โคลงสรรเสริญพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์
W_misc
คำนำ
หนังสือวรรณกรรมประเภทที่แต่งขึ้นเพื่อสรรเสริญพระเกียรติหรือสดุดีบุคคลสำคัญนั้นเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นจากความจงรักภักดี และความซาบซึ้งในพระมหากรุณาธิคุณที่ผู้ประพันธ์มีต่อพระมหากษัตริย์หรือต่อบุคคลที่ได้รับการสดุดีเป็นสิ่งสำคัญ กล่าวได้ว่าวรรณกรรมประเภทนี้เป็นส่วนหนึ่งของวรรณกรรมเชิงประวัติศาสตร์ เนื่องจากมีเนื้อหาที่น่าสนใจเกี่ยวกับประวัติบุคคลและเรื่องราวอันเป็นประวัติศาสตร์ซึ่งเกิดขึ้นในสมัยนั้น
หนังสือเรื่อง “โคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์” เป็นวรรณกรรมที่แต่งขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ มีเนื้อหาเกี่ยวกับการสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๑ เนื้อความหลายตอนชี้ให้เห็นถึงประเด็นสำคัญทางประวัติศาสตร์ในรัชสมัยของพระองค์ เช่น การจลาจลในพระนครเมื่อปลายรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช พระราชพิธีปราบดาภิเษก การสถาปนาและฉลองวัดพระศรีรัตนศาสดาราม และวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม รวมทั้งเรื่องราวและเหตุการณ์ที่เป็นประวัติศาสตร์แต่ไม่ปรากฏในพงศาวดาร เช่น การได้กวางเผือกมาสู่พระบารมี เป็นต้น
กรมศิลปากรได้มอบหมายให้นางสาวธิดาเพ็ญ เข็มสว่าง นักภาษาโบราณ ๕ สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ เป็นผู้ดำเนินการศึกษาวิเคราะห์เชิงเปรียบเทียบ จากต้นฉบับบองพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณ ซึ่งกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ ได้ทรงตรวจสอบชำระและตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๐ ในโอกาสวันสงกรานต์ และเป็นหนังสือที่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้านภาพรประภา ทรงประทานเป็นของตอบแทนให้แก่ผู้ที่ไปถวายรดน้ำสงกรานต์ปีนั้น การตรวจสอบชำระครั้งนี้ได้เทียบเคียงกับสมุดไทย ๒ เล่มซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ แล้วดำเนินการปรับปรุงต้นฉบับใหม่ทั้งหมด ทั้งได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน และได้พิมพ์สำเนาเอกสารโบราณจากต้นฉบับสมุดไทยทั้งหมดไว้ในภาคผนวกเพื่อให้ผู้สนใจได้ศึกษาอักขรวิธีตามต้นฉบับเดิม ทั้งนี้ได้พิมพ์คำนำในการพิมพ์ครั้งแรกไว้ต่อจากคำนำนี้และจัดทำบทวิเคราะห์ตลอดจนคำอธิบายศัพท์ท้ายเล่มเพื่อสะดวกในการศึกษาค้นคว้าด้วย
กรมศิลปากรหวังเป็นอย่างยิ่งว่า หนังสือเรื่อง “โคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์” จะอำนวยประโยชน์ให้แก่นักเรียน นักศึกษา และผู้ที่สนใจในการศึกษาวรรณกรรมเชิงประวัติศาสตร์โดยทั่วกัน
(นายสิริชัยชาญ ฟักจำรูญ)
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๒๒ พฤศจิกายน ๒๕๔๕
คำนำในการพิมพ์ครั้งแรก
1พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้านภาพรประภาได้ทรงพิมพ์หนังสือยอพระเกียรติพระเจ้าแผ่นดินเปนของประทานตอบแทนแก่ผู้ไปถวายรดน้ำสงกรานต์มาหลายปีแล้ว ในคราวนี้ (พ.ศ.๒๕๒๐) ทรงพิมพ์โคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ ซึ่งเปนหนังสือรุ่นเก่าที่แต่งกันในกรุงรัตนโกสินทร์นี้ หนังสือยอพระเกียรติพระเจ้าแผ่นดินนั้น จะเปนผู้ใดแต่งก็ตาม ย่อมเปนประโยชน์แก่พงศาวดารมากบ้างน้อยบ้าง ตามภูมิรู้แลตามความเห็นของผู้แต่ง ถ้าเปนหนังสือที่แต่งในรัชกาลของพระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้นๆ ความรู้อันผู้แต่งรู้เห็นด้วยตัวเองก็คงจะแซกแซงเข้าไปในหนังสือมากกว่าคำยอพระเกียรติพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งแต่งภายหลัง เปนต้นว่าเตลงพ่าย ซึ่งสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงแต่งยอพระเกียรติสมเด็จพระนเรศวรกว่า ๒๕๐ ปี จากวันที่สมเด็จพระนเรศวรสวรรคตนั้น ย่อมจะเปนการสรรเสริญโดยคาดคเนตามแบบฉบับอันเปนวิธียกยอพระเจ้าแผ่นดิน หาใช่จับเอาข้อความที่กรมสมเด็จพระปรมานุชิตทรงทราบโดยพระองค์เองมากล่าว อย่างที่ทรงแต่งยอพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่
ส่วนโคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์นี้ ได้ชื่อผู้แต่งว่า “ชำนิโวหาร” ชำนิโวหารนั้นเปนราชทินนาม จดกันไว้ว่านายชำนิโวหารบ้าง ขุนชำนิโวหารบ้าง พระชำนิโวหารบ้าง แลจะเปนหมื่นชำนิโวหารก็ยังได้ แต่ข้าพเจ้าคิดว่าเปนพระชำนิโวหาร เพราะกทู้โคลงข้างต้นว่า สรวม พระ ชำนิโวหาร ศรี สิทธิ์ ฤทธิ์ ชัย ไกร กรุง ฟุ้ง ฟ้า นั้น ถ้าจะไม่เอา พระ กับ ชำนิโวหาร ต่อกันแล้ว ก็ไม่ได้ความว่ากระไรเลย
พระชำนิโวหารจะมีชีวิตอยู่ครั้งไร ได้แต่งโคลงชุดนี้เมื่อไรก็ไม่มีบอกไว้ที่ไหน ถามใครก็ไม่มีใครทราบ ข้าพเจ้าไม่เคยอ่านโคลงเหล่านี้ แต่ครั้นอ่านดูจนตลอดก็ลงความเห็นว่าแต่งในรัชกาลที่ ๑ เพราะพูดเหมือนคนที่เห็นด้วยตา แลมีบางแห่งแต่งตามลักษณะโคลงที่ใช้กันครั้งกรุงเก่า แลต้นกรุงรัตนโกสินทร์ แต่เราถือว่าไม่ประณีต ไม่ใช้กันในชั้นหลัง
แต่ถึงลงสันนิษฐานแล้วว่า โคลงเหล่านี้แต่งในรัชกาลที่ ๑ ก็ยังไม่หายสงสัย เพราะมีบางแห่งซึ่งรู้สึกว่าสำนวนใหม่กว่านั้น จะชี้ลงไปให้ชัดเจนว่าตรงไหนก็ยาก กล่าวได้แต่ว่ารู้สึกอย่างนั้น เมื่อเปนเช่นนี้จึงเรียกฉบับตัวรงในหอพระสมุดวชิรญาณมาตรวจ ได้ฉบับวังน่าซึ่งเดิมเปนบองพระเจ้าราชวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าวงจันทร์ อ่านฉบับนั้นสอบกับฉบับพิมพ์เห็นผิดกันไปเกือบหมด พอจำได้เปนเค้าเท่านั้น ฉบับพิมพ์ที่พิมพ์ครั้งนี้เปนฉบับของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณ พิมพ์ครั้งแรกในรัชกาลที่ ๕ ทำให้คิดเห็นว่าก่อนที่จะพิมพ์ครั้งโน้น ต้นฉบับเลอะเทอะคงจะถูกแก้มากทีเดียว
การที่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้านภาพรประภา ทรงพิมพ์โคลงชุดนี้ขึ้นก็ย่อมเปนประโยชน์แก่ผู้ศึกษา ไม่ใช่ว่าโคลงเหล่านี้ดีควรที่ใครจะเอาอย่าง แต่เนื้อความที่กล่าวนั้นมีความซึ่งผู้แต่งรู้สึกด้วยตน หรือเห็นด้วยตาในเวลานั้นบ้าง อาจเปนประโยชน์ในโบราณคดีนั้นก็อย่างหนึ่ง อีกอย่างหนึ่งโคลงที่แต่งในรัชกาลที่ ๑ เห็นจะมีน้อย แลที่เหลืออยู่จนบัดนี้ก็ยิ่งน้อยหนักเข้า ผู้ฝักใฝ่ในเรื่องตำนารกาพย์กลอนไทยในภายน่าย่อมจะต้องการหนังสือเช่นนี้ เปนเครื่องใช้ในการศึกษาเทียบเคียงหนังสือที่ผู้แต่งไว้ตามลำดับเวลา
พิทยาลงกรณ
ราชบัณฑิตยสภา
วันที่ ๑๗ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๙
บทนำ
/*1พระราชประวัติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
พระบาทสมเด็จบรมราชาธิราชรามาธิบดี ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิราชาธิบดินทร์ ธรณินทราธิราชรัตนากาศภาสกรวงศ์ องค์บรมาธิเบศตรีภูวเนตรวรนายก ดิลกรัตนราชชาติอาชาวศัย สมุทัยตโรมนต์ สกลจักรวาฬาธิเบนทร์ สุริเยนทราธิบดินทร์ หริหรินทราธาดาธิบดี ศรีวิบุลยคุณอักนิษฐ ฤทธิราเมศวรมหันต์ บรมธรรมิกราชาธิราชเดโชชัย พรหมเทพาดิเทพนฤบดินทร์ ภูมินทรบรมาธิเบศ โลกเชษฐวิสุทธิ รัตนมกุฎ ประเทศคตา มหาพุทธางกูรบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัว1 (ทรงมีพระนามเดิมว่า ทองด้วง ประสูติ ณ วันพุธ เดือน ๔ แรม ๕ ค่ำ ปีมะโรง อัฐศก จ.ศ. ๑๐๙๘ (ตรงกับ พ.ศ. ๒๒๗๙ เป็นปีที่ ๕ ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ) ทรงเป็นพระโอรสของสมเด็จพระบรมมหาปัยกา (ทองดี) และสมเด็จพระบรมมหาปัยยิกา (ดาวเรือง)
ขณะที่ยังทรงพระเยาว์ได้มีเหตุการณ์เสมือนจะเป็นนิมิตว่า ในกาลภายหน้าพระองค์จะได้เถลิงถวัลยราชสมบัติเป็นปฐมบรมกษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรี ตามความในหนังสืออภินิหารบรรพบุรุษ ซึ่งสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต โปรดฯ ให้พิมพ์เป็นของเจ้าภาพชำร่วยในงานพระราชทานเพลิงศพหม่อมเจ้าปิยภักดีนารถสุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ.๒๔๗๓ ที่ได้ระบุถึงเรื่องราว/*2หลังจากพระองค์ประสูติ ๓ วันว่า
“....เมื่อประสูตรแล้วครบกำหนด ๓ วันจะทำขวัญนั้น พระชนกจึงได้ไปกราบทูลเจ้าฟ้านเรนทร กรมขุนสุเรนทรพิทักษ2 เชิญเสด็จมาเสวยในเวลาเช้า ณ ที่บ้านท่านหลังป้อมเพชร์ เมื่อเจ้าฟ้านเรนทร กรมขุนสุเรนทรพิทักษเสวยแล้วเสร็จจะเสด็จกลับยังพระอารามนั้น ทรงฉีกชายสบงทรงผูกพระศอพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า เปนมหามงคลฤกษ ทำขวัญตามลัทธิคะติสมณเพศ เหตุเช่นนั้นเปนมหาอัศจรรย์ศุภนิมิตรที่พระองค์จะได้รับบรมราชเสวตรฉัตร เปนพระเจ้าแผ่นดิน ณ กรุงสยามสืบมาฯ...”
อภินิหารบรรพบุรุษยังได้ระบุถึงพระบารมีของพระองค์ที่จะได้เป็นกษัตริย์โดยกล่าวถึงเหตุการณ์เมื่อครั้งพระชนมายุ ๕ พรรษาว่า ทรงวิ่งเล่นโดยยั้งพระองค์ไม่ทันล้มลงไปในกองเพลิงใหญ่ซึ่งคนสุมไว้ในฤดูหนาว เป็นการอัศจรรย์ที่มิได้ทรงเป็นอันตรายแต่อย่างใด
“...ขณะนั้นสมเด็จพระชนกชนนีไม่เห็นๆ แต่พระเจ้าพี่นางทั้งสองพระองค์ก็เสด็จวิ่งไปฉุดพระกายออกมาจากกองเพลิงใหญ่ ก็ไม่เปนอันตราย ชั้นแต่พระกายก็ไม่พองเปนปรกติดังพระกายเดิม แล้วก็ทรงวิ่งต่อไปได้ ในทันใดนั้น เปนมหาอัศจรรย์ยิ่งนัก ชะรอยเทพยเจ้าจะพิทักษ์รักษาพระองค์ จึงมิได้เปนอันตราย เหตุด้วยพระองค์จะได้เปนพระเจ้าแผ่นดินบำรุงพระพุทธศาสนา แลอาณาประชาราษฎร...”
/*3หลังจากพิธีโสกันต์แล้วสมเด็จพระบรมมหาปัยกาธิบดีจึงพาไปถวายตัวเป็นมหาดเล็กในสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอุทุมพร กรมขุนพรพินิต (เจ้าฟ้าดอกมะเดื่อ) ซึ่งต่อมาได้เป็นพระมหาอุปราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล แทนสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ กรมขุนเสนาพิทักษ์ พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ที่สิ้นพระชนม์ด้วยราชทัณฑ์เหตุเพราะล่วงพระราชอาญาเป็นชู้กับเจ้าฟ้าหญิงสังวาล พระราชชายาของพระราชบิดา
เมื่อพระชนมายุครบ ๒๑ พรรษา ได้เสด็จออกผนวชที่วัดมหาทลายเป็นเวลาใกล้เคียงกับการผนวชของพระเจ้าตากที่วัดโกษาวาส พระเจ้าตากเป็นบุตรบุญธรรมของเจ้าพระยาจักรีซึ่งถวายตัวเป็นมหาดเล็กในพระราชวังหลวง วันหนึ่งทั้งสองพระองค์หยุดสนทนากันระหว่างเสด็จออกบิณฑบาต ขณะนั้นมีจีนชราเดินผ่านมาได้ทำนายว่าทั้งสองพระองค์จะได้เป็นกษัตริย์ อภินิหารบรรพบุรุษกล่าวถึงเรื่องนี้ว่า
“...จีนนั้นจึ่งจับพระหัตถ์ดู แล้วจึงถามถึงปีเดือนวันพระชนม์พรรษา ทราบแล้วก็ทักทำนายว่าท่านจะได้เปนกระษัตริย์ พระเจ้าตากก็ทรงพระสรวลเปนทีไม่เชื่อ ขณะนั้นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า จึงตรัสกับจีนชะรานั้นว่า ท่านจงช่วยดูให้เราบ้าง จีนนั้นจึงจับพระหัตถ์ แล้วถามถึงปีเดือนวันพระชนม์พรรษา ทราบแล้วจึงทำนายว่า ท่านก็จะได้เปนกระษัตริย์เหมือนกัน ขณะนั้นท่านทั้งสองพระองค์ก็ทรงพระสรวลแล้วจึงตรัสตอบจีนนั้นว่า เรามีอายุศม์อ่อนกว่าพระเจ้าตากสองปีเศษเท่านั้น จะเปนกระษัตริย์พร้อมกันอย่างไรได้ ไม่เคยได้ยิน สัดตวงเข้าดอกกระมัง ตรัสเท่านั้นแล้วก็เสด็จเลยไปบิณฑบาตทั้งสององค์...”
ต่อมาในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระศรีสรรเพชญ์อุทุมพรราชาธิราช (เจ้าฟ้าดอกมะเดื่อ) พระองค์จึงได้ลาสิกขามารับราชการ/*4เป็นมหาดเล็กตามเดิม ภายหลังเมื่ออภิเษกสมรสกับสมเด็จพระอมรินทรามาตย์แล้ว จึงเสด็จไปรับราชการที่เมืองราชบุรีเป็นตำแหน่ง “หลวงยกกระบัตรเมืองราชบุรี” ถือศักดินา ๕๐๐
ภายหลังเมื่อพระเจ้าตากได้สถาปนากรุงธนบุรีขึ้นเป็นราชธานีแล้ว พระองค์จึงได้เสด็จเข้ามารับราชการในกรุงธนบุรีเป็นตำแหน่ง “พระราชวรินทร์ เจ้ากรมพระตำรวจ” ถือศักดินา ๑,๐๐๐ ทำราชการสนองพระเดชพระคุณ พงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์กล่าวว่า ทรงมีความดีความชอบและเป็นกำลังอันสำคัญของพระเจ้ากรุงธนบุรี สอดคล้องกับเนื้อความในอภินิหารบรรพบุรุษ ซึ่งระบุว่าทรงมีความดีความชอบในการทำศึกสงครามหลายครั้งดังนี้
ครั้งที่ ๑ เมื่อปีชวด สัมฤทธิศก จ.ศ.๑๑๓๐ ได้โดยเสด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีไปปราบปรามด่านขุนทดแขวงเมืองนครราชสีมาและเมืองนครเสียมราฐ เสร็จการศึกได้รับบำเหน็จความชอบเลื่อนตำแหน่งเป็น “พระยาอภัยรณฤทธิ์ จางวางกรมพระตำรวจซ้าย”
“...โปรดเกล้าฯ เลื่อนพระราชวรินทร์ เปนที่พระยาอภัยรณฤทธิ์ จางวางกรมพระตำรวจซ้าย ถือศักดินา ๓๐๐๐ ไร่ ในจุลศักราช ๑๑๓๐ ปีชวด สัมฤทธิศก ขณะนั้นพระชนม์ได้ ๓๒...”
ครั้งที่ ๒ เมื่อปีฉลู เอกศก จ.ศ.๑๑๓๑ ทรงนำกองทัพเสด็จไปตีเมืองพระตะบองและเมืองนครเสียมราฐ แต่มีข่าวลือว่าพระเจ้ากรุงธนบุรีสวรรคตจึงยกกองทัพกลับเมือง
ครั้งที่ ๓ เมื่อปีขาล โทศก จ.ศ.๑๑๓๒ โดยเสด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีไปปราบปรามเมืองสวางคบุรีนำลูกช้างเผือกกลับมาถวายมีความดีความชอบได้เลื่อนตำแหน่งเป็น “พระยายมราช”
“...ในปีขาล โทศก นั้น ทรงเลื่อนพระยาอภัยรณฤทธิ์ผู้พี่เปนเจ้าพระยายมราชเสนาบดี เพราะมีความชอบที่จัดนายทัพนายกองไปติดตามช้างเผือกกลับคืนมาได้ /*5จึ่งได้เปนเสนาบดีกรมพระนครบาลถือศักดินา ๑๐๐๐๐ ไร่ ในจุลศักราช ๑๑๓๒ ปีขาล โทศก ขณะนั้นพระชนม์ได้ ๓๔ พรรษา พระราชทานเครื่องยศตามตำแหน่งเสนาบดี พานทอง กระบี่ฝักทอง คนโททอง กระโถนทองสองปักปูมดอกใหญ่ลายเทพนมก้านแย่งพก ๑ แคร่คันหามแลของอื่นอีกมาก...”
ครั้งที่ ๔ เมื่อปีเถาะ ตรีศก จ.ศ.๑๑๓๓ ทรงเป็นแม่ทัพไปปราบปรามเมืองเขมรพร้อมกับพระเจ้ากรุงธนบุรีซึ่งเสด็จไปทางทะเล ตีได้เมืองบันทายเพชร1 และเมืองบาพนม ได้เลื่อนตำแหน่งเป็น “เจ้าพระยาจักรี” พระราชทานกลดคันสั้นยอดปิดทองคำเปลว โปรดฯ ให้กั้นทุกครั้งที่เข้ามาทูลละอองธุลีพระบาทในพระราชวัง
“...จึ่งทรงเลื่อนเจ้าพระยายมราช เปนเจ้าพระยาจักรีอรรคมหาเสนาบดีที่สมุหนายก ถือศักดินา ๑๐๐๐๐ ไร่ พระราชทานเครื่องยศตามธรรมเนียมอรรคมหาเสนาบดี เมื่อได้รับตำแหน่งยศนี้ ในจุลศักราช ๑๑๓๓ ปีเถาะ ตรีศก ขณะนั้นพระชนม์ได้ ๓๕ พรรษา...”
ครั้งที่ ๕ เมื่อปีมะเมีย ฉศก จ.ศ.๑๑๓๖ ทรงเป็นแม่ทัพยกไปตีได้เมืองเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูน และเมืองน่าน
“...ครั้งนั้นโปสุพลาแลโปมะยุง่วน ยกทหารฟันฝ่าแหกหักออกจากเมืองเชียงใหม่หนีไปได้ เมืองเชียงใหม่ก็เสียแก่ไทย ไทยได้ไชยชำนะครั้งนั้นพระเจ้าตากพระราชทานสนองพระองค์เข้มขาบอย่างน้อยกับผ้าส่านเกี่ยวพุงเปนรางวัล...”
/*6“..เจ้าพระยาจักรีก็รีบภาเจ้านครเมืองน่านลงมาเฝ้าทูลลออง พระเจ้าตากก็ทรงโสมนัศตรัสสรรเสริญความดีความชอบของเจ้าพระยาจักรีว่า มีความชอบต่อราชการแผ่นดินเปนอันมาก จึงพระราชทานพระแสงฝักทองคำด้ามทองคำ จำหลักเปนศีศะนาคราชกับพระธำรงค์ทรงมณฑปประดับเพ็ชร์วงหนึ่ง...”
