โคลงพิพิธพากย์
คำนำ
หนังสือโคลงเรื่องนี้ กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณแต่ก่อนได้ขอแรงจินตกวี ที่เปนสมาชิกหอพระสมุดวชิรญาณบ้าง ไม่ได้เปนสมาชิกบ้าง แลกรรมการเองบ้าง ช่วยกันแต่งเปนคำโคลงคนละเรื่อง แสดงคุณแลโทษของเรื่องที่ตั้งเปนกระทู้ความนั้น แล้วลงพิมพ์ในหนังสือวชิรญาณ อนุโลมตามโคลงสุภาสิต ที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์ไว้บ้าง โปรดให้พระบรมวงษานุวงษ์ ข้าทูลลอองธุลีพระบาท แต่งบ้าง รวบรวมเข้าไว้เปนเรื่องอันหนึ่ง ซึ่งได้เคยลงพิมพ์เปนสมุดเล่มเล็กขนาดมือถือ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๕ นั้นแล้ว แต่เรื่องที่กล่าวนี้ เปนการที่แต่งคนละบทสองบท เช่นว่าด้วยความรักก็แต่งหลายคน แล้วมารวมกันในหมวดความรัก ความชัง ความงาม ความเบื่อหน่าย เปนต้น ก็แต่งกันหลายๆ คน แล้วมารวมเข้าหมวดกัน เพราะฉนั้น โคลงบางบทความจึ่งคล้ายคลึงกันบ้าง เพราะต่างคนต่างแต่งมาประจวบกันเข้า แต่โคลงเรื่องที่กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณขอแรงให้แต่ง ซึ่งได้กล่าวถึงอยู่บัดนี้ เปนขอแรงให้แต่งคนละเรื่อง เปนต้นว่ากล่าวด้วยความรักก็แต่งคนเดียว จะเปนโคลงกี่บทก็ตามแต่ความพอใจของผู้แต่ง ไม่ได้กำหนด ความชัง ความเชื่อ ความสงไสย เปนต้น ก็แต่งเรื่องละคนเหมือนกัน แลกระทู้ความที่แต่งนี้ เลือกสิ่งที่คู่กันโดยการที่เปนปฏิปักข์ตรงกันข้าม ซึ่งข้างหนึ่งเปนความดีควรให้มีขึ้น ข้างหนึ่งเปนความชั่ว ควรละเสีย เช่นความหมั่นแลความเกียจคร้านเปนต้นบ้าง เปนคุณแลโทษทั้งสองข้าง แต่ต่างกันตรงกันข้าม เช่น ความช้า ความเร็ว ความแขง ความอ่อน เปนต้นบ้าง /*(2)เมื่อแต่งแล้วก็ลงพิมพ์ไปเปนคราว ๆ กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณในปัจจุบันนี้เห็นว่า โคลงเหล่านี้เปนสุภาสิต ให้ทราบคุณแลโทษของความดีความชั่ว อันเปนหนทางแนะนำในทางประพฤติชอบสมควรจะรวบรวมเปนเรื่องเดียวกัน ลงพิมพ์ไว้เพื่อเปนประโยชน์สืบไป พอประจวบการที่หลวงไกรกรีฑา ( ยรรยง บุรณสิริ ) ถึงแก่กรรมลง เจ้าภาพจะจัดการปลงศพ มีความประสงค์จะพิมพ์หนังสือจำหน่ายในการศพ จึ่งขอให้กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณ ช่วยเลือกหาเรื่องให้ กรรมการเห็นว่า หนังสือโคลงเรื่องนี้ ได้เห็นสมควรอยู่แล้วว่าน่าจะลงพิมพ์รวมเปนเล่ม ครั้นมีผู้ขอให้หาเรื่องให้ลงพิมพ์ก็พอเหมาะแก่การที่ได้ดำริห์ไว้ จึงได้คัดรวบรวมลงพิมพ์ขึ้นไว้เพื่อเปนประโยชน์สืบไป การกล่าวข้อความที่เปนสุภาสิต แนะนำในทางประพฤติดี จะกล่าวความตื้นลึกหนักเบาประการใดก็ดี ก็นับเนื่องว่าเปนการแสดงธรรม ย่อมเปนบุญกิริยาวัตถุอันหนึ่ง เพราะฉนั้นขออานิสงสผลแห่งการพิมพ์หนังสือนี้จำหน่าย จงสำเร็จวิบุลยผล แก่ท่านผู้ไปปรโลก อันได้ออกนามมาแล้ว ซึ่งเปนเหตุให้ปรารภพิมพ์หนังสือนี้ขึ้น นั้นเทอญ ๚
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๔ มกราคม พ.ศ. ๒๔๕๗
สมมตอมรพันธ์
ประวัติ ว่าที่นายพันโท หลวงไกรกรีธา
ว่าที่นายพันโท หลวงไกรกรีธา ( ยรรยง, บุรณศิริ ) เปนบุตรพระยาธรรมจรรยานุกูลมนตรี ( จำเริญ, บุรณศิริ ) แลหลานเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี ( บุญศรี ) มารดาเปนภรรยาใหญ่ แลเปนผู้ดำรงวงษตระกูลบุรณศิริโดยตรง อุปบัติเมือกันพฤหัศบดีเดือน ๕ ขึ้น ๒ ค่ำปีขาลยังเปนเบ็ญจศกจุลศักราช ๑๒๑๕ ตรงกับวันที่ ๒๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๓๙๖ เมื่อยังเล็กอยู่ได้เล่าเรียนศึกษาอยู่ในความดูแลแห่งบิดา แลได้หาครูมาสอนอักขระสมัยตามที่นิยมกันในเวลานั้น ครั้นเมื่อปลายแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๔ ได้ถวายตัวเปนมหาดเล็กเมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๙ ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดปิละ ๕ ตำลึง
ครั้นมาในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๕ ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดขึ้นอีก ๒ ตำลึงเปนเจ็ดตำลึง แลเมื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าน ให้จัดตั้งกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ เลือกคัดเอาบุตรข้าทูลลอองธุลีพระบาทที่มีบรรดาศักดิ์ แลบุตรมหาดเล็กทั้งหม่อมราชวงษ์ด้วย ฝึกหัดเปนทหารตั้งเปนกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ ไนยหนึ่งเรียกว่ากรมหหารราชวัลลภรักษาพระองค์ ซึ่งเดี๋ยวนี้พระราชทานนามว่า “กรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว” หลวงไกรกรีธา ( ยรรยง, บุรณศิริ ) ก็ได้เข้ารับราชการเปนพลทหาร เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๓ แลได้เลื่อนยศเปนนายสิบตรี นายสิบโท นายสิบเอก ขึ้นไปเปนลำดับจนถึง /*(2)พ.ศ.๒๔๑๗ ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์เปนหลวงสรจักรานุกิจ มียศทหารเปนนายร้อยโท กองร้อยที่ ๓ ในกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์นั้น แลต่อมาได้ว่าที่นายร้อยเอกคงรับราชการอยู่ตามกอง
ครั้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๒ ได้ย้ายไปเปนผู้บังคับการทหารรักษาลำแม่น้ำเจ้าพระยาตอนกลาง ว่าที่นายพันตรีอยู่จนเลิกทหารรักษาลำน้ำเจ้าพระยานั้น เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๕ บิดาถึงอนิจกรรม หลวงไกรกรีธาจึงได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์สำหรับตระกูล ตติยจุลจอมเกล้า ดำรงวงษ์ตระกูลพระยาธรรมจรันยานุกูลมนตรี ผู้บิดาในตระกูลบุรณศิริสืบไป
หลวงไกรกรีธาได้รับราชการแพนกพลเรือนเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๕ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปนข้าหลวงผู้หนึ่ง เดินรางวัดสวนนอกอยู่ ๕ ศกแล้วได้เปนข้าหลวงผูกบี้จีนในเมืองชลบุรีแลเมืองพนัศนิคมในพ.ศ. ๒๔๓๐ นั้น ครั้น พ.ศ. ๒๔๓๓ ได้เปนข้าหลวงเดินรางกัดนาแลปิดน้ำในแขวงเมืองฉะเชิงเทราอยู่ ๓ ศก ครั้น พ.ศ. ๒๔๓๔ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปนข้าหลวงชำระผู้ร้ายแลเปนข้าหลวงรักษาราชการเมืองนครไชยศรี ซึ่งในเวลานั้นอยู่ในกรมท่า ซึ่งเปนกระทรวงว่าการต่างประเทศเดี๋ยวนี้อยู่ ๒ ศก แลได้ตามเสด็จพระเจ้าบรมวงษ์เธอ กรมพระเทวะวงษ์วโรประการ เสด็จออกไปพบกับรัชทายาทกรุงอังกฤษคราวหนึ่ง
ครั้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๖ เปนเวลาที่มีราชการแผ่นดินคับขัน หลวงไกรกรีธา แต่ยังเปนหลวงสรจักรานุกิจ ได้เข้ารับราชการประจำการในกองทัพบก ว่าที่นายพันโท เปนผู้ช่วยนายพลตรีพระยาอนุชิตชาญไชย /*(3)( สาย, สิงหเสนี ) แม่ทัพ เมื่อยังเปนนายพลจัตวาพระพิเรนทรเทพไปราชการทัพมณฑลอุบลราชธานี รับราชการอยู่ในมณฑลนั้นปีเศษ ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ อันมีเกียรติยิ่งมงกุฎสยามชั้นที่ ๔ ภัทราภรณ์ แลเหรียญจักรมาลา เหรียญรัชฎาภิเศกด้วย เมื่อกลับจากราชการในมณฑลอุบลแล้ว ความสำราญกายในตัวหลวงไกรกรีธาลดน้อยลงโดยมีพยาธิโรคภัยเบียดเบียนมาช้านาน จึงได้กราบถวายบังคมลาออกเปนกองหนุน ครั้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๓ ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเปนหลวงไกรกรีธาในกระทรวงกระลาโหม เปลี่ยนจากทินนามหลวงสรจักรานุกิจ ครั้นต่อมาในเดือนเมษายน พ.ศ. ๒๔๕๗ โรคริดสีดวงซึ่งได้เคยเปนมาช้านานกำเริบขึ้น อาการกลายเปนไข้สันนิบาต ครั้นถึงวันที่ ๙ พฤษภาคมในพ.ศ.นั้น เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ ว่าที่นายพันโท หลวงไกรกรีธา ( ยรรยง, บุรณศิริ ) ถึงแก่กรรม อายุได้ ๖๐ ปี กำหนดวันที่ ๘-๙ เดือนมกราคม พ.ศ. ๒๔๕๗ มีการทำบุญที่บ้าน ครั้นวันที่ ๑๐ เดือนมกราคม ได้ยกหีบศพมาเข้าปรำที่วัดสามจีนพระราชทานเพลิง บุตรชายหญิงเปนผู้จัดการศพ
/*โคลงพิพิธพากย์
ความรัก
/*1๏ รักใครจะรักแม้น	ชนกนารถ
รักบ่อยากจะคลาศ	สักน้อย
รักใดจะมิอาจ	เทียมเท่า ท่านนา
รักยิ่งมิอยากคล้อย	นิราศแคล้วสักวัน
สมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ
เมื่อยังเสด็จดำรงพระยศ เปนสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช
๑๏ รักสนิทผิดสนัดโอ้	อาดูร
รักญาติรักประยูร	ชอบแล้ว
รักคบเพื่อนพาลภูล	ผิดเพิ่ม ให้แฮ
รักกุศลฤาแคล้ว	คลาศเมื้อเมืองสวรรค์
๒๏ รักสัตย์สุจริตได้	ดลศุข สวัสดิแฮ
รักเท็จจักนำทุกข์	โทษให้
ผิรักแต่การสนุก	ทุกข์สนัด เจียวพ่อ
รักรอบรู้กิจไว้	เที่ยงเอื้ออวยผล
/*2๓๏ รักนักนักหน่ายน้ำ	จิตรจาง พลันนา
รักแต่พอเปนกลาง	ยืดแท้
ถึงรักก็อย่าวาง	ใจว่า รักเฮย
เกลือกรักจักคลายแก้	ยากพ้นพันทวี
๔๏ เปนคนควรรักแส้	สงวนวงษ์
รักชาติตระกูลพงษ์	เผ่าพ้อง
รักจริงก็ควรจง	จิตรโอบ เอื้อเอย
รักยศรักศักดิ์ต้อง	เสพย์ไท้ภูธร
๕๏ รักเมียรักมิตรแม้	รักดไนย ก็ดี
หมิ่นรักแสนรักใคร	ทั่วหล้า
ไป่เทียบเท่าเทียมใจ	รักอาต มะเฮย
รักชีพรักแรงกล้า	ยิ่งพ้องพงษ์พันธุ์
๖๏ ข้าใดไม่รักเจ้า	จอมปราณ ตนนา
ทุกข์เท่าทุกข์ทนทาน	รับสู้
อาสาสู่กันดาร	ชีพทอด แทนเฮย
ข้าชนิดนี้ผู้	ปราชญ์ซ้องสรรเสริญ
/*3๗๏ ว่ารักเทียมเท่าด้วย	ดวงชี วาตม์นา
รักหากปากพาที	เทอดอ้าง
ไป่จริงเพราะไป่มี	ใครร่วม ตายแฮ
เปนแต่คำคิดข้าง	ล่อเล้าโลมหญิง
๘๏ โคลงเดิมสิบแปดถ้วน	ถี่แถลง แล้วแฮ
ยากจะหลีกลี้แฝง	ฝ่าด้น
ท่านเก็บคดีแจง	แจกเลอียด นักเนอ
เหลือที่จะคิดค้น	แปลกข้อคดีเติม
พระยาศรีสุนทรโวหาร ( น้อย )
ความชัง
/*4๑๏ ชังรูปที่ร่างร้าย	รำคาน ตาเฮย
ชังรศชั่วชิมพาล	เบื่อลิ้น
ชังกลิ่นทุคันธ์ปราณ	ข้องขัด นักนอ
ชังผรุสเสียงสิ้น	โสตรร้อนฤาเสบย
๒๏ ชังเมียเมื่อแตกร้าว	ใจตู
ชังบุตรยามกตัญญู	ขาดค้าน
ชังอื่นอีกศัตรู	ชังยิ่ง ชังแน
ชังทาษที่เกียจคร้าน	กิจลี้หนีตัว
๓๏ ชังใดไป่เปรียบด้วย	ชังความ ทุกข์เลย
ชังทุกผู้พยายาม	ปัดป้อง
ชังเฝ้าฝ่าฝืนตาม	อวยทุกข์ เสมอนา
ชังเท่าชังจำต้อง	ทุกข์แท้ทนทาน
๔๏ ชังพาลบ่พะพ้อง	พาลพิศม์
ชังนักเลงเมาจิตร	กระจี้
ชังที่โทษทุจริต	ริชอบ
ชังชั่วเช่นชี้นี้	แน่ได้ดลเกษม
/*5๕๏ ชังบุญหลงชอบเบื้อง	บาปธรรม
บาปจักส่งสู่กรรม	หนักแท้
ชังบาปชอบบุญบำ	เพ็ญเพิ่ม กุศลเฮย
บุญจะส่งสุดแล้	ลุห้องหกสวรรค์
๏ ความชังข้าพเจ้า	จัดหา
ห้าบทแบ่งพรรณา	แต่น้อย
พอประดับปัญญา	อย่างย่อ
ยังมิถูกถ่องถ้อย	ถี่ถ้วนขบวนชัง
กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์
ความเชื่อแน่
/*6๏ จักแสดงความเชื่อแท้	ตามประเภทปัญจแล้
แจกด้วยวิทยา ( Sciences ) ๚
๏ วิชาเลขหนึ่งอ้าง	สาการตำหรับข้าง
ส่วนได้แลเห็น ๚
๏ แปรธาตุเปนหนึ่งไว้	มนัสคิดดรรก์ได้
นับเข้าคำนวณ ๚
