พระราชกรัณยานุสร 2463
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
เจ้าจอมมารดามรกฏ รัชกาลที่ ๕ พ.ศ. ๒๓๙๘-๒๔๕๘

เจ้าจอมมารดามรกฏ รัชกาลที่ ๕
พ.ศ. ๒๓๙๘-๒๔๕๘
/*-1คำนำ
พระเจ้าพี่นางเธอ พระองค์เจ้าจุฑารัตนราชกุมารี ทรงพระศรัทธาจะพิมพ์หนังสือเปนของแจกในงานพระราชทานเพลิงศพเจ้าจอมมารดามรกฎ เจ้าจอมมารดาของพระองค์ท่าน มีรับสั่งมายังกรรมการหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร ให้เลือกเรื่องหนังสือแลช่วยจัดการพิมพ์ถวายตามพระประสงค์ ข้าพเจ้าทราบว่าหนังสือสำหรับจะแจกในงานศพเจ้าจอมมารดามรกฎมีอยู่แล้ว ด้วยเมื่อท่านถึงอสัญกรรม พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ยังเสด็จดำรงตำแหน่งสภานายกอยู่ในกรรมการหอพระสมุด ฯ ได้ทรงพระปรารภว่า เมื่อถึงงานศพเจ้าจอมมารดามรกฎ พระเจ้าพี่นางเธอ ฯ คงจะทรงพิมพ์หนังสือสักเรื่อง ๑ ทรงพระดำริห์เห็นว่าควรจะพิมพ์หนังสือเรื่องพระราชกรัณยานุสร ด้วยเปนพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แลยังมิได้เคยพิมพ์มาแต่ก่อนจึงโปรดให้คัดต้นฉบับ แล้วทรงพระอุสาหะตรวจตราจนตลอด ดังปรากฎอยู่ในสมุดเล่มนี้ เมื่อเตรียมหนังสือนี้พร้อมเสร็จแล้ว กรมพระสมมต ฯ จึงประชวรสิ้นพระชนม์ ข้าพเจ้าได้ทูลความทั้งนี้ให้พระเจ้าพี่นางเธอ ฯ ทรงทราบ ก็ทรงยินดีอนุโมทนาในการที่กรมพระสมมตอมรพันธุ์ได้ทรงจัดไว้ แล้วโปรดให้พิมพ์หนังสือพระราชนิพนธ์เรื่องพระราชกรัณยานุสรมาจนสำเร็จ
หนังสือเรื่องพระราชกรัณยานุสรนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์เมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๔๒๐ เปนปีที่ ๑๐ ในรัชกาล โดยพระราชประสงค์จะให้มีตำราราชประเพณีไว้สำหรับพระ/*-2นคร ตั้งพระราชหฤไทยว่าจะทรงพระราชนิพนธ์หนังสือเรื่องนี้ในเวลาว่างราชการไปทุก ๆ วันจนกว่าจะสำเร็จตลอดเรื่อง ด้วยในสมัยนั้นพระราชธุระในราชการต่าง ๆ อันมีประจำวันยังไม่สู้หนาแน่นทีเดียว ก็มีเวลาทรงพระราชนิพนธ์หนังสือเรื่องนี้มาตามพระราชประสงค์ตลอดรยะเวลากาลอันหนึ่ง ครั้นต่อมาเมื่อทรงพระราชดำริห์จัดการบ้านเมืองมากขึ้น พระราชกิจต่างๆ ซึ่งจำจะต้องทรงตรวจตราแลกระทำด้วยพระองค์เองก็มากขึ้น เวลาว่างสำหรับทรงพระราชนิพนธ์หนังสือนี้ก็มีน้อยลงทุกที จนที่สุดต้องหยุดทรงพระราชนิพนธ์ด้วยความจำเปน หนังสือเรื่องนี้จึงไม่จบตลอดเรื่อง
ผู้ใดอ่านพระราชนิพนธ์ที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ คงจะมีความเห็นพ้องกันหมดว่า ถ้าหนังสือเรื่องนี้ทรงพระราชนิพนธ์สำเร็จตลอดเรื่องได้ดังพระราชประสงค์เดิม จะเปนหนังสืออย่างสำคัญที่สุดเรื่อง ๑ น่าเสียดายที่ไม่สามารถจะทรงให้สำเร็จได้ แต่เมื่อพิเคราะห์ดูโดยรูปเรื่องหนังสือก็จะแลเห็นว่า หนังสือเรื่องพระราชกรัณยานุสรนี้กว่าจะจบจะเปนหนังสือมากตั้งร้อยเล่มสมุดไทย ดูพ้นวิไสยจริง ๆ ที่จะทรงพระราชนิพนธ์ให้สำเร็จตลอดได้ในเวลาที่ต้องทรงเปนกังวลด้วพระราชกิจต่าง ๆ อยู่เสมอ แต่ถึงกระนั้นผู้ที่ได้เคยอ่านมาแต่ก่อนก็ไม่วายเสียดาย ด้วยเหตุนี้เมื่อทรงบัญชาการหอพระสมุดวชิรญาณแทนสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ เมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๔๓๑ โปรดให้ขอแรงพวกสมาชิกผู้ที่มีความสามารถช่วยกันแต่งหนังสือส่งให้พิมพ์ในหนังสือวชิรญาณ แลทรงรับว่าในส่วนพระองค์ก็จะแต่งประทาน/*-3ด้วยเหมือนกัน มีรับสั่งถามความประสงค์ของสมาชิกว่าจะให้ทรงเรื่องอย่างไร พวกสมาชิกซึ่งได้เคยอ่านหนังสือพระราชกรัณยานุสรจึงกราบทูลอาราธนาให้ทรงพระราชนิพนธ์เรื่องพระราชพิธี ๑๒ เดือน คือ ขอให้ทรงพระราชนิพนธ์เรื่องพระราชกรัณยานุสรนี้อย่างย่อ ๆ พอเปนประโยชน์ทางความรู้แก่สมาชิกทั้งปวง เพราะฉนั้นหนังสือเรื่องพระราชกรัณยานุสรนี้ คือต้นเค้าของพระราชนิพนธ์เรื่องพระราชพิธี ๑๒ เดือนนั้นเอง แต่มีความที่แปลกแลความพิศดารกว่าเรื่องพระราชพิธี ๑๒ เดือน ควรอ่านเปนเรื่องหนึ่งต่างหากได้ แลโดยทางวรรณคดีก็น่าอ่าน เพราะพระราชนิพนธ์ของสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ไม่ว่าทรงบรรยายเรื่องใด ๆ อ่านจับใจไม่รู้จักเบื่อทุกเรื่อง
การที่พระเจ้าพี่นางเธอ พระองค์เจ้าจุฑารัตนราชกุมารี ทรงพิมพ์หนังสือเรื่องพระราชกรัณยานุสรนี้ นอกจากส่วนพระกุศลทักษิณานุปทานอันเนื่องในมาตาปิตุอุปฐานธรรม ยังเปนธรรมทานที่ให้สาธุชนได้อ่านทราบหนังสือเรื่องนี้แพร่หลาย แลรักษาพระราชนิพนธ์เรื่องนี้ไว้ให้มั่นคงอยู่เปนสมบัติของบ้านเมืองต่อไป เพราะฉนั้นคงจะมีแต่ผู้อนุโมทนาสาธุการในพระกุศลที่ทรงบำเพ็ญครั้งนี้ทั่วกัน.
ดำรงราชานุภาพ สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑๗ กุมภาพันธ์ พระพุทธศักราช ๒๔๖๒
พระราชกรัณยานุสร
พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
/*1คาถาแลโคลงนมัสการ
๏ พุท์โธ โย สุท์ธสัน์ตาโน	อุต์ตมาย วิมุต์ติยา
จัก์ขุมา สัพ์พเญย์เยสุ	ญาเณนาป์ปฏิปุค์คโล ฯ
๏ องค์ใดใสสร่างแผ้ว	สันดาน
ด้วยพระวิมุติสาร	เสพย์สร้าง
ปรีชาจักษุชาญ	ชัดทั่ว ธรรมแฮ
ใครบ่เปรียบปูนอ้าง	ท่านด้วยปัญญา ฯ
๏ อัต์ถสัญ๎หิตจารี จ	ตัจ์ฉาวิตถวาจโส
โลเกกุต์ตมสัต์ถารํ	สัก์กัจ์จัน์ตํ นมามิหํ ฯ
๏ ประพฤติเลือกแต่ล้วน	ปรมัตถ์
เผยพจน์เพียงบรรทัด	เทียบได้
เปนเอกอุดมสัตถุ์	สอนโลกย์
ขอนอบคำนับไหว้	พระนั้นด้วยเศียร ฯ
๏ ธัม์โม โย เทสิโต เตน	วิมุต์ติสารปาปโน
อวิช์ชาย จ ตัณ์หาย	สัม์มเทว วิโนทโน ฯ
/*2๏ ธรรมใดสิ่งชอบแท้	ทางกลาง
สรรเพชญ์ตรัสไว้วาง	แจ่มแจ้ว
สำหรับขับมืดจาง	ใจรงับ สงบนา
ให้ประสบวิมุติแก้ว	แก่นก้าวโลกีย์ ฯ
๏ สํวัต์ตเตธ วิญ์ญูนํ	ตัก์การีนํ วิสุท์ธิยา
สัม์มาทุก์ขัก์ขยังคามึ	สัก์กัจ์จัน์ตํ นมามิหํ ฯ
๏ อาจให้ผู้เชื่อแท้	ทำตาม
บริสุทธิสูญความ	หม่นเศร้า
บรรลุกระไษยสาม	สิ้นทุกข์ เทียวเฮย
ขอนบพระธรรมเจ้า	จัดไว้หว่างเศียร ฯ
๏ สํโฆ โย เตน พุท์เธน	สัม์มาธัม์มัป์ปโพธิโต
ตํ ตํ เกล๎สวิมุต์โต จ	อกุป์ปาย วิมุต์ติยา ฯ
๏ หมู่ใดพระดัดน้อม	แนะนำ สอนนา
ให้ล่วงลุกองธรรม	ที่แล้ว
เกิดวิมุติบกำ	เริบกลับ คืนแฮ
ล้างหลุดกิเลศแผ้ว	ผ่องพ้นมารพันธ์ ฯ
๏ พุท์ธานุพุท์ธตัม์ปัต์โต	สัพ์พสํฆคณุต์ตโม
สัต์ถุโน ธัม์มทายาทํ	สัก์กัจ์จัน์ตํ นมามิหํ ฯ
/*3๏ โดยเสด็จข้ามโลกย์พ้น	ภูมิสาม
อนุพุทธเสนอนาม	ท่านไว้
เปนหมู่อุดมงาม	ทายาท ธรรมแฮ
ข้านบขอนอบไหว้	หมู่นั้นนาเกษม ฯ
๏ อุต์ตมํ วัน์ทเนย์ยานํ	วัน์ทตา รตนัต์ตยํ
สัท์ธาปสาทสํสิท์ธํ	ยัม์ปุญ์ญํ ปสุตํ มยา ฯ
๏ บุญใดข้านอบน้อม	ไตรรัตน์
อันเลิศบูชนิย์พัสดุ์	แหล่งหล้า
เสร็จด้วยปสาทศรัท	ธาเชื่อ คุณเฮย
ไหลหลั่งภูลผลข้า	เพิ่มให้สมประสงค์ ฯ
๏ นัส์สัน์ตุปัท์ทวา สัพ์เพ	ตัส์สานุภาวสิท์ธิยา
สมิช์ฌัน์ตุ จ สังกัป์ปา	มมํ ธัม์มสุนิส์สิตา
๏ ขอเดชบุญนั้นช่วย	กำจัด
อุบาทว์สรรพพิบัติ	บ่อนร้าย
ขอเสร็จประสงค์สวัสดิ	นฤโทษ
สิ่งซึ่งตกกรซ้าย	จุ่งเปลื้องเปลี่ยนขวา ฯ
๏ วรราชกรัณ๎ยานุส์-	สรํ กิต์เตส์สมัน๎วยํ
สุทัฬ๎หตัน์ติภาวาย	ปัจ์ฉิมาชนตายิมํ ฯ
/*4๏ จักเรียบรเบียบเบื้อง	บวร
พระราชกรัณยานุสร	สืบเชื้อ
เรียงเรื่องราชกิจถอน	เทียมเทียบ ไว้นา
หวังจักนุกูลเกื้อ	แก่ผู้ภายหลัง ฯ
๏ ขอแถลงลักษณบั้น	บรากรณ์
พระราชกรัณยานุสร	ชื่อชี้
เรื่องราชกิจทอน	ทบเทียบ ไว้นา
เปนแบบบอกเยี่ยงกี้	แก่ผู้ภายหลัง ฯ
(สองบทนี้ความเดียวกัน เห็นจะสำหรับทรงเลือก แต่ยังไม่ได้ทรงเลือก จึง ติดอยู่ทั้งสองบท เปนเนื้อความซ้ำกัน)
๏ ยถาปิ ปัจ์ฉิโม สัพโพ	ชนกาโย สุโกวิโท
นิท์ทิฏ์ฐานิ กรัณ๎ยานิ	สัพ์พาการวิโรจนํ ฯ
๏ ชุมชนชัดชาติเชื้อ	เมธา วิเฮย
จักเกิดภายหลังมา	มากผู้
พบฉบับแบบตำรา	ราชกิจ นี้นอ
ไพโรจน์เรืองเรื่องรู้	รอบรู้ราวรบิล ฯ
๏ มูลโต ยาว โรสานา	สัพ์พโส สมเวก์ขิย
เอกัน์ตํ สัท์ทหิต๎วา จ	นิฏ์ฐังคัน์ต๎วา จ ตัต์ตโต ฯ
/*5๏ ตราตรวจแต่ต้นถ่อง	ถึงปลาย แล้วนา
ใดเคลือบจักคลี่คลาย	แจ่มแจ้ง
วางเชื่อเช่นใจหมาย	เปนหนึ่ง แน่เอย
ปลงจิตรว่าคำแกล้ง	กลั่นไว้เปนแผ่น ฯ
๏ สาธุกํ สัม์ปธาเรต๎วา	สัม์มานนาธิมานโส
ตํ ตํ กรัณ๎ยกาเลสุ	สุเขเนว ยถารหํ ฯ
๏ เพียรจำกำหนดได้	สดวกดี
กระจ่างเจนวาที	ทุกถ้อย
นับถือเทียบตันตี	ตามบท แบบนา
กอบกิจการใหญ่น้อย	แน่ได้โดยใจ ฯ
๏ อนุยุญ์ชิส์สเตตานิ	ยถิจ์ฉัญ์จานุกาหติ
ตเถตานิ กรัณ๎ยานิ	จิรํ จัต์เตตุมายตึ ฯ
๏ จักเลือกประกอบเกื้อ	กิจการ
ตามรบอบแบบบรรหาร	เหตุไว้
แบบนี้จักยืนนาน	สืบเนื่อง ฉนำนา
จักกยกจักหยิบใช้	ชอบได้โดยประสงค์ ฯ
๏ รู้แยบจักหยิบใช้	ชอบการ
โดยแบบกรัณยขาน	ทุกข้อ
ตัวเยี่ยงจักยืนนาน	นับเนื่อง ฉนำนา
เพียงจักรกงรถล้อ	ลากซํ้ารอยหมุน ฯ
/*6๏ ปัจ์ฉิมัช์ชนกายัส์ส	ปรัม์ปราต์ถ สิท์ธิยา
ตัน์ตีกตมิมํ ราช-	เนต์ติภูตวรัน๎วยํ ฯ
๏ เรื่องนี้เราเริ่มไว้	หวังผล
เพื่อเสร็จประโยชน์ยล	เยี่ยงอ้าง
แด่หมู่ปัจฉิมชน	ผู้ฉลาด
เพียงราชนิติสร้าง	สืบสิ้นอวสาน ฯ
๏ เรื่องนี้หวังไว้เยี่ยง	อย่างยล
สายสืบสำเร็จผล	เพิ่มให้
แด่หมู่ปัจฉิมชน	แสวงชอบ
ล้วนราชจารีตไท้	ธเรศเจ้าภูวดล ฯ
(น่านี้เปนโคลงอย่างละสองบท เพราะยังไม่ได้ทรงเลือกอย่างข้างต้นนี้)
๏ ปัจ์ฉิมา วิญ์ญุโน ทิส๎วา	สมุเปน์เต๎วว สาธุกํ
เอกัน์ตัญ์จาวกัป์เปน์ตุ	นิฏ์ฐเมน์ตุ จ ตัต์ตโต ฯ
๏ วิญญูผู้ปราชญ์พู้น	ภายหลัง
ยลราชกรณียัง	เยี่ยงนี้
จงปลงหทัยหวัง	ทางชอบ
สันนิฐานเช่นชี้	ถ่องแท้ทางความ ฯ
๏ ตํ ตํ กาลวิเสเสสุ	อนุเนน์ตุ ยถารหํ
ตโต เตสํ สมิช์เฌย์ยุํ	ตํ ตํ สุวัต์ถิวุฑ์ฒิโย ฯ
/*7๏ แล้วจงผันผ่อนต้อง	ตามกาล
ตามเหตุแห่งบรรหาร	ที่ใช้
ความพิพัฒน์ไพศาล	ศรีสวัสดิ
พึงเสร็จสำเร็จได้	แด่ผู้ประพฤติตาม ฯ
๏ สรวมเดชเทเวศร์ถ้วน	เทวัญ
จวบจบพิมานสวรรค์	ฟากฟ้า
จงช่วยภิบาลบรรณ	แบบฉบับ นี้เฮย
ให้สถิตย์เนาเนิ่นช้า	ชั่วหล้าแหล่งสลาย ฯ
บัดนี้จะว่าด้วยราชประเพณี ซึ่งมีอยู่ในราชการทั้งปวง เปนพระราชพิธีมาแต่โบราณบ้าง เปนของพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน ทรงเพิ่มเติมขึ้นโดยลำดับบ้าง แลเปนการพระราชกุศล ทั้งธรรมเนียมราชการต่าง ๆ บ้าง จะเก็บรวบรวมไว้ตามที่ได้ทราบมาบ้าง ได้เห็นด้วยตาบ้าง พอให้รวบรวมลงในเรื่องเดียวกันได้ ดังนี้ จะว่าด้วยธรรมเนียมซึ่งเปนการประจำเดือนมีเสมอทั่วไปทุกปีไม่เว้นว่าง เมื่อถึงกำหนดการดังนั้นเข้าแล้ว เจ้าพนักงานกรมวัง ก็บาดหมายไปทุกหมู่ทุกกรมเอง พระเจ้าแผ่นดินไม่ต้องมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งไปทุกครั้งทุกคราวเหมือนหนึ่งการจร ชื่อในหมายนั้น ถ้าเปนการใหญ่ใช้ชื่อเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี รับพระบรมราชโองการ ถ้าเปนการ/*8เล็กน้อย ใช้ชื่อพระยาบำเรอภักดิ ฤๅพระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียรเปนต้นหมาย ให้ผู้อ่านพึงเข้าใจ ตามการที่สมควรนั้นเทอญ ฯ
ตั้งแต่นี้ไป จะว่าด้วยราชการประจำเดือน คือตั้งแต่เดือนห้าเปนต้น แต่การที่เกี่ยวอยู่ในเดือนห้าขึ้นค่ำหนึ่งนั้น ไม่เปนการพระราชพิธีมีมาแต่โบราณ เพราะพึ่งเกิดขึ้น ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แลแผ่นดินประจุบันนี้ การก็ขาด ๆ เหลือ ๆ ลุ่ม ๆ ดอน ๆ ไม่ใคร่จะเหมือนกันทุกปี จะว่าเปนการจรก็ได้ อนึ่งการนั้นก็ติดเนื่องกับท้ายพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ จึงขอยกการปีใหม่อันนี้ ไปกล่าวไว้ต่อภายหลัง ฯ
แต่นี้จะว่าด้วยการพระราชพิธีศรีสัจจปานการ ถือน้ำพระพิพัฒสัตยาในเดือนห้าสืบไป ฯ ราชประเพณีถือน้ำนี้ ได้ทราบว่ามีมาแต่โบราณ ครั้งกรุงทวาราวดีศรีอยุทธยาโบราณ ว่าถือน้ำที่วัดมงคลบพิตรใกล้พระราชวัง ซึ่งยังปรากฎอยู่จนทุกวันนี้ มีพระอุโบสถพระวิหารใหญ่กว้าง พระประธานองค์ใหญ่ แต่พระเศียรนั้นพังชำรุดเสียแล้ว ใครอยากดูก็ให้ขึ้นไปดูเถิด อนึ่งคำแช่งน้ำที่พราหมณ์อ่าน มีแบบเปนโคลง แต่หารู้ว่าแบบโคลงอย่างไรไม่ เรียกแต่ว่าโคลงแช่งน้ำ ถ้อยคำนั้นเปนคำบุราณ มีออกนามพระเปนเจ้าทั้งสามข้างต้น คือโอมสิทธิสรวงศรีแกล้ว แผ้วมฤตยู เอางูเปนแท่น เปนต้น ออกนามพระนารายน์ โอมปรเมศวรายน์ ผายผาหลวงอคร้าว /*9ท้าวเสด็จเหนือวัวเผือก เปนต้น ออกนามพระอิศวร โอมไชยไชยไขโสฬศพรหมญาณ บานศิรเกล้าเจ้าคลี่บัวทอง ผยองเหนือขุนห่าน เปนต้น ออกนามพระพรหม เมื่อออกนามพระเปนเจ้าทั้งสามนี้แล้ว จึงว่าถึงเรื่องสร้างโลกย์ มีว่านานาอเนกนับเนื่องกัลป จักร่ำจักราพาฬเมื่อไหม้ เปนต้น ต่อไปเปนคำแช่งน้ำ ผู้ซึ่งไม่มีความสัตย์ซื่อ ต่อสมเด็จพระรามาธีบดี ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิศรราชาธิราช ก็แลพระนามรามาธิบดีอันนี้ คนทั้งปวงได้ทราบเปนแน่นอน ว่าเปนพระนามของสมเด็จพระรามาธิบดีอู่ทอง ซึ่งเปนประถมกระษัตริย์ สร้างกรุงทวาราวดีศรีอยุทธยา พระนามอันนี้ ได้มาปรากฎใช้ในภายหลังอิกสองครั้ง คือเมื่อจุลศักราช ๘๓๒ ปีขานโทศก พระบรมราชาซึ่งเปนพระราชโอรส สมเด็จพระอินทราชาที่สอง ได้เถลิงถวัลยราชสมบัติ ทรงพระนามสมเด็จพระรามาธิบดี นับเปนที่สอง ครั้นภายหลังมา สมเด็จพระนารายน์ ซึ่งเปนพระราชโอรสพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง ได้เถลิงถวัลยราชสมบัติในจุลศักราช ๑๐๑๘ ปี ก็ทรงพระนามปรากฎว่า สมเด็จพระรามาธิบดี นับเปนที่สาม พระเจ้าแผ่นดินในกรุงทวาราวดีศรีอยุทธยา มีพระนามปรากฎว่า สมเด็จพระรามาธิบดีอยู่สามพระองค์เท่านี้ แต่โคลงแช่งน้ำนี้ จะเกิดขึ้นแต่สมเด็จพระรามาธิบดีพระองค์ใด ก็หาทราบชัดมีสิ่งไรเปนหลักฐานไม่ แต่ได้/*10ยินคำมีผู้กล่าวว่า เกิดขึ้นในแผ่นดินสมเด็จพระนารายน์ ซึ่งเปนสมเด็จพระรามาธิบดีที่สาม แต่คำนั้นจะเชื่อเอาเปนแน่ได้ฤๅอย่างไรก็ไม่ทราบ ถ้าจะคิดไปอย่างหนึ่งว่า ถ้อยคำที่ว่านั้นเปนคำโบราณ จะเทียบเคียงกับพระราชนิพนธ์ของสมเด็จพระนารายน์ ซึ่งเราได้พบเห็นอยู่ เหมือนหนึ่งสมุทโฆษคำฉันท์ เปนต้น ก็จะแลเห็นว่าคำแช่งน้ำนั้น เปนคำฦกซึ้งโบราณมากกว่าถ้อยคำในสมุทโฆษ อิกอย่างหนึ่ง ในแผ่นดินสมเด็จพระนารายน์เปนเจ้านั้น มีนักปราชญ์คิดบทกลอนดี ๆ มาก พระองค์ท่านเองก็ทรงทราบจริง ๆ แลโปรดบทกลอนมาก โคลงก็ดี ฉันท์ก็ดี ซึ่งเราได้อ่านว่าเปนของโบราณอยู่ทุกวันนี้ ก็มักจะเปนหนังสือในแผ่นดินสมเด็จพระนารายน์โดยมาก ท่านผู้ใหญ่ ๆ จะเห็นความดังนั้น แล้วแลคาดเอา ว่าเปนของทำในแผ่นดินพระนารายน์นั้นฤๅกะไรก็ไม่ทราบ แต่ให้พึงเข้าใจเถิดว่าโคลงแช่งน้ำนี้ คงจะไม่มีมาต่ำกว่าสองร้อยปี ถึงปีฉลูนพศก๑๐นี้เลย แลกระบวนจัดการพระราชพิธีถือน้ำในกรุงเก่านั้น จะมีธรรมเนียมอย่างไรบ้าง เราก็ไม่มีสิ่งสำคัญที่จะอ้าง เพราะในหนังสือของเก่า ซึ่งว่าด้วยพระราชพิธีสิบสองเดือนนั้นมีอยู่ ๒ เรื่อง คือเรื่องนพมาศแผ่นดินพระร่วง เมืองศุโขไทยเปนเมืองหลวง แต่งไว้แต่จุลศักราชได้ ๖ ปี เรื่องหนึ่งคำให้การเจ้าฟ้าดอกมะเดื่อ กรมขุนพรพินิต ซึ่งเปนพระเจ้าแผ่นดินกรุงทวาราวดี ฯ รัชกาล/*11ที่ ๓๒ ตามที่เรียกกันว่าพงษาวดารมอญ ฤๅคำให้การขุนหลวงวัดประดู่ ทั้งสองเรื่องนี้ก็ไม่มีความชัด เปนแต่ว่าเสด็จออกพระบรมวงษานุวงษ์ข้าราชการถวายบังคมพร้อมกัน ไม่มีความที่ว่าถือน้ำชัด เพราะจะไม่ได้เสด็จออกที่ถือน้ำที่วัด เปนแต่ข้าราชการถือน้ำแล้ว ก็มาถวายบังคม เหมือนหนึ่งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์เปนต้น เพราะในกฎมณเฑียรบาล ซึ่งแต่งไว้แต่ศักราช ๗๒๐ ปีชวดสัมฤทธิศก มีความว่าลูกขุนผู้ใดขาดถือน้ำโทษถึงตายเปนต้น ให้ดูในกฎมณเฑียรบาล ฉบับที่พิมพ์คราวที่ ๓ เล่ม ๒ น่า ๑๑๑ บรรทัดที่ ๓ เปนหลักให้เห็นว่าการนี้มีมาแต่เดิม จึงเห็นว่าจะไม่ผิดกับแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์นัก เพราะพระเจ้าแผ่นดินแลข้าราชการทั้งปวง ก็ล้วนแต่เปนข้าราชการแต่ครั้งกรุงเก่าโดยมาก คงจะไม่จัดการให้ผิดราชประเพณีเดิม ซึ่งได้เคยเห็นมาแต่ก่อน ก็แลการถือน้ำในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์นั้น ทรงพระราชดำริห์เห็นความมหัศจรรย์ ในพระพุทธรัตนปฏิมากรแก้วมรกฎพระองค์นี้ ทรงพระราชศรัทธาเลื่อมใสมาก จึงได้ทรงสถาปนาพระอารามในพระบรมมหาราชวัง แล้วพระราชทานนามว่า วัดพระศรีรัตนสาศดาราม เชิญพระพุทธปฏิมากรประดิษฐานไว้ บนบุษบกทองคำ ในพระอุโบสถ แล้วจึงพระราชทานนามพระนครใหม่ /*12ให้ต้องกับการซึ่งมีพระพุทธรัตนปฏิมากรแก้วมรกฎพระองค์นี้ เปนศิริสำหรับพระนคร ว่ากรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทรายุทธยา มหาดิลกภพ นพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศน์มหาสถาน อมรพิมานอวตารสถิตย์ สักทัติยวิศณุกรรมประสิทธิ นามซึ่งว่ารัตนโกสินทร์นั้น ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ท่านรับสั่งว่า เพราะท่านประสงค์ความว่า เปนที่เก็บที่รักษาไว้ ขององค์พระมหามณีรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ ก็นี่แลควรเห็นว่า ท่านเลื่อมใสในองค์พระมหามณีรัตนปฏิมากรพระองค์นี้มาก จึงยกไว้เปนหลักพระนคร พระราชทานนามพระนคร ก็ให้ต้องกับพระนามพระมหามณีรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ด้วย เพราะฉนั้น เมื่อถึงการพระราชพิธีถือน้ำพิพัฒสัจจาอันใหญ่นี้ จึงได้โปรดให้ข้าราชการ มากระทำสัตย์สาบาล แล้วรับน้ำพระพิพัฒสัตยา เฉภาะพระภักตร์พระมหามณีรัตนปฏิมากร ทั้งข้าราชการฝ่ายน่าในพระบรมมหาราชวัง พระราชวังบวร พระราชวังหลัง ข้าเจ้าต่างกรมยังไม่ไต้ตั้งกรม ฝ่ายน่าฝ่ายใน แลภรรยาข้าราชการ ซึ่งมีศักดินาตั้งแต่ ๔๐๐ ขึ้นไป แต่หาได้เสด็จพระราชดำเนินออกไปวัดพระศรีรัตนสาศดาราม เหมือนอย่างทุกวันนี้ไม่ เปนแต่เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ให้ข้าราชการซึ่งถือน้ำแล้วเข้ามาถวายบังคม กับทั้งพระบรมวงษานุวงษ์ฝ่ายน่า ก็มิได้/*13เสด็จไปเสวยน้ำที่วัดพระศรีรัตนสาศดาราม ถือน้ำในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยในเวลานั้นด้วย พระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการฝ่ายใน ในพระบรมมหาราชวังนั้น ถือน้ำที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณแลท้องพระโรง แต่ภายหลังมาในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ข้าราชการฝ่ายในไปถือน้ำที่โรงลครในสวน ซึ่งเปนพระที่นั่งทรงธรรมทุกวันนี้ก็มีบ้าง แต่โขลนแลช่างเย็บช่างย้อมเลว ๆ นั้น ถือน้ำที่ศาลาท้าวศรีสัจจา สืบมาจนทุกวันนี้ แลเจ้าพนักงานฝ่ายน่าเลว ๆ ที่ประจำคลังประจำทิมดาบประจำห้องเครื่องนั้น ไม่ได้ไปถือน้ำณวัดพระศรีรัตนสาศดาราม รับน้ำมารับพระราชทานที่ห้อง อันเปนตำแหน่งของตัว ธรรมเนียมที่นุ่งขาวนั้น ถ้าผู้ใดไปถือน้ำที่วัดจึงต้องนุ่ง ถ้าไม่ได้ถือน้ำที่วัดแล้ว แต่งตัวตามธรรมเนียม ถึงข้าราชการที่นุ่งขาวไปถือน้ำที่วัดแล้ว กลับเข้ามาถวายบังคมในท้องพระโรง ก็ต้องนุ่งสมปักตามธรรมเนียม พระแสงซึ่งใช้สำหรับชุบน้ำนั้น ก็ใช้พระแสงสำหรับแผ่นดิน มีพระขรรค์ไชยศรี พระแสงหอกเพชรรัตน เปนต้น ธรรมเนียมซึ่งถือน้ำดังกล่าวมานี้ ใช้ตลอดมาจนแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้านั้น ทรงสร้างพระเท่าพระชนมพรรษา แลมีการสมโภชเนื่องเข้าในเดือน ๕ นี้ด้วย คือเมื่อครั้งนั้นทรงพระราชดำริห์/*14ปรารภด้วยพระปางต่าง ๆ โปรดให้กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส อันทรงผนวชอยู่วัดพระเชตุพน เมื่อยังเปนกรมหมื่นนุชิตชิโนรส เก็บรวบรวมแบบอย่างไว้ได้ถึง ๓๗ ปาง แล้วให้ช่างหล่อหล่อด้วยทองแดง น่าตักกว้าง ๔ นิ้ว ปางละพระองค์ รวมเปนพระพุทธรูป ๓๗ พระองค์ แล้วตั้งไว้ที่หอพระปริต ข้างพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยด้านตวันออก ครั้นภายหลังมา พระพุทธรูปปางต่าง ๆ ๓๔ พระองค์นั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้จารึกถวายพระเจ้าแผ่นดิน ในกรุงทวาราวดีศรีอยุทธยา แลกรุงธนบุรี ตามพระนามต่าง ๆ แลปางต่าง ๆ ดังนี้
สยามราชกาลที่ ๑ ตั้งแต่พุทธศักราช ๑๘๙๓ จนถึงพุทธศักราช ๑๙๑๒ พระพุทธปฏิมากรมีอาการทรงนั่งกวักพระหัดถ์เรียกเอหิภิกขุพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ ซึ่งได้เถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพมหานครเฉลียงได้ ๖ ปีแล้ว ย้ายมาทรงสร้างกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร เมื่อจุลศักราช ๗๑๒ ปีขานโทศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติได้ ๑๙ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๗๓๑ ปีรกาเอกศก
สยามราชกาลที่ ๒ ตั้งแต่พุทธศักราช ๑๙๑๓ จนพุทธศักราช ๑๙๒๕ พระพุทธปฏิมากรมีอาการทรงนั่งพระหัดถ์ปก/*15พระเพลาทั้งสองสำแดงชราธรรมพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดพระเจ้าพฤฒิเดช ไนยหนึ่งว่ามหาเดช เนื่องพระวงษ์ได้ทรงพระนามว่า สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑ ซึ่งได้ราชาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร เมื่อจุลศักราช ๗๑๒ ปีจอโทศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๑๒ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๗๔๔ ปีจอจัตวาศก
สยามราชกาลที่ ๓ แต่เพียง ๗ วัน ในพุทธศักราช ๑๙๒๕ พระพุทธปฏิมากรมีอาการทรงนั่งมีนาคปรกพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศลเฉภาะต่อเจ้าทองจันทร์ ไนยหนึ่งว่าเจ้าท้องลั่น เปนพระราชโอรสสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑ได้รับครองราชสมบัติในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร แต่เพียง ๗ วัน เมื่อพระชนกนารถสวรรคตแล้ว ในจุลศักราช ๗๔๔ ปีจอจัตวาศก
สยามราชกาลที่ ๔ ตั้งแต่พุทธศักราช ๑๙๒๕ จนพุทธศักราช ๑๙๓๐ พระพุทธปฏิมากรมีอาการทรงนั่งยกพระหัดถ์ขวาเสยพระเกษพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระราเมศวรที่ ๑ ซึ่งได้ปราบดาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติสืบพระวงษ์ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร เพราะพระองค์เปนพระ/*16อรรคราโชรส แห่งสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ เมื่อจุลศักราช ๗๔๔ ปีจอจัตวาศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๕ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๗๔๙ ปีเถาะนพศก
สยามราชกาลที่ ๕ ตั้งแต่พุทธศักราช ๑๙๓๐ จนพุทธศักราช ๑๙๔๕ พระพุทธปฏิมากรมีอาการทรงนั่งโบกพระหัดถ์ขับพระวักกลีพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล เฉภาะต่อพระเจ้าราม ซึ่งได้ราชาภิเศกสืบพระวงษ์ เพราะพระองค์เปนพระราชโอรส แห่งพระราเมศวรที่ ๑ ทรงพระนามว่าสมเด็จพระเจ้ารามราชาธิราช ซึ่งได้เถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร เมื่อจุลศักราช ๗๔๙ ปีเถาะนพศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๑๕ ปี ออกจากราชสมบัติไปครองเมืองปทาคูจาม เมื่อจุลศักราช ๗๖๔ ปีมโรงจัตวาศก
สยามราชกาลที่ ๖ ตั้งแต่พุทธศักราช ๑๙๔๕ จนพุทธศักราช ๑๙๖๑ พระพุทธปฏิมากรมีอาการทรงนั่งรับผลมะม่วงพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระมหานครินทราธิราช เปนพระราชนัดดา ในสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑ ซึ่งได้ราชาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร เปลี่ยนแทนสมเด็จพระเจ้ารามเนื่องพระวงษ์ เมื่อจุล/*17ศักราช ๗๖๔ ปีมโรงจัตวาศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๑๖ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๗๘๐ ปีจอสัมเรทธิศก
สยามราชกาลที่ ๗ ตั้งแต่พุทธศักราช ๑๙๖๑ จนพุทธศักราช ๑๙๗๗ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งทำภัตรกิจพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระเจ้าสามพระยา พระราชโอรสสมเด็จพระนครินทราธิราช ซึ่งได้ราชาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร สืบพระวงษ์ทรงพระนามว่า สมเด็จพระบรมราชาธิราชเปนที่ ๒ เมื่อจุลศักราช ๗๘๐ ปีจอสัมเรทธิศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๑๖ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๗๙๖ ปีขานฉศก
สยามราชกาลที่ ๘ ตั้งแต่พุทธศักราช ๑๙๗๗ จนพุทธศักราช ๑๙๙๒ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งชี้พระหัดถ์เดียว แสดงเอตทัคฐานพระอัคสาวกาพระอัคสาวิกาพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศลถวายแดสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ ซึ่งได้ราชาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานครสืบพระวงษ์ เมื่อจุลศักราช ๗๙๖ ปีขานฉศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๑๔ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช๘๑๑ ปีมเสงเอกศก
/*18สยามราชกาลที่ ๙ ตั้งแต่พุทธศักราช ๑๙๙๒ จนพุทธศักราช ๒๐๑๓ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งยกพระหัดถ์ขวาอธิฐานบาตรพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระอินทราชาธิราช ซึ่งได้ราชาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานครสืบพระวงษ์ เมื่อจุลศักราช ๘๑๑ ปีมเสงเอกศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๒๑ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๘๓๒ ปีขานโทศก
สยามราชกาลที่ ๑๐ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๐๑๓ จนพุทธศักราช ๒๐๕๒ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งยกพระหัดถ์ขวาห้ามมารพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ซึ่งได้เถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานครสืบพระวงษ์ เมื่อจุลศักราช ๘๓๒ ปีขานโทศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๓๙ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๘๗๑ ปีมเสงเอกศก
สยามราชกาลที่ ๑๑ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๐๕๒ จนพุทธศักราช ๒๐๕๖ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งรับน้ำด้วยบาตรพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระบรมราชามหาพุทธางกูร ซึ่งได้ราชาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพ/*19ทวาราวดีศรีอยุทธยามหานครสืบพระวงษ์ เมื่อจุลศักราช ๘๗๑ ปีมเสงเอกศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๔ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๘๗๕ ปีรกาเบญจศก
สยามราชกาลที่ ๑๒ แต่เพียง ๕ เดือน พุทธศักราช ๒๐๕๖ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งฉันมธุปายาศพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล เฉภาะต่อพระราษฎาธิราชกุมาร พระราชโอรสสมเด็จพระบรมราชามหาพุทธางกูร ซึ่งได้รับครองราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธามหานคร เมื่อจุลศักราช ๘๗๕ ปีรกาเบญจศก อยู่ในราชสมบัติ ๕ เดือน
สยามราชกาลที่ ๑๓ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๐๕๗ จนพุทธศักราช ๒๐๗๐ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งฉันผลสมอพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระไชยราชาธิราช ซึ่งได้ปราบดาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานครสืบพระวงษ์ เมื่อจุลศักราช ๘๗๖ ปีจอฉศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๑๓ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๘๘๙ ปีกุนนพศก
สยามราชกาลที่ ๑๔ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๐๗๐ จนพุทธศักราช ๒๐๗๒ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งยกพระหัดถ์ขวา/*20ปลงพระชนม์พระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศลเฉภาะต่อพระยอดฟ้า พระราชโอรสสมเด็จพระไชยราชาธิราช ซึ่งได้ครองราชสมบัติสืบพระวงษ์ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร เมื่อจุลศักราช ๘๘๙ ปีกุนนพศก อยู่ในราชสมบัติแต่ปีกึ่ง เพียงจุลศักราช ๘๙๐ ปีชวดสมเรทธิศก