ครั้งที่ ๖ พม่ายกกองทัพมาตีเมืองราชบุรี ทรงยกกองทัพจากเมืองเชียงใหม่ลงมาช่วยรบได้ชัยชนะแก่พม่า
ครั้งที่ ๗ เมื่อปีมะแม สัปตศก จ.ศ.๑๑๓๗ พม่ายกกองทัพมาตีเมืองเชียงใหม่ ทรงยกกองทัพไปช่วยแต่พม่าถอยทัพไปเสียก่อน ยังมิทันได้สู้รบกัน
ครั้งที่ ๘ อะแซหวุ่นกี้แม่ทัพพม่ายกทัพมาตั้งล้อมเมืองพิษณุโลกไว้ทุกด้าน แต่กองทัพไทยสามารถป้องกันเมืองไว้ได้ ภายหลังกองทัพพม่าคอยตัดทางลำเลียงมิให้ไทยส่งเสบียงอาหารเข้าเมือง กองทัพไทยรักษาเมืองไว้ได้เพียง ๓ เดือนเศษเสบียงอาหารหมด จึงจำเป็นต้องทิ้งเมืองตีฝ่าค่ายทหารพม่าออกไปชุมนุมกองทัพอยู่ที่เมืองเพชรบูรณ์
ครั้งที่ ๙ เมื่อปีวอก อัฐศก จ.ศ.๑๑๓๘ ทรงยกกองทัพไปตีหัวเมืองลาวตะวันออกได้เมืองจำปาศักดิ์ เมืองโขง1 เมืองอัตปือ และไปตีเมืองเขมรป่าดงได้เมืองตลุง เมืองสุรินทร์ เมืองสังขะ เมืองขุขันธ์ ในครั้งนั้นทรงมีความดีความชอบได้เลื่อนตำแหน่งเป็น “สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก”
“...พระเจ้าตากทรงพระราชดำรัสว่า เจ้าพระยาจักรีมีความชอบต่อแผ่นดินมาก แต่ยศศักดิ์ยังหาเสมอกับความชอบไม่ จึงโปรดเกล้าฯ พระราชทานตำแหน่งยศใหญ่ เปนสมเด็จเจ้าพระยามหากระษัตริย์ศึก พิฦกมหิมา /*7ทุกนัคราระอาเดช นเรศวรราชสุริยวงษ องค์อัคบาทมุลิกากร บวรรัตนบรินายก เอกอรรคมหาเสนาธิบดี ทรงศักดินา ๓๐๐๐๐ ไร่...”
ครั้งที่ ๑๐ เมื่อปีจอ สัมฤทธิศก จ.ศ.๑๑๔๐ ทรงยกกองทัพไปตีเมืองล้านช้าง ตีได้เมืองเวียงจันทน์และเมืองหลวงพระบาง ครั้งนี้ได้อัญเชิญพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากรลงมาถวายพระเจ้ากรุงธนบุรีด้วย
“...ปราบปรามราษฎรราบคาบแล้ว จึงได้อัญเชิญพระพุทธปฏิมากรแก้วมระกฎลงมาถวายสมเด็จพระเจ้าตาก พระเจ้าตากพระราชทานสังวาลทองคำประดับเนาวรัตนสาย ๑...”
ครั้งที่ ๑๑ ในปลายรัชสมัยพระเจ้ากรุงธนบุรี ได้ทรงเป็นแม่ทัพไปปราบจลาจลในเมืองเขมร อภินิหารบรรพบุรุษ กล่าวถึงเหตุการณ์อันเป็นนิมิตว่าพระองค์จะได้เป็นกษัตริย์ว่า
“...เมื่อจะไปนั้นพระราชทานสนองพระองค์1 ทรงประภาษอันเปนเครื่องต้น ทรงถอดออกจากพระองค์ พระราชทานเปนรางวัลโดยอัศจรรย์ เปนบุพนิมิตรเหตุที่พระองค์กลับมาจะได้ศิริราชสมบัติ...”
ภายหลังเมื่อทรงครองราชสมบัติเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรีแล้วได้ทรงทำนุบำรุงบ้านเมืองตลอดจนทรงอุปถัมภ์ทั้งในด้านพระพุทธศาสนา และวรรณคดี แม้ว่าในช่วงรัชกาลของพระองค์จะมีการศึกสงครามซึ่งจำเป็นต้องทำนุบำรุงบ้านเมืองเป็นการเร่งด่วนก็ตาม วรรณคดีชิ้นสำคัญที่ทรงพระราชนิพนธ์ อาทิ รามเกียรติ์ อิเหนา ดาหลังและอุณรุท เป็นต้น ส่วนในด้านการศาสนานั้นโปรดฯ ให้สังคายนาพระไตรปิฎก อีกทั้งสถาปนาและปฏิสังขรณ์พระอารามรวมทั้งสิ้น ๑๓ แห่ง ที่สำคัญได้แก่ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม วัดสระเกศ และวัดราชบูรณะ เป็นต้น
/*8พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงประชวรด้วยพระโรคชราและเสด็จสวรรคตเมื่อวันพฤหัสบดี เดือน ๙ แรม ๑๓ ค่ำ ปีมะเส็ง เอกศก จ.ศ.๑๑๗๑ ณ พระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระชนมายุ ๗๔ พรรษา ทรงดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๒๘ ปี
ความเป็นมาของหนังสือและข้อมูลเกี่ยวกับผู้ประพันธ์
หนังสือเรื่อง “โคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์” นี้ เรียบเรียงขึ้นจากต้นฉบับของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณ ในสมัยรัชกาลที่ ๕ ซึ่งกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ได้ทรงตรวจสอบชำระและตีพิมพ์ไว้เมื่อ พ.ศ.๒๕๗๐ เนื่องในโอกาสที่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้านภาพรประภา ทรงประทานเป็นของตอบแทนให้แก่ผู้ที่ไปถวายรดน้ำในวันสงกรานต์
ในการตรวจชำระเพื่อจัดพิมพ์ครั้งนี้ได้ปรับปรุงต้นฉบับให้มีอักขรวิธีสอดคล้องกับอักขรวิธีในปัจจุบัน โดยตรวจสอบชำระเทียบเคียงกับสมุดไทยเรื่องโคลงเฉลิมพระเกียรติ รัชกาลที่ ๑ (พระชำนิโวหารแต่ง) ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ จำนวน ๒ เล่ม ดังนี้
๑. สมุดไทย เลขที่ ๑๗๙ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๒/๕ มัดที่ ๑๖ มีลักษณะเป็นสมุดไทยดำ ขนาดความกว้าง ๔.๒ นิ้ว ความยาว ๑๒.๘ นิ้ว เขียนตัวอักษรด้วยเส้นหรดาล ในทะเบียนเก่าของหอพระสมุดวชิรญาณระบุไว้ว่า
๑. ชื่อ หนังสือ เฉลิมพระเกียรติ รัชกาลที่ ๑
๒. ฉบับ (เดิม) นายชำนิโวหาร แต่ง
๓. ลักษณ โคลง ๑ เล่ม จบ
๔. ประวัติ พระองค์เจ้าวงศ์จันทร์ ถวาย วันที่ ๒๓ กรกฎาคม พ.ศ.๒๔๕๕
/*9๕. หมายสำคัญ อักษร ฉ ที่ ...
๖. ที่เก็บตู้ ... ชั้น ...
๒. สมุดไทย เลขที่ ๑๘๐ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๒/๕ มัดที่ ๑๖ มีลักษณะเป็นสมุดไทยดำ ขนาดความกว้าง ๔.๒ นิ้ว ความยาว ๑๒.๘ นิ้ว เขียนตัวอักษรด้วยเส้นดินสอขาว ในทะเบียนเก่าของหอพระสมุดวชิรญาณระบุไว้ว่า
๑. ชื่อ หนังสือ เฉลิมพระเกียรติ รัชกาลที่ ๑
๒. ฉบับ (เดิม) นายชำนิโวหาร แต่ง
๓. ลักษณ โคลง ๑ เล่ม จบ
๔. ประวัติ กรมหลวงวงษาฯ กรมหมื่นไชยนาถ ประทาน ๖/๑๑/๕๘
๕. หมายสำคัญ อักษร ฉ ที่ ...
๖. ที่เก็บตู้ ... ชั้น ...
ต้นฉบับของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณ ประพันธ์ด้วยโคลงสี่สุภาพ จำนวน ๑๓๔ บท โดย ๑๓ บทแรกนั้นเป็นกระทู้ “ธงนำริ้ว” บอกนามผู้ประพันธ์ไว้ในโคลงบทที่ ๓ ว่า
ชำ นินรนาถตั้ง
นามกร
นิ พัทธ์นิพนธ์กลกลอน
กล่าวไว้
โว หารแห่งอักษร
เสาวภาพ
หาร ยกพระยศไท้
ธิราชเจ้าจอมกรุง ฯ
สมุดไทยเลขที่ ๑๗๙ และเลขที่ ๑๘๐ บอกนามผู้ประพันธ์ไว้ในทะเบียนเก่าเอกสารโบราณต้นฉบับตัวเขียนของหอพระสมุดวชิรญาณ ระบุตรงกันว่า “นายชำนิโวหาร” เป็นผู้แต่ง
พระอัยการตำแหน่งนาพลเรือนในกฎหมายตราสามดวง ซึ่งชำระในสมัยรัชกาลที่ ๑ ระบุไว้ว่าราชทินนาม “ชำนิโวหาร” เป็นบรรดาศักดิ์ตามทำเนียบข้าราชการสังกัดกรมพระอาลักษณ์ เป็น “นายชำนิ/*10โวหาร” คู่กับตำแหน่ง “นายชำนาญอักษร” ถือศักดินา ๔๐๐
แต่กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ได้ทรงแสดงข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับนามผู้ประพันธ์เรื่องโคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ไว้ในคำนำหนังสือเรื่องนี้ เมื่อคราวที่พิมพ์ในปี พ.ศ.๒๔๗๐ ว่า ผู้ประพันธ์น่าจะมีราชทินนามเป็น “พระชำนิโวหาร”
“...โคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์นี้ ได้ชื่อผู้แต่งว่า “ชำนิโวหาร” ชำนิโวหารนั้นเปนราชทินนาม จดกันไว้ว่านายชำนิโวหารบ้าง ขุนชำนิโวหารบ้าง พระชำนิโวหารบ้าง แลจะเปนหมื่นชำนิโวหารก็ยังได้ แต่ข้าพเจ้าคิดว่าเปนพระชำนิโวหาร เพราะกทู้โคลงข้างต้นว่า สรวม พระ ชำนิโวหาร ศรี สิทธิ์ ฤทธิ์ ชัย ไกร กรุง ฟุ้ง ฟ้า นั้น ถ้าจะไม่เอา พระ กับ ชำนิโวหาร ต่อกันแล้วก็ไม่ได้ความว่ากระไรเลย...”
เมื่อพิจารณาตามข้อสันนิษฐานของกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ เฉพาะเนื้อความจากกระทู้ต้นบาทของโคลงบทที่ ๑ - ๓ แล้วจะได้ความดังนี้
สรวม แสดงพระเกียรติก้อง
โกลา หลเฮย
สรวม เสด็จถวัลย์อยุธยา
ยิ่งไซร้
สรวม เป็นปิ่นราชา
จอมจักร พรรดิพ่อ
สรวม ชีพชุบชีพไว้
วอดแล้วคืนคง ฯ
พระ ทรงอิสรภาพเรื้อง
เรืองฤทธิ์
พระ ดับเข็ญคือพิษ
ณุไท้
พระ คุณอเนกนิตย์
นับร่ำ ไฉนนา
พระ บาทบำรุงให้
ฟ่องฟื้นศาสนา ฯ
/*11ชำ นินรนาถตั้ง
นามกร
นิ พัทธ์นิพนธ์กลกลอน
กล่าวไว้
โว หารแห่งอักษร
เสาวภาพ
หาร ยกพระยศไท้
ธิราชเจ้าจอมกรุง ฯ
พระชำนิโวหารจะมีนามเดิมว่าอย่างไร และประพันธ์โคลงเรื่องนี้ไว้ในสมัยใดนั้นไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัด แต่เมื่อพิจารณาจากเนื้อหาของโคลงทั้งหมดแล้ว อาจกล่าวได้ว่าโคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์นี้นำจะแต่งขึ้นในสมัยรัชกาลที่ ๑ เนื่องจากในโคลงบทที่ ๑๑๙ ได้กล่าวถึง “ทวิไท้ธิบดินทร์” ซึ่งน่าจะหมายถึงพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชและสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท
เสร็จกษิณเศิกเสี้ยนราบ
โรมรณ
เพรียงไพร่ยั้งเย็นกมล
ทั่วด้าว
ชีชาติทวิชาจล
เจริญสุข เกษมนา
เพราะพระเกียรติยศท้าว
ทวิไท้ธิบดินทร์ ฯ
ขณะที่สมุดไทยทั้ง ๒ เล่มได้กล่าวถึงกษัตริย์ทั้งสองพระองค์ไว้ในโคลงบทที่ ๙๖ ความว่า
ขอพระไตรรัตนเจ้า
อันเปน
หลักโลกยจงดับเขญ
ไปล่เปลื้อง
สองกระษัตรเพิ่มบำเพญ
บุญลาภ
พุทธสาศนจักรุ่งเรื้อง
ตราบห้าพันวษา ฯ
(สมุดไทยเลขที่ ๑๗๙)
ขอพระไตรรัตนเจ้า
อันเปน
หลักโลกยจงดับเขญ
ไปล่เปลื้อง
สองกระบษัตรเพิ่มบำเพญ
บุญลาภ
พุทธสาศนจักรุ่งเรื้อง
ตราบห้าพันวษา ฯ
(สมุดไทยเลขที่ ๑๘๐)
เกี่ยวกับสมัยที่แต่งโคลงสรรเสริญพระเกียรติฯ นี้ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ทรงแสดงข้อสันนิษฐานไว้ว่า
“ ..พระชำนิโวหารจะมีชีวิตอยู่ครั้งไร ได้แต่งโคลงชุดนี้เมื่อไรก็ไม่มีบอกไว้ที่ไหน ถามใครก็ไม่มีใครทราบ ข้าพเจ้าไม่เคยอ่านโคลงเหล่านี้ แต่ครั้นอ่านดูจนตลอดก็ลงความเห็นว่า แต่งในรัชกาลที่ ๑ เพราะพูดเหมือนคนที่เห็นด้วยตา แลมีบางแห่งแต่งตามลักษณะโคลงที่ใช้กันครั้งกรุงเก่า แลต้นกรุงรัตนโกสินทร์...”
คุณค่าทางวรรณศิลป์
โคลงสรรเสริญพระเกียรติฯ นอกจากมีเนื้อหาโดยรวมเพื่อสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชแล้ว การใช้ภาษาที่สละสลวยในการบรรยายความงามที่ปรากฏอยู่ในเนื้อเรื่อง นับว่าเป็นส่วนหนึ่งที่ช่วยเสริมให้วรรณกรรมเรื่องนี้มีคุณค่าทางด้านวรรณศิลป์มากยิ่งขึ้น เช่น ในบทชมทัพสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกคราวเสด็จมายังกรุงธนบุรีเมื่อวันเสาร์ แรม ๕ ค่ำ เดือน ๕ ปีขาล นั้น ผู้ประพันธ์บรรยายให้เห็นถึงความงามของเครื่องแต่งกาย ตลอดจนความงามของช้างม้าในกระบวนทัพด้วยการเล่นคำทั้งสัมผัสสระและสัมผัสอักษร ดังเนื้อความในโคลงว่า
เถลิงศกศักราชขึ้น
ขลาจัต วาแฮ
กาฬปักษจิตรนักขัต
ค่ำเก้า
วันเสาร์สิริสวัสดิ์
วรนาถ
ทวนทัพกลับคืนเข้า
เขตรแคว้นธนสถาน ฯ
เมิลหมู่พยู่ห์ย่อมเชื้อ
ชาญสมร
แซ่แซ่แสนยากร
คล่าวคล้อย
คล่ำคล่ำส่ำอัศวดร
ดูเดช
คั่งคั่งคชนับร้อย
เรื่อยผ้ายเพ็ญผลู ฯ
ช้างเขนเขนคู่เคื้อ
ควรแสยง
ช้างพชดชำนนแซง
แทรกข้าง
ช้างดั้งพู่ทวนแดง
เดินเหมื่อย มาพ่อ
ช้างกูบที่นั่งช้าง
เครื่องเต้ามาตาม ฯ
/*16สมุดไทยทั้ง ๒ เล่มกล่าวถึงกระบวนทัพสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกเมื่อคราวเสด็จมายังกรุงธนบุรีว่า
ระดูแขเจดเข้า
คิมหันต์
เถลิงศกกาลปักขัน
นพเก้า
ฉนำขาลจัตวาวัน
เสาเรศ
เสดจเลิกพลคืนเต้า
สู่ด้าวดลสถาน ฯ
เสดจโดยสถลมารรค์เข้า
เวียงทวาร
เปื้องฝ่ายบูรรพาสถาน
ทิศไซ้
ดูดุจหยาดสวรรค์ปาน
ลงสู่ ดินนา
ตอหลักฤามานได้
ยากเบื้องบทศรี ฯ
ทวยหารแหนแห่หน้า
หลงงตาม
สบหมู่ชาญสงคราม
ฮึกห้าว
พลหลวงดั่งพลราม
รอนราพ
โจมจู่สยองทุกด้าว
เดชล้ำฦๅขจร ฯ
นุ่งแพรศรีสอดเสื้อ
เศิกแสยง
โพกทับทิมศรีแสง
ไพร่นั้น
มงคลสักระหลาดแดง
สพักเครื่อง
เถือกถ่องเปนทิวชั้น
แห่ห้อมกรรกง ฯ
(สมุดไทยเลขที่ ๑๘๐)
ความตอนที่กล่าวถึงกระบวนทัพของเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกนี้ สมุดไทยทั้ง ๒ เล่มจะเน็นการบรรยายรูปแบบของการจัดกระบวนทัพ แต่ไม่เน้นการเล่นคำสัมผัสสระสัมผัสอักษรมากนัก นอกจากความงามในบทชมทัพเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกแล้ว ยังมีความงามของกระบวนเรือที่สร้างขึ้นเพื่อใช้ในงานแห่ผ้าพระกฐิน ซึ่งโปรดเกล้าฯให้พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการทั้งหลายมีส่วนร่วมโดยการประดับตกแต่งเรือทำเป็นรูปสัตว์ชนิดต่างๆ เพื่อเข้าร่วม/*17กระบวนแห่ แล้วโปรดฯ ให้นำผ้าไตรพระกฐิน และผ้าไตรปีที่จะพระราชทานลงในเรือกิ่งและเรือเอกไชย ความในโคลงสรรเสริญพระเกียรติ ฯ มีว่า
เรือลอยเรือเลขล้วน
ลายทอง
เรืออย่างเยียงผาผยอง
เผ่นผ้าย
เรือเสือเช่นเสือคะนอง
นึกน่า ดูแฮ
เรือดุรงค์รวดคล้าย
มิ่งม้าแมนเหียน ฯ
เรือแซเรือดั้งพู่
พันเหา
ศรีสอดสักหลาดเพรา
เพริศจ้า
เรือโขนขัดงามเงา
งอนแง่
เรือกระเชียงมอญหม้า
ใหม่แต้มตะเลงลาย ฯ
การวิกว่องหว้ายคู่
เคียงอิน ทรีแฮ
เรือกิเลนลอยสินธุ์
เสียดคล้อย
เรือหงส์พ่างหงส์บิน
แบสลาบ เล่นนา
เรือกิ่งเรือไชยช้อย
เชิดท้ายระทวยงาม ฯ
เกี่ยวกับเรื่องกระบวนเรือแห่ผ้าพระกฐินนี้ไม่มีกล่าวไว้ในสมุดไทยทั้ง ๒ เล่ม แต่พระราชพงศาวดาร ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ ระบุว่ามีทั้งเรือที่ประดิษฐ์เป็นรูปสัตว์น้ำและสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ ซึ่งภายในประดับตกแต่งด้วยเครื่องเล่นนาๆ ชนิด
“ ..โปรดให้แห่ผ้าไตรยพระกถินที่จะพระราชทาน แลผ้าไตรยปีลงเรือกึ่งเรือเอกไชยกระบวนแห่พยุหเรือ แล้วเกณฑ์พระราชวงษานุวงษ แลขุนนางข้าราชการทำเรือแห่ต่างๆ ตามแต่ปัญญา ผู้ใดจะทำเปนจรเข้บ้าง เปนหอยบ้าง เปนปลาบ้าง เปนสัตว์น้ำต่าง ๆ แล้วมีเครื่องเล่นไปในเรือนั้นด้วย แห่รอบพระนคร แล้วจึงได้เสด็จพระราชทานผ้าพระกถิน ตามธรรมเนียมเปนเอิกเกริกครั้งหนึ่ง...”