๏ กระบวนธรรมศาสน์ชี้	ชักเรื่องทั้งห้านี้
ออกไว้วิตถาร ๚
Physical ๑๏ เชื่อแน่การเกิดตั้ง	แต่ใด ก็ดี
ตายแก่คงมีใน	สิ่งนั้น
เพราะเห็นปรัตยักษ์ใจ	ตาอยู่ เสมอนอ
เชื่อสิ่งทั้งสามซั้น	จักได้ไกลหลง
Chemical ๒๏ เชื่อในตำหรับอ้าง	รสา ยนแฮ
ผิวด่างโสดามา	แช่ไว้
ในลพณะกรดรา	แรมชั่ว เขตรเฮย
ผลจะเปนเกลือได้	ดั่งนี้ความจริง
/*7Mathematical ๓๏ เชื่อในคณิตศาสน์อ้าง	วิธี
ใดส่วนเสมอกันมี	เลขใช้
บวกเสมอทุกส่ำทวี	สักเท่า ใดนา
เปนสิ่งเสมอกันได้	ทั่วสิ้นสบสรรพ์
Mental ๔๏ เชื่อกรรมดีชั่วพร้อม	เพรียงมี จริงเฮย
ใครกอบจักเกิดทวี	สืบเชื้อ
โดยความชั่วแลดี	เดิมสั่ง สมนอ
เฉกพืชน์เยิมศ์เผล็ดเกื้อ	ถึงก้านตระการผล
Mental ๕๏ เชื่อวิบากสองสิ่งนั้น	คือเปน จริงนา
ผู้ที่ทำจักเห็น	ชัดได้
สุทุอีกอุษมเย็น	คงปัจจักข์ ผลพ่อ
เชื่อเช่นนี้ควรให้	ต่อตั้งเพียรเจริญ
Mental ๖๏ เชื่อโลกเต็มด้วยเท็จ	มูลมอง
มากพจนมารษาปอง	ชอบใช้
ปดจริงไป่ลดกอง	เก็บหย่อน บ้างเลย
เชื่อเช่นนี้ควรให้	สืบสร้องสรเสริญ
/*8Moral ๗๏ เชื่อธรรมซึ่งออกอ้าง อันควร ศรัทธเทียว
เชื่อว่าทุกข์ทั้งมวญ	เกิดแท้
แต่เหตุที่ก่อควร	ชักเนื่อง หนุนพ่อ
ทุกขจึ่งบ่ดับแล้	ต่อตั้งเติมเสมอ
Moral ๘๏ เชื่อที่ดับทุกข์นั้น	มีจริง แลคะ
อาจขจัดที่ก่อชิง	ฆ่าได้
ความทุกข์ไป่กลับอิง	แอบเอิบ กิจเลย
เพราะไม่มีเหตุให้	สืบเชื้อภูลผล
Moral ๙๏ เชื่อว่าทางไต่เต้า	ถึงสถาน ดับโวย
มีอยู่จริงควรสมาน	เพิ่มไว้
เชื่อสี่เลิศคือชญาณ	อย่างยิ่ง แลพ่อ
ศรัทธสิ่งใดไป่ได้	เอิกอ้างเปรียบเสมอ
Moral ๑๐๏ เชื่อว่าตัวหนึ่งแท้	เดี๋ยวตาย
เปนที่พึ่งตนหมาย	มุ่งได้
สิ่งอื่นหมื่นพันหลาย	หลากเปล่า เทียวเพื่อน
ไป่ช่วยตัวพลันให้	ศุขแผ้วไกลเข็ญ
/*9๑๑๏ อาจจะยิ่งเชื่อแท้	ทุกพรรณ์
อาจจะกอบเกษมสันต์	ส่งให้
อาจมลายทุกข์สิ่งอัน	ตรายกาจ กวนฤๅ
อาจจะชักชูใกล้	เกษตรด้าวอัครศรี
๑๒๏ ใช่กระวีชาติเชื้อ	ชาญกลอน
จำแต่งจำอนุสร	แต่ได้
ตามเกณฑ์วากยอาทร	เพ้อนึก ดอกท่าน
ผิดถูกเหลือเกินไซร้	โทษข้อยขอขมา
เจ้าพระยาภาสกรวงษ์ ( พร )
ความสงไสย
/*10๑๏ การอดีตอนาคตพร้อม	ปัตยุบัน
ไตรโลกย์ไตรเพทอัน	กล่าวอ้าง
ไตรปิฎกอิกสรรพ์	สิ่งอื่น ทั่วเอย
เปนเหตุปรากฏสร้าง	สืบตั้งกังขา
๒๏ ปราถนาโดยนึกแล้ว	กลับแหนง นึกนา
ในจิตรคิดคลางแคลง	สอดแคล้ว
ดีชั่วนึกหวาดระแวง	ฤาแน่ ลงฤา
ลักษณดังนี้แล้ว	เล่ห์แท้สงไสย
๓๏ เคลือบไคล้ไตรลักษณ์ทั้ง	ไตรรัตน์
กลับผิดเปนชอบชัด	เชิดชี้
สิ่งดีกลับขจัดจัด	เปนชั่ว ไปแฮ
ปราศจากตามจริงนี้	โทษนั้นพลันถึง
๔๏ อนึ่งฉงนอยู่แล้วอย่า	ด่วนทำ ก่อนเลย
ผิวกิจผิดธรรมนา	โทษได้
แม้นการชอบจักสัม	ฤทธิศุข บ้างฤา
พึงพินิจฉย์ผิดชอบให้	ตลอดแล้วควรทำ
/*11๕๏ ฝ่ายกรรมดีชั่วแท้	สงไสย ทำฤา
คุณโทษย่อมมีใน	ที่นั้น
ตามแต่เหตุปัจจัย	ตกแต่ง นั้นนา
ห่อนวิบัติพิบากชั้น	มากน้อยคอยสนอง
๖๏ กองสงไสยนี่แท้	อกุศล ธรรมเอย
สมเด็จบรมทศพล	พากย์ไว้
คืออมิตรติดตามผจญ	ในวิบัส สนานา
มีสิบหกนับได้	หนึ่งทั้งนิวรณ์ธรรม
๗๏ จำจะใคร่พ้นเร่ง	ศึกษา ไปแฮ
คงค่อยส่างสงกา	เสื่อมบ้าง
ยลเยี่ยงที่ปรีชา	เชิงปราชญ์ ท่านฤา
ห่อนหย่อนวิริยร้าง	เร่งรู้แรงเรียน
๘๏ เพียรพ้นสนเท่ห์นี้	ยากนัก หนานา
ย่อมศรัทธาเปนหลัก	มั่นแล้ว
ฤาลุอริยมรรค	มละเกลศ เลิศฤา
จึ่งเสร็จสิ้นสอดแคล้ว	ค่ามขึ้นฝั่งเกษม
พระอมรสินธพ ( นก ) เมื่อยังเปนขุนภักดีอาสา
ความตระหนี่
/*12๑๏ ตระหนี่ทรัพย์ศุขจักร้าง	แรมตน
ตระหนี่วิทยาผล	ห่อนได้
ตระหนี่กรุณาชน	เขาชอบ ฤๅพ่อ
ตระหนี่กิจการจักให้	ลุนั้นไป่มี
๒๏ ตระหนี่สมรมิตรแม้	ขัดบุตร
ตระหนี่เสน่ห์แหนงนุช	หน่ายร้าง
ตระหนี่นิทร์จักเสื่อมสุด	แรงทด ถอยนา
ตระหนี่สิ่งการก่อสร้าง	เริศไร้เรือนงาม
๓๏ ตระหนี่สัตย์จำต้องซื่อ	ถือศิล
ตระหนี่อริมิตรญาติฉินท์	ภาคแท้
ตระหนี่บุญเกิดบาปภิญ	โญยิ่ง นาพ่อ
ตระหนี่บาปเพ็ญบุญแล้	ปลดเปลื้องทางอบาย
๔๏ ตระหนี่เพียรจักรอบรู้	ฉันใด
ตระหนี่คิดทำสิ่งไร	ห่อนแล้ว
ตระหนี่เสพย์นักปราชญ์ใคร	จักสั่ง สอนนา
ตระหนี่บทจรแคล้ว	คลาศได้เยียไฉน
/*13๕๏ ตระหนี่ยาเกิดโรคร้าย	รุนแรง
ตระหนี่โรคโรคแสวง	เหตุมล้าง
ตระหนี่รศสามัคคีแสดง	จางจืด
ตระหนี่เสพย์อาหารอ้าง	ชีพนั้นพลันสูญ
๖๏ ตระหนี่สถานชนห่อนขึ้น	เรือนตน
ตระหนี่เครื่องอาภรณ์กล	แต่เศร้า
ตระหนี่อาวุธจน	ใจเปลี่ยว
ตระหนี่อัคคีอยู่เหย้า	มืดเพี้ยงไพรพนอม
๏ หกบทกำหนดเค้า	คำขยาย
ดุจดรุณแรกจักผาย	โอษฐพร้อง
ความเพี้ยนผิดจากหมาย	ไป่เหมาะ นาพ่อ
กึกกักชักขัดข้อง	ค่อยนี้ขอขมา
พระยาอภัยพลภักดิ ( ม. ล. อุกฤษฐ )
เมื่อยังเปนจมื่นสุรฤทธิพฤฒิไกร
ความสุรุ่ยสุร่าย
/*14๑๏ ความสุรุ่ยสุร่ายนั้น	นิษยล แน่นา
ผิเกิดในใดชน	แน่นแฟ้น
สินทรัพย์ยศศักดิตน	พลันพินาศ นาพ่อ
มีโทษมากแม่นแม้น	บ่อนเบี้ยเบียนผลาญ
๒๏ การควรระงับไว้	ไปแถลง
รู้ไป่มากไปแสดง	มากถ้อย
เร็วโทษทับทวีแรง	ลามเทวศ
ชนิดนักเมามากร้อย	พรอกโอ้ทนงตน
๓๏ ธนสารจำหน่ายเกื้อ	กูลพาล
มักหมดไม่มีนาน	อยู่ได้
เหตุลมเล่ห์พจมาน	ลิ้นล่าย นักนอ
เห็นศุขชั่วมื้อให้	โทษล้ำเหลือแถลง
๔๏ กำลังยศทรัพย์พร้อม	ไพรบุลย์
ซื้อจ่ายไป่คิดทุน	เฟื่องเฟ้อ
ส่ายทรัพย์แหลกเปนจุณ	ยศถ่อย ด้วยพ่อ
ได้สติสิเน้อ	อกโอ้อาดูร
/*15๕๏ มากมูลแบบฉบับแม้	ปราศจาก สงวนเฮย
คงพินาศแลอาจพราก	สิ่งรู้
เกียจศิลปสาตรอยาก	แต่สนุก สนานนา
คงจะบำราศผู้	ปราชญ์สร้องสรรเสริญ
๖๏ เพลินสุรุ่ยสุร่ายแม้น	พรรณา มานา
โดยเลศจักชักพา	โทษให้
ชอบประพฤติแต่มัชฌิมา	ประมาณเหตุ การแฮ
ควรเก็บเก็บอย่าได้	จ่ายทิ้งเสียสูญ
๗๏ สมบูรณทุกสิ่งแล้ว	จักทวี อิกนา
ควรจ่ายทำไมตรี	พวกพ้อง
ให้เปนถิ่นชนนี	ยมมาก
จึ่งจะเจริญป้อง	ปัดร้ายไกลสกนธ์
๘๏ ค้นหามาว่าไว้	เปนธรรม เนียมนา
พอเพื่อเปนที่สำ	เหนียกได้
ตูแรกเริ่มริรำ	พรรณกล่าว
ใดแผกโปรดแปลนให้	เพื่อเปลื้องปลดเขลา
พระยาศรีวรวงษ์ ( ม. ว. จิตร )
เมื่อยังไม่ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ
ความหมั่น
/*16๑๏ แถลงเหตุเภทหมั่นเบื้อง	สมุหฐา นะนา
หมั่นจิตรหมั่นกายา	หมั่นพร้อง
รวมสามหมั่นปันปรา	กฎแบ่ง ชไมแฮ
ภาคย์ชั่วผิดดีต้อง	โลกย์แท้แลธรรม
๒๏ หมั่นคิดสุจริตให้	สำเร็จ
เฉกพระศรีสรรเพ็ช	ตรัสรู้
ญาณตัดอวิชาเด็ด	ดับหมด มูลนอ
เพราะจิตรท่านหมั่นสู้	สกดตั้งขันตี
๓๏ หมั่นคิดทุจริตร้อน	รนกมล
จิตรหวั่นพรั่นงำคน	ขุ่นข้อง
กินนอนนั่งกังวล	หวังชั่ว มัวเนอ
สมจิตรบ่สมต้อง	ติดห้วงดวงหทัย
๔๏ ความจริงฉลาดกล่าวล้วน	สุนทร
ตรงต่อราชอดิศร	สร่ายร้าย
สละโลกไป่นิวรณ์	วากย์ง่าย พลันพ่อ
พจน์ โง่หมั่นปลดย้าย	หมั่นพริ้งวาจา
/*17๕๏ หมั่นชักโยงสื่อชู้	ชายหญิง
หมั่นส่อเสียดประวิง	ถ่องช้า
หมั่นยุแยบแอบอิง	อวดโอ่ อ้างเฮย
หมั่นยกตนกล่าวกล้า	หมั่นเพ้อผิดธรรม
๖๏ หมั่นค้าของถูกซื้อ	แพงขาย
หมั่นรับจ้างโดยกาย	รับได้
หมั่นราชกิจหมั่นหมาย	อย่าประ มาทแฮ
หมั่นส่ำกุศลไว้	กอบต้องหมั่นกาย
๗๏ หมั่นขะโมยหมั่นล้วง	ลักฉก
หมั่นวิงราวตัดพก	หมั่นปล้น
หมั่นยักหมั่นยอกยก	บังหยิบ ฉ้อเอย
กิจชั่วในกายล้น	หมั่นเว้นเวรกาย
๘๏ ดวงเดียวดวงจิตรให้	ชั่วดี โทฤๅ
ภาคย์กล่าวอุภัยมี	แม่นแม่น
กายกอบกิจทวี	เปนเช่น กันแฮ
หมั่นชั่วตัวคับแค้น	หมั่นรู้หมั่นสบาย
หลวงราชพงษ์ภักดี ( ม. ว. วิน )
ความเกียจคร้าน
/*18๑๏ ผู้แสวงศุขสละคร้าน	คราวงาน เสียเฮย
คร้านแต่ทุกข์ธารมาน	เมื่อหน้า
แสวงชื่นประจุบันนาน	นับโศก ไซ้พอ
คร้านเกียจเพราะอะไรข้า	ขัดข้องขอถาม
๒๏ พ่อเอย ยามจะต้อง	ทำใด ก็ดี
ใจบ่เต็มตามใจ	จึ่งคร้าน
ผัดแดดผัดฝนไป	โพ้นพรุ่ง
“อ่อเกียจกิจตกด้าน	ฝ่ายร้ายฤาหนอ”
๓๏ “จักร้ายบ่ร้ายหยั่ง	เห็นเอง โสดเทอญ
ควายจะฟังเพลงซอ	ยากรู้
สุดใจชอบใจเกรง	ใจอื่น ไยพ่อ”
“ขอพี่แนะนำผู้	เกียจนั้นเปนไฉน”
๔๏ “เกียจทุกข์ในฟากโพ้น	เกียจดี แน่เฮย
เกียจกิจมักทวีมี	โทษแท้
สุภาสิตวาที	ทานเทียบ ไว้นา”
เออพี่จงกล่าวแม้	ชอบเค้าควรจำ
/*19๕๏ “เกียจเรียนบำราศรู้	วิทยา ยิ่งนา
เกียจกอบกิจหากิน	แสบท้อง
เกียจเก็บทรัพย์แสวงมา	เปลืองเปล่า
เกียจต่อกุศลต้อง	ตกห้องนรกานต์”
กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย
ความอ่อน
/*20๑๏ อ่อนเบญจางค์จิตรน้อม	นอบไตร รัตน์แฮ
อ่อนประนตภูวไนย	นารถเจ้า
อ่อนวันทิตเทพไท	ทุกถิ่น สถานเฮย
อ่อนนบบุรพ์เทวเช้า	ค่ำผู้ครูสอน
๒๏ อ่อนองค์เอียงฝ่ายฟ้อน	แฝงถวาย กรเอย
อ่อนเมื่อทอดกรกราย	กรีดนิ้ว
อ่อนลักษณภักตร์ชาย	เนตรต่อ เนตรฤา
อ่อนอรเอวอ่อนคิ้ว	คู่อ้างนางอุมา
๓๏ อ่อนอุสาหะเปลี้ย	ปลกเพลีย
อ่อนซึ่งกำลังเคลีย	สลดเศร้า
อ่อนฤทธิเดชมักเสีย	สรรพะ การนา
อ่อนสติปัญญาเย้า	อริเย้ยไยไพ
๔๏ อ่อนใจไป่รอบรู้	วิทยา
อ่อนศึกสงครามรา	ชะกริ้ว
อ่อนไวยบ่ไววา	จาไป่ ว่องฤา
อ่อนซึ่งเชาวน์เขลาพลิ้ว	พลาดท่าปราไชย
/*21๕๏ อ่อนหวานวาจกแจ้ว	จับใจ ชนเอย
อ่อนกิริยาฌาไศรย	สุทธิสิ้น
อ่อนมารยาตรไย	ยลชื่น ชมนา
อ่อนโอษฐสุจริตลิ้น	เล่ห์เนื้อเจือทรง
๖๏ อ่อนสันดานกอบเกื้อ	การคา รวะนอ
ในหมู่พราหมณ์สมณา	พฤฒิพร้อม
ใจไป่คิดมีมา	นะหมิ่น ปมาทแฮ
ประพฤติความอ่อนน้อม	เนื่องได้เกียรติคุณ
๗๏ อ่อนจิตรคิดค่ำเช้า	ทุกทิวา
รฦกพระไตรรัตนา	นบไหว้
ผลพี่อ่อนจักพา	นำสู่ เกษมแฮ
กันภยันตรายได้	เดชทั้งมีศรี
๘๏ การปฏิบัติอ่อนเอื้อ	อาทร
ตามบุรพาจาริย์สอน	สิ่งถ้วน
หมั่นจำประพฤตินอน	นึกนั่ง สาธย์เฮย
เปนภัททภาคีล้วน	เลิศได้สวัสดี
/*22๙๏ แผ่มุทุตาถ้วนทิศ	ทุกวัน คืนเอย
จิตรอ่อนต่อสัตว์สรรพ์	มนุษย์พร้อม
มีผลมากรำพรรณ	พรหมวิ หารแฮ
คุณอื่นอีกโอบอ้อม	อ่อนน้อมสนทนา
๑๐๏ กล่าววาจาอ่อนถ้อย	สัณหเสนาะ
มัธุรศกถาไพเราะห์	เรียบร้อย
ละเอียดอ่อนฟังเพราะ	สดับไป่ ระคายแฮ
ชนมักชมใช่น้อย	อ่อนฉนี้มีคุณ
๑๑๏ หญิงประพฤติต่ำเตี้ย	ปัตยคี
ทำเท่ห์เสมอภคินี	นาฎพร้อม
ถกลจิตรคิดสวามี	ภักดิ์อเนก คุณแฮ
ด้วยปฏิบัติอ่อนน้อม	ต่อผู้ภัศดา
๑๒๏ สวามิศมีจิตรเอื้อน	อนุสร
ศุภสมานมิตรสมร	อ่อนเอื้อ
ด้วยมีพจนสุนทร	ทางอ่อน หวานแฮ
ยกย่องสมรเกื้อ	กอบอ้างทางเจริญ
/*23๑๓๏ อ่อนเคารพนบพระเจ้า	จอมกระษัตริย์
พระยาราชโยธาจัด	จดได้
นามโคลงอ่อนรอนรัด	เรียงรจิตร ถวายแฮ
ประดับหอพระสมุดไว้	อยู่สิ้นดินสวรรค์
พระยาราชโยธา ( เผื่อน )
ความแขง
/*24๑๏ รบิลบอกลักษณเบื้อง	บทแขง
สองอย่างดีชั่วแจง	แจกไว้
อาการกิจจริตแปลง	เปลี่ยนแปลก กันแฮ
สมเษปส่ำแขงให้	เหตุแจ้งแสดงผล
๒๏ แขงปัญญาหยั่งรู้	บาปบุญ
เห็นสว่างทางโทษคุณ	ก่อนกี้
ใดชอบกอบการหนุน	หน่ายชั่ว เสียเนอ
เลี้ยงชีพหลบชั่วลี้	หลีกร้างทางพาล
๓๏ แขงใจปางป่วยใกล้	ชีพันต์
ออมบ่ออกปากศัลย์	โศกเศร้า
ตรวจตฤกพิจารณ์ปัญจ์	สกนธ์เสื่อม สลายแฮ
เห็นประจักษ์จวบเค้า	ข่มได้ใจเย็น
๔๏ ขันตีแขงจิตรตั้ง	มัธยัตต์
คำเผ็ดแสบร้อนอัด	อดกลั้น
บ่เคืองเคียดแค้นทัด	ทานตอบ แทนนา
วายพิบัติบีบคั้น	ขาดพ้นไภยผอง