สยามราชกาลที่ ๑๕ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๐๗๒ จนพุทธศักราช ๒๐๙๘ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งยกพระหัดถ์ซ้าย สำแดงโอฬาริกนิมิตรพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช ซึ่งได้ปราบดาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร เมื่อจุลศักราช ๘๙๑ ปีฉลูเอกศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๒๖ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๙๑๙ ปีเถาะนพศก
สยามราชกาลที่ ๑๖ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๐๙๘ จนพุทธศักราช ๒๐๙๙ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งสนเข็มพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล เฉภาะต่อพระมหินทราธิราช ซึ่งได้รับครองราชสมบัติสืบพระวงษ์ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร เมื่อ/*21จุลศักราช ๙๑๗ ปีเถาะสัปตศก อยู่ในราชสมบัติได้ปี ๑ เพียงจุลศักราช ๙๑๘ ปีมโรงอัฐศก
สยามราชกาลที่ ๑๗ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๐๙๙ จนพุทธศักราช ๒๑๒๑ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงยืนผันพระองค์ ทรงแลด้วยอาการนาคาวโลกพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช ซึ่งได้ราชาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติสืบพระวงษ์ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร เมื่อจุลศักราช ๙๑๘ ปีมโรงอัฐศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๒๒ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๙๔๐ ปีขานสัมเรทธิศก
สยามราชกาลที่ ๑๘ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๑๒๑ จนพุทธศักราช ๒๑๓๖ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงยืนยกพระหัดถ์ทั้งสองห้ามสมุทพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ซึ่งได้ราชาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติสืบพระวงษ์ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร เมื่อจุลศักราช ๙๔๐ ปีขานสัมเรทธิศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๑๔ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๙๕๕ ปีมเสงเบญจศก
สยามราชกาลที่ ๑๙ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๑๓๖ จนพุทธศักราช ๒๑๔๔ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงยืนประสานพระ/*22หัดถ์ทั้งสองถวายพระเนตรพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระเอกาทศรฐมหาราช ซึ่งได้ราชาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติเรียงพระวงษ์ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร เมื่อจุลศักราช ๙๕๕ ปีมเสงเบญจศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๘ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๙๖๓ ปีฉลูตรีศก
สยามราชกาลที่ ๒๐ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๑๔๔ จนพุทธศักราช ๒๑๔๕ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงยืนยกพระหัดถ์ซ้ายห้ามพระแก่นจันทน์พระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล เฉภาะต่อพระศรีเสาวภาคย์ พระราชโอรสสมเด็จพระเอกาทศรฐมหาราช ซึ่งได้เถลิงถวัลยราชสมบัติสืบพระวงษ์ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร เมื่อจุลศักราช ๙๖๓ ปีฉลูตรีศก อยู่ในราชสมบัติได้ปี ๑ เพียงจุลศักราช ๙๖๔ ปีขานจัตวาศก
สยามราชกาลที่ ๒๑ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๑๔๕ จนพุทธศักราช ๒๑๗๐ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งห้อยพระบาทณเรือขนานพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถทรงธรรม ซึ่งได้ปราบดาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร ผลัดตั้งพระวงษ์ใหม่ /*23เมื่อจุลศักราช ๙๖๔ ปีขานจัตวาศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๒๕ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๙๘๙ ปีเถาะนพศก
สยามราชกาลที่ ๒๒ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๑๗๐ จนพุทธศักราช ๒๑๗๒ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งห้อยพระบาทแบพระหัดถ์ขวารับช้างปาเลไลยพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล เฉภาะต่อพระเชษฐาธิราช พระราชโอรสสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถทรงธรรม ซึ่งได้รับครองราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร เมื่อจุลศักราช ๙๘๙ ปีเถาะนพศก อยู่ในราชสมบัติได้ปี ๑ กับ ๗ เดือน เพียงจุลศักราช ๙๙๑ ปีมเสงเอกศก
สยามราชกาลที่ ๒๓ แต่เพียง ๖ เดือน ในพุทธศักราช ๒๑๗๓ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งห้อยพระบาทแบพระหัดถ์ทั้งสองรับมธุปายาศพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล เฉภาะต่อพระอาทิตยวงษ์อนุชาธิราช พระราชโอรสสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถทรงธรรม ซึ่งได้ครอบครองกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร เมื่อจุลศักราช ๙๙๑ ปีมเสงเอกศก อยู่ในราชสมบัติเพียง ๖ เดือน
สยามราชกาลที่ ๒๔ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๑๗๓ จนพุทธศักราช ๒๑๙๘ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งลอยถาดพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราช/*24อุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระรามาธิเบศร์ปราสาททอง ซึ่งได้ปราบดาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร ผลัดตั้งพระวงษ์ใหม่ เมื่อจุลศักราช ๙๙๒ ปีมเมียโทศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๒๕ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๑๐๑๗ ปีมแมสัปตศก
สยามราชกาลที่ ๒๕ แต่เพียง ๙ เดือน ในพุทธศักราช ๒๑๙๙ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงยืนยื่นพระหัดถ์ขวารับกำหญ้าคาพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล เฉภาะต่อเจ้าฟ้าไชยพระราชโอรสสมเด็จพระรามาธิเบศร์ปราสาททอง ซึ่ง ได้รับครองราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานครได้ ๙ เดือน เพียงจุลศักราช ๑๐๑๔ ปีวอกจัตวาศก
สยามราชกาลที่ ๒๖ แต่เพียงเดือนหนึ่งกับ ๒๐ วัน ในพุทธศักราช ๒๑๙๙ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงยืนยกพระหัดถ์ทั้งสองประทับพระอุระรำพึงธรรมพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล เฉภาะต่อพระศรีสุธรรมราชา พระราชอนุชาสมเด็จพระรามาธิเบศร์ปราสาททอง ซึ่งได้ครองราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร ได้เพียงเดือน ๑ กับ ๒๐ วัน ในจุลศักราช ๑๐๑๘ ปีวอกอัฐศก
/*25สยามราชกาลที่ ๒๗ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๑๙๙ จนพุทธศักราช ๒๒๒๕ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงยืนยกพระบาทซ้าย พระหัดถ์ทั้งสองประทับพระเพลาจงกรมพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระนารายน์มหาเอกาทศรฐราช ซึ่งได้ปราบดาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร สืบพระวงษ์สมเด็จพระรามาธิเบศร์ปราสาททอง เมื่อจุลศักราช ๑๐๑๘ ปีวอกอัฐศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๒๖ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๑๐๔๔ ปีจอจัตวาศก
สยามราชกาลที่ ๒๘ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๒๒๕ จนพุทธศักราช ๒๒๔๐ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงยืนห้อยพระหัดถ์ขวาทับพระหัดถ์ซ้าย ถือธารพระกรปลงพระกรรมฐานพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล เฉภาะต่อพระธาดาธิเบศร์ ซึ่งได้ครอบครองราชสมบัติในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร แทรกพระวงษ์เมื่อจุลศักราช ๑๐๔๔ ปีจอจัตวาศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๑๕ ปี สิ้นพระชนม์เมื่อจุลศักราช ๑๐๕๙ ปีฉลูนพศก
สยามราชกาลที่ ๒๙ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๒๔๐ จนพุทธศักราช ๒๒๔๙ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงยืนยกพระหัดถ์ขวาลูบพระกายสรงน้ำพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธ/*26สาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระสุริเยนทราธิบดี ซึ่งราชาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร สืบพระวงษ์สมเด็จพระนารายย์มหาเอกาทศรฐราช เมื่อจุลศักราช ๑๐๕๙ ปีฉลูนพศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๙ ปีสวรรคตเมื่อจุลศักราช ๑๐๖๘ ปีจออัฐศก
สยามราชกาลที่ ๓๐ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๒๔๙ จนพุทธศักราช ๒๒๗๕ พระพุทธปฏิมากร มีพระอาการทรงยืนอุ้มบาตรด้วยพระหัดถ์ทั้งสองพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระภูมินทรมหาราชา ซึ่งได้ปราบดาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร สืบพระวงษ์ เมื่อจุลศักราช ๑๐๖๘ ปีจออัฐศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๒๖ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๑๐๙๔ ปีชวดจัตวาศก
สยามราชกาลที่ ๓๑ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๒๗๖ จนพุทธศักราช ๒๓๐๑ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงยืนเหยียบรอยพระพุทธบาทพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระมหาบรมราชาธิราชที่ ๓ ซึ่งได้ปราบดาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร เรียงพระวงษ์ เมื่อจุล/*27ศักราช ๑๐๙๕ ปีฉลูเบญจศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๒๕ ปี สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๑๑๒๐ ปีขานสัมเรทธิศก
สยามราชกาลที่ ๓๒ แต่เพียง ๑๐ วัน ในพุทธศักราช ๒๓๐๑ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงยืนกางพระหัดถ์ทั้งสองเปิดโลกย์พระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแดสมเด็จพระอุทุมพรมหาพรพินิตราช ซึ่งได้เสวยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร สืบพระวงษ์ ๑๐ วันแล้วละสมบัติออกทรงพระผนวชในจุลศักราช ๑๑๒๐ ปีขานสัมเรทธิศก
สยามราชกาลที่ ๓๓ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๓๐๑ จนพุทธศักราช ๒๓๑๐ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงยืนลีลาห้อยพระหัดถ์ซ้ายยกพระบาทซ้ายพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล เฉภาะต่อพระบรมเอกทัศอนุรักษมนตรีราช ซึ่งได้เสวยราชสมบัติ ในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร สืบพระวงษ์ เมื่อจุลศักราช ๑๑๒๐ ปีขานสัมเรทธิศก ดำรงอยู่ในราชสมบัติได้ ๙ ปี เพียงจุลศักราช ๑๑๒๙ ปีกุนนพศก
สยามราชกาลที่ ๓๔ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๓๑๐ จนพุทธศักราช ๒๓๒๔ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งพระหัดถ์ทั้งสองประทับพระอุระทำทุกรกิริยาพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้/*28ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล เฉภาะต่อเจ้ากรุงธนบุรี ซึ่งได้ครอบครองราชสมบัติ ตั้งกรุงที่แขวงเมืองธนบุรี เมื่อจุลศักราช ๑๑๒๙ ปีกุนนพศก อยู่ในราชสมบัติได้ ๑๔ ปี เพียงจุลศักราช ๑๑๔๓ ปีฉลูตรีศก
แลพระพุทธรูปอิกสามปาง ซึ่งเหมือนกับพระพุทธรูปพระชนมพรรษาของพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน ในกรุงอมรรัตนโกสินทร์ ทั้งสามพระองค์นั้น มีขนาดเท่ากันกับพระพุทธรูปสำหรับพระเจ้าแผ่นดินกรุงทวาราวดี แปลกแต่มีฉัตรกั้นทั้งสามพระองค์ จารึกถวายเฉภาะพระองค์ ว่า
สยามราชกาลที่ ๓๕ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๓๒๕ จนพุทธศักราช ๒๓๕๒ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งขัดสมาธิเพชรพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายฉลองพระเดชพระคุณ พระบาทสมเด็จพระปรโมรุราชา มหาจักรกรีบรมนารถ นเรศรราชวิวัฒนวงษ์ ปฐมพงษาธิราชรามาธิบดินทร์ สยามพิชิตินทโรดมบรมบพิตร ซึ่งได้ปราบดาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทรายุทธยา เปนปฐม เมื่อจุลศักราช ๑๑๔๔ ปีขานจัตวาศก เสด็จดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๒๗ ปีกับ ๕ เดือน เสด็จสวรรคตเมื่อจุลศักราช ๑๑๗๑ ปีมเสงเอกศก
/*29สยามราชกาลที่ ๓๖ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๓๕๒ จนพุทธศักราช ๒๓๖๗ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งมารวิไชยพระหัดถ์ขวาปกพระเพลาพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายฉลองพระเดชพระคุณ พระบาทสมเด็จพระบรมราชพงษเชฐมเหศวรสุนทร ไตรเสวตรคชาดิศรมหาสวามินทร์ สยามรัษฎินทรวโรดม บรมจักรพรรดิราช พิลาศธาดาราชาธิราช บรมนารถบพิตร ซึ่งได้ปราบดาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทรายุทธยา สืบพระวงษ์ เมื่อจุลศักราช ๑๑๗๑ ปีมเสงเอกศก เสด็จดำรงอยู่ในราชสมบัติ ๑๔ ปีกับ ๑๑ เดือน สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๑๑๘๖ ปีวอกฉศก
สยามราชกาลที่ ๓๗ ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๓๖๗ จนพุทธศักราช ๒๓๙๓ พระพุทธปฏิมากร มีอาการทรงนั่งขัดสมาธิ์พระหัดถ์ขวาซ้อนพระหัดถ์ซ้ายพระองค์นี้ ทรงสถาปนาขึ้นไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายฉลองพระเดชพระคุณ พระบาทสมเด็จพระปรมาธิวรเสฐ มหาเจษฎาธิบดินทร์ สยามินทโรดม บรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนารถบพิตร ซึ่งได้ราชาภิเศกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ในกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทรายุทธยา สืบพระวงษ์ เมื่อจุลศักราช ๑๑๘๖ ปีวอกฉศก เสด็จดำรงอยู่ใน/*30ราชสมบัติ ๒๖ ปีกับ ๘ เดือน สวรรคตเมื่อจุลศักราช ๑๒๑๒ ปีกุนยังเปนโทศก
แลพระนามพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งจารึกในฐานพระพุทธรูป ๓๗ พระองค์นี้ บางทีจะเปนที่สงไสย ว่าพระนามเรียกไม่ต้องกับพระราชพงษาวดาร ซึ่งกรมสมเด็จพระปรมานุชิตทรงไว้บ้าง ไม่เหมือนกับคำที่คนเรียกบ้าง ถ้าสงไสยดังนี้แล้ว ให้พึงเข้าใจว่า พระนามพระเจ้าแผ่นดินในกรุงสยามนี้ แต่เดิมมาเปนที่ห้ามหวงเกียจกันไม่ให้คนทั้งปวงเรียก ถ้าขืนเรียกก็เปนความหมิ่นประมาทต่อพระเจ้าแผ่นดิน คนทั้งปวงที่เปนข้าราชการเปนราษฎรบางคน จะเรียกพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งได้ดำรงศิริราชสมบัติอยู่ในขณะนั้น ก็ต้องเรียกพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว แลล้นเกล้าล้นกระหม่อม ฤๅพระเจ้าอยู่หัวเปล่า ๆ ขุนหลวงบ้างก็มี เมื่อพระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้นเสด็จสวรรคตแล้ว พระศพยังประดิษฐานอยู่ในพระบรมโกษฐ ก็เรียกกันว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในพระบรมโกษฐ ฤๅเรียกว่าพระบรมโกษฐเปล่า ๆ ที่เรียกในพระบรมโกษฐเฉย ๆ ก็มี เจ้าแผ่นดินซึ่งได้ดำรงศิริราชสมบัติใหม่ ก็ได้รับพระนามว่าพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว แลอะไร ๆ เหมือนดังเช่นว่ามาข้างบนแล้ว ถ้าพระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้นเสด็จสวรรคตลงอิก มีพระเจ้าแผ่นดินเปนพระเจ้าอยู่หัวแทนขึ้นใหม่ องค์ซึ่งสวรรคตเปลี่ยนเปนบรม/*31โกษฐ บรมโกษฐองค์เก่าเปลี่ยนเปนพระพุทธเจ้าหลวง ฤๅพระพุทธเจ้าหลวงในพระบรมโกษฐบ้าง ครั้นพระเจ้าแผ่นดินองค์ที่ ๓ นี้สวรรคตลงอิก ก็เปลี่ยนพระนามเลื่อนขึ้นไปเปนชั้นๆ จนถึงพระพุทธเจ้าหลวงเก่า ต้องเปนพระพุทธเจ้าอยู่หัวอะไร ๆ ฤๅขุนหลวงอะไร ๆ ตามใจใครจะเรียก มีที่นึกหมายสิ่งใดก็เรียกเอาตามที่นึกหมาย ที่เปนไพร่ก็เรียกตามลัทธิไพร่ เหมือนหนึ่งขุนหลวงขี้เรื้อน ท้าวอู่ทอง เปนต้น ฤๅเปนชั้นกลาง ๆ ก็เรียกตามอย่างกลาง ๆ ขุนหลวงทรงปลา ขุนหลวงท้ายสระเปนต้น ถ้าผู้ที่เปนนักปราชญ์แลเปนผู้มีตระกูลแลความรู้สมควรจะยักเรียกอย่างไรไป ก็เรียกตามชอบใจ เหมือนอย่างกรมสมเด็จพระปรมานุชิต ท่านเรียกพระนครอินทร์ เปนพระนครินทราชาธิราช พระเจ้ารามเปนสมเด็จพระรามราชาธิราช ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเรียกขุนหลวงหาวัด ว่าสมเด็จพระอุทุมพรมหาพรพินิต เพราะพระนามเดิมท่านอุทุมพร แล้วเปนกรมขุนพรพินิต พระเจ้าอยู่หัวที่นั่งสุริยามรินทร์ เปนพระบรมเอกทัศอนุรักษ์มนตรีราช เพราะพระนามเดิมท่านเจ้าฟ้าเอกทัศ เปนกรมขุนอนุรักษ์มนตรี ดังเช่นจารึกไว้ในฐานพระพุทธรูปนี้เปนต้น แต่พระนามอื่นซึ่งแปลกอยู่กับพระราชพงษาวดาร เหมือนขุนหลวงเสือเปนสมเด็จพระสุริเยนทราธิบดี ขุนหลวงท้ายสระ เปนสมเด็จพระภูมินทราชา เปนต้นนี้ /*32มีมาในคำให้การขุนหลวงหาวัด แต่ก็คงจะเปนอันยักเรียกตามชอบใจ เหมือนอย่างเช่นกล่าวมานี้ ให้คนทั้งปวงพึงเข้าใจว่า พระเจ้าแผ่นดินซึ่งเรียกตามชั้นเลว ชั้นกลาง ชั้นสูง ดังนี้นั้น ใช่ว่าท่านจะไม่มีพระนามทุกพระองค์นั้นก็หามิได้ ธรรมเนียมการพระบรมราชาภิเศกที่จะทำนั้น ต้องมีพระฤกษ์จารึกพระสุพรรณบัตรก่อน ครั้นเวลาเสด็จขึ้นพระที่นั่งภัทรบิฐ พราหมณ์จึงได้ถวายพระสุพรรณบัตร เหมือนกันดังนี้ทุกพระองค์ ยกเสียแต่พระเจ้าแผ่นดินซึ่งยังทรงพระเยาว์ ไม่มีผู้ทำนุบำรุงบัญชาการแทน แลพระเจ้าแผ่นดินซึ่งเปนที่รังเกียจ ฤๅเกิดการรบพุ่งในบ้านเมืองเปนอันตราย ไม่ทันทำการราชาภิเศกได้ เพราะการไม่เรียบร้อยดังนี้ จึงไม่มีพระนาม ก็แลพระนามซึ่งได้จารึกไว้แล้วนั้น ใช่ว่าจะเปนแต่ทิ้งไว้เปล่า ๆ พระสุพรรณบัตรนั้น ต้องเชิญเข้าพระราชพิธีต่าง ๆ อยู่เสมอไม่ขาด ฤๅพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใด ซึ่งทรงตั้งพระราชกำหนดกฎหมายสำหรับแผ่นดิน ก็ออกพระนามใหญ่ ดังเช่นจารึกในพระสุพรรณบัตรในเบื้องต้นของกฎหมายนั้นทุกฉบับ แต่พระนามพระเจ้าแผ่นดินซึ่งจะทำให้คนทั้งปวงสันนิฐานไม่ได้แน่ว่า พระองค์ใดทรงพระนามอย่างไรนั้นมีอยู่หลายอย่าง คือ พระเจ้าแผ่นดินองค์หนึ่งทรงพระนามอย่างหนึ่งแล้ว พระองค์หลัง ๆ ลงมา ท่านไม่เปลี่ยนแปลงพระนามเดิมนั้นเสีย คงจารึกพระสุพรรณบัตรไป/*33ตามพระนามเดิม แล้วไม่นับเปนที่หนึ่งที่สองไว้ด้วย เหมือนดังพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ ทรงพระนามสมเด็จพระรามาธิบดี ตามสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ อู่ทอง เมื่อเวลาตั้งพระนามนั้น ได้ประชุมพระราชาคณะแลข้าราชการปฤกษาเลือกพระนามพระเจ้าแผ่นดินเก่า ๆ แล้วตกลงใช้พระนามใดก็เปนการปรากฎแก่คนทั้งปวง ทั้งมีอยู่ในต้นกฎหมายซึ่งใช้กันอยู่ในประจุบันนี้ คนทั้งปวงก็ปรากฎทราบชัดว่าเปนสมเด็จพระรามาธิบดี ต่อนั้นมา แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้า พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้า ก็เงียบหายไป ไม่ได้ยินว่าพระนามอย่างไร ไม่มีใครปริปากพูดถึงเลย แต่เมื่อสืบเอาแน่นอน ก็ได้ความว่าพระสุพรรณบัตรจารึกสมเด็จพระรามาธิบดี เหมือนพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ดังนี้ ควรจะนับว่าเปนที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ แต่ก็ไม่ได้นับกันเลย เมื่อจะคิดขึ้นไปถึงแผ่นดินก่อน ๆ ซึ่งไม่ได้อ้างออกพระนามไว้นั้น ถ้านอกจากเปลี่ยนวงษ์กันแล้ว ก็เห็นจะใช้ซํ้ากันดังนี้โดยมาก เปนแต่ความอนุมาน อิกประการหนึ่งพระนามซึ่งเรียกนั้น บางทีพระองค์เดียว ดูในจดหมายแห่งหนึ่ง มีต้นแลสร้อยเปนอย่างหนึ่ง ดูอิกแห่งหนึ่ง เพิ่มเติมถ้อยคำลงบ้าง ตัดทอนเสียบ้างก็มี เปนแต่ใครอยากจะเรียกอย่างไรก็เรียกเพิ่มเล็กขาดน้อยก็ไม่ว่าไรกัน จึงพาให้เลอะไป อิกประการหนึ่งนั้น /*34เพราะเหตุที่ไม่เรียกกันดังเช่นว่ามาแล้ว พระนามจึงได้สูญ เพราะเหตุที่เปนเหล่านี้ มาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริห์ว่า ในครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยนั้น ข้าราชการ เรียกพระนามพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ ว่าพระพุทธเจ้าหลวงในพระบรมโกษฐ ครั้นถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว คนทั้งปวงก็เปลี่ยนเรียกไปใหม่ว่า แผ่นดินต้น แผ่นดินกลาง ในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบ ไม่ทรงพระกรุณาโปรด ดำรัสว่า มีแผ่นดินต้นแผ่นดินกลางแล้ว แผ่นดินประจุบันนี้ก็ต้องเปนแผ่นดินปลาย เปนคำอัปรมงคลอยู่ ในขณะนั้นพอทรงพระราชศรัทธา สร้างพระพุทธปฏิมากรห้ามสมุทหุ้มทองคำทรงเครื่องต้นด้วยเนาวรัตน์ สองพระองค์ ตั้งไว้ในวัดพระศรีรัตนสาศดาราม ทรงพระราชอุทิศถวายเปนพระฉลองพระองค์ ในสมเด็จพระบรมไอยกาธิราชองค์หนึ่ง สมเด็จพระบรมชนกนารถองค์หนึ่ง จารึกพระนามว่าพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์องค์หนึ่ง จารึกพระนามว่า พระพุทธเลิศหล้านภาไลยองค์หนึ่ง เพื่อเปนการเฉลิมพระเกียรติยศฉลองพระเดชพระคุณในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ จึงโปรดให้ออกพระนามเปลี่ยนคำคนที่เรียกว่าแผ่นดินต้นแผ่นดินกลางนั้นเสีย ให้เรียกพระนามตามพระนามพระพุทธรูป ว่าพระบาทสมเด็จพระพุทธ/*35ยอดฟ้าจุฬาโลกย์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ดังนี้ ก็เปนการดีสมควรยิ่งนัก แลในครั้งเมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต คนทั้งปวงพากันเรียกว่าในพระบรมโกษฐ ต่อไปก็จะวนลงหาถ้อยคำอันไม่ไพเราะต่าง ๆ ตามน้ำใจนิไสยคนจะเรียก จึงทรงพระราชดำริห์ถวายพระนามเพิ่มท้าย ซึ่งเปนที่หมายของคนทั้งปวงจะเรียกเปนนามแผ่นดินเรียกแทนพระนาม ว่าแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ในแผ่นดินประจุบัน คือแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้านั้น ให้เรียกว่า แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพราะจะให้คนเคยปาก อย่าให้ยักย้ายเรียกอะไร ๆ ไปตามชอบใจไปได้ แต่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริห์ป้องกันถึงชั้นนั้นแล้ว ครั้นเวลาเสด็จสวรรคตลงคราวนี้ คนทั้งปวงก็ยังไม่ฟัง ขืนเรียกในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ว่าในพระบรมโกษฐ ในพระโกษฐ พระบาทสมเด็จในพระบรมโกษฐ สมเด็จพระบรมโกษฐ เพ้อเจ้อไปไม่ใคร่จะรู้แล้ว ส่วนพระนามพระเจ้าแผ่นดินซึ่งจะตั้งใหม่นั้นเล่า ท่านผู้บัญชาการก็ไม่เข้าใจพระราชดำริห์พระราชประสงค์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงได้ขนานนามเอานามเจ้าแผ่นดินลงเปนนามแผ่นดิน ว่าพระบาทสมเด็จพระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว เหมือนปิดปากไม่ให้คนเรียก คน/*36ทั้งปวงก็เรียกแต่ในหลวง ๆ ไม่รู้ว่าจะเรียกว่าอะไรเกล้า ที่เปนเกษเกล้า ผ่านเกล้า เพ้อเจ้อไปบ้างก็มี หนังสือราชการซึ่งเคยออกพระนาม ว่าพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฏพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ครั้นมาถึงแผ่นดินประจุบันนี้ต้องเรียกว่า พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว ครั้นทีหลังจะเปนใครเบื่อออกชื่อซํ้าสองหนสามหนขึ้นก่อนก็ไม่ทราบ แต่เห็นจะเปนพระยาศรีสุนทรโวหารฟัก เพราะตาแกถูกว่ากล่าวด้วยเรื่องนี้อยู่ไม่ขาด ไปตัดข้างท้ายออกเสียเรียกแต่ว่า พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว ตั้งแต่ปรมินทรถึงอลงกรณ์นั้นดีแล้ว แปลได้ตลอด แต่เกล้าขึ้นมานั้นไม่รู้จะแปลว่ากะไร การเรื่องที่วุ่นด้วยชื่อ เพราะผู้บัญชาการไม่ทราบเรื่องนี้ ต่อมาผู้ซึ่งแต่งหนังสือเรื่องนี้ ได้โต้ทานถุ้มเถียงการอันนี้ กับพระยาศรีสุนทรฟัก แกก็เถียงว่าแกทราบการชัดหมดตลอด แต่พูดไม่ขึ้น แล้วยังแจ้งความต่อไปว่า ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อทรงพระประชวรหนักใกล้จักเสด็จสวรรคต ได้มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งแกไว้ ว่าพระนามเจ้าแผ่นดินต่อไปนั้น รวังอย่าให้เปนปรเมศได้ ให้จดหมายลงไว้ว่าปรมินทร กับคำที่ว่าอุภโตสุชาตสังสุทธเคราะหณีนั้น ใช้ได้เหมือนกับพระองค์ท่าน ให้คงอยู่ตามเดิม แต่ถ้าพระมารดาไม่ได้เปนเจ้าอย่าให้ใช้ กับ/*37คำที่ว่าสยามาทิโลกยดิลกนั้น ดูเพ้อเจ้อมากไป ให้แก้แต่เพียงว่าสยามาทินครวรุตเมกราชดิลก นอกนั้นก็ให้คงอยู่ตามเดิม เปลี่ยนแต่คุณวิเศษของเจ้าแผ่นดินตามควร แลข้อแก้ไขที่ว่ามานี้ ไม่เกี่ยวข้องกับที่ว่าด้วยเรื่องชื่อแผ่นดินนี้ดอก จะว่ากล่าวแปลให้ชัดเจนในการพระราชพิธีบรมราชาภิเศก ซึ่งตั้งใจไว้ว่าจะว่าเมื่อสิ้นพิธีสิบสองเดือนแล้ว แต่ที่ยกมาว่าในครั้งนี้ เพราะจะให้เปนพยานอ้างอิง ของคำที่จะกล่าวต่อไป ข้างท้ายนี้อิกหน่อยหนึ่งดังนี้ คือเมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ดำรัสสั่งพระยาศรีสุนทรโวหาร ด้วยเรื่องพระนามพระเจ้าแผ่นดินดังนั้นแล้ว ได้ทรงพระปรารภต่อไปว่า พระนามจอมเกล้านี้ เปนคำสูงแลไพเราะ สมควรกับที่เปนพระนามพระเจ้าแผ่นดิน ถ้าคนวันอังคารได้เปนจอมเกล้า พระองค์ท่านเองวันพฤหัศบดี เปนผ่านเกล้าจะดีกว่าเปนจอมเกล้า แต่การล่วงเลยมาเสียแล้ว ไม่รู้ที่จะทำอย่างไรได้ คิดว่าจะเปลี่ยนมานานแล้ว แต่ยังไม่มีช่อง ถ้าคิดเปลี่ยนให้เสียได้เมื่อตายแล้วก็ดี ฤๅจะไม่เปลี่ยน ให้เปนจอมเกล้าซํ้าสองคนก็จะเปนไรนักหนา ได้ทรงรับสั่งบ่นว่าเสียดาย ขอให้เปนดังนั้นได้จะดีอยู่หลายองค์ พระยาศรีสุนทรไม่อาจพูดขึ้นได้ ก็นิ่งเลยไป ครั้นมาภายหลัง ผู้แต่งหนังสือนี้ ได้ร้องปฤกษาโต้ทานกับท่านผู้ใหญ่ ที่เปนเจ้าของธรรมเนียม คือกรมหลวงวงษา/*38ธิราชสนิท แลเจ้าพระยาทิพากรวงษ์มหาโกษาธิบดี ท่านทั้งสองเห็นชอบด้วยควรจะตั้งนามแผ่นดินใหม่ จึงได้ทูลปฤกษากรมพระปวเรศวริยาลงกรณ์ ท่านจึงขนานนามแผ่นดินมาว่า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้สมพระราชประสงค์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อคนทั้งปวงจะไม่รู้ว่าพระจอมเกล้าองค์ไหน จึงได้เติมจุลลงข้างน่า ให้รู้ว่าเปนพระจอมเกล้าน้อยพระจอมเกล้าใหญ่ แลนามอันนี้ได้ปฤกษาด้วยพระบรมวงษานุวงษ์ แลสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษ์ ข้าราชการผู้ใหญ่ก็เห็นชอบพร้อมกัน จึงได้ตั้งกำหนดเปลี่ยนนามแผ่นดิน ว่าพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนี้ ในวัน ๑ ฯ๑๒ ๑๒ ค่ำปีรกาเบญจศก จึงได้ใช้สืบมาจนบัดนี้ ความซึ่งเพ้อเจ้อแล้วมานี้ เปนข้อสาธกยกมาให้เห็นว่าแต่ในเร็ว ๆ นี้ ยังเลอะเทอะเปรอะเปื้อนกันมาก พระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อนครั้งกรุงทวาราวดี ฤๅจะไม่เลอะเทอะยิ่งกว่านี้ ผู้ใดจะทรงจำไว้ได้ยืดยาวต่อมาหลายชั่วอายุ ด้วยนิไสยชาวเราเปนดังนั้นอยู่เองแล้ว ก็แต่ถ้าจะคิดสืบเสาะค้นคว้าเอาพระนามที่แท้ที่จริง อันได้จารึกในพระสุพรรณบัตรนั้น ก็เห็นจะพอได้รูปอยู่บ้าง แต่ถ้าจะให้ยืนยันแล้ว ก็ยืนยันไม่ได้ จะยกแต่เหตุอ้างอิงขึ้น ตามแต่ผู้อ่านจะคิดเห็นเอาเอง ว่าจะถูกฤๅผิด ขออย่าให้ว่าอวดรู้เกินผู้ใหญ่ เปนการคาดคเนทั้งสิ้น
/*39บัดนี้จะได้ชี้แจงพระนาม ซึ่งจารึกในฐานพระ สอบกับพระนาม ซึ่งมีในพระราชพงษาวดาร แลตามคำคนเรียก กับทั้งอย่างอื่น ๆ ดังนี้
