พระสี่เสาร์กลอนสวด
(ไม่ปรากฏ)
คำนำ
บรรพชนไทยได้สร้างสรรค์วรรณกรรมร้อยกรองจำนวนมาก ไว้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมอันล้ำค่าของชาติ วรรณกรรมเหล่านี้ล้วนสะท้อนถึงความเชื่อ ความคิด ความเป็นอยู่และความเป็นไปของสังคม ในยุคสมัยที่แต่งวรรณกรรมเรื่องนั้น ๆ จึงอาจกล่าวได้ว่าวรรณกรรมเป็นจดหมายเหตุอีกรูปแบบหนึ่งซึ่งกวีเป็นผู้บันทึก ดังนั้นการศึกษาวรรณกรรมนอกจากจะพิจารณาในเชิงความงามหรือสุนทรียภาพทางวรรณศิลป์แล้ว วรรณกรรมไทยยังมีคุณค่าอย่างยิ่งต่อการศึกษาข้อมูลทางวัฒนธรรมไทยในอดีต
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ได้ตรวจชำระและจัดพิมพ์เผยแพร่งานวรรณกรรมของชาติมาอย่างต่อเนื่อง แต่ก็ยังมีวรรณกรรมไทยโบราณอีกเป็นจำนวนมากที่ยังมิได้พิมพ์เผยแพร่ วรรณกรรมเหล่านี้บันทึกไว้ในเอกสารสมุดไทยซึ่งนับวันจะชำรุดสลายไปตามกาลเวลา บางเรื่องเคยเป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวางในอดีตแต่กลับไม่เป็นที่รู้จักในสังคมปัจจุบัน
เรื่องพระสี่เสาร์กลอนสวดนี้ ต้นฉบับเป็นเอกสารสมุดไทย เก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ เนื้อหาของเรื่องดังกล่าวมีลักษณะเป็นนิทานพื้นบ้าน กรมศิลปากรพิจารณาเห็นว่า เรื่องพระสี่เสาร์กลอนสวดสำนวนนี้ยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่ จึงมอบให้นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ นักอักษรศาสตร์ ๘ ว. และนางสาวศิริรัตน์ ทวีทรัพย์ นักอักษรศาสตร์ ข้าราชการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์เป็นผู้ตรวจชำระต้นฉบับและจัดพิมพ์เผยแพร่เพื่อรักษาวรรณกรรมไทยโบราณเรื่องนี้ไว้ให้คงอยู่สืบไป
อนึ่ง การตรวจสอบชำระครั้งนี้ได้ปรับปรุงอักขรวิธีบางส่วน เพื่อความสะดวกแก่ผู้อ่านและได้นำสำเนาเอกสารโบราณที่ใช้เป็นข้อมูลเบื้องต้นในการตรวจสอบมาพิมพ์ไว้ในภาคผนวกท้ายหนังสือนี้ด้วย
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือพระสี่เสาร์กลอนสวดนี้จะอำนวยประโยชน์ทั้งด้านสาระและความบันเทิงแก่ผู้สนใจวรรณกรรมไทยโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๑๐ สิงหาคม ๒๕๔๗
อธิบายเรื่อง พระสี่เสาร์กลอนสวด
เรื่องพระสี่เสาร์ที่โบราณกวีนำมาแต่งเป็นกลอนสวดนี้ มีที่มาจาก “สิโสรชาดก” ในปัญญาสชาดก สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์ไว้ในคำนำหนังสือปัญญาสชาดก ภาค ๑ ฉบับพิมพ์พุทธศักราช ๒๔๗๓ ว่า
“หนังสือปัญญาสชาดกนี้คือ ประชุมนิทานเก่าแก่ที่เล่ากันในเมืองไทยแต่โบราณ ๕๐ เรื่อง พระสงฆ์ชาวเชียงใหม่รวบรวมแต่งเป็นชาดกไว้ในภาษามคธ เมื่อพุทธศักราช ประมาณราวในระหว่าง ๒๐๐๐ จน ๒๒๐๐ ปี อันเป็นสมัยเมื่อพระสงฆ์ชาวประเทศนี้พากันไปเล่าเรียนมาแต่ลังกาทวีป มีความรู้ภาษามคธแตกฉาน เอาแบบอย่างของพระภิกษุสงฆ์ในลังกาทวีป มาแต่งหนังสือเป็นภาษามคธขึ้นในบ้านเมืองของตน แต่งเป็นอย่างอรรถกถาธรรมาธิบายเช่นมงคลทีปนีเป็นต้นบ้าง แต่งเป็นเรื่องศาสนประวัติเช่นคัมภีร์ชินกาลมาลินีเป็นต้น ตามอย่างเรื่องมหาวงศพงศาวดารลังกาบ้าง แต่งเป็นชาดกเช่นเรื่องปัญญาสชาดกนี้เอาอย่างนิบาตชาดกบ้าง โดยเจตนาจะบำรุงพระศาสนาให้ถาวรและจะให้หนังสือซึ่งแต่งนั้นเป็นหลักฐานมั่นคง ด้วยเป็นภาษาเดียวกับพระไตรปิฎก แต่หนังสือปัญญาสชาดกนี้เห็นจะแต่งในตอนปลายสมัยที่กล่าวมา เพราะความรู้ภาษามคธทรามลง ไม่ถึงหนังสือชั้นก่อน”
เรื่องราวในปัญญาสชาดกนับว่ามีอิทธิพลอย่างยิ่งต่อการสร้างสรรค์วรรณกรรมร้อยกรองไทยมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาเช่นเรื่องสมุทรโฆษ เรื่องพระรถเสน เรื่องพระสุธน เป็นต้น สำหรับเรื่องพระสี่เสาร์นี้ หมื่นพรหมสมพัตสร (มี) กวีสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้นกล่าวถึงใน “นิราศเดือน” ซึ่งสันนิษฐานว่าแต่งขึ้นในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวว่า
พี่เป็นทุกข์ทุกเดือนเหมือนจะม้วย	ใครจะช่วยทุกข์ได้ไม่ประจักษ์
ให้คับแค้นวิญญาณ์นักหนานัก	จนสุดรักสุดฤทธิ์จะคิดการ
ให้สุดแค้นแสนวิตกในอกพี่	เหมือนพระสี่เสาร์กระษัตริย์พลัดสถาน
พระเสาร์ทับชันษาอยู่ช้านาน	พระภูบาลเป็นบ้าเข้าป่าไป
ถึงกระนั้นพระองค์ก็คงหาย	กคับสบายคืนมาพาราได้
แต่ทุกข์พี่นี้ยิ่งกว่านั้นไป	ทำกระไรจะได้ชื่นทุกคืนมา
เรื่องพระสี่เสาร์ที่กรมศิลปากรตรวจชำระและพิมพ์อยู่ในหนังสือนี้แต่งเป็น “คำกาพย์” หรือ “กลอนสวด” ไม่ปรากฏหลักฐานว่าแต่งเมื่อใดและใครเป็นผู้แต่ง เรื่องย่อในกลอนสวดมีดังนี้
ท้าวสุนทราชกษัตริย์แห่งเมืองอนันตนคร มีมเหสีชื่อนางนพรัตน์ คราวหนึ่งนางนพรัตน์บรรทมหลับทรงสุบินประหลาดว่า พระบาทเบื้องขวาก้าวเหยียบอยู่เหนือยอดเขาพระสุเมรุ พระบาทเบื้องซ้ายเยียบยอดเขาสัตตบริภัณฑ์ และเด็ดได้ดอกมณฑาทองมาชมเชย นางได้นำความฝันทูลแก่พระสามี ท้าวสุนทราชจึงให้โหรทำนาย โหรทูลว่านางจะประสูติโอรสที่มีบุญญาธิการมาก
อยู่มานางนพรัตน์ก็ทรงครรภ์และประสูติโอรสนามว่า พระสี่เสาร์ ครั้นอายุได้ ๑๖ ชันษา ท้าวสุนทราชก็มอบราชสมบัติให้ครอบครอง พร้อมกับอภิเษกนางอนันตเทวีให้เป็นชายา พระสี่เสาร์ปกครองบ้านเมืองด้วยความยุติธรรม ประชาราษฎรต่างมีความสมบูรณ์พูนสุข มีเมืองใหญ่น้อยมาพึ่งโพธิสมภารมากถึงหนึ่งหมื่นสี่พันเมือง ด้วยบุญบารมีของพระสี่เสาร์ บันดาลให้เกิดม้าวิเศษ ๒ ตัว ชื่อว่าไตรจักรกับมหาศักดา ม้าทั้ง ๒ ตัวนี้ สามารถเหาะเหิรเดินอากาศได้ พระองค์จะทรงม้าท่องเที่ยวไปทั้งโลกมนุษย์ สวรรค์และบาดาล เป็นที่ยำเกรงในภพทั้งสาม
วันหนึ่งพระสี่เสาร์ทรงสุบินว่า ยอดปราสาทที่ประทับหักยับลง จึงรับสั่งให้ขุนโหรทำนายสุบินโหรคำนวณชันษาแล้วทูลว่า อีก ๗ วัน ดวงชะตาของพระสี่เสาร์จะร้ายนัก พระเสาร์จะเข้าทับลัคนาจะทำให้พระองค์ต้องเดือดร้อนลำบากแสนสาหัสและต้องพลัดพรากจากบ้านเมือง ต่อล่วงเวลาสองปีครึ่งจึงพ้นพระเคราะห์ โหรทูลแนะให้ตั้งพิธีบูชาพระเสาร์ เพื่อผ่อนหนักให้เป็นเบา พระสี่เสาร์ทะนงพระองค์ว่ามีฤทธิ์เป็นที่เกรงกลัวของเหล่าทวยเทพได้ฟังโหรทูลดังนั้นก็กริ้ว สั่งให้จัดไพร่พลเตรียมการรับมือพระเสาร์ เกณฑ์ทหารฝีมือดีล้อมปราสาทไว้ถึง ๗ ชั้น ครั้นถึงวันที่ดวงชะตากำหนด พระเสาร์ทับลัคนา พระสี่เสาร์ก็มีอาการวิปลาส ฉวยพระขรรค์ไล่ฟันผู้คนวุ่นวายไปทั้งวัง เสนาอำมาตย์ไม่สามารถที่จะยับยั้งไว้ได้ พระองค์ทรงเครื่องกษัตริย์ ถือพระขรรค์ ขึ้นหลังม้าเหาะไปจากเมือง ฝ่ายนางอนันตเทวีผู้เป็นชายาส่งคนออกติดตามด้วยความห่วงใยก็ไม่พบ
พระสี่เสาร์ทรงม้าเหาะไปถึงกลางป่าก็ลงสู่พื้นดิน ด้วยอำนาจเคราะห์กรรมทำให้ม้าไม่สามารถเหาะได้ พระองค์จูงม้าเดินไปด้วยความเหนื่อยอ่อนจนถึงทุ่งนากว้างใหญ่ ขณะนั้นชาวนาผู้หนึ่งออกไปขับไล่ฝูงนกที่ลงมากินข้าวในนา วางกระบายใส่อาหารไว้แล้วมีสุนัขลอบมาคาบกระบายนั้นไป เคราะห์กรรมของพระสี่เสาร์บันดาลให้มงกุฎที่สวมอยู่บนพระเศียรกลับกลายเป็นกระบายไปทันที ชาวนาสำคัญว่าพระสี่เสาร์ขโมยกระบายของตนจึงตรงเข้าทุบตีจนบาดเจ็บสาหัสและชิงเอากระบายที่ครอบพระเศียรไป
พระสี่เสาร์จูงม้าเดินต่อไปถึงทุ่งนาอีกแห่งหนึ่งซึ่งเจ้าของนาถูกขโมยลักลอบเกี่ยวข้าวไปเนือง ๆ แลเห็นพระสี่เสาร์ก็เข้าใจว่าเป็นขโมย บัดดลพระขรรค์ในพระหัตถ์ก็กลับกลายเป็นเคียวไปอีก เจ้าของนาจึงทุบตีและชิงเอาพระขรรค์ที่กลายเป็นเคียวนั้นไป พระองค์จูงม้าเลยไปถึงทุ่งข้าวอีกแห่งหนึ่ง เจ้าของนาผูกวัวไว้แล้วไปเกี่ยวข้าว บังเอิญวันนั้นวัวเกิดเป็นสัด สะบัดจนเชือกที่ผูกอยู่ขาดแล้ววิ่งไปเข้ารวมอยู่ในฝูงวัวตัวเมีย ทันใดนั้นเองม้าของพระสี่เสาร์ก็กลายเป็นวัว เจ้าของนาเข้าใจว่าพระสี่เสาร์ขโมยวัว ก็ตรงเข้าทำร้ายและชิงเอาวัว (ม้า) ไป
พระสี่เสาร์ได้รับความทุกข์เวทนาอย่างสาหัส ทรงดำเนินไปจนถึงเรือนของตายายชาวไร่จึงขออาศัยพักแรม ครั้นรุ่งเช้าสองตายายค้นหาเมล็ดถั่วงาเพื่อจะนำไปปลูก ปรากฏว่าเมล็ดพันธุถั่วงาหายไปทั้งหมด จึงค้นดูที่พระสี่เสาร์ ทันใดนั้นแก้วแหวนต่างๆ ที่ทรงนำติดพระองค์ไปด้วยก็กลายเป็นเมล็ดถั่วงา พระสี่เสาร์ซึ่งทรงบอบชํ้าอยู่แล้ว จึงถูกสองตายายทุบตีแล้วขับไล่เสียจากเรือน
พระองค์ทรงดำเนินไปจนถึงวัดแห่งหนึ่งก็หมดกำลัง ร้องขอความช่วยเหลือจากพระสงฆ์ สามเณรน้อยใจอารีรูปหนึ่งไปบอกให้พระสงฆ์มาช่วย สามเณรน้อยเฝ้าพยาบาลเอาใจใส่ดูแลจนพระสี่เสาร์ค่อยคลายจากอาการบาดเจ็บ พระสี่เสาร์แจ้งต่อท่านสมภารว่าจะขอบวชเป็นพระสงฆ์อยู่ในวัดนั้นด้วย ท่านสมภารไม่ขัดข้อง เตรียมผ้าไตรจีวรให้พระสี่เสาร์นำไปย้อมต้มด้วยน้ำกรัก (แก่นขนุน) พระเคราะห์ยังไม่สิ้น ขณะที่พระองค์กำลังต้มกรักอยู่นั้น มีชายผู้หนึ่งถูกโจรลักวัวไปก็ออกติดตาม แลเห็นพระสี่เสาร์จึงเข้าไปดู ทันใดนั้นกรักก็กลายเป็นเนื้อวัว น้ำกรักกลายเป็นเลือดวัว ผ้าจีวรกลายเป็นหนังวัว เจ้าของวัวเข้าใจว่าพระองค์เป็นขโมยจึงทำร้ายจนบาดเจ็บสาหัสแล้วชิงเอาสิ่งของทั้งหมดไป
พระสงฆ์สามเณรทั้งวัดเห็นประจักษ์แก่ตาว่าทุกอย่างเป็นผลของเคราะห์กรรม เกรงว่าเจ้าหน้าที่บ้านเมืองจะติดตามมาจับกุม จึงขอให้พระสี่เสาร์ออกจากวัดไป
กล่าวถึงท้าวกินนุวัตเจ้าเมืองเล็กๆ เมืองหนึ่ง มีชายาชื่อนางสุทธิเทวีและมีธิดารูปงามชื่อนางสุทัตต์ โหรทำนายว่านางสุทัตต์จะทำให้พระองค์ใด้รับความเสื่อมเสีย จึงขับไล่นางออกจากเมือง ให้ปลูกตำหนักอยู่กับเหล่าสาวใช้ นางสุทัตต์มีจิตใจโอบอ้อมอารี ตั้งโรงทานบริจาคอาหารและสิ่งของแก่ผู้ยากไร้เป็นประจำ
พระสี่เสาร์เหลือภูษาติดพระองค์เพียงผืนเดียว ทรงดำเนินระหกระเหินมาจนถึงเมืองกินนุวัต ด้วยบุพเพสันนิวาสจึงได้นางสุทัตต์เป็นชายา อยู่มาจนประสูติโอรสองค์หนึ่งนามว่า สุทัตศรี ท้าวกินนุวัตทรงทราบว่าธิดาได้สวามีเป็นคนเข็ญใจก็กริ้วนัก หาทางที่จะฆ่าพระสี่เสาร์ให้จงได้ วันหนึ่งจึงรับสั่งให้จองจำพระสี่เสาร์ไว้ นางสุทัตต์อ้อนวอนให้มารดาทูลขอโทษ ต่อมาท้าวกินนุวัตได้ทราบว่าชายเข็ญใจสามีของนางสุทัตต์คือพระสี่เสาร์ก็มีความเกรงกลัวยิ่งนัก จึงถวายบ้านเมืองให้ครอบครอง
เวลาล่วงไปสองปีครึ่งพระเสาร์ก็โคจรออกจากลัคนา สิ้นพระเคราะห์ สิ่งของต่างๆที่เคยกลับกลายก็คืนรูปดังเดิม กระบายเป็นมงกุฎ เคียวเป็นพระขรรค์ วัวเป็นม้า ฯลฯ ชาวนาชาวไร่ที่ครอบครองอยู่ต่างก็พากันตกใจ เกรงความผิดจะถึงตัวจึงนำสิ่งของทั้งนั้นไปถวายท้าวกินนุวัต
เมื่อพระสี่เสาร์ได้ของสำคัญทั้งหมดคืนมาแล้ว ทรงคิดว่าทุกอย่างที่เกิดขึ้นเป็นผลของเคราะห์กรรมจึงมิได้พยาบาทจองเวรกับผู้ที่เคยทำร้ายพระองค์ ทั้งยังประทานรางวัลให้อีกมากมาย พระสี่เสาร์รำลึกถึงพระสงฆ์และเจ้าสามเณรน้อยที่เคยช่วยเหลือพระองค์ จึงนิมนต์มาฉันอาหารในวัง แล้วขอสามเณรน้อยไว้เป็นโอรสบุญธรรม ภายหลังนางอนันตเทวีทราบว่าพระสี่เสาร์ทรงพำนักอยู่ที่เมืองกินนุวัต จึงจัดกองทัพใหญ่ไปเชิญเสด็จกลับมาครองเมืองสุนทราชดังเดิม
การชำระต้นฉบับ
เรื่องพระสี่เสาร์กลอนสวดนี้ กรมศิลปากรยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่มาก่อน ต้นฉบับเป็นเอกสารสมุดไทยเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก หอสมุดแห่งชาติ การตรวจสอบชำระครั้งนี้ใช้เอกสารโบราณต้นฉบับตัวเขียน ๒ สำรับ คือ
สำรับที่ ๑
เอกสารเลขที่ ๕๖๒ หมวดวรรณคดี
หมู่กลอนสวด เรื่องพระสี่เสาร์
ประวัติ นางเครือวัลย์ เทพหัสดินทร์ มอบให้หอพระสมุดฯ เมื่อวันที่ ๒๗ กันยายน พุทธศักราช ๒๔๗๕
สำรับที่ ๒
เอกสารเลขที่ ๕๖๓ หมวดวรรณคดี
หมู่กลอนสวด เรื่องพระสี่เสาร์
ประวัติ หม่อมเจ้าหญิงทิพา ประทานหอพระสมุด ฯ พุทธศักราช ๒๔๖๐
เนื้อหาเรื่องราวในเอกสารทั้ง ๒ สำรับมีลักษณะใกล้เคียงกัน เอกสารสำรับที่ ๑ นั้น ไม่มีบทนมัสการตอนต้น พิจารณาจากสำนวนภาษาที่ปรากฏแล้วเอกสารสำรับนี้น่าจะมีอายุเก่ากว่าเอกสารสำรับที่ ๒ แต่ถ้อยคำหลายแห่งหายไปไม่ครบตามบังคับฉันทลักษณ์ เอกสารสำรับ ที่ ๑ เริ่มต้นว่า
๏ จะกล่าวตำนาน
นิยายบูราณ	แต่ก่อนโพ้นมา
เมื่อพระสรรเพชญ์	สมเด็จศาสดา
สร้างสมภารมา	ได้สี่อสงไขย
๏ ยังมีเมืองหนึ่ง
ดังชั้นดาวดึงส์	ประเสริฐเลิศไกร
ช้างม้าบริบูรณ์	เพิ่มพูนพิสมัย
ชื่อว่าภพไตร	นันทราชพารา
๏ ท้าวผู้เสวยราชย์
ทรงนามพระบาท	สันณุราชราชา
บุญหนักศักดิ์ใหญ่	ที่ในโลกา
รี้พลโยธา	เสนาเนืองนอง
๏ เวลาเข้าเฝ้า
ทุกวันค่ำเช้า	มากมายก่ายกอง
โหราพฤฒาจารย์	ทหารเนืองนอง
ดาบเงินดาบทอง	เพชฌฆาตซ้ายขวา
๏ มีพระมเหสี
ทรงกัลยาณี	มีศรีโสภา
ชื่อนางนพรัตน์	หน่อท้าวกระษัตรา
งามยิ่งเทวา	ไม่มาเทียมสอง
๏ นักสนมกรมใน
ห้อมล้อมไสว	ล้วนโฉมลำยอง
ดวงพักตร์ลักขณา	โสภาขาวผ่อง
ดุจดาวเรืองรอง	แวดล้อมจันทรา
๏ แสนสนิทพิศวาส
ด้วยโฉมนุชนาฏ	ประภาสมุกดา
นางทรงสุบิน	ว่าบาทเบื้องขวา
เหยียบยอดสุเมรุรา	เด็ดมณฑาทอง
๏ ฝันเท่านั้นแล้ว
สมเด็จนางแก้ว	เสด็จออกจากห้อง