/*25๕๏ แขงการชาญฉลาดรู้	รอบการ
สันทัดจัดวางงาน	ถูกถ้วน
เปนแบบแยบบรรหาร	หากเรียบ ร้อยพ่อ
การบ่คั่งค้างล้วน	ล่วงแล้วเร็วดี
๖๏ แขงศึกตรึกตรวจแพ้	แลชนะ ก่อนฤา
คิดคาดกำลังกะ	สกัดรู้
วางรายค่ายพลรยะ	อย่างแบบ บรรพ์เฮย
องอาจออกรบสู้	ศึกได้ไชยเฉลิม
๗๏ ราชกิจการตอบโต้	แขงขัน
ไป่เพลี่ยงพลาดพลันทัน	ถ่องถ้วน
ควรแขงข่มอ่อนผัน	ผ่อนรอด เร็วนอ
การบคลาศขาดห้วน	เหตุกล้าการเฉลียว
๘๏ แขงแรงรับหอบหิ้ว	หาบขน
หามแบกยกรื้อจน	บ่าด้อย
แจวพายถ่อลากทน	ทุกข์ยาก กายแฮ
เสร็จธุระการหนักน้อย	ใหญ่พื้นกำลัง
/*26๙๏ ความชั่วยั่วจิตรให้	ผูกพัน
เข้าบ่อนเล่นการพนัน	เก่งก้อ
ดื่มเหล้าสูบฝิ่นกัน	ชาคบ พาลแฮ
แขงฤไทยสทกท้อ	สละทิ้งอย่าสมาน
๑๐๏ แขงกายกระเดื่องดื้อ	ถือตน
ไป่นอบนบอิศรชน	ใหญ่น้อย
กรายเฉียดเฉกบ่ยล	มารยาตร หยาบนอ
จำรับดำหนิถ้อย	กระทบทั้งบาดหมาง
๑๑๏ แขงเก่งเรงปากทั้ง	ฝีมือ
ฉวยฉกชกต่อยฤา	ลอบปล้น
ฟันแทงแย่งชิงถือ	อำนาจ ตนนา
แขงเท่าแขงไป่พ้น	โทษแท้เร็วถึง
๑๒๏ แขงใจเจ็บแสบสู้	อดทน
ถามไป่รับจริงจน	จวบม้วย
ขืนขัดเฆี่ยนตีปดน	ตบติด ไม้เฮย
แขงบ่เพี้ยนพจน์ด้วย	ชนิดดื้อถือพาล
/*27๑๓๏ แขงสรรพพัศดุไร้	วิญญาณ
โลหรัตน์หิรัญกาญจน์	อีกไม้
ศิลาเหล็กกอบภาร	ธุระเสร็จ ได้ฤา
แขงบ่แขงเกินใช้	เช่นน้ำใจแขง
๑๔๏ แขงปากขืนขัดถ้อย	คำสอน
ใครกล่าวโอวาทวอน	คัดง้าง
หาเลศเล็ดลอดรอน	รานชอบ เสียเฮย
จิตรกระเดื่องกระด้าง	ดั่งนี้คนฉิน
หลวงโกษากรวิจารณ์ ( อยู่ ) เมื่อยังเปนจ่าชำนาญทั่วด้าว
ความอิจฉา
/*28๑๏ ความอิจฉาเกิดขึ้น	คนใด
พาจิตรไม่ผ่องใส	สดชื้น
มักงุ่นง่านทยานใจ	เจียนคลั่ง
เพราะตฤกตรองตื้นตื้น	ต่ำช้าตนเฉา
๒๏ ชายใดเมียร่วมห้อง	สองนาง
ผัวรักห่อนเปนกลาง	อยู่ได้
คงเกิดวิวาทวาง	วายวุ่น กันแฮ
เพื่ออิจฉาอยากให้	ร่วมห้องแต่เดียว
๓๏ แม้ผัวแสนสวาดิข้าง	คนเมีย น้อยเฮย
เห็นห่างเมียหลวงเสีย	ห่อนเอื้อ
หลงเฝ้าแต่เคล้าเคลีย	ชมชื่น
ความอิจฉาก่อเกื้อ	เกิดขึ้นทันใด
๔๏ ปองหาข้อผิดให้	มีมา
หวังเพื่อให้เขานีรา	เริศร้าง
ห่อนคิดว่าวาศนา	ตนเท่า นั้นแฮ
ผัวจึ่งไปไกลข้าง	คิดได้คลายหึง
/*29๕๏ บางชนยลท่านนั้น	มีทรัพย์
สมบัติอเนกนับ	ใช่น้อย
ข้าทาษย่อมคั่งคับ	คิดอิจ ฉาเอย
โทมนัศห่อนออกถ้อย	อัดอั้นตันทรวง
๖๏ ยลท่านมียศขึ้น	คานหาม
สองหัดถ์ประสานก้นตาม	ติดต้อย
อิจฉาว่าตนงาม	เงื่อนท่าน เจียวพ่อ
ยกแต่ก้นหิ้วห้อย	หากให้คนเห็น
๗๏ อันชนอย่างเช่นชี้	โฉดเฉา
ห่อนตักสินธุ์ส่องเงา	ชโงกบ้าง
ซึ่งท่านกับตัวเรา	ไฉนห่อน เทียมเฮย
เพราะกุศลท่านสร้าง	ส่งให้ศุขเกษม
๘๏ ความอิจฉาห่อนผู้	สรรเสริญ
ชอบแต่เหล่าพาลเพลิน	พร่ำเพ้อ
กลัวเกลือกท่านจะเกิน	กว่าภักตร์ ตนแฮ
คิดอิจฉาเก้อเก้อ	กึ่งบ่ากว่าบอ
หลวงลิขิตปรีชา ( คุ้ม )
มุทิตา
/*30๑๏ โปรดเกล้ากะเรื่องให้	แสดงมุ ทิตาแฮ
คือส่วนธรรมเอกอุต์ม	เลิศล้ำ
เครื่องเกียดเครื่องกันทุ	รารัติ รเหิดเฮย
สมเญศพรหมวิหารค้ำ	จิตรขึ้นเคียงพรหม
๒๏ แปลความเปนผู้ประ	เทิงใจ
ในศิริสมบัติใคร	อื่นพ้อง
หวังเพื่อยั่งยืนใน	สราญศุข เขานอ
ใช่คิดพัวพันข้อง	เกลศกลุ้มกลัดทรวง
๓๏ ซึ่งมีกระมลเริศร้าง	ฤษยา
โอนอ่อนเอิบปรีดา	ชุ่มชื้น
ปางยลนิกรประชา	อื่นเสพย์ สวัสดิ์แฮ
ไป่ทะเยอทะยานฟื้น	ไฝ่กั้งเกียดกัน
๔๏ พลอยเพลินปราโมทย์ปลื้ม	เกียรติไกร ท่านนอ
ซึ่งเสพย์สมบัติประไพ	เพริศแพร้ว
ว่าจุ่งถิรัฐใน	ศิริยิ่ง เทอญแฮ
นี่ลักษณะมุทิตาแผ้ว	เสร็จสิ้นขบวนธรรม
/*31๕๏ ผิวแจกแตกต่างพร้อง	บรรยาย
พอแจ่มอัตถ์ชัดขยาย	เรื่องรั้ง
ความที่มุ่งจิตรหมาย	เพื่อท่าน ยืนฤา
ในลาภในยศทั้ง	ศุขซร้องสรรเสริญ
๖๏ ปางใครลุลาภแก้ว	เงินทอง
เปรมจิตรคิดปรองดอง	ชอบชื้น
ว่าท่านจุ่งประคับประคอง	ลาภยั่ง ยืนเทอญ
นี่ก็มุทิตาพื้น	ผ่องแผ้วภูลผล
๗๏ ปรารภถึงยศเจ้า	จอมกษัตริย์
อีกยศมาตยานุมัตย์	เลิศล้ำ
เพื่อท่านจ่งเจริญสวัสดิ์	ในยศ ยืนแฮ
สิ่งชั่วอย่ากลายกล้ำ	กระทบให้มัวหมอง
๘๏ ได้สดัปศุภสร้อย	สรรเสริญ
ในกิจสุจริตเจริญ	ชอบซร้อง
ปราโมทย์ยิ่งกระมลเพลิน	ความชอบ นั้นนา
หวังท่านกิติศัพท์ก้อง	เกริกหล้าถาวร
/*32๙๏ ปางใครดลศุขปลื้ม	ปรีดี
สบายจิตรสบายกายทวี	ค่ำเช้า
พลอยเอิบอิ่มศุขศรี	เสาวภาคย์ นั้นนา
หวังท่านยืนยั่งเฝ้า	ศุขส้องเสพย์เสวย
๑๐๏ อย่างหนึ่งชมชื่นด้วย	อายุ
พรรณศุขกำลังลุ	เชี่ยวรู้
ใครสบคิดสาธุ	การเพื่อ ยืนแฮ
นี่ก็มุทิตากู้	จิตรให้ใสสานต์
๑๑๏ ปราโมทย์ในผู้มั่น	ชนมา ยุแฮ
ยืนยิ่งพรรษกาลคลา	กว่าร้อย
ทุกวันทุกเวลา	ระไวระวาด กายแฮ
โรคไป่บีธาคล้อย	คลาศร้างบางสกนธ์
๑๒๏ ยลใครประไพแผ้วผ่อง	ผิวพรรณ
งามประเสริฐสบสรรพ์	สิ่งพร้อม
จูงจิตรยิ่งหฤหรรษ์	ประเทิงชื่น ท่านนา
ปราศคิดจิตรคดค้อม	ขุ่นข้นกระมลมัว
/*33๑๓๏ ปราโมทย์ความศุขทั้ง	กำลัง ท่านนา
กายกับปรีชาขลัง	เลิศผู้
แรงกายอาจจักพัง	เศิกพ่าย ปไลยฤา
แรงฉลาดอาจจักรู้	รอบสิ้นสรรพการ
๑๔๏ ปฏิภาณการคล่องพร้อง	พจมาน
คดีโลกย์อีกธรรมชาญ	ไป่ข้อง
ยลใครเสร็จอาการ	ดุจกล่าว นี้นอ
กอบประเทิงจิตรพ้อง	ชื่นชื้นเสนอสนอง
๑๕๏ ส่วนหนึ่งซึ่งประเสริฐล้ำ	ธาตรี
คือกอบกิจสามัคคี	พรักพร้อม
จิตรกายวะจีมี	เมตรมุ่ง กันแฮ
ที่ลับที่แจ้งน้อม	เสน่ห์ปลื้มสมัคสมาน
๑๖๏ ใครดำรงถิรัฐด้วย	ปรานี กันนา
จักสบสรรพความดี	ทั่วถ้วน
จำเริญรุ่งเรืองทวี	ทุกค่ำ คืนเฮย
ความเสื่อมแลทุกข์ล้วน	เลิกล้างมลายสูญ
/*34๑๗๏ ยลใครที่พรักพร้อม	เพรียงกัน
ร่วมจิตรสนิทเสน่ห์กระสัน	มั่นแล้ว
ประเทิงจิตรอภิรมย์พลัน	พลอยชื่น ชมนอ
เพื่อท่านจำเริญแผ้ว	ยิ่งเอื้อสมัคสมาน
๑๘๏ มุทิตาว่าเลิศล้วน	กลายกลาย
คือกล่าวเปนปริยาย	อัตถ์อ้อม
เยื้องอย่างห่างแบบหมาย	อนุมัติ ตนนอ
ปราชญ์โปรดเมตรจิตรน้อม	ที่ข้อละเลิงเหลิง
พระยาอิศรพันธุ์โสภณ ( ม.ว. หนู ) เมื่อยังเปนพระผดุงศุลกกฤตย์
ความช้า
/*35๑๏ ช้าชั่วชนขลาดคร้าน	ถลายผล
ชิงแย่งแข่งขันขน	วิดน้ำ
ปัดดับอัคนีลน	หนีไล่ แลแฮ
ช้าจักให้โทษซ้ำ	สุดสิ้นเสียชนม์
๒๏ ช้าชอบผัดผ่อนแม้	สมจิตร ชอบนา
ช้าถูกอีกหลายชนิด	แน่ใช้
ช้าห้ามว่าช้าคิด	กันพลาด ก่อนพ่อ
ช้าไม่ชอบหมายได้	เนิ่นได้กรอมกมล
๓๏ ช้าดีดำริห์ใช้	กลอุบาย ตลอดนา
ตรองแต่งอักขรหลาย	เล่ห์อ้าง
ตริสรรพกิจบรรยาย	ฤเพลี่ยง พลำเลย
นานย่อมเปนคุณข้าง	ฝ่ายช้าเปนการ
๔๏ ช้างามตามฉบับเบื้อง	เบาราณ กล่าวฤา
ขัติยย่างพยุหปาน	นาคเลื้อย
ภิกขุคชนงพาล	ยุรยาตร
อีกบทช้าผ้าเฟื้อย	ฝ่ายฟ้อนงอนงาม
/*36๕๏ ช้าเพราะเสนาะน้ำ	กระแสเสียง
ฟังชัดสัทสำเนียง	แจ่มแจ้ว
วัจกิจพิพิธเพียง	คำกล่าว ตรองนา
คำตอบชอบตริแล้ว	บ่พลั้งเผลอคำ
๖๏ ช้าชอบรวยกลิ่นฟุ้ง	เสาวคนธ์
เรื่อยเรื่อยกระแสวน	เอ่อเท้อ
ขึ้นล่องบ่วายชน	คำชื่น ชมนา
รู้ค่อยรู้ฤเท้อ	มั่นแม้นหมึกจาร
๗๏ ช้ากิจประณีตเกื้อ	เกลาทำ
หัดถกิจอีกพละกำม์	แกะแต้ม
ทุกอย่างช่างผู้ชำ	นาญถนัด นั้นนา
มุ่งมั่นกันคลอนแกล้ม	สนิทแม้นแผลผม
๘๏ ช้ากินจืดกร่อยเปรี้ยว	เค็มขม เผ็ดแฮ
ฝาดเฝื่อนหวานมันชม	ติบ้าง
เบื่อเมาที่นิยม	สูบดื่ม
สรรพรศกำหนดอ้าง	เพราะช้าชิมลอง
/*37๙๏ ช้ามีเจ็ดสิ่งล้วน	ดีหลี
คมคิดพิศฟังวจี	เสพย์ต้อง
ช้าแต่ชื่อยังมี	อีกมาก
ช้าหน่อยช้านานถ้อง	ถ่องแท้แน่นอน
๑๐๏ ช้าชั่วที่สุดแท้	ถึงมลาญ ชีพแฮ
ช้าแต่พอจุการ	เลิศล้ำ
จักยิ่งยศบริพาร	ทรัพย์เพิ่ม ผลเฮย
เพราะจิตรวิจรณค้ำ	เขตรช้าไชยเฉลิม
พระยาราชสัมภารากร ( เลื่อน )
ความเร็ว
/*38๑๏ การด่วนควรนับไว้	ว่าดี
โลกุดรโลกีย์	ชอบถ้วน
เกลาสักนาที	ควรประหยัด หวงแฮ
ทุกทุกนาทีล้วน	ค่าล้ำตำลึง
๒๏ โบราณท่านกล่าวไว้	สอนเรา
ของท่านให้เร่งเอา	อย่าช้า
ควรได้หากนิ่งเนา	นอนจิตร
แม้กลับกลายแล้วคว้า	กอบน้ำกำเหลว
๓๏ ฤาหนึ่งสิบเบี้ยว่า	ใกล้มือ
ยี่สิบไกลหัดถ์ถือ	ยากแท้
คำเปรียบสองนี้คือ	ชี้เหตุ
ติโทษช้าว่าแพ้	พ่ายข้างความเร็ว
๔๏ ปืนใหญ่ปืนน้อยทั้ง	ปืนหัน
เลือกที่เร็วกว่ากัน	ชอบใช้
เรือเร็วอีกม้าขยัน	เร็วรวด
ฝีย่างช้างเร็วได้	ดั่งนี้ดีจริง
/*39๕๏ รถไฟโทรเลขใช้	ไปมา
เร็วยิ่งหาสิ่งหา	เปรียบได้
กลเทพย์ย่นมรรคา	เร็วลุ ถึงแฮ
ทางที่ไกลเปนใกล้	เพราะด้วยความเร็ว
๖๏ คนใช้ควรเลือกผู้	แผกสนิท กันนา
ผู้ที่โง่แต่จิตร	รีบร้อน
ใช้การประกอบกิจ	เร็วสบ ประสงค์แฮ
ถึงจะเคอะก็ข้อน	อยู่ข้างใช้ดี
๗๏ ชนิดหนึ่งความคิดล้ำ	เฉลียวฉลาด
คิดรวดเร็วไป่พลาด	ผิดพลั้ง
ทวยหาญเชี่ยวฉกาจ	ฉกรรจ์ต่อ ศึกแฮ
ชนะรวดเร็วไป่ยั้ง	พลาดพล้ำเสียกล
๘๏ นายช่างชาญฉลาดล้ำ	เลื่องฦา
ทำรวดเร็วฝีมือ	เก่งแท้
ควรนับว่าเขาคือ	ช่างเอก
ผู้ที่ทำช้าแพ้	เปรียบด้วยเวลา
/*40๙๏ โลกีย์มีเรื่องล้ำ	เล่าสุด หมดแฮ
ส่วนเรื่องข้างโลกุดร์	อีกนั้น
พรรณาเล่าไป่หยุด	ราวเรื่อง
ขอว่าแต่สั้นสั้น	ส่อให้เห็นทาง
๑๐๏ ฝูงสัตว์ประกอบด้วย	เบญจขันธ์
เกิดแก่ดับชีพพลัน	ไป่ช้า
อายุล่วงทุกวัน	ควรตริ เห็นแฮ
ควรจะรีบเร่งค้า	แต่ล้วนการกุศล
๑๑๏ กิเลศกองทุกข์นั้น	คือเพลิง
เมาพลวกกายถเกิง	กรุ่นร้อน
เร็วรีบอย่าละเลิง	จิตรลุ่ม หลงแฮ
ทางแปดอย่าได้ย้อน	รีบเต้าดำเนิน
๑๒๏ หมายมุ่งอริยมรรคทั้ง	อริยผล แปดแฮ
เร็วรีบเร่งขวายขวน	อย่าช้า
ใครลุก่อนนับคน	นั้นเอก แล้วพ่อ
เหมือนวิ่งแข่งใครคว้า	ธุชได้ ไชยเฉลิม
/*41๏ โคลงสิบสองบทนี้	เต็มขม แต่งเอย
ประจักษ์ศิลปาคม	แต่งไว้
ว่าไว้ไม่ใคร่สม	ใจจัก ว่าแฮ
กิจอื่นมากจึ่งได้	ปัดพ้นไปที
กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม
ความเสื่อม
/*42๑๏ ปวงการควรตฤกเกื้อ	ตรงอุบาย ชอบฤา
ผิวคิดมิแยบคาย	ผิดเค้า
เปนเหตุเสื่อมประโยชน์กลาย	กลับโทษ ถมแฮ
เล่ห์เลอะหลงผลูเต้า	ไป่ต้องตามประสงค์
๒๏ อนึ่งความว่ายากผู้	ปราชญ์เตือน สติเอย
แขงขัดคำสอนเบือน	บากลี้
ชอบเสพย์แต่มิตรเชือน	ชนพวก พาลนา
คงจะพาตนปี้	ป่นสิ้นศุภผล
๓๏ อีกชนปล่อยจิตรเต้า	ตามใจ ตนเฮย
โลภโกรธเหลือเกินไป	ไป่ยั้ง
คราวเผลอพลาดเลยไถล	เตลิดส่ง
ไป่กลับคืนสติตั้ง	แต่ล้วนเลวเลือน
๔๏ ต่ำคุณหมิ่นผู้ยิ่ง	ศีลคุณ อาทิ์เอย
ต่ำชาติหมิ่นผู้สกุล	ชาติก้ำ
ต่ำไวยหมิ่นผู้พุร	ฒายุศม์ กว่านา
ต่ำยศหมิ่นผู้ล้ำ	ยศล้วนมลายผล
/*43๕๏ คร้านแสวงโภคทรัพย์สิ้น	เสื่อมสม บัติเฮย
คร้านราชกิจยศนิยม	เสื่อมไร้
คร้านบุญมิอบรม	เสื่อมสุ คติแฮ
คร้านศึกษาศิลปไส้	เสื่อมรู้วิทยา
๖๏ ไร้วิชาอวดรู้ยิ่ง	ยกตน
ไร้ทรัพย์เลือกสนซน	จ่ายจ้ำ
ไร้แรงร่านหาญรณ	รุกต่อ แรงฤา
ไร้เพื่อนไปเปลี่ยวล้ำ	เหล่าล้วนเสื่อมถอย
๗๏ อกุศลกรรมบถทั้ง	ทศพิธ
เปนส่วนทางทุจริต	รวบไว้
โดยกายวะจีจิตร	ลามก แลแฮ
ดลทุกข์ศุขเสื่อมไร้	เริศร้างทางเกษม
๘๏ ยังหานะภาคย์หนึ่งผู้	ชายเมา กามเฮย
อายุศม์มัธยมเยาว์	ล่วงแล้ว
นำดรุณสตรีเนา	ชาเยศ ตนแฮ
ฤาจักศุขใจแผ้ว	เหตุต้นตามหวง
/*44๙๏ เสื่อมสัจส่อมิตรสิ้น	เสื่อมสมาน
เสื่อมศิริพาศถฤงฆาร	เสื่อมด้วย
เสื่อมรศเสพย์อาหาร	เสื่อมรูป
เสื่อมศรัทธาหมดม้วย	เสื่อมสร้างกุศล
๑๐๏ เสื่อมโรคเพราะรู้หลีก	ของแสลง
