สงครามภารตคำกลอน
พระยาอุปกิตศิลปสาร
คำนำ
/*(1)หนังสือ สงครามภารต คำกลอน นี้ ข้าพเจ้าแต่งด้วยประสงค์อะไรมีแจ้งอยู่ในคำปรารภเรื่องนี้ต่อไปแล้ว ในที่นี้จะขอกล่าวเพิ่มเติมเล็กน้อยว่า เมื่อได้แต่งหนังสือนี้เสร็จแล้วเมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๐ ก็ได้นำเสนอราชบัณฑิตยสภา เพื่อจะได้รับพระราชทานรางวัลบ้าง แต่ก็เป็นเคราะห์ร้าย เพราะในศกนั้น ไม่มีผู้ใดได้รับพระราชทานรางวัลเลย จึงตั้งใจไว้ว่าจะพิมพ์หนังสือนเฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชชกาลปัจจุบันนี้ ในข้อที่ว่า มหาภารตยุทธ์ คำกลอน นี้ ได้บังเกิดขึ้นในรัชชกาลของพระองค์ ในโอกาสอันสมควรต่อไป
ต่อมาได้ทราบข่าวว่าโปรดเกล้า ฯ ให้มีพระราชพิธีฉลองกรุงเทพ ฯ ครบ ๑๕๐ ปีจึงเห็นเป็นโอกาสเหมาะยิ่งนัก เพราะเรื่องรามเกียรติ์ อุบัติเมื่อรัชชกาลที่ ๑ เรื่องของข้าพเจ้านี้ ถึงแม้ว่าเป็นเรืองเล็กน้อยไม่ควรจะเปรียบเทียบกันก็จริง แต่ต้องการเพียงให้มีขึ้นเพื่อเฉลิมพระเกียรติเท่านั้น ตามที่ชี้แจงไว้ในคำปรารภนั้นแล้ว ข้าพเจ้าจึงได้ไปตกลงทำสัญญากับโรงพิมพ์ศรีหงส์ให้จัดการพิมพ์ขึ้นจำหน่าย ให้ทันงานพระราชพิธีนั้น
เผอิญในระหว่างที่จัดการพิมพ์อยู่นี้, ท่าน น. ร. จะคิดเห็นประโยชน์เช่นเดียวกับข้าพเจ้าหรืออย่างไรไม่ทราบ ท่านได้พิมพ์เรื่องนี้เป็นคำกลอนขึ้นบ้างเหมือนกัน แต่พิมพ์จำหน่ายเป็นเล่มเล็ก ๆ ซ้ำให้ชื่อเหมือนกัน/*(2)เสียด้วย ทั้งนี้ทำให้ข้าพเจ้าต้องชะงัก (ซึ่งเป็นเหตุให้หนังสือออกล่าช้าไปกว่าเวลาที่กำหนดไว้) ต่อเมื่อได้พิจารณาคำกลอนของท่าน น. ร. (ตอนต้น ๆ ที่กำลังออกอยู่) จึงเห็นได้ว่าต่างกันกับคำกลอนของข้าพเจ้ามากทีเดียว คือ คำกลอนของท่าน น. ร. ท่านแต่งตามสำนวนร้อยแก้วฉะบับเดิมของท่านโดยมาก แต่ฉะบับของข้าพเจ้าได้รวบรวมตามความรู้ความเห็นเพิ่มเติมอีกมาก ทั้งสำนวนโวหารที่แต่งก็ต่างกันไปคนละทาง หวังว่าท่านผู้อ่านหนังสือทั้งสองฉะบับนี้ จักไม่รู้สึกว่าซ้ำกันเลย จึงได้ตกลงกับโรงพิมพ์ว่าควรจะพิมพ์ต่อไปจนสำเร็จ แต่ข้าพเจ้าขอให้ชื่อหนังสือของข้าพเจ้าเสียใหม่ว่า “สงครามภารต คำกลอน ของพระยาอุปกิตศิลปสาร” เพื่อกันความเข้าใจผิดของผู้ต้องการ.
พระยาอุปกิตศิลปสาร
วันที่ ๑๓ เมษายน ศก ๒๔๗๕
คำปรารภ
/*(3)เรื่องมหาภารตยทธ์ กับเรื่องรามายณะ (รามเกียรติ์) เป็นพงศาวดารเก่าแก่ของกษัตริย์อินเดียโบราณ พวกพราหมณ์ถือว่าเป็นเรื่องศักดิ์สิทธิ์เกี่ยวด้วยศาสนา เพราะนิยมว่าเป็นเรื่องอวตารแห่งพระเป็นเจ้า (คือพระเป็นเจ้าแบ่งภาคลงมาเกิด) ประเทศสยามเรานับถือพุทธศาสนาเจือกับไสยศาสตร์ จึงนับถือเรื่องทั้ง ๒ นี้อนุโลมตามพราหมณ์ด้วย ยิ่งในสมัยโบราณแล้ว น่าจะนิยมกันแพร่หลายมากกว่าปัจจุบันนี้ เพราะสังเกตตามหนังสือโบราณ เช่นยวนพ่ายและอื่น ๆ ในยุคนั้น มีคำยกย่องกษัตริย์ปาณฑพและพระรามไว้เปนอเนก ดังจะยกคำในยวนพ่ายบางแห่งมาเป็นตัวอย่าง ต่อไปนี้ :-
๑ พระทรงปรตยาดพ้ยง	พระ กรรณ
พระหฤทัยทยมสินธุ์	เชี่ยวซึ้ง
พระทรงเสวฌ ฉัน	พระ พิศม์ (ภิษม์) ฯ ล ฯ.
๒. พระฤทธิ์พ่างพระราม	รอนราพ (ราพณ์) ฯ ล ฯ.
/*(4)๓. พระทรงทัณฑ์ทาสพ้ยง	ยมยุทธ ยิ่งแฮ
ทรงคธา (ทา) ทยมภิม (ภีม)	เลอศล้น
กลทรงสราวุธ	ราเมศ พ้ยงพ่อ ฯ ล ฯ.
๔. การยุทธช่ยวชาญกล	กลแกว่น
ไกรกว่า อรชุน แก้ว	ก่อนบรรพ
๕. กลริรณแม่นพ้ยง	พระกฤษณ ฯ ล ฯ.
๖. แถลงปางเมื่อลาวลง	ชยนาท นั้นฤา
เพราะ ยุทธิษฐิร (ยุธิษ-) ได้	ย่างยาว ฯ ล ฯ.
๗. เสด็จมาผ่าผลาญลาว	ลักโลภ
ที่ ยุทธิษฐิร (ยุธิษ-) แล้ว	สู่บร ฯ ล ฯ.
๘. จึงชักช้างม้าค่อย	ลีลา
ยงงนครไคลคลืน	เทศไท้
พยง บานทพาธัก (บาณฑ-)	ทรงเดช
ที่คนเคารพไข้	ข่าวขยรร (ขยัน)
ฯ ล ฯ ฯ ล ฯ ฯ ล ฯ
ตามตัวอย่างข้างบนนี้ ท่านอ้างเป็นแต่ชื่อเท่านั้น มิได้แสดงเรื่องไว้เลย เข้าใจว่าในครั้งนั้น คงจะทราบเรื่องราวกันอยู่ดีแล้ว ใช่แต่เท่านั้นยังนิยมนามกษัตริย์ในเรื่องทั้งสองนี้ว่า เป็นมงคลนามแห่งประเทศเราด้วย เช่น พระนาม ‘ธรรมราชา’ ซึ่งนิยมใช้เป็นพระนามาภิไธยพระ/*(5)เจ้าแผ่นดิน เช่น พระมหาธรรมราชาลิไท กรุงสุโขทัย เป็นต้น, และนามอรชุน, นกุล, สหเทพ ฯ ล ฯ ก็ใช้เป็นนามขุนนาง คือ พระยาเทพอรชุน ฯ พระยาราชนกุล ฯ พระยาศรีสหเทพ ฯ เป็นต้น และนาม ‘ราม’ ก็นิยมใช้เป็นพระนามาภิไธยพระเจ้าแผ่นดินเหมือนกัน เช่น พ่อขุนรามกำแหง, และสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ (พระเจ้าอู่ทอง) เป็นต้น.
แต่นามพระรามนี้ปรากฏตามทำเนียบกฎหมายเก่า ใช้เป็นนามราชตระกูลก็มี แต่เปลี่ยนใช้ว่า ‘รามราฆพ’ (ราฆพเชื้อรฆุซึ่งเป็นบรรพบุรุษของพระราม) มีตัวปรากฏในแผ่นดินพระนเรศวร น่าจะเป็นด้วยยุคนี้นับถือพระพุทธศาสนามาก เพราะพระนามาภิไธยพระนเรศวรนั้นใช้ว่า สมเด็จพระสรรเพ็ชญ์ ซึ่งเป็นนามพระพุทธเจ้า ตามทางพระพุทธศาสนาต้องนิยมว่าเป็นมงคลนามอันสูงสุด นามพระรามต้องนับว่าเปนรอง เพราะพระรามเป็นแต่พระโพธิสัตว์ซึ่งจะตรัสเป็นพระพุทธเจ้าต่อไปข้างหน้า ตามที่กล่าวไว้ในคัมภีร์อนาคตวงศ์ว่า โพธิสัตว์ที่จะมาตรัสเป็นพระพุทธเจ้าต่อไปข้างหน้านั้น คือ “เมตฺเตยฺโย อุตฺตโร ราโม ฯ ล ฯ พระเมตไตรย, อุตตรมาณพ, และพระราม ฯ ล ฯ”
ครั้นต่อมาในยุคกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ปรากฏแต่เรื่องรามเกียรติ์ตามพระราชนิพนธ์รัชชกาลที่ ๑ และที่ ๒ ซึ่งราษฎรได้ยึดเป็นหลักในการเล่นโขนและได้อ่านทราบเรื่องแพร่หลายต่อมา เป็นพระมหากรุณาธิคุณล้นเกล้า ฯ แต่เรื่องมหาภารตนั้น หาได้มีใครทราบเรื่องราวแจ่มแจ้งอย่างเรื่องรามเกียรติ์นั้นไม่ พึ่งมาปรากฏเป็นครั้งแรกเมื่อพระบาทสมเด็จพระ/*(6)มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระราชนิพนธ์พระนลคำหลวงขึ้น ซึ่งนับว่าเป็นสาขา (อุปาขยาน) ของเรื่องนี้ ด้วยทรงพระมหากรุณาธิคุณเพื่อจะเพาะปลูกการกวีให้มีแพร่หลายขึ้น คือเมื่อกุลบุตรได้อ่านพระราชนิพนธ์นั้นแล้ว จะได้มีความใฝ่ฝันยึดเอาเป็นแบบฉะบับประพันธ์ เรื่องกวีนิพนธ์อื่น ๆ ให้แพร่หลายในประเทศเรา, ต่อนี้ไปท่าน น. ร. ได้แปลเรื่องมหาภารตยุทธ์จากต้นฉะบับย่อในภาษาอังกฤษขึ้นจำหน่าย นับว่าเป็นการเปิดเผยเรื่องมหาภารตยุทธ์นี้ให้กว้างขวางออกไปได้ส่วนหนึ่ง แต่ยังหามีใครแต่งเป็นคำกลอนให้ประชาชนได้อ่านกันแพร่หลายอย่างเรื่องรามเกียรตินั้นไม่ ด้วยชาวเมืองที่มีความรู้น้อยมักไม่นิยมอ่านเรื่องร้อยแก้ว, ถ้าเป็นคำกลอนอย่างอิเหนา พระอภัยมณี เป็นต้นแล้ว มักจะชอบอ่านกันทั่วไปตลอดจนชาวนาชาวสวนในประเทศบ้านนอก
ครั้นมาถึงรัชชกาลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงพระมหากรุณาธิคุณ เพื่อจะทรงทะนุบำรุงวรรณคดีให้ไพบูลย์ยิ่งขึ้น จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ตั้งราชบัณฑิตยสภา ให้มีหน้าที่วินิจฉัยวรรณคดีของนักประพันธ์ทั้งหลาย และโปรดเกล้า ฯ พระราชทานรางวัลส่วนพระองค์ให้แก่ผู้สมควรจะได้
ด้วยโอกาสนี้ ข้าพเจ้าจึงได้พยายามประพันธ์เรื่องมหาภารตยุทธ์ ซึ่งข้าพเจ้าเห็นว่าเป็นเรื่องสำคัญอย่างเรื่องรานเกียรตี้ขึ้นเป็นคำกลอนตามต้นฉะบับร้อยแก้วของ น ร. แต่ได้ดัดแปลงและเพิ่มเติมบ้างตามเห็นสมควร เพิ่มจำนวนคำประพันธ์ซึ่งอุบัติขึ้นในแผ่นดิแพระบาทสมเด็จพระปกเกล้า/*(7)เจ้าอยู่หัวขึ้นอีกเรื่องหนึ่ง เพื่อเป็นการเฉลิมพระราชศรัทธาที่ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ทะนุบำรุงวิชชาแผนกนี้. แต่ข้าพเจ้าไม่ตั้งใจจะเอาไปเทียบเคียงกับพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์นั้นเลย. เพราะพระราชนิพนธ์นั้น มีคุณสมบัติและจำนวนเนื้อเรื่องห่างไกลกับเรื่องที่ข้าพเจ้าประพันธ์นี้มากมายนัก ไม่ต้องป่วยกล่าวถึงคุณสมบัติ, เพียงแต่จะแต่งเนื้อเรื่องให้พิสดารตามคัมภีร์เขา อย่างพระราชนิพนธ์รามเกียรติ์เท่านั้น ก็เป็นไปไม่ได้เสียแล้ว ถึงแม้ว่าข้าพเจ้าจะมีความสามารถพอจะทำไปได้ ไซร้ แต่อายุของข้าพเจ้าผู้มีอาชีพไม่ใช่อย่างนี้ ก็มีไม่พอที่จะทำให้จบเรื่องได้, ข้อที่ข้าพเจ้าภูมิใจอยู่บัดนี้ก็มีเพียงว่า ได้พยายามแต่งคำกลอนซึ่งยังไม่เคยมีนี้ให้มีขึ้นได้ในรัชชกาลของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ดังอธิบายมาแล้วเท่านั้น.
พระยาอุปกิตศิลปสาร
วันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๗๐
สงครามภารต คำกลอน
ประณามคาถา
/*1สมฺมา อภูตปุพฺพํ โย	จตุสจฺจวรํ สยํ
พุชฺฌิตฺวา มุฬฺหโลกสฺส	ตํ เทเสสิ, นมามิ ตํ.
โลเก โมหนฺธกาเร ยํ	ปทีปํ ชลิตํ วิย
สมฺพุทฺโธ โมหนาสาย	สุเทเสสิ, นมามิ ตํ.
โย ยาวชฺชตนา สงฺโฆ	สฺวากฺขาตธมฺมธารโก
พุทฺธสฺส สาสนํ สมฺมา	ปกาเสสิ, นมามิ ตํ.
มยฺหํ ปุพฺพูปการา เย	ชนนีชนกา อุโภ
เมตฺตาการุฺจิตฺเตน	โปสยึสุ, นมามิ เต.
มยฺหํ มโหปการา เย	คุรโว จ ทยาลุกา
เมตฺตาจิตฺเตน สิสฺสสฺส	วิชฺชา’ ทํสุ, นมามิ เต.
***
อมฺหากฺจ มหาราชา	โย ปชาธิปกวฺหโย
ธมฺมิโก คุณสมฺปนฺโน	จกฺกิวํส วรุตฺตโม
สฺยามรฏฺเ สฺยามิกานํ	อตฺถาย จ หิตาย จ
รฏฺํ สมฺมาภิปาเลนฺโต	ปชาย อนุกมฺปโก
/*2คำกลอนนมัสการ
ปิโย จ รฏฺวาสีนํ	พาหิรานมฺปิโย ตถา
วโรปตฺถมฺภโก เจว	สาสนสฺส มเหสิโน
ธมฺมามิเสหิ สงฺมสฺส	ปูเชสิ, ตนฺนมามิหํ.
สฺยามเทวาธิราช’าที	เย เย เทวา มหิทฺธิกา
กาเม รูเป อรูเป จ	วสึสุ, เต นมามิหํ.
เอวํ พุทฺธาทิปฺปณามา	ชาตํ ปุฺมิทํ มม
รฺโ จ สฺยามรฏฺสฺส	วุฑฒิภาวาย สิชฺฌตุ.
มหาภารตยุทฺธาติ-	นามกา ยา มหากถา
ปากฏา พฺราหฺมณคฺคนฺเถ	ชมฺพูทีปมโนรมา,
ตํ กิตฺติวุฑฺฒิภาวาย	สฺยามินฺทสฺส จ ราชิโน
โสตากรณภาวาย	สฺยามิกานฺจ สพฺพทา
สฺยามิเกน สิโลเกน	ปวกฺขามิ ยถาพลนฺติ.
คำกลอนนมัสการ
ข้าขอน้อมเกล้าเคารพ	หัตถ์จบบรรจงตรงเศียร
ถวายพระพุทธ์เลิศเทิดเธียร	ปราบเสี้ยนศึกมารบรรลัย
ชี้คลองของจริงยิ่งธรรม	เลิศล้ำก่อนกี้หามีไม่
ปลุกโลกเปลื้องหลงปลงใจ	ดับไฟตัณหาสามานย์
/*3ข้าขอนบธรรมอำพน	แผ้วมนท์มืดแจ้งแสงฉาน
องค์พระสัมพุทธ์สุทธญาณ	บรรหารหักเขลาเมามาย
ข้าขอนบคณะพระสงฆ์	ชินวงศ์ว่านเครือเชื้อสาย
สืบศาสน์สอนธรรมกำจาย	แพร่หลายต่อมาช้านาน
ข้านบบิดามาดร	ตั้งหน้าสาทรสงสาร
เลี้ยงดชูชุบอุปการ	จิตต์มานเมตตาการุณย์
ข้าขอนบครูผู้กอบ	กิจชอบช่วยเอื้อเกื้อหนุน
ประสิทธิ์วิชชาอ่าคุณ	ค้ำจุนจิตต์ตั้งหวังดี
อนึ่งข้าบังคมบรมบาท	สยามราชเรืองคุณวิบุลศรี
พระบาทพระปกเกล้าปิ่นเมาฬี	แห่งจักรีราชวงศ์ทรงพระคุณ
พระเกียรติยงทรงธรรม์อันวิเศษ	นำประเทศไทยเทิดประเสริฐสุนทร์
พระครองราษฎร์ร่มหล้าด้วยการุญ	ทรงค้ำจุนพุทธศาสน์โอภาสพุทธิ์
เป็นที่รักทวยราษฎร์ทุกชาติชั้น	สนิทฉันบิดาเมตตาบุตร
เปนนายกยกไทยมิให้ทรุด	ประทานวุฑฒิมหาสถาพร
อนึ่งข่าขอนบอภิวาท	พระสยามเทวราชมหิศร
พระเสื้อเมืองทรงเมืองเรืองขจร	และอมรเมืองฟ้าทั่วธาตรี
เดชพุทธาทิประณามคุณหลามล้น	จงสิทธิ์ผลพูนองค์พระทรงศรี
ผู้ปิ่นปักหลักสยามงามรูจี	สุขทวีทั่วสิ้นแผ่นดินไทย
พระบารมีปกเกล้าเนาสวัสดิ์	พูนพิพัฒน์ผาสุกทุกสมัย
เวลาว่างกิจโล่งโปร่งฤทัย	จึงตริไตรรจนา “ศึกภารต”
/*4ไว้อ่านเล่นโลมโสตให้โชติช่วง	เพื่อบำบวงบาทบงสุ์อลงกต
เทิดพระเกียรติท้าวไทยไขพระยศ	อยู่ปรากฏเกริกหล้าคู่ฟ้าดิน
อันเรื่องศีกมหิมาแห่งภารต	มีปรากฏในเขตต์ประเทศถิ่น
ชาวชมพูบูชาเป็นอาจิณ	สยามเก่าเราชินในก่อนกาล
ตามถ้อยคำสำนวนใน “ยวนพ่าย”	ซึ่งบรรยายยศไท้แห่งไทยขาน-
ไขซึ่งคุณสมบัติกษัตริย์ “ปาณ-	ฑพ” เทียบเปรียบสมภารภูบดี
อีกทั้งในสมญาบรรดาศักดิ์	ก็ประจักษ์ ‘อรชุน’ ‘นกุล’ ‘ศรี’
สหเทพ’ เทียบตั้งยังอยู่มี	เป็นคนดีโบราณท่านคุ้นเคย
หวังกู้เรื่องเก่านี้มีดังก่อน	เหมือนอย่างกลอนรามเกียรติ์จึงเพียรเฉลย
ผูกเป็นกลอนเพื่อการอ่านสะเบย	ตามที่เคยอ่านเล่นเช่นเสภา
ได้ยึดถ้อยร้อยแก้วโรงพิมพ์ไทย	“น ร.” ได้เผยแผ่แปลภาษา
ปนกับเรื่องที่ตูเคยรู้มา	จากตำราอื่นเอาเคล้าเปนกลอน
ขออุททิศเจตนาอุตสาหะ	ถวายพระสยามิศอดิศร
ชนกครูชูชุบอุปกรณ์	และ น.ร. ก่อก่อนผู้สอนทาง
ขอจงการรจนา “ศึกภารต”	สำเร็จพจน์เผยแจ้งแสงสว่าง
แก่สยามงามเงื่อนดุริยางค์	ดนตรีล้างทุกข์ไทยทั่วไป เอย.
บทที่ ๑ ความริษยาแห่งญาติ
/*5เสร็จสำนวนคำประณามตามขนบ	เสร็จปรารภกรณีย์ชี้เฉลย
ขอจับบทบรรยายภิปรายเปรย	เพื่อสังเวยโสตเสริมเพิ่มสราญ
สมัยก่อนพุทธุปบาทศาสนา	ในแหล่งหล้าชมพูอินดูสถาน
ในภาคแคว้นแดนอุตดรแต่ก่อนกาล	เป็นถิ่นฐานกุรุรัฐพิพัฒน์พูน
มีกรุงไกรไพศาลอุฬารล้ำ	เป็นราชสำนักปิ่นบดินทร์สูร
นามนครหัสดินถิ่นพิบูล	อันจรูญรุ่งเรืองดังเมืองแมน
มีมหาปราสาทราชฐาน	มีโรงธารข้าเจ้าเข้าเฝ้าแหน
มียอดเด่นเห็นไปได้ไกลแดน	ดูงามแม้นตำหนักมัฆวาน
กำแพงวังตั้งล้อมป้อมประดับ	ประตูสับแซงป้อมพร้อมทหาร
มีสวนหลวงช่วงโชติวโนทยาน	อันตระการพฤกษชาติดาษดา
มีโรงม้าโรงรถคชสาร	โรงทหารแหนวังตั้งรักษา
โรงอาวุธยุทธพัสดุ์และศัสตรา	คลังมหาสมบัติชัชวาล
ริมถนนใหญ่น้อยซอยสลับ	ล้วนคั่งคับคฤหาสน์นิวาสฐาน
ท้องถนนคนกลาดไม่ขาดกาล	เสียงประสานแซ่อยู่มิรู้วาย
กำแพงกั้นชั้นนอกดังคอกเพ็ชร์	เป็นที่เข็ดขามหมู่ศัตรูหลาย
ตั้งป้อมใหญ่ได้ระยะจังหวะราย	มีคูภายนอกกว้างเป็นทางชล
ประตูเมืองมั่นคงตรงวิถี	สะพานมีข้ามคูอยู่ทกหน
มีเรือกสวนไร่นาประชาชน	ตั้งอยู่กล่นเกลื่อนรอบขอบนคร
/*6อุตดมแดนแน่นหนาประชาราษฎร์	ผลโอภาสภีย์โยสโมสร
ศิลปศาสตร์วิทยาสถาพร	ข่าวขจรลือชาทั่วธาตรี
องค์พระจอมหัสดินบุรินทร์ราช	กษัตริย์ชาติจันทรวงศ์ผู้ทรงศรี
นามพระเจ้า ‘ศานดนู’ ภูบดี	ครองบุรีรุ่งเรืองกระเดื่องดิน
เชื้อพระเจ้า ‘ภรต’ ยศมหันต์	โอรสท้าว ‘ทุษยันต์’ อันเรืองศิลป์
กับนาง ‘สกุนตลา’ พระนารินทร์	พระเกียรติ์ภิญโญใหญ่ในบุราณ
สืบกษัตริย์หัสดินปิ่นประเทศ	ถึงภูเบศ ‘ศานดนู’ ผู้พิศาล
ด้วยพระราชจรรยาสมาจาร	ตามโบราณจารีตอดีตมา
ยิ่งพระญาณเยี่ยมยอดคอยสอดส่อง	ทุกข์สุขผองราษฎร์แจ้งทุกแหล่งหล้า
พระการุณย์ร่มเกล้าชาวประชา	ดังบิดาคุ้มครองผองดนัย
มิตรพระองค์จงรักสมัครมั่น	บูชาฉันเทวดามหาศัย
ไพรีราบหลาบท้อไม่ก่อภัย	พระเกียรติไกรเกริกหล้าทั่วสากล
พระทัยท้าวน้าวธรรม์เป็นบรรทัด	ปฏิบัติราชการอุฬารผล
ไม่ถือองค์ทรงยึดประพฤติตน	เป็นเยี่ยงยลยุกติธรรมส่ำประชา
สำนักท้าวข่าวคุณพิบุลเลิศ	ประชาเชิดบูชิตทุกทิศา
สิ้นศัตรูดูหมิ่นและนินทา	พระเดชกล้ากลัวแกลนทุกแดนดิน
ประชาราษฎร์ร่มเย็นอยู่เป็นนิตย์	ประกอบกิจเกื้อกูลประมูลสิน
ทำเรือกสวนไร่นาต่างหากิน	เจริญศิลปกิจวิทยา
เจริญผลพาณิชย์พิพิธสรรพ์	เจริญธรรม์มรรยาทศาสนา
เจริญทรัพย์นับพ้นคณนา	เจริญผาสุกชาติบำราศภัย
/*7เจริญราชกวีศรีประเทศ	เจริญเนติบัณฑิตวินิจฉัย
นับถือธรรม์มั่นคงเป็นธงชัย	นับถือในข้อปรึกษาสมาคม
เจริญสามัคคีทวีวัฒน์	สกลรัฏฐ์ราบรื่นไม่ขื่นขม
ด้วยพิบัติขัดข้องหมองอารมณ์	ต่างชื่นชมพระมหาบารมี
พระจอมปราณศานดนูดำรูชาติ	เถลิงราชย์จิรกาลพิศาลศรี
ยืนพระชนม์จนชราเข้ายายี	ภูบดีดับขันธ์สวรรคต
จึง ‘วิจิตรวีรัย’ ดนัยราช	ผู้ทายาทยศยงอลงกต
ขึ้นครองราชย์สืบวงศ์ดำรงยศ	ตามแบบบทอัยยการบูราณมา
ไม่ช้าองค์ทรงธรรม์สวรรคต	ในกำหนดเร็วพลันชัณษา
ยังไม่ถึงซึ่งวัยใกล้ชรา	ปวงประชาราษฎร์เศร้าเปล่าฤทัย
พระมีสองราชบุตรบรุษรัตน์	เพื่อสืบขัตติยวงศ์ทรงพิสัย
/*8พระพี่นาม ‘ธฤตราษฎร์’ ผู้นาศนัยน์	เป็นเคราะห์ไท้ทรงบอดแต่คลอดมา
เหลือพระน้องนามขนาน ‘ปาณฑุ’ ราช	มวลอมาตย์มนตร์ที่ปรึกษา
ยกพระองค์ทรงราชย์นาถประชา	ครองสีมามิ่งรัฏฐ์หัสดิน
รัชชกาลปาณฑุราชพิลาสเลิศ	ด้วยผลเพริศพร้อมสุขทั่วทุกถิ่น
พอพระเกียรติรุ่งเรืองดังเมืองอินทร์	ก็พอสิ้นวาสนาประชาชน
ไม่ช้านานดาลให้พระทัยท้าว	ทรงหน่วงน้าวน้อมข้างทางกุศล
เพื่ออยู่ป่าหาช่องครองพระชนม์	ด้วยวิเวกหวังผลกุศลธรรม์
น้อมพระทัยไตรตรึกไม่ปรึกษา	เพราะเกรงข้าบาทบงสุ์ไม่ปลงฉันท์
รำพึงอยู่อย่างนี้ทุกวี่วัน	ไม่เป็นอันเบิกบานดาลฤดี
ที่สุดทรงเบื่อหน่ายคลายพระสุข	อันปลอบปลุกปลื้มเปรมเกษมศรี
ฟังสำเนียงกาหลเครื่องดนตรี	เสียงนารีขับกล่อมล้อมบัลลังก์
เหมือนเสียงซ้องร้องไห้พระทัยกลุ้ม	ให้ร้อนรุ่มเร่งสิ้นถวิลหวัง
ซึ่งสุขราชสมบัติจังหวัดวัง	ยิ่งทรงสังเวชพ้นจะทนทาน
จึงพาพระมหิษีออกลี้หลบ	อพยพอยู่ในไพรพิศาล
ตั้งสำนักอยู่ในไพรพนานตร์	ทรงสำราญรมย์รื่นทุกคืนวัน
/*9ครั้นนานมาราชันสวรรคต	มีโอรสห้าองค์วงศ์สวรรค์
ดิลกลักษณ์เลิศศรีฉวีวรรณ	เพราะเทพอันทรงฤทธิ์เป็นบิดา
เพราะปาณฑุถูกศาปพระลาภขาด	ห้ามสมพาสลาเพเสน่หา
จึงให้สองมหิษีมีสมญา	ที่หนึ่งว่า ‘กูนตี’ ศรีอนงค์
ที่สองนาม ‘มัทรี’ ศรีพิสุทธิ์	ต่างขอบุตรเทพตามความประสงค์
นางจึงมีโอรสยศยง	เกิดจากองค์เทพไทผู้ไกรเกียรติ์
นางกุนตีมีบุตรบุรุษสาม	ที่หนึ่งนามบพิตร ‘ยุธิษเฐียร’
บุตรพระ ‘ยม’ ยรรยงคงแก่เรียน	เป็นจอมเธียรเสิศล้ำธรรมบาล
ที่สองพระ ‘ภิมเสน’ นั้นเป็นบุตร	พระมารุตเรี่ยวแรงกำแหงหาญ
โทษะร้ายกายใหญ่ไม่สคราญ	ที่สามชาญเชี่ยวยุทธ์บุตรพระอินทร์
มีนามว่า ‘อรชุน’ พิบุลลักษณ์	เป็นยอดนักรบรู้ธนูศิลป์
อีกบุตรนางมัทรีศรียุพินทร์	เทพอัศวินแฝดคู่ผู้บิดา
คือ ‘นกูล’ เชี่ยวชาญชำนาญอัศว์	ได้ฝึกหัดคล่องแคล่วทรงแกล้วกล้า
‘สหเทพ’ ชำนาญการโหรา	เป็นบุตรฝาแฝดกันฉันบิดร
ทั้งห้านี้ปาณฑุราชสวาทหวัง	รับเลี้ยงดังบุตรองค์พระทรงศร
จึงเรียกขาน ‘ปาณฑพ’ จบขจร	กำหนดตามนามกรพระทรงชัย
เวลาองค์ทรงธรรม์สวรรคต	ทั้งโอรสร่วมจิตต์พิสมัย
ทั้งห้าองค์ทรงอ่อนยังหย่อนวัย	เนาณไพรหิมพานต์กับมารดา
ไม่ช้าข่าวทรงธรรม์สวรรคต	ก็ปรากฏกำจรกระฉ่อนหล้า
/*10ทราบถึงไท้ธฤตราษฎร์นาถประชา	ผู้เชษฐาธิบดีที่นคร
พร้อมด้วยประยูรญาติอำมาตย์มุข	ระทมทุกข์ท่วมจิตต์ดังพิษศร
ตลอดจนไพร่ฟ้าประชากร	ในนครหัสดินสิ้นทั้งมวล
สวมเครื่องทุกข์ทั่วไปฤทัยโศก	ดังวิโยคญาติตนก่นกำสรวล
บางพวกเพ้อพูดพร่ำด้วยคร่ำครวญ	บางพวกกล่าวท้าวมิควรไปอรัญ
บ้างว่าดวงชาตาพาราอับ	พระจึงลับหลีกไปเข้าไพรสัณฑ์
บ้างว่าพระอยู่ไพรยังใกล้กัน	นี่กระไรไปสวรรค์นับวันไกล
พระญาติพร้อมเสนาพฤฒามาตย์	กับทั้งราชบริพารทหารไพร่
ยกพหลพลนิกรสัญจรไป	ยังตำหนักภูวไนยไพรพนม
อัญเชิญพระมหิษีนารีนาถ	กับพระราชบุตรห้าจากอาศรม
คืนนครหัสดินบุรีนทร์รมย์	โดยนิยมยศอย่างนางพระยา
พระภูธรธฤตราษฎร์ประสาทให้	พระนางไท้ทั้งกุมารพระหลานห้า
ประทับในราชวังเช่นหลังมา	ทรงเมตตาชุบเลี้ยงโดยเที่ยงธรรม์
แต่เพราะพระภูบาลพิการเนตร์	ต้องครองเขตต์แคว้นใหญ่ไอศวรรย์
มาสิ้นพระน้องยาผู้ราชัน	หมดที่ผันผัดผ่อนเช่นก่อนมา
จึงทรงจัดคัดผู้ประยูรญาติ	พฤฒามาตย์มนตรีที่ปรึกษา
ให้ประชุมว่าขานการพารา	เป็นสภาต่างองค์พระทรงชัย
ฝ่ายห้าหลานผู้เยาว์เจ้าปาณฑพ	พระทรงภพเอื้อเฟื้อเป็นเนื้อไข
พระทุรโยธน์ยิ่งยศโอรสไท	อีกดนัยลูกเธอเสมอกัน
ทรงอบรมพระกุมารทั้งหลานบุตร	ให้เพิ่มพุฑฒิ์ปรีชากล้าขยัน
/*11ในศิลปศาสตร์วิทยาแห่งราชัน	มอบให้บัณฑิตผู้พระครูพราหมณ์
ชื่อ ‘โท๎รณะ’ อาจารย์ชาญฉลาด	ผู้เปรื่องปราชญ์ราชเนติและเวทสาม
ทั้งเป็นผู้เชี่ยวชาญการสงคราม	พยายามสอนสั่งด้วยตั้งใจ
ฝ่ายกุมารหลานยาห้าปาณฑพ	ค่อยเคารพครูบาอัชฌาสัย
เจียมพระองค์ทรงกำพร้าบิดาไท	เอาใจใส่ศึกษาวิชชาการ
ค่อยฝากองค์ทรงถ่อมถนอมอาตม์	หมู่อมาตย์ญาติวงศ์คิดสงสาร
แม้ท่านพราหมณ์โท๎รณะพระอาจารย์	ก็ชูชุบอุปการด้วยการุณย์
จนพระวัยใหญ่กล้าทั้งห้าเจ้า	พระรูปเพราพริ้งเพริศประเสริฐสุนทร์
สูงระหงทรงกลมสมสกุล	พร้อมด้วยคุณสมบัติกษัตริย์ชาย
พระมรรยาทอ่อนโยนละโอนจิตต์	นาครคิดภักดีทวีหลาย
ประชาราษฎร์ทั่วไปทั้งไพร่นาย	ต่างมุ่งหมายพึ่งร่มพระสมภาร
ด้วยหวังไท้ทั้งห้าเป็นทายาท	ปาณฑุราชสืบศักดิ์อัครฐาน
นิยมพระภ๎ราดาห้ากุมาร	เสมอปาณฑุนริศร์พระบิดา
พระทุรโยธน์พร้อมหมดโอรสนาถ	ธฤตราษฎร์ร่วมจิตต์ริษยา
ในห้าเจ้าเหล่าอนุชบุตรพระอา	เหตุประชาชนชมนิยมเธอ
ฝ่ายปาณฑพภ๎ราดาทั้งห้าเจ้า	อุตส่าห์เฝ้าใฝ่เรียนเพียรเสมอ
เพลงอาวุธยุทธศาสตร์พิลาสเลอ	ยิ่งเผยอยศเฟื่องกระเดื่องดิน
โท๎รณพราหมณ์อาจารย์ชาญฉลาด	สอนพระราชกุมารชำนาญสิ้น
ให้ร่ำเรียนวิทยาเปนอาจิณ	ผูกหัดศิลปศาสตร์ไม่ขาดวัน
หัดใช้ม้าใช้รถคชพ่าห์	เพลงศัสตราโตมรศรพระขรรค์
/*12ทวนดาพง้าวหลาวครบรบประจัญ	เพลงมวยปล้ำส่ำสรรพ์วิธีรณ
เป็นส่วนหนึ่งในศาสตร์ราชวัตร	ซึ่งกษัตรย์ทั้งหลายต้องขวายขวน
จ้าวปาณฑพฝึกหัดสันทัดจน	ประชาชนชมเชิดว่าเลิศชาย
ฝ่ายโท๎รณะอาจารย์เห็นปาณฑพ	ฝึกการรบว่องไวดังใจหมาย
แกภูมิใจใฝ่ฝันบรรยาย	อวดเจ้านายไพร่ฟ้าประชากร
ด้วยพันผูกปลูกฝังตั้งประสงค์	คิดตกลงกับพระ ‘ภิษม์’ นริสสร
โอรสองค์ศานดนูพระภูธร	พระมารดรแห่งพระองค์ชื่อ ‘คงคา’
เป็นอาองค์ธฤตราษฎร์เป็นญาติใหญ่	หัวหน้าในมนตรีที่ปรึกษา
ทรงมั่นหมายพระกุมารผู้หลานยา	เมื่อใหญ่กล้าเชี่ยวชาญการประจัญ
เป็นกำลังรอนราญ ‘ปัญจาลรัฐ’	‘ท๎รุบท’ ขัตติยวงศ์ดำรงขัณฑ์
ซึ่งเป็นเมืองมุ่งมาดอาฆาตกัน	กับราชันชาวรัฐหัสดิน
ไม่ช้านานปาณฑพครบทั้งห้า	ต่างแกล้วกล้าการยุทธ์วุฒิศิลป์
โท๎รณะพราหมณ์ชื่นชมนิยมยิน	ปราณีสิ้นทั้งห้าพระภ๎ราดร
อรชุนเชิดหน้ากว่าทั้งผอง	ด้วยช่ำชองความรู้ธนศร
อุตส่าห์เรียนวิทยาสถาพร	มรรยาทอ่อนโยนยิ่งมิ่งกุมาร
ทั้งว่านอนสอนง่ายไม่หน่ายหนี	ทำให้มีเมตตาน่าสงสาร
ย่อมเป็นที่เสน่หาแห่งอาจารย์	จนกุมารทุรโยธน์ยังโกรธเคือง
ทวีความริษยาห้าปาณฑพ	ในเชิงรบฝีมือซึ่งลือเลือง
ยิ่งเห็นเจ้าอรชุนจรูญเรือง	ด้วยคุณเฟื่องฟุ้งเลิศยิ่งเกิดชัง
เมื่อผองศิษย์ศึกษาวิชชาครบ	ทั้งเพลงรบเสร็จสมนิยมหวัง
/*13จึงเริ่มการสำแดงแข่งกำลัง	นักเรียนทั้งกรุงไกรไปประลอง
ปลูกพลับพลาหน้าฉานพระลานหลวง	ประดับพวงบุปผชาติสะอาดอ่อง
ปะรำรายซ้ายขวาพลับพลาทอง	ธงทิวผ่องผุดผาดสะอาดตา
สนามตั้งข้างหน้าพลับพลาราช	เพดานดาดกันแดดซึ่งแผดกล้า
มีรั้วรอบขอบสนามห้ามประชา	ไม่ให้มาพลุกพล่านณย่านกลาง
ถึงกำหนดวันกีฬา,ประชาราษฎร์	ก็เกลื่อนกลาดกันมาแต่ฟ้าสาง
ล้อมสนามหลามล้นปิดหนทาง	เจ้าขุนนางเฝ้าแหนแน่นปะรำ
ได้เวลาธฤตราษฎร์พระบาทไท้	เสด็จในพลับพลาสง่าล้ำ
มหิษีเคียงองค์คงประจำ	ทูลถ้อยคำต่างเนตรในเหตุการณ์
ฝ่ายท่านพราหมณ์โท๎รณะกับพระภิษม์	อำนวยกิจกีฬาอยู่หน้าฉาน
ทูลถวายรายนามกรรมการ	แล้วทูลขานชื่อผู้คู่ประจัญ
ถึงกำหนดปล่อยผู้เป็นคู่ต้น	ประชาชนอื้ออึงคะนึงลั่น
ข้างฝ่ายไหนได้ท่าท้าพะนัน	มีรางวัลแก่ผู้สู้ชะนะ
คู่ต้นเสร็จปล่อยผู้คู่ที่สอง	ที่สามรองเรียงตั้งเป็นจังหวะ
สี่ห้าหกเจ็ดไปไว้ระยะ	ชั่วขณะตามควรขะบวนการ
ถึงคู่ เจ้าภีมะ ทุรโยธน์	เสียงอุทโฆษกึกก้องซ้องประสาน
แข่งมวยปล้ำช่ำชองสองกุมาร	ต่างชำนาญยอดเยี่ยมทัดเทียมกัน
ทุรโยธน์ว่องไวกำไรกว่า	ภิมะช้าแต่แรงแข็งขยัน
ถูกกินเปล่าปับๆ รับไม่ทัน	ไม่ไหวหวั่นแต่สักน้อยเหมือนต่อยตอ
เหวี่ยงเข้าไปแต่ละทีเหมือนผีทุ่ม	เป็นอันคุ้มกันได้ต่างไม่ย่อ
/*14กลายเป็นคู่ปรปักษ์คิดหักคอ	เพราะต่างก่อโทษะไม่ละลด
กระหายเลือดเดือดดาลทะยานจิตต์	ต่างไม่คิดย่อท้อทระหด
จนมีพระโองการบรรหารงด	จึงจำถดถอยพรากออกจากกัน
พระทุระโยธน์โกรธอยู่ไม่รู้หาย	คิดปองร้ายภ๎ราดาทั้งห้านั้น
เขาตัดสินสองเธอเสมอกัน	แล้วแข่งขันคู่ใหม่มิได้รอ
เจ้าปาณฑพโชคดีไม่มีแพ้	มีแต่แซ่เสียงลั่นพะนันต่อ
สนั่นเสียงสรรเสริญกล่าวเยินยอ	ได้ชมพอใจตัวทั่วด้วยกัน
ยังเหลือองค์อรชุนอยู่รุ่นท้าย	ตกตอนบ่ายมีผู้เป็นคู่ขัน
กับคนมีฝีมือชื่อว่า ‘กรรณ’	เป็นชนชั้นต่ำชาติราษฎร
พระกรรณ์นี้ที่จริงเธอยิ่งยศ	เปนโอรสพระอาทิตย์อดิสสร
นางกุนตีนงคราญเป็นมารดร	ร่วมอุทรกับพระอรชุน
พระอาทิตย์ชิดชมภิรมย์รัก	กับนงลักษณ์เมื่อครั้งกำลังรุ่น
นางทรงครรภ์อายเหล่าเผ่าสกุล	ด้วยการุญพระอาทิตย์ช่วยปิดการณ์
พอคลอดบุตรคืนร่างเป็นนางสาว	กันอื้อฉาวทิ้งบุตรสุดสงสาร
สารถีทุรโยธน์ผู้โปรดปราน	เก็บกุมารมาได้ให้ภรรยา
ต่างเลี้ยงดูดังบุตรสุดที่รัก	ตั้งจิตต์ฝักใฝ่ฝึกการศึกษา
ยุทธวิธีฝีมือเลื่องลือชา	แต่ไม่ปรากฏเหล่าเป็นเผ่าใคร
เรื่องนี้พระภิษม์ผู้รู้ละเอียด	แต่กู้เกียรตินงคราญหลานสะใภ้
ไม่เฉลยเผยแผ่แก่ผู้ใด	จึงเข้าใจว่าพระกรรณสามัญชน
ผู้แข่งขันคู่นี้ดีทั้งสอง	เข้าประลองรบรับอยู่สับสน
/*15ต่างประเปรียวเชี่ยวชาญในการรณ	ประชาชนซร้องซ่าสาธุการ
สองฝีมือเทียมกันขันชะนะ	ไม่ลดละออมแรงกำแหงหาญ
เป็นหลายอันขันเข้าเฝ้ารำบาญ	ไม่ล้มลาญล่าแพ้ลงแก่กัน
กรรมการชี้ให้ได้เสมอ	ยกเป็นเลอเลิศแห่งผู้แข่งขัน
พอสิ้นงานการกีฬาก็สายัณห์	ต่างแซ่สรรเสริญห้าพระภราดร
พระทุรโยธน์ยิ่งคิดริษยา	ในน้องห้าพระกุมารชาญสมร
เห็นฝีมือพระกรรณประชันกร	ไม่ย่อหย่อนยั่นท้ออรชุน
พอพระทัยให้หาเข้ามาเฝ้า	ตรัสโลมเล้าเอื้อเฟื้อทรงเกื้อหนุน
และชุบเลี้ยงต่อมาด้วยการุญ	ยกย่องคุณยศศักดิ์อัครอุฬาร
จนได้เป็นราชาอาณาเขตต์	แห่งประเทศอังคราษฎร์ผู้อาจหาญ
เป็นนักรบเรืองพลรณชาญ	พระทุรโยธน์โปรดปรานเปรียบกมล
แสนสงสารปาณฑพครบทั้งห้า	ผู้กำพร้าปิตุราชอนาถล้น
ได้พึ่งพักพระเจ้าลุงผะดุงตน	ได้ฝึกฝนศึกษาวิชชาการ
พอสำเร็จเสร็จสมอารมณ์หวัง	มีผู้ตั้งริษยาน่าสงสาร
คือพี่เธอทุรโยธน์ไม่โปรดปราน	คอยรังควานคิดร้ายมิวายวัน
ตะคอกขู่หลู่ลบสบประมาท	ทั้งประภาษพ้อเพ้ยทั้งเย้ยหยัน
ทั้งแสดงกิริยาสารพัน	ดูถูกฉันข้าทาสอนาถใจ
ทุกแห่งหนกนแต่รับอัปยศ	แสนระทดแสนเทวษน้ำเนตรไหล
ด้วยเจียมองค์ออมอดสะกดใจ	ทราบถึงไทธฤตราษฎร์นาถประชา
ทรงสั่งสอนโอรสหมดทุกอย่าง	เพื่อให้จางจากจิตต์ริษยา
/*16ให้ปรุงเปรมปรองดองกับน้องยา	แต่สุดสามารถองค์พระทรงธรรม์
ด้วยพระราชปรีชามหากษัตริย์	เพื่อบำบัดขึ้งเคียดด้วยเดียดฉันท์
ย้ายสถานหลานไท้ให้ไกลกัน	อยู่เขตต์อันชื่อ ‘วารณาวัต’
เป็นโอกาสให้พระทุรโยธน์	ผู้รุ่งโรจน์ริษยาแสนสาหัส
รับอาสาสร้างราชปราสาทรัตน์	ให้กษัตริย์น้องยาห้ากุมาร
บัญชาใช้นายช่างเป็นทางลับ	ให้ปรุงปรับปราสาทราชฐาน
ใช้ขี้ผึ้งชันฉาบอาบกะดาน	ล้วนตระการก่อเกื้อเชื้ออัคคี
ล่ามชะนวนล้วนชันน้ำมันชุ่ม	ประดิษฐ์สุ้มซ้อนซับอย่างลับลี้
จุดชะนวนเมื่อใดไหม้ทันที	เพราะว่ามีเชื้อไฟไว้ทั้งวัง
เพื่อเผาผลาญปาณฑพครบทั้งห้า	เมื่อเวลาพร้อมสรรพมายับยั้ง
ให้ข่าวเฟื่องเลื่องลือระบือดัง	ว่าเพลิงสังหารห้าภ๎ราดาหมด
ยังมีท่านมนตรีที่ปรึกษา	มีนามว่า ‘วิทูร’ พิบูลยศ
ทราบรหัสเหตุกาลดาลสลด	คิดระทดท้อใจในอธรรม์
จึงนำข่าวเล่าขานแก่ปาณฑพ	เพื่อหลีกหลบอันตรายร้ายมหันต์
ให้มีท่าหาช่องคิดป้องกัน	ต่อภยันต์อย่างบัดสีแห่งพี่ยา
เจ้าปาณฑพฟังสิ้นระบิลเรื่อง	จึงคิดเปลื้องอันตรายณภายหน้า
ให้ช่างขุดท่อใหญ่เพื่อไคลคลา	ออกจากปราสาทใหม่ทางใต้ดิน
ทั้งนี้ปิดเหตุผลที่ตนสร้าง	ด้วยบนช่างผู้โลภละโมภสิน
ครั้นเสร็จสร้างวังใหม่ด้วยใจจินต์	สมถวิลทุรโยธน์โหดสันดาน
ขึ้นกราบทูลทรงฤทธิ์บิตุราช	ทรงประสาทโสมนัสตรัสบรรหาร
/*17ให้หาฤกษ์เริ่มมีวิธีการ	แปรสถานหลานยาทั้งห้าองค์
มีแห่แหนแน่นหนา, ประชาราษฎร์	และอำมาตย์เสนาตามมาส่ง
สมเด็จท้าวธฤตราษฎร์ญาติวงศ์	ต่างก็ทรงมาช่วยอำนวยพร
ให้กษัตริย์ห้าองค์ทรงสวัสดิ์	อยู่วังรัตน์ภีย์โยสโมสร
พร้อมด้วยนางนงคราญพระมารดร	แล้วต่างจรกลับเขตต์นิเวศน์ตน
แสนสงสารปาณฑพครบทั้งห้า	กับมารดาดาลจิตต์คิดฉงน
ด้วยวิทูรมนตรีชี้ยุบล	ว่ามีกลควรตั้งระวังภัย
ต่างตรองตรึกปรึกษาทั้งห้าเจ้า	แสนกำเดาเดือดแดคอยแก้ไข
ไม่มียามเว้นว่างวางพระทัย	เพราะเกรงภัยดังแถลงแห่งวิทูร
ราตรีหนึ่งถึงครากาลปักษ์	อัปลักษณ์ทุรทินพอสิ้นสูรย์
ยิ่งมืดคลุ้มเข้าทุกทีทวีคูณ	แสงจรูญดาราก็ซาทราม
ด้วยมีหมอกมืดมัวไปทั่วทิศ	ขึ้นปกปิดหาวหนออกล้นหลาม
ประชากรนอนสิ้นทุกถิ่นคาม	ล่วงสามยามเย็นเยียบเงียบสำเนียง
ปรากฏไฟใหม่วังเจ้าทั้งห้า	ฝูงประชาอื้ออึงคะนึงเสียง
เพราะนายช่างสร้างสรรค์อาบชันเปรียง	เวลาเพียงไม่เท่าไรก็ไหม้โพลง
แสนสงสารมารดาและห้าเจ้า	ต่างเก็บเอาสิ่งของมาห้องโถง
เสร็จเตรียมกายผ้ายจู่ลงสู่โพรง	คืออุโมงค์เตรียมไว้หนีภัยพาล
ค่อยยอบกายผายผันขมันขมี	มาออกที่นอกเขตต์นิเวศน์สถาน
แปลงพระองค์ทรงจรัลทางกันดาร	ออกจากชานพระนครเข้าดอนดง
/*18ทิ้งวังให้ไหม้โพลงเสียงโผงผาง	ชาวเมืองต่างอึ้งอึงตะลึงหลง
ต่างลนลานซานซนด้วยงุนงง	บ้างวิ่งวงเวียนวกด้วยตกใจ
บ้างห่วงเหย้าเข้าของประคองลูก	บ้างหอบฟูกหมอนมุ้งออกยุ่งใหญ่
เสียงจอแจแซ่กันสนั่นไป	ผู้คนไหลหลั่งพากันมาดู
เดชะบุญวังใหม่อยู่ในย่าน	เรือนโรงร้านผู้คนไม่ปนอยู่
ลูกไฟว่อนร่อนวนเที่ยวหล่นพรู	ไม่ถึงหมู่บ้านคนจึงพ้นภัย
ทหารวังต่างพากันมาช่วย	อีกทั้งทวยราษฎร์แซ่เข้าแก้ไข
แต่ไม่อาจที่จะดับระงับไฟ	เพราะเพลืงไหม้เร็วพลันสุดปัญญา
ได้แต่จ้องมองเพลิงระเริงแสง	สยดแสยงยืนล้อมอยู่พร้อมหน้า
ต่างระทมสมเพชเวทนา	ในเจ้าห้าปาณฑพประสพภัย
เพลิงเผาผลาญปราสาทพินาศยับ	เป็นเท่าทับพสุธาหาช้าไม่
ประชาชนกนเศร้าด้วยเข้าใจ	ว่าปาณฑพสบไฟบรรลัยปราณ
ฝ่ายองค์พระทุรโยธน์ปราโมทย์ล้น	เพราะอิ่มผลเผาผู้ศัตรูหาญ
เห็นเพลิงโพลงโปร่งใจใครจะปาน	เป่าขลุ่ยแจ้วแว่วหวานสำราญใจ
การอธรรมครั้งนี้ถึงลี้ลับ	ไม่ระงับเงียบหายดังหมายไว้
ค่อยรั่วออกทีละน้อยหย่อยๆ ไป	ไม่ทันไรรั่วแพร่แก่ประชา
ต่างทราบนำจิตต์พระทุรโยธน์	เห็นความโหดอำมหิตริษยา
ด้วยหวังราชสมบัติกษัตริย์อา	จึงคลอกฆ่าบุตรท่านให้ลาญชนม์
ถึงแม้เธอปกปิดซึ่งกิจนี้	มันเหมือนผีเผยแพร่งทุกแห่งหน
ผู้ใดบ้างชอบชั่วสักตัวคน	ตนของตนทำผิดยังคิดชัง
/*19นับประษาคนอื่นจะชื่นชอบ	เขาคงลอบว่าร้ายเมื่อภายหลัง
ชั้นแรกเพียงบุ้ยใบ้มิให้ดัง	ที่สุดสั่งสนทนากันซ่าไป
สันดานผู้โง่เขลาเอาแต่จิตต์	รู้สึกผิดก็ไม่วางเอาข้างไถ
ชื่อว่าเขาทิ้งธรรมอันอำไพ	ที่ปราชญ์ได้อบรมนิยมมา
ถึงมีทรัพย์สูงศักดิ์อัครฐาน	คนกราบกงานยอบย่อเพียงต่อหน้า
แต่ใจชังทั้งสิ้นลอบนินทา	ไม่บูชาจริงใจเพราะไร้ธรรม
ทุรโยธน์เป็นอย่างที่อ้างนี้	คุณจะมีมาแต่ไหนแม้ใฝ่ฝัน
การอื้อฉาวกล่าวโทษออกโจษจัล	จะป้องกันเท่าไรก็ไม่วาย
ขอย้อนกลับจับเล่าถึงเจ้าห้า	กับมารดาเดิรดั้นรีบผันผาย
ต่างตรำฝนทนแดดแผดพระกาย	เหลือกระหายหิวหอบบอบสกนธ์
แสนสงสารชนนีสตรีชาติ	ไม่เคยยาตรย่านไกลเข้าไพรสณฑ์
เมื่อยพระเพลาเข่าน้องจำต้องทน	พระลูกด้นดั้นพาฝ่ากันดาร
เข้าดงแดนแสนเมื่อยเหน็ดเหนื่อยนัก	ชวนกันพักร่มไม้ในไพรสาณฑ์
พอซาเหนื่อยเมื่อยล้าไม่ช้านาน	ก็ทะยานยาตรเตร่ซัดเซไป
เดิรเหนื่อยหนักพักคลายแล้วผายผัน	จนถึงคันเขตต์ลำแม่น้ำไหล
มีชื่อว่าคงคาชลาลัย	อันกว้างใหญ่ยาวขวางหนทางจร
หกกษัตรย์พักกายอยู่ชายหาด	สองฝั่งลาดล้วนทรายรายสลอน
ฝูกปักษินบินคล่ำณอัมพร	ต่างเที่ยวร่อนลงยังฝั่งนที
ส่งสำเนียงจอแจแซ่สนั่น	เธอเดิรดั้นเลียบเลาะเสาะวิถี
ตามริมฝั่งตั้งหน้าข้ามวารี	ไม่เห็นมีเรือแพมีแต่นก
/*20ต่างปลงใจว่ายข้ามตามกุศล	เที่ยวเสาะค้นท่อนไม้หนุนใต้อก
กะทุ่มว่ายบ่ายหน้าฝ่าอุทก	พร้อมทั้งหกว่ายคลอชะลอมา
ผู้ใดเหนื่อยเกาะเพื่อนพาเคลื่อนคล้อย	น้ำพาลอยลิ่วไปไกลหนักหนา
พอถึงฝั่งหยั่งได้ก็ไคลคลา	ขึ้นสู่ท่าทางลาดเป็นหาดทราย
ต่างพักองค์ทรงพร่ำร่ำพิลาป	ถึงการบาปทุรโยธน์ผู้โหดร้าย
คิดมานะลืมเหนื่อยเมื่อยพระกาย	ออกผันผายผ่าพงเข้าดงดอน
เที่ยวลัดเลาะเสาะทางในกลางเถื่อน	ด้วยฟั่นเฟือนฝ่าเดิรเนินศิขร
ที่ไหนมีทางไปก็ไคลจร	เหนื่อยก็ผ่อนพักข้างหนทางเดิร
แล้วพากันครรไลต่อไปเล่า	ข้ามภูเขาโขดชันเป็นคันเขิน
ข้ามประเทศทุ่งกว้างระหว่างเนิ	ระหกระเหินหักทนกระวนกระวาย
ไม่พบที่พึ่งพาพักอาศัย	ต่างครรไลดั้นด้นกมลหมาย
ให้ถึงย่านบ้านคนทนตะกาย	เหลือกระหายหิวหอบบอบสกนธ์
แสนสงสารมารดาชราภาพ	เสโทอาบองค์นางมากลางหน
พระศอผากอยากน้ำแต่จำทน	มาจนพ้นพระกำลังประทังกาย
ทอดพระองค์ลงนอนด้วยอ่อนจิตต์	แทบชีวิตมอดม้วยด้วยกระหาย
พระลูกเข้านวดไคลเพื่อให้คลาย	พระภีมผายผันหาซึ่งวารี
ไปพบน้ำแต่ขาดภาชนะ	ทั้งไม่ปะสิ่งใดในที่นี้
เธอจึงจุ่มผ้าโพกพอโชกดี	รีบมาที่แม่นอนด้วยร้อนใจ
บีบผ้าโพกหลั่งน้ำลงลำศอ	จนนางพอมีกำลังลุกนั่งได้
ช่วยชีวิตไว้ทันไม่บรรลัย	แต่น้ำเท่านั้นไซร้ไหนจะพอ
/*21อีกน้องพี่สี่องค์ก็ทรงอยาก	ดูดพอกลั้วทั่วปากแก้ผากศอ
ทั้งหกองค์อาหารไม่ผ่านคอ	ทั้งเมื่อยข้อเข่าแข้งพระแรงโรย
ยิ่งอยากน้ำซ้ำโศกวิโยคถิ่น	แทบจะสิ้นสมฤดีทวีโหย
แสงแดดอ่อนตอนบ่ายพระพายโชย	วู่ ๆ โบยโบกใบไม้ทั้งปวง
เข้าพักร่มรุกขชาติอนาถเหนื่อย	ระบมเมื่อยไปทั้งองค์ให้งงง่วง
ตะวันรอนจรคล้อยลงด้อยดวง	นกทั้งปวงป่วนปั่นบินครรไล
แซ่สำเนียงสัตว์ร้องก้องสนั่น	พัลวันเวียนหาที่อาศัย
ขมุกขมัวมัวมนทุกหนไป	จันทร์รำไรเรื่อฟ้าขึ้นมาแทน
หกกษัตริย์ทอดองค์ลงกับพื้น	ด้วยฝ่าฝืนบอบช้ำระกำแสน
หลับอยู่ใต้รุกขชาติยามขาดแคลน	สิ้นกลัวแกลนเสือสางในกลางไพร
สงสารเจ้าภีมะเฝ้าสลด	ความระทดถมทับไม่หลับใหล
จนดวงเดือนเคลื่อนคล้อยลงด้อยไป	เสียงเรไรหริ่งรี่ ! อยู่นี่นั้น
พินิศดูชนนีและพี่น้อง	มานอนหมองหม่นไหม้ณไพรสัณฑ์
“โอ้! ผลกรรมก่อสร้างแต่ปางบรรพ์	ใครจะกันแก้ได้นั้นไม่มี
ท่านว่าส่ำสัตว์สิ้นณถิ่นหล้า	ล้วนเกิดมาตามลิขิตไม่ผิดที่
จะลำบากยากไร้หรือได้ดี	แต่ล้วนมีข้อลิขิตไม่ผิดเลย
กรรมเอ๋ยกรรม ! ลำเค็ญแทบเป็นผี	พระชนนีภ๎ราดาของข้าเอ๋ย !
มานอนดินถิ่นไพรไร้สะเบย	กรรมเจ้าเอ๋ย ! ปางใดจะไกลกรรม”
หวนคิดถิงทุจจริตริษยา	แห่งเชษฐาทุรโยธน์ยิ่งโกรธล้ำ
ชลนัยน์ไหลซึมบ่นพึมพำ	ด้วยความช้ำชอกใจดังไฟลน
/*22ยุธิษเฐียรเชษฐาผู้ทายาท	ควรรับราชสมบัติมาขัดสน
ต้องนอนค้างกลางดินถิ่นอรญ	อดอยากจนชีวิตแทบปลิดปลง
ฝ่ายทุรโยธน์โหดยิ่งผู้ชิงราชย์	อิ่มอำนาจสมหวังดังประสงค์
นอนเหนือแท่นปัจจัตถรณ์อันอ่อนองค์	ทุกสิ่งยงยั่วยวนควรภิรมย์
ทั้งนี้เป็นด้วยจิตต์ยุธิษเฐียร	เธอพากเพียรเพ็ญธรรมคิดส่ำสม
ไม่ถือโทษโกรธใครใฝ่นิยม	ข้างคิดข่มแค้นขึ้งคะนึงธรรม์
หาไม่แล้วทุรโยธน์ผู้โหดเอ๋ย !	อย่านึกเลยจะสบายดังหมายมั่น
วิญญาณเธอกับร่างจะห่างกัน	บัดนี้ดั้นร่อนด้นอยู่หนใด”
เธอนอนพูดพึมไปใจละห้อย	จนเดือนคล้อยคลายลับจึงหลับใหล
อยู่กับเพื่อนเกลื่อนกลาดอนาถใจ	จนรำไพผ่องภพนภดล
บทที่ ๒ การสยมพร นางเท๎ราปที
/*23หกกษัตริย์บรรทมใต้ร่มรุกข์	บรรเทาทุกข์บอบร่างในกลางหน
น้ำค้างพรมพฤกษ์พรูชูกมล	ดุเหว่ารนร่ำร้องอยู่ก้องไพร
เสียงไก่ป่าจ้าขันสนั่นแจ้ว	อยู่ตามแนวเนินผาริมป่าไผ่
เสียงหึ่ง ๆ ! ผึ้งพรูกันคลาไคล	บินไสววู่ว่อนในดอนดง
ฝูงนกเนื้อเมื่อสางสว่างหล้า	ก็เคลื่อนคลาจากที่มีประสงค์
ซึ่งภักษาซ่าไปในไพรพง	อาทิตย์ส่งแสงฉันพรรณราย
ดอกไม้ดงส่งกลิ่นประทิ่นฉม	ปลุกบรรทมหกองค์ค่อยทรงหาย
จากหิวหอบบอบช้ำระกำกาย	ออกผันผายด้นเดาลำเนาไพร
เปนช้านานผ่านมาตามป่ากว้าง	จึงพบทางจรดลถนนใหญ่
ไม่ทราบแจ้งแห่งหนตำบลใด	เกรงพวกไพรีร้ายจักหมายปอง
จึงแปลงองค์ทรงเพศทุเรศรูป	เอาฝุ่นลูบไล้ตัวให้มัวหมอง
นุ่งห่มผ้าเปื้อนเปรอะเลอะละออง	ตามทำนองผู้อนาถต่างคลาดคลา
สงสารองค์ชนนีเทวีเจ้า	เป็นยายเฒ่าถ่อมชาติวาสนา
ทั้งหกต่างผายผันตามมรรคา	ไม่รู้ว่าเป็นเขตต์ประเทศใด
เดิรมาพบพวกพรามณ์จึงถามทัก	ว่า “ท่านจักจรดลไปหนไหน ?”