ขึ้นเฝ้าเจ้าพี่	นบบาททูลฉลอง
แก้ฝันทั้งผอง	ถูกต้องทุกอัน
๏ เมื่อนั้นราชา
ได้ฟังวาจา	กัลยาเมียขวัญ
ให้หาโหรา	เข้ามาฉับพลัน
อำมาตย์ผายผัน	ตามมีโองการ
๏ บัดนั้นอำมาตย์
รับสั่งพระบาท	ลินลาศมินาน
ครั้นถึงโหรเฒ่า	บอกเล่าอาการ
ว่าปิ่นจักรพาฬ	หาท่านโหรา
๏ บัดนั้นโหรเฒ่า
แจ้งว่าปิ่นเกล้า	รับสั่งให้หา
มาถวายบังคม	พระบรมตรัสมา
นิมิตกัลยา	ดีร้ายเป็นไฉน
๏ ในฝันนั้นว่า
องค์นางกัลยา	บาทขวาอรไท
เหยียบเมรุมาศ	หัตถ์นาฏยื่นไป
เด็ดมณฑาได้	กุมไว้กับกร
๏ บัดนั้นโหรา
พิเคราะห์ลัคนา	สุบินดวงสมร
ต้องในตำรา	ทายว่าสุนทร
จักทรงครรภ์อ่อน	แม่นแล้วทูลไป
๏ ว่าองค์เทวี
ทรงสุบินดังนี้	สวัสดีมีไชย
จักมีบุตรา	โสภาอำไพ
บุญหนักศักดิ์ใหญ่	ใครไม่เทียมทัน
ฯลฯ
เมื่อเปรียบเทียบเนื้อความจากเอกสารสำรับที่ ๑ ตามที่ยกมา เป็นตัวอย่างกับเนื้อความในเอกสารสำรับที่ ๒ ซึ่งพิมพ์อยู่ในหนังสือนี้ จะเห็นว่า เนื้อความเท่ากันเอกสารสำรับที่ ๑ ใช้คำประพันธ์เพียง ๑๔ บท แต่เอกสารสำรับที่ ๒ ขยายคำประพันธ์ยาวออกไปถึง ๒๔ บท และหากพิจารณาในแง่ของสำนวนโวหารก็จะเห็นว่าความในเอกสารสำรับที่ ๑ รัดกุมไพเราะกว่าแต่ข้อความขาดหายไปหลายแห่ง สันนิษฐานว่า เอกสารสำรับที่ ๒ น่าจะเป็นสำนวนที่มีการแต่งซ่อมในภายหลังและผู้แต่งได้ขยายรายละเอียดบางส่วนออกไปอีกโดยที่เค้าเรื่องไม่เปลี่ยนแปลง
การตรวจชำระเรื่องพระสี่เสาร์กลอนสวดเพื่อจัดพิมพ์เผยแพร่ในครั้งนี้ มุ่งที่จะรักษาเรื่องราวนิทานโบราณของไทยไว้ให้คงอยู่ จึงถือเอาเนื้อความตามเอกสารสำรับที่ ๒ เป็นหลักในการตรวจสอบ ทั้งนี้ได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน
อนึ่ง การพิมพ์ครั้งนี้ได้นำสำเนาต้นฉบับเอกสารสำรับที่ ๑ มาพิมพ์ไว้ตอนท้ายของหนังสือนี้ เพื่อให้ผู้สนใจศึกษาพิจารณาเปรียบเทียบความแตกต่างของสำนวนโวหารที่ปรากฏ
พระสี่เสาร์กลอนสวด
๏ ประนมนิ้วขึ้นเหนือเศียร	ต่างธูปเทียนชวาลา
บูชาพระศาสดา	อันโปรดสัตว์ในสงสาร
๏ ไหว้คุณพระสธรรม	อันฦกลํ้าพิสดาร
พระเจ้าโปรดประทาน	ไว้สั่งสอนประชาชน
๏ ข้าไหว้คุณหมู่สงฆ์	เธอได้ทรงศีลทศพล
ศึกษาได้มรรคผล	จะนำตนสู่นิพพาน
๏ ข้าไหว้พระคุณครู	สอนให้รู้วิชาการ
ไหว้เทพในสถาน	อันรักษาทั้งแดนไตร
๏ ขอเดชพระบารมี	อยู่เกศีอย่ามีภัย
ไหว้คุณท่านทั้งหลาย	ขอจงได้คุ้มโทษา
๏ ไหว้ทั้งคุณบิตุเรศ	บังเกิดเกศเป็นกายมา
ทั้งคุณพระมารดา	ลํ้าโลกาใครจักปาน
๏ คุณแม่ยิ่งนักหนา	เลี้ยงรักษาพยาบาล
พระคุณใครจะปาน	สั่งสอนลูกจนใหญ่มา
๏ กล่าวนักจักเนิ่นนาน	เรื่องนิทานยาวนักหนา
ว่านักเห็นจักช้า	คุณมารดาล้ำโลกัย ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ จะกล่าวตำนาน
นิยายบูราณ	แต่ก่อนล่วงไป
เมื่อพระสรรเพชญ์	สมเด็จจอมไตร
สร้างสมภารได้	นับสี่สังขยา
๏ สมเด็จพระชินศรี
สร้างพระบารมี	แต่ก่อนโพ้นมา
ชักเอาชาดก	ยกออกเทศนา
พระองค์สร้างมา	ได้สี่อสงไขย
๏ เอโกราชา
ยังมีพญา	องค์หนึ่งเลิศไกร
ครอบครองพารา	ช้างม้าพลไพร่
นามชื่อเวียงไชย	อนันตนคร
๏ ท้าวผู้เสวยราช
ทรงนามพระบาท	สุนทราชบวร
ครอบครองไพร่ฟ้า	ประชาราษฎร
เป็นที่สโมสร	แก่ฝูงประชา
๏ มีพระมเหสี
นามกรเทวี	นพรัตน์กัลยา
นวลนางมารศรี	เป็นที่เสนหา
สมเด็จราชา	ร่วมรักสโมสร
๏ นักสนมชาวรัง
สาวสาวสะพรั่ง	นั่งเฝ้าสลอน
เหมือนดั่งดารา	ห้อมล้อมจันทร
เห็นงามบวร	ดุจท้าวโกสีย์
๏ ทั้งสองกระษัตริย์
เสวยราชสมบัติ	เป็นบรมเปรมปรีดิ์
อยู่ในธรรมิศ	บพิตรยินดี
สมเด็จจักรี	อยู่ในทศธรรม
๏ อยู่มาวันหนึ่ง
นพรัตน์เอวกลึง	ทรงโฉมแจ่มจันทร์
เสด็จไสยาสน์	เหนืออาสน์สุวรรณ
เมื่อนั้นจอมขวัญ	ทรงพระสุบิน
๏ ในฝันนั้นว่า
พระบาทเบื้องขวา	เหยียบยอดศิขรินทร์
แห่งเขาพระสุเมรุ	อ่อนเอนไปสิ้น
เทวาพระอินทร์	ลินลาศหลีกหนี
๏ ยังฝันอีกเล่า
พระบาทแห่งเจ้า	เบื้องซ้ายโฉมศรี
เหยียบยอดสัตตภัณฑ์	สะท้านธรณี
เทพในราศี	หลีกหนีทุกสถาน
๏ ยังฝันอีกเล่า
ว่าองค์พระเจ้า	เห็นงามตระการ
พระองค์พินิจ	พิศดูบนาน
เห็นมณฑาบาน	เด็ดเอาทันใจ
๏ เด็ดดอกมณฑา
เชยชมไปมา	สำราญหฤทัย
ฝันเท่านั้นแล้ว	นางแก้วทรามวัย
ตื่นขึ้นทันใด	อัศจรรย์นักหนา
๏ นพรัตน์นางแก้ว
ถึงเวลาแล้ว	ขึ้นเฝ้าราชา
จึ่งเล่าความฝัน	อัศจรรย์มีมา
แห่งนางฉายา	ถวายพระภูบาล
๏ ตามฝันอรทัย
เล่าถวายท้าวให้	ทราบสิ้นอวสาน
ขอพระองค์เจ้า	ได้โปรดประทาน
ให้โหราจารย์	มาทำนายดู
๏ เมื่อนั้นจักรี
สุนทราชภูมี	ได้ฟังโฉมตรู
สนเท่ห์พระทัย	ท้าวใคร่จักรู้
พระน้องโฉมตรู	เจ้าฝันเป็นไฉน
๏ มีพระโองการ
แก่ชาวพนักงาน	สาวใช้ชาวใน
จงบอกขอเฝ้า	ว่าเราให้ไป
หาโหรมาให้	ทายฝันเทวี
๏ บัดนั้นสาวใช้
รับสั่งแล้วไป	มิได้รอรี
ไปหาขอเฝ้า	บอกเล่าคดี
ว่าพระภูมี	ให้หาโหรา
๏ บัดนั้นขอเฝ้า
ได้ฟังคำเจ้า	สาวศรีบอกมา
จึ่งชวนกันไป	สู่โรงโหรา
ว่าพระราชา	ให้หาเข้าไป
๏ บัดนั้นโหรเฒ่า
ได้ยินขอเฝ้า	ว่าเจ้าจอมไตร
พระองค์ให้หา	ตัวข้าเร็วไว
ช้าอยู่มิได้	จึ่งไปด้วยพลัน
๏ ครั้นถึงก้มเกล้า
บังคมพระเจ้า	ปิ่นเกล้าไอศวรรย์
สมเด็จจักรี	มีโองการพลัน
ว่านางจอมขวัญ	ฝันร้ายฤๅดี
๏ เมื่อนั้นทรงธรรม์
จึ่งเล่าความฝัน	ของนางโฉมศรี
แก่ขุนโหรเฒ่า	ตามเค้าคดี
ว่านางเทวี	จะเป็นฉันใด
๏ บัดนั้นโหรเฒ่า
ได้ฟังพระเจ้า	ปิ่นเกล้าภพไตร
ดูในตำรา	เห็นดีเหลือใจ
โฉมงามทรามวัย	จะมีบุตรา
๏ ฝันนี้ปรากฏ
จะมีโอรส	ล้ำเลิศฦๅชา
จะเป็นผู้ชาย	โฉมงามโสภา
ใครเลยจะมา	เปรียบได้ถึงสอง
๏ สมเด็จราชา
ฟังโหรทูลมา	ประทานสิ่งของ
สินทรัพย์เสื้อผ้า	เงินตราเนืองนอง
ช้างม้าทั้งผอง	ให้แก่โหรา
๏ เมื่อนั้นเทวี
นพรัตน์โฉมศรี	เจ้าอรฉายา
ท้าวน้องทรงครรภ์	ถ้วนทศมาสา
ประสูติลูกยา	เป็นชายบวร
๏ ข้าสาวชาวแม่
พิทักษ์อัดแอ	ห้อมล้อมสลอน
เฝ้าอยู่รักษา	ผ่านฟ้าบวร
สมเด็จภูธร	ให้ชื่อลูกยา
๏ ชื่อพระสี่เสาร์
โฉมเฉิดเพริศเพรา	เลิศล้ำโลกา
อายุเจ้าได้	สิบหกพระวษา
สมเด็จบิดา	มอบเวนศฤงคาร
๏ จึ่งอภิเษก
อนงค์องค์เอก	เป็นยอดเยาวมาลย์
นางหนึ่งมเหสี	อนันต์นงคราญ
กับพระภูบาล	ครองราษฎร์ประชา
๏ องค์พระสี่เสาร์
ฤทธิเดชพระเจ้า	ล้ำเลิศโลกา
มีอัศวราช	เชื้อชาติอาชา
ฤทธีนักหนา	สรรพทั้งสองตัว
๏ หนึ่งชื่อไตรจักร
ท้าวย่อมทรงนัก	เทวาย่อมกลัว
สมเด็จท่านไท	เหาะไปได้ทั่ว
ตรีโลกกลอกหัว	ฤทธิเดชราชา
๏ ท้าวเธอเสด็จไป
บาดาลตํ่าใต้	พิภพนาคา
แล้วเสด็จเหาะหน	ไปบนเวหา
กินอุทกธารา	อโนดาตนที
๏ ตัวหนึ่งเล่านา
ชื่อมหาศักดา	ฤทธาแสนทวี
พระทรงเหาะไป	ในไตรตรึงษ์ศรี
ชมนางนารี	ฝูงเทพกัลยา
๏ ท้าวผู้องอาจ
เชยชมนางนาฏ	แล้วกลับลงมา
มีศักดิ์มียศ	ปรากฏฦๅชา
เที่ยวทุกทิศา	ชมเล่นทุกเมือง
๏ ฝ่ายเหนือฝ่ายใต้
ถวายดอกไม้	เงินทองนองเนือง
พระเกียรติยศ	ปรากฏรุ่งเรือง
หมื่นสี่พันเมือง	กลัวเกรงนักหนา
๏ ออกชื่อนามท้าว
ปวดเสียวเศียรเกล้า	ทุกท้าวพญา
สี่ทวีปย่อท้อ	ไม่ต่อฤทธา
เป็นปิ่นกระษัตรา	ทั่วทั้งปฐพี
๏ คนธรรพคนธรรพ์
นาคาสุบรรณ	กุมภัณฑ์ยักษี
เกรงกลัวเดชา	ฤทธาภูมี
ทุกกรุงธานี	ถึงปีเสด็จมา
๏ เสด็จเหนืออาสน์
ทุกกรุงเดียรดาษ	เข้าเฝ้าราชา
มงกุฎกระทบกัน	ทุกวันอัตรา
หัวเพชรมีค่า	ร่วงหล่นทุกองค์
๏ เฝ้าแล้วเสด็จไป
หัวเพชรนั้นไซร้	ที่ร่วงตกลง
นายโรงกวาดได้	เก็บไว้โดยจง
ดั่งดาวเยียรยง	วันละเจ็ดพันทะนาน
๏ ไม่เป็นของหลวง
นายโรงตักตวง	ออกขายทุกวัน
สมเด็จสี่เสาร์	อยู่ในทศธรรม์
ให้ทานอนันต์	แก่ราษฎร์ประชา
๏ สวดมนตร์ไหว้พระ
ยิ่งเป็นตบะ	จำศีลภาวนา
เธอสร้างสมภาร	ปณิธานปรารถนา
เป็นพระศาสดา	ในอนาคตกาล
๏ วันหนึ่งบรรทม
เหนือแท่นภิรมย์	เป็นสุขสำราญ
ท้าวเสวยสุบิน	สุดสิ้นในสถาน
เมื่อราตรีกาล	ตื่นขึ้นพิศวง
๏ ในฝันนั้นว่า
ปรางค์แก้วรจนา	ยอดหักพับลง
เล็งดูทุกวัน	ยอดนั้นยังคง
ไพบูลย์สูรย์ทรง	วิจิตรรจนา
๏ ท้าวตรึกความฝัน
เห็นเป็นอัศจรรย์	พรั่นในวิญญาณ์
เร่งคิดสงสัย	พระทัยราชา
สี่เสาร์ฤทธิ์กล้า	เร่งมาพิศวง
๏ เหตุอันหนึ่งนั้น
เสโททรงธรรม์	ไหลออกโซมองค์
สมเด็จจอมไตร	ท้าวไทพิศวง
เหตุหนึ่งพระองค์	ดูหลากนักหนา
๏ ว่ากายนั้นสั่น
หฤหัยไหวหวั่น	สั่นคือตีปลา
เหตุอันหนึ่งนั้น	ทรงธรรม์ราชา
เศร้าหมองโรยรา	เป็นน่าบัดศรี
๏ โองการให้หา
โหรเฒ่าเข้ามา	มิช้าทันที
จึ่งเล่าความฝัน	อัศจรรย์อันมี
ตามเค้าคดี	ที่เธอฝันมา
๏ วันนั้นโหรเฒ่า
ได้ฟังปิ่นเกล้า	ดูในตำรา
ทูลแก่ท้าวไท	เคราะห์ร้ายนักหนา
พระเสาร์จะมา	ทับลัคน์ทรงธรรรม์
๏ ยังเจ็ดราตรี
พระเสาร์จรลี	จะทับลัคน์พลัน
ถึงสองปีกึ่ง	จึ่งคลายโทษทัณฑ์
พระนิมิตฝัน	อัศจรรย์นักหนา
๏ สามโมงสี่บาท
เสาร์จะลินลาศ	มาทับลัคนา
จะเกิดโกลี	มีแก่ราชา
พระเคราะห์ตัวกล้า	มาให้เกิดเข็ญ
๏ เสาร์จะทับลัคน์
พระเคราะห์ร้ายนัก	จักได้ยากเย็น
ศุกร์ทับภูมินทร์	จะเกิดความเข็ญ
อังคารสุเรนทร์	ทับจันทร์บ่คลา
๏ พระเสาร์จะทับลัคน์
พระศุกร์ทรงศักดิ์	แทรกเข้ามิช้า
ดูในอินทภาษ	แล้วดูทักษา
พระศุกร์ตัวกล้า	เข้าอยู่ภูมินทร์
๏ พระเคราะห์ร้ายนัก
พระองค์ทรงศักดิ์	อย่าได้ดูหมิ่น
จงบูชาเคราะห์	พระเสาร์สุรินทร์
อย่าหลู่ดูหมิ่น	ว่าพระมีบุญ
๏ จงรับพระเสาร์
ต่อนานไปเล่า	เธอจะให้คุณ
อย่าถือมานะ	ว่ากูมีบุญ
จงฟังดั่งทูล	เถิดพระทรงธรรม์
๏ จะให้พลัดพราก
พระองค์จะจาก	ราชัยไอศวรรย์
จะได้ความยาก	ปิ้มจักชีวัน
ต่อผ่ายหลังนั้น	จึ่งจะได้ดี
๏ เมื่อนั้นภูวไนย
กริ้วโกรธคือไฟ	แก่โหรมากมี
เอาเท็จมาทาย	กล่าวร้ายบัดศรี
ให้กูชุลี	พระเสาร์ด้วยรา
๏ เทียมถึงตรึงษ์ตรัย
กูขึ้นไปได้	ด้วยอิทธิฤทธา
ไปถึงสวรรค์	ดุสิตยามา
หมู่เทพเทวา	ย่อมกลัวทุกองค์
๏ สี่ทวีปเที่ยวจบ
ต่ำใต้ไตรภพ	นาคาภุชงค์
ถ้าเห็นกูไป	ทรงกายไม่ตรง
พระเสาร์ตัวยง	จะทำอะไรกู
๏ พระถือมานะ
ว่ามีเดชะ	กว่าชาวชมพู
เทพในตรึงษ์ตรัย	ก็ย่อมกลัวกู
โหรเฒ่าสู่รู้	ให้กูบูชา
๏ กูกับพระเสาร์
จะรบกันเล่า	ไม่กลัวเลยนา
รบด้วยทหาร	แต่ล้วนตัวกล้า
พระเสาร์เข้ามา	จะม้วยบรรลัย
๏ โหรเฒ่าอาจารย์
ทูลทัดภูบาล	สมเด็จจอมไตร
พระองค์จงโปรด	กริ้วโกรธไปไย
พระเสาร์นั้นไซร้	ใช่จะมาให้เห็น
๏ มิใช่เป็นตัว
พระองค์ไม่กลัว	จะให้กะเกณฑ์
ทหารอาสา	ใครเลยจะเห็น
พระเสาร์สุเรนทร์	เป็นเงาเข้ามา
๏ ยังอีกเจ็ดวัน
พระเคราะห์กวดขัน	ร้ายกาจนักหนา
พระองค์จะจาก	พลัดพรากพารา
ขอพระผ่านฟ้า	เร่งระวังพระองค์
๏ สมเด็จราชา
ได้ฟังโหรว่า	ฤทธายิ่งยง
ให้หาเสนา	เข้ามาโดยจง
เชี่ยวชาญณรงค์	สิบหมู่อาสา
๏ ให้จัดทหาร
อยู่เฝ้าพระทวาร	แห่งละพันโดยตรา
เร่งรัดจัดกัน	ขยันนักหนา
แล้วให้เข้ามา	เฝ้าปราสาทไชย
๏ ปราสาทชั้นบน
ให้ได้ร้อยคน	เคยประจญศึกใหญ่
ชั้นสองสองร้อย	ให้คอยจงได้
ชั้นสามเล่าไซร้	สามร้อยโดยหมาย
๏ ชั้นสี่สี่ร้อย
ชั้นห้าไม่น้อย	ห้าร้อยเพริศพราย
ชั้นหกหกร้อย	คอยตามบาดหมาย
สมเด็จฦๅสาย	ให้เฝ้าทุกชั้น
๏ ชั้นเจ็ดลงมา
เจ็ดร้อยโดยตรา	รักษาทรงธรรม์
ตีนปรางค์ปราสาท	อำมาตย์ตัวขยัน
สำหรับป้องกัน	รอบทั้งปรางค์ปรา ๚ะ
ยานี
๏ ครั้นถ้วนถึงเจ็ดวัน	พระเสาร์นั้นเสด็จมา
พอครบเหมือนโหรว่า	พระราชาทุรนทุราย
๏ นั่งนอนห่อนเป็นสุข	ผลุดนั่งลุกระส่ำระสาย
รับพระขรรค์อยู่วุ่นวาย	เข้าฟาดฟันคนทั้งปวง
๏ ฝ่ายว่าคนทั้งหลาย	วิ่งวุ่นวายทั้งวังหลวง
เสนาทุกกระทรวง	ก็เจ็บยากลำบากใจ
๏ คนร้อยอยู่ชั้นบน	ต้านจุมพลบ่หวาดไหว
ถัดมาสองร้อยไซร้	ชวนกันไปห้ามราชา
๏ สมเด็จเจ้าจอมไตร	ให้คลั่งไปในวิญญาณ์
ไล่ฟันหมู่เสนา	พระราชาบ่ปราศรัย
๏ ทหารอยู่สองชั้น	ด้านทรงธรรม์บ่หวาดไหว
เขาละอำเภอใจ	พระภูวไนยเสด็จหนี
๏ ทรงเครื่องทั้งห้าแล้ว	จึ่งพระแก้วเสด็จจรลี
มาขึ้นทรงพาชี	พระภูมีก็เหาะไป
๏ ฝ่ายว่าพระมเหสี	เห็นภูมีจากเวียงไชย
นางนาฏเจ้าร่ำไร	ถึงท้าวไทผู้ผัวขวัญ
๏ โอ้พระฤทธิไกร	กรรมสิ่งใดมาตามทัน
จำจากพรากพลัดกัน	เมียโศกศัลย์ไม่รู้วาย
๏ เหตุด้วยเพราะพระฝัน	โหรทูลพลันว่าเคราะห์ร้าย
พระไม่เชื่อโหรทาย	จึ่งพลัดพรากไปจากเมือง
๏ แต่นี้ไปเมื่อหน้า	กินน้ำตาน่าแค้นเคือง
ท้าวไทไปจากเมือง	พระบุญเรืองจะเป็นไฉน
๏ ใครเลยจะปกเกล้า	ข้าพระเจ้านี้สืบไป
ผ่านฟ้ามาตัดใจ	ละเมียไว้ไม่เอ็นดู
๏ ละทั้งนางสาวสรร	นางกำนัลอยู่พรั่งพรู
ค่ำเช้าเคยชมชู	สู้ละเสียหนีเมียไป
๏ สี่พันหมื่นบูรี	รู้คดีจะชิงชัย
ฤทธิ์เดชใครผู้ใด	เหมือนท้าวไทก็ไม่มี
๏ โอ้กรรมกรรมสิ่งใด	มาซัดให้เป็นดั่งนี้
จำให้ปิ่นธรณี	มาพลัดพรากจากเวียงไชย
๏ รํ่าพลางนางเทวี	มีเสาวนีย์รับสั่งไป
แก่หมู่เสนาใน	ให้ชุมพลตามพระองค์
๏ บัดนั้นชาวมนตรี	รับเสาวนีย์นางโฉมยง
ไปชุมจัตุรงค์	ติดตามองค์พระราชา
๏ แล้วแต่งสารตราไป	ถึงกรุงไกรทุกพารา
ว่าท้าวเสียกิริยา	เธอหนีมาจากธานี
๏ ถ้าว่าผู้ใดพบ	ได้ประสบพระภูมี
จงตอบซึ่งสารศรี	บอกคดีให้แจ้งมา
๏ ส่วนหมู่เสนาใน	ชุมพลไปตามราชา
เที่ยวเสาะทุกพารา	ไม่พานพบพระภูมี
๏ เว้นแต่เมืองกินนุวัต	พากันลัดไม่จรลี
เพราะกรรมของจักรี	จึ่งดลใจหมู่เสนา
๏ ปรึกษากันถ้วนถี่	ว่าเมืองนี้น้อยนักหนา
ไปเที่ยวหาราชา	ถ้าไม่พบจะเสียที
๏ คิดแล้วจึ่งเสนา	กลับโยธามาบูรี
กราบทูลแก่เทวี	ว่าไม่พบพระทรงธรรม์