เสื่อมราคเพราะใจแหนง	หน่ายลี้
เสื่อมผิดเพราะความระแวง	ระวังผิด เสมอนา
เสื่อมทุกข์เพราะทางชี้	เช่นไว้อัษฎาริย์
พระพิมลธรรม ( ม.ว. เจริญ ) วัดรฆังโฆสิตาราม
เมื่อยังเปนพระราชานุพัทธมุนี
ความเจริญ
/*45๑๏ ความเจริญโภคทรัพย์ด้วย	แสวงหา มาฮา
โดยชอบแลรักษา	เก็บไว้
ไม่คบเหล่าพาลา	เปนมิตร สหายแฮ
จับจ่ายใช้ควรใช้	อย่าล้นเหลือทุน
๒๏ กตัญญูซื่อสัจได้	เจริญยศ
อีกเนื่องวงษ์ปรากฎ	ใหญ่แส้
ศิลปสาตรว่องควรทด	ลองประจักษ์ ดีนา
กลศึกชำนาญแท้	ออกสู้ชนะหลาย
๓๏ เจริญกิตติแพร่พร้อง	ชนนิยม ชอบแฮ
ความที่ดีส่ำสม	มากอ้าง
นักปราชญ์กล่าวคำชม	การกิจ ตรงนา
ประกอบหมั่นสละล้าง	สิ่งร้ายห่างเหิน
๔๏ ความศุขเจริญเพราะเว้น	เหตุหลาย
รวังผิดวาจากาย	อย่ากล้า
เลี้ยงตนชอบแยบคาย	โดยสดวก ดีแฮ
จักอยู่สำราญช้า	ชาตินี้ตลอดกาล
/*46 อายุเจริญอยาพลาดพลั้ง	ประมาทตน
ความใหญ่ถึงอับจน	เร่งคร้าม
รักษาโรคขวายขวน	ยาระงับ กายแฮ
แสลงสิ่งอันหมอห้าม	ละเว้นห่างเสีย
๖๏ วิทยาสรรพสาตรรู้	เจริญมี ชาญนา
จงเสาะครูฉลาดดี	บอกให้
ศึกษาอย่าคร้านหนี	หน่ายยาก ลเอียตเฮย
สังเกตฟังจำไว้	สอบโต้ไต่ถาม
๗๏ ปัญญาจักเกิดกู้	ความเจริญ มากนอ
คบนักปราชญ์ยืนเดิน	นั่งใกล้
สู่สำนักนิ์อย่าเหิน	ห่างท่าน นั้นนา
สอนสั่งอย่างไรให้	หมั่นสู้เพียรตาม
๘๏ เจริญศิริสวัสดิ์แผ้ว	ไภยไกษย
ผลกุศลตริไมย	มากสร้าง
อาจคุ้มพิบัติไกล	จงเร่ง ทำเทอญ
ทุกข์โทษเลิกหลีกร้าง	ท่านผู้ปราชญ์สอน
พระเทพกระวี ( นิ่ม ) วัดเครือวัลย์
ความมั่งมี
/*47๑๏ มีอาหารอิ่มเลี้ยง	แรงกาย
ผ้าปิดกันเย็นสบาย	แบ่งร้อน
อาไศรยเย่าเรือนหาย	ลำบาก
ยามป่วยยาช่วยต้อน	โรคร้างแรมไกษย
๒๏ ผิวใครมีสิ่งเลี้ยง	ชีวิตร นี้ฮา
พอสบายกายจิตร	ครบแล้ว
ยังประกอบกิจคิด	มีมาก อีกพ่อ
นับว่ามั่งมีแคล้ว	จากต้องจำเปน
๓๏ อนึ่งเห็นทรัพย์สิ่งอื้อ	อเนกนัก
ต่างมนุษย์ต่างรัก	อยากได้
ขวนขวายคิดหมายจัก	จวบมั่ง มีพ่อ
เพราะว่ามั่งมีให้	ศุขให้ยินดี
๔๏ เออมีใจอยากได้	เหมือนกัน ทั่วฮือ
ไฉนรับผลผิดผัน	แผกเค้า
ออจะมั่งมีบัน	เทิงศุข ก็ดี
เพราะประพฤติชอบเต้า	คติทั้งไตรทวาร
/*48๕๏ บันดาลทรัพย์มากด้วย	มรฎก
ประพฤติชั่วตัวกลับตก	ยากไร้
คนจนอุส่าห์ยก	ตนพาก เพียรพ่อ
กลับจะมั่งมีได้	เหตุด้วยอวยผล
๖๏ มั่งมียลอย่างเฟ้น	เห็นสอง ทางพี่
หนึ่งเคราะห์หนึ่งผลสนอง	เพิ่มให้
เกิดที่มั่งมีครอง	มรฎก มากแฮ
มีเคราะห์เพราะว่าได้	อุบัติขึ้นเปนเอง
๗๏ ปางเพรงตกยากสู้	แสวงทรัพย์
ผลที่เพียรเวียนกลับ	มากได้
มีผลเพราะผลทับ	ทวีเพราะ เพียรพ่อ
สองอย่างต่างทำให้	มนุษย์รู้ทางรวย
๘๏ ลเมอด้วยไม่แจ้งเรื่อง	ทรัพย์ประสงค์ ใดเพื่อน
ดาลสดุดจิตรมนุษย์หลง	โลภคว้า
อาสัตย์คดโกงลง	เอาแต่ ทรัพย์พ่อ
ทุจริตผิดผลหน้า	หักได้หลงมือ
/*49๙๏ ทรัพย์คือสิ่งเครื่องเกื้อ	ความศุข เราฮา
ผิวทรัพย์กลับทำทุกข์	ทุ่มให้
ควรฤาจักโลภรุก	ริคด โกงนอ
กลับพลาดมาทประโยชน์ได้	ทุกข์ด้วยตัวทำ
๑๐๏ กรรมชอบตอบศุขให้	เห็นทัน ตาพ่อ
กรรมผิดติดทุกข์รัน	ทดร้อน
หาทรัพย์นับจะบัน	เทาทุกข์ เราฮือ
ผิวทรัพย์กลับโทษย้อน	ทุกข์เข้าเอาไฉน
๑๑๏ ตั้งใจหาศุขเลี้ยง	ชีวิตร ตนเทอญ
รวยเพราะโกงอย่าคิด	โลภเรื้อ
แม้รวยเพราะสุจริต	รวยเร่ง รวยพอ
เผื่อแผ่แพร่ประโยชน์เกื้อ	แก่บ้านเมืองเฉลิม
๑๒๏ ฮึกเหิมเคลิ้มจิตรด้วย	อยากมี มากเพื่อน
ลโมภเล่นเสี่ยงเคราะห์ดี	เคราะห์ร้าย
แทงหวยถั่วโปตี	นกไก่ พนันพ่อ
อยากมั่งมีเหมือนย้าย	ยักเข้าตาจน
/*50๑๓๏ ขวนขวายขายค้ามุ่ง	เงินทอง
คิดรับราชการปอง	ชอบแล้ว
หวลกลับสับประสงค์สอง	จำพวก หมายแล
นาจักเสียประโยชน์แคล้ว	คลาศทิ้งทางดี
๑๔๏ มั่งมีก็อยากด้วย	กันแทบ สิ้นเนอ
ควรแยกใจอย่าแอบ	คู่คล้อง
ส่วนรับราชการแบบ	หาชอบ คุณเทอญ
ส่วนอยากมั่งมีต้อง	คิดค้าหาผล
๑๕๏ แม้นรคนสองจิตรเคล้า	หากิน
เอาราชการเปนดิน	แด่นค้า
พานิชคิดแสวงสิน	ทรัพย์ถ่าย เดียวเพื่อน
กลัวจักละชอบคว้า	รวบคว้าเงินกำ
๑๖๏ สิบลำกำปั่นค้า	เงินทอง
ไป่เท่ากษัตริย์ปอง	ปกเลี้ยง
กายจิตรคิดถวายสนอง	พระเดช ท่านเทอญ
ผลจักพาชอบเพี้ยง	เพิ่มร้อยแรงทุน
กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงษ์
ความจน
/*51๑๏ อาหารบริโภคแก้	กันตาย
สรรพสัตวจำเปนหมาย	เท่านั้น
ใครขาดบริโภคกาย	เกือบวิบัติ
นั่นและจวบจนชั้น	เอกแท้ทางจน
๒๏ คนแคลนนุ่งผ้าขาด	ขอทาน ก็ดี
แม้ว่ามีอาหาร	อยู่แล้ว
สิ่งอื่นอนาถปาน	ใดก็ ตามเทอญ
จนไม่แท้แต่แคล้ว	ศุขเข้าเขตรเข็ญ
๓๏ เห็นความเช่นนี้เพราะ	ธรรมดา ชนนา
รักชีพเปรียบใดหา	ห่อนได้
สรรพธรรมที่เกี่ยวกา	ยามนุษย์ เราฤๅ
ชูชีพเปนศุขไร้	ชีพนั้นทุกข์ทราม
๔๏ ความจนธรรมชาติแท้	ทางทุกข์
จนที่ความตายรุก	รวดเร้า
จึ่งเปนอย่างจนอุก	กฤษฐยอด จนแฮ
ใดคะปานขาดเข้า	หยอดท้องจำตาย
/*52๕๏ ความจนหลายชั้นนับ	นิพนธ์ ได้นา
จะใครกล่าวเหตุผล	พล่ามเพ้อ
จนจิตรเจอะคราวจน	จวบราช การแฮ
จำจบโคลงเก้อเก้อ	กุดค้างกลางแปลง
๖๏ ลืมแสดงไปน่อยล้า	เลยเหมาะ มาแล
อันศัพท์ความจนเฉภาะ	เท่านั้น
คือทุกข์ที่เกิดเพราะ	มีไม่ พอแฮ
แปลรวบ, จน, ทุกชั้น	เช่นเข้าใจกัน
กรมพระดำรงราชานุภาพ
ความผิด
/*53๑๏ ความผิดมีหลากล้ำ	หลายสถาน
หนึ่งผิดพระอัยการ	กฎตั้ง
เดินทางผิดแลขาน	ผิดชื่อ
คิดผิดผิดเมียทั้ง	มิ่งไม้ผิดฤดู
๒๏ ผิดราชกำหนดนั้น	โทษตน มากนา
ถอยยศหมดทรัพย์ชนม์	ชีพร้าง
เดินทางผิดเที่ยววน	เวียนวก
เหนื่อยเปล่าเดาเดินค้าง	คลาศแคล้วเสียคราว
๓๏ ถ้าคิดผิดโทษนั้น	มีหลาย อย่างพ่อ
ถ้ากิจตนไป่วาย	เทวศเศร้า
ถ้าเปนกิจมุลนาย	ลาภเสื่อม ยศนา
ถ้ากิจพระเปนเจ้า	โทษร้ายแรงทวี
๔๏ ท่านบ่เรียกอาจร้อง	ขานรับ
มิใช่งานตนกลับ	สั่งจ้อ
การตนไป่บังคับ	ทำนิ่ง เสียนา
ผิดดั่งนี้ชนพ้อ	พูดเย้ยเยาะหยัน
/*54๕๏ พรรณพฤกษ์เอมโอชแม้น	มีผล
ผิดรดูบางชน	ชอบซื้อ
ผิดเมียท่านอย่าฉงน	โทษห่อน มีนา
ผิดภิริยาตนอื้อ	อกอั้นตันใจ
๏ โคลงผิดคิดจัดได้	เบญจบท
กายจิตรวาจาจรด	รเบียบถ้อย
ตามความซึ่งกำหนด	เสนอลักษณ์ ไว้นา
คือจมื่นจงภักดีสร้อย	ชื่ออ้างองค์ขวา
นายสอนจงภักดีองค์
ความชอบ
/*55๑๏ ความชอบประกอบล้วน	หลากหลาย อย่างแฮ
ชอบสิ่งของใดหมาย	มุ่งได้
ตามจิตรจะขวนขวาย	หาสู่ เย่าเฮย
ชอบแต่ตั้งติดไว้	ห่อนอื้ออัศจรรย์
๒๏ อย่างสองปองชอบข้าง	ดนตรี
พิณพาทย์มะโหรี	ร่ำร้อง
อีกอย่างชอบทางมี	ลครเล่น . สนุกนิ์แฮ
ความชอบประกอบต้อง	แต่น้ำใจตน
๓๏ อีกชอบทุกสิ่งสิ้น	จักสรรพ์ ว่าแฮ
หวยถั่วโปหลายพัน	อย่างชี้
ทั้งนกไก่ปลาพนัน	ตีกัด กันนา
ชอบนักเลงเหล่านี้	ทรัพย์นั้นพลันสูญ
๔๏ บางคนจนชอบค้า	ขายของ
ได้ทรัพย์กำไรปอง	ช่วงใช้
เมื่อรวยก็คิดมอง	หาช่อง ชอบเอย
เพียรรับราชกิจไท้	ชอบทั้งสองสถาน
/*56๕๏ หนึ่งไม่คบเข้าพวก	คนพาล
เสพย์ปราชญ์อีกราชการ	ไป่ลี้
แม้เปนพนักงาน	ใดเร่ง บำรุงแฮ
ความชอบเจริญชี้	ช่องได้บำเหน็จพลัน
๖๏ สรรพสาตรสิ่งซึ่งรู้	ให้เฉลียว ฉลาดเฮย
ไม่มากแต่สิ่งเดียว	ดั่งพร้อง
ประจักษ์ว่าดีเจียว	เปนหนึ่ง ได้นา
สิ่งวิชานี้ต้อง	ชอบแท้ทำการ
๗๏ หนึ่งสนองรองบาทไท้	เจ้าตน
ไป่ชั่วไป่ดีจน	คร่ำไซ้
ไม่นุ่งไม่ขวายขวน	หาลาภ เกินแฮ
แต่เท่านี้คงได้	ชอบบ้างทางนาน
๘๏ ความชอบประกอบเกื้อ	กูลกาย
ชอบแห่งราชการหมาย	ยศแท้
ถึงสิ้นชีพไป่วาย	ชื่อชอบ เสมอนอ
บุตรญาติอยู่หลังแล้	ชอบนั้นพลันหนุน
/*57๙๏ สอบพงษ์เพื่อนพี่น้อง	ภรรยา
ชอบสนิทนายเมตตา	ติดต้อย
ไป่เท่ากระษัตรา	เลี้ยงชอบ เสมอแฮ
คุณแห่งชอบไม่น้อย	นับร้อยแรงทวี
กรมหลวงอดิศรอุดมเดช
ความโลภ
/*58๑๏ จิตรเพ่งเล็งอยากได้	โภคพัศดุ์ มองเอย
เขาหากแหนหวงรมัด	ปกป้อง
ตนหมายมุ่งกำจัด	โดยข่ม เหงแฮ
สำเร็จลาภบาปพ้อง	เรียกผู้โลภหนา
๒๏ โลภหนาเหมือนรากเหง้า	พฤกษไพร
ลำกิ่งก้านกอใบ	ชัฏชื้อ
แตกหนาแน่นอุปไมย	กองอกุ ศลแฮ
โลภอยากทำกรรมยื้อ	เย่อไว้ภพสาม
๓๏ ความโลภออกอรรถบ้าง	มีสอง
โลภหนักโทษหนานอง	บาปกล้า
โลภน้อยโทษเบารอง	รายบาป น้อยแฮ
โลภสิ่งที่หยาบช้า	ชั่วช้านานไสมย
๔๏ ลเลิงจิตรคิดมุ่งจ้อง	ของเขา หวงเฮย
เห็นสิ่งใดตัวเทา	สบไส้
แย่งชิงฉกลักเอา	ขนสู่ เรือนแฮ
เรียกว่าโลภมักได้	โทษทั้งนินทา
/*59๕๏ โลภกันลาภท่านน้อม	มาตน
เขาด่าดั่งห่าฝน	ไม่ม้าน
ความอายไม่มีทน	หนาแลก เอาแฮ
เรียกว่าโลภดื้อด้าน	มักได้โดนตราง
๖๏ คิดเล่นลวงเลศฉ้อ	ทรัพย์ของ เขาเอย
ได้หนึ่งคนึงสอง	สี่ไซ้
ยิ่งได้ ยิ่งลำพอง	โกงต่อ ไปแฮ
โลภใคร่มีมีใช้	ไป่ช้าฉิบผาย
๗๏ เทียรฆชาตโลภล้น	อาหาร
กระหวัดรัดคชสาร	ใหญ่ด้วย
กำลังคชเผ่นทยาน	กายขาด กลางแฮ
โลภลโมภมากม้วย	มอดแม้นงูเหลือม
๘๏ กามเกินกวนเล่นชู้	ชมชัว
เมียลักสัมผัสผัว	อิศรห้อง
ล่วงกามไม่เกรงกลัว	พระราชกฎ หมายแฮ
โลภมักมากม้วยต้อง	ป่ายงิ้วในอบาย
/*60๙๏ กามโภคเพียบเทียบท้าว	มนทา ดุราชเอย
เสวยกึ่งทิพย์นครา	พร่องไส้
อยากเสวยหมดสวรรค์มา	โนชนึก ชั่วแฮ
โลภมากเกินโกงได้	ตกด้าวดาวดึงษ์
๑๐๏ อชาตลัตรูล่วงมล้าง	ชนกมลาย ชีพเอย
โลภหนักมักลาภหาย	มรรคเกลี้ยง
โลภหนักมักตัวตาย	ดุจเทพ ทัตรแฮ
โลภชั่วมัวหลงเพี้ยง	สุนักข์จิ้งจอกโจร
๑๑๏ โลภเพ่งมากอยากได้	อยากมี
จูงจิตรคิดไป่ดี	ด่วนให้
สัตว์ทำบาปบัดสี	ส่วนอกุ ศลแฮ
ทนทุกขลำบากได้	เทวศด้วยโลภหนา
๑๒๏ โลภคือบาปส่งให้	ซึ่งผล วิบากเอย
เสวยทุกขรทมทน	ยากยั้ง
ในปัตยุบันวน	อนาคต กาลแฮ
เวียนอุปถัมภ์ตามตั้ง	แต่งผู้เข็ญใจ
/*61๑๓๏ ความโลภหาลาภเพี้ยน	ผิดธรรม์
ทำล่วงพระราชบัญ	ญัติตั้ง
ใหลหลงก่อกองกรรม์	โกยทุกข์ ให้แฮ
โลภเหล่าบาปหยาบยั้ง	หยุดได้สวัสดี
๑๔๏ โลภลาภโกงทิ้งอย่า	อาไลย เลยเอย
โลภชั่วชักชั่วไป	ชั่วช้า
อิธโลกปรโลกไสมย	หมุนโลก เสมอแฮ
ขาดโลกขาดเวียนหล้า	หลุดพ้นนฤพาน
๑๕๏ ผู้งามความรู้ว่า	โลภมี โทษเอย
จงมละแล้วเสพย์ดี	ซื่อซ้อม
หาทรัพย์ยศศักดิ์ศรี	โดยสุ จริตแฮ
จึ่งจักถาวรพร้อม	พรั่งทั้งชีพเจริญ
๑๖๏ เทพมุนีศรีวิสุทธิสร้อย	ศีลา จาริย์เอย
นับเนื่องในสมา	ชิกแล้ว
รับแต่งโลภย่อมา	โลภแต่ง ถวายแฮ
หอสมุดวชิรญาณแผ้ว	ผ่องได้ โวหาร
พระอุบาฬีคุณูปมาจารย์ ( ปาล ) วัดพระเชตุพน
เมื่อยังเปนพระเทพมุนี วัดมหรรณพาราม
ความสันโดฐ
/*62๑๏ ยินดีลาภส่วนได้	ตามมี เสมอเทียว
บห่อนขอเลือกดี	กว่านั้น
พัสดุอันราคี	ควรสละ ชอบแฮ
สันโดฐอุบายกั้น	จิตรล้วนโลภหลาย
๒๏ ยินดีของส่วนได้	พอกำ ลังตน
มีโทษควรจักจำ	จิตรร้าง
พึงรักแต่ในสำ	นักนิ์อยู่ นิตย์แล
พะละสันโดฐอ้าง	พากย์นี้อริยวงษ์
๓๏ ที่อาไศรยอยู่นั้น	สมควร ตนแฮ
ละมุ่งหมายประมวญ	อื่นไว้
ระงับจิตรหันหวน	หากรัก นักแฮ
สารูปสันโดฐได้	ชื่อแจ้งแห่งธรรม
๔๏ บริขารเครื่องใช้	เพียงพอ แลนา
หักจิตรคิดจักขอ	ขาดคล้อย
ของตนนี่แลหนอ	นึกใคร่ ควรแฮ
สันโดฐปราถนาน้อย	กล่าวนี้ดุจกัน
/*63๕๏ สำรวมประกอบเกื้อ	ธุดงค์ คุณแฮ
ปฏิบัติจำนง	มักน้อย
กันความโลภโกรธหลง	รุมจิตร เนืองแฮ
สันโดฐแสดงถ้อย	คัดข้อธรรมแถลง
๖๏ เล่าเรียนรักรอบรู้	วิทยา คุณนอ