เข้าเดิรชิดติดตามพวกพราหมณ์ไป	เพื่อถามไต่ถิ่นฐานและบ้านเมือง
/*24พวกพราหมณ์ฟังทั้งหกงันงกถาม	จึงเล่าความแต่ต้นยุบลเรื่อง
“มีพิธีศรีกรุงอันรุ่งเรือง	เขาลือเลื่องทั่วเทศเขตต์นคร
สมเด็จพระภูบาลบัญจาลราช	ให้โอกาสพระบุตรีศรีสมร
ทรงเลือกคู่อภิรมสยมพร	พวกเราจรไปยังที่พิธีการ”
ทั้งหกองค์ทรงฟังตั้งวิตก	ด้วยตนวกเวียนมาหาสถาน
แห่งศัตรูคู่ขันประจัญบาน	แต่สุดซานเซไปให้ไกลแดน
เหมือนหนีเสือหานทีเดิรรี่เร่	จรเข้ขึ้นรับอาภัพแสน
หนีขึ้นต้นไม้ก็ พบต่อแตน	จำพำนักพักแคว้นเป็นแดนภัย
ปางบดินทร์ถิ่นฐานบัญจาลรัฐ	องค์กษัตริย์ท๎รุบทมียศใหญ่
เคยรบกับภ๎ราดาทั้งห้าไท	เมื่ออยู่ในจังหวัดหัสดิน
รบกันมาช้านานบัญจาลราช	ได้พลั้งพลาดแพ้ห้าภ๎ราดาสิ้น
โท๎รณพราหมณ์เป็นใหญ่ในโยธิน	ยกโทษให้ภูบดินทร์ให้คืนแดน
จึงจอมภพภูบาลบัญจาลรัฐ	เห็นฝีหัตอรชุนอดุลแสน
ชาญธนูดูคือฝีมือแมน	ชายในแคว้นธานีไม่มีปาน
ท้าวเธอปลงหฤทัยใคร่ประสงค์	อยากได้องค์อรชุนคุณพิศาล
เปนบุตรเขยคุ้มกันเขตต์บัญจาล	หวังสมานเจ้าห้าพระภ๎ราดา
ทั้งนี้ทรงคิดไว้มิได้แพร่	เพราะแล้วแต่พระบุตรีศรีสมร
จักพิเคราะห์คู่ชมสยมพร	พระภูธรไร้สิทธิ์ดังคิดปลง
แต่ทรงมั่นพระกมลคิดกลไว้	กันมิให้สมหวังชายทั้งผอง
สร้างธนูแข็งใหญ่พระทัยปอง	เพื่อจะลองผู้ยงก่งธนู
/*25สร้างปลาทองห้อยสายอยู่ปลายหลัก	มuกงจักรหมุนกั้นปลานั้นอยู่
ทรงประกาศราษฎร์สิ้นถิ่นชมพู	ใครเป็นคู่พระธิดาผู้ลาวัณย์
ก่งธนูได้คล่องไม่ต้องพัก	ยิงลอดจักรต้องตาแห่งปลานั้น
พอหมดห้าลูกธนูเปนรู้กัน	ทั้งนี้มั่นพระกมลในกลการ
ว่านักรบทั่วหล้าไม่สามารถ	หมดโอกาสทั่วสิ้นทุกถิ่นฐาน
พระอรชุนองค์เดียวผู้เชี่ยวชาญ	จักทำการลุสมอารมณ์ปอง
ทรงตระหนักแน่ในพระทัยมาด	จึงประกาศทั่วเทศแจ้งเหตุผอง
สยมพรแห่งธิดาหาคู่ครอง	ทั่วถิ่นท้องชมพูรู้ระบิล
ให้ตบแต่งพระนิเวศน์เขตต์สถาน	ป้อมปราการก่องตาโศภาสิ้น
สร้างมณฑปพลับพลาหน้าบุรินทร์	ถางที่ดินปรับพื้นระรื่นตา
สร้างสนามยิงธนูดำรูล้ำ	สร้างปะรำเรียงรายทั้งซ้ายขวา
สร้างตำหนักพักเหล่าเจ้านานา-	ประเทศมาแข่งขันประชันกร
สร้างศาลาอาศัยผู้ไกลถิ่น	ซึ่งถวิลหวังชิงมิ่งสมร
สองสัปดาห์หน้าบรมสยมพร	พระภูธรเริ่มมีพิธีการ
แต่งพาราดาดาษราชวัติ์	ปักธงฉัตรรอบราชนิวาสสถาน
แต่งมณฑปงามแม้นแมนวิมาน	พื้นเพดานดาษดาวดูพราวพราย
พวงมะโหดใหญ่น้อยห้อยสลับ	เสาประดับพระวิสูตรัดรูดสาย
ระยับด้วยสีสันพรรณราย	สลับลายเงินทองผ่องประไพ
มโหรสพครบครันประชันก้อง	ด้วยฆ้องกลองครื้นครั่นสนั่นไหว
ราษฎรดื่นดาษเกลื่อนกลาดไป	ผู้ดีไพร่พรั่งพรูมาดูงาน
/*26ครั้นถึงวันพระพิธีศรีสวัสดิ์	พราหมณ์กษัตริย์มาสิ้นทุกถิ่นฐาน
ประชันแต่งอินทรีย์ศรีสคราญ	บริวารแวดล้อมพรั่งพร้อมมา
เจ้าหน้าที่เชิญนั่งออกคั่งคับ	ตามลำดับยศใครน้อยใหญ่กว่า
ดูหลามล้นกล่นกลาดดาษดา	มิทันช้าแน่นไปในประรำ
หน้ามณฑปดื่นดาษทวยราษฎร์รอบ	เป็นคันขอบกันไว้ไม่ถลำ
พนักงานยืนดูอยู่ประจำ	มิให้ล้ำเลยมาหน้าพระลาน
ต่างเยียดยัดอัดแอแซ่สนั่น	เบียดเสียดกันเข้ามาล้อมหน้าฉาน
ชะเง้อแหงนแน่นอยู่คอยดูงาน	บ้างคิดการต่อขาเอาม้ารอง
บ้างตะกายขวายขวนขึ้นต้นไม้	เพื่อให้ได้เห็นการงานทั้งผอง
บ้างเถียงกันอึงมี่แย่งที่มอง	ออกเต็มท้องที่ฐานการพิธี
ลุเวลากำหนดท๎รุบทราช	ประทับอาสน์โอ่อ่าสง่าศรี
พระมารดาพาเจ้าเท๎ราปที	ประทับที่แท่นรัตน์ถัดภูธร
พระหัตถ์ทรงมาลัยประไพพักตร์	นางพนักงานเคียงเรียงสลอน
พระญาติล้อมพร้อมหน้าทรงอาภรณ์	งามบวรแวดวงเป็นกงกำ
ต่อออกไปเสนาพฤฑฒามาตย์	กับทวยราชบริวารสคราญล้ำ
พร้อมด้วยพราหมณ์พฤฑฒ์ครูผู้ประจำ	เพื่อกระทำพิธีศรีสักการ
เบื้องปะรำซ้ายขวาล้วนดาดาษ	กษัตริย์ชาติเชิดพักตร์อัครฐาน
ทุรโยธน์โดดเด่นเป็นประธาน	พระกรรณปาณฑพพร้อมซึ่งปลอมมา
พระกฤษณาวตารชาญสนาม	พระพลรามเรืองเดชผู้เชษฐา
เจ้ายาทพหลายองค์ก็ทรงมา	อีกราชาสินธูหมู่โอรส
/*27พระราชาเจดีศรีกษัตริย์	อีกจอมรัฐโกศลชนบท
พระราชามัทรราษฎร์พิลาสยศ	นอกกำหนดจากนี้ยังมีมาก
ทั้งกษัตริย์ทั้งพราหมณ์ออกหลามล้น	ล้วนแต่งตนเต็มที่มีหลาก ๆ
แน่นปะรำสำรองทั้งสองฟาก	ต่างคนพากภูมิอิ่มกระหยิ่มใจ
เจ้าปาณฑพมารดาเมื่อมาถึง	ได้ที่พึ่งศาลาพักอาศัย
ของช่างหม้อพอผ่อนหย่อนฤทัย	เมื่อทราบในเหตุการณ์งานพิธี
จึงแต่งร่างอย่างพราหมณ์ตามตำรับ	ครั้นเสร็จสรรพมาประณตบทศรี
พระมารดาลาไปในพิธี	เข้านั่งที่แทรกอยู่ในหมู่พราหมณ์
ทุกดวงตาต่างพิศ ‘กฤษณา’	คือกันยา ‘เท๎ราปที’ ศรีสนาม
ประหนึ่งจันทร์แจ่มฟ้าสง่างาม	ล้วนมีความหมายมั่นกัลยา
พอองค์ ‘ธฤษฏทยุมน์’ เจ้าหนุ่มน้อย	น้องพระสร้อยเท๎ราปทีมีสง่า
ยืนประกาศข้อความตามสัญญา	ต่างตั้งหน้านิ่งฟังสิ้นทั้งปวง
คำประกาศนั้นว่า “ธิดาเจ้า	พระนางเท๎ราปทีบุตรีหลวง
พระหัตถ์ทรงมาลาพกาพวง	พระทัยหน่วงหาผู้เป็นคู่รัก
ก่งธะนูนี้ได้ดังใจมุ่ง	แล้วยิงพุ่งตรงไปลอดใบจักร
ที่หมุนอยู่ร่ำไปมิได้พัก	ไปถูกจักษุปลาสัญญากัน
ถ้าเป็นเผ่าผู้ดีศรีสง่า	นางจักเป็นชายาตุนาหงัน”
แล้วแจ้งนามท้าวพระยาทั่วหน้ากัน	ชี้แจงบรรยายคุณสกุลวงศ์
ให้นางฟังโดยย่อแต่พอรู้	แม้นเจ้าผู้ใดสิทธิ์กิจประสงค์
/*28ให้นางนำมาลัยไปสวมลง	ที่ศอองค์เจ้านั้นตามสัญญา
ต่อนี้เริ่มแข่งขันประชันศิลป์	แขกทั้งสิ้นล้วนคิดแต่อิดหนา-
ระอาใจไม่ค่อยจะคล้อยคลา	กลัวขายหน้าแข็งใจเข้าไปลอง
บางพระองค์ก่งธนูอยู่เป็นพัก	แต่ไม่ยักก่งไหวหทัยหมอง
บางพระองค์เข้าไปได้แต่มอง	คิดสยองขนกลับมาฉับพลัน
บางพระองค์คึกคักใจหักหาญ	เผ่นทะยานเร็วรี่ขมีขมัน
เกร็งพระองค์ก่งธนูใบหูชัน	พัลวันล้มลุกอยู่คลุกคลี
จนเหงื่อตกงกงันสั่นศีรษะ	เดิรเปะปะเซซังมายังที่
สะทกสะเทินเขินใจใช่พอดี	แสร้งทำสีพักตร์ชื่นเหมือนรื่นเริง
พินิศพักตร์ท้าวพระยาที่มาแขก	เมื่อครั้งแรกดังอุตบลเมื่อชลเจิ่ง
บัดนี้เหมือนอุตบลที่ลนเพลิง	ต่างนั่งเบิ่งบ่มแค้นแสนทวี
เห็นเพื่อนเข้าขันแข่งแสร้งยิ้มช่วย	เห็นเพื่อนขวยเขินมาทำตาหยี
บ้างกระซิบติการงานพิธี	เสียงอู้อี้พึมพำงึมงำไป
มิช้าถึงพระกรรณเข้าขันแข่ง	เดิรแสดงยิ้มย่องดูผ่องใส
ยกธนูชูคันก่งทันใด	ก็ขึ้นได้เสร็จสมอารมณ์ปลง
พระราชาท๎รุบทโอรสราช	ต่างทรงหวาดหวั่นจิตต์พิศวง
ด้วยพระกรรณต่ำชาติไร้ญาติวงศ์	เกรงจะทรงสมจิตต์ได้ธิดา
พอพระนางเท๎ราปทีมีดำรัส	ขอทานทัดทางชาติวาสนา
พระกรรณบุตรสารถีมีสัญญา	ไม่ควรมาขันสู้เปนคู่ครอง
พระกรรณปลดลดธนูอดสูจิตต์	ไปสถิตที่ตนกมลหมอง
/*29ต่อนี้ไปหลายองค์ได้ทรงลอง	ไม่สมปองสักพระองค์ทรงระอา
ที่ลองแล้วนั่งดูหดหู่จิตต์	ไม่สมคิดสมมาดปรารถนา
แสร้งสำรวลสรวลเสอยู่เฮฮา!	ท้าวพระยาทั่วกันประชันกร
ฝ่ายพวกพราหมณ์หลามหลากไม่อยากเข้า	เพียงดูเขาคิดแหนงแสยงหยอน
มีพราหมณ์หนุ่มหนึ่งนายอยู่ท้ายตอน	บทจรรีมาท่าทะนง
ผู้นั่งใกล้เตือนลั่นสนั่นจ้า	“เราเป็นกาหรือจะสู้กับหมู่หงส์
ท่องพระเวทดีกว่าอย่าพะวง	กษัตริย์ทรงชาญรณยังจนใจ”
บางพวกเห็นขบขันพากันยุ	ว่า “พราหมณ์ลุเลิศดีคัมภีร์ไสย
ชำนาญจบครบทั่วไม่กลัวใคร	ไป! พ่อไปลองดูให้รู้กัน”
บ้างคะนึงนิ่งคิดพิศวง	บ้างก็ลงเนื้อเห็นว่าเล่นขัน
เจ้าพราหมณ์เปลื้องเครื่องห่มพรหมจรรย์	แล้วผายผันยังที่พิธีการ
ประทักษิณรอบธนูดูสง่า	ภาวนาน้อมจิตต์อธิษฐาน
ทุกดวงตาต่างมองจ้องพิจารณ์	ดูพราหมณ์หาญนั้นว่าทำท่าไร
เจ้าพราหมณ์หนุ่มกุมธนูขึ้นชูอวด	แล้วก่งพรวดเดียวเสร็จสำเร็จได้
ต่างตบมือลือชาออกซ่าไป	และตั้งใจจ้องดูอยู่มิวาย
เจ้าพราหมณ์ชักลูกธนูขึ้นดูดัด	เห็นสันทัดสมมาดจึงพาดสาย
ตาเขม็งเกร็งเหนี่ยวยืนเอี้ยวกาย	พอเหมาะหมายลั่นถูกตรงลูกตา-
แห่งปลาทอง, ตกผางลงกลางพื้น	ต่างฮาครืนตบมือบันลือซ่า
ท้าวท๎รุบทพร้อมด้วยทวยเสนา-	มาตยากรขึงตลึงแล
/*30ฝ่ายว่าเจ้าเท๎ราปทีศรีพิลาส	สถิตอาสน์โฉมช่วงดังดวงแข
ถือมาลัยใจเพ่งเฝ้าเล็งแล	เพื่อรู้แน่ว่าใครจักได้ครอง
ลอบชมโฉมท้าวพญาทุกหน้าไท้	ไม่เหมาะใจเลยสักคนกมลหมอง
เห็นกษัตริย์องค์ใดเข้าไปลอง	สยดสยองยั่นอยู่มิรู้วาย
ไม่อยากให้ท้าวพญาที่มานั้น	เข้าแข่งขันเสร็จสมอารมณ์หมาย
จนเห็นหน้าพราหมณ์น้อยจึงค่อยคลาย	หวนกระหายประติพัทธ์กลัดกมล
เห็นพราหมณ์เพ่งเล็งเป้าเฝ้าประหวัด	น้อมมนัสนึกช่วยอำนวยผล
พอถูกเบ้าสมหวังพลั้งสกนธ์	ลืมอายคนทั่วไปลุกไคลคลา
ถึงพราหมณ์น้อยน้อมก้มประณมไหว้	นำมาลัยสวมกัณฐ์ด้วยหรรษา
แซ่สำเนียงเสียงเหล่าชาวประชา	ต่างซู่ซ่าอื้ออึงคะนึงไป
จะกล่าวถึงท้าวพญาที่มาแขก	อายแทบแทรกดินพ้นจะทนได้
เห็นพราหมณ์ป่ากล้าวิ่งมาชิงชัย	ได้มาลัยสวมคอยืนล่อตา
ด้วยความอายคลายธรรมประจำอาตม์	มุ่งอาฆาตแค้นคิดริษยา
ต่างฮัดฮืออื้อฉาวกล่าววาจา	“พวกเรามานั่งดูมันอยู่ไย
หรือปล่อยให้อ้ายกาเข้าคร่าหงส์	ให้เสื่อมวงศ์วีรชาติประดาษไร้”
ชักศัสตราวิ่งพรูกรูเข้าไป	ด้วยหมายใจชิงเอาเท๎ราปที
ท้าวท๎รุบทพรอบด้วยทวยพระญาติ	ทั้งอำมาตย์เสนาเจ้าหน้าที่
หมดสามารถจะระงับดับคดี	ยืนขวางรีอยู่สะพรั่งจังงังงัน
เจ้าพราหมณ์น้อยชักกะบี่รี่เข้ารับ	ย่างขยับเวียนวกอยู่ผกผัน
เหล่ากษัตริย์อัดแอแร่เข้าฟัน	พราหมณ์ที่ไปด้วยกันขันชะนะ
/*31พวกพรามณ์โลดโดดรับขยับท่า	แกว่งศัสตราขวักไขว่มิได้ผละ
เสียงฉาดฉับรับรองป้องปะทะ	เสียงเอะอะคุกคามคำรามรณ
ถิ่นสยมพรดูหรูอร่าม	เป็นสนามรบร้าโกลาหล
เสียงดนตรีเงียบสงัดลงบัดดล	เหลือเสียงคนขู่ตวาดเสียงศาสตรา
เหล่ากษัตริย์ทั่วหน้าที่มาแขก	ในชั้นแรกหลงเล่ห์เสน่หา
ที่แก่กายหมายปลื้มลืมชรา	อนิจจา ! นอนตายเรียงรายไป
มัจจุราชช่างกระไรไม่สมเพช	จะแจ้งเหตุล่วงหน้าก็หาไม่
ท่านคงนึกโกรธว่าชะล่าใจ	เดิมมิได้เชิญมาปรึกษาการ
ขอปวงปราชญ์เมื่อคิดกิจธุระ	จงเชิญพระมัจจุราชผู้อาจหาญ
มาปรึกษาร่วมด้วยช่วยพิจารณ์	ยกสังขารขึ้นเสนออย่าเผลอตัว
มัจจุราชคงมีไมตรีโปรด	ยกคุณโทษชี้แจงให้แจ้งทั่ว
คงไม่ตายโดยเขลาฤทธิ์เมามัว	อย่างควายวัววอดวายน่าอายคน
ฝ่ายพระกรรณขันสู้เปนครู่ใหญ่	ด้วยว่องไวรบรับอยู่สับสน
ยิ่งเฉียวฉุนหมุนจี๋รี่ประจญ	ลมบ้าหมูวู่วนก็ปานกัน
ข้างพวกพราหมณ์ก็ชำนาญและหาญกล้า	ที่แขนขาถูกธนูไม่รู้พรั่น
เลี้ยวตลบรบรุกเฝ้าบุกบัน	พลวันวกเวียนเปลี่ยนอุบาย
สงสารเจ้าเท๎ราปทีไม่มีขวัญ	พระองค์สั่นเทาอยู่ไม่รู้หาย
ทุกข์ระทมแทบว่าประดาตาย	นางฟูมฟายอัสสุชลบ่นรำพัน
“โอ้! อนาถวาสนาของข้าหนอ	เกิดมาก่อทุกข์โทษโหดมหันต์
ทำลายเกียรติบิตุรงค์ผู้ทรงธรรม์	พร้อมด้วยสรรพ์ส่ำญาติอนาถใจ
/*32สตรีงามทรามกว่าผกาสวย	เพราะฆ่าทวยชายคิดพิสมัย
อันความงามแห่งผกาไม่ฆ่าใคร	ซ้ำล่อให้ผึ้งชมประสมพันธุ์”
ต่อรู้สึกปลอดภัยจึงไร้เศร้า	ค่อยบางเบาทุกข์ใจที่ใฝ่ฝัน
เพราะนางเห็นนักรบสงบกัน	พราหมณ์หนุ่มนั้นอยู่ดีไม่มีภัย
ด้วยพระกรรณอันชาญในการยุทธ์	ชะงักหยุดยั้งอยู่สู้ไม่ไหว
เห็นพราหมณ์เก่งเพลงรณเป็นพ้นใจ	พวกกษัตริย์สู้ไปคงได้ตาย
จึงถามพราหมณ์เชิงว่าสารภาพ	ว่าตนหลาบเลิกมาดอาฆาตหมาย
“ดูก่อนท่านผู้เลิศประเสริฐชาย	ท่านเชื้อสายพราหมณ์แท้หรือแปรปลอม
เราเห็นว่าผิดพราหมณ์ตามพินิศ	ทั้งจริตกิริยาสง่าพร้อม
ฝีมือรบเก่งกล้านับว่าจอม	พวกเรายอมรับว่าปราชัย
‘ปรศุราม’ พราหมณ์เดียวผู้เชี่ยวรบ	ฆ่ากษัตริย์ทั่วภพเพรงสมัย
นอกจากนี้แล้วพรามหณ์มีนามใด	ที่เกรียงไกรการรบไม่พบพาน
พราหมณ์อนาถวนิพพกระหกระเห็น	เที่ยวดุ่มเดิรด้นหาภิกขาหาร
รู้แต่พล่ามพูดยอเที่ยวขอทาน	จะเชี่ยวชาญเชิงรณฉงนนัก
อันนักรบฝีมือที่ลือแซ่	ก็มีแต่อรชุนอดุลศักดิ์
เดี๋ยวนี้ใครไหนมีขอชี้ชัก	ที่หาญหักแข่งขันประจัญเรา
อรชุนชายเดียวซึ่งเชี่ยวยุทธ์	ฤทธิรุทรแรงกว่าสู้ข้าเจ้า
เราพินิจแน่ใจมิได้เดา	นอกจากเขาผู้นี้ไม่มีใคร”
พราหมณ์หนุ่มผู้มีชัยได้สดับ	พลางยิ้มรับในหน้าแทนปราศรัย
ต่างพาเจ้ากฤษณาลาครรไล	มุ่งตรงไปที่พักสำนักตน
/*33สงสารเจ้าเท๎ราปทีเมื่อลีลาศ	พระทัยหวาดว้าเหว่ระเหระหน
ทั้งสองเนตรย้อยหยัดอัสสุชล	ด้วยจำจนจำใจครรไลจร
ทรงกระทำอัญชลีเหนือศีรษะ	อาลาพระบิตุรงค์ผู้ทรงศร
ลาพระราชมารดาด้วยอาวรณ์	ทรวงสะท้อนเดิรตามเจ้าพราหมณ์ไป
ฝ่ายพระนางกุนตีศรีวิลาส	ซึ่งประพาสศาลาที่อาศัย
ตั้งหน้าห่วงหาลูกผูกพระทัย	ซึ่งปลอมไปเที่ยวชมสยมพร
แห่งนงเยาว์เท๎ราปทีศรีประเทศ	อันทรงเดชบิตุรงค์ผู้ทรงศร
ก็เคยเป็นไพรีตีนคร	แพ้ลูกยาภ๎ราดรแต่ก่อนมา
แม้นข้าศึกพานพบประสพพักตร์	ก็คงจักแค้นคิดริษยา
เข้ากลุ้มรุมราวีเฝ้าบีฑา	โอ้! ลูกข้าไปดีหรือมีภัย
พระนางพร่ำรำพันด้วยหวั่นหวาด	จนมิอาจงีบหลับระงับได้
พอแว่วเสียงลูกยามาข้างใน	ปลื้มพระทัยถามถึงซึ่งคดี
ฝ่ายพระลูกทูลคำละล่ำละลัก	“ลูกได้ ‘อัครลาภ’ เลิศประเสริฐศรี
มาสิ่งหนึ่งจึงมอบพระชนนี	แล้วแต่มีบัญชาประกาศิต
ด้วยความอิ่มเอิบใจยังไม่ทราบ	ว่า ‘อัครลาภ’ เป็นไฉนไม่พินิจ
จึงตอบบุตรด้วยมีไมตรีจิตต์	“เจ้าจงคิดเอออวยใช้ด้วยกัน”
ภายหลังนางเห็นบุตรสุดที่รัก	พานงลักษณ์ล้วนเลิศงามเฉิดฉัน
ด้วยจริตกิริยาสารพัน	ประดับสรรพาภรณ์ฉะอ้อนองค์
สร้อยสังวาลแวววามอร่ามรัตน์	นางกษัตริย์แลขึงตะลึงหลง
ถามพระลูกเรื่องไปได้อนงค์	ตามที่ทรงกังขาคิดอาวรณ์
/*34พระลูกจึงเล่าเรื่องแต่เบื้องต้น	ตลอดจนได้นางกลางสมร
ทรงยินดีรี่รับจับพระกร	จูงบังอรกฤษณามาข้างใน
พลางปลดเปลื้องเครื่องทรงอลงกต	พลางพร่ำพจน์ปลอบนางทางปราศรัย
ให้นงลักษณ์พักผ่อนหย่อนฤทัย	ร่วมณไสยาสน์นางอย่างกันดาร
ขอย้อนกล่าวข่าวหลังถึงวังราช	เมื่อแขกขาดเสร็จสิ้นกลับถิ่นฐาน
พระจอมราษฎร์ราชันท้าวบัญจาล	ทรงเดือดดาลอาดูรพูนทวี
ประทับนั่งนึกหาธิดาราช	อยู่กับอาสน์เปลี่ยวเปล่าเศร้าฉวี
ให้หงุดหงิดพระหทัยถึงไล่ตี	เจ้าหน้าที่พระกำนัลสนั่นวัง
ทันใดนั้นทรงยศโอรสราช	ยุรยาตรเข้ามาหน้าที่นั่ง
บังคมบาทบิตุรงค์พระทรงวัง	พระพักตร์ปลั่งเปล่งศรีฉวีวรรณ
ทอดพระเนตรพักตร์บุตรเห็นผุดผ่อง	พาขุ่นข้องหฤทัยที่ใฝ่ฝัน
ให้บรรเทาเบาลงทรงจำนรรจ์	“ธิดาฉันอยู่ไหนใครได้นาง”
พระสุรเสียงสั่นเบากระเส่าพร่ำ	“โอ้กรรม ๆ ลูกเอ๋ย ! ไม่เคยร้าง
เคยสะอาดอรองค์ทรงสะอาง	จะระคางขุ่นแค้นแสนทวี
แต่นี้เจ้าจักตกระหกระเหิน	ต้องดุ่มเดิรด้นซอกตรอกวิถี
เที่ยวขอทานเดิรตามพวกพราหมณ์ชี	จะหมดศรีโสภาคย์ผากสลด
ทานที่เขาการุณย์ทำบุณย์ให้	เจ้าจักได้ไปเป็นเช่นสมรส
ภาชนะใส่ภิกขาจะปรากฏ	เป็นเครื่องยศอย่างมงกุฎสุดละอาย
อนิจจา ! กรรมจริงยิ่งเทวษ	จักสมเพชลูกนางไม่ห่างหาย
เมื่อยามเห็นลูกเจ้าเผือดเศร้ากาย	เดิรสะพายย่ามอยู่ในหมู่พราหมณ์
/*35พ่อได้สร้างบาปไว้ปางไรหนอ	จึงให้พ่อพบบาปอันหยาบหยาม
โอ้! อับอายขายพักตร์ยศศักดิ์ทราม	ซ้ำได้ความวิประโยคโศกฤทัย
เหลือระงับดับแล้วลูกแก้วข้า	เหลือปัญญาผันแปรคิดแก้ไข
ร่างกายจักซูบผอมเพราะตรอมใจ	คงบรรลัยแน่แล้วไม่แคล้วเลย
พ่อตั้งใจให้เจ้าลำเพาพักตร์	เป็นคู่รักอรชุน โอ้!บุญเอ๋ย
ไม่ส่งผลดลให้เจ้าได้เชย	เพราะไม่เคยคู่กันจึงผันแปร
ความรัญจวญครวญคร่ำร่ำพิลาป	พ่อก็ทราบแต่ต้นไร้ผลแน่
โอ้! ครั้งนี้เหลือดับระงับแด	ก็มีแต่ชีวาตมี?จักขาดรอน”
‘ธฤษฏทยุมน์’ ผู้หนุ่มน้อย	น้องพระสร้อยเท๎ราปทีศรีสมร
ตั้งพระทัยทูลกิจพระบิดร	พอขาดตอนพระจำนรรจ์ลงทันใด
ก็ชิงทูลโดยด่วนสวนพระโอษฐ์	ด้วยปราโมทย์ยิ้มย่องพักตร์ผ่องใส
‘ข้าแต่พระบิตุรงค์ผู้ทรงชัย	ขอจงได้ดับเศร้าเบากมล
พราหมณ์ผู้ได้พระพี่มีสกุล	อรชุนปลอมมาอย่าฉงน’
พระเนตรอันย้อยหยัดอัสสุชล	แห่งจุมพลโพลงพลันในทันที
ทรงปลื้มปลาบวาบว่างสร่างพระโศก	พลางชะโงกพักตร์พลันขมันขมี
“จริงหรือเจ้าจงได้ไขคดี	ให้พ่อนี้ฟังบ้างเป็นอย่างไร”
พระโอรสกราบทูลซึ่งมลเหตุ	ว่า “พราหมณ์เทศผู้แขกแปลกวิษัย
เสร็จต่อสู้ไพรีเธอมีชัย	พาพระพี่หนีไปห่างไกลเรา
ลูกติดตามพราหมณ์ไปมิได้ช้า	ถึงศาลาที่พักสำนักเขา
เข้าข้างในจำนรรจ์กันเบา ๆ	ลูกจึงเอาหูแอบแนบทวาร
/*36ฟังตระหนักแน่ชัดรหัสเหตุ	ซึ่งพราหมณ์เทศพากันเฝ้าบรรหาร
ให้แม่ฟังทั้งสิ้นระบิลการณ์	ครั้นทราบสารเสร็จสรรพจึงกลับมา
ห้าพราหณ์หนุ่มคลุมบังด้วยหนังเสือ	พระโปรดเชื่อ,-ปาณฑพครบทั้งห้า
ปลอมเป็นพราหมณนักสิทธิ์ อนิจจา!	พามารดาดั้นเตร่พเนจร
ทุรโยธน์ทรยศคิดคดเขา	แกล้งคลอกเผาด้วยไฟให้ไหม้หมอน
เธอหนีได้ทางอุมงค์ออกดงดอน	พากันจรบากบั่นถึง ปัญจาล”
สมเด็จท้าวท๎รุบทค่อยหมดเศร้า	ด้วยสำเนาศุภพจน์โอรสขาน
พระพักตร์อิ่มยิ้มเยื้อนเอื้อนโองการ	ไปบอกท่านมหาเสนาบดี
ให้สืบความลูกรักประจักษ์แจ้ง	มาแถลงเร็วพลันขมันขมี
เวลาเช้าเหล่าราชเสวี	ไปยังที่ศาลาแห่งภ๎ราดร
ต่างหมอบราบกราบกรานเจ้าปาณฑพ	เริ่มปรารกชมชัยในสมร
แห่งการเลือกคู่ชมสยมพร	แห่งบังอรโฉมเฉลาเท๎ราปที
“พวกข้าเจ้ามาแจ้งแถลงถ้อย	ในการพลอยปลื้มเปรมเกษมศรี
ที่ท่านล่วงลุชัยแก่ไพรี	เป็นยอดฝีหัตถ์ทั้งกำลังกาย
ปรากฏแก่บริษัทขนัดแน่น	ประจำแม่นมั่นอยู่มิรู้หาย
ไปภายหน้าท่านกวีจะคลี่คลาย	บรรยายยอยกดิลกคุณ
นักขับร้องก็จะร้องผยองยศ	ให้ปรากฏเกียรติ์เลิศประเสริฐสุนทร์
เป็นประวัติยืนอยู่ชูสกุล	เมื่อทวยขุนแข่งขันประชันกร
พระราชาข้าเจ้าทรงเศร้าจิตต์	ถึงพระธิดาหลวงทรวงสะท้อน
เกรงจักไร้คู่ชมสยมพร	นี่แหละก้อนเมฆดำเขากำบัง
/*37บัดนี้ก้อนเมฆนั้นท่านกำจัด	ให้กษัตริย์ข้าสมอารมณ์หวัง
ผู้ซึ่งได้พระธิดาสง่าวัง	คืออรชุนจริงจังหรือยังแคลง
โองการตรัสให้ข้ามาทั้งนี้	เพื่อสืบเค้าคดีที่กินแหนง
ชาติสกุลถิ่นที่โปรดชี้แจง	ข้าเจ้าแจ้งอย่างไรจักไปทูล”
เจ้าปาณฑพตอบคำเหล่าอำมาตย์	“ท่านประกาศคำไว้ยังไม่ศูนย์
ตระหนักแน่แก่เราเปนเค้ามูล	ผู้สมบูรณ์ปฏิบัติกัติกา
ก็ควรได้พระธิดาดังว่าไว้	จะอรชุนหรือใครมิได้ว่า”
อำมาตย์นั่งฟังอยู่ต่างดูตา	ชักสีหน้าขวยเขินสะเทิ้นอาย
ลำดับนั้นบพิตรยุธิษเฐียร	แก้ฉงนวนเวียนอมาตย์หลาย
แถลงความเป็นไปเพื่อให้คลาย	จากหมกมุ่นวุ่นวายวิตกใจ
“เจ้านายท่านทำกลล้นลำบาก	เป็นยอดยากยิ่งล้ำจะทำได้
หวังจะยกธิดาผู้ยาใจ	ประทานให้อรชุนพระคุณครัน
ก็สมหวังดังทรงประสงค์แล้ว	ผู้ได้แก้วกฤษณาตุนาหงัน
ท่านจงกราบทูลองค์พระทรงธรรม์	ว่าเขานั้นคือพระอรชุน”
หมู่อำมาตย์ฟังคำที่ร่ำไข	ต่างดีใจพ้นวิตกที่หมกมุ่น
ลาปาณฑพนบนอบขอบพระคุณ	ชุลมุนมาทูลมูลคดี
ท้าวท๎รุบทบดินทร์ปิ่นประเทศ	สดับเหตุปรีดิ์เปรมเกษมศรี
รับมารดาห้าเจ้าเข้าบุรี	ให้อยู่ที่วังรัตน์จัดผจง
ทรงปรารภพระพิธีศรีสมรส	ให้ปรากฏเกียรติ์ดังตั้งประสงค์
ระหว่างเจ้าเท๎ราปทีศรีอนงค์	กับด้วยองค์อรชุนอดุลชาย
/*38ด้วยความซื่อบริสุทธ์แห่งบุตรห้า	ต่อวาจาชนนีเป็นที่หมาย
ไม่ยอมคิดบิดเบือนให้เคลื่อนคลาย	เพื่อทำลายคำขานของมารดา
เธอตรัสให้เอออวยใช้ด้วยกัน	ห้าบุตรมั่นใจแม่นอยู่แน่นหนา
หากเป็นของอื่นที่มีราคา	ใช้กันห้าองค์เห็นไม่เปนไร
แต่นี่เป็นโฉมยงเพียงองค์หนึ่ง	ห้าบุตรซึ่งซื่อสัตย์จัดไฉน
อรชุนก็ไม่ลงปลงพระทัย	รับนางไปเป็นคู่แต่ผู้เดียว
พระทัยเธอสัตย์ซื่อถือพระเวท	ไม่มีเหตุอื่นหมดให้คดเคี้ยว
พระพักตร์ไท้ท้าวท๎รุบทสลดเชียว	พระทัยเหี่ยวห่วงเจ้าเท๎ราปที
ได้เขยผู้ปาณฑพสงบเศร้า	ยิ่งเป็นเจ้าอรชุนพิบุลศรี
ยิ่งสมมุ่งมาดไว้แต่ไรมี	มาบัดนี้ผลกรรมไม่อำนวย
จึงตรัสให้มนตรี่ที่ปรึกษา	กับเจ้าห้าปาณฑพสมทบด้วย
เพื่อแจ้งข้อพิศวงที่งงงวย	ต่างพร้อมด้วยเสนาพลากร
ไปหาพรหมฤษีมุนีนาถ	พระวยาสเนาในไพรศีขร
ได้รับคำบรรยายถวายพร	พยากรณ์พระวยาสเด็ดขาดมา
“มารดาขานความใด, ไสยเวท	ว่าวิเศษสิทธิ์ศักดิ์ควรรักษา
เป็นมงคลล้นจะคณนา	ข้อนินทาสิ่งไรมิได้มี
/*39ให้ปาณฑพห้าองค์ผู้ทรงยศ	ร่วมสมรสพระธิดามารศรี
องค์หนึ่งครองสองทิวาและราตรี	อย่าได้มีขึ้งเคียดรังเกียจกัน”
แสนสงสารเท๎ราปทีนารีรัตน์	เหลือจะขัดพระวยาสทรงหวาดหวั่น
ด้วยอับอายขายหน้าเฝ้าจาบัลย์	ไม่เป็นอันสรงเสวยสะเบยองค์
พระบิตุราชมาตุรงค์ต่างทรงเศร้า	ด้วยผิดเค้าข้อที่มีประสงค์
แต่เคารพพระวยาสผู้อาจองค์	กับหวังทรงพึ่งห้าพระภ๎ราดร
จึงตัดเศร้าเบาลงต่างทรงกล่าว	เพื่อโน้มน้าวพระบุตรีศรีสมร
ให้เบาบางสร่างซาอนาทร	ซึ่งรุ่มร้อนอยู่ในพระทัยนาง
เจ้าเกรงพระวยาสนาถฤษี	เกรงชนกชนนีจะมีหมาง
เกรงทวยราษฎร์ญาติมิตรคิดระคาง	จึงหมดทางคัดค้านประการใด
ท้าวท๎รุบทเห็นว่าธิดานาฏ	ไม่ขัดราชโองการบรรหารไข
ทรงสร่างทุกข์ยุคยากลำบากใจ	ประกาศให้เริ่มมีพิธีการ
อภิเศกปาณฑพครบทั้งห้า	กับธิดาท้าวไทในสถาน
ตามภาษิตพระฤษีผู้มีญาณ	เมื่อเสร็จงาพพระพิธีศรีวิวาห์
สมเด็จนางชนนีศรีวิลาส	พาพระราชบุตรีศรีสง่า
พร้อมพระญาติแห่ห้อมแวดล้อมมา	ยังตำหนักเชษฐาธิบดี
ครั้นถึงจึงฝากฝังและสั่งสอน	อำนวยพรเสร็จลากันมาที่
ยุธิษเฐียรเชิญเจ้าเท๎ราปที	ขึ้นสู่ที่แท่นทองประคองกาย
แต่พระนางหมางหม่นกมลเศร้า	น้ำเนตรเคล้าคลออยู่มิรู้หาย
ทรงประณตบทศรีพระพี่ชาย	พลางฟูมฟายชลนัยน์พิไรทูล
/*40“โอ้! พระพี่พระผู้ดำรูเกล้า	น้องขอเคารพอยู่มิรู้ศูนย์
ขอเป็นน้องรองราชบาทมูล	เพื่อเสื่อมซาอาดูรที่อับอาย
อรชุนมีชัยผู้ได้น้อง	จึงขอรองบาทไท้ดังใจหมาย
เธอจะเลี้ยงเพียงไหนไม่ละอาย	น้องถวายชีวาตม์เป็นทาสเธอ”
ยุธิษเฐียรเพียรซับชลเนตร	พลางฟังเหตุนางร่ำพร่ำเสนอ
ทรงเพ่งพักตร์เพราเพริศอันเลิศเลอ	งานเสมอดวงจันทร์เมื่อวันเพ็ญ
“โอ้! น้องเอ๋ยมารดาประกาศิต	มิใช่พี่มีจิตต์คิดขู่เข็ญ
บุตรต้องเคารพทำเพราะจำเป็น	น้องก็เห็นจริงแท้อยู่แก่ใจ
อรชุนซื่อตรงดำรงสัตย์	ไม่กล้าขัดวาจามารดาได้
ประชาราษฎร์ปราชญ์รู้ทุกผู้ไป	ตามถ้อยไท้พระวยาสประกาศมา”
พลางอุ้มองค์นุชนาฏสู่อาสน์รัตน์	ปฏิพัทธ์ในเล่ห์เสน่หา
หัตถ์ประคองสองถันกัลยา	พระนาสาสูดปรางไม่วางวาย
สองสนิทพิสมัยพระทัยชื่น	ทุกข์สักหมื่นแสนอย่างก็ห่างหาย
แรงฤดีดาลปลื้มลืมพระกาย	พระเนตรพรายแพรวพราวเห็นดาวเดือน
เห็นก้อนเมฆลอยล่องในท้องฟ้า	ผ่านดาราเวียนวนอยู่กล่นเกลื่อน
มีฟ้าแลบแปลบปลาบวาบสะเทือน	โสตฟังเหมือนฟ้าลั่นอยู่ครั่นครืน
รู้สึกในนาสาหอมมาเลศ	หอมวิเศษส่งกลิ่นระรินรื่น
หอมผกาสารพันทุกวันคืน	ไม่หอมชื่นเช่นชู้ฟูหทัย
สองสราญเริงจิตต์สนิทสนม	ในเชิงชมชูชิดพิสมัย
เหมือนภมรร่อนร่ายกระหายใจ	พบดอกไม้มัวเฝ้าแต่เคล้าชม
/*41ผจงแหวกแทรกกลีบผกามาศ	ซึ่งเยิ้มหยาดน้ำหวานตระการฉม
ลงเกลือกกลั้วเรณูชูอารมณ์	เฝ้าดูดดมรสกลิ่นด้วยยินดี
จนรุ่งแจ้งแสงสูรย์จรูญฟ้า	เสียงไก่จ้า! แจ้ว! ขันประชันถี่
หอมสายหยุดยามเช้าเร้าฤดี	ทั้งสองศรีฟื้นองค์ร่วมสรงชล
ร่วมเสวยพระกระยาร่วมปราศรัย	ร่วมครรไลทั่วแหล่งทุกแห่งหน
ต่างร่วมสุขทุกประการบานกมล	ประจวบจนสองทิวาและราตรี
ต่อนี้ไปใครบ้างจะอย่างนั้น	ด้วยสองพรากจากกันขมันขมี
เพราะว่าองค์นงค์เยาว์เท๎ราปที	เป็นของ ‘ภีมเสน’ เช่นสัญญา
นี่แหละเป็นตำรับฉะบับสอน	แห่งนิกรชนสิ้นในถิ่นหล้า
สิ่งในโลกปรวนเปรทุกเวลา	ไม่มีสามารถใดจัดให้คง
ผู้มีลาภหลามล้อมพรั่งพร้อมทรัพย์	บัดเดียวกลับยากไร้อาลัยหลง
ผู้ลือชาปรากฏมียศยง	บัดเดียวลงเลวทรามไปตามกัน
ผู้ได้สุขสำราญเบิกบานจิตต์	บัดเดียวบิดเบือนโชคกลับโศกศัลย์
ผู้ได้รับสรรเสรญเพลิดเพลินครัน	บัดเดียวผันแปรสิ้นถูกนินทา
นี่แหละคือโลกธรรมประจำสัตว์	ผู้อุบัติทั่วไปณใต้หล้า
ย่อมพบเห็นเปนประจำธรรมดา	จะคลาดคลาแคล้วไปเป็นไม่มี
อาศัยจิตต์คิดยั้งตั้งสติ	ไม่ดำริเป็นอารมณ์คิดข่มขี่
นี้เปนธรรมนำเจ้าเท๎ราปที	ให้ปลงชีวาตม์อยู่กับคู่ครอง
นางจงรักภักดีภีมเสน	จนหมดเวรวายชมประสมสอง
/*42ถึงเวรองค์อรชุนซึ่งครุ่นปอง	นางกลับนองชลเนตรเทวษครวญ
สะอึกสะอื้นฝืนหักหนักสะอื้น	เหลือจะฝืนข้อช้ำยิ่งกำสรวล
แค้นความเก่าเฝ้าช้ำทำกระบวน	ซึ่งรัญจวนจงรักด้วยภักดี
ฝ่ายองค์พระอรชุนให้ขุ่นข้อง	เห็นพระน้องกำสรดสลดศรี
ทรงโลมเล้าเอาใจด้วยไมตรี	เท๎ราปทีถอยห่างพลางรำพัน
“สตรีใดใหนเล่าจะเท่าข้า	ต้องขายหน้าทั่วโลกเฝ้าโศกศัลย์
จะมีคู่ดูแปลกผิดแผกธรรม์	เขาแบ่งกันชมเล่นเป็นกลี
ต้องหน้าด้านปานว่าแม่ค้าขาย	ขนมร่ายเร่แผ่แลบัดสี
ผู้ได้เราเขาถือฝีมือดี	ประกวดฝีมือใหม่ก็ได้นาง”
พ้อให้สมแค้นใจก็ไม่สม	ทรวงระทมโหยไห้มิได้สร่าง
อรชุนชิดน้องตระกองกาง	พระกรพลางรับขวัญกัลยา
พระนางยิ่งหยิกข่วนกำสรวลไห้	ชลนัยน์ฟูมฟายทั้งซ้ายขวา
ทรงค้อนควักผลักไสอยู่ไปมา	ให้สมสาใจรักซึ่งภักดี
อรชุนครุ่นจิตต์คิดสงสาร	ที่นงคราญกำสรดสลดศรี
พระเนตรคลอน้ำเนตรเทวษทวี	กล่าววจีเสียงสั่นรำพันความ
“ขอน้องรักพักพ้อพอเท่านี้	ในอกพี่ยอกเจ็บดังเหน็บหนาม
ที่ทำให้วนิดาพงางาม	ได้รับความอัปยศเหลืออดอาย
ถึงอย่างไรใจพี่ทวีรัก	ไม่รู้จักจืดจางและห่างหาย
ถ้าน้องไม่กรุณาก็ท่าตาย	เพราะสุขคลายคลาดสิ้นถวิลครวญ
บุรพกรรมนำเป็นไปเช่นนี้	มิใช่พี่บิดผันคิดหันหวน
/*43ไม่มีสิ่งใดแก้ให้แปรปรวน	น้องไม่ควรแค้นใจตัดไมตรี”
พลางอิงแอบแนบองค์พระนงลักษณ์	นางยิ่งผลักเพลาหัตถ์สะบัดหนี
ด้วยแยบยลมารยาแห่งนารี	เพราะนางมีเสน่หามาแต่เดิม
อรชุนทราบเล่ห์เสน่ห์นุช	ทำประดุจหน่ายแหนงกันแสงเสริม
แสร้งแค้นขัดตัดพ้อพูดต่อเติม	มีเนตรเยิ้มย้อยหยัดอัสสุชล
“อนิจจา ! ความรักอันหนักแน่น	มาคลอนแคลนคลาคลาดนิราศผล
ข้าเฝ้ารักอรทัยดังไฟลน	เหลือจะทนอยู่แล้วต้องแคล้วจร
จงยกโทษโปรดให้ที่ได้ผิด	ซึ่งเหิมคิดพันผูกร่วมฟูกหมอน
ขอฝากองค์มารดาสี่ภ๎ราดร	ขอลาจรจากไปให้ไกลตา”
พลางจัดแจงแต่งองค์ทรงสะอื้น	พระนางตื่นตกใจรีบไขว่คว้า
เข้าแย่งยื้อยุดไว้มิให้คลา	ลืมโศกาดูรเฝ้าพะเน้าพะนึง
“นี่อย่างไร ใกล้ก็จักเฝ้าผลักไส	ครั้นออกไกลกลับยุดเฝ้าฉุดทึ้ง
ดูสิยังแย่งยื้อทำดื้อดึง	ไฉนจึงหยุดพร่ำ,ไม่รำพัน”
พระอุ้มองค์นฤมลขึ้นบนแท่น	งามเงื่อนแม้นอมรินทร์ปิ่นสวรรค์
เมื่ออุ้มองค์สุชาดาวิลาวัณย์	ทรงรับขวัญน้องนางพลางประโลม
เออ!หยุดโกรธเสียบ้างเหมือนอย่างนี้	เพื่อใหพี่อภิรมย์ได้ชมโฉม”
หัตถ์ประคองสองเต้าเฝ้าตระโบม	ด้วยแสนโสมนัสกำหนัดใน
สัพยอกยวนยีทรงซี้ซิก	“โอ๊ย!เอ้า ! หยิกพี่ยาไม่ปราศรัย”
นางก้มหน้านิ่งอั้นตันฤทัย	ยั่วเท่าไรก็ไม่เอื้อนเยื้อนยุบล
เพลินอารมณ์สมพาสสวาทชิด	กามฤทธิ์ร้อนรุ่มทุกขุมขน
/*44รู้สึกว่าจักรวาลบันดาลดล	จลาจลทั่วหล้านภาลัย
ฟ้ากระหึมครึมครวญป่วนพายุ	ทะเลดุดังลั่นสนั่นไหว
ต้นไม้ใหญ่โยกเอนระเนนไป	ฝูงสัตว์ไพรพรูวิ่งเป็นสิงคลี
พระกอดน้องสองหัตถ์กระหวัดแน่น	นึกว่าแท่นโคลงดูไม่อยู่ที่
ต่อถูกหยิกเข้าจึงรู้ว่าอยู่ดี	เฝ้าจู๋จี๋จุมพิตเพลินชิดชม
มิจืดจางจนพรากไปจากห้อง	‘นกูล’ รองร่วมชิดสนิทสนม
ต่อไปถึง ‘สหเทพ’ เสพภิรมย์	สมาคมมิให้หมางระคางใจ
พระนางทรงจงรักสมัครมาด	ในห้าราชปาณฑพสบสมัย
ปฏิบัติภรรดาทั้งห้าไท	ต้องตามในวาจาพระอาจารย์
พระมารดาปราโมทย์โปรดสะใภ้	มีพระทัยปลื้มเปรมเกษมศานติ์
ค่อยห่างหายคลายเศร้าเนาสราญ	ณเขตต์ขัณฑ์ปัญจาลบุรีรมย์
บทที่ ๓ ที่ประชุมรัฏฐมนตรีกรุงหัสดิน
/*45แต่นั้นมาห้าเจ้าค่อยเบาโศก	คลายวิโยคยากยับซึ่งทับถม
ปลื้มพระทัยในเล่ห์เสน่ห์ชม	สนิทสนมในเจ้าเท๎ราปที
พึ่งบรมสมภารบัญจาลราช	อยู่ปราสาทสุขเสริมเฉลิมศรี
หมดวิตกห่วงใยกลัวไพรี	ซึ่งต่างมีมุ่งมาดอาฆาตเคือง
จะขอกล่าวข่าวพระทุรโยธน์	ประจักษ์โสตเนตรสิ้นระบิลเรื่อง
ว่าปาณฑพหนีได้จากในเมือง	จักก่อเรื่องร้อนจิตต์บิตุรงค์
ตั้งคะนึงพรึงพรั่นคิดหวั่นไหว	ด้วยกลไม่สำเร็จเสร็จประสงค์
จักระบือลือลั่นเป็นมั่นคง	เพราะภ๎ราดาห้าองค์ทรงแพร่งพราย
ซ้ำไปได้พระธิดาปัจจามิตร	คงร่วมคิดแก้แค้นเป็นแม่นหมาย
ด้วยความคิดริษยาไม่คลาคลาย	หวังทำลายล้างเหล่าเจ้าภ๎ราดา
ทราบถึงพระบิตุรงค์ทรงประกาศ	ประชุมราชมนตรีที่ปรึกษา
ในพระโรงรัตนาสน์ราชสภา	มนตรีมาพร้อมสรรพด้วยฉับพลัน
ธฤตราษฎร์บพิตรสถิตนั่ง	เหนีอบัลลังก์ราชรัตน์พระฉัตรกั้น
บริวารแวดล้อมอยู่พร้อมกัน	สมเด็จองค์ทรงธรรม์ก็บรรยาย
“ดูก่อนท่านมนตรีที่ปรึกษา	ผู้ตั้งหน้าจงรักสมัครหมาย
มุ่งประกอบราชการไม่คร้านกาย	ดังแขนซ้ายขวาเราเจ้าแผ่นดิน
/*46บ้านเมื่องเราบัดนี้ก็มีท่าน	เป็นหลักฐานแห่งเราดังเสาหิน
จะเสื่อมทรามหรือจะงามดังเมืองอินทร์	ก็อาศัยท่านสิ้นทุกสิ่งไป
ความรุ่งเรืองเริงร่าด้วยผาสุก	แห่งราษฎร์ทุกถิ่นจบสบสมัย
ก็เพราะท่านมนตรีมีแก่ใจ	ฝักใฝ่ในราชกิจไม่บิดเบือน
ความสัตย์ซื่อถือมั่นแห่งท่านสิ้น	ต่อแผ่นดินต่างดีไม่มีเหมือน
เราเห็นใจจงรักไม่ชักเชือน	ในเราเหมือนจิตต์แท้ไม่แปรปรวน
น้ำจิตต์ท่านบริสุทธิ์ประดุจมาศ	ธรรมชาตินพคุณพิบุลล้วน
ปราศจากมลทินสิ้นทั้งมวล	มีคุณควรบูชาทุกหน้าไป
“เราให้เชิญท่านมาณครานี้	ด้วยคดีเหลือคิดวินิจฉัย
ลำพังเราเล่าก็แหนงระแวงใจ	กลัวจะไม่หมดสิ้นคำนินทา
ท่านผู้มีสามารถฉลาดเลิศ	เร็วเข้าเถิดช่วยกันขบปัญหา
อย่าหน่ายแหนงแคลงจิตต์คิดระอา	เห็นแก่ราชสีมาอีกสักคราว
“ท่านคงทราบเรื่องหลานเจ้าปาณฑพ	อพยพจากบุรีเกิดมี่ฉาว
ไปผูกมิตรปฏิพัทธ์กษัตริย์ชาว	บัญจาลด้าวแดนผู้ศัตรูเดิม
จักเป็นเหตุอันตรายณภายหน้า	แก่อาณาจักรนี้ทวีเสริม
ท้าวบัญจาลได้หลานเราเพิ่มเติม	จะเห่อเหิมหักหาญรำบาญเรา
อันความแตกสามัคคีนี้เป็นต้น	ให้เกิดผลร้อนใจดังไฟเผา
จะคิดแก้แปรผันผ่อนบรรเทา	ให้หมดเค้าเงื่อนภัยฉันใดดี”
พระทุรโยธน์ลุกยืนอื้นพระโอษฐ์	“ประทานโทษข้าเห็นเป็นฉะนี้
ติดสินบนพวกมหาเสนาบดี	แห่งไพรีเพื่อให้ผิดใจกัน
/*47เมื่อเขาแตกสามัคคีป่นปี้แล้ว	เราก็แคล้วอันตรายดังหมายมั่น
นี้อุบายธรรมดาเป็นสามัญ	ยังอุบายสำคัญนั้นยังมี
คือใส่ร้ายบ้ายผิดกฤษณา	ให้หมดท่าแก้ตัวจนผัวหนี
คงบำราศขาดรักสามัคคี	ต่อไปนี้เมืองเราจักเบาใจ
เบื่อยาพิษตัวดีภีมเสน	อ้ายตัวเวรฮึกฮักคือยักษ์ใหญ่
ให้มันตายวายชนม์จักพ้นภัย	หมดลำบากยากใจเป็นแน่นอน”
ทุรโยธน์ทรุดนั่งยังพระที่	พระกรรณ์ยืนทูลคดีอดิสร
“ขอเดชะ พระนรินทร์ปิ่นนคร	ขออุทธรณ์แย้งคำที่รำพัน
ข้าพระบาทเห็นมีวิธีแก้	อย่างเดียวแต่แรงรณพลขันธ์
จงโปรดส่งพลไกรไปประจัญ	อย่าให้ทันศัตรูได้รู้ตน
เข้ารุกรบไพรีซึ่งมีน้อย	ให้แตกย่อยยอมแพ้เสียแต่ต้น
อย่าให้ทันเมืองเพื่อนได้เคลื่อนพล	มาช่วยรณรุกรบสมทบกัน
เช่นราชากฤษณะ, คุชราต	ไม่ทันได้โอกาสเข้ากางกั้น
ข้าบาทเห็นอย่างนี้แหละดีครัน	แล้วแต่องค์ทรงธรรม์จะโปรดปราน”
ต่อนี้ไท้ธฤตราษฎร์ประภาษให้	พระภิษม์เฒ่าเจ้าใหญ่ทรงไขขาน
พระภิษม์จึงทูลชี้คดีการณ์	“ขอประทานโทษทูลมูลคดี
เมื่อมีพระโองการบรรหารให้	ข้าบาทไขความเห็นมาเช่นนี้
ต้องกราบทูลตามสัตย์อรรถคดี	ซึ่งบางทีจักแคลงแหนงกมล
ปาณฑุราชครองรัฐหัสดิน	ประชาสิ้นรู้แพร่มาแต่ต้น
ปาณฑุราชล่วงลับดับพระชนม์	สมบัติดลบุตรห้าพระภ๎ราดร
/*48ยุธิษเฐียรควรได้ไอศวรรย์	เพื่อสืบสันตติวงศ์พระทรงศร
ย่อมประจักษ์ทั่วหน้าประชากร	พระภูธรโปรดจงทรงวิจารณ์
แม้พระองค์อาลัยมิให้หมด	ก็ควรลดกึ่งเท่าให้เจ้าหลาน
เพื่อพะยุงยุกติธรรมจำประทาน	ให้จัดการตามคำข้ารำพัน
แม้ไม่แบ่งปันส่วนหลานควรได้	ผูกพระทัยขึ้งเคียดเฝ้าเดียดฉันท์
คงเกิดความย่อยยับขึ้นฉับพลัน	กระหม่อมฉันท้วงทักด้วยภักดี
ความลโมภเกินไปพาให้ชาติ	และเหล่าญาติขุ่นข้องได้หมองศรี
เรื่องบุตรไท้ทุจจริตคิดมิดี	หวังคลอกพี่น้องให้บรรลัยลาญ
ข่าวขจายพรายแพร่งทุกแห่งหน	ประชาชนทราบสิ้นทุกถิ่นฐาน
ว่าทุรโยธน์หยาบช้าแสนสามานย์	เอาไฟผลาญพี่น้องปองสมบัติ”
พระกรรณยืนขึ้นกล่าวเป็นคราวสอง	ตอบสนองโวหารพูดค้านคัด
“คำพระภิษม์เพ้อพร้องเห็นข้องขัด	ฟังน่าบัดสีหูแก่ผู้คน
ใจพระภิษม์บิดผันด้วยฉันทะ	จักษุเซอะเงอะงะอกุศล
ไม่เห็นทางยุกติธรรมนำกมล	ให้ดื้อด้นเดาคิดที่ผิดธรรม์
คงจะมีโรคภัยอย่างไรแน่	มาปรวนแปรปรุงจิตต์ให้บิดผัน
เป็นหน้าที่ที่ปรึกษาทั่วหน้ากัน	ช่วยแก้ปัญหาให้ด้วยใจเย็น
ไม่ควรหวั่นพรั่นในสิ่งใดหมด	แถลงพจน์ตามการพิจารณ์เห็น
ผู้พูดเพ้อเผลอพล้ำมักลำเค็ญ	เพราะว่างเว้นหว่านล้อมโดยพร้อมมูล
ย่อมทำให้บ้านเมืองได้เคืองแค้น	ความปึกแผ่นโค่นหักยศศักดิ์ศูนย์”
โท๎รณพราหมณ์ฟัง ‘กรรณ์’ จึงพลันทูล	เพราะเห็นมูลเพิ่มให้ผิดใจกัน
/*49จึงห้ามว่า “หยุดพลันเถิดกรรณ์เอ๋ย !	หยุดเฉลยลิ้นลมอันคมสัน
ลิ้นที่หยิ่งโยโสโอ้จำนรรจ์	กระดิกมันเมื่อยเปล่าไม่เข้าการ
หรือจักให้ราชวงศ์ดำรงราชย์	แห่งเราขาดศูนย์สิ้นเพราะลิ้นท่าน
สิ่งทิ่ทำด้วยปากไม่ยากนาน	ยากอยู่ที่ทำการให้สมคำ”
วิทูรพลันค้านพระทุรโยธน์	“ประทานโทษข้าขอค้านข้อขำ
เพราะหน้าที่ข้าพเจ้าเร้าให้ทำ	เสนอนำแจ้งสิ่งที่จริงใจ
ผลจะเป็นเช่นไรณภายหลัง	เหลือกำลังจักคิดวินิจฉัย
เรื่องนี้จัดตามเห็นให้เป็นไป	โดยรุนแรงแล้วไซร้, ข้าไตรตรอง
วงศ์กษัตริย์เรานี้จักปี้ป่น	ที่สุดจนแผ่นดินสิ้นทั้งผอง
เหตุฉะนี้น้ำจิตต์ข้าคิดปอง	ควรปรองดองคืนมีไมตรีเธอ
ด้วยอุบายตามจิตต์พินิจเห็น	ควรให้เป็นยุกติธรรมสม่ำเสมอ
ศานติสุขจักขาดจากญาติเกลอ	เพราะไม่เอออวยรักสมัครกัน”
พอสิ้นถ้อยโต้เถียงกันเพียงนี้	ภูบดีเห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
จึงมีพระสีหนาทเด็ดขาดพลัน	ให้เปนอันปรองดองโดยคลองธรรม
รับพระหลานผ่านซึ่งกึ่งประเทศ	พระทรงเดชจักชุบอุปถัมภ์
ให้หมดความทุกข์ยากที่ตรากตรำ	ให้ต่างบำรุงรักสามัคคี
ต่อไปนี้ไม่นานโองการสั่ง	ให้แต่งตั้งทูตพลันขมันขมี
คุมบรรณาการไปผูกไมตรี	กับบุรีบัญจาลรับหลานยา
เมือเหล่าทูตถึงด่านบัญจารัฐ	ก็แจ้งอรรถแก่ตัวท่านหัวหน้า
นายด่านทราบส่งทอดตลอดมา	จนถึงพาเข้าเฝ้าเจ้าบัญจาล
/*50ขณะนั้นปาณฑพครบทั้งห้า	เผ้าราชาธิบดินทร์ปิ่นสถาน
อยู่ในราชสำนักอัครอุฬาร	เกษมศานต์สนทนากันร่าเริง
ท้าวท๎รูบทตรัสถ้อยด้วยพลอยโศก	“ยุธิษเฐียรเอ๋ย ! โลกนี้ยุ่งเหยิง
มีวิโยคโศกศัลย์มีบรรเทิง	อาศัยเพลิงแห่งกิเลสเป็นเหตุการณ์
ไม่มีเรื่องแห่งใครในปวัตติ์	สารพัตรขุ่นข้องเช่นของท่าน
อนิจจา ! ญาติชิดกลับคิดพาล	น่าสงสารท่านนักน่าหนักใจ”
ยุธิษเฐียรทูลว่า “อานุภาพ	กับทั้งลาภ,สองนี้กลีใหญ่
มันทำพี่กับน้องให้หมองใจ	มันทำให้พ่อลูกไม่ถูกกัน
อนึ่ง ทรัพย์, อำนาจ, ชาติผู้หญิง	ของสามสิ่งนี้ใครเฝ้าใฝ่ฝัน
ย่อมเสื่อมถอยย่อยยับโดยฉับพลัน	เพราะว่ามันเป็นมารผลาญประชา”
ท้าวท๎รุบทฟังคำ ‘ธรรมบุตร’	พระพักตร์ผุดผ่องพรรณด้วยหรรษา
“ข้าเจ้ากล่าวยิงยันให้สัญญา	ถึงแม้ว่าท่านไซร้ไม่ไยดี
ในยศศักดิ์ศฤงคารตามท่านแจ้ง	แต่ควรได้ส่วนแบ่งบุรีศรี
แม้ไม่แบ่งปันให้ด้วยไมตรี	พวกเรานี้ช่วยแบ่งด้วยแรงรณ”
พอประภาษขาดคำมีอำมาตย์	บังคมบาททูลเรื่องแต่เบื้องต้น
เพื่อนำทูตเฝ้าราชบาทยุคล	พระจุมพลให้หามาข้างใน
ทูตเข้าไปบังคมบรมบาท	มีพระราชดำรัสทรงปรัศรัย
/*51ทูตก็ทูลตอบองค์พระทรงชัย	ที่สุดได้กราบทูลมูลคดี
“พระราชาข้าบาทประภาษสั่ง	ให้ข้าทั้งมวลมาณครานี้
เพื่อนำข่าวพระพิพัฒน์สวัสดี	ซึ่งทรงมีปราโมทย์แสนโปรดปราน
ทรงทราบความเกี่ยวดองสองประเทศ	พระทรงเดชห่วงใยในพระหลาน
พร้อมด้วยองค์เทวีศรีสคราญ	พระวงศ์วานไพรฟ้าประชากร
ต่างยินดีเตรียมสรรพรับเสด็จ	กษัตริย์เจ็ดคืนวังดังแต่ก่อน
ท้าวท๎รุบททรงฟังดังจะรอน	เอาพระกรขาดวิ่นเป็นสินไป
เสียดายเขยปาณฑพครบทั้งห้า	ทั้งธิดาดวงจิตต์พิสมัย
ไม่รู้ที่ห้ามปรามต้องตามใจ	ตัดพระทัยอนุญาตให้คลาดคลา
ให้เตรียมพลจตุรงค์ส่งเสด็จ	ให้สรรพเสร็จสมมาดปรารถนา
เสนามาตย์จัดสรรดังบัญชา	ต่างคอยท่าเจ้าเจ็ดเสด็จจร
ฝ่ายปาณฑพภ๎ราดามารดานาถ	ทั้งพระราชบุตรีศรีสมร
ขึ้นเฝ้าองค์ภูบดีศรีนคร	เพื่อลาจรจากด้าวแห่งท้าวไท
พระราชาราชินีศรีสลด	แถลงพจน์โอวาทประภาษไป
อำนวยพรเจ็ดองค์ให้ทรงชัย	บำราศภัยผาสุกทุกพระองค์
แต่พระราชชนนีนารีนาถ	ทรงวาบหวาดหฤทัยแทบใหลหลง
พร่ำสั่งสอนเท๎ราปทีศรีอนงค์	เพราะเหตุทรงห่วงใยในพระนาง
แต่นี้เจ้าจำพรากจากชนก	และจากอกแม่คลาดนิราศร้าง
จงถือพระภรรดาอย่าระคาง	เสมือนต่างพระชนกผู้ปกครอง
จงถือพระแม่ผัวดังตัวแม่	จงดูแลปฏิบัติอย่าขัดข้อง
จงถือธรรมสุจริตจิตต์ประคอง	เสมอของเครื่องทรงอลงกรณ์
/*52อันโอวาทภัสดาเป็นภาระ	ที่เจ้าจะเชื่อฟังเขาสั่งสอน
คำติชมบรรดาประชากร	ให้บังอรเลือกเชื่อที่เนื้อธรรม
อันว่าการติชมเป็นลมปาก	แม้เชื่อมากเกินควรชวนถลำ
ทุกสิ่งในสากลไม่พ้นคำ	แห่งชนตำนิชี้หาที่ทราม
ดอกกุหลาบกลิ่นสีเป็นที่รัก	มีผู้ทักท้วงที่กิ่งมีหนาม
การถนอมสามัคคีให้ดีงาม	เป็นยอดความสุขใหญ่ในครอบครัว”
ถึงเวลาจวนเสด็จเจ็ดกษัตริย์	ก็ลาขัตติยวงศ์ทุกองค์ทั่ว
เสด็จจากโรงคัลคิดพันพัว	ให้หมองมัวหฤทัยจำไคลคลา
ขึ้นทรงช้างสัปคับระยับย้อย	ทหารคอยแห่แหนออกแน่นหนา
ท๎รุบทราชราชินีทรงลีลา	พร้อมเสนาอำมาตย์ญาติวงศ์
ทั้งประชาชาวราษฎร์ออกดาษดื่น	ยัดเยียดยืนพร้อมหน้ามุ่งมาส่ง
ครั้นได้ฤกษ์รีบรัดจัตุรงค์	เคลื่อนพลตรงมารัฐหัสดิน
จากบุรีแรมพักสำนักป่า	นอกสีมาบัญจาลสถานถิ่น
ดำเนิรตามมัคคุเทศก์สังเกตชิน	ข้ามโขดหินหุบผาในป่าดง
ชมลำเนาเขาไม้ในพนัส	เป็นขนัดแน่นหนาป่าระหง
พฤกษชาติสดชุ่มเปนพุ่มพง	ฝูงนกส่งเสียงแซ่อยู่แจจัน
เสียงผู้คนช้างม้าที่คลาคลาด	กัมปนาททั่วไปทั้งไพรสัณฑ์
ฝูงสัตว์ป่าแตกตื่นตั้งหมื่นพัน	แล่นถลันโลดโผนโจนทะยาน
ฝูงลิงค่างต่างวิ่งบนกิ่งไม้	ด้วยตกใจซ่อนซุกอยู่พลุกพล่าน
ชะนีโหนโยนตนหนีลนลาน	ตัวบ่างผ่านโผซุ่มตามพุ่มพง
/*53ดำเนิรพลผ่านมาในป่าชัฏ	พ้นพนัสแนวไม้ไพรระหง
ลุหัสดินกรุงไกรดังใจจง	ทราบถึงองค์บพิตรบิตุลา
โองการให้เตรียมสรรพรับพระหลาน	แต่งสถานที่ทางอย่างสง่า
ปักธงฉัตรเฉิดฉันริมมรรคา	และตามปราการพร้อมป้อมทวาร
เหล่าพระญาติและมหาเสนามาตย์	ประชาราษฎร์ปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
มาคอยรับรอท่าหน้าพระลาน	ต่างเบิกบานในกมลทุกคนไป
เมื่อปาณฑพภ๎ราดาเธอมาถึง	อึงคะนึงนี่นันสนั่นไหว
ด้วยสำเนียงราษฎรอวยพรชัย	หมอช้างไสช้างประทับเทียบกับเกย
ต่างลงจากช้างทรงอลงกต	งามพระยศโอ่อ่าดูผ่าเผย
เสียงประชาปรารมภ์แต่ชมเชย	จนล่วงเลยครรไลเข้าในวัง
อำมาตย์ใหญ่ต้อนรับคำนับน้อม	นำครรไลแวดล้อมอยู่พร้อมพรั่ง
ผ่านผู้คนเรื่อยมาดาประดัง	จนเข้ายังโรงคัลพรรณราย
พระราชายุรยาตรจากอาสน์รัตน์	มาจงหัตถ์หลานขวัญให้ผันผาย
พระเทพีศรีนาฏทรงยาตรกราย	จูงสองนางย่างย้ายเสด็จจร
พระราชาส้วมสอดกอดพระหลาน	ทั้งห้ากรานกราบองค์พระทรงศร
มีพระราชโองการประทานพร	ให้ภ๎ราดรหลานไท้ด้วยไมตรี
สมเด็จไท้เทพีกุนตีนาถ	นำพระราชสุณิสามารศรี
บังคมบาทราชาราชินี	สองไท้มีพจนารถประสาทพร
พระญาติหญิงยินดีศรีสะใภ้	ต่างปราศรัยรับรองสองสมร
ในพระยศยอดชั้นฐานันดร	ร่วมอาสน์องค์บังอรราชินี
/*54ธฤตราษฎร์ทรงธรรม์ตรัสบรรหาร	เพื่อสมานมัวหมองแห่งน้องพี่
ซึ่งอาฆาตแค้นใจเป็นไพรี	ให้ตั้งหน้าปราณีประนอมกัน
จึงตรัสแก่ทรงฤทธิ์ยุธิษเฐียร	“ลุงนี้เพียรผูกรักสมัครมั่น
เพื่อไมตรีหลานลูกได้ผูกพัน	สนิทฉันก่อนเก่าให้เนานาน
ลุงหวังให้วงศ์เราคือเการพ	กับปาณฑพพี่น้องปองสมาน
ผูกสมัครรักกันนิรันดร์กาล	ให้พระหลานครองซึ่งกึ่งสีมา
หลานจงตั้งกรุงใหม่ในจังหวัด	‘ปาณฑพปรัสถ์’ หรือที่ไหนตามใจหา
ตั้งเป็นเมืองพี่น้องสองภารา	เพื่อรักษาเกียรติคุณสกุลวงศ์
ต่อนี้ไปหัสดินบูรินทร์รัฐ	ก็ได้จัดแบ่งตามความประสงค์
ยุธิษเฐียรได้รัฐอัสดง	เป็นป่าพงว้าเหว่ทะเลทราย
ตะวันออกของพระทุรโยธน์	ธัญญโภชชาหารตระการหลาย
มีบ้านเมืองคับคั่งตั้งกระจาย	กันเรียงรายเรื่อยไปไม่กันดาร
บทที่ ๔ กรุงอินทรปรัสถ์ แห่งเจ้าปาณฑพ
/*55ครั้นต่อมาห้าหลานพระปาณฑพ	อพยพย้ายไปในสถาน
ตำบลปาณฑพปรัสถ์ทรงจัดการ	ให้เริ่มงานแผ้วถางสร้างนคร
สร้างมหาปราสาทราชฐาน	ป้อมปราการเวียงวังตั้งสลอน
ตัดถนนก่นสร้างหนทางจร	ทีใดดอนไขน้ำขุดลำคลอง
แปลงแดนดินถิ่นป่าเป็นนาไร่	มีน้ำไหลเอิบอาบจากมาบหนอง
ให้ชาวชนกินใช้ดังใจปอง	ตั้งบ้านช่องหากินเพิ่มภิญโย
ทำเรือกสวนไร่นาขึ้นหนาแน่น	เป็นปึกแผ่นคึกคักขึ้นอักโข
นับวันแต่แผ่ไปยิ่งใหญ่โต	เป็นที่โอฬารสิ้นทั่วดินแดน
สำเร็จเป็นกรุงไกรวิไลล้ำ	อยู่ริมน้ำยมนาสง่าแสน
พินิศกรุงรุ่งเรืองดังเมืองแมน	งามปราสาทมาตรแม้นไพชยนต์
มนเทียรล้อมพร้อมพรั่งตั้งติด ๆ	งามวิจิตรแจ่มฟ้าเวหาหน
มีพลับพลาท่าน้ำผ่องอำพน	อยู่ริมชลชูตาประชากร
มีสวนแก้วคู่ควรสวนสวรรค์	พิพิธพรรณ์พฤกษชาติดาษสลอน
อุตดมดอกออกช่ออรชร	เสียงภมรหวี่หวู่ ! ชูหทัย
มีสระโบกขรณีศรีสง่า	เห็นฝูงปลาว่ายคล่ำด้วยน้ำใส
ประดับบัวเบ็ญจพรรณอันอำไพ	ดัง ‘สุนันทา’ ในชั้นตรัยตรึงส์
/*56มีลำธารผ่านเลี้ยวแลเคี้ยวคด	เป็นหลั่นลดล้วนให้น้ำไหลถึง
มีห่านหงส์ว่ายเรียงส่งเสียงอึง	เป็นที่พึงพอตาสารพัน
มีสนามงามตาหญ้าระบัด	มีฝูงสัตว์เนื้อทรายเที่ยวผายผัน
นกยูงฟ้อนรำอยู่เป็นหมู่กัน	บนกิ่งพรรณพฤกษชาติกลาดสกุณี
เสียงจอแจ! แซ่ร้องคะนองขัน	บ้างโผผันไปมาอยู่ว้าวุ่น
ทุกสิ่งเพลิดเพลินใจยิ่งไพบุลย์	งามอดุลชวนชมนิยมยิน
สำเร็จสร้างพระนครบวรศรี	ดังบุรีมัฆวานตระการสิ้น
ขนานนามกรุงไกรดังใจจินต์	นคร ‘อินทรปรัสถ์’ จังหวัดชัย
เจ้าปาณฑพห้าองค์จึงทรงโปรด	ให้สมโภชพระบุรีพิธีไสย
มวลอำมาตย์ราษฎร์สิ้นถิ่นไผท	ต่างพร้อมใจเริ่มมีพิธีการ
อภิเษกบพิตรยุธิษเฐียร	เฉลิมราชมนเทียรเปลี่ยนสถาน
ขึ้นครองราชสมบัติชัชวาล	พระน้องปาณฑพล้อมพรั่งพร้อมกัน
ต่างประทับยับยั้งณวังใหม่	ทุกวังไพโรจน์ปานวิมานสวรรค์
ล้อมพระมนเทียรไทไม่ไกลกัน	ดังดาวห้อมล้อมจันทร์พรรณราย
ทรงแต่งตั้งเสนีมนตรีมุข	อำมาตย์ทุกตำแหน่งแบ่งขยาย
การปกครองท้องที่ให้มีนาย	เพื่อขวนขวายเสาะสร้างทางเจริญ
ประชาราษฎร์รื่นเริงบันเทิงทั่ว	ทุกครอบครัวครื้นครั่นด้วยสรรเสริญ
การพาณิชย์หัตถกรรมยิ่งดำเนิร	ขึ้นสูงเกินคาคคิดทุกกิจการ
ทั่วดินแดนแน่นหนาประชาชาติ	มาจากราษฎร์อื่นเข้าเนาสถาน
อินทรปรัสถ์พึ่งร่มพระสมภาร	เป็นข้าเบื้องบทมาลย์พระภูธร
/*57อินทรปรัสถ์แน่นหนาเป็นฝาฝั่ง	ด้วยกำลังภีย์โยสโมสร
คือดินแดนดื่นดาษราษฎร	เป็นกำลังราญรอนอรินทร์ภัย
กำลังทรัพย์คับคั่งพระคลังหลวง	และราษฎร์ปวงมั่งมีทวีใหญ่
กำลังพระปัญญาราชาไท	และปัญญาข้าใต้บทมาลย์
เพราะปรีชาทรงฤทธิ์ยุธิษเฐียร	ทรงพากเพียรดำกลผลพิศาล
ดำเนิรรัฐประศาสน์เปรื่องปราชญ์ญาณ	พระสมภารแผ่ผายกำจายจร
เมื่อพระราชมหาอาณาจักร์	ล้วนพร้อมพรักภีย์โยสโมสร
เพื่อเผยเกียรติเกริกหล้าสถาพร	พระภูธรเริ่มงานการมงคล
ตั้งพระราชพิธีศรีสวัสดิ์	‘ราชสูยยัชน์’ พิพัฒน์ผล
โองการให้น้องยากรีธาพล	เข้าเหยียบแดนสามนตราชา
เพื่อประกาศราชฤทธิ์ทุกทิศเทศ	ย่อพระเดชอ่อนน้อมอยู่พร้อมหน้า
รับอัญเชิญท้าวไทต่างไคลคลา	นำบรรณาการน้อมพร้อมทุกเมือง
พิธีราชสูยยัชน์จรัสผล	ท้าวสามนต์เฝ้าแหนออกแน่นเนื่อง
มหาพราหมณ์พรหมบุตรวุฑฒิเรือง	บำเพ็ญเรื่องไสยกิจทำพิธี
เฉลิมยศสมญา ‘มหาราช’	ทรงอำนาจทรงคุณวิบุลศรี
ดำเกิงเกียรติก่องหล้าทั่วธาตรี	พระบุรีผาสุกสนุกสบาย
ภายหลังกิจพิธีศรีสง่า	มีข่าวซ่าเซ็งแซ่ออกแพร่หลาย
บ้างชมเชียงเฉิดฉันพรรณราย	ชมอุบายปกป้องครองนคร
/*58บ้างชมวัตรจริยาประชาราษฎร์	ชมพระบาทบพิตรอดิศร
ลือถึงกรุงหัสดินยินขจร	ถึงภูธรทุรโยธน์ด้วยโจษกัน-
ถึงความงามพระบุรีศรีพิพัฒน์	อินทปรัสถ์กรุงไกรไอศวรรย์
จึงลาองค์พระบิดรจรจรัล	มาเยี่ยมขัณฑสีมาพระภ๎ราดร
พระเจ้าลุงนามพระ ‘ศกุนิ’	กับบริวารหลามตามสลอน
ครั้นถึงอินทรปรัสถ์ฉัตรนคร	มีการต้อนรับไท้ด้วยไมตรี
มีทหารแห่แหนแสนสง่า	อัญเชิญมาชมเมืองอันเรืองศรี
ทอดพระเนตรถิ่นฐานตระการมี	จนถึงที่วังราชปราสาทชัย
พระปาณฑพภ๎ราดาพาพระเชษฐ์	ชมนิเวศเวียงทองอันผ่องใส
ล้วนโอฬารเลิศยิ่งทุกสิ่งไป	ดังเวียงไทเทพท้าวดาวดึงส์
พระทุรโยธน์เยื้องย่างพลางพินิศ	สิ่งวิจิตรเหลือการประมาณถึง
ทุกสิ่งล้วนแลเพลินเดิรตะลึง	พลางรำพึงริษยาพระภ๎ราดร
ด้วยฝีมือจิตรกรรมที่ทำไว้	ทำให้ไท้ลนลานเหมือนการหลอน
เห็นผนังดังว่างเป็นทางจร	พระภูธรชนกักชะงักงัน
บางแห่งไท้ทรงเพลินดำเนิรนาด	น้ำพุสาดฝอยกลฝนสวรรค์
เปียกภูษาโซกกายละอายครัน	บางแห่งพลันถกผ้าภูษาทรง
เห็นเป็นน้ำลำรางเป็นอ่างแก้ว	หยักรั้งแคล้วคลาดคิดพิศวง
ด้วยไม่มีน้ำท่า, พาพระองค์	ตะลึงหลงจิตรกรรมซึ่งทำลวง
ทั้งนี้ทรงขวยเขินสะเทิ้นจิตต์	คะนึงคิดแค้นใจเป็นใหญ่หลวง
เธอตกลงปวงจิตต์ว่ากิจปวง	ล้วนเป็นบ่วงคล้องบาทให้พลาดแพลง
/*59บางครั้งเจ้าปาณฑพเห็นขบขัน	ทรงสรวลสันต์ล้อเล่นกลับเป็นแหนง
ทรงคิดแค้นต่าง ๆ ด้วยคลางแคลง	เห็นว่าแกล้งทำไว้ให้ได้อาย
กลับจากอินทรปรัสถ์ยังกลัดกลุ้ม	ดังเพลิงสุมอกอยู่ไม่รู้หาย
จึงเผยแผ่ความลับที่อับอาย	ออกบรรยายแก่พระศกุนิ
“พระลุงจงทรงทราบความหยาบช้า	แห่งภ๎ราดาปาณฑพให้ครบสิ !