พระนามที่ ๑ สมเด็จพระรามาธิบดี นั้น เปนพระนามตรง ได้จารึกในพระสุพรรณบัตรแท้ แลพระนามอันนี้ ความประสงค์เดิม ว่ากรุงศรีอยุทธยา ที่ตั้งในตำบลหนองโสนนี้ มีบริมณฑลคล้ายคลึง กับทวาราวดีศรีอยุทธยา ซึ่งเปนเมืองของพระนารายน์เปนเจ้า อวตารลงมา ในปางที่ ๑๐ เรียกว่ารามาวตาร จึงได้ขนานนามพระนครนั้น ให้ต้องว่าทวาราวดีศรีอยุทธยา เมื่อพระนครเปนทวาราวดีศรีอยุทธยาแล้ว พระนามพระเจ้าแผ่นดินจึงได้ใช้รามาธิบดี ให้ตรงกันกับนารายน์รามาวตาร ก็แต่สมเด็จพระรามาธิบดีพระองค์นี้ ในพระราชพงษาวดาร เรียกว่าสมเด็จพระรามาธิบดีอู่ทอง คำราษฎรเรียกกันว่า พระเจ้าอู่ทองบ้าง ท้าวอู่ทองบ้าง ซึ่งเรียกว่าอู่ทองดังนี้ มีคำปรากฎในพระราชพงษาวดารว่า เดิมพระเจ้าแผ่นดินครองสมบัติอยู่ในเมืองไตรตรึงษ์ เดิมชื่อเมืองแปบ เปนเมืองร้างอยู่ในสยามประเทศอันนี้ พระเจ้าแผ่นดินได้สืบบรมราชวงษ์กันมาสี่ชั่วแผ่นดิน ครั้งนั้นมีชายเข็ญใจคนหนึ่ง เปนปมเปาทั่วทั้งตัว คนทั้งปวงเรียกว่านายแสนปม นายแสนปมนั้นทำไร่ปลูกพริกมะเขือ แลมะเขือต้นหนึ่งนั้นอยู่ใกล้ห้างที่อาไศรย นายแสนปมถ่ายปัสสาวะรดต้นมะเขือต้นหนึ่งนั้นอยู่/*40ไม่ได้ขาด ในขณะนั้นพระราชธิดาพระเจ้าไตรตรึงษ์อยากเสวยผลมะเขือ จึงได้ผลมะเขือต้นนั้นไปเสวยก็ทรงครรภ์ ครั้นประสูตรแล้วพระไอยกาให้เสี่ยงทายหาบิดา พระราชกุมารรับเอาก้อนเข้าเย็นของนายแสนปม พระเจ้าไตรตรึงษ์ทรงลอาย จึงให้ขับเสียทั้งพระราชธิดาแลพระราชนัดดา ไปอยู่ที่ไร่กับนายแสนปม พระอินทรจึงนำเอากลองทิพย์มาให้กับนายแสนปม นายแสนปมจึงตีกลองทิพย์ นฤมิตรขึ้นเปนบ้านเมือง แลจึงให้ช่างทองตีอู่ทองให้โอรสนอน จึงได้นามปรากฎว่าอู่ทองราชกุมาร ในศักราช ๖๘๑ ปีมแมเอกศกนั้น ครั้นพระราชบิดาสวรรคตแล้ว อู่ทองราชกุมาร ได้ครองราชสมบัติ ในจุลศักราช ๗๐๖ แล้วจึงยกลงมาสร้างกรุงทวาราวดีศรีอยุทธยา ตำบลหนองโสน ในจุลศักราช ๗๑๒ ปีขานโทศก เปนสมเด็จพระรามาธิบดี แต่นามอู่ทองเดิมนั้น ก็ยังมีผู้เรียกคงอยู่ รามาธิบดีองค์นี้ ควรนับเปนที่ ๑
พระนามที่ ๒ สมเด็จพระบรมราชาธิราชนี้ พระนามต้องกันกับในพระราชพงษาวดาร แต่ซึ่งเรียกว่าพระเจ้ามหาเดช พระเจ้าพฤฒิเดชนี้ จะเปนคำเดิมเรียกกันมาอย่างนั้นบ้าง ฤๅจะมีในพงษาวดารมอญ คือคำให้การขุนหลวงวัดประดู่ ก็ไม่ทราบ ด้วยฉบับเดิมนั้นหายสูญไป ยังหาไม่ได้ ฤๅจะเปนของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าทรงพระราชดำริห์ ฤๅทรงแปลจากอันใด/*41ไม่ได้ทราบชัด แต่ในพระราชพงษาวดาร เรียกว่าขุนหลวงพงัวพระองค์นี้ ควรนับเปนสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑
ในที่ ๓ เจ้าทองจันทร์ ฤๅเจ้าท้องลั่น นั้น ไม่ได้ตั้งนาม เพราะไม่ได้ทำการราชาภิเศก พระนามก็เรียกตรงกัน
ที่ ๔ สมเด็จพระราเมศวร นี้ เรียกยืนที่อยู่ ต้องกันกับในพระราชพงษาวดาร แต่ถ้าจะคิดดูก็น่าสงไสยอยู่ จะเปลี่ยนเปนสมเด็จพระรามาธิบดีเมื่อภายหลัง เพราะในขณะนั้นสมเด็จพระราเมศวร ตั้งเปนเจ้าครองเมืองลพบุรี พระบรมราชาธิราชครองเมืองสุพรรณบุรี ไม่ได้เปนวังน่าเหมือนธรรมเนียมทุกวันนี้ ครั้นเมื่อได้เถลิงถวัลยราชสมบัติ เปนเจ้าแผ่นดินใหญ่แล้ว จะเปลี่ยนรับพระนามของพระราชบิดา ฤๅอย่างไรก็ไม่ทราบ เพราะเห็นแบบอยู่ เมื่อจุลศักราช ๗๙๖ ปีขานฉศก ภายหลังลงไป พระราชโอรสของสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๒ พระนามเดิมพระราเมศวรราชโอรส ซึ่งเสด็จไปครองเมืองพิศณุโลกย์ ได้เถลิงถวัลยราชสมบัติ เปลี่ยนพระนามใหม่ว่า สมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ พระนามราเมศวรนี้ จะเปนตำแหน่งสำหรับพระเจ้าแผ่นดินฝ่ายเหนือฤๅกะไรก็ไม่ทราบ แต่ถ้าจะคิดเสียอิกอย่างหนึ่งว่าสมเด็จพระบรมราชาธิราช ซึ่งครองเมืองสุพรรณบุรี ได้เถลิงถวัลยราชสมบัติ ท่านก็คงใช้พระนามเดิมอยู่ ในครั้งนี้สมเด็จพระราเมศวร ได้เถลิงถวัลยราชสมบัติ ก็จะใช้พระนามเดิม ซึ่ง/*42เปนของพระราชบิดาพระราชทาน แล้วนามนั้นก็เปนรามต้องกับนามพระนครอยู่แล้ว คำซึ่งเรียกสมเด็จพระราเมศวรนี้ ก็ปรากฎเหมือนกันทั่วทุกแห่ง ควรนับว่าเปนสมเด็จพระราเมศวรได้
ที่ ๕ นั้น สมเด็จพระรามราชาธิราช ต้องกันกับพระราชพงษาวดารย่อ แต่ในพระราชพงษาวดารพิศดารนั้น เดิมเรียกว่าพระยาราม คำที่เรียกว่าพระยารามราชโอรสนี้ ดูคล้าย ๆ กับข้างเรื่องราชพงษาวดารรามัญ ชั้นพระเจ้าราชาธิราช มีพระราชโอรสเรียกว่าพระยาเกียรติ พระยาราม แต่พระยารามนี้เปนเจ้าแผ่นดินขึ้นแล้ว จะเปลี่ยนนามตามสมเด็จพระไอยกาเปนรามาธิบดี ฤๅจะไม่เปลี่ยนก็ไม่ทราบ แต่เปนคำได้ใช้กันถูกต้องมาช้านานแล้ว ควรรับเอาว่าเปนสมเด็จพระรามราชาธิราช ตามซึ่งกรมสมเด็จพระปรมานุชิตทรงไว้นั้น
ที่ ๖ สมเด็จพระมหานครินทราชาธิราช ซึ่งเรียกว่านครินทร์นั้น ออกจากนครอินทร์ พระนามเดิมที่เรียกว่าพระนครอินทร์นั้น กรมสมเด็จพระปรมานุชิต ท่านจะเรียกให้เพราะชดช้อยขึ้น ท่านจึงเรียกเสียว่านครินทร์ เนื้อความก็เปนอันเดียวกัน แต่ถึงท่านเรียกดังนั้นแล้วก็ไม่ตลอด ในพระราชพงษาวดาร บางแห่งท่านก็เรียกเปนสมเด็จพระอินทราชา ถ้าหากว่าจะเรียกเปนอินทราชาดังนั้น ก็ควรนับเปนอินทราชาที่ ๑
/*43ที่ ๗ สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๒
ที่ ๘ สมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ ทั้งสองพระนามนี้ เปนพระนามถูกต้องกันทุกสถาน ไม่ต้องมีที่สงไสย
ที่ ๙ สมเด็จพระอินทราชาธิราช นี้ ท่านก็เปนพระราชนัดดาของสมเด็จพระนครินทราธิราช แต่พระนามนั้น ถ้าใช้ตามอย่างนครินทราชาธิราชอย่างเดิม ก็ควรจะนับว่าเปนที่ ๒ ฤๅท่านพระองค์เดิมเปนอินทราชาด้วย ก็ควรนับว่าเปนที่ ๒ เหมือนกัน
ที่ ๑๐ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒
ที่ ๑๑ สมเด็จพระบรมราชามหาพุทธางกูร นี้ ถูกต้องทุกสถาน
ที่ ๑๒ สมเด็จพระรัษฎาธิราช นี้ ทรงพระเยาว์ จะได้ตั้งพระนามฤๅไม่ได้ตั้ง ไม่มีปรากฎในที่แห่งใด ในพระราชพงษาวดารเรียกว่า พระรัษฎาธิราชกุมาร เปนพระนามเดิม แต่ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงจารึกนี้ ว่าพระราษฎาธิราช แปลคนละความ คงสันนิฐานว่า พระนามนี้เปนพระนามเดิม ไม่ใช่พระนามที่ตั้งใหม่ แต่เปนคำสมควรกับพระนามเจ้าแผ่นดินแล้ว ก็ควรรับเอาว่าเปนพระนามได้
ที่ ๑๓ สมเด็จพระไชยราชาธิราช เดิมเป็นพระไชยราชาเชื้อพระวงษ์ มาเติมธิราชข้างท้าย เมื่อเรียกพระนามเปนพระเจ้าแผ่นดินดังนี้ ก็เปนอันใช้ได้
/*44ที่ ๑๔ พระยอดฟ้า นี้ เมื่อเปนพระเจ้าแผ่นดิน ยังทรงพระเยาว์นัก ไม่ได้ตั้งพระนาม จึงเรียกคงอยู่ตามเดิม แต่มีอยู่แห่งหนึ่ง ในพระราชพงษาวดารย่อ ที่กรมสมเด็จพระปรมานุชิตทรงแต่ง ถวายพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เรียกว่าพระแก้วฟ้า แต่เปนของแก้ใหม่ เมื่อตั้งพระนามพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ เปนพระนามของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์พ้องกันไป จึงได้แก้หลีกเสีย แต่ในที่อื่น ๆ คงเรียกพระยอดฟ้าอยู่ตามเดิม
ที่ ๑๕ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช นี้ ถูกต้องแล้ว
ที่ ๑๖ พระมหินทราธิราช แต่ในพงษาวดารมอญ คือคำให้การขุนหลวงวัดประดู่ เรียกว่าพระมหิงษราชา คำนี้เห็นจะผิดเปนแน่ แต่จะผิดชั้นที่มอญเขียนมา ฤๅจะผิดชั้นแปลเปนไทยก็ไม่ทราบ แต่เห็นว่า พระนามสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ จะเปนกระบือไปนั้นเห็นจะไม่เปน คำที่ว่ามหินทนี้ คนพอใจจะเรียกว่ามหิงษ์บ่อย ๆ เหมือนเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง ทุกวันนี้คนก็เรียกกันว่าเจ้าพระยามหิงษ์ชุม
ที่ ๑๗ สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช พระนามซึ่งเรียกดังนี้ เรียกตามพระนามเดิม ซึ่งสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระราชทานนาม ให้ขึ้นไปครองเมืองพระพิศณุโลกย์ พระนามนั้น ในหนังสือต่าง ๆ ก็เรียกผิดอยู่ ว่าพระมหาธรรม/*45ราชาบ้าง มหาธรรมราชาธิราชบ้าง ในพงษาวดารมอญเรียกว่าพระสุธรรมราชา แต่ในพระราชพงษาวดารพิศดารมีความว่า จุลศักราช ๙๙๘ ปีมโรงอัฐศก สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าเสด็จขึ้นเสวยราชสมบัติ ผ่านพิภพกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา ทรงพระนาม สมเด็จพระสรรเพชญ์วงษ์กุรสุรโยดมเปนต้น มีพระนามต่อไปอิกเปนอันมาก ถ้าจะเรียกตามพระนามนี้ ก็จะเห็นว่าเปนที่ให้จำยากฤๅกะไร จึงได้เรียกพระนามเดิม แต่ถ้าโดยว่าจะเรียกตามนามเดิมก็ใช้ได้ ถ้าจะเรียกอย่างพระนามใหม่ต้องเรียกว่าสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๑ จึงจะรู้จักว่าสรรเพชญ์องค์ไหน
ที่ ๑๘ สมเด็จพระนเรศวรมหาราชนั้น ก็เปนพระนามเดิมแต่ยังเสด็จครองเมืองพระพิศณุโลกย์ เวลาได้ราชาภิเศกนั้นจะใช้พระนามเดิมของสมเด็จพระราชบิดา ต่อไปทีเดียวฤๅอย่างไรก็ไม่ทราบ แต่ในเวลานั้นมีการศึกรบพุ่งกันมาก ในพระราชพงษาวดารก็หาได้กล่าวถึงการบรมราชาภิเศกไม่ เพราะดังนั้น ถ้าจะว่าก็เหมือนหนึ่งคิดเดาเกินไป ด้วยว่าพระนามสมเด็จพระนเรศวรเปนเจ้านี้ ปรากฎโด่งดังมาก ถ้าจะเรียกตามพระนามเดิม ก็เปนการสมควรอยู่ แต่ถ้าจะเทียบเคียงตามท่านไปน่าแลผู้ไปหลังให้รอบคอบ แลเทียบแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้าด้วย ก็จะเห็นลงได้บ้าง/*46ว่าท่านเห็นจะใช้พระนามสมเด็จพระราชบิดา เปนสมเด็จพระสรรเพชญ์ ควรนับว่าเปนที่ ๒
ที่ ๑๙ สมเด็จพระเอกาทศรฐมหาราชนั้น มีความปรากฎในพระราชพงษาวดารว่า ในศักราช ๙๕๕ ปีมเสงเบญจศกนั้น พระบาทสมเด็จเอกาทศรฐอิศวรบรมนารถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จปราบดาภิเศกเสวยราชสมบัติ ในกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา มหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ ทรงพระนามสมเด็จพระศรีสรรเพชญ์ สมเด็จพระบรมราชาธิราชรามาธิบดี เปนต้น ถ้าจะนับเอาต้นพระนามใหม่ ก็เห็นเปนแน่ว่า เปนพระนามคล้ายกับพระราชบิดา ควรนับว่าเปนสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๓ ก็นี่แล สมเด็จพระเอกาทศรฐนี้พระนามก็ปรากฎโด่งดังเหมือนสมเด็จพระนเรศวรเปนเจ้า ท่านยังเปลี่ยนตามสมเด็จพระราชบิดา จึงได้คาดคเนต่อไปว่า สมเด็จพระนเรศวร ผู้เปนพระเชษฐานั้น ท่านคงจะใช้พระนามนี้มาก่อนแล้ว พระอนุชาท่านจึงใช้ตามกันต่อมา
ที่ ๒๐ พระศรีเสาวภาคย์นั้น พระนามเดิม เจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย์ เมื่อเปนเจ้าแผ่นดินนั้น มีปรากฎในพระราชพงษาวดารว่า ได้ทำการราชาภิเศก แล้วดำรงราชสมบัติอยู่ถึงปีหนึ่งกับสองเดือน ให้ผู้อ่านคเนลองดูบ้าง ว่าเจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย์นี้มิใช่ทรงพระเยาว์อยู่ ฤๅบ้านเมืองเปนจลาจลประการใด ก็/*47เรียบร้อยเปนปรกติ จนได้ทำการราชาภิเศกดังนี้ จะตั้งพระนามฤๅไม่ตั้ง ฤๅจะใช้เจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย์อยู่ตามเติม ถ้าเห็นว่าจะตั้งพระนาม ก็คงเปนสมเด็จพระสรรเพชญ์เปนแน่ ถ้าเปนสมเด็จพระสรรเพชญ์แล้วต้องนับเปนที่ ๔
ที่ ๒๑ สมเด็จพระบรมไตรโลกนารถทรงธรรม พระนามนี้ในพระราชพงษาวดารไม่ปรากฎ มีแต่ว่าทรงพระนามสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงธรรมอันมหาประเสริฐ ก็เห็นว่าจะไม่ใช่พระนามจารึกพระสุพรรณบัตร มีในพงษาวดารมอญเรียกว่าพระไตรโลกนารถ ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ท่านจึงทรงตามนั้น จะเปนพระนามจารึกในพระสุพรรณบัตรแน่ เพราะท่านทรงผนวชมานาน แลทรงพระราชศรัทธาในพระพุทธสาสนามาก คล้ายคลึงกับสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถที่ ๑ จึงได้โปรดรับพระนามนั้น มาตั้งเปนพระนามพระองค์ ถ้าเปนดังนั้นก็เปนสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถที่ ๒
ที่ ๒๒ พระเชษฐาธิราชนั้น ก็ไม่ทราบว่าพระนามว่ากระไร ในพงษาวดารมอญก็ตัดเสียไม่กล่าวถึง แต่ได้ครองราชสมบัติอยู่นานถึงปี ๑ กับ ๗ เดือน คงจะตั้งพระนามแล้ว แต่ไม่มีปรากฎ ถ้าจะเทียบเอาพระนามสมเด็จพระราชบิดามาให้เปนพระนามนี้ด้วย ก็เห็นว่าเกินคุณวุฒิในพระองค์อยู่ จะเทียบเอา/*48พระนามใดมา ก็เปนการคาดคเนมากไป ต้องคงว่าเปนสมเด็จพระเชษฐาธิราชอยู่ตามเดิม
ที่ ๒๓ พระอาทิตยวงษ์นั้น ไม่มีพระนามแน่ เพราะได้ครองราชสมบัติยังทรงพระเยาว์นัก แล้วก็อยู่เพียง ๖ เดือน
ที่ ๒๔ สมเด็จพระรามาธิเบศร์ปราสาททองนี้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ท่านทรงเรียกตามพงษาวดารมอญแต่ในพระราชพงษาวดาร ว่าทรงพระนามสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง ที่เรียกว่าพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง เพราะท่านทรงสร้างจักรวัติไพชยนต์มหาปราสาทอย่าง ๑ อิกเรื่องหนึ่งนั้นมีในพงษาวดารมอญ ว่าเมื่อได้เถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว ท่านทรงพระสุบิน ว่าจอมปลวกที่เล่นเมื่อทรงพระเยาว์อยู่นั้น มีปราสาททองอยู่ใต้นั้น จึงเสด็จไปขุด ได้ยินเสียงดังครื้นเครงไปทั้งสิ้น ครั้นขุดลงไปจึงได้ปราสาททองเปนจตุรมุข ทองนั้นสุกลายงามยิ่งนัก สูงประมาณศอกเศษ จึงเอาปราสาททองนั้นบรรจุพระบรมธาตุแล้วตั้งไว้ในสรรเพชญ์ปราสาท อยู่มาจนครั้งหลังจึงสมมติพระนามเรียกว่าพระเจ้าปราสาททอง พระนามที่เรียกว่าปราสาททองนั้น ก็เปนคำสามัญ มิใช่จารึกในพระสุพรรณบัตร ถ้าจะคิดว่าพระเจ้าอยู่หัวปราสาททองนี้ ท่านเปนต้นบรมวงษ์อันหนึ่ง แลเทียบกับสมเด็จพระนารายน์ซึ่งเปนพระราชโอรส ก็จะเห็นไปได้อิกทางหนึ่งว่า ท่านจะทรงพระ/*49นามรามาธิบดี ให้เหมือนสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ ซึ่งเปนปฐมบรมวงษ์ในกรุงทวาราวดี ถ้าเห็นดังนี้ ควรนับว่าเปนสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๓ ฤๅจะเทียบได้อิกอย่างหนึ่ง แต่เปนเรื่องเกร็ดไป มีคำเล่าว่าท่านเปนพระราชโอรส ของสมเด็จพระเอกาทศรฐ ถ้าเปนดังนั้นจริง ท่านจะใช้พระนามตามสมเด็จพระเอกาทศรฐ ว่าสมเด็จพระสรรเพชญ์บ้างดอกกระมัง ถ้าเป็นดังนั้น ก็ต้องว่าเปนสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๕ ถ้าคำที่พงษาวดารมอญ ๆ เรียกว่ารามาธิเบศร์ ไม่เปนแต่คำยักเรียกให้แปลกแล้ว ก็เปนรามาธิเบศร์ที่ ๑
ที่ ๒๕ เจ้าฟ้าไชย ไม่มีพระนามปรากฎว่ากระไรเลย ได้ครองราชสมบัติอยู่ก็น้อย จะได้ราชาภิเศก ฤๅไม่ได้ราชาภิเศกในพระราชพงษาวดารก็ไม่ว่าชัด พงษาวดารมอญตอนนี้ก็หาย ยกเสียเถิด อย่าคิดเลย ว่าเปนพระนามอย่างไร คงเปนเจ้าฟ้าไชยไปตามเดิม
ที่ ๒๖ พระศรีสุธรรมราชา ได้เปนเจ้าแผ่นดินอยู่ ๒ เดือนเศษ จะได้ราชาภิเศก ฤๅไม่ได้ราชาภิเศกก็ไม่ทราบ แต่ได้เสด็จเข้าไปอยู่ในพระราชวังหลวง ถ้าราชาภิเศก ก็เห็นจะใช้พระนามเหมือนสมเด็จพระเชษฐาธิราช แต่อย่านับเลย ด้วยมามีเหตุปลายมือไม่ดี ให้คงเปนพระศรีสุธรรมราชาตามเดิม เพราะไม่มีปรากฎในพระราชพงษาวดาร
/*50ที่ ๒๗ สมเด็จพระนารายน์มหาเอกาทศรฐราชนั้น พระนามมีปรากฎชัดเจนในพระราชพงษาวดาร ว่าสมเด็จพระรามาธิบดี เปนต้น แต่พระนามพระนารายน์นั้น คนทั้งปวงเรียกติดปากเปนที่นิยมมาก พระนามรามาธิบดีจึงไม่หักล้างไปได้ เพราะติดเนื่องเปนพระนามเดียวกันอยู่ คือพระนารายน์อวตารลงมาเปนรามาธิบดี ครองกรุงศรีอยุทธยา ถึงพระราชบิดาจะทรงนามอื่น ๆ ก็ดี ท่านก็เห็นจะไม่รับพระนามนั้นตาม คงจะเปนพระนามรามาธิบดีให้จงได้ เพราะถูกเรื่องถูกราวกัน ก็ถ้าพระเจ้าปราสาททองทรงพระนามเปนรามาธิบดีที่ ๓ พระนารายน์ก็ต้องเปนรามาธิบดีที่ ๔ ถ้าพระเจ้าปราสาททองเปนสมเด็จพระสรรเพชญ์ ฤๅรามาธิเบศร์ พระนารายน์ก็คงเปนสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๓
ที่ ๒๘ พระธาดาธิเบศร์นี้ มีในพงษาวดารมอญ แต่ขุนหลวงหาวัดท่านจะคิดเห็นเพทราชา พระพรหมเปนใหญ่ในเวท จึงได้ใช้พระนามธาดาธิเบศร์ พอให้พ้นพระนามที่เรียกในพระราชพงษาวดาร ว่าแผ่นดินพระเพทราชา เปนชื่อของจางวางกรมช้างไป ดูก็ไม่สมควร แต่พระนามที่จารึกในพระสุพรรณบัตรนั้น มีปรากฎในพระราชพงษาวดาร ว่าสมเด็จพระมหาบุรุษ วิสุทธิเดชอุดมเปนต้น
/*51ที่ ๒๙ สมเด็จพระสุริเยนทราธิบดี พระนามนี้ในพงษาวดารมอญว่ามีนิมิตร เมื่อราชาภิเศก แสงสว่างไปทั้งปราสาท จึงถวายพระนามว่าพระสุริเยนทราธิบดี แต่ที่จริงนั้น เห็นท่านจะยกย่องปู่ท่านให้มาก น่ากลัวจะออกจากสุรศักดินั้นเอง เพราะถ้าจะคอยนิมิตรเวลาราชาภิเศกแล้วจึงจารึกพระสุพรรณบัตร เห็นจะไม่ทัน ไม่มาแต่อื่น เปนคำเรียกให้เพราะขึ้น สมควรกับที่เปนพระเจ้าแผ่นดิน เพราะในพระราชพงษาวดารนั้น ไม่ปรากฎว่าพระนามที่จารึกในพระสุพรรณบัตรนั้นอย่างไร คนทั้งปวงก็เรียกเสียว่าพระพุทธเจ้าเสือ เพราะพระองค์ท่านดุร้ายหยาบช้านัก ราษฎรก็เรียกเอาตามที่กลัวฤๅที่ชังตามชอบใจ แต่พระนามที่จารึกในพระสุพรรณบัตรนั้น เห็นจะใช้นามอย่างเช่นพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง จะว่าด้วยเรื่องพระนามนี้ต่อไปข้างหลัง
ที่ ๓๐ สมเด็จพระภูมินทรมหาราชา พระนามนี้มาจากพงษาวดารมอญอิก ว่าเรียกพระภูมินทราชาก็เรียก พระบรรยงก์รัตนาศน์ก็เรียก แต่พระภูมินทราชานั้น เห็นจะถวายเอาเอง ในพระราชพงษาวดารเรียกว่า พระพุทธเจ้าอยู่หัวท้ายสระ อธิบายว่าท่านเสด็จอยู่ที่พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาศน์ข้างท้ายสระ ก็ตรงความกันกับที่เรียกว่าพระบรรยงก์รัตนาศน์ ไนยหนึ่งเรียกว่าขุนหลวงทรงปลา จะเปนด้วยท่านทรงโปรดตกเบ็ด แลโปรดปลาตะเพียนฤๅกระไร แต่พระนามซึ่งจารึกในพระสุพรรณ/*52บัตรนั้นไม่ปรากฎ ยังได้พบเห็นเปนพยานอยู่แห่งเดียวแต่วัดปากโมกข์ มีอักษรจารึกในแผ่นศิลา ว่าลุศักราช ๑๐๘๗ ฤๅ ๘๘ จำไม่ใคร่ถนัด สมเด็จพระสรรเพชญ์ มีสร้อยพระนามออกไปอิกมาก ได้ทรงสถาปนาก่อกู้วัดปากโมกข์นี้ไว้มิให้เปนอันตรายด้วยอุทกไภยดังนี้เปนต้น ควรเห็นว่า พระนามที่จารึกในพระสุพรรณบัตรนั้น เปนสมเด็จพระสรรเพชญ์เปนแน่ไม่ต้องสงไสย ก็พระพุทธเจ้าเสือนั้น ท่านจะทรงพระนามสรรเพชญ์ด้วยดอกกระมัง พระราชโอรสจึงได้ทรงพระนามดังนี้ เพราะไม่มีปรากฎในพระราชพงษาวดารเลย จะจารึกกันต่อ ๆ มาไม่ได้ผลัดเปลี่ยน ถ้าเปนดังนั้น จะคิดต่อขึ้นไปอิกชั้นหนึ่ง ว่าพระเจ้าปราสาททองนั้น ท่านก็เปนพระไอยกาของพระพุทธเจ้าเสือ ท่านจะมิใช้พระนามสรรเพชญ์ดังนี้ก่อนฤๅ จึงได้ใช้กันมา แต่พระนารายน์นั้นท่านไม่ยอมตาม เพราะพระนามเดิมของท่านเปนพระนารายน์อยู่แล้ว เปนรามาธิบดีถูกต้องกว่า ก็ถ้าจะเถียงอิกคำหนึ่งว่า พระพุทธเจ้าเสือท่านจะเปนรามาธิบดี ตามพระราชบิดาบ้างไม่ได้ฤๅ ต้องตอบว่าจะเปนก็ได้อยู่ เพราะท่านที่เปนรามาธิบดีมาแต่ก่อน ไม่ได้เปนนารายน์ก็มี แต่เห็นว่าถ้าหากว่าพระพุทธเจ้าเสือเปนรามาธิบดีแล้ว พระพุทธเจ้าอยู่หัวท้ายสระคงเปนรามาธิบดีด้วยเปนแน่ นี่ท่านกลับเปนสรรเพชญ์ไปอย่างหนึ่ง ชรอยพระนามรามาธิบดีนั้น จะยกไว้เฉภาะพระนารายน์/*53ดังเช่นว่ามาแล้ว ถ้าเห็นว่าดังนี้ พระเจ้าปราสาททองต้องเปนสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๕ พระพุทธเจ้าเสือ เปนสรรเพชญ์ที่ ๖ พระเจ้าอยู่หัวท้ายสระนี้ เปนสรรเพชญ์ที่ ๗
ที่ ๓๑ สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๓ พระนามนี้ถูกต้องดีอยู่แล้ว เพราะท่านเปนพระอนุชา ใช้พระนามให้ผิดกับพระเชษฐา แลพระเชษฐาที่ไม่ชอบกันอยู่ ฤๅประสงค์ว่าเมื่อเกิดศึกกลางพระนครแล้ว จึ่งได้เปนพระเจ้าแผ่นดิน คล้ายกับสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑ แต่พงษาวดารมอญ ถวายพระนามว่าพระมหาบรมราชาก็เรียก พระบรมโกษฐก็เรียก คำราษฎรเรียกกันว่า พระเจ้าอยู่หัวในพระบรมโกษฐ ก็คำที่เรียกว่าในพระบรมโกษฐนั้น เปนไฉนจึ่งได้เรียกกันดังนั้น ให้ผู้อ่านพึงเข้าใจว่า พระเจ้าแผ่นดินซึ่งเปนพระราชบิดาพระเจ้าแผ่นดินในประจุบันนั้น เรียกว่าพระบรมโกษฐดังเช่นว่ามาแล้วในข้างต้น เพราะพระบรมโกษฐนี้สวรรคตแล้ว พระราชโอรสได้เปนพระเจ้าแผ่นดินถึงสองพระองค์ก็จริงอยู่ แต่องค์หนึ่งได้เปน ๑๐วัน องค์หนึ่งได้เปน ๙ปี ก็เสียกรุงแก่พม่า บ้านเมืองยับเยินไปแล้ว ข้าราชการเก่า ๆ จึ่งได้ประชุมกันตั้งบ้านเมืองขึ้น ก็คนทั้งปวงเหล่านั้น ล้วนแต่เปนข้าราชการอยู่ในพระบรมโกษฐแลพระราชโอรสในพระบรมโกษฐทั้งนั้น เมื่อเวลาบ้านเมืองยังตั้งอยู่แต่ก่อนเคยเรียกว่าในพระบรมโกษฐ คำที่เรียกนั้นก็ติดปากเจนใจ จน/*54ถึงมามีเจ้าใหม่ ก็ยังเรียกพระบรมโกษฐตามเดิม ให้ผู้อ่านพึงเข้าใจว่า คำที่เรียกว่าพระบรมโกษฐนี้ ใช่จะได้เปนแต่ท่านพระองค์นี้ก็หาไม่ บรรดาเจ้าแผ่นดิน คงได้เปนคราวหนึ่งทุกองค์เหมือนอย่างลูกเจ้านาย เขาเคยเรียกพ่อเขาว่าในพระโกษฐก็มี ลูกขุนนางที่มียศได้พระราชทานโกษฐ เขาเรียกปู่เรียกพ่อว่าเจ้าคุณในโกษฐก็มี นี่ท่านเปนเจ้าแผ่นดิน ก็เปนบรมโกษฐเท่านั้นเอง แต่พระนามในพระสุพรรณบัตรนั้น คงเปนบรมราชาธิราชที่ ๓
ที่ ๓๒ สมเด็จพระอุทุมพรมหาพรพินิตนี้ ในพระราชพงษาวดารเปนสองอย่าง ที่ย่อว่าเสวยราชสมบัติอยู่ ๑๐ วัน แล้วก็ถวายราชสมบัติแด่สมเด็จพระเชษฐาธิราช แต่ในพระราชพงษาวดารพิศดารนั้น แยกปีกันคนละปี ด้วยเมื่อในวันเดือน ๖ ปีขานสัมฤทธิศก ศักราช ๑๑๒๐ นั้น สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๓ สวรรคต เจ้าฟ้าอุทุมพร ซึ่งเปนกรมขุนพรพินิต เถลิงถวัลยราชสมบัติ ได้ทำโทษเจ้าสามกรม แลทำพระราชพิธีปราบดาภิเศก ในเดือน ๗ ขึ้น ๖ ค่ำ ตั้งกรมหลวงพิพิธมนตรี พระราชมารดา เปนกรมพระเทพามาตย์ จนเดือน ๑๒ กรมพระเทพามาตย์สวรรคต จึ่งได้ทำการพระบรมศพพร้อมกัน แลสร้างวัดอุทุมพรอารามวัดหนึ่ง ปฏิสังขรณ์หลังคามณฑปพระพุทธบาท หุ้มทองสองชั้น ได้ทรงฉลอง ถวายไทยธรรมแก่/*55พระสงฆ์ แลยาจกวณิพกเปนอันมาก แล้วจึ่งไปถวายราชสมบัติแก่สมเด็จพระบรมเชษฐา กรมขุนอนุรักษ์มนตรี ๆ ได้เปนเจ้าแผ่นดินต่อศักราช ๑๑๒๑ เรียงปีกัน ในพระราชพงษาวดารพิศดารมีความดังนี้ เถียงกันกับพงษาวดารย่อ ที่ว่าครองราชสมบัติอยู่ ๑๐ วันนั้น ใครจะถืออย่างไรจะเชื่ออย่างไรก็ตามใจ ถ้าอยู่ ๑๐ วันแล้ว คงไม่ได้ปราบดาภิเศก พระนามคงไม่ได้จารึกในพระสุพรรณบัตร ตกลงเปนเจ้าฟ้าดอกมเดื่ออุทุมพร กรมขุนพรพินิตอยู่ตามเดิม ถ้าจะเชื่อข้างพระราชพงษาวดารพิศดาร ว่าได้ทำการปราบดาภิเศก ก็คงจะมีพระนาม ถ้าท่านจะมีพระนาม จะทายว่าพระนามใด ก็เห็นว่าจะต้องทายว่า เหมือนสมเด็จพระราชบิดา เพราะไม่ปรากฎในพระราชพงษาวดาร เพราะแต่ก่อนมา ถ้าจะมีพระนามแปลกประหลาดออกไป คงจะต้องกล่าวนามนั้นในราชพงษาวดารทุกที ถ้าเห็นว่าเหมือนสมเด็จพระราชบิดาแล้ว คงเปนบรมราชาธิราชที่ ๔ ภายหลังออกทรงผนวช ราษฎรจึ่งเรียกว่าขุนหลวงหาวัด
ที่ ๓๓ พระบรมเอกทัศอนุรักษมนตรีราช องค์นี้ พระนามเดิมเอกทัศ ภายหลังเปนกรมขุนอนุรักษ์มนตรี พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า ท่านจึ่งทรงเรียกว่า พระบรมเอกทัศอนุรักษ์มนตรี แต่พระนามซึ่งจารึกในพระสุพรรณบัตรนั้น มีปรากฎว่า /*56สมเด็จพระบรมราชา มหากระษัตริย์บวรสุจริต เปนต้น ควรจะนับว่าเปนสมเด็จพระบรมราชาที่ ๑
ที่ ๓๔ เจ้ากรุงธนบุรี ได้ตั้งตัวเปนเจ้าณเมืองธนบุรี ในจุลศักราช ๑๑๓๐ แต่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ท่านรับสั่งว่า แต่เดิมนั้นไม่ได้รับพระราชโองการ เพราะไม่มีพราหมณ์ที่จะทำพระราชพิธีบรมราชาภิเศกรับพระราชโองการเปนปฐม อิกประการหนึ่งก็หวาดหวั่นอยู่ กลัวจะเปนเหมือนหนึ่งเจ้าพระพิศณุโลกย์เรือง ตั้งตัวเปนเจ้าแผ่นดินพร้อม ๆ กัน รับพระราชโองการได้ ๗ วัน ก็เปนฝีขึ้นมาในฅอถึงแก่ความตาย ขุนอินทรอากรผู้น้อง ซึ่งได้เปนเจ้าเมืองพระพิศณุโลกย์แทน ก็ไม่อาจตั้งตัวรับพระราชโองการดังพี่ชาย เจ้ากรุงธนบุรีก็พลอยคร้ามไปด้วย แต่ภายหลังจะได้ทำการบรมราชาภิเศก รับพระราชโองการฤๅอย่างไรก็ไม่ปรากฎ แต่เรื่องพระนามนั้น ที่ยกย่องขึ้นเปนเจ้าแผ่นดินคราวแรก ก็ไม่ปรากฎว่าตั้งพระนามอย่างไร ในภายหลัง เมื่อคลั่งอยู่แล้ว มีจดหมายในพระราชพงษาวดารว่าดำรัสสั่งให้พระรัตนมุนี ขนานพระนามถวายใหม่ พระรัตนมุนีจึ่งขนานพระนามถวายให้ต้องพระไทย ว่าสมเด็จพระสยามยอดโยคาวจรเปนต้น จึ่งควรเห็นว่าพระนามเดิมคงมีอยู่ แต่จะใช้พระนามไร ก็ไม่รู้ที่จะสันนิฐาน ต้องยกไว้
/*57แลพระนามที่ ๓๕ ที่ ๓๖ ที่ ๓๗ นี้ เปนพระนามมีขึ้นใหม่ ในครั้งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แรกบรมราชาภิเศก ทรงพระราชดำริห์นามแผ่นดิน ที่ว่าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเปนต้น พอทรงพระราชดำริห์พระนามต่าง ๆ ต่อไปหมายว่าพระนามจารึกในพระสุพรรณบัตร ข้างต้นนั้นจะให้นำน่าว่าบรมทุก ๆ พระองค์ ข้างหลังจึ่งผันแปรตามกาลในแผ่นดินนั้น แต่พระนามนี้ก็ไม่ได้ใช้ไปในที่อื่น ๆ เห็นมีแต่ที่พระพุทธรูปสามพระองค์นี้ กับจารึกในกล่องศิลา ซึ่งทรงพระบรมอัฐิทั้ง ๓ พระองค์ ต่อมาภายหลังก็เงียบไป ไม่เห็นมีที่ใช้ แต่พระนามที่จารึกในพระสุพรรณบัตรนั้นเปนสมเด็จพระรามาธิบดีแน่ ดังเช่นว่ามาแล้วทั้งสามพระองค์ ให้ผู้อ่านพึงเข้าใจตามเช่นว่ามาแล้วนั้นเถิด คำอธิบายว่าด้วยหนังสือที่จารึกในพระพุทธรูป สิ้นเพียงเท่านี้