บ่กล่าวอวดอาตมา	อดไว้
ใครคิดใคร่ควรกา	รุญสั่ง สอนแฮ
ยินชอบกันก่อให้	เหตุร้อนเรืองแถลง
๗๏ ปฏิบัติสงัดจิตรด้วย	อธิคม ควรเฮย
วายว่างทางส่ำสม	วุ่นคว้าง
ดีสามอย่างนิยม	ยากประ พฤติแฮ
สันโดฐโดยบทอ้าง	แบบเบื้องมงคล
๘๏ เกิดก่อกองร่างขึ้น	ทนนาน ดังฤา
กับส่วนวิสังขาร	คิดพร้อม
ดับไปก่อนตามกาล	ใจพราก กายเฮย
สูญหมดสันโดฐน้อม	นึกแท้ทางเกษม
พระองค์เจ้าพระอรุณนิภาคุณากร
ความนินทา
/*64๑๏ นินทาความติถ้อย	ลับหลัง
เพื่อใคร่รักตนชัง	อื่นผู้
ท่านดีเร่งคิดรัง	เกียจติ ท่านนา
หาช่องมองผิดสู้	สอดค้นความฉิน
๒๏ ยินข่าวท่านได้ลาภ	ยศสม บัติฤา
ร้อนจิตรคิดทับถม	ถ่วงร้าย
นินทาว่าโดยลม	ปากติ เตียนนา
หาเหตุแอบอิงบ้าย	โทษให้ลับหลัง
๓๏ บางครั้งท่านถูกต้อง	ไภยัน ตรายเฮย
ยินลาภหากเที่ยวหยัน	เยาะพร้อง
โทษน้อยเพิ่มเติมบรร	จบมาก มีแฮ
เที่ยวป่าวเล่าเล่ห์ฆ้อง	ลั่นอ้างประจานตี
๔๏ หาดีเก็บใส่ไว้	ในตน
หาชั่วเพิ่มให้คน	อื่นอ้าง
นินทาเที่ยวเสือกสน	ส่ายชั่ว ท่านแฮ
ยกแต่ตนขึ้นคว้าง	ข่มผู้อื่นสลาย
/*65๕๏ มุ่งหมายโทษท่านน้อย	แต่นิด
หยิบยกตกแต้มติด	ต่อซ้ำ
โทษตนมากหากปิด	ปกชั่ว เสียนา
ปองแต่ตำหนิค้ำ	ขอดข้อนคำแสลง
๖๏ แสดงมูลลักษณโทษแท้	นินทา
เปนกิ่งดีงามฤษยา	อย่างน้อย
ชนใดใฝ่ครหา	หากเร่า ร้อนพ่อ
รับแต่โทษความถ้อย	อีกทั้งฉเลาะเถียง
๗๏ รวมเรียงเจ็ดบทเค้า	โคลงนิน ทาเอย
เปนส่วนโลกธรรมรบิล	บอกชี้
ใช่เหตุจักรับจินต์	เจ็บแสบ เลยนอ
เปนแต่ลมลลายบี้	บ่าต้องใครไฉน
กรมหมื่นปราบปรปักษ์
เมื่อยังดำรงพระยศเปนพระองค์เจ้าขจรจรัสวงษ์
ความสรเสริญ
/*66๑๏ สรเสริญความชั่วให้	โทษนัก นาพ่อ
เมียบุตรหลานญาติมัก	เสพย์ร้าย
คำพูดที่กล่าวจัก	โจทย์จิตร ตนนอ
อีกเสื่อมปริวารย้าย	ยศด้วยวัจนกรรม
๒๏ สรเริญผู้ปราชญ์เกื้อ	ศุภกิจ
ด้วยเลศมารษาจิตร	จอดแกล้ง
ฤาหวังประโยชน์คิด	ธุระลาภ ตนนา
จักเหือดเชื่อผลแล้ง	ลุร้ายภายหลัง
๓๏ อนึ่งเท่าคุณโทษแม้น	เสมอกัน
ชมฝ่ายหนึ่งหนึ่งกัน	กดด้อย
ได้ฝ่ายหนึ่งหนึ่งพลัน	แรงพร่อง ไปแฮ
เหตุเพราะสรเสริญถ้อย	ที่อ้างคำเอียง
๔๏ สรเสริญเกินชอบผู้	กระทำ ดีนา
มีโทษมักจักกำ	เริบล้น
สรเสริญหย่อนบางอำ	ความชอบ เขาแฮ
เปนช่องซุบซิบค้น	ค่อนสท้อนถอนใจ
/*67๕๏ สรเสริญอย่างหนึ่งให้	มานะ การนา
เยียกิจวิวิธละ	ขลาดคร้าน
ตรองตริวิทยาจะ	เริญว่อง ไวแฮ
หากสอบสวนสท้าน	สักน้อยฤมี
๖๏ สรเสริญความชอบชี้	การดี
คงเพิ่มสุวกิจทวี	กอบเกื้อ
บางทีชั่วจักมี	ใจกลับ บ้างนา
เปนประโยชน์บริวารเอื้อ	อาตม์ย้อมเสาวการ
๗๏ สรเสริญครูต่อหน้า	อีกคำ นับแฮ
เมียมิตรภายหลังนำ	ชอบชี้
ข้าทาษเสร็จการทำ	จึ่งกล่าว ชมนา
แบบบุราณอย่างนี้	พิเศษล้ำผลหลาย
๘๏ สรเสริญพระเกียรติไท้	ธิบดินทร์
ทุกเมื่อทุกพายถวิล	อย่าเว้น
จักศรีสวัสดิภิญ	โญยิ่ง แลพ่อ
เพราะกตัญญูเม้น	แมกไว้ในกมล
/*68๙๏ สรเสริญบิตุมาตร์ทั้ง	อาจาริย์
ชมบุตรชมศิษย์ชาญ	ฉลาดรู้
รุหารกล่าวศุภการ	ศิลปสาตร ตนนา
เฟื่อยฌูกชลยลผู้	หยั่งแจ้งยาวบัว
๑๐๏ ผิวชมชมให้ชอบ	ชนฟัง
หยิบยกความดีหลัง	ออกอ้าง
บรับบได้ดัง	คำกล่าว นี้นา
เปนเสน่ห์นรมิตรบ้าง	โกรธร้ายคลายเบา
๑๑๏ รศหวานชอบลิ้นโรค	เร็วเจริญ
ขมเฝื่อนดับโรคเมิน	ไม่ลิ้ม
เสื่อมผลเพราะสรเสริญ	โสตรสดับ ชอบนา
คำซื่อภูลผลปิ้ม	เปรียบไม้รคายกรรณ
พระยาราชสัมภารากร ( เลื่อน )
ความกระวนกระวาย
/*69๑๏ กระวนกระวายเกิดขึ้น	ในใจ
เฉกอิฐทุ่มเตาไฟ	เท่าฟุ้ง
กายวจีก็เปนไป	ตามจิตร วุ่นนอ
ไม่สงบสงัดคุ้ง	จืดแล้วจึงคลาย
๒๏ กระวนกระวายเกิดด้วย	โลภะ ก็ดี
หนึ่งเกิดเพราะโทษะ	กลัดกลุ้ม
อีกมีเหตุโมหะ	มาห่อ ใจแฮ
สามสิ่งพาใจคลุ้ม	คลั่งไคล้ไปตาม
๓๏ ความรักหนักจิตรแท้	ใดทัน เทียบเอย
คนึงนักมักติดพัน	แน่นเข้า
กระสับกระส่ายครัน	คราวรัก
รักยิ่งกำเริบเร้า	จิตรร้อนฤาหาย
๔๏ หมายใดมาลุได้	ดังนึก
โสมนัศมโนนึก	เห่อแท้
ยิ่งคิดก็ยิ่งคึก	คิดเพลิด เพลินฮา
บหยุดบหย่อนแม้	หลับแล้วยังฝัน
/*70๕๏ พิไรรันทดท้อ	โทมนัศ
ปางสิ่งประสงค์พลัด	พรากร้าง
ยิ่งคิดยิ่งอึดอัด	อกแทบ ทลายเฮย
น้ำเนตรนองเช่นช้าง	เชื่อมเศร้าเหงาใจ
๖๏ ปางสมัยเมื่อโกรธกริ้ว	เกินทน
กายจิตรคิดวิกล	กึ่งบ้า
เสื่อมเสียสติจน	จวนจัก คลั่งแฮ
ยิ่งเพิ่มพิโรธกล้า	ยิ่งกลุ้มใจทวี
๗๏ เมื่อมีโรคเข้าเบียด	เบียนกาย
ปล่อยจิตรทุรนทุราย	ร่ำร้อง
ความเจ็บไม่เสื่อมคลาย	กลับทุกข์ ทวีฮือ
เพราะขาดขันตีต้อง	ทุกข์พ้นพรรณา
๘๏ ฤษยาพาจิตรให้	เกิดกระวน กระวายเอย
เห็นท่านดีกว่าตน	อกเต้น
ตริตรึกนึกขวายขวน	อาฆาฏ เขานา
แท้จะทนทุกข์เว้น	ศุขสิ้นกาลยาว
/*71๙๏ ร้อนหนาวสัมผัสต้อง	สกลกาย
ก่อเกิดกระวนกระวาย	คลั่งไคล้
อยากหาแต่ศุขสบาย	ไปทุก รดูแฮ
จักเสร็จประสงค์ได้	ดั่งนั้นอย่าหมาย
๑๐๏ กระวนกระวายเว้นขาด	ขันตี
เสื่อมประโยชน์โทษมี	ไม่น้อย
ใครจะกล่าวว่าดี	อย่าเชื่อ เขาเลย
บัณฑิตท่านคิดคล้อย	คลาศลี้หนีไกล
๑๑๏ ผิวใจกายวุ่นด้วย	ความศุข
ภายน่ากลับเปนทุกข์	ไป่แคล้ว
วุ่นด้วยทุกข์จักรุก	แรงเพิ่ม ทุกข์เนอ
เฉยศุขเฉยทุกข์แผ้ว	ผ่องน้ำใจสบาย
๑๒๏ กระวนกระวายลักษณแจ้ง	จัดสรร แสดงเอย
สมมตอมรพันธุ์	ชื่อชี้
เปนตำแหน่งเหรัญ	ญิกเรียบ เรียงแฮ
ใดคลาศเชิญปราชญ์ซี้	จดแก้ตามควร
กรมพระสมมตอมรพันธุ์
ความอดกลั้น
/*72๑๏ ขันตีความอดกลั้น	รงับใจ
เปนช่องมรรคาไลย	เลิศล้น
อาจบำบัดพิบัติไภย	ทุกข์โทษ
ควรปราชญ์ฉลาดค้น	แคะได้คิดหา
๒๏ อดกลั้นสรรพสิ่งเบื้อง	บาปธรรม
มีลาภเพราะบาปจำ	อดกลั้น
อดบาปก่อบุญบำ	บัดบาป บี้นา
ผิบ่ละบาปครั้น	โทษห้อมแลเห็น
๓๏ ราคะแม้จัดกลุ้ม	กลางจิตร
ควรอดกลั้นดับพิศม์	ราคนั้น
อนึ่งโทษะจริต	แรงรัด เร่งฤา
ควรผ่อนงดอดกลั้น	โทษไว้ในทรวง
๔๏ โมหะความมืดแล้ว	มัวหลง
อย่าปล่อยละเลยจง	อดกลั้น
ผิวบ่ละเลยงง	งุนง่วง ตามนา
โมหะมักกีดกั้น	สกัดให้ห่างผล
/*73๕๏ โลภะความโลภล้ำ	เหลือประมาณ
จงอดอย่าทยาน	อยากได้
จนเกินกว่ากิจการ	อันประกอบ
แม้โลภผิดธรรมให้	อดกลั้นบั่นเสีย
๖๏ อดเล่นทุกสิ่งสิ้น	สารพัน
ปลาไก่การพนัน	พวกนี้
เปนของกระทำอัน	ตรายทรัพย์
ใครบ่คิดหลบลี้	เล่นแล้วพลันหลง
๗๏ อดกินของที่ค้า	ขายแพง
ถึงอยากจงคิดแขง	จิตรไว้
ออมอดอย่าตามแรง	ความอยาก
ผิวบ่งดอดได้	ทรัพย์นั้นเสื่อมถอย
๘๏ อดกลั้นสรรพสิ่งทั้ง	โลกา
อดบาปอดบุญสา	รพัดพร้อม
เปนใหญ่ที่มนา	ยตนะ
อดจิตรสิ่งเดียวน้อม	เหล่านั้นรวมลง
กรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณ
ความเบื่อ
/*74๑๏ บรรยายความเบื่อเบื้อง	ปฐมไวย
เกล้าจุกช้าถูไค	ขัดขมิ้น
กลางวันข่มให้ไส	ยาศน์ทุก วันแล
แขงขัดดัดกรดิ้น	เหย่าร้องสุดเสียง
๒๏ เบื่อทุคนธ์ชาติร้าย	รอฆาน
อีกรศอาหารพาน	เผ็ดร้อน
เค็มจืดขื่นขมหวาน	ฝาดเฝื่อน
เสื่อมศุขทุกข์เทวศข้อน	ขุ่นไข้ลำเค็ญ
๓๏ เบื่อโภชน์ยามพยาธิ์พ้อง	พานสกนธ์
เบื่อสนุกปางอับจน	จิตรเศร้า
ทำนาเบื่อคราวฝน	ไป่ตก
เบื่อแดดแผดเผ่าเร้า	อบร้อนอ่อนรหาย
๔๏ เบื่อโรคเบียนเบียดเร้า	รึงทรวง
เบื่อภิริยาหึงหวง	โหดเหี้ยม
เบื่อบุตรหลุกหลิกลวง	หลอกพ่อ แม่นา
เบื่อมิตรคอยส่อเสี้ยม	สอดแย้งยุยง
/*75๕๏ บางคนซนอยากได้	อาหาร
เอาพิศม์ใส่ในธาร	ที่ท้อง
บึงบ่อทั่วสถาน	มัศยมอด ม้วยแฮ
คำว่าเบื่อปลาต้อง	พจน์ผู้พรรณา
๖๏ รบกวนชวนชื่นชู้	ชมเชย
ถ้าไป่ชอบใจเลย	พูดแก้
ฉันนี้เบื่อบ่เสบย	อย่ารบ กวนนา
เรียกว่าน่าเบื่อแท้	กล่าวถ้อยถูกความ
๗๏ คนเขลาเฝ้าแค่นไค้	เจรจา
ซอกแซกถามนานา	ใคร่รู้
บอกแล้วกลับลืมมา	กล่าวซัก อีกเฮย
เรียกว่าเบื่อใจผู้	พจน์นั้นพันทวี
๘๏ เบื่อเรียนไป่รอบรู้	วิทยา
เบื่อขัดสีกายา	หม่นคล้ำ
เบื่อฐาปนะเคหา	ย่อมหัก โซมแฮ
เบื่อกิจการงานซ้ำ	ทรัพย์สิ้นมลายสูญ
/*76๙๏ เบื่อฟังพุทธพจน์พร้อม	สุภา สิตเฮย
เบื่อพินิจในวาจา	พร่ำพร้อง
เบื่อถามซักอัตถา	ที่เคลือบ แคลงแฮ
เบื่อลิขิตที่ยังข้อง	จักรู้ธรรมไฉน
๏ เบื่อจิตรคิดปลดเปลื้อง	เบญจกาม คุณเฮย
เบื่อพยาบาทความ	ชั่วได้
เบื่อใจไป่คิดตาม	ตีฆ่า สัตวแฮ
เบื่อดั่งว่ามาไซร้	ปราชญ์ซ้องสรเสริญ
๑๑๏ ภพสามคิดเบื่อแท้	ทรมาน
อีกวัฏณะสงสาร	เบื่อบึ้ง
อดีตปัตยุบันกาล	อนาคต
เบือนเบื่ออบายซึ้ง	เทวศสิ้นอสงไขย
๑๒๏ โลกธรรมแปดไซร้	ภาสิต พระเฮย
ถูกกลับถือทิฐิผิด	เผ่าพ้อง
โมหะหมู่บังมิด	มัวมืด
แสนเบื่อสุดจักร้อง	ร่ำไห้โหยหา
หม่อมเจ้าวัชรินทร์
ความเพลิน
/*77๑๏ ความเพลินบ่ทั่วทั้ง	โลกธรรม
ตามโลกย์นิยมจำ	แนกไว้
ความคู่หนึ่งควรคำ	หนึ่งขัด ไปพ่อ
เต็มเลือกเต็มคัดให้	ถูกทั้งสองทาง
๒๏ เพลินรักราชกิจได้	ความดี มากนา
เพลินละราชการมี	โทษล้น
เพลินบุญศุขส่งทวี	เว้นทุกข์ เทียวพ่อ
เพลินบาปบาปบ่พ้น	เหตุร้ายไภยเบียน
๓๏ เพลินเรียนศิลปแกล้ว	กลบเซอะ
เพลินเล่นไป่เรียนเคอะ	ปราชญ์แค้น
เพลินลาภมุ่งมักเปรอะ	ปลดถอด ที่นอ
เพลินส่ายไม่หาแม้น	หมดแล้วจนเลย
๔๏ เพลินเชยรูปรศร้าย	หลายสถาน
เพลินวัดดีแต่งาน	ขาดเชื้อ
เพลินโลภกิจเสียการ	ซ้ำเกิด โรคเฮย
เพลินหลีกเล่นบเกื้อ	กิจบ้างบอกจน
/*78๕๏ เพลินตนสูงส่ายแต้ม	เกินตัว ชั่วนา
เพลินต่ำพายศมัว	หมดน้อย
เพลินกล้าห่อนเกรงกลัว	มักพลาด พลั้งแฮ
เพลินขลาดคลำทำป้อย	ไป่ได้ใครชม
๖๏ เพลินลมเขฬะฟุ้ง	โคมลอย
เพลินง่วงตาติดปรอย	ปลดใช้
เพลินทุกข์ไป่ท้อถอย	คิดกลุ่ม ตรองฤา
เพลินศุขสมบัติไซร้	ส่ายเฟ้อฟูมฟาย
๗๏ เพลินกายทำหนุ่มก้อ	แก่ฟาง มีนอ
เพลินแก่อวดรู้ทาง	เก่ากว้าง
เพลินหมั่นบ่จืดจาง	จักเสร็จ ประสงค์แฮ
เพลินเกียจชี้นิ้วคว้าง	ปากใช้ ใจหนี
๘๏ เพลินดีดีจักได้	โดยพลัน
เพลินชั่วชั่วคงทัน	ทุกข์ให้
เพลินมากหลากหลายพรร	ณาเรื่อง เพลินเฮย
เพลินนักจักเพ้อไซร้	สุดแท้เต่ประสงค์
/*79๙๏ ความเพลินคงไป่ได้	ดีนัก
คำว่าเพลินข้อนหนัก	จักล้น
เพลินดีเหตุดีจัก	คุมช่วย บ้างนา
เพลินชั่วเห็นไม่พ้น	โทษล้ำเหลือเกิน
๑๐๏ เห็นเพลินต้องหยุดตั้ง	สติคิด
รั้งเหนี่ยวให้ถอยฤทธิ์	จุ่งได้
ดีชั่วสุดแต่จิตร	จักประพฤติ์
ตนย่อมพึ่งตนให้	ทุกข์ทั้งทางเจริญ
พระองค์เจ้าอลังการ
ความลำเอียง
/*80๑๏ ลำเอียงความผิดผู้	พิจารณ์
เบาหนักตามหลักฐาน	ที่อ้าง
แม้ความอุกฤษฐกาล	ขบถโทษ มหันต์เฮย
ต้องริบราชบาทว์มล้าง	ชีพสิ้นเวรยัง
๒๏ คัมภีร์อินทภาษพ้อ	บาปกรรม หนักนอ
เพราะว่าละยุติธรรม	อนึ่งถ้า
สุจริตจิตรไม่ลำ	เอียงเที่ยง ตรงแฮ
สุคติมีชาติหน้า	ชาตินี้ดีจริง
๓๏ ลำเอียงเลี้ยงบุตรน้อง	หลานเหลน ศิษย์เอย
เกิดเหตุการงานเกณฑ์	กะลี้
สามคีขาดทางเวร	ตามติด สนองฮา
คราวทุกข์ฉุกฉวยชี้	ช่องร้ายแรงเข็ญ
๔๏ นายบ่าวเจ้าข้าคู่	ควรกิจ ดีเนอ
นายคว่ำลำเอียงผิด	บ่แพ้
บ่าวหน่ายพ่ายหมายคิด	ความใส่ นายเฮย
ไปทัพอับจนแท้	ทาษทิ้งนายมรณ์
/*81๕๏ สองภรรยายิ่งรู้	รอบเพียง กันเอย
ผิวะผัวลำเอียง	อาจให้
ทุบตีด่าท้าเถียง	เทลาะเล่ห์ หลายแฮ
บัดคิดยาพิศม์ไว้	ลอบล้างวางวาย
๖๏ เมียชไมหนึ่งชั่วชี้	เชิงชอบ หนึ่งนา
ผัวรักเท่าเทียมกอบ	ก่อก้อน
ลำเอียงเพลี่ยงผิดรบอบ	บิดสรรพ กลับเฮย