พิษมันชาบปลาบใจกระไรชิ !	มันคงตริเตรียมการไว้นานครัน
เพื่อจงหวังตั้งหน้าคิดอาฆาต	หมิ่นประมาทหมายมอมกระหม่อมฉัน
ด้วยกิจการมารยาสารพัน	มันพากันตามมาเหมือนหมาใน
ดูหม่อมฉันดั้นด้นเข้าชนฝา	แล้วเฮฮา ! สรวลสันต์สนั่นไหว
ดูหม่อมฉันล้มหงายสบายใจ	และอะไรต่ออะไรเชิญไตร่ตรอง
หน้าหม่อมฉันอ่อนกว่าฝาผนัง	เมื่อชนปั๋งเข้าไปดังใครถอง
โนทันควันมันยังแสร้งแกล้งประคอง	แล้วยิ้มย่องเย้ยให้ด้วยใจมาร
อนิจจา ! ขาแข้งไม่แกล้งบอก	มีเปิกปอกมากอยู่โปรดดูหลาน
มันหัวเราะเยาะซ้ำเล่นสำราญ	เหลือจะดาลเดือดใจดังไฟลน
ทูลกระหม่อบบิดาก็ชาเฉื่อย	พระทัยเนือยไม่สังเกตในเหตุผล
เพราะเข้ายามความชรามาระคน	มิได้สนหฤทัยจะใคร่ครวญ
ได้แต่ฟังมนตรีที่ปรึกษา	ซึ่งเหมือนอาศิรพิษไม่ผิดผวน
อ้ายเหล่าร้ายขายเจ้าเฝ้าแต่กวน	ทูลชักชวนท้าวให้พระทัยเบา
แบ่งเขตต์แดนหม่อมฉันให้มันกึ่ง	ไม่ควรซึ่งเขาจะได้ก็ให้เขา
/*60ไม่ช้าพระบิตุราชผู้ปราศเชาวน์	จะต้องเต้าเนรเทศถูกเฉดไป
นั่นแหละจักทรงรู้ว่างูพิษ	แต่หมดคิดผันแปรเข้าแก้ไข
เพราะมันสายล้นพ้นต้องจนใจ	ทั้งนี้ได้พูดพร่ำเพราะจำเป็น
มันสอพลอออเออเสนอกิจ	ล้วนคายพิษอันธพาลท่านก็เห็น
ยิ่งคิดไปใจช้ำแสนลำเค็ญ	แทบเลือดตาจะกะเด็นไม่เว้นวัน
มันโกยทรัพย์นับล้านให้ปาณฑพ	เพราะมันคบคิดคดกบฎฉัน
มิใช่เยาว์วัยอยู่ไม่รู้ทัน	จะได้ดันเสียงร้องทวงของมา
หม่อมฉันจดจำไว้ด้วยใจป้ำ	จะขอทำสงครามให้งามหน้า
ขอจับอ้ายไพรีผู้บีฑา	เอามาฆ่าเสียให้หมดไม่ลดกร
แล้วจะตายก็ไม่ว่าจริงหนาท่าน	ขอสมการปรารถนาแห่งข้าก่อน
ที่จริงกองทวยหาญจะราญรอน	ของเราอ่อนแออยู่เพราะดูดาย
ไม่เพียงพอต่อสู้หมู่อมิตร	ยิ่งคิดคิดแล้วให้ฤทัยหาย
ส่วนไพรีมีพหลพลนิกาย	เป็นหลายรายรวมกันล้วนมั่นคง
ทั้งม้ารถคชพลมีล้นหลาม	เข้าสงครามได้ดังตั้งประสงค์
ล้วนสง่ากล้าหาญชาญณรงค์	ประหนึ่งผงตำตาพาระคาย
โอ! ชีวิตหม่อมฉันเหมือนจันทร์ดับ	มีแต่อับอายอยู่ไม่รู้หาย
ชีวิตศูนย์เสียเมื่อไรไม่เสียดาย	เหมือนร่างกายนกกาไม่ว่าเลย”
ศกุนิฟังไขใจกระหาย	พอลงท้ายถ้อยคำร่ำเฉลย
ด้วยสันดานหยาบหยามอยู่ตามเคย	คอยจ้องเอ่ยสอพลอทูลต่อเติม
เมื่อเห็นพระทุรโยธน์พิโรธร้าย	จึงบรรยายยุยงทูลส่งเสริม
/*61ให้เคืองแค้นแน่นหนาขึ้นกว่าเดิม	แล้วจึงเริ่มบรรยายขยายกล
“ซึ่งรับสั่งทั้งนี้ไม่มีผิด	เพราะเหลือคิดจะประจัญให้ยั่นย่น
ด้วยปาณฑพครบถ้วนกระบวนพล	มีสามนตกษัตริย์จรัสฤทธิ์
ถึงแม้เราเบาบางในทางยุทธ์	ไม่ควรหยุดยั่นท้อระย่อจิตต์
ซึ่งตรัสว่า ‘อยากตายวายชีวิต’	นี้ยังผิดท่วงทีวีรชน
เหมือนปลาหมอต่อสู้ฤดูแล้ง	จนเกล็ดแห้งก็ยังเกลือกเฝ้าเสือกสน
หมดแรงกายหมายแสวงทางแรงกล	ไม่ควรย่นย่อใจคิดใคร่ตาย
ความขายหน้าอาภัพเหมือนกับแผล	มียาแก้เหมาะกันก็พลันหาย
ความชะนะจะเป็นยาพาทำลาย	ให้ความอายแห้งเหือดไม่เดือดแด
ก่อนความอายอัปยศจะหมดศูนย์	ขอทำนูลแนะยารักษาแผล
คืออุบายการพะนันคิดผันแปร	เปนกลแก้แค้นเขาอย่างเบาใจ
ยุธิษเฐียร, พระองค์ก็ทรงเห็น	เธอชอบเล่นสะกามาแต่ไหน
เชิงสะกาข้าบาทขยาดใคร	อาจเอาชัยด้วยอุบายเป็นก่ายกอง
เอาโลหะถ่วงไว้ในลูกบาศก์	ถึงสามารถมือดีไม่มีสอง
ก็แพ้ขาดอาจล่อต่อให้รอง	ยั่วให้กองเดิมพันธุ์ขันทวี
เจ้าปาณฑพมือดีแต่ทีเซ่อ	ถึงแม้เธอดีอย่างไรเราไม่หนี
ล่อให้เธอมีชัยจนได้ที	แล้วขยี้เสียให้แย่เหลือแต่ตัว
จักให้ถึงถือกะลาเป็นยาจก	บ้านเมืองตกเป็นของเราเอาให้ทั่ว
เมื่อเห็นความโง่เขลายิ่งเมามัว	จึงค่อยยั่วเย้าใจให้พะนัน
ถ้ามีชัยคืนถิ่นทั้งสินทรัพย์	ถ้าแพ้ขับเนรเทศจากเขตต์ขัณฑ์
/*62ให้ซัดเซเตร่ไปในอรัญ	สิบสองพรรษากาลคงลาญชนม์
ขอพระองค์จงตรองให้ถ่องแท้	ข้าบาทแน่ใจเห็นว่าเป็นผล
ไม่อาจผลาญไพรีด้วยรี้พล	แต่ผจญด้วยอุบายคงพ่ายเรา”
พระทุรโยธน์ฟังลุงปรุงประจบ	ยินดีลบล้นเหลือทรงเชื่อเขา
คิดอาฆาตญาติตัวจนมัวเมา	สั่งให้เจ้าศกุนิเริ่มริการ
บทที่ ๕ การพะนันน่าสยดสยอง
/*63ครั้นเตรียมเสร็จสมหมายอุบายลับ	เตรียมต้อนรับเตรียมนิวาสราชฐาน
พระหน่อไททุรโยธน์แสนโปรดปราน	จึงเข้าเฝ้าภูบาลพระบิดร
พลางประณตจดนลาตแทบบาทไท้	ร่ำพิไรทูลกิจอดิศร
แสร้งกันแสงโศกศัลย์รำพันวอน	เนตรภูธรเยิ้มหยัดอัสสุชล
“ข้าแต่องค์พระชนกผู้ปกเกล้า	ข้าบาทเศร้าโศกแสนคับแค้นล้น
ด้วยปาณฑพหลานยาทั้งห้าคน	ซึ่งจุมพลปราณีแบ่งที่ทาง
แสนโอหังตั้งแข็งเหมือนแมงป่อง	ซึ่งลำพองผันผกกะดกหาง
เห็นผู้คนยกยอทำข้อกาง	บัดนี้สร้างกรุงไกรออกใหญ่โต
หัสดินบุรีเคยมีชื่อ	บัดนี้หรือย่อมเยาว์ว่าเขาโข
ทั้งปราสาทราชฐานตระการโอ!	ล้วนแต่โสภายิ่งทุกสิ่งไป
ท้องพระคลังคั่งคับด้วยทรัพย์สิน	ดังเมืองอินทร์ลอยมาก็ว่าได้
ข้ามหน้าเราเหลือแสนน่าแค้นใจ	ข้าบาทไม่อยากอยู่ให้ดูแคลน
สู้วอดวายตายหนีเสียดีกว่า	ในอกข้าบาทช้ำระกำแสน
นี่หากลุงศกุนิช่วยตริแทน	บรรเทาแค้นขุ่นลงจึงคงชนม์
ท่านชี้แจงแยบคายอุบายให้	ข้าบาทไตร่ตรองเห็นว่าเป็นผล
อาจหักราญคู่แข่งด้วยแต่งกล	ให้มัวมนท์เมาข้างทางพะนัน
/*64จักเชิญองค์พระกนิษฐ์ยุธิษเฐียร	มามนเทียรที่แต่งไว้แข่งขัน
เล่นสะกาท้าเติมซึ่งเดิมพันธุ์	ซึ่งหมายมั่นว่าชะนะทุกกะดาน
เอาด้วยกลจนกว่าข้าพระบาท	ได้คืนราชสมบัติพัสถาน
ซึ่งตบแต่งแบ่งขาดพระราชทาน	มาสู่ร่มสมภารดังเดิมมา
แม้ข้าบาทขาดโชคโฉลกลาภ	จะรับบาปโดยดีสู้หนีหน้า
ให้เขาได้ปกป้องครองสีมา	เป็นราชาเชิดอยู่แต่ผู้เดียว
มิฉะนั้นข้าต้องปกครองครบ	ไม่ควรลบหักอีกเป็นซีกเสี้ยว
แคว้นหนึ่งมีสองไท้ไม่ได้เจียว	ต้องขับเคี่ยวแข่งกันนิรันดร์ไป
ราศีหนึ่งดาราคู่ราศี	จะต้องมีหมู่หนึ่งจึงจะได้
จะให้มีหลายหม่ดูกระไร	ภูวไนยจงคิดพินิจตรอง”
ธฤตราษฎร์ฟังพจน์โอรสรัก	ดำรัสตักเตือนไปมิให้หมอง
“ลูกเอ๋ย! กลีบตาเจ้า, เจ้าก็มอง	ไม่เห็น, ผองชนเห็นได้เด่นชัด
ความเศร้าใจใหญ่โตด้วยโทษะ	ชั่วขณะคลั่งไคล้ใจวิบัติ
ด้วยไฟคือโทษะเผามนัส	ไม่เป่าปัดหรือไฉนอย่างไรกัน
โทษัคนีมีอยู่ครู่ขณะ	ควรหรือจะผลาญญาติคิดคาดคั้น
เขาได้ทนทุกข์ยากลำบากครัน	ควรผ่อนผันให้เขาเนาสราญ
ก่อร้ายต่อไพรีมีอำนาจ	เหมือนปลุกราชไกรสรมาย้อนผลาญ
อนึ่งเรื่องการพะนันอันธพาล	อย่ามาขานชื่อให้พ่อได้ยิน
มันมีแต่แส่เพาะความเคราะห์ร้าย	พาฉิบหายย่อยยับแห่งทรัพย์สิน
ฟังแสยงเยี่ยงตนเปื้อนมลทิน	เหมือนกลากกินหูเหืองฟังเรื่องมัน
/*65พ่อแสนเบื่อเหลือจะอนุญาต	เพราะขยาดแหยงจิตต์ให้คิดพรั่น
ถามวิทูรดูบ้างเห็นต่างกัน	หรือเป็นอันเห็นพ้องลองบรรยาย”
พระวิทูรทูลพลันเพราะคันโอษฐ์	“ประทานโทษข้านี้ขอชี้ถวาย
แต่โดยสิ่งจริงใจใช่อุบาย	ด้วยมุ่งหมายสัทธรรมนำเจริญ
ไม่เท็จทูลสอพลอแต่พอให้	นายพอใจพอกรรณได้สรรเสริญ
เหตุนี้คำหม่อมฉันมักพันเอิญ	จะก้ำเกินก่อให้ผิดใจนาย
ครั้งนี้เห็นค่อนข้างเป็นอย่างนั้น	ขอทรงธรรม์ตรองความให้งามหลาย
กระหม่อมฉันเห็นว่าน่าละอาย	ที่มุ่งหมายแย่งสินและดินแดน
จากพี่น้องของไท้ด้วยใจคด	อัปยศอัปลักษณ์เสียศักดิ์แสน
ภายหน้าผลป่นปี้ถึงบี้แบน	จักมาแทนที่ผลซึ่งตนปอง
ข้าพระบาทเห็นว่าเป็นหน้าที่	ซึ่งจะชี้แจงการณ์สารสนอง
เตือนพระองค์ทรงชัยโปรดไตร่ตรอง	ความคิดของข้าเห็นเป็นฉะนี้”
ความไม่พอหฤทัยในพระบาท	ธฤตราษฎร์บิตุรงค์ผู้ทรงศรี
ซ้ำวิทูรค้านต่อข้อคดี	ทำให้มีริษยาขึ้นกว่าเดิม
ให้บังเกิดมานะไม่ละลด	กิจกำหนดเตรียมไว้ก็ได้เริ่ม
ส่งทูตไปลวงล่อคิดต่อเติม	เฝ้าผูกเพิ่มไมตรีทุกวี่วัน
แล้วจึงเชิญปาณฑพครบทั้งห้า	เสด็จมายังนิเวศน์ณเขตต์ขัณฑ์
เล่นสะการ่าเริงเชิงพะนัน	ตามเยี่ยงฉันญาติเชื้อเพื่อสำราญ
ยุธิษเฐียรบพิตรอดิศร	เกียรติกำจรโจษแจแผ่พิศาล
ประชาราษฎร์รื่นร่มพระสมภาร	ด้วยภูบาลทรงธรรมอันอำไพ
/*66พระทรงโปรดเล่นสะกากีฬาหลวง	นี้เป็นบ่วงคล้องบาทไม่คลาดได้
ทรงรับเชิญทุรโยธน์โปรดกระไร	มอบกรุงไกรแก่มหาเสนาบดี
ชวนมารดามหิษีและสี่น้อง	พร้อมด้วยผองเสนาสง่าศรี
เสด็จจากอินทรปรัสถ์สวัสดี	ถึงบุรีหัสดินดังจินดา
สมเด็จไท้ธฤตราษฎร์พระญาติพร้อม	มาแห่ห้อมทรงธรรม์ด้วยหรรษา
พาเสด็จสู่วังอลังการ์	รับรองผาสุกใจทั้งไพร่นาย
ครั้นเสร็จการต้อนรับประทับพัก	ณตำหนักโอฬารตระการหลาย
ก็เริ่มต้นเล่นสะกาตามท้าทาย	กับเจ้าชายทุรโยธน์ด้วยโปรดปราน
แสนสงสารบพิตรยุธิษเฐียร	ไม่ทราบเสี้ยนศึกร้ายหมายประหาร
เขาถ่วงลูกบาศก็ไว้ด้วยใจพาล	ทุกกะดานภูบดีไม่มีชัย
ปรึกษาพี่น้องกันว่าวันร้าย	จึงฉิบหายปี้ป่นทนไม่ไหว
จึงหยุดพักพ้นวันเปนจัญไร	เล่นวันใหม่ก็ไม่สมอารมถ์เปอง
ยิ่งทรงแพ้พาให้ใจกระหาย	หมดเสียดายทรัพย์สินสิ้นทั้งผอง
มีเท่าใดใฝ่หาเอามากอง	จนเงินทองสิ้นองค์ทรงเดือดดาล
พระพักตร์มืดหมดอายหมายชะนะ	ไม่เลือกละม้ารถคชสาร
ทรงปลดเปลื้องเครื่องทรงอลงการ	ตีประมาณค่าเติมเป็นเดิมพันธุ์
ก็แพ้เขาเบาองค์แทบทรงคลั่ง	ไม่หยุดยั้งหฤทัยคิดใฝ่ฝัน
เอาสมบัติในพระคลังตั้งพะนัน	ที่สุดขัณฑาสีมาอาณาจักร
ก็แพ้รุดหลุดหัตถ์ให้อัดอั้น	ถึงกระนั้นยังกระหายสิ้นขายพักตร์
เอาสี่น้องและองค์พระทรงศักดิ์	ที่สุดองค์นงลักษณ์เท๎ราปที
/*67เข้าขันสู้กู้ชัยก็ไม่สม	กลับล่มจมสารพัตรน่าบัดสี
เสียพระน้องปองรักด้วยภักดี	เสียเทวีร่วมใจอาลัยลาน
พระภิษม์, พราหมณ์โท๎รณะ, พระวิทูร	ต่างอาดูรด้วยพระองค์คิดสงสาร
ฝ่ายพระกรรณยิ้มละไมด้วยใจพาล	กับกุมารทุศศาสน์ราชกนิษฐ์
แห่งองค์พระทุรโยธน์ปราโมทย์นัก	ต่างพะยักเย้ยเยาะด้วยเหมาะจิตต์
พระทุรโยธน์ชื่นชมด้วยสมคิด	ประกาศิตสั่งวิทูรพูลฤดี
“ไปนำนางกฤษณามาในห้อง	ข้าอยากมองดูหน้านางทาสี
ซึ่งเดิมเด่นเป็นมหาราชินี	ยังจะมีหยิ่งยศหรือลดลง”
พระวิทูรทานทัดขัดบรรหาร	“ขอประทานโทษข้าฝ่าประสงค์
ข้าบาทเห็นเป็นโทษโปรดอย่าทรง	กระทำ, คงเกิดมีกลีภัย
เหมือนยั่วปาณฑพให้ผูกใจแค้น	ดังเพลิงแล่นลุกฮือกระพือไหม้
เอานางมาว่าเย้ยเห็นเลยไป	เหมือนหมิ่นต่ออรทัยด้วยใจจินต์
หมิ่นอย่างยั่วโทโษให้โตเติบ	จะกำเริบลามลุกไปทุกถิ่น
ตลอดเม็ดกรวดทรายรายแผ่นดิน	นครอินทรปรัสถ์เป็นศัตรู
ทุรโยธน์ฟังขัดทรงตรัสพ้อ	พลางด่าทอกริ้วกราดตวาดขู่
โกรธวิทูรฉุนเฉียวไม่เหลียวดู	“เฮ้ย ! ใครอยู่นั่นหวาอย่าช้าที
ไปเกาะนางกฤษณามาให้ได้	เร็วเข้า ! ไปเร็วพลันขมันขมี”
ราชบุรุษจึงพลันอัญชลี	รีบไปที่พระตำหนักห้องพักนาง
วิทูรผู้ซื่อสัตย์เหลือขัดไท้	ถอนใจใหญ่นึกบ่นด้วยหม่นหมาง
“โอ้ ! ทุรโยธน์หยาบใหญ่น้ำใจวาง	ทอดทิ้งทางธรรมสิ้นไม่ยินดี
/*68นิยมทางทุจจริตคิดสมคบ	มุ่งประสพแต่อบายไม่หน่ายหนี
เมื่อหว่านพืชใดลงก็คงมี	ผลตามที่หว่านไว้มิได้แปร”
สงสารเจ้าเท๎ราปทีผู้มีศักดิ์	ไม่ประจักษ์ภัยพ้องโดยถ่องแท้
ประทับแท่นแสนห่วงในดวงแด	อยากทราบแพ้และชะนะตกกะใคร
พอบุรุษรับสั่งมายังห้อง	ดูทำนองอาจองค์น่าสงสัย
มาถึงทูลข้อความแก่ทรามวัย	ตามที่ไท้ทุรโยธน์โปรดบัญชา
ตกพระทัยไหวหวั่นสั่นสะท้าน	ทรงห้ามการเศร้าไว้แต่ในหน้า
แข็งพระทัยไต่ถามตามสงกา	“พนายจ๋า ! ฉันฟังดูยังแคลง
โสตฉันฟังถูกแท้แน่ละหรือ?	ท่านผู้ถือเที่ยงตรงจงแถลง
หรือสามีดีฉันท่านแสดง	ว่าแพ้แข่งขันสิ้นยังกินใจ
หรือทรงเสียพระสติดำริหลง	เอาเมียลงเล่นสะกาว่าไฉน?
หรือหมดทรัพย์สิ้นท่าว่ากระไร?	โปรดบอกให้ชัดหน่อยจะคอยฟัง”
ราชบุรุษทูลว่า “หามิได้	สติให้ดังเดิมไม่เคลิ้มคลั่ง
แต่ทรงเสียทรัพย์สินสิ้นพระคลัง	และเสียทั้งแดนดินถิ่นนคร
เสียพระน้องเสียองค์ผู้ทรงราชย์	เสียพระนาฏราชินีศรีสมร
แก่ท้าวไททุรโยธน์, โปรดให้จร	มาตามองค์บังอรเสด็จไป”
พระนางฟังคั่งแค้นด้วยแสนเศร้า	แข็งบรรเทาโศกศัลย์ไม่หวั่นไหว
ขยับองค์ทรงยืนฝืนพระทัย	แถลงไขด้วยแค้นแน่นกมล
ถ้าราชาสามีของดีฉัน	เอาพระองค์ลงพะนันเป็นชั้นต้น
เมื่อแพ้เขาก็เป็นทาสอนาถจน	ก็หลุดพ้นภูมิเก่าเป็นเจ้านาย
/*69จึงหมดสิทธิ์จะเอาฉันพะนันเขา	เพราะทาสเปล่าทรัพย์สินสิ้นทั้งหลาย
ฉันยังเปนราชินีน๋ะ! พี่ชาย	ทาสจะขายฉันได้อย่างไรกัน?
ไปบอกแก่ภัสดาดังว่านี้	ว่า ‘ไม่มีผู้ใดเคยได้ฉัน’
ราชบุรุษฟังคำนางรำพัน	ครั้นจบผันจรดลสู่มนเทียร
จึงนำคำราชินีขึ้นชี้ไข	แก่ท้าวไททรงฤทธิ์ยุธิษเฐียร
พระทุรโยธน์ด่าทอว่าล้อเลียน	เกาพระเศียรแสนโกรธพิโรธแรง
ดำรัสใช้ทุศศาสน์ราชอนุช	“เร็ว! ไปฉุดโฉมนางแม่คางแข็ง
มาเฝ้าเราที่นี่มาชี้แจง	ให้แจ่มแจ้งต่อหน้าประชาชน”
ฝ่ายว่าองค์อนุชพระทุศศาสน์	หินชาติจิตต์ใจไร้กุศล
ถือรับสั่งรีบรัดมาบัดดล	กรากเข้าห้องนฤมลเท๎ราปที
ครั้นถึงทูลนงเยาว์ “โอ้! เจ้าหญิง	ผู้ยอดมิ่งบัญจาลพิศาลศรี
เธอไม่รู้หรือว่าท่านสามี	เอาเธอตีเป็นทรัพย์นับพะนัน
บัดนี้เธอตกลงคงเป็นสิทธิ์	แก่บพิตรทุรโยธน์,โปรดให้ฉัน-
พาเธอไปเฝ้าองค์พระทรงธรรม์	ตามอย่างฉันที่เป็นนายข้างฝ่ายเธอ
บัดนี้เธอตกไปในฐานะ	เป็นบาทบริจาริกาเหนอ!
แม่ตาแจ๋วจัดจ้านการบำเรอ	คงโปรดเลอเลิศลอยอย่าน้อยใจ”
นางสดับวาจาปรามาส	หมิ่นประมาทเหลือล้นพ้นวิสัย
พระกายสั่นริกรัวด้วยกลัวภัย	ดาลพระทัยขึ้งแค้นแน่นพระทรวง
พระหัตถ์สองป้องพักตร์ทรงลักเศร้า	มิให้เจ้าทุศศาสน์เอื้อมอาจล่วง
ดูถูกนาง, ปรางเผือดเดือดระลวง	บัดเดี๋ยวช่วงโชติเลือดด้วยเดือดดาล
/*70หทัยเต้นเช่นตีเภรีย่ำ	ให้ทรงอ้ำอึ้งอกสะทกสะท้าน
นางกะโดดโลดออกนอกทวาร	ให้พ้นการจับต้องในห้องใน
พลันทุศศาสน์ผาดโผนกระโจนเข้า	ไปจิกเกล้ากัลยาไม่ปราศรัย
สงสารเจ้าเท๎ราปทีไม่มีใจ	พักตร์ทรามวัยเผือดสีฉวีวรรณ
อ่อนพระกายบ่ายเกล้าตามเขาคร่า	ดังต้นไม้เมื่อพายุพัดผัน
ย่อมออนเอนเบนลู่ไม่ชูชัน	พระนางยันย่อเข่าลงเฝ้าวอน
“โปรดอย่าต้องอินทรีย์ให้มีหม่น	ด้วยมือมลทินมัวเหมือนตัวหนอน
ท่านสุภาพทราบแท้เป็นแน่นอน	ผมบังอรสตรีนี้ศักดิ์สิทธิ์
ธรรมดานารีที่สุภาพ	แต่งกายหยาบน่าอายระคายคิด
จักให้เฝ้าท้าวไทไม่สนิท	จงมีจิตต์กรุณาโปรดปราณี”
ทุศศาสน์ผู้ใจดำอำมหิด	ไม่พินิจฟังว่ามารศรี
จักวิงวอนสักเท่าไรไม่ไยดี	ตอบวจีนางไปด้วยใจพาล
“ไมว่ามีผ้าทรงหรือองค์เปล่า	ต้องไปเฝ้าทรงธรรม์ตามบรรหาร
จงเดิรตามข้าพเจ้าอย่าเนานาน	แม้นดื้อด้านก็จะลากกระชากไป”
ฝ่ายนงเยาว์เท๎ราปทีหมดที่หวัง	ต้องเซซังผายผันจิตต์หวั่นไหว
ภูษาทรงย่อยยับคับฤทัย	ชลนัยน์นองเนตรทุเรศครัน
พระเกศยุ่งเหยิงยับด้วยจับคร่า	ถึงสภาออมอดกำสรดศัลย์
เห็นผู้คนกล่นกลุ้มชุมนุมกัน	นางจึงบรรยายข้อขออภัย
“ข้าแต่ท่านผู้ประธานสถานนี้	โปรดปราณีตูข้าอัชฌาสัย
ที่แต่งตนกลนี้บัดสีใจ	ยกโทษให้ข้าเจ้าผู้เข้ามา”
/*71พระภิษม์ผู้อาวุโสพราหมณ์โท๎รณะ	อีกหมู่อมาตย์นั่งประดังหน้า
เหลือบเห็นองค์อัคเรศเวทนา	ต่างไม่กล้ามองดูอดสูใจ
แต่องค์พระทุรโยธน์ผู้โหดเหี้ยม	สันดานเปี่ยมทุจจริตเป็นนิสสัย
ประภาษสั่งดังลั่นสนั่นไป	“ทุศศาสน์ ! ไวเข้าน้องเปิดของดี
เปลื้องภูษาผ้าสะไบอย่าให้เหลือ	ชมผิวเนื้อนวลนางสำอางศรี
ให้เห็นเต็มดวงตาพี่ยาที !	เร็วหน่อยพี่อยากชมให้สมปอง”
พอวาจาลามกตกจากโอษฐ์	แสยงโสตผู้ฟังสิ้นทั้งผอง
ต่างตะลึงลานลนชักขนพอง	เพราะเป็นของอุกอาจอุจาดครัน
เกิดเรรวนป่วนปั่นไหวหวั่นวุ่น	บางท่านขุ่นแค้นเหลือตัวเนื้อสั่น
เอามือคลำด้ามกะบี่ยักยี่ยักยัน	ทำดังนั้นโกรธเหมือนค่อยเคลื่อนคลาย
ทุศศาสน์ผู้ใจพาลปานพระพี่	ฟังวจีทุรโยธน์ผู้โหดร้าย
ตรงเข้ายึดเยื้อแย่งเครื่องแต่งกาย	ตามพี่ชายบัญชาไม่ช้าที
แสนสงสารเท๎ราปทีนารีนาถ	ให้หวั่นหวาดพระกมลเสือกสนหนี
นางขอความช่วยเหลือเอื้ออารี	จากท่านที่นั่งดูทุกผู้ไป
“ข้าแต่ท่านหัวหน้าเจ้าขา ! ท่าน	โปรดสงสารข้าน้อย, ปล่อยไฉน
ท่านก็มีภรรยาธิดา, ไย	จึงปล่อยให้สตรีผู้มีธรรม
ถูกข่มเหงหยาบช้าต่อหน้าท่าน	ด้วยอาการหินชาติอุบาทว์ล้ำ
จะนิ่งอยู่ดูใจให้เขาทำ	ทรกรรมแก่สตรีนี้หรือไร?
ประทานโทษกรุณาตูข้าด้วย	พระเจ้าช่วยเถิดเจ้าข้า ! ขออย่าให้
ข้าเจ้ารับอับอายร้ายสุดใจ	ท่านนิ่งได้หรือเจ้าขา ? โปรดปราณี”
/*72ต่อนี้เงียบเหงาอยู่สักครู่หนึ่ง	พระนางจึงกล่าวซ้ำคำฉะนี้
“โอ้! ไฉนนิ่งอยู่, ท่านผู้ดี	หรือไม่มีท่านผู้ใดใครสักคน
จะเอ็นดูชูหัตถ์ขึนปัดป้อง	เพื่อคุ้มครองกิตติศักดิ์อัครผล
แห่งสตรีอาภัพผู้อับจน	ซึ่งหามลทินใดมิได้เลย
โอ้! อำนาจชาติกุรุที่กุก่อง	โอ้! เกียรติของภารตปรากฏเผย
ตลอดหล้าปรารมภ์แต่ชมเชย	ยังไม่เคยขาดลือระบือนาม
บัดนี้ศูนย์สิ้นแท้แน่ละหรือ?	กษัตริย์ผู้ตรูชื่อลือสนาม
เลิกเป็นนักรบร่นย่นสงคราม	ปล่อยให้ทรามเสื่อมชื่อหมดหรือไร”
จึงพากันนิ่งได้ไม่อุจาด	หรืออยากมองของประหลาด, ไม่หวาดไหว-
ต่ออธรรมทุจจริต โอ้! จิตต์ใจ	จักนิ่งได้หรือท่านวิจารณ์ดู”
พระภิษม์ฟังคั่งแค้นด้วยแสนโกรธ	เหลือพิโรธรั้งใจแทบไม่อยู่
โท๎รณพราหมณ์ฮึดฮัดกำหมัดชู	ดังจะจู่หยักรั้งเข้าสังเวียน
วิทูรโอดครวญช่วยงงงวยอยู่,	พระภิมผู้พระกนิษฐ์ยุธิษเฐียร
แกว่งคทาด่าก้องห้องมนเทียร	ศาบานตั้งหวังเพียรมิเว้นวาย
ขอกินเลือดทุศศาสน์ผู้ชาติเขลา	ขอตีเข่าทุรโยธน์ผู้โหดร้าย
ให้ย่อยยับด้วยคทาก่อนหน้าตาย	เพื่อแก้อายแห่งเจ้าเท๎ราปที
ทุรโยธน์เห็นคนอลหม่าน	ต่างรำคาญเคืองขัดเรื่องบัดสี
กลับเหิมฮึกคึกใจไขวจี	แก่ธรรมบุตรโดยที่ตนมีชัย
“เธอผู้ซื่อถือสัตย์จงตรัสชี้	ให้ผู้ที่พิศวงสิ้นสงสัย
เธอเสียทรัพย์ทุกสิ่งจริงหรือไร?	เสียเวียงชัย, เสียน้อง, ตัวของเธอ
/*73เสียทั้งพระมหิษีผู้มียศ	แก่เราหมดหรือไฉนอย่าไพล่เผลอ
บอกเขาหน่อยเพื่อกันฝันละเมอ	แห่งผู้เซ่อเซอะสิ้นซึ่งคำนินทา”
ยุธิษเฐียรก้มหน้าไม่กล้าตอบ	พระกรรณชอบชูคอหัวร่อร่า
แต่พระภิษม์เนตรช้ำหล่อน้ำตา	ไม่พูดจาทัดทานประการใด
เป็นเวลาสายัณห์ตะวันอ่อน	รังสีรอนโรยแรมไม่แจ่มใส
วิหคเหิรหารังสะพรั่งไป	นภาลัยแดงดีดังสีคำ
พราหมณ์ทั้งหลายร่ายเวทตามเพศไสย	เมื่อสมัยสนธยาเวลาค่ำ
ธฤตราษฎร์บิตุรงค์ผู้ทรงธรรม	พระทัยสำราญรื่นชื่นกมล
ทรงสดับลางร้ายข้างภายนอก	หมาจิ้งจอกหอนร้องน่าพองขน
ตกพระทัยไหวหวั่นพรั่นสกนธ์	ณบัดดลภูบดินทร์ยินวิทูร
กะหืดกะหอบทูลคดีที่สลด	เรื่องโอรสภูเบนทร์นเรนทร์สูร
ได้ก่อบาปหยาบช้าเกิดอาดูร	ตามเค้ามูลมีมาสารพัน
กษัตรย์บอดทอดถอนฤทัยท่าน	พระโองการเสียงเบากะเส่าสั่น
“อ้ายลูกบาปหยาบช้าใจอาธรรม์	มันทำฉันให้ตรมระทมทรวง
ดูเถิดก่อความอายให้ขายหน้า	ถึงราชาบัญจาลและหลานหลวง
มันแกล้งทำอรทัยให้ระลวง	เป็นการล่วงเกินเจ้าเท๎ราปที
ผู้ทรงคุณบริสุทธิ์งามผุดผ่อง	ทำให้ต้องลางร้ายทำลายศรี
ขอไหว้ไท้เทวดาอย่าให้มี	ความกลีลุกลามขึ้นตามลาง”
โปรดให้นำกฤษณาเข้ามาเฝ้า	พระตรัสเล้าโลมใจให้ใสสร่าง
“โอ้! พระหลานรักยิ่งผู้มิ่งนาง	จงเบาบางเดือดดาลสงสารลุง
/*74บุตรของลุงเลวทรามทำหยามหยาบ	พอลุงทราบสงสารดาลสะดุ้ง
ลุงจักเข้าช่วยเหลือเอื้ออำรุง	พระหลานจุ่งยกให้อภัยมัน
ขออย่าให้เทวทัณฑ์ฉกรรจ์กาจ	ด้วยอำนาจพระเป็นเจ้าเนาสวรรค์
ลงกระหม่อมมันผู้ลบหลู่ธรรม์	จงถือขันตีเถิดประเสริฐดี
ปรารถนาสิ่งไร ? ลุงใคร่ถาม	จะให้ตามปรารถนามารศรี
ฝ่ายว่าองค์นงเยาว์เท๎ราปที	น้อมโมฬีบรรยายถวายชัย
“ขอพระองค์ทรงคุณการุณย์เลิศ	จงกอบเกิดความสุขทุกสมัย
จงโปรดให้ภัสดาข้าเป็นไทย”	สมเด็จไท้ธฤตราษฎร์ประสาทพลัน
ทรงให้พรเท๎ราปทีครั้งที่สอง	นางสนองทรงเดชขอเขตต์ขัณฑ์
พร้อมเสนาอาวุธยุทธภัณฑ์	พระทรงธรรม์อนุญาตประสาทพร
“โอ้! ที่หลานร้องขอไม่พอโทษ	ที่ทุรโยธน์ทำไว้ไม่หลุดถอน
ลุงให้พรครั้งที่สามแก่งามงอน	เชิญบังอรเลือกขอให้พอใจ”
นางฟังราชโองการพระผ่านเผ้า	จึงน้อมเกล้าชี้แจงแถลงไข
‘ข้าแต่องค์ภูบดินทร์ปิ่นไผท	ข้าเกิดในวงศ์กษัตริย์จรัสนาม
จักไม่ขอเกินควรรบกวนไท้	ตามที่ได้กรุณาคราที่สาม
เป็นการขอจู้จี้ดังชีพราหมณ์	จะเกินงามเกินร่มพระสมภาร”
จงโปรดให้ภ๎ราดาทั้งห้าเจ้า	ได้คืนเข้าแดนดินถิ่นสถาน
พร้อมพหลพลนิกรดังก่อนกาล	พระภูบาลค่อยเบาเศร้าพระทัย
พอปาณฑพจากไปมิได้ช้า	พระภ๎ราดาทุรโยธน์โหดนิสสัย
ไม่ผาสุกทุกข์ถมระทมใจ	ขึ้นเฝ้าไทบิตุเรศเทวษครวญ
/*75ทูลตัดพ้อบิตุรงค์ผู้ทรงศักดิ์	สะอื้นฮัก! โหยร่ำทรงกำสรวล
“โอ้! พระองค์ทรงชัยพระไม่ควร	ที่จะด่วนเสือกไสพวกไพรี
เหมือนปล่อยเสือเข้าป่าน่าวิตก	คงเวียนวกรบพุ่งถึงกรุงศรี
เขาเกรียงไกรในวุฒิยุทธวิธี	เราคงปี้ป่นแท้เป็นแน่นอน
ฉะนั้นจึงเลี่ยงท้าสะกาเขา	ใครแพ้เอาเมืองกันไม่ผันผ่อน
เขาแพ้, แต่ภูบาลประทานพร	คืนนครให้เขาน่าเศร้าใจ
ถ้าฝ่ายเราแพ้ลงคงพินาศ	ใครจะอาจหยิบยื่นมาคืนให้
เขาก็จักข่มขี่เพราะมีชัย	ครองกรุงไกรหัสดินนั่งกินเมือง
ซึ่งเขากล้าแข่งขันพะนันนี้	เพราะหวังมีอำนาจได้ปราชญ์เปรื่อง
อยากได้รัฐหัสดินบุรินทร์เรือง	ไม่ต้องเปลืองรี้พลประจญชัย
แม้ไม่รบด้วยสกาในครานี้	ก็ต้องมีสงครามลุกลามใหญ่
กำลังเราอ่อนแอมาแต่ไร	จะสู้ได้ก็สะกาท้าพะนัน
จงโปรดเกล้าอนุญาตข้าบาทอีก	เพื่อเลี่ยงหลีกยุทธภัยน่าไหวหวั่น
เอาฝีมือเชิงสะกาเข้าว่ากัน	เล่นแข่งขันเอาสีมาอาณาจักร
ใครแพ้ต้องจรไปอยู่ไพรสัณฑ์	สิบสองพรรษาออกนอกสำนัก
แล้วจะต้องส้อนเร้นไม่เปนหลัก	มิให้ใครพบพักตร์อีกหนึ่งปี
แม้ข้าบาทแพ้เขาจะเข้าป่า	ภาวนาธรรมถือเป็นฤๅษี
ไม่ต้องรบร้อนราษฎร์ขาดไมตรี	ด้วยจิตต์มีกรุณาประชากร”
ธฤตราษฎร์ฟังพจน์โอรสรัก	ทูลชี้ชักชวนให้พระทัยอ่อน
ตรัสว่า “กรรมๆ! แท้ เป็นแน่นอน	เหลือจะสอนเหลือจะสั่งน่าคลั่งใจ
/*76ลูกก็หาญหลานก็หันเข้าขันแข่ง	เหลือจะแบ่งจิตต์ผันตามมันได้
ทำเนาเถิดตัวข้าไม่ว่าใคร	ภวไนยเยื้องย่างเข้าปรางทอง
ทุรโยธน์พร้อมพระศกุนิ	ปรึกษาตริตรึกไตรเห็นได้ช่อง
จึงส่งทูตคลาไคลด้วยใจปอง	ชวนพระน้องภ๎ราดาท้าพะนัน
ฝ่ายพระองค์ทรงฤทธิ์ยุธิษเฐียร	พระทัยเพียรผูกแค้นแสนกระสัน
จะกู้ชัยฝ่ายเดียวขับเคี่ยวกัน	พระทรงธรรม์มิได้แคลงระแวงกล
พระมารดามหิษีและพี่น้อง	อำมาตย์ผองทูลทัดก็ขัดสน
จำเห็นพร้อมยอมอ่อนตามผ่อนปรน	เป็นด้วยผลกรรมสร้างแต่ปางบรรพ์
เสด็จยังหัสดินบุรินทร์รัตน์	ตามอาณัติสัญญาที่ว่านั้น
พร้อมอำมาตย์กลาดกลุ้มประชุมกัน	ดูสององค์ทรงธรรม์พะนันเมือง
ศกุนิแทนพระทุรโยธน์	โสดต่อโสดฝีมือล้วนลือเลื่อง
ยุธิษเฐียรโชคร้ายระคายเคือง	ไม่กระเตื้องขึ้นหน้ามาแต่ไร
เพราะถูกลูกบาศก์ลวงถ่วงโลหะ	หมดที่จะผันแปรคิดแก้ไข
เธอไม่ทราบเหตุการณ์สถานใด	ยิ่งทอดไปก็ยิ่งยับอัประมาณ
ที่สุดทรงพ่ายแพ้เหลือแก้ไข	พวกที่ใจซื่อตรงก็สงสาร
น้ำเนตรหลั่งดังเลือดด้วยเดือดดาล	เพราะรู้การณ์แต่ไม่กล้าพูดจาไป
พวกที่ใจอำมหิดคิดประจบ	ต่างก็ตบหัตถ์ลั่นสนั่นไหว
ฝ่ายปาณฑพภ๎ราดาทั้งห้าไท	ไม่หวาดไหวหวั่นคิดในกิจการณ์
จึงอำลาญาติวงศ์ทรงประเวศ	เนรเทศจากบุรินทร์ถิ่นสถาน
พร้อมพระราชเทวีศรีสคราญ	คือนงพาลกฤษณาผู้ยาใจ
บทที่ ๖ เจ้าปาณฑพต้องเนรเทศ
/*77ธฤตราษฎร์หวาดวาบเมื่อทราบเหตุ	เนรเทศหลานขวัญทรงหวั่นไหว
ยินสำเนียงหลานมาอำลาไป	พระชลนัยน์คลอเนตรเทวษครวญ
“โอ้! หลานผู้เพ็ญธรรม์และมรรยาท	บำรุงราษฎร์สุจริตไม่ผิดผวน
มาลุ่มหลงการพะนันอันมิควร	ทำให้ป่วนปั่นจิตต์คิดทะยาน
ลุงห้ามหวงท้วงทักก็หนักหนา	หมดปัญญาห้ามหยุดทั้งบุตรหลาน
กรรมของลุงแม่นมั่นจึงบันดาล	ให้เกิดการอันตรายทำลายพงศ์
พลางอำนวยพรแล้วทรงแคล้วคลาด	พร้อมพระญาติถ้วนหน้าตามมาส่ง
ต่างโศกเศร้าเหงาใจให้พะวง	เว้นแต่องค์ทุรโยธน์โหดกมล
กับพวกที่ทุจจริตคิดประจบ	ต่างยืนหลบยิ้มย่องไม่หมองหม่น
ฝูงประชาราษฎรต่างร้อนรน	มาส่งกล่นเกลื่อนกลาดดาษดา
แสนสงสารภ๎ราดาทั้งห้าเจ้า	กับนงเยาว์ยอดมิตรกฤษณา
เตรียมพระองค์ยงยันจรัลคลา	มุ่งออกป่ามิได้ย่อท้อพระทัย
ชื่อว่าการทุจจริตถึงปิดปก	ไม่ช้าผกเผ่นออกข้างนอกได้
กลสะกานี้เล่าไม่เท่าไร	ก็ทราบไปซ่าซู่ถึงหูคน
ไม่ทันปาณฑพออกไปนอกเขตต์	ก็ทราบเหตุการณ์แพร่ตั้งแต่ต้น
โดยได้ยินพูดจาประชาชน	ต่างยิ่งหม่นหมองแค้นแสนระกำ
/*78ข้ามเขตต์กรุงมุ่งไปสู่ไพรกว้าง	เข้านอนข้างมรคาเวลาค่ำ
พักตร์สลดอดอยากทรงตรากตรำ	พระผิวคล้ำลมแดดแผดสกนธ์
ผู้เดิรทางพบปะเห็นอนาถ	น้ำเนตรหยาดคลอเนตรสมเพชล้น
มีสะเบียงแบ่งให้ตามไร้จน	หมดเขตต์คนเข้าป่าพนาลัย
พระโอษฐ์แห้งแสงเนตรอาเภทพร่า	ไม่พูดจาจรดลด้วยหม่นไหม้
ประหนึ่งเสียงสนทนาผ่าหทัย	ให้ป่นไปดังฟ้าผ่าทำลาย
ที่สุดมีเสียงหนึ่งเต็มขึ้งขุ่น	“อรชุน ! ทุกข์หนักข้าจักหาย
ต้องได้เศียรทุรโยธน์ผู้โหดชาย	มาเสียบปลายทวนข้าจึงสาใจ”
สหเทพคล้อยขานศาบานมั่น	“ขอศรอันศักดิ์สิทธิ์วินิจฉัย
ถ้าลูกศรแทรกเนื้อมันเมื่อไร	จึงจะได้ทิ้งศรผ่อนสราญ”
องค์ที่สามขบทนต์บ่นสบถ	น้ำเนตรหยดหยาดไหลพลางไขขาน
“มันหมิ่นเจ้าเท๎ราปทีศรีสคราญ	ขอประหารด้วยกระบี่แก้ฝีมือ
กระบี่นี้ฝังตัวพวกชั่วร้าย	จึงจะคลายเกี่ยวข้องไม่ต้องถือ”
องค์ที่สี่แค้นใจดังไฟฮือ	เธอฮึดฮือกำหมัดตรัสศาบาน
“หัตถ์ข้านี้จะไม่หาความผาสุก	สิ่งสนุกทั่วไปจนได้ผลาญ
อ้ายพวกใจอำมหิดน้ำจิตต์พาล	ให้มันผ่านพ้นสิ้นจากดินแดน”
ยุธิษเฐียรทรงฤทธิ์น้ำจิตต์เศร้า	ฟังสี่เจ้าศาบานสงสารแสน
เอาขันตีตั้งหน้าเข้ามาแทน	นาน ๆ แหงนพักตร์ขึ้นแก้มึนมัว
ทรงนิ่งอึ้งขึงพักตร์เหลือจักช้ำ	เหลือจะทำเอมอิ่มแสร้งยิ้มหัว
พระอาการปานดูไม่รู้ตัว	พักตร์สลัวเนตรหยัดอัสสุชล
/*79สงสารเจ้ากฤษณาฝ่าลำบาก	ทรงตรำตรากแดดกล้าลมฟ้าฝน
ผ้าฝ้ายเป็นภูษิตปิดสกนธ์	ซึ่งแต่ต้นทรงไหมอยู่ในวัง
พระพักตร์ดำคล้ำเนื้อด้วยเหงื่อซับ	พระเกศยับยุ่งรกลงปกหลัง
ก้มพระพักตร์เดิรมาละล้าละลัง	ดุจดังความอายได้คลายไป
ฉวีวรรณเคยแข่งแสงสว่าง	บัดนี้ด่างดำหมดไม่สดใส
พระเนตรดำล้ำนิลเจียรไน	ก็หม่นไหม้แดงก่ำคลอน้ำตา
เวลาเช้าชื่นฉ่ำด้วยน้ำค้าง	เวลากลางวันแดดยิ่งแผดกล้า
ร้อนแผ่นดินสิ้นไปจำไคลคลา	ตามพระสามีนางไม่ห่างกัน
ข้ามลำเนาเขาเขินข้ามเนินลาด	มิได้หวาด, มุ่งหมายแต่ผายผัน
เธอครรไลล่วงมาก็ช้าครัน	จึงมาบรรลุป่าพนาลัย
ชื่อว่าป่า ‘กนกวัน’ อันอธึก	ด้วยหมู่พฤกษ์พรั่งพรูอยู่ไสว
ขึ้นยัดเยียดเบียดกันเป็นหลั่นไป	กิ่งก้านใบบังแสงแห่งตะวัน
ต่างจำทนด้นมาในป่ามืด	ด้วยพงพืชเขาไม้ในไพรสัณฑ์
ด้วยความมืดหนักหนาจนพากัน	คิดสำคัญไปว่าถึงราตรี
คะนึงนึกอัศจรรย์กลางวันน้อย	รีบเคลื่อนคล้อยจรดลด้นวิถี
ถกหนามเหนี่ยวเกี่ยวสิ้นทั้งอินทรีย์	จรลีซอกซนด้นดำเนิร
หนทางจรดอนลุ่มล้วนปุ่มป่ำ	เดิรถลำวนวกระหกระเหิน
ชนต้นไม้ซึ่งขวางหนทางเดิร	บัดเดี๋ยวเพลินพลัดหล่มล้มคะมำ
บาทระบมบุกป่าฝ่าลำบาก	ถลำถลากหนามยอกแสนชอกช้ำ
ด้วยความกลัวอันตรายเป็นนายนำ	ให้เธอคลำจรดลเพื่อพ้นไป
/*80ในป่านี้ร่มเย็นอยู่เป็นนิตย์	แต่มืดมิดเหลือล้นจะทนไหว
ไม่ต้องแดดแผดเผาพอเบาใจ	แต่ก็ได้ฟกช้ำที่คลำทาง
เดิรๆ มาตาชินในถิ่นป่า	รู้สึกเห็นเป็นเวลาเมื่อฟ้าสาง
พอแลเห็นมรรคามาราง ๆ	เห็นเป็นกลางวันอยู่รีบจู่จร
แต่เหลือที่พยายามจะข้ามพ้น	ด้วยมืดมนทั่วไปใจสะท้อน
สำเนียงสัตว์ร้องแซ่นึกแน่นอน	ว่าถึงตอนเวลาเข้าราตรี
เรไรหริ่งร้องรุ่มตามพุ่มไม้	วังเวงใจจิตต์หวั่นแทบขวัญหนี
ยิ่งเย็นชืดมืดลงทั่วพงพี	จนเหลือที่สามารถจะคลาดคลา
ต่างจัดแจงที่นอนเพื่อผ่อนพัก	ในสำนักแนวถิ่นไร้หินผา
มีใบไม้กลบกลาดดาษดา	เปบเนินหนาน่วมนุ่มต่างซุ่มนอน
ผลัดกันนั่งผลัดกันนอนถึงตอนเช้า	เสียงสัตว์เร้าร้องซ่าหมาป่าหอน
มืดบรรเทาเบาลงทั่วดงดอน	ลุกขึ้นจรตามกันด้นดั้นไป
เจ้าปาณฑพเดิรฝ่าข้ามป่านี้	ถึงราตรีต่างหาที่อาศัย
เข้าพักนอนตอนวันก็ครรไล	ดุจนัยนี้มาหลายราตรี
เหลือจะจ้องมองหาท้องฟ้าได้	ด้วยยอดไม้ปกปิดดำมิดหมี
ความเมื่อยล้าพาเลือนวันเดือนปี	ขึ้นแรมมีกลใดไม่คำนึง
มุ่งแต่เดิรด้นมาในป่าใหญ่	สรรพภัยทั่วทิศไม่คิดถึง
มุ่งอย่างเดียวจะให้พ้นด้นตะบึง	มาวันหนึ่งสมคิดดังจิตต์จง
อันความหมั่นนี้หนอขอให้หมั่น	คงจะบรรลุดังตั้งประสงค์
หมั่นแปรธาตุมาดทองจ้องพะวง	ผิดยังคงรู้การที่ผ่านไป
/*81เธอเดิรพลางต่างเขม้นเห็นข้างหน้า	มีขอบฟ้าขาวขวางสว่างไสว
อยู่ลิบลิ่วทิวทางที่ห่างไกล	เหมือนมองไปเห็นทรัพย์นับอนันต์
ดูเหมือนค่อยคลายเหนื่อยและเมื่อยล้า	ต่างตั้งหน้าจรลีขมีขมัน
มุ่งขอบฟ้าที่เห็นเป็นสำคัญ	จนมาบรรลุหมายถึงชายไพร
เห็นที่ราบเรี่ยรายด้วยทรายล้วน	เหลือคำนวณที่ทางอันกว้างใหญ่
แสงแดดส่องต้องทรายแพรวพรายไป	กระทำให้ร้อนอ้าวเมื่อก้าวเดิร
เธอกัดฟันดั้นทางไปข้างเหนือ	ลำบากเหลืองันงกระหกระเหิน
กระหายหอบบอบช้ำต้องดำเนิร	ลำบากเกินกว่าเก่าสิบเท่าคูณ
มีลมพัดปัดเป่าพอเบาร้อน	แต่ไม่ผ่อนให้กระหายนั้นคลายศูนย์
แทบล้มจมมรรคาด้วยอาดูร	ยิ่งเพิ่มพูลอ่อนเพลียละเหี่ยใจ
เห็นต้นไม้ในทางห่าง ๆ ต้น	อุตส่าห์ด้นดั้นมาเข้าอาศัย
ด้วยกระหายหมายหาชลาลัย	หาไม่ได้ดังมาดรีบคลาดคลา
พอตะวันบ่ายคล้อยลงหน่อยหนึ่ง	ต่างตะลึงแลดูเห็นภูผา
มีทิวไม้รายรอบขอบนภา	อยู่ข้างหน้าราง ๆ ทางอุดร
ด้วยความอยากบากบั่นไม่ยั่นย่อ	ในจิตต์จ่อจรลีมุ่งศีขร
กระหายน้ำช้ำบาทอนาถจร	ครั้นเหลือร้อนพักหาฉายาพฤกษ์
ไม่ร่มเย็นเช่นป่าเคยอาศัย	ลมพาไอร้อนอู้ให้รู้สึก-
กระหายล้นด้นไปใฝ่ระลึก	ตั้งหน้านึกหาน้ำกระหน่ำไป
พอเพลาสายัณห์ตะวันอ่อน	พื้นอัมพรพร่าแดงเป็นแสงใส
/*82ต่างบากบั่นผันผายถึงชายไพร	ทำให้ใจชุ่นชื้นต่างฝืนเดิร
พากันดั้นด้นฝ่าเข้าป่านี้	จรลีเรื่อยมาข้ามผาเผิน
ถึงอาศรมซึ่งตั้งอยู่หลังเนิน	มีโขดเขินล้อมรอบเป็นขอบคัน
มีสระน้ำอยู่หน้าแห่งอาศรม	หมู่ไม้ร่มหน้าเปรมเกษมสันติ์
ด้วยล้าเมื่อยเหนื่อยยากลำบากครัน	จึงพากันอาบกินด้วยยินดี
อาศรมนี้อยู่กลางระหว่างผา	เป็นที่มาบวชถือเป็นฤาษี
อยู่หุบเขาหิมพานชานคีรี	ปรากฏมีนามว่า ‘หิมาลัย’
บริเวณหลังหน้าแห่งอาศรม	ล้วนรื่นร่มรุกขชาติดาษไสว
มีหลายหลากมากพรรณขึ้นหลั่นไป	แตกช่อใบดอกผลอำพนตา
ยามพายุใหญ่พัดสะบัดโบก	เขยื้อนโยกหวั่นรัวทั่วสาขา
ใบดอกผลหล่นกลาดดาษดา	ถึงเวลายามรุ่งฟุ้งสุคนธ์-
แห่งเกสรบุปผชาติประหลาดสี	ขาวเหลืองมีแดงช่วงและม่วงหม่น
เสียงหึ่ง ๆ ! ผึ้งภู่บินวู่วน	อยู่บนต้นรุกขชาติเกลื่อนกลาดไป
ฝูงนกร้องเซ็งแซ่กระแตกระรอก	ลิงข้างออกพัลวันสนั่นไหว
เพราะมีผลพฤกษชาติดื่นดาษไพร	พาสัตว์ในแนวป่ามาระดม
ข้างพื้นดินหินทรายอยู่ภายใต้	แต่ใบไม้เหลือนับหล่นทับถม
บ้างเป็นแท่นแผ่นผาดูน่าชม	แลดูร่มราบรื่นน่าชื่นบาน
มีฝูงสัตว์จัตุบาทออกดาษดื่น	บ้างหยุดยืนบ้างหาผลาหาร
ซึ่งเกลื่อนกล่นหล่นอยู่ดูตระการ	บ้างวิ่งพล่านหยอกกันสนั่นไป
ณสระศรีมีน้ำถ้ำสะอาด	ชลชาติขึ้นชูอยู่ไสว
/*83บัวมีดอกฝักแซงขึ้นแข่งใบ	ปลาน้อยใหญ่แหวกว่ายตามสายชล
บางแห่งมีน้ำตื้นดื่นผักตบ	ฝูงเขียดกบร้องซ่าเมื่อหน้าฝน
บางแห่งดูเกลื่อนกลาดดาษอุตบล	ดอกผุดพ้นวารีสีตระการ
ณถิ่นนี้ดินฟ้าและอากาศ	ย่อมสะอาดอวยสุขทุกสถาน
ทุกฤดูตรูตาน่าสราญ	แต่เป็นย่านไกลหมู่แห่งผู้คน
ถึงหน้าร้อนก็ไม่ร้อนในตอนเที่ยง	ตะวันเลี่ยงลงใต้บังไพรสณฑ์
ถึงหน้าหนาวหนาวก็แต่พอทน	ถึงหน้าฝนดินฟ้ายิ่งน่าชม
มีก้อนเมฆมืดคลุ้มชะอุ่มฟ้า	ร่มเย็นทั่วหุบผาถิ่นอาศรม
พายุพัดพาฝนปนกับลม	ลงพร่างพรมพฤกษชาติสาดกะเซ็น
พื้นนภาฟ้าแลบอยู่แปลบปลาบ	เป็นแสงวาบแวววาวแพรวพราวเห็น
ใต้ต้นไม้เม็ดฝนหล่นกะเด็น	แล้วไหลเป็นแนวน้ำลงลำธาร
เสียงฟ้าร้องก้องกึกอยู่ครึกครื้น	กระเทือนพื้นทั่วไปทั้งไพรสาณฑ์
พฤกษชาติดาษดื่นล้วนชี่นบาน	ต่างชูก้านแตกช่ออรชร
พสุธาชื้นฉ่ำด้วยน้ำฟ้า	มีผักหญ้าขึ้นงามหลามสลอน
ดังพรมเขียวลาดสิ้นแผ่นดินดอน	ทั้งศีขรเขาคูดำรูตา
มีน้ำตกซกพลั่งแล้วหลั่งไหล	เป็นเกลียวไปตามทางระหว่างผา
เซาะแผ่นดินหินซุดหลุดลงมา	เสียงซู่ซ่าครืนครั่นสนั่นไป
บ้างไหลชอนก้อนผาแล้วมาผุด	เป็นฟองปุด ๆ อยู่ดูไสว
บางพุพ่นพุ่งเพียงพะเนียงไฟ	ดังกลไกช่างคิดประดิษฐ์ทำ
ดูประหนึ่งป่านี้เป็นที่พัก	เทพารักษ์เรืองอิทธิฤทธิ์ล้ำ
/*84บันดาลให้เห็นเล่ห์เทวกรรม	เป็นที่นำจิตต์ใจให้สราญ
หรือบางทีพาใจให้วิตก	เห็นนรกทั่วสิ้นทุกถิ่นฐาน
ซึ่งภูตผีปิศาจอาจบันดาล	ล้วนเป็นการพาใจให้ระทม
เจ้าปาณฑพหยุดพักสำนักนี้	อาศัยที่ศาลาวนาศรม
ครบสิบสองพรรษาผ่อนอารมณ์	สำเร็จสมกติกาสัญญากัน
เที่ยวเสาะสอยผลไม้ที่ในป่า	เที่ยวเสาะล่าสัตว์ไปในไพรสัณฑ์
เสาะไม่เลือกเผือกคูณทั้งมูลมัน	มากินกันตามแกนด้วยแค่นจน
เวลาว่างถางหญ้าถิ่นอาวาส	ช่วยกันกวาดใบไม้ที่ได้หล่น
ตะล่อมเป็นกองใหญ่เอาไฟลน	เผาเสียจนเตียนสิ้นทุกถิ่นทาง
ถึงยามร้อนผ่อนสนานสำราญรื่น	ในสระชื่นชูใจใสสว่าง
เพราะมีเจ้าเท๎ราปทีศรีสุรางค์	พาให้บางเบาช้ำระกำใจ
พิศดูจันทร์เพ็ญอัญเด่นช่วง	ไม่เหมือนดวงพักตร์น้องอันผ่องใส
พิศยิ่งยวนชวนเล่ห์เสน่ห์ใน	ทุกข์เท่าไรก็ต้องซาเห็นหน้านาง
พิศดูดอกบัวอันยั่วแย้ม	งามชื่นแช่มรับฟ้าเวลาสาง
ไม่เท่าเทียมแย้มยิ้มจิ้มลิ้มปราง	ทั้งสองข้างจอมขวัญกัลยา
เจ้าแย้มนอกบอกให้เห็นในแย้ม	อันแฉล้มล่อเล่ห์เสน่หา
พังเสียงนกคูขันจำนรรจา	ไม่เทียมภาษิตเจ้าเท๎ราปที
ยามมึนเมื่อยเหนื่อยมาจากป่าเถื่อน	ได้ฟังเอื้อนวาจามารศรี
/*85สงบทุกข์พลุกพล่านดาลฤดี	ฟังยิ่งยียวนเล่ห์เสน่ห์ชม
บรรเทาทุกข์ที่พรากจากนิเวศน์	มาอยู่เขตต์หุบผาวนาศรม
อาศัยความพร้อมจิตต์คิดนิยม	ดับระทมทุกข์ยากที่จากมา
บางเวลาสายัณห์ตะวันอ่อน	อยู่รอน ๆ หรุบรู่ลับภูผา
ฝูงนกหกเหิรกลาดดาษนภา	บินเข้าหาถิ่นพักสำนักนอน
แซสำเนียงสัตว์ไพรเมื่อใกล้ค่ำ	หมาป่าร่ำเริ่มเร้าแต่เห่าหอน
ชะนีโหยหวนหาทิพากร	ชวนภ๎ราดรห้าเจ้าเศร้าฤทัย
หวนระลึกนึกตามเนื้อความเก่า	ต่างโศกเศร้าสังเวชน์น้ำเนตรไหล
อรชุนงุ่นง่านทะยานใจ	รำพันไขข้อความตามคะนึง
“ข้าพเจ้าสงสัยในใจนัก	ว่าใครจักทุกข์ถมระทมถึง
ทุกข์ในอกข้าเจ้าอันเร้ารึง	ด้วยโศกตรึงจิตต์ช้ำระกำใจ
โอ้! พลัดพรากจากถิ่นบุรินทร์ราษฎร์	พลัดพรากญาติมิตรมาป่าไศล
เหมือนมาเพิ่มทุกข์ถมตรมฤทัย	ทุกสมัยทุกเวลาทิวากาล
คะนึงเห็นเท๎ราปทีเจ้าลีลาศ	ยังคฤหาสน์ห้องใหญ่อันไพศาล
ถูกปลดเปลื้องเครื่องทรงอลงการ	เขาประจานน้องรักเจ้าหนักครัน
ภายในผ้าน้องเจ้าเฝ้าสงวน	ไว้เพื่อชวนชมชั่วแต่ผัวขวัญ
ถึงกระนั้นนวลน้องยังป้องกัน	มิใคร่ผันผ่อนให้ผัวได้เชย
เขายื้อผ้าหน้าคนออกกล่นกลาด	สบประมาทต่อหน้าเจ้าข้าเอ๋ย !
เพิ่มความอายอรทัยกระไรเลย	เจ้าไม่เคยขายหน้าประชาชน
ชิชะ! เราก็กระไรไม่ประหาร	อ้ายพวกพาลผู้ไร้ใจกุศล
/*86ในเวลานั้นหนอรออยู่จน	ได้ทุกข์ทนเนรเทศทุเรศมา”
พระภีมผู้อยู่ใกล้ได้สดับ	พระพักตร์กลับแดงก่ำพลางร่ำว่า
“ไม่เท่านั้นมันล่อก่อสัญญา	เล่นสะกาแข่งขันพะนันเมือง
ศกุนิล่อลวงถ่วงลูกบาศก์	เราประมาทมุ่งท้าจนหน้าเหลือง
มันล่อลวงปวงเราให้เปล่าเปลือง-	ความคิดเรื่องราวความยามพะนัน
เราก็เห็นเหตุร้ายในภายหน้า	จิตต์ยังกล้าต่อสู้ดูก็ขัน
เพราะหน้ามืดมัวเมาเร้าประชัน	จึงได้บรรลัยยับเหลืออับอาย
หมดโอกาสแก้ไขสมัยนี้	เหมือนนมที่หกเรี่ยได้เสียหาย
ถึงร้องไห้ร้องห่มเสียดมเสียดาย	ก็แทรกทรายดินหมดต้องอดนม
เมื่อราชาข้าเจ้าเฝ้าประสงค์	เหยียดพระองค์ต่ำศักดิ์ลงหมักหมม
อยู่ในกิจผิดพลาดราชนิยม	ชื่อว่าล้มเลิกเป็นราเชนทร
ผลกรรมนำให้ไท้พินาศ	สมบัติราชย์ดินแดนแผ่นผงอน
เพราะถูกริบฉิบหายต้องผายจร	สู่ดงดอนแดนไกรได้ระทม
ผลพะนันนี้หนาท่านว่ากล่าว	ยิ่งกว่าคราวเพลิงไหม้ก็ได้สม
มันพาให้มัวเมาเฝ้านิยม	เอาทรัพย์ถมทับท้ากล้าพะนัน
อันไฟไหม้เรือนชานสักล้านหน	สมบัติป่นปี้จริงทุกสิ่งสรรพ์
ยังเหลือเนื้อเงินทองของสำคัญ	ไม่เปนควันศูนย์ไปด้วยไฟฟอน
การพะนันมันเอาเราพินาศ	เหลือแต่อาตม์ออกเตร่เที่ยวเร่ร่อน
หมดสมบัติแล้วมิหนำต้องซ้ำจร	จากนครเนรเทศนิเวศน์เวียง
หมดอำนาจวาสนาบรรดาศักดิ์	หมดผู้จักนับถือหมดชื่อเสียง
/*87ซ้ำถูกมัดรัดไว้มิให้เมียง	มาดูเชียงดูหน้าประชาชน
ทั้งนี้เขามุ่งมาดพิฆาตฆ่า	โดยให้มาอาศัยอยู่ไพรสณฑ์
ให้ลำบากยากแค้นด้วยแสนจน	คงจะทนอยู่ไปมิได้นาน”
พระนกุลฟังคำทรงกำสรด	น้ำตาหยดคลอตาน่าสงสาร
พระพักตร์เศร้าเฝ้านึกระลึกการณ์	ที่ได้ผ่านพ้นมาสรรพัน
“อนิจจา ! เคราะห์กรรมทำไฉน ?	เหมือนเรือใกล้อับปางก็อย่างนั้น
มีสติแล้วต้องช่วยป้องกัน	แก้ไขมันก่อนอื่นให้คืนคง
แต่ก็หมดปัญญาแห่งข้าเจ้า	ที่จะเข้าแก้ตามความประสงค์
ยังมีแต่เนื้อเลือดจะเชือดปลง	จิตต์จำนงแก้กันเป็นชันยา”
พระสหเทพยืนยันรำพันไข	“โอ้! เสียงใสมิ่งมิตรกฤษณา
เขาฉุดคร่าผ้านางกลางสภา	เสียงเจ้ามาก้องกรรณสนั่นดัง
โอ้! สำนวนน้ำคำยังจำได้	ซึ่งเจ้าให้ทูลทัดขัดรับสั่ง
ต่อสามีกัลยาล้วนน่าฟัง	ข้าเข้ายังใฝ่นึกเฝ้าตรึกตรา
ใจความว่าสามีตกที่ทาส	หมดอำนาจนำมิตรกฤษณา
ซึ่งเป็นเจ้าเหล่าราษฎร์ชาติประชา	ทาสจะมาขายเจ้าผิดเค้าความ
โอ้ ! ยามนั้นฉันใดจึงไม่ค้าน	ให้พวกพาลจ้วงจาบทำหยาบหยาม
เพลินสดับวาจาพงางาม	พากันหวามวาบใจไม่ไตร่ตรอง
ทุกๆ ท่านถ้วนหน้าน้ำหยด	ต่างกำศรดตามเจ้าแสนเศร้าหมอง
เว้นแต่ท่านทุรโยธน์โลดลำพอง	โอ้! จิตต์ของเขาผิดจากจิตต์คน”
ยุธิษเฐียรเธอฟังน้องทั้งสี่	ไขคดีเผยแผ่มาแต่ต้น
/*88เฝ้าโลมเล้าเอาใจไขยุบล	“เจ้าอย่าบ่นเลยน้องไม่ต้องการ
เรากษัตริย์กัดฟันอย่ายั่นย่อ	คะนึงข้อสุจริตอธิษฐาน
บำเพ็ญตามกติกาที่ศาบาน	ดังที่ขานวาจามาทุกคำ
ตั้งแต่เราเนาไพรฤทัยหมอง	ครบสิบสองขวบสอบรอบฉนำ
ต้องระทมทุกข์ยากแสนตรากตรำ	เพราะด้วยกรรมก่อสร้างแต่ปางบรรพ์
การใดจักเกิดแล้วไม่แคล้วได้	คงเกิดให้เห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
ที่เกิดแล้วแล้วไปอย่าใฝ่มัน	และอย่าฝันใฝ่หาข้างหน้าไกล
จงกอบการบัดนี้ให้ดีเถิด	ผลจะเกิดภายหน้าอย่าสงสัย
บัดนี้เราเนาป่าพนาลัย	ครบสิบสองปีได้ดังสัญญา
อีกปีหนึ่งไม่ให้มีใครเห็น	ต้องซ่อนเร้นหลบลี้ต่างหนีหน้า
นี้เป็นข้อคำมั่นจำนรรจา	เราต้องฝ่าฝืนจิตต์ไม่คิดแปร”
ต่างเชื่อฟังภาษิตยุธิษเฐียร	พากันเปลี่ยนที่ทางไปห่างแห
เที่ยวซุกซอนซ่อนอยู่เฝ้าดูแล	ระวังแต่เการพจะพบตน
เธอเตร็จเตร่เร่ร่อนเที่ยวผ่อนพัก	ในสำนักแนวไม้ณไพรสณฑ์
ต้องลำบากตรากตรำช้ำสกนธ์	ซึ่งเดิรด้นดั้นพงในดงแดน
ไหนจะเหนื่อยเมื่อยกายอย่างร้ายกาจ	ไหนพระบาทจะระบมระทมแสน
ต้องกินใบพฤกษชาติยามขาดแคลน	เคี้ยวยิ่งแค้นคอผากยิ่งอยากชล
พบหนองน้ำแห่งใดฤทัยปลื้ม	พากันดื่มมิได้เลือกกะเสือกกะสน
เห็นเทียมเทพธาราเวลาจน	แต่เธอด้นดั้นมาก็ช้านาน
ที่สุดถึงชายไพรเข้าในแคว้น	แห่งดินแดนกรุงไกรอันไพศาล
/*89นาม ‘วิราฎบุรี’ ที่สราญ	ยินดีปานปะแคว้นแดนอมร
เข้าในร่มไม้ใหญ่อาศัยหยุด	ซ่อนอาวุธมีดพร้าคทาศร
ออกเดิรตัดลัดทุ่งมุ่งนคร	เพื่อเร้นซ่อนตัวไปตามใจปอง
เพราะถ้าเหล่าเการพไปพบหน้า	เธอทั้งห้าต้องกลับได้รับหมอง
คืออยู่ป่าทวนต้นน่าขนพอง	ครบสิบสองขวบปีพอดีตาย
บทที่ ๗ กรุงวิราฎ
/*90จะกล่าวถึงพระบุรีศรีวิราฎ	อันโอภาสผ่องฉันพระจันทร์ฉาย
พิศดูวังเวียงอันเรียงราย	ด้วยปราสาทมาศพรายเรืองรูจี
มียอดเยี่ยมเทียมฟ้าอยู่ดาดาษ	อีกวังราชตระกูลจำรูญศรี
เรือนอำมาตย์ราษฎรสลอนมี	พร้อมวิถีบกน้ำน่าสำราญ
กำแพงป้อมล้อมเหมือนกับเขื่อนเพ็ชร์	ไพรีเข็ดขามขยาดไม่อาจหาญ
มารบรกบุกบั่นประจัญบาน	พระสมภารบารมีคลี่ขจร
พระผู้จรรโลงหล้าประชานาถ	มีพระราชเทพีศรีสมร
ทรงพระลักษณ์เลิศอย่างนางอมร	พระบังอรมีพระอนุชา
ทรงพระนาม ‘กิจกะ’ ยุวราช	พระวิลาสเลิศลักษณ์สุดจักหา
อยู่ร่วมวังอัคเรศ, ด้วยเมตตา	พระน้องยาร่วมครรภ์พันทวี
วันหนึ่งองค์ภูมินทร์ปิ่นวิราฎ	เสร็จประพาสณสภาสง่าศรี
ทรงสถิตแท่นสุวรรณ์อันรูจี	เสนามาตย์มนตรีเฝ้าเรียงรัน
ตรัสประภาษราชกิจวินิจฉัย	คดีให้ราษฎรทรงผ่อนผัน-
เพิ่มพิพัฒน์ผาสุกยุกติธรรม์	ต่างพากันชื่นชมพระสมภาร
ทันใดนั้นภูบดีศรีประเทศ	ทอดพระเนตรตรงมาทางหน้าฉาน
เห็นพวกชายชาวไพรใกล้ทวาร	มีอาการทุกข์ทนทุรนทุราย
/*91มีพระราชโองการบรรหารให้	อำมาตย์ไปสืบถามความทั้งหลาย
ทราบว่าเป็นแขกมาทั้งห้านาย	หวังถวายอภิวาทบาทบงสุ์
ดำรัสให้พามาหน้าที่นั่ง	เพื่อทรงฟังข้อคดีที่ประสงค์
โปรดให้กราบทูลได้ดังใจจง	ทั้งห้าองค์กราบก้มประณมกร
เจ้าองค์หนึ่งในห้าภราดานั้น	บังคมคัลทูลกิจอดิศร
“ข้าแต่องค์ภูบดินทร์นรินทร	พระนครอินทรปรัสถ์อุบัติเป็น
ด้วยพระองค์ทรงฤทธิยุธิษเฐียร	พระเคราะห์เปลี่ยนแปลงให้เธอได้เข็ญ
ถูกเนรเทศจากแดนแสนลำเค็ญ	ด้วยการเล่นแข่งขันพะนันโกง
ข้าพระบาทเป็นข้าภ๎ราดาเจ้า	เหมือนถูกเผาเขตต์ขัณฑ์ควันโขมง
มีทุกข์ภัยใกล้ตัวทุกชั่วโมง	ข่าวคงโด่งดังมาซ่าพระกรรณ
แต่ข่าวพระบารมีธุลีบาท	กรุงวิราฎรุ่งเรืองดังเมืองสวรรค์
ข้าบาทจึงหลีกลี้หนีภยันต์	สู้ด้นดั้นมาถึงซึ่งนคร
ขอพึ่งโพธิสมภารพระผ่านเผ้า	เพื่อบรรเทาอันตรายให้หายร้อน
ข้าบาทเที่ยวหางานทะยานจร	ในสำนักภูธรหลายบุรี
มีแต่ทรงปฏิเสธทุกเขตต์ขัณฑ์	จึงพากันจากจรซุกซ่อนหนี
กลัวถูกจับส่งให้พวกไพรี	จงทราบเบื้องบทศรีพระทรงธรรม”
ได้ทรงฟังดังนั้นแสนรันทด	ภูวไนยให้สลดพระทัยล้ำ
ผินพักตร์ทางกรมวังนั่งประจำ	คอยฟังดำรัสใช้ในมนเทียร
ตรัสว่า “การก่อเล่ห์เนรเทศ	นฤเบศร์บพิตรยุธิษเฐียร
ให้มิตรเธอเศร้าใจไปจำเนียร	เหมือนเบียดเบียฬราษฎรให้ร้อนรน
/*92เมื่อเจ้านายร่ายเร่เนรเทศ	ออกจากเขตต์อินทรปรัสถ์แสนขัดสน
ร้อนถึงชาวเขตต์ขัณฑ์หลายพันคน	ต้องดั้นด้นพลัดพรายกระจายไป
ความลามกทุรโยธน์ผู้โหดร้าย	ก่อฉิบหายมั่นคงไม่สงสัย
เขามาพึ่งเรานี้เพราะหนีภัย	และเต็มใจตรากตรำกระทำการ
จักไม่รับเขาไว้เห็นไม่ชอบ	ผิดระบอบแบบแผนเป็นแก่นสาร
ใช่เขาเป็นเหล่ากอพวกขอทาน	ภิกขาจารพร่ำเพรื่อไปเมื่อไร
จงรับเป็นคนใช้ตามใจรัก	ให้ที่พักพึ่งพาผ่อนอาศัย”
พระภ๎ราดาห้าเจ้าแสนเบาใจ	บังคมไหว้ถอยออกนอกทวาร
ต่อนั้นมายังมีสตรีสาว	ดูเป็นชาวนาไร่แต่ใจหาญ
มีผ้าผ่อนปอนล้นดูลนลาน	ดำเนิรผ่านเลยไปเข้าในวัง
แจ้งแก่นางข้างในขอไปเฝ้า	พระแม่เจ้าฝ่ายในด้วยใจหวัง
เพื่อกราบทูลข้อคำแต่ลำพัง	เขาให้ยั้งหยุดอยู่ประตูใน
สมเด็จองค์มหิษีนารีนาถ	ประทับอาสน์เอี่ยมอ่องงามผ่องใส
นารีนั่งเฝ้ากลาดดื่นดาษไป	เมื่อทรงได้ฟังข่าวหญิงชาวนา
จะขอเฝ้าบาทบงสุ์อนงค์นาถ	ทรงประหลาดหฤทัยจึงให้หา
ไม่นานหญิงผู้เฝ้าก็เข้ามา	หมอบกราบฝ่าพระบาทพระนาถนาง
ทรงพินิจรูปทรงงามองค์อาจ	เพราะอนาถทุกข์ทนจุงหม่นหมาง
ถึงผ้าผ่อนปอนอยู่ดูสำอาง	มีท่าทางบอกอยู่ว่าผู้ดี
“เจ้าชื่อไร ?” ไยพรากจากสถาน	เจ้าอยู่บ้านเมื่องไรไฉนนี่?
ดูหน้าเจ้าโศกศัลย์พันทวี	ที่มานี้ต้องการสถานไร?”
/*93เท๎ราปทีได้ฟังรับสั่งถาม	ประดิษฐ์ความทูลแจ้งแถลงไข
“ข้าบาทนี้ตรอมตรมระทมใจ	ชื่อว่า ‘ไศรินธรี’ ผู้มีกรรม
ทุกข์ระทวยด้วยวิโยคสุดโศกเศร้า	ขอแม่เจ้าชูชุบอุปถัมภ์
เจ้าบุรินทร์อินทรปรัสถ์ทรงสัทธรรม	ซึ่งข้าพำนักมาทรงการุณย์
บัดนี้ต้องเตร็จเตร่เนรเทศ	จึงเป็นเหตุบ้านเมืองได้เคืองขุ่น
ตัวข้าบาทนี้ไซร้พึ่งใบบุญ	แห่งพระคุณแม่เจ้าเท๎ราปที
พระนางตามภัสดาเข้าป่ากว้าง	จำทิ้งขว้างตัวข้าผู้ทาสี
ครั้นข้าบาทอยู่ไปในบุรี	ภัยคงมีแม่นมั่นจึงดั้นมา”
สมเด็จไท้เทวีศรีวิราฎ	พระนางนาถนิ่งฟังด้วยกังขา
พลางพินิศรูปพรรณกัลยา	ซึ่งมีผ้านุ่งห่มไม่สมองค์
พิศดูกิริยามารยาท	พิศลีลาสเลิศนางเหมือนอย่างหงส์
ให้บังเกิดรักใคร่ในอนงค์	พระนางทรงปราศรัยด้วยไมตรี
“เราประหลาดใจนักใคร่จักถาม	ว่าความงาม, ชาตา, เคราะห์, ราศี
แห่งเจ้าผู้โศภาน่าปราณี	ไฉนไม่เป็นที่ป้องกันภัย?”