๏ สมเด็จนางเทวี	ฟังเสนีเร่งโศกศัลย์
ร่ำรักพระทรงธรรม์	กับสาวสรรกำนัลใน
๏ โอ้พระยอดเสน่ห์น้อง	เคยประคองอุ่นอกใจ
ยามเมื่อชมสาวใช้	เมียมิได้อุเบกษา
๏ โอ้โอ๋พระยอดรัก	ผู้ทรงศักดิ์เคยเสด็จมา
ชมน้องห้องไสยา	พระราชาสำราญใจ
๏ เคยจูบพระเคยกอด	พระกรสอดกระหวัดไว้
เคยชมภิรมย์ใน	ควรฤๅไปจากพารา
๏ ว่านักจักยืดยาว	จะกล้บกล่าวถึงเจ้าฟ้า
พล้ดพรากจากพารา	มากับม้ามโนนัย
๏ สี่เสาร์พระราชา	เสาร์เข้ามานับลัคน์ไท
เสด็จขึ้นอาชาไนย	เหาะเหิรไปจากพารา
๏ ไปได้หลายวันแล้ว	องค์พระแก้วอดโภชนา
ทรุดองค์ทรงโศกา	กับหลังม้ามโนนัย
๏ คิดถึงมเหสี	เนตรภูมีดั่งเลือดไหล
คิดจะคืนพระเวียงไชย	ไปไม่ได้จนปัญญา
๏ ด้วยกรรมของท้าวไท	ได้ทำไว้แต่หลังมา
คลั่งไคล้ในวิญญาณ์	พระยอดฟ้าโศกาลัย
๏ ฝ่ายว่าม้าพาชี	พาภูมีเธอคลาไคล
มาถึงแดนกรุงไกร	กินนุวัตพระนคร
๏ เหาะไปในเวหา	ด้วยฤทธาอัสดร
เป็นกรรมของภูธร	ม้าเหาะไม่ได้แล้วนา
๏ หลงอยู่กลางพงพี	จูงพาชีค่อยเดินมา
เป็นกรรมของราชา	ถือมานะว่ามีบุญ
๏ ลำบากพ้นกำลัง	เพราะไม่ฟังคำโหรทูล
ทีนี้เห็นจะสูญ	ไม่ได้กลับพระพารา
๏ ร่ำพลางทางบทจร	จูงอัสดรค่อยเดินมา
ลุถึงกลางทุ่งนา	พระราชาค่อยเดินไป ๚ะ
ฉบัง
๏ กล่าวถึงชาวนานั้นไซร้	ครั้นเช้าออกไป
ขับนกกินข้าวในนา
๏ มีสุนัขตัวหนึ่งเดินมา	ที่กลางท้องนา
ก็คาบกระบายมันไป
๏ วันนั้นเป็นเคราะห์ท้าวไท	มงกุฎกลายไป
ก็เป็นกระบายทันที
๏ ชาวนามันเห็นภูมี	ร้องด่าทันที
อ้ายนี่มาลักกระบายกู
๏ พาอายขี้ร้ายไม่อดสู	มาลักเอาของกู
เอาครอบไว้บนเกศา
๏ เมื่อนั้นสี่เสาร์ราชา	ได้ฟังชาวนา
ตอบว่ามงกุฎของกู
๏ ชาวนาว่าไม่อดสู	มึงช่างลวงกู
มงกุฎมึงได้ไหนมา
๏ ว่าแล้ววิ่งไปมิช้า	ตีพระราชา
ก็ล้มลงเหนือปฐพี
๏ มันซ้ำถองเอาหลายที	สมเด็จจักรี
ภูมีเจ้าแทบปางตาย
๏ โลหิตไหลอาบทั้งกาย	สงสารฦๅสาย
แทบตายไม่เป็นสมประดี
๏ มันจึ่งว่ากับภูมี	อย่าอยู่ที่นี่
จงไปให้พ้นเถิดรา
๏ ว่าแล้วมันเอากระบายมา	จึ่งพระราชา
อุตส่าห์ดำรงทรงกาย
๏ จงค่อยจูงม้าผันผาย	เจ็บป่วยมากมาย
ทรงกายมิใคร่ได้เลย
๏ คิดถึงอรนุชทรามเชย	กรรมของกูเอย
ไม่เคยมาเป็นเช่นนี้
๏ สงสารแต่พระภูมี	จึ่งค่อยจรลี
ถึงนาแห่งหนึ่งโดยหมาย ๚ะ
ยานี
๏ ส่วนว่าอ้ายชาวนา	บ่นำพาจะมากราย
นานนานออกมาชาย	วันหนึ่งไปดูนาตน
๏ ขโมยลักเกี่ยวข้าว	ของอ้ายเฒ่าไปหลายหน
วันนั้นพอจุมพล	จูงม้ามาที่นามัน
๏ มันแบกหอกออกไป	มันคอยไล่ขโมยนั้น
แลเห็นพระทรงธรรม์	สำคัญว่าขโมยมา
๏ เป็นกรรมของท้าวไท	พระขรรค์ไชยมีฤทธา
กลับกลายมิทันช้า	กลับเป็นเคียวบัดเดี๋ยวใจ
๏ อ้ายเฒ่าเห็นราชา	ถือเคียวมาวิ่งเข้าไป
ตีโบยพระทรงชัย	พระภูวไนยไม่รู้ตัว
๏ คนชั่วมันตบตี	พระภูมีให้มืดมัว
สงสารไม่รู้ตัว	มันชกต่อยไม่ปรานี
๏ ท้าวเธอล้มลงไป	ซ้ำตีไทใช่พอดี
พระถามตามคดี	ว่าภูมีผิดอันใด
๏ อ้ายเฒ่าฟังเธอว่า	มันตีด่าไม่ปราศรัย
เอาม้ามาเลี้ยงไว้	แล้วลักเกี่ยวข้าวของกู
๏ พระองค์จึ่งเถียงไป	เคียวเมื่อไรพระขรรค์กู
ว่าแล้วชูขึ้นดู	พระขรรค์งอเป็นเคียวไป
๏ อ้ายเฒ่าวิ่งเข้ามา	ความโกรธาดังหนึ่งไฟ
มันชิงเอาเคียวไว้	นี่ฤๅใช่พระขรรค์มึง
๏ พระองค์เห็นพระขรรค์	ผู้ทรงธรรม์เร่งรำพึง
นี่แท้กรรมมาถึง	จึ่งมาเป็นเช่นนี้นา
๏ เจ้านาอ้ายจงไร	ขับท้าวโทมิได้ช้า
ไปไปให้พ้นนา	ถ้าอยู่ช้าจะแทงเสีย
๏ สงสารพระสี่เสาร์	ลุกขึ้นเล่าเดินปลกเปลี้ย
น้ำเนตรไหลเรี่ยเรี่ย	เช็ดเลือดเสียจูงม้าไป
๏ สงสารพระผ่านฟ้า	ยังแต่ม้าอาชาไนย
เจ็บปวดยิ่งยวดใจ	โลหิตไหลโซมทั้งองค์
๏ จะเดินมิใคร่ได้	ทรงองค์ไว้มิใคร่ตรง
สงสารแต่พระองค์	ค่อยดำรงจูงม้ามา
๏ ถึงนาแห่งหนึ่งเล่า	พระองค์เจ้าค่อยไคลคลา
ฝ่ายว่าเจ้าของนา	ผูกโคไว้ไปเกี่ยวข้าว
๏ วันนั้นมันเป็นสัด	มันสะบัดเชือกขาดเล่า
วิ่งวางย่างเหยาะเหย่า	หนีไปเข้าฝูงตัวเมีย
๏ วันนั้นพระภูวไนย	จูงม้าไปเดินปลกเปลี้ย
น้ำเนตรเธอไหลเรี่ย	พอถึงนาเจ้าวัวพลัน
๏ เป็นกรรมของพระองค์	ม้าเคยทรงอยู่ทุกวัน
กลับกลายเป็นวัวพลัน	พระองค์นั้นไม่รู้ตัว
๏ ฝ่ายว่าอ้ายเจ้านา	เหลียวแลมาไม่เห็นวัว
ขัดใจมิใช่ชั่ว	เหตุด้วยวัวนั้นหนีไป
๏ มันเห็นพระทรงธรรม์	เดินผายผันมาไวไว
สำคัญว่าลักไป	ชวนกันไล่พระทรงธรรม์
๏ ว่าเหวยอ้ายคนชั่ว	มาลักวัวกูกลางวัน
อาจใจใครจะทัน	ว่าแล้วมันรุมกันตี
๏ ท้าวล้มลงด้วยพลัน	ร้องเถียงมันไปทันที
จูงม้ามาดีดี	พาโลตีว่าลักวัว
๏ เห็นว่ากูผู้เดียว	ตีเล่นเจียวไม่เกรงกลัว
ม้ากูสิว่าวัว	รุมกันตีเล่นตามใจ
๏ เจ้าโคมันจึ่งว่า	อ้ายมุสาช่างเถียงได้
นี่ฤๅม้ามึงไซร้	อ้ายโกหกช่างเจรจา
๏ สมเด็จพระจักรี	เห็นพาชีเป็นโคนา
โอ้โอ๋อนิจจา	ม้าเป็นวัวน่าใจหาย
๏ ด้วยกรรมพระทรงธรรม์	สิ่งสารพันจะกลับกลาย
มงกุฎเป็นกระบาย	พระขรรค์กลายเป็นเคียวไป
๏ เป็นเวรมาถึงตัว	ม้าเป็นวัวน่าน้อยใจ
ทีนั้นพระจอมไตร	จึ่งอ้อนวอนแก่เจ้าวัว
๏ ว่าท่านอย่าโบยตี	ข้าเจ้านี้ขอโทษตัว
เราผิดเพราะลักวัว	ท่านจงอดโทษเถิดรา
๏ ถ้าว่าลักอีกเล่า	จงทำเราให้นักหนา
ฆ่าเสียให้มรณา	ฟังเราว่าจงปรานี
๏ ฝ่ายว่าเจ้าโคนั้น	ฟังทรงธรรม์กล่าวคดี
จึ่งว่าแต่หัวที	ว่าดังนี้จะเป็นไร
๏ เอ็งเถียงเอาต่อหน้า	วัวว่าม้าข้าขัดใจ
ทีนี้งดโทษไว้	ลักอีกไซร้ไม่ละกัน
๏ ว่าแล้วจูงวัวไป	ขับท้าวไทเสียด้วยพลัน
เอ็งนี้ใจฉกรรจ์	แต่กลางวันยังลักเรา ๚ะ
เยสันตา
๏ เมื่อนั้นจึ่งพระจอมไตร	เจ็บปวดเหลือใจ
ท้าวไทแทบม้วยมรณา
๏ เดินเช็ดชลเนตรราชา	ค่อยทรงกายา
เดินมาก็พอสายัณห์
๏ แลเห็นเรือนยายตาพลัน	สมเด็จทรงธรรม์
หมายมั่นจะขออาศัย
๏ เดินมาถึงเข้าบัดใจ	จึ่งร้องขึ้นไป
ขอข้าอาศัยด้วยเถิดรา
๏ ยายแก่แกร้องลงมา	แต่วันนั้นนา
เหตุไรไม่มาอาศัย
๏ ตาเฒ่าจึ่งร้องว่าไป	เขาจะมาอาศัย
ตามใจเขาเถิดหนายาย
๏ เมื่อนั้นสมเด็จฦๅสาย	อาศัยตายาย
เจ็บปวดแทบจะวายชนม์
๏ ทีนั้นก็องค์จุมพล	ปัวแหวนของตน
ก็กลายเป็นเล็ดถวงา
๏ วันนั้นสองเฒ่ายายตา	คิดกันไปมา
ว่าเราจะปลูกผักขาย
๏ เต้าแตงแฟงฟักผักไห่	ถั่วงาหาไว้
แตงโมแตงไทยมากมี
๏ ถ้าขายได้เงินก็ดี	หลายหลากมากมี
กูนี้จะมีเมียอย่างเขา
๏ งานการสิ่งใดพอทำเนา	กูจะได้เมียสาวสาว
ได้คลึงได้เคล้าสบายใจ
๏ ยายเฒ่าเกาก้นบ่นไป	น้ำตาก็จะไหล
ตาว่าร้องไห้กูจะทิ้งเสีย
๏ น้ำตาจะไหลลามเลีย	เห็นก็กอดเมีย
อีเฒ่าจะเสียน้ำใจ
๏ ยายเฒ่าได้ฟังก็ว่าไป	อ้ายแก่จังไร
โอหังว่าไปไม่อาย
๏ ยังไม่ทันเห็นต้นปลาย	อ้ายเฒ่าขี้ร้าย
พูดจาจองหองเหลือใจ
๏ ยังไม่ทันเห็นน้ำที่ไหน	ตัดกระบอกคอนไป
อ้ายเฒ่าจังไรเหนื่อยเปล่า
๏ ยังไม่เห็นกระรอกเลยอ้ายเฒ่า	ก่งหน้าไม้เดา
ออกว่าจะเอากระรอกกิน
๏ ตาเอ้ยอย่าคิดทมิฬ	คนเขาได้ยิน
เขาจะหัวเราะเยาะหยัน
๏ เขาจะว่าอ้ายแก่งกงัน	พูดจากวดขัน
ตัวสั่นจะหาเมียสาว
๏ เขาจะโห่เล่นฉาวฉาว	จองหองมีเมียสาว
อ้ายเฒ่าอย่าคิดเลยหนา
๏ สองเฒ่าเถียงกันไปมา	จนพระสุริยา
เพลาใกล้รุ่งราตรี
๏ ค้นหาลูกผักด้วยดี	ถั่วงาอันมี
ในถุงไถ้ของอาตมา
๏ ไม่พบสักสิ่งเลยนา	ลูกผักถั่วงา
บันดาลให้หายสูญไป
๏ หัวเพชรหัวแหวนของท้าวไท	กลับกลายเป็นไป
เป็นเล็ดถั่วงาด้วยพลัน
๏ เป็นกรรมขององค์ทรงธรรม์	ยายเฒ่าว่าพลัน
อ้ายนั้นฤๅมันลักไป
๏ ตาเฒ่าไปค้นดูทันใจ	ในองค์ภูวไนย
ก็พบเล็ดถั่วแลงา
๏ ตาแกกริ้วโกรธนักหนา	กุมเอาราชา
คร่ามาโบยตีแทบตาย
๏ ที่นั้นสองเฒ่าตายาย	ตีพระฦๅสาย
เอาไถ้นั้นไว้แล้วขับเสีย
๏ พระองค์ไปจากเฒ่าผัวเมีย	ตะแกขับเสีย
พระองค์เจ้าทรงโศกา ๚ะ
สุรางคนางค์ พิลาป
๏ โอ้อกกูเอย
ที่ไหนเล่าเลย	จะมีชีวา
จะได้สิ่งใด	เป็นเพื่อนอาตมา
ที่นี้เห็นว่า	จะม้วยบรรลัย
๏ กรรมมาตามมัน
มงกุฎพระขรรค์	ก็กลับกลายไป
หัวแหวนจินดา	กับอาชาไนย
กลับกลายไปได้	สมเพชเวทนา
๏ สงสารผ่านเกล้า
ทรงโศกสร้อยเศร้า	คิดถึงอาตมา
ทั้งนี้เพราะกรรม	ทำไว้นักหนา
จึ่งตามติดมา	ล้างผลาญทันที
๏ โอ้อกกูอา
เห็นเป็นเวทนา	ดูน่าบัดศรี
จะไปแห่งไร	เขาไม่ปรานี
มีแต่ชกตี	ยับทั้งกายา
๏ ความเจ็บเหลือใจ
บ่ายหน้าหาใคร	ไม่มีเมตตา
อาหารสิ่งใด	ก็ไม่ได้มา
ไหนเลยชีวา	จะรอดเป็นตัว
๏ แต่ก่อนไรมา
ทุกท้าวพญา	ย่อมมาเกรงกลัว
มาครานี้แล	แต่อ้ายเลี้ยงวัว
มันไม่เกรงกลัว	ทุบถองแทบตาย
๏ พระทรงโศกา
สะอื้นไปมา	น้ำตาบ่วาย
ทรงพระกำสรด	ระทดพระกาย
องค์พระฦๅสาย	เจ้าค่อยบทจร
๏ ทรงพระกันแสง
หิวโหยโรยแรง	แทบจะม้วยมรณ์
ครั้นว่าเหนื่อยหนัก	หยุดพักเสียก่อน
แล้วค่อยบทจร	ตามทางคลาไคร
๏ ถึงวัดแห่งหนึ่ง
พอเข้ามาถึง	อารามทันใด
เข้าเขตกุฎี	พระชีผู้ใหญ่
สมเด็จจอมไตร	ล้มลงทันที
๏ แล้วร้องขึ้นไป
พระคุณข้าไหว้	ได้โปรดเกศี
ดีฉันคนยาก	อดอยากแสนทวี
คุณจงปรานี	ให้ทานบ้างรา
๏ สูปังจังหัน
ที่อันเหลือฉัน	ตามท่านเมตตา
เหมือนให้ชีวิต	ดีฉันเถิดรา
จนแล้วจึ่งมา	ขอทานเจ้าคุณ
๏ ยังมีเณรน้อย
รูปโฉมแช่มช้อย	เป็นเณรใจบุญ
ได้ยินเสียงร้อง	มองตามใต้ถุน
ไม่เห็นแล้วหมุน	วิ่งออกไปดู
๏ แลเห็นภูมี
วิ่งไปทันที	บอกแก่พระครู
กับสงฆ์ทั้งนั้น	ชวนกันมาดู
เห็นพระโฉมตรู	เลือดย้อยลามไหล
๏ พระสงฆ์จึ่งถาม
แก่พระโฉมงาม	ว่ามาแต่ไหน
สมเด็จสี่เสาร์	จึ่งเล่าความไป
ต้นปลายเล่าให้	พระสงฆ์เจ้าฟัง
๏ เจ้าสามเณรน้อย
มีใจละห้อย	เป็นพ้นกำลัง
อาหารมากมี	กัปปีย์สูปัง
เณรน้อยร้อยชั่ง	เจ้านำเอามา
๏ ให้แก่ภูบาล
เธอเสวยสำราญ	ภูบาลหรรษา
ด้วยความอดอยาก	เป็นหลายวันมา
เณรน้อยนั้นหนา	ปรนนิบัติภูวไนย
๏ ต้มน้ำให้อาบ
เลือดแห้งเป็นคราบ	ติดตัวท้าวไท
เจ้าค่อยขัดสี	เช็ดล้างทั่วไป
สมเด็จภูวไนย	ค่อยสำราญองค์
๏ ชาติก่อนนั้นเล่า
พระสี่เสาร์เจ้า	มีคุณแก่สงฆ์
ครั้นมาชาตินี้	ยินดีทุกองค์
อยู่ด้วยพระสงฆ์	ช้านานหลายวัน
๏ คิดจะใคร่บวช
จะออกผนวช	เป็นสงฆ์ทรงธรรม์
จึ่งคลานเข้าไป	หาสมภารนั้น
กราบลงด้วยพลัน	จึ่งมีวาจา
๏ ข้าแต่พระครู
เหมือนได้เอ็นดู	แก่โยมเถิดรา
ข้าเจ้าจะใคร่	บวชในศาสนา
คุณจงเมตตา	แก่ข้าสืบไป
๏ เมื่อนั้นพระครู
ได้ฟังโฉมตรู	ดีเนื้อดีใจ
จึ่งจัดแจงผ้า	ให้แก่จอมไตร
เอากรักมาให้	ต้มขึ้นด้วยพลัน
๏ ครั้นต้มกรักไว้
สมเด็จภูวไนย	ลินลาผายผัน
ซักผ้าจีวร	แล้วขึ้นมาพลัน
เมื่อกรรมมาทัน	แก่พระจอมไตร
๏ ยังมีนายโค
คนหนึ่งใหญ่โต	ตามโคหายไป
มาเห็นราชา	สูมาอยู่ไหน
แลเห็นแต่ไกล	มันจึ่งเข้ามา
๏ มันเห็นซึ่งกรัก
เป็นเนื้อประจักษ์	น้ำกรักนั้นหนา
เป็นเลือดวัวแดง	แม่นแท้แก่ตา
แลดูผืนผ้า	เห็นเป็นหนังวัว
๏ อันสายรัตคด
เป็นไส้พุงหมด	หน้าตามืดมัว
มันจึ่งเข้าไป	ไม่ให้รู้ตัว
อ้ายนี่ลักวัว	กูมาฆ่าพลัน
๏ อ้ายเฒ่าสาหส
ตีด้วยไม้ตะพด	ถูกพระทรงธรรม์
ล้มลงกลางดิน	ดิ้นอยู่ยันยัน
เธอร้องไปพลัน	กูผิดสิ่งไร
๏ มันตีอกเล่า
สงสารพระเจ้า	ปิ้มจักตักษัย
พระองค์จึ่งว่า	แก่อ้ายจังไร
กูต้มกรักไซร้	เหตุไรตีกู
๏ พระสงฆ์ทั้งหลาย
ได้ยินวุ่นวาย	จึ่งออกไปดู
เห็นเขาผูกคอ	ประสกนั้นอยู่
ไปบอกพระครู	ตามเหตุมีมา
๏ พระสงฆ์จึ่งถาม
มันบอกออกความ	แก่สงฆ์มิช้า
อ้ายโจรคนนี้	ลักเอาวัวมา
ฆ่าให้มรณา	กินเล่นสำราญ
๏ พระครูผู้เฒ่า
จึ่งบอกไปเล่า	แก่นายโคบาล
ประสกนี้นา	ดูน่าสงสาร
ทลิทกขอทาน	เข็ญใจนักหนา
๏ เราให้ต้มกรัก
จะย้อมจะซัก	ผ้าไตรดอกนา
ประสกนี้เล่า	อยู่ด้วยเรามา
เป็นคนศรัทธา	ไม่ไต้ฆ่าวัว
๏ เจ้าโคจึ่งว่า
พระสงฆ์ถ้วนหน้า	ไม่มาเกรงกลัว
สมคบโจรไว้	ให้ไปลักวัว
ได้แล้วชมชัว	มาสู่กันกิน
๏ พระสงฆ์จึ่งว่า
อ้ายคนหยาบช้า	กูอยู่แก่ศีล
มึงว่าหยาบช้า	ว่าชวนกันกิน
มึงอย่าดูหมิ่น	แก่กูเลยนา
๏ เจ้าโคว่าเล่า
นิมนต์ผู้เป็นเจ้า	ดูเอาเถิดรา
กรักฤๅว่าเนื้อ	น่าเบื่อนักหนา
ฤๅข้าเท็จว่า	ของเป็นสำคัญ
๏ ฝ่ายเจ้าเณรน้อย
มีใจละห้อย	ด้วยพระทรงธรรม์
ว่าแก่เจ้าวัว	ข้าขอประกัน
แก้เชือกออกพลัน	จากคอราชา
๏ ชวนกันไปดู
แลเห็นจริงอยู่	เหมือนเจ้าวัวว่า
คิดน่าอัศจรรย์	เห็นหลากนักหนา
เจ้าโคจึ่งว่า	ให้ขับเสียพลัน
๏ พระผู้เป็นเจ้า
แขวงมันรู้เข้า	จะต้องโทษทัณฑ์
จะมีความผิด	จงคิดผ่อนผัน
ฟังคำบอกพลัน	ขับเสียเถิดรา
๏ ว่าแล้วเท่านั้น
มันเก็บเอาพลัน	เนื้อหนังบ่ช้า
มันขนเอาไป	จากในวัดวา
ไปสู่เคหา	เหย้าเรือนของมัน ๚ะ
ยานี
๏ สงสารพระผ่านเกล้า	ทุกข์สร้อยเศร้ายิ่งโศกศัลย์
จึ่งเจ้าเณรน้อยนั้น	พลอยจาบัลย์ด้วยภูมี
๏ ตักน้ำมาล้างให้	รักท้าวไทอย่างแสนทวี
ล้างเลือดพระพันปี	แสนโศกีเจ็บนักหนา
๏ เจ้าเณรแลพระสงฆ์	สมเพชองค์พระราชา
ข้าวน้ำโภชนา	ทั้งหยูกยาให้กินพลัน
๏ เจ้าเณรพยาบาล	ค่อยสำราญอยู่หลายวัน
สมภารผู้เฒ่านั้น	ว่าไปพลันแก่ราชา
๏ ประสกอย่าได้อยู่	แขวงมันรู้มันจะมา
เขาจะว่าหยาบช้า	มันจะมาเอาตัวไป
๏ เรานี้คิดเอนดู	ถ้ามันรู้ไม่พ้นภัย
สงสารแต่จอมไตร	จำต้องไปจากวัดวา
๏ พิศดูเณรน้อยเล่า	น้ำเนตรเจ้าอาบพักตรา
อุ้มขึ้นทูนเกศา	มีคุณข้าเป็นเหลือใจ
๏ ถ้าข้าไม่มรณา	จะกลับมาให้จงได้
เจ้าเณรสั่งท้าวไท	เมื่อหน้าไปท่านจงมา
๏ ท้าวฟังเจ้าเณรสั่ง	น้ำเนตรหลั่งอาบพักตรา
ท้าวเธอจึ่งลินลา	เข้าไปหาสงฆ์ทั้งหลาย
๏ กราบลาสงฆ์ทั้งนั้น	เมื่อทรงธรรม์จักผันผาย
เสด็จเข้ามาโดยหมาย	จึ่งถวายนมัสการ
๏ อาปุจฉิขอกราบลา	สุขิตาอยู่สำราญ