การเย่าบากทรัพย์ร้อน	รั่วร้าวรำคาน
๗๏ แข่งเรือคนวิ่งม้า	โคกระ บือนอ
นกไก่ปลาชนประ	กวดโต้
นักงานที่การพะ	นันทุก อย่างฮา
บาปเบี่ยงลำเอียงโย้	บ่อนนั้นเลิกรา
๘๏ ลำเอียงอ่อนหัดต้อง	ตำหนิ ผิดเอย
เกิดแต่องค์อคติ	สี่แต้ม
ฉันทโทษไภยสริ	โมหะ รวมแฮ
รักโกรธหลงกลัวแกล้ม	เกลศกลั้วตัวเสีย
เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช ( เวท )
เมื่อยังเปนพระยาราชวรานุกูล
ความเที่ยงตรง
/*82๑๏ จักประดิษฐลิขิตข้อ	คำถวาย
โดยแบบพระนิพนธ์หมาย	ส่วนให้
คิดจัดคัดตามราย	ความเที่ยง ตรงแฮ
หวังเพื่อประโยชน์ได้	สดับด้วยความตรง
๒๏ ผู้ทรงตรงเที่ยงต้อง	ยุติธรรม นั้นฤา
ปราศคากดวงจิตรอัน	โลภได้
มละเสียซึ่งกำนัน	นำสู่ ตนนอ
เหตุโลภเห็นลาภให้	หากทิ้งทางธรรม
๓๏ อย่าเห็นแก่พวกพ้อง	พงษา
ที่สุดบุตรภรรยา	อย่าเข้า
เอาแต่ยุติธรรมา	หมายมั่น ใจพ่อ
เสียญาติอย่าเสียเค้า	สิ่งข้อความตรง
๔๏ จักอริแก่ผู้	ใดใด
อย่าเก็บเจ็บใส่ใจ	ผูกแค้น
จักเสียเที่ยงตรงไป	โดยกล่าว
เพราะโทษอาฆาฏแม้น	มักทิ้งยุติธรรม
/*83๏ ครรโลงลักษณสร้อย	สารา
ถวายพระราชโอรสา	ผ่านเผ้า
ชอบผิดคิดพระอา	ญายิ่ง
ขอเดชพระปกเกล้า	แก่ข้าคนถวาย
หม่อมเจ้าชายดำ
ความหยิ่ง
/*84๑๏ คุณคือความชอบด้วย	ตนทวี ชอบเฮย
ยังไป่ถึงที่ดี	ยิ่งได้
สำคัญว่าตนมี	คุณสุด สูงแฮ
หยิ่งคิดอิศรภาพไร้	ชอบร้ายนายชัง
๒๏ ผู้กอบการชอบได้	ความเจริญ
เพียงมัชฌิมาเมิล	ไม่ล้ำ
แต่ตนรฦกเกิน	ส่วนชอบ นั้นนา
หยิ่งยกเกียรติสูงค้ำ	แค่หน้าไหนเสมอ
๓๏ มีบุญเลินเล่อร้าง	วิชา การเอย
ถือหยิ่งเอาอาญา	ข่มผู้
บ่าวเกรงต่อหน้าหา	ทั้งรัก ไม่แฮ
ไภยเบียดเบียนบ่รู้	เรื่องข้อเขาชัง
๔๏ ผู้หวังตนว่าเชื้อ	ชาติสกุล
ยศศักดิ์คงเนื่องหนุน	เนิ่นช้า
ไป่แสวงวิทยาคุณ	คิดหยิ่ง นิยมแฮ
ครั้นยากเข็ญขายหน้า	พวกพ้องปองฉิน
/*85๕๏ ผู้มีสินทรัพย์ตั้ง	ตวงถัง
จ่ายไป่คิดสิ้นยัง	ชุ่ยใช้
ยามทรัพย์เสื่อมเซซัง	สุดคิด แล้วพ่อ
เพราะหยิ่งสิงสู่ให้	โทษร้ายปลายมือ
๖๏ ผู้มีศิลปสาตรพ้อง	เพียงธรรม ดาเอย
บ่เพิ่มพิทยากรรม	กอบไว้
เข้าใจว่าศึกษ์สัม	ฤทธิ์รอบ รู้แฮ
หยิ่งรับการท่านใช้	เลอียดเข้าขอตัว
๗๏ ยาจกนกกระจอกตั้ง	กิริยา ใหญ่เอย
ไป่เสงี่ยมจนเจ๋อหา	ทรัพย์กู้
โอ่ตกแต่งกายพา	หนะพาก ภูมแฮ
หยิ่งเทียบเทียมท่านผู้	เผ่าพื้นพานทอง
๘๏ บี้ขาหาเลี้ยงชีพ	เช้าเย็น
บ่คิดบาปเบียนเห็น	แต่ได้
ยามขัดอัฐฬศเปน	ทุกข์แทบ ตายนา
รวยทรัพย์สักน่อยไว้	หยิ่งล้ำทำป๋อ
/*86๙๏ หยิ่งเช่นชนกล่าวอื้อ	อึงเห็น ประจักษ์เฮย
ความไม่หยิ่งกลายเปน	หยิ่งบ้าง
หยิ่งยากตัดสินเซ็น	ส่วนผิด ชอบนอ
จักชักทำเนียบอ้าง	เหตุได้สดับมา
๑๐๏ ข้าราชการต้องแต่ง	กายหมด จดเอย
เพื่อรักษาเกียรติยศ	อยู่ช้า
บางปากถากถางประชด	ฉินว่า หยิ่งแฮ
ผู้กล่าวขวัญนั้นบ้า	บ่นตั้งติเดา
๑๑๏ หญิงเชาปมงตัดพ้อ	ภรรดา
ว่าไม่ทำปาณา	นิ่งได้
ทีกินสิกินอา	หารสด คาวแฮ
หยิ่งเบี่ยงนอนกินให้	บาปข้าคนเดียว
๑๒๏ นักเลงเที่ยวฝิ่นทั้ง	กันชา เหล้าเอย
พบเพื่อนพวกเพื่อนมา	เรียกร้อง
เชิญเสพย์ไป่เสพย์หา	เหตุแขวะ เพื่อนแฮ
กล่าวว่าหยิ่งเกินต้อง	ต่อยซ้ำโบยรัน
/*87๑๓๏ บางคนผันยาตรเยื้อง	กายเดิน
ผิดปรกติเขิน	ขัดบ้าง
เปนกำเนิดดำเนิน	ดัดยาก อยู่พ่อ
คนค่อนว่าหยิ่งอ้าง	ไป่รู้รูปธรรม
๑๔๏ ส่ำทรัพย์มากแต่ท้อ	ทำบุญ
ออกทรัพย์แต่น้อยคุณ	ประโยชน์น้อย
ผู้น้อยทรัพย์สละทุน	มากกว่า
กลับว่าหยิ่งต่ำต้อย	ไป่รู้เจียมกาย
๏ หยิ่งสิบสี่บทเบื้อง	ยุบล สุภาพเฮย
ขุนวรการโกศล	สฤษดิ์ไว้
หอสมุดวชิรญาณยล	ประโยชน์ภาค น่านา
สนองพระเดชพระคุณให้	พระเกียรติก้องกำจร
พระพินิจลำรา ( ทิม )
เมื่อยังเปนขุนวรการโกศล
ความสุภาพ
/*88๑๏ ผู้ดีมีทรัพย์ทั้ง	คนเข็ญ ใจเฮย
ที่โลกย์สมญาเห็น	สุภาพนั้น
คือประพฤติเรียบร้อยเปน	ปรกติ
กำหนดนี้สั้นสั้น	ที่ได้ใจความ
๒๏ นามกายสุภาพเว้น	เวรกรรม
ปราศจากบาปธรรม	ชั่วช้า
คือฆ่าสัตว์แลนำ	ทรัพย์ท่าน ไปเนอ
ยี่สิบหญิงคบค้า	หลีกได้ความเจริญ
๓๏ วะจีสุภาพพร้อง	ไพเราะห์
ผู้สดับศัพท์เสนาะ	โสตรสิ้น
กล่าวสัตย์ ไป่หยาบเหลาะ	แหละล่อ ลวงแฮ
อีกส่อเสียดลมลิ้น	มละพ้นดลเกษม
๔๏ เปรมจิตรจากมุ่งร้าย	ราวี ท่านนอ
คิดชอบไหนชั่วดี	รอบรู้
ไม่ทเยออยากมั่งมี	มายใหญ่
จัดว่าใจของผู้	สุภาพพื้นภูลยล
/*89๕๏ แสวงหนแห่งชอบไว้	หวังสหาย ชีพเฮย
ไป่ฤษยาทำลาย	ทั่วผู้
ช่วยเช็ดทุกข์เข็ญขยาย	ศุขสู่ เพื่อนแฮ
จัดว่าสุภาพรู้	โลกย์ล้วนชวนชม
๖๏ นิยมโคลงระเบียบเบื้อง	แบบกำ หนดเฮย
ท่านประสงค์พจนวรำ	เรียบร้อย
เช่นคนสุภาพสำ	เหนียกนับ ถือแฮ
รู้จักผู้ใหญ่น้อย	นอบน้อมดอมควร
๗๏ สนจิตรประกอบเกื้อ	ปวงการ งานแฮ
เจนจิตรทุกสถาน	ที่ใช้
ไป่เกินขาดประมาณ	สมสั่ง ท่านเอย
นามสุภาพกิจให้	เพิ่มพื้นศักดิศรี
๘๏ กตัญญูสุจริตสร้วม	สันดาน สุภาพเอย
ผู้อื่นทำคุณนาน	นึกไว้
ไป่ลบหลู่ละมาร	ยำต่อ ท่านแฮ
โปฎกโคก่อนได้	พฤติพร้อมไพรบูลย์
/*90๙๏ ตนประพฤติความชั่วช้า	สาธารณ์
รู้สึกกลับสันดาน	เด็ดด้วน
อุส่าห์ประกอบการ	กิจสุภาพ
ต้นคดปลายตรงล้วน	โลกย์เอื้ออวยพร
๏ นพาสุภาพได้	โดยยิน ดีเอย
ผิดชอบรบอบรบิล	บ่าถ้อย
หลวงกำจัดไพรินทร์	ดิศชื่อ เดิมนา
ตามสติปัญญาน้อย	นอบเกล้าทูลถวาย
พระยาพิไชยรณรงค์สงคราม ( ดิศ )
เมื่อยังเปนหลวงกำจัดไพรินทร์
ใจร้าย
/*91๏ สัตว์ร้ายหลายเพศพ้น	ประมาณ
สถิตย์ถิ่นนทีธาร	เถื่อนถ้ำ
บางพวกพักสถาน	สถลทุ่ง ดอนเฮย
ร้ายเท่าร้ายอาจห้ำ	หักให้ร้ายสูญ
๒๏ แต่ชนใจชั่วร้าย	อันธพาล
ร้ายเกิดกับสันดาน	ดื่มหมั้น
จักสอนสั่งประการ	ใดก็ ดีเอย
ใจที่ร้ายกาจนั้น	นิดน้อยไป่คลาย
๓๏ ใจร้ายใจคิดจ้อง	ฤษยา
เห็นท่านจักภูลผา	ศุกแผ้ว
ส่อเสียดยุยงหา	โทษใส่ เสริมแฮ
ปองแต่ให้ท่านแคล้ว	คลาศพ้นศุขเกษม
๔๏ ใจร้ายใจดุดื้อ	ดึงดัน
จักผิดฤาชอบธรรม์	ไป่รู้
โดยนึกว่าตนปัญ	ญายิ่ง คนเฮย
ชนโฉดเช่นนี้ผู้	ปราชญ์ต้องติฉิน
/*92๕๏ ใจร้ายมักพ่ายผู้	ใจดี
เหตุจิตรกลั้วราคี	ขุ่นข้อง
มโนทุจริตมี	โทษมาก นักนา
ดูดุจกรรณโรคพ้อง	ผุดขึ้นในทรวง
๖๏ ใจร้ายนั้นร้ายยิ่ง	เพลิงกาล
ร้ายยิงยักษ์ยิ่งมาร	หมู่ร้าย
เหตุทำทุจริตราน	ทุกถิ่น สถานเฮย
คุมพรรคพาพวกย้าย	แยกปล้นเรือนเรือ
พระยาโอวาทวรกิจ ( แก่น )
เมื่อยังเปนขุนโอวาทวรกิจ
ใจดี
/*93๏ บทรบิลแบบบอกแจ้ง	ใจดี
หลายเล่ห์หลายวิธี	หลากล้ำ
ต่างกิจต่างชนิดมี	มากประพฤติ กันนา
ดีฤร้ายเพราะน้ำ	จิตรแท้ดวงเดียว
๑๏ ใจดีวางจิตรหมั้น	มัชฌิมา
เหล่าอกุศลบาปหนา	ห่อนเข้า
น้ำจิตรแจ่มดุจภา	ณุมาศผ่อง ใสเฮย
นับว่าใจดีเถ้า	หนักเนื้อนพคุณ
๒๏ จิตรอารีรอบผู้	มิตรสหาย
พงษ์เผ่าอีกหญิงชาย	ตลาดร้าน
จนมีห่อนฤาวาย	ทรัพย์เฉลี่ย เลี้ยงแฮ
ทั้งเพื่อนรั้วหัวบ้าน	ชอบน้ำใจดี
๓๏ ใจดีมีผู้แช่ง	ประจาน ด่าเฮย
เผ็ดแสบค่อนขอดขาน	ขุดจ้อง
เฉยเฉกบ่ยินสาร	สื่อตอบ โต้แฮ
ถือว่าไป่กระทบต้อง	ถูกเนื้อตัวสลาย
/*94๏ แม้มาทมีผู้คิด	จองผลาญ
ตีต่อยคอยประหาร	ชีพม้วย
ไป่โกรธไป่ทยาน	คิดต่อ สนองแฮ
งดจิตรคิดแผ่ด้วย	จิตรตั้งเมตตา
๕๏ ใจดีอดเอกแท้	เทียวนา
อดโกรธอดพยา	บาทด้วย
อดโลภบ่วงตัณหา	ห่วงใหญ่ นาพ่อ
รวมอดหมดแม้ม้วย	แม่นเมื้ออมรเมือง
๏ หลวงสารภัณฑ์เพิ่มสร้อย	วิสุทธิ์
ข้าบาทบรมอยุท	ธเยศหล้า
ค้นคิดคัดอรรถอุด	หนุนเพิ่ม สภาแฮ
รวมรวบใจดีห้า	เรื่องร้อยเรียงถวาย
หลวงสารภัณฑวิสุทธิ์ ( ต่วน )
ความโง่
/*95๑๏ แถลงพจน์บทโง่ตื้น	ตันตัน
หลากหลากมากหลายพัน	เพศนี้
ชนโง่ย่อมมีสัน	ดานต่าง ต่างนา
จำจักแจงแจกชี้	ช่องให้เห็นความ
๒๏ พวกโง่เจือดื้อและ	เหลือขัน
มักจักพูดดันดัน	ดุด้วย
ทำใดย่อมบุกบัน	บ่คิด ตนแฮ
ผิดชอบเชิงหมดม้วย	ไม่รู้ราวความ
๓๏ อีกโง่เจือยศทั้ง	เจือยอ
ตกแต่งแต่ตนป๋อ	เปิดเป้อ
ใครใครพูดถูกฅอ	ขอรับ ชอบเฮย
ฝ่ายจิตรติดข้างเฟ้อ	เฟื่องฟุ้งฟองเบียร์
๔๏ เหล่าหนึ่งพวกโง่เอื้อ	ราคะ
หลงราคจนเซอะซะ	เซ่อซ่า
ชอบหญิงเสาะหญิงปะ	หญิงปอก ป่นเนอ
โง่กว่าหญิงหญิงย้ำ	หมดบ้านเรือนตน
/*96๕ ชนิดโง่เจือโลภล้ำ	แลหลง
แปรธาตุจนงวยงง	วุ่นว้า
คิดโปคิดถั่วปลง	ขุมทรัพย์ อีกพ่อ
เที่ยวเร่ขอหวยบ้า	บอดทั้งคนโซ
๖๏ ฝ่ายโง่เจือทิษฐิเค้า	ขันขัน
กางแต่ร่มรุตบัน	บ่เว้น
การแยบใหม่ใหม่ผัน	ไม่ว่า ดีเฮย
ชอบแต่หัวเห็ดเน้น	ยุ่มย้ำบานรู
๗๏ ส่วนโง่อย่างโง่พื้น	สำคัญ
โง่หมดทุกสิ่งสรรพ์	ซื่อแท้
จักร่ำจักเรียนอัน	ใดห่อน รู้นา
นิ้วนับไป่ถ้วนแล้	หลากล้ำเหลือหา
๘๏ ผู้ประดิษฐคิดโง่นี้	ก็อัน
คนโง่คิดโง่สรร	ส่งไว้
โง่โคลงโง่คนทัน	ถูกเหมาะ เจียวนา
ใครอ่านวานอย่าได้	ติเย้ยไยไพ
พระยาสโมสรสรรพการ ( ทัด )
เมื่อยังเปนหลวงสโมสรพลการ
ความฉลาด
/*97บานแพนก
ฉลาดนี้มีมากล้ำ	หลายความ
หยิบยกพรรณานาม	แต่น้อย
สนองพระเดชพระคุณตาม	สติพละ ตนแฮ
ผิวขัดขาดเขินถ้อย	โปรดเกล้าโทษา
สารบาน
เนื่องนามความฉลาดนี้	อนันต์
ย่ออรรถจัดเปนพรรค์	พวกตั้ง
คือฉลาดราชการสรรพ์	วิชาช่าง พูดแฮ
อีกฉลาดแต่งตัวทั้ง	พ่อค้าหากิน
๑๏ ฉลาด เฉลียกรอบคอบถ้วน	ทุกกิจ ไทเอย
ใน พระกระแสสิทธิ์	สั่งใช้
ราช การไป่นอนจิตร	จัดเสร็จ ประสงค์แฮ
การ สิ่งใดบ่ได้	ผิดด้วยแบบแผน
๒๏ ฉลาด คิดกิจกอบเกื้อ	การใด ใดเอย
สวน สาสน์สอบสวนไสย	สาตรรู้
วิ ทยาเฉียบแหลมไว	เชาวน์ว่อง วิจิตรนา
ชา ญะชาติฉลาดกู้	ฉลาดแก้สรรพการ
/*98๓๏ ฉลาด ทอถักถากทั้ง	แทงลาย
ใน ส่วนสลักหลาย	หล่อปั้น
การ แกะก่อกลกาย	กลึงวาด เขียนแฮ
ช่าง ประดับประดิษฐดั้น	ดัดได้ดีดี
๔๏ ฉลาด คิดประดิษฐถ้อย	ถูกความ
ชั้น พากย์มคธสยาม	ย่อมแจ้ง
เชิง ตอบชอบเชิงถาม	เทถ่าย ได้แฮ
พูด ห่อนพูดเสแสร้ง	สอบได้จริงดี
๕๏ ฉลาด จบครบถ่องถ้วน	ตัดทอน
ค้า ใหม่เก่าถ่ายถอน	ถูกซื้อ
ขาย แพงแบ่งบั่นรอน	รวมรวบ ไว้พ่อ
ของ ขาดคาดหมายมื้อ	หนึ่งค้ากำไรรวย
๖๏ ฉลาด เปลาะเฉลี่ยเลี้ยง	ตนเหลือ
เชิง เช่นเชิงชาติเสือ	เล็บส้อน
หา ของสิ่งควรเจือ	จานชีพ ชนม์แฮ
กิน ไป่กินของข้อน	โทษข้องกินตัว
/*99๗๏ ฉลาด การประกอบเกื้อ	กายิน ทรีย์เอย
แต่ง ไป่มีมลทิน	โทษแคล้ว
ตัว แสวงสวัสดิภิญ	โญกอบ กายแฮ
ตน ปราศทุจริตแผ้ว	ผ่องเพี้ยงอำไพ
๘๏ ฉลาด ประมาณรู้พละ	อาตมา
จะ ตกแต่งกายา	หย่อนไว้
พอ ควรแก่ถานา	นุรูป ตนแฮ
ทำ ไม่เกินประโยชน์ได้	ดั่งนี้ดีนาน
๙๏ ตรอง กิจคิดตลอดแล้ว	จึงทำ
ใช่ จักดันเดาคลำ	แต่ดื้อ
สิ่ง ใดที่ดีจำ	ขจัดโง่ งมนา
นับ ว่าฉลาดรื้อ	ชั่วร้างห่างตน
๏ ขุนผดุงสฤษดิสร้อย	สีตลา อาศน์เอย
ข้าบาทบรมราชา	ธิราชเจ้า
ค้นคิดคัดอรรถา	ธิกเทียบ แถลงแฮ
รวมรวบความฉลาดเก้า	เรื่องร้อยเรียงถวาย
พระยาเสถียรฐาปนกิตย์ ( ชม )
เมื่อยังเปนขุนผดุงสีตลาอาศน์
ความเท็จ
/*100๑๏ ผู้กล่าวเท็จทุถ้อย	ผิดธรรม์
ครุโทษโหดมหันต์	เหตุร้าย
ได้ทุกข์บัตยุบัน	เบื้องน่า อีกแล
เสื่อมสรเสริญเฉกป้าย	หมึกแต้มติดตัว
๒๏ มุสาสิงสู่พร้อม	นิไสย ใครเอย
พอกิติศัพท์ไกล	กล่าวอื้อ
ถึงพูดสัตย์เขาไหว	หวั่นว่า เท็จแฮ
เสียประโยชน์สุดรื้อ	เรื่องนิ้นามรบือ
๓๏ ความคดคิดขัดแท้	ทางกรรม