จึงทูลตอบเสาวนีย์เทวีเจ้า	“เป็นกรรมเก่าก่อผลพ้นวิสัย
พระนางเจ้าเท๎ราปทีศรีไผท	ยังต้องไร้ร้างวังตั้งระลวง
ข้าบาทผู้ทาสีเทวีเจ้า	หรือจักเนานอนนั่งอยู่วังหลวง
เมื่อเจ้านายทุกข์ถมระทมทรวง	บ่าวทั้งปวงก็ระกำเป็นธรรมดา
พระเทวีฟังคำเจ้าร่ำไข	สงสารในนงลักษณ์ยิ่งนักหนา
ดำรัสถามความประสงค์เจาะจงมา	นางทูลว่าอยากได้รับใช้การ
/*94ทรงโปรดให้ไศรินธรีอยู่	ณห้องผู้สาวใช้ในสถาน
เจ้าอุตส่าห์กอบกิจเป็นนิจจกาล	พระนงคราญเทวีปราณีครัน
พระปาณฑพภ๎ราดาทั้งห้าเจ้า	สถิตเนาในนิเวศน์แห่งเขตต์ขัณฑ์-
กรุงวิราฎพระบุเรศ, แปลงเพศพรรณ์	อยู่ใกล้กันกับเจ้าเท๎ราปที
เจ้าปาณฑพเป็นชายอยู่ฝ่ายหน้า	กฤษณาแปลงเป็นเช่นทาสี
เป็นสาวใช้พระมหาราชินี	สำนักที่ฝ่ายในได้สราญ
ด้วยมรรยาทจรรยามารศรี	ฝูงนารีในนิวาสราชฐาน
ตลอดจนเทวีศรีสคราญ	ทรงโปรดปรานรักใคร่ผูกไมตรี
จะกล่าวถึง ‘กิจกะ’ ยุวราช	พระน้องนาถอรทัยวิไลศรี
ได้ยลพักตร์แห่งเจ้าเท๎ราปที	คือไศรินธรีศรีอนงค์
พินิศจ้องมองดูไม่รู้แล้ว	จนนางแคล้วคลาดไปอาลัยหลง
ใคร่ประโลมโฉมฉายแต่อายองค์	ด้วยดำรงอยู่ในรุ่นดรุณวัย
ลืมเสวยลืมสรงทรงละห้อย	ให้เศร้าสร้อยสนจิตต์พิสมัย
ประทับเหนือแท่นทองผ่องอำไพ	กนแต่ใฝ่ถึงนางไม่วางวาย
“โอ้!พักตร์เอ๋ยพักตร์น้องผุดผ่องเช่น	พระจันทร์เพ็ญผ่องงามอร่ามฉาย
โอ้! เนตรเอ๋ยเนตรงามเมื่อยามชาย	ดังแสงศรพระนารายณ์เรืองฤทธี
โอ้! แก้มเอ๋ยแก้มพวงเชิดช่วงฉัน	ดังผลจันทน์เอี่ยมอ่องผ่องฉวี
โอ้! โอษฐ์เอ๋ยโอษฐ์เยื้ยนเอื้อนวจี	แดงดังสีชาดแต้มรับแก้มนาง
โอ้! ผมเอ๋ยผมเจ้าเป็นเงาขลับ	ดำระยับหยดย้อยด้วยสอยสาง
โอ้! กรรณเอ๋ยกรรณน้องอ่องสอาง	งามเหมือนอย่างกลีบบัวยั่วฤทัย
/*95โอ้! จมูกเอ๋ยจมูกงามถูกลักษณ์	ดังขอชักชายงงเฝ้าหลงใหล
โอ้! คอเอ๋ยดุจปล้องอ่องอำไพ	คอนกยูงอย่างวิไลก็ไม่ปาน
โอ้! กรเอ๋ยกรนางสำอางเอี่ยม	งามเรียวเทียมเทียบงาพระยาสาร
โอ้! ทรวงเอ๋ยทรวงเต่งงามเบ่งบาน	ชวนให้ดาลจิตต์แนบอิงแอบทรวง
โอ้! ถันเอ๋ยถันอยู่ในภูษา	ยังนูนผ้าเพียงพุ่มปทุมหลวง
โอ้! รูปเอ๋ยรูประทวยสวยทั้งปวง	พี่ระลวงเหลือรักภัคินี”
ขอกล่าวถึงปรางค์ทองผ่องพิลาส	แห่งพระราชกัลยามารศรี
ยามกลางคืนดื่นช่วงดวงอัคคี	เรืองรูจีแจ่มใสวิไลครัน
ในห้องพระมหิษีนารีนาถ	งามโอภาสพรรณรายแสงฉายฉัน
ด้วยประทีปโคมไฟใส่น้ำมัน	มีสุคันธ์ปนปรุงฟุ้งขจร
งามแสงไฟฉายฝาจ้าระยับ	ซึ่งสลับลวดลายรายสลอน
เป็นรูปเฟี้ยมเอี่ยมอ่องช่องบัญชร	งามบวรม่านชักปักสุวรรณ
เครื่องประดับคฤหาสน์เครื่องลาดพื้น	ล้วนน่าชื่นชมเลิศงามเฉิดฉัน
ตำหนักหนึ่งอยู่เคียงเรียง ๆ กัน	ในห้องชั้นในมีที่ประทม
กิจกะอนุชามารศรี	ทุกข์ทวีเหลือนับเข้าทับถม
นอนอยู่เหนือแท่นงาเศร้าอารมณ์	เหลือจะข่มโศกเศร้าให้เบาไป
พระเชษฐภคินีทวีเทวษ	ด้วยสมเพชน์พระอนุชสุดวิสัย
ประทับข้างน้องน้อยกลอยฤทัย	อ้อนวอนไล่เลียงหาพระอาการ
พระหัตถ์ลูบพระนลาตราชกนิษฐ์	พระเนตรพิศพักตร์ทรงแสนสงสาร
ทรงพิทักษ์รักษาพยาบาล	พระกุมารก็ไม่ฟื้นคืนสราญ
/*96ที่สุดทรงลืมเนตรเทวษเศร้า	ดูพระเจ้าพี่นางพลางบรรทาร
ทรงสะอื้นฝืนเทวษเล่าเหตุการณ์	ด้วยเหลือทานทนตรมระทมใจ
“โอ้! ทูลเกล้าเจ้าพี่ผู้ที่รัก	พระพี่จักทิ้งน้องให้หมองไหม้
จนดับชีพหรือเจ้าขา, หรือว่าไร ?”	“หามิได้น้องยาอย่าละเมอ
เจ้าประชวรเล็กน้อยปล่อยสติ	ไปดำริเรื่องตายบรรยายเพ้อ
จะหายในไม่ช้าดอกหนาเธอ	พระน้องเพ้อพูดมาหรือว่าไร ?”
ฟังพระพี่ตรัสเป็นไม่เห็นอก	เธองันงกทูลชี้คดีไข
“โอ้! พระพี่ดูเผินจนเกินไป	อาการไข้น้องนี้ถึงที่ตาย
สมุฏฐานเกิดในหัวใจน้อง	มีอยู่สองวิธีชี้ถวาย
หนึ่งไข้ของน้องนี้ไม่คลี่คลาย	คงจักวายชีพแท้เป็นแน่นอน
อีกอย่างหนึ่งซึ่งทรงคิดสงสาร	ช่วยเอาภารปัดเป่าบรรเทาถอน
ซึ่งโรครึงตรึงใจดังไฟฟอน	แม้นพระผ่อนปรนได้ก็ไม่ตาย
ถ้าทรงรับชูชุบอุปถัมภ์	น้องจะนำเรื่องนี้คลี่ขยาย”
ฟังพระน้องจำนรรจ์บรรยาย	พระนางหมายมุ่งไปถึงไข้เธอ
ด้วยพิษไข้ให้จิตต์เธอคิดกลุ้ม	เหลือจะคุมจิตต์ใจจึงไพล่เผลอ
จึงทรงรับวาจาว่า “เออๆ !	พี่ยอมเพ้อตามเจ้าช่วยเอาภาร”
กิจกะได้ฟังรับสั่งช่วย	ค่อยคลายป่วยทันใดพลางไขขาน
“เมื่อพระพี่ชูชุบอุปการ	น้องก็ด้านหน้าทูลมูลคดี
โอ้! พระพี่เจ้าขา, น้องยารัก	รปลักษณ์โศภาสง่าศรี
แห่งนงรามงามสิ้น ‘ไศรินธรี’	ข้าหลวงพี่นางใหม่อยู่ในวัง
/*97เนตรเจ้างามยามสบเมื่อพบพักตร์	ดังศรศักดิ์สิทธิ์องค์พระทรงสังข์
เสียบทะลวงทรวงน้องแทบพองพัง	ให้คลุ้มคลั่งคิดถึงคะนึงนาง
ทุกทิวาราตรีไม่มีสุข	น้องเหลือทุกข์เหลือทนกมลหมาง”
ทรงรำพันกลั้นฝืนสะอื้นพลาง	น้ำเนตรพร่างพรายพักตร์หนักฤทัย
พระพี่นั่งฟังน้องสนองถ้อย	เจ้าเศร้าสร้อยกันแสงแถลงไข
ทรงตระหนักแน่ชัดณบัดใจ	ว่าเป็นไข้รักรึงตรึงกมล
เป็นธรรมชาติมีชุมในหนุ่มสาว	จึงว่ากล่าวชี้แจงแสดงผล
ซึ่งจะเสื่อมศักดิ์ศูนย์ตระกูลตน	นีรมลโลมเล้าเอาพระทัย
“อันความรักหนุ่มสาวคราวสะอาง	เหมือนน้ำค้างโชกชุ่มตามพุ่มไม้
ยามสายแดดแผดแสงก็แห้งไป	เจ้าก็ได้เพศเลิศกำเนิดชาย
ซ้ำเป็นขัตติยชาติผู้อาจหาญ	ควรหักราญรักให้ประลัยหาย
การเหยียดตนต่ำช้าอย่างน่าอาย	ลงมุ่งหมายทาสีไม่ดีเลย
ให้เสื่อมยศศักดิ์ชาติอุบาทว์นัก	พี่เหลอจักขัดข้องแล้วน้องเอ๋ย
บรรพบุรุษเราไซร้ยังไม่เคย	เขาจะเอ๋ยติฉินเฝ้านินทา
เพียงแต่เห็นเล่นตาแห่งทาสี	เจ้าชู้ที่ลวงเล่ห์เสน่หา
ก็หลงรักฝักใฝ่มิได้คลา	ทิ้งราคาขัตติยะวีระชาย
จริงอยู่, ความรักจริงเป็นสิ่งเลิศ	ก่อให้เกิดสุขศรีทวีหลาย
แต่ความรักผู้รุ่นดรุณชาย	มันจะหน่ายดังน้ำค้างที่อ้างมา
ให้เป็นที่อับอายพาขายพักตร์	เสื่อมยศศักดิ์เสื่อมชาติวาสนา
/*98ให้โลกล่วงดูหมิ่นมานินทา	พระน้องยาตรองความให้งามดี”
กิจกะฟังคำพี่ร่ำพร้อง	จึ่งสนองวาจามารศรี
“การทั้งผองน้องผู้รอบรู้ดี	แต่เหลือที่จะบรรเทาให้เบาใจ
พระพี่นางยังมิได้เห็นในอก	หม่อมฉันตกทุกข์ทนพ้นวิสัย
ขอสละละชนม์ให้พ้นไป	ดูหทัยน้องยาขอลาตาย
โอ้! พี่หญิงใจหญิงเสียจริงแท้	เพราะเอาแต่ใจพี่เป็นที่หมาย
ใครจะมีทุกข์จนชนม์มลาย	ก็ดูดายมุ่งใฝ่แต่ใจตน
พระพี่จงตรึกไตรถึงใจพี่	พระสามีห่างแหแต่ละหน
ดิ้นเร่า ๆ ดังจะตายทำลายชนม์	ไยไม่นั่งตั้งบ่นสอนตนไป”
“คนจะตายซอกแซกพูดแดกพี่	ประเดี๋ยวตีเสียทั้งเห็นว่าเป็นไข้
ผัวพี่เป็นขี้ข้าหรือว่าไร	หรือทำให้ต่ำเตี้ยเสียตระกูล
พี่เสียใจนักหนาวาจาที่	กล่าวหวังดี, ดีหายกระจายศูนย์
ความคลั่งไคล้ใจเจ้าเป็นเค้ามูล	ให้เพิ่มพูนความพินาศอุบาทว์กรรม
พี่ตักเตือนหวังให้กลับใจเจ้า	ที่มัวเมาหญิงทาสพลาดถลำ
กลับเพิ่มให้ใจเจ้าเศร้าระกำ	ถึงแก่ทำลายชนม์ก็จนใจ
ใครจะให้น้องชายทำลายชีพ	ต้องร้อนรีบผันแปรคิดแก้ไข”
ตรัสเท่านั้นกัลยาก็คลาไคล	เสด็จไปห้องนางพลางบัญชา
ให้ตามไศรินธรีมาที่ห้อง	มาแล้วจ้องดูพักตร์เจ้านักหนา
ขวยพระทัยใฝ่นึกเฝ้าตรึกตรา	เพื่อจัดหาเลศนัยไขแสดง
ด้วยเป็นเรื่องอัปยศแสนอดสู	ทรงนิ่งอยู่หน่อยหนึ่งจึงแถลง
/*99ถึงทุกข์ร้อนก่อนกี้ทรงชี้แจง	แล้วทรงแปลงเปลี่ยนนัยไขวจี
“แสนเสียดายนักหนาที่มาเห็น	หญิงผู้เพ็ญลักษณ์เลิศประเสริฐศรี
ต้องขัดสนค่นแค้นแสนทวี	เป็นทาสีตรอมตรมไม่สมทรง”
นางทาสีทูลพลัน “นั่นเป็นผล	อกุศลพระเจ้าข้า, ตามมาส่ง”
ทรงพะยักพักตร์รับกับอนงค์	แล้วจึงทรงตรัสต่อข้อคดี
“พี่นี้เชื่อแน่นแฟ้นเป็นแม่นมั่น	เจ้าใช่หญิงสามัญชั้นทาสี
เลือดเจ้าเนื่องจากเหล่าเผ่าผู้ดี	กับเลือดพี่ก็ละม้ายคล้าย ๆ กัน
ดีละเจ้าคราวนี้ยินดีด้วย	บุญอำนวยเกียรติให้ใหญ่มหันต์
เจ้าทราบแล้วคงจะมียินดีครัน	ด้วยน้องฉันรักเจ้าเยาวมาลย์
เปนบุญของน้องนางได้สร้างไว้	บันดาลให้เธอรักสมัครสมาน
เป็นสะใภ้เทวีศรีสคราญ	พี่เห็นด้วยทุกประการ, ประทานพร”
นางสาวใช้ไศรินธรีนาฏ	ฟังประภาษเทวีศรีสมร
พิโรธเร้าหฤทัยดังไฟฟอน	ทูลบังอรด้วยแค้นแสนทวี
“ขายหน้านักศักดิ์ใหญ่ซึ่งใหลหลง	เหยียดพระองค์สนทนากับทาสี
ในเรื่องเลวเหลวใหลใช่พอดี	ย่อมเป็นที่อัปยศเหลืออดอาย
‘ผู้สูงศักดิ์’ กับ ‘ผู้ดำรูเกียรติ’	ย่อมไม่เฉียดชิดกันดังมั่นหมาย
ย่อมห่างไกลไม่ถลำมากล้ำกราย	หม่อมฉันงายงมอยู่พึ่งรู้จริง
ขอพระราชเทพีผู้มีศักดิ์	ทรงตระหนักหฤทัยว่าใจหญิง
ย่อมสละชีพได้ไม่ประวิง	แต่ไม่ทิ้งเกียรติยศจนหมดปราณ
พระแม่เจ้าทราบอยู่แต่ผู้ที่	เป็นสตรีหลงศักดิ์อัครฐาน
/*100เอายศศักดิ์ล่อใจใส่ทะยาน	สำเร็จการปรารถนาทรงปรารมภ์
หม่อมฉันรักเกียรติยิ่งยอมทิ้งศักดิ์	พระแม่จักพึ่งเห็นเป็นประถม
หม่อมฉันหมดถ้อยคำนำประณม-	กร, บังคมทูลชี้แต่นี้ไป
ขอลาจากรับใช้ในพระที่	แม้จะมีกิจการสถานไหน
ขอพระแม่โปรดช่วยอวยอภัย	ให้ได้ไปตามจิตต์ที่คิดปอง”
พระเทวีฟังคำนางร่ำไข	ขวยพระทัยตรัสปลอบตอบสนอง
“พี่พูดตามจริงใจมิได้ตรอง	แม้นไม่ต้องใจก็ขออภัย
ที่พูดนี้พูดไปตามใจรัก	ไม่ควรจักเจ็บช้ำด้วยคำไข
เออ! บัดนี้กิจกะเป็นกระไร	จงเชิญน้ำจัณฑ์ไปให้แก่เธอ”
ทั้งนี้ทรงคิดว่ามารยาหญิง	แสร้งประวิงว่าร้ายให้หายเก้อ
ที่สุดคงชอบพอยอมออเออ	ซ้ำจะเห่ออย่างไพร่ผู้ได้ดี
สงสารไศรินธรศรีสลด	ด้วยกำหนดรู้เล่ห์มเหสี
น้ำจัณฑ์เป็นสื่อสายอุบายมี	ให้เข้าที่ห้องลับพบกับชาย
ทรงหวั่น ๆ พรั่นใจให้ระย่อ	เกรงจะก่อเกิดมีราคีหลาย
หวนคะนึงถึงกรรมทำให้คลาย	คนต้องตายทั่วถ้วนไม่ควรกลัว
แม้นได้อาย, ตายเลิศประเสริฐศรี	เลิศกว่ามีหมองหม่นให้คนหัว
น้อมรับถ้วยน้ำจัณฑ์สั่นระรัว	ด้วยจิตต์ตัวเป็นสตรียังมีอาย
เดิรมารีรออยู่ประตูห้อง	เฝ้าจดจ้องอยู่กระนั้นไม่ผันผาย
ถึงดวงจิตต์คิดกล้าประหม่ากาย	ไม่กล้าผายผันเข้าเฝ้าคะนึง
“ชาตาเราเข้าชั่วทั่วทุกอย่าง	เหมือนอยู่กลางเขาควายหรือข่ายขึง
/*101จักประพฤติฮึดหื้อทำดื้อดึง	ก็จะถึงโทษทัณฑ์อันตราย
มิหนำเหล่าเการพมาพบปะ	เราก็จะทรมานไปนานหลาย
จะทำตามทรามวัยกลัวได้อาย	เพราะเจ้าชายบ้ากามจะลามลวน
เข้าห้องเขาเปล่าเปลี่ยวผู้เดียวโดด	คงเป็นโทษไม่น้อย” ละห้อยหวน
กลับระย่อท้อใจยืนใคร่ครวญ	เหมือนกวางม้วนม่ายเสือเหลือระแวง
ที่สุดนางข่มใจไม่ให้พรั่น	นำน้ำจัณฑ์เข้าไปมิได้แหนง
ก็สบผลกลจิตต์ที่คิดแคลง	ความบ้าแห่งกิจกะหมดละอาย
ซ้ำน้ำจัณฑ์ย้อมจิตต์ให้คิดกล้า	เห็นนางมาเอ้องค์เหมือนทรงหมาย
ขยับยึดภูษิตเขาชิดกาย	พอขยายพจน์พร้องว่า “น้องนาง!”
พอดีนางหลบเลี่ยงเบี่ยงสะบัด	เอาพระหัตถ์เหวี่ยงใส่เข้าให้ผาง
ถูกตรงพักตร์กิจกะจำละวาง	ปล่อยให้นางหลุดพลัดสลัดมา
ถึงไม่มีศัสตราซ่อนมาด้วย	พระหัตถ์ช่วยสมมาดปรารถนา
หนีจากห้องว่องไวรีบไคลคลา	วิ่งมาหาห้องโถงพระโรงชัย
ฝ่ายพระผู้ภูบดีศรีวิราฎ	ประทับอาสน์เอี่ยมอ่องงามผ่องใส
เสนามาตย์หมอบกลาดดื่นดาษไป	เห็นสาวใช้วิ่งร้องก้องสำเนียง
หลีกเสนามาตย์มาถึงหน้าอาสน์	บังคมบาททูลเล่ากระเส่าเสียง
“เพราะเกิดอยุกติธรรมเหลือลำเอียง	ข้าจึงเลี่ยงหลีกมาหาพระองค์
กระหม่อมฉันเห็นว่า’หายนะ’	เพราะเหตุอยุกติธรรมจะนำส่ง
ด้วยนารีผู้นิราสญาติวงศ์	มีรูปทรงเศร้าผอมตรอมฤทัย
เข้ามาพึ่งบารมีเป็นที่ร่ม	กลับถูกข่มขี่ขืนฝืนวิสัย
/*102บังเกิดได้ในเขตต์บุเรศไท	กำแพงใหญ่สี่ชั้นไม่มั่นคง”
เสนามาตย์ทั่วผู้ไม่รู้เรื่อง	ต่างชำเลืองแลคิดพิศวง
อำมาตย์หนึ่งมาคร่าว่าอนงค์	“ตอแหลส่งเสียงจ้าหญิงบ้าบอ”
กิจกะมาทันพลันเข้าลาก	ฉุดกระชากผมไปมิได้ท้อ
จากที่เฝ้าท้าวไทมิได้รอ	ไม่มีผู้รู้ข้อคดีการณ์
พระราชาก็มิใคร่จะใฝ่ทราบ	เรื่องหญิงหยาบเข้ามาทูลว่าขาน
เมื่อนายเขาเอาไปไม่รำคาญ	ในถิ่นฐานนั้นแล้วก็แล้วไป
สงสารไศรินธรีเหลือที่เศร้า	ถูกจิกเกล้าฉุดลากถลากไถล
ตลอดทางนางมาพบหน้าใคร	ก็ขอให้เอื้อเฟื้อช่วยเหลือนาง
มาพบชายหนึ่งผู้นางรู้จัก	เขาจ้องพักตร์เพ่งดูอยู่ห่าง ๆ
ตาเขาเล็งเพ่งกระพริบขยับพลาง	มิให้อ้างบอกชื่ออึงอื้อไป
นางรู้แจ้งแสร้งเร้าเรียกเขาช่วย	เพื่อจะฉวยโอกาสประภาษไข
ให้เขาทราบทุกข์ถมระทมใจ	เขาก็ไหวพริบดีรี่เข้ามา
ยกมือไหว้กิจกะกล่าวประจบ	“ไฉนหลบหลีกบุญเล่าคุณจ๋า !
พระฉุดเกล้าจอมขวัญกัลยา	ด้วยกลัวว่ามารศรีจะหนีไป
ทรงรักใคร่ในนางถึงอย่างนี้	ควรจะมีเสน่หาอัชฌาสัย
ทำมารยาเลยงามนะทรามวัย	ขออภัยท่านเสียเถิดประเสริฐดี”
นางรู้เลศน้อมไหว้มิได้ช้า	ขอขมาโทษพลันขมันขมี
กิจกะอิ่มเอมด้วยเปรมปรีดิ์	ปล่อยโมฬีโฉมงามให้ตามไป
ได้โอกาสชายนั้นพลันแถลง	กระซิบแจ้งซึ่งอุบายขยายไข
/*103ให้รับรักแล้วผัดขอนัดไป	เข้าไต้ไฟจึงจะเข้าไปเฝ้าเธอ
“เจ้าอย่ากลัวผัวรักพิทักษ์เจ้า	ตั้งจิตต์เฝ้าใฝ่ดูอย่เสมอ”
กระซิบเสร็จบมิให้ผู้ใดเจอ	เห็นคนเผลอได้ทีหลบหนีไป
กิจกะพาเจ้าเข้าตำหนัก	มีพระพักตร์ยิ้มย่องผูดผ่องใส
ปิดประตูลันดาลง่านหทัย	พลางปราศรัยโลมเล้าเยาวมาลย์
“โอ้! นงลักษณ์เพักตร์ผ่องอ่องฉวี	ไม่ควรหนีแหนงรักสมัครสมาน
พี่แสนรักทรามวัยใดจะปาน	ความรักซ่านชาบทั่วทั้งหัวใจ
พี่เป็นทาสโฉมงามเพราะความรัก	พระน้องจักเกียดขึ้งไปถึงไหน
แม่น้องไม่กรุณาตัดอาลัย	เห็นหทัยเถิดว่าขอลาตาย
พินิศนางกางกรแลถ้ววอนพลอด	ขอพี่กอดให้สมอารมณ์หมาย
เจ้าแนบทรวงปวงเศร้าจักเบาคลาย	เป็นเครื่องหมายว่าน้องเป็นของเรียม
พี่ก็เป็นของน้องผู้ผ่องพักตร์	ขอนงลักษณ์อย่าระคายเฝ้าอายเหนียม’
นางแสร้งทำชื่นชมหายตรมเตรียม	ทำท่าเจียมตัวอายว่ากายปอน
ยิ้มละไมในหน้าไม่กล้าใกล้	บังคมไหว้ทูลทัดขอผัดผ่อน
“ประทานโทษอย่าตรัสว่าตัดรอน	หม่อมฉันร้อนรนเหลือหมักเหงื่อไค
ขอนิราศบาทบงสุ์ไปสรงสนาน	ให้สะอ้านเอี่ยมอ่องกายผ่องใส
ต่อค่ำ ๆ จึงจะเข้ามาเฝ้าไท	รับใช้ให้พระชมจนสมปอง’
พอสินคำอำลาตาชะม้อย	พลางเคลื่อนคล้อยคลาดออกไปนอกห้อง
กิจกะเฝ้าแลชะแง้มอง	จนลับคลองเนตรไปใฝ่คะนึง
ประทับคอยอรทัยอยู่ในห้อง	พระทัยปองป่วนปั่นกระสันถึง
/*104สังเกตกาลนานล้ำเฝ้ารำพึง	ชั่วโมงหนึ่งดูนานประมาณปี
ประหนึ่งรถพระอาทิตย์ไปติดหล่ม	ลูกล้อจมมิได้เคลื่อนเขยื้อนที่
เธอคอยรออรทัยใฝ่ทวี	ระทมมีทุกข์ถวิลจนสิ้นวัน
“ถิงย่ำค่ำตามว่าสัญญาไว้	เป็นไฉนโฉมฉายไม่ผายผัน?”
บรรทมเหนือปัจจัตถรณ์เร่าร้อนครัน	เฝ้าแต่งันงกแลชะแง้คอย
เห็นผู้แต่งโคมไฟเข้าในห้อง	ขยับย่องยิ้มใส่มิได้ถอย
ครั้นเข้าชิดผิดหน้าทำตาปรอย	หวนละห้อยกลับที่ศรีไสยา
เสียงเธอถอนใจใหญ่อยู่ในห้อง	เหมือนเสียงน้องคลาไคลเข้าไปหา
ชะเง้อจ้องมองเขม้นไม่เห็นมา	พึมพำด่าหูเหืองเคืองว่าลวง
ที่สุดเล็งเพ่งดูประตูเปิด	พาให้เกิดปลื้มใจเป็นใหญ่หลวง
สิ้นกระสันโศกเศร้าแสนเบาทรวง	ด้วยเห็นดวงพักตร์เจ้าเยี่ยมเข้ามา
สมถวิลยินดีเป็นที่สุด	พอนางรุดคลาไคลเข้าไปหา
เธอกางกรรับขวัญกัลยา	นางเปลื้องผ้าชั้นนอกออกจากกาย
พอเข้าชิดพิศดูก็รู้ชัด	พลางหดหัตถ์เห็นผิดที่คิดหมาย
หมดยินดีด้วยว่าเป็นหน้าชาย	เกิดยินร้ายเข้าแทนแม้น ๆ กัน
ของในโลกทุกสิ่งที่ยิ่งเลิศ	พาโทษเกิดได้แท้เมื่อแปรผัน
เมียที่สวยอวยสุขสนุกครัน	คงมีวันหนึ่งจะทุกข์เท่าสุขมา
ชายผู้นั้นพลันจ้องร้องตวาด	“เหม่!อ้ายชาติสัตว์ไพรน้ำใจหมา
ไม่รู้ว่านารีมีจรรยา	ไม่ยอมพร่าเกียรติตัวกลัวละอาย
เพราะเห็นแก่เครื่องล่อทองบ่อหนึ่ง	เมินเถิดมึงที่จะสมอารมณ์หมาย
/*105มึงจงเตรียมจิตต์ใจไปอบาย	ความชั่วร้ายของมึงจะดึงไป”
พูดเท่านี้รี่ใส่มิได้ละ	กิจกะเหลือสู้ศัตรูไหว
ฉุดกระชากจากเตียงเหวี่ยงเข้าไป	ด้วยหมัดใหญ่มหิมานัยน์ตาพราย
เลือดกระเซ็นออกจากปากจมูก	ซ้ำเข้าลูกคางผึงทะลึ่งหงาย
นอนชักอยู่ครู่หนึ่งก็ถึงตาย	มีร่างกายทอดขวางอยู่ข้างเตียง
พระภิมผู้ปลอมมาไม่ช้าอยู่	ปิดประตูบมิให้คนได้เสียง
เมื่อเวลาขากลับดับตะเกียง	แล้วก็เลี่ยงลงทางหน้าต่างไป
ครั้นรุ่งเช้าเหล่าไพร่ให้ประหลาด	ห้องไสยาสน์กิจกะเป็นไฉน
ปิดประตูอยู่จนสายวุ่นวายใจ	มีผู้ไปทูลคดีพระพี่เธอ
ดำรัสให้ไปดูให้รู้แน่	ต่างผันแปรเบิดทวารบานเผยอ
เข้าในห้องมองไปก็ได้เจอ	เห็นศพเธออ้าซ่าอยู่หน้าเตียง
มีโลหิตเรี่ยราดประหลาดนัก	ต่างชะงักเงียบฉี่ไม่มีเสียง
ที่สุดเอาบ่าวไพร่อยู่ใกล้เคียง	มาไล่เลียงก็ไม่รู้กระทู้ความ
พระญาติมวลถ้วนองค์ทรงพระโศก	ด้วยวิโยคพระกุมารชาญสนาม
ข่าวทราบถึงกัลยาพงางาม	ผู้นงรามมหิษีพระพี่นาง
ประชวรลมหลายคราน่าสมเพชน์	แสนเทวษทุกข์ทนกมลหมาง
ให้ไต่สวนถ้วนถี่ไม่มีทาง	ให้กระจ่างแจ้งชัดตัวศัตรู
จะติดใจไศรินธรีเล่า	ก็ตัวเจ้าแบบบางเหมือนอย่างหนู
ซึ่งจะฆ่าเสือสารพิจารณ์ดู	ผิดกระทู้ที่เห็นว่าเป็นจริง
/*106แต่มีเค้าเจ้าเคียดเกลียดกนิษฐ์	เข้าเร้าจิตต์วนิดาพระยาหญิง
แม้ไม่มีหลักฐานพะยานอิง	ก็ทรงกริ่งหฤทัยสงสัยนาง
ที่สุดทูลภัสดาประชานาถ	อ้างอาฆาตขุ่นข้องคิดหมองหมาง
แห่งสาวใช้ไศรินธรี,วาง	อุบายล้างน้องชายมลายชนม์
พระราชาอนุมัติไม่ขัดที่	มเหสีสังเกตในเหตุผล
มพระโองการตรัสในบัดดล	ให้นำตนไศรินธรีไป
แล้วมัดองค์อรทัยใส่ไฟเผา	พร้อมศพเจ้ากิจกะอย่าละไว้
อำมาตย์รับโองการคลานคระไล	พากันไปจับเอาตัวเจ้ามา
สงสารไศรินธรีทวีเศร้า	อำมาตย์เข้าล้อมกายทั้งซ้ายขวา
ถูกจำจองต้องราชอาชญา	เขาตั้งหน้าขู่เข็นให้เปนสัตย์
นางสู้ทนทรกรรมด้วยน้ำจิตต์	สุจริตยั่งยืนฝืนมนัส
เชื่อว่าสามีเจ้าคอยเป่าปัด	ความวิบัตินี้ให้พ้นภัยพาล
ทนตรากตรำลำเค็ญอยู่เช่นนี้	ราชินีมิได้ทรงคิดสงสาร
เพราะทุกข์ถึงน้องชายที่วายปราณ	เห็นเป็นการแก้แค้นทดแทนกัน
ถึงเวลาปรารภปลงศพพระ	กิจกะปรากฏยศมหันต์
มีพิธีแห่ศพสิ้นครบครัน	มาตั้งชั้นชุมเพลิงเชิงตะกอน
เขาคุมไศรินธรีมาที่ศพ	จำเครื่องครบมีผู้ดูสลอน
ทหารห้าสิบห้อมล้อมบังอร	เวลาก่อนตัวเจ้าถูกเผาตาย
ประเพณีผู้ซึ่งโทษถึงฆ่า	กล่าววาจาใดได้ดังใจหมาย
นางได้รับอนุญาตจึงนาดกราย	ขึ้นยืนผายพจนารถด้วยอาจวงค์
/*107“ข้าแต่ท่านหญิงชายทั้งหลายเอ๋ย!	ข้าขอเผยข้อความตามประสงค์
เวลาก่อนชีวิตข้าปลิดปลง	ขอท่านจงตรองการณ์พิจารณ์เทอญ
หญิงมารดาน้องพี่บุตรีท่าน	ถูกประจานเจ็บอายระคายเขิน
ด้วยเจ้าชายปลุกปล้ำทำก้ำเกิน	นางเผชิญภัยรอดตลอดมา
โดยต่อสู้กู้อายร้ายมหันต์	เพื่อป้องกันเกียรตินางเหมือนอย่างข้า
ใครใจดำทำได้ไม่เมตตา	ถึงมัดคร่าตัวเอาไปเผานาง
ท่านคงตอบเน้นคำ ‘ทำไม่ได้’	ก็เหตุไรคนจนกมลหมาง
ไร้ถิ่นที่พี่น้องไร้ช่องทาง	จะเลี้ยงร่างต่อไป, จึงได้มา
พึ่งผู้อื่นฝืนใจรับใช้ท่าน	พึ่งอาหารเลี้ยงท้อง, ตรองเถิดขา
หญิงอย่างตัวข้าไซร้ไร้ราคา	ไม่อยากฝ่าทุกข์ยาก, อยากจะตาย
กลับมาต้องโทษทัณฑ์อันอุบาทว์	ซึ่งประหลาดเหลือล้นแก่ชนหลาย
ไม่ช้าข้าชีวาตม์ขาดมลาย	เพราะร่างกายถูกเผาเป็นเถ้าไป
แต่วิญญาณข้าเจ้ายังเนาอยู่	วิญญาณผู้ผ่องผุดวิสุทธิ์ใส
จิตต์ผู้มีพรหมจรรย์ไม่บรรลัย	หมดคำไขข้าเจ้าแต่เท่านี้”
พอสิ้นบทพจนารถประภาษไข	มีชายใหญ่กำยำดำมิดหมี
ผ่านผู้คนด้นมาไม่ช้าที	มุ่งไปที่ชุมเพลิงเชิงตะกอน
ดวงตาลุกแวววาวราวกับว่า	เป็นทูตมาสื่อสาส์นด้วยการร้อน
เดิรดังวิ่งไววู่รีบจู่จร	ไปถึงก่อนกองยามจะห้ามกัน
ผู้ล้อมวงสงสัยมิให้เข้า	ชายนั้นเอาดาพฟาดขาดสะบั้น
ตรงเข้าแก้อรทัยออกได้พลัน	อุ้มนางผันผายออกมานอกวง
/*108ถือดาพแกว่งแสงวาวพลางกล่าวว่า	“ข้าเจ้ามานี้จิตต์คิดประสงค์
เพื่อช่วยเหลือซึ่งสตรีศรีอนงค์	ผู้ซื่อตรงสุจริตไม่ผิดพาล
กิจต่อนี้ไปก็ จะขอชี้	ว่าตาพนี้เก่งกาจอาจประหาร
ชีพผู้ไร้ยุกติธรรม์ในสันดาน	ให้แหลกลาญลงได้ในมิช้า”
พูดเท่านั้นพลันวิ่งเพื่อชิงออก	มาภายนอกกองหมู่ผู้รักษา
ฝ่ายผู้คุมกลุ้มกลาดดาษดา	ตรงเข้ามาจับกุมรุมประจัญ
ชายผู้นั้นฟันฟาดด้วยอาจหาญ	รุกรำบาญบุกไปมิได้ยั่น
พวกทหารล้มตายลงก่ายกัน	ด้วยถูกฟันเลือดฝาดออกสาดไป
บ้างหัวขาดแขนขาดบ้างผาดโผน	หนีกระโจนลงลำแม่น้ำไหล
ที่เผาศพ, เลือดแดงแทนแสงไฟ	ที่เห็นในกองเพลิงเชิงตะกอน
เดิมคิดเผาสองศพกลับพบปะ	ศพระกะเกลื่อนกลาดดาษสลอน
ผู้ไม่อยากเป็นศพก็หลบจร	ไม่ราญรอนร่นแยกแตกกระจาย
สำเร็จการต่อสู้หมู่ทหาร	พานงคราญบุกบั่นรีบผันผาย
จากผู้คนด้นหนีหลบลี้กาย	จนห่างหายลับตาประชาชน
ทิ้งให้เกิดวุ่นวายอยู่ภายหลัง	ละล้าละลังตกประหม่าโกลาหล
กว่าจะได้รู้สึกสำนึกตน	เรียกผู้คนกลับมาก็ช้านาน
อำมาตย์ซึ่งเป็นประธานในการนี้	ให้จัดรี้พลผู้หมู่ทหาร
ออกตามจับฉับพลันให้ทันการ	ทั่วทุกด้านแดนดินถิ่นนคร
แล้วรบขึ้นกราบทูลมูลเหตุ	พระภูเบศรบพิตรอดิศร
ทราบรหัสขัดฤทัยดังไฟฟอน	พระรีบจรจัดการประทานเพลิง
/*109ครั้นเสร็จสรรพกลับหลังเข้าวังท้าว	พอมีข่าวรบพุ่งมายุ่งเหยิง
กุรุรัฐศัตรูล่วงรู้เชิง	ต่างร่าเริงรีบร้นยกพลมา
เรื่องผู้ร้ายรายชิงผู้หญิงหนี	ก็หมดที่จะระลึกและนึกหา
ต้องเตรียมสู้หมู่อมิตรติดพารา	เพราะด้วยสาเหตุมีขอชี้ความ
บทที่ ๘ พวกเการพยกทัพเข้าเหยียบแดนกรุงวิราฎ
/*110ครบกำหนดเนาป่าแห่งห้าเจ้า	พอย่างเข้าถึงปีที่สิบสาม
ทุรโยธน์ส่งคนเที่ยวค้นตาม	ทุกเขตต์คามค้นจบไม่พบพาน
ซ้ำส่งผู้ลาดตระเวนซึ่งเจนป่า	เที่ยวค้นหาทั่วไปในไพรสาณฑ์
เที่ยวดั้นด้นค้นคว้าอยู่ช้านาน	ทุกสถานถิ่นที่ไม่วี่แวว
เชื่อแน่ว่าภ๎ราดาทั้งห้านั้น	คงพากันวายปราณเสียนานแล้ว
ด้วยเดิรด้นดงชัฏพนัสแนว	คงไม่แคล้วสัตว์ร้ายทำลายชนม์
เมื่อเธอหลงปลงเห็นไปเช่นนี้	เชื่อเป็นที่แน่ใจไม่ฉงน
ว่าปาณฑพมิได้อยู่เปนผู้คน	สมกมลมุ่งไว้ดีใจครัน
พราหมณ์โท๎รณะพระภิษม์บัณฑิตแก่	ผมขาวแลดุจฝ้ายไม่หมายมั่น
อาฆาตใคร, ใจมุ่งผดุงธรรม์	ไม่พักผันผ่อนเห็นว่าเป็นดี
ซ้ำไม่เชื่อเหตุการณ์เรื่องปาณฑพ	จะเป็นศพลงเป็นเหยื่อแห่งเสือสีห์
นักรบผู้ศักดิ์สิทธิ์เรืองฤทธี	ท้าวเธอมีศัสตราทั้งห้าองค์
จักให้สัตว์กัดกินจนสิ้นไซร้	ถึงใครๆ ก็ต้องคิดพิศวง
พระชนม์แปดสิบพรรษ์อันมั่นคง	สอนพระภิษม์ให้ทรงพิจารณ์การณ์
มีข้อหนึ่งสอนให้ ‘อย่าใหลหลง	รีบจบลงเร็วนักไร้หลักฐาน’
เธอสำคัญมั่นจิตต์คิดวิจารณ์	ว่าห้าปาณฑพนั้นไม่บรรลัย
/*111อรชุนชายชาญในการศร	หรือจะนอนให้เขาฆ่าน่าสงสัย
เธอคงเที่ยวสัญจรซุกซ่อนไป	กว่าจะได้พ้นปีที่สัญญา
เกรงว่าพระทุรโยธน์ผู้โฉดเขลา	พระทัยเฝ้าใฝ่ฝันคิดหรรษา
หลงว่าปาณฑพตายคลายสงกา	ศึกจะมาโจมจู่ไม่รู้ตน
ท่าน ‘กฤปาจารย’ ผู้รอบรู้เหตุ	ได้สังเกตกิจการวิจารณ์ผล
ก็เห็นพ้องต้องกันมั่นกมล	ทั้งสามคนมิได้งำเฝ้าอำพราง
เมื่อทุรโยธน์ตรัสถามข้อความนี้	ต่างทูลชี้เหตุผลจนกระจ่าง
ที่สุดทูลแนะนำเป็นคำกลาง	ให้สองข้างพี่น้องปรองดองกัน
“ความจริงข้าครุ่นคิดพิศวง	ห่วงพระองค์ว่าจะได้ภัยมหันต์
ซึ่งจะเกิดภายหลังตั้งอนันต์	ยังมิทันเตรียมตนผจญภัย
ส่วนปาณฑพห้าไท้ข้าไม่ห่วง	เธอทั้งปวงยังคงไม่สงสัย
พอบขวบปีที่สิบสามพ้นข้ามไป	คงจะได้พบกันเป็นมั่นคง
บัดนี้ก็เกือบหมดกำหนดแล้ว	ข้าบาทแน่วแน่จิตต์คิดประสงค์
ให้ไมตรีมีคืนอยู่ยืนยง	ร่วมเป็นวงศ์เดียวกันนิรันดร
รีบสมานไมตรีศรีสวัสดิ์	เพื่อพิพัฒน์ภีย์โยสโมสร
ช้าไม่ได้, ภัยแท้เป็นแน่นอน	จะเกิดร้อนรนราษฎร์และญาติไท”
อำมาตย์ผู้สืบการณ์เรื่องปาณฑพ	ได้ฟังจบสามท่านทูลขานไข
ไม่กล้าขัดทัดทานประการใด	เพราะสืบไม่ทราบข่าวเรื่องราวมา
จึงเอาข่าวคราวเรื่องเมืองวิราฎ	เป็นโอกาสผันแปรทูลแก้หน้า
“ขอเดชะ, พระราชอาชญา	ไม่พ้นข้าบาทมูลขอทูลไท
/*112เจ้าปาณฑพภ๎ราดาอย่าฉงน	คงวายชนม์มั่นคงสิ้นสงสัย
ข้าบาทได้ข่าวดีกว่านี้ไป	คือข่าวในกรุงวิราฎ, ฆาตกรรม
กิจกะมิตรท่านเจ้าปาณฑพ	ผู้นักรบเรืองชื่อฝีมือล้ำ
ถูกทำลายชีวาตม์อุบาทว์นำ	สิ้นผู้สำคัญจักพิทักษ์เมือง
บุญพระองค์ทรงภพเการพรัฐ	จักพิพัฒน์แผ่เขตต์เดชกระเดื่อง
ธงเการพจักตั้งมลังเมลือง	ปลิวอยู่เบื้องบนราชปราสาทชัย
แห่งวิราฎกรุงไกรในมิช้า	เกียรติจักปรากฏจบสบสมัย”
ทุรโยธน์ฟังคำร่ำพิไร	ปลื้มพระทัยอย่างดรุณรุ่นคะนอง
ลืมเหตุการณ์ปาณฑพปรารภอยู่	ไม่ฟังผู้สอนสั่งสิ้นทั้งผอง
ตรัสประภาษขาดคำด้วยลำพอง	ให้เตรียมกองพลรบจงครบครัน
เพื่อโจมเข้ารบพุ่งกรุงวิราฎ	ในโอกาสทันทีขมีขมัน
ฝ่ายนายทัพรับบัญชาไม่ช้าพลัน	มาเกณฑ์กันอลหม่านทุกด้านไป
ในไม่ช้าทัพเหล่าพวกเการพ	ก็เตรียมครบครันดังรับสั่งไข
ถึงวันดีกรีธาพลคลาไคล	มุ่งตรงไปกรุงวิราฎรีบคลาดคลา
แม่ทัพใหญ่นำพหลพลขันธ์	สุศรมัน นามขนาน, ซึ่งหาญกล้า
พร้อมแม่ทัพนายกองรองลงมา	ล้วนลือชาเชี่ยวชาญการสงคราม
ทัพเการพครั้งนี้เป็นที่เยี่ยม	เพราะตระเตรียมแต่ทหารชาญสนาม
พร้อมสรรพสี่เสนาสง่างาม	เป็นเหล่าหลามแลหลากมากอนันต์
เสนาม้าขี่ม้าสง่าเลิศ	ถือทวนเชิดชูทวนล้วนแข็งขัน
เสนาช้างขี่ช้างสำอางครัน	ถือของ้าวชูชันของ้าวงอน
/*113เสนารถขับรถงามชดช้อย	ถือศรง่าบ่าห้อยแล่งลูกศร
เสนาเดิรเท้าเร้าเดิรเท้าจร	ถือศัสตราร่าร่อนรำศัสตรา
ทุกเสนาร่าเริงบันเทิงถ้วน	เดิรขบวนพลขันธ์ด้วยหรรษา
ยกทัพกรุงหัสดินสิ้นทุกครา	ไม่เคยร่าเริงล้นเหมือนหนนี้
เพราะต่างเห็นเป็นแท้แน่ชะนะ	ทุกคนกระหยิ่มเอมเกษมศรี
พอทัพชัยใกล้แดนแคว้นบุรี	ข่าวทัพนี้ทราบสิ้นถิ่นนคร
ฝ่ายข้างท้าวเจ้าวิราฎประกาศให้	เตรียมกรุงไกรตรวจการด่านขนอน
ขมักเขม้นเกณฑ์พหลพลนิกร	เพื่อราญรอนต้านทานทุกด้านทาง
พระองค์ทรงปรึกษาเสนามาตย์	เห็นเด็ดขาดควรจัดรีบขัดขวาง
ชิงต้านทานราญรณแต่ต้นทาง	อย่าให้ย่างเหยียบแดนแคว้นบุรี
ทรงเตรียมทัพสรรพเสร็จเสด็จยาตร	ขึ้นทรงราชรถทองอันผ่องศรี
เคลื่อนพหลพลขันธ์ในทันที	พร้อมด้วยสี่เสนารีบคลาไคล
ประทะทัพหัสดินณถิ่นกว้าง	เป็นทุ่งห่างเขาเขินเนินไศล
ทั้งสองฝ่ายหยุดพหลพลไกร	เพื่อตรวจไตรเตรียมรบให้ครบครัน
ต่างชะงักพักอยู่เพื่อดูท่า	ดังพญาเสือสองผยองผัน
เมื่อยามมาพบปะประทะกัน	ต่างคุมชั้นเชิงเฝ้าเข้าประจญ
ลงท้ายสุศรมันไม่งันอยู่	กะเกณฑ์หมู่เสนาโกลาหล
ครั้นพร้อมพรั่งสั่งให้ครรไลพล	เข้ารุกรณรำบาญทุกด้านไป
ข้างฝ่ายทัพกรุงวิราฎอันอาจหาญ	เข้าต้านทานทัพขันธ์สนั่นไหว
/*114เสียงฝีเท้าม้ารถคชไกร	เสียงกลองชัยเภรีตีระดม
เสียงทหารโห่อึกทึกลั่น	ก้องสนั่นทุ่งกว้างปางถล่ม
ต่างเหยียบย่ำคาแฝกล้มแหลกจม	ลงประสมฝุ่นกลบตลบไป
พอสองทัพใกล้กันประชันหน้า	ก็โปรยห่าฝนลูกศรว่อนไสว
เสียงหวือหวู ! ดูประหนึ่งฝูงผึ้งไพร	ซึ่งบินในเวหาสดาษดา
เสียงสายศรผางผึงอึงสนั่น	เสียงลูกศรโดนกันลั่นเวหา
ที่บางลูกแล่นถูกจมูกตา	ถูกแขนขาร่างกายพวกฝ่ายบร
บางลูกแล่นหวือไปโดยไร้ผล	ตกดินกล่นกลาดไปในสมร
ทั้งสองทัพขับพลเข้ารณรอน	ดูพลจรดุจคลื่นดาษดื่นไป
ไม่ช้าสองทัพขันธ์ประจันหน้า	ม้าต่อม้าเข้าประจัญสนั่นไหว
มือถือทวนเทิดจ้องต่างว่องไว	ควบม้าไล่รำทวนเข้าสวนแทง
พลช้างเชิดของ้าวคมขาววับ	ต่างก็ขับช้างชนไม่ย่นแหยง
ช้างเข้าเสยงางัดคัดตะแบง	ผู้ขี่แกว่งขอฟาดเสียงฉาดฉับ
เสนารถเร่งรถไม่ลดละ	เข้าปะทะไพรีซึ่งรี่รับ
กุมศรแสงแผลงขนาบเสียงขวาบขวับ	ต่างกลอกกลับแกล้วกล้าดูน่าชม
พลเดิรเท้าเข้าประเชิญพลเดิรเท้า	สำเนียงเหล่าทวยหาญขานขรม
เสียศัสตราประกันลั่นระงม	ต่างเกลียวกลมกลาดกลุ้มตะลุมบอน
ทันใดท้าวเจ้าวิราฎผู้อาจหาญ	กรรมบันดาลไท้ถูกซึ่งลูกศร
แต่แผลไม่สาหัสถึงตัดรอน	พระภูธรฝืนองค์ดำรงกาย
เข้ารบรุกเรื่อยไปมิได้ยอ	เพื่อให้ก่อหาญกล้าเสนาหลาย
/*115ต่างเข้าโถมโจมใส่ทั้งไพร่นาย	ทั้งสองฝ่ายฝ่ารุกต่างบุกบัน
ที่สุดทัพชาววิราฎขยาดย่น	ด้วยอ่อนรณอ่อนแรงไม่แข็งขัน
เหลือจักยั้งตั้งอยู่สู้ประจัญ	ก็พากันถอยร่นไม่ทนทาน
‘สุศรมัน’ ขับรถสะกดไล่	พอเข้าใกล้เจ้าวิราฎผ้อาจหาญ
ขว้างบ่วงบาศมัดไท้มิได้นาน	จับภูบาลไปได้จากไพร่พล
ฝ่ายกองกัพกรุงวิราฎเห็นขาดเจ้า	โทษะเร้าแรงกล้าโกลาหล
ไม่คิดตายหมายเข้าแย่งเจ้าตน	ต่างรุกร้นเร่งทหารเข้าราญรอน
ผู้ใดยั่นฟันศีรษะไม่ละเว้น	ระดมเผ่นโผนยุทธ์ไม่หยุดหย่อน
พวกไพรีมีขวัญประชันกร	กลับตีต้อนแตกมาทุกคราไป
ในที่สุดสับสนอลหม่าน	ต่างทะยานแย้งสู้อยู่ไสว
เข้าแทรกแซงแทงฟันสนั่นไป	จนพวกไพรีร่นอย่฿ลนลาน
มีชายดำล่ำสันชื่อ ‘พัลลภ’	คือภิมหลบรับใช้ในสถาน
เข้าอาสาโรมรันประจันบาน	เห็นทหารเกลื่อนกลาดโอกาสมี
รีบเข้าแก้องค์ท้าวเจ้าวิราฎ	ตัดบ่วงบาศโดยพลันขมันขมี
แย่งพระองค์มาได้จากไพรี	ต่างยินดีโห่ร้องกึกก้องไป
ทำให้ทัพหัสดินสิ้นทั้งหมด	ต่างสยดแหยงอยู่ไม่สู้ไหว
ทัพวิราฎได้ทีก็มีใจ	เข้ารุกไร่เการพอยู่ครบครัน
ฝ่ายเการพร่นพ่ายกระจายหนี	กลับบุรีหัสดินสิ้นทั้งนั้น
ทั้งศัสตราอาวุธยุทธภัณฑ์	สุศรมันแม่ทัพถูกจับไป
ท้าววิราฏครั้นได้ชัยชะนะ	ทรงมีพระกรุณาบัญชาไข
/*116ให้ปล่อยสุศรมันเสียทันใด	และส่งไปเมืองตนพ้นภยันต์
ฝ่ายว่าพระทุรโยธน์ลิงโลดล้น	เพื่อหวังผลโชคชัยซึ่งใฝ่ฝัน
พอทราบผลแพ้พ้ายอับอายครัน	พิโรธลั่นเหลือแค้นแน่นกมล
ให้เตรียมทัพนับทวีขมีขมัน	อเนกอนันต์เสนาโกลาหล
พระองค์เป็นแม่ทัพบังคับพล	เคลื่อนพหลเสนาเร่งคลาไคล
ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นวิราฎ	เผอิญคลาดแคล้วออกนอกวิสัย
ด้วยคิดว่าไพรีป่นปี้ไป	คงจะไม่อาจหาญมาราญรอน
ฝ่ายเสนาบดีเมื่อมีข่าว	จะทูลท้าวก็ไม่ทันสุดผันผ่อน
จำปรึกษากันสู้กู้นคร	เกณฑ์นิกรโยธารักษาการ
เชิงเทินป้อมพร้อมพรักพลรักษา	ส่งเสือป่าแมวเซาสืบข่าวสาส์น
เร่งระดมพลขันธ์มิทันนาน	เพื่อต้านทานต่อแย้งแย่งประจัญ
รัชชทายาทรับบังคับหมด	ถึงกำหนดเคลื่อนพหลพลขันธ์
ดำเนิรพลจตุรงค์อันยงยัน	จนประชันทัพหน้าปัจจามิตร
ฝ่ายทัพหน้ากรุงวิราฎผู้อาจหาญ	หน่วงรบราญรับรองคอยป้องปิด
จนทัพหลวงล่วงไปเข้าใกล้ชิด	ต่างเข้าติดพันกันประจันบาน
ต่างต้อนพลรณรุกทั่วทุกเหล่า	เสียงฝีเท้าม้ารถคชสาร
เสียงเป่าศังข์สัญญาบัญชาการ	เสียงทหารโห่ร้องเสียงกลองชัย
ดังดั่งแสนขวานฟ้ามาผ่าด้าว	แผ่นดินราวจะเขยื้อนกระเทือนไหว
ต่างรบรับขับเคี่ยวเป็นเกลียวไป	บัดเดี๋ยวไล่บัดเดี๋ยวร่นอยู่วนเวียน
แลดูพลกล่นเกลื่อนเหมือนกับคลื่น	ล้วนดาษดื่นพลขันธ์ต่างหันเหียน
/*117เปนกลุ่ม ๆ เกลื่อนกลาดดาษเดียร	ดูอาเกียรณ์เกลื่อนกลาดดาษดา
ทัพวิราฎมีข่าวกล่าวขยาย	เรื่องเจ้าชายหนึ่งนั้นชันษา
ยังเป็นหนุ่มคุมซึ่งทัพหนึ่งมา	ตามบัญชาแม่ทัพบังคับการ
ขับรถไปใกล้สนามขามขยาด	เห็นเลือดดาษแดงตนพลทหาร
เห็นศพคนศพม้าคชาธาร	ล้มกลิ้งแผ่แลลานพระเนตรไป
แสยงยั่นพรั่นจิตต์คิดสลด	เผ่นจากรถเร็วพลันจิตต์หวั่นไหว
รีบผันผายหมายมุ่งกลับกรุงไกร	ไม่มีใครล่วงรู้ทุกหมู่กอง
เพราะต่างตาต่างมุ่งรบพุ่งอยู่	พอสักครู่สารถีอึงมี่ร้อง
เห็นรถเปล่าแปลกจิตต์พินิศมอง	พากันจ้องหานายซึ่งหายไป
เดิมมั่นหมายนายถูกซึ่งลูกศร	แล้วม้วยมรณ์มั่นคงแต่สงสัย
เพราะไม่เห็นศพอยู่ดูกระไร	เลือดก็ไม่มีหยดปรากฏตา
จึงหยุดพลค้นนายวุ่นวายอยู่	ทหารหมู่หนึ่งด้นเที่ยวค้นหา
พบเจ้าชายเชิญให้ครรไลมา	ประหนึ่งว่าผู้คุมกุมชะเลย
ครั้นถึงกองทัพขันธ์พากันว่า	“พระเจ้าข้า ! ดูเถิดช่างเปิดเผย
ซึ่งความขลาดอวดไพร่ข้าไม่เคย	ต่างก็เอ่ยอรรถเอื้อนตักเตือนนาย
ทันใดนั้นสารถีผู้มีจิตต์	ภักดีคิดเกื้อกูลทูลขยาย
ให้เธอมีท่าทางอย่างผู้ชาย	อธิบายบอกกลรณรำบาญ
ประเพณีมีมาสารถี	แต่ล้วนมีนิสสัยผู้ใจหาญ
อย่างผู้นั่งรถศึกฝึกชำนาญ	รอบรู้การรณรงค์เชิงสงคราม
ครั้งนี้เห็นเจ้าชายผู้นายทัพ	ใจขยับแหยงย่อท้อสนาม
/*118“เธอทอดทิ้งวิ่งเตลิดอีกเกิดความ	ข้าศึกตามจับได้ล้วนไม่ดี
ถึงไม่แพ้ก็ไม่พ้นผู้คนติ	ต่างดำหนินินทาสารถี”
คิดตกลงใจพลันในทันที	ว่าควรมีอาวุธยุทธภัณฑ์
จงขับรถเร็วไปมิได้ช้า	นำพลากรไปข้างไพรสัณฑ์
พอใกล้ต้นไม้ใหญ่ในอรัญ	รีบผายผันเผ่นตรงเข้าดงดอน
ปีนขึ้นบนต้นไม้ด้วยไวว่อง	หยิบเอาของคู่มือกล่าวคือศร
พร้อมแล่งลูกแลคร่ำรีบนำจร	มายังรถรีบต้อนนิกรพล
ถึงสนามรบพลันจึงผันหน้า	บอกนาย “อย่าคิดขลาดขยาดย่น”
ทิ้งบังเหียนก่งศรไม่ร้อนรน	ปากก็บ่นอธิบายให้นายฟัง
“ม้าจะพารถไปทางไหนนั้น	ไม่ว่ามันปล่อยไปตามใจหวัง
เพราะไพรีร่นถอยน้อยกำลัง	ล้วนพ่ายพังแพ้ทั่วกลัวอะไร ?
ดูข้าเจ้าจะแสดงการแผลงศร	จำไว้รอนราณศึกฝึกให้ได้!”
หยิบลูกศรขึ้นพาดแผลงกราดไป	ด้วยว่องไวแลลานตระการตา
ศรถูกหนึ่งตกลงตรงพระพักตร์	พระภิษม์นักรบอันสูงชันษา
ลูกหนึ่งตกแทบเท้าเฒ่าชรา	คือโท๎รณาจารย์ผู้ครูโบราณ
ทั้งสองท่านตกใจรีบไขว่คว้า	ลูกศรมาดูพลันสันนิษฐาน
ตระหนักจิตต์คิดรู้ว่าผู้ชาญ	แผลงประหารเศียรท่านก็ลาญชนม์
ทั้งนี้เขาแผลงมาสักการะ	สองท่านกะสังเกตในเหตุผล
จึงรีบทูลชี้แจงแจ้งยุบล	แก่จอมพลทุรโยธน์ “จงโปรดตรอง
เดิมเราคิดมุ่งมาดคาดชะนะ	ครั้งนี้จะหมดหวังสิ้นทั้งผอง
/*119ลูกศรนี้ข้าได้สนใจมอง	เห็นเป็นของอรชุนด้วยคุ้นกัน
เขาแผลงมาหาเราข้าเดาจิตต์	คงไม่คิดปองฆ่าให้อาสัญ
เปนแต่แผลงมานบอภิวันทน์	จึงให้มันตกมาข้างหน้าครู”
ทุรโยธน์ฟังคำแสร้งทำสรวล	จิตต์ใคร่ครวญเหตุผลชอบกลอยู่
นึกอิ่มใจได้ประสพพบศัตรู	จักได้ขู่คาดคั้นตามสัญญา
เพื่อเพิ่มโทษเนรเทศจากเขตต์ขัณฑ์	สิบสองพรรษาซ้ำสมน้ำหน้า
จึงนำข้อใคร่ครวญทั้งมวลมา	สนทนากับพระภิษม์คิดทะยาน
พระภิษม์เฝ้าฟังตรัสสมบัติบ้า	นึกระอาอัดอั้นใคร่บรรหาร
พออ้าโอษฐ์ทูลพลันก็บันดาล	ได้ยินขานโห่ลั่นกระชั้นมา
ด้วยรถศึกฝ่ายวิราฎผู้อาจหาญ	ขับทะยานบุกบั่นประชันหน้า
พร้อมไพร่พลกล่นกลาดดาษดา	แผลงศรซ่าสาดไปยังไพร่พล
รถแม่ทัพขับมาหน้าทาหาร	เข้ารำบาญบุกไร่มิได้ย่น
ทัพเการพวุ่นว้าจลาจล	กระจายร่นเร่หนีป่นปี้ไป
พอข้าศึกแตกพ่ายกระจายหนี	สารถีผู้หาญจึงขานไข
แก่เจ้าชายนายตน “จงสนใจ	รบให้ได้ดังนี้” พลางชี้แจง
“ดูเถิดทัพไพรีแตกปี้ป่น	แต่พวกพลเราราญหาญกำแหง
เพราะนายทัพโดยแท้เป็นแม่แรง	ได้แสดงเดชไว้แก่ไพร่พล
จงฟังเสียงแซ่ซร้องกองหหาร	สาธุการทั่วหน้าโกลาหล
เขาชมท่านหาญกล้าเข้าฝ่ารณ	สู้ประจญไพรีจนมีชัย”
เจ้าชายฟังสารถีชี้แถลง	พระพักตร์แดงยินดีจะมีไหน
/*120ฟังประชาสาธุการเบิกบานใจ	ต้อนพหลพลไกรกลับนคร
พลทหารโห่ลั่นสนั่นเสียง	ฝ่าสำเนียงครวญครางกลางสมร
แห่งผู้บาดเจ็บกลาดอนาถนอน	อยู่ซับซ้อนเลือดฝาดแดงดาษไป
เดิรทัพเข้ากรุงไกรด้วยใจชื่น	ชาวเมืองดื่นดาษดูอยู่ไสว
เจ้าชายกับสารถีผู้มีชัย	ต่างปราศรัยสนทนามาหน้าพล
เมื่อถึงที่พักทัพก็ยับยั้ง	ชาวเมืองพรั่งพร้อมหน้าโกลาหล
ต่างกระหยิ่มอิ่มเอมเปรมกมล	ด้วยฝ่ายตนมีชัยแก่ไพรี
บทที่ ๙ พวกเการพทราบข่าวเจ้าปาณฑพ
/*121ต่อจากการมีชัยฝ่ายวิราฎ	หมู่อำมาตย์ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ประกาศชัยแก่ประชาทั่วธานี	ทำพิธีส่งเสริมเฉลิมชัย
ถึงกำหนดวันงานตระการแต่ง	ทุกหนแห่งธงทิวปลิวไสว
ประชาราษฎร์กลาดเกลื่อนเคลื่อนคระไล	สู่วังไท้เพื่อหมายถวายพร
พระลานหลวงปวงราษฎร์ออกดาษดื่น	เยียดยัดยืนอัดแอแลสลอน
ท้องพระโรงแลล้วนมวลนิกร	ผู้สูงฐานันดรซับซ้อนกัน
ณทันใดมีแขกแปลกประหลาด	มารยาทยิ่งเลิศงามเฉิดฉัน
ตรงขึ้นนั่งยังราชอาสน์พลัน	สี่คนยืนรายกันรอบบัลลังก์
แต่งตัวอย่างเจ้านายดูฉายฉัน	คนพากันมองดูอยู่สะพรั่ง
บางพวกคิดพิศวงงงจังงัง	บางพวกบังคมคัลในทันใด
ด้วยไม่เคยเห็นท้าวเจ้าวิราฎ	ก็เลยคาดว่าพระองค์ไม่สงสัย
แต่เสนามาตยมวลปั่นป่วนใจ	รู้ว่าไม่ใช่เจ้าเฝ้าวิจารณ์
“ผู้แปลกหน้านี้ไซร้คือใครหนอ	ดูๆ ก็จะรู้จักซึ่งหลักฐาน
เหมือนได้เคยเห็นหน้ามาช้านาน	นามขนานเป็นไฉนนึกไม่ทัน
ทำเช่นนี้เพื่ออะไรก็ไม่แจ้ง	คงไม่แย่งเวียงชัยไอศวรรย์”
ทุกคนคิดพิศวงต่างงงงัน	พากันอั้นนิ่งอึ้งตะลึงแล
/*122ทันใดนั้นท่านท้าวเจ้าวิราฎ	ยุรยาตรมาพลันงันชะแง้
ด้วยมีคนกลบ้าสาระแน	ขึ้นนั่งแผ่สีหนาทเหนืออาสน์ทรง
เข้าพระทัยไปว่าเสนามาตย์	เล่นประหลาดเลยเหลิงละเลิงหลง
ด้วยมีชัยใจเหิมเหิ่มทะนง	เอาพระองค์มาเล่นเป็นละคร
พระพักตร์นิ่วกริ้วมหาเสนามาตย์	ว่าประมาทบพิตรอดิศร
ให้ขี้ข้าขึ้นสู่อาสน์ภูธร	ต่อหน้าหมู่ราษฎรสลอนไป
พระทรงธรรมรำพึงคะนึงว่า	“อ้ายขี้ข้าเหิมจิตต์ผิดวิสัย
ความล้อเล่นของมันอย่างจัญไร	คงบั่นเกล้าเราได้สักเวลา”
ทรงพิโรธแรงร้ายรีบผายผัน	มาใกล้บัลลังก์ทองทรงจ้องหน้า
ทรงจำได้แน่นอนผู้จรมา	ซึ่งอาสารับใช้ในพระองค์
เพิ่มพระโกรธกริ้วกราดตวาดว่า	“อย่างไรหวา! ตัวมึงจึงประสงค์
เล่นอุบาทว์ชาติไพร่ใฝ่ทะนง	ไม่กลัวลงอาชญาหรือว่าไร?”
ขณะนั้น ‘ตันตรบาล’ ผู้หาญกล้า	เป็นเสนาบดีหน้าที่ใหญ่
เห็นท้าวเธอกริ้วจัดขัดพระทัย	จึงทูลให้พระสติเพื่อตริตรอง
“ขอพระองค์ทรงหายคลายพระโกรธ	ประทานโทษขอชี้คดีสนอง
ผู้แปลกหน้าซึ่งนั่งบัลลังก์ทอง	ข้าบาทจ้องจับดูอยู่เปนนาน
ใช่อื่นคือบพิตรยุธิษเฐียร	ไม่ผิดเพี้ยนแผกคำข้าร่ำขาน
บุญของเรามั่นคงจงวิจารณ์	ที่ภูบาลไคลคลามานคร
เป็นมงคลแก่แว่นแคว้นวิราฎ	ได้พระบาทบพิตรอดิศร
มาประชุมเชิดชาติราษฎร	จักขจรเกียรติยศปรากฏไกล”
/*123ท้าววิราฎฟังคำทรงอ้ำอึ้ง	ตั้งตะลึงแลดูเป็นครู่ใหญ่
ให้วาบ ๆ ไหวหวั่นพรั่นฤทัย	ภูวไนยงวยงงด้วยสงกา
พอความจริงแจ้งในพระทัยแท้	เปล่งกระแสเสียงสั่นด้วยหรรษา
“ถูกของท่าน! ถูกของท่าน! พระผ่านฟ้า	โอ! ตูข้านี้ฉงนคิดวนเวียน”
ย่อพระองค์บังคมบรมบาท	มหาราชบพิตรยุธิษเฐียร
ทูลว่า “โทษตูข้าน่าติเตียน	จดจำเจียนจะไม่ได้เจ็บใจจริง
ประทานโทษข้าผู้หลู่พระบาท	หมิ่นประมาทภูบดีเป็นที่ยิ่ง
ผิดด้วยงมซมซานสุดค้านติง	มิใช่สิ่งผู้ที่ภักดีทำ
ขอพระองค์กรุณาเมตตาโปรด	ประทานโทษข้าบาทซึ่งพลาดพล้ำ
ขอเป็นข้าบาทบงสุ้คงประจำ	เพื่อกระทำการสนองประคองคุณ”
ตรัสเท่านั้นอั้นอัดไม่ตรัสได้	ชลนัยน์นองอาบกระหนาบหนุน
คิดถึงข้อหยาบช้าทำทารุณ	ให้เคืองขุ่นแก่เธอด้วยเซ่อเซอะ
ยิ่งคิดยิ่งขวยอายระคายเขิน	ด้วยหลงเลินเล่อทำออกต้ำเปรอะ
ไม่ควรจะงวยงงก็หลงเลอะ	ท้าวเธอเงอะงันงงทรงระทม
ยุธิษเฐียรเห็นท้าวเจ้าวิราฎ	พระพักตร์ปราศจากสุขมีทุกข์ถม
เพื่อจะบรรเทาถอนผ่อนอารมณ์	ให้หายตรมตรอมใจจึงไคลคลา
จากแท่นรัตน์เร็วพลันถลันเข้า	ส้วมกอดเจ้าวิราฎประภาษว่า
“ที่พระองค์เห็นผิดระอิดระอา	นั้นตูข้ามิได้เห็นเช่นพระองค์
กลับคิดเห็นเป็นคุณการุญข้า	ได้พึ่งพาพักร่มสมประสงค์
ตูข้าขอบคุณธรรม์อันยรรยง	ที่ได้ทรงป้องกันอันตราย”
/*124“หามิได้พระเจ้าข้า! เมตตาโปรด	ประทานโทษข้าบาทพลั้งพลาดหลาย
กรุงวิราฎเรืองชัยเพราะได้นาย	เสด็จผายผันสู่ยังบูรี
น้อยใจที่งมงายน่าขายหน้า	ทิ่งมหาราชเจ้าให้เศร้าศรี
แต่น้ำใจจงรักคิดภักดี	ยังคงมีมั่นอยู่ในภูธร”
ยุธิษเฐียรทรงฟังรับสั่งว่า	“การเจรจาเยินยอขอรอก่อน
เมื่อยามท่านคลาไคลไกลนคร	เราตีต้อนไพรีป่นปี้ไป
ทั้งนี้เป็นปฏิการแก่ท่านผู้	ได้เลี้ยงดูตัวข้าผู้อาศัย
เรื่องนี้ทรงทราบบ้างหรืออย่างไร	ว่าผู้ใดต้านทานผลาญไพรี”
ท้าววิราฎนบนอบตอบแถลง	“ข้าพึ่งแจ้งเรื่องราวในคราวนี้
ขอประคองคุณวางกลางโมฬี	ขอพึ่งพาบารมีจนม้วยมรณ์
ไว้พระทัยข้าพระองค์เถิดทรงเดช	โปรดเล่าเหตุเทวีศรีสมร
และพระน้องสี่องค์ทรงสัญจร	ไปพักผ่อนอยู่หนตำบลใด”
พระทรงฟังท้าววิราฎประภาษถาม	จึงนำความลับลี้ออกชี้ไข
“มเหสีสี่น้องไม่หมองใจ	ได้อาศัยบารมีอยู่นี่ครบ
แต่แปลงกายย้ายชื่อกันอื้อฉาว	ปกปิดข่าวไม่ให้ใครประสพ
ชื่อ ‘ค๎รันถิก’ ที่พระองค์เคยทรงพบ	คือนกูลเกลื่อนกลบจำแลงแปลง
สหเทพอนุชาแห่งข้าบาท	คืออำมาตย์ ‘ตันตรบาล’ ซึ่งท่านแจ้ง
ผู้เป็นนายสารถีที่สำแดง	ฝีมือแผลงศรก็คืออรชุน
‘พัลลภ’ ผู้เผ่นจ้วงตัดบ่วงบาศ	พาท่านผาดเผ่นกลับยังทัพหนุน
จนทัพท่านได้ทีตีเป็นจุณ	ข้าศึกวุ่นวายแตกแหลกกระจาย
/*125นั่นภีมะน้องข้าผู้กล้าหาญ	แต่มีการเกี่ยวเนื่องถึงเรื่องร้าย
โปรดประทานโทษทัณฑ์ขอบรรยาย	เขาทำลายกิจกะชีพประลัย
เป็นเหตุด้วยกฤษณามารศรี	ราชินีกรุณาให้อาศัย
ทรงชุบเลี้ยงเยี่ยงอย่างพวกนางใน	มีนาม ‘ไศรินธรี’ เป็นที่รัก
กิจกะลุ่มหลงตรงเข้าปล้ำ	จึงก่อกรรมคิดสู้เพื่อกู้ศักดิ์
ภีมะเข้าช่วยองค์นางนงลักษณ์	จึงโหมหักห้ำหั่นเธอบรรลัย”
ท้าววิราฎจ้องฟังรับสั่งเล่า	พอทราบเค้ามูลที่ทรงชี้ไข
ท้าวเธอทรงอัศจรรย์งันพระทัย	ความห่วงใยกิจกะค่อยละลาย
ความโศกเศร้าเบาบางจางพิโรธ	ด้วยเห็นโทษกิจกะเหลือจะร้าย
ข้อที่เขาหยาบช้าก็น่าตาย	เหมือนมุ่งหมายล้างธรรมอันอำพน
แห่งสตรีศรีเมืองผู้เรืองศรี	ทรงความดีเด่นหล้าเวหาหน
ทรงคะนึงถึงโทษโฉดกมล	ที่ให้คนมัดเจ้าไปเผาไฟ
เพราะฟังคำมหิษีชี้แถลง	เห็นแจ่มแจ้งจิตต์ปลงไม่สงสัย
ด้วยความโกรธกลุ้มกลัดในหัทัย	กระทำไปโดยพลันมิทันตรอง
ท่านว่าไว้ไฟมาต้องหาน้ำ	อย่าเสริมซ้ำหาไฟใส่เป็นสอง
ที่ทำนี้ผิดแยบแบบละบอง	จึงจำต้องโศกซ้ำระกำทรวง
ยิ่งคะนึงยิ่งมีทวีเศร้า	ความทุกข์เร้าหฤทัยเป็นใหญ่หลวง
ชลนัยน์คลอนัยน์ให้ระลวง	พระผิวดวงพักตร์เศร้ากำเดาดาล
ยุธิษเฐียรเพียรกล่าวปลอบท้าวให้	มีพระทัยปลื้มเปรมเกษมศานต์
ทรงผ่อนผันบรรยายหลายประการ	พระภูบาลมิได้คลายหายระทด
/*126ยิ่งพูลเพิ่มเสริมให้พระทัยท้าว	ยิ่งรานร้าวรำลึกนึกสลด
จึงลาไปไสยาดับลาลศ	เป็นโอสถดับเศร้าให้เบาคลาย
ทรงตรัสว่า “ข้าเจ้าไม่เล่าละ!	เพราะเกรงจะยั่วให้ท่านใจหาย
น้ำตาท่านคลอตาไม่คลาคลาย	เพราะข้าเจ้าเล่าขยายแก่ทรงธรรม์
ข้าแต่ท่าน, เรื่องใดเป็นไปแล้ว	ให้มันแคล้วคลาดไปอย่าใฝ่ฝัน
ถึงจะนำมานึกระลึกมัน	ก็ไร้ธรรม์สาระควรละเลย
ความเป็นไปแห่งชีวิตสุดคิดคาด	ไม่สมมาดทุกประการดอกท่านเอ๋ย!
ถึงบุญเร่งรถฟ้าลงมาเกย	รถอาจเฉยเสียก็ได้ไม่ไคลคลา
เล่นสะกามีแต่พ่ายแพ้เขา	ก็ไม่เร้าความสนุกปลุกหรรษา
ถ้าผลัดกันแพ้ชะนะคนละครา	สนุกปรากฏแท้เป็นแน่นอน
ชีวิตชนเช่นกันย่อมหันเหียน	ทุกข์แล้วเวียนมาสุขความทุกข์ถอน
ย่อมสับเปลี่ยนเวียนเช่นเล่นละคร	ผิชาตาถาวรไม่ขึ้นลง
ชีพก็ไม่ปรากฏมีรสชาติ	ให้ประหลาดล่อจิตต์พิศวง
ผู้สูงกว่าข้าไปยังได้ทรง	ทุกข์ยากลงเลวกว่าข้าก็มี
น้ำตาท่านนั้นดอกพาชอกช้ำ	ยิ่งกว่าคำขึ้งเคียดพูดเสียดสี
ยิ่งกว่าบอบช้ำสิ้นทั่วอินทรีย์	เพราะเหตุที่ตรำตรากลำบากกาย
ท่านก็ผู้เปรื่องปราชญ์และอาจหาญ	จงเอาญาณดับเดือดให้เหือดหาย
ไม่เพื่อท่าน, จงบรรเทาให้เบาคลาย	เพื่อมุ่งหมายเห็นแก่ข้าเถิดราชัน”
ท้าววิราฎทรงฟังรับสั่งสอน	พระทัยอ่อนฝืนอดกำสรดศัลย์
ด้วยรู้สึกแน่ว่าความจาบัลย์	พาทรงธรรม์ธรรมบุตรสุดระทม
/*127ขอย้อนกล่าวถึงถิ่นอินทรปรัสถ์	ไร้กษัตริย์เสื่อมสุขมีทุกข์ถม
ยุธิษเฐียรผู้ศรีบุรีรมย์	ต้องตรอมตรมเนรเทศประเวศน์วัน
ราษฎรร้อนใจดังไฟเผา	คิดถึงเจ้าซึ่งวิโยคแสนโศกศัลย์
การปกปักรักษาก็อาธรรม์	ล้วนแปรผันแผกผิดนิติธรรม
ราชวังเคยงามอร่ามฉาย	ได้เสื่อมคลายชูชุบอุปถัมภ์
ย่อมร้างรกนกเค้าเข้าประจำ	ประหนึ่งสำนักป่าน่าสลด
โจรผู้ร้ายชุกชุมเดี๋ยวรุมปล้น	จลาจลทั่วแดนแสนระทด
ผู้พวกมากลากพากันปรากฏ	เกียรติยศเพราะที่ข่มขี่เอา
ผู้พวกน้อยย่อยยับอัปลักษณ์	ถึงแม้จักยุกติธรรม์ก็งันเขา
พูดไม่ได้ใจสยบต้องซบเซา	แสนกำเดาเดือดใจดังไฟฟอน
ต่างคำนึงทรงฤทธิ์ยุธิษเฐียร	ซึ่งจากเจียรครบนัดสมพัตสร
หวังเธอกลับปกป้องครองนคร	ราษฎรพากันนับวันคืน
พอทราบข่าวท้าวอาศัยในวิราฎ	พร้อมนางนาฎและอนุชสุดจะชื่น
ข่าวระบือดุจไฟที่ไหม้ฟืน	ต่างแตกตื่นโจษกันลั่นนคร
เหล่ากษัตริย์และมหาเสนามาตย์	ต่างคลาคลาดเยี่ยมองค์พระทรงศร
กรุงวิราฎดาษดาประชากร	ผู้สัญจรต่างด้าวเยี่ยมท้าวไท
บ้างเดิรไปใจปลื้มจนลืมเหนื่อย	ไม่รู้เมื่อยรู้ล้ามาจนได้
บ้างริษยาท้าววิราฎประหลาดใจ	ที่ท้าวไทมาพักสำนักเธอ
ต่างเข้าเฝ้าท้าวไทพิไรว่า	ด้วยวาจาแนะนำพร่ำเสนอ
ด้วยไม่รู้เค้ามูลทูลละเมอ	ให้ท้าวเธอกลับหลังยังบูรี
/*128ยุธิษเฐียรเพียรพร่ำร่ำสนอง	เรื่องขัดข้องที่จะมุ่งไปกรุงศรี
จะต้องรุกรบใหญ่สู้ไพรี	ทุกๆ ฝีก้าวไปจนได้เมือง
ทรงปรึกษาท้าววิราฎดังมาดหมาย	ตรัสบรรยายเหตุผลแต่ต้นเรื่อง
“ท่านทราบเค้ามูลชัดคงขัดเคือง	โปรดช่วยเปลื้องขัดแค้นแสนระทม
เราพี่น้องต้องเร่เนรเทศ	ก็เพราะเหตุโมหะเป็นประถม
การพะนันขันต่อล่อให้จม	ถึงแก่งมงายใหญ่ไร้วิจารณ์
เสียเดิมพันธุ์ปั่นป่วนกวนโทษะ	ถึงสละสมบัติพัสถาน
ออกพะนันขันสู้ไม่รู้การณ์	จนเสียบ้านเมืองยังไม่ยั้งคิด
เสียตัวกับอนุชาเป็นข้าเขา	ซ้ำเสียเท๎ราปทีศรีสนิท
ถึงแม้เสียเมียรักอัครมิตร	แต่ดวงจิตต์ข้าเจ้าไม่เศร้าเลย
พอทุศศาสน์เปลื้องผ้ามารศรี	เท๎ราปทีในสภา, เจ้าข้าเอ๋ย!