สมเด็จพระภูบาล	ออกจากวัดแล้วเดินไป
๏ สงสารพระสี่เสาร์	กำสรดเศร้าน้ำเนตรไหล
รันทดในพระทัย	อนาถในไห้โศกศัลย์
๏ เดินพลางทางร่ำไร	ค่อยครรไลในแนวอรัญ
ใกล้ถึงเมืองหนึ่งนั้น	พระจรจรัลเข้าพารา
๏ สงสารพระบุญเรือง	ความแค้นเคืองเป็นนักหนา
มีผ้าผืนเดียวมา	น่าเวทนาพระภูวไนย
๏ ชายหนึ่งพันพระองค์	ชายหนึ่งทรงคลุมเศียรไว้
ค่อยเดินดำเนินไป	ถึงที่ท้ายตะแลงแกง
๏ เห็นยาจกเที่ยวขอทาน	พระภูบาลทรงกันแสง
ถึงที่ตะแลงแกง	ทรงกันแสงแล้วนิ่งอยู่
๏ คิดทำเช่นเขาบ้าง	ผิดท่าทางน่าอดสู
ผ้าคลุมพระเศียรอยู่	พระโฉมตรูอยู่เอกา
๏ กล่าวถึงท้าวกินนุวัต	ผ่านสมบัติในพารา
กินนุวัตเรืองโอฬาร์	พลช้างม้าก็มากมี
๏ สุทธิโฉมนรลักษณ์	เป็นองค์อัครมเหสี
สุทัตต์นางเทวี	เป็นธิดาพระภูธร
๏ ทรงโฉมงามผุดผาด	เทียมธรรมชาติเทพอัปสร
บิดาพระมารดร	รักบังอรดังนัยนา
๏ พี่เลี้ยงนางกำนัล	หมื่นหกพันล้อมซ้ายขวา
สำหรับพระลูกยา	ในมหาปราสาทไชย
๏ สมเด็จพระบิตุเรศ	คะนึงเหตุคิดสงสัย
หาโหรเข้ามาใน	ให้ทายทักดวงชะตา
๏ ราศีแลนรลักษณ์	ให้ประจักษ์ในสารา
ว่าองค์พระธิดา	จักดีร้ายเป็นฉันใด
๏ โหรเฒ่ากราบภูบาล	จับกระดานคูณหารไป
นับวันเดือนปีใส่	เสร็จถวายทูลราชา
๏ อันว่าพระบุตรื	ชะตาปีเดือนวันว่า
หัวทีมิสุขา	ทุกข์แล้วมาจึ่งจะดี
๏ โทษแล้วกลับให้คุณ	จะมีบุญนะภูมี
สมภารพระจักรี	ขอพันปีทราบบาทา
๏ พระฟังโหรทูลไข	น้ำพระทัยให้กังขา
ควรฤๅดังนี้นา	เห็นจะว่าได้ความอาย
๏ จึ่งตรัสถามอีกเล่า	ว่าคู่เจ้าผู้โฉมฉาย
ทั้งสี่จงเร่งทาย	อยู่ใกล้ไกลไฉนนา
๏ ผู้ดีฤๅเข็ญใจ	ฤๅหน่อไทกระษัตรา
ฤๅว่าคนต่ำช้า	จะไปมานั้นอย่างไร
๏ อยู่ปรางค์อย่างอินทรา	ที่จะมานั้นกลใด
โหรนั้นอั้นอกใจ	ทูลไม่ได้กลัวอาญา
๏ จึงตรัสแก่โหรใหญ่	ท่านจงทายตามตำรา
เราไซร้ไม่โกรธา	ดวงชะตามาเป็นเอง
๏ โหรเฒ่าดูทักษา	จันทกลาก็แลเล็ง
คู่นั้นรักกันเอง	ไม่กลัวเกรงพระทรงธรรม์
๏ ว่าคู่ของนางแก้ว	มาถึงแล้วโดยสำคัญ
เป็นคนยากเข็ญครัน	เที่ยวขอทานจึ่งได้กิน
๏ เป็นคนต่างประเทศ	ทูลภูเบศรจนสุดสิ้น
สมเด็จพระภูมินทร์	ทราบสารสิ้นโทรมนัสา
๏ เสียแรงกูเลี้ยงไว้	หมายจะให้ครองพารา
ควรฤๅทั้งนี้นา	เห็นผิดท่าขับเสียพลัน
๏ ถ้าอยู่จะอายหน้า	แก่ไพร่ฟ้าสิ้นทั้งนั้น
ไปเสียจากไอศวรรย์	สู่หิมวันต์ไกลพารา
๏ สุทธินางเทวี	ผู้ชนนีเจ้าฉายา
จึ่งทูลท้าวภรรดา	พระผ่านฟ้าขับเสียไย
๏ ทั้งนี้ย่อมวาสนา	ดวงชะตาของสายใจ
สมเด็จพระจอมไตร	ให้โกรธายิ่งแสนทวี ๚ะ
พิลาป
๏ สุทธิฉายา
ผู้เป็นมารดา	นางแก้วโฉมศรี
ได้ฟังภูธร	เดือดร้อนแสนทวี
โศกเศร้าโศกี	พ่างเพียงบรรลัย
๏ โอ้พระลูกแก้ว
กรรมของเจ้าแล้ว	จักทำฉันใด
พระทองเนื้อเกลี้ยง	แม่เลี้ยงเจ้าไว้
หวังว่าจะได้	พึ่งบุญสมภาร
๏ โอ้แก้วแม่เอย
โฉมงามทรามเชย	ใครเลยจักปาน
แม่เสียดายเจ้า	โฉมลำเพาพาล
รูปทรงนงคราญ	เทียมเทพอัปสร
๏ สมเด็จมารดา
ร่ำรักลูกยา	เพี้ยงจะม้วยมรณ์
ควรฤๅบิดา	ช่างมาตัดรอน
สงสารบังอร	จะไปกลใด
๏ ป่ารกหนามหนา
เจ้าแม่กำพร้า	ลำบากยากใจ
เจ้าเคยสำอาง	อยู่ปรางค์สุกใส
ที่นี้กลอยใจ	จะไปไพรสาณฑ์
๏ รูปทรงอย่างเขียน
นิ้วดั่งลำเทียน	วาดเขียนบ่ปาน
เอวองค์ทรงสวัสดิ์	กำดัดนงพาล
ปลูกปลื้มสงสาร	ด้วยความเสนหา
๏ พระเกศพระกรรณ
พระจุไรเจ้านั้น	งามยิ่งเลขา
ชายใดเพ่งพิศ	ต้องติดนัยนา
ตรมตรอมอุรา	ไม่วายตาดู
๏ แม่ลูกสองรา
ทรงโศกโศกา	ชลนาพร่างพรู
สงสารโฉมฉาย	น่าอายอดสู
เจ้าเคยเสด็จอยู่	ปรางค์แก้วรจนา
๏ ถ้านางไปชม
สวนแก้วอุดม	ทรงสีวิกา
แสนสาวสนม	ห้อมล้อมซ้ายขวา
ทีนี้จะมา	เดินป่าองค์เดียว
๏ เจ้าจะเดินไป
คนเดียวเปลี่ยวใจ	ใครเลยจะเหลียว
แม่สงสารเจ้า	เปลี่ยวเปล่าผู้เดียว
ใจแม่ให้เสียว	เห็นจักวายชนม์
๏ ร่ำนักจักช้า
จึ่งโฉมมารดา	คิดได้บัดดล
นางทูลปิ่นเกล้า	ท่านท้าวจุมพล
ให้ทราบนุสนธิ์	ได้โปรดก่อนรา
๏ อย่าขับไปไกล
ลูกรักสายใจ	เห็นเป็นเวทนา
ให้อยู่แต่ใกล้	นอกกรุงพารา
ตามแต่บุญญา	ของนางเทวี
๏ ท้าวมีโองการ
แก่ยอดเยาวมาลย์	ผู้เป็นมเหสี
จะให้ลูกอยู่	นอกกรุงบุรี
สุดแต่เทวี	จะมีเมตตา
๏ พี่ตรัสออกไป
คืนคำไม่ได้	เขาจักนินทา
ว่าเป็นกระษัตริย์	ได้ตรัสออกมา
ไม่ยืนวาจา	กลับมากลับไป
๏ สมเด็จนางพญา
ค่อยคลายโศกา	มาบอกทรามวัย
แล้วมีเสาวนีย์	สั่งขอเฝ้าไป
ปลูกตำหนักให้	ที่นอกพารา
๏ ครั้นแล้วเทวี
จัดของมากมี	ให้แก่ลูกยา
เงินทองของดี	เพชรนิลจินดา
เป็นท้าวพญา	ยากจนเมื่อไร
๏ สุทัตต์ฉายา
กราบบาทมารดา	ชลนาหลั่งไหล
กับนางสาวสรร	ห้อมล้อมคลาไคล
ถึงตำหนักใหญ่	ดั่งใจจินดา
๏ ครั้นแล้วมินาน
นางจึ่งคิดอ่าน	ให้ตั้งศาลา
เจ้าจึ่งให้ทาน	อาหารนานา
ทั้งเหล้าแช่ยา	จัดมาตั้งไว้
๏ ยาจกทั้งหลาย
ชวนกันมากมาย	รับทานอรไท
เหล้าแช่แก้กล่อน	เผ็ดร้อนเหลือใจ
แก้ทั้งหืดไอ	แก้ได้ทุกประการ
๏ นางนาฏเทวี
น้ำจิตยินดี	บำเพ็ญศีลทาน
ให้แก่ยาจก	ทลิทาการ
เดชะผลทาน	ของนางเทวี
๏ เมื่อจะได้พบ
แรกจะประสบ	องค์พระจักรี
เธอเห็นเขานั้น	ชวนกันจรลี
รับทานเทวี	พลอยไปด้วยกัน
๏ ยกจกทั้งหลาย
ชวนกันถวาย	บังคมแจ่มจันทร์
ครั้นรับทานแล้ว	ชวนกันผายผัน
สมเด็จทรงธรรม์	บ่ไหว้เทวี
๏ สุทัตต์กัลยา
เห็นหลากนักหนา	ยาจกคนนี้
เร็วเร็วสาวใช้	เร่งไปดูที
ยาจกคนนี้	นี่มาแต่ไหน
๏ มันยืนคลุมหัว
มันไม่เกรงกลัว	มายืนอยู่ได้
สาวศรีรับสั่ง	บังคมแล้วไป
ถึงองค์ท้าวไท	สมเด็จจักรี
๏ สาวศรีตกใจ
นั่งลงก้มไหว้	ไถ่ถามตามที
แก่องค์จุมพล	ยุบลอันมี
เหมือนคำเทวี	เจ้าตรัสสั่งไป
๏ เมื่อนั้นพระบาท
สี่เสาร์ธิราช	พระจึ่งเฉลยไข
เศียรพี่นะน้อง	กลัวต้องสุริย์ใส
จึ่งต้องคลุมไว้	กลัวร้อนเจ้าพี่อา
๏ ดูราสาวน้อย
ตัวพี่นี้พลอย	ตามเขาเข้ามา
เมืองพี่อยู่ไกล	ยากไร้ระอา
น่าอายขายหน้า	ขอทานท่านกิน
๏ ฤๅท่านไม่ให้
จะลาท่านไป	ขออื่นดังจินต์
เจ้าจงไปทูล	แก่พระยุพิน
ฤๅจะให้ทานกิน	ตามแต่เมตตา
๏ สาวศรีกลับไป
ทูลนางทรามวัย	เหมือนท้าวสั่งมา
ข้าเจ้าเข้าไป	ได้พิจารณา
รูปลักษณ์พักตรา	เห็นงามตระการ
๏ เจรจาวาที
ไพรเพราะมีศรี	กล่าวเกลี้ยงเสียงหวาน
แม้วได้เป็นคู่	ร่วมรู้เยาวมาลย์
คือแก้วสูริย์กานต์	แกมทองรจนา
๏ สุทัตต์เทวี
ได้ฟังสาวศรี	ยินดีนักหนา
กะแร่มแกมอาย	ยิ้มละไมไปมา
แล้วนางจินตนา	ถึงคำโหรทาย
๏ แล้วตรึกนึกไป
ฤๅชายนี้ไซร้	ไม่มีความอาย
ฤๅว่านักเลง	โฉงเฉงใจหาย
เล่นเบี้ยเมียขาย	แล้วไพล่หนีมา
๏ ฤๅเข้าบ่อนสั่ว
พนันวิ่งรัว	ไม่ชั่วเลยนา
ฤๅเล่นปลากัด	ขุดวัดขุดวา
คบเถรเณรบา	เล่นเก่งไม่เบา
๏ ฤๅเล่นต่อแต้ม
พะกะริตเข้าแกม	เสียแล้วซบเซา
ทับให้ถึงแรด	ถึงแปดถึงเก้า
เป็นเจ้ามือพกเปล่า	ขี้ฉ้อสิ้นที
๏ ฤๅนักเลงดวด
ว่าตัวยิ่งยวด	อวดว่าเดินดี
ฤๅเล่นหยิบเบี้ย	เสียแล้วลอบหนี
ฤๅว่าเด็ดปลี	หนีเขากระมังนา
๏ ฤๅเล่นกำตัด
ว่ากูสันทัด	รัดเบี้ยออกมา
เล่นจนฉิบหาย	อับอายนักหนา
นักเลงปะขา	ดูน่าบัดศรี
๏ ฤๅเล่นอีโปง
อวดโวโอ่โถง	ว่าสองสามสี่
แทงลงที่สอง	มันไปข้างสี่
มันกินสิ้นที	ต้องขายลูกเมีย
๏ ถ้าเป็นเช่นนี้
เห็นน่าบัดศรี	ดูเป็นคนเสีย
เล่นโปเล่นไพ่	แล้วขายลูกเมีย
ทิ้งขว้างร้างเสีย	แล้วหลบหลีกหนี
๏ เมื่อนั้นนางแก้ว
รำพึงคิดแล้ว	ว่าแก่สาวศรี
จะคิดเป็นไฉน	จักได้รู้คดี
จึ่งนางทาสี	ว่าแก่ฉายา
๏ เชิญแม่ลงไป
ดูเล่นเป็นไร	ให้เห็นแก่ตา
กระหม่อมฉันนี้	เห็นดีนักหนา
จึ่งนางกัลยา	ว่าไปทันที
๏ ดูราสาวใช้
จะให้ข้าไป	ดูชายคนนี้
ใจข้าขวยเขิน	สะเทิ้นสิ้นที
ทำไฉนนะพี่	จะรู้กิริยา
๏ พี่เลี้ยงคนหนึ่ง
รูปร่างอย่างกลึง	ขี้หึงนักหนา
ทรวดทรงสำอาง	เคยเล่นหางตา
ครั้นถึงออกมา	ที่ริมประตูดิน
๏ คอยท่าขอเฝ้า
ปดโป่โวเปล่า	ด้วยจิตคิดถวิล
ขอเฝ้าอ้าปาก	ยื่นหมากให้กิน
ที่ริมประตูดิน	จะทำอะไรกัน
๏ พี่เลี้ยงคนนี้
ฉลาดสิ้นที	จึ่งทูลแจ่มจันทร์
อันการจํ้าจี้	พี่ไม่กลัวมัน
จะทำตัวสั่น	ขวยเขินไปไย
๏ สมเด็จเทวี
ได้ฟังสาวศรี	เร่งคิดพิสมัย
ให้แต่งสำรับ	พร้อมสรรพฉับไว
สมเด็จอรไท	แต่งตัวด้วยดี
๏ ครั้นแล้วนางนาฏ
เจ้าค่อยยูรยาตร	กับเหล่าสาวศรี
ไปสู่โรงทาน	ด้วยพลันทันที
จึ่งนางทาสี	ให้สำรับพลัน
๏ สมเด็จจอมจักร
เห็นประหลาดนัก	มีทุกสิ่งอัน
ถามเหล่าสาวศรี	ที่มาทั้งนั้น
ว่านางจอมขวัญ	ให้ข้าฤๅไฉน
๏ ทาสีบอกเล่า
ว่าแม่ ณ หัวเจ้า	ถวายแด่จอมไตร
เป็นบุพเพสันนิวาส	แต่ชาติก่อนไกล
สองกระษัตริย์นั้นได้	เคยคู่ครองกัน
๏ เจ้าจะให้พี่
เสวยโภชนานี้	ทุกสิ่งครบครัน
ยังเสวยไม่ได้	บอกไปด้วยพลัน
จงทูลจอมขวัญ	ว่าไม่สบาย
๏ ถ้าว่าทำทาน
ให้เป็นแก่นสาร	ขอนางโฉมฉาย
เอาข้าอาบน้ำ	ชำระวรกาย
บอกแก่โฉมฉาย	ให้รู้คดี
๏ ทาสีกลับไป
ทูลนางทรามวัย	ตามสั่งภูมี
นางแต่งภูษา	คนธาอันดี
ใช้นางทาสี	ไปถวายพระองค์
๏ สมเด็จราชา
สระสรงคงคา	แล้วทาเครื่องทรง
แล้วจึ่งเสวย	เครื่องสุวรรณบรรจง
สมเด็จพระองค์	เสวยตามประเพณี
๏ เสวยแล้วมิช้า
จึ่งนางทาสา	ยกมาด้วยดี
จึ่งเอาของหวาน	ใส่พานมากมี
กับทั้งพระศรี	ถวายแก่พระองค์
๏ นางดูกิริยา
เห็นพระราชา	เป็นกระษัตริย์มั่นคง
สุจหนี่ยี่ภู่	ธูปเทียนบรรจง
ถวายแก่พระองค์	ที่ในโรงทาน ๚ะ
ยานี
๏ เมื่อนั้นนางกระษัตริย์	เจ้าสุทัตต์ยอดสงสาร
พระทัยให้รำคาญ	ด้วยสงสารเป็นกำลัง
๏ อายุสิบห้าปี	นางเทวีมีจิตหวัง
เสนหาพะว้าพะวัง	กรรมแต่หลังตามยายี
๏ ชำเลืองพระเนตรมา	ดูราชาด้วยยินดี
ส่วนว่าพระจักรี	เห็นเทวีเจ้าแลมา
๏ สององค์ทรงกำหนัด	คิดประหวัดเสนหา
เพราะว่าตาต่อตา	เกิดสัญญาความยินดี
๏ แล้วกลับมาตำหนัก	นางน้องรักให้หมองศรี
กามกวนมายวนยี	นางเทวีเศร้าพระทัย
๏ เมื่อนั้นจึ่งโฉมศรี	มีเสาวนีย์ตรัสสั่งไป
ดูรานางสาวใช้	จงลงไปหาภูบาล
๏ ไปเชิญท้าวเธอมา	ว่าตัวข้าจะทำทาน
ไปเชิญพระภูบาล	ขึ้นมาบนตำหนักพลัน
๏ บัดนั้นนางทาสี	รับเสาวนีย์เจ้าจอมขวัญ
ลินลามาด้วยพลัน	บอกทรงธรรม์มิได้นาน
๏ ข้าแต่พระจอมจักร	องค์นงลักษณ์จักให้ทาน
ขอเชิญพระภูบาล	สู่สถานตำหนักใน
๏ พระฟังนางสาวศรี	จึ่งภูมีคิดสงสัย
แล้วท้าวตรัสสั่งไป	แก่สาวใช้ที่ลงมา
๏ ว่าข้าคนเข็ญใจ	ขอทานได้เลี้ยงตัวข้า
ควรฤๅนางฉายา	ให้ไปหาเห็นผิดที
๏ ท้าวทำเป็นมารยา	แกล้งตรัสมาแก่สาวศรี
ไปทูลนางเทวี	ว่าเรานี้กลัวนักหนา
๏ จะให้อยู่ก็อยู่	มิเอ็นดูก็จะลา
ท้าวว่าเป็นมารยา	ทำทีท่าเป็นแยบคาย
๏ สาวศรีจึ่งกลับไป	ทูลอรไทนางโฉมฉาย
เหมือนคำพระฦๅสาย	นางโฉมฉายนึกรำคาญ
๏ เกรงว่าพระภูมี	จะจรลีจากสถาน
กามกวนป่วนแดดาล	ด้วยสงสารมากวนใจ
๏ จึ่งว่าแก่ทาสี	ฉันใดดีพี่สาวใช้
จงเร่งคิดเร็วไว	ช่วยแก้ไขด้วยน้องรา
๏ บัดนั้นนางสาวใช้	จึ่งทูลไปมิได้ช้า
ขอเชิญนางกัลยา	ยาตราดูด้วยท่วงที
๏ ถ้าแม่จักใคร่ได้	อย่าเร่งใจมักไม่ดี
หน่อยเจ้าได้เปรมปรีดิ์	ลืมข้านี้กระมังนา
๏ ฤๅแม่จะแบ่งให้	ข้าเจ้าได้สักครั้งขา
ฤๅไรเจ้าฉายา	อย่าโกรธานะทรามวัย
๏ สุทัตต์นางเทวี	ฟังสาวศรียิ้มละไม
จึ่งองค์ทรงคลาไคล	ลงไปสู่พระภูมี
๏ ครั้นถึงเจ้าบังคม	หัตถ์ประนมอัญชุลี
ละอายแฝงสาวศรี	ดูท่วงทีแห่งราชา
๏ สมเด็จปิ่นกระษัตริย์	เห็นสุทัตต์เจ้าลงมา
รู้กลนางกัลยา	ฝ่ายราชาได้ท่วงที
๏ จึ่งตรัสแก่ฉายา	พี่โมทนาด้วยโฉมศรี
พระทัยของเจ้าดี	ให้ทานพี่ยิ่งนักหนา
๏ จะให้พี่ขึ้นไป	ตำหนักในเจ้าฉายา
ไม่ควรแก่ตัวข้า	ถ้าน้องมาพี่ดีใจ
๏ ว่าแล้วพระภูเบศร	ทอดพระเนตรดูทรามวัย
เจ้าชม้อยช้อยเนตรไป	ดูอรไทสบนัยนา
๏ พระองคขยับไป	ถดเข้าใกล้นางฉายา
ยกพระกรเบื้องขวา	ฉวยหัตถานางเทวี
๏ สมเด็จนางกระษัตริย์	เจ้าสะบัดกรภูมี
จึ่งมีพระเสาวนีย์	แก่ภูมีเป็นมารยา
๏ ดูดู๋มาบังอาจ	ไม่เกรงราชอาญา
ควรฤๅคุมเหงข้า	หยอกต่อหน้านางทาสี
๏ นางทำเป็นมารยา	ธรรมดากระสัตรี
ตัดพ้อต่อภูมี	ประเวณีทุกตัวคน
๏ พระฟังนางทรามรัก	จึ่งทรงศักดิ์ทราบนุสนธิ์
แจ้งว่านฤมล	เจ้าทำกลเป็นมารยา
๏ พระตรัสแก่เทวี	สไบนี้งามนักหนา
ขอชมสักหน่อยรา	ได้ไหมจ๋าว่ากระไร
๏ นางตอบพระภูมี	ถ้อยเทวีดำรัสไข
ดูดู๋ช่างว่าได้	บังอาจใจใครจะเหมือน
๏ นางแกล้งทำโกรธให้	โฉมอรไทเบี่ยงบ่ายเบือน
แกล้งกล่าวคำแชเชือน	ใครจะเหมือนนางมารยา
๏ น้องรักน้องจึ่งให้	ควรทำได้เป็นหยาบช้า
รับทานแล้วมิสา	ซํ้าจะมาเล่นตัวเรา
๏ ตัดพ้อเป็นมารยา	ช้อยนัยนาค้อนพระเจ้า
คุมเหงไม่เกรงเรา	เห็นว่าเจ้าเป็นผู้ชาย
๏ แต่ปากหากพ้อตัด	จิตกำหนัดระส่ำระสาย
คิดครุ่นอยู่วุ่นวาย	ไม่สบายในวิญญาณ์
๏ สมเด็จพระภูมี	ฟังเสาวนีย์ยอดธิดา
พระรู้จึ่งมารยา	ทำโกรธาแล้วตรัสไป
๏ ดูก่อนนางน้องแก้ว	เป็นบุญแล้วส่งมาให้
เห็นว่าถ้าจะได้	ควรฤๅใจไม่กรุณา
๏ ถ้ารักก็จะอยู่	มิเอ็นดูจะขอลา
อย่าว่าเป็นหยาบช้า	ให้อายหน้านางสาวศรี
๏ ฝ่ายว่านางกระษัตริย์	ได้ฟังตรัสพระภูมี
พระทัยเจ้าหมองศรี	กลัวจักรีจะจากไป
๏ เดือดดิ้นในวิญญาณ์	ตอบราชาไปทันใด
ข้าแต่พระจอมไตร	ส่วนท้าวไทสิกลัวอาย
๏ พระองค์มาหยอกน้อง	เล่นคล่องคล่องเห็นว่าง่าย
ว่าบ้างสิกลัวอาย	หยอกสบายเล่นข้างเดียว
๏ ถ้าว่ารักน้องจริง	พระยอดมิ่งผู้ทรามเปลี่ยว
หยอกเล่นแต่ข้างเดียว	เห็นควรเจียวพระพันปี
๏ พระองค์รู้มารยา	เจ้าฉายามารศรี
จึ่งองค์พระภูมี	หยอกเทวีเล่นสำราญ