/*18จะเห็นว่าการแห่ผ้าพระกฐินทางชลมารคในครั้งนั้นจัดขึ้นอย่างยิ่งใหญ่ กระบวนเรือแห่ที่โคลงสรรเสริญพระเกียรติฯ กล่าวถึงล้วนประดิษฐ์เป็นรูปสัตว์ชนิดต่างๆ เช่น เรือเยียงผา (เลียงผา) เรือเสือ เรือดุรงค์ (ม้า) เรือกิเลน เรือหงส์ เป็นต้น แต่เป็นที่น่าสังเกตว่าเรือที่ประดิษฐ์เป็นรูปสัตว์บกซึ่งโคลงสรรเสริญพระเกียรติฯ กล่าวถึงนี้ ความในพระราชพงศาวดารมิได้ระบุไว้
คุณค่าทางประวัติศาสตร์
/*21วรรณกรรมประเภทยอพระเกียรติหรือสดุดีบุคคลสำคัญในอดีต นอกจากมีเนื้อหาโดยรวมเพื่อสรรเสริญบุคคลสำคัญแล้ว ย่อมจะมีเรื่องราวเกี่ยวกับเหตุการณ์สำคัญทางประวัติศาสตร์ในสมัยดังกล่าวแทรกอยู่ด้วย
วรรณกรรมยอพระเกียรติหรือสดุดีบุคคลสำคัญนี้อาจแบ่งได้เป็น ๒ ลักษณะคือ
ลักษณะแรก กวีประพันธ์ขึ้นเมื่อพระมหากษัตริย์หรือบุคคลสำคัญที่ได้รับการสดุดียังมีชีวิตอยู่ กวีผู้ประพันธ์อาจเป็นผู้ใกล้ชิด หรือเป็นบุคคลร่วมสมัย ซึ่งได้รับรู้และบันทึกเหตุการณ์สำคัญครั้งนั้นไว้ด้วยตนเอง เช่น โคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ซึ่งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์ไว้ เมื่อครั้งทรงดำรงพระยศเป็นกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ และเรื่องคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติ สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง ของพระมหาราชครู เป็นต้น
ลักษณะที่สองกวีมิได้เป็นบุคคลร่วมสมัยเดียวกับผู้ที่ได้รับการสดุดีแต่กวีรวบรวมข้อมูลซึ่งอาจได้มาจาก พงศาวดาร เอกสาร ตำนานต่างๆ แล้วนำมาประพันธ์ขึ้นในภายหลัง เช่น เรื่องลิลิตตะเลงพ่าย ซึ่งสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นเพื่อสรรเสริญพระเกียรติคุณของสมเด็จพระนเรศวรมหาราชภายหลังจากสิ้นรัชกาลนั้นไปแล้วเป็นเวลานานถึง ๒๕๐ ปี รายละเอียดของเนื้อหาเป็นไปตามที่ทรงคาดคะเนมิได้ทรงประสบด้วยพระองค์เอง จึงให้ข้อมูลทางประวัติศาสตร์ไม่หนักแน่นเท่าลักษณะแรก
/*22โคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์มีเนื้อความหลายตอนที่ชี้ให้เห็นถึงประเด็นสำคัญทางประวัติศาสตร์ในสมัยรัชกาลที่ ๑ เช่น การเกิดเหตุจลาจลในพระนคร พระราชพิธีปราบดาภิเษก การสถาปนาและฉลองวัดพระศรีรัตนศาสดาราม การสถาปนาและฉลองวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม การได้ช้างสำคัญมาสู่พระบารมี ฯลฯ อีกทั้งเรื่องราวทางประวัติศาสตร์บางเรื่องซึ่งอยู่ในรัชสมัยดังกล่าวแต่ไม่ปรากฏในพงศาวดาร คือ เรื่องการได้กวางเผือกมาสู่พระบารมี เนื้อหาตอนต้นของโคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์หลังจากแถลงนามผู้ประพันธ์แล้วได้กล่าวถึงการรำลึกในพระมหากรุณาธิคุณ ตลอดจนบทสดุดีพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชว่า ทรงดำรงอยู่ในทศพิธราชธรรมอันประเสริฐ และพระบรมเดชานุภาพอันลือเลื่องเป็นที่ยกย่องสรรเสริญของบุคคลทั่วไป
นอกจากนี้เมื่อพิจารณาเนื้อความจากกระทู้นำต้นบาทโคลงบทที่ ๑๒ - ๑๓ แล้วอ่านเรียงกันไปคือ “ศรี สิทธิ ฤทธิ ไชย ไกร กรุง ฟุ้ง ฟ้า” จะพบว่ามีความใกล้เคียงกับร่ายในวรรณคดีเอกสมัยกรุงศรีอยุธยาเรื่องลิลิตพระลอ ความตอนหนึ่งว่า “ศรีสิทธิฤทธิชัย ไกรกรุงอดุงเดชฟุ้งฟ้า หล้าระรัวกลัวมหิมา ระอาอานุภาพ...”
ศรี ศรีสัมฤทธิได้
กรุงศรี
สิทธิ เดชนฤบดีดี
กว่ากี้
ฤทธิ หาญหักไพรี
เร็วรวด
ไชย ชำนะนอกนี้
นับร้อยเรืองไชย ฯ
/*23ไกร เทพเทียบที่สร้าง
พระมณ เฑียรฤๅ
กรุง ยิ่งกรุงเก่ายล
หยาดฟ้า
ฟุ้ง เฟื่องวาณิชชน
ชมชอบ ใจนา
ฟ้า กระจ่างแจ่มหล้า
แหล่งหล้าเย็นเกษม ฯ
สมุดไทยทั้ง ๒ เล่มมีกระทู้นำต้นบาทของโคลงบทที่ ๑๒ – ๑๓ เหมือนกับฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๔๗๐ แต่เนื้อความในโคลงต่างกันดังนี้
ศรี สิทธิวิวิทธเรื้อง
ธาตรี
สิทธิ ศักเพียงสุนี
ผ่าด้าว
ฤทธิ เดชชะเยศมี
ยศยิ่ง
ไช ชำนะทุกท้าว
อยู่เงื้อมบทมาลย ฯ
ไกร ดุจอิศเรศท้าว
เสดจ์ครอง
กรุง ราบคือหน้ากลอง
เที่ยงแท้
ฟุ้ง เดชดั่งเทพผยอง
มาเพิ่ม ผลนา
ฟ้า ดำรงเลิศแล้
แหล่งหล้าเย็นเกษม ฯ
(สมุดไทยเลขที่ ๑๗๙)
ศรี สิทธิวิวิทธเรื้อง
ธาตรี
สิทธิ ศักดิด่งงอสุณี
ผ่าด้าว
ฤทธิ เดชะเยศมี
ยศยิ่ง
ไชย ชำนะทุกท้าว
อยู่เงื้อมบทมาลย์ ฯ
ไกร ดุจอิศวรเรศท้าว
เสด็จครอง
กรุง ราบคือหน้ากลอง
เที่ยงแท้
ฟุ้ง เดชด่งงเทพผยอง
มาเพิ่ม ผลนา
ฟ้า ดำรงเลิศแล้
แหล่งหล้าเย็นเกษม ฯ
(สมุดไทยเลขที่ ๑๘๐)
/*24โคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ได้อ้างถึงพระบารมีของพระองค์ที่ทรงสั่งสมมา จนถึงจะได้ขึ้นครองราชย์เป็นพระมหากษัตริย์แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ แล้วจึงกล่าวถึงเหตุการณ์วุ่นวายที่เกิดขึ้นกับฝ่ายพุทธจักร เมื่อปลายรัชสมัยพระเจ้ากรุงธนบุรีไว้ว่า
ฝ่ายธนนคเรศร้อน
รนทรวง
ปวงราษฎร์หญิงชายปวง
คร่ำไห้
สมณะเดือดแดดวง
จิตขุ่น
ศิกษ์เสื่อมเสียแหล่งไหล้
หลีกเร้นแรมพง ฯ
พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา ระบุถึงเหตุการณ์ที่สอดคล้องกับเนื้อความในโคลงสรรเสริญพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ไว้ว่า พระเจ้ากรุงธนบุรีทรงมีพระสติวิปลาส สำคัญพระองค์ว่าบรรลุพระโสดาปัตติผล ทรงดำรัสถามพระราชาคณะว่า พระสงฆ์สามัญชนจะถวายบังคมคฤหัสถ์ซึ่งเป็นพระโสดาบันบุคคลได้หรือไม่ ในครั้งนั้นพระสงฆ์แตกแยกออกเป็นสองฝ่ายมีทั้งเห็นด้วยและไม่เห็นด้วย ฝ่ายที่ไม่เห็นด้วยนั้นมีสมเด็จพระสังฆราช (ศรี) วัดบางว้าใหญ่ พระพุฒาจารย์วัดบางว้าน้อย พระพิมลธรรมวัดโพธาราม รวมทั้งพระสงฆ์ซึ่งถือตามหลักพุทธวจนะจำนวนห้าร้อยรูปล้วนถูกนำไปลงทัณฑ์ที่วัดหงส์ และให้ปลดสมเด็จพระสังฆราช (ศรี) วัดบางว้าใหญ่ แล้วตั้งพระโพธิวงศ์ (ชื่น) ขึ้นเป็นสมเด็จพระสังฆราช
“...สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินก็ทรงพระโกรธว่าถวายพระพรผิดจากพระบาลี ด้วยพวกที่ว่าควรนั้นเป็นอันมาก ว่าไม่ควรแต่สามพระองค์เท่านี้ จึงดำรัสให้พระโพธิวงศ์ พระพุทธโฆษาจารย์ เอาตัวสมเด็จพระสังฆราช พระพุฒาจารย์ พระพิมลธรรม กับทั้งถานาบาเรียน/*25อันดับซึ่งเป็นอันเตวาสิก สัทธิงวิหาริก พระราชาคณะ ทั้งสามพระองค์นั้น ไปลงทัณฑกรรม ณ วัดหงส์ทั้งสิ้น และตัวพระราชาคณะให้ตีหลังองค์ละร้อยที พระถานาบาเรียนให้ตีหลังองค์ละห้าสิบที แต่พระสงฆ์ซึ่งตั้งอยู่ในศีลสัตย์ว่าไหว้ไม่ได้นั้น ทั้งสามอารามเป็นพระสงฆ์ถึงห้าร้อยรูปต้องโทษถูกตีทั้งสิ้น และพวกพระสงฆ์ทุศีลอาสัตย์อาธรรมว่าไหว้ได้มีมากกว่ามากทุก ๆ อารามแต่พระราชาคณะทั้งสามพระองค์และพระสงฆ์อันเตวาสิกซึ่งเป็นโทษทั้งห้าร้อยนั้นให้ไปขนอาจมชำระเว็จกุฎีวัดหงส์ทั้งสิ้นด้วยกัน แล้วให้ถอดพระราชาคณะทั้งสามนั้นจากสมณฐานันดรศักดิ์ลงเป็นอนุจร จึงตั้งพระโพธิวงศ์เป็นสมเด็จพระสังฆราช พระพุทธโฆษาจารย์ เป็นพระวันรัตน ครั้งนั้นมหาภัยพิบัติบังเกิดในพระพุทธศาสนาควรจะสังเวชยิ่งนัก บรรดาชนทั้งหลายซึ่งเป็นสัมมาทิฐินับถือพระรัตนตรัยนั้น ชวนกันสลดจิตคิดสงสารพระพุทธศาสนา มีหน้านองไปด้วยน้ำตาเป็นอันมาก ที่มีศรัทธาเข้ารับโทษให้ตีหลังตนแทนพระสงฆ์นั้นก็มี และเสียงร้องไห้ระงมไปทั่วทั้งเมือง...”
การจลาจลในพระนคร
นอกจากเกิดปัญหาในฝ่ายพุทธจักรแล้ว ด้านการบ้านเมืองก็ผันแปรไม่มีความสงบสุขเกิดเหตุจลาจลทำให้ประชาชนได้รับความเดือดร้อน นายบุนนากและขุนสุระจึงสมคบกันซ่องสุมกำลังคนเข้าปล้นจวนและฆ่าพระพิชิตณรงค์ผู้รักษาการกรุงเก่า ส่วนกรมการซึ่งหนีรอดไปนั้นได้นำความขึ้นกราบบังคมทูลพระเจ้ากรุงธนบุรี
พระเจ้ากรุงธนบุรีทรงมีรับสั่งให้พระยาสรรค์บุรีขึ้นไปปราบกบฏนายบุนนากและขุนสุระที่กรุงเก่า แต่เรื่องราวกลับตรงกันข้าม เมื่อพระยาสรรค์บุรีไปเข้ากับพวกนายบุนนากขุนสุระ แล้วยกกองทัพมาล้อมพระราชวังไว้ ทั้งสองฝ่ายยิงปืนตอบโต้กันตลอดคืน รุ่งเช้าพระเจ้ากรุงธนบุรีนิมนต์สมเด็จพระสังฆราช พระวันรัตนและพระรัตนมุนีออกไปเจรจาความกับพระยาสรรค์บุรีว่าทรงยอมแพ้และออกผนวช ณ วัดแจ้งภายในพระราชวังกรุงธนบุรี พระยาสรรค์บุรีจึงนำกำลังพลล้อมพระอุโบสถไว้แล้วเข้ายึดพระนคร
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชขณะนั้นยังทรงดำรงพระยศเป็นสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก ทรงได้รับรายงานจากพระยาสุริยอภัยพระราชนัดดาว่ามีเหตุจลาจลในพระนคร จึงทรงมอบหมายให้พระยาสุริยอภัยยกกองทัพไปยังกรุงธนบุรีเพื่อระงับเหตุแล้วจะทรงยกทัพใหญ่ไปสมทบภายหลัง
โคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ กล่าวถึงเหตุการณ์จลาจลเมื่อวันเสาร์ แรม ๑๑ ค่ำ ปีฉลูตรีศก จ.ศ.๑๑๔๓ ไว้ว่า
เสารวารสิบเอ็ดขึ้น
ฉลูตรี
ศักราชพันร้อยมี
เศษไซร้
สี่สิบกับสามปี
สัมพัจฉร์ ฉินท์นา
ดาลยุคขุกเข็ญให้
ราษฎร์ร้อนขวัญหาย ฯ
/*27พระราชพงศาวดารกล่าวถึงเหตุการณ์ที่พระยาสรรค์บุรีเข้ายึดพระนครว่าดังนี้
“...ครั้น ณ วันเสาร์ เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ ปีฉลู ตรีศก กองทัพพระยาสรรค์ก็ยกลงมาถึงพระนครครั้นค่ำเวลาสิบทุ่ม จึงให้พลทหารโห่ร้องยกเข้าล้อมกำแพงพระราชวังไว้รอบ ตัวพระยาสรรค์เข้าตั้งกองอยู่ริมคุกฟากเหนือคลองนครบาลที่บ้านพวกกรมเมือง ฝ่ายพระเจ้าแผ่นดินทราบว่าข้าศึกยกมาล้อมพระราชวัง และพระยาสรรค์ซึ่งใช้ไปจับพวกกบภฏนั้นกลับเป็นนายทัพลงมา จึงสิ่งข้าราชการนอนเวรประจำของอยู่นั้น ให้เกณฑ์กันขึ้นประจำรักษาหน้าที่เชิงเทินรอบพระราชวังได้ยิงปืนโต้ตอบกันทั้งสองฝ่ายต่อรบกันอยู่จนรุ่ง...”
เมื่อพระยาสรรค์บุรีเข้ายึดพระนครไว้ได้แล้ว รู้ข่าวว่าพระยาสุริยอภัยยกทัพมาจึงเชิญปรึกษาข้อราชการว่าจะให้สึกพระเจ้ากรุงธนบุรีพันธนาการไว้แล้วถวายบ้านเมืองให้แก่สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก แต่ภายหลังพระยาสรรค์บุรีคิดยึดอำนาจสมคบกับเจ้าพระยามหาเสนาและพระยารามัญวงศ์จักรีมอญ ปลดกรมขุนอนุรักษ์สงครามหลานเธอออกจากเวรจำ แต่งตั้งให้เป็นนายทัพนำกำลังพลเข้าล้อมบ้านพระยาสุริยอภัยไว้ ทั้งสองฝ่ายสู้รบกันจนรุ่งเช้าพระยาสุริยอภัยจึงเป็นฝ่ายได้รับชัยชนะ
เสียงปืนสองฝ่ายโต้
ตอบกัน
ผืนแผ่นดินแดยัน
ย่อนไสร้
บ่นานพวกพาลหัน
เหพ่าย พังแฮ
สมเด็จภาคีไนยได้
เขตรแคว้นเมืองขวัญ ฯ
โคลงสรรเสริญพระเกียรติฯ ยังได้กล่าวถึงเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ซึ่งขณะนั้นคือหลวงสรวิชิต มีตำแหน่งเป็นนายด่านเมืองอุทัยธานี /*28เข้ามารับราชการในกรุงธนบุรีให้คนนำหนังสือลับไปถวายสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกถึงด่านพระจารึก แล้วได้ไปรับเสด็จที่ทุ่งแสนแสบ ความว่า
หลวงสรวิชิตเชื้อ
ชาญสนาม
คุมไพร่พรานปืนสาม
สิบถ้วน
เติมตั้งปีกกาตาม
เทินแทบ สถลนา
รายรับรามลักษณ์ล้วน
ทแกล้วทวยหาญ ฯ
ส่วนสมุดไทยทั้ง ๒ เล่ม ได้กล่าวถึงเหตุการณ์จลาจลในพระนครครั้งนั้นไว้ใกล้เคียงกับเนื้อความในฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๔๗๐ แต่ไม่ได้ระบุชื่อบุคคลที่เกี่ยวข้อง
สมณาพราหมพฤฒิท้งง
ราษฎร
ชนบทอกอาธร
ใช่น้อย
เขดขันธเกิดรานรอน
ทุกทั่ว กันนา
นองชุ่มฟูมฟายย้อย
หยาดน้ำตาตรอม ฯ
ใครแขงคบพวกพ้อง
พากัน
ชิงฉกเอาทรัพยสรรพ์
ซึ่งหน้า
ฤๅเกรงกริ่งไภยันต์
รายร่าง
เสียงคร่ำกำศดว้า
เทวศร้อนอาดูล ฯ
อุปมาคือว่ายท้อง
ชเลฦก
แลห่อนเหนทิวพฤกษ
ลิ่วล้ำ
ฤๅมีหลักแก้วผลึก
จักหยั่ง หยุดเลย
เหนแต่ฟ้ากับน้ำ
ดักดิ้นกลางวล ฯ
เสียงปืนยิงยุ่งท้งง
ธรณี
ทุกทิวาราตรี
ห่อนเว้น
ใจเมืองหวาดหวั่นทวี
สยองย่อ
ทรวงททึกคึกเต้น
ตื่นคร้ามไภยพาล ฯ
(สมุดไทยเลขที่ ๑๘๐)
/*29ข้อความในสมุดไทยเลขที่ ๑๘๐ ที่ยกมานี้ไม่ปรากฏในฉบับพิมพ์ พ.ศ.๒๔๗๐ พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาระบุถึงเหตุการณ์ที่สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกทรงดำเนินทัพมายังกรุงธนบุรีว่า
“...ในเพลาวันนั้นบังเกิดศุภนิมิตเป็นมหัศจรรย์ปรากฏแก่ตาโลก เพื่อพระราชกฤษฎาเดชานุภาพพระบารมีจะถึงมหาเศวตราชาฉัตร บันดาลให้พระรัศมีโชติช่วงแผ่ออกจากพระกายโดยรอบเห็นประจักษ์ทั่วทั้งกองทัพ บรรดารี้พลนายไพร่ทั้งปวงผู้ใหญ่ ผู้น้อยชวนกันยกมือขึ้น ถวายบังคมพร้อมกัน แล้วเจรจากันว่า เจ้านายเราคงมีบุญเป็นแท้ กลับเข้าไปครั้งนี้คงจะได้ผ่านพิภพเป็นมั่นคง เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกก็ทรงช้างแล้วยกช้างม้า รี้พลคนประมาณห้าพันเศษ ดำเนินทัพมาทางด่านพระจารึกมาถึงเมืองปราจีน แล้วข้ามแม่น้ำเมืองปราจีน เมืองนครนายก ตัดทางมาลงท้องทุ่งแสนแสบ
ขณะนั้นชาวพระนครรู้ข่าวว่า เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกยกทัพกลับมาก็ชวนกันมีความยินดีถ้วนทุกคน ยกมือขึ้นถวายบังคมแล้วกล่าวว่า ครั้งนี้การยุคเข็ญจะสงบ แล้วแผ่นดินจะราบคาบ บ้านเมืองจะอยู่เย็นเป็นสุขสืบไป จึงหลวงสรวิชิตนายด่านเมืองอุทัยธานีลงมาอยู่ ณ กรุง ก็ขึ้นม้าออกไปรับเสด็จถึงทุ่งแสนแสบนำทัพเข้ามายังนคร...”
เมื่อเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกเสด็จถึงฟากตะวันออกของกรุงธนบุรีแล้วได้ประทับ ณ พลับพลาหน้าวัดโพธาราม ซึ่งเจ้าพระยาสุริยอภัยจัดเตรียมไว้ มีข้าราชการมาเฝ้าคอยรับเสด็จเป็นอันมาก จากนั้นเสด็จประทับเรือพระที่นั่งไปยังพระราชวังกรุงธนบุรีประทับบนศาลาลูกขุนมหาดไทยชำระโทษผู้กระทำผิด
/*30พระราชพิธีปราบดาภิเษก
เมื่ออาณาประชาราษฎร์พร้อมใจกันอัญเชิญพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติเป็นปฐมบรมกษัตริย์แห่งราชจักรีวงศ์แล้ว โปรดเกล้าฯให้ตั้งการพระราชพิธีปราบดาภิเษก ความในโคลงสรรเสริญพระเกียรติฯ ว่า
สมณพราหมณ์พฤฒิพร้อม
มนตรี
อาราธน์ไทธิบดี
ผ่านหล้า
ปราบดาภิเษกศรี
สมบัติ เสวยเฮย
เป็นปิ่นปักไพร่ฟ้า
ร่มกั้งเกศสกล ฯ
ศุภวารวรฤกษ์ตั้ง
การสยุม พรนา
อภิเษกสงฆ์ชุมนุม
สวดพร้อม
ชีชาติทิชงค์ประชุม
โอมอ่าน เวทแฮ
เครื่องกกุธภัณฑ์น้อม
นอบเข้าทูลถวาย ฯ
สังข์เสียงอุโฆษครื้น
เครงพิณ
หรทึกทรไนนิน
นาทก้อง
บัณเฑาะว์ประดังอินท
เภริศ ระดมนา
เซ็งแซ่สารพาทย์ฆ้อง
ปี่แก้วปโคมถวาย ฯ
ในการพระราชพิธีปราบดาภิเษกนี้ สมุดไทยทั้ง ๒ เล่มได้กล่าวถึงพระราชพิธีสรงน้ำหรือกระยาสนาน ซึ่งในโคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๔๗๐ มิได้ระบุไว้ดังนี้
ศุภวารไชยฤกษพร้อม
เพลา
สงฆสวดพุทธมนปรา
กฎล้ำ
ทิชงคนบถวายอา
เศิยรพาด
เสดจ์พิเศกสรงน้ำ
เครื่องต้นพิทธีสนาน ฯ
(สมุดไทย เลขที่ ๑๗๙)
/*31พระราชพิธีสรงน้ำหรือกระยาสนานซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของพระราชพิธีปราบดาภิเษกพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชนั้น พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขากล่าวไว้ว่า
“...ถึง ณ วันจันทร์ เดือน ๘ ปฐมาสาธ ขึ้นค่ำ ๑ ให้ตั้งการพระราชพิธีปราบดาภิเษกโดยสังเขป นิมนต์พระราชาคณะสวดพระพุทธมนต์แล้วรุ่งขึ้น ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๘ ขึ้น ๔ ค่ำ เพลารุ่งแล้วสี่บาท ได้มหาอุดมวิชัยมงคลนักขัตฤกษ์ พระสุริยเทพบุตรทรงกลดจำรัส ดวงปราศจากเมฆผ่องพื้นนภากาศ พระบาทสมเด็จบรมนาถ บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จทรงเรือพระที่นั่งบัลลังก์ศรีสักหลาดประดับด้วยเรือจำนำท้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งปวง แห่โดยกระบวนพยุหยาตราหน้าหลังพรั่งพร้อมเสร็จ ก็เสด็จข้ามมหาคงคามา ณ ฝั่งฟากตะวันออก เสด็จขึ้นฉนวนหน้าพระราชวังใหม่ทรงพระเสลี่ยงตำรวจแห่หน้าหลัง เสด็จขึ้นยังพระราชมนเทียรสถาน ทรงถวายนมัสการพระรัตนตรัยด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วเถลิงสถิตเบื้องบนมงคลราชมัญจาพระกระยาสนาน พระสงฆ์ถวายพระปริโตทกธาร เบญจสุทธคงคามุทธาภิสิตวารี ชีพ่อพราหมณ์ถวายตรีสังข์ หลั่งมงคลธารา อวยอาเศียรพาทพิษณุอิศวรเวท ถวายชัยวัฒนาการ พระโหราลั่นฆ้องชัยให้ประโคมขานเบญจางคดุริยดนตรีแตรสังข์ประนังศัพท์สำเนียงนฤนาท พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็เสด็จสถิตเหนือภัทรบิฐอันกั้งบวรเศวตราชาฉัตร พระครูราชปโรหิตาจารย์ก็กราบบังคมทูลถวายไอสุริยราชสมบัติ และเครื่องเบญจพิธราชกกุธภัณฑ์ พระแสงอัษฎาวุธอัญเชิญเสด็จขึ้นปราบดาภิเษก เสวยสวรรยาธิปัติถวัลยราชย์ดำรงแผ่นดินสืบไป...”