ข้าเหลือช้ำน้ำใจไม่สะเบย	เหลือจะเอ่ยโอษฐ์เล่าเรื่องเศร้าใจ
เป็นพระคุณกรุณาเมตตาจิตต์	แห่งพระภิษม์อัยยกาปรึกษาให้
เนรเทศพวกเราไปเนาไพร	สิบสามปีมีในข้อสัญญา
พวกข้าเจ้ายินยอมพร้อมมนัส	ต้องเที่ยวซัดเซไปอยู่ในป่า
ครบกำหนดแล้วจึงมาพึ่งพา-	ท่าน, ได้ผาสุกสิ้นต่างยินดี
พวกข้าเจ้าปฏิบติเคร่งครัดหมด	ครบกำหนดกติกาซึ่งว่านี้
ใคร่จะคิดกลับหลังยังบุรี	ตามข้อที่กติกาสัญญากัน”
ท้าววิราฎทูลองค์พระทรงฤทธิ์	“ข้าบาทคิดหนักใจเฝ้าใฝ่ฝัน
ถึงข้อที่จะประเวศน์เข้าเขตต์คัน	ต้องรบกันโดยแท้เป็นแน่นอน
/*129จักเสด็จโดยสวัสดิ์เห็นขัดข้อง	คงจะต้องออกแรงด้วยแสงศร
ของสิ่งใดที่พรากตกจากกร	มันจะย้อนคืนกลับเห็นอับจน
อย่างน้อยต้องออกแรงแสวงหา	หรือโดดคว้าทันทีจึงมีผล”
ข้อนี้เจ้าเท๎ราปทีนีรมล	ถึงแม้ตนเป็นสตรี, เห็นดีตาม
ด้วยนางเป็นหน่อเนื้อเชื้อกษัตริย์	จึงทูลทัดภูวไนยมิได้ขาม
“ข้าพระบาทใคร่ครวญเห็นลวนลาม	ถึงสงครามแน่แท้ไม่แปรปรวน
ความไกล่เกลี่ยเช่นนี้ถึงพี่น้อง	ก็ทำนองความฝันคงผันผวน
อันพี่น้องปองชีวิตคิดเรรวน	รางวัลควร ‘มรณะ’ อย่าละเลย
พระตรองเถิดทุรโยธน์คิดโหดร้าย	เอาเปรียบหลายทางท่าเจ้าข้าเอ๋ย !
ทำมารยาการุณย์อย่างคุ้นเคย	ลวงเฉลยล่อใจให้พะนัน
กระทำกลจนคร่าห์อาณาจักร	ให้ทรงศักดิ์เนรเทศจากเขตต์ขัณฑ์
ถึงฉะนี้แล้วไฉนไม่สำคัญ	ถ้าทรงธรรม์เกรงพิรุธยุตติธรรม
ก็จงให้สงครามงามสง่า	เป็นตุลาการเลิศประเสริฐล้ำ
สงครามจักตัดสินให้สิ้นกรรม	ที่ตรากตรำเตรียมตรมระทมมา”
พระทรงฟังเท๎ราปทีทูลชี้ไข	มีพระทัยตื้นตันด้วยหรรษา
ดำรัสตอบจอมขวัญกัลยา	“น้องร่ำว่าถูกถ้วนกระบวนความ
พี่กล่าวนั้นเพื่อใคร่ลองใจน้อง	จะตรึกตรองกู้ศักดิ์หรือจักขาม
ถูกของน้องแล้วน้องต้องสงคราม	จึงจะข้ามอุปสรรคซึ่งหนักใจ
พี่จะรีบบอกเหตุประเทศราช	ป่าวประกาศชี้แจงแถลงไข
/*130ให้ราชาทราบสิ้นทุกถิ่นไป	เสียแต่ในเนิ่นวันจึงทันการณ์
ให้ทูตไป ‘ท๎วารกา’ พาราใหญ่	จำทูลไท้ ‘กฤษณะ’ เพื่อสมาน
ให้เธอช่วยฝ่ายเราเข้ารำบาญ	ทูตผู้ชาญนั้นก็อรชุน”
ดำรัสพลางพาองค์อนงค์นาถ	สู่ปราสาทยิ่งเลิศประเสริฐสุนทร์
ประทับบนบรรจัตถรณ์อ่อนละมุน	ด้วยใบบุญท้าววิราฎนาถประชา
ซึ่งเคารพนบนอบมอบอำนาจ	ถวายอาสน์ราชันด้วยหรรษา
มอบเสนามาตย์ไท้ในสภา	เพื่อปรึกษากิจการงานสงคราม
ครั้นรุ่งเช้าบพิตรยุธิษเฐียร	จากมนเทียรสู่สภาเสนาหลาม
ทรงปรึกษาเสร็จสิ้นระบิลความ	สำเร็จตามหฤทัยทรงไตร่ตรอง
ให้อรชุนน้องยาผู้กล้าหาญ	จำทุกศาส์นทรงธรรมนำสนอง
เธออำลาคลาไคลดังใจปอง	สู่แคว้นของกฤษณะปิยมิตร
อยู่ทางหนปรัศจิมริมสมุทร	นามสมมุติ ‘ท๎วารกา’ ตามภาษิต
ซึ่งเคยไปเยี่ยมองค์พระทรงฤทธิ์	ครั้งบพิตรเนรเทศระเวศน์วัน
จนกลมเกลียวเดี่ยวดองเป็นน้องเขย	และคุ้นเคยผ่อนพักสำนักนั้น
ร่วมไมตรีกับพระกฤษณ์สนิทกัน	เกี่ยวข้องฉันปิยญาติราชวงศ์
เมื่อเธอมาถึงประตูพระบูเรศ	ก็พบแขกแปลกเพศน่าพิศวง
เป็นเจ้าชายทราบแจ้งด้วยแต่งองค์	มุ่งเดิรตรงไปข้างหน้าไม่รารอ
/*131สังเกตท่ามาไกลได้ลำบาก	ธุระมากมุ่งไคลมิได้ท้อ
ทหารยามแหยงกลัวจนตัวงอ	ปล่อยให้พ่อคลาไคลไปสบาย
ดังพระญาติราชันอันสนิท	หรือใกล้ชิดเชิงเช่นเป็นสหาย
อรชุนครุ่นจิตต์คิดมิวาย	“เอ! เจ้าชายนี้จะไปที่ไหนกัน?”
ด้วยเธอมุ่งราชการเป็นงานร้อน	บทจรเร็วไวไม่ใฝ่ฝัน
ถึงทวารชั้นในเธอไปทัน	เจ้าชายนั้นเข้าไปได้สบาย
นายประตูรู้จักไม่ทักถาม	เธอมุ่งตามจะให้ทันรีบผันผาย
เข้าสู่พระโรงคัลพรรณราย	ไม่สมหมาย, กฤษณะยังประทม
จึงเลยเข้าห้องมหาไสยาอาสน์	ถือมารยาทอย่างมิตรสนิทสนม
พระกฤษณ์ตื่นจากมหานิทรารมย์	แต่บรรทมอยู่กับที่ศรีไสยา
ก็พอพระอรชุนผู้ครุ่นจิตต์	มายืนชิดแท่นสุวรรณด้วยหรรษา
พร้อมกับเจ้าชายแขกผู้แปลกมา	ซึ่งยืนปรากฏตัวอยู่หัวนอน
อรชุนยืนทางข้างพระบาท	พระกฤษณ์ราชลืมเนตรสังเกตก่อน
ทรงปราศรัยมิได้ช้าด้วยอาทร	“อรชุน! เธอจรมาเมื่อไร?
ข้าเจ้าอยากพบเธอนักเกลอเอ๋ย !	ยังสะเบยหรือเข็ญเป็นไฉน?”
“หม่อมฉันมาเดี๋ยวนี้ด้วยดิใจ	ล่วงเข้าในห้องหอขอขมา”
เจ้าชายนั้นคือพระทุรโยธน์	ทรงลิงโลดทูลไท้มิได้ช้า
“หม่อมฉันเข้ามาในห้องไสยา	เป็นเวลาก่อนใครอย่าได้แคลง”
พระกฤษณ์เงยพักตร์ปะทุรโยธน์	ตรัสขอโทษภูวไนยมิให้แหนง
“เป็นมงคลพ้นที่จะชี้แจง	ที่แสดงเมตตามาบุรี”
/*132เมื่อทรงทราบข้อความตามประสงค์	ที่สององค์หมายมุ่งมากรุงศรี
พยายามเกลี่ยไกล่ด้วยไมตรี	แต่พ้นที่จะบรรเทาให้เบาลง
ทุรโยธน์ถือว่าได้มาก่อน	ทรงรีบร้อนทูลความตามประสงค์
เชิญพระกฤษณ์ช่วยตนรณรงค์	ด้วยถือตรงตำรับฉะบับบรรพ์
ประเพณีมีว่าถ้าสหาย	ทั้งสองฝ่ายแก่งแย่งเข้าแข่งขัน
ใครขอร้องก่อนเขาเข้าประจัญ	ช่วยผู้นั้น, ถูกแยบแบบโบราณ
อรชุนยืนรอไม่ขอร้อง	ไม่สนองพจน์แย้งแข่งขนาน
พระกฤษณ์จ้องมองดูอยู่เป็นนาน	แล้วบรรหารตอบสนองแก่สององค์
“ข้าเจ้าต้องเอออวยช่วยสหาย	ทั้งสองฝ่ายเต็มตามความประสงค์
ขอรักษาตราชูให้อยู่ตรง	ไม่ขึ้นลงลำเอียงเป็นเที่ยงธรรม์
ข้าขอมอบพลนิกายแก่ฝ่ายหนึ่ง	ทั้งทรัพย์ซึ่งเลี้ยงพหลพลขันธ์
พร้อมด้วยศัสตราวุธยุทธภัณฑ์	ฝ่ายหนึ่งนั้นข้านี้ขอพลีตน
ไม่สรวมเกราะและไม่ใช้อาวุธ	และไม่อุดหนุนช่วยด้วยพหล
แต่ขอช่วยคิดอ่านในการรณ	ลำพังคนเดียวข้ากว่าจะตาย
จงเลือกเอาคนละอย่างตามอ้างนี้	ข้ายินดีอนุญาตตามมาดหมาย
แต่ไม่ยินดีเท่าบรรเทาคลาย	จากปองร้าย,กลับรักพร้อมพรักกัน”
ทุรโยธน์ฟังแถลงรับแจ้งว่า	“ฝ่ายพวกข้าขอพหลพลขันธ์
กับทรัพย์สินศัสตราสารพัน	เอาเป็นอันตกลงปลงหทัย”
อรชุนฟังพระทุรโยธน์	ซึ่งเอื้อนโอษฐ์รีบแจ้งแถลงไข
ไม่โต้แย้งแข่งขานประการใด	ด้วยพอใจบพิตรกฤษณะ
/*133จึงกล่าวว่า “ข้านี้ยินดีนัก	ได้เพื่อนรักร่วมใจมิได้ผละ
มีค่ายอดมิตรภาพอาบอุระ	เสมอกะกฤษณาผู้ยาใจ
ข้าเจ้าได้ท่านไปพอใจล้น	ยิ่งกว่าพลจตุรงค์ซึ่งปลงให้”
ทั้งสองฝ่ายต่างก็พอพระทัย	ลาครรไลออกมาผ่อนอารมณ์
พระกฤษณ์ทรงรับรองสองสหาย	ให้สบายบานจิตต์สนิทสนม
ทรงกะเกณฑ์พลนิกรร้อนระดม	สำเร็จสมหฤทัยให้ไคลคลา
พระทุรโยธน์นำทัพกลับบุเรศ	บรรลุเขตต์สมคาดปรารถนา
อรชุนชวนมิตรพระกฤษณ์มา	ในเวลาเดียวกันรีบผันจร
ถึงวิราฎเร็วไวเพราะไม่หยุด	ธรรมบุตร์บพิตรอดิศร
เจ้าวิราฎเสนาสามภ๎ราดร	ออกมาต้อนรับไท้พาไปวัง
จัดปราสาททรงพักอัครฐาน	พนักงานแวดล้อมอยู่พร้อมพรั่ง
พักสำราญบานชื่นคืนกำลัง	เชิญท้าวยังห้องสภาทรงหารือ
พระกฤษณ์ทรงเป็นประธานบรรหารไข	นี่เธอใครฆ่าฟันกันละหรือ?
ถ้าปล่อยให้ไฟสงครามลุกลามฮือ	นั่นแหละคือความวินาศญาติทั้งปวง
ความเงียบเหงาเปล่าจิตต์คิดสลด	ความระทดทุกข์ใจเป็นใหญ่หลวง
ความกำพร้าพรากพลัดกลัดระลวง	ท่านคิดล่วงลุบ้างหรืออย่างไร ?
ใช้ข้าเจ้านี้หวังตั้งสงบ	แม้ไม่สบขัดสนพ้นวิสัย
ก็ควรจะออมอดสะกดใจ	เห็นอย่างไร ? ว่ามาอย่าช้าที”
ที่ประชุมปรึกษาเห็นว่าชอบ	ตามระบอบบพิตรพระกฤษณ์ชี้
ตกลงส่งทูตไปไขคดี	ให้เป็นที่ปรองดองพี่น้องกัน
บทที่ ๑๐ หารือสงบศึกไม่สำเร็จต่างเตรียมรบ
/*134ธรรมบุตรตกลงทรงประภาษ	ให้แต่งราชทูตพูดขยัน
พร้อมบรรณาการสรรพโดยฉับพลัน	ให้ผายผันสู่รัฐหัสดิน
ครั้นถึงจึงเข้าหาเสนามาตย์	นำเฝ้าท้าวธฤตราษฎร์ดังถวิล
พอพระองค์ทรงศักดิ์นัครินทร์	ภูวดินทร์ออกประทับทรงรับรอง
พร้อมพระวงศ์และมหาเสนามาตย์	หมอบเฝ้าดาษดื่นไปมิได้พร่อง
เบิกทูตเข้าห้องโถงพระโรงทอง	พร้อมด้วยของมีค่าบรรณาการ
ทูตผู้ชาญคลานมาหน้าที่นั่ง	ถวายบังคมท้าวทูลข่าวศาส์น
“ขอเดชะพระบรมสมภาร	โปรดประทานยกราชอาชญา
พระราชาข้าบาทประภาษให้	ข้าทูลใต้บทศรีดังนี้ว่า:-
ธฤตราษฎร์, ปาณฑุอนุชา	ทั้งสองราพี่น้องร่วมท้องกัน
อาณาจักรมฤดกตกแก่ลูก	จึงจะถูกแบบแผนเป็นแม่นมั่น
แต่โอรสธฤตราษฎร์มุ่งมาดกัน	เอาเขตต์ขัณฑ์ปกครองเป็นของตน
ฝ่ายโอรสปาณฑุราชอนาถนัก	สมบัติสักเท่าเล็นไม่เห็นหน
แสนจะรับรันทดสู้อดทน	นั่นเปนผลยุตติธรรม์หรือฉันไร
ทุรโยธน์บุตรพระธฤตราษฎร์	ซ้ำอาฆาตคิดฆ่าไม่ปราศรัย
เผาวังหวังให้ม้วยลงด้วยไฟ	เปนบุญได้หนีรอดตลอดมา
/*135ครั้งเมื่ออยู่บูรินทร์อินทรปรัสถ์	ก็เคืองขัดแค้นคิดริษยา
ล่อเธอไปให้พะนันขันสะกา	เจตนาทุจจริตด้วยคิดเพียร
ถ่วงลูกบาศก์เบือนบิดด้วยคิดคด	ทรยศบพิตรยุธิษเฐียร
จนย่อยยับทรัพย์สินหมดสิ้นเตียน	จากมนเทียรเนรเทศประเวศวัน
แกล้งกระทำกติกาด้วยอาฆาต	คิดมุ่งมาดน้องห้าให้อาสัญ
ปาณฑพผู้นายข้าต่างพากัน	ประพฤติฉันกติกาไม่คลาคลาย
ครบสิบสามพรรษาตามว่าไว้	ควรคืนให้เขตต์ขัณฑ์ตามมั่นหมาย
เธอยอมลืมเหตุผลทั้งต้นปลาย	ซึ่งมีภายก่อนมาสารพัน
ถ้าแม่ว่าองค์พระทุรโยธน์	ไม่ขึ้งโกรธคืนให้ไอสวรรย์
สามัคคีพี่น้องปรองดองกัน	ก็จักมั่นคงไปมิได้คลาย
ถ้าแม้นเธอป้องปัดตัดประสงค์	กุรุพงศ์พลันแยกแตกสลาย
เพราะเกิดการสงครามลามกระจาย	ต้องล้มตายตามกันเป็นมั่นคง
ปาณฑพอาจริบคร่าห์อาณาจักร	ให้ทรงศักดิ์เศร้าจิตต์ผิดประสงค์
ไหนอาณาจักรไท้ไหนพระวงศ์	ขอพระจงตริไตรในกมล
ไม่ล้มข้ามควรการณ์บุราณว่า	คนล่ม, อย่าข้ามกราย, ทำลายผล
ปาณฑพให้กราบทูลมูลยุบล	เพื่อจุบพลผ่อนผันตามสัญญา”
สิ้นสำเนาเค้ามูลกราบทูลชี้	ดุษณีหัตถ์ประณมนั่งก้มหน้า
คอยฟังองค์ทรงธรรม์ตรัสบัญชา	ตอบปัญหาเหตุการณ์สถานใด
ตามที่ทูตทูลชี้คดีสนอง	พระภิษม์ตรองตรึกคิดวินิจฉัย
ทั่วประเด็นเห็นจริงทุกสิ่งไป	ว่าเธอได้ร้องขอพอประมาณ
/*136แต่กลับเป็นยั่วเย้าเผาพระโสต	ทุรโยธน์ยิ่งใหญ่ดังไฟผลาญ
เหมือนสัตว์ป่าบ้าเลือดทรงเดือดดาล	พระภูบาลเจ็บจิตต์ดังพิษปืน
ทรงแผดเสียงอื้ออึงคะนึงลั่น	“อ้ายอาธรรม์พูดเพ้อด้วยเห่อหื่น
มันยั่วยวนกวนไฟให้ไหม้พื้น	มีหน้าขืนต่อว่าบ้าน้ำลาย
อ้ายเนื้อโง่งมจู่เข้าคูหา	แห่งพญาสีหราชประหลาดหลาย
เจ้าจงไปบอกมันดังบรรยาย	คำท้าทายขู่ตะคอกที่บอกมา
เหมือนอ้ายลิงยิงฟันขู่กรรโชก	เสียงครอกโครกฟังมันกูพรั่นกว่า
คนกล้าปากหลากเล่ห์เจรจา	มักไม่กล้าไปได้ถึงไม้มือ
ลมปากโป้งนั้นไปไม่ไกลเท่า	ระยะเกาทัณฑ์ร่อนอยู่ว่อนหวือ !
ถึงสงครามเลือดนองก็ร้องฮือ!	หมดกระพือลมปากเสียงผากเครือ
จงจำไปบรรยายแก่นายเจ้า	คำขู่เรามานี้บัดสีเหลือ
ให้เอาคำเทวดาเข้ามาเจือ	เราไม่เชื่อเราไม่ตกใจกลัว
ไม่ยอมยื่นคืนให้สิ่งใดหมด	แก่คนคดแค่นขู่ทำชูหัว
เรามีชัยได้ของไม่หมองมัว	ว่าแต่ตัวมันเถิดเกิดจะโกง
ไปบอกแก่นายเจ้าว่าเราว่า	ไปอยู่ป่าอีกครั้งทั้งโขยง
อยู่จนจบครบจริงจึงวิ่งโทง	มาพระโรงกูนี้ยื่นฎีกา
ขอพึ่งสมภารพระทุรโยธน์	แล้วแต่โปรดปราณีจักดีกว่า
มาทำลิงหลอกเจ้าไม่เข้ายา	กูจะมากลัวมันด้วยอันใด”
ธฤตราษฎร์ผู้ชราราชาบอด	ไม่เห็นสอดคล้องพจน์โอรสไข
มีโองการทานทัดในบัดใจ	ห้ามมิให้จู่ลู่พูดวู่วาม
/*137ตรัสแก่ทูตผู้นั่งฟังดำรัส	สำเนียงตรัสปลื้มปลาบฟังวาบหวาม
“ทุรโยธน์กล่าวคำล้วนต่ำทราม	บังเกิดความขวางหูแก่ผู้ฟัง
อย่าเอาเป็นอารมณ์ข่มเสียเถิด	เพราะไม่เกิดผลได้สมใจหวัง
คำหยาบหยามทุรโยธน์แทบโสตพัง	ให้โทษทั้งตัวเขาและเผ่าพันธุ์
ปากเขาบ่มบาปร้ายทำลายชื่อ	มากกว่ามือบ่มบุญคุณขันธ์
นี่แน่! จงจดจำข้อสำคัญ	ทูลทรงธรรม์นายท่านผู้หลานเรา
ว่าจักส่งทูตไปในมิช้า	เจรจาบรรยายทูลนายเจ้า
ให้ยินยอมพร้อมพรักผ่อนหนักเบา	เพื่อให้เขาพี่น้องปรองดองกัน”
ทูตถวายบังคมบรมบาท	กลับวิราฎบุรีขมีขมัน
พอทูตไปไม่ช้าพระราชัน	ทรงจัดสรรเลือกหาเสนาบดี
ให้คลาคลาดมาดมุ่งมากรุงใหญ่	กับ ‘สญชัย’ ผู้มหาสารถี
ถึงวิราฎรีบจู่เข้าบูรี	ให้เสนีนำเฝ้าห้าท้าวไท
ว่า “องค์ไท้ธฤตราษฎร์ประภาษสั่ง	ให้ข้าทั้งหลายนี้ทูลชี้ไข
แม้พระองค์ทรงมาดความปราศภัย	ยินดีในความสงบไม่รบรา
ขอเชิญให้ไต่เต้าเฝ้าพระบาท	ธฤตราษฎร์ภูวไนยอย่าได้ช้า
จักประกาศยุกติธรรมตามสัญญา	ให้หลานห้ากับบุตรหยุดสงคราม”
ยุธิษเฐียรฟังคำทูลร่ำว่า	ด้วยปรีชาตรึกตรองไม่ต้องถาม
เห็นไม่สมปรารถนาพยายาม	ด้วยข้อความห้วนสั้นไม่มั่นเหมาะ
ทรงตอบว่า “ข้าเจ้าต่างเคารพ	เชื่อจอมภพลุงไท้, คงไม่เพาะ-
ซึ่งวิวาทบาดหมางให้ด่างเดาะ	แต่เกรงเพราะทุรโยธน์ตัวโปรดปราน
/*138จะแนะนำบิตุรงค์ให้ทรงเชื่อ	ยืมโอษฐ์ไท้ใคร่เพื่อจะล้างผลาญ
ถ้าเราหลงคงฉิบหายถึงวายปราณ	จึงเป็นการยับยั้งเพราะยังแคลง
ฉะเพาะพระวาจาฝ่าพระบาท	ธฤตราษฎร์ลุงไขเราไม่แหนง
ทรงเมตตาปราณีเหลือชี้แจง	ดังตำแหน่งพระชนกทรงปกครอง
แต่ท้าวไทไม่ประทานตามหลานขอ	ล้วนเป็นข้อยุกติธรรมจึงร่ำร้อง
พระนิ่งอยู่ครู่ใหญ่ทรงไตรตรอง	ตรัสทำนองทรงคะนึงรำพึงความ
“อย่างไรก็เกิดรบไม่หลบได้	เหลือวิษัยที่จักเข้าหักหาม
โอ้! ภัยเอ๋ย ภัยใหญ่ ภัยสงคราม	จะลุกลามเหลือหลีกให้ปลีกภัย
ธรรมกับธรรมรำบาญพอหาญสู้	ไม่เหลือรู้เหลือรณพ้นวิษัย
แต่การสู้หมู่อธรรมนำประลัย	ต้องหันใช้เชิงบ้าอย่างทารุณ
อนิจจา! น่าอนาถญาติทั้งผอง	ซึ่งจะต้องตีอกด้วยหมกมุ่น
ต้องรบราฆ่าฟันกันเป็นจุรณ์	โอ้สกุลเดียวกันจะบรรลัย
โอ้!เสียงซร้องเซ็งแซ่แห่งแม่หม้าย	จะฟูมผายชลเนตรเทวษไห้
โอ้!สงสารลูกกำพร้าผู้ยาใจ	จะมิได้ดูหน้าบิดาตน
โอ้!เสียดายญาติมิตรสนิทสนม	จะขื่นขมขัดข้องกลับหมองหม่น
โอ้!บุรีศรีสง่าแก่ตาคน	บรรพชนสร้างสรรค์จักบรรลัย
โอ้!ชีวิตทวยราษฎร์พินาศแน่	จะผันแปรผ่อนปรนพ้นวิษัย
โอ้! สงสารราษฎรผู้ร้อนใจ	คิดฝันใฝ่รับเราเข้านคร
ก่อนที่จักเห็นเราเข้าบุเรศ	จักเห็นเหตุโหดร้ายทั้งหลายก่อน
คือสงครามนำหน้าพาเราจร	สู่ม้วยมรณ์หรือเวียงยังเสี่ยงกรรม
/*139สงสารเหล่าชาวประชาแห่งข้าเจ้า	จักโศกเศร้าเสียใจพิไรร่ำ
ได้รับความคุ้มครองไม่ต้องธรรม	เมื่อข้าบำราศไปไพรพนม
ต่างรอท่าข้าหมายจะคลายทุกข์	มาสบยุคยากยับเข้าทับถม
เราก็หวังตั้งหน้าคิดปรารมภ์	ให้เกลียวกลมกลับมีไมตรีกัน
เราจักเชิญกฤษณะพระสหาย	เป็นทูตฝ่ายเราจรช่วยผ่อนผัน
เพื่อขอสิทธิ์บริสุทธิ์ยุตติธรรม์	ลองบากบั่นอีกสักครั้งด้วยหวังดี
จงกราบทูลพระเจ้าลุงเรามุ่งหมาย	ขอถวายประณตบทศรี
แล้วบรรยายข้อความตามวจี	แห่งเรานี้แด่องค์พระทรงชัย
ไม่ช้าดอกกฤษณะจะประเวศน์	ไปยังเขตต์หัสดินบุรินทร์ใหญ่
เพื่อปรึกษาว่ากล่าวทูลท้าวไท	ในทางไกล่เกลี่ยกลบไม่รบราญ”
ฝ่ายสญชัยผู้มหาสารถี	จำคดีทรงธรรม์ตรัสบรรหาร
บังคมลาคลาออกนอกทวาร	กลับสถานถิ่นรัฐหัสดิน
แต่ด้วยความพริบไหวเมื่อไปถึง	สังเกตซึ่งเหตุการณ์ทั่วฐานถิ่น
เห็นพหลพลไกรในบุรินทร์	ตระเตรียมสิ้นพร้อมสรรพ์น่าพรั่นใจ
ถึงเขามาราชการโดยฐานทูต	ก็พิสูจน์ซึ่งเหตุสังเกตได้
ว่าปาณฑพเตรียมพหลพลไกร	เพื่อชิงชัยโดยแท้เป็นแน่นอน
จึงทูลไท้ธฤตราษฎร์ตามมาดหมาย	บรรยายทูลองค์พระทรงศร
ทูลข่าวศาส์นหลานไท้เธอไหว้วอน	ให้ภูธรทราบสิ้นระบิลความ
“ข้าพระองค์เห็นอ่าวความร้าวฉาน	หมดสะพานพาดให้ครรไลข้าม
คือสะพานพาดผ่านการสงคราม	ซึ่งจะลามลุกแน่ไม่แปรปรวน
/*140น้ำพระทัยบพิตรยุธิษเฐียร	มิได้เปลี่ยนแปลวแปลกคิดแผกผวน
อาณาจักรภูวไนยเธอใคร่ครวญ	ว่าเธอควรได้กึ่งจึงเป็นธรรม์
แม้ไม่สมปรารถนาดังว่านี้	สงครามีแม่นแท้ไม่แปรผัน
ข้าบาทเห็นปาณฑพเตรียมครบครัน	คงไม่กลั่นกล่าวขู่ดอกภูธร
ควรมิควรสุดแท้แต่จะโปรด	เพื่อประโยชน์หายเหือดข้อเดือดร้อน
ควรคิดหลีกเลี่ยงการเกิดราญรอน	ด้วยทางอ่อนโยนหาปรึกษากัน
ด้วยภักดีทูลองค์พระทรงฤทธิ์	โดยความคิดต่ำ ๆ ไม่ล่ำสัน
เพราะข้าบาทเห็นมาสารพัน	ขอทูลบรรยายความแต่ตามจริง”
สมเด็จท้าวธฤตราษฎร์ประภาษว่า	“เจ้าเจรจาถูกทางเปนอย่างยิ่ง
การข่มเขาเอาอำนาจมาพาดพิง	ตัดสินอิงเอียงไปตามใจตน
สัญชาติป่าบ้าร่านแต่การยุทธ์	ดังอ้ายบุตรข้านี้ไม่มีผล
ข้าจักครองความสงบหลีกหลบรณ	มุ่งกมลป้องกันประจัญบาน”
ฝ่ายพระองค์ทรงฤทธิ์ยุธิษเฐียร	ทรงพากเพียรผูกรักสมัครสมาน
พอทูตลาคลาไคลมิได้นาน	ทรงจัดการส่งพระกฤษณ์ฤทธิรงค์
เสด็จด้วยบริวารเป็นการร้อน	ถึงนครหัสดินถิ่นประสงค์
ตามดำรัสกับสญชัยเพื่อให้ทรง	แทนพระองค์เกลี่ยไกล่ทางไมตรี
ธฤตราษฎร์ราชาทรงปราศรัย	ต้อนรับไท้ด้วยเปรมเกษมศรี
ด้วยเคารพในพระกฤษณ์เรืองฤทธี	ซ้ำยังมีเกี่ยวพาดเป็นญาติไท
ทรงปราศรัยทรงฤทธิ์พระกฤษณ์ว่า	เปนเกียรติข้าเจ้าจริงอันยิ่งใหญ่
ที่เสด็จเยี่ยมบุรีแสนดีใจ	เหลือจะให้กล่าวกลั่นบรรยาย
/*141ฝ่ายพระกฤษณ์ฟังตรัสดำรัสตอบ	“ข้าเหลือขอบพระคุณการุณย์หลาย
ข้ามาด้วยราชการพระหลานชาย	เพื่อคลี่คลายขุ่นข้องทั้งสองรา”
ธฤตราษฎร์ตอบว่า “ฝ่าพระบาท	จะมุ่งมาดสิ่งใดมิได้ว่า
แต่ข้าเจ้าจดจำว่านำมา	ซึ่งหรรษารมณ์สู่พระบูรี
ซึ่งพระองค์เมตตามาสมาน	ให้ลูกหลานข้าเจ้าสร่างเศร้าศรี
พระคุณพ้นพรรณนาทรงอารี	ข้าเจ้าปรีดิ์เปรมปลื้มไม่ลืมคุณ
ข้าเจ้าส่งสญชัยไปเป็นทูต	ตามเขาพูดนั้นว่าคงว้าวุ่น
ความตั้งใจไร้ผลป่นเป็นจุรณ	ข้าเจ้าขุ่นหมองใจไม่สำราญ
สญชัยว่าเขาได้ทูลไกล่เกลี่ย	จนปากเพลียพล่ามวอนด้วยอ่อนหวาน
แต่ไม่สมมุ่งหมาย, เขารายงาน	ทั้งนี้ขานตามเขาเล่าให้ฟัง
ยุธิษเฐียรเพียรครบเพื่อรบรับ	ท่านก็ซับทราบสิ้นถวิลหวัง
ต่างกระหายเลือดกันดันทุรัง	ไม่อยากฟังผู้ใดมาไหว้วอน
ท่านหารือเพื่อสงบคงลบล้ม	ดังน้ำพรมแผ่นผาเวลาร้อน
คงไม่สมปรารถนาอันสาธร	ที่ท่านผ่อนผันเพียรเพื่อเปลี่ยนใจ”
พระกฤษณ์ฟังราชันธบรรหาร	ตอบภูบาลทันทีทรงชี้ไข
“ตามที่ตรัสมานั้นข้ามั่นใจ	ว่าห่างไกลความจริงทุกสิ่งอัน
ความจริงนั้นบพิตรยุธิษเฐียร	ทรงพากเพียรทุกทางเพื่อกางกั้น
ไม่ให้เกิดรบราถึงฆ่าฟัน	แต่สุดผันผายหลีกให้ปลีกไป
ย่อมเป็นด้วยโอรสท่านคดเคี้ยว	ทรงกราดเกรี่ยวก่อความสงครามใหญ่
การซ่อนเร้นเข่นฆ่าด้วยบ้าใจ	ยุธิษเฐียรท้าวไทคงไม่ทำ
/*142ไม่ต้องไขความร้ายหมายประหาร	ซึ่งเจ้าปาณฑพชิมจนอิ่มหนำ
โดยได้ทนทกข์ยากแสนตรากตรำ	ไม่กล่าวคำค้านติงสู้นิ่งทน
เรื่องอาฆาตคิดฆ่าเผาปราสาท	ถ่วงลูกบาศก์ลวงล่อคิดฉ้อฉน
โกงสะกาคิดหมายทำลายชนม์	มุ่งกมลริบทรัพย์ไม่นับวงศ์
หมิ่นประมาทต่อหน้าเสนามาตย์	ทำอุจาดลามลวนนวลหงส์
คือฉุดเจ้ากฤษณาเปลื้องผ้าทรง	คงทราบเบื้องบาทบงสุ์ทุกสิ่งอัน
ล้วนแต่บุตรท่านก่อทรยศ	ย่อมปรากฏก้องลือกระพือลั่น
แม้อำนาจกองทัพนับอนันต์	ไม่ป้องกันชั่วร้ายนี้หายไป
หมดหนทางคืนดีเพียงนี้แล้ว	หมดทางแผ้วถางแท้,หมดแก้ไข
ความสมานไมตรีวิธีใด	คงจะไม่เป่าปัดอสัตย์คลาย
เสียทรัพย์อาจได้คืนมีหมื่นแสน	เสียดินแดนข้าศึกพอนึกหมาย
ที่จะได้คืนบ้างเป็นบางราย	ยังไม่ร้ายเทียมทัดเสียสัตย์ธรรม
ซึ่งอาจจักเสียอยู่ไม่รู้กลับ	ให้ได้รับอัปภาคไปมากล้ำ
เจ้าปาณฑพทนยากสู้ตรากตรำ	รักษาคำสัตย์ไว้มิได้คลาย
ด้วยบากบั่นขันตีมีมานะ	ครบตามกะเกณฑ์ไว้จึงได้หมาย
มาขอเขตต์ควรได้ใช่อุบาย	คิดปองร้ายแก้แค้นแค่นรำบาญ
เขาซื่อสัตย์สุจริตขอสิทธิ	ใช่จักริรวบรัดสมบัติท่าน
เขาทายาทโดยตรงสืบวงศ์วาน	จะไร้ฐานที่อยู่ดูกระไร
เพราะฉะนั้นเขาควรได้ส่วนบ้าง	เพื่อก่อสร้างฝั่งฝาที่อาศัย
ได้สืบสันตติวงศ์ดำรงไป	แต่พอให้สมทรงวงศ์ตระกูล
/*143ให้สมค่าฐานะแห่งมนุษย์	ถนอมศักดิ์มิให้ทรุดเสื่อมทรามศูนย์
ซึ่งจะให้เที่ยวภิกขาด้วยอาดูร	ใช่ตระกูลเกิดมาภิกขาจาร
ข้าในนามยุกติธรรมขอร่ำร้อง	เพื่อปรองดองดับร้ายหมายสมาน
โปรดกลับจิตต์คิดสงบไม่รบราญ	ฟังข้าค้านอีกสักครั้งด้วยหวังดี”
ธฤตราษฎร์ฟังตรัสดำรัสไข	ขอบพระทัยเหลือล้นเป็นพ้นที่
ซึ่งทรงธรรม์บรรยายร้ายและดี	ให้ทราบถี่ถ้วนสิ้นระบิลการณ์
ที่ประชุมฟังไว้เอาไปตรึก	แล้วจึงปรึกษากิจคิดสมาน
ตามคำร้องของพระกฤษณ์พินิจการณ์”	แล้วภูบาลเยื้องย่างเข้าข้างใน
ฝ่ายพระกฤษณ์พิศดูหมู่อำมาตย์	ไม่ฟังราชบริหารโองการไข
ต่างซุบซิบกันอยู่เป็นหมู่ไป	คอยเอาใจทุรโยธน์ให้โปรดปราณ
ทรงทราบได้โดยพลันสรรพกิจ	ย่อมเป็นสิทธิ์ทุรโยธน์โปรดบรรหาร
ไม่เชื่อฟังธฤตราษฎร์ประศาสน์การ	ไม่เอาภารทั่วไปทั้งไพร่นาย
แต่ทราบว่าทรงฤทธิ์พระภิษม์เฒ่า	หวังสงบรบเร้ามิรู้หาย
แต่เหลือคัดงัดปากคนมากมาย	ผู้เป็นฝ่ายทุรโยธน์โหดกมล
พราหมณ์โท๎รณะพระกรรณหมู่บรรษัท	เการพขัตติยวงศ์ประสงค์ผล
เอาใจพระทุรโยธน์ให้โปรดตน	เพราะทุกคนพึ่งพาเป็นข้าไท
จึงมุ่งไปหาพระทุรโยธน์	เพื่อประโยชน์ชี้แจงแถลงไข
ด้วยท้าวทรงสำคัญมั่นพระทัย	ว่าเกลี่ยไกล่ทุรโยธน์ให้โปรดปราณ
จนกลับพระหฤทัยไม่ใฝ่รบ	ให้ทรงคบคิดรักสมัครสมาน
ชี้แจงไทยผู้ใคร่ใฝ่รำบาญ	ว่าเป็นการเกลื่อนกลบสงบคลาย
/*144แต่ตรงข้ามคำร้องของพระกฤษณ์	ไม่กล่อมจิตต์ทุรโยธน์ให้โหดหาย
กลับเป็นยั่วโทษะฟุ้งกระจาย	ท้าวเธอบ่ายพักตร์จ้องร้องคำรน
“เหตุไฉนกฤษณะทำฉะนี้	กล่าววจีให้ร้ายทำลายผล
ส่อแสดงแหนงหน่ายคลายกมล	เกลียดข้าเจ้าเอาจนออกหน้าตา”
พระกฤษณ์ทรงตอบว่า “ข้าพเจ้า	น้ำจิตต์เฝ้าใฝ่รักท่านนักหนา
ยังเป็นเพื่อนท่านไม่ได้, ไร้จรรยา!	ไปจนกว่าท่านจะมีไมตรีกัน
กับด้วยห้าน้องท่านเจ้าปาณฑพ	ซึ่งตั้งใจใฝ่สงบไม่แปรผัน
ให้ข้ามาว่าวอนผ่อนจำนรรรจ์	แล้วทรงธรรม์วอนว่าทุกท่าทาง
แต่ไม่ยังทุรโยธน์ให้โปรดได้	อ่อนพระทัยทานทัดทูลคัดง้าง
ทรงเที่ยวขออุดหนุนพวกขุนนาง	เพื่อเห็นข้างท้าวไทในประชุม
ทรงไปหาท่านวิทูรเล่ามูลเหตุ	เขาสังเกตการณ์กิจคิดสุขุม
แล้วทูลตามความคิดไม่ปิดคลุม	“เจ้าชายหนุ่มนี้ข้าระอาใจ
ซึ่งพระองค์ปรึกษามาทั้งนี้	ข้าเห็นดีทุกสถานไม่ค้านได้
คงเห็นดีทั่วหน้าไม่ว่าใคร	เว้นแต่ไท้ทุรโยธน์ผู้โหดพาล
ทรงทำเป็นชายโสดอย่างโหดร้าย	เมินธรรมหมายมุ่งทางคิดล้างผลาญ
ทรงกระหายโลหิตนิจจกาล	ปองร้ายปาณฑพห้าไม่คลาคลาย
พระองค์ไม่มานี่จะดีกว่า	เพราะว่ามาก็มิสมอารมณ์หมาย
ทุรโยธน์มิได้ยั้งฟังบรรยาย	คนทั้งหลายแนะนำเพื่อค้ำจุน
มุ่งแต่ให้คล้อยตามซึ่งความคิด	ถึงจะผิดกีต้องเออเสนอหนุน
แม้นไม่ตามความเห็น, ถึงเป็นคุณ	พูดขาดทุนทิ้งเปล่าไม่เข้ายา”
/*145พระกฤษณ์ทรงตอบว่า “ข้าพเจ้า	เอื้อเฟื้อเฝ้าใฝ่หวังคิดตั้งหน้า
พยายามความสงบไม่รบรา	อุตส่าห์มากรุงรัตน์หัสดิน
หวังเกื้อกูลเการพเพื่อหลบพ้น	ความปี้ป่นซึ่งเขาเฝ้าถวิล
หาใส่ตนกลแมลงซึ่งแข่งบิน	เข้าหาไฟไหม้สิ้นมิรู้ตัว
แม้นเขาเชื่อถ้อยคำแนะนำข้า	ก็จะพาพ้นภัยไปได้ทั่ว
แม้นหมิ่นคำข้าเจ้าคิดเมามัว	โลหิตหัวเขาจะพังดังพะเนียง”
ผู้ที่ได้ฟังพร้องของพระกฤษณ์	ทุกคนคิดเห็นดีไม่มีเถียง
แต่ก็รับเงียบ ๆ พูดเลียบเคียง	อือออ ! เพียงสองราพูดจากัน
ครั้นวันรุ่งพรุ่งนี้มนตรีกลุ้ม	เข้าประชุมรีบร้อนเพื่อผ่อนผัน
เรื่องสงบรบราไม่ฆ่าฟัน	พระกฤษณ์นั้น, ธฤตราษฎร์ประภาษเชิญ
มาประชุมหารือช่วยสื่อศาส์น	เพื่อแก้การหมองหมางระคางเขิน
ฝ่ายพระกฤษณ์ผู้ตั้งหวังเจริญ	จึงดำเนิรพจนารถประภาษวอน
“ข้าพเจ้ามานี้ใช่มีหมาย	ให้สองฝ่ายรบราญเป็นการร้อน
มาเพื่อจักจัดการเลิกราญรอน	ให้ภ๎ราดรได้มีไมตรีกัน
มหาราชเจ้าข้า ! โปรดอย่าได้	ทอดพระทัยทางบาปหยาบมหันต์
โปรดยื่นสองหัตถ์รับโดยฉับพลัน	ซึ่งสุขสันติภาพรื่นราบใจ
พร้อมกับคำอวยพรบวรสวัสดิ์	เพื่อเป่าปัดอันตรายอันร้ายใหญ่
ซึ่งจะมาสู่วงศ์พระทรงชัย	และล้างไอศวรรย์พลันทำลาย
จงเห็นแก่ยุกติธรรม์ผันพระพักตร์	รับสมัครปาณฑพปรารภหมาย
/*146ความสงบสบสันต์นิรันตราย	ไม่ปองร้ายผู้ใดด้วยใจพาล
ตามขอร้องของเขาไม่เอาเปรียบ	เข้าระเบียบยุกติธรรม์สมบรรหาร
โปรดยินยอมพร้อมเถิดจักเกิดการ	เกษมศานติ์เสริมรัชช์พิพัฒน์พูน
ตรองดูเถิดท้าวไทถ้าใฝ่รบ	ถ้าปาณฑพย่อยยับชีพดับศูนย์
จักเกิดผลกลใดเพิ่มไพบูลย์	ญาติตระกูลเดียวกันได้บรรลัย
ท่านยินดีได้หรือ เขาคือหลาน	โอรสปาณฑุราชผู้ญาติใกล้
ข้าเจ้าขอชี้แจงให้แจ้งใจ	เพื่อตรึกไตรด้วยมหาปัญญาญาณ
ปาณฑพได้เตรียมรบไว้ครบสรรพ	เตรียมเท่ากับเตรียมสงบครบทุกฐาน
แม้หมดทางจะสงบก็รบราญ	ปวัตติการนี้ไซร้คงใหญ่โต
เป็นสมบัติบุตรหลานไปนานหลาย	เป็นนิยายยาวไปไกลอักโข
ความอสัตย์บัดสีเพิ่มภีย์โย	เกิดเพราะโลภะจัดตัดตระกูล
ชีวิตเราศูนย์ไปในมิช้า	บาปนี้ตราโลกอยู่มิรู้ศูนย์
ให้เชื้อสายภายหน้าได้อาดูร	ฟังยิ่งพูนผากโสตเพราะโคตรตน
ความโลภท่านบันดาลรบราญใหญ่	ท่านมั่นใจหรือว่าจะพาผล
ฆ่าปาณฑพได้ดังตั้งกมล	หรือเการพจะป่น, พ้นวิจารณ์”
ธฤตราษฎร์ราชาชราภาพ	ได้ทรงทราบภาษิตพระกฤษณ์ขาน
ล้วนถูกธรรมถี่ถ้วนควรสักการ	และอ่อนหวานวาบวับจับกมล
ท้าวเธอทรงอึดอัดดำรัสว่า	“ท่านพูดน่าสมเพชน์สมเหตุผล
แต่อ้ายลูกชั่วชาติอุบาทว์คน	เหลือจะฝนฝึกมันให้ผันตาม
สุดแล้วแต่เวรกรรมมันทำเถิด	ประดักประเดิดข้านักเหลือจักห้าม
/*147ด้วยได้เคยตั้งหน้าพยายาม	พูดห้ามปรามเท่าไรมันไม่ฟัง”
ลำดับนั้นทรงฤทธิ์พระภิษม์เฒ่า	น้อมเศียรเกล้าคำนับแล้วรับสั่ง
แก่หลานไท้ทุรโยธน์ “โปรดประทัง	พระทัยยั้งหยุดคิดพินิจตรอง
ตูข้าผู้ผมหงอกออกทั้งเกล้า	หวังบรรเทาความชั่วอันมัวหมอง
จงทำตามความคิดพระกฤษณ์ปอง	จะพ้นผองภัยพาลสราญรมย์”
ทุรโยธน์ฟังตรัสเหลือขัดแค้น	อุตส่าห์แค่นนิ่งกลืนความขื่นขม
โท๎รณาจารย์, ท่านวิทูรพูนปรารมภ์	กับ ‘นารอท’ สอดสมกลมเกลียวกัน
อีกผู้อื่นหลายท่านบรรหารพร่ำ	ตามถ้อยคำทรงฤทธิ์พระภิษม์นั้น
ต่างวิงวอนอ่อนนบอภิวันท์	ให้ทรงธรรม์ข่มใจผูกไมตรี
มิให้ท้าวเธอใฝ่ไล่สุนัข	เข้ากัดพรรคพวกคนให้ป่นปี้
เปลี่ยนหน้ากันกราบทูลมูลคดี	รำพรรรณชี้ทุกข์ภัยในสงคราม
ทุรโยธน์แค้นคั่งไม่ฟังได้	ภูวไนยยืนคว้างกลางสนาม
พระพักตร์นิ่วเนตรแดงเป็นแสงวาม	ตรัสด้วยความขุ่นแค้นแน่นกมล
“โอ้ ! พระกฤษณ์คิดตั้งเกลียดชังข้า	รักภ๎ราดาปาณฑพนั้นลบล้น
พระภิษม์ขึ้งแค้นข้ายิ่งกว่าคน	เฝ้าแต่บ่นบ้ายโทษด้วยโกรธเคือง
วิทูร, พราหมณ์โท๎รณะก็ฉะนั้น	ต่างพากันกล่าวหลู่แสบหูเหือง
พระบิดาก็กระไรไม่ชำเลือง	เนตรดูเรื่องฝ่ายเราเฝ้าระทม
กันแสงร่ำพร่ำพิลาปถึงบาปข้า	โอดครวญหาสันติภาพให้ราบร่ม
ข้าเหลือจักผ่อนหาอย่างปรารมภ์	โปรตอย่าก้มพักตร์นิงเฝ้าชิงชัง
อนิจจา ! ท่านครู, และผู้เฒ่า	ไฉนเย้าพระบิดาให้บ้าหลัง
/*148จนจะตัดความรักลูกหักพัง	โปรดจงฟังถ้อยคำข้ารำพรรณ
ยุธิษเฐียรแพ้สะกาแก่ข้าสิ้น	หมดทรัพย์สินเวียงชัยไอศวรรย์
ครั้งที่สองชวนเราเฝ้าพะนัน	เพื่อคืนขัณฑสีมา, ถ้าชะนะ
แต่แพ้เราจึงเตร่เนรเทศ	ออกจากเขตต์ตามว่าสัญญากะ
เป็นด้วยโชคชาตามาปะทะ	ควรหรือจะโทษข้าว่าเป็นโจร
ปาณฑพนั้นชาตาเวลานี้	ย่อมถึงที่ทุกข์โทษไม่โลดโผน
บรรดามิตรคิดเลี่ยงไม่เอียงโอน	เหมือนไม้โคนขึ้นข้างหนทางธาร
เพื่อนจะมีก็ไม่เท่าไรนัก	รี้พลจักไม่แรงกำแหงหาญ
ถึงแม้ฤทธิ์เจ้าสวรรค์มาบันดาล	ไม่ลนลานกลัวเลยดังเคยมา
ไฉนจักกลัวหลอกตะคอกขู่	ของคนผู้หมดชาติวาสนา
กษัตริย์อาจตายได้ในเวลา	เกิดมหาสงครามตามแต่การณ์
แต่จักไม่อ่อนน้อมยินยอมแพ้	นี้กระแสภาษิตบัณฑิตขาน
ขอโอกาสทุกพระองค์ผู้ทรงญาณ	ฟังหน่อยท่านญาติเอ๋ยอย่าเย้ยเยาะ
พระชนกยกถิ่นอินทรปรัสถ์	แก่กษัตริย์ปาณฑพประสพเหมาะ
เวลาหลานสอพลอเฝ้าฉอเลาะ	หลงฉะเพาะครู่ยามตามชรา
ไม่เช่นนั้นบิตุราชคงพลาดพลั้ง	ไม่ทันยั้งตรองตรึกและปรึกษา
ด้วยหลงลืมไปบ้างเป็นบางครา	แต่ตัวข้าคอยประคองฉลององค์
ชีพข้าเจ้ายังคงดำรงอยู่	มิให้ขู่เล่นตามความประสงค์
ไม่ยอมคืนเขตต์ขัณฑ์เป็นมั่นคง	ขอโปรดจงฟังคำข้ารำพรรณ
กุรุรัฐจักไม่ต้องเป็นสองรัฐ	ตั้งแต่บัดนี้ไปอย่าใฝ่ฝัน
/*149ไม่มีเดชใดแย่งเข้าแบ่งปัน	ต้องรวมกันอยู่ในโล่ห์อันโอฬาร
โล่ห์อันแข็งแรงพอเพื่อต่อสู้	มิให้หมู่ไพรินแย่งถิ่นฐาน
ไม่ให้ใครตัดทอนดังก่อนกาล	คำข้าขานนี้จริงทุกสิ่งไป
จริงคือจริงแม่นมั่นสำคัญสุด	คือจริงมั่นฉันมนุษย์เขาขานไข
คือขานสิ่งจริงแท้แน่แก่ใจ	คือมิได้กลับกลายเป็นหลายทาง”
พระกฤษณ์ฟังนั่งอึ้งคะนึงนึก	ทรงรู้สึกอึดอัดเหลือขัดขวาง
ถึงจะยกยุตติธรรม์มากั้นกาง	คงไม่ล้างความเห็นผู้เป็นพาล
แต่ตราบใดยังมีทางชี้ไข	ตั้งพระทัยชี้แจงแถลงสาร
ทรงอุตส่าห์พยายามไปตามการณ์	“อย่างไรท่านพูดได้ไม่ละอาย
ท่านถ่วงเกินพวกพ้องพี่น้องท่าน	ข่าวฟุ้งซ่านเซ็งแซ่ไปแพร่หลาย
ท่านจะแสร้งลืมได้หรือ? ใจชาย	ไม่ระคายใจบ้างหรืออย่างไร?”
ทุศศาสน์ผู้นั่งชิดสะกิดพี่	กระซิบทูลมูลคดีด้วยพริบไหว
ทรงเตือนว่าน่าที่จะมีภัย	เพราะคัดค้านท่านผู้ใหญ่ในสภา
ล้วนรู้หลักนักปราชญ์ออกดาษดื่น	เขารู้ตื้นและลึกจึงปรึกษา
ทุรโยธน์ฟังพร้องพระน้องยา	ลุกถลาแล่นออกนอกชุมนุม
ไม่ทันตอบบพิตรกฤษณะ	ด้วยโทษะอึดอัดทรงกลัดกลุ้ม
ต่อนี้ไปมนตรีที่ประชุม	ก็หยุดทุ่มเถียงกันเลิกผันจร
ธฤตราษฎร์ราชันทรงมั่นหมาย	เพื่อคลี่คลายอาฆาตประภาษสอน
ให้พระบุตรหยุดการคิดราญรอน	พระภูธรพรรณนาสารพัน
พระนางคันธารีเทวีนาถ	ผู้พระราชมารดรเฝ้าผ่อนผัน
/*150ให้โอรสลดละการอธรรม์	หมดพระปัญญาตรองทั้งสององค์
พระกฤษณ์นั้นผันแปรคิดแก้ไข	เห็นไม่ได้สมตามความประสงค์
เป็นครั้งท้ายแห่งวิธีที่พระองค์	อุตส่าห์ทรงเกลี่ยไกล่ทางไมตรี
จึงอำลากลับหลังยังวิราฎ	ตรัสประภาษกิจมวลโดยถ้วนถี่
ให้ธรรมบุตรทราบความตามคดี	ซึ่งเกิดมีในรัฐหัสดิน
บทที่ ๑๑ สงครามกุรุเกษตร
/*151การที่องค์ทรงฤทธิ์พระกฤษณ์กลับ	จากระงับสงครามตามถวิล
กลับเปนการยั่วใจผู้ไพริน	ให้เธอผินพักตร์จ้องปองประจัญ
ไม่ช้าพระทุรโยธน์ผู้โกรธกล้า	ส่งศาส์นท้าทันทีขมีขมัน
ทรงใช้คำหมิ่นประมาทกาจฉกรรจ์	มากกว่าบรรหารส่วนชวนสงคราม
ในคำท้าว่า “ท่านสาบานไว้	จะชิงชัยแก้เผ็ดให้เข็ดขาม
เวลานี้เหมาะล้ำจงทำตาม	ให้สมความปรารถนาที่สาบาน
เราเป็นโจรแย่งชิงทุกสิ่งสิ้น	แย่งชิงถิ่นแว่นแคว้นแดนสถาน
มเหสีท่านเล่า, เราประจาน	ซ้ำโกงท่านเนรเทศจากเขตต์คัน
ไหนภีมผู้อวดโอ้กินโลหิต	แห่งกนิษฐ์ทุศศาสน์น่าหวาดหวั่น
ทุศศาสน์รอคอตกกลัวงกงัน	เชิญมาพลันมาชิมให้อิ่มใจ
อรชุนอวดเก่งในเพลงศร	ไปซุกซ่อนอยู่หนตำบลไหน
เชิญสำแดงแสงศรซ่อนทำไม	เพื่อขู่ให้ฝูงเด็กเล็ก ๆ เกรง”
และอะไรต่ออะไรล้วนไค้แค่น	พูดดูแคลนทับถมเชิงข่มเหง
ความอาฆาตคิดชังตั้งแต่เพรง	อวดมาเองอื้อฉาวในคราวนี้
ยุธิษเฐียรฟังคำทีพร่ำท้า	ไปปรึกษาพร้อมกันขมันขมี
ตกลงต้องตัดญาติขาดไมตรี	แล้วจึงมีราชศาสน์ประกาศรบ
/*152ส่งไปยังหัสดินถิ่นอมิตร	เพื่อแจ้งกิจการรณพ้นจะหลบ
ใช้ถ้อยคำเรียบราบสุภาพครบ	ด้วยอ่อนนบพระเจ้าลุงผะดุงเวียง
ทุรโยธน์รับศาส์นไม่นานช้า	เกณฑ์พลากรเอิกเกริกเสียง
เกณฑ์พลพลฉกรรจ์สรรทุกเชียง	เกณฑ์สะเบียงอาวุธยุทธภัณฑ์
ฝ่ายเมืองออกนอกในมิได้ช้า	เกณฑ์ผลากรสรรพยกทัพขันธ์
มายังกรุงหัสดินสิ้นด้วยกัน	ไม่นานวันพลรบก็ครบสรรพ
ทุรโยธน์บัญชาประกาศิต	ตั้งพระภิษม์แก่หง่อมเป็นจอมทัพ
ตั้งโท๎รณาจารย์เฒ่าเข้ากำกับ	ให้บังคับปีกขวาเสนาพล
ตั้งพระลุศกุนิริพิฆาต	ถ่วงลูกบาศก์บอกข้อคิดฉ้อฉล
ให้ช่วยโท๎รณาจารย์คิดการรณ	และให้พลพารา ‘คันธารี’
มือถือทวนล้วนขี่พาชีครบ	เข้าสมทบปีกขวามอบหน้าที่
ตั้งทุศศาสน์น้องรักผู้ภักดี	คุมโยธีปีกซ้ายเปนนายพล
ธฤตราษฎร์ราชาละล้าละลัง	ยกตามหลังเพื่อสังเกตซึ่งเหตุผล
ให้สญชัยสารถีชี้ยุบล	ทูลรายงานการรณแก่ทรงธรรม์
ลุเวลารุ่งรางสว่างหล้า	สั่งให้คลาเคลื่อนพหลพลขันธ์
เป็นกระบวนจตุรงค์อังยงยรร	ออกจากคันเขตต์รัฐหัสดิน
แซ่สำเนียงพลไกรครรไลเลื่อน	ก้องกระเทือนทั่วเขตต์ประเทศถิ่น
เสียงเท้าม้าคลาคล่ำย่ำแผ่นดิน	เสียงพลสิ้นด้วยกันสนั่นไป
เสียงม้าช้างร้องลั่นสนั่นหล้า	เสียงรถคลาเคลื่อนลั่นสนั่นไหว
ผงคลีมืดมรคาที่คลาไคล	หญ้าและไม้ปี้ป่นด้วยคนเดิร
/*153เร่งขับพลด้นไคลต่างใจกล้า	ทหารม้าวิ่งเหยาะดังเหาะเหิร
เปนเหล่า ๆ แต่ล้วนด่วนดำเนิร	ข้ามโขดเขินเขาไม้ไม่ระอา
ทหารช้างเชิดขอไม่ย่อย่น	ไสช้างด้นดั้นไคลมิได้ช้า
พวกนายทัพขับรถไม่ลดลา	เทียมด้วยม้าพ่วงพีมีกำลัง
สารถีกำกับนั่งขับรถ	ให้เลี้ยวลดสมหมายดังนายสั่ง
ทหารราบแน่นหนาดาประดัง	เป็นเหล่าๆ แลสะพรั่งคับคั่งไป
ล้วนแต่งตนตามเหล่าดูเพราเพริศ	สวมเสื้อเทริดงามงดสีสดใส
ถือศัสตราตามเหล่าเต้าคระไล	เหล่าหน้าไม้ดาพโล่ห์เหล่าโตมร
เหล่าถือทวนเชิดชูดูยะยาบ	เหล่าถือดาพสองมือเหล่าถือศร
ดูดังคลื่นดื่นมาเต็มสาคร	เป็นตอนๆ ตามกันเต็มมรรคา
ฝ่ายข้างเจ้าปาณฑพเตรียมครบสรรพ	ล้วนกองทัพโยธีที่อาสา
ยุธิษเฐียรจัดสรรทรงบัญชา	‘ธฤษฏทยุมน์’ น้องยาเท๎ราปที
เปนจอมทัพนำทหารฝ่ายปาณฑพ	ตั้งแต่งครบเสนาตามหน้าที่
อนึ่งชายหนุ่มกล้ายอดชาตรี	ก็คือศรี ‘อภิมันยุ’ ยรรยง
ผู้บุตรพระอรชุนอดุลศักดิ์	กับนงลักษณ์ ‘สุภัทรา’ นวลหงส์
ผู้พระน้องของพระกฤษณ์ฤทธิรงค์	เป็นเอกองค์อาจหาญการสงคราม
เทียบจำนวนแห่งพหลพลรบ	พลปาณฑพยังเป็นรองสองกับสาม
ครั้นได้ฤกษ์เรืองรณมงคลยาม	เดิรพลหลามเลื่อนออกนอกบุรี
/*154เสียงฆ้องกลองก้องกึกพิลึกลั่น	ประดังกันแซ่ซ้องก้องวิถี
ฝุ่นตลบกลบดงเป็นผงคลี	ด้วยฤทธิ์ฝีเท้าพลด้นครรไล
พลขันธ์บรรลุ ‘กุรุเกษตร’	เป็นประเทศที่ทางทุ่งกว้างใหญ่
พอปะทะรี้พลสกลไกร	แห่งพวกไพรีรัฐหัสดิน
ทั้งสองฝ่ายหมายมุ่งเอาทุ่งนี้	เป็นแดนกรีฑาเทิดล้ำเลิศถิ่น
ดังสภาโรงธรรมอัมรินทร์	ที่ตัดสินยุกติธรรมนักรำบาญ
ทั้งสองทัพยับยั้งต่างตั้งค่าย	ทั้งสองฝ่ายเกณฑ์พลอลหม่าน
ปันหน้าที่ถี่ถ้วนกระบวนการ	ด้วยเชี่ยวชาญเชิงรณกลวิธี
ผู้นำทัพสองข้างต่างสันทัด	ต่างฝ่ายจัดพลขันธ์ขมันขมี
ด้วยใจชื้นชื่นบานดาลฤดี	ดังผู้ที่ชื่นบานการกีฬา
‘กุรุเกษตร’ ทุ่งกว้างเคยว่างเปล่า	มีแต่เหล่าติณชาติขึ้นดาษหนา
บัดนี้แลโอฬารตระการตา	ดาษดาค่ายคูดูวิไล
แสนยากรแต่งกายดูพรายเพริศ	มีธงเทิดฟ้าลิ่วปลิวไสว
พลม้าพลรถคชไกร	เดิรขวักไขว่ทั่วทิศผิดโบราณ
แต่ก่อนเคยแซ่ซ้องเสียงผองสัตว์	เสียงลมพัดฮือๆ! อื้อสะท้าน
บัดนี้ช้างม้าร้องก้องกังวาน	เสียงทหารโห่ร้องเสียงกลองชัย
เสียงกงรถกึงกัง ! เสียงศังข์เป่า	เสียงฝีเท้าทวยหาญสะท้านไหว
เสียงพูดจาจอแจเซ็งแซ่ไป	แสงคบไต้แจ่มจ้าในราตรี
ต่างตั้งค่ายคูสมอารมณ์หมาย	ทั้งสองฝ่ายจัดกระบวนโดยถ้วนถี่
เสร็จแล้วต่างยับยั้งฟังคดี	จอมโยธีตรวจตราบัญชาการ
/*155เมื่อสองทัพจ้องดูกันอยู่นั้น	อัศจรรย์เผยแผ่แก่ทหาร
ยุธิษเฐียรมาหยุดยุทธยาน	หน้าค่ายปาณฑพตั้งยับยั้งพล
ลงจากรถปลดเกราะเดิรเหยาะยาตร	ไม่มีศาสตราวุธสุดฉงน
ไม่มีราชองครักษ์แต่สักคน	จรดลเข้าในค่ายพวกไพรี
ฝ่ายนายทัพทั่วไปได้พินิศ	เห็นบพิตรหัตถ์เปล่าเศร้าฉวี
เชื่อแน่ว่าเธอมาขอปราณี	เข้าภักดีต่อฝ่ายมูลนายตัว
ธรรมเนียมว่าผู้ใดไร้อาวุธ	ใครประทุษฐ์ต่อท่านเป็นการชั่ว
จึงไม่มีใครกั้นเข้าพันพัว	ตลอดทั่วทุกชั้นเป็นหลั่นไป
เหล่าทหารแห่งไท้ฤทัยหวั่น	ต่างแลงันงวยงงด้วยสงสัย
ฝ่ายทหารไพรีต่างดีใจ	นึกว่าไท้ยอมแพ้เป็นแน่นอน
พลนิกายก่ายกองทั้งสองฝ่าย	ต่างมุ่งหมายมององค์พระทรงศร
ยุธิษเฐียรเศร้าใจคระไลจร	จนถึงตอนเจ้านายอยู่ภายใน
เข้าเฝ้าองค์ทรงฤทธิ์พระภิษม์เฒ่า	ทรงน้อมเกล้าแทบบาทประภาษไข
ขอขมาโทษองค์พระทรงชัย	ผู้พระญาติยิ่งใหญ่ในตระกูล
ประเพณีวีรชาติญาติผู้ใหญ่	ผู้น้อยไปหาญหักยศศักดิ์ศูนย์
ต้องขอโทษญาติใหญ่ในประยูร	ต่อจากทูลทรงฤทธิ์พระภิษม์ไป
ขอโทษท่านโท๎รณพราหมณ์ประณามนบ	อาจารย์อบรมมาศึกษาไสย
ตลอดลุเล่ห์กลรณชัย	ด้วยจำใจรบรากับอาจารย์
ฝ่ายนักรบสองเฒ่าเศร้าสลด	รับประณตทรงธรรม์ต่างบรรหาร
อนุญาตตามแยบแบบโบราณ	ด้วยเหลือการขัดขืนให้คืนดี
/*156เสร็จขมาโทษทัณฑ์ทรงผันผาย	กลับยังค่ายโดยพลันขมันขมี
ต่างประกาศขาดกันบั่นไมตรี	ตามวิธีรณรงค์เริ่มสงคราม
ว่า “สนามงามปานทวารฟ้า	ความเมตตาคลาดแคล้วแล้วสนาม!”
ทั้งสองฝ่ายบ่ายหน้าพยายาม	เพื่อหาความยุกติธรรมด้วยรำบาญ
ณค่ายฝ่ายปาณฑพเตรียมครบสรรพ	ผู้นายทัพนายหมวดตรวจทุกด้าน
อรชุนได้มิตรพระกฤษณ์ปาน	ดังอาจารย์เชิดชี้วิธียุทธ์
แต่พระกฤษณ์สัญญารับหน้าที่	สารถีขับรถของดหยุด
ไม่เข้ารบเพราะไม่ใช้อาวุธ	แต่ขออุดหนุนกันด้วยปัญญา
อรชุนนั่งยลอยู่บนรถ	เห็นนายทัพทั่วหมดแทบทุกหน้า
ล้วนแต่ญาติ,บ้างเยาว์,เฒ่าชรา	ทรงระอาอ่อนหาญในการรณ
จึงตรัสแก่บพิตรกฤษณะ	“ใจข้าละหลีกท้อคิดย่อย่น
ผู้ที่เราใฝ่จิตต์คิดประจญ	เพื่อหวังผลพึงหมายณฝ่ายเรา
ใช่อื่นไกลไหนเล่าคือเหล่าญาติ	ผู้เกี่ยวพาดพงศ์เผ่าทั้งเราเขา
ถ้ารบราฆ่าญาติประมาทเมา	แล้วจะเอาสุขอะไรที่ไหนกัน”
พระกฤษณ์ทรงพร่ำพร้องสนองถ้อย	“โปรดฟังหน่อยอรชุนอย่าผลุนผลัน
อันนักรบรบราถึงฆ่าฟัน	ไม่หมายมั่นเกียรติ์ตนหรือผลดี
ไม่ใช่โลกไม่ใช่ธรรมมากำชับ	ไม่สำหรับเห็นข้างคนห่างถี่
เขาจะรบหรือจะรอไม่ต่อตี	เพราะทำตามหน้าที่วีรชน
โดยมิได้ไหวหวั่นคิดครั่นคร้าม	ไม่คิดข้ามคาคคะนึงไปถึงผล
ท่านก็เป็นชาติกษัตริย์จรัสรณ	เปนหน้าที่ท่านประจญแทนราชา
/*157ไม่คะนึงถึงตนและคนอื่น	ไม่ต้องยื่นหน้าหมายผลภายหน้า
โปรดวิจารณ์จงดีด้วยปรีชา	อย่าถือว่าขู่ขานให้ท่านกลัว
เกียรติ์นักรบใดจะปานเท่าการรบ	กำจรจบหล้าลือระบือทั่ว
ความตายอันอุตดมโลกชมชัว	ชูศักดิ์ชั่วกัปป์กัลป์นิรันดร
ก็คือตายในสนามเมื่อยามยุทธ์	ประเสริฐสุดศักดิ์เลิศเชิดกระฉ่อน
น่าประหลาด ! ญาติท่านคิดราญรอน	จนเหลือผ่อนพูดจาให้รามือ
ยังจะมีผู้กล้ามาว่าขาน	จับผิดท่านผู้เดียวได้เจียวหรือ?
ไฟสงครามถึงอย่างไรก็ไหม้ฮือ	ท่านจะดื้อดับไฟไม่ได้เลย
คะนึงธรรมศักดิ์สิทธิ์คิดประพฤติ	เป็นหลักยึดยั้งจิตต์เถิดมิตรเอ๋ย!