แต่นี้จะว่าด้วยการเรื่องพระทั้ง ๓๗ พระองค์นี้ต่อไป ครั้นเมื่อจารึกแล้ว ให้ตั้งไว้ที่โต๊ะจีนน่าลับแลฉากข้างเหนือ ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนสาศดาราม ครั้นภายหลังมา จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้สร้างหอสำหรับไว้พระพุทธรูปทั้งสองหมู่นี้ ที่กำแพงแก้วหลังพระอุโบสถ ด้านข้างเหนือ ผนังเขียนเรื่องราชพงษาวดารครั้งกรุงทวาราวดีศรีอยุทธยา ครั้งนั้นขรัวอินช่างเขียนวัดราชบุรณะ เขียนรูปพระพิมลธรรมยิ้มขึ้นแคร่ที่พระบาท ทำหน้าตาเหมือนดีมาก ได้พระราชทานรางวัล ที่หลังบานน่าต่างเขียนเรื่องราช/*58พงษาวดาร ความย่อ ๆ ไว้ทุกบาน พระราชทานชื่อว่า หอพระราชกรมานุสร เชิญพระพุทธรูปสำหรับพระเจ้าแผ่นดินเก่าไปประดิษฐานไว้ในที่นั้น อิกหอหนึ่งข้างใต้ ให้เขียนเรื่องจดหมายเหตุกรุงรัตนโกสินทร แลจดหมายย่อเนื้อความไว้ที่หลังบานน่าต่าง เหมือนหอข้างเหนือ พระราชทานนามว่าหอพระราชพงษานุสร เชิญพระพุทธรูปสำหรับในพระเจ้าแผ่นดินในกรุงรัตนโกสินทรสามพระองค์ ไปประดิษฐานไว้ในที่นั้น ก็แลเมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสร้างพระพุทธรูปทั้งปวงนี้ขึ้นไว้แล้วนั้น ภายหลังจึ่งทรงพระปรารภสร้างพระพุทธรูปเท่าพระชนมพรรษา แห่งสมเด็จพระบรมไอยกาธิราช แลสมเด็จพระบรมชนกนารถ กับทั้งส่วนพระองค์ จึ่งโปรดให้ช่างหล่อ ๆ พระพุทธรูปด้วยทองแดงแล้วก้าไหล่ทองคำแบ่งเปนสามอย่าง อย่างหนึ่งนั้นพระพุทธรูปทรงนั่งขัดสมาธิเพ็ชร พระหัดถ์ขวาปกพระเพลา ๗๔ พระองค์ มีฉัตรก้าไหล่ทองกั้น ๒๘ องค์เท่าปีในราชสมบัติ ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศลถวายพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ อิกส่วนหนึ่งนั้นเปนพระพุทธรูปทรงนั่งมารวิไชย พระหัดถ์ขวาปกพระเพลา ๕๘ พระองค์ มีฉัตรก้าไหล่ทองกั้น ๑๖ องค์เท่าปีในราชสมบัติ ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศลถวายพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ยังอิกส่วนหนึ่งนั้นเปนพระพุทธรูปทรงนั่งสมาธิ พระหัดถ์ขวาซ้อนพระหัดถ์/*59ซ้าย ทรงสร้างมีจำนวนเท่าพระชนมพรรษาในขณะนั้น พระพุทธรูปส่วนซึ่งสำหรับปีอันได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัตินั้น ก็มีฉัตรเหมือนกับพระพุทธรูปสำหรับสองแผ่นดินก่อนนั้น แล้วโปรดให้ทำมณฑปเปนม้าแปดเหลี่ยมซ้อนสามชั้น มีเสาแปดเสา ดาษเพดานรบายข่ายดอกมลิ มีฉัตรดอกมลิเบื้องบน ๕ ชั้นทุก ๆ มณฑป ฐานที่เปนม้าแปดเหลี่ยมนั้นมีขวดแก้วปักดอกไม้ตั้งสลับกันไปกับตะเกียงเปนชั้นล่าง ชั้นที่สองมีถ้วยแก้วปักพุ่มดอกไม้รายโดยรอบ ชั้นบนเปนที่ตั้งพระพุทธรูป เมื่อหล่อพระพุทธรูปอันนี้แล้ว ถึงวันขึ้นสองคํ่าเดือนห้า จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้ตั้งมณฑปดอกไม้นั้น บนพระที่นั่งไพศาลทักษิณฝ่ายข้างตวันออก ตั้งเครื่องนมัสการทุกมณฑป แล้วให้มีบายศรีสมโภช เวลาบ่ายท้าวนางจุดแว่น พระบรมวงษานุวงษ์ข้าราชการฝ่ายในเวียนเทียนสมโภช แล้วตั้งอยู่จนเวลาเช้าวันขึ้นสามคํ่า บรรดาผู้ซึ่งมาถือน้ำพระพิพัฒสัจจาได้นมัสการ ก็แลธรรมเนียมหล่อพระชนมพรรษาแล้วแลตั้งสมโภชดังนี้ เปนธรรมเนียมเนื่องมาแต่เดิมดังเช่นกล่าวมาข้างต้นแล้ว จนถึงประจุบันนี้ก็ยังเปนไปตามธรรมเนียมนี้อยู่ แต่ฤกษ์กำหนดหล่อพระพุทธรูปพระชนมพรรษานี้ เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น เมื่อถึงขึ้นค่ำหนึ่งเดือนห้า ก็เปนกำหนดเททองพระพุทธรูปพระชนมพรรษาเสมอไม่เลื่อนขึ้นเลื่อนลง ไม่มีกำหนดฤกษ์ดีฤกษ์ชั่ว เพราะฉนั้น จนถึงวันขึ้นคํ่า/*60หนึ่งเดือนห้าปีกุนตรีศก จุลศักราช ๑๒๑๓ เปนวันพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต ยังได้หล่อพระชนมพรรษาในวันนั้นพระองค์หนึ่ง จึ่งรวมพระพุทธรูปพระชนมพรรษาได้ถึง ๖๕ พระองค์ ที่มีฉัตร ๒๘ พระองค์ ถ้าจะนับเรียงปีมากกว่าพระชนมายุเดิมเกือบ ๒ ปีฤๅ ๒ ปีถ้วน เพราะท่านประสูตรวัน ๒ ฯ๑๐ ๔ ค่ำ นับเปนพระพุทธรูปองค์หนึ่ง สวรรคตวัน ๔ ๑ฯ ๕ คํ่านับเปนพระพุทธรูปองค์หนึ่ง จึ่งรวมเปน ๖๕ ดังนี้ ครั้นต่อมาในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงเห็นชอบด้วยพระราชดำริห์เดิมอันนี้ จึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้หล่อพระพุทธรูปสมาธิเพ็ชร พระหัดถ์ขวาซ้อนพระหัดถ์ซ้าย เท่าพระชนมพรรษา แต่เปลี่ยนเสียไม่ใช้หล่อด้วยทองแดง ใช้หล่อด้วยเงินแล้วก้าไหล่ทอง น้ำหนักองค์หนึ่งชั่งห้าตำลึง พระพุทธรูปนั้นก็เปลี่ยนแปลงฝีมือผิดกับพระพุทธรูปปางต่าง ๆ แลพระชนมพรรษา ซึ่งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างไว้ เปนฝีมือใหม่ ฐานพระพุทธรูปเดิมนั้นเกลี้ยง ๆ คล้ายฐานพระพิมพ์ แต่พระพุทธรูปใหม่นี้ โปรดให้ทำลวดลายมีบัวคว่ำบัวหงายงามกว่าแต่ก่อน แต่กำหนดวันหล่อนั้น ไม่ทรงพระกรุณาโปรดอย่างเดิม เห็นว่าเปนฉ้อปีอยู่ จึ่งเลื่อนมาหล่อเสียในเดือน ๑๐ ก่อนน่าเฉลิมพระชนมพรรษา มีพระสงฆ์สวดมนต์ฉันเช้า ๑๐ รูป มีฤกษ์เสด็จพระราชดำเนินออกไปทรงหล่อ ที่โรงหล่อบ้าง ที่น่าพระที่นั่ง/*61อมรินทรวินิจฉัยบ้าง ที่หลังพระที่นั่งสุทไธสวรรย์บ้าง แลการสมโภชนั้นก็เพิ่มมณฑปขึ้นอิก แลเปลี่ยนเปนสี่เหลี่ยมเหมือนหนึ่งสัณฐานบุษบก มีกระจังปฏิยานพนักรอบ แลมียอดแลรบายดอกไม้เหมือนกับของเก่า ตามฐานตั้งเครื่องแก้วดังสามบุษบกที่ว่ามาแล้ว รวมพระพุทธรูปซึ่งได้สร้าง ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๖๕ พระองค์ มีฉัตร ๑๘ พระองค์ ครั้นมาถึงแผ่นดินประจุบันนี้ พระซึ่งเหลือจากปางต่าง ๆ ที่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างครั้งก่อนนั้น มีอยู่น้อยปาง ท่าทางก็เกะกะไปต่าง ๆ เห็นว่าพระคันธารราษฎ์ยังไม่มี จึ่งได้สร้างพระคันธารราษฎ์ขึ้นเท่าอายุในเวลานั้น แบบอย่างคล้ายคลึงกันกับของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แล้วให้ทำมณฑปเติมขึ้นอิกยอดหนึ่ง กับทำมณฑปเปลี่ยนมณฑปเก่าทั้งสามให้เหมือนอย่างมณฑปในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทั้ง ๕ มณฑป แล้วตั้งสมโภชที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ตามพระราชประเพณีซึ่งมีมาแต่ก่อน พระพุทธรูปพระชนมพรรษานั้น ก็ได้หล่อเพิ่มเติมขึ้นทุกปีเสมอมิได้ขาด แต่กำหนดวันหล่อนั้นเลื่อนขึ้นไปหล่อเดือน ๙ เพราะการเฉลิมพระชนมพรรษาตกในเดือน ๑๐ พระพุทธรูปเก่าซึ่งเปนของพระเจ้าแผ่นดินเสด็จสวรรคตแล้วนั้น ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย พระบาทสมเด็จพระนั่ง/*62เกล้าเจ้าอยู่หัว สามพระองค์นี้เชิญขึ้นประดิษฐานไว้บนช่องกระจกในหอพระธาตุมณเฑียร แต่พระชนมพรรษาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เชิญไปไว้ในตู้หลังพระบรมอัฐิ ในพระที่นั่งบรมพิมาน แต่พระพุทธรูปพระชนมพรรษาในแผ่นดินประจุบันนี้ ไว้ณหอสุราไลยพิมาน คือหอพระเจ้า
แต่นี้จะว่าด้วยการพระราชพิธี ถือน้ำพระพิพัฒสัตยาต่อไป ความซึ่งกล่าวมาบัดนี้ ถึงในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงเพิ่มเติมการใกล้เคียงกับการถือน้ำแต่เพียงนี้ ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในปีแรกซึ่งได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ทรงพระราชดำริห์ปฤกษาพร้อมด้วยพระบรมวงษานุวงษ์แลท่านเสนาบดี ว่าพระมหามณีรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ ในสมเด็จพระบรมไอยกาธิราช คือพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ ได้ทรงเคารพนับถือเปนอันมาก ดังเช่นกล่าวมาข้างต้นนั้นแล้ว ครั้นมาถึงบัดนี้เล่า ถ้าจะคิดคุณพระมหามณีรัตนปฏิมากร ก็มีเห็นประจักษ์อยู่หลายประการ เหมือนหนึ่งกรุงทวาราวดีศรีอยุทธยา พระเจ้าแผ่นดินก็ทรงพระเดชานุภาพ ปราบปรามข้าศึกศัตรู แผ่ราชอาณาเขตรได้กว้างขวาง แต่ถึงดังนั้นก็ยังเกิดการรบร้าฆ่าฟันกัน มืข้าศึกมาเหยียบถึงชานพระนครก็หลายครั้ง ทั้งมีการหยุกหยิกในบ้านเมืองจนถึงรบพุ่งเปนศึกกลางพระนครก็มีหลายครั้ง จนภายหลัง/*63ต้องเสียพระนครแก่พม่า ครั้นต่อมาตั้งกรุงธนบุรี เจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตเกิดการวิวาทกันกับอุปราช พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ เสด็จยกทัพขึ้นไปมีไชยชนะ จึงได้อัญเชิญพระมหามณีรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ ลงมากรุงเทพฯ เจ้าตากสินให้ทำโรงรับกรุงธนบุรี ไม่อาจทรงศิริของพระมหามณีรัตนปฏิมากรได้ จึ่งพเอิญให้ดำริห์วิปริตถึงสัญญาวิปลาศ จนขุนนางหัวเมืองจับให้ออกเสียจากราชสมบัติ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติปราบดาภิเศก จึงได้เชิญพระพุทธรัตนปฏิมากรมาประดิษฐานไว้ณวัดพระศรีรัตนสาศดาราม ภายหลังพม่ายกทัพมาหลายทัพหลายทาง เปนคนถึงแสนหนึ่งกับสามพัน ก็พ่ายแพ้พระเดชานุภาพ มิได้ทำอันตรายแก่กรุงรัตนโกสินทรได้ ครั้นอยู่มาภายหลังพม่าข้าศึกซึ่งจำไว้ณคุกคิดประทุษร้ายต่อแผ่นดินก็ทำการไม่สำเร็จ ตลอดถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จีนตั้วเหี่ยกำเริบขึ้นก็พินาศอันตรายไปเอง มิได้ทำเหตุสิ่งใดให้เปนอันตรายกับแผ่นดินได้ แลการใด ๆ เหตุใด ๆ ซึ่งมีขึ้นก็พเอิญให้ปรากฎ ระงับได้ทุกครั้งทุกคราว เห็นว่าจะเปนด้วยพระมหามณีรัตนปฏิมากรคุ้มกัน มิได้เกิดอันตรายอันใดลุกลามไปได้
อนึ่งพระพุทธปฏิมากรทั้งสองพระองค์ ซึ่งสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช คือพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรง/*64สถาปนาขึ้นไว้ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนสาศดาราม ทรงพระราชอุทิศถวายสมเด็จพระบรมไอยกาธิราช คือพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ แลสมเด็จพระบรมชนกนารถ คือ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ทั้งสองพระองค์ เปนที่รฦกถึงพระเดชพระคุณ ซึ่งพระองค์เปนผู้ก่อสร้างกรุงรัตนโกสินทร แลเปนเจ้าของพระมหามณีรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ ถึงพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยเล่า ก็ได้ตามเสด็จพระราชดำเนินติดพระองค์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์สืบมาก่อนกว่าเจ้านายทุกพระองค์ เพราะฉนั้นจึงควรเปนที่นับถืออย่างยิ่งทั่วไป ในพระบรมวงษานุวงษ์แลข้าทูลลอองธุลีพระบาท การพระราชพิธีถือน้ำพระพิพัฒสัจจานี้ ก็เปนการมหามงคลยิ่งใหญ่ ควรจะให้เปนไปพร้อมเฉภาะพระภักตร์ พระมหามณีรัตนปฏิมากร แลพระพุทธปฏิมากรฉลองพระองค์ทั้งสองพระองค์นี้ด้วย ก็จะเปนสวัสดิมงคลอันยิ่งใหญ่ พระบรมวงษานุวงษ์แลท่านเสนาบดี ก็เห็นพร้อมโดยพระราชดำริห์ฉนั้น ตั้งแต่นั้นมาก็เสด็จพระราชดำเนินออกไปให้ข้าราชการถวายบังคม รับน้ำพระพิพัฒสัตยาณวัดพระศรีรัตนสาศดาราม เสมอทุกคราวมิได้ขาด ตลอดจนถึงแผ่นดินประจุบันนี้ ก็ยังประพฤติตามพระราชประเพณีนั้นสืบมา ธรรมเนียมที่ถือน้ำพระพิพัฒสัตยา ณวัด/*65พระศรีรัตนสาศดารามซึ่งเปนธรรมเนียมมา แลเปลี่ยนแปลงบ้างโดยลำดับนั้น ให้ผู้อ่านพึงเข้าใจในที่จะว่าต่อไปข้างหลัง
บัดนี้ควรที่จะว่าถึงการที่สร้างพระแสงศรทั้งสามพระองค์ แต่ยังไม่เข้าใจถนัด เพราะไม่เปนธรรมเนียมเก่ามา เปนแต่ทำครั้งหนึ่งคราวหนึ่ง ได้ทราบว่าสมเด็จกรมพระบำราบปรปักษ์ท่านเปนผู้จัดการเรื่องนี้ขึ้น จึงได้จดหมายทูลถามท่านต่อไป ท่านทรงจดหมายตอบมาว่าดังนี้
“ข้าพระพุทธเจ้า กรมพระบำราบปรปักษ์ ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาได้ทราบฝ่าลอองธุลีพระบาท ด้วยเรื่องพระแสงศร ๓ องค์นั้น เดิมณปีฉลูเบญจศก จุลศักราช ๑๒๑๕ พระยาจุฬาราชมนตรีถวายหวายเทศ ๓ งามดี จึงทรงพระราชดำริห์ว่าจะทำเปนธารพระกรก็มากนัก ของเดิมก็มีอยู่องค์หนึ่งแล้ว ครั้นจะทำไม้ท้าวถวายพระสงฆ์ก็เสียดาย ทรงพระราชดำริห์อยู่หลายวัน จึงโปรดเกล้า ฯ ว่ากรุงเทพ ฯ นี้ อ้างชื่อศรีอยุทธยานารายน์อวตารแต่ก่อน แลคำแช่งน้ำพระพิพัฒนั้นก็อ้างนารายน์อวตารออกพระนามสมเด็จพระรามาธิบดีอยู่แล้ว ควรจะให้มีศร ๓ เล่มไว้สำหรับแผ่นดิน แลจะได้ใช้แทงน้ำพระพิพัฒปีละ ๒ ครั้ง ให้สมกับพระนามสมเด็จพระรามาธิบดี แลพระนามสมเด็จพระรามาธิบดีนี้ เมื่อแรกเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติตั้งพระราชพิธีน้ำพระพิพัฒแต่ณวัน ๓ ฯ๑๓ ๑๐ ค่ำ ปีกุนตรีศก จุลศักราช ๑๒๑๓ นั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้กราบบังคมทูลพระกรุณาว่า คำแช่งน้ำพระพิพัฒที่พราหมณ์อ่านนั้น ออกพระนามสมเด็จพระรามาธิบดีอยู่ แล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ จึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า อย่าให้เปลี่ยนเลย ให้คงไว้ตามเดิม ถ้อยคำแช่งนี้ เปนคำของเก่าสำหรับกรุงเทพ ฯ ให้ยืนอยู่ตามชื่อศรีอยุทธยา ที่อาลักษณอ่านนั้นเปนของใหม่ ควรจะเปลี่ยนพระนามตามแผ่นดินปัจจุบันได้ การพระแสงศรนั้น พระราชทานหวายเทศพระยาจุฬาราชมนตรีถวายให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นอลงกฎกิจปรีชา เหลาอย่างพระแสงศร ใช้หวายเทศนั้นเปนด้าม เหลารูปให้สมกัน เสร็จแล้วทูลเกล้า ฯ ถวายโปรดแล้วจึงโปรดเกล้า ฯ ให้หาฤกษ์วันที่ดี เปนมหามงคลตามพิไชยสงคราม พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นอลงกฎกิจปรีชา ตั้งพระราชพิธีณโรงแสงใน มีบายศรีศีศะสุกร ๒ สำรับ รวมเหล็กตรอนตรีสินตีพระแสงศร เมื่อเวลาตีนั้นประโคมปี่พาทย์กลองแขกแตรสังข์ฆ้องไชย แต่งรูปหมดจดงามดีแล้วทูลเกล้า ฯ ถวาย จึงโปรดเกล้า ฯ ให้ข้าพระพุทธเจ้า ปั้นพระเทวรูปพรหมทรงหงษ์ นารายน์ทรงครุธ พระอิศวรทรงโค แล้วให้พราหมณ์ตั้งพระราชพิธีอวิสุทธเบญจครรภ หล่อพระเทวรูปที่บ้านข้าพระพุทธเจ้า เปนพระฤกษ์อิกครั้งหนึ่ง แล้วแต่งจำหลักงามดีทูลเกล้า ฯ ถวาย จึงโปรดเกล้า ฯ ให้ติดตรึงที่ด้ามพระแสงศรทั้ง/*67สามองค์ ทรงเขียนอักษรพราหมณ์ พระราชทานชื่อพระแสงพรหมาศองค์ ๑ ประไลยวาตองค์ ๑ อัคนิวาตองค์ ๑ ให้ข้าพระพุทธเจ้าเขียนขุดเหล็กฝังทองเปนตัวอักษร ชื่อพระแสงที่บ้องทั้ง ๓ องค์ ปลายด้ามพระแสงนั้นถักผนึกด้วยลวดทองคำผูกขนนกหว้า เปนปีกทั้ง ๓ องค์เสร็จแล้ว ถึงเมื่อเดือน ๑๐ ข้างขึ้น จึงโปรดเกล้า ฯ ให้ข้าพระพุทธเจ้าขึ้นไปทำพระราชพิธีชุบพระแสงศร ที่สระชุบศรเดิมเมืองลพบุรี ให้ทำให้ทันพระราชพิธีถือน้ำสารท การพระราชพิธีนั้นเปนพระราชพิธีใหญ่ ให้เทียบพิธีฝังหลักพระนคร มีเทียนไชย พระสงฆ์สวดภาณวารอยู่ ๓ วัน มีพระราชาคณะ ๕ รูป พระพิธีธรรม ๒๐ รูป กรมสมเด็จพระปรมานุชิตจัดให้ขึ้นไปทำ ปลูกโรงพระราชพิธีที่ทำเลชุบศร มีโรงพิธีพระสงฆ์สวดหลังหนึ่ง ๕ ห้องเฉลียงรอบ โรงชุบพระแสงศร ๓ ห้องหลังหนึ่ง ที่ชุบพระแสงศรนั้นเปนสระในโรงกว้างศอก ๑ ยาวศอก ๑ ฦก ๑๒ นิ้ว ไปตักน้ำที่สระชุบศรเดิมมาเทลงให้เต็ม แล้วตั้งเตาสูบเผาเหล็กที่ในโรงนั้นน่าโรงพระสงฆ์สวด โรงพิธีพราหมณ์หลังหนึ่ง ดาษเพดานผ้าขาว ตกแต่งพร้อมแล้ว จึงให้ตั้งพระราชพิธีจุดเทียนไชย สวดมนต์สวด ๓ วัน ถึงวันชุบพระแสงศรเวลาเช้าโมงเศษ เปนพระฤกษ์สูบพระแสงศร ได้ที่ชุบในสระสมมุตินั้น เมื่อชุบประโคมปี่พาทย์ กลองแขก ฆ้องไชย แตรสังข์ ยิงปืนใหญ่ ๔ ทิศโรงพระราชพิธี /*68๒๐ นัด ยิงปืนเล็กรอบโรงพระราชพิธีเสมอไป กว่าจะชุบพระแสงศรนั้นแล้วจึงหยุด ที่โรงพระราชพิธีมีศาล ๕ ศาล มีบายศรีศีศะสุกร บูชาทั้ง ๕ ศาล ครั้นว่าชุบเสร็จแล้ว พระแสง ๓ องค์ทอดเหนือพานทองสองชั้นตั้งท่ามกลางโรงพระราชพิธี แล้วตั้งบายศรีทองบายศรีเงิน เวียนเทียนสมโภชจุณเจิมเสร็จแล้ว จึงเชิญแห่มาบรรจุที่ศาลวัดปืน ตีต่อยเอาศิลาศรพระรามที่วัดปืนนั้น บรรจุในบ้องพระแสงทั้ง ๓ องค์ มียันต์พรหม ยันต์อิศวร ยันต์นารายน์ โองการลงด้วยแผ่นเงินห่อด้ามพระแสงศรบรรจุทั้ง ๓ องค์ เมื่อเวลาบรรจุเข้าด้ามนั้นมีบายศรี ศีศะสุกรซ้ายขวา ประโคมปี่พาทย์ กลองแขก ฆ้องไชย แตรสังข์ เสร็จแล้วจุณเจิม แห่กลับมาที่ที่อยู่ พระแสงศรนี้ขึ้นไปแต่กรุงเทพฯ มีเรือกราบม่านทองแย่งรับพระแสงศรขึ้นไป เมื่อจะไปทำพระราชพิธี เชิญขึ้นพานทองสองชั้น แห่เปนกระบวนศึก มีธงมังกรปืนเล็ก ปืนใหญ่ อาวุธ ๔ อย่าง แห่ไปถึงแล้วนั่งรายรักษาโรงพระราชพิธี พระแสงศรนั่นขึ้นช้าง มีช้างดั้ง ช้างนำ แห่เปนกระบวนไป เลี้ยงพระสงฆ์นั้น ผู้รักษาเมืองกรมการเมืองลพบุรีเลี้ยงเช้าเพน จนเสร็จการในเรื่องพระราชพิธีทำพระแสงศรแต่เท่านี้ ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ขอเดชะ”
อนึ่งพระแสงศรซึ่งตั้งพระราชพิธีแต่เดิมนั้น เมื่อเปลี่ยนแผ่นดินไป ก็คงพระแสงอยู่ตามเดิม เปนแต่เพิ่มขึ้นองค์หนึ่งบ้าง สององค์บ้าง แต่หาได้เรียบเรียงให้เปนลำดับกันไม่ พระแสงที่ใช้ในชั้นแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์นั้นคือ พระขรรค์ไชยศรี ๑ พระแสงคาบค่าย ๑ พระแสงเวียด ๑ พระแสงหอกเพชรรัตน ๑ พระแสงปืนนพรัตน ๑ รวม ๕ องค์ ส่วนในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย คือพระแสงยี่ปุ่นฟันปลาฝักประดับพลอยองค์ ๑ ส่วนในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว คือพระแสงขรรค์เนาวโลหองค์ ๑ ส่วนในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คือพระแสงทรงเดิมฝักประดับมุก ๑ พระแสงตรีเพ็ชร ๑ พระแสงกั้นหยั่น ๑ ธารพระกรเทวรูป ๑ ธารพระกรศักดิสิทธิ ๑ รวม ๕ องค์ ครั้นมาถึงแผ่นดินประจุบันนี้ ก็เพิ่มพระแสงทรงเดิมฝักทองเกลี้ยงองค์ ๑ รวมเปนพระแสง ๑๓ องค์ พระแสงศรอิก ๓ รวมทั้งสิ้น ๑๖ องค์
พระพุทธรูปตั้งพิธีถือน้ำนั้น พระไชยเงินองค์ใหญ่ ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์องค์ ๑ กับพระไชยในแผ่นดินปัตยุบันนั้นองค์ ๑ คือเหมือนหนึ่งเมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ควรจะเชิญพระไชยทองคำซึ่งเปนของสำหรับแผ่นดินไปตั้ง แต่ได้ทราบว่าพระไชยนั้นยังหาแล้วสำเร็จไม่ พอเสด็จสวรรคตเสีย ก็คงใช้พระไชยในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ มาในแผ่นดินพระบาทสมเด็จ/*70พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ใช้พระไชยผ้าห่มลงยา ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ใช้พระไชยเนาวโลหสำหรับแผ่นดิน ภายหลังเติมพระไชยเนาวโลหองค์น้อยในครอบแก้วขึ้นอิกองค์หนึ่ง เปนสามองค์ขึ้น ครั้นมาถึงแผ่นดินปัตยุบันนี้ ก็เปลี่ยนเปนพระไชยเนาวโลหองค์ใหม่ แต่พระไชยเนาวโลหน้อยในครอบแก้วนั้น ก็ยังคงที่อยู่ตามเดิม แลมีพระธรรมทองสามคัมภีร์ซึ่งสำหรับตั้งพระราชพิธีทั้งปวงด้วย
จะว่าด้วยเตียงพระมณฑลในการพระราชพิธีถือน้ำนั้น ตั้งบนธรรมาศน์ศิลาตรงกลางพระอุโบสถ บนธรรมาศน์นั้นมีโต๊ะหมู่สี่โต๊ะ ๆ กลางสูงหน่อยหนึ่ง ตั้งพระไชยเงิน, พระไชยเนาวโลห, กึ่งกลาง พระไชยเงินอยู่ข้างเหนือ พระไชยเนาวโลหอยู่ข้างใต้ ข้างน่าพระไชยสององค์ ในระหว่างกึ่งกลางนั้นตั้งพระไชยเนาวโลหน้อยในครอบแก้ว ข้างหลังตั้งพระธรรม ทั้งสี่นี้รวมตั้งอยู่โต๊ะสองตัวติดก้น โต๊ะสองข้างตั้งหีบพระธำมรงค์แลเครื่องพิไชยสงคราม ข้างหลังโต๊ะหมู่นี้มีบันไดแก้วพาดพระแสงศร ๓ องค์ กับพระแสงเพชรรัตนอิกองค์ ๑ น่าโต๊ะหมู่มีหีบมุกไว้พระแสง บนหลังหีบตั้งขันหยก, เชิงเทียนแก้ว มีเทียนทองติดสำหรับพระราชพิธี มีเทวรูปสี่องค์ คือพระอิศวร พระนารายน์ พระพรหม ที่มุมธรรมาศน์ศิลา มีเทวดาเชิญเครื่องเชิญพระแสงซ้ายขวา ข้างขวาเชิญพระสุพรรณบัตร ข้างซ้ายเชิญพระแสงกั้นหยั่น แลธาร/*71พระกรเทวรูป ธารพระกรศักดิสิทธิ ข้างเหนือพระแท่นมณฑลนี้ มีม้าตั้งหม้อน้ำเงิน ๑๒ หม้อ แลมีขันสำริดอยู่ข้างล่างขันหนึ่ง โยงล่ามสายสิญจน์ถึงกัน น่าเตียงศิลาตั้งเครื่องนมัสการเครื่องห้าตามธรรมเนียม พระสงฆ์ซึ่งสวดมนต์ในการพระราชพิธีนี้เท่ากับพระเจ้าแผ่นดินซึ่งได้ดำรงศิริราชสมบัติ ตั้งแต่กรุงทวาราวดีถึงกรุงรัตนโกสินทร ฤๅจะว่าตามจำนวนพระปางต่าง ๆ ซึ่งว่ามาข้างต้นแล้วนั้นก็ได้ คือแผ่นดินประจุบันนี้ พระสงฆ์เท่าพระเจ้าแผ่นดินในกรุงทวาราวดีศรีอยุทธยาแลกรุงธนบุรี ยกเสียแต่ขุนวรวงษาธิราช คงเปน ๓๔ รูป เท่าพระเจ้าแผ่นดินในกรุงรัตนโกสินทรที่ล่วงแล้ว ๔ รูป รวมเปนพระสงฆ์ ๓๘ รูป ซึ่งเปนพระราชาคณะผู้ใหญ่ ที่เปนผู้น้อยก็ล้วนแต่ฝ่ายคันถธุระทั้งสิ้น ที่เปนราชาคณะนิจภัตรสามตำลึงนั้นน้อยรูป แลในวันสวดมนต์ แลวันถือน้ำพระพิพัฒสัตยาทั้งสองวันนั้น มีเทียนเล่มละหกสลึง ธูป ดอกไม้ เท่ากันกับพระพุทธรูปสำหรับพระเจ้าแผ่นดิน สำหรับทรงนมัสการที่หอราชกรมานุสร แลหอราชพงษานุสรด้วยทั้งสองเวลา ที่ศาลาน่าพระอุโบสถ มีขันน้ำตั้งสำหรับขุนหมื่นพันทนายกรมต่าง ๆ ได้รับพระราชทาน ๒ ขัน ล่ามสายสิญจน์ลงไปแต่พระอุโบสถด้วย อนึ่งในการพระราชพิธีถือน้ำนี้ไม่มีมโหรีฝ่ายใน มีแต่พิณพาทย์ผู้ชายน่าพระอุโบสถ พิณพาทย์ผู้หญิงหลังพระอุโบสถสองสำรับ การแต่งตัวนั้น เดิมในชั้นต้นแผ่นดินพระบาท/*72สมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน แลพระบรมวงษานุวงษ์ ซึ่งเปนพระองค์เจ้าต่างกรมแลยังไม่ได้ตั้งกรม ทรงผ้าลายพื้นขาวเขียนทองบ้าง ยกทองพรรณพื้นขาวบ้าง คาดฉลองพระองค์ครุยทรงฉลองพระองค์แพรขาวบ้างผ้าขาวบ้าง หม่อมเจ้าทรงผ้าขาวลาย คาดแพรขาวบ้างเสื้อครุยบ้าง แต่พระเจ้าลูกเธอพระองค์น้อย ๆ ซึ่งยังมิได้โสกันต์ แต่งพระองค์ทรงยกทองพรรณบ้าง ยกไหมบ้าง สีต่าง ๆ ฉลองพระองค์แพรสี ทรงคาดแพรสีมีเครื่องประดับสร้อยกองบ้าง มีแต่พระสังวาลพระจี้ ทรงมาไลยเพ็ชรมาไลยดอกไม้บ้างต่าง ๆ กัน ครั้นตกมาปลาย ๆ แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน แลเจ้านายต่างกรมใหญ่ ๆ ทรงผ้าสังเวียนพื้นขาวมีขึ้นบ้าง ภายหลังเมื่อปลายลงนี้ มีพระบรมราชโองการให้เจ้านายต่างกรม ทรงฉลองพระองค์ผ้าปักทองแล่ง แต่ที่มีบ้างไม่มีบ้าง ไม่ทันพร้อมกันหมด ก็พอพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต ตกมาถึงแผ่นดินประจุบันนี้ เจ้านายต่างกรมก็ได้ทรงอยู่สี่ห้าปี ภายหลังเปลี่ยนเปนฉลองพระองค์เยียรบับขาว คาดฉลองพระองค์ครุยนั้นก็คาดบ้างไม่คาดบ้าง มีสายรัดพระองค์เพ็ชรคาดโดยมาก ข้าราชการที่เปนผู้ใหญ่ชั้นเสนาบดี นุ่งผ้ายกท้องขาว ข้าราชการผู้น้อยนุ่งท้องขาวเชิงกรวยคาดเสื้อครุย สวมเสื้อผ้าขาวบ้างแพรขาวบ้าง /*73ครั้นภายหลังมาข้าราชการที่เปนกรมพระตำรวจแลทหารมีเครื่องแต่งยุนิฟอมแล้วไม่ได้นุ่งขาว ใช้ยุนิฟอมตามเคย ครั้นภายหลังต่อมามีตราเครื่องราชอิศริยยศต่าง ๆ พระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการ บรรดาที่ได้รับพระราชทานก็สวมแลติดพร้อมกันมาในเวลานั้นด้วย ท้าวนางซึ่งออกไปกำกับถือน้ำณวัดพระศรีรัตนสาศดาราม แลท่านผู้หญิงบางคนที่ได้รับพระราชทานเครื่องยศ คือในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ท่านผู้หญิงพันภรรยาเจ้าพระยาศรีสุริยวงษ์ ที่สมุหพระกระลาโหม ท่านผู้หญิงหนูภรรยาเจ้าพระยาทิพากรวงษ์มหาโกษาธิบดี มาในแผ่นดินประจุบันนี้ เพิ่มท่านผู้หญิงอิ่มภรรยาเจ้าพระยาสุรวงษ์ไวยวัฒน์อิกคนหนึ่ง ท่านทั้งปวงเหล่านี้แต่งตัวนุ่งผ้ายกไหมขาวจีบ ห่มผ้าปักทองแล่ง มีเครื่องยศ ท้าวนาง หีบทองใหญ่, กา, กระโถน ของพระราชทาน ขันผ้าชุบน้ำของตัวเอง ท่านผู้หญิงภรรยาข้าราชการนอกนั้นนุ่งขาวห่มขาวตามธรรมเนียม พระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการฝ่ายใน ซึ่งมิได้มาถือน้ำที่วัดพระศรีรัตนสาศดาราม นุ่งห่มตามธรรมเนียม ไม่ต้องแต่งเครื่องขาว กระบวนเสด็จพระราชดำเนินวัดพระศรีรัตนสาศดารามในการถือน้ำนี้ ถ้าเสด็จอยู่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน เสด็จออกทางพระทวารเทเวศร์รักษา มาออกประตูพิมานไชยศรี เสด็จพระราชดำเนินทางประตูวัดพระศรีรัตนสาศดารามด้านตวันตก ถ้าประทับอยู่/*74พระที่นั่งภาณุมาศจำรูญ เสด็จพระราชดำเนินทางพระทวารเทวราชดำรงศร เข้าทางประตูวัดพระศรีรัตนสาศดาราม ด้านตวันออกน่าพระอุโบสถ กระบวนเสด็จพระราชดำเนินนั้น เปนกระบวนราบตามธรรมเนียม แต่ตำรวจสวมเสื้อครุยตะพายกระบี่ ทรงพระราชยานถม ถ้าปีใดมีแขกเมืองประเทศราชมามากจึ่งได้แห่สี่สาย ทรงพระที่นั่งพุดตาล มีเครื่องสูงกลองชนะ เปนกระบวนพยุหยาตรา ให้ดูที่กระบวนเสด็จพระราชดำเนิน ซึ่งจะมีว่าต่อไปข้างน่านั้นเถิด ในการถือน้ำนี้ เจ้านายต่างกรมทรงพระวอ พระองค์เจ้าทรงพระเสลี่ยง ข้าราชการที่ได้พานทองก็มาแคร่ มีพระแสงแลเครื่องยศมาด้วยตามที่ได้พระราชทาน ตำแหน่งที่นั่งในพระอุโบสถ ริมผนังด้านเหนือเปนที่อาศน์พระสงฆ์สวดมนต์แลฉัน น่าลับแลเปนที่สนมกรมวังสังฆการี แลผู้กำกับถือน้ำริมผนังด้านเหนือด้านใต้ ตรงพระพุทธเลิศหล้านภาไลยออกมาเปนที่ทอดราชอาศน์ ต่อนั้นออกไปเปนที่ราชอาศน์วังน่า ใต้ลงไปจึงทอดที่พระบรมวงษานุวงษ์ ข้างลับแลริมผนังชิด ๆ เปนที่พระเจ้าลูกเธอแลมหาดเล็กเฝ้า ที่ตรงกลางนั้นว่างไว้สำหรับข้าราชการขึ้นมาถวายสัตย์ แลถือน้ำพระพิพัฒสัตยา เมื่อยังไม่ได้ขึ้นมานั้นข้าราชการอยู่มุขน่าพระอุโบสถ ที่ในฉากด้านข้างใต้ริมผนัง ท้าวนางในพระบรมมหาราชวังซึ่งออกไปกำกับถือน้ำ นั่งรายตลอดไปจนถึงปลายนั้นเปนท่านผู้หญิงมีเครื่องยศ /*75ท้าวนางวังน่าเมื่อยังมีมากอยู่ นั่งรายริมฐานพระเปนแถวตลอดตรงกันข้าม ครั้นมาถึงแผ่นดินประจุบันนี้ไม่ได้ตั้งท้าวนาง เหลืออยู่แต่คนเดียวสองคน ท้าววังหลวงก็ข้ามไปนั่งบ้าง
อนึ่งยังหาได้ว่าถึงพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ซึ่งเปนที่ถือน้ำฝ่ายในไม่ ถ้าถือน้ำเดือนห้า ตั้งแต่ลับแลกลางไปจนถึงผนังด้านหุ้มกลอง พระที่นั่งไพศาลทักษิณตอนข้างตวันออก ตั้งบุษบกพระพุทธรูปพระชนมพรรษาทั้ง ๕ แผ่นดิน รายกันเปนระยะไปจนตลอดน่าบุษบกนั้น มีเครื่องนมัสการตั้งน่าบุษบกละสำรับ แต่เครื่องนมัสการพระพุทธรูปพระชนมพรรษาพระเจ้าแผ่นดินซึ่งสวรรคตแล้วทั้ง ๔ บุษบกนั้นใช้เครื่องทองทิศ พระพุทธรูปพระชนมพรรษาในแผ่นดินประจุบันนี้ใช้เครื่องนมัสการถม อนึ่งบนบุษบกนั้นตั้งพระพุทธรูปพระชนมพรรษาสำหรับแผ่นดิน ตามอย่างเช่นกล่าวมาข้างต้นนั้นแล้ว แต่กลางบุษบกนั้น ตั้งพระพุทธรูปพระชนมพรรษาวัน ก็แลพระพุทธรูปพระชนมพรรษาวันที่ออกชื่อนี้ เปนธรรมเนียมมีขึ้นในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อปลาย ๆ ลงมาแล้ว ท่านทรงสร้างพระพุทธรูปด้วยทองคำยืนอุ้มบาตรสององค์ หนักองค์ละ ๕ ๑+ ฐานเงินก้าไหล่ทอง บาตรนั้นใช้ศิลาทองเมืองจีน มีฝาทำด้วยทองคำลงยาราชาวดี ทรงพระราชอุทิศถวายพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์องค์ ๑ จารึกว่าพระพุทธปฏิมากรมีอาการเสด็จยืนทรงอุ้มบาตรหล่อด้วยทอง/*76คำหนัก ๕ ๑+ ฐานเงินก้าไหล่ทองพระองค์นี้ ทรงสถาปนาการไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศลถวายฉลองพระเดชพระคุณแด่สมเด็จพระไอยกาธิราช คือพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ ซึ่งประสูตรณวัน ๔ ฯ๕ ๔ ค่ำปีมโรงอัฐศก ศักราช ๑๐๙๘ ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติบรมราชาภิเศกวัน ๕ ๔ฯ ๘๘ ค่ำปีขานจัตวาศกศักราช ๑๑๔๔ เปนพระเจ้าแผ่นดินสยามพระองค์ใหญ่ เปนปฐมในพระบรมมหาราชวงษ์นี้ เสด็จสวรรคตณวัน ๕ ฯ๑๓ ๙ ค่ำปีมเสงเอกศกศักราช ๑๑๗๑ ขอให้ทรงพระเจริญศุขสมบัติในปรโลกย์เทอญ ฯ
อิกพระองค์หนึ่งนั้นจารึกว่า พระพุทธปฏิมากรมีอาการเสด็จยืนทรงอุ้มบาตรหล่อด้วยทองคำหนัก ๕ ๑+ ฐานเงินก้าไหล่ทองพระองค์นี้ ทรงสถาปนาการไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศลถวายฉลองพระเดชพระคุณแด่สมเด็จพระบรมชนกนารถ คือพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ซึ่งประสูตรณวัน ๔ ๗ฯ ๔ คํ่าปีกุนนพศก ศักราช ๑๑๒๙ ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติบรมราชาภิเศกวัน ๑ ๙ฯ ๑๐ ค่ำปีมเสงเอกศก ศักราช ๑๑๗๑ เปนพระเจ้าแผ่นดินสยามพระองค์ใหญ่ เปนที่ ๒ ในพระบรมราชวงษ์นี้ เสด็จสวรรคตณวัน ๔ ฯ๑๑ ๘ ค่ำปีวอกฉศก ศักราช ๑๑๘๖ ขอให้ทรงพระเจริญศุขสมบัติในปรโลกย์เทอญ ฯ
/*77แลทรงสร้างพระพุทธรูปถวายเนตรอิก ๒ องค์ หล่อด้วยทองคำฐานเงินก้าไหล่ทองหนัก ๑๕+ ทรงพระราชอุทิศถวายในกรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์องค์ ๑ ถวายกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์องค์ ๑ จารึกว่าพระพุทธปฏิมากร มีอาการเสด็จยืนเสวยวิมุติศุข หล่อด้วยทองคำหนัก ๑๕+ ฐานเงินก้าไหล่ทองพระองค์นี้ ทรงสถาปนาการไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศลถวายฉลองพระเดชพระคุณแด่กรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์บรมราชมไหยิกา ซึ่งประสูตรณวัน ๑ ฯ๕ ๔ ค่ำ ปีมเสงนพศก ศักราช ๑๐๙๙ สิ้นพระชนม์วัน ๕ ฯ๕ ๖ ค่ำปีจออัฐศก ศักราช ๑๑๘๘ ขอให้ทรงพระเจริญศุขสมบัติในปรโลกย์เทอญ ฯ
อิกองค์หนึ่งจารึกว่า พระพุทธปฏิมากรมีอาการเสด็จยืนเสวยวิมุติศุข หล่อด้วยทองคำหนัก ๑๕+ ฐานเงินก้าไหล่ทองพระองค์นี้ ทรงสถาปนาการไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศลถวายฉลองพระเดชพระคุณแด่กรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์บรมราชชนนี ซึ่งประสูตรณวัน ๑ ฯ๑๒ ๑๐ ค่ำปีกุนนพศก ศักราช ๑๑๒๙ สิ้นพระชนม์ณวัน ๓ ๘ฯ ๑๑ ค่ำปีวอกอัฐศก ศักราช ๑๑๙๘ ขอให้ทรงพระเจริญศุขสมบัติในปรโลกย์เทอญ ฯ
พระพุทธรูปทั้งนี้ทรงสร้างไว้สำหรับตั้งในเวลาทำบุญพระบรมอัฐิพระองค์ใด ก็ได้เชิญพระพุทธรูปพระองค์นั้นไปตั้งด้วย แต่/*78ในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น ท่านทรงเห็นว่าพระพุทธรูปเดิมของท่านทรงสร้างเอง ต้องกับพระชนมพรรษาอันมีอยู่แล้ว จึ่งได้เชิญพระพุทธรูปองค์นั้นมาตั้งในเวลาทำบุญพระบรมอัฐิ แต่ส่วนพระชนมพรรษาวัน ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น ได้ทรงสร้างพระพุทธรูปอย่างแบบพระสิหิงค์ไว้ด้วยทองคำ เปนน้ำหนักทองฐานเนาวโลหก้าไหล่ทอง จึ่งโปรดให้ยกพระพุทธสิหิงค์นั้นเปนพระชนมพรรษาวันสำหรับพระองค์ ได้ทรงจารึกที่ฐานพระไว้แต่เดิมว่า สมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฏพระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยาม มีพระบรมราชโองการให้จำลองพระพุทธสิหิงค์ใหญ่ ทรงสถาปนาการไว้ในพระพุทธสาสนา หล่อวัน ๖ ฯ๑๑ ๑๒ ค่ำปีวอกนักษัตรโทศก๑๐ พุทธสาสนกาล ๒๔๐๓ พรรษา
ครั้นมาถึงแผ่นดินประจุบันนี้ เห็นว่าพระพุทธรูปพระชนมพรรษาวันในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งมีอยู่เก่านั้นง่อนแง่นไม่มั่นคง เจ้าพนักงานเชิญไปมาก็ยับเยินไป จึ่งได้สร้างถวายอิกองค์หนึ่ง เปนพระพุทธรูปห้ามสมุทน้ำหนักทอง ๑+ แลสัณฐานเท่ากันกับพระพุทธรูป ซึ่งเปนของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างไว้ จารึกว่าพระพุทธปฏิมากรมีอาการเสด็จยืนยกพระหัดถ์ทั้งสองห้ามสมุท/*79พระองค์นี้ หล่อด้วยทองคำหนัก ๒ ๑+ ฐานเงินก้าไหล่ทองหนัก ๑๖+ พระบาทสมเด็จพระจุฬาลงกรณ์เกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสถาปนาการไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแด่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเสด็จมายังโลกย์นี้ณวัน ๒ฯ๑๐ ๔ ค่ำ ปีมแมนพศก ศักราช ๑๑๔๙ เสด็จสวรรคตวัน ๔ ๑ฯ ๕ ค่ำปีกุนยังเปนโทศก ศักราช ๑๒๑๒ ขอให้ได้เสวยศุขทิพยสมบัติดังประสงค์ในปรโลกย์ เทอญ ฯ
แล้วได้สร้างถวายกรมสมเด็จพระเทพศิรินทรามาตย์เปนพระพุทธรูปสมาธิ มีน้ำหนักเท่ากันกับพระพุทธรูป ในกรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์อิกองค์ ๑ จารึกว่าพระพุทธปฏิมากรมีอาการเสด็จนั่งสมาธิ หล่อด้วยทองคำ ฐานเงินก้าไหล่ทองพระองค์นี้ พระบาทสมเด็จพระจุฬาลงกรณ์พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสถาปนาการไว้ในพระพุทธสาสนา ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายฉลองพระเดชพระคุณแด่กรมสมเด็จพระเทพศิรินทรามาตย์บรมราชชนนี ซึ่งประสูตรวัน ๕ ๑๒ฯ ๘๘ ค่ำปีมเมียฉศก ศักราช ๑๑๙๖ สิ้นพระชนม์วัน ๒ ๕ฯ ๑๐ ค่ำปีรกาตรีศกศักราช ๑๒๒๓ ขอให้ทรงพระเจริญศุขสมบัติในปรโลกย์เทอญ ฯ
แลพระพุทธรูปพระชนมพรรษาวัน ในแผ่นดินประจุบันนี้นั้น ได้สร้างขึ้นพร้อมกันกับพระพุทธรูปพระชนมพรรษาคราวแรก มีน้ำหนักเท่ากันกับที่สร้าง ๆ มาแต่ก่อน เพราะฉนั้นเมื่อเวลาถือน้ำนี้ /*80จึงได้เชิญพระพุทธรูปพระชนมพรรษาวันนี้ มาตั้งในกลางบุษบก พระพุทธรูปพระชนมพรรษาทั้งปวงนั้น ตั้งล้อมโดยรอบทั้งห้าบุษบก ที่น่าตู้ลับแลซึ่งตั้งพระสยามเทวาธิราชนั้น มีโต๊ะจีนตั้งสามโต๊ะ โต๊ะกลางนั้นสูงหน่อยหนึ่ง เปนที่ตั้งพระแสงรองพานทองสองชั้น พระแสงนั้นใช้พระแสงที่ถือน้ำ ยกเสียแต่พระแสงปืน ๑ พระแสงหอก ๑ พระแสงศร ๓ องค์ โต๊ะข้างซ้ายตั้งพระไชยเนาวโลหแผ่นดินประจุบันนี้ข้างใน หีบพระสุพรรณบัตรตั้งข้างน่า โต๊ะข้างขวาตั้งพระสยามเทวาธิราช เชิญลงมาจากปราสาทบนหลังตู้นั้น แต่เวลากลางคืนวันขึ้นสองคํ่า ตรงกลางพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ค่อนข้างตวันตก ในเวลาเช้าวันขึ้นสามคํ่านั้น มีที่พนักงานอ่านประกาศคำสาบาล ตั้งเครื่องบูชาแก้วสำรับ ๑ กับม้าสมุด หม้อน้ำเงิน ๕ หม้อ พระบรมวงษานุวงษ์ฝ่ายใน นั่งในพระที่นั่งไพศาลทักษิณด้านตวันออก รอบบุษบกพระพุทธรูปพระชนมพรรษาเรียงไปตามริมผนัง ไม่ได้ซ้อนกัน ข้างตวันตกนั้น ผนังข้างใต้ต้นแถวเปนที่สำหรับพระเจ้าลูกเธอ พระนางเธอ แลหม่อมเจ้าในกรมหลวงพิทักษมนตรี กรมขุนอิศรานุรักษ์ มาในแผ่นดินประจุบันนี้พระเจ้าน้องนางเธอน้อย ๆ แลพระธิดาในสมเด็จพระบรมราชมาตามไหยิกาเธอ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ เติมขึ้นอิก ผนังข้างเหนือนั้นเปนที่เจ้าคุณท้าวนางซึ่งเปนผู้แจกน้ำนั่งในที่นั้น ชานพักสองข้างเปนที่หม่อมเจ้านั่ง ตามเฉลียงท้อง/*81พระโรงข้างด้านตวันออก เปนที่นั่งเจ้าจอมมารดาเก่าเฒ่าแก่ พนักงานมโหรีลคร เฉลียงด้านตวันตกเปนที่นั่งเจ้าจอม เจ้าคุณราชนิกูล ที่เก๋งแลชลาข้างหอพระบรมอัฐิ เปนที่พักของหม่อมเจ้าบ้าง ข้างในต่างวังบ้าง
ในวันขึ้นสองค่ำเวลากลางคืน เสด็จพระราชดำเนินออกทรงจุดเทียนนมัสการแลทรงศีล ครั้นทรงศีลแล้วอาลักษณ์อ่านคำประกาศเทวดา ด้วยเรื่องรัตนพิมพวงษ์เปนต้น จนถึงคำอธิฐานในภายหลัง แต่รัตนพิมพวงษ์ที่ยกมาไว้ในคำประกาศนั้นเล็กน้อย มีความพิศดารอยู่ในรัตนพิมพวงษ์ที่แปลจากภาษามคธ ได้ยกมาลงไว้ในที่นี้ เพื่อว่าผู้ใดอยากจะทราบเรื่องราวให้ตลอด ฤๅลางทีฉบับของรัตนพิมพวงษ์นั้นจะสูญไปเสีย จึงได้ลงไว้ในนี้พอให้ติดอยู่ ถ้าผู้อ่านขี้เกียจอ่านก็ให้พลิกข้ามไปอ่านเอาที่ประกาศทีเดียวเถิด
----------
ดำเนินความในตำนานรัตนพิมพวงษ์นั้นว่า นมามิ นมิต๎วา รตนัต์ตยํ อริยวํโสนามหํ สุพุท์ธอมรกฏัส์ส วัต์ถุนิทานํ ยถาการํ ตํ สุณาถ สาธโว ดูราสัปบุริสสัตวทั้งหลาย อหํ อันว่าข้า อริยวํโส ตนชื่ออริย นมิต๎วา น้อมไหว้แล้ว รตนัต์ตยํ ยังแก้วทั้งสาม ด้วยกายทวาร วจีทวาร มโนทวาร กริส์สํ ก็จักกระทำ วัต์ถุนิทานํ ยังวัตถุอันสำแดง ยังตำนานนิทาน อมรกฏัส์ส แห่งพระแก้ว/*82มรกฏ ยถาการํ ด้วยกำลังปัญญาแห่งตน ตุเม๎ห อันว่าสัปบุริสเจ้าทั้งหลาย สุณาถ จึงจะฟัง ตํ นิทานํ ยังนิทานอันนี้เถิด หิ ด้วยมีแท้ อันว่าสัพพัญญูพระพุทธเจ้าตนตรัสรู้ยังสัจจธรรมทั้ง ๔ อันมีอายุได้ ๘๐ ปี พระก็ปรินิพพานเหนือช่องในรหว่างไม้รัง ๒ ต้น อันเปนคู่กันในสวนอุทยาน แห่งพระยามัลละที่เมืองกุสินาราย ก็นิพพานด้วยอนุปาทิเสส อันกัมมัชรูป หากดับไม่เศษหลอแล
เอโกเถโร ยังมีมหาเถรเจ้าตน ๑ อันเปนพระอรหันต์ ชื่อมหาธรรมรักขิตเถร ประกอบด้วยศีลาจารวัตร อันอยู่ในอโสการามวิหารในเมืองปาตลีบุตร ในกาลเมื่อสาสนาพระพุทธเจ้าได้ ๕๐๐ ปีก็มีแล มหาเถโร อันว่ามหาเถรเจ้าตนนั้น ทรงยังปิฎกทั้ง ๓ มีสติแลปัญญาอันฉลาด อาจตัดคำสงไสยแก่ท่านผู้อื่น กุลบุตรเจ้าทั้งหลายก็มาเรียนเอายังธรรมวินัย ปฏิบัติในสาสนารุ่งเรืองมากนัก
ตทา ในกาลครั้งนั้น ยังมีเทวบุตรคนหนึ่ง ชื่อนาคเสน ก็จุติแต่ชั้นดาวดึงษ์ ลงมาปฏิสนธิในมนุษโลกย์ เกิดมาเปนกุมารคนหนึ่งแล ฯ โส กุมาโร วยัป์ปัต์โต กุมารผู้นั้นถึงไวยวันคืนใหญ่มา ก็บวชในพระสาสนา เรียนเอายังธรรมวินัย ในสำนักนิ์มหาธรรมรักขิตเถรเจ้าก็มีนั้นแล
/*83เมื่อภายรุ่นเอาอุปสมบทกรรมเปนภิกขุภาวก็ได้ถึงพระอรหัต ปรากฎว่าพระมหานาคเสน ก็ทรงปิฎกทั้ง ๓ มีสติแลปัญญาอันฉลาดอาจแก้ปฤษณาปัณหาอันท่านหากโจทย์ถามทุกประการนั้นแล มหาเถรเจ้าคนนั้นจะทำลายเสียซึ่งมิจฉาทิฐิ แห่งพระยามิลินทราชด้วยอำนาจแห่งตนนั้นแล ฯ ปน ด้วยมีแท้พระยามิลินทราชตนนั้น มีมานะอันพระเถรเจ้าหากหักเสียแล้ว ก็มีใจเลื่อมใสบรรพชาในสำนักนิ์มหาเถรเจ้า ก็จำเริญวิปัสสนาก็ได้ถึงพระอรหัตนั้นแล
ตโต ตั้งแรกแต่นั้นไปข้างน่า มหานาคเสนเถรเจ้าอันมีภิกษุสงฆ์เปนอันมากหากแวดล้อมเปนบริวาร ในสาสนาสัพพัญญูเจ้ารุ่งเรืองทั่วชมพูทวีปทั้งปวงแล
ในกาลเมื่อมหาธรรมรักขิตเถรเปนครูหากนิพพานไปแล้วดังนั้น มหานาคเสนเถรเจ้าก็คิดในใจว่าพระพุทธเจ้านิพพานไปแล้ว พระก็ตั้งไว้แล้วซึ่งสาสนา ๕๐๐๐ พระพรรษา พระบาทแลพระธาตุแลพระธรรม ๘๐๐๐๐ สี่พันพระธรรมขันธ์ เพื่อโปรดสัตวโลกย์ตราบเท่า ๕๐๐๐ พระพรรษา อหํ อันว่าข้าจักกระทำให้สาสนาพระพุทธเจ้ารุ่งเรืองด้วยอุบายอันใด ดูก็ควรให้สาสนาพระพุทธเจ้ารุ่งเรืองด้วยพุทธรูปแล
ประการหนึ่งครั้นเรากระทำพระพุทธรูปด้วยเงินแลทองดังนั้น คนบาปทั้งหลายก็จักกระทำให้เปนอันตรายเสียแล ฯ หิ ด้วยมีแท้ รตนิต์ตยํ อันว่าแก้วทั้ง ๓ คือพระพุทธเจ้าเปนแก้วดวงหนึ่ง พระ/*84ธรรมเจ้าเปนแก้วดวงหนึ่ง พระสงฆเจ้าเปนแก้วดวงหนึ่ง เราควรสร้างพระพุทธรูปเจ้าอันแล้วด้วยแก้วอันมีเดชานุภาพมากนักควรแท้จริงแล เมื่อดังนั้นแก้วอันมีเดชานุภาพนั้น พอจักได้แต่ที่ไหนหนอ มหานาคเสนเจ้าก็คิดดังนั้น
สัก์โก อันว่าพระอินทร์รู้แล้วยังคำคิดแห่งนาคเสนเจ้า ก็ลงมาจากสวรรค์เทวโลกย์ ก็เข้าไปสู่มหาเถรเจ้าตนนั้น กับด้วยวิศสุกรรมเทวบุตร แล้วก็นมัสการถามมหาเถรเจ้าว่า ภัน์เต ข้าแต่เจ้ากู ดังได้ยินว่าเจ้ากูจักทำพระพุทธรูปเจ้าด้วยแก้วอันมีเดชอันมากจริงฤๅ มหาเถรเจ้าก็กล่าวว่าเรารักใคร่จักทำแท้จริงแล ครั้งนั้นพระอินทร์ก็กล่าวว่า ภัน์เต ข้าแต่เจ้ากู อันว่าแก้วมณีโชติก็มีในดอยเวฬุบรรพตโน้นแล ฯ ข้า ฯ กับวิศสุกรรมเทวบุตร ก็จะไปเอาแก้วลูกนั้นมาถวายแก่พระเปนเจ้านั้นแลฯ พระอินทร์ก็สั่งวิศสุกรรมเทวบุตร ว่าท่านจงไปเอาแก้วมณีโชติมาเถิด วิศสุกรรมเทวบุตรก็กล่าวกับพระอินทร์ว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า แก้วมณีโชติลูกนั้น กุมภัณฑ์ทั้งหลายนั้นได้พันหนึ่งหากรักษาไว้ ก็ไม่อาจให้แก่ข้าได้แล ฯ เชิญมหาราชเจ้าไปเอามาควรแท้จริงแล ฯ พระอินทร์จึงกล่าวเราทั้งสองก็จะไปจริงแล ฯ แล้วก็ไปสู่ดอยวิบุลบรรพตกับด้วยวิศสุกรรมนั้นแล ฯ กุมภัณฑ์ทั้งหลายเห็นพระอินทร์จึงถามว่า ข้าแต่มหาราชาเจ้ามาด้วยประโยชน์อันใด พระอินทร์จึงกล่าวว่าดูกรกุมภัณฑ์ทั้งหลาย มหานาค/*85เสนเจ้าจะให้พระสาสนารุ่งเรือง จะสร้างพระพุทธรูปเจ้าด้วยแก้วรูปมีเดชไว้ เปนที่ไหว้แลบูชาแก่เทพยดาทั้งหลาย เหตุดังนั้นเราจึงมาเอาแก้วมณีโชติไปให้แก่เถรเจ้าแล ฯ ครั้งนั้นกุมภัณฑ์ทั้งหลาย มีพระยากุมภัณฑ์เปนประธานไหว้พระอินทร์ว่า ข้าแต่มหาราชาเจ้า แก้วมณีโชติลูกนี้ อันมีแก้วทั้งหลายได้พันหนึ่งเปนบริวาร หากเปนของสำหรับโลกย์ เปนของบริโภคแห่งพระยาจักรแล ครั้นว่า ฯ ข้า ฯ ทั้งหลายให้แก้วลูกนี้แก่มหาราชาเจ้าไปดังนั้น ในเมื่อจะควรถวายแก่พระยาจักรแล ฯ ข้า ฯ ทั้งหลายหาแก้วมณีโชติไม่ได้ดังนั้น ก้อนเหล็กก็จะทุ่มศีศะ ฯ ข้า ฯ ทั้งหลายแตกไป ๗ เสี่ยงแท้จริงแล เหตุดังนั้น ฯ ข้า ฯ ทั้งหลายไม่อาจให้แก่มหาราชาเจ้าได้จริงแล แต่ถ้าว่ายังมีแก้วลูก ๑ ชื่อมรกฏใหญ่ ๔ กำเศษสามนิ้วมีอยู่หว่างกลางศอก ๑ เศษกำมือ ๑ กว้างยาวเท่ากับแก้วลูกนั้น มีบริวารได้ ๖๕๕ ลูกเปนบริวาร อยู่ละแวกระหว่างกำแพงแก้วมณีโชตินั้นแล ยักษ์ทั้งหลายพันหนึ่งหากรักษาไว้ มหาราชาเจ้าจงเอาแก้วลูกนั้นไปให้แก่เถรเจ้าเถิด พระอินทร์ก็ไปเอาแก้วลูกนั้นมาถวายแก่เถรเจ้าแล้ว ก็คืนสู่ที่อยู่แห่งตนนั้นแล
ครั้งนั้นมหานาคเสนเจ้าได้แก้วแล้ว ก็มาพิจารณาว่าเราจักให้คนใดทำพุทธรูปให้แก่เราได้หนอ ครั้งนั้นพระอินทร์รู้คำแห่งพระนาคเสนแล้ว จึงใช้วิศสุกรรมเทวบุตรลงมาสู่สำนักนิ์แห่ง/*86มหาเถรเจ้าแล้วว่า ภัน์เต ข้าแห่งเจ้ากู อหํ อันว่าข้าเปนช่างกระทำพุทธรูปแท้จริงแล ฯ ข้า ฯ ก็หากจักเอาไปทำพุทธเจ้าให้พระเปนเจ้าแท้จริงแล ครั้งนั้นเถรเจ้าก็กล่าวว่าสาธุ ๆ ดีแล้ว แล้วก็เอาแก้วมรกฏให้แก่วิศสุกรรมเทวบุตรแล้ว วิศสุกรรมเทวบุตรก็ไปสู่เทวโลกย์กับด้วยพระอินทร์ ก็ทำยังพุทธรูปเจ้านานประมาณ ๗ วันในเมืองคน ก็สำเร็จบริบูรณ์ ครั้งนั้นพระอินทร์ก็ใช้วิศสุกรรมเทวบุตร เชิญพระพุทธรูปแก้วมรกฏลงมาถวายแก่เถรเจ้าแล มหาเถรเจ้าเห็นพระพุทธรูปเจ้างามรุ่งเรืองสุกใสมีใจยินดียิ่งนัก ก็ทำมงคลพุทธาภิเศกฉลองพระพุทธเจ้าองค์ประเสริฐแล สัพ์เพเทวา อันว่าเทพยดาทั้งหลายมีพระอินทร์เปนประธาน สัพ์เพมนุส์สา คนทั้งหลายมีพระยาปาตลีบุตรเปนต้น ทั้งอรหันตาแลปุถุชนแลภิกษุในชมพูทวีปทั้งปวง มีมหานาคเสนเถรเจ้าเปนต้น ก็พร้อมกันตกแต่งเครื่องสักการบูชาต่าง ๆ นา ๆ ก็มาพร้อมกันในอโสกวิหารแล ครั้งนั้นพระอินทร์ก็นฤมิตรปราสาททองหลัง ๑ เปนที่พระแก้วมรกฏเจ้าสถิตย์สำราญแล ครั้งนั้นพระแก้วมรกฏก็สำแดงปาฏิหารเปนผ่องใสงามยิ่งนัก ครั้งนั้นฝูงชนแลเทพยดาทั้งหลาย ก็ตีฆ้องกลองดุริยดนตรีบูชาได้ ๗ วัน ๗ คืน ก็มีเสียงพิฦกเปนโกลาหล ส่งขึ้นไปถึงพรหมโลกย์นั้นแล ปน ด้วยมีแท้ในวันอันกระทำพุทธาภิเศก พระแก้วมรกฏเจ้านั้น มหานาคเสนเถรเจ้าก็เอาพระสารีริกธาตุพระสัพพัญญูเจ้า ๗ องค์ใส่ใน/*87โกษฐแก้ว ตั้งไว้เหนือโกษฐทอง ตั้งไว้เหนือพานทอง แล้วก็ตั้งไว้เหนืออาศนอันวิเศษ ตรงหน้าพระแก้วมรกฏเจ้าแล้ว ก็อธิฐานด้วยคำว่าดังนี้ พระแก้วมรกฏเจ้าองค์นี้ ยังจะตั้งอยู่ในพระพุทธสาสนา เปนบุญเปนคุณเปนประโยชน์แก่หมู่ชนแลเทพยดาทั้งหลาย ตราบเท่า ๕๐๐๐ พระพรรษาแท้จริง สารีริกธาตุพระสัพพัญญูเจ้านี้ จงเสด็จเข้าอยู่ในเนื้อพระพุทธรูปเจ้าองค์นี้เถิด ด้วยคำอธิฐานของมหาเถรเจ้านั้น พระธาตุองค์หนึ่งก็เสด็จเข้ายังพระโมฬี องค์หนึ่งก็เสด็จเข้าหน้าผาก องค์หนึ่งก็เสด็จเข้ามือขวา องค์หนึ่งก็เสด็จเข้ามือซ้าย องค์หนึ่งเสด็จเข้าหัวเข่าข้างขวา องค์หนึ่งเสด็จเข้าหัวเข่าข้างซ้าย องค์หนึ่งเสด็จเข้าอกแห่งพระแก้วมรกฏเจ้าแล ฯ
ครั้งนั้นมหานาคเสนเถรส่องไปด้วยอรหัตปัญญาญาณแห่งตนไปข้างน่า ก็ทำนายไว้ว่าพระพุทธรูปเจ้าองค์นี้ ก็จะยกย่องสาสนา ปัญ์จนคเรสุ ในเมืองทั้งหลาย ๕ เมือง คือลังกาทวีป ๑ เมืองรามัญ ๑ เมืองทวาราวดี ๑ เมืองเชียงใหม่ ๑ เมืองล้านช้าง ๑ อปิจ ประการ ๑ พระแก่นจันทน์แดงอันพระยาปัสเวนสร้างก็ดี พระบางเจ้าก็ดี พระแก้วมรกฏก็ดี พระแซกคำ คือพระสิหิงค์เจ้าก็ดี ปติฏ์ฐหัน์ติ ตั้งอยู่ในเมืองอันใด เมืองนั้นก็รุ่งเรืองเปนเมืองอันประเสริฐกว่าเมืองทั้งหลายทั้งปวง เจ้าเมืองอันนั้นก็จักยิ่งกว่าเจ้าเมืองทั้งปวง ก็ประเสริฐนักแล ปน /*88ด้วยมีแท้ บุคคลผู้ใดได้บูชาพระแก้วมรกฏเจ้า ด้วยเครื่องบูชาต่าง ๆ ครั้นจะปราถนาประการใดก็หากจักได้ด้วยความปราถนาแท้จริงแล มหานาคเสนเถรเจ้าก็ทำดังนี้แล้ว มหานาคเสนเถรเจ้าก็อยู่ปฏิบัติปริยัติในพระพุทธสาสนา ตราบเท่าสิ้นอายุก็ปรินิพพานไปวันนั้นแล
ครั้งนั้นพระยาปาตลีบุตรก็ดี ครั้นสิ้นอายุก็จุติไปตามบุญสมภารแห่งตนนั้นแล ท้าวพระยาอันเปนลูกเปนหลาน เสวยราชสมบัติอยู่ในเมืองปาตลีบุตรสืบๆ มา ก็ย่อมอุปัฏฐากรักษาพระแก้วมรกฏเจ้านั้นแล แลพระแก้วมรกฏเจ้านั้น ปติฏ์ฐติ ตั้งอยู่ในเมืองปาตลีบุตร ช้านานประมาณได้ ๓๐๐ ปีนั้นแล พระพุทธสาสนาล่วงไปได้ ๘๐๐ ปี นับแต่ปรินิพพานแห่งพระพุทธเจ้ามาแล
ตโตปรํ ข้างน่าแต่นั้นราชกุมารคนหนึ่ง ชื่อตุนนะอุตถะ ได้เสวยราชสมบัติเปนพระยาในเมืองปาตลีบุตรนครแล ในกาลครั้งนั้นยุทธอันเปนศึกยุทธกันก็มีแล ตุนนะอุตถะอันเปนพระยาปรากฎได้ชื่อว่าศิริธรรมกิตติราชนั้น ก็คิดในใจว่าดังนี้ ในรบยุทธกรรมกันนี้ฉันนี้ เราก็ไม่รู้จักว่าบ้านเมืองจะเปนฉันใด เราควรจะต้องเชิญพระแก้วมรกฏเจ้าไปไว้กับด้วยพระยาสหายเราในเมืองลังกาทวีปก่อนเถิด ครั้นแล้วการศึกสงครามแล้ว เราจึงไปเชิญพระแก้วมรกฏนั้นมาเถิด พระยาศิริธรรมกิตติราชก็เชิญพระแก้วมรกฏลงในสำเภาแล้ว แต่งให้อำมาตย์ไปถึงเมืองลังกา/*89นั้นแล ในกาลครั้งนั้นชาวเมืองลังกาทวีปก็รู้ข่าวว่า พระแก้วมรกฏมาแล้วก็ไปรับ มีเครื่องสักการบูชาต่าง ๆ เชิญพระแก้วมรกฏเจ้าไปสถิตย์สำราญ ในเมฆศิริวิหารแล้ว ก็บูชาอุปัฏฐากรักษาไม่ขาดนั้นแล อมรกฏพุท์โธ อันว่าพระแก้วมรกฏเจ้าก็ไปตั้งอยู่ในลังกาทวีป ให้รุ่งเรืองแก่สาสนาในลังกาทวีปนานได้ ๒๐๐ ปีแล ปัญ์ญาสราชาโน อันว่าท้าวพระยาทั้งหลายเสวยราชสมบัติในลังกาทวีป ๕๐ กระษัตริย์ แรกแต่เชิญไปสู่ลังกาทวีปแห่งพระแก้วมรกฏเจ้าแล ครั้งนั้นพระพุทธสาสนาล่วงไปแล้วได้ ๑๐๐๐ พระพรรษานั้นแล
ในกาลครั้งนั้นยังมีพระยาตนหนึ่งชื่ออนุรุทธ เสวยราชสมบัติในเมืองรามัญ ชื่อเมืองภูกาม ในชมพูทวีปเรานี้ พระยาอนุรุทธนั้นก็มีอิทธิฤทธิ์มากนัก ไปในอากาศได้ เปนธรรมิกราชาอุปัฏฐากซึ่งพระสงฆ์ คำนับพระไตรรัตนทั้งสามมากนักแล
ในกาลครั้งนั้นยังมีภิกขุองค์หนึ่ง ชื่อศีลขันธ มีวัสสาอายุได้ ๕ พรรษา ได้เรียนธรรมมากเปนพหูสูตร มีสติแลปัญญาฉลาดนัก ก็พิจารณาดูซึ่งแก้วทั้งสาม นิรุตติปิฎก คือคัมภีร์สาตราก็ดี ก็รู้ว่าเปนอันผิด ภิกขุทั้งหลายผู้เฒ่าก็ดีทำบรรพชายังบรรพชาแลอุปสมบทกรรมทั้งหลาย วิรุท์ธานํ อันผิดจากอักขรแลพยัญชนะเหตุใด ศีลขันธภิกษุเข้าไปถามมหาเถรเจ้าอันเปนใหญ่ในอาราม แลสังฆนายกทั้งปวง ภิกษุผู้เฒ่าทั้งหลายกล่าว/*90ว่า อาวุโส ดูกรเจ้าศีลขันธ เราทั้งหลายก็ไม่ได้พิจารณาซึ่งอักขรแลพยัญชนะอันผิดแลชอบ มีแต่กระทำตามเถรานุเถรเจ้าทั้งหลาย สืบปรัมปรามาแล แม้ปิฎกทั้งสามผิดก็ดี นิรุตติปิฎก คือคัมภีร์สาตราผิดก็ดี สิ่งประการใดจักไม่ผิดจึงกระทำด้วยประการดังนั้นเถิด ศีลขันธภิกษุก็รำพึงว่าบรรพชาแลอุปสมบทกรรมแห่งเรานี้ ยังจะขึ้นฤๅ ๆ ว่าไม่ขึ้นหนอ เราจะควรไปบรรพชาแลอุปสมบทในลังกาทวีปโน้นควรแท้จริงแล คิดดังนั้นแล้ว ก็ไปบอกแก่พระยาอนุรุทธ ตามความคิดแลสงไสยแห่งปิฎกทั้งสาม แลนิรุตติคือคัมภีร์สาตราผิดนั้น แก่พระยาทุกประการนั้นแล พระยาอนุรุทธก็ถามว่าปิฎกทั้งสามแลนิรุตติปิฎกคือคัมภีร์สัทธาในลังกาทวีปบริบูรณแท้จริงแล ครั้งนั้นพระยาก็กล่าวว่า ภัน์เต ข้าแต่พระเปนเจ้า ถ้าแลมีฉันนั้น สาธุก็เปนอันดีนักแล แลบังคับบัญชาให้อำมาตย์จัดแจงสำเภา ๒ ลำ แล้วก็ให้ภิกษุ ๘ องค์ มีศีลขันธภิกษุเปนต้น กับทั้งอำมาตย์ ๒ คนกับด้วยบริวาร ขึ้นสู่สำเภา ๒ ลำนั้น แล้วก็ส่งไปกับทั้งเครื่องบรรณาการไปก่อนน่านั้นแล โสราชา ส่วนว่าพระยาอนุรุทธธรรมราชาก็มาพิจารณาดูว่าครั้งนี้สำเภาทั้ง ๒ คงจะถึงลังกาทวีปแล้ว ครั้งนั้นพระยาก็ขึ้นม้าอาชาไนยเหาะไปบนอากาศ ก็ถึงเมืองลังกาทวีปพร้อมกันกับสำเภาพอยามเดียวกันก็มีแล พระยาอนุรุทธก็ใช้ให้อำมาตย์ เอาบรรณาการไปถวายแก่เจ้าเมืองลังกาแล้ว จึง/*91บอกข่าวสาส์นอาการอันมาแห่งตน ส่งไปยังพระยาลังกานั้นแล ครั้งนั้นพระยาลังกาทราบแล้ว จึงจัดแจงเข้าน้ำโภชนาหาร บรรณาการสิ่งของทั้งหลายต่าง ๆ ให้อำมาตย์เอาลงไปถวายพระยาอนุรุทธในที่ท่าสำเภาแล้ว ก็จัดแจงที่สำนักนิ์ให้แก่พระยาอนุรุทธนั้นแล
ในกาลครั้งนั้น มหาศีลขันธภิกษุก็เข้าไปนมัสการพระสงฆราชาอันเปนใหญ่ในเมืองลังกาทวีป แล้วก็กล่าวว่า ภัน์เต ข้าแต่ท่านผู้มีอายุ อันว่าปิฎกทั้ง ๓ ก็ดี นิรุตติปิฎกคือคัมภีร์สัทธาก็ดี ในชมพูทวีปก็เปนอันผิด บรรพชาอุปสมบทกรรมก็ดี อัก์ขรวิรุท์ธานิ ก็ผิดตัวอักขระแท้จริงแล เหตุดังนั้นข้าพเจ้าทั้งหลายจึงมาขอเขียนเอาปิฎกทั้ง ๓ แลคัมภีร์สัทธาอันบริบูรณ์นั้นแล ข้อประการหนึ่งเล่าข้าพเจ้าทั้งหลาย ก็จักขอบวชอุปสมบทกรรมนั้นแล ครั้งนั้นมหาสังฆราชาก็กล่าวว่า อาวุโส ดูราเจ้าภิกษุศีลขันธ เราทั้งหลายก็จะถามอธิกรณ์อันหนึ่ง กับด้วยเจ้ากูก่อนแลเราทั้งหลาย ก็ได้ให้ของสงฆ์อันเศษเหลือแก่โจรอันมาทุบตีวิหารที่อยู่ที่กิน ก็เพื่อมิให้โจรมาชิงเอาของสงฆ์นั้นแล ยังมีภิกษุคนหนึ่งเปนมาร มากล่าวว่าภิกษุเหล่านี้ได้ให้ของสงฆ์แก่โจรได้ถึงปาราชิก ว่าดังนี้แล เราทั้งหลายก็มีความสงไสย เหตุดังนั้น เจ้าภิกษุศีลขันธได้ร่ำเรียนมาก จงพิจารณายังอธิกรณ์อันนี้ดูเถิด ครั้นว่าทั้งหลายบริสุทธิ์ดีหาความสงไสยมิได้แล้ว เรา/*92ทั้งหลายก็จะบวชให้แก่ท่านทั้งหลายเปนเณร แลอุปสมบทกรรมเปนภิกษุแล ภิกษุผู้มีชื่อว่าศีลขันธนั้น ก็ยังภิกษุทั้งหลายในเมืองลังกาทวีปให้มาประชุมพร้อมกันแล้ว ภิกษุศีลขันธก็มาพิจารณาตามวินัยธรรมว่า โยปนภิก์ขุ อันว่าภิกษุใด เทติ ก็ให้ เสสสัน์ตกํ ยังของสงฆ์อันเศษเหลือ โจรานํ แก่โจรทั้งหลาย อวิลุม์ปัต์ถาย เพื่อมิให้ชิงเอา มหัน์ตสัน์ตกํ ยังของสงฆ์อันมาก โสภิก์ขุ อันว่าภิกขุนั้น นอาปัช์ชติ ก็บมิได้ถึง อาปัตตึปาราชิกํ ซึ่งอาบัติปาราชิกนั้นแล ภิก์ขุ อันว่าภิกษุ สเจนเทติ ถ้าแลไม่ให้ เสสสัน์ตกํ ยังของอันเศษเหลือ โจรานํ แก่โจรทั้งหลาย โจรา อันว่าโจรทั้งหลาย วิลุม์ปิส์สัน์ติ จักชิงเอายังของสงฆ์อันมากกว่านั้นแท้จริง ตัส๎มา เหตุดังนั้น โสภิก์ขุ อันว่าภิกษุผู้ให้นั้น นปาราชิโก ก็มิเปนปาราชิก โหติ มีแล ภิกษุผู้ชื่อว่าศีลขันธนั้นพิจารณาดังนี้แล้ว ก็ซํ้าชักเอาอรรถกถาเสนาสนขันธมาว่า ทุพ์ภิก์เขสุ ปัก์กัน์เตสุ ดังนี้เปนต้นแล ภิก์ขูสุ ในเมื่อภิกษุทั้งหลาย ปัก์กัน์เตสุ หลีกไป ทุพ์ภิก์เข ในกาลเมื่อเข้าแพง สติ แลมี สัพ์เพอาวาสา อันว่าอาวาศกุฎีวิหารทั้งหลาย นัส์สัน์ติ ก็อันตรายฉิบหาย ตัส๎มา เหตุดังนั้น เสสาอาวาสา อันว่าอาวาศอันเศษ ภิก์ขูหิ อันภิกษุทั้งหลาย วิสัช์เชต๎วา ขายไปแล้ว เอกํอาวาสํ ซึ่งอาวาศอันหนึ่งก็ดี เท๎ววาตโยวา ยังอาวาศทั้งหลาย ๒-๓ ก็ดี ภุญ์ชัน์เตหิ อันบริโภค ยาคุภัต์ตจีวราทีนิ /*93ซึ่งสิ่งทั้งหลายมีเข้ายาคู แลเข้าแข้นแลจีวรเปนต้น ตโต มักว่า เตหิอาวาเสหิ แต่ค่าแห่งอาวาศเหล่านั้น ชัค์คิตัพ์พา พึงรักษานั้นสิ่งเดียวแล อรรถกถาเสนาสนขันธมีดังนี้แล ตัส๎มึอธิกรเณ ในเมื่ออธิกรณ์อันนั้น ภิกษุผู้ชื่อว่าศีลขันธ ก็ได้วิสัชนาชอบนัก เทวา อันว่าเทพยดาทั้งหลายก็บูชาด้วยเข้าตอกดอกไม้ ลงมาบูชาซึ่งถ้อยคำธรรมเทศนาแห่งมหาศีลขันธนั้นแท้จริงแล
ในกาลครั้งนั้น คนทั้งหลายอันอยู่ในเมืองลังกาทวีปทั้งปวง มีพระยาลังกาเปนต้น มีเหตุเปนอัศจรรย์ยังเสียงสาธุการเปนอันมาก ชาวลังกาทวีปทั้งปวงมีพระยาเปนต้น ก็นำมาซึ่งอัฐบริขาร ๘ ประการมากกว่า ๑๐๐ ปัพ์พัช์ชาอุปสัม์ปทัต์ถาย เพื่อกระทำบรรพชาแลอุปสมบทกรรม แก่ภิกษุผู้ชื่อว่าศีลขันธนั้นแล ภิกษุทั้งหลายอันอยู่ในเมืองลังกาทวีปทั้งปวงนั้น มีพระสงฆราชาเปนต้น ก็พร้อมกันบวชภิกษุ ๘ ตน อันมาแต่ชมพูทวีป มีมหาศีลขันธภิกษุเปนต้น ให้เปนสามเณร แล้วให้บรรพชาเปนภิกษุนั้นแล เทวตาโย อันว่าเทพยดาทั้งหลายก็บูชาด้วยเข้าตอกดอกไม้ ภิกษุผู้ชื่อว่าศีลขันธนั้นแล
ครั้งนั้นพระยาอันเปนใหญ่ชื่อว่าอนุรุทธราชา ยังภิกษุทั้งหลายให้เขียนเอายังปิฎกทั้ง ๓ แลนิรุตติปิฎกคือคัมภีร์สัทธานั้นแล โสราชา อันว่าพระยานั้นก็เขียนเอาด้วยตนเองแล ราชา ครั้นว่าพระยาเขียนเสร็จแล้ว ซึ่งปิฎกทั้ง ๓ แลคัมภีร์สัทธาสิ้นแล ก็เอา/*94ปิฎกทั้ง ๓ แลคัมภีร์สัทธา กับทั้งพระแก้วมรกฏใส่ในสำเภาลำหนึ่ง เอาปิฎกทั้งสามแลคัมภีร์สัทธาทั้งหลาย ลงใส่สำเภาลำหนึ่ง กับทั้งภิกษุ ๘ องค์ มีมหาศีลขันธเปนต้น ก็ส่งให้มานั้นแล ส่วนอันว่าพระยาก็ขึ้นม้าอาชาไนยมาโดยอากาศ มาถึงเมืองภูกามแห่งตนก่อนนั้นแล ส่วนอันว่าสำเภา ๒ ลำนั้น มาถึงท่ามกลางมหาสมุทก็พลัดพรากจากกันไป สำเภาพระแก้วมรกฏนั้น ก็ตกไปถึงเมืองอินทปัตนครแล พระยาอนุรุทธนั้นก็คอยหาสำเภาพระแก้วมรกฏเจ้าเปนช้านานนักไม่มาถึง ครั้นอยู่มาจึงรู้ข่าวว่า สำเภาพระแก้วตกลงไปถึงเมืองอินทปัตนครแล พระยาอนุรุทธราชจึงขึ้นขี่ม้าไปโดยอากาศ ก็ไปถึงสังฆารามที่ใกล้เมืองอินทปัตนคร พระยาอนุรุทธก็ลงจากหลังม้าแล้วก็ไปทำปัศสาวะเหนือหลังหินก้อน ๑ หินก้อนนั้นก็ตลอดลงไปข้างใต้แล
ครั้งนั้นยังมีภิกษุตนหนึ่ง เห็นกิริยาอันพระยาปัศสาวะบนก้อนหิน เปนรูทะลุลงไปเปนอัศจรรย์มากนัก จึงถามว่าดูกรอุบาสก ท่านมีอิทธิฤทธิเปนอันยิ่งนัก ท่านมีนามกรฉันใด พระยาอนุรุทธก็กล่าวว่า ภัน์เต ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า ข้านี้ชื่อว่าพระยาอนุรุทธ หากใช้มาเอาสำเภาปิฎกทั้ง ๓ อันหลงเข้าในเมืองนี้แล ครั้งนั้นภิกษุองค์นั้นก็ไปบอกกล่าวแก่มหาสงฆราชาแล มหาสงฆราชาก็ไปบอกแก่พระยาอินทปัตนครว่า มหาราช ดูกรมหาราช อันว่าพระยาอนุรุทธราชาเสวยสมบัติเปนกระษัตริย์ในเมืองภูกาม ปราถนาจะใคร่ได้ปิฎกทั้ง ๓ แล ต๎วํ อันว่ามหาราชจงให้สำเภาปิฎกทั้ง ๓ แก่พระยาอันชื่อว่าอนุรุทธราชานั้นเถิด ครั้งนั้นพระยาอินทปัตได้ยินคำอันนั้น จึงกล่าวว่า ภัน์เต ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า สำเภาปิฎกท่านมาสู่เมืองแห่งเรา ก็เพื่อบุญสมภารแห่งเราแล อหํ อันว่าข้า นทัส์สามิ จักไม่ให้แล ครั้งนั้นพระยาอนุรุทธราชาได้ยินคำอันนั้นก็พิโรธนัก ก็คิดในใจว่า เราจะฆ่าเสียซึ่งอำมาตย์ทั้งหลายมีพระยาอินทปัตเปนต้น ก็หากได้แท้จริงแล อหํ อันว่าเรา ธัม์มิกราชา ก็เปนอันประกอบชอบธรรม เราจะฆ่าเสียซึ่งคนทั้งหลาย บาปกรรมนั้นก็จะมาถึงตัวเราแท้จริงแล ตูควรกระทำไภยให้เขาเกรงกลัวแก่ความตายแล้ว ก็จักส่งยังสำเภาปิฎกทั้ง ๓ ให้แก่เรานั้นแล พระยาอนุรุทธราชาคิดดังนี้แล้ว ก็ทำยังรูปดาบอัน ๑ แล้วด้วยไม้ ก็บดหินดานด้วยน้ำจึงทาคมดาบ แล้วก็ขึ้นขี่ม้าไปในกลางคืน ประทักษิณแวดกำแพงเมือง ๓ รอบ ก็เอาดาบเชือดฅอแห่งอำมาตย์ทั้งหลาย มีพระยาเปนต้นด้วยดาบไม้ อันทาด้วยฝุ่นหินนั้นแล ก็กำหราบว่าดูราท่านทั้งหลาย ถ้าแลท่านทั้งหลายไม่ให้ยังปิฎกทั้ง ๓ แก่เรา ก็จะตัดฅอแห่งท่านทั้งหลายในวันรุ่งนี้แท้จริงแล ถ้าแลมิดังนั้นก็จงคลำฅอแห่งท่านทั้งหลายดูเถิด แล้วคนทั้งหลายเขาก็คลำดูฅอแห่งตนทุก ๆ คน ก็ติดด้วยฝุ่นหินเข้าก็สดุ้งตกใจกลัวมากนัก /*96ก็จึงรีบเอาพระแก้วมรกฏไปซ่อนไว้ในที่กำบังแล้ว จึงเอาสำเภาปิฎกทั้ง ๓ ให้แก่พระยาใหญ่อนุรุทธราชานั้นแล พระยาอนุรุทธก็ลืมพระแก้วมรกฏเจ้าเสีย ก็ได้แต่สำเภาปิฎกทั้งสามสิ่งเดียวนั้น ก็ไปสู่เมืองตนนั้นแล มหาอนุรุท์ธราชา อันว่าพระยาใหญ่ตนชื่ออนุรุทธ ตนประกอบชอบธรรม ก็ได้ยกยอสาสนาพระพุทธเจ้าให้รุ่งเรืองงามยิ่งนักก็มีแล
ในกาลครั้งนั้นสาสนาพระพุทธเจ้าอันล่วงไปแล้ว ท๎วาสีติ เอกสตาธิกสหัส์สา ได้ ๑๑๘๒ พรรษา พระยาใหญ่ตนชื่ออนุรุทธธรรมิกราช ก็ตัดศักราชเสียในปีจอแล้ว จึงตั้งศักราชใหม่ในปีกุนเปนจุลศักราชลำดับมาถึงกาลบัดนี้แล อันว่าปิฎกทั้ง ๓ ก็ดี นิรุตติปิฎกคือคัมภีร์สัทธานั้นก็ดี ก็ไม่ผิดตัวอักขระพยัญชนะก็บริสุทธิดีนัก แล้วแพร่ไปทั่วชมพูทวีปทั้งปวง แต่นั้นมาถึงกาลบัดนี้ ในกาลครั้งนั้นพระยาอินทปัตนคร ก็ได้พระแก้วมรกฏเจ้า ก็อุปัฏฐากรักษาไหว้นบสักการบูชาทุกค่ำเช้าเปนนิจกาลมิได้ขาดก็มีแล มนุส์สา คนทั้งหลายอันอยู่ในเมืองอินทปัตนครมีพระยาเปนต้น ก็ย่อมบูชาพระแก้วเจ้าด้วยเครื่องสักการบูชาทั้งหลายต่าง ๆ สาสนาพระพุทธเจ้าก็เปนอันรุ่งเรืองงามมากนักอันมีแล
ตโตอปเร ภายน่าแต่นั้นมา ยังมีพระยาตนหนึ่งชื่อเสนะราช ได้เสวยราชสมบัติในเมืองอินทปัตนครนั้นแล ลูกชายแห่งพระยา/*97ตนนั้นมีคนหนึ่ง ก็ได้เอาแมลงวันเขียวมาเลี้ยงใส่กลักทองไว้นั้นแล ยังมีลูกปโรหิตคนหนึ่งก็ได้เอาแมลงมุมมาเลี้ยงตัวหนึ่งนั้นแล อันว่ากุมารทั้ง ๒ นั้น ต่างคนต่างเอาของเลี้ยงแห่งตนมาเล่นด้วยกัน ส่วนอันว่าแมลงมุมของเลี้ยงแห่งลูกปโรหิตนั้น ก็กินแมลงวันเขียวของเลี้ยงแห่งลูกพระยาเสียแล ลูกพระยาก็เสียใจเปนอันมากนัก แล้วจึงร้องไห้ไปบอกแก่พระยาตนเปนพ่อนั้นแล พระยาก็โกรธมากนัก ก็ได้เอาลูกปโรหิตผูกจมน้ำสระอันชื่อว่าถะระฉาปะที่นั้นแล
ยังมีพระยานาคตัวหนึ่งอยู่ในสระที่นั้น ก็เดือดให้แก่พระยาว่า พระยาคนนี้ก็ไม่ประกอบชอบธรรม แล้วจึงให้น้ำท่วมเมืองเสีย คนทั้งหลายมีพระยาเปนต้น ก็ถึงซึ่งความฉิบหายตายไปมากนัก ยังเษศเหลือแต่คนที่มีเรือ ก็ยังได้มีชีวิตรอยู่นั้นแล
ยังมีมหาเถระเจ้าตนหนึ่ง ก็ได้เอาพระแก้วมรกฏเจ้าใส่สำเภาแล้วก็เอาไปไว้ยังบ้านอันหนึ่ง มีทิศสระหนเหนือก็มีแล เอโก ราชา ยังมีพระยาองค์หนึ่งชื่ออาทิตย์ ได้เสวยสมบัติเปนกระษัตริย์ในเมืองศรีอยุทธยา ก็ไปสู่เมืองอินทปกานคร ได้เชิญพระแก้วมรกฏมาตั้งไว้ในเมืองศรีอยุทธยานั้นแล มนุส์สา อันว่าคนทั้งหลาย อันอยู่ในเมืองศรีอยุทธยา ก็มีใจเลื่อมใสศรัทธาด้วยพระแก้วมรกฏยิ่งนัก จึงจัดแจงเครื่องสักการบูชาทั้งหลายต่าง ๆ เข้ามาทั้งแปดทิศ บูชาพระแก้วมรกฏเปนนิจนิรันต์มิได้ขาด/*98แท้จริงแล พระแก้วมรกฏก็ได้ตั้งอยู่ในเมืองศรีอยุทธยานานนักแล ตโตอปเร ภายน่าแต่นั้นมา พระยากำแพงเพ็ชร ก็ไปสู่เมืองศรีอยุทธยา ได้เชิญพระแก้วมรกฏไปประดิษฐานไว้ในเมืองกำแพงเพ็ชรนั้นแล สัพ์เพมนุส์สา อันว่ามนุษย์ทั้งหลายอันอยู่ในเมืองกำแพงเพ็ชรนั้น มีใจเลื่อมใสศรัทธาในพระแก้วมรกฏ ก็กระทำสักการบูชาอยู่เปนนิจนิรันต์มิได้ขาดแล พระแก้วมรกฏก็ได้ประดิษฐานอยู่ในเมืองกำแพงเพ็ชรนั้นแล ปัจ์ฉา กาลภายหลังแต่นั้นมา ยังมีพระยาองค์หนึ่งชื่อว่าพรหมทัต ได้เสวยราชสมบัติในเมืองเชียงราย ก็ได้ไปสู่เมืองกำแพงเพ็ชรแล้ว ก็ได้เชิญพระแก้วมรกฏไปประดิษฐานไว้ในเมืองเชียงรายนั้นแล สัพ์เพมนุส์สา อันว่ามนุษย์ทั้งหลายอันอยู่ในเมืองเชียงราย มีพระยาพรหมทัตเปนต้น มีใจเลื่อมใสศรัทธามากนักในพระแก้วมรกฏ ก็สักการบูชาด้วยเครื่องบูชาทั้งหลายไม่ขาดแล สาสนาพระพุทธเจ้าในเมืองเชียงราย ก็รุ่งเรืองมากนักแล
ครั้งนั้นยังมีพระยาองค์ ๑ ชื่อว่าคิมานนทไชยนักขระสโร เปนเจ้าเปนใหญ่ในเมืองเชียงใหม่ ก็ใช้ให้เสนาอำมาตย์ไปอาราธนาพระแก้วมรกฏในเมืองเชียงราย มาประดิษฐานไว้ในเมืองเชียงใหม่ ได้สร้างปราสาทหลังหนึ่งในราชวังแห่งตน ให้เปนที่สถิตย์สำราญแห่งพระแก้ว จึงได้ปรากฎนามชื่อว่าหอปราสาทพระแก้วมรกฏนั้นแล นพเชย์ยราชา พระยาเชียงใหม่ก็อุปัฏฐาก/*99รักษาพระแก้วมรกฏทุกค่ำเช้ามิได้ขาดแล มนุส์สา อันว่าคนทั้งหลายในเมืองเชียงใหม่นั้น ก็กระทำสักการบูชาด้วยเครื่องบูชาทั้งหลายต่าง ๆ แล้วก็เล่นการมโหรศพบูชาทุกปีทุกเดือนมิได้ขาดแล สาสนาแห่งพระพุทธเจ้าก็รุ่งเรืองอยู่ในเมืองเชียงใหม่มากนัก ด้วยเดชานุภาพแห่งพระแก้วมรกฏก็มีแล ปน ด้วยมีแท้ ปุต์ตนัต์ตา อันว่าลูกหลานแห่งพระยาเมืองเชียงใหม่ชื่อว่าคินานั้น ก็ได้เสวยราชสมบัติอยู่ในเมืองเชียงใหม่ สืบปรัมปรามาตราบเท่าถึงจุลศักราชได้ ๘๑๘ ปี สาสนาพระพุทธเจ้าอันล่วงไปได้ ๒๐๐๐ พรรษาก็มีแล ตโตอปเร ภายน่าแต่นั้น อมรกฏพุท์โธ อันว่าพระแก้วมรกฏ ก็ประดิษฐานอยู่ในเมืองเชียงใหม่ตราบเท่าจุลศักราชล่วงได้ ๘๖๘ ปีก็มีแล
ตทา ในกาลครั้งนั้น ยังมีโพธิสัตวกุมารอันเปนบุตรพระยาวิชุนนะราช ได้เสวยราชสมบัติในเมืองศรีสัตนาคนหุต คือว่าเมืองล้านช้างนั้นแล ราชกุมารผู้นั้นก็เกิดปีมโรงจุลศักราช ๘๖๘ ปีนั้นแล กุมารผู้นั้นครั้นมีไวยเจริญได้ ๑๕ ปี ก็ได้เสวยราชสมบัติเปนพระยาแทนพระบิดานั้นแล เสนาอำมาตย์ทั้งหลาย ก็ได้อภิเศกซึ่งโพธิสัตวองค์นั้น ให้เปนพระยาปรากฎด้วยนามกร ว่าโพธิสาลราชมหาธรรมิกทศลักขกุญชรมหานคราธิบดีแล พระยาองค์นั้นก็มีบุญสมภารเดชานุภาพมากนัก อโหสิ ก็มีแล ในกาลครั้งนั้นพระยาเชียงใหม่ก็ทราบ/*100ข่าวสารว่า พระยาโพธิสาลราชมีบุญญาธิสมภารมากนั้น จึงให้ธิดาแห่งตนผู้ชื่อว่านางยอดคำ ไปเปนอรรคมเหษีแห่งพระยาโพธิสาลราชองค์นั้นแล พระยาโพธิสาลราชก็ให้นามกรนางเทวีนั้นว่านางหอสูงนั้นแล พระยาโพธิสาลราชก็อยู่กินด้วยนางเทวีนั้น ได้บุตรชายคนหนึ่งเกิดในปีมเมียจุลศักราชได้ ๘๙๖ ปี พระบิดาก็ให้ชื่อว่าเชษฐวงษาราชกุมารนั้นแล แต่นั้นมาพระยาโพธิสาลราชก็สังวาศกับด้วยนางนักสนมคนหนึ่ง ได้บุตรชายอิกคนหนึ่ง ให้ชื่อว่าติดถนาวกุมารแล พระยาโพธิสาลราชนั้นก็ไปสังวาศกับด้วยนางนักสนมอิกคนหนึ่งชื่อว่านางหอขวด ได้บุตรชายอิกคนหนึ่งชื่อว่าวรวงษากุมารแล ราชา อันว่าพระยาเมืองเชียงใหม่อยู่มิช้าเท่าใด ก็ถึงซึ่งพิราไลยไปก็มีแล นพเชย์ยนครํ ครั้งนั้นเมืองเชียงใหม่ไม่มีผู้ที่จะสืบวงษามิได้ นครวาสิโน อันว่าคนในเมืองเชียงใหม่ มีเสนาแลอำมาตย์เปนต้น ก็เข้าไปพร้อมกันกับด้วยราชครูพระสิงหลวง มีสงฆนายกเปนประธาน ก็ให้ราชทูตไปเชิญเจ้าเชษฐวงษาราชกุมาร อันเปนบุตรพระยาโพธิสาลมาเสวยราชสมบัติในเมืองเชียงใหม่นั้นแล พระยาโพธิสาลราชก็ตั้งจตุสดมภ์เสนา ๔ จำพวก ตั้งเจ้าเชษฐวงษาราชกุมารอันมีอายุได้ ๑๒ ปี ไปอภิเศกตั้งไว้เปนพระยาในเมืองเชียงใหม่ ปรากฎนามชื่อว่าพระยาไชยเชษฐาธิราช ในปีมเสงจุลศักราชได้ ๙๐๗ ปีนั้นแล พระยาโพธิสาลราชก็กลับคืนมายังบ้านเมือง/*101ของตนแล้ว เสวยสมบัติอยู่ได้ ๓ ปี มีชนมายุได้ ๕๒ ปี พระยาโพธิสาลราชก็ชอบด้วยคล้องช้างมากนัก ก็ไปคล้องช้างในป่า เชือกหนังหลุด พระยาโพธิสาลราชก็ตกลงมา สิ้นชีพในที่นั้นแล ในกาลครั้งนั้น เสนาอำมาตย์ทั้งหลายพร้อมกันยกวรวงษากุมารอันเปนบุตรนางหอขวดไว้ในเมืองเวียงจันทบุรี แล้วก็ได้ตั้งซึ่งติดถนาวกุมารไว้ในเมืองสะวาคือว่าเมืองหลวงพระบางนั้นแล แล้วเสนาอำมาตย์ทั้งหลาย ก็ส่งข่าวสาส์นไปถึงพระยาไชยเชษฐาธิราชในเมืองเชียงใหม่ ให้รู้ข่าวสาส์นอาการนั้นแล พระยาไชยเชษฐาธิราชนั้น ครั้นทราบว่าบิดาถึงแก่พิราไลยแล้วดังนั้นก็รีบเสด็จไปสู่เมืองศรีสัตนาคนหุตคือเมืองล้านช้าง ก็ดำริห์แต่ในใจว่าจะไปเมืองล้านช้างก็ไม่รู้จะช้าฤๅเร็วฤๅอย่างไร เราควรจะเชิญพระแก้วมรกฏไปเสียด้วยเถิด ครั้นอยู่มาเราก็ไม่รู้จักว่าพระแก้วมรกฏองค์ใด เหตุว่าพระแก้วมรกฏมีมากหลายองค์นักแล พระยาก็เรียกมาซึ่งผู้รักษาปราสาทพระแก้วมาแล้วก็ประทานทองร้อยหนึ่งแล้วจึงกล่าวว่า ท่านจงบอกซึ่งพระแก้วมรกฏองค์นี้แก่เราเถิด คนรักษาปราสาทพระแก้วก็กล่าวว่า เทว ข้าแต่มหาราชาเจ้า ข้าพเจ้าก็หากจักตั้งไว้ ชยสุมนปุป์ผํ ตั้งไว้ซึ่งดอกไม้แดงในพระหัดถ์แห่งพระแก้วมรกฏแท้จริงแล มหาราชาเจ้าก็จงรู้เถิด ถึงเวลากลางคืนคนอันรักษาปราสาทหอพระแก้ว ก็เอาดอกไม้แดงวางไว้ในพระหัดถ์พระแก้วมรกฏ/*102นั้นแล พระยาไชยเชษฐาธิราชนั้น ก็อำลาราชครูแลสงฆราชาเสนาแลอำมาตยปโรหิตทั้งหลายแล้ว ก็ไปในปราสาทหอพระแก้ว ก็ให้หามพระแก้วมรกฏด้วยสีวิกากาญจน์ แล้วให้จตุสดมภ์เสนา ๔ จำพวก ไปสู่เมืองล้านช้าง ยังพระแก้วมรกฏให้ประดิษฐานอยู่ สุวัณ์ณสุจิพุท์ธฆรปาสาเท ในหอปราสาทพระแซกคำเจ้า ก็อุปัฏฐากรักษาอยู่ทุกค่ำเช้ามิได้ขาดสักวันนั้นแล พระยาไชยเชษฐาธิราช ก็ไปอยู่เมืองสะวาคือเมืองล้านช้างนานได้ ๓ ปี ก็ไม่ได้กลับมาเมืองเชียงใหม่เลย ครั้นอยู่มาคนเมืองเชียงใหม่ มีเสนาแลอำมาตย์เปนต้น ก็มาพิจารณาหาวงษาท้าวพระยา ก็เห็นบรรพชิตองค์หนึ่งชื่อพระแฮมกุวัน เปนวงษาแห่งท้าวพระยา ก็นิมนต์สึกออกมาเสวยราชสมบัติ เปนพระยาอยู่ในเมืองเชียงใหม่ ปรากฎนามชื่อว่าพระยาแฮมคุติราชาแล ในกาลครั้งนั้น ครั้นอยู่มาพระยาไชยเชษฐาธิราชก็โกรธหนัก ก็ยกจตุรงคเสนาขึ้นไปรบเอาซึ่งเมืองเชียงแสนให้เข้าอยู่ในอำนาจแห่งตนแล้ว ก็ยกหมู่รี้พลโยธาจักเข้ามาสู่เมืองเชียงใหม่ ครั้งนั้นพระยาแฮมคุติราชาก็ยกรี้พลโยธาออกไปจัดแจงคอยรบ ในกาลครั้งนั้นพระยาไชยเชษฐาธิราช ก็ไม่อาจเข้ามายังเมืองเชียงใหม่ได้ แล้วก็ถอยหนีคืนไปอยู่เมืองเชียงแสนได้ ๙ ปีแล้ว ก็ยกรี้พลโยธาลงมาสู่เมืองสะวาล้านช้าง ก็ไม่อยู่ จึงตั้งเสนาแลอำมาตย์ให้รักษาสะวาล้านช้าง แล้ว/*103พระยาก็เชิญพระแก้วมรกฏแลพระแซกคำเจ้า กับทั้งหมู่รี้พลโยธาก็ยกลงมา เสวยราชสมบัติในเมืองจันทบุรีในปีฉลูจุลศักราชได้ ๙๒๖ ปีนั้นแล พระยาไชยเชษฐาธิราชก็สร้างแปลงหอปราสาทยังพระแก้วมรกฏแลพระแซกคำเจ้าให้ประดิษฐานในปราสาท ก็อุปัฏฐากรักษาอยู่ทุกคํ่าเช้ามิได้ขาด พระยาไชยเชษฐาธิราชก็สร้างแปลงซึ่งเครื่องบูชา เปนต้นว่าบริขารบาตรแลภาชนอันแล้วด้วยเงินแลทองบูชาพระพุทธรูปเจ้าทั้ง ๒ พระองค์ ในจุลศักราชได้ ๙๒๖ ปี พระพุทธสาสนาล่วงแล้วได้ ๒๑๐๘ พระพรรษาแล มนุส์สา อันว่าคนทั้งหลายอันอยู่ในเมืองศรีสัตนาคนหุต มีใจเลื่อมใสศรัทธามากนัก ก็ได้บูชาซึ่งพระพุทธรูปเจ้าทั้ง ๒ องค์ คือพระแก้วมรกฏแลพระแซกคำเจ้า ด้วยเครื่องสักการบูชาทั้งหลายต่าง ๆ มิได้ขาด ครั้งนั้นสาสนาพระพุทธเจ้าก็รุ่งเรืองยิ่งนักแล พระยาไชยเชษฐาธิราชก็สร้างพระมหาเจดีย์องค์ ๑ ในทิศตวันออกแห่งอโสกราชเจดีย์นั้น แล้วก็สร้างสัมดึงษบารมี เจดีย์สามสิบหลัง รอบเจดีย์หลังนั้น ถึงทุกคำไรชื่อว่าพระไชยธาตุวารมหาเจดีย์ จุฬามณีเจดีย์ศรีเชียงใหม่แล พระยาไชยเชษฐาธิราช ก็ให้โอกาศมอบเวนทั้งข้าหญิงข้าชาย แลเขตรแดนที่ไร่นาทั้งหลาย ให้เปนทาน พร้อมกับด้วยเครื่องบูชามีประการต่าง ๆ ตราบเท่าถึง ๕๐๐๐ พรรษาก็มีแล พระยาไชยเชษฐาธิราชได้เสวยราชสมบัติประมาณได้ ๒๔ ปี ชนมายุได้ ๓๘ ปี/*104แต่เดิมมาพระยาก็ไปสู่เมืองมันราสักคือเมืองน่าน ก็สิ้นชีพในเมืองนั้นแล ในกาลครั้งนั้น พระพุทธสาสนาล่วงไปแล้วได้ ๒๑๐๘ พระพรรษาแล ปัจ์ฉา เมื่อภายหลังแต่นั้นมาบุตรแลนัดดาพระยาไชยเชษฐาธิราช ก็ได้เสวยราชสมบัติอยู่ในเมืองจันทบุรีสืบ ๆ ต่อมา ก็ได้อุปัฏฐากรักษาพระพุทธรูปเจ้า ๓ องค์ คือพระแก้วมรกฏ แลพระแซกคำ แลพระบางเจ้าสืบ ๆ ต่อมา พระพุทธเจ้าทั้ง ๓ องค์ ติฏ์ฐัน์ติ ก็ประดิษฐานอยู่ในเมืองศรีสัตนาคนหุตสิ้นกาลนานแล
แต่ในกาลครั้งนั้นมาถึงจุลศักราชได้ ๑๑๔๐ ปีจอ พระมหากระษัตริย์เจ้ากรุงศรีอยุทธยาสองพระองค์พี่น้อง อันมีบุญสมภารเดชฤทธิเปนอันมาก ก็ยกจตุรงคโยธาขึ้นไปตีเมืองหล่มภูหนองบัว ถึงจุลศักราช ๑๑๔๑ ปี จึงยกจากหล่มภูหนองบัว ก็ขึ้นไปตีเวียงจันท์ปีนั้นแล พระมหากระษัตราธิราชเจ้าทั้ง ๒ พระองค์ จึงได้พระแก้วมรกฏลงมาถึงกรุงเทพ ฯ ในจุลศักราชได้ ๑๑๔๒ ปีฉลู แล้วก็ได้สร้างซึ่งหอพระแก้ว อันวิจิตรด้วยแก้วแลทอง ควรที่ชื่นชมยินดี เปนที่สถิตย์สำราญแห่งพระแก้วมรกฏ แล้วก็กระทำซึ่งเครื่องสักการบูชา อันแล้วด้วยแก้วแลเงินแลทอง มิอาจพรรณานับได้เลย สัพ์เพนครวาสิโน อันว่าชาวเมืองทั้งหลาย ก็มีใจเลื่อมใสศรัทธาเปนอันมาก ปูเชน์ติ ก็บูชา นานาปกาเรน ด้วยประการต่าง ๆ พุท์ธสาสเน อันสาสนาพระพุทธสัพพัญญูเจ้า /*105โชเตน์ติ ก็รุ่งเรืองมากนัก พุท์ธธรมาวิย ประดุจดังครั้งพระพุทธเจ้ายังธรมานอยู่ก็มีแล อมรกฏพุท์โธ อันว่าพระแก้วมรกฏ ปติฏ์ฐติ ก็ได้ตั้งอยู่ สิริอโยท๎ยานครํ ในเมืองกรุงเทพ ฯ ยาวอิมัส๎มึปัจ์จุป์ปัน์เน ตราบเท่าถึงกาลบัดนี้แล อมรกฏพุท์ธนิทานกถาสมตานิฏ์ฐิตา
ในคำประกาศนั้นมีความว่า
ข้าพระพุทธเจ้า ผู้ได้รับพระบรมราชโองการมารพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ขอประกาศแก่เทพนิกรทั้งหลายเปนอาทิ คือโลกบาลมหาเทวราช แลเทพยเจ้าผู้มีฤทธิอำนาจ มีทิพยโสตทิพยจักษุเปนอันประเสริฐ ซึ่งบังเกิดประดิษฐานอยู่ในทิพยพิมานมาศ อันมีนิไสยในภูมพฤกษบรรพตากาศกาญจนรัตนมณเฑียร เปนอาทิ ทั้งปวงทุกสถาน แลท้าวเทวราชซึ่งเปนประธานาธิบดีในพระราชวราณาเขตร เปนท้าวเทเวศร์ยิ่งใหญ่ แลท้าวเทวราชที่ได้มีทิพยเทวานุภาพเปนชั้นสองรองลงมา แลเทพยดาซึ่งมีทิพยศักดิพิเศษในประเทศนานา คือพระภูมเทพยดาอันสถิตย์ในจังหวัดพระนครแลเคหวัดถุสถาน คือพระเสื้อเมืองพระทรงเมือง แลพระกาฬไชยศรีอันเรืองฤทธิสิทธิศักดิ์ แลเทพยเจ้าอันรักษานพปดลเสวตรฉัตราติฉัตรศิริรัตนราไชสวริยาธิปัติ แลเทพยเจ้าซึ่ง/*106รักษาในจังหวัดพระราชนิเวศน์บรมมหาสถาน เทพยเจ้าอันอภิบาลเกษตรารามตามทิศานุทิศ เทพยนิกรทั้งปวง ขอจงเงี่ยทิพยโสตรลงสดับรับคำประกาศนี้
อนึ่งขอประกาศให้ทราบด้วยดีแก่พระบรมราชวงษานุวงษ์ แลข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย บรรดาซึ่งมาสโมสรสันนิบาตประชุมพร้อมกันในการเริ่มมงคลราชพิธีสัจจปานการอันนี้ จะขอเริ่มคำประกาศพระมหามณีรัตนปฏิมากรนี้ มีเรื่องในหนังสือตำนานโบราณแต่งเปนภาษามคธไว้ เรียกชื่อว่ารัตนพิมพวงษ์ เล่าเรื่องเดิมของพระพุทธรูปแก้วพระองค์นี้สืบมา มีใจความในตำนานพระมหามณีรัตนปฏิมากรนั้น ข้างต้นว่า พระมหามณีรัตนปฏิมากรองค์นี้ เทวดาสร้างถวายพระอรหันต์พระองค์หนึ่งมีนามว่า พระนาคเสนเถร ในเมืองปาตลีบุตร จึงพระนาคเสนเถรเจ้าผู้เปนพระอรหันต์ อันมีฤทธิ์สำเร็จด้วยอภิญญา ได้อธิษฐานอาราธนาพระบรมสารีริกธาตุของสมเด็จพระพุทธเจ้า ให้ประดิษฐานอยู่ในองค์พระมหามณีรัตนปฏิมากรถึงเจ็ดพระองค์ คือในพระโมฬีพระองค์ ๑ ในพระนลาตพระองค์ ๑ ในพระอุระพระองค์ ๑ ในพระอังษาทั้งสองข้างสองพระองค์ ในพระชาณุทั้งสองข้างสองพระองค์ เปนเจ็ด เนื้อแก้วก็ปิดมิดชิดสนิทติดเปนเนื้อเดียวดังเดิม ไม่มีแผลมีช่องแลเห็นตลอดเข้าไปเลย พระมหามณีรัตนปฏิมากรอยู่เมืองนั้นแล้ว ตกไปลังกาทวีป /*107แล้วตกมาเมืองกัมโพชา เมืองศรีอยุทธยา เมืองละโว้ เมืองกำแพงเพ็ชร แล้วภายหลังตกไปอยู่เมืองเชียงราย เจ้าเชียงรายหวังจะซ่อนแก่ศัตรู จึงเอาปูนทาลงรักปิดทองประจุไว้ในพระเจดีย์ที่เมืองนั้น เรื่องตั้งต้นมาจนถึงที่นี้ มีเรื่องราวเล่ายืดยาวไปดุจมีคนได้รู้เห็นเปนแน่ แลความนั้นใครมักเชื่อง่าย ๆ ก็จะย่อมเห็นว่าเปนจริงตามตำนานที่กล่าวมานั้น ที่ไม่เชื่อก็จะคิดวิตกสงไสยไปต่าง ๆ ว่าพระพุทธรูปองค์นี้ฤๅฝีมือเทวดาสร้าง พระพุทธเจ้ารูปร่างเหมือนอย่างนี้เปนฝีมือเทวดาแน่แล้วฤๅ จะเปนที่สงไสยไม่ตกลงกัน ก็ปรกติคนโบราณแรกมีหนังสือขึ้นใช้ยังไม่มีหนังสือเก่า ๆ มาก เมื่อแต่งหนังสือใด ๆ นึกจะเขียนไว้อย่างไรก็เขียนไป มิคิดว่านานไปจะมีคนภายน่าที่มีปัญญาแลสติตริตรองเทียบเคียงมาก จะเชื่อคำของตัวฤๅไม่เชื่อนั้นไม่ใคร่จะคิด การเรื่องข้างต้นนั้นไม่มีพยานมากยกไว้ก่อน จะขอกล่าวข้อความเรื่องพระมหามณีรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ แต่ที่ควรจะเชื่อได้ แลแต่โดยอนุมานตามสลักสำคัญ ที่มีในองค์พระพุทธปฏิมากรนั้น ว่าเนื้อน้ำแก้วศิลาซึ่งเปนพระพุทธปฏิมาพระองค์นี้อย่างนี้ เห็นจะมีบ่อที่เกิดข้างเมืองฝ่ายเหนือ ที่ต่อกับแดนจีน เพราะตัวอย่างเคยเห็นมีมาแต่ข้างเมืองจีนบ้าง ดูคล้ายแก้วอย่างนี้ แต่ที่จะดีใหญ่ถึงเท่าแก้วที่เปนองค์พระนี้ก็ไม่เคยได้เห็นแลได้ยินเปนแน่ว่ามีที่ใดอิกเลย อนึ่งจะว่าด้วย/*108ฝีมือช่างที่ทำพระพุทธรูปพระองค์นี้นั้นเล่า เมื่อพิจารณาเทียบเคียงดูก็เห็นเปนฝีมือช่างที่เอกทีเดียวในครั้งหนึ่งคราวหนึ่ง จะเปนฝีมือช่างข้างอินเดียคือเมืองเบงคอลราฐสุรัฐ แลเมืองแขกพราหมณ์ข้างมัชฌิมประเทศ ที่ไทยเรียกเมืองเทศนั้นก็มิใช่เลย อนึ่งจะเปนฝีมือสิงหฬมอญพม่าเขมร แลไทยเหนือแลจีนก็มิใช่ ดูฝีมือไม่ใกล้เคียงคล้ายคลึงกันกับพระพุทธรูป ซึ่งเปนฝีมือช่างในเมืองทั้งปวงที่ออกชื่อมานั้นเลย ถ้าจะว่าเปนฝีมือเทวดาดังตำนานว่า ก็เห็นว่าฝีมือเทวดาคงจะผิดกว่าฝีมือช่างมนุษย์ทั้งปวงไปทีเดียว เมื่อเปรียบเทียบไปโดยเลอียดดูเหมือนว่าจะเปนฝีมือช่างลาวเหนือโบราณข้างเมืองเชียงแสน เห็นคล้ายคลึงมากกว่าฝีมือช่างเมืองอื่น แลถึงจะเปนช่างที่เมืองลาวก็จะเปนช่างดี ช่างเอกทีเดียว มิใช่เลวทราม ด้วยเปนของงามดีเกลี้ยงเกลามากอยู่ไม่หยาบคาย เพราะฉนั้นควรจะคาดการแน่ว่าตามเหตุที่เห็นอยู่รอบคอบว่า พระมหามณีรัตนปฏิมากรองค์นี้ คงจะเปนของท่านผู้มีบุญเปนเจ้าแผ่นดินเมืองของชนที่นับถือพระพุทธสาสนา มากกว่าถือผีสางเทวดาแลลัทธิอื่น ๆ แลมีบุญญานุภาพแขงแรงมากกว่าเมืองใกล้เคียงโดยรอบขอบ แลแผ่อาณาจักรได้โตใหญ่ สมควรแก่เวลาเมื่อมนุษย์ยังไม่มีปืนใหญ่ปืนน้อยใช้ มีแต่ธนูน่าไม้หอกดาบแหลนหลาวรบพุ่งข่มขี่กันด้วยกำลังกายแลพวกพ้องมากเท่านั้น ท่านที่เปนเจ้าของเดิมที่ให้สร้าง/*109พระพุทธรูปองค์นี้คงจะมีอานุภาพมาก จึงได้แก้วก้อนใหญ่ถึงเพียงนี้มา ไม่มีผู้อื่นที่จะคิดฤษยาช่วงชิงไปได้ แลมีศรัทธาเลื่อมใสในพระพุทธสาสนามากกว่าอยากได้เงินทอง แลเกียรติยศตามวิไสยโลกย์ จึงไม่ได้ขายแก้วนั้นเสียแก่เมืองอื่นเอาเงินทองก็ดี ฤๅจะเก็บแก้วก้อนนั้นไว้ทั้งใหญ่ ๆ ไว้อวดผู้อื่นให้เปนเกียรติยศก็ดี เห็นท่านผู้นั้นจะมีศรัทธาปลงเห็นว่าสิ่งอื่นจะยิ่งกว่าพระพุทธรัตนไม่มี ถ้าว่าแก้วก้อนนั้นทำเปนพระพุทธรูปเห็นจะประเสริฐยิ่งกว่าเก็บไว้แลจะใช้อย่างอื่น จะเปนเกียรติยศในชาตินี้แก่บ้านเมืองนั้น แลจะเปนกุศลให้ผลเปนประโยชน์ในชาติน่าแก่ผู้ที่ได้สร้างเปนพระพุทธรูปนั้น จึงสู้เสียแก้วก้อนใหญ่ ให้มาเลื่อยตัดผ่าเจียรไน ให้ได้สัณฐานแลประมาณที่ควรเปนองค์พระพุทธรูป แลเพราะเสียดายเนื้อแก้วก้อนใหญ่ จึงให้เหลือเศษไว้ภายใต้พระพุทธปฏิมานั้น หาได้ตัดเสียให้ราบเสมอไม่ แลก็เพราะมีเดชานุภาพมาก ของแขงนักจะตัดแต่งแก้ไขได้โดยยาก ก็ยังอุสาหให้ทำจนสำเร็จได้ด้วยฝีมือช่างคนเดียวฤๅหลายคนที่เปนฝีมือดีรู้ท่วงทีสัณฐาน ประมาณทำการโดยพินิจหมดจดสนิทชิดชม ไม่มีที่ติได้นัก จนถึงขัดผิวชักเงาเกลี้ยงเกลาสิ้นขนแมว แก้วจะขัดผิวชักเงาให้ขึ้นได้ดีที่สุดเพียงใด ก็ทำได้ถึงที่เพียงนั้น ความอนุมานเห็นดังว่ามานี้ แต่จะยืนยันความเปนแน่ชัดว่า พระมหามณีรัตนพุทธปฏิมากรพระองค์นี้เปนของ/*110ท่านผู้ใดสร้างขึ้นไว้ แลสร้างในประเทศใดตำบลใด แลสร้างในกาลครั้งใดคราวใดนั้น จะชี้กำหนดแน่ชัดให้ควรเชื่อได้ พ้นจากคำที่ไม่เชื่อนั้นก็ไม่ได้ จะเล่ายืนยันความเรื่องพระมหามณีรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ ได้แต่ความใกล้ ๆ แต่ใน ๔๐๐ ปีเศษลงมา เพราะมีจดหมายเหตุในเมืองต่าง ๆ ซึ่งพระมหามณีรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ ได้เคยประดิษฐานอยู่ในระยะกำหนดกาลนั้น ๆ ยืนยันกันแม่นยำ ทั้งถ้อยคำเล่าขานของคนโบราณชาวเมืองเหล่านั้น เล่าการที่ประจักษ์ทักแท้ก็ต้องกันสมกัน จึงควรเชื่อว่าเปนจริงได้นั้นคือดังนี้ ให้พึงรู้เปนแน่เถิดว่าพระมหามณีรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ มีผู้สร้างแล้วแต่เมื่อใดที่ใดก็ดี แลด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง จึงต้องทาด้วยปูนผสมน้ำผึ้งฤๅน้ำอ้อยแล้วทาด้วยรักปิดทองคำเปลวดังพระพุทธรูปสามัญ ที่ทำด้วยศิลา แล้วมีผู้เชิญเข้าบรรจุไว้ในพระเจดีย์ในพระอารามหนึ่งในเมืองเชียงรายก็ดี การอันนี้เปนก่อนแต่ปีมโรงอัฐศกศักราช ๗๙๘ พระพุทธสาสนกาล ๑๙๗๙ พรรษา ได้ความเก่าลึกขึ้นไปอิกน้อยหนึ่ง ว่าเมืองเชียงรายแต่ก่อนนั้น ครั้งหนึ่งมีเจ้าเมืองชื่อเจ้ามหาพรหม เปนน้องชายพระเจ้าเชียงใหม่ทรงนามว่าพิลกมหาราช เมื่อเมืองเชียงใหม่ไม่ได้ขึ้นเมืองใดนั้น เจ้าพิลกมหาราช ให้เจ้ามหาพรหมเปนเจ้าเมืองเชียงราย เปนเมืองที่สองรองเมืองเชียงใหม่ในครั้งนั้น แลว่าพระเจดีย์ที่พระมหา/*111มณีรัตนปฏิมากรที่ทำซ่อนเร้นบรรจุไว้นั้น เปนของเจ้าเชียงรายมหาพรหมได้สร้างไว้ แลได้ความว่าเจ้ามหาพรหมนั้น เปนผู้แขงกล้าในการทัพศึกสงครามมากในเวลานั้น แต่หาได้แผ่นดินลาวเชียงใหม่ไม่ เพราะตายไปเสียก่อนพระเจ้าพิลกมหาราชพี่ชาย จึงคาดคำนึงคเนการว่าพระมหามณีรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ ชรอยเจ้ามหาพรหมจะไปได้มาแต่เมืองเชียงแสนฤๅเมืองอื่น ๆ ซึ่งเปนเมืองร้างฤๅเมืองชเลยที่เจ้ามหาพรหมยกทัพไปตีได้ แต่เพราะไม่อยากจะให้เจ้าเชียงใหม่พี่ชายทราบ จะคิดอุบายซ่อนเสียให้ลับ ด้วยคิดว่าเจ้าเชียงใหม่พี่ชายจะตายก่อนตัว ๆ จะได้เปนเจ้าเชียงใหม่ เมื่อสมคิดเมื่อใดจึงจะเปิดเผยออกเมื่อนั้น จึงได้ทำอุบายดังว่าแล้วบรรจุซ่อนไว้เงียบ ๆ มิให้ผู้ใดรู้ ครั้นเมื่อตัวเจ้ามหาพรหมตายแล้ว เมืองนั้นใครจะไปครองต่อไปก็ไม่ทราบถนัดเลย แต่คเนเห็นว่าผู้ที่ไปครองเมืองนั้นต่อไป จะเปนที่ขัดใจขัดตาของพวกพ้องเจ้ามหาพรหม ซึ่งได้รู้เห็นช่วยกันทำความซ่อนเร้น พวกนั้นก็จะหลายคน แต่คนหนึ่งก็ไม่มีใครออกความให้ผู้ใดเลย ฤๅจะพากันปิดความเสีย กลัวเจ้าเชียงใหม่พี่ชายเจ้ามหาพรหมจะทำโทษ ด้วยคิดกันซ่อนนั้นฤๅอย่างไรนั้น ครั้นนานมาจนถึงคนที่ช่วยการลับนั้นก็ตายไปหมด ความสาบสูญไปจนเมื่อปีมโรงอัฐศกศักราช ๗๙๘ นั้น เมืองเชียงรายเปนเมืองร้างเสียก่อนมาหลายปี มีคนตั้งอยู่เล็กน้อย เจ้าเชียงใหม่เวลา/*112นั้นถึงยังไม่ขึ้นเมืองใด ก็หาให้ตั้งเมืองเชียงรายไม่ ให้แต่ท้าวเพี้ยเล็กน้อยไปรักษาอยู่ เมื่อปีมโรงอัฐศกศักราช ๗๙๘ นั้น พระเจดีย์สถูปพระองค์นั้น ต้องอสนีบาตหักพังลง แต่พิเคราะห์เห็นว่าพระมหามณีรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ มีมเหศรศักดานุภาพเปนอันมาก พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใด ที่มีบุญญาภินิหารแก่กล้า จึงจะรักษาพระมหามณีรัตนปฏิมาพระองค์นี้ไว้ได้ เมื่อจะสืบสาวความโบราณในสยามราชพงษาวดารเก่าขึ้นไป ถึงสมเด็จพระร่วงทรงพระนามว่า พระเจ้าอรุณมหาราช เจ้ากรุงศุโขโทยแลสัชนาไลย ที่มีพระเกียรติยศกิติคุณรบือฦๅชามากกว่าพระเจ้าแผ่นดินสยามทุกพระองค์ แลมีเรื่องว่าได้พระพุทธสิหิงคปฏิมาแต่มหาสมุทแล้วก็ดี ก็ไม่ได้ความว่าได้พระพุทธรัตนปฏิมาองค์นี้มาไว้ ถึงพระเจ้าแผ่นดินซึ่งได้ครอบครองกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา ตั้งแต่พระเจ้าอู่ทองอันทรงพระนามว่าสมเด็จพระเจ้ารามาธิบดีลงมา นับพระเจ้าแผ่นดินซึ่งได้ถวัลยราชสมบัติในพระมหานครศรีอยุทธยาถึง ๓๓ พระองค์ คือสมเด็จพระเจ้ารามาธิบดีที่ ๑ เปนปฐม สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่หนึ่ง เจ้าทองจันทร์ สมเด็จพระราเมศวรที่หนึ่ง สมเด็จพระเจ้ารามราชบุตร สมเด็จพระมหานครินทราธิราช สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่สอง สมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ สมเด็จพระอินทราชาธิราช สมเด็จพระรามาธิบดีที่สอง สมเด็จพระบรมราชามหาพุทธางกูร พระ/*113ราษฎาธิราชกุมาร สมเด็จพระไชยราชาธิราช พระยอดฟ้าราชบุตร สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช สมเด็จพระมหินทราธิราชราชโอรส สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิบดี สมเด็จพระนเรศวรมหาราช สมเด็จพระเอกาทศรฐมหาราช เจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย์ราชโอรส สมเด็จพระไตรโลกนารถทรงธรรม พระเชษฐาธิราชราชโอรส พระอาทิตยวงษ์ สมเด็จพระรามาธิเบศร์ พระเจ้าปราสาททอง เจ้าฟ้าไชยราชโอรส พระศรีสุธรรมราชาธิบดินทร สมเด็จพระนารายน์มหาราช พระธาดาธิเบศร์ สมเด็จพระสุริเยนทราธิบดี สมเด็จพระภูมินทรมหาราชาธิราช สมเด็จพระมหาบรมราชาธิราชที่สาม พระอุทุมพรมหาพรพินิตราช แลพระบรมเอกทัศอนุรักษ์มนตรีราชเปนที่สุด แลในพระเจ้าแผ่นดินกรุงพระมหานครศรีอยุทธยานั้น พระเจ้าแผ่นดินหลายพระองค์ได้ขึ้นไปตีเมืองเชียงใหม่เมืองเวียงจันท์ก็หลายครั้ง ก็หาได้พระพุทธรัตนปฏิมากรอันวิเศษพระองค์นี้ลงมาไว้ในพระนครไม่ แต่ข่าวคราวว่าพระแก้วมีอยู่ ก็ไม่ได้ความว่าทราบมาเลย พระนครศรีอยุทธยาก็เปนพระมหานครอันใหญ่ เห็นจะเปนด้วยไม่ได้พระพุทธรัตนปฏิมากรพระองค์นี้มาไว้ในพระนคร จึงมีข้าศึกต่างประเทศมาประชิดถึงชานพระนครเปนหลายครั้ง แลมีเหตุเปลี่ยนพระเจ้าแผ่นดินต่างพระวงษ์ แลชิงราชสมบัติต้องรบพุ่งกันในกลางพระนครก็มี จนถึงศักราช ๑๑๒๙ ปี เสียกรุงศรีอยุทธยา/*114แก่พม่า เจ้าตากสินซึ่งเปนพระยากำแพงเพ็ชรได้เปนเจ้าแผ่นดินครอบครองในสยามประเทศ อาไศรยกำลังสมเด็จพระเจ้ามหากระษัตริย์ศึก พระเจ้าสุรสีห์พิศณวาธิราช ได้ช่วยกันปราบปรามยุคเข็ญเสี้ยนศัตรูเปนปรกติแล้ว มาตั้งพระนครกรุงธนบุรี ครั้นจุลศักราช ๑๑๔๑ ปี สมเด็จพระเจ้ามหากระษัตริย์ศึก แลพระเจ้าสุรสีห์พิศณวาธิราช ได้ยกพยุหโยธาทัพขึ้นไปปราบเมืองศรีสัตนาคนหุตเวียงจันท์ ด้วยอำนาจพระบารมีสมเด็จพระเจ้ามหากระษัตริย์ศึก ซึ่งควรเปนผู้ครองปฏิบัติบูชาพระพุทธปฏิมากรพระองค์นี้ พระเจ้าร่มขาวเมืองหลวงพระบางก็มาสวามิภักดิช่วยงานสงคราม พระเจ้าแผ่นดินกรุงศรีสัตนาคนหุต ราชวงษานุวงษ์แสนท้าวพระยาลาว ครั้งนั้นถึงได้พระพุทธรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ไว้ ก็เพราะนับถือวิปริตคิดเส้นวักบูชาเปนเจ้าผี ล้มโคกระบือฆ่าสัตวบูชา เชิญให้เข้าคนทรงแม่มดนางท้าวเจรจาฬ่อลวงคนไปต่าง ๆ หานับถือโดยศรัทธาต่อพระพุทธคุณตรง ๆ ไม่ จึงทนทานกำลังทหารแลพระปัญญาบารมีสมเด็จพระเจ้ามหากระษัตริย์ศึกมิได้ ก็พาบุตรนัดดาหนีไป สมเด็จพระเจ้ามหากระษัตริย์ศึกได้เมืองเวียงจันท์แล้ว ก็เชิญพระพุทธรัตนปฏิมากรพระองค์นี้แลพระบางมาด้วยแล้ว เลิกทัพกลับลงมาพระนครกรุงธนบุรี เจ้าตากสินซึ่งเปนพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ในครั้งนั้น ก็ให้สร้างโรงพระแก้วที่หลังพระอุโบสถวัดอรุณราชวราราม ในพระราชวังเสร็จแล้ว /*115ให้เชิญพระมหามณีรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ แลพระบาง ขึ้นประดิษฐานในโรง ให้มีการสมโภชต่าง ๆ ครั้นลุศักราช ๑๑๔๒ ปีชวดโทศก ฝ่ายข้างกัมพุชประเทศนั้นแผ่นดินเปนจลาจล สมเด็จพระเจ้ามหากระษัตริย์ศึกกับพระเจ้าสุรสีห์พิศณวาธิราช ต้องยกกองทัพรีบออกไปถึงกรุงกัมพุชประเทศ เพื่อจะปราบปรามแผ่นดินเมืองเขมรให้เรียบราบ ฝ่ายการแผ่นดินกรุงธนบุรีนั้นก็ผันแปรไปต่าง ๆ เพราะพระเจ้าแผ่นดินพเอิญบันดาลเสียสติไป ประพฤติวิปริตต่าง ๆ ทำให้สมณพราหมณาจารย์แลขุนนางข้าราชการแลประชาราษฎรทั้งปวง ได้ความเดือดร้อนด้วยราชทัณฑ์อันมิควรต่าง ๆ เปนเหตุให้ราษฎรละทิ้งเย่าเรือนละภูมิลำเนาหนีเข้าป่าไปเปนหลายตำบล แผ่นดินกรุงธนบุรีได้ความเดือดร้อนทั่วทั้งเมือง พระเจ้าแผ่นดินเสียสติอารมณ์ไปนั้น ก็ชรอยจะเปนวิบัติเหตุเพราะที่มิได้ควรเปนเจ้าของผู้ได้ครอบครองปฏิบัติบูชาพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ บารมีเจ้าตากสินทรงกำลังศิริของพระพุทธรัตนปฏิมากรมิได้ จึงพเอิญให้คลั่งไคล้เสียสติสัญญาผิดวิปลาศไปดังนี้ เมื่อแผ่นดินเปนทรยุคจนถึงขุนนางหัวเมืองยกไพร่พลเข้าล้อมกรุงธนบุรีไว้ แล้วจับพระเจ้าแผ่นดินให้ออกเสียนอกอำนาจ ในจุลศักราช ๑๑๔๓ ปีฉลูตรีศกปลายปี จึงบอกหนังสือออกไปเชิญเสด็จสมเด็จพระเจ้ามหากระษัตริย์ศึกกลับเข้าเมืองธนบุรี เชิญเสด็จให้ทรงชำระเสี้ยนศัตรู แผ่นดินราบคาบเปนปรกติแล้ว /*116มุขมนตรีปฤกษาพร้อมกัน อัญเชิญวิงวอนสมเด็จพระเจ้ามหากระษัตริย์ศึกขึ้นเสวยศิริราชสมบัติ ชีพ่อพราหมณ์ตั้งพระราชพิธีปราบดาภิเศกเสร็จแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหากระษัตริย์ศึก ทรงพระราชดำริห์ว่า พระพุทธรัตนปฏิมากรพระองค์นี้เป็นแก้วอย่างดีวิเศษ ไม่สมควรที่จะประดิษฐานอยู่ที่เมืองธนบุรีซึ่งเปนเมืองน้อย เพราะเมืองธนบุรีนี้ แต่ก่อนนั้นขึ้นแก่กรุงเทพทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร จึงทรงพระราชดำริห์ว่าฝั่งฟากตวันออกเมืองธนบุรี เปนที่ไชยภูมิมงคลอันประเสริฐ สมควรจะตั้งเปนพระนครอันใหญ่ได้ จึงให้ฐาปนาเปนพระบรมมหาราชวัง ตรงฝั่งปลายแหลมในคุ้งน้ำนี้ แลก่อกำแพงป้อมประตูหอรบขุดคูรอบพระนครเสร็จแล้ว จึงทรงสถาปนาสร้างพระอุโบสถในพระบรมมหาราชวังอันนี้ประดับงามวิจิตรยิ่งนัก แล้วทำระเบียงรอบบริเวณจังหวัดพระอาราม ลุศักราช ๑๑๔๖ ปีมโรงฉศก ณวัน ๒ ฯ๑๔ ๔ ค่ำ จึงได้ให้เชิญพระพุทธรัตนมหาปฏิมากร จากโรงพระแก้วในวังเก่าพระนครธนบุรีฟากตวันตก ลงเรือพระที่นั่งกิ่ง พร้อมด้วยเรือขบวนแห่ข้ามฟากมาเข้าพระบรมมหาราชวัง อัญเชิญประดิษฐานในพระอุโบสถพระอารามใหม่ ครั้นการพระอารามสำเร็จบริบูรณ์แล้ว จึงพระราชทานพระนามว่าวัดพระศรีรัตนสาศดาราม ไว้เปนที่ประชุมข้าทูลลอองธุลีพระบาทถือน้ำพระพิพัฒสัตยาธิษฐาน ทำมงคลการพระราชพิธีปีละสองครั้ง คือเดือน ๕ ขึ้น ๓ คํ่าครั้ง/*117หนึ่ง เดือน ๑๐ แรม ๑๓ คํ่าครั้งหนึ่ง ทุกปีมิได้ขาด แล้วจึงประชุมพระราชาคณะ แลนักปราชญ์ราชบัณฑิตย์ ชีพ่อพราหมณ์ ตั้งพระราชพิธีบรมราชาภิเศกเฉลิมพระราชมณเฑียร แลสมโภชพระอารามกับทั้งพระนครถ้วนคำรบสามวันเปนกำหนด จึงพระราชทานนามพระนครใหม่ ให้ต้องกับพระนามพระพุทธรัตนมหาปฏิมากรว่า กรุงเทพพระมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทรายุทธยา บรมราชธานี เพราะเปนที่เก็บไว้ที่รักษาพระมหามณีรัตนปฏิมากรเปนเครื่องศิริสำหรับพระบารมี ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ผู้สร้างพระนครนี้ ก็ตั้งแต่ตั้งกรุงอมรรัตนโกสินทรนี้มา พระราชวงษานุวงษ์แลข้าทูลลอองธุลีพระบาท ทั้งฝ่ายน่าฝ่ายใน แลสมณพราหมณประชาราษฎรก็อยู่เย็นเปนศุขทั่วไปในสยามประเทศทั้งปวง ศักราช ๑๑๔๗ ปีมเสงสัปตศก ฝ่ายข้างประเทศพม่านั้น เจ้ากรุงอังวะทราบว่า พระนครศรีอยุทธยาผลัดแผ่นดินใหม่ เห็นว่าได้ช่องเพื่อจะทำสงคราม จึงเกณฑ์กองทัพจะมาตีพระนครศรีอยุทธยา แลกองทัพพม่ายกมาครั้งนั้นมากกว่าทุกครั้งก่อน ๆ พลถึงแสนหนึ่งกับสามพันยกมาเปนหลายตำบลหลายทาง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ เสด็จกรีธาพลากรพยุหบาตรยาตราทัพเสด็จทางกาญจนบุรีถึงตำบลลาดหญ้า ให้นายทัพนายกองออกก้าวสกัดโจมตีค่ายพม่า เดชะพระบารมี พม่าเสียทีก็แตกหนีไป สมเด็จพระเจ้า/*118อยู่หัว เสด็จไปปราบปัจจามิตรพ่ายแพ้พระเดชานุภาพแล้ว เสด็จกลับเข้าพระนคร แลกองทัพพม่าที่ยกลงมาทางเหนือทั้งปวงนั้นก็แตกหนีไปด้วย ฝ่ายทัพพม่าซึ่งมาติดอยู่ณเมืองปากใต้ทั้งปวงนั้น สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรเสด็จทางทเลออกไปปราบทัพพม่าก็แตกหนีไป ลุศักราช ๑๑๔๘ ปีมเมียอัฐศก พม่ายกมาอิกครั้งหนึ่งพลห้าหมื่น ตั้งค่ายหลวงตำบลแม่กระษัตร พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ เมื่อได้ทราบก็ให้เกณฑ์กองทัพเปนพลสกรรจ์หกหมื่น เสด็จยกพยุหโยธาทัพออกไปปราบอรินราชสงคราม ครั้นฝ่ายกองทัพพม่าแตกพ่ายแพ้พระเดชานุภาพฤทธาภินิหารแล้ว ก็เสด็จกลับเข้าพระนคร
อนึ่งข้าศึกทั้งปวงยกมาเปนหลายครั้ง ก็มิอาจยํ่ายีเข้ามาถึงชานพระนครได้ ลุศักราช ๑๑๗๘ ปี เมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยนั้น พม่าที่เปนข้าศึกจับมาได้ จำไว้ณคุกคิดกระบถต่อแผ่นดิน ก็มิอาจต่อสู้ได้ พเอิญให้พ่ายแพ้พระบารมี ลุศักราช ๑๑๘๙ ปี เมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น อนุเจ้าเมืองเวียงจันท์คิดเปนกระบถ ก็มิอาจต้านทานต่อสู้บุญบารมีได้ ก็พ่ายแพ้ถึงแก่พินาศ ลุศักราช ๑๒๑๑ ปี พวกจีนที่อาไศรยอยู่ในพระราชอาณาเขตรคิดกระทำตั้วเหี่ยแขวงเมืองนครไชยศรี แลเมืองฉเชิงเทรา ก็พเอิญพ่ายแพ้แก่พระเดชานุภาพ มิอาจประทุษร้ายได้ มีผู้ประทุษร้าย/*119ต่อแผ่นดินครั้งไรก็มิทันจะสำเร็จ พเอิญจับตัวได้ทุกครั้ง มิได้ทำลุกลามไปได้มากแต่ครั้งหนึ่ง อนึ่งพระบรมราชประสงค์แลพระราชดำริห์ใด ๆ ซึ่งจะเปนไปโดยชอบที่จะให้เปนคุณอุดหนุนให้ความศุขแก่พระบรมราชวงษานุวงษ์แลข้าราชการ แลสมณพราหมณาจารย์อาณาประชาราษฎร แลจะงามดีมีเกียรติยศกิติคุณแก่พระมหานคร แลเฉลิมยกยออุปถัมภ์แก่พระบรมราชประเวณีวงษ์ ให้ดำรงไม่เสื่อมทรามเสียเทือกพระเกียรติยศของพระเจ้าแผ่นดินในต้นพระวงษ์สืบลงมาทั้งปวงนั้นก็ย่อมสำเร็จทุกประการ ถึงจะมีคนมีกำลังบางพวกที่มีความชอบใจแลความปราถนาอันวิปลาศวิปริตผิดจากลักษณนั้นจะทำพยํ่าเผยอเงือดเงื้อง่า ตั้งท่าหาอุบายจะมาขัดขวางทางผลที่ควรนั้น ก็พเอิญหลีกเลี่ยงล้มซวนกระจัดกระจายระงับหายไปเอง ไม่ต้องกำจัดด้วยพยายามให้เปนความครหาของนักปราชญ์ได้ การอันนี้เมื่อคิดไปถึงการต่าง ๆ ที่ใด มิได้เปนมาแต่หลัง ๆ มาเปรียบเทียบเปนอุทาหรณ์ ก็เห็นเปนมหัศจรรย์นักหนา ก็เห็นจะเปนเพราะพระพุทธรัตนปฏิมากรเปนคู่พระบารมี ของกรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาบรมราชธานีนี้ แลเทพยดาเจ้าที่มีมเหศวรศักดานุภาพ ซึ่งมีความยินดีช่วยอุปถัมภ์พระบารมีพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินให้มีพระบรมราชานุภาพมาก แลสำเร็จสมพระราชประสงค์ทุกประการได้ แลมีเหตุการณ์สำคัญ ซึ่งจะเปนช่องอันตรายแก่บ้าน/*120เมืองขึ้นอย่างไร ก็พเอิญให้กลับเปนดีเรียบร้อยไปได้ ก็แลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในต้นพระบรมราชวงษ์จนสืบลงมา ก็ทรงพระเดชานุภาพปราบปัจจามิตร ในทิศตวันตกตวันออกปากใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวง แล้วก็ทรงทนุบำรุงฝ่ายข้างพุทธจักรให้พระพุทธสาสนารุ่งเรืองบริบูรณ์ แลฝ่ายข้างพระราชอาณาจักรนั้น ก็ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงพระบรมวงษานุวงษ์ แลข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งฝ่ายน่าฝ่ายใน อาณาประชาราษฎรทั่วไป ในพระราชอาณาเขตรทั้งปวง ได้ร่มเย็นเพราะพระบารมี มีราชประเพณีคล้ายคลึงกัน ควรที่คนทั้งปวงจะรฦกดำริห์คิดถึงพระเดชพระคุณด้วยความกตัญญูโดยพิเศษ ต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระบรมไปยกาธิราช ซึ่งมีพระราชอุสาหพิริยภาพทรมานพระองค์ ช่วยคิดราชการฝ่าทนอาวุธข้าศึก เพื่อจะทนุบำรุงพระพุทธสาสนา แลอาณาประชาราษฎร แต่พระชนมายุ ๓๒ ยังเปนมัชฌิมไวยมาจนพระชนมายุ ๔๗ ล่วงเข้าปัจฉิมวัย จึงได้สำเร็จปราบดาภิเศกถวัลยราชสมบัติ ทรงสถาปนากรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาบรมราชธานีนี้ แผ่พระราชอาณาเขตรฝ่ายเหนือตลอดถึงเมืองเชียงใหม่ เมืองหลวงพระบาง ฝ่ายตวันออกสิ้นเขตรแดนเมืองเขมรกระทั่งเขตรแดนเมืองญวน ฝ่ายตวันตกต่อเขตรแดนกับเมืองมอญ ฝ่ายใต้สิ้นเขตรแดนเมืองไทรซึ่งเปนมลายูประเทศ การสิ่งใดแลของสิ่งใดซึ่ง/*121เปนประโยชน์แก่พระพุทธสาสนาแลพระนคร ก็ได้สะสมสร้างขึ้นสำหรับพระพุทธสาสนาแลสำหรับพระนคร แลทรงสละพระราชทรัพย์ซื้อสร้างปืนใหญ่ปืนน้อยนานาสาตราวุธไว้ จะได้ป้องกันอริราชไพรี มีพระเดชพระคุณแก่พระบรมวงษานุวงษ์ แลเสนาพฤฒามาตย์ราชบริษัท อาณาประชาราษฎรเปนอันมากถึงเพียงนี้ เมื่อจะเสด็จสู่สวรรคาไลย จึงทรงมอบศิริราชมไหสวริยสมบัติไว้ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ด้วยเปนพระราชโอรสร่วมพระราชหฤไทยช่วยทนุบำรุงแผ่นดินมา พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ก็ได้ทรงทนุบำรุงชุบเลี้ยงพระราชวงษานุวงษ์ แลบุตรหลานท่านเสนาบดีที่ได้โดยเสด็จช่วยงานพระราชสงครามในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์โดยคุณานุรูป มีตระกูลเจ้าพระยามหาเสนา แลเจ้าพระยารัตนาพิพิธเปนต้น ครั้นเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ทรงพระประชวรเปนปัจฉิมที่สุดจะเสด็จสวรรคตนั้น ประชวรได้สามเวลาก็เสด็จสวรรคต หาทันได้ทรงดำเนินพระราชโองการโปรดพระราชทานมอบมไหสวริยสมบัติแก่พระราชวงษานุวงษ์พระองค์ใดไม่ เสนาบดีทั้งหลายปฤกษาพร้อมกัน เห็นว่าในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เปนพระราชโอรสทรงพระเจริญยิ่งกว่าพระราชโอรสทั้งปวง ทรงพระสติปัญญาเมตตากรุณาแก่พระราชวงษานุวงษ์ แลเสนาพฤฒามาตย์ราชปโรหิตาจารย์ สมณพราหมณ/*122อาณาประชาราษฎรเปนอันมาก จึงอัญเชิญเสด็จขึ้นเสวยศิริราชสมบัติราชาภิเศกสืบพระวงษ์ต่อมา พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงรฦกถึงพระเดชพระคุณ พระบาทสมเด็จพระบรมไอยกาธิราช แลพระบาทสมเด็จพระบรมชนกนารถเปนอันมาก ก็ทรงทนุบำรุงพระราชวงษานุวงษ์ แลวงษ์ท่านเสนาบดีที่เปนข้าหลวงเดิมมาให้ใหญ่ยิ่งขึ้นไปแล้ว ให้ช่างหล่อพระพุทธรูปด้วยทองสำริดสองพระองค์ สูงหกศอกช่างไม้เท่ากันทั้งสองพระองค์ แล้วหุ้มทองคำทั้งพระองค์ ทรงเครื่องต้นอย่างจักรพัตราธิราช ล้วนลงยาราชาวดีประดับด้วยเนาวรัตนอันมีราคาเปนอันมาก คิดแต่ทองคำเนื้อ ๘ เศษ ๒ หุ้มพระองค์ แลเครื่องประดับเปนน้ำหนักทองคำองค์ละหกสิบสามชั่งสิบสี่ตำลึงเศษ แล้วจารึกพระนามลงไว้ที่ฐานพระว่าพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ ทรงพระราชอุทิศถวายสมเด็จพระบรมไอยกาธิราชจักรพรรดินารถบพิตรองค์หนึ่ง ประดิษฐานไว้ทิศเหนือ อิกพระองค์หนึ่ง จารึกพระนามลงไว้ที่ฐานพระว่าพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ทรงพระราชอุทิศถวายสมเด็จพระบรมชนกนารถธรรมิกราชบพิตร ประดิษฐานไว้ทิศใต้ ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนสาศดาราม แล้วพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว แลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้พร้อมพระราชหฤไทยกัน ได้ทรงอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุซึ่งได้มาแต่ลังกาทวีป มารวมไว้ในพระโกษฐทอง/*123ประดับเพ็ชร บรรจุไว้ในพระพุทธรูปทั้งสองพระองค์ ครั้นเมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จะเสด็จสวรรคตนั้น ทรงพระประชวรพระโรคเรื้อรังอยู่ถึงห้าเดือน ก็ควรจะทรงมอบศิริราชสมบัติโปรดพระราชทานแก่พระราชวงษานุวงษ์พระองค์ใดพระองค์หนึ่ง แต่ทรงพระราชดำริห์เห็นว่าศิริราชสมบัติอันนี้ แต่เดิมท่านเสนาบดี ได้เชิญเสด็จขึ้นครอบครองมไหสวริยาธิปัติถวัลยราชสมบัติราชาภิเศก จึงโปรดเกล้า ฯ ให้หาท่านเสนาบดีเข้าไปสั่งว่า ถ้าเสด็จสวรรคตแล้ว ท่านเสนาบดีเห็นว่าพระราชวงษานุวงษ์พระองค์ใด จะเปนที่ร่มเย็นแก่พระราชวงษานุวงษ์ แลข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งปวงได้ ก็ให้มอบศิริรัตนราไชสวริยสมบัติแก่พระองค์นั้นเถิด ครั้นพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตแล้ว ท่านเสนาบดีทั้งปวงปฤกษาพร้อมกัน เห็นว่าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แลพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นพระบรมอรรคราโชรสอันประเสริฐ ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย เปนที่นับถืออันยิ่งของคนทั้งปวงโดยมาก จึงพากันไปกราบถวายบังคมอัญเชิญเสด็จพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติบรมราชาภิเศกเสร็จแล้ว จึงให้เชิญเสด็จพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ขึ้นไปบวรราชาภิเศกในพระบวรราชวัง ยังพระบรมวงษานุวงษ์ แลข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งฝ่ายน่าฝ่ายใน /*124ก็โปรดพระราชทานยศศักดิเปนอันมากโดยลำดับถานานุศักดิ พระราชทานเครื่องยศแลเครื่องอุปโภคบริโภคตามสมควรดังนี้ แก่พระบรมราชวงษานุวงษ์ แลข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย แต่ก่อน ๆ พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน เคยเสด็จออกณพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ให้ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท พระบรมราชวงษานุวงษ์ รับพระราชทานน้ำพระพิพัฒสัตยา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริห์ว่าพระพุทธรูปทั้งสองพระองค์ ที่ทรงพระนามพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ พระพุทธเลิศหล้านภาไลย เปนพระในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสถาปนาขึ้นไว้ฉลองพระเดชพระคุณในพระบาทสมเด็จพระบรมไอยกาธิราช แลพระบาทสมเด็จพระบรมชนกนารถทั้งสองพระองค์ ประดิษฐานเปนประธานในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนสาศดาราม เหมือนพระเชษฐบิดรซึ่งเปนพระฉลองพระองค์สมเด็จพระเจ้ารามาธิบดี อันเปนปฐมบรมราชาธิราช ในพระนครทวาราวดีศรีอยุทธยามหานคร แต่ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ ก็เปนปฐมบรมราชาธิราชในกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยานี้ แลในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยเล่า เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ เสด็จมาปราบดาภิเศกนั้น ก็ได้เสด็จพระราชดำเนินตามเสด็จมาพร้อมกันแต่เดิมพระองค์เดียว ไม่มีเจ้านายพระองค์อื่น/*125เหมือนเลย ควรจะมีพระเกียรติยศอยู่พร้อมกับสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ด้วยกัน เพราะเหตุที่ทรงเคารพนับถือแต่พระพุทธปฏิมากร ที่ทรงพระราชอุทิศแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์นั้นดังนี้ จึงทรงพระราชอุสาหเสด็จพระราชดำเนินออกมาให้พระบรมราชวงษานุวงษ์ แลข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งฝ่ายน่าฝ่ายในถวายบังคมรับพระราชทานน้ำพระพัฒสัตยาพร้อมกัน การที่ทรงพระราชดำริห์ดังนั้น พระบรมราชวงษานุวงษ์ แลท่านเสนาบดีซึ่งเปนประธานในราชการแผ่นดิน ก็อำนวยตามโดยความเห็นชอบ แล้วได้ประพฤติเปนมหามงคลกรรมธรรมเนียมยั่งยืนมา ตลอดเวลารัชกาลที่ ๔ แลเมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระประชวรเสด็จอยู่ในที่ มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่ง ให้หาท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงษ์ แลกรมหลวงวงษาธิราชสนิท เจ้าพระยาภูธราภัย เข้าไปเฝ้าในที่ มีพระบรมราชดำรัสมอบราชการแผ่นดินให้ท่าน ตามแต่จะคิดจัดสรรพระบรมราชวงษานุวงษ์พระองค์ใดจะควรเปนที่พึ่ง ร่มเย็นเปนศุขแก่พระราชวงษานุวงษ์ แลข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย สมณพราหมณาจารย์ อาณาประชาราษฎรทั้งปวงได้ ก็ให้มอบถวายศิริรัตนราไชสวริยาธิปัติแด่ท่านพระองค์นั้น เชิญเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ ครอบครองแลทำนุบำรุงพระราชอาณาจักรสืบลำดับราชตระกูลโดยโบราณราชประเพณีสืบไป ครั้น/*126ล่วงมาได้ ๓ วัน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต ในวัน ๕ ๑๕ฯ ๑๑ ค่ำปีมโรงสัมฤทธิศกศักราช ๑๒๓๐ ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงษ์ สมันตพงษ์พิสุทธ มหาบุรุษยรัตโนดม จึงได้เชิญเสด็จพระบรมราชวงษานุวงษ์ แลชุมนุมข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย อิกพระสงฆราชาคณะ ประชุมพร้อมกันณพระที่นั่งอนันตสมาคม จึงปฤกษาพร้อมยอมถวายศิริรัตนราไชยมไหสวริยาธิปัติ แด่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ขึ้นเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติครอบครองทำนุบำรุงสกลราชอาณาจักรสืบต่อไป จึงทรงพระราชดำริห์ว่า ซึ่งในสมเด็จพระบรมชนกนารถ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริห์นั้นเป็นการชอบยิ่งนัก สมควรที่พระบรมวงษานุวงษ์ แลท่านเสนาบดีมนตรีมุขมาตยาผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายน่าฝ่ายในทั้งปวง มีความเคารพนับถือ โดยเปนราชธรรมดำรงยั่งยืนไปสิ้นกาลนาน แล้วตั้งใจสมัคสโมสรช่วยกันทำนุบำรุงราชกิจการพระนครให้ถาวรวัฒนาตามตำแหน่งของตน โดยความกระตัญญูต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งได้มีพระเดชพระคุณสืบ ๆ มา คือพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ แลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้า/*127อยู่หัว ช่วยตรวจตราทำนุบำรุงป้องกันรักษาพระนครขอบขัณฑเสมาอาณาประชาราษฎรให้ถาวรไปด้วยความศุข จะได้เปนสวัสดิมงคลแก่ตน จำเริญผลประโยชน์สืบตระกูลวงษ์ต่อๆ ไปภายน่า
ความที่ประกาศมา ขอเทพยดาเจ้าผู้ใหญ่ผู้น้อย ที่มีทิพยานุภาพต่าง ๆ ดังได้ออกนามกำหนดในข้างต้น จงสดับฟังแล้วรำพึงด้วยเมตตากรุณาแก่มนุษชาติชาวสยามนี้ แล้วจงอุสาหทำนุบำรุงแผ่นดินกรุงสยามนี้ ให้ดำรงอยู่ด้วยดีในพระบารมีบรมเดชานุภาพ ของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโดยศุขสวัสดิ แลให้พระบรมราชวงษานุวงษ์ แลเสนาบดีมนตรีอำมาตย์ข้าราชการกรมทหารพลเรือนฝ่ายน่าฝ่ายในบรรดาที่อยู่ใกล้อยู่ไกลทั้งปวง มีความสโมสรสามัคคียินดีซื่อตรงคงเคารพนับถือ พระเดชพระคุณพระบารมีพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยสุจริตดังคำปฏิญญา ในการรับน้ำพระพิพัฒสัตยาทุกประการ แลสมัคสมานพร้อมกันทำราชการ ด้วยเห็นแก่พระบรมพุทธสาสนา แลการยุติธรรม รักษาแผ่นดินโดยสุจริตมากกว่าเห็นแก่ประโยชน์ตน แลขอให้พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แลท่านทั้งปวงบรรดามีความซื่อสัตย์สวามิภักดิดำรงอยู่ในปฏิญญา ในน้ำพระพิพัฒสัตยานั้น แลไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินสมณพราหมณาจารย์ทั้งปวง/*128ในแผ่นดินกรุงสยามอยู่เย็นเปนศุขปราศจากโรคาทิอุปัทวันตราย แลขอให้วัสสวลาหกตกต้องตามฤดูกาล ให้ธัญญาหารผลาหารในพระราชอาณาเขตรนี้บริบูรณ์ดีทุกปีไป ข้าศึกศัตรูในประเทศนอกประเทศ ซึ่งจะคิดร้ายเปนอุบายประการใด ๆ ขอจงอย่าได้ช่องโอกาศทำให้วิบัติอย่างใดอย่างหนึ่งได้ ให้วิบัตินั้นกลับเปนคุณแก่กรุงพระมหานครไป ขอให้พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีไชยชำนะแก่อริราชศัตรูทุกเมื่อ อนึ่งเพราะได้มีพระพุทธปฏิมากร พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ พระพุทธเลิศหล้านภาไลย สองพระองค์ดำรงประดิษฐานเชิดชูพระเกียรติยศพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองแผ่นดิน ในเบื้องต้นพระบรมราชวงษ์นี้ ปรากฎเปนที่คำนับนมัสการในเวลาถือน้ำพระพิพัฒสัตยา เปนมหาอุดมมงคลนิมิตรนั้น ขอคุณพระพุทธาทิรัตนไตรย แลทฤฐธรรมเพทในผลของพระราชกุศลต่างๆ ที่เปนกรรมโสภณงาม แลความอนุเคราะห์บันดาลตนของรัชชาภิรักษเทพยดาจงมาประสิทธิสัมฤทธิเปนการทนุบำรุงรักษา ในเวลาที่จะสืบไปภายน่าฉันใด ขอให้พระเกียรติยศในพระราชประเพณีวงษ์ ที่สืบลงมาแต่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองแผ่นดิน ในต้นพระบรมราชวงษ์ดำรงคงดีเสมออยู่ดังนี้ ไม่มีความเสื่อมทรามจากการที่งามดีไปได้ แลจงเกียจกันการสรรพ/*129พิปลาศพิปริตทุกประการ ให้พระบรมราชประเพณีวงษ์นี้ จงเปนอนัญสาธารณ์ทุกเมื่อเทอญ
ในขณะเมื่ออ่านคำประกาศนั้น เสด็จพระราชดำเนินไปทรงจุดเทียนนมัสการที่อัฒจันท์ น่าที่ตั้งพระสัมพุทธพรรณีด้วยเทียนพานมหาดเล็ก ทรงจุดเทียนคู่ ๑ บูชาพระมหามณีรัตนปฏิมากร คู่ ๑ บูชาพระสัมพุทธพรรณี ก็แลพระสัมพุทธพรรณีนี้ ซึ่งเปนที่ทรงนมัสการสำคัญนั้น เพราะมีเหตุเดิมมาดังเช่นเสด็จกรมพระปวเรศวริยาลงกรณ์ ท่านทรงจดหมายไว้ในราชประวัติว่า
เมื่อศักราชล่วงไปได้ ๑๑๙๒ ปีขานโทศกอิกครั้งหนึ่ง คือปีขานโทศกศักราช ๑๑๙๒ ในปีขานนั้นรับสั่งให้ขุนอินทรพินิจเจ้ากรมช่างหล่อ หุ่นพระพุทธรูปน่าตักศอกเศษหล่อขึ้นองค์หนึ่ง จำหลักพระนามว่าพระสัมพุทธพรรณี ครั้นเมื่อปีเถาะน้ำมากศักราช ๑๑๙๓ ได้ไปรับพระเจดีย์หล่อด้วยทองเหลืองมาจากวัดศาลาปูนองค์หนึ่ง แล้วรับสั่งให้ขุนอินทรเอาเงินหล่อสวมลงสูงประมาณศอกเศษ ที่ตำหนักเก่าวัดมหาธาตุ ครั้นฤดูแล้งเสด็จไปนมัสการพระปฐมเจดีย์ พระสงฆ์ได้ตามเสด็จไปด้วยหลายรูป ครั้นเวลาค่ำเสด็จขึ้นไปสวดมนต์บนลานพระ ครั้นสวดจบแล้วจึ่งทรงอธิฐานด้วยภาษามคธความว่า ที่เจดียสถานนี้ ข้าพเจ้ามีความเชื่อความเลื่อมใสว่าคงเปนของเก่าโดยแท้ ในเขตรแดนสยามนี้ไม่มีที่ไหนจะเปนของบุราณยิ่งขึ้นไปกว่าองค์นี้ไม่มีแล้ว เพราะลวดลายนั้นก็ประหลาด/*130ผิดกันกับของทุกวันนี้ จนคนเห็นเข้าไม่รู้จักว่าพระเจดีย์ อิกประการหนึ่งผู้ที่เขาได้ก่อสร้างลงไว้ เห็นจะได้บูชนียวัดถุของประณีตอุดมดีที่ควรจะเชื่อจะเลื่อมใส เขาจึงบริจาคทรัพย์เปนอันมากก่อสร้างลงไว้ให้เปนของถาวรโตใหญ่มั่นคงตั้งอยู่สิ้นกาลนาน ถ้าพระธาตุของพระผู้มีพระภาคย์หากจะยังประดิษฐานเหลืออยู่ในโลกย์ก็คงจะมีอยู่ในที่เช่นนี้เปนแน่ไม่สงไสย ถ้าในเจดียสถานนี้มีพระธาตุบรรจุไว้ภายใน ขออารักษเทพยดาผู้รักษาจงได้แบ่งให้สัก ๒ องค์ จะเอาไปบรรจุในพระพุทธรูปที่หล่อใหม่นั้นองค์หนึ่ง ในพระเจดีย์เงินองค์หนึ่ง ไว้เปนที่ไหว้ที่บูชาในกรุงเทพ ฯ ให้สมควร เพราะว่าในที่นี้เดี๋ยวนี้ก็เปนป่าไปเสียแล้ว ไม่ควรจะเปนที่ไปมาบูชาแห่งมหาชนเปนอันมาก ขอเทพยเจ้าจงได้แบ่งพระสารีริกธาตุให้สององค์เถิด แล้วรับสั่งให้มหาศุขบาเรียนเอกเอาผะอบใส่พาน ขึ้นไปตั้งไว้ในโพรงพระเจดีย์ด้านตวันออก ครั้นเวลาบ่ายจะเสด็จกลับลงมา ไปเชิญเอาผะอบลงมาก็หาได้อะไรไม่ ครั้นกลับมาถึงวัดแล้วล่วงไปได้ประมาณสักเดือนหนึ่งฤๅเดือนเศษ พระเนาวรัตนองค์หนึ่งซึ่งทรงสร้างไว้เก่า ยังตกอยู่ในหอพระวัดมหาธาตุ วันหนึ่งเวลาประมาณห้าทุ่มเศษ พระสงฆ์เข้าไปสวดมนต์อยู่ในนั้น สวดไปได้ครึ่งหนึ่งเห็นเปนควันกลุ้มขึ้นสีแดง ๆ กลิ่นหอมเหมือนควันธูปที่ห้องพระพุทธรูปอยู่ ควันนั้นก็มากขึ้น ๆ จนพระพุทธรูปนั้นแลดูแดงเหมือนสีนากไป พระสงฆ์ทั้งปวงก็ตกใจ/*131ลุกเข้าไปดู สำคัญว่าไฟไหม้ขึ้นในที่นั้น ก็หาเห็นอะไรไม่ กลับมานั่งสวดมนต์ไปจนจบ ควันนั้นก็จางไปหายไป ครั้นสวดมนต์แล้วออกมาค้นดูว่าใครกองไฟไว้ที่ไหนก็หามีไม่ ครั้นเวลารุ่งขึ้นไปกราบบังคมทูลให้ทราบ เสด็จลงมาทอดพระเนตรพระพุทธรูป จึงเห็นพระธาตุในนั้นมากขึ้นกว่าเก่าสององค์ จึงรับสั่งถามพระสงฆ์ก็ไม่มีผู้ใดทราบ แล้วรับสั่งถามนายช้างผู้รักษากุญแจว่า ใครเอาพระธาตุมาใส่ไว้ในนี้บ้าง นายช้างกราบทูลว่าไม่ทราบ จึงลงเห็นพร้อมกันว่าของนั้นไม่มีเจ้าของ เห็นจะมาเอง แล้วแปลกกันกับของที่เขามีอยู่ในกาลทุกวันนี้ องค์นั้นเล็กเท่าพรรณผักกาด สีขาวเหมือนกับดอกพิกุลสด แล้วมีสีขาวดังสีสังข์จุดอยู่สองแห่งตรงกัน เลือกคนเห็นว่าตรงมั่นด่ำเข้าไปเหมือนกระดูกปลา เลือกคนเห็นเปนแต่จุดอยู่อย่างเดียว พระธาตุสององค์นั้นเก็บไว้ในพระเจดีย์สุพรรณผลึก บรรจุไว้ในพระสัมพุทธพรรณี
เพราะเหตุดังนั้นจึ่งเปนที่ทรงบูชาตลอดมาจนทุกวันนี้ แล้วจึงเสด็จไปทรงจุดเทียนนมัสการคู่หนึ่งที่พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ คู่หนึ่งที่พระพุทธเลิศหล้านภาไลย ยังอิกคู่หนึ่งนั้น จุดที่เชิงเทียนถมข้างพระแท่นมณฑลบ้าง ที่พระคันธารราษฎ์ในฉากข้างในบ้าง แล้วทรงจุดเทียนพิธีในกลางขันหยก ครั้นอาลักษณอ่านประกาศจบลงแล้ว พระสงฆ์สวดมนต์ ๑๒ ตำนาน ในเมื่อพระสงฆ์อติเรก/*132กลับไปวัดแล้ว จึงพราหมณ์สองคนเข้ามาอ่านฉันท์สรรเสริญพระมหามณีรัตนปฏิมากร ตามที่กรมสมเด็จพระเดชาดิศร ได้แต่งทูลเกล้าฯ ถวายในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีความในคำฉันท์นั้นว่า
(ฉันท์สรรเสริญพระมหามณีรัตนปฏิมากรนี้ ได้ลงพิมพ์ไว้ในหนังสือชุมนุมฉันท์ดุษฎีสังเวย ซึ่งแจกในงานศพพระยาศรีธรรมศุกราช (เจริญ จารุจินดา) เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๗ นั้นแล้ว)
เมื่อจบฉันท์ลาหนึ่ง พราหมณ์เป่าสังข์ แลประโคมมหรทึกที่หลังลับแลทั้งสอง พร้อมกันทั้งสี่ลา เปนเสร็จการในเวลาคํ่า ๚
ในวันขึ้นสามคํ่าเวลาเช้า เสด็จออกที่วัดแล้ว ทรงนมัสการแลทรงศีลเหมือนอย่างเช่นว่าเมื่อคืนนี้ พระสงฆ์ถวายพรพระจบแล้ว ทรงประเคน แต่เรื่องทรงประเคนนี้ ภายหลังมาในแผ่นดินประจุบัน เห็นว่าเปนที่เปื้อนเปรอะ ขุนนางซึ่งจะเข้ามาถือน้ำต้องผ้านุ่งเปื้อนบ่อย ๆ แล้วก็ต้องเลื่อนอาศนพระสงฆ์แถวนอกเข้าไปนั่งชิดแถวใน เปนการลำบาก จึ่งให้ไปเลี้ยงพระเสียที่พระที่นั่งสุทไธสวรรย์ก่อนเวลาถือน้ำ เพราะดังนั้น เมื่อออกไปถึงจุดเครื่องนมัสการแล้ว พระมหาราชครูพิธี เชิญพระขันหยกมาตั้งตรงน่าพระแท่นมณฑล แล้วกรมแสงหอกดาบเชิญพระแสงศรพรหมาศ พระแสงศรปไลยวาต พระแสงศรอัคนิวาต ถอดฝักส่งให้พระมหาราชครูอ่านโคลงแช่งน้ำเปนอักษรพราหมณ์ /*133แลได้ถอดออกเปนอักษรไทย บทที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ โดยลำดับคั่นกันดังนี้
๏ โอมสิทธิสรวงศรีแกล้ว แผ้วมฤตยู เอางูเปนแท่น แกว่นกลืนฟ้ากลืนดิน บินเอาครุธมาขี่ สี่มือถือสังข์จักรคทาธรณี ภีรุอวตาร อสุรแลงลาญทัก ททัคนิจรนาย ฯ แทงพระแสงศรปไลยวาต ฯ
๏ โอมบรเมศวราย ผายผาหลวงอคร้าว ท้าวเสด็จเหนือวัวเผือก เอาเงือกเกี้ยวข้าง อ้างทัดจันทรเปนปิ่น ทรงอินทรชฎา สามตาพระแพร่งแกว่งเพชรกล้า ฆ่าภิฆนจรรไร ฯ แทงพระแสงศรอัคนิวาต ฯ
๏ โอมไชยะไชยไขโสฬศพระพรหมญาณ บานเศียรเกล้าเจ้าคลี่บัวทอง ผยองเหนือขุนห่าน ท่านรังก่อดินก่อฟ้า หน้าจตุรทิศ ไภยมิตรดา มหากฤตราไตร อมไตยโลเกษ จงตรีศักดิท่าน พิญาณปรมาธิเบศ ไทธเรศสุรสิทธิพ่อ เสวยพรหมานทรใช่น้อย ประถมบุญภารดิเรก บูรภพบรู้กี่ร้อยก่อมา ฯ แทงพระแสงศรพรหมาศ ฯ
๏ นานาอเนกน้าวเดิมกัลป์	จักร่ำจักราพาฬเมื่อไหม้
กล่าวถึงตรวันเจ็ดอันพลุ่ง	น้ำแล้งไข้ขอดหาย ฯ
๏ เจ็ดปลามันพุ่งหล้าเปนไฟวาบ	จัตุราบายแผ่นขวํ้า
ชักไตรตรึงษ์เปนเผ้า	แลบลํ้าสีลอง ฯ
/*134๏ สามรรถญาณครเพราะเกล้าครองพรหม ฝูงเทพนองบนปานเบียดแป้ง สรลมเต็มพระสุธาวาศแห่งหั้น ฟ้าแจ้งจอดนิโรโธ ฯ
๏ กล่าวถึงน้ำฟ้าฟาดฟองหาว	ดับเดโชฉ่ำหล้า
ปลาดินดาวเดือนแอ่น	ลมกล้าป่วนไปมา ฯ
๏ แลเปนแผ่นเมืองอินทร์	เมืองธาดาแรกตั้ง
ขุนแผนแรกเอาดินดูที่	ทุกยั้งฟ้าก่อคืน ฯ
๏ แลเปนสี่ปวงดิน	เปนเขายืนทรงงํ้าหล้า
เปนเรือนอินทรถาเถือก	เปนสร้อยฟ้าจึ่งบาน ฯ
๏ จึ่งเจ้าตั้งผาเผือกผาเยอ	ผาหอมหวานจึ่งขึ้น
หอมอายดินเลอก่อน	สรดื้นหมู่แมนมา ฯ
๏ ตนเขาเรืองร่อนหล้าเลอหาว	หาวันคืนไป่ได้
จาวชิมดินแสงหล่น	เพียงดับใต้มืดมูล ฯ
๏ ว่นว่นตาขอเรือง	เปนพระสูริย์ล่องหล้า
เปนเดือนดาวเมืองฉ่ำ	เห็นฟ้าเห็นแผ่นดิน ฯ
๏ แลมีค่ำมีวัน	กินสาลีเปลือกปล้อน
บมีผู้ต้อนแต่งบรรณา	เลือกผู้ยิ่งยศเปนราชาอคร้าว
เรียกนามสมมติราชเจ้า	จึ่งตั้งท้าวเจ้าแผ่นดิน ฯ
๏ สมมติแกล้วตั้งอาทิตย์เดิมกัลป์	สายท่านทรงธรณินทรเรื่อยหล้า
วันเสารวันอังคารวันไอยอาทิ	กลอยแรกตั้งฟ้ากล่าวแช่งผี ฯ
/*135๏ เชือกบาศด้วยชั้นรอง	ชื่อพระกรรมบดีปู่เจ้า
ท่านรังผยองมาแขก	แรกตั้งขวัญเข้าธูปเทียน ฯ
๏ เหล็กกล้าหญ้าแพรกบั้นใบตูม	เชียรเชียรใบบาตน้ำ
โอมโอมภูมเทเวศ	สืบคํ้าฟ้าเที่ยงเฮยย่ำเฮย ฯ
๏ ผู้ใดเภทจงคด	พาจกจากซึ่งหน้า
ถือขันสรดใบพลูตานเสียด	หว้ายชั้นฟ้าคู่แมน ฯ
๏ มารเฟียดไททศพลช่วยดู	ไตรแดนจักรอยู่ค้อย
ธรรมารคประเตยกช่วยดู	ห้าร้อยเทียรแมนเดียว ฯ
๏ อเนกถ่องพระสงฆช่วยดู	เขียวจรรยายิ่งได้
ขุนหงษทองเกล้าศริช่วยดู	ชรอ่ำฟ้าใต้แผ่นหงาย ฯ
๏ ฟ้าฟัดพรีใจยังช่วยดู	ใจตายตนบใกล้
สี่ปวงผีหาวแห่งช่วยดู	พื้นใต้ชื่อกามภูม ฯ
๏ ฟ้าชรแร่งหกคลองช่วยดู	ครูมคลองแผ่นช้างเผือก
ผีกลางหาวหารแอ่นช่วยดู	เสียงเงือกงูวางขึ้นลง ฯ
๏ ฟ้ากระฉ่อนเรือนผยองช่วยดู	เอาธงเปนหมอกหว้าย
เจ้าผาดำสามเส้าช่วยดู	แสนผีพึงยอมท้าว ฯ
๏ เจ้าผาดำผาเผือกช่วยดู	หั้นเย้าวปู่สมิงพราย
เจ้าผาหลวงผากลายช่วยดู	ฯ
๏ ดีร้ายบอกคนจำ	ผีพรายผีชรหมื่นดำช่วยดู
กำรูคลื่นเปนเปลว	บซื่อน้ำตัดฅอ ฯ
/*136๏ ตัดฅอเร็วให้ขาด	บซื่อมล้างออเอาใส่เล้า
บซื่อน้ำอยาดท้องเปนรุ้ง	บซื่อแร้งกาเต้าแตกตา ฯ
๏ เจาะเพาะพุงใบแบ่ง	บซื่อหมาหมีเสือเช่นเขี้ยว
เขี้ยวชาชแวงยายี	ยมราชเกี้ยวตาตาวช่วยดู ฯ
๏ ชื่อทุณพีตัวโตรด	ลมฝนฉาวทั่วฟ้าช่วยดู
ฟ้าจรโลดลิวขวาน	ขุนกล้าแกล้วขี่ยูงช่วยดู ฯ
๏ เคล้าฟ้าเคลือบเปลวลาม	สี่หน้าเจ้าอสุรช่วยดู
พระรามพระลักษณชวักอร	แผนทูลเขาเงือกปลํ้าช่วยดู ฯ
ปลํ้าเงี้ยวรอนราญรงค์ ผีดงผีหมื่นถํ้า ลํ้าหมื่นผา มาหนน้ำหนบก ตกนอกขอกฟ้าแมน แดนฟ้าตั้งฟ้าต่อ หล่อหลวงเต้า ทังเหง้าภูตพนัศบดี ศรีพรหมรักษ ยักษกุมาร หลายบ้านหลายท่า ล้วนผีห่าผีเหว เร็วยิ่งลมบ้า หน้าเท่าแผง แรงไกยเอาขวัญ ครั้นมาถึงถับเสียง เยียชรแรงชรแรง แฝงข่าวยินเยียชรรางชรราง รางชางจุบปากเยียจเจี้ยวจเจี้ยว เขี้ยวสรคาน อานมลิ้นเยียลลายลลายตราบมีในฟ้าในดิน บินมาเยียพพลุ่ง จุ่งมาสูบเอาเขาผู้บซื่อ ชื่อใครใจคด ขบถเกียจกาย ว่ายกทู้ฟาดฟัด ควานแควนมัดศอก หอกด้นเด้าเท้าทก หลกเท้าหายไปมิทันตาย หงายระงมระงม ยมพบาลลากไป ไฟนรกปลาบปลิ้นดิ้นพลาง เขาวางเหนืออพิจี ผู้บดีบซื่อ ชื่อใครใจคดขบถแก่เจ้า ผู้ผ่านเกล้าอยุทธยา สมเด็จพระรามา/*137ธิบดินทร์ ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิศรราชาธิราช ท่านมีอำนาจมีบุญ คุณอเนกา อันอาไศรยร่ม แลอาจข่มชักหักกิ่งฆ่า อาจถอนด้วยฤทธานุภาพ บาปเบียนตนพันธุพวกพ้องญาติกามาไส้ ไขว่ใจจอดทอดใจรัก ชักเกลอสหาย ตนทั้งหลายมาเพื่อจะทำขบถ ทดโทร่ห์แกเจ้าตนไส้ จงเทพยดาฝูงนี้ให้ตายในสามวัน อย่าให้ทันในสามเดือน อย่าให้เคลื่อนในสามปี อย่าให้มีศุขสวัสดิเมื่อใด อย่ากินเข้าเพื่อไฟจนตาย ฯ
๏ จงไปเปนเปลวปล่อง อย่าอาไศรยแก่น้ำจนตาย น้ำคลองกลอกเปนพิศม์ นอนเรือนคำรนคาจนตาย
๏ คาบิดเปนตาวงุ้ม ลืมหงายสู่ฟ้าจนตาย ฟ้ากะทุ่มทับลง ก้มหน้าลงแผ่นดินจนตาย แล่งแผ่นดินปลงเอาชีพไป สีลองกินไฟต่างง้วน
๏ จรเข้ริบเสือฟัด หมีแรดถวัดแสนงขนาย หอกปืนปลายปักครอบ ใครต้องจอบจงตาย งูเงี้ยวพิศม์ทั้งหลายลุ่มฟ้า ตายตํ่าหน้ายังดิน นรินทรหยาบเรื่อยหล้า ใครถวิลซื่อแท้ผ่านฟ้า ป่าวอวยพร ฯ
๏ อำนาจแปล้เมือแมนอำมรสิทธิ	มีศรีบุญพ่อก่อเศกเหง้า
ยศท้าวตริไตรจักร	ใครซื่อเจ้าเติมทาง ฯ
๏ มิ่งเมืองบุญศักดิแพร่	ใครซื่อรางควายทอง
เพิ่มช้างม้าแผ่วัวควาย	ใครซื่อฟ้าส่องย้าวเร่งยิน
๏ เพรงรัตนพรายพรรณยื่น	ใครซื่อสินเภตรา
เพิ่มเขาหมื่นมหาไชย	ใครซื่อใครรักเจ้าจงยศ
๏ กลืนชนมาให้ยืนยิ่ง	เทพายศล่มฟ้า
อย่ารู้ว่าอันตราย	ได้ใจกล้าดังเพชร ฯ
๏ ขจายขจรอเนกบุญ	สมเด็จพระรามาธิบดี
ศรีสินทรบรมมหา	จักรพรรดิศรราชเรื่อยหล้า
ศุขผ่านฟ้าเบิก	สมบูรณ์พ่อสมบูรณ์ ฯ
---
แล้วเจ้ากรมฤๅปลัดกรม ๆ พระอาลักษณ์ อ่านคำประกาศสาบาลมีเนื้อความดังนี้
๏ สัค์เค กาเม จ รูเป คิริสิขรตเฏ จัน์ตลิก์เข วิมาเน ทีเป รัฏ์เฐ จ คาเม ตรุวนคหเณ เคหวัต์ถุม๎หิ เขต์เต ภุม์มาจายัน์ตุ เทวา ชลถลวิสเม ยัก์ขคัน์ธัพ์พนาคา ติฏ์ฐัน์ตา สัม์มุขา โน อภิสปถกถํ วุจ์จมานํ สุณัน์ตุ
โย มยา ส๎ยามวาเทหิ	สปโถ กัย์ยเต อิธ
โส สมิช์ฌตุ สัพ์เพสํ	เทวานุภาวเตชสา ฯ
ข้าแต่เทพยนิกรทั้งหลาย เปนอาทิคือโลกบาลมหาเทวราช แลเทพยเจ้าผู้มีฤทธิอำนาจ มีทิพยโสตรทิพยจักษุอันประเสริฐ /*139ซึ่งบังเกิดประดิษฐานอยู่ในทิพยพิมานมาศ อันมีนิไสยในภูมิพฤกษอากาศกาญจนรัตนมณเฑียรเปนอาทิทั้งปวงทั่วทุกสถาน อิกเทพยเจ้าซึ่งสถิตย์อยู่ในทิพยพิมานแมนเมืองสวรรค์ ชั้นกามาพจรแลพรหมโลกจนสุทธาวาศนิเวศน์ จงเงี่ยโสตรประสาทลงสดับพจนพิเศษซึ่งจะประกาศในกาลนี้ อนึ่งขอเชิญทั้งภูมเทพยดาอันสถิตย์ในประเทศศิขรคิรีเหวทุบห้วยลหาน ขอเชิญทั้งอมรเทพยเจ้าอันมีสถาน คืออากาศพิมานลอยอยู่ในอัมพรประเทศ ขอเชิญทั้งเทพยเจ้าอันสิงสถิตย์อยู่ในขอบเขตรเกาะน้อยแลเกาะใหญ่ ทุกถิ่นฐานบ้านแลนิคมชนบทราชธานี ขอเชิญทั้งพนัศบดีเจ้าไพรพฤกษบรรพตศิขร อิกเทพยนิกรอันสถิตย์ในพฤกษาลดาวัลย์ อรัญประเทศป่ารหงดงชัฏ ทั้งพระภูมเทพยดาอันสถิตย์ในจังหวัดพระนคร แลเคหะวัตถุสถาน เปนต้นว่า พระเสื้อเมือง พระทรงเมือง พระหลักเมือง แลพระกาฬอันเรืองฤทธิสิทธิศักดิ แลเทพยเจ้าผู้รักษานพปดลมหาเสวตรฉัตร ศิริรัตนราไชยมไหสวริยาธิปัติ แลเทพยซึ่งรักษาในจังหวัดพระราชนิเวศน์บรมมหาสถาน เทพยเจ้าอันอภิบาลเกษตรารามตามทิศานุทิศ ขอเชิญเทพยเจ้าทั้งปวงผู้มีฤทธิ ซึ่งได้กำหนดสมญา จงมาสโมสรสันนิบาตประชุมให้พร้อมกัน ในที่สมาคมอันอุดมด้วยพระราชพิธี ในที่เฉภาะพระภักตร์ พระปรโมตมมหามรกฏรัตนไมยมงคลพุทธปฏิมามหาเจดีย์ พร้อมด้วยพระสงฆราชาคณะคามวาสีอรัญวาสี /*140ซึ่งเปนเจ้าคณะสงฆ์ผู้ใหญ่มานั่งเปนประธาน ขอเชิญเทพยเจ้าทั้งปวงเปนสักขีทิพพยานในที่มหาสมัยสโมสรอันอุดม พร้อมด้วยพระบรมราชวงษานุวงษ์ แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารฝ่ายพลเรือนทั้งข้างน่าข้างใน แต่ล้วนชื่นชมนิยมยอมพร้อมใจกันมารับพระราชทานน้ำพระพิพัฒ จะขอให้เปนศิริสวัสดิมงคลควรแก่ถานานุศักดิ จะกระทำสัตยานุสัตย์ถวายเฉภาะพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพยมหามงกุฎ บุรุษยรัตนราชรวิวงษ์ วรุตมพงษ์บริพัตร วรขัติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ อุภโตสุชาติสังสุทธเคราะหณี จักรกรีบรมนารถ มหามกุฏราชรามวรังกูร สุจริตมูลสุสาธิตอรรคอุกฤษฐไพบูลย์ บุรพาดูลยกฤษฎาภินิหาร สุภาธิการรังสฤษดิ ธัญญลักษณวิจิตรโสภาคยสรรพางค์ มหาชโนตมางคประนตบาทบงกชยุคล ประสิทธิสรรพศุภผล อุดมบรมสุขุมาล ทิพยเทพาวตารไพศาลเกียรติคุณอดุลยพิเศษ สรรพเทเวศรานุรักษ์ วิสิฐศักดิสมญาพินิตประชานารถ เปรมกระมลขัติยราชประยูร มูลมุขมาตยาภิรมย์ อุดมเดชาธิการ บริบูรณ์คุณสารสยามาทินคร วรุตเมกราชดิลก มหาปริวารนายก อนันต์มหันตวรฤทธิเดช สรรพวิเศษศิรินทร อเนกชนนิกรสโมสรสมมต ประสิทธิวรยศมโหดมบรมราชสมบัติ นพปดลเสวตรฉัตราดิฉัตร ศิริรัตโนปลักษณ มหาบรมราชาภิเศกาภิสิต สรรพทศทิศวิชิตไชย /*141สกลมไหสวริยมหาสวามินทร์ มเหศวรมหินทรมหารามาธิราชวโรดม บรมนารถชาติอาชาวไศรย พุทธาทิไตรยรัตนสรณารักษ์ อดุลยศักดิอัคนเรศราธิบดี เมตตากรุณาสีตลหฤทัย อโนปมัยบุญการ สกลไพศาลมหารัษฎาธิบดินทร์ ปรมินทรธรรมิกมหาราชาธิราชบรมนารถบพิตร พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อันเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ณกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร มหินทรายุทธยา มหาดิลกภพ นพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศน์มหาสถานนี้ ขอการอันร้ายแลดีจงเปนแก่ท่านผู้เปนข้าราชการทั้งปวง บรรดาที่ได้รับน้ำพระพัฒสัตยา ตัวมาก็ดีมิได้มาบัดนี้ก็ดี ดังข้าพระพุทธเจ้าอธิฐานด้วยคำปฏิญญาสาบาลเปนกลางแทนท่านทั้งปวง ซึ่งจะพึงปฏิญญาสาบาลตัวดุจคำข้าพระพุทธเจ้าประกาศ ด้วยพระบาทสมเด็จพระบรมนารถบพิตร พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระมหากรุณาแก่สมณพราหมณาจารย์ เสนาพฤฒามาตย์ราชนิกูล พระบรมวงษานุวงษ์ แลข้าทูลลอองธุลีพระบาท คือมีพิเศษศักดินามตามกำหนด สมเด็จเจ้าพระยา เจ้าพระยา แลพระยาพระหลวง ขุนหมื่นพันทนาย ฝ่ายทหารฝ่ายพลเรือน กรมฝ่ายน่าฝ่ายใน ผู้รักษาเมือง ผู้รั้งกรมการ เจ้าประเทศราช แลอาณาประชาราษฎรทั้งหลาย ได้อยู่เย็นเปนศุข น้อยโทษทุกข์คือโจรอันตราย แลวุ่นวายวิวาทเปนภยุบาทว์ต่างๆ ได้มีความทุกข์เบาบางทุกถ้วนหน้า /*142ได้เลี้ยงชีวิตรแห่งตนแลบุตรภรรยาญาติวงษ์ ลงมาจนทาษกรรมกร ได้ให้ชีวิตรเปนไปโดยศุขานุศุขบริโภคทั่วขอบเขตรขัณฑเสมาอาณาจักรทั้งนี้ เพราะพระบารมีเดชานุภาพ พระบรมราชธรรมิกวัตตานุวัตร อันพระองค์ทรงปฏิบัติตามมหาสมมติราชวงษ์สืบมา ด้วยพระราชอุสาหทรงพินิตพิจารณาราชกิจน้อยใหญ่ แล้วให้สำเร็จไปโดยสมควรตามพระบรมราชานุภาพ แลทรงประกอบการนิเคราห์ปัคเคราห์คือยกย่องแลกดขี่คนที่มีความผิดแลชอบ โดยอนุรูปแก่โทษแลคุณอันใหญ่แลน้อย แลทรงพระเมตตากรุณาชุบเลี้ยง ยกย่องยศศักดิแก่พระบรมญาติแลราชบรรสัษย์ แลทรงประฏิบัติอธิฐานพระไทยในสัจธรรมอันประเสริฐ แก่มหาชนซึ่งพึงอยู่ในพระราชอาณาเขตร พระองค์เปนพุทธสาสนูปถัมภก ยอยกพระพุทธสาสนา ด้วยพระราชปฏิปทามิทานเปนต้น แลธรรมิการักษาสังวิธานเปนการพระราชกุศล อเนกพิธบุญคุณแก่สมณพราหมณาจารย์ อันอาไศรยในพระราชอาณาเขตร แลทรงรักษาสุจริตพิเศษคือความเที่ยงธรรมซื่อตรง มิได้ตกไปในอคติสี่ประการ เพราะฉนั้นควรพระบรมราชวงษานุวงษ์ แลข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยซึ่งเปนข้าราชการกรมทหารกรมพลเรือน กรมฝ่ายน่าฝ่ายใน ผู้รักษาเมืองผู้รั้งกรมการ เจ้าประเทศราช แลราษฎรชายหญิงทั้งปวง จะทำราชการในใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท สนองพระเดชพระคุณโดยซื่อสัตย์สุจริต อย่าได้คิด/*143ขบถประทุษร้ายด้วยกาย วาจา น้ำจิตร จึงจะเจริญสวัสดิศุขศุภผลในอิธโลกย์ปรโลกย์ต้วยคุณกตัญญูกตะเวที อันเปนมูลแห่งกุศลราษีธรรมทั้งปวง มีศุขสวัสดิผลเปนอันแท้ โดยพุทโธวาทานุสาสน์ ตรัสสรรเสริญความซื่อสัตย์สุจริตเปนประธานแก่สรรพกุศลธรรม แลติเตียนความอกตัญญูว่ามีโทษอันใหญ่นั้น ขอโทษแลคุณจงประสิทธิในน้ำพระพัฒสัตยานี้ ให้มีอานุภาพอาจประพฤติเปนไปตามวจีกรรม อันสาบาลจงทุกประการ ถ้าแลข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารฝ่ายพลเรือนกรมฝ่ายน่าฝ่ายใน ผู้รักษาเมืองผู้รั้งกรมการ เจ้าประเทศราช ผู้ใด ๆ มิได้ตั้งในกตัญญูกตะเวทีธรรมสุจริต แลคิดกระบถประทุษร้าย แด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยกาย วาจา น้ำจิตร ฤๅคิดเอาใจไปแผ่ไว้แก่ไทต่างด้าวท้าวต่างแดน อันเปนหมู่ปัจจามิตร แลคิดให้อุบายเล่ห์กลไปให้ผู้อื่นกระทำร้าย แด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ฤๅทำเล่ห์กลอุบายให้เกิดเหตุไม่เปนคุณแก่แผ่นดิน ให้เคืองใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท อนึ่งได้เห็นแก่จักษุได้ฟังแก่โสตร รู้ว่าผู้อื่นคิดประทุษร้าย แลมิได้นำเอาเนื้อความมาร้องฟ้องว่ากล่าวโดยตรงให้กราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทโดยเร็ว รั้งรอไว้ด้วยฉันทโทสภยาคติ แลประพฤติอกตัญญู ไม่มีความซื่อสัตย์เปนการทุจริตต่าง ๆ ต่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อันทรงพระ/*144มหากรุณามีพระเดชพระคุณอันประเสริฐใหญ่ยิ่งทั้งนี้ ขอให้ภูมเทวดา พฤกษเทวดา อารักษเทวดา อากาศเทวดา ท้าวเทวราชโลกบาลเทวดาผู้มีฤทธิศักดิสิทธิ สิงสถิตย์ในที่มีพระมหาเสวตรฉัตรเปนต้น จงบันดาลดลอุปัทวาการสังหารผลาญชีวิตรผู้นั้น ให้ถึงความฉิบหาย ตายด้วยความแตกความขาดที่เรียกว่าฉินทภินทพินาศ ด้วยอุปฆาฏ อุปปิฬโกปเฉทกรรมมากระทำอำนาจให้เปนสาหัสโสปาทวันตราย ให้ตายด้วยอสนิบาตสายฟ้าฟาดราชสัตถาวุธดาบองครักษ์อันแรงร้าย คือศรพรหมาศ ศรปไลยวาต ศรอัคนิวาต ฤๅด้วยพิศม์แลกำลังแห่งสัตว์อันร้ายในน้ำแลบกจงได้ช่องสังหาร ผู้ซึ่งมิได้ซื่อสัจให้พลันบันดาลพินาศ ขออย่าได้ให้ผู้นั้นแคล้วคลาศมหาไภยทุกประการ แลกรรมกรณ์ทุกสถานบรรดาที่ท่านผู้มีอำนาจ อาจกระทำแก่ผู้มีความผิดทั้งปวงได้ ขออำนาจเทพยดาจงมาลงในน้ำพระพัฒสัตยาธิฐานสาบาลนี้ จงบันดาลให้เกิดฝีพิศม์ฝีกาลอติสารชราพาธ สรรพโรคพิบัติต่าง ๆ ทุกประการ แก่ผู้ทรยศคิดคดไม่ซื่อสัตย์นั้น ให้ถึงอกาลมรณภาพ ตายด้วยทุกขเวทนาลำบากแสนสาหัส ให้เห็นประจักษ์แก่ตาโลกย์ ครั้นผู้นั้นสิ้นชีวิตรจากมนุษโลกย์แล้ว จงลงไปเกิดในมหานรกหมกไหม้อยู่ในไฟไม่รู้ดับ สิ้นหมื่นกัปแสนกัลป์อนันตชาติ ครั้นสิ้นกรรมจากที่นั้นแล้ว แลจะมาบังเกิดในภพใด ๆ ผู้นั้นขอจงอย่าได้มีความศุขแต่สักน่อยหนึ่งในโลกีย/*145กามบริโภค แลอย่าได้พบพระพุทธเจ้า, พระธรรมเจ้า, พระสงฆเจ้า ซึ่งจะมาโปรดสัตว์ให้พ้นทุกข์ ถึงสวรรค์แลนฤพาน ถึงจะพบก็อย่าได้โปรดผู้นั้นได้ ถ้าแลผู้ใดตั้งอยู่ในความกตัญญูกตเวทีซื่อสัตย์สุจริต มิได้คิดกระบถประทุษร้าย โดยบรรยายอันกล่าวแล้วแต่หนหลัง ขอจงภูมเทวดา พฤกษเทวดา อากาศเทวดา อารักษเทวดา ท้าวจตุโลกบาลอันมีฤทธิสิทธิศักดิทั่วทุกเทพยพิภพ ทั้งพระหลักเมือง พระเสื้อเมือง พระทรงเมือง อันเรืองฤทธิ อิกเทพยอันสถิตย์ในนพปดลมหาเสวตรฉัตร แลอารักษเทพยดา อันรักษาพระองค์ทุกคืนวัน แลเทพยดาอันรักษาพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทราชรัตนมหามณเฑียร แลเทพยเจ้าซึ่งสถิตย์เสถียรทั้งสิบสองพระคลังหลวง อิกทวยเทพยทั้งปวงซึ่งสถิตย์รักษาโรงอาวุธ ทั้งที่สิงสถิตย่ในเครื่องสรรพยุทธ แลเครื่องราชูปโภคบริภัณฑ์ จงช่วยกันอภิบาลรักษาผู้กระทำราชการโดยสัตย์สุจริต ให้สถิตย์สถาพรเจริญศิริสวัสดิมงคล แลให้วัฒนาถาวรเจริญศุภผลในอิธโลกย์ปรโลกย์ ให้ผู้นั้นพ้นจากสรรพโรคอุปัทวันตราย โดยบรรยายอันกล่าวมานั้นจงทุกประการ ผู้นั้นรับพระราชทานน้ำพระพัฒสัตยาธิฐานนี้แล้ว จงบันดาลให้บังเกิดศุขสวัสดิผ่องแผ้ว พ้นจากสรรพโรคพิบัติทั้งปวง แลมีความจำเริญอันใหญ่หลวงแห่งอายุวรรณศุขพละยืดยาวยิ่งยงคงทน จนถึงแก่กาลอายุบริเฉทชรานักแล้วจึงตาย มีความสบายเปนศุขเวทนา ดุจนอนหลับ/*146แล้วตื่นขึ้นมาในทิพยพิมาน เสวยทิพยสมบัติในสถานสวรรค์สิ้นแสนกัลป์อนันตชาติ ครั้นผู้นั้นจุติจากสวรรค์เทวโลกย์แล้วจะมาบังเกิดในมนุษโลกย์ จงบริบูรณ์ด้วยอุปโภคสมบัติสรรพแสนศฤงฆาร อันมโหฬารแลบริวารยศ ปรากฎโดยวิเศษตามประสงค์ อนึ่งขอจงได้พบพระพุทธเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆเจ้า แล้วจงได้สำเร็จดังมโนรถความปราถนาในทางสวรรค์นฤพาน พ้นจากสังสารทุกข์ ด้วยความสัจสุจริตกตัญญูกตเวทีนั้นเถิด ๚
ครั้นอ่านจบแล้ว กรมพระแสงหอกดาบเชิญพระแสงตามลำดับ พระมหาราชครูมีผ้ารองมือจับพระแสงด้วยมือทั้งสอง แล้วยกปลายพระแสงจุ้มน้ำในหม้อทุก ๆ หม้อ จนหมดจำนวนพระแสง ในขณะนั้นมีประโคม แลพระสงฆ์สวดสัจจคาถาว่า
๏ สัจ์จํ เว อมตา วาจา	เอส ธัม์โม สนัน์ตโน
สัจ์เจ อัต์เถ จ ธัม์เม จ	อหุ สัน์โต ปติฏ์ฐิตา
สัท์ธีธ วิต์ตํ ปุริสัส์ส เสฏ์ฐํ	ธัม์โม สุจิณ์โณ สุขมาวหาติ
สัจ์จํ หเว สาธุตรํ รสานํ	ปัญ์ญาชิวีชีวิตมาหุ เสฏ์ฐํ
สัท์ทหาโน อรหตํ	ธัม์มํ นิพ์พานปัต์ติยา
สุส์สูสํ ลภเต ปัญ์ญํ	อัป์ปมัต์โต วิจัก์ขโณ
ปฏิรูปการี ธุรวา	อุฏ์ฐาตา วิน์ทเต ธนํ
สัจ์เจน กิต์ตึ ปัป์โปติ	ททํ มิต์ตานิ คัน์ถติ
ยัส์เสเต จตุโร ธัม์มา	สัท์ธัส์ส ฆรเมสิโน
/*147สัจ์จํ ธัม์โม ธิติ จาโค	สเว เปจ์จ น โสจติ
อิงฆ อัญ์เญปิ ปุจ์ฉัส์สุ	ปุถู สมณพ๎ราห๎มเณ
ยทิ สัจ์จา ทมา จาคา	ขัน์ต๎ยา ภิย์โยธ วิช์ชตีติ
เมื่อแทงน้ำแล้วเสร็จ พระมหาราชครู จึงเชิญพระขันหยก ซึ่งชุบพระแสงศรนั้นไปรินน้ำเจือลงในหม้อน้ำมนต์ทุก ๆ หม้อ แล้วจึงเชิญพระถ้วยโมราปากประดับเพ็ชร รินน้ำจากขันลงในพระถ้วยโมรานั้น แล้วนำมาถวายพระเจ้าแผ่นดินทรงเสวย ในขณะเมื่อเสด็จออกไปถึงวัดนั้น เจ้านายต่างกรมขึ้นมาเฝ้าอยู่บนพระอุโบสถ แต่วังน่านั้นเสด็จมาในเวลากำลังอ่านประกาศบ้าง ก่อนอ่านประกาศบ้างเล็กน้อย ข้าราชการที่เปนผู้ใหญ่ ขึ้นไปบนพระอุโบสถในเวลาที่จะอ่านประกาศ เมื่อกำลังแทงน้ำนั้น อาลักษณแจกคำสาบาลให้ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย มีเสนาบดีเปนต้น ในคำสาบาลนั้นว่า ข้าพระพุทธเจ้า ขอกระทำสัตยานุสัตย์สาบาลตัวถวายแด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เฉภาะพระภักตร์พระพุทธเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆเจ้า อนึ่งขอเทพยเจ้าอันรักษาพระมหาเสวตรฉัตร แลเทพยเจ้าอันรักษาที่นั้น ๆ ทุกสถาน ทั่วทั้งพระนครจงเล็งดูด้วยทิพยจักษุ แลเงี่ยทิพยโสตรลงคอยสดับคำปฏิญาณของข้าพระพุทธเจ้า ด้วยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติบรมราชาภิเศกแล้ว แลทรงประพฤติโดยโบราณราชประเพณี มีพระเดชพระคุณแก่/*148สมณพราหมณาจารย์ เสนาพฤฒามาตย์ราชนิกูล พระบรมวงษานุวงษ์ ข้าทูลลอองธุลีพระบาท ข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือนกรมฝ่ายน่าฝ่ายใน ผู้รักษาเมืองผู้รั้งกรมการ เจ้าประเทศราช แลอาณาประชาราษฎรทั้งหลาย อันอาไศรยในพระราชอาณาเขตร เพราะฉนั้นควรข้าพระพุทธเจ้าจะทำราชการในใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท สนองพระเดชพระคุณแต่โดยสุจริต มิได้คิดกระบถประทุษร้ายด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยน้ำจิตร ถ้าแลข้าพระพุทธเจ้ามิได้ตั้งอยู่ในกตัญญูกตเวทีธรรมสุจริตแลคิดกระบถประทุษร้าย แด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยน้ำจิตร ฤๅคิดเอาใจไปแผ่ไว้แก่ไทต่างด้าวท้าวต่างแดน อันเปนหมู่ประจามิตร แลคิดให้อุบายเล่ห์กลไปให้ผู้อื่นกระทำร้าย แด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อนึ่งถ้าข้าพระพุทธเจ้าได้เห็นแก่จักษุได้ยินแก่โสตรรู้ว่าผู้อื่นจะกระทำประทุษร้าย แด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แลมิได้นำเอาเนื้อความมาฟ้องร้องว่ากล่าว ให้กราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบฝ่าลอองธุลีพระบาทโดยเร็ว รั้งรอไว้ด้วยฉันทโทสภยาคติ แลประพฤติอกตัญญูไม่มีความซื่อสัจเปนการทุจริตต่าง ๆ ต่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อันทรงพระมหากรุณามีพระเดชพระคุณอันประเสริฐใหญ่ยิ่งดังนี้ ขอให้ภูมเทวดา รุกขเทวดา อารักษเทวดา อากาศเทวดา ท้าวเทวราชโลกบาล เทวดาผู้มีฤทธิ/*149ศักดิ์สิทธิ สิงสถิตย์ในที่มีพระมหาเสวตรฉัตรเปนต้น จงบันดาลดลอุปัทวาการสังหารผลาญชีวิตรข้าพระพุทธเจ้า ให้ถึงความฉิบหาย ตายด้วยความแตกความขาด ให้ตายด้วยอสนิบาตสายฟ้าฟาดราชสัตถาวุธดาบองครักษ์อันแรงร้าย ฤๅด้วยพิศม์แลกำลังแห่งสัตวอันร้ายในน้ำในบก จงได้ช่องสังหารข้าพระพุทธเจ้าซึ่งมิได้ซื่อสัจให้พลันบันดาลพินาศ ขออย่าให้ข้าพระพุทธเจ้าแคล้วคลาศมหาไภยทุกประการ แลกรรมกรณ์ทุกสถาน บรรดาที่ท่านผู้มีอำนาจอาจกระทำแก่ผู้มีความผิดทั้งปวงได้ ขออำนาจเทพยดาจงบันดาลให้เกิดฝีพิศม์ฝีกาลอติสารขราพาธสรรพโรคพิบัติต่าง ๆ ทุกประการ แก่ข้าพระพุทธเจ้าผู้ทรยศคิดคดไม่ซื่อสัจ ให้ถึงอกาลมรณตายด้วยทุกขเวทนาลำบากแสนสาหัส ให้เห็นประจักษ์แก่ตาโลกย์ ครั้นข้าพระพุทธเจ้าสิ้นชีวิตรจากมนุษโลกย์แล้ว จงลงไปบังเกิดในมหานรกหมกไหม้อยู่ในไฟไม่รู้ดับ หมื่นกัปแสนกัลป์อนันตชาติ ครั้นสิ้นกรรมจากที่นั้นแลจะมาบังเกิดในภพใด ๆ ขอจงอย่าได้มีความศุขแต่สักหน่อยหนึ่งในโลกีย์กามบริโภค แล้วอย่าพบพระพุทธเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆเจ้า ซึ่งจะมาโปรดสัตวให้พ้นทุกขถึงสวรรคแลนฤพาน ถึงจะพบก็อย่าให้โปรดข้าพระพุทธเจ้าได้ ถ้าแลข้าพระพุทธเจ้าตั้งอยู่ในความกตัญญูกตเวทีซื่อสัจสุจริตมิได้คิดกระบถประทุษร้าย โดยบรรยายอันกล่าวแล้วแต่หนหลัง ขอจงภูมเทวดา พฤกษเทวดา อารักษ/*150เทวดา อากาศเทวดา ท้าวจัตุโลกบาล อันมีฤทธิสิทธิศักดิทั่วทุกเทพพิภพ ทั้งพระหลักเมือง พระเสื้อเมือง พระทรงเมือง อันเรืองฤทธิ์ อิกเทพยสิงสถิตย์ในพระมหาเสวตรฉัตร แลอารักษเทพยดาอันรักษาพระองค์ทุกคืนวัน แลเทพยดาอันรักษาพระมหาปราสาทราชมณเฑียร แลเทพยเจ้าซึ่งสถิตย์เสถียรทั้งสิบสองพระคลังหลวง อิกเทพยทั้งปวง ซึ่งรักษาโรงอาวุธ ทั้งที่สิงสถิตย์ในเครื่องสรรพยุทธ แลเครื่องราชูปโภคบริภัณฑ์ จงช่วยป้องกันอภิบาลรักษาข้าพระพุทธเจ้า ผู้กระทำราชการโดยสัตย์สุจริตให้เจริญศิริสวัสดิมงคล ในอิธโลกย์ ปรโลกย์ ให้พ้นจากสรรพโรคอุปัทวันตราย โดยบรรยายอันกล่าวมานั้นจงทุกประการ ข้าพระพุทธเจ้าได้รับพระราชทานน้ำพระพัฒสัตยาธิฐานนี้แล้ว จงบันดาลให้บังเกิดศุขสวัสดิผ่องแผ้ว พ้นจากสรรพโรคพิบัติทั้งปวง แลมีความเจริญอันใหญ่หลวง แห่งอายุวรรณศุขพละยืดยาวยิ่งยงคงทน จนถึงแก่กาลอายุบริเฉทชรานักแล้วจึ่งตาย มีความสบายเปนศุขเวทนา ดุจนอนหลับแล้วตื่นขึ้นมาในทิพยพิมาน เสวยทิพยสมบัติในสถานสวรรค์สิ้นแสนกัลป์อนันตชาติ ครั้นข้าพระพุทธเจ้าจุติจากสวรรค์เทวโลกย์แล้วจะมาบังเกิดในมนุษโลกย์ จงบริบูรณ์ด้วยอุปโภคสมบัติ สรรพแสนศฤงฆารอันมโหฬารแลบริวารยศ ปรากฎโดยวิเศษตามประสงค์ อนึ่งขอจงได้พบพระพุทธเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆเจ้า แล้วจงได้สำเร็จดังมโนรถ/*151ความปราถนาในทางสวรรค์นฤพาน พ้นจากสังสารทุกข์ด้วยความสุจริตกตัญญูกตเวทีนั้น เทอญ ๚
ครั้นพระเจ้าแผ่นดินเสวยแล้ว พระครูสิทธิไชยเชิญขันลงยาไปถวายวังน่า เจ้ากรมปลัดกรมพราหมณ์สนมกรมวัง กับพระยาผู้กำกับตรวจให้ถือน้ำ ข้าราชการ ขึ้นทางประตูพระอุโบสถข้างเหนือ มหาดเล็กขึ้นทางประตูกลางเพียงจ่า นอกนั้นที่เปนหม่อมเจ้าแลข้าราชการผู้น้อยรับพระราชทานน้ำที่น่าพระอุโบสถ ในเวลานั้น พระยถาสัพพีแล้วไปวัด ข้าราชการซึ่งเปนรามัญกรมต่าง ๆ ขึ้นมาบนพระอุโบสถพร้อมกัน อ่านคำสาบาลภาษารามัญ แล้วถือน้ำพวกหนึ่งต่างหาก ขุนนางหัวเมืองที่ลงมาอยู่ในกรุงเทพ ฯ ถือน้ำในพระอุโบสถ ที่เปนแขกประเทศราช ถือน้ำที่ศาลาลูกขุน สาบาลอย่างแขก พวกเขมรแลญวนเข้ารีด มีบาดหลวงมากำกับด้วย ขุนหมื่นพันทนายกรมต่าง ๆ แลข้าเจ้าต่างกรมยังไม่ได้ตั้งกรม ถือน้ำที่พระรเบียง ศาลาลูกขุนซ้ายขวา ครั้นถือน้ำแล้วเสด็จขึ้นทางในฉากพระอุโบสถข้างใต้ ในระหว่างท้าวนางแลภรรยาข้าราชการ ลงทางประตูหลังพระอุโบสถ แล้วเสด็จพระราชดำเนินทางพระรเบียงด้านใต้ อ้อมไปทางด้านตวันตก ออกประตูทางเสด็จพระราชดำเนินก่อน ถ้ามีหัวเมืองแลประเทศราช ตำรวจปักปรำที่ตรงน่าหอมิวเซียม หัวเมืองเฝ้าในที่ปรำนั้น สองข้างทางมีทหารรายตลอด จนถึงพระทวารเทเวศร์รักษา แลมี/*152แตรหลายวง ธรรมเนียมแต่ก่อน เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวยังเสด็จอยู่นั้น ทหารวังน่าเคยเข้ามายืนที่ถนนตรงประตูวิเศษไชยศรีเข้ามา แต่ครั้งหลังนี้เลิกออกไปอยู่นอก ครั้นเสด็จถึงเกยแล้ว เจ้าพนักงานหอพระอัฐิเปิดพระแกลข้างน่าสองพระแกล ประโคมแตรสังข์มโหรทึกกลองชนะ ทรงสอดฉลองพระองค์ครุยแล้ว เสด็จขึ้นไปนมัสการพระบรมอัฐิ บนพระที่นั่งสนามจันทร์ ตั้งเครื่องนมัสการลงยาราชาวดี ครั้นทรงนมัสการแล้ว เสด็จขึ้นเปลื้องเครื่อง ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย แลข้างพระที่นั่งสนามจันทร์ด้านตวันตก ดาษปรำผ้าตั้งราวเทียนสองราวกับกระถางธูป วังน่าแลพระบรมวงษานุวงษ์ข้าราชการ สวมฉลองพระองค์ครุยเสื้อครุย มีธูปเทียนดอกไม้เข้าไปถวายบังคมพระบรมอัฐิพร้อมกัน ครั้นทรงเปลื้องเครื่องตามธรรมเนียมแล้ว เสด็จขึ้นข้างใน ทรงจุดเครื่องนมัสการพระพุทธรูปพระชนมพรรษาทั้ง ๕ พระองค์แล้ว ทรงสุหร่ายประพรมทั่วทุกแห่งแล้ว เจ้าพนักงานจึงเชิญพระไชย พระสุพรรณบัตร พระแสง เข้าไปตั้งที่โต๊ะ ตามอย่างว่าไว้แต่ก่อน แล้วพนักงานพระสมุด อ่านคำแช่งน้ำแลคำสาบาลจนจบ เสด็จพระราชดำเนินไปทรงนมัสการเครื่องทองน้อยในหอพระแล้วเสด็จขึ้น เจ้าคุณท้าวนางจึงได้นำน้ำมาแจกพระบรมวงษานุวงษ์ แลข้าราชการฝ่ายในทั่วไป แลกระบวนที่ถือน้ำข้างฝ่ายใน แลน้ำที่ข้าราชการฝ่ายสัตรีได้รับพระราชทาน/*153นั้น ยังหาได้ว่าในที่นี้ไม่ เมื่อเวลาเสด็จขึ้นจากวัดพระศรีรัตนสาศดารามแล้ว ท้าวซึ่งไปกำกับถือน้ำ รับหม้อน้ำเงินที่ตั้งอยู่บนม้า ๕ หม้อ เข้ามาในพระบรมมหาราชวัง ตั้งบนพระที่นั่งไพศาลทักษิณ สำหรับให้ข้าราชการฝ่ายใน แลไปใช้เจือน้ำแจกโขลนแลหญิงซึ่งมีเบี้ยหวัดรับพระราชทานที่ศาลา ที่วัดพระศรีรัตนสาศดารามนั้น เมื่อถือน้ำข้างน่าแล้ว พราหมณ์กับอาลักษณเข้ามาอ่านคำแช่งน้ำแลคำสาบาล เหมือนดังเช่นว่าแต่ก่อนแล้วนั้น ที่ปากฉากอิกครั้งหนึ่ง ครั้นอ่านแล้วจึงแจกน้ำให้พวกท่านผู้หญิงภรรยาข้าราชการ ต้องส่งฎีกากับท้าวนางทุกคน ถ้วยซึ่งสำหรับรับพระราชทานน้ำพระพิพัฒสัตยานั้น มีสองอย่าง อย่างหนึ่งเปนถ้วยหูก้าไหล่ทอง อย่างหนึ่งเปนสำริด มีคาถาจารึกสองรอบว่า
สัจ์จํเว อมตาวาจา	เอสธัม์โม สนัน์ตโน
สัจ์เจ อัต์เถ จ ธัม์เม จ อหุ สัน์โต ปติฏ์ฐิตา ฯ
อนึ่งการถือน้ำนี้ บรรดาหัวเมืองเอกโทตรีจัตวา ปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือ แลเมืองประเทศราช ซึ่งขึ้นกรุงเทพมหานคร เมื่อถึงกำหนดการถือน้ำก็นิมนต์พระมาประชุมในวัดใดวัดหนึ่ง ซึ่งเปนวัดสำคัญในเมืองนั้น สวดมนต์เลี้ยงพระ ตั้งน้ำ แล้วเอากระบี่ยศซึ่งพระราชทานชุบน้ำ ผู้รักษาเมืองกรมการผู้ใหญ่ผู้น้อย ต้องนุ่งขาวห่มขาว ไปทำสัตย์สาบาล ถือน้ำพระพิพัฒสัตยา/*154ทุกเมือง กำหนดการถือน้ำพระพิพัฒสัตยาซึ่งเปนการประจำนี้ มีกำหนดปีละสองครั้ง ตรุศครั้งหนึ่ง สารทครั้งหนึ่ง คือวันขึ้นสามค่ำเดือนห้า แลแรมสิบสามค่ำเดือนสิบ คงที่อยู่ ไม่ยักเยื้องอันใดเลย
การถือน้ำใหญ่นั้น เปนเสร็จการเพียงเท่านี้ ยังมีถือน้ำเดือน ซึ่งทหารผู้ถืออาวุธทั้งปวงได้ถือน้ำ ที่วัดพระศรีรัตนสาศดาราม อิกทุกเดือนมิได้ขาด แต่พระแสงซึ่งชุบน้ำนั้นใช้น้อย
อนึ่งการถือน้ำแรกซึ่งสมมุติพระเจ้าแผ่นดิน พระบรมวงษานุวงษ์ใหญ่น้อยตั้งแต่วังน่าเปนต้น ต้องถวายสัตย์สาบาลเหมือนกัน แต่ไม่ได้ไปสาบาลที่วัดพระศรีรัตนสาศดาราม เสด็จมาประชุมพร้อมกันในที่เฝ้า ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ข้าราชการนั้นสาบาลที่วัดพระศรีรัตนสาศดาราม แล้วมาถวายบังคมพระเจ้าแผ่นดินในท้องพระโรง เหมือนอย่างธรรมเนียมเดิม เนื้อความซึ่งสาบาลนั้นก็คล้าย ๆ กันกับสาบาลที่ถือน้ำในครั้งนั้นคราวนั้น คือในแผ่นดินนั้น คำสาบาลแต่เดิมมาว่าความอย่างหนึ่ง คำสาบาลอย่างเช่นสาบาลอยู่ในประจุบันนี้ เปนของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเรียบเรียงขึ้นใหม่ในชั้นหลังต่อมา แก้ไขของเก่าเสียมาก คำสาบาลอย่างเดิมนั้น เราค้นได้เปนฉบับที่ได้ใช้มาแต่แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้า/*155เจ้าอยู่หัว ครั้นพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ก็เพิ่มพระนามพระจอมเกล้าลง ยังคงใช้อยู่ในตอนแรก จึงได้คัดลงไว้ในนี้ พอให้เห็นแบบคำสาบาลอย่างเดิม ดังนี้
ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานกระทำสัตยาธิฐานสบถสาบาลตัว ถวายแต่พระเจ้าอยู่หัว จำเภาะพระภักตร พระพุทธเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆเจ้า ด้วยข้าพระพุทธเจ้าจะกระทำราชการฉลองพรฺะเดชพระคุณ โดยสัจสุจริตซื่อตรง แต่ตามความสัจความจริง มิได้คิดกระบถประทษร้าย ด้วยกายด้วยวาจาด้วยน้ำจิตร ข้าพระพุทธเจ้ามิได้ให้กลอุบายไปแก่ผู้อื่นให้ประทษร้าย มิได้เอาน้ำใจไปแผ่เผื่อไว้แก่ไทต่างด้าวท้าวต่างแดน เพื่อจะให้กระทำประทษร้ายสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ถ้ามีการศึกยกมากระทำแก่พระนครก็ดี พระเจ้าอยู่หัวจะใช้ข้าพระพุทธเจ้าไปกระทำการสงครามแห่งใดตำบลใดก็ดี ถ้าข้าพระพุทธเจ้าเกรงกลัวข้าศึกมากกว่าเจ้า ไม่ทำการเอาไชยชำนะข้าศึกได้ ขอให้เทพยุเจ้าอันรักษาโลกยในมงคลจักรวาฬ หมื่นโกฏิจักรวาฬ แสนโกฏิจักรวาฬ มาเข้าดลพระไทยพระเจ้าอยู่หัว ให้ตัดหัวผ่าอกข้าพระพุทธเจ้าแต่ในประจุบันขณะเดียวนี้เถิด อนึ่งข้าพระพุทธเจ้าเห็นแก่จักษุได้ฟังแก่โสตร รู้ว่าผู้อื่นคิดกระบถประทษร้ายด้วยความทุจริตผิดด้วยพระราชบัญญัติ แล้วจะนำเอาเนื้อความขึ้น/*156กราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบ ถ้าข้าพระพุทธเจ้ามิได้ตั้งอยู่ในความสัจสาบาลดุจกล่าวมาทั้งนี้ ขอจงภูมเทวดา อารักษเทวดา อากาศเทวดา รุกขเทวดา ท้าวจัตุโลกบาล ท้าวอัฐโลกบาล ท้าวทัศโลกบาล อันมีฤทธิสิทธิศักดิ จงสังหารผลาญชีวิตร ฯ ข้า ฯ ให้ฉินทภินทะพินาศ ด้วยอุปะปีฬกอุปะเฉทกรรมุปะฆาฏ ด้วยอสนีบาตสายฟ้าฟาดราชสัตถาวุธดาบองครักษ์จักรนารายน์ กระบือเสี่ยวช้างแทงเสือสัตวอันร้ายในน้ำในบก จงพิฆาฏอย่าให้ปราศจากปัญจวีสติมหาไภย ๒๕ ประการ แลทวดึงษกรรมกรณ ๓๒ ประการ ถ้าข้าพระพุทธเจ้ารับพระราชทานน้ำพระพัฒสัจจาธิฐานนี้แล้ว จงบันดาลให้เกิดฝีพิศม์ฝีกาลอติสารขราพาธฉันนะวุติโรคร้าย ๙๖ ประการ ให้อกาลมรณภาพ ตายด้วยความทุกขเวทนาลำบากให้ประจักษ์แก่ตาโลกย์ ใน ๓ วัน ๗ วัน แล้วจงไปบังเกิดในมหานรกหมกไหม้อยู่สิ้นแสนกัลป์อนันตชาติ ครั้นสิ้นกรรมจากที่นั้นแล้ว แลจะไปบังเกิดในภพใด ๆ อย่าให้ข้าพระพุทธเจ้าพบพระพุทธเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆเจ้า ซึ่งจะมาโปรดข้าพระพุทธเจ้าได้เลย ถ้าข้าพระพุทธเจ้าตั้งในกตัญญูกตเวที ความสัจสุจริตโดยบรรยายกล่าวมาแต่หนหลัง ขอจงภูมเทวดา อารักษเทวดา รุกขเทวดา อากาศเทวดา ท้าวจัตุโลกบาล ท้าวอัฐโลกบาล ท้าวทัศโลกบาล เทวดาผู้มีฤทธิสิทธิศักดิ จงช่วยอภิบาลข้าพระพุทธเจ้าให้จำเริญศรีสวัสดิ โดยบรรยายอันกล่าวมานั้น/*157จงทุกประการ ข้าพระพุทธเจ้ารับพระราชทานน้ำพระพัฒสัจจาธิฐานแล้ว จงให้ข้าพระพุทธเจ้าบังเกิดศุขสวัสดิภาพ พ้นจากฉันนะวุติโรค ๙๖ ประการ จำเริญอายุวรรณศุขพละ ให้ถึงแก่อายุศม์บริเฉทกำหนด ด้วยศุขเวทนา ดุจนอนหลับแล้วแลตื่นขึ้นในดุสิตพิมาน เสวยทิพยศุไขสวรรย์ สิ้นแสนกัลปอนันตชาติ ครั้นข้าพระพุทธเจ้าจุติจากสวรรค์เทวโลกย์แล้ว ลงมาในมนุษโลกย์จงได้พบพระพุทธเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆเจ้า แล้วสำเร็จแก่พุทธภูมอรหัตภูม พ้นจากสงสารทุกข์ ด้วยความสัจสุจริตกตัญญูนั้นเถิด ๚
แต่ในแผ่นดินประจุบันนี้ เมื่อแรกบรมราชาภิเศก ใช้ไปตามแบบ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแก้ไว้ เหมือนกับคำสาบาลฉบับที่แจกข้าราชการอ่าน แต่ที่อ่านคำสาบาลอย่างใหม่นี้ ในเวลาแรกบรมราชาภิเศก จะว่าเปนถูกแท้ ฤๅจะขาดไปก็ไม่ทราบ ด้วยเปนของเกิดขึ้นใหม่ทั้งนั้น ยังไม่มีแบบอย่างมา ถ้าจะว่าข้างควรจะใช้อย่างเดิม ก็เห็นว่าขาดอยู่ที่ตรงคำว่า ถ้ามีการศึกยกมากระทำแก่พระนครก็ดี พระเจ้าอยู่หัวจะใช้ข้าพระพุทธเจ้าไปทำสงครามแห่งใดตำบลใดก็ดี ถ้าข้าพระพุทธเจ้ากลัวเกรงข้าศึกมากกว่าเจ้า ไม่ทำการเอาไชยชำนะข้าศึกได้ คำนี้ ถ้าจะว่าบกพร่องไปก็ว่าได้ ฤๅถ้าจะคิดอิกอย่างหนึ่ง ว่าคำสาบาลเก่ารุงรังอยู่หลายอย่าง เหมือนหนึ่ง/*158ปัญจวีสติมหาไภย ๒๕ แลทวดึงษกรรมกรณ์ ๓๒ ฉันนวุติโรคไภย ๙๖ แล้วให้สำเร็จแก่พุทธภูมิ ปัจเจกภูมิ อรหัตภูมิ คำเหล่านี้เปนวัด ๆ เถน ๆ งุ่มง่ามไป ควรเอาคำสาบาลอย่างใหม่ เพราะความสรูปรวมกันอยู่แล้ว ก็ว่าได้ แต่ถ้าจะว่าโดยความเห็นของเราเอง เห็นว่าพระเจ้าแผ่นดิน เปนเจ้าแผ่นดินขึ้นใหม่ ซึ่งจะสาบาลแต่ว่าจะสัตย์ซื่อต่อเจ้า
(ยังมีความต่อนี้ไปอิก แต่ค้นต้นฉบับไม่พบ)
อนึ่งเมืองใดซึ่งมิได้เปนเมืองขึ้นอยู่ในน้ำพระพิพัฒสัตยากรุงเทพมหานคร แล้วแลเข้ามาสวามิภักดิ ต้องถือน้ำพระพิพัฒสัตยาก่อน จึงได้เข้าเฝ้าพระเจ้าแผ่นดิน เหมือนหนึ่งจะอ้างใกล้ ๆ ในแผ่นดินประจุบันนี้ ท้าวขันตี ท้าวศรีสุวรรณ บุตรท้าวอึ่งเจ้าเมืองเชียงขวาง หนีฮ่อข้าศึกมาเข้าหาพระยามหาอำมาตย์เมืองหนองคาย นำลงมากรุงเทพ ฯ ก็ต้องถือน้ำพระพิพัฒสัตยาก่อน พร้อมทั้งอายาโถแลท้าวเพี้ยกรมการอื่น ๆ ราชบุตร น้องเจ้าเมืองเชียงขวาง เข้าหาพระสุริยภักดี ส่งลงมากรุงเทพ ฯ คนทั้งนี้ก็ต้องถือน้ำพระพิพัฒสัจจาก่อน ธรรมเนียมถือน้ำอย่างนี้ทำพิธีในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนสาศดาราม
(ความขาดอยู่เพียงนี้ ต่อไปลงท้ายดังนี้)
การพระราชพิธีต่างๆ ทั้งสิบสองเดือนนี้ สมเด็จกรมพระบำราบปรปักษ์ ท่านได้ทรงคิดทำเปนโคลงไว้ หมายว่าจะให้/*159ครบ ๑๒ เดือน ก็ทำไว้ได้ถึง ๖๐๐ บทแล้ว แต่การจะตลอดไปฤๅไม่ตลอดไปนั้น ยังประมาณไม่ได้ ด้วยเปนของมากมายยืดยาวนัก แต่งโคลงไม่เหมือนกับแต่งหนังสือตามธรรมเนียม จึงคิดเสียดายว่า ถ้าท่านทรงไปไม่ตลอด โคลงนั้นก็จะสูญไปเสีย จึงได้ขอท่านคัดมา หมายว่าจะลงไว้ในเรื่องราวนี้ตามลำดับพิธี ให้เปนระยะ ๆ ไป ถ้าหากว่าการที่ท่านทรงนั้นแล้วสำเร็จ ก็ไม่เปนการเสียหายสิ่งใด ถ้าผู้ใดอยากจะอ่านให้เต็มเรื่อง ก็จงหาหนังสือที่ท่านทรงแต่งนั้นอ่านเถิด
อนึ่งโคลงเรื่องถือน้ำพระพิพัฒสัตยา กับคเชนทรัศวสนานติดกันเรียกว่าโคลงพระราชพิธีศรีสัจจปานการคเชนทรัศวสนาน ได้ทำขึ้นไว้ เมื่อปีมแมตรีศกนั้น ก็มีความเลอียดมาก ถ้าผู้ใดอยากจะอ่าน ก็จงหาหนังสือนั้นอ่านเถิด
(หมดฉบับเพียงเท่านี้ หนังสือนี้ทราบว่าทรงไว้ต่อนี้ไปอิกจนถึงพระราชพิธีคเชนทรัศวสนาน ซึ่งต่อกับพระราชพิธีถือน้ำ แต่ไม่พบฉบับ พบแต่เพียงเท่าที่คัดมานี้)