/*32เสร็จพระราชพิธีปราบดาภิเษกแล้ว มีพระบรมราชโองการปูนบำเหน็จให้แก่เหล่าข้าราชการผู้มีความจงรักภักดี ตามควรแก่บรรดาศักดิ์และความดีความชอบของแต่ละบุคคล
เสร็จงานอภิเษกซั้น
ทรงปรา รภแฮ
ชี้ชอบชนบรรดา
ทแกล้ว
บำเหน็จบำนาญนา
นาเนก
สบสิ่งเสื้อแพรแพร้ว
เพริศผ้าปูมตรวย ฯ
ประทานทั่วมาตย์ผู้
ใจภักดิ์
เจียดมาศถาดจำหลัก
ล่วมล้ำ
ปูนโดยอุดมศักดิ์
พระยาพระ หลวงนา
กฤชกระบี่ดาบด้ำ
ฝักหุ้มทองประสาน ฯ
พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาระบุถึงเรื่องการพระราชทานสิ่งของให้แก่ข้าราชการผู้มีความชอบไว้ว่า “..เจ้าตันราชนัดดาซึ่งเป็นพระราชบุตรสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอองค์น้อยนั้น โปรดตั้งเป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ และเจ้าลาซึ่งเป็นพระอนุชาต่างพระมารดานั้น โปรดตั้งเป็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงจักรเจษฎา และนายกวดมหาดเล็ก ซึ่งเป็นสามีเจ้ากุอันเป็นพระกนิษฐภคินีต่างพระมารดานั้น โปรดตั้งเป็นพระองค์เจ้ากรมหมื่นนรินทรพิทักษ์ อนึ่ง พระเจ้าลูกเธอพระองค์ใหญ่พระชนม์ได้สิบหกพระพรรษา ทรงพระกรุณาโปรดตั้งเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทรให้เสด็จอยู่ ณ บ้านหลวงที่วังเดิม พระราชทานเครื่องราชูปโภค มีพานพระศรีทองเป็นต้น โดยควรแก่ยศถาบรรดาศักดิ์ทุก ๆ พระองค์...”
/*33การสถาปนาและฉลองวัดพระศรีรัตนศาสดาราม
เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชปราบดาภิเษกขึ้นเป็นปฐมบรมกษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรีตามคำกราบบังคมทูลเชิญของอาณาประชาราษฎร์แล้ว ได้ทรงสถาปนาพระบรมวงศานุวงศ์ตลอดจนโปรดฯ ให้สร้างพระมหาปราสาทและสถาปนาวัดพระศรีรัตนศาสดารามขึ้นภายในบริเวณพระราชวังสำหรับเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร
ในโคลงสรรเสริญพระเกียรติฯ กล่าวถึงวัดพระศรีรัตนศาสดารามไว้ว่า มีการเขียนภาพจิตรกรรมฝาผนังเรื่องรามเกียรติ์บริเวณรอบระเบียงวิหารเพื่อถวายเป็นพุทธบูชาพระแก้วมรกต
พระระเบียงระเบียบห้อม
ไพหาร
เรขเรื่องรามเอาวตาร
แต่ต้น
มรฑปกุฎาคาร
ทวัยสดูป
หอแห่งพระนาคพ้น
แพ่งสร้างสบสรรพ์ ฯ
นอกจากนี้พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ยังโปรดฯให้สร้างหอพระไตรปิฎกพระราชทานนามว่า “หอมณเฑียรธรรม” เพื่อใช้เป็นที่ศึกษาพระธรรมของภิกษุสามเณรด้วย
มณเฑียรธรรมที่ร้อย
ปิฎกกรอง ไว้นา
เทียรย่อมแปลสารสนอง
นอบเต้า
คือโกศกรณฑ์รอง
ธรรมศาสน์
เป็นที่บัณฑิตเจ้า
ปราชญ์ครื้นครมเรียน ฯ
หอมณเฑียรธรรมนี้สมุดไทยทั้ง ๒ เล่มระบุว่าเป็นหอพระไตรปิฎกซึ่งสร้างอยู่กลางสระน้ำ ซึ่งความตอนนี้ไม่ปรากฏในฉบับพิมพ์ พ.ศ.๒๔๗๐ คือ
/*34อุตรามีสระสร้อย
เสาวคันธ
หอพระไตรวิฎกสรรค
เศกส้าง
อาจารยวิสัชนาธรรม์
ปรดิภาค
บันทิตสงฆเรียนข้าง
ฝ่ายเบื้องคันธทูร ฯ
(สมุดไทยเลขที่ ๑๘๐)
เรื่องการสร้างหอมณเฑียรธรรมกลางน้ำในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชนี้ พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์กล่าวไว้ว่า
“...พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ทรงพระกรุณาให้ฐาปนาพระอารามขึ้นภายในพระราชวังพร้อมทั้งอุโบสถ พระเจดีย์วิหารและศาลารายเป็นหลายหลัง แล้วให้ขุดสระน้ำทำหอไตรลงในสระ ใส่ตู้พระไตรปิฎก แล้วโปรดให้พระอาลักษณ์แก้วเป็นพระยาธรรมปโรหิตจางวางราชบัณฑิต ตั้งพระอาลักษณ์ขึ้นใหม่ แล้วให้หลวงอนุชิตพิทักษ์เป็นพระยาพจนาพิมลช่วยราชการในกรมราชบัณฑิต แล้วให้ราชบัณฑิตทั้งปวงบรรดาที่เป็นอาจารย์นั้น บอกพระไตรปิฎกพระสงฆ์สามเณรเป็นอันมากบนหอไตรๆ นั้นให้นามว่าหอพระมนเทียรธรรม...”
เมื่อสถาปนาวัดพระศรีรัตนศาสดารามแล้วได้อัญเชิญพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากรมาประดิษฐานไว้ ณ พระอุโบสถ และนิมนต์พระสงฆ์มาประกอบพิธีกรรมทางศาสนา
เสร็จสร้างสมโภชไท้
ทานถวาย พระนา
สงฆ์สวดพุทธมนต์ราย
รอบล้อม
อำนรรฆอำนวยบาย
บิณฑบาต แล้วเฮย
ชุมหมู่มนตรีห้อม
ส่งแหว้นเวียนเทียน ฯ
/*35พิธีฉลองสมโภชการสถาปนาวัดพระศรีรัตนศาสดารามจัดขึ้นอย่างยิ่งใหญ่มีมหรสพและการละเล่นประเภทต่างๆ เช่น ละครใน หุ่นไทย หุ่นจีน หม่งครุ่ม ระเบ็ง ลอดบ่วง หกคะเมน ละครชาตรี โขน ฯลฯ
มโหรสพทุกสิ่งเหล้น
ฉลองพุทธ พิมพ์พ่อ
เล็งละครอนิรุท
รุ่นร้อย
พิลาสพิไลสุด
จักร่ำ รำนา
แต่งแง่งามอ่อนช้อย
เฉิดชี้โฉมสวรรค์ ฯ
หุ่นไทยประชันหุ่นงิ้ว
จีนเขียน หน้านา
ญวนหกหัดโจนเจียน
เหาะได้
หมุ่งครุ่มระเบงเวียน
โพยแพ่น กลองแฮ
ลอดบ่วงหกคะเมนไม้
ลวดเลี้ยวหลีกกัน ฯ
ชาตรีตีกรับครื้น
เครงโทน
กลองเร่งซัดตัวโยน
แยบฟ้อน
โรงโขนมี่หมู่โขน
ขานพากย์ อยู่พ่อ
เหินเห็จหนุมานช้อน
แท่นท้าวชมพู ฯ
ในงานสมโภชวัดพระศรีรัตนศาสดารามนอกจากมีมหรสพและการละเล่นประเภทต่างๆ แล้ว ยังมี “การทิ้งกัลปพฤกษ์หรือการทิ้งทาน” ซึ่งโคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ระบุว่า ประชาชนผู้คอยรับทานแบ่งเป็น ๒ กลุ่มคือ กลุ่มผู้ชายและกลุ่มผู้หญิงไม่ปะปนกัน
เพลากัลปพฤกษ์ทิ้ง
ทานปราย
หญิงแต่ฝูงหญิงชาย
ห่อนใกล้
ดำรวจรักษ์คอยราย
ระวังแปลก ปลอมแฮ
ชายแต่พวกชายให้
ช่วงก้มชิงกัน ฯ
/*36การสมโภชวัดพระศรีรัตนศาสดารามในครั้งนั้นได้จัดขึ้นพร้อมกับงานฉลองสมโภชพระนคร มีการนิมนต์พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์รอบพระนคร แล้วให้ตั้งต้นกัลปพฤกษ์รอบกำแพงเมืองทิ้งทานต้นละชั่งเป็นเวลาสามวัน ความในพระราชพงศาวดารฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ว่า
“...แล้วให้ตั้งต้นกัลปพฤกษตามวงกำแพงพระนครทิ้งทานต้นละชั่งทั้งสามวัน สิ้นพระราชทรัพยเปนอันมาก ให้มีงานมโหรศพต่างๆ แลมีลครผู้หญิงโรงใหญ่ เงินโรงวันละสิบชั่ง เปนการสมโภชวัดพระศรีรัตนสาศดารามด้วยครบสามวันเปนกำหนด...”
การได้ช้างสำคัญมาสู่พระบารมี
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชนั้นได้ช้างสำคัญมาสู่พระบารมีหลายเชือกด้วยกัน เช่น พระบรมไกรสร บวรสุประดิษฐ์ อัฐทิศพงศ์ มงคลาดิเรก เอกมหันต์อนันตคุณ สมบุรณเลิศฟ้า, พระบรมไกรสร บวรบุษปทันต์ สุวรรณลักขณา มหาศุภมงคล วิมลเลิศฟ้า, พระอินทรไอยรา คชาชาติฉัททันต์ ผิวพรรณเผือกตรี สียอดตองตากแห้ง วิษณุแกล้งรังรักษ์ มงคลลักษณเลิศฟ้า เป็นต้น โคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ได้กล่าวถึงช้างสำคัญไว้บางเชือกดังนี้
๑. พระบรมไกรสร ฯ
ช้างพลายสีประหลาดซึ่งพระยานครราชสีมานำมาถวาย เมื่อปีมะโรง ฉศก จ.ศ.๑๑๔๖ (ตรงกับ พ.ศ.๒๓๒๗) พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช โปรดฯให้สมโภชแล้วพระราชทานชื่อขึ้นระวางเป็น “พระบรมไกรสร บวรสุประดิษฐ์ อัฐทิศพงศ์ มงคลาดิเรก เอกมหันต์อนันตคุณ สมบุรณเลิศฟ้า”
/*37โคลงสรรเสริญพระเกียรติฯ กล่าวถึงช้างพระบรมไกรสรฯ ว่ามีสีผิวคล้ายสีผลหว้า
สุประดิษฐ์ดูพิศเพี้ยง
ผลชม พูพ่อ
มาจวบสมสู่สม
โพธิไท้
ตำรานารายน์ประทมสินธุ์ว่าด้วยลักษณช้างกล่าวถึงช้าง “สุประดิษฐ์” ว่าเป็นช้างอัฐทิศ ซึ่งพระพรหมสร้างขึ้นจากกลีบดอกประทุมชาติ
“...กลีบหนึ่งทิ้งไปข้างทิศอิสาณ บังเกิดเปนช้างสุปรดิษฐ์ มีลักษณ ๙ ประการ สีเนื้อดังสีเมฆเมื่อสนธยา ผนฏท้องดังผนฏท้องงู งาซื่อสีขาวบริสุทธิ์ ดังผ้าขาว ที่เนื้ออ่อนดังบัวสีแดง ขนปากยาว อัณฑโกษอ่อน เต้ามันอ่อน ร้องเสียงดังเสียงฟ้า พร้อมด้วยลักษณ ๙ ประการ...”
๒. พระบรมนักขมณี ฯ
ช้างเล็บครบได้มาจากเมืองนครศรีธรรมราชเมื่อปีฉลู สัปตศก จ.ศ.๑๑๖๗ (ตรงกับ พ.ศ.๒๓๔๘) พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชโปรดฯ ให้พระราชทานชื่อขึ้นระวางเป็น “พระบรมนักขมณี ศรีรัตนคเชนทร บวรวิศนุพงศ์ วงศคชพรรค์ อนันตคุณ สมบุรณเลิศฟ้า”
ตามตำรานารายน์ประทมสินธุ์ว่าด้วยลักษณช้างกล่าวถึง “ช้างเล็บครบ” ไว้ว่าเป็นช้างอัฐคชซึ่งพระนารายณ์ทรงสร้างขึ้นจากเกสรดอกประทุมชาติ
“...จะกล่าวอัฐคช ๕ ช้าง ซึ่งพระนารายน์เปนเจ้าให้บังเกิดเปนช้างด้วยเกสร ช้างหนึ่งชื่อว่าครบกระจอก มีเล็บเท้าละ ๕ เล็บ...”
/*38ในโคลงสรรเสริญพระเกียรติฯ กล่าวถึงลักษณะของช้างพระบรมนักขมณี ฯ ว่ามีเล็บครบยี่สิบเล็บ
บรมนักขมโณดม
อดูลเดช
เล็บครบยี่สิบได้
ชื่ออ้างอิศรพงษ์ ฯ
๓. พระอินทร์ไอยรา ฯ
ช้างพังซึ่งลาวเมืองภูเขียวคล้องได้เมื่อปีเถาะ สัปตศก จ.ศ.๑๑๕๗ (ตรงกับ พ.ศ.๒๓๓๘) ผิวมีสีนวลคล้ายสีใบตองแห้ง ตา เล็บ ขนตัว และขนหางเป็นสีขาว โคลงสรรเสริญพระเกียรติฯ กล่าวถึงช้างพังเชือกนี้ว่า
พระอินท์ไอยเรศช้าง
เฉลิมขวัญ เมืองนา
ใช่เหตุหากบังพรรณ
แม่ไว้
จอมภพผ่านไอศวรรย์
เสวยราชย์ รมย์แฮ
พระคชแสดงสีใกล้
เผือกแผ้วผิวสกนธ์ ฯ
พระราชพงศาวดาร ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ ระบุว่า พระยานครราชสีมาได้แจ้งข่าวว่า แต่เดิมช้างนี้ถูกตัดหางออกเสียเพราะเจ้าของช้างเกรงว่าจะตกไปเป็นของหลวง เมื่อความทราบถึงพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ดำรัสให้ส่งมาให้ทอดพระเนตร แล้วโปรดฯ ให้นำหางโคมาผูกต่อเข้าไว้เป็นช้างโคบุตร พระราชทานชื่อขึ้นระวางเป็น “พระอินทร์ไอยรา คชาชาติฉัททันต์ ผิวพรรณเผือกตรี สียอดตองตากแห้ง วิษณุแกล้งรังรักษ์ มงคลลักษณเลิศฟ้า”
“...ครั้น ณ วันอาทิตย เดือนสี่ ขึ้นเก้าค่ำ ช้างลงมาถึงกรุงได้ทอดพระเนตรแล้วดำรัศว่า เปนเผือกตรี เสียดายแต่หางด้วนเสีย ทรงพระพิโรธเจ้าของช้างนั้นมาก มิได้พระราชทานสิ่งใด /*39หางนั้นให้เอาหางโคผูกเข้าต่อเปนช้างโคบุตร เข้าโรงสวดมนต์ทำขวันสมโภช แล้วประทานชื่อขึ้นรวางเปนพระอินทรไอยรา คชาชาติฉัตรทันต์ พิศผิวพรรณเผือกตรี ศรียอดตองตากแห้ง วิศณุแกล้งรังรักษ มงคลลักษณเลิศฟ้า...”
เกี่ยวกับเรื่องที่โปรดฯ ให้นำหางโคมาผูกเข้ากับหางช้างพังที่ถูกตัดขาดเพื่อให้เป็นช้างโคบุตรนี้ ตำรานารายน์ประทมสินธุ์ว่าด้วยลักษณช้างกล่าวถึง “ช้างโคบุตร” ว่า
“...ช้างหนึ่งชื่อโคบุตร มีพรรณผิวเหลืองดังหนังโค เปนบุตรนางโค เสียงดุจเสียงโค ขนหางขึ้นรอบดุจหางโค งางอนน้อย คุ้มโทษอันตรายทั้งปวงได้...”
การได้กวางเผือกมาสู่พระบารมี
นอกจากได้ช้างสำคัญมาสู่พระบารมีแล้ว โคลงสรรเสริญพระเกียรติ ฯ ยังได้กล่าวถึงเหตุการณ์ซึ่งมิได้ระบุไว้ในพงศาวดารคือ เรื่องที่พรานป่าดักกวางเผือกได้แล้วนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายโปรดเกล้าฯ ให้เลี้ยงไว้ในพระราชวัง ความว่า
บารมีมานมิ่งเนื้อ
โบดก
ศรีเศวตวันจรก
ดักได้
นำถวายแต่จอมดิลก
โลเกศ วร-นา
ไท้ธบำนาญให้
ทรัพย์เสื้อเงินงาม ฯ
โปรดไว้ในนิเวศเลี้ยง
รักษา
รังสฤษฎ์สมญาพญา
เผือกเนื้อ
ใครเห็นหากหรรษา
ภิรมย์รัก มฤคแฮ
บ้างก็ชมว่าเชื้อ
ชาติพ้องพุทธางกูร ฯ
/*40ส่วนสมุดไทยทั้ง ๒ เล่มกล่าวถึงเฉพาะการได้ช้างเผือกมาสู่พระบารมีทั้ง ๒ เชือกคือ “พระบรมไกรสร ฯ และพระบรมนักขมณี ฯ” แต่มิได้กล่าวถึงเรื่องกวางเผือก
การสถาปนาและฉลองวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม
เมื่อ จ.ศ.๑๑๕๑ ปีระกา เอกศก (ตรงกับ พ.ศ.๒๓๓๒) อันเป็นปีที่ ๘ แห่งรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชนั้น พระองค์ได้ทรงมีพระราชศรัทธาที่จะบูรณะปฏิสังขรณ์ “วัดโพธาราม” ซึ่งชำรุดปรักหักพังให้มีสภาพงดงามกว่าเดิม ดำรัสให้ซื้อมูลดินถมบริเวณพื้นที่ลุ่มดอนจนราบเสมอดีแล้ว โปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระอุโบสถมีกำแพงแก้วกระเบื้องปรุล้อมรอบ ส่วนพื้นในกำแพงแก้วและระหว่างพระระเบียงชั้นในก่ออิฐ ๕ ชั้น แล้วทำพระระเบียงล้อมสองชั้น มุมพระระเบียงทำเป็นจัตุรมุขทุกชั้นมีพระวิหารสี่ทิศ หลังคาพระอุโบสถ พระวิหาร พระระเบียงนั้นให้มุงด้วยกระเบื้องเคลือบสีเหลืองและสีเขียว อีกทั้งโปรดฯ ให้จารึกแผ่นศิลาตำรายา และสร้างรูปฤาษีดัดตนไว้เป็นทานด้วย ทำให้ทราบว่ารูปฤๅษีดัดตนนอกจากสร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ ๓ ยังมีบางส่วนที่สร้างไว้แล้วตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๑ ดังความในโคลงสรรเสริญพระเกียรติฯ ว่า
วัดโพธิ์พันธุโพธิครั้ง
พระผจญ มารพ่อ
โพธิ์ร่มอาสน์ทศพล
อยู่เกล้า
ทรงพระศรัทธานนท์
หนุนพุทธ ศาสน์นา
จับการก่ออิฐเร้า
เร่งล้ำเร็วเหลือ ฯ
วิหารสี่ทิศทั้ง
อุโบสถ
พระระเบียงหลั่นลด
ย่อเลี้ยว
พิหารหากเห็นคด
คือฉาก ช่างแฮ
มาลกดาบสเอี้ยว
อัดพลิ้วแพลงกาย ฯ
/*41สมุดไทยทั้ง ๒ เล่มระบุว่าเมื่อปฏิสังขรณ์วัดโพธารามแล้ว โปรดฯ ให้มีพิธีฉลองสมโภชนิมนต์พระสงฆ์มาประกอบพิธีกรรมทางศาสนา พร้อมทั้งตั้งโรงทานเพื่อแจกจ่ายทั้งพระราชทรัพย์และโภชนาหาร แต่มิได้กล่าวถึงเรื่องการสร้างรูปฤๅษีดัดตน
อยุทธยาผาศุกขแผ้ว
ไพบูลย์
เพราะพระนเรนศูร
หน่อเนื้อ
เสด็จจากพิมารมูร
ธาเทพ
มาบำเพญโพธิเกื้อ
ก่อส้างแสวงผล ฯ
เบญจะศิลทรงนิตยน้อม
นำกุศล
อุโบสถอัษฎางคยล
ยิ่งแท้
อวยทานหว่านหวังผล
ภูมเพิ่ม
แจกจ่ายทรัพย์เหลือแล้
เลิศเบื้องบำเพญ ฯ
พระวะษาไตรมาศเชื้อ
เชิญสงฆ์
แสดงพระธรรมพุทธองค์
กล่าวไว้
นิจภัตอัตราทรง
บิณฑิบาตร
ชายก่อเจดียให้
เพิ่มเบื้องบุญฉลอง ฯ
(สมุดไทยเลขที่ ๑๘๐)
พระราชพงศาวดาร ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ ระบุถึงการปฏิสังขรณ์วัดโพธารามว่าใช้เวลาทั้งสิ้น ๗ ปีเศษจึงแล้วเสร็จ โปรดฯ ให้จัดงานเฉลิมฉลองอย่างยิ่งใหญ่แล้วพระราชทานนามใหม่ว่า “วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม”
“...แล้วหลั่งน้ำอุทิศโสทกลงเหนือพระหัตถ์พระพุทธปฏิมากร ถวายพระอารามตามบาลีแก่พระสงฆ์มีองค์พระพุทธปฏิมากรเป็นประธาน และพระราชทานนามพระอารามว่า วัดพระเชตุพนวิมลฆมังคลาราม...”