๏ ฉวยฉุดยุดกรไว้	ในพระทัยให้เบิกบาน
ส่วนเจ้าเยาวมาลย์	กรปัองปัดพระหัตถ์ไท
๏ ทำได้ให้บัดศรี	พระภูมีมีปราศรัย
ทำได้ไม่อายใจ	หยอกน้องได้ที่นี่นา
๏ ทรงศักดิ์รักน้องแลัว	ขอพระแก้วจงไคลคลา
ขอเชิญเถิดราชา	ขึ้นตำหนักพระพันปี
๏ สมเด็จพระจอมจักร	ฟังน้องรักก็ยินดี
จึ่งชวนนางเทวี	ค่อยจรลีตามกันมา
๏ ครันถึงตำหนักแลัว	นางน้องแก้วก็ปรีดา
จัดแจงแต่งภูษา	อันรจนาให้ท้าวทรง
๏ น้ำกุหลาบอาบอบอ่อน	ให้ภูธรเธอโสรจสรง
ทีนั้นสองโฉมยง	ชำระองค์ด้วยปรีดา ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ สุทัตต์เทวี
ทูลถามภูมี	ด้วยความเสนหา
ข้าแต่พระองค์	จงทรงกรุณา
นามกรเจ้าฟ้า	ว่ากระไรภูมี
๏ พระองค์ทรงไชย
อยู่พาราใด	จึ่งมาถึงนี่
เป็นเหตุอันใด	จึ่งได้จรลี
ขอพระพันปี	จงบอกเถิดรา
๏ เมื่อนั้นทรงเดช
ได้ฟังเยาวเรศ	โฉมงามถามมา
พี่ผ่านไอศวรรย์	อนันตพารา
รุ่งเรืองเลื่องหล้า	ยศศักดิ์นามกร
๏ บอกแก่นวลเจ้า
พี่ชื่อสี่เสาร์	นะพระบังอร
เสาร์เข้าทับลัคน์	จึ่งได้บทจร
จากพระนคร	มาถึงเทวี
๏ พี่ขอถามเจ้า
ทองคำลำเพา	ผู้เฉิดโฉมศรี
เหตุฉันใดหนอ	เจ้าจึ่งจรลี
มาอยู่ที่นี่	นอกพระเวียงไชย
๏ นางกราบทูลเล่า
เดิมข้าพระเจ้า	โหราทูลไข
ว่าชะตาชั่ว	ได้ผัวเข็ญใจ
บิดาข้าไซร้	ทรงพระโกรธา
๏ จะขับข้าเจ้า
ให้ออกไปเล่า	สู่ไพรหิมวา
ชนนีขอไว้	อยู่นอกพารา
พบพระยอดฟ้า	เหมือนโหรทูลไข
๏ พระฟังเสาวนีย์
ไพรเราะมีศรี	ชมชื่นรื่นใจ
สมเด็จพระบาท	ประภาษปราศรัย
บุญแล้วจึ่งได้	พบกันสองรา
๏ ถ้าพ้นเคราะห์แล้ว
พี่จะพาน้องแก้ว	ไปสู่พารา
พี่จะอภิเษก	เป็นเอกชายา
ครอบครองนครา	เป็นมเหสี
๏ นางนาฏทูลสนอง
สุดแต่จะโปรดน้อง	พระทองพันปี
ตามแต่บัญชา	ของพระภูมี
ตัวข้ามารศรี	จะพึ่งท้าวไท
๏ พระฟังเสาวนีย์
ไพรเราะมีศรี	ภูมีถามไป
ตัวพี่นี้เล่า	เป็นคนเข็ญใจ
ผิดวงศ์พงศ์ไป	จงได้เมตตา
๏ นางทูลท้าวไท
ตัวน้องนี้ไซร้	เห็นองค์ราชา
หฤทัยยินดี	ให้มีเสนหา
เห็นเป็นวาสนา	จึ่งมาพบกัน
๏ น้องดูประจักษ์
เห็นองค์ทรงศักดิ์	นรลักษณ์ทรงธรรม์
เห็นว่าพระทอง	ครอบครองไอศวรรย์
เหตุมีสักอัน	จึ่งพลัดเมืองมา
๏ พระฟังเทวี
กล่าวพจน์วาที	ยิ่งมีเสนหา
โลมลูบจูบชม	เนื้อนมกัลยา
ปลุกปลื้มกามา	ปั่นป่วนยวนใจ
๏ สองสมชมชื่น
พระทัยระรื่น	เต็มตื้นพิสมัย
สัมผัสรัดนาง	จนสางแสงใส
เสด็จจากห้องใน	สู่แท่นรจนา
๏ น้ำบ้วนพระโอษฐ์
สีพระทันต์นั้นโสด	นางจึ่งแต่งมา
ถวายแก่พระองค์	เธอสรงพักตรา
แล้วสั่งทาสา	ยกเครื่องมาพลัน
๏ สาวศรีแต่งเครื่อง
รจนารองเรือง	ถวายแก่แจ่มจันทร์
มันควักมันค้อน	แสนงอนตามกัน
ทีนี้จอมขวัญ	สำราญพระทัย
๏ ทาสีคิดกัน
จะนิ่งไว้นั้น	เห็นไม่พ้นภัย
เราจำไปเฝ้า	ปิ่นเกล้าภพไตร
ทูลแก่ท้าวไท	ให้ทราบคดี
๏ คิดแล้วลอบมา
ถึงวังมิช้า	ทูลพระมเหสี
พระลูกได้คู่	สมสู่เทวี
แต่งการคืนนี้	จงทราบพระทัย
๏ ชายนั้นขอทาน
รูปร่างสะคราญ	เจ้าพึงพอใจ
แอบลงไปหา	รับมาไว้ใน
ห้ามนางอรไท	ไม่ฟังเลยนา ๚ะ
ฉบัง
๏ บัดนั้นสมเด็จมารดา	ได้ฟังทาสา
ธิดาเจ้ามีคู่ครอง
๏ หฤทัยเจ้าให้หม่นหมอง	รักลูกโดยปอง
เหตุใดเป็นเช่นนี้นา
๏ เวรกรรมใดทำก่อนมา	อับอายขายหน้า
แก่ฝูงไพร่ฟ้าทั้งปวง
๏ ร่ำรักธิดาในเรือนหลวง	คับแค้นแน่นทรวง
พิลาปก็ไห้ร่ำไร
๏ เมื่อนั้นกินนุวัตท้าวไท	ทราบว่าทรามวัย
สุทัตต์เจ้าได้สามี
๏ โกรธาดั่งว่าอัคคี	พระเนตรภูมี
ดาลแดงดั่งแสงสุริย์ฉัน
๏ กระทืบบาทสิงหนาทผาดผัน	ชั่วช้าอาธรรม์
สามานย์ต่ำศักดิ์บัดศรี
๏ แล้วจึ่งคิดได้ด้วยดี	เพราะชะตาราศี
ตามทีของมันเถิดรา
๏ โองการตรัสถามลงมา	ชายผู้นั้นนา
เดิมทีมันมาแต่ไหน
๏ สูงต่ำรูปร่างอย่างไร	รุ่นราวคราวใคร
ทูลไปให้รู้คดี
๏ สาวใช้กราบทูลถ้วนถี่	ว่าหน่อจักรี
ทรงศรีดั่งแก้วแกมทอง
๏ โฉมเฉิดเห็นงามลำยอง	โฉมเจ้าทั้งสอง
ดั่งเทพจำลองสรรค์มา
๏ แต่ยังไม่ทราบเกศา	ว่าอยู่พารา
เมืองใดนะพระทรงธรรม์
๏ โองการตรัสไปด้วยพลัน	มันย่อมรักกัน
เอามาเพ็ดทูลมุสา
๏ ชอบแต่แหวะปากมันนา	มะพร้าวห้าวเข้าคา
ให้สามันรู้กันดี
๏ ทาสีตกใจลุกหนี	กลับมาทันที
ก็ทูลแก่นางจอมขวัญ
๏ ว่าพระปิ่นเกล้าไอศวรรย์	กริ้วโกรธสากรรจ์
ตัวข้าเข้าไปฟังดู
๏ สมเด็จนวลนางโฉมตรู	ด่าว่าสู่รู้
ใครใช้ให้เจ้าเข้าไป
๏ เป็นว่าไม่เกรงท้าวไท	เพราะรักจอมไตร
พระทัยนิยมยินดี
๏ แต่ค่ำจนรุ่งราตรี	กลางวันสองศรี
เวียนชมมิว่างเสนหา
๏ มิได้เกรงพระบิดา	อยู่ช้านานมา
ฉายาเจ้าก็ทรงครรภ์
๏ ถ้วนทศมาสด้วยพลัน	ประสูติบุตรนั้น
เป็นชายเห็นงามโสภา
๏ โฉมเฉิดลํ้าเลิศโลกา	เหมือนพระอัยกา
ปิ่นเกล้าเป็นเจ้าภูวดล
๏ ทาสีไปทูลนุสนธิ์	ว่านางนฤมล
ประสูติพระราชนัดดา
๏ รูปร่างอย่างยิ่งเทวา	โฉมเฉิดเลิศฟ้า
เป็นชายดูงามเฉิดฉาย
๏ กินนุวัตตรัสแจ้งภิปราย	โกรธาค่อยคลาย
ก็สั่งแก่หมู่เสนา
๏ เร่งแต่งราชรถอาชา	รับพระนัดดา
เข้ามาบัดนี้จงพลัน
๏ เสนารับสั่งผายผัน	ครั้นถึงแจ่มจันทร์
ก็ทูลด้วยพลันทันที
๏ ท้าวให้นัดดาภูมี	ไปยังบูรี
อย่าช้าบัดนี้ขมีขมัน
๏ เมื่อนั้นนวลนางจอมขวัญ	ตอบเสนาพลัน
ทรงธรรม์ไม่ขายบาทา
๏ เสนารับราชนัดดา	ขึ้นรถไคลคลา
ช้างม้าโยธาล้อมไป
๏ ครั้นว่าไปถึงวังใน	จึ่งอุ้มเข้าไป
ถวายท้าวไทอัยกา
๏ กินนุวัตเธอรักนักหนา	เชยชมนัดดา
ตรัสแก่ชายามารศรี
๏ หลานเรารูปงามโสภี	จึงพระเทวี
สองศรีเจ้าชมนัดดา
๏ ประทานขันสาครรจนา	สำหรับนัดดา
จะได้อาบได้สรงวารี
๏ ทั้งพระสนมมากมี	สาวสาวส่งศรี
ให้เลี้ยงนัดดาท้าวไท
๏ แล้วสั่งพี่เลี้ยงนางใน	เอ็งทั้งนี้ไซร้
ไปคอยเอาผิดโดยพลัน
๏ ถ้าได้ความผิดสักอัน	จะฆ่าผัวมัน
ว่าแล้วทรงธรรม์ตรัสไป
๏ ให้เชิญนัดดายาใจ	พี่เลี้ยงนั้นไซร้
ก็เชิญไปสู่แจ่มจันทร์
๏ ทูลว่าบิตุรงค์ทรงธรรม์	ประทานรางวัล
แหวนทองเสื้อผ้ามากมี
๏ บัดนั้นสุทัตต์เทวี	ฟังนางสาวศรี
ยินดีพระทัยนักหนา
๏ อุ้มเอาลูกรักมิช้า	เสวยนมแม่รา
ผ่านฟ้าผู้ยอดพิสมัย
๏ แล้วสั่งสาวศรีทันใด	อาบน้ำลูบไล้
สาวใช้ให้เจ้าบรรทม ๚ะ
ยานี ช้าลูกหลวง
๏ นอนไปเถิดพี่จะกล่อม	งามละม่อมพระเอวกลม
เห่ช้าอย่าปรารมภ์	พระทรามชมนอนสำราญ
๏ ช้าช้าจะแกว่งไกว	พระสายใจยอดสงสาร
บรรทมให้สำราญ	ยอดสงสารของพี่เอย
๏ นอนเถิดพี่จะช้า	พระยอดฟ้าผู้ทรามเชย
รูปทองผุดผ่องเผย	ผ่านฟ้าเอยจงบรรทม
๏ นอนเถิดพระยอดสร้อย	อย่าละห้อยน้อยอารมณ์
ขอเชิญเจ้าบรรทม	พระเอวกลมอย่าร่ำไร ฯ
๏ ครั้นว่าเจ้าบรรทมแล้ว	นางใจแกล้วมันออกไป
คอยดูแยบภูวไนย	จะเอาผิดพระราชา
๏ มันทำเป็นแยบคาย	ล่อท้าวไทด้วยมารยา
สมเด็จพระผ่านฟ้า	เธอรู้แจ้งประจักษ์ใจ
๏ คอยมาไม่ได้ผิด	มันจึ่งคิดกันสืบไป
ด่ามี่อีหัวใหญ่	ไสหัวมันลงไปเสีย
๏ มึงนี่ดีแต่กิน	กินจนสิ้นไม่เสียเบี้ย
มันด่าเป็นคนเสีย	ว่าหยาบช้าเป็นสามานย์
๏ พระฟังทาสีด่า	เนตรราชาคือท่อธาร
สงสารพระภูบาล	ให้รำคาญในพระทัย
๏ นิจจาว่าตัวกู	กูจะอยู่ไปกลใด
ควรฤๅอีสาวใช้	ด่าเปรียบได้มันนักหนา
๏ สุทัตต์นางเทวี	เห็นภูมีผิดกิริยา
ก้มเกล้าเจ้าเข้ามา	ทูลถามท้าวปิ่นจอมเมือง
๏ ใครว่าสิ่งอันใด	ฤๅท้าวไทคิดขุ่นเคือง
โกรธาข้าบุญเรือง	ฤๅแค้นเคืองข้าสิ่งใด
๏ พระขานตอบเทวี	พระพี่นี้โกรธเจ้าไย
ย่อมมีที่น้อยใจ	คิดแค้นไปก็นิ่งเสีย
๏ ฟังคนมันดูถูก	เพราะรักลูกเอ็นดูเมีย
ด่าเปรียบเป็นคนเสีย	เจ็บใจนักพี่ขอลา
๏ อยู่เถิดนางน้องแก้ว	สิ้นบุญแล้วแก้วพี่อา
ค่อยเลี้ยงพระลูกยา	ไม่มรณาจะแทนคุณ
๏ ถ้าพี่ถึงเมืองแล้ว	จะรับแก้วผู้ใจบุญ
ครอบครองปิ่นไอศูรย์	เจ้ามีคุณแก่พี่ยา
๏ นางฟังพระภูเบศร	ชลเนตรนองพักตรา
กอดบาทพระภัสดา	นางฉายาไห้ร่ำไร
๏ พระองค์จะไปแล้ว	ท้าวน้องแก้วจะอยู่ไย
ยาพิษจะกินให้	ชีพบรรลัยไปเมืองผี
๏ กันแสงสลบไป	นางทรามวัยสิ้นสมประดี
เมื่อนั้นพระภูมี	เห็นเทวีทรงโศกา
๏ ช้อนเกศขึ้นใส่ตัก	เจ้ายอดรักของพี่อา
รักพี่ยิ่งนักหนา	อนิจจามาบรรลัย
๏ เอาน้ำกุหลาบมา	สรงพักตรานางอรไท
ค่อยฟื้นขึ้นมาได้	นางทรามวัยทรงโศกา
๏ สงสารพระสี่เสาร์	แสนโศกเศร้าในวิญญาณ์
จึ่งอุ้มพระลูกยา	พระราชาให้โศกศัลย์
๏ เมื่อนั้นนางฉายา	กราบบาทาพระทรงธรรม์
ไม่เอ็นดูดีฉัน	เห็นแก่ลูกท้าวเถิดรา
๏ พระฟังนางน้องแก้ว	กันแสงแล้วมีบัญชา
นางตรัสแก่ลูกยา	พ่อหนีหน้ามิอาลัย
๏ ครั้นว่าจะไปแล้ว	คิดถึงแก้วผู้สายใจ
ครั้นว่าพ่อจะไป	ให้อาลัยด้วยลูกยา
๏ ถ้าว่าอยู่เมืองเรา	มันนี้เล่าจะมรณา
จึ่งว่าพระลูกยา	สั่งไว้แล้วไห้ร่ำไร
๏ สงสารสองกระษัตริย์	โทรมนัสกันแสงไห้
รักกันเป็นพ้นใจ	ไปไม่ได้เพราะเสนหา
๏ ฝ่ายว่านางสาวใช้	คิดกันใหม่ด้วยริษยา
อุ้มองค์พระยอดฟ้า	ไปวางไว้ในกลางดิน
๏ เมื่อนั้นพระสี่เสาร์	แลเห็นเจ้าพระยุพิน
นอนอยู่เหนือแผ่นดิน	พระภูมินทร์อุ้มเอามา
๏ อุ้มลงขันสาคร	พระภูธรสรงลูกยา
ฝ่ายว่ากุมารา	ตีน้ำเล่นในสาคร
๏ น้ำนั้นมันกระเด็น	ซ่านเซ็นถูกพระบิดร
สาวใช้อีแสนงอน	มันไปทูลแก่ท้าวไท
๏ ชายนั้นทะนงศักดิ์	อุ้มหลานรักของจอมไตร
อาบน้ำสำราญใจ	ในสาครชองพระองค์
๏ สมเด็จพระภูมี	ฟังทาสีทูลมั่นคง
เนตรแดงคือสุริยง	ท้าวเธอทรงพระโกรธา
๏ ตรัสสั่งพระยมราช	ให้เพชฌฆาตไปผูกมา
โซ่ตรวนแลขื่อคา	สูเร่งจำห้าประการ
๏ แล้วเอาใส่ตรุไว้	อ้ายจังไรคนสาธารณ์
ยมราชรับโองการ	จำภูบาลตามรับสั่ง
๏ สงสารนางเทวี	มารศรีน้ำเนตรหลั่ง
เวรใดแต่หนหลัง	จึ่งมาเป็นดั่งนี้นา
๏ ฉวยอุ้มพระลูกแก้ว	ขวางอกแล้ววิ่งตามมา
ปิ่นเกล้าเจ้าเมียอา	พระจะเป็นประการใด
๏ เห็นเขาเอาพระองค์	จำมั่นคงใส่ตรุใน
นวลนางวางเข้าไป	กราบทูลไทผู้มารดา
๏ พระองค์จงโปรดปราน	แก่พระหลานด้วยเถิดรา
วางทับพระบาทา	ขอมารดาจงปรานี
๏ ขอโทษซึ่งผัวข้า	พระมารดาโปรดเกศี
สมเด็จชนนี	อุ้มโฉมศรีพระนัดดา
๏ เชยชมพระหลานแล้ว	ว่าลูกแก้วของแม่อา
เจ้าอุ้มเอาลูกยา	ไปเฝ้าท้าวปิ่นภพไตร
๏ นางรับเอาลูกแก้ว	ขวางอกแล้ววิ่งขึ้นไป
เอาลูกวางลงไว้	เหนือพระบาทพระภูมี
๏ ก้มเกล้าเจ้ากราบทูล	นเรนทร์สูรโปรดเกศี
ผัวข้าผิดไม่มี	พระพันปีลงอาญา
๏ สมเด็จท้าวกินนุวัต	ยื่นพระหัตถ์อุ้มนัดดา
ยกขึ้นทูนเกศา	ยอดรักตาน่ายินดี
๏ แลเห็นพระธิดา	ไม่ดูหน้าเบือนพักตร์หนี
นางทูลสักร้อยที	เธอนิ่งได้ไม่เจรจา ๚ะ
พิลาป
๏ สุทัตต์ทูลเล่า
โปรดข้าพุทธิเจ้า	เถิดพระบิดา
มันทูลยุบล	ฟังคนริษยา
ไม่พิจารณา	โกรธาแสนทวี
๏ บ่ได้ไถ่ถาม
ให้แจ้งเนื้อความ	นะพระพันปี
ถ้าว่าเห็นผิด	ไม่คิดชีวี
นี่ผิดไม่มี	ไยมิเมตตา
๏ ฤๅพระพันปี
เห็นแต่มั่งมี	สมบัติยศถา
ไม่คิดบาปกรรม	จะเป็นเวรา
มาทำผัวข้า	เห็นน่าบัดศรี
๏ เอ็นดูผัวข้า
ไม่มีโทษา	เลยนะพันปี
ควรฤๅทำได้	ไม่โปรดเกศี
อยู่ไปไยมี	จะตายตามไป
๏ แม้นผัวตายแล้ว
กับพระลูกแก้ว	จะได้ความอาย
ไม่เห็นแก่ข้า	เห็นแก่หลานชาย
ขอพระฦๅสาย	โปรดเกล้าลูกยา
๏ จะโปรดมิโปรด
ตรัสให้รู้โทษ	บ่จำนรรจา
อย่าอุ้มลูกเต้า	ข้าพระเจ้าเลยนา
ส่งยื่นคืนมา	เถิดพระพันปี
๏ พ่อชั่วแม่ชั่ว
ใช่เนื้อใช่ตัว	ชมเชยเสียที
ลูกวอนขอโทษ	ไม่โปรดเกศี
วันนี้น่าที่	จะตายด้วยกัน
๏ สุทธิมารดา
เห็นนางอยู่ช้า	เสด็จมาด้วยพลัน
เห็นลูกร้องไห้	ฤทัยกระศัลย์
บังคมทรงธรรม์	ชลเนตรบ่วาย
๏ เห็นลูกโศกา
วิ่งวางลงมา	อกคว่ำขวัญหาย
เพราะด้วยรักผัว	กลัวว่าจะตาย
นางจึ่งทูลขยาย	คดีเนื้อความ
๏ ขอพระภูมี
ทรงธรรม์พันปี	ฟังข้าเจ้าห้าม
เอ็นดูนัดดา	อย่าได้วู่วาม
พระองค์ทรงนาม	จงโปรดปรานี
๏ ข้าแต่ผ่านฟ้า
ตามแต่วาสนา	ชะตาราศี
มักชั่วได้ชั่ว	ว่าไปไยมี
มักดีได้ดี	ตามบุญของมัน
๏ พระภูวจักรี
คติย่อมมี	มาแต่ก่อนนั้น
ผิดทีหนึ่งด่า	สองคราสอนมัน
สามคราขับผัน	จากกรุงภพไตร
๏ พึ่งผิดที่นี้
จะฆ่าจะตี	โทษควรฤๅไฉน
ชังแต่ผัวมัน	ลูกเราเล่าไซร้
สลัดสลัดมิได้	เห็นแก่นัดดา
๏ กำพร้าแต่น้อย
เจ้าไม่รู้ถ้อย	คดีเดียงสา
ชังแม่รักลูก	ไม่ถูกตำรา
จงทรงเมตตา	ข้าทั้งสามองค์
๏ กินนุวัตราชา
ฟังนางทูลมา	คลายความโกรธลง
เจ้ามาอุปมา	เห็นจริงมั่นคง
เห็นแก่โฉมยง	นัดดาทรงธรรม์
๏ เจ้ามาขอโทษ
ไม่มีความโกรธ	เพราะหลานจอมขวัญ
เจ้าเห็นว่าดี	ฤๅอรแจ่มจันทร์
มันไม่เกรงกัน	คบคนจังไร
๏ ถ้าว่าคบหา
ลูกท้าวหลานพญา	มันมิคบไย
มาทำขายหน้า	ดีฤๅฉันใด
คบอ้ายจังไร	มันคนขอทาน
๏ กูคิดอยู่หนิด
หาไม่ชีวิต	จักม้วยวายปราณ
เห็นแก่นัดดา	เจ้ายอดสงสาร
ว่าแล้วภูบาล	ตรัสไปด้วยพลัน
๏ ดูราชาววัง
เอ็งออกไปสั่ง	พระยายมนั่น
ให้เอานักโทษ	ผัวนางจอมขวัญ
เข้ามาด้วยพลัน	บัดนี้เร็วไว
๏ ชาววังออกมา
บอกยมราชา	พาไปทันใจ
ถึงท้องพระโรง	สมเด็จท้าวไท
สิสี่เสาร์ไม่	ไหว้ท่านพ่อตา
๏ ท้าวกินนุวัต
แลเห็นกระษัตริย์	ทำอหังการ์
เธอโกรธฮึดฮือ	คือดังไฟฟ้า
จองหองนักหนา	มึงมาแต่ไหน
๏ จึ่งพระสี่เสาร์
ทูลแก่ปิ่นเกล้า	เจ้าผ่านภพไตร
ตัวข้านักโทษ	ไม่ไว้พระทัย
ถึงว่าจะไหว้	ไม่พ้นความตาย
๏ ท้าวไทธิบดี
ผู้ผ่านธรณี	ตรัสอย่ามุ่งหมาย
เลยว่าจะโปรด	มีโทษถึงตาย
ก้มเกล้าถวาย	บังคมภูมี
๏ นักโทษทั้งหลาย
ที่โทษถึงตาย	ไม่ควรสดุดี
ยอกรประนม	บังคมจักรี
บ่เป็นศักดิ์ศรี	แก่เจ้าสากล
๏ ควรแต่เสนา
มนตรีไพร่ฟ้า	ท้าวพญาสามนต์
เมืองขึ้นอีกเล่า	ของเจ้าจุมพล
บังคมภูวดล	จึ่งจะเป็นศักดิ์ศรี
๏ ข้านี้ถือตัว
บ่ไหว้อยู่หัว	ท้าวไทธิบดี
ถึงว่าจะไหว้	บ่เป็นศักดิ์ศรี
แก่พระภูมี	ผู้ผ่านพารา
๏ กินนุวัตได้ยิน
คำพระภูมินทร์	รำพึงจินดา
นักโทษคนนี้	คิดดีนักหนา
ถ้อยคำเจรจา	หลากคนทั้งหลาย
๏ แล้วพิจารณา
นรลักษณ์พักตรา	ศรีสรรพ์พรรณราย
ผิดรูปยาจก	ทลิทกทั้งหลาย
ดูเห็นเฉิดฉาย	ใช่คนขอทาน
๏ โฉมงามมีศรี
สุทัตต์เทวี	จึ่งร่วมสงสาร
นางรักสุดสวาดิ	ใครเลยจะปาน
ชะรอยสมภาร	สร้างมาด้วยกัน
๏ กินนุวัตราชา
ตรัสถามลงมา	บัดเดี๋ยวด้วยพลัน
ดูรานักโทษ	คนโฉดฉกรรจ์
หลักนีติธรรม์	ถ้อยคำเจรจา
๏ ดังฤๅบังอาจ
ไม่มีมารยาท	ทำอหังการ์
ลงร่วมสาคร	ของพระนัดดา
ควรแล้วฤๅมา	ทำชอบฤๅไฉน
๏ บัดนั้นพระบาท
สี่เสาร์ธิราช	จึ่งทูลสนองไข
ข้าไม่อาจอง	ลงสรงร่วมใน
สาครท้าวไท	หลานพระ ณ หัว
๏ ทุกวันเวลา
ข้าเจ้าย่อมมา	ยำเยงเกรงกลัว
เดินเหินระวัง	ลุกนั่งยอบตัว
หลานพระ ณ หัว	ทูนเกล้าเกศา
๏ ถ้าว่าจะจูบ
เชยชมโลมลูบ	แต่เอวลงมา
จนถึงพระบาท	ของพระราชนัดดา
ไม่จูบเกศา	กลัวพระภูมี
๏ ข้าทูลภูวไนย
วันหนึ่งนั้นไซร้	พี่เลี้ยงไม่มี
พระราชนัดดา	ของพระพันปี
นั่งเล่นธุลี	กลิ้งเกลือกไปมา
๏ นางนมพี่เลี้ยง
ของพระเนื้อเกลี้ยง	เขาไม่นำพา
ไม่ให้เสวยนม	นะพระราชา
ข้าอุ้มเจ้ามา	วางในสาคร
๏ หลานพระคะนอง
ตีน้ำเป็นฟอง	นะพระภูธร
เจ้าตีน้ำเล่น	ในขันสาคร
ทาสีแสนงอน	มันคอยริษยา
๏ เจ้าตีน้ำเล่น
น้ำนั้นกระเด็น	ต้องกายแห่งข้า
ทาสีมันเห็น	จึ่งทูลราชา
ความจริงของข้า	นะพระทรงธรรม์
๏ ข้าทูลเนื้อแท้
จริงเท่านี้แล	ข้าไม่เสกสรร
มิได้อาบน้ำ	ร่วมพระหลานขวัญ
ไม่จริงดั่งนั้น	รับพระอาญา
๏ สุทัตต์เทวี
อุ้มลูกมารศรี	กันแสงโศกา
นั่งแนบแอบผัว	ไม่กลัวอาญา
คอยฟังบิดา	จะตรัสฉันใด
๏ กินนุวัตราชา
ฟังพระผ่านฟ้า	เจ้ามาทูลไข
เธอหายคลายโกรธ	ไม่เอาโทษไท
ให้หาสาวใช้	ขึ้นมาด้วยพลัน
๏ โองการท่านไท
ให้ตำรวจใน	เฆี่ยนสาวใช้นั้น
ฝ่ายตำรวจใหญ่	ผูกคอไปพลัน
ทาสาตัวสั่น	ร้องไห้ฟูมฟาย
๏ วิ่งเข้ากอดบาท
ทูลพระเยาวราช	สุทัตต์โฉมฉาย
ขอรับทัณฑ์โทษ	โปรดอย่าให้ตาย
ข้าผิดมากมาย	ได้โปรดเกศี
๏ สุทัตต์จึ่งว่า
เมื่อเอ็งทำข้า	ไม่คิดร้ายดี
ด่าเปรียบเทียบกัน	กูรู้ถ้วนถี่
เห็นว่ากูนี้	ตกยากเข็ญใจ
๏ ทาสีก้มเกล้า
ผิดแล้วแม่เจ้า	จงงดโทษภัย
แม่ได้เมตตา	อย่าได้กินใจ
มิโปรดลูกไว้	จะม้วยเป็นผี
๏ นางคิดอนิจจา
จึ่งทูลบิดา	บาปกรรมจะมี
แก่ผัวลูกยา	พระอย่าฆ่าตี
จงโปรดเกดี	ลูกกลัวเวรา
๏ กินนุวัตตรัสไป
ตามแต่อรไท	เถิดนะลูกอา
แล้วจึ่งให้ปล่อย	ไม่ลงอาญา
ทาสีกราบลา	ออกมาด้วยพลัน
๏ แล้วตรัสถามไป
เจ้ามาแต่ไหน	ไม่รู้สำคัญ
ผู้ดีเข็ญใจ	จงบอกไปพลัน
ตัวของท่านนั้น	อยู่บ้านเมืองใด
๏ ชาวในชาวนอก
ชั่วดีจงบอก	ให้ทราบพระทัย
เอ็งมาทำชู้	กูนี้อายใจ
โทษถึงบรรลัย	รอดด้วยธิดา
๏ สมเด็จสี่เสาร์
ได้ฟังคำท้าว	ผู้เป็นพ่อตา
ท้าวคิดละห้อย	น้อยใจนักหนา
กันแสงโศกา	ดำรัสด้วยพลัน
๏ เราเป็นพญา
ครอบครองพารา	นครอนันต์
เราได้เป็นใหญ่	ผ่านไอศวรรย์
นามกรเรานั้น	สี่เสาร์ราชา
๏ ครองราชสมบัติ
กรรมให้กำจัด	พลัดบ้านเมืองมา
ซุกซอนนอนดง	หลงในพนา
ลุถึงพารา	ผ่านฟ้าธานี ๚ะ
ฉบัง
๏ ท้าวกินนุวัตภูมี	ได้สดับคดี
กลัวฤทธิ์พระเจ้าขวัญหาย
๏ ถอยลงจากแท่นทองพราย	ก้มเกล้าถวาย
กลัวซึ่งความตายบังคมไท
๏ ขอพระโปรดเกล้าข้าเจ้าไว้	จงงดโทษภัย
พระภูวไนยโปรดเกศา
๏ พระสี่เสาร์จึ่งมีวาจา	ไม่ถือโทษา
แก่พระราชาอย่าตกใจ
๏ เป็นกรรมเราเองโทษใคร	ท้าวอย่ากินใจ
กรรมแต่ก่อนให้มาตามสนอง
๏ท้าวกิณุวัตถามโดยปอง	ดังฤๅพระทอง
จึ่งจากมณเฑียรเพื่อใด
๏ พระสี่เสาร์จึ่งแจ้งแถลงไข	เหตุด้วยเคราะห์ไซร้
เสาร์เข้าทับลัคน์ราศี
๏ โหรให้ทำบัตรบวงพลี	เมื่อจะเกิดโกลี
เรานี้มิฟังโหรา
๏ เราจึ่งพลัดจากเมืองมา	องค์เดียวกับม้า
ถึงกลางมรคาก็อัศจรรย์
๏ มงกุฎกลายเป็นกระบายพลัน	ศาตราพระขรรค์
โง้งเป็นเคียวพลันม้าเป็นวัว
๏ เขาชิงเอาม้าไม่เกรงกลัว	เมื่อกรรมถึงตัว
มันว่าลักวัวของมันมา
๏ ท่านท้าวกินนุวัตราชา	พระองค์ให้หา
เครื่องทรงเธอมาถวายไท
๏ เชิญขึ้นแท่นทองผ่องใส	สุทัตต์อรไท
ถวายจอมไตรอีกทั้งพารา
๏ ท้าวตรัสสั่งว่าอย่าช้า	สูเร่งไปจัดหา
หาเครื่องบรรดาของจุมพล
๏ อำมาตย์กราบลาไปบัดดล	จรสู่นิคมชน
ค่อยซับทราบเสาะแสวงหา
๏ เมื่อสิ้นพระเคราะห์ราชา	พระเสาร์ไคลคลา
ผ่านฟ้าเจ้าหายทุกข์ทน ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ เคราะห์สิ้นเจ็ดวัน
สิ่งของทั้งนั้น	อยู่ทุกตำบล
กลายกลับอย่างเก่า	ของเจ้าสากล
วัวเป็นม้าต้น	พิจิตรรจนา
๏ เคียวเป็นพระขรรค์
กระบายกลายพลัน	มงกุฎบ่ช้า
หนังโคกลับกลาย	เป็นผ้ากาสา
เล็ดถั่วเล็ดงา	เป็นเพชรธำมรงค์
๏ ผู้คนทั้งนั้น
เห็นเป็นอัศจรรย์	ดูหลากพิศวง
แม้นเราเอาไว้	เห็นโทษมั่นคง
เอาถวายพระองค์	กินนุวัตราชา
๏ ปากคนฦๅเล่า
พระสี่เสาร์เจ้า	เป็นผัวกัลยา
ที่ท้าวคนนั้น	เป็นโทษนักหนา
ฝูงคนทั้งห้า	ทำผิดคิดฉงน
๏ คิดแล้วใจหาย
ทั้งห้ากลัวตาย	พร้อมกันทุกคน
เอามงกุฎพระขรรค์	ของพระจุมพล
ทั้งพญาม้าต้น	อีกทั้งภูษา
๏ กับเพชรธำมรงค์
โดยใจจำนง	เดินตามกันมา
ไปถวายปิ่นเกล้า	เจ้ากรุงนัครา
ถึงกลางมรคา	พออำมาตย์ไป
๏ เขาเห็นประหลาด
หมู่มุขอำมาตย์	คร่าเอาทันใด
ของหลวงทั้งนี้	มึงพาไปไหน
เขาจึ่งบอกไป	จะถวายราชา
๏ อำมาตย์ไม่ฟัง
ผูกมือไพล่หลัง	ทุบถองจูงมา
ถึงวังภูเบศร	ทูลเหตุมิช้า
ถวายคนทั้งห้า	แก่ปิ่นภพไตร
๏ สมเด็จสี่เสาร์
ตรัสลงมาเล่า	ผูกคอเขาไย
เป็นกรรมของข้า	จะมาโทษใคร
พระไม่จองภัย	แก่ราษฎร์ประชา
๏ ตรัสให้รางวัล
เงินทองแพรพรรณ	มากมายเหลือตรา
ปล่อยคนทั้งนั้น	ชวนกันออกมา
คืนสู่เคหา	อยู่สุขสำราญ
๏ สมเด็จสี่เสาร์
เห็นเครื่องพระเจ้า	น้ำเนตรคือธาร
มงกุฎพระขรรค์	ทั้งเครื่องสังวาล
ภูษาภูบาล	เศร้าหมองโรยรา
๏ อีกทั้งธำมรงค์
รัศมีศรีทรง	อย่างยิ่งสูริยา
กลายกลับอับเฉา	หมองเศร้านักหนา
พระขรรค์คมกล้า	มาเป็นสนิมไป
๏ กรกอดเครื่องทรง
แนบกับทรวงองค์	ชลเนตรลามไหล
เมื่อกรรมมาทัน	อัศจรรย์พรัดพราย
เมื่อบุญจะให้	ย่อมได้คืนมา
๏ ยังแต่มเหสี
อนันต์เทวี	ไม่เห็นกัลยา
ทำไฉนจะพบ	เจ้าแก้วแววตา
ป่านฉะนี้ฉายา	ครวญคร่ำร่ำไร
๏ ไม่รูดีร้าย
ว่าพี่เป็นตาย	ทุกข์สุขเป็นไฉน
เจ้าจะโศกา	ชลนาหลั่งไหล
ครวญคร่ำร่ำไห้	ทุกแห่งแสวงหา
๏ มิพบพักตร์พี่
เคราะห์กรรมยายี	บังหูบังตา
ไม่ควรที่เป็น	ดังนี้เลยนา
โอ้ว่าอนิจจา	ช่างน่าสงสาร
๏ ท้าวกำสรดนัก
บุญเห็นประจักษ์	ด้วยโพธิสมภาร
บัดเดี๋ยวเครื่องทรง	ก็งามชัชวาล
สมเด็จภูบาล	ยินดีพระทัย
๏ ท้าวทรงภูษา
อาภรณ์รจนา	สะอิ้งสุกใส
ธำมรงค์มงกุฎ	งามสุดเลิศไกร
ท้าวเสด็จลงไป	สู่ม้าอาชา
๏ เห็นพญาม้าแก้ว
ผอมผ่ายไปแล้ว	กันแสงโศกา
กรรมเวรสิ่งไร	กลายเป็นโคนา
มันใช้นักหนา	จนผ่ายผอมไป
๏ ลูบหลังลูบหน้า
พระกรกำหญ้า	ป้อนม้ามโนมัย
มาระหกระเหิน	ดำเนินในไพร
ยังเหาะเหิรได้	ฤๅพี่พาชี
๏ ค่อยปลอบค่อยว่า
บัดเดี๋ยวพญาม้า	ดูงามมีศรี
มิได้ผอมผ่าย	ใหญ่หลวงพ่วงพี
พระปิ่นธรณี	ชื่นชมนักหนา
๏ เผ่นขึ้นม้าแก้ว
จับบังเหียนแล้ว	เผ่นขึ้นเวหา
ทักษิณโดยรอบ	ขอบขัณฑเสมา
ฝูงราษฎร์ประชา	ตระหนกตกใจ
๏ เกิดมาไม่เคย
เห็นอย่างนี้เลย	เหาะเหิรครรไล
ผัวนางเทวี	มีบุญเหลือใจ
หัวปีต้องภัย	เป็นคนทลิทการ
๏ ม้าร้องก้องกึก
ระโรมโครมครึก	สนั่นห้องจักรวาฬ
ลางหมู่ตกใจ	เสือกสนลนลาน
บ้างวิ่งเข้าบ้าน	บ้างซุกซอนไป
๏ บางวิ่งปะทะกัน
ล้มลุกไม่ทัน	คลานเข้าเตาไฟ
บ้างกอดไหเหล้า	ตักดื่มเข้าไป
วิ่งซานหวั่นไหว	ทั้งพื้นแผ่นดิน
๏ ราษฎรทั้งหลาย
เอิกเกริกวุ่นวาย	กลัวฤทธิ์ภูมินทร์
หมู่มุขมนตรี	สาวศรีได้ยิน
สลบไปสิ้น	ทั้งวังพระองค์
๏ กินนุวัตราชา
พลัดตกลงมา	จากแท่นทองทรง
ทรงกันแสงไห้	ชีพไม่คืนคง
เห็นจะปลดปลง	ครั้งนี้แล้วนา
๏ ท้าวยอพระหัตถ์
บังคมสุทัตต์	เอ็นดูพ่อรา
ช่วยห้ามเธอเสีย	อย่าแผลงฤทธา
พิภพจะมา	โทรมทรุดลงไป
๏ นางฟังบิดา
ห้ามว่าอย่าอย่า	ไหว้ข้าว่าไร
ท้าวคนอัปรีย์	ฤทธีที่ไหน
จะกลัวทำไม	แก่คนขอทาน
๏ กลัวไยเล่านา
อับอายขายหน้า	บิดาทุกประการ
ผูกคอลงไป	สั่งให้ทหาร
ฟันเสียอย่านาน	ลับหูลับตา
๏ สมเด็จกินนุวัต
ฟังลูกสาวตรัส	เนตรคือธารา
ลุกแล้วล้มลง	ไม่ทรงกายา
กลิ้งเกลือกไปมา	กับพระโรงทอง
๏ อ้าปากหายใจ
ออกไม่ใคร่ได้	น้ำลายฟูมฟอง
ระด่าวท่าวดิ้น	ตาปลิ้นตาพอง
เหงื่อไคลไหลนอง	โซมองค์ราชา
๏ สุทัตต์เห็นหลาก
ท้าวทนลำบาก	กลัวเป็นเวรา
ยอกรขึ้นไหว้	ทูลไทราชา
โปรดเกล้าข้ารา	กับทั้งบิดร
๏ ถ้าจะอยู่ช้า
บิตุเรศของข้า	จะมาม้วยมรณ์
ขอเชิญพระองค์	ลงจากอัมพร
พระราชบิดร	กลัวอิทธิฤทธา
๏ พระฟังน้องรัก
จะขัดแข็งนัก	เอ็นดูกัลยา
เวียนได้เจ็ดรอบ	ขอบขัณฑเสมา
จึ่งชักอาชา	ลงยืนเกยไชย
๏ ลงจากม้าแล้ว
แกว่งพระขรรค์แก้ว	จึ่งเสด็จเข้าไป
กินนุวัตใจกล้า	ฤทธาเป็นไฉน
ดูถูกเราได้	ดูน่าบัดศรี
๏ ให้ท้าวแผลงฤทธิ์
สุดสิ้นชีวิต	เราไม่ถอยหนี
ท้าวว่าท้าวกล้า	เราว่าเราดี
มาแผลงฤทธี	สงครามกันไป
๏ ทำเราสิ้นที
ไม่คิดชีวี	แทบเลือดตาไหล
จงมารบกัน	จะกลัวทำไม
ทดแทนให้ได้	สาใจจังฑาล
๏ เชิญท้าวกินนุวัต
จะจับเศียรตัด	เต็มทั้งจักรวาฬ
สูงเทียมพรหมโลก	เราจักสังหาร
ไม่กลัวเกรงท่าน	สักกึ่งเกศา
๏ ไม่รู้ว่าไฟ
เอาสุมหัวไว้	ร้อนนักท่านอา
ตรัสพลางทางเย้ย	เฉยอยู่ไยนา
นางนี้เมียข้า	ธิดาของใคร
๏ กินนุวัตใหลหลง
ปิ้มจักปลดปลง	ชีวิตตักษัย
อ่อนโอนเกศเกล้า	กับเท้าภูวไนย
ผิดแล้วท้าวไท	ขอรับอาญา
๏ ขอถวายสมบัติ
แก้วเก้าเนาวรัตน์	สิ้นทั้งพารา
ขอทานชีวิต	อย่าให้มรณา
เห็นแก่ฉายา	สุทัตต์ทรามวัย
๏ พระยอดโลกา
ได้ฟังพ่อตา	ยิ้มแย้มแจ่มใส
เธอทรงพระสรวล	ไม่ควรว่าไป
เราเป็นอะไร	กลัวไยเล่านา
๏ ตรัสแล้วภูมี
สั่งแก่มนตรี	ปลูกโรงอาชา
ตะพุ่นทั้งหลาย	มากมายนักหนา
สำหรับเกี่ยวหญ้า	มาไว้พยาบาล
๏ สี่เสาร์ทรงธรรม์
ครองภพไอศวรรย์	เป็นสุขสำราญ
กับนางกระษัตริย์	สุทัตต์นงคราญ
สมเด็จภูบาล	เป็นสุขเหลือตรา
๏ วันหนึ่งภูเบศร
ตรัสสั่งวิเสท	แต่งเครื่องเข้ามา
เราจะทำบุญ	ให้มากนักหนา
สงฆ์ทั้งวัดวา	กับเณรน้อยนั้น
๏ อำมาตย์จึ่งไป
นิมนต์เจ้าไท	เณรน้อยด้วยพลัน
สั่งให้นิมนต์	สิ้นทั้งวัดนั้น
อำมาตย์ไปพลัน	นิมนต์ทันที
๏ พระสงฆ์ทั้งหลาย
ชวนกันผันผาย	สู่วังภูมี
กับเณรน้อยด้วย	เข้ามาในที่
วังพระภูมี	นั่งแท่นรจนา
๏ สงฆ์องค์หนึ่งนั้น
เห็นพระทรงธรรม์	จำแน่นักหนา
สะกิดบอกกัน	กระซิบเจรจา
เธอองค์นี้นา	ที่อาศัยเรา
๏ เพื่อนกันจึ่งว่า
เธอนี้เป็นพญา	อย่าว่าเปล่าเปล่า
ฝ่ายว่าสมภาร	ถวายพรไปเล่า
ว่าบพิตรเจ้า	มีบุญนักหนา
๏ บพิตรฤๅใช่
ที่มาอาศัย	วัดของอาตมา
เณรน้อยนั่นเล่า	ท้าวรักนักหนา
รูปขอสมา	อย่าถือพระทัย
๏ สมเด็จสี่เสาร์
กราบลงกับเท้า	แล้วจึ่งแถลงไข
แต่โยมนี้แท้	จำแน่เหลือใจ
คิดถึงเจ้าไท	จึ่งนิมนต์มา
๏ เรียกเณรน้อยเล่า
มานี้พ่อเจ้า	กลัวโยมไยนา
อุ้มขึ้นใส่ตัก	จูบพักตร์ไปมา
พ่อมีคุณข้า	ยิ่งล้นพ้นตัว
๏ เณรน้อยสามารถ
เจ้ากูฉลาด	เห็นท้าวชมชัว
ทูลแก่ราชา	เป็นพญาข้ากล้ว
บ้านนอกขอกรั้ว	ไม่เคยเข้าวัง
๏ เผ่าพงศ์วงศา
ชาวดงชาวป่า	ยากพ้นกำลัง
ร้อยแขวงมูลนาย	จำหน่ายหลายครั้ง
ไม่เคยเข้าวัง	ขอได้โปรดปราน
๏ พระสี่เสาร์ราช
เธอจึ่งประภาษ	ตรัสแก่สมภาร
โยมรักเณรน้อย	นึกละห้อยสงสาร
พระคุณโปรดปราน	ให้โยมเถิดรา
๏ สมภารถวายพร
สุดแต่ภูธร	จะทรงเมตตา
รูปนี้ถวาย	แก่ไทราชา
ตามแต่บุญญา	เณรกับภูมี
๏ พระสงฆ์ถวาย
สี่เสาร์ฦๅสาย	ยอกรชุลี
ชาววังทั้งหลาย	ยกเครื่องมากมี
มหาดเล็กชาวที่	ยกสำรับพลัน
๏ ถวายแก่พระสงฆ์
ครบสิ้นทุกองค์	บรรจงให้ฉัน
ของคาวของหวาน	ตระการครบครัน
ฉันแล้วด้วยพลัน	จึ่งถวายพระพร
๏ สงฆ์ออกจากวัง
ลางองค์เหลียวหลัง	สั่งเณรบังอร
เจ้าเณรมีบุญ	อย่าสูญเราก่อน
ว่าแล้วบทจร	ไปวัดทันใด
๏ เจ้าเณรน้อยนั้น
สมเด็จทรงธรรม์	รักร่วมฤทัย
เลี้ยงเป็นลูกหลวง	ทั้งปวงน้อมไหว้
บุญได้ดั่งใจ	ประเสริฐนักหนา
๏ อารามนั้นไซร้
ให้บูรณะใหม่	วิจิตรรจนา
วาดเขียนปิดทอง	ทุกช่องชั้นฝา
เห็นงามนักหนา	กว่าวัดทั้งหลาย
๏ แล้วทำเขายนต์
เป็นเล่ห์เป็นกล	ล้ำเลิศเฉิดฉาย
ชื่อบูรณาราม	งามกว่าทั้งหลาย
วิหารพรอยพราย	ระเบียงเฉิดฉัน
๏ ตลาดขนอน
ส่วยสาอากร	ชั้นวัดครบครัน
ราชยานคานหาม	ถวายพระครูนั้น
จึ่งตั้งขึ้นพลัน	เป็นสังฆราชา
๏ แล้วแต่งทำขวัญ
เจ้าเณรน้อยนั้น	กับพระลูกยา
เป็นพี่น้องกัน	วันนี้ลูกอา
ถวายนามเจ้าฟ้า	สุทัตศรีกุมาร
๏ ลูกหลวงนี้ไซร้
ตรัสผลัดชื่อใหม่	เรวัตชายชาญ
ใหญ่มารูปทรง	พระองค์สะคราญ
เฝ้าชิดภูบาล	เป็นสุขสบาย
๏ อยู่มาช้านาน
พระทัยภูบาล	ระส่ำระสาย
คิดถึงไอศวรรย์	กำนัลทั้งหลาย
รี้พลมากมาย	ทั้งพระมเหสี
๏ กูมาช้านาน
ปานนี้นงคราญ	จะร้อนฤๅดี
เจ้าจะทุกข์ใจ	ร่ำไรแสนทวี
คิดแล้วภูมี	กันแสงโศกา
๏ ครั้นจะบอกเล่า
เอ็นดูแก่เจ้า	นางอรฉายา
รู้ว่าเมียมี	จะโทรมนัสา
อย่าเลยจะมา	แต่งสารตราไป
๏ คิดเห็นชอบแล้ว
เสด็จเหนือแท่นแก้ว	จึ่งพระภูวไนย
ตรัสแก่เสนา	แต่งสารตราไป
บัดนี้จงไว	ถึงอนันตนคร
๏ เสนาแต่งสาร
ตามราชโองการ	แล้วลาภูธร
ยกพลมนตรี	หัตถีอัสดร
สามเดือนบทจร	บรรลุนครา
๏ เอาสารตราให้
เสนาผู้ใหญ่	ตามไท้บัญชา
เสนาอ่านถวาย	องค์อัครชายา
ว่าพระเจ้าฟ้า	ผู้ปิ่นธรณี
๏ รู้ว่าปิ่นกระษัตริย์
อยู่เมืองกินนุวัต	แต่จากบูรี
พระสนมชาววัง	กับทั้งมเหสี
ชื่นชมยินดี	ทั่วทั้งพารา
๏ สมเด็จเทวี
มีพระเสาวนีย์	สั่งแก่เสนา
จัดพลเร็วไว	ไปเชิญราชา
เร็วเร็วอย่าช้า	เตรียมพลออกไป
๏ เสนาจัดพล
อัดแอแจจน	ช้างม้ารถไชย
พลทั้งสี่หมู่	ดูงามไสว
เสร็จแล้วบัดใจ	ทูลลาเทวี
๏ ยกพลคลาเคลื่อน
หนทางสามเดือน	แต่ราชธานี
กองหน้าไปถึง	ซึ่งแดนบูรี
กองหลังเสนี	พึ่งจะยาตรา
๏ จึ่งมุขมนตรี
จัดพลเสนี	นอกขัณฑเสมา
แต่ล้วนผู้ใหญ่	เข้าในพารา
ถึงวังราชา	กราบไหว้ถวายกร ๚ะ
ฉบัง
๏ เสนาเข้ามาสลอน	บังคมภูธร
กราบทูลบงกชบทยุคล
๏ ข้าบาทค้นทุกตำบล	เที่ยวหาจุมพล
ไปจบทั่วทุกทิศา
๏ เมืองนี้มิได้สงกา	เห็นน้อยนักหนา
คิดว่าพระองค์จะมาไฉน
๏ ตั้งแต่สมเด็จจอมไตร	เสด็จจากวังใน
พลไพร่ไป่มีสุขเลย
๏ โศกเศร้าร้อนเร่าบ่เสบย	ปิ่นเกล้าเราเอย
ไม่เคยจะจากจรไกล
๏ ภูมีสี่เสาร์เฉลยไข	ตรัสตอบขอบใจ
แก่หมู่อำมาตย์มนตรี
๏ เวราตามมายายี	พลัดจากบูรี
เรานี้ได้ยากนักหนา
๏ เราอดอาหารโภชนา	เป็นกรรมทำมา
เวรานั้นตามมาทัน
๏ เสนาก้มเกล้าอภิวันท์	ขอเชิญทรงธรรม์
พระองค์จงคืนพารา
๏ กลับไปครอบครองประชา	โปรดฝูงไพร่ฟ้า
อาณานิกรสุขสบาย
๏ สมเด็จปิ่นเกล้าฦๅสาย	บอกคนทั้งหลาย
จักควรจักคืนสู่สถาน
๏ พระเจ้าเข้าไปมินาน	บอกซึ่งอาการ
แก่ท้าวกินนุวัตบัดใจ
๏ เรานี้ขอลาท้าวไท	คืนยังกรุงไกร
อนันตราชบูรี
๏ กินนุวัตตรัสถามคดี	จัดแจงสาวศรี
สนมกำนัลทั้งหลาย
๏ รูปร่างสำอางพริ้งพราย	งามเลิศเฉิดฉาย
ทั้งเจ้าขรัวยายมากมี
๏ สิบสองกำนัลขันที	ไปด้วยเทวี
ภูมีประทานแก่ธิดา
๏ แล้วท้าวจัดพลโยธา	ม้ารถคชา
ทั้งสีวิกายานทอง
๏ ไพร่พลมนตรีเนืองนอง	แตรสังข์ฆ้องกลอง
สำหรับกระษัตริย์ยาตรา
๏ เสร็จแล้วทูลแก่ราชา	บัดนี้โยธา
สำเร็จเสร็จพร้อมมูลมี
๏ เมื่อนั้นสี่เสาร์ธิบดี	บอกแก่เทวี
พรุ่งนี้พี่จักยาตรา
๏ ผัวรักจักจรพารา	ไปด้วยพี่ยา
ฤๅว่าไม่ไปเทวี
๏ นางนาฏกราบบาทบทศรี	จะขอจรลี
ไปด้วยพระองค์ทรงธรรม์
๏ สองกระษัตริย์ตรัสปรึกษากัน	จักไปอภิวันท์
ทรงธรรม์บิตุเรศมารดา
๏ ตรัสแล้วสองทรงสีวิกา	เสด็จลินลา
มาเฝ้าท่านท้าวสองศรี ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ สุทัตต์กัลยา
น้อมเกล้าเกศา	กราบลาชนนี
พระจงเป็นสุข	ภัยทุกข์อย่ามี
ลูกจักจรลี	พรุ่งนี้แลนา
๏ พระคุณโปรดเกล้า
มิช้านักเล่า	ลูกจักกลับมา
เคยขึ้นมาเฝ้า	ค่ำเช้าอัตรา
เคยจำนรรจา	แต่นี้จะไกล
๏ ทั้งราชนัดดา
โปรดเกล้าเกศา	ขอลาเอาไป
ชมเสียยังแล้ว	หลานแก้วจะไกล
อย่าตรอมพระทัย	ท้าวทั้งสองรา
๏ ยื่นพระโอรส
งอนงามปรากฏ	ให้แก่มารดา
แต่นี้จะไกล	อัยกีอัยกา
ชมแล้วจะลา	ปิ่นเกล้าไอศววรย์
๏ สมเด็จพระยาย
อุ้มพระหลานชาย	รับมิ่งสิ่งขวัญ
ความยายรักเจ้า	ใครจักเทียมทัน
สมบัติเนืองนันต์	ปองให้นัดดา
๏ ชมแล้วชมเล่า
ยกขึ้นทูนเกล้า	แล้วทรงโศกา
แต่นี้จักไกล	พระราชนัดดา
อัยกีอัยกา	จะเศร้าโศกศัลย์
๏ ตรัสแล้วสั่งเล่า
แก่พระสี่เสาร์	ขอฝากจอมขวัญ
พี่เลี้ยงนางนม	สาวสนมกำนัล
ให้เลี้ยงจอมขวัญ	พระราชนัดดา
๏ ฝ่ายนางสุทัตต์
ผิดร้ายให้ตรัส	เห็นแก่ลูกยา
ผิดชอบหนักเบา	ขอท้าวเมตตา
อย่ามีอาชญา	ฆ่าให้บรรลัย
๏ พระสี่เสาร์ราช
รับคำภูวนาถ	อย่าร้อนพระทัย
อันพระบุตรี	ไม่มีโพยภัย
ผิดพลั้งสิ่งใด	อย่าได้ฉันทา
๏ อันองค์นงนุช
มีคุณที่สุด	เท่าเทียมภูผา
แทนคุณอรไท	เหมือนได้สัญญา
แม้นถึงพารา	จะแทนเทวี
๏ ข้าจะอภิเษก
ตั้งให้เป็นเอก	ยิ่งปวงนารี
มิให้อับอาย	อย่าได้หมองศรี
ยืดไปพันปี	จะเห็นสัจจา
๏ ท้าวจงเป็นสุข
อย่ามีความทุกข์	ถึงพระนัดดา
ถ้าไม่บรรลัย	เติบใหญ่ผ่ายหน้า
แทนคุณอัยกา	อัยกีสืบไป
๏ สุทธิฉายา
ฟังคำเขยว่า	ดีเนื้อดีใจ
ลูบหลังลูกแก้ว	กอดแล้วร่ำไห้
แต่นี้จะไกล	จากอกมารดา
๏ แม่จะสอนแก้ว
ถ้าถึงวังแล้ว	จงมีอัชฌา
ลูกเมียพระสนม	เจ้าอย่าริษยา
ฟังคำแม่ว่า	ประคิ่นจงดี
๏ เจ้ารักษาตัว
อย่าได้ให้ผัว	หม่นหมองราคี
เอาใจรอบคอบ	ประกอบจงดี
สิ่งอันใดมี	พิทักษ์รักษา
๏ ทรัพย์อยู่ในคลัง
ลับหน้าต่อหลัง	อย่าเอาออกมา
ถึงน้อยเหมือนมาก	ปากคนลูกอา
สิ่งใดปรารถนา	ทูลท้าวจงดี
๏ แม่อย่าหึงหวง
ยุ่งหยาบจาบจ้วง	หึงหวงไม่ดี
ท้าวจักไปชม	นักสนมสาวศรี
หึงสายายี	ไม่ดีนะลูกอา
๏ ลูกเมียท้าวมี
นบนอบให้ดี	อย่าอหังการ์
เมียน้อยเมียหลวง	อย่าล่วงเจรจา
หนักเบาอย่าว่า	อดออมจงดี
๏ อย่าเล่นสนุก
สกาหมากรุก	อีกทั้งมโหรี
อย่าเล่นต่อแต้ม	ใช่การผู้ดี
นักเล่นเช่นนี้	เห็นจะเสียความ
๏ ถ้าว่าใครผิด
พระองค์ทรงฤทธิ์	ท้าวจะไถ่ถาม
ค่อยทูลขยาย	อย่าให้วู่วาม
เจ้าอย่าลุกลาม	โทษคนทั้งหลาย
๏ ทำได้ดั่งนี้
กำนัลขันที	จะรักมากมาย
แม้จะพลั้งพลาด	มิอาจอันตราย
เพราะเขาทั้งหลาย	เมตตากรุณา
๏ ท้าวจะประทาน
แสนสาวศฤงคาร	ตามพระอัชฌา
แม่อย่าทูลขัด	ทานทัดบัญชา
ลาภเขาลูกอย่า	ไม่ควรมิดี
๏ ถ้าท้าวไปชม
นวลนางพระสนม	ภิรมย์สาวศรี
ค่อยเลี่ยงเบี่ยงบ่าย	แยบคายจงดี
อย่าให้ภูมี	ขัดเคืองพระทัย
๏ อย่ามุ่งหมายคิด
เมื่อท้าวสนิท	จักหมองน้ำใจ
อย่าเคียดเดียดฉันท์	อย่างนั้นมิได้
ทูลแก่ท้าวไท	จึ่งควรนะลูกอา
๏ เมื่อยามราตรี
อย่าห่างสามี	ใจจงจินตนา
ชายมักเดียดฉันท์	สิ่งนั้นแลนา
ฟังคำแม่ว่า	จะเป็นศักดิ์ศรี
๏ หญิงมีมารยาท
ผัวรักพิศวาส	ชื่นชมยินดี
อย่าสะบัดสะบิ้ง	ถุ้งทิ้งถ้อยสี
เจรจาพาที	จงมีอัชฌา
๏ สอนแล้วสอนเล่า
โลมลูบจูบเกล้า	เจ้าปลื้มอุรา
มิใคร่ให้ไป	ไกลจากมารดา
เกรงกลัวอาญา	ผู้เป็นสามี
๏ นางให้อนุญาต
สุทัตต์กราบบาท	รับพรชนนี
ใส่เกล้าเกศา	ชลนาเทวี
นองเนตรมารศรี	กับบาทมารดา
๏ ถ้อยคำแม่เจ้า
ลูกรับใส่เกล้า	ตราบม้วยมรณา
นางบังคมบาท	พระราชบิดา
ลูกรักจักลา	ปิ่นเกล้าภพไตร
๏ สมเด็จบิดา
ฟังลูกทูลลา	น้ำตาหลั่งไหล
เจ้ารักษาตัว	อย่าให้มีภัย
สนมชาวใน	ครองใจจงดี
๏ กินนุวัตราชา
ก้มเกล้าเจ้าฟ้า	ฝากนางเทวี
หนักเบาสิ่งไร	โทษภัยอย่ามี
เอ็นดูมารศรี	อย่ามีอาญา
๏ สมเด็จพระเจ้า
สี่เสาร์ผ่านเกล้า	ได้ฟังพ่อตา
ข้าเจ้าทรพล	เป็นคนทลิทา
จักเลี้ยงธิดา	ของท้าวอย่างไร
๏ อาศัยร้านตลาด
ขอทานเป็นทาส	ตามความเข็ญใจ
ท้าวกลัวขายหน้า	โกรธาคือไฟ
สั่งเขาเอาไป	ทำโทษแทบตาย
๏ นี่ได้ชนนี
กับนางเทวี	หาไม่ฉิบหาย
รอดอยู่ครั้งนี้	พันปีอับอาย
จะฝากโฉมฉาย	ใครจะตามใจ
๏ เป็นท้าวเป็นพญา
เหมือนท้าวเล่ารา	งามหน้าท้าวไท
ข้าคนทลิทา	จะว่าไปไย
ฝากนางอรไท	ไม่ควรนะท่านอา
๏ สมเด็จกินนุวัต
ฟังลูกเขยตรัส	ประชดวาจา
อกคว่ำขวัญหาย	ฟูมฟายน้ำตา
กลัวพระอาญา	พ่างว่าจะบรรลัย
๏ ข้าพระเจ้าผิด
ขอองค์ทรงฤทธิ์	อย่าคุมโทษภัย
ไม่เห็นแก่ข้า	เห็นแก่อรไท
อีกทั้งกลอยใจ	พระราชนัดดา
๏ สมเด็จสี่เสาร์
ฟังพ่อตาเจ้า	ยิ้มแย้มไปมา
เราไม่ถือโกรธ	คุมโทษราชา
เรานี้นึกว่า	ให้ท้าวแจ้งใจ
๏ ค่อยอยู่เถิดหนา
เรารักขอลา	ไปสู่เวียงไชย
พระเสด็จจากวัง	นำนางอรไท
โองการตรัสไป	เรวัตลูกยา
๏ เร่งคุมพลไป
กองหน้าทัพใหญ่	ไปก่อนบิดา
ป้องกันชนนี	จงดีนะลูกอา
ทั้งพระน้องยา	อย่าให้อันตราย
๏ ถ้าถึงกลางไพร
จงค่อยคลายใจ	ชมไพรสบาย
ตามแต่หฤทัย	อย่าได้ระคาย
พ่อนี้มุ่งหมาย	อนันตบูรี
๏ เรวัตกุมาร
รับพระโองการ	บังคมบทศรี
สองกระษัตริย์ทรงยศ	ขึ้นรถจรลี
เรวัตโฉมศรี	ขี่ช้างนำไป
๏ ได้ฤกษ์เวลา
ยกพลไคลคลา	ออกจากกรุงไกร
เสนาแห่ห้อม	แวดล้อมกันไป
สะท้านหวั่นไหว	สนั่นถึงเวหา
๏ พวกพลแออัด
จากเมืองกินนุวัต	ไปตามมรคา
ระโรมโครมครึก	ก้องกึกโกลา
เสียงพลโยธา	สนั่นธรณี
๏ โครมครึกกึกก้อง
เสียงปี่ฆ้องกลอง	แตรสังข์มากมี
เสียงพลโห่ร้อง	ลั่นท้องพงพี
ทางเป็นผงคลี	มืดกลุ้มเป็นควัน
๏ พลถือธงไชย
แห่หน้าไสว	คือดั่งแกล้งสรร
ห่มเสื้อสักหลาด	องอาจใครจะทัน
ถือปืนยืนยัน	หน้าช้างวางมา
๏ หน้าไม้เกาทัณฑ์
ทวนทองเป็นหลั่น	ดูงามโสภา
ห่มเสื้อลายเขียว	ประเปรียวนักหนา
หัตถีอาชา	หน้าหลังคั่งไป
๏ พวกพลช้างแซง
ห่มเสื้อลายแดง	ดูงามเหลือใจ
ช้างดั้งช้างกัน	สรรพ์กุญชรไชย
ธงเทียวไสว	จามรทานตะวัน
๏ ครั้นค่ำสนธยา
หยุดนั่งพลับพลา	ให้พระจอมขวัญ
ครั้นรุ่งอโณทัย	ยกไปด้วยพลัน
ข้ามเขาอารัญ	ห้วยเหวคงคา
๏ สี่เสาร์พระบาท
ขึ้นพาชีชาติ	เหาะขึ้นเวหา
เร็วกว่าลมพัด	ตระบัดเหาะมา
ด้วยอิทธิศักดา	ถึงมหานที
๏ ชักม้าลงมา
ถึงฝั่งคงคา	ลงจากพาชี
ชำระพระเกศ	ริมฝั่งสระศรี
สรงอาบพาชี	ปล่อยตามอัชฌา
๏ มงกุฎพระขรรค์
เครื่องทรงทรงธรรม์	ท้าวเปลื้องออกมา
พระทรงชำระ	ในสระธารา
อโนดาตคงคา	ศักดิ์สิทธิ์มีศรี
๏ ท้าวเก็บผลไม้
ริมฝั่งนั้นได้	หลายหลากมากมี
ชมไม้ชมนก	ผันผกจรลี
คำนึงเทวี	แก้วพี่ไม่มา
๏ สมเด็จจอมไตร
เลือกเก็บผลไม้	ห่อชายภูษา
ฝากลูกทั้งสอง	กับน้องฉายา
เสด็จขึ้นอาชา	ผ่านฟ้าเหาะไป
๏ แลเห็นกองทัพ
ชักพาชีกลับ	ลงมาบัดใจ
ขึ้นบนรถแก้ว	แล้วยื่นผลไม้
ให้แก่อรไท	พระยอดชีวี
๏ โองการประภาษ
พี่ไปอโนดาต	แสนสนุกเปรมปรีดิ์
พี่คิดถึงเจ้า	ลำเพามารศรี
จึ่งชวนเทวี	เสวยผลพฤกษา
๏ เข้าดงพงไพร
ชมดวงดอกไม้	อเนกนานา
สาวหยุดพุดตาน	แก้วกรรณิการ์
พุดซ้อนพุดลา	กระดังงาสารภี
๏ มะลิซ้อนหงอนไก่
มะลิวัลย์พันไม้	ยี่สุ่นสอดสี
พิกุลบุนนาก	หอมหลากมากมี
ดอกดกงามดี	กลีบแซมแนมใบ
๏ เสด็จเข้าดงหลวง
ชมไม้ทั้งปวง	เห็นงามไสว
สักสูงยูงยาง	ขานางกร่างไกร
ลำดวนยวนใจ	พยอมหอมมา
๏ ชมพรรณไม้แล้ว
สมเด็จพระแก้ว	ชมหมู่ปักษา
นกยางจับเจ่า	แขกเต้าสาลิกา
แก้วโทนโกญจา	สัตวาโนรี
๏ นกเขานกคุ่ม
กระทาอีลุ้ม	ตะกรุมอินทรี
กระสากระสัง	นางนวลมีศรี
พระหัตถ์ตรัสชี้	บอกแก่กัลยา
๏ โนรีร่ำร้อง
ดุจหนึ่งเสียงน้อง	เมื่อจำนรรจา
พระทองตรัสชม	ภิรมย์หรรษา
สัพยอกกัลยา	ชี้ชมพนมวัน
๏ ชมนกวายุภักษ์
การเวกน่ารัก	เห็นแล้วรับขวัญ
ชมแล้วชมเล่า	ปิ่นเกล้าไอศวรรย์
ชวนอรแจ่มจันทร์	เก็บผลพฤกษา
๏ สมเด็จภูวไนย
กรีดเล็บเก็บไป	ผลไม้นานา
ทุเรียนมังคุด	ละมุดสีดา
มะดูกลูกหว้า	พะวาอินจัน
๏ ทับทิมลิ้นจี่
ลูกเงาะเหมาะดี	สีแดงเฉิดฉัน
ส้มแก้วส้มจุก	ดิบสุกครามครัน
เก็บแล้วทรงธรรม์	ให้สองทรามวัย
๏ เสด็จมาช้านาน
ถึงริมชลธาร	จึ่งพักพลไกร
ให้หยุดโยธา	ช้างม้าข้าไท
ตั้งพลับพลาไชย	ที่ริมคงคา
๏ ชวนพระมเหสี
กำนัลขันที	เรวัตลูกยา
แวดล้อมทรงธรรม์	ทั้งสองกระษัตรา
ลงจากพลับพลา	มาสรงสนาน
๏ น้ำใสไหลริน
เย็นฉ่ำชลสินธุ์	ชมบุษบาบาน
ชมสัตตบงกช	เห็นงามตระการ
แสนสนุกสำราญ	ลงเล่นคงคา
๏ ชมดอกบัวแดง
เห็นงามเป็นแสง	น่ารักนักหนา
ชวนกันเก็บไป	เด็ดดอกบุษบา
ต่างพรรณนานา	น่าชมยินดี
๏ ชมดอกบัวขาว
หมู่นางสาวสาว	ชิงกันวิ่งหนี
ชมดอกจงกล	นิลุบลสดสี
ฝักออกดอกมี	เก็บได้เอามา
๏ พระสรงเสร็จแล้ว
ชวนนางน้องแก้ว	เข้าในพลับพลา
ภิรมย์สมสวาดิ	ด้วยราชกัญญา
สองสมเสนหา	ปรีดิ์เปรมพระทัย
๏ ครั้นรุ่งสุริยา
ยกพลโยธา	โห่ร้องก้องไพร
แตรสังข์ฆ้องกลอง	กึกก้องป่าใหญ่
สามเดือนล่วงไป	ลุถึงพารา
๏ สมเด็จพระแก้ว
มาถึงเมืองแล้ว	พระค่อยไคลคลา
กับนางกระษัตริย์	สุทัตต์กัลยา
ชาวเมืองถ้วนหน้า	ดีเนื้อดีใจ
๏ ก้มเกล้าอภิวันท์
ถวายบังคมคัล	สมเด็จจอมไตร
ชาวบ้านร้านตลาด	เกลื่อนกลาดกันไป
แห่ห้อมล้อมไท	กึกก้องโกลา
๏ ท้าวเสด็จถึงวัง
ประโคมแตรสังข์	อึงคะนึงนักหนา
ลงจากรถทอง	ชวนน้องกัลยา
กับลูกเสนหา	เข้าสู่ปรางค์ใน ๚ะ
ยานี
๏ อนันต์นางเทวี	มเหสีพระจอมไตร
เห็นท้าวเสด็จใน	เจ้าชื่นใจเป็นนักหนา
๏ นางน้องน้อมเศียรเกล้า	บังคมเจ้าปิ่นโลกา
กำนัลทั้งซ้ายขวา	ก้มกราบเกล้าเข้าพัดวี
๏ ขรัวยายนางเถ้าแก่	ทั้งชาวแม่แลขันที
อึงคะนึงทั้งปรางค์ศรี	น้อมเศียรเกล้าเฝ้าราชา
๏ อนันต์นางเทวี	ทูลคดีแต่หลังมา
แต่ท้าวจากพารา	ข้าโศกศัลย์ทุกวันวาร
๏ ท้าวไปไม่มีสุข	ได้ความทุกข์แทบวายปราณ
ห่วงหาอาลัยลาญ	ดาลรันทดกำสรดศัลย์
๏ ตั้งแต่กันแสงร่ำ	ทุกเช้าค่ำบ่วายวัน
แสนสาวชาวกำนัล	หวนโหยไห้ฟายน้ำตา
๏ พระจากซึ่งไอศูรย์	ทุกข์อาดูรเพียงมรณา
คิดถึงองค์ราชา	พระผ่านฟ้าจากราชัย
๏ ท้าวตอบนางเทวี	จากแก้วพี่ผู้สายใจ
ลำบากยากกระไร	พระเล่าไปแต่หลังมา
๏ เจ้าเรวัตกุมาร	คุณใครปานนะน้องอา
พี่ขอเจ้าไทมา	เลี้ยงดั่งบุตรในอุทร
๏ นางนี้มีคุณนัก	จึ่งผัวรักไม่ม้วยมรณ์
เลี้ยงพี่ไม่อนาทร	พี่จึ่งพาเอาเจ้ามา
๏ สุทัตต์จงก้มเกล้า	นางโฉมเฉลาคือชายา
อย่ามีความฉันทา	ว่าพี่น้องร่วมอุทร
๏ สุทัตต์นุชนาฏ	ฟังพระบาทไม่แง่งอน
บังคมประนมกร	กราบอนันต์เจ้าเทวี
๏ ทูนเกล้าแม่ไม่เห็น	ท้าวยากเย็นเขาโบยตี
ขอทานชาวบูรี	ยากสิ้นทียิ่งทลิทา
๏ ข้าบาทเอ็นดูไท	รับมาไว้ตำหนักข้า
บิดาข้าโกรธา	ลงโทษาแทบถึงตาย
๏ ข้าน้อยขอโทษไว้	ชีพท้าวไทไม่วอดวาย
พอเคราะห์ท้าวเคลื่อนคลาย	จึ่งส่งสารถึงกัลยา
๏ เมื่อนั้นนางมเหสี	ฟังคดีถี่ถ้วนมา
โฉมยงทรงโศกา	กรรมของท้าวนะทูนหัว
๏ พี่นี้มีใจรัก	แก่เจ้านักเป็นพ้นตัว
แก้วพี่มีคุณผัว	อย่าคิดตัวเป็นอื่นไกล
๏ กอดจูบลูบหน้าหลัง	ไม่ชิงชังอย่าร้อนใจ
สมบัติทั้งนี้ไซร้	จะแบ่งปันกันรักษา
๏ แล้วนางจึ่งประทาน	สาวศฤงคารมากเหลือตรา
เครื่องทองอันรจนา	สะอิ้งตาบสร้อยสังวาล
๏ พี่เลี้ยงแลนางนม	เลี้ยงทรามชมพระกุมาร
นางแต่งบรรณาการ	ให้เรวัตลูกบุญธรรม
๏ สมเด็จพระสี่เสาร์	ฟังสองเจ้ากล่าวถ้อยคำ
รักกันเป็นยุติธรรม	อย่าได้คิดอุเบกษา
๏ ท้าวแบ่งซึ่งสมบัติ	ให้สุทัตต์กึ่งพารา
ตั้งเป็นฝ่ายซ้ายขวา	กับอนันต์นางเทวี
๏ พระเสด็จร่วมไสยาสน์	กับนางนาฏมเหสี
อยู่มาช้าหลายปี	โฉมอนันต์ทรงครรภา
๏ ครั้นถ้วนทศมาส	ประสูติราชธิดา
เสาวภาคย์ยิ่งจันทรา	รูปโสภาใครจะปาน
๏ ให้ชื่อศรีสุวรรณ	เลี้ยงแจ่มจันทร์มาช้านาน
โรคภัยไม่มีพาน	ค่อยจำเริญวัยใหญ่มา
๏ กินนุวัตพระภูบาล	อยู่ช้านานแก่ชรา
ประชวรซึ่งโรคา	ทุกข์เวทนาในพระทัย
๏ ส่งสารรับสั่งหา	พระธิดาผู้สายใจ
บิดาจักบรรลัย	ห่วงแต่เจ้ากับนัดดา
๏ นางรู้ในสารศรี	ทูลภูมีปิ่นโลกา
จึ่งยกพลโยธา	หมายใจมาเฝ้าบิดร
๏ ครั้นถึงจึ่งนางนาฏ	กราบกับบาทพระภูธร
นัดดาประนมกร	เห็นอัยกามาหนักไป
๏ กินนุวัตท้าวทัศนา	เห็นนัดดาค่อยแข็งใจ
ฟื้นองค์ขึ้นแว่นไว	จูบหลานแก้วแล้วรับขวัญ
๏ เจ้าไปแต่วัยเยาว์	จนเป็นบ่าวจึ่งพบกัน
น้อยใจไม่ถึงวัน	จะอาสัญสูญชีวา
๏ ตานี้ไม่รอดแล้ว	พระหลานแก้วอยู่เถิดหนา
สมบัติทั้งพารา	ตาให้เจ้าครองสืบไป
๏ ขอฝากแต่พระยาย	กว่าจะวายชีพบรรลัย
สั่งแล้วบรรทมไป	ท้าวก็ถึงซึ่งมรณา
๏ สุทัตต์นางเทวี	กับชนนีทรงโศกา
กำนัลทั้งซ้ายขวา	ร้องไห้ร่ำทั้งปรางค์ใน
๏ ลางนางร่ำคร่ำครวญ	ทรวงกำสรวลโศกาลัย
วังเวงทั้งเวียงไชย	ทุกข์ทบท่าวเศร้านักหนา
๏ สมเด็จพระสี่เสาร์	ท้าวจึ่งมีโองการมา
ให้แต่งเครื่องบรรณา	สำหรับศพเจ้าธรณี
๏ ประดับพระศพไว้	ในเวียงไชยรุ่งเรืองศรี
โกศทองอันงามดี	ทั้งโคมแก้วชวาลา
๏ ให้แต่งเมรุมาศ	อันโอภาสงามพอตา
ฉัตรธงอันรจนา	ทั้งพลับพลาเสร็จสมปอง
๏ ยกศพใส่ราชรถ	งามปรากฏเข้าเมรุทอง
แตรสังข์ทั้งฆ้องกลอง	เครื่องฉลองศพท้าวไท
๏ นอนศพสามราตรี	พระภูมีจึ่งตรัสไป
ให้จุดเพลิงบัดใจ	ลุกรุ่งโรจน์โชตนา
๏ ดับเพลิงเก็บธาตุท้าว	แล้วเชิญเข้าในปรางค์ปรา
บำเพ็ญทานนักหนา	สิ้นทั้งวัดบูรณาราม
๏ จึ่งพระนางสุทธี	คิดคดีเห็นงดงาม
บวชตัวเป็นชีพราหมณ์	ส่งบุญให้ถึงภัสดา
๏ ครั้นเสร็จการนั้นเล่า	พระสี่เสาร์มีบัญชา
สุทัตต์ศรีผู้ลูกยา	ชำเลืองตาดูท้าวไท
๏ เมืองนี้สิน้อยนัก	พระลูกรักครองกระไร
เมืองเราคือกรุงไกร	พ่อจะให้เจ้าครองสถาน
๏ สุทัตศรีอัญชลี	ก้มเกศีรับอาการ
ควรเรวัตกุมาร	ให้ครอบครองพระเวียงไชย
๏ ให้ครองซึ่งสมบัติ	แทนกินนุวัตสืบวงศ์ไป
เพราะเจ้าผู้สายใจ	มีคุณแท้แก่บิดา
๏ บิตุเรศฟังลูกไข	ชอบพระทัยยิ่งนักหนา
เจ้านี้มีปัญญา	ทูลเหมือนจิตพ่อคิดหมาย
๏ จึงสั่งหมู่เสนา	แต่งบรรณาการทั้งหลาย
อภิเษกบุตรฦๅสาย	ครองแว่นแคว้นแทนเจ้าตา
๏ นางสุวรรณมาลี	เป็นสาวศรีงามโสภา
เสกให้ครองพารา	เป็นชายาครองคู่ขวัญ
๏ อภิเษกกับกุมาร	ครองศฤงคารแลกำนัล
ขวัญข้าวเจ้าเลี้ยงกัน	กับเรวัตพระลูกยา
๏ ครั้นได้ฤกษ์พิธี	เสกสองศรีครองพารา
สมบัติทั้งปรางค์ปรา	พระสนมกำนัลใน
๏ สององค์จงอยู่ดี	อย่าได้มีความทุกข์ภัย
ครองภพลบเลิศไกร	จงตั้งใจให้เป็นธรรม
๏ ปกครองต้องด้วยอรรถ	อยู่ในสัตย์ไม่คืนคำ
วัดวาเราได้ทำ	บำรุงไว้นะลูกอา
๏ เรวัตพระกุมาร	รับโองการใส่เกศา
สิ่งใดไท้โปรดมา	ข้าจักตามคำภูมี
๏ พระคุณเป็นล้นฟ้า	โปรดเกศาข้าเจ้านี้
ร้อยชาติไม่หน่ายหนี	พระคุณมีล้ำภพไตร
๏ สมเด็จพระสี่เสาร์	ได้ฟังเจ้าแถลงไข
ว่าพ่อขอลาไป	ทั้งสองไทจงอยู่ดี
๏ ท้าวว่าแก่สุทัตต์	ไปอำลาพระชนนี
รุ่งเช้าจักจรลี	ยกโยธีไปพารา
๏ สุทัตต์รับโองการ	ไปกราบกรานพระมารดา
ลูกรักจักขอลา	ตามราชาคืนกรุงไกร
๏ ท้าวอย่ามีโรคา	เบียนบีฑาพ้นโพยภัย
หนักเบาส่งข่าวไป	ถึงลูกรักจักมาหา
๏ พระแม่ฟังอรไท	ชลเนตรไหลคือธารา
กอดจูบพระธิดา	ทั้งพระหลานของพันปี
๏ ทั้งคู่เจ้าจะไป	ตามพระทัยไปจงดี
เมตตามาเผาผี	ตัวแม่นี้นะลูกอา
๏ นางฟังพระชนนี	ซบเกศีกับบาทา
พระแม่อย่าโศกา	ใช่ลูกยาละเมื่อไร
๏ ลูกรักจักขอลา	จวนเวลาจะคลาไคล
ขอลามารดาไป	สู่เมืองท้าวผู้สวามี
๏ ครั้นถึงเวลาเช้า	พระปิ่นเกล้ายกโยธี
พร้อมด้วยนางเทวี	สุทัตต์ศรีผู้ลูกยา
๏ จึ่งเรวัตกุมาร	ยกพลหาญส่งราชา
ไปถึงกลางมรคา	แล้วกลับมาสู่บูรี
๏ เจ้าครองไอศวรรย์	กับสุวรรณมาลี
โพยภัยบ่ได้มี	กระเษมสุขทุกเวลา
๏ อันวัดบูรณาราม	แต่งให้งามตามบัญชา
มีผู้อยู่รักษา	บ่ให้เคืองแก่พระชี
๏ บิดาแลมารดา	ทั้งวงศาบรรดามี
ทั้งหลายพลอยได้ดี	เพราะเณรน้อยครองพารา ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ พระสี่เสาร์เจ้า
ยกพลไต่เต้า	เข้าในหิมวา
บัดลุถึงใน	กรุงไกรบ่ช้า
เสด็จเข้าพารา	กับนางมเหสี
๏ ทั้งสามกระษัตริย์
เสวยราชสมบัติ	เป็นสุขเปรมปรีดิ์
องค์ภูวไนย	จะไปพนาลี
ท้าวทรงพาชี	ไปเล่นคงคา
๏ เที่ยวเล่นดังเก่า
แล้วพระปิ่นเกล้า	เที่ยวทุกพารา
สวรรค์มนุษย์	ที่สุดนาคา
ฝูงเทพเทวา	กลัวบุญฦๅสาย
๏ เอ่ยออกพระนาม
ทั้งปวงเข็ดขาม	โปรดเกล้าถวาย
ทุกภพกรุงราช	บ่อาจคิดร้าย
ดอกไม้ถวาย	กลัวบุญนักหนา
๏ พระโพธิสัตว์
เสวยราชสมบัติ	สุขเขษมเปรมปรา
พระเกียรติพระยศ	ปรากฏทั่วหล้า
ฝูงราษฎร์ประชา	อิ่มเอมเกษมศรี
๏ สมเด็จภูบาล
ท้าวบำเพ็ญทาน	เพิ่มพูนบารมี
ให้ตั้งฉ้ทาน	ศาลาเปรมปรีดิ์
รอบทั้งบูรี	ให้ทานอัตรา
๏ ให้ทานทุกวัน
ยาจกหฤหรรษ์	ชีพราหมณ์พฤฒา
ผ้าผ่อนเงินทอง	สิ่งของนานา
ฝูงราษฎร์ประชา	ปรีดาภิรมย์
๏ ทั้งอัครชายา
พระทัยศรัทธา	สองราชื่นชม
จำศีลให้ทาน	นิจกาลนิยม
ไพร่ฟ้าชื่นชม	มเหสีภูธร
๏ ท้าวผู้มียศ
พระองค์ให้ลด	ส่วยสาอากร
เรือกสวนไร่นา	ตลาดขนอน
สมเด็จภูธร	โปรดฝูงประชา
๏ ลดสิ้นทุกอัน
นอกในเวียงนั้น	อำมาตย์เสนา
จิตใจใฝ่ธรรม	ตามคำศาสนา
คนต้องโทษา	ทุกเหล่าปล่อยไป
๏ ท้าวครองศฤงคาร
อยู่มาช้านาน	เห็นทุกข์เห็นภัย
ท้าวเห็นอนิจจัง	สังเวชพระทัย
ครั้นสิ้นชีพไป	กลัวภัยจตุรา
๏ จะเสกลูกรัก
แทนองค์ทรงศักดิ์	ให้ครองไพร่ฟ้า
จัดแจงแต่งการ	สถานรจนา
สำหรับราชา	ภิเษกทรามวัย
๏ กองแก้วกองทอง
อภิเษกทั้งสอง	แตรสังข์เสียงใส
สองกระษัตริย์เจ้านั่ง	บัลลังก์ฉัตรไชย
เวนกรุงภพไตร	ให้เจ้าสองรา
๏ เวียนเทียนมณี
วนรอบบายศรี	แต่ซ้ายมาขวา
จำเริญสวัสดี	อย่ามีโรคา
สืบวงศ์พงศา	ตราบเท่านฤพาน
๏ อภิเษกเสร็จแล้ว
สามกระษัตริย์ผ่องแผ้ว	จำเริญชนมาน
พระชีสุทธี	รู้คดีข่าวสาร
หลานครองศฤงคาร	ชื่นชมยินดี
๏ เรวัตราชา
ปรนนิบัติรักษา	สุทธิพระชี
ตราบกาลนานมา	มรณาเป็นผี
ทำศพพระชี	ฦๅทั่วภพไตร
๏ สุทัตศรีกระษัตริย์
ทั้งนางสุทัตต์	ยกพวกพลไกร
ปลงศพพระยาย	กระจายฦๅไป
เสร็จแล้วครรไล	ยังพระพารา
๏ สมเด็จสี่เสาร์
อยู่มาช้าเล่า	แก่เฒ่าชรา
ม้วยชีพบรรลัย	เกิดในดุสิดา
เสวยทิพย์นานา	วิมานสุกใส
๏ อนันต์เทวี
รํ่ารักภูมี	กลิ้งเกลือกเสือกไป
ทั้งนางสุทัตต์	เพียงจักขาดใจ
แสนสาวชาวใน	ร่ำไรไปมา
๏ สุรเสียงร้องไห้
อื้ออึงคะนึงไป	ที่ในปรางค์ปรา
ระบือฦๅเลื่อง	ไพร่เมืองโกลา
ร่ำรักราชา	ทั่วทั้งภพไตร
๏ สุทัตศรีลูกยา
ศรีสุวรรณธิดา	แต่งโกศอำไพ
รจนาแก้วทอง	เรืองรองสุกใส
สำหรับจักได้	ใส่ศพราชา
๏ กลิ้งกลดชุมสาย
ระย้าทองราย	รอบโรงโสภา
ระย้าแก้วกรอง	เพชรนิลจินดา
ประดับศพเจ้าฟ้า	ผู้ผ่านโอศวรรย์
๏ เมรุแก้วเมรุทอง
เห็นงามเรืองรอง	เป็นช่องเป็นชั้น
แสงแก้วส่องสว่าง	ดุจดังแสงจันทร์
ราชวัติฉัตรกั้น	ย่อมแก้วรจนา
๏ แล้วส่งสารไป
แปดหมื่นกรุงไกร	ให้เร่งเข้ามา
ทั้งท้าวเรวัต	ตรัสรู้สารตรา
ยกพวกพลมา	ยังกรุงภพไตร
๏ ท้าวพญาทั้งนั้น
มาถึงพร้อมกัน	ต่างองค์เข้าไป
สำเนียงโกลา	ช้างม้ารถไชย
อยู่นอกเวียงไชย	อึกทึกนักหนา
๏ เรวัตภูบาล
เข้าไปกราบกราน	ศพพระบิดา
พระคุณอยู่เกล้า	ข้าพระเจ้านักหนา
ชุบเลี้ยงลูกมา	ได้ครองภพไตร
๏ มิทันแทนคุณ
พระมาสิ้นบุญ	ลูกจะเห็นใคร
ดั่งร่มโพแก้ว	ล้มแล้วลับไป
จะพึ่งผู้ใด	คุ้มเกล้าเกศา
๏ ท้าวคือโพทอง
ที่อาศัยผอง	สัตว์ทั่วโลกา
ล้มแล้วบ่ฟื้น	ไม่คืนกลับมา
ฝูงราษฎร์ประชา	เศร้าโศกหมองศรี
๏ ท้าวคือเมรุมาศ
เห็นน่าอนาถ	ล้มกับธรณี
ทรงกันแสงไห้	ร่ำไรมากมี
ครั้นรู้สมประดี	กล่าวเกลี้ยงวาจา
๏ ประนมก้มเกศ
บังคมบทเรศ	สมเด็จน้องยา
สุวรรณมาลี	มเหสีเชษฐา
น้อมเกล้าเกศา	หน่อเจ้าภพไตร
๏ สุทัตศรีราชา
ห้ามพระเชษฐา	บังคมน้องไย
ตัวข้าเป็นน้อง	ทั้งสองท้าวไท
ควรฤๅจักไหว้	ข้าไซร้อนุชา
๏ เรวัตภูบาล
ตอบพจน์โองการ	ทูลสนองวัจนา
ข้าบาทใช่เชื้อ	หน่อเนื้อกระษัตรา
ควรแก่ตัวข้า	ก้มเกล้าดุษฎี
๏ สมบัติทั้งนี้นา
ของพระเจ้าตา	มอบให้พันปี
พระยังประทานให้	คุณใส่เกศี
ตรัสเรียกว่าพี่	เพราะแก่ชันษา
๏ ควรองค์พระเจ้า
เป็นปิ่นปกเกล้า	แปดหมื่นพารา
แทนองค์ทรงศักดิ์	เป็นอัครราชา
พี่นี้จึ่งมา	ก้มเกล้าเกศี
๏ ขอเชิญพระบาท
เสด็จเหนือเกยมาศ	แปดหมื่นบูรี
ผู้เจ้าจักรพาฬ	กิจการอันมี
ถวายเครื่องเรืองศรี	กับราชธิดา
๏ สมเด็จสุทัตศรี
ชื่นชมยินดี	ด้วยคำเชษฐา
เสด็จเหนือเกยมาศ	สิงหนาทตรัสมา
แปดหมื่นพารา	เร่งพลทำการ
๏ จึ่งแต่งเมรุมาศ
เอานพคุณดาด	แกมแก้วชัชวาล
ช่อชั้นนภศูล	ไพฑูรย์สูริย์กานต์
รุ่งเรืองโอฬาร	แสงแก้วมุกดา
๏ ฉัตรเงินทองนาก
ฉัตรแก้วแววหลาก	ปักริมเมรุมหา
ราชวัติฉัตรธง	เบญจรงค์เรียงมา
รูปสัตว์นานา	ต่างต่างกันไป
๏ โรงโขนโรงหนัง
โรงเทพทองตั้ง	ระทาดอกไม้
โรงหุ่นโรงละคร	ทั้งมอญทั้งไทย
ทวายรำปรบไก่	ตะไลจังหัน
๏ มีต้นกรรมพฤกษ์
หลายต้นพิฦก	มีจบครบครัน
ศาลาฉ้ทาน	ตระการเรียงรัน
ผ้าเหลืองอนันต์	เต็มตั้งพลับพลา
๏ แต่งแล้วบ่นาน
สำเร็จเสร็จการ	ตามมีบัญชา
เชิญสองพระบาท	ยุรยาตรลีลา
ขึ้นรถรจนา	วิเชียรอำไพ
๏ แตรสังข์ฆ้องกลอง
สนั่นมี่ก้อง	อึกทึกกันไป
พิณพาทย์มโหรี	ดีดสีจับไม้
กลองชนะกลองไชย	แห่แหนแน่นมา
๏ โห่ร้องก้องกึก
เลื่อนลั่นครั่นครึก	กึกก้องโกลา
รูปสัตว์ปรากฏ	หน้ารถราชา
อำมาตย์เสนา	ล้อมพระศพไป
๏ ครั้นถึงเมรุทอง
เวียนตามทำนอง	สามรอบเมรุไชย
เชิญพระศพท้าว	ปิ่นเกล้าภพไตร
วางศพท้าวไท	บนแท่นรจนา
๏ โขนหนังระบำ
คนเล่นเต้นรำ	ต่างต่างภาษา
หุ่นจีนหุ่นไทย	ลาวมอญพม่า
เขมรละว้า	ฝาหรั่งแขกไทร
๏ นอนศพภูมี
ไว้เจ็ดราตรี	สนั่นหวั่นไหว
บังสุกุลชักผ้า	รู้ว่าเท่าไร
สังข์แตรแซ่ไป	ไม่เว้นเวลา
๏ จุดพลุประทัด
ผู้คนแออัด	ดูเล่นเฮฮา
จุดกรวดจังหัน	กวดขันทุกท่า
ไฟพะเนียงเสียงซ่า	นกบินครามครัน
๏ ถ้วนเจ็ดราตรี
ถวายเพลิงภูมี	กฤษณาจวงจันทน์
พระเพลิงเผาศพ	ตรลบเป็นควัน
เสียงนางกำนัล	ไห้อึงคะนึงไป
๏ แล้วเอาน้ำอบ
หอมฟุ้งตรลบ	ดับเพลิงทันใด
เก็บธาตุท้าวโสตถิ์	ใส่โกศทองใน
ประดับฉัตรไชย	เชิญเข้าพารา
๏ รับขึ้นปรางค์มาศ
พระสงฆ์เดียรดาษ	สวดมาติกา
นิมนต์พระฉัน	ทุกวันอัตรา
แล้วให้ก่อมหา	เจดีย์เลิศไกร
๏ ประจุพระธาตุ
แต่งฉลองพระบาท	เสร็จแล้วแว่นไว
มเหสีสองรา	ศรัทธาเหลือใจ
โกนเกล้าเจ้าไป	บวชเป็นนางชี
๏ ชาวแม่กำนัล
พลอยบวชด้วยกัน	อเนกมากมี
ทุกท้าวพญา	ทูลลาพันปี
แล้วเสด็จจรลี	กลับไปพารา
๏ ก้มเกล้ากราบกราน
ลาพระภูบาล	ด้วยใจหรรษา
ลาทั้งพระชี	มเหสีธิดา
แล้วยกโยธา	คืนสู่กรุงไกร
๏ สมเด็จสุทัตศรี
กับนางเทวี	ศรีสุวรรณอรไท
ครองราชสมบัติ	พิพัฒน์โภคัย
ในเศวตฉัตรไชย	แทนพระบิดา
๏ สืบลูกสืบหลาน
ครอบครองศฤงคาร	ต่อเนื่องกันมา
พระชีสุทัตต์	ตรัสม้วยมรณา
อนันต์กัลยา	สิ้นชีพสู่สวรรค์
๏ ปลงศพกัลยา
เหมือนดั่งกล่าวมา	แต่หลังอย่างนั้น
สองนางไปสู่	ดุสิดาไกวัล
ร่วมวิมานกัน	กับองค์ราชา
๏ สุทัตศรีเจ้า
ครั้นว่าแก่เฒ่า	พระม้วยมรณา
ทั้งท้าวเรวัต	ตรัสดับสังขาร์
ไปสู่เมืองฟ้า	ประสบพบกัน
๏ หน่อพระศาสดา
สร้างสมภารมา	อเนกอนันต์
ถ้วนสี่อสงไชย	กำไรแสนมหากัลป์
พระแจ้งรสธรรม	เป็นพระชินสีห์
๏ เทศนาโปรดสัตว์
ตามธรรมปรมัตถ์	อเนกมากมี
ทศชาติชาดก	ยกเป็นบาลี
เหมือนหน่อชินสีห์	สร้างสมภารมา
๏ พระศาสดาจารย์
นำเอานิพพาน	มาตรัสเทศนา
โปรดสัตว์ทั่วโลก	จากโอฆโลกา
ทรงประมวลมา	ชาดกด้วยพลัน ๚ะ
ยานี
๏ สมเด็จท้าวกินนุวัต	ใจสาหัสร้ายฉกรรจ์
กลับชาติมาเกิดนั้น	คือเทวทัตมหาเถร
๏ ฝ่ายว่าชนทั้งห้า	อันตีด่าเป็นกรรมเวร
ร่วมกับเทวทัตเถร	ตกมหาอเวจี
๏ สุทธิผู้แม่ยาย	นางโฉมฉายใจปรานี
กลับชาติมาครานี้	คือว่านางวิสาขา
๏ อนันต์นางเทวี	มเหสีองค์ราชา
ลำดับกลับชาติมา	ได้เป็นนางภิกขุณี
๏ ฝ่ายว่านางสุทัตต์	เคยคู่ตรัสสร้างบารมี
กลับชาติมาได้ดี	คือสมเด็จพระพิมพา
๏ ฝ่ายว่าสุทัตศรี	บุตรภูมีปิ่นโลกา
ครั้นว่ากลับชาติมา	คือว่าองค์พระราหุล
๏ ฝ่ายว่าพระเรวัต	บุตรเลี้ยงตรัสผู้มีคุณ
กลับชาติมาเพิ่มพูน	คืออนุรุทมหาเถร
๏ ส่วนว่าม้ากัณฐัศว์	เป็นเพื่อนตรัสในปริเวณ
คือพระอานนท์เถร	เมื่อลำดับกลับชาติมา
๏ กระษัตริย์ผู้มาช่วย	ทั้งแปดหมื่นพระพารา
ครั้นว่ากลับชาติมา	คือสาวกพระมุนี
๏ ฝูงคนทุกกรุงไกร	อันมีใจมายินดี
กลับชาติมามากมี	คือบริษัททั้งนี้นา
๏ สมเด็จองค์พระบาท	สี่เสาร์ราชจอมราชา
สร้างโพธิญาณมา	เธอได้ตรัสเป็นพระชินสีห์
๏ คือองค์สัพพัญญู	อันตรัสรู้ธรรมทั้งนี้
โปรดสัตว์ทั่วโลกีย์	ทั้งมนุษย์แลอินทร์พรหม
๏ ให้พ้นจากทุกขา	เปรมปรีดาอภิรมย์
เสวยสุขอุดม	ศิวโมกขนฤพาน
๏ ผู้อ่านแลผู้ฟัง	อารมณ์ตั้งต่อศรัทธา
เป็นธรรมเทศนา	ปลงวิญญาณ์เกิดมรรคผล ๚ะ