สนามยุทธ์เป็นไฉนก็ได้เคย	สหายเอ่ย ! อ่อนแอมีแต่ทราม
ทรามไฉน ? ข้าเจ้าไม่เล่าต่อ	เพราะท่านก็เชี่ยวชาญการสนาม
แต่ว่าความรักใคร่พาให้ความ-	โลเลลามปัวเปียมักเสียการ”
อรชุนฟังมิตรพระกฤษณ์สอน	น้ำใจอ่อนค่อยหายกลายเป็นหาญ
ได้สติเตรียมครบเพื่อรบราญ	ด้วยเชี่ยวชาญเชิงกลรณรงค์
ต่อนั้นไปไม่ช้าโกลาหล	อุบัติดลดาลจิตต์พิศวง
กึกก้องดังแดนยุทธ์จะทรุดลง	ยิ่งกว่าสงครามใดที่ได้มี
สำเนียงศังข์หวู ! หวู่ ! ดังอยู่ทั่ว	เสียงกลองรัวตึง ๆ ! อยู่อึงมี่
เสียงประสานขานโห่แห่งโยธี	และเสียงฝีเท้าคนลุกลนจร
ทั้งนี้ทัพเการพครบทุกเหล่า	ขับพลเข้าชิงชัยในสมร
พลพาชีขี่ห้อเข้าต่อกร	พลราบต้อนพลบุกเข้ารุกราน
/*158เหล่าพลรถเรียงรายล้วนนายทัพ	สารถีขี่ขับล้วนกล้าหาญ
แล้วพลช้างย่างบุกรุกรำบาญ	ล้วนชำนาญเชิงรบอยู่ครบครัน
ฝ่ายปาณฑพครบสรรพเตรียมรับอยู่	พินิศดูดังกำแพงล้วนแข็งขัน
พร้อมสะพรั่งตั้งชิดติดๆ กัน	คอยตั้งมั่นมุ่งรับทัพศัตรู
ซึ่งถาโถมโจมผจญทุกหนแห่ง	จนโรยแรงรี้พลต้องย่นยู่
ดังคลื่นที่ตีฝั่งอยู่พรั่งพรู	ครั้นมาสู่ฝั่งกลับยับกระจาย
ทั่วทหารปาณฑพไม่หลบเลี่ยง	ไม่มีเบี่ยงบิดเบือนเคลื่อนขยาย
พู่ขนนกก็ไม่ช้ำถูกทำลาย	แม้สักรายหนึ่งไปก็ไม่มี
ได้โอกาสกองทหารแห่งปาณฑพ	เริ่มเข้ารบพร้อมกันขมันขมี
เสียงศังข์กลองก้องลั่นขึ้นทันที	ต่างก็รี่เดิรพหลพลไกร
พุ่งเข้าตีเการพสยบย่น	เคลื่อนที่ร่นรวนกันอยู่หวั่นไหว
ราวกับลมบ้าหมูพัดวู่ไป	ฝุ่นตลบกลบในสนามรณ
เกิดลางร้ายให้มัวไปทั่วทิศ	มีโลหิตโปรยปรอยเป็นฝอยฝน
หมาป่าหอนกลางวันลั่นอรญ	ฝูงเหยี่ยวแร้งร่อนวนบนนภา
แผ่นดินลั่นหวั่นไหวไปทุกแห่ง	บังเกิดแสงฟ้าแลบแวบเวหา
ไม่มีเมฆหมอกตั้งแต่หลังมา	แต่ท้องฟ้ามืดมัวอยู่ทั่วไป
เสียงฟ้าร้องก้องลั่นสนั่นทุ่ง	สายฟ้ารุ่งโรจน์กระจ่างสว่างไสว
เหนือดวงอาทิตย์ซึ่งพึ่งอุทัย	แล้วแตกย่อยน้อยใหญ่อยู่เรียงราย
สว่างข้ามขอบฟ้าน่าพินิศ	อยู่ทางทิศบูรพาพร่าเป็นสาย
บอกนิมิตรผิดผันอันตราย	น่าใจหายหวาดหวั่นพรั่นกมล
/*159แต่นักรบเหล่านี้ไม่มีหวาด	ไม่ขยาดลางร้ายเท่าปลายขน
ท้าทายกันกึกก้องร้องคำรณ	เข้าประจญหวังชะนะไม่ละกัน
พลพาชีขี่ขับเข้ารับรบ	ทวนกระทบทวนดังฟังสนั่น
ดาพปะทะประดาพกระหนาบฟัน	หอกซัดผันพุ่งหอกอยู่กลอกกลับ
เสียงลูกศรว่อนหวู ! ไม่รู้หยุด	ศัสตราวุธประกันลั่นทุกทัพ
แซ่ประดังฟังอะไรมิได้ศัพท์	ชะอุ่มอับค่อยจางสว่างตา
ทั้งสองข้างต่างฝ่ายหมายพิฆาต	พระภิษม์อาจหาญโหมเข้าโถมถา
ตีประดังหวังชัยมิได้รา	จนสุดสามารถไท้มิได้ผละ
ทุรโยธน์นำทัพเข้ารับรบ	โถมกระทบโยธีพระภีมะ
ทุศศาสน์ส่งโยธีเข้าตีดะ	รุกทัพนกุลราชประกาศเกียรติ์
‘ศัลยราช’ ผู้กษัตริย์แคว้น ‘มัทระ’	เข้าปะทะบพิตรยุธิษเฐียร
โท๎รณาจารย์ขับพลอยู่วนเวียน	ตั้งหน้าเพียรเพื่อยึดธฤษฏทยุมษ์
‘เจ้าสินธุ’ นามบัญญัติ ‘ชยัทรถ’	เข้าตีทัพท้าวท๎รุบทอยู่เกลื่อนกลุ้ม
เป็นคู่ ๆ ขับพลเข้ารณรุม	เป็นตะลุมบอนใหญ่ทั้งไพร่นาย
ทั้งสองทัพขับเคี่ยวด้วยเกรี้ยวกราด	ต่างไม่อาจเอาชัยดังใจหมาย
จนเวลาสายัณห์ตะวันชาย	ยังไม่คลายเคลื่อนคลารบรากัน
ต่อมาองค์ ‘อภิมันยุ’ ขันแข็ง	ผู้บตรแห่งอรชุนคิดหุนหัน
เห็นเสียเปรียบเการพก็ขบฟัน	เข้าประจัญกับพระภิษม์ฤทธิรณ
ชูกระบี่ขี่รถไม่ลดละ	เข้าฟันฉะธงชัยบรรลัยป่น
พระภิษม์ผู้ฤทธีวีรชน	ไม่เคยถูกใครประจญเหมือนหนนี้
/*160จึงคุมทัพเข้ารบเปนครบสอง	เสียงรถก้องกึงกังอยู่อึงมี่
เข้ารบรุกบุกบันประจันตี	จนเลือดนองธรณีอนาถใจ
อรชุนเห็นพลย่นสยบ	ไพรีรบล่วงล้ำดังน้ำไหล
จึงขับรถเร่งพลรบร้นไป	ต้านทานไพรีหยุดไม่รุดรณ
เกิดตะลุมบอนบุกรุกสะอึก	มิได้นึกเป็นตายเท่าปลายขน
เข้าระดมก้มหน้าฝ่าประจญ	มิช้าพลเการพหลบกระจาย
อรชุนรุนรุกเร่งบุกบั่น	เข้าฆ่าฟันรี้พลปี้ป่นหลาย
ถึงแนวในแน่นล้นพลนิกาย	ถูกฆ่าตายเกลื่อนกลาดดาษดา
พอบรรจบพลบค่ำต้องจำเลิก	ศังข์กลองเอิกอึงลั่นสนั่นจ้า
บอกให้เลิกรบกันเป็นสัญญา	ต่างก็รารบผ้ายสู่ค่ายตน
นี้เป็นวันแรกรบกระทบหัตถ์	ไม่ถนัดฝ่ายไหนจะได้ผล
ยุธิษเฐียรจอมทัพคับกมล	เพราะเธอยลยุทธกิจติดจะขัด
เธอมิได้ผ่อนพักแต่สักนิด	ด้วยทรงคิดขุ่นข้องหมองมนัส
พอกองทัพหลับเรียบเงียบสงัด	จึงเลาะลัดลอบมาหาพระกฤษณ์
ทรงเล่าความมุ่นหมกวิตกถึง	พระกฤษณ์จึงเตือนองค์พระทรงฤทธิ์
ให้ทรงตั้งพระสติดำริกิจ	มิให้คิดย่นย่อท้อพระทัย
ครั้นดาวเคลื่อนเดือนดับลงลับฟ้า	ยามอุษาแสงสูรย์จรญใส
เสียงศังข์กลองก้องลั่นขึ้นทันใด	พลสองข้างต่างไคลเคลื่อนกระบวน
ธงพระภิษม์จอมพลยลตระหง่าน	ดังต้นตาล, พลไกรเห็นได้ถ้วน
กลับเป็นเป้าอรชุนหนุนคำนวณ	ลูกศรถ้วนแล่นตรงไปธงชัย
/*161ทั้งสองทัพขับพลประจญศึก	เสียงโครมครึกครื้นครั่นสนั่นไหว
ราชบุตรท้าวท๎รุบทยศไกร	เข้าชิงชัยครูชราโท๎รณาจารย์
ฝ่ายพระภีมขับพลเข้ารณรบ	แล่นตลบไล่ล้างพลช้างสาร
ซึ่งจะเข้าเหยียบย่ำรุกรำบาญ	จนช้างลานแหลกพ่ายกระจายไป
ทุรโยธน์ทรงยลพลรบ	บางเหล่าหลบหลีกร่นให้หม่นไหม้
ละอายจิตต์คิดแค้นแน่นพระทัย	จึงพิไรร่ำพ้อต่อพระภิษม์
“พระภิษม์เอ๋ย ! ข้าเจ้าเฝ้าฉงน	ท่านจอมพลรับบัญชาอาชญาสิทธิ์
ผู้นำทัพขับสู้หมู่อมิตร	มุ่งแต่คิดพึ่งโล่ห์โท๎รณพราหมณ์
โอ้! แม่ทัพเการพน่านบนอบ	ไฉนยอบย่ออยู่ดูเป็นขาม
หรือรักปาณฑพห้าพยายาม	กำบังความอาดูรอยู่มูลมอง
เช่นนี้ควรขอถอนคิดผ่อนผัน	ให้พระกรรณนำทัพรับสนอง
ดีกว่าทำออดอิดผิดทำนอง	จงโปรดตรองหน่อยนะปู่ครูตระกูล”
พระภิษม์ฟังเสียดสีทวีโกรธ	พระพักตร์โชติช่วงแดงดังแสงสูรย์
แต่ทรงมีปรีชากลั้นอาดูร	คิดถึงมูลเหตุให้ชิงชัยกัน
“ทุรโยธน์โฉดปานกุมารน้อย	มุ่งแต่คอยจะให้ได้ดังใฝ่ฝัน
รบก็อยากมีชัยภายในวัน	ไม่ได้ทันใจหมายระคายเคือง
กลับแค้นขัดตัดพ้อหาข้อผิด	เหมาพระภิษม์เหลวใหลมิได้เรื่อง
คบเด็กคบหัวล้านสร้างบ้านเมือง	คบยิ่งเปลืองปรีชาพาให้ทราม
เรานักรบเรียนรู้เป็นผู้ใหญ่	เด็กไฉนจ้วงจาบพูดหยาบหยาม”
/*162พลางตอบด้วยเสียงสั่นรำพรรณความ	สัตย์จริงตามตริไตรมิได้กลัว
“ภิษม์, โท๎รณะ, มิฉะนั้นก็กรรณะ	ไม่อาจจะกลบกลิ่นมลทินชั่ว
คืออยุตติธรรม์ท่านพันพัว	คิดตั้งตัวเหนือกฎหมายไม่อายธรรม์
ท่านผู้กอบทุจจริตจิตต์จะกละ	หมายชะนะสุจริตจิตต์กระสัน
ตามทีเถิด, แต่ว่าตัวข้าอัน	ไม่บิดผันพ่ายหนีหน้าที่ตน
เป็นนักรบก็จะรบไม่หลบเลี่ยง	มิได้เบี่ยงเบนบ่ายเท่าปลายขน
จะสู้พลีชีวิตจนปลิดชนม์	ด้วยสัตย์ธรรม์มั่นกมลไม่มีคลาย
ตรัสแล้วขับรถชัยมิได้พรั่น	ต้นพหลพลขันธ์ให้ผันผาย
เข้าบุกรุกคลุกคลีตีกระจาย	เหล่าม้าพ่ายเผ่นแยกแตกกระบวน
เหล่ารถแหลกแตกไปมิใช่น้อย	เหล่าช้างถอยพัลวันชักปั่นป่วน
และเหล่าราบร่ายเร่อยู่เรรวน	ทัพทั้งมวลไหวหวั่นสนั่นไป
อรชุนดูฤทธิ์พระภิษม์รบ	ให้สยบแหยงอยู่เป็นครู่ใหญ่
ต่อพระกฤษณ์สอนสั่งจึงตั้งใจ	ขับม้าไล่เหล่าทหารเข้าราญรณ
ตีศัตรูยู่แยกแตกกะฉ่อน	เป็นตอนๆ วุ่นว้าโกลาหล
กระจัดกระจายซ้ายขวาจลาจล	ดูเกลื่อนกล่นกลาดกลุ้มตะลุมบอน
ตกเวลาสายัณห์ตะวันบ่าย	มีสองชายหนุ่มหาญชาญสมร
เข้ารบรุกบุกบั่นประชันกร	ต่างไม่หย่อนหยุดยั้งเพราะหวังชัย
ฝ่ายหนึ่งบุตรทุรโยธน์รุ่งโรจน์ยศ	นามปรากฏ ‘ลักษมัณ’ ไม่หวั่นไหว
ฝ่ายหนึ่งบุตรอรชุนดรุณวัย	‘อภิมันยุ’ ไกรเกียรติกำจร
ลักษมัณนั้นเพลียจนเสียท่า	ให้พวกข้าศึกกลุ้มรุมสลอน
/*163ทุรโยธน์เห็นทัพรีบผันจร	มาแก้กันราญรอนจึงรอดตน
แล้วกลุ้มรุมอภิมันยุกั้นล้อม	เข้าแห่ห้อมหลังหน้าโกลาหล
อภิมันยุอยู่กลางหมู่พล	ลำพังตนต่อสู้แต่ผู้เดียว
อรชุนฟังพลคำรนเร้า	ร้องให้เข้ารบแก้จึงแลเหลียว
แลเห็นลูกถูกระดมรบกลมเกลียว	ขับรถเลี้ยวลัดไปมิได้รอ
ตีปะดังพังพลแตกป่นปี้	ดังกวางลี้หลบเสือไม่เหลือหลอ
บ้างเห็นหน้าจึ่งโทงแล้วโก่งคอ	ร้องว่า ‘อรชุน’! หนีวุ่นวาย
อรชุนรุนยุทธ์ช่วยบุตรได้	ยังซ้ำไล่เการพหลบสลาย
บั่นศีรษะฉะเชือดเลือดกระจาย	พวกพลพ่ายเผ่นตะพือแตกฮือมา
ถึงหน้าทัพทุรโยธน์อุทโฆษลั่น	พอตะวันด้อยดับลงลับหล้า
เสียงศังข์กลองก้องลั่นบอกสัญญา	จึงต้องล่าเลิกกลับกองทัพตน
ครั้นรุ่งแจ้งแสงทองจับท้องฟ้า	สีแดงพร่าแพรวพราวในหาวหน
ต้องโลหิตติดตามสนามรณ	สีระคนดังสีมณีแดง
ดูระยับจับทุ่งเปนรุ้งรอบ	จดถึงขอบนภดลอำพนแสง
เมื่อสองทัพหลับนอนพักผ่อนแรง	ครั้นรุ่งแจ้งจัดพลเข้ารณรงค์
ฝ่ายปาณฑพจัดพหลพลขันธ์	เป็นรูปจันทร์แรม,จิตต์คิดประสงค์
โอบข้าศึกเข้าไว้อยู่ในวง	ขับพลตรงห่อหุ้มตะลุมบอน
ทั้งสองข้างต่างรบไม่หลบละ	เข้าปะทะโถมสู้อย่สลอน
พลนิกายตายกลาดอนาถนอน	เลือดแดงดอนดงดาษดังชาดทา
ช้างม้าล้มถมดินดิ้นกระเดือก	บ้างนอนเสือกกายแข็งเหยียดแข้งขา
/*164เสียงคำรนปนร้องก้องนภา	เกิดลางน่าหวั่นหวาดอนาถครัน
เห็นนักรบดาษดาบนอากาศ	แต่หัวขาดเหลือแต่กายเที่ยวผายผัน
ก้อนเมฆเห็นเป็นปิศาจเข้าฟาดฟัน	รุกรบกันในอากาศประหลาดใจ
ทุรโยธน์ยลตามสนามรบ	ได้เห็นครบคิดพรั่นนึกหวั่นไหว
เห็นรถฟังช้างม้ามาบรรลัย	พลไกรตายกลาดหวาดกมล
จึงปราศรัยทรงฤทธิ์พระภิษม์แก่	“ท่านมีแต่โชคร้ายทำลายผล
ให้พระกรรณ์ชายหนุ่มควบคุมพล	เข้าผจญไพรีคงมีชัย
จิตต์และมือเท้าท่านวิการแน่	ดูอ่อนแอเอนเอียงเลี่ยงไถล
จักสงสารหลานยาหรือว่าไร	ข้าสงสัยสุดแสนแน่นกมล”
พระภิษม์ตอบด้วยแค้นแสนพิโรธ	“ทุรโยชน์เอ๋ย ! ไยใจฉงน
อานุภาพเสนาพลาพล	หรือจะรณรบรุกยุกติธรรม์
การชะนะนั้นไซร้มิได้อยู่	ที่มากผู้พวกพหลพลขันธ์
ความหนุ่มแน่นมีกำลังตั้งอนันต์	หรือมีปัญญาเลิศประเสริฐชาย
ย่อมสู้เดชยุกติธรรม์นั้นไม่ได้	ท่านอย่าใฝ่ฝันเพลินจนเกินหมาย
คนดัง ‘กรรณ’ ดาษดื่นตั้งหมื่นนาย	ไม่ทำลายยุกติธรรมให้ชำนะ
ตรัสแล้วขับรถศึกสะอึกเข้า	ต้อนพลเร้ารุกใหญ่มิได้ผละ
เข้าตีอย่างทรหดไม่ลดละ	ปาณฑพด้อยถอยฉะพัลวัน
พวกเการพได้ทีตีกระหน่ำ	พระภิษม์นำพลไกรไล่ถลัน
ปาณฑพจวนจะกระจายวุ่นวายกัน	พอสายัณห์ย่ำฆ้องกลองสัญญา
ต่างเลิกทัพกลับค่ายทั้งนายไพร่	เตรียมตัวไว้รบกันในวันหน้า
/*165ผู้บาดเจ็บเกลื่อนกลาดดาษดา	หามพะยุงจูงมาอเนกอนันต์
วันที่สี่แสงสูรย์จำรูญฉาย	ทั้งสองฝ่ายจัดพหลพลขันธ์
เร่งกระบวนพลทหารรำบาญกัน	แซ่สนั่นแน่นหลามสนามรณ
ต่างรบรุกบุกบันฉกรรจ์กาจ	ไม่ขยาดย่นพ่ายเท่าปลายขน
จนเลือดหลั่งแหล่หลายดังสายชล	ต่างเสียพลล้มตายลงก่ายกอง
ผลัดกันร่นผลัดกันรุกเฝ้าบุกบั่น	ถึงสี่วันยังมิได้ชัยสนอง
นอกจากพลตายกลาดเลือดฝาดนอง	ม้าช้างต้องล้มตายลงก่ายกัน
สนามรบบัดนี้มีทหาร	ต่างทะยานยุทธ์แย้งด้วยแข็งขัน
พระภิษม์กับอรชุนวุ่นประจัญ	ต้อนพลขันธ์เข้ากลุ้มตะลุมบอน
บัดเดี๋ยวราบัดเดี๋ยวแรงเข้าแย้งยุทธ์	อุดตลุดลั่นไปในสมร
ต่างกำแหงแข็งข้อเข้าต่อกร	ไม่ย่อหย่อนย่นแพ้ลงแก่กัน
มีกำลังดังเช่นพระเป็นเจ้า	ประทานเท่ากันแกล้งให้แข่งขัน
บัดพระภิษม์รบรุกเข้าบุกบัน	บัดอรชุนผลุนผลันเข้ารุกราญ
ผลัดกันรุกผลัดกันร่นอยู่จนเที่ยง	ต่างไม่เพลี่ยงพล้ำพลาดด้วยอาจหาญ
ฝ่ายพระภีมเพ่งดูอยู่เป็นนาน	คิดรำคาญขับพลประจญตี
เข้าแย้งยุทธ์ดุจว่าลมบ้าหมู	พัดวู่ ๆ หอบฝุ่นขึ้นหมุนจี๋
พระภิษม์ต้อนเสนาเข้าราวี	รบไพรีรุนแรงแข็งประจญ
แต่พระภีมขับพลเข้ารณรบ	กลับสยบย่นพ่ายเป็นหลายหน
ด้วยไพรีรี่กลุ้มเข้ารุมรณ	เห็นเหลือทนจึงให้ถอยเฝ้าคอยที
ยังฝากแผลแก่ ‘ศัลย์’ ‘ทุรโยธน์’	ทั้งสองโกรธกริ้วใหญ่ดังไฟจี้
/*166คือเมื่อภีมบุกบันประจัญตี	ทุรโยธน์จึงมีพระโองการ
ให้สิบสองน้องไท้ไล่รบร้า	ถูกภีมฆ่าแปดองค์น่าสงสาร
นอกนั้นต่างหนีร่นอยู่ลนลาน	ภีมประหารหักลงเป็นผงคลี
สนามรบภาคหนึ่งเอิกอึงลั่น	ด้วยรบกันต่างฝ่ายไม่หน่ายหนี
กฤปาจารย์, โท๎รณะ, พระษาลี	รุมเข้าตีอรชุนอยู่วุ่นวาย
การรบกันวันนี้มีขนบ	พวกเการพรวมพลกมลหมาย
จัดกำลังพลใหญ่ไล่ทำลาย	ปาณฑพรายกันอยู่ไม่รู้ตน
แต่ก็ถูกตีแหกแตกสะบั้น	พัลวันวุ่นว้าโกลาหล
ทั้งสองข้างต่างหาญเข้าราญรณ	ผลัดกันร่นผลัดกันรุกอยู่คลุกคลี
จนเวลาสายัณห์ตะวันดับ	ต่างถอยทัพเลิกกันในวันนี้
ปาณฑพถูกหักโหมเข้าโจมตี	เขย่าที่มั่นอยู่ไม่รู้วาย
แต่ก็เข้ายุทธ์แย้งด้วยแข็งกล้า	จึงรักษาไว้ได้ไม่สลาย
แต่ค่อนข้างอ่อนใจทั้งไพร่นาย	ซึ่งรับฝ่ายไพรีมีกำลัง
ครั้นรุ่งแสงสูรย์ฉันวันที่ห้า	แสนเสนาสองฝ่ายรายสะพรั่ง
กระหายรบรีบร้นพลประดัง	แซ่เสียงศังข์เสียงกลองกึกก้องไป
ท้องสนามหลามล้นพลทหาร	แลตระการธงทิวปลิวไสว
ต่างยาตราร่าเริงบันเทิงใจ	ดังจะไปฟากฟ้าสง่างาม
การรวมพลหมู่ใหญ่เข้าไล่รบ-	พวกปาณฑพทั่วไปในสนาม
ซึ่งเการพอุตส่าห์พยายาม	ไม่สมความปรารถนามาแล้วนั้น
ฝ่ายปาณฑพนำไปคิดใช้บ้าง	นายทัพต่างรวมแรงแข็งขยัน
/*167ภีมกับพระอรชุนอุดหนุนกัน	รวมพหลพลขันธ์เข้าราวี
ทุรโยธน์มีเชาว์อันเคล่าคล่อง	เห็นพี่น้องรวมรบก็หลบหนี
ปล่อยให้โท๎รณาจารย์เข้าต้านตี	สองทัพพี่น้องนั้นประชันกร
โท๎รณะเป็นอาจารย์สองปาณฑพ	ซึ่งเข้ารบกับครูเป็นผู้สอน
ถึงแม้จักแค้นใจดังไฟฟอน	ก็ต้องผ่อนผันตามความนิยม
คือไม่ฆ่าครูม้วยด้วยกระบี่	ประเพณีเผยแผ่แต่ประถม
พวกเการพรู้ท่าจึงปรารมภ์	อาศัยร่มครูเฒ่าแฝงเงาฟัน
เป็นอุบายดีอยู่จับครูเชิด	ถึงจะเกิดเดือดร้อน, พอผ่อนผัน
ทั้งสองข้างต่างโถมโจมประจัญ	มิได้ยั่นย่อท้อต่างต่อกร
นักรบหนุ่มคู่เก่าผู้เคล่าคล่อง	ซึ่งทั้งสองสู้กันในวันก่อน
ผลัดกันเสียทีรณคนละตอน	มีผู้ช่วยราญรอนจึงรอดมา
ฝ่ายปาณฑพอภิมันยุขันแข็ง	เข้ายุทธ์แย้งลักษมันประจันหน้า
หาญต่อหาญทรหดไม่ลดลา	อยู่เป็นช้านาน, แต่ไม่แพ้กัน
จนทุรโยธน์เสียท่าต้องอาวุธ	จำยั้งหยุดย่อย่นพลขันธ์
ให้ทรงเปลหามกลับโดยฉับพลัน	พัลวันแห่ห้อมแวดล้อมไป
อภิมันยุได้มีชัยศึก	พระทัยนึกยินดีจะมีไหน
กลับมาทูลธรรมบุตรวุฑฒิไกร	แล้วคุมไพร่พลเข้าเร้ารำบาญ
ด้วยความฮึกเหิมใจมิได้ย่น	เข้าประจญกับพระภิษม์ด้วยจิตต์หาญ
หวังตีแม่ทัพให้ประลัยลาญ	ปวงทหารคงพ่ายกระจายไป
พระภิษม์เห็นอภิมันยุขันแข็ง	ทรงยิ้มแฉ่งเจรจาเชิงปราศรัย
/*168“เสียใจนักหน้าเจ้ายังเยาว์วัย	ปากยังไม่ศูนย์สิ้นกลิ่นน้ำนม
เจ้าจากอกแม่มาไม่ช้านัก	ข้าเจ้าจักชิงชัยดูไม่สม
ยกให้เจ้าเยาว์วัยไม่นิยม	ไปอบรมอีกสักหน่อยจึงค่อยมา”
ก็พอดีศังข์กลองกึกก้องลั่น	ด้วยตะวันด้อยดับลงลับฟ้า
ต่างสงบรบกันตามสัญญา	เหล่าเสนาเคลื่อนคลายเข้าค่ายตน
ครั้นอรุณเรื่อฟ้าเวลาเช้า	ต่างเร่งเร้าเสนาโกลาหล
เดิรกระบวนล้วนหลามสนามรณ	เข้าประจญรบรุกกันคลุกคลี
ทั้งสองฝ่ายไม่ย่อต่างต่อสู้	นักรบผู้แข็งขันในวันนี
ฝ่ายปาณฑพภีมผู้เข้าจู่ตี	สองเสนีเการพสมทบรวม
คือท่าน ‘สุศรมัน’ ผู้สันทัด	‘อัสวัตถามัน’ ประจัญร่วม
จะว่าใครเพลี่ยงพล้ำก็กำกวม	จนเลือดท่วมร่างกายไม่พ่ายกัน
กองโจรของทรงฤทธิ์ยุธิษเฐียร	ได้พากเพียรไล่ล้างอย่างมหันต์
แล่นไล่กองโจมตีไพรีอัน	เข้าประจัญโจมตี, ถอยหนีไป
ต่อนี้การราญรณทุกหนแห่ง	ต่างเชื่อแรงรบกันสนั่นไหว
พระภีมตีรี่รุกบุกเข้าไป	ถึงชั้นในแนวหนาหน้ากะดาน
ถูกพลเหล่าเการพตลบล้อม	เข้าแห่ห้อมโหมรุกอยู่ทุกด้าน
ภีมมิได้ย่อหย่อนเฝ้ารอนราญ	ไม่สะท้านจิตต์ท้อเข้าต่อตี
ทั้งมือเท้าเคล่าคล่องทำนองรบ	ตีตลบข้าศึกไม่นึกหนี
แผลงศรสาดกราดไปถูกไพรี	บ้างถึงชีวิตดับล้มทับกัน
บ้างถูกบาดเจ็บล้มจมสนาม	บ้างหนีข้ามเขตต์รณพลขันธ์
/*169บ้างเข้ารุกคลุกคลีตีประจัญ	ภีมรบรับคับขันอยู่กลางแปลง
กำลังภีมสิบเท่าเหล่าทหาร	ถูกรุมราญยิ่งซ้ำกลับกำแหง
ด้งเพิ่มอีกสิบเท่าเร้าให้แรง	เข้ายุทธิ์แย่งอย่างกล้าดูน่ากลัว
ด้วยมุ่งหมายฆ่าพระทุรโยธน์	ด้วยความโกรธเกรี้ยวจัดใคร่ตัดหัว
ให้สมดังปฏิญญาวาจาตัว	ครั้งถูกยั่วหยามเจ้าเท๎ราปที
ได้สมหมายแต่ไม่มากเพียงฝากแผล	ให้ไว้แก่ทุรโยธน์ซึ่งโลดหนี
ถูกเจ็บไปใจท้อไม่ต่อตี	รีบหลีกลี้หลบกายเข้าค่ายตน
ฝ่ายกองทัพปาณฑพซึ่งรบรับ	เห็นภีมลับลี้ไปให้ฉงน
ยุธิษเฐียรภูธรทรงร้อนรน	เกรงถูกพลไพรีรุมตีเอา
สั่งให้ธฤษฎทยุมน์คุมทหาร	เข้ารบราญรุกฝ่าตามหาเขา
เจ้าชายหนุ่มคุมพลเที่ยวด้นเดา	รบไต่เต้าตามไปไม่ไกลนัก
เห็นรถภีมจอดขวางอยู่กลางหน	ในเขตต์รณด้านหนึ่งซึ่งประจักษ์-
แต่สารถีเป็นผู้อยู่พิทักษ์	ทหารสักคนไซร้ก็ไม่มี
รีบคลาไคลไปที่รถสลดยิ่ง	ไต่ถามสิ่งสงกาสารถี
เมื่อได้ทราบเหตุการณ์ดาลฤดี	ว่าภีมมีชีพอยู่เข้าสู้รบ
สารถีบรรยายถวายว่า	มีเหล่าม้าไพรีตีตลบ
ล้อมพระภีมพัลวันอยู่ครันครบ	ต่างสมทบทับถมระดมตี
พระภีมเผ่นจากรถไม่ลดละ	เข้าฟันฉะเหล่าม้าไม่ล่าหนี
ฟันทหารตกม้าแย่งพาชี	เผ่นขึ้นขี่ม้าได้ไล่กระจุย
/*170พวกเหล่าม้าไพรีต่างลี้หลบ	พลเการพร่นแตกต้องแหลกลุ่ย
แยกกระจายผายกว้างเหมือนทางกรุย	ฝ่าตะลุยมากระทั่งถึงหลังทัพ
ธฤษฏทยุมน์นั่งยลอยู่บนรถ	เห็นปรากฏการรบนั้นครบสรรพ
ภีมมิได้หลีกหลบเข้ารบรับ	เการพขับพลห้อมเข้าล้อมตี
ภีมหวดซ้ายป่ายขวาด้วยสามารถ	แต่ไม่อาจตีแตกให้แหลกหนี
เการพยิงบุกรุกเข้าคลุกคลี	น่าเป็นที่หวาดหวั่นอันตราย
ธฤษฎทยุมน์จึงร้องประคองขวัญ	“จงประจัญให้สมอารมณ์หมาย
พวกข้าเจ้ามาใกล้ทั้งไพร่นาย”	พลางขับพลเข้าทำลายตะลุมบอน
ต่างตีฝ่าข้าศึกสะอึกอ้อม	จนที่ล้อมลุ่ยแหลกแตกสลอน
ฝุ่นตลบกลบทุ่งฟุ้งขจร	ตะวันรอนเร่ต่ำอยู่รำไร
บอกสัญญาอย่ารบสงบเลิก	ศังข์กลองเอิกอึงลั่นสนั่นไหว
ทั้งสองทัพกลับค่ายผ้ายคระไล	เพื่อจะได้พักผ่อนดังก่อนกาล
บทที่ ๑๒ ความวิตกของทุรโยธน์
/*171ขอกลับกล่าวข่าวพระทุรโยธน์	ซึ่งพิโรธร้อนใจดังไฟผลาญ
ถือพระองค์เป็นอัครนักรำบาญ	เป็นชายชาญเชิดหล้าเลิศชาตรี
เมื่อศรภีมต้ององค์ให้ทรงหวั่น	บาดแผลนั้นเล็กน้อยก็ถอยหนี
พระเสโทโทรมสิ้นทั้งอินทรีย์	ประหนึ่งชีวิตพรากออกจากกาย
ความจริงเจ็บปวดไม่เท่าไรนัก	ถ้าแม้นจักเช็ดล้างก็ห่างหาย
เจ็บที่ลูกศรนั้นพลันทำลาย	ความเลิศชายที่พระองค์ทะนงตัว
แม้นว่าไท้ถูกตัดหัตถ์หรือบาท	ข้างหนังขาดก็ประทังค่อยยังชั่ว
ทรงกลุ้มกลัดขัดข้องให้หมองมัว	กายสั่นรัวไร้ข่มสมฤดี
ทหารห้อมล้อมไท้เข้าในค่าย	เอนพระกายล้มทับกับพระที่
โทมนัสส์ขัดแค้นแสนทวี	ภูบดีเดือดร้อนไม่ผ่อนคลาย
ทรงละห้อยคอยท่าหาพระภิษม์	ร้อนรนจิตต์เจียนอกฟกสลาย
เมื่อพระภิษม์มาถึงจึงบรรยาย	ข้อระคายขุ่นใจนั้นให้ฟัง
“พระภิษม์เอ๋ย! ชีพข้าถึงวาระ	หมดที่จะแก้ไขดังใจหวัง
พวกปาณฑพรบดีมีกำลัง	ตีเราพังแพ้พ่ายทุกรายไป”
พระภิษม์ฟังพจนารถ, ประภาษตอบ	ดังระบอบบิดาตรัสปราศรัย
“ช้าพ่อ! ช้า! อย่าเป็นเด็กเล็ก ๆ ไป	บาดแผลพ่อไม่กระไรกับเด็กซน
/*172มันลิงโลดล้มพลาดเป็นบาดแผล	ดังเป็นแก่พ่อนั้นสักพันหน
มันยังไม่โวยวายให้อายคน	พ่ออย่าบ่นดีกว่าเพราะน่าอาย
เอาน้ำชะแผลนั้นพันด้วยผ้า	สักไม่ช้าแผลนั้นก็พลันหาย
เอาผ้าโพกท่านก็ได้ไยเสียดาย	ไม่มากมายก็อย่ามากให้ยากไป”
ทุรโยธน์ตอบว่า “ตัวข้าเจ้า	บาดแผลเท่านี้นั้นไม่หวั่นไหว
แต่มีความเจ็บช้ำระกำใจ	ด้วยปาณฑพได้ชัยแก่พวกเรา”
พระภิษม์ฟังพจนารถ, ประภาษไข	“นั่นเห็นไกลเกินจริงเป็นสิ่งเขลา
ดังที่ท่านคิดคาดดูลาดเลา	เห็นทัพเจ้าปาณฑพแรกรบกัน
ว่าน้อยไปไม่ครือฝีมือท่าน	ก็เป็นการผิดไกลกับใฝ่ฝัน
บัดนี้ก็ผิดพลั้งตั้งอนันต์	เห็นเรานั้นเสียหายมากมายเกิน
เฝ้าตรมตรอมยอมตายไม่หมายสู้	ไม่เข้าลู่เข้าทางยังห่างเหิน
ถึงปาณฑพกว้างขวางทางดำเนิร	การเผชิญชิงชัยเกรียงไกรจริง
ถึงกระนั้นใคร่ครวญคำนวณเทียบ	ไม่ได้เปรียบเราแม้แต่สักสิ่ง
ข้าเจ้ารับรองได้ไม่ประวิง	อย่าอ้อยอิ่งอ่อนแอท้อแท้เลย
การร้อนตัวกลัวภัยไม่พิเคราะห์	นั่นแหละเพาะภัยพาลเจียวหลานเอ๋ย!
โทษจะมาปรากฏเพิ่มชดเชย	ภัยซึ่งเกิดเปิดเผยไม่เทียมทัน”
ทุรโยธน์ฟังว่าอุตส่าห์ข่ม	จิตต์บรรทม, แต่ใจยังใฝ่ฝัน-
ถึงระบมบาดแผลมาแต่วัน	ซ้ำป่วนปั่นดวงจิตต์ถึงกิจการ
ตลอดล่วงราตรีไม่มีหลับ	จนกองทัพหุงหาซึ่งอาหาร
เลี้ยงดูกันอิ่มหนำเตรียมรำบาญ	ศังข์กลองขานก้องลั่นสนั่นแซ่
/*173ทุรโยธน์อ่อนใจมิได้หลับ	เอาผ้าซับพันคาดที่บาดแผล
สรงเสวยท้าวไทมิได้แล	คะนึงแต่กิจการงานสงคราม
แต่งพระองค์เร็วรี่ขมีขมัน	นำพหลพลขันธ์สู่สนาม
ทุกกระบวนถ้วนหน้าพยายาม	สำเร็จตามบัญชาต่างคลาไคล
พระภิษม์จอมทัพเหล่าพวกเการพ	จัดขนบแนวยุทธ์เป็นชุดใหม่
เพื่อแก้แค้นไพรีซึ่งมีชัย	เมื่อครั้งได้รบกันในวันวาน
เอาพลช้างวางรอบเป็นขอบค่าย	ประหนึ่งข่ายเพ็ชร์ห้อมล้อมทหาร
พลม้า, ราบ, รถ ทั่วถึงยั่วยาน	อยู่ณย่านหย่อมกลางถัดช้างมา
รถแม่ทัพแต่ละคันจัดสรรเสร็จ	เหล่าม้าเจ็ดจัดไว้ให้รักษา
พลเกาทัณฑ์สันทัดให้จัดมา	คุมเหล่าพาชีรบอยู่ครบครัน
พลเกาทัณฑ์แต่ละคน, พลทหาร	ผู้ชำนาญหอกซัดได้จัดสรร
ไว้เจ็ดคนคอยจ้องช่วยป้องกัน	แล้วเคลื่อนครรไลเข้าเร้ารำบาญ
อรชุนแลมาเห็นข้าศึก	จัดกองทัพลับลึกล้อมทหาร
เป็นปึกแผ่นแน่นหนาหน้ากะดาน	เห็นเป็นการซ่อนตัวด้วยกลัวตาย
จึงปราศรัยทรงฤทธิ์พระกฤษณ์ให้	“ข้าศึกได้จัดทัพซ้อนซับหลาย
ยิ่งหนาแน่นก็ยิงดีตีสบาย	เหมือนกับดายหญ้าบอนไม่ร้อนรน
ที่จัดพลแห่ห้อมให้ล้อมรอบ	เป็นคันขอบคับคั่งก็หวังผล
เพื่อเป็นที่บังกายท่านนายพล	ช่างเป็นคนแสนขลาดอุบาทว์จริง
ระวังลมหายใจคอยใฝ่จิตต์	กลัวโลหิตหลั่งใหลเหมือนใจหญิง”
พลางขับรถรี่ไปไม่ประวิง	เตรียมเข้าชิงชัยฝ่าหน้ากะดาน
/*174โท๎รณพราหมณ์นำทัพออกรับหน้า	ขับรถมานอกแนวแถวทหาร
ท้ารบตัวต่อตัวยั่วรำบาญ	อรชุนวงศ์วานวีรชน
จึงต้องรับต่อสู้กับครูเฒ่า	ทั้งสองเข้ารบร้าโกลาหล
ด้วยปรีชากล้าหาญในการรณ	ความอดทนท่วงทีและฝีมือ
ทั้งสองข้างต่างเลิศประเสริฐสุด	ต่างแย้งยุทธ์ยรรยงดำรงชื่อ
สงครามใดใหม่เก่าไม่เล่าลือ	เลื่องระบือดุจการรำบาญนั้น
ทุกคนใครได้เห็น,เหมือนเช่นพบ-	มหรสพเมืองแมนแดนสวรรค์
ครั้งนี้เป็นฝีหัตถ์อัศจรรย์	แห่งทหารเอกอันอุตดมชาย
โท๎รณาจารย์ต้องศรที่ตอนหลัง	เมื่อกำลังมุ่งรณกมลหมาย
เข้าต่อสู้อรชุนอยู่วุ่นวาย	รู้สึกกายเหลียวดูหาผู้ทำ
เห็นราชา ‘ศังข์’ มิตรยุธิษเฐียร	ซึ่งพากเพียรอย่างขลาดอุบาทว์ล้ำ
แกโกรธยิ่งยิงปราดไม่พลาดพลำ	ราชาศังข์ล้มขะมำมลายชนม์
อรชุนเห็นดังนั้นยิ่งพลันแค้น	จะตอบแทนไม่ถนัดเห็นขัดสน
โท๎รณาจารย์นั้นผู้เปนครูตน	ทำลายชนม์ท่านไม่ได้วินัยมี
ผละจากท่านโท๎รณะด้วยมะมุ	เข้ารบสุศรมันขมันขมี
ซึ่งเคยคุมเสนาเข้าราวี	ถึงบูรีกรุงวิราฎอาฆาตกัน
เข้าบุกรุกคลุกคลีตีกระหนาบ	ทหารราบร่นร่ายต่างผายผัน
เห็นนายทัพโถมปราดเข้าฟาดฟัน	สุศรมันเศียรขาดเลือดสาดนอง
พลทหารเห็นนายมลายชีพ	ตกใจรีบร้อนรนย่นสยอง
อรชุนรุนรณป่นทั้งกอง	แล้วมุ่งจ้องเข้าชิดพระภิษม์ไท
/*175ทัพปาณฑพได้ชะนะถึงฉะนี้	ก็ไม่ตีแม่ทัพให้ยับได้
กลับต้องย่นร่นถอยย่อย ๆ ไป	จนอ่อนใจเหลือจักเข้าหักราณ
ทัพพระภิษม์จัดตั้งในครั้งนี้	ปาณฑพตีจะให้แหลกกลับแตกฉาน
ภีมกับพระอรชุนรุนรำบาญ	ก็ซ้ำลาญแหลกร่นหนีวนเวียน
ทัพเการพหักโหมกระโจมไล่	จนธงชัยบพิตรยุธิษเฐียร
ถูกฆ่าศึกฟันฟาดลงขาดเตียน	ปาณฑพล่าอาเกียรติ์จนหมดวัน
ทุรโยธน์มีชัยพระทัยชื่น	มีการรื่นเริงร่าเฮฮาลั่น
พวกเการพทั่วไปดีใจครัน	เลี้ยงดูกันเอิกเกริกต่างเบิกบาน
ราตรสิ้นสุดไปจะใกล้รุ่ง	รพีฟุ้งแสงทองขึ้นส่องฉาน
ทั้งสองทัพขับพลอยู่ลนลาน	เข้ารำบาญแน่นหลามสนามรณ
วันนี้ภีมสำแดงกำแหงหาญ	ด้วยเห็นปาณฑพพ่ายเป็นหลายหน
เพิ่มให้ภีมแค้นใจใฝ่ประจญ	ดังกมลพระภิษม์ไม่ผิดกัน
ครั้งใดฝ่ายปาณฑพรบชะนะ	เพิ่มโทษะให้พระภิษม์คิดกระสัน
เข้าแก้แค้นคืนชัยใฝ่ประจัญ	เหมือนน้ำอันขึ้นล่องในท้องธาร
เป็นดังนี้เนื่องแต่สองแม่ทัพ	ภีมและภิษม์เคี่ยวขับแข่งประหาร
ปาณฑพเสียเชิงชั้นเมื่อวันวาน	ภีมจึงพล่านพลุ่งใจดังไฟฟอน
ยามเธอใจเย็นอยู่เข้าสู้รบ	ยังน่าพรั่นยั่นสยบแสยงหยอน
ครั้งนี้โกรธงุ่นง่านเข้าราญรอน	กำลังล้นพลนิกรตั้งร้อยพัน
เข้าตีกองร้อยเหล่าพวกเการพ	ต่างแหลกหลบหลีกลี้ไม่มีขวัญ
เธอผู้เดียวเกรี้ยวกราดเข้าฟาดฟัน	เการพผันผายแยกแตกกระบวน
/*176พระภิษม์เห็นไพรพลอลหม่าน	 ขับพลต้านต่อไว้มิให้ป่วน
ถนอมขวัญกล่อมใจไพร่ทั้งมวล	ร้องโอดครวญก้องดังเสียงกังวาน
“โอ้! เการพเรืองฤทธิ์กิตติศักดิ์	นี้หรือรักษาเหล่าเผ่าทหาร
นี้หรือเการพแข็งแรงรำบาญ	เป็นวงศ์วานกุรราชผู้อาจองค์
นี้หรือเกียรติ์เการพตระหลบหล้า	นี่หรือคือความกล้าอันสูงส่ง
นี่หรือจารีตรธรรม์อันยรรยง	เนื่องจากวงศ์ขัตติยะต้นสกุล
ทำอย่างนี้หรือสมัครจะรักษา	ความลือชาชื่อเชิดประเสริฐสุนทร์
แห่งท่านบรรพบุรุษวุฑฒิคุณ	ให้พิบุลเบิกบานเนิ่นนานไป
ดูเถิด! ข้าเจ้านี้เสี่ยงชีวิต	แก่อมิตรมากล้นพ้นพิษัย
ถ้าไม่ได้ค้ำชูจากผู้ใด	คงบรรลัยแน่แล้วไม่แคล้วเลย
ต่อให้ขนข้ากลายเป็นชายกล้า	ช่วยรบราก็ยังลาญนะท่านเอ๋ย !
ขืนพากันหันห่างเหมือนอย่างเคย	เการพเอ่ย ! คงไม่รอดตลอดไป”
ถ้อยคำนี้น้าวหน่วงซึ่งดวงจิตต์	ให้กองทัพกลับคิดระลึกได้
ต่างกรูกันผันวิ่งเข้าชิงชัย	สู้รบไพรีกลุ้มตะลุมบอน
เจ้า ‘คันธารี’ หกยกทหาร	เข้าตีปาณฑพด้อยต้องถอยถอน
หกองค์ทรงม้าขาวพราวอาภรณ์	ดังหงส์ร่อนร่ายยามข้ามนที
ต่างประกาศคาดฆ่า ‘อิราวัต’	บุตรกษัตริย์อรชุนวิบุลศรี
แม่นั้นเป็นธิดาวาสุกี	นามนาง ‘อุลูปี’ ศรีอนงค์
/*177อิธาวัตผู้เดียวขับเคี่ยวสู้	ตีศัตรูแหลกลุ่ยเป็นผุยผง
เจ้าคันธารีพลาดพินาศลง	ถึงห้าองค์วอดวายทำลายชนม์
เหลือเจ้าคันธารีผู้พี่ใหญ่	บ้าเลือดไล่แล่นคว้างอยู่กลางหน
เข้าโจมตีอิราวัตล้มบัดดล	ดับชีพก่อนรี้พลเข้าแก้กัน
อรชุนบิดาทราบว่าบุตร	เข้าต่อยุทธ์กลางทัพถึงดับขันธ์
พิโรธร้ายแรงใหญ่ดังไฟกัลป์	ศาบานลั่นแหล่งสนามน่าคร้ามกลัว
ขับรถบุกรุกระดมดังลมกรด	ตีไม่ลดละกรกระฉ่อนทั่ว
เข้าตะลุมบอนกันอยู่พันพัว	ข้าศึกมั่วสุมกายลงวายปราณ
‘ฆโฏตกจ’ บุตรพระภีมราช	กับนางนาฎ ‘หิฑิมพา’ ผู้กล้าหาญ
เชื้อรากษสยศยงสืบวงศ์วาน	มีทหารผู้สหายผันผายตาม
เข้าช่วยพระอรชุนรบรุนหลัง	ไพรีพังเพิกพ่ายกระจายหลาม
อิราวัตตายลงในสงคราม	จงเกิดความแก้แค้นทดแทนกัน
ทุรโยธน์แย่งเข้าขับเหล่าช้าง	เพื่อกั้นกางยุทธ์แย้งด้วยแข็งขัน
ฆโฏตกจรบร้าฝ่าตะบัน	เหล่าช้างผันพ่ายแตกแหลกกระจาย
มีราชามิตรพระทุรโยธน์	ไสช้างโลดแล่นขวางหนทางผาย
ฆโฏตกจก่งศรขึ้นร่อนกราย	คิดมุ่งหมายแผลงให้เป็นไฟฟอน
พระภิษม์เห็น,ขับพลช่วยรณรุก	ฉุกละหุกกันใหญ่ในสมร
/*178ทุรโยธน์จึงรอดไม่มอดมรณ์	แค้นใจต้อนพลห้อมล้อมประจัญ
ฆโฏตกจถูกล้อมอยู่พร้อมพรัก	น่ากลัวจักลูกจับยิ่งคับขัน
ทัพปัญจาลหนุนไปช่วยไว้ทัน	จึงเป็นอันรอดได้จากไพรี
วันที่แปดนี้ผลรณยุทธ์	ดูประดุจเมฆมัวทั่ววิถี
ต่างไม่แน่ว่าใครโชคชัยดี	ก็พอมีสัญญาหยุดอย่ารณ
ทุรโยธน์ยิ่งยลรณกิจ	เธอยิ่งคิดขุ่นใจเห็นไร้ผล
ชั่วเวลาแปดวันขันประจญ	น้ำหนักพลพอคะนึงก้ำกึ่งกัน
ข้างฝ่ายเธอเสียหายทั้งหลายแหล่	เธอทราบแน่นำใจให้ไหวหวั่น
เห็นทหารพลนายล้มตายครัน	ยิ่งมากวันดูยิงบางเห็นห่างตา
เดิมมั่นใจไม่นานทัพปาณฑพ	คงสยบย่นย่อไม่รอหน้า
ด้วยนึกเห็นน้อยพลคณนา	บัดนี้มาผิดหวังยิ่งคลั่งใจ
ทรงระทมหฤทัยให้ระทด	ทรงสลดเหลือนับไม่หลับใหล
คะนึงถึงวันพรุ่งยุ่งพระทัย	ให้หนักทรวงห่วงไยมิได้ซา
ขณะนั้นกรรณะผู้ฉลาด	ได้โอกาสเหมาะใจจึงไปหา
เข้านั่งแนบแอบใกล้แท่นไสยา	กล่าววาจาโลมเล้าเอาพระทัย
ตั้งต้นวางยาเมาเป่าพระโสต	ทูรโยธน์ให้งงคิดสงสัย-
ในความรักภักดีซึ่งมีใน	พระภิษม์ให้แตกร้าวกับท้าวเธอ
“เป็นความสัตย์ข้าเจ้าไม่เอาผิด	บ้ายพระภิษม์เพิ่มเติมเสริมเสนอ
ถึงพระองค์อุปถัมภ์ทรงบำเรอ	พระภิษม์เลอเลิศยิ่งเป็นมิ่งชาย
แต่มีข้อควรคิดพินิจอยู่	ทรงตรองดูคงไม่ผิดข้าคิดหมาย
/*179บ้านเมืองที่มีพหลพลนิกาย	แม้นมากหลายโอฬารประการใด
ถ้านายทัพท้อแท้อ่อนแออยู่	คงไม่สู้ศึกสมอารมณ์ได้
นับวันจักเสื่อมซาปราชัย	นายทัพใหญ่ก็คือหัวแห่งตัวคน
เขาต้องมีปรีชาและกล้าหาญ	รู้พิจารณ์สังเกตในเหตุผล
รู้โลมเล้าเอาใจพวกไพร่พล	ปลุกใจให้หาญรณไม่โรยรา
ทรงพิจารณ์ดูจริตพระภิษม์บ้าง	จะเหมือนอย่างทูลไท้หรือไรหนา
ข้าบาทเฝ้าใฝ่ใจนึกไตรตรา	จนถึงกล้าทูลด้วยไม่ขวยใจ
คือเกรงว่าน้ำจิตต์พระภิษม์นี้	ไม่เป็นที่มั่นคงน่าสงสัย
คงจะส้อนกลอุบายไว้ภายใน	เหลือวิสัยทราบเหตุสังเกตการณ์
แม่ทัพไร้สัตย์ธรรม์คิดปั่นป่วน	เป็นชะนวนนำไฟให้ไหม้ผลาญ
เผาอาณาจักรให้ประลัยลาญ	ไม่ช้านานเขตต์ขัณฑ์ย่อมบรรลัย”
ทุรโยธน์ฟังคำร่ำแถลง	ยิ่งคลางแคลงเคลิ้มองค์คิดสงสัย
ให้อั้นอ้นสนเท่ห์ลังเลใจ	ระแวงในแม่ทัพคับกมล
ด้วยพระกรรณเชี่ยวชาญในการรบ	อาจรู้ครบในเลศมีเหตุผล
ทั้งนับถือเป็นสหายร่วมตายตน	ยิ่งเพิ่มสนเท่ห์ใหญ่ในพระภิษม์
พระกรรณพักครู่หนึ่งแล้วจึงเล่า	“พระภิษม์เฒ่าเป็นพระปู่ผู้สนิท
คงรักหลานว่านเครือผู้เชื้อชิด	ไม่มีจิตต์จองผลาญพระหลานยา
แต่ปาณฑพนั้นเล่าเขาก็หลาน	จึงเป็นการชั่งรักยากหนักหนา
พระภิษม์ก็ทุรพลชนม์ชรา	ธรรมดาคนแก่ไม่แน่นอน
คงลำเอียงรักหลานเจ้าปาณฑพ	เพราะเคยรบเร่งร้องทำนองสอน
/*180ให้คืนเขตต์แก่ห้าเจ้าภ๎ราดร	ตั้งแต่ตอนต้นมาสารพัน”
ทุรโยชน์ฟัง ๆ ให้คลั่งไคล้	พระหทัยงวยงงเหมือนทรงฝัน
ตรัสแสดงขอบใจให้พระกรรณ	“ว่าตัวฉันขอบใจ,เล่าให้ฟัง
ครั้นพระกรรณลาลับกลับสถาน	พระทัยดาลเดือดกลุ้มแทบคลุ้มคลั่ง
ออกจากห้องย่องมาละล้าละลัง	ตรงไปยังที่สถิตพระภิษม์ไท
ถึงปะรำร้องขาน’ประทานโทน	ทุรโยธน์เข้าไปได้หรือไม่ ?”
พระพิษม์พลันตอบรับโดยฉับไว	เชิญเข้าในที่พักซักยุบล
“นี่ก็ดึกนักหนาไยมานี่	สิ่งไรที่พาใจให้ฉงน
ถึงแก่ขับไล่ท่านให้ลานลน	จากที่นอนร้อนรนเสด็จมา”
ทุรโยธน์เสียงสั่นรำพรรณไข	“ข้าเสียใจที่กวนด่วนมาหา
ขณะเมื่อท้าวไทเข้าไสยา	เพราะตัวข้าทุกข์นักแสนหนักใจ”
พระภิษม์ตรัสโดยพลันไม่ทันเล่า	“ความคิดเก่าสารเลวซึ่งเหลวใหล
ทำให้ท่านง่านมาหรือว่าไร	หรือทุกข์ใหญ่ยิ่งร้อนนอนไม่หลับ
เชิญเล่ามา, ข้าระงับให้หลับได้”	ทุรโยธน์พลางไขข้อแค้นคับ
“ไม่เห็นหรือหัวอกเราตกอับ	ต้องย่อยยับเขามาทุกสายัณห์”
พระภิษม์เอ๋ย! ความตั้งหวังชะนะ	หรือเราจะปี้ป่นพลขันธ์
อาศัยสามารถท่านชาญประจัญ	ประหนึ่งขวัญพวกเราเฝ้าระวัง
พวกปาณฑพกล้าหาญในการรบ	ต้องหลีกหลบท่านสิ้นต่างผินหลัง
แต่ไฉนให้เขาเข้าประดัง	ตีเราพังพ่ายหนีทุกทีไป
โอ้! ท่านได้ปฏิญญาไว้ว่าจัก	ช่วยพิทักษ์เการพสบสมัย
/*181เกื้อกษัตริย์หัสดินจนสิ้นใจ	เหตุไฉนเป็นฉะนี้เหลือที่ตรอง
ข้าเจ้าพูดหยาบช้าขมาโทษ	ถ้าท่านโปรดปราณีห้าพี่น้อง
มีเมตตาการุณย์หนุนประคอง	ปาณฑพดองดวงใจให้ประวิง
ก็ให้กรรณแทนเถิดประเสริฐกว่า	เพื่อตั้งหน้าต่อตีให้ดียิ่ง
การณคงจักมีชัยเร็วไวจริง	เพราะไร้สิ่งสงสารท่านผู้ใด”
พระภิษม์ทรงรันทดตอบพจน์ว่า	“อนิจจา ! ทุรโยธน์โกรธไฉน
ความหวังท่านหมันแท้ปรวนแปรไป	รบก็ไม่มีผลอย่าบ่นเลย
รี้พลท่านก่ายกองเป็นของเล่น	ไร้ค่าเป็นตุ๊กตานิจจาเอ๋ย !
เพราะเวรกรรมกดไว้มิให้เงย	ได้เฉลยให้ฟังกี่ครั้งมา
อันรบเพื่อธรรมได้ชัยผล	เหมือนมีพลเพิ่มเข้าสองเท่าหนา
รบเพื่ออธรรมนั้นพลันปรา-	ชัย, เช่นว่าเพิกถอนทอนพละ
ท่านลืมแล้วหรือเรายกเข้าปล้น	สัตวพาหนจังหวัดมัตสยะ
หวังตีแคว้นแดนวิราฎคาดชะนะ	อรชุนหนุนประทะแต่ผู้เดียว
พวกเรามีรี้พลออกกล่นกลาด	ต้องพินาศหนีไปในประเดี๋ยว
ท่านลืมเสียทุกสิ่งจริง ๆ เจียว	ช่างไม่เหลียวดูครั้งหลัง ๆ มา
เมื่อครั้งพวกคนธรรพ์ประจัญเข้า	โจมจับเอาตัวท่านด้วยหาญกล้า
อรชุนเข้ารื้อหักขื่อคา	และรบฝ่าแก้กันอันตราย
บัดนี้ตัวอรชุนหนุนสมทบ	สี่ปาณฑพพร้อมพรั่งกำลังหลาย
/*182ซ้ำยังได้พระกฤษณ์ฤทธิ์กำจาย	ไปเป็นนายสารถีคอยชี้แจง
ท่านก็ได้ทราบมาว่าพระกฤษณ์	มีบุญฤทธิ์เรืองญาณชาญกำแหง
เทพเจ้าเข้าช่วยอำนวยแรง	ดังกำแพงเพ็ชรกั้นสรรพภัย
ย่อมประจักษ์ราง ๆ อยู่บ้างแล้ว	จะสอดแคล้วดื้อดึงไปถึงไหน
พิจารณ์ดูลู่ทางบ้างเป็นไร	เอาแต่ใจแล้วก็เห็นไม่เป็นการ
ท่านชาตาอาภัพเข้าทับถม	ก็ตามพรหมลิขิตประดิษฐาน
พระภิษม์ยังทรงกายไม่วายปราณ	จะรบราญตามมีหน้าที่ตน
ขณะนี้ชีวิตพระภิษม์นั้น	ชิดกระชั้นมรณะอย่าฉงน
เมื่อพระภิษม์ตายไปจงให้คน	ผู้เรืองรณฤทธิ์ล้ำมาทำแทน
แต่ขอทูลท่านซ้ำโปรดจำไว้	การชิงชัยครั้งนี้ถึงดีแสน
ผลจะถึงพ่ายแหลกต้องแตกแตน	ให้พลแน่นนับล้านไม่ทานธรรม์
ครั้นแสงทองส่องใสจะใกล้รุ่ง	ในท้องทุ่งเกลื่อนกล่นพลขันธ์
พระภิษม์เร่งจัดทัพโดยฉับพลัน	พระพักตร์นั้นบูดบึ้งน่าพึงกลัว
พระเนตรแดงดังเพลิงดำเกิงโกรธ	ด้วยถ้อยคำทุรโยธน์รำพรรณยั่ว
ต้อนพหลพลขันธ์อยู่พันพัว	กมลมัวหมองแค้นแสนระทม
ขับรถนำผลทหารรำบาญบุก	เข้ารบรุกฝ่าฝันด้วยขื่นขม
ทั้งสองข้างคลุกคลีตีระดม	รี้พลล้มตายกลาดดาษดา
เช้าจนเที่ยงเที่ยงจนบ่ายไม่หน่ายหนี	ขับรถรี่เข้าทำลายทั้งซ้ายขวา
ปาณฑพด้อยถอยท้อไม่รอรา	ดังเนื้อล่าหนีเสือเหลือจะคุม
รถพระภิษม์ขับมาดังพายุ	ซึ่งพัดดุเกิดก่อมรสุม
/*183เข้าถาโถมโรมรุกทั่วทุกมุม	ตีตะลุมบอนทั่วไม่กลัวตาย
ขับรถรุกรบราฝ่าทหาร	ซึ่งเพ่นพ่านพ่ายแยกแตกสลาย
ข้ามศพซึ่งกลาดกลิ้งไม่ติงกาย	บ้างจวนวายชนม์เกลือกเสือกสกนธ์
พอบรรจบพลบค่ำต้องจำยั้ง	ด้วยกลองศังข์สัญญาก้องกาหล
ขับรถกลับคืนค่ายเสียดายรณ	พอมืดมนมัวฟ้าเข้าราตรี
แซ่สำเนียงม้ารถคชสาร	เสียงทหารอื้ออึงคะนึงมี่
เสียงโหยหวนครวญคร่ำพร่ำวจี	แห่งผู้มีบาดแผลเซ็งแซ่ไป
บ้างก็หามบ้างพะยุงกันยุ่งเหยิง	จุดคบเพลิงนำทางสว่างไสว
ต่างเข้าค่ายรายกันเป็นหลั่นไป	ทิ้งทุ่งให้อ้างว้างในกลางคืน
ทิ้งซากศพม้าช้างอยู่กลางหน	ศพรี้พลกลิ้งกลาดอย่ดาษดื่น
พายุคึกฮึกโหมอยู่โครมครืน	พัดกลิ่นศพกลบพื้นกระพือไป
ธรรมบุตรบพิตรยุธิษเฐียร	ให้วนเวียนพระกมลพ้นวิสัย
เห็นศพญาติกลาดหลามสนามชัย	โลหิตไหลแดงดาษดังชาดทา
ทรงสังเวชน์หฤทัยให้ละห้อย	พอดึกหน่อยภูวไนยรีบไปหา
พระกฤษณ์ผู้ทรงธรรม์เรืองปัญญา	พรรณนาข้อสลดระทดใจ
“สงครามครั้งนี้หนาน่าระทด	ข้าสลดใจล้นไม่ทนไหว
ญาติต่อญาติมาดหมายกระหายชัย	จนเลือดไหลแดงหลามสนามรณ
จักเหิมฮึกลึกซึ้งไปถึงไหน	โอ้ ! กรรมใหญ่ข้าหนอมาก่อผล
ญาติและมิตรแท้ ๆ แปรกมล	เข้าประจญข้านี้ไม่มีลด
ข้าเจ้าฆ่ามิตรญาติพินาศนั้น	เหมือนฆ่าฟันตัวข้าน่าสลด
/*184ต่างเชือดเนื้อเถือหนังไม่หวังงด	จะปรากฏโชคชัยเมื่อไรกัน?
พวกเการพยังชะนะไม่ละลด	พวกเราถดถอยเร่อยู่เหหัน
ไม่มีกำลังใดใฝ่ประจัญ	เข้ากางกั้นแก้ฤทธิ์พระภิษม์เลย
โอ้!เหน็ดเหนื่อย,เหนือยเปล่าเฝ้าลำบาก	โอ้! ยุ่งยาก, ยากเปล่าพวกเราเอ๋ย
โอ้ ! ชีพเสีย, เสียเปล่าเราไม่เคย	โอ้ ! เสวยกรรมเปล่าน่าเศร้าใจ
โอ้!เสียเลือด, เสียเปล่าเหล่าพหล	โอ้! มอบชนม์ช่วยเรา, มอบเปล่าไซร้
พระกฤษณ์เอ๋ยข้าเจ้าเศร้าฤทัย	ที่ญาติใฝ่ฟันฟาดพิฆาตกัน
จงหยุดการฆ่าฟันกันไม่เถือก	ว่าใครเทือกเถาใคร, กลุ้มใจฉัน
เราขอกลับคืนไปสู่ไพรวัน	บำเพ็ญธรรม์อีกสักครั้งไม่หวังชัย”
พระกฤษณ์ทูลทัดทานอยู่นานช้า	หมดปัญญาผันแปรคิดแก้ไข
ยุธิษเฐียรภูธรทรงร้อนใจ	บรรหารให้หัวหน้ามาประชุม
จนเที่ยงคืนดื่นดึกทรงปรึกษา	ด้วยวาจารำพรรณอันสุขุม
พวกนายทัพบรรดามาประชุม	สุดจะทุ่มเถียงองค์พระทรงธรรม์
ตกลงส่งหัวหน้าล้วนกล้าหาญ	ไปว่าขานอ้อนวอนพูดผ่อนผัน
ต่อพระภิษม์จอมทัพโดยฉับพลัน	ในคืนนั้นมิได้ช้าเวลาไป
ฝ่ายพระภิษม์ต้อนรับนายทัพผอง	ทรงยิ้มย่องสนทนาเชิงปราศรัย
ฟังวาจาว่าวอนถอนฤทัย	ที่สุดไท้ตอบมาว่าฉะนี้
“ถ้าชีวิตข้าคงดำรงไซร้	ขอรบให้ทุรโยธน์ไม่โลดหนี
ตามความสัตย์สมดังตั้งวจี	ด้วยเกียรติวีรชาติไม่คลาดคลาย
ท่านก็รู้อยู่ว่าข้าพเจ้า	อายุเข้าเขตต์จวนด่วนสลาย
/*185ขอรักษาสัตย์ไว้ไม่ทำลาย	แทนร่างกายข้าเจ้าได้เนานาน
จึงขอรบตามมีวจีสัตย์	ตามเยี่ยงขัตติยราชชาติทหาร
ด้วยรักธรรมตัวข้าขอศาบาน	ไม่รังควานชิงชัยแก่ไพรี
ผู้พลาดท่าซานซมลงล้มกลิ้ง	หรือผู้ทิ้งศัสตราหรือล่าหนี
หรือขอความกรุณาให้ปราณี	หรือผู้ที่ยอมแพ้โดยแท้จริง
หรือหมดแรง, หรือว่าต้องอาวุธ	และไม่ยุทธ์แย้งสู้กับผู้หญิง
จักดำรงสัตย์ไว้ไม่ไหวติง	ไม่ขอทิ้งสัตย์ธรรม์จนวันตาย”
หัวหน้าปาณฑพนั่งฟังประภาษ	หมดโอกาสวอนไหว้ดังใจหมาย
ต่างกราบลามาเฝ้าผู้เจ้านาย	ทูลบรรยายข้อความตามยุบล
ซึ่งได้ทูลอ้อนวอนของอนง้อ	พระภิษม์พ้อพูดตัดเห็นขัดสน
ไม่ยอมรับอ้อนวอนไม่ผ่อนปรน	จะขอรณตามสัตย์ไม่ดัดแปลง
หัวหน้าปาณฑพหนึ่งคะนึงคิด	ตามพระภิษม์ศาบานขานแถลง
เห็นอุบายหนึ่งดีควรชี้แจง	จึงแสดงแก่พระอรชุน
“ฟังข้าเจ้า ! เราได้โชคชัยแท้	เป็นบุญแน่นำปรุงพะยุงหนุน
พระภิษม์ผู้ซื่อตรงดำรงคุณ	ไม่รบกุลสตรี, ดีกระไร
ศิขัณฑินใครก็รู้อยู่ว่าเขา	กำเนิดเก่าเป็นหญิงจริงหรือไม่
/*186ภายหลังเปลี่ยนรูปลักษณ์กับยักษ์ไพร	เพศจึงได้กลับกลายเป็นชายมา
ถ้าศิขัณฑินนำส่ำทหาร	เข้าต้านทานรบรับเป็นทัพหน้า
พระภิษม์เห็นคงหลบไม่รบรา	เพราะถือว่าเป็นหญิงไม่ชิงชัย
ด้วยเธอถือสัตย์มั่นคงผันผละ	เราชะนะมั่นคงไม่สงสัย
ต้องจัดแจงแต่งทัพโดยฉับไว	ไม่ควรให้ศัตรูล่วงรู้กล”
อรชุนฟังไขให้พิโรธ	ร้องอุโฆษออกมาก้องกาหล
“ขายหน้านักศักดิ์ศรีวีรชน	มาเหยียดตนต่ำช้าน่าละอาย
นักรบผู้สุจริตใครคิดบ้าง	จะแอบข้างหลังกัดอยางสัตว์ร้าย
เอาผู้หญิงออกหน้าหาอุบาย	ซ่อนความกล้าไว้ภายหลังสตรี
ข้าเจ้าไม่ขอยลกลอุบาทว์	แห่งคนขลาดอัปลักษณ์เสียศักดิ์ศรี
พระภิษม์ผู้ทรงธรรม์เป็นอันดี	ไม่ควรที่ทุจจริตผิดวินัย”
พระกฤษณ์เห็นอรชุนโกรธงุ่นง่าน	จึงบรรหารเหตุชี้คดีไข
“ถึงยุคมิคสัญญีแต่นี้ไป	ตามสมัยพระบรมพรหมลิขิต
ย่อมไม่มีใครแก้ให้แปรผัน	พรุ่งนี้วันมรณะแห่งพระภิษม์
เธอซื่อตรงยงยุทธสุจริต	ญาติสนิทรักใครก็ไม่แล
ท่านจำต้องต่อสู่ผู้พระญาติ	ประเพณีวีรชาติฉะนั้นแน่
ใจพระภิษม์คิดประจัญไม่ผันแปร	เพื่อตายแผ่ศักดิ์ศรีวีรชน
ท่านก็ซึมทราบแน่อยู่แก่จิตต์	ไฉนคิดเฟือนไปให้ไร้ผล
ชาตินักรบผู้มีหน้าที่รณ	เข้าประจญกันไฉนจงไตร่ตรอง
ข้าศึกผู้มุ่งร้ายหมายชีวิต	จะห่างชิดรักชังสิ้นทั้งผอง
มันก็คือข้าศึกผู้นึกปอง	เพื่อหาช่องฆ่าเราเท่า ๆ กัน
/*187ข้อซึ่งท่านทานทัด, ข้าตัดสิน	ศิขัณฑินนำพหลพลขันธ์
ไม่เห็นเป็นทุจจริตผิดแผกธรรม์	ถึงเขานั้นเกิดมาเป็นนารี
บัดนี้เขาก็เป็นชายนายทหาร	เหมือนกับท่านสารพัตร, ไม่บัดสี
ไม่ใช่กลสับปลับอย่างอัปรีย์	เหมือนอย่างที่คิดดอกขอบอกทาง”
อรชุนฟังคำแนะนำนี้	ก็คลายคลี่กลุ้มกลัดไม่ขัดขวาง
วันที่สิบรุ่งเช้า, เหล่าเสนางค์	ก็จัดอย่างปรึกษาเมื่อราตรี
ศิขัณฑินนำทัพออกรับหน้า	ให้ยาตราพลขันธ์ขมันขมี
อรชุนหนุนชะลอจรลี	พร้อมเสนีแน่นหลามสนามรณ
ทุรโยธน์เห็นทหารฝ่ายปาณฑพ	เปลี่ยนนักรบนำทัพขับพหล
ให้ระแวงหวาดหวั่นพรั่นกมล	บอกยุบลแก่พระภิษม์ด้วยคิดเกรง
“เปลี่ยนให้ ‘กรรณ’ นำพหลพลทหาร	เขาเชี่ยวชาญเชิงทัพกะฉับกะเฉง
ท่านเมื่อยล้ามานานแต่กาลเพรง	ตัวท่านเองก็คงรู้อยู่กับใจ
ประการหนึ่งข้าศึกจะนึกหมิ่น	ว่าเราสิ้นแม่ทัพจึงขับไส
ให้คนแก่เข้าประจำอยู่ร่ำไป	ถ้าเปลี่ยนใหม่ข้าศึกคงนึกกลัว
ด้วยเห็นเราเการพมีครบสรรพ	เปลี่ยนนายทัพได้เหมือนกันคงสั่นหัว
ไม่หมิ่นว่าเราด้อยน้อยกว่าตัว	ขออย่ามัวร่ำไร,เปลี่ยนให้ ‘กรรณ’”
พระภิษม์ตอบด้วยแค้นแสนพิโรธ	“ทุรโยธน์ฟังหน่อยฟังถ้อยฉัน
วันนี้ขอรบรุกเข้าบุกบัน	ให้ทัพขันธ์ไพรีหนีกระจาย
หรือไม่ก็ชีวิตพระภิษม์นี้	ดับอยู่ที่ท้องทุ่งสมมุ่งหมาย
ที่จะให้ใครเขาเข้าเป็นนาย	อย่าวุ่นวายเลยพระองค์คงไม่นาน”
/*188พลางขับรถรี่ไปด้วยใจขุ่น	ร้องท้ารบอรชุนชวนประหาร
สองนักรบเริ่มเข้าเร้ารำบาญ	ด้วยเชี่ยวชาญเชิงรณพ้นรำพรรณ
ต่างถาโถมโจมใส่มิได้ผละ	ด้วยมานะเรี่ยวแรงยิ่งแข็งขัน
นักรบเฒ่าเคล่าคล่องจ้องประจัญ	ดังจักรผันเผ่นเข้าเร้ารำบาญ
นักรบหนุ่มทุ่มตนผจญรับ	ทั้งคู่ขับเคี่ยวรณกมลหาญ
อันว่าการชิงชัยในบุราณ	จะเปรียบปานครั้งนี้ไม่มีเลย
พวกพลอื่นยืนดูอยู่ไสว	ชมชิงชัยสองราอันผ่าเผย
เสี่ยงซู่ซ่าปรารมภ์กล่าวชมเชย	ด้วยไม่เคยได้พบประสพตา
เมื่อสองนักรบรณอลหม่าน	ต่างบันดาลโทษะไม่ละหน้า
ศิขัณฑินได้ทีก็รี่มา	เข้ารบราเบื้องหลังไม่รั้งรอ
พระภิษม์เหลียวหลังดูก็รู้สิ้น	ศิขัณฑินชาติหญิงยิ่งระย่อ
จ้องจะยิงยิงไม่ลงทรงชะลอ	พระทัยท้อทอดถอนจนศรพลัด
อรชุนได้ช่องจ้องพิฆาต	แผลงศรปราดปราดไปด้วยไวหัตถ์
ศิขัณฑินช่วยระดมดังลมพัด	รุมกันซัดศรส่งตรงพระภิษม์
ลูกศรเสียบพระสกนธ์ทุกหนแห่ง	พระกายแดงด้วยดาษหยาดโลหิต
จนพระพักตร์มืดมัวไปทั่วทิศ	เพราะด้วยฤทธิ์ศรตรึงรึงพระกาย
นักรบเฒ่ายืนงันไม่หวั่นจิตต์	รู้สึกกิจแข่งขันทรงมั่นหมาย
เป็นแข่งขันเสร็จสรรพสำหรับชาย	ผู้สืบสายศักดิ์ศรีวีรชน
การประกาศเกียรติศักดิ์แห่งนักยุทธ์	ถึงที่สุดสมศักดิ์อัครผล
อ่อนกำลังล้มเอนเบนสกนธ์	ลงเหนือภาคภูวดลด้วยอาจองค์
/*189ล้มเช่นชาติชาตรีถึงที่สุด	แห่งการยุทธ์ยอมล้มไม่งมหลง
ใฝ่ชีวิตจิตต์เศร้าเฝ้าพะวง	กำสรดทรงเสียใจมิได้มี
ซ้ำมิให้ใครถอนลูกศรออก	ปล่อยให้ยอกวรองค์อยู่คงที่
ลูกศรสักปักสิ้นทั่วอินทรีย์	ประหนึ่งยี่ภู่ทองรองประทม
จนตะวันลับฟ้าต่างอย่าทัพ	รี้พลกลับค่ายตนกลประถม
พระภิษม์ทรงไสยาอย่างน่าชม	เหนือบรมปัจจัตถรณ์ลูกศรรอง
สิ้นแสงสูรย์ส่องฟ้าดาราดาษ	วิปัลลาสแลหลัวสีมัวหมอง
เงียบสำเนียงสัตว์ไพรไม่คะนอง	สิ่งทั้งผองดุจว่าเฝ้าอาลัย
แสงดาราหรุบรู่ดูสลด	รังสีสดแลหมองไม่ผ่องใส
เห็นพระกายทรงฤทธิ์พระภิษม์ไท	พักตรประไพพรรณ์แข่งกับแสงดาว
ผะทมทับลูกธนูดูอนาถ	ตากอากาศกลางย่านสะท้านหนาว
แสงดาราเรื่อรางน้ำค้างพราว	เปนแสงวาวแววตามสนามรณ
ท่านแม่ทัพเฒ่าชราผู้สามารถ	ไม่หวั่นหวาดอันตรายเท่าปลายขน
ทรงร่าเริงเชิงชวนยวนกมล	กับฝูงชนแวดล้อมอยู่พร้อมกัน
แม่ทัพทั้งสองฝ่ายนายและไพร่	ต่างก็ไปแวดล้อมอยู่พร้อมสรรพ์
ธรรมบุตรอรชุนคิดครุ่นครัน	รีบผายผันมาเฝ้าด้วยเศร้าใจ
ทุรโยธน์พร้อมเหล่าพระเจ้าน้อง	มาประคองค้ำชูอยู่ไสว
ต่างพรั่งพร้อมล้อมข้างไม่ห่างไกล	ทั้งนายไพร่นั่งเจ่าเศร้ากมล
ท่านนักรบผู้ชราอุตส่าห์ฝืน	พระพักตร์ชื่นปราศัยไพร่พหล
บรรทมนึกตรึกไตรใฝ่กมล	เผ้ากังวลทุรโยธน์ผู้โฉดชาย
/*190ซึ่งอุตส่าห์สอนสั่งครั้งก่อน ๆ	ไม่โอนอ่อนตามคำพร่ำขยาย
อุตส่าห์ฝืนรำพรรณบรรยาย	เป็นครั้งท้ายอนุศาสน์ญาติชรา
“นี่แน่ะ!หลานทุรโยธน์ขอโทษหน่อย	โปรดฟังถ้อยอวสานหน่อยหลานจ๋า
เปนโอวาทญาติบุราณของหลานยา	ก่อนขอลาตายไปด้วยใฝ่ดี
จงกลับจิตต์ที่กระด้างเหมือนอย่างหิน	ตั้งพักตร์ผินผันรักซึ่งศักดิ์ศรี
จงหยุดการฆ่าฟันเสียทันที	เหมือนปราณีญาติวงศ์สืบพงศ์พันธุ์
ญาติต่อญาติมาดฆ่าบรรดาญาติ	แสนอุบาทว์เหลือประมาณแล้วหลานขวัญ
เการพเอ๋ยฟังคำเรารำพรรณ	อย่าหมายมั่นมุ่งมาดฆ่าญาติตน
จงไว้ชีพญาติท่านผู้หาญศึก	ผู้ไม่นึกกลัวตายเท่าปลายขน
อุตส่าห์ติดตามท่านในการรณ	อุตส่าห์ทนเวทนาแสนอาดูร
จงไว้วงศ์กุรุราชชาติทหาร	อย่าให้ลานล้มหายละลายศูนย์
แม้เชื่อคำข้าเจ้าเป็นเค้ามูล	ต้องเพิ่มพูลความรักสมัครกัน
ขอจงคืนถิ่นฐานแก่ปาณฑพ	จะประสพสุขเปรมเกษมสันติ์
ยุธิษเฐียรเพียรปองซึ่งคลองธรรม์	คงจะผันผูกรักไม่พักรณ
ขอจงเหล่าเการพประสพสันติ์	เข้าผ่อนผันผูกรักอีกสักหน
ข้าขอร้องสุดท้ายจวนวายชนม์	ด้วยกมลมุ่งรักและภักดี”
ทุรโยธน์ยินคำซึ่งร่ำไข	สมเพชน์ไท้ผู้เฒ่าจนเศร้าศรี
แต่น้ำคำผู้เฒ่าเล่าคดี	ไม่เป็นที่ถูกใจให้ระทม
เพราะเธอหมายมุ่งผลาญเจ้าปาณฑพ	จะคิดรบริบทรัพย์คอยทับถม
ไปจนกว่ารี้พลรณระดม	จะแหลกล้มเหลืออยู่แต่ผู้เดียว
/*191ตามบรรดามานั่งฟังพระภิษม์	รู้สึกจิตต์วับวาบให้ซาบเสียว
นั่งน้ำตาคลอตาต่างหน้าเซียว	ฤทัยเหี่ยวนิ่งนั่งฟังคดี
ฝ่ายพระกรรณผู้คิดริษยา	รีบเข้ามาเยี่ยบพลันขมันขมื
พระทัยเธอเห่อเหิมในเดิมที	มุ่งแข่งฝีมือรณแต่ต้นมา
เห็นพระภิษม์เป็นใหญ่ใฝ่อาฆาต	พยาบาทคอยคิดริษยา
ครั้นเห็นท่านแม่ทัพนอนหลับตา	ประหนึ่งท่าไกรสรนอนสงบ
สลดใจไม่มาดอาฆาตข้อง	ค่อยเดิรย่องย่างเข้าด้วยเคารพ
ฝ่ายพระภิษม์ลืมตามาประสพ	ด้วยอยากพบเชิญให้นั่งใกล้องค์
ทรงปราศรัยเสียงสั่นว่า “กรรณเอ๋ย!	เราได้เคยแข่งฤทธิ์คิดประสงค์
เอาชะนะคะคานการณรงค์	เฝ้าพะวงริษยากันมานาน
บัดนี้ถึงที่สุดขอยุตติ	อโหสิกรรมกันพลันสมาน
ผูกรักใคร่ในกันฉันบุราณ	ก่อนเราลาญชีพไปขอไขความ
ซึ่งเราปกปิดไว้ไม่ขยาย	ถ้าเราตายจะลำบากเป็นขวากหนาม
พี่น้องจักต่อสู้กันวู่วาม	พยายามรบกันจนบรรลัย
อรชุนชาญรบตลบชื่อ	นั่นแหละคือน้องท่านขอขานไข
ร่วมบิดามารดามาแต่ไร	เทพไทอาทิตย์เป็นบิดา
นางกุนตีคลอดท่านเป็นการซ่อน	ทิ้งท่านนอนกลิ้งอยู่ซอกภูผา
เกรงทราบถึงบิตุราชลงอาชญา	เกรงขายหน้าชาวเมืองรู้เรื่องราว
สารถีพบท่านสงสารสุด	นำไปเลี้ยงเยี่ยงบุตรไม่อื้อฉาว
กำเนิดท่านจึงมืดมายืดยาว	ผู้รู้ข่าวข้อนี้มีแต่เรา
/*192อรชุนซึ่งท่านปองหาญหัก	คือน้องรักร่วมท้องอย่าปองเขา
หวังว่าท่านทราบเหตุรู้เลศเลา	คงบรรเทาความกระหายทำร้ายกัน
สงครามญาติอย่างนี้กลีแท้	เป็นการแพ้กับตัวชั่วมหันต์
ชื่อว่าทำวงศ์ตระกูลให้ศูนย์พันธุ์	โปรดผ่อนผันคืนดีเถิดพี่น้อง
พระกรรณฟังนั่งขึ้งตลึงนึก	ทรงรู้สึกพูมศักดิ์พระพักตร์ผ่อง
หมดขายหน้าอาดูรอันมูนมอง	ในการต้องถูกประมาทว่าชาติทราม
แต่ทราบเรื่องอรชุนคู่ขุ่นหมอง	ว่าเป็นน้องร่วมไส้พระทัยหวาม
ด้วยเกลียดชังตั้งหน้าพยายาม	ทำสงครามฆ่าฟันให้บรรลัย
เพราะเช่นนี้คำร้องของพระภิษม์	ไม่น้อมจิตต์แห่งพระกรรณให้ผันได้
อ่อนอยู่ครู่เดียวกลับคืนฉับไว	ดังหทัยทุรโยธน์พิโรธแรง
พอสิ้นพจน์ผู้ชรานัยน์ตาหลับ	นิ่งระงับเวทนาอันกล้าแข็ง
อยู่บนอาสน์ศรสักสลักแทง	รอกาลแห่งมัจจุราชด้วยอาจอง
ในระหว่างบริวารทหารห้อม	ต่างนึกน้อมหนักใจอาลัยหลง
ทุกสายตาจ้องพักตร์นักณรงค์	ด้วยพะวงเวทนาน้ำตานอง
ดูเดือนดาวพราวพร้อยลงน้อยแสง	ไม่เรืองแรงหรุบรู่แลดูหมอง
เงียบสงัดสัตว์ไพรไม่คะนอง	ตลอดท้องถิ่นรณทุกหนไป
ท่านนักรบผู้ชรารอวาระ	จวบกาละจันทร์ช่วงเต็มดวงใส
ท่านผู้ไร้บาปสิ้นมลทินภัย	สงบใจแน่นิ่งไม่ติงตน
/*193ลมอัสสาสปัสสาสก็ขาดหาย	เหลือแต่กายทอดร้างอยู่กลางหน
หมดบัญญัติสัตว์มนุษย์เป็นบุทคล	ทิ้งสกนธ์ไว้กับพื้นเหมือนฟืนตอง
ทิ้งวิโยคโศกเศร้าให้เการพ	จัดการศพจอมพลกมลหมอง
ด้วยอาดูรพูนเทวษน้ำเนตรนอง	ทุกหมู่กองทั่วหน้าโศกาลัย
แล้วประชุมนายทัพมาคับคั่ง	หารือตั้งจอมพลเลือกคนใหม่
ที่ประชุมตกลงปลงฤทัย	พร้อมกันให้ท่านมหาโท๎รณาจารย์
รับหน้าที่แทนพระภิษม์อันสิทธิ์ขาด	มีอำนาจบัญชาโยธาหาญ
ฝ่ายปาณฑพทราบเรื่องเคืองรำคาญ	ด้วยเป็นการอัปลักษณ์นักประจัญ
เพราะโท๎รณะเป็นอาจารย์เจ้าปาณฑพ	จำต้องรบครูตัวชั่วมหันต์
ด้วยเปนพระกรณีย์ที่สำคัญ	เพื่อป้องกันกู้ธรรมอันอำไพ
บทที่ ๑๓ โท๎รณาจารย์จอมทัพใหม่ฝ่ายเการพ
/*194เสร็จการศพทรงฤทธิ์พระภิษม์เฒ่า	พอรุ่งเช้าแจ่มแจ้งแสงไถง
พวกเการพรวมพลสกลไกร	โบกธงชัยโท๎รณพราหนณ์งามตระการ
เพื่อประกาศชาติเพศพิเศษเลิศ	ผู้บรรเจิดจรรยามหาศาล
มีตระกูลอันอุตดมจากพรหมาน	เป็นอาจารย์แห่งกษัตริย์จรัสคุณ
ทหารเหล่าเการพเตรียมครบสรรพ	กระบวนทัพหน้าหลังกองรั้งหนุน
สำเร็จเตรียมพลนิกรก่อนอรุณ	ชุลมุนมั่วสุมประชุมกัน
ทั้งนี้โดยบังคับแม่ทัพใหม่	ถือวินัยเข้มงวดยิ่งกวดขัน
เพราะท่านโท๎รณาจารย์ขานจำนรรจ์	ก่อนรับสัญญายอมเป็นจอมพล
ว่าจะจับทรงฤทธิ์ยุธิษเฐียร	พร้อมด้วยเสี้ยนศัตรูหมู่พหล
มาให้เการพดังตั้งกมล	จึงเตรียมรณวิธีทวีคูณ
อรชุนทราบชัดรหัสเหตุ	จึงทูลเชษฐนรินทร์บดินทร์สูร
“คำของท่านครูเฒ่ามีเค้ามูล	เพิ่มอาดูรโดยแท้ให้แก่เรา
ญาติต่อญาติรบร้าฆ่ากันได้	นี่ครู, ใครจะบังอาจพิฆาตเขา
คำอาจารย์ขานไว้นั้นไม่เบา	สยองเกล้าหนักอยู่แก่หมู่ศิษย์
/*195ข้าเจ้าขอปฏิญญาต่อหน้าท่าน	เพื่อเป็นการภักดีมอบชีวิต
เลือดในกายข้านี้ยังมีติด	แม้สักนิดจะอุตส่าห์พยายาม
เพื่อรักษาทรงฤทธิ์ยุธิษเฐียร	ป้องกันเสี้ยนศึกไว้มิได้ขาม
เว้นไว้แต่ท่านครูจักวู่วาม	เหยียบย่ำข้ามข้าไปเมื่อไร้ชนม์”
ครั้นเสร็จเตรียมเสนาโยธาหาญ	โท๎รณาจารย์รีบมาหน้าพหล
ก่อนจะขึ้นรถชัยต้อนไพร่พล	จึงร่ายมนตร์บูชามหาพรหม
เสร็จแล้วจึงอวยพรสอนทหาร	เพื่อเป็นการน้อมใจในประถม
ให้นบนอบยอบยำในคำคม	ยึดนิยมนายใหม่ทั้งไพร่นาย
“ทหารเอ๋ย ! ข้าเจ้าได้เข้ารับ	เปนจอมทัพนำพลกมลหมาย
เข้าสู้รบป้องกันอันตราย	กู้เกียรติฝ่ายเการพโดยครบครัน
การรับผิดชอบนั้นเป็นอันรู้	ตกแก่ผู้นำพหลพลขันธ์
แต่นายพลใดเล่าเข้าประจัญ	ให้ศึกผันพ่ายแพ้แต่ลำพัง
ต้องอาศัยไพร่พลทุกคนน้อม	มนัสพร้อมเกลียวกลมจึงสมหวัง
เพราะเหตุนี้ขอให้ตั้งใจฟัง	ที่เราสั่งสอนไว้ด้วยใฝ่ดี
จงคะนึงถึงเขตต์ประเทศชาติ	กษัตริย์ราชเรืองคุณวิบุลศรี
ทรงอำนาจอาชญาบารมี	ได้เป็นที่สุขสวัสดิ์ขจัดภัย
ย่อมอาศัยสามารถอันอาจหาญ	แห่งพวกท่านบากบั่นไม่หวั่นไหว
ที่จะรบไพรินจนสิ้นใจ	ภักดีใต้บทรัชช์กษัตริย์ตน
จงกระทำหน้าที่วีรชาติ	สุดสามารถที่ผู้ชายจักขวายขวน”
เสร็จโอวาทบัญชาให้คลาพล	ขึ้นสู่รถรีบร้นเข้ารำบาญ
/*196ในวันรบเริ่มต้นจอมพลใหม่	ปาณฑพได้รบราอย่างกล้าหาญ
ผู้รบรับขับเคี่ยวอย่างเชี่ยวชาญ	คือกุมารอภิมันยุยรรยง
ได้สำแดงเดชเด่นเห็นประจักษ์	เป็นหลายพักน่าคิดพิศวง
เป็นยอดเยี่ยมวีรชาติอันอาจองค์	ซึ่งดำรงวัยราวคราว ๆ กัน
ครั้งแรกเธอรุกฝ่าเข้ามาพบ	พระ ‘เปารพ’ กุรุราช,ปราดถลัน
เข้าจิกเกล้า, เปารพหลบไม่ทัน	ฟาดกับดินดิ้นยันยับย่อยไป
เจ้าสินธูนามบัญญัติ ‘ชยัทรถ’	เห็นเปารพสุรคตเข้าแก้ไข
ชูกระบี่รี่รุกบุกคระไล	เข้าชิงชัยอภิมันยุทันที
ทั้งสองข้างทางกระบี่ดีขยัน	ต่างถลันโลดใส่มิได้หนี
เสียงฉับฉาดฟาดฟันประจัญตี	แสงกระบี่แปลบปลาบวะวาบตา
ทั้งสองข้างต่างไวมิได้พลาด	ข้างหนึ่งฟาดข้างหนึ่งรับสลับท่า
ชยัทรถได้ช่องจ้องศัสตรา	แทงปราดมาราวนมอย่างสมรัก
อภิมันยุจ้องคอยมองจับ	เอาโล่ห์รับทันทีกระบี่หัก
ชยัทรถหมดอาวุธทรุดชะงัก	รีบผินพักตร์เผ่นหนีจากที่รณ
ขึ้นรถรีบพยายามขับข้ามออก	ไปภายนอกแนวทัพอันสับสน
จึงพระ ‘ศัลย์’ กุรุราชรีบกวาดพล	เข้าประจญอภิมันยุทันใด
พลันพระภีมมาทันผันผยอง	เงื้อตระบองปลายปุ่มเป็นตุ้มใหญ่
พบพระศัลย์กั้นสะกัดในบัดใจ	ทั้งสองไท้ต่างเก่งเพลงตระบอง
ตัวต่อตัวรบร้าสง่ายิ่ง	ทั้งสองสิงห์สู้กันผันผยอง
แกว่งคทาร่ารำเป็นทำนอง	ต่างปิดป้องป่ายตีดูทีกัน
/*197เสียงกระทบแห่งตระบองปัดป้องรับ	โปกเปกปับปึงปังดังสนั่น
ต่างคลุกคลีถี่เข้าเร้าประจัญ	ดังจักรผันโผใส่มิได้ผละ
ต่างพิโรธโกรธเกรี้ยวเคี่ยวพิฆาต	ต่างหวดฟาดซ้ายขวาด้วยมานะ
ต่างบั่นบุกคลุกคลีต่างตีดะ	ต่างปะทะกันล้มลงจมคว่ำ
แต่พระภีมว่องไวลุกได้คล่อง	เงื้อตระบองทันทีจะตีซ้ำ
แต่กลับคิดเวทนาไม่กล้าทำ	ด้วยข้าศึกสิ้นสัมฤดีตน
เห็นสลบเลือดไหล, พระทัยเศร้า	ปล่อยให้เขาหามกลับอยู่สับสน
เพื่อนำไปเยียวยารักษาชนม์	ที่ค่ายตนตามแต่จะแก้กัน
ฝ่ายข้างกองทัพหลวงปวงทหาร	ต่างเข้าราญรุกรับอย่างคับขัน
โท๎รณาจารย์นำทัพขับประจัญ	เห็นทรงธรรม์ธรามบุตรหลุดจากกอง
จึงขับรถรี่ไปเพื่อใคร่จับ	ให้สมกับถ้อยคำที่ร่ำพร้อง
ทหารเห็นไพรีจึงตีกลอง	บันลือก้องพร้อมกันบอกสัญญา
อรชุนทราบชัดอุบัติเหตุ	ด้วยสังเกตกลองดังรีบตั้งหน้า
ขับรถสู่ธรรมบุตรรีบรุดมา	ก่อนโท๎รณาจารย์ได้ใกล้พระกาย
หมดโอกาสแห่งท่านอาจารย์เฒ่า	ไม่กล้าเข้าโรมรันดังมั่นหมาย
พลันขับรถเร่ไปต้อนไพร่นาย	เข้ารบฝ่ายไพรีอยู่นี่นัน
สนามรบครานี้อึงมี่ก้อง	เสียงฆ้องกลองอื้ออึงคะนึงลั่น
เสี่ยงกระบี่พลรบกระทบกัน	ลูกเกากัณฑ์ว่อนหวือ! อึงอื้อไป
หอกกระทบโล่ห์รับเสียงฉับฉาด	เสียงขวานฟาดฟันกันสนั่นไหว
แลทุกทัพสับสนพลไกร	โลหิตไหลแดงฉาดดั้งชาดทา
/*198แลดูพลโยธาน่าอนาถ	บ้างหัวขาดล้มเอนเบนถลา
บ้างแขนขาดขาขาดดาษดา	คนและม้าล้มกลาดดื่นดาษไป
รถทะลายล้อพรากออกจากรถ	พลคชสู้กันอยู่หวั่นไหว
ร้องแปร๋แปร้นแล่นแทงงวงแกว่งไกว	บ้างไส้ไหลล้มผางลงกลางคัน
บ้างงาหักงวงขาดเลือดสาดพุ่ง	บ้างพะยุงกายเร่วิ่งเหหัน
อลหม่านราญรุกต่างบุกบัน	บ้างผลัดกันรุกรับไม่นับครา
เสียงโห่ร้องก้องกึกพิลึกลั่น	เสียง ‘เอามัน, เอาเข้า, เอาสิหวา!’
จนศังข์กลองก้องลั่นบอกสัญญา	ถึงเพลาพลบค่ำเลิกรำบาญ
รบวันนี้สองข้างต่างกำแหง	เข้าแสดงสามารถด้วยอาจหาญ
ไม่มีใครเสียเปรียบพอเทียบทาน	ผลแห่งการเข้ารณยังวนเวียน
ครั้นรุ่งแจ้งจึงท่านอาจารย์เฒ่า	มุ่งคร่าห์เอาทรงฤทธิ์ยุธิษเฐียร
ให้ได้ดังจิตต์ปองตามร้องเรียน	อุตส่าห์เพียรจัดทัพรีบขับพล
ครั้นเห็นองค์อรชุนหนุนรักษา	จะจับคร่าห์ไม่ถนัดล้วนขัดสน
จึงให้สุศรมันท้าขันรณ	กับอรชุนเป็นกลให้ห่างนาย
อรชุนรู้ทียินดีรับ	เข้ารบกับผู้ท้าแต่ตาหมาย
คอยชำเลืองราชาไม่คลาคลาย	เร่งผันผายเข้ายุทธ์รุดระดม
ไม่ช้าฆ่าไพรินถึงสิ้นชีพ	แล้วกลับรีบมาระวังดังประถม
ปล่อยให้พลขับเคี่ยวกันเกลียวกลม	ไพรีเห็นนายล้มก็แหลกลาญ
ฝ่ายท่านพราหมณ์โท๎รณะเห็นฉะนั้น	รีบจัดสรรส่งพหลพลทหาร
เข้ารบรกบุกบันประจัญบาน	เพื่อคิดการจับกุมพระจุมพล
/*199เจ้ากุรุหลายองค์ถูกส่งให้	แยกกันไปรบรับอยู่สับสน
ให้ไพรีแยกย้ายจากนายตน	แล้วรวมรณจับนายเมื่อปลายมือ
ทุรโยธน์ยกตีพระภีมะ	เข้าปะทะโทรมศรออกว่อนหวือ!
ต่างรุกรุมทุ่มเทเสียงเฮฮือ!	ผะผางผึง!อึงอื้อพัลวัน
พอทุรโยธน์เสียท่าต้องอาวุธ	ต้องเลิกยุทธ์กลับค่ายรีบผายผัน
อรชุนเฝ้าองค์พระทรงธรรม์	เห็นไพรีรวมกันประดังมา
ไม่ทันให้ไพรีทวีหนัก	เข้าตีหักพังแนวเหล่าแถวหน้า
ก็แตกย่อยถอยท้อไม่รอรา	ตีแนวขวาซ้ายย่นร่นทุกราย
ไม่ช้านานทัพหน้าก็ล่าหนี	แตกปู้ยี่ปู้ยำระส่ำระสาย
พระกรรณ์เห็นเช่นนั้นพลันตะกาย	ขับรถผายต้อนพลเข้ารณรับ
เพลิงพิโรธริษยามาแต่ก่อน	กำเริบร้อนแรงอยู่ไม่รู้ดับ
ยิ่งเคืองแค้นแม้นเสือเหลือระงับ	เข้ารบกับอรชุนอย่างรุนแรง
ต่างฟันฟาดฉาดฉับต่างรับเฉียะ	เสียงเปรื่องเปรียะ!แปลบปลาบวะวาบแสง
ข้างหนึ่งแกว่งดาพลวงแล้วจ้วงแทง	ข้างหนึ่งแกว่งดาพรับดูฉับไว
รบไม่คิดตายเป็นจนเย็นค่ำ	ตะวันต่ำต้อยดับลับไศล
เสียงศังข์กลองก้องลั่นขึ้นทันใด	สัญญาให้พักผ่อนเลิกรอนราญ
สองนักรบภูมิจิตต์ในกิจยุทธ์	เพราะต่างรุดรบราด้วยกล้าหาญ
ผลัดกันรับผลัดกันบุกรกรำบาญ	ไม่เป็นการแพ้ชะนะจนผละกัน
บทที่ ๑๔ มรณะของอภิมันยุ
/*200ที่สิบสองแห่งทิวามหายุทธ์	รพีผุดโผล่แดงส่องแสงฉัน
สนามมัวหมอกกลุ้มดังสุมควัน	ทั่วเขตต์คันเลือดฝาดแดงดาษไป
โท๎รณาจารย์บานใจเหมือนไม่แก่	ผิวพรรณ์แลเอี่ยมอ่องยังผ่องใส
เข้าเร่งรัดจัดพหลพลไกร	เป็นรูปใยแมงมุมคิดซุ่มกล
ตั้งเป็นแนวแน่นหนาตีฝ่ายาก	ถึงแม้หากตีได้ก็ไร้ผล
ใครตีฝ่าพาหลงเข้าวงวน	ดังเสือรนหาจั่นถึงบรรลัย
กลยุทธ์อย่างนี้ย่อนลี้ลับ	ผู้แม่ทัพชาญแท้จึงแก้ไหว
เพราะเป็นยุทธ์วิธีซึ่งมีใน	แบบพิชัยสงครามตามโบราณ
เป็นธรรมเนียมให้ใช้เมื่อไร้ช่อง	หมดทำนองอื่นจักคิดหักหาญ
ทั้งนี้ด้วยเจตนาท่านอาจารย์	เพื่อเป็นการลวงล่ออรชุน
ครั้นเสร็จสมปรารถนาจึงท้ารบ	นิ่งสงบดูท่าไม่ว้าวุ่น
ให้ไพรีตีก่อนแล้วต้อนรุน	กระหน่ำหนุนนำให้เข้าในกล
อรชุนตรึกตราคำท้ารบ	พิจารณ์จบเลาเลศรู้เหตุผล
เหมือนแมงมุมเชิญแมลงเข้าแหล่งตน	แต่ไม่ย่นรับทั้งท่านอาจารย์
จึงให้องค์อภิมันยุขันสู้	ส่วนตนอยู่รักษาคุมหน้าฉาน
นักรบหนุ่มคุมพลกมลบาน	เข้าทำการยุทธกิจแทนบิดา
/*201ขึ้นรถขับพลไกรด้วยใจผ่อง	ไม่แต่ปองเพียงกระทำตามคำท้า
ซ้ำปองกวาดไพรีที่มีมา	ให้เป็นดังกวาดหญ้าย่อยยับไป
ทุรโยธน์ดูท่าเห็นข้าศึก	ตีสะอึก, รี้พลไม่ทนไหว
เข้ากระทบรบรับด้วยฉับไว	ไม่ทันไรก็ต้องแหลกแตกกระเจิง
ด้วยพระองค์ทรงพลาดต้องบาดแผล	รี้พลแพร่พรายเพริดเตลิดเหลิง
องครักษ์หรุบดิ้นตายสิ้นเชิง	ขับรถเริดเปิดเปิงรีบหนีไป
จึงพระศัลย์ผู้กษัตริย์มัทรราษฎร์	ขับพลดาษดื่นแซ่เข้าแก้ไข
อภิมันยุรับโดยฉับไว	แผลงศรโทรมสาดใส่พวกศัตรู
ถูกนายทัพพับล้มจมระดะ	รี้พลผละผันร่นต่างย่นอยู่
ในไม่ช้าแตกพ่ายกระจายพรู	ไม่คิดสู้ซ่อนตนอยู่ลนลาน
ถัดนั้นมาทุศศาสน์จึงกวาดต้อน	พลนิกรรบราด้วยกล้าหาญ
อภิมันยุเห็น, เผ่นทะยาน	มาหน้าฉาน, ยิ้มเย้ยเฉลยพจน์
“ท่านคิดกับ ‘ศกุนิ’ หรือมิใช่	โกงเอาชัยพระเจ้าลุงมุ่งกบฎ
ริบสมบัติบ้านเมืองด้วยเรื่องคด	อัปยศหยาบช้าอย่างน่าชัง
ท่านหรือผู้จิกเกล้าแม่เจ้าข้า	ด้วยหยาบช้าโยโสคิดโอหัง
ท่านด่าพระภีมเสนเล่นจัง ๆ	ว่าเป็นดังขี้ข้าต่อหน้าชน
ท่านล่วงเกินพระบิดาแห่งข้าไซร้	ท่านเป็นไพรีเหมาะข้าเสาะสน
เพื่อใช้หนี้ปฏิญาณศาบานตน	มุ่งประจญท่านมาเป็นช้านาน
เชิญประจัญขันสู้อย่าหู่หด”	พลางขับรถรี่ไปด้วยใจหาญ
/*202น้าวศรแสงแผลงกระหน่ำด้วยชำนาญ	ดังสะท้านพสุธาเหลือน่ากลัว
ต้องทุศศาสน์เซล้มลงจมพื้น	เการพเห็นเต้นตื่นตกใจทั่ว
กรูเข้าช่วยแก้กันออกพันพัว	แก้ไขตัวพระทุศศาสน์จนปราศภัย
อุ้มพระองค์ลงเปลหามเร่หนี	พระกายมีเลือดฝาดเยิ้มหยาดไหล
พอทุศศาสน์หายวับลี้ลับไป	ก็มีข้าศึกใหม่เข้ามาแทน
คือพระเจ้ากุรุราชบปราดเข้ากั้น	อภิมันยุโกรธพิโรธแสน
เข้าป่ายปัดซัดออกไปนอกแดน	เหมือนกับปัดต่อแตนก็ปานกัน
แล้วบุกรุกต่อไปมิได้คร้าม	ทั่วสนามแนวรณพลขันธ์
ไม่มีใครต้านทานหาญประจัญ	ตีให้องค์อภิมันยุย่นไป
จึงชยัทรถผู้สินธุราช	เห็นอำนาจศัตรูสุดสู้ไหว
จึงชวนหกพาลราชคลาดครรไล	มีพลไพร่พรั่งพร้อมล้อมระดม
แผลงศรรุมรอบข้างเหมือนอย่างฝน	ทั้งเจ็ดคนคั่งคับเข้าทับถม
รุมรบรับขับเคี่ยวกันเกลียวกลม	คนหนึ่งล้มคนหนึ่งแล่นเข้าแทนกัน
แสนสงสารอภิมันยุขันสู้	กับศัตรูรอบทิศไม่คิดพรั่น
ธงชัยรูปมยุเรศเกิดเหตุพลัน	ถูกศรสักหักสะบั้นลงบัดใจ
ม้าก็ล้มจมดินลงดิ้นชัก	รถก็หักปี้ป่นไม่ทนไหว
สารถีที่ขับถูกจับไป	พลไกรกรูวิ่งเป็นสิงคลี
อภิมันยุใจไม่สลด	เผ่นจากรถรี่ใส่มิได้หนี
เข้ารบรุกบุกบันประจัญตี	พวกไพรีตายกลาดดาษดา
พระกายดาษบาดแผลแสสะพรั่ง	โลหิตหลั่งไหลโซมชะโลมหน้า
/*203กายทุกแห่งแดงดาษดังชาดทา	พระหัตถ์ขวาซ้ายเลอะเลือดเกรอะกรัง
ถึงกระนั้นปาณฑพนักรบรุ่น	ยังคิดรุนรบรับไม่กลับหลัง
จนรู้สึกอ่อนใจไร้กำลัง	เพราะเลือดหลั่งไหลมากออกจากกาย
ให้มืดหน้าตามัวเนื้อตัวสั่น	ให้หวิวหวั่นเวียนวิงสวิงสวาย
หมดรู้สึกป้องกันอันตราย	มัจจุราชยาตรกรายเข้าครอบงำ
สิ้นกำลังล้มผางกลางสนาม	โลหิตซามโซมซาบดังอาบน้ำ
หมดสติทั้งหมดความจดจำ	แต่ยังกำศัสตราอยู่คามือ
ดับพระชนม์กลว่าพญาสาร	ซึ่งพวกพรานสาดศรมาว่อนหวือ!
แล้วลัมพับดับจิตต์กิตติ์ระบือ	ดังไฟป่าโหมฮือแล้วดับไป
ดับดังดวงทินกรในตอนพลบ	ค่อยเลื่อนลบลับแสงแฝงไศล
ก็มืดมัวทั่วหล้านภาลัย	ดังสมัยจันทรคราสปราศประภา
ก็พอได้เวลาเลิกอย่าทัพ	ตะวันดับดวงดาวขึ้นพราวฟ้า
พวกไพร่พลกล่นกลาดดาษดา	ต่างก็มาที่พักสำนักกาย
ร่างนักรบหนุ่มนอนดังท่อนไม้	พักตร์ประไพผ่องขาวแสงดาวฉาย
พร้อมพหลพลรบล้อมศพนาย	ต่างฟูมฟายชลเนตรเทวษครวญ
อรชุนอยู่ไกลมิได้รู้	กำลังสู้รบกันอยู่ปั่นป่วน
พอถึงยามสนธยาเวลาควร	กลับกระบวนพลไกรรีบไคลคลา
เห็นนิมิตร์ตามทางเป็นลางร้าย	อภิปรายเสียงสั่นหวั่นผวา
/*204“เอ! พระกฤษณ์เอ๋ย! ไยจึงนัยน์ตา	เห็นลางร้ายเรื่อยมาไม่เว้นวาย
ค่ำวันนี้เป็นไฉนจิตต์ใจเศร้า	ให้ง่วงเหงางงอยู่มิรู้หาย
เหตุไฉนท้องสนามเมื่อข้ามกราย	จึงเงียบคล้ายป่าชัฏอัศจรรย์”
มาใกล้ค่ายทรงฤทธิ์ยุธิษเฐียร	ก็แปลกเปลี่ยนพิปริตยิ่งผิดผัน
พระกฤษณ์เอ๋ย ! นี้ไฉนอย่างไรกัน	พลขันธ์เคยเริงบันเทิงใจ
ก็จับเจ่าเหงาหงอยสร้อยสลด	หรือระทดทุกข์เข็ญเป็นไฉน
เออ ! ไม่เห็นอภิมันยุครรไล	มารับหน้าปราศรัยเหมือนก่อนมา”
ลงจากรถเยื้องย่างพลางวิตก	ให้อัดอกอึกอักเป็นหนักหนา
เข้าปะรำธรรมบุตรสุดสงกา	เห็นราชากรรแสงยิ่งแคลงใจ
จึงกราบบาททูลถามตามฉงน	พระจุมพลเล่าแจ้งแถลงไข
“อันสาเหตุอภิมันยุบรรลัย	เพราะด้วยไพรีกลุ้มเข้ารุมราญ
ชยัทรถร่วมคิดกับมิตรหก	พร้อมกันยกขึ้นกลุ้มรุมประหาร
บุตรท่านผู้เดียวพ้นจะทนทาน	จึงต้องลาญชีวาตม์อย่างอาจอง”
อรชุนขุ่นข้องพลางร้องว่า	“อ้ายเด็กกล้า” แล้วอึ้งตะลึงหลง
ถึงวิสัญญีภาพล้มราบลง	มิได้ทรงพูดพ้ออีกต่อไป
ธรรมบุตรเรียกหาบรรดาหมอ	เข้ามาอออัดแอช่วยแก้ไข
ต่างเร่งรีบบีบเส้นค่อยเค้นไคล	สักครู่ใหญ่จึงคืนฟื้นพระกาย
พะยุงองค์ทรงนั่งยังพระที่	กมลมีโกรธอยู่ไม่รู้หาย
พลางกราบทูลทรงธรรม์บรรยาย	บุตรข้าตายเพราะกลแห่งคนพาล
ข้าศึกถึงเจ็ดคนเข้ารณรบ	อาวุธครบหัตถ์ห้อมล้อมประหาร
/*205เด็กผู้เดียวเคี่ยวขับจนดับปราณ	นี้เป็นการทุจจริตผิดวินัย
พวกเการพลบธรรมใช้อำนาจ	หินชาติชั่วช้าจะหาไหน
บุตรข้าสิ้นชีพแล้วก็แล้วไป	ข้าขอใฝ่พยาบาทพิฆาตมัน
ขอพระองค์ทรงจำซึ่งคำข้า	ปฏิญญาแน่แท้ไม่แปรผัน
ชยัทรถทุจจริตร่วมคิดกัน	ฆ่าลูกข้าในวันนี้วายปราณ
ข้าขอฆ่าอ้ายสัตว์ชยัทรถ	ในกำหนดวันหน้าดังว่าขาน
ให้มันวอดวายชนม์, ถ้าพ้นกาล	พรุ่งนี้ผ่านพ้นไปมันไม่ตาย
ข้าจักไม่ขออยู่ให้ดูหน้า	จะขอลาโลกไปดังใจหมาย
ให้วิญญาณข้าไปในอบาย	ทนทุกข์ร้ายกาจนับตั้งกัปปกัลป์”
พอสิ้นคำอำลากลับมาค่าย	ไม่เว้นวายรันทดกำสรดศัลย์
เหล่าปาณฑพทั่วหน้าเฝ้าจาบัลย์	ต่างพากันหงอยเหงาด้วยเศร้าใจ
ครั้นรุ่งเช้าอรชุนผู้ครุ่นแค้น	ครรไลแล่นปลุกทัพที่หลับไหล
เป่าศังข์เรียกรี้พลสกลไกร	ทั้งนายไพร่ล้วนพรั่นฟังสัญญา
ต่างเตรียมทัพขับขันด้วยมั่นจิตต์	ให้สมคิดตามคาดปรารถนา
คือเข่นฆ่าไพรินดังจินตนา	ในเวลาเร็วพลันเพียงวันเดียว
ฝ่ายเการพทราบข่าวหนาวสะท้าน	เรื่องศาบานอรชุนอันฉุนเฉียว
ได้ยินศังข์เป่าปลุกขนลุกเกรียว	ต่างหวาดเสียวเตรียมรบอยู่ครบครัน
พวกที่ฆ่าอภิมันยุครั่นคร้าม	ด้วมเกรงขามอันตรายจนกายสั่น
ชยัทรถลมจับในฉับพลัน	ต้องแก้กันเป็นครู่จึงรู้ตน
มาปะรำแห่งพระทุรโยธน์	เผยพระโอษฐ์อธิบายเป็นหลายหน
/*206“อรชุนศาบานจักผลาญชนม์	แห่งข้าคนเดียวนั้นด้วยอันใด
ซึ่งคนอื่นได้พิฆาตพระญาติเขา	ก็มิเฝ้าผูกเวรเป็นไฉน
อันบุตรเขาเข้าประจัญถึงบรรลัย	ก็เป็นไปตามการณ์รบราญกัน
มิใช่ข้าคนเดียวขับเคี่ยวฆ่า	เหตุไรมามุ่งมาดอาฆาตคั้น
เขาศาบานอย่างไรลงไปพลัน	ไม่เป็นอันสับปลี้อย่างขี้เมา
ข้านี้ตรึกนักแคลงแหยงสยอง	ว่าจะต้องม้วยมรณ์ด้วยกรเขา”
พอจำนรรจาจบก็ซบเซา	ดวงจิตต์เศร้าแสนพรั่นหวั่นกมล
ทุรโยธน์ฟังว่าจึงปราศรัย	“อย่าทำใจขุ่นข้องสยองขน
อัปลักษณ์ศักดิ์ศรีวีรชน	ให้ไพร่ยลเยี่ยงดูไม่สู้งาม
ท่านก็รู้เรื่องตระหนักว่านักรบ	ต้องมอบศพตนไว้ในสนาม
ถึงสามารถอาจองในสงคราม	ย่อมมียามย่อยยับถึงอับจน
ซึ่งท่านคิดหวาดหวั่นในวันนี้	ว่าถึงชีวิตดับอาภัพพ์ผล
แต่ความคิดข้านั้นมั่นกมล	ว่าอรชุนสิ้นชนม์เป็นแน่นอน”
ชยัทรถฟังคำที่ร่ำตรัส	ความอึดอัดอกใจมิได้ถอน
“บัดนี้ภัยใกล้มาดังว่าวอน	จึงสังหรณ์จิตต์ใจให้รำคาญ”
พระทุรโยธน์ตรัสว่า “เธออย่าพรั่น	ข้าเจ้าบัญชาถ้วนมวลทหาร
ให้เตรียมตัวทั่วหน้ารักษาการ	ป้องกันท่านทั่วไปอย่าได้กลัว”
พอแซ่เสียงศังข์กลองกึกก้องลั่น	เป็นเครื่องสัญญารบอยู่ครบทั่ว
นายกองขับพลขันธ์อยู่พันพัว	ต่างเตรียมตัวตรงเข้าเร้ารำบาญ
อรชุนครุ่นแค้นแสนพิโรธ	ขึ้นรถโลดแล่นมาอย่างกล้าหาญ
/*207เร่งพระกฤษณ์สารถีตะลีตะลาน	ขับรถราญรุกให้ทันใจตน
‘พระกฤษณ์เอ๋ย ! อย่าช้าฟังข้าบอก	ขับสีหมอกของข้าอย่าฉงน
ให้พารถเร็วรี่นำรี้พล	ไปล้างชนม์ชีพมันทันเวลา
มันไม่ม้วยตูข้าขอลาม้วย	ทั้งนี้ด้วยมุ่งมาดปรารถนา
เพื่อถนอมสัตย์ธรรม์ลั่นวาจา	เสียชีพอย่าเสียสัตย์สลัดรอน”
รถศึกพระอรชุนเข้ารุนรุก	ตรงเข้าบุกบันยุทธ์ไม่หยุดหย่อน
“แรก ‘ทุรมรรษัณ’ ประชันกร	แต่ราญรอนได้หน่อยถอยกระจาย
จึงทุศศาสน์กวาดพหลพลช้าง	ขับเข้าขวางรถไว้มิให้ผาย
เสียงรถศึกคึกครื้น, ตื่นกระจาย	ช้างแตกพ่ายเผ่นวิ่งเป็นสิงคลี
อรชุนรุนรุกบุกประหาร	จนถึงท่านโท๎รณะไม่ผละหนี
ท่านอาจารย์ขานท้าให้ราวี	เข้าต่อตีสู้ตัวต่อตัวกัน
อรชุนพลางไหว้แล้วไขขาน	“ท่านอาจารย์โปรดให้อภัยฉัน
ศิษย์ผู้ศาบานไว้ใคร่ประจัญ	กับผู้ฆ่าอภิมันยุคนเดียว”
พลางให้รถหลีกทางไปข้างหนึ่ง	ขับตะบึงบุกไปมิได้เหลียว
พวกเการพแตกพรูวิ่งกรูเกรียว	ข้าศึกเคี่ยวขับรณย่นทุกราย
บุกรุกฝ่าหากษัตริย์ชยัทรถ	ทุกแห่งหมดก็ไม่สมอารมณ์หมาย
เสียงล้อแล่นลั่นอยู่ไม่รู้วาย	จนถึงบ่ายถึงเย็นไม่เห็นตัว
จึงพระกฤษณ์นายม้าสารถี	เห็นภาชีคอตกไม่ยกหัว
ด้วยหิวเหนื่อยเมื่อยครั่นกายสั่นรัว	เหงื่อโซมทั่วสรรพางค์แทบปางตาย
จึงขับรถเร่เข้าในเงาไม้	ปลดม้าให้น้ำหญ้าจนซาหาย
/*208ที่หิวหอบบอบช้ำระกำกาย	พอสบายแล้วจึงเตรียมเข้าเทียมรถ
ครั้นเสร็จสรรพขับเข้ารบเร้าอีก	มิได้หลีกหลบใครผู้ใดหมด
เข้ารบรับขับเคี่ยวแล่นเลี้ยวลด	จนเกือบหมดแสงสีรพีพรรณ
ไม่เห็นหน้าข้าศึกนึกประหลาด	กุรุราชพวกหนึ่งจึงถลัน
เข้าขวางหน้าอรชุนหนุนประจัญ	ยังไม่ทันไรร่นย่นกระจาย
อรชุนรุนรุกไปทุกด้าน	นัยน์ตากว้านหาคนที่ตนหมาย
แสนสลดหมดหวังซังกะตาย	ขับรถร่ายเร่หาจนสายัณห์
อาทิตย์ทอแสงอ่อนรอน ๆ อยู่	พินิจดูทั่วไปด้วยใฝ่ฝัน
เห็นไพรีรวมอยู่เป็นหมู่กัน	ขับรถบั่นบุกไปใคร่ประจักษ์
เห็นชยัทรถอยู่ในหมู่นี้	พวกโยธีแวดล้อมอยู่พร้อมพรัก
ไม่รอท่าช้าการเข้าหาญหัก	เพราะจวนพักรบกันตามสัญญา
แต่เข้าไปไม่ง่ายดังหมายมั่น	เพราะพระกรรณองครักษ์เข้าดักหน้า
เพื่อเป็นการเหนี่ยวหน่วงถ่วงเวลา	เพราะมิช้าก็จะหมดกำหนดวัน
อรชุนเสียการศาบานไว้	ต้องฆ่าตนตามได้ศาบานนั้น
เปนอุบายทางอ้อมละม่อมครัน	ไม่ต้องเข้าฆ่าฟันก็ตายเอง
พระกฤษณ์รู้กลนั้นคิดหวั่นไหว	ขืนสู้ไปถึงเคราะห์ไม่เหมาะเหมง
เธอเกรงหมดเวลายิ่งกว่าเกรง	จะพลาดเพลงศัสตราถูกฆ่าตาย
ทั้งสองข้างต่างรณอลหม่าน	อีกไม่นานก็จะหมดกำหนดหมาย
เผอิญมีเมฆมัวทั่วทุกภาย	ทั้งสองฝ่ายมืดมนจนจังงัง
พระกฤษณ์เห็นได้ช่องเพราะจ้องอยู่	ขับรถวู่แหวกแถวถึงแนวหลัง
/*209พอเมฆหมดสดใสก็ไปยัง	ที่ยับยั้งแห่งกษัตริย์ชยัทรถ
อรชุนผลุนผลันเข้าฟันฟาด	พระศอขาดสิ้นชนม์ยลสลด
เอาทวนเสียบเศียรเที่ยวขับเลี้ยวลด	ให้ปรากฏทั่วว่าสมศาบาน
ฝ่ายพระกรรณกำลังรบรั้งหน้า	เมื่อเมฆมามืดสิ้นทุกถิ่นฐาน
สำคัญว่าพลบค่ำเลิกรำบาญ	นึกว่าการคิดหวังสมดังใจ
พอเมฆมืดจืดจางสว่างทั่ว	ไม่เหมือนตัวเจาะจงเฝ้าหลงใหล
ยิ่งเคืองขุ่นครุ่นแค้นแน่นฤทัย	ทั้งไม่ได้เห็นพระอรชุน
ครั้นทราบชัดศัตรูเข้าจู่ผลาญ	ชยัทรถหมดปราณก็เฉียวฉุน
กลับรถผันบั่นบุกตามรุกรุน	เที่ยวค้นหาว้าวุ่นไม่พบพาน
การเสียชีพแห่งกษัตริย์ชยัทรถ	ดังปรากฏกองไฟไหม้ประหาร
ด้วยเการพแค้นใจใฝ่รำบาญ	จนถึงกาลราตรีไม่มีหยุด
นับว่าเป็นครั้งแรกแปลกประหลาด	คบเพลิงดาษแดงตามสนามยุทธ์
แสงศัสตราพราวไปเมื่อไฟจุด	ดูประดุจฟ้าแลบวะแวบวาม
ต่างบันดาลโทษะไม่ละลด	ทรหดชิงชัยในสนาม
จนเวลาลั่นฆ้องได้สองยาม	ทั้งสองข้างต่างทรามเสื่อมกำลัง
จึงสมัครพักรบสงบศึก	พอดื่นดึกเดือนดับก็กลับหลัง
พระทุรโยธน์ตรึกตราพะว้าพะวัง	ทรงเซซังไปหาโท๎รณาจารย์
พลางปรับทุกข์แก่ท่านอาจารย์ว่า	“เราชาตาช่างกระไรดังไฟผลาญ
ทหารเราเการพต้องหลบลาญ	ยิ่งรอนราญก็ยิงด้อยน้อยลงไป
/*210นายทัพผู้เชี่ยวชาญเห็นปานท่าน	ยังมีการวิปริตผิดวิสัย
หรือมีเลศลึกลับบังคับใจ	จึงมิได้ต่อตีเต็มฝีมือ
เป็นอย่างองค์ทรงฤทธิ์พระภิษม์เฒ่า	ให้มือเท้าอ่อนไปอย่างไรหรือ?
หรือศิษย์ท่านปาณฑพนักรบลือ	เขามีชื่อเสียงนักจึงชักเกรง
เพราะหวังพึ่งยศศักดิ์หรือรักเขา	หาว่าเราทับถมทำข่มเหง
หรือชราพาให้เป็นไปเอง	ก็ตามเพลงเถิดข้าไม่ว่าไร
แต่เพื่อความยุกติธรรมขอร่ำว่า	เอ็นดูข้าเถิดท่านอาจารย์ใหญ่
แม้อึดอัดขัดการสถานใด	จงมอบให้หน้าที่นี้แก่ ‘กรรณ’
ทุรโยธน์เสียท่าแก่ข้าศึก	ก็ให้นึกรวนเรคิดเหหัน
ให้เห็นผิดคิดกริ่งทุกสิ่งอัน	ปรับโทษทัณฑ์นายพลทุกหนไป
คลั่งคะนึงถึงพระกรรณอย่างมั่นจิตต์	ว่าเขาคิดต่อสู้ศัตรูไหว
พาลพระภิษม์ผู้เฒ่าว่าเอาใจ	คิดฝักใฝ่ปาณฑพไม่รบรา
ครั้งนี้เห็นอรชุนเข้ารุนรบ	จนประสพสมมาดปรารถนา
ก็โทษท่านโท๎รณะว่าระอา	ไม่รบข้าศึกจริงด้วยกริ่งเกรง
ให้พะวงหฤทัยคิดใฝ่ฝัน	ว่าพระกรรณนำทัพกะฉับกะเฉง
จักรบราไพรีดีกว่าเพรง	จึงเร้าเร่งโท๎รณะให้ละงาน
เธอหวังชัยในพระกรรณเป็นมั่นแม่น	ซึ่งเหมือนแม่นหวังน้ำลำละหาน
ซึ่งไหลลงวังวนชลธาร	ให้บันดาลไหลกลับขึ้นฉับไว
โท๎รณะตอบตามนัยมิได้ผิด	กับพระภิษม์พร่ำแจ้งแถลงไข
ที่สุดท่านทูลคำร่ำพิไร	ชี้แจงในทางธรรม์บรรยาย
/*211“ทุรโยธน์โปรดจำถ้อยคำข้า	ถ้าหากว่าทัพท่านลาญสลาย
ใช่อื่นไกล, กองกรรมมาทำลาย	จะโทษนายทัพเขาไม่เข้าที
นายพลผู้ผมหงอกจนออกทั่ว	เช่นกับตัวข้าเจ้าผู้เฒ่านี้
ควรหรือจักกลับจิตต์คิดกลี	ให้เสื่อมศรีเสื่อมศักนักณรงค์
ท่านยังเด็กเล็กอยู่ไม่รู้คิด	มัวตั้งจิตต์แต่จะได้เฝ้าใหลหลง
อรชุนเชิงยุทธ์เขาสุดยง	ถ้าทะนงนักเห็นไม่เป็นการ
จงทราบเถิดโท๎รณะไม่ผละถอย	ให้ต้องคอยตรวจตราเฝ้าว่าขาน
โปรดจงฟังคำข้าขอศาบาน	จะเข้าราญรบกันจนบรรลัย
คือพรุ่งนี้ชีวิตแห่งศิษย์รุ่น	อรชุนจักถึงซึ่งกษัย
หรือไม่ก็ข้าบาทต้องขาดใจ	หลับตาไม่ลืมกลับชั่วกัปป์กัลป์”
ครั้นรุ่งแจ้งแสงทองส่องสว่าง	ทั้งสองข้างขับพหลพลขันธ์
เข้าหักหาญราญรุกอุกฉกรรจ์	เสียงครื้นครั่นทั่วสิ้นถิ่นรำบาญ
วันนี้เชื้อรากโษสฆโตดกจ	ผู้โอรสภีมราชผู้อาจหาร
ขับพลเข้ารบราฝ่าทะยาน	เการพลาญล้มตายเป็นก่ายกอง
ฤทธิ์รากษสส่งเสริมเพิ่มอำนาจ	ให้ข้าศึกนึกขลาดแสยงหยอง
ไม่มีใครใกล้กรายคิดหมายปอง	เข้าไปลองแข่งขันประจัญบาน
พวกนายทัพเการพครบทั้งนั้น	เชิญพระกรรณให้สู้ศัตรูหาญ
/*212ด้วยมีศรทรงศักดิ์มัฆวาน	สามารถผลาญรากษสจนหมดแดน
อันที่จริงศรนั้นพระกรรณหมาย	จะทำลายอรชุนด้วยครุ่นแค้น
ฆโฏตกจเก่งกล้าเข้ามาแทน	คงทนแสนศัสตราสารพัน
จำแผลงศรเทพไทเจ้าไตรทศ	ฆโกฎตกจล้มแผ่ไม่แปรผัน
ด้วยต้องศรโกสีย์ถึงชีวันต์	ทันใดนั้นเงียบสิ้นทั่วถิ่นรณ
ความสงบเงียบนั้นเหมือนกันกับ	ท้องฟ้าอับอบอ้าวเมื่อคราวฝน
ในมิช้าพายุพัดขึ้นบัดดล	ฟ้าคำรนร้องลั่นสนั่นดัง
ฉันใดปาณฑพสิ้นได้ยินข่าว	ก็เกรียวกราวกรูรณเหมือนหนหลัง
กึกก้องแม้นแผ่นดินจะภินท์พัง	ด้วยกำลังความแค้นแน่นหทัย
ฝ่ายพระกรรณขันสู้ไม่ยู่ย่น	ประจัญจนปาณฑพรบไม่ไหว
พระราชาท๎รุบทยศไกร	ภูวไนยเจ้าวิราฎผู้อาจอง
ทั้งสองท่านลาญชนม์ยลสยบ	พลรบแหลกลุ่ยเป็นผุยผง
ด้วยฝีมือแห่งพระกรรณผู้ยรรยง	จนอาทิตย์อัสดงหยุดชิงชัย
วันนี้เการพได้ชัยเฉลิม	ประสิทธิ์เสริมศักดิ์ศรีจะมีไหน
ถึงจะผิดศาบานอาจารย์ไป	แต่ก็ได้แก้แค้นทดแทนกัน
บทที่ ๑๕ ท้ายสงคราม
/*213บัดนี้การรบราน่าสยด	ยิ่งปรากฏร้ายกาจน่าหวาดหวั่น
เพราะที่สุดแห่งกิจคิดประจัญ	จวนจะบรรลุเสร็จสำเร็จลง
พินิศดูแดนดินถิ่นสมร	มีหญ้าบอนแหลกลุ่ยเป็นผุยผง
ดื่นด้วยศพนักประจัญผู้ยรรยง	ม้าช้างลงล้มกลาดปราศวิญญาณ
มีรถปรักหักจมบ้างล้มคว่ำ	เห็นกงกำหักกระเด็นอยู่เพ่นพ่าน
ร่างนักรบหรุบดิ้นจวนสิ้นปราณ	โลหิตซ่านโซมสาดดังชาดทา
ที่ล้มตายกายกลาดดื่นดาษทุ่ง	ส่งกลิ่นฟุ้งเฟื่องกลบตลบหล้า
ดูยิ่งแสนสมเพชเวทนา	ดังป่าช้าศพกลาดอนาถนอน
บ้างบาดแผลเหวอะหวะระดะดาษ	มือเท้าขาดครวญครางกลางสมร
ต้องหามกลับจับจุงพะยุงจร	แลสลอนล้นหลามสนามรณ
พอรุ่งสางแสงทองขึ้นผ่องฉัน	ต่อจากวันเการพประสพผล
คือฆ่าท้าวท๎รุบทปลิดปลดชนม์	และรี้พลปาณฑพต้องหลบลาญ
ธฤษฎทยุมน์โอรสท๎รุบทราช	คิดอาฆาตศัตรูผู้ประหาร
พระบิดาภูบดินทร์ถึงสิ้นปราณ	เธอเตรียมการแก้แค้นแทนบิดร
พอเสร็จสรรพขับพลเที่ยวค้นคว้า	ผู้ที่ฆ่าบิตุรงค์ผู้ทรงศร
/*214หวังจะฆ่าให้ม้วยด้วยพระกร	หรือไม่ก็ม้วยมรณ์ตามบิดา
พระภีมทราบความหมายจึงผายผัน	ยึดพระหัตถ์ตรัสบรรยายว่า
เธอเป็นเด็กอ่อนข้างทางปัญญา	จักสู้อาจารย์เฒ่าเขาอย่างไร
โท๎รณาจารย์ปานว่าภักษาหาร	อันแข็งกร้านหนืดเหนียวสุดเคี้ยวไหว
เขี้ยวเธอยังอ่อนนักจะหักไป	จงปล่อยให้ข้าเคี้ยวเพราะเขี้ยวทน
คือให้เราเข้าแทนแก้แค้นท่าน	เพื่อรำบาญให้ประจักษ์อีกสักหน
ผลักเจ้าชายให้กลับแล้วขับพล	บุกเข้ารณรบรากับอาจารย์
ทั้งสองข้างต่างชาญในการยุทธ์	เข้ารีบรุดรบร้าด้วยกล้าหาญ
ตะลุมบอนบุกบันประจันบาญ	เปนช้านานก็ไม่แพ้ลงแก่กัน
พระกฤษณ์เห็นรบไปก็ไร้ผล	เสียรี้พลเสียแรงผู้แข่งขัน
สองฝีมือยอดเยี่ยมต่างเทียมกัน	จำต้องหันหาเล่ห์เพทุบาย
จึงแนะนำทรงฤทธิ์ยุธิษเฐียร	ให้ผลัดเปลี่ยนเชิงรณคิดขวนขวาย
ใช้ปัญญาอิงแอบเป็นแยบคาย	แทนกำลังพลนิกายดังก่อนมา
ยุธิษเฐียรฟังคำแนะนำนี้	ภูบดีมิได้เห็นเช่นปรึกษา
ทรงเห็นเป็นอธรรม์ผิดจรรยา	ซึ่งจะพาเกียรติยศให้หมดไป
ที่ปรึกษาทั้งนั้นฟังบรรหาร	ทูลทัดทานชี้แจงแถลงไข
“เล่ห์กลการราญรอนแต่ก่อนไกล	ไม่มีใครถือว่าเป็นอาธรรม
นายทัพดีปรีชาย่อมสามารถ	เฉลียวฉลาดเล่ห์ลมล้วนคมขำ
รี้พลเป็นเพียงทุนหนุนประจำ	เพื่อให้ดำเนิรคล่องตามคลองการ
/*215ข้าบาทขอรับประกันด้วยมั่นจิตต์	ว่าไม่ผิดคลองธรรม์อย่างบรรหาร
ขอพระองค์จงได้ใฝ่พิจารณ์	ถึงความผิดคิดพาลแห่งไพรี
ล้วนกลโกงร้ายกาจอุบาทว์เหลือ	ไม่เอื้อเฟื้อใฝ่รักซึ่งศักดิ์ศรี
ให้เรารับยากแค้นแสนทวี	เรารบนี้เพื่อจักกู้ศักดิ์เรา
เพียงแต่ใช้เล่ห์กลประจญศึก	ก็ให้นึกบาปกรรมไม่ทำเขา
ถ้านึกเกรงศัตรูจักดูเบา	จะรบเอาอันใดเสียไพร่พล
ควรอ่อนน้อมไพรีเสียดีกว่า	ไม่ต้องพร่าชีพไพร่โดยไร้ผล
พระองค์ลืมแล้วกระมัง, เราหวังรณ	เพื่อดำกลกู้ธรรมให้ดำรง
การอธรรมซึ่งเขาเผาปราสาท	ถ่วงลูกบาศก์ด้วยจิตต์คิดประสงค์
ริบสมบัติให้สิ้น, หมิ่นพระองค์	กับอนงค์กฤษณาต่อหน้าคน”
ยุธิษเฐียรฟังคำที่ร่ำไข	รู้สึกให้ร้อนรุ่มทุกขุมขน
ด้วยความแค้นแน่นอัดกลัดกมล	อัสสุชลชุ่มเนตรเทวษทรวง
ทรงยืนงันนิ่งชะงักพระพักตร์ก้ม	กลั้นระทมหฤทัยอันใหญ่หลวง
ที่ปรึกษาภูบดินทร์สิ้นทั้งปวง	ต่างนึกล่วงรู้ประสงค์ว่าทรงยอม
จึงพร้อมกันใช้กลประจญศึก	ด้วยเลศลึกลับลี้วิธีอ้อม
เพื่อเอาชัยแก่ท่านอาจารย์จอม-	นักรบเลิศเพริศพร้อมวิชชาการ
ทันใดนั้นจึงพระภีมราช	เข้าพิฆาตเข่นฆ่าพญาสาร
ชื่อ ‘อัสวัตถามัน’ หากบันดาล	พ้องชื่อบุตรอาจารย์ผู้ร่วมใจ
พอช้างล้มเสียงร้องก้องสนั่น	ว่า “อัศวัตถามันชีพกษัย”
ต่างโจษกันลั่นอึงคะนึงไป	พอพวกไพรีทราบวาบกมล
/*216วิตกว่าบุตรชายท่านนายทัพ	ชีวิตดับหรือไฉนให้ฉงน
ต่างไปหาอาจารย์ออกลานลน	เล่ายุบลตามนัยที่ได้ยิน
โท๎รณาจารย์ฟังไขสงสัยล้น	ด้วยบุตรคนเดียวให้ใฝ่ถวิล
หวั่นวิตกอกดังจะพังภินท์	ถึงแก่สิ้นคิดอ่านการประจญ
เพื่อทราบแน่เนื้อความเที่ยวถามไต่	ไม่มีใครทราบแจ้งทุกแห่งหน
วางอาวุธวิ่งข้ามสนามรณ	มายังค่ายนายพลแห่งไพรี
ด้วยเชื่อว่าบพิตรยุธันเฐียร	ไม่พูดเพี้ยนผิดผวนสงวนศรี
ครั้นมาถึงท้าวไทไขวจี	ถามเรื่องที่พิศวงกะทรงธรรม์
“ข้าแต่ท่านผู้ทรงดำรงสัตย์	ไม่เคยตรัสเบี่ยงบิดให้ผิดผัน
ด้วยมีเสียงอึงอื้อเล่าลือกัน	ว่าอัศวัตถามันถูกฆ่าตาย
จะเป็นจริงหรือไฉนข้าใคร่รู้	โปรดเอ็นดูข้าเจ้า, เล่าขยาย
ข้าหวังว่าทรงธรรม์จะบรรยาย	ให้คลี่คลายสงกาข้าพระองค์”
ยุธิษเฐียรฟังความให้หวามหวั่น	เพราะถ้าบรรยายตามความประสงค์
ก็เสียข้างทางกลรณรงค์	พระจึงทรงตอบไปแต่ใจความ
ว่า “อัศวัตถามันดับขันธ์แน่”	โท๎รณะฟังพระกระแสร์ฤทัยหวาม
ไม่พักหวังตั้งหน้าพยายาม	จะซักถามเรื่องราวกะท้าวโท
คิดว่าบุตรตายแน่ไม่แปรผัน	ลาทรงธรรม์กลับมาหาช้าไม่
โทมนัสส์รัดรึงตรึงหัวใจ	หมดอาลัยที่จะอยู่เป็นผู้คน
ธฤษฎทยุมน์หนุ่มน่อยซึ่งคอยท่า	เห็นโท๎รณาจารย์ซบสยบย่น
ยืนดังหุ่นขุ่นใจไม่ใฝ่รณ	สมกมลแก้แค้นแทนบิดา
/*217จึงแผลงศรปราด ๆ สาดประหาร	ถูกอาจารย์ม้วนคว่ำคะมำหน้า
ดับสติดับขันธ์ดับปัญญา	ดับวิชชาเชี่ยวชาญการสงคราม
ดังดวงไฟไหววับแล้วดับวูบ	ศรีรรูปนอนพับทับสนาม
เสียงโยธีนี่นันก็พลันทราม	เหมือนทำความคารวะผู้ละชนม์
บัดนี้ทัพเการพสยบย่อ	ต่างรีรอเร่รับอยู่สับสน
ด้วยเสียผู้นายทัพบังคับพล	แต่ละคนเชี่ยวชาญการประจัญ
ลำดับนั้นองค์พระทุรโยธน์	มิได้โปรดนำพหลพลขันธ์
พลางเสด็จรีบมาหาพระกรรณ	แล้วทรงบัญชาให้นำไพร่พล
“พระกรรณเอ๋ย ! สงครามณยามนี้	ย่อมเข้าที่ใกล้วิบัติถึงขัดสน
ท่านผู้เดียวเชี่ยวชาญในการรณ	อาจประจญแก้กันอันตราย
พระภิษม์ผู้เลิศลือฝีมือรบ	อาจสังหาญปาณฑพแหลกสลาย
แต่ลำเอียงรักเขามือเท้าตาย	ไม่มุ่งหมายชิงชัยด้วยใจจริง
โท๎รณาจารย์การยุทธ์สุดประเสริฐ	ก็มาเกิดเห็นแก่ศิษย์ให้คิดกริ่ง
ด้วยรักศิษย์จิตต์ใจให้ประวิง	ไม่กล้าชิงชัย, กลับประคับประคอง
เป็นโชคดีนี่กระไรที่ได้ท่าน	ไม่มีการขาดตกข้อบกพร่อง
มีแต่สัตย์สุจริตน้ำจิตต์ปอง	กุ้เกียรติของเราคืนอยู่ยืนยง
จงนำทัพขับพลเข้ารณรบ	ตีปาณฑพให้กระจุยเป็นผุยผง
เพื่อเชิดชื่อวีรชาติผู้อาจอง	กู้เกียรติวงศ์เการพตลบไป”
พระกรรณฟังวาจาบัญชาตรัส	โสมนัสยินดีจะมีไหน
/*218กราบลงแทบบาทมูลแล้วทูลไท	“ข้าแต่พระภูวไนยนเรนทร
ข้าขอน้อมจิตต์กายถวายสัตย์	ปฏิบัติชิงชัยในสมร
ด้วยจงรักหนักแน่นไม่แคลนคลอน	จนชีวาตม์ขาดรอน, ในถิ่นรณ”
แล้วน้อมเกล้าลาพระทุรโยธน์	พระพักตร์โชติช่วงสียินดีล้น
ขับรถคึกฮึกใจนำไพร่พล	เจ้าประจญโจมตีไม่รีรอ
ชักรถรุนฝุ่นกลบตลบฟุ้ง	สะท้านทุ่งเปรี้ยง ๆ ด้วยเสียงล้อ
พร้อมรี้พลรนรุนหนุนชะลอ	เป็นที่ย่อแหยงสิ้นทั่วดินแดน
จิตต์พระกรรณนั้นมาดอาฆาตคิด	เอาชีวิตอรชุนด้วยครุ่นแค้น
ตั้งพระทัยใคร่ขยี้ให้บี้แบน	นี้เป็นแผนภาคต้นรณรงค์
อรชุนนั้นไซร้ก็ใฝ่ฝัน	ล้างพระกรรณเป็นวิธีที่ประสงค์
“เการพสิ้นวีรชาติผู้อาจอง	พระกรรณคงเหลืออยู่แต่ผู้เดียว
ถ้าพิฆาตฆ่าฟันพระกรรณได้	เการพไร้วีรชาติคงหวาดเสียว
ดังด้ายสี่เกลียวซึ่งเหลือหนึ่งเกลียว	ค่อย ๆ เหนี่ยวก็จะขาดพินาศลง”
ทั้งสองฝ่ายหมายขวัญกันฉะนี้	ต่างเข้าตีตามจิตต์คิดประสงค์
เมื่อนายทัพขับพลรณรงค์	ไม่ช้าตรงมาประจบกระทบกัน
ต่างสมมาดปราดใส่มิได้ละ	เสียงเอะอะอึกทึกพิลึกลั่น
ทหารดาพจาบจ้วงทะลวงฟัน	พวกหอกผันเผ่นโผนกะโจนแทง
พวกง้าวเงื้อง้าวฟาดเสียงฉาดฉับ	เสียงขวับๆ!หวือว่อน,พวกศรแผลง
ตะลุมบอนบุกบันประชันแรง	ต่างกำแหงต่อกำแหงแข่งประจัญ
พระกรรณโถมโหมหักดังจักรหมุน	อรชุนโหมหักดังจักรผัน
/*219ต่างบันดาลโทษะไม่ละกัน	ตัวต่อตัวพัวพันเพ่งผจญ
ต่างหันเหียนเปลี่ยนท่าเปลี่ยนอาวุธ	อุดตลุดรุกรับอยู่สับสน
จนสายัณห์ย่ำพลบสงบรณ	ด้วยฆ้องกลองกาหลบอกสัญญา
ทั้งสองข้างต่างขับพลกลับค่าย	คิดมุ่งหมายรบกันในวันหน้า
เพราะไม่เสร็จสมมาดตอาตมา	ยิ่งเพิ่มอาฆาตแค้นแสนทวี
พระทุรโยธน์ร้อนใจดังไฟสุม	นัดประชุมพร้อมกันขมันขมี
พอนายทัพนั่งครบสงบดี	ท้าวจึงมีบัญชาทรงหารือ
“ท่านเอ๋ย ! เรารบรับอย่างคับขัน	สิบหกวันล่วงไปมิใช่หรือ
เสียรี้พลกลศึกออกลึกลือ	ผู้มีชื่อเชี่ยวชาญก็ลาญชนม์
ดูเถิดเสียย่อยยับนับไม่ถ้วน	ทั้งนี้ล้วนเสียไปด้วยไร้ผล
มีแต่บ้าเลือดใส่เสียไพร่พล	จะมีชัยได้สักหน, ไม่เห็นเลย”
ทุรโยธน์รับสั่งมาทั้งนี้	เพราะว่ามีความในมิได้เผย
สิบสี่วันล่วงไปไม่สะเบย	มิได้เคยปลอดโปรงโล่งพระทัย
ถึงแม้ทัพเธอได้ชัยชะนะ	ก็ไม่ละล่มพรั่นคิดหวั่นไหว
ทรงร้อนตัวกลัวศัตรูจักกู้ชัย	เฝ้าฝักใฝ่ตรึกตรองคิดป้องกัน
ถ้าเกิดทุกข์ขลุกขลักขึ้นสักหน	พระกมลหมกมุ่นคิดหุนหัน
ว่านายทัพลำเอียงไม่เที่ยงธรรม์	ทรงแกล้งกลั่นกล่าวว่าสารพัตร
ติพระภิษม์โท๎รณะไม่ละลด	ว่ากบฏบากหนีไม่มีสัตย์
พอพระทัยในพระกรรณมั่นมนัส	มุ่งจะผลัดเปลี่ยนให้นำไพร่พล
อันที่แท้หฤทัยเธอไม่มั่น	ให้คิดหวั่นแต่ระแวงทุกแห่งหน
/*220เห็นผู้อื่นเหลวใหลดังใจตน	จึงร้อนรนรวนเรคิดเปรปรวน
พระองค์เป็นเช่นฉันไม้บรรทัด	สำหรับวัดเครื่องประกอบการสอบสวน
เมื่อบรรทัดไม่จริง, สิ่งทั้งมวล	ก็ผิดผวนไปทั้งนั้นไม่มั่นคง
แม้ของแท้แน่นอนไม่คลอนเคลื่อน	แต่เครื่องวัดเลื่อนเปื้อนก็พาหลง
ผู้สมัครรักธรรมควรจำนง	เสาะประสงค์เครื่องวัดที่ชัดจริง
พระกรรณฟังคำพระทุรโยธน์	ซึ่งได้โปรดตรัสถ้อยอย่างอ้อยอิ่ง
คงเห็นว่านายไพร่ใฝ่ประวิง	ไม่เข้าชิงชัยดังตั้งพระทัย
ซึ่งตรัสนี้มุ่งหมายให้นายทัพ	กราบทูลรับปฏิญญาณศาบานให้
เพื่อมิให้หนักหน่วงด้วยห่วงใย	เธอจึงไขวาจาทูลศาบาน
“ถ้าพรุ่งนี้อรชุนเข้ารุนรบ	จักเป็นศพแม่นมั่นอย่างบรรหาร
ไม่เช่นนั้นข้าบาทก็ขาดปราณ	อย่างอาจารย์โท๎รณะและพระภิษม์”
ทุรโยธน์ฟังคำที่ว่าขาน	ยินดีปานเธอได้ไปดุษิต
มั่นพระทัยในพระกรรณสำคัญคิด	ว่าจักสิทธิ์สมหวังดังกมล
ทรงอวยชัยให้พรแล้วจรกลับ	ด้วยหมดคับแคบคิดจิตต์ฉงน
เข้าประทมหลับสนิทปลิดกังวล	ตลอดจนรุ่งแจ้งแสงตะวัน
หมอกตลบกลบฟ้าเวลาเช้า	เสียงดุเหว่าวู้, ! จ้าไก่ป่าขัน
หอมดอกไม้ในป่าสารพัน	ส่งกลิ่นรัญจวนใจพวกไพร่พล
ทุรโยธน์ฟื้นองค์สรงสนาน	สุคนธ์ธารโปรยปรอยเป็นฝอยฝน
เสวยเสร็จทรงเครื่องเรืองสกนธ์	ขันรถรณยาตราพลากร
รถพระกรรณลั่นก้องท้องสนาม	รี้พลหลามล้วนหาญชาญูสมร
/*221พระศัลย์เป็นสารถีขับรี่จร	มีธงทิวปลิวสลอนเป็นหลั่นมา
มุ่งชิงชัยอรชุนด้วยครุ่นแค้น	ขับรถแล่นแลเล็งเที่ยวเพ่งหา
มาจนไกลไม่พบประสพตา	นึกไปว่าไพรีหลบลี้กาย
จึงกล่าวกับสารถี ดูซี! ศัลย์	ข้าศึกยั่นแหยงกลัวมุดหัวหาย
สารถียืนยันบรรยาย	ว่า “อรชุนชาติชายผู้ชาตรี
ยอมสามารถอาจหาญในการรบ	คงไม่หลบหลีกกายคิดหน่ายหนี
ท่านแหละควรเตรียมองค์ให้จงดี	ไม่นานกี่อึดใจคงได้พบ”
พระกรรณฟังทานทัดสะบัดพักตร์	เร่งให้ชักรถรุนฝุ่นตลบ
โกรธพระศัลย์บั่นบุกเข้ารุกรบ	ไม่ประสพอรชุนขุ่นพระทัย
ยุธิษเฐียรเห็นเหล่าพวกเการพ	ตีตลบล้ำหน้าเข้ามาใกล้
ทรงรถรบเร่งขับกองทัพชัย	ต้านทานไว้มิให้ล้ำรุกรำบาญ
พลนิษัทขัดขวางเข้ากางกั้น	แต่พระกรรณตีพ่ายกระจ่ายพล่าน
พ้นนิษัท, พลขันธ์พวกบัญจาล,	พระกรรณราญรบพ่ายกระจายเตียน
เลยบั่นบุกรุกรุดไม่หยุดหย่อน	ปะทะทัพภูธรยุธิษเฐียร
ขับพลพุ่งมุ่งรณไม่วนเวียน	ดังเสือร้ายหมายเพียรตะครุบวัว
ทั้งสองทัพขับพลเข้ารณรบ	ฝุ่นตลบแหล่งหล้าสีฟ้าหลัว
ต่างยุทธ์แย้งแทงฟันอยู่พันพัว	สะท้านทั่วถิ่นรณกลทำลาย
/*222ยุธิษเฐียรแผลงศรสะท้อนลั่น	ถูกพระกรรณถากไปทางไหล่ซ้าย
พระกรรณแผลงศรสนองมาต้องกาย	ธรรมบุตรเกราะกระจายจากพระองค์
ถึงกระนั้นบพิตรยุธิษเฐียร	ทรงพากเพียรต่อสู้ไม่ยู่ย่น
ม้าพระองค์ล้มดินลงสิ้นชนม์	ธงชัยป่นปี้ลงกลางสงคราม
รถพระองค์กงแยกแตกสลาย	เลยทะลายแหลกล้มจมสนาม
ทรงเผ่นลงพสุธาพยายาม	รบด้วยความบากบั่นไม่พรั่นภัย
จนต้องศรสำคัญพระกรรณแผลง	โลหิตแดงดาษโซมชะโลมไหล
พระกายสั่นรัวริ้วหวิวพระทัย	ถึงแก่ไพร่พลหลามเข้าหามมา
ถึงค่ายต่างวางองค์ลงบนแท่น	ต่างเผ้าแหนฟูมฟักรีบรักษา
ชำระแผลแก้กันน้ำมันทา	จนราชาฟื้นองค์ทรงสบาย
แต่พระองค์ทรงแค้นแน่นมนัส	ให้ทรงอัดอั้นอยู่ไม่รู้หาย
ประทมแผ่แน่นิ่งไม่ติงกาย	ด้วยระคายขัดข้องหมองพระทัย
พระองค์พ่ายไพรีคราวนี้นั้น	เป็นสำคัญยิ่งล้นกว่าหนไหน
ไม่ใช่ท้าวอ้อยอิ่งเรื่องชิงชัย	และไม่ใช่ท้าวขลาดหวาดกมล
ไม่ใช่เจ็บบาดแผลถึงแน่นิ่ง	เป็นเพราะยิ่งตรึกตรองยิ่งหมองหม่น
ความแค้นกับความเศร้าเข้าระคน	ให้จุมพลหลับเนตรเทวษตรม
อรชุนรบราญอยู่ด้านหนึ่ง	พอทราบซึ่งข่าวศาส์นปานจะล้ม
รีบผละจากชิงชัยใจระทม	ให้ผู้รองอยู่ระดมรบไพรี
เดิรตัวสั่นหวั่นใจเข้าในค่าย	รีบผันผายเร็วพลันขมันขมี
เข้าเฝ้าองค์เชฎฐาไม่ช้าที	พอถึงทำอัญชลีตะลึงลาน
/*223ยุธิษเฐียรทรงถามด้วยความขุ่น	“อรชุนหรือใครไฉนท่าน
ฆ่าอ้ายกรรณแล้วหรือยังขอฟังการณ์	เร็ว! จงขานบอกฉันให้ทันที”
อรชุนคลาไคลเข้าไปชิด	และพระกฤษณ์ตามไปถึงในที่
อรชุนพลันทูลมูลคดี	“ข้าบาทนี้คือพระอรชุน
อันพระกรรณนั้นไซร้มิได้ฆ่า”	ฝ่ายพระกฤษณ์เกรงว่าจะเฉียวฉุน
ครั้นเห็นว่าพระองค์ยังงงงุน	พระทัยขุ่นแค้นอย่มิรู้วาย
จึงบอกใบ้อรชุนกระตุ้นหลัง	เพื่อให้ยั้งหยุดคำพร่ำถวาย
แล้วชิงทูลทรงธรรม์บรรยาย	หวังให้คลายขุ่นแค้นแน่นกมล
“อรชุนวุ่นราญอยู่ด้านหนึ่ง	ไม่ทราบซึ่งท้าวไทเพราะไกลล้น
ครั้นทราบเรื่องภูธรจึงร้อนรน	รีบมาเฝ้าจุมพลเพราะห่วงใย”
ยุธิษเฐียรทรงฟังยิ่งคั่งขุ่น	ทรงเฉียวฉุนพ้อว่าไม่ปราศรัย
“อรชุน! เธอเป็นไปเช่นไร	จึงมีใจขลาดเป็นเช่นสตรี
เธอแต่งกายโอ่อ่าถืออาวุธ	เป็นนักยุทธ์สารพัตร, แต่บัดสี
ที่ย่นย่อท้อใจเกรงไพรี	มิควรที่แต่งกายเป็นฝ่ายรณ
จงวางศรทิพย์เธออย่าเห่อถือ	อยู่กับมือท่านไปก็ไร้ผล
จงมอบให้ใครเขาเข้าประจญ	แล้วจงด้นหนีให้พ้นภัยพาล
ไปซุกซอนนอนหลับระงับขลาด	ให้อ้ายชาติชั่วช้ามันมาผลาญ
ซึ่งมิตรญาติย่อยยับอัประมาณ	ปล่อยอ้ายพวกอันธพาลมันมีชัย”
อรชุนฟังคำธร่ำตรัส	สารพัตร์พ้อว่าไม่ปราศรัย
เหยียดเธอเป็นเช่นอย่างคนห่างไกล	ซึ่งมิใช่พี่น้องร่วมท้องกัน
/*224แสนพิโรธร้อนใจดังไฟสุม	เอามือกุมด้ามกระบี่ขมีขมัน
ลืมสังเกตเชฏฐาตาเปนมัน	พระองค์สั่นชักกระบี่ต่อพี่ชาย
พระกฤษณ์เห็นอรชุนโกรธงุ่นง่าน	มีอาการวิปลาสเกินคาดหมาย
เกรงจะก่อเกิดเรื่องเคืองระคาย	จึงยุดกายอรชึนกระตุ้นองค์
กระซิบให้เอากระบี่สวมที่ฝัก	แล้วทรงตักเตือนใจที่ใหลหลง
ทันใดจึงอรชุนหายงุนงง	พักตร์ซีดทรงอับอายบรรยายทูล
“ขอพระองค์ทรงโปรดยกโทษข้า	ซึ่งหยาบช้าดูหมิ่นนรินทร์สูร
ด้วยบันดาลโทษะเพิ่มประมูล	เข้าพอกพูนพาหลงงุนงงไป”
ธรรมบุตรยุดหัตถ์ตระหวัดสอด-	พระกรกอดน้องชายบรรยายไข
“พี่ไม่เอาโทษน้องอย่าหมองใจ	ลองพระทัยน้องดอกจะบอกตรง
น้องมิได้มีผิดสักนิดหนึ่ง	พี่แหละขึ้งขุ่นจิตต์คิดประสงค์
จะแก้แค้นไพรีมีจำนง	เพื่อยุยงยั่วให้ชิงชัยแทน
ขอโทษพี่ที่หยาบจ้วงจาบเจ้า	ด้วยร้อนเร่าอารมณ์ระทมแสน
เจ้าจงออกต่อตีให้บี้แบน	เพื่อแก้แค้นพี่ยาในครานี้
พี่ขออวยพรให้ได้สวัสดิ์	เพิ่มพิพัฒน์ไพบูลย์จรูญศรี
จงพิฆาตฆ่าฟันประจัญตี	พวกไพรีราบสิ้นทุกถิ่นทาง”
อรชุนฟังไท้พิไรตรัส	น้ำเนตรหยัดหยดย้อยอยู่พร้อยพร่าง
ทูลด้วยเสียงสั่น, แสนแค้นระคาง	“ข้าขออ้างปฏิญาณศาบานตน
ข้าขอสวมเกราะนี้ไม่มีปลด	กว่าจะหมดสิ้นกิจสัมฤทธิผล
คือฆ่าอ้ายกรรณให้บรรลัยชนม์	พระจุมพลจงเห็นเปนพะยาน”
/*225พลางอำลาไท้ออกมานอกค่าย	ขึ้นรถร่ายรี่ไปด้วยใจหาญ
ขับพลเข้าตีฝ่าหน้ากะดาน	เสียงสะท้านถิ่นยุทธ์เพียงทรุดโทรม
พระกรรณเห็นอรชุนเข้ารุนรุก	ขับรถบุกบันฝ่าเข้าถาโถม
พลสองข้างต่างกรูเข้าจู่โจม	ต่างหักโหมห้ำหั่นประจัญบาน
สองนักยุทธ์, ยุทธ์ปะทะไม่ละลด	สองเผยยศ, ยศอย่างทางทหาร
สองนักรบ, รบร้ากันมานาน	สองนักรณ, รณการต่างเทียมกัน
ครั้งนี้ต่างหมายยุทธ์อย่างสุดฤทธิ์	มิได้คิดชีวาตม์ขยาดยั่น
ต่างแผลงศรสาดส่งดูยงยรร	ต่างป้องกันศรแสงแผลงประจญ
ลูกศรแห่งอรชุนหนุนสะพรั่ง	ส่งเสียงดังหวือ! มาเป็นห่าฝน
ถูกเการพนายไพร่บรรลัยชนม์	ล้มกลิ้งกล่นกลาดพื้นออกดื่นไป
ศรพระกรรณพรูพรั่งเข้าสังหาร	ปาณฑพลาญชีพยับไม่นับได้
สำเนียงศรศักดิ์สิทธิ์ฤทธิไกร	สนั่นไหวว่อนหวือ! อยู่อื้ออึง
อรชุนวุ่นแผลงซึ่งแสงศร	จนสายกร่อนแผลงปราดก็ขาดผึง
พัลวันงันงกตกตะลึง	ทันใดจึงร้องขอต่อพระกรรณ
เพื่อหยุดรอพอผ่อนซ่อมศรได้	ตามแบบในกาลก่อนเคยผ่อนผัน
คือต่างไม่หักโหมโจมประจัญ	ข้าศึกอันเสียท่าไร้อาวุธ
แต่พระกรรณนั้นจ้องปองพิฆาต	ได้โอกาสแผลงศรไม่หย่อนหยุด
ไม่ต้องพักฝักใฝ่วินัยยุทธ์	ใฝ่แต่รุดรีบราญเพื่อผลาญชนม์
อรชุนเชี่ยวชาญการสมร	หลบลูกศรวุ่นว้าโกลาหล
/*226พระกฤษณ์ก็ไวว่องทำนองรณ	ขับรถวนเวียนหันป้องกันนาย
ต่างหลีกหลบไพรีซึ่งตีต้อน	จนซ่อมศรเสร็จสมอารมณ์หมาย
ก็ขับรถรี่รุกบุกตะกาย	ดังลมร้ายพัดวู่เข้าจู่โจม
ต่างบันดาลโทษะเข้าประชิด	สำแดงฤทธิ์แรงกล้าเข้าถาโถม
สำเนียงขับรถศึกดังครึกโครม	สำเนียงโทรมศรศรีดังนี่นัน
ทั้งสองข้างต่างชาญในการรบ	ทั้งหลีกหลบล่อลองผยองผัน
จนอ่อนใจไม่แพ้ลงแก่กัน	ขับรถหันหาช่องจ้องประจญ
รถพระกรรณเกิดพล้ำถลำหล่ม	ลูกล้อจมเอียงข้างอยู่กลางหน
พระกรรณจึงร้องขอให้รอรณ	ตามยุบลแบบบทกฎสงคราม
พระกฤษณ์เห็นเป็นท่าจึงว่าขาน	“โอ้! ผู้ชาญชิงชัยในสนาม
ท่านก็มีเกียรติยศปรากฏนาม	ท่านเห็นงามอย่างไรไฉนกัน
อรชุนขอผ่อนซ่อมศรเขา	ท่านกลับเข้าราญรอนไม่ผ่อนผัน
มุ่งประหารด้านดื้อไม่ถือธรรม์	เอาเป็นอันเลิกธรรมทางรำบาญ
ยามท่านพลาดพลั้งเพลียลงเสียท่า	กลับยื่นหน้าพื้นธรรมมาร่ำขาน
ท่านถือธรรมยามเพลียจะเสียการณ์	ยามโอฬารละธรรม์ไม่ผันยล
โกงสะการิบทรัพย์ขับเจ้าของ	นั่นหรือคลองธรรมเลิศประเสริฐผล
ประจานเจ้ากฤษณาต่อหน้าชน	นั่นหรือคนมีธรรมอันอำไพ
อภิมันยุตาย, อุบายท่าน	รุมกันผลาญเด็กผู้เดียวน่าเสียวไส้
โดยไม่มีบาดหมางแต่อย่างไร	นั่นหรือใฝ่รบอย่างหนทางธรรม์”
พระกรรณฟังทรงฤทธิ์พระกฤษณ์ไข	ละอายใจจนงงพระองค์สั่น
/*227โจนจากรถรี่รุกบุกประจัญ	โทษะบันดาลกลุ้มเข้ารุมจิตต์
อรชุนได้ช่องดังปองหมาย	ชักศรทิพย์พาดสายหมายชีวิต
แล้วแผลงลงตรงเศียรไม่เพี้ยนผิด	ถูกอมิตรล้มผางลงกลางแดน
พระกายสั่นริกอยู่สักครู่หนึ่ง	แล้วทะลึ่งเลยชักพระพักตร์แหงน
สิ้นชีวิต, สิ้นกอบการตอบแทน	หมดเคืองแค้นคิดหมายทำร้ายใคร
บทที่ ๑๖ อวสานแห่งสงคราม
/*228เมื่อพระกรรณสิ้นชนม์พลทหาร	ต่างพลุกพล่านพากันคิดหวั่นไหว
ต่างหลบหลีกปลีกตนให้พ้นภัย	ทั้งนายไพร่มิได้อยู่เป็นหมู่กอง
จึงท่านกฤปาจารย์ชาญฉลาด	เห็นพลขาดนายพลย่นสยอง
ควรจักมีนายคุมช่วยคุ้มครอง	หาไม่ผองเการพจักสบภัย
จึงเข้าไปทูลพระทุรโยธน์	“ประทานโทษข้านี้ขอชี้ไข
เวลานี้พระกรรณก็บรรลัย	กองทัพให้ขัดสนคนสำคัญ
ธรรมดารี้พลพหลหาญ	ถึงชำนาญยุทธ์แย้งแข็งขยัน
ถ้าขาดนายควบคุมคอยคุ้มกัน	ก็เป็นฉันโจรในไพรพนม
เปนช่องให้อรชุนเข้ารนรุก	ไม่มีขลุกขลักจิตต์สนิทสนม
จะถางเล่นเช่นหญ้าด้วยพร้าคม	เราต้องล้มแหลกแท้เป็นแน่นอน
เลือดเนื้อก็พอการประมาณหมาย	ที่สองฝ่ายเสียไปในสมร
ถ้าสู้ไปวงศ์ญาติคงขาดรอน	ควรผันผ่อนยอมแพ้เห็นแก่วงศ์
ยุธิษเฐียรคงให้อภัยโทษ	และคงโปรดปรานตามความประสงค์
ด้วยท้าวเธอทรงธรรม์อันมั่นคง	พระทัยทรงเมตตาและการุณย์”
ทุรโยธน์ฟังว่าบัญชาตอบ	ท่านกล่าวกอบด้วยธรรม์ไม่หันหุน
ถูกทำนองคลองชอบขอขอบคุณ	เพื่ออุดหนุนให้มีไมตรีกัน
/*229ท่านได้ไกล่เกลี่ยเรามาเก่าแก่	แต่เหลือแก้ไขคิดให้บิดผัน
เพราะเป็นการเลยล้ำจะจำนรรจ์	ให้เราหันเหหาสามัคคี
ยุธิษเฐียรหรือจะคิดเปนมิตรด้วย	มีแต่ช่วยฉุดคร่าห์ไปหาผี
ภีมผู้ลั่นวาจาจะฆ่าตี	หรือจะมีจิตต์อ่อนกลับถอนคืน
อรชุนครุ่นแค้นทดแทนบุตร	ไหนจะหยุดยั้งโกรธอันโหดหืน
เขาอาฆาตแค้นจิตต์ดังพิษปืน	ซึ่งจะขืนข่มได้เห็นไม่มี
ถึงเขายอมหยุดรบสงบศึก	เรายังนึกข้องขัดด้วยบัดสี
ข้าเจ้าไม่ด้านไปไขวจี	โดยมิได้ใยดีแก่ญาติเรา
ซึ่งได้พามาตายมากมายนัก	แล้วไม่พักแก้แค้นทดแทนเขา
หรือจะนั่งนิ่งขรึมทำซึมเซา	ไม่ฟังเขาร้องแซ่ให้แก้แค้น
ประการหนึ่งข้าเจ้าเผ่ากษัตริย์	จะยกหัตถ์อัญชลีบัดสีแสน
ชนทั้งปวงล่วงรู้จะดูแคลน	ร้ายกว่าต้องแตกแตนหรือวายปราณ
คนนำทัพต่อไปให้พระศัลย์	ผู้ราชันมัทรราษฎร์ซึ่งอาจหาญ
เป็นนายทัพแทนพระกรรณประจัญบาน	ไม่ยอมกรานกราบก้มประณมกร
ทหารเราเหลืออยู่แม้ผู้หนึ่ง	อย่าคะนึงว่าจะพ่ายลดสายศร
ขอสู้จนชีวาตม์จะขาดรอน	เพื่อไว้เกียรติกำจรทั่วแดนไตร”
เมื่อพระกรรณบรรลัยในสนาม	บังเกิดความหม่นหมองไม่ผ่องใส
แก่เการพทั่วหน้าไม่ว่าใคร	ทั้งนายไพร่พรั่นท้อย่อกมล
แต่ปาณฑพครบครันต่างหรรษา	เหมือนผักหญ้าชื่นฉ่ำด้วยน้ำฝน
ไม่หลับนอนผ่อนพักเลยสักคน	โกลาหลเหิมหรรษ์สนั่นไป
/*230แต่นายทัพทั่วผู้ไม่ดูหมิ่น	เกรงไพรินซึ่งแพ้จักแก้ไข
เข้ารบรับกลับฟื้นเพื่อคืนชัย	ถึงวันใหม่เตรียมรบเสร็จครบครัน
ได้เวลาคลาพลพหลหาญ	ไม่ช้านานพบกับทัพพระศัลย์
นำเการพแก้แค้นแทนพระกรรณ	เข้าประจัญโจมตีทวีคูณ
ถึงปาณฑพใฝ่ใจไม่ประมาท	เห็นอาฆาตไพรินไม่สิ้นศูนย์
แต่ยังคิดผิดพลาดขาดคำนูณ	เรื่องไพรีเพิ่มพูนพลไกร
แต่พอเห็นศัตรูเข้าสู้รบ	ดังน้ำถั่งหลั่งลบเหลือวิษัย
เจ้าปาณฑพสี่องค์พะวงใจ	กลัวศึกใหญ่โจมตีพระพี่ยา
จึงล้อมองค์ทรงฤทธิ์ยุธิษเฐียร	ป้องกันเสี้ยนศึกอยู่ดูรักษา
มิให้ทัพพระศัลย์บุกบั่นมา	เข้ารบรารุมองค์พระทรงธรรม
ยุธิษเฐียรเห็นน้องคุ้มครองไท้	เพราะเกรงไพรีบุกรุกถลำ
จึงตรัสขอให้พระองค์ได้ทรงนำ	พลเข้ารำบาญแก้ที่แพ้มา
“พระน้องเอ๋ย ! ฟังคำพี่ร่ำขาน	น้องทำการสมมาดปรารถนา
ต่างชิงชัยได้ชื่อเลื่องลือชา	แต่พี่หาสมไม่, น่าใคร่อาย
ทีนี้พี่ขอรับทัพพระศัลย์	เพื่อแก้กันเกียรติยศที่หดหาย
‘สาต๎ยกี’ คุมพหลพลนิกาย	กองทัพฝ่ายปีกขวารักษาการ
ปีกซ้ายธฤษฎทยุมน์ควบคุมทัพ	ให้ภีมรับทัพหน้าโยธาหาญ
ทัพหลังให้อรชุนหนุนรำบาญ	ทัพหลวงพี่ว่าขานเป็นกองกลาง
/*231จัดดังนี้แม้ว่าอุตสาหะ	คงชะนะแน่ชัดไม่ขัดขวาง
จงพวกเราเอาธุระอย่าละวาง	จะสมอย่างปรารถนาในครานี้”
ต่างรับราชบัญชารีบมาจัด	ตามดำรัสเร็วพลันขมันขมี
ครั้นครบเสร็จพร้อมกันประจัญตี	รุกไพรีรามรุมตะลุมบอน
เสียงสนั่นหวั่นไหวมิได้ว่าง	ทั้งสองต่างห้าวหาญชาญสมร
เข้ายุทธิ์แย้งแข่งขันประชันกร	แลสลอนล้นหลามสนามรณ
ธรรมราชรักษาวาจาไท้	ซึ่งตรัสไว้แน่นอนในตอนต้น
ทรงรบรากล้าหาญและทานทน	ก็สบผลดังตรัสในบัดใจ
คือพระองค์นำหน้าโดยกล้าหาญ	พาจิตต์ปาณฑพมั่นไม่หวั่นไหว
ต่างตั้งพักตร์หักเข้าเพื่อเอาชัย	ทั้งนายไพร่พร้อมพรั่งประดังตี
การรบกันวันนี้เป็นที่สุด	วิธียุทธิ์สับสนก้นป่นปี้
ต่างประจัญบั่นบุกเข้าคลุกคลี	เท่าธุลีฟุ้งกลบตลบไป
ท่านแม่ทัพขับพลประจญสู้	ดังลมกล้าบ้าหมูสนั่นไหว
ข้างหน้าทัพสับสนพลไกร	เข้าชิงชัยชุลมุนอย่างรุนแรง
พระศัลย์กับบพิตรยุธิษเฐียร	ต่างพากเพียรรบร้าด้วยกล้าแข็ง
ต่างยรรยงองอาจไม่พลาดแพลง	ทั้งสองแผลงศรสาดพิฆาตกัน
ศรแห่งองค์ธรรมราชสาดดังฝน	ต้องรี้พลไพร่นายฝ่ายพระศัลย์
ต่างล้มตายพ่ายหนีอยู่นี่นัน	ปาณฑพพลันได้ทีตีระดม
ธงชัยแห่งพระศัลย์สะบั้นหัก	องครักษ์ถูกศรลงนอนล้ม
พลเการพแตกพล่านเที่ยวซานซม	ไม่ประสมกันได้ทั้งไพร่นาย
/*232ฝ่ายพระศัลย์ขันสู้อยู่ครู่หนึ่ง	ต้องศรถึงชีวาตม์ขาดสลาย
ข้างปาณฑพได้ทีตีกระจาย	สังหารฝ่ายไพรีไม่มีละ
สนามรณกลว่าโรงฆ่าเนื้อ	อนาถเหลือแลพบศพระกะ
ทั้งม้าช้างต่างล้มจมปะทะ	รถทำลายรายระสนามรณ
พลทหารปาณฑพเข้ารบรุด	อุตลุดฟันฝ่าโกลาหล
พระภ๎ราดาห้าไท้นำไพร่พล	ไล่ประจญศัตรูอยู่เป็นควัน
เข้าหวดซ้ายป้ายขวาฆ่าพิฆาต	แขนขาขาดคอขาดน่าหวาดหวั่น
สหเทพโถมปราดเข้าฟาดฟัน	ศกุนิโกงพะนันถึงวายปราณ
พระภีมผู้ทรงตระบองจ้องพิฆาต	ตีทุศศาสน์ล้มผางลงกลางย่าน
ตัดศีรษะดื่มเลือดแก้เดือดดาล	ร้องว่า “หวานนี่กระไร,สมใจกู”
พลเการพตายยับไม่นับได้	ที่เหลือใจจิตต์ฝ่อไม่ต่อสู้
ทุรโยธน์รู้ชัดว่าศัตรู	จักเข้าจู่จับคร่าไปฆ่าฟัน
พระองค์เดียวโดดออกนอกสนาม	พยายามหลบลี้ขมีขมัน
ทรงบั่นบุกซุกซ่อนจรจรัล	พระหัตถ์นั้นทรงคทารีบคลาไคล
ถึงหนองน้ำใหญ่กว้างอยู่ขวางหน้า	ไม่รู้ว่าจักด้นไปหนไหน
เกรงศัตรูตามทันหวั่นพระทัย	ด้วยไม่ไกลกับสนามสงครามนัก
จึงลงซ่อนศัตรูอยู่ในน้ำ	แล้วทรงดำเข้าหาพุ่มหญ้าผัก
ด้วยคิดว่าข้าศึกหายคึกคัก	แล้วจึงจักหลบลี้ค่อยหนีภัย
ต่อนี้เหล่าเการพสยบย่น	ยอมจำนนศัตรูไม่สู้ไหว
ปาณฑพตีแตกยับทุกทัพไป	ทั้งนายไพร่ล้มตายลงก่ายกัน
/*233เการพรณหนนี้เป็นที่สุด	ต่างยงยุทธ์ยิ่งยวดอย่างกวดขัน
จนเสียหายนายทัพนับอนันต์	เหลืออัศวัตถามันกับสองนาย
คือท่าน ‘กฤปาจารย์’ ชาญวุฑฒิ	และ ‘เกียรติวรมัน’ สามสหาย
เห็นสู้ไปไม่รอดคงวอดวาย	จึงยอมพ่ายปาณฑพไม่รบรา
ฝ่ายทหารปาณฑพสิ้นรบแล้ว	ต่างผ่องแผ้วพร้อมกันเพิ่มหรรษา
ต่างกลับค่ายสรวลเสเสียงเฮฮา	แต่ราชาธรรมบุตรสุดระทม
ด้วยพระองค์ทรงคิดชีวิตญาติ	น่าอนาถนึกไปดูไม่สม
ที่มีชัยน้อยหนึ่งไม่พึงชม	เพราะญาติล้มแทบศูนย์ประยูรวงศ์
ระหว่างเขาเบิกบานโองการว่า	“เออ ! ตูข้าเจ้าคิดพิศวง
ด้วยมีชัยไร้เหล่าพวกเผ่าพงศ์	เป็นราชันย์ยรรยงแห่งผีตาย”
มีผู้ทูลข่าวพระทุรโยธน์	ซึ่งได้โลดหลบลี้แล้วหนีหาย
ว่าอยู่ในหนองน้ำงำพระกาย,	ทรงฟังคลายทุกข์ถมระทมทรวง
แต่มิได้หมายจับมาสับฆ่า	ปรารถนาตัดศึกสิ้นนึกห่วง,
หมายขอคืนอินทรปรัสถ์ดำรัสทวง	ไม่หมายล่วงโลภรัฐหัสดิน
ตั้งพระทัยเผื่อแผ่เห็นแก่ญาติ	เพื่อให้ราชตระกลไม่ศูนย์สิ้น
พาสี่น้องคลาไคลดังใจจินต์	ไปยังถิ่นหนองนั้นในทันใด
เที่ยวค้นรอบสอบสวนทวนตลบ	ก็ไม่พบพานองค์ให้สงสัย
ยุธิษเฐียรเรียกร้องกึกก้องไป	ตะโกนให้ทราบความแต่ตามตรง
ทุรโยชน์ฟังว่าไม่กล้าขาน	เกรงเป็นการลวงล่อแต่พอหลง
/*234ครั้นได้ฟังวาจาท้าพระองค์,	ให้ประจญรณรงค์ตัวต่อตัว
จึงร้องบอกออกมาว่า “ข้านี้	มอบบุรีหัสดินทุกถิ่นทั่ว
ข้าขอไปไพรสัณฑ์ไม่พันพัว	ถือศีลชั่วชีวิตนิจจกาล
ธรรมบุตรบอกว่า “ตัวข้าเจ้า	จักไม่เอาสมบัติพัสถาน
โดยไม่มีโชคชัยได้รำบาญ	ให้เจ้าของแหลกลาญในสงคราม”
ทุรโยธน์ตอบว่า “ถ้าฉะนั้น	จงให้สัญญาเราเข้าสนาม
ตัวต่อตัวแล้วข้าพยายาม	ท่านยอมตามสัญญาหรือว่าไร?”
ธรรมบุตรรับพลันด้วยพรรษา	ยืนคอยข้าศึกอยู่เป็นครู่ใหญ่
ทุรโยธน์รีรอด้วยท้อใจ	ไม่ขึ้นไปรบกันตานสัญญา
พระภีมเห็นช้านานบันดาลโกรธ	จึงร้องเร่งทุรโยธน์ออกไปว่า
“ถ้ายังทำบึกบึนไม่ขึ้นมา	จะไปคร่าห์คอคุมเช่นกุมภีล์”
ทุรโยธน์โกรธแค้นแน่นอุระ	ขึ้นจากสระเร็วพลันขมันขมี
ภีมหัวร่ององันในทันที	ด้วยเห็นพักตร์ภูบดีเปื้อนโคลนตม
พระทุรโยธน์โกรธจัดตรัสแถลง	“กูจะแปลงดวงหน้าให้สาสม
หน้าหัวร่อนั้นจักชักระทม	เป็นหน้าตรมตรอมใจในมิช้า”
ภีมผู้ตั้งปฏิญญาณศาบานไว้	ขอตีให้สมมาดปรารถนา
แกว่งตระบองจ้องเพ่งเขม็งตา	ทั้งสองรารบรุกอย่างคลุกคลี
ยงต่อยงยุทธ์แย้งกำแหงหาญ	ชาญต่อชาญเชิงรณไม่ร่นหนี
โกรธต่อโกรธเกรี้ยวกราดเข้าฟาดตี	พระพักตร์มีเลือดฝาดออกดาษแดง
ต่างต่อยุทธ์รุทรร้ายดังควายป่า	มีดวงตาโพลงพราววะวาวแสง
/*235ทันใดภีมตีพลั้งกำลังแรง	เลยพลาดแพลงพล้ำลงพระองค์เซ
ทุรโยธน์ฟาดผางลงกลางเศียร	พระภีมเจียนล้มหงายพระกายเห
แต่ยั้งได้ไม่ซวนถึงปรวนเปร	สมคะเนได้ทีกลับตีปึง !
ถูกทุรโยธน์ที่ขาสะบ้าหลุด	พอกายซุดตีซ้ำลงต้ำผึง
พระทุรโยธน์ล้มคว่ำขะมำตึง	ครั้งนี้ถึงที่สุดยุทธการ
พระภีมพิศเพ่งดูศัตรูล้ม	เป็นการสมปฏิญญาที่ว่าขาน
พลางรำรอบทุรโยธน์โลดทะยาน	ออกอุทานวาจาแกว่งอาวุธ
นี่แหละคือบาดแผลที่แก้แค้น	เพื่อทดแทนเท๎ราปทีถึงที่สุด
ยุธิษเฐียรเห็นน้องลำพองยุทธ์	ตรัสให้ฉุดภีมไปเสียไกลกัน
เพื่อมิให้ทุรโยธน์พิโรธแค้น	ด้วยภีมแค่นไค้เคาะพูดเยาะหยัน
พอภีมออกนอกวง, จึงทรงธรรม์	คุกเข่าลงทรงบรรยายความ
ท่านเป็นนายข้าเจ้าขอเคารพ	ที่ปาณฑพจ้วงจาบทำหยาบหยาม
เพราะท่านไม่เมตตาพาสงคราม	ให้ลุกลามแหลกลงทั้งวงศ์วาน
แต่พระวาจาไท้ไร้ประโยชน์,	ทุรโยธน์เนตรหลับดับสังขาร
หมดทราบถ้อยมธุรสพจมาน	หมดเห็นการคุกเข่าด้วยเคารพ
หมดรู้สึกนึกชอบหรือขอบจิตต์	หมดชีวิตทั้งร่างเป็นอย่างศพ
กลิ้งอยู่กลางปฐพีในที่รบ	นับว่าจบแข่งขันประจัญบาน
พอถึงยามสนธยาเวลาพลบ	ฝ่ายเการพนายทัพกับทหาร
ที่ยังไม่สิ้นชนม์ก็ลนลาน	มาทำการเคารพพระศพนาย
ต่างมีความโศกเศร้าให้เหงาหงอย	น้ำเนตรย้อยหยดอยู่ไม่รู้หาย
/*236ต่างเซาซบนพไหว้อยู่ใกล้กาย	บรรยายทูลลาด้วยอาลัย
ในราตรีที่สุดการยุทธ์นั้น	อัศวัตถามันแสนหม่นไหม้
แค้นพระธฤษฏทยุมน์กลุ้มพระทัย	ที่เธอได้เข่นฆ่าบิดาตน
ชวนเกียรติวรมะ, กฤปะ, ผู้	ยังเหลืออยู่สามนายคิดขวายขวน
พอยามดึกกองทัพต่างหลับกรน	เข้าค่ายค้นไพรีที่จำนง
ฆ่าพระธฤษฏทยุมน์ด้วยคุมแค้น	ตายคาแท่นบรรทมสมประสงค์
ศิขัณฑินหลับอยู่ไม่รู้องค์	ก็เข้าปลงชีพไท้เมื่อไสยา
แล้วฆ่าห้าพระกุมารบุตรปาณฑพ	ผู้สมภพจากวนิตกฤษณา
หิ้วเศียรห้าพระกุมารทะยานมา	วางไว้หน้าร่างกายศพนายตน
ฆ่ารี้พลมากมายแล้วพ่ายหนี	เที่ยวหลบลี้ซ่อนเร้นไม่เห็นหน
/*237ฝ่ายปาณฑพ, เช้าตรู่เห็นผู้คน	ล้มตายกล่นเกลื่อนอยู่จึงรู้ความ
สงสารเจ้าเท๎ราปทีทวีทุกข์	นางแสนขุกแค้นเจ็บดังเหน็บหนาม
พระปาณฑพภัสดาพยายาม	ตรัสห้ามปรามโลมเล้าเอาพระทัย
นางไม่คลายหายแค้นด้วยแสนเศร้า	เหลือบรรเทาทุกข์ทนพ้นวิษัย
พระภีมกับอรชุนต่างขุ่นใจ	ออกตามไพรีทั่วได้ตัวมา
แต่เห็นเป็นบุตรครูจึงสู้อด-	พระทัยงดโทษไว้มิได้ฆ่า
แต่ริบแก้วทำขวัญกัลยา	ให้นางคลาคลายโกรธยกโทษทัณฑ์
ครั้นเสร็จการรณรงค์จึงปลงศพ	แห่งนักรบไพร่นายทำลายขันธ์
ทั้งสองข้างต่างกลุ้มประชุมกัน	ล้วนโศกศัลย์ทั่วหน้าต่างอาลัย
ยกศพสู่เชิงตะกอนสลอนสลับ	ตามลำดับเจ้านายรายไสว
จัดตามยศลดหลั่นเรียงกันไป	ถึงศพไพร่รวมสุมเปนกลุ่มกัน
ศพที่หนึ่งศพพระทุรโยธน์	ตบแต่งโชติช่วงเชิดงามเฉิดฉัน
ครั้นจัดแจงแต่งศพขึ้นครบครัน	คอยทรงธรรม์ธฤตราษฎร์ลีลาศจร
ป่างพระจอบหัสดินปิ่นสถาน	กับนางคานธารีศรีสมร
/*238ทราบข่าวนี้ชีวิตแทบปลิดรอน	ทรวงสะท้อนทุกข์ถมตรมพระทัย
สงสารบุตรร้อยองค์ทรงพินาศ	สงสารราชนารีศรีสะใภ้
ซึ่งพลัดพรากภัสดาผู้ยาใจ	ต่างร่ำไห้โหยหาถึงสามี
อีกทั้งเหล่าภรรยาเสนามาตย์	และเหล่าราชตระกูลเศร้าศูนย์ศรี
ต่างกำสรดโศกศัลย์พันทวี	ประหนึ่งชีวิตพรากออกจากกาย
จึงสมเด็จภูบดี, เทวีนาถ	พร้อมด้วยราชบริพารประมาณหลาย
ทั้งฝ่ายหน้าฝ่ายในพร้อมไพร่นาย	รีบผันผายมายังที่ตั้งศพ
พระทรงธรรมนำหน้าพาสนม	เดิรระทมตรงข้ามสนามรบ
เสด็จขึ้นเบื้องบนพระมณฑป	ข้าเฝ้าครบครันล้อมอยู่พร้อมเพรียง
เมื่อประทานเพลิงศพนักรบนั้น	สังคีตครั่นครื้นโครมประโคมเสียง
เหล่าพระญาติร่ำร้องซร้องสำเนียง	สนั่นเพียงแผ่นดินจะภินท์พัง
แสนสงสารมารศรีสตรีม่าย	ต่างฟูมฟายชลนัยน์พิไรสั่ง
ด้วยสำเนียงอื้ออึงคะนึงดัง	สยายผมรุงรังร่ำโอดครวญ
พระพักตร์เคยผ่องเหมือนกับเดือนผ่อง	มาเศร้าหมองมัวคล้ำด้วยกำสรวล
ปรางเคยปลั่งดังมะปรางสำอางนวล	บัดนี้ล้วนเลอะน้ำตาทุกหน้านาง
เนตรเคยขำดำนิลก็สิ้นแสง	บัดนี้แดงด้วยช้ำดังน้ำฝาง
เกศเคยมุ่นโมฬีสีสำอาง	บัดนี้สิ้นเสยสางสยายยาว
เคยเคียงคู่สู่สมภิรมย์รัก	บัดนี้จักจำนิราศอนาถหนาว
เคยแต่งกายพรายแพรวงามแวววาว	มาถึงคราวตรมตรอมดูมอมแมม
ไม่ห่างศพสามีทวีเทวษ	ชลเนตรนองซาบลงอาบแก้ม
/*239พระพักตร์คล้ำดำเหมือนกับเดือนแรม	หมดความแช่มชื่นทั่วทุกตัวนาง
ผลสงครามครั้งนี้ทวีโศก	ให้วิโยคจากญาตินิราสร้าง
ทิ้งนารีแร่รวยสวยสำอาง	เป็นม่ายต่างเศร้าสร้อยตั้งร้อยพัน
ที่พรากลูกพรากหลานประมาณหลาย	พรากลุงอาน้าชายและเขยขวัญ
เสียงกำสรดพาองค์พระทรงธรรม์	พระทัยหวั่นว้าเหว่อยู่เรรวน
พระนางคานธารีศรีสมร	จูงภูธรคลาไคลพลางไห้หวล
มาที่ศพทุรโยธน์ทรงโอดครวญ	เศร้ากำสรวลโศกศัลย์พันทวี
พระบิดาทรงกลั้นซึ่งกันแสง	ก้มพักตร์แฝงกำสรดสลดศรี
แต่ฝ่ายพระมารดาคานธารี	เหลือจะมีอารมณ์ข่มพระทัย
กันแสงไห้โฮ ๆ ! เรียกโอรส	แล้วกล่าวพจน์พร่ำว่าทรงปราศรัย
เหมือนโอรสนางนั้นไม่บรรลัย	กล่าวต้อนรับบุตรให้ประเวศวัง
แล้วพระนางนิ่งอยู่สักครู่หนึ่ง	ไม่กล่าวถึงทุกข์ทนในหนหลัง
ซึ่งทรงขุ่นมุ่นหมกเพียงอกพัง	ที่สุดพลั้งเผลอพร่ำทรงรำพรรณ
“นี่ทุรโยธน์ลูกยาหรือหาไม่	โอ้! ลูกรักหรือมิใช่ที่เหิ่มหรรษ์
เมื่อลูกพรากจากวังหวังประจัญ	ลำพองผันเพียงว่าม้าคะนอง
เจ้าขอพรมารดาในครานั้น	แม่รำพรรณอวยชัยไขสนอง
ให้ลูกรักมีชัยสมใจปอง	ให้เทพเจ้าคุ้มครองพระลูกยา
/*240คำที่แม่พร้องพร่ำยังจำได้	‘จงยึดธรรม์มั่นไว้หนาลูกหนา !
แม้ธรรมมีที่ไหนชัยก็มา	ให้เจ้าสมปรารถนาเป็นแน่นอน’
อนิจจา ! ผู้ใดจะได้คาด	ว่าโอวาทแม่ได้พิไรสอน
เป็นโอวาทอวสานแห่งมารดร	คำอวยพรแม่นั้นช่างผันแปร
แม่สงสารลูกแล, แต่ไม่เท่า	แม่สงสารผ่านเกล้าสามีแม่
จักเปลี่ยวเปล่าหฤทัยอาลัยแล	พระยิ่งแก่ไหนจะฝ่าทุกข์ครานี้
โอ้ ! ทุรโยชน์ลูกแม่, เคยแซ่ซ้อง	ด้วยเกียรติก้องเกริกคุณวิบุลศรี
เป็นกษัตริย์ศักดิ์สง่าในธาตรี	โอ้ ! บัดนี้ลูกนับจะลับไป
เจ้าฝากชื่อเสียงฝากซึ่งซากศพ	ซึ่งสงบนิ่งนอนดังท่อนไม้
แต่วิญญาณลูกยาเจ้าคลาไคล	สถิตในถิ่นสถานพิมานแมน
แม่สงสารสุณิสา-ชายาเจ้า	ตั้งแต่เร้ารรรทดกำสรดแสน
ประหนึ่งทรวงนางแยกต้องแตกแตน	แม่สุดเศร้าโศกแทนอรทัย
เจ้าจากผัวจากบุตรสุดที่รัก	เหลือจะหักเศร้าสร้อยละห้อยไห้
รรรทดถึงภัสดาผู้ยาใจ	และอาลัยลูกรักลักษมัน
เหมือนไม่แน่แก่ใจว่าใครจัก	เป็นที่รักกว่าใครตั้งใฝ่ฝัน-
ถึงทั้งบุตรภัสดาเฝ้าจาบัลย์	เหลือจะกลั้นตรอมตรมถมทวี
‘อนิจจา! ทุรโยธน์ผู้โรจน์รุ่ง	พระเกียรติฟุ้งเฟื่องหล้าสง่าศรี
เสวยราชย์เรืองนามสิบสามปี	พระมาหนีน้องรักให้หนักทรวง
อนิจจา ! ทุรโยธน์ไยโกรธน้อง	ทรงห่างห้องเหิรเห็จเสด็จสรวง
พระสละละทิ้งสิ่งทั้งปวง	ให้น้องห่วงโหยหาโศกาลัย
/*241พระคงสบสุขสันติ์อันวิเศษ	ตามพระเวทชี้แจงแถลงไข
ถ้าทวยเทพทั้งหมดไม่ปดไซร้	พระคงไปสู่สวรรค์เป็นมั่นคง’
เมียเจ้าร้องดังๆ ฟังหรือเปล่า?	แม่ฟังเขาร่ำไห้อาลัยหลง
ฟังซิ! เมียน้องเจ้าเฝ้าพะวง	กันแสงส่งเสียงหาภรรดาตน”
พระนางจูงราชาไปหน้าศพ	ประทานเพลิงนักรบทุกแห่งหน
เสียงกันแสงแซ่ซ้องข้องระคน	กับเสียงก้องกาหลแห่งดนตรี
เสียงโหยหาอาลัยเสียงไห้หวน	เสียงโอดครวญครื้นครั่นสนั่นแซ่
ผองพระญาติต่างก็จรลี	เดิรเสียดสีกันเข้าเผาพระศพ
ประชาชนอลหม่านอยู่นานช้า	จนการฌาปนกิจสัมฤทธิ์ครบ
ประชุมเพลิงพร้อมกันควันตลบ	ต่างเคารพร่ำไห้อาลัยลา
ผู้ไว้ทุกข์ทั่วกันต่างผันผาย	ชำระกายล้างบาปเครื่องหยาบช้า
ในแม่น้ำนับถือชื่อคงคา	เสร็จแล้วมากอบกิจทำพิธี
ให้แก่ศพครบในไสยศาสตร์	ขณะญาติพร้อมกันขมันขมี
ทำบุญตามอุปเท่ห์ประเพณี	พระเทวี ‘ปฤถา’ จึงคลาไคล
ไปหาบุตรปาณฑพครบทั้งห้า	ซึ่งโศกาดูรช้ำด้วยร่ำไห้
นางเล่าถึงพระกรรณผู้บรรลัย	ให้เธอได้ทราบเรื่องแต่เบื้องบรรพ์
/*242พระกรรณกับอรชุนต่างครุ่นแค้น	ต่างคนแสนมุ่งมาดพิฆาตคั้น
จึงพระภิษม์เผยแผ่แก่พระกรรณ	เมื่อทรงธรรม์ใกล้กาลลาญพระชนม์
ถึงพระกรรณทราบดีเรื่องพี่น้อง	เธอยังจองเวรกรรมยิ่งล้ำล้น
เธอมิให้ใครรู้สักผู้คน	ตราบเท่าจนพระกรรณถึงบรรลัย
พระนางเจ้าเล่าขานเหตุการณ์ครบ	ให้ปาณฑพขอขมาเชษฐาใหญ่
ให้ทำบุญแผ่ผลกุศลไป	ตามคัมภีร์ชี้ไขจงครบครัน
เสร็จการศพ, ธฤตราษฎร์ประกาศศาส์น	ให้จัดการต้อนรับซึ่งทัพขันธ์
เข้ายังกรุงหัสดินสิ้นด้วยกัน	พระทรงธรรม์ให้มีพิธีการ
อภิเษกบพิตรยุธิษเฐียร	ขึ้นมนเทียรโอภาสราชฐาน
แทนทุรโยธน์ซึ่งได้บรรลัยลาญ	เป็นราชาว่าขานการแผ่นดิน
สมเด็จไท้ธรรมบุตรมกุฎราษฎร์	ทรงประศาสน์สองรัฐจรัสสิ้น
คือ นครอินทรปรัสถ์, หัสดิน	พิพัฒน์ภิญโยยิ่งทุกสิ่งไป
ถึงท้าวเธอทรงราชย์โอภาสเพิ่ม	ยศศักดิ์เสริมสารพันดังนั้นไซร้
ท้าวมิทรงเปรมปรีด์ดีพระทัย	คุ้มที่ได้เนรเทศเทวษมา
ซ้ำยังทรงโศกเศร้าถึงเหล่าญาติ	ต่างอาฆาตเคี่ยวเข็ญเข้าเข่นฆ่า
อย่างโหดร้าย, ตายกลาดดาษดา	เหล่านี้พาให้พระองค์ทรงระทม
จึงวยาสมุนี ฤษีเฒ่า	ผู้เปนเจ้าไคลคลาจากอาศรม
เข้าเฝ้าไท้เทศนาปลุกอารมณ์	ให้เริงรื่นชื่นชมชูพระทัย
/*243ที่สุดสอนพระองค์ให้ทรงจัด	พิธีอัศวเมธตามเวทไสย
เพื่อบำบัดอกุศลให้พ้นไป	ทั้งจะได้เกียรติคุณจรุญเรือง
ธรรมบุตรโสมนัสส์ให้จัดสรร	ม้าสีจันทร์ขาวเจือเรื่อ ๆ เหลือง
ใบหูดำข้างหนึ่ง, ถึงจะเปลือง-	ทรัพย์ด้วยเรื่องเสาะหาไม่ว่าไร
ด้วยบุญญาภินิหารไม่นานช้า	ก็ได้ม้าสมที่คัมภีร์ไข
ให้ทำแผ่นทองคำงามอำไพ	เขียนนามาภิไธยพระภูบาล
ประดับเป็นครอบหน้าแห่งม้านี้	ทำพิธีเสี่ยงสัตย์อัธิษฐาน
ให้อรชุนนำพลด้นทะยาน	ตามม้าแก้วอุปการกำกับไป
ราตรีวันเพ็ญเขตต์เจตรมาส	ก็เริ่มราชพิธีคัมภีร์ไสย
คือเดือนเมษายน, จุมพลไท	ดำรัสให้ปล่อยม้าจากธานี
ส่วนกองทัพอรชุนก็หนุนเนื่อง	ออกจากเมืองแรมทางกลางวิถี
ได้รบรกบุกบันประจัญตี	กับเมืองที่มุ่งร้ายระคายเคือง
ครั้งแรกรบราชามาลวะ	ซึ่งปะทะขัดขวางกระด้างกระเดื่อง
ที่สุดต้องแพ้พ่ายถวายเมือง	ยกทัพเนื่องหนุนกำลังประดังตาม
เธอรบรับขับสู้ศัตรูพ่าย	ทั่วทุกรายส่งพลช่วยล้นหลาม
/*244จัดสะเบียงมอบส่งช่วยสงคราม	จนม้าข้ามเขตต์บุรีมณีบูร
กษัตริย์ซึ่งครองเขตต์ประเทศนี้	ตัดไมตรีธรรมราชให้ขาดศูนย์
ไล่กองทัพขับม้าให้อาดูร	ต่างเพิ่มพูลพลขันธ์ประจัญบาน
แต่รบไปไม่นานก็ลาญยับ	ด้วยกองทัพอรชุนรุนประหาร
จนสมัครพรักพร้อมน้อมสักการ	ถวายพระภูบาลธรรมบุตร
เมื่อม้าแก้วอุปการเข้าผ่านเขตต์	ทุกประเทศทั่วหล้าวางอาวุธ
ได้ประมาณขวบปีเป็นที่สุด	ม้าจึงรุดเร่มายังธานี
ระหร่างนั้นบพิตรยุธิษเฐียร	ทรงพากเพียรบำเพ็ญเช่นฤษี
จนเวลาม้าถึงซึ่งบุรี	พร้อมด้วยแสนเสนีพลากร
ปวงประชามารับกองทัพขันธ์	ประดังกันอัดแอแลสลอน
เสียงอำนวยอวยชัยเสียงให้พร	โห่ร้องรับซับซ้อนด้วยปรีดี
ถึงวันเพ็ญมาฆมาสประกาศจัด	พิธีอัศวเมธพิเศษศรี
ให้จัดแจงแต่งเมืองเรืองรูจี	เชิญพราหมณ์ชีราชาท้าวสามนต์
ปลูกมณฑปกลางย่านตระการล้ำ	สำหรับทำการพิธีศรีกุศล
ปลูกสุวรรณพลับพลาอ่าอำพน	ปะรำรอบมณฑลโรงพิธี
กลางมณฑปตั้งราชอาสน์สอง	อาสน์ต้นของธฤตราษฎร์โอภาสศรี
ธรรมบุตรอาสน์รองอ่องรุจี	อาสน์พราหมณ์ชีผู้ใหญ่อยู่ใกล้เคียง
ครั้นบรรลุลัคนามหาฤกษ์	สังคีตเอิกอึงลั่นสนั่นเสียง
พราหมณ์ก็พร่ำมนตร์ถวายอยู่รายเรียง	แซ่สำเนียงซู่ซ่าไม่คลาคลาย
ยุธิษเฐียรทรงฤทธิ์, กฤษณา	ผูกชายผ้าติดกันแล้วผันผาย
/*245เสด็จสรงคงคาอ่าพระกาย	ทรงเครื่องเลิศเพริศพรายทั้งสองไท
ทรงเริ่มแรกนาขวัญอันกำหนด-	เขตต์ปรากฏตามที่คัมภีร์ไข
ชีพ่อพราหมณ์ตามองค์พระทรงชัย	กับทรามวัยเท๎ราปทีศรีอนงค์
เสด็จทรงไถทองอันอ่องโอ่	เที่ยมพระโคขาวปลั่งสีดังหงส์
กฤษณานงรามตามพระองค์	หว่านพืชลงตามพิธีคัมภีร์พราหมณ์
เสียงสวดฉันท์บรรเลงอยู่เครงครื้น	สตรีดื่นดาษไปในสนาม
ต่างร้องเพลงอวยชัยครรไลตาม	ด้วยมีความจงรักและภักดี
ณที่ว่างกลางแดนสร้างแท่นหลวง	สำแดงดวงชาตาบอกราศี
ซึ่งดาวเคราะห์มาประจำตามคัมภีร์	บอกนาฑีลัคนาบูชายัญญ์
กสางแท่นใหญ่นี้มีเตาสี่เหลี่ยม	จึงตระเตรียมพร้อมหมดมีกลดกั้น
ครั้นได้ฤกษ์ก่อไฟด้วยไม้จันทน์	เอาน้ำมันและเอาเข้าสาลี
และสิ่งของศักดิ์สิทธิ์บูชิตใส่	ในกองไฟโพลงแจ้งด้วยแสงสี
หอมตลบกลบสิ้นถิ่นพิธี	พวกพราหมณ์ชีบรรยายถวายพร
จึงกษัตริย์ทั่วหน้าที่มานี้	หกสิบสี่เดิรเรียงเคียงสลอน
ตักน้ำในคงคาพากันจร	มาพรมเศียรภูธรธรรมบุตร
/*246เสียงสวดมนตร์เสียงโหมประโคมครื้น	ลั่นดังพื้นดินล่มถล่มทรุด
พอเสร็จกิจพิธีถึงที่สุด	จึงทรงหยุดแจกจ่ายถวายทาน
แจกรางวัลราชาที่มาช่วย	ทรงแจกทวยข้าเฝ้าเหล่าทหาร
เลือกแต่นายครบถ้วนพอควรกาล	แล้วเริ่มงานนำม้าบูชายัญญ์
เอาม้าไปอาบน้ำล้างชำระ	น้ำมนตร์ประพรมกายนำผายผัน
มายังที่เตรียมไว้ใกล้ ๆ กัน	ยืนรอฤกษ์เรียงรันตามพิธี
พระภีมถือดาพยาวคมขาวปลาบ	พอได้ฤกษ์ลงดาพขมันขมี
พร้อมด้วยเสียงกาหลเหล่าดนตรี	ส่วนพาชีคอขาดเลือดสาดนอง
แต่หัวม้าหายไปสงสัยสิ้น	ต่อหน้าคนคอยดูอยู่ทั้งผอง
อัศจรรย์จิตต์ใจเหลือไตร่ตรอง	ต่างแซ่ซ้องโมทนาสาธุการ
แล้วชำแหละเนื้อม้าบูชาใส่	ณกองไฟ,ทำกิจอธิษฐาน
ถวายองค์ทรงศักดิ์ภัควาน	เพื่อประทานศุภผลมงคลชัย
ท้ายพิธีนี้องค์พระทรงฤทธิ์	บำเพ็ญกิจตามที่คัมภีร์ไข
จนครบกิจพิธีซึ่งมีใน	พระเวทชี้แจงไว้ทุกประการ
แล้วเลี้ยงดูชีพราหมณ์ออกหลามล้น	บำเพ็ญผลทักษิณามหาสาร
ให้พระภีมเป็นผู้คอยดูงาน	ถวายทานพราหมณ์ชีทีละคน
เมื่อเวลาเสร็จการทำทานนี้	เสียงอึงมี่โมทนาโกลาหล
พร้อมทั้งเสียงอวยชัยแห่งไพร่พล	ดังเสียงคลื่นคำรนในสาคร
ต่อนี้ไปหัสดินบุรินทร์รัฐ	เพิ่มพิพัฒน์ภิญโญสโมสร
เกียรติคุณธรรมบุตรสุดขจร	ราษฎรร่มเย็นเป็นนิรันดร์
/*247ความเมตตากรุณารักษาสัตย์	ความเคร่งครัดยุตติธรรมประจำมั่น
ความแผ่เผื่อเจือจุนอุดหนุนกัน	ทุกสิ่งพลันเพิ่มพูลจรูญเรือง
มนเทียรรัตน์ในบุรินทร์อินทรปรัสถ์	ซึ่งรกชัฏ, กลับงามอร่ามเรื้อง
บำรุงเรี่ยมเอี่ยมอ่องทั้งสองเมือง	งามประเทืองเทียมด้าวดาวดึงส์
ตั้งแต่ท้าวธฤตราษฎร์คลาดโอรส	ตั้งระทดหฤทัยอาลัยถึง-
พระลูกเธอทุกพระองค์ทรงคะนึง	นึกรำพึงพูนเศร้าเปล่าพระทัย
ยุธิษเฐียรเพียรปลอบให้ชอบชื่น	ก็ไม่คืนคลายหมองกลับผ่องใส
ไม่มีทรัพย์ศฤงคารประการใด	จะจูงให้ท้าวสิ้นถวิลตรม
เห็นสมบัติฉัตรชัยไอศวรรย์	พระกำนัลนารีศรีสนม
ประหนึ่งเงาคราวฝันเมื่อบรรทม	ไม่ควรงมงายปองเป็นของตน
ผู้ปกครองของนี้เห็นมีสุข	ที่แท้ทุกข์แทรกแซงทุกแห่งหน
สุขแท้ไม่ใช่สุขมีทุกข์ปน	ไม่ระคนกามคุณเครื่องหมุนเวียน
ที่สุดทรงเบื่อหน่ายมอบหมายราชย์	แก่พระบาทบพิตรยุธิษเฐียร
จึงเข้าป่าหาเย็นบำเพ็ญเพียร	เจริญเรียนอบรมพรหมจรรย์
กับนางคานธารีศรีสมร	วิทูรน้องภูธรผู้ร่วมฉันท์
ยุธิษเฐียรตามส่งพระทรงธรรม์	กับพงศ์พันธุ์บริพารพลุกพล่านตาม
ครั้นเสด็จคลาไคลถึงไพรสัณฑ์	พวะทรงธรรม์ธฤตราษฎร์ประภาษห้าม
มิให้ผู้ตั้งหน้าพยายาม	เข้าบุกป่าฝ่าหนามติดตามไป
ทรงตรัสขอบหฤทัยผู้ไปส่ง	อวยพรองค์ธรรมราชประภาษไข
/*248โอ้!ปาณฑพบุตรข้าผู้ยาใจ	เจ้าจงได้รู้จิตต์ของบิดร
ทุรโยธน์น้องเจ้าบุตรเก่าพ่อ	เขาผู้ก่อทุกข์สุมให้รุ่มร้อน
บัดนี้เขาทิ้งทอดด้วยมอดมรณ์	เหมือนพาก้อนทุกข์พรากไปจากทรวง
แต่ทุกข์ใหม่ที่พรากไปจากบุตร	เข้ามาอุดอกใจเป็นใหญ่หลวง
ทุกข์ถึงราษฎร์ไร้เจ้าเฝ้าระลวง	ทั้งเป็นห่วงหัสดินจะสิ้นวงศ์
บัดนี้ได้หลานขวัญเป็นฉันบุตร	รับมกุฎสืบตระกูลประยูรหงส์
พ่อเลื่อมใสในธรรม์อันยรรยง	ที่เจ้าทรงปกป้องครองนคร
บัดนี้พ่อมีใจอันใสสด	เพราะเจ้าปลดเปลื้องปลิดซึ่งพิษร้อน
ขอลาเจ้าเนาสงัดตัดนิวรณ์	ขออวยพรให้เจ้าเนาสราญ
ธรรมบุตร, บริวารฟังสารไท้	น้ำเนตรไหลหลั่งลงด้วยสงสาร
ต่างน้อมเศียรลงประณตบทมาล	ลาภูบาลกลับหลังยังนคร
ธรรมบุตรบำรุงผะดุงรัฐ	พูนพิพัฒน์ภิญโญสโมสร
ได้สองปีมีผู้ทูลภูธร	ว่าธฤตราษฎร์, มิ่งสมรคานธารี
กับนักบวชบริวารวายปราณสิ้น	ไฟไหม้ถิ่นโดยพลันไม่ทันหนี
พระภูธรร้อนเร่าเศร้าทวี	ซ้ำยังมีทุกข์ทนมาปนปะ
/*249ทูตทวาราวดีศรีสถาน	นำข่าวศาส์นบพิตรกฤษณะ
เรื่องพระญาติบาดหมางเหลือสางสระ	ขอเชิญพระอรชุนไปห้ามปราม
เกิดเหตุจากทรงฤทธิ์พระกฤษณ์ไท้	มิให้ใครเสพสุราบัญชาห้าม
นักเลงเหล้าในประเทศทุกเขตต์คาม	ต่างมีความร้อนรนกะวนกะวาย
ครั้นถึงนักขัตตฤกษ์เกริกประเทศ	พระภูเบศร์เห็นชนรนกระหาย
ยอมให้กินเหล้าจนเมามาย	เกิดวุ่นวายทั่วไปในนคร
พระญาติท้าวร้าวราญรำคาญขุ่น	จึงขอแรงอรชุนไปสั่งสอน
ความวุ่นวายยิ่งทวีจึงหนีจร	เข้าดงดอนด้วยแค้นแสนระทด
พระองค์เดียวเที่ยวซุ่มตามพุ่มไม้	มิให้ใครสังเกตแจ้งเหตุหมด
จนถูกพรานยิงพระองค์ทิวงคต	เพราะกำหนดนึกเห็นว่าเป็นกวาง
เมื่ออรชุนไปถึงซึ่งบุเรศ	ก็พบเหตุสวรรคตปรากฏขวาง
พระพลรามพี่ชายก็วายวาง-	พระชนม์ไปไม่ห่างเวลากัน
ครั้นต่อไปไม่ช้าบิดาไท้-	พระกฤษณ์ได้ลาลับทรงดับขันธ์
ต่อไปทวาราวดีก็มีอัน-	จะเป็นพลันจมหายในสายชล
อรชุนนำข่าวกล่าวถวาย	พระพี่ชายทราบเรื่องแต่เบื้องต้น
ทรงกันแสงโศกเศร้าเปล่ากมล	พระจุมพลสังเวชในเหตุการณ์
ที่สุดทรงปลงเห็นว่าเป็นทุกข์	ที่มัวคลุกคลีคลั่งหลงสังขาร
ทรงเบื่อราชสมบัติชัชวาล	มุ่งสราญร่มเย็นบำเพ็ญพรต
/*250ทรงปรึกษาปรองดองกับน้องสี่	มเหสีพร้อมใจเลื่อมใสหมด
ต่างยินดีที่จะละศักดิ์ยศ	ไปบวชเป็นดาบสบำเพ็ญธรรม
ครั้นแล้วไท้ธรรมบุตรมกุฎหล้า	มีบัญชาแบ่งประเทศสองเขตต์ขัณฑ์
ให้ทายาทสององค์สืบพงศ์พันธุ์	คือบุตรองค์อภิมันยุนัดดา
ซึ่งทรงนามว่าพระ ‘ปริกษิต’	เป็นทายาทอันสนิทเสน่หา
สืบกษัตริย์หัสดินปิ่นประชา	ส่วนพาราอินทรปรัสถ์ทรงจัดปัน
ให้น้องต่างมารดาพระทุรโยธน์	‘ยุยุตสุ’ เป็นโสดครองเขตต์ขัณฑ์
เสร็จพิธีฐาปนาสองราชัน	พระทรงธรรม์ให้โอวาทประสาทพร
ให้กษัตริย์สององค์ทรงสวัสดิ์	เพื่อพิพัฒน์ภิญโญสโมสร
ปกครองเขตต์เมตตาประชากร	สองนครร่วมรักสมัครกัน
แล้วหกองค์ทรงเปลื้องเครื่องกษัตริย์	ดังสลัดน้ำลายแล้วผายผัน
มีสุนัขคู่ม้วยไปด้วยกัน	ตามหกองค์ทรงธรรม์ไม่ห่างไกล
มีพระญาติถ้วนหน้าเสนามาตย์	ประชาราษฎร์อัดแอแซ่ไสว
มาส่งถึงแนวป่าด้วยอาลัย	น้ำเนตรไหลอาบหน้าต่างจาบัลย์
/*251ต่อไปนี้หกองค์ทรงประเวศน์	เข้าสู่เขตต์เขาไม้ในไพรสัณฑ์
ตั้งพักตร์สู่บูรพาฝ่าจรัล	สุนัขภักดีดั้นคระไลตาม
ฝ่าพงหญ้าฝ่าแดดอันแผดเผา	ฝ่าภูเขาคดเคี้ยวฝ่าเรียวหนาม
ฝ่าหมู่ไม้ในป่าพยายาม	และฝ่าข้ามโขดคันแสนกันดาร
บัดนี้ทรงเนรเทศจากเขตต์ขัณฑ์	ด้วยทรงธรรม์มุ่งหมายหน่ายสังขาร
หาใช่ทรงเนรเทศด้วยเหตุการณ์	แห่งคนพาลริษยาด้วยอาธรรม
เธอระทมทุกข์ยากลำบากหลาย	ไหนกระหายหิวหอบไหนบอบช้ำ
น่าจะทรงป่วยไข้ได้ระกำ	แต่ด้วยน้ำหฤทัยเลื่อมใสจริง
ทรงอุททิศจิตต์กายถวายสวรรค์	พาจิตต์บันเทิงทวีเป็นที่ยิ่ง
ทุกข์สามเท่าคราวก่อนไม่ค้อนติง	ซ้ำเป็นสิ่งสมถวิลทรงยินดี
มุ่งสลัดตัดห่วงเป็นบ่วงรัด	หวังสวัสดิ์วายทุกข์เป็นสุขศรี
แม้พระกายยากยับทับทวี	แต่จิตต์มีโสมนัสส์ตัดลำเค็ญ
ไม่กี่วันต่อมาเธอคลาคลาด	ระบมบาทบั่นบุกแสนขุกเข็ญ
มนัสน้อมบริกรรมทรงบำเพ็ญ-	ตบะเป็นอารมณ์ข่มนิวรณ์
จนพระนางกฤษณาไม่สามารถ	ก้าวพระบาทตามองค์พระทรงศร
หมดกำลังล้มลงในดงดอน	พระแรงอ่อนเหลือรั้งประทังชนม์
ลมอัสสาสปัสสาสพลันขาดผอย	ทั้งร่างน้อยนางไว้ในไพรสณฑ์
ส่วนภ๎ราดาห้าองค์ปลงกมล	อุททิศตนต่อสวรรค์มั่นพระทัย
ไม่กรรแสงโศกศัลย์ไม่หวั่นหวาด	พ้นจากทาสแห่งชีวิตน้ำจิตต์ใส
มัจจุราชซึ่งเห็นว่าเป็นภัย	บัดนี้ไม่หวั่นเศร้าทุกเช้าเย็น
/*252เมื่อพระนางกฤษณาถึงอาสัญ	พระภีมพลันทูลถามขอความเห็น
นางควรไปสวรรค์ทั้งยังเป็นๆ	ไฉนได้ลำเค็ญถึงม้วยมรณ์
ธรรมบุตรฟังน้อง,สนองไข	ว่าจิตต์ใจเท๎ราปทีศรีสมร
เป็นจิตต์ใจอรชุนร่วมทุนรอน	ถ้าอรชุนทำร้อนบาปเรื่องใด
นางเป็นดังอรชุนรับขุ่นหมอง	ไปตามคลองโลกธรรมที่นำให้
นี้เป็นคำธรรมบุตรวุฑฒิไกร	ตอบภีมให้ตรึกตราปัญหาธรรม
ครั้นต่อไปภ๎ราดาผู้ฝาแฝด	เธอตรำแดดตรำฝนทุกข์ทนล้ำ
ต่างล้มนิ่งทิ้งซากด้วยตรากตรำ	ไม่ช้าบำราศปราณลาญสกนธ์
สหเทพและนกุลดับศูนย์ขันธ์	เหลือสามองค์ทรงดั้นเดิรไพรสณฑ์
ไม่กรรแสงโศกศัลย์มั่นกมล	แล้วอรชุนสิ้นชนม์มิช้านาน
พระภีมทรงวาบหวาม, ถามบพิตร	เป็นความผิดข้อไหน ? โปรดไขขาน
จึงทำให้อรชุนคุณอุฬาร	“ถึงวายปราณก่อนยึดประพฤติธรรม”
ทรงตอบว่า “อรชุนมีขุ่นหมอง	ครั้งหนึ่งพร้องโอหังพลั้งถลำ
อวดว่าตีศึกแหลกแตกระยำ	โดยเข้ารำบาญสู้เพียงครู่เดียว
เธอทำไปไม่สมกับลมปาก	ผลวิบากนั้นต้องมาข้องเกี่ยว
เวลานั้นองอาจด้วยปราชญ์เปรียว	ไม่แลเหลียวสับปลับจึงรับทัณฑ์”
เหลือแต่ภีม, ธรรมบุตรไม่หยุดยั้ง	พระทัยตั้งมั่นคงตรงสวรรค์
สุนัขซื่อตามไปไม่ไกลกัน	พระภีมพลันล้มทับอยู่กับทาง
หมดกำลัง, รู้องค์ว่าคงม้วย	ชีพจรอ่อนรวยระริกร่าง
ทูลถามด้วยเสียงเบากระเส่าพลาง	“น้องได้สร้างกรรมไว้อย่างไรมา
/*253จึงประสพมัจจุราชคลาดประสงค์	ซึ่งได้ปลงจิตต์ปองครองสิกขา
น้องเชื่อใจได้นึกด้วยตรึกตรา	ไม่มีบาปหยาบช้าสิ่งไรเลย”
ธรรมบุตรตอบน้องจ้องเขม้น	“เราไม่เห็นหน้าเราดอกเจ้าเอ๋ย
ใจน้องซื่อสัตย์สมควรชมเชย	น้องไม่เคยมีผิดทางจิตต์ใจ
แต่ทางกายและวจีน้องมีบาป	พูดก้าวร้าวกล่าวหยาบเป็นนิสสัย
ทั้งกินอยู่หยาบคายไม่อายใคร	มรรยาทไม่เรียบราบด้วยหยาบคาย
พระภีมฟังเชษฐาบัญชาไข	ฟัง ๆ ไปจนผอยลงม่อยหาย
ชีพจรอ่อนลดจนหมดกาย	พระพี่ชายจ้องอยู่ดูพระทัย
เห็นหมดลมหายใจพระทัยท้าว	ทรงหน่วงน้าวในธรรม์ไม่หวั่นไหว
อำลาศพพาสุวาณซมซานไป	ไม่อาลัยเหนื่อยยากตรำตรากจร
จนข้ามเขตต์หิมวันต์ด้นดั้นเต้า	ถึงเชิงเขาเมรุไกรพระทัยถอน
พอแว่วเสียงอมรินทร์ปิ่นอมร	ร้องอัญเชิญภูธรด้วยยินดี
“มา! กษัตริย์ทรงธรรมเรานำท่าน	ไปวิมานเมืองฟ้าสง่าศรี”
ยุธิษเฐียรฟังไท้, ไขวจี	“ข้าเจ้านี้ยังไปมิได้เลย
เมียและน้องของข้าที่มาด้วย	ต่างก็ม้วยกลางย่านหมด, ท่านเอ๋ย!
ข้าไม่อาจหนีผละทำละเลย-	ผู้ที่เคยน้อมใจมุ่งในธรรม์
เมียและน้องของข้ารักษาพรต	ล้วนหมดจดสุจริตไม่บิดผัน
อุททิศชีพร่วมม้วยมาด้วยกัน	จะให้ผันผายห่างเขาอย่างไร”
สมเด็จองค์อมรินทร์ปิ่นสวรรค์	บันลือลั่นสุรนาทประภาษไข
“เมียและน้องท่านนั้นที่บรรลัย	มาอยู่ในเมืองฟ้าทั่วหน้ากัน”
/*254ธรรมบุตรตอบว่า “หมาตัวนี้	มันภักดี,ขอให้ไปสวรรค์”
จึงองค์ท้าวเทวราชประภาษพลัน	“พวกสัตว์ชั้นดิรัจฉานขอทานทัด
เพราะไม่ควรขึ้นสวรรค์ทุกชั้นฟ้า	สิ้นชีพมาเกิดใหม่แล้วไม่ขัด
เพราะสวรรค์ใช่ว่าเป็นป่าชัฏ	ให้ฝูงสัตว์ต่ำช้าขึ้นมาปน”
พระภูธรวอนว่า “หมาตัวนี้	จิตต์ภักดีน้อมไปในกุศล
ไม่ให้ตามผันผายคงวายชนม์	ให้กมลข้าช้ำสิ้นสำราญ”
โกสีย์ตอบทรงฤทธิ์ว่า “ผิดอย่าง	น้องและนางกฤษณาชายาท่าน
ซึ่งท่านรักมากมาย, ได้วายปราณ	ท่านละด้วยใจบาน, ไม่ห่วงใย
แต่สุนัขต่ำช้าไม่กล้าจาก	เกิดลำบากขุกเข็ญเป็นไฉน?”
ธรรมบุตรบรรยายถวายไท	“เมียและน้องข้าได้บรรลัยชนม์
หมดชีวิตจิตต์ใจเหมือนไม้ขอน	จะว่าวอนอย่างไรก็ไร้ผล
แต่หมานี้ชีวิตยังติดตน	จะพรากพ้นมันไปอย่างไรกัน?”
ดำรัสพลางแลมาหาสุนัข	ไม่ประจักษ์หมามีอยู่ที่นั่น
รูปสุนัขกลายกลับโดยฉับพลัน	เปนรูปองค์ทรงธรรม์พญายม
ทรงปราศรัยทรงฤทธิ์ยุธิษเฐียร	“เจ้าผู้เพียรเพ็ญคุณวิบุลสม
พ่อแปลงรูปเป็นสุนัขมาลักชม	เจ้าอบรมจรรยาอยู่ช้านาน
เจ้าไม่ยอมทิ้งสุนัขซึ่งรักเจ้า	นี้เป็นเค้ากรุณาอันกล้าหาญ
เจ้าผู้บุตรทรงธรรมล้ำอุฬาร	จักพิบุลคุณสารสุดรำพรรณ”
/*255เทพเจ้าจึงนำธรรมบุตร	เหาะรีบรุดเร็วไปในสวรรค์
ซึ่งรื่นรมย์รุจิเรขอเนกอนันต์	ทุกสิ่งสรรพ์โสภณเป็นพ้นไป
ได้เห็นพระทุรโยธน์งามโชติช่วง	พร้อมด้วยปวงเการพครบทุกไท้
บันดาที่รบกันถึงบรรลัย	แต่ไม่ได้พบพานเหล่าปาณฑพ
ไม่เห็นเจ้าเท๎ราปทีและสี่น้อง	ทรงมุ่นมองเท่าไรก็ไม่พบ
ทรงประหลาดหฤทัยได้ประสพ	แต่เการพฝ่ายเดียวเหี่ยวกมล
จึงสมเด็จอมรินทร์ปิ่นสวรรค์	ทรงรู้ทันท่วงทีที่ฉงน
จึงดำรัสชี้แจงแจ้งยุบล	เปลื้องกมลพิศวงแห่งทรงธรรม์
“มเหสีสี่น้องท่านต้องบาป	ไม่มีลาภที่จะมาหาสวรรค์
เขาอยู่ภพอื่นไปห่างไกลกัน	ท่านเท่านั้นควรอยู่ในหมู่เรา
ในสวรรค์นี้ขาดญาติมนุษย์	ท่านก็หลุดพ้นพรากออกจากเขา
ผู้ทำบาป ๆ ติดไม่ผิดเงา	ไม่ควรเอาเป็นญาติ, ต่างชาติกัน”
ยุธิษเฐียรฟังไท้พระทัยท้อ	ไม่ทรงพอหฤทัยในสวรรค์
ไม่เห็นด้วยเทวราชประภาษพลัน	“ข้าแต่องค์ทรงธรรม์เทพไท
ซึ่งจะให้ข้าเจ้ากับเการพ	อยู่ในภพร่วมกันนั้นมิได้
เมียและน้องปาณฑพอยู่ภพใด	ขอตามไปสิงสู่อยู่ด้วยกัน
ไม่ขอพรากเมียน้องผู้ต้องทุกข์	มาเสพสุขแต่ตนบนสวรรค์
เห็นแก่ตัวชั่วช้าใจอาธรรม์	ข้าเจ้านั้นทำไปมิได้เลย”
อมรินทร์กริ้วกราดประภาษไข	ท่านอยากไปนรกานต์หรือท่านเอ๋ย!
ขึ้นสวรรค์ว่าไม่ได้สะเบย	อยากจะเชยชมไฟในนรก
/*256ยุธิษเฐียรบรรยายถวายไท้	ไฟใดๆ ก็ไม่เท่าไฟเผาอก
หนักภูเขาเบากว่าถ้าจะยก	หนักวิตกพรากรักนั้นหนักจริง
ครามรักที่เทียงแท้จะแก้ให้	ทุกข์ใดๆ กลับเป็นสุขขึ้นทุกสิ่ง
ถิ่นใดมีที่รักขอพักพิง	จะให้ทิ้งรักมา, ทรวงข้าทรุด”
จุงองค์ท้าวเทวราชประภาษให้	เทพไทหนึ่งนำธรรมบุตร
เหาะทะยานผ่าฟ้าดังมารุต	แล้วแหวกมุดพสุธาลงบาดาล
ทางยาวยืดมืดมนถึงก้นบึ้ง	ก็เห็นซึ่งไฟแดงส่องแสงฉาน
ร้อนตลบอบตนพ้นประมาณ	ตามทางถ่านเพลิงโชติรุ่งโรจน์ตา
เห็นกะโหลกหัวผีอัคคีโชติ	เสียงร้องโอดโอยอยู่ออกซู่ซ่า
เสียงไห้หวนครวญครางตามทางมา	ดังจะพาจิตต์ให้บรรลัยลาญ
จนมาถึงเตาไฟใหญ่พิลึก	อัคคีคึก ๆ แดงส่องแสงฉาน
กองไฟอื่นหมื่นเตาไม่เท่าทาน	อยู่กลางย่านน่าแสยงด้วยแรงไฟ
เธอเห็นเจ้าเท๎ราปทีและสี่น้อง	อยู่กลางกองเพลิงนี้อัคคีไหม้
นอนกลิ้งเกลือกเสือกสนซุกชนไป	พลางร่ำไห้โหยหวนและครวญคราง
เมื่อแรกไท้ธรรมบุตรหยุดชะงัก	ตกพระทัยใคร่จักถอยออกห่าง
พอเหลียวแลซ้ายขวาเพื่อหาทาง	ก็ได้ยินเสียงนางเท๎ราปที
กับเสียงน้องร้องให้ท้าวไทอยู่	มิให้ภูธรพรากทรงบากหนี
เพราะท้าวอยู่ดูเห็นร่มเย็นดี	มิได้มีทุกข์ร้อนเหมือนก่อนกาล
ยุธิษเฐียรทรงฟังแสนสังเวช	พระทรงเดชน้อมจิตต์อธิษฐาน
จะอยู่กับกฤษณายุพาพาล	และน้องปาณฑพสี่ไม่หนีจร
/*257ทรงขับทูตเทวดาที่มานั้น	“ข้าเจ้ามั่นหฤทัยมิได้ถอน
จะอยู่กับชายาสี่ภ๎ราดร	ถึงระทบทุกข์ร้อนจะสู้ทน”
ทันใดนั้นผันแปรแลประหลาด	ด้วยอำนาจเทวดาน่าฉงน
ทางนรกยาวยืดและมืดมน	ตลอดก้นห้องใหญ่ล้วนไฟกาฬ
ก็กลายวับกลับเห็นเป็นสวรรค์	สารพันผ่องใสแผ่ไพศาล
งามแสงแก้วแวววามตามวิมาน	ชัชวาลยิ่งกว่าแสงอาทิตย์
งามสวนแก้วอุทยานสราญรื่น	รุกขชาติดาษดื่นดูวิจิตร
งามสระศรีโศภาน่าพินิศ	ล้วนแต่อิฏฐารมณ์น่าชมเชย
งามต้นปาริกชาติดอกดาษดื่น	ส่งกลิ่นรื่นรอบไปไม่ระเหย
ทุกสิ่งสรรพ์โศภาน่าสะเบย	แปลกจากเคยเห็นอยู่เพียงครู่เดียว
ท้าวเธอทรงอัศจรรย์เหมือนฝันเห็น	พระทัยเต้นตั้งแต่เฝ้าแลเหลียว
โลมชาติชันชูอย่กรูเกรียว	จึงเฉลียวหฤทัยทรงไตร่ตรอง
ก็ประจักษ์แจ้งเล่ห์เทวฤทธิ์	แสร้งประดิษฐ์บันดาลการทั้งผอง
พิสูจน์ให้ปรากฏด้วยทดลอง	ว่าท้าวครองสัทธรรม์มั่นเพียงไร
เมื่อ ‘สัจจะ’ ‘เมตตา’ อันกล้าหาญ	แห่งภูบาลธรรมราชไม่หวาดไหว
การพิสูจน์แพ้พ่ายละลายไป	เทพไทโกสีย์ยินดีครัน
จึงอัญเชิญราชาให้มาสรง	น้ำพระคงคาใหญ่ในสวรรค์
น้ำศักดิ์สิทธิ์แปลงองค์พระทรงธรรม์	ให้ผิวพรรณบริสุทธิ์ดุจอมร
ทรงสภาพเทวดาสง่าศรี	รัศมีจำรัสปภัสสร
/*258ทรงประดับภูษาเทพาภรณ์	พร้อมนิกรบริวารตระการตา
เธอประสพบพิตรพระกฤษณ์เทพ	ซึ่งทรงเสพสมบัติจรัสฟ้า
มีรัศมีรุ่งโรจน์โชตินภา	เทวดามากหลายเรียงรายไป
ล้วนทรงอาภรณ์พราววาววะวับ	มาต้อนรับราชาต่างปราศรัย
เชิญเสด็จยังสถานพิมานไชย	อันอำไพผ่องฟ้าสง่างาม
เธอประสพเท๎ราปทีและสี่น้อง	รังสีผ่องพวยพุ่งรุ่งอร่าม
อาภรณ์เพริศพราวแพรววะแวววาม	ต่างมีความยินดีเป็นที่สุด
ท้าวพานพบพวกสหายทั้งหลายสิ้น	ที่เคยชินรักไท้ในมนุษย์
ต่างมีกายกุก่องงามผ่องผุด	ล้วนเสพอุตดมสุขทั่วทุกคน
ธรรมราชบพิตรยุธิษเฐียร	ทรงพากเพียรเพ็ญคุณบุญกุศล
ฝ่าลำบากตรากตรำซ้ำสกนธ์	มั่นกมลมุ่งธรรมอันอำไพ
จนปรากฏเกียรติเลิศประเสริฐสุด	ว่าทรง ‘ยุตติธรรม์’ มั่นนิสสัย
เผยพระนาม’ธรรมราช’ ประกาศไกล	แม้ถิ่นไทยก็นิยมชมพระคุณ
จึงมีไท้แห่งสยามทรงนามว่า	‘ธรรมราชา’ เชิดประเสริฐสุนทร์
เทียบนามองค์ทรงธรรม์อันอดุล	ระบือบุญบพิตรนิจจกาล
ถึงทรงธรรม์ครรไลไปสวรรค์	คุณธรรม์ท้าวไทยังไพศาล
ให้ชาวชนบูชาอยู่ช้านาน	ตราบเท่าโลกแหลกลาญประลัย เอย.
/*259ศึกภารต นี้จิตรสัมฤทธิ์สรรพ์	กุมภาพันธ์ยี่สิบสี่ชี้เฉลย
ศกสองพันสี่ร้อยมีสร้อยเลย	เจ็ดสิบเผยกาลนิยมอุตดมวาร
พร้อมพระฤกษ์แรกเริ่มเฉลิมรัฐ	พิธีฉัตรมงคลกุศลสาร
พระบาทพระปกเกล้าพระเจ้าปราณ	พระผู้ผ่านสยามรัฐฉัตรนคร
ข้า ‘พระยาอุปกิตศิลปสาร’	เป็นข้าเบื้องบทมาลย์นริศร
ตั้งมนัสน้อมนำซึ่งคำกลอน	นี้, บูชาภูธรเปนสักการ
แต่เพราะมีอุปสรรคให้ชักช้า	ต้องรอมาถึงพิธีศรีพิศาล
ฉลองกรุงเทพ ฯ ตั้งจิรังกาล	ร้อยห้าสิบปีผ่าน พิพัฒน์มา
จึงตั้งหน้าสาทรพิมพ์กลอนนี้	เป็นพลีตามมาดปรารถนา
ดังบัวทองรองบาทนาถประชา	แทนตูข้าอยู่สิ้นฟ้าดิน เทอญ.
- สิทฺธิรสฺตุ -