/*42นอกจากนี้ โคลงสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ ยังกล่าวถึงรูปเคารพต่างๆ ที่ประดิษฐานอยู่ในเทวสถานสำหรับพระนครและศาลหลักเมืองสมัยนั้นว่า
เทวฐานสถานที่ซุ้ม
ศีวลึงค์ ก็มี
หอพิฆเนศวรสึง
ปสิทธิไว้
ปราการประกิตขึง
ขัณฑ์ขอบ รอบแฮ
สดมภ์ชิงช้าให้
ทวิชตั้งแขวนขดาน ฯ
ศาลหลักนคเรศเสื้อ
เมืองศาล
สรพราศพร้อมพระกาล
กาจแกล้ว
ทรงเมืองธสิงสถาน
สถิตเทียบ กันนา
เพรียงไพร่ไข้ทุกข์แผ้ว
พาทย์ฟ้อนบวงสรวง ฯ
งานฉลองวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามคราวนั้นสิ้นพระราชทรัพย์เป็นจำนวนมากตามความในพระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา กล่าวไว้ว่า
“...คิดทั้งเงินราคาผ้าทรงพระ ค่าดอกไม้สดบูชาเลี้ยงพระสงฆ์ กระจาด และโรงฉ้อทาน เครื่องไทยทาน ทำเครื่องโขน โรงโขน เครื่องเล่นเบ็ดเสร็จพระราชทานการมหกรรมสมโภช และถวายระย้าแก้ว โคมแก้วบูชา ไว้ในพระอาราม เป็นเงินตราในการฉลองเงิน ๑,๙๓๐ ชั่ง ๔ ตำลึง คิดรวมกันทั้งสร้างเป็นพระราชทรัพย์เงิน ๕,๘๑๑ ชั่ง...”
เมื่อกล่าวถึงงานฉลองวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามแล้ว เนื้อหาตอนท้ายของโคลงสรรเสริญพระเกียรติฯ กล่าวถึงความสงบสุขภายในบ้านเมือง ตลอดจนความเจริญรุ่งเรืองทางพระพุทธศาสนาตลอดยุคสมัยของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช /*43จากนั้นเป็นบทบูชาพระรัตนตรัยและพระผู้เป็นเจ้าของศาสนาพราหมณ์ เพื่อขอพรให้บังเกิดแด่พระองค์ท่าน และคำกล่าวอธิษฐานของผู้ประพันธ์เพื่อให้โคลงเรื่องนี้คงอยู่ไม่เสื่อมสูญ
สุริยสูญโสมส่องม้วย
เมืองสวรรค์ ก็ดี
เมรุมอดสัปดบริภัณฑ์
ทั่วทั้ง
สูญสิ้นแผ่นดินอรร
ณพนาศ นาพ่อ
กลอนกล่าวโคลงนี้ตั้ง
อยู่ไสร้อย่าสูญ ฯ
โคลงสรรเสริญพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์
๑๏ สรวม แสดงพระเกียรติก้อง
โกลา หลเฮย
สรวม เสด็จถวัลย์อยุธยา
ยิ่งไซร้
สรวม เป็นปิ่นราชา
จอมจักร พรรดิพ่อ
สรวม ชีพชุบชีพไว้
วอดแล้วคืนคง ฯ
๒๏ พระ ทรงอิสรภาพเรื้อง
เรืองฤทธิ์
พระ ดับเข็ญคือพิษ
ณุไท้
พระ คุณอเนกนิตย์
นับร่ำ ไฉนนา
พระ บาทบำรุงให้
ฟ่องฟื้นศาสนา ฯ
๓๏ ชำ นินรนาถตั้ง
นามกร
นิ พัทธ์นิพนธ์กลกลอน
กล่าวไว้
โว หารแห่งอักษร
เสาวภาพ
หาร ยกพระยศไท้
ธิราชเจ้าจอมกรุง ฯ
๔๏ ศรี มาเมืองมิ่งแก้ว
เกษมศรี
ศรี สวัสดิ์สว่างใจตรี
โลกย์ล้ำ
ศรี สุทธิพระศรีฉวี
งามเปล่ง ปลั่งนา
ศรี โภคเพ็ญพ่างน้ำ
สมุทรห้วงหากเสมอ ฯ
/*50๕๏ สิทธิ สมพรหเมศเรื้อง
รังสฤษฎ์ พระนา
สิทธิ เกียรติกฤษณฤทธิ์
รุ่งเร้า
สิทธิ ธรรมทศพิธกิจ
ประกอบ เนืองนา
สิทธิ จักรหักหั่นเกล้า
หมู่ร้ายเสียบเศียร ฯ
๖๏ ฤทธิ รงค์คงคู่ท้าว
ทินกร
ฤทธิ ภาพปราบบูรบร
บั่นม้วย
ฤทธิ ไกรเปรียบไกรสร
สุรภาพ
ฤทธิ รุทธ์อุตดมด้วย
เดชไท้ธำรง ฯ
๗๏ ไช ยานุภาพล้ำ
ฦๅไชย
ไชย ลาภลุหฤทัย
ปิ่นเกล้า
ไชย ไชยเศิกกษัย
เกษมราษ ฎรนา
ไชย ชำนะผ่านเผ้า
ทั่วเที้ยรถวายไชย ฯ
๘๏ ไกร เกรียงเสียงปากผู้
สรเสริญ
ไกร สาตรศัตรูเยิน
ยอบเกล้า
ไกร เกียรติขจรเจริญ
ยศยิ่ง
ไกร ดั่งไกรลาสเจ้า
จบฟ้าดินขาม ฯ
๙๏ กรุง ไกรใหญ่กว้างกว่า
เวียงสวรรค์ โลกเฮย
กรุง นอกกรุงมาคัล
คั่งเฝ้า
กรุง ย่อมบำนาญพรรณ
แพรเพริศ ให้แฮ
กรุง เวียดนามนอบเกล้า
ยอบเกล้ากลัวบุญ ฯ
๑๐๏ ฟุ้ง ธรรมทศพิธท้าว
ธรรมดา
ฟุ้ง เกียรติก่อกรุณา
สัตว์ไสร้
ฟุ้ง เฟื่องใฝ่มหา
ปริจาค ท่านนา
ฟุ้ง กลิ่นกล่าวคือไท้
ธิราชสร้างศีลคุณ ฯ
/*51๑๑๏ ฟ้า แจ่มเดือนแจ้งเจตร
มาสา
ฟ้า ว่ายอดฟ้ามา
ดับเศร้า
ฟ้า ฝนตกอัตรา
เย็นไพร่ เมืองนา
ฟ้า ร่ำร้องเรียกเจ้า
ผ่านฟ้ามาครอง ฯ
๑๒๏ ศรี ศรีสัมฤทธิ์ได้
กรุงศรี
สิทธิ เดชนฤบดีดี
กว่ากี้
ฤทธิ หาญหักไพรี
เร็วรวด
ไชย ชำนะนอกนี้
นับร้อยเรืองไชย ฯ
๑๓๏ ไกร เทพเทียบที่สร้าง
พระมณ เฑียรฤๅ
กรุง ยิ่งกรุงเก่ายล
หยาดฟ้า
ฟุ้ง เฟื่องวาณิชชน
ชมชอบ ใจนา
ฟ้า กระจ่างแจ่มหล้า
แหล่งหล้าเย็นเกษม ฯ
๑๔๏ ปางปิ่นนายกย้าย
พลหาญ
เสด็จดำเนินไปผลาญ
ละแวกเว้
ชาวกัมพุชบ่ทาน
ทนเดช
เพื่อพระเป็นเอกเอ้
กัตวล้ำเฉลิมกรุง ฯ
๑๕๏ บารมีธรรมท่านได้
อบรม ไว้นา
กองกุศลส่ำสม
มากแล้ว
จวนจักสำเร็จบรม
อภิเษก สยามแฮ
มาดับอาดูรแผ้ว
เผ่าพู้นนำกษัย ฯ
๑๖๏ ฝ่ายธนนคเรศร้อน
รนทรวง
ปวงราษฎร์หญิงชายปวง
คร่ำไห้
สมณะเดือดแดดวง
จิตขุ่น
ศิกษ์เสื่อมเสียแหล่งไหล้
หลีกเร้นแรมพง ฯ
/*52๑๗๏ เงียบเหงาเหย้าใหญ่รั้ว
เรือนขุน นางเอย
เมียมิ่งหมดหม่อมคุณ
ขุ่นข้อง
อุณห์อกราษฎร์ราวกุณฑ์
บังเกิด
เซ็งแซ่ซุบซิบพร้อง
พร่ำพร้องติฉิน ฯ
๑๘๏ พระลานดาลเดือดฟุ้ง
ไฟเข็ญ
เสียงหวีดกรีดกราดเห็น
ห่อนได้
กลียุคอย่างจักเป็น
ควันพลุ่ง แล้วเฮย
มาตรว่ามิตรฤาใกล้
กลับดั้นเดินหนี ฯ
๑๙๏ ฝูงชนกลัวโจทนั้น
อุปมา
แม้นมฤคยั่นพยัคฆา
คาบคั้น
เสียแหล่งละคฤหา
หวังคลาด ภัยพ่อ
บางหมู่เมือมารคดั้น
เถื่อนลี้หลบสกนธ์ ฯ
๒๐๏ เคหฐานปานป่าช้า
เงียบเหงา
อึงแต่พวกพาลเมา
หมู่ฟ้อง
จับมาเฆี่ยนขับเอา
ทรัพย์สิ่ง สินนา
ผูกตรากลำบากต้อง
โทษไง้เอาเงิน ฯ
๒๑๏ ดวงจันทราทิตย์ทั้ง
ดารก
มัวมืดเมฆมาปก
ปิดไว้
พิกลเกิดลามก
ธุมเกตุ
อุบัติกาบาตไต้
ตกคว้างขวัญหาย ฯ
๒๒๏ เพรียงเมืองเคืองขุ่นแค้น
คะนองมือ
เอะอะอาวุธถือ
พรั่งพร้อม
สาดศรกำเพลิงพลือ
พลางโห่ โหมแฮ
รายรอบรุ้งวังล้อม
ลู่เข้าหักหาญ ฯ
/*53๒๓๏ พระยายินศัพท์ซั้น
สารถาม
เขาเบี่ยงบอกออกนาม
นาถเต้า
ประหม่ามุขคือคราม
ผิวผิด พู้นนา
ตาวตกตะลึงเศร้า
สติสิ้นเสียกมล ฯ
๒๔๏ เสารวารสิบเอ็ดขึ้น
ฉลูตรี
ศักราชพันร้อยมี
เศษไซร้
สี่สิบกับสามปี
สัมพัจฉร์ ฉินท์นา
ดาลยุคขุกเข็ญให้
ราษฎร์ร้อนขวัญหาย ฯ
๒๕๏ ภาคีไนยนรนาถเจ้า
เสด็จดล
พักประชุมพลรณ
ร่อนแกล้ว
แสวงเรื่องรหัสกล
การต่อ ยุทธนา
รวมเร่งรังค่ายแล้ว
ล่องป้อมปืนประจำ ฯ
๒๖๏ หลวงสรวิชิตเชื้อ
ชาญสนาม
คุมไพร่พรานปืนสาม
สิบถ้วน
เติมตั้งปีกกาตาม
เทินแทบ สถลนา
รายรับรามลักษณ์ล้วน
ทแกล้วทวยหาญ ฯ
๒๗๏ ต่างหมายต่างมาดสู้
สับสน กันนา
บางพวกกลัวกลับตน
ตื่นเข้า
บางเหล่าลอบมองหน
เห็นแน่ ชนะนา
เสียผิดพาพวกเต้า
ต่างอ้างอาสา ฯ
๒๘๏ เสียงปืนสองฝ่ายโต้
ตอบกัน
ผืนแผ่นดินแดยัน
ย่อนไสร้
บ่นานพวกพาลหัน
เหพ่าย พังแฮ
สมเด็จภาคีไนยได้
เขตรแคว้นเมืองขวัญ ฯ
/*54๒๙๏ หมื่นขุนคนยากพร้อม
ใจจง
คอยเสด็จสมเด็จองค์
เอกไท้
หวังเป็นปิ่นบรมวงศ์
ถวัลย์ราช
ดับทุกข์ยุคเข็ญให้
เดือดร้อนโรยภัย ฯ
๓๐๏ ต่างคนละคึกไห้
โหยหา
สมเด็จมหินทรา
ธิราชเจ้า
คือบุตรบ่นปรารถนา
เห็นบิ ดรเอย
ลงมดถามผู้เถ้า
เที่ยวให้โหรทาย ฯ
๓๐๏ เขาดูเขาว่าเข้า
คิมหันต์
หึงอีกสักสามวัน
เสด็จแล้ว
ฟังบอกแบ่งกระสัน
เบาโศก น้อยนา
ครั้นว่านานวันแคล้ว
คลาดช้ากลับตรอม ฯ
๓๒๏ นอนนั่งตั้งท่าทุกข์
เทวษถึง พระเอย
ตรับข่าวกล่าวกันอึง
ออกอื้อ
เสด็จกลับประทับสทึง
นายก นครนา
ยินก็เย็นใจชื้อ
เฉกไท้เสด็จถึง ฯ
๓๓๏ เถลิงศกศักราชขึ้น
ขลาจัต วาแฮ
กาฬปักษจิตรนักขัต
ค่ำเก้า
วันเสาร์สิริสวัสดิ์
วรนาถ
ทวนทัพกลับคืนเข้า
เขตรแคว้นธนสถาน ฯ
๓๔๏ เมิลหมู่พยู่ห์ย่อมเชื้อ
ชาญสมร
แซ่แซ่แสนยากร
คล่าวคล้อย
คล่ำคล่ำส่ำอัศวดร
ดูเดช
คั่งคั่งคชนับร้อย
เรื่อยผ้ายเพ็ญผลู ฯ
/*55๓๕๏ ช้างเขนเขนคู่เคื้อ
ควรแสยง
ช้างพชดชำนนแซง
แทรกข้าง
ช้างดั้งพู่ทวนแดง
เดินเหมื่อย มาพ่อ
ช้างกูบที่นั่งช้าง
เครื่องเต้ามาตาม ฯ
๓๖๏ งามพลงามผู้มุ่ง
เมือเมือง
งามสอดสักหลาดเหลือง
แสดเสื้อ
งามใส่หมวกแดงเรือง
ดูรุ่ง
งามแห่งามหอกเคื้อ
คู่เคื้อคมงาม ฯ
๓๗๏ กองหลังลางหมู่เสื้อ
สีเขมา
ลางส่ำสีแดงเพรา
เพริศผ้า
โพกขลิบคำเงินเงา
งามโอ่
แหนแห่ห้อมเจ้าหล้า
ดิลกไท้ถวัลย์เมือง ฯ
๓๘๏ ชาวกรุงกรานกราบบ้าง
บังคม
ทั่วทิศถวายไชยชม
ชื่นหน้า
หมื่นขุนทั่วทุกกรม
กราบบาท ยุคลนา
ขอพึ่งขอเป็นข้า
ร่มเกล้าเย็นทรวง ฯ
๓๙๏ พละพลาสีรุ้งม่าน
ทองถวาย
เสด็จประทับพลกาย
ไพร่พร้อม
ทวยหาญทหารหาย
หิวเรี่ยว แรงแฮ
ทุกหมู่มาตย์มาน้อม
นอบเกล้ากลัวบุญ ฯ
๔๐๏ ผู้ผิดประทุษฐ์นั้น
หนาวตัว
หวั่นหวั่นสั่นสยองกลัว
โทษไท้
จำใจจำยิ้มหัว
หวังเกลื่อน ความพ่อ
ทูลพิดเพิ่มใส่ไคล้
ล่อเลี้ยวหลายกล ฯ
/*56๔๑๏ โองการสารมธุรท้าว
ปฏิสัน ถารนา
กับหมู่มาตย์มาคัล
ท่วนหน้า
เสด็จพระที่นั่งสุวรรณ์
นาเวศ
ฉากค่ามขึ้นฉนวนถ้า
ประทับร้อนเรือนหลวง ฯ
๔๒๏ ผู้ผิดแท้ท่านให้
ลงทัณฑ์
โทษฆ่าจองไปฟัน
เสียบเกล้า
น้อยโทษธผ่อนผัน
ภาคโทษ ให้แฮ
ถอนแผ่นดินสิ้นเศร้า
เสื่อมเสี้ยนรนามหนาม ฯ
๔๓๏ คือองค์หริรักษ์เรื้อง
รามา ธิราชเฮย
ปราบอสุรพาลา
เหล่าร้าย
เสด็จแสดงมหิทธิมหา
สุรภาพ
มาเตรียกตรีภพผ้าย
แผ่นฟ้าสาธุการ ฯ
๔๔๏ นิเวศนาวาศล้ำ
อลงกรณ์
ถกลพุทธพิมพ์อมร
กตแก้ว
ทรงนามศิริรัตน์บวร
วิเศษศาส ดาแฮ
เป็นปิ่นหลักโลกย์แล้ว
เลิศเบื้องบูชา ฯ
๔๕๏ พิมานพระเจ้านั่ง
นิรมิต เหมือนนา
คำแผ่ภาพไพจิตร
จัดตั้ง
ชั้นสิงห์สุรสถิต
สถานครุฑ อัดเอย
ชุมฉัตรรายรอบกั้ง
กิ่งแก้วกรถวาย ฯ
๔๖๏ พระระเบียงระเบียบห้อม
ไพหาร
เรขเรื่องรามเอาวตาร
แต่ต้น
มรฑปกุฎาคาร
ทวัยสดูป
หอแห่งพระนาคพ้น
แพ่งสร้างสบสรรพ์ ฯ
/*57๔๗๏ หอระฆังควรคู่ฆ้อง
ระฆังยาม
งามทรวดงามทรงงาม
ยอดแก้ว
พรหมศรกาบทาบทาม
ทวยทอด ระทวยแฮ
เสาประดับกระจกแพร้ว
พร่างจ้าจับทอง ฯ
๔๘๏ มณเฑียรธรรมที่ร้อย
ปิฎกกรอง ไว้นา
เทียรย่อมแปลสารสนอง
นอบเต้า
คือโกศกรณฑ์รอง
ธรรมศาสน์
เป็นที่บัณฑิตเจ้า
ปราชญ์ครื้นครมเรียน ฯ
๔๙๏ เสร็จสร้างสมโภชไท้
ทานถวาย พระนา
สงฆ์สวดพุทธมนต์ราย
รอบล้อม
อำนรรฆอำนวยบาย
บิณฑบาต แล้วเฮย
ชุมหมู่มนตรีห้อม
ส่งแหว้นเวียนเทียน ฯ
๕๐๏ แตรฝรั่งสังข์หวู่ซ้อง
เสียงผสาน
พิณพาทย์ดนตรีมาน
มี่ก้อง
ดุริยางค์คีตขับขาน
กลอนกล่อม
เปียวปี่เป่าเพราะพร้อง
แหบลิ้นลมหวาน ฯ
๕๑๏ มโหรสพทุกสิ่งเหล้น
ฉลองพุทธ พิมพ์พ่อ
เล็งละครอนิรุท
รุ่นร้อย
พิลาสพิไลสุด
จักร่ำ รำนา
แต่งแง่งามอ่อนช้อย
เฉิดชี้โฉมสวรรค์ ฯ
๕๒๏ หุ่นไทยประชันหุ่นงิ้ว
จีนเขียน หน้านา
ญวนหกหัดโจนเจียน
เหาะได้
หมุ่งครุ่มระเบงเวียน
โพยแพ่น กลองแฮ
ลอดบ่วงหกคะเมนไม้
ลวดเลี้ยวหลีกกัน ฯ
/*58๕๓๏ ชาตรีตีกรับครื้น
เครงโทน
กลองเร่งซัดตัวโยน
แยบฟ้อน
โรงโขนมี่หมู่โขน
ขานพากย์ อยู่พ่อ
เหินเห็จหนุมานช้อน
แท่นท้าวชมพู ฯ
๕๔๏ คู่มวยคาดหมัดเข้า
คุมกัน
หลอนหลอกศอกโซมฟัน
ไล่ซ้อม
ปิดปัดหมัดแรงรัน
ทุบทุ่ม ถูกฮา
สิ้นฤทธิ์หอบเหนื่อยน้อม
นอบเกล้าบังคม ฯ
๕๕๏ มัลลามล่ำข้อ
แข็งขัน
สองปฏิยุทธ์ยัน
แย่เท้า
สองเรียวรัดรึงพัน
กลมกอด กันฮา
หลายกลับหลายกลิ้งเต้า
ต่างขว้ำขวัญหาย ฯ
๕๖๏ กระบี่ต่อกระบี่รู้
รำถวาย
ต่างทำท่าทีกราย
กรีดช้อย
จดผัดปัดไม้หมาย
โจมฟาด กันนา
ลู่หลี่ตีเลือดย้อย
หยดเที้ยรยังเถียง ฯ
๕๗๏ ดาบเขนขันคู่สู้
ดาบสอง มือนา
สองรี่รำกลมกลอง
แขกครื้น
ขุนเขนกลอกเขนทอง
ปะทะดาบ โดนแฮ
ดาบฟาดเขนฤาลื้น
ไล่ดื้อดาบหนี ฯ
๕๘๏ เพลากัลปพฤกษทิ้ง
ทานปราย
หญิงแต่ฝูงหญิงชาย
ห่อนใกล้
ดำรวจรักษ์คอยราย
ระวังแปลก ปลอมแฮ
ชายแต่พวกชายให้
ช่วงก้มชิงกัน ฯ
/*59๕๙๏ ดับแสงสุริเยศดั้น
ดลปฐม ยามเฮย
แสบกภาพพิศพึงชม
เชิดเหล้น
คนพากย์พิเราะระดม
กันรับ เพ้ยพ่อ
จำอวดอวดฤาเว้น
ว่าให้คนเฮ ฯ
๖๐๏ ทรงสั่งจุดพุ่มแล้ว
เพลิงกระถาง
ดูยะยงยนต์ราง
วิ่งม้า
บันทัดปะทุผาง
พลุพลุ่ง พะเนียงนา
ฝนซู่แสนทห่าส้า
สรรพสิ้นพเยียมาลย์ ฯ
๖๑๏ มังกรโคมแข่งเลื้อย
ควงลี ลาศแฮ
เลี้ยวไล่เล่ห์ยินดี
กับแก้ว
ญวนโคมจุดอัคคี
โคมแกว่ง กวัดนา
ขานขับเพลงญวนแล้ว
แล่นเลี้ยวอลวน ฯ
๖๒๏ หนุ่มสาวชาวบ้านทั่ว
มาทัศ นนา
ต่างแต่งตัดผมผัด
ผ่องหน้า
ดูหนังหนุ่มหนุ่มนัด
ไปพาด พิงแฮ
เถ้าแก่แม่น้าป้า
ครอบคุ้มคอยระวัง ฯ
๖๓๏ หมู่ร้านแม่ค้าค่ำ
คืนขาย
ของมลากหลายสิ่งราย
เรียบไว้
มังสะมัศยาบาย
บริโภค ก็มี
เขาต่อพ้อเพิดให้
ขู่ค้าคะรมแรง ฯ
๖๔๏ แสนสบายคลายคลี่หน้า
นรชน