ให้โทษสองภพจำ	แนกไว้
ภพนี้จักกล่าวคำ	ดีส่อ ชั่วนา
ภพน่านิรศุขไร้	สบร้อนแรงทวี
๔๏ ทุกสาสนะทั่วทั้ง	โลกา
สรเสริญความสัตยา	ประเสริฐแท้
ค่าผรุศวาจา	จองโทษ ถึงแล
ความเท็จนี้สุดแก้	ประกอบให้เปนคุณ
/*101๕๏ พูดเท็จประโยชน์ได้	บางคราว
แต่คงกรลับหนาว	ประกอบร้อน
พูดยากตฤกต้องยาว	กว่าพูด จริงนา
เสมอว่าแบกเหล็กก้อน	ใหญ่ทิ้งฤาไกล
๖๏ แม้นประมวญโทษแล้ว	หลากหลาย
แต่กระนั้นยังขวนขวาย	เท็จพร้อง
ย่อมรู้ว่าอันตราย	เร็วโทษ ถึงเฮย
ไฉนมนุษย์มากล่าวซ้อง	เล่ห์นี้แลถงน
๏ สิริเท็จเขบ็จถ้อย	วาที
ข้าพเจ้าเกษมศรี	กล่าวไว้
เพื่อประโยชน์สมาชี	อ่านเล่น
ใดโทษโปรดยกให้	หากเพ้อโคมลอย
กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ
ความจริง
/*102๑๏ สรรพสัตวทุกเหล่าล้วน	มีชนม์ ชีพนา
อนึ่งสัทท์เสียงกาหล	กึกก้อง
ศรัทธาเชื่อกรรมผล	นับสัต วารแฮ
สุริยสัดศัตรูจ้อง	สัตถเงื้อสังหาร
๒๏ คำว่าสัดสัตวนั้น	หลายประการ
เปนแต่วากยโวหาร	หากพร้อง
สัตวสัดใช่สัจสาร	ตรงเที่ยง
พจนสัตย์คำเดียวต้อง	ที่แท้สัตย์จริง
๓๏ คำจริงคำสัตย์นั้น	ฤาตาย
ผู้สงบทั้งหลาย	สถิตย์แล้ว
ท่านอยู่เกษมสบาย	ในสัตย์ นั้นนา
เปนประโยชน์ธรรมแผ้ว	ผ่องพ้นไภยพาล
๔๏ สรรพรศทุกสิ่งสิ้น	บรรดา มีนา
บเปรียบรศวาจา	สัตย์ได้
รศสัตย์ประเสริฐสา	ธารณ์ทั่ว คุณเฮย
นำศุขประโยชน์ให้	เสร็จสิ้นสมหวัง
/*103๕๏ ผู้มีมธุรศถ้อย	วาที จริงนอ
เกียรติศัพท์คุณความดี	ย่อมได้
บัณฑิตท่านผู้ปรี	ชาปราชญ์ ปวงแฮ
ท่านย่อมสรรเสริญไว้	สาธุ์ซร้องกิตติคุณ
๖๏ จริงคำที่กล่าวถ้อย	แถลงความ จริงนา
จริงพิบัติรูปนาม	แน่ม้วย
จริงทุกข์ที่พยายาม	ทนยาก จริงนอ
จริงไม่มีตนด้วย	ดั่งนี้ความจริง
๗๏ ทุกข์เกิดเกิดทุกข์แท้	เบญจขันธ์
ความอยากเกิดก่อสรรพ์	ทุกข์พร้อม
ทุกข์ดับหมดทุกข์บรร	ลุถิ่น เขษมนา
อัฐมรรคตัดทางอ้อม	ออกพ้นวนเวียน
๘๏ กล่าวจริงทุกสิ่งล้วน	ความสัตย์
ไม่เที่ยงทุกข์อนัต	ลักษณ์นี้
อริยสัจปรมรรถ	จริงแน่ เจียวนอ
บรมศุขยิ่งอย่างชี้	ชัดแท้สัจจริง
/*104๙๏ พจนสัจจัดแจกแจ้ง	จงเห็น
จริงลักษณสามัญเปน	ที่ตั้ง
อมฤตย์สัจคำเย็น	คำไม่ ตายนา
ความสัจอริยสัจทั้ง	สี่นั้นความจริง
๑๐๏ ความสัจจัดร้อยเรียบ	เรียงขยาย ความแฮ
รเบียบอรรถวัจนภิปราย	ถ่องถ้วน
จงเจริญอย่าเรวสลาย	เลือนลบ
สิบบทพจน์พากย์ล้วน	เลิศล้ำคำควร
กรมหลวงวรเสรฐสุดา
ความทุจริต
/*105๑๏ แถลงลักษณ์ทุจริตอ้าง	สมุฐาน เดิมแฮ
ภายะวจีขาน	เขตรไว้
มโนกรรมวิจารณ์	ฝ่ายบาป ธรรมนา
สามทวารกล่าวไว้	ส่วนข้างมูลเดิม
๒๏ ฆ่าสัตว์ลักทรัพย์ซ้ำ	เสพย์เมีย เขาฤา
ร่วมรศกรีธาเคลีย	ลอบเคล้า
สามอย่างย่อมจักเสีย	ทางสุ จริตเฮย
ควรนับหมู่นี้เข้า	ฝ่ายข้างกายกรรม
๓๏ พาทีมักเท็จถ้อย	ทางแถลง
เบ็ดเตล็ดพูดแผลงแผลง	เล่ห์ซ้อน
ส่อเสียดเบียดบังแฝง	ฝัดประโยชน์ ท่านนา
สี่หมู่นี้ควรค้อน	คู่ขึ้นวจีกรรม
๔๏ ความโลภลาภยิ่งล้น	เหลือขนาด
ผูกจิตรคิดพยาบาท	ท่านไซร้
เห็นผิดกิจพงษ์ปราชญ์	ผู้ฝึก สอนแฮ
สามสิ่งนี้บอกไว้	บวกเข้ามโนกรรม
/*106๕๏ ทุจริตสิบสิ่งนี้	สำคัญ หนักเฮย
แสดงโทษในปัตยุบัน	ย่อมได้
อนาคตก็จักพัน	ผูกติด ตามแฮ
ควรจะละหลีกให้	ห่างพ้นสันดาน
๖๏ ผู้มละสิบสิ่งได้	จักเห็น คุณเฮย
เกิดศุขปัตยุบันเปน	แน่แท้
อนาคตก็จักเย็น	จิตรยืด ยาวพ่อ
โดยพุทธสาสน์แล้	ห่อนล้นเลยสอง
๗๏ ทุจริตสิ่งชั่วนี้	ดุจไฟ
ถึงจะปิดอย่างใด	ยากได้
เพลิงโทษที่รุมใน	นานเนิ่น นั้นนา
คงจะส่องแสงให้	สว่างขึ้นคนเห็น
๘๏ ทุจริตอีกนอกนี้	หลายสถาน
คือเหล่าพนันการ	กลอกกลิ้ง
เมรัยสุราบาน	เสพย์มาก เมาฮา
เล่นเปล่าประโยชน์ทิ้ง	ที่แท้ทางดี
นายเหว่ามนตรีพจนกิจ
ความสุจริต
/*107๑๏ ธรรมที่มีอรรถอ้าง	ออกนาม
สุจริตท่านรวมความ	ควบไว้
จักแถลงลักษณตาม	บทที่ แท้แฮ
คือประพฤติชอบไร้	โทษทั้งไตรทวาร
๒๏ อาทิมั่นกรรมบถเบื้อง	กุศล สิบเอย
ปราศจากอคติหน	สี่ได้
โทษโลภะโมห์มนท์	คิดดับ เด็ดแฮ
เพียรประกอบกิจให้	ชอบทั้งสองสถาน
๓๏ แม้การอย่างอุกฤฐสิ้น	สามรรถ
อย่างต่ำเพียงประฏิบัติ	แบ่งสู้
พอควรแก่โลกวัตร	วายโทษ
เช่นที่เคยนึกรู้	เรียกใช้ชินชิน
๔๏ คือไม่ใคร่โลภล้น	เหลือหลาย
มละลาภทางบาปลอาย	จิตรบ้าง
การนุ่งไม่มุ่งหมาย	ผลเพิ่ม ภูลพ่อ
ไป่เขย่งเคลมยศข้าง	คิดเฟ้อเกินภูม
/*108๕๏ หนึ่งไม่หมกมุ่นด้วย	การพนัน ปวงเฮย
เบื่อเสพย์ของเมาพลัน	พลาดพลั้ง
ห่อนเห็นแก่สนุกอัน	เจือโทษ
บเที่ยวเกะกะตั้ง	แง่ร้าวรานพาล
๖๏ รักซื่อถือสัตย์ตั้ง	ใจครอง
ต่อญาติมิตรไม่มอง	มุ่งร้าย
ใครชังชั่งห่อนจอง	เวรต่อ ตอบเลย
ฤาคิดอิจฉาบ้าย	โทษให้ใครเสีย
๗๏ หนึ่งมานมนัศตั้ง	กตัญ ญูเฮย
ต่อท่านมีคุณอัน	ชุบใช้
ลับแจ้งไม่แพลงผัน	ความประพฤติ
ควรเรียกสุจริตได้	ที่ชั้นบุถุชน
๘๏ ผิวเปนข้าบาทเจ้า	จอมอิศ รานา
เรียบเรียบรับราชกิจ	เท่ารู้
ถึงเยาว์ประโยชน์จิตร	ศุขชุ่ม ชื้นแล
ดุจสบสมบัติอู้	อิ่มน้ำใจตน
/*109๏ เพราะเจริญยศลาภด้วย	ทางตรง
ประโยชน์ย่อมยืนยง	อยู่ช้า
ไป่ต้องหวั่นหวาดพะวง	รแวงโทษ ถึงเลย
สู่ที่ประชุมกล้า	กล่าวถ้อยแถลงสาร
๑๐๏ สันดานสุจริตนี้	นับคุณ โขนอ
เปนเครื่องดับอาดุร	ขุ่นข้น
ปางภพประจุบันจุน	จิตรผ่อง แผ้วแฮ
ภาคน่าถ้ามิพ้น	ภพพื้นภูมิ์อบาย
๏ นายจำนงราชกิจน้อย	เสนอนาม
แถลงลักษณสุจริตตาม	นึกรู้
เปนโคลงสิบบทความ	สังเขป
ไป่เสนาะเพราะไป่สู้	สนัดแท้ทางโคลง
พระยาศรีสุนทรโวหาร ( กมล )
เมื่อยังเปนนายจำนงราชกิจ
ความหวังใจ
/*110๑๏ นามธรรมอันชื่ออ้าง	หวังใจ
คือว่าความคิดใน	จิตรนั้น
หมายมุ่งแต่ศุขไป	ภายน่า เชียวนา
ส่วนทุกข์ไม่คิดคั้น	คาดเค้าคเนเห็น
๒๏ เปนความมีเชื่อเชื้อ	เจือปน
กับส่วนความฉงายฉงน	อยู่บ้าง
หมายภายน่าเอาผล	อันปราถ นาแฮ
ผิวเชื่อเต็มรอบข้าง	เรียกไว้วางใจ
๓๏ วิไสยหวังจิตรนี้	จักหนูน
ความอยากให้มากมูล	ไม่ยั้ง
เพราะนึกว่าอาดูร	จักดับ
เห็นสบายหายทั้ง	ทุกข์พ้นมลหมอง
๔๏ ฤทธิของหวังจิตรล้ำ	เหลือดี
ประกอบให้คนมี	ชีพชื้น
ถึงว่าทุกข์ทุกข์ทวี	สักเท่า ไรนา
คงจะทนอัดสอื้น	อยู่ได้ โดยหวัง
/*111๕๏ ยังยิ่งกว่านี้อีก	พึงเห็น
คือเมื่อไม่ลำเค็ญ	อยู่แล้ว
หวังใจจักได้เปน	ศุขภาค น่าฤา
อุส่าห์ทนทุกข์แล้ว	เพื่อซื้อเงาสบาย
๖๏ ชายหญิงเด็กใหญ่ล้วน	ย่อมหวัง ใจเฮย
ไวยอ่อนก็กำลัง	มากกลุ้ม
เจริญไวยก็ประทัง	ลดหย่อน ลงนา
ผิวขาดหวังใจคุ้ม	จิตรแล้วเต็มที
๗๏ หวังใจดีชั่วนั้น	เปนตาม กรรมแล
ทำชอบถึงมีกรรม	ทุกข์แท้
หวังผลเช่นพยายาม	เรียนวิท ยาฤา
คือว่าหวังชอบแล้	เยี่ยงนี้เปนแผน
๘๏ คนแกนประพฤติร้าย	ทุจริต
ถึงไม่ลำบากจิตร	นักไซร้
หวังใจว่ามิดชิด	เฉกปด เขาฤา
คือว่าหวังชั่วให้	โทษร้อนรนทรวง
/*112๙๏ ปวงโคลงอันกล่าวแล้ว	โดยลัก ษณเฮย
ตามบุราณท่านชัก	เทียบค้น
ไม่เลียมและลองจัก	จาระ ไนนอ
หวังลาภยศเปนต้น	เล่ห์นี้เหลือหลาย
กรมพระเทวะวงษ์วโรประการ
ความท้อใจ
/*113๑๏ ท้อจิตรถอยวิริยทั้ง	ฉันทา
อีกวิมังษาพา	โทษให้
จักสฤษดิกิตย์นานา	ไป่ลุ เลยแฮ
เพราะพร่องอิทธิบาทไท้	สุคตเจ้าทรงแสดง
๒๏ ท้อเพียรเรียนรอบรู้	วิทยา
มักโง่โมโหพา	หม่นไหม้
ท้อกอบกิจแสวงหา	ประโยชน์ขัด สนแฮ
ท้อประพฤติดีชั่วได้	ทุกข์แท้พลันถึง
๓๏ ท้อใจเสียจริตได้	เพราะขาด สติพ่อ
เสียเท่าเสียมาทบเสีย	สติร้าง
ค่อยตฤกค่อยตรองอาจ	สบช่อง เชิงพ่อ
ผิดโลกก็ธรรมข้าง	หนึ่งได้ดลเกษม
๔๏ ท้อความทุจริตตั้ง	ตนดี ได้นอ
เพราะจิตรสุจริตทวี	ศุขให้
สุจริตทุจริตมี	คู่เปลี่ยน กันนา
ส่วนจิตรดั่งตอไม้	นั่งได้คนเดียว
/*114๕๏ ท้อทุกข์เห็นโทษล้น	ในโลกย์ แลฤๅ
เร่งมละตฤษณะโศรก	สร่างเศร้า
มุ่งมรรคสู่ศิวโมกษ์	พระตรัส สอนพ่อ
แจ้งนิโรธจิตรเข้า	เขตรทั้งอมัตธรรม
๖๏ หกบทหมดเรื่องท้อ	จิตรคิด นิพนธ์เฮย
หากแห่งใดเห็นผิด	โปรดแก้
ใช่ชาญลิขิตประดิษฐ	กลอนกล่าว โคลงนา
ปวงสมาชิกแม้	อ่านแล้วจงอไภย
กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา
ความเลินเล่อ
/*115๑๏ เดินเล่อเกิดที่แท้	ถึงสาม
คือเลินเล่อมะเมอความ	นิดน้อย
คือเลินเล่อโดยนาม	มัชฌิ มานา
คือเลินเล่อเสริมสร้อย	เซอะซ้ำเนืองหนา
๒๏ โพธิสัตว์สืบสร้าง	บารเมศ
เปนมยุรราชเขตร	ป่าล้ำ
เพราะบาปพิบัติเภท	พรานดัก ติดแฮ
อกุศลชักซ้ำ	โศกต้องติดขัง
๓๏ เลินเล่อเกิดแต่เบื้อง	บาปหนา
โพธิสัตวราชา	ชาติแร้ง
เห็นไกลสิบโยชน์ตา	ตลอด แลแฮ
ติดบ่วงพรานใจแห้ง	เหตุด้วยบาปหลัง
๔๏ หลากเลินเล่อละแก้ว	พุทโธ
หลากเลินเล่อละธรรโม	มืดคลุ้ม
หลากเลินเล่อละสังโฆ	อริย วงษ์เอย
หลากเลินเล่อบาปกลุ้ม	กลบพ้องไภยผลาญ
/*116๕๏ เลินเล่อเฉชั่วด้วย	เด็ดคุณ
เลินเล่อละลืมบุญ	ปลักแปล้
เลินเล่อลิดอุดหนุน	หนักช่วย ไฉนนา
เพียงพลาดตกเหวแล้	แหลกสิ้นสังขาร
๖๏ เลินเล่อเปนช่องชั้น	ฉิบหาย
เลินเล่อเปนโทษราย	รอบแท้
เลินเล่อเปนศรปราย	ปรุสอด เสียบแฮ
เลินเล่อบาปเหลือแก้	กลุ่มกลุ้มไภยแผลง
๗๏ เลินเล่อเผลอเพิกสิ้น	เสียการ
เลินเล่อโทษโหดหาญ	เหตุฮ้วน
เลินเล่อละวิจารณ์	เจ็บจ้วง ทรวงนา
เลินเล่อบาปหยาบล้วน	ลิดให้หายโหย
๘๏ เลินเล่อหลากมากพลั้ง	แผดลง
เลินเล่อแหลกเพียงผง	เผ่าร้อน
เลินเล่อละลาภยง	ยับทั่ว ทุกข์แฮ
เลินเล่อบาปเบียฬต้อน	ตกโอ้อนาถา
/*117๙๏ เลินเล่ออาจอวดก้อ	กูดี
เลินเล่อหมายมากมี	ทรัพย์สู้
เลินเล่อนึกหลบหนี	จะรอด ตัวแฮ
เลินเล่อสามเหลือกู้	เกิดด้วยอกุศล
๑๐๏ เลินเล่อมากมักเพี้ยน	พังทลาย
เลินเล่อโทษทัณฑ์หมาย	ไม่รู้
เลินเล่อดุจเมฆราย	รุมมืด จันทร์แฮ
เลินเล่อบาปเบียฬอู้	อัดโอ้อับเข็ญ
๑๑๏ เลินเล่อกรรมติดต้อน	ตามทัน
เลินเล่อกรรมเหหัน	เหตุร้าย
เลินเล่อกรรมจนจัน	จังจาก ชีพนา
เลินเล่อกรรมยับย้าย	ยุ่งด้วยเวรหลัง
๑๒๏ เลินเล่อการเร่ร้าย	รวนเร
เฉยเฉอะเซอะเทเล	ทอดไว้
คราวการมักปรวนเปร	บาปวุ่น วนเวย
โทษทุกข์ทับถมได้	เดือดร้อนรุมถึง
/*118๑๓๏ มีทรัพย์นับดื่นด้วย	โดยเพลิน
จำหน่ายฟูมฟายเผิน	ไป่ยั้ง
กาลหาประดาเกิน	เลินเล่อ เลยแฮ
หมดมอดทอดตนตั้ง	ตกต้องแสนเข็ญ
๑๔๏ เลินเล่อขายสิ่งค้า	ขาดทุน
เลินเล่อสิเสียบุญ	บาปใกล้
เลินเล่อราชทรัพย์หนุน	เนื่องแน่ โทษนา
เลินเล่อโรคเข็ญไข้	มากแล้วฤาหาย
๑๕๏ เลินเล่อจะละได้	โดยสอน
สืบสติปัญญารอน	ริแก้
หลีกเลินเล่อสมทอน	ทางโทษ ใจแฮ
ปราชญ์กล่าวสาธุแท้	ที่นี้นามเฉลิม
๑๖๏ ชาญฉลาดฦกล่อชั้น	เชิงไถล
คือเลินเล่อฝันไป	ปกส้อน
หลอนเลินเล่อคมใน	นึกฦก ลับแฮ
เลินเล่อฉลาดต้อน	ตอบแต้มเติมเฉลิม
/*119๏ เลินเล่อสิบหกพื้น	พระธรรม์ กิติ์นา
เติมแต่งแผลงนุสันธิ์	สาธุ์พร้อง
เฉลิมพระราชบัญ	ญัติอย่าง พระสงฆ์เฮย
สมเหตุหอพระสมุดส้อง	สืบไว้วงษ์สวรรค์
พระธรรมกิติ์ ( แจ้ง ) วัดรังษีสุทธาวาศ
ความระวังคือไม่ประมาท
/*120๑๏ ความระวังโดยรอบนั้น	คุณหลาย เหลือแฮ
พระสุคตไขธรรมขยาย	อย่างนี้
ไม่ประมาทไม่ตาย	ณพ่อ
เปนยอดธรรมปวงชี้	ช่องไว้หวังเห็น
๒๏ แม้จักจำแนกข้อ	คุณระวัง วิถารแล
หลายสิบโคลงคงยัง	หย่อนถ้อย
ความมากหากจะฟัง	เฝือโสตร