แสนสนุกทุกทางสถล
เนื่องน้ำ
แสนแสวงแต่งตนตาม
วัยวาส นานา
แสนเสน่ห์นฤเบศร์ล้ำ
แหล่งหล้าสดุดี ฯ
/*60๖๕๏ ทรงสรรค์สวนสร้อยอ่า
อุยยาน
สระประทุมทิพมาลย์
มากไซร้
บรรพตแพ่งไพศาล
ฟองก่อ กลนา
ดุจฉากช่างจีนไล้
เรขแต้มเตือนชม ฯ
๖๖๏ เชิงผาอัมพุดั้น
เดินสูง มานา
ถึงกระหายหากจูง
จิตรขึ้น
งามภาพพิศขุนยูง
ยืนแผ่ หางเฮย
ไม้ดอกไม้ดัดสรดิ้น
เทียบแกล้งแกล่ถวาย ฯ
๖๗๏ สวนซ้ายทรงปลูกต้น
อัมพพฤกษ์
ภูมิภาคพิศพันลึก
แหล่งเหล้น
มานมาบสระสินธุทึก
อรอาบ องค์เอย
เริงรื่นรมย์ฤาเว้น
ว่างหน้าอนงค์ใน ฯ
๖๘๏ เสียงสรวลทุกถิ่นถ้อ
ขับขาน
คืนค่ำสุขสำราญ
รื่นเหล้น
ทรนุกหนุ่มสาวสะคราญ
เครียวใคร่ กันนา
รำร่ำร้องฤาเว้น
ไปเว้นวันเกษม ฯ
๖๙๏ สมณพราหมณ์พฤฒิพร้อม
มนตรี
อาราธน์ไทธิบดี
ผ่านหล้า
ปราบดาภิเษกศรี
สมบัติ เสวยเฮย
เป็นปิ่นปักไพร่ฟ้า
ร่มกั้งเกศสกล ฯ
๗๐๏ ศุภวารวรฤกษ์ตั้ง
การสยุม พรนา
อภิเษกสงฆ์ชุมนุม
สวดพร้อม
ชีชาติทิชงค์ประชุม
โอมอ่าน เวทแฮ
เครื่องกกุธภัณฑ์น้อม
นอบเข้าทูลถวาย ฯ
/*61๗๑๏ สังข์เสียงอุโฆษครื้น
เครงพิณ
หรทึกทรไนนิน
นาทก้อง
บัณเฑาะว์ประดังอินท
เภริศ ระดมนา
เซ็งแซ่สารพาทย์ฆ้อง
ปี่แก้วปโคมถวาย ฯ
๗๒๏ เสร็จงานอภิเษกซั้น
ทรงปรา รภแฮ
ชีชอบชนบรรดา
ทแกล้ว
บำเหน็จบำนาญนา
นาเนก
สบสิ่งเสื้อแพรแพร้ว
เพริศผ้าปูมตรวย ฯ
๗๓๏ ประทานทั่วมาตย์ผู้
ใจภักดิ์
เจียดมาศถาดจำหลัก
ล่วมล้ำ
ปูนโดยอุดมศักดิ์
พระยาพระ หลวงนา
กฤชกระบี่ดาบด้ำ
ฝักหุ้มทองประสาน ฯ
๗๔๏ โปรดเปรอไปรั้งทั่ว
เมืองโท เอกเอย
กัมพชแพ่งเพียงโพ
ธิสัตว์ตั้ง
ฝ่ายเหนือน่านสุโข
ทัยแพร่ พร้อมนา
เบื้องต่ำจันทบูรทั้ง
ตราดสิ้นสงขลา ฯ
๗๕๏ โองการสารสั่งสร้าง
วังจันท์
ฟากฝ่ายบุรพทิศตระวัน
ออกนี้
ตำหนักมาศมานพรรณ
ไพโรจน์
หลายหมู่หลายมุขชี้
เฉกชั้นแมนสรวง ฯ
๗๖๏ พระไชยเทียบเทิดท้อง
โรงธาร
พระที่นั่งกุฎาคาร
แข่งฟ้า
ทิมคดคู่ควรสถาน
สถิตทูต
พระปรัศว์เรือนใหม่หม้า
มากล้ำเหลือไตร ฯ
/*62๗๗๏ ที่นั่งเย็นยลล่งล้ำ
ลมกระพือ พัดแฮ
เป็นที่สำราญฤา
ว่างเว้น
พระลานเลี่ยนแลคือ
หนังน่า กลองนา
ไม้ดัดสรรทรงเหล้น
พุ่มแกล้งผจงเจียน ฯ
๗๘๏ หอปริตรวมพร้อมเครื่อง
สาตรา คมแฮ
ชีชาติรามัญมา
สวดซั้น
ห้องเครื่องมหาดเล็กอา
ลักษณ์เรียด เรียงพ่อ
ทิมดำรวจหลังขั้น
เขตรแคว้นคลังใน ฯ
๗๙๏ โรงแสงโรงสาตร์แพร้ว
โพรงพราย
คลังหมวกคลังเสื้อหลาย
หลากไว้
หอแก้วอิศวรนารายณ์
รังเรข
คลังเย็บศุภรัตได้
ฉีกย้อมไตรสงฆ์ ฯ
๘๐๏ โรงม้าขวาซ้ายช่าง
ชาญเฉลา
ผูกอัศวพันเหาเพรา
เพริศแพร้ว
โรงช้างผูกคชเนา
เหนือแท่น จลุงแฮ
งามทรวดทรงยอดแก้ว
กลุ่มชั้นบัวหงาย ฯ
๘๑๏ พระอินท์ไอยเรศช้าง
เฉลิมขวัญ เมืองนา
ใช่เหตุหากบังพรรณ
แม่ไว้
จอมภพผ่านไอศวรรย์
เสวยราชย์ รมย์แฮ
พระคชแสดงสีใกล้
เผือกแผ้วผิวสกนธ์ ฯ
๘๒๏ สุประดิษฐ์ดูพิศเพี้ยง
ผลชม พูพ่อ
มาจวบสมสู่สม
โพธิไท้
บรมนักขมโณดม
อดูลเดช
เล็บครบยี่สิบได้
ชื่ออ้างอิศรพงษ์ ฯ
/*63๘๓๏ ม้าผูกเลือกล้วนเผ่า
ขัตติยวา ชีแฮ
ม้าล่อมารดรลา
มล่นล้ำ
ม้าเผือกผ่องอาภา
โอภาส
ลางส่ำสีผ่านน้ำ
ก่านแก้วกะเลียวเหลือง ฯ
๘๔๏ ขึ้นระวางวันพุธม้า
วิรุณรัศ มีแฮ
อีกชื่อชามพูมนัส
แน่งน้อย
แดงสีใส่ชื่อปัท-
มราช เร็วพ่อ
หงส์พิมานขี่คล้อย
เคล่าคล้อยคลีดี ฯ
๘๕๏ คลังทองทุกสิ่งแก้ว
โกฐา
คลังหิรัญเงินตรา
เพียบพื้น
โรงใส่พระภูษา
สรรพเครื่อง ทรงนา
โรงพระแสงปืนครื้น
หัดซ้อมอยู่เสมอ ฯ
๘๖๏ ทิมดาบดำรวจทั้ง
ทิมกรม วังนา
โรงราชยานอภิรมย์
เครื่องกั้ง
ทิมที่สำนักนิ์สมณ์
สถิต นั่งนา
มาลกลูกขุนยั้ง
แล่งถ้อยความเมือง ฯ
๘๗๏ พระฉนวนเฉนียนท่าโสรจ
สรงสนาน
แพดำหนักนฤมลมาน
ช่อฟ้า
ดลเดือนศรัทกาล
เกษมนาฏ นิกรนา
จันทร์แจ่มจอมเกศหล้า
เสด็จแล้วลอยโคม ฯ
๘๘๏ เรือลอยเรือเลขล้วน
ลายทอง
เรืออย่างเยียงผาผยอง
เผ่นผ้าย
เรือเสือเช่นเสือคะนอง
นึกน่า ดูแฮ
เรือดุรงค์รวดคล้าย
มิ่งม้าแมนเหียน ฯ
/*64๘๙๏ เรือแซเรือดั้งพู่
พันเหา
ศรีสอดสักหลาดเพรา
เพริศจ้า
เรือโขนขัดงามเงา
งอนแง่
เรือกระเชียงมอญหม้า
ใหม่แต้มตะเลงลาย ฯ
๙๐๏ การวิกว่องหว้ายคู่
เคียงอิน ทรีแฮ
เรือกิเลนลอยสินธุ์
เสียดคล้อย
เรือหงส์พ่างหงส์บิน
แบสลาบ เล่นนา
เรือกิ่งเรือไชยช้อย
เชิดท้ายระทวยงาม ฯ
๙๑๏ เสร็จลอยประทีปเรื้อง
ระทา ถวาย
พเยียมาศพลุพลือผกาย
โด่งฟ้า
นกบินเห็จเหินหาย
โหงตรวจ พะเนียงนา
เซ็งแซ่สาธุการจ้า
ชื่นชี้ชมบุญ ฯ
๙๒๏ เมิลหมู่เรือแข่งข้าง
พระฉนวน นั้นนา
เรือคู่หัดคอนควร
แข่งเหล้น
เรือพายหมู่มากมวล
มีชื่อ อยู่เอย
ชมรื่นชื่นฤาเว้น
วิ่งโต้ตองปลิว ฯ
๙๓๏ เรือรบกุไหล่ร้า
เคยรณ
เรือแง่อย่างญวนยล
ยืดแกล้ว
เรือมาดมีดโกนกล
กำบิด
ชำนะทั่วทิศแผ้ว
แผ่นหล้าเหลือไตร ฯ
๙๔๏ ปืนรบลำหล่อล้อ
กลเกวียน
รางแท่นปืนทองเจียร
จัดไว้
หามแล่นหลักอาเกียรณ์
รายรอบ เรือนา
สำหรับรักษเวียงไท้
ทั่วด้าวแดนชเล ฯ
/*65๙๕๏ ปราการก่ออิฐไล้
ปูนหิน
เห็นท่วยเห็นขวัญบิน
บ่าไสร้
แปงป้อมคู่ศิขริน
ราญศึก เห็นแฮ
ซุ้มทวารเวียงใช้
เฉกซุ้มเมืองสรวง ฯ
๙๖๏ สะพานช้างทางข้ามคช
ครรไล เลียบแฮ
สถลมารคเชิงชวนใจ
จักผ้าย
โรงร้านเรียดจีนไทย
เทียรย่อม ครื้นพ่อ
ค้าเข็ดส่านเสื้อด้าย
ม่านมุ้งมีเสมอ ฯ
๙๗๏ ร้านแพรแพรโล่แป้ง
ปักเถา ก็มี
แพรเลี่ยนหลินซินเจา
ดื่นจ้าน
ร้านแขกม่วงปูมเขา
ขายมาก มีนา
บ้างก็ขายร่มร้าน
เครื่องใช้ชินเห็น ฯ
๙๘๏ เทวฐานสถานที่ซุ้ม
ศีวลึงค์ ก็มี
หอพิฆเนศวรสึง
ปสิทธิไว้
ปราการประกิตขึง
ขัณฑ์ขอบ รอบแฮ
สดมภ์ชิงช้าให้
ทวิชตั้งแขวนขดาน ฯ
๙๙๏ ศาลหลักนคเรศเสื้อ
เมืองศาล
สรพราศพร้อมพระกาล
กาจแกล้ว
ทรงเมืองธสิงสถาน
สถิตเทียบ กันนา
เพรียงไพร่ไข้ทุกข์แผ้ว
พาทย์ฟ้อนบวงสรวง ฯ
๑๐๐๏ บารมีมานมิ่งเนื้อ
โบดก
ศรีเศวตวันจรก
ดักได้
นำถวายแต่จอมดิลก
โลเกศ วร-นา
ไท้ธบำนาญให้
ทรัพย์เสื้อเงินงาม ฯ
/*66๑๐๑๏ โปรดไว้ในนิเวศเลี้ยง
รักษา
รังสฤษฎ์สมญาพญา
เผือกเนื้อ
ใครเห็นหากหรรษา
ภิรมย์รัก มฤคแฮ
บ้างก็ชมว่าเชื้อ
ชาติพ้องพุทธางกูร ฯ
๑๐๒๏ สำเภาเงินนาคแก้ว
ชามพู นูทนา
ชมชื่ออำไพรู
รื่นพร้อง
สำเภาราชสารดู
ดั่งเทพ นิมิตแฮ
หูส่งทรงจิ้นก้อง
ก่อไม้ตรีจีน ฯ
๑๐๓๏ กำปั่นปิตุเก็ดทั้ง
ลันดา
คุมสิ่งสินค้ามา
ไม่น้อย
เรือแบกต่วนปังกะหลา
เกาะหมาก
นำเพชรนิลนับร้อย
ชั่งเข้ามาถวาย ฯ
๑๐๔๏ สำเภาจีนจอดซ้อง
สุดสาย เนตรนา
ศีรษะแดงเขียวหลาย
เหล่าไซร้
สินค้าย่อมแพรพราย
ไหมโหมด มากแฮ
เตียงตั่งเก้าอี้ไม้
ฉากม้วนมีขาย ฯ
๑๐๕๏ ชาวแพแพค้าเครื่อง
ทองขาว
โคมปัดห้อยเรียงราว
หมวกไว้
ตู้ฝรั่งร่มคังคาว
ของมาก มีนา
พาณิชเย็นใจได้
เปลี่ยนซื้อปลดขาย ฯ
๑๐๖๏ วัดโพธิ์พันธุโพธิครั้ง
พระผจญ มารพ่อ
โพธิ์ร่มอาสน์ทศพล
อยู่เกล้า
ทรงพระศรัทธานนท์
หนุนพุทธ ศาสน์นา
จับก่อการอิฐเร้า
เร่งล้ำเร็วเหลือ ฯ
/*67๑๐๗๏ วิหารสี่ทิศทั้ง
อุโบสถ
พระระเบียงหลั่นลด
ย่อเลี้ยว
พิหารหากเห็นคด
คือฉาก ช่างแฮ
มาลกดาบสเอี้ยว
อัดพลิ้วแพลงกาย ฯ
๑๐๘๏ แสดงปดูปดิเรกเส้น
เศษปัญจ วาแฮ
ดุจจักเย้ยวิชยันต์
เยี่ยมฟ้า
ด้านเบื้องระเบียงบัน
รจเรข
เป็นที่ทวยทั่วหน้า
เนื่องน้อมนิจกาล ฯ
๑๐๙๏ กุฏิสงฆ์ปลูกตั้ง
เต็มสถาน
มหรรฆค่าฝากระดาน
ใหม่หม้า
หอสวดดำนานมนต์
มาโนชญ์
ทรงพระปริจาคกล้า
กลั่นสร้างแสวงบุญ ฯ
๑๑๐๏ วังบวรนิเวศสร้าง
โสภณ
จัตุรมุขไพรชยนต์
เยี่ยมฟ้า
คือคู่พิมานมณ
เฑียรเทพ สถานนา
เลื่อมเลื่อมหลั่งแสงจ้า
แจ่มรุ้งรัศมี ฯ
๑๑๑๏ พระโรงธารที่ไท้
ทรงธรรม์ ก็มี
พระที่นั่งสุธาสวรรค์
ก่องแก้ว
ห้องเครื่องเนื่องคลังหิรัญ
นิกขชาติ
โรงแพทย์สำพ่าห์แผ้ว
โรคซั้นพลันหาย ฯ
๑๑๒๏ ทรงสร้างสิเนรุด้วย
ฟองชล
แสดงดุจสัปดภัณฑ์ยล
ยืดล้อม
เป็นที่โสรจสรงสกนธ์
วรราช ดนุชนา
พร้อมพระญาติวงศ์พร้อม
ภิเษกน้ำอวยพร ฯ
/*68๑๑๓๏ โรงโขนแข่งฟ้าเพริศ
ไพศาล
งามฉากช่องวิมาน
เมฆไม้
ปราสาทพละพลาทวาร
หวังน่า ดูนา
พระราชดำริใช้
รอกกว้านแกว่นกล ฯ
๑๑๔๏ โรงช้างธผูกช้าง
งางาม รูปแฮ
ที่นั่งทรงปืนสนาม
สนุกครื้น
โรงสินธพผูกตาม
ตำแหน่ง ม้านา
ถมอมารคเมิลมารคพื้น
สะอ้านเอกเหลือ ฯ
๑๑๕๏ โรงพวกขอเฝ้าใฝ่
ฟังการ
โรงพิเศษคาวหวาน
เครื่องเลี้ยง
โรงเรือร่อโรงงาน
ดำรวจ พระนา
ฉนวนนาฏลงแพเพี้ยง
ฉากกั้นกันเห็น ฯ
๑๑๖๏ ทรงเลี้ยงขุนทแกล้ว
ไกรหาญ
พระอไภยสงครามชาญ
เชี่ยวกล้า
หลวงไตรภพแรงราญ
รณฤทธิ์ รุ่งแฮ
เสียบาปเบียนบรร้า
รวดห้ำฤๅหือ ฯ
๑๑๗๏ พญาสัณฑมิตรแม้น
มือสัณ ฑมิตรนา
สุรภาพผู้เดียวพัน
หนึ่งสู้
พญาทศทั่วทิศจรัล
รบบก เรือแฮ
กลเปรื่องปรีชารู้
รอบรู้การรงค์ ฯ
๑๑๘๏ พระแสดงพระเดชเลื้อง
ฦๅจบ ทวีปแฮ
ทุกประเทศยินสยบ
ยอบเกล้า
ชาญกลก่อการรบ
ฤๅคาด ผิดนา
ชอบท่าทีเข้าเข้า
หักเข้าเมืองเขา ฯ
/*69๑๑๙๏ เสร็จกษิณเศิกเสี้ยนราบ
โรมรณ
เพรียงไพร่ยั้งเย็นกมล
ทั่วด้าว
ชีชาติทวิชาจล
เจริญสุข เกษมนา
เพราะพระเกียรติยศท้าว
ทวิไท้ธิบดินทร์ ฯ
๑๒๐๏ งามพุทธศาสน์เรื้อง
รางชาง
งามเจิดเจดีย์ปรางค์
สรดื้น
งามสงฆ์ศึกษาทาง
ปฏิบัติ ก็มี
งามเล่าเรียนมากครื้น
เปรื่องรู้ปราชญ์รวย ฯ
๑๒๑๏ งามเจตรพระเจ้าก่อ
การุญ สัตว์แฮ
งามยศเยียวจอมจุล
จักรไท้
งามเบื้องบริบูรณ์บุญ
ทานท่าน ทำนา
งามบ่มีโรคใกล้
เท่ห์ท้าวธรรมดา ฯ
๑๒๒๏ ถวายพรทุกผู้แซ่
สรเสริญ
ขอพระชนม์จงเจริญ
เรื่องร้อย
อย่ามาพาธพันเอิญ
เบียนบาท ยุคลนา
ใครคิดแหนงนาถน้อย
หนึ่งให้เสียสกนธ์ ฯ
๑๒๓๏ ขอพรไตรรัตน์แก้ว
อำนรรฆ์
เป็นที่ทวยอภิวันท์
นอบน้อม
ให้พระผ่านไอศวรรย์
เสวยสุข เสมอนา
ดับทุกข์โทษภัยพร้อม
สิ่งร้ายมลายสูญ ฯ
๑๒๔๏ กรุงเกรียงไกรลาสเจ้า
จอมปราณ
ชำนิโคฑวธาร
แท่นไท้
ขอเชิญช่วยบันดาล
ศิวเวท
ประสิทธิ์พระพรให้
เสื่อมสิ้นศัตรู ฯ
/*70๑๒๕๏ เทเวนทร์วาสุเทพท้าว
ผทมสินธุ์
อรอาสน์อุรัคคินทร์
ค่ำเช้า
ทรงสังข์จักราจิณ
เจนหัตถ์ อยู่แฮ
หลับอย่าลืมละเจ้า
ปิ่นไท้ไผทสยาม ฯ
๑๒๖๏ พระใดของห้าอิ่ม
เอมภุญช์ นิจนา
นั้นธย่อมขี่ขุน
ห่านผ้าย
ขอเชิญสุรเชษฐ์สุน
ทรภาพ
มาอยู่บริรักษ์กล้าย
อยู่เกล้าอย่าไกล ฯ
๑๒๗๏ ขอวรวาสพท้าว
วชิรา วุธแฮ
พันเนตรภูวไนยตา
สอดรู้
ใครคดคิดแหนงทา
รุณต่อ ราชนา
เชิญช่วยสังหารผู้
คิดนั้นเลวลาญ ฯ
๑๒๘๏ พระสูรย์สางเสริดม้า
แมนจรัล รวดแฮ
รี่รถกวัดกงผัน
เผ่นด้าว
รำไพบพิตรพรรณ
ไพโรจน์
ขอแบ่งโอภาสท้าว
เพิ่มไท้ไผทไท ฯ
๑๒๙๏ ดวงโสมส่องฟ้าแจ่ม
จรูญฉาย
เย็นเรื่อยรัศมีพราย
เพริศพริ้ม
สรวมพรเพิ่มพูนถวาย
ถวัลย์ราช สิริแฮ
ปวงราษฎร์เย็นใจยิ้ม
ยิ่งแจ้งเย็นจันทร์ ฯ
๑๓๐๏ ขอพรพิฆเนศเกื้อ
การไสย ศาสตร์แฮ
ดาลแนะนำดำไร
เผือกผู้
มาเป็นชำนิใน
นรนาถ
เสริมศักดิ์เจ้าช้างรู้
ทั่วแจ้งอัศจรรย์ ฯ
/*71๑๓๑๏ ขอพรอารักษกั้ง
กำภู ฉัตรเฮย
มาตรวจไตรแดดู
ทั่วด้าว
ใครกรอกกล่าวทรหู
เห็นผิด ภินนา
ใครซื่อตั้งต่อท้าว
ชอบนั้นนำสนอง ฯ
๑๓๒๏ ขอพรพรุณศาสตร์ซ้อง
สายฝน
เที้ยรทั่วภูวมณฑล
เทศไท้
โดยเดือนฤดูดล
ดาลตก
อย่ามากอย่าน้อยให้
เพียบน้ำพอนวล ฯ
๑๓๓๏ พระยศยอดเมรุเรื้อง
ฤๅปาน
พระกมลไพศาล
กว่าหล้า
เบญญากับพระญาณ
ฦกเล่ห์ สมุทรแฮ
ชำนิโวหารข้า
บาทพร้องพระคุณแสดง ฯ
๑๓๔๏ สุริยสูญโสมส่องม้วย
เมืองสวรรค์ ก็ดี
เมรุมอดสัปดบริภัณฑ์
ทั่วทั้ง
สูญสิ้นแผ่นดินอรร
ณพนาศ นาพ่อ
กลอนกล่าวโคลงนี้ตั้ง
อยู่ไสร้อย่าสูญ ฯ
คำอธิบายศัพท์
เนื่องจากศัพท์บางคำมีหลายความหมาย การทำคำอธิบายศัพท์ในครั้งนี้จึงให้ความหมายเฉพาะที่ปรากฏในเรื่องโคลงสรรเสริญพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์เท่านั้น พร้อมทั้งได้ยกตัวอย่างประกอบและบอกลำดับที่ของบทโคลงไว้ในวงเล็บข้างท้าย
ตัวอย่างเช่น “คือโกศกรณฑ์รอง ธรรมศาสน์” (๔๘)
หมายความว่า ศัพท์คำนี้อยู่ในโคลงบทที่ ๔๘
ก
กรณฑ์
ภาชนะมีฝาปิด เช่น “คือโกศกรณฑ์รอง ธรรมศาสน์” (๔๘)
กระเชียง
กรรเชียง ไม้รูปคล้ายแจว มีหลักสำหรับพาดใช้เหนี่ยวพุ้ยน้ำให้เรือเดิน เช่น “เรือกระเชียงมอญหม้า ใหม่แต้มตะเลงลาย” (๘๙)
กระสัน
คะนึง คิดถึง เช่น “ฟังบอกแบ่งกระสัน เบาโศก น้อยนา” (๓๑)
กล้าย
ใกล้ ไม่ห่าง เช่น “มาอยู่บริรักษ์กล้าย อยู่เกล้าอย่าไกล” (๑๒๖)
/*76กว้าน
เครื่องมือสำหรับฉุดดึงหรือยกของหนัก เช่น “พระราชดำริใช้ รอกกว้านแกว่นกล” (๑๑๓)
กษัย
การสิ้นไป หมดไป เสื่อมไป เช่น “มาดับอาดูรแผ้ว เผ่าพู้นนำกษัย” (๑๕)
กะเลียว
สีของม้าชนิดหนึ่ง เป็นสีเขียวอมดำ เช่น “ลางส่ำสีผ่านน้ำ ก่านแก้วกะเลียวเหลือง” (๘๓)
กัมพุช
เขมร หรือกัมพูชา เช่น “ชาวกัมพุชบ่ทาน ทนเดช” (๑๔)
ก่าน
สีกระดำกระด่าง เช่น “ลางสำสีผ่านนำ ก่านแก้วกะเลียวเหลือง” (๘๓)
กาฬปักษ
กาฬปักษ์ ฝ่ายดำ คือ ข้างแรม เช่น “กาฬปักษจิตรนักขัต ค่ำเก้า” (๙๓)
กำบิด
มีด เช่น “เรือมาดมีดโกนกล กำบิด” (๙๓)
กำเพลิง
ปืนไฟ (ข. กำเภฺลีง) เช่น “สาดศรกำเพลิงพลือ พลางโห่ โหมแฮ” (๒๒)
กิเลน
ชื่อสัตว์ในนิยายจีน หัวเป็นมังกร มีเขาอ่อน ๑ เขา ตัวเป็นกวาง เท้ามีกีบเหมือนม้า หางเป็นพวง เช่น “เรือกิเลนลอยสินธุ์ เสียดคล้อย” (๙๐)
กุฎาคาร
เรือนยอด เช่น “มรฑปกุฎาคาร ทวัยสดูป” (๔๖)
/*77กุณฑ์
หลุมไฟ เช่น “อุณห์อกราษฎร์ราวกุณฑ์ บังเกิด” (๑๗)
กุไหล่
กุไล ชื่อเรือขุดชนิดหนึ่งเสริมข้างกระดาน มีรูปเพรียว หัวและท้ายแหลมสูง เช่น “เรือรบกุไหล่ร้า เคยรณ” (๙๓)
กูบ
ประทุนบนหลังช้าง เช่น “ช้างกูบที่นั่งช้าง เครื่องเต้ามาตาม” (๓๕)
แกล่
ใกล้ เกือบ เช่น “ไม้ดอกไม้ดัดสรดื้น เทียบแกล้งแกล่ถวาย” (๖๖)
แกว่น
ว่องไว เช่น “พระราชดำริใช้ รอกกว้านแกว่นกล” (๑๑๓)
ไกรสร
ไกรศร แผลงมาจาก เกสรี หมายถึง ราชสีห์ที่มีขนสร้อยคอ เช่น “ฤทธิ ไกรเปรียบไกรสร สุรภาพ” (๖)
ข
ขดาน
กระดาน เช่น “สดมภ์ชิงช้าให้ ทวิชตั้งแขวนขดาน” (๙๘)
ขลา
ขาล เสือ ชื่อปีที่ ๓ ของรอบปีนักษัตร มีเสือเป็นสัญลักษณ์ เช่น “เถลิงศกศักราชขบขึ้น ขลาจัต วาแฮ” (๓๓)
ขุกเข็ญ
เกิดความลำบากขึ้นโดยทันที เช่น “ดาลยุคขุกเข็ญให้ ราษฎร์ร้อนขวัญหาย” (๒๔)
/*78ขุนห่าน
พญาหงส์ นกในนิยายซึ่งถือว่าเป็นนกในตระกูลสูง มีเสียงไพเราะ เป็นพาหนะของพระพรหม เช่น “นั้นธย่อมขี่ขุน ห่านผ้าย” (๑๒๖)
เข็ด
ลักษณนามของด้ายหรือไหมหลายๆ ไจรวมกัน เช่น “ค้าเข็ดส่านเสื้อด้าย ม่านมุ้งมีเสมอ” (๙๖)
เขมา
ดำ เช่น “กองหลังลางหมู่เสื้อ สีเขมา” (๓๗)
ค
คด
สิ่งปลูกสร้างซึ่งมีสันฐานคดเป็นรูปคล้ายข้อศอก เช่น “ทิมคดคู่ควรสถาน สถิตทูต” (๗๖)
ครรไล
แผลงมาจาก ไคล ไป เช่น “สะพานช้างทางข้ามคช ครรไล เลียบแฮ” (๙๖)
คราม
ในที่นี้หมายถึงหน้าดำเป็นสีดั่งคราม เพราะความกลัว เช่น “ประหม่ามุขคือคราม ผิวผิด พู้นนา” (๒๓)
คฤหา
คฤห บ้าน เรือน เช่น “เสียแหล่งละคฤหา หวังคลาด ภัยพ่อ” (๑๙)
คล่ำคล่ำ
มากมาย เช่น “คล่ำคล่ำส่ำอัศวดร ดูเดช” (๓๔)
คลี
การเล่นแข่งขันอย่างหนึ่ง โดยผู้เล่นขี่ม้าตีลูกกลมด้วยไม้ เช่น “หงส์พิมานขี่คล้อย เคล่าคล้อยคลีดี” (๘๔)
/*79คว้าง
อาการของสิ่งที่หมุนหรือลอยไปอย่างไม่มีจุดหมายหรือที่ยึดเหนี่ยว เช่น “อุบัติกาบาตไต้ ตกคว้างขวัญหาย” (๒๑)
คอน
อาการที่คนนั่งค่อนไปทางท้ายเรือ หรือหัวเรือคนเดียวแล้วพายไป เช่น “เรือคู่หัดคอนควร แบ่งเหล้น” (๙๒)
คั้น
จับไว้มั่น ไม่ปล่อยให้หลุด เช่น “แม้นมฤคยั่นพยัคฆา คาบคั้น” (๑๙)
คัล
เฝ้าอย่างเข้าเฝ้าเจ้านาย เช่น “กรุง นอกกรุงมาคัล คั่งเฝ้า” (๙)
เครียว
รีบไป รีบมา เช่น “ทรนุกหนุ่มสาวสะคราญ เครียวใคร่ กันนา” (๖๘)
เคล่า
ตัดศัพท์จาก เคล่าคล่อง หมายถึง ว่องไว รวดเร็ว เช่น “หงส์พิมานขี่คล้อย เคล่าคล้อยคลีดี” (๘๔)
เคื้อ
งาม ตัดศัพท์จาก อะเคื้อ เช่น “ช้างเขนเขนคู่เคื้อ ควรแสยง” (๓๕)
ง
ไง้
ไค้ งัดไปข้างๆ เช่น “ผูกตรากลำบากต้อง โทษไง้เอาเงิน” (๒๐)
/*80จ
จรก
ผู้เดินไป ผู้เที่ยวไป วันจรก = วนจรก หมายถึง พรานป่า เช่น “ศรีเศวตวันจรก ดักได้” (๑๐๐)
จรัล
ไป เช่น “พญาทศทั่วทิศจรัล รบบก เรือแฮ” (๑๑๗)
จลุง
ตะลุง เสาสำหรับผูกช้าง เช่น “โรงช้างผูกคชเนา เหนือแท่น จลุงแฮ” (๘๐)
จักราจิณ
จักร + อาจิณ ผู้ถือจักรอยู่เสมอ คือ พระนารายณ์ เช่น “ทรงสังข์จักราจิณ เจนหัตถ์ อยู่แฮ” (๑๒๕)
จันทราทิตย์
จันทร + อาทิตย์ ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ เช่น “ดวงจันทราทิตย์ทั้ง ดารก” (๒๑)
จำหลัก
แกะให้เป็นลวดลาย เช่น “เจียดมาศถาดจำหลัก ล่วมล้ำ” (๗๓)
จิ้นก้อง
จิ้มก้อง การเจริญพระราชไมตรีด้วยเครื่องบรรณาการ เช่น “หูส่งทรงจิ้นก้อง ก่อไม้ตรีจีน” (๑๐๒)
เจตร
แผลงมาจาก จิตร เดือนที่พระจันทร์เสวยฤกษ์จิตรา เรียกว่า จิตรมาส คือเดือน ๕ ราวเดือนเมษายน เช่น “ฟ้า แจ่มเดือนแจ้งเจตร มาสา” (๑๑)
/*81ฉ
ฉนวนเฉนียน
ทางเดินมีกำแพงกันไปยังท่าน้ำ เช่น “พระฉนวนเฉนียนท่าโสรจ สรงสนาน” (๘๗)
ช
ชเล
ทะเล เช่น “สำหรับรักษเวียงไท้ ทั่วด้าวแดนชเล” (๙๔)
ชำนน
แผลงมาจาก ชน หมายถึง ชนกัน เช่น “ช้างพชดชำนนแซง แทรกข้าง” (๓๕)
ชื้อ
ร่ม เย็น เช่น “ยินก็เย็นใจชื้อ เฉกไท้เสด็จถึง” (๓๒)
ไชยานุภาพ
ไชย + อานุภาพ คืออำนาจแห่งชัยชนะ เช่น “ไช ยานุภาพล้ำ ฦๅไชย” (๗)
ซ
ซ้อง
ระดมกัน ทำพร้อมกัน เช่น “ขอพรพรุณศาสตร์ซ้อง สายฝน” (๑๓๒)
ซั้น
รีบ โดยเร็ว เช่น “พระยายินศัพท์ซั้น สารถาม” (๒๓)
แซ
ชื่อเรือรบโบราณ ใช้แห่เมื่อเสด็จพระราชดำเนินทอดกฐิน เช่น “เรือแซเรือดั้งพู่ พันเหา” (๘๙)
/*82ด
ดั้ง
ชื่อเรือในกระบวนแห่ เช่น “เรือแซเรือดั้งพู่ พันเหา” (๘๙)
ดารก
ดวงดาว เช่น “ดวงจันทราทิตย์ทั้ง ดารก” (๒๑)
ดำรวจ
แผลงมาจาก ตำรวจ หมายถึง ผู้ตรวจ เช่น “ดำรวจรักษ์คอยราย ระวังแปลก ปลอมแฮ” (๕๘)
ดำไร
ดำรี ช้าง เช่น “ดาลแนะนำดำไร เผือกผู้” (๑๓๐)
ดื่น
มากเกินปกติ เช่น “แพรเลี่ยนหลินซินเจา ดื่นจ้าน” (๙๗)
ดุรงค์
ม้า เช่น “เรือดุรงค์รวดคล้าย มิ่งม้าแมนเหียน” (๘๘)
ดุริยางค์คีต
เครื่องดนตรี (ดุริย + องค์ + คีต) เช่น “ดุริยางค์คีตขับขาน กลอนกล่อม” (๕๐)
แดยัน
แทบขาดใจ เช่น “ผืนแผ่นดินแดยัน ย่อนไสร้” (๒๘)
/*83ต
ตรวย
หมายถึง “กรวย” เช่น “สบสิ่งเสื้อแพรแพร้ว เพริศผ้าปูมตรวย” (๗๒) ปูมตรวย ได้แก่ ผ้าปูมมีลายกรวยเชิง
ตรีภพ
ไตรภพ ภพทั้ง ๓ คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ เช่น “มาเตรียกตรีภพผ้าย แผ่นฟ้าสาธุการ” (๔๓)
ต่วน
แพรชนิดหนึ่ง เนื้อเกลี้ยงเป็นมันด้านเดียว ทอเป็นลายสาน หรือลายขัดที่ยก ๒ ข่ม ๒ เช่น “เรือแขกต่วนปังกะหลา เกาะหมาก” (๑๐๓)
ตาว
ดาบ มีดยาว เช่น “ตาวตกตะลึงเศร้า สติสิ้นเสียกมล” (๒๓)
แต่งแง่
แต่งตัว เช่น “แต่งแง่งามอ่อนช้อย เฉิดชี้โฉมสวรรค์” (๕๑)
ถ
ถมอ
หิน เช่น “ถมอมารคเมิลมารคพื้น สะอ้านเอกเหลือ” (๑๑๔)
ถวัลย์
ทรง ครอง เช่น “สรวม เสด็จถวัลย์อยุธยา ยิ่งไซร้” (๑)
ถ้อ
โต้ เช่น “เสียงสรวลทุกถิ่นถ้อ ขับขาน” (๖๘)
/*84ท
ทแกล้ว
ผู้กล้าหาญ ทหาร เช่น “รายรับรามลักษณ์ล้วน ทแกล้วทวยหาญ” (๒๖)
ทรนุก
น่าจะมาจาก สรนุก สนุก เช่น “ทรนุกหนุ่มสาวสะคราญ เครียวใคร่ กันนา” (๖๘)
ทรไน
สรไน ปี่ไฉน เช่น “หรทึกทรไนนิน นาทก้อง” (๗๑)
ทรหู
ร้องดัง ดิ้นรนอยากรู้ เช่น “ใครกรอกกล่าวทรหู เห็นผิด ภินนา” (๑๓๑)
ท่วย
หมู่ เหล่า เช่น “เห็นท่วยเห็นขวัญบิน บ่าไสร้” (๙๕)
ทวัย
ทั้งสอง เช่น “มรฑปกุฎาคาร ทวัยสดูป” (๔๖)
ทวิช
ผู้เกิด ๒ ครั้ง ในที่นี้หมายถึง พราหมณ์ เช่น “สดมภ์ชิงช้าให้ ทวิชตั้งแขวนขดาน” (๙๘)
ทศพล
แปลว่าผู้มีกำลัง ๑๐ หมายถึง พระนามของพระพุทธเจ้า เช่น “โพธิ์ร่มอาสน์ทศพล อยู่เกล้า” (๑๐๖)
ทิชงค์
ทิช + องค์ ผู้เกิด ๒ ครั้ง ในที่นี้หมายถึง พราหมณ์ เช่น “ชีชาติทิชงค์ประชุม โอมอ่าน เวทแฮ” (๗๐)
/*85ทิม
ศาลาแถว หรือ ห้องแถวใช้เป็นที่พักหรือไว้ของในพระราชวัง เช่น “ทิมคดคู่ควรสถาน สถิตทูต” (๗๖)
ทึก
น้ำ เช่น “มานมาบสระสินธุทึก อรอาบ องค์เอย” (๖๗)
เทเวนทร์
หัวหน้าเทวดา (เทว + อินทร์) เช่น “เทเวนทร์วาสุเทพท้าว ผทมสินธุ์” (๑๒๕)
เทิน
เนินดิน เช่น “เติมตั้งปีกกาตาม เทินแทบ สถลนา” (๒๖)
เที้ยร
ย่อม ล้วนแล้วไปด้วย เช่น “ไชย ชำนะผ่านเผ้า ทั่วเที้ยรถวายไชย” (๗)
ไท้
ผู้เป็นใหญ่ เช่น “คอยเสด็จสมเด็จองค์ เอกไท้” (๒๙)
ธ
ธรรมดา
ธรฺมตฺฤ คือ ผู้มีธรรม ผู้ทรงธรรม เช่น “ฟุ้ง ธรรมทศพิธท้าว ธรรมดา” (๑๐)
ธรรมศาสน์
ธรรม + ศาสน์ คือ คำสั่งสอนให้กระทำความดี เช่น “คือโกศกรณฑ์รอง ธรรมศาสน์” (๔๘)
ธำรง
ทรงไว้ คงไว้ เช่น “ฤทธิ รุทธ์อุตดมด้วย เดชไท้ธำรง” (๖)
/*86ธิบดินทร์
อธิป + บดินทร์ คือ พระเจ้าแผ่นดิน เช่น “เพราะพระเกียรติยศท้าว ทวิไห้ธิบดินทร์” (๑๑๙)
ธุมเกตุ
ดาวตก เช่น “พิกลเกิดลามก ธุมเกตุ” (๒๑)
น
นรนาถ
พระราชา เช่น “ชำ นินรนาถตั้ง นามกร” (๓)
นฤเบศร์
พระราชา เช่น “แสนเสน่ห์นฤเบศร์ ล้ำแหล่งหล้าสดุดี” (๖๔)
นิกขชาติ
ทอง แท่งทอง เช่น “ห้องเครื่องเนื่องคลังหิรัญ นิกขชาติ” (๑๑๑)
นินนาท
เสียงกึกก้อง เช่น “หรทึกทรไนนิน นาทก้อง” (๗๑)
นิพัทธ์
เสมอ เนือง ๆ เช่น “นิ พัทธ์นิพนธ์กลกลอน กล่าวไว้” (๓)
บ
บริรักษ์
ดูแล รักษา เช่น “มาอยู่บริรักษ์กล้าย อยู่เกล้าอย่าไกล” (๑๒๖)
บัณเฑาะว์
กลองสองหน้าขนาดเล็ก มีหลักอยู่ด้านบน ผูกตุ้มห้อยลงมาทางหน้ากลอง ใช้ไกวให้ตุ้มแกว่งกระทบหน้ากลองทั้ง ๒ ข้าง /*87เช่น “บัณเฑาะว์ประดังอินท เภริศ ระดมนา” (๗๑)
บันทัด
ประทัด ชื่อดอกไม้ไฟของจีน เช่น “บันทัดปะทุผาง พลุพลุ่ง พะเนียงนา” (๖๐)
บาย
ข้าว เช่น “มังสะมัศยาบาย บริโภค ก็มี” (๖๓)
บำนาญ
สิ่งตอบแทนความดีความชอบที่รับราชการหรือทำงานมาเป็นเวลานาน ในที่นี้หมายถึง ตอบแทนความจงรักภักดี เช่น “กรุง ย่อมบำนาญพรรณ แพรเพริศ ให้แฮ” (๙)
บูร
บุระ ป้อม เมือง เช่น “ฤทธิ ภาพปราบบูรบร บั่นม้วย” (๖)
เบญญา
ปัญญา เช่น “เบญญากับพระญาณ ฦกเล่ห์ สมุทรแฮ” (๑๓๓)
เบียน
รบกวน ทำให้เดือดร้อน เช่น “อย่ามาพาธพันเอิญ เบียนบาท ยุคลนา” (๑๒๒)
โบดก
ลูกสัตว์ เช่น “บารมีมานมิ่งเนื้อ โบดก” (๑๐๐)
ป
ปดูป
สถูป เช่น “แสดงปดูปดิเรกเส้น เศษปัญจ วาแฮ” (๑๐๘)
/*88ปฏิยุทธ์
การสู้รบ เช่น “สองปฏิยุทธ์ยัน แย่เท้า” (๕๕)
ประกิต
ประกอบ ประดับ เช่น “ปราการประกิตขึง ขัณฑ์ขอบ รอบแฮ” (๙๘)
ประทุษฐ์
ชั่ว ร้าย เช่น “ผู้ผิดประทุษฐ์นั้น หนาวตัว” (๔๐)
ปรัศว์
เรือนหลวงซึ่งอยู่ขนานทั้ง ๒ ข้างของเรือนหลวงหรือพระที่นั่งซึ่งเป็นประธาน เช่น “พระปรัศว์เรือนใหม่หม้า มากล้ำเหลือไตร” (๗๖)
ปสิทธิ
ประสิทธิ ประสิทธิ์ ความสำเร็จ เช่น “หอพิฆเนศวรสึง ปสิทธิไว้” (๙๘)
ปังกะหลา
บังคลา หมายถึง แคว้นเบงกอล เช่น “เรือแบกต่วนปังกะหลา เกาะหมาก” (๑๐๓)
ปัญจวา
๕ วา ในที่นี้หมายถึง สถูปมีความสูง ๑ เส้น ๕ วา เช่น “แสดงปดูปดิเรกเส้น เศษปัญจ วาแฮ” (๑๐๘)
ปัทมราช
ปัทมราค พลอยสีแดง เช่น “แดงสีใส่ชื่อปัท- มราช เร็วพ่อ” (๘๔)
ปิตุเก็ด
ประเทศโปรตุเกส เช่น “กำปั่นปิตุเก็ดทั้ง ลันดา” (๑๐๓)
ปูม
ผ้าไหมชนิดหนึ่ง เช่น “ร้านแขกม่วงปูมเขา ขายมาก มีนา” (๙๗)
/*89เปียว
เป่า เช่น “เปียวปี่เป่าเพราะพร้อง แหบลิ้นลมหวาน” (๕๐)
ผ
ผกาย
ประกาย มีแสงแวววาว เช่น “พเยียมาศพลุพลือผกาย โด่งฟ้า” (๙๑)
ผจง
บรรจง ตั้งใจ เช่น “ไม้ดัดสรรทรงเหล้น พุ่มแกล้งผจงเจียน” (๗๗)
ผทม
บรรทม นอน เช่น “เทเวนทร์วาสุเทพท้าว ผทมสินธุ์” (๑๒๕)
ผลู
หนทาง เช่น “คั่งคั่งคชนับร้อย เรื่อยผ้ายเพ็ญผลู” (๓๔)
ผาง
มีเสียงดัง เช่น “บันทัดปะทุผาง พลุพลุ่ง พะเนียงนา” (๖๐)
ผ่าน
ม้าที่มีลายขาวพาดขวางตามลำตัว เช่น “ลางส่ำสีผ่านน้ำ ก่านแก้วกะเลียวเหลือง” (๘๓)
ผ้าย
ผาย คือ เคลื่อนไปจากที่ เช่น “คั่งคั่งคชนับร้อย เรื่อยผ้ายเพ็ญผลู” (๓๔)
พ
พยู่ห์
พยุหะ กระบวนทัพ เช่น “เมิลหมู่พยู่ห์ย่อมเชื้อ ชาญสมร” (๓๔)
/*90พรหมศร
ชื่อลายบัวเป็นกาบหุ้มโคนเสา เช่น “พรหมศรกาบทาบทาม ทวยทอด ระทวยแฮ” (๔๗)
พรหเมศ
พระพรหม (พรหม + อีศ) เช่น “สิทธิ สมพรหเมศเรื้อง รังสฤษฎ์ พระนา” (๕)
พรุณศาสตร์
พิธีขอฝนมีพราหมณ์เป็นผู้กระทำพิธี เช่น “ขอพรพรุณศาสตร์ซ้อง สายฝน” (๑๓๒)
พฤฒิ
ความเจริญ มั่งคั่ง สมบูรณ์ เช่น “สมณพราหมณ์พฤฒิพร้อม มนตรี” (๖๙)
พละพลา
พลับพลา ที่ประทับชั่วคราวสำหรับรับรองพระเจ้าแผ่นดิน เช่น “ปราสาทพละพลาทวาร หวังน่า ดูนา” (๑๑๓)
พลือ
สว่าง เช่น “สาดศรกำเพลิงพลือ พลางโห่ โหมแฮ” (๒๒)
พะเนียง
ดอกไม้ไฟชนิดหนึ่ง ทำจากกระบอกไม้ไผ่ บรรจุดินจุด ใช้ตั้งจุดไฟให้ลุกเป็นช่องาม เช่น “บันทัดปะทุผาง พลุพลุ่ง พะเนียงนา” (๖๐)
พันเหา
พรรเหา มาก ยิ่ง เช่น “ผูกอัศวพันเหาเพรา เพริศแพร้ว” (๘๐)
พันเอิญ
เผอิญ เช่น “อย่ามาพาธพันเอิญ เบียนบาท ยุคลนา” (๑๒๒)
พ่าง
เหมือน เพียง เช่น “ศรี โภคเพ็ญพ่างน้ำ สมุทรห้วงหากเสมอ” (๔)
/*91พิลาสพิไล
พิลาส (ฟ้อนรำ งามสดใส) + พิไล (งาม) การฟ้อนรำอย่างงดงาม เช่น “พิลาสพิไลสุด จักร่ำ รำนา” (๕๑)
พิษณุ
วิษณุ พระนารายณ์ เช่น “พระ ดับเข็ญคือพิษ ณุไท้” (๒)
พุทธางกูร
พุทธังกูร หน่อเนื้อพระพุทธเจ้า หมายถึง พระโพธิสัตว์ เช่น “บ้างก็ชมว่าเชื้อ ชาติพ้องพุทธางกูร” (๑๐๑)
เพรียงเมือง
ชาวเมือง เช่น “เพรียงเมืองเคืองขุ่นแค้น คะนองมือ” (๒๒)
แพ่ง
สร้าง เช่น “กัมพชแพ่งเพียงโพ ธิสัตว์ตั้ง” (๗๔)
โพยแพ่น
ตีลงด้วยกำลังแรง เช่น “หมุ่งครุ่มระเบงเวียน โพยแพ่น กลองแฮ” (๕๒)
โพรงพราย
แพรวพราย งามระยิบระยับ เช่น “โรงแสงโรงสาตร์แพร้ว โพรงพราย” (๗๙)
ไพรี
ข้าศึก เช่น “ฤทธิ หาญหักไพรี เร็วรวด” (๑๒)
ฟ
ฟ่องฟื้น
เฟื่องฟู เช่น “พระ บาทบำรุงให้ ฟ่องฟื้นศาสนา” (๒)
/*92ภ
ภาคิไนย
หลาน ลูกของพี่สาวหรือน้องสาว เช่น “ภาคิไนยนรนาถเจ้า เสด็จดล” (๒๕)
ภุญช์
ภุญช กิน เช่น “พระใดของห้าอิ่ม เอมภุญช์ นิจนา” (๑๒๖)
ภูวมณฑล
แผ่นดิน เช่น “เที้ยรทั่วภูวมณฑล เทศไท้” (๑๓๒)
เภริศ
กลอง (เภรี + อิศ) เช่น “บัณเฑาะว์ประดังอินท เภริศ ระดมนา” (๗๑)
ม
มรฑป
มณฑป เรือนยอดรูปสี่เหลี่ยม เช่น “มรฑปกุฎาคาร ทวัยสดูป” (๘๖)
มล่น
วิ่งอย่างรวดเร็ว เช่น “ม้าล่อมารดรลา มล่นล้ำ” (๘๓)
มลาก
มาก เช่น “ของมลากหลายสิ่งราย เรียบไว้” (๖๓)
มล่ำ
ล่ำ เช่น “มัลลามล่ำข้อ แข็งขัน” (๕๕)
มหรรฆค่า
มหัคฆ มีค่ามาก เช่น “มหรรฆค่าฝากระดาน ใหม่หม้า” (๑๐๙)
/*93มหิทธิ
มหา + อิทธิ มีฤทธิ์มาก เช่น “เสด็จแสดงมหิทธิมหา สุรภาพ” (๔๓)
มังสะ
เนื้อ เช่น “มังสะมัศยาบาย บริโภค ก็มี” (๖๓)
มัลลา
มัลละ นักมวย เช่น “มัลลามลำข้อ แข็งขัน” (๕๕)
มาตรว่า
แม้นว่า เช่น “มาตรว่ามิตรฤๅใกล้ กลับดั้นเดินหนี” (๑๘)
มาน
มี เช่น “พิณพาทย์ดนตรีมาน มี่ก้อง” (๕๐)
มาบ
พื้นที่ลุ่มกว้างใหญ่ซึ่งมีทางน้ำไหลอยู่เบื้องล่าง เช่น “มานมาบสระสินธุทึก อรอาบ องค์เอย” (๖๗)
มาลก
โรง ประรำ เช่น “มาลกดาบสเอี้ยว อัดพลิ้วแพลงกาย” (๑๐๗)
มาสา
มาส พระจันทร์ เดือน เจตรมาสา หมายถึง เดือน ๕ เช่น “ฟ้า แจ่มเดือนแจ้งเจตร มาสา” (๑๑)
เมิล
ดู เช่น “เมิลหมู่เรือแข่งข้าง พระฉนวน นั้นนา” (๙๒)
เมือ
ไป กลับ เช่น “บางหมู่เมือมารคดั้น เถื่อนลี้หลบสกนธ์” (๑๙)
/*94ย
ย่อน
ตัดศัพท์จาก ขย่อน คือกระชั้น เช่น “ผืนแผ่นดินแดยัน ย่อนไสร้” (๒๘)
ยอบ
หมอบ ย่อลง เช่น “ไกร สาตรศัตรูเยิน ยอบเกล้า” (๘)
ยะยง
ยรรยง งามสง่า เช่น “ดูยะยงยนต์ราง วิ่งม้า” (๖๐)
ยั่น
ครั่นคร้าม เช่น “แม้นมฤคยั่นพยัคฆา คาบคั้น” (๑๙)
เยิน
ยับเยิน พ่ายแพ้ เช่น “ไกร สาตรศัตรูเยิน ยอบเกล้า” (๘)
เยียงผา
เลียงผา สัตว์เคี้ยวเอื้องรูปร่างคล้ายแพะขนสีดำ บางตัวมีสีขาวแซม ชอบอยู่ตามภูเขาหรือหน้าผาสูง เช่น “เรืออย่างเยียงผาผยอง เผ่นผ้าย” (๘๘)
ร
รหัส
ความลับ เช่น “แสวงเรื่องรหัสกล การต่อ ยุทธนา” (๒๕)
ร่อ
ใกล้ เช่น “โรงเรือร่อโรงงาน ดำรวจ พระนา” (๑๑๕)
ระทา
เรือนรูปสี่เหลี่ยมสูงประดับด้วยดอกไม้ไฟสำหรับจุดในงานเมรุ เช่น “เสร็จลอยประทีปเรื้อง ระทา ถวาย” (๙๑)
/*95ระเบง
ระเบ็ง การเล่นมหรสพของหลวงอย่างหนึ่ง เช่น “หมุ่งครุ่มระเบงเวียน โพยแพ่น กลองแฮ” (๕๒)
รังเรข
มีลวดลาย งดงาม เช่น “หอแก้วอิศวรนารายณ์ รังเรข” (๗๙)
รังสฤษฎ์
สร้าง แต่งตั้ง เช่น “สิทธิ สมพรหเมศเรื่อง รังสฤษฎ์ พระนา” (๕)
รางชาง
สวย งาม เช่น “งามพุทธศาสน์เรื้อง รางชาง” (๑๒๐)
เรข
เรขา เขียน เช่น “เรขเรืองรามเอาวตาร แต่ต้น” (๔๖)
เรียด
เรียงเป็นแถว เช่น “โรงร้านเรียดจีนไทย เทียรย่อม ครื้นพ่อ” (๙๖)
เรื้อง
โด่งดัง กระเดื่อง เช่น “พระ ทรงอิสรภาพเรื้อง เรืองฤทธิ์” (๒)
โรงธาร
ท้องพระโรง เช่น “พระไชยเทียบเทิดท้อง โรงธาร” (๗๖)
ล
ล่วม
เครื่องสำหรับใส่หมากพลูบูหรี่ ทำด้วยผ้ามีใบปก หรือทำด้วยโลหะ เช่น “เจียดมาศถาดจำหลัก ล่วมล้ำ” (๗๓)
ละคึก
รีบ เร่ง เช่น “ต่างคนละคึกไห้ โหยหา” (๓๐)
/*96เลื้อง
เลื่อง เป็นที่รู้จัก เป็นที่โจษจัน เช่น “พระแสดงพระเดชเลื้อง ฦๅจบ ทวีปแฮ” (๑๑๘)
โล่
ชื่อแพรชนิดหนึ่งมีเส้นไหมโปร่ง เช่น “ร้านแพรแพรโล่แป้ง ปักเถา ก็มี” (๙๗)
ว
วอด
หมดไป สิ้นไป เช่น “สรวม ชีพชุบชีพไว้ วอดแล้วคืนคง” (๑)
วาสพ
พระอินทร์ เช่น “ขอวรวาสพท้าว วชิรา วุธแฮ” (๑๒๗)
วิชยันต์
เวชยันต์ ชื่อวิมานหรือรถของพระอินทร์ เช่น “ดุจจักเย้ยวิชยันต์ เยี่ยมฟ้า” (๑๐๘)
ศ
ศรัทกาล
ฤดูสารท คือระยะ ๒ เดือนภายหลังจากฤดูฝนแล้ว เช่น “ดลเดือนศรัทกาล เกษมนาฏ นิกรนา” (๘๗)
ศิขริน
ยอดเขา ภูเขา เช่น “แปงป้อมคู่ศิขริน ราญศึก เห็นแฮ” (๙๕)
ศิวเวท
มนตร์ของพระศิวะหรือพระอิศวร เช่น “ขอเชิญช่วยบันดาล ศิวเวท” (๑๒๔)
ศีวลึงค์
ศิวลึงค์ รูปอวัยวะเพศชายถือเป็นรูปนิมิตแทนองค์พระศิวะ หรือพระอิศวร เป็นวัตถุบูชาศักดิ์สิทธิ์ของนิกายไศวะ เช่น “เทวฐานสถานที่ชุ้ม ศีวลึงค์ ก็มี” (๙๘)
/*97ส
สกนธ์
ร่างกาย เช่น “บางหมู่เมือมารคดั้น เถื่อนลี้หลบสกนธ์” (๑๙)
สดูป
สถูป สิ่งก่อสร้างสำหรับบรรจุของควรบูชาอย่างเช่นกระดูกของบุคคลที่ควรนับถือ เช่น “มรฑปกุฎาคาร ทวัยสดูป” (๔๖)
สทึง
สรทึง ฉทึง แม่น้ำ เช่น “เสด็จกลับประทับสทึง นายก นครนา” (๓๒)
สยุมพร
ในที่นี้หมายถึง พระราชพิธีบรมราชาภิเษก เช่น “ศุภวารวรฤกษ์ตั้ง การสยุม พรนา” (๗๐)
สรดื้น
สรดื่น มากมาย เกลื่อนกลาด เช่น “ไม้ดอกไม้ดัดสรดื้น เทียบแกล้งแกล่ถวาย” (๖๖)
สรวม
ขอ เช่น “สรวม แสดงพระเกียรติก้อง โกลา หลเฮย” (๑)
สลาบ
ปีกของนก ขนนก เช่น “เรือหงส์พ่างหงส์บิน แบสลาบ เล่นนา” (๙๐)
สัปดภัณฑ์
สัตบริภัณฑ์ หมู่เขาที่ล้อมรอบเขาพระสุเมรุรวม ๗ ชั้น คือ ยุคนธร อิสินธร กรวิก สุทัส เนมินธร วินตกะ และอัสกัณ เช่น “แสดงดุจสัปดภัณฑ์ยล ยืดล้อม” (๑๑๒)
สัมพัจฉร์
สัมพัจฉรณินท์ พิธีตรุษ พิธีสิ้นปี เช่น “สี่สิบกับสามปี สัมพัจฉร์ ฉินท์นา” (๒๔)
/*98สัมฤทธิ
สัมฤทธิ์ ความสำเร็จ เช่น “ศรี ศรีสัมฤทธิได้ กรุงศรี” (๑๒)
ส่าน
ผ้าขนสัตว์โบราณ เช่น “ค้าเข็ดส่านเสื้อด้าย ม่านมุ้งมีเสมอ” (๙๖)
ส่ำ
หมู่ เหล่า เช่น “คล่ำคล่ำส่ำอัศวดร ดูเดช” (๓๔)
สึง
อยู่ ประจำ เช่น “หอพิฆเนศวรสึง ปสิทธิไว้” (๙๘)
สุรภาพ
อำนาจของเทวดา เช่น “ฤทธิ ไกรเปรียบไกรสร สุรภาพ” (๖)
เสริด
หลีกหนี เช่น “พระสูรย์สางเสริดม้า แมนจรัล รวดแฮ” (๑๒๘)
เสาวภาพ
สุภาพ ละมุนละม่อม เช่น “โว หารแห่งอักษร เสาวภาพ” (๓)
แสนยากร
กองทัพ เช่น “แซ่แซ่แสนยากร คล่าวคล้อย” (๓๔)
แสบก
หนัง ในที่นี้หมายถึงหนังใหญ่ เช่น “แสบกภาพพิศพึงชม เชิดเหล้น” (๕๙)
โสรจ
อาบ ชำระ มักใช้คู่กับ “สรง” เป็น “โสรจสรง” เช่น “พระฉนวนเฉนียนท่าโสรจ สรงสนาน” (๘๗)
/*99ห
หมุ่งครุ่ม
โมงครุ่ม การเล่นมหรสพอย่างหนึ่งในงานหลวง เช่น “หมุ่งครุ่มระเบงเวียน โพยแพ่น กลองแฮ” (๕๒)
หม้า
งาม เช่น “เรือกระเชียงมอญหม้า ใหม่แต้มตะเลงลาย” (๘๙)
หรทึก
มโหระทึก กลองโลหะชนิดหนึ่งใช้ตีเป็นสัญญาณและประโคม เช่น “หรทึกทรไนนิน นาทก้อง” (๗๑)
หริรักษ์
พระนารายณ์ เช่น “คือองค์หริรักษ์เรื้อง รามา ธิราชเฮย” (๔๓)
หลิน
แพรจีน มีหลายชนิด  เช่น “แพรเลี่ยนหลินซินเจา ดื่นจ้าน” (๙๗)
หึง
นาน เช่น “หึงอีกสักสามวัน เสด็จแล้ว” (๓๑)
เหมื่อย
เรื่อยๆ เช่น “ช้างดั้งพู่ทวนแดง เดินเหมื่อย มาพ่อ” (๓๕)
เหย้า
บ้าน เรือน เช่น “เงียบเหงาเหย้าใหญ่รั้ว เรือนขุน นางเอย” (๑๗)
เหียน
หัน เช่น “เรือดุรงค์รวดคล้าย มิ่งม้าแมนเหียน” (๘๘)
แหว้น
แว่น เครื่องสำหรับติดเทียนเพื่อใช้เวียนในการทำขวัญต่างๆ เป็นรูปแบน ทำด้วยเงิน ทอง หรือทองเหลือง เช่น “ชุมหมู่มนตรีห้อม ส่งแหว้นเวียนเทียน” (๔๙)
/*100โหมด
ชื่อผ้าชนิดหนึ่ง เดิมทำด้วยกระดาษทองตัดเป็นเส้นแล้วทอกับไหม ต่อมาใช้กระดาษเงินกระดาษทองพันเส้นไหมทอกับไหมสี เช่น “สินค้าย่อมแพรพราย ไหมโหมด มากแฮ” (๑๐๔)
อ
อัมพพฤกษ์
ต้นมะม่วง เช่น “สวนซ้ายทรงปลูกต้น อัมพพฤกษ์” (๖๗)
อัมพู
น้ำ เช่น “เชิงผาอัมพูดั้น เดินสูง มานา” (๖๖)
อาสน์
เครื่องปูรองนั่งสำหรับภิกษุสามเณร เช่น “โพธิ์ร่มอาสน์ทศพล อยู่เกล้า” (๑๐๖)
อำนรรม
อนรรฆ มีค่าเกินกว่าจะประมาณราคาได้ เช่น “อำนรรฆอำนวยบาย บิณฑบาต แล้วเฮย” (๔๙)
อุณห์
ร้อน เช่น “อุณห์อกราษฎร์ราวกุณฑ์ บังเกิด” (๑๗)
อุยยาน
อุทยาน สวนอันรื่นรมย์ เช่น “ทรงสรรค์สวนสร้อยอ่า อุยยาน” (๖๕)
อุรัคคินทร์
อุรเคนทร์ พญานาค เช่น “อรอาสน์อุรัคคินทร์ ค่ำเช้า” (๑๒๕)
เอ้กัตว
เอกัตว ความเป็นหนึ่งเดียว เช่น “เพื่อพระเป็นเอกเอ้ กัตวล้ำเฉลิมกรุง” (๑๔)
/*101เอาวตาร
การแบ่งภาคลงมาเกิดในโลก แผลงมาจาก อวตาร เช่น “เรขเรื่องรามเอาวตาร แต่ต้น” (๔๖)
บรรณานุกรม
กุหลาบ มัลลิกะมาส. ความรู้ทั่วไปทางวรรณคดีไทย. พิมพ์ครั้งที่ ๗. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยรามคำแหง, ๒๕๒๙.
ทิพากรวงศ์, เจ้าพระยา. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงตรวจชำระและทรงพระนิพนธ์ อธิบาย. พิมพ์ครั้งที่ ๖. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์การศาสนา, ๒๕๓๑.
___________ . พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑ ฉบับตัวเขียน. นฤมล ธีรวัฒน์ ชำระต้นฉบับ ศาสตราจารย์ ดร.นิธิ เอียวศรีวงศ์ บรรณาธิการ. กรุงเทพฯ : อมรินทร์วิชาการ, ๒๕๓๙.
บรัดเล. อักขราภิธานศรับท์ ของ หมอบรัดเล พ.ศ. ๒๔๑๖. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๔.
แปลก ศิลปกรรมพิเศษ. พจนานุกรมคำพ้อง ไทย-มลายู. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, ๒๕๒๙.
ราชบัณฑิตยสถาน. พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕. พิมพ์ครั้งที่ ๔. กรุงเทพฯ : อักษรเจริญทัศน์, ๒๕๓๑.
วันเนาว์ ยูเด็น. วรรณคดีเบื้องต้น. พิมพ์ครั้งที่ ๒. กรุงเทพฯ : อักษรเจริญทัศน์, ๒๕๓๐.
วิภา กงกะนันทน์. วรรณคดีศึกษา. พิมพ์ครั้งที่ ๒. กรุงเทพฯ : ไทยวัฒนาพานิช, ๒๕๓๓.
ศิลปากร, กรม. พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา เล่ม ๒. พิมพ์ครั้งที่ ๙. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ดอกเบี้ย, ๒๕๔๒.
ส. พลายน้อย [ นามแฝง ]. สารานุกรมประวัติศาสตร์ไทย. พิมพ์ครั้งที่ ๒. กรุงเทพฯ : บำรุงสาสน์, ๒๕๒๗.
/*106อภินิหารบรรพบุรุษ. สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ทรงพิมพ์ช่วยเป็นของเจ้าภาพชำร่วย ในงานพระราชทานเพลิงศพ หม่อมเจ้าปิยภักดีนารถ สุประดิษฐ์. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, ๒๔๗๓.
อภินิหารบรรพบุรุษ และปฐมวงศ์. บุญเตือน ศรีวรพจน์ ชำระต้นฉบับ สุจิตต์ วงษ์เทศ บรรณาธิการ. กรุงเทพฯ : บริษัท พิฆเณศ พริ้นท์ติ้ง เซ็นเตอร์ จำกัด, ๒๕๔๕.
เอมอร ชิตตะโสภณ. วรรณกรรมลิลิต. จัดพิมพ์โดย โครงการตำรามหาวิทยาลัย ห้องจำหน่ายหนังสือ สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. กรุงเทพฯ : มิตรนราการพิมพ์, ๒๕๒๕.