จึ่งตัดกล่าวแต่น้อย	สรูปบั้นแบ่งสาม
๓๏ ระวังตัวอย่ากลั้วอะ	กุศลกรรม
ระวังโอษฐ์อย่าออกคำ	ชั่วช้า
ระวังจิตรอย่าคิดทำ	ทางชั่ว
สามช่องใช้สติร้า	ชั่วร้ายมลายไกล
๔๏ ความระวังที่ตั้งเกิด	แต่สติ เดียวแฮ
ดีชั่วยังสติตริ	ตรนักแล้ว
สิ่งชั่วงดดีริ	รังก่อ กรรมเทอญ
จักส่างสรรพโทษแผ้ว	ผ่องได้ความดี
/*121๕๏ ธรรมนี้กล่าวเท่านี้	พอควร
เพราะสมาชิกมวญ	ย่อมแจ้ง
แต่งย่อแต่พอกวน	เกาสติ ระวังพ่อ
ฉุกประมาทจะแอ้งแม้ง	หมดแก้กายคืน
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์
ความนับถือ
/*122๑๏ ความเห็นในสิ่งข้อ	สัตวคน ก็ดี
ว่าชอบดีดาลผล	ชอบไว้
จึ่งถือแน่ในกมล	คลายมุ่ง โทษนอ
เรียกว่านับถือได้	อรรถแท้ออกแถลง
๒๏ สำแดงอีกอย่างให้	เล็งเห็น ง่ายนา
ความที่ถือว่าเปน	นี่นั้น
เหตุของนบนอบเย็น	จิตรไป่ หมิ่นนอ
เพราะที่เห็นชอบชั้น	แรก,นี้นับถือ
๓๏ บันฦาอรรถกออกให้	พิศดาร
เห็นว่าดีสิบสถาน	ออกอ้าง
เปนดี,เหตุดี,มาน	ดีแนะ, ดีนา,
ดีกว่า,ยังดี,สร้าง,	ต่อ,ให้,ทำ,ดี,
๔๏ นับถือมีณข้อ	คือธรรม์ พระนอ
เห็นว่าเปนดีฉัน	ชอบแท้
นับถือแร่นกยันต์	ยามภูต ผองฮา
เห็นว่าอวยสวัสดิ์แก้	เกี่ยงนี้เหตุดี
/*123๕๏ นับถือธีระสิ้น	สงฆ์พราหมณ์ ก็ดี
เห็นว่ามีความดี	ยากได้
นับถือพระพุทธตาม	ครูทั่ว ครูฤา
เห็นว่าแสดงดีให้	เหตุชี้ดีทาง
๖๏ นับถือบางท่านผู้	ไวยยศ ยิ่งฮา
เห็นว่าดีกว่าลด	หลู่ก้ำ
นับถือญาติมิตรงด	ดีอื่น เสียแส
เห็นว่ายังดีล้ำ	กว่าผู้อื่นชน
๗๏ นับถือพลสฤษดิ์หล้า	แลบิ ตุมารดุ์เอย
เห็นว่าท่านดีริ	เริ่มสร้าง
นับถือมิตรที่ตริ	ตรองซื่อ ต่อนอ
เห็นว่าเขาดีข้าง	ต่อข้อดีสนอง
๘๏ นับถือผองอุศภทั้ง	ดวงไถง
เห็นว่าอวยดีใน	แหล่งหล้า
นับถือท่านที่ใด	ใดช่วย เหลือฮา
เห็นว่าทำดีอ้า	เอกแท้อารี
/*124๙๏ ทฤษฎีโดยกล่าวอ้าง	เปนนิทัศน์
อย่างอื่นอาจจักจัด	แจกได้
ถึงจะอย่างไรอรรถ	ดีไป่ ทิ้งเลย
โดยจักเติมตัดให้	มากน้อยดัดแปลง
๑๐๏ แรงคิดบางคาบต้อง	ตามจริง
บางคาบผิดดังยิง	หลีกเป้า
ความเห็นต่อคิดอิง	แอบคิด เสมอนา
ถูกผิดคงตามเค้า	คิดนั้นอยู่เสมอ
๑๑๏ ถึงเห็นเจอถูกไส้	สูนย์กลาง
ดีแน่ตามเห็นทาง	ท่านั้น
นับถือลุศุขบาง	บางไป่ ลุเลย
ควรตริตามกาลคั้น	คาดค้นหาควร
๑๒๏ ดีปรวนเปนชั่วแล้ว	ยังนับ ถือฮา
ฤาชั่วเห็นกลับเปน	ชอบล้น
นับถือแน่คงรับ	ผลทุกข์ แน่แล
ควรตริโดยรอบค้น	คาดเค้าหาควร
/*125๑๓๏ มวญชนถือต่างทั้ง	ทางถือ ต่างเฮย
ควรนับถือใด,อือ	อึดแท้
ว่าจิ้งฝ่ายจั้งมือ	หมัดคาด คอยนอ
ควรไป่ควรไฉนแม้	มุ่งแล้วคงเห็น
๑๔๏ โอเปนคนขลาดล้ำ	เหลือดี
พุทธสาสน์เก็บแถลงที	อย่าอึ้ง
คิดตามต่ำตนมี	สามอย่าง
ควรที่คนยิ่งซึ้ง	ยศล้ำเจริญชนม์
๑๕๏ อีกกลไตรรัตน์ทั้ง	บุพพกา รีนอ
ควรนับถือครหา	ไป่ต้อง
นับถือจึ่งบูชา	เคารพ นบแฮ
ตริโทษเปนเครื่องข้อง	ขัดห้ามนับถือ
๏ สิบห้านับบทได้	โดยลักษณ์ โคลงฮา
ผู้ช่วยบรรณารักษ์	รวบร้อย
เสนอโสตรกระวีตัก	เตือนนับ ถือแฮ
แต่ที่ชอบเซนน้อย	หนึ่งไว้นามเดิม
หม่อมเจ้าประภากร
ความดูหมิ่น
/*126๑๏ จักแถลงแจงแจกข้อ	คำดู หมิ่นนา
ตามที่ยินถนัดหู	เหตุนี้
ชอบผิดใช่จิตรตู	ตำริห์ เองเอย
กล่าวแต่ตามบูรพ์ชี้	เช่นเบื้องแบบรบิล
๒๏ ชนหมิ่นไตรรัตน์ทั้ง	บิตุมาร ดรแล
ฤาสิ่งซึ่งเปนประธาน	นอบเกล้า
อีกอุปัธยาจาริย์	ญาติมิตร ก็ดี
จักเสื่อมศิริเศร้า	สบพ้องไภยทวี
๓๏ หมิ่นศรีจักเสื่อมสิ้น	ศุภศรี สวัสดิ์เฮย
หมิ่นทุกข์ทุกข์จักทวี	ไป่แคล้ว
หมิ่นศุขศุขจักหนี	เนาทุกข์ เที่ยงนอ
ทำกิจหมิ่นวันแล้ว	กิจนั้นวันนาน
๔๏ หมิ่นการมักเกิดข้อง	ขัดผิด ถึงแฮ
หมิ่นรักจักเสียจิตร	เจ็บช้ำ
หมิ่นทรัพย์กว่าได้คิด	เอ๊ะหมด แล้วพ่อ
หมิ่นกุศลชนซ้ำ	ขอดข้อนครหา
/*127๕๏ หมิ่นศีลพาจิตรเอื้อ	อกุศล
หมิ่นยศยศจักดล	ไป่ได้
หมิ่นดีมักระคน	การชั่ว
หมิ่นชั่วชักจิตรให้	ชั่วนั้นพลันเห็น
๖๏ หมิ่นกายเปนเหตุให้	ทำกรรม ชั่วแล
หมิ่นวจีจักทำ	เท็จถ้อย
หมิ่นจิตรมักคิดสำ	คัญผิด
การหมิ่นถึงเล็กน้อย	เล่ห์นี้คือไภย
๗๏ กล่าวไปไป่จบสิ้น	เสร็จสรรพ์
หลายหมิ่นเหลือรำพรรณ	พจน์ชี้
คิดจัดคัดแจกปัน	เปนส่วน สามเฮย
กายวจีจิตรนี้	แน่ข้อสำคัญ
๘๏ บรรดาสรรพหมิ่นนี้	นะรวัง เทอญพ่อ
เปนอวิชากำบัง	จิตรไว้
คือความทุจริตกรัง	กรึงแน่น กระมลนา
ตัดประมาทขาดให้	ห่างสิ้นหมิ่นไกษย
พระพจนปรีชา ( ม.ว. สำเริง )
เมื่อยังไม่ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ
ความทุกข์
/*128๑๏ ความทุกข์ทุกอย่างพ้น	รำพัน ได้นา
มีมากมากเหลือสรรค์	ว่าไว้
โดยย่อย่อรวมกัน	สองสิ่ง เทียวท่าน
ตามที่ที่เกิดให้	ทราบเค้ากายใจ
๒๏ ทุกข์กายกายนั้นไป่	ผาสุก
เกิดโรคโรครานรุก	รอบด้าน
มีแก่แก่หนุ่มทุก	คนทั่ว เด็กเฮย
สรรพสัตวสัตวป่าบ้าน	บกน้ำทุกพรรณ
๓๏ ทุกข์ใจใจกลัดกลุ้ม	โทมนัส
เพราะอยากอยากใดขัด	บพ้อง
เพราะรักรักวิบัติ	จำพราก กันนา
เพราะเกลียดเกลียดจำต้อง	พะหน้าหากัน
๔๏ เพราะลาภลาภมากแล้ว	ลดถอย
เพราะยศยศก็พลอย	ขาดหวิ้น
เพราะเกียรติเกียรติชูลอย	แล้วตก ต่ำพ่อ
เพราะสุขสุขเสื่อมสิ้น	ทุกข์แท้แปรมา
/*129๕๏ เพราะลูกลูกบได้	ดั่งใจ หวังเลย
เพราะคู่คู่ร่วมหฤทัย	คิดร้าย
เพราะเพื่อนเพื่อนไฉไล	พึ่งยาก
เพราะญาติญาติแต่ลม้าย	กับผู้บรชน
๖๏ เพราะนายนายไป่เลี้ยง	อุปถัมภ์
เพราะพ่อพ่อกระทำ	นี่ให้
เพราะแม่แม่ก่อกรรม	ฉันเฉก นั้นนา
เพราะครุครุก็ไร้	จิตต์ตั้งการุญ
๏ เพราะตนตนกอบพร้อม	ทุจริต เองนา
เพราะบาปบาปตามติด	ส่งซ้ำ
เพราะชั่วชั่วพาผิด	ถึงแน่ จริงพ่อ
ล้วนทุกข์ทุกสิ่งช้ำ	จิตต์เสร้าอากูล
๘๏ เบื่อทุกข์ทุกผู้ไม่	มีใคร หวังเลย
อยากดับดับกับไป	บ่สิ้น
เพราะเหตุเหตุอันใด	เวียนก่อ ทุกข์พ่อ
เหตุนั่นนั่นยังปลิ้น	ปลดเปลื้องออกไฉน
/*130๙๏ ทุกข์กายกายสุขได้	โดยยา บ้างเอย
ทุกข์จิตต์จิตต์รักษา	ยากแท้
เพราะอยากอยากแต่อา	รมณ์ใช่ เดียวเอย
เที่ยวแส่แส่ได้แล้	ไป่ยั้งยังทยาน
๑๐๏ หมดอยากหมดทุกข์สิ้น	หมดกัน
ยังอยากยังทุกข์อนันต์	อเนกล้น
จุ่งอดจุ่งกลั้นบัน	เทาห่าง หายเทอญ
น้อยค่อยน้อยค่อยพ้น	พ่างนี้พอการ
คำ รำพันทุกขทั้ง	โลกธรรม
โคลง สุภาพนับกำ	หนดได้
สิบ โศลกแต่งเสร็จนำ	มาส่ง พิมพ์แฮ
บท คลาดปราชโปรดให้	เสนาะน้ำสำเนียง
สมเด็จกรมพระยาวชิรญาณวโรรส
ความศุข
/*131๑๏ นรชนจนชาติเชื้อ	ติรัจฉาน
รักศุขใคร่สำราญ	ทั่วถ้วน
ดำริห์ประกอบการ	ดีชั่ว ไฉนนา
หวังหลีกความทุกข์ล้วน	เสาะข้างทางสราญ
๒๏ แสดงสาส์นตามปราชญ์ผู้	ปรีชา กล่าวเฮย
ว่าศุขคือเวทนา	ที่ตั้ง
ชีพิตรเพราะเปนอา	รมณ์อาจ ทนแฮ
ทุกข์ย่อมทนยากทั้ง	ถล่มล้างชีพสลาย
๓๏ จักขยายแจกศุขสิ้น	ฉันใด ได้นอ
ควรนับสองอย่างใน	ที่นี้
ศุขกายและศุขใจ	จำแนก นามนา
ศุขจิตรบัณฑิตย์ชี้	ว่าล้ำศุขสกนธ์
๔๏ เพราะชนหวังศุขกล้า	เปนมูล
จึงกอบกิจเพิ่มภูล	แผ่กว้าง
ประโยชน์ยิ่งสมบูรณ์	บมิสุด ประสงค์เลย
ได้ศุขบ้างทุกข์บ้าง	เพื่อล้นเหลือทยาน
/*132๕๏ โบราณย่อมกล่าวอ้าง	ออกอรรถ
ว่าทุกข์เทียบดังพัตร	ส่วนพื้น
ความศุขซึ่งมีจัด	เปนดอก ดวงแฮ
ยกเหตุให้เห็นตื้น	ตลอดต้องพลิกขา
๖๏ ผู้ว่าศุขมากแย้ง	ยืนยัน กล่าวเฮย
ให้เทียบทุกข์ศุขปัน	แผนกไว้
สำรวลและโศกศัลย์	ใดมาก สมัยฮา
หัวหากมากกว่าให้	เหตุพื้นศุขหลาย
๗๏ อธิบายความคิดทั้ง	สองประการ นี้พ่อ
คำแรกกล่าวพิศดาร	ยิ่งล้น
คำหลังลดวิจารณ์	จนหยาบ เกินแล
ขอลัดตัดความต้น	แต่งแต้มตามใจ
๘๏ ผู้ใดมีศุขแม้น	เสื่อมสบาย ลงเนอ
นับว่าทุกข์เยี่ยมกราย	กลับร้อน
ผู้ทุกข์เมื่อทุกข์คลาย	คงประสบ ศุขแฮ
ศุขและทุกข์คอยกระท้อน	ทุกครั้งคราวแปลง
/*133๙๏ ควรแศดงศุขทุกข์เข้า	คู่กัน
น่าศุขทุกข์คงพัน	ผูกท้าย
อยากศุขย่อมนำสรรพ์	ทุกข์เกิด มีแฮ
ต่างแต่ช้าเร็วร้าย	อ่อนด้วยทางเดิน
๑๐๏ อยากเกินทุจริตเกื้อ	กอบกิจ
ศุขห่อนยั่งยืนสนิท	เนิ่นช้า
ส่วนทุกข์ที่เนื่องติด	ตามส่ง แรงนา
อีกมักชักลากล้า	ยิ่งล้ำศุขหลาย
๑๑๏ ขวนขวายหาศุขด้วย	ความสุ จริตแล
ย่อมจะสมจิตรลุ	แน่นแฟ้น
ทุกข์กระท้อนห่อนแรงดุ	ดังทุ จริตพ่อ
แต่ไป่พ้นคับแค้น	ครอบได้ภายหลัง
๑๒๏ ยังหวังความศุขสิ้น	ตราบใด
จักละหลีกทุกข์ไฉน	ห่อนได้
ทุกข์จะระงับไป	เพราะระงับ ศุขแฮ
รักศุขเกลียดทุกข์ให้	ประหยัดยั้งระวังใจ
/*134๑๓๏ ผู้ใดยินร้ายและ	ยินดี ดับนา
ทุกข์ศุขย่อมไป่มี	หมดเชื้อ
ดวงจิตรปราศราคี	เปนศุข ยิ่งแฮ
นิ่งหยุดสุดทางเมื้อ	ศุขนี้นฤพาน
๑๔๏ เรียงสารจวนจวบสิ้น	เวลา พิมพ์เฮย
เรื้อมากลากเข็นมา	ฝืดแท้
ผู้แทนสภานา	ยกถูก เกณฑ์แฮ
ครบสิบสามบทแก้	ศุขทั้งโลกย์ธรรม
จุฬาลงกรณ์
ความกล้า
/*135๑๏ ลักษณความซึ่งกล้า	คือใจ
ดูหมิ่นต่อสรรพไภย	ทั่วสิ้น
ยากจนทุกข์ทนใน	มรณะ ก็ดี
ใจไม่กลัวไม่ดิ้น	ไม่สดุ้งหลีกหนี
๒๏ มีจิตรคิดกล้าเพื่อ	สมหมาย
ดีชอบแล้วถึงตาย	ไม่คร้าม
กลัวเพียงแต่ความขาย	หน้ามนุษย์ นั้นนา
มละประโยชน์ตนต้าม	เผละทิ้งเปนผล
๓๏ คนกล้ามิใช่ผู้	ไม่กลัว เลยนา
คนไม่เกรงกลัวมัว	มืดล้ำ
ไม่คิดผิดชอบถัว	ลงคละ กันแฮ
หาญหักคิดจักปล้ำ	ปลูกให้เสร็จประสงค์
๔๏ คงเห็นความกล้าว่า	เปนกลาง
ในระหว่างธรรมสี่ขวาง	ขัดสู้
ไม่กลัวหนึ่งขลาดลาง	กลัวหนึ่ง เกินนา
หนึ่งไม่หาญหนึ่งผู้	อาจห้าวเกินหาญ
/*136๕๏ สถานที่ให้เกิดกล้า	นับเปน สองแฮ
โดยรูปโดยธรรมเห็น	เหตุไซร้
รูปกายล่ำสันเอ็น	เอิบอาบ แรงแฮ
มักจะชวนกล้าได้	กว่าผู้ทรพล
๖๏ ชนมีสุจริตล้ำ	ในจิตร
มลายหวั่นหวาดเสียวคิด	ชักกล้า
ความรู้จักชอบผิด	ดีชั่ว
นำแนะให้กล้าร้า	รบสู้สิ่งเสีย
๗๏ เยียไฉนจะทราบแท้	มูลเหตุ กล้าฤา
บางคาบคนเขลาเพศ	ไม่รู้
ประมาทกิจฤทธิเดช	ดูดั่ง กล้าแฮ
อ้อ,เหตุนี้ของผู้	เรียกไว้ไม่กลัว
๘๏ ตัวกล้าจริงนั้นย่อม	กลัวอาย
บห่อนเกรงอันตราย	สักเตื้อ
รู้กาลกิจที่หมาย	ควรจะ ทำนา
สำเร็จประโยชน์เกื้อ	แก่ผู้ทรงคุณ
/*137๙๏ ความกล้าจุนโลกให้	เปนศุข
ความไม่กลัวเกิดทุกข์	กว่ากี้
ความขลาดอาจก่อยุค	เข็ญขุ่น
คุณโทษธรรมเหล่านี้	แน่แท้พึงเปน
๑๐๏ บางพวกเห็นร้องเรียก	ผิดคือ,
เกะกะว่ากล้ามือ	แผกใช้
ปากร้ายกระหือรือ	เรียกปาก กล้าฤา
หญิงชั่วฆ่าผัวได้	เรียกกล้าสัตรี
๑๑๏ มีอิกทางต่างด้วย	ความแปลง แปลกฮา
เฉก,ฤทธิเมื่อเข้มแขง	ฤทธิกล้า
รักเกลียดเมื่อเต็มแรง	รักเกลียด กล้าแฮ
กลิ่นจัดฉุนเฉียวจ้า	กลิ่นนั้นกล้าไป
๑๒๏ ไขความตามคิดค้น	ดนเดา ตบึงเฮย
ผู้แต่งก็นึกเอา	ถูกแท้
ที่จริงจะยังเขลา	อยู่อีก บ้างแน
ผู้อ่านวานช่วยแก้	ก่อให้บริบูรณ์
กรมพระเทวะวงษ์วโรประการ
ความขลาด
/*138๑๏ ความขลาดมีอยู่ถ้วน	ทุกตน
ผู้อาจอาจอดทน	ซ่อนไว้
ใครไม่อดนับคน	นั้นขลาด เจียวนา
เขาจะชี้เช่นได้	เพราะด้วยตนทำ
๒๏ ผิจะขลาดจำขลาดให้	รู้กล ขลาดนา
ขลาดจะอำนวยผล	เพิ่มให้
ผิว่าขลาดปะปน	ไปทุก สิ่งนา
ขลาดจะพาตนได้	ทุกข์แท้ทันเห็น
๓๏ สิ่งใดเปนผิดแท้	ควรขลาด เทอญพ่อ
ผิอาจจะพาอาตม์	อดช้ำ
อันอะสุระปิศาจ	สิ่งเปล่า นี้นา
ใครขลาดผีจะซ้ำ	หลอกให้ใจหาย
กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม