พระอภัยมณี ๓-๔ ReplaceSaraAm
คำนำ
หนังสือเรื่องพระอภัยมณีนี้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เมื่อครั้งดำรงตำแหน่งสภานายกคณะกรรมการหอสมุดสำหรับพระนคร ได้ทรงชำระหนังสือคำกลอนสุภาพเรื่องพระอภัยมณี ของ สุนทรภู่ และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ กรมหลวงนครราชสีมา ได้โปรดให้ตีพิมพ์เพื่อจะทรงแจกเป็นมิตรพลีในงานเฉลิมพระชันษาครบ ๓ รอบ วันที่ ๑๒ พฤษภาคม พ.ศ.๒๔๖๘ แต่ทิวงคตเสียก่อน พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่าควรจะพิมพ์ให้สำเร็จ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ บริจาคพระราชทรัพย์ให้พิมพ์พระราชทานเป็นเล่มที่ ๑ กับพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อเสด็จดำรงพระยศเป็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์ กรมขุนสุโขทัยธรรมราชา ในรัชกาลที่ ๖ ได้โปรดให้พิมพ์ตอนต่อจากเล่มที่ ๑ เป็นเล่มที่ ๒ ทั้งสองเล่มนี้โปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์พระราชทานในงานพระเมรุสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนครราชสีมา เมื่อ พ.ศ.๒๔๖๘ และพระวิมาดาเธอ กรมพระสุทธาสินีนาฏ ได้โปรดให้พิมพ์เล่มที่ ๓ ในงานสิ้นพระชนม์ครบรอบปีสมเด็จเจ้าฟ้ามาลินีนพดารา ศิรินภาพรรณวดี กรมขุนศรีสัชนาลัยสุรกัญญา เมื่อวันที่ ๒๖ ธันวาคม พ.ศ.๒๔๖๘ ในการชำระและจัดพิมพ์คำกลอนสุภาพทั้งสามเล่มนั้น แบ่งตามความที่จบลงเป็นตอนๆ มิได้แบ่งตามเล่มสมุดไทย ซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงประทานคำอธิบายไว้ว่า
“กรรมการหอพระสมุดฯ ขอแจ้งความให้ท่านทั้งหลายผู้อ่านหนังสือกลอนเรื่องพระอภัยมณีทราบว่า หนังสือพระอภัยมณีฉบับหอพระสมุด ฯ นี้ พิมพ์โดยสื่อเอาประโยชน์ในทางวรรณคดีเป็นสำคัญ หนังสือกลอน เรื่อง พระอภัยมณี ตามฉบับที่ได้พิมพ์มาแต่ก่อน เป็นหนังสือ ๑๐๔ เล่มสมุดไทย (บางชุดมี ๙๙ เล่มสมุดไทย) มีคำกล่าวกันสืบมาว่า เดิมสุนทรภู่ตั้งใจจะแต่งให้หมดเรื่องเพียงพระอภัยมณีกับนางสุวรรณมาลีและนางละเวงออกบวชที่เมืองลังกา เป็นหนังสือ ๔๙ เล่มสมุดไทย แต่กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีรับสั่งให้สุนทรภู่คิดแต่งต่อไปอีกมิให้จบเสียเพียงนั้น สุนทรภู่พึ่งพระบารมีกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพอยู่ ไม่กล้าขัด ก็จำใจต้องแต่งเรื่อง พระอภัยมณีต่อไป แต่ตอนที่ต่อนี้สุนทรภู่แต่งเองบ้าง วานผู้อื่นซึ่งเป็นศิษย์หาให้แต่งบ้าง มิได้ตั้งใจจะแต่งโดยประณีตเหมือนตอนก่อน กรรมการหอพระสมุดฯ พิจารณาดูหนังสือพระอภัยมณีก็เห็นว่าจะจริงดังคำที่กล่าวกันมา พิเคราะห์ดูเค้าเรื่องและสำนวน เห็นได้ว่าสุนทรภู่ตั้งใจจะให้สิ้นเรื่องเพียงพระอภัยมณีออกบวช เรื่องต่อนั้นมาดูเป็นซังตายแต่งขึ้นคล้ายกับเรื่องที่เขาแต่งทำหนังฉายภาพยนตร์ออกเล่นเป็นตอนๆ สำนวนกลอนก็มีทั้งของสุนทรภู่และของผู้อื่นสลับซับซ้อนปะปนกัน ไม่เป็นสาระทางวรรณคดี ด้วยเหตุนี้ กรรมการจึงชำระและพิมพ์หนังสือกลอนเรื่องพระอภัยมณีเพียงเท่าที่สุนทรภู่เจตนาจะให้สิ้นเรื่อง”
คำกลอนสุภาพเรื่องพระอภัยมณีที่หอพระสมุดสำหรับพระนครได้ชำระและจัดพิมพ์ทั้งสามเล่มดังกล่าวนั้น รวมเป็นหนังสือ ๒๕,๐๙๘ คำกลอน ต่อมาได้มีผู้ขออนุญาตนำไปพิมพ์เผยแพร่และจำหน่ายอีกหลายครั้ง และในครั้งหลังๆ นี้ สำนักพิมพ์ต่างๆ นิยมแบ่งพิมพ์เป็น ๒ เล่ม คือ เล่มที่ ๑ เริ่มตั้งแต่ตอนที่ ๑ ถึงตอนที่ ๓๕ เล่มที่ ๒ เริ่มตั้งแต่ตอนที่ ๓๖ ถึงตอนที่ ๖๔ ซึ่งจบลงด้วยคำกลอนเล่าเรื่องพระอภัยมณี นางสุวรรณมาลี และนางละเวงวัณฬาไปบวชอยู่ ณ เขาสิงคุตร ว่า
พระอภัยไปตั้งหลังบรรพต	รักษาพรตพรหมจรรย์ด้วยพรรษา
รำภาสะหรีลีวันยุพาผกา	คุมโยธาฝรั่งอยู่ทั้งพัน
เก็บส้มสูกลูกไม้เผือกมันมั่ง	ถวายทั้งสามองค์ให้ทรงฉัน
เป็นป่ากว้างทางเดินเนินอรัญ	ไปสามวันจึงถึงวังเมืองลังกา
สินสมุทรไปบำรุงกรุงผลึก	ไปปราบศึกสืบวงศ์เผ่าพงศา
สุดสาครเสาวคนธ์สุมณฑา	ครองลังกาผาสุกสนุกสบาย
พวกทมิฬกินปักษาชื่อวาโหม	ไปพาราวาหุโรมส่งโสมถวาย
ทหารใหญ่อ้ายย่องตอดนั้นวอดวาย	นางสุนีหนีกายสูญหายไป
อนึ่ง ในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ ได้ขออนุญาตนำประวัติของสุนทรภู่ พระนิพนธ์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ มารวมพิมพ์ไว้ด้วย
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือเรื่องพระอภัยมณีคงจะอำนวยประโยชน์แก่ นักเรียน นักศึกษา และผู้สนใจในวรรณคดีโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๒๖ มกราคม ๒๕๔๔
คำนำเมื่อพิมพ์ครั้งแรก
เมื่อหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร ยังมีชื่อว่า หอพระสมุดสำหรับพระนคร และดำเนินงานโดยคณะกรรมการ มีสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ซึ่งเวลานั้นทรงดำรงพระยศเป็นพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเป็นสภานายกคณะกรรมการหอพระสมุดสำหรับพระนคร ได้ชำระหนังสือคำกลอนสุภาพเรื่องพระอภัยมณี (ภาคต้นตั้งแต่ตอนที่ ๑ ถึงตอนที่ ๖๔) ของท่านสุนทรภู่ขึ้นไว้ และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าอัษฎางคเดชาวุธ กรมหลวงนครราชสีมา ได้โปรดให้ตีพิมพ์เพื่อทรงแจกเป็นมิตรพลีในงานเฉลิมพระชันษาครบ ๓ รอบ ใน พ.ศ.๒๔๖๘ แต่ทิวงคตเสียก่อน พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่ห้ว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ บริจาคพระราชทรัพย์ให้พิมพ์พระราชทานจัดเป็นเล่ม ๑ กับพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อเสด็จดำรงพระยศเป็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์ กรมขุนสุโขทัยธรรมราชา ในรัชกาลที่ ๖ ได้โปรดให้พิมพ์ตอนต่อเป็นเล่ม ๒ ทั้งสองเล่มนี้ โปรดเกล้าฯ พระราชทานในงานพระเมรุสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนครราชสีมา เมื่อ พ.ศ.๒๔๖๘ และพระวิมาดาเธอ กรมพระสุธาสินีนาฏ ได้โปรดให้พิมพ์เป็นเล่ม ๓ ในงานสิ้นพระชนม์ครบรอบปีสมเด็จเจ้าฟ้ามาลินีนพดารา ศิรินิภาพรรณวดี กรมขุนศรีสัชนาลัยสุรกัญญา เมื่อ พ.ศ.๒๔๖๘ ในการชำระและจัดพิมพ์คำกลอนสุภาพเรื่องพระอภัยมณีทั้งสามเล่มนั้น แบ่งตามความที่จบลงเป็นตอนๆ มิได้แบ่งตามเล่มสมุดไทย สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ สภานายกคณะกรรมการหอพระสมุดสำหรับพระนคร ได้ประทานอธิบายไว้ในคำนำของคำกลอนสุภาพเรื่องพระอภัยมณีเล่ม ๓ ในครั้งนั้นว่า
“กรรมการหอพระสมุดฯ ขอแจ้งความให้ท่านทั้งหลายผู้อ่านหนังสือกลอนเรื่องพระอภัยมณีทราบ ว่าหนังสือพระอภัยมณีฉบับหอพระสมุดฯ นี้พิมพ์โดยถือเอาประโยชน์ในทางวรรณคดีเป็นสำคัญ หนังสือกลอนเรื่องพระอภัยมณีตามฉบับที่ได้พิมพ์มาแต่ก่อน เป็นหนังสือ ๑๐๔ เล่มสมุดไทย (บางชุดมี ๙๙ เล่มสมุดไทย) มีคำกล่าวกันสืบมาว่า เดิมสุนทรภู่ตั้งใจจะแต่งให้หมดเรื่องเพียงพระอภัยมณีกับนางสุวรรณมาลีและนางละเวงออกบวชที่เมืองลังกา เป็นหนังสือ ๔๙ เล่มสมุดไทย แต่กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีรับสั่งให้สุนทรภู่คิดแต่งต่อไปอีก มิให้จบเสียเพียงนั้น สุนทรภู่พึ่งพระบารมีกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพอยู่ ไม่กล้าขัดก็จำใจต้องแต่งเรื่องพระอภัยมณีต่อไป แต่ตอนที่ต่อนี้สุนทรภู่แต่งเองบ้าง วานผู้อื่นซึ่งเป็นศิษย์หาให้แต่งบ้าง มิได้ตั้งใจจะแต่งโดยประณีตเหมือนตอนก่อน กรรมการหอพระสมุดฯ พิจารณาดูหนังสือพระอภัยมณี ก็เห็นว่าจะจริงดังคำที่กล่าวกันมา พิเคราะห์ดูเค้าเรื่องและสำนวน เห็นได้ว่า สุนทรภู่ตั้งใจจะให้สิ้นเรื่องเพียงพระอภัยมณีออกบวช เรื่องต่อนั้นมาดูเป็นซังตายแต่งขึ้น คล้ายๆ กับเรื่องที่เขาแต่งทำหนังฉายภาพยนต์ออกเล่นเป็นตอนๆ สำนวนกลอนก็มีทั้งของสุนทรภู่และของผู้อื่น สลับซับซ้อนปะปนกัน ไม่เป็นสาระในทางวรรณคดี ด้วยเหตุนี้ กรรมการจึงชำระและพิมพ์หนังสือกลอนเรื่องพระอภัยมณีเพียงเท่าที่สุนทรภู่เจตนา จะให้สิ้นเรื่อง
คำกลอนสุภาพเรื่องพระอภัยมณี ที่หอพระสมุดสำหรับพระนครได้ชำระและจัดพิมพ์ทั้งสามเล่มดังกล่าวนั้น รวมเป็นหนังสือ ๒๕,๐๙๘ คำกลอน ต่อมาก็ได้มีผู้ขออนุญาตนำไปพิมพ์เผยแพร่และจำหน่ายอีกหลายครั้ง และในครั้งหลังๆ นี้ สำนักพิมพ์ต่างๆ นิยมแบ่งพิมพ์เป็น ๒ เล่ม คือเล่มหนึ่ง เริ่มตั้งแต่ตอนที่ ๑ ถึงตอนที่ ๓๕ เล่มสองเริ่มแต่ตอนที่ ๓๖ ถึงตอนที่ ๖๔ ซึ่งจบลงด้วยคำกลอนเล่าเรื่องพระอภัยมณี นางสุวรรณมาลี และนางละเวงวัณหาไปบวชอยู่ ณ เขาสิงคุตร ว่า
พระอภัยไปตั้งหลังบรรพต	รักษาพรตพรหมจรรย์ด้วยหรรษา
รำภาสะหรีลีวันยุพาผกา	คุมโยธาฝรั่งอยู่ทั้งพัน
เก็บส้มสูกลูกไม้เผือกมันมั่ง	ถวายทั้งสามองค์ให้ทรงฉัน
เป็นป่ากว้างทางเดินเนินอรัญ	ไปสามวันอึงถึงวังเมืองลังกา
สินสมุทรไปบำรุงกรุงผลึก	ไปปราบศึกสืบวงศ์เผ่าพงศา
สุดสาครเสาวคนธ์สุมณฑา	ครองลังกาผาสุกสนุกสบาย
พวกทมิฬกินปักษาชื่อวาโหม	ไปพาราวาหุโลมส่งโสมถวาย
ทหารใหญ่อ้ายย่องตอดนั้นวอดวาย	นางสุนิหนิกายสูญหายไปฯ
แต่เป็นที่ทราบกันดังกล่าวมาข้างต้นแล้วว่า กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพมีรับสั่งให้ท่านสุนทรภู่คิดแต่งต่อไปอีก มิให้จบเสียเพียงนี้ ซึ่งตอนที่มีรับสั่งให้แต่งต่อนั้น จะแต่งต่อตั้งแต่ตรงไหนไม่อาจทราบได้ แต่มีตอนที่หอพระสมุดสำหรับพระนครมิได้ชำระและมิได้จัดให้พิมพ์ไว้ และเคยมีผู้จัดพิมพ์ไว้แบบชุด “เล่มสลึงพึงรู้ท่านผู้ซื้อ” ตั้งแต่ต้นจนจบเรื่องเมื่อ ๘๐ ปีมาแล้ว มีทั้งตอนหลังที่ดำเนินเรื่องต่อจากฉบับที่หอพระสมุดฯ ชำระไว้เกือบอีกเท่าตัว กล่าวคือเป็นหนังสืออีก ๒๓,๕๘๘ คำกลอน หรืออีก ๔๕ เล่มสมุดไทย ตามฉบับที่ชำระเพิ่มเติมใหม่นี้ เริ่มเป็นตอนที่ ๖๕ ให้ชื่อตอนว่า “พระบาทหลวงพาพระมังคลาหนีทัพไปเมืองกำพลเพชร เริ่มด้วยคำกลอนว่า
ฝ่ายฝรั่งสังฆราชพระบาทหลวง	เมื่อเสียท่วงทีทัพไม่หลับใหล
นำมังคลาพาตรงเข้าพงไพร	ค่ำมืดไม่เห็นหนตำบลทาง
เมื่อข้าพเจ้าได้อ่านกลอนเรื่องพระอภัยมณีตอนหลังนี้ตลอดแล้ว ก็มีความเห็นเช่นเดียวกับกรรมการหอพระสมุดฯ ในข้อที่ว่า ตอนหลังนี้ ท่านสุนทรภู่มิได้ตั้งใจแต่งโดยประณีตเหมือนตอนก่อน ทั้งนี้ก็คงจะเนื่องจากที่กล่าวกันมาว่า กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพมีรับสั่งให้ท่านสุนทรภู่แต่งถวายเดือนละ ๑ เล่มสมุดไทย ถ้าท่านสุนทรภู่ได้แต่งถวายเริ่มไปแต่เล่มสมุดไทยที่ ๕๐ (หรือที่ชำระใหม่จัดเป็นตอนที่ ๖๕) จริง เมื่อคิดเฉลี่ยตามจำนวนเล่มสมุดไทย ที่ว่าท่านสุนทรภู่แต่งถวายเดือนละเล่ม รวม ๔๕ เล่ม ก็จะต้องใช้เวลาแต่งถึง ๔๕ เดือน หรือคิดเป็นปี ก็เป็นเวลา ๓ ปี กับ ๙ เดือน ร่วม ๔ ปีเข้าไป เวลานั้นท่านสุนทรภู่ยังบวชเป็นพระภิกษุ แล้วต่อมาท่านย้ายมาจำพรรษาอยู่ในวัดเทพธิดาราม ซึ่งเป็นวัดที่กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพทรงสร้างตามที่สอบสวนกันไว้ ทราบได้ว่า พระภิกษุสุนทรภู่มาจำพรรษาอยู่ในวัดเทพธิดารามตั้งแต่ปี พ.ศ.๒๓๘๓ และอยู่มาจนถึง พ.ศ. ๒๓๘๕ รวมเวลาราว ๓ ปี อย่างที่ท่านบอกไว้ในคำกลอน “รำพันพิลาป” ว่า “เคยโสมนัสในอารามสามวสา” น่าจะเป็นว่า กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพได้ทรง มีรับสั่งให้ท่านสุนทรภู่แต่งถวายมาก่อนที่ท่านจะย้ายมาจำพรรษาอยู่ ณ วัดเทพธิดารามแล้ว
ข้อที่กล่าวกันมาว่า มีรับสั่งให้แต่งถวายเดือนละ ๑ เล่มสมุดไทยนั้น เห็นจะเป็นความจริง เพราะปรากฏว่า คำกลอนที่เขียนลงไว้ในสมุดไทยแต่ละเล่มนั้น นอกจากจะมีจำนวนคำกลอนไม่เท่ากันแล้ว ยังมีจำนวนแตกต่างกันมาก บางเล่มก็มีจำนวนเพียง ๓๔๘ คำกลอนบ้าง ๔๑๐ คำกลอนบ้าง แต่บางเล่มก็มีถึง ๖๓๘ คำกลอนบ้าง ๖๙๒ คำกลอนบ้าง ยิ่งกว่านั้นยังได้พบหลายตอนที่คำกลอนไม่รับและส่งสัมผัสกัน แต่ในการชำระจัดพิมพ์ครั้งนี้ ได้ช่วยกันแก้ไขให้รับและส่งสัมผัสกันแล้ว (ถึงกระนั้น กรมศิลปากรได้รวบรวมฉบับพิมพ์ดีดที่มีรอยแก้เก็บรักษาไว้เป็นหลักฐาน) ข้อที่มีจำนวนคำกลอนในแต่ละเล่มสมุดไทยแตกต่างกันมากก็ดี และข้อที่มีหลายตอนคำกลอนไม่รับและส่งสัมผัสกันก็ดี เป็นข้อพิสูจน์ความจริงว่า พระภิกษุสุนทรภู่ถูกเร่งรัดให้แต่งถวาย เช่น พอถึงกำหนดที่กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพจะทรงหนังสือพระอภัยมณีเล่มต่อไป ก็คงจะทรงมีรับสั่งใช้นางข้าหลวง หรือทรงมีรับสั่งประจำไว้แก่นางข้าหลวงคนใดคนหนึ่ง พอถึงกำหนดเดือน นางข้าหลวงนั้นก็คงจะมาเรียนเตือนพระภิกษุสุนทรภู่ เป็นทำนองว่า “ท่านคะ เสด็จจะทรงเรื่องพระอภัยมณีเล่มต่อไปค่ะ” หรืออะไรทำนองนี้ แล้วพระภิกษุสุนทรภู่ก็จัดเล่มสมุดไทยที่เขียนกลอนเรื่องพระอภัยมณีไว้เต็มเล่ม บ้าง ไม่เต็มเล่มบ้าง คำกลอนที่รับและส่งยังไม่ลงสัมผัสกันบ้าง เพราะยังไม่มีเวลาจะแต่งให้เต็มเล่มและสอบทานตรวจแก้ ทั้งคงจะอยู่ในระหว่างนึกคิดติดหาคำ แต่เมื่อถูกเร่งรัดก็กระวีกระวาดจัดถวายไป จำนวนคำกลอนในแต่ละเล่มจึงแตกต่างกันมาก และคำกลอนในบางแห่งจึงไม่รับและส่งสัมผัสกัน ซึ่งมีเหลือติดมาให้เราได้อ่านได้พิจารณากันในภายหลังนี้ เข้าใจว่าพระภิกษุสุนทรภู่คงจะถูกเตือนให้ส่งเล่มใหม่อยู่เป็นประจำทุกเดือน ถ้าไม่มีจุดหมายอันใดและไม่มีความชำนาญการแต่งจริงๆ ก็เห็นจะถึงกับเบื่อหน่ายรำคาญใจ จนไม่เป็นอันทำงานอื่น หรือแต่งเรื่องอื่น แต่ก็ปรากฏว่า ท่านสุนทรภู่ยังสามารถแต่งเรื่องอื่นได้อีก เช่น รำพันพิลาป และกาพย์เรื่องพระไชยสุริยา เป็นต้น ที่ทราบกันแน่ว่าท่านแต่งเมื่อจำพรรษาอยู่ในวัดเทพธิดาราม และท่านก็ยังคงจะพยายามแต่งเรื่องพระอภัยมณีถวายจนจบ แต่จบลงด้วยคำกลอนรวบรัด ดูไม่สมกับเป็นเรื่องใหญ่ คือจบลงด้วย คำกลอนสั้นๆ ว่า
จะว่าข้างลังกามหาสถาน	ครั้นเสร็จการยกย่องสนองไข
พงศ์กษัตริย์เสด็จมาทูลลาไป	เจ้าเวียงชัยส่งพลันมิทันนาน
นิเวศน์ใครไปถึงเหมือนหนึ่งคิด	สำราญจิตปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ต่างไพบูลย์พูนสวัสดิ์ชัชวาล	ทุกสถานนคราสถาพรฯ
ครั้นแล้วพระภิกษุสุนทรภู่ก็ “สิ้นกุศลผลบุญกรุณา จะจำลาเลยลับไปนับนาน” จึงเลยกราบลาอุปสมบทมาครองเพศฆราวาสสืบไป ในปี พ.ศ. ๒๓๘๕ รวมเวลาที่ครองสมณเพศมาราว ๑๘-๑๙ ปี
ข้อที่ว่า “ตอนที่ต่อนี้ สุนทรภู่แต่งเองบ้าง วานผู้อื่นซึ่งเป็นศิษย์หาให้แต่งบ้าง. สำนวนกลอนก็มีทั้งของสุนทรภู่และของผู้อื่นสลับซับซ้อนปะปนกัน” ก็ดูจะเป็นความจริง และท่านผู้อ่านจะสังเกตสำนวนกลอนในภาคจบบริบูรณ์ที่กรมศิลปากรชำระเพิ่มเติมขึ้นใหม่ และมอบให้สำนักพิมพ์ก้าวหน้าจัดพิมพ์เพื่อการกุศล นับเป็นเล่ม ๓ และเล่ม ๔ หลายแห่ง โดยเฉพาะในตอนที่ ๘๖ และตอนอื่นๆ ซึ่งดำเนินกลอนและความต่อจากฉบับที่หอพระสมุดสำหรับพระนครได้ชำระและเคยจัดพิมพ์มาหลายครั้งแล้วนั้น
การที่กรมศิลปากรพยายามชำระ และจัดพิมพ์คำกลอนสุภาพ เรื่องพระอภัยมณีภาคจบบริบูรณ์นี้นั้น ตั้งแต่ตอนที่ ๖๕ ถึงตอนที่ ๑๓๒ ก็ด้วยพิจารณาเห็นว่า แม้คำกลอนตอนหลังนี้จะปรากฏไม่ประณีต และมีสำนวนกลอนของผู้อื่นสลับซับซ้อนปะปนกันก็ตาม แต่ก็มีคำกลอนที่ไพเราะเพราะพริ้งอยู่เป็นส่วนมาก โดยเฉพาะกลอนชมสัตว์จตุบททวิบาท, ชมพฤกษชาตินานาพรรณ, ชมทะเลและสัตว์น้ำ ชมดวงดาวในท้องฟ้า ตลอดจนบทอัศจรรย์ก็สรรค์หาคำมาพรรณนาได้ไพเราะ เช่น ชมชะนี บางทีก็เคาะแคะมาถึงผู้หญิง แม้จะไม่ตรงกับความจริงในวิชาสัตวศาสตร์ แต่ก็เป็นความเชื่อถือกันในสมัยนั้น และว่าไว้น่าฟัง (ตอนที่ ๑๒๐ หน้า ๒๖๙-๒๗๐) เช่นว่า
ฝูงชะนีเหนี่ยวไม้โดดไปมา	ห้อยพฤกษาโยนตัวเรียกผัวโวย
ชาติชะนีนี้หนามันฆ่ามิตร	เพราะสองจิตจิตสองจึงต้องโหย
อำมเรศสาปซ้ำระกำโกย	ต้องดินโดยเชยค่างเที่ยวครางครวญ
เหมือนหญิงกากปากหวานสันดานหยาบ	ไม่กลัวบาปจิตนิยมเมื่อลมหวน
คล้ายชะนีที่ต้นไม้พิไรครวญ	ต้องรัญจวนโหยหาเรียกสามี
เมื่อชมแมงดา บางทีก็กระแหนะกระแหนมาถึงผู้ชายบางพวก (ตอนที่ ๙๐ หน้า ๓๒๖) เช่นว่า
ฝูงแมงดาน่าดูตัวผู้เกาะ	เที่ยวว่ายเสาะพาจรจนอ่อนหู
ไปหาเหยื่อเผื่อกันกตัญญู	พิเคราะห์คูเหมือนคนจนปัญญา
ตั้งเกียจคร้านมึนตึงพึ่งผู้หญิง	ได้แอบอิงพิงปากยากหนักหนา
พวกมนุษย์เมียแช่งเหมือนแมงดา	ทำแต่ตาปรอยปรอยคอยจะกิน
โดยที่เห็นว่า เรื่องพระอภัยมณีมีคำกลอนไพเราะคมคายเช่นยกมา เป็นตัวอย่างนี้ อยู่เป็นอันมาก และยิ่งเป็นคำร้อยกรองของท่านกวีเอกสุนทรภู่ของเราด้วยแล้ว แม้บางตอนจะเป็นกลอนที่ท่านสุนทรภู่แต่งเองบ้าง วานผู้อื่นซึ่งเป็นศิษย์หาให้ช่วยแต่งบ้าง แต่ท่านสุนทรภู่ก็จะต้องเป็นผู้วางโครงเรื่องและกำหนดตัวละครให้โดยตลอด แสดงว่านอกจากท่านจะเชี่ยวชาญในการแต่งกลอนด้วยตนเองแล้ว ยังถนัดในการวางโครงเรื่องให้คนอื่นมีศิษย์หาเป็นต้น ฝึกหัดช่วยกันแต่งอีกด้วย และแม้ว่าคำกลอนเรื่องพระอภัยมณีตอนหลังนี้ จะมีสำนวนคนอื่นปะปนอยู่ และไม่ประณีตเหมือนตอนก่อน แต่ก็ยังเป็นเสมือนเพชรเม็ดใหญ่ที่ช่างยังมิได้เจียระไน น่าจะถือได้ว่าเป็นสมบัติอันหาค่ามิได้ ที่ควรช่วยกันหาทางรักษาไว้เป็นสมบัติส่วนรวมของประชาชนชาวไทย ถ้าปล่อยปละละเลยให้กระจัดกระจายสูญหายไปเสียก็เป็นสิ่งน่าเสียดายอย่างยิ่ง จึงพยายามรวบรวมชำระขึ้นไว้ ครั้งแรกได้ให้คัดฉบับเป็นพิมพ์ดีดขึ้นจากหนังสือเรื่องพระอภัยมณี “เล่มสลึงพึงรู้” ก่อน แล้วมอบให้ นายหรีด เรืองฤทธิ์ เปรียญ สอบทานตรวจแก้เป็นเบื้องต้น โดยสอบกับฉบับสมุดไทยที่มีอยู่บ้างในหอสมุดแห่งชาติเสียครั้งหนึ่งก่อน แล้วข้าพเจ้าตรวจแก้ต่อมา แต่เสียดายที่ฉบับสมุดไทยในหอสมุดฯ มีถึงเล่ม ๖๓ คือเพียงตอนที่ ๘๒ เท่านั้น ต่อจากนั้นต้องแก้ไขผิดถูกโดยพิจารณาวินิจฉัยเรื่องและทำนองกลอนกันเอง โดยพยายามรักษาเชิงกลอนของเดิมไว้ แล้วแบ่งเป็นตอนตามที่เห็นว่าจบกระแสความ ในขณะตีพิมพ์เป็นเล่ม ก็ได้มอบให้นางกุลทรัพย์ เกษแม่นกิจ เป็นผู้รับผิดชอบตรวจแก้โดยตลอด และเห็นว่า เรื่องพระอภัยมณี ที่ท่านกวีเอกของเราผูกโครงเรื่องแต่งขึ้นไว้ ตั้งแต่ต้นจนจบบริบูรณ์ (ทั้งตอนที่หอพระสมุดสำหรับพระนครชำระไว้ และตอนที่กรมศิลปากรชำระใหม่) นั้น มีข้อความยืดยาวพิสดารรวมถึง ๔๘,๖๘๖ คำกลอน เรื่องราวก็สลับซับซ้อนมาก เพราะมีตัวละครในเรื่องมากมาย ทั้งตัวละครบางตัวก็มีบทบาทแทรกอยู่ในเรื่องหลายตอน เพื่อช่วยให้ท่านผู้อ่านกำหนดเรื่อง และกำหนดตัวละครได้สะดวกไม่สับสน ข้าพเจ้าจึงขอแรงให้ น.ส.อารี สุทธิเสวันต์ ช่วยอ่านเรื่องและทำแผนผังแสดง วงศ์กษัตริย์ในเรื่องพระอภัยมณีของท่านสุนทรภู่ ขึ้นและพิมพ์ไว้ในเล่มด้วย
การชำระและจัดพิมพ์ครั้งนี้ นอกจากจะเป็นประโยชน์ในการรักษาวรรณกรรมอันมีค่ายิ่งไว้เป็นสมบัติส่วนรามของชาติแล้ว ผู้ชำระยังมีความมุ่งมาดปรารถนา ด้วยกุศลเจตนาอันแรงกล้า ที่จะนำรายได้จากการร่วมแรงร่วมใจกันชำระและจัดพิมพ์หนังสือคำกลอนสุภาพ เรื่องพระอภัยมณีภาคจบบริบูรณ์นี้ มอบถวายวัดให้ใช้จ่ายในการปฏิสังขรณ์ถาวรวัตถุในวัดเทพธิดาราม อุทิศส่วนกุศลถวายกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ พระองค์ผู้ทรงสร้างพระอาราม และอุทิศส่วนกุศลให้ท่านสุนทรภู่ผู้แต่ง ซึ่งเมื่ออุปสมบทเคยจำพรรษาอยู่ในพระอารามนั้นอีกด้วย อนึ่ง เพื่อที่จะให้ท่านผู้อ่านได้รับความเพลิดเพลินในการอ่าน และทราบเรื่องเบื้องหลังของท่านสุนทรภู่ และเรื่องพระอภัยมณีพอสมควร ข้าพเจ้าจึงเรียบเรียง “ปกิรณกะประวัติของสุนทรภู่” กับเรื่อง “ตัวละครและเหตุการณ์ในเรื่องพระอภัยมณี” แล้วพิมพ์ไว้ในเบื้องต้นของกลอนสุภาพเรื่องพระอภัยมณี ฉบับชำระเพิ่มเติม เล่ม ๓ และเล่ม ๔ นี้ด้วย
ข้าพเจ้าขอขอบคุณ นายหรีด เรืองฤทธิ์ เปรียญ นางกุลทรัพย์ เกษแม่นกิจ น.ส.อารี สุทธิเสวันต์ และผู้มีส่วนช่วยเหลือในการชำระหนังสือกลอนสุภาพเรื่องพระอภัยมณี ภาคจบบริบูรณ์ ฉบับกรมศิลปากร ชำระเพิ่มเติม ตลอดจนสำนักพิมพ์ก้าวหน้าไว้ ณ ที่นี้ด้วย
กรมศิลปากร ๑๐ ตุลาคม ๒๕๐๗
ปกิรณะกะประวัติของสุนทรภู่
ของ
ธนิต อยู่โพธิ์
ตาม “ประวัติสุนทรภู่” ซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงนิพนธ์ไว้ ทรงกล่าวถึงท่านสุนทรภู่ เมื่อรับราชการอยู่ในรัชกาลที่ ๒ ว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรง “นับสุนทรภู่เป็นกวีที่ปรึกษาด้วยอีกคนหนึ่ง ทรงตั้งเป็นที่ขุนสุนทรโวหารในกรมพระอาลักษณ์ พระราชทานที่ให้ปลูกเรือนอยู่ที่ใต้ท่าช้าง และมีตำแหน่งเฝ้าเป็นนิจ แม้เวลาเสด็จประพาส ก็โปรดฯ ให้ลงเรือพระที่นั่งเป็นพนักงานอ่านเขียนในเวลาพระทรงพระราชนิพนธ์บทกลอน”
ตรงนี้แสดงว่า ท่านขุนสุนทรโวหารได้มีโอกาสเข้าเฝ้าและทรงปรึกษาเมื่อทรงพระราชนิพนธ์บทกลอนเนือง ๆ และเมื่อทรงพระราชนิพนธ์ติดขัด ก็คงจะโปรดให้ท่านขุนสุนทรโวหารต่อกลอนเป็นบางคราว จึงเป็นทางให้ท่านขุนได้อยู่ใกล้ชิดพระยุคลบาทยิ่งขึ้น และคงจะมีบางครั้งที่ท่านขุนสุนทรโวหารคงจะยึดมั่นในความคิดเห็นของตนโดยไม่ยอมผ่อนปรน ตามวิสัยของกวีหรือศิลปินทั้งหลาย ซึ่งบางทีความคิดเห็นนั้นก็อยู่แต่ในวงแคบและมืดทาง แต่ท่านเจ้าของก็ยังดันทุรังดื้อด้านกราบทูลโต้แย้งเข้าไป หรือพูดอย่างธรรมดาสามัญก็คือ กราบทูลโต้แย้งขัดคอไม่ชอบด้วยเหตุผลและกาลเทศะ จนเป็นเหตุให้ทรงกริ้วหลายครั้งหลายหน บางคราวก็พอจะโปรดประทานได้ แต่ก็คงจะมีบางครั้งที่จำต้องทรงดำเนินการอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยพระมหากรุณาธิคุณเพื่อปราบพยศเสียบ้าง และทางที่จะทรงปราบพยศอย่างหนึ่ง ก็คือโปรดให้นำตัวไปจำขังในบางคราว และท่านขุนสุนทรโวหารก็คงจะถูกเข้าโดยวิธีนี้หลายครั้ง เช่นเดียวกับที่เล่าถึงศรีปราชญ์ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช จึงมีเรื่องเล่ากันมาเกี่ยวกับชีวิตราชการของท่านสุนทรภู่ว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โปรดฯ ให้เอาตัวไปคุมขังหรือจำคุกไว้เป็นครั้งคราว แต่คราวใดโปรดให้นำตัวท่านสุนทรภู่ไปจำขัง ก็มักมีเรื่องเล่าถึงอัจฉริยะทางต่อกลอนพระราชนิพนธ์ติดตามมา เช่นเล่ากันว่า ครั้งหนึ่งได้โปรดให้นำตัวสุนทรภู่ไปจำขังไว้ เห็นจะเป็นตอนปลายรัชกาลที่ ๒ ระยะนั้นกำลังทรงพระราชนิพนธ์บทละครนอก เรื่องสังข์ทอง เล่ากันมาว่า ได้ทรงพระราชนิพนธ์บทโลมระทว่างเจ้าเงาะกับนางรจนา เมื่อแรกมาอยู่กระท่อมปลายนา เมื่อทรงพระราชนิพนธ์บทโลมของเจ้าเงาะ มักทรงเป็นกลอนคำด้วย ครั้นทรงพระราชนิพนธ์บทของนางรจนาจบแล้ว ก็ทรงพระราชนิพนธ์บทโลมเป็นคำโต้ตอบของเจ้าเงาะว่า
โอโล้ม
๏ แสนเอยแสนแขนง	น้อยหรือแกล้งตัดพ้อเล่นต่อหน้า
ติเล็กติน้อยคอยนินทา	ค่อนว่าพิไรไค้แคะ
พี่ก็ไม่หลีกเลี่ยงเถียงสักสิ่ง	มันก็จริงกระนั้นนั่นแหละ
เจ้าเย้ยเยาะว่าเงาะไม่งามแงะ
ครั้นทรงพระราชนิพนธ์มาถึงตรงนี้ ก็ทรงคิดคำและกลอนสัมผัสให้เป็นที่พอพระราชหฤทัยไม่ได้ หรือจะทรงนึกถึงขุนสุนทรโวหารขึ้นมาด้วยพระราชหฤทัยเมตตาปรานีก็ไม่ทราบ ได้โปรดให้มหาดเล็กที่เคยทรงใช้สอยในเรื่องบทกลอน ไปถามขุนสุนทรโวหารในที่คุมขัง ทั้งโปรดมีพระราชกระแสรับสั่งไปด้วยว่า “ถ้าต่อได้จะให้ออกจากที่คุมขัง” มหาดเล็กผู้นั้นคงจะสนิทสนมชอบพอกับท่านขุนสุนทรโวหาร (อาจเป็นเจ้าหมื่นไวยวรนาถ หัวหมื่นมหาดเล็กเพื่อนของสุนทรภู่ก็ได้) จึงรีบไปด้วยอารามดีใจ และบอกกับท่านขุนเป็นทำนองว่า “นี่ท่านขุน ในหลวงท่านทรงพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องสังข์ทองค้างไว้ มีพระราชกระแสรับสั่งมาให้ท่านขุนแต่งต่อ ถ้าแต่งต่อได้จะโปรดเกล้าฯ ให้พ้นโทษ ออกจากที่คุมขัง” ท่านขุนจึงถามว่า ทรงพระราชนิพนธ์ค้างไว้ว่าอย่างไร มหาดเล็กผู้นั้นก็ว่าทวนกลอนพระราชนิพนธ์ดังกล่าวข้างต้นให้ฟังและย้ำว่า ถ้าแต่งต่อได้จะโปรดให้พ้นโทษ ท่านขุนสุนทรโวหารจึงเอ่ยขึ้นว่า “แฮะ แฮะ ว่าเล่นหรือว่าจริง” มหาดเล็กผู้นั้นก็ย้ำกับท่านขุนสุนทรโวหารว่า “จริงจิ๊ง มีพระราชกระแสรับสั่งว่า ถ้าต่อได้ จะโปรดให้พ้นโทษจริงๆ” แล้วเตือนให้ท่านขุนสุนทรโวหารแต่งต่อกลอนพระราชนิพนธ์ ท่านขุนก็ว่า ก็แต่งต่อถวายแล้วยังไงล่ะ ว่า “แฮะ แฮะ ว่าเล่นหรือว่าจริง มหาดเล็กผู้นั้นก็ลองทบทวนคำกลอนพระราชนิพนธ์ดูใหม่ว่า
๏ แสนเอยแสนแขนง	น้อยหรือแกล้งตัดพ้อเล่นต่อหน้า
ติเล็กติน้อยคอยนินทา	ค่อนว่าพิไรไค้แคะ
พี่ก็ไม่หลีกเลี่ยงเกี่ยงสักสิ่ง	ยันก็จริงกระนั้นนั่นแหละ
เจ้าเย้ยเยาะว่าเงาะไม่งามแงะ	แฮะแฮะว่าเล่นหรือว่าจริง
ก็ได้ความและสัมผัสกันดี จึงรีบกลับเข้าไปกราบทูล ก็โปรดและทรงพระราชนิพนธ์ต่อจนจบบทและกระแสความว่า
อย่าประมาทรูปพี่เห็นขี้เหร่	ไม่ว่าเล่นเป็นเสน่ห์ชอบใจหญิง
ชาวรั้วชาววังไม่ชังชิง	อุตส่าห์ทิ้งมาลัยมาให้เงาะ
ใช่ว่าจะแสร้งแกล้งอวดตัว	นานไปพี่กลัวจะชมเปาะ
ว่าพลางเย้ายวนชวนหัวเราะ	แกล้งปะเหลาะปะแหละและเลียม
นี่แน่น้องผินหน้ามาข้างนี้	ไม่พอที่จะระคายอายเหนียม
ดูดู๋ขืนยังนั่งเอี้ยมเฟี้ยม	ใจคอเหี้ยมเกรียมหนักหนานัก
มาเถิดเจ้าเข้าไปเสียในมุ้ง	กลางนากลางทุ่งยุงมันหนัก
อย่าทำบิดตะกูดพูดเยื้องยัก	แสนงอนค้อนควักไปทีเดียว
แล้วโปรดเกล้าฯ ให้ท่านสุนทรภู่พ้นโทษ กลับเข้าราชการเข้าเฝ้าใกล้ชิดเช่นเดิม เล่ากันมาดังนี้เรื่องหนึ่ง
กล่าวกันมาอีกเรื่องหนึ่งว่า ในรัชกาลที่ ๒ นั้น พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อเสด็จดำรงพระยศเป็นพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ อยู่ในรัชกาลนั้น ตอนแรกๆ ก็ทรงโปรดปรานชอบพอสนิทสนมกับท่านสุนทรภู่มาก ในฐานะทรงเป็นกวีที่ทรงปรึกษาด้วยกัน เล่ากันว่า วันหนึ่งขณะที่บรรดาข้าราชการมารอเฝ้าคอยเสด็จออก ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ทอดพระเนตรเห็นสิงโตหินที่เพิ่งนำมาตั้งใหม่ ประดับอยู่หน้าพระที่นั่ง จึงทรงเริ่มคำกลอนนำขึ้นว่า
กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์	- โตติ้งสิงห์ตั้งเหมือนดั่งเป็น
สุนทรภู่	- ดูผงกผกเผ่นไม่ผันผยอง
กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์	- มาแต่ไหนใหม่ตัวนี้มีทำนอง
สุนทรภู่	- เสือกไม่ไปไสไม่คล่องมาแต่จีน
แล้วต่างก็เป็นที่รื่นรมย์สนุกสนานไปด้วยกัน ครั้นเสด็จออก ต่างก็พากันเข้าเฝ้า แต่ก็เป็นดังกล่าวมาข้างต้น เมื่อคุ้นเคยกันหนักเข้า ท่านสุนทรภู่ก็คงจะเลยธงไปตามวิสัยของศิลปินที่แก่วิชา จึงเกิดเรื่องขัดแย้งถึงกับกล้าแก้คำกลอนพระนิพนธ์ ซึ่งกรมหมื่นเจษฏาบดินทร์ทรงแต่งถวายหน้าพระที่นั่ง เช่น แก้กลอนตอนนางบุษบาเล่นธารในเรื่องอิเหนา และตอนท้าวสามนต์จะให้ ๗ ธิดาเลือกคู่ในเรื่องสังข์ทอง ตอนที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงนำมาเล่าไว้แล้วในประวัติสุนทรภู่ จึงเป็นเหตุให้กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ทรงขัดเคืองแต่นั้นมา
ครั้นพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยสวรรคต เมื่อแรม ๑๑ ค่ำ เดือน ๘ ปีวอก พ.ศ.๒๓๖๗ และพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ทรงสืบราชสมบัติเป็นพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๓ เฉลิมพระนามต่อมาว่า พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ท่านขุนสุนทรโวหารอาลักษณ์ก็ถูกถอดออกจากบรรดาศักดิ์ และถูกปลดออกจากราชการ คนทั้งหลายจึงเรียกกันว่า สุนทรภู่ และท่านสุนทรภู่มีความหวาดกลัวต่อพระราชอาชญา จึงออกบวชเป็นพระภิกษุในปีวอก ซึ่งเป็นปีสวรรคตนั้นเอง ด้วยเห็นว่าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเคารพพระภิกษุสงฆ์มาก แม้กระนั้นก็คงจะยังเกรงกลัวราชภัยอยู่ พระภิกษุสุนทรภู่จึงหลบไปอยู่เสียตามหัวบ้านหัวเมืองต่างๆ เห็นจะราว ๒-๓ ปี เช่นที่กล่าวไว้ในคำกลอน “รำพันพิลาป” ว่า
แต่ปีวอกออกขาดราชกิจ	บรรพชิตพิศวาสพระศาสนา
เหมือนลอยล่องท้องชเลอยู่เอกา	เห็นแต่ฟ้าฟ้าก็เปลี่ยวสุดเหลียวแล
ดูฟากฝั่งหวังจะหยุดก็สุดเนตร	แสนเทวษเวียนว่ายสายกระแส
เหมือนทรวงเปลี่ยวเที่ยวแสวงทุกแขวงแคว	ได้เห็นแต่ศิษย์หาพยาบาล
ทางบกเรือเหนือใต้เที่ยวไปทั่ว	จังหวัดหัวเมืองสิ้นทุกถิ่นฐาน
เมืองพริบพรีที่เขาทำรองน้ำตาล	รับประทานหวานเย็นก็เป็นลม
ไปราชพรีมีแต่พาลจังฑาลพระ	เหมือนไปปะบรเห็ดเหลือเข็ดขบ
ไปขึ้นเขาเล่าก็ตกอกระบม	ทุกข์ระทมแทบจะตายเสียหลายคราว
และยังกล่าวว่าเร่ร่อนไปตามหัวบ้านหัวเมืองอื่นๆ อีก คงจะคะเนว่า พอพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงลืมๆ แล้ว ท่านสุนทรภู่ก็กลับ ดูเหมือนจะมาอยู่วัดราชบูรณะในกรุงเทพฯ ก่อน แต่แม้กระนั้นก็คงจะไม่สู้มีเจ้านายองค์ใดกล้าทรงอุปการะ แม้แต่เจ้าฟ้าอาภรณ์ซึ่งเคยเป็นศิษย์มาแต่ในรัชกาลที่ ๒ ก็เกรงพระบารมีในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ไม่กล้าทรงอุปถัมภ์ เมื่อท่านสุนทรภู่แต่ง “เพลงยาวถวายโอวาท” แก่เจ้าฟ้ากลาง คือสมเด็จฯ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ และเจ้าฟ้าปิ๋ว พระอนุชาของเจ้าฟ้าอาภรณ์ จึงแต่งกลอนกระแหนะกระแหน แทรกฝากไว้ในเพลงยาวนั้นว่า
สิ้นแผ่นดินสิ้นบุญของสุนทร	ฟ้าอาภรณ์แปลกพักตร์อาลักษณ์เดิม
เข้าใจว่า ท่านสุนทรภู่คงจะขาดผู้อุปการะที่เป็นหลักเป็นแหล่ง จึงเริ่มแต่งกลอนสุภาพเรื่องพระอภัยมณีขึ้นในระยะนี้ ดังที่ข้าพเจ้าได้เปรียบเทียบบุคคลและเหตุการณ์ไว้ในเรื่อง “ตัวละครและเหตุการณ์ในเรื่องพระอภัยมณี ที่พิมพ์ไว้ในเบื้องต้นของคำกลอนสุภาพเรื่องพระอภัยมณี เล่ม ๔
ในคำกลอนเรื่องพระอภัยมณีนั้น มีถ้อยคำเป็นสุภาษิตอยู่คำหนึ่ง ซึ่งเป็นคำของฤๅษีเกาะแก้วพิสดารสอนสุดสาคร ตอนตกเหวว่า
รู้สิ่งใดไม่สู้รู้วิชา	รู้รักษาตัวรอดเป็นยอดดี
ท่านสุนทรภู่เองก็คงจะยึดถือสุภาษิตบทนี้ด้วยเหมือนกัน เมื่อเห็นเจ้านายอื่นๆ ต่างเกรงพระราชบารมีในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ไม่มีองค์ใดกล้าทรงอุปการะ ท่านสุนทรภู่จึงคิดเข้าหาท่านผู้ที่พอจะพึ่งพิงได้ เล่ากันว่า พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีเจ้าจอมที่โปรดมากอยู่คนหนึ่ง คือ เจ้าจอมมารดาบาง และทรงมีพระราชโอรสและพระราชธิดากับเจ้าจอมมารดาบาง ๒ องค์ คือ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าหญิงวิลาศ ซึ่งต่อมาได้สถาปนาเป็นกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ องค์หนึ่ง พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าลักขณานุคุณ พระองค์หนึ่ง ปรากฏว่าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระเมตตารักใคร่โปรดปรานพระราชธิดาและพระราชโอรสทั้งสองพระองค์นี้เป็นอย่างยิ่ง โปรดให้พระองค์เจ้าลักขณานุคุณประทับอยู่ ณ วังที่พระองค์เองเคยเสด็จประทับอยู่ก่อนเสวยราชสมบัติ คือวังท่าพระทุกวันนี้ ครั้งแรก ท่านสุนทรภู่ได้ไปพึ่งพระบารมีอยู่กับสมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ในฐานะเป็นกวีและเป็นพระภิกษุด้วยกัน ครั้นต่อมาเมื่อพระองค์เจ้าลักขณานุคุณ ทรงผนวช ณ วัดพระเชตุพน ใน พ.ศ. ๒๓๗๕ คงจะได้ทรงรู้จักมักคุ้นกับท่านสุนทรภู่ ก็ทรงพระปรานี ครั้นเสด็จลาผนวชแล้ว ท่านสุนทรภู่ก็ยังคงพึ่งพระบารมีพระองค์เจ้าลักขณานุคุณ อยู่ต่อมาระยะหนึ่ง และว่าพระองค์เจ้าลักขณานุคุณทรงชักชวนให้มาอยู่วัดมหาธาตุ เพราะเป็นวัดใกล้วังท่าพระ จะได้ทรงอุปการะได้สะดวก แต่คงจะพึ่งอยู่ไม่ได้นาน พระองค์เจ้าลักขณานุคุณก็สิ้นพระชนม์เสียเมื่อ พ.ศ. ๒๓๗๘ เมื่อพระองค์เจ้าลักขณานุคุณสิ้นพระชนม์แล้ว ท่านสุนทรภู่คงจะย้ายจากวัดมหาธาตุ กลับไปอยู่วัดพระเชตุพนอีก เพราะเมื่อคราวแต่งนิราศวัดเจ้าฟ้าในปี พ.ศ.๒๓๗๙ พึ่งสมมติให้เป็นสามเณรพัดลูกชายแต่ง บอกไว้ว่า
เณรหนูพัดหัดประดิษฐ์คิดอักษร
เป็นเรื่องความตามติดท่านบิดร	กำจัดจรจากนิเวศน์พระเชตุพน
ในระยะนี้คงจะได้ติดต่อ หมายพึ่งพระบารมีกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ พระเชษฐภคินีร่วมเจ้าจอมมารดาของพระองค์เจ้าลักขณานุคุณอยู่ด้วยแล้ว เมื่อเดินทางไปถึงกรุงเก่า และแวะเข้านมัสการหลวงพ่อพนัญเชิง จึงกล่าวคำอธิษฐานไว้ตอนหนึ่งว่า
อนึ่งเล่าเจ้านายที่หมายพึ่ง	ให้ทราบซึ่งสุจริตพิสมัย
อย่าหลงลิ้นหินชาติขาดอาลัย	น้ำพระทัยทูลเกล้าให้ยาวยืน
และกล่าวความอีกตอนหนึ่งว่า
ขอเดชะจะได้พึ่งให้ถึงจอม	ขอให้น้อมโน้มสวาทอย่าคลาดคลา
ท่านสุนทรภู่กลับจากกรุงเก่าคราวนี้แล้ว คงจะได้พึ่งพระบารมีพระเจ้าลูกเธอ กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ สมดังอธิษฐาน ขณะนั้น กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพทรงมีพระชนม์ ๒๕ พรรษา สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเล่าว่า กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพได้ทรงหนังสือเรื่องพระอภัยมณี ที่ท่านสุนทรภู่ได้แต่งไว้ ๔๙ เล่มสมุดไทย จบความเพียงพระอภัยมณีออกบวชก็ชอบพระหฤทัย ทรงมีพระประสงค์จะมิให้จบเพียงนั้น จึงมีรับสั่งให้สุนทรภู่แต่งถวายให้ทรงต่อไป ด้วยเหตุนี้ ท่านสุนทรภู่จึงต้องคิดแต่งเรื่อง พระอภัยมณีตอนหลัง ตั้งแต่เล่มสมุดไทยที่ ๕๐ ขยายเรื่องต่อไปจนเล่มที่ ๙๙ จึงจบ และถ้าเป็นดังนี้ ท่านสุนทรภู่ก็คงจะเริ่มแต่งตอนหลังนี้ถวายตั้งแต่ยังมิได้ย้ายไปจำพรรษาาอยู่วัดเทพธิดาราม เช่นที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้ในคำนำของหนังสือนี้
แต่โดยวิสัยของกวีและศิลปิน ซึ่งอาจสร้างจินตนาการขึ้นได้โดยไม่จำกัดขอบเขต ท่านสุนทรภู่ก็เช่นเดียวกับศิลปินอื่น คงจะพยายามสร้างจินตนาการผูกเรื่องพรอภัยมณีตอนต่อใหม่ขึ้นมาจนได้ และมีหลายครั้งหลายตอน ที่ผูกโครงเรื่องและสร้างคำกลอนขึ้นมาคล้ายกับจะเคาะแคะกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ หรืออาจสมมติให้กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพเป็นตัวละครในเรื่องเป็นบางครั้ง และท่านสุนทรภู่ก็อดเสียมิได้ที่จะสร้างความในใจแฝงฝากไว้กับตัวละครบางตัวในเรื่องพระอภัยมณี เช่น ตอนพระมังคลา โอรสพระอภัยมณีกับนางละเวงวัณฬา พลัดบ้านพลัดเมืองไปอยู่เมืองสำปันหนา แล้วไปเกิดรักนางดวงแข ธิดาท้าวรายา จึงเขียนสารถึงนางดวงแข (ตอนที่ ๗๗ หน้า ๑๕๕ เล่ม ๓) เป็นกลอนว่า
นางรับสารอ่านกลอนอักษรสนอง	ฉันจำลองลายหัตถ์จัดถวาย
กระดาษแทนแผ่นสุวรรณพรรณราย	เพราะมุ่งหมายพระธิดายุพาพิน
แต่เรียมจนเพราะเป็นคนอนาถา	แม้นเมตตาก็จะหายวายถวิล
เพราะความรักหนักเท่าพระธรณิน	เชิญยุพินทราบคำที่รำพัน
อันตัวพี่เหมือนกระต่ายมาหมายแข	ตะลึงแลแสงช่วงดวงบุหลัน
ก็สุดหมายที่จะมาดสวาทจันทร์	อยู่ถึงชั้นดาวดึงส์เห็นกึ่งเกิน
เมื่อไรเลยจันทราดวงดารก	จะร่วงตกลงมาบ้างเห็นห่างเหิน
ขอเสี่ยงบุญหนุนนำให้จำเริญ	เป็นที่เยินยอยศปรากฏไป
แม้นคู่เคียงเรียงหมอนแต่ก่อนสร้าง	อย่าให้ร้างเชยชิดพิสมัย
ให้เหมือนพวงปุบผาสุมาลัย	มาสวมใส่หัตถาศิลาลอย
เชิญพระนุชบุตรีนารีรัก	ช่วยเชิดพักตร์พี่ไว้ได้ใช้สอย
อย่าบากบั่นผันพักตร์ให้รักลอย	จงตอบถ้อยศุภสารสมานเอย
คำกลอนดังกล่าวนี้ และมีอีกหลายแห่ง ถ้านำไปเทียบกับคำกลอน หรือเนื้อความในเรื่อง “รำพันพิลาป” ก็ดูจะปรับความเข้ากันได้ว่า จินตนาการของท่านสุนทรภู่เป็นอย่างไร ซ้ำยังนำความในใจมาระบายไว้เป็นนัยๆ ดูประหนึ่งจะหมายถึงใครสักคนหนึ่ง อาจเป็นกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพก็ได้ ในนิราศพระประธมซึ่งแต่งเมื่อ พ.ศ. ๒๓๘๕ เช่นว่า
โอ้บุปผาสารพัดที่กลัดกลีบ	ครั้นรุ่งรีบบานงามไม่ห้ามหวง
ให้ชื่นชุ่มภุมรินสิ้นทั้งปวง	ได้ซาบทรวงเสาวรสไม่อดออม
แต่ดอกฟ้าส่าหรีเจ้าพี่เอ๋ย	มิหล่นเลยให้หมู่แมงภู่สนอม
จะกลัดกลิ่นสิ้นรสพราะมดตอม	จนหายหอมแลกรอกเหมือนดอกกลอย
และกล่าวต่อไปเมื่อฝานหน้าวัดสักในคลองบางกรวยว่า
ถึงวัดสักเหมือนหนึ่งรักที่ศักดิ์สูง	ยิ่งกว่าฝูงเขาเหินเห็นเกินสอย
แม้นดอกฟ้าคลาเคลื่อนหล่นเลื่อนลอย	จะได้คอยเคียงรับประคับประคอง
เรื่องจินตนาการของกวีทำนองนี้ ยิ่งอ่านก็ยิ่งพบ ยิ่งพิจารณาก็ยิ่งเห็น และเมื่อเห็นไปๆ จะถูกหรือผิดไม่ทราบได้ ขอนำจินตนาการบางเรื่องที่สร้างขึ้นในขณะอ่านกลอนสุภาพเรื่องพระอภัยมณี ตอนที่ว่า กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ มีรับสั่งให้ท่านสุนทรภู่แต่งต่อ มากล่าวแต่โดยย่อเพียงเท่านี้.
ตอนที่ ๖๕
พระบาทหลวงพาพระมังคลาหนีทัพไปเมืองกำพลเพชร
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชพระบาทหลวง	เมื่อเสียท่วงทีทัพไม่หลับใหล
นำมังคลาพาตรงเข้าพงไพร	ค่ำมืดไม่เห็นหนตำบลทาง
เที่ยวบุกป่าฝ่าหนามลงข้ามห้วย	เป็นตรอกตรวยโตรกชะง่อนสิงขรขวาง
ถึงเขามฤคดึกดื่นหยุดยืนคราง	พอแลเห็นเป็นสว่างข้างบรรพต
เหมือนโคมใหญ่ไฟเดินบนเนินเขา	คิดว่าเข้าเขตตำบลชนบท
เขม้นดูอยู่ประเดี๋ยวเดินเลี้ยวลด	ลับบรรพตแล้วสว่างรางรางมา
จะปีนขึ้นไปไต่ถามเมื่อยามดึก	เห็นเหวลึกแลเวิ้งกระเพิงผา
พอโคมใกล้ไฟสว่างกระจ่างตา	พระมังคลาเห็นคนบนคีรี
จะขึ้นไปไม่ถึงจึ่งร้องถาม	ตำแหน่งนามแนวป่าพนาศรี
ทั้งบาทหลวงลวงล่อขออัคคี	ใคร่เห็นหน้าพาทีไต่ถามความ ฯ
๏ ยุเรเด่นเป็นผู้รู้วิเศษ	คิดสมเพชมังคลาที่มาถาม
จึงว่าท่านผ่านพาราสง่างาม	ไม่ถือตามเยี่ยงอย่างในทางธรรม์
ครั้นผู้รู้อยู่ด้วยได้ช่วยสอน	ไม่หยุดหย่อนยังจะฆ่าให้อาสัญ
หูก็ชั่วตัวก็ชาติฉกาจฉกรรจ์	ใจก็ฟั่นเฟือนคลั่งไม่ฟังดี
เขายุมั่งทั้งเขายอสู้พ่อแม่	ก็พ่ายแพ้พากันด้นซุกซนหนี
อย่าเดาเดินเกินไปทางไม่มี	ไปทางปีมะโรงวันจันทวา
ฝ่ายบาทหลวงล่วงรู้ผู้วิเศษ	แกล้งบอกเหตุให้เราคิดปริศนา
มะโรงงูอยู่ข้างใต้ไปคงคา	จันทวาว่าจะปะกษัตรี
จึ่งพาพระมังคลาเจ้าฝาหรั่ง	กลับย้อนหลังมาหนทางหว่างวิถี
เป็นทางใหญ่ไปทักษิณค่อยยินดี	เหมือนผู้วิเศษแจ้งแสดงทาง
พอเดือนขึ้นชื่นใจแกได้เห็น	หนทางเป็นป่าชัฏไม่ขัดขวาง
รีบเดินดุ่มพลุ่มพล่ามไปตามทาง	พอสว่างเวลารุ่งราตรี
ขึ้นไปส่องกล้องดูบนภูเขา	รู้ว่าเข้าแขวงเขตเมืองเศรษฐี
จึ่งบอกพระมังคลาเจ้าธานี	บ้านนี้มีแต่แม่ม่ายผัววายวาง
ชื่อนางเซียมวิไลจะไปหา	ได้พึ่งพาสารพัดไม่ขัดขวาง
เอ็งคอยกูอยู่ที่โขดโบสถ์วัดร้าง	แล้วลงทางอ้อมมาตามหน้าเนิน ฯ
๏ ด้วยรู้หลักนักปราชญ์เป็นบาทหลวง	คนทั้งปวงฝ่ายฝรั่งสังรเสริญ
เมียเศรษฐีดีใจปราศรัยเชิญ	บาทหลวงเดินขึ้นบันไดมิได้ยั้ง
นั่งเก้าอี้ที่กลางตึกกว้างใหญ่	นางเซียมวิไลไหว้แล้วถามเนื้อความหลัง
เจ้าคุณมาว่ากรุงไรเล่าให้ฟัง	ไม่เห็นทั้งศิษย์หามาแต่องค์ ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชพระบาทหลวง	ไม่ล่อลวงเล่าความตามประสงค์
ประดักประเดิดเกิดการราญณรงค์	ต้องช่วยองค์มังคลาเจ้าธานี
ด้วยทัพแตกแยกย้ายพลัดพรายหมด	เที่ยวเลี้ยวลดหลงทางกลางวิถี
เจ้าช่วยเจ้าชาวฝรั่งไว้ครั้งนี้	อย่าให้มีอันตรายถึงวายปราณ ฯ
๏ นางเซียมวิไลได้ฟังพระสังฆราช	เสียดายชาติเชื้อวงศ์นึกสงสาร
จึงตอบว่าถ้าพระเห็นจะเป็นการ	จะให้ฉานช่วยนั้นทำฉันใด
จะทำตามความสั่งพระสังฆราช	เฉลียวฉลาดแล้วแต่จะแก้ไข
บาทหลวงว่ามาเดี๋ยวนี้ไม่มีใคร	ขออาศัยสักสี่ห้าทิวาวัน
แล้วจะไปไกล่เกลี่ยเที่ยวเกลี้ยกล่อม	ได้รวมรอมพร้อมพหลพลขันธ์
คิดแยบยลกลอุบายให้หลายชั้น	ไม่ละกันแก้เผ็ดให้เข็ดมือ
นางแม่ม่ายหมายจะใคร่ได้ความชอบ	เห็นเธอรอบรู้เหลือก็เชื่อถือ
เคยคิดอ่านการศึกเคยฝึกปรือ	เขาออกชื่อลือทั้งเมืองลังกา
จึงจัดแจงแต่งตึกตุ้งเตียงตั้ง	ลับแลบังฉากฉายลายเลขา
แล้วไปเชิญเสด็จพระมังคลา	ลอบเข้ามายามดึกอยู่ตึกกลาง
แล้วจัดแจงแต่งตั้งโต๊ะถวาย	นางแม่ม่ายปรนนิบัติไม่ขัดขวาง
มีลูกสาวขาวสลวยสวยสำอาง	อายุนางได้สิบห้าชื่อยาใจ
ให้ใช้สอยคอยระวังตั้งพระศรี	ช่วยพัดวีกิริยาอัชฌาสัย
บาทหลวงมือถือกล้องจ้องจุดไฟ	เคลิ้มหลับไปไม่ทันได้ฉันยา ฯ
๏ แต่องค์เจ้าชาวฝรั่งกำลังรุ่น	เห็นสาวเสียวเฉียวฉุนเสนหา
ทำเหมือนเมื่อยเหนื่อยใจพลิกไปมา	เรียกนางยาใจเจ้าเยาวมาลย์
พี่เจ็บป่วยช่วยนวดหน่อยเถิดเจ้า	นางคุกเข่าคำนับรับบรรหาร
ขึ้นบนเตียงเคียงองค์แล้วนงคราญ	ช่วยอยู่งานนวดฟั้นให้บรรทม ฯ
๏ พระมังคลาปราศรัยยาใจเอ๋ย	เป็นบุญเคยเชยชิดสนิทสนม
พี่แสนโศกโรคช้ำระกำกรม	ได้เชยชมโฉมนางค่อยสร่างใจ
แม้นเหมือนนึกศึกเสร็จสำเร็จแล้ว	ไม่ลืมแก้วกลอยจิตพิสมัย
จะรับเจ้าเข้าไปเลี้ยงไว้เวียงชัย	นะยาใจเจ้าอย่าหมองละอองนวล
พลางสวมสอดกอดเกยชมเชยโฉม	ปลอบประโลมลูบต้องของสงวน
นางถอยถดลดเลื่อนเบือนกระบวน	ฉันไม่ควรเคียงคู่อดสูใจ
จะขอเป็นเช่นข้าฝ่าพระบาท	อย่ามุ่งมาดหมายคิดพิสมัย
พลางเบือนบิดปิดป้องทำนองใน	พระเคล้นไคล้คลึงเคล้าเยาวมาลย์
ถนอมนวลชวนชิดจุมพิตพักตร์	ร่วมภิรมย์สมรักสมัครสมาน
อัศจรรย์นั้นก็ไม่ใคร่ได้การ	เหมือนตำนานนางกระตั้วไม่กลัวตาย
จะแทงกระบือถือหอกทำกลอกกลับ	เขย่งขยับขยั้นเขยื้อนไม่เหมือนหมาย
ได้ทีแทงแกล้งกระทุ้งถูกพุงควาย	ทะลักทลายเลือดนองในท้องนา ฯ
๏ เมื่อสองสมชมชิดสนิทเสน่ห์	ไม่ขัดขวางห่างเหเสนหา
นางอิงแอบแนบนั่งพระมังคลา	ประโลมยาใจหลับอยู่กับเตียง
พอล่วงสามยามดึกตึกฝรั่ง	เคาะระฆังหง่างเหง่งวังเวงเสียง
บาทหลวงตื่นฟื้นนั่งตั้งตะเกียง	สูบกล้องเอียงเอนเอกเขนกนึก
คิดคะนึงถึงตำหรับฉบับแบบ	จะแฝงแอบแยบยลกลศึก
ดูเขตแดนแผนที่มีจารึก	แล้วนิ่งตรึกตรองความตามกำลัง
คิดขึ้นได้ในตำราม้ากินสวน	เห็นจะควรทำได้เหมือนใจหวัง
ตราราหูอยู่กับเราเขาคงฟัง	นับถือทั้งจังหวัดปัถพี
จึงเรียกนางเซียมวีไลมาในตึก	บอกตื้นลึกเล่าเหตุเมียเศรษฐี
ช่วยคิดให้ได้กำลังในครั้งนี้	จะได้มีความชอบประกอบไว้
คำบุราณท่านว่าผู้รู้แต่งเพชร	ให้แจ่มเม็ดเก็จกะรัตสิ้นปัดไถม
เนื้อผ่องแผ้วแล้วจะขายจำหน่ายไป	ได้กำไรร้อยส่วนก็ควรทำ
หนึ่งผู้รู้ผู้มีชื่อคือกษัตริย์	เมื่อเศร้าหมองข้องขัดช่วยอุปถัมภ์
ให้กลับฟื้นขึ้นเช่นพลอยเหมือนถ้อยคำ	เป็นคุณล้ำเหลือล้นคณนา
ครั้งนี้เล่าเจ้าเมืองมาเคืองขุ่น	เจ้ากับบุตรอุดหนุนคุณหนักหนา
จะขอลำกำปั่นจงกรุณา	ให้มังคลาไปสักลำเป็นกำลัง
กับบ่าวไพร่ใช้สอยสักร้อยหนึ่ง	เงินทองซึ่งจะได้ใช้เหมือนใจหวัง
เมืองน้อยใหญ่ใต้เหนือเคยเชื่อฟัง	คงจะตั้งตัวได้ดั่งใจนึก ฯ
๏ นางคิดเห็นเป็นชอบตอบสนอง	อันเงินทองของฉันมีอยู่มิตรึก
พระคิดอ่านการทำเหลือล้ำลึก	คงสมนึกเหมือนหนึ่งคาดไม่คลาดคลาย
ลำกำปั่นนั้นก็มีแล้วดีฉัน	จะจัดสรรให้ได้สมอารมณ์หมาย
ว่าแล้วลามานั่งที่เก้าอี้ลาย	ร้องเรียกนายรองมาค่อยพาที
ให้แต่งลำกำปั่นรำพันสั่ง	ต้นหนทั้งล้าต้ากะลาสี
ใส่ข้าวปลาสารพัดจัดให้ดี	เงินสักสี่พันชั่งใส่ถังไป
นายรองรับกลับออกมาบอกบ่าว	ไปปากอ่าวแต่งลำกำปั่นใหญ่
ใส่ข้าวน้ำลำเลียงพร้อมเพรียงไว้	ทั้งต้นหนคนใช้เคยไปมา ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อวรนาถกับบาทหลวง	ค่อยสร่างทรวงสมมาดปรารถนา
ทั้งสองนางต่างไปส่งลงนาวา	พระจดหมายใส่ศิลาจารึกไว้
ความชอบของสองนางเป็นอย่างยิ่ง	เขียนแล้วทิ้งไว้ที่ท่าชลาไหล
พอฤกษ์ดีมีลมมาสมใจ	ใช้ใบไปไกลฝั่งฟากลังกา
บาทหลวงนั่งตั้งเข็มออกเล็มแล่น	ไปตามแผนที่ทางต่างภาษา
แล้วพระฝรั่งทั้งพระมังคลา	อยู่ท้ายบาหลีตามความสบาย ฯ
๏ จะกล่าวผู้รู้ซึ่งพาวลานั้น	กับวายุพัฒน์หัสกันลอบผันผาย
ได้พึ่งพามาเมื่อคราวเป็นเจ้านาย	ต่างเลี้ยวลัดพลัดพรายแยกย้ายไป
เจนธนูผู้พาวลานั้น	เดินสารกำปั่นอังกฤษไปทิศใต้
ถึงเขตพราหมณ์นามบุรินทร์เมืองสินชัย	ขึ้นอาศัยวัดพราหมณ์อยู่ตามจน
อันเจนธนูรู้เวทวิเศษขลัง	รู้กำลังลมคล่องรู้ล่องหน
รับจ้างเขาเช้าเย็นเที่ยวเล่นกล	ได้เลี้ยงตนปรนนิบัติกษัตรา
สุริยันนั้นก็พาวายุพัฒน์	ไปทางปัศจิมทิศถิ่นมิจฉา
ขึ้นเมืองเซ็นเป็นคู่ชังกับลังกา	มีวิชาบังเหลื่อมหลบเลื่อมไป
กับลูกศิษย์คิดเช่าตึกเขาอยู่	ทำหมอดูรู้วิธีคัมภีร์ไสย
ทายผู้ใดไม่ผิดเขาติดใจ	ได้เงินใช้ซื้อเสบียงพอเลี้ยงกัน
สุบันเยเร่เที่ยวลดเลี้ยวลัด	พาพระหัสกันไปในไพรสัณฑ์
ขึ้นฝ่ายเหนือไปกับเรือกปิตัน	ถึงเขตขัณฑ์แขกทมิฬเมืองอินทรา
เช่าตึกที่ยิหว่านอยู่บ้านแขก	ด้วยแต่แรกรุ่นมาอยู่รู้ภาษา
เคยเที่ยวมากพากเพียรเรียนวิชา	บังนิทราปรากฏได้ทดลอง
ทำหมอยาผ่าฝีหุงสีผึ้ง	ใครมาถึงชายหญิงให้สิ่งของ
ใครเจ็บมาหาไปให้เงินทอง	อยู่แต่สองคนกับพระหัสกัน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาเจ้าฝาหรั่ง	เสียเวียงวังวิโยคเศร้าโศกศัลย์
สิ้นห้ามแหนแสนสุรางค์นางกำนัล	ทุกคืนวันว้าเหว่อยู่เอกา
กำปั่นใช้ใบเปลี่ยวลำเดี่ยวโดด	ให้ลิงโลดเหลียวแลชะแง้หา
คิดคะนึงถึงพระน้องสองนัดดา	อยู่ไกลตาตายเป็นไม่เห็นกัน
ใคร่แจ้งความถามฝรั่งพระสังฆราช	พระน้องนาถนัดดาจะอาสัญ
หรือจะต้องจองจำทำโทษทัณฑ์	จะพบกันหรือจะสูญตระกูลไป
บาทหลวงนับจับยามบอกความว่า	มีผู้พาผันแปรช่วยแก้ไข
ยังอยู่ดีชีวันไม่บรรลัย	คงจะได้พบกันเป็นมั่นคง
พระนิ่งนั่งฟังครูเคยดูแน่	ตะลึงแลลานจิตพิศวง
ถึงเคราะห์ร้ายพรายน้ำขึ้นลำทรง	พอพลบลงลมกล้าสลาตัน
เสียงตึงตึงฮึงฮือกระพือพัด	หางเสือสะบัดพลัดเพล่เรือเหหัน
ใบฉลีกฉีกขาดคลื่นฟาดฟัน	โยนกำปั่นโงงเงงโคลงเคลงคลอน
เสียงลมลั่นครั่นครึกจนดึกดื่น	ทะมื่นทื่นคลื่นกลิ้งเท่าสิงขร
เรือก็โผนโยนโขยกกระโดกกระดอน	คนขึ้นนอนเปลแกว่งพลิกแพลงโยน
ยิ่งดึกดื่นคลื่นลมระดมหนัก	หางเสือหักกรอบกระเด็นเรือเผ่นโผน
ทั้งเสาใบไพล่เพลี่ยงเอนเอียงโอน	พยุโยนยามดึกเสียงครึกครื้น
พวกไพร่พลบนลำล้มคว่ำหงาย	หมายว่าตายหลับตาไม่ฝ่าฝืน
ไปแต่ลำกำปั่นหลายวันคืน	คนได้กลืนแต่ข้าวตังประทังทน
ถึงสามเดือนเคลื่อนคล้อยลมค่อยสร่าง	ดูอ้างว้างกลางทะเลระเหระหน
คลื่นส่งเข้าอ่าวเพชรเมืองกำพล	เป็นเขตคนพ้นถิ่นแผ่นดินแดง
วิสัยเขาชาวบุรินทร์ไม่กินสัตว์	กินสารพัดผลผลาล้วนกล้าแข็ง
เมืองนั้นตั้งฝั่งน้ำก่อกำแพง	เรือนตึกแต่งตั้งรอบข้างขอบริม
ภูมิ์ประเทศเพชรนิลนากทองเกิด	เหล็กก็เลิศเหลือดีไม่มีสนิม
ชาวบุรีสีเหมือนกับเม็ดทับทิม	อยู่ทิศใต้ไปถึงริมหิมพานต์
พอเรือพลัดซัดเข้าปากอ่าวใหญ่	ขึ้นอาศัยอยู่กินตั้งถิ่นฐาน
อังกฤษฝรั่งทั้งแขกแตกวงศ์วาน	สืบลูกหลานหลายแสนอยู่แน่นนันต์
อันองค์ท้าวเจ้าเมืองเรืองพระยศ	มีเหล็กกรดแดงก่ำทำพระขรรค์
ฟันที่ไหนไฟโพลงโขมงควัน	ทุกเขตขัณฑ์ขามขยาดฤทธิ์สาตรา
อันพระองค์ทรงนามรามเดช	อัคเรศร่วมจิตชื่อกฤษณา
อายุท้าวเก้าสิบเก้าเฒ่าชรา	นางพระยาแปดสิบพอดิบพอดี
ด้วยเมืองกำพลเพชรเพศพิสัย	จำเพาะให้คู่ครองกันสองศรี
แต่เป็นคู่อยู่มากว่าห้าสิบปี	มิได้มีหน่อนาถราชธิดา ฯ
๏ ฝ่ายเรือพระมังคลามาถึงฝั่ง	พวกฝรั่งลงมาถามตามภาษา
ครั้นรู้ว่าฝรั่งเมืองลังกา	ต่างพูดจาปราศรัยเป็นไมตรี ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระสังฆราชผู้บาทหลวง	รู้ดูดวงทวาทศราศี
เคยแจ้งเรื่องเมืองกำพลค้นคัมภีร์	ได้แผนที่คลี่ดูก็รู้ความ
เจ้าเมืองนี้มีพระขรรค์นั้นเป็นกรด	จึงปรากฏทศทิศต่างคิดขาม
แต่นิ่งนึกตรึกตรองสักสองยาม	เห็นดาวอร่ามรายเร่ขึ้นเมฆิน
ดูดวงดาวเจ้าเมืองเรืองริบหรี่	ตกริมที่เธอสำนักทิศทักษิณ
จับยามดูรู้ว่าดาวเจ้าแผ่นดิน	จะสูญสิ้นชันษาในห้าวัน
แล้วดูดาวเจ้าเกาะลังกาทวีป	ดังประทีปรัศมีเป็นสีสัน
แม้นได้กำพลเพชรเป็นเขตคัน	ก็เหมือนกันกับลังกาอยู่ฝ่ามือ
แม้นท้าวตายฝ่ายพระมเหสี	จะแทนที่บังคับคนนับถือ
จะรบหญิงชิงเมืองให้เลื่องลือ	เห็นเหลือมือจะไม่ได้ดังใจปอง
ถึงสาวแก่แต่สตรีเป็นวีสัย	ถ้าแม้นม่ายมีผัวคงมัวหมอง
แม้นรักใคร่ได้เป็นชู้เป็นคู่ครอง	คงได้ของอื่นสิ้นเหมือนกินทิพ
แต่มังคลาอายุได้สิบเก้า	ฝ่ายอีเฒ่าแก่แรดได้แปดสิบ
เปรียบเหมือนอย่างห่างแหแลลิบลิบ	แต่ว่าหยิบไม่เป็นผงคงเป็นการ
ด้วยสามัญตัณหามันตาบอด	เป็นอย่างยอดอยู่เพียงรักสมัครสมาน
คนแก่มักรักหนุ่มตุ่มน้ำตาล	มันคงหวานเฉื่อยชิมไม่อิ่มใจ
จึ่งปลุกพระมังคลาสานุศิษย์	เข้านั่งชิดชี้แจงแถลงไข
เจ้าเมืองนี้ชีวันจะบรรลัย	เมียจะได้ครองเมืองรุ่งเรืองยศ
เองเกี้ยวพาราสีเอาอีเฒ่า	เถิดจะเอาอะไรคงได้หมด
เหมือนขยำน้ำตาลให้ทานมด	มันไม่อดได้ดอกวะคงจะรวย ฯ
๏ พระมังคลาน่าเกลียดรังเกียจจิต	จะเชยชิดแก่เกินให้เขินขวย
ไม่ชอบในใจเธอไม่เอออวย	บาทหลวงช่วยสั่งสอนให้อ่อนใจ
เราเสียทัพยับย่อยต้องน้อยหน้า	ไม่มีสุขทุกเวลาน้ำตาไหล
เสียเวียงวังลังกาเสียข้าไท	ต้องต่ำไร้ไม่มีที่พึ่งพา
แม้นได้นางอย่างนี้เป็นที่พึ่ง	ก็เหมือนหนึ่งได้แก้วแววเวหา
ได้กลับไปได้ทั้งเมืองลังกา	ได้แก้หน้าปรากฏยศไกร
ถึงแก่เฒ่าเล่าก็ดีกว่าอีสาว	ได้ยืดยาวอย่างนี้จะมีไหน
เหมือนเกลือเค็มเต็มกลืนต้องขืนใจ	มันก็ไม่สึกหรอหัวร่อพลาง ฯ
๏ พระเห็นควรสรวลสันต์ว่าฉันนี้	คุณเห็นดีสารพัดไม่ขัดขวาง
แต่แสนยากหากว่าจะพบปะนาง	จะพูดอย่างไรดีฉันมิเคย
พระฝรั่งยังไม่รู้เกี้ยวผู้หญิง	จนใจจริงนิ่งเอกเขนกเฉย
จึงว่ากูครูเฒ่าก็เปล่าเลย	ยังไม่เคยเลยเจียววะมังคลา
แต่คิดเห็นเป็นเด็กยังเล็กอยู่	เป็นลูกเลี้ยงเลี่ยงดูไปสู่หา
ช่วยนวดฟั้นหมั่นดูชายหูตา	ทั้งอุตส่าห์สอพลอเข้าคลอเคลีย
ถึงแก่เฒ่าเข้าเชิงละเลิงหลง	มันก็คงแย้มยิ้มอะลิ้มเอลี่ย
เรียกแม่แม่แต่ที่ลับกลับเป็นเมีย	มันไม่เสียได้ดอกเห็นจะเป็นการ
พลางสำรวลสรวลสันต์รำพันสอน	หายหาวนอนผ่อนทุกข์สนุกสนาน
ด้วยเคยสนิทศิษย์หากับอาจารย์	นั่งคิดอ่านจนเวลารุ่งราตรี ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้ากรุงบำรุงราษฎร์	ชะตาขาดขุ่นข้องให้หมองศรี
พอลุกยืนขึ้นก็ล้มสิ้นสมประดี	ประชวรสี่ห้าวันสวรรคต
นางพระยาอาดูรพูนเทวษ	เหมือนกรเกศกายหลุดสุดสลด
ทั้งเสนามาพร้อมน้อมประณต	ต่างกำสรดแซ่เสียงทั้งเวียงวัง
แล้วเชิญพระศพเข้าไปไว้ในถ้ำ	เหมือนเคยทำเยี่ยงอย่างแต่ปางหลัง
ครั้นเสร็จกิจปิดถ้ำที่กำบัง	แล้วแต่งตั้งนางพระยาครองธานี ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงนงลักษณ์อัคเรศ	อยู่นิเวศน์วังราชปราสาทศรี
สะอื้นโอ้โศกาทุกราตรี	ถึงสามีมรณาสี่ห้าวัน
เมื่อผู้ชายหมายคิดพิศวาส	เข้าไสยาสน์หลับสนิทนิมิตฝัน
ว่านาคาน่ากลัวตัวหนึ่งนั้น	หางยังพันผูกฝั่งข้างลังกา
เศียรกระหวัดรัดนางในปรางค์มาศ	เลื้อยลีลาศลอยเร่ขึ้นเวหา
พอรู้สึกนึกดูรู้ตำรา	อันนาคาคนรักประจักษ์ใจ
เมื่อคราวสาวท้าวไทจะไปหา	ก็ฝันว่างูขบสลบไสล
นึ่ก็แก่แต่ชีวันจะบรรลัย	จะมีใครเหมือนเมื่อคราวสาวสำรวย
หรือฝรั่งลังกาจะมามั่ง	คะนึงนั่งนึกสะเทิ้นให้เขินขวย
แม้นเหมือนครั้งยังหนุ่มกระชุ่มกระชวย	จะเห็นด้วยฝันเห็นเคยเป็นมา
ถึงเฒ่าแก่แต่ไม่ตายทั้งชายหญิง	ไม่สิ้นสิ่งสังวาสปรารถนา
ลืมร้องไห้ใคร่ครวญจวนเวลา	ออกนั่งหน้าแท่นสุวรรณบนบัลลังก์
นางตรัสถามความอาณาประชาราษฎร์	ช่วยชี้ขาดขัดขวางเหมือนปางหลัง
ความแผ่นดินสิ้นข้อยังรอฟัง	ล่ามฝรั่งทูลเรื่องเมืองลังกา
พระมังคลาอายุได้สิบเก้า	ซึ่งเป็นเจ้าสิงหลภาษา
เสียบ้านเมืองเคืองขัดพลัดพารา	เหลือแต่ตราราหูคู่นคร
บาทหลวงพามาถึงกรุงเพราะมุ่งมาด	พึ่งพระบาทบุญฤทธิ์อดิศร
แม้นข้าศึกฮึกหาญมาราญรอน	จะวายร้อนเพราะพระคุณกรุณา
แม้นโปรดรับดับเข็ญให้เย็นอก	เหมือนชนกชนนีที่รักษา
แม้นขัดข้องสองเสด็จไม่เมตตา	จะขอลาไปเสียให้พ้นไพรี ฯ
๏ นางฟังความหวามไหวฤทัยถวิล	เหมือนสุบินจินตนามารศรี
มิรับรักผลักไสก็ไม่ดี	ด้วยว่าหนีร้อนจึ่งมาพึ่งเย็น
จึ่งบัญชาว่าฝรั่งสังฆราช	พาหน่อนาถหนีทุกข์เกิดยุคเข็ญ
จะช่วยรับดับร้อนอย่าซ่อนเร้น	นึกเหมือนเช่นเป็นตระกูลประยูรวงศ์
ด้วยตกยากบากหน้าจะมาพึ่ง	ให้สมซึ่งสุจริตคิดประสงค์
ให้หายเหนื่อยเมื่อยล้าจึงพาองค์	ผู้ดำรงนครามาพาที
เสนารับสรรพเสร็จเสด็จกลับ	เข้าห้องหับแกลทองให้หมองศรี
ยามรำลึกตรึกตราถึงสามี	ก็โศกีกำสรดสลดใจ
ครั้นรำพึงถึงฝันกระสันสวาท	จะเหมือนคาดหรือจะผิดคิดสงสัย
ด้วยเฒ่าแก่แม่ม่ายแล้วภายใน	มักเหมือนไกกลฝรั่งกำบังตา ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชพระบาทหลวง	เห็นได้ท่วงทีจะได้เข้าไปหา
ไม่หลับนอนสอนสั่งพระมังคลา	ให้เอาตราไปถวายธิบายวอน
บอกเสน่ห์เล่ห์กลทั้งมนตร์เวท	ประสมเนตรผูกจิตประสิทธิ์สอน
หน่อนรินทร์ยินดีชุลีกร	เหมือนไก่อ่อนจะไปสู้ไอ้อูโต
ขอสมมาดปรารถนาสาธุสะ	ด้วยเดชะพระมหายะวาโห
ได้บ้านเมืองเรืองฤทธิ์อิศโร	จะเชือดโคควายบูชาสิบห้าวัน
พอเช้าสายฝ่ายพระหน่อวรนาถ	ขึ้นนั่งอาสน์อ่าองค์สรงน้ำกลั่น
ทรงสุคนธ์ปนทองคำเจืออำพัน	กระแจะจันทน์น้ำกุหลาบรินอาบองค์
ตั้งคันฉ่องส่องพระหัตถ์ผัดนลาฏ	เป็นนวลเนื้อเชื้อชาติราชหงส์
สวมสนับจับกระหวัดจัดประจง	แล้วสอดทรงเสื้อสุวรรณพรรณราย
สวมพระมาลาสลับประดับเพชร	แต่ละเม็ดเก็จกะรัตจำรัสฉาย
ใส่เกือกเพชรเก็จแก้วแพรวพรอยพราย	กระสันสายรัดองค์อลงการ์
ครั้นเสร็จสรรพกับทั้งฝรั่งล่าม	กับบ่าวตามถือกล้องพานรองสลา
ผ่ายพระองค์ทรงประคองหีบรองตรา	กับดอกไม้ใช้ปัญญามณฑาทอง
แต่ดอกเดียวเจียวจะได้ไปถวาย	ให้คิดเห็นเป็นอุบายไม่หมายสอง
ไปหน้าวังทั้งล่ามตามทำนอง	ทูลฉลองนางพระยาให้มารับ
ขึ้นเฝ้าองค์นงคราญที่ชานพัก	อยู่พร้อมพรักสาวแส้เถ้าแก่กำกับ
พระมังคลาฝรั่งนั่งคำนับ	นางต้อนรับเรียกให้นั่งบัลลังก์ทอง
ดูเหมือนหุ่นรุ่นหนุ่มกะนุ่มกะนิ่ม	นั่งแย้มยิ้มอิ่มเอี่ยมไม่เทียมสอง
พระเห็นเฒ่าเจ้าเมืองชำเลืองลอง	พอเนตรต้องเนตรนางชายหางตา
พลางยิ้มเยื้อนเอื้อนอ่อนวอนว่าขาน	เสียถิ่นฐานสุริย์วงศ์เผ่าพงศา
มาเฝ้าพระชนนีมีแต่ตรา	กับมณฑาดอกเดียวด้วยเปลี่ยวใจ
ขอถวายหมายมาดว่าชาตินี้	พระเป็นที่พึ่งพักจนตักษัย
พลางนบนอบยอบองค์ตรงเข้าไป	ชูดอกไม้ยื่นถวายชายชำเลือง ฯ
๏ นางแม่รับกับพระหัตถ์แล้วตรัสว่า	ดอกมณฑากลีบแซมแฉล้มเหลือง
ให้พ่อได้ไอศูรย์จำรูญเรือง	อย่าขัดเคืองเบื้องหน้าจงถาวร
พระคำนับรับสั่งนั่งท้าวแขน	อยู่ริมแท่นที่สุวรรณบรรจถรณ์
ดูงามคมสมคนแก่ไม่แง่งอน	สงสารอ่อนหล่อนคนซื่อไม่ถือยศ
น่าเอ็นดูอยู่กับแม่แน่แล้วหนา	ได้เห็นหน้ากว่าชีวิตจะปลิดปลด
จะถนอมกล่อมเกลี้ยงเพียงโอรส	อย่าระทดทุกข์ใจเวียนไปมา
แล้วสั่งเหล่าเถ้าแก่หลวงแม่เจ้า	อ่อนจะเข้าเมื่อไรไปมาหา
อย่าห้ามปรามตามถนัดตามอัชฌา	แล้วว่าตราราหูคู่แผ่นดิน
เอามาให้ไม่ควรสงวนไว้	จะได้ใช้สอยสมอารมณ์ถวิล
พระคงได้ไปลังกาครองธานินทร์	บุญไม่สิ้นดอกอย่าได้เสียใจเลย
แล้วสั่งให้ไปจัดสุพรรณภาชน์	มะตูมมะตาดผลไม้มาให้เสวย
ข้าวตอกข้าวเม่าข้าวต้มคลุกนมเนย	พระอิ่มเลยลามาพอสายัณห์
ลงเรือใหญ่ไหว้พระบาทหลวงถาม	จึงเล่าความตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
ถึงเฒ่าแก่แต่เขาว่าเช่นปลามัน	ดวงตรานั้นไม่เอาไว้กลับให้คืน
จะเข้านอกออกในมิได้ห้าม	สั่งว่าตามแต่ถนัดไม่ขัดขืน
แต่ก่อนเกลือเหลือเค็มเห็นเต็มกลืน	จะต้องฝืนใจดื่มไม่ลืมตา ฯ
๏ พระหัวร่อพ่อเองมีอีผีเสื้อ	ต้องชิดเชื้อเมื่อไปอยู่ในคูหา
เองจงจำคำไพร่ชาวไร่นา	มันพูดจากันเล่นก็เห็นจริง
จะดักลอบดักลันจงหมั่นกู้	จะเกี้ยวชู้ก็อุตสาห์ไปหาหญิง
แม้นเริศร้างห่างเหประเวประวิง	เหมือนน้ำกลิ้งใบบอนจำสอนใจ ฯ
๏ ฝ่ายนางแก่แม่ม่ายรักชายหนุ่ม	เหมือนเพลิงรุมกลุ้มจิตพิสมัย
จนยามดึกนึกคะนึงตะลึงตะไล	ชมดอกไม้มณฑาชื่นอารมณ์
ว่าดอกเดียวเจียวมาให้วางในหัตถ์	เหมือนแกล้งตรัสปริศนาจะมาสม
จะยอมตัวกลัวแต่พระจะไม่ชม	จะนิยมอย่างแม่ด้วยแก่เกิน
จะชวนไว้ให้อยู่เช่นชู้ผัว	จะหมองมัวกลัวจะหมางจะห่างเหิน
เดชะบุญคุณพระอย่าละเมิน	ช่วยชวนเชิญชอบชิดสนิทใน
นางนิ่งนึกดึกดื่นสะอื้นอั้น	สู้กลืนกลั้นกลิ้งกลับไม่หลับใหล
จนเช้าสายยายแก่แลอาลัย	สักเมื่อไรหนอจะมาตั้งตาคอย ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อวรนาถขยาดหญิง	จนใจจริงจะต้องไปไห้ใช้สอย
จึ่งแต่งองค์ทรงแฉล้มดูแช่มช้อย	หนุ่มน้อยน้อยน่ารักลักขณา
เดินเข้าไปในวังหญิงทั้งหลาย	ต่างชม้ายชายชม้อยละห้อยหา
ที่สาวแส้แลไปปะพอประตา	ทำมารยายิ้มแย้มกระแอมไอ
พระขึ้นบนมนเทียรวิเชียรรัตน์	นางกษัตริย์เห็นหน้าตรัสปราศรัย
พระนบนอบยอบองค์ตรงเข้าไป	หมอบอยู่ให้ใกล้เคียงริมเตียงทอง
จึงแกล้งว่าถ้าฉันไปไม่ได้เฝ้า	จะแลเหลียวเปลี่ยวเปล่าให้เศร้าหมอง
ได้เฝ้าแหนแสนสบายค่อยวายตรอง	จะได้สนองพระคุณคิดอุ่นใจ ฯ
๏ นางกษัตริย์ตรัสตอบว่าขอบจิต	แสนสนิทชิดเชื้อเหมือนเนื้อไข
แม้นไม่มีธุระการอะไร	มาอยู่ในราชฐานกับมารดา
ด้วยตัวแม่แก่เฒ่าเฝ้าแต่ป่วย	พ่ออยู่ด้วยช่วยพิทักษ์ได้รักษา
แม่หมายฝากซากผีฝากชีวา	ช่วยมารดาว่าขานการนคร
พระทูลว่ามาอยู่วังแม้นพลั้งพลาด	ขอพระบาทมาตุรงค์ช่วยทรงสอน
อย่าปลดเปลื้องเคืองขัดถึงตัดรอน	จนม้วยมรณ์มิให้ขาดราชการ
นางว่าพ่อก็อุตส่าห์สามิภักดิ์	จะฝังปลูกลูกรักไม่หักหาญ
แล้วสั่งเหล่าสาวสรรค์พนักงาน	แต่งเครื่องอานถวายพระมังคลา
อยู่ในวังดั่งเนื้อหน่อวรนาถ	สุดสวาทขาดจิตนางกฤษณา
ฝูงค่อมเค้าสาวสรรค์กัลยา	ไม่สงกาว่าจะชิดสนิทใน
ด้วยหนุ่มแก่แลเห็นคราวเหลนหลาน	ดูเกินการห่างเหินเกินสงสัย
แต่ฝ่ายชายหมายเอาของที่ต้องใจ	หญิงจะใคร่ได้ผัวจึ่งพัวพัน
พระมังคลาฝรั่งช่างฉอเลาะ	ประโลมประเหลาะลิ้นลมก็คมสัน
อยู่ข้างแท่นแสนสบายมาหลายวัน	ค่อยรู้ชั้นเชิงชนเป็นคนเคย
แต่ฝ่ายข้างนางพระยาชรารัก	เหมือนจั่นดักปักษาเปิดฝาเผย
ไม่เข้าไปในจั่นไม่ลั่นเลย	ต่อเหยียบเกยไกหับจึ่งจับกาย ฯ
๏ ครั้นเพลาราตรีศรีไสยาสน์	พระหน่อนาถก้มกรานอยู่งานถวาย
แล้วกล่าวแกล้งแสร้งเสเพทุบาย	เป็นผู้ชายอายเหลือน่าเบื่อใจ
เป็นสตรีดีมากอยากเป็นหญิง	แล้วแกล้งนิ่งจะให้ถามตามสงสัย
นางฟังคำล้ำลึกยิ่งตรึกไตร	ไม่แจ้งใจไต่ถามตามสงกา
ไฉนหนอพ่อจะใคร่ได้เป็นหญิง	อยากเป็นจริงหรือประดิษฐ์ปริศนา
พระนบนอบตอบรสพจนา	หม่อมฉันว่าหวังจะใคร่ใกล้พระองค์
ปรนนิบัติพัดวีบนที่แท่น	จะได้แทนพระคุณตามความประสงค์
เป็นผู้ชายหมายพระบาทมาตุรงค์	ไม่จำนงปลงพระทัยสงสัยชาย
นางว่าพ่อก็เป็นบุตรสุดสวาท	ควรร่วมอาสน์แอบชิดเหมือนคิดหมาย
กลัวลูกรักจักรังเกียจจะเกลียดอาย	จึ่งเจียมกายฝ่ายข้างแม่นี้แก่ตัว
แม้นจริงจังหวังจิตสนิทสนม	มาบรรทมเถิดพ่อคุณพ่อทูนหัว
อย่าพ้อตัดขัดข้องอย่าหมองมัว	อย่าเกรงกลัวเลยพ่อมาเหมือนอารมณ์ ฯ
๏ พระแช่มชื่นขึ้นบนแท่นทำแสนรัก	กอดสะพักจุมพิตสนิทสนม
ฉันดีใจได้มาเรียงเคียงบรรทม	ได้เชยชมชนนีฉันมีบุญ
ฉันเป็นลูกผูกจิตพิศวาส	อย่ากริ้วกราดโกรธเกรี้ยวอย่าเฉียวฉุน
ถึงพระแม่แก่เฒ่าเจ้าประคุณ	ยังหอมกรุ่นอุ่นใจกระไรเลย
นางแม่ม่ายชายต้องประคองกอด	ไม่พูดพลอดท้วงติงทำนิ่งเฉย
พระหน่อหนุ่มกลุ้มจิตใคร่ชิดเชย	ทำก่ายเกยกอดนางเพียงกลางองค์
นางพระยาว่าเห็นใจหรือไม่เล่า	แม่รักเจ้าจึ่งไม่ห้ามตามประสงค์
เช่นนี้ใครได้มาปะจึงจะตรง	เขาก็คงว่าเป็นชู้อดสูใจ ฯ
๏ พระมังคลาว่าพระคุณการุญรัก	เห็นประจักษ์จริงแจ้งไม่แหนงไฉน
หากว่าลูกถูกต้องทำนองใน	จะตามใจหรือจะโกรธลงโทษทัณฑ์
นางแย้มยิ้มพริ้มพรายชม้ายค้อน	ทำนิ่งนอนหลับใหลพอไก่ขัน
พระรู้กลปรนนิบัติถึงอัศจรรย์	กระต่ายผันโผนขึ้นนั่งบนหลังช้าง
เสียงฮูมแปร๋นแปร้นแปร๋แม่ปะแหรก	ไม้ไล่แหลกลุยตะโกรงผึงโผงผาง
กระต่ายตกผงกผงะไม่ละวาง	ฉวยหางช้างฉุดรั้งขึ้นนั่งท้าย
เหลือกำลังรั้งฉุดไม่หยุดหย่อน	ขยักขย่อนคลอนแคลนง่อนแง่นหงาย
พอถูกฝนขนเปียกตะเกียกตะกาย	ตัวกระต่ายตกช้างสว่างวัน
เหมือนหนุ่มแก่แม่เลี้ยงร่วมเรียงหมอน	พอตื่นนอนนางผู้หญิงรับมิ่งขวัญ
อันเมืองเพชรกำพลพวกคนธรรพ์	ก็หมายมั่นพันผูกว่าลูกเลี้ยง
เห็นเข้านอกออกในนางไม่ถือ	ยิ่งฟุ้งเฟื่องเลื่องลือออกชื่อเสียง
ต่างชวนชอบนอบน้อมด้วยพร้อมเพรียง	นางแม่เลี้ยงจึ่งปรึกษาเสนาใน
อันองค์พระมังคลาเจ้าฝาหรั่ง	เสียเวียงวังลังกามาอาศัย
เป็นลูกเราก็รักรู้จักใจ	จะมอบให้ว่าขานการพารา
ด้วยตัวเราเฒ่าแก่แต่จะม้วย	เธอได้ช่วยชุบเลี้ยงไม่เดียงสา
ด้วยซื่อตรงทรงธรรม์ไม่ฉันทา	พวกเสนาใครจะเห็นเป็นอย่างไร
พวกขุนนางต่างยอมเห็นพร้อมพรั่ง	ควรแต่งตั้งมังคลาอัชฌาสัย
นางชื่นชมสมประสงค์จำนงใจ	จึ่งสั่งให้โหราหาฤกษ์ดี
ภิเษกหน่อวรนาถชาติกษัตริย์	ผ่านสมบัติบำรุงชาวกรุงศรี
ทรงสัจธรรม์กรุณาประชาชี	ปิ่นโมลีโลกเฉลิมเป็นเจิมจอม
ก่อตึกใหญ่ให้พระสังฆราช	เป็นเอกบาทหลวงสบายค่อยหายผอม
แขกฝรั่งอังกฤษเป็นศิษย์พร้อม	ตั้งเกลี้ยกล่อมรอมพลหาคนดี ฯ
ตอนที่ ๖๖
วลายุดาครองเมืองสินชัย
๏ จะกล่าวถึงพระวลายุดาราช	อุปราชลังกาครูพาหนี
แปลงเป็นพราหมณ์ตามเขาชาวบุรี	ครั้นถึงพิธีถีบชิงช้ายัมพาวาย
กับเพื่อนพราหมณ์สามคนล้วนหนุ่มรุ่น	ชื่อพิรุณเภรินกระสินธุ์สหาย
ไปโบสถ์พราหมณ์ตามวิสัยไหว้นารายณ์	ทั้งหญิงชายพร้อมพรั่งตั้งพิธี
โปรยข้าวตอกดอกไม้ที่ในโบสถ์	ด้วยมาโนชน้อมประณตบทศรี
เห็นนางงามยามรุ่นบุญจารี	ลูกเศรษฐีแลมาปะตากัน
พระวลาตาแลทำแบหัตถ์	นางแจ้งอรรถหยิบหมากมาจากขัน
วางแล้วแลแบมือกระพือควัน	ต่างผูกพันพิสมัยนัยนา
พระปิดเนตรเหตุจะถามถึงนามบ้าน	นางตั้งพานขันน้ำทำปริศนา
ครั้นเสร็จกิจพิธีต่างลีลา	พระกลับมาถิ่นฐานรำคาญใจ
จึงไปเรือนเพื่อนพราหมณ์สามสหาย	บอกอุบายพรายแพร่งแถลงไข
เหมือนทำใบ้ไต่ถามบอกความใน	ว่าบ้านใกล้นัทีมีสะพาน
รู้จักนางบ้างหรือเจ้าจงเล่าแจ้ง	จะแอบแฝงฝากรักสมัครสมาน
ฝ่ายสามพราหมณ์ห้ามเห็นไม่เป็นการ	ตรงนั้นบ้านท่านเศรษฐีมั่งมีนัก
บุญจารีที่นั่งแอบหลังแม่	เราก็แลเห็นอยู่เคยรู้จัก
บ้านเขาใหญ่ไพร่ล้อมอยู่พร้อมพรัก	จะลอบลักลึกซึ้งไม่ถึงนาง ฯ
๏ พระรู้แจ้งแหล่งหลักรู้จักชื่อ	เห็นสุดมือมีสมบัติเราขัดขวาง
กลับมาตึกนึกหมายเสียดายนาง	จะทำอย่างไรหนอคิดท้อใจ
พอจวนเย็นเจนธนูครูมาถึง	พูดจาจึงบอกแจ้งแถลงไข
ให้รู้ความตามประสงค์จำนงใน	ได้บอกใบ้ใช้ปัญญาน่าเสียดาย
เจนธนูรู้เหตุว่าเศรษฐี	เขามั่งมีแม้นได้สมอารมณ์หมาย
ได้พึ่งทรัพย์ยับยั้งพอตั้งกาย	ถึงมากมายมันระวังก็ช่างมัน
จะพาไปให้ถึงเหมือนหนึ่งนึก	วันนี้ดึกเดือนบ่ายจะผายผัน
แล้วอวยพรสอนวิชาสารพัน	ที่สำคัญเข้าออกบอกอุบาย ฯ
๏ พระวลายุดาได้ไสยเวท	แสนวิเศษสมจิตที่คิดหมาย
จึ่งชำระสระสนานสำราญกาย	พอเดือนบ่ายได้ฤกษ์เบิกบัตรพลี
เจนธนูครูพาวลาเสด็จ	ไม่ขามเข็ดเข้าบ้านท่านเศรษฐี
ขึ้นตึกค้นจนทั่วด้วยตัวดี	เห็นสาวรุ่นบุญจารีนอนที่เตียง
พอพบเห็นเจนธนูครูก็กลับ	คนยังหลับเงียบเชียบไม่เกรียบเสียง
วลายุดาฝรั่งขึ้นนั่งเคียง	แสงตะเกียงแก้วสว่างกระจ่างโคม
พินิจนางช่างแฉล้มเหมือนแย้มยิ้ม	ดูนุ่มนิ่มแน่งน้อยแช่มช้อยโฉม
ยังครัดเคร่งเปล่งปลั่งกำลังโลม	เมื่อพบนางอย่างจะโน้มเสน่ห์ใน
ยามเจ้าตื่นชื่นชมก็คมขำ	เมื่อหลับล้ำเลขาจะหาไหน
พลางสวมสอดกอดจูบโลมลูบไล้	นางหวาดไหวหวีดฟื้นกลับตื่นนอน
เห็นพระวลายุดาจำหน้าแน่	ชำเลืองแลหลีกกายสายสมร
พระอิงแนบแอบอุ้มกอดกุมกร	นางคมค้อนขวยเขินสะเทิ้นใจ
นี่อยู่อยู่จู่มาเวลาค่ำ	มิหนำซ้ำลูบจับทั้งหลับใหล
ยังไม่วางช่างไม่เก้อเอออะไร	เดี๋ยวก็ได้ร้องบอกเขาดอกคะ
โอ้เนื้ออุ่นบุญจารีของพี่เอ๋ย	เป็นบุญเคยวาสนาให้มาปะ
เมื่อเข้าไปในโบสถ์สมโภชพระ	เหมือนเจ้าจะรับรักจึงหักอาย
อุตส่าห์มาหาน้องในห้องตึก	ใจก็นึกว่าจะสมอารมณ์หมาย
แม่ปลื้มใจไม่เอ็นดูก็สู้ตาย	ตามแต่สายสุดสวาทเถิดชาตินี้
ถึงไม่ร้องน้องจะฆ่าด้วยอาวุธ	ไม่ม้วยมุดก็ไม่อางขนางหนี
เมื่อไหนไหนไม่ตลอดรอดชีวี	ก็ตามทีเถิดจะกอดจนวอดวาย
พลางโลมลูบจูบซ้ำว่ากรรมเอ๋ย	ไม่อิ่มเลยเหลือจะหักให้รักหาย
อุ้มโอบแอบแนบนางเชยปรางซ้าย	แล้วก็ย้ายจูบขวาว่ายาใจ
นางบ่นว่าน่าเบื่อทำเหลือล้ำ	จนแก้มช้ำกรรมเอ๋ยกรรมจะทำไฉน
หยุดเถิดคะจะขอถามอย่าลามไป	เธอชื่อไรใคร่รู้จักศักดิ์ตระกูล
ฉันเป็นหญิงสิ่งสำหรับอัประยศ	เพราะชายปลดเปลื้องไว้แล้วไปสูญ
จงแจ้งนามตามวงศ์พงศ์ประยูร	อนุกูลให้ตลอดอย่าทอดทิ้ง ฯ
๏ พระว่าพี่นี้ก็แสนยากแค้นนัก	ต้องลักรักลอบกอดแม่ยอดหญิง
จะพรายแพร่งแจ้งความแต่ตามจริง	พี่อยู่สิงหลฝรั่งเมืองลังกา
ร่วมภิเษกเอกองค์อุปราช	เฉลิมบาทบทเรศพระเชษฐา
แล้วเล่าความตามเรื่องพลัดเมืองมา	เที่ยวตามหาก็ไม่พบประสบกัน
มาเห็นนุชสุดสวาทฉลาดแหลม	โฉมแฉล้มแก้มคางดั่งนางสวรรค์
ทั้งรักพักตร์รักปัญญาสารพัน	เหมือนน้องลั่นศรรักมาปักทรวง
ไปลับนางกลางคืนสะอื้นอก	เหมือนหนึ่งยกเมรุไกรไศลหลวง
ไม่เห็นใครในแผ่นดินสิ้นทั้งปวง	จะเด็ดดวงดอกฟ้าให้ยาใจ
จึ่งลอบมาหาเจ้าเยาวลักษณ์	เพราะห้ามรักหักรักหักไม่ไหว
ได้กอดเกยเชยประโลมโฉมวิไล	เพราะรักใคร่ใจจริงทุกสิ่งอัน
พอพบปะพระเชษฐานัดดาแล้ว	จะรับแก้วกลอยใจไปไอศวรรย์
ได้ครองคู่ชูชื่นทุกคืนวัน	ไม่ทิ้งขวัญเนตรน้องให้หมองใจ ฯ
๏ นางฟังคำร่ำเล่าเศร้าสลด	ซบกำสรดโศกาน้ำตาไหล
ไม่พูดจาว่าขานประการใด	สะอื้นไห้ฮักฮักซบพักตรา
พระสอดกรช้อนโฉมประโลมปลอบ	เจ้างามประกอบแก้วเนตรของเชษฐา
อย่าร้องไห้ไปเลยเงยพักตรา	ช่วยพูดจาชี้แจงให้แจ้งใจ
หรือเห็นพี่นี้ยากมาฝากรัก	จะขายพักตร์พวกพ้องพี่น้องไฉน
จะปกปิดคิดอ่านประการใด	จะตามใจไม่ขัดอัธยา ฯ
๏ นางนบนอบตอบคำว่ากรรมน้อง	ที่จะต้องสิ้นชาติวาสนา
ด้วยสัจจังตั้งใจแต่ไรมา	ถ้าแม้นว่าผัวมีเหมือนชีวัน
จะไปไหนไปด้วยจนม้วยมอด	แม้นผัวทอดทิ้งหย่าจะอาสัญ
เดี๋ยวนี้พระจะต้องไปเสียไกลกัน	อันน้องนี้ชีวันจะบรรลัย
พลางนอบนบซบสะอื้นไม่ฝืนพักตร์	พระแสนรักรับขวัญอย่าหวั่นไหว
เจ้างามนามงามจริตงามจิตใจ	จะหาไหนได้เหมือนน้องละอองนวล
อันชาตินี้มิตายไม่วายรัก	จะเฝ้าฟักฟูมประคองครองสงวน
ไม่ทอดทิ้งมิ่งขวัญให้รัญจวน	อย่าหมองนวลนึกหมายจะวายปราณ
แต่ครั้งนี้พี่ยาจะจากน้อง	ด้วยจะต้องตามหาเชษฐาหลาน
ไม่เลยละจะให้สัจปัฏิญาณ	พอเสร็จการแล้วจะกลับมารับน้อง
ถึงเดี๋ยวนี้พี่มาจูบโลมลูบไล้	เจ้าก็ไม่เสียตัวถึงมัวหมอง
จะผ่อนตามทรามสงวนนวลละออง	ให้น้องครองสัจจังเหมือนดังใจ
แม้นสำเร็จเสร็จสมอารมณ์พี่	น้องไม่มีที่สนิทพิสมัย
จะหาผู้สู่ขอคิดต่อไป	นี่จนใจจำลาสุดาจร ฯ
๏ นางฟังสั่งดังจะดิ้นสิ้นชีวิต	ดังกรดกริชตรึงทรวงดวงสมร
เข้าหยิกข่วนหวนแค้นด้วยแสนงอน	สะอื้นอ้อนข้อนอุราแล้วพาที
มาลอบเล่นเคล้นคลำจนช้ำชอก	ยังจะออกองค์อางขนางหนี
แก้มก็แดงแกล้งให้เป็นถึงเช่นนี้	จะให้มีอื่นอีกจะหลีกไป
ถึงแม้นพระจะเอามีดมากรีดเนื้อ	แล้วแล่เถือชิ้นเชือดให้เลือดไหล
ไม่เหมือนคำซ้ำเหน็บให้เจ็บใจ	แม้นพระไม่เมตตาจะลาตาย
นี่กอดจูบลูบคลำทำหม่อมฉาน	เชิญคิดอ่านแก้ไขเสียให้หาย
จะหายแค้นแม้นยังมีราคีคาย	ไม่หายอายก็ไม่ให้พระไคลคลา ฯ
๏ พระตอบว่าสารพัดไม่ขัดขืน	จะจูบคืนเสียให้หายทั้งซ้ายขวา
จะปัดเป่าเต้าน้องที่ต้องตา	ให้ปลั่งเปล่งเต่งอุราอย่าปรารมภ์
พลางสวมสอดกอดเกยชมเชยชิด	ถนอมอุ้มจุมพิตสนิทสนม
นางว่ากรรมซ้ำให้น่วมบวมระบม	จะขืนข่มเหงให้ฉันได้อาย
พระแนบนางพลางว่าน้องอย่าข้องขัด	ที่วิบัติปัดไถมจะได้หาย
จริงจริงนะประเดี๋ยวนี้แม้นมิคลาย	จึงเจ้าสายสวาทว่าให้สาใจ ฯ
๏ นางว่าเบื่อเหลือห้ามตามเถิดคะ	ตามแต่พระจะประจานหม่อมฉันไฉน
พระเกี้ยวกอดสอดคล้องทำนองใน	นางเมินไม่ข้องขัดถึงอัศจรรย์
แมงภู่ผอมหอมกลิ่นก็บินรีบ	ลงแหวกกลีบเกลือกกลั้วกลิ่นบัวผัน
แล้วโผนเผ่นเฟ้นระบัดสัตตบรรณ	ฟ้าก็ลั่นก้องกระหึมครึกครึมคราง
สุนีบาตฟาดเสียงเปรี้ยงเปรี้ยงซ้ำ	ถูกกลางลำเรือแขกแยะแยกผาง
ทั้งน้ำฝนปนน้ำเค็มเต็มระวาง	เหมือนแนบนางหนุ่มสาวไม่หาวนอน ฯ
๏ ฝ่ายนางบุญจารีได้มีผัว	ชื่นเหมือนบัวบานแย้มแซมเกสร
ระทวยทับกับพระเพลาเฝ้าฉะอ้อน	นางวิงวอนผ่อนผันจำนรรจา
เพราะรักใคร่ในพระองค์ลุ่มหลงเล่ห์	อย่าเริศร้างห่างเหเสน่หา
พระไปไหนให้น้องรองบาทา	จนชีวาวอดวายเหมือนหมายใจ
อันเงินทองน้องเดี๋ยวนี้ก็มีมาก	พระตกยากหากประสงค์จำนงไฉน
ต่อสำเภาเลากาช่วยข้าไท	จะจัดให้ไม่ขัดพระอัชฌา
พระสวมสอดกอดประทับแล้วรับขวัญ	อย่าหวาดหวั่นพรั่นจิตกนิษฐา
ถึงยากเย็นเป็นตายวายชีวา	ไม่ทิ้งแก้วแววตาอนาทร
เจ้าติตตามยามยากควรฝากชีพ	ทั่วทวีปแว่นแคว้นไม่แม้นสมร
จวนรุ่งแล้วแก้วตาจะลาจร	ทินกรล่วงลับจะกลับมา
พลางโลมลูบจูบสั่งกำลังรัก	นางผินพักตร์มาถวายทั้งซ้ายขวา
พระจากห้องล่องหนบังคนมา	ถึงที่ตึกปรึกษาท่านอาจารย์
ลูกเศรษฐีมีปัญญาเมตตาตอบ	ได้ชิดชอบลอบลักสมัครสมาน
นางสั่งว่าเงินทองจะต้องการ	มากประมาณสักเท่าไรจะให้ปัน ฯ
๏ เจนธนูครูเอกเขนกสนอง	พบขุมทองทุกข์ร้อนพอผ่อนผัน
เอาทรัพย์มาใช้ที่นี้ทีละพัน	ตัวเจ้านั้นหมั่นไปมาสู่หานาง
ธรรมดานารีที่มีคู่	แม้นผัวชู้ห่างห้องมักหมองหมาง
ชอบเคล้าคลึงจึงจะยืดไม่จืดจาง	ถ้าเริศร้างนางเมียมักเสียการ
เราจะเที่ยวเลี้ยวเลาะสืบเสาะหา	ผู้ใหญ่รู้วิชาคนกล้าหาญ
คนยากจนปรนไว้เหมือนให้ทาน	จึ่งคิดการใหญ่ได้เหมือนใจปอง ฯ
๏ พระวลาสานุศิษย์ว่าคิดชอบ	คำนับนอบแนะแน่กันแต่สอง
ลอบไปมาหานางเอาเงินทอง	ไม่ขัดข้องซ่องสุมประชุมคน
เมื่อวันหนึ่งจึงพระวลายุดาเที่ยว	ไปคนเดียวเดินกลางทางถนน
เห็นบ่อน้ำทำประกอบไว้ชอบกล	มีทั้งต้นมณฑาศาลาน้อย
ดอกไม้ดกรกร่มน่าชมชื่น	ระดะดื่นดอกดวงร่วงผอยผอย
ดูเหมือนสวนล้วนบุปผาระย้าย้อย	หอมดอกสร้อยเสาวคนธ์สุมณฑา ฯ
๏ ฝ่ายนารีกรีกุนพึ่งรุ่นสาว	ผิวเนื้อขาวคมขำล้ำเลขา
เป็นลูกพราหมณ์สยัมภูรู้วิชา	เป็นกำพร้าแม่ตายเสียหลายปี
เขามาขอพ่อจะใคร่ให้มีผัว	นางขอตัวตามประสาเมินหน้าหนี
อย่าขืนใจให้นุญาตในชาตินี้	จะขอมีคู่ครองตามต้องใจ
ฝ่ายพราหมณ์สยัมภูเอ็นดูบุตร	ให้เป็นยุติความตามวิสัย
นางซ่อนตัวกลัวเจ้าเมืองสินชัย	แต่งคนใช้เก็บนางรูปร่างงาม
ปลูกต้นไม้ไว้รอบริมขอบบ้าน	ใครต้องการซื้อบุปผาก็มาถาม
ได้พอกินสินค้าประสาพราหมณ์	มีทาสสามสี่คนขายมณฑา ฯ
๏ วันนั้นบ่ายฝ่ายนางกรีกุนน้อย	เดินคนเดียวเที่ยวสอยดอกบุปผา
ค่อยลัดแลงแฝงพุ่มผกามา	ถึงศาลาบ่อน้ำที่ทำไว้
เห็นหนุ่มน้อยช้อยแช่มแฉล้มเหลือง	ประดับเครื่องพรตพราหมณ์ตามวิสัย
ยิ่งแลเล็งเพ่งพิศยิ่งติดใจ	เป็นชายได้ลักขณาสง่างาม
คิดจะใคร่ไปหาสามิภักดิ์	ฉวยถามทักเธอจะเมินนึกเขินขาม
ขยั้นจิตคิดตะลึงคะนึงความ	เหลือจะห้ามความรักหักอาลัย
จึงเดินออกนอกรั้วให้ตัวสั่น	คิดพรั่นพรั่นหวั่นจิตหวิดหวิดไหว
ชูมาลีที่ถือดื้อเข้าไป	นั่งลงไหว้ให้บุปผามณฑาทอง ฯ
๏ พระคำนับรับดอกไม้สงสัยจิต	ชำเลืองพิศผิวฉวีไม่มีหมอง
ดูรุ่นสาวขาวล้วนนวลละออง	พระยิ้มย่องเยื้อนถามตามสงกา
พี่ขอบใจให้ดอกมณฑาหอม	จะถนอมเหมือนหนึ่งเนตรของเชษฐา
ขอถามนามตามแปลกเมื่อแรกมา	เจ้าแก้วตาตำแหน่งอยู่แห่งไร ฯ
๏ นางกรีกุนอุ่นจิตเห็นติดสอย	เหลือบชม้อยค่อยค่อยแจ้งแถลงไข
บอกชื่อนามตามจริงทุกสิ่งไป	จำความได้ปีระกามารดาตาย
บิดานามสยัมภูอยู่ในบ้าน	ไร้วงศ์วานว่านเครือสิ้นเชื้อสาย
คืนนี้ฉันครั้นจะหลับเห็นคลับคล้าย	สังเกตหมายเหมือนท่านผู้มารดา
มาบอกความยามฝันว่าวันนี้	ชายเป็นที่พึ่งพักจักมาหา
จะหยุดยั้งนั่งแห่งนี้ที่ศาลา	ให้ฉันมาสามิภักดิ์ช่วยทักทาย
จึ่งคอยดูอยู่พอเห็นเหมือนเช่นบอก	จึ่งเด็ดดอกมณฑาถือมาถวาย
แม้นเอ็นดูอยู่ก็อยากจะฝากกาย	ตามแต่ชายเชษฐาจะปรานี ฯ
๏ พระชื่นชอบปลอบนางว่าอย่างยิ่ง	ไม่ทอดทิ้งจริงนะน้องอย่าหมองศรี
จะหาไหนได้เหมือนนุชสุดสตรี	เหมือนมาลีลอยฟ้ามายาใจ
ท่านมารดาปรานีให้พี่แล้ว	นะน้องแก้วมิ่งขวัญอย่าหวั่นไหว
ไม่เริศร้างห่างเหเสน่ห์ใน	จะรักใคร่ครองกันจนวันตาย
พลางลูบแก้มแย้มยิ้มว่านิ่มเนื้อ	เห็นไม่เบื่อเหลือจะหักให้รักหาย
พูดกับนางพลางดูเห็นผู้ชาย	นึกละอายถอยหลังมานั่งพิง ฯ
๏ ฝ่ายข้าเฝ้าเจ้าเมืองชำเลืองเห็น	หยุดเขม้นแลดูเห็นผู้หญิง
งามประโลมโฉมเฉลาเห็นเพราพริ้ง	ยิ่งพิศยิ่งงามพร้อมละม่อมละไม
จึ่งเข้าไปใกล้นางแล้วพลางถาม	เจ้านี่นามวงศ์วานอยู่บ้านไหน
บัดนี้ท้าวเจ้าบุรินทร์เมืองสินชัย	สั่งมาให้หาไปเข้าในวัง ฯ
๏ นางฟังความคร้ามกลัวจนตัวสั่น	เข้าแอบพันพระวลาเหลียวหน้าหลัง
พระห้ามว่าอย่าไปอื่นลุกยืนบัง	แล้วถามทั้งสี่นายฝ่ายเสนา
นี่เมียเราชาวบ้านร้านตลาด	ไม่ต้องราชการไฉนจะให้หา
หรือเกี่ยวข้องต้องคดีที่ภรรยา	บาดหมายมามีชื่อหรือผิดตัว
ฝ่ายเสนีสี่นายเสียดายรูป	จึ่งพูดลูบไล้ว่าเออเธอหรือผัว
จะวอดวายตายเปล่าอย่าเมามัว	จงออกตัวเสียจะได้พ้นภัยพาล
นางรูปงามทรามสาวท้าวประสงค์	ต้องเก็บส่งเข้าไปสิ้นทุกถิ่นฐาน
เหมือนเปลวไฟไหม้โพลงพระโองการ	ใครทัดทานขัดขวางจะวางวาย ฯ
๏ พระตอบว่านารีนี้มีผัว	ก็หมองมัวไม่ควรจะทูลถวาย
เหมือนป้องปิดผิดพลั้งหลังจะลาย	จริงนะนายกราบทูลมูลิกา
ไม่ทราบความตามจริงว่าหญิงนี้	ผัวเขามีแม้นพระบาทปรารถนา
จะส่งให้ไม่ขัดพระอัชฌา	ที่จะว่าปากเปล่านั้นเรากลัว
แม้นมีผู้รู้เห็นไปเป็นโจทก์	จะมีโทษถึงเราเป็นเจ้าผัว
จะพลอยผิดปิดป้องจะหมองมัว	จะส่งตัวนั้นไม่ต้องทำนองใน ฯ
กรมวังฟังตอบเห็นชอบสิ้น	จึ่งว่าถิ่นฐานตำแหน่งอยู่แขวงไหน
พระว่านี่ชี้บอกสวนดอกไม้	เรามิได้หนีหายมูลนายมี
พวกเสนาว่าจะไปทูลให้ทราบ	ควรได้ลาภแล้วทั้งสองอย่าหมองศรี
ทำพูดจาปราศรัยเป็นไมตรี	แล้วทั้งสี่เสนาพากันไป ฯ
๏ นางกรีกุนอุ่นจิตยิ่งคิดรัก	กราบตรงพักตร์พระวลาน้ำตาไหล
สะอื้นอ้อนวอนว่าด้วยอาลัย	ท่านแก้ไขจึงได้พ้นพวกคนพาล
อันตัวของน้องนี้กับชีวิต	มอบเป็นสิทธิ์กับหม่อมพี่โปรดดีฉาน
ขอพึ่งพากว่ากายจะวายปราณ	ช่วยคิดอ่านอนุกูลอย่าสูญใจ
พระลูบโลมโฉมเฉลาเยาวมิ่ง	ไม่ทอดทิ้งนวลหงอย่าสงสัย
แม้นรอราช้าทีจะมีภัย	เห็นพวกไอ้คนจับจะกลับมา
ขอเชิญนุชสุดใจไปด้วยพี่	ซ่อนอยู่ที่ลับเนตรกับเชษฐา
พอเย็นจวนชวนกันออกนอกศาลา	พระนำหน้าลัดทางพานางไป
ถึงวัดพราหมณ์ยามดึกขึ้นตึกอยู่	ไม่มีผู้รู้เห็นว่าเป็นไฉน
เป็นสามห้องน้องนางอยู่ข้างใน	คนจ้างใช้นั้นก็มีอยู่สี่คน
แต่งสำรับกับข้าวเขาซื้อหา	ตักน้ำท่าสารพัดไม่ขัดสน
แต่ครูนั้นสัญจรคิดผ่อนปรน	เที่ยวคบคนรู้วิชาปัญญาดี ฯ
๏ ฝ่ายพระวลายุดาเวลาดึก	อยู่ในตึกกั้นห้องทั้งสองศรี
พระวลาโลมโฉมงามพราหมณี	เป็นบุญพี่ที่ได้เคยชมเชยนาง
สุรารักษ์ชักนำให้จำเพาะ	พอจวบเคราะห์เพราะกษัตริย์จะขัดขวาง
ถึงช่วงชิงจริงนะไม่ละวาง	จะชิงนางล้างชีวันให้บรรลัย
เป็นบุญแล้วแก้วตาได้มาพ้น	อย่าทุกข์ทนหม่นหมองจงผ่องใส
พลางแอบอุ้มจุมพิตสนิทใน	นางกราบไหว้วอนว่าจงการุญ
น้องรักใคร่ใจยอมให้หม่อมพี่	ขอวันนี้วันเดียวอย่าเฉียวฉุน
ไม่หนักหน่วงหวงแหนจะแทนคุณ	ให้ค่อยคุ้นเคยคลายที่อายใจ
จะขอถามนามองค์ที่จงรัก	โปรดประจักษ์จริงแจ้งแถลงไข
เมียหม่อมมีกี่คนอยู่หนใด	หรือยังไม่มีคู่อยู่คนเดียว ฯ
๏ พระยิ้มแย้มแช่มชื่นเฉลยตอบ	ช่างรอบคอบคิดคาดฉลาดเฉลียว
จะแจ้งเจ้าเยาวมิ่งตามจริงเจียว	รู้คนเดียวหนออย่าเล่าไม่เขาฟัง
แล้วบอกความนามวงศ์พระทรงยศ	ให้รู้หมดเหมือนแต่ต้นตามหนหลัง
เหมือนนกพลัดซัดเซไร้เร่รัง	มาหยุดยั้งอยู่เดียวเปล่าเปลี่ยวทรวง
มาพบเจ้าเยาวลักษณ์แสนรักรูป	ครั้นกอดจูบรูปงามก็ห้ามหวง
อันอกใครในแผ่นดินสิ้นทั้งปวง	ไม่เหมือนทรวงพี่ระบมด้วยตรมตรอม
สารพัดขัดขวางเหมือนอย่างนี้	ได้ร่วมที่มิได้ชิดสนิทสนอม
ต้องขัดข้องต้องงดต้องอดออม	เมื่อไม่ยอมจะข่มเหงก็เกรงใจ
เจ้านอนนี่พี่จะออกนอนนอกห้อง	อยู่ใกล้น้องพี่จะงดอดไม่ได้
พูดขาดคำทำสะท้อนถอนฤทัย	จะลุกไปจากนางไม่วางมือ
จงโปรดเกล้าเจ้าประคุณอย่าหุนหวน	กระบิดกระบวนนี่กระไรน้อยไปหรือ
ถึงขาดเด็ดเข็ดพระทัยดังไฟฮือ	อย่าเพ่อถือโทษน้องให้ต้องอาย
พระเคืองแค้นแม้นจะเชือดเอาเลือดเนื้อ	ความรักเหลือแล้วจ๊ะหม่อมยอมถวาย
จะจ้างเสมียนเขียนทานบนไว้จนตาย	ไม่กลับกลายแกล้งว่าสัจจาจริง ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางว่าคมสมกับรูป	จึ่งต้องจูบต้องกอดแม่ยอดหญิง
อย่าเบือนพักตร์ผลักไสอย่าไหวติง	พลางแอบอิงโอบอ้อมถนอมนวล
พระเชยปรางนางจี้กระดี้กระดิก	ต้องหยอกหยิกหยิบแก้มยิ้มแย้มสรวล
สมถวิลสิ้นกระเบ็ดเสร็จสำนวน	เหมือนลมหวนป่วนฮือกระพือพัด
เมขลาตาแลมือแบแก้ว	สว่างแวววามแวมแจ่มจำรัส
ยักษ์เขม้นเข่นเขี้ยวไล่เลี้ยวลัด	ฝนก็ซัดซู่ซู่อู้อู้อึง
เหมือนชื่นใจในมนุษย์สิ้นสุดแสน	จะเปรียบแม้นเหมือนอะไรก็ไม่ถึง
ทั้งสองข้างต่างปลื้มลืมตะลึง	ต่างเคล้าคลึงเคลิ้มหลับระงับไป ฯ
๏ ฝ่ายเสนีที่อาสาเที่ยวหาสาว	เข้าเฝ้าท้าวทูลแจ้งแถลงไข
เห็นนางงามทรามประโลมโฉมวิไล	ไม่มีใครเหมือนแม้นทั้งแดนดิน
จะพามานารีว่ามีผัว	ระวังตัวกลัวผิดคิดถวิล
แต่ลดเลี้ยวเที่ยวดูทั้งบูรินทร์	ไม่งามสิ้นสุดอย่างเหมือนนางพราหมณ์ ฯ
๏ พระทรงฟังดังจะเห็นเหมือนเช่นกล่าว	จึงว่าสาวสมรักแล้วซักถาม
ชอบแต่พามาให้กูได้ดูงาม	ผัวจะตามติดมาหรือว่าไร
ใครฮึกหาญทานทัดมึงตัดหัว	ไปเอาตัวอีที่ว่ามาให้ได้
เสนารับอภิวันท์พากันไป	กับบ่าวไพร่ใหญ่น้อยสักร้อยคน
ถึงบ้านพราหมณ์สยัมภูกรูเข้าบ้าน	อลหม่านล้อมหลามตามถนน
ในยุ้งข้าวเตาไฟเที่ยวไล่ค้น	ไม่พบคนขู่ถามพราหมณ์พฤฒา
มีลูกสาวราวกับหุ่นไม่ทูลถวาย	ยกให้ชายต่ำชาติวาสนา
อยู่ที่ไหนให้ตาพราหมณ์ไปตามมา	จะได้พาตัวนางส่งข้างใน ฯ
๏ ฝ่ายว่าพราหมณ์สยัมภูรู้ตำหรับ	จึ่งนิ่งนับฤกษ์ยามตามวิสัย
รู้ว่าท้าวเจ้าบุรินทร์เมืองสินชัย	จะเสียไอสูรย์สมบัติเพราะสัตรี
จึ่งว่าเราเล่ามิได้ให้มีผัว	เที่ยวตามตัวตายเป็นไม่เห็นผี
ครั้นถามเขาชาวบ้านว่าวานนี้	มีชายสี่คนมาฉุดคร่าไป
แม้นอยู่เล่าเราก็คงจะถวาย	นี่มันหายไปไม่เห็นว่าเป็นไฉน
ว่ามีผัวตัวใครเห็นเป็นอย่างไร	เอามาไต่ถามดูจะสู้ความ ฯ
๏ พวกเสนาว่าเราเห็นเย็นวานนี้	นั่งอยู่ที่ศาลาได้มาถาม
ว่าเป็นผัวตัวมันนั้นเป็นพราหมณ์	จะเที่ยวตามตัวให้คงไม่ฟัง
แล้วเสนีสี่นายแยกย้ายหา	นายเดินหน้าบ่าวตามออกหลามหลัง
เที่ยวบอกทั่วรั้วแขวงแต่งระวัง	ป่าวร้องทั้งวัดวาทั่วธานี
ผู้หญิงสาวขาวหนุ่มเนื้อนั้นเหลือง	ให้ชาวเมืองรู้ว่าพากันหนี
ใครจับได้ให้ท้าวเจ้าบุรี	จะตั้งที่เป็นขุนนางให้รางวัล ฯ
๏ ฝ่ายเจนธนูรู้ข่าวเขาป่าวร้อง	กับพวกพ้องตรองเหตุในเขตขัณฑ์
เจ้าเมืองคิดผิดอย่างในทางธรรม์	จะมีอันตรายวายชีวา
จึ่งบอกกันบรรดาข้าเกลี้ยกล่อม	มาพรั่งพร้อมยอมจิตทั้งศิษย์หา
ทั้งผู้รู้ผู้ที่มีปัญญา	ประมาณห้าร้อยเศษแจ้งเหตุการณ์
เจ้าบุรินทร์สิ้นบุญจะสูญศักดิ์	ผู้อื่นจักได้สมบัติพัสถาน
จะฆ่าท้าวเจ้านายให้วายปราณ	พวกเราท่านน้อยใหญ่จะได้ดี
แต่คอยฟังสังเกตเกิดเหตุใหญ่	ครั้นเห็นไฟโพลงพลุ่งในกรุงศรี
ถือสาตรามาอยู่ในบูรี	คอยผู้มีบุญจะมาเมตตาเรา
แล้วสอนสั่งทั้งหลายอุบายบอก	ช่วยกันหลอกเสนาพวกข้าเฝ้า
บ้านผู้ดีที่ไหนนำไปเอา	นายสำเภาเจ้าภาษีเศรษฐีพราหมณ์
ให้ว้าวุ่นขุ่นเคืองด้วยเรื่องจับ	ถึงซื่อตรงคงจะกลับเป็นเสี้ยนหนาม
จึงช่วยเจ้าเรากำราบคิดปราบปราม	คงได้ความชอบทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ พวกเกลี้ยกล่อมพร้อมจิตว่าคิดชอบ	เที่ยวไปรอบรั้วแขวงทุกแห่งหน
นำเสนาพาไปเที่ยวไล่ค้น	ว่าคบคนสาวหนุ่มเกาะกุมกัน
ที่ลูกสาวเขาไม่มีคนที่ส่อ	ว่าแม่พ่อชุ่มซ่ามพูดผ่อนผัน
อ้างพวกเพื่อนเรือนอื่นช่วยยืนยัน	ว่าลูกสาวราวกับปั้นเล็บนั้นยาว
กรมวังฟังคำคนเสียดส่อ	จับแม่พ่อเฆี่ยนผูกเอาลูกสาว
เที่ยวค้นรอบขอบแคว้นทุกแดนดาว	หญิงชายชาวบ้านเมืองแค้นเคืองครัน ฯ
๏ ฝ่ายเจนธนูมาหาวลาราช	พระหน่อนาถแจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
ลูกสาวพราหมณ์ตามมาได้ห้าวัน	ให้พรั่นพรั่นมันจะรับถึงอับจน
เจนธนูรู้ในไสยเพท	จึงแจ้งเหตุเกิดทั้งนี้จะมีผล
แล้วเล่าความตามที่ไปได้ไพร่พล	คิดแต่งกลก่อไฟใต้สุธา
เจ้าไปหาว่ากล่าวลูกสาวเศรษฐี	คนเขามีกว่าหมื่นมีปืนผา
ให้ตั้งอยู่สู้สักสองสามเวลา	เราจะฆ่าเจ้าบุรินทร์ให้สิ้นชนม์
เจ้าได้เมืองเครื่องรบครบเสร็จสรรพ	จึ่งยกทัพกลับไปชิงเอาสิงหล
เดี๋ยวนี้เล่าเราจะไปแต่งไพร่พล	คิดผ่อนปรนกลการชื่อหว่านนา
หนึ่งข้าเฝ้าเหล่าขุนนางกระด้างจิต	มิได้คิดรบเราให้เข้าหา
หนึ่งจะให้ชาวเมืองเลื่องลือชา	ว่ามีบุญกรุณาประชาชี
ทั้งลูกค้าวาณิชไม่คิดร้าย	เหมือนลอยชายชมเมืองให้เรืองศรี
ซึ่งนางพราหมณ์ตามมาเป็นนารี	แปลงอินทรีย์เสียให้เห็นเหมือนเช่นชาย
ขาวให้ดำทำให้ติดไฝหน้า	วิสัยตามันก็เห็นเหมือนเช่นหมาย
กระซิบสอนผ่อนปรนกลอุบาย	พอเบี่ยงบ่ายไปตำแหน่งจัดแจงการ ฯ
๏ พระวลาคลาไคลเข้าในห้อง	เคียงประคองขนิษฐาแล้วว่าขาน
ให้นางแต่งแปลงกายเหมือนชายชาญ	ใครพบพานให้เห็นว่ามลายู
น้ำมันยางนางทามังสาทั่ว	ดำทั้งตัวติดไฝไว้ใต้หู
ใส่เสื้อกลีบจีบเอวน่าเอ็นดู	แล้วโพกผ้ามลายูเหมือนผู้ชาย
พระแย้มสรวลชวนไปเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง	นางแอบอิงอดสูไม่รู้หาย
พระโอบอุ้มนุ่มนิ่มยิ้มแย้มพราย	ไม่เหนื่อยหน่ายหนุ่มสาวสิ้นหาวนอน ฯ
๏ ครั้นมืดค่ำย่ำยามสั่งความว่า	จะไปหาเจนธนูท่านครูสอน
นางปิดป้องห้องในแล้วใส่กลอน	พระบทจรไปหาบุญจารี
เห็นนางนอนอ่อนเอียงลงเคียงข้าง	ค่อยเชยปรางซ้ายขวามารศรี
แล้วว่าพี่มิได้มาหลายราตรี	เพราะเป็นฝีที่ที่นั่งประทังทน
ได้ยินข่าวเจ้าพาราให้หาสาว	เห็นฉาวฉาวฉุดนางทุกทางถนน
คิดถึงนุชสุดกำลังเป็นกังวล	กลัวไม่พ้นไทท้าวเจ้านคร
พอฝีลดอตส่าห์มาเห็นหน้าเจ้า	ยังทุกข์เท่าเขาพระเมรุเกณฑ์สิงขร
เผื่อเขามาว่าขานท่านบิดร	จะยอมหย่อนให้เขาไปอยู่ในวัง
เจ้าได้ดีมีบุญเป็นคุณหม่อม	พี่จะตรอมใจตายอยู่ภายหลัง
ขอถามเจ้าเยาวมิ่งที่จริงจัง	ถ้าเป็นอย่างนั้นบ้างจะอย่างไร ฯ
๏ นางจารีตีทรวงเสียงฮักฮัก	อกมิหักเสียหรือกรรมจะทำไฉน
น้อยหรือชะพระมาเหน็บให้เจ็บใจ	เพราะเคยได้ง่ายง่ายจึ่งหมายแคลง
อันชาตินี้มิให้ชั่วเช่นตัวน้อง	ไม่หมายสองปองรักยศศักดิ์แสง
จริงจริงนะจะใคร่ตายให้หายแคลง	โอัเสียแรงรักพระองค์มาสงกา
ถึงท้าวไทให้มาขอคุณพ่อแม่	ไม่แยแสแสนชาติไม่ปรารถนา
ยังสั่งเหล่าบ่าวไพร่แม้นใครมา	ถามให้ว่าลูกหลานท่านไม่มี
เขาก็รู้อยู่เขาลือออกชื่อฉาว	ว่าเก็บสาวซ่อนตัวเหมือนกลัวผี
ควรหรือพระจะมาเห็นเป็นเช่นนี้	ตั้งเป็นที่เจ้าจอมเป็นหม่อมคุณ
ยิ่งแสนแค้นแสนทุกข์ยิ่งจุกจิก	จะใคร่หยิกใคร่ข่วนให้หวนหุน
นี่หากเห็นเป็นผัวทั้งกลัวบุญ	ให้มุ่นมุ่นมิได้วายฟายน้ำตา ฯ
๏ พระสวมสอดกอดประทับแล้วรับขวัญ	ถามเท่านั้นน้องรักโกรธนักหนา
กลัวจะมิแม้นเหมือนเพื่อนชีวา	อุตส่าห์มาไต่ถามดูตามแคลง
เจ้ากลับเห็นเป็นประชดกำสรดสะอื้น	เหมือนคนอื่นขืนอางขนางแหนง
พูดซื่อซื่อหรือรังเกียจว่าเสียดแทง	แก้มจะแดงเดี๋ยวนี้แล้วไม่แคล้วเลย
พลางโอบอุ้มจุมพิตเชยชิดโฉม	ปลอบประโลมเนื้อน่วมร่วมเขนย
ถนอมนางต่างละเลิงด้วยเชิงเชย	เหมือนไม่เคยเลยหลับระงับไป ฯ
๏ บุญจารีนิมิตไปเมื่อใกล้รุ่ง	จิตสะดุ้งตัวสั่นให้หวั่นไหว
พระผวาคว้าประคองกอดน้องไว้	เจ้าเป็นไรบุญจารีบอกพี่ยา
นางรู้สึกนึกแน่จึ่งแก้ฝัน	ว่าเป็นควันมืดมิดทุกทิศา
แล้วแลดูสุริยงตกลงมา	พระพี่ยารับรองประคองไว้
น้องเข้าด้วยช่วยชูสุริย์แสง	หญิงหนึ่งแยงฉุดชักข่วนผลักไส
พอปักษาถาถาบมาคาบไป	ฉันร้องไห้สะอื้นจนตื่นนอน
พระลูบโลมโฉมเฉลาเยาวลักษณ์	ฝันดีนักน้องหญิงมิ่งสมร
ซึ่งควันมัวทั่วอากาศราษฎร	จะเดือดร้อนรบราฆ่าฟันกัน
ซึ่งสุริย์ฉายบ่ายแสงตกแหล่งหล้า	คือองค์ท้าวเจ้าพาราจะอาสัญ
เจ้ากับพี่ที่ได้ชูสุริยัน	จะได้ขัณฑเสมาครองธานี
แต่ตัวเจ้าเขาคงเกลียดจะเสียดส่อ	จะสู่ขอค้นหามารศรี
เจ้าว่าขานบิดาให้ราวี	อย่าให้มีอันตรายถึงสายใจ
พอเพลาราตรีไว้พี่เถิด	มิให้เกิดยุคเข็ญเป็นไฉน
จะตัดเกล้าเจ้าบุรินทร์เมืองสินชัย	มาเสียบไว้กลางเมืองให้เลื่องลือ ฯ
๏ นางคำนับรับคำแล้วร่ำว่า	พระเมตตาแม่นมั่นกระนั้นหรือ
อันตัวฉันท่านบิดาเคยหารือ	คงเชื่อถือถ้อยคำคงทำตาม
ถ้ากระนั้นวันรุ่งขึ้นพรุ่งนี้	พระอยู่นี่ที่ในตึกอย่านึกขาม
ฉันจะได้ไปแถลงให้แจ้งความ	นางซักไซ้ไต่ถามตามทำนอง
พระหยอกนางพลางว่าพี่มาอยู่	กลัวจะรู้ถึงพ่อตาจะมาถอง
ถ้วนสามตึงไม่รอดจะกอดน้อง	เจ้าช่วยร้องแทนพี่นะอย่าละเลย ฯ
๏ นางสรวลพลางทางว่าบิดาฉัน	ไม่ดุดันดอกจะต้องถองลูกเขย
เห็นทีพระจะไปเที่ยวเกี้ยวชู้เชย	เหมือนจะเคยเข็ดขยั้นพรั่นพ่อตา
ต่างชื่นชอบตอบสนองทั้งสองข้าง	ไม่จืดจางห่างเหเสน่หา
ต่างคลึงเคล้าเซ้าซี้ด้วยปรีดา	จนเวลารุ่งแจ้งสิ้นแสงดาว
นางอาบน้ำซ้ำอาบกุหลาบด้วย	ดูสำรวยสวยสมนุ่งห่มขาว
แก้เกศีคลี่คลายขยายยาว	ดังนางดาวบสนีศรีโสภา
ถือเทียนธูปบุปผชาติค่อยยาตรย่าง	ขึ้นตึกกลางกว้างใหญ่เข้าในฝา
พนมมือถือธูปเทียนษมา	กราบบิดามารดาทอดถอนใจ
จะบอกความขามจิตคิดขยั้น	ให้หวั่นหวั่นตันอุราน้ำตาไหล
สะอื้นร่ำสำลักกระอักกระไอ	แกล้งกลั้นใจแน่นิ่งไม่ติงกาย ฯ
๏ ฝ่ายพรหมเดชเศรษฐีนางศรีฟ้า	เห็นลูกยาร้องไห้จิตใจหาย
เข้าประคองมองดูหน้านึกว่าตาย	ร้องเวยวายฟายน้ำตาเรียกข้าไท
บรรดาบ่าวสาวแก่มาแซ่ซ้อง	ทั้งพวกพ้องพ่อแม่เข้าแก้ไข
พ่นชโลมโซมกายาให้เย็นใจ	นางกลับได้สมประดีค่อยมีมา
ขับข้าไทไปเหลือแต่แม่พ่อ	ประคองคลอปลอบถามตามกังขา
เจ้าเป็นไรไม่แถลงแจ้งกิจจา	หรือโรคาขัดขวางเป็นอย่างไร ฯ
๏ นางบุญจารีมีปัญญาษมาบาป	แล้วกรานกราบท่านทั้งสองพลางร้องไห้
ลูกถึงทีชีวันจะบรรลัย	ต้องเคืองใจเจ้าประคุณกรุณา
เขาเสียดส่อว่าคุณพ่อมีลูกสาว	ฝ่ายท่านท้าวไทธิราชปรารถนา
แม้นซ่อนเร้นเป็นผิดกับบิดา	เขาจะฆ่าพ่อแม่เอาแต่ตัว
ลูกเปลี่ยวใจไม่มีที่จะพึ่ง	ให้เหมือนหนึ่งพระกำเนิดบังเกิดหัว
จะส่งไปให้กับเขาเล่าก็กลัว	จะฆ่าตัวเสียให้ตายให้หายความ ฯ
๏ ฝ่ายพรหมเดชเศรษฐีนางศรีฟ้า	ฟังธิดากล่าวถ้อยค่อยค่อยถาม
อยู่ห้องหับลับลึกในตึกราม	ใครบอกความเจ้าจึ่งแจ้งพ่อแคลงใจ ฯ
๏ นางอายจิตอิดเอื้อนต้องเตือนซ้ำ	เป็นหลายคำจำแจ้งแถลงไข
แม้นห้องหับลับลี้ไม่มีใคร	ก็มิได้แจ้งจิตในกิจจา
นี่ห้องตึกนึกเหมือนทางกลางถนน	มีผู้คนเหมือนไม่มีที่รักษา
เมื่อราตรีมีหนุ่มคนหนึ่งมา	เขาพูดจาแจ้งข่าวถึงท้าวไท
ฉันเรียกคนจนกระโงนตะโกนกู่	ไม่มีผู้ขานรับล้วนหลับใหล
ครั้นถามเขาเล่าก็ว่ามาแต่ไกล	ว่ารักใคร่ให้สัจปัฏิญาณ
แล้วก็ว่าถ้าแม้นคนมาคักคึก	จะทำศึกช่วงชิงไม่ทิ้งฉาน
จะฆ่าท้าวเจ้าบุรินทร์ให้สิ้นปราณ	เพราะคิดการโลภลาภเหลือหยาบคาย
ฉันไม่เชื่อเผื่ออึงจะถึงพ่อ	คิดระย่อท้อใจมิใคร่หาย
ลูกอยู่เล่าเจ้าประคุณพลอยวุ่นวาย	แม้นลูกตายเสียก็พ้นมลทินไป ฯ
๏ นางศรีฟ้าว่าเห็นทีจะวิเศษ	มีฤทธิ์เวทวิชาจึ่งมาได้
ฝ่ายบิดาว่าก็ตามแต่น้ำใจ	คิดรักใคร่เขาก็บอกออกให้รู้
นางฟังถามความในน้ำใจหญิง	ก้มหน้านิ่งนึกระคายอายอดสู
ยิ่งเตือนซ้ำทำเป็นเฉยไม่เงยดู	บิดาขู่ดุไม่บอกไม่ออกความ
ท่านยายว่าตาเอ๋ยเคยเงยหงอย	เหมือนกับหอยกับทากปูลากก้าม
คนมันเรียวเดี๋ยวนี้ตะกลีตะกลาม	อย่าไปถามไปถ้อยมันหน่อยเลย
แม้นอาลัยในลูกจะปลูกฝัง	ให้คนทั้งนั้นเห็นว่าเป็นเขย
เมื่อคอยดูอยู่มิใช่ใจเฉยเมย	เป็นคู่เคยจึ่งเผอิญเกินระวัง
แต่ก่อนนั้นทำนาก็ว่าอยู่	แม้นชายผู้รู้วิชาพร้าเหน็บหลัง
จะยกให้ไม่ขัดเป็นสัจจัง	มาเป็นดังนี้กรรมจะทำกระไร
ผัวเห็นจริงนิ่งรำพึงแล้วจึ่งว่า	ที่เขามาหาอยู่นี่หรือที่ไหน
นางว่ารู้อยู่เจ้าคะฉันจะไป	พามาไหว้เจ้าประคุณกรุณา
กราบแล้วนางย่างย่องเข้าห้องหับ	ผัวคอยรับรับขวัญด้วยหรรษา
เอะถูกรุกหรือถูกตีเจ้าพี่อา	ดูหน้าตาเป็นคราบอาบแก้มคาง
นางกอดผัวหัวเราะว่าเยาะฉาน	ท่านสงสารสารพัดไม่ขัดขวาง
ให้ฉันมาหาพระไปตึกใหญ่กลาง	อย่าระคางห่างเหินเลยเชิญไป ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางว่าท่าลูกเขย	ยังไม่เคยเลยกรรมจะทำไฉน
ไหว้พ่อตาท่าทางเป็นอย่างไร	เหมือนกับไหว้แม่ยายหรือย้ายเพลง
ช่างเหลือดีแล้วพระหรือจะล้อ	ไม่สู่ขอขืนจะปล้ำทำข่มเหง
ได้เปล่าเปล่าเจ้าประคุณบุญมาเอง	ยังบิดเบือนเหมือนไม่เกรงกลัวพ่อตา ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางแต่งตามแปลงเพศ	เหมือนพราหมณ์เวสสุกรรมล้ำเลขา
แล้วจุณเจิมเฉลิมพักตร์ลักขณา	พระเดินหน้านางตามดูงามครัน
เข้าในห้องสองเศรษฐีเห็นสีเหลือง	ลืมแค้นเคืองคอยขยับจะรับขวัญ
พระยอบองค์ลงคำนับอภิวันท์	ลูกสาวนั้นมอบเมียงเคียงสามี ฯ
๏ ฝ่ายพ่อแม่แลเพลินจำเริญเนตร	ดังเทเวศนางฟ้าในราศี
ต่างชมบุตรพูดซุบซิบพอดิบพอดี	แล้วเศรษฐีไต่ถามตามสงกา
เจ้าเชื้อวงศ์พงศ์พราหมณ์นามไฉน	จงแจ้งใจให้เราฟังที่กังกา
พระเล่าเรื่องเมืองฝรั่งแต่หลังมา	บอกพ่อตาตามจริงทุกสิ่งอัน
มาแปลงเป็นเช่นพราหมณ์ตามประเทศ	เที่ยวหาเชษฐาฉันกับหลานขวัญ
พอพบเจ้าเยาวลักษณ์ได้รักกัน	มิได้ทันขอสู่ตามบูราณ
เพราะรักใคร่ไม่คิดชีวิตม้วย	มาอยู่ด้วยขอโทษโปรดดีฉาน
ขอเป็นบุตรดุจเจ้าเยาวมาลย์	ตามแต่ท่านจะเมตตาฆ่าก็ตาย ฯ
๏ เศรษฐีนั่งฟังเขยเฉลยฉลาด	แสนสวาทหวานหูไม่รู้หาย
จึ่งว่าพ่อก็ประเสริฐล้ำเลิศชาย	เป็นเจ้านายฝ่ายฝรั่งเกาะลังกา
บุญจารีนี้ก็ได้รักใคร่เจ้า	เดี๋ยวนี้เล่าเจ้ามาง้อขอโทษา
เรายกให้ไม่ขัดหัทยา	แม้นขัดเคืองเบื้องหน้าจงปรานี
เห็นกับเราเฒ่าแก่เป็นแม่พ่อ	ได้งอนง้อขอชีวามารศรี
คืนมาให้ได้เห็นกันเช่นนี้	ด้วยบุตรีมีคนเดียวเปล่าเปลี่ยวใจ ฯ
๏ พระคำนับรับคำแล้วร่ำว่า	พระคุณท่านกรุณาจะหาไหน
ไปเบื้องหน้าถ้านางผิดอย่างไร	ลูกมิได้ถือโกรธทำโทษทัณฑ์
จะรักนางอย่างน้องปกครองคู่	ไม่ลบหลู่ลืมคุณคิดหุนหัน
ถึงยากเย็นเป็นตายวายชีวัน	ไม่ทิ้งขว้างห่างกันตามสัญญา
แต่ครั้งนี้ที่ตรงท้าวเจ้าประเทศ	ทำผิดเพศพาลจิตริษยา
เที่ยวเก็บลูกสาวชาวบุรินทร์เขานินทา	คงจะมาถึงเจ้าคุณจะวุ่นวาย
อย่าเพ่อส่งนงลักษณ์ถึงหักหาญ	จะรอนราญรบพุ่งเหมือนมุ่งหมาย
แล้วเล่าความตามที่ครูให้อุบาย	จะทำลายล้างศัตรูให้อยู่เย็น ฯ
๏ ฝ่ายพรหมเดชเศรษฐีคนมีสัตย์	ว่าวิบัติบ้านเมืองจะเคืองเข็ญ
แต่ป่างก่อนร่อนชะไรก็ไม่เป็น	เดี๋ยวนี้เช่นกับเขาว่าเป็นบ้ากาม
เที่ยวเก็บสาวเอาไปเสียทั้งเมียเขา	ขุนนางเล่าเอาแต่ลาภเหลือหยาบหยาม
ทั้งกรมการศาลหลวงกระทรวงความ	ล้วนตะกลามถามกินเงินสินบน
ชาวบ้านเมืองเคืองแค้นแสนลำบาก	เกิดข้าวยากหมากแพงทุกแห่งหน
เราคิดถึงพึ่งท้าวเจ้ามณฑล	จะผ่อนปรนห้ามปรามตามกำลัง
แม้นไม่เชื่อเหลือห้ามแต่เจ้า	อันตัวเราเล่าเหมือนอย่างช้างตีนหลัง
แล้วเรียกฝ่ายนายรองกองระวัง	มาพร้อมพรั่งสั่งต่อหน้ายุดาพราหมณ์
ลูกเขยเราเขามาอยู่จงรู้ทั่ว	ให้แทนตัวเรานะเองจงเกรงขาม
เขาสอนสั่งฟังคำกระทำตาม	ฝ่ายคนสามสิบขอรับแล้วกลับไป ฯ
๏ พระวลาสาพิภักดิ์รักเศรษฐี	กับบุตรีที่สนิทพิสมัย
ช่วยดูงานการทั้งปวงคอยช่วงใช้	เอาใจใส่สอพลอท่านพ่อตา
แม่ยายยิ้มอิ่มอารมณ์ชมลูกเขย	ของนมเนยหวานคาวลูกสาวหา
เลี้ยงวลายุดาพราหมณ์สามเวลา	พวกบ่าวข้ามาสมัครด้วยภักดี ฯ
๏ ฝ่ายขุนนางต่างรู้มีผู้กล่าว	ว่าลูกสาวพรหมเดชท่านเศรษฐี
งามเหมือนหุ่นชื่อนางบุญจารี	สมคะเนเสนีต่างดีใจ
พากันมาหาพราหมณ์คุกคามขู่	ลูกสาวอยู่หรือว่านางไปข้างไหน
พระทรงธรรม์กรุณาให้หาไป	จะเลี้ยงให้ได้ดีให้มียศ
พวกเผ่าพงศ์วงศาคณาญาติ	จะผุดผาดวาสนาให้ปรากฏ
เป็นเจ้าจอมหม่อมห้ามได้งามงด	เหมือนราชรถเข้ามารับอย่ากลับกลัว ฯ
๏ ฝ่ายเศรษฐีมีอัชฌาต่อข้าเฝ้า	ลูกสาวเราเดี๋ยวนี้เขามีผัว
แม้นเป็นสาวเราคงจะส่งตัว	นี่หมองมัวไม่ควรเลี้ยงในเวียงวัง
ขอทูลความห้ามองค์พระทรงฤทธิ์	ซึ่งทรงคิดผิดอย่างแต่ปางหลัง
เธอทูลให้เราเท่านี้แม้นมิฟัง	มีรับสั่งอีกจึ่งมาพาเอาไป ฯ
๏ พวกขุนนางต่างพิโรธโกรธเศรษฐี	ว่าผัวมีชี้ตัวผัวคนไหน
ให้มั่นคงส่งมาอย่าช้าใย	แม้นไม่ได้ไม่พ้นผิดที่บิดา
ซึ่งว่าองค์ทรงฤทธิ์ทำผิดเพศ	เพราะพรหมเดชเศรษฐีไม่สีสา
อันวิสัยไทท้าวเจ้าสุธา	ครองไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินสิ้นทั้งปวง
เกิดของดีวิเศษในเขตแคว้น	ทั้งแก้วแหวนเงินทองเป็นของหลวง
หนึ่งม้าช้างนางงามตามกระทรวง	ของทั้งปวงเป็นของท้าวเจ้าแผ่นดิน
หนึ่งคดีที่อาณาประชาราษฎร์	เกิดวิวาทวาทาช่วยตราสิน
ได้ทำไร่ไถนาได้หากิน	เพราะภูมินทร์ปิ่นประเทศคุ้มเขตแดน
ต้องประสงค์ตรงสาวเพราะท้าวรัก	มิควรจักหนักหน่วงจะหวงแหน
ไม่รู้บุญคุณโทษกลับโกรธแค้น	ควรจะแทนที่พระคุณกรุณา ฯ
๏ เศรษฐีตอบชอบอยู่เรารู้สิ้น	เจ้าแผ่นดินปิ่นมนุษย์สุดจะหา
คนไม่แค้นแทนพระคุณมุลิกา	เสียค่านาค่าน้ำได้ทำกิน
ส่งส่วยสาอากรสมพัตสรถวาย	ภาษีขายซื้อของฟ้องโรงศาล
ค่าฤชาค่าเชิงเดินเผชิญพยาน	แทนคุณท่านทุกคราวไม่เปล่าดาย
แม้นประสงค์ตรงสตรีที่สาวสาว	ที่รุ่นราวรูประหงจะส่งถวาย
อันนารีมีผัวเสียตัวชาย	จะทำลายผัวเสียเอาเมียไป
เป็นห้ามแหนแสนสนมโสมมมาก	เหมือนชานหมากขากคายสลายไสล
เจ้าแผ่นดินกินเดนคนเข็ญใจ	เยี่ยงอย่างมีที่ไหนจะใคร่ฟัง
จะเอาตัวผัวลูกสาวของเรานั้น	ไปฆ่าฟันเสียก็ตามความรับสั่ง
จะให้เจ้าเอาไปทำตามลำพัง	แล้วแสร้งสั่งคนข้างนอกไปบอกมา
๏ ฝ่ายหน่อไทไปแฝงจัดแจงพร้อม	ให้ชายล้อมตึกรอบขอบเคหา
ล้วนคนดีมีฝีมือถือสาตรา	กรูขึ้นมาพร้อมพรักเสียงคักคึก
จับเสนีสี่คนบนหอนั่ง	มัดไพล่หลังฉุดกระชากลงจากตึก
ทั้งถีบถองร้องอึงอึกทึก	เสียงอุบอึกโอยโอดขอโทษตัว
จับบ่าวตามสามสิบริบหอกดาบ	ล่วมเข้มขาบอัดลัดเอาฟัดหัว
เจ็บบวมบอบหอบชักรู้จักกลัว	ขอโทษตัวตาขาวทั้งบ่าวนาย
ฝ่ายองค์พระวลาตรวจตราทัพ	จะคอยรับรบพุ่งเหมือนมุ่งหมาย
ขนดาบหอกออกแจกแบกสะพาย	ตั้งค่ายรายปืนรอบขอบเขตคัน
จัดนายรองสองคนคิดกลคึก	ฉลาดลึกหลอกหลอนคิดผ่อนผัน
กับบ่าวไพร่ไปเป็นโจทก์กล่าวโทษทัณฑ์	ว่าฆ่าฟันเสนีทั้งสี่นาย ฯ
๏ ฝ่ายมนตรีที่เป็นใหญ่ซักไซ้ถาม	ครั้นได้ความพราหมณ์ขบถจึ่งจดหมาย
กล่าวทูลความตามโจทก์กล่าวโทษนาย	ตั้งค่ายรายหวังจะสู้ภูวไนย
พระฟังคำอำมาตย์กริ้วกราดโกรธ	ให้หาโจทก์เข้ามาถามตามสงสัย
เห็นจริงจังคั่งแค้นแน่นพระทัย	จึงสั่งให้เกณฑ์ทัพไปจับมัน
ทั้งเวียงวังคลังนากลาโหม	ยกไปโจมจับฆ่าให้อาสัญ
พวกขุนนางต่างสั่งคับคั่งกัน	พัลวันวิ่งไขว่ทั้งไพร่พล
พวกนายหมวดตรวจตราสารวัตร	ต่างเร่งรัดเรียกหาโกลาหล
ถือสาตรามาทั่วทุกตัวคน	ดูเกลื่อนกล่นล้นหลามวิ่งตามกัน
ผูกอูฐม้าลาลีขึ้นขี่ขับ	พวกนายทัพขี่รถมีกลดกั้น
ทัพละหมื่นปืนผาสารพัน	ฆ้องสำคัญขานโห่ยกโยธี
ถึงท้ายเมืองเนื่องแน่นแห่แหนหาม	ล้อมบ้านพราหมณ์พรหมเดชท่านเศรษฐี
ทำรั้งรอพูดอยู่ดูท่วงที	เรียกเศรษฐีออกมาพูดจากัน ฯ
๏ ฝ่ายพระวลายุดาขึ้นม้าหมอก	อยู่ภายนอกพร้อมพหลพลขันธ์
ด้วยเคยศึกฝึกรบรู้ครบครัน	เห็นตะวันเวลาบ่ายห้าโมง
เสียงแซ่ซ้องกองทัพมานับหมื่น	ให้ปล่อยปืนหลักลั่นควันโขมง
ถูกนายทัพพับล้มก้มโก้งโค้ง	จุดเพลิงโพลงพลุไฟออกไล่รบ
พวกนายสำเภาเลากาเจ้าภาษี	พลอยเข้าด้วยช่วยเศรษฐีตีประจบ
ทั้งกองซุ่มรุมระดมออกสมทบ	ชาวเมืองหลบหลีกแยกตื่นแตกพัง
พวกจัตุสดมภ์กรมวังทั้งตำรวจ	กับนายหมวดหมื่นขุนคอยหนุนหลัง
ยิงปืนใหญ่ไฟฟูมตึงตูมตัง	เสียงกึกกังก้องกึกสะทึกสะเทือน ฯ
๏ ฝ่ายเจนธนูรู้เหตุว่าเศรษฐี	ต้านต่อตีดีใจใครจะเหมือน
จึ่งจุดไฟไหม้โพลงทั้งโรงเรือน	สัญญาคนกล่นเกลื่อนมาเหมือนนัด
ถือดาบขาวหลาวแหลนโล่แพนเขน	มาหาเจนธนูเป็นผู้จัด
เข้ารบเหล่าชาวบุรีตีตะพัด	แตกกระจัดกระจายบ้างวายวาง
ทั้งนายสำเภาเจ้าภาษีเศรษฐีด้วย	ประชุมช่วยกันสกัดด้วยขัดขวาง
เพลิงก็ไหม้หลายตำบลแน่นหนทาง	เป็นศึกกลางเมืองตื่นครึกครื้นไป
พวกชาวบ้านร้านตลาดกรีดกราดร้อง	มุดใต้ถุนรุนช่องวิ่งร้องไห้
เรียกพ่อแม่แซ่เสียงทั้งเวียงชัย	ต่างหลงใหลในกลางคืนเสียงครื้นเครง
พวกสูบฝิ่นกินเหล้าพลอยเข้าปล้น	บ่าแบกขนของชำทำคุมเหง
ที่ผ้าผ่อนล่อนโล่งวิ่งโทงเทง	โดนกันเองอื้ออึงคะนึงไป ฯ
๏ ฝ่ายเจนธนูรู้มนต์ล่องหนขลัง	เข้าในวังเวียงมองตึกห้องใหญ่
เห็นองค์ท้าวเจ้าแผ่นดินเมืองสินชัย	ค่อยแฝงไฟฟันฟาดคอขาดกระเด็น
แล้ววิ่งออกนอกประตูเชิดชูเศียร	แกล้งจุดเทียนส่องให้นายไพร่เห็น
แต่นี้เราชาวนครจะหย่อนเย็น	สิ้นยุคเข็ญคนร้ายวอดวายชนม์
แล้วให้ไพร่ไปเสียบศีรษะปัก	ที่สี่กั๊กท่ามกลางหว่างถนน
หนังสือแกล้งแต่งไว้จึ่งใช้คน	ไปปิดบนใบบานทวารวัง
แล้วจัดเหล่าบ่าวไพร่ทั้งใหญ่น้อย	กองละร้อยรายไปเหมือนใจหวัง
เที่ยวบอกกล่าวป่าวร้องตีฆ้องดัง	ให้คนทั้งปวงรู้ทั้งบูรี
ให้ข้าเฝ้าเข้าในพระราชฐาน	อย่าคิดอ่านอย่าอพยพหนี
แม้นไม่ฟังหนังสือใครถือดี	จะฆ่าตีตัดศีรษะเสียบประจาน ฯ
๏ ฝ่ายอำมาตย์ราชครูได้รู้ทั่ว	ต่างเกรงกลัวหัวขาดเข้าราชฐาน
มาพร้อมพรั่งนั่งที่ทิมริมทวาร	ต่างก็อ่านหนังสือทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ ในลักษณ์พระวลายุดาเดช	ปิ่นประเทศเพศภาษาสิงหล
สังหารท้าวเจ้าบุรินทร์ให้สิ้นชนม์	เพราะเป็นต้นคนทมิฬอจินไตย
คุมเหงเหล่าชาวเมืองแค้นเคืองข้อง	ต้องว้าวุ่นขุ่นหมองไม่ผ่องใส
อันสมบัติพัสถานประการใด	เรามิได้ปรารถนาทั้งธานี
ให้ข้าเฝ้าเหล่าเสนาพฤฒามาตย์	ปรึกษาราชกิจการผ่านกรุงศรี
เห็นผู้ใดในจังหวัดปัถพี	ที่อารีมีคุณกรุณา
เป็นคนซื่อถือธรรมชาติมิตร	ไม่ละโมภโลภจิตริษยา
ให้ปกป้องครองสมบัติกษัตรา	ในสามวันสัญญาอย่าช้าการ
แม้นผู้ใดไม่ยอมไม่น้อมนบ	จะคิดรบเร่งรัดจัดทหาร
มาที่กว้างกลางนครจะรอนราญ	เราอยู่บ้านท่านเศรษฐีไม่หนีตัว ฯ
๏ ฝ่ายขุนนางต่างดูรู้หนังสือ	เข็ดฝีมือหมดด้วยกันบ้างสั่นหัว
ยิ่งคิดคำยำเยงยิ่งเกรงกลัว	จะหาทั่วตัวใครเห็นไม่มี
ที่รู้บททศธรรมเหมือนคำว่า	สุดจะหามาบำรุงชาวกรุงศรี
ชอบแต่เชิญพระวลาครองธานี	ได้เป็นที่พึ่งพาประชาชน
แล้วขุนนางต่างก็พากันมาที่	บ้านเศรษฐีพรหมเดชแจ้งเหตุผล
จะขอเชิญพระวลาเจ้าสากล	เป็นจอมพลเจ้าแผ่นดินเมืองสินชัย
ข้างเจนธนูครูก็มาหาเศรษฐี	ต่างยินดีปรีดาต่างปราศรัย
เขาจะเชิญพระวลายุดาไป	อยู่วังในได้อภิเษกเป็นเอกองค์
แล้วสั่งเหล่าท้าวพระยาพฤฒามาตย์	ให้แผ้วกวาดปัดที่ธุลีผง
สถลมารคราชวัติทั้งฉัตรธง	จัดรถทรงสังข์แตรเกณฑ์แห่มา
ขุนนางรับกลับหลังมาวังหลวง	เกณฑ์กระทรวงสองฝ่ายเป็นซ้ายขวา
ผ้าขาวดาดราชวัติริมรัถยา	ต่างตรวจตราเตรียมการตามบาญชี ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระวลาปรีชาหาญ	กับเจนธนูอยู่ที่บ้านท่านเศรษฐี
คิดคะนึงถึงนางงามพราหมณี	พอราตรีลอบกลับไปรับมา
อยู่กับครูผู้ใดมิได้แจ้ง	ด้วยนางแปลงเป็นแขกแปลกภาษา
ให้เชิญพระแสงแกล้งใช้ใกล้กายา	นางบุญจารีหมายว่าชายชาญ
ครั้งถึงวันสัญญาพฤฒามาตย์	เตรียมรถราชราเชนทร์เกณฑ์ทหาร
มารวมรอมพร้อมพรักพนักงาน	ที่หน้าบ้านท่านเศรษฐีผู้ปรีชา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์สรงสุหร่ายดั่งสายฝน	ลูบสุคนธ์ปนกุหลาบซาบมังสา
ทรงเครื่องพราหมณ์งามเล่ห์เทวดา	นางบุญจารีแต่งทาแป้งนวล
สวมกำไลใส่ช้องป้องนลาฏ	ดูผุดผาดผิวงามทรามสงวน
ต่างพรายพริ้มยิ้มเยื้อนเบือนกระบวน	พระตรัสชวนโฉมยงขึ้นทรงรถ
นางเทวีกรีกุนเชิญพระแสง	แต่รูปแปลงแต่งเป็นแขกคนแปลกหมด
พระนั่งกลางนางนั้นนั่งชั้นลด	เมียงชม้อยช้อยชดดูงดงาม
สารถีตีม้าให้คลาเคลื่อน	ชักรถเลื่อนเตือนคนเดินล้นหลาม
เป่าสังข์แตรแห่ห้อมพรักพร้อมพราหมณ์	ส่วนเศรษฐีขี่คานหามมาตามรถ
อภิรุมชุมสายพรอยพรายพริ้ง	มยุรฉัตรกรรชิงทั้งกลิ้งกลด
ถือจามรทอนตะวันเป็นหลั่นลด	ม้าพยศเหยาะย่างตามทางมา
พวกหนุ่มสาวชาวเมืองมาเนืองแน่น	ดูแห่แหนแสนสนุกทุกภาษา
บ้างดูนางต่างลืมดูภัสดา	ดูพระวลาหลงชะแง้ลืมแลนาง
บ้างดูแขกแปลกดูเหมือนผู้หญิง	งามทุกสิ่งสารพัดไม่ขัดขวาง
ต่างชื่นแช่มแย้มยิ้มอยู่ริมทาง	ไปตามหว่างราชวัติรัถยา
ชาวเมืองช่วยอวยพรถาวรถวาย	ให้สืบสายสุริย์วงศ์เผ่าพงศา
ถึงวังรถจดประทับกับเกยลา	พวกเสนาหน้าหลังกราบบังคม ฯ
๏ ฝ่ายท้าวนางข้างในทั้งใหญ่น้อย	มาเตรียมคอยพร้อมพรักนักสนม
ทั้งรุ่นราวสาวแก่ต่างแซ่ชม	น้อมประนมก้มประณตบทมาลย์
เชิญพระองค์นงลักษณ์อัคเรศ	เข้านิเวศน์วังปราสาทราชฐาน
มเหสีที่ปรัศว์ชัชวาล	พนักงานปรนนิบัติคอยพัดวี ฯ
๏ ฝ่ายรูปแขกแรกเดินเชิญพระแสง	ก็กลับแปลงรูปเป็นสาวเกล้าเกศี
โฉมสะอ้อนงอนงามพราหมณี	ให้อยู่ที่ปรัศว์ซ้ายข้างฝ่ายใน
มีสาวสรรค์กัลยานางข้าหลวง	ตามกระทรวงใช้สอยทั้งน้อยใหญ่
พระอยู่กลางปรางค์ปราสาทอาสน์อำไพ	กำนัลในนักสนมประนมกร
ตั้งเครื่องอานพานพระศรีพัดวีถวาย	อยู่เรียงรายริมสุวรรณบรรจถรณ์
พระรังเกียจเกลียดท้าวเจ้านคร	ไม่อาวรณ์ไว้เป็นห้ามตามธรรมเนียม
พวกห้ามแหนแสนสวาทไม่ขาดเฝ้า	เหมือนจะเข้าคอยถวายไม่อายเหนียม
ทำพรายพริ้มยิ้มเยื้องชำเลืองเลียม	คอยฟุบเฟี้ยมเฝ้าเปล่าเศร้าวิญญาณ์
แต่กรีกุนบุญจารีศรีสวัสดิ์	หน่อกษัตริย์ผลัดเปลี่ยนเวียนไปหา
เวลาบ่ายฝ่ายพระวลายุดา	ออกข้างหน้าว่าขานการบุรี
ขุนนางเก่าเหล่าโกหกยกออกเสีย	ริบลูกเมียเฆี่ยนส่งไปโรงสี
ที่ซื่อตรงคงสัจสวัสดี	ให้คงที่มียศไม่ลดลา
เจนธนูคู่ชีวิตให้สิทธิ์ขาด	เป็นอุปราชนิเวศน์เรียกเชษฐา
ตั้งเศรษฐีให้เป็นที่ชิณกา	รับบัญชาว่าขานการทั้งปวง
แล้วตั้งพราหมณ์สยัมภูเป็นครูใหญ่	ให้บ่าวไพร่ได้ประทานที่บ้านหลวง
ปล่อยคนโทษโปรดคนผิดที่ติดพวง	พ้นกระทรวงอธิกรณ์นครบาล
ลูกเมียเขาเจ้าพาราเก็บมาไว้	ส่งตัวให้ไปอยู่กินตามถิ่นฐาน
คนทั้งหลายวายร้อนผ่อนรำคาญ	เพราะพระผ่านพาราให้ถาวร ฯ
๏ เวลาหนึ่งจึ่งพระมเหสี	ขึ้นเฝ้าที่แท่นสุวรรณบรรจถรณ์
เห็นกรีกุนฉุนเคืองชำเลืองค้อน	แต่ก่อนก่อนก็เช่นจะเห็นตัว
ดูรูปร่างช่างเหมือนแขกแบกพระแสง	หรือแกล้งแปลงมาเป็นหญิงมาชิงผัว
โมโหหึงตึงหน้านัยน์ตามัว	จนลืมตัวแกล้งถามดูตามแคลง
นางคนนี้ที่ข้าแลเห็นแต่แรก	ดูเหมือนแขกเคียงเดินเชิญพระแสง
มาอยู่วังตั้งเป็นหม่อมเหมือนปลอมแปลง	จะใคร่แจ้งจริงนางอย่าพรางกัน
นางกรีกุนหุนจิตแล้วคิดอด	ทำประณตนอบน้อมว่าหม่อมฉัน
ชื่อกรีกุนทุลเบาเบาพูดเท่านั้น	แล้วผินผันวันทาลุกคลาไคล
บุญจารีขี้หึงคิดขึ้งโกรธ	ประทานโทษทูลถามตามสงสัย
นางโฉมยงวงศ์วานประการใด	ได้มาใหม่หรือว่าเขาอยู่เก่ามา
พระรู้เท่าเข้าใจจึ่งไกล่เกลี่ย	นั้นแหละเมียน้อยของเจ้าเขามาหา
เมื่อตะกี้เขามาไหว้เขาได้ลา	มิใช่ว่ามาประชันสามัญเกลอ ฯ
๏ นางฟังตรัสขัดแค้นหวงแหนหึง	เห็นปั้นปึ่งถึงดีไม่มีเสมอ
ทำนองนางช่างผดุงบำรุงบำเรอ	พระองค์เธอชุบเลี้ยงช่วยเถียงแทน
เมื่อถามไต่ไว้จริตทำอิดเอื้อน	มิใคร่เบือนบอกกล่าวนั่งท้าวแขน
จะเป็นโสดโปรดเปรื่องกระเดื่องแดน	ได้ร่วมแทนแสนสวาทไม่คลาดคลา
๏ พระฟังคำสำรวลแย้มสรวลสนอง	ไม่เหมือนน้องเป็นเอกเมขลา
ไม่จืดจางห่างเหทุกเวลา	อุประมาเหมือนมดดำกับน้ำตาล
ถึงนางอื่นหมื่นแสนเฝ้าแหนห่าง	ไม่เหมือนอย่างนางเธอเสมอสมาน
หรือเห็นว่าข้านี้ขาดราชการ	จะมาพาลโกรธขึ้งกระบึงกระบอน
จริงจริงนะจะต้องโกรธทำโทษบ้าง	พลางอุ้มนางวางสุวรรณบรรจถรณ์
เฝ้าบ่นบ้าว่ากล่าวให้หาวนอน	ดุขู่ค่อนแค้นเคืองด้วยเรื่องไร
พลางพูดพลอดกอดเกยชมเชยชิด	ร่วมภิรมย์สมสนิทพิสมัย
เสมอสมรอ่อนอุ่นละมุนละไม	เหมือนมาลัยแมลงภู่คู่เคล้าคลึง
แต่คะนึงถึงเอาทองมากองให้	เหมือนเสือไม่หายลายไม่หายหึง
ดังแกลบใส่ไฟสุมร้อนรุมรึง	เมื่อวันหนึ่งเสด็จออกไปนอกวัง
เรียกสาวศรีที่สนิทมาคิดอ่าน	มารุกรานพาลพาโลว่าโอหัง
ฝ่ายสาวใช้ไปดูแยบค่อยแอบฟัง	เห็นนางนั่งเสวยอยู่จู่เข้าไป
ว่าโฉมยงองค์พระมเหสี	เชิญไปที่พระปรัศว์ตรัสไฉน
นางว่าประเดี๋ยวหนึ่งจึ่งจะไป	นางสาวใช้วิ่งไปทูลบุญจารี
นางดีใจได้ช่องด้วยข้องขัด	ออกจากปรัศว์ไปกับเหล่านางสาวศรี
เห็นตั้งเครื่องเคืองขัดคนพัดวี	ตรงเข้าชี้หน้าว่าแน่แม่นางงาม
ให้เชิญเดินไปหน่อยน้อยไปหรือ	ไม่นับถือคือสำแดงแขนงหนาม
เป็นผู้หญิงชิงผัวตัวตะกลาม	จะลุกลามความยุ่งทั้งกรุงไกร ฯ
๏ นางกรีกุนฉุนเฉียวจึ่งเหนี่ยวหน่วง	ตอบเมียหลวงเล่าแจ้งแถลงไข
เมื่อกินข้าวเขามาหาว่าจะไป	ไม่ใกล้ไกลใช่จะขัดความสัจจริง
ใจก็รู้อยู่แล้วว่าเป็นข้าบาท	ขามขยาดย่อท้อจนงอขิง
ไม่รุกรานหาญหักมาชักชิง	เป็นผู้หญิงชิงผัวก็กลัวภัย
เมื่อแรกได้ไม่รู้ดอกพุคะ	ว่าองค์พระมเหสีอยู่ที่ไหน
ต่อรบพุ่งรุ่งเช้าจึ่งเข้าใจ	เหมือนจุดไต้ในน้ำมาตำตอ
ด้วยลอบลักรักใคร่ใครไม่รู้	มิใช่เช่นเป็นชู้ได้สู่ขอ
ถึงจะหึงถึงจะว่าจะด่าทอ	จะสู้ทนย่นย่อนิ่งงอมือ ฯ
๏ น้อยหรือชะพยศกระชดกระช้อย	แสนแสงอนย้อนรอยน้อยไปหรือ
ทำเชิงชั้นสันทัดได้หัดปรือ	สมกับชื่อลือดีนางกรีกุน
เพราะโปรดเปรื่องเฟื่องฟุ้งกระดุ้งกระดิ้ง	เหมือนอย่างลิงยิงไม่ถูกลูกกระสุน
จะลอยแก้วแล้วทีนี้เจ้ามีบุญ	ฮึกฮักหุนเห็นว่ากีดอยู่นิดเดียว
จึงเผยอเจ๋อเจ๊อะสะเออะหน้า	ทำปากกล้าหน้ามุ่นตาขุ่นเขียว
กระทบกระเทียบเปรียบประชดช่างลดเลี้ยว	ปากจะอมส้มเปรี้ยวประเดี๋ยวนี้ ฯ
๏ นางกรีกุนขุ่นข้องจึ่งร้องวะ	น้อยหรือชะพระมหามเหสี
ท้าคารมสมทบจะตบตี	มิใช่ขี้ข้าครอกบอกจริงจริง
คะข้าเจ้าเขาระบือเล่าลือเลื่อง	เพราะโปรดเปรื่องเฟื่องฟุ้งจึ่งสุงสิง
ช่างรำมะก้าท่าทางเหมือนอย่างลิง	อย่าดูถูกลูกผู้หญิงไม่นิ่งตาย
ยิ่งเจียมตัวกลัวความยิ่งหยามหยาบ	ยิ่งเกรงกราบจาบจ้วงเพียงทรวงสลาย
เมื่อเต็มหลังดั่งเขาว่าเต็มขาลาย	จะตายร้ายตายดีก็ทีเดียว ฯ
๏ นางฟังคำซ้ำเหน็บให้เจ็บอก	จนเหื่อตกหมกมุ่นให้ฉุนเฉียว
ผ้าคาดอกถกเขมรออกเป็นเกลียว	ฉวยไม้เรียวไล่ตีนางกรีกุน
พวกท้าวนางขวางหน้าร้องว่าโปรด	ประทานโทษโปรดหม่อมฉันอย่าหันหุน
ตีข้าเจ้าเถ้าแก่เถิดแม่คุณ	นางกรีกุนก็ตะกายเอาหลายที
ต่างข่วนหยิกพลิกผลักเล็บหักพับ	จนเลือดซับยับย่อยไม่ถอยหนี
ข้าหลวงนางต่างลุกขึ้นคลุกคลี	ต่างหยิกตีตบต่อยกันย่อยยับ
เจ้าต่อเจ้าบ่าวต่อบ่าวพวกสาวสรรค์	กุมกำปั้นรันทุบกันตุบตับ
บ้างปล้ำปลุกลุกล้มประทมทับ	บ้างล้มพับผ้านุ่งคาดพุงพัน
หลวงแม่เจ้าท้าวนางทั้งเถ้าแก่	มาเซ็งแซ่แทรกกลางมือขวางกั้น
ต่างประคองสองนางออกห่างกัน	ฝูงกำนัลนั้นก็ตามวิ่งหลามไป
ทั้งข้าเจ้าเข้าในห้องส่องกระจก	บ้างบวมฟกอกเข่ากำเดาไหล
บ้างนอนครางบางคนนั่งฝนไพล	บ้างร้องไห้ไม่วายเสียดายเล็บ
บ้างหน้านอคอคิ้วเป็นริ้วถาก	ขี้ผึ้งสีปากปิดแก้ที่แผลเจ็บ
บ้างชุนผ้าหาเข็มนั่งเล็มเย็บ	ที่เมื่อยเหน็บเหนื่อยอ่อนลงนอนคราง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระวลายุดาราช	ออกสิงหาสน์ชมต้นไม้ในกระถาง
เห็นเถ้าแก่หลวงแม่เจ้าแลท้าวนาง	ไม่มีเหล่าสาวสุรางค์เป็นอย่างไร
จึ่งถามว่าข้าหลวงทั้งปวงนั้น	ไม่เห็นหน้าพากันไปข้างไหน
เจ้าขรัวนายบ่ายเบี่ยงทูลเลี่ยงไป	ต่างจับไข้ไปด้วยกันในวันนี้
ด้วยสององค์นงลักษณ์อัครราช	ต่างกริ้วกราดเคืองข้องทั้งสองศรี
มีธุระจะไปเฝ้าพระเสาวนีย์	ต่างเข้าที่มิได้ออกนอกห้องทอง ฯ
๏ พระฟังทูลมูลความไม่ถามถึง	รู้ว่าหึงเห็นไม่ฟังกันทั้งสอง
ลงเอนอิงนิ่งนึกนั่งตรึกตรอง	จะปราบปรามตามทำนองลองปัญญา
จึ่งเอื้อนอรรถตรัสกับเหล่าพวกเถ้าแก่	หญิงเป็นแม่ม่ายอึงเพราะหึงสา
ข้างผัวเหลือเบื่อจิตระอิดระอา	ต้องอับอายขายหน้าทั้งตาปี
ถึงตัวเราเล่าก็ไม่พอใจคบ	ยิ่งหลีกหลบพบอีกต้องหลีกหนี
ถามจริงจริงหญิงบรรดาหึงสามี	เป็นสตรีดีหรือชั่วเจ้าขรัวนาย
จะตรวจน้ำคว่ำขันเป็นอันขาด	ทำกริ้วกราดตรัสสั่งสิ้นทั้งหลาย
ทั้งเจ้าข้าอย่าให้มาใกล้กราย	พลอยอับอายขายหน้าระอาใจ
มเหสีตีตบต่างรบสู้	น่าอดสูอยู่ก็อายหญิงชายไพร่
ออกไปสั่งทั้งข้างหน้าเสนาใน	เราจะไปเมืองลังกาอย่าช้าการ
แต่งกำปั่นบรรทุกทั้งข้าวน้ำ	ห้าสิบลำกำลังทั้งอาหาร
ลำละร้อยน้อยใหญ่คนใช้งาน	กำหนดการให้สำเร็จในเจ็ดวัน
เจนธนูผู้เป็นพี่ที่วังหน้า	ให้รักษาราชัยไอศวรรย์
ช่วยว่าขานการแผ่นดินสิ้นทั้งนั้น	ตั้งแต่วันนี้ไปเราไม่ดู ฯ
๏ พวกท้าวนางต่างรับอภิวาท	เห็นกริ้วกราดหวาดกลัวตัวเป็นหนู
ออกไปสั่งทั้งที่เวนเจนธนู	ทุกหมวดหมู่รู้เรื่องต่างเลื่องลือ
นางบุญจารีกรีกุนง่วงงุนเหงา	ต้องห้ามเฝ้าเหินห่างนอนครางหือ
ข้าหลวงเหล่าชาววังนั่งกอดมือ	เพราะนับถือเจ้าเจียนต้องเฆี่ยนตี ฯ
๏ ฝ่ายพรหมเดชเศรษฐีให้ศรีฟ้า	รีบไปหาว่ากล่าวลูกสาวศรี
เข้าในห้องมองเห็นหน้าบุญจารี	ไม่มีดีตีอกตกตะลึง
แก้มคางคิ้วริ้วรอยน้อยหรือนั่น	ถึงตีรันกันเจียวเบื่อมันเหลือหึง
ไม่ใคร่ครวญควรหรือให้อื้ออึง	เป็นใหญ่ถึงมเหสีเพียงนี้แล้ว
ไม่จำคำร่ำสอนให้อ่อนหวาน	พาวงศ์วานว่านเครือเสียเชื้อแถว
พระเคืองขัดตัดขาดจะคลาดแคล้ว	งามอยู่แล้วแก้วแม่เอาแต่ใจ ฯ
๏ นางฟังคำร่ำว่าสารภาพ	ลูกเข็ดหลาบกราบมารดาน้ำตาไหล
ไม่ทันคิดผิดจริงทุกสิ่งไป	นึกจะใคร่เชือดคอให้มรณา
หม่อมแม่ช่วยวอนคุณพ่อให้ขอโทษ	เห็นพระองค์คงจะโปรดโทษโทษา
ตั้งแต่นี้ดีฉันจะสัญญา	แม้นขัดเคืองเบื้องหน้าให้ฆ่าฟัน
นางศรีฟ้าว่าพ่อเขาก็โกรธ	จะขอโทษโทษกรณ์ช่วยผ่อนผัน
แล้วทาไพลให้ที่แก้มแต้มน้ำมัน	สั่งสาวสรรค์เสร็จสรรพแล้วกลับไป
บอกกับผัวหัวร่อว่าคอคิ้ว	เป็นรอยริ้วย่อยยับจนจับไข้
ฉันร่ำว่าด่าซ้ำให้หนำใจ	นั่งร้องไห้ไม่วายฟายน้ำตา
เฝ้ากราบไหว้ให้อ้อนวอนคุณพ่อ	ให้ทูลขอจะพอโปรดโทษโทษา
ผิดก็ผิดคิดสมเพชเวทนา	แม้นท่านตาว่าขอโทษคงโปรดปราน ฯ
๏ ฝ่ายพรหมเดชเศรษฐีว่าขี้หึง	เหมือนเจ้าจึ่งอึงฉาวจึ่งร้าวฉาน
จะไปเฝ้าเล่าก็พระสละการ	ต้องวานท่านท้าวนางทูลข้างใน
จะต้องทำคำกล่าวเรื่องราวถวาย	ตัวท่านยายเข้าไปด้วยช่วยแก้ไข
แล้วให้เสมียนเขียนคำตามน้ำใจ	เห็นดีได้เรียบร้อยคอยเวลา ฯ
๏ ฝ่ายว่าพราหมณ์สยัมภูได้รู้ข่าว	ว่าลูกสาวป่วยไข้เข้าไปหา
ครั้นซักไซ้ได้ความพราหมณ์พฤฒา	พรรณนาว่ากล่าวลูกสาวตัว
ธรรมดานารีที่ขี้หึง	ต้องโกรธขึ้งอึงอายเป็นม่ายผัว
เหมือนเพชรดีมีฟองก็หมองมัว	รู้ฝากตัวกลัวภัยจึ่งได้ดี
เจ้าผิดพลั้งครั้งนี้พ่อจะขอโทษ	คงจะโปรดลูกรักคงศักดิ์ศรี
ไปเบื้องหน้าอย่าให้เป็นเหมือนเช่นนี้	ฝ่ายนางกรีกุนกราบว่าหลาบจำ
พราหมณ์พฤฒามาตึกตรองตรึกกล่าว	ทำเรื่องราวเรียบไว้แต่ในค่ำ
เห็นดีได้ให้เสมียนมาเขียนคำ	พอแล้วสำเร็จเวลารุ่งราตรี
พับหนังสือถือเข้าไปในนิเวศน์	พร้อมกับพราหมณ์พรหมเดชเมียเศรษฐี
สั่งท้าวนางข้างในเห็นได้ที	เข้าทูลที่ห้องทองทั้งสองราย ฯ
๏ พนักงานอ่านดังตั้งเดชะ	เรื่องราวพระชิณกาวันทาถวาย
ด้วยพาราผาสุกสนุกสบาย	ฝูงหญิงชายชื่นหน้าทั้งธานี
ซึ่งพระจะละสมบัติตัดประโยชน์	ด้วยกริ้วโกรธโทษพระมเหสี
นิคมคามพราหมณ์หุ่มกระฎุมพี	ไม่มีที่พึ่งพาจะอาดูร
เหมือนมืดมัวทั่วสิ้นทั้งดินฟ้า	ด้วยโลกาหล้าแหล่งสิ้นแสงสูรย์
ขอพระองค์ทรงพระอนุกูล	ให้เพิ่มพูนภิญโญทั้งโลกา
เสมอเหมือนเดือนตะวันอันสว่าง	แจ่มกระจ่างสร่างจิตทุกทิศา
ขอพระองค์ทรงธรรม์กรุณา	ให้เย็นใจไพร่ฟ้าประชากร
ซึ่งสองพระมเหสีนั้นมีโทษ	ขอจงโปรดไว้สักครั้งเหมือนสั่งสอน
แม้นภายหลังพลั้งผิดให้บิดร	ถึงม้วยมรณ์เหมือนกับบุตรสุดคำทูล ฯ
๏ แล้วอ่านความสยัมภูที่ครูเฒ่า	ขอก้มเกล้ากราบปิ่นบดินทร์สูรย์
ซึ่งพระองค์ทรงพระอนุกูล	บริบูรณ์พูนสุขทุกเวลา
ด้วยเดิมทีกรีกุนพึ่งรุ่นสาว	เป็นแต่ชาวบ้านพราหมณ์ตามภาษา
ได้ฝึกสอยร้อยดวงพวงผกา	แต่เกิดมามิได้เข้าเฝ้าเจ้านาย
สาพิภักดิ์รักสองละอองบาท	ไม่รู้ราชกำหนดในกฎหมาย
จึ่งลามล่วงหวงหึงโทษถึงตาย	ด้วยดีร้ายมิได้ทูลมูลความ
ครั้นบิดรสอนสั่งบทบังคับ	ก็รู้รับสารภาพที่หยาบหยาม
ขอแทนคุณมุลิกาพยายาม	ขอทำตามบทพระอัยการ
ไปเบื้องหน้าถ้ามิจำกระทำผิด	ให้ฆ่าบิดาด้วยบุตรสุดสงสาร
ขอพระองค์ทรงโปรดโทษประทาน	ให้ทำการแก้ผิดที่ติดพัน ฯ
๏ พระแย้มยิ้มพริ้มพรายภิปรายโปรด	จะยกโทษแทนคุณไม่หุนหัน
นางกรีกุนบุญจารีร่วมชีวัน	ไม่ฆ่าฟันท่านทั้งสองอย่าหมองใจ
ถึงร้อยครั้งพลั้งผิดเราคิดโกรธ	ไม่ทำโทษโทษาอย่าสงสัย
แต่ว่ากล่าวเขาไม่ฟังก็คลั่งใจ	จะหลีกไปเสียให้ลับด้วยอับอาย
หลวงแม่เจ้าเอาหนังสือสองฉบับ	ไปให้กับสองนางต่างกฎหมาย
ผู้รับสั่งบังคมคลานก้มกาย	ไปถวายสองนางค่อยสร่างใจ ฯ
๏ ฝ่ายกรีกุนบุญจารีดีกันแล้ว	ต่างผ่องแผ้วพูดจาอัชฌาสัย
ข้าหลวงเหล่าสาวสวรรค์กำนัลใน	พลอยรักใคร่ได้เป็นสุขสนุกสบาย
อันเรื่องราวกล่าววลายุดาราช	แสนฉลาดลึกซึ้งปราบหึงหาย
กับเจนธนูคู่ชีวิตคิดอุบาย	ด้วยมุ่งหมายเมืองลังกาตรึกตราตรอง ฯ
ตอนที่ ๖๗
วายุพัฒน์เป็นอุปราชเมืองเซ็น
๏ จะกล่าวผู้รู้วิชากับวายุพัฒน์	คิดฝึกหัดปลูกฝังกันทั้งสอง
อยู่เมืองเซ็นเป็นหมอดูรู้ทำนอง	ได้เงินทองของกำนัลทุกวันไป
เจ้าเมืองเซ็นเป็นทมิฬชื่อกบิลละ	ลักษณะเหมือนกระบี่ตามวิสัย
นุ่งห่มดำน้ำเกลี้ยงทั้งเวียงชัย	ผมนั้นไว้ไปล่เหมือนลิงทั้งหญิงชาย
ชาวลังกาฝรั่งชังภาษา	จึงมิได้ไปมาไม่ค้าขาย
เกิดเงินทองท้องถิ่นที่ดินทราย	ทำได้ง่ายได้สบายซื้อจ่ายกิน
ถึงเมียเขาเล่าถ้าตัวผัวไม่อยู่	ลอบเล่นชู้ก็ได้ดังใจถวิล
มีบ้านช่องนองเนืองเมืองทมิฬ	ทำด้วยหินศิลาทั้งธานี
เหนือเมืองนั้นวันหนึ่งไปถึงถ้ำ	มียักษ์ดำโตตาหน้าเหมือนหมี
ในเรื่องราวกล่าวคำว่าสามปี	มันมาที่เมืองทมิฬเที่ยวกินคน
ชาวเมืองเซ็นเห็นตัวต่างกลัวยักษ์	วิ่งคึกคักเข้าไปแฝงทุกแห่งหน
เจ้าเมืองกบิลละเหลือประจญ	เอาตัวคนโทษออกไปส่งให้ยักษ์
มันฉวยฉีกซีกโครงโก้งโค้งเคี้ยว	กระดูกกระเดี้ยวเหนี่ยวแย่งขาแข้งหัก
ล้วงตับไตไส้พุงพุ่งทะลัก	สองมือควักกลืนกินแลบลิ้นหลาม
ไม่อิ่มท้องมองหาหูตากลอก	เข้าตามตรอกออกตามทางกลางสนาม
เห็นชายหญิงวิ่งไขว่มันไล่ตาม	เดินคำรามเวียนรอบขอบกำแพง ฯ
๏ พอเวลาวายุพัฒน์ไปเที่ยวเล่น	กลับมาเห็นยักษ์กลัวยืนตัวแข็ง
มันเข้าใกล้ได้กลิ่นก็สิ้นแรง	ล้มตะแคงคุกคลานซมซานไป
ด้วยหน่อนาถชาติเชื้อผีเสื้อร้าย	ยักษ์ผีพรายเข็ดขามตามวิสัย
เห็นซบหน้าวายุพัฒน์คิดขัดใจ	ฉวยเอาไม้ไล่ตีมันหนีตัว
เสียงยักษ์ร้องก้องอึงเหมือนหนึ่งอูฐ	นอนกลิ้งทูตพูดไม่ออกเกลือกกลอกหัว
มือประนมก้มกราบด้วยหลาบกลัว	พระจิกหัวยักษ์ลากกระชากมา
ถึงตึกเช่าเข้าดูประตูปิด	ด้วยคนคิดเข็ดยักษ์กลัวหนักหนา
พระเงื้อไม้ให้มันหมอบยอบกายา	อยู่ตรงหน้าตึกนิ่งไม่ติงกาย
แล้วเรียกครูสุริยันครั้นมาเห็น	รู้ว่าเป็นบุญของศิษย์เหมือนคิดหมาย
พวกชาวบ้านร้านตลาดไม่อาจกราย	เห็นยักษ์ร้ายร้องบอกกันออกอึง
สุริยันนั้นเอาโซ่โตถนัด	วายุพัฒน์มัดแน่นผูกแขนขึง
จะฆ่าฟันมันก็ยากต้องตรากตรึง	ให้มันถึงที่ตายวอดวายปราณ ฯ
๏ ฝ่ายนางผีเสื้อเนื้อเป็นหินสิ้นไฟธาตุ	เป็นปิศาจชาติยักษ์ยังรักหลาน
สำแดงกายกรายมาหน้ากุมาร	จึงแจ้งการก่อนเก่าเล่าให้ฟัง
อันตัวกูผู้เป็นย่าวายุพัฒน์	เองอย่ามัดผูกยักษ์อย่ากักขัง
จงกล่อมเกลี้ยงไว้ใช้กำลัง	ให้ตามหลังดั่งหนึ่งว่าเป็นข้าคน
กูอยู่ด้วยช่วยเองอย่าเกรงยักษ์	เรียกหลานรักไปที่ข้างหว่างถนน
สอนประสิทธิ์ฤทธิเดชให้เวทมนตร์	บอกแยบยลกลอุบายแล้วหายไป ฯ
๏ วายุพัฒน์มัสการสงสารย่า	ชลนาแนวนองนั่งร้องไห้
แล้วกลืนกลั้นกันแสงคิดแข็งใจ	นึกจำได้เวทมนตร์ดลวิชา
ไปแก้มัดอสุรินให้กินน้ำ	บริกรรมรังควานอ่านคาถา
เผอิญยักษ์รักใคร่ไม่ไคลคลา	รู้พูดจาสารภาพก้มกราบกราน
วายุพัฒน์จัดให้เป็ดไก่หมู	ให้ยักษ์รู้อยู่กินเป็นถิ่นฐาน
อ้ายยักษ์ยิ้มอิ่มหนำนั่งสำราญ	ฝ่ายอาจารย์จึ่งว่ากับวายุพัฒน์
ซึ่งท่านย่ามาช่วยสอนอวยพรให้	เจ้าจะได้ใช้ทหารผ่านสมบัติ
เมื่อครั้งปู่สู้กับยายต่างพรายพลัด	นางหลงลัดหลีกทางไปกลางไพร
ให้ย่องตอดยอดทหารออกต้านต่อ	ปู่กับพ่อก็ไม่หาญผลาญมันได้
จึงสงบรบพุ่งทั้งกรุงไกร	นั่งเล่าให้ฟังความตามเอ็นดู ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าประเทศเคยเข็ดยักษ์	เสียงคึกคักยักษ์ร้องกึกก้องหู
สักครู่หนึ่งจึงเห็นชายนายประตู	ทูลว่าผู้หนึ่งหนุ่มเดินดุ่มมา
อ้ายยักษ์โถมโจมจับเข้ารับรบ	มันกลับกลบซบเสือกเกลือกเกศา
เข้าจิกผมก้มตัวกลัวศักดา	เดี๋ยวนี้พาเอาอ้ายยักษ์มากักไว้
พระยินดีปรีดาสั่งข้าเฝ้า	ไปหาเขาเล่าให้แจ้งแถลงไข
เชิญมาหาสักหน่อยอย่าน้อยใจ	เราจะได้ให้ลูกสาวเป็นเจ้านาย
ฝ่ายเสนีดีใจไปเป็นหมู่	ถึงตึกอยู่หน่อนาถเหมือนมาดหมาย
เห็นยักษ์หมอบยอบตัวต่างกลัวตาย	บ้างว่านายยึดยักษ์ไว้สักที
ฉันจะได้ไปหาพูดจาด้วย	มันจะฉวยฉีกเนื้อเหมือนเสือหมี
สุริยันนั้นว่าไม่เป็นไรมี	เราอยู่นี่แล้วเข้ามาเถิดอย่ากลัว
พวกขุนนางต่างขยับแล้วกลับถอย	ยึดไว้หน่อยเถิดพ่อคุณพ่อทูนหัว
พระหน่อไทไปรับยักษ์กลับตัว	ขุนนางกลัวล้มลุกลงคลุกคลาน
แล้วบอกความถามไต่คนไหนหนุ่ม	ที่จับกุมยักษาแกล้วกล้าหาญ
ให้เชิญไปในพระโรงพระโองการ	จะประทานพระธิดาด้วยปรานี ฯ
๏ ฝ่ายสุริยันนั้นจึงว่าวายุพัฒน์	จับมาหัดฝึกไว้มิให้หนี
ได้ใช้สอยค่อยแข็งเรี่ยวแรงมี	เมื่อไปไหนจะได้ขี่มันนี้ไป
ซึ่งพระองค์ทรงเมตตาวายุพัฒน์	ไม่ข้องขัดวาสนาอัชฌาสัย
แต่หนุ่มนักจักเข้าเฝ้าไม่เข้าใจ	จะพาไปได้ช่วยทูลมูลิกา
แล้วจัดแจงแต่งงามเป็นพราหมณ์เทศ	ให้ผิดเพศพวกสิงหลภาษา
สุริยันนั้นว่าเจ้าเหล่าเสนา	จงนำหน้าพาไปเข้าในวัง
วายุพัฒน์ตรัสเรียกรากโษสบอก	มันแบกออกเดินวามไปตามหลัง
ดูสูงเทิ่งเบิ่งหน้าละล้าละลัง	ชาวเมืองทั้งปวงวิ่งเป็นสิงคลี
พวกขุนนางต่างห้ามปรามทั้งหลาย	ยักษ์ไม่ร้ายชายหญิงอย่าวิ่งหนี
ยิ่งห้ามยิ่งวิ่งล้มไม่สมประดี	จนถึงที่แถวทิมริมปราการ
พระลงจากรากโษสเอื้อนโอษฐ์สั่ง	เองหยุดยั้งคอยท่าที่หน้าฉาน
ฝ่ายเสนาพาเข้าไปในพระลาน	แล้วกราบกรานทูลแถลงแจ้งคดี
หนุ่มคนนี้ที่ปราบกำราบยักษ์	มันกลัวนักรักใคร่มิได้หนี
ดูชิดเชื้อเมื่อพามาเดี๋ยวนี้	เธอก็ขี่ยักษ์มาอยู่หน้าวัง ฯ
๏ ท้าวทมิฬยินดีว่าวิเศษ	เป็นพราหมณ์เทศเวทมนตร์ดลจึ่งขลัง
พลางเรียกมาหน้าสุวรรณบัลลังก์	แล้วว่ายังหนุ่มน้อยแช่มช้อยชด
เราจะใคร่ให้ลูกช่วยปลูกฝัง	เป็นที่ตั้งวังหน้าให้ปรากฏ
ช่วยว่าขานการเมืองรุ่งเรืองยศ	หรือโอรสเจ้าจะเห็นเป็นอย่างไร
๏ พระนบนอบตอบความตามทำเนียบ	พระคุณเปรียบดินฟ้าจะหาไหน
ซึ่งออกโอษฐ์โปรดปรานประการใด	จะรับใส่เศียรสิ้นด้วยยินดี
พระฟังตอบชอบชื่นไม่ขืนขัด	จึงให้จัดปรางค์มาศปราสาทศรี
ยานุมาศราชรถพระกลดมี	ประทานที่วังหน้าให้ถาวร
แล้วองค์ท้าวเข้าในที่ไสยาสน์	ตรัสเรียกราชเทวีศรีสมร
มาปรึกษาว่าบุตรีศศิธร	ได้ฝึกสอนชันษาสิบห้าปี
จะยกให้ฝ่ายหน้าวายุพัฒน์	สืบกษัตริย์อัติเรกภิเษกศรี
ดูน่าชมสมกันขยันดี	ให้บุตรีมียศปรากฏไป
ศศิธรผ่อนตามความรับสั่ง	จะปลูกฝังพระธิดาบัญชาไฉน
สุดแท้แต่จะประสงค์จำนงใจ	ตามพระทัยไม่ขัดพระอัชฌา ฯ
๏ ท้าวทมิฬยินดีเป็นที่ยิ่ง	ถนอมมิ่งเมียขวัญด้วยหรรษา
เหมือนอย่างเคยเชยชมภิรมยา	แสนสนิทนิทราในราตรี
ครั้นรุ่งตื่นฟื้นองค์สรงสนาน	ออกที่นั่งสั่งการภิเษกศรี
ให้จัดแจงแต่งโรงราชพิธี	ประเพณีที่จะสมภิรมย์รัก
อันเมืองเซ็นเป็นคู่ได้สู่ขอ	ฝ่ายแม่พ่อก็อุ้มนางไปวางตัก
ชายกอดแอบแนบชิดจุมพิตพักตร์	ให้คนเห็นเป็นว่ารักด้วยภักดี
จึ่งตีฆ้องกลองประโคมเมื่อโลมเล้า	แล้วจึงเอาเจ้าบ่าวอุ้มสาวศรี
เดินเวียนวนจนรอบขอบพิธี	พาไปที่ที่จะอยู่เป็นคู่กัน
แล้วเผ่าพงศ์วงศ์วานเพื่อนบ้านช่อง	เอาสิ่งของทองคำไปทำขวัญ
โรงพิธีนี้ก็สร้างทำอย่างนั้น	ตั้งแท่นกั้นชั้นฉัตรจำรัสเรือง
ถึงวันฤกษ์เบิกอรุณหมื่นขุนพร้อม	ทั้งเจ้าจอมหม่อมในวังมาตั้งเครื่อง
พวกชาวบ้านร้านช่องมานองเนือง	ด้วยนับถือลือเลื่องทั้งเมืองเซ็น
มาคอยดูอยู่ก็มากอยากใคร่รู้	เสกสมสู่คู่เชยไม่เคยเห็น
คนเดินหลามตามทางไม่ว่างเว้น	ได้ฤกษ์เย็นย่ำฆ้องบ่ายสองโมง ฯ
๏ วายุพัฒน์จัดองค์ทรงเครื่องต้น	ขึ้นนั่งบนเบาะรองแท่นทองโถง
คนดูชมคมคายเหมือนนายโรง	บ้างร้องชะต๊ะโต๋งโหน่งหยิบโหย่งครัน
ฝ่ายองค์อัครเทวีศรีสมร	แต่งศศิธรบุตรีผ่องศรีสรรพ์
ด้วยข้างหน้าพานเรศตามเพศพันธุ์	ทรงน้ำกลั่นกันโขนงให้โก่งค้อม
ทั้งสองแก้มแต้มจันทร์กระแจะลูบ	เมื่อส่งตัวผัวจะจูบจะได้หอม
ใส่เสื้อทองรองนวมให้กรวมกรอม	ผ้าห่มห้อมหุ้มเฉลียงเฉวียงองค์
ท้าวกบิลยินดีเป็นที่สุด	ประคองบุตรสุดสงวนนวลหง
พร้อมสุรางค์นางนาฏพระญาติวงศ์	อุ้มไปส่งโรงราชพิธี ฯ
๏ เจ้าบ่าวท้าวค่อยวางลงกลางตัก	นางก้มพักตร์ผัวประโลมกอดโฉมศรี
พระจูบปรางนางข้างละสามที	พวกดนตรีปี่พาทย์ฆาตประโคม
โห่สนั่นลั่นฆ้องเสียงก้องกึก	มโหระทึกครึกครึ้มกระหึมโหม
ดูนางบ้างว่างามทรามประโลม	บ้างชมโฉมชายงามว่าพราหมณ์ดี
ครั้นสำเร็จเสร็จภิเษกเอกฉัตร	วายุพัฒน์อุ้มธิดามารศรี
เดินเวียนรอบขอบมณฑลพิธี	แล้วไปที่แท่นทองห้องมนเทียร
ค่อยวางนางกลางสุวรรณบรรจถรณ์	นางศศิธรนอบนบหมอบซบเศียร
พระแลเล็งเพ่งพิศสะอิดสะเอียน	ดูเพี้ยนเพี้ยนพานเรศเวทนา
เนตรก็กลมผมไว้ทั้งใบหู	ปลายแหลมชูดูสกนธ์ขนนักหนา
เสียดายเหลือเชื้อชาติราชธิดา	แต่ไม่น่าแนบชิดสนิทใน
จึงเสแสร้งแกล้งว่าเวลานี้	ในใจพี่ริ้วริ้วหวิวหวิวไหว
แล้วเอนองค์ลงสะท้อนถอนฤทัย	นางตกใจไหว้กราบไม่หยาบคาย
เป็นไรพระประทมหรือลมจับ	จะให้รับหมอมาทำยาถวาย
อยู่งานนวดปวดที่ไหนจะได้คลาย	พลางต้องกายหมายว่าเป็นสามี
พระห้ามปรามตามกระบวนอย่ากวนหมอ	เจ็บไม่พอหนักหนาดอกมารศรี
อย่านวดเลยเคยเป็นอยู่เช่นนี้	แล้วทำทีหิวระหวยระทวยองค์
ด้วยได้เมียเสียใจมิได้ชื่น	สู้กลั้นกลืนขืนจิตคิดประสงค์
ให้ง่วงเหงาเศร้าซูบทั้งรูปทรง	ไม่แต่งองค์สรงเสวยเลยนิทรา ฯ
๏ ฝ่ายสุริยันนั้นอยู่ตึกช่วยฝึกยักษ์	หลายวันนักไม่เห็นศิษย์คิดกังขา
จึงบังเงาเข้าไปห้องไสยา	เห็นพระวายุพัฒน์นั้นนิ่งบรรทม
อยู่องค์เดียวเปลี่ยวจิตเห็นผิดอย่าง	ไม่เห็นนางลูกท้าวสาวสนม
ดูผิดรูปซูบผอมเหมือนตรอมตรม	ปลุกประทมไต่ถามตามสงกา
พระเป็นไรไม่ออกนั่งบัลลังก์อาสน์	ไม่ประภาษราชการนานนักหนา
ดูเผือดผิวหิวโหยเห็นโรยรา	หรือโรคาขัดขวางเป็นอย่างไร ฯ
๏ พระฟังครูสุริยันให้อั้นอัด	สุดจะขัดตรัสแจ้งแถลงไข
เหมือนมืดสิ้นดินฟ้าสุราลัย	ไม่เหมือนจิตคิดไว้สุดใจจริง
เมื่อแรกเริ่มเดิมว่าธิดาราช	ก็หมายมาดคาดว่าเลิศประเสริฐหญิง
มาพลิกไพล่ได้นางเหมือนอย่างลิง	จะแอบอิงพิงเบียดก็เกลียดอาย
ประเดี๋ยวนี้วิตกอกจะแตก	เหมือนจะแทรกดินไปเสียให้หาย
เขาว่ามีเมียผิดคิดจนตาย	ต้องอับอายขายหน้าระอาใจ
ครูหัวร่อพ่อคิดให้ผิดอย่าง	เหมือนลิงค่างอย่างนี้หาที่ไหน
แต่ก่อนเคยเชยโฉมประโลมใจ	ก็กลับไกลมิได้อยู่เป็นคู่ครอง
เดี๋ยวนี้พ่อก็ไม่มีที่จะเห็น	เที่ยวซ่อนเร้นเย็นเช้าโศกเศร้าหมอง
ได้ลูกสาวเจ้าเมืองรุ่งเรืองรอง	เหมือนเรือคล่องล่องน้ำลอยลำฟู
ถึงธิดาน่าเกลียดมีเกียรติยศ	ได้ลือชาปรากฏไม่อดสู
แต่รูปร่างอย่างย่าไม่น่าดู	ปู่ไปอยู่คู่คงสืบวงศ์วาน
จนเกิดพ่อประเสริฐมาเกิดเจ้า	เดี๋ยวนี้เล่าย่าก็มารักษาหลาน
อย่ารังเกียจเกลียดเมียจะเสียการ	จงคิดอ่านหว่านพืชให้ยืดยืน
การทั้งปวงเราข้างหน้ามากกว่าหลัง	คิดถึงวังลังกาอุตส่าห์ฝืน
ถึงฝาดฝืดจืดเค็มที่เต็มกลืน	อย่าคายคืนขืนข้ามไปตามเกิน
ถ้าเสียเมียเสียเกลือเนื้อจะเน่า	การของเราเล่าจะค้างเพราะห่างเหิน
ถึงลิงค่างช่างเถิดพ่อพอเพลิดเพลิน	อย่างหมางเมินเขินขามไปตามจน ฯ
๏ พระนิ่งนั่งฟังครูค่อยรู้สึก	คิดตรองตรึกนึกเห็นจะเป็นผล
จึ่งว่าฉันฟั่นเฟือนเหมือนมืดมน	ค่อยเห็นหนทางนำจะจำจร
สุริยันครั้นเห็นรับกลับไปตึก	พระนั่งนึกตรึกคำที่ร่ำสอน
พอโพล้เพล้เทวีศศิธร	มาอ้อนวอนให้เสวยเครื่องเนยนม
พระตรัสตอบขอบจิตขนิษฐ์น้อง	พี่กินของอื่นอื่นก็ขื่นขม
ต้องเหินห่างวางเว้นเพราะเป็นลม	ขอเชยชมโฉมหอมถนอมนวล
พลางแนบเน้นเคล้นเคล้าทั้งเศร้าซูบ	ประจงจูบลูบต้องประคองสงวน
นางพรายพริ้มยิ้มเยือนเบือนกระบวน	พระประชวรหวนหักจะหนักไป ฯ
๏ พระว่ารู้อยู่ว่ารักนั้นหนักยิ่ง	แม่ยอดหญิงมิ่งขวัญอย่าหวั่นไหว
พลางสวมสอดกอดน้องทำนองใน	ตามวิสัยในแผ่นดินสิ้นทั้งปวง
ประเวณีมิได้มีใครสั่งสอน	นางศศิธรอ่อนตามไม่ห้ามหวง
เหมือนมาลีคลี่คลายขยายดวง	ไม่มีด้วงแลงแล่นต่อแตนตอม
แต่แมงภู่รู้รสอตส่าห์แทรก	บ้างว่ายแหวกกลีบเผยระเหยหอม
เหมือนเช่นชายหมายหญิงต่างยิงยอม	ไม่อดออมอิ่มหนำแสนสำราญ ฯ
๏ เมื่อแรกเริ่มเดิมเกลียดครั้นเสียดสี	กลับเป็นดีที่ถนอมเหมือนหอมหวาน
ทั้งชายหญิงสิ่งสังวาสชาติน้ำตาล	ใครพบพานกล้ำกลืนกลับชื่นใจ
หญิงเมืองเซ็นเช่นลิงก็จริงอยู่	ใครสมสู่คู่คงลุ่มหลงใหล
ลืมลังกานารีรูปวิไล	ต้องติดใจสาวสาวชาวเมืองเซ็น
เป็นวิสัยในมนุษย์บุรุษเอ๋ย	ไม่แคล้วเลยเคยคบได้พบเห็น
ถึงรูปชั่วตัวดำมันจำเป็น	เว้นแต่เช่นเป็นกะเทยละเลยรัก
เหมือนเรื่องราวกล่าวว่าวายุพัฒน์	ได้สมบัติบุตรีเป็นศรีศักดิ์
ตั้งตึกใหญ่ให้ครูอยู่กับยักษ์	ค่อยรู้จักภาษาพูดจากัน
ให้มีคนปรนนิบัติซื้อสัตว์ไว้	ตามวิสัยอ้ายยักษ์มักกระสัน
อูฐควายม้าลาวัวตัวละวัน	เนื้อทรายสมันหมูหมีต้องสี่ตัว
มันกินดิบหยิบเชือดสูบเลือดสด	กระดูกกระเดี้ยวเคี้ยวหมดทั้งหางหัว
เดินปะปนคนทั้งหลายค่อยคลายกลัว	มันแต่งตัวตามเขาชาวเมืองเซ็น ฯ
๏ ฝ่ายวายุพัฒน์จัดแก้วแววสว่าง	แกะรูปร่างนางผีเสื้อเหมือนเมื่อเห็น
ไม่คลาดเคลื่อนเหมือนนางเหมือนอย่างเป็น	ไว้ยอดเช่นชื่อวัปะหามาลาทรง
แม้นแปลเป็นคำไทยพวกไพร่พลอด	ว่าไว้ยอดหมวกตามความประสงค์
ทั้งเครื่องบวงสรวงย่าเชิญมาลง	สิงรูปทรงจงประจำให้สำราญ ฯ
๏ ฝ่ายผีเสื้อเมื่อเขาบวงสรวงก็รู้	มาสิงสู่ยอดมาลารักษาหลาน
ถึงเวลาวายุพัฒน์มัสการ	ก็บันดาลดั่งหนึ่งเช่นเป็นมนุษย์
ดูพรายพริ้มยิ้มแย้มแจ่มกระจ่าง	เหมือนเยื้องย่างอยู่ที่หินกระสินธุ์สมุทร
เป็นเงางอกออกด้วยจิตฤทธิรุทร	ยังไม่สุดสิ้นอายุอสุริน
วายุพัฒน์จัดทหารชำนาญศึก	ด้วยตรองตรึกนึกคิดเป็นนิจสิน
ได้ไพร่นายร้ายกาจชาติทมิฬ	ท้าวกบิลอวยให้เหมือนใจปอง ฯ
ตอนที่ ๖๘
หัสกันครองเมืองสุลาลัย
๏ จะกล่าวต่อหน่อกษัตริย์หัสกัน	กับสุบันเยครูอยู่เป็นสอง
ทำหมอยาผ่าฝีมีเงินทอง	ชาวบ้านช่องชมชื่อเลื่องลือดี
แต่งตัวเป็นเช่นลังกามาแต่แรก	ไม่เหมือนแขกแปลกเขาชาวกรุงศรี
ถึงเดือนห้าฝ่ายมุลาเจ้าธานี	เธอเป็นฝีที่ในท้องตกหนองใน
พวกข้าเฝ้าป่าวร้องเสียงซ้องแซ่	ผู้ใดรู้ดูแผลช่วยแก้ไข
ให้หายโรคโศกเศร้าที่ท้าวไท	จะตั้งให้เป็นขุนนางให้รางวัล
พอมีผู้รู้ส่อว่าหมอฝรั่ง	รู้ดูทั้งรู้ผ่าหยูกยาขยัน
นำข้าเฝ้าเข้าไปหาพูดจากัน	พาสุบันเยไปเข้าในวัง ฯ
๏ ฝ่ายกุดั่นดาราบุตราท้าว	พึ่งรุ่นราวรับพ่อหมอฝาหรั่ง
นำเข้าไปใกล้สุวรรณที่บัลลังก์	อยู่พร้อมพรั่งทั้งสนมกรมใน
ให้หมอดูภูวนาถคาดให้แน่	จะผันแปรแก้พิษคิดไฉน
ฝรั่งดูรู้ตำราจึงว่าไป	ฝีขึ้นในไตตับถึงอับจน
ไส้ทะลุพุพองน้ำหนองแตก	เกิดกาฬแทรกซ่านเซ็นทุกเส้นขน
เป็นเช่นนี้มิรอดแต่สักคน	เห็นไม่พ้นมรณาในห้าวัน ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าเมืองคิดเคืองหมอ	เร่งผูกคอออกไปอ้ายสมัน
ใส่คุกไว้ไม่เหมือนว่าจะฆ่าฟัน	ตัดหัวมันเสียบซ้ำให้หนำใจ
โอรสรับจับหมอผูกคอลาก	ลงไปจากชานพักถีบผลักไส
อ้ายสมันนั้นตำรวจเร็วรวดไป	ส่งตัวให้กรมเมืองบอกเรื่องความ
ทำมะรงลงเหล็กลากขึ้นคุก	จำประทุกคาโตใส่โซ่ล่าม
เรียกเงินตราด่าซ้ำคุกคำราม	ให้ขานยามตามผิดที่ติดตัว ฯ
๏ ฝ่ายหัสกันครั้นรู้ว่าครูผิด	ต้องไปติดคุกกษัตริย์ต้องตัดหัว
หิ้วถุงเงินเดินตามให้คร้ามกลัว	แจกให้ทั่วทำมะรงจงเมตตา
จะขอขึ้นไปพบในพลบค่ำ	มันก็กำกับให้เข้าไปหา
ให้ค่าลดปลดเปลื้องเครื่องขื่อคา	พอเห็นหน้าครูขับให้กลับไป
พระมาตึกนึกถึงท่านอาจารย์นัก	เสือกซบพักตร์โศกาน้ำตาไหล
จะแลเหลียวเปลี่ยวเปล่าง่วงเหงาใจ	สะอื้นไห้ไม่วายฟายน้ำตา
โอ้แสนเข็ญเห็นไม่รอดจะมอดม้วย	ใครจะช่วยกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงรักษา
เห็นแต่ครูคู่ชีวิตเหมือนบิดา	ลอบพามาพ้นตายไม่วายปราณ
อยู่หลัดหลัดพลัดพรากไปยากแค้น	ต้องขื่อคาหนาแน่นแสนสงสาร
สะอื้นอ้อนร้อนฤทัยดังไฟกาล	เสโทซ่านซึมซบสลบไป ฯ
๏ ฝ่ายสุบันเยเวลาสักห้าทุ่ม	เห็นผู้คุมกำกับเกือบหลับใหล
จึ่งร่ายมนตร์ดลขลังกำบังไฟ	แล้วเป่าไปแปดทิศด้วยวิทยา
คนทั้งปวงง่วงหงับหลับไปหมด	เสกสะกดกำบังขลังคาถา
ปัดตลอดลอดออกนอกขื่อคา	แล้วรีบมาถึงที่ตึกดึกสามยาม
เห็นหัสกันนั้นซบสลบหลับ	แก้ให้กลับฟื้นขึ้นได้ต่างไต่ถาม
พระดีใจได้ออกครูบอกความ	เราถือตามสัตย์ธรรม์กรุณา
ไม่ทำกลปล้นสะดมเอาสมบัติ	ไม่ฆ่าสัตว์ตัดชีวิตริษยา
มันจัณฑาลพานพาโลจึ่งโกรธา	จะไปฆ่าเจ้าเมืองให้เลื่องลือ
แล้วหยุดหย่อนสอนมนตร์ดลชะงัด	ให้พระหัสกันรับด้วยนับถือ
ได้ติดตามยามดึกด้วยฝึกปรือ	ด้วยสัตย์ซื่อสุจริตไม่ปิดบัง
แล้วแต่งกายกรายกระบี่เหน็บตรีกริช	ออกนำหน้าสานุศิษย์ติดตามหลัง
สะกดเงียบเซียบเสียงเข้าเวียงวัง	ต่างขึ้นยังตึกอยู่ด้วยรู้ชัด
เห็นโอรสอดจิตคิดสมเพช	เป็นปลายเหตุเวทนารักษาสัตย์
ถึงเจ้าเมืองเคืองแค้นขึ้นแท่นรัตน์	ถีบให้พลัดตกสุวรรณบัลลังก์
แล้วห้ำหั่นฟันฟาดฉุดฉาดฉะ	ตัดศีรษะขาดสมอารมณ์หวัง
หิ้วหัวออกนอกเขตนิเวศน์วัง	ออกไปฝังเสียปลายท้ายกรุงไกร ฯ
๏ แล้วข้ามทุ่งมุ่งหมายขึ้นท้ายน้ำ	จะไปสำปันหนาที่อาศัย
พอรุ่งแจ้งแสงตะวันพากันไป	เข้าเดินไพรพฤกษาพนาวัน
๏ ฝ่ายบุรินทร์อินทราเวลาเช้า	เห็นจอมเกล้าเจ้าพารานั้นอาสัญ
ไม่มีหัวตัวหวะรอยฉะฟัน	ต่างบอกกันวิ่งอึงคะนึงไป
ทั้งเสนาข้าบาทราชโอรส	โศกกำสรดโศกาน้ำตาไหล
ฝ่ายขุนนางข้างนอกบอกข้างใน	หมอที่ใส่คุกหนีมีวิชา
เครื่องจำจองกองอยู่ประตูปิด	ไปด้วยฤทธิ์เวทมนตร์ดลคาถา
ฝ่ายข้าเฝ้าเหล่าอำมาตย์มาตยา	เชิญกุดารายาครองธานี
แล้วฝังศพกลบหลุมประชุมพร้อม	ก่อตึกคร่อมศพเจ้าไม่เผาผี
แล้วตีฆ้องร้องป่าวชาวบุรี	ว่าหมอผีลอบเข้ามาฆ่าเจ้านาย
อย่าคบค้าฝรั่งรับสั่งห้าม	ช่วยกันตามตัดศีรษะไปถวาย
พวกขุนนางทั้งแขกเที่ยวแยกย้าย	ทั้งหญิงชายชังฝรั่งทั้งพารา ฯ
๏ ฝ่ายพระหัสกันสุบันเย	มาถึงเทวะสิงสู่ที่ภูผา
มีศาลเจ้าเสาหินแก้วศิลา	เป็นที่ป่าสูงสงัดถิ่นสัตว์ไพร
มีบ่อน้ำลำธารสะอ้านสะอาด	พระหน่อนาถเหนื่อยล้าเข้าอาศัย
ขุดมันเผือกเลือกเอาเข้าเผาไฟ	เก็บลูกไม้ม่วงปรางมาวางกอง
กินกับครูสุบันเยที่เทวฐาน	อิ่มสำราญแรงกำลังขึ้นทั้งสอง
พระเด็ดดวงพวงผกามณฑาทอง	มาร้อยกรองถวายไหว้ไทเทวา
เวลาค่ำสำนักนอนเนินเขา	ขอเทพเจ้าจงพิทักษ์ช่วยรักษา
จนดึกดื่นรื่นรินกลิ่นผกา	ทั้งสองรามาเหนื่อยเรื่อยหลับไป ฯ
๏ ฝ่ายหัสกันครั้นรุ่งสะดุ้งตื่น	เห็นเจ้ายืนอยู่ตรงหน้าร้องปราศรัย
ว่าช่างกรองบุปผาพวงมาลัย	นับถือเราเอามาให้ขอบใจนัก
ไปประจิมริมท่ามหารณพ	จะให้พบลาภเลิศประเสริฐศักดิ์
เธอบอกเล่าเท่านั้นไม่ทันซัก	เทพารักษ์รูปกายก็หายไป
พอครูตื่นชื่นชมโสมนัส	หน่อกษัตริย์ตรัสแจ้งแถลงไข
อาจารย์ฟังสังรเสริญเจริญใจ	ต่างกราบไหว้เทวาแล้วลาจร
เขม้นหมายประจิมเดินริมเขา	เนินลำเนาเขาชะโงกโตรกสิงขร
พฤกษาออกดอกช่ออรชร	หอมเกสรเสาวคนธ์ที่หล่นโรย
เข้าป่าสูงฝูงนกวิหคร้อง	เสียงแซ่ซ้องลิงค่างครวญครางโหย
ระรื่นร่มลมเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยโชย	หอมยมโดยดอกไม้ชื่นใจจริง ฯ
๏ หัสกันนั้นพึ่งรุ่นชมบุนนาค	นิยมอยากยิ้มแย้มเหมือนแก้มหญิง
ผลไม้ใกล้ทางม่วงปรางปริง	ร่วงหล่นกลิ้งเกลื่อนกลาดดาษเดียร
พอบ่ายเย็นเห็นฝูงนกยูงฟ้อน	หางปีกงอนงามกระจ่างเหมือนอย่างเขียน
เดินดูเล่นเห็นคนวิ่งวนเวียน	ข้ามเนินเตียนตัดลงถึงคงคา
เหมือนคำท่านศาลเจ้าบอกเล่าแน่	เดินเลียบแลหาดทรายข้างซ้ายขวา
เห็นพี่น้องสององค์ทรงโศกา	น้อยน้อยน่าเอ็นดูกับกุมาร
ค่อยย่างเหยียบเลียบฝั่งไปนั่งใกล้	แล้วปราศรัยไต่ถามตามสงสาร
ไปไหนมาอย่ากันแสงจงแจ้งการ	อยู่ถิ่นฐานบ้านตำบลแห่งหนใด ฯ
๏ ฝ่ายพี่น้องสองฟังฝรั่งถาม	จึงเล่าความหลังแจ้งแถลงไข
ฉันลูกท้าวเจ้าพาราสุราลัย	ฝรั่งใหญ่ไพร่พลคณนา
พระบิตุราชมาตุรงค์ทิวงคต	คนทั้งหมดข้าเฝ้าเขาปรึกษา
ให้ข้านี้พี่น้องครองพารา	แต่ฝ่ายอาเขยเป็นใหญ่เขาไม่ยอม
เอาข้าเจ้าเข้าตึกขังไว้ทั้งคู่	อดกินอยู่ดูเถิดรูปจนซูบผอม
พี่เลี้ยงไปไขกุญแจเถ้าแก่พร้อม	ช่วยอุ้มอ้อมแอบออกได้นอกวัง
เอาข้าเจ้าข้าวเกลือใส่เรือน้อย	แล้วเสือกลอยลิบลับไม่กลับหลัง
มาหลายคืนคลื่นกระแทกเรือแตกพัง	ข้าขึ้นฝั่งมากับน้องได้สองวัน
ชันษาข้านี้สิบสี่น้อง	ได้สิบสองขวบเศษเสียเขตขัณฑ์
ข้านี้คือชื่อว่าเวชายัน	พระน้องนั้นชื่อวันชายากุมารี
พระหัสกันสุบันเยว่าเทเวศร์	ท่านบอกเหตุเห็นจะต้องกับสองศรี
ดูผิวพักตร์ลักขณาน่าปรานี	ครูอุ้มพี่จุมพิตศิษย์อุ้มน้อง
แล้วปลอบว่าข้าจะช่วยอยู่ด้วยข้า	เหมือนวงศาอย่ากลัวอย่ามัวหมอง
จะแก้แค้นแทนให้ดังใจปอง	ให้ทั้งสองครองสมบัติกษัตรา ฯ
๏ พระนบนอบตอบฝรั่งว่าครั้งนี้	ท่านปรานีมีพระคุณอุ่นเกศา
ฉันเหมือนบุตรสุดแต่ท่านจะกรุณา	จะเมตตาพาไปไหนจะไปตาม
พระหัสกันสุบันเยเสน่ห์รัก	สมยศศักดิ์สุภาพไม่หยาบหยาม
รูปก็งามนามก็เพราะเสนาะนาม	ต่างแหวกย่ามหยิบส้มขนมเนย
น้ำตาลกรวดพลับทับทิมแช่อิ่มแห้ง	ออกจัดแจงให้พี่น้องทั้งสองเสวย
ต่างพูดจาการุญค่อยคุ้นเคย	อิ่มแล้วเลยหลับนอนผ่อนสำราญ ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ใหญ่กองไฟรอบ	ช่วยกันปลอบสององค์ด้วยสงสาร
ให้นอนกลางต่างรักษาพยาบาล	ถามกุมารพูดจาถึงธานี
ด้วยท่านครูรู้เรื่องเมืองฝรั่ง	เล่าว่าครั้งนางวัณฬามารศรี
ให้บอกกล่าวท้าวพระยาทุกธานี	ไปช่วยตีเมืองผลึกทำศึกกัน
พระอภัยได้พระน้องกับสองบุตร	ฤทธิรุทรเรี่ยวแรงแข็งขยัน
จับไทท้าวเจ้าละมานผลาญชีวัน	ทั้งสองนั้นแตกตายวายชีวา
เธอก็ตามข้ามฝั่งฝรั่งใหญ่	ลูกเจ้าเมืองสุลาลัยไปอาสา
สมทบทัพกับแขกแตกกลับมา	เขาจับได้ไม่ฆ่าปล่อยมาเมือง
เป็นไมตรีมิได้กลับมารับรบ	เล่าจนจบแจ้งความมาตามเรื่อง
ซึ่งพี่น้องครองสมบัติต้องขัดเคือง	จะไปเปลื้องปลดปราบให้ราบเตียน
หยิบแผนที่คลี่ดูทางต่างสังเกต	ถิ่นประเทศเขตแดนตามแผนเขียน
ที่สงสัยไม่รู้ถามครูเรียน	ไม่ผิดเพี้ยนพอสังเกตขอบเขตคัน
ครั้นสว่างต่างคนกินผลไม้	แล้วเข้าไพรพฤกษาพนาสัณฑ์
ฝ่ายท่านครูสุบันเยอุ้มเวชายัน	พระหน่อหนุ่มอุ้มวันชายา ฯ
๏ ไปตามทางกลางแดนตามแผนที่	ต่างชวนชี้ชมไม้ไพรพฤกษา
พระกรีดเล็บเก็บดวงพวงผกา	ให้น้องยาต่างต่างตามทางเดิน
ขึ้นเขาใหญ่ไม้สูงชมฝูงนก	หมู่วิหคหากินบ้างบินเหิน
ดูครึ้มครื้นรื่นร่มพนมเนิน	พี่น้องน้อยพลอยเพลินจำเริญใจ
ประนมกรวอนถามนามปักษิน	นกขมิ้นเหลืองอ่อนจะนอนไหน
หน่อกษัตริย์หัสกันว่ามันไป	นอนสุมทุมพุ่มไม้พระไทรทอง
นางทูลถามนามนกวิหคพลอด	เสียงหวิวหวอดฉอดเพราะเสนาะสนอง
พระว่านั่นมันพลอดให้กอดน้อง	แม่ไม่ต้องกอดฉันมันนินทา
นางฝากตัวหัวร่อสอพลอพลอด	ฉันก็กอดก็รักพระหนักหนา
ต่างชื่นชวนสรวลสันต์จำนรรจา	ตามประสาพี่น้องประคองเคียง ฯ
๏ โน่นไก่ฟ้าหน้าขาวตัวยาวเฟื้อย	จับขันเฉื่อยเอื้อยอิเอกวิเวกเสียง
กระตั้วไพรไก่แก้วเค้าแมวเมียง	โนรีเรียงนกแก้วแจ้วเจรจา
ตะกรุมไต่ไม้อุโลกชะโงกชะแง้	พระว่าแน่แม่วันชายาจ๋า
นกหัวโล้นโหนไม้มันไต่มา	นางผวาหวีดกลัวแล้วหัวเราะ
พระพี่จ๋าอย่าเข้าไปใกล้เลยนะ	กลัวมันจะโจนมาจิกตาเจาะ
พระเชยปรางนางแนบแอบออเซาะ	ช่างฉอเลาะเพราะประสงค์ว่าวงศ์วาน
เห็นม่าเหมี่ยวเที่ยวเดินบนเนินสูง	เป็นฝูงฝูงจูงเด็กลูกเล็กหลาน
อรหันผันโผนโจนทะยาน	เห็นคนคลานหลบหลีกปีกกระพือ
พระพี่น้องสองชมพนมพนัส	กระเพิดกระพัดสกุณินบินหนีปรื๋อ
ต่างร้องบอกดอกไม้อยู่ใกล้มือ	บ้างเด็ดถือทัดหูเชิดชูชม ฯ
๏ พระหัสกันสุบันเยเสน่หา	เหมือนวงศาสุจริตสนิทสนม
สิบห้าวันดั้นเดินเนินพนม	ถึงนิคมเขตพาราสุลาลัย
พบฝรั่งนั่งโป่งในดงกว้าง	มันเถือกวางข้างธารละหานไหล
วางพี่น้องสององค์เดินตรงไป	ทำปราศรัยไต่ถามดูตามแคลง
เราเดินดงหลงทางมากลางเถื่อน	ถึงสามเดือนเถื่อนถิ่นนึกกินแหนง
ท่านเอ็นดูรู้วิถีช่วยชี้แจง	นี่ตำแหน่งนคเรศประเทศใด ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งนั่งดูเป็นครู่พัก	ที่รู้จักทักถามตามสงสัย
นั่นหน่อท้าวเจ้าพาราสุลาลัย	สองทรามวัยเวชายันวันชายา
สุบันเยเพทุบายว่าฝ่ายท่าน	เป็นพวกพาลบ้านไร่ไพรพฤกษา
รู้จักหน่อวรนาถราชธิดา	หรือเดาว่าตานายจะคลายแคลง ฯ
๏ ฝ่ายเสนาว่าเราชื่อเนาวเสน	เป็นหัศเกนเวนทหารชาญกำแหง
เมื่อแผ่นดินสิ้นกษัตริย์คิดจัดแจง	อายาแมงแย่งสมบัติของนัดดา
จึ่งเกิดวุ่นขุนนางต่างต้องถอด	บ้างเล็ดลอดหลีกหลบไม่คบหา
ฝ่ายตัวเราบ่าวไพร่จึงได้มา	อยู่บ้านป่าหากินตามถิ่นไพร
สุบันเยเสสรวลว่าควรอยู่	ท่านจึงรู้จักแจ้งแถลงไข
เดี๋ยวนี้เล่าเราจะพาสองราไป	อยู่เวียงชัยให้สำราญผ่านพารา
เนาวเสนเห็นแจ้งแถลงเล่า	อุ้มลูกเจ้าไอศูรย์ทูนเกศา
ทั้งพวกพ้องร้องไห้ฟายน้ำตา	ต่างพูดจาปราศรัยซักไซ้ความ
เธอฝรั่งลังกาภาษาแปร่ง	เรารู้แจ้งแคลงใจขอไต่ถาม
จะคิดอ่านการณรงค์ทำสงคราม	หรือจะปรามปราบพาลประการใด ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูสะบันเยว่าเทเวศร์	ประสิทธิ์เดชดังพระกาฬผลาญวิสัย
เมื่อถึงจึงเราจะเข้าไป	ตัดหัวไอ้อาเขยไม่เลยละ
ถึงคนอื่นหมื่นแสนแม้นจะสู้	เราเป็นครูผู้สำเร็จเด็ดศีรษะ
ให้สิ้นโคตรโทษที่ทำจะชำระ	ให้สองพระกุมารผ่านพารา
เนาวเสนเห็นเป็นครูผู้วิเศษ	จึงบอกเหตุทางเดินขึ้นเนินผา
สามวันจึงถึงกรุงข้ามทุ่งนา	เราจะพาพวกไปด้วยช่วยเจ้านาย
อันขุนนางข้างในจำใจอยู่	โกรธศัตรูหมู่ขบถลดกฎหมาย
แม้นหน่อไทได้เมืองไม่เคืองระคาย	คนทั้งหลายชายหญิงคงยิงยอม
แล้วให้ไปชุมนุมที่ซุ่มซ่อน	พอพักผ่อนนอนหลับทับกระท่อม
จัดข้าวปลาอาหารคาวหวานพร้อม	มาแวดล้อมเลี้ยงครูกับกูมาร
แล้วพาตัวไปในป่าเที่ยวหาบ่าว	บอกกล่าวข่าวเจ้านายฝ่ายทหาร
ทั้งขุนนางต่างเข้ามาพยาบาล	ช่วยกุมารมากมายได้หลายร้อย
บรรดามาสามิภักดิ์สะพรักพร้อม	ประณตน้อมยอมใจให้ใช้สอย
รับสั่งความตามธรรมเนียมมาเตรียมคอย	พระหน่อน้อยค่อยสำราญอยู่บ้านไพร
ทั้งช้างม้าข้าเฝ้าเขาถวาย	ค่อยมากมายพรายแพร่งแถลงไข
ปลูกประทับพลับพลาพนาลัย	เสนาในให้เข้าเฝ้าเหมือนเจ้านาย
พระหัสกันท่านครูผู้รับสั่ง	จัดตำแหน่งแต่งตั้งคนทั้งหลาย
แล้วท่านครูสุบันเยเพทุบาย	แต่งตัวนายล่วงหน้าไปธานี
ลอบบอกกล่าวชาวเมืองมาเนืองแน่น	ตั้งแห่แหนพระพี่น้องทั้งสองศรี
มาประทับพลับพลาพนาลี	ไปตั้งที่ท้องทุ่งท้ายกรุงไกร ฯ
๏ ฝ่ายอายาอาเขยเสวยราชย์	คิดประมาทมิได้แคลงแหนงไฉน
เมื่อสองกุมารหลานหนีก็ดีใจ	หมายว่าไปไม่รอดคงมอดม้วย
มีห้ามแหนแสนสุรางค์เหมือนอย่างหุ่น	ละม่อมละมุนรุ่นราวสาวสาวสวย
พิศวงหลงละเลิงรื่นเริงรวย	ภาษีส่วยสมพัตสรอากรกำนัล
พวกสำเภาเหล่าลังกามาค้าขาย	ของถวายหลายประเทศทุกเขตขัณฑ์
เกษมสุขทุกเวลาทิวาวัน	ทั้งเมลิกันภรรยาอากุมาร ฯ
๏ พอเสนาฝรั่งที่ตั้งแต่ง	มาทูลแจ้งข่าวศึกว่าฮึกหาญ
เวชายันวันชายาได้อาจารย์	เป็นคนพาลพวกฝรั่งเกาะลังกา
ขุนนางหนีที่ออกนอกตำแหน่ง	กลับตั้งแต่งต้อนไพร่ได้นักหนา
ชาวบุรีหนีไปเข้าจนเบาตา	จะยกมารบพุ่งเอากรุงไกร ฯ
๏ อายาแมงแจ้งเรื่องแค้นเคืองว่า	ญาติกาอ้ายคนนี้อยู่ที่ไหน
จับตัวมาฆ่าฟันให้บรรลัย	จะเป็นไส้ศึกอยู่ในบูรี
ชาวบ้านนอกคอกนาประชาราษฎร์	เร่งต้อนกวาดเข้ามาไว้อย่าให้หนี
เกณฑ์ทัพใหญ่ให้ทันสามวันนี้	จะไปตีพวกฝรั่งเมืองลังกา
ขุนนางใหม่ไปทั่วทุกรั้วแขวง	สืบแสวงพวกที่หนีไปหา
ฆ่าลูกเมียเสียทั้งญาติตามอาชญา	ต้อนบ้านนอกคอกนาเข้าธานี
ขุนนางเก่าเหล่าที่ไปเป็นใจนั้น	คิดหวาดหวั่นพรั่นตัวยกครัวหนี
ขุนนางใหม่ได้ความยกตามตี	เกิดกุลีที่ในกรุงรบพุ่งกัน ฯ
๏ พวกชายหญิงวิ่งร้องเสียงก้องกึก	เสียงยิงปืนครื้นครึกพิลึกลั่น
บ้างหลีกหลบรบราฆ่าฟันกัน	ถึงสามวันสามคืนเสียงครื้นครึก
ฝ่ายหัสกันนั้นกับครูได้รู้เรื่อง	ว่าในเมืองอลหม่านเกิดการศึก
รีบยกทัพขับทหารสะท้านสะทึก	เสียงคึกคึกข้ามทุ่งถึงกรุงไกร
ขุนนางเก่าเขารู้เปิดประตูรับ	โยธาทัพโห่ลั่นเสียงหวั่นไหว
พวกหน้าที่หนีหายแยกย้ายไป	ขุนนางใหม่หนีออกนอกกำแพง
บ้างไปทางข้างใต้ไปข้างเหนือ	บ้างลงเรือลดเลี้ยวไปเที่ยวแฝง
นางสาวสาวชาววังนั่งจัดแจง	เก็บเครื่องแต่งแป้งขมิ้นใส่ปิ่นโต
ทั้งถุงไถ้ใส่ข้าวเม่าแลข้าวตาก	เมื่ออดอยากยากแค้นจะแขวนโถ
บ้างตีอกตกใจร้องไห้โฮ	เสียงเขาโห่หกล้มไม่สมประดี
อายาแมงแฝงตัวกลัวสง่า	จูงเมลิกันภรรยาพากันหนี
เที่ยวแลหาข้าไทก็ไม่มี	ออกประตูบูรีตะลีตะลาน
พอรุ่งแจ้งแสงตะวันสุบันเย	สมคะเนไม่พักโหมหักหาญ
เข้าพาราพาพี่น้องสองกุมาร	ขึ้นปราสาทราชฐานสำราญใจ ฯ
๏ พี่เลี้ยงเหล่าชาวแม่เสียงแซ่ซ้อง	มาเฝ้าสองหน่อกษัตริย์ตรัสปราศรัย
แล้วเล่าความตามยากลำบากไป	จนถึงได้กลับมายังธานี
ฝ่ายท้าวนางข้างในผู้ใหญ่น้อย	อวยพรพลอยสรรเสริญจำเริญศรี
ฝ่ายเสนาพฤฒามาตย์ราชกวี	มาภักดีปรีดาพร้อมหน้ากัน ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ปราบเรียบราบเสร็จ	จึงเสด็จออกที่นั่งนรังสรรค์
ขุนนางเข้าเฝ้าแหนอยู่แน่นนันต์	พร้อมเผ่าพันธุ์พงศาข้างหน้าข้างใน
สุบันเยจึงว่าเสนาทั้งหลาย	รักเจ้านายภักดีจะมีไหน
จะภิเษกเอกฉัตรกำจัดภัย	ตามวิสัยสุริย์วงศ์ดำรงวัง ฯ
๏ ฝ่ายอำมาตย์มาตยาเสนาพร้อม	คำนับน้อมยอมจิตเหมือนคิดหวัง
พระเวชายันนั้นลงมาหน้าบัลลังก์	ก้มกราบทั้งครูพระหัสกัน
แล้ววอนว่าข้านี้ถึงที่ม้วย	ท่านโปรดด้วยช่วยเมตตาไม่อาสัญ
อายุอ่อนหย่อนปัญญาสารพัน	ขอเชิญท่านทั้งสองครองพารา
อันข้านี้พี่น้องขอรองบาท	เป็นที่ราชโอรสมียศถา
ขอสนองสองพระคุณกรุณา	ได้อุ้มพามาสนิทเหมือนบิดร
พวกข้าเฝ้าเหล่าฝรั่งจงตั้งจิต	พึ่งพระคุณบุญฤทธิ์อดิศร
ทรงสัตยธรรม์กรุณาสถาวร	จะวายร้อนทั่วจังหวัดปัถพี ฯ
๏ ฝ่ายสุบันเยฟังสังรเสริญ	พลางเจริญพระพี่น้องทั้งสองศรี
กตัญญูรู้จักด้วยภักดี	ควรเป็นที่ท้าวพระยาปรีชาชาญ
แต่เรานี้วิสัยมิได้รัก	ซึ่งยศศักดิ์สมบัติพัสถาน
สันโดษเดี่ยวเที่ยวตามความสำราญ	แต่พบพานสัตว์บาปต้องปราบปราม
จะคิดอยู่บูรีหามิได้	ช่วยแผ้วภัยให้พอเตียนที่เสี้ยนหนาม
ให้คนดีมีเมตตาสง่างาม	จะไปตามความสบายเหมือนหมายใจ
พ่อรับที่ภิเษกเอกฉัตร	สืบกษัตริย์ทรงธรรมตามวิสัย
ให้สมหวังดั่งหนึ่งจิตฉันคิดไว้	ดีกว่าให้ไอศูรย์ไม่ปูนปอง ฯ
๏ กุมาราว่าพระคุณการุญรัก	ฉันคิดจักแทนคุณการุญสนอง
ไม่โปรดรับกลับมอบให้ครอบครอง	เหมือนเพลิงกองก่อสุมรุมอุรา
จะครองวังทั้งหลายพวกชายหญิง	ไม่เห็นจริงจะระแวงว่าแกล้งว่า
ให้แล้วกลับรับสมบัติเสียสัจจา	จะขอฆ่าตัวให้บรรลัยลาญ
แล้วโศกาว่าอ้อนวอนทั้งสอง	ครูประคองอุ้มองค์ด้วยสงสาร
อย่าโศกศัลย์กันแสงจงแจ้งการ	พ่อไม่ผ่านโภไคยจะให้ปัน
ฉันใช่หน่อวรนาถชาติกษัตริย์	ผ่านสมบัติเขาจะชวนกันสรวลสันต์
ที่สมรักศักดิ์กษัตริย์หัสกัน	เหมือนพงศ์พันธุ์ผ่านสมบัติขัตติยา
ข้างฝ่ายพ่อก็เป็นพระอุปราช	บำรุงราชนิเวศน์กับเชษฐา
แม้นไม่ตามความฉันจำนรรจา	ก็จะลาเลยไปอยู่ในดง ฯ
๏ หน่อนรินทร์ยินดีชุลีหัตถ์	ไม่ข้องขัดควรความตามประสงค์
แล้วปรึกษาข้าบาทญาติวงศ์	ต่างก็ปลงใจพร้อมยอมยินดี
เชิญกษัตริย์หัสกันถวัลย์ราชย์	เป็นสิทธิ์ขาดราชการผ่านกรุงศรี
พระเวชายันนั้นเป็นหน่อเจ้าธรณี	ให้เป็นที่อุปราชราชวัง
วันชายานารีศรีสวัสดิ์	อยู่กับหัสกันพี่เป็นที่หวัง
ช่วยตรวจตราว่ากล่าวข้างชาววัง	ร่วมบัลลังก์ดังหนึ่งน้องร่วมท้องกัน
ฝ่ายท่านครูกับพระอุปราช	ร่วมปราสาทราชวังนรังสรรค์
ไม่มีเหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล	รักสุบันเยสนิทเหมือนบิดร
ฝรั่งใหญ่ไพร่ฟ้าประชาราษฎร์	เกรงพระบาทบุญฤทธิ์อดิศร
ทั้งเมืองน้อยร้อยเอ็ดเขตนคร	เจริญพรผาสุกทุกตำบล
มีข้าวเหลือเกลือถูกทั้งลูกไม้	ที่ทำไร่ไถนาได้ฟ้าฝน
พฤฒามาตย์ราษฎรไม่ร้อนรน	ก็เพราะผลเมตตาเจ้าธานี ฯ
๏ ในเรื่องราวกล่าวพระหัสกันนั้น	อยู่ด้วยกันวันชายามารศรี
แสนสำราญนานมาได้กว่าปี	กุมารีสีสันดั่งจันทรา
พระเต้าตั้งดั่งปทุมพึ่งตูมเต่ง	อยู่ครัดเคร่งเต่งตั้งพระมังสา
เนตรขนงวงพักตร์ลักขณา	ดั่งเลขาขาวผ่องละอองนวล
เมื่อยังเยาว์เข้าที่ศรีไสยาสน์	เคยพิงพาดพี่น้องประคองสงวน
ครั้นโฉมตรูรู้ความจะลามลวน	ก็ไม่ควรขืนใจกระไรเลย
บรรทมเคียงเที่ยงคืนระรื่นรส	ดอกไม้สดสุมาลัยใกล้เขนย
นางนอนแอบแนบข้างเหมือนอย่างเคย	จนเคลิ้มเลยหลับสนิทอยู่ชิดองค์ ฯ
๏ หน่อกษัตริย์หัสกันให้ปั่นป่วน	เสน่ห์นวลนิ่งพินิจพิศวง
แสงชวาลาสว่างกระจ่างทรง	ฉวีวงพักตร์เหมือนดั่งเดือนเพ็ง
พึ่งรุ่นแรกแตกเนื้อเหลือแฉล้ม	เมื่อยิ้มแย้มแก้มอย่างมะปรางเปล่ง
ค่อยเลิกสไบไม่ให้ตึงตะลึงเล็ง	แลอุระช่ะช่างเต่งดูเคร่งครัด
พลางเอนแอบแนบน้องจ้องจะจับ	เห็นนางขยับกลับขยดหดพระหัตถ์
หยิบพัดจันทน์นั้นมาถือกระพือพัด	ยิ่งกลุ้มกลัดอัดอั้นคันคันมือ
สิบสี่ปีนี้ก็สมอารมณ์รัก	เหลือประดักประเดิดเถิดเถิดหรือ
ฉวยร้องวุ่นขุ่นเคืองจะเลื่องลือ	เสียดายชื่อรื้อยั้งหยุดรั้งรอ
แต่ความรักชักชวนให้ป่วนปั่น	เหมือนช้างมันตกเหื่อที่เหลือขอ
จะลักหลับจับต้องประคองคลอ	แต่รอรอริมริมเชยชิมชม
พอครือปรางนางตื่นไม่ขืนขัด	ปรนนิบัติเบียดชิดสนิทสนม
เห็นผ่อนตามยามดึกนึกนิยม	ยิ่งคิดข่มใจฝืนยิ่งขืนคิด
เฝ้าสูดสูบจูบซ้ำกลืนกล้ำกลิ่น	มิรู้สิ้นซากหอมสนอมสนิท
ตระกองเกี่ยวเกลียวกลมเชยชมชิด	จนเต้าติดอกอุ่นละมุนทรวง
พลิกขยับกลับหยุดเห็นนุชนิ่ง	พระนึกกริ่งเกรงจิตตะขิดตะขวง
ไม่เหมือนหมายอายฝรั่งสิ้นทั้งปวง	คิดเหงาง่วงงีบหลับระงับไป ฯ
๏ อันเรื่องราวกล่าวกษัตริย์หัสกัน	กับสุบันเยครูอยู่อาศัย
ช่วยกุมารผ่านพาราสุลาลัย	แต่งเรือใช้ไปฟังข่าวชาวลังกา ฯ
ตอนที่ ๖๙
พระอภัยมณีเยี่ยมศพนางมณฑา
๏ จะกล่าวเรื่องเมืองผลึกเมื่อศึกหยุด	สินสมุทรครองวังรั้งรักษา
ถึงเดือนยี่ปีขาลพระมารดา	องค์มณฑาเสด็จสวรรคครรไล
พระญาติวงศ์พงศาทั้งข้าเฝ้า	กำสรดเศร้าแซ่ซ้องร่ำร้องไห้
หน่อกษัตริย์จัดโกศแก้วประไพ	เชิญศพใส่ไว้ปราสาทกั้นราชวัติ
ฉัตรเงินทองรองเรืองเครื่องประดับ	มีสำหรับยศอย่างนางกษัตริย์
นิมนต์มุนีที่บำเพ็งบวชเคร่งครัด	มาสวดมนต์ปรนนิบัติตามศรัทธา
แล้วแต่งสารการศพสวรรคต	ตามกำหนดจดวันชันษา
ให้เสนีที่ชำนาญการพูดจา	ไปลังกาทูลสนองทั้งสององค์
เสนาในได้หนังสือถือรับสั่ง	ลงที่นั่งกำปั่นสุวรรณหงส์
พร้อมต้นหนคนประจำเป็นลำทรง	ออกอ่าวตรงข้ามฝั่งไปลังกา
ขึ้นเฝ้าสุดสาครบวรนาถ	ถวายพระราชสารสมเด็จพระเชษฐา
พระอ่านแจ้งแข็งขืนกลืนน้ำตา	พาเสนาผู้ถือหนังสือไป
ถึงอารามสามองค์ที่ทรงพรต	น้อมประณตทูลแจ้งแถลงไข
เหมือนเรื่องความตามสวรรคครรไล	แล้วอ่านให้ทราบความตามคดี ฯ
๏ ในสาราว่าพระหน่อวรนาถ	บังคมบาทบงกชบทศรี
ด้วยแรกเริ่มเดิมพระอัยกี	หาฉันนี้ไปเฝ้าพร้อมเผ่าพงศ์
ทรงขาวผ่องยองใยสไบเฉียง	ตรัสสั่งเสียงแจ่มใสไม่ใหลหลง
ฝากสุรางค์นางนาฏพระญาติวงศ์	ว่าพระองค์นั้นถึงสวรรคต
แจกเงินทองของประทานวงศ์วานพร้อม	ทั้งเตี้ยค่อมข้าหลวงทั้งปวงหมด
แล้วอวยชัยให้พระองค์ซึ่งทรงพรต	เป็นดาบสบวชจำเริญอยู่เนิ่นนาน
แล้วเข้าที่ตีสามยามสงัด	ตื่นบรรทมประนมหัตถ์อธิษฐาน
พอนาทีตีสิบเอ็ดสำเร็จการ	พระนิพพานนิ่งสนิทเหมือนนิทรา ฯ
๏ ทั้งสามองค์ปลงเห็นเป็นสำเร็จ	ท่านสิ้นเสร็จชาติทุกข์ถึงสุขา
แล้วถือพัดขัดสมาธิ์มาติกา	ได้พร้อมพรั่งทั้งวัณฬาสุมาลี
ครั้นจบสวดตรวจน้ำร่ำอุทิศ	เป็นนักสิทธ์อยากใคร่พบซากศพผี
เห็นสมควรชวนสองดาบสินี	เข้ากุฎีห่มดองครองเครื่องพรต
ชฎากลีบจีบเฉลิมเสริมพระเศียร	หนังสือเฉวียนวระชาตามดาบส
เสร็จทั้งสามตามกันลงบรรพต	ถือพัดป้องจ้องจดบทจร ฯ
๏ ฝ่ายหน่อนาถราธนาพระดาบส	ขึ้นทรงรถเนาวรัตน์ประภัสสร
เข้าดงเดินเนินผาพนาดร	ประทับรอนแรมทางมากลางดง
ไม่เข้าวังลังกาไปท่าน้ำ	แล้วลงลำกำปั่นสุวรรณหงส์
ออกร่องน้ำท่ามกลางตัดทางตรง	พอพลบลงลมแดงดั่งแสงเพลิง
ดูมืดกลุ้มคลุ้มคลื่นเสียงครืนครั่น	โดนกำปั่นหันระเหิดเตลิดเหลิง
ใบขาดแตกแฉกฉีกเป็นปีกเปิง	น้ำเข้าเจิ่งดาดฟ้าคงคาเค็ม
คนจะยืนขึ้นก็ล้มด้วยลมคลื่น	เหลือจะฝืนฝ่าข้ามไปตามเข็ม
สุดสังเกตเขตแดนจะแล่นเล็ม	ด้วยลมเค็มตึงใบลดไม่ทัน
ต้องเอามีดกรีดแหวะแฉละโล่ง	ให้เปล่าโปร่งปลดห่วงที่ควงขัน
ไม่เห็นหนมนมืดเป็นหมอกควัน	ตีกำปั่นไปทิศอาคเนย์
พวกต้นหนคนงานซมซานซบ	คลื่นกระทบกระแทกป่วนให้หวนเห
ลมไม่หยุดรุดไปในทะเล	ออกมเหสระตินสายสินธู
ไปสามเดือนเหมือนหนึ่งเหาะสิ้นเกาะแก่ง	จนสุดแสงสุริเยนทร์เห็นรุบหรู่
เป็นขอบจักรวาลาตำราครู	ไม่เห็นสูริยันดวงจันทรา
เห็นเงื้อมเงาเขาขวางกีดกางกั้น	ชื่อละเมาะเกาะกัลปังหา
กว้างร้อยโยชน์โขดนิลเหมือนศิลา	เป็นที่อารักษ์อยู่แต่บูราณ
พวกจีนจามพราหมณ์ทั้งฝรั่งแขก	เรือมาแตกที่ทะเลเทวฐาน
อารักษ์ช่วยด้วยฤทธิ์พิสดาร	สืบลูกหลานเหล่ากอต่อต่อมา ฯ
๏ พวกหญิงชายฝ่ายชนทะเลนั้น	อยู่เขตแคว้นแดนกัลปังหา
เมื่อลงน้ำดำว่ายคล้ายคล้ายปลา	ไม่นุ่งผ้านุ่งแต่ใบไม้กำบัง
เป็นหัวพริกหยกแดงเรี่ยวแรงมาก	ตัวเหมือนกลากเกลื้อนปลิวลอกผิวหนัง
บ้างอยู่บกตกกล้าทำนาปรัง	บ้างอยู่ฝั่งสาชลล้วนคนทะเล
ทำสุมทุมพุ่มไม้อยู่ในป่า	เสียงพูดจาว้าโว้ปะโหรปะเหร
จะแปลภาษามนุษย์สุดคะเน	มันเที่ยวเร่รายกันขุดมันกลอย
บ้างลงน้ำดำหากุ้งปลาได้	เอาเผาไฟกินอยู่ทั้งปูหอย
มีลูกเต้าเหล่าเด็กเล็กเล็กน้อย	ลงว่ายลอยเล่นน้ำด้วยชำนาญ
แขกฝรั่งทั้งพราหมณ์อยู่ตามเพื่อน	ปลูกเหย้าเรือนตามทะเลเทวฐาน
ด้วยกว้างขวางอยู่หว่างจักรวาล	เป็นกิ่งก้านซ้อนซับสลับกัน
มีลูกงอกออกที่รากหลากประหลาด	แดงดั่งชาดกลมกลิ่นดั่งดินถนัน
ลูกลอยฟูอยู่ในน้ำของสำคัญ	คือลูกกัลปังหาในวารี
กินเข้าไปใจชื้นระรื่นกลิ่น	ตัวก็สิ้นโรคาเป็นราศี
ที่เกาะนั้นบรรดาเป็นนารี	ใครอยากมีผัวก็ไปไหว้เทวา
เทพไทให้เห็นเช่นมนุษย์	รูปงามสุดสมเล่ห์เสนหา
ครั้นลูกมีสีเหมือนนิลดั่งจินดา	ท่านเทวาพาไปในคีริน
กินลูกกัลปังหาเป็นอาหาร	อยู่สถานถ้ำทองในห้องหิน
พี่สาวสองน้องชายกายเหมือนนิล	ล้วนหอมกลิ่นมังสาเหมือนมาลี
เกิดเรียงปีพี่น้องสองสังเขป	ชื่อนางเทพเทพินนิลกัณฐี
อนุชาอายุสิบสี่ปี	ชื่อเจ้าตรีพลำมีกำลัง
รู้ภาษามนุษย์สุดประเทศ	ด้วยเทเวศร์แกมกับคนมนต์ดลขลัง
รู้สึกลับคลับคล้ายกายกำบัง	นุ่งห่มหนังนาคราชผุดผาดงาม
วันนั้นออกจากถ้ำว่ายน้ำเล่น	เห็นปลาเผ่นขึ้นหลังได้ทั้งสาม
จะขับซ้ายย้ายขวาปลาไปตาม	ด้วยมีความรู้ฤทธิ์วิทยา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยในกำปั่น	เห็นเงื้อมเงาเขากัลปังหา
ฝูงปลาใหญ่ในน้ำว่ายคล่ำมา	ทั้งซ้ายขวาหน้าหลังดั่งคีรี
พวกฝรั่งนั่งยืนยิงปืนสู้	มันยิ่งพรูกันมาอีกไม่หลีกหนี
กดกำปั่นนั้นจนเปลี้ยจะเสียที	จึ่งหยิบปี่เป่าเสียงสำเนียงดัง
ฝูงปลาใหญ่ได้ยินลืมกินเหยื่อ	ที่หนุนเรือเคลื่อนคล้อยกลับถอยหลัง
ขึ้นลอยล่องฟ่องฟูเงี้ยหูฟัง	วิเวกวังเวงแว่วแจ้วจับใจ
เสียงฉอดฉ่ำร่ำว่าเทพารักษ์	ซึ่งสำนักเนินผาชลาไหล
ขอเชิญช่วยด้วยเถิดพระเลิศไกร	ให้พ้นภัยฝูงปลาในวารี
แล้วเป่าบวงสรวงถวายฉุยฉายเอ๋ย	เชิญชมเชยจันทร์จำรัสรัศมี
ดารากรร่อนเร่ในเมฆี	จะช่วยชี้ชมดาวสาวสาวเอย
ไม่มีคู่อยู่เดียวเปล่าเปลี่ยวอก	ไม่เหมือนกกกอดพระทองนะน้องเอ๋ย
จะชมอื่นคืนกลับลิบลับเลย	ไม่เหมือนเชยโฉมน้องประคองเคียง
เสนาะดังวังเวงเป็นเพลงพลอด	เสียงฉอดฉอดเฉื่อยฉ่ำด้วยน้ำเสียง
ก้องกังวานหวานแว่วแจ้วจำเรียง	ส่งสำเนียงนิ้วเอกวังเวกใจ ฯ
๏ ฝ่ายนางเทพเทพินนิลกัณฐี	ทั้งเจ้าตรีพลำเล่นน้ำไหล
ยินสำเนียงเสียงเพราะเสนาะใน	จับจิตใจเจียนจะหลับนั่งตรับฟัง
เห็นกำปั่นนั้นแล้วแจ้วแจ้วจอด	เสียงฉอดฉอดพลอดสัมผัสประหวัดหวัง
จึงขับปลามาในน้ำด้วยกำลัง	พูดภาษาฝรั่งร้องถามไป
นี่แน่คนบนลำเรือกำปั่น	ท่านพากันมาแต่หนตำบลไหน
เมื่อตะกี้นี้สำเนียงเสียงอะไร	ใครทำไมไพเราะเสนาะดี ฯ
๏ พระอภัยได้ฟังดูทั้งสิ้น	ผิวเหมือนนิลนวลละอองผุดผ่องศรี
งามทั้งสามทรามรุ่นดรุณี	มาเที่ยวที่ท้องทะเลหรือเทวา
จึ่งปราศรัยไพเราะเสนาะสนอง	เหมือนพี่น้องน่ารักนั้นหนักหนา
เชิญขึ้นลำกำปั่นจำนรรจา	ที่สงกาก็จะเล่าให้เจ้าฟัง ฯ
๏ ฝ่ายสามองค์ทรงฟังสังรเสริญ	ทั้งเชื้อเชิญชื่นชมด้วยสมหวัง
จึ่งขึ้นลำกำปั่นนั่งบัลลังก์	มุนีนั่งทั้งสามบอกตามตรง
เป่าที่เรือเมื่อตะกี้นั่นปี่แก้ว	ให้ดูแล้วปลอบถามตามประสงค์
ดูรูปร่างช่างงามทั้งสามองค์	เป็นเชื้อวงศ์เทวาหรือมานุษย์
อยู่สำนักหลักแหล่งตำแหน่งไหน	มาเที่ยวในคงคงมหาสมุทร
ล้วนน่ารักศักดิ์สิทธิ์ฤทธิรุทร	ขอเชิญสุดสวาทเล่าให้เข้าใจ
อันตัวเราเจ้านายฝ่ายฝรั่ง	ครองเมืองลังกาจิตคิดเลื่อมใส
ละสมบัติวัตถาไม่อาลัย	ไปอยู่ไพรสร้างสมพรหมจรรย์
เป็นฤๅษีมีศีลทั้งกินบวช	จะไปสวดศพเขาให้ไปสวรรค์
ออกจากฝั่งลังกาสลาตัน	ตีกำปั่นมาในน้ำถึงสามเดือน
ทั้งเชือกเสาเพลาใบตีไปหมด	ทุกข์ระทดท้อใจใครจะเหมือน
ถิ่นประเทศเขตขัณฑ์ก็ฟั่นเฟือน	มาลอยเลื่อนกลางทะเลว้าเหว่ใจ
ขอถามความสามองค์เจ้าจงแจ้ง	นี่ตำแหน่งแขวงเขตประเทศไหน
ที่แลเลื่อมเงื้อมเงาเขาอะไร	เหมือนต้นไม้ในทะเลเทียมเมฆิน ฯ
๏ พี่น้องนั่งฟังคำที่ร่ำถาม	จึงบอกสามพระฤๅษีที่มีศีล
ข้านี้คือชื่อเทพเทพิน	น้องชื่อนิลกัณฐีตรีพลำ
อันประเทศเขตแขวงตำแหน่งนี้	ไม่เห็นรวีดาวเดือนเหมือนจะค่ำ
แลเขม้นเห็นแจ้งเพราะแสงน้ำ	ที่ดูดำดั่งหนึ่งนิลศิลา
มิใช่เขาเงาไม้สูงใหญ่นั้น	คือมณฑลต้นกัลปังหา
เป็นคีรีที่สถิตท่านบิดา	สิ้นสุธาท่ามกลางหว่างจักรวาล
พวกเสียเรือเหลือตายทั้งชายหญิง	อาศัยสิงสิขรินทร์เป็นถิ่นฐาน
เหมือนเรือท่านฉันก็เห็นไม่เป็นการ	น่าสงสารท่านฤๅษีจะมีภัย
จงเลื่อนลากำปั่นไปวันนี้	ริมคีรีที่บิดาได้อาศัย
ไปหรือจ๊ะพระฤๅษีหรือมิไป	พระอภัยภิญโญโมทนา
ทั้งสามองค์ทรงช่วยฉันด้วยเถิด	จะได้เกิดการบุญคุณหนักหนา
ทั้งสามรับกลับนั่งบนหลังปลา	รุนกำปั่นเข้ามาหน้าคีรี
แกล้งขึ้นเขาเข้าในห้องช่องสิงขร	บอกบิดรดั่งได้ถามสามฤๅษี
ฝ่ายเทพไทให้เห็นเป็นอินทรีย์	เรียกมุนีขึ้นมานั่งหลังบรรพต
แล้วปราศรัยไต่ถามสามมนุษย์	ซึ่งบอกบุตรของเราว่าเป็นดาบส
เหาะเหินได้ไปสวรรค์ชั้นโสฬส	หรือปรากฏยศถาในสามัญ ฯ
๏ พระมุนีมีประโยชน์โปรดเทเวศร์	จึงตรัสเทศนาคำธรรมขันธ์
ประนมหัตถ์ขัดสมาธิ์ขึ้นสองชั้น	แล้วรำพันพจนาตามบาลี
จะกำเนิดเกิดกายทั้งชายหญิง	ตายแล้วกลิ้งกลิ่นเหม็นกลับเป็นผี
ถึงเทพบุตรครุฑาวาสุกรี	ก็ย่อมมีทุกข์โศกมีโรคภัย
ไม่พ้นพระอนิจจังยังไม่ลุ	ถึงอายุยืนยงอสงไขย
เหมือนแผ่นดินถิ่นทะเลเมรุไกร	เพลิงประลัยมาทำลายก็วายปราณ
เป็นนิสัยไตรภพจบจังหวัด	ย่อมเวียนว่ายในวัฏสงสาร
ที่พ้นทุกข์สุขโขมโหฬาร	คือนิพพานพูนสวัสดิ์วัฒนา
เหมือนหลับใหลไม่ฝันนั้นเป็นสุข	ตื่นแล้วทุกข์ผูกพันเพราะตัณหา
เราเล็งเห็นเป็นวิบัติแล้วศรัทธา	ถือศีลห้าเหตุจะใคร่ไปนิพพาน
คือปาณาอทินนาไม่ฆ่าสัตว์	ไม่นิยมสมบัติพัสถาน
บทสามว่ากาเมมิจฉาจาร	ผัวเมียท่านชายหญิงไม่ชิงเชย
ที่มุสาวาทีมิได้ปด	สุรารสเมรัยมิได้เสวย
คือศีลห้าสิ่งใดไม่เปรียบเลย	จะได้เชยชมพระนฤพาน
จึงถือศีลกินบวชสวดกุศล	ผู้ใดนิมนต์ปรนนิบัติอัธิษฐาน
คนผู้นั้นครั้นดับขันธสันดาน	ได้วิมานเมืองฟ้าสุราลัย
วิสัชนามาก็ครบจบศีลห้า	จงอุตส่าห์อย่าให้เสื่อมที่เลื่อมใส
สละสลัดตัดบ่วงที่ห่วงใย	จึงจะได้ไปถึงที่นีรพาน ฯ
๏ เทพไทไหว้ว่าสาธุสะ	คำของพระมั่นแม่นเป็นแก่นสาร
จะถือศีลจินตนาสมาทาน	ต่างกราบกรานเกรงบุญพระมุนี
ส่วนสามองค์ปลงใจเลื่อมใสพร้อม	ประณตน้อมนับถือพระฤๅษี
ขอพากเพียรเรียนสิกขาทั้งบาลี	พระมุนีไปไหนจะไปตาม
พระอภัยได้สดับรับจะสอน	พลางอวยพรเทพพ่อของทั้งสาม
เขาจะเพียรเรียนสิกขาพยายาม	จงโปรดตามใจให้เหมือนใจจง
เทพารักษ์ภักดีมุนีนาถ	อนุญาตยอมตามความประสงค์
แล้วลาพระละกายหายรูปทรง	ต่างดำรงรักษาสมาทาน ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงนามสามฤๅษี	อยู่คิรีที่ทะเลเทวฐาน
ส่วนสองนางต่างถามสามกุมาร	ดูชั้นชานภูผานั้นน่าชม
เหมือนมณฑลต้นกัลปังหา	โตใหญ่กว่าโยชน์ตั้งครั้งประถม
อยากจะใคร่ไปเดินเนินพนม	นำไปชมเชิงชานสำราญใจ ฯ
๏ ฝ่ายนารีพี่สาวทูลดาวบส	บนบรรพตพระดำเนินเดินไม่ไหว
ขึ้นบนบ่าข้าจะเชิญเที่ยวเดินไป	เห็นพร้อมใจกับพระน้องทั้งสองรา
ตรีพลำกำลังดั่งสิงหะ	แบกองค์พระอภัยเดินไปหน้า
นางเทพินยินดีมีศรัทธา	กราบสุมาลีก้มประนมนิ้ว
ค่อยสอดกรช้อนพระองค์ให้ทรงนง	ประคองทั้งสองพระเพลาแบกเบาหวิว
กัณฐีช้อนวัณฬาแบกพาปลิว	ไปตามทิวไม้ร่มพนมเนิน ฯ
๏ ภูเขานั้นอันคนอื่นจะขึ้นยาก	เชิงชะวากวุ้งเวิ้งเป็นเพิงเผิน
ฤๅษีพับเพียบงามสามองค์เดิน	ชมโตรกเตริ่นตรวยโตรกชะโงกชะง้ำ
บ้างงุ้มเงื้อมเลื่อมเหลือบเหมือนเคลือบขลับ	บ้างวาบวับวามแสงดูแดงก่ำ
บ้างเหมือนแม้นแท่นแท่งดังแกล้งทำ	มีธารล้ำน้ำพุโปรยปรุปรอย
ลางแห่งเห็นเย็นเยียบเงียบสงัด	เป็นน้ำหยัดหยดเหยาะเผาะเผาะผอย
มีต้นไม้ใหญ่ยิ่งก้านกิ่งช้อย	ฝักเหมือนนกหกห้อยย้อยระย้า
เป็นรอกแตแลเห็นเป็นต่างต่าง	มีทุกอย่างสารพัดสัตว์ปักษา
โตสักร้อยอ้อมเศษสังเกตตา	สูงสักห้าสิบเส้นพึ่งเห็นมี
ข้างโคนโตโปปุ่มเปลือกหุ้มอยู่	เหมือนเม่นหมูงูเนื้อเหมือนเสือหมี
เหมือนสิงโตโคถึกมฤคี	พระมุนีพินิจพิจารณา
แต่ก้มเงยเลยดูเป็นครู่พัก	มีแต่ฝักไม่มีใบใหญ่หนักหนา
จึงตรัสถามสามองค์ด้วยสงกา	กุมารารู้บ้างหรือไม้ชื่อไร ฯ
๏ นางเทพินนิลกัณฐีตรีพลำ	ต่างตอบคำทูลแจ้งแถลงไข
แต่ก่อนกาลท่านบิดาบอกข้าไว้	ชื่อต้นไม้สัตบรรณบนบรรพต
ครั้นฝักแก่กระแตกระรอกก็ออกสิ้น	แตกทุกฝักปักษิณบินไปหมด
ที่โคนตุ่มปุ่มโป่งตะโคงคด	ถึงกำหนดสามปีจะมีตัว
ปุ่มเปลือกแตกแยกแยะแพะแกะกระโดด	เขย่งโขยดโดนกันมันคันหัว
ทั้งสิงห์เสือเนื้อทรายแรดควายวัว	เที่ยวไปทั่วเขตป่าพนาดร
แล้วพาเดินเนินโขดขึ้นโสดสุด	ยืนยั้งหยุดยอดกิ่งบนสิงขร
ชมมหาสาคโรชโลธร	ล้วนนาคีมีหงอนสลอนลอย
เป็นปล่องนาคมากมายขึ้นว่ายคล่ำ	บางพ่นน้ำพลุ่งพลุ่งฟูฟุ้งฝอย
ล้วนยาวเฟื้อยเลื้อยลายเลื่อมพรายพรอย	ทั้งใหญ่น้อยลอยเลี้ยวกอดเกี่ยวพัน
อินทรีฉาบถาบถาร่อนราปีก	ฉวยโฉบฉีกนาคราชเผ่นผาดผัน
ครุฑก็ลากนาคจิกเหยียบหยิกยัน	เวียระวันว้าว่อนราร่อนลอย
แลบนสูงฝูงคนทะเลเล่า	เล็กเล็กเท่ามดไรไต่ร่อยร่อย
กำปั่นยาวเก้าเส้นเห็นน้อยน้อย	เท่ากิ่งก้อยลอยอยู่ท่าหน้าคีรี
แล้วลงเนินเดินในดงไม้ร้อง	เสียงแซ่ซ้องเอื้อยอ้อเหมือนซอสี
รู้หุบใบไกวกิ่งเป็นสิงคลี	ดอกมันมีวันเดียวก็เหี่ยวโรย
ลูกพฤกษาหน้านั้นดูเหมือนผู้หญิง	ใครหักกิ่งร้องกรีดหวาดหวีดโหวย
เถาวัลย์มีที่ในถิ่นร้องดิ้นโดย	เรียกขานโวยเฮฮาภาษาไม้
มีพร้อมพรักผักหญ้าในป่านั้น	ใครเด็ดฟันฉะเชือดเป็นเลือดไหล
เสียงกู่ก้องร้องเรียกกันเพรียกไพร	ตามวิสัยไม้ผลักขอบจักรวาล ฯ
๏ ครั้นเย็นพยับกลับมาหน้าสิงขร	ประทับร้อนริมทะเลเทวฐาน
คนที่เขาเข้าเป็นศิษย์สิทธาจารย์	มากประมาณพันเศษหลายเพศพรรณ
พระฤๅษีดีใจปราศรัยถาม	ถึงชื่อนามนัคเรศขอบเขตขัณฑ์
สามิภักดิ์จักได้ไปด้วยกัน	แต่กำปั่นเล็กไปจะไม่สบาย
มีท่อนกัลปังหาที่ท่าน้ำ	เจ้าตรีพลำว่าจะทำกำปั่นถวาย
เรียกไพร่พลคนทะเลมามากมาย	มอบให้นายฝรั่งชาวลังกา
เครื่องมือเล่าเอาเหล็กดีตีทั้งนั้น	ขุดถากทำกำปั่นกัลปังหา
กำลังกลางกว้างเส้นกับสิบวา	โดยยาวห้าเส้นครึ่งอากึ่งทำ
ท้องลึกห้าสิบวาหนาสองศอก	บ้างขุดตอกตึงตังไปยังค่ำ
ลากกิ่งกัลปังหานั้นมาทำ	เสาประจำสามเสาทั้งเพลาใบ
แล้วสำเร็จเจ็ดเดือนเลื่อนออกอู่	ลอยลำฟูฟ่องดีจะมีไหน
ขัดเงาวาวราวกับแก้วดูแววไว	ข้างหน้าใส่รูปครุฑยุดนาคา
กราบสองข้างช่างสลักรูปเงาะแขก	ขัดดาบแบกหอกยืนถือปืนผา
มีลวดลายท้ายที่นั่งทำหลังคา	ล้วนแต่กัลปังหามีฝาบัง ฯ
๏ ถึงเดือนสี่มีลมพัดซัดขึ้นเหนือ	กำปั่นใหญ่ให้เป็นเรือพระที่นั่ง
ลำที่ไปใส่ลำเลียงเสบียงกรัง	กับคนทั้งตามมานั้นสักพันคน
ต่อเรือใช้ไม้ระกำลำละเส้น	ทำเหมือนเช่นเรือสลักไม่ขัดสน
ยี่สิบลำสำหรับเมื่ออับจน	เลือกเอาคนเหล่านั้นไปพันปลาย
ลมไม่มีตีกระเชียงเสบียงให้	จะได้ใช้ตักน้ำท่ามาถวาย
สามกุมารท่านฤๅษีอยู่ที่ท้าย	แสนสบายบัลลังก์ที่นั่งนอน
จะออกลำกำปั่นกัลปังหา	เป่าปี่ลาเทพเจ้าเขาสิงขร
สั่งสำเนียงเสียงเอกวิเวกวอน	เจริญพรภูมิทะเลทุกเทวา
บริบูรณ์พูนสุขทุกทุกสิ่ง	ทั้งมณฑลต้นกิ่งกัลปังหา
ได้ยินทุกรุกขเทพฉายา	ยืนเยี่ยมหน้าให้เห็นเหมือนเช่นเคย
แล้วร้องช่วยอวยชัยไปเป็นสุข	อย่ามีทุกข์ร่อนเร่ระเหระหน
พอลมมีดีใจใช้ใบบน	หมายมณฑลทิศพายัพแล่นลับเลย ฯ
๏ ทั้งสามองค์ทรงนั่งให้วังเวก	เอกเขนกแหงนนิ่งอิงเขนย
ขอเดชะพระพายช่วยชายเชย	มารำเพยพัดส่งให้ตรงไป
เป่าทุ้มปี่มิให้คนไพร่พลหลับ	พอให้จับจำเรียงส่งเสียงใส
กำปั่นทรงหงส์บัลลังก์ทั้งเรือใช้	สำราญใจไปด้วยกันทุกวันคืน
พระคงคาสาธุพายุเงียบ	คลื่นราบเรียบลมเรื่อยแล่นเฉื่อยชื่น
มาเดือนหนึ่งจึงค่อยสร่างนภางค์พื้น	ในกลางคืนแลเขม้นพอเห็นดาว
เดือนตะวันนั้นไม่เห็นเป็นแต่แสง	แดดไม่แข็งคนทั้งหลายไม่หายหนาว
อีกเดือนครึ่งจึงเห็นจันทร์ตะวันวาว	ถึงเกาะคังคาวโขดเขาสำเภาทลาย
ถนนขวางกลางสมุทรเสมอน้ำ	ไปยังค่ำก์ไม่สิ้นเนินหินหาย
สำเภาเกยเลยค้างคนวางวาย	คังคาวร้ายมันก็บินมากินคน
สำเภาเป็นเช่นกับหินสิ้นทั้งนั้น	ดูเรียงรันไปตามแนวแถวถนน
เหมือนโขดเขาเสาสล้างอยู่กลางชล	ไกลเขตคนเขานั้นอยู่ข้างบูรพา
เป็นถิ่นที่ปีศาจร้ายกาจสุด	เห็นคนผุดล้อมรายทั้งซ้ายขวา
จะพลิกคว่ำลำทรงตรงเข้ามา	กลับกลัวกัลปังหาสง่ามี
แต่พวกพลคนทะเลที่เรือใช้	ไม่ตกใจโจนลงน้ำลงปล้ำผี
ถือสาตราพร้ามีดทั้งกริชตรี	ไล่ฆ่าผีปีศาจเที่ยวฟาดฟัน
พวกลำทรงหงส์ที่นั่งคนทั้งหลาย	ช่วยรบรายยิงปืนเสียงครื้นครั่น
ปีศาจสางต่างมัวด้วยกลัวควัน	ก็กลับอันตรธานหนีพล่านไป
แต่คังคาวราวกับพ้อมปีกกรอมกว้าง	ดูเกลื่อนกลางเวหาถลาไถล
พวกกำปั่นฟันแทงแกว่งคบไฟ	มันเฉี่ยวได้คนทะเลขึ้นเมฆา
บ้างอกฉีกปีกขาดตายกลาดเกลื่อน	ยังพวกเพื่อนมาเป็นยืดมืดเวหา
เหลือสู้รบหลบลงไปในดาดฟ้า	บ้างเข้าฝาท้ายบังนั่งประชุม
ทั้งพวกพลคนทะเลลงในน้ำ	ป้างแอบกำปั่นไปไม้กระทุ่ม
ล่มเรือใช้ไม้ระกำลงคว่ำคลุม	คนเข้าซุ้มเสียทั้งสิ้นมันบินคอย
คังคาวตามสามคืนนับหมื่นแสน	จนสิ้นแดนเดือนดับจึงกลับถอย
คนทะเลนั้นก็หายไปหลายร้อย	ยังเหลือน้อยกว่าพันตามกันมา ฯ
๏ ถึงเจ็ดเดือนเฟือนแดนดูแผนที่	ก็ไม่มีที่จะหวังเห็นฝั่งฝา
ไม่มีเรือเหนือใต้ในคงคา	ทุกเช้าเย็นเห็นแต่ฟ้าปลากับน้ำ
พระอภัยได้สามกุมารน้อย	อยู่ใช้สอยค่อยชื่นทุกคืนค่ำ
สอนเทพินนิลกัณฐีตรีพลำ	ให้รู้ธรรมทศพิธไม่ปิดบัง
สามพระองค์ทรงรักพระนักสิทธ์	อยู่ใกล้ชิดชื่นชมด้วยสมหวัง
เมื่อเข้าที่ศรีสุวรรณบัลลังก์	อุตส่าห์นั่งนวดฟั้นให้บรรทม
ทั้งวัณฬานารีบุตรีน้อย	ให้ใช้สอยสุจริตสนิทสนม
ถึงดำนิลกลิ่นก็รื่นชื่นอารมณ์	ต่างเชยชมเหมือนพงศ์ในวงศ์วาน ฯ
๏ จะกล่าวถึงสินสมุทรสุดสงสัย	ตั้งแต่ใช้ให้อำมาตย์ถือราชสาร
ไปฟากฝั่งลังกาก็ช้านาน	คอยประมาณสามเดือนไม่เคลื่อนคลา
จึงแต่งเรือเร็วใช้ไปไต่ถาม	ก็ว่าสามพระองค์ทรงสิกขา
เสด็จจากฟากฝั่งเกาะลังกา	ไม่รู้ว่าจะไปหนตำบลใด
สินสมุทรสุดสลดกำสรดเศร้า	หาโหรเฒ่าเข้ามาถามตามสงสัย
หรือเรือซัดขัดขวางเป็นอย่างไร	จะสูญไปหรือจะมาถึงธานี ฯ
๏ โหรชำระพระเคราะห์เฉพาะร้าย	แต่ข้างปลายลาภเลิศประเสริฐศรี
จะกราบทูลมูลความตามคดี	พระตกที่พิเภกอสุรา
ต้องขับไล่ได้พระรามเป็นที่พึ่ง	ยังไม่ถึงชีวังสิ้นสังขาร์
เมื่อปลายมือรื้อสำราญผ่านลังกา	สามปีครึ่งจึ่งจะมาถึงธานี ฯ
๏ สินสมุทรสุดเศร้าเปลี่ยวเปล่าจิต	รำคาญคิดขุ่นข้องมัวหมองศรี
จึงตรัสสั่งเสนาอย่าช้าที	จัดเรือยี่สิบลำที่กำลัง
ให้แยกย้ายรายไปทั้งใต้เหนือ	เที่ยวถามเรือลูกค้าแขกฝาหรั่ง
ถึงการะเวกแวะเข้าเล่าให้ฟัง	กราบทูลทั้งรมจักรนัครา ฯ
๏ อำมาตย์รับอภิวาทหน่อกษัตริย์	บ้างเร่งจัดกองตระเวนเกณฑ์อาสา
ยี่สิบลำกำปั่นแต่บรรดา	เที่ยวติดตามถามหาในวารี
สุดสาครอ่อนจิตคิดฉงน	ทั้งเสาวคนธ์หม่นหมองทั้งสองศรี
คิดถึงพระชนกชนนี	แต่งเรือยี่สิบให้เที่ยวไปตาม
พวกฝรั่งลังกาพาราผลึก	ออกแล่นลึกแลเห็นใครก็ไต่ถาม
แขกฝรั่งอังกฤษมุหงิดพราหมณ์	ไม่ได้ความมาดูข้างบูรพา
อรอบหรุ่มรุมวิสัยไซร้สุหรัด	โรมพัฒน์กาหลังมังกะหล่า
เมืองมัดชะกะละเงาะเกาะชวา	บ้างไปการะเวกทูลมูลความ
ไปประเทศเขตระแงะต้องแวะเข้า	กราบทูลท้าวรมจักรตรัสซักถาม
ครั้นรู้ชัดจัดเรือใช้ให้ไปตาม	ถึงจีนจามจบจังหวัดปัถพี ฯ
๏ จะกล่าวจีนถิ่นทะเลชื่อเจเจี๋ยว	มีแรงเรี่ยวร้ายเหลือเหมือนเสือหมี
อยู่เรือใหญ่ไม้ชำฉาในวารี	ยาวสักยี่สิบเส้นมันเป็นนาย
มีเรือตามสามร้อยเที่ยวลอยล่อง	จับพวกพ้องเภตราเที่ยวค้าขาย
ได้ข้าวของทองนากมีมากมาย	อยู่สุดปรายแดนจีนมีสินทรัพย์
พอเห็นเรือพระอภัยในสมุทร	ทั้งเรือครุฑเรือหงส์ธงสำหรับ
เรือเล็กมียี่สิบลำสองสำรับ	ให้หยุดยับยั้งอยู่จะดูเรือ
ทั้งเรือตามสามร้อยลอยสล้าง	สะกัดทางที่จะไปทั้งใต้เหนือ
ถือทวนยาวง้าวขวานกระหง่านเงื้อ	ล้วนใส่เสื้อเกราะทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงสวัสดิ์ถือสัตย์ศีล	เห็นโจรจีนล้อมสกัดคิดขัดสน
จะหลบหลีกแล่นไปเห็นไม่พ้น	จึงขึ้นบนครุฑาร้องพาที
ท่านทั้งหลายนายไพร่ผู้ใหญ่น้อย	จงโปรดปล่อยเรานี้ถือเป็นฤๅษี
พวกเรือแตกแขกฝรั่งไม่มั่งมี	มาทั้งนี้แต่ล้วนจนคนเข็ญใจ
จงเอาบุญคุณพระจะได้ลุ	สืบอายุยืนยงอสงไขย
รูปบิณฑบาตญาติโยมทั้งปวงไป	จงโปรดให้หนทางอย่าขวางเรือ
เจเจี๋ยวอ้ายนายใหญ่ร้องไอย่า	สั่งโยธาถือขวานทหารเสือ
ไม่มีทรัพย์จับเอาของข้าวเกลือ	ต่างเงือดเงื้อง้าวขวานทะยานยืน ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกาล้วนกล้าศึก	ทั้งพวกผลึกกรูมาจับฟ้าฝืน
เห็นโจรใกล้ไม่ถอยต่างปล่อยปืน	บ้างออกยืนรบรับขยับคอย
พอเรือโดนโจรจีนปีนกำปั่น	ถูกแทงฟันหันหกตกผอยผอย
ยิงปืนรายหลายตับตายนับร้อย	ต่างราถอยหลีกทางออกห่างกัน
เรือครุฑทรงตรงเรียงเข้าเคียงชิด	ผูกพวนติดแปดเปลาะชะเนาะขัน
เรือเล็กพร้อมล้อมรอบเป็นขอบคัน	คอยช่วยกันรบรับสู้กับโจร ฯ
๏ คนทะเลลงน้ำดำไม่ผุด	ผ้าผ่อนหลุดยุดเรือจีนปีนเผ่นโผน
แย่งอาวุธฉุดชิงเหมือนลิงโลน	ฆ่าพวกโจรจีนตายลงก่ายกัน
ที่ยังเหลือเรือตามมาหลามหลัง	เสียงตึงตังตามปืนเสียงครื้นครั่น
ด้วยเดชะพระกุมารเชี่ยวชาญครัน	เป่าลมกันปืนลูกไม่ถูกคน
ถึงสิบวันสิบคืนเกิดคลื่นกล้า	พัดเภตรากลอกกลับอยู่สับสน
เรือโจรแตกแยกย้ายตามสายชล	ทั้งเรือคนทะเลหายไปหลายลำ
แต่ลำทรงหงส์ทองฟูฟ่องคลื่น	สิ้นเสียงปืนเงียบสงบพอพลบค่ำ
เป็นลมกล้ามาทางบูรพ์พัดหนุนน้ำ	ทั้งคลื่นซ้ำส่งมาเจ็ดราตรี
ยิ่งเร็วรี่รีบแล่นเข้าแดนเทศ	เป็นขอบเขตกะเลหวังรุ่งรังสี
เห็นเขาเอกเมฆพัดในนัทที	ดูแผนที่มีแจ้งตำแหน่งทาง ฯ
๏ พวกต้นหนคนท้ายสบายจิต	สังเกตทิศทางสันทัดไปขัดขวาง
ไม่เข้าแดนแล่นร่ำมาท่ามกลาง	พบขุนนางพวกตามสามพารา
ต่างปราศรัยไต่ถามไปตามเรื่อง	ทั้งสามเมืองเศร้าสร้อยละห้อยหา
ต่างได้ความสามฤๅษีชุลีลา	ไปพาราแจ้งข่าวทูลเจ้านาย
แต่ลำทรงตรงเข้าอ่าวผลึก	อึกทึกชื่นชมด้วยสมหมาย
หน่อนรินทร์สินสมุทรสุดสบาย	มาถวายบังคมก้มกราบกราน
ทางปราศรัยไต่ถามได้ความเสร็จ	เชิญเสด็จขึ้นปราสาทราชฐาน
บรรดาเหล่าเผ่าพงศ์พระวงศ์วาน	มากราบกรานพร้อมสิ้นด้วยยินดี ฯ
๏ สามนักสิทธ์พิจารณาศพ	สวดมนต์จบมาติกาชักผ้าผี
ปลงอนิจจังบังสุกุลตามมุนี	ตรวจวารีแบ่งบุญกรุณา
ส่วนสุวรรณมาลีฤๅษีสินธิ์	ปลงอนิจทุกขังเห็นสังขาร์
ไม่เศร้าโศกโลกกรรมธรรมดา	อันเกิดมาแล้วก็ตายสูญหายไป ฯ
๏ พวกวงศาข้าเฝ้าสาวสนม	ชวนกันชมพระพี่น้องผุดผ่องใส
ดำก็จริงพริ้งพร้อมละม่อมละไม	ต่างกราบไหว้นับถือเลื่องลือชา
พวกชาวบ้านร้านถิ่นสิ้นทั้งนั้น	มาชมรำกำปั่นกัลปังหา
เป็นแท่งเดียวเจียวดั่งนิลจินดา	ต่างซ้องสาธุทั่วทุกตัวคน
บรรดาเหล่าชาวทะเลพลัดเผลไพล่	ต่างพลัดไปเขตแขวงทุกแห่งหน
ทั้งทิศใต้ชายน้ำทุกตำบล	จึ่งมีคนทะเลอยู่ทุกบูรี ฯ
๏ พระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	ทั้งพระหัสไชยกับพระมเหสี
ทั้งเวียงวังลังกาสามธานี	ต่างยินดีด้วยพระองค์คงพารา
ต่างจัดแจงแต่งสลุบเรือกำปั่น	ของช่วยศพครบครันเลือกสรรค์หา
โหมดตาดต่วนล้วนแต่ดีมีราคา	ใส่เรือห้าสิบงามทั้งสามเมือง
พระอนุชาพาบุตรกับนุชนาฏ	ลงเรือราชสีห์ทรงปักธงเหลือง
ทหารแห่แซ่ซ้องมานองเนือง	ออกจากเมืองแล่นมาในสาคร
พระหัสไชยไม่มีวงศ์เผ่าพงศา	กับสร้อยสุวรรณจันทร์สุดาดวงสมร
ลงทรงเรือพระพี่นั่งลำมังกร	ทหารแห่แลสลอนสล้างมา
หน่อนรินทร์ปิ่นเกล้าเจ้าสิงหล	กับนงเยาว์เสาวคนธ์ขนิษฐา
ตั้งกระบวนล้วนฝรั่งเมืองลังกา	ตั้งแห่แหนแน่นมาในวารี ฯ
๏ ซึ่งกล่าวความสามเมืองมาช่วยศพ	ต่างนอบนบนับถือพระฤๅษี
ต่างคำนับรับกันอัญชุลี	ต่างน้องพี่เผ่าพงศ์พวกวงศ์วาน
ด้วยมากมายหลายองค์วงศ์กษัตริย์	สถิตรัตน์ปรางค์ปราสาทราชฐาน
หน่อนรินทร์สินสมุทรเป็นแม่งาน	คิดทำเมรุเกณฑ์งานการระดม
หมายไปทั่วหัวเมืองมาเนืองแน่น	นับหมื่นแสนสามพารามาประสม
บ้างฉุดลากถากเสากล่อมเกลากลม	ทุกหมู่กรมสมทบทำครบครัน
เมื่ออยู่วังพรั่งพร้อมพงศ์กษัตริย์	ปรนนิบัติพระสิทธาเวลาฉัน
ต่างนบนอบหมอบเมียงเลี้ยงนักธรรม์	ศรีสุวรรณเอ็นดูสามกุมาร
จึงเรียกหามาให้นั่งใกล้ชิด	แล้วเพ่งพิศผิวพรรณในสัณฐาน
พลางตรัสชมสมทรงสมวงศ์วาน	ได้ลูกหลานเช่นนี้แล้วดีนัก
ตรีพลำนวลเนื้อเหลือหวนหอม	พลางโอบอ้อมอุ้มขึ้นวางไว้กลางตัก
ประคองแอบแนบชิดจุมพิตพักตร์	ล้วนน่ารักรูปโฉมประโลมใจ ฯ
๏ สามกุมารกรานกราบล้วนราบเรียบ	หมอบพับเพียบทูลว่าอัชฌาสัย
พระการุญคุณลบภพไตร	จะรับใส่เศียรสิ้นด้วยยินดี
ฝ่ายพระกฤษณานุชารุ่น	เกิดต่างท้องน้องอรุณรัศมี
ชื่อเทวัญชันษาสิบห้าปี	น้องสาวมีคมขำชื่ออัมพวัน
ตามบิดามาเฝ้าพระดาวบส	ทั้งโอรสบุตรีทรงศรีสรรพ์
กับสามองค์วงศ์เทวาพูดจากัน	ดูผิวพรรณผ่องศรีมณีนิล
ล้วนรุ่นราวคราวเดียวเสียวเสียวจิต	ให้หวิดหวิดไหวไหวฤทัยถวิล
ฝ่ายพี่ชายหมายเสน่ห์นางเทพิน	น้องรักนิลกัณฐีด้วยปีเดียว
เจ้าตรีพลำเห็นอัมพวาน้อย	เนตรชม้อยช้อยดูประเดียวประเดี๋ยว
จนฉันแล้วแคล้วคลาดลีลาศเลี้ยว	ต่างเหลียวเหลียวแลหาด้วยอาวรณ์ ฯ
ตอนที่ ๗๐
พระมังคลายกทัพเรือมาตีเมืองลังกา
๏ จะกล่าวพระมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงฝรั่งอยู่สั่งสอน
ครองเมืองกำพลเพชรเขตนคร	แต่งเรือจรเจ็ดลำเป็นกำลัง
ไปสืบเรื่องเมืองลังกากลับมาแจ้ง	ทูลแถลงเล่าตามเนื้อความหลัง
พระปิตุราชมาตุรงค์ดำรงวัง	ไปบวชทั้งสามองค์ทรงศรัทธา
สุดสาครนงเยาว์เสาวคนธ์	ภิเษกสองครองสิงหลภาษา
แล้วได้ข่าวเจ้าวลายุดานุชา	หน่อนราครองบุรินทร์เมืองสินชัย
วายุพัฒน์นัดดานราราช	เป็นอุปราชเมืองเซ็นเป็นเขยไข
พระหัสกันผ่านพาราสุลาลัย	ฝรั่งใหญ่ไพร่พลคณนา
พระทราบสิ้นยินดีเป็นที่สุด	ด้วยพระนุชน้องนาถมีวาสนา
บาทหลวงฉุนหุนหันด่าวัณฬา	มันชั่วช้าโฉดเฉาช่างเมามัว
ทำเสียชาติศาสนาข้างฝาหรั่ง	ไปบวชนั่งฉอเลาะปะเหลาะผัว
ไม่ฝังปลูกลูกหลานวงศ์วานตัว	มันชาติชั่วจริงเจียววะอีละเวง
ให้ศัตรูดูถูกทำลูกเต้า	ยอมให้เขาชาวผลึกฮึกข่มเหง
ส่วนพวกพ้องของผัวมันกลัวเกรง	จริงนะเองอีวัณฬามันบ้ากาม
ให้เรือใช้ไปนัดน้องกับสองหลาน	เกณฑ์ทหารพร้อมพรั่งมาทั้งสาม
จะกำจัดสัตว์บาปคิดปราบปราม	ทำสงครามครั้งนี้ให้มีชัย
เอ็งต่อลำกำปั่นสักพันหนึ่ง	เกณฑ์อากึ่งตั้งทำริมน้ำไหล
ยาวสามเส้นเช่นกันหมดกำหนดไว้	เกณฑ์พวกไพร่ลงประจำลำละพัน
เป็นทหารล้านถ้วนกระบวนทัพ	เรือสำหรับใช้แต่งให้แข็งขัน
น้องนัดดามาพร้อมรวมรอมกัน	แก้แค้นมันไม่ได้มิใช่ชาย
อี่แม่เลี้ยงเอี้ยงดูคนผู้เฒ่า	เคยเป็นเจ้าชาวกำพลคนทั้งหลาย
ปลอมไปด้วยช่วยว่าเสนานาย	ถือกฎหมายอาชญาเฆี่ยนฆ่าตี
พวกเสนาข้าเฝ้าคนเฒ่าแก่	ให้ดูแลอยู่บำรุงชาวกรุงศรี
เร่งคิดอ่านการใหญ่เห็นได้ที	เคราะห์เองคลายหลายปีจะดีครัน ฯ
๏ พระมังคลาฝาหรั่งฟังบาทหลวง	สั่งกระทรวงเสนาปรีชาขยัน
ให้เร่งรัดจัดแจงบอกแบ่งปัน	ต่อกำปั่นพันลำรีบทำการ
ด้วยเมืองเพชรกำพลผู้คนมาก	บ้างฉุดลากถากฟันบ้างขันกว้าน
แต่เดือนห้ามาเดือนเจ็ดสำเร็จการ	เกณฑ์ทหารลงประจำทุกลำเรือ
ทั้งปืนผาอาวุธเครื่องยุทธ์ครบ	พลรบเริงราญทหารเสือ
หินสำหรับอับเฉาทั้งข้าวเกลือ	แจกหมวกเสื้อไพร่ขุนนางต่างต่างกัน
ลำที่นั่งเหรายาวห้าเส้น	สลักเป็นเกล็ดกระหนกแผ่นผกผัน
ล้วนหุ้มทองรองเรืองเครื่องสุบรรณ	เป็นช่องชั้นบัลลังก์ล้วนฝังพลอย
เอาเข้มขาบทาบเป็นใบใส่สลับ	ระยางระยับแย่งย้ายล้วนสายสร้อย
พร้อมสะพรั่งทั้งพันเป็นหลั่นลอย	ต่างเตรียมคอยหน่อนาถจะยาตรา ฯ
๏ พระมังคลาอ่าองค์สรงสนาน	พนักงานคอยถวายเครื่องซ้ายขวา
ทรงสำอางอย่างฝรั่งเมืองลังกา	นางพระยายิ้มย่องประคองเคียง
ฝูงนารีที่จะไปให้ใช้สอย	ทั้งใหญ่น้อยสาวแก่เซ็งแซ่เสียง
เชิญเครื่องอ่านพานเครื่องหอมอยู่พร้อมเพรียง	แล้วแม่เลี้ยงนำหน้ามังคลาตาม
เสด็จออกนอกวังขุนนางกราบ	ถือหอกดาบตามเสด็จไม่เข็ดขาม
ลงที่นั่งเสนาสง่างาม	ให้โห่สามลาลั่นสนั่นดัง
ได้ฤกษ์ดีตีฆ้องยกกองทัพ	ดูคั่งคับโยธาทั้งหน้าหลัง
ออกมหาสาชลในวนวัง	ต้นหนตั้งเข็มหมายฝ่ายอุดร
เดินกำปั่นพันลำในน้ำเขียว	เป็นเกลียวเกลียวคลื่นกลิ้งเท่าสิงขร
ทุกคืนค่ำร่ำมาในสาคร	หนทางจรเจ็ดเดือนไม่เคลื่อนคลา ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระวลายุดาน้อง	แต่ตรึกตรองถึงสมเด็จพระเชษฐา
ถึงเดือนเจ็ดจะเสด็จยกพลมา	จึงปรึกษาเจนธนูคู่ชีวี
พวกเรือใช้ไปลังกากลับมาเล่า	ว่าพระเจ้าลุงถือเป็นฤๅษี
ป้าทั้งสองครองพรตดาวบสินี	ประเดี๋ยวนี้พลัดพรายสูญหายไป
พระเชษฐาว่าให้ยกไปช่วย	จะไปด้วยเขาหรือจิตคิดไฉน
เจนธนูรู้หัวร่อตอบหน่อไท	ถึงพระอภัยไม่อยู่ในบูรี
รำภายุพานางสุลารักษาอยู่	จะรบสู้มารดาน่าบัดสี
แต่ครั้งนี้มิไปเห็นไม่ดี	จะเสียพี่พวกพ้องจะต้องไป
แต่ตั้งทัพยับยั้งหยุดสังเกต	ว่าพระเชษฐานั้นจะทำไฉน
เขาชนะจะบำรุงซึ่งกรุงไกร	ถ้าแพ้ไปเราก็มาเสียธานี ฯ
๏ พระวลายุดาฟังว่าชอบ	จึงนบนอบสรรเสริญเจริญศรี
จะยกไปให้เขาเห็นพอเป็นที	ท่านจงอยู่บูรีให้ปรีดา
แล้วตรัสสั่งทั้งสี่เสนีใหญ่	เกณฑ์นายไพร่ห้าสิบหมื่นพร้อมปืนผา
ทั้งข้าวน้ำลำเลียงเลี้ยงโยธา	เรือรบห้าร้อยถ้วนกระบวนทัพ
แล้วแต่งองค์ลงที่นั่งนาคราช	เรือพิฆาตคู่แข่งแซงสลับ
ได้ฤกษ์ดีดีห้องโห่ร้องรับ	แล้วยกทัพเรือมาในวารี ฯ
๏ ฝ่ายหน่อนาถนัดดาวายุพัฒน์	ตั้งกองหัดฝึกทหารชาญชัยศรี
พอพวกอามาแถลงแจ้งคดี	ให้ไปด้วยช่วยตีเมืองลังกา
จึงบอกครูสุริยันว่าฉันนึก	จะทำศึกสมมาดปรารถนา
จะเสี่ยงบุญทูลขอพลพ่อตา	ไปลังกาแก้มือไว้ชื่อชาย ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ถือศีลซื่อสัตย์	จึ่งทานทัดหน่อนาถเหมือนมาดหมาย
ผลาญแม่พ่อทรชนไม่พ้นอาย	ถึงตัวตายแล้วชื่อคงลือชา
บาทหลวงเฒ่าเจ้าโมโหทำโอหัง	สอนให้มังคลาคิดผิดหนักหนา
เจ้าก็จงสงสารกับมารดา	เสียลังกาก็เหมือนสูญประยูรวงศ์
ถึงไปด้วยช่วยสมทบอย่ารบพุ่ง	ถ้าได้กรุงสมจิตคิดประสงค์
อย่าสังหารผลาญเหล่าพวกเผ่าพงศ์	รับแต่องค์มารดามาธานี
ฝ่ายพ่อเจ้าเขาบำรุงกรุงผลึก	จะทำศึกกันไปอีกจงหลีกหนี
ช่วยแม่พ่อต่อไปจะได้ดี	อย่าถือที่ทรยศไม่งดงาม ฯ
๏ วายุพัฒน์ตรัสตอบว่าชอบอยู่	เดิมไม่รู้บุญบาปจึ่งหยาบหยาม
เชิญไปด้วยช่วยแนะนำจะทำตาม	ให้ได้ความชอบชิดข้างบิตุรงค์
แล้วเข้าเฝ้าท้าวทมิฬกบิลราช	อภิวาททูลความตามประสงค์
เดี๋ยวนี้อาข้าพเจ้ากับเผ่าพงศ์	รณรงค์รบพุ่งซึ่งกรุงไกร
ขอทูลลาฝ่าพระบาทปิตุเรศ	ไปดับเหตุห้ามปรามตามวิสัย
แม้นมิฟังยังวิวาทขาดอาลัย	จะชิงชัยช่วยปราบที่หยาบคาย ฯ
๏ ท้าวกบิลยินเล่าตบเพลาผาง	เจ้าเป็นกลางอย่างนี้ดีใจหาย
มิพลไพร่ไปน้อยพ่อพลอยอาย	ทังจะขายหน้าเมียจะเสียยศ
ในเมืองเราเล่าทหารนับล้านโกฏิ์	ทั้งคนโทษถอดเอาไปใช้ให้หมด
ไม่ห้ามปรามตามประสงค์องค์โอรส	ให้ลือชาปรากฏยศไกร
พระนบนอบตอบรสพจนารถ	คุณพระบาทบิดาจะหาไหน
ด้วยเดชะพระเดชปกเกศไป	คงมิให้ได้อายขายบาทา
แล้วลาออกนอกวังขึ้นนั่งอาสน์	สั่งอำมาตย์มุลนายทั้งซ้ายขวา
ให้เร่งรัดจัดแจงแต่งนาวา	เรือสักห้าร้อยสำหรับอยู่กับโรง
เอาออกอู่ดูทำที่ชำรุด	ให้ผ่องผุดยุทธนาเห็นอ่าโถง
ให้เปลี่ยนไม้ใบเพลาเสากระโดง	สายระโยงระยางเสือกเชือกน้ำมัน
ปืนจังก้าหน้าท้ายปืนรายกราบ	ศรกำซาบดาบหอกซัดล้วนจัดสรร
แล้วเกณฑ์พลคนประจำลำละพัน	ล้วนฉกรรจ์เก่งกาจชาติทมิฬ
ที่นั่งทรงธงทองกั้นห้องท้าย	ฝาพระฉายลายเลิศล้วนเฉิดฉิน
พระที่นั่งหลังคารูปพานรินทร์	ท้าวกบิลเคยทรงตามคงคา
เลือกต้นหนคนรู้ล้วนผู้ใหญ่	ที่ดีได้ให้เป็นนายหลายภาษา
ยี่สิบลำนำทางกลางคงคา	อังกฤษฝาหรั่งพราหมณ์แขกจามเจ๊ก
อ้ายยักษาหน้าหมีลงที่นั่ง	ใส่เสื้อทั้งหมวกทองกระบองเหล็ก
ให้หมอบเมียงเคียงอาสน์มหาดเล็ก	หนุ่มหนุ่มเด็กเชิญพระแสงแต่งตัวงาม
ได้ฤกษ์ดีตีเมืองเสียงก้องกึก	ทหารฮึกโห่แห่เล็งแลหลาม
เป็นคู่เรียงเคียงแข่งบ้างแซงตาม	ออกอ่าวข้ามเข็มตั้งตรงลังกา ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์หัสกันครั้นได้แจ้ง	ด้วยว่าแต่งเรือใช้ให้ไปหา
คิดจะใคร่ไปด้วยได้ช่วยอา	จึงปรึกษาสุบันเขคะเนการ
จะเกณฑ์ไพร่ไปสมทบช่วยรบพุ่ง	คืนเอากรุงลังกามหาสถาน
ได้แก้แค้นแทนที่จับให้อัประมาณ	ฝ่ายอาจารย์จึ่งว่าคิดนั้นผิดนัก
เจ้าเป็นบุตรสุดสาครบิดรเจ้า	เดี๋ยวนี้เล่าครองลังกาอาณาจักร
ชอบเขาด้วยช่วยบิดาสามิภักดิ์	จะคิดหักหาญพ่อเหมือนทรชน
พระมังคลาฝาหรั่งเชื่อสังฆราช	จึ่งเสียญาติยากเย็นไม่เป็นผล
อันแม่พ่อก็รักลูกนั้นทุกคน	เป็นกังวลบ่นบ้าพะว้าพะวัง
ถึงลูกเป็นใบ้บ้านัยน์ตาบอด	ก็ไม่ทอดทิ้งลูกช่วยปลูกฝัง
แต่ลูกร้ายคล้ายกับเสือเหลือกำลัง	ไม่ฟังสั่งสอนแสนแค้นรำคาญ
อันลูกดีที่สมัครรักแม่พ่อ	จึ่งได้มรดกตกถึงเหลนหลาน
จงอุตส่าห์พยายามตามบุราณ	อย่าคบพาลผ่าเหล่าเสียเผ่าพันธุ์ ฯ
๏ พระฟังคำร่ำว่าสารภาพ	กลัวเกรงกราบเห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
แต่หลังคิดผิดพลั้งสิ้นทั้งนั้น	พลางก้มกันแสงสะอื้นกลืนน้ำตา
แล้วตอบว่าข้านี้เสียทีเกิด	หลงละเมิดเมามัวชั่วนักหนา
จะอยู่ไปไม่สิ้นคนนินทา	จะขอฆ่าตัวตายด้วยอายใจ
สุบันเยเพทุบายภิปรายปลอบ	อันผิดชอบชั่วดีเป็นวิสัย
ถึงทำผิดคิดเห็นจะเป็นไร	ทำชอบให้หายผิดอย่าคิดตาย
ถึงม้วยแล้วแคล้วคลาดแต่ชาตินี้	อันชั่วดีมีอยู่ไม่รู้หาย
อันช้างงาสามารถเหมือนชาติชาย	ถึงตัวตายไว้ชื่อให้ลือดี
ไม่ยกไปไม่งามเป็นความชั่ว	ไปแก้ตัวเสียให้เลิศประเสริฐศรี
ให้เห็นว่ามากำราบปราบไพรี	ได้พบพี่พบอาพูดจากัน
ช่วยห้ามปรามตามธรรมเนียมดูเหลี่ยมเล่ห์	แม่โว้เว้เนรคุณทำหุนหัน
จึงตัวเจ้าเข้าไปหามารดานั้น	ตามพงศ์พันธุ์พวกบิดาให้ถาวร ฯ
๏ พระหัสกันอัญชุลีเห็นดีพร้อม	ประณตน้อมยอมฟังที่สั่งสอน
แล้วลามาหาพระน้องตระกองกร	พลางอ้อนวอนเวชายันจำนรรจา
พี่ธุระจะไปห้ามปราบปรามญาติ	เกิดวิวาทว้าวุ่นขุ่นหนักหนา
จะยืมพลคนของพ่อกับเภตรา	ไปลังกาพระน้องสักสองปี
จะเชิญครูอยู่ด้วยช่วยพระน้อง	จงปกป้องครองเมืองให้เรืองศรี
เสร็จธุระจะมาถึงธานี	ไม่ช้าทีหนีน้องอย่าหมองใจ
เวชายันวันทาคารวะ	ตามแต่พระจะประสงค์จำนงไฉน
น้องนึกหวังดั่งบิดาด้วยอาลัย	จะขอไปตามเสด็จจนเสร็จการ
พระสวมสอดกอดตระกองพระน้องรัก	ยังเยาว์นักเหนื่อยองค์น่าสงสาร
ทั้งอาเขยเคยประจญเป็นคนพาล	จะเกิดการโกลาที่ธานี
อยู่บำรุงกรุงไกรมไหสวรรย์	ฝากแม่วันชายามารศรี
อย่าข้องขัดหัทยาเป็นนารี	จงปรานีพี่น้องปกครองกัน ฯ
๏ พระน้องฟังบังคมประนมหัตถ์	สุดจะขัดตัดรอนต้องผ่อนผัน
จึงว่าพระจะเสด็จจรจรัล	ข้าหมายมั่นนึกไว้จะไปตาม
ถึงยากเย็นเป็นไฉนก็ไม่คิด	กว่าชีวิตจะวายวางกลางสนาม
ไม่ไกลองค์คงอุตส่าห์พยายาม	นี่พระห้ามเสียแล้วน้องต้องจนใจ
การบำรุงกรุงไกรไว้ธุระ	หม่อมฉันจะดูแลคิดแก้ไข
มิให้เกิดเภทพาลประการใด	กว่าองค์พระภูวไนยจะกลับมา ฯ
๏ พระว่าพ่อหน่อเนื้อเป็นเชื้อชาติ	ประชาราษฎร์นั้นก็รักพ่อหนักหนา
เป็นเจ้าของครองสมบัติขัตติยา	อยู่รักษาธานีไม่มีภัย
พระปลอบโยนโอนอ่อนสั่งสอนน้อง	แล้วออกท้องพระโรงรัตน์จำรัสไข
เห็นพร้อมพรั่งสั่งมหาเสนาใน	เราจะไปลังกาอย่าช้าการ
จัดเภตราห้าร้อยลำสำหรับรบ	บรรทุกครบเครื่องสาตรากระยาหาร
คนประจำลำละพันประจัญบาน	เร่งจัดการให้สำเร็จในเจ็ดวัน
ครั้นสั่งเสร็จเสด็จกลับผู้รับสั่ง	ไม่รอรั้งรีบรัดเร่งจัดสรร
เรือสำหรับทัพรบมีครบครัน	โซมน้ำมันใหม่เอี่ยมตระเตรียมการ
ลำที่นั่งหลังคาฝากระจก	กระหนาบกระหนกนกคาบเขียนภาพหาญ
คชสีห์ที่เหมือนเป็นเผ่นทะยาน	เกณฑ์ทหารลงประจำลำละพัน
ครั้นพร้อมพรั่งตั้งกระบวนพยุหทัพ	สลอนสลับสล้างลำล้วนกำปั่น
นาคกระหนาบสามเกลียวเลี้ยวเกี่ยวกัน	ครูสุบันเยเทียบให้เรียบร้อย ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อวรนาถสวาทหวัง	จะจากวังสุลาลัยให้ละห้อย
เหมือนอาลัยในสองพี่น้องน้อย	ประคองค่อยรับขวัญวันชายา
แม่อยู่วังฟังคำพี่ร่ำสอน	จงผันผ่อนพึ่งเดชพระเชษฐา
อย่าดึ้อดึงขึงขัดพระอัชฌา	แม่อุตส่าห์ขึ้นเฝ้าทุกเช้าเย็น
อันคนอื่นหมื่นแสนไม่เแม้นเหมือน	พระพี่เพื่อนเจ็บไข้จะได้เห็น
อย่าละเมินเหินห่างอย่าว่างเว้น	อย่าหลงเล่นตุ๊กตาเลยหนาน้อง
พลางอุ้มแอบแนบชิดจุมพิตพักตร์	นางนั่งตักหน่อนาถฉลาดฉลอง
พระสอนใครให้อยู่วังหรือสั่งลอง	ชะน้อยน้องน่าอยู่ในบูรี
พระไปไหนไปด้วยจนม้วยมอด	จะเกาะกอดองค์ไว้มิให้หนี
ถ้าแม้นพระไม่ให้ไปดีดี	ให้ฟ้าผี่เถิดไม่ให้ลงไปเรือ
หรือไปวังลังกาจะหาคู่	พระไม่รู้จักหรือฉันชื่อเสือ
ถึงนางฟ้ามาสนิทมาชิดเชื้อ	มิฉีกเนื้อเสียก็ดูเถิดพูคะ
พระเป็นพี่ดีฉันน้องของเจ้าพี่	มเหสีก็กล้ามาเถิดหนะ
ไม่ว่าเล่นเห็นนิ่งนิ่งจริงจริงจ๊ะ	ที่จะละเชิงลานั่นอย่าแคลง
แม้นไม่ให้ไปจริงจะทิ้งน้อง	ฉันจะต้องเชิญพระองค์ทรงพระแสง
ตัดศีรษะฉะเชือดให้เลือดแดง	สิ้นเรี่ยวแรงแล้วเมื่อไรจึ่งไคลคลา ฯ
๏ พระหัวร่ออ่อเช่นนี้ดอกขี้หึง	พี่ก็พึ่งรู้ฤทธิ์กนิษฐา
เออนี่แน่แม่วันชายา	ฉันจะว่าให้แม่เห็นแม่เป็นน้อง
จะหึงพี่มิให้เชยไม่เคยเห็น	มิใช่เช่นกับเขาเป็นเจ้าของ
หากว่าพี่มีชู้มีคู่ครอง	แม่มิต้องไหว้เขาหรือถืออย่างไร
นางทูลถามห้ามหรือไม่ให้หึงพี่	เยี่ยงอย่างห้ามปรามนี้อยู่ที่ไหน
หรือบาปกรรมธรรมดาใครว่าไว้	น้องไม่ให้หึงพี่ช่วยชี้มา ฯ
๏ หัสกันตันใจเห็นไม่ปล่อย	ประคองค่อยเชยชิดกนิษฐา
จะขืนไปในทะเลลงเภตรา	เวทนาพระน้องจะหมองมอม
ทั้งลมแดงแสงแดดจะแผดเผา	จะโศกเศร้าเสียรูปซีดซูบผอม
ยุงก็กินริ้นก็ไต่ไรก็ตอม	จะหายหอมมอมแมมทั้งแก้มคาง
หนทางไปไกลนักประดักประเดิด	ขืนไปเถิดแก้มจะก่ำดั่งน้ำฝาง
แม่เอาไพลไปด้วยนะอย่าละวาง	ไปทาคางข้างนอกแก้ชอกช้ำ
นางว่าจ๊ะจะถวายไม่วายเสวย	เชิญชิดเชยชมชิมให้อิ่มหนำ
เพราะเป็นน้องต้องยากลำบากกรรม	ถึงชอกช้ำช่างเถิดจ๊ะฉันจะไป ฯ
๏ พระยิ้มพลางทางว่าเวลาฤกษ์	เสียงเอิกเกริกอยู่แล้วห้ามปรามไม่ไหว
วางเถิดจ๊ะจะพาให้สาใจ	แล้วออกไปสั่งสุรางค์นางน้อยน้อย
กับทั้งสี่พี่เลี้ยงตามเยี่ยงอย่าง	ไปกับนางทางไกลได้ใช้สอย
จวนเวลาข้าเฝ้าเขาจะคอย	ชวนน้องน้อยสรงชลสุคนธา
พระทรงเครื่องเรืองรองส่องพระฉาย	สุดสบายสำอางสางเกศา
กนิษฐ์น้อยช้อยพระหัตถ์ผัดพักตรา	สั่งเทวานางสวรรค์ชั้นโสฬส
แล้วโฉมงามตามเต้นเชิญพระแสง	เถ้าแก่แซงสองฝ่ายถวายพระกลด
นางเกณฑ์หามตามส่องสองทรงยศ	เสด็จบทจรมายืนหน้าแพ
แล้วลงลำกำปั่นสุวรรณฉาย	ดาริ้วรายเรียงสล้างกลางกระแส
ประโคมฆ้องกลองดังเป่าสังข์แตร	ทหารแห่โห่ครื้นยิงปืนตึง
เสียงตูมตามสามหนยกพลออก	ปากอ่าวนอกน้อยใหญ่คลี่ใบขึง
บ้างโบกธงส่งฉาวเกรียวกราวอึง	พอลมตึงคลี่ใบเคลื่อนไคลคลา
ทั้งสามเมืองเนื่องไปค่อยใกล้เขต	สามเดือนเศษถึงสิงหลภาษา
เข้าทิศใต้ฝ่ายฝั่งข้างลังกา	ทั้งวลาวายุพัฒน์หัสกัน
ต่างเปรมปรีดิ์ดีใจปราศรัยถาม	ต่างเล่าความตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
แต่มังคลามาไกลยังไม่ทัน	พระหัสกันนั้นจึงว่าด้วยอาลัย
จะทำศึกนึกดูอดสูสุด	เหมือนมนุษย์ทุจริตผิดวิสัย
แม้นจะทำตามจิตที่คิดไว้	เสียผู้ใหญ่ญาติวงศ์พงศ์ประยูร
เหมือนต่อสู้ปู่ย่าฆ่าพ่อแม่	จะมีแต่ติฉินไม่สิ้นสูญ
ทั้งสององค์ทรงพระอนุกูล	ช่วยเพ็ดทูลทัดทั้งพระมังคลา
ให้ทรงคิดผิดชอบด้วยรอบรู้	จะรบสู้สุริย์วงศ์เผ่าพงศา
พวกไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินจะนินทา	หรือเชษฐาอาจะเห็นเป็นอย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายวลาวายุพัฒน์ต่างตรัสตอบ	พ่อว่าชอบเชิงความตามวิสัย
แต่ก่อนเราเบาจิตทำผิดไป	เสียผู้ใหญ่ญาติวงศ์เสียพงศ์พันธุ์
เพราะพระมังคลาพาให้ยาก	ต้องพลัดพรากพาราแทบอาสัญ
เธอมาถึงจึงค่อยห้ามปรามด้วยกัน	คิดผ่อนผันพูดจาดูท่าทาง
กลัวแต่พระสังฆราชจะกราดกริ้ว	ว่าบิดพลิ้วทานทัดเป็นขัดขวาง
ไม่เห็นรักจักระแวงแคลงระคาง	จะทำอย่างไรเราอย่าเบาความ ฯ
๏ วายุพัฒน์ตัดสินเหมือนสินสมุทร	แม้นไม่หยุดยับยั้งเราทั้งสาม
จะขืดขาดญาติวงศ์ทำสงคราม	ก็อย่าตามเธอจะทำกระไรใคร
แต่ก่อนมาพาชั่วให้มัวหมอง	ต้องจำจองเจียนจักถึงตักษัย
หากหลบลี้หนีทันไม่บรรลัย	เธอก็ไม่ช่วยแก้มาแต่เธอ
เพราะคิดถึงจึงจะห้ามปรามทั้งนี้	ด้วยจงรักภักดีไม่มีเสมอ
แม้นเคืองขุ่นหุนหันสมันเกลอ	เธอก็เธอเราก็เราจะเอากัน ฯ
๏ ทั้งสององค์ทรงพระสรวลว่าควรอยู่	คอยฟังเธอดูก่อนค่อยผ่อนผัน
แต่เรามาถ้ารู้เหตุถึงเขตคัน	คนทั้งนั้นมันจะตื่นกันครื้นครึก
พระแม่เราเฝ้ารักษาลังกาอยู่	ย่ากับปู่ป้าลุงไปกรุงผลึก
จะเลื่องลืออื้ออึงอึกทึก	ว่าข้าศึกยกมารบธานี
คิดจะใคร่ให้คนถือหนังสือลับ	ไปคำนับพระยุพาสุลาศรี
ให้ทราบความสามพระชนนี	ว่ามาดีมิได้หมายทำร้ายแรง
ต่างเห็นชอบลอบทำคำหนังสือ	จัดคนถือสาราปากกล้าแข็ง
แต่ล้วนพราหมณ์สามนายแต่งกายแปลง	ลงเรือน้อยค่อยแฝงลัดแลงมา ฯ
๏ ฝ่ายพวกพ้องกองตระเวนเห็นเรือรบ	มาสมทบทอดอยู่ดูหนักหนา
จึงร้องถามตามแคลงแจ้งกิจจา	ว่าพระวลายุพัฒน์หัสกัน
จึงแล่นรีบสิบคืนลมคลื่นส่ง	ถึงกรุงตรงขึ้นลังกามหาสวรรย์
ทูลรำพายุพาสุลาลีวัน	วลายุพัฒน์หัสกันกำปั่นมา
พอผู้ถือหนังสือลับเขาจับได้	มาส่งให้ไต่ถามตามภาษา
ทั้งสามนายถวายสารอ่านสารา	ว่าพระวลาเจ้าบุรินทร์เมืองสินชัย
วายุพัฒน์นัดดาวราราช	เป็นอุปราชเมืองเซ็นได้เป็นใหญ่
พระหัสกันผ่านพาราสุลาลัย	สามกรุงไกรกราบประณตบทมาลย์
ได้ทราบความสามพระองค์ซึ่งทรงพรต	เป็นดาบสสร้างสมพรหมวิหาร
พระปิตุราชมาตุรงค์พระวงศ์วาน	อยู่สำราญทั่วทั้งเมืองลังกา
คิดคะนึงถึงพระคุณการุญรัก	ให้ยศศักดิ์สืบวงศ์เผ่าพงศา
เพราะเบาความตามพระมังคลา	ให้บิดามารดาร้อนรำคาญ
จึงหลบลี้หนีตัวกลัวพระเดช	ไปอยู่ประเทศธานินทร์เป็นถิ่นฐาน
อันองค์พระมังคลาปรีชาชาญ	ไปสำราญผ่านประเทศเพชรกำพล
ให้เรือใช้ไปสัญญาว่าเดือนเจ็ด	จะเสด็จมาประเทศเขตสิงหล
ข้าทั้งสามตามมาในสาชล	ยังพักพลคอยฟังพระมังคลา
เมื่อมาถึงจึ่งจะเชิญให้พระศพ	มาภักดีด้วยพระบาทนาถนาถา
แม้นมิฟังทั้งพระน้องสองนัดดา	จะอาสารบพุ่งกันกรุงไกร ฯ
๏ ฝ่ายสามนางต่างฟังจบหนังสือ	ไม่เชื่อถือทุจริตผิดวิสัย
มันลวงล่อพ่อแม่ทำแต่ใจ	เอาบ่าวไปตัดหัวแทนตัวมัน
ฝ่ายผู้ถือหนังสือฟังสั่งให้ฆ่า	ทำมารยายิ้มหัวเราะเย้ยเยาะหยัน
ไม่ถามไต่ไล่เลียงให้เที่ยงธรรม์	เอาไปฟันเสียเถิดไม่พอใจดู ฯ
๏ ส่วนสามนางต่างคิดผิดประหลาด	มันองอาจทายทายอายอดสู
จึงเรียกมาหน้าที่นั่งตั้งกระทู้	มึงร่วมรู้ผู้ถือหนังสือมา
ล่อลวงกูรู้เท่าอ้ายเจ้าเล่ห์	ทำโว้เว้วิปริตผิดหนักหนา
จึงสั่งให้ไปประหารผลาญชีวา	มึงกลับท้าทายนั้นด้วยอันใด ฯ
๏ ฝ่ายสามนายชายฉลาดองอาจถาม	ท่านเห็นความลวงล่อด้วยข้อไหน
ไม่ไล่เลียงเที่ยงแท้ให้แน่ใจ	เห็นทำได้แล้วก็ทำแต่ลำพัง
จึ่งหัวเราะเยาะนายเป็นชายเฉา	ใช้ให้เขามาหาที่บ้าหลัง
แม้นถามทักจับได้บอกออกให้ฟัง	นี่สิสั่งให้ไปฆ่าเข้าตาจน ฯ
๏ ทั้งสามนางต่างว่ากูเป็นผู้หญิง	ได้เคยชิงชังชายมาหลายหน
รู้อุบายถ่ายเทด้วยเล่ห์กล	ทำแยบยลอย่างมึงถือหนังสือมา
แม้นจริงจังหวังสมัครรักแม่พ่อ	จะผันผ่อนงอนง้อขอโทษา
ไม่ควรใช้ให้ทูตมาพูดจา	จะต้องมาพรั่งพร้อมนอบน้อมนบ
นี่โกหกยกทัพมานับแสน	เพราะคุมแค้นคิดกันเข้าบรรจบ
ทั้งปืนผาอาวุธเครื่องยุทธ์ครบ	แม้นไม่รบเอาสาตรามาทำไม ฯ
๏ ฝ่ายสามทูตพูดแก้ว่าแม่เจ้า	เนื้อความเท่านี้พระองค์มาสงสัย
นี่แน่แม่แต่ขุนนางเดินทางไกล	ยังเกณฑ์ไพร่คนตามให้งามยศ
อันเจ้าบ้านผ่านเมืองมีเครื่องรบ	ตามขนบธรรมเนียมเตรียมมาหมด
ทั้งสามหน่อวรนาถราชโอรส	ทรงพระยศยกมาในสาคร
เรือรบมาห้าร้อยก็น้อยนัก	ไม่สมศักดิ์ทรงฤทธิ์อดิศร
ผู้ใดเห็นเป็นสง่านรากร	หรือมารดรมาระแวงว่าแต่งทัพ
แต่องค์พระมังคลานราราช	ยังกริ้วกราดโกรธเกรี้ยวจะเคี่ยวขับ
สามพระหน่อก็เป็นน้อยมาคอยรับ	หวังจะดับศึกพระมังคลา
แม้นพระจะมิฟังกำลังห้าม	จะสงครามสามพระองค์คงอาสา
จึ่งแจ้งความตามหนังสือให้ถือมา	กลับมาฆ่าคนสมัครที่ภักดี
จึงหัวเราะเพราะคิดนั้นผิดนัก	ไม่สมศักดิ์จักบำรุงซึ่งกรุงศรี
ใครอาสาฆ่าตายวายชีวี	ก็จะมีใครเข้ามาสามิภักดิ์ ฯ
๏ ทั้งสามนางต่างฟังคนทั้งสาม	เห็นต้องความตามกระทรวงคิดหน่วงหนัก
มันผันแปรแก้หลุดสุดจะซัก	จึงสั่งอัครมหาเสนาใน
จงบอกกล่าวข่าวเข็ญที่เป็นศึก	ไปเมืองผลึกทูลแจ้งแถลงไข
ให้คุมตัวผู้ถือหนังสือไว้	ถ้าแม้นไม่เหมือนว่าจะฆ่าฟัน
แล้วเกณฑ์ฝรั่งทั้งหลายนายทหาร	ขึ้นปราการกำแพงล้วนแข็งขัน
ใส่ปืนป้อมล้อมรอบเขตขอบคัน	กะเกณฑ์กันเตรียมการจะราญรอน ฯ
๏ ฝ่ายเรือใช้ไปเมืองผลึกแล่น	ถึงเขตแดนเดือนหนึ่งเดินเชิญอักษร
ตรงเข้าเฝ้าเจ้าพาราสุดสาคร	เป็นการร้อนรู้เรื่องเคืองพระทัย
จึงทูลกล่าวสามพระองค์ซึ่งทรงพรต	พระดาบสมิได้ว่าบัญชาไฉน
แต่ศรีสุวรรณนั้นว่าจะช้าใย	รีบกลับไปลังกาตรวจตราการ
อาจะรอพอสำเร็จเสร็จพระศพ	จะสมทบไปด้วยช่วยพระหลาน
แล้วให้พระกฤษณาปรีชาชาญ	คุมทหารไปด้วยได้ช่วยกัน
หน่อนรินทร์สินสมุทรสั่งนุชน้อง	เจ้าทั้งสองไปก่อนได้ผ่อนผัน
พอสำเร็จเสร็จศพสักสองวัน	จะไปด้วยช่วยกันให้ทันการ
แล้วสั่งเวรเกณฑ์คนพลผลึก	ที่เคยศึกสามารถองอาจหาญ
ไปด้วยสุดสาครช่วยรอนราญ	แล้วประทานเสื้อหมวกพวกโยธา
พระหัสไชยใช้เสนาการะเวก	ทหารเอกไปด้วยช่วยเชษฐา
สุดสาครเสาวคนธ์สุมณฑา	ไปทูลลาพระมุนีที่บัลลังก์
แล้วลาอามาลงทรงกำปั่น	เรือทั้งนั้นติดตามมาหลามหลัง
แต่องค์พระกฤษณาพะว้าพะวัง	แวะไปสั่งสามองค์วงศ์เทวา
พระพูดพลอดกอดตรีพลำน้อย	เนตรชม้อยเพ่งพิศกนิษฐา
พอเทพินผินผันจำนรรจา	ฉันจะลาน้องแก้วไปแล้วจ๊ะ
จะเหินห่างว่างเว้นทุกเย็นเช้า	ให้น้องเอาใจช่วยฉันด้วยหนะ
นางยอบองค์ลงคำนับรับพุคะ	แต่ฝ่ายพระกฤษณาเหลืออาลัย
น้ำตาคลอหน่อกษัตริย์สู้อัดอั้น	ยิ่งกลั้นกลั้นกลืนกลืนยิ่งขืนไหล
จนเสนามาเชิญลุกเดินไป	เอาชายสไบเช็ดพระชลนา
มาลงลำกำปั่นไม่ทันเพื่อน	ค่อยลอยเลื่อนเหลียวแลชะแง้หา
ลับเวียงวังทั้งที่รักลับพักตรา	พระกฤษณาอาลัยเสียใจจริง
จนออกลึกนึกสะท้อนถอนใจใหญ่	ตัวจะไปใจจะอยู่ที่ผู้หญิง
จนเป็นลมดมพิมเสนต้องเอนอิง	ให้สวิงสวายวุ่นวายใจ ฯ
๏ จะกล่าวพระมังคลามาในน้ำ	ทุกคืนค่ำข้ามมหาชลาไหล
ได้เจ็ดเดือนเหมือนกำหนดไม่ลดใบ	ถึงทิศใต้ฟากฝั่งข้างลังกา
พบพระน้องสองหลานสำราญจิต	แล้วทรงคิดการศึกนั่งปรึกษา
บาทหลวงถามสามองค์ด้วยสงกา	เจ้ามาลอยคอยท่าอยู่ช้านาน
ได้สืบข่าวชาวเมืองรู้เรื่องมั่น	อยู่พร้อมพรั่งหรือว่าไปไกลสถาน
พระวลาว่าพระองค์กับวงศ์วาน	ไปทำการศพพระอัยกี
แต่อำมาตย์มาตุรงค์สามองค์นั้น	ตั้งป้องกันเกณฑ์โยธาขึ้นหน้าที่
จะหักหาญราญรุกเข้าคลุกคลี	เห็นไม่ดีด้วยท่านเป็นมารดา
ถึงชนะจะเป็นข้อทรยศ	จงเงือดงดการศึกไว้ปรึกษา
บาทหลวงเอ๊ะเกะกะเจ้าวลา	แต่แรกมาว่ากระไรจึ่งไม่คิด
ทำซุกซนจนจะขาดจากญาติ	เดี๋ยวนี้สิออกตัวว่ากลัวผิด
เหมือนหินแตกแหลกระยำใช้สำริด	ต่อไม่ติดจึ่งต้องใส่สุมไฟแรง
เหลวแล้วหล่อก่อสร้างรูปร่างใหม่	เห็นจะได้ด้วยกำลังฆ้อนทั่งแข็ง
ด้วยขัดข้องหมองหมางระคางแคลง	จะช้อมแปลงเห็นไม่หายรอยร้ายราน
แม้นชิงชัยไว้ชื่อให้ลือเลื่อง	ได้บ้านเมืองหมดสิ้นที่ถิ่นฐาน
เหมือนหลอมหล่อก็พอเห็นจะเป็นการ	ด้วยคิดอ่านหว่านล้อมให้พร้อมเพรียง ฯ
๏ พระวลาอาหลานเห็นการวุ่น	กลัวเจ้าคุณสังฆราชไม่อาจเถียง
บาทหลวงสั่งตั้งพระน้องกองลำเลียง	สองหลานเรียงรายรับข้างทัพเรือ
พระมังคลาพาพลขึ้นบนฝั่ง	เกณฑ์กันตั้งค่ายรายข้างฝ่ายเหนือ
ละไว้ช้าถ้าเราขาดข้าวเกลือ	จะเหมือนเสือสิ้นฤทธิ์เร่งคิดการ
อีกสามวันนั้นหละเราจะเข้ารบ	ให้ทำคบไว้ให้ทั่วตัวทหาร
กำดัดดึกฮึกโหมเข้าโรมราญ	ปืนปราการรบพุ่งเอากรุงไกร ฯ
๏ พระมังคลาสานุศิษย์เห็นคิดชอบ	ประณตนอบนึกชนะเห็นจะได้
แต่พระน้องสองหลานรำคาญใจ	พากันไปหาท่านครูสุริยัน
คำนับน้อมพร้อมพรั่งกันทั้งสาม	ต่างเล่าความตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
พระสังฆราชคาดว่าสิบห้าวัน	จะโรมรันรบพุ่งเข้ากรุงไกร ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูรู้รอบเขตขอบแคว้น	ว่าสิบแสนก็จะหักไม่ยักไหว
ด้วยขลุบคลีมีกลห้ามฝนไฟ	ใครเข้าไปใกล้กรายตายเป็นเบือ
อันรมจักรนัคราการะเวก	ทหารเอกเมืองผลีกล้วนศึกเสือ
ซึ่งเกณฑ์ไปให้รับกองทัพเรือ	คอยดูเมื่อลุงอาจะมารบ
ให้เรือใช้ไปทำรบแล้วหลบถอย	ออกแล่นลอยคอยกันเข้าบรรจบ
จะเข้าด้วยช่วยระดมอย่าสมทบ	ให้เขารบกันกับพระมังคลา
คอยดูทีพี่กับอาบิดาเจ้า	รบชนะจะได้เข้าขอโทษา
แม้นเพลี่ยงเขาเข้าด้วยช่วยบิดา	จะเห็นว่าสามิภักดิ์ประจักษ์ใจ
ประเพณีมีพ่อเหมือนคอแขน	แขนถ้าแม้นขาดหักไม่ตักษัย
เสียแม่พ่อคอขาดสิ้นชาติไป	จงตรึกไตรให้งามตามทำนอง
ทั้งสามองค์ทรงเห็นเหมือนเช่นว่า	ท่านเมตตาปรานีไม่มีสอง
จะตามคำจำจารึกไว้ตรึกตรอง	แล้วพี่น้องอำลากลับมาเรือ
ออกกำปั่นพันห้าโยธาทัพ	ตามบังคับขึ้นไปรายอยู่ฝ่ายเหนือ
เข้ารวมรอมพร้อมจิตด้วยชิดเชื้อ	เพราะปลงเชื่อคำครูให้อุบาย
แต่งหนังสือชื่อหน่อวรนาถ	ใส่กระดาษเสร็จสมอารมณ์หมาย
ให้เรือใช้ใหญ่น้อยไปลอยราย	คอยถวายจะได้เห็นเป็นสำคัญ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาพาทหาร	ตัดต้นตาลตั้งรายเป็นค่ายมั่น
ค่ายละหมื่นปืนรบมีครบครัน	ค่ายปิลันหุ้มหนังระวังการ
ขุดเป็นรางทางเดินใต้เนินได้	ถึงปืนใหญ่ยิงลูกไม่ถูกทหาร
พวกคนแทงแรงเรี่ยวล้วนเชี่ยวชาญ	คงทนทานพราะว่ามือถือเหล็กเป็น
อันเหล็กเราเข้าไปกรายก็พ่ายแพ้	เปรียบเหมือนแม่เหล็กล่อแต่พอเห็น
เข้ารบรับกับเหล็กเพชรเด็ดกระเด็น	อ่อนเหมือนเช่นชิ้นตะกั่วมันกลัวกัน
จึงพวกเพชรกำพลทนอาวุธ	ฤทธิรุทรเรี่ยวแรงเข้มแข็งขัน
ขึ้นตั้งค่ายรายรอบเป็นขอบคัน	ตรวจตรากันตีฆ้องเกราะกลองดัง ฯ
ตอนที่ ๗๑
นางรำภา นางยุพาผกาและนางสุลาลีวันออกรบ
๏ ฝ่ายฝรั่งลังกาบนหน้าที่	เห็นคนสีแดงก่ำดั่งน้ำครั่ง
เรียกกันดูอยู่บนหน้าเสมาบัง	บ้างยืนนั่งเดินไขว่ทั้งไพร่นาย
บ้างตั้งเตาเอาลูกปรายกรวดทรายคั่ว	หลอมตะกั่วคอยสาดเหมือนมาดหมาย
ส่วนสามนางต่างแต่งแปลงเป็นชาย	ขึ้นเดินกรายตรวจพลบนกำแพง
เห็นโยธาข้าศึกล้วนฮึกหาญ	เที่ยวเดินพล่านยืนนั่งไม่บังแฝง
ยิงปืนใหญ่ใส่ลูกปรายนรายณ์แรง	ถูกคนแดงตายตื่นนับหมื่นพัน
ด้วยค่ายทำต่ำกว่าเนินเชิงเทินป้อม	ยิงค่ายล้อมแหลกทลายค่ายวิหลั่น
พวกฝรั่งทั้งปวงทะลวงฟัน	พวกคนธรรม์กองทัพออกรับรบ
เหล็กฝรั่งทั้งสิ้นเหมือนชินอ่อน	เข้าฟันฟอนยู่ยับกลับตลบ
ค่ายคนธรรม์พันฟาดขาดกระทบ	ฝรั่งรบถอยหลังเข้าลังกา
เห็นอาวุธสุดสู้เหล็กยู่ยับ	จะรบรับข้าศึกจึ่งปรึกษา
เอาทองแดงแท่งทองเหลืองเครื่องสาตรา	ให้โยธาถือทั่วทุกตัวคน
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาดึกห้าทุ่ม	เห็นเมฆกลุ้มคลุมฟ้าเวหาหน
ให้ตั้งโห่โยธาสัญญาพล	ขึ้นปีนปล้นบนกำแพงกวัดแกว่งคบ
พวกหน้าที่ตีรันแทงพันฟาด	ตายดื่นดาดกลับมาอีกไม่หลีกหลบ
ทั้งสามนางต่างไล่ไพร่สมทบ	พวกหอรบป้อมปืนยิงครื้นครึก
ปืนหลักรายค่ายป้อมยิงพร้อมพรั่ง	ตูมตึงตังทั้งโห่ร้องเสียงก้องกึก
ดังสนั่นลั่นเลื่อนสะเทือนสะทึก	เสียงคึกคึกคับคั่งประดังกัน
ฝ่ายองค์พระมังคลาทรงม้าที่นั่ง	คอยไล่หลังเหล่าพหลพลขันธ์
ขึ้นปีนปล้นจนสว่างถึงกลางวัน	ต่างเปลี่ยนกันรบรุดไม่หยุดยั้ง ฯ
๏ จะกล่าวกลับทัพผลึกออกลึกแล่น	เข้าเขตแดนลังกาพร้อมหน้าหลัง
ยินเสียงปืนครื้นครั่นสนั่นดัง	ทัพเรือตั้งคั่งคับอยู่นับพัน
พอเรือใช้ไปถามบอกตามเรื่อง	พระเจ้าเมืองลังกานราสวรรค์
ต่างแจงความตามจริงทุกสิ่งอัน	เรือใช้นั้นให้หนังสือที่ถือไป
แล้วกลับมาพากันเข้าเฝ้าทั้งสาม	กราบทูลความตามได้แจ้งแถลงไข
พระทรงฟังสั่งมหาเสนาใน	ยิงปืนใหญ่ออกกำปั่นเหมือนสัญญา
ฝ่ายเรือนำกำปั่นลั่นปืนรับ	เปิดทางทัพแยกย้ายทั้งซ้ายขวา
ฝ่ายเรือใช้ได้หนังสือรับถือมา	ทูลสุดสาครอ่านสารสุนทร ฯ
๏ ในเรื่องความสามพระหน่อวรนาถ	กราบพระบาทบพิตรอดิศร
ด้วยเดิมได้ให้สารสามมารดร	จะโอนอ่อนอัภิวาทบาทยุคล
พระมังคลามาถึงทั้งสังฆราช	โกรธกริ้วกราดรบพุ่งกรุงสิงหล
ข้าทั้งสามห้ามไม่หยุดก็สุดจน	จึงพาพลมาบรรจบสมทบกัน
เมื่อยังเยาว์เบาจิตทำผิดพลั้ง	เพราะพระมังคลาได้ไอศวรรย์
เธอใช้สอยพลอยผิดเข้าติดพัน	จึ่งคิคกันทั้งนี้แต่พี่น้อง
อุตสาหะจะมาสามิภักดิ์	ด้วยจงรักรู้คุณการุญสนอง
คิดแยบยลกลศึกยังตรึกตรอง	มิให้ต้องรบพุ่งทั้งกรุงไกร
ด้วยองค์พระมังคลามีอาวุธ	ประสิทธ์สุดที่จะต้านทานไม่ไหว
พระแสงขรรค์ฟันลงที่ตรงไร	ลุกเป็นไฟเพลิงผลาญสังหารกาย
แต่วายุพัฒน์นัดดาสามิภักดิ์	จะใช้ยักษ์ลักให้ได้ดั่งใจหมาย
หัสกันนั้นกับข้าอาหลานชาย	ขอขึ้นฝั่งตั้งค่ายฝ่ายอุดร
แม้นศึกหนักจักสมทบช่วยรบรับ	เหมือนคำนับไว้ในลักษณ์ในอักษร
พอจบอ่านสารตราสุดสาคร	เอาพับซ่อนเสียมิให้ผู้ใดฟัง
ทั้งเห็นจริงกริ่งใจสงสัยอยู่	คงจะรู้ดีร้ายเมื่อภายหลัง
แล้วเร่งทัพจับพลข้ามวนวัง	เสียงครึกครื้นขึ้นฝั่งข้ามลังกา
ทั้งพระน้องกองการะเวกผลึก	ล้วนเจนศึกเวทมนตร์ดลคาถา
ครั้งสำเร็จเสร็จสรรพจับสาตรา	พระทรงมาที่นั่งนิลมังกร
ทั้งม้าทรงองค์พระกฤษณาน้อง	ถือกระบองเนาวรัตน์ประภัสสร
ทั้งกระบวนล้วนทหารเคยราญรอน	สุดสาครถือกระบองของอาจารย์
แต่นงเยาว์เสาวคนธ์ทรงครรภ์แก่	ไม่ท้อแท้ตามไล่ไพร่ทหาร
ขึ้นทรงนั่งหลังสิงห์วิ่งทะยาน	ยกทัพมาหน้าทวารปราการกัน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาทรงม้าต้น	ไล่ต้อนพลขึ้นกำแพงแกว่งพระขรรค์
พระกฤษณาถาโถมเข้าโรมรัน	ทรงกระบองป้องกันประจัญบาน
พระมังคลากล้ารบไม่หลบเลี่ยง	ชักม้าเรียงรำร่าออกหน้าทหาร
ต่างตีรันฟันต้องกระบองทาน	เป็นเพลิงผลาญพลุ่งโพลงโขมงควัน
พระกฤษณาม้าล้มลงสลบ	สุดสาครรอนรบรับพระขรรค์
ข้างพี่ตีมิได้ต้องข้างน้องฟัน	ไม้เท้ากันก็เป็นไฟไหม้เบาะอาน
สุดสาครร้อนรนขืนทนได้	เพลิงลามไหม้เสื้อหมวกพวกทหาร
นางเสาวคนธ์ขับสิงห์วิ่งทะยาน	เข้ารอนราญรบกับพระมังคลา
แกว่งภุขรรค์อันที่ได้ไว้แต่เล็ก	ด้วยเป็นเหล็กเพชรพลามวามเวหา
ทั้งฤทธิ์แก้วแคล้วคลาดเครื่องสาตรา	พระมังคลาฟันฟาดก็พลาดแพลง
พวกทหารต่อทหารต้านต่อสู้	หอกดาบยู่แทงฟันเข้มขันแข็ง
กุมแต่ด้ำกำหมัดเหวี่ยงวัดแวง	คนธรรพ์แทงฟันเข้าช่วยเจ้านาย
พวกโยธาการะเวกเอกระ	ชกเตะตะต่อยปล้ำล้มคว่ำหงาย
แย่งอาวุธฉุดคร่าประสาชาย	บ้างล้มตายตะลุมบอนแทงฟอนฟัน ฯ
๏ ฝ่ายสามนางต่างเห็นทัพรบรับสู้	เปิดประตูช่วยพหลพลขันธ์
หอกดาบทวนล้วนทองแดงไล่แทงฟัน	พวกคนธรรมพ์นั้นยังน้อยต้องถอยรบ
พระมังคลาม้าล้มแทบลมจับ	เหงื่อโซมซับลับแลงสุดแรงสลบ
กลับเข้าค่ายชายน้ำพอค่ำพลบ	ทหารรบรายุทธ์ด้วยสุดแรง
นางเสาวคนธ์ทนประทังพอยั้งพยุด	จะคลอดบุตรสุดจะยืนจะขืนแข็ง
ระทวยองค์ลงริมทางที่กลางแปลง	จนสิ้นแรงเรียกหาสุดสาคร
พอรำภามาพบมืดพลบค่ำ	สังเกตจำสำเนียงเสียงสมร
ลงจากม้าค่อยตระกองประคองกร	อุ้มบังอรขึ้นบนตักสะพักไว้
เสาวคนธ์อ้นอั้นป่วนปั่นปวด	รำภานวดผันแปรรู้แก้ไข
พอยามปลอดคลอดโอรสยศไกร	รำภาใส่หมวกประคองผ้ารององค์
แล้วอุ้มนางข้างขวาขึ้นม้าเครื่อง	ควบเข้าเมืองได้สมอารมณ์ประสงค์
เรียกให้เปิดประตูรับขับม้าทรง	อุ้มสององค์ตรงขึ้นบนมนเทียรรัตน์
สว่างแจ้งแสงชวาลากระจ่าง	กำนัลนางเถ้าแก่มาแออัด
เรียกภูษาผ้าขาวโขมพัตถ์	เร่งให้จัดขันทองรองวารี
มาสระสรงองค์พระหน่อวรนาถ	วางบนอาสน์อ่อนรองผุดผ่องศรี
ยาชะโลมโซมสุคนธ์พระชนนี	ชื่นอารมณ์สมประดีค่อยมีมา
น้ำใบส้มต้มสรงอาบองค์อุ่น	ท้าวนางหนุนปฤษฎางค์ข้างซ้ายขวา
หมอผู้หญิงวิ่งสอทั้งหมอยา	เรียกสุราหาโอสถบดละลาย
ประทมไฟใส่ถ่านอยู่งานนวด	ที่ป่วนปวดลมเลือดค่อยเหือดหาย
กุมารร้องก้องปรางค์ไม่วางวาย	พระนมถวายนมเสวยต่างเชยชม
เจ้าพวกหมอห่อประคบยาครบอย่าง	พวกท้าวนางนอบนบประคบผงม
ปรุงโอสถรสรื่นชื่นอารมณ์	ให้ทรงดมดูระวังอยู่พรั่งพร้อม
สุดสาครร้อนเริงด้วยเพลิงพิษ	อุ้มพระกฤษณาน้องประคองถนอม
ทั้งเสนาข้าเฝ้าเป็นเหล่าล้อม	ขึ้นบนป้อมปืนใหญ่แก้ไขกัน
หมอชะโลมโซมยาสุรามฤต	ให้ดับร้อนถอนพิษฤทธิ์พระขรรค์
จนดึกดื่นฟื้นองค์คงกระพัน	ฉวีวรรณหวะหนองพุพองพัง
หมอรักษายาพอกเหมือนลอกคราบ	น้ำมันฉาบแสบริ้วริ้วร้อนผิวหนัง
สุดสาครร้อนใจเข้าในวัง	เห็นพร้อมพรั่งพระสนมกรมใน
ทราบว่าเจ้าเยาวยอดเคลื่อนคลอดบุตร	ประคองสุดเสน่หาน้ำตาไหล
เข้าทูลห้ามทรามชมประทมไฟ	พระลุกไปนั่งดูพระกุมาร
ประคองกรช้อนเบาะว่าเคราะห์พ่อ	น้ำตาคลอหลั่งลงด้วยสงสาร
เวียนพิทักษ์รักษาพยาบาล	ดูกุมารแล้วมาเฝ้าปลอบเสาวคนธ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระมังคลากลับมาค่าย	ไม่สมหมายที่จะชิงเอาสิงหล
ด้วยพี่น้องสององค์อันคงทน	เสียไพร่พลนับแสนยิ่งแค้นใจ
จนยามดึกตรึกตรองให้ข้องขัด	ยิ่งกลุ้มกลัดพลิกกลับไม่หลับใหล
นางแม่เลี้ยงเคลียงคลอพระหน่อไท	อย่าเสียใจไว้แม่จะแก้แค้น
คิดบอกข่าวราวเรื่องเมืองน้อยใหญ่	เกณฑ์พลไว้ใช้สอยสักร้อยแสน
อันหนึ่งท้าวเจ้าประเทศทุกเขตแดน	เสมอแม้นมารยักษ์มีศักดา
ยังพวกพ้องของท้าวรามเดช	หลายประเทศทั้งพระวงศ์เผ่าพงศา
มาสมทบรบพุ่งกรุงลังกา	สักพริบตาก็จะได้ดั่งใจจง
พระฟังความยามทุกข์ลุกขึ้นนั่ง	ด้วยสมหวังดั่งจิตคิดประสงค์
กอดแม่เลี้ยงเคียงแอบไว้แนบองค์	อุตส่าห์ทรงจุมพิตด้วยคิดรัก
มิเสียทีมีแม่ช่วยแก้แค้น	ก็เหมือนแม้นแม่พยุงให้สูงศักดิ์
ได้เช่นนั้นฉันนี้ยินดีนัก	เคยรู้จักเจ้าเมืองได้เลื่องลือ
อันเมืองออกนอกเพชรกำพลนั้น	ทั้งพงศ์พันธุ์พวกผู้ตายมากมายหรือ
อยากจะใคร่ได้ที่มีฝีมือ	จะได้รื้อรบพุ่งเอากรุงไกร ฯ
๏ นางกฤษณาว่าเมื่อคราวผัวเก่าอยู่	พาไปดูแดนป่าชลาไหล
อันถิ่นฐานบ้านเมืองเนื่องกันไป	ข้างทิศใต้ถึงยักษ์ขอบจักรวาล
แต่ที่ต่อหรดีนั่นมีเกาะ	คนเหมือนเงาะงวงชดเหมือนคชสาร
ประเทศที่มีต้นแตนทำแทนตาล	ขยำดินกินหวานสำราญใจ
ดูหัวกลมผมพริกหยุกหยิกยุ่ง	เข้ารบพุ่งแทงฟันไม่หวั่นไหว
แต่คนเราเข้าไปหาภาษาไร	ก็เข้าใจพูดจาภาษานั้น
เคยไปมาหาท้าวรามเดช	หนทางสามเดือนเศษถึงเขตขัณฑ์
จะเชิญมาหาด้วยได้ช่วยกัน	ชอบกับฉันชื่อพระเสาร์เป็นเจ้านาย
ที่เมืองอื่นขึ้นกับเพชรกำพลเล่า	พวกผัวเก่าเหล่าสนิทมิตรสหาย
เชื้อคนธรรพ์มันขี้มักเป็นยักษ์กลาย	ที่อยู่ปลายสุดถิ่นมันกินคน
มีต่างต่างร่างกายเหมือนชายหญิง	มิใช่ลิงค่างชะนีแต่มีขน
จะให้หาตราเมืองเพชรกำพล	ทุกตำบลมาบรรจบรบลังกา ฯ
๏ พระทราบสิ้นยินดีเป็นที่ยิ่ง	แม่เป็นหญิงยอดมนุษย์สุดจะหา
พลางกอดเกยเชยชมภิรมยา	แนบอุรารัดรึงเข้าคลึงเคล้า
อัศจรรย์นั้นเหมือนนาคลงปากปล่อง	เข้าหุบห้องเหวตลอดถึงยอดเขา
พระกล่าวแกล้งแคลงความถามเบาเบา	เธอผัวเก่าเราผัวใหม่ใครจะดี
นางแม่เลี้ยงเพียงจะกลืนด้วยชื่นจิต	ทำเบือนบิดบ่นว่าน่าบัดสี
ทั้งแว่นแคว้นแดนจังหวัดปฐพี	ใครไม่มีเหมือนดั่งพระมังคลา
พระแช่มชื่นฝืนพักตร์ทำรักใคร่	ตามวิสัยที่ในเล่ห์เสน่หา
ครั้นอุทัยไขแสงแต่งสารา	แล้วตีตราประจำเพชรกำพล
ให้เรือใช้ใหญ่น้อยไปร้อยเศษ	หาประเทศเขตแขวงทุกแห่งหน
ฝ่ายตัวนายหมายจำที่ตำบล	ต่างรีบร้นแล่นรายแยกย้ายไป ฯ
๏ ฝ่ายนัดดาวายุพัฒน์ฝึกหัดยักษ์	ให้รู้จักพูดจาอัชฌาสัย
เห็นแน่นอนสอนตามเนื้อความใน	แล้วพาไปเฝ้าพระมังคลา
อยู่พร้อมทั้งสังฆราชพระบาทหลวง	เห็นผิดท่วงทีถามตามกังขา
เจ้าหัสกันนั้นกับพระวลายุดา	ไม่เห็นมาด้วยกันเป็นฉันใด
ให้คอยรับทัพเรือเมื่อขากลับ	ไม่รบรับรู้เห็นเป็นไฉน
เมื่อสมทบรบพุ่งที่กรุงไกร	ทำไมไม่มาช่วยรบด้วยกัน
วายุพัฒน์ซัดเอาว่าอากับน้อง	เขาทั้งสองเรรวนชักชวนฉัน
ให้กลับใจไปเข้าข้างเผ่าพันธุ์	ช่วยป้องทันนัคเรศนิเวศน์วัง
แต่ตัวข้าว่าขาดญาติเสียแล้ว	สิ้นเชื้อแถวพ่อแม่มาแต่หลัง
เขาจองจำทำให้อายมาหลายครั้ง	แต่พระมังคลาเธอการุญ
ได้ชุบเลี้ยงเคียงองค์ดำรงราชย์	นับเป็นญาติชาติเชื้อได้เกื้อหนุน
เหมือนชนกปกเกศพระเดชพระคุณ	ได้ทำบุญข้างฝรั่งเมืองลังกา
จะกลับใจไปเข้าข้างเหล่าร้าย	ก็เสียดายเชื้อชาติพระศาสนา
เขาไม่เชื่อเมื่อทัพยกกลับมา	พระวลาอากับน้องไม่ป้องกัน
กลับหลีกทางต่างคนตามพลไพร่	ดูเหมือนในใจหมายทำร้ายฉัน
เข้าหุ้มห้อมล้อมรอบเป็นขอบคัน	กักกำปั่นมิให้ออกมานอกวง
จึงช้าอยู่ดูทำนองนิ่งตรองตรึก	พอยามดึกเกิดลมสมประสงค์
จึงหลบลี้หนีมาหาพระองค์	ด้วยซื่อตรงสัจจาสามิภักดิ์
พระมังคลาว่าทั้งสองมันปองร้าย	เสียชาติชายกลายกลับอัปลักษณ์
เจ้ามาหาอานี้ยินดีนัก	จะร่วมรักภักดีร่วมชีวา ฯ
๏ บาทหลวงว่ามาแต่แรกก็แปลกจิต	มันพูดผิดคิดขาดพระศาสนา
วายุพัฒน์สัตย์ซื่อมันถืออา	จงอุตส่าห์สุจริตร่วมจิตใจ
แล้วสอนสั่งมังคลาว่าพระขรรค์	คิดฆ่าฟันมันแพ้คิดแก้ไข
ให้ตื่นแตกแหลกเหลวดั่งเปลวไฟ	เราจะได้ยกเข้าตั้งในลังกา
ถ้าช้าอยู่รู้เรื่องเมืองผลึก	จะเหิมฮึกคึกคักมาหนักหนา
แล้วลุกไปท้ายกำปั่นฉันน้ำชา	สวดภาษาฝรั่งลำพังใจ ฯ
ตอนที่ ๗๒
สุดสาคร สินสมุทรบกับพระมังคลา
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาเชื่อวายุพัฒน์	ว่าซื่อสัตย์มั่นคงไม่สงสัย
ให้ตรวจตราว่าพหลพลไกร	ให้อยู่ในค่ายตั้งหลังพลับพลา
แต่รอรั้งตั้งมั่นหลายวันนัก	ไม่เห็นพักตร์เผ่าพงศ์พวกวงศา
จึงให้ไพร่ไปตะโกนโพนทนา	ประกาศก้องร้องว่าหน้าประตู
ว่าตัวนายหายไปข้างไหนเสีย	หรือกอดเมียคลอแคลแม่อีหนู
ไม่สู้รบหลบมุดนอนคุดคู้	ออกมาสู้ดูฝีมือให้ลือชา ฯ
๏ สุดสาครร้อนจิตคิดมานะ	บอกองค์พระมเหสีที่ปรึกษา
ยืมเอาแก้วแคล้วคลาดคาดกายา	เหน็บสาตราชื่อภุขรรค์อันเป็นเพชร
ถือไม้ท้าวดาวบสสู้กรดได้	ไฟไม่ไหม้ลุกลามไม่ขามเข็ด
จะแก้ไขใช้ปัญญากาละเม็ด	ครั้นสรรพเสร็จทรงพระยาม้ามังกร
กับโยธาการะเวกเมืองผลึก	ชำนาญศึกถือดาบกำซาบศร
ล้วนทองแดงแต่งการจะราญรอน	สุดสาครนำหน้าโยธาตาม
แล้วยกออกนอกวังคนคั่งคับ	หยุดประทับที่กว้างกลางสนาม
ให้ปักธงตรงหน้าสง่างาม	ตั้งโห่สามลาลั่นสนั่นดัง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาทรงม้าผ่าน	ยกทหารแห่ตามมาหลามหลัง
ถึงที่หยุดหยุดประทับยืนยับยั้ง	ฝ่ายฝรั่งมังคลาร้องว่าไป
พวกตัวนายหายไปข้างไหนเสีย	ไม่พาเมียมาช่วยรบหลบไปไหน
ยังน้องชายฝ่ายนางพวกข้างใน	ทำไมไม่ออกมาช่วยราวี
สุดสาครย้อนว่าอุลามก	สัตว์นรกยกกายไม่อายผี
สำแดงฤทธิ์ขวิดพ่อเหมือนทรพี	หมายว่ามีรี้พลมาปล้นชิง
อันพวกเราเจ้าของยกกองทัพ	ช่วยกันจับโจรร้ายทั้งชายหญิง
แนะฝรั่งมังคลาแม้นกล้าจริง	จงมาชิงชัยลองกันสองคน
ตัวชนะจะสมอารมณ์แน่	ฆ่าพ่อแม่พี่น้องครองสิงหล
เราชนะจะผูกคอทรชน	ลากไปขว้างกลางวนพ้นแผ่นดิน ฯ
๏ พระมังคลาว่าพี่ชายไม่อายปาก	พูดสำรากอุตริมาติฉิน
ทวีปวังลังกาในวาริน	เป็นที่ถิ่นท้าวไทยอัยกา
แต่โบราณผ่านพิภพจบจังหวัด	สืบกษัตริย์สุริย์วงศ์เผ่าพงศา
โดยลำดับนับกษัตริย์ถัดถัดมา	จนเราราชาภิเษกเป็นเอกองค์
เพราะพวกพ้องของตัวไม่กลัวบาป	เห็นแต่ลาภโลภจิตคิดประสงค์
มาช่วยชิงสิงหลรณรงค์	จึงได้ขาดญาติวงศ์ทำสงคราม
เดิมบิดาย่าปู่อยู่จังหวัด	บุรีรัตนาภาษาสยาม
ก็เป็นญาติชาติเชื้อทำเหลือลาม	คบคิดข้ามเขตฝั่งมาลังกา
ไม่มีจริงชิงเอาของเราเสีย	ยกแต่ตัวผัวเมียมารักษา
ชะเจ้าของครองสมบัติกษัตรา	ยังมีหน้าว่าได้ช่างไม่อาย
เลือกที่รักมักที่ชังทำดั่งนี้	มิใช่พี่น้องเนื้อในเชื้อสาย
ตัวก็รู้ดูถูกลูกผู้ชาย	มากลับกลายหมายจะทำแต่ลำพัง ฯ
๏ สุดสาครค่อนแค้นว่าแสนชาติ	ไม่หมายมาดปรารถนาเป็นฝาหรั่ง
เดิมพระบาทมาตุรงค์ครองวงวัง	ถวายลังกากับพระชิณกา
ครั้นเกิดมึงจึงสมเด็จพระบิตุเรศ	คิดสมเพศเผ่าพงศ์พวกวงศา
มอบสมบัติพัสถานให้มารดา	จึงแต่งตั้งมังคลาครองธานี
ไม่ซื่อต่อพ่อแม่กอแก่เกก	ตีการะเวกรมจักรถือศักดิ์ศรี
จับพระน้องสองธิดาแม่มาลี	พระอัยกีอัยกาเอามาไว้
จนชั้นแต่แม่วัณฬาลงมาห้าม	ยังหยาบหยามฆ่าขอเฝ้าพวกบ่าวไพร่
กลับตลบรบพุ่งเผากรุงไกร	ผิดวิสัยในแผ่นดินสิ้นทั้งปวง
เขาเห็นชั่วทั่วพิภพรบพ่อแม่	เว้นเสียแต่เอ็งบังอาจกับบาทหลวง
สั่งสอนมึงจึ่งมุทะลุทะลวง	กระทำล่วงเกินผิดจริตบุราณ
สองกษัตริย์ขัตติยวงศ์ทรงเห็น	ไม่ควรเป็นปิ่นเกศประเทศฐาน
จึ่งถอดมึงซึ่งเป็นโทษโปรดประทาน	ให้กูผ่านบ้านเมืองให้เลื่องลือ
พวกสิงหลคนดูก็รู้เห็น	กูไม่เป็นเจ้าของครอบครองหรือ
มึงลูกเด็กเล็กจิ๋วเท่านิ้วมือ	ทำดึงดื้อซื้อรู้ถือครูโกง
สาระยำทำวิบัติไอ้สัตว์บาป	ไม่เข็ดหลาบหยาบคายจะตายโหง
มีเวทมนตร์ดลเอกเสกลำโพง	พากันโกงกอแกด้วยแก่วัด
ไม่รู้คุณบุญบาปทำหยาบหยาม	เสียชื่อนามหน่อเนื้อเชื้อกษัตริย์
กลับหยิบผิดบิดาสารพัด	จะต้องมัดตัดศีรษะเสียบประจาน ฯ
๏ มังคลาว่าเจ้าเข้าด้วยพ่อ	พลอยสอพลอขอสมบัติพัสถาน
ติเตียนพระจะไปตกนรกนาน	ยมบาลท่านจะคอยตบต่อยยับ
เมียของเจ้าเสาวคนธ์ขโมยเพชร	เอาแก้วเก็จของเราไว้จึ่งไปจับ
ยายมาลีมิใช่การแต่งสารลับ	มาพลอยรับสมอ้างเอากลางคัน
ข้างเราเป็นลูกเต้าไม่เข้าด้วย	กลับไปช่วยการะเวกแกล้งเสกสรรค์
ทั้งรมจักรรักเขาพูดเข้ากัน	ไม่เที่ยงธรรม์กลอกกลับจึ่งจับมา
ไม่รู้ตัวมัวเมาใจเบานัก	ไม่รู้จักรักวงศ์เผ่าพงศา
ไปเลี้ยงไว้ในวังเมืองลังกา	บิดามาก็ไม่ถามตามธรรมเนียม
เข้ากับเขาเฝ้าดูถูกแต่ลูกหลาน	เหมือนบูราณท่านว่าเข้าพร้าเสียม
ความเจียมตัวกลัวมนุษย์ก็สุดเจียม	ท่านเหี้ยมเกรียมกริ้วโกรธยกโทษเรา
ช่างกระไรไม่มีดีเท่าขี้เล็บ	คอยแต่เก็บเจ็บแค้นเถียงแทนเขา
ไม่ยอมแพ้แม่พ่อกดคอเรา	เอาปี่เป่าให้เราหลับแล้วจับตัว
ทำเช่นนี้ดีแท้ทั้งแม่พ่อ	น่าหัวร่อพระกำเนิดบังเกิดหัว
สำทับถมข่มเหงเหลือเกรงกลัว	ไม่มีชั่วตัวเอกโกกเกกโกง
ให้สำเร็จเสร็จสรรพแล้วกลับคืน	จะเป็นฟืนเช่นเขาว่าผ่าโผงโผง
อันวิสัยใจเราเสากระโดง	ใครคดโกงเขาก็รู้อยู่ทุกคน
ชาติสอพลอทรลักษณ์เพราะรักยศ	มันเลี้ยวลดคดงอคิดฉ้อฉล
วิสัยช้างสร้างงามาจะชน	ไม่ย่อย่นเยินยู่มาสู้กัน
ทั้งสองข้างทางขยับขับสินธพ	ออกรับรบกลางแปลงด้วยแข็งขัน
มังคลาถาโถมโจมประจัญ	ต่างตีรันฟันฟอนราญรอนรบ
ด้วยฤทธิ์แก้วแววตาทั้งตราแก้ว	ต่างคลาดแคล้วพลาดเพลี่ยงหลีกเลี่ยงหลบ
ม้าต่อม้าสามารถชาติสินธพ	ต่างดีดขบคางโขกกระโชกชิด
มังกรกัดฟัดม้ามังคลาโลด	กลับกระโดดดิ้นสลัดมันกัดติด
นายต่อนายหมายสังหารผลาญชีวิต	ต่างฟันฟาดพลาดผิดหวิดหวิดตัว
มังคลาม้าล้มลุกถลัน	พระขรรค์ฟันม้าเป็นไฟโพลงไหม้หัว
มังคลาโดดโลดถลาด้วยตามัว	ตัวต่อตัวนายพลัดตกอัสดร
มังคลาตาลายข้างฝ่ายพี่	ม้าก็หนีลงทะเลเที่ยวเร่ร่อน
ต่างออกห่างต่างพาพลากร	เข้านครเข้าค่ายชายชลา ฯ
๏ สุดสาครร้อนตัวกลัวพระขรรค์	จะแก้กันการศึกจึงปรึกษา
พวกอยู่ค่ายฝ่ายฝรั่งมังคลา	ก็กลัวม้ามังกรหยุดรอนราญ
ข้างน้องชายหมายคอยเมืองน้อยใหญ่	มามากได้พร้อมพรักเข้าหักหาญ
ข้างพี่คอยพี่กับอานุชาชาญ	ได้คิดการกลศึกหยุดตรึกตรา ฯ
๏ จะกล่าวเรื่องเมืองผลึกฉลองศพ	สมโภชครบเจ็ดวันต่างหรรษา
พอเรือใช้เข้าไปฟังข่าวลังกา	รีบกลับมาทูลถึงทัพที่รับรบ
ฤทธิ์พระขรรค์ฟันใครเป็นไฟติด	ต้องพระกฤษณาจนม้าสลบ
รบทีไรไพร่นายตายทับทบ	ยังต้องรบสู้กันประจัญบาน
ศรีสุวรรณสินสมุทรสุดวิตก	จะรีบยกทัพไปด้วยได้ช่วยหลาน
หัสไชยให้เสนาตรวจตราการ	ขนข้าวสารเกลือเสบียงเลี้ยงโยธา ฯ
๏ ฝ่ายเทพินนิลกัณฐีตรีพลำนั้น	กับเทวัญอัมพวันใฝ่ฝันหา
เมื่อชักศพพบกันจำนรรจา	ลาบวชหน้าศพสิ้นด้วยยินดี
เป็นดาบสงดงามตามรุ่นรุ่น	ด้วยเคยคุ้นขอตามสามฤๅษี
พระอภัยวัณฬาสุมาลี	ไม่พาทีไต่ถามถึงความทัพ
ศรีสุวรรณนั้นกับหลานจัดการรบ	แต่งเรือครบเครื่องสำเร็จไว้เสร็จสรรพ
ลาสิทธามาพร้อมน้อมคำนับ	แล้วยกทัพทั้งสามตามกันมา
พระอภัยได้พี่น้องทั้งสองหลาน	สามกุมารมุนีประสีประสา
ลงเรือลำทำใหม่ค่อยไคลคลา	ไปภูผาสิงคุตรอยู่กุฎี ฯ
๏ ฝ่ายสามทัพนับแสนลอยแล่นเลื่อน	ไปทางเดือนหนึ่งจึงถึงกรุงศรี
ขึ้นตั้งค่ายรายรักษาหน้าธานี	ทุกราตรีตีฆ้องก่อกองไฟ
ศรีสุวรรณนั้นอยู่วังกับทั้งหลาน	คิดอ่านการผันแปรจะแก้ไข
แต่สินสมุทรกับพระหัสไชย	จะใคร่ไปรบฝรั่งมังคลา
จึงจัดแจงแต่งทหารชำนาญศึก	พลผลึกล้วนฉกรรจ์ขันอาสา
ทองแดงทองเหลืองเครื่องอาวุธยุทธนา	พวกโยธาการะเวกปลุกเสกมนต์
เคี้ยวขมิ้นกินอ่านเครื่องอานผูก	ตะกรุดลูกสะกดร้อยสายสร้อยสน
ใส่แหวนพิรอดปรอทกลมอมทุกคน	ล้วนคงทนแทงฟันไม่พรั่นใจ
ครั้นพร้อมพรั่งตั้งถ้วนกระบวนทัพ	แลสลับธงทิวปลิวไสว
ฝ่ายสององค์สรงสนานสำราญใจ	ต่างสอดใส่เกาะเก็จเพชรทั้งนั้น
ไม่ทรงเสื้อเผื่อไฟจะไหม้ติด	พระสัมฤทธิ์สำหรับรับพระขรรค์
ครั้นเสร็จออกนอกวังคับคั่งกัน	ฝ่ายศรีสุวรรณกฤษณาสุดสาคร
ขึ้นคอยดูอยู่บนป้อมพร้อมทหาร	หน้าปราการกองทัพสลับสลอน
พร้อมพระวงศ์พงศานรากร	เจริญพรหน่อนรินทร์ให้ภิญโญ
พวกทหารกรานกราบถือดาบดั้ง	หอกปืนทั้งทวนหลาวแหลนง้าวโล่
พระพี่น้องสององค์ทรงสิงโต	ทหารโห่แห่แหนเนื่องแน่นนันต์ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลากับวายุพัฒน์	ต่างทรงเครื่องเรืองจำรัสล้วนจัดสรร
พระขรรค์ร้อยสร้อยกระหวัดผูกหัตถ์พัน	ทรงม้าสีจันทน์ผูกเครื่องรุ่งเรืองรอง
วายุพัฒน์จัดองค์ทรงกระบี่	ขี่ม้าสีมรกตผยดผยอง
อ้ายยักษาหน้าหมีใส่หมวกทอง	แบกกระบองเคียงม้าวายุพัฒน์
แล้วยกออกนอกค่ายหมายทหาร	ตีฆ้องขานโห่แห่อยู่แออัด
พวกไพร่พลคนธรรพ์ล้วนสันทัด	ต่างแกว่งกวัดหอกดาบแปลบปลาบตา
พอถึงทัพยับยั้งหยุดตั้งมั่น	ดูแน่นนันต์นายทัพออกรับหน้า
วายุพัฒน์มัสการท่านบิดา	พระมังคลาสาระวนดูคนกลอง
หน่อนรินทร์สินสมุทรเห็นบุตรไหว้	รู้วิสัยในกลคนทั้งสอง
จึงร้องเรียกมังคลาว่าพระน้อง	เจ้ายกกองทัพมาจะราวี
พยาบาทมาดหมายไม่หายเหตุ	พระบิตุเรศเล่าก็ถือเป็นฤๅษี
ไม่คุมแค้นแม้นว่ามาโดยดี	ประสาพี่น้องเห็นจะเป็นการ
ต้องรบสู้ผู้คนพลไพร่	พลอยบรรลัยแหลกลงน่าสงสาร
แต่ล้วนเหล่าเผ่าพงศ์พวกวงศ์วาน	มาล้างผลาญกันอย่างนี้ไม่ดีเลย ฯ
๏ พระมังคลาว่าเป็นลูกก็ปลูกฝัง	ครองเมืองทั้งสะใภ้ทั้งไขเขย
อันน้องนี้วิสัยบุญไม่คุ้นเคย	เหมือนเชลยลับชื่อไม่ลือชา
อันที่จริงสิงหลมณฑลทวีป	ได้ชูชีพชนชาติศาสนา
แต่ทวดเฒ่าเหล่ากอต่อต่อมา	เมืองลังกาก็มากลับลอยลับลิบ
เหมือนพระพี่มีสุขลูกกษัตริย์	ผ่านสมบัติเมียน้อยนับร้อยสิบ
แต่ตัวน้องต้องอายผู้ร้ายริบ	เที่ยวหักดิบฉิบหายไม่วายคิด
เสียที่ถิ่นสิ้นญาติสิ้นชาติเชื้อ	เห็นแต่เสือซ่อนเล็บคนเหน็บกริช
ปากปราศรัยใจประสงค์ปลงชีวิต	ทั้งโคตรคิดเข้าเป็นหมู่เราผู้เดียว ฯ
๏ สินสมุทรหยุดฟังชังน้ำหน้า	โมโหหน้าหมกมุ่นให้ฉุนเฉียว
อ้ายมังคลาพาทีเช่นนี้เจียว	พลางเข่นเขี้ยวขับสิงห์วิ่งเข้ารบ
ขยับทวนสวนแทงพลิกแพลงพลาด	พระน้องฟาดฟันเปรี้ยงหลีกเลี่ยงหลบ
คอยเขม้นเห็นได้ใกล้สินธพ	โถมประจบจับน้องด้วยว่องไว
มังคลาง่าขยับพี่จับหัตถ์	เบือนสะบัดผัดผันฟันไม่ได้
พอเพลี่ยงพลาดฟาดฟันพระขรรค์ไฟ	เพลิงโพลงไหม้ขนสิงห์วิ่งตะกาย
สินสมุทรสุดทนร่ายมนต์เป่า	เพลิงที่เผาพิษร้อนค่อยผ่อนหาย
น้องเข้าขวางกางกั้นกันพี่ชาย	เขม้นหมายมังคลาเข้าราวี ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาให้วายุพัฒน์	รับพระหัสไชยรบไม่หลบหนี
หัสไชยไล่รุกเข้าคลุกคลี	อ้ายยักษ์หมีตีรันประจัญบาน
สินสมุทรสุดร้อนผ้าผ่อนไหม้	สู้แข็งใจยืนยันกันทหาร
เห็นยักษ์ใหญ่ไล่นุชาถาทะยาน	เข้าต่อต้านตีรันประจัญรบ
เห็นเพลี่ยงพลั้งมังคลาขับม้าไล่	หัสไชยไสสิงห์วิ่งเข้าขบ
ตะกายกัดฟัดคว่ำปล้ำสินธพ	ล้มสลบซบดิ้นสิ้นชีวี
สินสมุทรผลุดผลักจากยักษ์ใหญ่	ทะลึ่งไล่วายุพัฒน์เลี้ยวลัดหนี
พอโพล้เพล้เพลาจะราตรี	เห็นรูปผีเสื้อสกัดกั้นนัดดา
สินสมุทรสุดเขม้นเห็นพระแม่	จำได้แน่นอบนบซบเกศา
แล้วคลับคล้ายหายไปกับนัยนา	พอเพลามือเขม้นไม่เห็นกัน
มังคลาลาทัพกลับเข้าค่าย	พวกพี่ชายกลับพหลพลขันธ์
เข้าค่ายตั้งวังนิเวศน์ขอบเขตคัน	ต่างตั้งมั่นอั้นอ้นคิดกลการ ฯ
๏ ฝ่ายเรือใช้ที่ไปแต่นางแม่เลี้ยง	ต่างแล่นเลี่ยงไปถึงสิ้นทุกถิ่นฐาน
จึ่งแจงความตามเรื่องเคืองรำคาญ	ให้เชิญท่านท้าวพระยาทุกธานี ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเก้าองค์ล้วนวงศ์ญาติ	ทั้งมิตรสหายร้ายกาจดั่งราชสีห์
กับเมืองน้อยร้อยเอ็ดเอกโทตรี	เกณฑ์โยธีทุกทุกเมืองยกเนื่องมา
แต่พระเสาร์เจ้าเกาะเงาะงวนนั้น	ใช้กำปั่นไม้แตนทำแน่นหนา
กำลังต้นทนคลื่นฝืนคงคา	กับโยธามาก็น้อยสักร้อยเดียว
สานใบแตนแผ่นใหญ่ทำใบคลี่	ได้ลมดีแล่นลำออกน้ำเขียว
ไม่มีสาตราวุธยุทธ์ธงเทียว	น้ำตาลเคี่ยวแช่กับดินกินทุกวัน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช	เมื่อไสยาสน์หวาดจิตนิมิตฝัน
ว่านัดดาวายุพัฒน์เคืองขัดกัน	เอาดาบฟันกรบาทขาดกระเด็น
ตัวก็ตายยายแก่ผู้แม่เลี้ยง	ประคองเคียงนวดฟั้นในฝันเห็น
ที่กลัดกลุ้มรุมร้อนค่อยหย่อนเย็น	พอกลับเป็นขึ้นก็ตื่นพลิกฟื้นกาย
ยังจนใจในนิมิตคิดประหลาด	พอสังฆราชขึ้นมาหาเวลาสาย
จึงเล่าตามความฝันบรรยาย	จะดีร้ายโปรดแปลให้แน่นอน ฯ
๏ บาทหลวงนั่งฟังที่เก้าอี้ตั้ง	นับโฉลกโลกภวังค์วิสังหรณ์
แล้วจับยามตามตำราพยากรณ์	ราหูจรถึงจันทร์จะอันตราย
วายุพัฒน์ตัดบาทแขนขาดนั้น	ระวังนะพระขรรค์จะพลันหาย
ที่หญิงแก่แก้รอดไม่วอดวาย	คือท่านยายนั้นจะช่วยด้วยปัญญา
แล้วพาทีมิให้ดังสอนสั่งศิษย์	อย่าไว้จิตหลานรักนั้นนักหนา
จะเกิดเข็ญเป็นวิบัติเพราะนัดดา	ฟังกูว่านะอย่าให้มาใกล้กราย
เฝ้าสั่งซ้ำกำชับแล้วกลับหลัง	ฝ่ายพระมังคลานั้นมิ่งขวัญหาย
ให้หงุดหงิดจิตใจไม่สบาย	เห็นหลานชายเฉยเชือนไม่เหมือนเคย
วายุพัฒน์นัดดาเข้ามาเฝ้า	ทั้งเย็นเช้าเข้าไปหาเห็นอาเฉย
ดูท่วงทีมิได้ไว้พระทัยเลย	ไม่เหมือนเคยคิดแค้นด้วยแสนอาย
เข้าในห้องตรองตรึกฝึกไอ้ยักษ์	มึงหาญหักลักให้ได้ดังใจหมาย
ฝ่ายยักษ์ใหญ่ไปแอบดูแยบคาย	พอเบี่ยงบ่ายฝ่ายพระมังคลา
จึงจัดแจงแต่งองค์ทรงพระขรรค์	สายสร้อยพันผูกรัดกับหัตถา
ทรงฉลองรองบาทเยื้องยาตรา	กับเสนามหาดเล็กเด็กน้อยน้อย
เที่ยวแลดูดูค่ายนายทหาร	ทุกหน้าด้านเดินไขว่คนใช้สอย
ไอ้ยักษ์มองจ้องจะจับขยับคอย	เห็นเดินคล้อยโถมกระหวัดรวบรัดกาย
กระชากฉุดยุดแย่งพระแสงขรรค์	หักสร้อยพันผูกขาดเหมือนมาดหมาย
ชูพระขรรค์ฟันไล่พวกไพร่นาย	ต่างวุ่นวายพรูวิ่งเข้าชิงยักษ์
มันฟันไฟไหม้พลุ่งกระทุ้งถีบ	จับตัวบีบบี้แบนขาแขนหัก
ต่างล้มตายนายไพร่ไส้ทะลัก	แล้วไอ้ยักษ์วิ่งมาเข้าหานาย
ยื่นพระขรรค์นั้นให้ไหว้วายุพัฒน์	หน่อกษัตริย์เสร็จสมอารมณ์หมาย
พระมังคลามาตามสิ้นความอาย	เรียกหลานชายว่าพ่อขอให้อา
วายุพัฒน์กวัดแกว่งพระแสงขยับ	คนกลัวกลับล้มกลิ้งวิ่งถลา
แล้วร้องถามความหลังพระมังคลา	ไม่ดูหน้าข้านั้นด้วยอันใด
เข้าไปเฝ้าเล่าก็เมินทำเดินเฉย	ไม่เหมือนเคยแค้นน่าเลือดตาไหล
เขาทำมั่งยังจะมาว่ากระไร	เป็นผู้ใหญ่ได้อยู่หรือทำถือตัว
พระมังคลาว่าวอนด้วยอ่อนหวาน	ผิดแล้วหลานอนุกูลเถิดทูนหัว
ด้วยทำศึกตรึกตรองให้หมองมัว	อานี้ชั่วเฉยเจ้าด้วยเบาใจ
เจ้าก็รู้อยู่ด้วยกันทุกวันนี้	ไม่มีที่พึ่งพาที่อาศัย
แม้นมิให้พระขรรค์เหมือนบรรลัย	จงคืนให้ไว้กับอาได้ปรานี ฯ
๏ วายุพัฒน์ตัดความจะห้ามมั่ง	จะมาตั้งรบพุ่งเอากรุงศรี
ไปกราบไหว้อัยกาหาอัยกี	รู้จักพี่เผ่าพงศ์พวกวงศ์วาน
จึงจะได้ให้คืนแม้นขืนดื้อ	ก็ไม่ถือเธอแล้วว่าเป็นอาหลาน
มังคลาบ้าเลือดดุเดือดดาล	เรียกทหารหุ้มห้อมเข้าล้อมไว้
แล้วว่ากูผู้เป็นอาได้มาขอ	มึงขัดคอแค้นน่าเลือดตาไหล
หลานหัวร่อล้ออาจะลาไป	เรียกยักษ์ใหญ่หน้าหมีขึ้นขี่คอ
แกว่งพระขรรค์ฟันฝ่ายทั้งซ้ายขวา	คนถลาล้มกลิ้งลุกวิ่งสอ
พระมังคลามาข้างหลังต้องรั้งรอ	อ้ายยักษ์บอแบกย่างง้างกระบอง
แล้วหวดซ้ายป่ายขวาโยธาหาญ	วิ่งลนลานหลีกหลบสยบสยอง
เลยลงลำกำปั่นให้ลั่นฆ้อง	ตั้งโห่ร้องรบกันสนั่นดัง
พระมังคลาอาลัยในพระขรรค์	ลงกำปั่นแล่นตามมาหลามหลัง
ยิงปืนใหญ่ไฟฟูมตูมตึงตัง	เรือฝรั่งมังคลามาห้าร้อย
เรือนัดดาห้าสิบไม่รีบแล่น	คอยตอบแทนรบล่อทำท้อถอย
พวกอาตามหลามทางสล้างลอย	พวกหลานคอยใกล้ถึงยิงตึงตัง ฯ
๏ ฝ่ายพระวลาอาหลานอยู่ด้านเหนือ	ทอดทัพเรือเรียงสลับอยู่คับคั่ง
เสียงครื้นเครงเร่งเรือใช้ให้ไปฟัง	รู้ว่ามังคลาไล่วายุพัฒน์
ออกกำปั่นพรั่งพร้อมเข้าล้อมหลัง	ไม่หยุดยั้งแล่นลอยคอยสกัด
กำดัดดึกครึกครื้นทั้งคลื่นซัด	ปืนใหญ่ยัดยิงลั่นเสียงครั่นครื้น
ฝ่ายฝรั่งมังคลาเหมือนบ้าเลือด	กำดัดเดือดนัดดาสู้ฝ่าฝืน
เร่งเรือทัพคับคั้งประดังปืน	เสียงพิลึกครึกครื้นทั้งคลื่นซัด
ฝ่ายฝรั่งลังกาพวกม้าใช้	ไปสืบได้ข่าวศึกดึกกำดัด
ว่าทัพพระมังคลาวายุพัฒน์	กับทั้งหัสกันรบสมทบกัน ฯ
ตอนที่ ๗๓
วลายุดา วายุพัฒน์และหัสกันเข้าเฝ้าศรีสุวรรณ
๏ ฝ่ายจอมพงศ์องค์อาอยู่หน้าป้อม	เห็นพรั่งพร้อมไพร่พหลพลขันธ์
สั่งหน่อนาถราชนัดดาอยู่ช้าพลัน	ออกช่วยกันทันเห็นจะเป็นการ
สินสมุทรสุดสาครออกต้อนไพร่	ทั้งหัสไชยกฤษณาล้วนกล้าหาญ
ต่างทรงสิงห์มิ่งม้าอาชาชาญ	ตีฆ้องขานโห่ลั่นเสียงครั่นครึก
พวกโยธีสี่ทัพนั้นนับแสน	ปืนหามแล่นลากล้อเข้าต่อศึก
เสียงสนั่นลั่นเลื่อนสะเทื้อนสะทึก	กำดัดดึกเดือนสว่างในกลางคืน
พวกผลึกลังกาแขกฝาหรั่ง	ถือแตะบังตัวตนคนละผืน
ไว้สำหรับทับขวากที่ฟากพื้น	บ้างยิงปืนปีนค่ายทลายฟัน ฯ
๏ พวกในค่ายไล่ทหารขึ้นราญรับ	บ้างสวนทัพคอยแทงล้วนแข็งขัน
บ้างปล่อยตับทัพชนวนบ้างสวนควัน	พวกคนธรรพ์แทงฟาดด้วยสาตรา
ถอนทลายค่ายพังฝรั่งแขก	เข้าลุยแหลกแหกค่ายเข้าซ้ายขวา
ไล่คนธรรพ์กันลงในคงคา	ฝ่ายพวกฝาหรั่งรุมตะลุมบอน
ด้วยพวกเพชรกำพลผู้คนน้อย	บ้างลงลอยน้ำหนีบ้างขี่ขอน
พวกทัพเรือเหลือพหลพลนิกร	ต่างรีบร้อนถอนสมอขันช่อใบ
เมื่อกลางคืนปืนฝรั่งยิงพังค่าย	เสียงเหมือนสายฟ้าผ่าสุธาไหว
พระมังคลาให้พะว้าพะวังใจ	ถอยทหารราญไล่รุกรบมา
พอเช้าตรู่ดูค่ายทลายแหลก	ค่ายเรือแตกแยกย้ายไปซ้ายขวา
เรือผลึกรมจักรนัครา	ทั้งเรือการะเวกพร้อมห้อมล้อมรบ
เหลือกำลังมังคลานั่งหน้าจ๋อย	เที่ยวแล่นลอยหากันเข้าบรรจบ
ทั้งหลีกปืนคลื่นซ้ำจนค่ำพลบ	ต้องถอยทบหลบไปข้างต้นทางมา
ฝ่ายเรือตามสามทัพก็กลับหลัง	เช้าจอดฝั่งต่างก็ขึ้นเก็บปืนผา
ฝ่ายพวกพ้องกองทัพวลายุดา	กับทั้งวายุพัฒน์หัสกัน
ต่างเข้าฝั่งลังกาปรึกษาพร้อม	จะนอบน้อมบิตุเรศคืนเขตขัณฑ์
พระวลาวายุพัฒน์หัสกัน	เข้าเฝ้าพระศรีสุวรรณจำนรรจา ฯ
๏ ข้าทั้งสามความผิดได้คิดคด	ทรยศโยโสขอโทษา
จะขอเป็นเกือกทองรองบาทา	สนองคุณมุลิกาข้างหน้าไป
ศรีสุวรรณครั้นเห็นพระลูกหลาน	แสนสงสารเสนหาตรัสปราศรัย
แต่หนหลังยังเยาว์คิดเบาใจ	เดี๋ยวนี้ใหญ่อย่าให้เป็นเหมือนเช่นนั้น
แล้วแย้มเยื้อนเอื้อนอรรถดำรัสสอน	สินสมุทรสุดสาครคิดผ่อนผัน
แล้วให้วลาวายุพัฒน์หัสกัน	อภิวันท์สินสมุทรสุดสาคร
แล้วก็ให้ไหว้พระหัสไชยว่า	เขาเป็นอานะจงฟังเธอสั่งสอน
สามรับสั่งบังคมประนมกร	ต่างอวยพรภิญโญเดโชชัย ฯ
๏ อันเรื่องราวกล่าวความสามหน่อนาถ	ล้วนวงศ์ญาติชาติเชื้อในเนื้อไข
ครั้นเข้าหาพาทีก็ดีไป	ตามวิสัยสุริย์วงศ์เผ่าพงศ์พันธุ์ ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งมังคลาซึ่งล่าทัพ	คอยรอรับเรือพหลพลขันธ์
ถึงเกาะใหญ่ใต้ลังกาทางห้าวัน	จึงหยุดจอดทอดกำปั่นเป็นหลั่นลอย
ที่เรือแตกแยกคลาดตรึงกราดเหล็ก	ทั้งเรือเล็กเรือใหญ่เรือใช้สอย
ให้นับเรือเหลือตามมาสามร้อย	ตั้งรอคอยกองทัพหยุดยับยั้ง
คนทั้งหลายนายไพร่เจ็บไข้ผอม	คิดรวมรอมพร้อมทัพจะกลับหลัง
สิ้นข้าวปลาพากันต้มขนมปัง	องค์พระมังคลาอุราระกำ
เป็นไข้ใจไม่มีสุขด้วยทุกข์ร้อน	จะนั่งนอนถอนสะอื้นทุกคืนค่ำ
ให้หิวโหยโรยราจนหน้าดำ	บาทหลวงพร่ำนั่งสอนให้หย่อนคลาย
อย่าทุกข์นักหักจิตคิดมานะ	อุตสาหะจะได้สมอารมณ์หมาย
เมื่อทัพแตกแรกหนีมีแต่กาย	เที่ยวขวนขวายร่ายเร่พเนจร
จนได้ผ่านบ้านเมืองรุ่งเรืองเดช	ทั่วประเทศเกรงจบสยบสยอน
อันวิสัยในการจะราญรอน	ต้องผันผ่อนแพ้ชนะอย่าละเพียร
แต่องค์พระนารายณ์ยังพ่ายศึก	จงตรองตรึกศึกษาตำราเขียน
อุตส่าห์ดูที่ตำรับฉบับเรียน	อย่าวนเวียนเพียรเอาเมืองให้เลื่องลือ
พระฟังเตือนเหมือนหนึ่งหยิบน้ำทิพรส	เห็นดีหมดอตส่าห์นั่งดูหนังสือ
ที่ตื้นลึกปรึกษาได้หารือ	จะชิงชัยไว้ชื่อให้ลือชา
ท่านยายแก่แม่เลี้ยงอยู่เคียงข้าง	ไม่เริศร้างห่างเหเสนหา
ด้วยขัดขวางกลางชเลทุกเวลา	จนนางพระยานารีนั้นมีท้อง
ด้วยระดูรู้ในน้ำใจหญิง	จะบอกจริงกริ่งกลัวผัวจะหมอง
อยากเปรี้ยวเปรี้ยวให้เที่ยวหาผักมาดอง	ให้ท้อแท้แพ้ท้องอยู่ห้องใน ฯ
๏ ศรีสุวรรณครั้นเห็นศึกเว้นว่าง	ค่อยเสื่อมสร่างเศร้าหมองผุดผ่องใส
พาหน่อนาถราชนัดดากับข้าไท	เสด็จไปเขาสิงคุตรที่กุฎี
พากันเข้าเฝ้าองค์พระทรงพรต	น้อมประณตทูลความสามฤๅษี
ว่านัดดาพากันมาอัญชลี	ด้วยภักดีโดยจริงทุกสิ่งอัน
แล้วทูลความตามศึกที่ฮึกเหิม	จะต่อเติมเพิ่มพหลพลขันธ์
เพราะยายเฒ่าเจ้าประเทศเขตคนธรรพ์	มาด้วยมันแม่เลี้ยงเคียงประคอง ฯ
๏ ฝ่ายสามองค์ทรงพรตสู้อดจิต	มิใช่กิจผิดระบอบไม่ตอบสนอง
แต่ปราศรัยไต่ถามตามทำนอง	ถึงพวกพ้องญาติวงศ์เผ่าพงศ์พันธุ์
เสือกกระบะสลาออกมาตั้ง	แล้วนิ่งนั่งหวังจะเลยเสวยสวรรค์
สอนวลาวายุพัฒน์หัสกัน	อย่าดุดันหันหวนไม่ควรการ
อันกำเนิดเกิดตายทั้งชายหญิง	ไม่มีสิ่งแน่นแฟ้นเป็นแก่นสาร
จงนึกในไตรลักษณ์มรรคญาณ	พระนิพพานนั้นแหละนะแสนสบาย
อันวิสัยในโลกโสโครกครบ	คืออาศพอสุภังสิ้นทั้งหลาย
จงคิดปลงลงให้เห็นที่เป็นตาย	อันร่างกายกลายเป็นพระอนิจจัง
จึงลุงป้าย่าปู่นี้สู้อด	เห็นปรากฏยศคือยุคะทุกขัง
ถึงจะห้ามปรามใครก็ไม่ฟัง	เหลือจะสั่งสอนซ้ำให้รำคาญ
ด้วยลูกดื้อถือทิฐิติแม่พ่อ	ผ่าเหล่ากอเกเรเดรฉาน
เพราะคบพาลพาหลงล้างวงศ์วาน	ถ้าคบท่านชาญฉลาดเป็นปราชญ์ดี
เอ็งอุตส่าห์หาครูที่รู้หลัก	อยู่สำนักจะได้เลิศประเสริฐศรี
ถึงยากเย็นเช่นกับกูเป็นมุนี	อยู่กุฎีมีสุขทุกเวลา
บรรดาฟังทั้งพระอารับสาธุ	ยังไม่ลุก็แต่พระกฤษณา
พอเทพินผินมาปะนัยนา	ค่อยหลีกเลี่ยงเมียงมาหาห้ามุนี
ตรีพลำอัมพวันพระเทวัญ	เทพเทพินนิลกัณฐีฤๅษี
ทำยิ้มพรายชายตาแล้วพาที	พระอยู่ดีดอกหรือจ๋าทั้งห้าองค์
ขอส่วนบุญคุณช่วยฉันด้วยมั่ง	ให้สมหวังดังจิตคิดประสงค์
ฉันรำลึกนึกในน้ำใจจง	เสร็จณรงค์คงจะลารักษาพรต
มาอยู่ด้วยช่วยกันฉันลูกไม้	ก็จะได้ไปสวรรค์ด้วยกันหมด
หรือลืมหลังหวังสวรรค์ชั้นโสฬส	พระดาบสบอกบ้างอย่างหมางเมิน ฯ
๏ ฝ่ายฤๅษีสี่องค์ว่าทรงศีล	ตรวจวารินรำพันสรรเสริญ
นึกอวยชัยให้พระองค์จงจำเริญ	จึ่งจะเชิญเชษฐารักษาพรต
เทพินพี่ปรีชาว่ามาบวช	ถือศีลสวดภาวนาตามดาบส
แบ่งผลาอานิสงส์ให้ทรงยศ	ด้วยปรากฏทศทิศเป็นนิรันดร์
พระกฤษณาสาธุสะพระนักสิทธ์	ฉันนี้คิดเลื่อมใสเฝ้าใฝ่ฝัน
จะบวชบ้างสร้างสมพรหมจรรย์	ไปสวรรค์ชั้นเดียวกันเจียวจริง
พระฤๅษีสององค์ทรงพระสรวล	พี่สาวม้วนเมินหน้าประสาหญิง
ต่างพูดจาปราศรัยไว้ประวิง	ไม่สิ้นสิ่งเสนหาด้วยอาลัย
พระกฤษณาว่าพระตรีพลำจ๊ะ	เจ้าคุณจะบวชตะบึงไปถึงไหน
มาอยู่ป่าช้านานสำราญใจ	นิมนต์ไปชมมั่งเมืองลังกา
ฟังไกกลดนตรีมีต่างต่าง	ดุริยางค์ช่างเสนาะเพราะหนักหนา
ฉันนิมนต์ปรนนิบัติด้วยศรัทธา	ฉันในวังลังกาทังห้าองค์
พระฤๅษีตรีพลำรับคำจ๊ะ	ต้องกิจพระจะไปตามความประสงค์
แล้วทูลความสามนักสิทธ์บิตุรงค์	ตามจำนงพระจะไปตามความประสงค์ ฯ
๏ สามดาบสอดยิ้มพริ้มพระพักตร์	ด้วยเดิมรู้อยู่ว่ารักกันหนักหนา
ไม่ห้ามปรามตามคหัสถ์เขาศรัทธา	ราธนาพากันไปเป็นไรมี
ศรีสุวรรณกลั้นสรวลพลอยชวนด้วย	ฉันจะช่วยเข้าทำบุญคุณฤๅษี
พอจวนค่ำอำลาห้ามุนี	ต่างเข้าที่อาศรมต่างห่มดอง
ชฎาทรงวงกระหวัดจีบจัดยอด	ประคำสอดสวมพระหัตถ์ถือพัดป้อง
องค์พี่สาวก้าวจรจรัลเทวัญรอง	ที่สามน้องนิลกัณฐีตรีพลำ
อัมพวันนั้นอยู่หลังพร้อมทั้งห้า	เยื้องยาตราน่าชมล้วนคมขำ
ค่อยเรียงรอจรลีบริกรรม	พี่ชายนำห้าองค์มาทรงรถ
สานุศิษย์กฤษณาเป็นสารถี	ห้ามุนีนั่งบัลลังก์มาทั้งหมด
มาตามทางกลางอรัญริมบรรพต	ข้างหลังรถศรีสุวรรณตามกันมา
ครั้นราตรีมีประทับที่ยับยั้ง	เขาก่อตั้งตึกรายทั้งซ้ายขวา
ครั้นแจ่มแจ้งแสงอุทัยเคลื่อนไคลคลา	ชมรุกขาเขียวชอุ่มเป็นพุ่มพวง
ที่บานแบ่งแมงภู่เวียนวู่ว่อน	เชยเกสรเสาวคนธ์บ้างหล่นร่วง
พระตรัสใช้ไพร่พลคนทั้งปวง	ให้เก็บดวงพวงผกาสุมาลี
ทั้งพุดจีบปีบจำปาแก้วกาหลง	พะยอมประยงค์นางแย้มสอดแซมศรี
รสสุคนธ์มณฑาสารภี	มะลุลีเลือกสรรค์ล้วนจันทน์อิน ฯ
๏ พระกฤษณาหาดอกรักหักกิ่งโศก	แซมดอกโมกกุหลาบอังกาบกระถิน
ถวายตรงองค์เทพเทพิน	นางทราบสิ้นสาธุสะโมทนา
ส่วนมุนีสี่องค์ได้น้อยน้อย	ชะโงกคอยจ้องหัตถ์ริมรัถา
ต่างฉวยชักหักกิ่งชิงผกา	ลืมรักษากิจกรมพรหมจรรย์
ต่างสอดเสียบเรียบร้อยห้อยไว้รอบ	ต่างชื่นชอบชมชวนกันสรวลสันต์
ได้ดอกดีตรีพลำให้อัมพวัน	เทวัญนั้นให้กัณฐีต่างชี้ชวน
เจ้าอามาข้างหลังเห็นทั้งสิ้น	ไม่ติฉันผินผันกลั้นพระสรวล
ทำไม่เห็นเล่นห้ามตามกระบวน	ด้วยเด็กล้วนรุ่นราวคราวคะนอง
ถึงเวียงวังลังกาเชิญดาบส	ทั้งห้าองค์ลงจากรถเดินจดจ้อง
ขึ้นอยู่บนมนเทียรที่เขียนทอง	เหล่าพวกพ้องพงศ์พันธุ์มาวันทา
เห็นเทพินนิลกัณฐีตรีพลำ	ล้วนน่าชมคมขำล้ำเลขา
ทั้งแก่สาวชาววังเมืองลังกา	พากันมาเฝ้าแหนดูแน่นนันต์
บ้างค่อยว่าน่าชมสมกันสิ้น	พระเทพินกฤษณาหน้าคมสัน
พระเทวัญกัณฐีพอดีกัน	พระตรีพลำอัมพวันสมกันดี
พวกท้าวนางต่างห้ามอย่าหยามหยาบ	ไม่กลัวบาปบ้างดอกหรือพระฤๅษี
ต่างได้ดวงพวงบุปผาสุมาลี	ของใครมีมาบูชาทั้งห้าองค์
ครั้นรุ่งเช้าคาวหวานเครื่องอานเพียบ	มาตั้งเรียบเรียงเรียงเหมือนเลี้ยงสงฆ์
พร้อมสุรางค์นางนาฏพระญาติวงศ์	กับทั้งองค์ศรีสุวรรณจำนรรจา
ประเคนขันสำรับด้วยนับถือ	นิมนต์ฤๅษีฉันด้วยหรรษา
ของเติมเต็มเอมโอชโภชนา	อิ่มพร้อมกันฉันน้ำชาประหม่าใจ
แล้วนั่งที่พี่น้องพัดป้องพักตร์	ด้วยหนุ่มนักนึกพรั่นประหวั่นไหว
แต่พี่สาวดาวบสสะกดใจ	กระแอมไอให้กระดากอายปากคอ
ขึ้นยถาว่าจังหวะไม่จะแจ้ง	เสียงสั่นแปร่งแห้งแหบเหมือนแสบคอ
น้องจะรับสัพพีแล้วรีรอ	ต้องหัวร่อริกริกขิกขิกไป
พระญาติวงศ์องค์อาพากันสรวล	ต่างสำรวลฤๅษีใช่วิสัย
แล้วตรวจน้ำอำลาต่างคลาไคล	ครั้นเช้าไปนิมนต์ฉันทุกวันมา
ครั้นราตรีพี่ชายถวายหวาน	น้ำชุบานท่านฉันต่างหรรษา
แล้วไขกลดนตรีปี่ชวา	กลองฝรั่งบังกะหล่ามโหรี
ด้วยสามองค์ทรงศีลถวิลหวัง	พอใจฟังสังคีตข้างดีดสี
บ้างขันไกไขกลดูดนตรี	ล้วนแรกรุ่นมุนีต่างปรีดา ฯ
ตอนที่ ๗๔
ทัพพันธมิตรเมืองกำพลเพชรยกมาช่วยพระมังคลา
๏ จะกลับกล่าวเจ้าประเทศทุกเขตแคว้น	มาถึงแดนสิงหลภาษา
กระบวนเรือเหลือล้นคณนา	นางพระยาปราศรัยเป็นไมตรี
ได้พลไพร่ใหญ่น้อยสักร้อยแสน	จะแก้แค้นรบพุ่งเอากรุงศรี
ยกมาตั้งลังกาท้ายธานี	เกณฑ์โยธีตั้งค่ายเรียงรายกัน
เมืองมะหิมสิมพลเมืองสลัด	เมืองจักระหวัดเมืองมัชะเมืองสมัน
เมืองระตินเมืองจินตะเมืองประจันต์	ทั้งเก้าองค์พงศ์พันธุ์ผัวท่านยาย
อันเมืองน้อยร้อยเอ็ดประเทศท้าว	ขี้เกียจกล่าวยาวเฟื้อยเหนื่อยใจหาย
ขึ้นบนฝั่งตั้งเคียงเรียงเรียงราย	เป็นหลายค่ายข้างฝั่งเกาะลังกา
พวกอยู่เกาะเงาะงวงทั้งปวงนั้น	พวกคนธรรพ์ทั้งสหายหลายภาษา
ฝ่ายพวกพ้องกองทัพพระมังคลา	ตั้งริมท่าท้ายเมืองจัดเครื่องเลี้ยง
ปลูกโรงใหญ่ไว้สำหรับรับแขกนั้น	เป็นหลั่นหลั่นชั้นรายชายเฉลียง
เที่ยวกวาดเอาข้าวน้ำเป็นลำเลียง	จ่ายเสบียงเลี้ยงแขกแจกโยธา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณพงศ์พันธุ์พร้อม	เห็นค่ายล้อมแว่นแคว้นไว้แน่นหนา
ทั้งเหนือใต้รายรอบขอบลังกา	ละไว้ช้าน่าที่จะมีภัย
จึงเกณฑ์ไพร่ใหญ่น้อยได้ร้อยหมื่น	ถือคบปืนหอกดาบกำซาบไสว
ให้สินสมุทรสุดสาครพระหัสไชย	ฝ่ายข้างในนางสุลารำภาผกา
เสาวคนธ์มณฑายุพานั้น	วายุพัฒน์หัสกันพระกฤษณา
สิบเอ็ดองค์จงกำกับทัพโยธา	ถึงเวลาราตรีออกสี่ทิศ
เอาหยากเยื่อเชื้อไฟดินใส่เคล้า	พากันเข้าเผาค่ายให้ไฟติด
เห็นศึกเสือเหลือหลามหนักความคิด	อย่าให้ปิดทางรอบขอบเขตคัน
วายุพัฒน์นัดดาอาสาสนอง	จะขอลองฤทธิ์แรงพระแสงขรรค์
ข้างทิศใต้ค่ายข้าจะฝ่าฟัน	ไปด้วยกันกับไอัยักษ์มีศักดา
ไม่เอาคนพลไพร่ไปเป็นห่วง	ให้ทั้งปวงไปสงครามตามภาษา
ศรีสุวรรณนั้นเป็นพระอัยกา	ชอบอัชฌาชื่นช่วยอำนวยพร
พอราตรีตีฆ้องยามสองถ้วน	แบ่งกระบวนทัพทหารชาญสมร
หัสกันกับบิดาสุดสาคร	ออกประตูอุดรคอยรอนราญ
สินสมุทรมีฤทธิ์กับกฤษณา	ออกประตูบูรพานำหน้าทหาร
พระหัสไชยกับวลานุชาชาญ	ออกทางด้านตะวันตกยกโยธา
ทั้งสี่นางต่างรักษาบนหน้าที่	คอยช่วยสี่กองทัพรับอาสา
วายุพัฒน์ถือพระขรรค์อันศักดา	ขึ้นขี่บ่ายักษ์แรงแกว่งกระบอง
ออกทิศใต้ใกล้ค่ายเห็นนายหมวด	ออกเดินตรวจพลขันธ์ผันผยอง
อ้ายยักษ์หมีตีตายลงก่ายกอง	ที่เหลือร้องเรียกกันสนั่นไป
พวกนายทัพขับพลอลหม่าน	ออกต่อต้านตายยับรับไม่ไหว
ฝ่ายหน่อนาถฟาดฟันพระขรรค์ชัย	ติดค่ายไหม้วู่วามพลุ่งพลามโพลง
เข้าค่ายไหนไฟลุกขึ้นทุกค่าย	ทั้งนายไพร่หลบโลดโขยดโขยง
กระท่อมทับพลับพลาหลังคาโรง	ไหม้โขมงโพลงสว่างดั่งกลางวัน
สินสมุทรจุดไฟไหม้ทุกค่าย	ฆ่าตัวนายหลายคนทั้งพลขันธ์
ตะวันตกยกเข้าเผาพร้อมกัน	ข้างเหนือนั้นควันโขมงพลุ่งโพลงเพลิง
พวกนายทัพดับไฟก็ไม่หยุด	ทิ้งอาวุธวิ่งระเหิดเตลิดเหลิง
รอดดั้งแตกแยกผ่าหลังคาเปิง	ด้วยเปลวเพลิงโพลงกระพือฮือฮืออึง
๏ เหล่าพวกพลคนธรรพ์ป่วนปั่นวิ่ง	เพลิงก็ยิ่งพลุ่งโพลงเสียงโผงผึง
ดินที่ใส่ในตุ่มร้อนรุมรึง	แตกตูมตึงกึงกังประดังกัน
ทัพลังกาฆ่าคนอยู่จนรุ่ง	เต็มท้องทุ่งที่ประเทศรอบเขตขัณฑ์
กลับเข้าวังทั้งหลายฝ่ายคนธรรพ์	สมทบกันตั้งค่ายท้ายพารา ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าเมืองต่างเคืองแค้น	จะตอบแทนทำศึกจึงปรึกษา
บาทหลวงแม่เลี้ยงทั้งมังคลา	พูดโลมเล้าท้าวพระยาทุกธานี
พระมังคลาว่าฝรั่งสิ้นทั้งหลาย	เห็นล้มตายหมายว่าจะล่าหนี
เรารวมรอมพร้อมกันในวันนี้	ยกเข้าตีทีก็เห็นจะเป็นการ
แล้วเลี้ยงเหล่าชาวเมืองล้วนเรืองเดช	อาวุธวิเศษเวทวิชาล้วนกล้าหาญ
เสวยแพนงแกงไก่กับชัยบาน	เมาสำราญรับว่าอย่าปรารภ
เผามันมั่งพังเข้าเอาให้ได้	ช่วยกันไล่ให้เหมือนกับไล่จับกบ
ใส่ดินดำกำมะถันให้ครันครบ	มัดเป็นคบขว้างเข้าไปให้ไหม้ฮือ
คงฉิบหายชายหญิงทั้งสิงหล	มันเป็นคนทนไฟได้อยู่หรือ
ยิ่งเติมซ้ำพร่ำเพ้อคะเอออือ	เสียงอึงอื้ออัดแอจะแก้แค้น
พวกนายหมวดตรวจพหลพลรบ	ทัพสมทบครบเสร็จได้เจ็ดแสน
ถือเครื่องรบครบทั้งโล่ดั้งแพน	มีแผงแผ่นแตะตับสำหรับกัน
แล้วเลี้ยงเหล้าเมาทั่วตัวทหาร	ต่างเริงราญเรี่ยวแรงเข้มแข็งขัน
เสกสุราอาพัดบ้างกัดฟัน	พวกคนธรรพ์บันเทิงร่าเริงใจ ฯ
๏ พอมืดค่ำย่ำฆ้องยกกองทัพ	ออกคั่งคับเข้าประชิดข้างทิศใต้
บ้างโห่เร้าเข้ารบพุ่งคบไฟ	พาดบันไดไต่ตีนปีนกำแพง
พวกหน้าที่ตีรันแทงฟัดฟาด	ข้าศึกสาดปืนลั่นเกาทัณฑ์แผลง
พุ่งแหลนหลาวง้าวทวนต่างสวนแทง	ชาวเมืองแย่งยิงปืนเสียงครืนครึก
นายกองทัพขับพลอลหม่าน	เข้าหักหาญโห่ร้องเสียงก้องกึก
บ้างรอนรันฟันทวารสะท้านสะทึก	เสียงคึกคึกคนวิ่งเป็นสิงคลี
ศรีสุวรรณนั้นขึ้นยืนป้อมปืนใหญ่	ลูกหลานไล่ไพร่ขึ้นรบไม่หลบหนี
สะเทื้อนทั้งลังกาทั่วธานี	ฝ่ายเทพินนิลกัณฐีตรีพลำ
วิ่งมาดูอยู่กับอายืนหน้าป้อม	เห็นศึกล้อมลังกาอยู่คลาคล่ำ
ได้วิชามาแต่พ่อบริกรรม	นึกในน้ำจิตกำจัดโบกปัดไป
พวกไพร่พลคนธรรพ์คิดหวั่นหวาด	ที่ปีนพลาดรากจุกลุกไม่ไหว
ต่างเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าระอาใจ	จนอุทัยใสสว่างต่างรวนเร
แต่พวกเกาะเงาะงวงเหมือนหลวงเถร	ไม่โจงกระเบนลอยชายเดินร่ายเร่
ฤๅษีดูรู้ในใจคะเน	ว่าเชื้อเทพารักษ์ทรงศักดา ฯ
๏ ฝ่ายเงาะดูมุนีเห็นสีสัน	รู้เล่ห์ว่าเทวัญกัลปังหา
แต่เงาะเป็นเหลนหลานท่านเทวา	สามสิทธาเธอเป็นหน่อเกิดต่อเดียว
ดูหน้าตาสารพางค์เป็นข้างเงาะ	ต่างหัวเราะเรียกว่ามาประเดี๋ยว
ฝ่ายพระเสาร์เข่าคุกขนลุกเกรียว	กราบแล้วเลี้ยวหลีกมาหามุนี
ฝ่ายพวกพ้องกองทัพถอยกลับหลัง	ฝรั่งนั่งฟังความสามฤๅษี
พระเรียกเงาะงวงว่ามาบัดนี้	เงาะก็ไปได้ถึงที่เพราะวิชา
ฤๅษีสามถามว่าท่านอยู่บ้านไหน	เงาะงวงไหว้บอกความตามภาษา
อยู่เกาะแตนแดนใต้ในคงคา	นางกฤษณาเมียสหายที่วายชนม์
ว่าพี่น้องของเขาเจ้าพิภพ	ผู้ร้ายรบช่วงชิงเอาสิงหล
เชิญให้ข้ามาด้วยช่วยประจญ	จับตัวคนศัตรูพวกผู้ร้าย
ฤๅษีฟังนั่งหัวเราะเงาะพระเสาร์	แล้วตรัสเล่าความหลังสิ้นทั้งหลาย
ให้เงาะฟังตั้งแต่ต้นมาจนปลาย	เขากลับกลายแกล้งว่าเป็นราคิน
แล้วถามว่าอาหารท่านไฉน	จึงผ่องใสอินทรีย์ไม่มีกลิ่น
เงาะงวงว่าอาหารน้ำตาลริน	คลุกกับดินกินเท่านั้นทุกวันมา
แล้วก็ว่าข้านี้ถือสัตย์ซื่อสุด	มาเสียทีอีมนุษย์มันมุสา
ถึงรบรับดับโมโหไม่โกรธา	เครื่องสาตราข้ามิได้ไว้กับกาย
ต่อเมื่อรันฟันแทงจึงแย่งยุด	เอาอาวุธที่ผู้นั้นเหมือนมั่นหมาย
ของของมันกลับฟันคนนั้นตาย	ไม่คิดร้ายใครก่อนไม่รอนราญ ฯ
๏ สามสิทธาสาธุท่านสุภาพ	ไม่ทำบาปหยาบช้าแกล้วกล้าหาญ
แล้วสั่งเหล่าสาวสรรค์พนักงาน	แต่งน้ำตาลโต๊ะใหญ่รินใส่มา
ได้พร้อมพรั่งตั้งเรียงเลี้ยงพระเสาร์	อยู่พร้อมเหล่าเผ่าพงศ์พระวงศา
เงาะคำนับรับโถของโอชา	หยิบดินมาเคล้าขยำกับน้ำตาล
ไม่มากนักสักเท่าไรฟองไข่เป็ด	กินสำเร็จอิ่มเอมเกษมศานต์
นั่งพูดเล่นเจรจาอยู่ช้านาน	แล้วว่าท่านใจบุญกรุณา
จงอยู่ดีมีสุขอย่าทุกข์โศก	อย่ามีโรคโรคันให้หรรษา
ไม่อยู่ด้วยช่วยรบไม่คบค้า	จะด่าทอต่อว่าจะลาไป
แล้วลุกออกนอกเชิงเทินเนินถนน	ไม่มีคนใดเห็นว่าเป็นไฉน
ถึงทัพขึ้นยืนบนหน้าพลับพลาไชย	ร้องเรียกให้นางพระยามาหาเรา
แม่เลี้ยงทั้งมังคลาออกมาพร้อม	ต่างนอบน้อมนั่งคำนับรับพระเสาร์
เงาะว่ายายได้ผัวรักมัวเมา	ล่อลวงเราเอาความชั่วมาพัวพัน
เดี๋ยวนี้กูรู้แน่เป็นแท้เที่ยง	เล่นลูกเลี้ยงลืมผัวตัวขยัน
ลูกสู้พ่อชนะโกงปะกัน	จนพระขรรค์นั้นก็เขาชิงเอาไป
เพราะสมทบรบพ่อโกงต่อผัว	เข้าพันพัวปัวเปียเสียวิสัย
พลอยพวกพลคนธรรพ์มาบรรลัย	แต่แรกรู้กูก็ไม่พอใจมา ฯ
๏ ฝ่ายยายแก่แม่เลี้ยงเถียงทะเลาะ	ดูดู๋เงาะช่างมาพูดพื้นมุสา
ใครบอกเล่าเฝ้าตะโกนโพนทนา	เชื่อฝรั่งลังกาอุลามก
น้อยหรือชะพระเสาร์เจ้าโมโห	พูดหยาบช้าพาโลเหลือโกหก
ฟังคำเขาเฉาโฉดมาโกรธงก	จะตกหลุ่มขุมนรกอเวจี ฯ
๏ ฝ่ายเงาะงวงล่วงรู้พวกผู้หญิง	ถ้าไม่จริงกูก็ไม่เสกใส่สี
อันมนุษย์มุสาถึงพาที	ตัวกูนี้มิใช่เชื้อด้วยเหลือคด
นี่พระเจ้าเผ่าพันธุ์กัลปังหา	ไม่มุสาว่าทุกสิ่งเห็นจริงหมด
มึงตอแหลแก้เกี้ยวพูดเลี้ยวลด	มันเหลือคดขึ้นเสียงเถียงทะเลาะ
จะพนันกันหรือเอามือชี้	ประเดี๋ยวนี้มีท้องกระป่องเหยาะ
กลัวคนรู้ดูแลห่มแพรเพลาะ	น่าหัวเราะเพราะว่าถูกลูกเกเร ฯ
๏ ท่านยายเฒ่าเจ้าความคิดพูดปิดปก	อ้ายโกหกกล่าวแกล้งมาแสร้งเส
พูดโสโครกโหยกเหยกเกกเกเร	มึงชาติเงาะเกาะทะเลถือเทวา
โรคของกูรู้สิ้นทุกถิ่นฐาน	เป็นท้องมารเหมือนมีท้องต้องรักษา
ว่ามีท้องมองทางไหนไวนัยน์ตา	มาพูดพาโลลูกแสนซุกซน ฯ
๏ พระเสาร์ซ้ำร่ำด่าอีหน้าด้าน	มึงท้องมารมีตัวมารหัวขน
ลูกอีเฒ่าเจ้าเมืองเพชรกำพล	เจ้าเล่ห์กลแก่แรดร้อยแปดเพลง
ลืมคุณผัวมัวเมาเคล้าลูกเลี้ยง	ยังขึ้นเสียงเถียงทะเลาะชะเหมาะเหมง
ได้ผัวหนุ่มคลุมโปงนมโตงเตง	อีนักเลงลูกเลี้ยงแลกเวียงชัย
มิกลัวกรรมรำมะก้าจ้าจองหอง	กูจะถองโครงจมูกให้ลูกไหล
เกลียดฝีปากขากเสลดเปรตจัญไร	แล้วกลับไปลงเรือเหงื่อไหลย้อย
ลงอาบน้ำชำระแล้วพระเสาร์	ร้องเรียกเหล่าบ่าวไพร่ที่ใช้สอย
ออกเรือใหญ่ใบแตนค่อยแล่นลอย	ไปตามรอยร่องทางหว่างวารี
ต่างรู้ทั่วหัวเมืองลือเลื่องเล่า	โกรธยายเฒ่าเจ้าเล่ห์มเหสี
ต่างเลิกทัพกลับล่าไปธานี	เหลือแต่ที่ทัพพระมังคลา ฯ
ตอนที่ ๗๕
พระมังคลาล่าทัพไปถึงเกาะกาหวี
๏ ฝ่ายบาทหลวงง่วงเหงากอดเข่าคิด	อยู่พร้อมพรั่งทั้งลูกศิษย์นางกฤษณา
มีผู้รู้อยู่ที่วังเมืองลังกา	จะต้องล่าเลิกทัพถอยกลับไป
นางพระยาว่าคนกำพลเพชร	เมืองร้อยเอ็ดเห็นหาเข้ากับเราไม่
ทั้งองค์ท้าวเจ้าเมืองต่างเคืองใจ	แม้นกลับไปไพรีจะบีฑา
ด้วยพระขรรค์นั้นก็หายรู้พรายแพร่ง	มันจะแข็งเมืองคิดริษยา
จะลามล่วงจ้วงจาบทำหยาบช้า	จะเงยหน้าดูมนุษย์ก็สุดอาย ฯ
๏ บาทหลวงว่าถ้าไม่ไปให้ไกลเล่า	พวกพลเราเหล่านี้จะหนีหาย
ขัดเสบียงเลี้ยงพหลพลนิกาย	จะไปฝ่ายหรดีวิถีทาง
มีข้าวปลานาเกลือทั้งเหนือใต้	จะอาศัยได้ถนัดไม่ขัดขวาง
ต่างยินยอมพร้อมพรั่งกันทั้งนาง	เวลากลางคืนจะล่าโยธาไป ฯ
๏ ฝ่ายศรีสุวรรณครั้นรู้ว่าศึกล่าทัพ	ปรึกษากับนัดดาเสนาใหญ่
ทัพสมทบรบพุ่งกับกรุงไกร	ก็เพราะไอ้มังคลากับอาจารย์
เหมือนต้นไม้ไม่กำจัดตัดต้นราก	จะเป็นมากมายยิ่งแตกกิ่งก้าน
ออกสกัดจัดทัพจับตัวการ	เหมือนตัดถ่านเถ้าเรื้อสิ้นเชื้อไฟ ฯ
๏ ฝ่ายพงศ์เผ่าเฝ้าฟังรับสั่งสิ้น	สมถวิลยินดีจะมีไหน
ต่างเร่งรัดจัดพลสกลไกร	ทั้งนายไพร่พร้อมเสร็จทั้งเจ็ดทัพ
มีปืนผาอาวุธเครื่องยุทธ์ครบ	ถ้วนเรือรบใหญ่น้อยลอยสลัย
ทั้งซ้ายขวาหน้าหลังออกคั่งคับ	พอพวกทัพมังคลาเลิกล่าพล
พวกเรือตามหลามไล่เล่นใบสล้าง	สกัดทางขวางทัพอยู่สับสน
ต่างรบรับคับคั่งในวังวน	พวกไพร่พลพุ่งฟาดด้วยสาตรา
พอเรือห่างวางปืนเสียงครืนครั่น	ถูกคนธรรพ์ทั้งฝรั่งสิ้นสังขาร์
เสียงตูมตึงกึงกังไม่รั้งรา	พวกมังคลาล่าหลบหลีกรบรับ
บ้างเรือแตกแยกย้ายลงว่ายน้ำ	บ้างแทงซ้ำขว้างเขวี้ยงด้วยเสียงลับ
พวกพี่น้องร้องตะโกนเชือกโยนรับ	ดูกลอกกลับกลางคืนทั้งคลื่นโคลง
วายุพัฒน์รัดเร่งเรือเร็วไล่	เที่ยวฟันไฟไหม้กำปั่นควันโขมง
ลามไปไหม้ใบเพลาเสากระโดง	เปลวพลุ่งโพลงพลามไหม้เรือใกล้เคียง
จนสว่างบ้างก็หลบบ้างรบไล่	ดูขวักไขว่ใบขาวแล่นก้าวเฉียง
บ้างหลบปืนยืนยอบบ้างหมอบเมียง	เรือไล่เลี่ยงเลี้ยวลัดสกัดกัน
แต่เรือล่มจมตายเสียหลายร้อย	พวกหนีน้อยลอยเร่ระเหหัน
รบรุ่งค่ำร่ำมาถึงห้าวัน	สลาตันตั้งแดงดั่งแสงเพลิง
พายุพัดพลัดพรายกระจายออก	ตามละลอกมาลิบลิบรีบล่องเหลิง
จนดึกดื่นคลื่นซัดกระจัดกระเจิง	แล่นเตลิดเปิดเปิงเซอะเซิงไป
ถึงสามเดือนเคลื่อนคลายฝ่ายฝรั่ง	แล่นเข้าลังกาตรงไม่หลงใหล
ได้พวกพลคนธรรพ์เหลือบรรลัย	ที่ช่วยได้ไม่ตายเหลือหลายพัน
กราบทูลพระอนุชานราราช	โปรดประภาษชมทหารท่านหลานขวัญ
เงินเหรียญให้ไพร่พลคนละพัน	ตัวนายนั้นคนละหมื่นต่างชื่นบาน
ทั้งเสื้อผ้าสารพัดมาจัดแจก	ตามแผนกไพร่นายฝ่ายทหาร
ให้ทำป้อมซ่อมแปลงแต่งปราการ	ที่รอยขวานคนธรรพ์ฟันเป็นรอย ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงมังคลาพระยาแม่	เสียทีแพ้ศึกเศร้าง่วงเหงาหงอย
ไม่หลอเหลือเรือใช้เรื่องใหญ่น้อย	เที่ยวแล่นลอยลำเดียวเปล่าเปลี่ยวใจ
คนในเรือเหลือน้อยสักร้อยเศษ	ไม่รู้เหตุเขตแขวงตำแหน่งไหน
จะนั่งนอนถอนสะอื้นฝืนฤทัย	เป็นไข้ใจไม่มีสุขทุกข์รันทด
มาทำศึกนึกว่าสมอารมณ์หมาย	ก็ซ้ำร้ายกลายกลับอัปยศ
เสียประยูรสูญบุรินทร์สิ้นพระยศ	ยิ่งง่วงเหงาเศร้ากำสรดสลดทรวง
โอ้ครั้งนี้วิบัติมาขัดขวาง	มาอ้างว้างกลางท้องทะเลหลวง
โอ้อกใครในแผ่นดินสิ้นทั้งปวง	ไม่เหมือนทรวงเราที่รับแต่อับปาง
จนชั้นแต่แม่พ่อก็วิบัติ	แม่ก็ขัดเคืองข้องพ่อหมองหมาง
เฝ้าทำทุกข์ขุกเข็ญไม่เป็นกลาง	ต้องเริศร้างพ่อแม่มาแต่ตัว
ได้แม่เลี้ยงเอี้ยงดูเป็นผู้เฒ่า	แม่เลี้ยงเล่าเฝ้าแต่ใช้ให้เป็นผัว
ว่าแก่เฒ่าเล่ามาท้องให้หมองมัว	ไม่มีดีมีแต่ชั่วเข้าพัวพัน
จึ่งปรึกษาฝรั่งสังฆราช	เหลือประหลาดหลากในน้ำใจฉัน
จนแก่ออกนอกบาญชียังมีครรภ์	จะซุ่มซ่อนผ่อนผันประการใด
ครูหัวเราะเพราะว่าเองมันเร่งนัก	ไม่รั้งรักรอราอัชฌาสัย
กำลังหนุ่มสุ่มตรังลำพังใจ	จนมีท้องต้องไส้ไม่ไว้มือ
จนครรภ์แก่แลเห็นมันเป็นโป่ง	เหมือนควันโขมงแล้วจะปิดมันมิดหรือ
ไม่ช้ำชอกดอกที่คำเขาร่ำลือ	อย่าไปถือดีชั่วช่างหัวมัน
อันติฉินนินทาพระอาทิตย์	ซึ่งศักดิ์สิทธิ์ส่องสิ้นดินสวรรค์
ยังไม่พ้นคนนินทาสารพัน	เปรียบเหมือนควันมันก็หายละลายไป
เหมือนต่อตีมิชนะถึงจะแพ้	อย่าย่นย่อท้อแท้คิดแก้ไข
ค่อยว่ากล่าวน้าวโน้มประโลมใจ	ตามวิสัยสั่งสอนแต่ก่อนมา ฯ
๏ ฝ่ายยายแก่แม่เฒ่าโศกเศร้าหมอง	อยู่ในห้องท้ายกำปั่นที่กั้นฝา
ครั้นกำหนดทศมาสไม่คลาดคลา	ในอุราร้อนรุ่มดั่งสุมไฟ
อุทรเคลื่อนเลื่อนลดระทดท้อ	ไม่มีหมอตำแยจะแก้ไข
ให้เร้ารวดปวดป่วนรำจวนใจ	เรียกสาวใช้ช่วยด้วยจะม้วยมรณ์
ล้วนชาววังยังไม่เคยมีลูกเต้า	ต่างเคียงเข้านวดฟั้นบนบรรจถรณ์
กำลังคลื่นครื้นเครงโคลงเคลงคลอน	พะงับพะง่อนอ่อนองค์ไม่ทรงกาย
กุมารดิ้นผินสะดุ้งพยุงท้อง	ปากก็ร้องกรีดกรีดหวีดหวีดหวาย
ให้ตึงเศียรเวียนหน้าแก้วตาพราย	ร้องไม่วายเสียงนางครางฮือฮือ
พระมังคลาว่ากับครูอดสูสุด	ร้องไม่หยุดเจ็บไข้น้อยไปหรือ
จะทำให้ไพร่เมืองมันเลื่องลือ	เสียงอึงอื้อคือจะพาขายหน้าเรา
คุณโปรดด้วยช่วยห้ามปรามเสียมั่ง	อย่าให้ดังวุ่นวายจะอายเขา
ช่วยแก้ไขให้นางค่อยบางเบา	จะปัดเป่าป้องกันทำฉันใด ฯ
๏ บาทหลวงฟังนั่งหัวร่อพ่ออีหนู	กูไม่รู้ดูแลเหลือแก้ไข
จะวิบัติขัดขวางเป็นอย่างไร	ไม่เข้าใจไม่ได้เคยเลยสักที
เองก็ไม่ไปช่วยเขาด้วยมั่ง	เข้าไปนั่งอยู่กับยายท้ายบาหลี
ถึงคราวออกบอกเพื่อนบ้านการเช่นนี้	กูหน่ายหนีขี้เกียจทั้งเกลียดชัง
แต่พวกพ้องของเองเห็นเปนสนุก	กูนี้เห็นเป็นว่ายุคทุกขัง
พระมังคลาหน้าเก้อกะเบ้อกะบัง	ตะลึงนั่งฟังนางร้องครางครวญ
เมื่อคลอดลูกถูกคลื่นเสียงครื้นครึก	สะท้านสะทึกสินธุพยุหวน
พอแสงทองส่องฟ้าเวลาจวน	ให้ปวดป่วนเหมือนชีวิตจะปลิดปลง
เผอิญให้ไปออกที่นอกฝา	ที่ดาดฟ้ากว้างขวางอย่างประสงค์
ถึงยามปลอดคลอดตามกันสามองค์	ออกก่อนตรงวิ่งไปอยู่บูรพา
ออกที่สองน้องชายไปฝ่ายใต้	ที่สามไปปัศจิมทิศา
ล้วนชายเฉิดเลิดลักษณ์ผ่องพักตรา	เหมือนมังคลารูปงามทั้งสามองค์
พวกพ้องนางต่างประคองพระหน่อนาถ	วางบนถาดทองคำหลั่งน้ำสรง
มีเบาะทองรองรับสำหรับทรง	ทั้งนางนาฏมาตุรงค์สรงน้ำร้อน
นางค่อมเค้าเถ้าแก่มาแซ่ซ้อง	เคียงประคองขึ้นสุวรรณบรรจถรณ์
ถาดถ่านไฟให้ท่านยายผิงกายกร	กินยาร้อนผ่อนสบายคลายอินทรีย์
ครั้นโศกสร่างนางพระยาเห็นหน้าบุตร	บริสุทธิ์ผุดผ่องละอองศรี
ผิวเนื้อน้ำกัมพลเหมือนชนนี	ทรงอินทรีย์ผิวผิดกับบิดา
กันแสงพลางนางร่ำว่ากรรมแล้ว	เกิดลูกแล้วแคล้วคลาดวาสนา
พ่อเจ้าอายฝ่ายแม่แก่ชรา	จะรักษาสามบุตรเห็นสุดจน ฯ
๏ ชนนีมีเต้าแต่สองเต้า	น้ำนมเล่าก็ไม่คัดติดขัดสน
พ่ออ้าปากอยากกินเฝ้าดิ้นรน	เจ้าสามคนเช่นนี้มีแต่ตัว
เมื่อสาวแส้แม่จะใคร่ให้กำเนิด	พ่อไม่เกิดสืบตระกูลพ่อทูนหัว
เมื่อแก่เฒ่าเข้าท้องให้หมองมัว	จะครองตัวอยู่ก็อายจะวายปราณ ฯ
๏ เจ้าอยู่ไปใครจะเลี้ยงเจ้าเพียงแม่	จะร้องแซ่แลหาน่าสงสาร
ไม่มีเหล่าเผ่าพงศ์ไร้วงศ์วาน	จะทรมานนานช้าอยู่ว่าไร
เจ้ามอดม้วยด้วยกับแม่อย่าแหห่าง	ตายเสียกลางพระมหาชลาไหล
พลางสวมสอดกอดลูกผูกอาลัย	สะอื้นไห้ฮักฮักซบพักตรา ฯ
๏ แล้วกลับฟื้นขึ้นนั่งหยุดยั้งคิด	เพ่งพินิจลูกน้อยละห้อยหา
ลูกดูแม่แม่ก็แลดูลูกยา	โอ้นึกน่าใจหายเสียดายนัก
ไม่ทันถึงครึ่งเดือนเหมือนจะรู้	เห็นหน้าแม่แลดูเหมือนรู้จัก
เขม้นหมายพรายพริ้มยิ้มพะยัก	ทำมือขวักไขว่หาคว้าตะกาย
อนิจจาอ้าปากอยากนมแม่	นางแลแลแล้วร้องไห้จิตใจหาย
โอ้ไหนไหนไม่รอดคงวอดวาย	พากันตายเสียรู้แล้วเถิดแก้วตา ฯ
๏ สงสารลูกผูกเรียงส่งเสียงร้อง	นางเผยช่องแกลชายดูซ้ายขวา
จะอุ้มลูกโจนลงในคงคา	แลเขม้นเห็นหน้านึกอาลัย
แต่โศกาอาดูรพูนเทวษ	ชลเนตรแดงเดือดดังเลือดไหล
ประคองบุตรสุดสวาทเพียงขาดใจ	สลบไปแล้วก็คืนกลับฟื้นกาย
จนดึกดื่นคลื่นเรียบเงียบสงัด	น้ำค้างหยัดย้อยเย็นเดือนเด่นหงาย
ค่อยสอดกรช้อนฟูกอุ้มลูกชาย	ไม่ห่างกายกอดแอบแนบอุรา ฯ
๏ แล้วเดินออกนอกห้องค่อยย่องย่าง	พวกท้าวนางตามออกมานอกฝา
แล้วทูลถามตามระแคงแคลงวิญญาณ์	แม่อุ้มโอรสามาว่าไร
นางเหลียวหลังยั้งยืนสะอื้นอั้น	สุดจะกลั้นกันแสงแถลงไข
เราถึงที่ชีวันจะบรรลัย	เหมือนอกใจนี้จะแตกแหลกทำลาย
ไม่มีนมสมเพชสังเวชบุตร	ร้องจนสุดสิ้นสำเนียงจนเสียงหาย
ได้ทำชั่วตัวข้าขอลาตาย	เจ้าขรัวนายอยู่จงดีอย่ามีภัย ฯ
๏ ขอฝากเหล่าสาวสรรค์ทั้งนั้นด้วย	เอ็นดูด้วยช่วยปกครองให้ผ่องใส
แล้วอัดอั้นกลั้นสะอื้นฝืนพระทัย	ท้าวนางใจหายวาบกราบบาทา
แม่เจ้าคุณอุ่นเกล้าทุกเช้าค่ำ	เปรียบเหมือนน้ำในสมุทรสุดจะหา
ซึ่งยากจนผลกรรมได้ทำมา	แม่อุตส่าห์ฝ่าฝืนขืนพระทัย
อันชั่วดีที่มนุษย์ไม่ยุติ	จงดำริตริความตามวิสัย
จะตัดชาติขาดชีวิตนั้นผิดไป	พ่อหน่อไทน้อยน้อยจะพลอยตาย
นางว่าเราเฒ่าแก่แต่จะม้วย	สุดจะช่วยปลูกฝังท่านทั้งหลาย
เป็นมนุษย์สุดจะรับที่อับอาย	แม้นตัวตายแล้วก็พ้นทรมาน ฯ
๏ แต่วอนว่าอาลัยจนใกล้สว่าง	เห็นท้าวนางก้มหน้าร่ำว่าขาน
ค่อยดำรงองค์นางย่างทะยาน	กอดกุมารโจรลงในคงคา
ท้าวนางเห็นเผ่นโผนตะโกนก้อง	ตีอกร้องเรียกช่วยด้วยเจ้าขา
พระแม่โจนน้ำตายวายชีวา	ร้องโวยวายฟายน้ำตาต่างอาลัย ฯ
๏ พอสว่างต่างตื่นยืนสะพรั่ง	ทั้งพระมังคลาถามตามสงสัย
ทราบว่านางโจนลงคงคาลัย	ตกพระทัยไห้สะอื้นกลืนน้ำตา
ต่างแลรอบขอบเรือเผื่อจะผุด	หมายว่าสุดสิ้นชีวังดับสังขาร์
พอหน่อนาถราชบุตรผุดขึ้นมา	หัวเราะร่าเรียงตามกันสามคน
กระทุ่มน้ำดำเล่นไม่เห็นแม่	ตะลึงแลหลากจิตพิศวง
หรือตัวตายพรายน้ำขึ้นดำรง	สิงรูปทรงสรวลสันต์จำนรรจา
เกิดไม่ถึงกึ่งเดือนเหมือนผู้ใหญ่	ต่างสงสัยให้สยองพองเกศา
ว่ายตรงมาหน้าที่นั่งพระมังคลา	ภิปรายปราศรัยถามสามกุมาร
นี่แม่เจ้าเขาไปข้างไหนเล่า	จึงตัวเจ้าขึ้นมาว่ายสายสนาน
ฝ่ายหน่อน้อยลอยน้ำแสนสำราญ	ถามว่าท่านหรือชื่อพระมังคลา
เป็นบิตุรงค์ทรงลำเรือกำปั่น	มารับขวัญฉันจะได้ขึ้นไปหา
พระมารดรจรจากไปฟากฟ้า	หรือบิดาว่าไม่รับจะกลับไป ฯ
๏ พระฟังบุตรสุดสวาทประหลาดจิต	กระจิหริดรู้ถามตามสงสัย
เพ่งพิศพักตร์ลักขณานึกอาลัย	จึงลงไปในล่องบดพจนา
เจ้าจงมาหาพ่ออย่าท้อถอย	พ่อจะคอยรับขวัญให้หรรษา
ได้ฟังความสามองค์ว่ายตรงมา	พระมังคลาค่อยค่อยช้อนกรประคอง
อุ้มสามองค์ตรงขึ้นลำเรือกำปั่น	แล้วรับขวัญขวัญเจ้าอย่าเศร้าหมอง
พวกแก่สาวชาวแม่มาแซ่ซ้อง	พาเข้าห้องท้ายที่นั่งบัลลังก์รัตน์
จึ่งแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองอร่าม	ให้ทั้งสามตามองค์พงศ์กษัตริย์
พลางกอดจูบลูบชมโสมนัส	แล้วเอื้อนอรรถตรัสถามทั้งสามองค์
แม่ของเจ้าเขาจะมาหรือหาไม่	จงเล่าให้แจ้งความตามประสงค์
กุมาราว่าพระบาทมาตุรงค์	ไปกับองค์อัยกีอยู่วิมาน
ท่านสั่งว่าข้านี้ชื่อเทวสินธุ์	เทพจินดาน้องรองหม่อมฉาน
พระอนุชาราเมศมีเหตุการณ์	ให้เรียกท่านมารดานาควรรณ
พระทราบความนามนาคนางฝากบุตร	มิเป็นภุชงค์ก็ได้ไปสวรรค์
จึงถอดธำมรงค์ร้อยสายสร้อยพัน	ผูกทำขวัญให้ทั้งสามตามโบราณ ฯ
๏ อันพระหน่อวรนาถธาตุกระสินธุ์	มิได้กินโภชนากระยาหาร
ในเรื่องราวกล่าวความตามนิทาน	สามกุมารกินแต่น้ำเป็นกำลัง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาอุตส่าห์สอน	พ่อลูกอ่อนเลี้ยงลูกจะปลูกฝัง
ประคองคลอหน่อน้อยคอยระวัง	จะนอนนั่งแนบข้างไม่ห่างกาย
อยู่กำปั่นนั้นก็ลอยคลาดคล้อยเคลื่อน	ไปสามเดือนเฟื่อนถิ่นกระสินธุ์สาย
สิ้นเสบียงเลี้ยงคนกระวนกระวาย	ทั้งไพร่นายนิ่งนอนทอดถอนใจ
พระเทวสินธุ์ยินเขาว่าอดอาหาร	คิดสงสารชายหญิงนิ่งไม่ได้
ตักน้ำเค็มเต็มถังมาตั้งไว้	บอกนายไพร่ให้ไปกินสิ้นด้วยกัน
เดิมไม่เชื่อเมื่อแสบท้องลองกินน้ำ	ค่อยมีกำลังแรงเข้มแข็งขัน
ใครปรารถนาอาหารเปรี้ยวหวานมัน	กินน้ำนั้นนึกได้ดั่งใจจง
เห็นดีจริงหญิงชายทั้งนายไพร่	ต่างกราบไหว้ชื่นชมสมประสงค์
ต่างอวยชัยให้กุมารสำราญองค์	ได้สืบวงศ์พงศ์กษัตริย์สวัสดี ฯ
๏ พอจวนเย็นเห็นเขตประเทศฐาน	แต่โบราณเรียกว่าเกาะกาหวี
อันผู้คนพลไพร่นั้นไม่มี	เหตุด้วยผีห่ากินสิ้นทั้งเมือง
แต่ตึกกว้านบ้านเรือนดูเกลื่อนกลาด	ปรางค์ปราสาทสูงเงื้อมดูเลื่อมเหลือง
รัศมีสีทองสุกรองเรือง	ใครเข้าเมืองนั้นตายสูญหายไป
แต่ลำที่นั่งพระมังคลาข้าวปลาสิ้น	เห็นบ้านถิ่นยินดีจะมีไหน
จะเข้าฝั่งหยั่งน้ำร่ำเข้าไป	พอจอดได้ใกล้สุธารุ่งราตรี
ด้วยเดชะพระหน่อไม่ต่อฤทธิ์	กายสิทธิ์สิงหนาทปีศาจหนี
คนที่ไปในเภตราขึ้นธานี	จึ่งไม่มีเภทภัยสิ่งใดพาล ฯ
๏ พระมังคลาพาพลขึ้นบนฝั่ง	พวกหญิงทั้งชายสิ้นชมถิ่นฐาน
พร้อมไพร่นายฝ่ายอำมาตย์ราชการ	แบกกุมารทั้งสามตามบิดา
แลพิลึกตึกกว้านทั้งบ้านถิ่น	ทำด้วยหินสิ้นทั้งเมืองเป็นเฝืองฝา
สะพรั่งต้นผลไม้ที่ไร่นา	ต้นข้าวกล้าสาลียังมีพรรณ
ด้วยออกรวงร่วงหล่นครั้นฝนแล้ง	ก็เหี่ยวแห้งไปจนฝนวสันต์
กลับแตกกอต่อใบต้นไม้นั้น	ก็เหมือนกันพรรณพืชจึงยืดยาว
ทุกบ้านช่องทองเงินเพชรนิลนาก	ยังมีมากเสียแต่เครื่องทองเหลืองขาว
เหมือนดินดิบหยิบเข้าเป็นเถ้าพราว	ด้วยเรื่องราวคราวปฐมบุรมบุราณ
กำแพงหินศิลาดูหนาแน่น	ติดเป็นแผ่นเดียวสิ้นทุกถิ่นฐาน
นิเวศน์วังดั่งสวรรค์ชั้นวิมาน	ล้วนตึกกระดานลานเลี่ยนเตียนสบาย
เดิมเป็นหินศิลานานมาแล้ว	ดูเป็นแก้วแววเวียนวิเชียรฉาย
ปราสาททองช่องชั้นพรรณราย	จำหลักลายพรายพร่างกระจ่างตา
ทั้งคลังเงินคลังทองมูลนองมาก	เพชรนิลนากเนาวรัตน์เครื่องวัตถา
ทั้งแก้วแหวนแสนสมบัติกษัตรา	พระมังคลาแลเพลินเที่ยวเดินชม
มีรูปทองห้องกลางในปรางค์รัตน์	รูปกษัตริย์สืบสร้างในปางปฐม
พระพักตร์เหมือนเยื้อนยิ้มอิ่มอุดม	รูปสุรางค์นางสนมประนมกร
ฝาผนังทั้งแท่นหินแผ่นใหญ่	จารึกไว้ลายลักษณ์พระอักษร
ว่าองค์ท้าวเจ้าประเทศเขตนคร	นรินทรทรงนามพระรามวงศ์
ลงมาจากฟากฟ้าสุธาวาส	ดนัยนาถหน่อไทครรไลหงส์
แผ่นสุธากาหวีนี้พระองค์	ก็ได้ทรงสร้างศีลขันธ์ในสันดาน
ให้มนุษย์ปุถุชนคนทั้งหลาย	ทั้งหญิงชายสุขสิ้นทุกถิ่นฐาน
ที่ยากเย็นเข็ญใจพระให้ทาน	ให้สำราญราษฎรไม่ร้อนรน
เกิดบ่อเงินบ่อทองของวิเศษ	ทั่วประเทศเขตแขวงทุกแห่งหน
ทั้งข้าวปลานาเกลือก็เหลือล้น	มิได้มีที่ว่าจนคนเข็ญใจ
เหล่าลูกค้าพาณิชทิศประเทศ	ทุกขอบเขตภาษามาอาศัย
เราอุปถัมภ์บำรุงชาวกรุงไกร	ทั้งน้อยใหญ่ได้เป็นสุขทั่วทุกทิศ
ถือขันตีวิจารณาอุตสาหะ	เสียสละรักษาวาจาจิต
ศีลสัจจะการุญสูญชีวิต	ขาดนิมิตเสมอทิพสิบประการ
จึงเขียนคำกำจัดพวกสัตว์บาป	ประสิทธิ์สาปตราบกลาปาวสาน
ใครครองเมืองเปลื้องพันธุ์เป็นอันธพาล	ให้ตรธานกาลสัตอปะรา
คือทุกข์โศกโรคภัยลมไฟน้ำ	โปรดประจำกำราบที่บาปหนา
ผู้ใดถือซื่อสัตย์ให้วัฒนา	พระมังคลาทราบสิ้นก็ยินดี
จึ่งปรึกษาสังฆราชพระบาทหลวง	พระคุณล่วงรู้ความตามวิถี
อันในเมืองเรื่องราวเขากล่าวมี	เป็นถิ่นที่จอมกษัตริย์ถือสัตย์ธรรม์
พระคุณเห็นเป็นกระไรไฉนหนอ	จงแจ้งข้อความจริงทุกสิ่งสรรพ์
ขอทราบเรื่องเมืองนี้ที่สำคัญ	จะผ่อนผันอยู่ได้หรือภัยมี ฯ
๏ บาทหลวงนับจับยามตามโฉลก	ชัยโชคล้ำเลิศประเสริฐศรี
ควรจะอยู่ปกป้องครองบูรี	อันถิ่นที่กูก็เห็นจะเป็นการ
ทั้งข้าวกล้าสาลีมีภักษ์ผล	พอเลี้ยงพลไพร่นายฝ่ายทหาร
แล้วก็มีเหล็กเพชรเจ็ดประการ	เกิดกับธารท้องทุ่งนอกกรุงไกร
ทั้งอู่อ่าวเราจะได้ไว้กำปั่น	สักห้าพันก็มิอาจจะหวาดไหว
ทั้งไม้แก่นแน่นหนาเต็มป่าไม้	ต่อเรือไฟไว้สำหรับแก้อับจน
อันลูกเองเล่าก็ดีผีขยาด	กลัวอำนาจเรี่ยวแรงทุกแห่งหน
ควรจะอยู่มั่วสุมประชุมพล	ทำไกกลแล้วจะได้ไปลังกา
ตีเอาเมืองให้จงได้ไล่พิฆาต	จับหมู่ญาติแก้แค้นให้แสนสา
คิดอุบายถ่ายถอนผ่อนปัญญา	พระมังคลากราบก้มประนมกร
เห็นความจริงสิ่งที่ท่านอาจารย์ว่า	คุณเมตตาการุณังช่วยสั่งสอน
สมถวิลยินดีชุลีกร	ค่อยวายร้อนที่วิตกในอกใจ
แล้วเชิญชวนสังฆราชขึ้นอาสน์รัตน์	ปรนนิบัติตามประสาอัชฌาสัย
เข้าพักผ่อนนอนนั่งอยู่วังใน	ตามวิสัยขัดสนเหมือนคนโซ
พวกในลำกำปั่นนั้นก็ขึ้น	อาศัยพื้นดินหญ้าอนาโถ
เก็บผลไม้ส้มสูกลูกตะโก	ประสาโซกินตามความสบาย ฯ
๏ จะกล่าวถึงเทวารักษาเกาะ	อยู่จำเพาะในวิมานนานใจหาย
พอเห็นคนพลไกรทั้งไพร่นาย	ก็ผันผายเสด็จออกนอกวิมาน
สำแดงกายปรากฏด้วยทศพิธ	อิทธิฤทธิ์บังแสงพระสุริย์ฉาน
เป็นหมอกมัวทั่วทั้งจักรวาล	อนธกาลเสียงดังทั้งนคร
พยุพยับอับพื้นโพยมหน	เป็นฝอยฝนตกรอบขอบสิงขร
ฟ้าก็แลบแปลบสว่างกลางนคร	แผ่นดินดอนเลื่อนลั่นสนั่นดัง ฯ
๏ ฝ่ายองค์ไทยเทวฤทธิ์ประสิทธิ์สุด	ก็ทรงภุชงค์มือนั้นถือสังข์
แล้วเคลื่อนคล้อยลอยคว้างอยู่กลางวัง	พระทรงสังข์ของสวรรค์ให้บันลือ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช	กับสังฆราชออกมารับด้วยนับถือ
แล้วนั่งราบกราบก้มประนมมือ	ด้วยสัตย์ซื่อแล้วก็ถามตามทำนอง
ท่านนี้หรือคือเจ้าเขากาหวี	อันถิ่นที่ดีชั่วหรือมัวหมอง
เห็นทรัพย์สินมากมายทิ้งก่ายกอง	ไหนเจ้าของมิได้เห็นเช่นทั้งเมือง ฯ
๏ ฝ่ายองค์ไทเทพเจ้าเขากาหวี	จึ่งเล่าชี้แจงความไปตามเรื่อง
เมื่อครั้งท่านก่อนเก่าเป็นเจ้าเมือง	ไม่รู้เรื่องทศพิธเป็นจิตพาล
ทำแต่บาปหยาบช้าอุลามก	สกปรกไปเสียสิ้นทั้งถิ่นฐาน
จึงบังเกิดโรคันอันธการ	คนประมาณหมื่นแสนในแดนดาว
จึ่งบังเกิดโรคาเป็นห่าโหง	ทุกเรือนโรงตายกลุ้มทั้งหนุ่มสาว
เมืองร้อยเอ็ดเขตแคว้นทุกแดนดาว	คิดเป็นเจ้าจอมจังหวัดปัถพี
มาประชุมไพร่พหลพลทหาร	คิดอ่านการจะบำรุงซึ่งกรุงศรี
เผอิญเกิดโรคามายายี	จึงไม่มีใครมาสร้างต้องร้างเร
เพราะเดิมองค์พงศ์กษัตริย์เธอสัตย์ซื่อ	แล้วก็ถือศีลขันธ์ไม่หันเห
สละละโทโสไม่โลเล	ทุกไทเทวะช่วยอำนวยพร
ที่ท่านมาอาศัยอยู่ในนี้	อย่าร่วมที่แท่นรัตน์บรรจถรณ์
จงคิดสร้างปรางค์ปราให้ถาวร	นอกนครเวียงวังจึ่งบังควร
ใครร่วมอาสน์ที่ประเสริฐจะเกิดเหตุ	เพราะอิศเรศอมรินทร์พระอินศวร
ท่านรักษาพยายามอย่าลามลวน	หาที่ควรสร้างอยู่นอกบูรี
เหมือนคำเราเจ้าเกาะสงเคราะห์ท่าน	จงคิดการบำรุงซึ่งกรุงศรี
นั่นแหละจึงจะพิพัฒน์สวัสดี	แล้วจากที่หายวับไปกับตา
ที่มืดมนอนธการบันดาลหาย	สว่างฉายเห็นทั่วทุกทิศา
แต่บรรดาคนเข้าไปในพารา	ทั้งมังคลากับท่านครูรู้เหตุการณ์ ฯ
๏ จึงคิดสร้างเมืองใหม่อยู่ภายนอก	ทางเข้าออกชายทะเลริมเทวฐาน
ให้ตัดไม้ข่มนามตามบูราณ	แล้วตั้งศาลบัดพลีพิธีกรรม
จึ่งเชิญไทเทวารักษาเกาะ	ช่วยสงเคราะห์เชิดชูอุปถัมภ์
แล้วเอาหินศิลานั้นมาทำ	สกัดซ้ำเจาะปักเป็นหลักเมือง
ก่อกำแพงเชิงเทินเนินหอรบ	ทวารครบแปดที่ทาสีเหลือง
ก่อปราสาทราชฐานเป็นบ้านเมือง	สำเร็จเรื่องพาราถึงห้าปี ฯ
ตอนที่ ๗๖
ทหารเมืองกำพลเพชรตามนางกฤษณาพบพระมังคลา
๏ จะกลับกล่าวเจ้าเมืองสำปันหนา	แขกชวาล้ำเลิศประเสริฐศรี
เจ้าพาราอายุสามสิบปี	ชื่อชวีรายาขอบตาแดง
คล้ายทับทิมริมแววแก้วตานั้น	กลมเป็นมันดำดีเป็นสีแสง
แต่ฟันเหลืองเรืองรองเป็นทองแดง	ใครทิ่มแทงมิได้ลงคงกระพัน
มเหสีมีนามตามภาษา	ชื่อบุหงาโชติช่วงดวงบุหลัน
มีบุตรีสีเนื้อดังเจือจันทน์	อายุนั้นได้สิบสี่ปีมะแม
ดูคมขำสำอางเหมือนอย่างหุ่น	พึ่งแรกรุ่นผ่องพ่วงดั่งดวงแข
คล้ายมารดาสารพันไม่ผันแปร	ชื่อดวงแขรัศมีศรีโสภา
ดังดวงจิตปิตุเรศเกศกษัตริย์	ท้าวเธอจัดนักสนมทั้งซ้ายขวา
เป็นพี่เลี้ยงเคียงพระราชธิดา	ล้วนลักขณาผ่องศรีฉวีนวล
อันพาราผาสุกสนุกสนาน	แต่ล้วนบ้านเศรษฐีมีเรือกสวน
ทั้งทรัพย์สินบริบูรณ์ประมูลมวล	ขายแต่ล้วนเพชรพลอยตั้งร้อยพัน
มีเรือไฟใหญ่น้อยสักร้อยเศษ	เที่ยวแล่นหวังฟังเหตุทุกเขตขัณฑ์
กำปั่นรบทอดท่าไว้ห้าพัน	ได้ป้องกันศัตรูหมู่ปัจจา
ทหารรบลงประจำลำละร้อย	เครื่องใช้สอยนับหมื่นล้วนปืนผา
ทั้งเสน่าหลาวโล่โตมรา	พร้อมสาตรามีประจำทุกลำเรือ
นายทหารเหน็บกริชฤทธิรุทร	ใส่หมวกครุฑอย่างฝรั่งเกราะหนังเสือ
อาญาสิทธิ์คิดอ่านในการเรือ	ทั้งใต้เหนือคอยระวังให้นั่งยาม
พวกที่มาค้าขายหลายภาษา	จะไปมาแล้วก็กักให้ซักถาม
แม้นรู้เรื่องราวชี้คดีความ	ไม่ห้ามปรามปล่อยให้ไปสบาย ฯ
๏ จะกล่าวลำกำปั่นที่แตกทัพ	ออกแล่นลับเร็วรี่เที่ยวหนีหาย
สลาตันตีพัดกระจัดกระจาย	เที่ยวเรี่ยรายหลีกหลบไม่พบกัน
พวกล้าต้าต้นหนพลไพร่	บนเป็ดไก่สิ่งละคู่กับหมูหัน
ขอเชิญเจ้าอ่าวทะเลทั้งเทวัญ	ช่วยป้องกันโภยภัยอย่าให้พาน
พวกลางคนจะบนเมียไม่เสียของ	ไปร่วมห้องเขาคงให้กินไข่หวาน
จะไปนั่งเสียของไม่ต้องการ	เขาขี้คร้านต้มแกงแรงสินบน ฯ
๏ พอขาดคำลมเรื่อยมาเฉื่อยฉิว	ติดใบปลิวคว้างคว้างมากลางหน
สิ้นเสบียงเลี้ยงเหล้าพวกชาวพล	แต่เวียนวนแล่นมาในสาคร
ถึงสามเดือนเคลื่อนคล้อยแค่ลอยล่อง	ไปตามร่องคลื่นกลิ้งเท่าสิงขร
ข้ามมหาสาคโรชโลทร	ใกล้นครปากอ่าวเมืองเจ้านาย
เที่ยวสืบเสาะเกาะแก่งทุกแห่งห้อง	ที่ในท้องวังวนชลสาย
ไม่ได้ความถามข่าวถึงเจ้านาย	ฝ่ายนายท้ายแล่นเข้าออกบุรี
พวกชาวเพชรกำพลมากล่นเกลื่อน	ถามถึงเพื่อนพวกเหล่าชาวกรุงศรี
เมื่อไรเจ้าเราจะมาถึงธานี	ท่านช่วยชี้แจงเล่าให้เข้าใจ
พวกกำปั่นนั้นว่าเมื่อล่าทัพ	แตกแตนยับเหลือล้นทนไม่ไหว
ทั้งลูกคลื่นถูกลมระดมไป	กำปั่นใหญ่มิได้แจ้งตำแหน่งความ ฯ
๏ พวกเสนาข้าเฝ้าเศร้าสลด	ทรวงระทดถอนใจใหญ่แล้วไต่ถาม
ทูลกระหม่อมจอมณรงค์เมื่อสงคราม	เองได้ความว่าจะรอดหรือวอดวาย
พวกคนธรรพ์นั้นว่าลมระดมพัด	คลื่นก็ซัดลมแดงแรงใจหาย
ทั้งเรือรับเรือหนุนเกิดวุ่นวาย	แตกกระจายเสียทีรบไม่พบกัน
พวกเสนาข้าทูลละอองบาท	ปรึกษาราชการร้อนคิดผ่อนผัน
ให้หาโหรมาทำนายทายลัคน์จันทร์	พระเคราะห์นั้นเธอจะร้ายถึงวายวาง
หรือจะไม่ดับสูญประยูรยศ	จงกำหนดให้ถนัดอย่าขัดขวาง
จะได้คิดข้อความไปตามนาง	โดยทิศทางเขตแขวงตำแหน่งใด ฯ
๏ โหรรับนับโฉลกเปกโปกเปาะ	ถูกจำเพาะพระเสาร์เข้าทึ้งไส้
ชะตานางกลางคอดตลอดไป	แล้วขับไล่อินทภาษบาทจันทร์
ราหูเกาะเคราะห์ร้ายเพราะชายหนุ่ม	อังคารกุมลัคนาถึงอาสัญ
ไปทางทิศหรดีที่สำคัญ	จะพบพันธุ์หน่อเนื้อในเชื้อนาง ฯ
๏ เสนาใหญ่สั่งเวรเกณฑ์กำปั่น	เร่งให้ทันเร็วรัดอย่าขัดขวาง
สักสิบลำทำใบสายระยาง	จัดขุนนางอาสาจามตามบาญชี
เป็นนายเรือเกลือข้าวเอาบรรทุก	ของดิบสุกเลี้ยงชวากะลาสี
ทั้งล้าต้าต้นหนล้วนคนดี	พวกที่มีกตัญญูรู้พระคุณ
เจ้าข้าวแดงแกงร้อนอย่านอนเปล่า	ไปตามเจ้าขาดเหลือได้เกื้อหนุน
อุตส่าห์ติดตามไปคงให้คุณ	เดชะบุญจะได้มาพาราเรา ฯ
๏ พวกพหลพลรบลงเรือพร้อม	ชักใบอ้อมโอบใส่บนปลายเสา
รอกสลักจักรไกผูกไม้เพลา	ติดกับเสาสายกระสันพันระยาง
ได้ฤกษ์ดีตีฆ้องล่องจากอ่าว	ออกแล่นก้าวเลี้ยวลัดไม่ขัดขวาง
ไปตามทิศหรดีวิถีทาง	ใบสล้างตามกันออกสันดอน
พระพายส่งตรงไปมิได้หยุด	ออกแล่นรุดไปตามทางหว่างสิงขร
ไม่หยุดยั้งรั้งราพลากร	ต่างรีบร้อนสืบข่าวทุกอ่าวไป
เมืองจีนจามพราหมณ์แขกเที่ยวแยกย้าย	เรือค้าขายแวะถามตามสงสัย
เพราะว่าเป็นการร้อนไม่นอนใจ	ทั้งเหนือใต้สืบเสาะตามเกาะเกียน ฯ
๏ จะกล่าวถึงมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงชี้แผนที่เขียน
ให้ตรองตรึกปรึกษาตำราเรียน	ค่อยพากเพียรฝึกฝนกลอุบาย
ทั้งกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงบุตรสุดสวาท	สามหน่อนาถน้ำเนื้อในเชื้อสาย
ค่อยจำเริญรุ่นตามกันสามชาย	ดูคล้ายคล้ายจิ้มลิ้มดังพิมพ์เดียว ฯ
๏ บาทหลวงว่าน่าหัวร่อพ่ออ้ายหนู	เป็นม่ายชู้ม่ายเมียเสียประเดี๋ยว
ต้องเลี้ยงดูลูกกำพร้าจนหน้าเซียว	เองจะเกี้ยวใครได้เขาไม่ยอม
เพราะลูกเต้ารุงรังชังน้ำหน้า	เขาย่อมว่ากลิ่นตัวเหมือนหัวหอม
เหม็นสาบหนอพ่อลูกอ่อนพวกหนอนตอม	เขาไม่ยอมเอ็งดอกบอกจริงจริง ฯ
๏ พระมังคลาว่าเจ้าคุณอย่าดูถูก	ถึงมีลูกก็ทำไมใจผู้หญิง
เป็นด้วยชายเชิงฉลาดพูดพาดพิง	เล่นเอาหญิงอ่อนละมุนเหมือนวุ้นลาย
แต่ยายแก่แม่ม่ายยังตายราบ	ต้องลอกคราบยอมเป็นเมียเหมือนเบี้ยหงาย
ไม่ทันถึงครึ่งวันครั้งท่านยาย	อันเชื้อชายนี้ไม่เบานะเจ้าคุณ
พลางพูดจาจ๋อแจ๋พอแก้ทุกข์	ความสนุกนั้นไม่ถึงสักกึ่งหุน
สัพยอกศิษย์หาเพราะการุญ	คิดอุดหนุนสอนวิชาสารพัน
ให้เล่าเรียนเพียรต่อทั้งพ่อลูก	เหมือนส้มสูกแทรกเจือเหลือขยัน
ผู้ใดกินกลืนซ่านทั้งหวานมัน	ไว้แก้กันตัวเจ้าเมื่อคราวจน
อันวิชาเรียนร่ำเหมือนน้ำอ้อย	มันอร่อยซาบซุ่มทุกขุมขน
จะได้คิดมั่วสุมประชุมพล	ต่อเรือกลจักรไกไว้สำรอง ฯ
๏ ขอกล่าวกลับจับความเรือตามหา	เข้าแดนชวาเห็นละเมาะเกาะทั้งสอง
ชะวุ้งชะวากปากน้ำเหมือนลำคลอง	เขม้นมองไรไรยังไกลตา
กัปตันเห็นไม่ถนัดให้วัดแดด	เอาแว่นแฝดส่องสว่างกลางเวหา
เขม้นหมายฉายแสงพระสุริยา	พลิกตำราแผนที่ออกคลี่ดู
นี่ปากน้ำสำปันหนาพาราแขก	ภาษาแปลกพวกทมิฬไม่กินหมู
บอกต้นหนคนเราแวะเข้าดู	เพื่อจะรู้เรื่องราวที่ข่าวนาย
เห็นพร้อมจิตคิดให้จอดทอดเสมอ	พอเรือรอเรียงกันแล้วผันผาย
ลงเรือบดปลดกระเชียงออกเรียงราย	ทั้งบ่าวนายตีเข้าอ่าวบุรี
ถึงด่านกลางทางแวะเข้าไต่ถาม	นายด่านห้ามอย่าเพ่อไปในกรุงศรี
เป็นลูกค้ามาขายหรือไพรี	เล่าคดีให้กระจ่างอย่าพรางกัน ฯ
๏ นายเรือบอกออกความที่ถามซัก	ให้ประจักษ์แจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
เราอยู่กำพลเพชรขอบเขตคัน	ตัวเรานั้นอยากจะเฝ้าเจ้านคร
ขุนด่านฟังสั่งเสมียนให้เขียนบอก	จำลองลอกข้อความนำอักษร
ไปกราบทูลท่านท้าวเจ้านคร	จะผันผ่อนโปรดปรานประการใด
พวกสำหรับรับถือหนังสือบอก	ลงเรือออกจากท่าชลาไหล
เร่งฝีพายหมายมุ่งเข้ากรุงไกร	ถึงแล้วไปบอกขุนนางจางวางเวร ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพารามหากษัตริย์	สรงสหัสธาราทาพิมเสน
นางถวายอยู่งานพัดจัดเป็นเวร	แต่ล้วนเกณฑ์หม่อมห้ามทั้งงามงอน
ทรงภูษาค่าเมืองเรืองจำรัส	ปั้นเหน่งเม็ดเพชรรัตน์ประภัสสร
ฉลององค์พื้นแดงแย่งมังกร	เจียระบาดตาดซ้อนลายสุวรรณ
เหน็บพระแสงกริชกุดั่นกัลเม็ด	ประดับเพชรพลอยพรายสายกระสัน
โพกพระเศียรส่านแดงแย่งเครือวัลย์	เช็ดหน้าพันผูกพระศอจรลี
ออกพระโรงรจนาฝากระจก	บุษบกอย่างเทศวิเศษศรี
พร้อมขุนนางทุกตำแหน่งแจ้งคดี	พลางก็คลี่ใบบอกนั้นออกทูล ฯ
๏ ในสาราข้าพเจ้าพวกชาวด่าน	ขอกราบกรานภูวไนยมไหสูรย์
มีกำปั่นยาวใหญ่อันไพบูลย์	ทั้งทูตทูลสารามาด้วยกัน
เป็นข้าเฝ้าเจ้าเมืองกำพลเพชร	ขุนนางเจ็ดจะเข้าไปไอศวรรย์
เฝ้าพระองค์พงศ์สวัสดิ์ทรงสัตย์ธรรม์	ถวายบรรณาการแจ้งบ้านเมือง ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าชวารายานั้น	เกษมสันต์ฟังเสนาะเพราะหูเหือง
มีบัญชาให้ไปหาพวกแขกเมือง	ได้รู้เรื่องราชการสถานใด
เร่งจัดแจงแต่งเรือไปรับสาร	จะว่าขานงอนง้อที่ข้อไหน
พอสั่งเสร็จพระเสด็จเข้าวังใน	พวกคนใช้สารวัดไปจัดการ
ที่นั่งหงส์ลงไปรับเรือคับคั่ง	ประโคมสังข์แตรแซ่ประสาน
มีธงริ้วทิวรายหลายประการ	ไปถึงด่านปากน้ำพอค่ำคืน
แจ้งรับสั่งกับขุนด่านเป็นการโปรด	สมประโยชน์เสวกาไม่ฝ่าฝืน
แล้วรีบลงหงส์ที่นั่งในกลางคืน	เสียงครึกครื้นอัดแอแซ่สำเนียง
พวกเสนาที่เป็นนายฝ่ายทหาร	กับนายด่านเร่งกันสนั่นเสียง
เรือรูปสัตว์เสือหมีตีกระเชียง	แล้วพายเรียงรีบมุ่งเข้ากรุงไกร ฯ
๏ พอเช้าตรู่สุริยาภาณุมาศ	ก็โอภาสรุ่งสางสว่างไข
ประทับท่าหน้าแพแลวิไล	แล้วก็ให้ตั้งกระบวนจวนเวลา
เอารถรัดจัดแจงแต่งมารับ	เครื่องสำหรับแห่แหนดูแน่นหนา
ฉัตรกระชิงกลิ้งกลดรจนา	กระบวนม้ากระบวนธงตรงเข้าเมือง
ขุนนางทูตขี่รถกั้นกลดระย้า	เทียมด้วยม้าพาชีล้วนสีเหลือง
ประโคมแตรแห่แหนมาแน่นเนือง	พร้อมทั้งเครื่องทวนธงอลงกรณ์
ถึงประตูบูรีที่ประทับ	มีผู้รับบรรณาการสารอักษร
แล้วนำแขกเมืองไปในนคร	ให้เร่งจรเข้าไปเฝ้าเจ้าบุรินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าชวาอาณาจักร	บำรุงรักราษฎรอาวรณ์ถวิล
พระเดชาอานุภาพปราบทมิฬ	ครองบุรินทร์เปรมปราสถาวร
พอสามโมงนาฬิกากับห้าบาท	ก็ยุรยาตรจากสุวรรณบรรจถรณ์
เสด็จออกพระโรงคัลอันบวร	พร้อมนิกรพวกอำมาตย์มาตยา
เธอไต่ถามความเมืองใครเคืองขัด	จะได้ตัดสินสุดไม่มุสา
ใครร้อนรนหม่นหมองร้องฎีกา	พวกประชามีบ้างหรืออย่างไร ฯ
๏ พวกเสนาทูลสนองละอองบาท	การวิวาทข่มขี่หามีไม่
ราษฎรเป็นสุขไม่ทุกข์ภัย	ไม่มีใครฟ้องร้องต้องคดี
แต่ขุนนางข้างเมืองกำพลเพชร	มาพร้อมเสร็จว่าจะเฝ้าเจ้ากรุงศรี
จะขอเป็นเกือกทองรองธุลี	นำสารศรีมาสนองรองบาทา ฯ
๏ ท้าวเธอฟังสั่งให้อาลักษณ์อ่าน	ในเรื่องสารของขุนนางต่างภาษา
กราบบังคมสมเด็จกรุงชวา	ขอพึ่งพาบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
ซึ่งองค์ท้าวรามเดชเกศกษัตริย์	ผ่านสมบัติกรุงไกรไอศวรรย์
ทิวงคตหมดวงศ์หมดพงศ์พันธุ์	จึงยกท่านมเหสีมีตระกูล
ขึ้นเสวยสวรรยาราชาภิเษก	มอบเศวตฉัตรชัยทั้งไอศูรย์
มีหน่อท้าวเจ้าพารานั้นมาทูล	ว่าพลัดประยูรพงศ์เผ่าเป็นเจ้านาย
ชื่อพระมังคลานราราช	นางมอบราชสมบัติเหมือนมาดหมาย
เลี้ยงเป็นบุตรสุดสวาทไม่คลาดคลาย	ไร้สืบสายสุริย์วงศ์เป็นพงศ์พันธุ์
อยู่ได้ห้าปีครึ่งถึงเดือนหก	พากันยกพวกพหลพลขันธ์
เกณฑ์ทหารชาญณรงค์คงกระพัน	ลงกำปั่นพากันหายไปหลายปี
ให้ข้าพเจ้าอยู่รักษาอาณาเขต	แม้นเกิดเหตุเป็นไฉนในกรุงศรี
ใช้เรือให้ไปตามถึงสามปี	มิได้มีร่องรอยแต่คอยฟัง
แม้นมิพบเจ้านายเหมือนหมายมุ่ง	ขอขึ้นกรุงสำปันหนาเหมือนข้าหวัง
เป็นเจ้านายหมายจิตไม่ปิดบัง	จะขอตั้งสัจจาเหมือนมาทูล ฯ
๏ พระทรงฟังสังเวชเสนานัก	อาณาจักรแผ่นดินจะสิ้นสูญ
ถ้าแม้นเราจะสละไม่อนุกูล	ก็จะสูญซึ่งสมบัติกษัตรา
จำจะช่วยติดตามข้ามสมุทร	กว่าจะสุดเขตแขวงทุกแห่งหา
แม้นได้เชื้อเนื้อหน่อกษัตรา	คืนพาราไว้ก็เห็นจะเป็นคุณ
จึ่งดำรัสตรัสว่าอย่าเป็นทุกข์	แม้นเกิดยุคล้ำเหลือจะเกื้อหนุน
เราขอบจิตคิดถึงจะพึ่งบุญ	อย่าเพ่อวุ่นวายไปภัยจะมี
แม้นตามไปไม่พบนางกฤษณา	จึงค่อยหาผู้บำรุงซึ่งกรุงศรี
เราขอคิดติดตามอีกสามปี	ถ้าแม้นมิพบปะจึงจะครอง
จะจัดลำกำปั่นไฟให้ไปด้วย	จะได้ช่วยเสาะหาท่านอย่าหมอง
คงจะได้สมนึกท่านตรึกตรอง	อยู่สักสองสามเวลาจึงคลาไคล ฯ
๏ ครั้นสั่งเสร็จท้าวเสด็จยุรยาตร	ขึ้นจากอาสน์เนาวรัตน์จำรัสไข
ฝ่ายเสนาข้าเฝ้าของท้าวไท	รีบออกไปสั่งงานจัดการเรือ
ไปหาลำกำปั่นเข้าบรรจบ	ทหารรบรวมไปทั้งใต้เหนือ
จ่ายเสบียงเลี้ยงบ่าวทั้งข้าวเกลือ	ใช้ในเรือกลไฟให้หลายพัน ฯ
๏ ถึงสี่ค่ำกำหนดประณตน้อม	ทูลลาจอมกรุงไกรไอศวรรย์
พวกขุนนางที่จะไปให้รางวัล	ทั้งแพรพรรณเสื้อหมวกพวกทูลลา
เสด็จขึ้นพากันตรงลงกำปั่น	พลขันธ์ไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ลงเรือไฟใช้จักรอันศักดา	แล่นออกมาจากบุรีพอสี่โมง
ถึงปากอ่าวเช้าตรู่จะดูฤกษ์	เอิกเกริกเร่งไฟใส่โขมง
กำปั่นใบใส่เพลาเสากระโดง	สายระโยงระยางขึงให้ตึงดี
พอได้ฤกษ์เลิกโห่ขึ้นสามหน	ยิงปืนกลทองปรายท้ายบาหลี
นายท้ายนั่งตั้งเข็มไว้เต็มดี	ดูแผนที่ไปพลางในกลางชล
กัปตันส่องกล้องแก้วแววสว่าง	ดูทิศทางเกาะแก่งทุกแห่งหน
ไปเดือนครึ่งถึงประเทศเขตตำบล	ชื่อเกาะถนนนาคินเป็นดินดาน
เกิดไพฑูรย์อย่างดีสีประหลาด	ใสสะอาดน้ำมณีสีสัณฐาน
เหลืองเหมือนทองผ่องศรีมีสังวาล	ที่เขียวพานน้ำกลอกขาวหมอกมูล
ที่สีดำน้ำนิลดีปลาสร้อย	ตำราพลอยเรียกว่าตาอิสูร
รบพระอินทร์สิ้นชีวงพงศ์ประยูร	อัฐิมูลอยู่ที่เกาะจำเพาะมี ฯ
๏ พวกเรือแตกแขกฝรั่งมาตั้งบ้าน	ทำตึกร้านเจียระไนมีหลายสี
ทั้งจีนจามพราหมณ์ต้องซื้อของดี	ไปขายที่มังกะหล่าหากำไร
พวกกำปั่นนั้นแวะเข้าที่เกาะ	เที่ยวสืบเสาะไต่ถามตามสงสัย
บ้างซื้อหาอาหารสำราญใจ	ที่เที่ยวไปสืบข่าวเจ้าพารา
เห็นพราหมณ์เฒ่าเจ้าบ้านนั่งสานพ้อม	เข้าเกลี้ยกล่อมนั่งไหว้แวะไปหา
ฝ่ายตาพราหมณ์ถามไต่ไปไหนมา	พวกเสนาบอกความไปตามตรง
ข้าพเจ้าเป็นชาวกำพลเพชร	เที่ยวเตร่เตร็ดวุ่นวายเพราะนายหลง
ข้ามละเมาะเกาะเกียนแต่เวียนวง	ไม่พบองค์นางพระยาเจ้าธานี
ท่านพบเห็นเป็นไฉนจงให้ข่าว	ได้เรื่องราวบอกบ้างทางวิถี
ประเทศทางกลางแถวแนวนที	กำปั่นมีมาบ้างหรืออย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายพราหมณ์เฒ่าเล่าแจ้งแสดงข่าว	เมื่อครั้งคราวปีระกาข้าอาศัย
มีกำปั่นนั้นมาจอดทอดอยู่ไกล	เห็นยาวใหญ่กว่าแต่หลังได้นั่งมอง
เรือที่มาค้าขายนั้นไม่เท่า	ออกแล่นก้าวเร็วรี่ไม่มีสอง
แต่ข้างท้ายลายหงส์มีธงทอง	ไปทางห้องหรดีตรงชี้มือ
ถูกเหมือนท่านบอกแจ้งแถลงเล่า	ข้าพเจ้าขอรับด้วยนับถือ
จะตามไปทุกถิ่นให้สิ้นมือ	ตาพราหมณ์ฮือเหมือนข้าเจ้าก็เศร้าใจ
เดิมถิ่นฐานบ้านอยู่กบิลพัสดุ์	ปะสลัดตีเรือเหลือวิสัย
จะสู้เขาเล่าก็น้อยถอยหนีไป	มันก็ไล่ตีชิงยิงด้วยปืน
พอเรือหันฟันใบเอาไปทิ้ง	เข้าตีชิงเอาต่อหน้าไม่ฝ่าฝืน
มันโกยเอาสินทรัพย์ไปกับปืน	พอมีคลื่นลมกล้าสลาตัน
พยุหวนป่วนปั่นหางเสือหัก	มันก็ชักใบเร่ออกเหหัน
เรือข้าเจ้าซัดมาสิบห้าวัน	แต่พวกกันล้มตายลงหลายคน
พอเกิดมีลมว่าวเสือกเข้าเกาะ	กำลังเคราะห์ว้าเหว่ระเหระหน
พวกเหลือตายทั้งข้าเจ้าสิบเก้าคน	แต่อยู่บนเกาะมาสิบห้าปี
แต่พวกเขาเหล่านั้นสักพันเศษ	ล้วนแขกเทศวิลันดาพาราณสี
พวกที่อยู่ตึกตั้งเขามั่งมี	เพราะเกาะนี้คุ้มกันอันตราย
ด้วยไพฑูรย์มูลมองของวิเศษ	ทุกประเทศนับถือได้ซื้อขาย
เป็นของดีมีคุณไม่วุ่นวาย	เฝ้าเจ้านายเมตตาทุกธานี
อยู่เรือนใครไพบูลย์พูนสวัสดิ์	คุ้มอุบัทว์ไภยันทั้งกันผี
ทั้งโรคันอันตรายไม่ยายี	ผู้ใดมีเก็บไว้ในตระกูล
จะปรารถนาสิ่งใดก็ได้หมด	คงปรากฏโภไคยทั้งไอศูรย์
เพราะตำราว่าไว้ในไพฑูรย์	มีสกูลกว่าเพชรเจ็ดประการ
แล้วพราหมณ์เฒ่าเอาแหวนออกส่งให้	เก็บเอาไว้กันตัวชั่วลูกหลาน
ท่านจะไปในระหว่างทางกันดาร	คุ้มภัยพาลสารพัดพวกศัตรู
อีกเดือนครึ่งจะถึงเกาะกาหวี	ล้วนแต่มีพวกทมิฬไม่กินหมู
มันร้ายกาจชาติอุบัทว์เป็นศัตรู	อยู่ประตูเมืองคอยตั้งร้อยพัน
พวกไปมาค้าขายแม้นใครแวะ	มันจับแทะกินปอดตลอดสัน
กระดูกกระเดี้ยวเคี้ยวป่นไม่ทนฟัน	กินเสียวันเดียวหมดเพราะอดโซ
เจ้าจะไปในประเทศเขตสิงขร	อย่าหลับนอนเอกาอนาโถ
ทั้งสัตว์ร้ายในมหาสาคโร	ตัวโตโตพ่นน้ำเท่าลำตาล ฯ
๏ พวกกำปั่นฟังท่านพฤฒาเฒ่า	แถลงเล่าถึงทะเลเทวฐาน
เป็นถิ่นที่ยากแค้นแสนกันดาร	จะประมาณแถวทางกลางทะเล
ท่านสอนสั่งฟังคำจำเอาไว้	แล้วกราบไหว้ลงกำปั่นไม่หันเห
เอาหัวตรงลงไปอาคเนย์	ค่อยหันเหเข็มต่อหรดี
บ้างติดใบใช้จักรชักสมอ	ตีม้าฬ่อแล่นไปในวีถี
ต้นหนนั่งตั้งเข็มไว้เต็มดี	ดูแผนที่ใช้ใบทั้งไกกล
ออกแล่นกลางทางมหามหรณพ	เรือสมทบแลสล้างมากลางหน
ฝูงมัจฉาปลาร้ายขึ้นว่ายวน	ในสายชลน้ำแดงดั่งแสงเพลิง ฯ
๏ ฝูงราหูฟูฟ่องขึ้นล่องเล่น	ฉนากเห็นฟาดเปิดเตลิดเหลิง
ฉลามไล่ฮุปฟัดกระจัดกระเจิง	โลมาเริงผุดพ้นชลธาร
ฝูงพิมพาพากันไล่ฟันคลื่น	เพียนทองพื้นเพียนทองซ้องประสาน
ฝูงเหราร่าเริงละเลิงลาน	พวกปลาวาฬวานว่ายในสายชล
ฝูงเงือกน้ำดำด้นเที่ยวค้นคู่	เป็นหมู่หมู่กลอกกลับอยู่สับสน
มังกรกลาดฟาดหางในกลางวน	เที่ยวดั้นด้นหาเหยื่อเหลือคะนอง
พวกฝูงปลาหน้าคนขึ้นกล่นเกลื่อน	ว่ายตามเพื่อนพวกกันผันผยอง
ฝูงม้าน้ำทำท่าม้าลำพอง	เผ่นผยองอย่างพระยาอาชาไนย
อันสัตว์ร้ายหลายหลากมากนักหนา	จะพรรณาก็มิอาจจะหวาดไหว
จะจดจำร่ำว่าจะช้าไป	แต่พอได้เรื่องราวดังกล่าวกลอน
กำปั่นไฟไปถึงเกาะกาหวี	เข้าจอดที่เมืองใหม่ใกล้สิงขร
ทั้งเรือใบใส่เสบียงเลี้ยงนิกร	เข้าพักผ่อนทอดเรียงเคียงกันไป
กำหนดครบเดือนครึ่งพอถึงเข้า	เหมือนพราหมณ์เฒ่าชี้แจงแถลงไข
ดูถิ่นฐานบ้านเมืองติดเนื่องไป	เห็นจะได้สืบสาวถึงเจ้านาย ฯ
๏ จะกล่าวถึงมังคลานราราช	อยู่กับบาทหลวงอาจารย์นานใจหาย
เมื่อจะพบไพร่ฟ้าเสนานาย	ค่อยสบายหลับนอนไม่ร้อนรน
เกิดนิมิตพิสดารว่าดวงแก้ว	สว่างแววอยู่บนฟ้าเวหาหน
แล้วตกลงตรงหน้าประชาชน	เกิดเป็นฝนสาดรอบขอบคีรินทร์
แล้วดวงแก้วแววเวียนวิเชียรช่วง	เป็นรุ้งร่วงอยู่บนแท่นแสนถวิล
พระฟื้นองค์สรงชลหมดมลทิน	หน่อนรินทร์ทั้งสามตามลีลา
ออกแท่นรัตน์ชัชวาลอย่างฝรั่ง	พร้อมสะพรั่งไพร่นายทั้งซ้ายขวา
พอบาทหลวงลุกเดินดำเนินมา	พระมังคลาเชิญให้นั่งบัลลังก์ทอง
แล้วเล่าตามความฝันอันนิมิต	บาทหลวงคิดเห็นดีไม่มีสอง
ฝันว่าแก้วรัศมีสีเรืองรอง	คือพวกพ้องเราจะมาถึงธานี
ซึ่งฝนตกรอบเกาะที่เคราะห์ร้าย	จะสูญหายลาภเลิศประเสริฐศรี
อันดวงแก้วแววสว่างกระจ่างดี	ตกบนที่แท่นรัตน์ชัชวาล
คงได้คู่สู่สมภิรมย์รส	จะปรากฏแจ้งสิ้นทุกถิ่นฐาน
คอยฟังข่าวเขาคงมาไม่ช้านาน	เห็นได้การจริงจังเองฟังดู
แล้วอวยพรให้สวัสดิ์พิพัฒน์ผล	เป็นมงคลเหมือนกว่าหนาอ้ายหนู
ชัยชนะสารพัดแก่ศัตรู	ให้มีผู้กรุณาในสามัญ ฯ
๏ พระมังคลาสาธุขอลุลาภ	แม้นได้ปราบศึกเสือเหลือขยัน
รับเอาพรพระอาจารย์สำราญครัน	กำหนดวันเดือนปีที่ทำนาย ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายกำปั่นมาบรรจบ	ทั้งเรือรบเรือไฟเหมือนใจหมาย
พร้อมสะพรั่งทั้งพหลพลนิกาย	ขึ้นหาดทรายเดินมาหน้าบุรี
เห็นผู้คนในพาราออกหาผัก	จึงร้องทักพวกไพร่ในกรุงศรี
จงหยุดยั้งรั้งราจะพาที	ชาวบุรีซักถามไปตามแคลง
มาแต่ไหนนายขาบอกข้ามั่ง	จะขอฟังท่านจงกล่าวเล่าแถลง
หรือว่าเป็นพวกสลัดเที่ยวลัดแลง	มาแอบแฝงปล้นชิงหรือวิ่งราว ฯ
๏ พวกกำปั่นนั้นว่าข้าคนซื่อ	มิได้ถือโจรกรรมเที่ยวทำฉาว
การโกหกฉกชิงหรือวิ่งราว	ท่านอย่ากล่าวหยามหยาบจะบาปกรรม
เราเป็นพวกคนธรรพ์เหมือนมั่นหมาย	ตามเจ้านายที่ท่านชุบอุปถัมภ์
กตัญญูรู้บ้างในทางธรรม	เราอยู่กำพลเพชรเขตนคร ฯ
๏ พวกชาวเมืองรู้แจ้งไม่แคลงจิต	นั่งพินิจรู้ตลอดแล้วทอดถอน
คะนึงพลางทางมีสุนทรวอน	ท่านอยู่ก่อนจะไปแจ้งแสดงความ
แล้วลุกลาพาเพื่อนกันกลับหลัง	เข้าในวังบอกขุนนางต่างไต่ถาม
ว่าเมืองเราเขาคิดมาติดตาม	ท่านเอาความกราบทูลมูลคดี ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช	ออกนั่งอาสน์เนาวรัตน์จำรัสศรี
พร้อมสะพรั่งทั้งพหลแลมนตรี	นำคดีทูลองค์พระทรงธรรม์
ว่าข้าเก่าเหล่าเมืองกำพลเพชร	มาเบ็ดเสร็จเจ็ดนายรีบผายผัน
ทั้งชวามาตามด้วยครามครัน	ถึงพร้อมกันจะมาเฝ้าเจ้าแผ่นดิน ฯ
๏ พระอิ่มเอมเปรมปราในมาโนช	รับสั่งโปรดชื่นชมสมถวิล
จงเร่งรีบรับมาในธานินทร์	ชาวบุรินทร์อุตส่าห์คิดมาติดตาม
ขุนนางสั่งม้าใช้ให้ไปบอก	เขาอยู่นอกเวียงชัยเร่งไปถาม
พวกขุนนางต่างแจ้งแห่งเนื้อความ	ก็รีบตามมาเฝ้าถึงเจ้านาย
ศิโรราบกราบก้มบังคมบาท	กับปนาทนึกไปแล้วใจหาย
ไม่เห็นองค์นางพระยาเสนานาย	จึ่งภิปรายทูลถามด้วยความแคลง
อันพระยอดเยาว์วิมลไปหนไหน	จึงมิได้เสด็จมาข้ายังแหนง
หรือกริ้วโกรธโทษทัณฑ์ฉันยังแคลง	ขอพระองค์จงแจ้งแสดงความ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาปัญญาฉลาด	กับสังฆราชตรึกไตรฟังไต่ถาม
จึงเอื้อนอรรถตรัสบอกออกเนื้อความ	เมื่อเราข้ามฟากฝั่งไปลังกา
ทำสงครามสามเดือนไม่เคลื่อนคลาด	กับหมู่ญาติเผ่าพงศ์พวกวงศา
เกิดวิบัติขัดขวางกลางชลา	เพราะนัดดาลักพระขรรค์จึงอันตราย
ทัพก็แตกแยกย้ายพลัดพรายหมด	นางกำสรดเศร้าใจมิใคร่หาย
เราจึ่งเข้าปรนนิบัติไม่คลาดคลาย	นางภิปรายปราศรัยเป็นไมตรี
ให้เราผู้ลูกเลี้ยงเคียงถนอม	นางยินยอมในเล่ห์มเหสี
ตามประสงค์ตรงเสน่ห์ประเวณี	จึ่งได้มีบุตรตามกันสามองค์
แล้วพระนางวางวายทิวงคต	เธอเปลื้องปลดไปสวรรค์อันประสงค์
ฝากกุมารหน่อเนื้อในเชื้อวงศ์	ให้ดำรงมนเทียรวิเชียรพราย
เทวสินธุ์ผู้พี่นี่แน่ท่าน	ถัดไปนั่นน้องกลางเหมือนอย่างหมาย
ให้ชื่อเทพจินดาดาราราย	นั่นน้องชายราเมศวิเศษครัน
เราจึ่งพามาอยู่ในเมืองนี้	เพราะบุญมีมากเหลือเชื้อสวรรค์
นางไปอยู่สถานวิมานจันทร์	ชื่อนาควันเทวบุตรเหมือนภุชงค์ ฯ
๏ พวกขุนนางต่างทราบเนื้อความสิ้น	ว่านางปิ่นอิศราพระยาหงส์
สิ้นประยูรสูญชีวิตถึงปลิดปลง	แล้วทูลองค์มังคลาเจ้าธานี
คืนประเทศเขตขอบกำพลเพชร	เชิญเสด็จไปบำรุงซึ่งกรุงศรี
ราษฎรร้อนใจเพราะไม่มี	เจ้าบุรีป้องกันสวรรยา
จะขอเชิญหน่อเนื้อเชื้อกษัตริย์	ผ่านสมบัติไอศวรรย์ให้หรรษา
ทั้งจะได้ปกเกล้าชาวประชา	พระมังคลารับคำจะทำตาม
จึ่งปรึกษาสังฆราชท่านบาทหลวง	ถูกกระทรวงหรือไม่ขอไต่ถาม
พระคุณเห็นเป็นไฉนจะได้ตาม	ด้วยเป็นความไกลตาต้องหารือ
๏ ฝ่ายบาทหลวงห่วงทรัพย์ที่เมืองนั้น	คิดผ่อนผันกันไปไม่ได้หรือ
เอาลูกชายครองเมืองให้เลื่องลือ	เจ้าที่ชื่อเทวสินธุ์อยู่กินแทน
เทพจินดาน้องที่สองนั้น	รับพระบัณฑูรเล่าได้เฝ้าแหน
เป็นฝ่ายหน้าว่าราชการแทน	อยู่เขตแดนวังหน้าริมสาคร
แต่ราเมศน้องชายเป็นฝ่ายหลัง	ให้ไปตั้งอยู่ที่ท้ายชายสิงขร
เร่งแต่งงานการภิเษกสยุมพร	ครองนครเป็นกษัตริย์สวัสดี
ภิเษกสามตามวงศ์ดำรงภพ	ขจรจบเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
เสร็จภิเษกเอกฉัตรสวัสดี	บรรดาที่คนเก่าอย่าเอาไป
แล้วพระองค์ทรงสั่งการภิเษก	เสนาเอกรับสั่งนั่งไสว
เร่งบาดหมายทุกตำแหน่งให้แจ้งใจ	เร่งทำในเจ็ดวันเหมือนสัญญา ฯ
๏ พอสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	ขึ้นจากอาสน์แท่นสุวรรณด้วยหรรษา
พนักงานจัดแจงแต่งพารา	สี่ปรางค์ปราจะภิเษกเป็นเอกองค์
ตั้งพิธีสี่เสาเพดานดาด	ผ้าขาวลาดสุจหนี่แต่งที่สรง
ราชวัติฉัตรสุวรรณให้กั้นองค์	พระเต้าสรงสังข์กลศรดวารี
ทิพย์ปทุมธารากระยาสนาน	ตั้งเครื่องอานอย่างเอกภิเษกศรี
แว่นสุวรรณขันถมยาราชาวดี	พานพระศรีพระแสงทรงอลงกรณ์
บายศรีแก้วแวววับประดับเพชร	มงกุฎเก็จเนาวรัตน์ประภัสสร
เศวตฉัตรพัดโบกแลจามร	พระแสงศรเสโล่โตมรา
แล้วสำเร็จเสร็จเรื่องพิธีพร้อม	ทูลพระจอมจักรพงศ์พระวงศา
วันสี่ค่ำกำหนดจะราชา-	ภิเษกสามกุมาราครองธานี ฯ
๏ ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นพิภพ	คิดปรารภที่จะกลับซึ่งกรุงศรี
เสด็จออกพระโรงคัลอัญชลี	พร้อมทั้งสี่โหราประชากร
ให้จุดเทียนเวียนแว่นวิเชียรรัตน์	ตามกษัตริย์อิศโรสโมสร
ประโคมแซ่แตรสังข์ทั้งแตรงอน	ประสานซ้อนเสียงดังกังสดาล
มโหระทึกกึกก้องกลองวิลาศ	ทั้งพิณพาทย์จำเรียงเสียงประสาน
โปรยดอกไม้เงินทองของตระการ	พนักงานทูลถวายฝ่ายกำนัล
สรงสหัสธารามณฑาภิเษก	มอบเศวกระฉัตรชัยไอศวรรย์
แล้วอวยพรหน่อนเรศครองเขตคัน	เป็นจอมจรรโลงลบจบสกล
ให้อายุเจ้ายืนหมื่นพรรษา	จงวัฒนาในสมบัติพิพัฒน์ผล
บำรุงประชาราษฎรคิดผ่อนปรน	อย่าให้คนเดือดร้อนเหมือนก่อนมา
พระเทวสินธุ์จินดาทั้งราเมศ	ครองประเทศไอศวรรย์ให้หรรษา
พ่อกับท่านสังฆราชจะคลาดคลา	ไปพาราดับร้อนให้ผ่อนเย็น
ไม่ช้านักจักมาพาราเจ้า	แต่เมืองเก่าเกิดทุกข์ถึงยุคเข็ญ
แม้นมิไปไหนนครจะหย่อนเย็น	ก็จำเป็นไปจำไคลคลา ฯ
๏ พระเทวสินธุ์ยินคำที่ร่ำสอน	ขอรับพรวางไว้ในเกศา
ทั้งสามองค์ทรงสะอื้นกลืนน้ำตา	พระมังคลากอดบุตรสุดอาลัย
พ่อจำเป็นจำพรากไปจากเจ้า	อย่าโศกเศร้าหม่นหมองจงผ่องใส
พวกคนดีมีวิชาเสนาใน	พ่อก็ให้อยู่กับเจ้าถึงเก้าพัน
ถึงศัตรูหมู่ปัจจามาทุกทิศ	มันคุมคิดเขาคงฆ่าให้อาสัญ
อย่าทุกข์ร้อนสอนสั่งระวังกัน	ครองเขตขัณฑเสมาพาราเรา ฯ
๏ ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	กับสังฆราชจากสถานพิมานเฉลา
เฉลิมเลิศหลายสีมณีเพรา	กับฝูงเหล่าแขกชวาประชากร
ลงกำปั่นสุวรรณหงส์มีธงปัก	ท้ายสลักเรืองไรรูปไกรสร
ที่นั่งทองห้องท้ายลายมังกร	จอดสลอนใต้เหนือล้วนเรือไฟ
พวกเสนาข้าทูลละอองบาท	เดียรดาษพร้อมพรั่งนั่งไสว
นายกำปั่นหันระยางให้กางใบ	บ้างติดไฟไขสลักให้จักรเดิน
ได้ฤกษ์ดีตีฆ้องกลองสนั่น	ออกกำปั่นจากเกาะดั่งเหาะเทิน
ชมมัจฉาปลาใหญ่พอใจเพลิน	แล้วรีบเดินเรือมาในสาคร
กำปั่นตามข้ามมหาสาคเรศ	พ้นประเทศเหล่าละเมาะเกาะสิงขร
เย็นพยับอับแสงทินกร	พระจันทร์จรแจ่มฟ้านภาลัย
บาทหลวงเรียกมังคลามาข้างนอก	แล้วชี้บอกดวงดาวขาวไสว
โรหิณีสีแดงดั่งแสงไฟ	ดาวลูกไก่ตรงหน้าดาวพาชี
ตำราเรียกฤกษ์สามตามตำหรับ	แม้นเคียงกับจันทราร่วมราศี
พวกโจรจะกล้าแข็งแรงราวี	เจ้าบุรีราษฎรมักร้อนรน
ตรงมือชี้นี่แน่ดาวมิคเศียร	เองจงเรียนจำไว้หนาอย่าฉงน
แม้นร่วมราศีศุกร์มักทุกข์ทน	บังเกิดฝนแล้งไปลูกไม้แพง
โน่นดาวลูกไก่ใกล้กันกับดาวฆะ	ต้องชนะข้าศึกอย่านึกแหนง
พลางบอกกล่าวเล่าคดีแล้วชี้แจง	ตามตำแหน่งโหรทายร้ายแลดี
พอเดือนดับลับฟ้าเวหาหน	เป็นหมอกมนมืดมัวทั่ววิถี
จวนจะแจ้งแสงอุทัยในนที	ลมก็มีริ้วริ้วติดทิวธง
ระลอกลั่นครั่นครื้นเป็นคลื่นซัด	พลางแล่นลัดเรือบัลลังก์ที่นั่งหงส์
ทั้งเรือตามสามกระบวนปักทวนธง	พวกไต้ก๋งตั้งเข็มเต็มชำนาญ
หมายประเทศเขตแดนตามแผนที่	ออกแล่นรี่ไปตามทางหว่างอิสาน
ชมมหาสาคโรชโลธาร	ตามถิ่นฐานมีละเมาะเป็นเกาะเกียน
พวกเรือแตกแปลกภาษาขึ้นอาศัย	มีพุ่มไม้หลายหลากดั่งฉากเขียน
ทั้งกรวดทรายชายหาดดาษเดียร	ดูราบเลี่ยนพรายพร้อยมีหอยปู
ข้ามชะวากปากอ่าวกบิลพัสดุ์	แหลมสุหรัดพวกทมิฬไม่กินหมู
ใกล้ประเทศเขตชวามลายู	ต้นหนดูแผนที่ต่างดีใจ
อีกวันครึ่งก็จะถึงสำปันหนา	พวกชวาบอกกันเสียงหวั่นไหว
เกีอบจะถึงถิ่นฐานสำราญใจ	จะได้ไปหาเมียนั่งเคลียคลอ
กูจากไปสามเดือนแท้แม่อีหนู	จะเล่นชู้หรือกระไรไฉนหนอ
แม้นถึงเรือนเพื่อนกูคงรู้คอ	ถองให้พ่อตาดูกูไม่ฟัง
ที่ลางคนบ่นว่าถ้าเช่นนั้น	ชกให้ท่านตาเฒ่านั่งเกาหลัง
ถึงแม่ยายพายผู้กูไม่ฟัง	ผิดกูนั่งคัดข้อขึ้นต่อเรียน ฯ
ตอนที่ ๗๗
พระมังคลาได้นางดวงแขลูกสาวเจ้าเมืองสำปันหนา
๏ จะกล่าวถึงพระธิดาพระยาแขก	พึ่งรุ่นแรกสาวสำอางค์ดั่งนางเขียน
ดูจิ้มลิ้มพริ้มพร้อมละม่อมละเมียน	ดั่งเทพเจียนเจียระไนมาไว้วาง
ขนงเนตรเกศแก้มเมื่อแย้มยิ้ม	ราวกับพิมพ์ทองเจือเนื้อไม่ขวาง
จะพิศไหนก็วิไลวิลาสนาง	สวนสำอางดังยุพินกินรี
เมื่อวันพระมังคลาจะมาถึง	ให้รุมรึงในอุรามารศรี
พอม่อยหลับกลับนิมิตว่านาคี	มาอยู่ที่แท่นรัตน์ชัชวาล
รวบกระหวัดรัดนางทั้งปรางค์มาศ	ดูร้ายกาจเรี่ยวแรงกำแหงหาญ
แล้วพ่นพิษปิดพื้นโพยมมาน	สุริย์ฉานบดบังทั้งวังเวียง
นางพลิกฟื้นตื่นคว้าผวาหวาด	ร้องกรีดกราดมิได้หยุดจนสุดเสียง
บรรดาเหล่าสาวใช้นอนใกล้เคียง	นางพี่เลี้ยงตกใจกระไรเลย
ผวากอดยอดมิ่งวิมลโฉม	ปลอบประโลมเป็นไรเล่าแม่เจ้าเอย
จงบอกพี่เถิดหนาน้องอย่าร้องเลย	ขอเชิญเผยเสาวนีย์ช่วยชี้แจง ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ธิดาพระยาหญิง	สมรมิ่งเธอจึงกล่าวเล่าแถลง
ฉันฝันเห็นนาคานัยน์ตาแดง	มันเรี่ยวแรงรัดรึงไว้ตรึงตรา
ทั้งปราสาทราชวังในจังหวัด	ก็รวบรัดเขตแดนไว้แน่นหนา
แล้วพ่นพิษปิดแสงพระสุริยา	น้องผวาพลิกฟื้นพอตื่นนอน ฯ
๏ นางพี่เลี้ยงรู้ตำราภาษาแขก	เทวดามาแทรกจึ่งสังหรณ์
คงได้คู่สู่สมสยมพร	ต่างนครคงจะมาไม่ช้านาน
จึงทูลกับพุ่มพวงนางดวงแข	นี่แน่แม่จะได้คู่สู่สมาน
ร่วมภิรมย์สมองค์สมวงศ์วาน	จึงบันดาลให้แม่ฝันอย่ารัญจวน
พระธิดาว่าตัวของน้องนี้	ไม่อยากมีคู่ครองประคองสงวน
เหมือนอย่างเขาว่าไว้น้องใคร่ครวญ	เป็นที่กวนใจนักไม่รักมี ฯ
๏ จะกล่าวถึงมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงแล่นตามแผนที่
ถึงปากน้ำสำปันหนาไม่ช้าที	ให้ทอดที่เมืองด่านชานชลา
ขุนชำนาญด่านนอกเขียนบอกส่ง	ให้ทูลองค์นครำสำปันหนา
ว่ากำปั่นที่ไปทัพนั้นกลับมา	พบมังคลาเจ้าประเทศเขตกำพล
มาประทับยับยั้งตั้งอยู่ด่าน	จะโปรดปรานอย่างไรบ้างยังฉงน
ทั้งพวกเหล่าชาวเมืองเพชรกำพล	พร้อมพหลจัตุรงค์เธอตรงมา ฯ
๏ พวกเสมียนเขียนคำทำอักษร	ไปนครเร็วพลันด้วยหรรษา
ถึงแล้วเข้ากราบทูลมูลิกา	เจ้าชวาทราบสิ้นก็ยินดี
ให้จัดแจงแต่งเรือลงไปรับ	มาประทับอยู่พลับพลาหลังคาสี
ให้เลี้ยงดูหมู่พหลแลมนตรี	จงเป็นที่เปรมปราสถาวร
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	ขึ้นปรางค์มาศเนาวรัตน์ประภัสสร
พวกจัดแจงแต่งที่นั่งอลังกรณ์	เรือไกรสรสิงหราชสะอาดตา
เรือกระบวนทวนธงเอาลงปัก	ทั้งคู่ชักแห่แหนดูแน่นหนา
มยุรฉัตรพัดบังอย่างชวา	ร่มระย้ายาวสั้นกั้นขุนนาง
พลพายรายเรียงเคียงขนัด	สารวัตรจัดเสร็จพอสางสาง
สามโมงครึ่งถึงด่านท่านขุนนาง	ให้นำทางไปกำปั่นเหมือนสัญญา
พวกเรือแห่แออัดจัดกันเสร็จ	เชิญเสด็จขึ้นไปวังอย่ากังขา
ว่าบัดนี้องค์ท้าวเจ้าชวา	มาคอยท่าภูวไนยอยู่ท้ายวัง ฯ
๏ ป่างพระจอมมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงสมอารมณ์หวัง
ที่ทุกข์โศกมาแต่ก่อนผ่อนประทัง	แล้วจึ่งสั่งสอนศิษย์เหมือนคิดตรอง
เรื่องเสน่ห์ที่กูว่าเมตตาจิต	แม้นเขาชิดแล้วก็ดีไม่มีสอง
เองอุตส่าห์จารึกไว้ตรึกตรอง	ตามทำนองแยบยลกลอุบาย
พระแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส	เพชรรัตน์พลอยพร่างกระจ่างฉาย
ฉลององค์ทรงกระสันพรรณราย	แล้วสอดสายรัดองค์อลงกรณ์
ทรงมหามาลาจินดาประดับ	กระจ่างจับแจ่มจำรัสประภัสสร
ธำมรงค์เรืองจินดาค่านคร	ถือตรีเพชรเสด็จจรลงนาวา
บาทหลวงแต่งตัวใหม่ลงไปด้วย	จะได้ช่วยป้องกันให้หรรษา
แล้วรีบเร่งเรือใช้ให้ไคลคลา	โห่สามลาตีฆ้องกลองประโคม
กระบวนแห่แซ่ซ้องก้องสนั่น	พลขันธ์ครื้นครึกแห่ฮึกโหม
ทั้งสังข์แตรแซ่สำเนียงเสียงครึกโครม	บาทหลวงโสมนัสรื่นชื่นอุรา
พอเรือแห่มากระทั่งวังนิเวศน์	ถิ่นประเทศเมืองแขกแปลกภาษา
พอแลเห็นท่านท้าวเจ้าชวา	เธอลงมาคอยอยู่ท้ายบูรี ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มังคลาราช	ยุรยาตรขึ้นไปเฝ้าเจ้ากรุงศรี
ท้าวรายาปราศรัยเป็นไมตรี	เชิญเข้าไปในบุรีด้วยปรีดา
พระยาแขกขึ้นรถมีกลดกั้น	เป็นหลั่นหลั่นแลรายทั้งซ้ายขวา
รถกระจกยกให้พระมังคลา	ขึ้นกับอาจารย์เจ้าเข้านคร
ครั้นถึงวังยั้งยับประทับที่	พวกมนตรีคับคั่งนั่งสลอน
ท้าวลงจากราชรถบทจร	เข้านครเขตขัณฑ์สวรรยา
แล้วจูงหัตถ์มังคลาเจ้าฝาหรั่ง	เข้าไปยังพระโรงคัลด้วยหรรษา
ให้นั่งแท่นมรกตรจนา	พระมังคลาอภิวันท์อัญชุลี
พร้อมเสนาเข้าทูลละอองบาท	แล้วถามนาถหน่อกษัตริย์พลัดกรุงศรี
เราสงสารท่านนักด้วยภักดี	พวกมนตรีเขามาเล่าให้เราฟัง
ว่าตกทุกข์ได้ยากลำบากเหลือ	เสียดายเนื้อหน่อกษัตริย์ประหวัดหวัง
พ่อจะได้คืนคงดำรงวัง	แต่ยับยั้งอยู่สักหน่อยจึ่งค่อยไป ฯ
๏ พระมังคลาว่าข้าพเจ้านี้	ไม่มีที่พึ่งพาจะอาศัย
ขอพึ่งบุญกรุณาเหมือนข้าไท	พระอย่าได้ถือโทษจงโปรดปราน
แล้วนิ่งนึกตรึกตรองให้หมองจิต	คะนึงคิดมากมายหลายสถาน
ยังไม่เคยนบนอบเคยหมอบกราน	พวกเจ้าบ้านเมืองไรก็ไม่มี
เราก็เป็นหน่อเนื้อในเชื้อแถว	ลังกาแก้วเคยบำรุงซึ่งกรุงศรี
มาต้องไหว้แขกชวาเจ้าธานี	มิรู้ที่จะดำริจะตริตรอง
แล้วหวนคิดผิดพลั้งก็ช่างเถิด	เหมือนทองเกิดเป็นตะกั่วย่อมมัวหมอง
ถ้าตกยากกรากกรำตามทำนอง	เหมือนเพลงร้องว่าสิบนิ้วต้องพลิ้วเอา
ด้วยเจ้าแขกกรุณาเมตตาจิต	ก็ต้องคิดขอบคุณเพราะบุญเขา
สารพัดศัตรูไม่ดูเบา	เพราะบุญเจ้าจอมจังหวัดปฐพี
แล้วทูลท้าวเจ้าชวาอาณาเขต	ขอพระเดชท้าวไทใส่เกศี
จะขอเป็นเกือกทองรองธุลี	กว่าชีวีนั้นจะวายทำลายลาญ ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าชวาอาณาจักร	ให้แสนรักน้ำคำซ้ำสงสาร
จึ่งโลมเล้าเอาใจอาลัยลาน	จะคิดอ่านช่วยบำรุงให้รุ่งเรือง
แล้วพิศพักตร์ลักขณาหน่อกษัตริย์	งามจำรัสรัศมีล้วนสีเหลือง
เสียดายศักดิ์จักรพรรดิมาขัดเคือง	แม้นมิเปลื้องทุกขาจะอาดูร
ทั้งรูปทรงโสภาดูน่ารัก	มาเสื่อมศักดิ์โภไคยทั้งไอศูรย์
อย่าทุกข์เลยเราจะอนุกูล	ให้เพิ่มพูนในสมบัติกษัตรา
แล้วสั่งให้ไปอยู่ที่ตึกตั้ง	ให้ยับยั้งอยู่สนุกเป็นสุขา
แม้นมีเรื่องเคืองขัดหัทยา	พ่อจงมาบอกกล่าวเล่าคดี ฯ
๏ ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	เข้าในวังสั่งนาฏมเหสี
เอาใจใส่หน่อกษัตริย์พลัดบุรี	คุณจะมีมากมายหลายประการ
มเหสีรับสั่งฟังกระแส	ชำเลืองแลน้อมคำนับรับบรรหาร
แล้วสั่งเล่าสาวสวรรค์พนักงาน	แต่งเครื่องอานออกถวายพระมังคลา
๏ ฝ่ายหน่อนาถบาทหลวงออกจากเฝ้า	พากันเข้าไปอยู่ตึกนั่งปรึกษา
ควรจะต้องหยุดสำนักพักโยธา	เจ้าชวาเล่าก็เห็นเธอเอ็นดู
เมื่อวันมาถึงข้างในกูได้ข่าว	ว่าลูกท้าวงามนักหนาหวาอ้ายหนู
อายุย่างเข้าสิบสี่มีระดู	เองได้อยู่เป็นลูกเขยคงเลยดี
พระมังคลาว่าเราอยู่โนปรางค์รัตน์	จะลอดลัดเข้าไปหามารศรี
เห็นขัดสนจนใจเพราะไม่มี	ผู้ใดที่จะเข้าไปให้ถึงนาง ฯ
๏ บาหหลวงว่าแต่เท่านี้สิขี้ขลาด	มิใช่ชาติเจ้าชู้แล้วหูหาง
ค่อยสืบเสาะเหมาะใจที่ไว้วาง	ให้ถึงนางพี่เลี้ยงเคียงประคอง
เองแอบอิงพิงพึ่งให้ถึงเขา	ประโลมประเล้าฝากตัวเห็นมัวหมอง
เอาสินทรัพย์นับให้ดังใจปอง	อันเงินทองใครเขาชังเองฟังดู
ขี้คร้านวิ่งตอแหลเป็นแม่สื่อ	ถึงจะดื้อดุจริงคงวิ่งหู
เจ้าประคุณเงินทองเองลองดู	ผิดปากกูเอ็งจงว่ากูสามัญ ฯ
๏ พระมังคลาว่าเจ้าคุณการุญรัก	ช่างรู้จักท่วงทีดีขยัน
พรุ่งนี้เช้าเหล่าพวกนางกำนัล	มาสั่งฉันแล้วจะบาดเข้าพาดพิง
แต่ปรึกษาหารือกันทั้งสอง	เฝ้าตรึกตรองหวังจะให้ได้ผู้หญิง
อุตส่าห์พูดลูบไล้ให้ได้จริง	เหมือนปากปลิงเกาะติดอย่าคิดวาง
แล้วก็บอกหยูกยามหาเสน่ห์	อุปเทห์สารพัดไม่ขัดขวาง
อุตส่าห์บ่นสนธยายที่ไว้วาง	เอาให้นางในวิมานคลานลงมา
แต่สั่งสอนกันจนสางสว่างแจ้ง	ที่เคลือบแคลงมิได้ปิดบอกศิษย์หา
พอสายแสงพวกที่แต่งโภชนา	ส่งให้ทาสีออกมานอกวัง
ถวายองค์พงศ์กษัตริย์เสวยเสร็จ	แล้วสำเร็จนางคำนับแล้วกลับหลัง
เชิญเครื่องอานพานทองของในวัง	ตามรับสั่งองค์ท้าวเจ้าบุรินทร์ ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระธิดาพระยานั้น	ถึงเจ็ดวันเคยไปลงสรงกระสินธุ์
ที่ในสวนอุทยานเป็นอาจิณ	นอกบุรินทร์สร้างสมไว้ชมเชย
มีบุปผาสารพัดจัดมาปลูก	ทั้งดอกลูกมีพร้อมหอมระเหย
สระปทุมตูงตั้งกำลังเชย	ลมรำเพยพัดพาสุมาลัย
มีมัจฉาปลาว่ายอยู่คลายคล่ำ	บ้านพ่นน้ำฟองฟูดูไสว
ทั้งเต่าหอยลอยกระสินธุ์เที่ยวกินไคล	อยู่ที่ในสระสนานชานชลา
กระจับจอกดอกผลปนสาหร่าย	กระแสสายใสเย็นเห็นมัจฉา
ที่ประทับยับยั้งตั้งพลับพลา	เป็นที่ผาสุกเกษมเปรมฤทัย ฯ
๏ ถึงวันเจ็ดนางเสด็จขึ้นไปเฝ้า	แล้วก้มเกล้าทูลลาอัชฌาสัย
เที่ยวเล่นสวนสระสนานสำราญใจ	ฝ่ายท้าวไทสั่งสนมกรมวัง
ว่าวันนี้พระบุตรจะไปสวน	เจ้าจงชวนกันประชุมช่วยคุมขัง
จงเอารถซุ้มระย้ามีฝาบัง	เป็นที่นั่งทรงธิดาเอ็งพาจร
เอาโขลนจ่าไปให้มากช่วยลากรถ	ให้สมยศพระบุตรีศรีสมร
ท้าวรับสั่งเสนีชุลีกร	ก็รีบร้อนบาดหมายสั่งนายเวร
สารถีที่สำหรับขึ้นขับรถ	ใส่เกราะนวมสวมหมดทั้งดั้งเขน
มาเตรียมคอยเสด็จทั้งเจ็ดเวร	พวกลูกเกณฑ์นายหมวดต่างตรวจตรา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ธิดาพระยาหญิง	สมรมิ่งโสรจสรงทรงภูษา
ประดับเครื่องเรืองงามอร่ามตา	ทรงมหาเนาวรัตน์จำรัสเรือง
กรอบนลาฏคาดเข็มขัดรัดกระสัน	สะพักถันตาดทองละอองเหลือง
ธำมรงค์เรือนมณีสีประเทือง	แล้วย่างเยื้องขึ้นรถบทจร
นางพี่เลี้ยงเคียงข้างไม่ห่างโฉม	คอยประโลมพุ่มพวงดวงสมร
พวกนางเชิญเครื่องยศบทจร	ล้วนงามงอนรุ่นราวขาวละออง
ตามเสด็จอรไทออกไปสวน	เดินลอยนวลตามเจ้าไม่เศร้าหมอง
บ้างผัดหน้านวลใสเป็นใยยอง	ตามทำนองนางแขกแปลกกับไทย ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาปรีชาฉลาด	กับสังฆราชรู้แจ้งแถลงไข
ว่าวันนี้พระธิดาจะคลาไคล	ไปเล่นสวนดอกไม้ที่ท้ายวัง
เองรีบไปคอยดูอยู่ริมสระ	ให้นางประเนตรสมอารมณ์หวัง
เป่าเสน่ห์ผูกจิตให้ติดตัง	คงสมหวังเหมือนกับฝันอย่ารัญจวน
พลางจัดแจงแต่งกายเป็นชายไพร่	แอบเข้าไปหาตาเฒ่าที่เฝ้าสวน
ส่งภาษามลายูรู้กระบวน	แล้วทำชวนพูดจาทีหารือ
ข้าพเจ้าเป็นชาวสำปะหลัง	เป็นนายช่างต่อเรือคนเชื่อถือ
แต่เรือไฟไม่สันทัดเที่ยวหัดปรือ	เขาเล่าลือทุกสถานมานานครัน
อุตส่าห์มาหมายจะใคร่ได้ความรู้	เที่ยวหาครูรู้หลักทำจักรหัน
อยู่บ้านใดในประเทศขอบเขตคัน	โปรดดีฉันนำไปให้อาจารย์ ฯ
๏ ทั้งตายายหมายว่าจริงนิ่งพินิจ	แล้วก็คิดรักใคร่ไปสิหลาน
แต่วันนี้พระธิดายุพาพาล	จะมาสนานที่ในสระธุระมี
แล้วก็ว่าตาจะช่วยไปฝากฝัง	ให้สมดั่งหลานคิดไม่บิดหนี
คอยดูเขาเล่นสักวันขยันดี	ต่อพรุ่งนี้จึงค่อยไปดั่งใจจง
แอบดูเหล่าชาววังบ้างสิหลาน	เขางามปานกินราพระยาหงส์
แต่ออกไปเสียให้ไกลเขาล้อมวง	ที่ในดงคัดเค้าเหล่าต้นจันทน์
พระมังคลาดีใจเห็นได้ช่อง	ค่อยย่างย่องเข้าไปในสวนขวัญ
เข้าแฝงพุ่มชงโคตะโกวัน	ริมขอบคันสระศรีมีปทุม ฯ
๏ จะกล่าวถึงนางพระยามาถึงสวน	พร้อมกระบวนกันทั่วมามั่วสุม
แล้วนั่งกองกำชับคอยจับกุม	พวกหนุ่มหนุ่มล้อมไว้มิให้เดิน
พอรถทรงพระธิดามาถึงสวน	พี่เลี้ยงชวนเสด็จนางไม่ห่างเหิน
เก็บบุปผามาลัยพอใจเพลิน	เสด็จดำเนินกรีดเล็บเก็บจำปี
ประทานเหล่าสาวสรรค์นางข้าหลวง	คนละพวงส่งให้ใส่เกศี
ทั้งปาหนันกรรณิการ์สารภี	ตันหยงมีดอกพร้อมหอมขจร
เห็นสาวหยุดฉุดชิงจนกิ่งค้อม	เอาไม้ซ่อมสอยร่วงพวงเกสร
นางสาวสรรค์เก็บดวงพวงขจร	ให้พี่เลี้ยงสายสมรเที่ยวเรียงราย
บ้างเก็บผลไม้ลูกทั้งสุกห่าม	ทำไม้ง่ามน้อยน้อยสอยถวาย
ละมุดม่วงพวงผลหล่นกระจาย	เที่ยวเรี่ยรายตกกลาดดาษดา
ลิ้นจี่ต้นผลแดงดังแสงชาติ	มะตูมมะตาดดกดื่นพื้นพฤกษา
มะหาดเหียงเรียงต้นผลผกา	ย้อยระย้าสุกเหลืองดูเรืองรอง
เสด็จดำเนินเดินทางมากลางสวน	อนงค์นวลอื่นจะเปรียบไม่เทียบสอง
ไปถึงสระปะพระมังคลามอง	สองต่อสองเนตรสบประจบกัน
ให้ปลาบปลื้มลืมเล็งแต่เพ่งพิศ	ยิ่งเสียวจิตนึกขยับจะรับขวัญ
ดั่งอัปสรในสถานวิมานจันทร์	ทั้งผิวพรรณผ่องพักตร์ลักขณา
ขนงเนตรเกศแก้มเมื่อแย้มยิ้ม	ประไพพริ้มเหลือดีเจ้าพี่จ๋า
ทั้งสองเต้าเท่าเปรียบปทุมา	แม้นจะหาเหมือนเจ้าไม่เท่าเทียม ฯ
๏ ฝ่ายระเด่นดวงแขแลชม้อย	นี่นะรอยมาแต่ไกลนึกอายเหนียม
หรือฝรั่งลังกามาเลียบเลียม	ดูเสงี่ยมกิริยาเหมือนนารี
ดูรูปทรงองค์เอวก็อ้อนแอ้น	ละม้ายแม้นเทวดาในราศี
แต่ผ้าเสื้อเหลืออดสูดูเต็มที	เหมือนกับที่ชาวไร่พวกไถนา
แล้วโฉมยงทรงชี้ให้พี่เลี้ยง	ใครมาเมียงมองแลชะแง้หา
พี่ไปถามตามสงสัยใครใช้มา	บอกให้ข้ารู้เรื่องอยู่เมืองใด ฯ
๏ พี่เลี้ยงรับเสาวนีย์มีกระทู้	นี่นายอยู่แห่งหนตำบลไหน
จงบอกความตามจริงทุกสิ่งไป	รับสั่งให้ถามนายจงให้การ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	ได้โอกาสเพื่อจะแจ้งแสดงสาร
ค่อยเป่ามนต์ดลคาถาไม่ช้านาน	ที่อาจารย์สอนสั่งให้ตั้งใจ
เดชะเวทวิทยามหาเสน่ห์	ให้รวนเรร้อนจิตพิสมัย
ทั้งพี่เลี้ยงสาวสรรค์กำนัลใน	องค์อรไทดวงแขแลตะลึง ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มังคลานั้น	บอกว่าฉันนี้นะขาพึ่งมาถึง
มาเที่ยวเล่นเห็นเขาลือกันอื้ออึง	ว่าสวนซึ่งจอมกษัตริย์ขัตติยา
สนุกสนานปานสวนสรวงสวรรค์	ในช่อชั้นแดนดาวดึงสา
อยากจะใคร่ชมอนันต์เป็นขวัญตา	พอฉันมาปะกระบวนก็จวนตัว
จึงหลบลี้หนีแอบมาซ่อนเร้น	กลัวจะเป็นดูแลแม่อยู่หัว
จึ่งมาเที่ยวลัดแลงแอบแฝงตัว	เพราะความกลัวท่านจะโกรธลงโทษทัณฑ์
จะออกไปเสียข้างนอกออกไม่ได้	เขาล้อมไว้ยิ่งยวดทั้งกวดขัน
ไหนจะกลัวอาญาสารพัน	หม่อมโปรดฉันด้วยเถิดขาจงปรานี
ช่วยเพ็ดทูลอย่าให้สูญไมตรีจิต	ที่ชอบผิดช่วยขยายอย่าหน่ายหนี
จะขอบคุณกรุณาที่ปรานี	จริงนะพี่จะให้สัตย์ปฏิญาณ ฯ
๏ นางรับคำซ้ำว่าถ้าเช่นนั้น	จะผ่อนผันทูลอนงค์เพราะสงสาร
จะจดจำคำนายที่ให้การ	ไปทูลมิ่งเยาวมาลย์เหมือนถ้อยคำ
แล้วลุกลามาถึงพระนุชนาฏ	อภิวาททูลแต่พอที่ข้อขำ
ทั้งพูดจาสารภาพว่าหลาบจำ	ให้พี่นำกราบทูลมูลคดี ฯ
๏ นางทราบสิ้นผินพักตร์มาซักถาม	ให้มีความรักใคร่ไม่หน่ายหนี
เสน่หาอาวรณ์ร้อนฤดี	นางเทวีหันกลับขึ้นพลับพลา
แล้วเรียกสี่พี่เลี้ยงมาเคียงข้าง	พระนุชนางแดดิ้นถวิลหา
จนมิได้สระสรงพระคงคา	ให้เรียกราชรัถามาเร็วพลัน
จะกลับวังสั่งเหล่าพวกข้าหลวง	ทุกกระทรวงเร่งรัดไปจัดสรร
มาพร้อมเสร็จนางเสด็จจรจรัล	จากอนันต์อุทยาน์เข้าธานี
ขึ้นบรรจถรณ์ร้อนจิตด้วยฤทธิ์เสน่ห์	ให้ว้าเหว่วิญญาณ์มารศรี
แสนวิโยคโศกศัลย์พันทวี	นางเข้าที่พระบรรทมให้ตรมทรวง ฯ
๏ ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงเข้าเคียงแท่น	ให้โศกแสนร้อนใจเป็นใหญ่หลวง
นางทูลถามความรักที่หนักทรวง	แม่เหงาง่วงเป็นไฉนไม่สบาย
จงบอกพี่ชี้แจงให้แจ้งเรื่อง	จะปลดเปลื้องอนุกูลให้สูญหาย
ที่โรคร้อนผ่อนใจให้สบาย	อย่าวุ่นวายเลยแม่น้องจะหมองมอม
พี่เป็นหมอขอแก้ที่แผลเจ็บ	อันเมื่อยเหน็บเสียรูปซีดซูบผอม
จะแก้ไขมิให้น้องนั้นต้องตรอม	ฉันจะยอมอาสาเหมือนม้าทรง ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสวัสดิ์	นางกษัตริย์ชื่นชมสมประสงค์
แต่ความอายมิใคร่บอกออกให้ตรง	เพราะเขาจงใจแก้ที่แผลคัน
จึงว่าน้องเหมือนต้องโอสถพิษ	กำเริบฤทธิ์ร้อนในน้ำใจฉัน
พี่ช่วยคิดปิดป้องของสำคัญ	อย่าให้ฉันอายหน้าประชาชน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาเจ้าฝาหรั่ง	กลับมายังที่สำนักพักพหล
บาทหลวงถามความในที่ไกกล	ทั้งเวทมนตร์ทางเสน่ห์เพทุบาย
ได้ใช้บ้างหรือหาหรือว่าเปล่า	หรือได้เข้าไปสมอารมณ์หมาย
พระบอกกล่าวเล่าแต่ต้นไปจนปลาย	ที่คิดหมายเห็นจะสมอารมณ์ปอง
นางใช้สี่พี่เลี้ยงมาถามซัก	ที่จะชักชวนชิดสนิทสนอง
เชิงพูดจาปราศรัยในทำนอง	เห็นมีช่องชอบกลเป็นหนทาง
แต่ฟังดูพรุ่งนี้แม้นมีข่าว	ได้เรื่องราวแล้วไม่ยากต้องถากถาง
บาทหลวงว่าลูกครูมันรู้ทาง	เหมือนเช่นอย่างพ่อเองกูเกรงมือ
อันเรื่องราวเขาเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง	ทั้งอ้อยอิ่งกลอกกลับหญิงนับถือ
ถึงแม่เองรบตีมีฝีมือ	ยังต้องรื้อกลับเป็นเมียเขาเคลียคลอ
ชะเจ้าพรรณลูกไม้ไม่ไกลต้น	มันร่วงหล่นอยู่ริมกิ่งจริงจริงหนอ
มิเสียแรงเกิดกับต้นเจ้าผลยอ	พลางพูดพ้อกันพอให้ใจสบาย ฯ
๏ พระสุริยงเย็นพยับลงลับฟ้า	ดวงดาราจันทร์กระจ่างสว่างฉาย
น้ำค้างพรมลมเรื่อยเฉื่อยสบาย	บาทหลวงทายดาราพยากรณ์
อันดวงดาวเจ้าชวาอาณาเขต	จะเรืองเดชภิญโญสโมสร
เองคงได้เสกสมสยมพร	ด้วยฤทธิรอนองค์ท้าวเจ้าชวา ฯ
๏ จะกลับกล่าวพระบุตรีนารีราช	ครั้นภาณุมาศเย็นพยับลับเวหา
ศศิธรจรกระจ่างสว่างตา	ด้วยฤทธิ์อาคมขลังกำลังมนต์
เทพรำจวนจิตฤทธิ์เสน่ห์	ให้รวนเรร้อนรุมทุกขุมขน
เสน่หากล้าหาญเหลือทานทน	ให้ร้อนรนไม่สบายหลายประการ
แล้วเรียกสี่พี่เลี้ยงมาเคียงอาสน์	พระนุชนาฏมีสุนทรด้วยอ่อนหวาน
ประหลาดใจตั้งแต่ไปอุทยาน	หนาวสะท้านเป็นไฉนไม่สบาย ฯ
๏ นางพี่เลี้ยงรู้เล่ห์เสน่หา	จะวางยาแก้ไขเสียให้หาย
แล้วทูลว่าหน้าไข้ไม่สบาย	อย่าวุ่นวายพรุ่งนี้พี่จะไป
หาโอสถรสรื่นที่ชื่นชอบ	มาประกอบผันแปรคิดแก้ไข
ให้หายโรคโศกเศร้าเบาพระทัย	แล้วจะได้เห็นหมอขอตำรา
มาถวายโฉมยงให้จงได้	ขอแก้ไข้ฟูมฟักช่วยรักษา
เหมือนศุภลักษณ์ยักษีผู้ปรีชา	ไปอุ้มพาอุณรุทภุชพงศ์
มาสมสู่อุษาธิดายักษ์	ได้ร่วมรักร่วมชมสมประสงค์
ขออาสากว่าชีวิตจะปลิดปลง	ให้ได้องค์มังคลาไม่ช้าที
อย่าทุกข์ร้อนนอนเถิดแม่โฉมฉาย	คงสมหมายดอกพระน้องอย่าหมองศรี
ที่ประสงค์จงรักขอภักดี	วันพรุ่งนี้จะออกไปให้ได้ความ
แต่ปรึกษาห้าคนจนสว่าง	นางเยื้องย่างออกไปแล้วไต่ถาม
มาเรียกบ่าวสาวใช้ให้ไปตาม	แล้วเดินข้ามท้องฉนวนรัญจวนใจ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มังคลาราช	พอภาณุมาศไตรตรัสจำรัสไข
แล้วสระสรงทรงเครื่องเรืองอำไพ	จะขึ้นไปเฝ้าท้าวจ้าวนคร
พอสี่นางต่างพากันมาถึง	พลางรำพึงอยู่ในทรวงดวงสมร
เหตุไฉนหน่อกษัตริย์พลัดนคร	วานนี้จรไปเป็นคนจนเข็ญใจ
ไม่รู้เลยว่าเป็นหน่อวรนาถ	ขู่ตวาดพูดจาไม่ปราศรัย
ให้นึกกลัวตัวสั่นพรั่นหัวใจ	พอหน่อไทสบพักตร์ร้องทักทาย
เชิญพี่มาหาน้องสักหน่อยก่อน	ธุระร้อนใจอยู่ไม่รู้หาย
พี่มิช่วยไหนจะรอดคงวอดวาย	ดั่งหนึ่งว่ายสายสมุทรสุดกำลัง ฯ
๏ ฝ่ายทั้งสี่พี่เลี้ยงค่อยเมียงหมอบ	แล้วก็ตอบพจนารถสวาทหวัง
ขอสนองรองบาทากว่าชีวัง	จะรับสั่งใส่เกล้าทุกเช้าเย็น
๏ ฝ่ายพระหน่อบดินทร์นรินทร์ราช	ที่คิดคาดไว้ได้ช่องพอมองเห็น
จึงเขียนคำทำเป็นกลอนบอกร้อนเย็น	ทับสนิทมินเม้นไม่เห็นรอย
กับธำมรงค์ทรงถอดออกจากหัตถ์	เพชรรัตน์เรือนอุทัยที่ใช้สอย
ส่งให้นางพลางทำเป็นสำออย	ว่าแหวนก้อยฉันถวายเหมือนหมายใจ
ทูลฉลองเถิดว่าน้องนี้คนยาก	จะหมายฝากชีวงอย่างสงสัย
เป็นคนพลัดซัดเซว้าเหว่ใจ	เหมือนนกไร้รังนอนจนอ่อนแรง
ได้มาหยุดสำนักพอพักกึ่ง	ให้สมซึ่งปรารถนาพี่อย่าแหนง
ยกเอาคำนำคดีน้องชี้แจง	ทูลแถลงพระธิดายุพาพาล ฯ
๏ พี่เลี้ยงรับสารศรีคดีสดับ	ทูลลากลับมาปราสาทราชฐาน
แล้วขึ้นเฝ้าโฉมยงนางนงคราญ	ถวายสารธำมรงค์อลงกรณ์
จึงทูลความตามเรื่องหน่อกษัตริย์	ให้แจ้งอรรถว่าพระรักสมัครสมร
ที่เรื่องราวกล่าวคำเธอร่ำวอน	ดวงสมรแม่จงแจ้งอย่าแพร่งพราย ฯ
๏ นางรับสารอ่านกลอนอักษรสนอง	ฉันจำลองลายหัตถ์จัดถวาย
กระดาษแทนแผ่นสุวรรณพรรณราย	เพราะมุ่งหมายพระธิดายุพาพิน
แต่เรียมจนเพราะเป็นคนอนาถา	แม้นเมตตาก็จะหายวายถวิล
เพราะความรักหนักเท่าพระธรณิน	เชิญยุพินทราบคำที่รำพัน
อันตัวพี่เหมือนกระต่ายมาหมายแข	ตะลึงแลแสงช่วงดวงบุหลัน
ก็สุดหมายที่จะมาดสวาทจันทร์	อยู่ถึงชั้นดาวดึงส์เห็นกึ่งเกิน
เมื่อไรเลยจันทราดวงดารก	จะร่วงตกลงมาบ้างเห็นห่างเหิน
ขอเสี่ยงบุญหนุนนำให้จำเจริญ	เป็นที่เยินยอยศปรากฏไป
แม้นคู่เคียงเรียงหมอนแต่ก่อนสร้าง	อย่าให้ร้างเชยชิดพิสมัย
ให้เหมือนพวงบุปผาสุมาลัย	มาสวมใส่หัตถาศิลาลอย
เชิญพระนุชบุตรีนารีรัก	ช่วยเชิดพักตร์พี่ไว้ได้ใช้สอย
อย่าบากบั่นผันพักตร์ให้รักลอย	จงตอบถ้อยศุภสารสมานเอย ฯ
๏ พระเทพินยินคำดั่งน้ำทิพย์	อันลอยลิบตกลงมาสรงเสวย
ชื่นอารมณ์คมคายภิปรายเปรย	ด้วยจะเชยชมชื่นระรื่นเย็น
จำจะร่างเรื่องสารสมานสมัคร	ที่ความรักทูลเสนอให้เธอเห็น
แล้วนางคิดตอบคำพอย่ำเย็น	เขียนด้วยเส้นดินสอดำคำสารา
พับผนิดปิดผนึกจารึกหลัง	แล้วซ้ำสั่งนางกำนัลด้วยหรรษา
กับขันทองของทรงเครื่องลงยา	ใส่บุหงาส่งให้เอาไปพลัน
ถวายพระมังคลาเจ้าฝาหรั่ง	กำชับสั่งพวกเหล่านางสาวสรรค์
กับพี่เลี้ยงร่วมใจไปด้วยกัน	พอสายัณห์รีบมาอย่าช้าที ฯ
๏ พี่เลี้ยงรับสาราเรียกข้าทาส	ยุรยาตรออกประตูบูรีศรี
ถึงตึกตั้งวังอยู่ของภูมี	ขึ้นเฝ้าที่ห้องกลางที่ข้างใน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช	เห็นนางนาฏกลับมาพระปราศรัย
น้องเห็นพี่มานี่ค่อยคลายใจ	พลางพิไรถามซักที่ชักพา
อันทรวงน้องเหมือนหนึ่งกองอัคคีสุม	ให้ร้อนรุ่มจนกระทั่งถึงมังสา
พี่ไม่ช่วยเห็นม้วยชีวาลา	แล้วมารยาทำเหมือนไข้ไม่สบาย ฯ
๏ ฝ่ายพี่เลี้ยงเคียงองค์แล้วส่งสาร	กับทั้งพานใส่บุหงามาถวาย
พลางทูลความตามทำเนียบทั้งเปรียบปราย	พระสมหมายที่มาดสวาทปอง
แล้วคลี่สารอ่านคำของทรามสวาท	บังคมบาทบาทามาทั้งสอง
ซึ่งโปรดปรานการข้างหน้าฝ่าละออง	ว่ารักน้องเหมือนหนึ่งคำที่รำพัน
ก็เห็นจริงสิ่งใดไม่หน่ายแหนง	น้องก็แจ้งความจริงทุกสิ่งสรรพ์
แต่เรื่องว่าเหมือนกระต่ายมาหมายจันทร์	ที่ข้อนั้นยังไม่เห็นเป็นอย่างไร
หรือตัวน้องอยู่บนฟ้าเวหาหน	นี่ก็คนเดินดินสิ้นวิสัย
มิใช่องค์เทวาสุราลัย	พระจะได้คอยแหงนแสนรำคาญ
ที่ยกยอขอประทานเถิดผ่านฟ้า	เหมือนเขาว่าร้อยลิ้นที่กินหวาน
น้องมิใช่มดดำเห็นน้ำตาล	รับประทานกินนักมักเป็นลม
อันถ้อยคำที่พระร่ำว่ารักน้อง	ขอเชิญครองสัตย์ไว้อย่าให้ขม
ข้อที่พระปรารถนาอย่าปรารมภ์	คงจะสมความสัตย์ปฏิญาณ
อันตัวน้องก็จะรองธุลีบาท	จนสิ้นชาติมิได้ร้างห่างสมาน
แต่มีข้อเกียดกันในสันดาน	แม้นโปรดปรานน้องจะเห็นว่าเอ็นดู
ด้วยว่าพระเชษฐาเป็นฝาหรั่ง	อยู่เวียงวังพระสิเคยเสวยหมู
น้องเป็นพวกแขกชวามลายู	ที่เรื่องหมูเกลียดจ้านรำคาญจริง
แม้นรับคำสำคัญที่มั่นหมาย	ชอฝากกายฝากชีวาประสาหญิง
จะได้พึ่งฝ่าพระบาทพอพาดพิง	เป็นที่จริงแม่นมั่นเหมือนสัญญา
ค่ำวันนี้เชิญพระองค์พงศ์กษัตริย์	มาปรัศว์พบฉันให้หรรษา
น้องจะได้ทูลสนองรองบาทา	ขอเป็นข้าเบื้องพระบาททุกชาติเอย ฯ
๏ พระฟังสารหวานเพราะเสนาะโสต	ละอองโอษฐ์นุชนวลหวนระเหย
งามละม่อมยอมกายภิปรายเปรย	ควรจะเชยกลิ่นหอมถนอมนวล
แล้วเอื้อนโอษฐ์โปรดสั่งนางทั้งสี่	ขอเชิญพี่ไปประคองรองสงวน
พอค่ำคล้อยคอยฉันอย่ารัญจวน	เวลาควรน้องจะไปเหมือนใจจง ฯ
๏ ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงทูลลากลับ	น้อมคำนับหน่อนาถราชหงส์
ถึงปรางค์ทองย่องเข้าเฝ้าอนงค์	นางโฉมยงตรัสถามเนื้อความพลัน
ทั้งสี่นางต่างทูลสนองสาร	เยาวมาลย์อย่าวิโยคเศร้าโศกศัลย์
เธอสั่งให้คอยท่าไม่ช้าพลัน	พอสายัณห์จึงจะมาในราตรี
นางโฉมยงทรงฟังดั่งได้แก้ว	พระพักตร์แผ้วผุดผ่องละอองฉวี
ครั้นพลบค่ำคล้ำฟ้าในราตรี	สั่งให้พี่เลี้ยงเสนอเมื่อเธอจร ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระมังคลาราช	ภาณุมาศเย็นพยับลับสิงขร
จันทร์กระจ่างแจ่มฟ้าดารากร	พระภูธรแต่งองค์อลงการ์
ทรงเครื่องต้นอย่างแขกให้แปลกเพศ	แล้วร่ายเวทฤทธิรณมนต์คาถา
เหน็บกริชเพชรสองข้างอย่างชวา	ถือเช็ดหน้าขลิบตาดแล้วนาดกราย
ลงจากตึกที่ประทับไม่ยับยั้ง	เห็นคนนั่งพร้อมกันรีบผันผาย
แล้วอ่านมนต์ดลขลังกำบังกาย	ค่อยแวดชายแอบดูปลอมผู้คน
พอพบสี่พี่เลี้ยงมาคอยรับ	แล้วคำนับให้เดินกลางหว่างถนน
ค่อยห้อมล้อมปลอมเหล่าพวกชาวพล	ไม่มีคนสงสัยเข้าในปรางค์
แล้วเชิญองค์มังคลาเจ้าฝาหรั่ง	ให้หยุดยั้งที่สงัดปรัศว์ขวาง
ค่อยแหวกม่านคลานไปเชิญเสด็จนาง	ที่ห้องกลางปรางค์มาศปราสาทชัย ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีนารีราช	กัมปนาทนึกพรั่นให้หวั่นไหว
องค์ระทวยขวยเขินสะเทิ้นใจ	จะออกไปก็กระดากวิบากจริง
ให้นึกอายหลายอย่างระคางเขิน	สะท้านสะเทิ้นไม่รู้หายวิสัยหญิง
แล้วกล่าวแกล้งแสร้งเสประเวประวิง	น้องเป็นหญิงออกไปเห็นไม่ดี
พี่กลับไปเชิญพระองค์พงศ์กษัตริย์	มาแท่นรัตน์ปรางค์ทองอันผ่องศรี
พี่เลี้ยงบังคมคัลอัญชลี	กลับมาที่หน่อกษัตริย์ขัตติยา
เชิญเสด็จเข้าไปในปรางค์มาศ	พระหน่อนาถจรจรัลด้วยหรรษา
ขึ้นประทับแท่นสถิตพระธิดา	พระมังคลาเป่าเสน่ห์ด้วยเล่ห์กล
ต้องพระนุชบุตรีศรีสวัสดิ์	เกิดกำหนัดร้อนรุ่มทุกขุมขน
ให้ปลาบปลื้มลืมตัวด้วยกลัวมนต์	เปรียบเหมือนคนเมาสุรานัยน์ตาลาย
พระปราศรัยไต่ถามด้วยความรัก	เชิญผินพักตร์พี่ขอยลวิมลฉาย
อย่าขวยเขินเมินหน้าระอาอาย	ไม่ทักทายแขกมาหาถึงปรางค์ ฯ
๏ นางทรุดองค์ลงคำนับอภิวาท	พระนุชนาฏนึกอายไม่หายหมาง
แต่ความรักหักหันออกกั้นกาง	พระนุชนางทูลสนองทำนองใน
พระคุณของทรงฤทธิ์เหมือนบิตุเรศ	ทั้งประเทศดินฟ้าจะหาไหน
ขอรองเบื้องบาทาเหมือนข้าไท	จะไปไหนมิได้ขัดพระอัธยา ฯ
๏ พระปลอบนางทางว่านิจจานุช	พี่แสนสุดรักมิตรกนิษฐา
ขอฝากกายกว่าจะวายชีวาลา	เป็นสัจจาของพี่แท้ไม่แปรปรวน
เจ้าพุ่มพวงดวงแขแม่อย่าหมอง	ไม่ขัดข้องโฉมงามทรามสงวน
พลางอิงแอบแนบชิดสนิทนวล	พี่เลี้ยงชวนกันออกมานอกปรางค์
นางถอยหลังลดองค์ลงจากอาสน์	พระหน่อนาถค่อยประคองอย่าหมองหมาง
แล้วกุมกรช้อนองค์ประจงปราง	พระนุชนางผลักหัตถ์กษัตรา
แล้วทูลห้ามตามกระบวนอย่าด่วนนัก	ขอผ่อนพักพอให้หายอายนักหนา
แม้นคนผู้รู้สิ้นจะนินทา	จะเอาหน้าลงไปแฝงไว้แห่งไร ฯ
๏ พระเชยปรางทางว่านิจจาน้อง	อยู่ในห้องใครจะเห็นว่าเป็นไฉน
ไม่บกพร่องหมองช้ำจะทำไม	มันมิใช่โถเถาจะร้าวราน
พลางประคองต้องเต้าเต็มพระหัตถ์	นางป้องปัดพอประจักษ์ไม่หักหาญ
ค่อยผันผ่อนหย่อนตามความสำราญ	ปทุมมาลย์พึ่งพ้นชลธี
ค่อยอิงแอบแนบเนื้อที่เจือจิต	นางเบือนบิดพระก็เบียดพอเสียดสี
ปทุมมาลย์ยังไม่บานเกสรดี	พึ่งจะคลี่ยังไม่จริงก็ชิงบาน
แมงภู่ผึ้งคลึงเคล้าเกสรอ่อน	ลงเฟ้นฟอนของสดเพราะรสหวาน
พิรุณโรยโปรยช่อพอประมาณ	ในท้องธารไม่สู้ชุ่มพอนุ่มนวล
พยุพยับอับพื้นเวหาหาว	ทั้งเดือนดาวลับจมเป็นลมหวน
สนั่นเปรี้ยงเสียงสุนีคะนองครวญ	พระพายหวนหอมบุปผาสุมามาลย์
ทะเลลมยมนาสาคเรศ	ทั่วประเทศเป็นระลอกกระฉอกฉาน
มัติมิงคล์กลิ้งท้องชโลธาร	ก้องสะท้านธรณินในสินธู
เขาพระเมรุเอนเอียงเพียงจะคว่ำ	ทุกเถื่อนถ้ำครื้นครั่นสนั่นหู
นาคราชผาดผยองขึ้นฟ่องฟู	มังกรชูแก้วสว่างกลางทะเล ฯ
๏ สองภิรมย์สมสวาทในอาสน์รัตน์	นางกษัตริย์เคียงข้างไม่ห่างเห
พระมังคลาชื่นชมสมคะเน	ไม่ห่างเหพระธิดายุพาพิน
เมื่อแรกเริ่มเดิมได้กับยายเฒ่า	เหมือนกินข้าวแฉะบูดสุดถวิล
เป็นจำใจจำกลืนสู้ขืนกิน	มันเลือกลิ้นมากมายหลายประการ
มาปะของเมืองชวาโอชารส	แต่ล้วนสดสารพันทั้งมันหวาน
ดังเครื่องทิพย์หยิบใส่มาในจาน	แสนสำราญนุ่มนิ่มชิมไม่วาย
อัศจรรย์บ่อยบ่อยเหมือนลอยแก้ว	มันหวานแจ้วจับใจมิใคร่หาย
ถนอมแนบแอบนุชสุดเสียดาย	จึงภิปรายปราศรัยเป็นไมตรี
พี่ขอลาทรามสงวนจวนจะรุ่ง	แต่ค่ำพรุ่งนี้จะกลับมาปรางค์ศรี
ค่อยอยู่เถิดแก้วตาอย่าราคี	แม้นต้วพี่จะมิไปก็ใช่เชิง
ถ้าทราบถึงบิตุรงค์จะลงโทษ	เสียประโยชน์แล้วสิเปิดเตลิดเหลิง
เหมือนเปลวไฟไหม้หลังคาจะพาเปิง	จะเสียเชิงพากันชั่วให้มัวมอม
นางดวงแขแทบจะแดฤๅดีดิ้น	แสนถวิลไม่รู้วายคลายถนอม
แม้นเมตตาอย่าให้น้องนี้ต้องตรอม	เชิญพระจอมจักรพงษ์จงคงคืน
เมตตาจริงแล้วอย่าทิ้งให้น้องเริศ	จงโปรดเถิดกรุณาให้ฝ่าฝืน
พระได้ฟังน้ำเสียงเพียงจะกลืน	นางสะอื้นโศกศัลย์พันทวี
พระปลอบพลางทางว่านิจจาน้อง	ไม่ขัดข้องแล้วไม่อางขนางหนี
พลางชุบเช็ดชลนาแล้วพาที	อันตัวพี่จะต้องลาสุดาดวง
แม้นขืนอยู่รู้ไปถึงไทท้าว	จะเกิดฉาวอึงดังทั้งวังหลวง
จวนจะรุ่งอยู่แล้วหนาสุดาดวง	อย่าหนักหน่วงพี่จะลาพะงางาม
พลางเสด็จจากแท่นรัตน์ปัจถรณ์	สายสมรตามเสด็จไม่เข็ดขาม
พระกุมกรสอนสั่งจงฟังความ	พรุ่งนี้ยามหนึ่งจะมาอย่าปรารมภ์
ออกจากปรางค์ย่างเยื้องชำเลืองเหลียว	ให้เสียวเสียวปะสุรางค์นางสนม
แล้วร่ายเวทวิทยาทั้งอาคม	ให้เป็นลมบังตาพวกนารี
แล้วปีนข้ามกำแพงลัดแลงออก	มาชั้นนอกเดินทางกลางวิถี
กลับไปยังที่อยู่ของภูมี	แล้วจรลีเข้าไปหาพระอาจารย์ ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงง่วงเหงาบนเก้าอี้	เห็นศิษย์รี่เข้ามาหาจึงว่าขาน
แล้วถามไต่เองไปหาเห็นช้านาน	มันเป็นการหรือหาไม่ตั้งใจคอย
พระมังคลาว่าได้สมอารมณ์นึก	ที่ตรองตรึกไว้คงได้เครื่องใช้สอย
พอตั้งตัวได้สักพักไม่หลักลอย	จึงจะค่อยพยายามไปตามบุญ
บาทหลวงว่าถ้าเองเลยเป็นเขยเขา	ธุระเราขาดเหลือคงเกื้อหนุน
พ่อตาดีมีปัญญาช่วยการุญ	จะได้อุ่นอกใจกลับไปเมือง
กำพลเพชรเขตแดนของยายเฒ่า	ไปตีเอาลังกาให้ตาเหลือง
จับอ้ายพวกพงศ์เผ่าเป็นเจ้าเมือง	แก้แค้นเคืองมันให้ได้ดังใจปอง
พระมังคลาสาธุสะคุณพระช่วย	ขอให้รวยเหมือนกับคำที่ร่ำสนอง
คุณโปรดด้วยช่วยดำริคิดตริตรอง	แม้นสมปองจะได้ไปตั้งใจจง
อาจารย์คิดศิษย์ฟังสังรเสริญ	พูดกันเพลินเหมือนหนึ่งจิตคิดประสงค์
แต่เช้ามาค่ำไปเหมือนใจจง	ยุพยงมิได้ขัดอัธยา ฯ
ตอนที่ ๗๘
อภิเษกพระกฤษณากับนางเทพินไปครองเมืองรมจักร
๏ จะกล่าวถึงพระอภัยวิไลลักษณ์	อยู่สำนักเนินพนมร่มรุกขา
ที่เขาใหญ่ปลายประเทศเขตลังกา	สามสิทธาเคร่งครัดมัสการ
กองอัคคีตีระฆังแล้วตั้งสวด	พวกที่บวชถือธรรมกรรมฐาน
ไม่โลภหลงปลงใจในสันดาน	หมายนิพพานภายหน้าสถาวร
แต่องค์พระกฤษณายังว้าวุ่น	ให้เฉียวฉุนมิใคร่ร้างห่างสมร
เห็นเทพินยินดีมีสุนทร	เฝ้าวิงวอนจะให้สึกนึกรัญจวน
นี่จะบวชไปถึงไหนจะใคร่รู้	ไม่เอนดูศิษย์หามันน่าสรวล
มิโปรดมั่งก็จะตั้งแต่รบกวน	เฝ้ายียวนนางชีพิรี้พิไร ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงค์องค์มุนีฤๅษีสาว	จึงแกล้งกล่าวพจนาอัชฌาสัย
ช่างไม่กลัวบาปกรรมพูดร่ำไร	เป็นจนใจจะให้สึกนึกละอาย
ไม่กลัวความครหานินทาหรือ	พระจะถือเอาแต่ได้เหมือนใจหมาย
ฉันอดสูดูเป็นน่าระอาอาย	อย่าวุ่นวายเลยพระองค์เหมือนวงศ์วาน
คิดสละละลักหักสวาท	จงหมายมาดเอาที่ธรรมกรรมฐาน
พระหักจิตให้ตรงเหมือนวงศ์วาน	อย่าคิดการที่ในเล่ห์ประเวณี
แล้วกลับเข้ากุฎีที่สถิต	องค์พระกฤษณาเบียดเข้าเสียดสี
แล้วตรองตรึกนึกไว้เป็นไรมี	คงสึกชีเอาให้ได้ดั่งใจปอง
แล้วเคียงข้างพลางว่าฉันเป็นศิษย์	ขอสนิทครูไว้มิให้หมอง
จะหนวดฟั้นหมั่นเคล้าเข้าประคอง	มุนีน้องสาวฉันให้บรรทม
พลางประคองต้องเต้าเต็มพระหัตถ์	นางป้องปัดมิให้ชิดสนิทสนม
แล้วว่าบาปนะไม่ควรกวนอารมณ์	จะขาดพรหมจรรย์ไปพระไม่กลัว
นรกหรือถือดีอย่างไรนั่น	เพราะว่าฉันชาตินี้ไม่มีผัว
จึ่งอุตส่าห์บรรพชิตเพราะคิดกลัว	มิให้มัวหมองมีราคีคาว
พระกฤษณาว่าศรัทธาฉันสาธุ	เห็นจะลุไปสวรรค์แต่สาวสาว
อย่าเพ่อร้างจางจืดให้ยืดยาว	ในแดนดาวสรวงสวรรค์อนันตัง
จะไปเบียดเยียดยัดกันสับสน	แต่ล้วนคนตัดขาดสวาทหวัง
วิมานแมนเห็นจะแน่นเหลือกำลัง	จงยับยั้งช้าช้าให้ถาวร
ฉันจะได้อยู่เป็นศิษย์กนิษฐ์นาฏ	จะรับราชเสาวนังช่วยสั่งสอน
พลางอิงแอบแนบชิดสะกิดกร	ประคองช้อนเชยปรางทางประโลม
แล้วว่าถึงบาปกรรมก็ตามเถิด	ไม่ขอเริศร้างไปให้ไกลโฉม
พลางคลึงเคล้าเย้ายวนชวนประโลม	ขอเชิญโฉมลาพรตดาบสินี ฯ
๏ ฝ่ายเทพินผินพักตร์มาซักถาม	ไม่กลัวความดอกหรือเกี้ยวฤๅษี
แม้นทราบถึงทูลกระหม่อมจอมโมลี	ก็จะตรีชาชั่วให้ตัวตรอม
จะสึกหาลาศีลเห็นสิ้นคิด	ก็อายจิตไม่รู้หายจะผ่ายผอม
แม้นจะขืนใจน้องให้หมองมอม	ที่จะยอมด้วยพระองค์อย่าสงกา
เห็นเป็นหญิงพระยิ่งทำเอาตามจิต	พระไม่คิดหน้าหลังมั่งหรือจ๋า
น้องมิใช่ข้าสนองรองบาทา	จะได้มาลวนลามเอาตามใจ
แล้วนงลักษณ์ผลักหัตถ์สะบัดค้อน	เพราะแสนงอนดูก็งามตามวิสัย
พระนิ่งนึกตรึกตรองทำลองใจ	น้องมิได้เมตตาขอลาตาย
แล้วลุกมาหน้าห้องช่องสิงหาสน์	เอาเชือกคาดผูกไว้เหมือนใจหมาย
จะผูกศอมรณาชีวาวาย	ขอลาสายสมรมิ่งจริงหนานาง
แม้นอยู่ไปอายเขาชาวสิงหล	นฤมลนุชน้องอย่าหมองหมาง
แล้วจับเชือกพันพระศอพอให้นาง	เห็นแล้ววางหัตถ์นิ่งไม่ติงกาย
นางโฉมยงองค์สั่นให้หวั่นหวาด	ร้องกรีดกราดวิ่งไปดั่งใจหมาย
เข้าแก้ศอหน่อนาถให้คลาดคลาย	นางโฉมฉายองค์สั่นให้รัญจวน
แล้วจูงหัตถ์ตรัสถามด้วยความรัก	ไม่หน่วงหนักเลยพ่อคุณมาหุนหวน
น้องจะคิดผ่อนผันอย่ารัญจวน	แต่พอควรอย่าให้น้องนี้ต้องอาย ฯ
๏ พระเล้าโลมโฉมเฉลาว่าเจ้าพี่	ไม่ควรที่ตัดรักให้หักหาย
จะอยู่ไปไหนเลยจะพ้นอาย	พี่ขอตายเสียให้สิ้นเขานินทา
เพราะน้องไม่เอ็นดูจะสู้ม้วย	อยู่ก็ป่วยการชาติวาสนา
ไม่สมหมายก็คงวายชีวาลา	เป็นสัจจาของพี่จริงอย่ากริ่งความ
นางชีวอนผ่อนตามด้วยความสวาท	พระหน่อนาถนั่งพิไรแล้วไต่ถาม
จะลาพรตแล้วหรือยังขอฟังความ	นางทูลตามเรื่องรักหนักอุรา
พระโปรดน้องอย่าให้หมองมลทินหมาง	กันแสงพลางน้องจะพูดกลัวมุสา
สุดแท้แต่บุญกรรมได้ทำมา	เป็นสัจจาพระอย่าแหนงแคลงอารมณ์
หน่อกษัตริย์จัดภูษาออกมาไว้	กับสไบเครื่องอานรองพานถม
นางเบือนพักตร์ผลักไสไม่นิยม	แล้วก็ก้มพักตร์เฉยไม่เงยดู
พระกฤษณาว่าไม่สึกนึกไฉน	นั่งพิไรวิงวอนจนอ่อนหู
เข้าเปลื้องเครื่องนักสิทธ์ปิดประตู	นางสุดรู้สุดคิดจะบิดเบือน
ต้องจำใจจำลาสิกขาบท	แสนกำสรดเศร้าใจใครจะเหมือน
พระอิงแอบแนบชิดสะกิดเตือน	พูดแชเชือนที่ตรงเล่ห์ประเวณี ฯ
๏ หน่อกษัตริย์สมจิตที่คิดหวัง	ตรงเข้านั่งแนบเบียดพอเสียดสี
นางนงลักษณ์ผลักพลิกแล้วหยิกตี	พระก็มิวางนางนงเยาว์
ค่อยเชยปรางทางว่านิจจาน้อง	แต่เจ้าของนี้ก็ล่วงมาหวงเขา
เอ็นดูพี่เถิดแม่ตีแต่เบาเบา	พระโลมเล้าสายสมรกรประคอง
นางฟังคำทำเป็นว่าชะพระพี่	มานั่งชี้นิ้วเอาเป็นเจ้าของ
ใครยกยอขอให้ดั่งใจปอง	หรือว่าน้องนี้เป็นเมียมาเคลียคลอ
เหมือนคำเหล่าชาวพาราเขาว่าไว้	ใครอยากได้ไปเป็นเมียต้องเสียหอ
พระจะมาไว้ยศเที่ยวกดคอ	เอาแต่พอสมคิดผิดธรรมเนียม
พระปลอบพลางทางว่านิจจาน้อง	ทำหอห้องวุ่นวายนึกอายเหนียม
แม่รู้เห็นเป็นอย่างไรในธรรมเนียม	เอามาเทียมวงศ์กษัตริย์ขัตติยา
ใครปลูกหอขอสู่แม่รู้มั่ง	จะให้ตั้งปึกแผ่นให้แน่นหนา
ตามเยี่ยงอย่างจักรพรรดิกษัตรา	แม้นมีมาจะได้ทำตามบุราณ
พี่ก็ไม่เคยเห็นเหมือนเช่นกล่าว	ที่เรื่องราวพจนาแม่ว่าขาน
พลางสวมสอดกอดเคล้าเยาวมาลย์	ฤดีดาลเดือดดิ้นถวิลวอน
แล้วอิงแอบแนบน้องประคองเคล้า	ค่อยต้องเต้าเต่งทรวงดวงสมร
จุมพิตพักตร์เทพินกลิ่นขจร	ดั่งเกสรเสาวรสมาชดเชย
ละอองอาบซาบซ่านสำราญรื่น	ทั้งชุ่มชื่นน้ำนวลหวนระเหย
เหมือนมาลีคลี่คลายพระพายเชย	หวนระเหยแย้มผกาสุมาลัย
พยุหวนป่วนปั่นสนั่นก้อง	สะเทือนท้องธรณินแผ่นดินไหว
ทะเลลมยมนาคงคาลัย	เป็นคลื่นใหญ่กึกก้องท้องสินธู
พิรุณโรยโปรยปรายเป็นสายสาด	สุนีฟาดเปรี้ยงลั่นสนั่นหู
คำรนร้องก้องกระทั่งฝั่งสินธู	ทั้งราหูจับจันทร์ดังสัญญา
เมขลาแบแก้วอยู่แวววับ	กระจ่างจับท้องทะเลแลเวหา
รามสูรไล่โลดกระโดดมา	โถมถลาชิงแก้วเห็นแวววาว
นภากาศดาดดำเป็นน้ำฝน	ทั้งมืดมนท้องฟ้าเวหาหาว
เป็นหมอกมัวทั่ววิถีไม่มีดาว	ฝนก็พราวพรำพร้อยปรอยปราย
เขาพระเมรุเอนเอียงเพียงจะทรุด	พระยาครุฑโบกบินกระสินธุ์สาย
ฝูงเต่าปลาใหญ่น้อยเที่ยวลอยราย	ที่ในสายสาคโรชโลธร
นาคราชผาดแผลงสำแดงฤทธิ์	ขึ้นเพ่นพิษที่ในกลางหว่างสิงขร
เป็นคลื่นคลั่งฝั่งฝาในสาคร	ทั้งมังกรผุดพ่นในวนวัง ฯ
๏ สองภิรมย์สมสวาทบนอาสน์รัตน์	หน่อกษัตริย์เสร็จสมอารมณ์หวัง
ไม่เหินห่างนั่งเสียดเข้าเบียดบัง	แล้วก็ตั้งยั่วเย้าเฝ้าเคล้าคลึง
อัศจรรย์นั้นบ่อยอร่อยรส	ถึงโอสถใดจะเปรียบไม่เทียบถึง
ดั่งได้เหาะเหินหาวดาวดึงส์	ชั้นไตรตรึงศ์จะมาเทียบไม่เปรียบปาน
จนรุ่งแจ้งแสงทองส่องสว่าง	แจ่มกระจ่างเด่นดวงพระสุริย์ฉาน
พลางเล้าโลมโฉมเฉลาลำเพาพาล	เยาวมาลย์แม่จงคิดทำบิดเบือน
ว่าป่วยไข้พี่จะไปทูลฉลอง	ที่ตรึกตรองไว้อย่างไรทำให้เหมือน
แต่ทรงเครื่องบรรพชิตอย่าบิดเบือน	ทำให้เหมือนก่อนเก่าแต่เยาว์มา
นางรับคำร่ำว่าอย่าปรารภ	แล้วนอบนบทูลพลันด้วยหรรษา
พระสอนสั่งน้องจะฟังที่บัญชา	อย่าทรงปรารภพระทัยจงไว้วาง ฯ
๏ พระรับขวัญขวัญตานิจจาเอ๋ย	ไม่ละเลยนุชน้องอย่าหมองหมาง
จนสิ้นแดนแผ่นฟ้านภาภางค์	พี่ไม่ร้างรักแม่จนแดดาล
จะถนอมกล่อมขวัญอย่ารันทด	ไม่เปลื้องปลดความรักสมัครสมาน
พี่จะลาโฉมเฉลาเยาวมาลย์	ไปทูลสารทรงฤทธิ์พระปิตุลา
แล้วลุกออกนอกวังไม่ยั้งหยุด	พระรีบรุดเร่งราชรถา
พอถึงกุฎิ์ทรงฤทธิ์พระปิตุลา	สามสิทธาเสด็จออกนอกกุฎี ฯ
๏ ฝ่ายนักสิทธ์พระอภัยวิไลลักษณ์	เห็นหลานรักมาประณตบทศรี
จึงปราศรัยไต่ถามตามคดี	ในธานีเวียงวังเมืองลังกา
ยังอิ่มเอมเปรมปราเป็นผาสุก	หรือมีทุกข์เป็นไฉนอย่างไรหนา
ทั้งศึกเสือเหนือใต้เมืองใดมา	บอกให้ป้าลุงแจ้งแสดงความ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระกฤษณา	แจ้งกิจจาสารพัดดั่งตรัสถาม
พร้อมพระวงศ์พงศาพยายาม	คอยปราบปรามข้าศึกช่วยตรึกตรอง
แต่โฉมยงองค์เทพินมุนินน้อย	ให้เศร้าสร้อยป่วยไข้ฤทัยหมอง
หมอว่าเป็นไข้พิษผิดทำนอง	จับแต่สองโมงไปให้ระทวย
ผลผลาอาหารทั้งหวานเปรี้ยว	สักคำเดียวก็ไม่ได้ให้ระหวย
พอสร่างจับกลับร้อนอ่อนระทวย	ตั้งแต่ป่วยผอมซูบผิดรูปทรง
ให้หม่อมฉันออกมาทูลมูลเหตุ	ขอพระเดชช่วยระงับดับพิษสง
พอเสื่อมสร่างบางเบาบรรเทาลง	ได้ดำรงชีวาที่อาดูร ฯ
๏ พระอภัยได้สดับใจวับหาย	เอะวุ่นวายไข้จับจะดับสูญ
หรือจะเป็นเทพเจ้าเข้าประมูล	มาเพิ่มพูนแทรกซ้ำจึ่งจำเป็น
หรือทับลัคน์เล็งจันทร์เป็นวันเคราะห์	มาจำเพาะเป็นไข้พอได้เห็น
จำจะไปดับร้อนให้หย่อนเย็น	จะได้เห็นหลานลูกวางหยูกยา
แม่วัณฬามาลีศรีสวัสดิ์	มาไปด้วยช่วยจัดหมอรักษา
แล้วตรัสสั่งข้าเฝ้าเหล่าเสนา	แต่บรรดาแวดล้อมอยู่พร้อมเพรียง
แล้วให้เตรียมรถที่นั่งบัลลังก์รัตน์	นางกษัตริย์ห่มดองครองเฉวียง
โขมพัตถ์จัดจีบให้กลีบเรียง	เข้านั่งเคียงข้างองค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์อภัยมุนีนาถ	ยุรยาตรอ่าองค์จากโรงฉัน
ชฎากลีบจีบจัดกระหวัดพัน	สะพักผันเบื้องเฉวียงเรียบเรียงงาม
พระสวมกายสายธุหร่ำประคำถือ	ประนมมือถือมั่นกันทั้งสาม
แล้วเดินสวดสิกขาภาษาพราหมณ์	ดำเนินตามกันออกนอกกุฎี
ขึ้นรถทรงพระที่นั่งบัลลังก์รัตน์	สามกษัตริย์สำรวมจิตกิจฤๅษี
ให้เร่งราชรถาเข้าธานี	สารถีรับขับไปฉับพลัน
พระกฤษณานำหน้ารถที่นั่ง	ถึงกระทั่งกรุงไกรไอศวรรย์
พระญาติวงศ์พงศาพร้อมหน้ากัน	ถวายวันทาองค์พระทรงญาณ ฯ
๏ ศรีสุวรรณอัญชลีพี่สะใภ้	นางปราศรัยด้วยสุนทรอันอ่อนหวาน
ฉันถวายส่วนกุศลผลทาน	จงสำราญโรคาอย่ายายี ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	ประสานหัตถ์มัสการเหนือเกศี
รับกุศลสองนางต่างยินดี	เชิญพระพี่สามองค์ตรงเข้าวัง
พระอภัยมณีฤๅษีสิทธ์	สำรวมจิตพรหมจรรย์ทุกวันหวัง
แล้วถามถึงคนไข้ที่ในวัง	ไปยับยั้งอยู่ที่ไหนจะไปเยือน
พระญาติวงศ์พงศาพาเสด็จ	ไปพร้อมเสร็จที่สำนักตำหนักเขียน
นางสาวใช้หมอบกลาดดาษเดียร	เป็นเวรเวียนปรนนิบัติจัดประจง
สามสิทธามาถึงแล้วจึ่งถาม	แม้โฉมงามเจ้าประชวรหรือนวลหง
ที่เจ็บปวดรวดเร้าบรรเทาลง	หรือโฉมยงยังรำคาญประการใด ฯ
๏ นางนบนอบหมอบกรานประสานหัตถ์	ทูลกษัตริย์สามองค์ที่สงสัย
แต่ป่วยมาห้าวันแทบบรรลัย	นึกจะไม่เห็นองค์พระทรงธรรม์
พระอภัยมณีฤๅษีสิทธ์	ประคองชิดโลมเล้าสาวสวรรค์
ดูร่างกายผ่ายผอมลงครันครัน	อาหารนั้นน้อยนักมักเป็นลม
แม่สึกหาลาพรตเสียก่อนเถิด	โรคจะเกิดมาปะทะเข้าประสม
เมื่อหายโรคโศกเศร้าเบาอารมณ์	จะถือพรหมจรรย์อีกก็ตามใจ ฯ
๏ ฝ่ายเทพินยินคำพระร่ำปลอบ	ให้ชื่นชอบในอุราอัชฌาสัย
เห็นสมนึกตรึกตรองที่ต้องใจ	พระโปรดให้ลาพรตดาบสินี ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั้นชำนาญในการชู้	ก็ล่วงรู้กิริยามารศรี
ครั้นจะพูดเป็นผู้ใหญ่เห็นไม่ดี	ประเวณีเขาจะล่วงไปท้วงติง
แต่แลดูลูกชายสายสวาท	เห็นประหลาดไม่เคยเฝ้าเคล้าผู้หญิง
ทำเหมือนรู้ไม่เท่าเขาจริงจริง	แล้วนั่งนิ่งเฉยไปมิได้แล ฯ
๏ นางดาบสสององค์ก็สงสาร	เหมือนวงศ์วานเคียงข้างไม่ห่างแห
สั่งให้แพทย์ผู้รู้มาดูแล	จึ่งว่าแม่จะไปพักตำหนักจันทน์
แม้นเป็นไรใช้คนไปบอกด้วย	จะมาช่วยรับรองประคองขวัญ
พอสั่งเสร็จนางเสด็จจรจรัล	ทั้งทรงธรรม์เธอก็ไปที่ไสยา
เสด็จขึ้นมนเทียรวิเชียรรัตน์	พวกปรนนิบัติพร้อมกันก็หรรษา
สุลาลีรำภายุพาผกา	มาพร้อมหน้าเฝ้าแหนแสนสบาย
พระทรงศีลผินพักตร์มาทักถาม	อันสงครามไพรีแตกหนีหาย
ราษฎรได้สุขสนุกสบาย	หรือวุ่นวายเคืองเข็ญเป็นอย่างไร ฯ
๏ ทั้งสามนางทรงทูลพระนักสิทธ์	สำราญจิตซื่อตรงไม่สงสัย
ทั้งนครมิได้ร้อนด้วยสิ่งใด	ทั้งนายไพร่เสนาประชาชน ฯ
๏ พระฤๅษีทรงฟังสังรเสริญ	จงเจริญสุขสวัสดิ์พิพัฒน์ผล
ทั่วประเทศเขตแคว้นแดนมณฑล	ขอกุศลช่วยสัตว์ให้วัฒนา ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลโฉม	ปลอบประโลมลูกน้อยเสน่หา
พาไปเฝ้าภูวไนยอัยกา	ทั้งสุดสาครกษัตริย์ไปมัสการ
สามพระองค์ทรงพรตดาบสเห็น	หน่อนัดดาน่าเล่นเจียวหนอหลาน
จึ่งตรัสว่าย่าปู่ไปอยู่นาน	พึ่งเห็นหลานเดี๋ยวนี้พระปรีดิ์เปรม
พลางอุ้มองค์พระกุมารชาญสมร	แล้วอวยพรอย่ามีทุกข์สุขเกษม
อายุยืนหมื่นปีจงปรีดิ์เปรม	จงอิ่มเอมในสมบัติวัฒนา
ประทานนามตามวงศ์พงศ์กษัตริย์	นรินทร์รัตน์ขัตติยวงศ์ตามพงศา
เดโชชัยในสมบัติกษัตรา	ให้นัดตาสืบวงศ์ดำรงวัง ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระกฤษณา	นั่งรักษานุชนาฏสวาทหวัง
ไม่จากห้องน้องน้อยคอยระวัง	ก็สมดั่งใจนึกที่ตรึกตรอง
โรคมายาสาระบิดปกปิดไว้	นางคนไข้ค่อยสว่างที่หมางหมอง
ได้โอสถไว้สำหรับประคับประคอง	อาการน้องก็ค่อยเบาบรรเทาลง
พระนักสิทธ์ทั้งสามค่อยถามไต่	โรคาไข้ที่ประชวรนวลหง
พระไปเยี่ยมมิได้ขาดหมือนญาติวงศ์	เห็นดำรงกายฟื้นค่อยชื่นบาน
แต่ดูพระกฤษณาเห็นหน้าจ๋อย	หรือจะพลอยป่วยไข้ให้สงสาร
เฝ้าพิทักษ์รักษาพยาบาล	เห็นอาการกับจริตผิดทำนอง
เหมือนอกเราเล่าเมื่อยังกำลังหนุ่ม	ก็รึงรุมทุกข์ทนต้องหม่นหมอง
เพราะความรักหนักจิตที่คิดปอง	ก็ทำนองเดียวกันเช่นนั้นเอง
จำจะต้องเสกสองให้ครองคู่	ฉวยให้อยู่ฟูมฟักมักโฉงเฉง
เหมือนเปลวไฟใกล้เชื้อก็เหลือเกรง	จะครื้นเครงอายเขาเหล่าประชา
พระตรองตรึกนึกแล้วเสด็จกลับ	มาประทับชานพักตำหนักขวา
รับสั่งเรียกศรีสุวรรณจำนรรจา	อนุชาเจ้าจะเห็นเป็นอย่างไร
พี่จะเสกเทพินกับกฤษณา	พระน้องยาเจ้าจะเห็นเป็นไฉน
เขาก็วงศ์เทวาสุราลัย	ควรจะให้ปกครองกันสองรา
เป็นคู่เรียงเคียงสวาทราชโอรส	ให้ปรากฏสืบวงศ์เผ่าพงศา
ตามเยี่ยงอย่างจักรพรรดิกษัตรา	เหมือนพี่ว่าซื่อตรงเป็นวงศ์วาน ฯ
๏ ศรีสุวรรณทูลตอบว่าชอบแล้ว	ดั่งฉัตรแก้วฝังปลูกทั้งลูกหลาน
ไม่เสียศักดิ์สุริย์วงศ์เสียวงศ์วาน	ตามบุราณขัตติยาทุกธานี
แล้วจะไปบำรุงกรุงรมจักร	ให้สมศักดิ์จักรพรรดิกษัตริย์ศรี
จะได้เป็นเกือกทองรองธุลี	ก็เป็นที่สรรเสริญเจริญคุณ
พระทรงฟังอนุชาปรีชาฉลาด	เหมือนวงศ์ญาติขาดเหลือช่วยเกื้อหนุน
เป็นธุระน้องยาช่วยการุญ	จะมีคุณมากมายหลายประการ
พ่อสั่งเครื่องอภิเษกเอกฉัตร	ตามกษัตริย์อิศรามหาศาล
ศรีสุวรรณรับรสพจมาน	มาสั่งการกับมหาเสนาใน
เร่งบาดหมายไปให้รู้ทุกหมู่หมวด	ขุนตำรวจเรียกกันเสียงหวั่นไหว
ให้เสมียนเขียนหมายรายกันไป	มหาดไทยกรมท่าศาลาเวร
ตามรับสั่งตั้งพิธีวันสี่ค่ำ	ปลูกโรงรำช่องระทาเร่งทาเสน
หุ่นละครโขนหนังสั่งให้เกณฑ์	หกคะเมนต่ายลวดประกวดกัน
เครื่องภิเษกเอกฉัตรจัดให้พร้อม	พวกเจ้าจอมที่ในวังสั่งกวดขัน
ให้ท้าวนางตั้งเลี้ยงพร้อมเพรียงกัน	ทั้งเจ็ดวันกว่าจะเสร็จสำเร็จการ
ทุกหมู่หมวดตรวจตามความรับสั่ง	มาพร้อมพรั่งที่ปราสาทราชฐาน
ถึงวันนัดสี่ค่ำจะทำการ	พนักงานทูลท้าวเจ้าบุรินทร์ ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	สั่งให้จัดเครื่องทรงสรงกระสินธุ์
สำหรับสองกษัตราสรงวาริน	ให้ครบสิ้นตามอย่างข้างบุราณ
ให้นงเยาว์เสาวคนธ์วิมลพักตร์	กับนางนักสนมนาฏในราชฐาน
ทั้งรำภาสุลาลีช่วยชี้การ	ยุพาพาลจัดแจงแต่งข้างใน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์เทพินนารินนาฏ	ภาณุมาศไตรตรัสจำรัสไข
พวกท้าวนางต่างเชิญเสด็จไป	ให้เข้าในห้องสรงอลงกรณ์
ทั้งสี่นางต่างช่วยกันทรงเครื่อง	อร่ามเรืองจำรัสประภัสสร
ทรงภูษาแย่งกระหนกยกละคร	ซับในซ้อนกรองทองสีตองใน
ทองพระกรแก้วกุดั่นกัลเม็ด	ประดับเพชรพลอยพร่างกระจ่างใส
สอดสังวาลบานพับมีซับใน	ล้วนแก้วไพฑูรย์รัตน์ชัชวาล
นางสอดใส่ธำมรงค์อลงกต	ทับทิมสดสีแดงสุกแสงฉาน
ทรงมงกุฎบุตรีแก้วประพาฬ	ฉลองศอต่อก้านกระหนกเครือ
ตาบประดับทับทิมดูพริ้มพร้อย	อุบะห้อยเพชรประไพวิไลเหลือ
สะอิ้งเพชรเม็ดใหญ่เป็นลายเครือ	สลับเนื้อซับรองทองอุไร ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรกฤษณา	ให้สรงวารีรดอันสดใส
ทรงภูษาแย่งยกกระหนกใน	แล้วสอดใส่ฉลององค์อลงกรณ์
เจียระบาดตาดปักเป็นเครือรัตน์	คาดเข็มขัดเนาวรัตน์ประภัสสร
สนับเพลาเพริศพรายลายมังกร	มีเชิงงอนพรรณรายดูพรายเพรา
ใส่ห้อยหน้าผ้าทิพย์สุวรรณปัก	ลายสลักโปร่งปรุฉลุเฉลา
สังวาลเพชรเม็ดรายดูพรายเพรา	ล้วนแก้วเก้าหลายหลากดูมากมี
ทรงมงกุฎบุษราจินดาประดับ	กระจ่างจับพักตร์ผ่องละอองศรี
พระญาติวงศ์พงศาบรรดามี	มาพร้อมที่ปราสาทราชวัง
เชิญพระหน่อนฤเบศร์เกศกษัตริย์	ขึ้นกองรัตน์ราชัยเหมือนใจหวัง
ให้เร่งบอกท้าวนางข้างในวัง	มีรับสั่งเร่งนุชพระบุตรี
พวกเถ้าแก่หลวงแม่เจ้าเข้าไปบอก	นางรีบออกมาประณตบทศรี
เสาวคนธ์จูงเทพินด้วยยินดี	ไปนั่งที่กองสุวรรณพรรณราย
สามดาบสเสด็จมาในปราสาท	พร้อมพระญาติวงศ์สิ้นทั้งหลาย
ศรีสุวรรณสินสมุทรสุดสบาย	ช่วยโฉมฉายเทพินนิฤมล
สุดสาครกับวลาวายุพัฒน์	มาช่วยจัดการวิวาห์สถาผล
พอได้ฤกษ์โหรเฒ่าเข้ามณฑล	เสกน้ำมนต์บัดพลีพลีกรรม
ประกาศไทเทวาในอากาศ	เจ้าไกรลาสเชิญช่วยชุบอุปถัมภ์
แล้วจุดเทียนปากหม้อบริกรรม	พราหมณ์ก็ทำตามภาษาบูชาเชิญ
ให้สององค์ทรงเกี่ยวก้อยกระหวัด	ร่วมเอกฉัตรเดียวกันสรรเสริญ
แล้วเจิมพักตร์สององค์ทรงเจริญ	ให้เพลิดเพลินในสมบัติกำจัดภัย
ให้พระชนม์ยาวยืนหมื่นพรรษา	ตามตำราไสยเวทข้างเพทไสย
ฝ่ายดาบสยศยงองค์อภัย	เสด็จไปเจิมพักตร์ลักขณา
ให้สองเจ้าเยาวเรศเกศกษัตริย์	ผ่านสมบัติครองกันให้หรรษา
ทั้งทุกข์โศกโรคภัยให้นิรา	พระทรงสังข์ทักษิณารดวารี
เหล่าพระวงศ์พงศ์พันธุ์ช่วยกันเสก	โหราเอกได้ฤกษ์เบิกบายศรี
พราหมณ์ก็จุดแว่นเวียนวิเชียรมี	พวกดนตรีแตรสังข์กังสดาล
มโหรีปี่พาทย์ระนาดฆ้อง	บ้างรับร้องจำเรียงเสียงประสาน
ทั้งบัณเฑาะว์เพราะดังเป็นกังวาน	ทุกโรงงานเล่นสำเร็จครบเจ็ดวัน
อภิเษกสององค์พงศ์กษัตริย์	พระคิดจัดจะให้ไปครองไอศวรรย์
ประทานของต่างต่างเป็นรางวัล	ทั้งกำนัลนักสนมพอสมควร ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรกฤษณา	กับธิดาปรีดิ์เปรมเกษมสรวล
ไปเฝ้าทั้งลุงป้าเวลาจวน	บังคมควรทูลลาฝ่าละออง
กับองค์พระบิตุเรศเกิดเกศเกล้า	แล้วหมอบเฝ้าคอยฟังรับสั่งสนอง
ศรีสุวรรณสั่งความตามทำนอง	เจ้าไปครองสวรรยาในธานี
อันบิดาช้าอยู่จะได้กลับ	กำหนดนับยังมิได้ไปกรุงศรี
เจ้าจงไปให้พิพัฒน์สวัสดี	ครองบุรีไอศวรรย์อย่าฉันทา
บิดาช่วยอวยสวัสดิ์พพิพัฒนผล	ให้พระชนม์สองยืนหมื่นพรรษา
อรินทร์ราชไพรีอย่าบีฑา	พระอัยกาอัยกีมีพระคุณ
เอาใจใส่อย่าให้เคืองในเบื้องบาท	ทั้งวงศ์ญาติขาดเหลือช่วยเกื้อหนุน
ทั้งองค์แก้วเกษราช่วยการุญ	เขามีคุณเหมือนกับแม่อย่าแชเชือน
รักแม่เจ้าเท่าไรก็ให้รัก	จงฟูมฟักกรุณาเมตตาเหมือน
ดั่งบุตรร่วมครรภ์แท้อย่าแชเชือน	รักให้เหมือนชนนีจะดีครัน ฯ
๏ พระกฤษณาว่าอย่าทรงพระวิตก	ลูกจะยกไว้เป็นเอกไม่เสกสรร
เหมือนมารดรเกิดเกล้าพงศ์เผ่าพันธุ์	พระคุณนั้นเหลือล้นคณนา
ลูกมิให้ขัดเคืองในเบื้องบาท	ทั้งพระมาตุรงค์เผ่าพงศา
ไม่ขึ้งเคียดเกียดกันคิดฉันทา	แล้วทูลลาลงกำปั่นด้วยทันใด ฯ
๏ สามนักสิทธ์ลุงป้าลงมาส่ง	ทั้งบิตุรงค์วงศ์เชื้อในเนื้อไข
เมื่อเทพินกฤษณาทูลลาไป	ก็พอได้ฤกษ์ดีให้คลี่คลาย
ทหารโห่เอาชัยชักใบขึง	ยิงปืนตึงพร้อมพหลพลทั้งหลาย
ถอนสมอแล่นเคียงกันเรียงราย	พวกนายท้ายตั้งเข็มเต็มชำนาญ
ครั้นออกจากปากอ่าวลังกาเกาะ	หมายจำเพราะแล่นไปทางหว่างอิสาน
ลมก็เรื่อยเฉื่อยฉ่ำไปสำราญ	พระชวนมิ่งเยาวมาลย์ให้ชมปลา
ฉนากฉลามตามกันเป็นคู่คู่	ฝูงราหูเรียงรายทั้งซ้ายขวา
ตะเพียนทองท่องท้องชโลธา	ฝูงเหราพาพวกเหราจร
เหล่ากระโห่โลมาขึ้นคลาคล่ำ	บ้างผุดดำกลอกกลับสลับสลอน
ฝูงพิมพาพากันเที่ยวสัญจร	หมู่มังกรว่ายกลาดดาษดา
เหล่าปลาวาฬฟูฟ่องในท้องสมุทร	มันโตสุดสาหัสกว่ามัจฉา
ทั้งเงือกน้ำเกลื่อนกลาดดาษดา	พิศดูหน้าเหมือนกับนางแต่หางมี
ขนงเนตรเกศกายคล้ายมนุษย์	ดูผาดผุดนวลละอองเนื้อสองสี
ทั้งสองเต้าเต่งตั้งกำลังดี	พระตรัสชี้ให้อนงค์แม่จงดู
อย่างนี้หรือปิตุลามิน่ารัก	ไปฟูมฟักมาแต่ก่อนจนอ่อนหู
เพราะงามยิ่งจริงนะน้องจงมองดู	แต่ตัวผู้หัวล้านรำคาญจริง ฯ
๏ พระเทพินผินพักตร์มาซักถาม	ตัวไหนงามโปรดเลือกเงือกผู้หญิง
จับมาเป็นหม่อมห้ามเห็นงามจริง	เมื่อแอบอิงสมประโยชน์คงโปรดปราน
พระชื่นชอบตอบสนองว่าน้องแก้ว	เห็นสุดแล้วจริงหนาเหมือนว่าขาน
คงต้องอย่างโฉมเฉลาเยาวมาลย์	ไปสำราญอยู่ในท่าชลาลัย
นางนบนอบตอบสนองว่าน้องนี้	เป็นแต่ที่พักพามาอาศัย
แม้นไปถึงถิ่นฐานสำราญใจ	พระได้ใหม่คงเหมือนคำที่รำพัน
พระเชยปรางทางว่านิจจาน้อง	ได้พบของชื่นใจในสวรรค์
ล้วนเครื่องทิพย์หยิบประทานทั้งหวานมัน	พี่ไม่หันลงไปปองกินของคาว
พระแย้มสรวลชวนน้องให้ชมเกาะ	เป็นละเมาะน่าชมเหมือนนมสาว
ที่เขียวแดงแสงช่วงดังดวงดาว	เป็นสีพราวพรายตาดูน่ายล
มีพุ่มไม้ปลายเกรียนเหมือนเขียนวาด	รุกขชาติงามงอกพึ่งออกผล
ที่ชายหาดปูหอยขึ้นลอยวน	ในสาชลทะเลลมยมนา
พระสุริยงลงลับพยับฝน	เป็นหมอกมนมืดมิดทุกทิศา
คลื่นก็คลั่งทั้งลมระดมมา	ตีเภตราเลื่อนลั่นสนั่นดัง ฯ
๏ จะกล่าวถึงโจรสุหรั่งเมืองตั้งเกี๋ย	เป็นตั้วเฮียคุมไพร่ดังใจหวัง
ชื่อเตียวบู้อยู่คงทรงกำลัง	เที่ยวแอบฝั่งชลธีคอยตีเรือ
มีเภตราห้าสิบเที่ยวรีบรัด	คอยตีตัดเรือใบทั้งใต้เหนือ
มีปืนใหญ่ใส่ประจำทุกลำเรือ	ทั้งข้าวเกลือประทุกไว้เลี้ยงไพร่พล
ทั้งอาวุธสำหรับสัประยุทธ์	ปืนคาบชุดสู้ศึกได้ฝึกฝน
มีโล่เขนดาบดั้งกำบังตน	แต่แล้วคนจับได้ไว้หลายพัน
จัดให้คุมเรือแพเป็นแม่ทัพ	ไว้สำหรับว่าพหลพลขันธ์
มีนายหมวดตรวจตราสารพัน	แล่นตามกันขึ้นล่องท้องชลา ฯ
๏ พอเห็นลำกำปั่นสุวรรณหงส์	ปักทวนธงเรียงรายทั้งซ้ายขวา
พวกโจรให้ตีฆ้องกลองสัญญา	เรียกบรรดาเรือรบมาครบลำ
จะเข้าปล้นเรือใหญ่เหมือนใจนึก	ออกแล่นลึกเรือใบล้วนไหหลำ
ประจุปืนใหญ่น้อยออกลอยลำ	อาวุธประจำถ้วนทั่วทุกตัวคน
พอลมส่งตรงเข้ากำปั่นใหญ่	แกว่งคบไฟแล่นสล้างมากลางหน
เรือลังกากล้าหาญการประจญ	ทั้งคงทนอาวุธยุทธนา
พอกำปั่นมาทันพร้อมกันหมด	ร้องให้ลดใบเข้าเอาสิหวา
พวกโจรปล่อยปืนหลักยักกะตรา	แล่นเข้ามาเหนือน้ำถึงลำทรง
พวกเรือโจรโยนโซ่เอาขอสับ	ทหารรับบนกำปั่นสุวรรณหงส์
พวกฝรั่งเคยประจญรณรงค์	ให้ชักธงรบขึ้นปืนสัญญา
กำปั่นตามหลามล้อมเข้าห้อมหลัง	ปืนประดับยิงรายทั้งซ้ายขวา
โห่สนั่นลั่นฆ้องกลองสัญญา	ตีประดาพร้อมกันประจัญบาน
พวกโจรยิงทิ้งไฟติดใบผ้า	พระกฤษณาไล่พหลพลทหาร
ออกรับรองป้องกันประจัญบาน	เข้าต่อด้านกองทัพบ้างดับไฟ
ถือหลาวโล่โตมรกระบี่ง้าว	พุ่งเหลนหลาวโห่ลั่นเสียงหวั่นไหว
ทิ้งหมอดินดำประจุจุดพลุไฟ	ติดเพลาใบเรือโจรโยนประดัง ฯ
๏ ฝ่ายเตียวบู้นายใหญ่ไล่เรือรบ	มาสมทบดาษดาทั้งหน้าหลัง
ยิงปืนใหญ่ไฟฟูมเสียงตูมดัง	ถูกฝรั่งล้มตายลงหลายคน ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรกฤษณา	เห็นโยธากลอกกลับกันสับสน
ให้ยกค่ายเหล็กวิหลั่นขึ้นชั้นบน	พอบังคนเข้าอีกชั้นกันลูกปืน
แล้วให้ปล่อยนกสับทั้งคาบชุด	ฝรั่งจุดปืนผาไม่ฝ่าฝืน
ถูกเรือโจรแตกพังกำลังปืน	ทหารยืนพุ่งหลาวเอาง้าวฟัน
เรือฝรั่งตั้งห้อมอ้อมสกัด	บ้างยิงตัดหางเสือให้เรือหัน
พอบังเกิดลมกล้าสลาตัน	ตีกำปั่นเข้าไปชิดติดเรือโจร
ทหารโดดโลดขึ้นไปไล่พิฆาต	บ้างฟันฟาดเหมือนกับเช่นเขาเล่นโขน
ทหารใหญ่ไล่ฆ่าบรรดาโจร	บ้างก็โยนขอกระชากสับปากเรือ
ลากเข้าไปใกล้กันทหารโดด	บ้างวิ่งโลดเผ่นผยองทำนองเสือ
ตะครุบตะครับจับได้อ้ายนายเรือ	เก็บเอาเสื้อหมวกผ้าบรรดามี
แล้วคุมตัวนายโจรเข้าไปเฝ้า	พลางก้มกล้ากราบประณตบทศรี
พระให้ล่ามถามพลันไปทันที	ว่าเอ็งนี้บ้านแขวงอยู่แห่งไร
เที่ยวตีเรือเหนือใต้เก็บได้ของ	เอาเงินทองผู้คนไปหนไหน
จงบอกเล่าทุกสิ่งที่จริงใจ	หรือใครใช้บอกกูให้รู้ความ ฯ
๏ ฝ่ายนายโจรนิ่งนั่งได้ฟังตรัส	จึงแจ้งอรรถตามตรงที่ทรงถาม
เมื่อเดิมทีข้านี้เป็นแขกจาม	ไปเป็นความอยู่กับพี่ถึงสี่เดือน
ก็แพ้เขาเจ้าเมืองให้ปรับหมาย	ซ้ำเมียตายเสียใจใครจะเหมือน
ต้องจากที่หนีหายขายเย้าเรือน	ไปกับเพื่อนค้าขายก็หลายปี
ปะสลัดเรือซัดเข้าตั้งเกี๋ย	พวกตั้วเหี่ยจับไว้มิให้หนี
ลงเก็บเอาสินค้าบรรดามี	คิดจะหนีก็ไม่พ้นต้องจนใจ
แต่จำเป็นจำอยู่ไม่รู้เรื่อง	ว่าบ้านเมืองหนแห่งตำแหน่งไหน
สู้กรากกรำลำบากด้วยยากใจ	ให้เขาใช้สอยมาถึงห้าปี
คอยตีเรือเหนือใต้มิได้เว้น	เที่ยวซ่อนเร้นตามทางหว่างวิถี
คอยกันเรือลูกค้าบรรดามี	ให้ข้านี้จับจ่ายเป็นนายรอง
เมื่อปีกลายนายโจรสิ้นชีวิต	เขาก็คิดให้ข้าเข้าเป็นเจ้าของ
มอบสมบัติพัสถานทั้งเงินทอง	ให้ครอบครองบ่าวไพร่ได้ใช้การ
ไม่ทราบว่าเป็นองค์พงศ์กษัตริย์	โทษถึงตัดศีรษะควรประหาร
ขอพระองค์ยกโทษได้โปรดปราน	จะทำการตรึกตรองฉลองคุณ ฯ
๏ พระทรงฟังสั่งว่าถ้าเช่นนั้น	ไปด้วยกันขาดเหลือจะเกื้อหนุน
เรายกโทษโทษาเพราะการุญ	จะทำวุ่นวายไปทำไมมี ฯ
๏ ฝ่ายเตียวบู้รู้คุณการุญรัก	สามิภักดิ์ใต้เบื้องบทศรี
ขอเป็นข้ากว่าจะตายวายชีวี	พระภูมีเสด็จไหนจะไปตาม ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงฤทธิ์กฤษณา	สั่งบรรดาพวกทหารชาญสนาม
ให้ปล่อยเขาไปเป็นสุขอย่าคุกคาม	เจ้าพวกล่ามพาไปส่งให้ลงเรือ
นายโจรกราบทราบสิ้นไม่กินแหนง	ประจักษ์แจ้งภูมีอารีเหลือ
ก็พากันรีบตรงไปลงเรือ	พวกที่เหลือแจ้งความมาถามนาย ฯ
๏ ฝ่ายเตียวบู้ผู้ใหญ่เป็นนายทัพ	ก็เล่ากับพวกทมิฬสิ้นทั้งหลาย
ว่าพวกเราคราวนี้ถึงที่ตาย	แต่เจ้านายยกโทษโปรดประทาน
เราก็ควรจะเป็นข้าเหมือนว่ากล่าว	บรรดาเหล่าพวกพหลพลทหาร
เร่งบอกกล่าวชาวไพร่ที่ใช้การ	มีประมาณอยู่เท่าไรในบาญชี
จะยกตามข้ามทะลไปรมจักร	สามิภักดิ์ใต้เบื้องบทศรี
ฉลองคุณมุลิกาฝ่าธุลี	ไว้เป็นที่เจ้านายจนวายวาง ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรกฤษณา	พอลมซาเมฆเคลื่อนเห็นเดือนสาง
จึงตรัสชวนโฉมยงอนงค์นาง	เปิดหน้าต่างท้ายบาหลีพระชี้ชวน
ให้ชมดวงจันทราดารารัตน์	แจ่มจำรัสลอยฟ้าเวหาหวน
ลมก็เรื่อยเฉื่อยชูเรณูนวล	เรือกระบวนแล่นมาในสาคร
ที่นั่งทรงหงส์ทองก็ล่องแล่น	ไปตามแผนที่ทางหว่างสิงขร
พระคลึงเคล้าเยาวมิ่งนางวิงวอน	พลางสอดกรกอดประทับไว้กับทรวง
ถนอมแนบแอบอุ้มแล้วจุมพิต	นางชื่นจิตผ่อนตามไม่ห้ามหวง
เหมือนมาลีคลี่คลายขยายดวง	ระรื่นร่วงเกสรขจรขจาย
อัศจรรย์ลั่นเลื่อนเดือนสว่าง	แจ่มกระจ่างดาวเคลื่อนทั้งเดือนฉาย
น้ำค้างพรมลมเรื่อยเฉื่อยสบาย	กระแสสายสาชลในวนวัง
ละลอกลั่นครั่นครื้นเป็นคลื่นซัด	เรือสะบัดบิดลำเป็นน้ำขัง
ทะเลลมยมนาสาครัง	กระทบฝั่งแทบจะจมเป็นลมแดง
สิงขรเขาเงาง้ำทุกถ้ำเหว	เกิดเป็นเปลวไฟสว่างกระจ่างแสง
วิหคหงส์ลงกระสินธุ์แทบสิ้นแรง	ลงฟุบแฝงกออุบลในชลธี ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศร์เกศกษัตริย์	อยู่แท่นรัตน์แสนสบายท้ายบาหลี
กับโฉมเทพเทพินด้วยยินดี	ร่วมฤดีเดือนหงายสบายใจ
พระเชยโฉมโลมเล้าว่าเจ้าพี่	จะหาดีไหนเทียบเปรียบไม่ไหว
ถึงเครื่องทิพย์หยิบมาล่อไม่พอใจ	เห็นจะไม่ซาบซ่านที่หวานมัน
นางหมอบเมียงเคียงค้อนป้อนพระศรี	พระเปรมปรีดิ์กอดประทับแล้วรับขวัญ
ไม่รู้อิ่มนิ่มเนื้อดั่งเจือจันทน์	เพราะหวานมันเหมือนหนึ่งปรุงฟุ้งขจร
พลางอิงแอบแนบชิดสนิทสนอม	พี่จะกล่อมโฉมฉายสายสมร
ประทมเถิดแก้วตาอย่าอาวรณ์	บนบรรจถรณ์แท่นที่กับพี่ยา
หัตถ์ประทับกับทรวงดวงสมร	พลางกล่าวกลอนกล่อมมิตรกนิษฐา
โอ้ดวงเดือนเหมือนกับพักตร์พลักขณา	เห็นสุดหาเทียมเทียบไม่เปรียบปาน
มากำปั่นขวัญใจจงไสยาสน์	ที่บนอาสน์รจนามุกดาหาร
ลมพระพายชายช่อสุมามาลย์	เมื่อเบิกบานแย้มผกาสุมาลัย
ระเหยหวนชวนชื่นระรื่นรส	เหลือจะอดออมจิตพิสมัย
แม่ยอดหญิงพริ้งพร้อมละม่อมละไม	ขอเชิญไปนคเรศนิเวศน์วัง
เป็นจอมเจิมเฉลิมขวัญอย่าหวั่นหวาด	นุชนาฏดวงจิตไม่ผิดหวัง
พี่รักเจ้าเท่าเทียบเปรียบชีวัง	แม่จงฟังพี่กล่อมถนอมเอย ฯ
๏ ฝ่ายเทพินยินขับให้จับจิต	พระช่างคิดกล่าวกลอนสุนทรเฉลย
ฟังคารมคมคายภิปรายเปรย	นางชื่นเชยชูจิตไม่บิดเบือน
แล้วทูลองค์ทรงเดชพระเชษฐา	พระคุณหาแห่งใดเห็นไม่เหมือน
ถ้านานไปไม่แน่แม้นแชเชือน	น้องจะเบือนพักตราไปหาใคร ฯ
๏ หน่อกษัตริย์ตรัสปลอบตอบสนอง	คำพี่พร้องแล้วอย่าแคลงแหนงไฉน
จะถือสัตย์ไว้ให้มั่นจนบรรลัย	สุดาใดพี่ไม่ปองเป็นสองนาง
อันดวงเดือนนั้นก็เหมือนกับทรวงพี่	ที่จะมีเป็นสองอย่าหมองหมาง
พี่ให้สัตย์ปฏิญาณในย่านกลาง	ทะเลกว้างรู้เห็นเป็นพยาน
สองเกษมเปรมปรีดิ์เป็นที่ชื่น	สำราญรื่นรสรักสมัครสมาน
ตระกองกรช้อนพุ่มปทุมมาลย์	สองสำราญหลับไปในไสยา ฯ
๏ เรือก็แล่นมาในทางกลางสมุทร	ไม่ยั้งหยุดเร็วพลันด้วยหรรษา
ข้ามละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งมา	จากลังกาเดือนครึ่งถึงบูรี ฯ
๏ ขึ้นเฝ้าท้าวทศวงศ์ผู้ทรงศักดิ์	ในรมจักรนัคเรศบุรีศรี
พระเห็นราชนัดดากลับธานี	ก็เปรมปรีดิ์ตรัสถามเนื้อความพลัน
ทั้งบิดาป้าลุงในกรุงศรี	ยังอยู่ดีปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
การรบพุ่งยุ่งยิ่งช่วงชิงกัน	เออหลานขวัญเล่าไปให้อัยกา
นางโฉมยงองค์นี้อยู่ที่ไหน	ใครยกให้เป็นมิตรกนิษฐา
จงแถลงแจ้งไปให้อัยกา	รู้กิจจาหนหลังเป็นอย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระกฤษณา	จึงพรรณาทูลแจ้งแถลงไข
พระบิตุลาป้าบวชผนวชใน	แล้วก็ไปอยู่สิงคุตรที่กุฎี
ไกลกับวังลังกาสิบห้าโยชน์	พระประโยชน์นับถือเป็นฤๅษี
บำเพ็ญเพียรเรียนธรรมในคัมภีร์	ถือขันตีอดใจไม่อินัง
ศึกมาติดกรุงลังกาอาณาเขต	ไปทูลเหตุพระไม่ตรัสประหวัดหวัง
ก็เพิกเฉยเลยไปไม่อินัง	มีแต่ตั้งครัดเคร่งบำเพ็งเพียร
ได้พวกวงศ์ญาติกาปราบข้าศึก	ช่วยตรองตรึกป้องกันคิดหันเหียน
ออกรบสู้หมู่ญาติดาษเดียร	แต่พากเพียรรับรองถึงสองปี
อันโฉมยงองค์นางสำอางพักตร์	เป็นหน่อเทพารักษ์มีศักดิ์ศรี
ทั้งสามองค์จงรักด้วยภักดี	ตามมุนีบิตุลามาด้วยกัน
พอเกิดศึกมังคลานราราช	พระนุชนาฏรู้มนต์ดลขยัน
ช่วยระงับรับรองคอยป้องกัน	ข้าศึกนั้นย่อยยับอัปรา
พอเสร็จทัพจับไข้เจียนจะม้วย	หม่อมฉันช่วยฟูมฟักช่วยรักษา
พอโรคคลายหายพิษพระบิตุลา	ให้ภิเษกกัลยากุมารี
เป็นคู่ครองสองรากับข้าบาท	ในปรางค์มาศรจนาหลังคาสี
แล้วกำชับว่าให้กลับมาธานี	เฝ้าธุลีบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
รับสั่งว่าปราบเตียนที่เสี้ยนหนาม	สิ้นสงครามจึ่งจะไปไอศวรรย์
ให้กราบทูลบาทบงสุ์พระทรงธรรม์	เธอรำพันทูลแต่ต้นไปจนปลาย ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงฟังสังรเสริญ	จงจำเริญสุขไปเหมือนใจหมาย
เสด็จจากแท่นสุวรรณพรรณวาย	กับหลายชายสุณิสาพาเข้าวัง
พาไปเฝ้าอัยกีที่ปราสาท	พวกวงศ์ญาติถามไต่เหมือนใจหวัง
ทั้งองค์แก้วเกษราก็มาฟัง	พร้อมสะพรั่งตรัสถามความลังกา ฯ
ตอนที่ ๗๙
วลายุดา วายุพัฒน์และหัสกันลามารดากลับไปเมือง
๏ อันเรื่องพระกฤษณาขอช้าไว้	จะกล่าวไปถึงพระองค์ทรงสิกขา
พระอภัยมณีศรีโสภา	ทั้งวันฬาสุมาลีพวกชีไพร
ส่งนัดดาแล้วเสร็จเสด็จกลับ	ไปประทับนคราที่อาศัย
ขึ้นทรงราชรถาให้คลาไคล	เสด็จไปเนินสิงคุตรที่กุฎี
พร้อมพระวงศ์พงศาคณาญาติ	ก็ตามราชรถไปในวิถี
ส่งเสด็จเสร็จไปถึงกุฎี	เข้านั่งที่โรงฉันในศัลลา ฯ
๏ พระอภัยมณีฤๅษีสิทธ์	สำรวมจิตแจ้งเหตุเทศนา
พระไตรลักษณ์ชักเรื่องเนื่องกันมา	อนิจจาทุกขังไม่ยั่งยืน
เกิดแล้วตายว่ายวงในสงสาร	ทางกันดารมรรคาไม่ฝ่าฝืน
คิดก็เป็นอนิจจังไม่ยั่งยืน	เป็นแต่พื้นเน่าจมถมแผ่นดิน
เกิดมาแล้วก็คงตายวายชีวาตม์	อย่าหมายมาดรักใคร่ใฝ่ถวิล
เพราะกิเลสเจตนาจึ่งราคิน	ให้สัตว์ดิ้นอยู่ในบ่วงคือห่วงมาร
ติดในธรรมกรรมฐานนิพพานเถิด	จะประเสริฐหนักแน่นเป็นแก่นสาร
อันตัวเราเล่าประโยชน์โพธิญาณ	หมายนิพพานภาคหน้าสถาวร
อันโลโภโทโสแลโมหะ	จงสละเชื่อฟังเราสั่งสอน
เกิดมาในสงสารต้องราญรอน	ชิงนครบ้านเมืองเรื่องอบาย
ให้เขาพลัดญาติวงศ์เผ่าพงศา	อนิจจาอนิจจังสิ้นทั้งหลาย
ต้องรบราฆ่าฟันกันล้มตาย	ตกอบายเสียเปล่าเปล่าไม่เข้ายา
ได้แต่ความทุกขังเกิดสังเวช	กองกิเลสผูกพันเพราะตัณหา
เราเบื่อหน่ายในจิตคิดศรัทธา	บรรพชาเสียให้พ้นทนทรมาน
หมายประโยชน์โปรดสัตว์สันทัดเที่ยง	จึ่งหลีกเลี่ยงจากห่วงบ่วงสงสาร
เป็นฤๅษีชีไพรใจสำราญ	สมาทานยึดมั่นในขันตี ฯ
๏ พอจบธรรมกรรมฐานการสิกขา	พระยถาสำรวมจิตกิจฤๅษี
พวกเผ่าพงศ์วงศาบรรดามี	อัญชลีกราบก้มประนมกร
แล้วทูลลากลับหลังยังนิเวศน์	ออกจากเขตเขาเขินเนินสิงขร
ชมวิหคเหมหงส์ในดงดอน	ถึงนครเวลาพอสายัณห์
เสด็จเข้าวังลังกาอาณาจักร	อยู่พร้อมพรักกันที่ในไอศวรรย์
วลายุดาวายุพัฒน์หัสกัน	มาพร้อมกันทูลลาไปธานี ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	สั่งให้จัดแจงเหล่านางสาวศรี
ที่แรกรุ่นชันษาสิบห้าปี	ลูกผู้ดีมิใช่คนพลเมือง
ทั้งเครื่องอานพานพระศรีสำหรับยศ	กระบี่กรดฝักทองละอองเหลือง
ประดับเพชรเม็ดงามอร่ามเรือง	กับทั้งเครื่องสร้อยสุวรรณพรรณราย
มงกุฎเก็จเพชรประดับสลับสี	แกมมณีเนาวรัตน์จำรัสฉาย
ฉลององค์ตาดปักจำหลักลาย	ประทานสายสุดาสวาทราชนัดดา
สินสมุทรสุดสาครบวรนาถ	ก็พระราชทานของโอรสา
ทั้งเครื่องทรงมงกุฎบุษรา	ทั้งอนุชาที่จะไปก็ให้ปัน ฯ
๏ ทั้งสามองค์น้อมคำนับอัภิวาท	แม้นมีราชการร้อนจงผ่อนผัน
จะมาเฝ้าบาทบงสุ์พระทรงธรรม์	ให้พร้อมกันทั้งสามตามสัญญา
แล้วไปเฝ้าชนนีที่ปราสาท	ทั้งสามนาฏรับขวัญด้วยหรรษา
แล้วสอนสั่งเจ้าจงฟังคำมารดา	จงรักษาญาติวงศ์พงศ์ประยูร
อย่าทำให้ขัดเคืองในเบื้องบาท	ชนกนาถที่เป็นปิ่นบดินทร์สูร
ศรีสวัสดิ์พัฒนาอย่าอาดูร	จงเพิ่มพูนภิญโญเดโชชัย ฯ
๏ สามกษัตริย์ขัตติยานราราช	ฟังพระมาตุรงค์ว่าน้ำตาไหล
ลูกจะขอทูลลามารดาไป	เพราะว่าได้มีคู่อยู่ด้วยกัน
แล้วก็ได้พาราราชาภิเษก	ในเศวกระฉัตรชัยไอศวรรย์
ลูกจะขอเชิญให้ไปด้วยกัน	จะได้วันทารองฉลองคุณ
ทั้งสามนางต่างว่ามารดานี้	ดาบสินีขาดเหลือได้เกื้อหนุน
แล้วก็มีท้องไส้ไม่เป็นคุณ	จะไปวุ่นวายอยู่ดูไม่ดี
พ่อไปเถิดให้เป็นสุขอย่าทุกข์ร้อน	ถึงมารดรเลยจงมุ่งไปกรุงศรี
นางจัดเครื่องสำอางที่อย่างดี	ฝากให้ศรีสะใภ้ด้วยแม่อวยพร ฯ
๏ สามกษัตริย์ทูลลามารดาแล้ว	ค่อยผ่องแผ้วภิญโญสโมสร
เสร็จมาลงเรือที่นั่งลำมังกร	สามนครแยกย้ายรายกันไป
แต่กษัตริย์หัสกันนั้นปั่นป่วน	ให้เรรวนร้อนจิตพิสมัย
ออกกำปั่นแล่นล่องตีฆ้องชัย	ให้ใช้ใบเลยมาในสาคร
พระนั่งแนบแอบวันชายาน้อง	ค่อยประคองโฉมฉายสายสมร
นางอิงแอบแนบเคล้าเฝ้าวิงวอน	บนบรรจถรณ์ท้ายบาหลีพระปรีดิ์เปรม
แต่ยังเยาว์เคยเคล้าคลึงพระพี่	เข้าเซ้าซี้ปล้ำปลุกสุขเกษม
สนิทสนมชมพี่ยิ่งปรีดิ์เปรม	นางอิ่มเอมซื่อตรงเหมือนวงศ์วาน
แต่องค์พระหัสกันจิตรันทด	เหลือจะอดออมรักสมัครสมาน
ค่อยอิงแอบแนบโฉมประโลมลาน	ให้เสียวซ่านอยู่ในจิตแต่คิดอาย ฯ
๏ พระสุริยงเย็นพยับลงลับฟ้า	พระจันทราแจ่มกระจ่างสว่างฉาย
เผยพระแกลแลชมดาราราย	พระพายชายเฉื่อนฉ่ำในอัมพร
พระปลอบนางทางอุ้มขึ้นใส่ตัก	จุมพิตพักตร์ค่อยประโลมโฉมสมร
นางพาซื่อถือว่าพี่ชุลีกร	พลางทูลวอนกล่อมฉันให้บรรทม
พระว่าแน่แม่วันชายาน้อง	จะให้ต้องกล่อมอย่างป่างประถม
นี่ก็จนเป็นสาวคราวประทม	จะให้ชมเชยถนอมทั้งกล่อมไกว
จะมิต้องผูกเปลขึ้นเห่ช้า	ในเภตราจนจิตผิดวิสัย
มาเถิดมาแม่มาจะพาไป	บรรทมในแท่นรัตน์ชัชวาล
พลางจูงกรกัลยาพาไปห้อง	ขึ้นแท่นทองรจนามุกดาหาร
มียี่ภู่ปูลาดดาดเพดาน	พระชวนมิ่งเยาวมาลย์ให้นิทรา
เผยพระแกลแขส่องมาต้องพักตร์	กำเริบรักรวนเรเสน่หา
พระอิงแอบแนบขวัญวันชายา	ค่อยต้องเต้าเต่งอุราสุดาดวง
พึ่งครัดเคร่งเต่งตั้งกำลังรุ่น	เพราะว่าคุ้นเคยตามไม่ห้ามหวง
พระสวมสอดกอดประทับไว้กับทรวง	จนเลยล่วงม่อยหลับระงับไป ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์หัสกันพี่	ร้อนฤดีพลิกกลับไม่หลับใหล
พิศดูขวัญวันชายายิ่งอาลัย	คิดจะใคร่ปลอบประโลมนางโฉมยง
แต่นางนั้นสัตย์ซื่อถือว่าพี่	ก็เป็นที่จนจิตพิศวง
ให้รุ่มร้อนถอนจิตคิดพะวง	พิศดูทรงแล้วสะท้อนถอนฤทัย
นึกจะปลุกกัลยาสุดาโฉม	ค่อยประโลมปลอบน้องให้ผ่องใส
ฉวยนางร้องวุ่นวายก็อายใจ	ทำกระไรแสนวิตกโอ้อกรา
แล้วหุนหวนป่วนปั่นกระสันเสียว	ชำเลืองเหลียวอกใจดั่งไฟเผา
แล้วหักจิตคิดความตามลำเนา	ผิดก็เข้าปล้ำกันเท่านั้นเอง
พลางหวนฮึกนึกคิดจิตขยับ	ฉวยตื่นกลับท้าคารมว่าข่มเหง
คิดยักย้ายหลายความไปตามเพลง	ชาตินักเลงเจ้าชู้รู้กระบวน
ค่อยปลอบปลุกลุกเถิดสมรมิ่ง	ประหลาดจริงหนาวอารมณ์เป็นลมหวน
เจียนจะเจ็บจับไข้ให้รัญจวน	ขอเชิญนวลนุชเจ้าลำเพาพาล ฯ
๏ ฝ่ายโฉมวันชายาผวาตื่น	นางพลิกฟื้นวิงวอนด้วยอ่อนหวาน
พระประชวรเป็นไฉนให้รำคาญ	เยาวมาลย์ทูลถามตามธรรมเนียม
พระปลอบพลางทางชวนสมัครสมาน	เยาวมาลย์รู้อุบายนึกอายเหนียม
พระก็ค่อยสอดประคองทำลองเลียม	นางฟุบเฟี้ยมเอียงอายภิปรายเปรย
แกล้งทูลพระหัสกันว่าฉันนี้	ดูพระพี่ชิงชังนิ่งนั่งเฉย
หรือขัดเคืองเรื่องอะไรพระไม่เคย	ทำเฉยเมยมิใคร่ตรัสน่าอัศจรรย์
พระอุ้มนางวางเพลาว่าเจ้าพี่	อย่าพาทีขึ้งเคียดคิดเดียดฉันท์
พี่รักเจ้าเท่าเทียมกับชีวัน	ขอเชิญขวัญนัยนาจงปรานี
พระจุมพิตกนิษฐายุพาพักตร์	ขอฝากรักแม่อย่าอางขนางหนี
พลางอิงแอบแนบทรวงดูท่วงที	ประเวณีไม่ต้องสอนเหมือนกลอนเพลง
แต่พอมาตาหูรู้ว่ารัก	ไม่ต้องชักชิดชมต้องข่มเหง
ถึงปากปิดมิดเม้นก็เป็นเอง	กระบวนเพลงบทนี้ไม่มีครู
พระสวมสอดกอดมิ่งนางนิ่งเฉย	ตระกองเกยวิงวอนแทบอ่อนหู
เหมือนอุบลเมื่อยังตูมกระพุ่มพู	อันเรณูยังไม่เผยระเหยนวล
แมงภู่ผึ้งคลึงเคล้าจะเอากลิ่น	เที่ยวโบกบินเวียนชมเมื่อลมหวน
เข้าเฟ้นฟอนในเกสรเรณูนวล	ยังไม่ควรที่จะแย้มแกมผกา
เหมือนเรือน้อยถอยค้ำเมื่อน้ำแห้ง	พลิกคะแคงเสือกกระทั่งเกยฝั่งฝา
พิรุณโรยโปรยปรายกระจายมา	ในธารท่าห้วยเหวเป็นเปลวไฟ
สุนีบาตฟาดเปรี้ยงเสียงสนั่น	พิลึกลั่นโกลาสุธาไหว
ทะเลลมยมนาคงคาลัย	เป็นคลื่นใหญ่ครื้นเครงละเวงวน
อากาศกลุ้มคลุ้มมัวทั่ววิถี	ในถิ่นที่ท้องฟ้าเวหาหน
ไม่เห็นดวงจันทราดารากล	เป็นแต่ฝนตกพร่ำเป็นน้ำพราว
ฟ้าก็แลบแปลบปลาบวาบสว่าง	พื้นนภางค์แดงจ้าเวหาหาว
เป็นหมอกมัวทั่ววิถีไม่มีดาว	บังเกิดหนาวเย็นฉ่ำทั้งลำเรือ
พวกนายท้ายไต้ก๋งหลงประเทศ	ไม่แจ้งเหตุว่าจะไปข้างใต้เหนือ
ชลธีท่วมนองในท้องเรือ	ลงจานเจือชื่นชุ่มทุกพุ่มพวง
สองสนิทพิศวาสบนอาสน์อ่อน	จนเกสรบานทั่วกลีบบัวหลวง
ชื่นอารมณ์สมรักประจักษ์ทรวง	เปรียบดั่งดวงสุริยันกับจันทร
ไม่ห่างคู่อยู่ในท้ายบาหลี	กับพระพี่หัสกันบนบรรจถรณ์
ปรนนิบัติกษัตราไม่อาวรณ์	ยิ่งกว่าก่อนหลายเท่าทั้งเคล้าคลึง
เมื่อแรกเริ่มเดิมยังไม่เดียงสา	ครั้นวัฒนาหาเปรียบไม่เทียบถึง
เพราะความรักผูกจิตดั่งกริชตรึง	เปรียบเหมือนหนึ่งน้ำตาลที่หวานมัน
ได้เชยชิมลิ้มลองที่ของสด	โอชารสซาบเนื้อเหลือขยัน
ไม่ห่างองค์พงศ์กษัตริย์หัสกัน	อยู่บนบรรรถรณ์สบายท้ายเภตรา ฯ
๏ จะกล่าวถึงวลายุดากับวายุพัฒน์	ออกแล่นลัดเร็วพลันด้วยหรรษา
แต่ออกจากฟากฝั่งเมืองลังกา	นับทิวาเดือนครึ่งถึงบุรี
เมืองของใครเล่าก็ไปอยู่เป็นสุข	ไม่มีทุกข์ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
พระหัสกันวันชายากุมารี	มาถึงที่บ้านเมืองเนื่องกันไป ฯ
ตอนที่ ๘๐
พระมังคลายกทัพเมืองสำปันหนาไปตีเมืองลังกา
๏ จะกล่าวถึงมังคลานราราช	กับนุชนาฏนางแขกแปลกวิสัย
แต่ลอบลักรักกันทุกวันไป	กำหนดได้สิบเดือนไม่เคลื่อนคลา
จนโฉมยงทรงครรภ์ขึ้นอ่อนอ่อน	พระบิดรรู้เรื่องเคืองนักหนา
เสด็จเข้าห้องในที่ไสยา	แล้วให้หามเหสีมาชี้แจง
จะคิดอ่านอย่างไรน้ำใจเจ้า	มีลูกเต้าเกิดอางขนางแหนง
เขาย่อมว่าปลูกผักคือฟักแฟง	ก็เสียแรงรดน้ำทุกค่ำคืน
เมื่อแตกกิ่งแตกก้านขึ้นร้านเขา	บุราณเล่าเป็นตำราไม่ฝ่าฝืน
อันความอายหลายซ้ำต้องกล้ำกลืน	จำจะขืนใจทำไปตามเกิน
คิดจะเสกสองราให้ปรากฏ	ไว้เกียรติยศอย่าให้อายระคายเขิน
เหมือนปลาเน่าเถ้าใส่เพราะได้เกิน	ครั้นจะเมินทำไม่รู้อดสูคน
จะระบือลือเล่าทั้งขอบเขต	ทั่วประเทศรู้แจ้งทุกแห่งหน
อายกับฝูงไพร่ฟ้าประชาชน	ตามกุศลเยาวมาลย์พอกันอาย
เจ้าจงไปไกล่เกลี่ยสองเมียผัว	อย่าให้มัวหมองช้ำระส่ำระสาย
เอาความดีเข้าประจบพอกลบอาย	แม้นวุ่นวายพากันหนีมิเป็นการ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มิ่งมเหสี	โอนเมาลีคำนับรับบรรหาร
เพราะพาซื่อถือตรงเหมือนวงศ์วาน	จึงเกิดการชู้สาวเพราะท้าวไท
จำจะต้องผูกสมัครไม่หักหาญ	ดูอาการกิริยาอัชฌาสัย
แล้วออกจากปรางค์มาศปราสาทชัย	กำนัลในแวดล้อมมาพร้อมเพรียง
เข้าในห้องปรางค์ปราธิดาราช	กำนัลนาฏอยู่ข้างท้ายชายเฉลียง
นางมารดาปราศรัยแล้วไล่เลียง	แม่จะเบี่ยงบ่ายทูลมูลความ ฯ
๏ พระธิดาอาดูรทูลฉลอง	โดยทำนองสารภาพไม่หยาบหยาม
ลูกได้ชั่วมัวเมาเพราะเบาความ	ทั้งนี้ตามแต่จะโปรดซึ่งโทษทัณฑ์ ฯ
๏ นางพระยาว่าเจ้าเล่าก็ชั่ว	ไปบอกผัวทุกข์ร้อนคิดผ่อนผัน
มาหาแม่พูดจาปรึกษากัน	ได้ผ่อนผันตามเล่ห์ประเวณี
นางตามนาฏมาตุรงค์ทรงคำนับ	แล้วตรัสกับพวกเหล่านางสาวศรี
ให้ไปเชิญมังคลาอย่าช้าที	พระชนนีให้หามาในวัง
นางสาวใช้รีบไปเชิญเสด็จ	มาด้วยเสร็จสมความตามรับสั่ง
พระมังคลาเข้าปราสาทราชวัง	ถวายบังคมคัลพระมารดา ฯ
๏ นางจึงมีสุนทรด้วยอ่อนหวาน	พ่อทำการอย่างนี้ดีหรือหนา
ให้เสียศักดิ์จักรพรรดิกษัตรา	พระบิดากริ้วโกรธพิโรธแรง
จะคิดอ่านอย่างไรจะใคร่รู้	พ่อเอ็นดูแล้วอย่าอางขนางแหนง
จงบอกแม่จะได้แก้คดีแสดง	เจ้าจงแจ้งให้กระจ่างอย่างพรางกัน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มังคลาราช	เชิงฉลาดตัดรอนทูลผ่อนผัน
ทั้งนี้ล่วงพระอาญาสารพัน	ซึ่งโทษทัณฑ์หลาบเข็ดจงเมตตา ฯ
๏ นางฟังคำร่ำตอบก็ชอบชื่น	ที่แข็งขืนอ่อนลงทรงปรึกษา
ละเมิดจิตผิดพลั้งแต่หลังมา	พ่อตรึกตราตรองความให้งามดี
อันท้าวไทกริ้วโกรธพิโรธนัก	ว่าจะลักธิดาพากันหนี
แม่แก้ไขเพ็ดทูลมูลคดี	ที่ราคีมิได้เคืองในเรื่องราว
นางพูดจาปราศรัยอาลัยเขย	กลัวจะเลยยุ่งยิ่งทิ้งลูกสาว
แล้วปราศรัยมิให้เคืองในเรื่องราว	กลัวลูกสาวจะเป็นม่ายอายเขาจริง
แล้วว่าแม่ก็จะลาเจ้าอย่าวุ่น	เดชะบุญคงได้ครองกับน้องหญิง
จะเพ็ดทูลดับร้อนช่วยวอนวิง	แต่ความจริงพ่ออย่าแจ้งให้แพร่งพราย
แล้วกลับมาปราสาทค่อยยาตรเยื้อง	ไปแจ้งเรื่องเค้ามูลทูลถวาย
ท้าวรายาฟังเล่าบรรเทาคลาย	ค่อยเหือดหายโกรธาจึ่งว่าพลาง
นี่แน่เจ้าเราจะช่วยคิดอ่าน	ทำการงานปัดป้องที่หมองหมาง
อย่าให้ทันคนผู้รู้ระคาง	ท้าวตรัสพลางเสด็จออกไปนอกวัง
ออกพระโรงรจนาพร้อมข้าบาท	ท้าวประกาศเสนาฝ่ายหน้าหลัง
ให้ตกแต่งปรางค์มาศราชวัง	จะแต่งตั้งมังคลาธิดาเรา
ให้สองราว่าที่อุปราช	หมายประกาศฤกษ์เอกจะเสกเขา
มีการเล่นเต้นรำตามลำเนา	ให้พวกเราจัดแจงเร่งแต่งการ
ตามเยี่ยงอย่างขัตติยามหากษัตริย์	มอบสมบัติราชัยอันไพศาล
ขุนโหราหาฤกษ์มงคลการ	ตามบุราณซื่อตรงพงศ์ประยูร ฯ
๏ โหรารับนับยามตามโฉลก	วันศุกร์โชคข้างไสยมไหสูรย์
ขึ้นสิบค่ำเดือนเก้าเป็นเค้ามูล	แล้วกราบทูลไทท้าวเจ้านคร ฯ
๏ ฝ่ายทรงฤทธิ์อิศราพระยาแขก	สั่งให้แจกหมายการทุกด่านขนอน
ครั้นสั่งเสร็จแล้วเสด็จบทจร	สู่แท่นรัตน์ปัจถรณ์พอสายัณห์
พวกทำงานการระดมมาสมทบ	จัดเครื่องครบพร้อมไว้แต่ไก่ขัน
ขึ้นสิบค่ำทำวิวาห์สารพัน	ให้เชิญท่านโต๊ะหะยีสี่สิบคน
มาพร้อมมูลทูลท้าวชวาราช	พระสั่งนาฏศรีสวัสดิ์พิพัฒน์ผล
ให้แต่งองค์โฉมศรีนีฤมล	เข้ามณฑลตามอย่างทางบุราณ
แล้วตรัสสั่งให้มังคลาราช	ขึ้นนั่งอาสน์รจนามุกดาหาร
กับบุตรศรีสวัสดิ์ท้าวจัดการ	ให้เยาวมาลย์นั่งหน้าพระสามี
ตามธรรมเนียมเมืองชวาอาณาจักร	จะได้รักกันไปไม่หน่ายหนี
โต๊ะก็สวดตำราบรรดามี	พร้อมกันที่โรงรัตน์ชัชวาล
สวดภาษามลายูผู้วิเศษ	ตามสังเกตยักย้ายหลายสถาน
จบสำเร็จเสร็จสวดพิธีการ	พนักงานผู้เลี้ยงมาเรียงราย
ยกสำรับกับข้าวเอามาตั้ง	ล้วนมังสังแพะแกะชำแหละถวาย
มัสมั่นไก่ปิ้งกระทิงควาย	มาตั้งรายเรียงเรียบเทียบประจำ
โต๊ะก็กินอาหารสำราญรส	มั่วกันหมดฉันชิมครั้นอิ่มหนำ
พวกโรงงานการเล่นทั้งเต้นรำ	เวลาค่ำมีหนังให้ตั้งจอ
คนที่มาดูแลเสียงแซ่ซ้อง	ทั้งพี่น้องเดินหลามตามกันสอ
พวกเจ้าชู้เห็นผู้หญิงเที่ยววิ่งกรอ	เข้าเคลียคลอเกี้ยวพานเดินพล่านไป ฯ
๏ งานภิเษกครบเสร็จสำเร็จหวัง	ฝ่ายพระมังคลาแจ้งแถลงไข
พระบาทหลวงก็ค่อยคลายสบายใจ	อยู่ที่ในเมืองชวามาช้านาน
ทั้งอ้วนพีปรีดิ์เปรมเกษมสุข	บรรเทาทุกข์ที่ในใจหลายสถาน
ทั้งศิษย์เป็นอุปราชว่าราชการ	ค่อยคิดอ่านเอาใจพวกไพร่พล
เลี้ยงคนดีมีวิชาที่กล้าแข็ง	คิดจัดแจงเกลี้ยกล่อมพร้อมพหล
กับเหล่าพวกผู้วิเศษข้างเวทมนตร์	ทั้งคงทนอาวุธยุทธนา
ต่อกำปั่นพันลำทำด้วยเหล็ก	จ้างพวกเจ๊กตีพื้นแต่ปืนผา
ทั้งเสน่าหลาวโล่โตมรา	เครื่องสาตรารวมรอมไว้พร้อมเพรียง
คิดจะไปรบราวายุพัฒน์	ไปกำจัดพวกกระบิลให้สิ้นเสียง
จะตีเอาเมืองเซ็นเป็นเสบียง	ได้พร้อมเพรียงแล้วจะได้ไปลังกา
คิดแล้วแสนแค้นเคืองเรื่องพระขรรค์	ไม่ควรมันที่จะคิดริษยา
ใช่คนอื่นคนไกลหาไหนมา	นี่บรรดาน้ำเนื้อในเชื้อวงศ์
เพราะเสียทีที่ประมาทจึงพลาดพลั้ง	ไม่ระวังตัวไว้เพราะใหลหลง
เขาว่าหนอนบ่อนเจาะเพราะทะนง	มันไม่ตรงต่อญาติก็ขาดกัน ฯ
๏ พระมังคลาว่าจริงเขาทิ้งสัตย์	ก็ต้องตัดญาติกาจนอาสัญ
ไม่ขอเป็นพวกพ้องพี่น้องมัน	แล้วขอท่านเจ้าคุณกรุณา
บาทหลวงว่าถ้าชีวิตกูยังอยู่	อ้ายพวกหมู่ประจามิตรที่ริษยา
คงได้เล่นเห็นกันในทันตา	เองจะปรารมภ์ไปทำไมมี
คิดอุบายถ่ายเทด้วยเล่ห์หลอก	คิดย้อนยอกด้วยอุบายให้หน่ายหนี
แม้นหนามยอกหนามบ่งไปตามที	คิดให้มีชัยชนะจึ่งจะควร
แต่เดี๋ยวนี้ไม่สนัดยังขัดข้อง	เพราะเมียท้องอย่าเพ่อวุ่นทำหุนหวน
จะคิดการทัพค่ายยังไม่ควร	ฤดูจวนฟ้าฝนไปหนทาง
ทะเลลมยมนาสาคเรศ	แม้นเกิดเหตุสารพัดจะขัดขวาง
ต่อตกแล้งแต่งเรือไปสืบทาง	ทุกด่านขวางขอบเขตประเทศเมือง
ให้รู้แจ้งจะได้แต่งกระบวนทัพ	ไปรบรับยุทธนาจนตาเหลือง
คิดลอบลักหักหาญเอาบ้านเมือง	แก้แค้นเคืองแล้วจะได้ไปลังกา ฯ
๏ บาทหลวงนั่งสั่งสอนสานุศิษย์	ก็เพราะจิตมิได้ยั้งตั้งอิจฉา
ตะแกอยากที่จะได้ไปลังกา	ด้วยเคยผาสุกสบายเป็นใหญ่โต
มาตกยากกรากกรำระยำยับ	ให้คั่งคับในอุราอนาโถ
ไม่ปราดเปรื่องเหมือนแต่ก่อนต้องนอนโซ	เกิดโทโสไม่รู้สิ้นถวิลวาย
คิดสอนสั่งมังคลานราราช	พยาบาทเกิดอยู่ไม่รู้หาย
ทุกเช้าค่ำผูกจิตคิดไม่วาย	หมายทำลายสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร
จะได้ตั้งมังคลาสานุศิษย์	ให้เป็นอิศราในมไหสูรย์
ทั้งบ้านเมืองศาสนาที่อาดูร	ให้เพิ่มพูนภิญโญมโหฬาร
เมืองฝรั่งลังกาอาณาเขต	จะกลับเพศขัตติยามหาศาล
ทั้งเสียศักดิ์เผ่าพงศ์เสียวงศ์วาน	แม้นเนิ่นนานจะเป็นไทยเพราะไพรี
เร่งคิดอ่านการร้อนอย่านอนเปล่า	ให้พวกเราไปบำรุงจัดกรุงศรี
กำพลเพชรเขตแคว้นแดนบุรี	ไว้เป็นที่ยับยั้งฟังเนื้อความ
แล้วให้หาข้าเก่าเหล่าทหาร	มาคิดการที่จะไปเร่งไต่ถาม
พวกพหลพลเชลยเคยสงคราม	เอาสักสามสี่พันให้ทันการ
จัดกำปั่นบรรทุกเสบียงไว้	เร่งจัดใส่ข้าวปลากระยาหาร
ทั้งล้าต้าต้นหนล้วนคนงาน	เร่งจัดการให้สำเร็จในเจ็ดวัน ฯ
๏ เสนารับอัภิวาทมาบาดหมาย	ทั้งบ่าวนายเร่งรัดมาจัดสรร
เปลี่ยนเชือกเสาเพลาผ้าทาน้ำมัน	ร้องเรียกกันจัดแจงแต่งเภตรา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระมังคลาราช	กับครูบาทหลวงนั่งตั้งปรึกษา
ทุกเช้าเย็นมิได้เว้นสักเวลา	จนเภตราพร้อมถ้วนจวนจะไป
บาทหลวงดูฤกษ์ยามตามสังเกต	วันศุกร์เศษโชคดีคัมภีร์ไสย
จึงสั่งพวกโยธาเสนาใน	เร่งใส่ใบเถิดอย่าช้าเพลาดี
พวกพหลพลไพร่ทั้งนายบ่าว	ออกเล่นก้าวหมายมุ่งไปกรุงศรี
เอาเข็มตั้งวางทิศหรดี	ตามแผนที่เคยสังเกตขอบเขตคัน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนางงามทรามสงวน	ครั้นครรภ์ถ้วนยามวิโยคให้โศกศัลย์
จะใกล้คลอดโอรสกำหนดวัน	ให้ป่วนปั่นไม่เคยสุขทุกทิวา
กำนัลนางพลางไปเชิญเสด็จท้าว	มาพร้อมเหล่าญาติวงศ์เผ่าพงศา
ทั้งนางนาฏมาตุรงค์เสร็จตรงมา	ขึ้นปรางค์ปราเขยขวัญมิทันนาน
พลางอิงแอบแนบนุชสุดสวาท	พจนารถด้วยสุนทรอันอ่อนหวาน
จงแข็งขืนกลืนกลั้นในสันดาน	ความรำคาญมีทั่วทุกตัวคน
อย่าท้อแท้แม่จะช่วยที่ป่วยไข้	แล้วเรียกให้หมอมาเอายาฝน
ทาอุทรแต่พอเบาบรรเทาทน	ค่อยผ่อนปรนแก้ไขพอให้คลาย
ถึงยามปลอดคลอคองค์นางนงลักษณ์	ประไพพักตร์งามเหมือนดั่งเดือนฉาย
คล้ายบิดาสามารถไม่คลาดคลาย	ทั้งกรกายพริ้งพร้อมละม่อมละไม
ท้าวรายาปราโมทย์ในหลานขวัญ	จัดกำนัลให้นัดดาอัชฌาสัย
ทั้งพี่เลี้ยงนางนมสนมใน	ประทานให้พระธิดากุมารี
แล้วให้นามตามวงศ์ข้างพงศ์เพศ	ชื่อระเด่นกินเรศรัศมี
แล้วอวยพรให้พิพัฒน์สวัสดี	จงเป็นศรีเมืองชวาอย่าอาดูร ฯ
๏ อันเรื่องราวกล่าวมาที่ทารก	ขอหยิบยกยั้งไว้ที่ไอศูรย์
ค่อยเจริญสุขใสอันไพบูลย์	ตามตระกูลเจ้านายฝ่ายชวา
จะว่าด้วยสังฆราชพระบาทหลวง	แกนั่งง่วงก็เพราะจิตริษยา
ทุกเช้าค่ำร่ำเตือนพระมังคลา	จะให้ว่าวอนท้าวผู้เจ้าเมือง
ขอพหลพลไกรกลับไปถิ่น	มิได้สิ้นทุกข์ตรอมจนผอมเหลือง
คิดจะเอาถิ่นฐานทั้งบ้านเมือง	ให้ลือเลื่องชื่อไว้ในแผ่นดิน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระมังคลาราช	คอยโอกาสประวิงไว้ดั่งใจถวิล
ทุกเย็นเช้าเฝ้าพ่อตาเป็นอาจิณ	ท้าวทมิฬรักใคร่ดังใจปอง
ให้สิทธิ์ขาดราชการทั้งขอบเขต	ทั่วประเทศเกรงหมดสยดสยอง
เมื่อวันนั้นสมจิตที่คิดปอง	จึงสนองทูลท้าวเจ้าบุรินทร์
มาอยู่ในกรุงชวาก็ผาสุก	แต่ความทุกข์ยังไม่หายวายถวิล
จะทูลลาไปกำราบปราบไพริน	เสียให้สิ้นเสี้ยนหนามตามบุราณ
ด้วยเมืองเพชรกำพลคนทั้งหลาย	ยังวุ่นวายย้ายแยกเที่ยวแตกฉาน
จะไปปราบทรชนพวกคนพาล	ไม่ช้านานก็จะกลับมารับนาง ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าชวาอาณาจักร	ด้วยแสนรักเขยแต่ไรมิได้หมาง
พ่อจะจัดพวกทหารชำนาญทาง	ไปในกลางสาคโรชโลธร
เกณฑ์กำปั่นพันลำประจำครบ	มีเครื่องรบทุกหมู่ธนูศร
เหวยเสนาเร่งรัดจัดนิกร	เป็นการร้อนอย่าช้าในห้าวัน ฯ
๏ ฝ่ายตำมะหงงรับสั่งมาตั้งหมาย	เรียกไพร่นายทุกหมวดมากวดขัน
เกณฑ์พหลพลรบสมทบกัน	ลงกำปั่นพร้อมเสร็จทั้งเจ็ดเวร ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงชวาหน้าดั่งเสน
บอกวิชาสารพัดจนจัดเจน	ทั้งดั้งเขนกระบวนรบได้ครบครัน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลากลับมาห้อง	เคียงประคองน้องแก้วแล้วรับขวัญ
พี่จะลาไปลังกาสิบห้าวัน	จะปราบบรรดาหมู่ศัตรูปอง
ไม่ช้านักจักมาพาราเจ้า	โฉมเฉลาเนื้อละมุนอย่าขุ่นหมอง
พอเสร็จสรรพพี่จะกลับมาประคอง	นุชน้องเจ้าอย่าหมางจงวางใจ
อุตส่าห์เลี้ยงบุตรีศรีสวัสดิ์	อยู่ปรัศว์ปรางค์ทองให้ผ่องใส
แม้นเสร็จสรรพพี่จะกลับมารับไป	อยู่เวียงชัยครองสมบัติกษัตรา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระมเหสี	อัญชลีเศร้าสร้อยละห้อยหา
กันแสงพลางทางตอบพจนา	พระเมตตาไปไหนจะไปตาม
มิขออยู่สู้ตายวายชีวาตม์	จะรองบาทอันชีวิตไม่คิดขาม
พระอยู่ไหนน้องจะได้พยายาม	อย่าห้ามปรามเลยจงโปรดที่โทษทัณฑ์ ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงคอยศิษย์เห็นผิดนัก	นางเมียรักเห็นจะไม่ให้ผายผัน
จำจะไปว่ากล่าวฟังข่าวมัน	ตะแกนั้นงุ่นง่านรำคาญจริง
แล้วลุกออกนอกห้องย่องไปหา	เห็นมังคลาอิงแอบแนบผู้หญิง
แกเดือดด่าว่าฉะอ้อนมาวอนวิง	เฝ้าอ้อยอิ่งไม่รู้สิ้นเจ้าลิ้นทอง
ที่ทุกข์ร้อนอยู่ทุกวันไม่พันผูก	ทำแต่ลูกเล่นสบายเหมือนขายของ
คิดต้นทุนกำไรไว้สำรอง	จะทำท้องอีกหรือเองเจ้าเพลงดี
ที่บ้านเมืองเคืองเข็ญไม่เป็นทุกข์	เล่นสนุกปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ถูกนางเมียอ่อนคอใช่พอดี	เล่นเอาตีเพลงช้าพะว้าพะวัง
หรือไม่ไปก็ให้ว่าอย่าช้าอยู่	พลอยให้กูวุ่นวายเมื่อภายหลัง
จะคลึงเคล้าเฝ้าคู่อยู่กับรัง	จะขอฟังลิ้นลมคารมเอง ฯ
๏ พระมังคลาว่าเจ้าคุณอย่าหุนหัน	จะผ่อนผันตามตรงอย่าโฉงเฉง
มิใช่จะขัดขืนอย่าครื้นเครง	จะไปเองดอกเจ้าคุณอย่าวุ่นวาย
บาทหลวงว่าท่ากระนั้นจะคอยท่า	เร็วเร็วหวากลางวันจะผันผาย
พลางลุกออกนอกปรางค์ค่อยย่างกราย	รีบผันผายกลับมาอยู่หน้าวัง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	สั่งนุชนาฏมิได้สิ้นถวิลหวัง
เป็นจำเป็นจำพรากออกจากวัง	เหลียวหน้าหลังแลนุชทั้งบุตรี
แต่จนใจกลัวอาจารย์จะพาลโกรธ	จะลงโทษบาปหนักเสียศักดิ์ศรี
รีบดำเนินลงมาไม่ช้าที	กับเสนีรีบมาถึงหน้าวัง
ไปทูลท้าวเจ้าชวาอาณาจักร	ที่ตำหนักข้างในดังใจหวัง ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าประเทศนิเวศน์วัง	เสด็จนั่งพร้อมวงศ์พงศ์ประยูร
พอเห็นหน้าพระมังคลานราราช	มาอภิวาทจะลาไปจากไอศูรย์
ความอาลัยในอุราให้อาดูร	ยิ่งเพิ่มพูนเศร้าหมองนองสุชล
แต่จนใจไม่รู้ที่จะห้ามไว้	แข็งพระทัยอวยสวัสดิ์พิพัฒน์ผล
เจริญสุขทุกทิวาในสาชล	อย่าร้อนรนขอให้ได้ดั่งใจจง
พระมังคลาเคารพอภิวาท	ขอสมมาดเหมือนหนึ่งจิตคิดประสงค์
แล้วก้มเกล้าน้อมประณตบทบงสุ์	บังคมองค์ไทท้าวเจ้าพ่อตา
ลงจากปรางค์ย่างเยื้องชำเลืองเนตร	แสนเทวษอยู่ด้วยมิตรกนิษฐา
ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าประเทศเขตชวา	เสด็จมาทรงรถบทจร
รถข้างหลังมังคลานราราช	พวกอำมาตย์เกณฑ์แห่แลสลอน
สารถีเร่งรัดอัสดร	เคลื่อนนิกรมาถึงท่าชลาลัย ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงคอยท่าสานุศิษย์	ประหลาดจิตยังไม่มาน่าสงสัย
เวลานี้จวนจะค่ำยังร่ำไร	มันไม่ไปดอกกระมังให้นั่งคอย
หรือจะถูกอีเมียมันเขี่ยแคะ	สะกิดแกะร่ำพิไรมิใคร่ถอย
อ้ายนี่หลงเต็มประดาเห็นตาลอย	ให้กูพลอยเหนื่อยยากลำบากกาย
พอได้ยินเสียงพหลพลเแห่	มาเซ็งแซ่สมตรึกที่นึกหมาย
เห็นรถาขับเคียงมาเรียงราย	มาหยุดชายชลธาริมสาคร
แกลุกเดินมาถึงท่าร้องด่าพลุ่ง	คอยแทบรุ่งแล้วนะมึงพึ่งจะถอน
อ้ายพ่อตาว่ากระไรมิใคร่จร	เมื่อการร้อนอยู่ในอกจะยกไป
ไม่ตักเตือนลูกเขยเลยหรือหวา	ให้ลอยหน้าอยู่จนค่ำทำไฉน
สั่งแม่รักซักนิทานสำราญใจ	แกร่ำไรด่าทอเล่นพอแรง ฯ
๏ ท้าวรายาว่าเจ้าคุณอย่าหุนหัน	ไม่เช่นนั้นดอกอย่าอางขนางแหนง
เที่ยวลาญาติเอาคดีออกชี้แจง	ใช่จะแกล้งเหนี่ยวหน่วงไม่หวงกัน ฯ
๏ บาทหลวงว่าชะอุแหม่แก้ลูกเขย	อย่าช้าเลยไวไวรีบผายผัน
แกลุกเดินลงมาเภตราพลัน	วันนี้วันฤกษ์พาเวลาดี
พระมังคลาท้าวเจ้าพิภพ	ให้ปรารถถึงมิ่งมเหสี
แต่แข็งใจไปกำปั่นด้วยทันที	สถิตบัลลังก์ใหญ่ท้ายเภตรา
บาทหลวงว่าฤกษ์ดีให้ตีฆ้อง	ทหารร้องเร่งกันลงส่งภาษา
ถอนสมรช่อใบใช้เภตรา	ล่องออกมาปากน้ำแต่ค่ำคืน
ยิงปืนใหญ่ให้ต้นหนพลรบ	จุดเพลิงคบแล่นมาไม่ฝ่าฝืน
กำปั่นรีบถีบทะยานทหารปืน	ยิงครั่นครื้นลำละโหลโห่ประดัง ฯ
๏ ท้าวรายากลับเข้าเขตประเทศถิ่น	คิดถวิลทรวงร้อนอาวรณ์หวัง
ถึงเขยขวัญแต่วันพรากไปจากวัง	จะนอนนั่งไม่เป็นสุขทุกทิวา ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงล่วงเขตประเทศถิ่น	ไม่รู้สิ้นพยาบาทปรารถนา
แกตรองตรึกนึกมุ่งกรุงลังกา	พิฆาตฆ่าสุริย์วงศ์องค์อภัย
เรือก็แล่นล่องมาในสาคเรศ	ล่วงประเทศเมืองท่าชลาไหล
ได้เดือนครึ่งถึงกำพลสกลไกร	ทั้งเรือใหญ่เรือรบประจบกัน
ทอดสมอรอราท่าปากน้ำ	จอดเรียงลำเหล่าพหลพลขันธ์
รู้ไปถึงเสนาลงมาพลัน	อภิวันท์เชิญเจ้าเข้านคร ฯ
๏ บาทหลวงว่าอย่าขึ้นเลยนะหวา	การจะช้าเจ็บจิตดังพิษศร
เองจงรีบเข้าไปในนคร	เป็นการร้อนขอเสบียงไปเลี้ยงพล
ทั้งลูกปืนดินดำนำมาส่ง	โดยจำนงสารพัดจะขัดสน
บอกกันไปให้ทั่วทุกตัวคน	ให้เร่งขนมาส่งลงเภตรา
ในสองวันมาให้ทันตามกูสั่ง	ให้ได้ดั่งมุ่งมาดปรารถนา
ถ้าแม้นช้าวันไปไม่ได้มา	จะเข่นฆ่าพวกนายให้วายชนม์ ฯ
๏ ฝ่ายเสนีได้ฟังสังฆราช	มาเร่งบาดหมายไปให้ไพร่ขน
เครื่องเสบียงลูกดินสิ้นทุกคน	เร่งกันขนเอาไปส่งลงในเรือ ฯ
๏ บาทหลวงสั่งต้นหนพลฝรั่ง	ให้เร่งตั้งเข็มไปข้างฝ่ายเหนือ
การของใครรีบทำทุกลำเรือ	ทั้งหมวกเสื้อเตรียมใส่ไว้ทุกนาย
พอสุริยงลงลับพยับฟ้า	พระจันทราแจ่มกระจ่างสว่างฉาย
ดารากรเปล่งสีมณีพราย	พระพายชายพัดเฉื่อยระเรื่อยริน ฯ
๏ บาทหลวงหยิบแผนที่มาคลี่อ่าน	ดูถิ่นฐานชื่นชมสมถวิล
แหงนดูดาวเจ้าลังกาตรงธานินทร์	แสงไม่สิ้นแต่ดูเศร้าไม่เวาวาม
จึงเรียกพระมังคลาสานุศิษย์	ออกมาคิดที่จะไปแล้วไต่ถาม
กำปั่นท้าวรายาที่มาตาม	ทหารสามสิบหมื่นพื้นฉกรรจ์
ให้ตำมะหงงกำกับเป็นทัพหน้า	แขกชวาการรบเห็นขบขัน
นายทหารให้ประจำลำละพัน	ตั้งวิหลั่นไว้ระวังบังลูกปืน
พระมังคลาว่าเขาจัดมาเสร็จสรรพ	เราบังคับสารพัดไม่ขัดขืน
บาทหลวงว่าจะยกไปในกลางคืน	ให้ครึกครื้นฤกษ์ยามตามเวลา
แล้วสั่งให้ถอนสมออย่ารอรั้ง	พวกฝรั่งไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ให้เป่าแตรสองคันตามสัญญา	พอลมกล้าฤกษ์ดีให้คลี่ใบ
ทหารปืนยืนยิงสิบสองนัด	ลมก็พัดแล่มหลามตามไสว
ออกจากเมืองลมจัดสะบัดใบ	ตามกันไปหมายมุ่งกรุงลังกา
ชมละเมาะเกาะเกียนเหมือนเขียนวาด	ระดาดาษเรียงรายทั้งซ้ายขวา
เรือก็แล่นลมเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยมา	ชมฝูงปลาว่ายฟ่องบ้างล่องลอย
ฝูงฉลามล้วนฉลามว่ายตามคลื่น	สำราญรื่นเคียงคู่กินปูหอย
ฝูงพิมพาพ่นฟองขึ้นล่องลอย	ตัวน้อยน้อยว่ายตามกันหลามไป
ฝูงฉนากล้วนฉนากปากเหมือนเลื่อย	ดูยาวเฟื้อยมิใช่น้อยลอยไสว
ตะเพียนทองท่องท้องสมุทรไท	ขึ้นลอยไล่เคียงคู่อยู่ในชล
ฝูงโลมาน่ากลัวหัวเหมือนบาตร	ผุดแล้วฟาดหางกลับอยู่สับสน
เหล่าราหูเคล้าคู่อยู่ในวน	แล้วดำด้นโดดดิ้นในสินธู ฯ
๏ จะพรรณนาฝูงสัตว์แลมัจฉา	ในชลาสาครก็อ่อนหู
มากกว่ามากมิใช่น้อยทั้งหอยปู	ยากจะรู้จักพันธุ์ดั่งพรรณนา
เรือก็แล่นใบสล้างมากลางหน	ข้ามวังวนเกาะวลำสำปันหนา
บ่ายหัวเรือตรงเข้าอ่าวลังกา	แต่แล่นมาเดือนครึ่งถึงบุรินทร์
เร่งให้จอดทอดสมอลงหน้าด่าน	พร้อมทหารแขกฝรั่งดั่งถวิล
บาทหลวงให้ตรวจพหลพลทมิฬ	ทั้งลูกดินปืนผาสารพัน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายด่านเมืองปากน้ำ	ทุกคืนค่ำดั่งนายหมวดไว้กวดขัน
เป็นเวรเวียนเปลี่ยนผลัดจัดทุกวัน	ลงกำปั่นใช้ใบไปตระเวน
พอเห็นเรือมากมายมีหลายร้อย	ปืนใหญ่น้อยแลสะพรั่งทั้งดั้งเขน
จึงปรึกษากับปลัดหัสเกน	ให้บ่ายเบนเรือเข้าอ่าวบุรี
รีบไปแจ้งกับพระยารักษาด่าน	ว่าเกิดการศึกประชิดติดกรุงศรี
ล้วนกำปั่นหลายหลากดูมากมี	ประมาณสี่ห้าร้อยลอยประดัง ฯ
๏ ฝ่ายตาเฒ่าเจ้าพระยารักษาด่าน	ให้เขียนสารบอกเข้าไปดังใจหวัง
รีบทูลเจ้านคเรศนิเวศน์วัง	อย่ารอรั้งเร่งไปในนคร
พวกม้าใช้รีบไปไม่หยุดยั้ง	ถึงเวียงวังขึ้นศาลาพาอักษร
ส่งให้เจ้าพนักงานด่านนคร	เป็นเรื่องร้อนศึกมาถึงธานี
จางวางเวรรับไปให้กรมท่า	ขุนเสนาแจ้งการในสารศรี
รีบเข้าไปคอยเฝ้าเจ้าบุรี	พร้อมกันที่พระโรงรัตน์ชัชวาล ฯ
ตอนที่ ๘๑
ศรีสุวรรณออกรับศึกพระมังคลา
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	ออกแท่นรัตน์รจนามุกดาหาร
กับสุดสาครนัดดาปรีชาชาญ	ว่าราชการขอบเขตนิเวศน์วัง
ขุนนางพร้อมน้อมประนมบังคมบาท	จึ่งทูลราชการศึกดั่งนึกหวัง
แล้วบอกสารอ่านถวายที่ในวัง	ให้พระฟังเรื่องคดีที่มีมา
ว่ากำปั่นคับคั่งฝรั่งแขก	มาทอดแยกเรียงรายทั้งซ้ายขวา
ล้วนเรือรบเรือเสาเหล่าชวา	วิลันดาเรือทรายมาหลายคน
มาทอดท่าหน้าอ่าวแต่เช้าตรู่	สังเกตดูไม่ถนัดยังขัดสน
ถือสาตราถ้วนทั่วทุกตัวคน	แต่ล้วนพลแขกชวามลายู ฯ
๏ พระทรงฟังเรื่องศึกนึกถวิล	ไม่รู้สิ้นการนครจนอ่อนหู
แล้วตรัสสั่งเสนาใหญ่ให้ไปดู	ทุกป้อมคูปากน้ำที่สำคัญ
จงกะเกณฑ์กองทัพไปนับหมื่น	ทหารปืนกรมแสงล้วนแข็งขัน
พวกดั่งดาบทวนง้าวสักเก้าพัน	ทั้งกริชสั้นเสโล่โตมรา
ที่ปากน้ำสำคัญอยู่แห่งหนึ่ง	เอาโซ่ขึงค่ายคูดูรักษา
พรุ่งนี้เช้าตัวเราจะยาตรา	เอาปืนผายิงไปให้เป็นจุณ
สินสมุทรสุดสาครบวรนาถ	พ่อเปรื่องปราดจงนำกลับเป็นทัพหนุน
ทั้งลูกดินขนลงไปไว้เป็นทุน	เดชะบุญสวัสดีคงมีชัย
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	ขึ้นปราสาทสั่งรำภาอัชฌาสัย
พี่จะยกแสนยารีบคลาไคล	เจ้าจงไปบอกกล่าวเสาวคนธ์
ให้ดูแลรั้ววังในจังหวัด	แม้นข้องขัดสิ่งไรใช้พหล
อย่าไว้ใจไพรีนีฤมล	ให้ผู้คนนายหมวดตรวจระวัง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงสมอารมณ์หวัง
จะยกเข้าคราวนี้ตีประดัง	ให้กระทั่งเมืองด่านชานกำแพง
ถึงโซ่ตรึงขึงตรึงตราไว้หน้าป้อม	เข้าไปพร้อมช่วยกันให้ขันแข็ง
เอาน้ำกรดรดลงไปเป็นไฟแดง	โซ่คงแข็งขาดป่นไม่ทนทาน
แล้วยิงปืนจังกาประดาใส่	พลไพร่ถ้วนทั่วตัวทหาร
โดดขึ้นฝั่งไล่ฟันประจัญบาน	ตีเอาด่านเสียให้ได้ดังใจปอง
แกสั่งเสร็จกลับเข้าไปท้ายบาหลี	ขึ้นเก้าอี้กินเหล้ากับเข้าของ
สบายใจหมายสมอารมณ์ปอง	นั่งตรึกตรองนึกกระหยิ่มอิ่มในใจ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายในลังกาอาณาจักร	ทหารพรักพร้อมพรั่งนั่งไสว
คอยจอมนครินทร์ปิ่นเวียงชัย	มาพร้อมในหน้าพระลานชานชลา ฯ
๏ ป่างพระจอมจักรพงศ์องค์กษัตริย์	จากแท่นรัตน์แต่งองค์ทรงภูษา
แล้วสวมเครื่องพิชัยยุทธ์บุษรา	ทรงมาลาสำหรับประดับนิล
ฉลององค์พื้นดำกำมะหยี่	ขัดกระบี่เพราะเพริศดูเฉิดฉิน
เสด็จประทับเกยชลาหน้าบุรินทร์	มาพร้อมสิ้นทั้งพระวงศ์พงศ์ประยูร ฯ
๏ ฝ่ายโหรามาพร้อมน้อมประณต	เฉลิมยศในพระปิ่นบดินทร์สูร
พอได้ฤกษ์ตามตำรับแล้วกราบทูล	พวกประยูรลั่นฆ้องกลองประโคม
พระเสด็จทรงรถาเสนาแห่	เสียงสังข์แตรก้องกึกอยู่ฮึกโหม
พวกทหารยิงปืนครึกครื้นโครม	พลโหมโห่เร้าจะเอาชัย
สารถีตีม้าอาชาชาติ	ระดาดาษธงธิวปลิวไสว
ตรงไปด่านธารท่าชลาลัย	สองหน่อไทกระบวนหนุนเร่งขุนพล ฯ
๏ ข้างฝ่ายพระมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงสันทัดจัดพหล
ให้ออกลำกำปั่นรบสมทบพล	เร่งพหลแขกชวามลายู
ให้เข้าตีเชิงชานด่านปากน้ำ	ยิงปืนซ้ำเสียงลั่นสนั่นหู
เอาน้ำกรดเข้ารดสายโซ่ดู	เป็นช่องคูขาดป่นไม่ทนทาน
เรือกำปั่นแล่นเข้าไปได้สะดวก	แกเร่งพวกแขกชวาโยธาหาญ
ให้ขึ้นตั้งค่ายล้อมป้อมปราการ	ตีเอาด่านให้จงได้เร่งไพร่พล ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายข้างพระยารักษาด่าน	ขับทหารขึ้นป้อมพร้อมพหล
ให้ยิงปืนใหญ่น้อยคอยประจญ	เสียงผู้คนครื้นครั่นสนั่นดัง
หลอมตะกั่วคั่วทรายเอาปรายสาด	ดูเกลื่อนกลาดซ้ายขวาทั้งหน้าหลัง
พวกพหลพลชวาดาประดัง	กรูขึ้นฝั่งยกล้อมป้อมกำแพง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงขึ้นม้าดูกล้าแข็ง
ให้ตั้งค่ายริมท่าหน้ากำแพง	เอาทองแดงทำวิหลั่นกั้นลูกปืน
บาทหลวงถอยลงมาหลังคอยรั้งท้าย	ทหารรายเดินแซงล้วนแข็งขืน
พวกชวากล้าหาญชำนาญปืน	ยิ่งครึกครื้นเสียงดังก้องกังวาน
พวกในเมืองเปิดประตูกรูกันออก	ถือดาบหอกเดินกระบวนล้วนทหาร
ตะลุมบอนฟอนฟันประจัญบาน	พลทหารแขกชวาเข้าราวี
บ้างแทงฟันกันตายลงเกลื่อนกลาด	สังฆราชร้องเร่งสารถี
ให้ขับรถเร็วหวาตีพาชี	ไปถึงที่พวกทหารเข้าราญรอน
แกว่งกระบี่แม่ทัพสำหรับยุทธ์	แกเร่งรุดเหล่าทหารชาญสมร
ใครถอยหลังเหหันจะฟันฟอน	แล้วคอยต้อนพลรบสมทบกัน ฯ
๏ ฝ่ายชาวเมืองเปลืองกำลังถอยหลังกลับ	แตกย่อยยับเสียพหลพลขันธ์
ทั้งไพร่นายตายทับลงนับพัน	ต้องกลับหันเข้าในด่านชานบุรี
ปิดประตูลงเขื่อนแล้วเตือนต้อน	ราษฎรให้เข้าไปกรุงศรี
ตาบาทหลวงอิ่มใจเห็นได้ที	เร่งให้ตีกองรบสมทบพล
เอาปืนใหญ่ยิงประตูกรูกันเข้า	เอาไฟเผาเมืองด่านชานสิงหล
พวกชาวเมืองต่อต้านไม่ทานทน	ก็แตกย่นจากด่านชานนคร
บ้างฉวยได้เชิงกรานทิ้งบ้านช่อง	ที่เก็บของเรียกลูกแบกฟูกหมอน
ของสำคัญเก็บเอาไปจะได้นอน	แม่ลูกอ่อนผัวพาเข้าป่าไป ฯ
๏ บาทหลวงตีได้ด่านชานสมุทร	เข้ายั้งหยุดโยธาได้อาศัย
จึงให้หาพวกทหารอันชาญชัย	ทั้งนายไพร่พร้อมหน้ามาหารือ
เราจะยกเข้าไปชิงเอาสิงหล	พวกคงทนแขกฝรั่งมีบ้างหรือ
อยู่อาวุธสาตราจงหารือ	จะให้ถือแหลนหลาวกับง้าวทวน
เป็นเสือป่าแมวเซาเข้าสมทบ	ตีประจบวิ่งกลมเหมือนลมหวน
สำหรับตีตัดทอนต้อนกระบวน	ให้ถี่ถ้วนสารพัดตัดเสบียง
เสนาแขกรับว่าอย่าวิตก	เปรียบเหมือนนกกลางหาวบินก้าวเฉียง
พวกชวาเคยสันทัดตัดเสบียง	ไม่หลีกเลี่ยงเคยประจญรณรงค์
บาทหลวงเฒ่าเจ้าความคิดสมจิตหมาย	จะอุบายเอาให้สมอารมณ์ประสงค์
คิดเอาเมืองให้ได้ดั่งใจจง	ถึงจะลงทุนไว้ก็ให้ปัน
ไปเบื้องหน้าหากำไรคงได้ดอก	ถึงเสียจอกนานไปคงได้ขัน
คิดเอาใจเหล่าทหารชาญฉกรรจ์	ให้เค็มมันถึงใจคงได้การ ฯ
๏ จะกล่าวกลับทัพพระศรีสุวรรณราช	ระดาดาษเดินพหลพลทหาร
รู้ว่าเสียปากน้ำยิ่งรำคาญ	ทั้งอาหลานเร่งรัดจัตุรงค์
ถึงชายป่าหยุดยั้งให้ตั้งค่าย	โดยพิชัยสงครามตามประสงค์
พยัคฆ์นามสามค่ายริมชายดง	ปักเทียวธงเสือคำรามตามตำรา
แล้วสั่งให้พวกทหารชำนาญรบ	เร่งสมทบหลายหมื่นถือปืนผา
ทั้งปลัดหัสกันวิลันดา	พวกอาสาเกณฑ์หัดเร่งจัดแจง
พรุ่งนี้เช้าฤกษ์ดีจะตีด่าน	ฟังอาการข้าศึกอย่านึกแหนง
จะรบสู้ในระหว่างที่กลางแปลง	แม้ต่อแย้งมีชัยแก่ไพรี
แล้วสั่งพวกม้าใช้ให้ไปนัด	จงเร่งรัดออกมารบอย่าหลบหนี
พวกม้าเร็วรีบไปบอกไพรี	ครั้นถึงที่เมืองด่านชานนคร
บอกกับพวกเฝ้าประตูให้รู้เรื่อง	ว่าบาทเบื้องบพิตรอดิศร
ให้เรามานัดการจะราญรอน	จงรีบร้อนเข้าไปแจ้งแสดงความ ฯ
๏ นายประตูรีบเข้าไปที่ในด่าน	แล้วแจ้งการตามกระทรวงบาทหลวงถาม
ว่าเขามาอยู่ที่ไหนเร่งไปตาม	แกเรียกล่ามออกมาไว้จะได้แปล ฯ
๏ ฝ่ายเสนามาบอกพวกม้าใช้	พาเข้าไปแล้วก็นั่งฟังกระแส
บาทหลวงเป็นผู้ถามให้ล่ามแปล	ครั้นรู้แน่นัดรบแกตบมือ
หัวร่อร่าว่าไปอย่าได้ช้า	ยกออกมาแล้วอย่าชิงกันวิ่งตื๋อ
ไปบอกกับพวกลังกาเร่งหารือ	มารับมือกูไม่กลัวเจ้าตัวดี ฯ
๏ พวกม้าใช้กลับมาทูลมูลเหตุ	ให้ทรงเดชทราบเบื้องบทศรี
บาทหลวงแกขู่ขับทับทวี	พูดเป็นทีเยาะหยันจำนรรจา ฯ
๏ พระทรงฟังสั่งสุดสาครหลาน	จงเตรียมการไว้แต่ดึกเร่งปรึกษา
กับอาจารย์พรหมพักตร์จักรา	จะตรึกตรากะการสถานใด ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	อภิวาทออกมาแจ้งแถลงไข
กับท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิไกร	เสนาในทวยหาญชาญณรงค์ ฯ
๏ ฝ่ายท่านพราหมณ์ผู้ชำนาญในทางเวท	จึงแจ้งเหตุตั้งรับเป็นทัพหงส์
แล้วสั่งพวกเกณฑ์หัดจัตุรงค์	ในถือธงสี่หมู่เป็นคู่กัน
ทั้งเขียวแดงดำม่วงล่วงไปก่อน	อาวุธซ่อนไว้กับกายเร่งผายผัน
พวกปืนแดงแซงประทับสำหรับกัน	เหล่ากริชสั้นเสโล่โตมรา
พวกตั้งเขนเกณฑ์ไว้รับพวกทัพหนุน	ขวานญี่ปุ่นทัพชเลยเคยอาสา
จัดกระบวนล้วนทุกหมวดแล้วตรวจตรา	คอยเวลาเจ้าพิภพจบสกล ฯ
๏ ป่างพระจอมนรินทร์ปิ่นกษัตริย์	ครั้นไตรตรัจสุริยาเวหาหน
สรงวารีชำระประน้ำมนต์	ทรงเครื่องต้นตามสีรวีวัน
จับพระแสงเนาวรัตน์ประภัสสร	บทจรนาดกรายค่อยผายผัน
มาทรงรถพรรณรายลายสุวรรณ	โหราลั่นฆ้องชัยดังใจจง
ให้เดินทัพแสนยาโยธาหาญ	ก้องสะท้านครบถ้วนกระบวนหงส์
เสียงแตรสังข์ดังลั่นสนั่นดง	แล้วโบกธงโห่ร้องก้องกังวาน ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงมังคลานราราช	พร้อมอำมาตย์แขกชวาโยธาหาญ
ให้ยกทัพรีบออกนอกปราการ	จากเมืองด่านเดินพหลพลชวา
พอถึงทางกลางย่านให้หยุดพัก	เอาธงปักเรียงรายทั้งซ้ายขวา
บาทหลวงเห็นทัพไทยในลังกา	ยกออกมาหลายหมื่นพื้นฉกรรจ์
จึงว่ากับมังคลาสานุศิษย์	เองจงคิดแยกพหลพลขันธ์
เป็นสองทางแม้เข้ารบสมทบกัน	แล้วผ่อนผันตัดหลังอย่ารั้งรอ
แกสั่งให้ทัพหน้าบรรดาแขก	ตีให้แตกช้าอยู่ไยไฉนหนอ
ปืนนกสับคาบชุดอย่าหยุดรอ	ต่างวิ่งสอยิงลั่นสนั่นดัง ฯ
๏ ข้างฝ่ายพวกลังกาเห็นข้าศึก	ก็โหมฮึกรุกไปดั่งใจหวัง
ปล่อยปืนตับผางผึงเสียงตึงตัง	พวกฝรั่งหนุนแน่นเอาแหลนแทง
ข้างพวกไทยคอยระวังเอาดั้งรับ	วิ่งขยับเข้าไล่ฟันด้วยขันแข็ง
ชุลมุนวุ่นวางกันกลางแปลง	บ้างทิ่มแทงกันตายลงหลายพัน
ทั้งสองฝ่ายตายกลาดลงดาษดื่น	บาทหลวงยืนเร่งพหลพลขันธ์
แขกชวากล้าแข็งเข้าแทงฟัน	วิ่งถลันรำกริชไม่คิดตาย
ทหารไทยป้องกันฟันด้วยง้าว	แตกเป็นเหล่าวิ่งวุ่นบ้างสูญหาย
ทหารไทยไล่ฆ่าบรรดานาย	แตกกระจายยับย่นไม่ทนทาน ฯ
๏ บาทหลวงเห็นทัพหน้าโยธาแขก	พากันแตกยับย่นพลทหาร
เสียน้ำใจไม่รู้แห่งจะแจ้งการ	ดูทหารก็น้อยถอยกำลัง
เห็นทัพไทยไล่กระชั้นยิ่งครั่นคร้าม	พยายามเห็นไม่สมอารมณ์หวัง
ถอยเข้าด่านชานชลาละล้าละลัง	ไทยประดังปืนรบสมทบกัน
พังประตูกรูไล่เข้าในด่าน	เหล่าทหารฟันแทงล้วนแข็งขัน
แต่ฆ่าพวกแขกตายลงหลายพัน	ศรีสุวรรณเร่งรถบทจร
เข้าในด่านธารท่าชลาสินธุ์	สมถวิลบพิตรอดิศร
พลางเร่งพวกโยธาพลากร	เข้าราญรอนเคี่ยวขับจับคนพาล
สังฆราชมังคลามาให้ได้	จะตั้งให้เป็นใหญ่ฝ่ายทหาร
ต้อนพหลพลขันธ์ประจัญบาน	อลหม่านทัพแขกแตกกระจาย ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงมังคลานราราช	ให้หวั่นหวาดคิดไปแล้วใจหาย
ลงจากรถรีบไปทั้งไพร่นาย	วิ่งกระจายรีบออกนอกประตู
พวกทัพไทยไล่จับสังฆราช	พระหน่อนาถหยิบตราพระราหู
ขึ้นกวัดแกว่งแสงปลาบลุกวาบวู	เป็นไฟฟู่แสงสว่างกระจ่างตา
ทหารไทยไล่รุดต้องหยุดยั้ง	ยืนสะพรั่งดูไปทั้งซ้ายขวา
เป็นควันพลุ่งรุ่งโรจน์โชตินา	อำนาจตราบังกายทั้งไพร่พล ฯ
๏ บาทหลวงวิ่งไม่ใคร่ไหวใจจะขาด	ถึงชายหาดแล้วสำเหนียกเรียกต้นหน
ให้พยุงจูงลงเรือกูเหลือทน	หนีให้พันข้าศึกได้ตรึกตรอง
แขกฝรั่งทั้งนั้นรีบผันผาย	พาเจ้านายวุ่นวิ่งทิ้งข้าวของ
ลงเรือได้ให้ตรวจทุกหมวดกอง	เสียข้าวของคนตายลงหลายพัน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายทัพบกที่ยกไล่	ติดตามไปเร่งพหลพลขันธ์
ลากปืนใหญ่ขึ้นป้อมพร้อมด้วยกัน	ยิงกำปั่นโจนลงในคงคา
ที่ถูกเสาเพลาใบหักสะบั้น	คนเหล่านั้นดับชีวังสิ้นสังขาร์
ที่จมน้ำมิได้เหลือเป็นเหยื่อปลา	พวกลังกายิงกระหน่ำพอค่ำลง
บาทหลวงกับมังคลาสานุศิษย์	เป็นสุดคิดเสียใจเร่งไต้ก๋ง
ให้ออกเรือรีบไปดั่งใจจง	แล่นไปตรงรีบออกนอกสันดอน
พอลมตรงส่งท้ายออกได้หมด	ให้แล่นลดเลียบตลิ่งริมสิงขร
เอาเข็มตั้งไปให้ชิดทิศอุดร	หมายนครใช้ใบไปกำพล ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายลังกาอาณาจักร	ก็พร้อมพรักเลิกทัพกลับสิงหล
ชนะศึกจับได้ทั้งไพร่พล	ให้แบกขนเครื่องอาวุธยุทธนา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	เข้าจังหวัดพร้อมวงศ์เผ่าพงศา
ให้รางวัลเสนีผู้ปรีชา	แต่บรรดาไปณรงค์ทำสงคราม
ทั้งพหลพลไพร่นายทหาร	ได้ประมาณทั่วทุกกองทั้งสองสาม
ที่เลื่อนที่มียศดูงดงาม	สมกับความชอบทั่วทุกตัวคน ฯ
ตอนที่ ๘๒
โจรสลัดคุมกำปั่นปล้นเมืองรมจักร
๏ ฝ่ายบทเบื้องเรื่องนี้ขอยกก่อน	จะกล่าวย้อนถึงโจรป่าพนาสณฑ์
อยู่เขตแคว้นแดนชวาริมสาชล	เที่ยวตีปล้นแต่บรรดาลูกค้าเรือ
ได้สินทรัพย์นับถังสร้างกำปั่น	แล้วชวนกันแล่นไปข้างใต้เหนือ
มีปืนใหญ่ไว้ประจำทุกลำเรือ	ทหารเสือเล่าก็มีถึงสี่พัน
แต่กำปั่นนั้นมีถึงสี่ร้อย	เที่ยวแล่นลอยไปทุกแห่งเพราะแข็งขัน
แต่ล้วนพวกแขกดำทุกลำมัน	ตัวนายนั้นชื่อคุลาปะตาวี
ปะสำเภกเภตราเที่ยวค้าขาย	มันแล่นรายล้อมไว้มิให้หนี
ขึ้นเก็บเอาสินค้าบรรดามี	แม้นต่อตีมันก็ฆ่าชีวาวาย
กำเริบจิตคิดเข้าตีตามเมืองเกาะ	ทุกละเมาะมันเที่ยวริบเอาฉิบหาย
เป็นโจรใหญ่อยู่ในน้ำตามสบาย	เที่ยวแล่นรายสืบข่าวทุกอ่าวไป ฯ
๏ เมื่อวันหนึ่งนายโจรเผอิญเจ็บ	ให้เมื่อยเหน็บจับสั่นจิตหวั่นไหว
โภชนาอาหารประการใด	กินไม่ได้ข้าวปลาสารพัน
หมอให้กินหยูกยาสารพัด	ไม่บำบัดโรคาก็อาสัญ
ฝ่ายพวกโจรแต่บรรดาทั้งห้าพัน	มาพร้อมกันถ้วนทั่วทุกตัวนาย
ทำการศพนายใหญ่เอาไปฝัง	ที่ขอบฝั่งวังวนชลสาย
ครั้นเสร็จสรรพยับยั้งจะตั้งนาย	แทนผู้ตายจะได้ว่าคนห้าพัน
แต่บรรดานายรองทั้งสองร้อย	มานั่งคอยทั้งพหลพลขันธ์
ใครเป็นนายก็จะยอมลงพร้อมกัน	ไม่เดียดฉันท์จะได้ไปในคงคา ฯ
๏ ฝ่ายเสมียนที่สำหรับเก็บทรัพย์สิน	เป็นเชื้อจีนพวกหมาเก๊าเข้าภาษา
มาเข้ารีตแขกดำเรียนตำรา	ดูฤกษ์พาดีร้ายบอกนายโจร
จะตีเรือเหนือใต้คอยให้ข่าว	รู้ดูดาวแจ้งใจคล้ายกับโหร
จึงลุกมาว่ากล่าวแก่เหล่าโจร	เราเป็นโหรรู้สิ้นอย่ากินใจ
แต่บรรดามาพร้อมอยู่ที่นี่	ใครจะมีปัญญาอัชฌาสัย
เราเห็นอยู่แต่มะหุดวุฒิไกร	ควรจะให้เป็นใหญ่ด้วยใจดี
ทั้งแกล้วกล้าสามารถฉลาดเฉลียว	เคยท่องเที่ยวรู้หนทางกลางวิถี
แล้วเป็นผู้รู้วิชาปัญญาดี	ควรเป็นที่นายใหญ่ได้ใช้การ
ท่านจะเห็นเป็นอย่างไรอย่าได้นิ่ง	ไม่เห็นจริงอย่างไรเร่งไขขาน
แม้นเห็นชอบแล้วคำนับเร่งกราบกราน	อย่านิ่งนานจะได้สั่งให้ตั้งพลัน ฯ
๏ ฝ่ายพวกโจรเห็นพร้อมยอมคำนับ	จึงว่ากับวุฒิไกรใจมหันต์
จะขอสาบานตัวทั่วหน้ากัน	ทำการนั้นมิได้คิดชีวิตเลย ฯ
๏ ฝ่ายเสมียนหยิบกระบี่ที่ผู้ใหญ่	มาส่งให้ถือเชิดให้เปิดเผย
อาญาสิทธิ์ปราบปรามไปตามเคย	เสร็จแล้วเลยเลี้ยงดูทุกผู้คน
เป็นเยี่ยงอย่างตั้งนายแล้วอย่างนี้	ประสงค์ที่ไปข้างหน้าจะหาผล
มันนับถือว่าเป็นงานการมงคล	แล้วต่างคนต่างตรงไปลงเรือ ฯ
๏ พอฤกษ์ดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก	ให้เร่งออกรีบไปข้างฝ่ายเหนือ
เครื่องอาวุธเตรียมประจำทุกลำเรือ	ทหารเสือโห่เร้าจะเอาชัย
แต่แล่นมาห้าเดือนไม่หยุดยั้ง	ดูเกาะฝั่งตามมหาชลาไหล
ต้นหนส่องกล้องสว่างดูทางไป	จนเกือบใกล้รมจักรนัครินทร์
พอขาดข้าวเครื่องเสบียงเลี้ยงทหาร	เห็นถิ่นฐานสมจิตคิดถวิล
จำจะเข้ารบราเอาธานินทร์	ตีแต่ถิ่นปากน้ำทำเสบียง
ถึงปากอ่าวเราไปรายกันทอด	เมื่อเรือจอดด้วยกันมากห้ามปากเสียง
ไม่อื้ออึงปราบปรามห้ามสำเนียง	คอยฟังเสียงเล่าลืออย่าอื้ออึง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายด่านเมืองปากน้ำ	เวลาค่ำใช้ใบแล่นไปถึง
พบกำปั่นจอดสล้างพลางรำพึง	แล่นไปถึงสั่งล่ามให้ถามพลัน
ว่าเรือมาทอดอยู่นี่ดีหรือร้าย	จงภิปรายตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
โจรได้ฟังคั่งใจร้องไปพลัน	มาถามกันว่ากระไรไม่ใช่นาย
เร่งกลับไปรักษาอาณาเขต	ถิ่นประเทศกูจะริบให้ฉิบหาย
อย่าอยู่ช้าถ้ารู้ถึงตัวนาย	เองจะตายเสียเปล่าเปล่าไม่เข้ายา
เรือตระเวนรีบมาหานายด่าน	จึ่งแจ้งการสิ้นฟังไม่กังขา
มันท้าทายหลายลิ้นสิ้นตำรา	ฟังพูดจาหยาบคายหลายประการ ฯ
๏ ฝ่ายตาเฒ่าเจ้าพระยารักษาสมุทร	ให้รีบรุดออกไปในราชฐาน
ว่าข้าศึกจะมาล้อมป้อมปราการ	เรือประมาณห้าร้อยลอยประดัง ฯ
๏ ขุนนางทราบราวเรื่องเมืองปากน้ำ	แล้วจึงนำเข้าไปดั่งใจหวัง
ทูลท่านท้าวทศวงศ์ดำรงวัง	ใท้ทราบยังบาทาฝ่าธุลี ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นพิภพ	คิดปรารภเศร้าหมองไม่ผ่องศรี
จึ่งตรัสเรียกพระนัดดามาพาที	ว่าไพรีมาประชิดติดบุรินทร์
เจ้าจงเกณฑ์จัตุรงค์ลงไปปราบ	ให้ราบคาบเสี้ยนหนามตามถวิล
จงไปตั้งคอยรับทัพทมิฬ	ให้ไพรินย่อยยับอัปรา
ครั้นสั่งเสร็จท้าวเสด็จยุรยาตร	ขึ้นปราสาทข้างในแล้วให้หา
มเหสีกับบุตรีเกษรา	ให้ขึ้นมาตรัสแถลงแจ้งเนื้อความ
นางพระยายิ่งวิตกตบอกผลุง	มาเกิดยุ่งทัพศึกให้นึกขาม
แม้นเขยอยู่จะได้สู้ศึกสงคราม	พยายามปราบอมิตรไม่คิดเกรง
แน่ะท่านตาว่ากระไรภัยมาถึง	มานั่งอึ้งดั่งเขาเกาะเห็นเหมาะเหมง
ใจของตาดีแต่รักข้างนักเลง	ท่าโฉงเฉงเกี้ยวชู้ไม่รู้วาย
เห็นอีสาวเข้าไม่ได้ใจริกริก	กระซ้อกระซิกเพราะตัณหาพาฉิบหาย
นี่บ้านเมืองเคืองขุ่นเกิดวุ่นวาย	จะยักย้ายตรองการสถานใด ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงฟังมเหสี	ว่ายายนี่ค่อยว่าไม่ปราศรัย
อย่าวิตกไปเลยหนาข้าจะไป	คอยชิงชัยรบรับกับทมิฬ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายโจรใจฉกาจ	ภาณุมาศเยี่ยมโพยมสมถวิล
เร่งเรือรบเข้ามาหน้าบุรินทร์	พร้อมกันสิ้นสี่ร้อยลอยประดัง
ลากปืนใหญ่ขึ้นจังกาทั้งหน้าท้าย	ให้ตั้งรายกันประดาทั้งหน้าหลัง
จะตีด่านสาชลริมวนวัง	พร้อมสะพรั่งแต่ล้วนโจรโผนลำพอง
ข้างฝ่ายพวกตาพระยารักษาด่าน	เกณฑ์ทหารพลฉกรรจ์ได้พันสอง
ให้ขึ้นป้อมขัดตาทัพไว้รับรอง	ปืนจุกช่องลากไปใส่เสมา
ทั้งปืนใหญ่ลากขนขึ้นบนป้อม	ทหารล้อมยืนรายทั้งซ้ายขวา
พอพวกโจรถึงกระทั่งฝั่งชลา	ส่งภาษาบอกกล่าวชาวนคร
ว่านายกูผู้เป็นใหญ่ในไตรจักร	จะมาหักเอาด่านชานสิงขร
แม้นรบสู้กูมิฟังทั้งนคร	ถ้าโอนอ่อนโดยดีมิเป็นไร
แม้นดึงดื้อถือดีมีมานะ	จะจับฉะคอเชือดให้เลือดไหล
แล้วร้องเร่งพวกทหารอันชาญชัย	ยิงปืนใหญ่ที่ประจำทุกลำเรือ
เสียงตูมตึงผึงผางถูกข้างป้อม	ชาวเมืองพร้อมยิงลงไปทั้งใต้เหนือ
ถูกเชือกเสาเพลาใบที่ในเรือ	ทหารเสือขึ้นบกยกเข้าตี
ล้อมปราการด่านใต้ริมชายหาด	ดูเกลื่อนกลาดทั้งชวากะลาสี
ล้อมกำแพงแซงกันมาจะราวี	ชาวบุรีคั่วทรายปรายลงไป
มันมีโล่บังกายทรายไม่ถูก	กันทั้งลูกปืนสาดพลาดไถล
ชาวพาราราญรอนจนอ่อนใจ	มันตัดไม้เกลื่อนกลาดพาดกำแพง
ปีนขึ้นได้ไล่คนที่บนป้อม	มันพรักพร้อมใจกันล้วนขันแข็ง
ตีเอาด่านได้พลันไล่ฟันแทง	ใครต่อแย้งมันก็ฆ่าชีวาวัง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายในบุรีเร่งกรีทัพ	มาคั่งคับแสนยาทั้งหน้าหลัง
พระกฤษณาทรงพระยาพลายจำบัง	ออกจากวังรีบเดินดำเนินพล
มาเกือบกึ่งถึงทางเมืองปากน้ำ	หนังสือซ้ำบอกแจ้งแห่งนุสนธิ์
ว่าเสียด่านวานนี้ไม่มีคน	พากันร่นย่อยยับอัปรา
ขอพระองค์ยับยั้งตั้งอยู่นี่	พวกไพรีเรี่ยวแรงแข็งนักหนา
ทูลแล้วรีบเข้าไปในพารา	เอากิจจาทูลท้าวเจ้านคร ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์ทรงสดับ	ให้คั่งคับในจิตดั่งพิษศร
จึ่งสั่งพวกเสนาพลากร	เราจะจรลงไปรับทัพทมิฬ
เกณฑ์กระบวนจัตุรงค์เคยยงยุทธ์	เครื่องอาวุธดั้งดาบปืนคาบหิน
เร่งผูกช้างมาบรรทุกทั้งลูกดิน	ให้พร้อมสิ้นเช้าตรู่กูจะไป
แล้วจึงสั่งเสนาพวกข้าเฝ้า	เฮ้ยออเจ้ารีบไปแจ้งแถลงไข
แก่สามพราหมณ์ทุกนครอย่านอนใจ	ว่าพวกไพรีมาชิดติดบุรินทร์ ฯ
๏ ขุนนางรับอภิวันท์แล้วผันผาย	มาเขียนหมายตามรับสั่งดั่งถวิล
ให้ม้าใช้ไปถึงพราหมณ์สามบุรินทร์	ประเทศถิ่นบอกให้ทั่วทุกตัวนาย
ครั้นสั่งเสร็จท้าวเสด็จยุรยาตร	ขึ้นจากอาสน์นพรัตน์จำรัสฉาย
ขุนเสนาเตรียมพหลพลนิกาย	ตามบาดหมายครบถ้วนกระบวนแซง ฯ
๏ จะกล่าวข้างทรงฤทธิ์พระกฤษณา	พร้อมบรรดาพวกทหารชาญกำแหง
ให้ตั้งค่ายยับยั้งอยู่กลางแปลง	แล้วจัดแจงจะออกรบสมทบพล
ทหารปืนยืนสะพรั่งทั้งดั้งดาบ	ศรกำซาบหอกง้าวเหล่าพหล
จัดเอาพวกจัตุรงค์ทั้งคงทน	พร้อมพหลโห่เร้าจะเอาชัย
พระแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองระยับ	ตาบประดับพลอยแดงสุกแสงใส
พาหุรัดเรืองรองทองอุไร	แล้วสอดใส่สังวาลทรงอลงกรณ์
เจียระบาดคาดปักเป็นรูปครุฑ	ใส่มงกุฎเนาวรัตน์ประภัสสร
ฉลององค์พื้นแดงแย่งมังกร	กรรเจียกจรธำมรงค์อลงการ์
เหน็บกระบี่สีสลับประดับเพชร	แต่ละเม็ดพลอยพรายทั้งซ้ายขวา
ทรงพระแสงของ้าวแวววาวตา	ขึ้นพระยาพลายจำบังที่นั่งทรง
พอฤกษ์ดีคลี่คลายขยายทัพ	เดินคั่งคับทิวทวนกระบวนหงส์
ไปถึงด่านชาญสมุทรให้หยุดธง	เอาปักลงโห่ร้องก้องสำเนียง ฯ
๏ ฝ่ายพวกโจรเตรียมถ้วนกระบวนทัพ	ออกตั้งรับตีกลองกึกก้องเสียง
ให้ทหารชำนาญปืนออกยืนเรียง	หอกคู่เคียงคั่งคับทัพทมิฬ
ทั้งสองข้างต่างยิงปืนคาบชุด	อุตลุดกึกก้องท้องกระสินธุ์
นายโจรใหญ่ใส่หมวกประดับนิล	ถือกะวินขัดกระบี่ขี่อาชา
เร่งพหลพลขันธ์เข้าบรรจบ	ตีตลบเข้าไปทั้งซ้ายขวา
ข้างพวกไทยได้ทีตีประดา	จนถึงอาวุธสั้นเข้าฟันแทง
ยิงปืนตับคับคั่งไม่ยั้งหยุด	อุตลุดรบกันด้วยขันแข็ง
ทั้งสองข้างตายกลาดเลือดสาดแดง	พวกแขกแทงไทยฟันประจัญบาน ฯ
๏ ฝ่ายมะหุดวุฒิไกรเอาไฟกรด	สาดไปรดพวกไทยไล่ประหาร
ถูกแขนขาไหม้ป่นเหลือทนทาน	พวกทหารล้มตายลงหลายพัน
พอเย็นย่ำสนธยาต่างล่าทัพ	พากันกลับเข้าค่ายรีบผายผัน
โจรก็เข้าอยู่ในด่านสำราญครัน	ปรึกษากันที่จะรับกองทัพไทย ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงฤทธิ์กฤษณา	เสียบรรดาพลขันธ์ให้หวั่นไหว
จะคิดอ่านป้องกันน้ำมันไฟ	จึงสั่งให้แต่บรรดาเสนานาย
มาปรึกษาหารือใครรู้บ้าง	แก้ในทางเรื่องไฟเสียให้หาย
ใครจะมีแยบยลกลอุบาย	ทั้งไพร่นายอย่าได้พรางเอารางวัล
ไม่มีใครที่จะรับดับไฟกรด	ให้ระทดพวกพหลพลขันธ์
ถึงใครมีมนต์เวทวิเศษครัน	จะป้องกันดับไฟเห็นไม่มี
แต่ปรึกษาหารือกันจนดึก	เห็นข้าศึกจะทำยับดั่งสับสี
จะกำเริบโรมรุกมาทุกที	เห็นบุรีเราจะป่นไม่ทนทาน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายในบุรินทร์ปิ่นกษัตริย์	ครั้นไตรตรัสสุริยาออกหน้าฉาน
แต่งพระองค์ทรงเครื่องอลังการ	พร้อมทหารยกออกนอกบุรินทร์
พระเสด็จทรงรถาเทียมม้าต้น	ดำเนินพลลงไปท่าชลาสินธุ์
ยิงปืนใหญ่ก้องกังวานสะท้านดิน	ประโคมพิณพาทย์แตรแซ่สำเนียง
เดินกระบวนทวนธงเครื่องยงยุทธ์	ได้นามครุฑโห่ร้องกึกก้องเสียง
พวกกองหลังคุมพหลขนเสบียง	เดินเรียบเรียงตามกันเป็นหลั่นไป
ถึงค่ายใหญ่ใกล้ปราการชานสมุทร	ก็ยั้งหยุดพลขันธ์เสียงหวั่นไหว
พระกฤษณามาเชิญเสด็จไป	เข้าค่ายในกราบทูลประมูลความ
ว่าไพรีมีชัยเพราะไฟกรด	มันสาดรดทิ้งขว้างกลางสนาม
ถูกเสื้อผ้าเกิดเป็นไฟเที่ยวไหม้ลาม	ติดไปตามเนื้อตัวทั่วทั้งกาย
เอาน้ำดับกลับลุกขึ้นรุ่งโรจน์	เป็นแสงโชติทำอย่างไรก็ไม่หาย
เหลือกำลังทั้งพหลพลนิกาย	พากันตายย่อยยับลงนับพัน ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงฟังให้สังเวช	ผิดสังเกตกว่าแต่ก่อนจงผ่อนผัน
จำจะคิดรับรองคอยป้องกัน	อย่าเพ่อหวั่นหวาดใจทั้งไพร่พล ฯ
๏ ฝ่ายพวกโจรยกมาถึงหน้าค่าย	ร้องเข้าไปบอกให้แจ้งแห่งนุสนธิ์
เฮ้ยใครเป็นตัวนายทั้งไพร่พล	จงรีบร้นออกมารบอย่าหลบกัน ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงฤทธิ์กฤษณา	สั่งบรรดาพวกพหลพลขันธ์
ให้แต่งกายรับรองคอยป้องกัน	ยกให้ทันมันมาท้าจะราวี
พวกพหลพลทหารชำนาญรบ	มิได้หลบข้าศึกไม่นึกหนี
พลางร่ายเวทวิทยาวิชามี	ล้วนคนดีสารพัดทั้งจัดเจน ฯ
๏ ฝ่ายทรงฤทธิ์กฤษณาทรงม้าต้น	ยกพหลพร้อมพรั่งทั้งดั้งเขน
เกณฑ์กองปืนมาบรรจบครบทุกเวร	ทั้งโล่เขนหอกง้าวทั้งหลาวทวน
พอฤกษ์ดีคลี่คลายขยายทัพ	ยกออกรับรบกันกลมดั่งลมหวน
โจรก็ทำยักย้ายหลายกระบวน	เห็นจวบจวนหมุนวิ่งทั้งอัคคี
น้ำมันไฟไหม้พหลพลรบ	ทหารหลบแอบอิงบ้างวิ่งหนี
ที่กำลังรบรับทัพทวี	เปลวอัคคีไหม้ตายลงก่ายกอง
พอเวลาสายัณห์ตะวันพลบ	ต่างเลิกรบกลับไปค่ายทั้งสอง
แขกกระหยิ่มยิ้มในน้ำใจปอง	มันตรึกตรองแต่จะเข้าเอาบุรินทร์ ฯ
๏ จะกล่าวพราหมณ์สามนายได้หนังสือ	แล้วกลับรื้อร้อนในใจถวิล
ว่าข้าศึกมาประชิดติดบุรินทร์	ประเทศถิ่นรมจักรนัครา
ทั้งสามนายใจร้อนดั่งศรพิษ	มาปักจิตเหมือนชีวังจะสังขาร์
พลางเกณฑ์พลคนละพันสั่งภรรยา	แล้วขึ้นม้ารีบมาพบประสบกัน
ทั้งสามนายเร่งพหลพลทหาร	มาถึงด่านนคเรศขอบเขตขัณฑ์
ได้ทราบความว่าพระองค์ผู้ทรงธรรม์	จากเขตขัณฑ์ไปตั้งรับทัพทมิฬ
ทั้งสามพราหมณ์รีบตามไปเมืองด่าน	เฝ้าพระผ่านภพไกรดั่งใจถวิล
ป่างพระองค์ทรงจังหวัดปัถพิน	จึงผันผินเบือนพักตร์มาทักพราหมณ์
แล้วตรัสเล่าราวเรื่องพวกโจรแขก	เมืองด่านแตกเกิดยุ่งกรุงสยาม
นัดดายกจัตุรงค์ออกสงคราม	ก็ได้ความอัปรามาทุกที
เสียพหลพลไพร่ตายออกกลาด	ถูกมันสาดน้ำมันไฟตายเป็นผี
เหลือแก้ไขในฤทธิ์พิษอัคคี	ยกออกตีครั้งไรตายเป็นเบือ
ถึงเวลามารบมิได้เว้น	ราวกะเช่นเสือป่ามันกล้าเหลือ
ทั้งพูดจาหยาบคายไอ้นายเรือ	คล้ายผีเสื้อเช่นเขาว่านัยน์ตาแดง ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ฟังบังคมบรมนาถ	ทูลว่าชาติแขกชวามักกล้าแข็ง
แต่จะดูกำลังรบกลางแปลง	จะต่อแย้งทำการสถานใด
เจ้าโมราสานนพราหมณ์วิเชียร	เคยเล่าเรียนไตรเวทข้างเพทไสย
จำจะดูท่าทางมันอย่างไร	ขอแก้ไขตามตำราพระอาจารย์ ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงฟังค่อยสร่างทุกข์	จึงสั่งมุขมนตรีสี่ทหาร
เร่งกะเกณฑ์พลขันธ์ให้ทันการ	ออกรอนราญรบสู้ดูอีกที
เชิญเจ้าพราหมณ์สามนายไปกำกับ	จะได้รับแก้ไขในวิถี
ถ้าแม้นได้ฤกษ์พาเวลาดี	จึ่งค่อยกรีธาทัพออกรับรอง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายโจรใจฉกาจ	มีอำนาจถือดีไม่มีสอง
คิดจะทำการศึกนั่งตรึกตรอง	เรียกโจรรองมาปรึกษาหาอุบาย
ใครจะเห็นเป็นอย่างไรให้เร่งว่า	จวนเวลาสุริยันตะวันฉาย
จึงว่าข้าไม่เห็นทางข้างอุบาย	สุดแต่นายกล่าวคำจะทำตาม ฯ
๏ ฝ่ายมะหุดวุฒิไกรลุกไปสั่ง	ให้เร่งตั้งกระบวนไว้ในสนาม
ได้ฤกษ์ดีเราจะตีตัดสงคราม	แล้วจะข้ามทุ่งไปเผาค่ายดู
จะรบรับทัพไทยด้วยไฟกรด	เผาให้หมดทั้งแผ่นดินพวกกินหมู
พวกพหลพลชวามลายู	ถือหอกคู่เตรียมการจะราญรอน
ใส่เสื้อดำกำมะหลิดเหน็บกริชสั้น	ถือกั้นหยั่นยืนเรียงเคียงสลอน
พร้อมสะพรั่งทั้งพหลพลนิกร	อัสดรผูกไว้เสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ ฝ่ายนายโจรแต่งกายกรายกระบี่	มาขึ้นขี่ม้าดำนำทหาร
ยกพหลพลไกรอันชัยชาญ	ออกจากด่านเมืองท่าชลาลัย
โห่สนั่นครั่นครื้นยิงปืนตับ	เดินคั่งคับธงทิวปลิวไสว
ถึงที่รบหยุดพหลพลไกร	ไอ้นายใหญ่นึกหวังอหังการ
ให้ร้องว่าท้าทายเป็นหลายอย่าง	พูดต่างต่างอิศโรตามโวหาร
ทั้งหยาบคายร้ายกาจเพราะชาติพาล	มันว่าขานประสาโจรโลนลำพอง ฯ
๏ จะกล่าวกลับทัพไทยเตรียมไว้พร้อม	ให้ยกอ้อมออกไปรับทัพทั้งสอง
เจ้าพราหมณ์คอยดูตรวจทุกหมวดกอง	คอยรับรองดูกำลังระวังภัย
พระกฤษณาทรงม้าเป็นแม่ทัพ	พราหมณ์กำกับดูแลคอยแก้ไข
ทหารโห่ครึกครื้นยิงปืนไฟ	โห่เอาชัยฆ้องลั่นสนั่นดัง
พวกทัพหน้ากล้าหาญเข้าราญรบ	เร่งกระทบตีประดาทั้งหน้าหลัง
โจรก็เร่งโยธาดาประดัง	บ้างแกว่งทั้งอาวุธยุทธนา
ชาวบุรีพุ่งหลาวเอาง้าวฟาด	พวกโจรสาดไฟแรงถูกแข้งขา
น้ำมันกรดรุ่งโรจน์โชตินา	ถูกบรรดาพวกทหารล้มซานเซ
ติดผ้าเสื้อเหลือทนเที่ยววนวิ่ง	บ้างล้อมกลิ้งทับกันวิ่งหันเห
พระกฤษณาเห็นกระบวนเที่ยวรวนเร	เดินโซเซซานซบสลบไป
พระชักม้าถาโถมเข้าโจมจับ	นายโจรรับกระบี่ฟาดพลาดไถล
พระกฤษณากวัดแกว่งพระแสงไป	เข้าชิงชัยรับรองทั้งป้องกัน
พระกฤษณากล้าหาญในการรบ	เลี้ยวตลบต่อแย้งด้วยแข็งขัน
โจรสามารถอาจองคงกระพัน	แต่รบกันก็จนหย่อนอ่อนกำลัง
โจรขยับขับม้าออกมาห่าง	แล้วก็ขว้างน้ำมันไฟดั่งใจหวัง
ถูกกายกรร้อนรนพ้นกำลัง	ม้าที่นั่งเล่าก็ไฟติดไหม้พอง
สลบลงที่ทางกลางสนาม	ทั้งสามพราหมณ์ชักม้าพาผยอง
เข้ารบรับแก้ไขในทำนอง	ไอ้โจรร้องวิ่งเข้าไปเอาไฟโยน
ถูกวิเชียรโมราม้าที่ขี่	ก็วิ่งรี่โลดเต้นทั้งเผ่นโผน
เหลือกำลังร้อนเริงด้วยเพลิงโชน	วิ่งลงโคลนดิ้นหรบสลบไป
แต่สานนนั้นไฟมิได้ต้อง	นิ่งตรึกตรองผันแปรคิดแก้ไข
พระสุริยงเย็นพยับลงลับไพร	ต่างเลิกไปมิได้รบพอพลบลง
พวกที่กลับไปค่ายทูลไขขาน	ว่าพระหลานถูกอัคคีมีพิษสง
ทั้งอาชาม้าที่นั่งบัลลังก์ทรง	สลบลงทั้งทหารชำนาญปืน
กับสามพราหมณ์ตามไปก็ถูกด้วย	เห็นจะม้วยชีวาไม่ฝ่าฝืน
เหลือแต่พราหมณ์สานนเป็นคนยืน	ไม่ถูกปืนถูกไฟพวกไพรี ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์ได้ทรงทราบ	ดั่งเอาดาบเข้ามาฟันบั่นเกศี
เห็นบ้านเมืองจะได้แก่ไพรี	ไม่รู้ที่ตรองการสถานใด ฯ
๏ ฝ่ายสานนเข้าไปเฝ้าเล่าแถลง	ทูลชี้แจงขอพระองค์อย่าสงสัย
ข้าตรองตรึกนึกเหมือนอย่างเมื่อครั้งไป	รบที่ในเมืองผลึกนึกขึ้นมา
อ้ายจีนตั๋งมันก็ใช้ไฟอย่างนี้	ต้องบัดพลีขอฝนมนต์คาถา
ให้ตกต้องเย็นใจในอุรา	ขออาสาแก้ไขไฟน้ำมัน ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงฟังจึงสั่งว่า	ตามวิชาครูสอนเร่งผ่อนผัน
ช่วยแก้ไขให้ตลอดรอดชีวัน	แต่พวกบรรดาไปถูกไฟฟอน
พระตรัสว่าข้าก็จะไปด้วย	จะได้ช่วยกันระวังช่วยสั่งสอน
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จบทจร	กับนิกรเสนาพร้อมสานน
ไปถึงที่ท่าข้ามสนามรบ	เห็นแต่ศพนอนกราดดาดถนน
ท้าวจึงหยุดเสนาพลาพล	พราหมณ์สานนตั้งศาลการบูชา
แล้วบวงสรวงเทพไทในสวรรค์	ที่ในชั้นดาวดึงส์ไตรตรึงสา
เข้ามณฑลบริกรรมตามตำรา	ประเดี๋ยวฟ้าครางครึมกระหึมครวญ
มหาเมฆตั้งมาในอากาศ	ด้วยอำนาจอาคมเป็นลมหวน
ฝนก็โรยโปรยต้องละอองนวล	สุนีครวญน้ำนองท้องสุธา
พวกที่ถูกไฟกรดหมดทั้งนั้น	ก็พากันพลิกฟื้นตื่นผวา
พร้อมทั้งหมดปลดปลอดรอดชีวา	พระกฤษณาสองพราหมณ์พ้นความตาย
ทั้งอาชาม้าที่นั่งสิ้นทั้งนั้น	ไม่ดับขันธ์ไฟดับระงับหาย
ได้ความสุขทุกข์ร้อนผ่อนสบาย	ทั้งเจ้านายมาประนมบังคมคัล ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ยินดีเป็นที่สุด	พระทรงภุชปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ชวนนัดดาสามพราหมณ์ตามจรัล	มาตั้งมั่นอยู่ในค่ายทั้งไพร่พล
ถึงเวลามารบมิได้ขาด	ไม่พลั้งพลาดตีตลบรบด้วยฝน
พราหมณ์วิเชียรโมราเจ้าสานน	เข้ามณฑลโดยตำราวิชาการ ฯ
ตอนที่ ๘๓
ศรีสุวรรณมาช่วยเมืองรมจักรรบโจรสลัด แล้วอภิเษกตรีพลำกับอัมพวันและเทวัญกับนิลกัณฐี
๏ แต่บทเบื้องเรื่องรบสงบไว้	จะกล่าวในเมืองลังกามหาสถาน
พอว่างศึกสรรพเสร็จสำเร็จการ	พระผู้ผ่านรมจักรนัครินทร์
ไปเฝ้าองค์พระมุนีฤๅษีสาม	แล้วทูลความพระนักสิทธ์ดั่งจิตถวิล
ขอถวายบังคมลาไปธานินทร์	ประเทศถิ่นเยี่ยมวงศ์พงศ์ประยูร
พระอภัยได้สดับจึ่งรับสั่ง	พ่อไปยังเวียงชัยมไหสูรย์
ช่วยทูลองค์สองกษัตริย์ญาติประยูร	ว่าพี่ทูลท้าวไทถวายพร
ให้พระชนม์ยาวยืนหมื่นพรรษา	จงวัฒนาเรืองฤทธิ์ดั่งพิษศร
ทั้งโรคาสารพัดกำจัดจร	ให้ภูธรสุโขมโหฬาร
พี่ขอฝากนิลกัณฐีตรีพลำ	พ่อจงนำไปเขตประเทศสถาน
ช่วยชุบเลี้ยงสององค์เหมือนวงศ์วาน	ไว้ถิ่นฐานรมจักรนัครา ฯ
๏ ศรีสุวรรณกราบก้มบังคมบาท	กับสองนาฏอัครเรศของเชษฐา
สองนางชีรับหัตถ์กษัตรา	มีวาจาอวยชัยถวายพร
เสด็จไปให้สบายวายวิโยค	นิราศโรคเรืองฤทธิ์ดังพิษศร
ศรีสุวรรณทูลลามานคร	สั่งนิกรเสนาบรรดานาย
ให้จัดแจงแต่งกำปั่นสุวรรณหงส์	เปลี่ยนเทียวธงเสากลางระยางสาย
ให้ช่างเขียนเสียใหม่ลายระบาย	ทั้งห้องท้ายบาหลีให้มีทอง
บนบัลลังก์ตั้งพระแท่นเพดานดาด	วิสูตรตาดสลับสีไม่มีหมอง
เขนยอิงพิงพาดที่อาสน์รอง	แต่ล้วนของอย่างดีมีราคา
ทั้งกำปั่นตามเสด็จสักเจ็ดร้อย	เครื่องใช้สอยใส่แต่พื้นล้วนปืนผา
กับข้าวของเครื่องเสบียงเลี้ยงโยธา	ขุนเสนาทุกตำแหน่งไปแจ้งการ ฯ
๏ พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	เข้าปรางค์มาศข้างในอันไพศาล
สถิตแท่นเนาวรัตน์ชัชวาล	เอื้อนโองการแก่รำภาสุดาดวง
พี่จะชวนเจ้าไปไอศวรรย์	หมดด้วยกันแต่บรรดาพวกข้าหลวง
ไปอยู่พาราเราให้เบาทรวง	ขอเชิญดวงนัยนาจงปรานี
โฉมรำภาสะหรีชุลีหัตถ์	สนองอรรถทูลว่าข้าทาสี
จะตามไปกลัวจะขายฝ่าธุลี	ด้วยน้องนี้เป็นฝรั่งไม่บังควร
พระชุบเลี้ยงเพียงนี้เป็นที่สุด	เป็นมนุษย์แล้วอย่าให้ผู้ใดสรวล
ก็อยากตามเสด็จไปแต่ใคร่ครวญ	จะเป็นกวนบาทาฝ่าละออง
พระตรัสว่ารำภานี่ปากแข็ง	เจ้าจะแกล้งให้พี่ทนที่หม่นหมอง
เจ้าเพื่อนยากฝากชีวิตไม่คิดตรอง	น้อยหรือน้องขืนขัดตัดอาลัย
นิจจาเอ๋ยแม่ก็เคยเป็นคู่ชื่น	สำราญรื่นชวนชิดพิสมัย
จนมีลูกปลูกฝังไม่หวังใจ	หรือจะไม่ปรองดองจึ่งหมองมัว ฯ
๏ รำภาฟังดั่งจะกลืนชื่นในจิต	แต่ทูลบิดเบี้ยวไปลองใจผัว
น้องก็เป็นคนยากหมายฝากตัว	แต่นึกกลัวไปข้างหน้าสารพัน
พระโปรดเกล้าคราวนี้เป็นที่ยิ่ง	เป็นความจริงสุจริตไม่บิดผัน
ซึ่งกราบทูลทั้งนี้เพราะมีครรภ์	แม้นทรงธรรม์กรุณาจะพาจร
ก็สุดแท้แต่พระองค์พงศ์กษัตริย์	ไม่ข้องขัดบพิตรอดิศร
พระว่าน้อยหรือนุชสุดแสนงอน	พลางกุมกรขึ้นบนที่ศรีไสยา
ถนอมแนบแอบน้องประคองเคล้า	พลางต้องเต้าเต่งถนัดล้นหัตถา
นางป้องปิดบิดผันด้วยมารยา	พระตรัสว่าถ่านเก่าเจ้ากระบวน
พลางจุมพิตชิดปรางนางฝรั่ง	ยังเปล่งปลั่งชื่นเชยระเหยหวน
สนิทสนอมพร้อมใจในกระบวน	ตัดสำนวนเสียด้วยเล่ห์ประเวณี
ถนอมแนบแอบอุ่นละมุนละม่อม	ราวกับกล่อมให้สนิทด้วยดีดสี
พยุหวนป่วนปัดในนที	เป็นคลื่นตีกระทบฝั่งตามวังวน
พิรุณโรยโปรยปรายเป็นสายสาด	สุนีฟาดเปรี้ยงก้องห้องเวหน
ทะเลลมยมนาในสาชล	พยุฝนพัดพาสุมาลัย
แมงภู่ผึ้งคลึงเคล้าเอาเกสร	เข้าเฟ้นฟอนกลั้วกลิ่นบินไสว
ทุกถ้ำธารละหานเหวเป็นเปลวไฟ	สกุไณโผผินบินทะยาน
ทั้งหมดหงส์ลงเล่นชลาสินธุ์	เที่ยวโบกบินร้องจำเรียงเสียงประสาน
จนเดือนดับลับขอบจักรวาล	สองสำราญอยู่ในที่ศรีไสยา ฯ
๏ อโณทัยไขแสงแจ้งกระจ่าง	ส่องสว่างอำพนบนเวหา
กาดุเหว่าเร้าเร่งพระสุริยา	สกุณาโผผินบินทะยาน
พวกเสนามาพร้อมทุกตำแหน่ง	ต่างจัดแจงตรวจตราโยธาหาญ
ทั้งล้าต้าต้นหนพวกคนงาน	คอยพระผ่านรมจักรนัครินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	เสด็จออกอาสน์แต่งองค์สรงกระสินธุ์
กับมิ่งมิตรกนิษฐายุพาพิน	พร้อมทั้งนิลกัณฐีตรีพลำ
ตามเสด็จจอมวงศ์ดำรงราชย์	จากปราสาทรจนาเลขาขำ
นางเชิญเครื่องเรืองรองล้วนทองคำ	ล้วนคมขำแต่ละนางสำอางตา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์รำภานางฝาหรั่ง	มาข้างหลังจอมกษัตริย์ทรงรัถา
สามพระองค์ทรงเสลี่ยงเรียงกันมา	แต่สุดสาครไปในกระทรวง
เสาวคนธ์มณฑาก็มาส่ง	พร้อมพระวงศาสะพรั่งจากวังหลวง
ส่งเสด็จล้นหลามตามกระทรวง	พระเสร็จล่วงลงไปพักตำหนักแพ
สุดสาครเสาวคนธ์วิมลพักตร์	ประเสริฐศักดิ์หมอบฟังสั่งกระแส
พระปราศรัยว่าพ่ออยู่จงดูแล	ระวังแต่ไพรีแม้นมีมา
จงบอกไปให้ถึงอาจะมาช่วย	เป็นเพื่อนม้วยกว่าชีวังจะสังขาร์
อยู่จงดีศรีสวัสดิ์เถิดนัดดา	อาขอลาเยี่ยมประเทศเขตนคร ฯ
๏ กษัตรากราบก้มบังคมบาท	บรมนาถบพิตรอดิศร
ทั้งสององค์ทูลลาสุดสาคร	กับบังอรเสาวคนธ์วิมลทรง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมโมลีศรีสวัสดิ์	จากแท่นรัตน์เสด็จยังที่นั่งหงส์
เจ้ากัณฐีตรีพลำตามพระองค์	เสด็จไปลงกำปั่นด้วยทันใด ฯ
๏ ฝ่ายรำภาลาพระวงศ์เผ่าพงศา	ลงเภตราเข้าอยู่ห้องอันผ่องใส
กับสุรางค์นางฝรั่งพวกข้างใน	สำหรับใช้ทำเครื่องที่เมืองตัว
จัดให้อยู่ห้องหับตามรับสั่ง	พวกฝรั่งเหล่านี้ไม่มีผัว
สำหรับคอยดูแลเป็นแม่ครัว	ทั้งผัดคั่วมีรสหมดทุกนาง
พอฤกษ์ดีตีฆ้องกลองสนั่น	บ้างโห่ลั่นปืนตึงเสียงผึ่งผาง
พวกต้นหนคนการชำนาญทาง	สั่งให้กางใบเคียงกันเรียงราย
พอลมพัดริ้วริ้วมาฉิวเฉื่อย	เรือก็เรื่อยล่องมาเวลาสาย
ข้ามสันดอนแล่นเคียงกันเรียงราย	แสนสบายลมจัดถนัดใบ
เรือเจ็ดร้อยลอยแล่นตามเสด็จ	พร้อมกันเสร็จข้ามมหาชลาไหล
บ้างนั่งนอนในกำปั่นสำราญใจ	แล่นไปในสาคโรชโลธาร
สองกษัตริย์ญาติวงศ์ส่งเสด็จ	ครั้นสรรพเสร็จคืนหลังยังสถาน
เข้านิเวศน์เขตแคว้นแสนสำราญ	กับสองมิ่งเยาวมาลย์บานกมล ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์ทรงกำปั่น	สาวสวรรค์ตามมามากจากสิงหล
พากันชมมัจฉาในสาชล	บ้างผุดพ่นธาราในสาคร
ฝูงตะเพียนเคล้าตะเพียนเที่ยวเวียนว่าย	แลดูกายโตยิ่งเท่าสิงขร
ฝูงฉนากเคล้าฉนากไม่จากจร	โลมาว่อนล้วนโลมาดำวาริน
ปลาฉลามล้วนฉลามว่ายตามคู่	เป็นหมู่หมู่ในมหาชลาสินธุ์
ฝูงพิมพาพาพิมพาเที่ยวหากิน	บ้างโดดดิ้นฟาดหางกลางสินธู
ปลากุเราล้วนกุเราว่ายเคล้าเพื่อน	ราหูเบือนบิดหน้าคล้ายราหู
ฝูงเงือกน้ำว่ายคล่ำล้วนเงือกงู	เป็นหมู่หมู่เลื้อยมาตามสาชล
ฝูงม้าน้ำดำหานางม้าน้ำ	บ้างผุดคล่ำว่ายเกลือกเสลือกสลน
ฝูงช้างน้ำก่งหางเหมือนช้างชน	ร้องคำรนแปร๋แปร้นแล้วแหงนเงย
มีละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งหน	พฤกษาต้นยางพะยอมหอมระเหย
แมงภู่ผึ้งคลึงเคล้าลงเฝ้าเชย	ลมรำเพยพัดพาสุมาลัย
ฝูงวิหคนกกาทิชาชาติ	ระดาดาษจับเรียงเคียงไสว
พระสุริยงลงลบภพไตร	จันทร์ก็ไขแสงสว่างกระจ่างตา ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายโจรอยู่ในด่าน	มันตรองการคิดขึ้นได้แล้วให้หา
คนสำหรับเคยกลั่นน้ำมันยา	ให้เร่งมาหุงจ่ายไปทุกกอง
เวลาดึกวันนี้ตีให้แตก	จะยกแยกกันเข้าปล้นขนเอาของ
เห็นจะสมควรคิดดั่งจิตปอง	พวกโจรร้องเร่งรัดไปจัดการ
เรียกพหลพลไพร่มาไว้เสร็จ	พอถ้วนเจ็ดทุ่มสำเหนียกเรียกทหาร
ให้แบกไม้คนละลำไปทำการ	ออกจากด่านเร่งเดินดำเนินพล
ถึงค่ายใหญ่กองไม้เอาไฟจุด	อุดลุตแซ่เซ็งเร่งพหล
อ้ายนายโจรแกว่งไฟเที่ยวไล่คน	ให้เข้าปล้นยิงปืนเสียงครื้นเครง
จุดดินดำกำมะถันควันโขมง	เผาร้านโรงคนโลดกระโดดเหยง
พวกในค่ายวิ่งวนอลเวง	เหยียบกันเองล้มลุกลงคลุกคลาน ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์ผู้ทรงภพ	คิดปรารภเร่งเร้าพระเจ้าหลาน
ว่าข้าศึกฮึกโหมมาโรมราญ	พวกทหารยกออกรับเร่งดับไฟ
โจรกระชั้นขันแข็งเข้าแย้งยุทธ์	อุตลุดแทงฟันเสียงหวั่นไหว
เจ้าพราหมณ์เข้ามณฑลเรียกฝนไป	ประเดี๋ยวใจวลาหกตกกระจาย
เปรี้ยงเปรี้ยงเสียงสุนีสนั่นครื้น	นภางค์พื้นฝนเย็นกระเซ็นสาย
พวกโจรถูกลูกเห็บเจ็บทั้งกาย	พวกบ่าวนายชวนกันวิ่งทิ้งสาตรา
ข้างพวกไทยได้ทีตีตลบ	เร่งสมทบยิงพื้นแต่ปืนผา
พุ่งแหลนหลาวอาวุธยุทธนา	อ้ายโจรล่าเข้าในด่านชานบุรินทร์
พวกชาวเมืองตีอ้อมล้อมสกัด	ดึกสงัดแหกเข้าได้ดั่งใจถวิล
โจรก็ถอยลงมาค่ายชายวาริน	พร้อมกันสิ้นหนาวนักให้พักพล
ข้างพวกไทยมีชัยให้ตั้งมั่น	เร่งตรวจกันไว้ให้ทั่วตัวพหล
จัตุรงค์เสนาพลาพล	อย่าให้คนเข้าออกทั้งนอกใน ฯ
๏ ฝ่ายสานนห้ามฝนให้สงบ	จะตามรบลงไปท่าชลาไหล
เห็นจะไม่สมหวังเหมือนดั่งใจ	ต้องหยุดไว้ด้วยว่ายังเป็นกลางคืน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมโมลีศรีสุวรรณ	แล่นกำปั่นใบมาไม่ฝ่าฝืน
สามเดือนครึ่งถึงปากน้ำพอค่ำคืน	ให้ยิงปืนทอดสมอค่อยรอรา
พอเดือนเด่นเห็นกำปั่นมาจอดดาษ	ผิดประหลาดหลากจิตคิดกังขา
ล้วนเรือรบเสาสล้างกลางคงคา	เข้าปิดท่าเมืองด่านชานบุรี
เห็นจะเป็นข้าศึกมาฮึกหาญ	เข้าตีด่านชานชลาหน้ากรุงศรี
ครั้นจะยกโยธาเข้าราวี	จะเสียทียังไม่แจ้งแสดงความ
พรุ่งนี้เช้าเราจะใช้นายทหาร	ไปสืบการข้างในค่ายได้ไต่ถาม
ถ้าข้าศึกอาจองมาสงคราม	จึ่งยกตามตีประชิดติดเข้าไป
พระสั่งพวกพลนิกายฝ่ายททาร	จงเตรียมการดูแลคิดแก้ไข
ทั้งแหลนหลาวง้าวทวนกระบวนใคร	เร่งเตรียมไว้แต่เวลารุ่งราตรี ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายทหารชำนาญรบ	จัดเครื่องครบเรือหงส์ปักธงสี
พอเช้าตรู่สุริยารุ่งราตรี	ก็ให้คลี่ใบพร้อมแล่นอ้อมมา
พอลมส่งตรงเข้าอ่าวปากน้ำ	ครั้นถึงกำปั่นตรงส่งภาษา
พวกแขกดำทำพูดเป็นมารยา	ว่าท่านมาแต่หนตำบลใด
จงบอกเล่าเราก่อนให้แจ้งเหตุ	อยู่ประเทศธานินทร์บุรินทร์ไหน
ธุระเรื่องการงานสถานใด	อย่าเข้าไปริมป้อมที่ล้อมวง
บัดนี้ในธานินทร์บุรินทร์นี้	นายเราตีได้สมอารมณ์ประสงค์
เร่งถอยไปจากป้อมเราล้อมวง	แม้นขืนตรงเข้ามาจะราวี ฯ
๏ พวกขุนนางฟังคำแขกคำว่า	จึงปรึกษาว่าเราน้อยต้องถอยหนี
จำจะกลับไปทูลมูลคดี	ให้ทราบที่บาทบงสุ์พระทรงธรรม์
แล้วกลับหลังไปยังกำปั่นใหญ่	รีบขึ้นไปทูลคดีขมีขมัน
ข้าพเจ้าแล่นใบเข้าไปพลัน	ถึงเขตคันเมืองด่านชานชลา
พวกแขกดำทำอำนาจพูดกราดเกรี้ยว	คิดหน่วงเหนี่ยวให้ไต้ก๋งส่งภาษา
มันห้ามไว้มิให้ไปในพารา	แล้วพูดจาหยาบคายหลายประการ
มันบอกว่าธานินทร์บุรินทร์นี้	นายมันตีได้สิ้นทุกถิ่นฐาน
จะสืบข่าวที่ไหนไม่ได้การ	มันกักด่านเสียทุกแห่งไม่แจ้งความ ฯ
๏ ป่างพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	ประหลาดนักใครมาเวียนเป็นเสี้ยนหนาม
หรือมังคลามาติดคิดสงคราม	จึ่งลุกลามขึ้นที่เขตประเทศเรา
พระตรัสสั่งเสนาโยธาหาญ	ให้จัดการรอกใบขึ้นใส่เสา
เรือกำปั่นแต่บรรดาโยธาเรา	ให้เร่งเข้าตีแขกให้แตกพัง
แต่บรรดามาถ้วนกระบวนทัพ	แยกกันรับเภตราทั้งหน้าหลัง
พอลมดีตีกลองฆ้องระฆัง	เรือที่นั่งถอนสมอขันช่อใบ
กำปั่นตามหลามแล่นแน่นสล้าง	มาตามทางคงคาชลาไหล
พอพระพายชายพัดถนัดใบ	แล่นเข้าไปถึงด่านชานบุรี
ทอดสมอรอราตรงหน้าป้อม	ทหารพร้อมเหล่าบรรดากะลาสี
ให้ยิงปืนครื้นครั่นไปทันที	สั่งให้ตีกลองรบสมทบกัน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายเภตราโยธาแขก	สั่งให้แยกเรือรับเป็นทัพขันธ์
รองปลัดหัสเกนกะปิตัน	ก็สั่งกันให้แจ้งแห่งเนื้อความ
กับนายโจรผู้ใหญ่เป็นนายทัพ	ให้เร่งกลับมาเรือศึกเหลือหลาม
ถ้าแม้นช้าเห็นว่าจะเสียความ	เร่งไปตามนายมาอย่าช้าที ฯ
๏ พวกคนใช้รีบให้ถอนกำปั่น	ขึ้นไปพลันถึงท่าหน้ากรุงศรี
แล้วแจ้งความนายใหญ่ว่าไพรี	ยกมาตีข้างเรือเหลือกำลัง ฯ
๏ ฝ่ายโจรใหญ่ได้ฟังสั่งพหล	ให้เลิกพลกลับไปดั่งใจหวัง
รีบลงไปเภตราละล้าละลัง	ทั้งระวังทัพบกจะยกตาม
ให้โจรรองสองนายฝ่ายทหาร	คอยต้านทานอยู่รับทัพทั้งสาม
แล้วต้อนคนพลไพร่ลงไปตาม	ประมาณสามพันคนรีบลนลาน
ถึงเรือใหญ่สั่งให้ลงเรือรบ	เร่งสมทบกันให้ทั่วตัวทหาร
ประจุปืนยืนยันประจัญบาน	ต้อนทหารกองหน้าเข้าราวี ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระศรีสุวรรณราช	ออกจากอาสน์รจนาท้ายบาหลี
กับรำภาฝรั่งสั่งคดี	ให้เร่งตีทัพโจรโยนสาตรา
ทหารรับอภิวาทประกาศก้อง	ทั้งโห่ร้องครึกครื้นยิงปืนผา
ฝ่ายยุพินปิ่นอนงค์องค์รำภา	ทูลพระสามีพลันมิทันนาน
ตัวรำภาสะหรีขอตีทัพ	ให้แตกยับคุมไพร่ฝ่ายทหาร
แล้วแต่งตัวนาดกรายเหมือนชายชาญ	มากราบกรานกษัตราพระสามี ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	ให้โอกาสพลางประโลมนางโฉมศรี
ส่งพระแสงอัษฎาค่าบูรี	พระเปรมปรีดิ์รั้งหลังระวังพล ฯ
๏ ฝ่ายรำภาสะหรีคิดตีทัพ	เดินกำกับตรวจตราโกลาหล
ให้ยิงปืนครื้นครั่นข้างชั้นบน	แล้วสั่งพลหาน้ำไว้สำรอง
เรือก็เรียงเคียงกันกระชั้นชิด	พวกโจรคิดแต่จะเผาเอาข้าวของ
จึงเร่งพวกสารวัตรปลัดกอง	ให้สำรองไฟกรดหมดทุกนาย
พอเรือเรียงเคียงใกล้เอาไฟทิ้ง	แล้วก็ยิงปืนใหญ่ดังใจหมาย
คิดใบเพลาเสากลางสว่างพราย	ทั้งหัวท้ายคนวิ่งเป็นสิงคลี
บ้างสาดน้ำซ้ำไปไฟยิ่งลุก	โจรก็รุกเร่งบรรดากะลาสี
ให้เอาหม้อดินพลันมาทันที	จุดอัคคีโยนผึงเสียงตึงตัง ฯ
๏ ฝ่ายรำภากล้าหาญในการรบ	ให้สมทบเรืออ้อมเข้าล้อมหลัง
ที่ดับไฟไม่หยุดสุดกำลัง	เอาแต่ถังตักน้ำเทร่ำไป
เห็นอัคคีมีฤทธิ์ผิดประหลาด	ถูกน้ำสาดก็ยิ่งติดผิดวิสัย
จึ่งปรึกษาแก่กันทำฉันใด	จะดับไฟด้วยน้ำเหลือกำลัง ฯ
๏ ขอกล่าวฝ่ายนายด่านเมืองปากน้ำ	พอเย็นค่ำเห็นทัพนั้นกลับหลัง
เสียงแต่ปืนครื้นครั่นสนั่นดัง	ที่ริมฝั่งแสงไฟนั้นไหม้โพลง
ทั้งเสียงฆ้องกลองรบนั้นเร่งเร้า	ยิ่งมืดเข้าเสียงลั่นควันโขมง
ที่ค่ายโจรเสียงเกราะยังเคาะโกรง	แขกในโรงนั้นก็หายไปหลายพัน ฯ
๏ พราหมณ์โมราสานนกับพลไพร่	ก็ยกไปเร่งรับเป็นทัพขัน
พราหมณ์วิเชียรไวว่องคอยป้องกัน	รักษาชั้นเขตด่านชานบุรี
พระกฤษณาตั้งรับอยู่ทัพหลวง	ทุกกระทรวงเสนาบดีศรี
ฝ่ายสานนปรีชาปัญญาดี	เห็นท่วงทีจอมวงศ์พระทรงธรรม์
จะกลับจากลังกาอาณาจักร	โจรจะกักต้อนรับเป็นทัพขัน
จึ่งจับยามตามสังเกตแจ้งเหตุพลัน	วันนี้จันทร์ยามเสาร์เข้ามณฑล
ในตำราว่าผู้หญิงเป็นแม่ทัพ	หรือเธอรับสมรมิ่งจากสิงหล
จะไปสืบทางเรือก็เหลือจน	กำปั่นล้นหลายชั้นกั้นหนทาง
จึ่งให้ตั้งรั้งราริมท่าน้ำ	เกณฑ์กันทำบัดพลีขึ้นสี่ศาล
แล้วอ่านเวทวิทยาปรีชาชาญ	ให้ฝนซ่านสาดสายลงปรายโปรย
เป็นลมหวนป่วนปั่นสนั่นก้อง	ฟ้าก็ร้องครางครึมกระหึมโหย
อากาศมืดมัวคล้ำเป็นน้ำโปรย	ทั้งลมโชยฝนสาดลงปราดปราย
สุนีเปรี้ยงเสียงก้องท้องสมุทร	ดั่งจะทรุดฟ้าแลบวาบแวบฉาย
กำปั่นรบชุลมุนกันวุ่นวาย	ทั้งหนาวกายสั่งรัวทั่วทุกคน
ทิ้งอาวุธสาตราหาผ้าเสื้อ	ด้วยหนาวเหลือเย็นชุ่มทุกขุมขน
ไฟก็วับดับทั่วกลับมัวมน	พวกไพร่พลหยุดรบหลบลงไป
บ้างมุดลงท้องเรือด้วยเหลือหนาว	สะท้านท่าวเหลือล้นทนไม่ไหว
ข้างพวกเราเต็มประดาเอาผ้าใบ	มากองไว้ชวนกันมุดบ้างฉุดชิง
บ้างก็เข้าคุดคู้อยู่ในถัง	แต่พอบังฝนไว้เอาไฟผิง
บ้างก็นั่งกอดเพื่อนเหมือนอย่างลิง	เอาหลังผิงเตาไฟหายใจรวน
ทั้งนายบ่าวหนาวฝนทนไม่รอด	ลงครางออดทุกข์ระทมทั้งลมหวน
ทิ้งอาวุธทรุดหมอบลงหอบรวน	พยุหวนพัดซ้ำกระหน่ำไป ฯ
๏ ฝ่ายโยธีที่เรือทั้งสองข้าง	รบกันค้างเปียกฝนทนไม่ไหว
ต้องลงท้องเรือยัดอัดกันไป	จะจุดไฟก็ไม่ติดผิดพิกล ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงภพ	คิดปรารภมิได้แจ้งแห่งนุสนธิ์
จึงตรองตรึกนึกขึ้นมาถึงสานน	บังเกิดฝนทั้งนี้ไม่มีใคร
เห็นแม่นมั่นวันนี้พี่ทั้งสาม	เห็นสงครามรบกันสนั่นไหว
หรือจะมาระงับช่วยดับไฟ	ก็ยังไม่รู้แท้ยังแชเชือน
แต่สังเกตเหตุผลฝนอย่างนี้	ดูเหมือนที่เมืองผลึกรบศึกเหมือน
ถูกไฟกรดหมดทั่วทั้งครัวเรือน	ฝนนี้เหมือนคราวนั้นเห็นมั่นคง
พระตรัสกับรำภาอย่าวิตก	วลาหกนี้เห็นผิดอย่าคิดหลง
ชะรอยฝนมนต์พราหมณ์เห็นความตรง	คงจะลงมาอยู่ท่าริมสาชล
แต่วันนี้มืดมัวทั่ววิถี	รุ่งพรุ่งนี้ก็คงแจ้งแห่งนุสนธิ์
จงรอรั้งพลไกรทั้งไพร่พล	พักพหลแก้หนาวทั้งหาวนอน ฯ
๏ ฝ่ายรำภาสะหรีปรีชาปราชญ์	แหลมฉลาดทัพศึกได้ฝึกสอน
เคยรบรับทัพใหญ่ในนคร	เชิงผันผ่อนแยบคายหลายประการ
จึ่งกราบทูลบาทบงสุ์พระทรงฤทธิ์	คงจะคิดเคี่ยวขับจับประหาร
แต่วันนี้มืดมนอนธการ	หนาวสะท้านอกใจพวกไพร่พล
แล้วจุดไฟไม่ติดผิดสังเกต	ก็อาเพศใช่หมู่ฤดูฝน
ทั้งคลื่นใหญ่พัดเรือด้วยเหลือทน	ต้องผ่อนปรนโยธาพลากร ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสว่าสุดแท้แต่สมร
ตามแต่จะคิดการที่ราญรอน	พลนิกรสุดแต่เจ้าจะเล้าโลม
พี่จะคอยกำกับเป็นทัพหนุน	จะได้อุ่นใจนางสำอางโฉม
พระตรัสพลางทางเฝ้าแต่เล้าโลม	ให้นางโสมนัสรื่นชื่นอุรา ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายโจรใจฉกาจ	นึกประหลาดหากจิตคิดกังขา
ฝนไม่หยุดสุดคิดผิดตำรา	จึงปรึกษากับปลัดเห็นอัดแอ
คิดจะหนีออกให้ห่างทางก็ขัด	เรือก็อัดไม่มีคลองช่องแฉว
เป็นเหลือจนอ้นอั้นจะผันแปร	ด้วยเรือแพมิใช่น้อยตั้งร้อยลำ
ไหนทัพบกยกหนุนมานับแสน	เราติดแน่นเพราะประมาทพลาดถลำ
จะติดกับกลับไม่พ้นต้องทนกรรม	จะมาจำใจตายวายชีวี
ทั้งลมฝนจนใจมิได้หยุด	เห็นจะสุดสิ้นปัญญาต้องล่าหนี
คิดจะน้อมยอมใจเป็นไมตรี	เห็นชีวีก็จะรอดตลอดไป ฯ
๏ นายโจรใจทมิฬหินชาติ	เชิงฉลาดผันแปรคิดแก้ไข
ปรึกษาพวกทัพพร้อมก็ยอมใจ	ทั้งบ่าวไพร่แต่บรรดามาด้วยกัน
เกือบจะใกล้รุ่งรางสว่างหล้า	สุริยาเยี่ยมไศลเสียงไก่ขัน
สุเหร่าร้องก้องขานประสานกัน	แสงหิรัญเรืองรองท้องฟ้าแดง
นายโจรให้จัตุรงค์ชักธงขาว	แจ้งเรื่องราวการศึกอย่างนึกแหนง
ไม่สู้รบหลบหนีขอชี้แจง	จึงสำแดงความตรงด้วยธงชัย ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายเภตรารำภาสะหรี	ครั้นสุริย์ศรีแจ่มแจ้งส่งแสงใส
องค์พระศรีสุวรรณวงศ์ผู้ทรงชัย	พร้อมนายไพร่แต่บรรดาเสนานาย
พอฝนซาเภตราค่อยหยุดกลอก	คลื่นระลอกก็ค่อยเบาบรรเทาหาย
ได้แสงแดดแผดเผาบรรเทาคลาย	ทั้งไพร่นายหมื่นขุนค่อยอุ่นทรวง
พากันออกนอกห้องท้องกำปั่น	ก็ชวนกันรีบมาเภตราหลวง
เข้าเฝ้าฟังรับสั่งถามความทั้งปวง	ทุกกระทรวงเสนาประชากร ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	ออกแท่นรัตน์ท้ายบาหลีกับศรีสมร
พร้อมสะพรั่งพหลพลนิกร	นรินทรสั่งมหาเสนาพลัน
ให้เตรียมเหล่าโยธามาบรรจบ	จะเข้ารบเร่งรับเป็นทัพขัน
กระบวนแซงแต่งตั้งเป็นดั้งกัน	จะประจัญไพรีให้มีชัย
พอเห็นธงขาวสล้างกลางกำปั่น	พวกโจรนั้นพร้อมพรักชักไสว
ก็รู้แท้แน่ตระหนักประจักษ์ใจ	ว่าเขาไม่สู้ฤทธิ์คิดระอา
ขออ่อนน้อมยอมตัวกลัวพระเดช	คอยฟังเหตุราชกิจพวกมิจฉา
คงจะมีผู้แถลงแจ้งกิจจา	ขุนเสนากราบทูลมูลความ ฯ
๏ พระทรงธรรม์ผันพักตร์ทอดพระเนตร	ก็ทราบเหตุสารพัดจึ่งตรัสถาม
นางโฉมยงองค์รำภาสง่างาม	อันเรื่องความนี้จะเห็นเป็นอย่างไร
ฝ่ายโฉมยงองค์นางสำอางพักตร์	แจ้งประจักษ์มั่นคงไม่สงสัย
จึงทูลองค์ทรงธรรม์ไปทันใด	อันวิสัยข้างฝรั่งเมืองลังกา
แม้นยกธงผืนยาวขาวบริสุทธิ์	ก็ยั้งหยุดยอมแพ้แน่นักหนา
แต่ข้างแขกแปลเชื้อเหลือตำรา	มันจะมาหลอกลวงดูท่วงที
หรือจะเป็นความจริงยังกริ่งจิต	หรือจะคิดแยบคายอุบายหนี
แต่ที่จะรบรุกเข้าคลุกคลี	เห็นไม่มีดอกพระองค์อย่าสงกา
แต่พวกเราเอากำปั่นออกกั้นช่อง	อย่าให้ล่องออกไปทั้งซ้ายขวา
แม้นเห็นผิดท่วงทีกิริยา	ไม่เหมือนว่าจึ่งเข้ารบสมทบพล
พระทรงฟังเห็นจริงทุกสิ่งสิ้น	ที่ยุพินทูลแถลงแจ้งนุสนธิ์
จึงตรัสสั่งเสนีพวกรี้พล	ให้จัดคนตามคำของรำภา ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายโจรครั้นรุ่งแจ้ง	อรุณแสงส่องสว่างกลางเวหา
จึ่งเรียกพวกโจรไพร่ในเภตรา	ลงนาวาปันหยีตีกระเชียง
กับทองคำร้อยลิ่มทับทิมเพชร	ของเบ็ดเตล็ดเครื่องอานสังวาลเฉวียง
ทั้งโต๊ะทองรองเรืองเป็นเครื่องเคียง	เอาจัดเรียงรีบมาบรรณาการ ฯ
๏ ฝ่ายมะหุดวุฒิไกรผู้นายใหญ่	ให้พวกไพร่ตีกระเชียงเรียงขนาน
จอดประจำลำที่นั่งอลังการ	จึ่งว่าขานแก่มหาเสนาใน
ช่วยนำเราเฝ้าองค์พระทรงศักดิ์	สามิภักดิ์เป็นข้าได้อาศัย
พึ่งพระเดชจอมกษัตริย์เหมือนฉัตรชัย	ได้ผิดไปท่านเสนาจงการุญ
ชีวิตเราเล่าก็ถึงพิฆาตฆ่า	ท่านจงปรานีด้วยช่วยอุดหนุน
เสนาฟังโจรว่านึกการุญ	อย่าเพ่อวุ่นวายเราจะเอาความ
ไปกราบทูลมูลิกาฝ่าพระบาท	พระจอมนาถผู้บำรุงกรุงสยาม
แล้วเข้าไปกราบทูลมูลความ	ว่าโจรตามมาจะเฝ้าเจ้าแผ่นดิน ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสชื่นชมสมถวิล
ด้วยศัตรูหมู่มารผลาญแผ่นดิน	เห็นจะสิ้นเสี้ยนหนามจึงตามมา
พระตรัสว่าถ้าเช่นนั้นท่านทั้งหลาย	พาโจรร้ายมานี่ดีนักหนา
พระจึงสั่งโฉมยงองค์รำภา	แต่งกายาเป็นผู้ชายย้ายกระบวน
ออกรับรองกองโจรจะเข้าเฝ้า	พูดโลมเล้าการุญอย่าหุนหวน
เจ้าเหมือนล่ามถามไต่ในสำนวน	ดูกระบวนเล่ห์ลิ้นให้สิ้นเชิง
อันตัวพี่นี้ก็ไม่รู้ภาษา	จะพูดจาดีชั่วกลัวจะเหลิง
ธรรมเนียมเขาแยกย้ายมันหลายเชิง	จะรื่นเริงหรือว่าการเป็นมารยา
พลางเสด็จมายับยั้งบัลลังก์อาสน์	ตรัสประภาษกรมวังสั่งให้หา
พวกนายโจรที่จะเฝ้าให้เข้ามา	ขุนเสนากราบกรานคลานออกไป
บอกกับโจรทันใดว่าให้หา	เราจะพาเฝ้าพระองค์อย่าสงสัย
ให้ขนของบรรณาการคลานขึ้นไป	บนเรือใหญ่ตั้งรายถวายตัว
แล้วก็นั่งบังคมบรมนาถ	คิดขยาดขนพองสยองหัว
แล้วว่าข้าขอชีวิตเพราะคิดกลัว	จะฝากตัวกว่าชีวันจะบรรลัย
ซึ่งรบกันกับพระองค์ผู้ทรงฤทธิ์	โทษก็ผิดสารพัดถึงตัดษัย
ขอเป็นข้าบาทบงสุ์พระองค์ไป	ตามจะใช้พวกข้าสารพัน ฯ
๏ ป่างพระองค์ผู้ดำรงนคเรศ	จึงโปรดเกศโจรร้ายใจกระสัน
ให้รำภาซักถามความสำคัญ	ยังไรท่านจึงมาตีบุรีเรา
หรือเคืองเข็ญเป็นไฉนจะใคร่รู้	จึงโจมจู่เข้ามาไล่เอาไฟเผา
หรือต้องการชานบุรีจะตีเอา	ท่านจงเล่าให้เราฟังแต่หลังมา ฯ
๏ โจรแสดงแจ้งเรื่องแต่เบื้องหลัง	ให้ทรงฟังสิ้นสุดไม่มุสา
เมื่อเดิมทีขัดเสบียงเลี้ยงโยธา	แวะเข้ามาซื้อข้าวชาวบุรินทร์
แล้วกลับว่าวุ่นวายไม่ขายให้	ก็จึงได้ตีด่านชานกระสินธุ์
เพราะขัดสนเดิมทีไม่มีกิน	เสบียงสิ้นแล้วชีวิตจะปลิดปลง
เป็นความจริงของข้าดั่งว่ากล่าว	อันแดนด้าวกรุงไกรไม่ประสงค์
วิสัยพวกโจรขาดญาติวงศ์	ไม่ประสงค์แดนด้าวเป็นเจ้านาย ฯ
๏ พระทรงฟังดั่งว่าถ้าเช่นนั้น	จะผ่อนผันอนุกูลให้สูญหาย
จงกลับไปหลับนอนผ่อนสบาย	เวลาสายจะพาไปในบุรี
ชมถิ่นฐานบ้านเมืองไม่เคืองขัด	จะได้จัดข้าวไปแจกกะลาสี
ทั้งเงินทองเสื้อผ้าบรรดามี	เป็นไมตรีโดยประสงค์เหมือนวงศ์วาน ฯ
๏ นายโจรฟังบังคมชมพระเดช	ซึ่งโปรดเกศอิ่มเอมเกษมศานต์
จึงทูลลามากำปั่นมิทันนาน	แล้วว่าขานแก่ปลัดหัสเกน
อันพวกเราเล่าถึงตายวายชีวิต	เข้ามาติดราคาเหมือนตาเถร
ทั้งผ้าผ่อนล่อนหมดต้องอดเพล	เช่นกับเกณฑ์ทัพหนุนต้องวุ่นวาย ฯ
๏ จะกล่าวพราหมณ์สานนมนต์ชะงัด	แจ่มจำรัสสุริยาเวลาสาย
ออกจากที่มณฑลให้ฝนคลาย	ทั้งลมหายแจ่มแจ้งแสงตะวัน
ให้คนใช้ไปสืบพอได้ข่าว	ว่าจอมเจ้ากรุงไกรไอศวรรย์
มารบรับทัพโจรเมื่อสายัณห์	ตีกำปั่นล้อมไล่พวกไพรี
จึงสั่งเหล่าพวกทหารชำนาญรบ	ให้สมทบท้ายด่านชานกรุงศรี
แม้นทัพเรือกองหน้าเข้าราวี	เราคอยตีลัดหลังริมฝั่งชล
เอาปืนใหญ่พระพิรุณกระสุนแตก	ยิงให้แหลกพร้อมประดาดั่งห่าฝน
สกัดจับเอาให้ได้ทั้งไพร่พล	มันขึ้นบนจับมัดสกัดราย
แล้วตรวจตราพลขันธ์สนั่นก้อง	ให้โห่ร้องเรียกกันรีบผันผาย
เดินขบวนทวนทิวปลิวระบาย	ไปตั้งชายฝั่งชลาริมสาคร ฯ
๏ ป่างพระองค์ผู้ดำรงไอศวรรย์	พระศรีสุวรรณบพิตรอดิศร
ให้เรือใช้ไปยังฝั่งนคร	ถืออักษรไปแจ้งแห่งคดี
แก่พระหน่อบพิตรกฤษณา	ว่าโจรมาน้อมประณตบทศรี
ขอเป็นข้าขอบคันอัญชลี	พระภูมียกโทษโปรดประทาน ฯ
๏ ฝ่ายพหลคนที่ถือหนังสือบอก	ถึงด่านนอกแล้วก็แจ้งแสดงสาร
ส่งให้พราหมณ์โมราปรีชาชาญ	ว่าพระผ่านภพไกรใช้เรามา
ทั้งสามพราหมณ์ถามซักประจักษ์แจ้ง	จึงแถลงเรื่องสารอ่านเลขา
เป็นใจความสามกษัตริย์ขัตติยา	เสด็จมาถึงสถานชานบุรี
กับพระบาทญาติวงศ์องค์โอรส	กลับมาหมดทั้งพระมิ่งมเหสี
จงเร่งรัดจัดสถานการบุรี	ตามภูมีทรงธรรม์เธอบัญชา ฯ
๏ ฝ่ายสามพราหมณ์ทราบความเสด็จกลับ	แต่งที่รับกับพระกฤษณา
เกณฑ์พหลคนกำกับทำพลับพลา	ดาดหลังคาพระที่นั่งบัลลังก์ทอง
แล้วจัดพวกเกณฑ์แห่ไปคอยรับ	คนสำหรับพร้อมมูลทูลฉลอง
พระชวนสามพราหมณ์ครรไลดั่งใจปอง	ไปรับรองทรงฤทธิ์พระบิตุรงค์
กระบวนแห่แซ่สลับก็นับหมื่น	ต่างเริงรื่นในอารมณ์สมประสงค์
ขยายทัพขับกระบวนล้วนทวนธง	ให้รีบตรงไปที่ท่าชลาลัย ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมโมลีศรีสุวรรณ	เลื่อนกำปั่นมาถึงท่าชลาไหล
กับโฉมยงองค์โอรสยศไกร	ทั้งทรามวัยโฉมยงองค์รำภา
ประทับที่หน้าด่านชานกระสินธุ์	พร้อมกันสิ้นเผ่าพงศ์พระวงศา
ทั้งนายโจรพวกล่ามก็ตามมา	เข้าทอดท่าขึ้นบกยกนิกร
ทั้งฝรั่งลังกาพวกข้าเฝ้า	ก็เดินเข้ากระบวนแห่แลสลอน
ฝ่ายพระองค์ทรงรถบทจร	กับบังอรรำภามาด้วยกัน
ตรีพลำเทวัญทรงกัณฐัศว์	สองกษัตริย์ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
แต่พระนุชบุตรีอัมพวัน	เสด็จด้วยกันกับบพิตรบิตุรงค์
ขึ้นรถาฝากระจกกระหนกกระหนาบ	มีกิ่งกาบกุก่องทองระหง
นายโจรแขกขี่คานหามตามพระองค์	จัตุรงค์เกณฑ์แห่แซ่สำเนียง
ทั้งแตรสังข์กังสดาลประสานก้อง	บ้างโห่ร้องรับกันสนั่นเสียง
พระกฤษณานำระเบียบให้เรียบเรียง	จัดคู่เคียงพระที่นั่งระวังระไว
ถึงพลับพลาหน้าเมืองมีเครื่องแห่	ประโคมแตรสังข์จำเรียงส่งเสียงใส
รถที่นั่งหยุดประทับกับเกยชัย	ตำรวจในนำเสด็จเข้าเขตคัน
ขึ้นพลับพลาหน้าประตูข้างบูรพทิศ	เสด็จสถิตราชัยไอศวรรย์
เข้าเฝ้าท้าวทศวงศ์ผู้ทรงธรรม์	อภิวันท์ทูลฉลองทำนองความ ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้าบุรีรมจักร	ปราศรัยทักเขยขวัญรำพันถาม
พ่อกลับวังลังกาพยายาม	ทันสงครามมาประชิดติดบุรินทร์
พ่อให้เจ้ากฤษณายกมาก่อน	เข้าราญรอนชิงชัยดั่งใจถวิล
ถูกไฟกรดกายดำดั่งน้ำนิล	ปอกไปสิ้นย่อยยับอัปรา
นี่หากพราหมณ์สามทัพมาทันเข้า	ช่วยปัดเป่าเวทมนตร์ดลคาถา
แล้วยกไปได้รบสามเวลา	พอเจ้ามาถึงเข้าพ่อเบาใจ
แล้วทรงศักดิ์ตรัสว่ารำภาสะหรี	แม่มาด้วยช่วยสามีคิดแก้ไข
รณรงค์สงครามไม่ขามใคร	พ่อขอบใจมิให้ขาดญาติวงศ์
แล้วปราศรัยไต่ถามถึงสามกษัตริย์	สุขสวัสดิ์บรรพชิตในกิจสงฆ์
หรือลาพรตหมดตามทั้งสามองค์	หรือยังคงครองศีลอภิญญาณ ฯ
๏ ฝ่ายรำภาฝรั่งได้ฟังตรัส	ชุลีหัตถ์ขึ้นประคองสนองสาร
เอาความหลังทูลแถลงให้แจ้งการ	แล้วกราบกรานองค์ท้าวเจ้านคร ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	บรมนาถบพิตรอดิศร
เชิญเสด็จไทท้าวเจ้านคร	ขึ้นบรรจถรณ์ที่ประทับบนพลับพลา
พร้อมขุนนางต่างเข้ามาเฝ้าแหน	ที่ข้างแท่นแต่ล้วนองค์พระวงศา
ให้เรียกโจรแขกดำนำเข้ามา	ขึ้นพลับพลาเฝ้าองค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ สมเด็จท้าวพาราตรัสปราศรัย	ด้วยพระทัยปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
มารบพุ่งมุ่งหมายทำร้ายกัน	เดี๋ยวนี้ท่านก็สมัครมารักแรง
อันตัวเราเล่าไซร้ก็ไม่โกรธ	ไม่ถือโทษดอกอย่าอางขนางแหนง
แม้นซื่อสัตย์สุจริตไม่คิดแคลง	อย่าระแวงว่าจะคิดแกล้งบิดเบือน ฯ
๏ โจรบังคมชมพระคุณการุญรัก	ประเสริฐศักดิ์หาไหนจะได้เหมือน
ขอเป็นข้าสุจริตไม่บิดเบือน	แม้นแชเชือนฆ่าให้บรรลัยลาญ ฯ
๏ สมเด็จท้าวทศวงศ์พงศ์กษัตริย์	สั่งให้จัดข้าวปลากระยาหาร
ทั้งเครื่องยศเสื้อผ้ามาประทาน	พวกทหารโจรที่มาสามิภักดิ์
แล้วโปรดให้ไปเขตประเทศถิ่น	แม้นไพรินคิดการมาหาญหัก
จะบอกไปให้แจ้งแห่งสำนัก	จะได้ชักชวนกันมาช่วยราวี
แล้วเสด็จจากพลับพลาที่หน้าป้อม	ให้เตรียมพร้อมรถรัตน์ทั้งหัตถี
จะเสด็จจากด่านชานบุรี	ไปธานีนคเรศนิเวศวัง
โจรก็กลับไปเขตประเทศถิ่น	พร้อมกันสิ้นสมจิตที่คิดหวัง
ฝ่ายองค์ท้าวทศวงศ์ดำรงวัง	กษัตริย์ทั้งวงศามาด้วยกัน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมแก้วเกษราธิดาท้าว	ได้ทราษข่าวปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จึ่งจัดพวกสาวสุรางค์นางกำนัล	มาพร้อมกันรีบมาไม่ช้าที
คอยรับองค์พงศ์กษัตริย์แลวงศ์ญาติ	กับนางนาฏเมืองลังการำภาสะหรี
พอเกณฑ์แห่ถึงพลันด้วยทันที	นางยินดีออกไปเชิญดำเนินมา
แล้วกราบองค์ภัสดาเธอปราศรัย	ว่าขอบใจมิ่งมิตรกนิษฐา
อุตส่าห์พาสาวสรรค์กัลยา	รีบลงมาเชิญชักด้วยภักดี ฯ
๏ ฝ่ายอนงค์องค์รำภานางฝาหรั่ง	ถวายบังคมพระมเหสี
นางรับรสพจนาแล้วพาที	เชิญไปที่ปรางค์มาศปราสาททอง
ที่ทราบข่าวว่าแม่มาพาราพี่	ได้เป็นที่ชื่นชิดสนิทสนอง
ขอรักแม่สุจริตดั่งจิตปอง	เหมือนกับน้องร่วมครรภ์ไม่ฉันทา
พลางเชิญไปปรางค์ทองห้องสถิต	มิได้คิดเคียดขึ้งหวงหึงสา
ช่วยกันเฝ้าปรนนิบัติพระภัสดา	ทุกเวลามิได้ขาดราชการ ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ดำรงมไหศวรรย์	พระศรีสุวรรณจอมพิภพสบสถาน
ก็ไพบูลย์พูนสวัสดิ์ชัชวาล	ด้วยสองมิ่งเยาวมาลย์สำราญองค์
ข้างฝ่ายซ้ายรำภาสุดากนิษฐ์	ถนอมชิดชื่นชมสมประสงค์
ไม่จืดจางห่างขวัญกระสันทรง	ด้วยอนงค์รำภาพะงางอน
ข้างฝ่ายขวาเกษรายุพาพักตร์	พระแสนรักร่วมสุวรรณบรรจถรณ์
ไม่ห่างห้องสองอนงค์องค์บังอร	สถาพรพูนสมบัติสวัสดี ฯ
๏ ฝ่ายสามพราหมณ์สามเมืองครั้นเสร็จศึก	ก็ตรองตรึกที่จะไปบุรีศรี
ชวนกันเข้าทูลาฝ่าธุลี	พระเปรมปรีดิ์ปราโมทย์โปรดประทาน
ทั้งเครื่องยศกรดกระบี่ที่แม่ทัพ	เจ้าพราหมณ์รับกลับไปเขตประเทศสถาน
ทั้งบ่าวไพร่ได้รับพระราชทาน	ฝ่ายทหารพลเรือนเหมือนเหมือนกัน
ทั้งเงินตราผ้าเสื้อให้แจกจ่าย	ทั้งไพร่นายปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
พวกนายมุลขุนนางรับรางวัล	ที่พวกบรรดาได้ไปสงคราม ฯ
๏ ป่างพระองค์ทรงพิภพจบจังหวัด	โองการตรัสประภาษไปแล้วไต่ถาม
แก่โหราธิบดีทั้งสี่พราหมณ์	หาฤกษ์ยามวันไรจะได้ดี
จะเสกองค์ตรีพลำกับอัมพวัน	ให้ทั้งสองครองกันเกษมศรี
ทั้งเทวัญชันษาสิบห้าปี	ควรจะมีคู่ครองประคองชม
กับยุพินนิลกัณฐีนารีรัตน์	สืบกษัตริย์ตามอย่างปางประถม
ได้เริ่มงานการวิวาห์สมาคม	จะเสกสมให้พิพัฒน์สวัสดี ฯ
๏ โหรประนมก้มกรานคูณหารเลข	เสียงโปกเปกค้นยามตามดิถี
ปีมะเส็งวันพฤหัสสวัสดี	ได้นาทีธงชัยในตำรา
ฤกษ์สิบเก้านั้นว่าดีทวีโชค	ต้องโฉลกคืนวันชันษา
พระจันทร์จรมาเป็นอุตม์ถึงพุธา	ได้ฤกษ์พาในคัมภีร์ว่าดีครัน
แล้วกราบทูลมูลความตามตำหรับ	โหรคำนับภูวไนยเจ้าไอศวรรย์
พระทรงฟังสั่งมหาเสนาพลัน	ให้เร่งกันจัดแจงแต่งพิธี ฯ
๏ อันเรื่องราวอภิเษกเอกกษัตริย์	จะขอคัดบทกลอนอักษรศรี
พึงแจ้งใจในความตามที่มี	ประเพณีมาอย่างไรให้เหมือนกัน
จะกล่าวไปในตำราเห็นช้านัก	ก็ประจักษ์ความแต่ก่อนคิดผ่อนผัน
ครั้นจะแต่งพรรณาเห็นช้าครัน	เมื่อถึงวันที่ประสงค์ก็ส่งตัว
แต่ก่อนเล่าเยาว์ยังกำลังรุ่น	ครั้นถึงบุญได้เสียเป็นเมียผัว
เข้าหอห้องสองกระสันทั้งพันพัว	ต้องฝากตัวตามเล่ห์ประเวณี ฯ
๏ ฝ่ายเทวัญครั้นได้คู่ก็อยู่เคล้า	ไม่ห่างเจ้าโฉมยุพินนิลกัณฐี
ต่างชื่นชมโสมนัสสวัสดี	ฝ่ายเจ้าตรีพลำกับอัมพวัน
เป็นคู่ครองสองสมัครด้วยรักสนิท	ต่างเชยชิดปรีดิ์แปรมเกษมสันต์
พลางประคองต้องเนื้อดั่งเจือจันทน์	เหมือนอำพันปนปรุงจรุงเชย
หัตถ์ประคองต้องเต้ามณฑาทิพย์	อันลอยลิบไม่รู้สิ้นกลิ่นระเหย
ถนอมแนบแอบอุ่นเพราะคุ้นเคย	พระพายเชยช่อบุปผาสุมาลัย
พยุหวนป่วนปั่นลั่นพิลึก	สะท้านสะทึกธรณินแผ่นดินไหว
อิสินธรอ่อนเอนระเนนไป	เมรุไกรดั่งจะแยกแตกกระจาย
พิรุณโรยโปรยปรอยเป็นฝอยสาด	สุนีฟาดเปรี้ยงปร้างสว่างฉาย
ทะเลลั่นครั่นครื้นคลื่นกระจาย	กระฉอกสายชลธีทั้งตีฟอง
มัติมิงคล์กลิ้งเกลือกเสลือกสลน	บ้างผุดพ่นฟาดฟันผันผยอง
ห้วยละหานธารถ้ำเป็นน้ำนอง	สุธารองหวั่นไหวดั่งไกวเปล ฯ
๏ แรกภิรมย์สมสวาทในอาสน์รัตน์	ประดิพัทธ์น้องนางไม่ห่างเห
งานประชันกันทั้งคู่ดูคะเน	คิดถ่ายเทรำเต้นไม่เป็นรอง
เสมอกันสันทัดดั่งจัดสรร	ดีด้วยกันตีเสมอเธอทั้งสอง
พึ่งมีคู่รู้เต้นไม่เป็นรอง	โดยทำนองเรื่องชู้ไม่รู้จน ฯ
ตอนที่ ๘๔
พระมังคลากับพระบาทหลวงแตกทัพไปเกลี้ยกล่อมเมืองต่าง ๆ
๏ ขอกล่าวกลับจับเรื่องสังฆราช	สิ้นอำนาจว้าเหว่ระเหระหน
จะข้ามฝั่งไปยังเพชรกำพล	คิดผ่อนปรนจะมารับทัพลังกา
จึ่งเรียกพระมังคลาสานุศิษย์	มาช่วยคิดตรองตรึกได้ปรึกษา
เรียกคนใช้ให้หยิบขวดสุรา	ยกออกมากินเข้าไปพอใจคลาย
เรือก็ล่องแล่นมาในสาคเรศ	ล่วงประเทศเดือนกระจ่างสว่างฉาย
ตามละเมาะเกาะเคียงกันเรียงราย	ลมก็ชายพัดจัดถนัดใบ
แต่แล่นมากว่าเดือนไม่เคลื่อนคลาด	ล่องลีลาศในมหาชลาไหล
พอจวนแจ้งสุริโยอโณทัย	พยุใหญ่เกิดกล้าสลาตัน
เป็นลมหวนป่วนปั่นสนั่นก้อง	คลื่นในท้องทะเลป่วนซัดหวนหัน
มืดพยับอับสีรวีวรรณ	ตีกำปั่นแทบจะจมด้วยลมแดง
ฝนก็ตกโปรยปรายพระพายพัด	คลื่นก็จัดฟ้าแลบวะแวบแสง
คนในเรือหนีเข้าร่มล้มตะแคง	กำปั่นแพลงแทบจะคว่ำเป็นน้ำนอง
บาทหลวงงกตกประหม่าจนขาสั่น	เดินงกงันเซซุนให้ขุ่นหมอง
แหงนดูเมฆตั้งดำเป็นน้ำนอง	ฟ้าก็ร้องครางครึมกระหึมครวญ
เรือสะบัดปัดปั่นให้หันเห	ท้องทะเลคลื่นระดมทั้งลมหวน
ตีเสาหน้าหักผางเสียงครางครวญ	พายุป่วนหอบปัดซัดออกไป
พวกต้นหนคนท้ายที่หมายทิศ	ทั้งมืดมิดไม่รู้แห่งตำแหน่งไหน
เรือที่ตามมาก็ซัดพลัดกันไป	พยุใหญ่ก็ไม่ซาถึงห้าคืน
เหลือสังเกตเขตแขวงตำแหน่งไหน	ไม่แจ้งในมรรคาเหลือฝ่าฝืน
ไม่เห็นแสงตะวันเดือนเหมือนกลางคืน	เสียงแต่คลื่นกึกก้องท้องชลา
พวกต้นหนบนบานแล้วกรานกราบ	ศิโรราบขอชีวิตทุกทิศา
เทพเจ้าในทะเลทั้งเทวา	ช่วยรักษาคุ้มกันอันตราย
กลับไปถึงถิ่นฐานบ้านของข้า	จะจัดหาไก่แกะชำแหละถวาย
ทั้งเหล้าข้าวเครื่องคั่วเนื้อวัวควาย	ขอให้หายคลื่นคลั่งในวังวน ฯ
๏ พอครบถ้วนเจ็ดทิวาค่อยซาหาย	เห็นสุริย์ฉายแจ่มฟ้าเวหาหน
เห็นเกาะใหญ่โตขวางอยู่กลางชล	เป็นน้ำวนเรือกำปั่นหันเข้าไป
พวกต้นหนคนงานคลานจากห้อง	เสียงแซ่ซ้องเรียกกันอยู่หวั่นไหว
บาทหลวงลุกจากที่ค่อยดีใจ	กับหน่อไทมังคลาลุกมาพลัน
เอาแผนที่คลี่ดูไม่รู้จัก	เห็นไกลนักผิดสังเกตทุกเขตขัณฑ์
เหลือประมาณการวิถีที่สำคัญ	บนเขานั้นนกกาไม่หากิน
บังเกิดหนาวเขานั่นเป็นควันหมอก	ที่ตามซอกภูเขามีเสาหิน
เป็นเงาช่วงร่วงดำเหมือนน้ำนิล	มีแท่นหินขาวสว่างกระจ่างตา ฯ
๏ สักครู่หนึ่งเสียงก้องเหมือนกลองศึก	ดังพิลึกเสียงตลอดถึงยอดผา
แล้วสีเหมือนอย่างรุ้งพุ่งลงมา	ดังเหมือนฟ้าลั่นเปรี้ยงเสียงคำรน
เป็นรูปเทพารักษ์ลักษมี	ยืนอยู่ที่แท่นศิลาน่าฉงน
แล้วว่าเรือของใครอยู่ในวน	มาแต่หนแห่งประเทศเกินเขตแดน
จงรีบไปเสียอย่าอยู่ฤดูนี้	เป็นถิ่นที่ภูตพรายมันหลายแสน
อยู่ไม่ได้ใช่ประเทศพ้นเขตแดน	เป็นแว่นแคว้นที่สำนักยักขินี ฯ
๏ บาทหลวงฟังเทวดารักษาเกาะ	มาสงเคราะห์บอกแจ้งแห่งวิถี
ยืนเปิดหมวกคำนับพลันด้วยทันที	แล้วถามที่แถวทางกลางสินธู
แล้วเล่าเรื่องเมืองลังกาอาณาเขต	ให้ทราบเหตุเสียคนรจนาอ่อนหู
แต่ยกไปกำจัดพวกศัตรู	เสียคนผู้แตกทัพมายับเยิน
จะกลับหลังไปยังถิ่นประเทศ	มาเกิดเหตุฝนตกระหกระเหิน
พยุพัดซัดมาถึงหน้าเนิน	เกิดฉุกเฉินไม่รู้แห่งตำแหน่งทาง
ขอท่านจงกรุณาเมตตาด้วย	จงชี้ช่วยเป่าปัดที่ขัดขวาง
พอจะได้รู้แจ้งแห่งหนทาง	ในระหว่างแถวถิ่นบุรินทร์ใด ฯ
๏ ฝ่ายองค์เทพารักษ์ลักษมี	อันอยู่ที่เกาะกาวินกระสินธุ์ใส
จึ่งว่าเขตมนุษย์สุดจะไกล	ทะเลใหญ่ต่อกันสีทันดร
เป็นเขตครุฑพวกมนุษย์มาไม่ถึง	หนทางกึ่งกับมหิงคสิงขร
อันฝูงสัตว์มัจฉาในสาคร	ฤทธิรอนร้ายกาจชาตินาคา
จงกลับหลังทางนี้จะชี้ให้	จงเร่งไปเสียให้พ้นวนมัจฉา
ซึ่งเรือติดก็เพราะฤทธิ์ฝูงนาคา	เราเมตตาจะช่วยส่งให้คงคืน
พ้นขึ้นได้เร่งไปข้างทักษิณ	จะพบถิ่นนครารีบฝ่าฝืน
แต่ลมหวนป่วนปั่นทุกวันคืน	ตีเป็นคลื่นลั่นดังก้องกังวาน
อันเมืองนั้นเรียกว่าโรมวิสัย	ทั้งกว้างใหญ่เติบโตรโหฐาน
รู้ไตรเพทวิทยาวิชาการ	มีอาจารย์ผูกหญ้าผ้าพยนต์
ท่านจะไปให้สมอารมณ์คิด	เราประสิทธิ์วัฒนาสถาผล
พอขาดคำเห็นสว่างอยู่กลางวน	เป็นน้ำล้นหนุนกำปั่นมาทันที
หลุดจากแก่งแสงสว่างกระจ่างหาย	พระพายชายพัดส่งตรงวิถี
ไปทักษิณถิ่นประเทศเขตบุรี	ลมก็ตีเรือแล่นแสนสบาย ฯ
๏ สิบห้าวันบรรลุถึงขอบเขต	ถิ่นประเทศนคราเวลาสาย
ให้ลดใบทอดท่าหน้าหาดทราย	จอดอยู่ท้ายเมืองดูเห็นผู้คน
ออกเที่ยวหาปลาหอยบ้างลอยช้อน	เดินฉะอ้อนตามระหว่างทางถนน
บ้างเก็บผักหักฟืนพื้นคนจน	ตามถนนหน้าเมืองเนื่องกันไป
บาทหลวงสั่งพวกชวากะลาสี	ไปดูทีพูดจาอัชฌาสัย
สืบให้รู้เรื่องราวพวกชาวใน	จงรีบไปดูประเทศเขตบุรี
พวกคนใช้ไปตามบาทหลวงสั่ง	เดินไปยังแถวทางกลางวิถี
เข้าพูดจาปราศรัยเป็นไมตรี	ชาวบุรีรู้ว่าแขกแปลกขึ้นมา
จึงซักไซ้ไต่ถามไปตามเรื่อง	อันชาวเมืองพูดได้หลายภาษา
ฝรั่งแขกจีนจามพราหมณ์ลังกา	ฟังภาษารู้ทุกคำด้วยชำนาญ
จึงถามว่ามาแต่หนตำบลไหน	ธุระอะไรออเจ้าจงเล่าขาน
หรือมาเที่ยวหาของที่ต้องการ	หรือพลัดบ้านเมืองมาเที่ยวหากิน ฯ
๏ พวกแขกว่าข้าเจ้ามาค้าขาย	เกิดลมร้ายในมหาชลาสินธุ์
เรือก็ซัดพลัดมาถึงธานินทร์	สังเกตถิ่นไม่ถนัดเที่ยวซัดเซ
แต่นายใหญ่อยู่ในเรือกำปั่น	จะผ่อนผันหลงทางมาห่างเห
ไม่รู้แห่งแถวทางกลางทะเล	เหลือคะเนไม่รู้แห่งตำแหน่งจร
ขอลาท่านกลับไปบอกนายข้า	ให้ขึ้นมาหาผู้รู้เป็นครูสอน
ได้กลับหลังไปยังฝั่งนคร	เป็นการร้อนจะรีบลาท่านคลาไคล
กะลาสีกลับหลังยังกำปั่น	เอาความนั้นเล่าแจ้งแถลงไข
บาทหลวงฟังถ้วนถี่แกดีใจ	รีบขึ้นไปจะได้เพียรเรียนวิชา
จึงชวนพระมังคลาสานุศิษย์	เห็นสมคิดตรองไว้ไปสิหวา
แกแต่งตัวรีบไปในพารา	พระมังคลาแขกล่ามตามอาจารย์
บาทหลวงให้คนนำไปสำนัก	ที่รู้จักกันมาแล้วว่าขาน
จงช่วยนำเราไปหาท่านอาจารย์	พอแจ้งการให้ท่านทายร้ายหรือดี
แล้วหยิบเงินเหรียญกองให้สองร้อย	ไว้ใช้สอยตามสบายอย่าหน่ายหนี
จงรู้จักกันไว้เป็นไมตรี	พอเป็นที่สำนักช่วยชักพา
พวกชาวเมืองดีใจครั้นได้ทรัพย์	แล้วคำนับนั่งลงส่งภาษา
ว่าขอบใจที่ท่านกรุณา	มาจะพาไปตำแหน่งแห่งอาจารย์
พลางลุกออกนำไปในประเทศ	เข้าขอบเขตพาราแล้วว่าขาน
ท่านจงดูหนังสือชื่ออาจารย์	มีหลายบ้านบอกวิชาสารพัน
ถ้าต้องการบ้านไหนจะไปหา	แจ้งกิจจาเขาเสียก่อนจึ่งผ่อนผัน
จะเข้าออกเล่าก็ยากลำบากครัน	ครบเจ็ดวันนายหมวดเขาตรวจคน
แล้วนำหน้าพาเดินไปตามย่าน	มีโรงร้านแถวทิมริมถนน
บ้านเศรษฐีมีมากไม่ยากจน	ทุกตำบลมั่งคั่งทั้งบุรินทร์
บาทหลวงเดินดูไปในจังหวัด	สารพัดน่าชมสมถวิล
ถึงบ้านผู้รู้วิชาฟ้าแลดิน	มีเสาหินปักอยู่นอกบอกวิชา ฯ
๏ ถัดนั้นไปแจ้งในหนังสือกล่าว	บอกเรื่องราวจักรไกหลายภาษา
ใครจะมาพากเพียรเรียนวิชา	ทำเภตราใช้ไฟในไกกล ฯ
๏ อีกบ้านหนึ่งบอกวิชาสารพัด	ผูกรูปสัตว์ใช้ไปในเวหน
ที่เขาเรียกกันว่าผ้าพยนต์	ทำด้วยมนต์ลงอักษรซ่อนอยู่ใน
บาทหลวงดูรู้แจ้งแห่งหนังสือ	จารึกชื่อผู้วิเศษข้างเพทไสย
แล้วบอกกับผู้พาจงคลาไคล	เราขอบใจแล้วจะเพียรเรียนวิชา
ผู้ที่นำรับคำตาบาทหลวง	ก็เดินล่วงเข้าไปในเคหา
จึงบอกกับคนใช้ให้ไคลคลา	เราจะมาอภิวันท์ท่านอาจารย์
พวกคนใช้ไต่ถามได้ความถ้อย	แล้วจึ่งค่อยเข้าไปในสถาน
แจ้งคดีกับท่านครูผู้อาจารย์	ให้ทราบการที่เขาบอกออกเนื้อความ ฯ
๏ ฝ่ายนิกรมพรหมพักตร์ลุกจากห้อง	ค่อยย่างย่องออกมาใกล้ปราศรัยถาม
มีธุระสิ่งไรเจ้าจงเล่าความ	บอกไปตามเรื่องประสงค์ที่จงใจ
พวกที่มาว่าฝรั่งต่างประเทศ	เสียขอบเขตซัดมาอยู่อาศัย
อยากจะใคร่เรียนของที่ต้องใจ	ขออาศัยอยู่เป็นศิษย์ไม่บิดเบือน ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูจึงว่าถ้าเช่นนั้น	ไปพากันเข้ามานี่แม้นดีเหมือน
คำเจ้าว่าจริงแท้ไม่แชเชือน	ให้ได้เหมือนถ้อยคำเจ้ารำพัน
ผู้ชักพามาเรียกสังฆราช	กับหน่อนาถสองนายให้ผายผัน
เข้าในตึกทำใหม่ใต้ต้นจันทน์	เป็นช่องชั้นดูเพลินเจริญตา
เห็นท่านครูนั่งอยู่บนเก้าอี้	ดูท่วงทีงดงามตามภาษา
บาทหลวงเปิดหมวกคำนับกับพฤฒา	ดูกิริยาเห็นวิเศษข้างเวทมนตร์ ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูดูหน้าพระฝาหรั่ง	เรียกให้นั่งแล้วจึ่งถามด้วยความฉงน
ท่านมาหาเรานี้มีกังวล	หรือร้อนรนด้วยมีการสถานใด ฯ
๏ บาทหลวงว่าข้าพเจ้าก็ซ้ำขัด	เกิดอุบัติหลงมาได้อาศัย
จะกลับหลังยังนครก็อ่อนใจ	ด้วยมิได้รู้แห่งตำแหน่งทาง
มาพบท่านผู้ประสิทธิ์ให้คิดรัก	ขอพิงพักปรนนิบัติไม่ขัดขวาง
เป็นศิษย์หาเรียนรู้ดูหนทาง	สักสองอย่างกับวิชาผ้าพยนต์ ฯ
๏ ฝ่ายนิกรมพรหมพักตร์จึ่งชักเรื่อง	ว่าบ้านเมืองตั้งกฎหมายมาหลายหน
ใครจะเรียนวิทยาผ้าพยนต์	เอายุบลไปทูลท้าวเจ้าบุรินทร์
แม้นโปรดให้จึ่งได้มาสั่งสอน	เจ้านครมีรับสั่งดั่งถวิล
ท่านจงมาไปเฝ้าเจ้าแผ่นดิน	เสียให้สิ้นความผิดไม่ปิดบัง
แล้วครูเฒ่าเดินหน้าพาบาทหลวง	ครรไลล่วงทางไปดั่งใจหวัง
จึ่งเข้าในนัคเรศนิเวศน์วัง	ไปยับยั้งคอยเฝ้าเจ้านคร ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าหุโลมโรมวิสัย	ฝรั่งใหญ่มุระหงิดอดิศร
ถึงเวลาออกพระโรงอลงกรณ์	ให้ราษฎรเฝ้าแหนแสนสบาย
มีถ้อยความสารพัดเธอตัดสิน	ให้เพิ่มภิญโญยศตามกฎหมาย
ไม่เคืองเข็ญเป็นสุขสนุกสบาย	ทั้งหญิงชายชมชื่นทุกคืนวัน ฯ
๏ ฝ่ายนิกรมพรหมพักตร์อาจารย์เฒ่า	เข้าไปเฝ้าทูลไทเจ้าไอศวรรย์
พาบาทหลวงไปประนมบังคมคัล	เจ้าเมืองนั้นปราศรัยเป็นไมตรี ฯ
๏ บาทหลวงจึ่งหยิบจินดาราคามาก	กับทองนากพลอยเพชรอีกเจ็ดสี
ออกถวายไทท้าวเจ้าบุรี	ขอเป็นที่พึ่งพาจงการุญ
อยากจะใคร่เรียนมนต์ดลคาถา	จงโปรดข้าขาดเหลือช่วยเกื้อหนุน
แม้นสมซึ่งปรารถนาท่านการุญ	ไม่ลืมคุณแม่นมั่นเหมือนสัญญา ฯ
๏ ฝ่ายท้าวไทได้ฟังสังฆราช	อนุญาตสั่งให้ไปศึกษา
จึ่งเรียกอาจารย์เฒ่าให้เข้ามา	บอกวิชาที่จะทำให้ชำนาญ
แต่เรื่องแก้วิทยานั้นอย่าให้	เขามิได้อยู่กินเป็นถิ่นฐาน
เกลือกจะเป็นแยบยลพวกคนพาล	จะรำคาญขุ่นเคืองแก่เมืองเรา
ไหนไหนมาอย่าให้เสียท่านเกลี่ยไกล่	จงบอกให้ตามจำนงค์ประสงค์เขา
ท้าวแสดงแจ้งความตามสำเนา	แล้วกลับเข้าปรางค์มาศราชวัง ฯ
๏ ฝ่ายครูเฒ่าเจ้าวิชาพาบาทหลวง	ครรไลล่วงออกมาสมอารมณ์หวัง
ถึงบ้านถิ่นสิ้นกังขาพะว้าพะวัง	แล้วจึงสั่งบ่าวไพร่ที่ใช้การ
ไปจัดแจงตึกใหญ่ให้สังฆราช	จงแผ้วกวาดให้อยู่กินเป็นถิ่นฐาน
ถึงเวลาบอกเวทวิเศษชาญ	ให้ชำนาญเรืองฤทธิ์วิทยา
ผูกพยนต์กลไกได้หลายสิ่ง	เป็นม้ามิ่งยักย้ายหลายภาษา
รูปนกหกต่างต่างอย่างตำรา	ทั้งเทวดารูปคนจนสตรี
เป็นดวงดาวดาราในอากาศ	ของประหลาดเดินได้ในวิถี
รูปมนุษย์ครุฑาวาสุกรี	ทั้งกุมภีล์เหราสารพัน
มังคลาสานุศิษย์สมจิตนึก	คิดตรองตรึกอยู่ในใจจะผายผัน
แล้วจัดของสนองคุณอาจารย์พลัน	สารพันเงินทองเอากองลง
ใส่เครื่องตาดภาชนะที่ใช้สอย	ไว้เรียบร้อยเสร็จสมอารมณ์ประสงค์
ยกออกไปให้ท่านครูผู้ดำรง	แล้วก้มลงคำนับเหมือนกราบกราน ฯ
๏ ฝ่ายนิกรมพรหมพักตร์จึงซักไซ้	เอามาให้มากมายหลายสถาน
เราขอบใจแต่สิ่งของไม่ต้องการ	เป็นอาจารย์บอกกล่าวให้เล่าเรียน
ไม่ประสงค์จงใจที่ในทรัพย์	ผิดตำหรับเรื่องราวที่เราเขียน
ใช่จะขายความรู้แก่ผู้เรียน	เป็นอาเกียรณ์รุงรังไม่บังควร
ขอแต่จิตสัตย์ซื่อถือให้มั่น	ทุกคืนวันโดยระบอบคิดสอบสวน
มีความรู้อยู่ในใจจงใคร่ครวญ	ตามกระบวนจึ่งประสิทธิ์วิทยา ฯ
๏ บาทหลวงฟังสังรเสริญเจริญยศ	จงปรากฏอิทธิฤทธิ์ทุกทิศา
พระคุณท่านเหลือล้นคณนา	ขอกราบลาไปบุรินทร์ถิ่นนคร
ได้มาอยู่พึ่งพักท่านรักใคร่	แต่หนักใจโตยิ่งกว่าสิงขร
ต้องจำเป็นจำไปไกลนคร	จะขอพรให้ท่านช่วยอำนวยชัย ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์คิดสงสาร	มาอยู่นานจงไปหาที่อาศัย
ศรีสวัสดิ์วัฒนาจงคลาไคล	ท่านจะไปขอให้สมอารมณ์ปอง
บาทหลวงรับกราบลามาที่อยู่	เรียกคนผู้ขึ้นมาบนช่วยขนของ
แล้วไปเฝ้าท้าวไทดั่งใจปอง	ทูลฉลองจะขอลาฝ่าธุลี ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราจึ่งปราศรัย	เราขอบใจท่านนักเป็นศักดิ์ศรี
ประทานของต่างต่างที่อย่างดี	แต่ล้วนมีราคาสารพัน
บาทหลวงรับของพลางทางคำนับ	แล้วก็กลับจากนิเวศน์ขอบเขตขัณฑ์
กับองค์พระมังคลามาด้วยกัน	ลงกำปั่นแล่นมาในสาคร
ถึงเมืองไหนแวะเข้าเอาหนังสือ	แล้วเขียนชื่อท่านครูผู้จะสอน
ในเรื่องราวศาสนาให้ถาวร	จะดับร้อนคนหยาบทำบาปกรรม
จงเร่งมาหาเราในคราวนี้	จะช่วยชี้ช่วยชุบอุปถัมภ์
พระเป็นเจ้าจะมารับที่บาปกรรม	จะได้นำไปสวรรค์เห็นทันตา ฯ
๏ พวกชาวเมืองเลื่องลือระบือข่าว	มามี่ฉาวรับกระดาษศาสนา
ไปอ่านเรื่องเมืองสวรรค์เห็นทันตา	เจ้าพาราทราบสิ้นก็ยินดี
จึ่งว่าเหวยเสนาไปหาสู่	ท่านผู้รู้เชิญมาบุรีศรี
จะได้สอนศาสนาในบาลี	ให้กูนี้ถึงสวรรค์ชั้นวิมาน ฯ
๏ เสวกามาเชิญสังฆราช	ให้ลีลาศเข้าไปในสถาน
บาทหลวงยิ้มอิ่มใจเห็นได้การ	จะทรมานเอาไว้ใช้ทั้งไพร่พล
จึ่งขึ้นจากกำปั่นมิทันช้า	ขี่รถาคนตามหลามถนน
ชาวพารามาดูทุกผู้คน	ตามไปจนนคเรศนิเวศน์วัง ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราออกมารับ	พลางคำนับถึงสมอารมณ์หวัง
เชิญบาทหลวงให้เข้าไปจนในวัง	จะใคร่ฟังรับทราบที่บาปบุญ
อีตาเฒ่าเจ้ามารยาจึงว่าขาน	ที่ข้อการเมืองมนุษย์จะอุดหนุน
จงกลับใจเสียให้ดีจะมีคุณ	ผู้การุญจะรับซึ่งบาปกรรม
คือองค์พระเยซูผู้เป็นเจ้า	ครูของเราจะช่วยชุบอุปถัมภ์
ไม่ช้านานจะมารับซึ่งบาปกรรม	แล้วจะนำไปสวรรค์ถึงชั้นบน
ตัวท่านท้าวเจ้าพาราจะปรากฏ	คงเห็นหมดรู้ประจักษ์ในภักษ์ผล
เหมือนถ้อยคำเราแสดงแจ้งยุบล	เพราะเป็นคนสัตย์ซื่อถือที่ดี
จงกลับจิตคิดรักพระเป็นเจ้า	ทุกค่ำเช้านึกไว้อย่าหน่ายหนี
คำที่เราเทศนาในบาลี	ไม่ช้าทีคงจะเห็นดั่งเจรจา ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราจึ่งว่าขาน	พระอาจารย์แจ้งเหตุเทศนา
แต่ยังไม่เห็นตระหนักประจักษ์ตา	แม้นเหมือนว่าแล้วเจ้าคุณฉันอุ่นใจ
บาทหลวงว่าท่านอย่าวิตกนัก	คงประจักษ์เหมือนเราแจ้งแถลงไข
จะช่วยทูลพระเป็นเจ้าว่าท้าวไท	เธอกลับใจเชื่อแท้ไม่แปรปรวน ฯ
๏ ฝ่ายท้าวไทได้ฟังสังรเสริญ	แล้วจึงเชิญให้ไปพักตำหนักสวน
สั่งกับผู้ปรนนิบัติจัดให้ควร	ตามกระบวนเลี้ยงดูผู้อาจารย์ ฯ
๏ พวกเสนามาทำตามตำแหน่ง	บ้างจัดแจงกับข้าวทั้งคาวหวาน
เอาขึ้นตั้งโต๊ะใหญ่ใส่ในจาน	เครื่องตระการเอมโอชโภชนา
ทั้งมีดส้อมพร้อมพรั่งเอาวางที่	ยกเก้าอี้มาตั้งลงข้างขวา
ทั้งถ้วยแก้วเจียระไนใส่สุรา	เชิญพระอาจารย์กินด้วยยินดี ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงขึ้นไปนั่งตั้งสง่า	รินสุราดื่มจนเมาเหล้าอะหนี
กินเป็ดไก่หมูหองล้วนของดี	แกเปรมปรีดิ์อยู่ในใจเห็นได้การ
ให้อ้ายเฒ่าเจ้าพารามันปรากฏ	วิสัยมดมันก็มักรักแต่หวาน
ความคิดกูรู้ทำเหมือนน้ำตาล	เอาแต่การที่จะใช้เหมือนควายวัว ฯ
๏ ครั้นอิ่มหนำสำเร็จเสร็จธุระ	ลุกเกะกะกรุ่มกริ่มทั้งยิ้มหัว
ลงนั่งอิงพิงฝานัยน์ตามัว	แล้วเอนตัวม่อยหลับระงับไป
จนเที่ยงคืนหายเมาบรรเทาจิต	แกนิ่งคิดหาแผลจะแก้ไข
จำจะต้องเสกพยนต์เป็นกลไก	ให้ท้าวไทเห็นจริงทุกสิ่งอัน
แล้วลุกจากที่นอนไปถอนหญ้า	เก็บเอามาผูกไว้พอไก่ขัน
แล้วเสกเป่าเก้าหนมนต์สำคัญ	ต้นหญ้านั้นสูญหายกลายเป็นคน
แล้วเป่าลงตรงหัวหยิบตัวขว้าง	ขึ้นไปทางฟากฟ้าเวหาหน
ด้วยอำนาจกายสิทธิ์ฤทธิรณ	มิให้คนเห็นของที่ต้องการ
ต่อเมื่อไรเรียกมาจึ่งปรากฏ	เห็นทั่วหมดพูดได้หลายสถาน
ครั้นรุ่งรางสร่างสีรวีวาร	แกตรองการที่จะไปในบุรินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้านครอาวรณ์หวัง	อยากจะฟังผูกจิตคิดถวิล
จึงออกนั่งเก๋งขวาหน้าบุรินทร์	มาพร้อมสิ้นทั้งมหาเสนาใน ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าจังหวัดจึ่งตรัสสั่ง	ให้ไปยังพระอาจารย์แล้วขานไข
ว่าเราเชิญให้เข้ามารีบคลาไคล	พามาในนคเรศนิเวศน์วัง ฯ
๏ เสวกามาถึงจึ่งคำนับ	ท้าวให้รับท่านไปดั่งใจหวัง
บาทหลวงยิ้มอิ่มใจรีบไปวัง	แล้วขึ้นนั่งคานหามคนตามพรู
คิดในใจไว้เห็นสมอารมณ์นึก	จะทำศึกลังกากินขาหมู
คนที่หามเข้าไปยั้งยังประตู	บาทหลวงรู้รีบเดินดำเนินพลัน
ถึงเก๋งใหญ่ท้าวไทเธอมารับ	แล้วคำนับปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เชิญให้นั่งยังที่เก้าอี้พลัน	บาทหลวงนั่นอิ่มใจใครจะปาน
แกจึงว่าท้าวไทเจ้าไตรภพ	อย่าปรารภถือให้แม่นเป็นแก่นสาร
แล้วจึ่งเรียกทูตสวรรค์มิทันนาน	พยนต์ขานลงมาไม่ช้าที
สำแดงกายมีมือถือตะกร้า	ลอยอยู่หน้าเวียงชัยในวิถี
แล้วร้องว่าเจ้าจังหวัดปัถพี	ตัวเรานี้จะมารับซึ่งบาปกรรม
พระเยซูผู้เป็นเจ้าของเรานี้	รับสั่งชี้ให้มาชุบอุปถัมภ์
พวกที่กลับใจได้ไม่กระทำ	ถือถ้อยคำรักใคร่ในพระองค์ ฯ
๏ ฝ่ายท้าวไทเสนาเห็นปรากฏ	ไม่รู้รสคนมารยาพากันหลง
ด้วยตั้งใจนับถือว่าซื่อตรง	เพราะจำนงพร้อมใจมิได้แคลง
บาทหลวงจึ่งเรียกหาเอาผ้ามุ้ง	มาเย็บถุงช่วยกันให้ขันแข็ง
ใครทำอะไรไว้มีจงชี้แจง	เอาเขียนแจ้งเป็นหนังสือชื่อของตัว
เจ้าพาราเป็นใหญ่เอาใส่ก่อน	ราษฎรลงทีหลังทั้งเมียผัว
เรื่องบาปกรรมทำไว้ที่ในตัว	การที่ชั่วบอกเสมียนให้เขียนลง
ครั้นเสร็จสรรพจับเอาไปใส่ในถุง	คนทั้งกรุงชื่นชมสมประสงค์
บาทหลวงเฒ่าสมคิดในจิตจง	เอาผ้าวงผูกไว้มิให้คลาย
แล้วขว้างไปในนภางค์กลางเวหา	พยนต์หญ้ารับไปดั่งใจหมาย
แล้วลอยลิ่วปลิววับไปลับกาย	ก็สูญหายในนภางค์กลางโพยม ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าทำอุบายให้ตายจิต	เห็นสมคิดตรองตรึกยิ่งฮึกโหม
มีวิชาพยายามเหมือนตามโคม	แกแสนโสมนัสจิตที่คิดการ
แลตลอดลอดไปสมใจนึก	ที่ตรองตรึกไว้ในใจหลายสถาน
จึ่งว่ากับเจ้าพาราไม่ช้านาน	สิ้นรำคาญข้อหยาบที่บาปกรรม ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์สิ้นสงสัย	ลงกราบไหว้ว่าท่านชุบอุปถัมภ์
ได้สิ้นทุกข์เพราะเจ้าคุณช่วยหนุนนำ	พระคุณล้ำเลิศลบภพไตร
พวกเสนาข้าเฝ้าเหล่าทหาร	ลงกราบกรานยินดีจะมีไหน
ด้วยนับถือซื่อตรงปลงในใจ	ทั้งนายไพร่ทั่วเขตนิเวศน์วัง ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าเจ้ามารยาจึงว่าขาน	มาอยู่นานจะลาไปดั่งใจหวัง
เที่ยวไปในสาชลตามวนวัง	หมายจะตั้งศาสนาให้ถาวร
แม้นพบปะเมืองใดที่ใจบาป	จะได้ปราบปรามบ้างช่วยสั่งสอน
ให้ได้ความสุขาสถาพร	ทั่วนครในชมพูให้อยู่เย็น ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์กบิลราช	ว่ากับบาทหลวงอาจารย์จะนานเห็น
ท่านมาช่วยดับร้อนให้ผ่อนเย็น	ข้าขอเป็นศิษย์หากว่าจะตาย
จึ่งสั่งพวกเสวกาบรรดาเฝ้า	ไปจัดเอาเครื่องจินดามาถวาย
บาททลวงว่าจะเอาบุญอย่าวุ่นวาย	ไม่มุ่งหมายทรัพย์สินทั้งจินดา
แกว่าพลางทางคำนับแล้วจับหัตถ์	เจ้าจังหวัดเชิญให้นั่งยังรถา
พวกขุนนางต่างมาส่งลงเภตรา	พระมังคลาลุกมารับคำนับพลัน
ฝ่ายเสนาที่มาส่งพระบาทหลวง	ทุกกระทรวงบ่าวนายรีบผายผัน
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราครั้นสายัณห์	จรจรัลกลับเข้าไปในบุรินทร์ ฯ
ตอนที่ ๘๕
พระมังคลาไปถึงเมืองโรมพัฒน์ได้นางบุษบง
๏ ฝ่ายตาเฒ่าสังฆราชพระบาทหลวง	ให้แล่นล่วงเลียบมหาชลาสินธุ์
ถึงเมืองไหนให้เข้าอ่าวบุรินทร์	ประเทศถิ่นแต่บรรดาชายสาคร
เอาเรื่องราวศาสนาเที่ยวว่ากล่าว	ทุกแดนด้าวขึ้นไปตั้งแต่สั่งสอน
แต่เกลี้ยกล่อมได้เสร็จเจ็ดนคร	ทำเหมือนก่อนคิดแต่การข้างมารยา
แม้นเมืองไหนเขาไม่รับไม่นับถือ	แกเขียนชื่อแช่งชักไว้หนักหนา
ทำเป็นธงปักไว้ชายคงคา	ใครไปมาจะได้ดูให้รู้การ
แล้วใช้ใบไปทางข้างพายัพ	แกบังคับต้นหนพลทหาร
ให้แล่นล่องหาในท้องชโลธาร	กำหนดนานตั้งแต่มาถึงห้าปี ฯ
๏ จะขอกล่าวราวเรื่องเมืองโรมพัฒน์	เจ้าจังหวัดแขกเทศเชื้อเศรษฐี
เป็นเมืองใหญ่ในจังหวัดปัถพี	เขามั่งมีมั่งคั่งทั้งนคร
ทุกประทศเขตขัณฑ์ย่อมครั่นคร้าม	ปรากฏนามโกสัยมไหสร
มเหสีงามขำล้ำกินนร	นามกรบุษบันกัลยา
มีบุตรีศรีสำอางดังนางหงส์	ชื่อบุษบงทรงเทพเลขา
พึ่งแรกรุ่นผิวผ่องดั่งทองทา	ชันษาได้สิบสี่ปีมะแม
ท้าวโกสัยบิตุเรศเกศกษัตริย์	ให้เลือกจัดหญิงสำอางดั่งดวงแข
เป็นพี่เลี้ยงเคียงคู่คอยดูแล	จัดเอาแต่ลูกผู้ดีมีตระกูล
ไว้ถนอมกล่อมเกล้าเยาวลักษณ์	ให้สมรักสมใคร่เจ้าไอศูรย์
ให้อยู่ปรางค์สร้างใหม่อันไพบูลย์	พร้อมประยูรญาติวงศ์ดำรงวัง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงไปดั่งใจหวัง
อยู่ในท้ายบาหลีมู่ลี่บัง	ชวนกันนั่งดูตำราปรึกษากัน
คิดจะไปตีลังกาให้ปรากฏ	เฉลิมยศเอาให้ได้ไอศวรรย์
เคยเป็นใหญ่ในนิเวศน์ขอบเขตคัน	คนทั้งนั้นเลื่องลือนับถือกู
มาตกอับยับเยินต้องเหินห่าง	เที่ยวอยู่กลางสาครจนอ่อนหู
แกนั่งตรึกนอนตรองหาช่องคู	พระเยซูช่วยดำรงให้คงคืน
จะได้ตั้งศาสนาให้ผาสุก	บรรเทาทุกข์ในอุราไม่ฝ่าฝืน
จะกำจัดไพรีตีเอาคืน	จับแต่พื้นเผ่าพงศ์วงศ์อภัย
มาฆ่าเสียมิให้เหลือเอาเนื้อเลือด	มาฉะเชือดทิ้งให้กาไม่ปราศรัย
ได้สมกับที่มันทำกูช้ำใจ	เอาให้ได้เมืองลังกาเหมือนอาวรณ์
เรือก็แล่นมาในทางกลางสมุทร	ไม่ยั้งหยุดเลียบมาข้างหว่างสิงขร
ลมก็ส่งตรงไปใกล้นคร	เห็นสันดอนโรมพัฒน์สวัสดี
ฝ่ายต้นหนคนท้ายก็บ่ายเข้า	พอรุ่งเช้าเรียกหากะลาสี
ได้ซาใบทอดท่าหน้าบุรี	เสียงอึงมี่ทอดสมอลดช่อใบ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายเรือตระเวนเห็นกำปั่น	ก็ชวนกันแล่นมาถามตามสงสัย
ท่านมาจากเมืองบ้านสถานใด	หรือจะไปค้าขายในบุรินทร์ ฯ
๏ พวกชวาส่งภาษาบอกให้รู้	ว่าท่านครูพระฝรั่งหวังถวิล
ไปเที่ยวสอนศาสนาทุกธานินทร์	ให้เพิ่มภิญโญยศปรากฏนาม
ด้วยเมตตาการุญถึงบุญบาป	ไม่หยามหยาบโฉงเฉงอย่าเกรงขาม
เที่ยวไปสอนศาสนาพยายาม	เพราะมีความเวทนาในสามัญ ฯ
๏ เรือตระเวนแจ้งความที่ถามไต่	ก็รีบไปแจ้งคดีขมีขมัน
กับนายด่านกรมท่าเสนาพลัน	ว่ากำปั่นพระฝรั่งเมืองลังกา
ข้าพเจ้าออกไปถามได้ความชัด	มาโปรดสัตว์แสดงเหตุเทศนา
ให้อยู่เย็นเป็นสุขทุกทิวา	ไม่ปรารถนาเงินทองของผู้ใด
นายด่านฟังสั่งเสมียนให้เขียนบอก	แล้วคัดลอกความลงไม่สงสัย
ประทับตราพร้อมกันในทันใด	เรียกมาใช้สั่งกำชับรับไปพลัน
แล้วรีบรัดอัสดงให้ถอนถีบ	พลางเร่งรีบเข้าไปถึงไอศวรรย์
เอาส่งให้กรมท่าเสนาพลัน	บอกสำคัญทูลท้าวเจ้านคร ฯ
๏ เสนารับเรื่องราวเข้านิเวศน์	คอยปิ่นเกศจะถวายลายอักษร
ฝ่ายจอมเจ้านครินทร์ปิ่นนคร	เสด็จจรจากมนเทียรวิเชียรพราย
ออกพระโรงท่ามกลางขุนนางพร้อม	ประณตน้อมคลี่สารอ่านถวาย
ให้ทราบเรื่องเบื้องต้นไปจนปลาย	โดยภิปรายพระฝรั่งเมืองลังกา ฯ
๏ ท้าวโกสัยสุริย์วงศ์ทรงสดับ	จึงตรัสกับเสนีที่ปรึกษา
เขาลือว่าพวกฝรั่งเมืองลังกา	ใครคบหามันไว้ไม่ได้การ
แต่จะมายับยั้งก็ชั่งเถิด	อย่าให้เกิดอื้อฉาวจะร้าวฉาน
มันชาติคนงอแงเหมือนแหพาน	ไม่ต้องการจะให้ยากลำบากคน
ก็รู้อยู่ว่ามันเบียนเป็นเสี้ยนหนาม	จะคุกคามเล่าก็เห็นไม่เป็นผล
อันพวกพ้องมันจะมีสักกี่คน	จะมาปล้นเมืองบ้านสถานใด
เราไม่กลัวฝรั่งสังฆราช	มีอำนาจไกรเกรียงสักเพียงไหน
คงจะรู้แยบยลในกลไก	จะลงไปฟังดูให้รู้การ
ท้าวจึงสั่งเสวกาพฤฒามาตย์	ให้หมายบาดพวกพหลพลทหาร
ทั้งรถรัดอัสดรกุญชรชาญ	จงเตรียมการไว้แต่เช้าเราจะไป
สนทนากับฝรั่งสังฆราช	ดูโอกาสกิริยาอัชฌาสัย
ที่เมืองด่านธารท่าชลาลัย	เสนาในน้อมคำนับรับโองการ ฯ
๏ ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	ขึ้นปราสาทรจนามุกดาหาร
ขุนเสนาทุกตำแหน่งไปแต่งการ	เตรียมทหารถ้วนทั่วทุกตัวคน
ครั้นเช้าตรู่สุริโยวโรกาส	ก็ยุรยาตรกระบวนบกยกพหล
จัตุรงค์เสนาพลางพล	ถึงตำบลเมืองด่านชานบุรี
หยุดประทับพลับพลาที่หน้าป้อม	ขุนนางพร้อมน้อมประณตบทศรี
บาทหลวงรู้ว่าท่านท้าวเจ้าบุรี	ก็ยินดีออกมารับคำนับพลาง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมอิศโรท้าวโกสัย	จึงถามไต่ผ่อนผัดไม่ขัดขวาง
ตามประเพณีนครแต่ก่อนปาง	โดยเยี่ยงอย่างทางความตามโบราณ
บาทหลวงเฒ่าเจ้าอุบายเหมือนควายเชื่อง	ทำเซื่องเซื่องผันผ่อนพูดอ่อนหวาน
แต่ใจจิตคิดไม่เว้นจะเล่นงาน	เห็นอาการเขายังตั้งระวังตัว
แม้นนานไปพลาดท่าเหมือนปลานก	จะคอยฉกให้ถนัดจับตัดหัว
ถึงจะดีมาอย่างไรกูไม่กลัว	ได้พันพัวเข้าเมื่อไรแล้วไม่ฟัง
การอุบายหลายอย่างในทางหลอก	ทั้งในนอกคิดไว้เหมือนใจหวัง
แม้นไม่ดิ้นอยู่กับที่กูมิฟัง	ให้เหมือนตังคิดตัวทั่วนคร ฯ
๏ แล้วไถลเถ่ถามตามประสงค์	ซึ่งจำนงในบพิตรอดิศร
หมายจะพึ่งองค์ท้าวเจ้านคร	พอวายร้อนจึ่งจะลาท่านคลาไคล
อยู่เวียงวังลังกาอาณาเขต	ก็เกิดเหตุรบกันสนั่นไหว
อันตัวเราเล่าเป็นพระสละใจ	จึ่งเที่ยวไปพยายามตามสบาย
ประเทศใดเป็นสุขไม่ทุกข์ร้อน	อาศัยนอนตามจนไม่ขวนขวาย
แต่พอถือศาสนาพาสบาย	ไม่วุ่นวายป่วยการขี้คร้านฟัง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมอิศโรท้าวโกสัย	จึงถามไต่เรื่องต้นแต่หนหลัง
บาทหลวงแจ้งเรื่องราวเล่าให้ฟัง	มาแต่ครั้งอุศเรนเจนณรงค์
เอาความหลังครั้งนั้นมาเล่าแจ้ง	แกแถลงเรื่องความตามประสงค์
จึ่งละถิ่นเที่ยวไปดั่งใจจง	แต่เวียนวงไปมาก็ช้านาน
จนถึงเมืองท้าวไทเหมือนใจหวัง	ขอยับยั้งพอเป็นสุขทั้งลูกหลาน
พอสบายใจจิตคิดรำคาญ	ไม่ช้านานก็จะลาท่านคลาไคล ฯ
๏ ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นพิภพ	ขจรจบอิศโรท้าวโกสัย
ฟังบาทหลวงเล่าแถลงแจ้งพระทัย	เรื่องที่ในเมืองลังกาเกิดราวี
เห็นจะเป็นความฉลาดเจ้าบาทหลวง	คิดล่อลวงให้เขารบแล้วหลบหนี
คงจะเป็นแยบยลคนอัปรีย์	แล้วไพล่หนีซอกซอนสัญจรมา
เป็นเที่ยงแท้แน่จิตไม่ผิดนึก	มันยั่วศึกก็เพราะจิตริษยา
ครั้นจะไล่มิให้อยู่ในพารา	จะเป็นข้าศึกไปในบุรินทร์
จึ่งปราศรัยไกล่เกลี่ยเสียให้หาย	อย่าวุ่นวายที่ในจิตคิดถวิล
เชิญท่านอยู่เถิดหนาอย่าราคิน	ในแผ่นดินโรมพัฒน์สวัสดี
บาทหลวงตอบขอบคุณการุญรัก	ขอหยุดพักพึ่งพาเป็นราศี
เพราะท้าวไทกรุณาทั้งปรานี	ก็เป็นที่รักใคร่ใครจะปาน ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้านิเวศน์ประเทศถิ่น	จึงสั่งสิ้นเสวกาโยธาหาญ
ให้ตกแต่งตึกใหญ่ให้ตระการ	พระอาจารย์จะได้อยู่ช่วยดูแล
เอาใจใส่อย่าให้ขัดจัดให้พร้อม	ขุนนางน้อมคอยรับสั่งฟังกระแส
มาจัดแจงที่อยู่คอยดูแล	ตามกระแสรับสั่งไม่รั้งรอ
ทั้งอาหารหวานคาวดังท้าวสั่ง	ก็แต่งตั้งเอาไปใส่ไว้บนหอ
ตั้งน้ำฉันใช้มีไว้พอ	กับมดหมอคอยรักษาพยาบาล ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราก็ลากลับ	มาประทับยังปราสาทราชฐาน
พร้อมสพรั่งทั้งเจ้าจอมหม่อมอยู่งาน	แสนสำราญสุขเกษมเปรมฤทัย ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงค่อยสบายคลายวิตก	เหมือนหยิบยกเขาเขินเนินไศล
ขึ้นอยู่บนตึกฝรั่งแกตั้งใจ	คิดจะใคร่กำจัดกษัตรา
จึงเรียกพระมังคลานราราช	มานั่งอาสน์ตรองตรึกแล้วปรึกษา
กูจะคิดกำจัดกษัตรา	เอาพาราเป็นของเราทั้งข้าวเกลือ
พวกพหลพลไพร่ในจังหวัด	เราคิดตัดเอาให้ได้ทั้งใต้เหนือ
รีบไปเอาเงินทองของในเรือ	ทั้งผ้าเสื้อจะได้ให้พวกไพร่พล
เอาแจกจ่ายให้ปันทุกวันหวัง	ให้พร้อมพรั่งถ้วนทั่วตัวพหล
แต่อย่าให้สงสัยทั้งไพร่พล	คิดเป็นกลอุบายให้ตายใจ
แล้วให้คนรีบไปในกำปั่น	ขนแพรพรรณเงินทองสิบสองไห
แล้วเขียนหนังสือพลันด้วยทันใด	ให้แจกไปกับเหล่าชาวประชา
กับเชิญท่านขุนนางผู้ใหญ่ด้วย	ว่าเราอวยพรไปให้นักหนา
เป็นวันใหญ่ในฝรั่งข้างลังกา	ขอเชิญมาเลี้ยงกันเป็นวันดี
พอเสร็จสรรพประทับตราพระราหู	ให้มีผู้ถือไปในกรุงศรี
แจกบรรดาไพร่พลพวกมนตรี	เชิญไปที่เมืองด่านชานชลา
กับทั้งท้าวเจ้ามิ่งมไหสวรรย์	ด้วยเป็นวันใหญ่ยิ่งจริงนักหนา
ครั้นแจกทั่วเสร็จสรรพแล้วกลับมา	แจ้งกิจจาบาทหลวงทันท่วงที
แกจึงให้จัดแจงแต่งข้าวของ	ทั้งเงินทองพลอยเพชรไว้เจ็ดสี
ทั้งกระบี่ลงยาราชาวดี	หมวกตุ้มปี่อย่างฝรั่งข้างลังกา
แกจัดไว้จะได้ให้สำหรับยศ	ให้ปรากฏสมมาดปรารถนา
จะถวายไทท้าวเจ้าพารา	ได้ลือชาเกียรติยศปรากฏไป
ถึงวันนัดจัดเสร็จสำเร็จนึก	แล้วตรองตรึกเรื่องความตามวิสัย
ให้ตั้งโต๊ะหวานคาวแต่เช้าไป	เครื่องเป็ดไก่อักโขล้วนโอชา ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราเสนาพร้อม	ก็ห้อมล้อมแห่แหนมาแน่นหนา
ถึงสถานเขตแคว้นแดนชวา	บาทหลวงมาต้อนรับคำนับพลัน
แล้วเชิญท้าวเจ้าพารามาบนตึก	เสียงครื้นครึกปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เชิญเสวยเครื่องอานทั้งหวานมัน	ขุนนางนั้นเลี้ยงดูทุกผู้คน
แล้วถวายสิ่งของล้วนทองเพชร	แจกให้เสร็จถ้วนทั่วตัวพหล
ทั้งขุนนางพวกไพร่ให้ทุกคน	พวกคนจนเงินผ้าบรรดามี ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมอิศโรท้าวโกสัย	จึงถามไต่เรื่องความตามวิถี
ท่านเที่ยวไปไกลประเทศเขตบุรี	สักกี่ปีจงแถลงให้แจ้งความ
บาทหลวงยกเรื่องต้นแต่หนหลัง	เล่าให้ฟังดั่งพระองค์ประสงค์ถาม
แล้วทูลขออยู่ที่บุรีราม	สักสองสามปีจะลาท่านคลาไคล
พอยับยั้งสั่งสอนพวกศิษย์หา	แล้วจะลาจากประเทศเขตไศล
เที่ยวไปตามยมนาคงคาลัย	ตามวิสัยเพศพันธุ์ดั่งสัญญา ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้ามิ่งมไหสวรรย์	ก็ผ่อนผันตามความปรารถนา
ว่าสุดแท้แต่ท่านไม่ฉันทา	จงตรึกตราตรองความตามสบาย
อันเมืองด่านธารท่าชลาสินธุ์	ที่พื้นดินเปล่ามากอยู่หลากหลาย
จงสร้างสมตึกรามตามสบาย	ที่หาดทรายธารท่าริมสาคร
เชิญท่านอยู่ให้เป็นสุขสนุกสนาน	ในเมืองด่านชายตลิ่งริมสิงขร
ท้าวสั่งเสร็จแล้วเสด็จบทจร	กลับนครคืนหลังเข้าวังใน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	กับสังฆราชตรึกตรองด้วยผ่องใส
คิดสร้างสมตึกรามตามแต่ใจ	ไม่มีใครกีดขวางคิดจ้างคน
ไปทำที่หน้าด่านสำราญรื่น	ในภูมิพื้นทั่วจังหวัดไม่ขัดสน
เอาเงินทองแจกอาณาประชาชน	ทั้งก่อขนแล้วเสร็จในเจ็ดเดือน
ทำกำแพงด้วยศิลาหนาสองศอก	ทางเข้าออกแน่นดีไม่มีเหมือน
กั้นเป็นขอบรอบเขาตั้งเหย้าเรือน	ดูกล่นเกลื่อนแน่นหนาริมท่าธาร ฯ
๏ แล้วสำเร็จเสร็จสรรพขึ้นยับยั้ง	เรียกว่าวังชายหาดราชฐาน
บาทหลวงกับสานุศิษย์ตั้งคิดการ	จะคอยผลาญไทท้าวเจ้าบุรินทร์
เอาเงินทองแจกจ่ายสิ้นหลายแสน	ไม่หวงแหนแจกไพร่ดังใจถวิล
คนรักใคร่ไปมาเป็นอาจิณ	ทั้งตัดสินความเขาเอาแต่จริง
คนระบือลือชาเห็นปรากฏ	เฉลิมยศลือดีดั่งผีสิง
ทั้งซื่อตรงคงสัตย์สันทัดจริง	พวกชายหญิงทั่วนครไม่ร้อนรน
ด้วยอำนาจบาทหลวงแกล่วงรู้	เปรียบเหมือนผู้ทำนาจะหาผล
ช่วยตัดสินความอาณาประชาชน	ที่ขัดสนแจกจ่ายทั้งให้ปัน
คนนับถือลือเลื่องทั้งเปรื่องปราด	ประชาราษฎร์อิ่มเอมเกษมสันต์
ทั้งไพร่นายหลายหมื่นพื้นฉกรรจ์	ก็ผูกพันรักใคร่เป็นไมตรี
ด้วยเห็นว่าซื่อตรงต่างปลงจิต	เข้าเป็นศิษย์รักใคร่ไม่หน่ายหนี
กิตติศัพท์ลือไปในบุรี	ทราบถึงที่ไทท้าวเจ้านคร ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมอิศโรท้าวโกสัย	ขัดพระทัยพวกฝรั่งมาสั่งสอน
จนผู้คนไพร่ฟ้าประชากร	ทั่วนครฟังข่าวทุกเช้าเย็น
แม้นนานไปอ้ายนี่จะมียศ	เป็นขบถเหมือนอย่างจิตกูคิดเห็น
จึงจะต้องดับร้อนให้ผ่อนเย็น	อย่าให้เป็นศึกเสือเหลือรำคาญ
จึงตรัสสั่งเสนามหาอำมาตย์	เอ็งไปไล่สังฆราชพวกอาจหาญ
อย่ามาอยู่แปดปนเป็นคนพาล	ในสถานบ้านช่องเป็นของกู
แม้นมันพูดดื้อดึงเองจึงกลับ	มาเกณฑ์ทัพออกไปต้อนให้อ่อนหู
จะขัดขวางอย่างไรออกไปดู	ฟังให้รู้แยบยลอ้ายคนโกง ฯ
๏ ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	ขึ้นจากอาสน์บัลลังก์ที่นั่งโถง
ขุนเสนารีบออกนอกพระโรง	พอบ่ายโมงไปถึงด่านชานชลา
เห็นบาทหลวงเดินวนอยู่บนตึก	แล้วจารึกหนังสือปิดบอกศิษย์หา
ให้เล่าเรียนเขียนอ่านการวิชา	ในตำราอังกฤษไม่ปิดบัง ฯ
๏ ฝ่ายเสนีที่ออกมาพระยาใช้	ก็ขึ้นไปบนตึกเหมือนนึกหวัง
บาทหลวงเชิญให้ไปที่มูลี่บัง	แล้วก็นั่งลงคำนับพลางจับมือ
จึงปราศรัยไต่ถามตามประสงค์	ตัวท่านลงมาทำไมไฉนหรือ
เจ้าแผ่นดินใช้มาให้หารือ	หรือท่านถือรับสั่งมาอย่างไร
หรือเที่ยวมาหาสู่ขอรู้กิจ	อย่าปกปิดเชิญแจ้งแถลงไข
หรือขัดข้องต้องประสงค์ที่ตรงใด	จงเล่าไปให้กระจ่างอย่าพรางกัน
ฝ่ายเสนาข้าทูลละอองบาท	ที่หมายมาดมาแต่ก่อนต้องผ่อนผัน
ดูแยบคายไม่เห็นจริงทุกสิ่งอัน	ที่เชิงชั้นก็ไม่เห็นเช่นเขาทูล
แล้วเสแสร้งแกล้งว่าเรามาเยี่ยม	โดยธรรมเนียมรักใคร่มิให้สูญ
ท่านผู้เรืองเปรื่องปราดชาติตระกูล	จงเพิ่มพูนภิญโญในโลกา ฯ
๏ บาทหลวงฟังสังรเสริญเจริญยศ	เห็นหมดจดเที่ยงแท้แน่นักหนา
แล้วก็ดูท่วงทีกิริยา	เห็นจะมาโดยซื่อไม่ดื้อดึง
แล้วเชิญให้เสนาขึ้นมานั่ง	ที่โต๊ะตั้งเลี้ยงดูแกรู้ถึง
เสนาใส่เหล้าเข้มพอเต็มตึง	บางหลวงจึงปราศรัยทั้งให้ปัน
ของต่างต่างอย่างดีมีสำหรับ	พอสมกับเสนีที่ขยัน
กับทั้งพวกบ่าวไพร่ก็ให้ปัน	คนทั้งนั้นรักใคร่เห็นใจดี ฯ
๏ ฝ่ายเสนาเมื่อจะลาบาทหลวงกลับ	ยืนคำนับพูดละเมียดพอเสียดสี
ว่าตัวท่านจะอยู่ไปตรองให้ดี	แล้วเสนีกลับหลังเข้าวังใน
ทูลแถลงแจ้งความตามได้เห็น	ที่จะเป็นเหมือนเขาว่าข้าสงสัย
ไม่เห็นจัดแจงการสถานใด	เห็นแต่ให้สานุศิษย์คิดเล่าเรียน
ถ้าแม้นเป็นเช่นเขาว่าคงปรากฏ	การขบถมันคงคิดสถิตเสถียร
แล้วจะคิดส่อเสียดข้างเบียดเบียน	คงจะเพียรฝึกทหารข้างราญรอน
ทั้งอาวุธสาตราคงหาไว้	พลไพร่สารพัดจะหัดสอน
วิสัยจะคิดการข้างราญรอน	คงจะต้อนพวกพลสกลไกร ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นพิภพ	ที่ปรารภค่อยคลายหายสงสัย
จึงตรัสกับพวกมหาเสนาใน	อย่าไว้ใจพระฝรั่งพวกลังกา
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	ขึ้นจากอาสน์แท่นสุวรรณด้วยหรรษา
เข้าในวังยังที่ศรีไสยา	พร้อมบรรดานางเสนอบำเรอราย
บ้างขับร้องลองซอประสานเสียง	เพราะสำเนียงบรรเลงเพลงถวาย
มโหรีขับเรื่อยเฉื่อยสบาย	ท้าวภิปรายปราศรัยในอนงค์ ฯ
๏ จะกล่าวถึงสังฆราชชาติฝรั่ง	แต่นอนนั่งตรองตรึกนึกประสงค์
จะลวงพวกตระกูลประยูรวงศ์	กับทั้งองค์ไทท้าวเจ้าแผ่นดิน
จึงร่ายมนต์คาถาทำกาสัก	เป็นรูปยักษ์ขึ้นดั่งจิตคิดถวิล
ถือเหล็กแดงเหาะไปในบุรินทร์	ร้องจะกินชาวพารามาแต่ไกล
ไม่รู้หรือกูคือมหายักษ์	อยู่สำนักในมหาชลาไหล
กูเป็นพวกอินทราสุราลัย	ไหนท้าวไทที่เป็นเจ้าชาวนคร
รีบออกมาหาสู่จะดูหน้า	อย่านิ่งช้าจงมาฟังเราสั่งสอน
แม้นมิมากูจะเข้าเผานคร	อย่านิ่งนอนกอดเมียจะเสียเมือง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมอิศโรท้าวโกสัย	ตกพระทัยเสด็จออกมาเห็นฟ้าเหลือง
เป็นเปลวไฟพวยพุ่งดูรุ่งเรือง	ทั่วทั้งเมืองแสงกระจ่างดั่งกลางวัน
เห็นยักษาลอยมาบนอากาศ	ผิดประหลาดไม่รู้ที่ผ่อนผัน
จึงกล่าวคำร่ำว่าสารพัน	พระองค์สั่นรัวรัวกลัวจะตาย
แล้วจึงว่าข้าแต่มหายักษ์	อย่าเพ่อหักหาญไปให้ฉิบหาย
เป็นเหตุผลต้นเรื่องเคืองระคาย	จงภิปรายให้กระจ่างในทางความ ฯ
๏ ยักษ์พยนต์มนต์เวทวิเศษขลัง	ขึ้นเสียงดังกู่ก้องแล้วร้องถาม
รู้หรือไม่ว่าพระองค์ผู้ทรงนาม	เสด็จตามมาแต่ฝั่งข้างลังกา
ผู้มีบุญพูนสวัสดิ์กษัตริย์ชาติ	มีอำนาจเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ทรงพระนามธิบดินทร์ปิ่นประชา	พระมังคลาจอมเจิมเฉลิมวงศ์
มาอยู่ยังวังใหม่ที่ท้ายด่าน	จงแจ้งการที่ในใจอย่าใหลหลง
ท่านรีบไปอ่อนน้อมยอมพระองค์	จะได้คงอยู่ถิ่นบุรินทร์ตัว
แม้นมิไปในรุ่งวันพรุ่งนี้	พระศุลีจะให้เรามาเอาหัว
แล้วแผลงอิทธฤทธิ์ไกรไฟรอบตัว	พระยากลัวขวัญหนีไม่มีใจ
แล้วรับคำร่ำว่าท่านอย่าวุ่น	ผู้มีบุญแม้นอยู่หนตำบลไหน
เราจะไปสู่หาเป็นข้าไท	แม้นมิไปเหมือนหนึ่งว่าจึงฆ่าตี ฯ
๏ ฝ่ายยักษ์ร้ายกลายกลับเป็นเทเวศร์	สำแดงเดชเหาะไปในวิถี
ท้าวโกสัยแจ้งความตามคดี	กลับเข้าที่ข้างในศรีไสยา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองคมิ่งมเหสี	เห็นสามีหมองมัวกลัวนักหนา
นางจึงทูลมูลคดีด้วยปรีชา	พระอย่าปรารมภ์ไปไม่เป็นการ
ถึงบุญหนักจักทำไมเหมือนไก่แก้ว	เราเอาแร้วดักไว้ในสถาน
คงติดบ่วงมั่นคงจะลงคลาน	น้องเห็นการคงจะดีไม่มีภัย
อันบุตรีของเราเล่าก็รุ่น	ผู้มีบุญเห็นจะหลงอย่าสงสัย
ไปอ่อนน้อมยอมตนพอพ้นภัย	คงจะได้ความสบายหลายประการ ฯ
๏ ฝ่ายทรงฤทธิ์อิศโรท้าวโกสัย	ฟังอรไททูลแจ้งแถลงสาร
ค่อยบรรเทาเร่าร้อนผ่อนสำราญ	ด้วยเห็นการจริงสิ้นเธอยินดี
ควรแล้วน้องตรองความนี้งามนัก	ไม่เสียศักดิ์เสียสง่าเสียราศี
เขาก็เป็นกษัตราครองธานี	แล้วก็มีบุญมากได้ฝากกาย
เป็นเขยเราเหมือนเจ้าว่าจะปรากฏ	เฉลิมยศในตระกูลไม่สูญหาย
พอรุ่งแจ้งแสงตะวันพรรณราย	เราผันผายพาธิดาจากธานี
ขึ้นรถทองป้องปิดให้มิดเม้น	เหมือนไปเล่นตามกระบวนที่สวนศรี
แล้วเข้าที่ไสยาในราตรี	พระภูมีกลัวภัยหลายประการ ฯ
๏ พอรุ่งแจ้งแสงทองส่องอากาศ	พระจากอาสน์รจนามุกดาหาร
บอกขุนนางทางสั่งพนักงาน	ให้เตรียมการโยธาจะคลาไคล
ไปเมืองด่านธารท่าชลาสินธุ์	พระภูมินทร์หม่นหมองไม่ผ่องใส
แต่จำเป็นจำเสร็จเสด็จไป	แล้วสั่งให้เตรียมรถบทจร
ครั้นสั่งเสร็จท้าวเสด็จยุรยาตร	ขึ้นปราสาทเนาวรัตน์ประภัสสร
จึงตรัสเรียกมเหสีมีสุนทร	ว่าดูก่อนอัคเรศเกศสุรางค์
เจ้าจงไปพาบุตรีศรีสวัสดิ์	อย่าให้ขัดเคืองข้องจะหมองหมาง
ค่อยเล้าโลมโฉมสมรแต่ก่อนปาง	อย่าให้หมางหมองช้ำในน้ำใจ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มิ่งมเหสี	อัญชลีเข้าในห้องร้องปราศรัย
เรียกพระนุชบุตรีพิรี้พิไร	แม่มาไปเที่ยวด่านชานชลา ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุษบงอนงค์นาฏ	อภิวาททูลพลันด้วยหรรษา
อยากจะใคร่ไปเที่ยวชมยมนา	พระมารดาบอกพลางนางสำรวล
ดีพระทัยที่จะได้ไปเมืองด่าน	ไม่แจ้งการลุ่มหลงทรงพระสรวล
แล้วกวดเกล้าเมาฬีฉวีนวล	นางชักชวนพี่เลี้ยงเคียงประคอง
ไม่รู้เรื่องเคืองขุ่นที่วุ่นฉาว	คิดว่าท้าวเธอจะพาไปหาของ
เก็บกรวดทรายชายน้ำในลำคลอง	นางสนองชนนีด้วยดีใจ
เสด็จจากแท่นทองห้องสถิต	สำราญจิตชื่นชอบอัชฌาสัย
ตามเสด็จชนนีด้วยดีใจ	มาเฝ้าไทเทวฤทธิ์พระบิดร ฯ
๏ ฝ่ายท้าวไทเจ้าพาราเห็นหน้าบุตร	ยิ่งแสนสุดโศกเศร้าเท่าสิงขร
แต่แข็งขืนยุรยาตรลีลาศจร	สะท้อนถอนฤทัยไม่สบาย
แต่จำเป็นจำไปพระทัยท้าว	ให้โศกเศร้าร้อนอยู่ไม่รู้หาย
มาทรงรถเรืองศรีมณีพราย	ให้ผันผายจตุรงค์ลงไปพลัน ฯ
๏ ถึงเมืองด่านชานท่าชลาสินธุ์	เจ้าบุรินทร์โกสัยไอศวรรย์
ให้หยุดยั้งรั้งราโยธาพลัน	พร้อมกำนัลมเหสีบุตรีเธอ
ลงจากรถบทจรอาวรณ์หวัง	จึ่งยับยั้งให้คนใช้ไปเสนอ
บาทหลวงรู้อิ่มเอมทั้งเปรมเปรอ	จึงว่าเออเราจะไปเชิญให้มา
แล้วชวนองค์มังคลานราราช	ลงจากอาสน์พร้อมกันด้วยหรรษา
ไปต้อนรับองค์ท้าวเจ้าพารา	เชิญขึ้นมาตึกตั้งจึ่งบังควร
เขาเป็นจอมนครินทร์ปิ่นกษัตริย์	อย่าให้ขัดเคืองใจค่อยไต่สวน
ควรจะอ่อนผ่อนใจคิดใคร่ครวญ	ฟังสำนวนจะเป็นการสถานใด
ก็กลัวฤทธิ์เราแล้วไม่แคล้วดอก	แต่อย่าออกตัวนักมักสงสัย
ค่อยลูบคลำทำการให้หวานใจ	พลางรีบไปเชิญท้าวเจ้านคร
บาทหลวงไปถึงคำนับจับพระหัตถ์	กรุงกษัตริย์อิศโรสโมสร
เชิญเสด็จเสร็จเข้าในนคร	ขึ้นบรรจถรณ์เรืองอร่ามทั้งสามองค์ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	เห็นนุชนาฏชื่นชมสมประสงค์
ชำเลืองเนตรสบพระนุชบุษบง	ราวกับองค์นางฟ้าสุราลัย
แต่เห็นหญิงมาทุกแดนไม่แม้นเหมือน	จนจิตเฟือนแทบจะชิดพิสมัย
จึงวันทาเจ้าประเทศข้างเพศไทย	ทั้งทรามวัยนางกษัตริย์สวัสดี ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ชนนีนาฏ	สอนให้ราชธิดามารศรี
ถวายบังคมคัลอัญชลี	กษัตริย์ศรีมังคลาปรีชาชาญ
แล้วว่าฉันทั้งสามตามมาเฝ้า	จะขอเข้าจงรักสมัครสมาน
เป็นข้าไทของพระองค์เชื้อวงศ์วาน	ทั้งเมืองบ้านก็ถวายดั่งใจปอง ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงแกเห็นนางสำอางพักตร์	ดูน่ารักล้ำสตรีไม่มีสอง
ตะลึงเล็งเปล่งปลั่งทั้งนวลละออง	จะหาสองเห็นไม่ได้ในชมพู
แม้นเราหนุ่มปะเช่นนี้แล้วมิบวช	คงจะกวดเอาให้สิ้นเหมือนดินหู
นี่มันแก่เกินกาลเจียวหลานกู	เห็นสุดรู้สุดฤทธิ์จะคิดตรอง
จำจะให้มังคลาสานุศิษย์	ได้ร่วมชิดเชยชมประสมสอง
เหมือนยอดเพชรเจ็ดกะรัตคงจัดทอง	ไว้รับรองให้จงได้ไม่เสียงาม ฯ
๏ ฝ่ายโฉมนุชบุษบงอนงค์นาฏ	ให้หวนหวาดเสียวในฤทัยหวาม
พอสบเนตรกษัตราสง่างาม	ให้มีความเสน่หาทั้งปรานี
ด้วยเคยคู่สู่สร้างแต่ปางก่อน	สายสมรจึ่งไม่อางขนางหนี
เผอิญให้ประดิพัทธ์สวัสดี	ทั้งเปรมปรีดิ์ในทำนองทั้งสองรา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมนุชบุษบงอนงค์นาฏ	ให้หวั่นหวาดที่ในเล่ห์เสน่หา
พลางขวยเขินเมินพักตร์ไม่พูดจา	ในอุราร้อนเริงดั่งเพลิงรุม ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราจะลากลับ	ให้ทรวงคับมุ่นหมกดั่งตกหลุม
แล้วจึ่งว่าอกข้านี้ร้อนรุม	เปรียบเหมือนสุมอัคคีไว้สี่กอง
เชิญพระองค์ไปดำรงอาณาจักร	เป็นที่รักในพระองค์ดำรงสนอง
ฉันจะได้พึ่งพาฝ่าละออง	ดั่งจิตปองที่ประสงค์จำนงมา ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลาปรีชาฉลาด	เห็นสมมาดที่ในเล่ห์เสน่หา
จึ่งโลมเล้าท้าวไทให้ไคลคลา	ด้วยวาจาเจือจานทั้งหวานมัน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมอิศโรท้าวโกสัย	ก็ลาไปจากที่ขมีขมัน
กลับเข้าวังยังประเทศขอบเขตคัน	พร้อมกำนัลเสวกาพลากร ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงตั้งแต่สั่งสอน
การวิธีที่จะเข้าเอานคร	อย่าให้ร้อนใจอาณาประชาชน
คิดเล้าโลมโฉมฉายสายสวาท	ให้นุชนาฏจงรักเป็นภักษ์ผล
วันนี้บ่ายชายแสงพระสุริยน	จะจรดลเข้าไปหาบิดานาง
เองพูดจาโอนอ่อนแล้วย้อนขอ	ให้ท้าวพ่อประดิพัทธ์อย่าขัดขวาง
การข้างหน้ามากมายยังหลายทาง	แม้นได้นางแล้วคงสมอารมณ์เรา
แล้วสอนเวทวิทยามหาเสน่ห์	อุปเท่ห์ผูกในน้ำใจเขา
เองรีบไปในสถานคิดการเรา	เอาแต่บ่าวที่ไว้ใจไปพอควร ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาสานุศิษย์	สมคิดที่ในเล่ห์พลางเสสรวล
มาขึ้นรถอย่างฝรั่งตั้งกระบวน	เวลาจวนรีบไปในบุรินทร์
ถึงประทับยับยั้งอยู่ข้างนอก	เสนาออกมารับไปดั่งใจถวิล
แล้วเข้าไปทูลท้าวเจ้าบุรินทร์	พระภูมินทร์เสด็จมารับประคับประคอง
เข้าในวังสั่งมิ่งมเหสี	ให้แต่งที่เครื่องกษัตริย์จัดข้าวของ
ทั้งหวานคาวจัดสรรใส่จานทอง	เอาโต๊ะทองลงยาราชาวดี
มาเตรียมตั้งยังแท่นสุวรรณรัตน์	นางกษัตริย์เรียกเหล่านางสาวศรี
ให้เตรียมคอนปรนนิบัติทั้งพัดวี	แล้วเทพีเสด็จมาชลากลาง ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มังคลาราช	อภิวาทนางกษัตริย์ไม่ขัดขวาง
กับไทท้าวเจ้านครเหมือนก่อนปาง	นึกเสียอย่างว่าเป็นเขยเลยบังคม
สองกษัตริย์รักใคร่ปราศรัยทัก	ดูน่ารักทั้งจิตสนิทสนม
ทั้งท่วงทีกิริยาก็น่าชม	เห็นขำคมพริ้งพร้อมละม่อมละไม ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบดินทร์ปิ่นกษัตริย์	สนองอรรถนางพระยาอัชฌาสัย
ขอเป็นบุตรสุจริตเหมือนจิตใจ	สนองใต้บาทาฝ่าธุลี ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมอิศโรท้าวโกสัย	เชิญเข้าไปปรางค์ทองละอองศรี
แล้วเรียกองค์นงนุชพระบุตรี	มาอัญชลีองค์กษัตริย์ขัตติยา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมนุชบุษบงอนงค์นาฏ	ให้หวั่นหวาดในจิตกนิษฐา
แต่ความอายเหลือล้นคณนา	ลุกออกมาจากแท่นแสนรำคาญ
พอสบเนตรมังคลานราราช	อภิวาทร้อนเริงดั่งเพลิงผลาญ
ทั้งความรักความอายหลายประการ	เยาวมาลย์นิ่งนั่งฟังสุนทร ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมอิศโรท้าวโกสัย	เชิญหน่อไทนฤบาลชาญสมร
ให้เสวยโภชนาอันถาวร	สั่งบังอรบุษบงนางนงเยาว์
ไปตั้งเครื่องพระกระยาสุธาโภชน์	ด้วยประโยชน์ฝากตัวเพราะกลัวเขา
เป็นจนจิตคิดความตามสำเนา	แม้นมิเอาน้ำรดไม่หมดเปลว
ตามกุศลผลบุญของลูกรัก	จะหาญหักแม้นมิลงก็คงเหลว
ธรรมดาอัคคีย่อมมีเปลว	ถึงจะเหลวไม่มีงานก็ตามที ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	ขึ้นนั่งอาสน์ตรงหน้ามารศรี
เสวยพลางทางถวิลด้วยยินดี	พระบุตรีปรนนิบัติจัดประจง
พวกสำหรับขับขานประสานเสียง	ส่งสำเนียงสมตระกูลประยูรหงส์
เสวยพลางทางพิศพินิจทรง	หาอนงค์ใดเปรียบไม่เทียบทัน
แต่ดูนางนารีที่ได้เห็น	ไม่เหมือนเช่นนุชเจ้าสาวสวรรค์
จะพิศไหนก็วิไลวิลาวัณย์	สุดจะกลั้นความรักหนักอุรา
เสวยพลางทางตะลึงคะนึงโฉม	แทบจะโลมมิ่งมิตรกนิษฐา
ให้เสียวซาบวาบหวามในวิญญาณ์	เสน่หาแสนถวิลให้ดิ้นโดย
ไม่เป็นอันเสวยก็เลยอิ่ม	อุระปิ้มจะทำลายไม่วายโหย
ลงกอดกรถอนจิตทั้งอิดโรย	ระกำโกยแสนวิตกหนออกเรา ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมอิศโรท้าวโกสัย	แจ้งพระทัยในจิตจริตเขา
จึงกระซิบมเหสีบุตรีเรา	เห็นจะเอาตัวรอดเพราะถอดโกลน
อันถิ่นฐานบ้านเมืองคงเป็นสุข	คิดดับยุคดับเข็ญที่เผ่นโผน
เหมือนเพลิงติดคิดระงับดับด้วยโคลน	จะลุกโชนไปอย่างไรเห็นไม่มี
คงมอดม้วยอยู่กับถิ่นเพราะสิ้นเชื้อ	ถึงจะเหลือก็คงดับระงับสี
เจ้าไปเชิญเข้าในห้องทองมณี	ให้สองศรีสมถวิลจินตนา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ชนนีนาฏ	อภิวาททรงธรรม์ด้วยหรรษา
ไปเชิญองค์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา	ให้เข้ามาห้องทองทั้งสององค์ ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศร์เกศกษัตริย์	โสมนัสรื่นเริงละเลิงหลง
กับบิตุเรศชนนีทั้งสี่องค์	เสด็จทรงเยื้องย่างเข้าปรางค์ทอง
แล้วมอบมิ่งราชัยไอศวรรย์	จงช่วยกันครองวังอยู่ทั้งสอง
ขอมอบให้เป็นสิทธิ์ดั่งจิตปอง	พ่อจงครองนคราให้ถาวร
ขอฝากนุชบุษบงอนงค์นาฏ	แม้นพลั้งพลาดผิดบ้างช่วยสั่งสอน
จงชุบเลี้ยงเที่ยงแท้อย่าแง่งอน	พระภูธรโปรดข้าได้ปรานี ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มังคลาราช	รับโอวาทท่านท้าวเจ้ากรุงศรี
จึ่งตอบรสพจนาแล้วพาที	ท่านปรานีแล้วก็คิดเหมือนบิดร
ถ้าผิดพลั้งครั้งไรจงได้โปรด	ประทานโทษกรุณังช่วยสั่งสอน
เชิญพระองค์ทรงยั้งยังนคร	เหมือนแต่ก่อนเก่ามาในธานี
ลูกขอเป็นเกือกทองฉลองบาท	ทั้งสองราชจงบำรุงซึ่งกรุงศรี
ถ้าแม้นมีพวกปัจจามายายี	จะต่อตีรับรองฉลองคุณ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมอิศโรท้าวโกสัย	ดีพระทัยชื่นสุดช่วยอุดหนุน
แล้วชวนองค์นางพระยาเพราะการุญ	พ่อจงคุ้นเคยกันฉันจะลา
แล้วเยื้องย่างพลางออกมานอกห้อง	กษัตริย์สองผูกพันด้วยหรรษา
ฝ่ายบุษบงนงคราญเจ้ามารยา	ถอยออกมาเสียให้ห่างเพราะนางอาย ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศร์เกศกษัตริย์	กอดกระหวัดพลางประโลมนางโฉมฉาย
นางพลิกผลักยักเยื้องเคืองระคาย	จึ่งภิปรายกล่าวคำพลางรำพัน
นี่พระแกล้งจะมาทำให้ช้ำจิต	ดังกรดกริชจะมาฆ่าให้อาสัญ
จงวางน้องเสียเถิดองค์พระทรงธรรม์	อย่าให้ฉันอายสุรางค์ในปรางค์ทอง ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มังคลาราช	พจนารถตอบไปมิให้หมอง
พี่รักเจ้าเท่าชีวิตอย่าคิดปอง	ขอเชิญน้องปรานีด้วยพี่ยา
สู้แล่นล่องมาในท้องมหรณพ	จนมาพบมิ่งมิตรกนิษฐา
เป็นกุศลดลจิตให้คิดมา	ถึงพาราโรมพัฒน์สวัสดี
เพราะไทท้าวเทวาชักมาให้	พี่จึงได้พานพบประสบศรี
ขอเสียเถิดแก้วตาอย่าราคี	ยุพินพี่ผินมาอย่าจาบัลย์ ฯ
๏ อันเรื่องราวหญิงชายก็หลายหลาก	จะกล่าวมากไปก็เบื่อเหลือกระสัน
ขอตัดรอนเรื่องเกี้ยวที่เกี่ยวพัน	แต่อัศจรรย์จะต้องมีเป็นที่ฟัง
พลางกุมกรช้อนนางขึ้นวางแท่น	ก็เหมือนแม้นทิพรสกำหนดหวัง
นางป้องปัดร้องว่าดูน่าชัง	พระจะตั้งเคี่ยวเข็ญเหมือนเป็นนาย
หรือเชื่อฤทธิ์วิทยามาข่มเหง	ไม่กลัวเกรงพระจะริบให้ฉิบหาย
ขอผัดผ่อนหย่อนตามความสบาย	อย่าให้อายเสนาประชาชน
พระเชยปรางทางว่านิจจาน้อง	อย่าเคืองข้องตัดรักเด็ดภักษ์ผล
พลางประคองต้องเต้าเสาวคนธ์	ดั่งอุบลเผยกลีบรีบจะบาน
นุชนาฏหวาดหวั่นกระสันเสียว	ทั้งบิดเบี้ยวเบือนไปหลายสถาน
พระคลึงเคล้าเย้ายวนชวนสำราญ	ฤดีดาลเดือดดิ้นถวิลครวญ
สนิทแนบแอบเคล้าเสาวรส	ดอกไม้สดต้องระบุพยุหวน
ระเหยกลิ่นฟุ้งฟูเรณูนวล	พระพายชวนเชยช่อละออออง
สายสมรผ่อนตามความประสงค์	ทั้งสององค์เชยชิดสนิทสนอง
พิรุณโรยโปรยปรายกระจายฟอง	สุนีร้องเปรี้ยงเปรี้ยงเสียงคำรน
พยุพยับอับฟ้าเวหาหาว	ทั้งเดือนดาวมืดกลุ้มคลุ้มเวหน
ทะเลลมยมนาในสาชล	อลวนตีฟองก้องกังวาน
มัติมิงคล์กลิ้งเกลือกชลาสินธุ์	ขึ้นโดดดิ้นเล่นระลอกกระฉอกฉาน
ท้องทะเลเหราทั้งปลาวาฬ	แข่งขนานว่ายวนชลธี
เขาพระเมรุเอนเอียงเพียงจะคว่ำ	ในเถื่อนถ้ำแสงสว่างกระจ่างสี
เป็นเปลวเพลิงเริงแรงแสงอัคคี	ราชสีห์โลดโผนโจนทะยาน
นรสิงห์สิงหนัศฉวัดเฉวียน	เที่ยววนเวียนวิ่งไปในไพรสาณฑ์
ทุกประเทศเขตขอบจักรวาล	สะเทือนสะท้านไหวหวั่นสนั่นดง ฯ
๏ สองภิรมย์สมสวาทในอาสน์รัตน์	ประดิพัทธ์รักใคร่จนใหลหลง
ไม่ออกจากแท่นสุวรรณอันบรรจง	ทั้งบุษบงมังคลาก็กว่าเดือน
นางหลงลืมปลื้มใจไม่ไกลอาสน์	แสนสวาทรักใคร่ใครจะเหมือน
พระก็หลงปลงจิตไม่บิดเบือน	เปรียบเหมือนเดือนเด่นหงายสบายใจ ฯ
๏ จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง	แต่นั่งง่วงคอยศิษย์คิดสงสัย
หรือจะเกิดเหตุการณ์สถานใด	จึ่งหายไปไม่ออกมาเห็นช้านาน
จำจะขียนหนังสือไปสื่อข่าว	ในเรื่องราวว่าไปหลายสถาน
ครั้นเสร็จสรรพเรียกคนมาลนลาน	เอาเรื่องสารส่งให้ไปในวัง
เร่งเอาไปให้มังคลาราช	แกสั่งขาดรีบไปดังใจหวัง
เป็นการร้อนหนักอยู่กูจะฟัง	เข้าไปยังพาราอย่าช้าที ฯ
๏ ฝ่ายคนใช้ไปถึงวังสั่งอำมาตย์	แล้วส่งราชสารให้ในวิถี
ถวายพระมังคลาอย่าช้าที	จะอยู่นี่คอยฟังรับสั่งความ
เสวกาข้าทูลละอองบาท	พลางรับราชสารไปแล้วไต่ถาม
ว่าท่านจะคอยอยู่ให้รู้ความ	หรือจะตามเราไปถึงในวัง
พวกคนใช้แจ้งความตามนุสนธิ์	เราใช่คนใช้ชิดสนิทหวัง
จะคอยท่าท่านอยู่ประตูวัง	ได้รับสั่งก็จะลาท่านคลาไคล ฯ
๏ เสนารับสารศรีขมีขมัน	สั่งให้ท่านเถ้าแก่ทูลแก้ไข
หลวงแม่เจ้าท้าวนางพวกข้างใน	รับเข้าไปส่งถวายข้างท้ายปรางค์ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระมังคลาราช	รับกระดาษครูไว้ฤทัยหมาง
แล้วตรัสชวนบุษบงอนงค์นาง	เสด็จเข้าปรางค์คลี่สารออกอ่านพลัน ฯ
๏ หนังสือกูผู้เป็นสังฆราช	ได้ชี้ขาดสอนสั่งทางสวรรค์
มาถึงเอ็งผู้เป็นศิษย์ที่ติดพัน	มาด้วยกันยากแค้นแสนกันดาร
ก็หวังใจว่าได้เป็นเพื่อนเข็ญ	ที่ร้อนเย็นอยู่กับใจหลายสถาน
จะมาหลงอยู่กับหญิงแล้วทิ้งการ	นอนสำราญอยู่กับเมียนั่งเคลียคลอ
หรือจะทิ้งศาสนาข้างฝาหรั่ง	เอ็งจึงตั้งเวียนเฝ้าแต่เข้าหอ
ที่เจ็บอายหายหมดเมียกดคอ	หรือติดตอต้องขัวเหมือนอย่างลิง
อันทุกข์สุขยุคเข็ญเป็นไฉน	ช่างกระไรนั่งรอคลอผู้หญิง
เอ็งจะมาใช้ปากเหมือนทากปลิง	เข้าเกาะนิ่งตามสบายหมายว่างาม
เร่งออกไปแล้วจะได้คิดแก้แค้น	ไปตอบแทนเสียให้เตียนที่เสี้ยนหนาม
หรือว่าเอ็งจะไม่ออกเร่งบอกความ	จะอยู่ตามสบายใจเพราะได้เมีย
สมประโยชน์ร้อยอย่างคือนางแก้ว	มันเลิศแล้วเหลือดีไม่มีเสีย
ชะเจ้าสังกะตังเกาะหลังเมีย	พลอยกูเสียรางวัลขัดอารมณ์ ฯ
๏ พอจบเรื่องหนังสือรื้อเป็นทุกข์	ไม่มีสุขเหมือนหนึ่งเอาภูเขาถม
ถอนฤทัยเคืองขัดอัดอารมณ์	ให้เตรียมตรมที่ในอกดั่งตกเลน
จึงจะต้องเขียนทำเป็นคำตอบ	แต่พอชอบใจชุ่มเหมือนพุ่มเสน
พลางจำลองลายพระหัตถ์ล้วนจัดเจน	ให้นางเวรนำไปให้ขุนนาง
แล้วรับสั่งว่าเอาไปให้บาทหลวง	ตามกระทรวงสารพัดไม่ขัดขวาง
พวกข้างในนำมาศาลากลาง	ฝ่ายขุนนางรับไปดั่งใจปอง
เรียกคนใช้ไปให้พระฝรั่ง	เล่าให้ฟังเรื่องประมูลทูลฉลอง
แล้วส่งหนังสือให้เหมือนใจปอง	ตามทำนองเสร็จสรรพแล้วกลับมา ฯ
๏ ฝ่ายคนใช้ได้หนังสือถืออักษร	ก็รีบร้อนไปพลันด้วยหรรษา
ตรงเข้าไปในด่านชานชลา	แจ้งกิจจาความหลังที่สั่งพลัน ฯ
๏ บาทหลวงฉีกสาราออกมาอ่าน	ตามเรื่องสารข้อคดีขมีขมัน
พระมังคลาสานุศิษย์คิดทุกวัน	แต่นางนั้นป่วยไปไม่สบาย
ครั้นจะกลับออกมาก็น่าเกลียด	จะเสียเกียรติยศตนต้องขวนขวาย
ช่วยรักษาพาใจพอให้คลาย	จะยักย้ายออกไปแจ้งแห่งคดี
อันเรื่องหลังที่ลังกาอาณาจักร	ขอหยุดพักแต่พอเลื่อนเดือนดิถี
เชิญเจ้าคุณจงแจ้งแห่งคดี	ฤดูนี้ฝนฟ้าน่าคะนึง ฯ
๏ บาทหลวงฟังหนังสือร้องอือแน่	มาตอแหลหมายว่ากูรู้ไม่ถึง
อ้ายนี่หลังทรงเขาเฝ้าเคล้าคลึง	ไปนอนขึงอยู่ด้วยกันเป็นมั่นคง
แล้วพูดจาว่าเป็นคนปรนนิบัติ	อ้ายนี่ขัดขวางเชิงละเลิงหลง
อีเมียชักบังเหียนให้เวียนวง	อ้ายนี่หลงเป็นแท้แน่แล้วเอง
จำจะต้องทำไถลเข้าไปเยี่ยม	ตามธรรมเนียมสงเคราะห์ให้เหมาะเหมง
จับตอแหลแผลดำดูตามเพลง	อ้ายนักเลงหลงเมียให้เสียที
แล้วแกเรียกคนใช้เหวยใครอยู่	พรุ่งนี้กูจะเข้าไปในกรุงศรี
ไปเฝ้าท้าวเจ้าพาราอย่าช้าที	ตามไปที่ในวังฟังเนื้อความ ฯ
๏ จะกล่าวถึงมังคลานราราช	กับนุชนาฏมิได้หมางระคางขาม
ดังได้ฝานเวียงสวรรค์วิมานงาม	ทุกโมงยามมิได้ห่างนางอนงค์
ดังทิพรสจดเจือเหลือจะชื่น	สำราญรื่นเชยชิดพิศวง
มิได้ร้างห่างนุชบุษนง	ทั้งสององค์เพลิดเพลินเจริญใจ
สถิตแท่นแว่นฟ้าในปราสาท	ดูผุดผาดเล็งแลดั่งแขไข
ดั่งสุริยันจันทรอ่อนละไม	ร่วมฤทัยเดียวกันไม่ฉันทา
พระทรงโฉมโลมเล้าเฝ้าเคล้าเคล้น	ถนอมเฟ้นเหมือนแมงผึ้งคลึงบุปผา
ไม่รู้จางห่างขวัญกัลยา	พระมังคลาคิดอาวรณ์ร้อนฤทัย
ถึงถ้อยคำสังฆราชพระบาทหลวง	ให้หงิมง่วงอ่อนอุราแล้วปราศรัย
กับโฉมนุชบุษบงด้วยจงใจ	เพราะรักใคร่หวังถนอมเป็นจอมเจิม
จึงว่าแน่นุชเจ้าลำเพาพักตร์	ขอฝากรักกับอนงค์ช่วยส่งเสริม
เดี๋ยวนี้ครูจะมาทำทั้งซ้ำเติม	เหมือนกับเหิมโหมไฟให้ไหม้ทรวง
มีหนังสือตัดพ้อมาต่อว่า	ในอุราหนักเท่าภูเขาหลวง
พี่ตอบความไปว่าสุดาดวง	เจ้าพุ่มพวงยังเป็นไข้ไม่สบาย
ก็เห็นว่าจะมาเยือนแม่เพื่อนยาก	พี่กระดากใจอยู่ไม่รู้หาย
เจ้าจงทำแสร้งเสเพทุบาย	คิดแยบคายเหมือนเป็นไข้มาหลายวัน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมนุชบุษบงทรงสนอง	น้องขอรองมุลิกาจนอาสัญ
สุดแท้แต่พระองค์ผู้ทรงธรรม์	จะผ่อนผันอย่างไรจะได้ตาม
พระโฉมยงทรงสอนสมรมิ่ง	ไว้ทุกสิ่งแม่อย่าหมางระคางขาม
ให้เห็นจริงสารพัดตัดเนื้อความ	คงมาตามแม่นแล้วไม่แคล้วเลย ฯ
๏ จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง	ให้เหงาง่วงนั่งเอกเขนกเฉย
ลงตรองตรึกนึกแค้นแต่แหงนเงย	เมื่อไรเลยจะสว่างกระจ่างตา
จะเข้าไปในนิเวศน์ประเทศถิ่น	แกแสนจินตนาจิตข้างอิจฉา
นั่งตรอกตรึกนึกเรื่องเมืองลังกา	จนสุริยาส่องแสงแจ้งอัมพร
จะใคร่ปะมังคลาสานุศิษย์	มันไปติดเสียในวังไม่ฟังสอน
ปะผู้หญิงรูปงามมาตามวอน	อันความร้อนที่ในใจมันไม่แล
ไปหลงอยู่กับผู้หญิงเหมือนปลิงเกาะ	เข้าฉอเลาะเคียงข้างไม่ห่างแห
จำจะไปให้รู้ได้ดูแล	จะเชือนแชเผลไพล่กูไม่ฟัง
พลางเรียกเหล่าคนใช้ที่ในตึก	อึกทึกเดินหลามไปตามหลัง
แกขึ้นรถลายกระหนกกระจกบัง	รีบไปยังกรุงไกรดั่งใจปอง
ครั้นถึงวังสั่งให้เข้าไปบอก	ยั้งอยู่นอกสั่งให้ไปฉลอง
เสนารับราชกิจดั่งจิตปอง	ไปสนองท่านข้างในให้ไปทูล ฯ
๏ ฝ่ายเถ้าแก่รับคดีที่เขาสั่ง	ไปทูลยังหน่อนรินทร์บดินทร์สูร
พระทรงฟังเสวกาให้อาดูร	อันเค้ามูลแกคงพรากให้จากกัน
จำจะไปเชิญมาบนปราสาท	ให้นุชนาฏดับร้อนช่วยผ่อนผัน
เจ้าพูดจาพาทีให้ดีครัน	คงจะผันผ่อนแก้ที่แผลแคลง ฯ
๏ แล้วสั่งนุชบุษบงเจ้าจงช่วย	แก้พี่ด้วยให้แกสิ้นที่กินแหนง
อย่าให้สงสัยจิตคิดระแวง	จะเคลือบแคลงจับปดที่คดโกง
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยูรยาตร	จากปราสาทออกบัลลังก์ที่นั่งโถง
พร้อมเสนาแน่นนองท้องพระโรง	พอสองโมงเธอก็ออกนอกบุรี
ตำรวจแห่แลสล้างกลางถนน	ห้ามผู้คนมาในกลางหว่างวิถี
บาทหลวงเฒ่าเห็นศิษย์คิดยินดี	ว่าครั้งนี้สมคะเนทั้งเล่ห์กล
เห็นจะได้ไปลังกาปราบข้าศึก	คงสมนึกที่จะชิงเอาสิงหล
แต่อ้ายนี่มันจะหลงพะวงวน	ด้วยเป็นคนรักใคร่ที่ในเมีย
จำจะต้องขู่เข็ญให้เห็นทุกข์	มันได้สุขแล้วเฉยละเลยเสีย
อย่าให้จิตมันพะวงไปหลงเมีย	พรากกันเสียให้มันจนแต่ต้นมือ ฯ
๏ พอมังคลามาคำนับแกจับหัตถ์	แล้วพูดตัดโดยความตามหนังสือ
ว่าตัวเอ็งชั่วช้าไม่หารือ	มานิ่งดื้ออยู่กับหญิงทิ้งอาจารย์
อยู่สนุกแต่ผู้เดียวไม่เหลียวหลัง	ให้กูตั้งคอยท่าไม่ว่าขาน
หรือเห็นดีเป็นไฉนจงให้การ	มาอยู่นานจนต้องตามถึงสามเดือน
หรือไม่คิดที่จะไปอย่างไรหวา	ช่างชั่วช้าเหลือใจใครจะเหมือน
หรือพบหญิงจริงหวานัยน์ตาเฟือน	พลอยให้เพื่อนกันนั่งตั้งแต่คอย ฯ
๏ พระมังคลาว่าจริงทุกสิ่งสิ้น	ได้อยู่กินเชยชิดเพราะติดสอย
ด้วยว่าเรามาพักเหมือนหลักลอย	ได้ติดสอยเจ้าคุณกรุณา
เดี๋ยวนี้นางจับไข้ไม่เป็นสุข	ประเดี๋ยวจุกประเดี๋ยวชักต้องรักษา
ครั้นจะทอดทิ้งไว้ไม่นำพา	ดูก็น่าเกลียดจ้านรำคาญจริง
แล้วมาอยู่ใหม่ใหม่จะไปเสีย	ด้วยเป็นเมียละไว้น้ำใจหญิง
จะดิ้นโดยโหยไห้ใจประวิง	ว่าทอดทิ้งเสียได้ไม่อินัง
ขอเชิญท่านเข้าไปในจังหวัด	ช่วยเป่าปัดโรคภัยเหมือนใจหวัง
แล้วจะได้ชมเขตนิเวศน์วัง	เชิญไปยังปรางค์ปราให้ถาวร
บาทหลวงยิ้มอิ่มใจไปสิหวา	เองจงพาไปพบสบสมร
ครั้นพูดจาพากันไปในนคร	บทจรรีบไปในมนเทียร
บาทหลวงเดินตามไปในจังหวัด	ดูเขาจัดแจงไว้ล้วนลายเขียน
ทั้งเพลิดเพลินเดินตรงไม่วงเวียน	ขึ้นมนเทียรนั่งบนแท่นแสนสบาย
เขาจัดแจงแต่งโต๊ะไว้คอยรับ	เป็นคำนับอย่างฝรั่งตั้งถวาย
บาทหลวงคนเจ้าเล่ห์เพทุบาย	แกมุ่งหมายแต่จะทำเอาตามใจ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระมังคลาราช	เชิญให้บาทหลวงไปห้องอันผ่องใส
ให้นั่งแท่นเรืองรองทองประไพ	แล้วเรียกให้บุษบงอนงค์นาง
มาคำนับสังฆราชพระบาทหลวง	ฝ่ายพุ่มพวงนุชน้องให้หมองหมาง
ทำอิดโรยโหยหวนแล้วครวญคราง	ค่อยค่อยย่างมาคำนับรับอาจารย์ ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงไม่ชำนาญในการหญิง	คิดว่าจริงแกจึ่งว่าน่าสงสาร
แล้วว่ากับมังคลาปรีชาชาญ	พยาบาลเสียให้หายวายอาวรณ์
แล้วแกบอกหยูกยาข้างฝาหรั่ง	เองจงตั้งใจดูเหมือนกูสอน
รีบรักษาเสียให้หายวายอาวรณ์	ที่การร้อนจะได้ไปดังใจจง
อันเจ็บไข้ถึงจะไปก็เป็นห่วง	มันหนักทรวงหนักใจมักใหลหลง
แต่ก่อนกูมิได้รู้ว่าโฉมยง	บุษบงเจ็บมากวิบากจริง
เป็นคราวเคราะห์มาจำเพาะประจวบแท้	เองเร่งแก้เสียให้หายสวายสวิง
จะได้ยึดเขาเป็นหลักพอพักพิง	อย่านอนนิ่งรีบรักษาพยาบาล ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระมังคลาราช	ได้โอกาสปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
แล้วเชิญสังฆราชาผู้อาจารย์	มารับประทานโต๊ะตั้งล้วนอย่างดี ฯ
๏ บาทหลวงนั่งยังที่เก้าอี้อาสน์	กับนุชนาฏปรีดิ์เปรมเกษมศรี
พวกกล่อมขับจับไม้มโหรี	ประสานสีซอเสียงสำเนียงครวญ
บาทหลวงฟังนั่งรินกินบาหรั่น	พลางพูดกันอิ่มเอมเกษมสรวล
จนเวลาสายัณห์ตะวันจวน	ก็รีบด่วนกลับไปด่านชานชลา ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	กับนุชนาฏร่วมจิตกนิษฐา
พอบาทหลวงออกไปไกลพารา	ก็เปรมปราเริงรื่นชื่นอารมณ์
ลงตรองตรึกนึกไปเหมือนไม้โกร๋น	สิ้นรากโคนเกือบจะหมดที่รสขม
ไปรบรับกับเขาราวกับลม	พัดเรือจมบ่อยบ่อยตั้งร้อยพัน
ไม่ต้องการที่จะไปให้ลำบาก	เป็นสิ้นอยากที่จะไปไอศวรรย์
แต่อาจารย์แกยังคิดจะติดพัน	ไม่เว้นวันตรึกตรองหาช่องคู
พระตรัสกับโฉมยงอนงค์นาฏ	ท่านสังฆราชสั่งสอนจนอ่อนหู
แทบจะตายหลายครั้งเพราะฟังครู	เห็นสุดรู้สุดฤทธิ์จะคิดตรอง
ทั้งพ่อแม่โกรธขึ้งจึงต้องเที่ยว	สันโดษเดี่ยวทุกข์ทนต้องหม่นหมอง
แต่จนใจไม่รู้ที่จะปรองดอง	เล่าให้น้องนุชฟังแต่หลังมา
อันตัวพี่นี้ไม่อยากจะจากเจ้า	โฉมเฉลาเยาวยอดเสน่หา
พลางประคองต้องเต้าเต็มอุรา	นางพูดจาทูลฉลองทำนองใน
พระโปรดเกล้าคราวนี้เป็นที่ยิ่ง	น้องเห็นจริงไม่พะวงซึ่งสงสัย
ขอสนองมุลิกาเป็นข้าไท	พระไปไหนน้องขอตามยามกันดาร
ให้ใช้สอยคอยรับสั่งฟังกระแส	สุดแท้แต่จะรับสั่งดั่งบรรหาร
ตามแต่ภูวไนยจะใช้การ	ไม่เกียจคร้านบิดเบือนไม่เชือนแช ฯ
๏ พระกุมกรช้อนมิตรสถิตอาสน์	แสนสวาทนุชนางไม่ห่างแห
ดั่งทิพรสในสวรรค์ไม่ผันแปร	มาเผื่อแผ่ซาบซ่านทั้งหวานมัน
สุมาลีคลี่คลายขยายเสา	วรสเร้าหอมหวนชวนกระสัน
สนอมสนิทติดต้องของสำคัญ	ดั่งเจือจันทน์รสรื่นยิ่งชื่นเชย
ภุมรินบินเฝ้าเคล้าเกสร	ละอองอ่อนเรณูฟูระเหย
พระพายป่วนหวนประทิ่นกลิ่นรำเพย	ตระกองเกยรับขวัญให้บรรทม ฯ
ตอนที่ ๘๖
พระบาทหลวงกับพระมังคลายกทัพเรือเมืองโรมพัฒน์ไปตีเมืองลังกา
๏ ฝ่ายบาทหลวงกลับไปให้ระทด	เศร้าสลดดังใครเอาภูเขาถม
เพราะเมียศิษย์เจ็บไข้ใจระบม	ในอารมณ์แกสิมุ่งกรุงลังกา
หมายจะไปแก้แค้นคิดแทนทด	ได้ไว้ยศแผ่ไปในทิศา
มาเกิดเรื่องป่วยไข้ให้ระอา	อ้ายมังคลาไหนจะไปให้ไกลเมีย
กำลังหลงงงงวยด้วยอีสาว	เปรียบเหมือนกาวแน่นหนาประดาเสีย
แล้วป่วยไข้ไหนจะร้างจะห่างเมีย	ดูมันเคลียคลอกันทุกวันคืน
ทั้งพ่อตาแม่ยายมันให้ยศ	มอบให้หมดทั้งพาราไม่ฝ่าฝืน
มันปลื้มเปรมเกษมสันต์ทุกวันคืน	ไหนจะฟื้นกลับหลังไปลังกา
จำจะคิดถ่ายเทด้วยเล่ห์หลอก	ขู่ตะคอกเข้าไปให้มาหา
จึงจะคิดผ่อนผันด้วยปัญญา	ให้เหมือนปลาติดลอบค่อยปลอบโยน
ทั้งอ้ายท้าวอิศโรเจ้าโกสัย	คิดเอาไปช่วยเต้นเหมือนเล่นโขน
ไปตีชิงสิงหลอย่างพลโจร	กรูกันโผนขึ้นบนบกยกเข้าตี
แกตรองตรึกนึกเห็นเหมือนเล่นเบี้ย	ถึงจะเสียสักเท่าไหร่กูไม่หนี
คงจะคิดแก้ตัวถั่วเป็นที	แทงให้มีกำไรไว้ฝีมือ
ธรรมดาค้าขายหมายเอามาก	สู้เหนื่อยยากหากำไรมิใช่หรือ
เปรียบเหมือนคนขายดีมีฝีมือ	เอาให้ลือความเพียรดั่งเรียนมนต์
แกตรองพลางเรียกเสมียนเขียนอักษร	เป็นการร้อนโดยความตามนุสนธิ์
ด้วยถ้อยคำหารือรื้อกังวล	ใช้ให้คนถือไปแจ้งแห่งคดี ฯ
๏ พวกคนใช้นำไปถึงนิเวศน์	แล้วแจ้งเหตุนายประตูบูรีศรี
ให้บอกท่านกรมท่าเสนาบดี	ว่าบัดนี้เราถือหนังสือมา ฯ
๏ พวกหมื่นขุนมุลนายรับไปบอก	ขุนนางออกมากำกับรับเลขา
รีบเอาไปถวายพระมังคลา	เธอออกมารับหนังสือถือเข้าไป ฯ
๏ แล้วคลี่สารอ่านดูครูบาทหลวง	สำนวนลวงแกมาแกล้งแถลงไข
เป็นใจความถามซักด้วยหนักใจ	ที่เรื่องไข้เรื่องเจ็บที่เหน็บชา
ค่อยเสื่อมคลายหายแล้วหรือยังเจ็บ	หรือเมื่อยเหน็บเป็นไฉนอย่างไรหวา
แม้นค่อยคลายหายป่วยด้วยโรคา	เร่งออกมาคิคอ่านการณรงค์
จะได้ไปลังกาอาณาเขต	ถิ่นประเทศดั่งนิยมสมประสงค์
จะนิ่งอยู่กับเมียเหมือนเหี้ยดง	ไม่พะวงสงครามมาถามกู ฯ
๏ พอจบเรื่องเบื้องหลังในหนังสือ	พระยิ่งรื้อทุกข์ร้อนจนอ่อนหู
ครั้นจะมิออกไปได้เป็นครู	ก็จะจู้จี้ไปให้รำคาญ
จึงเรียกนุชบุษบงอนงค์นาฏ	มาร่วมอาสน์เอื้อนสุนทรด้วยอ่อนหวาน
พี่จะต้องออกไปหาพระอาจารย์	ความรำคาญด้วยจะไปไกลยุพิน
พี่ออกไปไม่ช้าจะลากลับ	พระกำชับน้องนุชสุดถวิล
แล้วจากปรางค์พระธิดายุพาพิน	แสนถวิลเทวษหวังเป็นกังวล
นางทูลองค์ภูวเรศพระเชษฐา	ถ้าอยู่ช้าน้องเห็นไม่เป็นผล
แม้นเสร็จสิ้นสมหมายวายกังวล	ภูวดลกลับมายังธานี ฯ
๏ พระโฉมยงลงจากที่นั่งรัตน์	หน่อกษัตริย์ออกจากบุรีศรี
เสด็จไปถึงด่านชานบุรี	ขึ้นนั่งที่ตึกขวางกลางนคร
บาทหลวงเห็นมังคลาจึงปราศรัย	เมียเจ็บไข้เบาทรวงดวงสมร
หรือว่าค่อยเหือดหายวายอาวรณ์	เองจึงจรออกมาได้ทั้งไพร่นาย ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลาปรีชาฉลาด	เล่าให้บาทหลวงฟังยังไม่หาย
เวลาเย็นเจ็บไข้ไม่สบาย	ต้องวุ่นวายนั่งระวังเป็นกังวล
แต่เจ้าคุณให้หาต้องมาก่อน	ว่าการร้อนจะใคร่แจ้งแห่งนุสนธิ์
กลัวจะเคืองเรื่องหลังเป็นกังวล	ด้วยเป็นคนบอบบางไม่วางใจ
เวลาจวนสนธยาขอลากลับ	ไปกำกับหยูกยาอัชฌาสัย
ลำพังหมอนุชนางไม่วางใจ	ทั้งท้าวไทพ่อตาเธอปรารมภ์ ฯ
๏ บาทหลวงว่าชะเจ้าคนปรนนิบัติ	จะต้องจัดหยูกยาหาขนม
ไว้ป้อนเมียหนุนหลังระวังลม	มึงนิยมหม่อมเมียจะเสียการ
ไม่คิดเอาบ้านเมืองค่อยเปลื้องปลด	พวกขบถวงศ์ญาติจึงอาจหาญ
ไม่คิดตัดศัตรูพวกหมู่มาร	ที่ไหนการศาสนาจะถาวร
พระเยซูผู้เป็นเจ้าจะแช่งชัก	ให้มึงหนักใจยิ่งกว่าสิงขร
วันจะสิ้นกัปกัลป์พุทธันดร	ให้ทูตต้อนลงนรกหกคะเมน
จมลงไปใต้เถรเทวทัต	แล้วจะมัดมึงใส่ไม้กางเขน
เพราะจิตไม่แน่นอนมักอ่อนเอน	เปรียบเหมือนเลนปักไม้มันไม่ตรง ฯ
๏ พระมังคลาว่าเจ้าคุณยังวุ่นนัก	อย่าแช่งชักให้กระจุยเป็นผุยผง
ขอผัดไว้แต่พอไข้บรรเทาลง	ก็จะคงคิดไปในลังกา
บาทหลวงด่าว่ามึงเหมือนอึ่งอ่าง	ยานแต่คางขึ้นเสียงเถียงกูหวา
แม้นมึงพูดไม่เหมือนคำที่ร่ำมา	จะให้ว่าโดยการสถานใด
สักกี่วันเล่าคุณจอมหม่อมจะหาย	จะผันผายออกมาที่อาศัย
มาคิดอ่านการทัพไปดับไฟ	ที่เกิดในลังกาให้ถาวร ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ฟังพระบาทหลวงคิดดั่งพิษศร
มาเสียบทรวงอาตมาให้อาวรณ์	ทั้งแสนร้อนในอุราให้อาดูร
แกจะพรากไปให้จากสมรมิตร	ดั่งชีวิตแทบจะขาดสวาทสูญ
เสียดายมิตรคิดขึ้นมาให้อาดูร	พระเพิ่มพูนร้อนรักให้หนักทรวง
จึงวอนว่าเจ้าประคุณการุญรัก	ก็ประจักษ์แจ้งใจเป็นใหญ่หลวง
ขอลาไปแต่พอไข้บรรเทาทรวง	ไม่หนักหน่วงเนิ่นช้าจะมาพลัน ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าเอาสัญญาว่าให้แน่	กูจะแก้ทุกข์ร้อนจะผ่อนผัน
จงไปเถิดกลับมาในห้าวัน	กูผ่อนผันให้ไปหารักษาเมีย
แม้นช้าไปกูจะให้พระเป็นเจ้า	ให้เธอเอาไฟนรกเผาอกเสีย
เพราะมึงละศาสนามาหลงเมีย	เฝ้าเคล้าเคลียคลึงรสจนหมดแรง
เสียทีกูชูชุบอุปถัมภ์	ลืมถ้อยคำสั่งสอนมานอนแฝง
จะสวดให้พระเป็นเจ้าเอาเหล็กแดง	ที่มีแสงรุ่งโรจน์โชตินา
ไปประหารผลาญมึงอย่าพึงนึก	จะจารึกว่าทำลายศาสนา
จะตีกลองฆ้องระฆังตั้งสัญญา	ให้พวกฝาหรั่งแช่งทุกแห่งไป ฯ
๏ พระมังคลาลาลุกออกจากตึก	อนาถนึกที่ในจิตคิดสงสัย
ตั้งแต่แกฝึกสอนแต่ก่อนไร	ดูก็ไม่เห็นจริงสักสิ่งเดียว
มีแต่ต้องอัปราแก่ข้าศึก	ยิ่งตรองตรึกหมกหมุ่นยิ่งฉุนเฉียว
แต่จนใจแกเป็นครูอยู่ผู้เดียว	จะเลี่ยงเลี้ยวหลีกไปก็ไม่ดี
มาขึ้นรถกลับหลังเข้าวังราช	พระหน่อนาถขุ่นข้องให้หมองศรี
พอพลบค่ำคล้ำฟ้าในราตรี	พระภูมีเยื้องย่างเข้าปรางค์ทอง
ประทมหงายก่ายนลาฏอนาถนึก	ยิ่งตรองตรึกทุกข์ทนยิ่งหม่นหมอง
เหมือนโกมุทบุษบามณฑาทอง	มาถูกต้องแสงสีรวีวร
เรณูนวลอวลอบตลบกลิ่น	ก็สุดสิ้นเสาวรสหมดเกสร
ลงอ่อนพับอยู่กับแท่นแสนอาวรณ์	สายสมรเคียงข้างแล้วนางทูล
เป็นไฉนไม่ตรัสหรือขัดข้อง	นางฉลองพระปิ่นบดินทร์สูร
ขอทราบเรื่องเคืองเข็ญที่เป็นมูล	นางกราบทูลภัสดาแล้วจาบัลย์ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	แสนสวาทนุชน้องประคองขวัญ
แถลงเล่าความจริงทุกสิ่งอัน	พระโศกศัลย์แสนสลดระทดทรวง
อาจารย์เราแกแช่งว่าแกล้งบิด	พี่สุดคิดสุดอาลัยเป็นใหญ่หลวง
จะจำพรากจากสมรให้ร้อนทรวง	สุดจะหน่วงเนิ่นนานรำคาญจริง ฯ
๏ ฝ่ายโฉมนุชบุษบงอนงค์นาฏ	อภิวาทวอนว่าประสาหญิง
น้องจะขอพยายามเป็นความจริง	ด้วยพระมิ่งเสด็จไหนจะไปตาม
เป็นความสัตย์วัฒนาของข้าบาท	จนสิ้นชาติเหมือนจิตไม่คิดขาม
ถึงยากเย็นเข็ญใจจะไปตาม	พยายามกว่าชีวิตจะปลิดปลง ฯ
๏ พระรับขวัญขวัญเจ้าเยาวลักษณ์	เชิญน้องรักไปได้ชมสมประสงค์
พลางคลึงเคล้าเย้ายวนชวนอนงค์	เข้าที่สรงสาครขจรขจาย
น้ำกุหลาบอาบอบตลบกลิ่น	หอมประทิ่นบุษบงประจงถวาย
พระเสร็จสรงทรงเครื่องแล้วเยื้องกราย	เธอผันผายชวนนางพลางประโลม
พระตรัสพลางทางว่านิจจาเจ้า	มาไปเฝ้าบิตุรงค์ของทรงโฉม
ทูลแถลงแห่งยุคที่ทุกข์โทม	ช่วยเล้าโลมอาจารย์พอนานวัน
นางสนองสามีเป็นที่ชื่น	ให้เริงรื่นปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
พระจูงมิตรกนิษฐาวิลาวัณย์	เฝ้าทรงธรรม์บิตุรงค์ของนงเยาว์ ฯ
๏ ป่างพระปิ่นอิศโรท้าวโกสัย	พลางถามไต่ปลอบประโลมโฉมเฉลา
ทั้งเขยขวัญร่วมจิตชีวิตเรา	ขึ้นมาเฝ้าบิตุรงค์จงแจ้งการ ฯ
๏ ป่างพระจอมมังคลานราราช	อภิวาทท้าวไทแล้วไขขาน
ทูลคดีชี้แจงให้แจ้งการ	ว่าอาจารย์แกจะให้ไปลังกา
ก็หนักหน่วงห่วงนุชสุดวิตก	ให้หนักอกลูกรักเป็นนักหนา
ขอพระองค์ทรงธรรม์กรุณา	จงโปรดปรานีด้วยช่วยห้ามปราม
อาจารย์เจ้าแกเหลือเหมือนเสือโคร่ง	จะชักโยงไปให้ยากบุกขวากหนาม
แทบจะตายวายชีวงทำสงคราม	ก็เพราะตามใจท่านแทบบรรลัย
ขอพระองค์จงโปรดปรานีบ้าง	ช่วยคัดง้างโดยความตามนิสัย
เผื่อแกจะยำเยงเกรงพระทัย	โดยที่ในบาทาฝ่าธุลี ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราพ่อตาสนอง	อย่าเคืองข้องเลยจะแต่งอักษรศรี
ไปว่าขานการประสงค์ที่ตรงดี	อย่าราคีไปเลยพ่อจะต่อตรอง
แต่ตัวเจ้ากับเมียไปเสียก่อน	ค่อยโอนอ่อนเอาใจอย่าให้หมอง
แล้วจะให้สาราไปว่าลอง	มิปรองดองพ่อจะไปดังใจจง ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	อภิวาทออกไปตามความประสงค์
ไปขึ้นรถกับนุชบุษบง	เสด็จตรงไปถึงด่านชานบุรินทร์
พร้อมพหลพลรบสมทบแห่	ก็เซ็งแซ่ไปที่ท่าชลาสินธุ์
บาทหลวงเห็นศิษย์มาถึงธานินทร์	แกแสนยินดียิ่งวิ่งลงมา
รับทั้งสองหน่อไทไปบนตึก	เพราะสมนึกจริงจังไม่กังขา
แล้วปราศรัยไต่ถามตามกิจจา	ที่โรคาหายดีมีกำลัง
กูทุกข์ร้อนนอนนั่งตั้งวิตก	เองหายหกสมจิตกูคิดหวัง
จะได้ไปสิงหลในวนวัง	คิดแต่งตั้งศาสนาให้ถาวร
เองจะได้ครองลังกาอาณาเขต	ถิ่นประเทศเรืองฤทธิ์อดิศร
ไปจับอ้ายพี่ยาสุดสาคร	เข้าราญรอนชิงเอาของเราคืน
จับอ้ายพวกเผ่าพงศ์วงศ์ขบถ	มาให้หมดทุกตำแหน่งใครแข็งขืน
ฆ่าให้หมดจนกระทั่งรู้นั่งยืน	ใครจะฝ่าฝืนมาเองอย่าฟัง
อันสิงหลนครามาแต่ก่อน	ของมารดรลุงตามาแต่หลัง
แม้นมิยอมโดยดีก็มิฟัง	กูจะตั้งรบมันจนบรรลัย ฯ
๏ พระมังคลาว่าเจ้าคุณอย่าหุนหัน	แต่เสียชั้นเชิงมาเลือดตาไหล
ก็หลายครั้งตั้งแต่อัปราชัย	จงตรึกไตรตามระบอบให้ชอบกล ฯ
๏ บาทหลวงฟังคั่งแค้นแสนพิโรธ	กำลังโกรธเช่นเขาเล่าท้าวสิงหล
ลุกขึ้นยืนชี้หน้าด่าออกลน	ชะเจ้าคนเปรื่องปราดฉลาดดี
มาสอนกูจะให้อยู่ในโอวาท	กูใช่ทาสใช่ข้าใช่ทาสี
มาสอนสั่งตั้งกระทู้เจ้าผู้ดี	พาเอาอีเมียมาทำหน้าบาน
มิหมายใจหรือว่ากูรู้ไม่เท่า	หรือจะเอาเมียรักมาหักหาญ
ให้กูเกรงบารมีมาชี้การ	ได้ว่าขานตัวกูดูทำนอง
จะให้กูผู้อาจารย์ลงกรานกราบ	ศิโรราบคอยประมูลทูลฉลอง
ตามพระราชบัญชาฝ่าละออง	อย่าให้ต้องเสด็จไปไกลหม่อมเมีย
อันถ้อยคำที่มึงว่าอย่าพึงคิด	เหมือนยาพิษไม่นิยมจะถ่มเสีย
นี่ปัญญาคุณจอมนางหม่อมเมีย	ชักให้เสียทีแท้นางแม่แรง
มึงหลงเมียเห็นจะเสียพระศาสนา	แต่บรรดาคนทั้งสิ้นจะกินแหนง
มึงอย่าพักมารยาทำตาแดง	กูจะแช่งให้มันงอถึงพ่อตา
มึงมิไปหรือจะได้ให้ฝรั่ง	ตีระฆังแช่งชักให้หนักหนา
ทราบถึงพระเยซูผู้ศักดา	จะลงมาทำโทษเพราะโกรธมึง
แกชี้หน้าด่าผางอยู่กลางตึก	โมโหฮึกเต็มประดาตาถลึง
ตวาดก้องร้องเปรี้ยงเสียงออกอึง	ถ้าแม้นมึงจะมิไปก็ไม่ฟัง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายไทท้าวเจ้าพิภพ	คิดปรารภร้อนในพระทัยหวัง
นั่งคอยบุตรเกินเวลาไม่มาวัง	เธอจึงสั่งเสนีทั้งสี่นาย
ให้เตรียมราชรถาฝากระจก	บุษบกเวชยันต์เจ็ดชั้นฉาย
จะไปตามโฉมยงพงศ์นารายณ์	ที่เมืองท้ายชานชลาริมสาคร ฯ
๏ ขุนนางพร้อมน้อมคำนับรับบรรหาร	มาเตรียมการแตรสังข์นั่งสลอน
ป่างพระปิ่นนคเรศเขตนคร	เสด็จจรขึ้นบัลลังก์ทรง
เคลื่อนพหลพลไกรไปถึงด่าน	เข้าทวารเวียงชัยครรไลหงส์
บาทหลวงเห็นเจ้าบุรินทร์ปิ่นอนงค์	แกเดินตรงลงมาเชิญดำเนินไป
บนตึกกลางสร้างใหม่ที่ในด่าน	เมืองปราการริมชลาพลางปราศรัย
แล้วแถลงแจ้งเรื่องที่เคืองใจ	ให้ท้าวไทเธอฟังที่กังวล
บัดนี้เราผู้อาจารย์คิดอ่านให้	จะพาไปช่วงชิงเอาสิงหล
อันนิเวศน์เขตแคว้นแดนมณฑล	เป็นของตนมาแต่เดิมได้เพิ่มพูน
ประจามิตรคิดเข้าเอานิเวศน์	ชิงประเทศโภไคยมไหสูรย์
มันกลับยกเรื่องราวเป็นเค้ามูล	ดั่งข้าทูลจอมนรินทร์ปิ่นประชา ฯ
๏ ป่างพระจอมอิศโรท้าวโกสัย	ตรัสเอาใจสังฆราชปรารถนา
จะมิให้ชิงชังมังคลา	ค่อยพูดจาวิงวอนให้อ่อนใจ
เจ้าคุณอย่าปรารมภ์โทมนัส	ฉันจะจัดแจงส่งอย่าสงสัย
ให้พร้อมพรั่งทั้งพหลสกลไกร	จะได้ไปคั่งคับเป็นทัพเรือ
ข้าพเจ้าเล่าไซร้จะไปด้วย	จะได้ช่วยชิงชัยเป็นฝ่ายเหนือ
เจ้าคุณเป็นแม่ทัพกำกับเรือ	แม้นขาดเหลืออย่างไรในสงคราม ฯ
๏ บาทหลวงหายโกรธาว่าเช่นนั้น	เราคิดกันล้วนผู้ใหญ่ค่อยไต่ถาม
หัวร่อเร่อเออท้าวเธอเห็นความ	ควรจะตามกันทุกสิ่งไม่กริ่งใจ
นี่มันพูดตัดประโยชน์จึงโกรธแค้น	เรานี้แสนเวทนาน้ำตาไหล
มันพูดจาอวดดีจะมิไป	จึงขัดใจแช่งด่าไม่ปรานี
จะเกาะเมียเสียไม่รู้ทำหูหนวก	มันชาติพวกอ้ายขี้ข้ากะลาสี
แม้นไม่เกรงไทท้าวเจ้าบุรี	จะฆ่าตีให้มันตายวายชีวง
นี่จนใจเพราะมันไปเป็นเขยท้าว	กลัวจะร้าวรานจิตคิดประสงค์
หมายจะสืบในประยูรตระกูลวงศ์	เป็นเผ่าพงศ์เชื้อกษัตริย์ขัตติยา
หาไม่จะทารกรรมให้หนำจิต	ให้สิ้นฤทธิ์ที่มันหลงลงผวา
พลางสั่งพวกกปิตันวิลันดา	แต่งเภตราไว้ให้เสร็จในเจ็ดวัน
จึงว่ากับมังคลาสานุศิษย์	กลับไปคิดการร้อนเร่งผ่อนผัน
ให้เสร็จสรรพกลับมาในห้าวัน	จะได้ทันลมว่าวคราวฤดู
เชิญเถิดท้าวเจ้าพาราพ่อตาเขย	อย่าช้าเลยให้เหมือนหินถูกดินหู
ช่วยกันยกศาสนาเหมือนตราชู	จะได้ดูหน้าคนพวกมลทิน ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราก็ลากลับ	มาพร้อมกับเขยบุตรสุดถวิล
พากันรีบกลับมาถึงธานินทร์	พร้อมกันสิ้นยับยั้งยังพระโรง
ท้าวตรัสกับเขยขวัญอย่าหวั่นหวาด	สังฆราชโกรธาด่าออกโผง
จำจะไปอย่าให้ไกว่าเราโกง	จะชักโยงหาความตามแต่บุญ
พ่อจะไปด้วยเจ้าอย่าเร่าร้อน	คิดผันผ่อนขาดเหลือได้เกื้อหนุน
เผื่อยกไปชัยชนะเดชะบุญ	จะให้วุ่นวายไปทำไมมี ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	พจนารถทูลท้าวเจ้ากรุงศรี
ลูกจะขอพึ่งพาบารมี	พอเป็นที่ฉัตรชั้นได้กันภัย
จะเสด็จไปด้วยได้ช่วยศึก	แต่ตื้นลึกพระไม่แจ้งแถลงไข
ขอทูลความตามจริงทุกสิ่งไป	ให้ท้าวไททราบยุบลแต่ต้นมา
ที่รบราฆ่าฟันกันทั้งนี้	เล่าก็มิใช่ศัตรูหมู่มิจฉา
คือวงศ์ญาติเหล่ากอต่อกันมา	ทั้งพี่อาหลานน้องพวกพ้องกัน
ถึงเหตุผลต้นเดิมแต่เริ่มแรก	จะต้องแตกพลัดพรายไอศวรรย์
ก็เพราะท่านบาทหลวงแกหวงกัน	ไปคืนพันธุ์โคตรเพชรแก้วเก็จมา
จากกรุงไกรสวรรยาการะเวก	ว่าของเอกในสิงหลภาษา
แล้วใช้ให้ไปจับกษัตริย์มา	ขังไว้ท่าเมืองใหม่ชายทะเล
ทราบไปถึงบิตุรงค์พงศ์กษัตริย์	เกิดวิบัติรบพุ่งกันยุ่งเก๋
จึงต้องหนีมาในทางกลางทะเล	เที่ยวเตร็ดเตร่ไปทุกเมืองเพราะเคืองใจ
เอาความหลังทั้งนั้นแถลงเล่า	ให้ไทท้าวเธอแจ้งแถลงไข
แต่รบราฆ่าฟันกันบรรลัย	ปราชัยเขาทุกครั้งไม่ตั้งตัว
แกยังคิดจะให้ไปเพราะใจโลภ	จะอ้อมโอบจับกษัตริย์มาตัดหัว
ไปรบเขาคราวไรเขาไม่กลัว	เป็นแต่ตัวย่อยยับอัปรา
เทพารักษ์ลักษมีมาชี้ห้าม	แกกล่าวความว่าท่านคิดริษยา
แม้นใครห้ามว่าไม่ให้ไปลังกา	ก็โกรธาเคืองเข็ญไม่เห็นจริง ฯ
๏ ท้าวโกสัยสุริย์วงศ์ทรงสดับ	ให้คั่งคับในพระทัยดั่งไฟผิง
จึ่งว่ากับเขยขวัญเช่นนั้นจริง	ก็ต้องนิ่งตามใจไกเป็นครู
ครั้นมิไปก็จะแช่งว่าแกล้งบิด	เจ้าเป็นศิษย์มาแต่ก่อนต้องอ่อนหู
ต้องจำเป็นจำใจไปกับครู	จะนิ่งอยู่แกคงทำให้ช้ำใจ
ด้วยเป็นคนตับโตโมโหมาก	ไม่สมอยากก็จะด่าไม่ปราศรัย
จะว่าเมียยุยงไม่ปลงใจ	แกจะไว้ความชั่วให้มัวมน
ถึงตัวพ่อก็จะไปมิให้ว่า	ใช้ปัญญาแอบแฝงทุกแห่งหน
อันเกิดมาเป็นมนุษย์ปุถุชน	ก็ต้องทนเหนื่อยยากลำบากกาย
ไปลองดูอีกครั้งอย่างแกกล่าว	แม้นเรื่องราวมิได้สมอารมณ์หมาย
จงกลับมาหยุดหย่อนผ่อนสบาย	ดูแยบคายสารพัดตัดสำนวน ฯ
๏ พระมังคลาว่าตามแต่บิตุเรศ	จะโปรดเกศโดยระบอบคิดสอบสวน
แต่จะคิดข้อคัดตัดสำนวน	สิ้นกระบวนสักเท่าไรก็ไม่ยอม
ก็สุดแท้แต่พระองค์ผู้ทรงภพ	จะปรารภใคร่ครวญควรถนอม
ที่จะให้แกลงที่ตรงยอม	ต่อให้จอมจักรพรรดิกษัตรา
มาห้ามปรามยามนี้แกมิเชื่อ	บอกว่าเสือแกก็คงลงไปหา
จะห้ามปรามว่ามิให้ไปลังกา	ใครอย่าว่าหมื่นแสนทั้งแดนดิน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมอิศโรท้าวโกสัย	จึ่งกล่าวไขข้อความตามถวิล
จงไปเถิดแก้วตาอย่าราคิน	ให้แกสิ้นพูดจาด่าประจาน
แล้วตรัสสั่งเสวกาพฤฒามาตย์	ให้หมายบาดเภตราโยธาหาญ
ทุกตำแหน่งแจ้งข้อราชการ	พนักงานกราบก้มบังคมคัล
มาจัดแจงแต่งกำปั่นสุวรรณมาศ	เอาใบดาดตบแต่งล้วนแกล้งสรร
สายระยางใหญ่น้อยสร้อยสุวรรณ	แต่งกำปั่นลำทรงอลงกรณ์
ทั้งเรือรบเรือไล่เตรียมไว้พร้อม	บ้างซักซ้อมพวกทหารชาญสมร
ให้ถอยออกจากคูอู่นคร	เป็นการร้อนถอยออกนอกบุรินทร์
ไปเตรียมคอยรับเสด็จถึงเจ็ดร้อย	เครื่องใช้สอยดั้งดาบปืนคาบหิน
ของเสบียงไปทัพสำหรับกิน	ก็จัดสิ้นพร้อมเสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ ป่างพระจอมอิศโรท้าวโกสัย	เสร็จเข้าในปรางค์มาศราชฐาน
จึงตรัสสั่งพวกเจ้าจอมหม่อมอยู่งาน	จัดเครื่องอานตามเสด็จในเจ็ดวัน
ให้พร้อมพรั่งนางเหล่าพวกสาวใช้	กำนัลในเร่งรัดไปจัดสรร
ทุกตำแหน่งแต่งตบให้ครบครัน	พวกทรงธรรม์เข้าในที่ไสยา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระมังคลาราช	กับนุชนาฏร่วมจิตกนิษฐา
เข้าปรางค์มาศราชวังอลังการ์	ภิปรายปราศรัยนางพลางสุนทร
เจ้าพุ่มพวงดวงจิตชีวิตพี่	อันคราวนี้จะต้องไปไกลสมร
เพราะอาจารย์ท่านจะพรากให้จากจร	ไปนครสิงหลพี่จนใจ
ฝ่ายทรงฤทธิ์บิตุรงค์ก็ทรงเห็น	พี่แค้นเข็ญนึกน่าเลือดตาไหล
ก็จำเป็นจำลาเจ้าคลาไคล	สักเมื่อไรจะได้กลับเห็นนับปี ฯ
๏ ฝ่ายโฉมนุชบุษบงอนงค์นาฏ	ให้หวั่นหวาดวิญญาณ์มารศรี
ทูลฉลองรองบาทาพระสามี	ว่าน้องนี้มิขออยู่จะสู้ตาม
ถึงยากเย็นเป็นตายวายชีวาตม์	ไม่ห่างบาททรงฤทธิ์ไม่คิดขาม
ขอสนองรองบาทาพยายาม	ให้สมความจงรักที่ภักดี ฯ
๏ พระปลอบพลางทางประโลมโฉมสมร	อย่าทุกข์ร้อนในอุรามารศรี
จะพาไปในทะเลนะเทวี	ถ้าฉวยมีการศึกนึกรำคาญ
จะลำบากยากเย็นด้วยเป็นหญิง	พี่เกรงกริ่งตรองไปหลายสถาน
แม้นไปเที่ยวเล่นสนุกสุขสำราญ	ไม่ทัดทานห้ามปรามตามแต่ใจ
นางทูลองค์พงศ์กษัตริย์แม้นขัดข้อง	อันตัวน้องนะพระองค์อย่าสงสัย
จะผูกศอมรณาไม่อาลัย	นางร่ำไห้โศกาน้ำตานอง ฯ
๏ ป่างพระมิ่งมังคลานราราช	พลางปลอบนาฏนุชนางอย่าหมางหมอง
พระรับขวัญเยาวยอดกอดตระกอง	อย่าหม่นหมองไปเลยหนาจะพาจร
ไม่กลัวยากกรากกรำเหมือนคำเจ้า	อย่าร้อนเร่าที่ในทรวงดวงสมร
ไปทูลลาชนนีชุลีกร	จะได้จรไปกำปั่นเหมือนสัญญา
พระจูงนางพลางเข้าปราสาทศรี	พระชนนีเห็นองค์โอรสา
ทั้งเขยขวัญบุษบงองค์ธิดา	พากันมามีกังวลที่หนใด ฯ
๏ ทั้งสององค์ทรงสดับนางรับสั่ง	ประณตนั่งทูลกิจจาอัชฌาสัย
ขอทูลลาฝ่าพระบาทนิราศไป	ยังเวียงชัยสิงหลข้ามวนวัง
แต่นงนุชบุษบงอนงค์นาฏ	ขอลาบาทมาตุรงค์จำนงหวัง
จะไปด้วยห้ามไว้ก็ไม่ฟัง	ให้ฉันบังคมลาฝ่าละออง ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ชนนีนาฏ	จึ่งประภาษตอบคำนำสนอง
สุดแท้แต่ดวงจิตจะคิดตรอง	ที่ตัวน้องมิใช่การของมารดร
จะอยู่ไปตามใจของโอรส	แม่ยอมหมดผิดพลั้งจงสั่งสอน
ไม่ธุระปะปังตรงบังอร	เขาจะจรแม่ไม่ห้ามตามแต่ใจ
ถึงบิตุรงค์เธอก็คงจะไปด้วย	จะได้ช่วยดูแลคิดแก้ไข
พระมารดาปรานีนางดีใจ	บังคงไหว้ทูลลาทั้งสามี
พระมารดรอวยชัยให้เป็นสุข	อย่ามีทุกข์เคืองข้องทั้งสองศรี
พวกศัตรูหมู่ใดเป็นไพรี	จะต่อตีขอให้ยับอัปรา
พรของแม่จงสวัสดิ์พิพัฒน์ผล	ให้พระชนม์ยาวยืนหมื่นพรรษา
ทั้งบุษบงองค์พระมังคลา	เจริญราศีสวัสดิ์กำจัดภัย ฯ
๏ สองกษัตริย์รับพระพรอ่อนศิโรตม์	ด้วยปราโมทย์ยินดีจะมีไหน
แล้วทูลลามายังปราสาทชัย	พออุทัยเกือบจะแจ้งแสงหิรัญ
พระเอนองค์ลงบนอาสน์อนาถนึก	ยิ่งตรองตรึกคิดมิใคร่จะผายผัน
แต่จนใจด้วยอาจารย์มานานครัน	จนถึงวันนัดไว้ไม่สบาย
ครั้นรุ่งเช้าจะต้องไปให้ละห้อย	พระเศร้าสร้อยคิดไปแล้วใจหาย
สกุณากาเรียกกันเพรียกพราย	พระทัยหายโหยหวนรัญจวนพลาง
พระปลอบปลุกโฉมฉายสายสวาท	ภาณุมาศพวยพุ่งจะรุ่งสาง
ลุกขึ้นเถิดโฉมยงอนงค์นาง	จวนสว่างอยู่แล้วมิ่งอย่านิ่งนอน ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุษบงอนงค์นาฏ	ผวาหวาดวรกายสายสมร
พลางนบนอบสามีชุลีกร	แล้วบังอรทูลกษัตริย์ภัสดา
ให้สระสรงทรงเครื่องเรืองจำรัส	เนาวรัตน์พลอยพรายทั้งซ้ายขวา
พระเหน็บกริชฤทธิรงค์ทรงมาลา	เสร็จออกมาจากปราสาทแล้วนาดกราย
นางโฉมยงทรงเครื่องเรืองอร่าม	เสด็จตามจรจรัลรีบผันผาย
มาพร้อมที่พระโรงคัลพรรณราย	มาคอยฝ่ายทรงฤทธิ์บิตุรงค์ ฯ
๏ ป่างพระจอมอิศโรท้าวโกสัย	เวลาได้ฤกษ์ดีเข้าที่สรง
น้ำกุหลาบอาบอบตลบองค์	แล้วสองทรงเครื่องครุฑยุทธนา
คาดปั้นเหน่งเปล่งเม็ดเพชรรัตน์	แจ่มจำรัสแพรวพราววาวเวหา
ฉลององค์ตาดแดงแย่งนาคา	ทรงมาลาขนวิหคนกอินทรี
ใส่เกราะนวมสวมกระสันกันอาวุธ	สังวาลบุษย์น้ำทองละอองศรี
ธำมรงค์ลงยาราชาวดี	ฝังมณีนิลแนมแกมไพฑูรย์
เจียระบาดคาดองค์ทรงกระสัน	เหน็บกั้นหยั่นฝังมณีถือตรีศูล
เสด็จออกพระโรงชัยอันไพบูลย์	โหราทูลฤกษ์ดีให้คลี่คลาย
จัตุรงค์โยธาเสนาพร้อม	ประนตน้อมเดินกระบวนถ้วนทั้งหลาย
พระเสร็จทรงวอสุวรรณพรรณราย	ยกขยายเสด็จออกนอกทวาร
พระมังคลาพานางสำอางโฉม	พวกประโคมดนตรีตีประสาน
มาทรงรถพระที่นั่งอลังการ	พวกทหารโห่แห่แซ่สำเนียง
สารถีตีม้าอาชาชาติ	เผ่นผงาดกำกงก็ส่งเสียง
พวกที่เชิญเครื่องอานขนานเรียง	เป็นคู่เคียงเดินไปในหนทาง
จนถึงที่เมืองด่านชานสมุทร	ก็ยั้งหยุดเสร็จพักตำหนักขวาง
บาทหลวงแกยินดีจัดที่ทาง	รับขุนนางรับเสด็จเข้าเขตคัน
ลงมาเชิญท้าวไทไปบนตึก	แกสมนึกปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
หัวร่อเร่อเอออึงพูดมึงมัน	ที่ดุดันหายหมดเหมือนมดแดง
ถูกน้ำตาลหวานคอหัวร่อแหระ	สะกิดแกะพูดจาไม่กล้าแข็ง
แล้วสั่งพวกเกณฑ์หัดให้จัดแจง	พอบ่ายแสงสุริยาจะคลาไคล
แล้วว่ากับมังคลาสานุศิษย์	เอาเมียติดไปหรือหวาพลางปราศรัย
เป็นเสบียงเลี้ยงตัวไม่กลัวใคร	เป็นวิสัยสามัญตามสัญญา
แล้วแกเชิญท้าวไทไปกำปั่น	ลำเดียวกันตื้นลึกได้ปรึกษา
เหมือนชูช่วยปลูกฝังมังคลา	จะได้ผาสุกสบายเมื่อปลายมือ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมอิศโรท้าวโกสัย	ในพระทัยภูมินทร์สิ้นนับถือ
แต่รักเขยจริงหนอต้องอออือ	เห็นฝีมือคนชั่วมันตัวโกง
ธรรมดาพระฝรั่งมันช่างพูด	บิดตะกูดเหลือใจอ้ายตายโหง
แต่จนใจสุดจะแก้ที่แผลโกง	ก็ต้องโคลงตามไปเหมือนไก่ชน ฯ
๏ พอบ่ายแสงสุริยาเวลาฤกษ์	เอิกเกริกนาวาโกลาหล
พร้อมสะพรั่งนั่งไสวทั้งไพร่พล	ดูเกลื่อนกล่นในกำปั่นเป็นหลั่นเลา
บาทหลวงเชิญภูวไนยไปกำปั่น	ให้ผายผันลงลำเรือสามเสา
แกนำหน้าพาองค์นางนงเยาว์	กับทั้งท้าวโกสัยลงไปเรือ
พระมังคลาสานุศิษย์สนิทสนอง	ให้อยู่ห้องใหญ่ท้ายข้างฝ่ายเหนือ
ท้าวโกสัยห้องขวางในกลางเรือ	ทหารเสือโห่เร้าจะเอาชัย
พอฤกษ์ดีตีฆ้องกลองสนั่น	ออกกำปั่นแล่นเรียงเคียงไสว
พวกต้นหนชักสายระบายใบ	แล่นออกไปตามทันพ้นสันดอน
บาทหลวงนั่งตั้งเข็มให้เต็มแล่น	ไปตามแผนที่ทางหว่างสิงขร
พวกนารีชมปลาในสาคร	กับบังอรบุษบงอนงค์นาง
พระมังคลาสามีชี้พระหัตถ์	ให้ศรีสวัสดิ์ชมละเมาะมีเกาะขวาง
เหมือนฉากชั้นกั้นช่องที่ห้องปรางค์	ไม้ต่างต่างเขียวชอุ่มเป็นพุ่มพวง
ปักษาจับจิกผลที่บนยอด	แล้วก็พลอดจับเจ่าบนเขาหลวง
พระชี้ชวนกัลยาสุดาดวง	ให้พุ่มพวงชมปลาในวาริน
ฝูงฉลามตามกันว่ายฟันคลื่น	ดูดาษดื่นล้วนฉลามตามกระสินธุ์
ฝูงพิมพาพาพวกเที่ยวหากิน	บ้างโดดดิ้นว่ายวงในคงคา
ฝูงฉลามปากมันเป็นฟันเลื่อย	ดูยาวเฟื้อยฟาดฟันฝูงมัจฉา
ตะเพียนทองท่องท้องชโลธา	ฝูงเหราราหูดูพิกล
เหล่าโลมาปลาวาฬขนานคู่	เป็นหมู่หมู่ว่ายสล้างมากลางหน
ทั้งเงือกน้ำหางเหมือนปลาหน้าเหมือนคน	นิรมลทูลถามตามสงกา
นี่เป็นสัตว์อย่างไรคล้ายมนุษย์	ดูผ่องผุดรูปจริตผิดมัจฉา
ไม่เคยเห็นเช่นนี้พระพื่ยา	พระโปรดปรานีเล่าให้เข้าใจ
พงศ์กษัตริย์ตรัสชี้นี่แน่เจ้า	พี่จะเล่าให้น้องแจ้งแถลงไข
เขาเรียกเงือกอยู่มหาชลาลัย	ท่านผู้ใหญ่เล่าเรื่องเบื้องโบราณ
ว่ามนุษย์ไปสัมผัสกับมัจฉา	เกิดบุตรมามันจึงกลายหลายสถาน
เหมือนพ่อบ้างแม่บ้างอย่างตำนาน	เรื่องนิทานที่ท่านกล่าวเล่าให้ฟัง ฯ
๏ ฝ่ายโฉมนุชบุษบงอนงค์นาฏ	อภิวาททราบเรื่องที่เบื้องหลัง
พระชี้แจงแถลงไขนางได้ฟัง	สมเหมือนดั่งเธอเล่าให้เข้าใจ ฯ
๏ เรือก็แล่นเลยมาในสาคเรศ	จนสุริเยศลับเงาเขาไศล
น้ำค้างพรมลมพาสุมาลัย	กลิ่นดอกไม้รินละเมาะตามเกาะเกียน
จันทร์กระจ่างกลางฟ้าเวหาหน	พื้นอำพนนภางค์เหมือนอย่างเขียน
ชมดาราในอากาศดาษเดียร	พิศเพี้ยนเพชรพลอยนับร้อยพัน
โน่นแน่เจ้าดาวลูกไก่ผู้ใหญ่กล่าว	เรียกว่าดาวธงชัยในสวรรค์
โหราเรียกกฤติกาโดยสามัญ	แต่ดาวนั้นฤกษ์สามตามคัมภีร์
ถัดไปโน่นดาวม้าอาชาชาติ	เผ่นผงาดอยู่ในกลางหว่างราศี
จมูกม้าโหราว่าโรหิณี	คือฤกษ์สี่กล่าวมาตำราครู
ข้างหางม้าตำราเรียกดาวไถ	ถัดลงไปข้างขวาหนาแม่หนู
จงจำไว้ในตำหรับฉบับครู	จะได้ดูเดินตรงไม่หลงทาง
พระยกหัตถ์ตรัสชี้นี่แน่เจ้า	เขาเรียกดาวกุมภีล์ที่เม็ดหาง
ผู้ใหญ่ว่ายอดเจดีย์มีอยู่กลาง	ที่ในหว่างดาวดึงส์กึ่งพระเมรุ
โน่นดาวข่างหว่างดาวสำเภาใหญ่	เขากล่าวไว้ว่าตำรามหาเถร
ท่านทำนายทายทักประจักษ์เจน	จึงตั้งเกณฑ์ฤกษ์พาตำราดาว
พวกพาณิชไปมาเที่ยวค้าขาย	ท่านทำนายของบนฟ้าเวหาหาว
ด้วยรู้แจ้งแห่งเหตุสังเกตดาว	ไว้เรื่องราวตำราพยากรณ์ ฯ
๏ จะพรรณนาเรื่องดาวก็ยาวยืด	ความก็จืดจางไปในอักษร
นักขัตฤกษ์ยังไม่หมดในบทกลอน	จะชี้สอนให้รู้เป็นครูบา
ก็มากมายดาราบนอากาศ	สายสวาทมิ่งมิตรกนิษฐา
จะทรงไตรได้หรือถือตำรา	พี่พรรณนาแต่พอเจ้าได้เข้าใจ
พระว่าพลางทางชวนอนงค์นาฏ	เข้าไสยาสน์แท่นทองอันผ่องใส
สนิทสนอมกล่อมกลมภิรมย์ใน	กำปั่นใหญ่ท้ายบาหลีค่อยปรีดา ฯ
๏ จะกล่าวถึงอสุรีผีเสื้อน้ำ	อยู่ประจำแถวทางกลางมหา
สมุทรไทไกลแคว้นแดนลังกา	อสุราเที่ยวท่องเที่ยวล่องลอย
กินมัจฉาปลาใหญ่ในสมุทร	รูปเหมือนครุฑเบื้องหางเหมือนอย่างหอย
ใครฆ่าฟันมันไม่ตายเที่ยวว่ายลอย	ผลุดเข้าหอยฝาปิดสนิทดี
มันจะจมน้ำดำไปได้ยังค่ำ	อยู่ในถ้ำที่สำนักของยักษี
ถือกระบองแกว่งกวัดในนที	เป็นอัคคีลุกไปในสายชล
นามกรชื่อมหากาลวาต	ภูติปีศาจเกาะแก่งทุกแห่งหน
กลัวอำนาจอาจหาญไม่ทานทน	ทุกตำบลขยาดฤทธิ์คิดระอา
เมื่อแรกเริ่มเดิมทีมันอยู่เขา	ไปลักเอาก้อนนิลในหินผา
ทราบถึงองค์ทรงฤทธิ์พระอิศรา	สาบลงมาอยู่ในวนชลธาร
ให้มีหางอย่างหอยลอยกระสินธุ์	กว่าจะสิ้นกัปกัลป์ในสัณฐาน
จนเกิดไฟประลัยทั่วทั้งจักรวาล	จึงเผาผลาญให้สิ้นในดินดอน ฯ
๏ จะกล่าวลำกำปั่นทั้งพันเศษ	เคยสังเกตแถวทางหว่างสิงขร
ได้ลมเรื่อยเฉื่อยมาในสาคร	ตั้งแต่จรนับมาสิบห้าวัน
ยังอีกครึ่งจะถึงลังกาทวีป	บาทหลวงรีบพลไกรให้ผายผัน
สั่งล้าต้าต้นหนคนสำคัญ	นายกำปั่นบรรดามาในเรือ
ให้ใส่เสาเพลาใบขึ้นให้พร้อม	อย่าแล่นอ้อมตัดไปทางข้างฝ่ายเหนือ
เห็นลมจัดปัดไปข้างท้ายเรือ	ตีหางเสือแรงจัดพัทยา
กำปั่นแล่นเร็วร่าดังม้าห้อ	ตามกันสอแคล่วคล่องว่องนักหนา
สังฆราชอิ่มใจในอุรา	หมายลังกาสิงหลไม่พ้นกู
จึงเชิญองค์อิศโรท้าวโกสัย	มานั่งใกล้พูดเพรื่อจนเบื่อหู
อวดฉลาดร่ำไรเหมือนไก่อู	ยกคอชูหวังจะชนเพราะคนโกง
พูดคนเดียวเคี้ยวฟันคันศีรษะ	เสียงเอะอะกูมึงอยู่ผึงโผง
เรียกเอาเหล้ามารินกินอีกโพง	พูดตะโกรงชุลมุนออกวุ่นวาย
ฟังไม่ทันชั้นเชิงแกมันคล่อง	ทั้งขึ้นล่องลิ้นลมคมใจหาย
เหมือนเสือเฒ่าเจ้าเล่ห์เพทุบาย	แกยักย้ายว่องไวไล่ไม่ทัน
ท้าวโกสัยไม่ชำนาญในการพูด	บิดตะกูดตัดรอนข้างผ่อนผัน
จะตอบต่อข้อไรก็ไม่ทัน	ในเชิงชั้นเกเรเพทุบาย
เรือก็แล่นเร็วรัดไม่ขัดสน	มาถึงวนกุมภัณฑ์ตะวันสาย
เป็นคลื่นคลั่งทั้งระลอกออกกระจาย	ลมพระพายก็ไม่พัดสงัดดี
พวกล้าต้าต้นหนคนทั้งหลาย	ก็วุ่นวายตัวสั่นมิ่งขวัญหนี
เรือกำปั่นหันหวนป่วนนที	เสียงอึงมี่เดินคล่ำทุกลำเรือ ฯ
๏ จะกล่าวถึงอสุรีผีเสื้อสมุทร	แกว่งอาวุธไล่ขยับจับหางเสือ
ฉุดกระชากหมายจะคว่ำเอาลำเรือ	แล้วเงือดเงื้อกระบองใหญ่เป็นไฟโพลง
แหงนชะแง้แลเห็นคนบนกำปั่น	พลางกัดฟันเต้นโลดกระโดดโหยง
น้ำลายไหลไล่คว้านัยน์ตาโพลง	จับเรือโคลงกลอกหัวตัวเป็นเกลียว
บาทหลวงวิ่งพัลวันหันเข้าห้อง	ดะโกนร้องเรียกพระยาจนตาเขียว
สิ้นสติเต็มทีเช่นนี้เจียว	จะเลี่ยงเลี้ยวไปข้างไหนก็ไม่ทัน
แกเรียกพระมังคลาสานุศิษย์	เอาหนังปิดกูลงไว้เอาไม้ขัน
กับถังน้ำดำมิดเร่งคิดกัน	ตัวแกสั่นรัวรัวเพราะกลัวตาย ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช	กษัตริย์ชาติเชื้อตระกูลไม่สูญหาย
คิดขึ้นได้ด้วยปัญญาปรีชาชาญ	ถึงจะตายชาติกษัตริย์ต้องกัดฟัน
ผิดก็สู้ดูสักทีมีชนะ	ที่จะละให้อายยักษ์มักกะสัน
มากินเล่นเป็นอาหารสำราญครัน	ต้องผ่อนผันรบสู้ดูสักที
จึงว่ากับบังอรสมรมิตร	พี่จะคิดต่อสู้ดูยักษี
พลางแต่งองค์ทรงกริชอันฤทธี	อัญชลีกราบกรานคุณมารดร
แล้วทรงตราราหูคู่กษัตริย์	จูงพระหัตถ์บุษบงองค์สมร
มาประณตบทบงสุ์องค์บิดร	ฝากบังอรไว้กับท้าวเจ้าพ่อตา ฯ
๏ บาทหลวงเห็นมังคลาพาสมร	เอ็งจะจรหนีไปข้างไหนหวา
เอาตัวรอดคนเดียวเปลี่ยววิญญาณ์	ทิ้งพ่อตาอาจารย์สถานใด
พระมังคลาว่าเจ้าคุณอย่าวุ่นนัก	จะดูยักษ์มันจะมาข้างท่าไหน
แกจึ่งว่าเร่งมาให้เร็วไว	จึ่งจะได้ลงถังระวังตัว ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระมังคลาราช	ก็ยุรยาตรเยื้องย่างไปข้างหัว
ขึ้นยืนให้ยักษ์เขม้นพอเห็นตัว	แลไปทั่วขอบฟ้าในสาคร
เห็นยักษ์ร้ายจับท้ายกำปั่นไว้	แล้วแกว่งไฟโตยิ่งกว่าสิงขร
พระโยนตราราหูคู่นคร	ฤทธิรอนลุกแดงดังแสงไฟ
ประกายพุ่งรุ่งโรจน์ดูโชติช่วง	เป็นรุ้งร่วงในมหาชลาไหล
อสุรินทร์นึกแหนงให้แคลงใจ	จึ่งแลไปเห็นคนอยู่บนเรือ
ทะลึ่งโลดโดดโผนจะโจนจับ	ร้องสำทับปีบเปรี้ยงเป็นเสียงเสือ
แล้ววางท้ายว่ายมาข้างหน้าเรือ	แล้วผีเสื้อปีนจะฉวยด้วยกำลัง
พระฟาดด้วยดวงตราพระราหู	เป็นไฟวูไหม้ชิดติดผิวหนัง
แล้วก็ให้แรงน้อยถอยกำลัง	จึงหยุดยั้งอ่านเวทวิเศษมนต์
รูปที่กลายหายร้อนแต่อ่อนเปลี้ย	จะไกล่เกลี้ยไต่ถามตามนุสนธิ์
จึงว่าเหวยอ้ายมนุษย์ปุถุชน	เองอยู่หนแห่งไรจงให้การ
เอาพวกพ้องเรือแพมาแออัด	กูแค้นขัดเคืองใจหลายสถาน
ไม่รู้หรือถิ่นกูอยู่มานาน	เปรียบเหมือนศาลเทวาจะมาไป
ไม่บอกกล่าวให้รู้มาดูหมิ่น	จะเคี้ยวกินให้เป็นผงอย่าสงสัย
แล้วถาโถมโจมลากกระชากใบ	หวังจะให้เรือจมล่มลงพลัน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลาปรีชาฉลาด	เอาตราฟาดถูกอ้ายยักษ์มักกะสัน
ถลาล้มจมสมุทรผลุดขึ้นพลัน	ด้วยกุมภัณฑ์โลดโผนโจนทะยาน
กำลังเจ็บกริ้วกราดตวาดร้อง	สำเนียงก้องโกญจนาทด้วยอาจหาญ
ไม่เกรงกูผู้เป็นเจ้าชโลธาร	มาข้ามด่านแล้วข่มเหงไม่เกรงใจ
มนุษย์น้อยเหมือนกับหอยอยู่ริมหาด	จะจับฟาดหักขาไม่ปราศรัย
หมดทั้งลำกำปั่นจะบรรลัย	อยู่ที่ในสาชลไม่พ้นมือ ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ตรัสประภาษแก่กุมภัณฑ์กระนั้นหรือ
มิใช่เรายำเยงเกรงฝีมือ	ท่านอย่าถืออวดอิทธิฤทธิ์ไกร
ว่าเป็นยักษ์ศักดาอานุภาพ	จะมาปราบปรามกันไม่หวั่นไหว
กินแต่ปลาในมหาสมุทรไท	ที่จะได้กินมนุษย์อย่าพูดจา
ถึงเราเด็กเหล็กเพชรไม่เข็ดขาม	ทำสงครามดูสักพักกับยักษา
แม้นเราตายกุมภัณฑ์อันศักดา	จึ่งค่อยมากินคนที่บนเรือ
แม้นยังอยู่ก็จะสู้จนสิ้นฤทธิ์	อย่าควรคิดดูเบาเราก็เสือ
ใช่จะเกรงกลัวกันใช่ว่านเครือ	ฤทธิ์ผีเสื้อเห็นจะกล้าข้างหาปู ฯ
๏ อสุรินทร์ยินคำซ้ำพิโรธ	ทะลึ่งโลดฟังเยาะไม่เพราะหู
กระโดดขึ้นเรือที่นั่งฝรั่งกรู	เอาขวานหมูฟันยักษ์จนหักพัง
อสุรากล้าแข็งแต่แรงน้อย	กำลังถอยไม่เหมือนจิตที่คิดหวัง
แกว่งกระบองย่องถอยคอยระวัง	ฝ่ายพระมังคลาราชฟาดด้วยตรา
ถูกที่อกยักษ์ตกลงในน้ำ	พระตีซ้ำแทบชีวังจะสังขาร์
ยักษ์เจ็บปวดยวดยิ่งทิ้งกายา	อสุราจมไปในนที ฯ
๏ เข้าแฝงกายกลายเป็นหอยแล้วลอยล่อง	ไปตามท้องสมุทรไทในวิถี
ที่คลื่นคลั่งวังวนชลธี	ก็กลับดีหายไปในทะเล
ที่กำปั่นหันหกก็เหือดหาย	พวกนายท้ายชักกำปั่นให้หันเห
พอลมดีแล่นไปในทะเล	เสียงฮาเฮโห่ร้องก้องสำเนียง ฯ
๏ จะกล่าวถึงบาทหลวงนั่งง่วงหงับ	ตัวสั่นหรับเต็มทีไม่มีเสียง
ลงครางออดทอดใจใหญ่มุดใต้เตียง	ฟังสำเนียงผู้คนบนเภตรา
ว่ายักษีผีเสื้อสู้ไม่ได้	มันหนีไปสูญตัวกลัวนักหนา
เพราะพระหน่อวรนาถฟาดด้วยตรา	อสุราหนีไปตายหรือเป็น
บาทหลวงฟังยังไม่ชัดถนัดหู	แกแอบดูตามช่องพอมองเห็น
พระมังคลามาข้างท้ายพอบ่ายเย็น	แกแลเห็นคลานออกมานอกพลัน
เรียกกษัตริย์อิศโรท้าวโกสัย	มานั่งใกล้ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ทั้งมังคลาสานุศิษย์มาคิดกัน	ด้วยเป็นวันชนะชัยปราบไพรี
ท้าวโกสัยสุริย์วงศ์ทรงสวัสดิ์	โองการตรัสอิ่มเอมเกษมศรี
พลางเชยชมบุญญาบารมี	มิเสียทีอาจองทรงกำลัง
ควรจะเป็นจักรพรรดิกษัตริย์ชาติ	ทั้งเปรื่องปราดสมในฤทัยหวัง
หาไม่จะพากันตายวายชีวัง	ด้วยกำลังขุนยักษ์อันศักดา ฯ
๏ บาทหลวงนึกเคืองคมเขาชมเชย	ภิปรายเปรยสรรเสริญเกินนักหนา
ทั้งลิ้นลมสอพลอเจ้าพ่อตา	อ้ายมังคลาเห็นจะฮึกไม่นึกเกรง
ซึ่งตัวกูผู้เป็นสังฆราช	เพราะขี้ขลาดมันจะรุมกันคุมเหง
จำจะพูดยักย้ายให้หลายเพลง	เอาให้เกรงกูจงได้ในสำนวน
แล้วเสแสร้งแกล้งว่าประจามิตร	ถึงจะคิดทำร้ายต้องไต่สวน
ข้าเป่าปัดอยู่ในใจหลายกระบวน	คิดใคร่ครวญที่ในการจะราญรอน
จึงเข้าอยู่ในห้องช่วยป้องปัด	เสกกำจัดผีเสื้อเหมือนเงื้อศร
สวดให้พระวิญญาณช่วยราญรอน	มิใช่นอนกลัวยักษ์อย่าพักแคลง ฯ
๏ ท้าวโกสัยเห็นจริงทุกสิ่งสิ้น	สมถวิลตรองตรึกไม่นึกแหนง
ฟังลิ้นลมสมแกกล่าวเล่าแสดง	ทั้งชี้แจงก็เห็นจริงทุกสิ่งไป
อันเรื่องราวแกมันดีข้างฝีปาก	ทั้งพูดมากฟังหลงไม่สงสัย
เรือก็แล่นลมจัดถนัดใบ	ตามกันไปในระลอกกระฉอกชล ฯ
๏ พอสุริยงลงลับพยับฟ้า	ดวงดาราแจ่มกระจ่างกลางเวหน
ต่างก็หากินอยู่ทุกผู้คน	กษัตริย์สนทนาเสร็จเสด็จมา
เข้าห้องหับที่ประทับเคยสถิต	สำราญจิตสรวลสันต์ค่อยหรรษา
ฝ่ายโฉมยงองค์พระมังคลา	เข้าไสยาห้องท้ายสบายบาน
ถนอมมิ่งนิรมลขึ้นบนแท่น	เรือก็แล่นมาในทางหว่างอิสาน
พระเผยแกลแลชมโพยมมาน	ค่อยสำราญรื่นเริงบันเทิงใจ
จันทร์กระจ่างแจ่มฟ้าเวหาห้อง	จับผิวพักตร์นุชน้องดูผ่องใส
พระจุมพิตชิดชื่นระรื่นใน	พลางเคล้นไคล้เคล้าพุ่มปทุมทอง
ค่อยถนอมกล่อมเกลาเสาวรส	บุปผาสดมิได้มีราคีหมอง
เรณูนวลหวนตลบอบละออง	พลางตระกองกอดขวัญให้บรรทม
สนิทแนบแอบนางสำอางพักตร์	ภิรมย์รักเยาวมิตรสนิทสนม
สุมาลัยได้น้ำค้างลงพร่างพรม	ทั้งต้องลมกลิ่นกล้าผกากาญจน์
พิรุณโรยโปรยปรายเป็นสายสาด	สุนีฟาดเปรี้ยงเปรี้ยงเสียงประหาร
พยุพยับอับพื้นโพยมมาน	ชลธารเป็นระลอกกระฉอกชล
ฝูงมัจฉาปลาใหญ่ในสมุทร	บ้างดำผุดกลอกกลับอยู่สับสน
เหล่าละเมาะเกาะเกียนก็เวียนวน	ทุกตำบลกึกก้องท้องสินธู
เมขลาล่อแก้วแววสว่าง	อสูรขว้างขวานลั่นสนั่นหู
ทุกเถื่อนถ้ำต่ำไต้เป็นไฟฟู	มังกรชูแก้วสว่างกลางโพยม ฯ
๏ สองภิรมย์สมสนิทพิศวาส	ไม่เคลื่อนคลาดจากนางสำอางโฉม
จนดาวเดือนเลื่อนลับพยับโพยม	พระแสนโสมนัสชื่นทุกคืนวัน ฯ
ตอนที่ ๘๗
สุดสาครทราบข่าวศึก
๏ จะของดบทเบื้องเรื่องนี้ก่อน	จะกล่าวย้อนถึงกรุงไกรไอศวรรย์
ทวีปวังลังกาโดยสามัญ	อันขอบคันนคเรศนิเวศน์วัง
สุดสาครเสาวคนธ์วิมลมิ่ง	ได้ครองสิงหลไว้เหมือนใจหวัง
สืบกษัตริย์สุริย์วงศ์ดำรงวัง	คิดอ่านตั้งขุนนางอย่างธรรมเนียม
ฝรั่งไทยได้ยศหมดทั้งนั้น	ไม่เดียดฉันท์วุ่นวายให้อายเหนียม
ประทานยศงดงามตามธรรมเนียม	พอทัดเทียมทั่วนครเหมือนก่อนมา
ก็อยู่เย็นเป็นสุขไม่ทุกข์ร้อน	ทั่วนครเกษมสันต์ต่างหรรษา
บริบูรณ์พูนสวัสดิ์วัฒนา	ชาวพารารื่นเริงบันเทิงใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนคเรศเกศกษัตริย์	เสวยสมบัติลังกาอัชฌาสัย
เว้นสามวันเสด็จป่าพนาลัย	ไปเฝ้าไทบิตุราชมาตุรงค์
สามนักสิทธ์อิศโรสโมสร	อยู่สิงขรป่าใหญ่ไพรระหง
พยายามตามกิจเอาจิตปลง	สองอนงค์ได้กสิณอภิญญาณ
พระนักสิทธ์บิตุรงค์ทรงสวัสดิ์	โองการตรัสทักถามด้วยคำหวาน
ยังอยู่พร้อมเผ่าพงศ์พระวงศ์วาน	หรือถิ่นฐานของใครครรไลจร
พระทูลความตามรับสั่งมาทั้งหมด	แด่ดาบสสามพระองค์ผู้ทรงสอน
แล้วทูลลากลับหลังยังนคร	เสด็จจรเข้าในที่ไสยา ฯ
๏ ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นนิเวศน์	ลือพระเดชทศพิธทุกทิศา
ทั่วประเทศเขตแคว้นแดนลังกา	ได้ความผาสุกสบายมาหลายปี
ด้วยพระองค์ผู้ดำรงไอศวรรย์	ทุกคืนวันปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ทั้งศึกเสือเหนือใต้พวกไพรี	มิได้มีแผ้วพานประการใด ฯ
๏ จะกล่าวถึงพวกทมิฬกินปักษา	อยู่เมืองวาหุโลมเขตข้างเพทไสย
คิดจะไปเฝ้าองค์พระทรงชัย	จึงสั่งให้พวกทหารชำนาญทาง
จะไปยังลังกามหาสถาน	จงเตรียมการสารพัดจัดปีกหาง
จะบินไปให้ดื่นพื้นนภางค์	เตรียมปีกหางไว้ให้ทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ เสนารับอภิวาทมาบาดหมาย	ทั้งไพร่นายถ้วนทั่วตัวพหล
พอรุ่งแจ้งสุริย์ใสพร้อมไพร่พล	มาเกลื่อนกล่นในชลาหน้าพระลาน ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรีเข้าที่สรง	สำอางองค์รจนามุกดาหาร
ใส่มาลาวาวแววแก้วประพาฬ	สอดสังวาลมรกตหมดมลทิน
ถือธนูเนาวรัตน์ประภัสสร	บทจรโดยจิตคิดถวิล
แล้วขึ้นบนเกยชลาหน้าบุรินทร์	พร้อมกันสิ้นโยธาเสนาใน
พอฤกษ์ดีตีกลองก้องสนั่น	บินพร้อมกันโกลาสุธาไหว
กระบวนหน้ากระบวนหลังคับคั่งไป	อยู่ที่ในอากาศดาษดา
พลทัพนับแสนแน่นอเนก	ราวกับเมฆมืดกลุ้มคลุ้มเวหา
สิบห้าวันบรรลุถึงพารา	เมืองลังกาสิงหลพลประชุม
เจ้าวาโหมโสมนัสจัดข้าวของ	สิงโตทองสี่ตัวมามั่วสุม
ของวิเศษต่างต่างวางประชุม	ให้คนคุมเข้าไปวางกลางพระโรง ฯ
๏ ป่างพระหน่อบพิตรอดิศร	สุดสาครออกที่นั่งบัลลังก์โถง
พร้อมเสนาข้าไทในพระโรง	ตีห้าโมงขึ้นพระแท่นแสนสำราญ
ให้เชิญพวกพาราเจ้าวาโหม	กับเสนาวาหุโลมประโคมขาน
เข้ามาเฝ้านบนอบลงหมอบกราน	พระผู้ผ่านภพไตรปราศรัยพลัน
เรียกให้นั่งยังอาสน์ลาดยี่ภู่	บรรดาหมู่พวกพหลพลขันธ์
โปรดปราศรัยไต่ถามเนื้อความพลัน	เกษมสันต์สุขาหรืออาดูร
หรือขัดขวางอย่างไรในประเทศ	จงแจ้งเหตุโภไคยมไหสูรย์
ทั้งนงลักษณ์อัคเรศเกศตระกูล	ยังเพิ่มพูนประดิพัทธ์สวัสดี ฯ
๏ เจ้าวาโหมโสมนัสฟังตรัสถาม	จึงทูลความจักรพรรดิ์กษัตริย์ศรี
ว่าสุโขโรคาไม่ยายี	สวัสดีเปรมปราสถาวร
ด้วยพระเดชปกเกศเป็นที่ยิ่ง	ศัตรูกริ่งเกรงจบสยบสยอน
ไม่เบียดเบียนบีฑาประชากร	ราษฎรอิ่มเอมเกษมใจ
พระทรงฟังสังรเสริญเจริญยศ	จึงมีพจนาตรัสปราศรัย
ให้เลี้ยงดูหมู่พหลพลไกร	แต่ท้าวไทวาโหมประโลมลาน
ชวนเข้าไปในวังที่ตั้งเครื่อง	พระย่างเยื้องขึ้นปราสาทราชฐาน
เชิญขึ้นนั่งแท่นรัตน์ชัชวาล	พระภูบาลสั่งกำนัลไปทันที
ให้ไปเชิญเสาวคนธ์วิมลโฉม	เจ้าวาโหมมาประณตบทศรี
กับทั้งพระราชบุตรอย่าช้าที	มาเดี๋ยวนี้เร็วราเธอมาคอย
กำนัลในไปทูลนางกษัตริย์	โสมนัสที่ในจิตเพราะติดสอย
เขานับถือซื่อนักไม่หลักลอย	สู้ติดสอยไปมาเหมือนข้าไท
นางตรัสชวนพระกุมารชาญสมร	บทจรเสด็จมาอัชฌาสัย
ถึงปราสาทราชฐานคลานเข้าไป	บังคมไทภัสดาพระสามี ฯ
๏ ฝ่ายวาโหมกราบก้มบังคมบาท	พระนางนาฏปรีดิ์เปรมเกษมศรี
แล้วปราศรัยไต่ถามตามคดี	นางเทวีชื่นชมภิรมยา
แล้วเชิญให้เสพย์กระยาสุธาโภชน์	อันเอมโอชสารพันด้วยหรรษา
เจ้าวาโหมโสมนัสถือสัจจา	ด้วยปรีดารับประทานเครื่องหวานคาว ฯ
๏ ฝ่ายพวกนางช่างบำเรอเสนอขับ	ปี่พาทย์รับเพราะพริ้งล้วนหญิงสาว
บ้างยักย้ายบรรเลงเป็นเพลงยาว	ในเรื่องราวร้องขับให้จับใจ
เจ้าวาโหมเสวยพลางทางพินิจ	ให้จับจิตพิศวงให้สงสัย
บังคมทูลตามระบอบที่ชอบใจ	ยังมิได้เคยฟังแต่หลังมา ฯ
๏ ครั้นอิ่มหนำสำราญการเสวย	แล้วชมเชยทรงยศโอรสา
ปางพระจอมนคเรศเกศลังกา	ภิปรายปราศรัยเสร็จเสด็จจร
ชวนพระยาวาโหมให้ลีลาศ	ชมปรางค์มาศเนาวรัตน์ประภัสสร
เครื่องต่างต่างอย่างฝรั่งแท่นนั่งนอน	ทั่วนครกลไกมีหลายพรรณ
เครื่องดนตรีตีเองเพลงฝรั่ง	ฆ้องระฆังไม่ต้องตีดีขยัน
ทั้งเครื่องแก้วแกมทองของสำคัญ	ตั้งเป็นชั้นเกลื่อนกลาดดาษเดียร
ฝาผนังฝังกระจกเป็นเงาฉาย	ช่างระบายต่างต่างล้วนช่างเขียน
แล้วพาไปตำหนักทองห้องวิเชียร	ราวกับเทียนจุดสว่างกระจ่างตา
มีรูปนางอย่างเป็นเช่นกับหญิง	ดูเพริศพริ้งน่ารักเป็นนักหนา
เจ้าวาโหมชมเพลินเจริญตา	คิดว่านารีจริงไม่กริ่งใจ ฯ
๏ ครั้นชมเสร็จพระเสด็จออกข้างหน้า	สั่งเสนาพร้อมพรั่งนั่งไสว
ไปจัดแจงแต่งที่อันอำไพ	เชิญท้าวไทไปสำนักตำหนักกลาง
สั่งวิเสทนอกในให้ไปเลี้ยง	ตามอย่างเยี่ยงสารพัดไม่ขัดขวาง
ทั้งไพร่นายจ่ายให้ทั่วตัวขุนนาง	ให้เหมือนอย่างก่อนเก่าเจ้าแผ่นดิน
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จขึ้นจากอาสน์	เข้าปรางค์มาศเสร็จสมอารมณ์ถวิล
สถิตแท่นทองสีมณีนิล	พร้อมยุพินนางบำเรอเสนอเรียง
บ้างขับไม้มโหรีตีบัณเฑาะว์	ฟังเสนาะขับขานประสานเสียง
แล้วโหยหวนครวญคร่ำทำสำเนียง	พวกจำเรียงดีดสีตีประโคม ฯ
๏ พระบรรทมสมสนิทนิมิตฝัน	ว่าเพลิงนั้นไหม้ตึกดูฮึกโหม
แล้วมียักษ์เหาะมาทางกลางโพยม	เจ้าวาโหมจับได้ดังใจปอง
พระพลิกฟื้นตื่นตกพระทัยหาย	ไม่สบายหมกมุ่นให้ขุ่นหมอง
พออุทัยเรืองแรงไขแสงทอง	สกุณก้องโกกิลาฝูงกาบิน
พระเสด็จจากแท่นที่มณีรัตน์	แล้วทรงผลัดภูษาทรงสรงกระสินธุ์
ไขสุหร่ายสายชลหมดมลทิน	ชโลมกลิ่นเจือปนสุคนธาร
แล้วทรงเครื่องเรืองระยับสำหรับกษัตริย์	ออกแท่นรัตน์รจนามุกดาหาร
สะพรั่งพร้อมโหราพฤฒาจารย์	มาหมอบกรานเฝ้าองค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ ป่างพระสุดสาครบวรนาถ	ตรัสประภาษแก่โหราว่าเราฝัน
เมื่อเกือบรุ่งรังสีรวีวรรณ	นิมิตฝันว่าไฟไหม้เข้ามา
ที่ตึกกลางหว่างประตูข้างบูรพทิศ	แล้วก็ติดลุกลามไปตามฝา
มียักษ์ร้ายเรี่ยวแรงแผลงศักดา	ถือคทาธรแกว่งเป็นแสงเพลิง
เข้าลุยไล่ไพร่พลคนทั้งหลาย	แตกกระจายวิ่งเปิดเตลิดเหลิง
ยักษ์สำแดงแผลงอิทธิฤทธิ์เริง	เป็นเปลวเพลิงรุ่งโรจน์โชตินา
แล้วยังมีครุฑาอันสามารถ	เอาจักรฟาดยักษ์ดิ้นสิ้นสังขาร์
เพลิงก็ดับกลับตื่นฟื้นกายา	พระโหราจงทำนายร้ายหรือดี ฯ
๏ โหรคำนับขับไล่ในพระเคราะห์	เสาร์จำเพาะเดินมาร่วมราศี
ถึงราหูคู่กาลกิณี	คงจะมีศึกมาตำราทาย
แล้วกราบทูลมูลความไปตามเรื่อง	จะขุ่นเคืองเกิดศึกเหมือนนึกหมาย
เป็นเที่ยงแท้เหมือนคำข้าทำนาย	อันยักษ์ร้ายครุฑฆ่าด้วยการุญ
จะมีผู้อาสาปราบข้าศึก	ช่วยตรองตรึกขาดเหลือได้เกื้อหนุน
ข้างต้นร้ายปลายดีจะมีคุณ	พระศุกร์หนุนลัคนาทายว่าดี ฯ
๏ พระทรงฟังโหรทายทำนายฝัน	เคยแม่นมั่นไม่ใคร่ผิดในดิถี
สั่งให้เตรียมป้อมค่ายไว้ให้ดี	ทุกหน้าที่เชิงเทินเนินกำแพง
ทั้งปืนหลักหักไฟอย่าให้ขาด	จงเร่งกวาดเหล่าทหารชาญกำแหง
มาซ้อมซักหักขัดเร่งจัดแจง	กรมแสงสารพัดให้จัดการ
เครื่องสาตราอาวุธชุดดินหู	หมายให้รู้ทั่วกันดั่งบรรหาร
ทั้งปืนผาหน้าไม้ที่ใช้การ	เร่งคิดอ่านซ่อมแปลงตำแหน่งใคร
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	ขุนอำมาตย์เรียกกันเสียงหวั่นไหว
ให้เสมียนเขียนหมายรายกันไป	การของใครซ่อมแปลงจัดแจงทำ ฯ
๏ จะกล่าวถึงมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงเฒ่าเมาออกหงำ
ทั้งเรือรบเรือลำเลียงแล่นเรียงลำ	ทุกคืนค่ำมิได้หยุดสุดอาวรณ์
บาทหลวงยิ้มอิ่มเอมเกษมสุข	เหมือนยกทุกข์เอาไปขว้างกลางสิงขร
ที่หิวโหยโรยราความอาวรณ์	ค่อยวายร้อนเรื่องวิตกในอกใจ
จึงเรียกพระมังคลาสานุศิษย์	มานั่งชิดยิ้มแย้มดูแจ่มใส
ว่าครั้งนี้กูเห็นไม่เป็นไร	คงจะได้ลังกาอย่าปรารมภ์
การอุบายหลายอย่างทางพระเวท	ของวิเศษจริงนะวะกูสะสม
เองอย่าได้หวาดหวั่นพรั่นอารมณ์	คงจะสมปรารถนาเอ็งอย่าแคลง
แล้วอ้ายท้าวพ่อตาก็มาด้วย	เขาคงช่วยป้องกันด้วยขันแข็ง
เราขึ้นบกยกไปตั้งเอากลางแปลง	ตั้งค่ายแบ่งผู้คนเป็นกลไก
ผูกพยนต์พลรบสมทบทัพ	เข้ารบรับเล่นกันให้หวั่นไหว
แม้นได้ทีตีรุดเร่งจุดไฟ	เอาให้ได้ด้วยกำลังอย่าฟังมัน
แกพูดจากล้าแข็งมีแรงเรี่ยว	พลางเข่นเขี้ยวหวังจะได้ไอศวรรย์
ขึ้นเสียงเอะอะอุทั้งดุดัน	ไม่เป็นอันกินอยู่ดูแต่ทาง
เรือก็แล่นลมจัดไม่ขัดข้อง	จะขึ้นล่องเร็วจัดไม่ขัดขวาง
แกยังร้องว่าช้าผิดท่าทาง	เอาใบกางขึ้นพร้อมอย่าอ้อมวง
เร่งบอกให้ทุกลำเรือกำปั่น	ใครไม่ทันตัวนายทั้งไต้ก๋ง
จะเอาโทษให้ถึงตายวายชีวง	ตัดสินลงตามอาญาพวกมาเรือ
เหมือนกฎหมายข้างฝรั่งตั้งพิกัด	เอาเชือกรัดคอตายมิให้เหลือ
ทั้งนายท้ายนายลำประจำเรือ	ให้เป็นเหยื่อมัจฉาในสาคร
แล้วลุกเดินถือกระบี่ที่ตำแหน่ง	ใครแอบแฝงไม่ฟังดูกูสอน
จะปรับโทษเหมือนขบถที่โทษกรณ์	ให้เร่งจรเร็วไวดังใจกู
แล้วไปนั่งยังที่เก้าอี้ใหญ่	ให้พวกไพร่ทั้งสิ้นบดดินหู
กำลูกพลุเผาค่ายใส่ธนู	สำหรับกรูกันเข้ายิงชิงเอาเมือง
จับอ้ายพวกเข้ามาอยู่เหมือนผู้ร้าย	เอาไปขายอ้ายพม่าให้ตาเหลือง
กูจะทำตอบแทนที่แค้นเคือง	คืนเอาเมืองให้จงได้ดั่งใจปอง
เรือก็แล่นเร็วรัดลมพัดฉิว	ทั้งธงทิวหกหันผันผยอง
อีกวันครึ่งก็จะถึงดังจิตปอง	เอากล้องส่องเห็นไวไวยังไกลตา ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายเรือตระเวนเจนสมุทร	เที่ยวแล่นรุดดูไปในทิศา
ตามประเทศเขตแคว้นแดนลังกา	ระวังข้าศึกอยู่ไม่รู้วาย
พอเห็นลำกำปั่นสักพันเศษ	ผิดสังเกตที่จะมาเที่ยวค้าขาย
จำจะแล่นไปให้รู้ดูแยบคาย	ด้วยอุบายจะให้แจ้งแห่งเนื้อความ
เรือตระเวนเจนทางกลางสมุทร	ก็แล่นรุดเข้าไปใกล้จะไต่ถาม
บาทหลวงแลเห็นไรไรร้องให้ตาม	คงได้ความจริงจังในลังกา
พวกต้นหนนายท้ายจงบ่ายเข็ม	ออกแล่นเล็มชักใบไปข้างขวา
ก้าวสกัดตัดทางหว่างคงคา	พอนาวาทันกันตะวันรอน
บาทหลวงให้พวกล่ามออกถามไต่	มิใช่ใครเป็นฝรั่งนั่งสลอน
จึงปราศรัยไต่ถามนามกร	ว่าจะจรไปข้างไหนจงให้การ ฯ
๏ พวกตระเวนเห็นว่าเป็นข้าศึก	มันพูดฮึกดูประหลาดทั้งอาจหาญ
จำจะหลอกมิให้รู้ดูอาการ	จึงว่าขานบอกกับล่ามตามทำนอง
เรามาแต่โกสินกบิลพัสดุ์	ปะสลัดเก็บเอาทั้งข้าวของ
จะสู้รบมันไม่ได้ดังใจปอง	ต้องแล่นล่องเลียบฝั่งเข้าลังกา
ซื้ออาหารเป็นเสบียงเลี้ยงลูกจ้าง	จะไปทางลำน้ำสำปันหนา
นี่ท่านยกทัพใหญ่ไปไหนมา	คุมเภตราจะไปตีบุรีใด ฯ
๏ บาทหลวงนั่งฟังล่ามเขาถามซัก	แจ้งประจักษ์มั่นคงไม่สงสัย
อยากจะใคร่รู้ความถามออกไป	ว่ากรุงไกรนครายังถาวร
หรือย่อยยับอับจนคนทั้งหลาย	หรือสบายภิญโญสโมสร
เองเข้าไปในประเทศเขตนคร	ราษฎรเจ้าพารายังการุญ
หรือขัดสนจนยากอยากใคร่รู้	เองเล่ากูไปให้สิ้นดินกระสุน
อย่าปิดบังครั้งนี้จะมีคุณ	จะการุญตัวมึงให้ถึงใจ ฯ
๏ กองตระเวนนึกไปว่าอ้ายนี่	มันจู้จี้พูดมากถลากไถล
จำจะหลอกไต่ถามเป็นความใน	เอาให้ได้จริงจังฟังมันดู
แล้วจะบอกเข้าไปในนิเวศน์	ฟังเอาเหตุเสียให้สิ้นเหมือนกินหมู
ล้วงตับไตให้ถนัดอ้ายศัตรู	จะได้รู้ไส้พุงที่มุ่งมา
แล้วจึงว่าข้าแต่ท่านแม่ทัพ	ดูย่อยยับผู้คนจนนักหนา
แต่ก่อนเก่าข้าพเจ้าเคยไปมา	เมื่อครั้งฝาหรั่งอยู่ในบูรินทร์
เห็นผู้คนพลเมืองก็เนื่องแน่น	ทั้งแว่นแคว้นธารท่าชลาสินธุ์
เดี๋ยวนี้น้อยเต็มประดาในธานินทร์	ดูหมดสิ้นเงียบเหงาเห็นเบาครัน
แม้นเกิดศึกฮึกฮักมาหักโหม	เข้าจู่โจมเห็นจะได้ไอศวรรย์
จะไม่ต้องรบราถึงฆ่าฟัน	เป็นแค่ชั้นเชิงหลอกเห็นออกมือ ฯ
๏ บาทหลวงรู้แยบคายเห็นตายราบ	เปรียบเหมือนดาบหักหายกลับได้ถือ
แกดีใจลุกมาแล้วหารือ	เองคนซื่อรู้ระบอบกูขอบคุณ
อันลังกาฝาหรั่งแต่ครั้งก่อน	จะเย็นร้อนขาดเหลือกูเกื้อหนุน
มาเสียทีอีวัณฬาบ้ากามคุณ	จึงเกิดวุ่นเสียเมืองเคืองระคาย
ต้องพลัดพรากจากญาติพระศาสนา	พวกไทยมารบริบเอาฉิบหาย
จนต้องเที่ยวเลี้ยวลัดกระจัดกระจาย	เดี๋ยวนี้หมายจะมาตีบุรีคืน
เห็นจะได้หรือมิได้อย่างไรหวา	เองไปมารู้ชัดไม่ขัดขืน
แต่พอเป็นที่หวังให้ยั่งยืน	เองเป็นพื้นนำไปคงได้การ
แม้นได้เมืองลังกาอาณาจักร	จะจงรักถึงใจหลายสถาน
เองก็คงสิทธิ์ขาดราชการ	ฝ่ายทหารทั้งจังหวัดปัถพี
กองตระเวนพูดจาถ้าเช่นนั้น	จะผ่อนผันตามติดไม่คิดหนี
แต่อาวุธสิ่งไรยังไม่มี	สลัดตีเก็บหมดลงอดโซ
แม้นท่านให้กำลังทั้งอาวุธ	จะต่อยุทธ์ชิงชัยได้อักโข
เปรียบเหมือนถืออาญาสิทธิ์อิศโร	มีเขนโล่บังตัวไม่กลัวใคร ฯ
๏ บาทหลวงฟังเห็นจริงทุกสิ่งสิ้น	นิยมยินดีแท้จะแก้ไข
เองอย่าเป็นทุกข์ร้อนอาวรณ์ไป	กูจะให้สารพันไม่ฉันทา
แต่จริงจังยังกล่าวทั้งบ่าวไพร่	กูจะให้อาวุธไม่มุสา
ถ้าแม้นเองช่วยกันดั่งสัญญา	เสร็จลังกากูจะให้เป็นนายพล ฯ
๏ กองตระเวนเห็นเชื่ออ้ายเสือโคร่ง	กูจะโกงอ้ายเฒ่าเอาสักหน
แล้วว่าท่านอย่าได้แคลงระแวงวน	ข้าเป็นคนซื่อตรงไม่วงเวียน
จะช่วยท่านจนสำเร็จให้เสร็จศึก	ข้าตรองตรึกพูดจาใช่พาเหียร
เป็นความในใจประสงค์ไม่วงเวียน	ขอพากเพียรรบรับทัพลังกา ฯ
๏ บาทหลวงเห็นจริงแจ้งไม่แคลงจิต	มันสะกิดถูกที่คันก็หรรษา
จึ่งสั่งพวกคนใช้ในเภตรา	ให้ขนอาวุธส่งลงในเรือ
ทั้งปืนใหญ่ปืนน้อยร้อยกระบอก	ทั้งดาบหอกแจกทุกคนให้ล้นเหลือ
แจกเสบียงเลี้ยงไพร่ทั้งนายเรือ	ทั้งข้าวเกลือขนไปจะได้กิน
แล้วแกสั่งว่าให้รีบไปก่อน	จงผันผ่อนคิดให้สมอารมณ์ถวิล
ไปคอยท่าหน้าด่านชานบุรินทร์	ชายกระสินธุ์เข้าออกเร่งบอกมา
แต่เช้าตรู่กูจะยกกระบวนทัพ	ไปตั้งรับข้าศึกได้ปรึกษา
กองตระเวนรับคำแล้วอำลา	แล่นเข้ามาปากน้ำด้วยชำนาญ
แล้วร่างบอกลอกใส่ในกระดาษ	แจ้งข้อราชการศึกที่ฮึกหาญ
ลงเรือช่วงล่วงไปมิได้นาน	เอาเรื่องสารในฉบับขึ้นกราบทูล ฯ
๏ ขุนนางรับสาราพาขึ้นเฝ้า	พระจอมเจ้าธรณินปิ่นไอศูรย์
ให้ทราบความตามเล่าที่เค้ามูล	นเรนทร์สูรสั่งให้อ่านสารแสดง ฯ
๏ ในเรื่องบอกกองตระเวนเจนสมุทร	เที่ยวแล่นรุดตามเกาะเสาะแสวง
ปะกำปั่นพันร้อยแล่นลอยแซง	ตามเขตแขวงวนวังแดนลังกา
ข้าพเจ้าแล่นไปเรียกให้แวะ	มันแค่นแคะถามซักเอานักหนา
ข้าพเจ้าจึงแถลงแจ้งกิจจา	บอกว่ามาแต่ประเทศเขตนคร
นคราธานินทร์กบิลพัสดุ์	มันจึงจัดแจงตั้งแต่สั่งสอน
ให้มาตีเมืองด่านชานนคร	พระภูธรจงแจ้งแห่งคดี
อันมานี้มิใช่ใครหาไหนเล่า	บาทหลวงเฒ่าที่มันล่าพากันหนี
ข้าพเจ้าล่อลวงดูท่วงที	วันพรุ่งนี้จะยกมารบธานินทร์ ฯ
๏ พอสิ้นคำหารือหนังสือบอก	พวกด่านนอกคงคาชลาสินธุ์
พระตรัสสั่งเสนาในธานินทร์	ให้ขนดินลากปืนขึ้นเชิงเทิน
ทั้งน้ำท่าหาไว้ให้ทุกแห่ง	รอบกำแพงรบรุกฉวยฉุกเฉิน
คอยดับไฟไล่คนบนเชิงเทิน	ให้ขึ้นเดินทุกหมวดเร่งตรวจตรา
แล้วสั่งอาลักษณ์เสมียนเร่งเขียนสาร	ไปแจ้งการทูลสมเด็จพระเชษฐา
แล้วให้ไปรมจักรนัครา	ตั้งกรุงการะเวกแจ้งแห่งคดี
ไปเมืองเซ็นบอกนัดดาวายุพัฒน์	ให้รีบจัดเร็วไวในดิถี
ว่าข้าศึกมาประชิดติดบุรี	แล้วไปที่หน่อกษัตริย์หัสกัน
กับเมืองพระวลายุดาด้วย	ให้มาช่วยรบรับเป็นทัพขัน
ทั้งอาพี่หลานลูกที่ผูกพัน	มาช่วยกันตามวงศ์พงศ์ตระกูล
เอาสารส่งลงเรือไปทุกแห่ง	ตามตำแหน่งกรุงไกรมไหสูรย์
ไปทุกเมืองแต่ล้วนวงศ์พงศ์ประยูร	ขึ้นกราบทูลทั่วประเทศนิเวศน์วัง
ถวายสารการณรงค์ทุกองค์เสร็จ	เชิญเสด็จช่วยศึกเหมือนนึกหวัง
ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงวัง	เสร็จออกนั่งพระโรงรัตน์ชัชวาล
ขุนเสนาพาพวกลังกาเฝ้า	ต่างก้มเกล้าภูวไนยถวายสาร
พระตรัสสั่งพระศรีปรีชาชาญ	ให้คลี่สารศุภลักษณ์อักขรา ฯ
๏ ในสารศรีสุดสาครบวรนาถ	บังคมบาทพงศ์นารายณ์ทั้งซ้ายขวา
ทูลกระหม่อมจอมองค์วงศ์พระอา	ให้ทราบฝ่าบาทบงสุ์พระทรงชัย
ว่าบัดนี้เกาะลังกามหาสถาน	บังเกิดการศึกเสือเหลือวิสัย
ทั้งน้ำบกยกมาพร้อมล้อมกรุงไกร	เป็นศึกใหญ่กว่าทุกครั้งแต่หลังมา
ใช้พยนต์มนต์เวทวิเศษขลัง	เหลือกำลังหมู่พหลพลอาสา
จะฆ่าฟันมันไม่ตายวายชีวา	เชิญพระมาดับร้อนให้ผ่อนเย็น ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์ทรงสดับ	ให้คั่งคับเขาฉลองตรองไม่เห็น
ควรจะไปดับร้อนให้ผ่อนเย็น	เห็นจะเป็นมังคลามาราวี
พระตรัสสั่งเสวกาพฤฒามาตย์	ให้หมายบาดแขกชวากะลาสี
เหล่าล้าต้าต้นหนที่คนดี	เราจะกรีธาทัพไปรับรอง
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จลุกจากอาสน์	ขุนอำมาตย์ได้ฟังรับสั่งสนอง
มาบาดหมายเตรียมตรวจทุกหมวดกอง	ให้ถูกต้องตามประสงค์พระโองการ
เรือที่นั่งดั้งกันสุวรรณหงส์	ให้เตรียมลงทอดท่าไว้หน้าฉาน
กำปั่นรบครบเสร็จสำเร็จการ	คอยพระผ่านธรณินปิ่นนคร ฯ
๏ ป่างพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	สั่งองค์อัครชายาสุดาสมร
ทั้งสองนางซ้ายขวาพะงางอน	เป็นการร้อนพี่จะลาสุดาดวง
ศึกมาติดลังกาอาณาเขต	บังเกิดเหตุทุกข์ใจเป็นใหญ่หลวง
จะต้องไปปราบปรามตามกระทรวง	เจ้าพุ่มพวงอยู่พาราจงถาวร
จงปกป้องครองกันเถิดขวัญเนตร	ทั้งแก้วเกษรารำภาสมร
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จบทจร	จากบรรจถรณ์แท่นบรรทมตรมฤทัย
ออกข้างหน้าคลาไคลไปปากน้ำ	เห็นเรือกำปั่นยอดทอดไสว
ลำที่นั่งดั้งกั้นเป็นหลั่นไป	เสนาในน้อมประณตบทมาลย์ ฯ
๏ ครั้นฤกษ์ดีเสด็จลงทรงกำปั่น	ให้โห่ลั่นไปทางข้างอิสาน
ลำที่นั่งตั้งเข็มเต็มชำนาญ	พวกทหารพร้อมพรั่งทั้งนั่งยืน
เรือบรรดามาตามหลามสมุทร	ก็รีบรุดเร็วรัดไม่ขัดขืน
พวกฝรั่งแออัดบางยัดยืน	ยิงครั่นครื้นโห่เร้าจะเอาชัย
เรือที่นั่งดั้งกั้นเป็นหลั่นลด	ตามกันหมดธงทิวปลิวไสว
ชมละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งไป	แล่นเข้าในทะเลลมยมนา ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์สุริย์วงศ์ดำรงราชย์	ทั้งเบื้องบาทสมเด็จพระเชษฐา
สินสมุทรวุฒิไกรได้สารา	ว่าลังกาเกิดศึกนึกคะนึง
เห็นจะเป็นมังคลานราราช	กับพระบาทหลวงจิตมันคิดหึง
เพราะเป็นคนอันธพาลสันดานดึง	พระรำพึงในพระทัยให้รัญจวน
จำจะไปกำจัดอ้ายสัตว์ร้าย	มันวุ่นวายทุจริตทำผิดผวน
จึงสั่งให้จัดแจงแต่งกระบวน	เลือกแต่ล้วนพวกทหารชาญณรงค์
ให้ตบแต่งกำปั่นสุวรรณมาศ	ใส่ใบตาดกุก่องทองระหง
ทั้งเรือรบครบกระบวนปักทวนธง	จัตุรงค์เสนาพลากร
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จเข้าที่สรง	สำอางองค์เนาวรัตน์ประภัสสร
สั่งอรุณรัศมีมีสุนทร	พะงางอนกัลยาอย่าคลาไคล
อยู่ปกป้องครองสนมกำนัลนาฏ	พระยุรยาตรจากห้องอันผ่องใส
เสด็จไปลงกำปั่นด้วยทันใด	เสนาในพร้อมพรั่งตั้งประโคม
พอฤกษดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก	เร่งให้ออกอ่าวผลึกแห่ฮึกโหม
ยิงปืนใหญ่ก้องกึกครื้นครึกโครม	ทั้งประโคมสังข์แตรแซ่สำเนียง
ให้แล่นลัดตัดทางข้างอิสาน	ก้องกังวานคลื่นลมระดมเสียง
ทั้งเรือรบเรือไล่ใส่เสบียง	ออกแล่นเรียงรีบมุ่งกรุงลังกา ฯ
๏ ฝ่ายวลาวายุพัฒน์หัสกัน	ลงกำปั่นพร้อมพหลพลอาสา
เสียงพิลึกกึกก้องกลองสัญญา	ออกนาวาจากอ่าวแล่นก้าวไป
วายุพัฒน์จัดพหลพลรบ	แล่นมาพบปะเจ้าอาพลางปราศรัย
หัสกันออกจากท่าสุลาลัย	พลางใช้ใบมาในทางกลางสินธู
มาปะกันทั้งสามพลางถามไต่	ว่าศึกใหญ่กว่าแต่ก่อนเห็นอ่อนหู
อันความคิดสังฆราชเหมือนชาติงู	มันไม่รู้จบบทเพราะคดงอ
วายุพัฒน์ขัดใจว่าใช่ญาติ	ไปรุกราชรบฆ่านักหนาหนอ
เป็นสิ้นญาติขาดเถาสิ้นเหล่ากอ	แต่แม่พ่อเขายังสู้ไม่รู้คุณ
สำมะหาอะไรกับน้องหลาน	เขาเป็นพาลเหมือนครูผู้อุดหนุน
แต่แรกถือว่าเป็นอากลับทารุณ	เป็นสิ้นบุญสิ้นชาติญาติกา ฯ
๏ หัสกันน้องยาจึ่งว่าขาน	เพราะคบพาลเสียญาติศาสนา
อันตัวน้องเห็นฤทธิ์คิดระอา	สิ้นสัจจากันแต่ครั้งยังอยู่เมือง
แทบจะตายหลายหนจนป่นปี้	นี่ครูดีช่วยคิดช่วยปลิดเปลื้อง
จึงได้รอดชีวาเที่ยวหาเมือง	จะร่ำเรื่องไปก็แค้นแน่นอุรา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์วลายุดาราช	ว่าสิ้นญาติขาดเชื้อเพราะเหลือหา
เป็นเหตุผลต้นเริ่มแต่เดิมมา	เพราะปัญญาสังฆราชชาติคนโกง
สอนให้เราเหล่านี้กระทำผิด	ทุจริตวุ่นวายจะตายโหง
ต้องพลัดพรากยากจริงออกวิ่งโทง	เพราะแกโกงพาลำบากให้ยากเย็น
แต่ครั้งนี้พี่น้องพวกพ้องญาติ	อย่าได้ขาดความรักคงหักเห็น
น้ำใจเราสุจริตเพราะจิตเย็น	จะได้เห็นนับถือว่าซื่อตรง
กษัตริย์สามสนทนาปรึกษาเสร็จ	แล้วสำเร็จเรื่องความตามประสงค์
ต่างคำนับกลับไปยังที่นั่งทรง	ให้แล่นตรงตามกันเป็นหลั่นไป ฯ
ตอนที่ ๘๘
พระมังคลากับพระบาทหลวงตีได้เมืองด่านลังกา
๏ จะกล่าวฝ่ายมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงครั้นตรู่สุริย์ใส
ให้เข้าฝั่งไปกระทั่งถึงเวียงชัย	กำปั่นใบแต่ที่มาสักห้าพัน
คนสำหรับนับแสนแน่นอเนก	ทหารเอกกำกับเป็นทัพขัน
เข้าทอดท่าหน้าปากน้ำที่สำคัญ	แล้วให้ลั่นปืนใหญ่เอาใบลง
ทอดสมอรอเรียงเคียงขนาน	ปิดทางด่านกักเรือที่เหลือหลง
แล้วสั่งพวกเกณฑ์หัดจัตุรงค์	ให้ยกตรงตีด่านชานบุรี
บาทหลวงไล่ไพร่พลขึ้นบนป้อม	ทหารล้อมอยู่ด่านชานกรุงศรี
พวกชาวเมืองขึ้นเชิงเทินเนินบุรี	แล้วให้ตีกลองศึกเสียงครึกโครม
ประจุปืนน้อยใหญ่ใส่ดินหู	ข้างพวกหมู่ข้าศึกวิ่งฮึกโหม
ยกค่ายตั้งบังปืนเสียงครื้นโครม	ชาวเมืองโหมโห่พลันให้ลั่นปืน
พวกข้าศึกฮึกหาญถือขวานหมู	ฟันประตูด่านหน้าไม่ฝ่าฝืน
ชาวเมืองพุ่งแหลนหลาวทั้งง้าวปืน	ฝรั่งยืนต่อแย้งแทงด้วยตรี
บ้างล้มตายก่ายกองทั้งสองฝ่าย	จนสุริย์ฉายแสงกล้าในราศี
บาทหลวงเร่งมังคลาอย่าช้าที	ให้ขึ้นตีเอาชัยให้ได้การ
แกเร่งรัดจัดไพร่ไล่พหล	ให้เพิ่มคนศักดาที่กล้าหาญ
แล้วแต่งตัวขึ้นม้าอาชาชาญ	ศิษย์อาจารย์ท้าวภุเกศขึ้นเขตแดน
ยกพหลพลเภตราสิบห้าหมื่น	ทหารปืนดาบง้าวทั้งหลาวแหลน
เครื่องอาวุธต่างต่างทั้งดั้งแพน	ยกมาแน่นเกลื่อนกลาดดาษดา ฯ
๏ ฝ่ายตาเฒ่าเจ้าพระยารักษาด่าน	เห็นทหารคึกคักมานักหนา
จึ่งสั่งพวกม้าใช้ให้ไคลคลา	ไปพารากราบทูลมูลความ
เหลือกำลังครั้งนี้เห็นหนักแน่น	นับหมื่นแสนผู้คนมากล้นหลาม
ขอกองทัพรีบมาอย่าช้าความ	ให้เร่งตามลงมาอย่าช้าที
เหลือกำลังวังชาข้าพเจ้า	จงโปรดเกล้าอย่างประณตบทศรี
แม้นช้านักเมืองด่านชานบุรี	จะเสียทีข้าศึกเหมือนตรึกตรอง
พวกม้าใช้รีบไปยังนิเวศน์	นำเอาเหตุเข้าประมูลทูลฉลอง
พร้อมเสนาข้าเฝ้าทูลละออง	ทูลสนองเรื่องราวแก่ท้าวไท ฯ
๏ ป่างพระสุดสาครบวรนาถ	ฟังอำมาตย์ทูลสารแล้วขานไข
ให้เร่งรัดจัดพลสกลไกร	เราจะไปเมืองด่านชานชลา
วันนั้นพร้อมเสวกาเจ้าวาโหม	ทูลประโลมขอคำนับรับอาสา
เชิญพระจอมนครินทร์ปิ่นประชา	อยู่พาราอย่าเพ่อเสร็จเสด็จจร
ข้าพเจ้าจะไปรับเป็นทัพหน้า	แม้นเหลือบ่าจึงจะแจ้งแห่งอักษร
มากราบทูลมูลเหตุจึงเสร็จจร	สุดสาครกรุงกษัตริย์จึงตรัสพลัน
ว่าดูราวาโหมผู้เพื่อนยาก	สู้กรำกรากมาในป่าพนาสัณฑ์
เราจะไปรับรบสมทบกัน	ได้ผ่อนผันโดยปัญญาได้หารือ
พระตรัสสั่งเสนาที่กล้าแข็ง	เร่งจัดแจงกองทัพเคยนับถือ
เกณฑ์พหลพลศึกเคยฝึกปรือ	มีฝีมือเร่งเอาเข้ากระบวน
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	ขึ้นปรางค์มาศที่ประทมภิรมย์สงวน
พระนึกถึงความฝันให้รัญจวน	โหรคำนวณทายทิศไม่ผิดเลย
พระตรัสเรียกเสาวคนธ์วิมลสมร	เป็นการร้อนเต็มทีเจ้าพี่เอ๋ย
มาเกิดศึกขึ้นนะแม้นละเลย	เขาจะเย้ยเราได้ต้องไคลคลา
พลางแต่งองค์ทรงเครื่องพิชัยยุทธ์	เหน็บอาวุธพริ้งพรายทั้งซ้ายขวา
พระหัตถ์กุมไม้เท้าของเจ้าตา	ทรงมาลาหนังหมีล้วนสีดำ
ประนมหัตถ์พัทยาเทพารักษ์	สิทธิศักดิ์จงช่วยชุบอุปถัมภ์
ข้าถือสัตย์วัจนังเหมือนยังคำ	แล้วบริกรรมคาถามหามนต์
เสด็จออกข้างหน้าเสนากลาด	ระดาดาษพร้อมพรั่งทั้งพหล
ครั้นฤกษ์ดีคลี่คลายขยายพล	เดินเกลื่อนกล่นจากเมืองแน่นเนืองไป
ข้างทัพหน้าวาหุโลมประโคมฆ้อง	เสียงกึกก้องธรณินแผ่นดินไหว
จัตุรงค์โยธาเสนาใน	ก็ยกไปตามทางกลางบุรินทร์ ฯ
๏ ป่างพระจอมจักรพงศ์องค์กษัตริย์	ทรงกัณฐัศว์ม้ามังกรอาวรณ์ถวิล
ให้คั่งแค้นพวกศัตรูหมู่ไพริน	ไม่รู้สิ้นศึกเสือเหลือระอา
พลางเร่งทัพขับพหลพลทหาร	เกือบถึงด่านพลางก็ตรึกพระปรึกษา
แก่เสนาธิบดีผู้ปรีชา	เร่งให้ม้าเร็วไวไปก่อนเรา
ดูท่าทางกองทัพจะรับสู้	เปิดประตูข้างข้างริมหว่างเขา
จะได้ปล่อยพวกพหลพลของเรา	ให้รีบเข้าไปข้างหน้ารักษาทาง
สุริยงลงลับพยับย่ำ	จะใกล้ค่ำสุริยันพอจันทร์สาง
ครั้นม้าใช้ไปถึงบ้านที่ย่านกลาง	อันหนทางยังอีกกึ่งตะบึงไป
พอได้ยินเสียงปืนดังครื้นครั่น	พิลึกลั่นโลกาสุธาไหว
พลางรีบเร่งตีม้าให้คลาไคล	ครั้นเกือบใกล้เขตแคว้นแดนนคร
พอม้าใช้ในเมืองวิ่งควบขับ	ตีสำทับออกจากด่านชานสิงขร
มาปะพวกม้าใช้ในนคร	เป็นการร้อนจะเสียด่านชานบุรี
แล้วทูลว่าพระองค์ดำรงภพ	ให้สมทบคอยพหลพลกรุงศรี
แล้วรีบเร่งตีม้าไม่ช้าที	จนถึงที่ทัพใหญ่เข้าไปพลัน
เข้าทูลองค์พงศ์กษัตริย์ให้จัดทัพ	นายด่านรับกับพหลพลขันธ์
เหลือกำลังครั้งนี้ทีสำคัญ	พระทรงธรรม์จงแจ้งแห่งเนื้อความ ฯ
๏ ป่างกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงสดับ	เร่งให้ขับพวกทหารชาญสนาม
ไม่รอรั้งตั้งหน้าพยายาม	รีบไปตามม้าใช้ในกลางคืน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงขี่ม้าเข้าฝ่าฝืน
เร่งพหลพลทหารชำนาญปืน	ทั้งสี่หมื่นให้ประสมระดมกัน
พาดบันไดไล่คนขึ้นบนป้อม	ทหารพร้อมยิงแย้งด้วยแข็งขัน
พวกชาวด่านสู้รบหลบไม่ทัน	พัลวันวุ่นวิ่งเป็นสิงคลี ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชพระบาทหลวง	เห็นได้ท่วงทีไล่พวกไพร่หนี
ฟันประตูกรูกราวเข้าบุรี	สั่งให้ตีกลองสัญญาพลากร
เมืองด่านแตกแยกย้ายพลัดพรายวุ่น	ชุลมุนอุ้มลูกแบกฟูกหมอน
บ้างหอบมุ้งรุงรังทั้งที่นอน	แม่ลูกอ่อนวิ่งเบียดกระเดียดเปล
ทั้งผ้าอ้อมน้อยใหญ่ส่งให้ผัว	แล้วแหกรั้ววิ่งนุงออกยุ่งเก๋
พวกป่วยไข้โกโรเดินโซเซ	เที่ยวหันเหหอบรวนทั้งครวญคราง
ที่เสียตาเมียพาไปแอบรก	เอาเสื่อปกซุ่มซ่อนลงนอนขวาง
นางเมียหนีไปแต่ตัวเจ้าผัวคราง	มันทิ้งขว้างเสียให้ตายวายชีวา
พวกฝรั่งยกเข้าตั้งยังเมืองด่าน	แล้วคิดการผูกพยนต์มนต์คาถา
เอาหญ้าทำรูปคงเป่ามนตรา	ให้ถืออาวุธไว้ใช้เหมือนคน
ล้อมจนรอบขอบเขตเมืองปากน้ำ	ยืนประจำตามตำแหน่งทุกแห่งหน
เว้นแต่ไม่พูดจาภาษาคน	เที่ยวเวียนวนเดินรอบขอบกำแพง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายทัพลังกาครั้นมาถึง	เห็นอื้ออึงล้วนทหารชาญกำแหง
ทั้งฟืนไฟในเมืองรุ่งเรืองแดง	ก็รู้แจ้งว่าเสียด่านชานชลา ฯ
๏ ป่างพระจอมนัคเรศเกศกษัตริย์	โองการตรัสสั่งพหลพลอาสา
ทั้งทัพหน้าทัพหนุนขุนเสนา	แต่บรรดาหมื่นขุนทั้งมุลนาย
พอรุ่งเช้าเราจะแยกเข้าแหกด่าน	จัดทหารไว้ให้ทันจะผันผาย
เข้าหักโหมโจมไล่ให้กระจาย	คิดอุบายล่อลวงดูท่วงที
พระสั่งให้รอราโยธาทัพ	อย่านอนหลับในระวางหว่างวีถี
ทั้งฟืนไฟจงระงับดับให้ดี	อย่าให้มีแสงสว่างกระจ่างตา
แต่งผู้คนพลไพร่ไว้ให้พร้อม	จะยกอ้อมชิงแดนให้แน่นหนา
พอเช้าตรู่กรูกราวเข้าประดา	ชิงพาราเอาให้ได้ดั่งใจปอง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายด่านเมื่อเมืองเสีย	ทั้งลูกเมียวิ่งวนเที่ยวขนของ
ฝรั่งไล่คลุกคลีหนีลงคลอง	ทั้งเงินทองใส่กระบุงพะรุงพะรัง
ท่านผู้หญิงห่มมุ้งหิ้วถุงเบี้ย	ทั้งผัวเมียสั่นงกดังตกถัง
ลงวิ่งฉุยลุยน้ำเหลือกำลัง	กลัวฝรั่งมันจะฆ่าปรึกษาเมีย
เราขึ้นฝั่งยั้งหยุดแล้วขุดหลุม	เอาหญ้าคลุมซ่อนตัวอย่างตั้วเหีย
พลางขึ้นฝั่งระวังตัวทั้งผัวเมีย	ค่อยแคะเขี่ยขุดหลุมพอหุ้มตัว
ลงไปนอนคุดคู้เหมือนหนูพุก	ไม่มีสุขอ่อนเปลี้ยทั้งเมียผัว
สวดนโมตาแฉะที่แพะกลัว	ทั้งเมียผัวบ่นภาวนาไป ฯ
๏ จะกล่าวกลับทัพสุดสาครราช	ภาณุมาศรุ่งรางสว่างไข
ให้ยกพวกหมู่ทหารอันชาญชัย	ทั้งคบไฟโห่ร้องก้องสำเนียง
ยิงปืนผาหน้าไม้ทั้งใหญ่น้อย	โยธาพลอยโห่ลั่นสนั่นเสียง
ทั้งทัพหน้าทัพหลังกองข้างเคียง	ระดมเสียงปืนลั่นสนั่นดัง ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงเกณฑ์ไพร่ให้ขึ้นป้อม	ทหารพร้อมโยธาทั้งหน้าหลัง
ให้ปล่อยปืนครื้นครั่นสนั่นดัง	พวกฝรั่งยืนจ้องช่องเสมา
หลอมตะกั่วคั่วทรายน้ำมันสาด	คนขยาดล้มตายวายสังขาร์
หุ่นพยนต์ยืนแย้งแกว่งสาตรา	จะเข่นฆ่ามันไม่ตายวายชีวี ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงเปรมเกษมศรี
เห็นพหลพลไพร่นั้นได้ที	เร่งให้ตีกลองรบสมทบพล
เรียกโยธาห้าหมื่นถือปืนผา	ยิงประดาพร้อมเสร็จดังเม็ดฝน
ทหารไทยเหลือกำลังประทังทน	ก็แตกย่นย่อยยับอัปรา ฯ
๏ ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นกษัตริย์	ให้แค้นขัดเคืองจิตพวกมิจฉา
จึงเอื้อนอรรถตรัสสั่งขุนเสนา	ให้รั้งราพวกพลสกลไกร
จึงปรึกษาวาโหมผู้เรืองฤทธิ์	ท่านจะคิดหักหาญสถานไหน
จะรบราฆ่าฟันไม่บรรลัย	ราวกับได้พรประสิทธิ์พระอิศรา ฯ
๏ ฝ่ายพระยาวาโหมประโลมสนอง	ข้าตรึกตรองเห็นจริตผิดนักหนา
แล้วไม่มีสำเนียงเสียงพูดจา	พวกที่มาล้อมรอบขอบกำแพง
แล้วไม่เห็นกินอยู่ดูจริต	ข้าเพ่งพิศนึกอางขนางแหนง
เป็นจนใจหลายอย่างให้คลางแคลง	มิได้แจ้งเหตุผลเป็นจนมัน ฯ
๏ ป่างพระสุดสาครบวรนาถ	ตรัสประภาษเห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
จึงปรึกษาขุนพหลคนสำคัญ	ว่าตัวท่านเล่าก็ดีมีกำลัง
ทั้งวิชาสามารถเป็นชาติเชื้อ	เปรียบเหมือนเสือรีบไปเหมือนใจหวัง
สะกดทัพจับคนริมวนวัง	จงกำบังตัวไปให้ได้การ
จับเอาคนล้อมรอบขอบจังหวัด	เอาเชือกมัดตัวมาที่หน้าฉาน
ท่านรีบไปในเย็นให้เป็นการ	อย่านิ่งนานศึกเสือจะเหลือมือ
ความที่ว่าสงสัยเร่งไปสอบ	เอาความชอบไว้สักครั้งอย่างเราถือ
อาสาเราเจ้าแผ่นดินให้สิ้นมือ	จงไว้ชื่อเถิดสักครั้งจึ่งบังควร ฯ
๏ ฝ่ายกองหนุนขุนพหลเรียกพลรบ	มาสมทบตามระบอบจะสอบสวน
ค่อยด้อมมองย่องไปเร่งใคร่ครวญ	ดูกระบวนข้าศึกเร่งตรึกตรอง
แอบเข้าไปใกล้เคียงฟังเสียงเงียบ	ไม่กรอบเกรียบยืนดูอยู่ทั้งสอง
แล้วแลเล็งเพ่งพิศผิดทำนอง	จึงทำร้องเป็นนกวิหคบิน
หุ่นพยนต์นิ่งเฉยไม่เงยแหงน	ทำแต่แขนแกว่งกวักคล้ายปักษิณ
ก็ถอยทัพกลับมาพ้นธานินทร์	มาถึงถิ่นที่ประทับแล้วกราบทูล
ว่าข้าแต่พระองค์ทรงพิภพ	เหมือนปรารภแห่งพระปิ่นบดินทร์สูร
มิใช่คนจริงจังดังข้าทูล	เห็นเค้ามูลมันก็ผิดจริตคน ฯ
๏ ป่างพระปิ่นนคราลังกาทวีป	ให้คนรีบเร็วไวไปสิงหล
เชิญท่านครูผู้วิเศษข้างเวทมนตร์	ด้วยเป็นคนมาแต่ครั้งรบลังกา
เป็นศิษย์พระโลกเชษฐ์พระเวทหนัก	ชื่อครูจักราศีดีนักหนา
เป็นเชื้อพราหมณ์สยามภูรู้วิชา	ได้ตำราของอาจารย์มานานนม
เอาม้าใช้ไปรับมาดับร้อน	ได้ผันผ่อนเสียเหมือนอย่างป่างประถม
พวกม้าใช้ได้ฟังกราบบังคม	ก็ควบกลมรีบมายังธานี
บอกแก่ท่านจักราว่ารับสั่ง	ให้ไปยังกองทัพช่วยขับผี
ฝ่ายท่านครูรู้แจ้งแห่งคดี	ออกมาที่นอกชานชำนาญมนต์
แล้วยกเมฆตามตำรามหาเวท	ก็แจ้งเหตุในมหาโกลาหล
รู้วิสัยไตรเพทข้างเวทมนตร์	ผ้าพยนต์เป็นแท้แน่แก่ใจ
จึงว่ากับม้าใช้ไปเถิดเจ้า	อย่าคอยเราเลยไปแจ้งแถลงไข
อันตัวเราเล่าไม่ช้าจะคลาไคล	พลางลุกไปที่ในห้องหยิบของดี
ใส่เข้าปากเดินกลมดังลมพัด	แล้วรีบรัดไปประณตบทศรี
ไปถึงก่อนมิ่งม้าพวกพาชี	พระภูมีตรัสถามเนื้อความพลัน
ว่าดูราอาจารย์ตัวท่านนี้	มาถึงก่อนพาชีดีขยัน
ช่วยแก้ไขประจามิตรที่ติดพัน	แต่รบกันฆ่าไม่ตายวายชีวา
ยกไปตีทีไรก็ย่อยยับ	คนตายนับพันหมื่นต้องปืนผา
เราสงสัยไม่แจ้งแคลงวิญญาณ์	เชิญท่านมาช่วยกำราบปราบทมิฬ ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูจักราปรีชาเฉลย	อย่ารบเลยเหมือนเอาไข่ไปใส่หิน
มันฆ่าตายเสียเปล่าเปล่าชาวบุรินทร์	ข้าแจ้งสิ้นมิใช่คนเป็นมนต์มัน
นี่แหละเรียกผ้าพยนต์ใช่คนผู้	ใครรบสู้มันก็ฆ่าให้อาสัญ
อันมนต์เวทวิทยาสารพัน	มันผูกพันฟ่อนหญ้าด้วยอาคม ฯ
๏ ป่างพระองค์ผู้ดำรงนคเรศ	ครั้นทราบเหตุกับที่เป็นก็เห็นสม
เชิญท่านแก้วิทยาแลอาคม	ที่เตรียมตรมในอุราประชากร ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูจักราปรีชาฉลาด	จึงทูลบาทบพิตรอดิศร
ขออาสาไทท้าวเจ้านคร	คิดผันผ่อนแก้พยนต์ด้วยมนตรา
พระดำรัสตรัสว่าอย่าช้านัก	คิดหาญหักเปลื้องปลิดพวกมิจฉา
อาจารย์เฒ่าได้สดับรับบัญชา	จึงออกมาตั้งศาลการพลี
แล้วบวรสรวงเทพไทในไตรจักร	ที่สำนักในลังกาทุกราศี
แล้วแต่งตั้งสารพัดเครื่องบัดพลี	เข้านั่งที่อ่านเวทวิเศษมนต์
เป็นพยุพัดมาในอากาศ	ทั้งฝนสาดเสียงฟ้าโกลาหล
ทะเลใหญ่เป็นระลอกกระฉอกชล	สุธาดลไหวหวั่นสนั่นดัง
เป็นน้ำนองก้องกึกพิลึกลั่น	เสียงสนั่นคลื่นระลอกกระฉอกขัง
เป็นธาราสาชลดั่งวนวัง	ท่วมกระทั่งค่ายคูประตูเมือง
ชอุ่มชอ่ำคล้ำฟ้าเวหาหาว	ทั้งเดือนดาวอับสีไม่มีเหลือง
ก็มืดมัวทั่วเขตประเทศเมือง	ไม่รู้เรื่องเกิดหนาวทั้งหาวนอน
พยนต์หญ้าที่รักษาอยู่ชั้นนอก	คลื่นกระฉอกลอยกลิ้งไปพิงขอน
ที่ในด่านโงกหงับบ้างหลับนอน	แผ่นดินดอนหวั่นไหวดังไกวเปล ฯ
๏ บาทหลวงเห็นผิดประหลาดอนาถนัก	ไม่ประจักษ์ชวนกันเที่ยวหันเห
ทั้งมืดมนอนธกาลเดินซานเซ	นึกคะเนเห็นจะมีคนดีมา
ทำไมจักรู้แน่ได้แก้ไข	จุดฟืนไฟก็ไม่ติดผิดนักหนา
แล้วมืดค่ำสุริยนสนธยา	จะไปมาก็ไม่เห็นเป็นแต่ลม
แล้วมิหนำซ้ำฝนก็ตกหนัก	จะหาญหักเอาชัยเห็นไม่สม
จำจะคิดถ่ายเทด้วยเล่ห์ลม	คงจะสมปรารถนาไม่ช้านาน
แต่วันนี้ฝนฟ้าในอากาศ	ยังไม่ขาดมืดมัวทั่วสถาน
เป็นจนใจไม่รู้แห่งจะแจ้งการ	แกคิดอ่านทางอุบายไว้หลายกล ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายจักราพฤฒาเฒ่า	จึงก้มเกล้าทูลแถลงแจ้งนุสนธิ์
ให้ทหารคนดีที่ชอบกล	ไปลักพยนต์ที่มันล้อมป้อมกำแพง
มาดูให้เห็นจริงที่กริ่งจิต	ที่มันคิดผูกพันไว้ขันแข็ง
กำลังฝนมนต์คาถาพระอย่าแคลง	ไม่ต่อแย้งสิ้นเขตสิ้นเวทมนตร์
พระจึ่งตรัสเรียกหาเจ้าวาโหม	เมืองวาหุโลมอาสาข้าสักหน
ไปเอาหญ้าที่เราเห็นเป็นพยนต์	กำลังมนต์ครูแกแน่ในใจ
เจ้าวาโหมโสมนัสจัดปีกหาง	บินไปทางอากาศกลาดไสว
ถลาลงรับรองด้วยว่องไว	พยนต์ไล่ฟาดฟันประจัญบาน
แต่ต้องเวทของครูสู้ไม่ได้	ก็บรรลัยล้มวินาศไม่อาจหาญ
พวกวาโหมหิ้วมาหน้าพระลาน	ทูลพระผ่านนคราเจ้าธานี ฯ
๏ ป่างพระสุดสาครบวรนาถ	จึ่งประภาษแก่ทหารชาญชัยศรี
จงรีบไปช่วยกันขนโยนนที	อย่าอึงมี่ไม่ให้รู้ถึงหูมัน
พวกทหารชาญณรงค์เคยยงยุทธ์	ก็รีบรุดพลนิกรค่อยผ่อนผัน
กำลังฝนคนณรงค์คงกระพัน	ก็ช่วยกันรีบไปมิได้กลัว
ด้วยว่าครูผู้วิเศษแจ้งเหตุผล	รู้ทุกคนหาหนังขึ้นบังหัว
ถึงฝนตกสักเท่าไรก็ไม่กลัว	จะมืดมัวสักเท่าไรรีบไปพลัน
ถึงหุ่นมนต์โยนทิ้งเสียจนหมด	แล้วเดินลดเลี้ยวป่าพนาสัณฑ์
รีบกลับมาเฝ้าองค์พระทรงธรรม์	หมดด้วยกันทูลท้าวเจ้าบุรินทร์ ฯ
๏ ป่างพระสุดสาครอาวรณ์หวัง	จึงตรัสสั่งโดยในพระทัยถวิล
เวลาเช้าเราจะเข้าตีธานินทร์	ให้พร้อมสิ้นแต่บรรดาเสนานาย ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงหาวหนาวใจหาย
มิได้แจ้งเหตุผลกลอุบาย	แต่นึกหมายว่าคนดีคงมีมา
แม้นเช้าตรู่สุริยงก็คงรู้	พิเคราะห์ดูที่ในจิตผิดนักหวา
มันหนาวเกินฟ้าฝนพ้นตำรา	ทั้งกายาก็เป็นเหน็บเจ็บระบม
จะคิดแก้แผลไรไฉนหนอ	ก็เป็นข้อจนใจไหนจะสม
เพราะเกิดความร้าวรานมานานนม	เห็นไม่สมคิดไว้ในใจปอง
แกนิ่งนึกตรึกตราขึ้นมาได้	จำจะให้คนเก่าจัดข้าวของ
ไปให้ทันจะใคร่รู้ดูทำนอง	อันสิ่งของกับหนังสือให้ถือไป
พลางเขียนสารเสร็จสมอารมณ์นึก	แต่ยังดึกฝนพรำเป็นน้ำไหล
ถ้าเช้าตรู่สุริโยอโณทัย	จึงจะให้เสนาไปหามัน
แกจึ่งสั่งคนใช้ให้จัดหา	ทั้งแพรผ้าอย่างยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
อีกพลอยเพชรเม็ดมุกดามีค่าครัน	จะกำนัลอ้ายคนร้ายให้ตายใจ
แล้วลงนั่งกอดเข่าหนาวสะท้าน	เก็บมุ้งม่านผ้าเสื้อห่มเหื่อไหล
ตัวยังสั่นเทาเทาหนาวในใจ	ราวกับไข้จับทั่วทุกตัวคน
ด้วยอำนาจมนต์เวทวิเศษขลัง	บาทหลวงนั่งหนาวเย็นทุกเส้นขน
ให้เมื่อยเหน็บเจ็บเนื้อเห็นเหลือทน	เล่นเอาจนความคิดดั่งพิษงู
ยิ่งผิงไฟก็ยิ่งหนาวราวกับยุ	เสียงจุจุพิงหมอนจนอ่อนหู
จนปัญญาที่จะตรองหาช่องคู	พิเคราะห์ดูก็เห็นผิดคิดอาวรณ์
ตั้งแต่ทำกลศึกมาลึกซึ้ง	แกรำพึงคับคั่งดังสิงขร
มาทับทุ่มในอุราให้อาวรณ์	แต่จะนอนก็ไม่หลับมันคับใจ
พวกที่นั่งตั้งกองทุกช่องด่าน	หนาวสะท้านพากันบ่นทนไม่ไหว
จะไปอยู่สุขเกษมเปรมหัวใจ	ก็ยังไม่สมคิดในจิตปอง
เพราะอ้ายเฒ่าสังฆราชชาติอังกฤษ	มันช่างคิดพาเจ้าให้เศร้าหมอง
จนพวกเราหนาวล้นจนขนพอง	เห็นจะต้องหนีมันเป็นมั่นคง
พลางปรึกษาหารือกันซุบซิบ	หนีให้ลิบเข้าในไพรระหง
ไปซุกตายเสียข้างหน้าตามป่าดง	แต่คิดสงสารเจ้าเมื่อคราวจน
แม้นลำพังอ้ายนี่กูมิอยู่	เป็นสิ้นรู้สารพัดจะขัดสน
มันพาให้ลำบากแสนยากจน	เห็นเหลือทนเต็มประดายิ่งอาวรณ์ ฯ
๏ จะกล่าวข้างลังกาอาณาจักร	ก็พร้อมพรักทวยหาญชาญสมร
ทั้งทัพหลังทัพหน้าแสนยากร	สุริย์จรไขสีรวิวรรณ
ประจุสมัยเกือบจะได้เวลาฤกษ์	เอิกเกริกคั่งคับล้วนทัพขัน
ทั้งครูจักรราศีชุลีคัล	มาพร้อมกันคลายเวทวิเศษมนต์
ห้ามมหาวลาหกที่ตกคล้ำ	ให้ขาดน้ำธาราที่ห่าฝน
ทั้งเมฆตั้งบังแสงพระสุริยน	นภาดลก็สว่างกระจ่างตา
ที่หนาวเหน็บเจ็บจุกที่ยุคเข็ญ	ค่อยวายเว้นเบาใจไพร่นักหนา
บาทหลวงค่อยคลายใจในอุรา	เรียกมังคลาสานุศิษย์มาคิดกล
การอุบายที่จะให้หนังสือสาร	ไปว่าขานตามกระทู้ดูสักหน
แล้วจะคิดถ่ายเทด้วยเล่ห์กล	ให้มันจนความคิดเหมือนติดกรง
เขาย่อมว่าข้าศึกแม้นฮึกหาญ	เอาของหวานส่งให้คงใหลหลง
ถึงสี่ตีนจริงนะหวาอย่าทะนง	คงล้มลงด้วยประสาทจึ่งกวาดครัว
แม้นสมคิดจะทำให้สมแค้น	จะตอบแทนวงศ์กษัตริย์จับตัดหัว
ยกไว้แต่แม่เอ็งต้องเกรงกลัว	จะลือชั่วฉาวไปมันไม่ดี
นอกกว่านั้นจริงหนะหวาฆ่าให้หมด	พวกขบถเอาให้ยับเหมือนสับสี
จะไว้มันทำไมพวกไพรี	ให้สมที่เคืองแค้นแน่นอุรา
แล้วเรียกคนใช้ชิดมาคิดอ่าน	เอ็งเอาสารนี้ออกไปไวไวหวา
กับเครื่องใช้อย่างดีมีราคา	ให้เสนาที่ประจำมันนำไป
ให้แก่เจ้านคราลังกาทวีป	แล้วเอ็งรีบกลับมาด่านดั่งขานไข
แม้นมันจะว่าขานประการใด	เอ็งอย่าได้พูดจาเหมือนวาจัง
ทำไม่รู้ดูแต่คนพลไพร่	จะมาไปตรึกตราทั้งหน้าหลัง
แม้นไปถึงพวกศัตรูดูระวัง	อย่าให้พลั้งพลาดไปแก่ไพรี
พวกม้าใช้ได้สารกับสิ่งของ	โดยทำนองหมายมุ่งไปกรุงศรี
ออกประตูรีบมาไม่ช้าที	เห็นอึงมี่ผู้คนขนสาตรา
ทั้งอาวุธน้อยใหญ่นายทหาร	มาประมาณสิบหมื่นพร้อมปืนผา
ต่างนั่งอยู่เกลื่อนกลาดดาษดา	รีบเข้ามาโดยทำนองแล้วร้องไป
ว่าดูราพวกพหลพลทหาร	เราถือสารมาจะแจ้งแถลงไข
กับสิ่งของเครื่องคำนับมารับไป	ถวายไทเจ้าจังหวัดปัถพิน
ฝ่ายทหารจึ่งว่ากับม้าใช้	เราจะไปบอกขุนนางอย่างถวิล
ให้กราบทูลมูลความตามระบิล	เจ้าแผ่นดินโปรดมาจะพาจร
แล้วรีบไปแจ้งคดีขุนนางใหญ่	เข้าทูลไทบพิตรอดิศร
ว่าฝรั่งถือสารการนคร	จะเย็นร้อนราชการสถานใด ฯ
๏ ป่างพระองค์ผู้ดำรงอาณาเขต	ครั้นทราบเหตุให้พะวงคิดสงสัย
จึ่งตรัสกับพวกมหาเสนาใน	จงเร่งไปรับมันมาอย่าช้าที
เราก็รู้มารยาแห่งข้าศึก	แต่ตรองตรึกที่ในการแห่งสารศรี
ครั้นมิรับมันเข้ามาจะฆ่าตี	ก็เป็นที่น่าชังไม่บังควร
แล้วจะให้รู้แจ้งที่แห่งเหตุ	โดยสังเกตข้อไรได้ไต่สวน
ฟังคารมมันดูรู้กระบวน	การที่ควรจะได้ทำเป็นตำรา ฯ
๏ ขุนนางรับกลับมาถึงม้าใช้	รับเข้าไปทูลแถลงแห่งเลขา
พระสั่งให้พวกฝรั่งในลังกา	เอาสาราอ่านถวายเป็นใจความ ฯ
๏ ว่าหนังสือมังคลานราราช	เป็นหน่อนาถปิ่นลังกาภาษาสยาม
ด้วยรบกันมั่นหมายเสียดายนาม	ทำสงครามกันมานานชิงบ้านเมือง
ไม่พอที่พวกอาณาประชาราษฎร์	มาวินาศรบสู้อ่อนหูเหือง
เพราะช่วงชิงถิ่นฐานเขตบ้านเมือง	จนขุ่นเคืองเพราะข่มเหงไม่เกรงใจ
อันลังกาตาลุงบำรุงราษฎร์	จนถึงมาตุรงค์แจ้งแถลงไข
เพราะบิดามาดำรงเป็นวงศ์ไทย	เธอก็ไปบรรชิตใช่กิจการ
ทวีปวังลังกาอาณาเขต	ถิ่นประเทศควรจะได้ในลูกหลาน
สืบตระกูลเผ่าพงศ์ตามวงศ์วาน	จึ่งควรการโดยเล่ห์ประเพณี
นี่จะมาครอบครองเอาของเขา	ไม่อายเราผู้เป็นน้องให้หมองศรี
ริบเอาตามปรารถนาไล่ราวี	เก็บธานีเป็นของตัวทั้งผัวเมีย
มิใช่พี่ร่วมท้องน้องในไส้	ดีแก่ใจไว้ตัวอย่างตั้วเหีย
ให้เจ้าของพลัดพรากจากลูกเมีย	ทำให้เสียวงศ์ญาติขาดตระกูล
เป็นผู้ใหญ่ในเชื้อนับเนื้อไข	ไม่อายใจตัดญาติให้ขาดสูญ
นี่เยี่ยงอย่างปางใดในตระกูล	อันเค้ามูลแต่บุราณสถานใด
จงชี้แจงมาให้แจ้งที่อย่างเยี่ยง	จะได้เลี่ยงหลีกไปหาที่อาศัย
หรือเวียงวังลังกามาแต่ไร	เป็นของไทยตั้งอยู่แต่บูราณ
แม้นมิยอมให้เราผู้เจ้าของ	ก็จะต้องรบราเหมือนว่าขาน
กว่าชีวาข้าจะตายทำลายลาญ	พอจบสารพระก็สั่งให้รั้งรอ
อย่าเพ่อยกไพร่พหลพลทหาร	จะตอบสารที่มันว่านักหนาหนอ
เป็นผู้ใหญ่เหมือนหนึ่งก้างมาขวางคอ	ต้องรีรอไว้ให้สิ้นการนินทา
พระจึ่งสั่งพวกเสมียนให้เขียนตอบ	โดยระบอบการกิจพวกมิจฉา
พอเสร็จสรรพพับผนิดแล้วปิดตรา	สั่งให้ม้าใช้รับรีบกลับไป ฯ
๏ จะกล่าวถึงหน่อนาถกับบาทหลวง	ค่อยหายง่วงที่ในจิตคิดสงสัย
จึ่งชวนพระมังคลาให้คลาไคล	เดินขึ้นไปบนเชิงเทินเนินกำแพง
เที่ยวตรวจตราผ้าพยนต์ก็หายหมด	แสนสลดนึกอางขนางแหนง
ประหลาดจิตผิดอย่างให้คลางแคลง	มิได้แจ้งเหตุผลจนปัญญา
อันคนดีในชมพูมิรู้สิ้น	ประเทศถิ่นอยู่ที่ไหนอย่างไรหวา
มันชักนำเอามาไว้ในลังกา	แกคิดมาเสียใจกระไรเลย
ลงกอดเข่าเศร้าจิตคิดวิตก	ระกำอกเต็มประดานิจจาเอ๋ย
พอม้าใช้กลับหลังมายังเคย	เอาสารเลยส่งให้ดั่งใจจง ฯ
๏ แกคลี่อ่านสารองค์พงศ์กษัตริย์	เจ้าจังหวัดในตระกูลประยูรหงส์
สุดสาครจอมเจิมเฉลิมวงศ์	ซึ่งดำรงนครังเกาะลังกา
มิใช่เราแย่งชิงเอาสิงหล	หรือลักปล้นอาจอิทธิ์ริษยา
เมื่อแรกเริ่มเดิมเจ้ายังเยาว์มา	อันลังกาก็เป็นสิทธิ์อิศโร
ก็ไม่ตั้งอยู่ในสัตย์สุจริต	มาก่อกิจการชั่วยั่วโทโส
แล้วมิหนำทำการพาลพาโล	จนใหญ่โตน้ำเนื้อก็เหลือทน
ทั้งเผ่าพงศ์วงศาคณาญาติ	ต้องนิราศว้าเหว่ระเหระหน
ทวีปวังลังกาประชาชน	ก็ยับย่นเต็มประดาทั้งธานี
พระมาตุรงค์ปลงการประทานให้	เราจึ่งได้อยู่บำรุงซึ่งกรุงศรี
มิใช่อยากว่าขานการบุรี	พระชนนีโปรดเกล้าให้เราครอง
เมื่ออยากได้ไปเฝ้าเล่าแถลง	ประจักษ์แจ้งแล้วประมูลทูลฉลอง
อันโภไคยไอศูรย์ยังมูลมอง	เราไม่ต้องการดอกจะบอกความ
อันกรุงไกรรัตนาของย่าปู่	ก็มีอยู่นคราภาษาสยาม
มิใช่เด็กอมมือจะรื้อความ	จะตะกลามอยากได้ปองครองบุรินทร์
ไปทูลบาทมาตุรงค์อนงค์นาฏ	เธออนุญาตเหมือนอย่างจิตคิดถวิล
เชิญมาครองนคราในธานินทร์	จะได้สิ้นรบพุ่งที่รุงรัง
แม้นจะทำอย่างนี้ที่จะได้	สมดั่งใจทุจริตอย่างคิดหวัง
เราก็ชายถ้าแม้นวายชีวาวัง	ญาติก็ยังมีอยู่หลายผู้คน
ท่านทั้งปวงล่วงไปเสียหมดสิ้น	นั่นแหละถิ่นแว่นแคว้นแดนสิงหล
จึงจะได้สมคิดดั่งจิตตน	ที่จะปล้นเอาอย่างนี้เรามิกลัว
อย่าถือใจว่าจะได้เมืองปากน้ำ	ที่ข้อคำพรรณนาก็น่าหัว
อย่าได้นึกตรึกตรองว่าของตัว	จะดีชั่วหนหลังเป็นอย่างไร ฯ
๏ ครั้นจบสารแกยิ่งแค้นแสนพิโรธ	ใครนับโคตรนับวงศ์ที่ตรงไหน
ถึงมังคลาร่วมพ่อต่อกันไป	กูมิให้นับญาติเป็นขาดวงศ์
หรือออเจ้ามังคลาสานุศิษย์	จะใคร่คิดใยเยื่อในเชื้อหงส์
แต่ตัวกูสู้ตายวายชีวง	ไม่ขอตรงต่อมันดั่งสัญญา
กับอ้ายพวกชั่วช้าประจามิตร	มันมาคิดล้างญาติศาสนา
จนเสื่อมสิ้นเชื้อฝรั่งทั้งลังกา	ศาสนาพระยะโฮลงโซเซ
เพราะแม่มึงเป็นสะพานเหมือนร้านผัก	ให้แฟงฟักขึ้นประสมไว้ถมเถ
เป็นพืชพันธุ์ปะปนคนเสเพล	มันเกเรเสียแผลเพราะแม่มึง
เจ้าตัณหาราคาเพราะหน้าด้าน	เอาแต่การโกโรโมโหหึง
ไปเอาผัวของเขามาเคล้าคลึง	จนท้องปึ่งป่องหยอดเพราะทอดโกลน
มันทำศึกยังไม่วายกลายเป็นผัว	แม่มึงชั่วเหมือนเช่นเขาเล่นโขน
จนเกิดมึงมาทุกวันพรรค์อ้ายโจร	ต้องวิ่งโชนบุกป่าจนตาลาย
กูคิดถึงความหลังแล้วคั่งแค้น	จะตอบแทนเสียให้สมอารมณ์หมาย
แต่ตกไร้ได้ยากลำบากกาย	แทบจะวายชีวังเสียกลางชล
บาทหลวงแค้นแหงนชะแง้จะแก้เผ็ด	แกพูดเสร็จมิได้ยั้งสั่งพหล
จัตุรงค์เสนาพลาพล	ให้เร่งขนอาวุธยุทธนา
ทั้งปืนใหญ่ในกำปั่นสักพันกระบอก	ปืนปลายหอกนับแสนมาแน่นหนา
ทั้งเสน่าหลาวโล่โตมรา	เครื่องสาตราต่างต่างล้วนอย่างดี
แล้วผูกหุ่นนับหมื่นยืนไสว	อยู่ที่ในเมืองด่านชานวิถี
แล้วปลุกเสกหุ่นมนต์พยนต์ดี	ได้ท่วงทีจะได้รบสมทบกัน
สั่งปลัดหัสเกนที่เจนจบ	ให้สมทบกำกับเป็นทัพขัน
ให้ยกจากปากน้ำที่สำคัญ	พลางโห่ลั่นพร้อมทั่วทุกตัวคน
ยิงปืนใหญ่ได้ฤกษ์ตีกลองศึก	เสียงครั่นครึกโยธาโกลาหล
อเนกแน่นแสนยาพลาพล	ออกเกลื่อนกล่นยกออกนอกกำแพง ฯ
ตอนที่ ๘๙
ทัพสุดสาครตีทัพพระมังคลาพ่าย จนเทวสินธุ์ตามไปถึงเมืองสำปันหนา
๏ จะกล่าวกลับทัพลังกาอาณาเขต	ครั้นแจ้งเหตุศึกมานั้นกล้าแข็ง
กระบวนบกยกมาตั้งอยู่กลางแปลง	ดูเรี่ยวแรงเกลื่อนกลาดดาษดา ฯ
๏ ป่างพระองค์ผู้ดำรงอาณาจักร	คิดจะหักหาญศึกพลางปรึกษา
กับท่านครูสามิภักดิ์จักรา	กับเสนาเคยประจญรณรงค์
เราจะคิดรบรับทัพครั้งนี้	โดยวิธีให้กระจุยเป็นผุยผง
เห็นจะได้หรือมิได้ดั่งใจจง	การณรงค์กล้าแข็งแรงกำลัง
แม้นเสียทีมันคงตีกระทั่งเขต	จะเกิดเหตุวุ่นวายเมื่อภายหลัง
เขาย่อมว่าศึกเสือเหลือกำลัง	หรือจะตั้งมั่นไว้ดั่งใจปอง
พวกเสนาข้าเฝ้าเหล่าทหาร	ปรึกษาการแล้วประมูลทูลฉลอง
ครั้นจะตั้งมั่นไว้ดั่งใจปอง	ดูทำนองเห็นจะบุกเข้าคลุกคลี
ข้าพเจ้าเสนาอันสามารถ	ขอรองบาทบงกชบทศรี
จะอาสารบสู้ดูไพรี	ออกต่อตีดูกำลังเหมือนอย่างทูล ฯ
๏ ฝ่ายครูเฒ่าจักราปรีชาฉลาด	บังคมบาทธิบดินทร์ปิ่นไอศูรย์
ขอตั้งรับทัพขันดั่งฉันทูล	อันเค้ามูลเขาชำนาญในการมนต์
ขอแต่หญ้ามาทำเป็นคนไว้	เอาดินใส่ตามระหว่างกลางถนน
แล้วตั้งค่ายปิดทางไว้กลางพล	จึ่งให้คนออกรบสมทบกัน
แล้วทำแตกพวกเราถอยเข้าค่าย	มันไล่รายลุกรับเป็นทัพขัน
เราจัดพวกจัตุรงค์คงกระพัน	ล่อให้มันลุยไล่พวกไพร่พล
แล้วจึ่งออกจากค่ายหนีไปซุ่ม	ให้มันรุมกันแย่งทุกแห่งหน
กำบังกายร่ายเวทวิเศษมนต์	ขังอ้ายพลหุ่นไว้เอาไฟโยน
เผาให้สิ้นแต่บรรดาโยธาหุ่น	เอาให้วุ่นเหมือนอย่างเช่นเขาเล่นโขน
จึ่งแต่งพวกคอยรับเป็นทัพโจร	เข้าเผ่นโผนตัดหลังอย่ารั้งรอ ฯ
๏ พระทรงฟังสังรเสริญท่านครูเฒ่า	คิดปัดเป่าด้วยปัญญานักหนาหนอ
พระสั่งพวกกองหลังอย่ารั้งรอ	จงจำข้อคำไว้เร่งไปทำ
เหมือนครูคิดกลศึกที่ลึกลับ	ตามบังคับกลล่อที่ข้อขำ
อย่าพรายแพร่งแจ้งจิตจงคิดทำ	ให้เหมือนคำท่านแถลงแห่งอุบาย ฯ
๏ เสนารับบังคมประนมสนอง	มาแต่งกองทัพปล้นเร่งขวนขวาย
คิดจัดแจงแต่พหลกลอุบาย	ทั้งไพร่นายคอยรับเป็นทัพแซง
พลทมิฬกินปักษาทัพวาโหม	เป็นกองโจมพร้อมกันด้วยขันแข็ง
ที่ตั้งค่ายไว้ถ้วนกระบวนแซง	รีบจัดแจงพร้อมเสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ ป่างพระองค์ทรงโลกเฉลิมภพ	ทรงสินธพตรวจพหลพลทหาร
พอฤกษ์ดีโหราพฤฒาจารย์	ก็โอมอ่านไสยเวทวิเศษมนต์
ตีฆ้องชัยได้ฤกษ์ให้ยกทัพ	ออกคั่งคับแน่นหนาโกลาหล
ทั้งเสียงแตรเสียงสังข์ประดังพล	คอยประจญข้าศึกตั้งตรึกตรอง ฯ
๏ ข้างฝ่ายทัพมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงสมอารมณ์สนอง
คิดจะหักหาญศึกเหมือนตรึกตรอง	เห็นพวกกองทัพลังกายกมาพลัน
จึงแต่งคนพลไพร่ให้ไปนัด	หวังจะตัดศึกรับเป็นทัพขัน
แต่งพหลพลรบไว้ครบครัน	ไฟน้ำมันสำหรับมือถือทุกคน ฯ
๏ บาทหลวงเดินขัดกระบี่ที่แม่ทัพ	ตรวจกำกับพลไพร่ไล่พหล
พวกกองหน้าแต่บรรดาหุ่นพยนต์	ทั้งคงทนแทงฟันไม่บรรลัย
ยืนสะพรั่งตั้งท่าสัประยุทธ์	ศัสตราวุธกุมอยู่ดูไสว
พวกทหารยืนเรียงเคียงกันไป	เอาธงชัยปักประจำเป็นสำคัญ
พวกม้าใช้ไปแจ้งขุนนางใหญ่	นัดให้ไปต่อสู้เป็นคู่ขัน
ข้างใครดีมีศักดามาประจัญ	รบให้ทันเวลาเรามาคอย ฯ
๏ ป่างพระปิ่นนคราลังกาทวีป	ให้เร่งรีบพลไกรที่ใช้สอย
กระบวนทัพคับคั่งระวังคอย	ทั้งใหญ่น้อยกองหนุนพวกขุนพล
พอฤกษ์ดียกออกมานอกค่าย	ทั้งไพร่นายแน่นหนาโกลาหล
พร้อมสะพรั่งเอิกเกริกได้ฤกษ์บน	พวกขุนพลโบกธงตรงออกไป
ปักลงที่ครุฑนามตามตำรับ	ครั้นเสร็จสรรพ์พร้อมเพรียงเรียงไสว
พวกทัพหน้าครั่นครื้นยิงปืนไฟ	ตรงเข้าไปถึงกันประจัญบาน ฯ
๏ บาทหลวงตีกลองรบสมทบทัพ	ตอนเข้ารับแต่บรรดาโยธาหาญ
ปล่อยปืนใหญ่ตึงตังก้องกังวาน	เสียงสะท้านเลื่อนลั่นสนั่นดัง
หุ่นพยนต์พลรบออกเกลื่อนกลาด	ประดังดาษดาทั้งหน้าหลัง
แกว่งอาวุธยุทธนาดาประดัง	แลสะพรั่งฆ่าฟันไม่บรรลัย
ยิงหนุนเนื่องแน่นหนามาอเนก	ราวกับเมฆนับหมื่นยืนไสว
เข้ารบรุกบุกบันสนั่นไป	คนบรรลัยลงด้วยกันสักพันคน ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์อิทธิเวท	ครั้นรู้เหตุสั่งทั่วตัวพหล
ให้ถอยหลังเข้าค่ายมิใช่คน	เป็นหุ่นมนต์มันทำด้วยกำลัง
แล้วตีกลองสัญญาให้ล่าทัพ	พลางถอยกลับเข้าค่ายดั่งใจหวัง
บาทหลวงเห็นได้ทีตีประดัง	จนกระทั่งค่ายใหญ่พลางไล่คน
ให้หนุนหลังคั่งคับมานับแสน	ปืนหามแล่นยิงประดาดั่งห่าฝน
พวกลังกาเสียรอยคิดถอยพล	พวกถนนหลังค่ายทั้งไพร่นาย
ทำเพลี่ยงท่าเสียทีถอยหนีร่น	พวกหุ่นมนต์คนต้อนเข้าแหกค่าย
พังประตูกรูเข้าสะดวกดาย	ยึดเอาค่ายพลนิกรไม่รอนราญ
เครื่องอาวุธยุทธภัณฑ์ที่สรรไว้	ชิงเอาได้พร้อมพหลพลทหาร
ไม่รู้กลท่านครูผู้ชำนาญ	แกเห็นการที่จะได้ไล่กระพือ ฯ
๏ บาทหลวงแกดีใจดั่งได้เหาะ	กูคิดเหมาะเอาได้มิใช่หรือ
คราวนี้เห็นสิงหลไม่พ้นมือ	เอาให้ลือสังฆราชดั่งถาดทอง
ถึงจะตกจมดินแม้นสิ้นเคราะห์	คงจะเหาะได้อย่างเก่าไม่เศร้าหมอง
อันวิสัยคนฉลาดเหมือนชาติทอง	คงตรึกตรองแก้ตัวไม่กลัวใคร
ปัญญากูดูเถิดหวาสานุศิษย์	คงจะคิดผันแปรคิดแก้ไข
เอาให้สมปรารถนาทั้งข้าไท	คิดเอาชัยให้ชนะจึ่งจะควร
ครั้นเข้าค่ายได้สมอารมณ์คิด	ปรึกษาศิษย์ปรีดิ์เปรมเกษมสรวล
คงเห็นหลังข้าศึกอย่านึกครวญ	แกสำรวลเริงรื่นชื่นกมล ฯ
๏ จะกล่าวทัพลังกาทีล่าถอย	พอล่าคล้อยตะวันดับลับเวหน
จึงจัดแจงตรวจดูทั้งผู้คน	จะประจญเผาค่ายในกลางคืน
จึงวางคนพลรบสมทบทัพ	จะคอยรับกองแซงล้วนแข็งขืน
ไปซุ่มซ่อนนอนระวังถือดั้งปืน	ล้วนแต่พื้นพวกณรงค์คงกระพัน ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงมังคลานราราช	ให้ประกาศพวกพหลพลขันธ์
เอาปืนใหญ่จุกช่องคอยป้องกัน	ให้ตรวจกันนั่งยามทั้งตามไฟ
เอาหุ่นมนต์พลขันธ์ไว้ชั้นนอก	ถือดาบหอกทวนง้าวหลาวไสว
แต่พวกคนพลขันธ์ไว้ชั้นใน	ทั้งนายไพร่แม้นใครขาดราชการ
จะเอาโทษถึงตายวายชีวิต	อาญาสิทธิ์รู้ทั่วตัวทหาร
แกสั่งเสร็จทุกตำแหน่งให้แจ้งการ	ใครเกียจคร้านฆ่าให้วายชีวง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายทหารที่ซุ่มซ่อน	ไม่หลับนอนสมจิตคิดประสงค์
พอเที่ยงคืนเดินด้อมด้วยอ้อมวง	จัตุรงค์พร้อมกันดั่งสัญญา
เอาไฟจุดดินดำกำมะกัน	เข้าพร้อมกันในกลางคืนยิงปืนผา
โห่สนั่นสั่นฆ้องกลองสัญญา	ยิงประดาปืนตับสำหรับเรือ
พุ่งแหลนหลาวง้าวทวนกระบวนหน้า	ดาษดาเชี่ยวชาญทหารเสือ
พวกฝรั่งในค่ายตายเป็นเบือ	บ้างเอาเชื้อไฟชุดจุดแล้วโยน
ถูกดินดำทำไว้ไฟก็ลุก	ดูสนุกราวกับเช่นเขาเล่นโขน
หุ่นพยนต์มนต์ไหม้เป็นไฟโชน	บาทหลวงโจนจากที่ให้ตีกลอง
ฉุดเอามือมังคลาสานุศิษย์	เป็นไฟติดเรียกคนให้ขนของ
เครื่องอาวุธสาตราบรรดากอง	แล้วก็ร้องให้ล่าออกมาพลัน
ทัพลังกากล้าหาญในการรบ	เร่งสมทบพวกพหลพลขันธ์
พุ่งอาวุธแหลนหลาวทั้งเกาทัณฑ์	บ้างแทงฟันฝรั่งตายลงหลายคน ฯ
๏ บาทหลวงงกตกใจวิ่งไปก่อน	ด้วยไฟร้อนแรงรุ่มทุกขุมขน
แต่มังคลาล่าไปกับไพร่พล	พวกหุ่นมนต์ไหม้ยับทั้งทัพชัย
พลางเร่งพวกโยธาที่ล่าทัพ	เดินคั่งคับเรียกกันเสียงหวั่นไหว
ให้เร่งรีบพวกพหลสกลไกร	กองทัพไทยไล่บุกเข้าคลุกคลี
พวกที่ซุ่มรุมโรมออกโจมจับ	เข้ารบรับตัดทางกลางวิถี
ระดมยิงปืนพลันด้วยทันที	บ้างต่อตีฟันฟาดดาษดา ฯ
๏ บาทหลวงวิ่งเซ่อซ่าทิ้งผ้าเสื้อ	ไม่หลอเหลือแทบชีวังจะสังขาร์
พอพบปะองค์พระมังคลา	แกพูดจาหอบรวนทั้งครวญคราง
ครั้นเข้าได้ในด่านชานสมุทร	พากันหยุดราวกับเนื้อหนีเสือสาง
บ้างป่วยเจ็บรุ่มร้อนลงนอนคราง	หนาวน้ำค้างค่อยสบายคลายอารมณ์ ฯ
๏ บาทหลวงว่าครั้งนี้เสียทีแท้	จะคิดแก้จริงหนาวะค่อยสะสม
กูเสียรู้ก็เพราะจิตคิดนิยม	ไม่ล่มจมดอกอย่ากลัวช่างหัวมัน
ขอเดชะพระเยซูผู้ประสิทธิ์	ให้เรืองฤทธิ์เรืองปัญญาวิชาขยัน
จะได้ยกศาสนาให้สามัญ	ช่วยป้องกันข้าศึกเหมือนตรึกตรา
แล้วหยิบเอาแผนที่มาคลี่อ่าน	ดูถิ่นฐานจารึกนั่งปรึกษา
อันแว่นแคว้นแดนดินถิ่นลังกา	ให้มังคลาดูด้วยช่วยกันตรอง ฯ
๏ จะกล่าวถึงเทวสินธุ์นรินทร์ราช	สถิตอาสน์ร้อนรนให้หม่นหมอง
พอม่อยหลับกลับนิมิตผิดทำนอง	พระตรึกตรองความฝันให้รัญจวน
พอพลิกฟื้นตื่นประทมให้ตรมจิต	คะนึงคิดเศร้าในฤทัยหวน
ถึงบิตุรงค์ทรงชัยให้รัญจวน	พลางกำสรวลโศกศัลย์พันทวี
พระออกนั่งยังท้องพระโรงรัตน์	โองการตรัสกับเสนาบดีศรี
แล้วเรียกพวกโหราบรรดามี	มาพร้อมที่พระที่นั่งบัลลังก์ทอง
เมื่อคืนนี้เรานิมิตผิดประหลาด	ว่าปรางค์มาศแก้วเก้าดูเศร้าหมอง
แล้วเป็นไฟไหม้เมืองลุกเรืองรอง	ที่ในท้องสนามกลางตามทางจร
พอพลิกฟื้นตื่นจากที่ไสยาสน์	ผิดประหลาดหลากจิตดังพิษศร
เราขอเชิญโหราพยากรณ์	จะทุกข์ร้อนเคืองเข็ญเป็นอย่างไร
โหรคำนับรับสั่งตั้งดิถี	พระเคราะห์ปีราหูเข้าอยู่ไส้
อังคารเล็งลัคนาชะตาใคร	ตกที่ในบาปเคราะห์จำเพาะเป็น
มักต้องจากถิ่นฐานรำคาญจิต	ขี้มักติดรบรุกถึงยุคเข็ญ
ช่วงต้นร้ายปลายดูว่าอยู่เย็น	คงจะเป็นสุขสบายเมื่อปลายมือ ฯ
๏ พระทรงฟังตั้งคิดถึงบิตุเรศ	ไม่แจ้งเหตุนอนนั่งฟังหนังสือ
ไม่ได้ข่าวราวเรื่องคนเลื่องลือ	คอยหนังสือบอกก็หายไปหลายปี
จึงตรัสสั่งเสวกาพฤฒามาตย์	ไปเชิญราชอนุชาเมืองกาหวี
ทั้งสององค์ขัตติยามาธานี	ไปเดี๋ยวนี้ตามสั่งดังบัญชา ฯ
๏ เสนารับรีบเดินไปเชิญเสด็จ	ทั้งสองเสร็จมาพลันด้วยหรรษา
ประณตนอบหมอบกรานคลานเข้ามา	พระเชษฐาเทวสินธุ์นรินทร
จงว่าพี่นี้นิมิตผิดประหลาด	ทุกข์ถึงบาทบิตุรงค์พระทรงศร
จำจะไปตามติดพระบิดร	พ่อจะจรไปด้วยกันหรือฉันใด
หรือจะอยู่พาราอาณาเขต	ก็ตามเจตนาตรองให้ผ่องใส
ไม่บังคับบัญชาให้คลาไคล	ตามแต่ใจอนุชาสองธานี ฯ
๏ ฝ่ายองค์เทพจินดาอุปราช	กับน้องนาถราเมศวิเศษศรี
จึ่งสนองบัญชาไม่ช้าที	พระภูมีไปไหนขอไปตาม
ถึงยากเย็นเป็นตายวายชีวาตม์	ขอรองบาทโดยเสด็จไม่เข็ดขาม
ได้ตามติดพระบิดาพยายาม	ไม่กลัวความเหนื่อยยากลำบากกาย ฯ
๏ ป่างพระหน่อเทวสินธุ์นรินทร์ราช	สั่งอำมาตย์เร็วพลันจะผันผาย
เร่งจัดแจงแต่งพหลพลนิกาย	จงบาดหมายกำปั่นสักพันลำ
ที่นั่งทรงหงส์เหราเภตราใหญ่	ให้เปลี่ยนใบชาดทาเลขาขำ
ทั้งรอกกว้านต่างต่างเกณฑ์ช่างทำ	คนประจำเกณฑ์ชวามลายู
ทั้งต้นหนนายท้ายจัดให้เสร็จ	แต่ในเจ็ดวันตราหาปลาหมู
เครื่องเสบียงเลี้ยงพลพหลกู	เร่งไปดูอย่าให้ขาดราชการ
ขุนเสนีผู้รับสั่งมาร่างหมาย	ให้ทนายบอกทั่วตัวทหาร
แจ้งรับสั่งจอมกษัตริย์เร่งจัดการ	เรียกเอาบาญชีค้นที่คนไป
เป็นคนหมื่นห้าพันล้วนสันทัด	ให้เร่งจัดกำปั่นทำหวั่นไหว
บ้างจัดแจงรอกเสาเปลี่ยนเพลาใบ	ให้ทันในเจ็ดวันตามสัญญา ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมเทวสินธุ์ปิ่นพิภพ	กำหนดครบเจ็ดวันก็หรรษา
ชวนพระน้องสองกษัตริย์ขัตติยา	ทรงมาลาอย่างเทศวิเศษงาม
ปักขนนกการเวกเอกสะอาด	ทรงเสื้อตาดอย่างฝรั่งหมดทั้งสาม
เหน็บพระแสงตรีเพชรเสด็จตาม	กันทั้งสามเสด็จตามมาลงเรือ
ทหารพร้อมน้อมประนมบังคมบาท	พวกอำมาตย์แห่หามมาหลามเหลือ
ตั้งกระบวนทวนธงมาลงเรือ	ต้นหนเชื้อมลายูรู้ชำนาญ ฯ
๏ พอฤกษ์ดีตีฆ้องกลองฝรั่ง	ทั้งแตรสังข์จำเรียงเสียงประสาน
โห่สนั่นลั่นดังก้องกังวาน	พวกทหารปล่อยปืนเสียงครื้นโครม
พอลมดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก	เรือก็ออกแล่นลึกเสียงฮึกโหม
แล่นไปทางกลางคลื่นครึกครื้นโครม	พระทุกข์โทมนัสมาในสาคร
ไม่แจ้งว่าผู้คนอยู่หนไหน	ก็แล่นไปตามทางหว่างสิงขร
ในมหาสาคโรชโลธร	ยิ่งอาวรณ์มิได้วายคลายคะนึง
แต่โหราว่าให้ไปทิศอิสาน	แม้นปะบ้านเมืองใดไปให้ถึง
แวะเข้าถามตามซื่ออย่าอื้ออึง	กว่าจะถึงภูวไนยรีบไคลคลา
พระแข็งขืนฝืนพระทัยชวนให้น้อง	ชมในท้องชลธีมีมัจฉา
พอคลายเศร้าเบาพระทัยในอุรา	ดูฝูงปลาในน้ำพลางรำพัน
ทั้งโลมาราหูหมู่ฉลาม	ขึ้นว่ายตามชลธีดีขยัน
ฝูงฉนากปากประหลาดไล่ฟาดฟัน	ม้นดุดันยิ่งกว่าปลาทั้งปวง
ปะอะไรไล่ฟาดขาดเป็นชิ้น	แล้วก็กินเป็นเหยื่อเพราะเหลือหวง
ฝูงพิมพาพาพวกปลาทั้งปวง	เที่ยวว่ายล่วงลอยไปในสายชล
ฝูงราหูคู่เคียงขึ้นเรียงคู่	เป็นหมู่หมู่ว่ายเสือกเสลือกสลน
ฝูงทุกังมังกงว่ายวงวน	บ้างผุดพ่นฟองฟูหมู่ปลาวาฬ
ตะเพียนทองท่องท้องชลาสินธุ์	ฝูงนาคินทร์หางฟาดฉะฉาดฉาน
จระเข้เหรากุมภาพาล	คชสารว่ายสล้างหางเป็นปลา
เหล่าเงือกงูฟูฟ่องในท้องสมุทร	บ้างดำผุดว่ายแหวกเที่ยวแถกถา
กำเนิดสัตว์ต่างต่างกลางคงคา	จะพรรณนาไม่รู้หมดเหลือจดจำ
สุริยงลงลับพยับฝน	ให้มัวมนลมหวนจวนจะค่ำ
สลาตันครั่นครื้นเป็นคลื่นดำ	ซัดเอาลำเรือโยนเสาโอนเอน
ที่นั่งทรงองค์กษัตริย์ก็ปัดปั่น	ต่างเหหันลมแดงดั่งแสงเสน
พวกต้นหนคนสันทัดทั้งจัดเจน	เร่งกะเกณฑ์ลดเบาทั้งเพลาใบ
ทอดสมอรอเรียงเคียงขนาน	คลื่นสะท้านป่วนปั่นสนั่นไหว
ระลอกปัดผัดโผนเรือโยนไป	น้ำเข้าในดาดฟ้าดูน่ากลัว
ประเดี๋ยวดังอย่างเสียงสุนีบาต	โกญจนาทในชลาฟ้าสลัว
คนทั้งลำเภตราพากันกลัว	เล่นเอาตัวแข็งไปทั้งไพร่นาย
ประเดี๋ยวหนึ่งคนใช้ในกำปั่น	ยืนตัวสั่นหรับหรับล้มหงับหงาย
บ้างเข้าแก้ชุลมุนออกวุ่นวาย	ทั้งไพร่นายนั่งล้อมอยู่พร้อมเพรียง
อ้ายคนใช้ลุกขึ้นนั่งยังเก้าอี้	แล้วนั่งชี้นิ้วประกาศตวาดเสียง
พวกเหล่านี้จะไปไหนมาใกล้เคียง	ไม่หลีกเลี่ยงถิ่นกูผู้ประจำ
สาคเรศเขตแคว้นแดนสมุทร	แล้วไม่หยุดพาทีแล้วมิหนำ
กูนี้คือเทวดามาประจำ	รักษาลำสาคโรชโลธร
แล้วหลับตาว่าเองไม่เกรงขาม	กูนี้นามชื่อมหิงขสิงขร
รักษาอ่าววารีสีทันดร	ด่านขนอนแถวทอดตลอดมา
จนถึงนี่ที่อยู่กูทั้งนั้น	เวสสุวัณให้พิทักษ์อยู่รักษา
เองประมาทอาจองแล้วตรงมา	ไม่บูชาบวงสรวงทำล่วงเกิน
จึงทำให้กำปั่นมึงหันเห	จะทุ่มเทให้มึงตกระหกกระเหิน
แล้วจะเอาหินทับให้ยับเยิน	ถมให้เกินเรือมึงให้ถึงจม ฯ
๏ ป่างพระจอมเทวสินธุ์นรินทร์รัช	แจ้งระหัสเหตุอย่างปางประถม
จึ่งให้จัดเครื่องสังเวยทั้งเนยนม	ใส่โต๊ะกลมแต่งตั้งนั่งบูชา
แล้วจึงว่าข้าแต่เทพารักษ์	สิทธิศักดิ์อันสถิตทุกทิศา
อันเราได้ผิดพลั้งแต่หลังมา	ขอเทวายกโทษโปรดปรานี ฯ
๏ ฝ่ายมหิงขสิงขรเทพารักษ์	เจ้าสำนักยมนาในราศี
จึงว่าท่านจะไปไหนในนที	จงบอกที่ตามประสงค์ตรงที่จริง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมเทวสินธุ์นรินทร์รัช	จึงแจ้งอรรถบอกกล่าวเจ้ามหิงข์
เล่าแถลงแห่งประสงค์ที่ตรงจริง	แล้วจึ่งวิงวอนถามตามสงกา
อันตัวเราเหล่าวงศ์พงศ์กษัตริย์	ผ่านสมบัติกาหวีที่สุขา
แต่จะไปตามติดพระบิดา	ขอเทวาจงช่วยแจ้งแห่งหนทาง ฯ
๏ ฝ่ายมหิงขสิงขรเทวฤทธิ์	จึ่งชี้ทิศให้กษัตริย์ไม่ขัดขวาง
จงรีบไปตามเขตประเทศทาง	ที่ระวางบุรพทิศเหมือนจิตปอง
แต่หนทางยังไกลไปก็ยาก	เป็นถิ่นนาคโดยระวางเป็นทางสอง
ไปข้างซ้ายจึ่งจะสมอารมณ์ปอง	จงตรึกตรองแล้วกระทำดั่งคำเรา
พลางรับเครื่องสังเวยนมเนยหวาน	สำแดงการบอกหมดอย่าโฉดเขลา
แม้นท่านไปตามกระบิลพ้นถิ่นเรา	จะไปเข้าเมืองแขกแปลกตระกูล
นั่นแหละคงได้ข่าวเป็นราวเรื่อง	ที่ในเมืองเร่งไปในไอศูรย์
ทั้งจะได้แจ้งวงศ์พงศ์ประยูร	เป็นเค้ามูลข้อความจึ่งตามไป
แล้วลุกจากเก้าอี้ที่ขึ้นนั่ง	เป็นเสียงดังก้องมหาชลาไหล
แล้วล้มผางกลางกำปั่นด้วยทันใด	เทพไทออกพ้นจากคนทรง ฯ
๏ ป่างพระหน่อเทวสินธุ์นรินทร์รัช	สามกษัตริย์ชื่นชมสมประสงค์
สั่งต้นหนคลี่แผนแล่นให้ตรง	ตามที่องค์เทพไทให้หนทาง
ถอนสมอช่อใบขึ้นใส่รอก	ให้แล่นออกเร็วรัดไม่ขัดขวาง
ได้ลมคล่องว่องไวชักใบกาง	แล่นสล้างตามกันมิทันนาน
พวกล้าต้าต้นหนคนทั้งหลาย	ค่อยสบายพร้อมสิ้นกินอาหาร
ไม่ขัดสนคนผู้อยู่สำราญ	แล่นประมาณโดยมาสิบห้าวัน
ถึงปากน้ำสำปันหนาชวาแขก	ให้เรือแยกห่างไกลไอศวรรย์
กลัวชาวเมืองจะสงสัยพร้อมใจกัน	ให้กำปั่นทอดท่าแต่ห้าลำ
แล้วจัดคนพลไกรไปแต่น้อย	ที่เรียบร้อยล้วนแต่ไพร่พวกไหหลำ
ลงเรือช่วงตีกระเชียงเรียงประจำ	ไปสองลำเข้าในด่านชานบุรินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายพวกนายชวารักษาด่าน	ครั้นแจ้งการณ์ลงมาถามตามถวิล
มาแต่ไหนจึ่งเข้ามาในธานินทร์	เองอยู่ถิ่นฐานใดจงให้การ
มาค้าขายหรือจะมาเป็นข้าศึก	ที่ตื้นลึกเองจงแจ้งแถลงสาร
ให้กระจ่างทางประสงค์จำนงการ	เอ็งอยู่บ้านเมืองใดไพร่ผู้ดี
พวกไหหลำรู้ภาษาชวาแขก	จึ่งแย้มแยกส่งภาษาชวาฉวี
เรามาแต่เมืองท่าเกาะกาหวี	ธุระมีจะมาถามเที่ยวตามนาย
คือองค์พระมังคลาของข้าเจ้า	ไม่ได้ข่าวแจ้งการนานใจหาย
จึ่งอุตส่าห์พยายามเที่ยวตามนาย	จะดีร้ายมิได้แจ้งแต่งเนื้อความ
พวกนายด่านรู้เรื่องแต่เบื้องหลัง	เห็นจริงจังแน่ตระหนักจึ่งซักถาม
ว่าใครใช้ให้เองมาติดตาม	จงเล่าความให้กระจ่างอย่าพรางกัน
พวกที่มาว่าองค์โอรสราช	เฉลิมบาทกรุงไกรไอศวรรย์
เธอเสด็จตามองค์พระทรงธรรม์	อยู่กำปั่นทั้งสามนามกร
พระเชษฐาเทวสินธุ์นรินทร์รัช	พระองค์ถัดบพิตรอดิศร
เทพจินดาประสิทธิ์ฤทธิรอน	พระภูธรที่สามรามวงศ์
นายด่านแจ้งแต่งเป็นหนังสือลับ	แล้วกำชับม้าใช้ดั่งใจประสงค์
รีบไปเฝ้าท้าวไทดั่งใจจง	ด้วยเป็นวงศ์พงศ์เผ่าของเจ้านาย
๏ จะกล่าวพวกม้าใช้ครั้นไปถึง	ขุนนางจึ่งเข้าประมูลทูลถวาย
ท้าวรายาคิดคะนึงจึ่งภิปราย	เสนานายทุกตำแหน่งจงแต่งการ
รีบลงไปรับองค์พงศ์กษัตริย์	มาจังหวัดนครามหาสถาน
แล้วจะได้เห็นองค์พวกวงศ์วาน	เพราะว่าหลานเธอมีดีพระทัย
เขาจะได้แจ้งคดีตามพี่น้อง	ในพวกพ้องวงศ์วานดั่งขานไข
เร่งแต่งเรือพระที่นั่งบัลลังก์ชัย	รีบลงไปรับมายังธานี
อันตัวกูเป็นผู้ใหญ่จะไปด้วย	จะได้ช่วยฝากรักเป็นศักดิ์ศรี
เพราะพ่อเขามิได้อยู่ในบูรี	ก็ควรที่เราจะไปดั่งใจจง
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จลงที่นั่ง	เรือบัลลังก์รูปนกวิหคหงส์
พร้อมทั้งเรือเกณฑ์หัดจัตุรงค์	ทั้งทวนธงปี่กลองทั้งฆ้องชัย
เครื่องสำหรับอย่างชวาบรรดาศักดิ์	ก็พร้อมพรักเกณฑ์แห่แลไสว
ท้าวรายาพาพหลสกลไกร	เสร็จลงไปถึงด่านชานชลา ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนาวาที่มาถม	ครั้นแจ้งความเบื้องหลังที่กังขา
กลับไปทูลหน่อนรินทร์ปิ่นประชา	ตามที่มารู้ข่าวเจ้าของตน
ไปกราบทูลกับพระองค์ทรงสวัสดิ์	ตามระหัสที่ได้แจ้งแห่งนุสนธิ์
ปางพระหน่ออธิบดินทร์ปิ่นสกล	แจ้งยุบลแต่ไม่รู้ภูวไนย
เสด็จไปไหนหนอไม่รู้แน่	อยู่แขวงแควนคเรศประเทศไหน
ไม่รู้จักแห่งหนตำบลไหน	จะได้ไปเสาะหาตามสาคร
พระโศกเศร้าเร่าร้อนอาวรณ์หวัง	จะนอนนั่งเหมือนกับไฟไหม้สิงขร
เข้ารึงรุมกลุ้มจิตถึงบิดร	สะท้อนถอนฤทัยไม่ไสยา ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าประเทศเขตจังหวัด	บุรีรัตน์เมืองบุรำสำปันหนา
จึ่งออกจากเมืองด่านชานชลา	รีบโยธาพระที่นั่งทั้งดั้งกัน
มาถึงลำกำปั่นมิทันช้า	ให้รอราพวกพหลพลขันธ์
ประทับเข้าพร้อมพรั่งทั้งดั้งกัน	พวกกำปั่นไหหลำมาถามพลัน
ทราบว่าท้าวรายาเสด็จมาถึง	อึงคะนึงปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
สามพระหน่อมาประนมบังคมคัล	เชิญให้ท่านท้าวไทขึ้นไปเรือ
เสด็จนั่งยังที่เก้าอี้อาสน์	ทั้งอำมาตย์ผู้คนมาล้นเหลือ
ท้าวรายาว่าพระหลานเป็นว่านเครือ	ตาจะเชื้อเชิญไปในบุรินทร์
จะได้รู้จักน้องพวกพ้องญาติ	พ่ออย่าขาดไมตรีที่ถวิล
เชิญขึ้นไปในจังหวัดปัถพิน	ประเทศถิ่นนครังจึ่งบังควร
แล้วจะได้ตามติดพระบิตุเรศ	พอแจ้งเหตุตามระบอบคิดสอบสวน
ให้โหราหารคูณประมูลมวล	ได้ใคร่ครวญตามติดพระบิดา
สามกษัตริย์ตรัสตอบขอบพระเดช	ซึ่งโปรดเกศหลานรักเป็นนักหนา
เชิญเสด็จท้าวไทอัยกา	ไปพาราพบน้องพวกพ้องกัน
ท้าวรายาพาลงเรือที่นั่ง	พร้อมสะพรั่งเครื่องกษัตริย์ที่จัดสรร
แล้วโห่แห่แตรสังข์ทั้งดั้งกัน	จากกำปั่นคืนหลังเข้าวังเวียง
แล้วเชิญให้สามองค์พงศ์กษัตริย์	ขึ้นปรางค์รัตน์เชื้องข้ายชายเฉลียง
พร้อมพระวงศ์พงศ์เผ่ามาเฝ้าเรียง	พิศเพียงจันทราดาราราย
สตรีแขกแปลกภาษาก็น่ารัก	จะพิศพักตร์งามเหมือนดังเดือนฉาย
ถึงเป็นแขกแปลกตระกูลไม่วุ่นวาย	ดูแยบคายสมเนื้อเชื้อผู้ดี ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าชวารายากษัตริย์	โองการตรัสให้ไปหามเหสี
กับโฉมยงนงนุชพระบุตรี	กุมารีหลานขวัญกัลยา
ให้มาที่ปรางค์ทองห้องสถิต	ได้พร้อมมิตรขัตติเยศพระเชษฐา
พวกแสนสาวท้าวนางในปรางค์ปรา	รีบลงมาเฝ้าทูลซึ่งมูลความ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มิ่งมเหสี	ชวนบุตรีหลานไปแล้วไต่ถาม
นางสาวใช้กราบทูลในมูลความ	กษัตริย์สามจะมาเฝ้าเยาวมาลย์
นางทราบสิ้นยินดีเป็นที่สุด	พาพระบุตรีไปเฝ้าทั้งเจ้าหลาน
ท้าวรายาว่าแก่องค์นางนงคราญ	ให้พาหลานมาข้างนี้ไหว้พี่ยา
พระบุตรีกราบก้มประนมหัตถ์	สามกษัตริย์ทรงเดชผู้เชษฐา
แล้วบังคมก้มกรานคลานเข้ามา	เฝ้ามารดาอัยกีด้วยปรีดิ์เปรม
นางดวงแขแม่เลี้ยงจึงปราศรัย	ว่าขอบใจคลายทุกข์สุขเกษม
พ่ออุตส่าห์มาถึงนี่แม่ปรีดิ์เปรม	ได้อิ่มเอมอุ่นอุราประชากร
แล้วจะได้ฝากน้องให้รองบาท	รู้จักญาติพ่ออย่าทิ้งมิ่งสมร
ช่วยปกป้องน้องหญิงดังวิงวอน	จงสั่งสอนรักกันอย่าฉันทา ฯ
๏ พระเทวสินธุ์จินดาทั้งราเมศ	พลางน้อมเกศอภิวันท์ด้วยหรรษา
จึ่งทูลความตามระบอบตอบบัญชา	อย่าได้ปรารมภ์ไปในอนงค์
แม้นตามติดบิดาเธอมาแล้ว	พอผ่องแผ้วชื่นชมสมประสงค์
จะกลับมาเหมือนคิดดั่งจิตจง	ก็จะคงคืนมายังธานี ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นพิภพ	ขจรจบในพาราชวาฉวี
จึ่งสั่งเครื่องต่างต่างที่อย่างดี	พระภูมีให้หามาประทาน
แล้วสั่งพวกชาววังให้ตั้งเครื่อง	ยกมาเนื่องตั้งเป็นเหล่าทั้งคาวหวาน
ถวายสามกษัตราปรีชาชาญ	ตั้งเครื่องอานเชิญเสวยทั้งเนยนม
ท้าวรายามานั่งบัลลังก์รัตน์	พร้อมกษัตริย์นั่งเสวยเนยขนม
แล้วให้จัดปรางค์มณีที่ประทม	ทั้งสนมสาวสุรางค์นางบำเรอ
พวกสำหรับขับขานประสานเสียง	เครื่องจำเรียงดีดสีตีเสนอ
ตามตำแหน่งสารพัดหัดบำเรอ	ให้หลานเธอตามยศให้งดงาม
เสวยเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	กับหน่อนาถศรีสวัสดิ์กษัตริย์สาม
ออกพระโรงรจนาสง่างาม	ท้าวตรัสถามโหราพยากรณ์
ว่าพระจอมมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงอาจารย์ชาญสมร
พากันไปจากประเทศเขตนคร	จะเย็นร้อนหายไปเป็นหลายปี ฯ
๏ โหรารับกราบก้มบังคมบาท	ลงเลขคาดคูณชะตาในราศี
ตำราแขกแปลกภาษาแต่ว่าดี	ตามคัมภีร์ของเขาดูรู้เหมือนกัน
ก็แม่นยำทำนายมิได้คลาด	เชิงฉลาดตัดรอนคิดผ่อนผัน
ก็แจ้งความตามจริงทุกสิ่งอัน	บังคมคัลทูลท้าวเจ้าชวา
ประเดี๋ยวนี้มีผู้นำไปทำศึก	เห็นยังลึกวุ่นวายร้ายนักหนา
พิเคราะห์ดูฤกษ์ยามตามตำรา	ก็เห็นว่าต้นร้ายแต่ปลายดี ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าชวาอาณาจักร	ฟังโหรทักทายชะตาในราศี
จึงว่ากับหลานขวัญไปทันที	ก็ควรที่เราจะคิดไปติดตาม
กำพลเพชรเมืองพ่อหน่อนเรศ	รีบไปเขตกรุงไกรสืบไต่ถาม
แล้วจึงค่อยตั้งจิตเที่ยวติดตาม	พยายามกว่าจะพบประสบกัน
ตาจะยกทัพใหญ่ตามไปด้วย	จะได้ช่วยรอนราญกับหลานขวัญ
ท้าวรายาสั่งมหาเสนาพลัน	จงเกณฑ์กันแสนยาพลาพล
กำปั่นรบแต่บรรดาอยู่ท่าน้ำ	เร่งกันทำจัดแจงแต่งพหล
เปลี่ยนเชือกเสาเพลาใบทั้งไกกล	ให้เร่งขนเครื่องเสบียงลำเลียงลง
ทั้งเรือไฟใช้จักรเคยหักศึก	เองเร่งฝึกพวกไพร่ทั้งไต้ก๋ง
แต่ลำใหญ่หุ้มทองคำเป็นลำทรง	จัตุรงค์เกณฑ์ใส่ไว้ในลำ ฯ
๏ ครั้นสั่งเสร็จท้าวเสด็จยุรยาตร	ขุนอำมาตย์เกณฑ์ไพร่เจ๊กไหหลำ
พวกที่เข้ารีตแขกให้แยกลำ	เพราะว่าชำนาญทางกลางทะเล
เป็นต้นหนคนใช้ทั้งใบรอก	จะเข้าออกแข่งขันทั้งหันเห
แล้วก็เคยค้าขายหมายคะเน	ทางทะเลแคล่วคล่องทั้งว่องไว
จัดกระบวนถ้วนทั่วตัวทหาร	มาเตรียมการเรียกกันเสียงหวั่นไหว
พร้อมสะพรั่งทั้งพหลพลไกร	มาคอยไทองค์ท้าวเจ้าบุรินทร์ ฯ
ตอนที่ ๙๐
ท้าวรายากับพระเทวสินธุ์ไปถึงเมืองกำพลเพชร แล้วยกทัพไปเมืองลังกา
๏ ฝ่ายกษัตริย์รายาชวาฉวี	ครั้นฤกษ์ดีเสด็จท่าชลาสินธุ์
สามกษัตริย์เสด็จออกนอกบุรินทร์	พระเทวสินธุ์ตามตรงมาลงเรือ
พวกพหลพลชวาบรรดาแขก	บ้างขนแบกของตามกันหลามเหลือ
ทั้งไก่แพะเอาไปที่ในเรือ	ทั้งข้าวเกลือของเสวยทั้งเนยนม
บรรทุกใส่ในกำปั่นทุกชั้นช่อง	ที่ในห้องคนประจำทำขนม
บ้างต้มแกงแต่งตบครบอุดม	พวกสนมน้อยน้อยคอยอยู่งาน
ครั้นได้ฤกษ์เลิกโห่ขึ้นสามครั้ง	ปืนประดังยิงเรียงเสียงประสาน
ท้าวเสด็จลงกำปั่นมิทันนาน	พวกคนงานถอนสมอขันช่อใบ
ออกกำปั่นครั่นครื้นสักหมื่นเศษ	แล่นสังเกตแถวถิ่นกระสินธุ์ใส
ออกน้ำเขียวทางทะเลว้าเหว่ใจ	แล่นไปในสาคโรชโลธร
ชมมัจฉาปลาใหญ่ขึ้นว่ายคล่ำ	บ้างผุดดำโตยิ่งกว่าสิงขร
นางสาวสาวชาววังบ้างนั่งนอน	ชมสิงขรเกาะแก่งทุกแห่งไป
แล้วพูดจาว่ากันภาษาแขก	ถ้าเรือแตกเราจะด้นไปหนไหน
ลางคนว่าน่าเบื่อเหลืออาลัย	บ้างบ่นไปเพราะว่ากลัวจนตัวงอ
ที่วิงเวียนเหียนรากอยากแต่น้ำ	ร้องว่ากรรมเอ๋ยจะไปข้างไหนหนอ
รู้อย่างนี้มิมาน้ำตาคลอ	บ่นถึงพ่อถึงแม่ออกแซ่ไป
คิดว่าจะมาเป็นสุขสนุกสนาน	ให้รำคาญในอุราน้ำตาไหล
ไม่รู้เลยว่าลำบากยากหัวใจ	มิหาไม่จะสู้จ้างเขาต่างตัว
วิสัยหญิงใจอ่อนนอนไม่หลับ	ถึงจนทรัพย์เต็มประดาคิดหาผัว
ได้หูหนวกตาบอดคงรอดตัว	ไม่ยักกลัวมีท้องจะดองยา
กินให้หายบาดแผลพอแก้ทุกข์	ค่อยเป็นสุขจริงแท้หนอแม่ขา
ดีกว่าต้องมาเรือเหลือระอา	สู้ก้มหน้ากัดฟันจนบรรลัย
พวกสาวสาวชาววังนั่งกำสรด	ทรวงระทดแทบจะพาเลือดตาไหล
จนพลบค่ำย่ำสุริโยทัย	ให้หวั่นไหวทรวงโศกวิโยคครวญ ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าชวาอาณาเขต	ทอดพระเนตรเหล่าอนงค์ทรงพระสรวล
บ้างโงกเหงาเมาคลื่นยืนเซซวน	ทั้งปั่นป่วนซบเซาบ้างหาวนอน
พอคลื่นเงียบเรียบร้อยค่อยเป็นสุข	บรรเทาทุกข์ที่ในทรวงดวงสมร
เรือก็แล่นเลยมาในสาคร	พระจันทรแจ่มฟ้านภาลัย
ท้าวรายาเสด็จออกนอกบาหลี	นั่งเก้าอี้พร้อมพหลพลไสว
ท้าวดำรัสตรัสสั่งเสนาใน	ให้แล่นไปตามกันดั่งสัญญา ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อเทวสินธุ์นรินทร์ราช	ล่วงลีลาศไปพลันด้วยหรรษา
นำกำปั่นไทท้าวเจ้าชวา	เป็นทัพหน้าตรวจพหลพลนิกร
ทั้งเช้าค่ำร่ำไปมิให้หยุด	ก็รีบรุดข้ามละเมาะเกาะสิงขร
ไปเดือนครึ่งเกือบจะถึงเขตนคร	เป็นการร้อนรีบไปใกล้พารา
กำพลเพชรนครังครั้งยายเฒ่า	ไม่มีเจ้าเป็นแต่ผู้อยู่รักษา
คอยโฉมยงองค์กษัตริย์ขัตติยา	จะกลับมาครองประเทศเขตกำพล
ก็หายไปหลายปีไม่มีสุข	ไปรบรุกแว่นแคว้นแดนสิงหล
อยู่แต่พวกเสนาประชาชน	เพชรกำพลร้างกษัตริย์ขัตติยา
พอเรือพระเทวสินธุ์สามกษัตริย์	มาแออัดจอดรายหลายภาษา
พวกชาวด่านชาญสมุทรสุดปัญญา	ไม่รู้ว่าวงศ์ท้าวเจ้านคร
คิดว่าเป็นข้าศึกมาฮึกฮัก	ไม่ประจักษ์ใช้เสมียนเขียนอักษร
ให้ม้าเร็วรีบไปในนคร	เป็นการร้อนศึกมาติดธานี
แต่กำปั่นคั่งคับมานับร้อย	คนใช้สอยบรรดากะลาสี
ก็นับหมื่นปืนฝรั่งแต่อย่างดี	มาทอดที่ปากน้ำเหลือกำลัง ฯ
๏ ขุนนางใหญ่ได้แจ้งแห่งหนังสือ	ที่คนถือส่งให้ดังใจหวัง
สั่งให้เกณฑ์ชาวป้อมพวกล้อมวัง	รีบไปยังเมืองด่านชานชลา
ทั้งปืนหลักลากไปใส่บนป้อม	ทหารพร้อมเร่งร้นพลอาสา
ให้ยกหนุนเนื่องออกนอกพารา	ไปรับข้าศึกไว้ดังใจปอง
แล้วแบ่งพลคนละหมื่นถือปืนผา	เครื่องสาตราทวนง้าวเรียกเจ้าของ
กรมของใครให้ตรวจตามหมวดกอง	ให้ได้สองหมื่นทั่วทุกตัวนาย ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระจอมเทวสินธุ์	หน่อนรินทร์ตรัสสั่งคนทั้งหลาย
ให้ไปบอกเสนาบรรดานาย	อย่าวุ่นวายไปมิใช่พวกไพรี
เราก็เป็นหน่อเนื้อเชื้อกษัตริย์	ในจังหวัดนคเรศบุรีศรี
เป็นโอรสทศมิตรคิดภักดี	พระเทวีกฤษณานิคาลัย
เองไปแจ้งแห่งขุนนางในเมืองด่าน	แต่โดยการจริงแจ้งแถลงไข
ให้รีบลงมารับกูฉับไว	จะขึ้นไปถิ่นฐานชมบ้านเมือง
พวกคนใช้รีบไปลงเรือช่วง	ครรไลล่วงถึงท่าพอฟ้าเหลือง
ครั้นเช้าตรู่สุริยาถึงหน้าเมือง	ขึ้นแจ้งเรื่องกับขุนด่านชานชลา
ว่าพระหน่อวรนาถราชบุตร	ประเสริฐสุดที่ในวงศ์เผ่าพงศา
มิใช่เรืออื่นไกลหาไหนมา	เป็นบุตรานางเฒ่าเจ้าแผ่นดิน ฯ
๏ ขุนนางได้แจ้งเรื่องแต่เบื้องหลัง	ข้อรับสั่งชื่นชมสมถวิล
ว่าหน่อเนื้อเชื้อเหล่าเจ้าแผ่นดิน	พากันยินดีกลับกองทัพชัย
แล้วจัดแจงแต่งเรือลงไปรับ	น้อมคำนับบอกกันเสียงหวั่นไหว
ลำที่นั่งดั้งกันเป็นหลั่นไป	เชิญท้าวไทรายาเข้ามาวัง
กษัตริย์สามตามเข้าไปในนิเวศน์	ถิ่นประเทศเสร็จสมอารมณ์หวัง
พวกเสนาข้าไทที่ในวัง	มาพร้อมพรั่งดีใจใครจะปาน
ทั้งพระวงศ์พงศาคณาญาติ	มาปราสาทรจนามุกดาหาร
ทูลแถลงแจ้งคำที่รำคาญ	ว่าพระผ่านนคราบิดาเธอ
ยกพหลพลไกรไปกำปั่น	กับด้วยท่านฝรั่งครูผู้เสนอ
ว่าจะไปลังกาพาราเธอ	บาทหลวงเออรับพากันคลาไคล
ถ้วนกำหนดสามปีมิได้ข่าว	ที่เรื่องราวร้อนเย็นเป็นไฉน
จัดกำปั่นแต่บรรดาเสนาใน	ใช้ให้ไปเล่าก็หายไม่ได้ความ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมเทวสินธุ์นรินทร์รัช	โองการตรัสปราศรัยแล้วไต่ถาม
ว่าตัวเราก็จะคิดไปติดตาม	ท่านแจ้งความอยู่หรือไรในลังกา
ว่าผู้ใดใครครองอาณาเขต	ท่านรู้เหตอยู่หรือไม่อย่างไรหนา
จงเล่าไปให้ประจักษ์ช่วยชักพา	ไปลังกาตามองค์พระทรงธรรม์
เสวกาว่าทูลละอองบาท	โอรสราชพระอภัยครองไอศวรรย์
สุดสาครสุริย์วงศ์พระทรงธรรม์	เธอครองขัณฑเสมาในธานี
พระทรงทราบเรื่องต้นแต่หนหลัง	จึงตรัสสั่งเสนาบดีศรี
ให้เร่งเตรียมพวกพหลแลมนตรี	วันพรุ่งนี้เราจะไปดั่งใจจง
แล้วเชิญท้าวรายาเจ้าตาเลี้ยง	มานั่งเคียงชื่นชมสมประสงค์
แล้วปรึกษาพาทีกันสี่องค์	ตามประสงค์ที่จะไปในลังกา ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าชวาอาณาจักร	ว่าหลานรักร่วมชีวังอย่ากังขา
พ่อไปไหนไปด้วยกันไม่ฉันทา	อย่าได้ปรารมภ์ไปใจพะวง
อันตัวตาเป็นผู้ใหญ่คงไปด้วย	เป็นเพื่อนม้วยเหมือนดังจิตคิดประสงค์
ถึงยากเย็นเป็นตายวายชีวง	ตาก็คงช่วยกันเหมือนสัญญา
จะรบรับขับขันประจัญสู้	ตาก็รู้กลศึกได้ปรึกษา
ทั้งสามองค์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา	จึ่งวันทาทูลแถลงแจ้งคดี
ซึ่งพระองค์ทรงฤทธิ์คิดพันผูก	เหมือนหลานลูกของพระคุณอุ่นเกศี
หลานจะขอพึ่งพาฝ่าธุลี	ไว้เป็นที่อัยกาเหมือนวาจัง
ข้าทั้งสามกำพร้าอนาโถ	ท้าวเหมือนโพใบคลุมพอคุ้มขัง
ขอพึ่งบุญกรุณาเหมือนวาจัง	เป็นที่หวังสืบวงศ์พงศ์ประยูร
ท้าวรายาชื่นชมโสมนัส	พ่อซื่อสัตย์รักใคร่มิได้สูญ
ทั้งสมนามสมเนื้อเชื้อตระกูล	เธอเพิ่มพูนประดิพัทธ์สวัสดี
สามกษัตริย์เข้าในที่ไสยาสน์	บนปรางค์มาศแท่นจำรัสรัศมี
กับไทท้าวเจ้าชวาในธานี	ต่างเปรมปรีดิ์รักกันไม่ฉันทา ฯ
๏ ครั้นรุ่งแจ้งแสงทองส่องอากาศ	พวกอำมาตย์พร้อมพหลพลอาสา
มาเตรียมคอยหน่อกษัตริย์ขัตติยา	แต่บรรดาเสนีที่จะไป ฯ
๏ ป่างพระจอมเทวสินธุ์นรินทร์ราช	ตื่นไสยาสน์กับสองสนองไข
จึ่งเชิญองค์ท้าวชวาให้คลาไคล	เสด็จไปพระที่นั่งบัลลังก์ทอง
พร้อมทหารขานโห่จะเอาฤกษ์	เสียงเอิกเกริกคั่งคับทัพทั้งสอง
ยิงปืนใหญ่เตรียมตรวจทุกหมวดกอง	แล้วลั่นฆ้องชักใบขึ้นใส่เรียว
พร้อมกำปั่นพันร้อยออกลอยแล่น	ไปตามแผนที่ประจำออกน้ำเขียว
ทั้งเรือรบเรือแห่แลเป็นเกลียว	คงคาเชี่ยวลมเฉื่อยเรื่อยสบาย
ตามละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งหน	ไปตามวนวารินกระสินธุ์สาย
ทั้งเต่าหอยลอยกลาดริมหาดทราย	ที่ตัวลายพรอยพร้อยลอยเป็นแพ
หอยอีรมนมนางสล้างสลอน	เกิดกับก้อนหินรายชายกระแส
บ้างเป็นสีต่างต่างเหมือนอย่างแล	จะนับแต่ฝูงหอยกว่าร้อยพัน
ทั้งปูเปี้ยวเขียวขาววิ่งกราวหาด	ดูประหลาดไม่มีหัวตัวมันขัน
มีตาติดกับกระดองอยู่สองอัน	สืบพันธุ์ตั้งร้อยไม่น้อยเลย
พอมีไข่กินผัวของตัวหมด	ทรยศสิ้นประตูเจียวปูเอ๋ย
สัตว์จัญไรแพศยาไม่น่าเชย	แล้วก็เลยลอยแพไปแต่ตัว
เปรียบเหมือนหญิงทรลักษณ์อกุศล	ทำเล่ห์กลมารยาคิดฆ่าผัว
อันบาปกรรมเป็นอย่างไรมันไม่กลัว	ไว้ความชั่วน่าชังเหมือนอย่างปู
ฝูงแมงดาน่าดูตัวผู้เกาะ	เที่ยวว่ายเสาะพาจรจนอ่อนหู
ไปหาเหยื่อเผื่อกันกตัญญู	พิเคราะห์ดูเหมือนคนจนปัญญา
ทั้งเกียจคร้านมึนตึงพึ่งผู้หญิง	ได้แอบอิงพิงปากยากหนักหนา
พวกมนุษย์เมียแช่งเหมือนแมงดา	ทำแต่ตาปรอยปรอยคอยจะกิน
อันฝูงสัตว์ปฏิสนธ์ที่บนหาด	ดูประหลาดมากมายชายกระสินธุ์
เอากำเนิดเกิดที่หาดดูดาษดิน	ไม่รู้สิ้นหลายอย่างต่างต่างกัน ฯ
๏ สามพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	ให้แล่นลัดสิงขรค่อยผ่อนผัน
สั่งล้าต้าต้นหนคนสำคัญ	ให้พวกกันคอยประจำหยั่งน้ำดู
เอาแผนที่คลี่ดูให้รู้ทิศ	อย่าให้ผิดทางจรจะอ่อนหู
ด้วยไม่เคยถิ่นประเทศสังเกตดู	เป็นแต่รู้ยังไม่ได้เคยไปมา
พระสุริยาลงลับพยับฝน	ก็มัวมนมืดมิดทุกทิศา
จวนจะค่ำย่ำแสงพระสุริยา	ลมสลาตันตั้งฝั่งทะเล
เป็นคลื่นใหญในกระสินธุ์ทุกถิ่นที่	ลมก็ตีท้ายกำปั่นป่วนหันเห
พวกต้นหนคนชำนาญการทะเล	คิดถ่ายเทเรือหมดให้ลดใบ
ตั้งบวงสรวงเทพไทในสมุทร	ฤทธิรุทรเขาเขินเนินไศล
ขอเชิญช่วยคุ้มอุบัทว์กำจัดภัย	ทางจะไปลังกาให้ถาวร
พอขาดคำคลื่นลมระดมหาย	คนทั้งหลายเหล่าทหารชาญสมร
ด้วยได้ความสุขาในสาคร	ศศิธรแจ่มกระจ่างดั่งกลางวัน
เมฆพยับอับฟ้าในอากาศ	ก็เกลื่อนกลาดแจ่มสว่างทางสวรรค์
นภากาศแจ่มแจ้งด้วยแสงจันทร์	เรือกำปั่นแล่นไปในคงคา
สามกษัตริย์ทัศนาเวหาหาว	แสงเดือนดาวส่องสว่างกลางเวหา
พระจึ่งเชิญท่านท้าวเจ้าชวา	เสด็จมาในที่นั่งบัลลังก์ทอง
แล้วปรึกษาว่าองค์พระทรงฤทธิ์	เห็นชอบผิดโปรดบ้างที่หมางหมอง
จะไปยังลังกาตรึกตราตรอง	โดยทำนองพระจะเห็นเป็นอย่างไร
ถ้าแม้นว่ารบพุ่งกันยุ่งยิ่ง	เราจะนิ่งดูแลคิดแก้ไข
หรือจะเข้าโรมรันประการใด	ขอพระอัยกาตรองให้ต้องตาม
ประเพณีที่ในเนื้อเชื้อกษัตริย์	ไม่แจ้งอรรถข้อไรได้ไต่ถาม
อย่าให้เสียเกียรติยศพองดงาม	ให้ต้องตามเรื่องในอัยการ ฯ
๏ ท้าวรายาว่าพ่อหน่อกษัตริย์	ตาจะจัดแจงให้หลายสถาน
อย่าเป็นทุกข์ร้อนไปให้รำคาญ	จากสถานกำพลเพชรได้เจ็ดวัน
พอเช้าตรู่สุริยงเธอส่งแสง	กระจ่างแจ้งพื้นนภางค์ทางสวรรค์
พวกพหลพลทหารชำนาญครัน	จัดเลี้ยงกันเสพอาหารทั้งหวานคาว
เกือบจะใกล้เกาะมหากาลวาต	ผิดประหลาดหลากใจให้แต่หนาว
ใช่ฤดูน้ำค้างตกพร่างพราว	เป็นลมว่าวพัดกล้าต้องซาใบ
พวกต้นหนคนการสะท้านทั่ว	เป็นหมอกมัวในมหาชลาไหล
เรือที่แล่นตามกันเป็นหลั่นไป	เห็นไรไรเกาะขวางกลางชลา
อันเกาะนี้โตใหญ่มิใช่น้อย	ที่เขาปล่อยท้าวละมานนานนักหนา
หมดทั้งพวกพร้อมกันแต่บรรดา	มรณาด้วยกันหมดเพราะอดตาย
เป็นผีดิบเกลื่อนกล่นอยู่บนเกาะ	เที่ยวละเมาะตามแผ่นดินกระสินธุ์สาย
แม้นกำปั่นใครซัดแลพลัดพราย	มาถึงชายเกาะนี้มันดีใจ
ตะโกนก้องร้องเรียกกันมาพร้อม	เข้าห้อมล้อมเรือแน่นแล่นไม่ไหว
มันฉุดคร่าเชือกเสายุดเพลาใบ	ไปไม่ได้ติดตายเสียหลายลำ
มันสูบเลือดกินเล่นเป็นอาหาร	ท้าวละมานพวกผีถลีถลำ
แต่กลางวันมันขยาดไม่อาจทำ	แม้นพลบค่ำยืนเด่นให้เห็นตัว
แต่กินคนมานานประมาณแสน	ทุกด้าวแดนเข็ดขยั้นออกสั่นหัว
แม้นเรือซัดพลัดเข้าจอดไม่รอดตัว	ลูกค้ากลัวความขยาดไม่อาจเดิน ฯ
๏ ฝ่ายกำปั่นเทวสินธุ์นรินทร์ราช	พอภาณุมาศลับเงาภูเขาเขิน
แล่นมาถึงเกาะใหญ่ริมชายเนิน	ให้หนาวเกินกับฤดูทุกผู้คน
แต่บรรดากำปั่นสักพันเศษ	ผิดสังเกตแต่ในจิตคิดฉงน
ลมก็คล่องว่องไวติดใบบน	แล่นไม่พ้นชายหาดประหลาดใจ
พวกล้าต้าต้นหนคนทั้งนั้น	ปรึกษากันหลากจิตคิดสงสัย
จะเกิดเหตุเภทพาลประการใด	จึ่งทูลไทสามกษัตริย์ขัตติยา
กับไทท้าวเจ้าพาราชวาฉวี	เหตุจะมีแม่นแท้แน่นักหนา
ทั้งหนาวเนื้อเหลือทนพ้นปัญญา	อันเภตราอยู่กับที่แล่นมิเดิน
ลมก็ดีชักใบขึ้นใส่พร้อม	จะแล่นอ้อมไปก็ตกกระหกระเหิน
ดูเหมือนคนฉุดไว้ริมชายเนิน	จะขอเขิญอารักษ์อันศักดา
มาถามเหตุเภทภัยให้ประจักษ์	จะได้ทักทายไปในทิศา
สามพระองค์ทรงฟังทั้งพระยา	เจ้าชวาเห็นพร้อมยอมด้วยกัน
แล้วให้ตั้งบายศรีที่บวงสรวง	ตามกระทรวงสารพัดเร่งจัดสรร
เอาคนทรงลงมานั่งตั้งภิวันท์	บนก้นขันสาครร้องวอนไป
แล้วจุดธูปเทียนบูชากระยาสังเวย	ทั้งนมเนยตามประเภทข้างเพทไสย
เราขอเขิญเทวาสุราลัย	ที่อยู่ในเขาเขินเนินคีรี
มาเข้าทรงจะได้ถามเนื้อความท่าน	ทุกฉ้อชั้นบรรพตาในราศี
ที่เหตุผลหนหลังอย่างคดี	ขอภูมีรับสรวงเข้าบวงบน ฯ
๏ จะกล่าวถึงผีปีศาจที่อาจหาญ	คือท้าวละมานรู้แจ้งแห่งนุสนธิ์
ว่าเขาตั้งเครื่องสรวงทั้งบวงบน	วิ่งเข้าคนทรงสั่นยิงฟันพลาง
แล้วเหลือกตาว่าออเจ้าคนเหล่านี้	ลุกขึ้นชี้มือด่านัยน์ตาขวาง
ไม่รู้จักกูหรือไรในหนทาง	กูจะล้างชีวันให้บรรลัย
อันตัวกูผู้เป็นเจ้าเกาะเหล่านี้	เองมานี่จะไปหนตำบลไหน
จงบอกความตามจริงทุกสิ่งไป	กูนี้ไซร้เป็นเจ้าของท้องทะเล
เองเรียกมาว่ากระไรจะไต่ถาม	จงแจ้งความจริงไปอย่าไพล่เผล
ท้าวปีศาจนึกนิยมสมคะเน	จะคิดเพทุบายกินให้สิ้นเชิง ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าชวาอาณาเขต	เธอแจ้งเหตุปีศาจเชื่อดูเหลือเหลิง
จำจะหาให้มันกินจนสิ้นเชิง	พอรื่นเริงแล้วจะได้ไล่เอาความ
จึงวอนว่าข้าแต่เจ้าของเกาะ	ช่วยสงเคราะห์ทางจะไปขอไต่ถาม
เอ็นดูเถิดชี้ให้จะไปตาม	ให้สมความปรารถนาข้าทั้งปวง
แล้วท้าวไทให้ยกเอาเครื่องเซ่น	สัตว์ที่เป็นต่างต่างมาวางสรวง
ทั้งเหล้าเข้มของกินสิ้นทั้งปวง	มาบวงสรวงท้าวละมานให้ท่านกิน ฯ
๏ ฝ่ายปีศาจเห็นไก่น้ำลายหยด	ด้วยความอดชื่นชมสมถวิล
แล้วจับไหใส่สุราออกมาริน	ยกขึ้นกินกลอกหน้านัยน์ตาวาว
มือหนึ่งจับไก่ดิบหยิบกระชาก	เอาใส่ปากเคี้ยวเหยอทั้งเรอหาว
จับเอาแพะฉีกเชือดเลือดออกพราว	แลบลิ้นยาวเลียดูดพูดออกอึง
เรียกให้พวกบริวารทหารผี	มาอึงมี่บนเภตราตาถลึง
ไม่เห็นตัวเป็นแต่เสียงสำเนียงอึง	กินของซึ่งตั้งไว้หายไปพลัน
ทั้งแพะแกะไก่เหล้ากับข้าวของ	ก็บกพร่องหมดเลี่ยนล่อนเชี่ยนขัน
กระดูกกระเดี้ยวเคี้ยวป่นไม่ทนฟัน	แต่เสียงมันได้ยินสิ้นทุกคน
อันพวกมันที่มาไม่ปรากฏ	ดูเหมือนปดกันเล่นไม่เห็นหน
เป็นแต่อ้ายคนทรงเดินวงวน	แล้วขึ้นบนเก้าอี้นั่งชี้มือ
ท้าวรายาสามกษัตริย์จึ่งตรัสถาม	มันแจ้งความมาแต่หลังจะฟังหรือ
เมื่อครั้งนางวัณฬามาหารือ	จัดทูตถือสารไปให้แก่เรา
กับรูปวาดให้เรามาอาสาศึก	แม้นสมนึกหวังใจจะได้เขา
จึ่งยกพวกพลละมานทหารเรา	ไปเมืองเขาขึ้นประจบสมทบกัน
ยังมิได้รบพุ่งกรุงผลึก	เวลาดึกฟังปี่ดีขยัน
ก็ระงับหลับใหลไปด้วยกัน	มันจับพันธนาได้เอาใส่กรง
แล้วก็เอามาไว้ในเกาะนี้	สิ้นชีวีแหลกกระจุยเป็นผุยผง
เพราะอดอยากกรากตายอยู่ในกรง	อ้ายคนทรงเล่าไปที่ในเรือ
ว่าดูราฝรั่งทั้งออแขก	เองจะแยกไปข้างใต้หรือฝ่ายเหนือ
กูขอบใจเองให้เหล้าทั้งข้าวเกลือ	อีกเนื้อเบื้อแกะไก่ให้กูกิน
หาไม่จะล่มกำปั่นทั้งพันเศษ	ให้อาเพศแตกจมสมถวิล
แล้วจะได้ฉะเชือดสูบเลือดกิน	เอาให้สิ้นแต่บรรดามาด้วยกัน
นี้พวกเองอ่อนน้อมมายอมเลี้ยง	ไม่ทุ่มเถียงรบสู้เป็นคู่ขัน
จงเซ่นกูอยู่อีกสักสามวัน	จะให้ปันของวิเศษทั้งเวทมนตร์
พรุ่งนี้เช้ามึงขึ้นไปที่ในเกาะ	ช่วยกันเจาะของเอาไปจะให้ผล
คือจินดาที่ประสงค์ทั้งคงทน	สำหรับตนแทงฟันไม่บรรลัย
เรียกว่าเพชรเจ็ดสีมณีโชติ	อยู่บนโขดเขาเขินเนินไศล
แม้นรบศึกเอาแกว่งเป็นแสงไฟ	เองเอาไปคงกระพันกันไพรี ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	ได้แจ้งอรรถปรีดิ์เปรมเกษมศรี
แล้วพากันนั่งยามตามอัคคี	อยู่ตามที่ในกำปั่นทั้งพันลำ
ที่หนาวเหน็บเจ็บเบาบรรเทาหาย	ค่อยสบายผีช่วยชุบอุปถัมภ์
พอแสงจันทร์แจ่มกระจ่างน้ำค้างพรำ	เรไรร่ำเฉื่อยเสนาะบนเกาะเกียน
จังหรีดเรื่อยเอื่อยเสียงสำเนียงแจ้ว	วิเวกแว่วฝูงสัตว์ฉวัดเฉวียน
จักจั่นหวั่นหวาดดาษเดียร	ฝูงกะเรียนร่อนร้องก้องกังวาน
ดุเหว่าแว่วแจ้วเจื้อยระเรื่อยร้อง	ประสานซ้องบรรเลงวังเวงหวาน
สกุณากาสักในคัคนานต์	ไก่ประสานขานขันสนั่นครวญ
สุมาลัยไขกลิ่นระรินรส	ดอกไม้สดบานพร้อมทั้งหอมหวน
กลิ่นตลบอบฟูเรณูนวล	พระพายหวนหอมฟุ้งจรุงใจ
เสียงปีศาจครื้นครั่นสนั่นเกาะ	บ้างกระเดาะปากเดินบนเนินไศล
ที่กู่ก้องร้องเรียกกันเพรียกไป	บนเขาใหญ่ดินกลาดบนหาดทราย
ฝีโป่งป่ามาประชุมกันกลุ้มเกลื่อน	ตะโกนเพื่อนกู่กันให้ผันผาย
เที่ยวเก็บหอยลอยกลาดบนหาดทราย	ทั้งภูตพรายดาษดาริมสาชล
แต่ล้วนพวกผีดิบสักสิบแสน	อเนกแน่นร้ายแรงทุกแห่งหน
เห็นแต่เงาหรุบหรู่คล้ายผู้คน	ที่เดินบ่นพึมพำตามทะเล
เขาย่อมเรียกอธิบายว่าพรายน้ำ	มันยึดลำกำปั่นให้หันเห
สีเหมือนไฟลอยล่องท้องทะเล	สมคะเนบินขึ้นเพลาเสากระโดง
มิใช่พวกอื่นไกลอ้ายเหล่านี้	คือว่าผีเกาะใหญ่ที่ตายโหง
แม้นมันขึ้นไปได้ปลายกระโดง	เรือก็โคลงจมไปเสียหลายลำ
คือปีศาจชายเขาอ้ายเหล่านี้	มันเป็นผีอดอยากถลากถลำ
คอยเรือลงตรงกรูเข้าจู่ทำ	ยึดเอาลำเรือไว้บ้างป่ายปีน
ที่เขารู้ติดไฟขนไก่เผา	แล้วก็เอาดาบฟาดขาดเป็นสีน
พวกที่มาแต่ลำพังฝรั่งจีน	เห็นมันปีนขึ้นไปเอาไฟลน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระเทวสินธุ์นรินทร์รัช	ดึกสงัดจันทร์กระจ่างกลางเวหน
น้ำค้างย้อยพรอยพรายดังสายชล	พระพายฝนมืดอับพยับโพยม
ดารากรอ่อนแสงเข้าแฝงเมฆ	แสนวิเวกยามดึกเสียงฮึกโหม
จวนจะแจ้งแสงทองส่องโพยม	พระทรงโฉมพลิกฟื้นตื่นไสยา
เชิญท้าวไทอัยการเจ้าตาเลี้ยง	มานั่งเคียงตรองตรึกพลางปรึกษา
พอรุ่งแจ้งแสงสว่างกระจ่างตา	เราจะพาขึ้นไปบนชายเนิน
หาแก้วเก็จเพชรดีมณีโชติ	ที่บนโขดลำเนาภูเขาเขิน
ไปตั้งศาลอารักษ์แล้วชักเชิญ	เจ้าที่เนินโขดเขาท้าวละมาน
แล้วสั่งเหล่าพวกพหลพลไพร่	ให้ตัดไม้เชิงเขาทำเสาศาล
เครื่องบวงสรวงเป็ดไก่จัดใส่จาน	ทั้งคาวหวานเหล้ายาหาขึ้นไป
อีกโคแพะแกะเป็นได้เซ่นวัก	อย่าช้านักแต่พอตรู่สุริย์ใส
เสนารับอัภิวันท์ด้วยทันใด	มาเรียกไพร่พร้อมทั่วทุกตัวคน
ขึ้นตัดไม้ไผ่เกลาทำเสาศาล	ดาดเพดานเสร็จไปให้ไพร่ขน
ตั้งของกินเครื่องสรวงจะบวงบน	ช่วยกันขนมาพร้อมหอมขจร
เจ้าพวกผีวุ่นวายน้ำลายหยด	เลียบบรรพตบ้างก็วิ่งบนสิงขร
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าประเทศเขตนคร	เสด็จจรจากบัลลังก์ที่นั่งทรง
สามพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	ก็รีบรัดขึ้นมาตามความประสงค์
ถึงเชิงผาแล้วให้หาเจ้าคนทรง	มานั่งตรงหน้าศาลตั้งการพลี
จึงเชิญท้าวเจ้าละมานที่ย่านเกาะ	แล้วก็เคาะรำมะนาเรียกหาผี
ปีศาจแว่วแก้วหูรู้คดี	ก็เดินรี่แฝงเงาเข้าคนทรง
อ้ายแขกสั่นรันรำล้มคว่ำหงาย	มือตะกายตีนตะกุยพลางคุ้ยผง
จึงลุกขึ้นยืนฟังแล้วนั่งลง	อ้ายคนทรงพูดพลางทางครางครวญ
แล้วจึงว่าฮ้าฮ้ายอ้ายเหล่านี้	ใจมึงดีมีคุณไม่หุนหวน
เพราะมันถือซื่อแท้ไม่แปรปรวน	กูจะชวนมึงไปให้ของดี
ท้าวรายาว่าเชิญรับเครื่องเซ่น	จะได้เป็นที่รักเป็นศักดิ์ศรี
โดยประสงค์จงใจเป็นไมตรี	ได้เป็นที่คำนับรับประทาน ฯ
๏ ฝ่ายท้าวผีปีศาจเป็นชาติยักษ์	หัวร่อคักปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
จึงเรียกพวกบ่าวไพร่มิได้นาน	มาล้อมศาลกินเล่นไม่เห็นตัว
ได้ยินแต่เสียงพูดกับดูดปาก	กำลังอยากเคี้ยวขยอกนั่งกลอกหัว
กินแกะไก่ไม่เหลือทั้งเนื้อวัว	พลางยิ้มหัวอิ่มเอมเกษมใจ
แล้วลุกขึ้นยืนหยัดดัดต้นขา	กูจะพาไปแจ้งแถลงไข
ดูของดีชี้แจงให้แจ้งใจ	เองมาไวเร็วหวาอย่าช้าที
แม้นแดดกล้าเอาไม่ได้เป็นไฟร้อน	ที่สิงขรกายสิทธิ์ล้วนฤทธิ์ผี
เป็นสีแสงแดงรอบขอบคีรี	ไม่เห็นที่มันอยู่เคืองหูตา
แล้วลุกเดินนำไปข้างท้ายเขา	พลางบอกเล่าเวทมนตร์ดลคาถา
แล้วไปชี้ที่เพชรเม็ดจินดา	ท้าวรายาให้เจาะจำเพาะรอย
ด้วยว่าแขกนั้นชำนาญในการเพชร	แต่ละเม็ดชั่วดีเพราะมีฝอย
รู้ตำรามากมายเคยขายพลอย	ถึงเล็กน้อยรู้แท้ไม่แชเชือน
แต่แก้วเก็จเพชรนี้เป็นที่ยิ่ง	จะหาสิ่งใดเทียบเปรียบไม่เหมือน
พอเจาะเข้าเขาใหญ่ไหวสะเทือน	แผ่นดินเลื่อนลั่นโห่เป็นโกลา
พยุพยับอับฟ้าโกลาหล	เป็นหมอกมนมืดมิดทุกทิศา
ด้วยอำนาจของดีมีราคา	ดวงจินดาของคู่ผู้มีบุญ
พอลุกจากเพิงผาหน้าบรรพต	ก็ปรากฏแสงสลับดั่งทรัพย์หนุน
สว่างช่วงดวงมณีเพชรมีคุณ	สำหรับบุญเทวสินธุ์นรินทร
โตเท่าผลมะปรางทองละอองศรี	น้ำมณีเรืองจำรัสประภัสสร
สามกษัตริย์ยินดีชุลีกร	จึงวิงวอนผีท้าวเจ้าละมาน
ว่าข้าแต่ท่านท้าวผู้เจ้าเกาะ	ท่านสงเคราะห์พันผูกดั่งลูกหลาน
พระคุณล้ำดินฟ้าสุธาธาร	ข้อรำคาญท่านมีจงชี้แจง
ข้าพเจ้าขอสนองที่ข้องขัด	จะปรนนิบัติตามประสงค์จงแถลง
ขอเชิญท่านบอกกล่าวเล่าแสดง	จะชี้แจงรับรองสนองคุณ ฯ
๏ อ้ายคนทรงจึ่งว่าถ้าเช่นนั้น	จงช่วยกันทำกุฏิ์พออุดหนุน
เอาศพฝังครั้งนี้จะมีคุณ	แล้วทำบุญส่งไปให้แก่เรา
จึงจะได้ไปเกิดเป็นมนุษย์	ประเสริฐสุดไปให้สิ้นจากถิ่นเขา
อันซากศพพวกพ้องพี่น้องเรา	อยู่หลังเขามันเอาใส่ไว้ในกรง
เพราะมันขังทั้งหลายตายด้วยอด	แม้นปล่อยปลดเปลื้องธุระอย่างประสงค์
เอากระดูกขุดออกเสียนอกกรง	นั้นแหละคงพ้นทุกข์เป็นสุขใจ
อ้ายคนทรงพาตรงไปหลังเขา	แล้วว่าเจ้าดูแลช่วยแก้ไข
สามกษัตริย์ท้าวชวาพากันไป	ทั้งพลไพร่เสนาประชาชน
เห็นกรงเหล็กเรียงรายอยู่ท้ายเกาะ	บังหักเดาะช่วยกันแย่งทุกแห่งหน
เอาขวานฟันกรงประลัยทั้งไพร่พล	ช่วยกันขนซากศพบ้างกลบดิน
แล้วปักไม้เป็นหลังคาเอาผ้าคาด	พวกปีศาจชื่นชมสมถวิล
บ้างพ้นทุกข์สุขาไปหากิน	บ้างก็สิ้นกรรมตนทนทรมาน ฯ
๏ ฝ่ายท้าวผีที่เข้าคนทรงนั้น	เดินเหียนหันอิ่มเอมเกษมสานต์
แล้วว่าท่านเหล่านี้ปรีชาชาญ	ช่วยรำคาญเราได้ดังใจปอง
จงกลับไปเภตราทั้งข้าเจ้า	อยู่จะหนาวมัวมนรีบขนของ
รีบใช้ใบไปเหมือนนึกที่ตรึกตรอง	อยู่จะต้องติดชลในวนวัง
อันตัวเรานี้หนาจะลาแล้ว	ไปจากแถวถิ่นนี้พ้นที่ขัง
เป็นสิ้นกรรมพัวพ้นอนันตัง	คนทรงนั่งผีออกไปนอกกาย ฯ
๏ สามกษัตริย์ท้าวชวาพาพหล	จรดลรีบไปดั่งใจหมาย
ลงกำปั่นพร้อมข้าเสนานาย	ให้ผันผายจากที่ด้วยปรีดิ์เปรม
เรือที่นั่งดั้งกันเป็นหลั่นลด	แล่นไปหมดสิ้นทุกข์สุขเกษม
ไม่ขัดขวางนทียิ่งปรีดิ์เปรม	พระอิ่มเอมด้วยจินดาค่าบุรินทร์
แล่นกำปั่นบรรดาโยธาหาญ	แสนสำราญใช้ใบในกระสินธุ์
ชมหมู่สัตว์มัจฉาฝูงนาคินทร์	บ้างโดดดิ้นในมหาสาคโร
ฝูงมังกรคาบแก้วแววสว่าง	บ้างฟาดหางเรียงรายบ้างว่ายโผ
ที่เลื้อยไล่ในมหาสาคโร	ตัวโตโตมิใช่น้อยนับร้อยพัน
ฝูงเหราน่ากลัวหัวเป็นเขา	บ้างว่ายเคล้าแว้งวัดสะพัดผัน
ฝูงเงือกงูดูงามเลื้อยตามกัน	บ้างดำดั้นผุดพ่นชลธี
พวกม้าน้ำทำท่าเหมือนม้าเผ่น	ขึ้นโดดเต้นในกระสินธุ์ถิ่นวิถี
ฝูงช้างน้ำดำด้นชลธี	พระภูมีสามกษัตริย์ทัศนา
เรือก็แล่นใบสล้างมากลางหน	พอสุริยนลับไปในเวหา
ศศิธรจรกระจ่างกลางนภา	ดวงดาราพรอยพร่างน้ำค้างพรม
พวกพหลพลไพร่ในกำปั่น	เกษมสันต์พร้อมกันสิ้นกินขนม
เจ้าพวกคิดถึงเมียเสียอารมณ์	ลงนั่งตรมตรอมอุรานัยน์ตาปรอย
เพื่อนเขากินข้าวปลาค่อยผาสุก	ตัวเป็นทุกข์เต็มประดานั่งหน้าจ๋อย
โอ้ป่านนี้เมียเราเขาจะคอย	คิดก็น้อยใจนายหลายประการ
ไม่พอที่จะลำบากต้องจากถิ่น	ให้เมียดิ้นวุ่นวายหลายสถาน
นึกละห้อยน้อยจิตคิดรำคาญ	แม้นจ้างวานใครเสียได้กูไม่มา
เมื่อไรเลยจะได้กลับไปดับร้อน	เมียจะนอนโดยดิ้นถวิลหา
เป็นจำใจจำจนพ้นปัญญา	เวทนามาในเรือเห็นเหลือจน
แม้นทางป่ากูจะหนีไปลี้ลับ	แล้วจะกลับเดินไปในไพรสณฑ์
ถึงมุลนายเขาจะรู้ก็สู้ทน	ผิดก็ขวนขวายทรัพย์ไว้รับรอง
แต่บรรดาเมียมีคิดหนีหมด	แสนรันทดไม่บรรเทาที่เศร้าหมอง
นั่งกอดเข่าเร่าร้อนบ้างนอนตรอง	บ้างเข้าห้องโงกหงับลงสับเงา
เรือก็แล่นลมพัดปัดตะโพก	ขย่อนโขยกเต็มใบลมชายเขา
ไม่ขัดขวางทางไปในสำเภา	ทั้งน้ำข้าวเครื่องเสบียงพอเลี้ยงพล
ก็เกือบถึงมรรคาลังกาทวีป	พลางแล่นรีบเร็วรัดไม่ขัดสน
พวกเรือไฟไขสลักใช้จักรกล	ให้รีบร้นข้ามฝั่งไปลังกา
ด้วยอำนาจแก้วเก็จเพชรรัตน์	สว่างชัดรุ้งร่วงช่วงเวหา
ถึงพลบค่ำย่ำแสงพระสุริยา	เรือที่มาเห็นสว่างดั่งกลางวัน
ด้วยอำนาจจินดามหาวิเศษ	สำแดงเดชฤทธีดีขยัน
บรรดาเรือมาประชุมทั้งคุ้มกัน	สารพันโรคาไม่ยายี ฯ
ตอนที่ ๙๑
หกกษัตริย์ยกทัพมาช่วยเมืองลังกาทำศึก
๏ จะกล่าวถึงหกกษัตริย์รีบรัดแล่น	มาเนืองแน่นตัดทุ่งเข้ากรุงศรี
ถึงปากอ่าวลังกาในราตรี	ให้เสนีรีบไปบอกออกพระนาม
ว่าพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	กษัตริย์ศักดิ์ครองพาราภาษาสยาม
องค์พระศรีสุวรรณวงศ์ทรงพระนาม	เสด็จข้ามฝั่งมาถึงธานี
พร้อมพระวงศ์พงศาคณาญาติ	อยู่ในราชอาณาจักรเป็นศักดิ์ศรี
พระเจ้าอาเชษฐาทุกธานี	มาถึงที่ฟากฝั่งเกาะลังกา
พร้อมพหลพลรบสมทบทัพ	มาตั้งยับยั้งพหลพลอาสา
เห็นกำปั่นทอดรายชายคงคา	ที่จอดท่าอ่าวแน่นบ้างแล่นราย ฯ
๏ ป่างพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	ให้หยุดพักพวกพหลพลทั้งหลาย
ทอดสมอรอเคียงกันเรียงราย	เสนานายตรวจตราพลากร
ห้ากษัตริย์มาประนมบังคมบาท	พระจอมราษฎร์รุ่งพระฤทธิ์มหิศร
พร้อมกันในพระที่นั่งลำมังกร	พระภูธรรมจักรนครา ฯ
๏ ป่างพระปิ่นภูวไนยปราศรัยทัก	ทั้งหลานรักพร้อมหมดตามยศถา
แล้วคิดอ่านการจะไปในลังกา	เห็นเรือมาคอยปากอ่าวราวสักพัน
สินสมุทรวุฒิไกรทูลไทท้าว	เราตีอ่าวเข้าไปในไอศวรรย์
เพราะเห็นว่าศึกประชิดเข้าติดพัน	มันป้องกันปากน้ำทุกค่ำคืน
ที่ร่องเข้ามันก็เอากำปั่นใหญ่	มาจุกไว้สารพัดจะขัดขืน
ทั้งสองฝั่งตั้งค่ายมันรายปืน	ไว้นับหมื่นป้อมเชิงเทินเนินกำแพง ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์ทรงสดับ	สั่งกองทัพตั้งมั่นให้ขันแข็ง
ครั้นจะเข้าตีตัดฉวยพลัดแพลง	จะต่อแย้งไม่ถนัดเห็นขัดเชิง
เพราะช่องแคบทางจะเข้าเล่าก็ยาก	จะลำบากฉวยว่าเปิดเตลิดเหลิง
ด้วยเรือเราปลกเปลี้ยจะเสียเชิง	ฉวยละเลิงหลวมตัวสิชั่วจริง
จำจะต้องรบกันแต่ชั้นนอก	ล่อให้ออกกินเหยื่อเสือสมิง
เห็นจะไม่เสียทีดีจริงจริง	จะแอบอิงอะไรได้ในทะเล
แต่ให้พวกเรือใช้ไปไต่ถาม	แจ้งเนื้อความอ้ายจัญไรจะไพล่เผล
แม้นได้ช่องล่องลมสมคะเน	ตีให้เซสาดออกนอกสันดอน
ห้ากษัตริย์ทราบความตามรับสั่ง	ถวายบังคมบพิตรอดิศร
พร้อมทั้งพวกเสนาพลากร	นรินทรกรุงกษัตริย์ให้จัดพล
แล้วให้ไปไต่ถามตามฝรั่ง	ว่ามาตั้งอยู่ทำไมในสิงหล
พวกคนใช้ไปถามตามยุบล	กับขุนพลที่สำหรับกำกับเรือ
พวกในลำกำปั่นครั้นได้แจ้ง	เห็นพูดแข็งขันจริงยิ่งกว่าเสือ
ฝ่ายขุนนางที่เป็นใหญ่อยู่ในเรือ	ฟังเห็นเหลือดุดันไม่พรั่นพรึง
จึ่งว่าท่านคอยอยู่สักครู่ใหญ่	เราจะไปทูลว่าท่านมาถึง
คอยรับสั่งหนังสืออย่าอื้ออึง	แล้วสั่งซึ่งพวกเสมียนให้เขียนคำ
ผู้ที่มาอ่าวใหญ่เขียนใบบอก	เสมียนลอกลงสาราเลขขำ
แล้วสั่งให้เสนีที่ประจำ	เร่งให้นำกราบทูลซึ่งมูลความ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระมังคลาราช	กับครูบาทหลวงออกไปแล้วไต่ถาม
ว่าเอ็งมาว่ากระไรในใจความ	เจ้าพวกล่ามส่งสารแก้อ่านพลัน ฯ
๏ ในหนังสือเสนาข้าพระบาท	ที่คอยลาดตระเวนแต่งไว้แข็งขัน
มีเรือใบเรือรบสมทบกัน	ล้วนกำปั่นมากมายหลายตำบล
แล้วมีผู้มาถามเอาความถ้อย	ว่ามาคอยแย่งชิงเอาสิงหล
มันคุกคามถามไต่พวกไพร่พล	ก็เป็นจนใจตัวกลัวจะเกิน
ครั้นจะบอกดีชั่วกลัวจะผิด	ไม่แจ้งจิตยังวิตกระหกระเหิน
ขอทราบความตามสาราข้าขอเชิญ	เสร็จดำเนินมากำปั่นเหมือนสัญญา ฯ
๏ บาทหลวงแกแจ้งความไปตามเรื่อง	ให้แค้นเคืองที่ในจิตผิดแล้วหวา
กูจะไปไต่ถามตามสงกา	อ้ายมังคลาอยู่ระวังฟังกระบวน
กับออท้าวอิศโรเจ้าโกสัย	กูจะไปตามระบอบไล่สอบสวน
คิดพูดจาเป่าปัดตัดสำนวน	พลางก็ชวนเสวกาลงมาพลัน
ถึงเรือใหญ่ให้หาพวกมาถาม	เอ็งแจ้งความแต่ที่จริงทุกสิ่งสรรพ์
ใครใช้สอยเอ็งมาถามเนื้อความนั้น	จงผ่อนผันแจ้งกิจอย่าปิดบัง
พวกเรือใช้ไม่กลัวนั่งหัวเราะ	อย่าถามเคาะแคะไปเหมือนใจหวัง
หกกษัตริย์เสด็จมาเหมือนวาจัง	จึงรับสั่งให้มาถามตามคดี
ว่าคือใครไหนมาเป็นข้าศึก	ทำหาญฮึกตีด่านชานกรุงศรี
อันเขตแคว้นแดนลังกาแลธานี	ก็เป็นที่ของใครในทุกวัน
เร่งถอยกำปั่นไปให้พ้นช่อง	เราจะล่องเข้าไปในไอศวรรย์
แม้นมิฟังยังอยู่ได้สู้กัน	เร่งผ่อนผันให้เราไปดั่งใจจง ฯ
๏ บาทหลวงฟังเดือดด่าว่าอุเหม่	อ้ายเจ้าเล่ห์จะกระจุยเป็นผุยผง
อย่าพูดจาสามารถทำอาจอง	ลังกาคงแรกเริ่มเดิมของใคร
ฝรั่งเป็นจอมเจิมเฉลิมภพ	ขจรจบเขาไม่ลือหรือไฉน
จะมาพูดจองหองว่าของไทย	ใครยกให้พวกมึงมาพึ่งพิง
แล้วพาโลโสวัดกำจัดเสีย	เที่ยวเคาะเขี่ยอวดดีให้ผีสิง
เองก็มาอวดฉลาดพูดพาดพิง	อย่าเย่อหยิ่งฮึกเหิมเหมือนเดิมมา
ถือว่าดีมีชัยได้สิงหล	กับอ้ายคนถูกยาแฝดแพศยา
พระเป็นเจ้าจะบันดาลผลาญชีวา	พิฆาตฆ่าพวกมึงให้ถึงใจ
เพราะคิดอ่านการชั่วให้มัวหมอง	ทั้งพวกพ้องทุจริตผิดวิสัย
ให้เขาพลัดศาสนาว่าไปไย	มึงเป็นไทยจะมาตั้งไม่บังควร
ใช่กษัตริย์ในจังหวัดลังกาทวีป	จงเร่งรีบพากันไปอย่าไต่สวน
อย่าพูดจากอแกแก้สำนวน	เองไม่ควรที่จะมาแกด่าอึง
พวกคนใช้ได้ฟังสังฆราช	แกกริ้วกราดโกโรโมโหหึง
นัยน์ตาเขียวชี้หน้าด่าออกอึง	มึงก็มึงกูก็กูได้ดูดี
ชีวิตกูอยู่แล้วอย่าพึงนึก	จะทำศึกร่ำไปไม่หน่ายหนี
กูก็ชาติทองคำน้ำมณี	จะเป็นที่บำรุงแก่ฝูงชน
ที่จะไม่ทำศึกอย่านึกหมาย	ไปบอกนายมึงให้แจ้งแห่งนุสนธิ์
จะตั้งรับทัพไทยจนวายชนม์	ไม่ย่อย่นกลัวเจ็บจนเย็บตา
พวกคนใช้กลับไปไม่รอรั้ง	ครั้งถึงยังกำปั่นด้วยหรรษา
ทูลข้อความตามได้ไปพูดจา	บาทหลวงมาดุดันเป็นควันไป
แล้วชี้หน้าท้าทายเห็นร้ายกาจ	ขู่ตวาดด่าว่าไม่ปราศรัย
แล้วก็ว่ามาข่มเหงไม่เกรงใจ	อันกรุงไกรลังกาของตายาย
ประเดี๋ยวนี้พวกไทยมาไล่ขับ	แล้วก็กลับมาริบเอาฉิบหาย
พลางกราบทูลรำพันบรรยาย	เล่าถวายหกพระองค์ให้ทรงฟัง ฯ
๏ สินสมุทรสุดแสนแค้นบาทหลวง	มันจาบจ้วงโยโสทั้งโอหัง
เมื่อคราวโน้นแทบจะตายวายชีวัง	หนีไปทั้งไพร่พลอ้ายคนโกง
ยังกลับมาว่าขานพาลทะเลาะ	อ้ายเจ้าเคราะห์วุ่นวายจะตายโหง
ทุดอ้ายคนปากกล้าบ้าลำโพง	มันโป้งโหยงอวดอ้างทางสำนวน
แล้วทูลกับพระเจ้าอาว่าอ้ายนี่	มันถือดีเป็นอย่างไรเร่งไต่สวน
อย่ารอรั้งตั้งทัพจับกระบวน	กาลก็จวนจะเป็นฝนคนระอา
แม้นเกิดเป็นพายุระบุระบัด	จะแล่นตัดเข้าลำบากยากนักหนา
พวกข้าศึกมันก็ร้ายชายคงคา	แม้นลมกล้าตีออกนอกสันดอน
จะเสียทีหลีกหลบประจบยาก	ครั้นจะบากเข้าไปใกล้สิงขร
แล้วก็เป็นหินผาหน้าสันดอน	แต่ละก้อนมิใช่น้อยตั้งร้อยพัน ฯ
๏ ป่างพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	ฟังหลานรักทูลชี้ดีขยัน
จึ่งว่าเจ้าจะเข้ารบสมทบกัน	ตีประจญอานะได้เกณฑ์ไพร่พล
ทั้งเรือรบเรือไล่ใส่อาวุธ	ปืนคาบชุดถือให้ทั่วตัวพหล
แล้วตรัสสั่งนายทัพกำกับพล	เร่งตรวจคนให้ประจำทุกลำเรือ
วายุพัฒน์หัสกันเป็นกองหนุน	พวกญี่ปุ่นเกณฑ์ให้เป็นฝ่ายเหนือ
หัสไชยปีกขวาพวกกล้าเรือ	ทหารเสือเข้มเข็งแรงกำลัง
วลายุดาปีกซ้ายฝ่ายทหาร	ถือแต่ขวานเอ้หมึงดูขึงขัง
สินสมุทรฤทธิรงค์ทรงกำลัง	ทหารนั่งถือโล่แลโตมร
เป็นทัพหน้ากล้าแข็งแต่งพหล	แต่ล้วนคนอำมหิตทั้งพิษศร
ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นนคร	พลนิกรรมจักรนัครา
เป็นทัพหลวงล่วงมหาสาคเรศ	ดังเทเวศร์ออกสงครามงามนักหนา
พร้อมพระองค์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา	ออกเภตราโห่เร้าจะเอาชัย
เรือกระบวนถ้วนทั่วตัวพหล	แล้วยกพลธงทิวปลิวไสว
ออกกำปั่นครั่นครื้นยิงปืนไฟ	ให้คลี่ใบแล่นหลามไปตามกัน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	ลงนั่งง่วงตรองตรึกนึกใฝ่ฝัน
คงจะเป็นศึกกระหนาบเกี่ยวคาบกัน	เห็นแม่นมั่นเขาจะยกทั้งบกเรือ
จำจะคิดผ่อนปรนพลไพร่	กำปั่นใหญ่คอยรับกองทัพเหนือ
ทั้งห้าร้อยคอยประจำทุกลำเรือ	จัดข้าวเกลือเครื่องเสบียงไว้เลี้ยงพล
ฉวยข้าศึกฮึกฮักเข้าหักหาญ	คงกันดารสารพัดจะขัดสน
จำจะคิดถ่ายเทด้วยเล่ห์กล	ผูกหุ่นมนต์ไว้รับกองทัพมัน ฯ
๏ จะกล่าวถึงเทวสินธุ์นรินทร์รัตน์	สามกษัตริย์รีบร้นพลขันธ์
พร้อมกระบวนเรือที่นั่งทั้งดั้งกัน	อีกสามวันจะกระทั่งถึงลังกา
ข้ามประเทศเขตแคว้นแดนสุหรัด	สามกษัตริย์พร้อมกันต่างหรรษา
แล้วทูลถามท้าวไทอัยกา	นี่พาราขอบเขตประเทศใด
ท้าวรายาเรียกหาเอาแผนที่	มานั่งชี้แถวทางสว่างไสว
นี่ประเทศเขตสุหรัดถัดออกไป	เมืองบุมไบสองพาราทำผ้าลาย
ย่ำมะหวาดต่างสีเขามีมาก	แล้วมักฝากกำปั่นใหญ่เอาไปขาย
ในเมืองไทยได้ราคาขายผ้าลาย	ทั้งหญิงชายซื้อกันทุกวันคืน
เรือก็แล่นเลยมาในสาคเรศ	พ้นประเทศลมกล้าเหลือฝ่าฝืน
พอเย็นย่ำคล้ำนภางค์เป็นกลางคืน	บังเกิดคลื่นลมกล้าสลาตัน
ให้รอราซาใบไว้แต่ห่าง	พอเดือนสางลมอ่อนจึงผ่อนผัน
ท้องทะเลก็ค่อยสร่างกระจ่างจันทร์	ดาวก็ดั้นเด่นรายจับสายชล
สามกษัตริย์ทัศนาดารารัตน์	แจ่มจำรัสห้องฟ้าเวหาหน
ท้าวรายาเธอก็รู้ดูฤกษ์บน	เห็นพิกลดาวพฤหัสสวัสดี
เข้าเคียงกับกติกาตำราบอก	ว่าเดินออกมาร่วมจักรราศี
พวกอาจารย์จะต้องวิ่งเป็นสิงคลี	เพราะดาวนี้บอกตรงพ่อจงฟัง
จะถอยถดหมดความรู้อยู่ไม่ได้	ตำราไว้มิได้ผิดอย่าคิดหวัง
แล้วจะเสื่อมเกียรติยศหมดกำลัง	จะเซซังเหมือนหนึ่งว่าตำราทาย
อสุนีฤกษ์หนึ่งแม้นถึงเข้า	โหราเฒ่าว่าไว้ดังใจหมาย
มักเกิดยุคทุกข์ภัยไม่สบาย	เขาทำนายในตำราพยากรณ์ ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราอาณาจักร	บอกหลานรักดูดาราตาจะสอน
สามกษัตริย์ยินดีชุลีกร	เรือก็จรมาในทางกลางทะเล
น้ำค้างย้อยพรอยพรมเป็นลมว่าว	ให้แล่นก้าวเรือกำปั่นออกหันเห
พวกนายท้ายหมายทิศอาคเนย์	ในทะเลแล่นเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยมา
กำดัดตึกเดือนสว่างกระจ่างเมฆ	การเวกร่อนร้องก้องเวหา
หัสดินบินชมยมนา	ในเวลาเที่ยงดินพื้นโพยม
เสียงเหมหงส์ส่งเสียงสำเนียงแจ้ว	ดั่งปี่แก้วก้องกึกโห่ฮึกโหม
เหมือนสังคีตดีดสีตีประโคม	ที่ทุกข์โทมนัสนั้นค่อยบรรเทา
สถิตแท่นพรรณรายท้ายบาหลี	บนเก้าอี้ลายปรุฉลุเฉลา
จวนจะแจ้งสุริย์ฉายขึ้นพรายเพรา	เสด็จเข้าไสยาสน์บนอาสน์ทอง
แสนคะนึงถึงชนกที่ปกเกล้า	จะโศกเศร้าทุกข์ในพระทัยหมอง
หรือจะไม่สมนึกเหมือนตรึกตรอง	เสร็จอยู่ห้องแห่งหนตำบลใด
พอม่อยหลับกลับทรงสุบินนิมิต	ว่าอาทิตย์แจ่มกระจ่างสว่างไสว
แล้วกลับมืดมัวคลุ้มชอุ่มไป	ประเดี๋ยวใจเกิดเป็นเพลิงขึ้นเริงแรง
ไหม้ข้างทิศบูรพาเวหาหน	ทั้งมืดมนตะวันปิดจนมิดแสง
แต่สีไฟในอากาศยิ่งดาดแดง	ประเทืองแสงรุ่งโรจน์โชตินา
แล้วเกิดฝนบนฟ้าวลาหก	บันดาลตกดับไฟในเวหา
แล้วก็เห็นนงคราญผู้มารดา	เสด็จมาอุ้มแอบแนบอุทร
ให้เสวยกษิราโอชารส	อันปรากฏชื่นจิตอดิศร
แล้วประทานภูษาเครื่องอาภรณ์	พอทินกรใสสว่างกระจ่างดวง
พระพลิกฟื้นตื่นจากที่ไสยาสน์	ให้หวั่นหวาดในพระทัยนั้นใหญ่หลวง
เสด็จออกพร้อมพหลพลทั้งปวง	ตามกระทรวงแต่บรรดาเสนานาย
เสด็จนั่งแท่นสบายท้ายบาหลี	พระภูมีคิดไปพระทัยหาย
พอท่านท้าวเจ้าพระยาเสนานาย	มาพร้อมท้ายเภตราสภาวร ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อเทวสินธุ์นรินทร์ราช	จึงทูลบาทบพิตรอดิศร
ว่าคืนนี้หลานคิดสนิทนอน	บนบรรจถรณ์แท่นรัตน์ชัชวาล
เกิดนิมิตผิดประหลาดอนาถนัก	พระทรงศักดิ์กรุณาเมตตาหลาน
ให้โหรทายรายดีที่รำคาญ	ในอาการความฝันที่รัญจวน ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าชวาอาณาเขต	ครั้นแจ้งเหตุตามระบอบเธอสอบสวน
จึ่งหาโหรข้างชวามาประมวล	คิดคำนวณเรื่องสุบินที่กินใจ
พระเทวสินธุ์แจ้งสุบินโหรารับ	แล้วนั่งนับตามดิถีคัมภีร์ไสย
ในสุบินว่าอาทิตย์ฤทธิไกร	นั่นจะได้แก่พระองค์พงศ์ประยูร
แล้วเห็นไฟไหม้อยู่ข้างบูรพทิศ	เป็นควันปิดสุริย์ฉายให้หายสูญ
จะได้แก่น้ำเนื้อเชื้อตระกูล	ดังข้าทูลบาทบงสุ์พระทรงธรรม
ซึ่งฝันว่าตกลงมาจากอากาศ	ด้วยอำนาจเทพไทในสวรรค์
สำแดงบุพนิมิตประสิทธิ์ครัน	ช่วยป้องกันอันตรายเมื่อปลายมือ
ซึ่งว่าองค์ชนนีมีพระเดช	มาโปรดเกศรับรองประคองถือ
แล้วประทานเครื่องประดับให้กับมือ	จะเลื่องลืออานุภาพปราบณรงค์
ข้อที่ได้กษิรามาเสวย	แล้วก็เลยตื่นประทมสมประสงค์
จะได้รู้จักเชื้อในเนื้อวงศ์	คงดำรงเกียรติยศปรากฏไป
เหมือนคำข้ากราบทูลทำนายฝัน	ข้างต้นนั้นร้ายแรงแถลงไข
ต่อปลายมือนั้นจะดีทั้งมีชัย	ประเสริฐในสุริย์วงศ์ดำรงวัง
พระเทวสินธุ์ฟังสิ้นโหราเฉลย	ไม่เสบยนึกในพระทัยหวัง
ให้รุ่มร้อนในกมลพ้นกำลัง	จึ่งตรัสสั่งเสนีผู้ปรีชา
ให้เตรียมคนพลรบสมทบไว้	กำปั่นใหญ่ทหารหมื่นถือปืนผา
เกือบจะใกล้เขตแคว้นแดนลังกา	ท้าวรายาก็บังคับกำชับพล
เรือก็แล่นลมเฉื่อยระเรื่อยลิ่ว	ธงก็ปลิวใบสล้างมากลางหน
เกือบถึงด่านชานชลาในสาชล	พวกต้นหนแขกชวาให้ชาใบ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายหกพระองค์พงศ์กษัตริย์	แล่นมาอัดเรือแพแลไสว
พวกทหารโห่ร้องออกก้องไป	ยิงปืนใหญ่ยักกะตราขานกยาง ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงจัดกำปั่นไว้พันร้อย	ให้ออกลอยแล่นลัดสกัดขวาง
ปะทะทัพรับรองแหวกช่องทาง	ทั้งสองข้างคอยสกัดตัดกระบวน
สินสมุทรเธอชำนาญในการรบ	ให้สมทบยิงระดมเมื่อลมหวน
จะได้ทิ้งก้อนหินดินชนวน	เมื่อเรือจวนจะปะทะเข้าปะกัน ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงเห็นเรือมาเหลือหลาม	แล่นมาตามชายทะเลบ้างเหหัน
ที่เปิดช่องร่องน้ำนั้นสำคัญ	มันไม่หันเข้าไปจนใจจริง
กูเปิดซ่องร่องไว้มันไม่เข้า	เห็นจะเปล่าเสียทีดั่งผีสิง
ค่อยบอกกล่าวสั่งสอนคอยค้อนติง	แกให้ยิงปืนสัญญาที่หน้าเรือ
พวกพหลพลไพร่จะได้รู้	ให้แล่นกรูกันเข้าไปตั้งใต้เหนือ
พลางแกว่งชุดจุดปืนสำหรับเรือ	ทั้งใต้เหนือแล่นกรูรู้สัญญา
สินสมุทรเห็นกำปั่นฝรั่งออก	แล้วตรัสบอกพวกพหลพลอาสา
ให้ปล่อยปืนครื้นครั่นตามสัญญา	แล่นเข้ามาใกล้กันประจัญบาน
ปล่อยปืนใหญ่ตูมตึงเสียงผึงโผง	ถูกเสากระโดงหักฟาดเสียงฉาดฉาน
ฝรั่งรับทัพขันประจัญบาน	เข้าต่อต้านยิงแย้งแทงด้วยตรี
ทหารไทยได้ช่องร้องให้รับ	ปล่อยปืนตับยืนรายท้ายบาหลี
ระดมยิงทิ้งชุดจุดอัคคี	พอลมดีพัดปะทะเข้าปะกัน
ฝรั่งพุ่งแหลนหลาวเอาง้าวฟาด	เสียงฉับฉาดฟันแทงด้วยแข็งขัน
บาทหลวงเร่งพลรบสมทบกัน	ตีประจัญดาษดาในสาคร
ทหารไทยไล่ฟันกระชั้นชิด	แทงด้วยกริชตายทับสลับสลอน
ข้างพวกไทยเจ็บป่วยบ้างม้วยมรณ์	พลนิกรสองฝ่ายตายเป็นเบือ ฯ
๏ ฝ่ายกองทัพพระวลายุดาราช	ไล่พิฆาตรับไว้ข้างฝ่ายเหนือ
วายุพัฒน์หัสไชยคอยไล่เรือ	ข้างฝ่ายเหนือล่วงลงมาเข้าราวี
ยิงแตกจมล้มตายเสียหลายร้อย	ฝรั่งถอยหลังกลับขยับหนี
บาทหลวงเห็นหัสกันเข้าทันที	แกยืนชี้หน้าด่าตาเป็นมัน ฯ
๏ อุเหม่มึงทิ้งญาติทิ้งศาสนา	มาลอยหน้ารบกับกูเป็นคู่ขัน
ไปเข้าพวกไทยสนิทเข้าติดพัน	มาช่วยกันรบกูผู้อาจารย์
พระเป็นเจ้าเยซูผู้ได้โปรด	จะลงโทษมึงให้ดิ้นสิ้นสังขาร
เพราะไม่ฟังคำกูผู้อาจารย์	จะบันดาลพวกมึงให้ถึงตาย
แล้วจะให้ไปตกนรกสิ้น	ให้มึงดิ้นดาลเดือดไม่เหือดหาย
จะตีระฆังแช่งมึงให้ถึงตาย	พวกข้างฝ่ายฝรั่งตั้งบาญชี
ว่าพวกเอ็งคนอุบาทว์ล้างศาสนา	เมืองลังกาย่อยยับดั่งสับสี
ทางจะสอนศาสนาในบาลี	มาป่นปี้เสียเพราะมึงอย่าพึงแคลง ฯ
๏ วายุพัฒน์ขัดใจทำไมข้า	จะมาด่ากันเล่นเป็นแขนง
เพราะเชื่อคนมุทะลุมายุแยง	จนพลัดแพลงพ่อแม่ไปแต่ตัว
ยังจะมาว่าขานเป็นการหยาบ	เอาเรื่องบาปหลอกข้ามันน่าหัว
นี่หากว่าหนีปลอดได้รอดตัว	ถ้าแม้นมัวหลงเชื่อก็เหลือตาย
อย่าว่าแต่ตีระฆังตั้งด่าแช่ง	จะนอนตะแคงนอนคว่ำคะมำหงาย
ไม่คบคนเกเรเพทุบาย	ใครทำลายศาสนามาด่าอึง
จะให้ตัดเหล่ากอทิ้งพ่อแม่	พูดกอแกโกโรโมโหหึง
เราไม่ใช่ชาติพาลสันดานดึง	ใครโกรธขึ้งก็ไม่กลัวช่างหัวใคร ฯ
๏ บาทหลวงฟังคั่งแค้นแสนพิโรธ	เหลือจะโกรธเต็มประดาน้ำตาไหล
น้อยหรือมันพูดข่มเหงไม่เกรงใจ	จะคิดให้คนชั่วมันกลัวเกรง
แกตรองตรึกนึกไปว่าอ้ายนี่	แม้นเสียทีมันจะรุมกันคุมเหง
จำจะต้องเพทุบายให้หลายเพลง	เอาให้เกรงกูจนได้ในวิชา
แล้วสั่งพวกต้นหนคนทั้งหลาย	เอาเรือรายตามฝั่งระวังหนา
อย่าให้มันเข้าไปได้ในลังกา	คอยรักษาปากน้ำที่สำคัญ
ค่ำวันนี้กูจะตีให้แตกยับ	เร่งกำชับทุกหมวดให้กวดขัน
พอเย็นพยับอับสีรวีวรรณ	พลขันธ์ตีฆ้องกลองสัญญา
ทั้งสองข้างต่างสงบไม่รบรับ	พากันกลับถอยหลังเข้าฝั่งฝา
บ้างก็จัดของเสบียงเลี้ยงโยธา	หุงข้าวปลากินอยู่ทุกผู้คน ฯ
๏ ครั้นเดือนเด่นเห็นสว่างกลางอากาศ	ขุนอำมาตย์ตรวจทั่วตัวพหล
ให้ระวังนั่งอยู่ทุกผู้คน	ระวังกลข้าศึกคิดตรึกตรอง
ให้นั่งยามตามไฟในกำปั่น	จงพร้อมกันคอยฟังรับสั่งสนอง
เครื่องอาวุธสาตราขนมากอง	อย่าให้ต้องไปหาจะช้าที
ของของใครจัดไว้ให้ครบถ้วน	ตามกระบวนแต่บรรดากะลาสี
ใครประมาทราชอาญาจะฆ่าตี	ผลาญชีวีผู้นั้นให้บรรลัย ฯ
๏ จะกล่าวลำกำปั่นเทวสินธุ์	เทพจินดาน้องค่อยผ่องใส
ทั้งราเมศสุริย์วงศ์ผู้ทรงชัย	กับท้าวไทรายามาด้วยกัน
พอถึงยังลังกาอาณาเขต	ถิ่นประเทศภพไกรไอศวรรย์
เห็นเรือแพคับคั่งประดังกัน	ล้วนกำปั่นรบเรียงเคียงประดา
ให้ลดใบรั้งรอแต่พอเช้า	จะฟังข่าวพวกพหลพลอาสา
ทอดสมอรอเรียงเคียงกันมา	แต่บรรดากำปั่นทั้งพันปลาย ฯ
ตอนที่ ๙๒
พระบาทหลวงรบศึกหกกษัตริย์จนลมแดงซัดเรือรบพลัดกัน
๏ จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง	แกร้อนทรวงแค้นใจมิใคร่หาย
จำจะคิดแยบยลกลอุบาย	ดูแยบคายข้าศึกพลางตรึกตรอง
จะแก้แค้นแทนทดไม่ลดละ	ขอเดชะพระช่วยเราที่เศร้าหมอง
แล้วจึ่งหยิบหญ้าคาออกมากอง	จัดสำรองมัดพยนต์เป่ามนตรา
เป็นรูปทูตเยซูผู้วิเศษ	แล้วอ่านเวทที่สำหรับกับคาถา
แกสั่งซึ่งข้อความตามสัญญา	โยนขึ้นอากาศดังเสียงวังเวง
เป็นดีดสีปี่กลองก้องสนั่น	บันลือลั่นไพเราะเสียงเหมาะเหมง
ในเวลากลางคืนเสียงครื้นเครง	ฟังวังเวงพริ้งเพราะเสนาะครวญ
ไปลอยอยู่บนนภางค์กลางเวหน	ให้ฝูงคนตกตะลึงคะนึงหวน
ตรงกำปั่นสันโดษทำโอดครวญ	ทั้งกระบวนกองทัพนิ่งตรับฟัง ฯ
๏ หกกษัตริย์ทัศนาบนอากาศ	เห็นประหลาดหลากในพระทัยหวัง
จึ่งว่าจะเป็นอะไรพึ่งได้ฟัง	แล้วตรัสสั่งเสนีผู้ปรีชา
อย่าไว้ใจในตำบลกลศึก	จงตรองตรึกโกลาหลบนเวหา
เราเห็นจะเกิดการเป็นมารยา	ขุนเสนาจงกำกับอย่าหลับนอน
ศรีสุวรรณชั้นเชิงเป็นผู้ใหญ่	อย่าไว้ใจนักหนาอาจะสอน
ทั้งลูกหลานการมาในสาคร	กำลังร้อนศึกประดังยังไม่วาย
พอขาดคำร่ำสอนเสียงดีดสี	ที่อึงมี่สำเนียงเสียงก็หาย
สักครู่หนึ่งเปล่งแสงสำแดงกาย	กล่าวอุบายแผดร้องก้องตะโกน
ว่าเหวยเหวยกษัตราพวกฝาหรั่ง	จงยับยั้งเอ็งอย่าเต้นเหมือนเล่นโขน
กูนี้คือทูตสวรรค์ใช่พรรค์โจร	จงเร่งโอนอ่อนน้อมให้พร้อมกัน
พระเป็นเจ้าเยซูผู้ประสิทธิ์	ทศพิธตรึงส์ไตรเจ้าไอศวรรย์
รับสั่งให้กูมาห้ามปรามสามัญ	อย่าดึงดันจงระงับเร่งกลับใจ
ไปงอนง้อขอโทษพระบาททลวง	ที่ร้อนทรวงไปสมาอัชฌาสัย
ความชั่วช้าสามานย์ประการใด	จะกลับใจหรือไม่กลับจงรับคำ
กูนี้หรือคือทูตไม่พูดหยอก	แม้นเอ็งบอกจะช่วยชุบอปถัมภ์
แล้วจะจดชื่อเสียงเรียงถ้อยคำ	กูจะนำไปบนฟ้าไม่ช้าที ฯ
๏ หกกษัตริย์ฟังอรรถบนอากาศ	แปลกประหลาดหลากพระทัยในวิถี
ไม่เห็นหนกายินทั้งอินทรีย์	มาเกิดมีในนภางค์เมื่อกลางคืน
วายุพัฒน์นัดดาจึ่งว่าขาน	มาเกิดการผิดตำราไม่ฝ่าฝืน
จำจะคิดแก้ไขในกลางคืน	พลางลุกยืนร้องไปเป็นใจความ
เอ็งนี้หรือคือทูตในสวรรค์	มาหลอกกันหรือกระไรขอไต่ถาม
กูไม่เชื่อเบื่อหูรู้ในความ	มาคุกคามหลอกกันด้วยมารยา
พลางเรียกยักษ์ชักพระขรรค์ออกกวัดแกว่ง	เป็นสีแสงส่องสว่างกลางเวหา
เป็นเปลวไฟไหม้พยนต์บนเมฆา	ก็หนีมาจากที่เร็วรี่ไป ฯ
๏ บาทหลวงเห็นหุ่นมนต์พยนต์หญ้า	มาบนฟ้าไฟติดผิดวิสัย
แล้วตกลงมาพลันด้วยทันใด	ลุกเป็นไฟไหม้ป่นไม่ทนทาน
ประหลาดจิตผิดเชิงเพลิงที่ไหน	มาเกิดไหม้ตกลงใครจงผลาญ
แกสั่งทุกหมู่หมวดให้ตรวจการ	เร่งทหารตามตำแหน่งให้แต่งพล
จะยกเข้าชิงชัยอย่าได้ช้า	ทั้งปืนผาเตรียมให้ทั่วตัวพหล
ครั้นสั่งเสร็จโยธาพลาพล	จะเข้าปล้นไพรีให้มีชัย
พอลมพัดจัดมาเวลาดึก	เสียงครั้นครึกกลางมหาชลาไหล
ให้ตีกลองฆ้องระฆังประดังไป	ยิงปืนใหญ่ออกกำปั่นมิทันนาน
ให้แล่นเรียงเคียงเข้าพุ่งหลาวแหลน	ทั้งโล่แพนครบทั่วตัวทหาร
ล้มปะทะปะทันประจัญบาน	พวกทหารไทยระวังตั้งกระบวน
พอข้าศึกฮึกฮักเข้าหักหาญ	ด้วยเตรียมการตามระบอบคอยสอบสวน
ไม่ประมาทคาดใจทั้งใคร่ครวญ	พอเรือจวนถึงกันโห่สัญญา
ระดมยิงปืนตับทั้งคาบชุด	แกว่งอาวุธโล่แพนไว้แน่นหนา
เอาหม้อดินโยนไปในเภตรา	ดาษดาลุกเป็นไฟที่ในเรือ
ถูกฝรั่งล้มตายวายชีวาตม์	เอาง้าวฟาดใครเข้าใกล้มิได้เหลือ
ทั้งเชือกเสาเพลาใบไหม้เป็นเบือ	พวกในเรือดับไฟมิได้นาน
พอเข้าใกล้ได้ทีเอาขอสับ	โดดขึ้นรับฟันฟาดชาติทหาร
ฝรั่งเห็นเสียเชิงละเลิงลาน	จะต้านทานตามกำลังระวังตัว
บาทหลวงเห็นทัพไทยไล่กระหนาบ	แกชักดาบคอยสกัดจะตัดหัว
แล้วประกาศโยธาเอ็งอย่ากลัว	บอกให้ทั่วแต่บรรดาเสนานาย
แล้วให้ยิงปืนพิรุณกระสุนแตก	เอาสาแหรกชักขึ้นไปดั่งใจหมาย
เสียงตูมตึงผึงแยกแตกกระจาย	พลนิกายข้างไทยบรรลัยลาญ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมปัถพินนรินทร์รัตน์	โองการตรัสปรึกษาบรรดาหลาน
ให้ยกเอาค่ายวิหลั่นมิทันนาน	ขึ้นต้านทานโดยกำลังบังลูกปืน
แต่รบรับทัพฝรั่งกำลังศึก	เสียงครื้นครึกเภตราไม่ฝ่าฝืน
พอเกิดลมแดงตั้งขึ้นกลางคืน	ระลอกคลื่นตีกำปั่นสนั่นดัง
พระจันทร์อับลับฟ้าเวหาหน	บังเกิดฝนตกพรำเป็นน้ำขัง
สุนีเปรี้ยงเสียงลั่นสนั่นดัง	คงคาคลั่งเรือซัดกระจัดกระจาย
ทหารรบหลบฝนทนไม่ไหว	หนาวในใจเย็นอยู่ไม่รู้หาย
ลูกพายุป่วนปัดบ้างพลัดพราย	ที่ในสายสาคโรชโลทร
โดนกันแตกแยกย้ายไปหลายร้อย	บ้างซัดถอยเข้าตลิ่งเกยสิงขร
จนเป็นเหยื่อฝูงปลาในสาคร	หนทางจรมิได้รู้ทุกผู้คน
ทั้งมืดค่ำคล้ำมัวทั่วอากาศ	ลมก็กราดไปไม่แจ้งรู้แห่งหน
ทั้งเรือไทยเรือฝรั่งในวังวน	ก็ซัดปนกันไม่รู้ว่าผู้ใด
หกกษัตริย์ซัดเข้าอ่าวสิงหล	แต่มืดมนมิได้แจ้งตำแหน่งไหน
เรือฝรั่งลมกราดสาดออกไป	ถูกคลื่นใหญ่โต้หน้าพะว้าพะวัง
ฝนก็ตกมิได้หยุดสุดความคิด	เป็นจนจิตด้วยกันหมดกำหนดหวัง
พวกต้นหนนายเรือเหลือกำลัง	ไม่เห็นฝั่งเห็นฟ้าระอาจริง ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าเจ้าตำรานั้นอ้าปาก	ลงนั่งรากแทบจะตายสวายสวิง
ดูหน้าเขียวร่างกายคล้ายกับลิง	นั่งแอบอิงถังน้ำมือคลำปืน
สิ้นสติความกลัวขนหัวลุก	ทั้งเจ็บจุกเต็มประดาเหลือฝ่าฝืน
ไหนจะหนาวเหน็บเย็นเป็นกลางคืน	ทั้งลมคลื่นก็ไม่ซาระอาใจ
ฟ้าก็ร้องก้องเปรี้ยงเสียงสนั่น	พิลึกลั่นโกลาสาธุไหว
วิถีทางกลางมหาสมุทรไท	เป็นคลื่นใหญ่เหลือล้นคณนา
บาทหลวงเรียกเยซูให้ชูช่วย	อย่าให้ม้วยมรณังสิ้นสังขาร์
เรือก็แคลงแพลงสะบัดซัดออกมา	ไกลลังกาเหลือกำหนดหมดด้วยกัน
แต่แตกล่มจมตายเสียหลายร้อย	ทั้งยับย่อยเต็มประดาแทบอาสัญ
เหลือจะฝืนคลื่นลมระดมกัน	สลาตันตีส่งให้หลงทาง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายกำปั่นหกกษัตริย์	เมื่อลมพัดเข้าไปปะปะทะขวาง
ถึงปากอ่าวเข้าได้ในหนทาง	เรือก็ขวางเกะกะเข้าปะปน
ด้วยมืดเหลือฝนฟ้าในอากาศ	แต่ชายหาดก็ไม่แจ้งรู้แห่งหน
จะจุดไฟก็ไม่ติดผิดพิกล	เป็นเหลือทนหนาวเหน็บเจ็บระบม
พวกล้าต้าต้นหนคนทั้งหลาย	ทั้งบ่าวนายลมจับนอนทับถม
บ้างก็ได้ผิวมะกรูดมาสูดดม	พอดับลมเวียนศีรษะปะทะทรวง
แต่บรรดามาในลำเรือกำปั่น	ให้หวาดหวั่นในใจเป็นใหญ่หลวง
ทั้งพหลพลไกรไพร่ทั้งปวง	ลงนอนง่วงหงอยเหงาเศร้าอุรา
เปรียบเหมือนคนง่อยเปลี้ยเสียจักขุ	สดิผุเต็มคิดผิดนักหนา
จนความรู้ดูในทางกลางชลา	ไม่เห็นฟ้าเห็นน้ำที่สำคัญ
แต่ลมส่งตรงเข้าในอ่าวสมุทร	พัดไม่หยุดวนเวียนทั้งเหียนหัน
ที่นั่งทรงองค์กษัตริย์หัสกัน	ยังป่วนปั่นอยู่ข้างขวาหน้าสันดอน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายในลังกาอาณาจักร	ก็พร้อมพรักทวยหาญชาญสมร
ทุกหมู่หมวดตรวจตราพลากร	สุดสาครสั่งมหาเสนาพลัน
เวลาเช้าเราจะยกเข้าตีด่าน	เตรียมทหารกองแซงให้แข็งขัน
กระบวนหน้าวาหุโลมพวกโจมฟัน	พลขันธ์บินได้ในอัมพร
จึงสั่งท่านจักราพฤฒาเฒ่า	จงช่วยเราเร่งรัดจัดพหล
เวลาใดดูสอบให้ชอบกล	ทั้งเวทมนตร์ท่านช่วยปัดกำจัดภัย
อันฤกษ์ยามตามแต่ดีที่ประสงค์	โดยจำนงแล้วจงแจ้งแถลงไข
เราจะยกเข้าตีให้มีชัย	เอาให้ได้ปากน้ำที่สำคัญ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระมังคลาราช	แต่คอยบาทหลวงหายไม่ผายผัน
ตั้งแต่ลงไปเภตราได้ห้าวัน	คนทั้งนั้นพากันหายไม่ได้ความ
แต่วันนี้มีพายุผิดประหลาด	ฝนก็สาดเหลือจะให้ไปไต่ถาม
ทั้งมืดมัวทั่วทิศจะติดตาม	ก็เป็นความจนใจในกลางคืน
จึงตรัสสั่งเสนาพวกม้าใช้	พอสุริย์ใสส่องหล้าจงฝ่าฝืน
รีบไปสืบที่เรือเมื่อกลางคืน	ได้ยินปืนเสียงก้องท้องทะเล
ครั้นดึกดื่นปืนเงียบพอฝนตก	กูหนักอกนึกพรั่นคิดหันเห
ไม่ไว้ใจในห้องท้องทะเล	เหลือคะเนด้วยหนทางก็ห่างไกล ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อเทวสินธุ์นรินทร์รัตน์	สามกษัตริย์พี่น้องไม่ผ่องใส
สะท้านท่าวหนาวฝนจนพระทัย	ทอดอยู่ในท้องสมุทรสุดรำพึง
ห่างกับเกาะลังกาสิบห้าโยชน์	ด้วยมีโขดพายุใหญ่ไปไม่ถึง
เป็นแต่ฝนมืดไปให้รำพึง	นึกคะนึงมิได้เบาบรรเทาทรวง
แต่มืดมนอนธการ์เวหาห้อง	จะแล่นล่องเหลือคะเนทะเลหลวง
ต่อรุ่งรางสุริเยนทร์ขึ้นเด่นดวง	จึ่งจะล่วงแล่นเข้าไปในลังกา
พระตรองตรึกนึกวิตกให้หมกมุ่น	แต่พิรุณยังไม่ห่างกลางเวหา
ฟ้าคะนองก้องดังฝั่งชลา	ยมนาคลื่นคลั่งฝั่งสินธู
ด้วยอำนาจแก้วเก็จเพชรรัตน์	พวกฝูงสัตว์กลัวขย้อนจนอ่อนหู
ทั้งคุ้มครองป้องปัดพวกศัตรู	ใครต่อสู้แรงน้อยถอยกำลัง ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โทมนัสนึกในพระทัยหวัง
จึงปรึกษาห้ากษัตริย์ตรัสให้ฟัง	เหลือกำลังที่ไม่เห็นเป็นกลางคืน
จะเลี้ยวซ้ายแลขวาให้ว้าเหว่	เหลือคะเนสารพัดจะขัดขืน
ไม่เห็นฟากเห็นฝั่งเป็นกลางคืน	ทั้งลมคลื่นมิได้หยุดสุดรำพึง
จะเสี่ยงสัตย์อธิษฐานการกุศล	ให้ลมฝนบางเบาพอเข้าถึง
เดชะบุญคุณพระธรรมที่รำพึง	ให้สมซึ่งความประสงค์ที่จงใจ
หกกษัตริย์พัทยาเทพารักษ์	อันสำนักเขาเขินเนินไศล
ขอเชิญช่วยบำบัดกำจัดภัย	การที่ในทะเลลมยมนา
พอสินคำหกกษัตริย์อธิษฐาน	ลมบันดาลเบาบางกลางเวหา
ฝนก็ค่อยน้อยลงทั้งคงคา	เป็นคลื่นกล้าก็ค่อยเบาบรรเทาลง
แต่มืดมนนั้นไม่เบาบรรเทาหาย	พวกนายท้ายเสียเชิงละเลิงหลง
เพราะไม่เห็นแผ่นเขียนให้เวียนวง	จึงซัดหลงเปิดเปิงกระเจิงไป
จวนจะรุ่งสุริยาในอากาศ	ภาณุมาศเยื้องเยี่ยมเหลี่ยมไศล
แต่อากาศเมฆกลุ้มชอุ่มไป	จึงมิได้เห็นสว่างกระจ่างตา
ตะวันเที่ยงเป็นแต่สางยังตรู่ตรู่	พวกคนผู้ในกำปั่นต่างหรรษา
ค่อยสร่างเมาเร่าร้อนในอุรา	หุงข้าวปลากินพลางพอสร่างลม
แต่ทิศเหนือทิศใต้ยังไม่เห็น	ครั้นตกเย็นมืดอย่างป่างประถม
แต่ฝนค่อยเบาบางน้ำค้างพรม	ทะเลลมค่อยสบายเรือหายแคลง
เหล่าล้าต้าต้นหนคนทั้งหลาย	พลนิกายเหลือปัญญาที่กล้าแข็ง
เป็นจนใจไม่ประมาทฉวยพลาดแพลง	ไม่รู้แจ้งไปหนตำบลใด
จึงกราบทูลมูลเหตุประเทศถิ่น	ทั้งฟ้าดินมิได้เห็นว่าเป็นไฉน
ตามแต่จะโปรดปรานสถานใด	จะปล่อยไปหรือจะจอดทอดเภตรา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสถามไต่อย่างไรหนา
จะปล่อยไปในทะเลตามเวรา	แต่ฝั่งฝาก็ไม่เห็นเป็นแต่ควัน
จำจะจอดทอดสู้อยู่ที่นี่	พอเห็นที่ทางจรจึงผ่อนผัน
เป็นเวลาหมอกกลุ่มชอุ่มควัน	จะด้นดั้นก็ไม่เห็นไม่เป็นการ
ฉวยเรือแตกแยกย้ายก็ตายเปล่า	จะโดนเดามีภัยหลายสถาน
ผิดก็สู้อยู่ที่วนชลธาร	บุญบันดาลก็จะได้ไปลังการ
เมื่อมิหายแม้นจะตายอยู่ที่นี่	ก็เป็นที่เหยื่อสัตว์ฝูงมัจฉา
ก็ตามบุญตามกรรมได้ทำมา	พระนัดดาพ่อจะเห็นเป็นอย่างไร
ห้าพระองค์ทรงฟังรับสั่งตรัส	ประนมหัตถ์ทูลแจ้งแถลงไข
สุดแต่พระโองการสถานใด	ก็ตามในทรงธรรม์จะบัญชา
ชีวิตข้าพี่น้องขอรองบาท	ตามพระราชประสงค์พวกพงศา
ไม่ขอห่างร้างไปไกลบาทา	ตามเวราที่ได้สร้างเหมือนอย่างทูล ฯ
๏ ป่างพระจอมรมจักรนคเรศ	แสนเทวศในพระทัยเจ้าไอศูรย์
จึงปลอบวงศ์พงศาอย่าอาดูร	แม้นลับสูญก็คงม้วยลงด้วยกัน
จึงสั่งให้ทอดสมอรออยู่นี่	ฟังพรุ่งนี้สุริย์ฉายแม้นผายผัน
ถ้าแม้นยังมืดกลุ้มชอุ่มควัน	จึงผ่อนผันคิดความตามปัญญา
ครั้นสั่งเสร็จเสนาจึงมาสั่ง	พร้อมสะพรั่งไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ให้จอดเรียงเคียงกันแต่บรรดา	พวกเสนาถือรับสั่งอย่างคดี
แล้วสังเกตนาฬิกาว่าจะค่ำ	แต่ยังคล้ำมืดมัวทั่ววิถี
ไม่เห็นดวงจันทราในราตรี	ก็เป็นที่จนจิตจะคิดไป ฯ
๏ ป่างพระจอมธิบดินทร์สินสมุทร	จึงยั้งหยุดตรองความตามวิสัย
แล้วทูลองค์ศรีสุวรรณไปทันใด	จะขอให้โหราพยากรณ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	ฟังพระนัดดาหลานชาญสมร
จึงเรียกพวกโหรมาพยากรณ์	แล้วสุนทรถามไต่ในคดี
โหรารับจับยามตามสังเกต	วันศุกร์เศษถึงเสาร์เข้าดิถี
ที่มืดมัวทั่วจังหวัดปัถพี	ด้วยราศีเทวดาเธอมาเล็ง
เข้าร่วมธาตุกรกฎกำหนดหวัง	เหมือนคราวครั้งเดือนสี่ปีมะเส็ง
ต่ออาทิตย์ถึงมังกรจรมาเล็ง	ต่อวันเพ็งจึ่งจะแจ้งแสงอุทัย
แต่วันนี้สี่ค่ำถึงกำหนด	จะค่อยปลดเปลื้องเห็นเป็นแต่ใส
แต่ค่อนรุ่งลมจะแดงดั่งแสงไฟ	จะตั้งในอาคเนย์พัดเมฆิน
ไปจากทิศบูรพาเวหาห้อง	ให้เลื่อนล่องลงไปปิดทิศทักษิณ
จึ่งจะเห็นสุริยาทั่วฟ้าดิน	หมดมลทินแสงสว่างกระจ่างตา
ตามฉบับขับไล่ในพระเคราะห์	เสาร์จำเพาะอยู่ดุลย์วุ่นนักหนา
แล้วกราบทูลมูลความตามตำรา	จงทราบฝ่าบาทบงสุ์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ ป่างพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	ฟังโหรทักแถวถิ่นดินสวรรค์
ค่อยสบายคลายเศร้าเบาลงครัน	คิดผ่อนผันที่จะไปในลังกา
แต่ไม่ทราบว่าอยู่ในอู่อ่าว	หมายว่าก้าวซัดไปไกลหนักหนา
คิดวิตกหมกมุ่นขุ่นอุรา	ทั้งนัดดาโอรสยศยง
คิดสำคัญมั่นหมายเป็นหลายอย่าง	ประเทศทางดูเช่นเห็นจะหลง
เป็นเที่ยงแท้แน่เหมือนคิดดั่งจิตจง	ทั้งลมส่งพัดไปในทะเล
พอเที่ยงคืนคลื่นราบกำปั่นเรียบ	เย็นยะเยียบเรือนั้นไม่หันเห
แต่จะดูหนทางกลางทะเล	เหลือคะเนยังไม่เห็นเป็นแต่มัว
ครั้งล่วงสามยามสงัดลมพัดฉิว	มาริ้วริ้วในเวหาฟ้าสลัว
ฟื้นอากาศดาดดำที่คล้ำมัว	ค่อยยังชั่วสางสางอย่างอรุณ ฯ
๏ ป่างพระจอมรมจักรนัคเรศ	ให้สังเกตดูเงาภูเขาขุน
ยังไม่เห็นเป็นแต่คล้ายสายพิรุณ	เป็นเมฆหมุนเรื่อแดงดั่งแสงไฟ
เหมือนคำโหราทูลมูลเหตุ	ทั่วประเทศโดยวิธีคัมภีร์ไสย
พอสิบทุ่มเกิดพยุระบุไป	สีเหมือนไฟบนอากาศดาษดา
ตั้งข้างทิศอาคเนย์แล้วเหหวน	ก็พัดป่วนไปข้างบูรพทิศา
ที่เมฆกลุ้มอากาศดาษดา	ก็เคลื่อนคลาหายดำในอัมพร
เปิดสว่างกลางเวหนบนอากาศ	ภาณุมาศแย้มเยี่ยมเหลี่ยมสิงขร
พอรุ่งรางสร่างสีรวีวร	พื้นอัมพรเห็นสว่างเหมือนอย่างทาย
หกพระองค์ทรงกษัตริย์ตรัสประภาษ	โหรเขาคาดตามคัมภีร์ดีใจหาย
พระรางวัลถ้วนทั่วทุกตัวนาย	เพราะเขาทายแม่นแท้ไม่แปรปรวน
พระเสร็จจากแท่นระบายท้ายบาหลี	พร้อมเสนีแจ้งระบอบดูสอบสวน
แล้วกราบทูลมูลความตามกระบวน	เห็นถี่ถ้วนเรือเราซัดเข้ามา
โนปากอ่าวเห็นตลิ่งกรุงสิงหล	ทั้งไพร่พลพร้อมมูลบุญหนักหนา
พระจึ่งสั่งเรือใช้ให้ไคลคลา	เอากิจจาเข้าไปแจ้งแสดงความ
ในเวียงวังลังกาอาณาจักร	แก่หลานรักรีบเข้าไปแล้วไต่ถาม
ว่ากูมาพร้อมวงศ์ช่วยสงคราม	แล้วจะตามกันเข้าไปในบุรินทร์
ให้หลานรักหักหาญการข้างบก	เราจะยกเข้าไปดั่งใจถวิล
พร้อมพระวงศ์พงศาทุกธานินทร์	ยกมาสิ้นจะเข้าตัดพวกศัตรู
จะตีด่านชานสมุทรเมืองปากน้ำ	ช่วยกันซ้ำราญรอนให้อ่อนหู
เร่งยกออกมากำจัดพวกศัตรู	นัดให้รู้พร้อมกันประจัญบาน
พวกเรือใช้รีบไปถึงกองทัพ	ที่ตั้งรับแล้วจึ่งแจ้งแถลงสาร
แก่เสนีที่สำเร็จราชการ	ตามบรรหารเรื่องรับสั่งอย่างสุนทร
เสนานำคนใช้เข้าไปเฝ้า	แถลงเล่าทูลบพิตรอดิศร
ป่างพระองค์ทรงภุชสุดสาคร	ครั้นทินกรแจ่มกระจ่างสว่างตา
พระออกนอกพลับพลาหลังคาสี	พวกเสนีหมอบรายทั้งซ้ายขวา
ทูลแถลงแจ้งความตามกิจจา	พวกเภตราเฝ้าองค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ ป่างพระสุดสาครบวรนาถ	ตรัสประภาษปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จงกลับไปทูลองค์พระทรงธรรม์	ว่าเรานั้นกราบก้มประนมกร
องค์สมเด็จพระเจ้าอาเชษฐาด้วย	ขอเชิญช่วยยกทหารชาญสมร
ข้างฝ่ายเราก็จะเข้าไปราญรอน	ตีนครเมืองด่านชานบุรี
ขุนเสนาลากลับมาทูลเหตุ	องค์พระจอมนคเรศบุรีศรี
แถลงความตามข้อคดีมี	ทูลพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงวัง
เธอทราบความตามเรื่องในเมืองสิ้น	สมถวิลเหมือนหนึ่งในพระทัยหวัง
จงจัดเหล่าเสนมีกำลัง	ยกขนตั้งชายด่านชานบุรี
ห้ากษด่รียจัดพหลพลรบ	เกณฑ์สมทบยกขนด่านชานกรุงศรี
ให้ตั้งค่ายชายชลาหน้าบุรี	จะได้ดีตัดศึกตั้งตรึกตรอง
แล้วสั่งให้เรือรบสมทบทัพ	ไปตั้งรับอยู่ด้วยกันสักพันสอง
ที่ปากอ่าวคอยตรวจทุกหมวดกอง	เอาจุกช่องไว้ให้มั่นกันศัตรู
ทั้งปืนหลักยักกะตราใส่หน้าท้าย	ทหารรายทุกกระบอกกรอกดินหู
เกณฑ์เอาพวกแขกชวามลายู	ถือธนูหางไก่ลูกใส่ยาง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายเทวสินธุ์นรินทร์ราช	ครั้นภาณุมาศพวยพุ่งพอรุ่งสาง
พร้อมพหลพลไกรไพร่ขุนนาง	ให้รีบกางใบพลันขึ้นทันที
ถอนสมอช่อใบขึ้นใส่รอก	แล้วแล่นออกมาทางหว่างวิถี
เกือบจะใกล้ถึงลังกาหน้าบุรี	ลมก็ตีเข้าฝั่งเหมือนอย่างใจ
ถึงปากอ่าวลังกาตรงหน้าด่าน	เห็นทหารอัดแอแลไสว
ทั้งเรือรบรายเรียงเคียงกันไป	เข้าไม่ได้แน่นหนาอ่าวสาคร
ให้ทอดท่าหน้าอ่าวเมืองปากน้ำ	ทั้งพันลำจอดรายชายสิงขร
จึ่งสั่งพวกเสนาพลากร	ให้รีบจรเข้าไปถามเอาความมา
ขุนเสนีที่เป็นฝ่ายนายทหาร	ปรีชาชาญเอ็งจงไปไวไวหวา
ไปถามว่าเรือใครหาไหนมา	จึ่งปิดท่าปากน้ำท่าอะไร
ขุนเสนีมีชื่อถือรับสั่ง	รีบไปยังเรือทอดจอดไสว
แล้วยกธงสีเหลืองเรืองอุไร	ข้างพวกไทยรู้ว่าเขามาดี
แล้วก็ยกธงชมพูชูขึ้นรับ	เหมือนคำนับซื่อตรงเพราะธงสี
พอเรือถึงรอราไม่ช้าที	ขุนเสนีขึ้นไปถามตามสงกา ฯ
๏ ฝ่ายขุนนางข้างไทยนายทหาร	จึ่งแจ้งการจริงจังที่กังขา
ทั้งหกองค์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา	เสด็จมาช่วยณรงค์ทำสงคราม
ขุนเสนาว่าศึกมาแต่ไหน	ไม่แจ้งใจจริงหนอเราขอถาม
ขอเชิญท่านแถลงให้แจ้งความ	นิคมคามเขตขัณฑ์เป็นฉันใด
มารบพุ่งยุ่งยิ่งชิงสมบัติ	ขอแจ้งอรรถพวกที่มาภาษาไหน
ขุนเสนาว่าจะเล่าให้เข้าใจ	ใช่อื่นไกลวงศ์วานในว่านเครือ
เราขอถามท่านนี้หนามาแต่ไหน	อยู่เมืองใดปากใต้หรือฝ่ายเหนือ
จะเข้าไปในลังกาหาข้าวเกลือ	หรือเป็นเรือพ่อค้ามาหากิน
ขุนเสนีชี้แจงแถลงเรื่อง	เราอยู่เมืองธาราท่าชลาสินธุ์
เกาะกาหวีที่ข้างชายปลายแผ่นดิน	พระเทวสินธุ์เจ้าจังหวัดปัถพี
ยกพหลพลกำปั่นมาพันร้อย	เที่ยวแล่นลอยสืบความตามวิถี
ทุกประเทศเขตแคว้นแดนบุรี	ตามภูมีทรงฤทธิ์พระบิดร
พอมาถึงลังกาอาณาจักร	ก็หยุดพักชายตลิ่งริมสิงขร
จึ่งรับสั่งให้เข้าไปในนคร	เป็นการร้อนอยากจะไปให้ได้ความ
ขุนเสนีที่เป็นใหญ่ในกำปั่น	จึงว่าท่านจะเข้าไปขอไต่ถาม
อันพระองค์ทรงยศปรากฏนาม	จงแจ้งความให้ตระหนักประจักษ์ใจ ฯ
๏ เสนาบอกออกพระนามตามประสงค์	คือว่าองค์มังคลาอัชฌาสัย
เราแจ้งความตามจริงทุกสิ่งไป	ท่านจงได้กรุณาเหมือนพาที
ขุนเสนาว่าแน่ท่านเกิดการศึก	อึกทึกรบพุ่งในกรุงศรี
คือพระมังคลามาราวี	ที่ต่อตีกันคือใครหาไหนมา
ท่านกลับไม่ทูลพระหน่อวรนาถ	ล้วนวงศ์ญาติรบพุ่งยุ่งหนักหนา
จะเข้าไปในด่านชานชลา	เหมือนอย่างว่าเห็นไม่ได้ดั่งใจปอง
แม้จะขืนเข้าไปในปากถ้ำ	จะจับจำไปประมูลทูลฉลอง
ที่จะปล่อยให้ไปเหมือนใจปอง	เราจะต้องโทษทัณฑ์เป็นมั่นคง ฯ
๏ ฝ่ายเสนาว่าเช่นนั้นท่านได้ห้าม	พอทราบความโดยคดีที่ประสงค์
ขอลากลับไปประณตบทบงสุ์	ทูลพระองค์เทวสินธุ์นรินทร
แล้วอำลามาประนมบังคมบาท	ทูลหน่อนาถทรงฤทธิ์อดิศร
เหมือนถ้อยคำนำทูลพระภูธร	ที่เย็นร้อนสืบสาวเป็นราวความ
พระเทวสินธุ์ปรึกษาเจ้าตาเลี้ยง	จะบ่ายเบี่ยงรบกับพงศ์วงศ์สยาม
หรือจะค่อยตรองใจทำให้งาม	ตัดเสี้ยนหนามเสียให้สิ้นการนินทา
ก็มิใช่ใครประสงค์ล้วนวงศ์ญาติ	เพราะท่านบาทหลวงคิดริษยา
เราก็ควรจะให้ทำคำสารา	ให้เสนาใช้ชิดทูลบิดร
ให้ลัดแลงแปลงปลอมอ้อมไปบก	ข้อวิตกจะให้นำทำอักษร
ไปถึงองค์ทรงฤทธิ์พระบิดร	ที่การร้อนจะได้คิดโดยจิตปอง
แล้วตรัสสั่งให้เสมียนเร่งเขียนสาร	ไปแจ้งการได้ประมูลทูลฉลอง
ท้าวรายาว่าพ่อคิดเหมือนจิตปอง	นี่แหละต้องตามจริตกิจบุราณ
เขาย่อมว่ามีหูฟังดูก่อน	ที่เย็นร้อนให้ประจักษ์อย่าหักหาญ
ค่อยยับยั้งฟังข่าวที่ร้าวราน	แม้นควรการเท่าไรได้จำเริญ ฯ
๏ พระเทวสินธุ์ยินคำท้าวร่ำสอน	ประนมกรสมหวังสังรเสริญ
แล้วส่งสารที่ในหีบให้รีบเดิน	เสนาเชิญขึ้นบกเดินวกเวียน
แล้วลัดแลงแปลงกายเป็นชายไพร่	เอาเพศไทยทำจริตสถิตเสถียร
แบกมัดฟันสองคนเที่ยววนเวียน	หนทางเตียนมิได้ไปเข้าในพง
พวกกองทัพไม่สังเกตเพศฝรั่ง	ไม่ระวังเพราะเห็นมาแต่ป่าระหง
พอสุริยาเย็นพยับจะลับลง	ก็แฝงพงตามสังเกตเอาเพศเดิม
ปลอมเข้าไปในปราการด่านสมุทร	ไม่ยั้งหยุดเกรงศึกยิ่งฮึกเหิม
เพราะว่าเป็นเสวกาข้าหลวงเดิม	แต่แรกเริ่มมังคลาอยู่ธานี ฯ
๏ ป่างพระจอมกษัตรานราราช	เสด็จประพาสตรวจทหารชาญชัยศรี
ทอดพระเนตรไปพลันด้วยทันที	เห็นเสนีมีประนมแล้วก้มกราน
พระจำได้ให้หาพลางปราศรัย	ท่านมาไยปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
หรือมีทุกข์ที่ในเมืองเรื่องรำคาญ	จงแจ้งการไปให้ฟังที่กังวล
ขุนเสนีกราบกรานส่งสารถวาย	แล้วภิปรายทูลความตามนุสนธิ์
สามพระหน่อบดินทร์ปิ่นสากล	เธอยกพลตามองค์พระทรงธรรม์
มาประทับพลนิกายอยู่ชายสมุทร	แล้วยั้งหยุดฟังเหตุในเขตขัณฑ์
ครั้นทราบความตามที่องค์พระทรงธรรม์	จึงผ่อนผันใช้ข้าเสนานาย
ให้ลัดแลงแฝงเข้ามาเฝ้าแทน	สืบให้แม่นมั่นคงเหมือนจงหมาย
จะได้แจ้งแห่งหนทั้งต้นปลาย	ตามอุบายทัพศึกเร่งตรึกตรอง ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ฟังอำมาตย์มาประมูลทูลฉลอง
สมประสงค์ตรงจิตที่คิดตรอง	จึงว่าสองเสนีผู้ปรีชา
เราดีใจราวกับได้โอสถทิพย์	อันลอยลิบมาพลันด้วยหรรษา
เพราะสามหน่อวรนุชบุตรเรามา	ได้ตรึกตราการรบสมทบกัน
แล้วทรงอ่านสารพระเทวสินธุ์	หน่อนรินทร์จอมเจิมเฉลิมขวัญ
บังคมเบื้องบาทบงสุ์พระทรงธรรม์	แต่ด้นดั้นตามหาในสาคร
ถึงสามปีพี่น้องแต่ล่องแล่น	ทุกเขตแดนเมืองท่าหน้าสิงขร
ทั่วประเทศพาราในสาคร	แต่รีบร้อนมาทุกแดนแสนกันดาร
จนมาถึงแดนชวาอาณาจักร	พบน้องรักจึ่งค่อยเปรมเกษมศานต์
พระเจ้าตามาด้วยได้ช่วยการ	ค่อยสำราญจะได้มาถึงธานี
นิเวศน์วังลังกาเพราะตาเลี้ยง	ประคองเคียงตั้งแต่มาจากกาหวี
ได้พึ่งบุญกรุณาเธอปรานี	พอเป็นที่ปรึกษามาด้วยกัน
จะไปเฝ้าเล่าก็เรือมาแน่นอ่าว	ให้สืบข่าวหวังจะไปไอศวรรย์
เห็นเรือแพแออัดเยียดยัดครัน	จะผ่อนผันอย่างไรดีโปรดชี้แจง ฯ
๏ พอจบสารซึ่งแสดงแถลงไข	พระโปรดให้ตอบย้อนสุนทรแถลง
ให้เสนีที่ผู้นำไปสำแดง	บอกให้แจ้งโอรสยศยง
ว่าเรานี้มีความวิตกนัก	จะหาญหักให้กระจุยเป็นผุยผง
ก็ยังคอยสังฆราชผู้อาจอง	ยังไม่คงคืนมาถึงธานี ฯ
๏ เสนารับกราบก้มบังคมบาท	พลางรับราชบรรหารเชิญสารศรี
แล้วออมเขาเจ้าประจันไปทันที	พอสุริย์ศรีแจ่มแจ้งแสงอุทัย
ครั้นถึงลำกำปั่นมิทันช้า	เอาสาราแจ้งการแล้วขานไข
พระรับพลางทางคลี่ออกทันใด	แล้วอ่านในเรื่องลิขิตของบิตุรงค์ ฯ
๏ ศุภสารพระชนกทรงปกเกศ	แรมทุเรศมาเพราะหวังอย่างประสงค์
มาทำศึกนึกไว้เหมือนใจจง	จะคืนคงเอาลังกาเมืองป่าตาล
ด้วยท่านครูสังฆราชพระบาทหลวง	แกยังล่วงลัดไปไกลสถาน
เป็นจนใจเหลือล้นพ้นประมาณ	แต่ทำการศึกกระหน่ำเพราะจำเป็น
เจ้าอุตส่าห์มาตามเมื่อยามยาก	ก็ลำบากเต็มประดาได้มาเห็น
จงตั้งรับดับร้อนพอผ่อนเย็น	จะได้เป็นเพื่อนบิดาพยายาม
จัดทหารการรบสมทบทัพ	อยู่ตั้งรับชิงชัยในสนาม
แต่ข้างบกบิตุรงค์จะสงคราม	พยายามตั้งมั่นดั่งสัญญา ฯ
ตอนที่ ๙๓
สุดสาครตีเมืองด่านแตก
๏ ป่างพระสุดสาครบวรนาถ	พร้อมพระญาติเผ่าพงศ์พวกวงศา
ต่างนัดหมายถึงกันให้สัญญา	แต่บรรดาพลรบสมทบกัน
ยกเข้าล้อมป้อมปราการชานสมุทร	ฤทธิรุทรเรี่ยวแรงเข้มแข็งขัน
พอฤกษ์ดีตีกลองฆ้องสำคัญ	โห่สนั่นครั่นครื้นยิงปืนไฟ ฯ
๏ ฝ่ายพหลพลรบที่ในด่าน	อลหม่านเรียกกันเสียงหวั่นไหว
บ้างขึ้นป้อมพร้อมพรั่งระวังภัย	ลากปืนใหญ่ขึ้นเชิงเทินเนินกำแพง
ท้าวโกสัยให้ทหารชำนาญรบ	เร่งสมทบโรมรันด้วยขันแข็ง
ทั้งปีกซ้ายปีกขวาประดาแซง	คอยต่อแย้งฟาดฟันประจัญบาน
พระมังคลาพาทหารออกต้านหลัง	ไม่รอรั้งขึ้นม้าด้วยกล้าหาญ
ถือง้าวทวนวิ่งโลดโดดทะยาน	เข้าต่อต้านชิงชัยทั้งไพร่นาย ฯ
๏ ฝ่ายพหลพลลังกาอาณาจักร	เข้าพร้อมพรักรบพุ่งยุ่งใจหาย
พวกฝรั่งหลอมตะกั่วทั้งคั่วทราย	เอาสาดปรายเทลงมาหน้าเชิงเทิน
พวกทัพไทยคอยบังเอาหนังปิด	ตรงเข้าชิดไล่วกระหกระเหิน
บันไดพาดดาษดาหน้าเชิงเทิน	เอาพะเนินตีฝรั่งพังเสมา
ทหารพวกวาโหมเข้าโจมจับ	ฝรั่งรับยิงพื้นแต่ปืนผา
พวกวาโหมคงทนด้วยมนตรา	ตีประดาเข้าไปได้ในปราการ
ท้าวโกสัยมังคลานราราช	ไล่พิฆาตพวกพหลพลทหาร
ชักกระบี่ตีม้าอาชาชาญ	ต้อนทหารกองแซงแกว่งสาตรา
ทั้งกองหลังมลายูธนูศิลป์	ปืนคาบหินเขนทองกองอาสา
ถือเสน่าหลาวโล่โตมรา	เครี่องสาตราถ้วนทั่วทุกตัวคน
เข้ารับรองป้องกันกระชั้นชิด	สำแดงฤทธิ์พุ่งสาตราดั่งห่าฝน
ตะลุมบอนต้อนขับถึงอับจน	แต่พวกพลข้างฝรั่งไม่ตั้งกาย
ดีแต่รบห่างห่างทางปืนใหญ่	แม้นเข้าใกล้เต็มทีต้องหนีหาย
จะยิงปืนไม่ถนัดกระจัดกระจาย	พลนิกายแตกยับถอยทัพมา
บ้างแตกกลาดดาษดาถูกอาวุธ	ที่สิ้นสุดดับชีวังถึงสังขาร์
ทั้งเจ็ดทัพคับคั่งประดังมา	เข้าพาราด่านได้ดั่งใจปอง
พระมังคลาพาพหลพลทหาร	ออกนอกด่านไปกับเมียเสียข้าวของ
แตกตะเพิ่นเยินยับทุกทัพกอง	เห็นเป็นรองถอยไปไกลทะเล
พวกกำปั่นเทวสินธุ์นรินทร์รัตน์	จึงให้จัดเรือกำปั่นออกหันเห
แล่นเข้าไปชายหาดคาดคะเน	คอยเอาเภตราประทับจะรับพล ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาเจ้าฝาหรั่ง	ถอยมาตั้งชายทะเลระเหระหน
กับท่านท้าวโกสัยแลไพร่พล	คิดผ่อนปรนที่จะกลับกองทัพไป ฯ
๏ จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง	แกนั่งง่วงอยู่ท้ายเรือเหลือวิสัย
ทั้งหิวหอบบอบช้ำระกำใจ	พอคลื่นใหญ่ค่อยสงบกระทบเรือ
คลานออกมาจากห้องเดินซ่องแซ่ง	สิ้นเรี่ยวแรงยืนหันให้ฟั่นเฝือ
ร้องเรียกคนพลไพร่ที่ในเรือ	ให้ขนเสื้อขนผ้าออกมากอง
จะเผาไฟเสียให้สิ้นมลทินโทษ	เพราะพระโกรธพวกเราจึ่งเศร้าหมอง
บันดาลให้มืดมัวขนหัวพอง	จำจะต้องเผาไฟให้ไหม้โชน
จึ่งจะสิ้นเคราะห์กรรมเหมือนคำกล่าว	อันเรื่องราวเช่นเขาว่าตำราโหร
เอาผ้าผ่อนเผาไฟให้ไหม้โชน	แล้วหยิบโยนเสียในน้ำดั่งตำรา
กูเห็นจะบางเบาบรรเทาโทษ	พระคงโปรดพวกเราเอาเถิดหวา
แม้นกลับไปได้ถึงฝั่งเกาะลังกา	ทั้งเสื้อผ้าถมไปคงได้การ ฯ
๏ ฝ่ายล้าต้าต้นหนคนทั้งนั้น	จึ่งว่าท่านสนทนาดั่งว่าขาน
ข้าพเจ้าคนจนเหลือทนทาน	หนาวสะท้านยังไม่คลายวายอาวรณ์
เมื่อเกณฑ์มาผ้าเสื้อใช่เหลือล้น	จะได้ขนเผาไฟให้ไหม้หมอน
แม้นมิถึงลังกาเหมือนอาวรณ์	จะมินอนหนาวตายในทะเล
บาทหลวงโกรธโกรธาด่าโขมง	อ้ายพวกโกงนี่กระไรพูดไพล่เผล
ไม่อยู่ในถ้อยคำทำเกเร	พูดโว้เว้ขัดกูผู้เป็นนาย
แม้นมิถอดเสื้อผ้าออกมาเผา	พระเป็นเจ้าท่านจะริบมึงฉิบหาย
เหมือนเราว่าจะสะเดาะให้เคราะห์คลาย	ตามอุบายมีไว้ในตำรา
พวกต้นหนคนเหล่านั้นหันมาถาม	ว่าเคราะห์นามใครลำคุณเจ้าขา
กระผมเป็นพลไพร่เขาใช้มา	อันเสื้อผ้าของท่านเล่าเผาเหมือนกัน
หรืออย่างไรโปรดให้ข้าแจ้งก่อน	ที่ทุกข์ร้อนโดยจริงทุกสิ่งสรรพ์
บาทหลวงโกรธโกรธาตาเป็นมัน	แกดุดันด่าเปรี้ยงขึ้นเสียงอึง
กูจะเผาทำไมใช่ธุระ	กูเป็นพระเป็นครูกูรู้ถึง
จะดับทุกข์ให้สะดวกที่พวกมึง	จึ่งรำพึงโดยฉบับตำหรับตำรา ฯ
๏ ฝ่ายล้าต้าต้นหนคนทั้งนั้น	จึงว่าท่านจะมาสั่งยังกังขา
จะให้เผาเสื้อไพร่ที่ใส่มา	แต่บรรดาคนทั้งหลายเขาไม่ยอม
ถึงจะตายไปก็ตามเมื่อยามเข็ญ	จะยากเย็นมิได้กลัวจะคั่วหลอม
สะเดาะเคราะห์เช่นนี้ข้ามิยอม	จะรอมชอมเผาจี่เช่นชีเปลือย
กลัวเปลี่ยวดำจับตายวายชีวิต	คุณช่างคิดให้ลำบากยากใจเหือย
แม้นมิสมว่าไว้เช่นไก่เดือย	มิขันเจื้อยอยู่เปล่าเปล่าหรือเจ้าคุณ ฯ
๏ บาทหลวงโกรธเต็มประดาแกด่าโผง	อ้ายพวกโกงขาดเหลือไม่เกื้อหนุน
กูคิดซึ่งการดีจะมีคุณ	เดชะบุญจะได้ไปเหมือนใจจง
อันตัวกูผู้แม่ทัพบังคับขาด	ใครองอาจจะกระจุยเป็นผุยผง
เอากฎหมายใส่บทถึงปลดปลง	กูจะลงโทษมึงให้ถึงตาย ฯ
๏ ฝ่ายล้าต้าต้นหนพลทหาร	จึงว่าขานโดยคดีไม่หนีหาย
อาญาศึกย่อมรู้เป็นผู้ชาย	แต่กฎหมายบทนี้ยังมิเคย
ครูที่ไหนที่จะให้เอาเสื้อเผา	ผิดสำเนาผู้มีบุญเจ้าคุณเอ๋ย
อาญาทัพอย่างไรยังไม่เคย	ผิดก็เลยกฎหมายถึงวายปราณ ฯ
๏ บาทหลวงแค้นเต็มประดาเหมือนยาพิษ	แต่จนจิตร้อนเริงดั่งเพลิงผลาญ
แม้นมังคลามาด้วยได้ช่วยการ	จะล้างผลาญอ้ายเหล่านี้ที่ไม่กลัว
แล้วอดใจยับยั้งช่างมันก่อน	พอหายร้อนกูจะมัดจับตัดหัว
ให้สมแค้นแน่นใจที่ไม่กลัว	แกหมองมัวใจจิตคิดรำพึง
พอพบอ้ายมังคลาสานุศิษย์	จะจับผิดมันให้ได้เมื่อไปถึง
ปรึกษาโทษที่มันดื้อไม่อื้ออึง	พอไปถึงกูจะทำให้หนำใจ
ครั้นจะขืนแข็งขันมันก็มาก	แล้วก็ยากที่จะคิดผิดวิสัย
เพราะกูเป็นแต่คนเดียวเปล่าเปลี่ยวใจ	ด้วยมิใช่ถิ่นฐานในบ้านเมือง
จำจะต้องชวนชี้เอาดีต่อ	แล้วจึงก่อไปข้างหน้าให้ตาเหลือง
คงจะคิดตอบแทนที่แค้นเคือง	ยกเอาเรื่องอาญาศึกค่อยตรึกตรอง
พอจวนรุ่งสุริยาภาณุมาศ	ที่อากาศค่อยสว่างกระจ่างหมอง
ลมค่อยเลิกไม่สู้แรงเห็นแสงทอง	อาทิตย์ส่องในนภางค์เหมือนอย่างเย็น
พวกพหลพลไกรในกำปั่น	ก็ชวนกันเซ็งแซ่เพราะแลเห็น
ค่อยสบายคลายคราวที่หนาวเย็น	จึงค่อยเว้นวายวิตกในอกใจ ฯ
๏ บาทหลวงค่อยอิ่มเอมเกษมสุข	บรรเทาทุกข์นึกพะวงให้สงสัย
เอาแผนที่คลี่วางตรวจทางไป	หลงมาไกลเต็มประดาสักห้าวัน
แกสั่งให้ไพร่พลคนทั้งหลาย	ทั้งนายท้ายรีบร้อนเร่งผ่อนผัน
ให้ตั้งเข็มไว้ให้คงตรงตะวัน	แม้นสุริย์ฉันฉายส่องท้องนภางค์
ให้ชักใบใส่รอกออกกำปั่น	จงพร้อมกันเร่งรัดอย่าขัดขวาง
พอสุริเยนทร์เด่นดวงช่วงนภางค์	แจ่มกระจ่างทั่วชลาในสาคร
บาทหลวงค่อยบางเบาบรรเทาทุกข์	เกษมสุขภิญโญสโมสร
ได้ลมดีมีมาในสาคร	ให้รีบร้อนชักใบในเภตรา
แล่นสลับคับคั่งตั้งแต่เช้า	ได้ลมว่าวพัดผันต่างหรรษา
ต่างแล่นรายหมายจำเพาะเกาะลังกา	บาทหลวงว่าแก่ทหารชาญณรงค์
นี่หากว่าพระเป็นเจ้าของเราช่วย	จะไม่ม้วยมรณาพากันหลง
เพราะกูสวดอวยชัยให้พระองค์	จึ่งได้คงชีวามาด้วยกัน
บาทหลวงเฒ่าเข้าห้องนอนตรองตรึก	จะทำศึกเอาให้ได้ไอศวรรย์
ผลาญอ้ายพวกปัจจามิตรมาติดพัน	เอาให้มันย่อยยับอัปรา
แล้วลุกจากห้องหับจับเอากล้อง	เขม้นมองดูพลันด้วยหรรษา
เห็นไรไรแถวละเมาะเกาะลังกา	ให้ล้าต้าต้นหนคนในเรือ
เอาเข็มตั้งข้างอิสานต่อบูรพทิศ	แล่นไปชิดคุ้งใหญ่ข้างฝ่ายเหนือ
แล้วดูลมติดใบข้างท้ายเรือ	ไปข้างเหนือลมจัดถนัดใบ
พอจวนค่ำย่ำแสงพระสุริยง	จะอัสดงลับเงาเขาไสว
กำปั่นแล่นตามเรียงเคียงกันไป	เกือบจะใกล้ฟากฝั่งเกาะลังกา ฯ
๏ บาทหลวงจับเอากล้องมองเขม้น	พอแลเห็นเรือทอดจอดนักหนา
ให้รอรั้งฟังกระบวนจวนเวลา	แม้นเสียท่าจะวิบัติกำจัดไกล
เห็นกำปั่นนั้นก็มากที่ปากน้ำ	ทอดประจำรายเรียงเคียงไสว
เราหยุดยั้งฟังดูอยู่แต่ไกล	ฉวยเข้าไปปัวเปียจะเสียเชิง
ฉวยมันบุกรุกรบหลบไม่ได้	จะแตกไปร้างเริศเตลิดเหลิง
เข้าแอบเกาะฟังดูคงรู้เชิง	จะแล่นเหลิงเข้าไปใกล้ถ้าไม่ดี
พวกต้นหนคนประจำเรือกำปั่น	ให้แล่นหันเข้าไปทางหว่างวิถี
เห็นเกาะขวางกลางวนชลธี	ก็แล่นรี่เข้าจอดทอดเภตรา
ทั้งเรือรบเรือไล่เข้าไปแอบ	ที่ช่องแคบชายกระสินธุ์บังหินผา
บาทหลวงให้พวกพหลพลเภตรา	ถือปืนผาคอยระวังทั้งนั่งยาม
ผลัดกันนั่งผลัดกันนอนได้ผ่อนพัก	หยุดสำนักเข้าไปทอดจอดออกหลาม
พอเดือนแจ้งแสงดาวขึ้นวาววาม	แสงอร่ามจับละเมาะตามเกาะเกียน
บาทหลวงออกนอกห้องมองเขม้น	เห็นเมฆเด่นสีขาวราวกับเขียน
เป็นรูปสัตว์มัจฉาปลาตะเพียน	ฉวัดเฉวียนบนอากาศดาษดา
ขึ้นลอยเด่นเห็นข้างบูรพทิศ	เป็นนิมิตที่ในทางกลางเวหา
แกเปิดแผนที่ดูรู้ตำรา	อันเมฆคือนิมิตพิสดาร
เขาทำนายทายว่าประจามิตร	ที่ในทิศบูรพาทิศาศาน
จะกล้าแข็งแรงฤทธิ์คิดรำคาญ	เมฆบันดาลบนนภางค์กลางโพยม
พิเคราะห์ดูในตำราว่าข้าศึก	จะหาญฮึกแรงนักเข้าหักโหม
จำจะคิดคลึงเคล้าค่อยเล้าโลม	แม้นรุกโรมจะได้รับกองทัพชัย
แกตรองตรึกนึกจะแก้ค่อยแปรผัน	ที่ในชั้นเชิงตรองให้ผ่องใส
คงจะคิดผ่อนปรนให้พ้นภัย	ตามที่ในกลศึกค่อยตรึกตรอง
ไม่หลับนอนร้อนใจจนไก่ขัน	คิดผ่อนผันจะแก้กลที่หม่นหมอง
ดูตำนานการศึกนั่งตรึกตรอง	คีตหาช่องในตำหรับไม่หลับนอน
จนเกือบรุ่งรางรางน้ำค้างหยัด	พระพายพัดโรยรินกลิ่นเกสร
บุปผาสดรสจรุงฟุ้งขจร	บนสิงขรกลางวนชลธาร
ฝูงวิหคนกร้องก้องสนั่น	ไก่กระชั้นขันเอกวิเวกหวาน
โกกิลากาสักบนคัคนานต์	เสียงประสานกึกก้องท้องชลา
ทั้งเหมหงส์ส่งเสียงสำเนียงแจ้ว	ดุเหว่าแว่วร่ำร้องก้องเวหา
ภุมรินบินเคล้าเฝ้าผกา	พระสุริยาไขสีรวีวรรณ
กระจ่างแจ้งแสงทองส่องอากาศ	ภาณุมาศลอยสว่างทางสวรรค์
พวกพหลคนตื่นฟื้นขึ้นพลัน	ก็ชวนกันหุงหาข้าวปลากิน
บ้างขึ้นเกาะเสาะหาผลาผล	ที่ลางคนลงท่าชลาสินธุ์
จับปูหอยมัจฉาในวาริน	ขึ้นมากินตามประสงค์จำนงปอง ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชชาติอังกฤษ	แกนั่งคิดหมกมุ่นให้ขุ่นหมอง
ลุกออกจากท้ายบาหลีให้ตีกลอง	โดยทำนองคนประจำทุกลำเรือ
แล้วเรียกหานายกองรองฝรั่ง	เข้ามาสั่งเองจงไปข้างฝ่ายเหนือ
ไปสืบข่าวให้ได้ความดูตามเรือ	เห็นล้นเหลือแต่กำปั่นสักพันลำ
เองจะไปให้เขาเห็นเป็นลูกค้า	ไปพูดจาลวงล่อเอาข้อขำ
ให้จงได้ในประสงค์แล้วจงจำ	เอาข้อคำนั้นมาแจ้งอย่าแพร่งพราย
จงรีบรัดจัดแจงแปลงเป็นแขก	ให้มันแปลกเหมือนกับมาเที่ยวค้าขาย
เอาให้ได้เหตุผลกลอุบาย	ฟังแยบคายเร่งไปให้ได้การ
กูจะคอยอยู่ที่นี่เห็นลี้ลับ	จงกำชับพวกเราเหล่าทหาร
แกสั่งเสร็จโดยพลันมิทันนาน	พวกทหารถอนสมอขันช่อใบ
ออกกำปั่นแล่นมาจากหน้าเกาะ	ข้ามละเมาะล่องตามสายน้ำไหล
เห็นกำปั่นทอดเคียงเรียงแต่ไกล	จึงเข้าไปส่งภาษามลายู ฯ
๏ ฝ่ายพวกท้าวรายาชวาแขก	เห็นเรือแปลกพูดเพราะเสนาะหู
จึ่งปราศรัยไต่ถามพวกล่ามดู	ว่าท่านผู้นายกำปั่นจะสัญจร
ไปเมืองไหนบอกให้เราแจ้งเหตุ	อยู่ประเทศทิศใดใกล้สิงขร
หรือมาเที่ยวในทะเลพเนจร	หรือการร้อนจะไปหนตำบลใด ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งแปลงกายเป็นชายแขก	เห็นพูดแปลกกิริยาอัชฌาสัย
จึงสั่งพวกล้าต้าให้ซาใบ	แอบเข้าไปทอดเคียงพอเรียงลำ
พวกชวาปราศรัยแล้วไต่ถาม	จึ่งแจ้งความว่าจะไปเมืองไหหลำ
เห็นท่านทอดจอดรายอยู่หลายลำ	แต่ล้วนกำปั่นรบสมทบกัน
จะมาตีลังกาอาณาเขต	หรือมีเหตุสิ่งไรในไอศวรรย์
ข้าพเจ้าขอถามเนื้อความพลัน	เราเป็นพรรค์ลูกค้าเที่ยวหากิน ฯ
๏ ประเทศใดเป็นสุขไม่ทุกข์ร้อน	ก็ผันผ่อนเที่ยวไปดั่งใจถวิล
ไปค้าขายจ่ายแจกเที่ยวแลกกิน	ตามแถวถิ่นที่ประสงค์ในคงคา ฯ
๏ ฝ่ายพวกแขกเมืองชวาอาณาเขต	จึ่งเล่าเหตุให้ฟังที่กังขา
อันกำปั่นท่านท้าวเจ้าชวา	เสด็จมากับหลานผ่านบุรินทร์
จากประเทศเขตพาราเมืองกาหวี	กษัตริย์ศรีทรงพระนามเทวสินธุ์
พระอนุชาที่สองครองบุรินทร์	เทพจินดารัตน์กษัตรา
องค์ที่สามราเมศเกศมงกุฎ	กษัตริย์สุดเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
กับไทท้าวเจ้าประเทศเขตชวา	ท้าวเธอพาพระเจ้าหลานในว่านเครือ
มาตามองค์มังคลาเจ้าฝาหรั่ง	ไปเที่ยวทั้งปากใต้ทั้งฝ่ายเหนือ
พอมาพบรบรันกันเป็นเบือ	จึ่งรอเรือคอยท่าในสาคร
แม้นข้าศึกใดมาจากท่าน้ำ	ให้ประจำชายตลิ่งริมสิงขร
สั่งให้คอยป้องกันหน้าสันดอน	จะคอยต้อนรบรับกองทัพไทย
พวกเรือใช้ได้ความตามประสงค์	สมจำนงยินดีจะมีไหน
จึ่งเสแสร้งแกล้งว่าขอลาไป	อยู่ไม่ได้รบพุ่งกันรุงรัง
ข้าพเจ้าเล่าก็เป็นแต่ลูกค้า	เกิดรบราพวกน้อยต้องถอยหลัง
ขอลาท่านไปให้พ้นจากวนวัง	แล้วถอยหลังเรือออกนอกสันดอน
พวกชวาว่าไปเสียให้ลับ	จงรีบกลับไปแอบอิงริมสิงขร
แล้วข้ามไปเสียให้ไกลเขตนคร	เขาราญรอนรบกันจะบรรลัย
อันเรือเราเล่าก็เล็กเหมือนเด็กน้อย	กระจ้อยร่อยรีบไปหาที่อาศัย
ก็พากันรีบกลับไปฉับไว	แล้วใช้ใบแล่นมาจากท่าพลัน
ถึงละเมาะเกาะขวางหนทางแอบ	เข้าช่องแคบปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
บาทหลวงเห็นเภตรากลับมาพลัน	แกลุกหันออกมานั่งจะฟังความ ฯ
ตอนที่ ๙๔
พระเทวสินธุ์พบพระมังคลาจนเจ็ดกษัตริย์เตรียมรบ
๏ ฝ่ายคนใช้ขึ้นไปแจ้งแถลงเล่า	ตามเรื่องราวที่ได้ไปสืบไต่ถาม
บาทหลวงได้รู้แจ้งแสดงความ	ก็สมตามคิดไว้เห็นได้การ
แล้วอ้ายแขกพ่อตามันมาด้วย	จะได้ช่วยการศึกให้ฮึกหาญ
แล้วสั่งให้ต้นหนพวกคนงาน	ให้ตั้งกว้านถอนสมอขันช่อใบ
ออกกำปั่นแต่บรรดาโยธาทัพ	ออกคั่งคับตามกันเสียงหวั่นไหว
พอลมคล่องต้องสายระบายใบ	ก็แล่นไปจากเกาะจำเพาะทาง
ข้างสมุทรรุดผ่านชลาสินธุ์	ลมก็กินใบจัดไม่ขัดขวาง
พอวันครึ่งถึงเขตประเทศทาง	ถนนขวางชายฝั่งเกาะลังกา
เห็นกำปั่นจอดรายชายสมุทร	แกให้หยุดชักธงส่งภาษา
ว่ามาดีด้วยกันอย่าฉันทา	เรือชวาชักรับคำนับกัน ฯ
๏ บาทหลวงยิ้มอิ่มเอมเปรมในจิต	ว่ากูคิดครั้งนี้ดีขยัน
จะได้ช่วยรุกรบสมทบกัน	เอาให้มันลือกูผู้อาจารย์
ขอเดชะพระเยซูมาชูช่วย	ให้รื่นรวยในสมบัติพัสถาน
พอเรือใกล้ถึงกันมิทันนาน	พวกทหารเทวสินธุ์นรินทร
จึ่งร้องว่าเรือใครที่ไหนเล่า	อย่าเคียงเข้าชายตลิ่งริมสิงขร
จงหยุดยั้งฟังเราว่าอย่าอาวรณ์	คิดผันผ่อนหลีกไปให้ไกลกัน
บาทหลวงฟังร้องว่าใช่ข้าศึก	จงตรองตรึกบอกนายให้ผายผัน
อันเรือกูผู้เป็นพระมาปะกัน	อย่าดุดันดอกไม่ใช่พวกไพรี
คือองค์พระสังฆราชผู้ปราดเปรื่อง	ได้แจ้งเรื่องมรรคาเกาะกาหวี
ตั้งแต่กูจากมาสิบห้าปี	ก็ยินดีจะได้พบประสบกัน ฯ
๏ พวกชวามลายูครั้นรู้จัก	มาถามทักเชิญให้แกผายผัน
บ้างเข้าไปทูลองค์พระทรงธรรม์	ว่าตัวท่านบาทหลวงแกล่วงมา
ให้กราบทูลมุลิกาฝ่าพระบาท	พระหน่อนาถทรงยศโอรสา
สามพระองค์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา	กับท้าวชวาอิ่มเอมเกษมทรวง
เสด็จออกจากแท่นระบายท้ายบาหลี	ด้วยยินดีจะได้ปะพระบาทหลวง
จึงตรัสกับพวกพหลคนทั้งปวง	เอาเรือช่วงไปรับมาเภตราเรา
พวกเรือใช้ไปรับสังฆราช	พอภาณุมาศเย็นพลับลงลับเขา
บาทหลวงสั่งแต่บรรดาโยธาเรา	ให้อยู่เฝ้าคอยประจำทุกลำเรือ
กูจะไปกับเขาหาท้าวแขก	เอาเรือแยกถอยไปไว้ข้างฝ่ายเหนือ
แกสั่งเสร็จรีบตรงไปลงเรือ	แล่นไปเหนือน้ำพลันด้วยทันที
ถึงประทับเข้าที่ลำกำปั่นใหญ่	ฝ่ายท้าวไทรายาชวาฉวี
กับสามองค์พงศ์กษัตริย์สวัสดี	ก็เปรมปรีดิ์มาคำนับรับขึ้นไป
เชิญให้นั่งยังที่เก้าอี้อาสน์	สังฆราชโอภาพลางปราศรัย
อ้ายเหล่านี้รูปร่างช่างกระไร	ทั้งโตใหญ่รุ่นแรกจนแปลกตา
ช่างเหมือนพ่อหนออ้ายหนูกูดูคล้าย	ประพิมพ์ประพายรูปจริตไม่ผิดหวา
ทั้งเนื้อตัวหัวหูดูนัยน์ตา	เหมือนมังคลาจิ้มลิ้มดั่งพิมพ์เดียว
แล้วไต่ถามท้าวรายาชวาแขก	เมื่อเริ่มแรกมากี่ลำจากน้ำเขียว
ค่อยมีสุขทุกสิ่งจริงจริงเจียว	หรือเปล่าเปลี่ยววิญญาณ์เอกากาย
ท้าวชวาว่าเมื่อมาจากถิ่นฐาน	ก็สำราญโดยนิยมพอสมหมาย
ทั้งทุกข์โศกโรคภัยไม่ใกล้กราย	มาสบายมีลาภกำราบไทย
ปะปีศาจท้าวละมานนั้นหาญฮึก	ทำพิลึกโกลาสุธาไหว
แต่งเครื่องเซ่นตามระบอบที่ชอบใจ	มันบอกให้จินดาค่าบุรินทร์
ให้พวกเราไปเจาะจำเพาะหลุด	เกาะก็ทรุดไหวขย้อนทุกก้อนหิน
ถึงมืดมัวทั่วจังหวัดปัถพิน	ก็เห็นสิ้นใสสว่างดั่งกลางวัน
คุ้มศัตรูหมู่สัตว์ไม่ทำร้าย	แสนสบายปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
แล้วจึ่งหยิบจินดาออกมาพลัน	ส่งให้ท่านสังฆราชฉลาดดู ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าเจ้าเล่ห์อยากจะได้	จึ่งปราศรัยวิงวอนให้อ่อนหู
เองเอาไว้ไม่ดีมีศัตรู	เอาให้กูเก็บไว้จึงได้การ
อยู่กับเองไม่ดีจะมีโทษ	เสียประโยชน์มากมายหลายสถาน
แต่ของเกิดในสิงหลไม่ทนทาน	ยังเกิดการให้วิบัติกำจัดไกล
ตกไปอยู่พาราการะเวก	เป็นของเอกแดงก่ำทั้งน้ำใส
ยังมีผู้รู้หลักลักเอาไป	จนต้องให้พ่อมึงคิดไปติดตาม
จนเกิดรบเกิดพุ่งกันยุ่งยิ่ง	เพราะของสิ่งนี้มันยากเป็นขวากหนาม
จงให้กูเก็บไว้เถิดไม่เกิดความ	จึ่งต้องตามเยี่ยงอย่างทางบุราณ ฯ
๏ ฝ่ายเทวสินธุ์ยินคำที่ร่ำกล่าว	ปรึกษาท้าวรายาเหมือนว่าขาน
บาทหลวงพูดเพทุบายหลายประการ	จะคิดอ่านเอามาครองเป็นของตัว
แล้วจึ่งว่าฮ้าเฮ้ยออท้าวแขก	เป็นของแปลกมึงจะใส่ไว้ในหัว
แม้นมีทรัพย์รับรองก็หมองมัว	จะดีชั่วยังไม่แจ้งแห่งตระกูล
จำจะต้องลองดูเมื่อสู้ศึก	แม้นสมนึกก็จะได้ทั้งไอศูรย์
จึงเสแสรังแกล้งกล่าวเป็นเค้ามูล	ให้เพิ่มพูนทางอุบายให้ตายใจ
แล้วจึ่งว่าฮ้าเฮ้ยเทวสินธุ์	หน่อนรินทร์มังคลาอัชฌาสัย
เองจงแต่งหนังสือให้ถือไป	บอกกับอ้ายมังคลาอย่าช้าที
ว่าตัวกูผู้เป็นพระสังฆราช	ให้วิวาทรบพุ่งชาวกรุงศรี
ก็กลับมาถึงพลันด้วยทันที	พร้อมกันที่ฝั่งชลามาประชุม
จะคิดอ่านการรบสมทบทัพ	มาตั้งรับตามทำนองคิดซ่องสุม
ดึกสงัดจะเข้าไปในชุมนุม	ได้ประชุมคิดอ่านการสงคราม
สามกษัตริย์ให้เสมียนเขียนอักษร	คำสุนทรเข้าประมูลให้ทูลถาม
ครั้นเสร็จสรรพส่งให้ไปเป็นใจความ	สั่งให้ล่ามรีบไปดั่งใจปอง
ครั้นถึงองค์มังคลานราราช	บังคมบาทแล้วประมูลทูลฉลอง
ถวายสารโดยกิจดั่งจิตปอง	พระรับรองทรงอ่านสารแสดง ฯ
๏ หนังสือพระเทวสินธุ์นรินทร์ราช	บังคมบาทขอประมูลทูลแถลง
ให้ทราบซึ่งข้อคดีที่ชี้แจง	ดั่งแสดงโดยฉบับมากราบทูล
ว่าสังฆราชแม่ทัพกลับมาแล้ว	จงผ่องแผ้วตรึกไตรเอาไอศูรย์
จะพากันขึ้นไปเฝ้าแจ้งเค้ามูล	เหมือนอย่างทูลจะโปรดปรานสถานใด ฯ
๏ พอจบสารพระจึ่งว่ากับข้าเฝ้า	ท่านจงเอาราชสารไปขานไข
แก่บุตราอาจารย์อันชาญชัย	เราจะไปเภตราปรึกษาการ
ดึกสงัดจัดเรือเข้ามารับ	แล้วจะกลับคืนมาเหมือนว่าขาน
เสนารับกลับไปมิได้นาน	เข้าแจ้งการกับท่านครูให้รู้ความ
บาทหลวงว่ากูวิตกจำปกปิด	จะได้คิดรบรับทัพสยาม
แกสั่งให้ไปคอยแต่สองยาม	จงปราบปรามข้าไทยอย่าให้อึง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช	คะเนคาดเภตราคงมาถึง
จึ่งจัดแจงแต่งองค์ทรงรำพึง	ไม่อื้ออึงออกจากค่ายชายทะเล
จึ่งเชิญท้าวโกสัยให้ไปด้วย	จะได้ช่วยผ่อนผันคิดหันเห
ทั้งสององค์ลงไปชายทะเล	พอเห็นเภตราทอดมาจอดคอย
พระเยื้องย่างพลางเสด็จลงเรือช่วง	ให้รีบล่วงเร็วไวคนใช้สอย
ตีกรรเชียงลงให้หนักครูจักคอย	ก็ล่องลอยถึงกำปั่นมิทันนาน
บาทหลวงเดินมารับจับพระหัตถ์	หน่อกษัตริย์คำนับรับประสาน
มาพร้อมพรั่งทั้งสามพระกุมาร	ท่านอาจารย์สองท้าวเจ้าพ่อตา
ต่างคำนับนอบน้อมหร้อมสะพรั่ง	ยกโต๊ะตั้งเลี้ยงกันต่างหรรษา
ครั้นสรรพเสร็จเจ็ดคนสนทนา	ต่างปรึกษาที่ในการจะราญรอน ฯ
๏ บาทหลวงว่าฮ้าเฮ้ยทั้งสองท้าว	เองก็เจ้าจักรพาลชาญสมร
จะมาช่วยเขยขวัญคิดราญรอน	ตีนครลังกาพาราคืน
เองคิดเห็นเปนไฉนอย่างไรมั่ง	จะขอฟังลิ้นลมไม่ข่มขืน
ดูปัญญาว่าให้ฟังใครยั่งยืน	เอาเป็นพื้นแบบฉบับตำหรับครู
แน่ออเจ้าท้าวรายาเป็นผู้ใหญ่	จงตรองไปให้มันสิ้นเหมือนดินหู
กลศึกมากมายหลายประตู	เองก็รู้สารพัดได้หัดมา
จะเห็นช่องเห็นคูประตูไหน	จงว่าไปเองอย่านิ่งจริงจริงหวา
จะคิดเห็นเป็นอย่างไรใจของตา	ตามปัญญาตื้นลึกช่วยตรึกตรอง
ท้าวรายาว่าเจ้าคุณสิเป็นใหญ่	ตามแต่ใช้ฉันเหมือนศิษย์สนิทสนอง
ไม่ขัดเคืองคุณบังคับจะรับรอง	ตามทำนองมิได้ขัดอัธยา
บาทหลวงฟังสังรเสริญเจริญยศ	จะปรากฏทั่วไปในทิศา
มิเสียทีที่เองเป็นพ่อตา	ทั้งพูดจาพอฟังเหมือนอย่างใจ
แกจดหมายถ้อยคำเป็นความชอบ	ตามระบอบที่แสดงแถลงไข
ได้เห็นกันยามนี้กูดีใจ	ออโกสัยนี้หนอก็พ่อตา
อันการศึกครั้งนี้ก็ที่สุด	จะช่วยบุตรเขยได้อย่างไรหวา
เองจะคิดผ่อนผันด้วยปัญญา	จะตรึกตราเป็นไฉนจึ่งได้การ ฯ
๏ ท้าวโกสัยสุริย์วงศ์ดำรงยศ	น้อมประณตสังฆราชด้วยอาจหาญ
ว่าข้าแต่บาทบงสุ์องค์อาจารย์	จะให้สารไปให้ทั่วทุกตัวคน
แต่บรรดาที่สมัครเพื่อนรักใคร่	จะบอกให้มาประจบรบสิงหล
อีกหัวเมืองน้อยใหญ่และไพร่พล	ช่วยประจญรบรับกองทัพไทย ฯ
๏ บาทหลวงยิ้มอิ่มเอมเกษมสันต์	เออเช่นนั้นดีเหลือนับเนื้อไข
มิเสียทีดีแล้วหวาว่าไปไย	กูชอบใจที่มึงว่าก็น่าฟัง
เขาย่อมว่าเห็นกันเมื่อยามยาก	จะฝังฝากรักใคร่กันภายหลัง
สำเร็จศึกได้ลังกาเหมือนวาจัง	กูจะตั้งศาสนาให้ถาวร
แล้วว่ากับมังคลาสานุศิษย์	ช่วยกันคิดตั้งค่ายชายสิงขร
ข้างแถบเขาเจ้าประจันที่นั้นดอน	แล้วสิงขรล้อมรอบเป็นขอบคัน
เมื่อครั้งโน้นแตกเขาเพราะเป่าปี่	จึงเสียทัพแตกยับทั้งทัพขัน
เพราะผู้คนหลับใหลไปด้วยกัน	ไม่เป็นอันรบพุ่งจนรุ่งราง
แต่ครั้งนี้ที่นั้นกูมั่นหมาย	เห็นสบายสารพัดไม่ขัดขวาง
แล้วข้าวปลาสาลีในที่ทาง	ก็กว้างขวางก่อนเก่าราวกับทำ
แม้นจะออกไปข้างขวาถึงหน้าเกาะ	ทางจำเพาะตรงไปเมืองไหหลำ
ที่ท่าทอดจอดกำปั่นกว่าพันลำ	เราคิดทำเอาให้ได้ตั้งค่ายคู
ไว้รับรองป้องกันที่ปากช่อง	ไม่พักต้องซื้อหาทั้งปลาหมู
หอหากินได้สบายหลายประตู	แต่เช้าตรู่รีบเข้าไปเห็นได้การ
คิดรวมรอมพร้อมเสร็จพอเจ็ดทุ่ม	ให้ประชุมไพร่นายฝ่ายทหาร
จะรีบยกขึ้นไปให้ได้การ	ชิงเอาด่านท้ายเขาเจ้าประจัน
หอสามยามรีบตามให้ถึงฝั่ง	ไปพร้อมทั้งพวกพหลพลขันธ์
ทุกหมู่หมวดตรวจไพร่ไปให้ทัน	ตามกูบัญชาสั่งอย่างคดี
แม้นกองไหนไม่ทันอย่างบังคับ	ผู้ตรวจจับขังไว้อย่าให้หนี
เอาตัวส่งไปพลันด้วยทันที	แทงบาญชีบอกขาดราชการ ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวอิศโรเมืองโกสัย	จึงจัดให้พวกพหลพลทหาร
เอาเรือไปห้าลำประจำการ	แล้วเขียนสารส่งให้เร่งไปมา
บอกให้ทั่วทุกทิศมิตรสหาย	เชิญผันผายการด่วนจวนนักหนา
ให้เร่งรีบยกพลพหลมา	ที่ลังกาช่วยศึกอย่างตรึกตรอง
พอเช้าตรู่รีบไปอย่าได้หยุด	จงเร่งรุดไปให้ทันผันผยอง
เป็นการด่วนเร่งไปดั่งใจปอง	ขุนนางรองลงไปเห็นนายเรือ
บาทหลวงจึ่งชวนกษัตริย์ว่าบัดนี้	ฤกษ์ก็ดีลมส่งตรงไปเหนือ
เร่งขันช่อชักใบที่ในเรือ	แล่นไปเหนือน้ำมาถึงท่าพลัน
พร้อมพหลพลถ้วนกระบวนทัพ	ขึ้นไปยับยั้งอยู่ก่อนค่อยผ่อนผัน
จะถอยทัพกลับไปเขาเจ้าประจัน	อย่าให้ทันรุ่งรางสว่างตา
แกชวนพระมังคลานราราช	กับสามนาถหน่อไทไวไวหวา
ทั่งสองท้าวเจ้าประเทศเขตชวา	ให้ไคลคลารีบเดินดำเนินพล ฯ
๏ พระมังคลาพามิ่งมเหสี	แล้วจรลีขึ้นรถาพาพหล
กับสามหน่อนฤเบศเกศสกล	ทรงม้าต้นตามกันเป็นหลั่นไป
บาทหลวงขึ้นรถฝรั่งไปข้างหน้า	ท้าวรายาอิศโรท้าวโกสัย
ทั้งสององค์ทรงรถาเร่งคลาไคล	อาชาไนยชักรถบทจร
จันทร์กระจ่างกลางเวหาเวลาดึก	แลพิลึกแสงระยับจับสิงขร
น้ำค้างพรมลมระบายกระจายจร	หอมเกสรเสาวคนธ์ริมหนทาง
ดอกคัดเค้าสายหยุดพุทธชาติ	ระดาดาษราวกับไม้ในกระถาง
พิกุลแก้วแถวทับทิมริมหนทาง	ต้นสล้างดอกผลหล่นกระจาย
กรรณิการ์กาหลงประยงค์แย้ม	มะสังแซมโศกพะยอมหอมไม่หาย
กระทุ่มกระถินกลิ่นเกสรขจรจาย	ประยงค์รายช่อระย้าบนหน้าเนิน
กระต่ายกระเต็นเล่นโลดกระโดดโผน	บ้างวิ่งโจนตามลำเนาภูเขาเขิน
เสือคะนองร้องร้ายริมชายเนิน	กระทิงเดินหากินในถิ่นไพร
ดึกสงัดผีคะนองรองกระหึม	เสียงพึมพำริมทางหว่างไศล
ทั้งโป่งป่ากู่ก้องคะนองใน	ร่ำพิไรครึมครางพลางตะโกน
โขมดดงส่งเสียงสำเนียงแจ้ว	วิเวกแว่ววิ่งเต้นบ้างเผ่นโผน
ที่เนื้อตัวหัวไหม้เป็นไฟโชน	บ้างห้อยโหนกิ่งยางร้องครางครวญ
จังหรีดหริ่งกิ่งไทรเรไรร้อง	เสียงแซ่ซ้องเย็นใจฤทัยหวน
ระหริ่งแรแม่ม่ายลองไนครวญ	เวลาจวนแสงทองส่องเมฆา
กระเรียนร้องก้องดงพลางส่งเสียง	มยูรเรียงขันก้องห้องเวหา
เสียงดุเหว่าเร้าเร่งพระสุริยา	สกุณาร้องเรียกกันเพรียกรัง
ไก่กระชั้นขันเอกวิเวกแว่ว	ดังปี่แก้วดนตรีดีดสีสังข์
เสียงหึ่งหึ่งผึ้งรวงเฝ้าหวงรัง	เสนาะดังบินเคล้าเสาวคนธ์
ประจุสมัยเกือบจะใกล้อรุณรุ่ง	น้ำค้างฟุ้งเปียกชุ่มทุกขุมขน
ถึงชะวากปากไพรทั้งไพร่พล	พักพหลที่ในเขาลำเนาเนิน
พระจันทร์อับลับดวงล่วงลีลาศ	ภาณุมาศส่องฟ้าเวหาเหิน
ไขแสงทองส่องสว่างกระจ่างเนิน	วิหคเหินบินออกมานอกรัง
บ้างโผผินบินถลาไปหาเหยื่อ	ทั้งนกเนื้อจากถิ่นถวิลหวัง
พักพหลพลนิกรอ่อนกำลัง	ให้นอนนั่งกินอยู่ทุกผู้คน
แล้วให้ยกพลไพร่เข้าในเขา	ตามลำเนาแถวทางมากลางหน
ถึงตึกตั้งหลังใหญ่มีไกกล	มีถนนแถวทางกลางอรัญ
แต่คราวครั้งลังกาวัณฬาราช	ล่วงลีลาศจากวังนรังสรรค์
มาตั้งวังอยู่ที่เขาเจ้าประจัน	ถัดไปนั่นเขาพยนต์มีหนทาง
เมื่อคราวครั้งพระอภัยเอาไฟเผา	พากันเข้าอยู่นี่คุ้มผีสาง
เขาเป่าปี่ไพร่พลตามหนทาง	หลับอยู่กลางเขาเขินเนินคิรี
แต่แม่มึงถือตราพระราหู	เข้าต่อสู้เขาไม่ได้ต้องไพล่หนี
จนไปได้อีรำภาสุลาลี	กับทั้งอียุพาชาวป่าดง
พอได้กินดินถนันเพราะมันหนี	ขึ้นพาชีด้นไปในไพรระหง
แกเล่าเรื่องมรรคาในป่าดง	ให้พวกวงศ์รู้เรื่องเบื้องบุราณ ฯ
๏ แล้วพาไปชมเขาลำเนาผา	ล้วนศิลาต่างต่างอย่างประสาน
บ้างเงื้อมโงกโตรกตรอกเป็นซอกธาร	ห้วยละหานเหวผาคูหาบรรพ์
ที่ซับซ้อนก้อนหินกระสินธุ์เซาะ	สีจำเพาะเขียวแดงดั่งแกล้งสรรค์
เหมือนระบายหลายอย่างต่างต่างกัน	เป็นหน้าบันเงื้อมผาศิลาแลง
มีหินย้อยห้อยระย้าดั่งอัจกลับ	ที่ขาววับแลวามอร่ามแสง
พฤกษาชาติดาษดงประยงคุ์แดง	ทั้งจิกแจงกร่างไกรไทรพะยอม
ประดู่ดอกออกระย้าผกามาศ	มะตูมมะตาดเกดกระถิ่นส่งกลิ่นหอม
มะขวาดขวิดติดต้นล้วนผลงอม	ทั้งกิ่งค้อมพอปลิดน่าติดใจ
ทั้งม่วงปรางรางสาดหล่นกลาดกลุ้ม	กระทิงกระทุ่มกรวยกร่างต้นหางไหล
เสลาสล้างยางยูงพะยอมไพร	แลไสวสูงสล้างนางตะเคียน
ระรื่นร่มลมเชยรำเพยพัด	ปักษาสัตว์ต่างต่างเหมือนอย่างเขียน
กระสาจับกิ่งสนบินวนเวียน	ฝูงกระเรียนจับรังร้องวังเวง
สาลิกาจับพลอดบนยอดแก้ว	เสียงเจื้อยแจ้วฟังเพราะดูเหมาะเหมง
ฝูงโนรีจับพุมเรียงเสียงวังเวง	ราวกับเพลงซอสีปี่ชวา
เค้าโมงเมียงจับมองบนกิ่งโมก	ต้นอุโลกนกกะลางร้องครางหา
นกขมิ้นจับแมงเม่าเขาชวา	ฝูงไก่ฟ้าจับแฟบแล้วแอบตัว
ชะนีน้อยห้อยโหนบนพฤกษา	เห็นสุริยานึกสำเหนียกร้องเรียกผัว
เหนี่ยวกิ่งไม้ห้อยโหนแล้วโยนตัว	เห็นคนกลัววิ่งวนเที่ยวซนซอน
ฝูงมฤคถึกเถื่อนวิ่งเกลื่อนกลุ้ม	แอบสุมทุมวนวิ่งตามสิงขร
ทั้งเนื้อถึกมฤคาบนป่าดอน	เที่ยวสัญจรหากินบนถิ่นไพร
ฝูงลิงค่างครางครึ้มกระหึ่มเสียง	พยัคฆ์เมียงจับฟัดจนตัดษัย
ก็กินเล่นเป็นอาหารสำราญใจ	อยู่ที่ในเขาเขินเนินอรัญ ฯ
๏ บาทหลวงพาเที่ยวดูในคูหา	แต่บรรดาไพร่นายต่างผายผัน
เข้าถ้ำเหวห้วยละหานสำราญครัน	ที่น้ำดั้นขึ้นมากลางหว่างคิรี
กระแสสายปรายปรอยดั่งฝอยฝน	ลมวังวนไหลไปในวิถี
ที่ปากปล่องช่องคูหาหน้าคีรี	ศิลาสีต่างต่างเหมือนอย่างทำ
ที่เป็นพูดูย้อยห้อยระย้า	ล้วนศิลาเหมือนระบายเป็นลายขำ
ที่สีเหลืองเรืองรองดั่งทองคำ	ที่แดงก่ำเขียวม่วงดูร่วงราย
อันถ้ำเหวเปลวปล่องเป็นช่องเงื้อม	บ้างลายเลื่อมต่างต่างสว่างฉาย
ครั้นต้องแสงสุริยาศิลาลาย	ตูพรอยพรายพราวพร่างกระจ่างตา
ที่เชิงเขาข้าวสาลีก็มีมาก	ตามชะวากริมทางที่ข้างผา
มีลำธารน้ำใสไหลลงมา	ล้วนเต่าปลาปูหอยขึ้นลอยวน
กระจับจอกดอกเกลื่อนบัวเผื่อนผัน	สัตตบรรณบัวแดงทุกแห่งหน
แพงพวยทอดยอดสล้างที่กลางวน	กออุบลบานงามอร่ามเรือง
ที่ชายหาดดาษดาผกามาศ	บุปผชาติบานงามอร่ามเหลือง
ต้นอังกาบกุหลาบเทศทั้งเกดเมือง	อร่ามเรืองเกสรขจรจาย
ทั้งชงโคคัดเค้าดอกสาวหยุด	ครั้นสายสุดหมดกลิ่นหอมสิ้นหาย
โยทะกากาหลงประยงคุ์ราย	ขจรจายราวกับปรุงฟุ้งขจร
กรรณิการ์การะเกดหอมตลบ	ละอองอบรสรินกลิ่นเกสร
สุราลัยไขช่ออรชร	หอมขจรที่ในเขาลำเนาเนิน ฯ
๏ บาทหลวงสั่งแต่บรรดาโยธาหาญ	ให้เตรียมการตามลำเนาภูเขาเขิน
ตั้งค่ายคูปิดระหว่างหนทางเดิน	ที่หน้าเนินตั้งหอรบประจบกัน
บาทหลวงเฒ่าเจ้าตำราขึ้นอาศัย	บนตึกใหญ่วายร้อนคิดผ่อนผัน
กับมังคลาสานุศิษย์ที่ติดพัน	อยู่ด้วยกันสามโอรสยศยง
กับสองท้าวพ่อตาที่มาด้วย	เป็นผู้ช่วยตรองความตามประสงค์
คิดจะซ้อมพวกทหารชาญณรงค์	แล้วเขียนธงอาญาสิทธิ์ให้ปิดตรา
พระราหูคู่นครเหมือนก่อนเก่า	ผิดพวกเราจับมัดตัดเกศา
ให้ตั้งค่ายรายเรียงเคียงกันมา	ตามเชิงผาล้อมรอบขอบคิริน
บาทหลวงชมปัญญาว่าเจ้าแขก	เองคิดแยกเหมือนอย่างจิตกูคิดถวิล
ช่วยตรองการผลาญศัตรูกู้แผ่นดิน	ประเทศถิ่นสิงหลไม่พ้นมือ
มิเสียที่ดีแล้วหวาที่ตาคิด	มันเหมาะจิตถูกตำหรับกูนับถือ
อันการงานสารพัดเร่งหัดปรือ	กระนี้หรือน่าชมสมปรองดอง
ช่วยเจ็บร้อนกับลูกเขยไม่เลยละ	จริงจริงวะขอบคุณการุญสนอง
แม้นเสร็จศึกนึกไว้ดั่งใจปอง	จะฉลองคุณมึงให้ถึงดี
ทั้งลูกสาวชาวแม่จะแก้ไข	กูจะให้เป็นพระมเหสี
ถึงแม้นอ้ายมังคลามิปรานี	กูจะตีด้วยกระบองเหล็กสองตึง
อย่าปรารมภ์ไปเลยหวาอีตาเฒ่า	แต่ลูกเราให้มันดีอย่าขี้หึง
เฮ้ยอ้ายท้าวเจ้าโกสัยใจของมึง	จะคิดซึ่งการงานสถานใด
จะขอชมคมคายเป็นชายชาติ	เปิดฉลาดออกมาแจ้งแถลงไข
กูจะขอชมปัญญาเร่งว่าไป	ที่จะได้ช่วยเขยอย่าเฉยเชือน
เร่งคิดอ่านการศึกอย่านึกหมาย	การอุบายตรองไปให้ได้เหมือน
เองก็เป็นพ่อแม่อย่างแชเชือน	ได้เป็นเพื่อนคิดอ่านการสงคราม ฯ
๏ ท้าวโกสัยได้ฟังสังฆราช	แกเกรี้ยวกราดซักไซ้พิไรถาม
จึ่งตอบเรื่องราวไปเป็นใจความ	แล้วว่าตามแต่ละท่านจะบัญชา
ให้ต่อสู้ผู้ใดมิได้คิด	ถึงชีวิตชีวังจะสังขาร์
แต่ขอให้เที่ยงธรรม์ดั่งสัญญา	ไม่พูดจากล่าวคำเป็นสำนวน
ข้าพเจ้าเล่าก็มาช่วยรบรับ	ในการทัพการค่ายคิดไต่สวน
มิใช่จะกล่าวคำทำกระบวน	ให้ไปชวนพวกมาช่วยราวี
แม้นพร้อมกันวันไรจะได้ยก	ไปทัพบกทัพหน้าแม้นล่าหนี
ให้เจ้าคุณลงลงอาญาถึงฆ่าตี	ตามแต่ที่สานุโทษจะโปรดปราน ฯ
๏ บาทหลวงฟังยินดีเป็นที่ยิ่ง	มันพูดจริงมั่นแม่นเป็นแก่นสาร
จึ่งว่าเอ็งกล่าวไว้เห็นได้การ	ควรสมานรักกันจนวันตาย
มิเสียทีที่เป็นพ่อหวาออท้าว	มึงว่ากล่าวท่วงทีดีใจหาย
จำจะคิดแยบยลกลอุบาย	จะทำลายล้างทมิฬให้สิ้นปราณ ฯ
๏ จะกล่าวถึงเรือใช้ที่ไปหา	แต่บรรดาทุกเขตประเทศสถาน
กับเมืองขึ้นโกสัยอันชัยชาญ	เอาเรื่องสารส่งไปให้แล้วไคลคลา
ที่ในเรื่อราชการเป็นการร้อน	ทั่วนครแจ้งกิจทุกทิศา
เร่งจัดแจงกองทัพกับเภตรา	ตามกันมาทุกนครไม่นอนใจ
เมืองวะหลำสำปาละตะนะตาหนา	ยะระยะลาไกโรโพพิสัย
เมืองสวิตปัตหราสุราลัย	โรมวิสัยบิตุเกดเจตพัง
แต่เมืองขึ้นน้อยน้อยสักร้อยเศษ	ต่างประเทศนครินทร์เมืองจีนตั๋ง
เกณฑ์พหลพลมาดาประดัง	แล่นสะพรั่งเภตราในสาคร ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายในลังกาอาณาเขต	ครั้นแจ้งเหตุว่าไปตั้งหว่างสิงขร
ในวงเขาเจ้าประจันใกล้สันดอน	จะตีต้อนหักเอาเป็นเขาวง
แล้วจำเพาะเข้าไปได้เป็นช่อง	จะขึ้นล่องเขานั้นชันระหง
แล้วก็เป็นคูรอบเป็นขอบวง	จะขึ้นลงยากใจหลายประการ ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงภพ	เธอปรารภปรึกษาบรรดาหลาน
จะกำจัดศัตรูพวกหมู่พาล	ต้องคิดอ่านล่อลวงดูท่วงที
ใครจะเห็นเป็นอย่างไรไฉนมั่ง	มันมาตั้งปิดทางหว่างวิถี
จะตัดรอนศึกใหญ่ฉันใดดี	จึ่งจะมีชัยได้ดั่งใจปอง ฯ
๏ สินสมุทรวุฒิไกรสงสัยนัก	จึงถามซักพวกฝรั่งสิ้นทั้งผอง
แต่บรรดามาประมูลทูลละออง	ว่าทางช่องเชิงเขาเจ้าประจัน
จำเพาะไปได้แต่เท่านั้นหรือ	สิ้นฝีมือพลนิกรจะผ่อนผัน
หรือจะอ้อมไปในทางหว่างอรัญ	หนทางนั้นสักกี่แห่งจงแจ้งความ ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งทั้งสิ้นได้ยินตรัส	แจ้งรหัสโดยยังรับสั่งถาม
จึ่งกราบทูลที่พระองค์ประสงค์ความ	ครั้นเมื่อตามนางพระยาเธอคลาไคล
ทางเข้าออกนั้นมีอยู่สี่แห่ง	มันจัดแจงปิดทางหว่างไคล
แล้วตั้งช่องกองตระเวนเกณฑ์กันไป	เอาปืนใหญ่จุกช่องคอยป้องกัน
แล้วตั้งค่ายรายทางตามหว่างเขา	จะคิดเข้ายากจริงทุกสิ่งสรรพ์
แม้นได้ไปบนทางกลางอรัญ	คิดผ่อนผันข้ามเขาลำเนาเนิน
นั้นแหละจะเข้าได้ในจังหวัด	ถ้าแม้นตัดลำเนาภูเขาเขิน
ให้ขาดสิ้นพังตลอดถึงยอดเนิน	เป็นทางเดินเข้าไปเห็นได้การ ฯ
๏ ป่างพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	ทั้งหลานรักมุลนายฝ่ายทหาร
พร้อมทั้งพวกโหราพฤฒาจารย์	ปรึกษาการข้างอุบายคิดถ่ายเท
แล้วถามท่านจักราพฤฒาเฒ่า	ครั้งนี้เราใคร่ครวญจะหวนเห
สถานใดใจท่านครูดูคะเน	จะถ่ายเทตรองการสถานใด ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิเวท	จึ่งสังเกตโดยวิธีคัมภีร์ไสย
ทางทิศาปาโมกข์โลกนัย	แล้วทูลไทเจ้าจังหวัดปัถพิน
พิเคราะห์ดูในตำรามหายุค	จะรบรุกยังสมอารมณ์ถวิล
จำจะต้องทำวิชากู้ธานินทร์	ทางกสิณอาโปมโหฬาร
แล้วจึ่งสั่งพาราพวกวาโหม	ขึ้นโพยมเมฆาเวหาหาญ
เอาแหลนหลาวง้าวหินบินทะยาน	เข้าต่อต้านรุกรุดยุทธยา
แต่เดี๋ยวนี้จำเพาะพระเคราะห์ร้าย	จะอุบายไม่สมมาดปรารถนา
ต่อข้างขึ้นเดินสี่ปีระกา	ให้โหรามาประมวลใคร่ครวญดู ฯ
๏ ป่างพระจอมธิบดินทร์สินสมุทร	ทั้งพระสุดสาครนึกอ่อนหู
จึ่งตรัสเรียกโหราบรรดาครู	ให้มาดูทำนายร้ายแลดี
โหรารับขับไล่ในพระเคราะห์	เสาร์จำเพาะร่วมจักรราศี
ถึงจันเทาเข้าร้ายมาหลายปี	ต่อเดือนสี่จึ่งจะคลายในตำรา
ทั้งราหูอยู่เมษเข้าทับลัคน์	โหราทักทายวันชันษา
ต่อพฤหัสถึงธนูดูตำรา	พระศุกร์มาถึงลัคน์จึ่งจักคลาย
แล้วกราบทูลจอมวงศ์พงศ์กษัตริย์	ข้าคิดตัดรอนประมูลทูลถวาย
ตามตำราพยากรณ์แต่ก่อนทาย	ต่อตกปลายมือดีจะมีชัย ฯ
๏ เจ็ดกษัตริย์ฟังอรรถโหราแถลง	ประจักษ์แจ้งมั่นคงไม่สงสัย
จึ่งตรัสสั่งเสวกาพวกข้าไท	เราตรวจไตรเตรียมการจะราญรอน
แม้นมันยกไพร่พลพหลหาญ	ออกต่อต้านชานชลาหน้าสิงขร
ดูกำลังโยธาพลากร	จะราญรอนหักหาญเป็นมารยา
พระสั่งเสร็จแต่บรรดาโยธาทัพ	จะตั้งรับดูฤทธิ์พวกมิจฉา
คอยป้องกันด่านทางข้างคงคา	เรือไปมาคอยสกัดตัดลำเลียง ฯ
ตอนที่ ๙๕
พระมังคลากับพระบาทหลวงยกทัพเข้าตีเมืองปากน้ำ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	ลงนั่งง่วงอยู่ที่ท้ายชายเฉลียง
กับมังคลาสานุศิษย์นั่งคิดเคียง	แล้วก็เรียงรายกันเป็นหลั่นไป
บาทหลวงเฒ่าเจ้าเล่ห์จึ่งเสแสร้ง	แล้วชี้แจงหลอกถามตามสงสัย
เองจะคิดรอญรานสถานใด	จงเล่าให้กูฟังอย่าบังกัน
จะรบรับทัพไทยอย่างไรหวา	ด้วยปัญญาเรี่ยวแรงแข็งขยัน
หรือความรู้มนตราสารพัน	จะป้องกันศัตรูหมู่ไพริน ฯ
๏ ท้าวโกสัยได้ฟังสังฆราช	แกเกรี้ยวกราดเอาแต่ได้ดั่งใจถวิล
จึงตอบคำธรรมดาทุกธานินทร์	ไม่รู้สิ้นคนดีมีปัญญา
จะต้องคิดการอุบายให้หลายอย่าง	ดูท่าทางกลศึกคอยปรึกษา
ที่จะคิดการใหญ่ในลังกา	เอาปัญญาข้าพเจ้าไม่เข้าที
สุดแต่ท้าวเจ้าคุณเป็นแม่ทัพ	จะบังคับมากน้อยไม่ถอยหนี
คงจะเป็นเกือกทองรองธุลี	กว่าชีวีข้าจะวายทำลายลาญ ฯ
๏ บาทหลวงฟังสังรเสริญท้าวโกสัย	กูขอบใจที่มึงรักสมัครสมาน
กับลูกเขยผูกพันในสันดาน	คงเป็นการจริงแล้วหวาอย่าปรารมภ์
อันลังกาธานีบุรีรัตน์	กูเห็นชัดมาแต่ครั้งปางประถม
ที่พวกไทยจะเข้ามาสมาคม	เห็นไม่สมควรคู่จะอยู่ครอง
พระเยซูผู้เป็นเจ้าไม่เข้าด้วย	ใครเอออวยให้มันเอาเป็นเจ้าของ
อ้ายสองท้าวช่วยกันทำแต่ลำลอง	กูตรึกตรองการอุบายหลายกระบวน
ครั้นจะนิ่งไว้ช้าปัจจามิตร	มันจะคิดหมกมุ่นทำหุนหวน
ฉวยเสียทีการใหญ่ต้องใคร่ครวญ	การก็จวนเข้าวสันต์จะกันดาร
ครั้นจะคอยห้าเมืองเรื่องเองว่า	เห็นจะช้าการไปหลายสถาน
ทั้งข้าศึกก็จะแข็งแรงรำคาญ	ฉวยเนิ่นนานหน้าฝนสิจนใจ
แกจึงสั่งมุลนายฝ่ายทหาร	ให้เตรียมการดูแลจะแก้ไข
จงจัดแจงแต่งพลสกลไกร	ให้แล้วในสามวันดั่งสัญญา
จะยกไปตีด่านเป็นการร้อน	อย่านิ่งนอนตรวจกันให้ทันหนา
เรียกเมื่อไรพร้อมกันดั่งบัญชา	ใครเลื่อยล้าโทษมึงจะถึงตาย
เอาตามบทกฎหมายเมืองฝรั่ง	เอาตัวขังฆ่าริบให้ฉิบหาย
จงบอกกันให้ทั่วทุกตัวนาย	เร่งจัดจ่ายปืนผาบรรดามี
บาทหลวงนั่งสั่งถ้วนกระบวนทัพ	แล้วจึ่งนับฤกษ์ยามตามดิถี
หยิบตำรามาพลันด้วยทันที	แล้วก็คลี่ดูพลางเหมือนอย่างเคย
เห็นวันดีสี่ค่ำจะทำศึก	ให้สมนึกเดชะบุญเจ้าคุณเอ๋ย
ขอเดชะยะโฮวาอย่าละเลย	ด้วยข้าเคยสอนสั่งอยู่ลังกา
เป็นเหตุด้วยประจามิตรมาคิดร้าย	จึ่งวุ่นวายเสียชาติศาสนา
ขอให้พระวิญญาณช่วยด้วยสักครา	ให้ปัจจามิตรวายทำลายลาญ
แกตั้งจิตอธิษฐานการฝรั่ง	ตีระฆังวังเวงเพลงประสาน
แล้วจดหมายไว้ให้เห็นเป็นพยาน	ปิดที่บานประตูตึกยังตรึกตรอง ฯ
๏ กษัตริย์สามองค์ท้าวเข้าไสยาสน์	ขึ้นบนอาสน์ตึกใหญ่พระทัยหมอง
แต่มังคลาสานุศิษย์เธอคิดปอง	จะตรึกตรองแก้ไขฉันใดดี
แต่ทำศึกคนตายเสียหลายแสน	เอาเขตแตนก็ไม่ได้ต้องไพล่หนี
เป็นหลายครั้งตั้งแต่มารบราวี	ก็เสียทีย่อยยับอัปรา
แกยังขืนจะมาชิงเอาสิงหล	แต่ผู้คนพลัดพรายตายนักหนา
จนน้องหลานเขาก็เบื่อเหลือระอา	เพราะปัญญาแกมันมากต้องยากเย็น
เมื่อครั้งครองลังกาก็ผาสุก	ให้ไปรุกรบวุ่นจนขุ่นเข็ญ
ต้องพลัดพรากจากพาราน้ำตากระเด็น	ใครเขาเป็นอย่างนี้ไม่มีเลย
แต่ตกยากแล้วมิหนำมาซ้ำแยก	อกจะแตกเสียแล้วหนาเจ้าข้าเอ๋ย
มิตามใจแกก็ด่าว่าเฉยเมย	นิจจาเอ๋ยแสนเข็ญไม่เว้นวัน
ลงนอนหงายก่ายนลาฏอนาถนึก	ทรวงสะทึกแสนวิโยคให้โศกศัลย์
ตั้งแต่มาอยู่ในเขาเจ้าประจัน	จะหาวันว่างสบายก็ไม่มี ฯ
๏ ฝ่ายโฉมนุชบุษบงอนงค์นาฏ	นึกประหลาดในวิญญาณ์มารศรี
ด้วยองค์พระมังคลาผู้สามี	เออวันนี้เป็นไฉนไม่ไสยา
แล้วก็ไม่ดำรัสตรัสประภาษ	นึกอนาถในจิตกนิษฐา
จึ่งเข้าไปใกล้กษัตริย์ภัสดา	นางวันทาทูลถามไปตามแคลง
พระประชวรโรคภัยไฉนหนอ	จะเรียกหมอมาพลีตีแสลง
ถวายยาสารพันได้จัดแจง	โดยตำแหน่งที่รักษาพยาบาล ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	เห็นนุชนาฏบุษบงก็สงสาร
จึ่งตรัสว่าไม่สบายหลายประการ	เพราะอาจารย์แกทำขุ่นออกวุ่นวาย
จนเสียญาติขาดตระกูลประยูรยศ	ไม่เป็นบทดูเหมือนบ้าเที่ยวค้าขาย
มีแต่เรื่องขาดทุนออกวุ่นวาย	เพราะอุบายครูเฒ่าของเราเอง
เหมือนคราวครั้งเมื่อจะมาแกด่าแช่ง	ว่าเราแกล้งปิดโกงทำโฉงเฉง
ตั้งกองด่าอยู่จนดึกออกครึกเครง	เพราะเราเกรงบาปกรรมต้องตามใจ
แต่ชีวิตแทบจะตายก็หลายครั้ง	เที่ยวเซซังไปหาที่อาศัย
พอเสื่อมสร่างบางเบาบรรเทาใจ	แกมิให้อยู่ช้าถึงห้าปี
วันที่สี่ค่ำกำหนดจะให้ยก	เป็นทัพบกตีด่านชานกรุงศรี
เมื่อแตกทัพกลับมาเจ็ดราตรี	ไม่รู้ทีว่าจะนึกจะตรึกตรอง ฯ
๏ ฝ่ายโฉมนุชบุษบงอนงค์นาฏ	เชิงฉลาดแล้วประมูลทูลฉลอง
ทำป่วยไข้ให้รู้ดูทำนอง	จะตรึกตรองที่ในการสถานใด ฯ
๏ ป่างพระจอมมังคลานราราช	ฟังนุชนาฏทูลพร้องสนองไข
เธอเห็นจริงสิ่งนี้ดีพระทัย	จึงตอบไปว่าพี่เขลาเบาปัญญา
เจ้าชักนำสำนวนควรจะเชื่อ	เห็นดีเหลือจริงแล้วมิตรกนิษฐา
เจ้ารีบไปบอกกล่าวท้าวพ่อตา	แจ้งกิจจาว่าเราเจ็บเป็นเหน็บเย็น
ให้ไปแจ้งสังฆราชเหมือนมาดหมาย	ดูแยบคายโดยทำนองพี่ตรองเห็น
ที่การทัพดับร้อนค่อยผ่อนเย็น	เจ้าคิดเห็นดีแท้ได้แก้ตัว ฯ
๏ ฝ่ายโฉมนุชบุษบงอนงค์สมร	นำสุนทรแล้วค่อยย่องจากห้องผัว
ไปทูลท้าวทั้งสองทำหมองมัว	โปรดตามตัวหมอเข้าไปข้างในพลัน
แล้วให้เชิญกูวไนยไปทั้งสอง	ที่ในห้องตึกใหญ่เชิญผายผัน
ประชวรไข้เหน็บชามาห้าวัน	พระองค์สั่นจับหนาวทั้งเช้าเย็น
แล้วโปรดเชิญสังฆราชไปอาสน์รัตน์	สามกษัตริย์หน่อไทอยากใคร่เห็น
ช่วยระงับดับร้อนให้ผ่อนเย็น	จะได้เห็นโรคาพยาบาล ฯ
๏ ท้าวรายาโกสัยพระทัยหาย	ก็ผันผายไปแสดงแถลงสาร
บอกสามหน่อขัตติยากับอาจารย์	ให้แจ้งการโรคาที่ยายี
บาทหลวงฟังนั่งอึ้งตะลึงคิด	เป็นไข้พิษเจ็บจุกหรือถูกผี
นั่งเสียได้ไม่มากล่าวเล่าคดี	พลางไปที่ห้องในที่ไสยา
ทั้งสามหน่อวรนาถกับบาทหลวง	ครรไลล่วงเข้าในห้องพลางมองหา
ฝ่ายโฉมยงองค์พระมังคลา	ชักเอาผ้าคลุมประทมทำซมเซา ฯ
๏ บาทหลวงว่าฮ้าเฮ้ยเองเจ็บไข้	เป็นอย่างไรไม่รู้มาอยู่เขา
หรือจะเป็นปีศาจมันกราดเอา	แต่ก่อนเก่าอยู่เป็นสุขทุกเวลา
เป็นเคราะห์กรรมทำกระไรไฉนหนอ	มาเกิดก่อเจ็บไข้อย่างไรหวา
จะยกไปตีด่านชานชลา	เองก็มาเจ็บไข้ไม่ได้การ ฯ
๏ พระมังคลาว่าเจ้าคุณการุญรัก	จงหยุดพักรั้งรอแต่พอหลาน
ค่อยเสื่อมโศกโรคภัยในสันดาน	จึ่งคิดอ่านยกไปตีให้มีชัย ฯ
๏ บาทหลวงว่าถ้าเองยังมิหาย	การอุบายข้าศึกจะนึกไฉน
ฉวยมันยกยุ่งยิ่งมาชิงชัย	จะไว้ใจได้หรือมึงถือดี
จำจะยกวกไปใส่เอาก่อน	จะมานอนนิ่งถือเหมือนฤๅษี
ถึงเอ็งเจ็บจริงหวาพ่อตามี	ยกไปตีก่อนไม่ได้หรือไรนา
กูกำหนดฤกษ์ตีวันสี่ค่ำ	จะตั้งทำพิธีดีนักหนา
จะให้เข้าตีด่านชานชลา	อ้ายพ่อตามึงทั้งสองไปลองดู
เอาลูกชายเอ็งกำกับเป็นทัพหนุน	เดชะบุญไล่ต้อนให้อ่อนหู
แม้นเข้าได้สมหวังพังประตู	ช่วยกันกรูเข้าในด่านชานบุรินทร์
มึงเจ็บไข้ใจคอยังท้อแท้	อยู่กับแม่รักดุเหว่าเฝ้าถวิล
พลางลุกจากห้องมาศาลาดิน	เรียกมาสิ้นแต่บรรดาเสนานาย
กับสองท้าวเข้ามาแล้วว่าขาน	ไปตีด่านให้เหมือนจิตกูคิดหมาย
อ้ายลูกเขยจับไข้ไม่สบาย	มึงเป็นฝ่ายทัพหน้าปรึกษากัน
วันพรุ่งนี้จะไปตีเมืองปากน้ำ	จงคิดทำต่อแย้งให้แข็งขัน
แม้นทัพไหนแตกมาจะฆ่าฟัน	ยกให้ทันฤกษ์ดีในสึ่โมง
แกสั่งเหล่าเสนาโยธาทัพ	เสียงออกคับศาลาด่าออกโผง
ราวกับไฟไหม้ข้าวสุกลุกออกโพลง	เสียงโขมงคับศาลาหน้าคิรี
ให้เตรียมทัพนับหมื่นถือปืนผา	แขกชวากับพหลพลกาหวี
ทั้งเสนาไพร่พลพวกมนตรี	วันพรุ่งนี้พร้อมกันเหมือนสัญญา
แม้นใครขาดราชการอาญาทัพ	บทบังคับชีวังถึงสังขาร์
เอาเชือกมัดรัดคอให้มรณา	ตามอาญาข้างฝรั่งไม่ฟังกัน ฯ
๏ ครั้นสั่งเสร็จกลับหลังขึ้นยังตึก	คิดการศึกร่ำไปจนไก่ขัน
แล้วนึกแค้นมังคลาด่าเป็นควัน	ควรหรือมันมาเจ็บเป็นเหน็บเย็น
เพราะอีเมียมาด้วยจึ่งป่วยไข้	กูเข้าใจบาดแผลพอแลเห็น
เพราะมันถึงหวานนักจึ่งมักเป็น	เหมือนกับเช่นได้อีแก่ก็แปรปรวน
แต่ไม่ถึงเจ็บไข้เพราะไม่สาว	เป็นคราวคราวมันนึยมเหมือนลมหวน
ถูกอีนี่มันเป็นสาวเจ้ากระบวน	มันยียวนเอาจนเจ็บเป็นเหน็บชา
ก้าแม้นมิจำกัดอีนี่เสีย	จะคลอเคลียเมามันเพราะตัณหา
เห็นไม่หายคลายเจ็บที่เหน็บชา	จะเอายาอย่างไรให้มันกิน
แล้วการทัพการไข้เห็นไม่เสร็จ	เหมือนเอาเบ็ดโยนไปในกระสินธุ์
ที่ไหนฝูงมัจฉาจะมากิน	เพราะว่าสิ้นเหยื่อเกี่ยวไม่เหลียวแล
อ้ายมังคลาฝาหรั่งเคยตั้งแต่ง	จะแอบแฝงนอนครางอยู่ห่างแห
ที่ไหนคนเหล่านั้นจะผันแปร	กูจะแก้เห็นไม่สมอารมณ์ปอง
พลางลุกมาหน้าประตูฃู่สำทับ	ยังนอนจับไข้วุ่นจนขุ่นหมอง
อันการทัพการศึกไม่ตรึกตรอง	มาเข้าห้องกอดอีเมียจะเสียการ
จนเจ็บไข้กายสั่นเพราะตัณหา	จะมาพากันเศร้าต้องร้าวฉาน
แม้นมิไล่อีเมียจะเสียการ	ไปเมืองบ้านมันเสียก่อนคิดผ่อนปรน
แม้นขืนอยู่ด้วยกันตะบันโรค	จะวิโยคยากใจไม่เป็นผล
เองขืนอยู่กับอีเมียจะเสียตน	เร่งคิดขวนขวายไปให้ไกลกัน
โรคคงหายคลายแท้แน่เหมือนว่า	กินหยูกยาดับร้อนพอผ่อนผัน
นี่อีแม่รักสะเออะเจ๋อเจ๊อครัน	เข้าพัวพันโรคาจึ่งยายี
เร่งเอาไปส่งเสียอีเมียเอก	อย่าโหยกเหยกห่วงใยในวิถี
ได้สิงหลแล้วจึ่งพามาธานี	ตั้งเป็นที่มเหเสือตามเชื้อวงศ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ฟังพระบาทหลวงขู่ดูแกหลง
เอาแต่ใจของตนพูดวนวง	เหมือนคนทรงผีสิงวิ่งกระเซอ
มันน่าเกลียดเต็มประดาเหมือนบ้าเลือด	ไม่รู้เหือดน่าชังยังเผยอ
แกพูดจาเบียดเสียดขี้เกียจเออ	ครั้นหาวเรอตามไปก็ใช่ทาง
แล้วตอบว่าถ้าเจ้าคุณจะขับไล่	ฉันก็ไม่ทานทัดไม่ขัดขวาง
แต่จะต้องให้บิดาเขาพานาง	การมิค้างหรือที่ศึกนึกอย่างไร
แกจึ่งว่าอย่าให้มันไปด้วย	เอาไว้ช่วยดูแลคิดแก้ไข
ให้แต่พวกบ่าวข้าพามันไป	ก็จะได้ดอกหนาหวาปัญญากู
พระมังคลาว่าเช่นนั้นฉวยเกิดเหตุ	แม้นอาเพศเดือดร้อนมิอ่อนหู
แกว่าช่างมันเป็นไรทำไมกู	ทำไม่รู้ไม่เห็นจะเป็นตาย
ช่างหัวมันเป็นไรไปกับบ่าว	จะว่ากล่าวใครเขาทำให้คว่ำหงาย
มึงอย่าพูดเกเรเพทุบาย	ใช่มุลนายเป็นเมียเสียอะไร
แม้นมิคิดผ่อนผันให้มันห่าง	โรคจะสร่างเสื่อมคลายหายที่ไหน
เองจะนั่งอยู่กับหญิงไม่ชิงชัย	มันจะได้เมืองหรืออย่าถือดี
ทำไมกับลูกเมียแม้นเขี่ยไค้	มันคงได้สมรักสมศักดิ์ศรี
ชนะศึกตรึกตราสักห้าปี	รูปดีดีงามงามสักสามพัน
ไล่ไปเสียเมียนี้หนาพาให้เจ็บ	พวกอีเล็บยาวยาวอีสาวสรรค์
เป็นห่วงใยไปข้างหน้าสารพัน	ไม่เป็นอันคิดอ่านการสงคราม ฯ
๏ พระมังคลาว่าเจ้าคุณการุญรัก	จะหาญหักเอาแต่ได้ขอไต่ถาม
ด้วยพ่อเขาเอามาใช้ในสงคราม	จะมีความน้อยใจไม่ได้การ
แกว่าช่างมันเป็นไรเหมือนไม้สัก	เอามาจักกลึงเกลาใช่เผาผลาญ
ทำไมกับเครื่องสะเก็ดสำเร็จการ	เอาพร้าขวานผ่าใส่คงไหม้โชน
จะไปนั่งเกรงใจทำไมหวา	เราย้ายท่าให้เหมือนเช่นเขาเล่นโขน
การนินทาอย่าปรารมภ์เหมือนตมโคลน	ผิดก็โจนลงในน้ำมันร่ำไป
พระมังคลาว่าเขาช่วยเป่าปัด	ปรนนิบัติหยูกยาได้อาศัย
แต่พอโรคบางเบาบรรเทาใจ	จึ่งจะให้เขาพาพะงางาม ฯ
๏ บาทหลวงด่าว่าอุแหม่พูดแก้ไข	จะเอาไว้ทำกรรมอ้ายซำสาม
จนโรคไม่รู้สร่างเพราะนางงาม	จนเสียความย่อยยับอัปรา
เพราะอีนี่มิหนำตัวซ้ำเจ็บ	ยังจะเก็บเอาไว้กรอล่อตัณหา
ใครขืนคว่ำจำใจให้เอามา	นั่งลอยหน้าดัดจริตทำปิดบัง
ชะนางแม่รักดุเหว่านั่งเฝ้าผัว	มาเปียปัวจนมันยุ่งออกนุงถัง
มึงจะคิดอย่างไรจะใคร่ฟัง	หรือจะนั่งอ่อนคอเฝ้าคลอเคลีย
ไม่ห่างผัวตัวนางมิ่งมเหสี	ไปบุรีเสียเถิดหวาอย่าให้เสีย
ที่การทัพคับใจเหมือนไฟเลีย	มันเป็นเมียเขาก็รู้อยู่ทุกคน
ที่เจ็บปวดรวดร้าวลงคราวนี้	มเหสีหรือมิใช่มันให้ผล
ถ้าแม้นขืนอยู่กับเมียจะเสียคน	คงจะป่นปี้ไปไหนจะคลาย
ถึงมดหมอที่จะมารักษาเจ้า	มันก็เปล่าเสียยาพาฉิบหาย
มึงอย่าทำเกเรเพทุบาย	คิดผันผายเอาไปส่งลงเภตรา
พรุ่งนี้เช้ากูจะยกทัพบกก่อน	ไม่เจ็บร้อนหรือกระไรไฉนหวา
แต่ทุกข์ทนได้ยากลำบากมา	ก็หมายว่าจะมาตีบุรีคืน
มึงก็มาเจ็บไข้ให้ลำบาก	กูเหนื่อยยากเต็มประดาเหลือฝ่าฝืน
เพราะหมายมึงเป็นที่หวังได้ยั่งยืน	จะได้คืนเมืองลังกาของตายาย
แกด่าพลางทางลุกไปจากห้อง	พอแสงทองจวนจะสางสว่างฉาย
แกเที่ยวเดินเสือกสนกระวนกระวาย	เรียกไพร่นายแสนยาพลากร
กับสองท้าวเข้ามาปรึกษาสั่ง	ดูกำลังทวยหาญชาญสมร
เป็นทัพหน้าพาพหลพลนิกร	เข้าราญรอนตีปากน้ำที่สำคัญ
อันตัวกูจะกำกับเป็นทัพหลวง	จะคอยล่วงดับร้อนคิดผ่อนผัน
แล้วได้ทีตีกลมระดมกัน	เอาให้มันแตกพ่ายกระจายพัง ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระมังคลาราช	ไม่ไสยาสน์นึกในพระทัยหวัง
เห็นวุ่นวายฟั่นเฝือเหลือกำลัง	ไม่ยับยั้งตรึกตราระอาจริง
แกคิดเห็นแต่จะได้เพราะใจโลภ	ความละโมภเต็มที่ดั่งผีสิง
แต่เอาคนมาลำบากเหมือนทากปลิง	เที่ยวเกาะนิ่งล้มตายเสียหายพัน
แกยังขืนวุ่นวายจะไปรบ	เขาสมทบทุกประเทศทั่วเขตขัณฑ์
ตั้งแต่ไปรบรุกเข้าบุกบัน	แทบชีวันจะไม่รอดตลอดมา
แต่ครั้งนี้มิไปให้ได้ยาก	แสนลำบากชีวังจะสังขาร์
จึ่งต้องทำป่วยเจ็บเป็นเหน็บชา	แกก็ด่ามากมายหลายประการ
แม้นจะไปรบสู้เป็นธูระ	ไม่ชนะเขาจริงหนาเหมือนว่าขาน
ถึงแก่ด่าก็ต้องรับอัประมาณ	ดีกว่าการจะไปตายวายชีวง
พระตรึกตรองต้องครางเหมือนอย่างไข้	บาทหลวงไปด่าเปรี้ยงแทบเสียงหลง
เป็นกระไรไข้พิษจะปลิดปลง	กอดอนงค์ไว้สิหวาอ้ายบ้ากาม
แกเคืองขุ่นหุนหันให้หมั่นไส้	แต่นี้ไปแสนเกลียดขี้เกียจถาม
พลางลุกออกจากประตูแล้วดูยาม	ยังอีกสามนาทีจะสี่โมง
แกเร่งเรียกพวกพหลพลรบ	มาสมทบทัพชวาด่าโขมง
เอิกเกริกฤกษ์ดีจะสี่โมง	ยิงปืนโผงผางผึงเสียงตึงตัง
เดินกระบวนถ้วนทั่วตัวทหาร	ก้องสะท้านเต็มประดาทัพหน้าหลัง
ออกจากเขาเจ้าประจันสนั่นดัง	บาทหลวงนั่งบนรถบทจร ฯ
๏ สารถีตีม้าอาชาชาติ	เผ่นผงาดรีบออกนอกสิงขร
กระบวนบกยกอ้อมล้อมนคร	พลนิกรนับแสนแน่นอนันต์
ถือปืนตับคาบชุดอาวุธพร้อม	เข้าแวดล้อมรบสู้เป็นคู่ขัน
พวกที่ถือแหลนหลาวทั้งเกาทัณฑ์	เหน็บกริชสั้นหอกซัดเดินอัดแอ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายด่านเมืองปากน้ำ	คนประจำเรียงรายชายกระแส
เห็นข้าศึกเยียดยัดมาอัดแอ	ไปทูลแก่จอมนรินทร์ปิ่นประชา ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงภพ	ขจรรบเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
ครั้นทราบข่าวข้าศึกพระตรึกตรา	พลางปรึกษาพระเจ้าหลานในว่านเครือ
ว่าบัดนี้ข้าศึกกับฮึกหาญ	ล้อมปราการรอบรายทั้งใต้เหนือ
พระสั่งให้นายทัพสำหรับเรือ	ขึ้นมาเจือทัพบกจะยกไป
แล้วตรัสกับหน่อนรินทร์สินสมุทร	เจ้ารีบรุดออกทางท่าชลาไหล
สุดสาครต้อนพหลสกลไกร	ยกออกไปทางบกวกถึงกัน
หัสไชยไปตั้งอยู่ข้างเหนือ	เอาคนเจือนายไพร่รีบผายผัน
วลายุดาวายุพัฒน์หัสกัน	ทั้งสามนั้นออกไปอยู่บูรพา
อันตัวเราเล่าจะไปข้างทักษิณ	พร้อมกันสิ้นเผ่าพงศ์พระวงศา
แล้วตรัสถามครูพักตร์จักรา	ว่าท่านอาจารย์เจ้าช่วยเป่ามนต์
ตามวิธีที่ได้รู้ดูกำกับ	จงแต่ทัพไว้ให้ทั่วตัวพหล
จงประสิทธิ์ฤทธิ์เดชข้างเวทมนตร์	ให้คงทนแคล้วคลาดซึ่งสาตรา ฯ
๏ ฝ่ายอาจารย์ผู้ชำนาญทางกสิณ	เอาขมิ้นมาเสกลงเลขผา
แจกไปทั่วตัวคนเป่ามนตรา	ตามตำราที่ได้รู้ทั้งอยู่คง
แล้วว่าท้าวเจ้าแผ่นดินปิ่นพิภพ	จะออกรบโดยหวังอย่างประสงค์
คงมีชัยอานุภาพปราบณรงค์	ดังพระองค์คิดไว้คงได้การ
ต่อสองโมงฤกษ์ดีกรีธาทัพ	ออกคอยรับข้าศึกที่ฮึกหาญ
จัดพหลพลขันธ์ประจัญบาน	ออกข้างด้านหรดีจะมีชัย ฯ
๏ จะกล่าวถึงมังคลานราราช	นึกถึงบาทหลวงด่าไม่ปราศรัย
จึงจัดแจงแต่งพลสกลไกร	ยกตามไปโดยพลันมิทันนาน
แต่จำเป็นจำใจไปด้วยแค้น	แกด่าแสนเจ็บอายหลายสถาน
ครั้นมิไปเล่าก็ได้เป็นอาจารย์	จะเดือดดาลสักเท่าไรในอุรา
ต้องนิ่งไว้ในจิตถึงผิดชอบ	ตามระบอบกลัวจะขาดศาสนา
ต้องยกทัพดับความตามออกมา	พอสุริยาเย็นคล้ำในอัมพร
เดินกระบวนถ้วนทั่วตัวทหาร	ออกจากด่านเชิงชะวากปากสิงขร
ฝูงกระทิงมหิงสาในป่าดอน	เที่ยวสัญจรในเวลาเมื่อสายัณห์
เดือนกระจ่างกลางฟ้าเวหาห้อง	จังหรีดร้องเรไรในไพรสัณฑ์
ระหริ่งแร่แม่ม่ายในอรัญ	กระต่ายผันเผ่นโผนโจนทะยาน
พยัคฆ์ย่องมองเมียงเคียงขยับ	กระโจนจับเป็นภักษาด้วยกล้าหาญ
ปะปีบเปรี้ยงเสียงร้องก้องกังวาน	ทั้งฝูงฟานโลดไล่ริมชายดง
พระเร่งทัพขับพหลพลแสน	อเนกแน่นมาในป่าพนาระหง
ทหารแห่เกณฑ์หัดจัตุรงค์	ออกจากดงแดนเขาเจ้าประจัน
ถึงทุ่งกว้างทางตรงวงเข้าด่าน	เสียงประสานพวกพหลพลขันธ์
ฟ้ากระจ่างแจ่มแจ้งด้วยแสงจันทร์	แลเห็นท่านสังฆราชเดินนาดกราย
ถือกระบี่ตรวจพลพหลหาญ	ดูอาการชุลมุนวุ่นใจหาย
กับสองท้าวพ่อตาเสนานาย	เที่ยวเดินรายล้อมรอบขอบกำแพง
พระมังคลาพากันเข้าบรรจบ	พลรบทวยหาญชาญกำแหง
พอสังฆราชแลไปเห็นไฟแดง	ยังนึกแคลงทัพใครที่ไหนมา
ครั้นเห็นพระมังคลาสานุศิษย์	ที่แค้นจิตหายพลันกลับหรรษา
เดินออกมาจูงหัตถ์กษัตรา	แล้วถามว่าเอ็งหายสบายบาน
ยกพหลพลไพร่มาในค่ำ	ช่วยกันทำศึกสิหวาดั่งว่าขาน
คงสมคิดศิษย์หายใจกูบาน	ดูอาการท้าวทั้งสองก็ว่องไว
มิเสียทีดีครันในการศึก	เห็นตรองตรึกรู้ตำราอัชฌาสัย
ถึงเป็นแขกดูมันคล่องทำนองใน	เห็นจะได้สิงหลไม่พ้นเรา
แล้วโรคเอ็งเล่าก็หายสบายจิต	สมความคิดจริงแล้วมึงพอพึ่งเขา
คงจะได้เขตแคว้นแดนของเรา	อย่าโศกเศร้าไปเลยหวาทั้งข้าไท
อันลังกาฝาหรั่งในครั้งนี้	จะเป็นที่เปรมปราได้อาศัย
คิดกำจัดสัตว์บาปปราบพวกไทย	จับเสียให้สิ้นวงศ์พงศ์ประยูร
ให้สมแค้นที่มันทำกูช้ำชอก	กูจะหลอกจับกินให้สิ้นสูญ
เอาให้หมดญาติวงศ์พงศ์ตระกูล	ให้มันสูญอย่าให้เหลือไร้เยื่อใย
พรุ่งนี้เช้ากูจะเข้าแหกเอาด่าน	สำเร็จการจับมันมาอย่าปราศรัย
ปล่อยเสียเกาะจีนตั่งช่างเป็นไร	ให้มันไปอยู่กับท้าวเจ้าละมาน
กูจะตั้งลังกาให้ผาสุก	จะดับทุกข์เอาให้เปรมเกษมศานต์
แล้วชวนพระมังคลาปรีชาชาญ	กินชัยบานเหล้าเข้มพอเต็มตึง
แล้วเข้านอนด้วยกันหมดเอารถล้อม	มีผ้าอ้อมวงม่านเพดานขึง
ให้ตีเกราะเคาะระฆังเสียงดังอึง	กลองกระดึงตีลั่นสนั่นไป ฯ
๏ ฝ่ายพวกพลบนปราการชานสมุทร	อุตลุดเรียกกันเสียงหวั่นไหว
ถืออาวุธนับหมื่นทั้งปืนไฟ	ทั้งหน้าไม้เสโลอีกโตมร
พลดั้งคั่งคับก็นับแสน	อีกโล่แพนจัดเป็นคู่ธนูศร
ทั้งแหลนหลาวยาวสั้นเคยราญรอน	อัสดรม้ารถคชคชา
ล้วนธงเทียวเขียวแดงแสงสลับ	กระบวนทัพดาบเชลยเคยอาสา
ฝ่ายตัวท่านครูพักตร์จักรา	นั่งบูชาเทพไทในไตรตรึงส์
พลีกรรมทำศาลาอ่านพระเวท	ตามไสยเพทเสาศาลเพดานขึง
แล้วครูเฒ่าห้ามไพร่อย่าให้อึง	กว่าจะถึงฤกษ์พาเวลาดี ฯ
๏ ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นกษัตริย์	โองการตรัสแก่เสนาบดีศรี
สุดแท้แต่ฤกษ์พาเวลาดี	จึ่งค่อยคลี่โยธาพลากร ฯ
๏ ฝ่ายครูพักตร์จักราปรีชาฉลาด	ครั้นภาณุมาศแย้มเยี่ยมเหลี่ยมสิงขร
เกือบจะสว่างรังสีรวีวร	ปักษาจรจากรังร้องวังเวง
เสียงดุเหว่าเร้าเร่งพระสุริย์ฉาย	ออกบินรายเสียงเพราะดูเหมาะเหมง
ไก่กระชั้นขันดังเสียงวังเวง	ก้องบรรเลงแข่งขานประสานกัน
พออุทัยไตรตรัสจำรัสแสง	สว่างแจ้งในนภางค์ทางสวรรค์
ส่วนครูเฒ่าเข้าที่พิธีพลัน	เสกน้ำมันทางกสิณอภิญญาณ
แล้วเรียกพวกพลไพร่จะไปรบ	มาสมทบแจกทั่วตัวทหาร
มาพร้อมถ้วนทุกทัพรับประทาน	พระอาจารย์พรมพรำประน้ำมนต์
พอฤกษ์ดีตีฆ้องพร้อมกองทัพ	ให้โห่รับสามคราโกลาหล
ยกเขยื้อนแสนยาพลาหล	ออกเกลื่อนกล่นเกณฑ์หัดจัตุรงค์ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายพระฝรั่งสังฆราช	จึงให้ฆาตกลองศึกนึกประสงค์
เรียกทหารเคยประจญรณรงค์	ให้โบกธงตามตำแหน่งแจ้งคดี ฯ
๏ ฝ่ายปลัดหัสเกนก็ตรวจทัพ	ออกคั่งคับพร้อมบรรดากะลาสี
ทั้งสองท้าวเจ้าชวาเสนาบดี	มาอยู่ที่พร้อมกันดั่งสัญญา
บาทหลวงสั่งแต่บรรดาโยธาหาญ	ให้เตรียมการนับหมื่นถือปืนผา
แล้วเรียกพวกหัสกันวิลันดา	แขกชวาหอกคู่ทุกหมู่กอง
ทหารพวกเขนโล่เมืองโกสัย	สองท้าวไทขี่ม้าพาผยอง
เป็นทัพหน้าเดินตรวจทุกหมวดกอง	ตามทำนองแขกชวาเคยราวี
บาทหลวงเฒ่าถือกระบี่ขึ้นขี่รถ	ที่ชั้นลดมีเสนาเป็นสารถี
ใส่หมวกทองลงยาราชาวดี	ฝังมณีเนาวรัตน์จำรัสเรือง
ใส่เสื้อสีตากุ้งดูรุ้งร่วง	ปักดอกดวงไหมทองละอองเหลือง
คาดเข็มขัดเพชรพราวเหมือนเจ้าเมือง	อร่ามเรืองกรุ่งกริ่งหยิ่งพอดู ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช	นึกประหลาดในจิตคิดอดสู
ดูตกแต่งเกินตัวเจียวขรัวครู	จะออกสู้ข้าศึกเห็นฮึกครัน
แล้วขึ้นม้าตามหลังสั่งทหาร	ให้เตรียมการตัดรอนคิดผ่อนผัน
เห็นเสียทีหนีไปเขาเจ้าประจัน	จงบอกกันให้ทั่วทุกตัวคน
อย่าให้ข้าศึกอ้อมเข้าล้อมหลัง	ฉวยพลาดพลั้งกูก็เห็นไม่เป็นผล
คิดอุบายถ่ายเทด้วยเล่ห์กล	จงแต่งคนใช้ชิดไว้ติดตาม
พอฤกษ์ดีตีระฆังให้ตั้งโห่	สำเนียงโกลาก้องท้องสนาม
เดินทหารชาญณรงค์เข้าสงคราม	ยิงปืนหามแล่นดังเสียงตังตึง
ทหารหน้ากล้ารบสมทบทัพ	ปล่อยปืนตับพร้อมพรั่งเสียงผางผึง
พวกทัพไทยได้ทีตีตะบึง	ไล่ทะลึ่งหักหาญเข้าราญรอน ฯ
๏ ฝรั่งรับขับพหลพลรบ	เร่งสมทบนายทหารชาญสมร
ออกคั่งคับจับกุมตะลุมบอน	เข้าฟันฟอนตายกลาดดาษดา
พวกทัพแขกกลับกลอกพุ่งหอกคู่	เป็นหมู่หมู่แน่นรายทั้งซ้ายขวา
ฝ่ายสองท้าวต้อนพหลพลชวา	เป็นทัพหน้าหักโหมเข้าโรมรัน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาปรีชาเฉลิม	คอยเพิ่มเติมทัพพหลพลขันธ์
บาทหลวงต้อนพวกอังกฤษเข้าติดพัน	ยิงปืนสั้นพร้อมเพรียงเรียงกันไป
ถูกพหลพลไทยก็ไม่เข้า	พลางโห่เร้าพร้อมกันเสียงหวั่นไหว
พวกฝรั่งตั้งพันแต่บรรลัย	พลไพร่บางเบาบรรเทาลง
บาทหลวงแค้นแน่นในใจสลด	ระทวยระทดเสียเชิงละเลิงหลง
จะได้ใครเข้าประจญรณรงค์	มันทนคงเต็มประดาฆ่าไม่ตาย
จำจะต้องถอยทัพไปยับยั้ง	ที่ริมฝั่งสาชลคิดขวนขวาย
พิเคราะห์ดูแยบยลกลอุบาย	ทั้งไพร่นายบอกกันไปอย่าได้อึง
ต่อเวลาค่ำคล้อยจะถอยทัพ	เร่งกำชับคนผู้ให้รู้ถึง
ตามบังคับบัญชาอย่าให้อึง	แม้นรู้ถึงไพรีมิเป็นการ ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสปรึกษาบรรดาหลาน
กับท่านครูจักราปรีชาชาญ	จะคิดอ่านเอาชัยฉันใดดี
จับอ้ายพวกปัจจามิตรที่คิดร้าย	ขออุบายครูจักราศี
จะจับอ้ายตัวการผลาญชีวี	จึ่งจะมีความสุขทุกทิวา ฯ
๏ ฝ่ายครูเฒ่าเจ้าตำราปรีชาฉลาด	ที่คิดมาดยังไม่สมปรารถนา
เพราะข้าศึกเล่าก็ยังอหังการ์	ดูตำรายังไม่อ่อนต้องผ่อนปรน
แล้วเคราะห์เขาเล่าก็ยังไม่ถึงฆาต	ถึงจะพลาดเสียท่าสักห้าหน
ก็ยังไม่แค้นคับถึงอับจน	แต่จะป่นก็จำเพาะเพราะเคราะห์ดี
ถึงจะเข้าหักหาญในการศึก	เห็นยังลึกถึงเขาน้อยจะถอยหนี
ที่จะถึงอัปราจับฆ่าตี	ยังไม่มีเกณฑ์ลึกถึงตรึกตรอง
พระทรงฟังครูเฒ่าเล่าถวาย	เรื่องทำนายที่ประมูลทูลฉลอง
พระตรัสตอบโดยนึกที่ตรึกตรอง	หรือจะต้องคิดการสถานใด ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญในการโลก	ศิษย์ปาโมกข์แจ้งเหตุข้างเพทไสย
จึงทูลความตามที่แจ้งไม่แคลงใจ	ยังไม่ได้สมประสงค์เพราะวงศ์วาน
แต่ควรจะรุกโรมเข้าโจมทัพ	ตีให้กลับแตกไปเข้าไพรสาณฑ์
เวลาค่ำใช้กลคนชำนาญ	ให้ทำคานทำสาแหรกแบกเสบียง
ทีเหมือนจะล่าทัพกลับเข้าด่าน	ให้ทหารมาประชุมแล้วทุ่มเถียง
ขนอาวุธสาตราออกมาเรียง	ว่าจะเลี่ยงหลีกไปในบุรินทร์
พวกข้าศึกคงจะนึกว่าเข้าด่าน	คงจะต้านทานไว้ดั่งใจถวิล
แล้วแต่งพวกกองทัพจับไพริน	เอาหม้อดินค่อยทิ้งเข้าชิงชัย ฯ
๏ ป่างพระจอมนคราบัญชาสั่ง	ให้ทำดั่งพระอาจารย์แกขานไข
จงเร่งรัดจัดกันเข้าทันใด	ตามที่ในครูว่าอย่าช้าที
พวกเสนามาสั่งสะพรั่งพร้อม	เอาคนอ้อมแอบไว้ในวิถี
ตามบังคับบัญชาไม่ช้าที	พอฤกษ์ดีพลบค่ำให้ทำการ ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงทรวงร้อนอาวรณ์ถวิล	ไม่รู้สิ้นเคืองใจหลายสถาน
พอเห็นไพร่นั่งเกลาเหลาไม้คาน	อลหม่านร้องเรียกกันเพรียกไป
แกจึงบอกมังคลาสานุศิษย์	มาช่วยคิดตัดทัพอย่าหลับใหล
ช่วยตัดหลังตั้งรับกองทัพไทย	ตีให้ได้ปากน้ำที่สำคัญ
จึ่งเรียกท้าวรายาเข้ามาสั่ง	คอยตัดหลังต่อแย้งให้แข็งขัน
ก้าวสกัดตัดทางกลางอรัญ	ตีให้มันแตกไปทั้งไพร่นาย
แกสั่งเสร็จจับกระบี่ขึ้นขี่รถ	พร้อมกันหมดพวกพหลพลทั้งหลาย
อีกเสนาหมื่นขุนพวกมุลนาย	ออกเดินรายตามทางเมื่อกลางคืน ฯ
ตอนที่ ๙๖
ทัพเจ็ดกษัตริย์ตีทัพพระบาทหลวงแตก
๏ จะกล่าวฝ่ายเจ็ดองค์พงศ์กษัตริย์	ให้ยกตัดทางมาไม่ฝ่าฝืน
แล้วรีบรัดลัดทางมากลางคืน	เสียงครึกครื้นโยธาพลากร
บาทหลวงให้ยกสกัดเข้าตัดหลัง	พร้อมสะพรั่งกองทัพสลับสลอน
เข้ารบรับจับกุมตะลุมบอน	บ้างฟันฟอนด้วยอาวุธยุทธนา
ยิงปืนตับคาบหินหม้อดินรบ	เข้าสมทบโลดแล่นดูแน่นหนา
พวกทัพไทยทำเป็นหนีทีระอา	บาทหลวงว่าได้ทีตีประดัง
ทุกหมู่หมวดตรวจไพร่ใส่กระหนาบ	แกชักดาบชุลมุนคอยหนุนหลัง
ไล่ตลบทบมาดาประตัง	จนกระทั่งทัพกษัตริย์ขัตติยา ฯ
๏ ฝ่ายพวกไทยได้ทีให้ตีฆ้อง	แล้วโห่ร้องเรียกในไพรพฤกษา
ที่ซุ่มคอยฟังกันเหมือนสัญญา	รีบออกมาจากสุมทุมที่ซุ่มพล
ทั้งสองข้างทางสกัดเข้าตัดหลัง	ปืนประดังยิงมาดั่งห่าฝน
พวกทัพหน้ากล้าหาญการประจญ	พลางไล่พลวกหลังประดังตี
เข้าโอบอ้อมพร้อมพรั่งประดังหนุน	ชุลมุนล้อมไว้มิให้หนี
บาทหลวงเห็นทัพอ้อมออกล้อมตี	จะหลีกหนีช่องไหนไม่ได้การ
ฟังเสียงปืนครื้นครั่นควันตลบ	พลรบเรี่ยวแรงกำแหงหาญ
จะคอยทัพกลับไปไม่ได้การ	จะแหกด่านไปข้างเรือก็เหลือทน
ดูกองทัพนับแสนแน่นอเนก	ราวกับเมฆมืดฟ้าเวหาหน
โอ้ครั้งนี้เห็นจะยับถึงอับจน	จะผ่อนปรนคิดอ่านสถานใด
แกเรียกพระมังคลาสานุศิษย์	เองจะคิดตรองการสถานไหน
ทั้งสองท้าวพ่อตาเร่งว่าไป	แต่พอให้พ้นตายวายชีวา
ท้าวโกสัยรายานั่งหน้าจ๋อย	ลงง่วงหงอยแทบจะดิ้นสิ้นสังขาร์
จึ่งว่าสุดแต่เจ้าคุณมีบุญญา	จะบัญชาอย่างไรใจเจ้าคุณ
สุดแต่พ้นอาญาประจามิตร	เอาชีวิตพวกบุตรช่วยอุดหนุน
ขอปัญญาฝ่าท้าวเจ้าประคุณ	เดชะบุญจะได้รอดตลอดไป
บาทหลวงพูดปากสั่นอยู่งันงก	กูจะยกฝ่าเท้าก้าวไม่ไหว
เหวยอีตาเจ้ากรรมทำกระไร	จึ่งจะไปพ้นหมู่ศัตรูปอง
ฟังสำเนียงเสียงพหลพลรบ	ทั้งไต้คบแจจันผันผยอง
จะคิดหลบหลีกไปดั่งใจปอง	เที่ยวหาช่องแห่งไรก็ไม่มี ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	สั่งให้หักหาญศึกอย่านึกหนี
จงเร่งเข้าหักโหมกระโจมตี	จับไพรีเอาให้ได้ดังใจจง
ทหารหอกกลอกกลับเข้ารับรบ	ตีตลบแตกกระจุยเป็นผุยผง
พวกกองซุ่มมรรคาชายป่าพง	ออกตีวงพร้อมกันประจัญบาน
ตะโกนก้องร้องแซ่จับแม่ทัพ	ตามบังคับเร่งร้นพลทหาร
อาวุธสั้นฟันฝ่าเป็นหน้ากระดาน	อลหม่านวุ่นวิ่งเป็นสิงคลี
ฝรั่งรับทัพไทยไล่พิฆาต	ระดะดาดเต็มประดาต้องล่าหนี
พวกทัพไทยไล่โหมกระโจมตี	แล้วร้องชี้บอกกันสนั่นดัง
ว่านั่นแน่แม่ทัพมันขับรถ	จับให้หมดแต่บรรดาทั้งหน้าหลัง
ใส่เสื้อสีตากุ้งดูรุงรัง	บาทหลวงนั่งตกใจไม่ได้การ
ลงจากรถเล็ดลอดพลางถอดเสื้อ	วิ่งจนเหงื่อแตกด้นปนทหาร
แล้วถอดหมวกทิ้งพลันมิทันนาน	พวกทหารเก็บได้ไล่กระพือ
ท้าวโกสัยมังคลารายาแขก	พลางวิ่งแหกริมตลิ่งแล้ววิ่งตื๋อ
กับบาทหลวงวิ่งพลางร้องครางฮือ	แตกกระพือพลัดพรายกระจายไป
ที่เหลือตายหลายหลากมากนักหนา	จะพรรณานาก็มิอาจจะหวาดไหว
ที่หนีลอดรอดตายที่หายไป	ที่พวกไทยจับมัดไปอัดแอ
บ้างเก็บได้รถาทั้งผ้าเสื้อ	ก็ล้นเหลือทิ้งรายชายกระแส
เครื่องอาวุธธงเทียวไม่เหลียวแล	เที่ยววิ่งแซ่ชอกซอนสัญจรไป
ทั้งสองเท้าเจ้าพาราชวาฉวี	กับเสนีไพร่พลทนไม่ไหว
หนีกระจัดพลัดพรายรายกันไป	เข้าพงไพรซอกซอนตามดอนดง
บาทหลวงกับมังคลาพากันวิ่ง	เข้าแอบอิงเขาไม้ไพรระหง
พอพบกับเสนาในป่าดง	พากันหลงไม่รู้แห่งตำแหน่งทาง
ครั้นพบปะเจ้านายค่อยคลายร้อน	พากันจรเดินมุ่งพอรุ่งสาง
บาทหลวงแกเคยอยู่รู้หนทาง	พาไปข้างเขาเขินเนินคิรี
แล้วลัดแลงแฝงเงาเข้าไปได้	ถึงที่ในแถวทางกลางวิถี
พอถึงเขาเจ้าประจันเข้าทันที	เข้าไปที่ตึกใหญ่ทั้งไพร่นาย ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อเทวสินธุ์นรินทร์รัตน์	สามกษัตริย์จรจรัลรีบผันผาย
มาถึงพร้อมแต่บรรดาเสนานาย	พลนิกายย่อยยับอัปรา
ข้าวโกสัยไพร่พลก็ป่นปี้	ไม่เป็นที่ยับยั้งเป็นฝั่งฝา
เหลียวไปดูพวกท้าวเจ้าชวา	ก็อัปราเหมือนกันเป็นพรรค์เดียว
แลดูหน้าสังฆราชก็ฝาดเฝื่อน	ละม้ายเหมือนลิงป่าทั้งหน้าเขียว
ไม่พูดจาแต่สักสิ่งจริงจริงเจียว	ลงนั่งเคี้ยวขี้ฟันสั่นระรัว
แกเสียใจหลายอย่างครางกระหึม	ให้เศร้าซึมป่วนปั่นทั้งคันหัว
เหลือความคิดอิดออดลงทอดตัว	เปรียบเหมือนวัวเสือทับอัปรา
แต่คิดการมาแต่หลังไม่อย่างนี้	มาป่นปี้แทบชีวังจะสังขาร์
ไม่รอดชั่วตัวก็กลับอัปรา	คิดก็น่าตีหัวของตัวเอง
พระเยซูผู้เป็นเจ้าของเราเอ๋ย	ช่างเฉยเมยให้มันรุมกันคุมเหง
นี่ศาสนาของตัวมากลัวเกรง	มันข่มเหงแทบจะตายวายชีวง
ข้าพเจ้าเล่าอุตส่าห์มาเหนื่อยยาก	แสนลำบากแทบชีวามาผุยผง
หมายจะเอาเมืองคืนให้ยืนยง	จะได้ทรงศาสนาให้ถาวร
แกนั่งบ่นพึมพำทำหนังสือ	แล้วเขียนชื่อแขวนคำนำอักษร
เป็นคำบนสนธยายดั่งให้พร	ทั้งอ้อนวอนพระวิญญาณเป็นการดี ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายทัพกลับเข้าด่าน	พร้อมทหารเข้าไปเฝ้าเจ้ากรุงศรี
ถวายเครื่องเก็บมาบรรดามี	หอกกระบี่รถฝรั่งโล่ดั้งปืน
ทั้งเสื้อผ้าสังฆราชชาติอังกฤษ	ผ้าตะบิดแขกชวาสี่ห้าผืน
พระตรัสปรึกษาไปจะให้คืน	ทั้งหอกปืนขนไปให้กับมัน
แต่บรรดาลูกทัพที่จับได้	คืนไปให้มันเสียก่อนคิดผ่อนผัน
ดูปัญญามันจะขึงคิคดึงดัน	หรือจะหันเหกลับมารับรอง
แล้วตรัสสั่งขุนเสมียนให้เขียนสาร	กับทหารผู้คนให้ขนของ
จัดขุนนางหมื่นขุนทูลละออง	ให้คุมของไปที่เขาเจ้าประจัน
เองเอาไปให้พระมังคลาราช	กับตาบาทหลวงไปรีบผายผัน
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จจรจรัล	มาพร้อมกันทั้งพระวงศ์พงศ์ประยูร
อีกเสนาข้าทูลละอองบาท	ปรึกษาราชการในมไหสูรย์
อันสิงหลธานีบรีบูรณ์	เป็นเค้ามูลของฝรั่งตั้งมานาน
เพราะอีตาสังฆราชพระบาทหลวง	มันจาบจ้วงเฉโกด้วยโวหาร
คิดถ่ายเทเล่ห์กลอ้ายคนพาล	จนลูกหลานตกยากลำบากกาย
เราคิดว่าถ้าหย่อนมาอ่อนน้อม	ก็จะยอมให้ปันเหมือนมั่นหมาย
อยู่ด้วยกันพี่น้องสองสามชาย	อย่าวุ่นวายกันไปทำไมมี
มันก็เกิดมาในเครือเป็นเชื้อไข	ไปตกไร้อัปลักษณ์เสียศักดิ์ศรี
ถึงมันยกกันมาตั้งราวี	ก็ป่นปี้มาแต่หลังทุกครั้งครา
ถึงจับได้จะประหารผลาญชีวิต	ก็ยังคิดพูนเทวษถึงเชษฐา
ทั้งโฉมยงองค์ฤๅษีพี่วัณฬา	จะเข่นฆ่ามันไม่ได้ดั่งใจปอง ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ทรงดำริ	เธอตรองตริตราไปพระทัยหมอง
พวกเสนาแต่บรรดาทูลละออง	ก็ปรองดองทั้งพระวงศ์พงศ์ประยูร ฯ
๏ ป่างพระองค์ทรงภพจบจังหวัด	จะคิดตัดศึกใหญ่ในไอศูรย์
บรรดาพวกพงศ์เผ่าเหล่าประยูร	ก็กราบทูลแล้วแต่องค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ทูลพระบาทจอมวังนรังสรรค์
มิใช่อยากได้นิเวศน์ขอบเขตคัน	สิงหลนั้นใช่จะปองไม่ต้องการ
พระชนนีให้บำรุงกรุงประเทศ	มอบนิเวศน์ธานินทร์ทั้งถิ่นฐาน
ใช่จะอยากครอบครองไม่ต้องการ	อันถิ่นฐานไม่นิยมมีถมไป
แม้นมังคลามาดีศรีสวัสดิ์	หลานไม่ขัดดอกพระองค์อย่าสงสัย
ไม่รังเกียจเดียดฉันท์ประการใด	คงจะให้ขอบเขตนิเวศน์วัง
เป็นความสัตย์วัจนังอย่างฉลอง	แม้นปรองดองแล้วคงสมอารมณ์หวัง
ไม่เกียดกันฉันทาดั่งวาจัง	จะได้ตั้งถิ่นฐานเป็นว่านเครือ ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสหลานนี้อารีเหลือ
อันธานินทร์ถิ่นฐานล้วนว่านเครือ	ไว้ใยเยื่อดีแล้วหลานการนินทา
อย่าให้มีที่เราเหล่าผู้ใหญ่	ให้เห็นใจสุจริตไม่อิจฉา
พ่อก็คิดเหมือนนิสัยน้ำใจอา	กันนินทาเสียให้สิ้นมลทินตัว
ถึงสิงหลเดิมทีใช่ตีได้	เพราะผู้ใหญ่ไกล่เกลี่ยเป็นเมียผัว
ทำสงครามความชอบได้ครอบครัว	ก็รู้ทั่วอยู่ด้วยกันเช่นนั้นเอง ฯ
๏ สินสมุทรจึ่งประมูลทูลฉลอง	ว่าพี่น้องใครเขารุมกันคุมเหง
เมื่อคบพาลการชั่วใส่ตัวเอง	เที่ยวครื้นเครงไปทุกเมืองจนเลื่องลือ
เพราะตาเฒ่าสังฆราชท่านบาทหลวง	มันล่อลวงพาไปมิใช่หรือ
ไปเกลี้ยกล่อมกองทัพมารับมือ	จะไว้ชื่อให้ชั่วทั่วนคร ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายคนถือหนังสือสาร	ออกจากด่านรีบไปในสิงขร
พอถึงเขาเจ้าประจันตะวันรอน	พักนิกรหน้าเขาลำเนาไพร
เห็นฝรั่งนั่งอยู่ประตูเขา	จึงบอกเล่าชี้แจงแถลงไข
ว่าพระองค์ผู้ดำรงภพไกร	รับสั่งใช้ให้เราถือหนังสือมา
ถวายพระมังคลานราราช	ตามพระราชประสงค์ในวงศา
กับสิ่งของอาวุธยุทธนา	แต่บรรดาเก็บได้ให้มาคืน ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งฟังว่าเรียกม้าใช้	ให้รีบไปแจ้งกิจจาอย่าฝ่าฝืน
พวกม้าใช้ไปตามทางเป็นกลางคืน	ไม่ดึกดื่นพอไปถึงซึ่งศาลา
แจ้งเนื้อความตามเรื่องชาวเมืองบอก	ขุนนางออกมาฟังไม่กังขา
เอาข้อคำนำทูลพระมังคลา	ตามกิจจาผู้มาบอกออกเนื้อความ ฯ
๏ บาทหลวงนั่งซบเซาบนเก้าอี้	แว่วคดีลุกขึ้นมองแล้วร้องถาม
เร่งไปรับมาดูให้รู้ความ	แกสั่งล่ามไวไวจงไปพลัน
ขุนนางรับกลับออกมาศาลาใหญ่	ร้องเรียกไพร่เร็วรี่ขมีขมัน
รีบออกมาจากเขาเจ้าประจัน	รับพวกบรรดาขุนนางไปข้างใน
กับสิ่งของปืนผาทั้งผ้าเสื้อ	ที่ล้นเหลือหมวกรถอันสดใส
กับหนังสือว่าขานการเวียงชัย	บาทหลวงได้เห็นแค้นแน่นอุรา
น้อยหรือมันแกล้งจำเพาะมาเยาะเย้ย	นิจจาเอ๋ยแค้นใจกระไรหนา
แกจึ่งรับหนังสือที่ถือมา	แล้วฉีกตราอ่านไปตามใจความ ฯ
๏ ในเรื่องราวของพระองค์ดำรงภพ	ขจรจบทั่วประเทศเขตสยาม
ถือพระศรีสุวรรณวงศ์ทรงพระนาม	มาปราบปรามลังกาในสามัญ
มิใช่จะอยากได้ให้พวกพ้อง	มาครอบครองกรุงไกรไอศวรรย์
แต่ดาบสพี่น้องเธอรางวัล	ยกให้ปันกับนัดดาสุดสาคร
เดี๋ยวนี้อามาอยู่เป็นผู้ใหญ่	จะคิดไปกับพระหลานชาญสมร
อย่ารบสู้หมู่อาณาประชากร	จะม้วยมรณ์เสียเปล่าเปล่าไม่เข้าการ
อันสิงหลนคราของตาเจ้า	อาก็เข้าใจสิ้นทุกถิ่นฐาน
มาไปเฝ้าบิตุรงค์พร้อมวงศ์วาน	อันศฤงคารในลังกาทั้งสากล
จะยกให้หลานยาราชาภิเษก	มอบเศวกฉัตรชัยในสิงหล
ไม่ล่อหลอกดอกอย่าแหนงระแวงวน	เหมือนนิพนธ์มาในสารใช่มายา
จะเคี่ยวเข็ญรบสู้ในหมู่ญาติ	ให้เสียชาติเสียวงศ์เผ่าพงศา
เจ้าก็เป็นเชื้อกษัตริย์ขัตติยา	จงตรึกตราตรองความตามแต่ใจ ฯ
๏ พอจบสารแกยิ่งแสนจะแค้นจิต	ทั่งกรดกริชแทงซ้ำในคำไข
มันแกล้งว่าเย้ายวนกวนน้ำใจ	ทั้งไยไพหยาบหยามพูดลามลวน
ถึงเสียทัพยับย่นเพราะพลน้อย	มันจึ่งพลอยร่ำไรมาไต่สวน
พูดเหมือนอย่างปรานีตีสำนวน	ทั้งลามลวนแนมเหน็บให้เจ็บใจ
จึ่งว่ากับมังคลาสานุศิษย์	เองจะคิดการงานสถานไหน
ส่งหนังสือให้พลันด้วยทันใด	เขาจะให้ถิ่นเขตนิเวศน์วัง
ทำมารยาข้าศึกมันฮึกฮัก	หมายจะดักบ่วงวงเข้ากรงขัง
มิฉะนั้นมันจะปิดให้ติดตัง	เองคอยฟังเถิดหนาไม่ช้านาน
แล้วแกเรียกสองท้าวมาเล่าเรื่อง	ที่บทเบื้องหารือหนังสือสาร
ฟังเล่ห์ลิ้นทรชนเหล่าคนพาล	ช่างว่าขานเองจะเห็นเป็นอย่างไร
ธรรมดาข้าศึกเหมือนงูพิษ	คงแผลงฤทธิ์มั่นคงอย่างสงสัย
กูรู้แน่ตระหนักประจักษ์ใจ	มันมิได้ด้วยร้อนคิดผ่อนปรน
เอาน้ำเย็นลูบไล้พอให้เชื่อง	ครั้นสิ้นเรื่องกูก็เห็นไม่เป็นผล
เองจงช่วยตรึกตรองทั้งสองคน	จะแก้กลคิดกำจัดพวกศัตรู
จำจะต้องตอบความไปตามเรื่อง	ที่บทเบื้องของมันมาระอาหู
ทั้งมันทำกลไกหลายประตู	ที่ตรงกูนั้นไม่หลงอย่าสงกา
แล้วจึ่งเรียกเสมียนมาเขียนสาร	เป็นข้อขานหยาบคายร้ายนักหนา
แล้วให้ห่อเสร็จสรรพประทับตรา	เอาหีบงาใส่สารมีพานรอง
ส่งให้พวกเสนาที่มาอยู่	แล้วแกดูม้ามิ่งกับสิ่งของ
ให้ฉุนแค้นแสนอายหลายทำนอง	แล้วก็ร้องด่าพลางทางสำนวน
กูขอบใจนักหนาไม่ช้าดอก	อย่ามาหลอกขายมะพร้าวกับชาวสวน
กูรู้สิ้นเสียทุกอย่างทางสำนวน	อย่าก่อกวนไปเลยเองไม่เกรงมือ
รีบไปบอกท่านผู้อยู่สิงหล	กูก็คนใช่วิฬาร์เอาปลาถือ
จะให้โดดโลดข้ามไปตามมือ	กูไม่ถือบุญญาบารมี
มึงเร่งไปบอกกันอย่ามั่นหมาย	เห็นจะตายเปล่าดอกไม่หลอกผี
ที่ตรงกูรู้แจ้งแห่งคดี	พวกอ้ายผีล้วงตับจนคับโครง
ไปเถิดไปใครไม่เชิญมึงมาดอก	พวกอ้ายหอกจัญไรมักตายโหง
ไม่คบค้าพวกพลอ้ายคนโกง	จะมาโยงให้ไปตกนรกตาย ฯ
๏ ฝ่ายเสนาลากลับรับเอาสาร	ออกจากด่านชวนกันรีบผันผาย
พร้อมสะพรั่งทั้งพหลพลนิกาย	ทั้งไพร่นายเร่งมาไม่ช้าที
ครั้นถึงเข้าเฝ้าองค์พระทรงศักดิ์	มาพร้อมพรักทั้งเสนาบดีศรี
แล้วถวายสาราไม่ช้าที	องค์พระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงวัง
แล้วทูลความตามเรื่องบาทหลวงโกรธ	แกคาดโทษด่าสำทับจนกลับหลัง
ว่าแกล้งมาเยาะหยันดันทุรัง	ไม่ขอฟังพูดจาด่าประจาน ฯ
๏ พอทูลเสร็จพระให้อ่านสารอักษร	ในสุนทรเรื่องราวที่ร้าวฉาน
หนังสือพระมังคลาปรีชาชาญ	ว่าด้วยการรบพุ่งกรุงลังกา
เป็นข้อความตามใจของไทยกล่าว	ในเรื่องราวแจ้งจิตว่าอิจฉา
รู้หรือไม่ในประเทศเขตลังกา	ของเจ้าตาเจ้าลุงทั้งกรุงไกร
เพราะเสียทีที่ประมาทจึงพลาดพลั้ง	ก็เพราะหวังว่าเป็นเชื้อในเนื้อไข
จึ่งได้ตั้งคุมเหงไม่เกรงใจ	ทั้งขับไล่รบราจะฆ่าฟัน
ไม่ขอรับนับเนื้อในเครือญาติ	อย่าหมายมาดแม้นชีวาเราอาสัญ
นั่นแหละสิ้นรบราสิ้นฆ่าฟัน	อย่าหลอกกันเลยไม่หลงถึงงงงวย
ช่างพูดเพราะเหมาะเหมงข่มเหงเล่น	มิใช่เช่นหญิงตะกลามมาตามสวย
แต่ฝีปากถากถางทางสำรวย	เราไม่งวยงงดอกบอกจริงจริง
ธรรมดาศัตรูเหมือนงูงอด	ไม่กลัวตอดกลัวขบเหมือนคบหญิง
อันสาราเอามาให้เห็นไม่จริง	ท่านจงนิ่งเถิดอย่ากล่าวให้ยาวความ ฯ
๏ พอจบสารพร้อมพระวงศ์พงศ์กษัตริย์	ได้ฟังอรรถไม่สุภาพทั้งหยาบหยาม
เขาก็คิดการณรงค์จะสงคราม	เราได้ห้ามเขาก็พ้อว่าล่อลวง
วายุพัฒน์นัดดาจึ่งว่าขาน	นี้อาจารย์สังฆราชตาบาทหลวง
ใช้ปัญญาผิดกับชนคนทั้งปวง	แกมันล่วงรู้เหลือเบื่อระอา
ครั้งไปตีเมืองเซ็นก็เช่นนี้	ครั้นเสียทีแช่งชักเอานักหนา
แล้วก็ให้ตัดขาดญาติกา	แกพูดจาเอาแต่ดื้อถือว่าดี ฯ
๏ ป่างพระจอมนคเรศเกศกษัตริย์	โองการตรัสกับเสนาบดีศรี
เมื่อเขาไม่รักญาติขาดไมตรี	ก็ตามทีเขาจะนึกจะตรึกตรอง
จงตั้งมั่นด่านทางอย่าวางจิต	อ้ายต้นคิดครูเฒ่าเป็นเจ้าของ
ที่ไหนมันจะให้ศิษย์คิดปรองดอง	คงจะต้องรบพุ่งกันยุ่งไป ฯ
ตอนที่ ๙๗
พระบาทหลวงเตรียมตีเมืองปากน้ำคืน
๏ จะกล่าวถึงทุกพาราครั้นมาพร้อม	จึงแล่นล้อมเกาะกลางหว่างไศล
ถึงสิงหลลังกาให้ซาใบ	ทอดอยู่ในวังวนชลธาร
แล่วแต่งให้เรือช่วงล่วงไปถาม	ครั้นแจ้งความให้ผู้ถือหนังสือสาร
รีบไปเขาเจ้าประจันมิทันนาน	เอาเรื่องสารไปแถลงแจ้งเนื้อความ
ว่าพวกเมืองเอกโทท้าวโกสัย	มาพร้อมในกระแสสินธุ์ทุกถิ่นฐาน
ทั้งเรือรบพันลำประจำการ	นายทหารสี่หมื่นพื้นฉกรรจ์
ทั้งองค์ท้าวเจ้าพาราก็มาด้วย	หวังจะช่วยต่อแย้งให้แข็งขัน
บาทหลวงยิ้มอิ่มเอมเกษมครัน	บุญมาทันแล้วสิเองเกรงมันไย
ชะจำเพาะเคราะห์ดีเป็นที่สุด	สั่งให้หยุดที่ท่าชลาไหล
พอหายเหนื่อยเมื่อยล้ามาแต่ไกล	กูจะไปคิดอ่านการสงคราม
จึงปรึกษาสองท้าวเจ้าประเทศ	คงสมเจตนาเตียนที่เสี้ยนหนาม
อุตส่าห์ช่วยกันเถิดหวาพยายาม	จะได้งามหน้าเขยได้เชยชม
ทั้งลูกสาวจะได้เสกเป็นเอกระ	เรียกว่าพระบุษบงอนงค์สนม
แม้นได้วังลังกาอย่าปรารมภ์	คงได้ชมบุญแท้เป็นแน่นอน
เพราะความชอบของพ่อตาพาลูกสาว	เสมอดาวแจ่มจำรัสประภัสสร
จะลอยแก้วแผ้วสว่างกลางอัมพร	ทั่วนครลังกาในสามัญ
แกพูดพล่ามตามจิตคิดประสงค์	โดยจำนงนึกหมายเหมือนรายฝัน
พวกข้าศึกพันครัวอย่ากลัวมัน	อีกสองวันคงได้เห็นดั่งเจรจา
แล้วสั่งพวกขุนนางข้างฝรั่ง	ให้แต่งตั้งโต๊ะใหญ่ไวไวหวา
เครื่องกินอยู่หมูแฮมแกล้มสุรา	ท้าวรายาไก่แกะแพะทอดมัน
เขาเป็นแขกแยกเลี้ยงคนละโต๊ะ	บังกะโละเร่งรัดไปจัดสรร
ทั้งสองท้าวเกลียดหมูกินคู่กัน	เหล้าบ้าหรั่นดิ์ขวดใหญ่มาให้กู
แล้วเรียกพระมังคลาสานุศิษย์	มานั่งชิดรินเหล้าเอาอ้ายหนู
ลูกของมึงทั้งสิ้นกินกับกู	แกเชือดหมูปนแกล้มแกมสุรา
กินจนเมาเหล้าหมดเป็นสี่ขวด	แล้วพูดอวดพวกแขกแปลกภาษา
ความยินดีปรีดิ์เปรมเอมอุรา	เมาจนตาแดงก่ำดั่งตำลึง
แล้วฉุนแค้นแสนอายไม่หายแค้น	จะตอบแทนให้จงได้เพราะไกหึง
คงจะไม่พ้นฝีมืออย่าอื้ออึง	ตีให้ถึงลังกาดาประดัง
แกตรองตรึกนึกจะสมอารมณ์คิด	จึ่งชวนศิษย์ลงจากตึกเหมือนนึกหวัง
เรียกทหารที่ไว้ใจระไวระวัง	มาพร้อมพรั่งรีบเดินตามเนินทราย ฯ
๏ ท้าวโกสัยไปหน้าพาบาทหลวง	อาศัยดวงจันทร์กระจ่างสว่างฉาย
แล้วปราบปรามห้ามพหลพลนิกาย	อย่าวุ่นวายอื้ออึงคะนึงไป
ครั้นถึงท่าหน้าหาดเรือกลาดเกลื่อน	ชะสมเหมือนคำกล่าวท้าวโกสัย
แกยินดีปรีดาให้พาไป	กำปั่นใหญ่พร้อมกันนอกสันดอน
แต่บรรดาท้าวพระยาเรียกมาหมด	แกตั้งกฎหมายทำคำอักษร
แล้วเขียนส่งให้ทุกท้าวเจ้านคร	เอาอักษรนี้ไปดูให้รู้กัน
จะมาช่วยทำศึกเหมือนนึกหวัง	ชวนกันตั้งรบสู้เป็นคู่ขัน
ใครไม่ตามบังคับจะสับฟัน	ฆ่าให้มันถึงตายวายชีวี
สั่งสำเร็จเสร็จสรรพบังคับขาด	ปรึกษาราชการทัพนับดิถี
วันสามค่ำฤกษ์พาเวลาดี	ยกเข้าตีปากน้ำเป็นสำคัญ
ท้าวโกสัยอยู่กำกับทัพเหล่านี้	แม้นไพรีต่อแย้งแข็งขยัน
เองจงคิดหักโหมเข้าโรมรัน	ตีประจัญตั้งประดาเป็นหน้ากระดาน
แต่ทางบกกูจะยกเข้าตีก่อน	แล้วจะต้อนไพร่พหลพลทหาร
คอยฟังเสียงฆ้องระฆังกังสดาล	จึงเข้าต้านต่อรบสมทบกัน
ยื่นกระบี่ด้ามงาอาญาสิทธิ์	แล้วมอบกิจการทัพให้ขับขัน
ท้าวโกสัยสั่งมหาเสนาพลัน	ให้เกณฑ์กันแต่บรรดาพวกมาเรือ
ทั้งเมืองออกทุกทิศมิตรสหาย	เสนานายปากใต้ทั้งฝ่ายเหนือ
ให้ตรวจคนที่ประจำในลำเรือ	ทั้งข้าวเกลือเครื่องเสบียงที่เลี้ยงคน
แม้นลำไหนเบาบางขุนนางจัด	สารพัดน้ำท่าผลาผล
ตามบังคับจับจ่ายทั้งไพร่พล	พร้อมพหลพลทหารชำนาญปืน
บาทหลวงว่าฮ้าเฮ้ยท้าวโกสัย	จงมีชัยเดชาใครฝ่าฝืน
พิฆาตฆ่ามันให้ตายด้วยปลายปืน	อย่าว่าหมื่นว่าขุนว่ามุลนาย
อาญาสิทธิ์ของกูผู้แม่ทัพ	ตามบังคับมึงอย่าลดตามกฎหมาย
จึ่งว่ากูจะไปนอนผ่อนสบาย	แล้วผันผายขึ้นบกยกกันเดิน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงเข้าในเขาเขิน
ขึ้นตึกใหญ่ใกล้สว่างกระจ่างเนิน	วิหคเหินเพรียกพร้องก้องสำเนียง
ไก่กระชั้นขันเฉื่อยจะเจื้อยแจ้ว	ดุเหว่าแว่วร้องขานประสานเสียง
ฝูงกาแกแซ่ซ้องก้องสำเนียง	โกญจาเรียงมยุราถลาบิน
บาทหลวงเข้าในห้องพลางตรองตรึก	เห็นสมนึกเหมือนหวังดั่งถวิล
คงจะได้ลังกาในธานินทร์	ปราบให้สิ้นเสี้ยนหนามตามปัญญา ฯ
๏ ขอเดชะพระเป็นเจ้าของเราช่วย	ทั้งเจ้าห้วยโตรกเตริ่นที่เนินผา
อันสิงสู่อยู่ที่หว่างเกาะลังกา	จงช่วยข้าครั้งนี้ให้มีชัย
อย่าให้ขาดศาสนาลังกาทวีป	จงชูชีพพวกฝรั่งอย่างวิสัย
ให้คงคืนชื่นบานสำราญใจ	เราจะได้สั่งสอนเหมือนก่อนมา
แกตั้งสวดอธิษฐานอ่านหนังสือ	ประนมมือปากบ่นมนต์คาถา
จนแสงทองส่องสว่างกระจ่างตา	ปิดตำราม่อยหลับระงับไป ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงภพ	เธอปรารภศึกเสือเหลือวิสัย
ไม่รู้สิ้นเสี้ยนหนามความในใจ	จะแก้ไขเหลือจนเพราะคนพาล
หมายจะให้ปรองดองตามน้องพี่	มันถือดีเกะกะจริงนะหลาน
ไปถือแต่สังฆราชเป็นชาติพาล	เสียวงศ์วานน้ำเนื้อเชื้อผู้ดี
จึ่งตรัสเรียกจักราพฤฒาเฒ่า	อาจารย์เจ้าดับทุกข์ให้สุขี
จะผันแปรแก้ไขฉันใดดี	จงเป็นที่พึ่งพาอานุกูล
คิดกำจัดสัตว์บาปที่หยาบช้า	ให้มันล่าหลีกไปจากไอศูรย์
ไม่เป็นสุขทุกทิวาให้อาดูร	ทั่วประยูรพงศ์เผ่าเหล่าประชา
ไม่เป็นอันทำกินทุกถิ่นฐาน	เป็นแต่การรบพุ่งยุ่งนักหนา
ช่วยตัดรอนผ่อนผันตามปัญญา	จงกรุณาวงศ์วานในว่านเครือ ฯ
๏ ฝ่ายครูพักตร์จักราพฤฒาเฒ่า	จึ่งก้มเกล้าทูลกษัตริย์แม้นขาดเหลือ
ขอพระองค์ทรงธรรม์ช่วยจานเจือ	จะขาดเหลือสิ่งไรในพิธี ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โสมนัสปรีดิ์เปรมเกษมศรี
จึ่งว่าสุดแต่ครูผู้ภักดี	ประสงค์ที่สิ่งใดจะให้ปัน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายพวกเภตรารักษาอ่าว	เวลาเช้าแล่นไปแต่ไก่ขัน
เห็นเภตรามามากสักห้าพัน	ล้วนกำปั่นรบเรียงเคียงกันไป
เห็นพวกแขกแปลกเพศสังเกตยาก	จะออกปากไม่รู้ว่าภาษาไหน
ให้พวกล่ามถามพลันไปทันใด	มันก็ไม่รู้จักพะยักคอ
แล้วยกมือพูดไปก็ไม่รู้	สังเกตดูส่งภาษานักหนาหนอ
ไม่เข้าใจในทีแต่รีรอ	มันพูดจ้อแต่ไม่รู้สักผู้คน
แล้วแล่นมาหน้าด่านชานปากอ่าว	นำเอาข่าวขึ้นไปแจ้งแห่งนุสนธิ์
กับขุนนางทางแถลงแห่งอุบล	ว่าเรือปล้นเรือรบสมทบกัน
ทั้งเรือใบใหญ่น้อยลอยขนาน	อยู่เหนือด่านทอดสู้เป็นคู่ขัน
จอดอยู่กลาดดาษดาสักห้าพัน	พูดกับมันไม่รู้ว่าภาษาใด ฯ
๏ ขุนเสนาพาเข้าไปเฝ้าพร้อม	ประณตน้อมทูลแจ้งแถลงไข
พระทรงทราบอนุสนธิ์จนพระทัย	ศึกคงใหญ่เหมือนครั้งแต่หลังมา
พระตรัสกับพระเจ้าหลานชาญสมร	ให้เร่งต้อนพวกพหลพลอาสา
ทั้งปลัดหัสกันวิลันดา	ข้างพวกฝาหรั่งเก่าเหล่าทมิฬ
เคยประจญณรงค์ทั้งองอาจ	ได้สิทธิ์ขาดเคยใช้เหมือนใจถวิล
ให้ไปตั้งชานชลาหน้าบุรินทร์	รับทมิฬตั้งค่ายชายทะเล
สินสมุทรวุฒิไกรลงไปด้วย	จะได้ช่วยป้องกันคิดหันเห
วายุพัฒน์ไปด้วยหนาขาทะเล	คิดถ่ายเทช่วยบิดาอย่าช้าที
สุดสาครหัสไชยไปข้างบก	จงรีบยกไปข้างทางหว่างวิถี
วลายุดาหัสกันนั้นก็มี	วิชาดีคนละอย่างทางณรงค์
เจ้าไปกับบิดาทั้งอาหลาน	คอยต่อต้านแถวในไพรระหง
ตีด่านเขาเจ้าประจันทางมันลง	จากแดนดงออกมาหน้าคีริน
แต่ทัพหน้าวาหุโลมมีปีกหาง	ไปคอยขวางอยู่ในป่าพนาสัณฑ์
แต่ท่านครูจักราอยู่ธานินทร์	รักษาถิ่นเมืองด่านชานนคร
กับขุนนางผู้ใหญ่เอาไว้ด้วย	จะได้ช่วยดูทหารชาญสมร
อยู่รักษาแดนดินถิ่นนคร	หนทางจรมาไประไวระวัง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายมังคลานราราช	กับครูบาทหลวงสมอารมณ์หวัง
ด้วยได้พวกทุกภาษามาประดัง	เป็นกำลังรบพุ่งกรุงลังกา
พลางแย้มยิ้มอิ่มใจเห็นได้ช่อง	การที่ตรองไว้คงสมปรารถนา
จำจะให้ขุนนางช่างพูดจา	ถือสาราเข้าไปแจ้งแห่งคดี
แกจึ่งเรียกมังคลาสานุศิษย์	มาช่วยคิดราชการแต่งสารศรี
ครั้นเสร็จสรรพพับปิดผนิดดี	เอาตราตีประทับซ้ำเป็นสำคัญ
สั่งให้ผู้รู้ภาษาไปว่ากล่าว	ที่เรื่องราวกรุงไกรไอศวรรย์
เอาม้าใช้ขี่ไปเป็นสำคัญ	ตามกูบัญชาใช้รีบไปมา ฯ
๏ ฝ่ายเสนีที่ถือหนังสือลับ	พลางขึ้นขับม้ามิ่งวิ่งถลา
เวลาบ่ายชายแสงพระสุริยา	มาถึงหน้าเมืองด่านชานนคร
แล้วบอกกับนายประตูผู้รักษา	ว่าเรามาแต่ด่านชานสิงขร
ถือสารามาเฝ้าเจ้านคร	เป็นการร้อนนำเราไปเฝ้าพลัน ฯ
๏ ฝ่ายว่าผู้อยู่รักษาอาณาเขต	ครั้นแจ้งเหตุบอกคนใช้ให้ผายผัน
ไปกราบเรียนกรมท่าเสนาพลัน	เอาความนั้นทูลองค์พระทรงชัย
ว่าบัดนี้ขุนนางข้างฝรั่ง	มาอยู่ยังนอกทวารให้ขานไข
ถือสารามาอยู่ประตูชัย	แล้วสั่งให้กราบทูลมูลความ
พระทรงฟังสั่งว่ามาทั้งนี้	มันก็มีแต่จะเบียนเป็นเสี้ยนหนาม
คงจะมาหลอกล่อก่อสงคราม	ครั้นจะห้ามมิให้เฝ้าเหมือนเรากลัว
แล้วก็เป็นผู้ใหญ่ต้องไว้ยศ	ให้ปรากฏเหมือนแม้นกับแหวนหัว
ไม่ร้าวฉานการจะต้องให้หมองมัว	ไปพาตัวมันเข้ามาอย่าช้าที
ขุนนางรับกลับออกมาบอกทูต	แล้วก็พูดราชการเรื่องสารศรี
เอาพานทองลงยาราชาวดี	รับสารศรีขึ้นรถบทจร
มีเกณฑ์แห่แตรสังข์สะพรั่งพร้อม	ขุนนางล้อมเดินเรียงเคียงสลอน
มยุรฉัตรพัดโบกแลจามร	เข้านครตามอย่างทางบุราณ
ถึงศาลาหน้าวังให้ยั้งหยุด	อาลักษณ์ซุดลงคำนับแล้วรับสาร
กระบวนแห่แตรสังข์กังสดาล	ตีประสานเป่าสังข์กระทั่งแตร
พวกทูตเดินเชิญพานสารอักษร	ชุลีกรคอยรับสั่งฟังกระแส
พร้อมพระวงศ์พงศ์กษัตริย์หมอบอัดแอ	ฟังกระแสพระดำริคอยตริตรอง ฯ
๏ ฝ่ายขุนนางข้างฝ่ายกรมท่า	เอาสาราเข้าประมูลทูลฉลอง
ให้ทราบใต้บาทาฝ่าละออง	ทำให้ต้องเยี่ยงอย่างทางบุราณ ฯ
๏ ป่างพระจอมนคเรศเกศกษัตริย์	โองการตรัสปราศรัยหลายสถาน
ทูตคำนับรับสั่งฟังโองการ	ตามบุราณเจ้านครแต่ก่อนมา
แล้วพระองค์ทรงพิภพสบสมัย	รับสั่งให้พนักงานอ่านเลขา
ในสารศรีองค์กษัตริย์ขัตติยา	พระมังคลาหน่อนรินทร์ปิ่นสากล
เดิมเสวยราชัยไอศวรรย์	ในเขตคันแว่นแคว้นแดนสิงหล
ฝ่ายญาติไทยมาสำทับแทบอับจน	ชวนกันปล้นนคเรศนิเวศน์วัง
จนตกไร้ได้ยากไปจากถิ่น	เก็บจนสิ้นแล้วจะเถือเอาเนื้อหนัง
นี่หรือวงศ์พงศาทำน่าชัง	ดูเหมือนดั่งพวกโจรโลนลำพอง
ไม่มีอายหมายมั่นชวนกันรบ	แล้วตลบรีบเอาเป็นเจ้าของ
มาพูดจาว่าจะให้ไปปรองดอง	มันไม่ต้องเยี่ยงอย่างทางบุราณ
จะขุดบ่อล่อลวงให้ตกลึก	เราไม่นึกดอกว่าเป็นอาหลาน
แม้นมิได้ล้างทมิฬให้สิ้นปราณ	คงจะต้านต่อฤทธิ์ไม่คิดเกรง
เห็นว่าเราเยาว์ยังกำลังน้อย	พาพวกพลอยมารุมกันคุมเหง
ยกกองทัพนับหมื่นมาครื้นเครง	นี่ข่มเหงหรือมิใช่เป็นไพรี
ชะจะยกเมืองให้พูดไขสือ	เราไม่ถือดอกอย่าสวดมาอวดผี
เอาไว้หลอกทารกยกคดี	มันก็มิอยากเชื่อเหลือจะฟัง
มิใช่คนหูเบาใครเล่าขับ	จะได้กลับวิ่งวกไปตกถัง
แม้นชีวิตอยู่ไปแล้วไม่ฟัง	คงจะตั้งรบกันจนบรรลัย ฯ
๏ พอจบสารจอมวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสว่าเป็นจนพ้นวิสัย
จะให้เราเอื้อเฟื้อเหลืออาลัย	จึ่งสั่งให้เลี้ยงดูผู้ที่มา
แล้วพระองค์ทรงประดิษฐ์ลิขิตตอบ	ตามระบอบเรื่องความตามภาษา
ครั้นเสร็จสรรพพับผนิดให้ปิดตรา	ส่งสาราให้ขุนนางแล้วรางวัล
ทูตคำนับรับสาราทูลลากลับ	ก็รีบขับม้าไปเข้าไพรสัณฑ์
พอถึงที่ด่านเขาเจ้าประจัน	พระสุริยันเย็นคล้ำในอัมพร
รีบเข้าไปในตึกบาทหลวงอยู่	แล้วก็ชูเชิญพานสารอักษร
ตามเยี่ยงอย่างข้าฝรั่งทั้งนคร	แต่ปางก่อนทำมาทุกธานี
บาทหลวงเห็นสาราลุกมารับ	แกบังคับว่าให้อ่านเรื่องสารศรี
ฉีกผนึกออกพลันด้วยทันที	แล้วก็คลี่เครื่องสารอ่านให้ฟัง ฯ
๏ ในสารศรีสุวรรณวงศ์ดำรงรัฐ	เจ้าจังหวัดนคเรศนิเวศน์หวัง
รมจักรจอมเจิมเฉลิมวัง	ด้วยทรงตั้งพระทัยนึกแล้วตรึกตรอง
หวังจะให้หลานรักเป็นภักษ์ผล	มาคบคนที่ชั่วจึ่งมัวหมอง
หมายจะให้กลับจิตคิดปรองดอง	กลับขุ่นข้องอิจฉาว่ามาลวง
เราก็เป็นผู้ใหญ่มิใช่เด็ก	ลูกเล็กเล็กพูดไปแต่ใจหวง
จะคิดการทุจริตมาคิดลวง	ใช่กระทรวงของผู้ใหญ่เป็นใจพาล
เจ้าก็กลับจับจ้วงมาล่วงกล่าว	ในเรื่องราวคึกคักพูดหักหาญ
เมื่อไม่คิดจิตเจ้าเอาแต่พาล	ก็ตามกาลแต่จะเป็นจะเห็นดี ฯ
๏ จะรบรับสัประยุทธ์สุดแต่เจ้า	อันพงศ์เผ่าใช่จะกลัวเอาตัวหนี
ไม่ห้ามปรามตามแต่ใจเป็นไรมี	จะราวีเคี่ยวขับก็รับรอง
เมื่อสิ้นญาติขาดเชื้อในเนื้อไข	ตามแต่ใจของเจ้าอย่าเศร้าหมอง
มิใช่จะเกรงกลัวขนหัวพอง	คงรับรองกันจนตายวายชีวง ฯ
๏ พอจบสารอ่านซ้ำไปตามเรื่อง	บาทหลวงเคืองระคายหูกูไม่หลง
จึ่งว่ากับมังคลาอย่าทะนง	ถ้าแม้นหลงกลมันคงบรรลัย
อันสงครามครั้งนี้เป็นที่ยิ่ง	มันจึ่งชิงเอาสารามาปราศรัย
จะไปหย่อนผ่อนตามมันทำไม	เราชิงชัยเอาสิงหลไม่พ้นมือ
ชะรอยอ้ายพวกนี้ทีไม่สู้	ตั้งกระทู้จะให้กลับไปนับถือ
เห็นทีจะครั่นคร้ามขามฝีมือ	มันจึ่งดื้อด้านมาว่าแต่ดี
เฮ้ยอย่างไรท้าวชวากูว่าขาน	เองตรองการให้ละเอียดพอเสียดสี
มันจะสู้ได้หรือไม่พวกไพรี	จึ่งให้มีสาราเข้ามาลวง ฯ
ตอนที่ ๙๘
พระบาทหลวงขับท้าวรายากับนางบุษบงไปจากกองทัพ จนพระมังคลาหนี
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าชวาอาณาเขต	เธอตรองเหตุคาดในใจบาทหลวง
แกเป็นคนหมอความข้างลามลวง	จำจะท้วงดูสักครั้งฟังคดี
แล้วจึ่งว่าถ้าเช่นนั้นดั่งมั่นหมาย	การอุบายยังไม่เห็นเหมือนเช่นผี
ที่จะมาหลอกลวงดูท่วงที	อันข้านี้ตรองไม่เห็นอย่างเจรจา ฯ
๏ บาทหลวงฟังถ่มน้ำลายว่าอ้ายโง่	มึงชาติโคชาติแขกแปลกภาษา
ดีแต่ไม่กินหมูดูหูตา	หาปัญญาสักเท่าเล็นไม่เห็นมี
ได้แต่ข้างกินแพะกับแกะไก่	ยัดเข้าไปพลามพลามใช้หามผี
ชะมาช่วยเขยขวัญขยันดี	อ้ายแขกตี้พูดจาไม่น่าฟัง
กูติดว่าเป็นผู้ใหญ่ได้ปรึกษา	มิรู้หน้าโง่ผีตาขี้ถัง
ชอบแต่กวาดฝุ่นฝอยคอยระวัง	เขาจะนั่งเปื้อนกันขนเอาไป
เองพูดจาสารพัดขัดจังหวะ	แกเอะอะเดือดด่าไม่ปราศรัย
ชอบแต่ให้เขยถองลองดูใจ	มันจะไปฟ้องหาว่าด่าทอ
เฮ้ยอ้ายเจ้ามังคลาสานุศิษย์	จะชอบผิดปรับไหมไฉนหนอ
อ้ายคนโง่เองอย่างดกดต้นคอ	ถองอ้ายพ่อตาเล่นถึงเป็นความ
มันจะฟ้องหาเองอย่าเกรงพรั่น	ผิดก็ท่านทำมะรงเขาคงถาม
อ้ายพ่อตาเช่นนี้ไม่มีความ	แขกส่ำสามท้าวรายามึงอย่ากลัว
แกแค้นเคืองเรื่องราวที่กล่าวขัด	นั่งอึดอัดคิดกำจัดใคร่ตัดหัว
แล้วลุกเข้าไปในห้องให้หมองมัว	ปะคนชั่วสารพัดพูดขัดใจ
แล้วเรียกพระมังคลาสานุศิษย์	เองจงคิดผันแปรคิดแก้ไข
อ้ายแขกพ่อตาเองไม่เกรงใจ	พูดพิไรสารพัดทั้งขัดคอ
แม้นนานไปอ้ายนี่ทีจะบิด	เหมือนงูพิษเป็นศัตรูคงสู้หมอ
มิกำจัดเสียให้ห่างจะขวางคอ	เกิดหลักตอขึ้นเปล่าเปล่าไม่เข้ายา
แต่แรกกูดูเหมือนเป็นผู้ใหญ่	ก็ไว้ใจมันทุกสิ่งจริงจริงหวา
มิรู้โง่สิ้นอย่างใช่ช้างงา	มันชาติกามิใช่หงส์อย่าหลงเลย ฯ
๏ ฝ่ายมังคลาว่าเขามาเป็นเพื่อนยาก	สู้ลำบากอุดหนุนเจ้าคุณเอ๋ย
เขาก็มีบุญคุณได้คุ้นเคย	จะให้เขยไล่พ่อตาก็น่าชัง
แกเดือดด่าว่าอ้ายนี่มาพูดแก้	ทำกอแกโกโรพูดโอหัง
ยกความชอบให้แก่มันดันทุรัง	จะไปนั่งเกรงใจมำไมมี
ช่างหัวมันเป็นไรกับอ้ายแขก	อ้ายพวกแปลกศาสนาฆ่าฤๅษี
ไม่บาปดอกหนาหวาใครฆ่าตี	แม้นมึงมิไล่ไปกูไม่ฟัง
แกด่าเปรี้ยงเสียงอึงคะนึงก้อง	ออกจากห้องตึกใหญ่ดั่งใจหวัง
ตวาดก้องร้องเปรี้ยงขึ้นเสียงดัง	กูนึกหวังว่าจะดีมีปัญญา
มิรู้ว่ามันเคอะดูเปรอะประ	จริงจริงวะอยู่ไม่ได้ไปเสียหวา
จะมานั่งกองขัดตัดตำรา	ล้างปัญญากูไปหมดต้องอดโซ
จงกลับไปบ้านเมืองให้เรืองยศ	อ้ายชาติมดมักหวานดาลโทโส
จะมาทำเอาแต่จิตอิศโร	พูดโยโสสารพัดขัดอารมณ์ ฯ
๏ ท้าวรายาแค้นคำแต่จำจิต	นั่งกรดกริชเสียบรุมกันทุ่มถม
ฟังวาจาก็ไม่น่าสมาคม	มันโสมมหยาบคายหลายประการ
แล้วลุกจากตึกใหญ่ไปข้างล่าง	พร้อมขุนนางน้อยใหญ่ได้สงสาร
พระเทวสินธุ์ยินคำให้รำคาญ	จึ่งว่าหลานก็ไม่อยู่จะสู้ไป
แต่จะทูลบิตุรงค์ผู้ทรงเดช	จะโปรดเกศโองการสถานไหน
จะมานั่งเจ็บช้ำระกำใจ	หลานจะไปด้วยกันดั่งสัญญา
แล้วพระหน่อเทวสินธุ์นรินทร์ราช	แลเห็นบาทหลวงแสนแค้นนักหนา
เป็นจนจิตคิดว่าครูบิดา	หาไม่ฆ่าเสียให้ตายวายชีวัน
มันชาติคนเกเรเดรฉาน	จึ่งเกิดการวุ่นไปทั้งไอศวรรย์
พลางลุกไปเฝ้าองค์พระทรงธรรม์	ทูลรำพันลาไปอยู่ในเรือ
แม้นขุกเข็ญจึ่งจะกลับมารับรบ	ช่วยสมทบชิงชัยข้างฝ่ายเหนือ
ทั้งเจ้าตาจะทูลลาลงไปเรือ	ต้องหนีเสือเสียสักครั้งไปฝั่งชล ฯ
๏ พระมังคลาว่าพ่อก็จนจิต	เหลือจะคิดสารพัดจะขัดสน
แกไม่ฟังเสียงมนุษย์เห็นสุดจน	ต้องสู้ทนลำบากต้องยากเย็น
ด้วยจนใจไกเป็นครูแต่อยู่นี่	ครั้นจะมิทำตามก็ยามเข็ญ
แกตั้งกองแช่งด่าน้ำตากระเด็น	มิได้เว้นวันหลังตั้งแต่มา
เจ้าจะไปตามใจเถิดลูกรัก	แต่ไปพักอยู่ที่เกาะคอยเสาะหา
จงยับยั้งฟังการด่านชลา	แม้นพลาดท่าก็จะได้ไปด้วยกัน ฯ
๏ พระเทวสินธุ์กราบก้มบังคมทราบ	ค่อยลีลาศลงไปรีบผายผัน
พอสุริยนสนธยาเกือบสายัณห์	ก็ชวนกันสามองค์ไปลงเรือ
ท้าวรายาพาพระหน่อวรนาถ	กับอำมาตย์รีบไปมิได้เหลือ
แต่บรรดามาด้วยกันเคยจานเจือ	กลับไปเรือมิได้อยู่ทุกผู้คน ฯ
๏ ครั้นพลบค่ำคล้ำฟ้าสุธาวาส	สังฆราชว้าเหว่ระเหระหน
เห็นพวกแขกหายไปทั้งไพร่พล	ต้องอั้นอ้นอยู่ในใจไม่สบาย
หวนรำลึกนึกได้เพราะไล่เขา	คนบางเบาเต็มทีทั้งหนีหาย
ฉวยข้าศึกชุลมุนมาวุ่นวาย	แล้วเรียกนายกองฝรั่งมาสงคราม
เองรักษาหน้าที่อย่าหนีหลบ	กระบวนรบตรวจให้เสร็จอย่าเข็ดขาม
คิดล้อมวงจงระวังให้นั่งยาม	เอาเพลิงตามไว้ทุกช่องคอยป้องกัน
พอรุ่งเช้าเอาหญ้าขึ้นมาไว้	กูจะได้ผูกพยนต์พลขันธ์
ครั้นสั่งเสร็จจวนจะศึกขึ้นตึกพลัน	ให้หวั่นหวั่นวิญญาณ์ยิ่งอาวรณ์
เข้าห้องหับจับตำราออกมาคลี่	ดูแผนที่ลังกาหน้าสิงขร
ถิ่นประเทศเขตแคว้นแดนนคร	เห็นทางจรที่จะรับกองทัพไทย
แกว่าเหวยมังคลาเข้ามานี่	กูจะชี้แถวทางหว่างไศล
เข้ากกพระมเหสีดีแก่ใจ	มาจะได้คิดอ่านเอาบ้านเมือง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช	ฟังครูบาทหลวงรู้คันหูเหือง
แต่นิ่งนั่งตรองตรึกให้นึกเคือง	ไม่ได้เรื่องแกจะทำเอาตามใจ
แต่จนจิตเพราะเป็นศิษย์จึงต้องนิ่ง	แม้นท้วงติงแกก็ด่าไม่ปราศรัย
จะพูดจาว่าขานประการใด	แกก็ไม่อยากเชื่อเหลือระอา
แล้วลุกเข้าไปหาเวลาดึก	ที่ในตึกน้อมคำนับรับเจ้าขา
บาทหลวงว่าฮ้าเฮ้ยมังคลา	อ้ายพ่อตาไปเมืองมันเคืองใจ
เพราะตัวกูด่าว่าอุลามก	มันโกหกพูดจาอีท่าไหน
เพราะขี้ขลาดลาดเลากูเข้าใจ	ถึงมันไปเสียสักพันไม่พรั่นพรึง
อยู่ก็พูดเปล่าเปล่าไม่เข้าหู	มันสู่รู้หมายว่าเราไม่เท่าถึง
ชาติอ้ายพวกแขกพาลสันดานดึง	กูรู้ถึงตับไตหัวใจมัน
พลางว่ากับมังคลาลานุศิษย์	เองช่วยคิดกำกับเป็นทัพขัน
ยกไปทางหลังเขาเจ้าประจัน	อย่าให้มันรู้ตัวทั่วนคร
ต่อจวนค่ำย่ำแสงพระสุริยง	อัสดงเย็นพยับลับสิงขร
จึ่งค่อยเคลื่อนโยธาพลากร	จากสิงขรแดนเขาเข้าในดง
คิดจัดแจงแต่งพยนต์พลรบ	ไว้สมทบชายรุกขาป่าระหง
กับทหารเกณฑ์หัดจัตุรงค์	ให้ล้อมวงไปในป่าดาประดัง
แกคิดการราญรอนไม่นอนหลับ	จะยกทัพรีบไปดังใจหวัง
จนไก่ขันแจ้วเจื้อยระเรื่อยดัง	เสนาะวังเวงใจในไพรวัน
จวนจะใกล้รุ่งรางกระจ่างฟ้า	พระจันทราลับไม้ในไพรสัณฑ์
บาทหลวงลุกจากห้องมองดูพลัน	เห็นตะวันส่องหล้านภาดล
สั่งให้พวกเสนาเอาหญ้ามัด	แล้วเสกซัดประน้ำถึงสามหน
หญ้าก็ไม่กลายกลับเป็นรูปคน	ให้อั้นอ้นอกใจไม่สบาย
เป็นเหตุด้วยสิ่งใดไฉนหนอ	แล้วเสกต่อร่ำบ่นไปจนสาย
ทั้งฟ่อนหญ้าที่ลำดับไม่กลับกลาย	แกยักย้ายร่ำไปก็ไม่เป็น
ยิ่งเสียใจไม่สบายจนกายสั่น	ให้นึกพรั่นตรองตรึกนึกไม่เห็น
เป็นเหลือรู้กูเอ๋ยไม่เคยเป็น	ราวกับเช่นเด็กอ่อนพึ่งสอนคลาน
อันพยนต์มนต์เวทวิเศษขลัง	ทำทุกครั่งมิได้คลาดทั้งอาจหาญ
ลงนั่งหอบบอบช้ำแสนรำคาญ	จะคิดการแก้ไขไฉนดี
โอ้ตัวกูผู้เป็นพระสังฆราช	ได้ชี้ขาดศาสนาเป็นราศี
พวกฝรั่งทั้งจังหวัดปัถพี	ก็ยินดีที่ในกูอยู่ทุกคน
แต่ครั้งนี้ทำอะไรไม่ประสิทธิ์	นึกก็ผิดใจจริงนิ่งฉงน
ชะรอยอ้ายมังคลามันพาคน	สาละวนกาลีมีเข้ามา
เป็นเมียมิ่งจริงแท้แน่เหมือนคิด	จึงเสียพิธีแท้แน่นักหนา
ฉุนพิโรธโกรธแค้นแน่นอุรา	แกลุกมาบนตึกเสียงครึกโครม
ว่าฮ้าเฮ้ยมังคลาสานุศิษย์	เองมาติดไฟคึกไว้ฮึกโหม
เอาหม่อมเมียมาเคล้าประเล้าประโลม	ราวกับโคมแดงสีรวีวรรณ
จนมนต์ดลคาถาวิชาหมด	เพราะกลิ่นรสมเหสีดีขยัน
จนความรู้วิชาสารพัน	ไม่เป็นอันที่จะทำระยำไป
เสกพยนต์มนตราขึ้นห้าหมื่น	ก็กลับคืนไปเป็นหญ้าน่าสงสัย
แต่นั่งบ่นมนต์ภาวนาไป	ก็มิได้เป็นคนเหลือทนทาน
แม้นมิพามเหเสือไปเรือเสีย	จะคลอเคลียนางอนงค์ไว้จงผลาญ
อันความรู้กูก็เห็นไม่เป็นการ	คงบันดาลเสื่อมสิ้นเหมือนกินบอน
อันผู้หญิงกับวิชาเหมือนยาพิษ	เอาไว้ชิดแอบอิงดั่งสิงขร
คงหักพับทับทุ่มตะลุมบอน	เป็นแน่นอนเหมือนหนึ่งคำกูรำพัน
เร่งเอาไปเสียวันนี้จะกรีทัพ	ไปรบรับตีต้อนคิดผ่อนผัน
จะขืนเอานางเอกไว้เสกกัน	กูจะฟันมิให้เหลือเป็นเหยื่อกา ฯ
๏ ป่างพระหน่อธิบดินทร์ปิ่นกษัตริย์	ให้อั้นอัดนิ่งฟังนึกกังขา
แต่จนใจเพราะว่าไกเป็นครูบา	จะพูดจาก็ไม่ได้ให้รัญจวน
เหมือนน้ำท่วมริมฝีปากมันยากแท้	ไม่ถูกแผลเจ้าประคุณก็หุนหวน
ต้องจำเป็นจำไปแต่ใคร่ครวญ	ให้อักอ่วนอารมณ์อยู่นมนาน ฯ
๏ บาทหลวงว่าฮ้าเฮ้ยเจ้าคนเอก	อย่าโหยกเหยกยืดยาวให้ร้าวฉาน
กูจะได้ทำมหาวิชาการ	พาอีกาลกิณีไปที่เรือ
แล้วให้พวกบ่าวไพร่เอาไปส่ง	อีบุษบงรีบไปข้างฝ่ายเหนือ
ไปบ้านเมืองของเขาให้เถาเครือ	เอาแต่เรือน้อยน้อยสักร้อยลำ
เมื่อสำเร็จราชการให้ฐานถิ่น	สมถวิลรับมาชุบอุปถัมภ์
แต่เดี๋ยวนี้อยู่ไม่ได้ไปเหมือนคำ	ที่กูร่ำพรรณนาว่ากับมึง
ค่ำจงพานางเมียไปเสียหวา	แล้วกลับมากับบ่าวเช้าให้ถึง
เหมือนคำกูสั่งเสียกับเมียมึง	จะโกรธขึ้งสักเท่าไรกูไม่ฟัง ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอิศเรศ	ชำเลืองเนตรดูยุพินถวิลหวัง
จะพลัดพรากจากนุชสุดกำลัง	ยิ่งแค้นคั่งขัดใจไม่สบาย
กลับเข้าห้องหมองจิตคิดวิตก	ระกำอกดังจะแยกแตกสลาย
อาจารย์เราเจ้ากรรมทำวุ่นวาย	เห็นสุดหมายสารพัดอัดอารมณ์
ตระกองนุชบุษบงอนงค์สมร	ดั่งสิงขรใครรุมมาทุ่มถม
กันแสงพลางทางสะท้อนถอนอารมณ์	ให้เตรียมตรมในอุรายิ่งอาดูร ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงทรงกันแสงแถลงถ้อย	น้องบุญน้อยขอลาปิ่นบดินทร์สูร
มิขอไปเห็นวงศ์พงศ์ประยูร	ฉันจะทูลลาตายในคงคา
เพราะมีกรรมจำพรากจากพระบาท	ไหนจะอาจครองชีวังสืบสังขาร์
แม้นพาน้องลงไปในเภตรา	โปรดเข่นฆ่าเสียให้ตายวายชีวง
น้องเป็นคนชั่วช้าอุลามก	ท่านหยิบยกด่ากระจุยเป็นผุยผง
แม้นอยู่ไปอายทหารชาญณรงค์	ยุพยงทูลฉลองยิ่งหมองมัว ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ให้แค้นบาทหลวงกล่าวราวกับหัว
จะขาดจากเลือดเนื้อเหลือแต่ตัว	แม้นมิกลัวบาปกรรมจะทำลอง
ให้สาสมกับอารมณ์แกก่อเหตุ	ให้อาเพศหมกมุ่นที่ขุ่นหมอง
ทำเอาตามใจจิตไม่คิดตรอง	ตั้งแต่ต้องแตกทัพมายับเยิน
ก็หลายครั้งตั้งแต่จากลังกาเกาะ	มีแต่เคราะห์พาให้ตกระหกระเหิน
ตั้งแต่ตามถ้อยคำไม่จำเริญ	มีแต่เยินยับไปแทบวายปราณ
มาได้คู่สู่สมภิรมย์รส	ก็ปรากฏปึกแผ่นเป็นแก่นสาร
แกมิให้มีสุขทุกวันวาร	ได้อยู่นานไม่ช้าถึงห้าปี
ระทวยทอดกอดมิตรจิตสลด	แสนกำสรดทั้งสองยิ่งหมองศรี
จนจวนย่ำสุริยาใกล้ราตรี	บาทหลวงตีฆ้องระฆังกังสดาล
แล้วออกจากตึกใหญ่เรียกไพร่พร้อม	มาซักซ้อมตามหมวดตรวจทหาร
แล้วร้องสั่งมังคลาปรีชาชาญ	เวลาการจวนจะไปเร่งไคลคลา
เอาคนหญิงจัญไรลงไปเสีย	เป็นขาดผัวขาดเมียกันหนาหวา
รีบเอาไปชายทะเลลงเภตรา	อย่าอยู่ช้าไปทีเดียวประเดี๋ยวนี้
เอารถรัตน์จัดหาพาไปส่ง	นางอนงค์เกเรมเหสี
จะได้เกิดพิพัฒน์สวัสดี	เหมือนเสียผีเสียสางปัดรางควาน
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิศร	เรียกสมรบุษบงยอดสงสาร
มาขึ้นรถเทียมม้าอาชาชาญ	ออกจากด่านแนวเขาเจ้าประจัน ฯ
๏ บาทหลวงแกตบมืออือคราวนี้	กำจัดอีหญิงร้ายให้ผายผัน
พ้นไปจากเขตแคว้นแดนอรัญ	ตั้งแต่วันนี้ไปคงได้การ ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลามาในรถ	โศกกำสรดเสียพระทัยให้สงสาร
พลางประโลมโฉมเฉลาเยาวมาลย์	นางกราบกรานอยู่กับบาทเพียงขาดใจ
พระเล้าโลมโฉมเฉลาอย่าเร่าร้อน	พี่ไม่จรจากมิตรพิสมัย
แม่อย่าทรงกันแสงจงแข็งใจ	เรารีบไปให้ถึงยังฝั่งชลา
ไปอยู่ลำกำปั่นอย่าหวั่นหวาด	แกไม่อาจดั้นด้นเที่ยวค้นหา
เราไปอยู่เสียในเกาะถึงเสาะมา	ที่จะหาพบเราเจ้าอย่าแคลง
อันเกาะนี้ลี้ลับไปยับยั้ง	ที่กำบังทะเลแคบไปแอบแฝง
อย่าให้คนรู้เค้าเขาจะแคลง	เราบอกแจ้งว่าจะให้ไปบุรินทร์
แต่ตัวพี่จะกลับไปไม่อยู่ช้า	จะหนีมาเหมือนหนึ่งจิตคิดถวิล
รีบไปเถิดแก้วตาอย่าราคิน	พลางเร่งสินธพมาถึงท่าลง
แล้วเรียกพวกเรือน้อยที่คอยรับ	ลงประทับรับไปดั่งใจประสงค์
พระพาโฉมวรนุชบุษบง	แล่นไปลงกำปั่นใหญ่ในกลางคืน
ถึงท่านท้าวโกสัยก็ไม่รู้	สังเกตดูมรรคาเหลือฝ่าฝืน
ที่ปากช่องเขาชันกันลูกปืน	มาสักหมื่นสักพันไม่พรั่นพรึง
ให้แล่นไปถึงอ่าวพอเช้าตรู่	ตรงเข้าอยู่เสียข้างในเอาใบขึง
ทั้งร้อยลำตามกันไปมิได้อึง	เข้าทอดถึงเชิงผาหน้าคีริน
พระสั่งนุชบุษบงอนงค์สมร	จงวายร้อนเถิดจะสมอารมณ์ถวิล
สั่งพี่เลี้ยงกนิษฐายุพาพิน	กว่าจะสิ้นสุริยนสนธยา
จงระวังนุชนางสำอางโฉม	ค่อยเล้าโลมมิ่งมิตรกนิษฐา
เราจะต้องกลับหลังไปลังกา	ไม่อยู่ช้าอย่าให้น้องเจ้าหมองมล
จำจะรีบย้อนหลังไปฟังข่าว	ที่เรื่องราวเป็นอย่างไรให้ฉงน
ได้ประจักษ์หลักหลายอุบายคน	ดูเหตุผลเสียให้สิ้นลิ้นอาจารย์
พลางรีบลงเรือน้อยค่อยลอยล่อง	มาในท้องสาคเรศประเทศสถาน
มาถึงท่าทรงม้าควบทะยาน	พวกทหารแห่ไปเขาเจ้าประจัน
พระรีบเร่งอาชาม้าที่นั่ง	ไม่หยุดยั้งรีบไปในไพรสัณฑ์
มาพักเดียวถึงเขาเจ้าประจัน	พอตะวันแสงส่องสักสองโมง ฯ
๏ บาทหลวงนั่งตั้งเสกพยนต์หญ้า	แล้วสูบยาขึ้นสองชั้นควันโขมง
ร่ายพระเวทคาถานัยน์ตาโพลง	เอาเชือกโยงหุ่นหญ้าผ้าพยนต์
แล้วโอมอ่านคาถาทั้งห้าบท	เสกน้ำรดโปรยปรอยดั่งฝอยฝน
บริกรรมทำเลขเสกด้วยมนต์	ร้อยแปดหนตามตำราพระอาจารย์
ถึงสามครั้งตั้งแต่ทำไม่สำเร็จ	นึกเอน็จอนาถใจหลายสถาน
ตั้งแต่เช้าจนเย็นไม่เป็นการ	แสนรำคาญเคืองใจไม่สบาย
พอเห็นพระมังคลาสานุศิษย์	แกน้อยจิตแค้นใจมิใคร่หาย
แล้วพูดเป็นแยบยลกลอุบาย	กูดูกายผอมซูบผิดรูปทรง
พาเอาเมียไปส่งลงกำปั่น	ยังพัวพันโดยนิยมสมประสงค์
เองด่วนกลับมาไยในไพรพง	นางอนงค์จะเปล่าเศร้าอุรา
แกควักค้อนงอนงดประชดศิษย์	ด้วยดวงจิตเป็นทางข้างอิจฉา
จะหยิบผิดให้จงได้ในปัญญา	พาโลด่าปรับโทษให้ทดแทน
ถ้าอ้ายนี่หลบไปที่ไหนเล่า	สองอ้ายเฒ่าคงจะไปให้กูแขวน
พาลูกเขยดั้นด้นไปพ้นแดน	เห็นแม่นมั่นเหมือนกูคิดไม่ผิดคำ
ด้วยพลั้งไปนึกไม่ได้ถึงอ้ายแขก	เมื่อแต่แรกพูดไปมากถลากถลำ
ครั้นจะกลับฝ่าฝืนพูดคืนคำ	อายกับน้ำใจตัวได้ชั่วเกิน
ต้องคิดพูดเปรียบปรายกับอ้ายเขย	ไปตามเลยที่วิตกระหกระเหิน
คิดผันแปรแก้กลไปตามเกิน	เหมือนว่าวเหินหาวค้างกลางอัมพร ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลาปรีชาฉลาด	ฟังครูบาทหลวงยิ่งกว่าสิงขร
มาทุ่มทับในอุราให้อาวรณ์	ราวกับนอนอยู่ที่เพลิงอันเริงแรง
ทั้งถ้อยคำที่แกร่ำพิไรกล่าว	มันรานร้าวไปเสียสิ้นเขากินแหนง
จำจะถามดูบ้างฟังสำแดง	เจ้าคุณแคลงเมียข้าว่าไม่ดี
เข้ามาอยู่ในเขตประเทศถิ่น	เป็นมลทินสารพัดจะบัดสี
แล้วก็เป็นหญิงชั่วตัวอัปรีย์	เสียพิธีเสียเดชทั้งเวทมนตร์
ก็ขับไล่ไปเสียสิ้นจากถิ่นที่	ประเดี๋ยวนี้ในจังหวัดพิพัฒน์ผล
ค่อยปราดเปรื่องเรืองพระเดชข้างเวทมนตร์	ผ้าพยนต์ผูกไว้คงได้การ
หรือยังไม่ได้ทำให้สำเร็จ	กลเม็ดมากมายหลายสถาน
ข้าพเจ้ารีบไปมิให้นาน	มาฟังการจะได้รับกองทัพไทย ฯ
๏ บาทหลวงฟังนั่งอึ้งตะลึงคิด	อ้ายนี้ผิดพูดจาไม่ปราศรัย
ทำคารมข่มเหงไม่เกรงใจ	มิด่าให้รู้สึกสำนึกตัว
แม้นนานไปไหนกูจะว่ากล่าว	มันจะก้าวเหยียบหลังกระทั่งหัว
นิสัยศิษย์จะข่มเหงไม่เกรงกลัว	จะไว้ชั่วลือชาในสามัญ
แล้วจึ่งว่าฮ้าเฮ้ยอย่าเพ่ยก่อน	พูดแคะค่อนสารพัดจะจัดสรร
เองจะมาดูถูกคิดผูกพัน	กูรู้ทันมึงดอกบอกจริงจริง
อันตัวกูก็เป็นพระมึงจะว่า	มิใช่ข้าพึ่งบุญในคุณหญิง
จะมาพูดเกเรประเวประวิง	ทำแอบอิงเยาะหยันจำนรรจา
กูก็เป็นอาจารย์ช่วยการศึก	มึงตรองตรึกยับยั้งบ้างสิหวา
เองแค้นเคืองเรื่องอีเมียกับพ่อตา	ดูสีหน้าก็รู้ทุกผู้คน
อันตัวกูผู้ถือศาสนา	เพราะเมตตาหยาบใจจะให้ผล
กลับมาพูดหลอกล่อทรชน	มึงเป็นคนทุจริตคิดไม่ดี
จะสวดให้พระเป็นเจ้ามาเอาโทษ	ให้สิ้นโคตรย่อยยับดั่งสับสี
คงจะให้ผลมึงจนถึงดี	เพราะมึงดีกว่ากูผู้อาจารย์
พระเยซูผู้ทรงศาสนา	จะลงมาฟังเอาช่วยเผาผลาญ
อ้ายนี้ล้างศาสนาทำสาธารณ์	จงบันดาลให้มันตกนรกพลัน
ไม่สัตย์ซื่อชื่อเสียงจงจดไว้	แล้วจงใช้ทูตที่เปรื่องเมืองสวรรค์
มาจิกหัวคนประมาทฉกาจฉกรรจ์	ไปลงทัณฑกรรมไว้ให้มันกลัว
ค่ำวันนี้กูจะสวดให้ท่านทราบ	จะได้ปราบมึงเสียทั้งเมียผัว
มึงอย่าพักทำวุ่นให้ขุ่นมัว	จะดีชั่วค่ำวันนี้ดีละมึง
แล้วอย่าร้องเรียกกูให้ชูช่วย	จะเจ็บป่วยอย่างไรอย่าให้ถึง
เองก็มีที่ถืออย่าอื้ออึง	กลับไปพึ่งบุญเมียเสียเถิดเอ็ง
แล้วออกจากศาลใหญ่เข้าในตึก	อึกทึกปากโป้งพูดโฉงเฉง
อ้ายนี่มันพาลจะตื่นทำครื้นเครง	ต้องตามเพลงของมันกันสำนวน ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	ให้แค้นขัดพระทัยมุ่นนึกหุนหวน
จำจะคิดข้อคัดตัดสำนวน	เวลาจวนพลบค่ำจะย่ำเย็น
เข้าในห้องตรองเขียนหนังสือลับ	แล้วก็พับไว้มิให้ผู้ใดเห็น
พอพลบค่ำน้ำค้างลงเยือกเย็น	เดือนก็เด่นดวงกระจ่างสว่างตา
พระเผยแกลแลดูดารารัตน์	หวนประหวัดถึงมิตรกนิษฐา
ไม่เห็นพักตร์พุ่มพวงดวงผกา	ในอุราร้อนรุ่มดั่งสุมเพลิง
ป่านนี้นุชบุษบงอนงค์สมร	จะแสนร้อนอุระเจ้าดั่งว่าวเหลิง
เพราะครูเราเจ้ากรรมแกทำเชิง	จนเปิดเปิงพลัดพรากไปจากกัน
จะอยู่ไปไหนเลยจะมีสุข	อันความทุกข์ถึงจะได้ไอศวรรย์
เป็นมนุษย์เกิดมาในสามัญ	จะหวงกันหนักหน่วงเป็นห่วงไย
ก็เพราะมิตรชิดเชยที่เคยชื่น	จะเริงรื่นก็เพราะรักหักไม่ไหว
นี่แกล้งพรากจากเมียเสียน้ำใจ	จะอยู่ไปเล่าก็เห็นไม่เป็นการ
เขาย่อมว่าเหมือนกับราวหม้อข้าวแตก	จะมาแบกตุ่มไหใส่ข้าวสาร
เอาอะไรหุงต้มนั่งซมซาน	ไม่เป็นการแล้วหนอเรามาเมามัว
พอเที่ยงคืนก็จะไปเสียให้พ้น	จะนั่งทนให้เอาพร้ามาผ่าหัว
แทบจะตายหลายครั้งไม่ตั้งตัว	อันดีชั่วตามกรรมได้ทำมา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระสังฆราชท่านบาทหลวง	ลงนั่งง่วงถอนใจใหญ่อยู่ในฝา
ให้ฉุนเคืองเรื่องพระมังคลา	มันพูดจาทิ่มตำให้ช้ำใจ
อายกับพวกขุนนางข้างฝรั่ง	ให้แค้นคั่งดังใครเชือดให้เลือดไหล
จำจะคิดเป็นอุบายให้ตายใจ	พูดแก้ไขเสียให้พ้นคนนินทา
แล้วจึ่งเรียกมังคลามาปราศรัย	กินโต๊ะใหญ่ด้วยกันให้หรรษา
กับขุนนางข้างฝรั่งพวกลังกา	ทั้งเหล้ายาเป็ดไก่ยกใส่จาน
อีกเนยนมขนมปังมาตั้งพร้อม	ขึ้นนั่งล้อมมุลนายฝ่ายทหาร
พระมังคลาลุกมามิทันนาน	ทำอาการเหมือนแต่ก่อนค่อยผ่อนปรน
มิให้จับกิริยาอัชฌาสัย	เคยอย่างไรสารพัดไม่ขัดสน
ความในจิตมิให้แหนงระแวงวน	ก็นั่งทนไว้ในใจลุกไคลคลา ฯ
๏ บาทหลวงเห็นชื่นแช่มดูแจ่มใส	เห็นจะไม่ห่วงผู้หญิงดอกจริงหนา
แกจึ่งยกขวดใหญ่ใส่สุรา	ให้มังคลากับขุนนางกินอย่างเคย
แล้วกินเครื่องกับแกล้มแกมกับเหล้า	พอมึนเมาพร้อมพรั่งแล้วนั่งเฉย
บาทหลวงจึ่งปราศรัยภิปรายเปรย	เหมือนอย่างเคยเลี้ยงทุกครั้งแต่หลังมา
แล้วแกสั่งว่าพรุ่งนี้จะมีฤกษ์	กูจะเบิกทัพค่ายยกไปหวา
เร่งกะเกณฑ์พลขันธ์ดั่งบัญชา	ขุนเสนาทุกตำแหน่งเร่งแต่งพล
อ้ายมังคลากำกับเป็นทัพหนุน	จัดหมื่นขุนเตรียมให้ทั่วตัวพหล
ใครขาดฆ่าเสียให้ตายให้วายชนม์	ตีให้จนถึงกระทั่งกรุงลังกา
แกสั่งเสร็จมึนเมาลุกเข้าห้อง	ลงนอนตรองฤกษ์ยามตามภาษา
ข้างอังกฤษคิดจะทำตามตำรา	ใช้ปัญญาโดยตำรับฉบับครู ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มังคลาราช	เห็นครูบาทหลวงนอนดูอ่อนหู
เอากระดาษที่ลิขิตปิดประตู	มาที่อยู่จัดแจงแต่งสกนธ์
เหน็บกระบี่ฝักดำประจำมั่น	ถือปืนสั้นเรียกบ่าวเหล่าพหล
ที่ร่วมใจไคลคลาสี่ห้าคน	แล้วรีบร้นเดินตรงมาลงเรือ
ให้ชักใบใส่รอกออกกำปั่น	สลาตันพัดส่งตรงไปเหนือ
พอห้าทุ่มถึงเกาะจำเพาะเรือ	เข้าข้างเหนือน้ำได้สบายบาน
ค่อยลอยเรื่อยเฉื่อยฉ่ำถึงลำใหญ่	ตรงขึ้นไปปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ฝ่ายพี่เลี้ยงโฉมเฉลาเยาวมาลย์	ต่างชื่นบานอิ่มเอมเกษมใจ ฯ
๏ ป่างพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	โสมนัสปรีดาแล้วปราศรัย
ถามถึงมิตรกนิษฐาสุมาลัย	เสด็จไปห้องนางพลางประโลม ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุษบงอนงค์นาฏ	นางกราบบาททูลองค์พระทรงโฉม
แม้นดาวเคลื่อนเดือนดับพยับโพยม	พระทรงโฉมมิได้กลับไปนับวัน
น้องก็ไม่ขออยู่จะสู้ม้วย	ใครจะช่วยดับวิโยคที่โศกศัลย์
พลางซบพักตร์ลงกับตักพระทรงธรรม์	นางร่ำกันแสงสะอื้นกลืนน้ำตา
พระรับขวัญขวัญอ่อนสมรมิ่ง	พี่ไม่ทิ้งดวงจิตกนิษฐา
ประคองกอดยุพยงองค์พะงา	ขึ้นบนบาหลีพลางทางสุนทร
จันทร์กระจ่างกลางฟ้าเวหาหน	ต้องสกนธ์กายาสุดาสมร
ลมพระพายชายช่ออรชร	หอมเกสรเสาวคนธ์สุมณฑา
พลางแนบนุชบุษบงอนงค์นาฏ	แสนสวาทจุมพิตกนิษฐา
ถนอมแนบแอบขวัญกัลยา	ร่วมไสยาเดือนหงายสบายใจ
พายุหวนป่วนปั่นเป็นคลื่นคลั่ง	กระทบฝั่งสิขรินแผ่นดินไหว
ทั้งท้องธารละหานเหวเป็นเปลวไฟ	เมรุไกรอ่อนเอนระเนนเอียง
พิรุณโรยโปรยปรายเป็นสายสาด	สุนีฟาดฉาดฉานประสานเสียง
ฝูงมัจฉาปลาร้ายขึ้นว่ายเรียง	เป็นคู่เคียงฟาดหางกลางสินธู
เมขลาแบแก้วแววสว่าง	อสูรขว้างขวานลั่นสนั่นหู
วิชาธรนักสิทธ์ปิดประตู	นอนไม่รู้สึกกายดั่งวายชนม์
สองภิรมย์สมรักสมัครสมาน	ดั่งได้ผ่านเมืองฟ้าเวหาหน
จนเที่ยงคืนชื่นสำราญบานกมล	ที่ห้องบนท้ายบาหลีทั้งปรีดิ์เปรม
ค่อยเสื่อมสร่างบางเบาบรรเทาทุกข์	เกษมสุขสองราหน้าเป็นเหม
ถนอมแนบเนื้อนิ่มยิ่งอิ่มเอม	สองเกษมสุขสมภิรมยา ฯ
ตอนที่ ๙๙
พระบาทหลวงยกเข้าตีเมืองปากน้ำ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	ค่อยสร่างทรวงซึมเซาเมานักหนา
หวนรำลึกตรึกตรองมองตำรา	จะยาตรากรีทัพไปรับรอง
จนดึกดื่นคืนยังรุ่งมิได้หลับ	ให้กระสับกระส่ายจิตคิดหม่นหมอง
เกือบจะรุ่งฟ้าแดงไขแสงทอง	สกุณร้องก้องโกกิลาบิน
ไก่กระชั้นขันเอกวิเวกแว่ว	เสียงเจื้อยแจ้วกลางป่าพนาสัณฑ์
ฝูงวิหคนกกาถลาบิน	ออกจากถิ่นรังเร่พเนจร
แสงหิรัญเรืองรองขึ้นส่องฟ้า	พระสุริยาแย้มเยี่ยมเหลี่ยมสิงขร
พวกพหลพลิกฟื้นบ้างตื่นนอน	ยกหาบคอนหุงข้าวบ้างเผาปลา ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงง่วงเหงาบนเก้าอี้	สกุณีเพรียกพร้องก้องเวหา
พอหายเศร้าเบาบางสร่างอุรา	เรียกมังคลาสานุศิษย์คิดรำพึง
เห็นเงียบไปมิได้ขานนานนักหนา	ลุกออกมาด่าโป้งเสียงโผงผึง
นอนกระไรไม่รู้สึกนึกรำพึง	มันเมาถึงขนาดจริงจึ่งนิ่งไป
พลางลุกเดินมาดูประตูปิด	เห็นลิขิตปิดประตูดูสงสัย
ประหลาดจิตผิดแล้วหวาไปหาไฟ	มาส่องใกล้อ่านดูจึ่งรู้ความ ฯ
๏ หนังสือพระมังคลานราราช	เป็นเชื้อชาติอังกฤษให้คิดขาม
อาจารย์แช่งร่ำไรเป็นใจความ	ก็ครั่นคร้ามกลัวจะตายวายพระชนม์
อยู่ไม่ได้ใจคอให้ท้อแท้	ถึงจะแก้เล่าก็เห็นไม่เป็นผล
ทั้งกลัวพระวิญญาณเหลือทานทน	ต้องดั้นด้นไปแต่ตัวเพราะกลัวภัย
อันลังกาธานินทร์เป็นถิ่นฐาน	เชิญอาจารย์คิดความตามวิสัย
ไม่จงรักหนักหน่วงเป็นห่วงใย	ตามแต่ใจฝ่ายท้าวเจ้าประคุณ
ทั้งเสนีมีถ้วนกระบวนรบ	ผู้สมทบขาดเหลือคอยเกื้อหนุน
ข้าพเจ้าถูกแช่งแห่งเจ้าคุณ	อยู่จะวุ่นวายใจไม่สบาย
เพราะคบหญิงไม่ดีจึ่งมิโทษ	เสียประโยชน์ชั่วช้าพาฉิบหาย
พาให้เสื่อมมนตราวิชาคลาย	ต้องผันผายไปให้พ้นคนไม่ดี ฯ
๏ พอจบเรื่องแกยิ่งเคืองโทโสพลุ่ง	มาเกิดยุ่งเจ็บจิตดั่งพิษฝี
น้อยหรือกูเมตตาทั้งปรานี	ไม่พอที่มันจะทำให้ช้ำใจ
แล้วลงจากตึกใหญ่พลางให้หา	พวกเสนาจงเรียกท้าวโกสัย
มาหากูเร็วพลันด้วยทันใด	จงเร่งไปเดี๋ยวนี้มีกังวล
ขุนนางรับบัญชาเรียกม้าใช้	รีบลงไปเล่าแถลงแห่งนุสนธิ์
พวกม้าใช้รีบรัดไปบัดดล	นำยุบลลงไปท่าชลาพลัน
ทูลท่านท้าวโกสัยว่าให้หา	พระสังฆราชาร้อนให้ผ่อนผัน
รีบขึ้นไปยังเขาเจ้าประจัน	จงเร็วพลันโดยบัญชาอย่าช้าที ฯ
๏ ท้าวโกสัยได้ฟังพระสังฆราช	ผู้สิทธิ์ขาดเร่งรัดตัดวิถี
รีบขึ้นบกวกมาไม่ช้าที	ขึ้นพาชีรีบไปดั่งใจจง
ครั้นถึงเขาเจ้าประจันมิทันช้า	ลงจากม้ารีบไปฟังดั่งประสงค์
บาทหลวงเรียกขึ้นไปดั่งใจจง	แกพาตรงขึ้นตึกเหมือนนึกปอง
แล้วให้นั่งยังที่เก้าอี้ใหญ่	พลางปราศรัยโดยจิตสนิทสนอง
ว่าลูกเขยเองไปไหนดั่งใจปอง	หรือปรองดองพากันไปอยู่ในเรือ
จงบอกกูไปแต่จริงอย่านิ่งเฉย	การไม่เคยทำวลก็ล้นเหลือ
หรือเองพาไปไว้ที่ในเรือ	กูไม่เชื่อใครดอกบอกจริงจริง ฯ
๏ ท้าวโกสัยได้ฟังสังฆราช	แกเกรี้ยวกราดเต็มที่ดั่งผีสิง
เราก็บอกเนื้อความไปตามจริง	แกก็ยิ่งขู่ตะคอกว่าหลอกลวง
เป็นจนจิตด้วยว่าศิษย์เป็นเขยขวัญ	หาไม่จะดันเอากับปราชญ์ตาบาทหลวง
บอกกันโดยสัตย์ธรรม์มันว่าลวง	เราจะหวงกันไว้ทำไมมี
แล้วจึ่งว่าข้าแต่อาจารย์เจ้า	จะมาเฝ้าสงสัยอย่างใช้ผี
จะซ่อนเหน็บเก็บไว้ทำไมมี	ไม่พอที่จะพะวงคิดสงกา
เมื่อเจ้าคุณให้ไปรับเป็นทัพหนุน	ก็ไปวุ่นจัดทหารการอาสา
คอยเสียงปืนครื้นครั่นดั่งสัญญา	เตรียมเภตราคอยประจญรณรงค์
บาทหลวงว่าถ้าเองไม่รู้เห็น	สาบานเป็นหรือไม่อย่าใหลหลง
เอาให้กูนับถือว่าซื่อตรง	จะได้ปลงอารมณ์ไม่ซมซาน
ท้าวโกสัยได้สดับรับว่าได้	แกจึ่งให้สบถทศฐาน
แม้นมึงไม่รู้จริงอย่านิ่งนาน	เร่งสาบานไปสิหวาว่าให้ดัง
ถ้าแม้นมึงเป็นใจกับอ้ายเขย	ให้หนีเลยลับไวเหมือนใจหวัง
ให้ตามึงบอดมิดเหมือนติดตัง	ทั้งไม้กังเขนขึงตรึงต้นคอ
ให้องค์พระเยซูผู้เป็นเจ้า	เอาไม้เท้ามาขยี้ตีหัวขอ
ทั้งเชือกหนังมามัดรัดเอาคอ	ให้ตกหม้อแกงตายวายชีวี
จงว่าตามกูไปอย่าได้นิ่ง	ให้เห็นจริงเหมือนกูว่าอีตาผี
ท้าวโกสัยว่าพลันไปทันที	ไปตามที่เรื่องราวแกกล่าวพลัน ฯ
๏ บาทหลวงเห็นจริงแจ้งไม่แคลงจิต	สุจริตแท้จริงทุกสิ่งสรรพ์
สบถได้เหมือนอย่างว่าสารพัน	จริงของมันมั่นคงปลงอารมณ์
แกจึ่งว่าฮ้าเฮ้ยท้าวโกสัย	กูเจ็บใจควรหรือศิษย์สนิทสนม
มันทำให้เคืองขัดตัดอารมณ์	ต้องเตรียมตรมใจกูผู้อาจารย์
ถึงจะอยู่จะไปก็ไม่ห้าม	มันลวนลามเกเรเดรฉาน
เสียแรงกูผู้รักษาพยาบาล	ไม่เป็นการจริงละเหวยลูกเขยมึง
อันลังกาครานี้ทีจะได้	อ้ายพวกไทยอ่อนหูกูรู้ถึง
เหมือนลูกไก่อยู่ในมือไม่ดื้อดึง	การก็พึ่งจะสำเร็จได้เจ็ดวัน
มันกลัวจะต้องรบหลบไปเสีย	พาเอาเมียไปเสียก่อนคิดผ่อนผัน
กูก็ไม่งอนง้อคิดรอมัน	เองช่วยกันตีได้เป็นไรมี
กูจะให้ครองกรุงให้ฟุ้งเฟื่อง	เป็นเจ้าเมืองมอบสมบัติกษัตริย์ศรี
จงเร่งกลับไปเภตราอย่าช้าที	พอราตรีกูจะรบจุดคบเพลิง
คอยฟังเสียงปืนใหญ่ไล่พหล	จงจัดพลเพิ่มเจือให้เหลือเหลิง
ข้างด้านน้ำเองเข้าแหกให้แตกเปิง	ดูชั้นเชิงพอเป็นทีตีเข้าไป
ข้างฝ่ายกูก็จะกรูกันขึ้นบก	อย่าวิตกเลยออเจ้าท้าวโกสัย
เอากำปั่นพันลำตีร่ำไป	ทั้งปืนใหญ่ปืนน้อยคอยระดม
ขึ้นบกได้ไฟจุดอย่าหยุดยั้ง	ตีประดังยกกันรุมเข้าทุ่มถม
มันคงได้ลังกาอย่าปรารมภ์	จะได้ชมบุญมึงให้ถึงลือ ฯ
๏ ท้าวโกสัยได้ฟังสังฆราช	แกองอาจการทัพน่านับถือ
เหตุไฉนมังคลาระอามือ	ไม่นับถือครูบาดูน่าชัง
แต่นิ่งไว้ในจิตเพราะคิดเชื่อ	ลาไปเรือรีบไปเหมือนใจหวัง
จัดเรือรบพันร้อยลอยประดัง	จะคอยฟังเสียงปืนยืนประดา ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชชาติอังกฤษ	เห็นสมคิดสารพันก็หรรษา
พอสุริยงลงลับบรรพตา	เรียกเสนานายหมวดให้ตรวจพล
พร้อมสะพรั่งตั้งตามพิชัยยุทธ์	กระบวนครุฑเร่งรัดจัดพหล
เป็นปีกขวาปีกซ้ายระบายพล	เป็นทัพปล้นทัพหนุนพร้อมมุลนาย
ครั้นฤกษ์ดีคลี่คลายขยายทัพ	ออกคั่งคับเร่งกันให้ผันผาย
พวกฝรั่งทั้งมหาเสนานาย	ก็ผันผายจากเขาเจ้าประจัน
บาทหลวงขึ้นรถระย้าฝากระจก	เป็นทัพบกนำพหลพลขันธ์
เหน็บกระบี่ทีท่าสง่าครัน	ถือปืนสั้นหกกระสุนหนุนกระบวน
สารถีตีม้าอาชาชาติ	เผ่นผงาดวิ่งกลมดั่งลมหวน
เดินในดงวงอ้อมพร้อมกระบวน	ทั้งพลทวนเกาทัณฑ์เป็นหลั่นไป
ปืนนกสับคาบศิลาระดาดาด	ดูเกลื่อนกลาดเร่งกันเสียงหวั่นไหว
ทั้งปืนล้อลากเรียงเคียงกันไป	พวกคบไฟสำหรับเข้าเผาบุรินทร์
บาทหลวงแสนแค้นจิตคิดระทด	มันคิดคดทำได้ดั่งใจถวิล
แม้นสมหวังได้ลังกาในธานินทร์	เป็นที่ถิ่นสุขเกษมเปรมอุรา
ถึงมันจะมาบระจบไม่คบไว้	ก็เห็นใจจริงจังสิ้นกังขา
อ้ายนี่ถูกถ้อยคำอย่างตำรา	เขาว่าปลาแรงเพราะหางอย่างทำนอง
เป็นเหตุผลด้วยอีเมียจึ่งเสียท่า	มันชักพาหมกมุ่นให้ขุ่นหมอง
แล้วหวนห้ามความหลังตั้งแต่ตรอง	มาในท้องแถวทางกลางอรัญ
ให้เร่งรถรีบมาเวลาค่ำ	จวนจะย่ำยามชัยพอไก่ขัน
ถึงลำเนาเขาเขินเนินอรัญ	หยุดพร้อมกันแต่บรรดาเสนานาย ฯ
๏ บาทหลวงนั่งตั้งสง่าบนหน้ารถ	มาพร้อมหมดยืนคำนับรับกฎหมาย
จะคอยฟังสั่งงานการอุบาย	ทั้งไพร่นายข้างฝรั่งอย่างแต่เดิม ฯ
๏ ฝ่ายตัวท่านสังฆราชพระบาทหลวง	พร้อมกระทรวงสมนึกให้ฮึกเหิม
จึงว่าเฮ้ยคนงานทหารเดิม	คิดเพิ่มเติมกองแซงแต่งกระบวน
เอาไฟจุดป่าไม้ไพรระหง	แล้วก็ตรงวิ่งกลมดั่งลมหวน
เร่งประจุปืนหินดินชนวน	ให้พร้อมถ้วนปืนหลักยักกะตรา
พอจุดเพลิงเริงแรงแสงสว่าง	ออกจากทางยิงพื้นแต่ปืนผา
ตรงเข้าไปเมืองด่านชานชลา	เอาโยธาเรียงล้อมป้อมกำแพง
อย่าให้มันรู้ตัวทั่วจังหวัด	เอาคบมัดให้สว่างกระจ่างแสง
โยนหม้อดินเข้าไปในกำแพง	ทหารแซงพร้อมกันฟันประตู
ทั้งปืนใหญ่เร่งลากจุกปากช่อง	ไปคอยมองทุกกระบอกกรอกดินหู
ทั้งสกัดตัดทางหว่างประตู	จัดเอาผู้กล้าหาญการณรงค์
ครั้นสั่งเสร็จรีบทัพขับพหล	กระบวนพลลัดในไพรระหง
ถึงทางแยกมรรคาปากป่าดง	เป็นชายพงออกทุ่งหลังกรุงไกร ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายทัพหน้าพวกวาโหม	วาหุโลมคอยอยู่ทางหว่างไศล
เข้าซุ่มซ่อนนอนนั่งระวังภัย	ทั้งนายไพร่พร้อมพรั่งบ้างนั่งยาม
เห็นทัพบกยกมาเวลาดึก	เสียงครื้นครึกผู้คนออกล้นหลาม
ให้แอบแฝงหลีกไปไม่ไอจาม	จะฟังความซุ่มรายทั้งไพร่พล
แล้วสั่งให้ขุนนางใส่หางปีก	จงบินหลีกรีบไปในสิงหล
นำเอาข่าวไปแถลงแจ้งยุบล	เตรียมพหลรับรองไว้ป้องกัน
แต่ทัพเรานี้จะเข้าคอยตัดหลัง	จะรอรั้งอยู่ในป่าพนาสัณฑ์
แล้วจึงค่อยรุกรบประจบกัน	รับให้ทันเร็วราอย่าช้าที
ครั้นสั่งเสร็จขุนนางสอดหางปีก	ก็บินหลีกรีบไปในวิถี
ทั้งสองนายรีบมาไม่ช้าที	เข้าบุรีเมืองด่านชานนคร
รีบไปเฝ้าเจ้าบุรินทร์ปิ่นกษัตริย์	ตามรหัสเหตุทหารชาญสมร
คอยรับสั่งฟังกระแสให้แน่นอน	พระภูธรจะโองการสถานใด ฯ
๏ ป่างพระองค์ทรงภพจบจังหวัด	โองการตรัสสนทนาแล้วปราศรัย
ว่าเร่งรีบการร้อนอย่านอนใจ	พระสั่งให้จัดแจงแต่งกระบวน
แต่บรรดาเตรียมไว้เร่งให้ยก	ไปทางบกตามระบอบคิดสอบสวน
จงเร่งไปเร็วหนาเวลาจวน	จัดกระบวนบอกให้ทั่วตัวขุนนาง
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	พร้อมอำมาตย์นับร้อยไปคอยขวาง
อ้อมสกัดตัดประชิดคอยปิดทาง	ที่ย่านกลางของนัดดาสุดสาคร
ทางข้างฝ่ายชายทะเลสินสมุทร	กับราชบุตรพลผลึกเคยฝึกสอน
ก็รีบยกโยธาพลากร	จากนครเมืองด่านชานชลา
ไปพร้อมพรั่งตั้งกระบวนพยุหบาตร	แล้วประกาศไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ให้ตั้งค่ายแลกลาดดาษดา	เอาปืนผาจุกช่องกองละพัน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชชาติอังกฤษ	แกตามติดต้อนพหลพลขันธ์
ทั้งทัพหน้าทัพหลังประดังกัน	ไม่สำคัญว่าทัพคอยรับรอง
เร่งพหลพลรบเอาคบจุด	แกว่งอาวุธวิ่งถลันผันผยอง
สารวัตรนายหมวดตรวจทุกกอง	ออกจากช่องปากดงตรงออกไป
พอถึงทัพหัสไชยไฟสว่าง	ไหม้ยูงยางแดงป่าพฤกษาไสว
ให้ยิงปืนเป็นสัญญาก้องป่าไพร	พลไพร่ถึงกันฟันประดา ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมรมจักรนัคเรศ	รักษาเขตปากทางอยู่ข้างขวา
ให้ทหารขานโห่เป็นโกลา	เร่งพระยากัณฐัศว์อัสดร
เข้ารบรับทัพฝรั่งประดังเสียง	ทหารเคียงคั่งคับสลับสลอน
ถือแหลนหลาวง้าวโล่แลโตมร	พร้อมนิกรเกียกกายให้รายพล ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชตาบาทหลวง	ครั้นตีล่วงเลยทางมากลางหน
ไม่ยับยั้งรั้งราพลาพล	หมายจะปล้นให้กระทั่งถึงลังกา
ระดมปืนครื้นครั่นสนั่นเสียง	ก้องสำเนียงควันกลุ้มคลุ้มเวหา
น้ำมันไฟไล่สาดดาษดา	ถูกโยธาทัพไทยบ้างไหม้พอง
ทั้งปวดเจ็บเหน็บชาถึงสาหัส	ยิ่งเป่าปัดแตกซ้ำเป็นน้ำหนอง
ศรีสุวรรณนั้นชำนาญการกระบอง	คอยปัดป้องไฟน้ำมันพอกันองค์
ให้ถอยทัพกลับหลังเข้ายังด่าน	แสนรำคาญที่ในจิตพิศวง
ทั้งไพร่พลบางเบาบรรเทาลง	จะทำสงครามไปก็ใช่ที
กลับเข้าด่านชานชลาขึ้นหน้าป้อม	ทหารพร้อมเสนาบดีศรี
พระให้หาครูพลันมาทันที	แล้วจึงมีสิงหนาทประภาษพลัน
ว่าดูราข้าแต่อาจารย์เฒ่า	แถลงเล่าความจริงทุกสิ่งสรรพ์
มันเอาไฟกรดสาดฉกาจฉกรรจ์	เป็นน้ำมันไหม้กายเพียงวายปราณ
ขอท่านครูชูช่วยคนป่วยเจ็บ	ที่เป็นเหน็บร้อนเริงถูกเพลิงผลาญ
ช่วยแก้ไขพอให้พ้นทนทรมาน	ช่วยคิดการเป่าปัดกำจัดภัย ฯ
๏ ฝ่ายครูเฒ่าผู้ชำนาญในการเวท	แกรู้เหตุโดยวิธีคัมภีร์ไสย
อันฝรั่งตั้งสาดน้ำมันไฟ	จะแก้ไขด้วยมนต์ให้ฝนมี
จึงกราบทูลเจ้าพิภพจบจังหวัด	ขอเป่าปัดที่กำบังตั้งบายศรี
จะตั้งสรวงสารพัดทำบัดพลี	ให้ฝนมีมาในดึกเหมือนนึกปอง
พระทรงฟังสั่งว่าถ้าเช่นนั้น	จงผ่อนผันจัดแจงเร่งแต่งของ
อย่าให้ทันรุ่งแจ้งไขแสงทอง	จงตรึกตรองเสียให้เสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ ฝ่ายครูพักตร์จักราพฤฒาเฒ่า	จึงก้มเกล้ารีบรัดมาจัดศาล
เอาผ้าขาววงลาดดาดเพดาน	ห้อยเป็นม่านตั้งพิธีพลีกรรม์ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายพวกทมิฬกินปักษา	เข้าแอบป่าพุ่มไม้ในไพรสัณฑ์
เห็นทัพบกยกไปเป็นหลายพัน	แล้วกลับหันถาโถมเข้าโจมตี
กำลังไฟไหม้ป่าพวกวาโหม	โจนกระโจมลุยไล่ในวิถี
ฝรั่งตื่นครื้นวิ่งเป็นสิงคลี	ทมิฬตีแตกตายลงหลายกอง
ไม่รู้กลวนวิ่งทิ้งอาวุธ	อุตลุดสับสนปล้นเอาของ
ชิงอาวุธน้อยใหญ่ไว้เป็นกอง	ฝรั่งต้องปืนตายลงหลายพัน
พวกวาโหมโจมตีไม่หยุดยั้ง	จนกระทั่งทัพใหญ่พอไก่ขัน
จนเวลายามสามตามประจัญ	ไล่กระชั้นถึงทางหว่างคีริน
บาทหลวงเห็นทัพหลังมาคั่งคับ	บ้างแตกยับมาในป่าพนาสัณฑ์
ให้ตั้งทัพรับรองกองทมิฬ	เอาลูกดินยัดพลุประจุปืน
น้ำมันไฟไล่สาดเสียงฉาดฉับ	เป็นเพลิงวับไหม้มาไม่ฝ่าฝืน
ถูกพหลพลทมิฬทั้งดินปืน	เสียงครั่นครื้นโกลาทั้งป่าดง
น้ำมันไฟไหม้ปีกบ้างหลีกกลับ	แล้วถอยทัพเข้าในไพรระหง
ถอดปีกหางขว้างไปเสียในดง	เข้าแอบพงลัดแลงเที่ยวแฝงกาย ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายเภตราที่หน้าด่าน	พวกทหารพร้อมพรั่งคนทั้งหลาย
ได้ยินเสียงปืนใหญ่ทั้งไพร่นาย	เหมือนนัดหมายเร่งพหลพลเภตรา
ท้าวโกสัยสุริย์วงศ์ทรงพระแสง	ออกกวัดแกว่งต้อนพหลพลอาสา
ให้เข้าตีเมืองด่านชานชลา	ทั้งกองหน้ากองหนุนหมุนเข้าไป
ปืนระดมสมทบเข้ารบพุ่ง	เกือบจะรุ่งรางรางสว่างไสว
ป่างพระจอมสินสมุทรวุฒิไกร	ออกจากค่ายทรงสิงโตให้โห่ดัง
วายุพัฒน์ราชบุตรทรงสินธพ	ไล่ตลบกำกับเป็นทัพหลัง
อ้ายยักษ์หมีถือกระบองมองระวัง	เดินข้างหลังมิ่งม้าอาชาชาญ
ใส่เสื้อแดงแต่งตัวหัวเหมือนเงาะ	แล้วใส่เกราะหนังเย็บเอวเหน็บขวาน
คาดปั้นเหน่งเรือนมณีทองสีลาน	ใส่สังวาลลูกปัดจัดประจง
มันรักงามกรุ่มกริ่มเดินยิ้มย่อง	ใส่ข้าวของชื่นชมสมประสงค์
สะพายย่ามใส่เสบียงเคียงม้าทรง	จัตุรงค์โห่เร้าจะเอาชัย
ถึงชายหาดดาษดาโยธาทัพ	ออกคั่งคับธงทิวปลิวไสว
ให้ตั้งที่นาคนามตามกันไป	โดยพิชัยสงครามตามตำรา ฯ
๏ ฝ่ายทรงฤทธิ์อิศโรท้าวโกสัย	จวนอุทัยจะสร่างกลางเวหา
สั่งให้ยิงปืนหลักยักกะตรา	พร้อมเภตราตรงเข้าอ่าวบุรินทร์
ระดมปืนครื้นครั่นควันโขมง	เสียงผางโผงก้องท่าชลาสินธุ์
โจนขึ้นม้ายกพหลพลทมิฬ	พร้อมกันสิ้นแต่บรรดามาในเรือ
อเนกแน่นแสนยาล้วนกล้าหาญ	บ้างถือขวานตามพวกหมวกหนังสือ
เป็นทัพหน้ากล้ายกทั้งบกเรือ	ราวกับเสือโลดเต้นเผ่นทะยาน
กระบวนหลังคั่งคับคนนับแสน	อเนกแน่นถือสาตราล้วนกล้าหาญ
ยกเข้าตีพร้อมกันมิทันนาน	ประจัญบานรบรับกองทัพไทย
ยิงสนั่นครั่นครื้นล้วนปืนตับ	เสียงฉาดฉับก้องกังวานสะท้านไหว
เป็นควันคลุ้มกลุ้มแดงล้วนแสงไฟ	ข้างทัพไทยยิงประดังเสียงตังตึง
ถูกพหลพลไพร่บ้างตายกลาด	เอาดินสาดควันโขมงเสียงโผงผึง
ปล่อยปืนใหญ่ไฟฟูมเสียงตูมตึง	อึงคะนึงจนสว่างกระจ่างตา
บ้างล้มตายก่ายกองทั้งสองข้าง	พวกขุนนางเร่งร้นพลอาสา
อาวุธสั้นฟันฟาดถึงสาตรา	พิฆาตฆ่ากันตายลงหลายพัน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายจักราพฤฒาเฒ่า	แกเร่งเข้าพิธีขมีขมัน
ทางกสิณอภิญญาณชำนาญครัน	เสียงฟ้าลั่นครืนครืนพื้นอำพน
มหาเมฆตั้งมาบนอากาศ	สุนีบาตเปรี้ยงเปรี้ยงเป็นเสียงฝน
วลาหกตกปรายเป็นสายชล	นภาดลมืดมัวทั่วนภางค์
ปัจจุสมัยไก่แก้วจะแจ้วเจื้อย	เรไรเรื่อยท้องทุ่งพอรุ่งสาง
พิรุณโรยโปรยชื้นพื้นนภางค์	ทั้งน้ำค้างหยดย้อยลงพรอยพราย
พวกที่ต้องไฟกรดหมดทั้งนั้น	อันผิวพรรณแสบร้อนก็ผ่อนหาย
ที่ถูกมากเหลือทนกระวนกระวาย	ออกตากสายฝนเบาบรรเทาลง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนคเรศเกศกษัตริย์	โองการตรัสชื่นชมสมประสงค์
จะคิดการกำราบปราบณรงค์	เสด็จตรงไปพิธีพลีกรรม
แล้วจึงตรัสว่าท่านอาจารย์เฒ่า	จงโปรดเราช่วยชุบอุปถัมภ์
ปราบศัตรูหมู่ร้ายรายประจำ	ท่านจงทำตามกิจวิทยา ฯ
๏ ฝ่ายครูเฒ่าเจ้าตำราว่าช้าก่อน	จะผันผ่อนดูแผนให้แน่นหนา
เขาก็เป็นคนดีมีวิชา	ข้างฝ่ายฝาหรั่งกลัวทั่วทุกคน
ขอตรองตรึกดูตำราวิชาก่อน	คิดผันผ่อนที่ในเรื่องเมืองสิงหล
ดูชะตาในประเทศเขตมณฑล	ถ้าแม้นพ้นเคราะห์ดีคงมีชัย
แล้วครูเฒ่าเอาตำราออกมาคลี่	ในคัมภีร์ยัญเวทข้างเพทไสย
พิเคราะห์ดูรู้แท้แน่แก่ใจ	จะชิงชัยก็ไม่สมอารมณ์ปอง
เพราะราหูเล็งลัคน์ชักให้ถอย	กำลังน้อยฝ่ายเรามักเศร้าหมอง
ต่อเทวดายกไปดั่งใจปอง	อีกสักสองเดือนครึ่งจึ่งจะดี
แล้วกราบทูลมูลความไปตามเรื่อง	ชะตาเมืองเศร้าหมองไม่ผ่องศรี
อย่าเพ่อยกโยธาออกราวี	จะเสียทีเปล่าเปล่าไม่เข้าการ
จงรอรั้งอย่างทูลมูลเหตุ	ขออ่านเวทวิทยาเหมือนว่าขาน
ให้ฝนตกท่วมนองดั่งท้องธาร	จะบันดาลให้เป็นลมระดมมา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงโลกเฉลิมภพ	ขจรจบนครินทร์ปิ่นมหา
ได้ทรงฟังครูพักตร์จักรา	พระปรีดาตรัสตอบว่าขอบคุณ
ตามแต่ท่านจะประกอบให้ชอบจิต	ไปโดยกิจขาดเหลือได้เกี้อหนุน
ท่านจงเอาธุระเดชะบุญ	จะได้อุ่นอกอาณาประชากร ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายโยธาพวกวาโหม	ไปคอยโจมตัดหลังหว่างสิงขร
ถูกไฟกรดแล้วพหลพลนิกร	ไปซอกซ่อนชายเขาลำเนาเนิน
ต้องน้ำฝนโปรยปรายก็หายพิษ	ยิ่งแค้นจิตขึ้นลำเนาภูเขาเขิน
เก็บก้อนหินศิลาที่หน้าเนิน	ตามแผ่นเผินเอามาไว้ได้ทุกคน
แล้วก็ทำปีกหางขึ้นอย่างเก่า	ครั้นรุ่งเช้าแฝงไม้ในไพรสณฑ์
จึ่งจัดแจงแต่งตัวทั่วทุกคน	ทั่งไพร่พลพร้อมทั่วตัวขุนนาง
ถือก้อนหินศิลาที่หาไว้	พลางสอดใส่สารพัดจัดปีกหาง
แล้วปีนขึ้นยังพื้นนภาพลาง	เอาหินขว้างไปในกองแล้วร้องพลัน
ว่าฮ้าเฮ้ยพวกฝรั่งอย่านั่งนิ่ง	ลุกขึ้นชิงชัยรับเป็นทัพขัน
เองก็มีไฟกรดหมดด้วยกัน	แต่กูนั้นมีแต่หินก้อนศิลา
แล้วโยนลงพร้อมกันสักพันก้อน	ถูกนิกรไพร่นายทั้งซ้ายขวา
พลฝรั่งตายกลาดดาษดา	ที่แขนขาหักบ้างยังไม่ตาย ฯ
ตอนที่ ๑๐๐
สินสมุทรตีทัพพระบาทหลวงจนถูกยาเบื่อ
๏ บาทหลวงงกตกประหม่าให้ล่าทัพ	จะย้อนกลับไปไม่ได้ดั่งใจหมาย
ให้รีบเร่งพวกพหลพลนิกาย	ไปหาดทรายเต็มกลัวหนังหัวพอง
ไม่ออกจากรถฝรั่งนั่งคุดคู้	เงี่ยแต่หูฟังพหลให้หม่นหมอง
ให้หวาดไหวไปทั้งตัวหนังหัวพอง	พลางก็ร้องเร่งทัพให้ขับพล
เกือบจะถึงธารท่าเภตราจอด	ให้คนสอดลงไปดูหมู่พหล
ฟังเสียงปืนครื้นเครงวังเวงวน	แกให้คนตัดทางแยกห่างไป
อย่าเพ่อเข้าไปประจบสมทบทัพ	ฟังกิตติศัพท์เรื่องราวท้าวโกสัย
ให้เร่งทัพขับพหลสกลไกร	รีบลงไปกำปั่นมิทันนาน
วิ่งเข้าไปท้ายบาหลีเห็นลี้ลับ	จิตยังวับหวามหวาดไม่อาจหาญ
กลัวอ้ายพวกโยนหินทมิฬมาร	จะล้างผลาญชีวิตให้คิดเกรง
มันมีปีกบินได้ในอากาศ	จึ่งสามารถมารุมกันคุมเหง
แต่เดินดินมาสักหมื่นให้ครื้นเครง	ที่จะเกรงกลัวณรงค์อย่าสงกา
แต่ครั้งนี้สารพัดจะขัดข้อง	ทั้งพวกพ้องคนชิดทั้งศิษย์หา
มาแข็งขัดเคืองจิตผิดตำรา	อ้ายมังคลาเล่าก็หนีเพราะอีเมีย
แม้นกูได้ลังกาจะผ่าอก	เอาใส่ครกสับคั่วเช่นตั้วเหีย
ถึงอ้ายผัวจะมาง้อขออีเมีย	จะเมินเสียไม่ขอแลทำแชเชือน
แต่ตัวมันเพราะเป็นศิษย์สนิทสนอง	หาไม่จะต้องทารกรรมทำให้เหมือน
มันมาพูดตอแหลทำแชเชือน	เที่ยวบิดเบือนทิ้งกูผู้อาจารย์
แล้วหวนฮึกนึกมานะพระคงช่วย	อย่าให้ม้วยชีวังสิ้นสังขาร
เราก็ซื่อถือศีลพระวิญญาณ	ที่ในการศาสนาคงถาวร
แล้วจึ่งสวดคาถาข้างฝาหรั่ง	ตั้งแต่ครั้งพระเยซูเป็นผู้สอน
ขอให้สมปรารถนาดั่งอาวรณ์	การนครสิงหลอย่าพ้นมือ
จะได้ตั้งศาสนาให้ผาสุก	บรรเทาทุกข์เหมือนแต่ครั้งฝรั่งถือ
ทั้งไพร่บ้านพลเมืองได้เลื่องลือ	จะไว้ชื่อเสียงเราเข้าในวงศ์
แกตรองตรึกนึกไปใจละห้อย	จนบ่ายคล้อยลับไม้ไพรระหง
แล้วเรียกคนมีชื่อที่ซื่อตรง	เองเอาธงโบกแม่ทัพให้กลับมา ฯ
๏ ฝ่ายคนใช้รีบไปยังกองทัพ	นั่งคำนับบอกไปว่าให้หา
พระสังฆราชแม่ทัพเธอกลับมา	อยู่เภตราลำใหญ่รีบไปพลัน
ท้าวโกสัยไต่ถามเป็นความลับ	ทำไมกลับมาก่อนคิดผ่อนผัน
จงให้เลิกพลไกรไปด้วยกัน	หรือจะมั่นอยู่อย่างไรไปแต่เรา
คนที่มาว่าไปแต่ตัวท่าน	จะตั้งมั่นยับยั้งคอยฟังเขา
แต่ตัวท่านสั่งให้ไปกับเรา	อย่าเพ่อเอากองทัพถอยกลับไป
สั่งให้ตรวจตรากันมั่นอยู่นี่	ต่อพรุ่งนี้จึ่งมาที่อาศัย
พวกที่อยู่ยับยั้งระวังภัย	เราจะไปฟังท่านผู้บัญชา
ครั้นสั่งเสร็จรีบมาหาบาทหลวง	เห็นนั่งง่วงผินหลังเข้าข้างฝา
จึงเข้าไปไต่ถามตามสงกา	เจ้าคุณมาราชการสถานใด ฯ
๏ บาทหลวงว่าฮ้าเฮ้ยออศิษย์หา	กูรบราพวกพหลทนไม่ไหว
เอาน้ำมันกรดสาดฟาดเข้าไป	พวกทัพไทยแตกย่นไม่ทนทาน
พากันแตกกลับไปเข้าในด่าน	ฝ่ายทหารพวกเราตามเผาผลาญ
พอฝนตกหนาวล้นเหลือทนทาน	จะหักหาญเข้าไปก็ใช่ที
จึงถอยทัพกลับมาตั้งอยู่ตีนเขา	ครั้นรุ่งเช้ามืดมัวทั่ววิถี
ยังมีพวกโจรป่ามาราวี	แต่มันมีปีกหางมาทางบน
เอาก้อนหินศิลาลงมาขว้าง	โดยนภางค์เมฆาเวหาหน
ถูกทหารล้มตายถึงวายชนม์	ไม่รู้กลตายกลาดดาษดา
จะย้อนทัพกลับหลังมันตั้งมั่น	อยู่เขตคันกักทางไว้ข้างขวา
เหลือกำลังพวกพหลพลโยธา	เพราะมันมาบนอากาศประหลาดใจ
ต้องล่าทัพกลับมาเภตราก่อน	คิดผันผ่อนดูแลได้แก้ไข
เองจะช่วยคิดอ่านสถานใด	จงว่าไปให้กระจ่างในทางความ ฯ
๏ ท้าวโกสัยได้ฟังสังฆราช	แกตั้งคาดคั้นขู่กระทู้ถาม
เป็นจนใจไม่รู้แห่งจะแจ้งความ	แกซักถามว่ากระไรจึงให้การ
ท้าวโกสัยไหวปัญญาปรีชาฉลาด	ดูสังฆราชวุ่นวายหลายสถาน
จำจะแก้แผลคันในสันดาน	ฟังอาการกิริยาแล้วว่าวอน
ว่าข้าแต่ท่านครูผู้แม่ทัพ	จะบังคับก็จะฟังท่านสั่งสอน
ไม่หลบลี้หนีแชท่าแง่งอน	คงผันผ่อนตามท่านผู้บัญชา ฯ
๏ บาทหลวงยิ้มอิ่มใจค่อยวายทุกข์	เขาขยุกเข้าที่คันก็หรรษา
แกตบมือดีหนออ้ายพ่อตา	มีปัญญาดีจริงยิ่งบุคคล
เออเช่นนี้จึ่งจะว่าพระยาเอก	ควรจะเสกให้เป็นเจ้าชาวสิงหล
มึงอย่าได้นึกแหนงระแวงวน	คงได้ผลได้ประโยชน์จะโปรดมึง
เอาให้ได้ชั้นฟ้าสุธาทิพย์	ที่ลอยลิบอย่าพะวงส่งให้ถึง
ขอแต่เพียงสัตย์ซื่ออย่าดื้อดึง	กูกับมึงร่วมจิตชีวิตเดียว
ท้าวโกสัยคำนับรับธุระ	แกร้องฮะมึงก็ปราชญ์ฉลาดเฉลียว
เออเช่นนี้ดีครันขยันเจียว	ไม่บิดเบี้ยวถือมั่นเหมือนสัญญา
นี่แน่เฮ้ยแยบคายอุบายนี้	เห็นคงที่จริงแท้แน่แล้วหวา
กูจะคิดบำรุงจะหุงยา	ให้นิทราหลับใหลคงได้การ
เข้าเหนือลมระดมเป่าเข้าให้พร้อม	แล้วจึ่งอ้อมใช้พหลพลทหาร
เข้าตัดตีหลังค่ายคงได้การ	อย่านิ่งนานมาไปปรุงคิดหุงยา
แกจัดเครื่องเบื่อเมาทำเตาเสร็จ	กลเม็ดหลายหลากมากนักหนา
แล้วสุมให้เป็นเถ้าเคล้าสุรา	ตามตำราใส่กล้องเป่าลองดู
คนในลำกำปั่นถูกควันง่วง	เข้าจับดวงจิตออกกระบอกหู
ให้หาวนอนอ่อนเหมือนว่าตำราครู	ลงง่วงอยู่กับถิ่นสิ้นกำลัง
จะแก้ได้ก็แต่หวานน้ำตาลสด	เอากลิ่นรสหยอดเข้าไปเหมือนใจหวัง
นั่นแหละจึ่งจะหายคลายประทัง	แกจึ่งสั่งให้แก้พวกแน่ไป
ฝรั่งเอาน้ำตาลที่หวานจัด	เอาน้ำหยัดหยดลงไม่สงสัย
พวกที่เมาถูกน้ำตาลหวานเข้าไป	ก็หายในประเดี๋ยวนั้นดั่งบัญชา ฯ
๏ บาทหลวงเห็นยินดีเป็นที่ยิ่ง	คงสมสิ่งมุ่งมาดปรารถนา
จึ่งว่าในเกาะประเทศเขตลังกา	อยู่ในฝ่ามือแล้วไม่แคล้วเลย
แต่ป่างก่อนช่างกระไรมิได้คิด	ช่างมืดมิดบังเงาแม่เจ้าเอ๋ย
เอออ้ายท้าวโกสัยกระไรเลย	บุญเอ็งเคยได้บำรุงซึ่งกรุงไกร
เผอิญกูตรึกตรองเห็นช่องแล้ว	สว่างแผ้วราวกับเขียนวิเชียรใส
ที่ทุกข์ร้อนก่อนเก่าบรรเทาใจ	เองเร่งไปตรวจดูหมู่นิกร
ทหารรบเรือแพจงแก้ไข	ให้พร้อมไว้ตามหมู่เช่นกูสอน
ค่ำพร่งนี้จะได้ตีด่านนคร	เป็นการร้อนรีบไปดังใจจง
ท้าวโกสัยคำนับกลับไปที่	พอราตรีถึงที่ตั้งอย่างประสงค์
จึงตรวจเหล่าเกณฑ์หัดจัตุรงค์	ให้ล้อมวงนั่งยามตามอัคคี ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงอิ่มใจดั่งได้แก้ว	สว่างแผ้วแจ่มจำรัสรัศมี
ครั้นพลบค่ำสนธยาในราตรี	แกเปรมปรีดิ์ในใจเห็นได้เมือง
เล่นอ้ายพวกประจามิตรที่คิดคด	จะแทนทดกันสิหวาให้ตาเหลือง
คงสมคิดตอบแทนที่แค้นเคือง	ให้ลือเลื่องมนต์กูผู้อาจารย์
พลางเข้าในท้ายบาหลีคลี่ตำรับ	แล้วนั่งนับเกณฑ์ลังกามหาศาล
เห็นจะตั้งยืนยงคงอยู่นาน	มาเสียการก็เพราะไทยเป็นไพรี
อันตัวกูผู้จะตั้งศาสนา	ขอเทวาช่วยบำรุงซึ่งกรุงศรี
ให้ชนะศัตรูกู้บูรี	อย่าให้มีกีดขวางทางประจญ
แล้วเอนอิงพิงหมอนด้วยอ่อนหิว	วิเวกหวิวรวนเรระเหระหน
พลางหยิบขวดบรั้นดีที่ชั้นบน	ให้หาคนพ่อครัวมาคั่วเจียว
เครื่องกับข้าวเอามาตั้งบนโต๊ะใหญ่	ทั้งเป็ดไก่หวานคาวกับข้าวเหนียว
หยิบสุรามารินกินคนเดียว	เครื่องคั่วเจียวเป็ดแกล้มหมูแนมญวน
กินจนเมาหาวเรอกะเพ้อกะพก	ความวิตกไม่รู้สิ้นถวิลหวน
กำลังเมาเร่าร้อนลงนอนครวญ	ให้อักอ่วนอยู่ในจิตคิดคะนึง
น้อยหรืออ้ายมังคลาสานุศิษย์	มันคบคิดหนีกูรู้ไม่ถึง
ประมาทหมิ่นลิ้นพาลสันดานดึง	ใช่จะพึ่งบุญญาบารมี
แล้วหวนฮึกนึกมานะพระเจ้าขา	ขอให้ข้าสิ้นทุกข์เป็นสุขี
จะไปปราบศัตรูหมู่ไพรี	อย่าให้มีแค้นเข็ญจงเย็นใจ
แล้วลุกจากเก้าอี้เดินชี้นิ้ว	ให้หวิวหวิวหวั่นจิตคิดสงสัย
กลัวอ้ายพวกทิ้งศิลาระอาใจ	แกจึ่งให้ขี่รถหมดด้วยกัน
แล้วขึ้นบกยกถ้วนโยธาหาญ	ไปต้านทานต่อแย้งให้แข็งขัน
พลางหยิบขวดยาสะกดหมดด้วยกัน	แล้วผายผันขึ้นรถหมดทุกคน
พลางเดินทัพขับม้าเข้าหน้าค่าย	ท้าวโกสัยออกมารับอยู่สับสน
เชิญบาทหลวงเข้าในห้องอยู่สองคน	แล้วคิดกลที่จะรับกองทัพไทย
บาทหลวงว่าอย่าสลดจงอตส่าห์	แม้นลมมาเป่าสำทับคงหลับใหล
ในคราวนี้รอดตัวอย่ากลัวใคร	เอาให้ได้เมืองด่านชานบุรี
จะออกรบดูลมเร่งสมทบ	อย่าหลีกหลบเร่งรับดั่งทัพผี
แม้นเพลี่ยงพล้ำซ้ำเติมให้เต็มที	ชิงบุรีให้กระทั่งถึงลังกา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์พงศ์นรินทร์สินสมุทร	กับราชบุตรวายุพัฒน์ให้จัดหา
พวกพหลคนดีมีวิชา	เห็นทัพซาหยุดไปเป็นหลายวัน
จงเร่งไปสืบข่าวเหล่าฝรั่ง	ไปคอยฟังดีร้ายเร่งผายผัน
การอุบายหลายหลากมันมากครัน	ไปให้ทันค่ำวันนี้ที่ชุมนุม ฯ
๏ ฝ่ายพวกพลนายทัพรับอาสา	รีบออกมาแต่งตัวแล้วมั่วสุม
ได้เพื่อนกันหกนายไปชุมนุม	แอบสุมทุมภาวนามหามนต์
แล้วแฝงกายรายฟังกิตติศัพท์	แม้นตรวจทัพแจกหมวกพวกพหล
กับยาเมาที่จะเป่าทั่วทุกคน	ให้ไพร่พลเตรียมตัวทั่วทุกกอง
พวกนายหมวดตรวจพหลพลรบ	มาสมทบเร่งกันผันผยอง
เสนานายฝ่ายฝรั่งให้ตั้งกอง	เป็นสิบสองทัพประจบครบกระบวน
แล้วสั่งกันวันพรุ่งนี้จะกรีทัพ	ไปตั้งรับคอยระดมเมื่อลมหวน
จะเป่ายาเข้าไปในกระบวน	แล้วจึ่งสวนเข้าไปไล่ประจญ
พวกมันเมาเอาไฟเข้าไล่จุด	ตีให้หลุดแหกเข้าด่านชานสิงหล
พวกที่ไปสืบดูรู้ทุกคน	ที่ในกลข้าศึกมันตรึกตรอง
แล้วชวนกันรีบออกมานอกค่าย	ต่างเรียงรายเข้าประมูลทูลฉลอง
ตามที่ได้รู้ความตามทำนอง	มันตรึกตรองยาเมาจะเป่าควัน ฯ
๏ ป่างพระจอมนฤบาลชาญสนาม	ครั้นทราบความสั่งพหลพลขันธ์
ให้ปลูกเป็นหอรบขึ้นครบครัน	อย่าให้ทันรุ่งรางสว่างตา
เอาผ้าขาวยาวใหญ่ทำใบขึง	เอาสายตรึงโยนแขวนไว้แน่นหนา
คอยบังลมโบกปัดจะพัดมา	กับพิษยาโบกไปให้ไกลคน
แล้วสั่งให้ขนน้ำมาตั้งไว้	ใส่โอ่งไหถ้วนทั่วตัวพหล
เอาฝาปิดรายรอบไว้ชอบกล	สำหรับคนล้างตัวที่มัวเมา
ครั้นเสร็จสรรพขับพหลพลรบ	ประจำครบชักสายบนปลายเสา
คอยหันกลับรับล่างอย่างสำเภา	เมื่อลมเป่าจะได้ปัดพัดกระพือ
คอยระวังนั่งรอบตามขอบค่าย	เกณฑ์พวกไพร่อย่าให้หลับจับสายถือ
แล้วจัดพวกคนดีมีฝีมือ	ให้นั่งถือแหลนหลาวทั้งง้าวทวน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายท่านครูผู้วิเศษ	ไหว้เทเวศร์วัชรินทร์พระอินทร์ศวร
เข้าพิธีพลีกรรมตามกระบวน	คำรบถ้วนตามตำรับฉบับครู
มหาเมฆตั้งมาบนอากาศ	สุนีบาตเปรี้ยงลั่นสนั่นหู
พิรุณโรยโปรยปรอยเป็นฝอยฟู	เสียงอู้อู้ลมแดงดั่งแสงเพลิง
จวนจะรุ่งสุริยาบนอากาศ	แต่ฝนสาดจานเจือจนเหลือเหลิง
จนรุ่งฉายสายกระสินธุ์ไม่สิ้นเชิง	เป็นน้ำเจิ่งท่วมนองท้องสุธา ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	ครั้นเห็นดวงสุริยนบนเวหา
ให้เตรียมพวกพลไกรจะไคลคลา	จัดหยูกยาเครื่องสะกดหมดทุกคน
จะยกออกต่อสู้หมู่ข้าศึก	ต่างเหิมฮึกแต่เห็นยังกำลังฝน
จะคิดเป่ายาเบื่อยังเหลือทน	เพราะว่าฝนยังไม่หยุดสุดอาวรณ์
จะทำการไม่ถนัดยังขัดข้อง	ฟ้ายังร้องก้องดังฝั่งสิงขร
คอยฝนหายจะขยายพลากร	กลับเข้านอนอยู่ห้องมองตำรา
จนบ่ายแสงทินกรอาวรณ์หวัง	ไม่สมดั่งมุ่งมาดปรารถนา
ฤดูนี้ใช่ฝนจนปัญญา	ไยจึงมาตกพรำจนย่ำเย็น
เห็นผิดเพศเหตุไรไฉนหนอ	มาเกิดก่อเย็นฉ่ำจะทำเข็ญ
หรือว่าพระวิญญาณบันดาลเป็น	คิดไม่เห็นครั้งนี้ที่มีมา
ขอองค์พระเยซูมาชูช่วย	ให้รื่นรวยสมมาดปรารถนา
จะได้ปราบพวกไทยในลังกา	ศาสนาเราจะกู้ให้อยู่เย็น
จับอ้ายพวกประจามิตรที่คิดคด	มาแทนทดเพราะแสนที่แค้นเข็ญ
จงบันดาลการร้อนให้ฝอนเย็น	การที่เป็นฝนปรายให้หายไป ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูจักราพฤฒาเฒ่า	ก็ตั้งเข้าอ่านเวทข้างเพทไสย
พลกรรมร่ำภาวนาไป	ฝนมิได้ขาดเม็ดถึงเจ็ดวัน
ด้วยมนต์ดลคาถาวิชาขลัง	เป็นน้ำขังทั่วไปทั้งไอศวรรย์
แล้วเกิดเป็นลมกล้าสลาตัน	ทั้งป่วนปั่นในนภางค์กลางทะเล
กำปั่นรบเรียงรายอยู่ชายหาด	สมอขาดปะกันบ้างหันเห
คลื่นกระแทกกระทบไหวดั่งไกวเปล	คนก็เซซบเมาอดข้าวปลา
พวกต่างเมืองแต่บรรดาที่มาช่วย	ก็เจ็บป่วยหลายหลากมากนักหนา
ก็อ่อนจิตคิดจะกลับไปพารา	จึงปรึกษาหมื่นขุนพวกมุลนาย ฯ
๏ ท้าววะลำสำปันหนาชวาฉวี	จึ่งให้มีหนังสือไปให้สหาย
ว่าผู้คนป่วยไข้ไม่สบาย	ทั้งล้มตายเสียก็มากได้ยากเย็น
แล้วเดี๋ยวนี้ฝนฟ้าก็สาหัส	คลื่นก็จัดยากแค้นถึงแสนเข็ญ
ทั้งอดน้ำอดข้าวทั้งเช้าเย็น	ทหารเป็นเหน็บตายเสียหลายพัน
พอเขียนเสร็จสั่งให้คนไปบนบก	ตามวิตกเย็นร้อนคิดผ่อนผัน
พวกคนใช้ผู้ถือหนังสือพลัน	ก็ชวนกันเข้าไปแจ้งแห่งคดี ฯ
๏ ท้าวโกสัยไต่ถามตามกระแส	จึงรีบแก้ผนึกพลันตามสารศรี
ให้คนงานอ่านคำนำคดี	ในสารศรีพระสหายถวายมา
ให้ทราบความตามเรื่องที่เคืองขัด	มาวิบัติไพร่นายตายนักหนา
ทั้งป่วยไข้หลายพันตันอุรา	เป็นเหน็บชาหลายอย่างต่างต่างกัน
จะขอลาไปรักษาทหารก่อน	กลับนครกรุงไกรไอศวรรย์
พอหายเจ็บเหน็บชาสารพัน	จึ่งจะผันผ่อนมาช่วยราวี
แม้นจะอยู่สู้ใครก็ไม่รอด	ลงนอนทอดทับทบดั่งศพผี
ขอสหายกรุณาได้ปรานี	วันพรุ่งนี้แหละจะลาท่านคลาไคล ฯ
๏ พอจบสารท้าววะลำสำปันหนา	บาทหลวงมาแล้วจึ่งแจ้งแถลงไป
แกตบอกผางผางเป็นอย่างไร	เสียน้ำใจแทบชีวิตจะปลิดปลง
ได้อ้ายพวกเหล่านี้เป็นที่พึ่ง	เปรียบเหมือนหนึ่งพุ่มไม้ไพรระหง
พอบังแสงพระอาทิตย์ดั่งจิตจง	เป็นป้อมวงโล่ดั้งกำบังกาย
จะขืนเอามันไว้ไหนจะอยู่	ด้วยคนผู้เจ็บช้ำระส่ำระสาย
เฮ้ยอ้ายท้าวโกสัยทั้งไพร่นาย	กอดกันตายมึงกับกูอยู่ด้วยกัน
ชีวิตเดียวเคี่ยวขับอย่ากลับถอย	ถึงคนน้อยเอาให้ได้ไอศวรรย์
มีความรู้อยู่กับตัวอย่ากลัวมัน	คิดผ่อนผันกว่าจะสมอารมณ์ปอง
ท้าวโกสัยได้ฟังสังฆราช	แกองอาจเหลือดีไม่มีสอง
เพราะยังไม่เคยดูรู้ทำนอง	ก็จำต้องส่งท้ายเหมือนพายเรือ
บาทหลวงชอบวิญญาณ์ว่ากล้าหาญ	อ้ายนี่นานไปจะดีอารีเหลือ
คงจะได้ถิ่นฐานสืบว่านเครือ	ไว้เป็นเชื้อสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายท้าววะลำสำปันนา	ถอยเภตราล่องไปจากไอศูรย์
พายุปัดซัดไปเกาะไพฑูรย์	ข้างทิศบูรพ์แล่นมาสิบห้าวัน
ไม่พบฝั่งวังเวงวิเวกจิต	สังเกตทิศมืดมัวทั่วสวรรค์
ไม่เห็นแสงสุริยาฟ้าเป็นควัน	จะด้นดั้นแล่นไปก็ใช่ที
ให้ทอดลำกำปั่นทั้งพันเศษ	เหลือสังเกตที่จะไปในวิถี
ให้ล้มแกะแพะบวงสรวงพลี	ตามวิธีข้างชวามะลายู
แล้วก็ตีรำมะนาภาษาเขา	เหมือนไหว้เจ้าสารพัดขาดแต่หมู
แล้วสวดคำตามภาษามลายู	เชิญท่านผู้อารักษ์ช่วยทักทาย ฯ
๏ จะกล่าวถึงเจ้ามหิงขสิงขร	อยู่ชะง่อนเขาไพฑูรย์จำรูญฉาย
อันศักดิ์สิทธิ์ฤทธิแรงสำแดงกาย	ดูเป็นสายจากเขาลำเนาเนิน
สว่างช่วงร่วงรุ้งพุ่งออกจาก	เชิงชะวากยอดลำเนาภูเขาเขิน
ดูรูปการคล้ายกับหุ่นรุ่นจำเริญ	ลอยมาเดินอยู่ที่เสาบนเพลาใบ
แล้วร้องบอกตามภาษาชวาฉวี	เองมานี่จะไปหนตำบลไหน
หรือหลงทางกลางมหาชลาลัย	เร่งบอกไปกับกูให้รู้ความ ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าวะลำสำปันหนา	ฟังเทวากล่าวกลอนสุนทรถาม
จึงกล่าวคำร่ำแสดงให้แจ้งความ	ข้าแล่นข้ามมาแต่ฝั่งเกาะลังกา
ด้วยสหายมีสารวานไปรบ	ช่วยสมทบรบพุ่งยุ่งนักหนา
บังเกิดฝนคนเจ็บเป็นเหน็บชา	ต้องกลับมาคนตายลงหลายพัน
จะกลับไปบ้านเมืองเพราะเคืองเข็ญ	แลไม่เห็นมืดสิ้นดินสวรรค์
ทั้งมหาสาคเรศขอบเขตคัน	อาทิตย์จันทร์มิได้เห็นเป็นพิกล ฯ
๏ ฝ่ายมหิงขสิงขรเทวบุตร	ก็ทราบสุดเขาแถลงแห่งนุสนธิ์
จึ่งว่าท่านอย่าไปจะวายชนม์	อันสิงหลคนเขาดีมีวิชา
ใครชิงชัยไม่ชนะคงจะแพ้	เป็นเที่ยงแท้บุญเขามากยากนักหนา
เปรียบอย่างจอมจุลจักรมีศักดา	ทั้งชะตาผู้บำรุงก็รุ่งเรือง
จงกลับไปนคราให้ผาสุก	อย่าไปรุกรบราให้ตาเหลือง
กลับไปอยู่ถิ่นฐานครองบ้านเมือง	ไม่ได้เรื่องอย่าไปช่วยให้ป่วยการ
พลางก็ชี้แถวทางกลางกระสินธุ์	กลับไปถิ่นนคเรศประเทศสถาน
ไปทางทิศข้างอุดรผ่อนสำราญ	ไม่ช้านานก็จะถึงอย่าพึงแคลง
แล้วเทวาจึ่งเหาะไปเกาะใหญ่	เมื่อลอยไปเห็นสว่างกระจ่างแสง
ครั้นถึงยอดเกาะใหญ่เหมือนไฟแดง	แล้วหายแสงไปกับเขาลำเนาเนิน
พวกกำปั่นพันลำยกมือไหว้	เทพไทเจ้าเกาะเมื่อเหาะเหิน
แล้วชักใบแล่นมาตามหน้าเนิน	พ้นเขาเขินหมายทางข้างอุดร
พอเห็นดวงสุริยาภาณุมาศ	ขึ้นโอภาสแจ่มจำรัสประภัสสร
สุดสิ้นแสงสุริยาดารากร	ศศิธรแจ่มกระจ่างดังกลางวัน
ที่มืดมนอนธการบันดาลหาย	ทั้งไพร่นายปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
พลางแล่นลัดตัดมาได้ห้าวัน	ถึงเขตคันนคเรศประเทศตน ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญฌานกสิณ	พอครบสิ้นวันพิธีที่ขอฝน
ก็ออกจากบัดพลีที่มณฑล	พายุฝนหายพลันไปทันที ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสกับเสนาบดีศรี
ยังไปสิ้นสงครามจะตามตี	ให้ไพรีย่อยยับอัปรา
จึงตรัสกับจักราพฤฒาเฒ่า	ว่าตัวเราจะยกไปอย่างไรหนา
จะสิ้นเคราะห์หรืออย่างไรในตำรา	ท่านจงหาฤกษ์ดูให้รู้ความ ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิเวท	ได้ทราบเหตุโดยอย่างรับสั่งถาม
ก็คูณหารจันทร์ลัคน์ประจักษ์ความ	แล้วทูลตามตำรับฉบับครู
ถึงจะยกออกไปไม่ชนะ	ด้วยว่าพระเสาร์กลับทับราหู
แล้วก็ร่วมธาตุติดมฤตยู	จันทร์ก็อยู่มังกรมักร้อนใจ
ทั้งลัคนามาอยู่ธนูด้วย	มักเจ็บป่วยไม่สู้ดีคัมภีร์ไสย
เขาทายตามลัคน์จรมักร้อนใจ	อย่าเพ่อไปจากประเทศเขตนคร ฯ
๏ พระทรงฟังอาจารย์แกทานทัด	โองการตรัสกับพระหลานชาญสมร
เราก็ควรจะหยุดสุดสาคร	เจ้ารีบจรไปรักษาเมืองป่าตาล
หัสไชยไปด้วยได้ช่วยพี่	อันเมืองนี้ใกล้ลังกามหาสถาน
อาจจะอยู่รักษาหน้าปราการ	ที่ชายด่านคงคาชลาลัย
สินสมุทรวายุพัฒน์คอยตัดทัพ	ไปคอยรับอยู่ที่ท่าชลาไหล
แม้นข้าศึกฮึกหาญประการใด	จะบอกไปให้เจ้ากลับมารับรอง ฯ
๏ สุดสาครหัสไชยเกณฑ์ไพร่พร้อม	ทูลลาจอมภพไกรไปทั้งสอง
เป็นทัพบกยกไปดั่งใจปอง	ไปกักช่องพาราเมืองป่าตาล ฯ
๏ จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง	ครั้นเห็นดวงสุริยงส่งแสงฉาน
ที่มืดมัวฟ้าฝนอนธการ	ก็บันดาลหายไปเห็นได้การ
ปรึกษาท้าวโกสัยเห็นได้ช่อง	จัดแจงกล้องเป่ายาแล้วว่าขาน
แต่ทัพเรือเหลืออยู่ดูอาการ	จะหักหาญทางน้ำประจำคน
จงเตรียมเรือเหนิอใต้ไว้ให้พร้อม	เราจะอ้อมตีตัดแม้นขัดสน
จงคอยช่วยอุดหนุนพวกขุนพล	ได้ประจญรบรับกองทัพไทย
แกสั่งเสร็จให้เสมียนเขียนหนังสือ	เร่งให้ถือลงไปแจ้งแถลงไข
ลงไปลำกำปั่นด้วยทันใด	บอกนายไพร่แต่บรรดาพวกมาเรือ
แล้วหยิบธงส่งให้คนใช้รับ	อาญาทัพบอกไปทั้งใต้เหนือ
เครื่องอาวุธอย่างบังคับแม่ทัพเรือ	ใครขาดเหลือหาใส่ในกระบวน
เสนารับจับธงตรงไปสั่ง	คอยระวังตามระบอบเร่งสอบสวน
สั่งทหารฝ่ายหน้าเวลาจวน	ตั้งกระบวนตามบังคับคอยรับรอง
แล้วกลับมาโดยบังคับแม่ทัพสั่ง	บาทหลวงนั่งเร่งรัดให้จัดของ
เครื่องอาวุธยุทธนาขนมากอง	ขุนนางรองแจกทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ ครั้นฤกษ์ดีตีกลองร้องประกาศ	ขุนอำมาตย์พร้อมพรั่งทั้งพหล
พอสายัณห์ตะวันตกเร่งยกพล	เหล่าพหลเดินกระบวนถ้วนทุกคน
บาทหลวงขึ้นรถฝรั่งนั่งกำกับ	เป็นแม่ทัพตรวจดูหมู่พหล
ท้าวโกสัยต้อนหลังระวังพล	ขับพหลจัตุรงค์ทรงอาชา
เหน็บกระบี่ฝักทองกล้องสลัด	ใส่หมวกปัสวะหล่ำงามนักหนา
สำหรับที่ไทท้าวเจ้าลังกา	ถือเช็ดหน้าโหมดเทศข้างเพศตัว
ใส่เสื้อดำกำมะหยี่อย่างฝรั่ง	บาทหลวงตั้งให้เป็นใหญ่ถือไม้ตั๋ว
บังคับคนเชื่อฟังฝรั่งกลัว	รู้กันทั่วแต่บรรดาเสนานาย
ยกพหลพลทัพมาคับคั่ง	ถึงกระทั่งล้อมค่ายดั่งใจหมาย
ทุกหมู่หมวดตรวจพหลพลนิกาย	ให้ตั้งรายเรียงไปในกลางคืน ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์พงศ์นรินทร์สินสมุทร	สั่งให้จุดปืนสัญญาไม่ฝ่าฝืน
เร่งพหลพลทหารชำนาญปืน	ให้ออกยืนหน้าค่ายรายระวัง
พลโล่โตมรศรกำซาบ	ทั้งดั้งดาบง้าวทวนกระบวนหลัง
ทหารหอกออกหน้าดาประดัง	พร้อมสะพรั่งแสนยาพลากร
วายุพัฒน์ราชบุตรสุดสวาท	ไม่ห่างบาทบพิตรอดิศร
สองพระองค์ทรงกัณฐัศว์อัสดร	คอยขับต้อนกองหัดทั้งจัดเจน
อ้ายยักษ์หมีถือกระบองมองเขม้น	ทั่งโลดเต้นดาแดงดั่งแสงเสน
เดินข้างม้ากัณฐัศว์ทั้งจัดเจน	ทหารเขนหนุนหลังระวังภัย
ยกออกมาหน้าค่ายไฟสว่าง	แลสล้างดาษดาสุธาไหว
โห่สนั่นครั่นครั้นยิงปืนไฟ	พลไพร่กองหน้าเข้าราวี ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชชาติอังกฤษ	กำเริบจิตปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ไล่ทหารกองหน้าเข้าราวี	เร่งให้ตีกลองรบสมทบพล
ยิงปืนตับคาบชุดอาวุธสั้น	เข้าโรมรันเร่งทัพขับพหล
เสียงตูมตึงผึงผางทางประจญ	ถูกไพร่พลทั้งสองฝ่ายตายเป็นเบือ
แกเร่งพวกเป่ายาเข้ามาพร้อม	สั่งให้อ้อมหลีกไปข้างฝ่ายเหนือ
แม้นลมล่องเป่าประสานให้จานเจือ	ขึ้นข้างเหนือน้ำร่ำกระหน่ำไป
แกสั่งเสร็จพวกทหารชาญสมร	ก็รีบร้อนเดินเรียงเคียงไสว
ที่รบรับสัประยุทธ์โยนชุดไฟ	แต่ชิงชัยกันจนดึกเสียงครึกโครม
พอลมล่องกองยาพากันเป่า	พร้อมกันเข้าหลายคันเป็นควันโหม
ดูเหมือนหมอกหอบน้ำค้างกลางโพยม	มันประโคมเป่าลงเป็นผงคลี
ถูกพหลพลไพร่มิได้รู้	ลงง่วงอยู่ริมทางกลางวิถี
พวกฝรั่งไล่บุกเข้าคลุกคลี	สกัดตีแตกยับทั้งทัพไทย ฯ
๏ สินสมุทรถอยทัพกลับเข้าค่าย	ทั้งไพร่นายนอนซบสลบไสล
ให้ง่วงเหงาหาวนอนทั้งอ่อนใจ	บ้างหลับไม่รู้ตัวลงมัวเมา
สินสมุทรวายุพัฒน์กษัตริย์สอง	ให้หม่นหมองในพระทัยดังไฟเผา
ขึ้นพลับพลาหน้าหอรบลงซบเซา	ให้มึนเมาหลับสนิทดั่งนิทรา
แต่อ้ายยักษ์มักกะสันมันไม่แพ้	คอยดูแลไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ถือกระบองเดินไขว่อยู่ไปมา	ตามข้างหน้าหอรบทำหลบลวง ฯ
๏ ฝ่ายฝรั่งสังฆราชชาติอังกฤษ	เห็นสมคิดจะเอาไฟเผาค่ายหลวง
จึงเร่งทัพขับไพร่ไล่ทะลวง	เห็นคนง่วงเงียบไปทั้งไพร่นาย
ไม่โงหัวออกรบสลบนิ่ง	เหมือนขอนทิ้งกลิ้งอยู่ดูเกลื่อนค่าย
ด้วยฤทธิ์ยาพาหลับเหมือนกับตาย	เพราะอุบายกูแน่ไม่แพ้คน
สมความคิดจิตเปรมเกษมสุข	สว่างทุกข์เรียกเหล่าชาวพหล
จึ่งให้ยกเข้าไปพร้อมไพร่พล	แกเร่งคนเร็วราอย่าช้าที
พลางเรียกท้าวโกสัยไวไวหวา	อย่านิ่งช้าจะสว่างกลางวิถี
สมความคิดรีบเข้าไปจับไพรี	ไปทั้งที่กลางชลาให้ปลากิน
พวกพหลพลฝรั่งสะพรั่งพร้อม	เข้าแวดล้อมค่ายหน้าชลาสินธุ์
กรูเข้าไปในด่านชานบุรินทร์	เห็นคนสิ้นสติหลับทั้งทัพไทย
อ้ายยักษ์หมีเห็นคนมาล้นหลาม	ขู่ค่ารามแกว่งขวานสะท้านไหว
ออกโลดเต้นเข่นเขี้ยวประเดี๋ยวใจ	เข้าลุยไล่พวกฝรั่งไม่รั้งรอ
เอาขวานฟันหันหกผงกผงะ	ไล่ฟันฉะวิ่งแยกแตกกันสอ
ฝรั่งเอาง้าวฟันถูกก้านคอ	มันหัวร่อเสียงดังก้องกังวาน
เอาปืนยิงตูมตึงเสียงผึงโผง	ถูกซี่โครงมันไม่เข้าเหล่าทหาร
ระดมยิงพร้อมกันประจัญบาน	มันเอาขวานฟันตายลงก่ายกอง
แย่งเอาเครื่องสาตราทั้งอาวุธ	ปืนคาบชุดชิงเอาจากเจ้าของ
พวกฝรั่งวิ่งกลัวหนังหัวพอง	บาทหลวงร้องจับให้ได้เอาไฟโยน
น้ำมันกรดสาดไปเป็นหลายครั้ง	มันเอาหนังปัดโลดกระโดดโผน
ไม่ถูกต้องว่องไวมันไล่โจน	ควักเอาโคลนดับหายสบายใจ
คนที่กรูเข้าไปอยู่ไม่รอด	วิ่งเล็ดลอดออกมาหาที่อาศัย
มันฆ่าตายหลายร้อยต้องถอยไป	จนอุทัยรุ่งรางสว่างตา ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายด่านเมืองปากน้ำ	แต่หัวค่ำเสียงพื้นแต่ปืนผา
ให้คนใช้ไปด่านชานชลา	สืบกิจจาเหตุการณ์สถานใด
ครั้นแจ้งความรีบไปเข้าในด่าน	เอาข้อการทูลแจ้งแถลงไข
ศรีสุวรรณนิ่งอึ้งตะลึงตะไล	ตกพระทัยเพียงจะดิ้นสิ้นชีวง
แล้วสั่งพวกเสวกาพฤฒามาตย์	ไปบอกราชนัดดาในป่าระหง
ว่าเชษฐาออกประจญรณรงค์	ให้งวยงงเมาหลับทั้งทัพไทย ฯ
๏ ฝ่ายเสนาข้าทูลละอองบาท	พอภาณุมาศไตรตรัสจำรัสไข
ขึ้นควบขับจับม้ารีบคลาไคล	ตามออกไปถึงหน้าเมืองป่าตาล
สุดสาครหัสไชยตื่นไสยาสน์	พร้อมอำมาตย์เสวกาที่หน้าฉาน
พอม้าใช้ไปแถลงแจ้งอาการ	ทูลพระผ่านนคเรศเขตลังกา
ตามเรื่องต้นหนหลังอย่างที่กล่าว	นำเอาข่าวทรงเดชพระเชษฐา
ด้วยพระจอมจัตุรงค์องค์พระอา	ให้เชิญฝ่าพระบาทไปปราบไพริน
สุดสาครหัสไชยพระทัยหาย	รีบผันผายกลับหลังอย่างถวิล
เลิกพหลพลมายังธานินทร์	ครั้นถึงถิ่นเข้าเฝ้าพระเจ้าอา ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสเศร้าสร้อยละห้อยหา
ว่าหลานเอ๋ยพี่ชายกับนัดดา	ไปปราบข้าศึกข้างฝ่ายริมชายชล
ถูกยาเบื่ออ้ายฝรั่งสังฆราช	ลงนอนกลาดกลิ้งเกลือกเสลือกสลน
พ่อกับอามาไปกับไพร่พล	จะได้ขวนขวายแก้ที่แน่ไป
เชิญท่านครูผู้เฒ่าเอาไปด้วย	จะได้ช่วยผันแปรคิดแก้ไข
ครั้งนี้เป็นการร้อนอย่านอนใจ	พลางยกไปจากด่านชานบุรี
สามพระองค์ทรงพระยาอาชาชาติ	ล่วงลีลาศจากทางหว่างวิถี
ครั้นถึงในค่ายชลาหน้าบุรี	เข้าไปที่พลับพลาแล้วจาบัลย์
เห็นหลานรักหลับนิ่งพิงเขนย	ตระกองเกยช้อนเศียรแล้วรับขวัญ
อาดูรดิ้นดั่งจะสิ้นชีวาวัน	พลางรำพันความหลังนั่งประคอง
สินสมุทรนัดดาของอาเอ๋ย	จะละเลยพงศ์เผ่าให้เศร้าหมอง
มาเป็นกรรมทำศึกไม่ตรึกตรอง	จนหม่นหมองรันทดสลดลง
พระร่ำเรียกสักเท่าไรไม่รู้สึก	ทรวงสะทึกถอนพระทัยอาลัยหลง
พ่อดับสูญชีวิตถึงปลิดปลง	อาก็คงตายตามยามกันดาร
พ่อเพื่อนยากจากไปมิได้กลับ	อนาถนับคืนวันโดยสัณฐาน
แล้ววางองค์ลงกับแท่นแสนรำคาญ	มาดูหลานวายุพัฒน์ยิ่งอัดทรวง
สุดสาครหัสไชยไห้สะอื้น	ปลุกไม่ฟื้นเสียพระทัยเป็นใหญ่หลวง
พลางโศกาอาลัยที่ในทรวง	ให้เหงาง่วงเศร้าพระทัยไม่สบาย ฯ
๏ ป่างพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	เรียกอ้ายยักษ์หมีมาเวลาสาย
แล้วจึ่งถามเหตุผลแต่ต้นปลาย	มันบรรยายเล่าแถลงแจ้งคดี
พระทราบความถามซักประจักษ์แจ้ง	ที่เคลือบแคลงก็ประจักษ์เพราะยักษี
จึงตรัสกับพฤฒาเสนาบดี	ใครจะมีปัญญาวิชาการ
คิดแก้ไขให้นัดดาพ้นอาสัญ	จะแปงปันขอบเขตประเทศสถาน
ให้กึ่งแดนแทนผู้มีปรีชาชาญ	แก้พระหลานเราให้ฟื้นได้คืนคง
แล้วตรัสกับจักราพฤฒาเฒ่า	แถลงเล่าโดยความตามประสงค์
เชิญท่านดูสินสมุทรภุชพงศ์	จะดำรงชีวันหรือบรรลัย
อาจารย์เฒ่าเข้านั่งตั้งสติ	ตามลัทธิโดยวิถีคัมภีร์ไสย
ก็รู้แท้แน่ตระหนักประจักษ์ใจ	จึงทูลไทเจ้าประเทศเขตนคร
ไม่ดับสูญจะมีผู้มาชูช่วย	ที่จะม้วยมรณังนั่นยังก่อน
ไม่เป็นไรในตำราอย่าอาวรณ์	พระเคราะห์จรเข้าซ้ำจึงจำเป็น
ข้าพเจ้าเป็นแต่รู้ดูตำรับ	จะให้ดับเมาเบื่อเหลือจะเข็ญ
เรื่องมดหมอสิ่งไรก็ไม่เป็น	จะดับเข็ญเหลือรู้ครูไม่มี
พระทรงฟังจักราพฤฒาเฒ่า	ยิ่งร้อนเร่าที่ในจิตดังพิษฝี
กันแสงพลางทางโศกแสนทวี	ไม่รู้ที่จะคิดอ่านสถานใด ฯ
๏ จะกล่าวถึงผีย่าวายุพัฒน์	เขาเคยจัดของเซ่นเป็นนิสัย
ถ้วนคำรบเจ็ดวันเข้าทันใด	ก็เคยไปรับประทานของหวานคาว
แล้วแลรอบขอบเขตประเทศสถาน	ปิศาจมารรีบมาแต่ฟ้าขาว
ถึงนิเวศน์เขตแคว้นในแดนดาว	อันเรื่องราวแจ้งใจเหมือนได้ยิน
บุราณว่าหูผีจมูกมด	มันรู้หมดอย่างที่ในใจถวิล
การที่ในลังกาทั้งธานินทร์	ก็รู้สิ้นรีบไปมิได้นาน
เหมือนลมปลิวฉิวถึงมิทันช้า	เห็นเมายาเข้าจมูกทั้งลูกหลาน
แม้นมิเข้าคนทรงให้วงศ์วาน	มันแจ้งการจะไม่แก้ที่แพ้ยา
แม้นถ้วนถึงเจ็ดทิวาตาจะบอด	ไหนจะรอดชีวังคงสังขาร์
แล้วทำให้เป็นลมระดมมา	พัดพลับพลาแทบจะเอนระเนนลง
เสียงฮือฮือเป็นพยุระบุระบัด	กระพือพัดป่าไม้ไพรระหง
ประเดี๋ยวใจเป็นเงาเข้าคนทรง	ที่ลมวงเวียนไปก็หายพลัน
อ้ายคนดีผีเข้าก็สั่นหรับ	นัยน์ตาหลับเคลิ้มไปเหมือนใฝ่ฝัน
แล้วจึงว่าฮ้าเฮ้ยเจ้าพวกเผ่าพันธุ์	ไม่แก้กันก็จะตายวายชีวง
กูนี้หรือคือแม่สินสมุทร	จะม้วยมุดอย่าไว้ใจอย่าใหลหลง
เร่งแก้ไขเสียให้หมดจะปลดปลง	จึงจะคงชีวาไปธานี ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นกษัตริย์	โองการตรัสปลอบประโลมนางโฉมศรี
พี่นี้หรือคือผีเสื้ออยู่วารี	ซึ่งเป็นพี่สะใภ้ข้าอย่าอาดูร
มิได้เห็นเป็นแต่พระเชษฐา	กับหลานยาบอกว่าลับล่วงดับสูญ
แต่ครั้งนี้พี่จงช่วยอนุกูล	อย่าให้สูญปีวันถึงบรรลัย ฯ
๏ นางปีศาจชาติเชื้อผีเสื้อสมุทร	จึงยั้งหยุดเล่าแจ้งแถลงไข
ออกจากคนทรงพลันด้วยทันใด	สำแดงให้เห็นกายทั้งใหญ่โต
ทั้งเขี้ยวยาวราวสักศอกตากลอกกลับ	เหมือนหนึ่งกับยังเป็นเที่ยวเผ่นโผ
ในกระสินธุ์ถิ่นชลาสาคโร	ช่างใหญ่โตเต็มประดาดูน่ากลัว
แล้วสำแดงแปลงเป็นรูปนิมิต	ไว้จริตโดยทำนองให้น้องผัว
ดูให้เห็นจำแลงเมื่อแปลงตัว	งามยังชั่ววงศ์พักตร์ลักขณา
ศรีสุวรรณดูนางไม่วางเนตร	ช่างวิเศษเพราพริ้งยิ่งนักหนา
แล้วนางปีศาจบอกชาติยา	เอาธาราหวานแก้ที่แปรปรวน
คือตัวขัณฑสกรนั้นถอนพิษ	ให้ดวงจิตอิ่มเอมเกษมสรวล
เร่งไปแก้กันอย่าช้าเวลาจวน	พอลมหวนหายวับไปกับตา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสไปพลันด้วยหรรษา
ไปเอาขัณฑสกรมาถอนยา	ให้เสนารีบไปในบุรินทร์
พวกเสนาขึ้นมาอาชาชาติ	ล่วงลีลาศรีบไปดังใจถวิล
ก็เข้าไปในประเทศเขตบุรินทร์	พร้อมกันสิ้นได้ยากลับมาพลัน
ถวายองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	โองการตรัสให้ละลายใส่แม่ขัน
แล้วตักใส่ลงในจอกสุวรรณ	พระทรงธรรม์หยอดประทานพระหลานยา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์พงศ์นรินทร์สินสมุทร	ยังไม่สุดชีวังสิ้นสังขาร์
ได้รสหวานซ่านเส้นเย็นอุรา	ถอนพิษยาเบื่อเมาบรรเทาคลาย
ค่อยพลิกฟื้นคืนสมประดีได้	บรรเทาในทรวงเดือดก็เหือดหาย
ทั้งวายุพัฒน์โฉมเฉลาบรรเทาคลาย	ที่เมามายในอารมณ์ได้สมประดี
ทั้งสององค์กราบก้มบังคมบาท	รอดชีวาตม์ได้ประณตบทศรี
ทั้งนี้เพราะบุญญาบารมี	ได้เป็นที่พึ่งพาอานุกูล
หาไม่ตายวายชีวาเพราะข้าศึก	อนาถนึกเห็นชีวาตม์จะขาดสูญ
แม้นพระอามิได้มาอนุกูล	ก็จะสูญยังแต่ชื่อเขาลือชา ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสเล่าพลันด้วยหรรษา
อาก็สิ้นความรู้สิ้นครูบา	ท่านจักราเล่าก็จนพ้นจะตรอง
นี่หากพี่ผีเสื้อมารดาเจ้า	มาวิ่งเข้าแจ้งกลที่หม่นหมอง
บอกให้แก้ยาเมาเอามาลอง	เจ้าทั้งสองจึงดำรงคงชีวัง
สินสมุทรทราบว่ามารดาช่วย	พลางรื่นรวยสมจิตที่คิดหวัง
กันแสงพลางฝืนองค์ทรงกำลัง	สั่งให้ตั้งเป็นศาลเชิญมารดา
ศรีสุวรรณครั้นค่อยคลายวายวิโยค	บรรเทาโศกสมมาดปรารถนา
จึ่งสั่งพวกเสนีมีปรีชา	ให้เอายาแก้คนที่หม่นมัว
ขุนนางรับจับจอกกรอกไปหมด	พอได้รสต่างผงกบ้างยกหัว
บ้างที่ลุกขึ้นเซายังเมามัว	กินกันทั่วหายหมดไม่ปลดปลง
พวกที่ทำศาลเสร็จตั้งเป็ดไก่	ทั้งเหล้าไข่สิ่งของต้องประสงค์
แล้วให้เรียกพวกพลเป็นคนทรง	มานั่งตรงหน้าศาลฉันสังเวย
แล้วเรียกพวกที่เดินเชิญผีเสื้อ	ทั้งไก่เนื้อเชิญมาลงจงเสวย
ข้าแต่งตั้งรับรองของที่เคย	มาสังเวยให้สบายเจ้านายเรา ฯ
๏ จะกล่าวถึงอสุรีนางปีศาจ	เขาประกาศนึกอยากออกจากเขา
ประเดี๋ยวหนึ่งถึงตรงเข้าทรงเอา	สั่นเทาเทาหลับตาแล้วว่าไป
ร้องเรียกมาว่ากระไรจะไต่ถาม	หรือมีความเคืองเข็ญเป็นไฉน
จงบอกเล่าไปแก่เราให้เข้าใจ	ตามที่ในเองประสงค์จำนงปอง ฯ
๏ สินสมุทรกราบกรานสงสารแม่	ให้ท้อแท้เศร้าในพระทัยหมอง
แล้วจึ่งว่าข้าประสงค์จำนงปอง	จะฉลองพระคุณกรุณา
ขอเชิญบาทมาตุรงค์มาทรงศาล	ที่เชิงชานหาดนี้ดีนักหนา
จะได้ช่วยคุ้มภัยสิ่งใดมา	ขอจงปรานีบุตรสุดอาวรณ์ ฯ
๏ นางปีศาจว่ากูอยู่ไม่ได้	ด้วยมิใช่ปู่เจ้าเขาสิงขร
จะมาอยู่เมืองบ้านชานนคร	ใช่สิงขรเทเวศป้องเขตคัน
กำเนิดกูอยู่ถ้ำที่ต่ำใต้	เพราะมิใช่ท้าวพระยาที่อาสัญ
จะมาสิงอยู่ที่ศาลกินหวานมัน	ชั่วกัลป์อยู่ดำรงทรงแผ่นดิน
แม้นมีทุกข์ขุกเข็ญเหมือนเช่นนี้	จงเร่งตีโทนให้ดังอย่างถวิล
จะมาช่วยทุกขาที่ราคิน	กว่าจะภิญโญยงคงชีวัง
แล้วรับเครื่องที่เซ่นเช่นกับผี	เอารสที่วางไว้น้ำใจหวัง
ครั้นอิ่มหนำพร่ำว่าด้วยวาจัง	จะนอนนั่งกินอยู่คอยดูแล
อันข้าศึกปึกแผ่นยังแน่นหนา	ฟังมารดาจงระวังอย่าห่างแห
ยังไม่พ้นศัตรูจงดูแล	จะคิดแก้กลศึกหมั่นตรึกตรอง
มันจะใส่ยาเบื่อข้างเหนือน้ำ	จะเร่งทำบ่อไว้ให้เจ้าของ
ทำฝาปิดบังไว้ดั่งใจปอง	เอาผ้ากรองเมื่อจะกินสิ้นทุกคน
ตามแม่น้ำลำคลองทั้งสองฟาก	ถึงจะอยากก็อย่าตักเอาภักษ์ผล
ต่อเจ็ดวันจึงจะหายในสายชล	อย่าให้คนกินอาบจงปราบปราม
นางร้องว่าแม่จะลาไปก่อนแล้ว	แม้นลูกแก้วอยู่ที่นี่อย่าผลีผลาม
จงจำคำมารดาอย่าอ่อนความ	ให้ต้องตามบทเบื้องเรื่องบุราณ
ชาติฝรั่งอังกฤษมันบิดเบี้ยว	จะขับเคี่ยวเชิงวิวาทอย่าอาจหาญ
รักษาตัวไว้ให้มั่นในสันดาน	แม้นเกิดการแล้วคิดถึงจึ่งจะมา
แล้วคนทรงล้มหงายตัวหายสั่น	เหมือนหนึ่งฝันมิได้แจ้งแห่งภาษา
ฝ่ายพระจอมรมจักรนัครา	ให้ตรวจตราพลขันธ์ไว้มั่นคง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชชาติอังกฤษ	แกนั่งคิดหาโอกาสสาดยาผง
หมายจะล้างชีวิตให้ปลิดปลง	ถึงทนคงถูกเบื่อก็เหลือตาย
เอาไปโรยเหนือน้ำค่ำวันนี้	ในวารีวังวนชลสาย
แม้นมันกินมิได้รอดคงวอดวาย	เอาให้ตายเสียให้สิ้นเหมือนริ้นยุง
พลางเรียกท้าวโกสัยไวไวหวา	กับเสนาพวกฝรั่งให้ตั้งหุง
ของเบื่อเมาเข้าโหราเอามาปรุง	ตั้งกองหุงเจือจานใส่สารลง
ครั้นสำเร็จเสร็จสมอารมณ์นึก	แล้วตรองตรึกโดยนิยมสมประสงค์
จึงจัดพร้อมคนฝีมือที่ซื่อตรง	ให้เดินวงอ้อมไปเที่ยวใส่ยา
ในแม่น้ำลำคลองทั้งสองฟาก	แม้น้ำมากคนกินสิ้นสังขาร์
จงรีบไปตามกันดังสัญญา	อย่าให้ช้าเอาไปใส่ในนที
ฝรั่งรับห่อยาพากันอ้อม	เที่ยวเดินด้อมลัดไปในวิถี
ถึงแม่น้ำลำคลองช่องวารี	ชวนกันรี่เร็วไปแล้วใส่ยา ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมรมจักรนัคเรศ	ครั้นทราบเหตุสั่งพหลพลอาสา
ให้ไปเที่ยวบอกกล่าวชาวพารา	เอากิจจานี้แจ้งทุกแห่งไป
ทั้งแว่นแคว้นแดนลังกาอาณาจักร	อย่าให้ตักวารินกระสินธุ์ใส
ในแม่น้ำลำคลองห้วยหนองใน	ให้อดใจเจ็ดวันดังสัญญา
คิดอ่านขุดวารินพอกินอาบ	พวกสัตว์บาปคุมคิดกันอิจฉา
มันแกล้งทำเหมือนขโมยเที่ยวโรยยา	ชาวพาราบอกให้ทั่วทุกตัวคน
แล้วรีบไปในลังกาอาณาเขต	เที่ยวบอกเหตุโดยระบอบขอบสิงหล
ไม่หยุดหย่อนร้อนใจทั้งไพร่พล	เที่ยวเวียนวนบอกไปทั้งไพร่นาย
แล้วไปบอกทัพหน้าพวกวาโหม	วาหุโลมรู้ทุกคนต่างขวนขวาย
ตามธารท่าสาชลเห็นคนกราย	แล้วแวดชายจับมาอย่าช้าที
แล้วเกณฑ์กันขุดบ่อทำท่อน้ำ	คนประจำเกณฑ์กะเฝ้าสระศรี
เอาไม้ทำฝาปิดสนิทดี	ปันหน้าที่คอยระวังให้นั่งยาม ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายฝรั่งพวกอังกฤษ	เอายาพิษห่อไปมิได้ขาม
ค่อยลัดแลงแปลงแปลกเป็นแขกจาม	เดินไปตามริมท่าชลาลัย
ถือคันเบ็ดมีสายสะพายข้อง	เที่ยวจดจ้องริมท่าชลาไหล
เอาเบ็ดหย่อนตกปลาพากันไป	คนที่ไหนไม่พะวงคิดสงกา
พอลับคนมันเอายาปาลงน้ำ	ครั้นเย็นค่ำรีบไปเที่ยวไล่หา
แล้วพูดกันเป็นสำเนียงเสียงชวา	ที่ได้ปลาหิ้วไปคนไม่แคลง
แล้วพากันกลับไปเข้าในป่า	ทำเป็นหาฟืนตองเที่ยวกองแฝง
ครั้นพลบค่ำเดินตัดเที่ยวลัดแลง	ค่อยแอบแฝงกลับไปเข้าไพรพลัน
บาทหลวงแกดีใจพลางไต่ถาม	ครั้นแจ้งความอิ่มเอมเกษมสันต์
สมคะเนไม่ต้องรุกต้องทุกบัน	จะรบกันไม่ได้เรื่องให้เปลืองตน
อันอุบายครั้งนี้มันดีเหลือ	วิสัยเสือไว้ลายที่ปลายขน
เฮ้ยอ้ายท้าวโกสัยจัดไพร่พล	ไว้คอยปล้นเมืองด่านชานบุรินทร์ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายในลังกาอาณาจักร	พวกสำนักอยู่ท่าชลาสินธุ์
เห็นฝูงสัตว์มัจฉาในวาริน	บ้างโดดดิ้นตายกลาดดาษดา
ทั้งกุ้งกั้งเต่าปูอยู่ในน้ำ	ลอยออกคล่ำม้วยชีวังสิ้นสังขาร์
ฝูงวิหคนกบินลงกินปลา	ก็มรณาล้มตายลงก่ายกอง
พวกชาวเมืองเห็นประหลาดอนาถนัก	แจ้งประจักษ์ไปประมูลทูลฉลอง
ว่าฝูงสัตว์ล้มตายลงก่ายกอง	ทั้งลำคลองแม่น้ำออกคล่ำไป
พระทรงฟังสังรเสริญนางปีศาจ	ว่าเชื้อชาติพวกยักษ์แต่ตักษัย
ยังอุตส่าห์มาแถลงให้แจ้งใจ	เป็นนิสัยรักบุตรจนสุดปราณ
ควรจะต้องนับถือไว้ชื่อเสียง	เป็นอย่างเยี่ยงดินฟ้าสุธาสถาน
ได้รู้เหตุหลายอย่างเพราะนางมาร	มาบันดาลออกให้จึ่งได้ความ
พระจึ่งสั่งเสวกาพฤฒามาตย์	จงแผ้วกวาดจัดแจงแต่งสนาม
สำหรับรับศัตรูสู้สงคราม	ทั้งขวากหนามกรวดทรายเอารายกอง
แต่บรรดาทางเข้าเอาไปใส่	ทั้งปืนใหญ่จุกทางข้างละสอง
แต่งทหารคอยระวังให้นั่งกอง	คิดจุกช่องล้อมวงให้จงดี
เสนารับอภิวาทมาบาดหมาย	ตั้งให้นายตรวจตราอย่าให้หนี
เรียกเอาขุนสารวัตรคิดบาญชี	ให้แทงหนีแทงตายจำหน่ายคน ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบดินทร์สินสมุทร	ให้ยั้งหยุดพลไพร่ใช้พหล
ไปสืบสาวราวความตามยุบล	มันติดกลที่ในการสถานใด
จงจัดแจงแต่งตัวเป็นฝรั่ง	ไปคอยฟังเอาให้แจ้งแถลงไข
เองอย่าได้พูดจาภาษาไทย	จงเข้าไปพลบค่ำต่อย่ำเย็น
อย่าให้พวกจัตุรงค์มันสงสัย	เองจงไปฟังเรื่องมันเคืองเข็ญ
ระวังตัวผันผ่อนที่ร้อนเย็น	ดูให้เห็นแยบยลกลอุบาย
ขุนเสนาพาเพื่อนกันรีบรัด	เที่ยวเดินลัดในอรัญแล้วผันผาย
พลางแต่งเป็นฝรั่งกำบังกาย	ไปถึงชายป่าชัฏสงัดคน
พอพบพวกโรยยาเวลากลับ	จึงแอบกับพุ่มไม้ในไพรสณฑ์
มันเดินพูดกันมาสี่ห้าคน	ว่าพวกพลในลังกาสักห้าวัน
คงตายหมดมิได้เหลือเบื่อให้สิ้น	เพราะมันกินน้ำยาคงอาสัญ
บาทหลวงเฒ่าเจ้าความคิดคอยติดพัน	จะยกกันกรูเข้าเอาบุรินทร์
สมคะเนพวกเราแล้วคราวนี้	ชิงบุรีเอาให้ได้ดั่งใจถวิล
กลับเข้าอยู่ลังกาได้หากิน	เพราะว่าถิ่นฐานเราแต่เก่ามา
แล้วรีบเลยไปแจ้งแถลงเล่า	ข้าพเจ้าได้ไปสมปรารถนา
ได้เข้าไปในประเทศเขตลังกา	ข้าโรยยาในแม่น้ำทุกลำคลอง ฯ
๏ บาทหลวงยิ้มอิ่มใจดั่งได้แก้ว	ก็ผ่องแผ้วเปรมปรีดิ์ไม่มีสอง
สมความคิดกูแล้วหวาปัญญาตรอง	มันถูกต้องตามประสงค์เหมือนจงใจ
เฮ้ยอ้ายพวกพลเรานะคราวนี้	ได้นั่งชี้นิ้วเล่นเป็นนิสัย
เพราะความรู้อยู่กับตัวกลัวมันไย	คงจะได้เวียงวังทั้งลังกา
ไม่ต้องรบต้องสู้เป็นคู่ขัน	ในเจ็ดวันกรุงไกรคงได้หวา
ถูกยาเบื่อก็จะดิ้นสิ้นชีวา	กรุงลังกาก็จะป่นไม่พ้นมือ
ท้าวโกสัยได้ฟังสังฆราช	แกองอาจดีจริงยิ่งนับถือ
ทั้งฝอนผันสันทัดได้หัดปรือ	เห็นจะลือฝ่าเท้าเจ้าประคุณ
บาทหลวงแกถูกยอหัวร่อเร่อ	เสียงอือเออขาดเหลือจะเกื้อหนุน
เองนับถือกูเป็นพระเดชะบุญ	จะมีคุณไปกับตัวอย่ากลัวใคร
แล้วเรียกขุนเสนาข้างฝาหรั่ง	เข้ามานั่งพร้อมหน้าแล้วปราศรัย
เองจงสั่งพวกพลสกลไกร	ให้รีบไปสืบข่าวเหล่าประชา
ที่ท่าน้ำลำคลองทั้งสองฟาก	คนยังมากหรือกระไรรีบไปหวา
แล้วฟังดูร้อนเย็นคนเจรจา	จงกลับมาบอกกูให้รู้ความ
จะได้จัดพวกพหลพลทหาร	ไปต่อต้านดูฤทธิ์อย่าคิดขาม
จงรีบไปให้กระทั่งฟังเนื้อความ	จะได้ตามเข้าไปตีให้มีชัย ฯ
๏ ขุนนางฝาหรั่งนั่งคำนับ	ฟังบังคับจะแจ้งแถลงไข
ที่บาทหลวงแกประสงค์จำนงใจ	ก็รีบไปแปลงแปลกเป็นแขกจาม
พลางลัดแลงแฝงไปในประทศ	ถึงขอบเขตนคราภาษาสยาม
เพราะในเมืองตั้งแต่แรกมีแขกจาม	ก็สิ้นความสงสัยไม่ระวัง
สำคัญว่าพวกพ้องของพวกนั้น	อันพืชพันธุ์เขายังมีเป็นที่หวัง
เคยเข้าออกมิได้ห้ามตามลำพัง	อยู่แต่ครั้งเริ่มแรกเพราะแขกเดิม
จึงฝรั่งปลอมเข้าไปมิได้รู้	เพราะเคยอยู่มามิตรึกไม่ฮึกเหิม
อันพวกแขกพ่อค้ามาแต่เดิม	ตั้งแต่เริ่มแรกตั้งเมืองลังกา
อันเสนาฝรั่งเมื่อครั้งนั้น	ก็ผูกพันพูดได้หลายภาษา
ถึงข้างไทยได้เป็นทูตรู้พูดจา	จึงเข้ามาโดยง่ายในบุรินทร์
แล้วเดี๋ยวนี้เดินวงไม่สงสัย	จึงรู้ในธารท่าชลาสินธุ์
เห็นแต่ฝูงเต่าปลาในวาริน	บางโดดดิ้นตายกลาดดาษเดียร
แต่คนผู้ดูก็ดีไม่มีทุกข์	เห็นเป็นสุขชื่นมื่นไม่คลื่นเหียน
จึงแวะถามตามประสงค์เดินวงเวียน	ดูอาเกียรณ์เต่าปลาพากันตาย
พลางแวะเข้าถามไต่ไฉนหนอ	ขอเชิญพ่อผู้เฒ่าเล่าขยาย
แต่พอรู้เรื่องแถลงไม่แพร่งพราย	เราดูสายน้ำเขียวเชี่ยวจริงจริง ฯ
๏ ฝ่ายผู้เฒ่าเล่าความไปตามเรื่อง	ที่ในเมืองรู้คดีผีมาสิง
บอกว่าพวกฝรั่งมันชังชิง	เอายาทิ้งโรยลงในคงคา
เจ้าแผ่นดินปิ่นพิภพจบจังหวัด	โองการตรัสปราบปรามห้ามนักหนา
มิให้พวกพลไพร่ในพารา	เที่ยวตักวารีไปที่ในธาร
มากินอยู่พูวายในคงคา	หุงข้าวปลาอาบกินทุกถิ่นฐาน
ในเจ็ดวันมั่นหมายหลายประการ	ทุกเรือนบ้านขุดบ่อต่อกันไป
เจ้าดูเถิดแต่ปลามัจฉาชาติ	ตายออกกลาดตามลำแม่น้ำไหล
ทั้งนกกาแม่ลงกินก็สิ้นใจ	คนเขาไม่กินทั่วเพราะกลัวตาย
ฝรั่งแปลงแจ้งเรื่องชาวเมืองรู้	ทำเที่ยวดูเพื่อนกันแล้วผันผาย
พลางรีบออกนอกแต่เช้าทั้งบ่าวนาย	ก็ผันผายรีบไปยังค่ายพลัน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายข้างไทยที่ไปสอด	ก็เล็ดลอดลัดไม้เข้าไพรสัณฑ์
กลับมาทูลบาทบงสุ์พระทรงธรรม์	ว่าพวกมันคิดจะเข้าเอาบุรี
หมายว่าถูกยาเบื่อไม่เหลือหลอ	มันหัวร่อปรีดิ์เปรมเกษมศรี
เกณฑ์พหลพลไพร่ไม่ได้ที	จะให้ตีแหกเข้าเอาพารา
พระทรงฟังสั่งเหล่าพระเจ้าหลาน	ให้เตรียมการค่ายคูดูรักษา
จงตั้งมั่นกันศัตรูดูปัญญา	มันจะมารุกรานสถานใด ฯ
๏ ป่างพระองค์พงศ์นรินทร์สินสมุทร	กับราชบุตรทูลแจ้งแถลงไข
ขอเชิญองค์พระเจ้าอารีบคลาไคล	เสด็จไปเมืองด่านชานบุรี
ขอแต่องค์อนุชายุดาราช	กับข้าบาทจะอยู่ท่าหน้ากรุงศรี
จะคอยรับกับฝรั่งฟังคดี	รักษาที่ข้างท้ายชายทะเล
พระทรงฟังสั่งพหลพลทหาร	ยกเข้าด่านโดยพลันอย่าหันเห
คอยป้องกันอันตรายคิดถ่ายเท	คาดคะเนแสนยาพลากร ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายเสนาข้างฝาหรั่ง	ยกไปตั้งรายเรียงเคียงสิงขร
เที่ยวสืบข่าวราชการด่านนคร	ราษฎรมิได้ตายวายชีวา
ไม่กินอาบน้ำในท่ามหาสมุทร	เขาสู้ขุดบ่อใช้ไว้นักหนา
ทุกบ้านช่องไม่ต้องไปในชลา	หุงข้าวปลาเสร็จสิ้นกินทุกวัน
ทั้งประเทศเขตลังกาอาณาจักร	คนพร้อมพรักทั้งในไอศวรรย์
เข้าไปฟังชาวพาราพูดจากัน	ว่าผีนั้นบอกเหตุซึ่งเภทภัย
เขาจึ่งรู้ทั้งพาราลังกาเกาะ	ข้าสืบเสาะรู้แจ้งแถลงไข
เขาไม่เป็นเหตุการณ์สถานใด	ทั่วทั้งในนคราไม่อาวรณ์ ฯ
๏ บาทหลวงตบอกผางเอะอย่างนี้	อ้ายพวกผีขี้ถังมาสั่งสอน
จำพวกไหนอดอยากทำปากบอน	แต่ครั้งก่อนเป่ายาน่าจะตาย
อ้ายยักษ์หมีผีดิบมันคอยแก้	จะผันแปรก็ลำบากยากใจหาย
แกแค้นคั่งดั่งจะดิ้นสิ้นใจตาย	การอุบายคราวนี้ว่าดีครัน
แต่ปกปิดว่ามิให้ผู้ใดแจ้ง	ผีมาแกล้งยอกย้อนคิดผ่อนผัน
บอกอุบายหลายท่าสารพัน	จนมันกันตัวได้ไม่วายวาง
พลางเรียกท้าวโกสัยไปในห้อง	แกหมางหมองไม่สบายหลายสถาน
อันครั้งนี้กูเห็นจะเป็นการ	กลับฟุ้งซ่านเพราะปีศาจประหลาดใจ
มันแกล้งไปบอกกล่าวให้เขารู้	จะนั่งอยู่เหมือนจนพ้นวิสัย
เองจะช่วยคิดอ่านสถานใด	จงว่าไปให้กูรู้ปัญญา
ท้าวโกสัยนั่งนิ่งเหมือนลิงจุ่น	บาทหลวงวุ่นเพราะไม่สมปรารถนา
พลางทุกข์ร้อนถอนใจใหญ่อยู่ไปมา	เรียกสุราออกมารินกินลนลาน
แล้วหยิบเอาตำรับฉบับใหญ่	มาขับไล่หาอุบายหลายสถาน
เรื่องพิชัยสงครามตามบุราณ	จะคิดการตรองตรึกนึกรำพึง
แล้วจึงว่าพระเป็นเจ้าของเราเอ๋ย	ไม่ช่วยเลยให้ผีป่ามันมาหึง
จนเสียการเสียกลคนรู้อึง	พวกไทยจึ่งอิ่มเอิบกำเริบแรง
พลางสวดวอนพระเป็นเจ้าเอาเหล้าดื่ม	เสียงพึมพึมเมาสุรากลับกล้าแข็ง
เฮ้ยอ้ายท้าวโกสัยอย่าได้แคลง	กูเหมือนแสงพระอาทิตย์ฤทธิรงค์
จะสว่างกลางฟ้าเวหาหน	ให้ฝูงคนรื่นเริงละเลิงหลง
ไม่ย่อท้อเป็นอันขาดการอาจอง	กูก็คงคิดไปจนได้เมือง
แต่มึงอย่าหนีหายเป็นชายเชื้อ	ให้เหมือนเสือฟังกูว่าอย่าตาเหลือง
คงจะคิดตอบแทนที่แค้นเคือง	ชิงเอาเมืองให้จงได้ดั่งใจปอง
มึงก็เสือกูก็เสือเหมือนเรือใหญ่	จงตั้งใจผ่อนปรนขนเอาของ
มานะให้ได้สมอารมณ์ปอง	กูจะตรองเรื่องตำรับฉบับครู
เอาให้ได้ลังกาสุธาทวีป	จะคิดรีบยอกย้อนให้อ่อนหู
กำลังเมาเหล้าเข้มเต็มประตู	แกอวดรู้กล้าหาญการณรงค์
เอาใจดีแก้เบี้ยพูดเกลี่ยไกล่	แต่ในใจร้อนรนเหมือนคนหลง
จะผ่อนผันฉันใดดั่งใจจง	เหมือนเข้าดงเขตแคว้นแสนกันดาร
ไม่เห็นช่องตรองไปในตำรับ	คิดจะกลับไปหาเขตประเทศสถาน
เพื่อจะพบคนดีปรีชาชาญ	ได้คิดการแก้แค้นเอาแดนดาว
แล้วหวนฮึกนึกมานะเหมือนสระใหญ่	ชลาลัยวารีก็สีขาว
ทั้งโกสุมปทุมมาลย์บานออกพราว	ก้านก็ยาวบานแบ่งรับแสงทอง
เหมือนตัวกูผู้เป็นพระสังฆราช	เฉลียวฉลาดสอนสั่งคนทั้งผอง
จะตีตนก่อนไข้ไยมิตรอง	คิดหาช่องในตำราทั้งสามัญ
แกสอนสั่งตัวเองอย่าเกรงขาม	พยายามเอาให้ได้ไอศวรรย์
เสียแรงเกิดมาเป็นปราชญ์ฉลาดครัน	เหมือนช้างมันเคยประชนะงา
อย่าย่อท้อรอถอยแต่หอยทาก	ยังเอาปากเดินไปได้นักหนา
เราก็เป็นพระใหญ่ในลังกา	จะเที่ยวหาคนรู้อดสูใจ
แกสั่งสอนตัวเองอย่าเกรงขาม	พยายามกัดก้อนเกลือจนเหงื่อไหล
เอาให้ลุความประสงค์ที่จงใจ	คิดแก้ไขผ่อนพักยักกระบวน
ดูตำรับจับกระดาษที่วาดเขียน	ค่อยพากเพียรตามระบอบที่สอบสวน
หาอุบายถ่ายเทยังเรรวน	แต่ใคร่ครวญยักย้ายหลายประการ ฯ
ตอนที่ ๑๐๑
พระอภัยมณีเยือนลังกา
๏ จะกล่าวถึงพระอภัยวิไลลักษณ์	อยู่สำนักขอบเขตประเทศสถาน
เนินสิงคุตรเขาเขินจำเริญฌาน	กับเยาวมาลย์สองชีผู้ปรีชา
สำรวมจิตกิจอย่างทางกสิณ	เป็นสุดสิ้นมุ่งมาดปรารถนา
ไม่โลภหลงปลงขันธ์ด้วยปัญญา	สังขาราอนิจจังไม่ยั่งยืน
เทศนาสอนสั่งคนทั้งนั้น	เป็นนิรันดร์ทุกทิวาไม่ฝ่าฝืน
แต่บรรดาอยู่ประจำทุกค่ำคืน	คนทั้งหมื่นมีศรัทธาสมาทาน
ตั้งอยู่ในศีลห้าไม่ฆ่าสัตว์	มัธยัสถ์ถือธรรมกรรมฐาน
ที่ขอบวชสวดสิกขาสมาทาน	เป็นอาจารย์ครัดเคร่งบำเพ็งเพียร
แต่ยังไม่ได้กสิณมุนินทร์ใหม่	ด้วยว่าใจเจตนาเป็นพาเหียร
ค่อยกำจัดตัดราคคิดพากเพียร	ยังอาเกียรณ์มิได้ล่วงเพราะห่วงใย
พระนักสิทธ์ทรงสอนให้ผ่อนผัน	อย่าผูกพันนึกพะวงมักหลงใหล
อันโลกีย์นี้มันชั่วตัวจัญไร	จะพาให้เสียประโยชน์โพธิญาณ
พระชี้แจงแจ้งข้อบรมัตถ์	ในทางอรรถแก้ไขหลายสถาน
ประชาชนคนทั้งหมื่นต่างชื่นบาน	รับประทานผ่อนผันด้วยปัญญา
เวลานั้นพระมุนีฤๅษีสิทธิ์	สำรวมกิจนึกถึงวงศ์เผ่าพงศา
ไม่ได้ข่าวคราวใครในลังกา	พระอนุชาลูกหลานในว่านเครือ
จะอยู่ดีปรีดิ์เปรมเกษมสุข	หรือจะทุกข์อย่างไรทั้งใต้เหนือ
ถึงเจ็ดปีลูกหลานในว่านเครือ	ไม่พบเชื้อเห็นวงศ์พงศ์ตระกูล
จึ่งลับไปหลายปีไม่มีข่าว	ฟังเรื่องราวเป็นอย่างไรจึงหายสูญ
มิได้ปะสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร	หรือจะสูญล้มตายวายชีวง
จำจะเข้าทางกสิณดูถิ่นฐาน	พวกวงศ์วานว่านเครือจะเหลือหลง
หรือสูญญาติขาดแผ่นดินสิ้นชีวง	เสด็จตรงเข้ากุฎีที่สำราญ
สำรวมจิตลงวางทางกสิณ	ดูฟ้าดินที่ในธรรมกรรมฐาน
พิเคราะห์ในไตรลักษณ์มรรคญาณ	ทุกถิ่นฐานแต่บรรดาในสามัญ
ก็แจ้งสิ้นแต่บรรดาคณาญาติ	มาวิวาทชิงชัยไอศวรรย์
พวกฝรั่งสังฆราชฉกาจฉกรรจ์	มาผูกพันศึกใหญ่ในบุรินทร์
ทั้งลูกหลานว่านเครือในเชื้อไข	ก็อ่อนใจยากแค้นแสนถวิล
ไม่เป็นอันไปมาเที่ยวหากิน	พระทราบสิ้นทางธรรมสำมดึงส์
จำจะต้องไประงับช่วยดับเข็ญ	จะได้เว้นชิงช่วงที่หวงหึง
เอาเรื่องเหตุเทศน์ธรรมให้รำพึง	ได้ลุถึงศุโขมโหฬาร ฯ
๏ ป่างพระปิ่นมุนีฤๅษีสิทธ์	ออกจากกิจทรงธรรมกรรมฐาน
เสด็จออกนอกกุฎีที่สำราญ	โปรดประทานเล่าถึงวงศ์พงศ์ประยูร
ทั้งสองนางดาบสรับพจนารถ	รู้ว่าญาติยังถวิลไม่สิ้นสูญ
ต้องรบพุ่งยุ่งกันไปในตระกูล	นางอาดูรแดดาลสงสารวงศ์
พระอภัยมุนีฤๅษีสิทธ์	ดูจริตสองนางเห็นยังหลง
ด้วยอาวรณ์ยังไม่ขาดในญาติวงศ์	พระจึงทรงเทศนาในบาลี
ว่าสามัญตัณหาพาให้โลภ	หลงละโมบครั้นทำลายตายเป็นผี
ก็ไม่หอบเอาจังหวัดปัถพี	ไปเป็นที่ถิ่นฐานบ้านของตน
อนิจจังสังขาราเหมือนปลานก	ต้องว่ายวกบินเตร่ระเหระหน
ถึงร่างกายก็อย่าหมายว่าของตน	พอสิ้นชนม์เน่าจมถมแผ่นดิน
อนัตตาสูญเปล่านะเราท่าน	อย่าหมายมั่นนึกนิยมอารมณ์ถวิล
เอาขันตีตั้งหน้าเป็นอาจิณ	ก็จะสิ้นความวิตกในอกใจ
พระฤๅษีชักเหตุเทศนา	ให้สองดาบสยุพินสิ้นสงสัย
วายวิโยคโศกเศร้าบรรเทาใน	ที่จริงใจโทมนัสอัดอารมณ์
จึงตรัสว่าถ้าจะไปให้โอวาท	แต่เชื้อชาติพวกฝรั่งมันยังขม
ไม่จืดจางบางเบาเอานิยม	เหมือนตกตมถอนยากลำบากใจ
ถึงจะไปสั่งสอนให้อ่อนน้อม	มันจะยอมยินดีเจ้าที่ไหน
ตาบาทหลวงแกมันดื้อไม่ถือใคร	ถึงจะไปป่วยการเหมือนมารยา
แต่จำเป็นจำใจจะไปเยี่ยม	สั่งให้เตรียมแต่งราชรถา
พระชวนดาบสินีให้ลีลา	ทรงรถาองค์ละรถบทจร ฯ
๏ พวกเสนาดาบสที่บวชใหม่	ก็ตามไปโดยทางหว่างสิงขร
อยากจะไปเยี่ยมเยือนเพื่อนนิกร	ได้สั่งสอนให้ศรัทธาสมาทาน
ตามเสด็จพระมุนีฤๅษีสิทธ์	สำรวมกิจเดินไปในไพรสาณฑ์
รถที่นั่งสามพระองค์เข้าดงดาน	ชมห้วยธารเหวผาคูหาบรรพ์
ที่โตรกตรอกงอกง้ำเป็นถ้ำเหว	ที่ปล่องเปลวย้อยเป็นแท่งดั่งแกล้งสรรค์
ล้วนสีลายพรายแสงแข่งตะวัน	สูงชะงั่นเป็นชะง่อนก้อนศิลา
มีไม้งอกออกผลหล่นออกกลาด	ระดาดาษงอกงามตามซอกผา
ไม้รวกรากฝากหินก้อนศิลา	ฝูงคณานกร้องก้องสำเนียง
ดุเหว่าแว่วแจ้วเจื้อยระเรื่อยร้อง	ประสานซ้องก้องดงพลางส่งเสียง
นกแก้วพลอดยอดแก้วแจ้วสำเนียง	โกญจาเรียงจับวังร้องวังเวง
สาลิกาจับนิ่งบนกิ่งเกด	ฝูงโนเรศรายพลอดบนยอดเขลง
นกกระสาจับกระสังเสียงวังเวง	ร้องครื้นเครงก้องฟ้าพนาวัน
ฝูงอีลุ้มจับพุ่มอุโลกเลียบ	กระทาเหยียบกิ่งกระถินแล้วผินผัน
ควักข้าวตากฝากตาภาษามัน	สำเนียงขันฟังชัดฝูงสัตว์ดง ฯ
๏ นกกะลิงจับกิ่งกะลำพัก	ฝูงกาสักจับนิ่งกิ่งกาหลง
นกยูงทองย่องเหยียบยอดยางดง	ฝูงเป็ดหงส์จับเหียงเรียงกันไป
พวกนักสิทธ์คทัศนาปักษาสัตว์	สารพัดชมเพลินเนินไศล
รุกขชาติดาษสล้างริมทางไป	มะเฟืองมะไฟตูมตาดดาษดา
ทั้งม่วงปรางลางสาดหล่นกลาดกลิ้ง	ที่ติดกิ่งสุกงอมหอมนักหนา
ขนุนขนันพันธุ์ดกฝูงนกกา	เป็นภักษาสัตว์ไพรในอรัญ
ผลไม้นานาโอชารส	พวกดาบสมาพบเก็บขบฉัน
ทั้งใบดอกงอกงามตามอรัญ	สารพันต่างต่างตามทางจร
พิกุลแก้วการณิการ์มหาหงส์	คัดเค้าดงประยงคุ์แย้มแกมเกสร
มะลุลีมะลิวัลย์พันขจร	ที่ชะง่อนเชิงผาจำปาจำปี
รสสุคนธ์มณฑาระดาดาษ	พุทธชาดชบาบางต่างต่างสี
ยี่สุ่นแซมแกมกุหลาบอังกาบมี	สารภีบุนนาคสองฟากทาง
ทั้งสายหยุดพุดซ้อนดอกซ่อนกลิ่น	กระทุ่มกระถินราวกับไม้ในกระถาง
ระย้าย้อยห้อยงามไปตามทาง	ผกากางกลิ่นเกลาเสาวคนธ์
เรณูนวลอวลอบตลบกลิ่น	ภุมรินคลึงเคล้นทุกเส้นขน
ละอองอ่อนฟอนเฟ้นเย็นกมล	ทั่วสากลบินร้องก้องสำเนียง
ทั้งฝูงสัตว์จัตุบาทวิ่งกลาดเกลื่อน	ในแถวเถื่อนครางครึมกระหึ่มเสียง
ทั้งโคถึกมฤคีเม่นหมีเมียง	กิเลนเรียงเดินรายตามชายดง
พยัคฆากาสรเที่ยวซ่อนซอก	ตามโตรกตรอกเชิงผาป่าระหง
กระต่ายกระแตตุ่นอ้นเที่ยวด้นพง	ฝูงกระจงจามรีชะนีไพร
ขึ้นห้อยโหนโยนระย้าร้องหาผัว	บางโยนตัวอยู่บนกิ่งวิ่งไสว
พอสุริยาจวนจะลบภพไกร	ก็นึกได้เรียกผัวของตัวพลาง
สัตว์ระยำซ้ำสามตะกลามชู้	มันฆ่าคู่ทุจริตไม่คิดหมาง
จึงอมเรศสาปซ้ำไว้ตามทาง	ได้เชยค่างต่างเพศสังเวชใจ
ให้สมจริตจิตหญิงแพศยา	ต้องอยู่ป่าคล้ายกับลิงวิ่งไสว
เพราะมักมากอยากภิรมย์ให้สมใจ	หญิงจัญไรต้องร้างอย่างชะนี
พอพลบค่ำน้ำค้างลงพร่างพร้อย	พระจันทร์ลอยแจ่มจำรัสรัศมี
กระจ่างแจ้งแสงกระจัดในปัถพี	โขมดผีครางครึ้มกระหึมครวญ
ยะเยืยกเย็นเส้นหญ้าเป็นป่าชัฏ	พระพายพัดเย็นในฤทัยหวน
ผีป่าบ่นพึมพึเสียงคร่ำครวญ	ร้องโหยหวนกู่เรียกกันเพรียกไป
พวกนักสิทธ์ติดตามรถที่นั่ง	เอาจิตตั้งแผ่เมตตาเหมือนปราศรัย
ไม่มีเหตุเภทพาลประการใด	ทั้งเจ็บไข้มิได้มีราคีพาน ฯ
๏ จนถึงทางกลางป่าศาลาพัก	ก็พร้อมพรักน้ำท่าผลาหาร
พวกที่คอยรักษาพยาบาล	มากราบกรานปรนนิบัติกษัตรา
ถวายน้ำอัฐบานจานลูกไม้	น้ำตาลใสสดตระการหวานนักหนา
ทั้งสามองค์ทรงนั่งยังศาลา	ฉันผลาอัฐบานเครื่องหวานมัน
พวกนักสิทธ์เสนาก็มาพร้อม	เข้านั่งล้อมในศาลาพากันฉัน
สำเร็จกิจของตระการทั้งหวานมัน	หยุดพร้อมกันพักเหนื่อยที่เมื่อยมา
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศิลนรินทร์รัช	โองการตรัสถามพลันด้วยหรรษา
อยู่ที่นี่พร้อมกันในคัลลา	มีโรคาป่วยบ้างหรืออย่างไร
หรืออยู่ดีปรีดิ์เปรมเกษมสุข	หรือเกิดทุกข์ร้อนเย็นเป็นไฉน
พวกเสนาทูลพลันไปทันใด	ไม่มีภัยเจ็คบปวดทุกหมวดกอง
พระอภัยมุนีฤๅษีสิทธ์	ได้ทราบกิจเขาประมูลทูลฉลอง
พระปราศรัยไต่ถามตามทำนอง	ให้ถูกต้องเยี่ยงอย่างทางบุราณ
แล้วจึ่งว่าเราจะลาไปนิเวศน์	เข้าในเขตลังกามหาสถาน
ไปเยี่ยมวงศ์พงศาด้วยช้านาน	พอแจ้งการเสร็จสรรพจะกลับไพร
แล้วพระองค์พงศ์กษัตริย์ขึ้นรถา	เสวกานำทางหว่างไศล
พวกเสนานักสิทธ์เดินติดไป	กับพลไพร่ตามกันเป็นหลั่นเดิน
กระจ่างจันทร์แจ่มฟ้าเวหาหน	นภาดลฝูงนกวิหคเหิน
กะเรียนร้องก้องระงมพนมเนิน	พระฟังเพลินปักษาคณาดง
การะเวกบินขานประสานเสียง	แข่งสำเนียงกับประยูรสกุณหงส์
ฝูงกาสักบินร้องก้องในดง	เดือนก็ตรงเวหาห้องพอสองยาม
สารถีขี่ขับรถที่นั่ง	ไม่หยุดยั้งพ้นป่าพนาหนาม
ออกท้องทุ่งมุ่งข้ามพอสองยาม	เข้าเขตคามนคราเมืองป่าตาล ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายเสวกาเมืองวาโหม	เสียงครึกโครมใกล้เขตประเทศสถาน
ขัดตาทัพยับยั้งระวังการ	คอยต้านทานประจามิตรไม่คิดเกรง
จึ่งยกออกนอกประตูข้างบูรพทิศ	อาญาสิทธิ์ชักทวนชนวนเขนง
พร้อมพหลพลหมื่นเสียงครื้นเครง	บ้างรำเพลงทวนออกนอกทวาร ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมุนีฤๅษีสิทธ์	สำรวมกิจโดยธรรมกรรมฐาน
จึ่งสั่งพวกเสนีปรีชาชาญ	ท่านเอาการนี้ไปเล่าให้เขาฟัง
ว่าตัวเราจะเข้าไปในสิงหล	มิใช่กลข้าศึกอย่านึกหวัง
ล้วนฤๅษีเป็นเจ้าของเคยครองวัง	เพราะจิตหวังที่ในวงศ์พงศ์ประยูร
เสนานำคำสั่งพระนักสิทธ์	ไปแจ้งกิจว่าพระปิ่นบดินทร์สูร
องค์พระจอมนคเรศเกศตระกูล	มาพร้อมมูลจะเข้าไปในบุรินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายพระยาวาโหมได้ทราบเหตุ	พลางน้อมเกศชื่นชมสมถวิล
แล้วสั่งพวกเสวกาในธานินทร์	มาพร้อมสิ้นรีบไปเฝ้าเจ้านคร
ครั้นเห็นพระอภัยเจ้าไกรภพ	เข้านอบนบทูลองค์พระทรงศร
เชิญเสด็จประทับด่านชานนคร	เช้าจึ่งจรเข้าไปยังกรุงลังกา
พระนักสิทธ์รับนิมนต์ขึ้นบนรถ	พร้อมกันหมดไปพลันด้วยหรรษา
เสร็จเข้าเมืองป่าตาลชานชลา	สามสิทธาขึ้นไปนั่งยังพระโรง
พวกวาโหมจัดแจงแต่งเครื่องลาด	ให้ไสยาสน์บนบัลลังก์ที่นั่งโถง
แล้วนั่งยามตามไต้กองไฟโพลง	ทุกเรือนโรงนั่งยามเหมือนตามเคย
พระปราศรัยเจ้าพาราเมืองวาโหม	มาทุกข์โทมอยู่ลังกานิจจาเอ๋ย
เราขอบใจได้การุญเหมือนคุ้นเคย	ไม่เฉยเมยรักใคร่เหมือนใจปอง
ควรจะนับเหมือนหนึ่งเนื้อในเชื้อไข	เพราะเห็นใจเจ้าก็ดีไม่มีสอง
อุตส่าห์มาช่วยศึกช่วยตรึกตรอง	พระคุณของเจ้าเหลือเหมือนเชื้อวงศ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระยาวาโหมโสมนัส	ได้ฟังตรัสชื่นชมสมประสงค์
จึงถวายอภิวาทบาทบงสุ์	พระผู้ทรงสิกขาเธอการุญ
แล้วจัดแจงโภชนากระยาเสวย	ทั้งนมเนยจานเจือให้เกื้อหนุน
กับรังนกต้มน้ำตาลหวานละมุน	ผลองุ่นสุกสดรสตระการ
แล้วจัดแจงแต่งของเลี้ยงดาบส	ทั่วกันหมดพร้อมแต่เช้าทั้งคาวหวาน
พอแสงทองส่องสีรวีวาร	ก็จัดการของเลี้ยงตั้งเรียงราย
แล้วตั้งเครื่องสามองค์พงศ์กษัตริย์	ดูเหมือนจัดเรียงเรียบประเทียบถวาย
พอรุ่งแจ้งแสงสุวรรณพรรณราย	พลางถวายน้ำฉันอันบรรจง
พระอภัยมุนีฤๅษีสิทธ์	สำรวมกิจงามดีเหมือนชีสงฆ์
นั่งที่ฉันเรียงตามกันสามองค์	เสร็จแล้วทรงยถาตามบาลี
พวกนักสิทธ์เสนาบรรดาฉัน	อิ่มพร้อมกันในพลับพลาหลังคาสี
แล้วก็ชวนกันคำนับรับสัพพี	ตามวิธีนักพรตหมดทุกองค์
แปลว่าให้สุขะชนะโรค	อันความโศกให้กระจุยเป็นผุยผง
อายุยืนหมื่นพันให้มั่นคง	จงดำรงบ้านเมืองให้เลื่องลือ ฯ
๏ พวกวาโหมฟังเพราะเสนาะหู	แต่ไม่รู้ว่าจะรับจะนับถือ
ได้แต่นั่งหัวร่อพูดอออือ	แล้วยกมือกราบไหว้ไปทุกคน
กินแล้วบ่นพึมพำทำสุ้มเสียง	หรือเราเลี้ยงข้าวปลาผลาผล
ไม่อร่อยหรือจึ่งต้องร้องทุกคน	จึ่งนั่งบ่นเหมือนกันทั่วทุกตัวไป
แล้วหมอบกราบคลานเข้าไปทูลไต่ถาม	ขอแจ้งความข้าพระองค์นึกสงสัย
เห็นร้องขึ้นพร้อมกันเป็นฉันใด	หรือของไม่โอชาสารพัน ฯ
๏ พระทรงศีลจึ่งแสดงให้แจ้งอรรถ	สารพัดมันเผือกท่านเลือกสรรค์
โอชารสหมดจริงทุกสิ่งอัน	สารพันเอมโอชโภชนา
เป็นนิสัยฤๅษีฉันที่ไหน	ก็ต้องให้พรอย่างนี้ดีนักหนา
ท่านจะได้สุโขมโหฬาร์	ความชราโรคภัยจะไม่เบียน
ทั่งอายุก็จะยืนได้หมื่นกัป	อเนกนับเหมือนเราว่าใช่พาเหียร
คงจะได้สมประสงค์ไม่วงเวียน	เหมือนจุดเทียนแสงสว่างกระจ่างตา
พระอภัยสุริย์วงศ์เธอทรงตรัส	แสดงอรรถเล่าความตามสิกขา
เจ้าวาโหมโสมนัสด้วยศรัทธา	แจ้งกิจจาภูวไนยเธอไขความ
สาธุสะพระฤๅษีเธอดีเหลือ	สมเป็นเชื้อวงศ์ไทยในสยาม
ทั้งพูดจาหมดจดดูงดงาม	น่าจะตามท่านไปบวชสวดนโม
นึกในใจถ้าแม้นได้เมียมาด้วย	จะรื่นรวยรู้เหตุวิเศษโส
คงจะได้เงินทองของโตโต	จะสุโขแท้แล้วไม่แคล้วเลย
แล้วจึ่งว่าข้าแต่องค์พระทรงศีล	ผู้เป็นปิ่นแก่ประชาเจ้าข้าเอ๋ย
แม้นเสร็จศึกนึกถึงบุญขอคุ้นเคย	จะลาเลยกลับไปพาเมียมาพลัน
ขอบวชเรียนเขียน ก ข ต่อหนังสือ	ทำเป็นฤๅษีมั่งได้นั่งฉัน
ไม่กินนกกินปลาสารพัน	พระทรงธรรม์โปรดข้าดังว่าวอน ฯ
๏ พระอภัยมุนีฤๅษีสิทธ์	ได้ฟังกิจเห็นลำบากยากจะสอน
เพราะเป็นพวกคนทมิฬปลายดินดอน	จะสั่งสอนสักเท่าไรเห็นไม่จำ
เพราะเขาเป็นน้ำเนื้อผีเสื้อยักษ์	ถึงจะชักมาช่วยชุบอุปถัมภ์
เขาไม่ทิ้งเพศหยาบก็บาปกรรม	แต่ต้องจำใจรับกับทมิฬ
พระปราศรัยใจท่านรักคงจักได้	ไม่เป็นไรคงจะสมอารมณ์ถวิล
เราจะช่วยกรุณาอย่าราคิน	ท่านจงสิ้นสิ่งวิตกในอกใจ
พระตรัสพลางทางว่าจะลาก่อน	เป็นการร้อนยังพะวงคิดสงสัย
จะไปเยี่ยมญาติวงศ์เหมือนจงใจ	ขอลาไปจากพาราเมืองป่าตาล
เจ้าวาโหมโสมนัสจัดพหล	แต่ล้วนคนสามารถที่อาจหาญ
ให้ไปส่งองค์ฤๅษีปรีชาชาญ	จากป่าตาลพร้อมพรั่งระวังภัย
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ	เสร็จทรงราชรถทองอันผ่อนใส
ดาบสินีชีสองละอองใย	เสด็จในบุษบกกระจกบัง
ทั้งสามรถบทจรโดยวิถี	พวกฤๅษีเสนามาข้างหลัง
พ้นทุ่งนาป่าระหงเข้าดงรัง	โศกมะสังแลลิ่วเป็นทิวไป
ยางพะยอมค้อมคู้ฤดูดอก	บ้างแตกงอกขึ้นเรียงเคียงไสว
กระแบกกระบากซากซึกมะสังไทร	ทั้งกรดไกรหูกวางนางตะเคียน
ประดู่ดอกออกเรืองเหลืองระย้า	ตะโกนาคุดคู้ดูอย่างเขียน
ขนุนขนันกันเกรากระเบากระเบียน	ต้นทุเรียนลำไยมะไฟมะเฟือง
ทั้งปริงปรางลางสาดผลกลาดกลุ้ม	แลเป็นกลุ่มสุกดีล้วนสีเหลือง
ระย้าย้อยห้อยงามอร่ามเรือง	ตัดติดเนื่องตามทางกลางอรัญ
ฝูงลิงค่างต่างกินเป็นภักษา	ทั้งนกกาจิกกินแล้วผินผัน
กระรอกกระแตแลกลาดวิ่งพาดพัน	ในอรัญป่ากว้างหนทางจร
พวกฝูงสัตว์จัตุบาทวิ่งกลาดเกลื่อน	ฝูงค่างเถื่อนเดินเรียงเคียงสลอน
ทั้งโคตรเพรียวดาษดาล้วนงางอน	เที่ยวสัญจรโขลงใหญ่ที่ในดง
ฝูงแรดร้ายหลายร้อยรอยระดะ	เที่ยวเกะกะกินหนามตามประสงค์
ทั้งเสือสีห์หมีเม่นเที่ยวเร้นพง	เลียงผาวงวิ่งเต้นเล่นบนเนิน
นรสิงห์สิงหนัศสัตว์ทั้งหลาย	พวกกวางทรายถึกกระทิงวิ่งตะเพิ่น
ฝูงกาสรโคเพลาะย่องเหยาะเดิน	ริมชายเนินเชิงผาคูหาบรรพ์
สิงโตเต้นเล่นหางที่หว่างเขา	บ้างหมอบเจ่าคุดคู้ดูมันขัน
มีลูกแอบแนบชิดเข้าติดพัน	กิเลนผันเผ่นโผนโจนทะยาน
ฝูงม้าเต้นเผ่นผยองลำพองวิ่ง	บ้างนอนกลิ้งเล็มหญ้าเป็นอาหาร
ละมั่งระมาดดาษดงกระจงฟาน	ร้องประสานเสียงดังก้องวังเวง ฯ
๏ พวกเสนาวาหุโลมเดินโครมครื้น	บ้างแบกปืนถือทวนชวนเขนง
พร้อมพหลพลหมื่นเสียงครื้นเครง	ฝูงสัตว์เกรงกลัววิ่งเป็นสิงคลี
เกือบจะถึงลังกาอาณาเขต	พอสุริเยศรอนรอนจะอ่อนสี
พวกบรรดาข้าเฝ้าเหล่าเสนี	บรรดาที่อยู่รอบขอบนคร
รู้ว่าองค์พระมุนีฤๅษีสิทธ์	ต่างมีจิตภิญโญสโมสร
บ้างก็รีบเข้าไปในนคร	ทูลบังอรแม่หัวเจ้าเสาวคนธ์
บ้างก็ไปคำนับรับเสด็จ	พร้อมกันเสร็จไพร่นายฝ่ายพหล
ส่วนโฉมยงนงเยาว์เสาวคนธ์	จรดลด้วยสุรางค์นางกำนัล
ทั้งสุลาลีวันรีบผันผาย	พร้อมบ่าวนายปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ครั้นถึงรถสามพระองค์ผู้ทรงธรรม์	บังคมคัลเชิญเสด็จประเวศวัง
สามพระองค์ทรงศีลนรินทร์ราช	ตรัสประภาษถามไต่พระทัยหวัง
ถึงพระหน่อสุริย์วงศ์ดำรงวัง	ไปยับยั้งอยู่หนตำบลใด
ทั้งสองนางทางประมูลทูลฉลอง	ว่าเธอต้องไปอยู่ท่าชลาไหล
ทั้งพระวงศ์พงศาก็คลาไคล	เข้าอยู่ในเมืองด่านชานบุรินทร์
ทั้งองค์พระเจ้าอาก็มาอยู่	จึงได้กู้เมืองไว้ดั่งใจถวิล
ศึกก็ยังตั้งประชิดติดบุรินทร์	ไม่สุดสิ้นรบกันทุกวันคืน ฯ
๏ สามพระองค์ทรงฟังให้สังเวช	กองกิเลสนี้มันกล้าเหลือฝ่าฝืน
คิดยุ่งยิ่งชิงรังไม่ยั้งยืน	เป็นแต่พื้นโลภหลงต้องวงเวียน
อนิจจังสังสารวัฏเอ๋ย	ให้หลงเลยไปมาลมพาเหียร
ไม่สุดสิ้นความประสงค์ต้องวงเวียน	ดูอาเกียรณ์ถ้าจะเปรียบเหมือนเหยียบตม
แม้นผู้ใดพัวพันไม่หมั่นล้าง	ก็เสียทางเหมือนไม่รักซึ่งมรรคผล
ดั่งดุมวงกงเกวียนต้องเวียนวน	ให้เสียผลเสียประโยชน์โพธิญาณ
พระตรัสพลางทางดั่งให้เร่งรถ	พร้อมกันหมดรีบไปในสถาน
เข้านิเวศน์ลังกาไปช้านาน	หยุดสำราญแรมร้อนผ่อนสบาย ฯ
๏ ฝ่ายดาบสสองยุพาสุดาสมร	ขึ้นบรรจถรณ์ที่ในเก๋งเคร่งใจหาย
รักษาพรตงดงามตามสบาย	เพราะมุ่งหมายทางธรรมสำมดึงส์
ทั้งวัณฬาสุมาลีหลวงชีสอง	เข้าในห้องตรองตรึกระลึกถึง
พระไตรลักษณ์หักประหารการรำพึง	คิดตัดซึ่งห่วงใยในสันดาน
หวังประโยชน์โพธิญาณการกุศล	จะได้พ้นกองทุกข์สนุกสนาน
ฟังถ้อยคำสามีปรีชาชาญ	โปรดประทานสอนสั่งคิดตั้งใจ
ดาบสินีที่ปฐมพรหมวิหาร	เจริญฌานตามประสงค์ปลงนิสัย
ให้ดับทุกข์ดับโศกดับโรคภัย	ด้วยตัดใจครัดเคร่งบำเพ็งเพียร
ชักประคำสำรวมสติตั้ง	เอาจิตหยั่งเห็นสังขาร์เป็นพาเหียร
ไม่รักรูปรักทรงของวงเวียน	เป็นอาเกียรณ์เปื่อยเน่าไม่เข้ายา
เหมือนโรงร้านไปมาพออาศัย	พระอภัยแจ้งเหตุเทศนา
ควรเชื่อฟังตั้งมั่นเอาปัญญา	ท่านเทศนาชี้แจงแห่งบาลี
นางถือมั่นขันตีอุเบกขา	โดยศรัทธาคิดเห็นเป็นวิถี
ทั้งละเวงวัณฬาสุมาลี	ดาบสินีเคร่งเทียบเปรียบสมภาร ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงโลกเฉลิมภพ	ให้ปรารภในพระทัยหลายสถาน
จวนจะรุ่งรังสีรวีวาร	พระตรองการถึงพงศ์วงศ์ตระกูล
พอเช้าตรู่สุริยาภาณุมาศ	จะลีลาศออกไปจากไอศูรย์
ได้พบปะสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร	จะอนุกูลสอนสั่งให้บางเบา
การรบพุ่งยุ่งยิ่งชิงสมบัติ	จะบัญญัติขู่ข่มอารมณ์เขา
ถ้าแม้นเห็นชอบผิดเหมือนจิตเรา	แม้นมิเอาข้อคำที่รำพัน
เหมือนสำเภาเสาหักจะชักฉุด	ถึงบุรุษเรี่ยวแรงที่แข็งขัน
จะถ่อค้ำลำบากเห็นยากครัน	พระทรงธรรม์ตรองตรึกนึกอาวรณ์
จนรุ่งรางสร่างแสงแจ้งกระจ่าง	ส่องสว่างแจ่มจำรัสประภัสสร
ฝ่ายเสาวคนธ์มณฑาพะงางอน	กับบังอรกัลยาสุลาลี
พลางจัดแจงแต่งเครี่องสุพรรณภาชน์	ถวายบาทบงกชบทศรี
ทั้งสามองค์พงศ์กษัตริย์สวัสดี	เลี้ยงฤๅษีเสนาที่มาตาม
ของต่างต่างอย่างดีที่ประสงค์	โดยจำนงเรียงวางข้างละสาม
ทั้งของเคียงคาวหวานใส่จานชาม	ถวายตามฤๅษีมีทุกองค์
พวกนักสิทธ์ฉันเสร็จแล้วยถา	ทำทีท่าดูละม้ายคล้ายกับสงฆ์
ฝ่ายเสนามาพร้อมพวกล้อมวง	เตรียมรถทรงพระที่นั่งอลังการ
สามพระองค์มุนีฤๅษีสิทธ์	สำเร็จกิจขอฉันแล้วบรรหาร
จะออกไปเยี่ยมองค์พวกวงศ์วาน	ที่เมืองด่านปากน้ำจงนำไป
ทั้งสามองค์ทรงราชรถา	พวกเสนาเดินเคียงเรียงไสว
ทั้งฤๅษีเสนาพากันไป	จากกรุงไกรลังกาพากันจร
สารถีขับม้าอาชาชาติ	ขุนอำมาตย์คั่งคับสลับสลอน
พวกขอบขัณฑเสมาประชากร	นั่งสลอนกราบก้มบังคมคัล
บ้างก็ว่าสามพระองค์พงศ์กษัตริย์	ไปดั้นดัดอยู่ทำไมในไพรสัณฑ์
เพราะละวังลังกาไปอารัญ	จึ่งรบกันไม่รู้วายมาหลายปี
แม้พระองค์ทรงลาสิกขาบท	คงเปลื้องปลดความทุกข์เป็นสุขี
บ้างร้องทูลขึ้นไปพลันด้วยทันที	จงปรานีข้าเก่าเหล่าประชา ฯ
๏ พระทรงฟังราษฎรสุนทรเฉลย	จึงภิเปรยโปรดประทานการสิกขา
ว่าตัวเราละเพศไม่เจตนา	ครองพาราเป็นใหญ่ในบุรินทร์
เพราะคิดเห็นอนิจจังเกิดสังเวช	จึงละเพศไปอยู่ป่ารักษาศิล
ไม่ประโยชน์กับจังหวัดปัถพิน	จึงถือศีลภาวนาสมาทาน
กองกิเลสพาให้หลงเหมือนกงจักร	เราคิดหักมิได้หลงในสงสาร
จึงตั้งใจหมายประโยชน์โพธิญาณ	เราแจ้งการให้รู้ทุกผู้คน
สามพระองค์เสด็จไปใกล้ถึงด่าน	พวกทหารเข้าไปแจ้งทุกแห่งหน
ให้เสนีทูลแถลงแจ้งยุบล	แก่ภูวดลรมจักรนัครา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาเขต	ครั้นทราบเหตุว่าสมเด็จพระเชษฐา
กับสองดาบสินีเธอลีลา	เสด็จมาถึงสถานชานบุรินทร์
จึ่งจัดแจงแต่งองค์สรงสนาน	ออกจากด่านรีบไปพระทัยถวิล
รับสมเด็จพระเชษฐาเข้าธานินทร์	ออกไปสิ้นพร้อมพระวงศ์พงศ์ประยูร
สินสมุทรสุดสาครบวรนาถ	พร้อมพระญาติสุริย์วงศ์ทรงไอศูรย์
หกกษัตริย์สุริย์วงศ์พงศ์ตระกูล	ไปพร้อมมูลเชิญเสด็จเข้าเขตคัน
ต่างถวายบังคมโสมนัส	สามกษัตริย์ฤๅษีเกษมสันต์
เสด็จเข้าเมืองปราการสำราญครัน	ศรีสุวรรณเชิญพระพี่ให้ลีลา
สามพระองค์ทรงประทับบนเก๋งใหญ่	ทั้งนายไพร่พร้อมกันต่างหรรษา
พระอภัยมุนีศรีโสภา	ภิปรายปราศรัยพระวงศ์พงศ์ประยูร
หกกษัตริย์มัสการแล้วกรานกราบ	ศิโรราบในพระปิ่นบดินทร์สูร
ศรีสุวรรณกราบก้มบังคมทูล	สองประยูรทรงพรตดาบสินี
ยังอิ่มเอมเปรมปราเป็นผาสุก	หรีอมทุกข์บ้างหรือพระฤๅษี
ทั้งโรคันอันตราย์มายายี	หรีอไม่มีที่ในกายสบายบาน
ทั้งสององค์ทรงพรตดาบสสมร	ถวายพระพรโดยธรรมกรรมฐาน
เจริญเรียนไตรลักษณ์มรรคญาณ	หมายนิพพานเกษมสุขสิ้นทุกข์ภัย
แบ่งกุศลผลผลาอานิสงส์	ถวายองค์อนุชาพลางปราศรัย
อาตมาตัดบ่วงคือห่วงใย	ไม่อาลัยศฤงคารทั้งบ้านตน
อยู่ในป่าหาผลไม้ฉัน	ทั้งเผือกมันสารพัดไม่ขัดสน
พอเป็นยาวะชีวังประทังตน	กว่าจะพ้นทุกข์ไปในสันดาน ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	สนองอรรถเสาวนีย์สี่สถาน
จึ่งว่าฉันโมทนาสาธุการ	ในศีลทานที่พระองค์ปลงอารมณ์
ก็อยากบวชอยู่บ้างแต่ยังห่วง	ต้องหนักหน่วงในอุระยังสะสม
เพราะศึกเสือเหลือทนจนอารมณ์	ต้องเตรียมตรมอยู่ด้วยวงศ์เผ่าพงศ์พันธุ์
ครั้นจะเอาตัวรอดเหมือนทอดทิ้ง	ไปนอนนิ่งอยู่ในป่าพนาสัณฑ์
แต่ล้วนลูกล้วนหลานสงสารครัน	จะบากบั่นไปแต่ตัวกลัวนินทา ฯ
๏ ดาบสินีจะใคร่ตีฝีปากตอบ	ผิดระบอบทางธรรมคำสิกขา
ท่านห้ามปรามสารพัดอัดอุรา	พระอนุชาแนมเหน็บให้เจ็บทรวง
จึ่งตอบบ้างทางประชดอดไม่ได้	เขาว่าไว้บวชผัวเพราะตัวหวง
เอาโยมนั่งจ๋อก้อไว้ล่อลวง	จะตัดห่วงตัดใยเป็นไรมี ฯ
๏ ศรีสุวรรณชั้นเชิงฉลาดแหลม	จะเหน็บแนมเคี่ยวเข็ญเป็นฤๅษี
ก็บาปกรรมใครเขารู้ดูไม่ดี	จะเป็นที่ติฉินคนนินทา
แล้วก็เป็นพี่สะใภ้เคยไหว้กราบ	ทั้งจะบาปติดตัวชั่วนักหนา
ทำเป็นไม่รู้เท่าเข้าตำรา	เขาจะว่าโง่เง่าไม่เท่าเทียม
ก็ช่างเถิดทำไม่รู้เหมือนหูหนวก	มิใช่พวกอื่นไกลจะอายเหนียม
พลางชักพูดทางความตามธรรมเนียม	เสร็จมาเยี่ยมอนุชาเพราะการุญ
สองมุนินทร์ยินพร้องสนองถ้อย	เห็นเรียบร้อยหน่วงเหนี่ยวไปเฉียวฉุน
นึกในจิตคิดเห็นจะเป็นคุณ	เดชะบุญเสร็จศึกเหมือนนึกปอง
จะโลมเล้าเอาใจให้ไปบวช	ทรงผนวชอยู่กุฎีเป็นที่สอง
อันถิ่นฐานหลานลูกช่วยปลูกครอง	จะเชิญน้องไปสิงคุตรอยู่กุฎี ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสสั่งเหล่านางสาวศรี
ให้จัดเครื่องผลผลาบรรดามี	มาตั้งที่สามกษัตริย์จัดประจง
ทั้งคาวหวานพระกระยาสุธาโภชน์	ด้วยมาโนชชื่นชมสมประสงค์
พระนักธรรม์ฉันตามกันสามองค์	สมประสงค์อิ่มหนำพอสาราญ
พวกฤๅษีเสวกาพากันฉัน	ทั้งหวานมันอิ่มเอมเกษมศานต์
หยุดอยู่เมืองปากน้ำค่อยสำราญ	กำหนดนานเบ็ดเสร็จเจ็ดทิวา ฯ
ตอนที่ ๑๐๒
พระบาทหลวงปล่อยโคมไฟไปตกเมืองลังกา จนถึงพระอภัยมณีห้ามทัพ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	แกนั่งง่วงตรองตรึกพลางปรึกษา
ท้าวโกสัยดูฉบับตำหรับตำรา	กับเสนาพวกฝรั่งฟังอาการ
ใครจะเห็นแยบคายอุบายมั่ง	จะขอฟังวาจาเร่งว่าขาน
ดูปัญญามาประจบคิดรบราญ	จะทัดทานอย่างไรในกระบวน
พวกเสนาฝรั่งฟังแกถาม	ก็ว่าตามแต่ผู้ใหญ่จะไต่สวน
ข้าพเจ้าที่จะให้ไปใคร่ครวญ	โดยกระบวนในตำราที่หารือ
คิดไม่เห็นเป็นแต่คนสำหรับใช้	ด้วยอยู่ใต้บังคับเคยนับถือ
แล้วแต่ท่านสารพัดจะหัดปรือ	ให้ขุดรืออย่างไรจะไปตาม
บาทหลวงว่าใครจะรู้เหมือนกูเล่า	ก็เห็นเปล่าจริงหนอแต่ล่อถาม
ไม่เห็นใครรู้หลักประจักษ์ความ	ยิ่งชักถามก็ยิ่งเคอะเซอะทุกคน
เฮ้อนี่แน่แยบคายอุบายนี้	เห็นจะดีคิดเห็นจะเป็นผล
เราคิดทำโคมไฟใส่ไกกล	ปล่อยไปบนเวหาสักห้าพัน
เอาดินดำทำไส้กับไฟกรด	พอเชื้อหมดถึงดินดำกำมะถัน
ถัาพลัดตกลงที่ไหนเป็นไฟกัลป์	ถึงสามวันจึงจะดับระงับเปลว
ถูกตึกกว้านร้านโรงก็โพลงพลุ่ง	เป็นเปลวฟุ้งคงถูกกระดูกเหลว
ปัญญากูคิดไว้มิใช่เลว	เหมือนตกเหวขึ้นได้ดั่งใจปอง
ท้าวโกสัยกับขุนนางข้างฝรั่ง	ที่นั่งฟังพร้อมกันสักพันสอง
สรรเสริญปัญญาดั่งทาทอง	พอหายหมองสุกเปล่งดั่งเพ็งจันทร์
มิเสียทีที่เป็นปราชญ์ฉลาดเลิศ	แสนประเสริฐใหญ่ยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
ทั้งจะสมปรารถนาสารพัน	ยืนพร้อมกันแล้วคำนับพลางจับมือ
๏ บาทหลวงค่อยบางเบาบรรเทาทุกข์	บังเกิดสุขเห็นผลคนนับถือ
เพราะความคิดของตนคนจึ่งลือ	มันนับถือตัวกูผู้อาจารย์
ที่ทุกข์ร้อนอ่อนใจหายเป็นปลิด	เห็นสมคิดปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ค่อยกินอยู่หลับนอนผ่อนสำราญ	แล้วคิดการปรุงยาหาน้ำมัน
ประสมดินปืนไว้จะใส่เชื้อ	เอากรดเจือลงในน้ำกำมะถัน
แล้วผูกเป็นโคมผ้าขึ้นห้าพัน	เอาดินคั่นไว้ข้างล่างวางตะเกียง
แล้วทำไกใส่ลิ้นเมื่อลมหวน	จะได้ครวญครางเพราะเสนาะเสียง
ให้จัดแจงแต่งเสร็จสำเร็จเรียง	เป็นคู่เคียงใส่ยาทั้งห้าพัน
อันปัญญาฝรั่งสังฆราช	แกฉลาดยิ่งบุรุษสุดขยัน
เกณฑ์พหลพลรบไว้ครบครัน	ทั้งปืนสั้นปืนยาวทั้งง้าวทวน
สำหรับเข้าแหกค่ายจัดไว้พร้อม	จะคอยอ้อมรบระดมเมื่อลมหวน
สั่งให้พวกเกณฑ์หัดจัดกระบวน	ไว้ให้ถ้วนตามบังคับทุกทัพชัย
แม้ฤกษ์ดีวันไรจะได้ยก	ไปข้างบกริมท่าชลาไหล
อ้ายพวกม้นก็จะแตกแยกกันไป	เราแหกค่ายพลอยประสมระดมยิง
แล้วสั่งให้เลี้ยงดูหมู่ทหาร	ทั้งคาวหวานเหล้าส้มขนมผิง
อีกเป็ดไก่เนื้อแพะแกะกระทิง	ของย่างปิ้งต่างต่างวางในจาน
บนโต๊ะใหญ่หลายอย่างข้างละแถว	สำเร็จแล้วรายเรียงเลี้ยงทหาร
ให้กินอยู่หลับนอนผ่อนสำราญ	เหล่าทหารกองหนุนทั้งขุนพล ฯ
๏ จะกล่าวถึงมังคลานราราช	ไปแอบหาดเกาะท้ายปลายสิงหล
ค่อยเป็นสุขทุกอาณาประชาชน	ไม่ร้อนรนอยู่สบายมาหลายวัน
แต่ภิรมย์ชมสมรเสมอทิพย์	อันลอยลิบเปรียบเหมือนผ่านวิมานสวรรค์
ไม่จากห้องไสยาสน์อาสน์สุวรรณ	ถนอมขวัญบุษบงอนงค์นาง
ในห้องท้ายบาหลีที่สถิต	สำราญจิตโดยถนัดไม่ขัดขวาง
ดั่งเครื่องทิพย์หยิบส่งประจงวาง	ไม่รู้จางที่ในรสเหมือนอดออม
พระจุมพิตชิดชื่นระรื่นกลิ่น	สมถวิลมิรู้จางห่างถนอม
เหมือนแมลงผึ้งคลึงเกสรเฝ้าวอนตอม	แนบถนอมกลั้วกลิ่นไม่สิ้นเชิง
พายุหวนป่วนปั่นสนั่นก้อง	ฝนคะนองฟ้าเจือจนเหลือเหลิง
สุนีบาดฟาดสายกระจายเปิง	กำปั่นเหลิงลอยชิดขึ้นติดเลน
สุริยาอัสดงจะลงลับ	เมฆขึ้นจับฟ้าแดงดั่งแสงเสน
ทั้งเนมินอิสินธรอ่อนระเนน	จนสุริเยนทร์เลี้ยวลับบรรพตา ฯ
๏ สองภิรมย์สมสนิทพิศวาส	ไม่ห่างบาทบทเรศพระเชษฐา
พระจันทรจรกระจ่างกลางนภา	ดวงดาราส่องสว่างกลางโพยม
พระเสร็จจากแท่นสุวรรณบรรจถรณ์	พลางกุมกรกัลยาสุดาโฉม
ให้ดูดาวพราวพร่างกลางโพยม	เหมือนแสงโคมสุกใสในอัมพร
โน่นดาวไถใกล้เคียงกับดาวเต่า	เป็นเหล่าเหล่ารายระดับสลับสลอน
นี่แน่ดาวกัณฐัศว์อัสดร	ดาวมังกรเหรากุมภาพาล
ที่ตรงหน้าพาชีดาวลูกไก่	เห็นไรไรรูปทรงเหมือนธงฉาน
โน่นดาวข่างกลางพื้นโพยมมาน	ทิศอีสานดาวสำเภามีเสาใบ
ถัดไปนั่นดาวโลงมีกาจับ	ในตำหรับทายที่คัมภีร์ไสย
แม้กาจับหลายตัวมักกลัวไป	ทายว่าไข้ย่อมมีมาบีฑา
โน่นดาวหางขึ้นอยู่ข้างทิศพายัพ	มักเกิดทัพรบพุ่งยุ่งนักหนา
พวกโหรดูรู้ฉบับตำหรับตำรา	จึงทายว่าหางหัวชั่วแลดี
พระจันทร์ตรงส่งกลดดูโชติช่วง	กระจ่างดวงแจ่มจำรัสรัศมี
จับผิวพักตร์กัลยานางนารี	นวลฉวีปลั่งเปล่งดั่งเพ็งจันทร์
พระเชยปรางพลางประโลมโฉมสมร	ราวกับจรจากสถานพิมานสวรรค์
ครูบาทหลวงแกจะพรากให้จากกัน	สารพันที่จะทำให้ช้ำใจ
ถึงเป็นตายก็ไม่วายเสน่ห์น้อง	จะจากห้องบุษบงอย่าสงสัย
พลางรับขวัญกัลยาสุมาลัย	พระเคล้นไคล้เคล้าพุ่มปทุมทอง
บุษบงนงเยาว์เสาวรส	จงปรากฏเถิดอุบลอย่าหม่นหมอง
เหมือนดวงจันทร์ขวัญจิตอย่าคิดปอง	ไม่เป็นสองดวงดอกพี่บอกจริง
ดังดวงจิตเชษฐาเจ้าอย่าแหนง	ไม่พรายแพร่งเป็นสองดอกน้องหญิง
สุดาเดือนเหมือนประสงค์ที่ตรงจริง	สมรมิ่งเหมือนเดือนเสมอดวง ฯ
๏ นางบังคมก้มเศียรลงกราบบาท	พจนารถทูลความไม่ห้ามหวง
ถึงจะมีแสนสุรางค์นางทั้งปวง	ไม่เคียดขึ้งหึงหวงให้ล่วงเกิน
เป็นความสัตย์ปฏิญาณสาบานถวาย	ไม่วุ่นวายให้พระหมางระคางเขิน
ถึงนางใดจะมาทำให้ก้ำเกิน	จะสู้เมินมิให้เคืองในเรื่องราว
พระรับขวัญขวัญตานิจจาน้อง	มิให้ต้องเคืองขุ่นถึงวุ่นฉาว
อันหญิงอื่นหมื่นแสนในแดนดาว	อย่ามากล่าวเลยในใจไม่นิยม
นอกจากนุชพี่ไม่สุจริตรัก	ถึงใครชักให้ไปชิดสนิทสนม
ไม่ขอคบขอคิดจิตนิยม	อย่าปรารมภ์เลยสมรกรประคอง
นางคำนับรับรสพจนารถ	ไม่ห่างบาททรงฤทธิ์สนิทสนอง
จนเดือนเที่ยงเสียงโกกิลาคะนอง	กระเรียนร้องที่บนเกาะเสนาะดัง
จังหรีดร้องลองไนเรไรเรื่อย	สำเนียงเฉื่อยเหมือนดนตรีดีดสีสังข์
ดุเหว่าแว่วแจ้วเจื้อยระเรื่อยดัง	วิเวกวังเวงรื่นชื่นกมล
พระพายพัดรวยรินกลิ่นเกสร	ละอองอ่อนซาบเย็นทุกเส้นขน
น้ำค้างย้อยพรอยพรายดังสายชล	พระขึ้นบนบาหลีที่ไสยา
ถนอมแนบแอบนุชสุดที่ชื่น	สำราญรื่นรับขวัญต่างหรรษา
ค่อยคลายทุกข์สุขเกษมเปรมอุรา	สองไสยาร่วมพระแท่นแสนสบาย ฯ
๏ จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง	ค่อยสร่างทรวงคิดสมอารมณ์หมาย
จึ่งสั่งท้าวโกสัยทั้งไพร่นาย	พลนิกายรวมรอมให้พร้อมกัน
ค่ำวันนี้มีฤกษ์จะยกทัพ	จงกำชับพวกพหลพลขันธ์
จะปล่อยโคมจักรไกไฟน้ำมัน	เอาให้ทันฤกษ์พาเวลาดี
ท้าวโกสัยกำกับเป็นทัพหน้า	ให้ผูกม้าเครื่องทองละอองศรี
อานฝรั่งลงยาราชาวดี	ใส่เสื้อสีดำขลับระยับพลาย
ถือกระบี่ฝักทองประดับเพชร	แต่ละเม็ดแจ่มจัดจำรัสฉาย
ใส่หมวกฝังทับทิมดูพริ้มพราย	สังวาลสายมรกตดูงดงาม
เหน็บปืนสั้นสองข้างอย่างฝรั่ง	พร้อมสะพรั่งพลไกรในสนาม
บาทหลวงใส่เครื่องมณีล้วนสีคราม	ใส่หมวกสามยอดสลับประดับนิล
เสียบขนนกวายุภักษ์ปักข้างขวา	เหมือนมาลาเจ้าฝรั่งดังถวิล
ถือกระบี่ที่ท้าวเจ้าบุรินทร์	มาพร้อมสิ้นพลหมื่นพื้นฉกรรจ์
แกขึ้นรถกำกับเป็นทัพหลวง	ทุกกระทรวงเร่งรัดให้จัดสรรค์
เครื่องอาวุธยุทธนาสารพัน	ทั้งปืนสั้นปืนยาวแลง้าวทวน
ได้ฤกษ์ดีสี่ทุ่มจึงจะยก	กระบวนบกโดยระบอบคอยสอบสวน
แกบังคับยับยั้งตั้งกระบวน	เลือกแต่ล้วนโยธีมีฝีมือ
เป็นทัพหน้ากล้าหาญในการรบ	ได้สมทบยงยุทธ์อาวุธถือ
ปืนคาบชุดนกสับสำหรับมือ	แจกให้ถือถ้วนทั่วทุกตัวคน
พอสุริยงลงลับพยับฟ้า	ดวงดาราแจ่มกระจ่างกลางเวหน
บาทหลวงส่องกล้องคู่ดูฤกษ์บน	พร้อมพหลพลยุทธ์ให้จุดไฟ
พอมีลมริ้วริ้วมาฉิวเฉื่อย	ปล่อยโคมเรื่อยเพลิงกระจ่างสว่างไสว
ต้องลิ้นขลุ่ยเสียงเพราะเสนาะใน	ลอยขึ้นไปในห้องท้องคัคนานต์ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายด่านเมืองปากน้ำ	ครั้นพลบค่ำสิ้นแสงพระสุริย์ฉาน
ให้ตีฆ้องกองไฟไวปราการ	ทหารขานยามให้ระไวระวัง
พวกพหลพลรบสมทบทัพ	ดูคั่งคับดาษดาทั้งหน้าหลัง
พร้อมกษัตริย์สุริย์วงศ์ดำรงวัง	มาเฝ้าบังคมคัลอัญชลี
สามพระองค์ทรงศิลมุนินทร์นาถ	ให้โอวาทโดยจริตกิจฤๅษี
จงยับยั้งตั้งมั่นในขันตี	เพราะเป็นที่ทางประโยชน์โพธิญาณ
อย่าโลภหลงปลงในพระไตรลักษณ์	จงประจักษ์ที่ตั้งแห่งสังขาร
เป็นอนิจจังยังขันธสันดาน	ให้สาธารณ์มิได้ตั้งอยู่ยั่งยืน
เป็นเครื่องจมถมแผ่นสุธาวาส	เพราะเป็นชาติชราไม่ฝ่าฝืน
อนัตตาสูญลับไม่กลับคืน	อย่าชมชื่นร่างกายหมายว่าดี
กองกิเลสผูกพันนั่นคือห่วง	จงหลีกล่วงหนีทุกข์ให้สุขี
พระอภัยเทศนาตามบาลี	อยู่ในที่พลับพลาหน้าเชิงเทิน
พอสี่ทุ่มเห็นสว่างกลางอากาศ	เสียงประหลาดดูเหมือนนกวิหคเหิน
ประสานซ้องก้องดังยังฟังเพลิน	เลียงกริ่งเกริ่นบนเวหานภาลัย
พวกพลแหงนดูฟ้าบนอากาศ	เห็นโคมดาษแจ่มกระจ่างสว่างไสว
ดาษดาน่าอนาถประหลาดใจ	ทั้งแสงไฟส่องสว่างดั่งกลางวัน
พวกเสนาเข้าไปทูลมูลเหตุ	ว่าอาเพศมาในทางกลางสวรรค์
ปางพระจอมโมลีศรีสุวรรณ	กับพงศ์พันธุ์วงศาเสนานาย
พระมุนินทร์ปิ่นฤๅษีหลวงชีสอง	ลุกจากห้องจรจรัลรีบผันผาย
ทอดพระเนตรเหตุผลฟังต้นปลาย	เห็นแยบคายประจามิตรจะคิดกล ฯ
๏ ฝ่ายครูพักตร์จักราพฤฒาเฒ่า	จึงก้มเกล้าทูลแถลงแจ้งนุสนธิ์
คงจะเป็นการร้ายอุบายกล	จงเตรียมพลออกไปค่ายระไวระวัง
อย่าไว้ใจในการกลศึก	จะโหมฮึกอ้อมทบตลบหลัง
เห็นผิดอย่างทางบนพ้นกำลัง	จะยับยั้งข้าเห็นไม่เป็นการ ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสปรึกษาบรรดาหลาน
ให้ยกพวกพลไกรอันชัยชาญ	ออกจากด่านไปค่ายชายทะเล
พร้อมพหลพลทัพสำหรับรบ	เร่งสมทบไปให้ทันอย่าหันเห
รีบยกไปค่ายตั้งฝั่งทะเล	ฝรั่งเฮฮาล้อมเข้าพร้อมเพรียง
บาทหลวงเร่งรถกำกับเป็นทัพหลวง	ทุกกระทรวงโห่ลั่นสนั่นเสียง
พอโคมกรดตกลงส่งสำเนียง	เสียงเปรี้ยงเปรี้ยงดินดังเสียงดังตึง
ถูกพหลพลไพร่ตายออกกลาด	กระทบฉาดแตกดังเสียงผางผึง
ถูกโรงร้านเป็นไฟไหม้ตะบึง	คนหนีอึงแตกเข้าย่านชานบุรินทร์
หกกษัตริย์ถอยทัพกลับเข้าด่าน	ฝรั่งหาญเหิมจิตคิดถวิล
แหกเข้าค่ายชายชลาหน้าบุรินทร์	พร้อมกันสิ้นเข้าค้นเที่ยววนวง
ที่หนีไปไม่พ้นจนความคิด	พวกอังกฤษเที่ยววนจับคนหลง
มาซักความถามไต่ดังใจจง	แล้วก็ลงทัณฑกรรมให้จำตาย
เอาเชือกมัดรัดคอแขวนหอรบ	ประจานศพข้าศึกเหมือนนึกหมาย
บาทหลวงสมความแค้นแสนสบาย	เพราะแยบคายกลศึกดูตรึกตรอง
ค่ำพรุ่งนี้กูจะตีเอาเมืองด่าน	จงเตรียมการแอบเอาทั้งข้าวของ
เข้าตั้งมั่นอยู่ในค่ายดั่งใจปอง	แกคิดตรองหลายอย่างทางอุบาย ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายในพาราเวลาศึก	อึกทึกต้อนกันให้ผันผาย
ครั้นรุ่งรางต่างคนกระวนกระวาย	ทั้งไพร่นายหมู่หมวดให้ตรวจพล
ส่วนพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	ให้เร่งรัดโยธาโกลาหล
ลากปืนใหญ่ขึ้นป้อมจงพร้อมคน	เกณฑ์กันขนก้อนดินทั้งศิลา
ให้ตักน้ำใส่ถังขึ้นตั้งไว้	คอยดับไฟสารพัดเร่งจัดหา
พระสั่งให้ครูพักตร์จักรา	เชิญท่านอาจารย์ช่วยด้วยสักคราว
ตามตำราไสยเวทข้างเพทไสย	เป็นศึกใหญ่อย่าให้ขุ่นถึงวุ่นฉาว
จงช่วยกันแว่นแคว้นทั้งแดนดาว	ที่เรื่องราวแก้กันอันตราย
การที่จะรบรากับข้าศึก	เราจะตรึกตรองไว้ดั่งใจหมาย
ท่านจงช่วยข้างมนต์กลอุบาย	คิดยักย้ายตามแต่ท่านจะกันภัย ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญในการเวท	โลกเชษฐ์เป็นอาจารย์แกขานไข
ได้ร่ำเรียนเขียนอ่านชำนาญใจ	จึงทูลไทธิบดินทร์ปิ่นนคร
ขออาสาแก้ไขในพระเวท	โดยสังเกตที่ได้รู้ตามครูสอน
จะอ่านมนต์ให้พระพายขจายจร	พัดเอาก้อนเพลิงไปไกลบุรินทร์
แล้วปลูกศาลบูชาเทพารักษ์	อันสิทธิศักดิ์ในมหาชลสินธุ์
จะป้องกันพวกศัตรูหมู่อรินทร์	รักษาถิ่นนคเรศนิเวศน์วัง
ขึ้นนั่งอาสน์ราธนาเทพารักษ์	สิทธิศักดิ์มาประชุมช่วยคุ้มขัง
อย่าให้เกิดอันตรายวายชีวัง	แกจึงตั้งอธิษฐานการบูชา ฯ
๏ จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง	พอลับดวงสุริยนบนเวหา
จึงจัดแจงไฟกรดให้บดยา	น้ำมันทาโคมลิ้นใส่ดินปืน
สายระยางกางไกใส่ไว้พร้อม	สั่งให้ล้อมนคราใครฝ่าฝืน
ตีให้แตกแหกให้พังในกลางคืน	ระดมปืนใหญ่ยิงชิงเอาเมือง
เฮ้ยออท้าวโกสัยไปกำกับ	เป็นแม่ทัพเข่นฆ่าให้ตาเหลือง
กูคิดอ่านตอบแทนที่แค้นเคือง	จะเอาเมืองด่านให้ได้ดั่งใจปอง
พอโคมตกไฟติดคิดเข้าปล้น	จับเอาคนป่วยเจ็บเก็บเอาของ
พวกที่รบรบไปดั่งใจปอง	จัดสำรองเหล้ายาหาไปกิน
จงเตรียมรถผูกม้าที่กล้าศึก	เวลาดึกจึงจะไปดั่งใจถวิล
กรูกันเข้าโอบอ้อมล้อมบุรินทร์	ทั้งลูกดินปืนตับสำหรับมือ
พอแปดทุ่มลมอับพยับฝน	แกเรียกคนพลรบจุดคบถือ
พวกจุดโคมพร้อมพรั่งนั่งกระพือ	พอพร้อมมือปล่อยขึ้นโพยมมาน
บอกให้ยกพวกพหลพลรบ	เร่งสมทบนายไพร่ฝ่ายทหาร
กรูกันเข้าโอบอ้อมล้อมปราการ	เหล่าทหารพวกฝรั่งออกตั้งราย
โคมก็ลอยดาษดาบนอากาศ	แสงโอภาสบนนภางค์สว่างฉาย
เสียงวังเวงเพลงเพราะเสนาะพราย	คนทั้งหลายวิ่งดูเป็นหมู่ไป ฯ
๏ จะกล่าวถึงจักราพฤฒาเฒ่า	กำลังเข้าบัดพลีพิธีไสย
เป็นลมหวนป่วนปั่นสนั่นไป	พยุใหญ่พัดมาในทะเล
หอบเอาโคมกรดไปในอากาศ	พยุกราดปั่นป่วนให้หวนเห
ไปตกลงโผงผางกลางทะเล	ฝนก็เทตกลงกลาดดาษดา
สุนีบาตฟาดเปรี้ยงเสียงกระหึ่ม	ท้องฟ้าครึ้มคล้ำมัวทั่วทิศา
ฝนก็ตกท่วมนองท้องสุธา	ฝ่ายพวกฝาหรั่งหนาวทั้งหาวนอน
บาทหลวงนั่งคางสั่นอยู่ในรถ	ให้ถอยถดกองทัพสลับสลอน
ไปตากฝนทนหนาวทั้งหาวนอน	จนผ้าผ่อนเปียกฉ่ำเป็นน้ำไป ฯ
๏ บาทหลวงกลับเข้าค่ายให้วิตก	ระกำอกดังใครเชือดให้เลือดไหล
อยู่ในค่ายชายทะเลว้าเหว่ใจ	ช่างกระไรฝนแกล้งเหมือนแช่งกัน
ถ้าฝนหายกูจะกลับเข้ารับรบ	ตีตลบเอาให้ได้ไอศวรรย์
จนเกือบใกล้รังสีรวีวรรณ	ที่ฟ้าลั่นก็ค่อยเบาบรรเทาคลาย
ทั้งฝนปรายน้อยเม็ดท้องฟ้าขาว	ทั้งเดือนดาวแจ่มกระจ่างสว่างฉาย
แสงอาทิตย์สางสางสว่างพราย	แกสั่งนายขุนหมวดให้ตรวจพล
จะยกเข้าตีด่านเป็นการร้อน	อย่าหลับนอนบอกให้ทั่วตัวพหล
เอารถเหล็กสำหรับรบสมทบพล	จะเข้าปล้นปากน้ำที่สำคัญ ฯ
๏ ฝ่ายเสนาฝรั่งมาสั่งทั่ว	ให้เตรียมตัวทั้งพหลพลขันธ์
พอรุ่งแจ้งสุริย์ฉายพรายพรรณ	พลขันธ์พร้อมถ้วนกระบวนแซง
บาทหลวงขึ้นนั่งรถมีสารถี	ให้คลายคลี่พวกทหารชาญกำแหง
ท้าวโกสัยขับม้าดูร่าแรง	ใส่เสื้อแดงคล้ายกับท้าวเจ้าลงกา
ให้ตีกลองเป่าแตรแซ่สนั่น	พลขันธ์เดินรายทั้งซ้ายขวา
ยกเข้าล้อมป้อมปราการชานชลา	พวกโยธากึกก้องร้องตะโกน
เอาธงปักชักปันยืนสะพรั่ง	ดูเหมือนอย่างชาติเช่นเขาเล่นโขน
บ้างโลดเต้นลำพองทำนองโจร	ที่โลดโผนแกว่งหลาวทั้งง้าวทวน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายในพาราเห็นข้าศึก	อึกทึกวิ่งกลมดังลมหวน
บ้างขึ้นป้อมพร้อมพรั่งตั้งกระบวน	เอาง้าวทวนคอยพุ่งกันกรุงไกร
บ้างคั่วทรายคอยสาดออกกลาดกลุ้ม	บ้างยืนกุมแหลนหลาวยาวไสว
บ้างยัดปืนคาบชุดบ้างจุดไฟ	พลไพร่พร้อมพหลบนเชิงเทิน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมุนีฤๅษีสิทธ์	พระอภัยคิดวิตกระหกเหิน
เวทนากองทัพจะยับเยิน	เกิดเผอิญรบพุ่งกันรุงรัง
ไมรู้สิ้นรู้สุดมนุษย์เอ๋ย	รบกันเลยร่ำไปเพราะใจหวัง
จนพวกพลล้มตายวางชีวัง	ก็หลายครั้งหลายหนแต่ต้นมา
จำจะไปปราบปรามเหมือนห้ามทัพ	ข้อบังคับแจ้งเหตุเทศนา
พลางชวนดาบสีนีให้ลีลา	ไปพลับพลาบนปราการชานบุรินทร์
ดาบสีนีละเวงวัณฬาราช	ก็ยุรยาตรตามองค์พระทรงศีล
ทั้งสุวรรณมาลีศรียุพิน	พร้อมกันสิ้นสามองค์เสร็จตรงไป
ขึ้นพลับพลาหน้าเชิงเทินบนเนินป้อม	ทหารพร้อมเซ็งแซ่แลไสว
พระนักสิทธ์ตรัสว่าอย่าออกไป	ทั้งนายไพร่รอรั้งหยุดฟังความ
เราจะว่าโดยดีเหมือนที่ปลอบ	ให้ชื่นชอบในน้ำใจจะไต่ถาม
พอจะไว้เกียรติยศให้งดงาม	ให้ต้องตามความบทเบื้องบุราณ
สามพระองค์ทรงนั่งบัลลังก์อาสน์	ตรัสประภาษด้วยสุนทรอันอ่อนหวาน
ว่านี่แน่พวกฝรั่งอหังการ	มาทรมานไพร่ฟ้าประชาชน
ต้องรบพุ่งยุ่งยิ่งชิงสมบัติ	นิสัยสัตว์ยากไร้มาหลายหน
เราเอ็นดูแก่อาณาประชาชน	ต้องรุกร้นฆ่าฟันกันบรรลัย
อันคนยากกรากกรำมาทำศึก	อึกทึกร้อนรนทนไม่ไหว
เราผู้เป็นนักพรตถืออดใจ	ไปอยู่ในป่าดงพงอรัญ
รักษาสัตย์ปฏิญาณการกุศล	ไม่ทำวลกรุงไกรไอศวรรย์
อย่ามาต้องรบราถึงฆ่าฟัน	จะแบ่งปันให้สักครึ่งกึ่งบุรินทร์
อยู่ด้วยกันโดยดีล้วนพี่น้อง	มาปรองดองเหมือนเราว่าอย่าถวิล
ช่วยกินคิดปกป้องครองแผ่นดิน	ให้เพิ่มภิญโญยศปรากฏนาม ฯ
๏ บาทหลวงฟังคั่งแค้นแสนพิโรธ	ให้ฉุนโกรธร้องไปขอไต่ถาม
นี่แน่เฮ้ยพระอภัยใจตะกลาม	มาหยาบหยามข่มเหงไม่เกรงใจ
กูก็เป็นฝรั่งในจังหวัด	มาพิกัดพูดไม่เก้อเออไฉน
อันลังกาธานินทร์ถิ่นของใคร	มาสร้างไว้หรือจะแสร้งมาแบ่งปัน
กูก็ไม่ง้องอนอย่าค่อนแคะ	พูดเหลาะแหละปั้นเจ๋อละเมอฝัน
พลางลุกออกจากรถาตาเป็นมัน	แล้วดุดันเกรี้ยวกราดตวาดไป
พอเหลือบเห็นพระธิดาวัณฬาสมร	แกแคะค่อนด่าว่าไม่ปราศรัย
พวกอีคนทุจริตเข้ารีตไทย	มาทำให้ศาสนาเป็นสาธารณ์
ก็เพราะมึงชั่วช้าสิบ้าผัว	ต้องหมองมัวไปสิ้นทุกถิ่นฐาน
จนลูกเต้าเผ่าพงศ์ทั้งวงศ์วาน	จนถิ่นฐานแทบชีวิตจะปลิดปลง
ไปอ่อนคอรอเรียงเคียงหม่อมผัว	ชะไว้ตัวร้อยอย่างเจียวนางหงส์
สิบ้ากามปัวเปียจนเสียวงศ์	จะต้องลงชื่อไว้ในแผ่นดิน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงทรงพรตดาบสสดับ	ให้คั่งคับทรวงในพระทัยถวิล
แต่ถือพรหมจรรยาเป็นอาจิณ	รักษาศิลไว้มั่นในขันตี
ต้องอดใจไม่โกรธหวังโปรดสัตว์	ถึงเคืองขัดก็เพราะถือเป็นฤๅษี
ต้องอดใจตอบความตามคดี	ท่านอย่ามีความโกรธพิโรธเรา
จะบาปกรรมข้ามีแก่ตัวท่าน	เป็นมหันต์ใหญ่โตพาโลเขา
เพราะเกิดความวิหิงสามาด่าเรา	เหมือนก่อนเก่านั้นไม่ได้ภัยจะมี
เพราะบวชเป็นดาบสหมดทั้งนั้น	ถือพรหมจรรย์สุจริตกิจฤๅษี
ไม่โลภหลงปลงจิตคิดแต่ดี	เป็นมุนีอยู่ในป่าสมาทาน ฯ
๏ บาทหลวงฟังคั่งแค้นแสนพิโรธ	กำลังโกรธขัดใจหลายสถาน
จึงชี้หน้าว่าอุเหม่อีเหพาน	มาจัดจ้านพูดเล่นเหมือนเป็นนาย
ชะมึงหรือถือศิลกินขนม	ไม่นิยมดอกหนามึงอย่าหมาย
อย่าพักพูดเกเรเพทุบาย	อีท้องลายหนังลอกมาหลอกกู
นางฤๅษีขี้ข้าอีบ้าผัว	ไปเมามัวให้มันสอนจนอ่อนหู
ยังจะมาตอแหลเล่นแก่กู	ชะนางผู้นักปราชญ์กวาดบันได
มึงมันล้างศาสนาข้างฝาหรั่ง	จะตกถังเช่นเขาว่าเลือดตาไหล
ไปถูกหลอกอ้ายเจ้าผัวตัวจัญไร	พระจะให้มึงไปตกนรกนาน
เพราะมึงล้างศาสนาข้างฝาหรั่ง	คนเขาชังทุกประเทศเขตสถาน
อย่าพักพูดเกะกะเที่ยวระราน	จนเมืองบ้านเป็นของเขาอีเจ้ากรรม
ให้พวกพ้องของผัวมามั่วสุม	ตั้งชุมนุมอยู่ในที่แล้วมิหนำ
ทั้งวัดวาป่นปี้ระยี่ระยำ	แล้วยังทำเจ๋อเจ๊อะสเออะดวง
ชะน้อยหรืออีละเวงข่มเหงเล่น	กูก็เช่นเชื้อปราชญ์เป็นบาทหลวง
มาตอแหลยักคอพูดล่อลวง	ทำจาบจ้วงเอากูผู้อาจารย์
ทั้งเจ้าผัวพูดจาว่าจะแบ่ง	เอาเมืองแล่งสักครึ่งกึ่งสถาน
กูก็ไม่งอนง้อมาขอทาน	อันถิ่นฐานใช่ของมันจะปันใคร
แม้นจะคืนให้กูอย่าอยู่นี่	กลับไปที่พาราเคยอาศัย
ทั้งญาติวงศ์พงศาพากันไป	กูมิให้เป็นเชื้อเพราะเหลือทน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์วัณฬาพระดาบส	เธอถืออดใจหมายฝ่ายกุศล
ฟังถ้อยคำเต็มเบื่อเห็นเหลือทน	แกเป็นคนหยาบคายหลายประการ
แต่นึกเอาขันตีเป็นที่ตั้ง	จึงหยุดยั้งอดใจหลายสถาน
แล้วนิ่งนึกตรึกตราอยู่ช้านาน	จะสู้พาลเห็นไม่ได้ที่ในเชิง
แต่จำเป็นจำว่ากับข้าศึก	อย่าหาญฮึกเพิ่มเชื้อให้เหลือหลง
แล้วตอบคำจำใจไปในเชิง	เหมือนดับเพลิงหัวลมระดมเอา
ทั้งครองแครงแย่งยื้อดื้อเข้าปล้ำ	ต้องเอาน้ำสาดไปเพราะไฟเผา
ถัาแม้นคนไม่ดื้อคงถือเอา	แต่ตาเฒ่านี้แกดึงจนถึงดี ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงทรงพรตดาบสสมร	มีสุนทรโดยจริตกิจฤๅษี
ว่าดูก่อนพระอาจารย์เป็นการดี	ไม่ควรที่โมโหจะโกรธา
จงยับยั้งฟังก่อนอย่าร้อนเร่า	อันลูกเต้าใช่จะคิดริษยา
เราก็ยกกรุงไกรในลังกา	ให้สองราลูกหลานผ่านบุรินทร์
ก็ไม่อยู่ในสัตย์เพราะครูสอน	ทำให้ร้อนรนไปโดยใจถวิล
เที่ยวข่มเหงญาติกาทุกธานินทร์	ไม่รู้สิ้นจิตพาลสันดานดึง
ก็เพราะใครให้ไปตีเมืองการะเวก	ทำโหยกเหยกโกโรโมโหหึง
ลูกจึ่งได้เป็นพาลสันดานดึง	ต้องโกรธขึ้งกันไปหมดเพราะคดโกง ฯ
๏ บาทหลวงฟังนั่งแค้นแหงนดูหน้า	แกร้องด่าขึ้นไปอีตายโหง
ชะนางพวกฤๅษีอีชีโกง	ใครชักโยงลูกมึงให้ดึงดัน
พูดตอแหลแก้ตัวให้ผัวรัก	นั่งพยักเผยอหยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
กูสอนสั่งครั้งไรใจของมัน	มาเสกสรรค์ใส่เอากูผู้อาจารย์
มึงจะไปตกนรกสักหกหลุม	ที่ไฟสุมร้อนเร่าจะเผาผลาญ
พระเยซูจะลงโทษไม่โปรดปราน	จะทรมานตัวมึงอย่าพึงแคลง
หรือจะพึ่งบุญผัวหัวจะขาด	ด้วยอำนาจพวกทหารชาญกำแหง
รู้สึกตัวชั่วช้ามาสำแดง	ให้เห็นแจ้งแก่ฝรั่งทั้งกระบวน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาสดับ	ให้คั่งคับหมกมุ่นนึกหุนหวน
เอาขันตีหักห้ามตามกระบวน	จะก่อกวนขุ่นหมองไม่ต้องการ
แล้วร้องว่าอาจารย์ท่านอย่าโกรธ	ไม่ประโยชน์หวงแหนเป็นแก่นสาร
เราถือสัตย์ในสิกขาสมาทาน	ไม่เป็นการธุระดอกบอกจริงจริง
อันศฤงคารบ้านเมืองที่เรื่องนั้น	ไม่ผูกพันไปอยู่ป่าประสาหญิง
สิ้นโลภหลงปลงใจไม่ประวิง	เป็นความจริงที่ในจิตไม่คิดปอง ฯ
๏ บาทหลวงฟังคั่งแค้นแหงนชะแง้	อีตอแหลทำให้วุ่นจนขุ่นหมอง
ชะนางพวกถือศีลกินข้าวพอง	หน่อยก็ท้องค้ำหน้าอีบ้ากาม
นางฤๅษีชีป่าอีบ้าผัว	มันรอดชั่วอย่างไรหนอกูขอถาม
ไปลอยหน้าอยู่กับเขาเมาตะกลาม	นางหม่อมห้ามไม่หยุดสุดฝีมือ
เองหรือตัดราคาตัณหาขาด	มึงหรือปราชญ์จะปรับให้นับถือ
อย่ามาพูดสอพลอให้อออือ	กูไม่ถือถ้อยคำอย่ารำพัน
พวกอีล้างศาสนาตำราตัด	ต้องกำจัดเสียให้ไกลไอศวรรย์
มิให้มึงอยู่ยืดสืบพืชพันธุ์	ในเขตคันพาราลังกาเดิม
พวกอีเจ้าราคาตัณหาสด	ให้ขบถข้าศึกพลอยฮึกเหิม
จนเสียชาติศาสนาพาราเดิม	อย่าพักเหิมไปเลยเองไม่เกรงกลัว
พากันไปให้พ้นพวกหม่นหมอง	เร่งตรึกตรองไปเสียทั้งเมียผัว
แต่บรรดาเขยสะใภ้ไปทั้งครัว	หาไม่หัวมึงจะขาดดาษสุธา ฯ
๏ สินสมุทรได้ฟังสังฆราช	มันองอาจอวดตัวชั่วนักหนา
ทั้งหยาบคายร้ายกาจอ้ายชาติกา	ช่างพูดจาจองหองจะลองดู
แล้วร้องว่าฮ้าเฮ้ยตาบาทหลวง	เอ็งจาบจ้วงร้อยท่าด่าฤๅษี
คนเช่นมึงก็ไพร่ใช่ผู้ดี	มาข่มขี่ในตระกูลประยูรวงศ์
เองถือตัวว่าเป็นขรัวข้างฝรั่ง	จะมาตั้งค่อนด่าพระยาหงส์
หรือเองเป็นน้ำเนื้อในเชื้อวงศ์	อย่ามาหลงพูดจาบ้าน้ำลาย
ถึงองค์ดาบสละเวงวัณฬาราช	ก็สิ้นชาติเชื้ออังกฤษอย่าคิดหมาย
ไม่นับถือคนขี้ข้าบ้าน้ำลาย	ท่านมุ่งหมายแต่สวรรค์ชั้นวิมาน
ศาสนาข้างเขาเจ้าเอาไม่ได้	เขาฟังไปคำที่กล่าวก็ร้าวฉาน
อย่าแคะแค่นแสนกลพวกคนพาล	ทั้งดื้อด้านอวดอิทธิ์ฤทธิไกร
เองเป็นคนโลโภโมโหมาก	ดีฝีปากเขาไม่หลงอย่าสงสัย
นิ่งเสียบ้างเถิดหวาระอาใจ	เอาเก็บไว้หลอกเด็กเจ๊กคนโซ
อย่าอวดอ้างศาสนาข้างฝาหรั่ง	เขาไม่นั่งคอยหาเยวาโห
พูดสำแดงแผลงฤทธิ์อิศโร	เองมันโซสิ้นกระบิดเห็นผิดเชิง
ไหนองค์พระมังคลาสานุศิษย์	ไปสถิตอยู่ไหนเล่าเป็นว่าวเหลิง
ไม่มาช่วยครูคิดดูผิดเชิง	หรือแตกเปิงกันไปหมดเพราะคดโกง
แต่กูฟังวาจาน่าเหียนราก	ก็เพราะปากหยาบคายอ้ายตายโหง
แลวก็เองมันชำนาญข้างการโกง	มิด่าโผงตามสบายหลายประการ
แต่องค์พระชนนีฤๅษีสิทธ์	สำรวมกิจทางธรรมกรรมฐาน
มึงยังด่าปี้ป่นไม่ทนทาน	เพราะสันดานเองมันชั่วตัวมลทิน ฯ
๏ บาทหลวงฟังคั่งแค้นแสนสาหัส	จะใคร่ตัดหัวให้ได้ดั่งใจถวิล
แกร้องว่าฮ้าเฮ้ยพวกทมิฬ	กูรู้สิ้นดอกอย่ากล่าวให้ยาวความ
เอ็งเร่งคิดการณรงค์ไว้ยงยุทธ์	แม้นมือกุดตีนด้วนเองควรหยาม
เองอย่าพักอาจองในสงคราม	กูจะตามตีกระทั่งจนลังกา
พลางเร่งทัพขับพหลพลทหาร	เข้าหักด่านจุดไฟไวไวหวา
ระดมปืนครื้นครั่นเป็นสัญญา	ให้โยธาพวกฝรั่งพังประตู ฯ
ตอนที่ ๑๐๓
หกกษัตริย์ตีโต้ทัพพระบาทหลวงล่าไปเมืองปตาหวี
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์กษัตริย์	สั่งให้ยัดปืนใหญ่ใส่ดินหู
ลากมาไว้สองข้างหว่างประตู	พร้อมทุกหมู่พลรบสมทบกัน
สินสมุทรวุฒิไกรไล่ทหาร	ออกจากด่านเร่งร้นพลขันธ์
เครื่องอาวุธสาตราสารพัน	เป็นทัพขันธ์กองหน้าเข้าราวี
สุดสาครหัสไชยเป็นปีกขวา	วลายุดาวายุพัฒน์กษัตริย์สี่
เป็นปีกซ้ายยกออกนอกบุรี	องค์พระศรีสุวรรณวงศ์ทรงกระบอง
เป็นทัพหลวงเร่งพหลพลรบ	คอยสมทบตามกันผันผยอง
หัสกันเดินตรวจทุกหมวดกอง	ตามทำนองถือกระบี่ขี่อาชา ฯ
๏ ฝ่ายพหลพลฝรั่งสังฆราช	ระดาดาษเร่งร้นพลอาสา
ให้ยิงปืนครื้นครั่นเป็นสัญญา	พวกโยธาแกว่งขวานเข้าราญรอน
ท้าวโกสัยไล่ทหารเข้าต้านต่อ	ไม่รั้งรอรบรับสลับสลอน
ทั้งสองฝ่ายนายทหารต่างราญรอน	ก็ฟันฟอนกันตายวายชีวง
พวกที่ปีนกำแพงบ้างแพลงพลาด	ชาวเมืองฟาดฟันกระจุยเป็นผุยผง
บาทหลวงเร่งพวกทหารชาญณรงค์	ให้รีบตรงกันเข้ารับกองทัพไทย ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์พงศ์นรินทร์สินสมุทร	แกว่งอาวุธครื้นครั่นสนั่นไหว
กับวายุพัฒน์ราชบุตรวุฒิไกร	เข้าลุยไล่ทัพฝรั่งไม่รั้งรอ
ท้าวโกสัยขับม้าออกหน้าทัพ	เข้ารบรับเปรียบเหมือนงูเข้าสู้หมอ
พลไพร่ฝ่ายฝรั่งไม่รั้งรอ	บ้างแข็งข้อวิ่งกลมระดมยิง
บาทหลวงเร่งสารถีให้ขับรถ	ถือไฟกรดวิ่งรี่ดังผีสิง
แม้นเสียท่าพลิกแพลงจะแย่งชิง	ทหารวิ่งตรงมาดาประดัง
แกเห็นหน้าวายุพัฒน์ใหัขัดแค้น	อ้ายนี่แสนเฉโกทำโอหัง
แล้วร้องด่าว่าเหวยเฮ้ยระวัง	อ้ายฝรั่งปนไทยอ้ายศัตรู
พระเป็นเจ้าท่านจะเอาไปนรก	คนสกปรกตีต้อนให้อ่อนหู
มึงเป็นคนทุจริตเหมือนพิษงู	ออกมาสู้หมอแล้วไม่แคล้วเลย
แต่บรรดาพวกมึงอย่าพึ่งนึก	เห็นจะลึกเต็มประดานิจจาเอ๋ย
เป็นพวกล้างศาสนาจะพาเลย	ไปก่ายเกยไม้กางเขนก็เห็นความ
เพราะมึงล้างศาสนาเข้าหาพ่อ	จะตอบต่อว่ากระไรขอไต่ถาม
หรือพ่อมึงจะคุ้มบาปช่วยปราบปราม	จะไปห้ามขุมนรกไม่ตกเลย
วายุพัฒน์ขัดข้องจึ่งร้องตอบ	ท่านว่าชอบจริงจังดั่งเฉลย
นับถือพ่อบาปแท้หรือแกเคย	จะให้เลยไปเหมือนอย่างมังคลา
กระนั้นหรือพระอาจารย์ชาญฉลาด	ให้ทิ้งญาติทิ้งวงศ์เผ่าพงศา
นั่นหรือเป็นคนดีมีปัญญา	พระมังคลาไปสวรรค์อยู่ชั้นใด ฯ
๏ บาทหลวงแค้นแหงนหน้าว่าอุเหม่	อ้ายโว้เว้พูดมากถลากไถล
เดี๋ยวนี้มึงอวดฝีมือถือข้างไทย	ก็จะให้พระเจ้าเอาชีวง
อย่าพักพูดลอยหน้าว่ากับพระ	ที่จะละมึงไว้อย่าใหลหลง
แล้วว่าเฮ้ยนายทหารชาญณรงค์	เร่งโบกธงแม่ทัพจับเอาตัว
อ้ายนี่ล้างศาสนาสารพัด	ทั้งเสียสัตย์เกะกะฉะเอาหัว
มาเสียบไว้ให้รู้สึกสำนึกตัว	เอ็งอย่ากลัวเอาสิหวาดาประดัง
ทหารฮึกนึกว่าเด็กเล็กเท่านี้	มันจะดีมาอย่างไรเพราะใจหวัง
เอาปืนยิงวิ่งเข้ามาดาประดัง	จนกระทั่งหน้าม้าร้องท้าทาย
เองนี้หรือชื่อว่าวายุพัฒน์	จะจับตัดหัวริบให้ฉิบหาย
บาทหลวงขับรถฝรั่งกำบังกาย	แกมุ่งหมายแค้นขัดอัดอุรา
คิดจะจับวายุพัฒน์ตัดศีรษะ	ให้สมกะแค้นจิตด้วยริษยา
มันไม่เคยลบหลู่แต่อยู่มา	ในลังกาก่อนไรก็ไม่มี
เพราะพวกพ้องของมันมาพันผูก	นับพ่อลูกปูย่าเป็นราศี
มันจึ่งพูดดุดันขึ้นทันที	เป็นไรมีจับฆ่าให้สาใจ
พลางเร่งทัพขับพหลพลฝรั่ง	ปืนประดังยิงกันเสียงหวั่นไหว
ฝ่ายพระจอมสินสมุทรวุฒิไกร	เสนาในพวกรบสมทบพล
ต่างเร่งกันเข้ารับทัพฝรั่ง	ตีประดังดาษดาโกลาหล
บาทหลวงเห็นได้ทีให้รี้พล	ทำเดินวนเหมือนจะล่าเอายาโรย
ใส่กล้องเป่าขึ้นไปในอากาศ	เป็นหมอกกลาดยาปลิวคนหิวโหย
กระทบกลิ่นยาพิษให้อิดโรย	พอลมโชยอ่อนทั่วทั้งมัวเมา
หกกษัตริย์ปรึกษาให้ล่าทัพ	ไปตั้งรับเรียงรายอยู่ชายเขา
พอพักคนเหนื่อยอ่อนที่นอนเมา	ให้กินข้าวเจือจานเครื่องหวานมัน
คนที่ถูกยาเบื่อครั้นเหื่อตก	ตัวสั่นงกดูเหมือนเพ้อละเมอฝัน
พอสุริยนสนธยาลงสายัณห์	พลขันธ์สร่างเมาบรรเทาคลาย ฯ
๏ จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง	ครั้นเห็นดวงจันทร์กระจ่างสว่างฉาย
ให้พักคนพลไกรทั้งไพร่นาย	ดูแยบคายกองทัพที่อัปรา
ให้ตีฆ้องกลองฝรั่งระวังศึก	ฉวยเหิมฮึกจะลำบากยากนักหนา
จนสั่งกันทุกหมวดเร่งตรวจตรา	รายรักษานั่งยามเหมือนตามเดิม
แล้วเรียกพวกฝรั่งมาสั่งพร้อม	จงคอยด้อมดูศึกจะฮึกเหิม
ประตูค่ายรายพลเอาคนเติม	มันจะเหิมฮึกมาเข้าราวี
อย่าวางใจศัตรูเหมือนงูพิษ	จะแผลงฤทธิ์ระวังไว้ในวิถี
มันก็คงกลับมาคอยราวี	ค่ำวันนี้มั่นคงอย่าสงกา
แกสั่งเสร็จเข้าไปตรองมองตำหรับ	จะแต่งทัพแก้ไขให้หนักหนา
พลางพลิกดูในฉบับตำหรับตำรา	พวกไทยมาครอบครองเป็นของตัว
จนศาสนาอับปางเสียอย่างเยี่ยง	จะบ่ายเบี่ยงกำจัดคิดตัดหัว
แม้นตายเสียจนจิตต้องคิดกลัว	ถ้าว่าตัวกูยังดีมีชีวง
ที่จะให้ไทยอยู่อย่าหมายมาด	คงจะกวาดให้กระจุยเป็นผุยผง
จะขอสู้กว่าชีวิตจะปลิดปลง	เอาให้คงคืนมาเหมือนวาจัง
แล้วเรียกท่าวโกสัยมาในนี้	เอาแผนที่บอกให้ดั่งใจหวัง
เรียนตำหรับตำราเหมือนวาจัง	เองจงฟังเรื่องราวคิดเล่าเรียน
ทั้งกลไกหลายอย่างทางเสน่ห์	อุปเท่ห์หมื่นแสนในแผ่นเขียน
แกจัดแจงบอกกล่าวให้เล่าเรียน	เองพากเพียรดูแลให้แน่นอน
จะได้ช่วยกันคิดเป็นศิษย์หา	อันตำราที่ไม่รู้กูจะสอน
จงตั้งเพียรเรียนเล่าอย่าหาวนอน	จะได้สอนให้เอ็งรู้ดูตำรา
จงมาถือเพศฝรั่งข้างอังกฤษ	เป็นลูกศิษย์ซื่อตรงเหมือนวงศา
กูก็ไม่เกียดกันไม่ฉันทา	มีวิชาอย่างไรจะให้เอง
ท้าวโกสัยคำนับรับว่าได้	กูบอกให้แล้วอย่าโกงทำโฉงเฉง
เรียนเอาไว้กันตัวอย่างกลัวเกรง	ทางนักเลงมากมายหลายกระบวน
ทั้งกลไกหลายอย่างทางวิเศษ	ทั้งมนต์เวทมีประกอบได้สอบสวน
แล้วนั่งบอกที่จะใช้ในกระบวน	ให้ถี่ถ้วนตามตำหรับฉบับครู ฯ
๏ ท้าวโกสัยได้วิชาของตาเฒ่า	ไปนอนเล่าฝึกสอนจนอ่อนหู
พอได้หน้าลืมหลังตั้งแต่ดู	มันไม่รู้จนสักสิ่งยิ่งกริ่งใจ
เวียนไปหาตาเฒ่าเจ้าตำหรับ	แต่พอกลับลืมสิ้นดิ้นไม่ไหว
เวียนไปถามตามประสงค์ที่จงใจ	แกบอกให้ด่าป่นเจ้าคนดี
มึงเรียนได้แต่ข้าวสุกคลุกปลาย่าง	กระดิกหางตรงใส่มิได้หนี
ไม่คู่ควรกับวิชาคนกาลี	เป็นสุดที่จะบอกกล่าวเจ้าประคุณ
ปัญญามึงถึงเอกเสกข้าวสุก	แกผุดลุกโกรธเกรี้ยวทั้งเฉียวฉุน
สอนอ้ายพวกตาเหลืองมักเปลืองทุน	ไม่มีคุณมีค่าแกด่าพลาง
เหมือนเอาแก้วออกมาล่อผูกคอหมา	เสียวิชาของดีคนผีสาง
ให้ตำราตำหรับมันจับวาง	สักสองอย่างก็ไม่ได้จนใจจริง
จะร่ำเรียนเขียนอ่านป่วยการแท้	มันดีแต่บิดเบี้ยวเกี้ยวผู้หญิง
ดูหน้าตาสารพันขยันจริง	ทั้งเพราพริ้งหมดจดดูงดงาม
ไฉนหนอโง่นักอ้ายยักษ์เคอะ	ดูมันเปรอะเต็มระยำอ้ายส่ำสาม
คล้ายกับอูฐลากรถชะงดงาม	ใช้ให้หามกระบุงใหญ่เลี้ยงไพร่พล
นั่นแหละสมกับที่โง่อ้ายโคถึก	มาทำศึกนี้กูเห็นไม่เป็นผล
แกจึงเรียกเสนาพลาพล	คิดจะปล้นเมืองปากน้ำที่สำคัญ
ให้เตรียมเครื่องอาวุธทั้งชุดคบ	สำหรับรอบยิงแย้งให้แข็งขัน
ปีกนกสับคาบศิลาสักห้าพัน	ระบองสั้นแหลนหลาวทั้งง้าวทวน
อีกโล่ดั้งบังกายให้หลายอย่าง	ได้ท่าทางตีระดมเหมือนลมหวน
พังประตูเข้าข้างบกยกกระบวน	เอาง้าวทวนแทงบุกเข้าคลุกคลี
จู่เข้าไปอย่าให้มันมาทันรู้	ทุกหมวดหมู่ทำศึกอย่านึกหนี
ใครอย่าทำปัวเปียให้เสียที	เปรียบเหมือนผีล้วงกินให้สิ้นเชิง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายในเมืองให้เตรียมทัพ	ไว้คั่งคับจุนเจือให้เหลือเหลิง
ไม่ไว้ใจไพรีคงมีเชิง	มันละเลิงอาจหาญคอยต้านตี
จำจะคิดผ่อนปรนเอาคนหาญ	ออกต้านทานคอยรับเหมือนทัพผี
แม้นข้าศึกฮึกโหมเข้าโจมตี	เราจึ่งกรีธาทัพออกรับรอง ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	จะใคร่หักศึกใหญ่พระทัยหมอง
พระนิ่งนึกตรึกไตรในทำนอง	ควรจะต้องแหกค่ายแม้นไว้นาน
จะกำเริบเติบใหญ่เหมือนไฟติด	คงแผลงฤทธิ์เผาทุกสิ่งจริงนะหลาน
นิ่งไว้ช้าอาก็เห็นไม่เป็นการ	คิดต่อต้านจับกุมตะลุมบอน
แม้นได้ตัวสังฆราชอ้ายบาทหลวง	จะเบาทรวงราวกับทิ้งก้อนสิงขร
อายนี่ตัวไฟเก่าเผานคร	ราษฎรเหนื่อยยากลำบากครัน ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบดินทร์สินสมุทร	ให้แสนสุดเคืองแค้นแสนกระสัน
จึ่งกราบทูลกับพระองค์ผู้ทรงธรรม์	ขอผ่อนผันเป่าปี่ให้มีชัย
มันคงหลับจับตัวสังฆราช	มาพิฆาตเข่นฆ่าอย่าปราศรัย
พระเจ้าอาตรัสตอบว่าขอบใจ	พ่อคิดได้ดียิ่งจริงจริงเจียว
อันตัวอาครานี้เหมือนผีบิด	เข้าบังจิตตรองตรึกนึกประเดี๋ยว
ก็เคลิ้มไคล้ไปทุกสิ่งจริงจริงเจียว	แต่ขับเคี่ยวการณรงค์ทำสงคราม
คิดอะไรไม่ตลอดมักออดแอด	มันแก่แรดหรือกระไรแม้นใครถาม
มันเลอะเทอะเปรอะไปไม่ได้ความ	เป็นแต่ตามเขาไปไม่ได้การ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์สินสมุทร	ปรึกษาสุดสาครน้องพวกพ้องหลาน
กับท่านครูจักราปรีชาชาญ	เราคิดการใครจะเห็นเป็นอย่างไร ฯ
๏ ฝ่ายครูพักตร์จักราพฤฒาเฒ่า	จึ่งก้มเกล้าทูลแจ้งแถลงไข
คิดตัดรอนผ่อนศึกดั่งตรึกไตร	เห็นจะได้สมประสงค์เหมือนทรงตรอง
พระทรงฟังจักราพฤฒาเฒ่า	ที่ร้อนเร่าไม่สบายค่อยวายหมอง
เห็นจะสมคะเนนึกดั่งตรึกตรอง	จึงป่าวร้องพลไกรทั้งไพร่นาย
ให้เอาดินจุกหูรู้กันทั่ว	ระวังตัวหมดด้วยกันอย่าผันผาย
เร่งกินอยู่หลับนอนผ่อนสบาย	ทั้งไพร่นายแต่บรรดามาด้วยกัน
เวลาดึกตัวเราจะเป่าปี่	ขุนเสนีเร่งกำกับเป็นทัพขันธ์
เครื่องอาวุธยุทธนาสารพัน	จงเตรียมกันให้พร้อมคอยล้อมวง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์สินสมุทร	ให้แสนสุดแค้นจิตพิศวง
คอยฤกษ์ยามตามที่เรียนเสร็จเวียนวง	ดูดาวธงในฉบับตำหรับครู
ขึ้นเมื่อไรก็จะได้ออกเป่าปี่	จับไพรีเมื่อมันนอนให้อ่อนหู
แต่เดินเวียนเพียรชะแง้คอยแลดู	เห็นรุบหรู่ยังไม่ชัดถนัดดวง
พระจึ่งหยิบปี่แก้วอันแพรวพร้อย	มานั่งคอยในระหว่างหนทางหลวง
ครั้นดาวขึ้นเด่นแดงเห็นแสงดวง	พระบวงสรวงเทพไทในวิมาน
จะขอปราบแต่บรรดาประจามิตร	ทศทิศที่ในเขตประเทศสถาน
เชิญมาช่วยป้องกันอันธพาล	อธิษฐานแล้วเสร็จสำเร็จปอง
จึ่งจับปี่ของพระองค์ผู้ทรงศีล	แล้วเอาลิ้นใส่เลาเป่าปี่สนอง
เปิดนิ้วดังวังเวงเป็นเพลงลอง	สำเนียงก้องโกญจนาทประภาษไป
เสนาะดังสังวาสเสียงหวาดแว่ว	จะเจื้อยแจ้วจำเรียงส่งเสียงใส
โอ้ดาวเคลื่อนเดือนคล้อยจะลอยไป	ลับพุ่มไม้มืดมัวทั่วนภดล
หนาวน้ำค้างพร่างพรมเป็นลมหวน	เวลาจวนจะสว่างกลางเวหน
คิดถึงเรือนเพื่อนสนุกมาทุกข์ทน	ต้องเวียนวนมาลำบากจากที่นอน
มารบพุ่งยุ่งยิ่งต้องทิ้งมิตร	ที่เชยชิดพุ่มพวงดวงสมร
แสนอาลัยไปลำบากเพราะจากจร	ยิ่งอาวรณ์ไม่รู้สิ้นถวิลครวญ
ป่านฉะนี้เนื้อเย็นจะเป็นไฉน	สุมาลัยเจ้าจะคอยละห้อยหวน
ต้อยตะริดติดตี่เสียงปี่ครวญ	พลางแหบหวนบรรเลงเพลงชวา ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	ทีจะง่วงไม่เป็นสุขลุกผวา
ได้ยินเสียงปี่แก้วแว่ววิญญาณ์	เรียกเสนาพวกฝรั่งอย่ารั้งรอ
อยู่ไม่ได้แล้วหวาเรามันเป่าปี่	เสียงเช่นนี้ฟังมาหนักหนาหนอ
เร่งบอกกันพร้อมพรั่งอย่ารั้งรอ	มันเกิดก่อความยากลำบากจริง
แล้วเรียกท้าวโกสัยไวไวหวา	ไปเภตราอยู่ที่นี่ผีจะสิง
แม้นช้าไปตายหวาอย่าประวิง	แล้วแกวิ่งพากันกลับทั้งทัพชัย
รีบไปลงนาวาพากันแล่น	ออกจากแดนลังกาเที่ยวอาศัย
ตามละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งไป	จนอุทัยส่องสีรวีวรรณ ฯ
๏ จะกล่าวถึงมังคลานราราช	ครั้นภาณุมาศส่องสว่างทางสวรรค์
บรรทมตื่นฟื้นจากอาสน์สุวรรณ	ก็ผายผันจากห้องทองประจง
ชวนพระนุชบุษบงสรงกระสินธุ์	สุหร่ายรินอบละอองในห้องสรง
น้ำกุหลาบซาบกระเซ็นเย็นทั้งองค์	ครั้นเสร็จทรงสุคนธ์ปนอำพัน
นางถวายอยู่งานคลานไปพัด	สองกษัตริย์อิ่มเอมเกษมสันต์
เสวยเครื่องโภชนาสารพัน	อยู่บนชั้นท้ายบาหลีที่สำราญ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	ให้เศร้าทรงวุ่นวายหลายสถาน
ครั้นรุ่งแจ้งแสงสีรวีวาร	ออกจากด่านแล่นมาในสาคร
ถึงเกาะรายท้ายลังกาแวะอาศัย	แอบเข้าไปชายตลิ่งริมสิงขร
เห็นกำปั่นทอดท่าริมสาคร	พวกคนนอนอยู่ในลำออกคล่ำไป
ใช้เรือโล้กับล่ามไปถามซัก	ก็รู้จักพูดจาต่างปราศรัย
แล้วจึ่งถามตามประสงค์ที่จงใจ	หรือใครใช้จึ่งมาหลงเที่ยววงเวียน ฯ
๏ พวกในลำกำปั่นครั้นเขาถาม	จึงแจ้งความมารยาเป็นพาเหียร
พระมังคลาพาหลงเที่ยววงเวียน	ตามเกาะเกียนไม่รู้แห่งตำแหน่งนาม
แล้วว่ามากับใครที่ไหนเล่า	เที่ยวตามเจ้าหรืออย่างไรขอไต่ถาม
พวกเรือใช้จึงแถลงแจ้งเนื้อความ	บาทหลวงข้ามหนีมาจากธานี
จึงใช้ข้ามาดูให้รู้จัก	มาหยุดพักแล้วจะไปในวิถี
เที่ยวหาคนรู้วิชาปัญญาดี	ชวนไปตีสิงหลปล้นเอาเมือง
แล้วจะไปตามองค์พงศ์กษัตริย์	แกเคืองขัดจะจับฆ่าให้ตาเหลือง
แล้วจะกลับไปบุรีตีเอาเมือง	กูรู้เรื่องเสร็จสิ้นอย่ากินใจ
พวกในลำกำปั่นครั้นได้แจ้ง	เขาแถลงเรื่องความตามสงสัย
จึงใช้พวกนายทหารอันชาญชัย	ให้รีบไปทูลแถลงแจ้งคดี ฯ
๏ พวกคนใช้ฝ่ายทหารลงเรือช่วง	ครรไลล่วงไปประณตบทศรี
ทูลแถลงแจ้งข้อคดีมี	ว่าบัดนี้บาทหลวงแกล่วงมา
ใช้ให้พวกนายฝรั่งมาฟังเหตุ	ว่าทรงเดชไปข้างไหนอย่างไรหนา
แกลงกำปั่นใหญ่รีบไคลคลา	จากลังกาเที่ยวแสวงทุกแห่งไป ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช	รู้ว่าบาทหลวงมาตามความสงสัย
จำจะหนีไปให้พ้นคนจัญไร	จึงสั่งให้ต้นหนพวกคนเคย
ค่ำวันนี้รีบไปเสียให้พ้น	ไปกำพลเพชรเถิดหวาเสนาเอ๋ย
แต่อย่าให้อื้ออึงเหมือนหนึ่งเคย	จงรีบเลยไปแต่ดึกเหมือนตรึกตรา
เองรีบไปบอกให้กำปั่นทอด	เร่งเล็ดลอดล่วงไปไวไวหวา
ดึงสงัดกูจะจัดแจงเภตรา	แต่บรรดาพวกเราจะเอาไป
พระสั่งเสร็จเข้าในท้ายบาหลี	เล่าคดีกัลยาพลางปราศรัย
วันนี้เราก็จะกลับกองทัพไป	แวะอยู่ในกำพลเพชรพอเสร็จการ
บาทหลวงล่าทัพมาอยู่หน้าเกาะ	แกเจ้าเคราะห์วุ่นวายหลายสถาน
แม้นปะเข้าเล่าก็เห็นไม่เป็นการ	จะรำคาญเคืองข้องให้หมองมอม
พระคลึงเคล้าเยาวมิ่งวิมลพักตร์	ถนอมชักชวนชิดสนิทถนอม
เหมือนแมลงผึ้งคลึงเกสรเฝ้าวอนตอม	ถนอมหอมไม่รู้สิ้นถวิลครวญ
พายุพยับอับฟ้าเวหาหาว	ทั้งเดือนดาวลับจมเป็นลมหวน
สุนีร้องก้องเปรี้ยงสำเนียงครวญ	พิรุณชวนโปรยปรอยเป็นฝอยฟอง
เมขลาโยนแก้วแววสว่าง	อสูรขว้างขวานลั่นผันผยอง
ปลาอานนต์พ่นน้ำดังลำคลอง	เป็นฝอยฟองพุ่งพ้นชลธาร
เขาพระเมรุเอนเอียงเพียงจะคว่ำ	ทุกเถื่อนถ้ำเปรื่องเปรี้ยงเสียงประสาน
สกุณินบินร้องก้องกังวาน	เสียงประสานกาแกแซ่สำเนียง
ฝูงเหมหงส์ลงถ้ำเที่ยวร่ำร้อง	ประสานซ้องแซ่ดงพลางส่งเสียง
ชโลธาปลาร้ายขึ้นว่ายเรียง	กำปั่นเอียงดังจะคว่ำเป็นน้ำนอง ฯ
๏ สองภิรมย์สมสนิทพิศวาส	ไม่ห่างอาสน์เฝ้ากระชิดสนิทสนอง
จนเดือนเที่ยงเสียงครื้นคลื่นคะนอง	ประมาณสองยามย่ำในอำพน
พวกนายท้ายบ่ายกำปั่นออกหันเห	จากทะเลเกาะท่าหน้าสิงหล
สังเกตคุ้งมุ่งเมืองเพชรกำพล	ฝ่ายต้นหนตั้งเข็มเต็มชำนาญ
ลมก็ส่งตรงมาเหมือนม้าห้อ	แล่นใบต่อบูรพาหน้าอีสาน
จนแจ่มแจ้งแสงสีรวีวาร	แสนสำราญทั้งพหลพลไกร ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	ครั้นหายง่วงออกมาแลดูแขไข
จวนจะรุ่งสุริโยอโณทัย	แกดูในนภางค์กลางโพยม
เห็นดวงดาวเจ้าลังกาสีกล้าแข็ง	มีขอบแดงดูแต่ไกลดั่งไฟโหม
แล้วเปล่งแสงโชติช่วงดั่งดวงโคม	จะหักโหมยากแท้ไม่แปรปรวน
แม้นสีเศร้าเราคงได้ชัยชนะ	ก็จำจะหาอุบายคิดไต่สวน
กลับไปเมืองโรมวิสัยคิดใคร่ครวญ	หาแต่ล้วนคนดีมีวิชา
แต่แค้นใจมังคลาสานุศิษย์	จะตามติดให้ได้ตัวชั่วนักหนา
มันได้เมียลืมกูผู้ครูบา	ไม่รู้ว่าไปอยู่หนตำบลใด
พอคนที่สืบข่าวเขารีบกลับ	มาคำนับชี้แจงแถลงไข
ว่ามังคลาพาพหลพลไกร	ไปข้างไหนไม่รู้แห่งตำแหน่งทาง
พบแต่เรือหลงทางอยู่กลางเกาะ	เที่ยวสืบเสาะแล่นลัดก็ขัดขวาง
แต่ลอยแล่นเวียนวงหลงหนทาง	ใช่ขุนนางมีแต่ไพร่อยู่ในเรือ
พอใช้ใบเกิดพายุระบุระบัด	กำปั่นซัดไปข้างใต้หรือฝ่ายเหนือ
ไม่ปะกันทั้งหมดอดข้าวเกลือ	เที่ยวหาเนื้อเป็นเสบียงพอเลี้ยงกัน
หางเสือหักจักรท้ายก็หายด้วย	คนเจ็บป่วยกลางทะเลเที่ยวเหหัน
ข้าถามไต่ไม่ได้ความเที่ยวตามกัน	คนทั้งนั้นนอนกลาดดาษดา ฯ
๏ บาทหลวงว่านั้นเป็นไรมิใช่หรือ	เพราะมันถือผู้หญิงมาจริงหวา
เอาอีเมียเข้าชิดผิดตำรา	กูด่าว่ามันก็โกรธจะโทษใคร
เขาว่าอีแม่รักมันชักชั่ว	พลอยอ้ายผัวได้ยากถลากไถล
แม้นตามพบกูจะทำให้หนำใจ	ท้าวโกสัยมึงชะรอยปล่อยให้มา
จนเสียทัพยับย่นออกป่นปี้	มึงเห็นดีกับลูกเขยเลยหรือหวา
ปล่อยให้ทำผิดฉบับตำหรับตำรา	ชอบแต่ฆ่ามึงเสียด้วยให้ม้วยมรณ์
แกฉุนโกรธเต็มประดาจนตาเหลือก	ถอดเอาเกือกตีผึงมึงแลสอน
แล้วฉีกเสื้อเผาไฟไม่ให้นอน	ทั้งฟูกหมอนโยนไปในทะเล
แล้วเรียกเหล้ามากินจนสิ้นขวด	สั่งให้ตรวจพลไกรใครไพล่เผล
เอากฎหมายเดินทางกลางทะเล	ใครเกเรฆ่าให้บรรลัยลาญ
แล้วสั่งให้ถอนสมออย่ารอรั้ง	เอาเข็มตั้งบูรพทิศติดอีสาน
เกือบจะรุ่งรังสีรรีวาร	เร่งจัดการอย่าให้ช้าจะคลาไคล ฯ
๏ ต้นหนรับจับคนขึ้นบนเสา	ให้ชักเพลาติดรอกออกไสว
กะลาสีคลี่สายระบายใบ	จวนอุทัยส่องฟ้านภาภางค์
พอได้ลมพัดกล้ามาริ้วริ้ว	จับธงปลิวใบสะบัดไม่ขัดขวาง
เรือก็แล่นใบขาวตามราวทาง	แลสล้างมิใช่น้อยกว่าร้อยพัน
แวะเข้าตีบ้านเจ็กเมืองเล็กน้อย	ได้ข้าวกลอยเป็นเสบียงเลี้ยงพลขันธ์
ทั้งเป็ดไก่หมูปลาสารพัน	พอกินกันตามทางกลางทะเล ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายในพาราลังกาเกาะ	ทั้งปี่เพราะคนชวนกันสรวลเส
เพราะรู้กลอุบายคิดถ่ายเท	ครั้นจวนเวลารุ่งคอยมุ่งมอง
สินสมุทรหยุดปี่เสนีพร้อม	ให้ยกอ้อมไประวังทางทั้งสอง
จับเอาคนนอนหลับทุกทัพกอง	อย่าโห่ร้องอื้ออึงคะนึงไป
พวกทหารชาญณรงค์เคยยงยุทธ์	แกว่งแต่ชุดถือง้าวยาวไสว
ค่อยย่องเดินมิให้ดังระวังระไว	แอบเข้าไปค่ายหน้าชายสาคร
ไม่เห็นคนพลไพร่ทั้งนายทัพ	หรือนอนหลับดอกกระมังบังสิงขร
ทั้งฟืนไฟหายทั่วหรือมัวนอน	เป็นการร้อนพากันกรูจู่เข้าไป
ไม่เห็นคนพลไพร่นายทหาร	ออกจากด่านรีบไปท่าชลาไหล
ทั้งกำปั่นพันร้อยมันถอยไป	สืบไม่ได้กลับไปทูลมูลความ ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสมันคงเวียนเป็นเสี้ยนหนาม
เพราะไม่สมปรารถนาพยายาม	คงก่อความไม่รู้หมดเพราะคดโกง
สังฆราชคนนี้มิใช่ชั่ว	มันเป็นตัวจัญไรอ้ายตายโหง
ทั้งฉลาดปราดเปรื่องในเรื่องโกง	คนออกโคลงหัวมันเพราะปัญญา ฯ
เราก็หมายตัดต้นจะโค่นเง่า	มันกลับยาวไปเสียได้อย่างไรหนา
ไม่รู้สิ้นเหมือนฉบับตำหรับตำรา	ทั้งลูกยาหลานจะคิดไปติดตาม
หรือกระไรใจคอของหน่อนาถ	มันร้ายกาจเหลือจะยากเป็นขวากหนาม
แต่ทำศึกตรึกตราพยายาม	ก็กว่าสามสิบปีไม่มีวาย ฯ
๏ ฝ่ายครูพักตร์จักราพฤฒาเฒ่า	แกก้มเกล้าทูลพลันอย่าผันผาย
ให้ลำบากยากใจทั้งไพร่นาย	คิดอุบายตั้งมั่นกันบุรินทร์
แม้นข้าศึกยกมาตั้งหน้ารับ	แต่งแต่ทัพบกไว้เหมือนใจถวิล
คิดบำรุงกรุงลังกาเป็นธานินทร์	การแผ่นดินจัดไว้ทั้งไพร่พล
ทหารรบตบแต่งตำแหน่งไหน	บำรุงไว้สารพัดอย่าขัดสน
เลี้ยงทหารชาญณรงค์ที่คงทน	ทั้งล่องหนบังกายให้หลายพัน ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
มิเสียทีที่เป็นปราชญ์ฉลาดครัน	คิดป้องกันนคราให้ถาวร
พระเห็นพร้อมสารพัดจัดไว้สู้	เอาตามครูเป็นฉบับตำหรับสอน
ให้แซมซ่อมป้อมค่ายในนคร	เป็นการร้อนให้สำเร็จในเจ็ดเดือน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายมังคลานราราช	ล่วงลีลาศเร็วไวใครจะเหมือน
ให้รีบรัดตัดวิถีมาสี่เดือน	ไม่แชเชือนแล่นตะบึงถึงพารา
กำพลเพชรธานีบุรีรัตน์	ปะกษัตริย์สามองค์โอรสา
กับไทท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นประชา	พากันมาคอยอยู่หน้าบูรินทร์
กำปั่นใบใหญ่น้อยลอยสล้าง	ที่ในทางธารท่าชลาสินธุ์
พระมังคลาพาท้าวเข้าบุรินทร์	พร้อมกันสิ้นโอรสยศยง
ขึ้นรถแก้วแววสว่างกระจ่างกระจก	บุษบกกุก่องทองระหง
พร้อมนิกรเกณฑ์หัดจัตุรงค์	เสด็จตรงเข้าในวังยังมนเทียร
เสวกาข้าเฝ้าเหล่าอำมาตย์	มาหมอบกลาดบนชานพักตำหนักเขียน
ทูลถวายเครื่องต้นทั้งมนเทียร	แก้ววิเชียรคู่กษัตริย์ขัตติยา
สำหรับวางข้างที่สีสว่าง	พวกขุนนางหมอบรายทั้งซ้ายขวา
เครื่องสิบสองท้องพระคลังอลังการ์	จะพรรณาไปก็รู้อยู่ด้วยกัน
ธรรมดาของกษัตริย์ไม่ขัดข้อง	ทั้งเงินทองสารพัดล้วนจัดสรรค์
เพราะเกิดเหล็กสีแดงแสงตะวัน	ในเมืองนั้นคนผู้จึ่งดูแดง
พระมังคลาพานางขึ้นปรางค์รัตน์	กับกษัตริย์เสร็จบนที่มณีแสง
พนักงานสารพัดมาจัดแจง	ทุกตำแหน่งมิได้ขาดราชการ
ท้าวรายาผาสุกสิ้นทุกข์ร้อน	ค่อยหลับนอนอิ่มเอมเกษมศานต์
สามพระหน่อวรนาถว่าราชการ	ฝ่ายทหารเสนาประชาชน
ค่อยผาสุกทุกทิวาต่างปราโมทย์	สมประโยชน์ศรีสวัสดิ์พิพัฒน์ผล
ทั่วขอบขัณฑเสมาประชาชน	เพชรกำพลมั่งคั่งทั้งแผ่นดิน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	เที่ยวแล่นล่วงในมหาชลาสินธุ์
ให้แค้นจิตที่จะสู้หมู่ไพริน	ไม่รู้สิ้นเจ็บใจในลังกา
ดูตำหรับกับชะตายังกล้าแข็ง	คงจะแย่งเอาให้สมที่ปรารถนา
แล้วหวนฮึกนึกแค้นพระมังคลา	ควรหรือมาเป็นศัตรูทั้งดูแคลน
ถ้าพบปะแล้วไม่ละอ้ายทรยศ	มันคิดคดตัดเยื่อทำเหลือแสน
พบที่ไหนใส่เจ้าทุกด้าวแดน	ไม่หายแค้นหายเจ็บจนเย็บตา
แล้วแกสั่งมูลนายฝ่ายทหาร	แม้พบพานแก่งเกาะแวะเสาะหา
เพื่อจะปะคนดีมีวิชา	แต่บรรดาเมืองเกาะเที่ยวเสาะไป
ถึงสามเดือนเคลื่อนคล้อยแต่ลอยล่อง	มาตามท้องทะเลวนชลใส
แต่แวะเวียนตามเกาะเที่ยวเสาะไป	จนเกือบใกล้กำพลเพชรอีกเจ็ดวัน ฯ
๏ จะกล่าวถึงยักขินีพวกปีศาจ	อยู่ชายหาดเป็นเชื้อยักษ์มักกะสัน
พิเคราะห์ดูร่างกายคล้ายกุมภัณฑ์	แต่หน้านั้นแดงเขียวเหมือนเสี้ยวกาง
เที่ยวจับสัตว์มัจฉาเป็นอาหาร	ฝูงปลาวาฬฉุดลากกระชากหาง
แบกเอาไปในพงล้วนดงยาง	มันอยู่กลางป่าไม้ชายคิรี
พอกำปั่นแล่นมาถึงหน้าหาด	พวกปีศาจปรีดิ์เปรมเกษมศรี
มันลุยน้ำลงมาไม่ช้าที	ร้องเรียกผีปีศาจตามหาดทราย
ลงมายืนอยู่สะพรั่งตามฝังน้ำ	ทั้งโตดำมั่นตั้นขันใจหาย
ถือลูกขลุบตามยาวทั้งบ่าวนาย	เหน็บพร้าพรายเดินหลามตามกันมา
อ้ายตัวนายใส่เสื้อหนังเสือโคร่ง	เหมือนผีโป่งพูดได้หลายภาษา
มันกวักมือเรือใบให้เข้ามา	ส่งภาษาขอเหล้าให้เรากิน ฯ
๏ บาทหลวงเห็นท่วงทีอ้ายนี่ยักษ์	จำจะชักชวนมันไปดั่งใจถวิล
จะได้ช่วยรบสู้กู้แผ่นดิน	แกให้ผินเรือเข้ายกเหล้ามา
กับไก่แกะแพะเนื้อเถือลงไว้	แวะเข้าไปริมหาดปรารถนา
จะเกลี้ยกล่อมไว้ใช้ไปลังกา	เป็นทัพหน้าเหมาะใจใครจะปาน
แล้วสั่งให้เรือจอดทอดสมอ	เอาแตรห้อเป่าประดังระฆังขาน
เหมือนเชิญให้ลงมาปรึกษาการ	พอสำราญกินอยู่ทุกผู้คน ฯ
๏ อ้ายพวกผีดีใจน้ำลายหยด	ลุกขึ้นหมดวิ่งเลือกเสลือกสลน
ลงไปลำกำปั่นทั้งพันตน	เห็นผู้คนยกเหล้าเอามาวาง
มันดีใจนั่งลงส่งภาษา	ว่าท่านมาถึงที่เมืองผีสาง
จะประสงค์สิ่งใดอย่าได้พลาง	หรือหลงทางถิ่นฐานประการใด ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าเจ้ามารยาจึงว่าขาน	อันเมืองบ้านมิได้หลงอย่าสงสัย
เกิดรบพุ่งยุ่งยิ่งต้องชิงชัย	กับพวกไทยวุ่นวายมาหลายปี
เหล่าพหลพลไพร่ตายเสียมาก	แสนลำบากเต็มประดาต้องล่าหนี
พวกเขามากไล่บุกเข้าคลุกคลี	จะต่อดีเหลือกำลังประทังทน ฯ
๏ อ้ายยักษ์ผีปีศาจตวาดว่า	ท่านอย่าปรารมภ๊ไปในสิงหล
แต่พวกเราจะเข้าไปช่วยไล่คน	มันไม่ทนได้ดอกบอกจริงจริง
อายพวกผีขึ้เมากินเหล้าหมด	ทั้งเนื้อสดไก่ด้มขนมผิง
ครั้นอิ่มหนำซ้ำว่าอย่าประวิง	จะช่วยชิงเอาพาราลังกาคืน
แล้วลุกขึ้นสาวหนวดทั้งอวดอ้าง	แต่นำทางให้แก่ข้าอย่าฝ่าฝืน
ทางจะถึงบุรีสักกี่คืน	ท่านอย่าตื่นตกใจไปด้วยกัน
บาทหลวงยิ้มอิ่มใจดั่งได้แก้ว	ค่อยผ่องแผ้วปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เราจะไปกำพลเพชรสักเจ็ดวัน	พอผ่อนผันหาเสบียงไปเลี้ยงพล
ฝ่ายปีศาจจึงว่าจะลาก่อน	เมื่อจะจรยกไปในสิงหล
เราจะไปเนินคิรีจัดรี้พล	แล้วขึ้นบนชายตลิ่งต่างวิ่งไป ฯ
๏ บาทหลวงให้ถอนสมออย่ารอรั้ง	เอาเข็มตั้งไปให้ตรงอย่าหลงใหล
สังเกตแก่งแขวงมุ่งเอากรุงไกร	ให้เลียบไปตามแผนแสนสำราญ
ข้ามละเมาะเกาะเกียนไม่เวียนแวะ	ให้เลียบและแล่นไปทางข้างอีสาน
เกือบจะถึงเขตแดนแสนสำราญ	สั่งทหารใหญ่น้อยคอยระวัง
ถึงปากน้ำกำพลอย่าย่นย่อ	เอาปืนล้อลากขึ้นไปดั่งใจหวัง
ปืนจังกาหน้าท้ายรายระวัง	แต่คอยฟังดูให้แจ้งอย่าแพร่งพราย
แม้รู้ข่าวมังคลามาอยู่นี่	ตรงเข้าตีทำศึกเหมือนนึกหมาย
อย่าให้รู้เหตุผลกลอุบาย	คิดแยบคายให้รู้สึกสำนึกตัว
เพราะมันไม่เกรงกูผู้เป็นพระ	แม้เกะกะจับเสียทั้งเมียผัว
อย่าให้ทันยับยั้งได้ตั้งตัว	กวาดเอาครัวเสียให้หมดให้อดโซ
จะได้รู้สำนึกที่ฮึกฮัก	ไม่รู้จักศาสนาเยวาโห
เพราะมันทำทุจริตอิศโร	เอาให้โซอยู่กับที่เหมือนตีงู
เฮ้ยออท้าวโกสัยได้ลูกเขย	กูไม่เคยพบเห็นหน้าเป็นหนู
มันละเลยเฉยได้หลายประตู	กูเป็นครูมาแต่แม่ยังแชเชือน
ตั้งแต่มันได้เมียเสียมนุษย์	มันแสนสุดจัญไรใครจะเหมือน
ไม่รู้จักจนชั้นตะวันเดือน	ดูมันเชือนหลายท่าอ้ายบ้ากาม
ช่างเหมือนอีวัณฬาอีบ้าผัว	มันไม่กลัวบาปกรรมอีซำสาม
อ้ายนี่ก็เหมือนแม่เฒ่าเหล่าตะกลาม	จะต้องตามทรมาให้สาใจ
เรือแล่นมาในทางกลางกระสินธุ์	ลมก็กินใบริ้วปลิวไสว
อากาศเกิดเมฆแดงเป็นแสงไฟ	ตั้งขึ้นในทิศพายัพจับคงคา
ต้นหนเห็นลมร้ายเป็นสายพุ่ง	คล้ายกับรุ้งกล้าแข็งแรงนักหนา
ให้ลดใบไล่คนบนเภตรา	แต่บรรดาอยู่ในลำประจำงาน
บาทหลวงเห็นลมตั้งกลางอากาศ	ผิดประหลาดฟ้าแดงดั่งแสงฉาน
เรียกกัปตันต้นหนพวกคนงาน	จงคิดการยักย้ายระไวระวัง
พอขาดคำลมหวนป่วนเป็นคลื่น	ซัดขึ้นพื้นดาดฟ้าคงคาขัง
เสียงครื้นครื้นคลื่นตลบกระทบด้ง	กำปั่นทั้งหลายพลัดกระจัดกระจาย ฯ
๏ บาทหลวงกลัวตัวสั่นหันเข้าห้อง	เสียงกึกก้องทะเลวนชลสาย
คนตระหนกตกใจทั้งไพร่นาย	ไม่สบายคลื่นเหียนทั้งเวียนวิง
บาทหลวงนั่งตาขาวหนาวสะท้าน	กินอาหารก็ไม่ได้สวายสวิง
คลื่นระดมลมจัดพัดจริงจริง	ลงนั่งอิงอยู่กับหมอนอ่อนอารมณ์
แกแข็งใจไหว้วอนพระเป็นเจ้า	นั่งคุกเข่าบ่นพลางครางขรม
อย่าให้เรืออับปางในกลางลม	ขอให้สมปรารถนาที่ข้าบน
แล้วเรียกท้าวโกสัยไปไหนหวา	มาปรึกษากันกับกูดูอีกหน
เห็นจะยังไม่ยับถึงอับจน	กูก็บนพระเป็นเจ้าอย่าเศร้าใจ ฯ
๏ ฝ่ายต้นหนบนเภตรากะลาสี	ต่างอึงมี่เรียกกันเสียงหวั่นไหว
ลมก็ซัดปัดปั่นเรือหันไป	เข้าเขตในปตาหวีพอสี่วัน
พายุซาเห็นอ่าวยาวถนัด	เรือก็ซัดเข้าไปพอไก่ขัน
เกือบจะรุ่งรังสีรวีวรรณ	คนค่อยบรรเทาร้อนผ่อนสบาย ฯ
๏ จะกล่าวกึงเจ้าพาราปตาหวี	ชื่อท้าวกุลามาลีมณีฉาย
เป็นแขกเทศวิเศษสุดบุรุษชาย	แสนสบายบ้านเมืองเรืองตระกูล
มเหสีสี่นางสำอางพักตร์	ทั้งสูงศักดิ์โภไคมไหสูรย์
ปรากฏนามตามวงศ์พงศ์ประยูร	เป็นที่พูนเพิ่มสวัสดิ์กษัตรา
มเหสีที่เอกภิเษกศักดิ์	ชื่อนงลักษณ์พุ่มพวงดวงบุหงา
คนที่สองชื่อมณีศรีโสภา	ถัดลงมาดวงประไพวิไลวรรณ
นางที่สี่บุษบาสุดากนิษฐ์	เป็นที่ชิดเชยชมภิรมย์ขวัญ
แต่ไม่มีลูกเตัาสืบเผ่าพันธุ์	ในเมืองนั้นคับคั่งทั้งมั่งมี
ปริบูรณ์พูนสุขไม่ทุกข์ร้อน	ราษฎรทั่วประเทศทั้งเศรษฐี
ปราศจากโรคามายายี	ไพร่ผู้ดีในจังหวัดถือสัตย์ธรรม์
อาณาเขตผาสุกสนุกสนาน	มีตึกกว้านรั้วแขวงดูแข็งขัน
ทั้งมั่งคั่งตั้งห้างต่างต่างกัน	ลำกำปั่นพ่อค้าบรรดามี ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราอาณาจักร	ประเสริฐศักดิ์อิศโรดั่งโกสีย์
แต่เมืองขึ้นหมื่นจังหวัดปัถพี	เอกโทตรีจัตวามาประมูล
ล้วนพารามาขึ้นแต่พื้นแขก	ตั้งแต่แรกเจ้าแผ่นดินไม่สิ้นสูญ
สืบกษัตริย์ตามวงศ์พงศ์ตระกูล	บริบูรณ์มั่งคั่งทั้งแผ่นดิน
ทหารรบนับแสนแน่นขนัด	ทั่วจังหวัดบกท่าชลาสินธุ์
บำรุงไทท่านท้าวเจ้าแผ่นดิน	ทั้งเพิ่มภิญโญยศปรากฏนาม ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	พอเห็นดวงเดือนกระจ่างพลางมาถาม
พวกต้นหนพลฝรั่งที่นั่งยาม	เรือเราตามคลื่นมาได้ห้าวัน
จงเร่งจอดทอดสมอรออยู่นี่	ดูแผนที่เสียก่อนค่อยผ่อนผัน
เพราะเรือเราพลัดมาถึงห้าวัน	แต่กำปั่นก็ยังหายอยู่หลายลำ
แกสั่งเสร็จเข้าห้องมองดูแผน	ตั้งแต่แล่นออกมาหน้าไหหลำ
ถูกพายุพัดส่งไม่ตรงลำ	เหลือจะกำหนดกะระยะทาง
เอาแผนที่คลี่ดูไม่รู้แน่	จะผันแปรแล่นลัดยังขัดขวาง
จะดูเข็มเต็มทนด้วยหนทาง	ต่อสว่างจึ่งจะรู้ดูคะเน
ด้วยซัดมาห้าวันไม่เห็นหน	เป็นเหลือจนสารพัดจะหันเห
เอาแผนที่คลี่ตรองมองคะเน	ก็โลเลเลอะไปไม่ได้การ
ลงนั่งเซาเหงาหงอยคอยอาทิตย์	ยังมืดมิดอยู่ไม่แจ้งส่งแสงฉาน
ดูก็เป็นพยับฝนอนธการ	ไม่เบิกบานแจ่มแจ้งแสงอุทัย
ทั้งอดนอนอดกินสิ้นสติ	จะตรองตริก็มิอาจจะหวาดไหว
ลงนอนนิ่งอิงหมอนถอนหายใจ	ก็หลับไปบนเก้าอี้ที่ในเรือ ฯ
ตอนที่ ๑๐๔
พระอภัยมณีกลับไปเขาสิงคุตร
๏ จะกล่าวถึงพระอภัยมณีนาถ	พร้อมพระญาติตรองตรึกว่างศึกเสือ
สมประสงค์วงศ์วานในว่านเครือ	แต่ล้วนเชื้อสายกษัตริย์ขัตติยา
สินสมุทรสุดสาครบวรนาถ	เชิญพระบาทบิตุรงค์เผ่าพงศา
ให้เสด็จกลับหลังเข้าลังกา	ทั้งเสนานักพรตหมดทุกองค์
สั่งพหลพลทหารโห่เตรียมรถ	มาพร้อมหมดสมหวังดั่งประสงค์
พวกเกณฑ์แห่แออัดจัตุรงค์	ทั้งทวนธงเขียวแดงแย่งมังกร
อภิรุมชุมสายรายสลับ	แลระยับฉัตรเรียงเคียงสลอน
เครื่องอาวุธเสโล่แลโตมร	ธนูศรดาบดั้งตั้งกระบวน
เชิญเสด็จสามกษัตริย์ขึ้นรถา	เสวกาแห่แหนเข้าแดนสวน
เจ็ดกษัตริย์พร้อมพรักแล้วชักชวน	ตามกระบวนพระมุนินทร์ปิ่นประชา ฯ
๏ ชมวิหคนกไม้ในวิถี	จำปาจำปีขึ้นชิดต้นกฤษณา
ทั้งกาหลงชงโคโยทะกา	มะลิลามะลิวัลย์พันประยงคุ์
อังกาบแก้วสายหยุดพุทธชาด	ระดาดาษดอกระย้ามหาหงส์
ยี่สุ่นแซมแกมปนต้นประยงคุ์	ประดู่ดงดอกเหลืองเนื่องกันไป
ฝูงกาลิงจับกิ่งอุโลกร้อง	นกยูงทองจับยอดยางไสว
กาสักจับยืนพลอดบนยอดไทร	นกเขาไฟจับแฟบยืนแอบตัว
สาลิกาจับนิ่งบนกิ่งแก้ว	เสียงเจื้อยแจ้วคลอเคลียทั้งเมียผัว
เห็นคนมาบินว่อนเที่ยวซ่อนตัว	เพราะความกลัวหนีไปเสียไกลรัง
นกขมิ้นจับแมงเม่าพลางเคล้าคู่	ซังแชวอยู่พูดพลอดยอดมะสัง
กาเรียนดงส่งเสียงสำเนียงดัง	บนยอตตรังแซ่ซ้องก้องกังวาน
โพระดกจับไม้มะเดื่อปล้อง	กระทุ้งทองจับกระถินกินอาหาร
ฝูงกระทาจับกระทิงไม่นิ่งนาน	ร้องประสานควักข้าวตากไปฝากตา ฯ
๏ เจ็ดกษัตริย์ทอดทัศนานก	ฝูงวิหคหลายอย่างต่างภาษา
จัตุบาทดาษดื่นพื้นสุธา	ฝูงเลียงผาเม่นหมีชะนีไพร
ละมั่งระมาดผาดเผ่นเล่นบนโขด	เสือกระโดดจับฟัดจนตัดษัย
ฝูงโคถึกมฤคาพากันไป	เที่ยวในไพรพงกว้างทางอรัญ
ทั้งลิงค่างช้างเถื่อนวิ่งเกลื่อนกลุ้ม	แอบสุมทุมชายป่าพนาสัณฑ์
ทั้งฟานแฟนแล่นเรียงไปเคียงกัน	ชะมดฉมันกวางทรายกระต่ายดง
ฝูงแรดร้ายควายเปลี่ยวเที่ยวเลี้ยวลัด	ในป่าชัฏพุ่มไม้ไพรระหง
ทั้งฝูงฬากาสรในดอนดง	ตุ่นกระจงจามรีมีบนเนิน
เจ็ดกษัตริย์ทัศนาในป่าไม้	ยกพลไปตามลำเนาภูเขาเขิน
ระยะย่างทางไปพอใจเพลิน	รีบดำเนินพลไปใกล้ลังกา ฯ
๏ ฝ่ายพระยาวาโหมที่อยู่ด่าน	เมืองป่าตาลพร้อมพรักคอยรักษา
ครั้นรู้ข่าวเจ้านายเสด็จมา	ก็ปรีดาต้อนรับกองทัพพลัน
เอาสิ่งของกองรายถวายเสร็จ	เชิญเสด็จทรงเดชเข้าเขตขัณฑ์
เจ็ดกษัตริย์สุริย์วงศ์เผ่าพงพันธุ์	ทั้งนักธรรม์เสวกาพลากร
พระอภัยมุนีฤๅษีสาม	เสด็จตามมรรคาหน้าสิงขร
หยุดประทับรถาพลากร	เจ้านครนคราเมืองป่าตาล
เจ็ดกษัตริย์ขึ้นประทับบนตึกใหญ่	พลไพร่พวกพหลพลทหาร
เข้ายับยั้งนั่งนอนผ่อนสำราญ	เสพอาหารถ้วนทั่วทุกตัวตน
พระอภัยมุนีหลวงชีสอง	เสวยของโอชาผลาผล
เจ็ดกษัตริย์ขัตติยาเจ้าสากล	ให้ตรวจพลล้อมรอบขอบกำแพง
พวกวาโหมเกณฑ์ไพร่ให้รายรอบ	ตามเขตขอบไฟสว่างกระจ่างแสง
แล้วเกณฑ์พวกสารวัตรคอยจัดแจง	ตามตำแหน่งนายหมวดให้ตรวจตรา ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมุนินทร์ปิ่นฤๅษี	ประทับที่ป่าตาลริมชานผา
บนเก๋งใหญ่ในประเทศเขตลังกา	ภาวนาทางธรรมสำมดึงส์
มัธยัสถ์ตัดห่วงบ่วงสงสาร	หมายนิพพานลุล่วงไม่หวงหึง
หวังประโยชน์ทางธรรมสำมดึงส์	กว่าจะถึงพระนิพพานเหมือนการตรอง
ให้โอวาทแต่บรรดาที่มาด้วย	พระหวังช่วยเหล่าคนที่หม่นหมอง
เทศนาสากลให้คนตรอง	โดยทำนองนักพรตให้อดใจ
แล้วดำริติเตียนกองกิเลส	แม้นใครเจตนานักมักหลงใหล
ไม่เป็นอันนั่งนอนมักร้อนใจ	จะพาให้ทุกข์ขังไม่ยั่งยืน
ทุจริตจิตชั่วอ้ายตัวโลภ	หลงละโมบเรี่ยวแรงต้องแข็งขืน
เกิดทิษฐิที่ในจิตดั่งพิษปืน	ต้องแข็งขืนมานะในอารมณ์
คืนฉันทากล้านักมักให้ชั่ว	ต้องหมองมัวหวานหายกลายเป็นขม
ผู้ที่จะเข้ามาสมาคม	ไม่นิยมรักกันเพราะฉันทา ฯ
๏ พระปิ่นเกศเทศนาคาถาจบ	พอค่ำพลบผายผันต่างหรรษา
บางหลับนอนผ่อนสบายคลายอุรา	ที่เมื่อยมาค่อยเป็นสุขที่ทุกข์ทน
ต่อรุ่งแจ้งแสงทองส่องอากาศ	จึ่งจะยาตราทัพขับพหล
ประเวศวังลังกาพลาพล	โดยตำบลรัถยาจากป่าตาล
จันทร์กระจ่างกลางฟ้าเวหาห้อง	สกุณร้องไก่กระชันขันประสาน
โกกิลาการ้องก้องกังวาน	พระพายพานพัดพาสุมาลัย
ระรื่นรินกลิ่นกุหลาบอังกาบแก้ว	ทั้งนมแมวคัดเค้าขาวไสว
มะลิวัลย์จันทน์อบตลบไป	สุมาลัยเกสรขจรจาย
กำดัดดึกเย็นเยียบเงียบสงัด	สำเนียงสัตว์ร้องขานประสานถวาย
จังหรีดร้องกิ่งไทรเรไรราย	ราวกับสายซอสีปี่ชวา
เจ็ดกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงสดับ	สำเนียงจับโสตสิ้นถวิลหา
ที่มีคู่อยู่ยังเมืองลังกา	ที่พาราอยู่ไกลพระทัยครวญ
อยากจะใคร่ไปยลวิมลสมร	แสนอาวรณ์ดิ้นโดยเฝ้าโหยหวน
ป่านนี้มิตรกนิษฐ์น้อยจะคอยครวญ	ใครจะชวนให้เจ้าชื่นเมื่อตื่นนอน
แสนวิตกอกเอ๋ยมาช่วยศึก	อนาถนึกพากันทิ้งมิ่งสมร
มากรากกรำจำร้างห่างที่นอน	แสนอาวรณ์เหมือนกันหมดต้องอดโซ
เพราะบาทหลวงเจ้ากรรมมันทำวุ่น	จึงเคืองขุ่นพากันมาอนาโถ
จะตัดรักหักอาลัยเห็นใหญ่โต	หัวอกโอ้แสนช้ำระกำทรวง
เจ็ดกษัตริย์อัดอั้นเหมือนกันหมด	โศกกำสรดร้อนพระทัยเป็นใหญ่หลวง
อนาถนอนกรประทับกับพระทรวง	ให้เหงาง่วงร้อนรักหนักอุรา
โอ้พระจันทร์อันสว่างกลางเวหน	นำนิพนธ์ไปถึงมิตรกนิษฐา
ช่วยแจ้งโศกโรครักหนักอุรา	ถึงสุดาดวงเดือนเพื่อนที่นอน ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โทมนัสหวนคะนึงถึงสมร
แต่ขืนแข็งแสร้งตรัสเหมือนตัดรอน	ว่าดูก่อนลูกหลานการกังวล
ประเวณีมีทั่วทุกตัวสัตว์	แม้นจะตัดญาติเห็นไม่เป็นผล
บังเกิดมีทุกข์ร้อนต้องผ่อนปรน	กว่าจะพ้นความเข็ญค่อยเย็นใจ
ไปถึงวังลังกาถ้าเสร็จศึก	คงสมนึกมั่นคงอย่าสงสัย
เหมือนคำอาว่าวอนอย่าอ่อนใจ	คงจะได้คืนหลังไปวังเวียง
แต่เจ้าสุดสาครเขานอนหลับ	พอทัพกลับไปถึงถิ่นก็สิ้นเสียง
ไม่ต้องวิ่งสับสนขนเสบียง	จะฟังเสียงเห็นไม่ได้คงไสยา
หกกษัตริย์สรวลสันต์พอกันทุกข์	ค่อยสนุกเอะอะเสียงจ๊ะจ๋า
ฟังรับสั่งปิ่นเกล้าพระเจ้าอา	สนทนากันไปพอใจคลาย
พอเดือนเที่ยงเสียงนกวิหคร้อง	ประสานซ้องจวนอุทัยจะใกล้ฉาย
ไก่กระชั้นขันเกริ่นบนเนินทราย	ดาวประกายพฤกษ์เผ่นขึ้นเด่นตรง
กระเหว่าดงส่งเสียงสำเนียงแจ้ว	วิเวกแว่วก้องในไพรระหง
ดึกสงัดสัตว์ป่าคณาดง	ต่างก็ส่งเสียงร้องก้องกังวาน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายหมวดตรวจพหล	เอารถต้นมาประทับกับทหาร
ที่นั่งทองรองเรืองจัดเครื่องอาน	พนักงานทุกตำแหน่งแต่งกระบวน
พลโล่โตมรศรกำซาบ	ทั้งดั้งดาบตั้งรายอยู่ชายสวน
จวนจะรุ่งสุริย์ฉายรายกระบวน	ทั้งธงทวนฉัตรชั้นกรรภิรมย์
เครื่องจามรทอนตะวันเป็นหลั่นลด	ทั้งกลิ้งกลดราเชนทร์เกณฑ์สนม
พอแสงทองส่องสว่างน้ำค้างพรม	ตื่นประทมพร้อมพระวงศ์ต่างสรงชล
เต้าสุหร่ายสายรินกลิ่นกุหลาบ	ละอองอาบโปรยปรอยตั้งฝอยฝน
พนักงานคลานถวายสายสุคนธ์	จรุงปนเครื่องอำพันจันทนา ฯ
๏ ครั้นเสร็จสรงทรงเครื่องเรืองจรัส	เนาวรัตน์ฉลององค์ทรงภูษา
ปางพระจอมมุนินทร์ปิ่นประชา	ทรงชฎากลีบกระหวัดจัดประจง
ดาบสินีชีสองครองภูษิต	สำรวมกิจยุรย่างดังนางหงส์
พระดาบสเสด็จตามกันสามองค์	พร้อมพระวงศ์สิบกษัตริย์รับจัดแจง
สามพระองค์ทรงรถมีกลดกั้น	เป็นหลั่นหลั่นพอสว่างกระจ่างแสง
พวกเสนาพร้อมถ้วนกระบวนแซง	ครบตำแหน่งตามข้างอย่างโบราณ
พวกฤๅษีเสวกามาข้างหลัง	เดินสะพรั่งเสนาโยธาหาญ
เจ็ดกษัตริย์ทรงม้าอาชาชาญ	แสนสำราญรีบเดินดำเนินพล
เดินกระบวนทวนธงตรงเข้าป่า	ชมรุกขาเขาไม้ไพรระหง
กระทุ่มกระถินอินจันทน์ต้นคันทรง	ประดู่ดงกร่างไกรไทรพุ่มเรียง
มะตูมแต้วแก้วเกดพิกุลค้อม	พะยุงพะยอมขวิดขวาดมะหาดเหียง
โศกมะสังยางสะคร้อสมอเรียง	ตะเคียนเคียงซึกสนต้นพะวา
ชมวิหกนกไม้ก็หลายอย่าง	มีต่างต่างหลายหลากมากนักหนา
จะรำพันฝูงสัตว์ที่วัฒนา	ยุติกาแต่พอควรจะด่วนไป ฯ
๏ ป่างพระจอมมุนินทร์ปิ่นฤๅษี	สุวรรณมาลีวัณฬาอัชฌาสัย
ถือเอาเพศขันตีเป็นชีไพร	ฉันลูกไม้เผือกมันพรรณผลา
ถือบำเพ็งเคร่งครัดหวังตัดเชื้อ	ไม่เอื้อเฟื้อสุริย์วงศ์เผ่าพงศา
ดำเนินพลมากระทั่งถึงลังกา	พอเวลาบ่ายสีรวีวรรณ ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลฉวี	สุลาลีวายวิโยคที่โศกศัลย์
พลางชวนพวกสาวสุรางค์นางกำนัล	มาพร้อมกันรีบออกไปนอกวัง
รับเสด็จพระมุนินทร์ปิ่นกษัตริย์	ขึ้นปรางค์รัตน์โดยในพระทัยหวัง
เจ็ดกษัตริย์สุริย์วงศ์ดำรงวัง	มาคับคั่งวงศาพลากร
ทั้งฤๅษีเสนาพวกข้าเฝ้า	ผู้เป็นเจ้าคับคั่งนั่งสลอน
ให้เลี้ยงดูหมู่พหลพลนิกร	ราษฎรอิ่มเอมเกษมใจ ฯ
๏ ป่างพระสุดสาครบวรนาถ	อภิวาททูลแจ้งแถลงไข
แต่พระองค์ทรงสิกขาด้วยอาลัย	ขอเชิญไทธิบดินทร์ปิ่นประชา
พวกพระวงศ์พงศ์เผ่าเหล่าพระญาติ	ขอโอวาทจะได้จำคำสิกขา
จำเริญเรียนเพียรไปในศรัทธา	ตามปัญญาจะได้ทราบที่บาปบุญ ฯ
๏ ป่างพระจอมธิบดินทร์มุนินทร์นาถ	ให้อนุญาตขาดเหลือจะเกื้อหนุน
ว่าผู้ใดใจศรัทธาจะการุญ	จะอุดหนุนสอนสั่งอย่างบาลี
ตามวิสัยในจริตกิจดาบส	คงปรากฏวายทุกข์เป็นสุขี
ตามกุศลผลผลาบารมี	ได้เป็นที่พึ่งพักประจักษ์ความ
เจ็ดกษัตริย์มัสการแล้วกรานกราบ	ศิโรราบพระมุนินทร์ปิ่นสยาม
แล้วพระองค์ทรงตรัสตัดเนื้อความ	ไม่ห้ามปรามหลานบุตรสุดแต่ใจ
เมื่อศรัทธากล้าหาญทิ้งบ้านช่อง	ละพี่น้องภรรยาอัชฌาสัย
จะตั้งเพียรพยายามก็ตามใจ	หรือจะไม่ศรัทธาก็อย่าทำ
ไม่ข่มขืนอารมณ์เที่ยวข่มขี่	ใครรักดีจะช่วยชุบอุปถัมภ์
ไม่ศรัทธาอย่าพ้องเกิดกองกรรม	อย่าควรทำเอาแต่หน้าสมาทาน
พระดำรัสตรัสความไปตามเหตุ	แล้วก็เทศนาซ้ำบนคำขาน
แม้นผู้ใดจะประโยชน์โพธิญาณ	หมายนิพพานภาคหน้าให้ถาวร
ต้องตัดบ่วงห่วงใยไปอยู่ป่า	เสพผลาอยู่ลำเนาเขาสิงขร
กินเผือกมันพรรณผลาในป่าดอน	เอาสิงขรเป็นเคหาบูชาไฟ ฯ
๏ พอจบธรรมคำสอนพระนักพรต	สิกขาบทจึ่งค่อยแจ้งแถลงไข
เจ็ดพระองค์ทรงฟังตั้งพระทัย	แต่ยังไม่อยากบวชสวดสุบิน
เพราะยังไม่ลุล่วงตัดห่วงได้	เป็นจนใจแต่ยังคิดจิตถวิล
จะบวชเรียนเขียนอ่านการแผ่นดิน	ยังไม่สิ้นศึกเสร็จสำเร็จความ
เจ็ดกษัตริย์ทรงฟังรับสั่งสอน	ชุลีกรนอบนบคำรบสาม
มิได้ทูลข้อใดในใจความ	จะบวชตามร้อนทรวงยังห่วงเมีย
แต่บรรดาเผ่าพงศ์วงศ์กษัตริย์	ให้อั้นอัดทรวงจริงต่างนิ่งเสีย
แม้นได้ช่องคิดจะลาไปหาเมีย	จะบวชเสียก็ต้องอดหมดทุกคน ฯ
๏ จะกล่าวถึงนคราการะเวก	อดิเรกรุ่งฟ้าเวหาหน
เสด็จออกพระโรงใหญ่ไพชยนต์	ภูวดลสั่งมหาเสนานาย
ให้จัดลำกำปั่นที่สันทัด	จงรีบรัดเร็วไปเหมือนใจหมาย
เชิญเอาสารไปลังกาสักห้านาย	จงผันผายรีบไปดั่งใจจง
บอกกษัตริย์หัสไชยว่าให้กลับ	ตามบังคับกูไปอย่าใหลหลง
ให้ทูลลาบิตุราชมาตุรงค์	ว่าสององค์สร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
ให้ปั่นป่วนครรภ์แก่เกือบจะคลอด	จะทิ้งทอดสองไว้อย่างไรหนา
เองรีบไปบอกเล่าให้เขามา	ตามบัญชากูสั่งอย่างคดี
ขุนเสนาคลาไคลรีบไปบอก	ให้เวรนอกจัดหากะลาสี
ลงเรือใหญ่ใส่เสบียงเลี้ยงโยธี	ขุนเสนีรับสารใส่พานทอง
เชิญลงลำกำปั่นมิทันช้า	เสวกาเข้าประมูลทูลฉลอง
ถวายบังคมลาฝ่าละออง	แล้วรับของเสื้อผ้าทูลลาไป
ลงกำปั่นฤกษ์ดีให้ตีฆ้อง	ออกแล่นล่องตามมหาชลาไหล
กะลาสีคลี่สายระบายใบ	ออกแล่นไปเข็มตั้งฝั่งลังกา
สองเดือนครึ่งถึงอ่าวเมืองสิงหล	ประชาชนไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ลงเรือช่วงล่วงเข้าในลังกา	แวะเข้าหาขุนด่านชานนคร
แจ้งคดีสาราเมืองการะเวก	เสนาเอกเชิญพานสารอักษร
พวกขุนด่านพาไปในนคร	แจ้งอักษรกรมท่าศาลากลาง
ขุนนางรับผู้ถือหนังสือสาร	กับขุนด่านรีบรัดไม่ขัดขวาง
เอาสารใส่เสลี่ยงงามาตามทาง	พระกลดกางกั้นไปจนในวัง
ถึงพระโรงรจนามุกดาหาร	ก็เชิญพานคลานเข้าไปดั่งใจหวัง
ปางพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงวัง	เสด็จออกนั่งแท่นแก้วอันแพรวพราย
พร้อมพระวงศ์พงศาเสนาสนอง	ทูลละอองธุลีบาทเหมือนมาดหมาย
พระทรงศิลผินพักตร์มาทักทาย	เสนานายผู้ถือหนังสือมา
แต่นครนคราการะเวก	อำมาตย์เอกทูลถวายลายเลขา
พระตรัสสั่งพระศรีผู้ปรีชา	คลี่สาราอ่านถวายเป็นใจความ ฯ
๏ ศุภลักษณ์อักขราเมืองการะเวก	เสวยเศวกฉัตรชัยในสนาม
ถึงพระปิ่นลังกาสง่างาม	เพราะมีความวิตกในอกใจ
ด้วยพระสุณิสาสองสมร	ตั้งอุทรเศร้าหมองไม่ผ่องใส
ครรภ์ก็แก่สองบังอรร้อนพระทัย	ขอหัสไชยสามีให้ลีลา
ด้วยสององค์บังอรอาวรณ์หวัง	ให้กลับหลังไปพิทักษ์อยู่รักษา
พระลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	ด้วยครรภาเกือบจะคลอดยอดบังอร ฯ
๏ พอจบสารเจ้าพาราการะเวก	เสนาเอกกราบบพิตรอดิศร
หัสไชยได้ฟังสองบังอร	อุราร้อนราวกับไฟประลัยลาญ
พระพักตร์เศร้าเหงาหงิมไม่ยิ้มแย้ม	เหมือนเดือนแจ่มเมฆตั้งบังประหาร
ก็อับแสงไม่จำรัสชัชวาล	เหมือนบัวบานต้องอาทิตย์ก็อิดโรย
จึ่งกราบทูลพระเจ้าอาขอลากลับ	อันการทัพก็ค่อยสร่างสว่างโหย
ด้วยพระน้องสองมิตรจะอิดโรย	เห็นจะโกยกองเศร้าทุกเช้าเย็น ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ทรงสดับ	พระทัยวับเอะของเราเล่าก็เห็น
เกือบจะคลอดลูกเต้าปะคราวเป็น	จะร้อนเย็นหรืออย่างไรความไกลตา
จึงว่ากับหัสไชยไปสิหลาน	ข้อรำคาญอยู่ด้วยมิตรกนิษฐา
ถึงตัวเจ้าก็วิตกเหมือนอกอา	นางรำภาเล่าก็ท้องจะต้องไป
แม้นช้าอยู่ดูเหมือนเราทิ้งขว้าง	จะอ้างว้างวิญญาณ์เลือดตาไหล
วิสัยหญิงจริงนะหลานแม้นนานไป	จะเห็นใจเสียเปล่าเปล่าไม่เข้าการ
จำจะไปทูลลาพระดาบส	คิดเปลื้องปลดไปพาราอากับหลาน
เจ้าสี่คนเขาไม่ไปก็ใช่การ	เราอาหลานมาไปเฝ้าเล่าคดี
พลางชวนพระหัสไชยเข้าไปเฝ้า	แล้วก้มเกล้าทูลความตามสารศรี
เมืองการะเวกเวียงชัยให้มนตรี	นำคดีสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
ว่าโฉมยงทรงครรภ์เกือบประสูติ	ให้พวกทูตมาแสดงแจ้งเลขา
ทูลพระจอมนครินทร์ปิ่นประชา	ขอทูลลาองค์กษัตริย์หัสไชย ฯ
๏ ป่างพระจอมธิบดินทร์มุนินทร์นาถ	ตรัสประภาษชี้แจงแถลงไข
ธุระเจ้าเล่าก็ร้อนอย่านอนใจ	จงรีบไปพาราอย่าช้าที
แล้วพระองค์อวยสวัสดิ์พิพัฒน์ผล	ให้ผ่องพ้นจากทุกข์เป็นสุขี
ทิ้งพยาธิโรคาอย่ายายี	จงเปรมปรีดิ์ครองอาณาประชาชน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมโมลีศรีสุวรรณ	ทูลรำพันเล่าแจ้งแห่งนุสนธิ์
ว่ารำภาเล่าก็ท้องหมองกมล	ไปอยู่คนเดียวเปล่าเศร้าวิญญาณ์
ขอลาไปรมจักรนัคเรศ	นางเทวษโดยดิ้นถวิลหา
เมื่อคลอดแล้วเสร็จสรรพจะกลับมา	อยู่ลังกาบวชบ้างอย่างพระองค์ ฯ
๏ ฝ่ายละเวงดาบสอดไม่ได้	พระห่วงใยอยู่ที่ของต้องประสงค์
จะเสด็จกลับมาอยู่ป่าดง	อันไพรพงเงียบเหงาเศร้าอุรา
เห็นจะตัดห่วงใยไม่ตลอด	จะทิ้งทอดเผ่าพงศ์พระวงศา
เห็นไม่สมอย่าตรัสวัจนา	มิใช่ว่าบวชตัวเพราะกลัวนาย
ไปถึงวังนั่งนอนก็เป็นสุข	มิใช่ทุกข์ร้อนรนต้องขวนขวาย
ใช่ขุ่นข้องหมองหมางระคางคาย	ตามสบายสารพัดไม่ขัดเคือง
ถึงศรัทธาจริงจังก็ยังขัด	ที่จะตัดญาติวงศ์มาทรงเหลือง
เห็นเขาไม่ยินยอมพร้อมทั้งเมือง	พระจะเปลื้องปลดปละสละมา
ไม่เห็นจริงดอกหนาพระอย่าตรัส	คงจะขัดกีดขวางทางสิกขา
ถึงพระองค์ทรงสวัสดิ์จะศรัทธา	ก็เห็นว่าบ่วงน้อยจะคอยกัน ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ทรงสดับ	บทบังคับถูกพระทัยดังใฝ่ฝัน
แต่ความอายหลายอย่างนางรำพัน	มันให้ตันทรวงต้องนิ่งจริงของนาง
แต่จำใจจำตอบพระดาบส	น้อมประณตทูลไปมิได้หมาง
อันตัวน้องก็ศรัทธาหาหนทาง	ไม่กีดขวางที่ตรงเล่ห์ประเวณี
อันเปรี้ยวหวานจืดเค็มก็เต็มอก	หมายจะยกกองทุกข์เอาสุขี
ไม่ห่วงใยในสันดานการโลกีย์	เชิญพระพี่ดูไปแม้นไม่มา
บรรพชิตให้เหมือนคำน้องดำริ	จึ่งค่อยติโทษน้องให้นักหนา
ฝ่ายองค์ดาบสินีชีวัณฬา	จึ่งตรัสว่าสาธุสะฉันจะคอย
ศรีสุวรรณรันทดแล้วพจนารถ	แต่หวั่นหวาดอยู่ด้วยรักพระพักตร์จ๋อย
แข็งพระทัยตอบสนองไม่ต้องคอย	ไปสักหน่อยก็จะมาเหมือนวาจัง ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีว่าดีแท้	ยังไม่แก่บรรพชาห่วงหน้าหลัง
เป็นฤๅษีชีป่าก็น่าชัง	หยุดอยู่บ้างเลี้ยงอาณาประชาชน
พระเชษฐาเล่าก็บวชผนวชแล้ว	เหมือนฉัตรแก้วคงจะได้ฝ่ายกุศล
อยู่ครอบครองไพร่ฟ้าประชาชน	ทั้งสิงหลรมจักรนัครา
พอเป็นที่พึ่งพักสำนักญาติ	จะตัดขาดเช่นสมเด็จพระเชษฐา
ฉันก็ไม่ห้ามปรามตามศรัทธา	แต่เห็นว่าห่วงใยหลายประการ ฯ
๏ พระอภัยมุนินทร์ปิ่นฤๅษี	ฟังสองชีพูดจาต่างว่าขาน
จึงเอื้อนอรรถตรัสไปว่าใช่การ	อันบุญทานน้องเราไม่เข้าใจ
ตามประสงค์ตรงถนัดอย่าขัดขวาง	ใครกั้นกางเสียกิจผิดวิสัย
อย่าไปพูดให้เขาตื่นข่มขืนใจ	ผิดวิสัยนักสิทธ์อย่าคิดปอง ฯ
๏ ศรีสุวรรณนั่งยิ้มอิ่มในจิต	พระนักสิทธ์ตรัสบรรเทาที่เศร้าหมอง
เห็นจะได้สมนึกเหมือนตรึกตรอง	หลวงชีสองพูดจาไม่น่าฟัง
จะชักชวนให้ไปอดเหมือนมดง่าม	วิ่งซุ่มซ่ามสำทับจะจับขัง
จะบวชเรียนเพียรไปไม่จีรัง	มิใช่ยังเช่นพระพี่เมียมิยอม
แต่จำใจจำจนเหมือนคนโง่	ทนโทโสคราวจนเช่นคนผอม
นึกในจิตเหมือนแต่ก่อนไม่หย่อนยอม	จะอดออมแนมเหน็บให้เจ็บใจ
นี่เธอเป็นฤๅษีจะมีโทษ	จะถือโกรธใช่กิจผิดวิสัย
ครั้นจะตอบไปให้มากกระดากใจ	เอาแต่ได้การเราพอเบาทรวง
แล้วทูลลาพาหัสไชยหลาน	ต่างก็คลานจากที่พักตำหนักหลวง
มาสั่งพวกไพร่พลคนทั้งปวง	ตามกระทรวงที่จะกลับกองทัพไป
พวกเสนาข้าเฝ้าเหล่าพหล	ให้จัดพลเรียกกันเสียงหวั่นไหว
พวกรมจักรนัคราจะคลาไคล	บ้างผูกใบเปลี่ยนเพลาเสากระโดง ฯ
๏ ฝ่ายเภตราการะเวกอำมาตย์	ไปเฝ้ากราดเรือบัลลังก์ที่นั่งโถง
ผูกเชือกเสาเพลาใบชักสายโยง	เสากระโดงเภตราทาน้ำมัน
ครั้นสำเร็จเสร็จสรรพประทับท่า	พร้อมล้าต้าต้นหนคนขยัน
มาเตรียมคอยลอยสะพรั่งทั้งดั้งดัน	พร้อมกำปั่นสองพาราจะคลาไคล ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสอำลาอัชฌาสัย
ทั้งลูกหลานว่านเครือเมื่อจะไป	พระหัสไชยทูลลาสุดสาคร
กับสินสมุทรภุชพงศ์องค์เชษฐา	ทั้งกัลยาเสาวคนธ์วิมลสมร
ศิโรราบกราบก้มประนมกร	ต่างอวยพรให้พิพัฒน์สวัสดี
สินสมุทรสุดคะนองจึ่งร้องว่า	อันพี่ยาตรึกตรองเห็นต้องที่
เพราะลูกเมียก็ไม่ท้องถึงสองปี	ต้องอยู่นี่แท้แล้วไม่แคล้วเลย
ไหนจะได้ไปผลึกเหมือนนึกหมาย	คิดก็อายอนุชาเจ้าข้าเอ๋ย
เมียจะแสนแค้นใจไม่เสบย	อรุณเอ๋ยม่ายแท้เจ้าแม่คุณ
ต่างสำรวลสรวลสันต์ด้วยกันหมด	ฟังประชดเปรียบเหมือนถูกลูกกระสุน
ศรีสุวรรณตรัสห้ามอย่าตามทุน	มันจะวุ่นไปดอกหลานรำคาญใจ
พระตรัสว่าอาเล่าก็พลอยด้วย	การเจ็บป่วยมันก็เช่นเป็นนิสัย
เปรียบเหมือนหนึ่งพ่อค้าหากำไร	ผู้ดีไพร่มีอยู่ทุกผู้คน
ครั้นจะอยู่ตัวเปล่ามันเหงาหงอย	มันจึงคอยวุ่นวายต้องขวายขวน
ประเวณีมีทั่วทุกตัวคน	ก็ต้องจนใจจริงหญิงกับชาย ฯ
๏ พระตรัสพลางทางว่าขอลาหลาน	อยู่สำราญเปรื่องปราดเหมือนมาดหมาย
พระสั่งเสร็จยุรยาตรค่อยนาดกราย	ลาผันผายรีบตรงมาลงเรือ
ห้ากษัตริย์ตามลงส่งเสด็จ	พอสรรพเสร็จใช้ใบไปฝ่ายเหนือ
หัสไชยสมประสงค์เสร็จลงเรือ	พร้อมทั้งเชื้อญาติวงศ์พงศ์ประยูร
มาตามส่งจนลงเรือที่นั่ง	แล้วกลับยังวังเวียงชัยมไหสูรย์
พวกกษัตริย์สุริย์วงศ์พงศ์ประยูร	ต่างเพิ่มพูนอยู่ด้วยมิตรคิดจะไป
แม้นได้ช่องจะทูลลาไปหาคู่	จะมาอยู่ใช่กิจผิดวิสัย
ครั้นจะบวชก็ยังหนุ่มนึกกลุ้มใจ	จำจะไปพาราหายุพิน
พระวลายุดาวายุพัฒน์	กับพระหัสกันจิตคิดถวิล
ปรึกษากันจะทูลลาไปธานินทร์	พอพระสินสมุทรมาจึ่งว่าพลัน
พ่อจะพากันไปดั่งใจหวัง	ฉันก็ตั้งจิตไว้จะผายผัน
เรามาไปเฝ้าองค์พระทรงธรรม์	บังคมคัลทูลลาฝ่าละออง
ไปเยี่ยมเยียนเวียงชัยไอศวรรย์	พร้อมด้วยกันได้ประมูลทูลฉลอง
พระก็ชวนกันไปดั่งใจปอง	เฝ้าที่ท้องพระโรงรัตน์ชัชวาล
พลางบังคมก้มเศียรลงกราบบาท	พระจอมนาถนักสิทธ์คิดสงสาร
ทรงปราศรัยทั่วองค์พวกวงศ์วาน	ทั้งลูกหลานที่มาเฝ้าเข้าพระทัย
เห็นจะมาลาไปยังถิ่นฐาน	จึ่งโองการชี้แจงแถลงไข
จงร่วมรสรักกันจนบรรลัย	มิใช่ใครแต่ล้วนวงศ์พงศ์ประยูร
พระสั่งสอนสุริย์วงศ์พงศ์กษัตริย์	ดำรงรัตน์ราชัยสืบไอศูรย์
เมตตาติดตัวไว้ให้เป็นมูล	จงเพิ่มพูนรักกันอย่าฉันทา
สินสมุทรได้ช่องฉลองอรรถ	พวกกษัตริย์สุริย์วงศ์เผ่าพงศา
มาช่วยการศึกใหญ่ในลังกา	ขอทูลลากลับไปดั่งใจปอง ฯ
๏ ป่างพระจอมธิบดินทร์มุนินทร์นาถ	โปรดประภาษพรประสิทธิ์สนิทสนอง
นึกสิ่งใดขอให้สมอารมณ์ปอง	อย่ารู้ข้องเคืองขัดกำจัดภัย
สี่กษัตริย์รับรสพจนารถ	แล้วกราบบาทกลับมาที่อาศัย
มาสั่งพวกเสนาจะคลาไคล	จงเร่งไปจัดกำปั่นให้ทันการ
พวกพหลพลรบให้ครบถ้วน	ตามกระบวนแต่บรรดาโยธาหาญ
ครั้นจัดแจงแต่งเสร็จสำเร็จการ	ไปทูลสารโดยคดีทั้งสี่องค์ ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์ขัตติยานราราช	จากปราสาทที่นั่งบัลลังก์หงส์
ให้กางใบครบถ้วนปักทวนธง	ตั้งเข็มตรงตามแผนต่างแล่นไป
สี่กษัตริย์กับบรรดาโยธาหาญ	ออกจากด่านแล่นหลามตามไสว
พวกต้นหนดูเข็มแล่นเล็มไป	เมืองของใครใครก็เข้าอ่าวบุรินทร์
เป็นสิ้นทุกข์สุขเกษมเปรมในจิต	ด้วยสมคิดชื่นชมสมถวิล
ที่หนักอกยกวางเสียกลางดิน	เป็นเสร็จสิ้นความเศร้าบรรเทาคลาย
เข้าเวียงวังตั้งหน้าไปหามิตร	ประคองชิดใช้เนื้อให้เหลือหลาย
วันจากห้องต้องร้างไปห่างกาย	ต้องคิดรายวันประชดหมดทุกองค์ ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ครั้นส่งญาติเสร็จสมอารมณ์ประสงค์
แล้วเสด็จเข้าวังดั่งจำนง	ขึ้นเฝ้าองค์พระมุนินทร์ปิ่นประชา
ปรนนิบัติจัดแจงของเสวย	ทั้งนมเนยใส่เครื่องต้นผลพฤกษา
ถวายสามพระมุนินทร์ปิ่นประชา	ทุกเวลามิได้คลาดบาทยุคล ฯ
๏ ฝ่ายนักสิทธ์องค์อภัยวิไลลักษณ์	เข้าหยุดพักยับยั้งวังสิงหล
ครั้นเสร็จศึกสั่งเสนาพลาพล	จะจรดลไปสิงคุตรอยู่กุฎี
เสนารีบอภิวาทมาบาดหมาย	ทั่วทุกนายกัณฐัศว์ทั้งหัตถี
รถที่นั่งทั้งรถดาบสินี	มาเตรียมที่ชานชลาหน้าพระลาน
พอรุ่งเช้าพระมุนีฤๅษีสิทธ์	สำเร็จกิจฉันผลาทั้งอาหาร
เสด็จออกเกยชลาหน้าพระลาน	กับเยาวมาลย์นักพรตดาบสินี
เสร็จขึ้นทรงรถาฝากระจก	แล้วให้ยกพลไกรเข้าไพรศรี
พระดาบสทรงรถแก้วมณี	สารถีขับม้าให้คลาไคล
เข้าดงดอนสิงขรเขาลำเนาป่า	ร่มรุกขายางยูงสูงไสว
พวกนักสิทธ์เสวกาก็คลาไคล	ตามภูวไนยไปสิงคุตรอยู่กุฎี ฯ
ตอนที่ ๑๐๕
อภิเษกหัสกันกับนางวันชายา
๏ จะขอกล่าวราวเรื่องพระหัสกัน	กับโฉมวันชายามารศรี
ยังมิได้เสกสองครองบุรี	พระชนนีจัดงานการวิวาห์
จะเสกสองครองกรุงให้ฟุ้งเฟื่อง	เป็นเจ้าเมืองปรากฏด้วยยศถา
เสร็จออกนั่งยังแท่นรจนา	เรียกโหราเข้ามาฟังสั่งคดี
ให้หาฤกษ์ที่สวัสดิ์พิพัฒน์ผล	การมงคลอดิเรกภิเษกศรี
จงพิเคราะห์ฤกษ์ยามตามคัมภีร์	เอาที่ดีจะทำงานการมงคล ฯ
๏ โหราจับกระดานคูณหารเลข	เสียโปกเปกคูณหารการเหตุผล
อันสี่ค่ำฤกษ์เย็นเป็นมงคล	ศุกร์จรดลมาอุตม์ถึงพุธา
จันทร์เป็นศรีจรถึงอุตม์พุธกำเนิด	จะประเสริฐสืบวงศ์เผ่าพงศา
พฤหัสจรมาพักถึงลัคนา	ในตำราทายว่าดีไม่มีภัย
จึ่งกราบทูลนางพระยาว่าข้าบาท	ชำระธาตุตามที่คัมภีร์ไสย
วันสี่ค่ำตามโฉลกมีโชคชัย	ควรจะให้ตั้งงานการพิธี
นางกษัตริย์ฟังอรรถโหราถวาย	สั่งให้หมายตั้งการภิเษกศรี
เสนารับอภิวันท์ด้วยทันที	พระเสาวนีย์รับสั่งให้ตั้งการ
มาบาดหมายทุกตำแหน่งให้แต่งเครื่อง	กรมเมืองกรมท่าโยธาหาญ
เกณฑ์ขุนหมื่นพันทนายมาใช้การ	ปลูกโรงร้านรำเต้นเล่นประชัน
หมายสนมกรมวังให้ตั้งเครื่อง	ตามบทเบื้องสารพัดเร่งจัดสรร
พระแท่นสรงพรรณรายลายสุวรรณ	มีม่านกั้นพื้นขาวดาวกระจาย
พวกที่จัดมณฑลบนปราสาท	ตั้งเครื่องราชกกุธกัณฑ์เป็นชั้นฉาย
ทั้งกองแก้วกองสุวรรณพรรณราย	ทองอยู่ซ้ายแก้วอยู่ขวาหน้ามณฑล
แล้วกางกั้นเศวตฉัตรจัดไว้เสร็จ	การสำเร็จเครื่องวิวาห์สถาผล
ถึงวันดีสี่ค่ำพื้นอำพน	พระสุริยนใสสดหมดมลทิน
ประโรหิตโหราเข้ามาพร้อม	คอยพระจอมขัตติวงศ์สรงกระสินธุ์
ทั้งแตรสังข์กังสดาลประสานพิณ	มาเตรียมสิ้นกาหลแลดนตรี
นางสำหรับขับขานประสานเสียง	เครื่องจำเรียงปี่อ้อแลซอสี
พวกสำหรับขับไม้มโหรี	มาพร้อมที่พระปรัศว์ชัชวาล
บายศรีเงินทองแก้วดูแวววับ	สามสำรับพานทองใส่ของหวาน
แว่นวิเชียรเทียนทองของตระการ	ปักบนพานทองเคียงไว้เรียงราย
ขวดกระแจะจวงจันทน์กลั่นเกสร	มะพร้าวอ่อนจัดแจงแต่งถวาย
เครื่องเฉลิมเจิมขวัญสุพรรณพราย	เอาจัดรายเรียงตั้งบัลลังก์ทอง ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์หัสกันถึงวันฤกษ์	พระทัยเบิกเปรมปรีดิ์ไม่มีหมอง
ออกพระแท่นบุษบกกระหนกทอง	ประโคมกลองแตรฝรั่งกังสดาล
ประโรหิตโหราพฤฒาเฒ่า	ต่างก้มเกล้าเชิญพระองค์สรงสนาน
ขึ้นพระแท่นอุทุมพรเหมือนก่อนกาล	พนักงานถวายผ้าภูษาทรง
โขมพัตถ์ผลัดเสร็จสำเร็จกิจ	ขึ้นสถิตบนบัลลังก์ที่นั่งสรง
ไขปทุมโปรยปรอยเป็นฝอยลง	ต้องพระองค์เย็นซาบอาบอุรา
พราหมณ์ถวายน้ำสังข์ยังพระหัตถ์	หน่อกษัตริย์ทรงเสวยเสยเกศา
พรหมณ์ก็อ่านมนต์พราหมณ์ตามตำรา	พวกโหราตั้งพระเต้าเสาวคนธ์
ชาวประโคมก็ประโคมเสียงโครมครึก	มโหระทึกปี่ชวาก้องกาหล
ทั้งสังข์แตรจำเรียงเสียงระคน	พระสรงชลมุรธาสถาพร
ครั้นเสร็จสรงทรงผลัดพระภูษา	พวกโหราคั่งคับสลับสลอน
ถวายสุคนธ์ปนปรุงฟุ้งขจร	กลิ่นเกสรจับสีฉวีวรรณ
พระเสร็จจากแท่นสรงแล้วทรงเครื่อง	อร่ามเรืองสารพัดล้วนจัดสรร
ทรงยกแย่งพื้นม่วงดวงสุวรรณ	เข็มขัดมั่นฝังจินดาค่าบุรินทร์
สนับเพลาเชิงงอนอ่อนระยับ	พลอยสลับเพราเพริศดูเฉิดฉิน
เจียระบาดคาดทับประดับนิล	ชายแครงจินดารายลายสุวรรณ
ฉลององค์ดาดแดงแสงระยับ	ตาบทิศทับสะอิ้งพรายสายกระสัน
สังวาลพราหมณ์สามสายดูพรายพรรณ	เฟื่องกุดั่นใสสุกฝังมุกดา
ทับทรวงเม็ดเพชรรัตน์จำรัสศรี	น้ำมณีราวกับดาววาวเวหา
ธำมรงค์เรือนมณีศรีโสภา	ทรงมหามงกุฎบุษย์น้ำทอง
ครั้นสำเร็จเสร็จมานั่งบัลลังก์อาสน์	เสนานาดไปประมูลทูลฉลอง
พระชนนีที่ข้างในดังใจปอง	ตามทำนองบทเบื้องเรื่องบุราณ ฯ
๏ ฝ่ายพระนางชนนีนารีราช	เรียกนุชนาฏแต่งองค์สรงสนาน
ให้ทรงเครื่องเนาวรัตน์ชัชวาล	ตามบุราณนางกษัตริย์จัดประจง
พวกท้าวนางคุณจอมมาพร้อมเสร็จ	ตามเสด็จเยื้องย่างดังนางหงส์
ขึ้นประสาทกับพระญาติมาตุรงค์	ฝ่ายเอกองค์วันชายากุมารี
ให้ประทับยับยั้งอยู่ในม่าน	โหราจารย์มาประณตบทศรี
เชิญเสด็จกัลยากุมารี	ว่าฤกษ์ดีสมควรจวนเวลา ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระชนนีนางกษัตริย์	พลางจูงหัตถ์ลูกน้อยเสน่หา
ออกจากม่านพาเดินดำเนินมา	ขึ้นมหาแท่นรัตน์กับหัสกัน
ให้นั่งเหนือกองแก้วมณีโชติ	นางปราโมทย์ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ให้สององค์ลูกน้อยเกี่ยวก้อยกัน	บนสุวรรณเรืองรองทองอุไร
ประโรหิตจุดเทียนแล้วเวียนแว่น	พลูคะแนนนับที่คัมภีร์ไสย
มโหระทึกกึกก้องลั่นฆ้องชัย	ปี่ไฉนเป่าดังก้องกังวาน
ตั้งแตรสังข์พิณพาทย์ระนาดฆ้อง	ประสานซ้องสำเนียงส่งเสียงหวาน
พวกขับไม้มโหรีที่ชำนาญ	บรรเลงลานซอสีปี่ชวา
ครั้นเวียนครบสรรพเสร็จได้เจ็ดรอบ	ตามระบอบเวียนซ้ายแล้วย้ายขวา
ใบพลูดับเทียนพลันโบกควันมา	ตามตำราไสยเวทข้างเพศพราหมณ์
แล้วจุณเจิมพระขนงวงนลาฏ	โดยไสยศาสตร์ค่อยประจงองค์ละสาม
แล้วตักขวัญชั้นบายศรีพิธีพราหมณ์	ทำไปตามข้างตำราในสามัญ
จึ่งตักน้ำมะพร้าวอ่อนป้อนถวาย	แล้วบรรยายอ่านเวทวิเศษขยัน
ให้สององค์เธอทรงเสวยพลัน	โหรานั้นอวยชัยถวายพร
จงสุขังมังคลานิราทุกข์	เกษมสุขภิญโญสโมสร
ทั้งสององค์จงสำราญผ่านนคร	จงถาวรยาวยืนได้หมื่นปี
ทั้งสององค์ทรงรับพระพรเสร็จ	แล้วเสด็จเยื้องย่างเข้าปรางค์ศรี
ลดพระองค์ลงกราบพระชนนี	นางเปรมปรีดิ์พาเขยเลยเข้าวัง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายราษฎรพวกมอญแขก	ต่างตื่นแตกพากันไปดั่งใจหวัง
เที่ยวดูเล่นงานใหญ่ที่ในวัง	บ้างยืนนั่งกันเป็นหมู่ดูละคร
พวกเจ้าชู้เดินสอกรอผู้หญิง	เฝ้าอ้อยอิ่งเล้าโลมโฉมสมร
ทั้งพูดจาปราศรัยพิไรวอน	อีนางมอญร้องหุยว่าอุ๊ยยาย
แม้นรักใคร่ได้เสียเป็นเมียผัว	ดีฉันกลัวหม่อมจะริบเอาฉิบหาย
พลางควักค้อนชำเลืองเคืองระคาย	นายคงขายแท้แล้วไม่แคล้วเลย
ชายเจ้าชู้ดูตาทำหน้าเซ่อ	พูดไหลเล่อแล้วก็เดินทำเมินเฉย
เต็มกระดากที่ในใจไม่เสบย	ต้องละเลยหลีกไปไกลอีมอญ
พวกดูโขนหุ่นล้วนคุณหม่อม	พวกบ่าวล้อมนั่งบนแคร่แลสลอน
จับกระเหม่าก้นหม้อแกงโดยแสงงอน	ไรจุกร่อนลอยหน้าตาเป็นมัน
พวกมอญรำทำท่าดูน่าเกลียด	เข้าเบียดเสียดเคียงคู่ดูมันขัน
เจ้าพวกเจ๊กยืนก๋านัยน์ตาชัน	แล้วยิงฟันหัวร่อว่าฮ้อจริง
พวกละครชาตรีเสียงมี่ฉาว	เล่นเรื่องราวเมื่อพระรถปดผู้หญิง
ให้เลี้ยงเหล้าชัยบานสำราญจริง	เก็บเอาสิ่งยาหยูกกับลูกตา
แล้วหนีนางเมรีศรีสมร	ขึ้นอัสดรเหาะไปในเวหา
นางก็ตามมากระทั่งฝั่งคงคา	เฝ้าโศกาตามผัวจนตัวตาย
พวกโรงงิ้วเล่นประชันกันอึงมี่	เมื่อจิวยี่ให้โลซกเป็นสื่อสาย
หาเล่าปี่ทวงเมืองเคืองระคาย	ขงเบ้งอุบายลวงจิวยี่แล้วกรีพล
ให้เตียวหุยฮ่องต่งไปกักด่าน	แล้วประจานหยาบคายอายพหล
จิวยี่โกรธเต็มประดาเข้าตาจน	ทุบอกตนรากโลหิตชีวิตวาย
พวกคนดูยัดเยียดเบียดกันวุ่น	ชุลมุนล้มคว่ำคะมำหงาย
แต่การเล่นหลายหลากยังมากมาย	จะบรรยายยกขึ้นว่าจะช้าที ฯ
๏ ครั้นครบถ้วนเจ็ดวันการภิเษก	อดิเรกเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ขึ้นสามค่ำตรีจันทร์เป็นวันดี	พระชนนีได้เวลาจึ่งพานาง
ไปมนเทียรแล้วก็ตั้งแต่สั่งสอน	อย่าแง่งอนขัดข้องให้หมองหมาง
ผัวจะว่าสิ่งไรจงไว้วาง	อย่าระคางเคืองใจนั้นไม่ดี
การหึงหวงจ้วงจาบทำหยาบหยาม	อย่าก่อความขึ้งเคียดพูดเสียดสี
แก่ห้ามแหนแสนสุรางค์นางนารี	จะเป็นที่เคืองขัดอัธยา
ผัวจะพูดความลับระงับไว้	แต่ในใจใครประจบอย่าคบหา
จะถามไต่แม่อย่าได้ออกเจรจา	จงรักสามีสนิทเหมือนบิดร
คำของแม่แต่เท่านี้นะลูกรัก	ประเสริฐนักแม่จงจำเอาคำสอน
จะคุ้มกันอันตราย์สถาวร	เมื่อยามนอนกราบบาทอย่าขาดวัน
พลางลีลาพาบุตรสุดสวาท	ขึ้นปราสาทหน่อไทพอไก่ขัน
เข้าหยุดยั้งนั่งที่แท่นสุวรรณ	ทางรำพันวอนว่าด้วยอาลัย
แม่ขอฝากวันชายาธิดาด้วย	พ่อจงช่วยปกครองให้ผ่องใส
จงรักกันโอบอ้อมถนอมใจ	ทั้งเวียงชัยพ่อจงผ่านสวรรยา
แม่ขอฝากเวชายันนั้นยังอ่อน	ช่วยสั่งสอนกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงรักษา
อันตัวแม่เล่าก็แก่โรคชรา	หมั่นเข้ามาเยี่ยมเยียนเบียนทุกวัน
แม้นวอดวายจะได้ฝากแต่ซากผี	พอเป็นที่ดับร้อนช่วยผ่อนผัน
หน่อกษัตริย์กราบก้มบังคมคัล	อภิวันท์บาทยุคลพระชนนี
ได้ชุบเลี้ยงเพียงบุตรสุดที่รัก	พระคุณหนักขอรับใส่เกศี
จะสนองมุลิกาฝ่าธุลี	กว่าชีวีลูกจะวายทำลายลาญ
นางพระยาอวยพรถาวรสวัสดิ์	จากปรางค์รัตน์คืนหลังยังสถาน
สองกษัตริย์เริงรื่นชื่นสำราญ	ในสถานมนเทียรวิเชียรพราย ฯ
๏ ธรรมดาหนุ่มสาวเมื่อเข้าห้อง	ก็จำต้องแต่คดีตีขยาย
ครั้นจะลัดตัดไปไม่ภิปราย	ขอบรรยายแต่สักหน่อยพอกลอยใจ
พระรับขวัญวันชายาสุดาโฉม	ปลอบประโลมนุชน้องให้ผ่องใส
สถิตเหนือแท่นจำลองทองประไพ	พระปราศรัยกนิษฐายุพาพิน
ถนอมแนบแอบอุ้มพลางจุมพิต	นางเบือนบิดเหหันแล้วผันผิน
เพราะเรื่องการมารยายุพาพิน	ไม่สุดสิ้นพลิกแพลงเพราะแสนงอน
เพราะรู้เท่าเยาวลักษณ์ประจักษ์จิต	ว่านางบิดเคยได้ลวงดวงสมร
พระนิ่งเฉยมิได้เผยสุนทรวอน	ทำเป็นนอนถอนใจไม่ไสยา
นางตกใจหมายว่าเธอกริ้วโกรธ	ประทานโทษพงศ์กษัตริย์รับหัตถา
พระคลึงเคล้นเฟ้นพุ่มปทุมา	เต็มหัตถาครัดเคร่งเต่งพระทรวง
แมลงผึ้งคลึงเคล้นเฟ้นเกสร	กลิ่นขจรเกลือกกลั้วดอกบัวหลวง
สุมาลีคลี่คลายขยายดวง	จนโรยร่วงเรณูฟูกระจาย
พายุพยับอับฟ้าเวหาห้อง	สุนีก้องแสงสว่างกระจ่างฉาย
พิรุณโรยโปรยปรอยเป็นฝอยปราย	สาดกระจายในนภางค์กลางอัมพร
เขาพระเมรุยอดโยกโบกสะบัด	พระพายพัดไม่ค่อยหยุดเพียงหลุดถอน
ทั้งขุนเขาเนมินอิสินธร	ยอดก็อ่อนเอนเอียงเพียงทำลาย
มัติมิงคล์กลิ้งท้องชลาสินธุ์	กระโดดดิ้นในวนชลสาย
เมขลาล่อแก้วดูแพรวพราย	อสูรกรายกรประหารขว้างขวานดัง
วิหคหงส์บินเหินตามลมหวน	บ้างบินทวนหลงถิ่นถวิลหวัง
กระเหว่าร้องก้องกังวานประสานดัง	อยู่ในรังส่งเสียงสำเนียงงม
สองกษัตริย์ดั่งได้เชยเสวยสวรรค์	ในช่อชั้นเทวฤทธิ์สนิทสนม
ไม่จรจากแท่นสุวรรณที่บรรทม	เฝ้าเชยชมวันชายากุมารี ฯ
ตอนที่ ๑๐๖
พระอภัยมณีไปเยี่ยมนางเงือกที่เกาะแก้วพิสดาร
๏ จะกล่าวถึงพระอภัยวิไลลักษณ์	อยู่สำนักเนินสิงคุตรกุฏิฤๅษี
เจริญผลบรรพชิตกิจโยคี	ทั้งสองชีเชี่ยวชาญการบำเพ็ญ
ไม่โลภหลงปลงในธรรมกรรมฐาน	หมายวิมานแสนสุขสิ้นยุคเข็ญ
มัธยัสถ์ตัดสวาทขาดกระเด็น	ลงตรองเห็นแก่นสารการต้องตาย
เพราะตัณหาพาตนให้ทนทุกข์	ไม่มีสุขอวิชชาพาฉิบหาย
เป็นเชื้อไฟไม่ชั่วตัวอบาย	ให้วุ่นวายโลภหลงเที่ยววงวน
ต้องรบพุ่งยุ่งยิ่งชิงสมบัติ	ทั่วจังหวัดเขตแคว้นแดนสิงหล
เพราะโลกีย์นี้มันชั่วพามัวมน	ให้เสียผลเสียประโยชน์โพธิญาณ
คิดก็เป็นอนิจจังน่าสังเวช	กองกิเลสนี้หนอเรามันเผาผลาญ
แต่พลัดพรากจากพงศ์จากวงศ์วาน	ทรมานกายาในสามัญ
พระเห็นภัยในอดีตเอาจิตตั้ง	เห็นทุกขังเดือดร้อนควรผ่อนผัน
ทรงกสิณอภิญญาณสำราญครัน	เอาจิตหมั่นปลงธรรมสำมดึงส์
สมประโยชน์หวังโปรดหลวงชีสอง	ให้ผุดผ่องลุล่วงการหวงหึง
จะได้ผลขนสัตว์ที่รัดรึง	ให้ลุถึงทางสวรรค์ชั้นวิมาน
พลางเสด็จออกนอกกุฎีที่สำนัก	มาหยุดพักที่ศาลาหน้าวิหาร
ทั้งสองนางต่างประณตบทมาลย์	แล้วกราบกรานคอยรับสั่งฟังคดี ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ	ตรัสประภาษโดยจริตกิจฤๅษี
ภิปรายปราศรัยน้องสองนารี	ค่อยเปรมปรีดิ์อยู่หรือน้องทั้งสองนาง ฯ
๏ ฝ่ายสุวรรณมาลีหลวงชีสนอง	หม่อมฉันสองตั้งใจมิได้หมาง
ถือโอวาทมาดหมายจนวายวาง	ตามหนทางนฤพานการบำเพ็ญ
พระตรัสว่าสาธุจงลุล่วง	ให้พ้นห่วงตัณหาทันตาเห็น
แล้วเทศนาปราศรัยให้ใจเย็น	จงละเว้นโทโสอย่าโกรธา
อันโลภหลงจงเห็นว่าเป็นโทษ	ไม่ประโยชน์อย่าหวังใช่ฝั่งฝา
การโลกีย์สี่ประการเป็นมารยา	คือรูปรสพจนาเครื่องบำเรอ
อันบทเบื้องเรื่องสัมผัสเหมือนมัดผูก	เข้ากระดูกแล้วมันทำเสียหยำเหยอ
จงหักจิตคิดสละอย่าทะเยอ	ที่เปรมเปรอปฏิพัทธ์จงตัดใจ
เอาดวงจิตคิดในพระไตรลักษณ์	จะประจักษ์หักห้ามความสงสัย
อันขันตีมีกำหนดให้อดใจ	จงตั้งในยุติธรรมคงสำราญ
ได้ตัดห่วงบ่วงใยในมนุษย์	จะบริสุทธิ์เห็นภัยในสงสาร
อุเบกขาตั้งมั่นในสันดาน	หวังนิพพานเบื้องหน้าให้ถาวร
พอจบคำที่พระร่ำเทศนา	ให้สีกาชีจำเอาคำสอน
ทั้งสองนางต่างยินดีชุลีกร	รับสุนทรพระมุนีด้วยปรีชา
มัธยัสถ์ครัดเคร่งข้างปรนนิบัติ	ค่อยคิดตัดโลโภแลโมหา
เกิดความสุขขึ้นทุกวันเห็นทันตา	ต่างเปรมปราโมทย์สำราญบานกมล ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมุนีฤๅษีสิทธ์	ครั้นเสร็จกิจเทศนาสถาผล
พอเย็นพยับอับแสงสุริยน	พื้นอำพนแจ่มฟ้าดาราราย
จันทร์กระจ่างกลางนภาเวหาห้อง	สว่างท้องป่าชัฏจำรัสฉาย
พระเสด็จเข้ากุฎีที่สบาย	สำรวมกายทางกสิณอภิญญาณ
หวนรำลึกนึกถึงอาจารย์เฒ่า	จะโศกเศร้าแก่ชราน่าสงสาร
หรือล่วงลับดับขันธสันดาน	ทั้งเยาวมาลย์มัจฉาสีกาโยม
จะอยู่ดีมีสุขหรือทุกข์ร้อน	เมื่อวันจรจากนางสำอางโฉม
ได้ฝากฝังครูเฒ่าช่วยเล้าโลม	จนนางโยมคลอดบุตรสุดอาลัย
สิบเก้าปีนี้แล้วแต่แคล้วคลาด	แสนอนาถนึกน่าเลือดตาไหล
จนลูกมีหลานน้อยกลอยฤทัย	ยังมิได้เห็นหน้ามัจฉาเลย
จำจะไปเยี่ยมเยือนเจ้าเพื่อนยาก	คุณเขามากนักหนานิจจาเอ๋ย
ได้รอดตายวายชีวามาหลงเลย	จะเฉยเมยเสียไม่ไปก็ไม่ดี
พระตริพลางทางเข้าสมาธิ	ตั้งสติระลึกไปในวิถี
เอาจิตตั้งทางกสิณให้อินทรีย์	ลอยขึ้นที่นภางค์กลางอัมพร
หมายเกาะแก้วพิสดารข้างด้านใต้	ตลอดไปจนมหิงขสิงขร
ตามมหาสาคโรชโลธร	พระเสด็จจรทางกสิณอภิญญาณ
ไม่ช้าพลันบรรลุถึงเกาะแก้ว	วิเวกแว่วเสียงดังระฆังขาน
เห็นกุฎีที่สำนักพระอาจารย์	ดูสำราญท่าทางเหมือนอย่างเคย
เมื่อครั้งหนีผีเสื้อท่านเกื้อหนุน	ได้พึ่งบุญอยู่จนได้ไปเป็นเขย
เมืองผลึกนึกถึงคุณได้คุ้นเคย	ได้ไปเชยก็เพราะคุณพระมุนี
ครั้นถึงหมอบยอบองค์ลงอภิวาท	มุนีนาถโดยจริตกิจฤๅษี
ฝ่ายพระจอมอิศโรท่านโยคี	เห็นมุนีมาคำรพอภิวันท์
เอามือป้องมองดูไม่รู้จัก	จึ่งถามทักมาแต่ไหนจนไก่ขัน
เป็นนักสิทธ์ถือกิจพรหมจรรย์	เที่ยวด้นดั้นมาทำไมในกลางคืน
มีธุระสิ่งใดอย่างไรหนอ	จงแจ้งข้อตามอรรถอย่าขัดขืน
จะต้องการสิ่งไรในกลางคืน	จนดึกดื่นบอกเราให้เข้าใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมุนีฤๅษีสิทธ์	เฉลยกิจจาแจ้งแถลงไข
ข้าพเจ้านี้หรือชื่ออภัย	เล่าพิไรให้เธอฟังแต่หลังมา
พระโยคีนิ่งตรึกนึกขึ้นได้	อ้ออภัยมณีหรือถือสิกขา
ละสมบัติพัสถานการพารา	เองบวชมาได้กี่ปีหรือหนีเมีย
หรือเกิดเข็ญเป็นอย่างไรไม่เป็นสุข	จึงทิ้งทุกข์ปล่อยปละสละเสีย
หรือเห็นภัยในคฤหัสถ์ตัดลูกเมีย	ออกบวชเสียใครอยู่หลังช่างหัวมัน
พระอภัยกราบก้มประนมสนอง	ไม่ขัดข้องข้อใดในใจฉัน
คิดเห็นภัยในกิเลสสังเวชครัน	มารุมรันรึงรัดสัตว์ทั้งปวง
จึงสละละสมบัติพัสถาน	ไม่ต้องการเขตแดนสิ้นแหนหวง
คิดผ่อนตัดเยื่อใยที่ในทรวง	หมายลุล่วงหาประโยชน์จะโปรดชน ฯ
๏ พระโยคีปรีดาสาธุสะ	เองสละสังเวชแจ้งเหตุผล
โมทนาสาธุสะไม่ปะปน	หวังกุศลภิญโญมโหฬาร
นี่เองมาอย่างไรไฉนเล่า	เอาสำเภาเภตรามาหรือหลาน
หนทางไกลเหลือล้นพ้นประมาณ	หรือเดินสารผู้ใดจึ่งได้มา
พระอภัยมุนินทร์ปิ่นกษัตริย์	จึ่งแจ้งอรรถให้เธอฟังที่กังขา
ฉันมาโดยทางกสิณตั้งจินดา	เมื่อหลานมาแต่หัวค่ำพอย่ำยาม
พระโยคีมีญาณว่าหลานแก้ว	ประเสริฐแล้วอุตสาห์เพียรตัดเสี้ยนหนาม
สมประโยชน์แล้วอุตส่าห์พยายาม	จะมีความสุขใจในนิพพาน
แล้วชวนเชิญพระอภัยเข้าในกุฏิ์	จงยั้งหยุดเจริญธรรมกรรมฐาน
ไม่ห่วงใยคล้ายกับกูอยู่สำราญ	หมายนิพพานภาคหน้าให้ถาวร ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าพวกเรือแตกแขกฝรั่ง	มานั่งฟังถ้อยคำที่ร่ำสอน
ทั้งปรนนิบัติพัดวีชุลีกร	ต้มน้ำร้อนน้ำชาสารพัน
ถวายพระมุนีฤๅษีสิทธ์	ตั้งให้ชิดแล้วคำรพเชิญขบฉัน
ทั้งเภสัชเพลาสารพัน	ฤๅษีฉันเสร็จสรรพระงับกาย
ศศิธรจรดับลาลับเมฆ	อดิเรกสุริยงส่งแสงฉาย
ดารากรอ่อนอับระยับพราย	สกุณร่ายร้องก้องซ้องสำเนียง
ไก่กระชั้นขันขานประสานเสนาะ	ที่บนเกาะเจื้อยเจกวิเวกเสียง
โกกิลากาแกแซ่สำเนียง	ดุเหว่าเรียงร้องเร่งพระสุริยน
แสงหิร้ญเรืองรอบริมขอบฟ้า	พระสุริยาขึ้นสว่างกลางเวหน
ฝูงนกหกผกผินแล้วบินบน	จากรังตนร่อนร้องก้องกังวาน
กะเรียนดงส่งเสียงสำเนียงแจ้ว	ดั่งปี่แก้วจำเรียงเสียงประสาน
วิหคหงส์จับเนินเหินทะยาน	ไปสมานบุษบงเที่ยววงวน
พระฤๅษีพลิกฟื้นตื่นไสยาสน์	ภาณุมาศส่องสว่างกลางเวหน
ออกจากกุฏิ์เดินตรงไปสรงชล	แล้วขึ้นบนเชิงผาศิลาลัย
พวกศิษย์หาพากันไปที่ในป่า	เที่ยวเสาะหาเลียบเดินเนินไสล
สอยมะม่วงพวงสุกลูกลำไย	มะเฟืองมะไฟผลผลาทั้งหว้าดง
ขนุนขนันจันทน์อินผลลิ้นจี่	เก็บแต่ที่สิ่งของต้องประสงค์
แล้วเดินตัดลัดมาจากป่าดง	ถวายองค์สองมุนีด้วยปรีดา
พระนักธรรม์ฉันเสร็จสำเร็จกิจ	อวยอุทิศอานิสงส์ทรงยถา
แล้วสัพพีให้สุขังมังคลา	พากันมายั้งหยุดอยู่กุฎี
พระอภัยไต่ถามถึงมัจฉา	ยังสุขาปรีดิ์เปรมเกษมศรี
หรือทุกข์โศกโรคภัยสิ่งไรมี	ไปอยู่ที่แห่งหนตำบลใด ฯ
๏ พระโยคีมีรสพจนารถ	อยู่ที่หาดห้องผาเคยอาศัย
เมื่อคลอดบุตรสุดสาครกูอ่อนใจ	กลัวจะไม่รอดแล้ววะเดชะบุญ
พอออกแล้วมันก็ให้กูไปเลี้ยง	กูก็เสี่ยงบุญเจือช่วยเกื้อหนุน
ไม่เจ็บไข้เลยนะวะเดชะบุญ	แต่กูวุ่นพยายามถึงสามปี
เดี๋ยวนี้มันเป็นกระไรหวาอ้ายหนู	หรือไปอยู่ไหนเล่าเจ้าฤๅษี
เองเล่าเรื่องเบื้องหลังให้ฟังที	เมื่อครั้งปีถูกเสน่ห์ทั้งเล่ห์กล
กูก็ไปดับเข็ญให้เป็นสุข	มันเกิดยุคยุ่งยิ่งในสิงหล
หรือยังตั้งรบรุกทุกตำบล	พวกไพร่พลในนครร้อนหรือเย็น ฯ
๏ พระอภัยได้ฟังอาจารย์ถาม	ยกเอาความรบรุกครั้งยุคเข็ญ
แต่เดี๋ยวนี้วายร้อนค่อยผ่อนเย็น	เพราะบุตรเป็นจอมเจ้าชาวลังกา
คือเจ้าสุดสาครบวรนาถ	ให้สิทธิ์ขาดครองวังเป็นฝั่งฝา
แถลงเล่าพระมุนีผู้ปรีชา	ให้พระอาจารย์ฟังดั่งภิปราย
แล้วลาพระมุนีไปที่อู่	นางเงือกอยู่วังวนชลสาย
สถิตแท่นแผ่นผาศิลาลาย	แล้วเรียกสายสวาทพลางเหมือนอย่างเคย
โอ้มัจฉานารีศรีสมร	ตัวพี่จรกลับมาแล้วน้องแก้วเอ๋ย
สิบเก้าปีมิได้พบประสบเลย	อย่าเฉยเมยเชือนช้าให้อาวรณ์ ฯ
๏ นางเงือกน้ำจำเสียงสำเนียงแว่ว	จะเจื้อยแจ้วจับทรวงดวงสมร
เหมือนเสียงองค์ภูวไนยให้อาวรณ์	ก็รีบจรแหวกว่ายจากสายชล
เห็นทรงฤทธิ์จิตปลี้มลืมความทุกข์	เกษมสุขชื่นชุ่มทุกขุมขน
นางเสือกขึ้นหาดทรายริมสายชล	พลางน้อมตนอภิวาทบาทมูล
กันแสงไห้ใจเพียงจะขาดวับ	สลบหลับเหมือนชีวาตม์จะขาดสูญ
พระอภัยเห็นหน้ายิ่งอาดูร	ให้เพิ่มพูนโทมนัสอัดอุรา
จะดับโศกก็ไม่หยุดสุดจะกลั้น	ให้อัดอั้นซบนิ่งเอนอิงผา
มิทันกล่าวมธุรสพจนา	ก็ถึงภาวสัญญีนิ่งไม่ติงกาย
จนสายแสงสุริยาเวลาฉัน	พระนักธรรม์คอยหาไม่เห็นหาย
ถือไม้เท้างกเงิ่นเดินวุ่นวาย	ไปหาดทรายปากอ่าวริมเสาโคม
พอเห็นพระอภัยวิไลลักษณ์	ลงซบพักตร์อยู่ริมนางสำอางโฉม
เอะมาตายเล่นเปล่าเปล่าริมเสาโคม	ทั้งอีโยมเงือกน้อยก็พลอยตาย
แกวิตกอกตันเอะวันนี้	ต้องเผาผีหรืออะไรจิตใจหาย
อนิจจังอนิจจาน่าเสียดาย	แกฟูมฟายชลนาให้อาวรณ์
จึ่งเดินไปใกล้ศพแล้วทรุดนั่ง	ข้างฟากฝั่งชายตลิ่งริมสิงขร
เอามือจับต้องดูพระภูธร	ยังอุ่นอ่อนเออเห็นไม่เป็นไร
จำจะเข้ากสิณดูให้รู้แน่	จะตายแท้หรือว่าซบสลบไสล
จึ่งหลับตาลงพลันด้วยทันใด	ก็แจ้งในทางกสิณอภิญญาณ
ว่ายังไม่วางวับถึงดับจิต	ด้วยชีวิตมันก็ยังไม่สังขาร
วาโยธาตุอัดอั้นในสันดาน	เพราะเกิดการโทมนัสวิบัติเป็น
ว่าจะต้องแก้ไขให้มันฟื้น	แต่พอชื่นจิตระงับช่วยดับเข็ญ
แล้วกลับไปกุฏิ์ตาหาน้ำเย็น	ตักมาเป็นโอใหญ่แล้วร่ายมนต์
แล้วจึงเรียกศิษย์หามาไปด้วย	จะได้ช่วยกันสิหวาหากุศล
ให้ศิษย์ยกโอใหญ่ใส่น้ำมนต์	ไปตามก้นแกวิตกเดินงกงัน
พอถึงท้ายชายหาดนั่งหอบฮัก	แก่หยุดพักบริกรรมธรรมขันธ์
แล้วพรมพรำน้ำไปดั่งใจพลัน	พระนักธรรม์พลิกฟื้นชื่นอุรา
ด้วยเดชะพระมุนีแกวิเศษ	เรื่องพระเวทด้วยมนต์ดลคาถา
แล้วเรียกศิษย์เอาสิวะประสีกา	แกภาวนาช่วยชีวิตจิตอาวรณ์
พอพวกศิษย์ประน้ำได้สัมผัส	พระพายพัดต้องกายสายสมร
นางพลิกฟื้นสมประดีชุลีกร	เห็นภูธรกับโยคีค่อยมีแรง
ประณตนอบยอบกายแล้วไหว้กราบ	ศิโรราบลงพลันก้มกันแสง
พระโยคีจึ่งเอาธรรมออกสำแดง	แล้วชี้แจงเทศนาตามบาลี
หวังจะให้เสื่อมสว่างทางวิตก	ที่ในอกนางมัจฉามารศรี
ธรรมดาฝูงสัตว์ในปัถพี	ก็ย่อมมีทุกข์เข็ญไม่เว้นตัว
มนุษย์สัตว์ในจังหวัดชมพูภพ	ย่อมปรารภพลัดพรากจากลูกผัว
เกิดมาในสามัญย่อมพันพัว	ดีแลชั่วต้องเป็นคู่อยู่ด้วยกัน
อันสุขทุกข์เวทนาสีกาเอ๋ย	การชมเชยมันไม่แน่ย่อมแปรผัน
เป็นอนิจจังทั้งปวงอย่าหวงกัน	เหมือนหนึ่งขันธ์ทั้งห้าย่อมสาธารณ์
เครื่องเน่าจมถมแผ่นดินหินชาติ	พวกนักปราชญ์มิได้หลงในสงสาร
เห็นร่างกายเกิดมาย่อมสาธารณ์	เหมืองโรงร้านแต่พอยั้งกำลังกาย
อันตัณหากล้าหาญคือการโลภ	แม้นละโมบแก่กล้าพาฉิบหาย
ใครลุ่มหลงปลงใจไม่สบาย	มันวุ่นวายการชั่วให้มัวมอม
จงหักใจเสียบ้างหวาสีกาเงือก	เองกลิ้งเกลือกหนักไปจนผ่ายผอม
ให้กายต้องเจ็บจุกเป็นทุกข์ตรอม	จงอดออมเสียกูเห็นจะเป็นการ
อันเปรี้ยวเค็มเต็มอุราสีกาเอ๋ย	เองก็เคยพัวพันทั้งมันหวาน
คิดตัดรอนผ่อนผันในสันดาน	หวังนิพพานภาคหน้าให้ถาวร
นางมัจฉาสาธุสะพระได้โปรด	ที่คุณโทษกรุณังช่วยสั่งสอน
ขอถือศีลภาวนาให้ถาวร	ถึงม้วยมรณ์จะได้สุขพ้นทุกข์ภัย ฯ
๏ พระโยคีมีจิตคิดสังเวช	จึงแจ้งเหตุจะให้เห็นเป็นนิสัย
ยกเอาศิลมาแสดงให้แจ้งใจ	ว่าที่ในองค์ห้าสมาทาน
บทปาณาห้ามว่าอย่าฆ่าสัตว์	พระบัญญัติไว้ในธรรมกรรมฐาน
อย่าได้คิดทำร้ายให้วายปราณ	ในสันดานตั้งจิตคิดเมตตา
ทั้งอายุก็จะยืนได้หมื่นกัป	จงสดับจำไว้ในใจหวา
คิดตัดรอนผ่อนผันด้วยปัญญา	ตามกูว่าถือให้มั่นคือขันตี
ถ้าเองถือไว้ไม่มั่นขันจะแตก	เอ็งจะแบกหรือจะหามถามฤๅษี
ผัวของเองนั่งตงุ่นเป็นมุนี	ให้ช่วยชี้ทางสวรรค์ชั้นวิมาน
กูจะให้แต่ศีลเหมือนกินข้าว	หากกับเอาที่ออผัวคือตัวหวาน
อทินนาทานาว่าพิสดาร	อย่าคิดอ่านลักฉกจะตกลง
ในนรกหมกไหม้ไฟจะเผา	ให้กายเราไหม้กระจุยเป็นผุยผง
เพราะความสัตย์มิได้ถือให้ซื่อตรง	ดับจิตลงจะไปตกนรกนาน
บทกาเมสุมิจฉาหนาออเงือก	เหมือนตกเมือกจมลงในสงสาร
กองกิเลสมันย่อมทำให้รำคาญ	จงคิดอ่านตัดรอนไปนอนตรอง
อันเปรี้ยวหวานจืดเค็มเองเต็มอก	อย่ามุ่นหมกให้มันวุ่นจะขุ่นหมอง
อันฉันทาคติเร่งตริตรอง	จงตัดช่องผ่อนผันให้บรรเทา
นี่แหละตัวกาเมสุมิจฉา	จะพรรณนามาไปเหมือนไฟเผา
ว่าแต่พอให้เองเห็นเป็นสำเนา	จงถือเอาไว้เถิดหวาสมาทาน
บทมุสาวาทาว่าสับปลับ	พระบังคับเทศน์ไว้หลายสถาน
อย่าเสียดส่อตอแหลนางแหพาน	ที่ในการโป้ปดจงอดออม
สัพลาวาจามุสาวาท	ศีลจะขาดอดใจใฝ่ถนอม
สุจริตจิตผ่องไม่หมองมอม	จงอดออมไว้ให้มั่นในสันดาน
จะผาสุกทุกทิวาสีกาเอ๋ย	คงได้เชยชมสวรรค์โดยสัณฐาน
พอดับจิตคงจะได้ไปวิมาน	จะสำราญด้วยสุรางค์นางบำเรอ
ศีลสุราว่าเหล้ามันเมาเปรอะ	พูดเลอะเทอะไปยังค่ำพย่ำเผยอ
เที่ยวฉกชิงวิ่งวุ่นหมุนกระเชอ	ให้เปรมเปรออยู่ในจิตคิดทะนง
เที่ยวตีรันฟันแทงสำแดงโทษ	ไม่ประโยชน์อันธพาลสันดานหลง
ครั้นดับขันธ์สิ้นชีวิตถึงปลิดปลง	ไปตกลงในอบายทำลายลาญ
ตัวเจ้ากรรมมิได้หยอกกรอกน้ำกรด	แล้วเทรดกายยับสับประหาร
ก็เพราะโทษเมากล้าสุราบาน	พวกคนพาลย่อมกระทำไม่ยำเกรง
ที่คนดีมีจิตคิดสละ	ถือศีลพระมิได้โกงทำโฉงเฉง
ไม่กระทำความชั่วคิดกลัวเกรง	การนักเลงมัวเมาบรรเทาคลาย
สละสลัดปัดไปเสียให้พ้น	ตัดกังวลเพราะเห็นชั่วถ่อยร้อยประตู
ไม่กินอยู่รู้ว่าบาปนี้หยาบคาย	เรื่องเมามายชั่วถ่อยร้อยประตู
หมดคำรบจบศีลสิ้นทั้งห้า	เฮ้ยสีกาจำใส่ใจอย่าไขหู
ถือให้มั่นแม่นยำเหมือนคำกู	แม้นเองรู้รักษาศีลจะภิญโญ
ทั้งคุ้มกันอันตรายเหมือนหมายมาด	จะเคลื่อนคลาดดับร้อนผ่อนโทโส
การกุศลอบรมเหมือนร่มโพธิ์	สมมโนรถจริงอย่างกริ่งใจ ฯ
๏ นางมัจฉาสาธุขอลุล่วง	จะตัดห่วงโยนเสียตามแม่น้ำไหล
พระคุณช่วยชี้ทางสว่างใจ	ขอให้ได้สมประโยชน์พระโปรดปราน
จะถือศีลภาวนาหาความชอบ	ตามระบอบพระสิทธาเหมือนว่าขาน
ขอให้ฉันลุล่วงพ้นบ่วงมาร	อธิษฐานขอให้สมอารมณ์ปอง
นางตั้งจิตลงในพระไตรลักษณ์	เห็นประจักษ์ความชั่วที่มัวหมอง
เหมือนวารินไหลรี่ย่อมมีฟอง	กระทบต้องลมหนักมักกระจาย
เหมือนสังขารเกิดมาในสารภพ	ย่อมทวงทบร้าวแยกแตกสลาย
นางคิดเห็นเช่นกับท่านบรรยาย	ดูร่างกายของตัวทั่วสกนธ์
พระอภัยได้ฟังเกิดสังเวช	อาจารย์เทศน์แจ้งประจักษ์ทางมรรคผล
จึงตรัสกับโฉมศรีนีฤมล	แม้นเป็นคนพี่จะพาแก้วตาไป
อยู่สิงคุตรกุฎีเป็นชีสาม	พยายามสอนน้องให้ผ่องใส
บำเพ็ญเพียรเรียนธรรมให้ร่ำไป	นี่จนใจนิ่มเนื้อเป็นเชื้อปลา
พี่แบ่งบุญบรรพชิตให้มิตรมิ่ง	ขอสมสิ่งซึ่งเจ้ามาดปรารถนา
อันชาตินี้มีกรรมจำนิรา	จากมัจฉาไปอยู่ที่ศีขริน
บำเพ็ญเพียรเรียนธรรมกรรมฐาน	หวังนิพพานเหมือนหนึ่งจิตคิดถวิล
ค่อยอยู่เถิดแก้วตาอย่าราคิน	จงถือศีลไว้ให้มั่นกันอบาย
ต่อช้าช้าพี่จะมาอย่าปรารภ	คงได้พบเห็นกันเหมือนมั่นหมาย
นางมัจฉานบนอบแล้วยอบกาย	พลางถวายอภิวันท์จำนรรจา
ว่าพระคุณทูนกระหม่อมจอมฤๅษี	ขอบารมีแหวกใส่ในเกศา
น้องเห็นแล้วว่าพระองค์ทรงเมตตา	อุตส่าห์มายากแค้นในแดนดง
พระอภัยมุนินทร์ปิ่นฤๅษี	ฟังคดีทรามสงวนนวลหง
จึ่งว่าพี่ละสมบัติญาติวงศ์	จึ่งออกทรงบรรพชิตถือกิจกรม
เวลานี้พี่จะลาสุดากนิษฐ์	ไปสถิตยังศาลาพระอาศรม
ปรนนิบัติตามวิสัยในจงกรม	โดยอารมณ์อยู่ในบรรณศาลา
นางเงือกน้ำคำรพอภิวาทน์	ค่อยเคลื่อนคลาดไปอยู่ยังคูหา
จำเริญศีลพยายามตามศรัทธา	ค่อยเป็นผาสุกสบายวายอาวรณ์
พระนักสิทธ์สองรากลับมากุฏิ์	แล้วยั้งหยุดภิญโญสโมสร
ระงับกายเอนเอกเขนกนอน	พอพักผ่อนดวงใจให้สบาย ฯ
๏ จะกล่าวถึงนารีหลวงชีสอง	อยู่กุฏิ์ทองที่กษัตริย์จัดถวาย
เจริญเรียนในกิจจิตสบาย	สุริย์ฉายจวนจะแจ้งแสงหิรัญ
กาดุเหว่าเร่าร้องซ้องประสาน	ก้องกังวานในป่าพนาสัณฑ์
สกุณินบินเหินเนินอรัญ	ไก่ก็ขันเจื้อยเจกวิเวกดง
พระสุริยาภาณุมาศลีลาศเลื่อน	ค่อยคลาเคลื่อนขอบฟ้าป่าระหง
กระจ่างแจ้งแสงสว่างในกลางดง	สองพระองค์เสด็จออกนอกกุฎี
มาคอยเฝ้าพระมุนินทร์นรินทร์รัตน์	เคยปรนนิบัติตามกิจศิษย์ฤๅษี
ถวายน้ำกับสีฟันอัญชลี	ทั้งสองชีพากันมาศาลาลัย
คอยจนสายบ่ายแสงพระสุริยง	ไม่เห็นองค์พระนักสิทธ์คิดสงสัย
ดาบสินีชีสองมองแต่ไกล	ไม่เห็นในกุฎีที่ประทม
ดูทวารบานปิดผิดประหลาด	ทั้งสองนาฏชวนกันไปในอาศรม
ไม่เห็นองค์พงศ์กษัตริย์อัดอารมณ์	ให้เตรียมตรมทรวงหมองทั้งสองชี
จึ่งกลับมาหาอำมาตย์แจ้งราชกิจ	ว่าทรงฤทธิ์พระมุนินทร์ปิ่นฤๅษี
เธอหายไปไม่รู้ว่าร้ายดี	พวกมนตรีเร่งเข้าไปในลังกา
ไปทูลสุดสาครบวรนาถ	กับพวกญาติรู้ความได้ตามหา
จงรีบไปโดยด่วนจวนเวลา	ให้ออกมาจะได้เล่าให้เข้าใจ
อำมาตย์พร้อมน้อมประณตบทศรี	ขึ้นพาชีเร่งกันเสียงหวั่นไหว
พลางขับอัศวราให้คลาไคล	แล้วรีบไปจนกระทั่งถึงลังกา
เล่าแถลงแจ้งการท่านผู้ใหญ่	รับสั่งใช้ให้มาทูลวุ่นนักหนา
พระจอมวงศ์องค์มุนินทร์ปิ่นประชา	เธอไสยาหายไปให้มาทูล
ขุนนางใหญ่แจ้งกิจจาพาเข้าเฝ้า	พระจอมเจ้านครินทร์บดินทร์สูร
คอยอยู่พระโรงคัลอันจำรูญ	มาพร้อมมูลพวกอำมาตย์มาตยา ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ภาณุมาศแจ่มกระจ่างกลางเวหา
เข้าที่สรงทรงเครื่องสุคนธา	ทรงภูษาแย่งกระหนกวิหคบิน
ฉลององค์มงกุฎเพชรประดับ	ทับทรวงทับเพราเพริศดูเฉิดฉิน
สะอิ้งพรายสายฝรั่งฝังด้วยนิล	แก้วโกมินพาหุรัดจรัสเรือง
ทรงทองกรลายกุดั่นกัลเม็ด	ฝังด้ายเพชรเพราพลามล้วนน้ำเหลือง
ธำมรงค์ไพฑูรย์จำรูญเรือง	สะอิ้งเฟื่องเพชรประดับดูวับวาว
เจียระบาดตาดปักเครื่องฝรั่ง	ชายแครงฝังมุกดาลงยาขาว
เหน็บพระแสงกัลเม็ดล้วนเพชรพราว	จอมสาวสาวเชิญเครื่องเดินเยื้องกราย
ตามพระจอมนครินทร์ปิ่นสิงหล	ออกไพชยนต์เนาวรัตน์จำรัสฉาย
สถิตแท่นฉัตรสุวรรณพรรณราย	เสนานายกราบก้มบังคมคัล ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ตรัสว่าราชการในไอศวรรย์
ขุนนางพร้อมน้อมนบอภิวันท์	บังคมคัลทูลท้าวเจ้านคร
ว่าพระจอมมุนินทร์ปิ่นนักสิทธ์	เสร็จสถิตในกุฎีที่สิงขร
เวลาค่ำย่ำแสงทินกร	พระภูธรหายไปในไสยา
ทั้งสองดาบสินีมีรับสั่ง	ให้ค้นทั้งป่าดงพงพฤกษา
ไม่พบองค์ทรงศีลปิ่นประชา	ให้เร่งมาทูลฉลองสองพระองค์
เชิญเสด็จเสร็จไปเนินสิงคุตร	ให้รีบรุดเร่งไปไพรระหง
กับเสนาอำมาตย์พระญาติวงศ์	ได้ตามองค์พระมุนินทร์ปิ่นประชา
พระทรงฟังดั่งพระกาฬมาผลาญโลก	ยิ่งแสนโศกดั่งชีวังจะสังขาร์
แล้วตรัสสั่งเสนีผู้ปรีชา	จอมนรากลับหลังเข้าวังใน
แจ้งคดีเสาวคนธ์วิมลสมร	พระภูธรที่เขาเขินเนินไศล
อยู่ในกุฏิ์สุดสบายแล้วหายไป	เสนาในมาแถลงแจ้งคดี
พระมารดรร้อนพระทัยดังไฟเผา	จึงให้เหล่าเสนาบดีศรี
ให้เราทั้งสองไปในคิรี	เจ้ากับพี่จงมาไปในไพรวัน
นางเสาวคนธ์นิ่งอึ้งตะลึงคิด	ให้หวั่นจิตแล้วก็ทรงกันแสงศัลย์
เอะมังคลามาลักพระทรงธรรม์	จากพระคันธกุฎีที่ทำนอง
เพราะพวกเราได้ลังกาอาณาเขต	จึงเกิดเหตุทำวุ่นให้ขุ่นหมอง
จึงทูลกับภัสดาน้ำตานอง	จะตรึกตรองอยู่ไยเร่งไคลคลา ฯ
๏ ฝ่ายเสนีที่จัดกระบวนทัพ	มาคอยรับเรียงรายทั้งซ้ายขวา
บ้างผูกช้างดั้งกันเป็นหลั่นมา	ทั้งรถาพร้อมพรั่งตั้งกระบวน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นสิงหล	ทั้งเสาวคนธ์โฉมงามทรามสงวน
เสร็จทรงเครื่องรบครบกระบวน	แล้วตรัสชวนสาวสุรางค์นางกำนัล
เสด็จออกนอกวังสะพรั่งพร้อม	ฝ่ายพระจอมกรุงไกรไอศวรรย์
คอยฤกษ์ดีที่จะจรจากเขตคัน	โหรานั้นนับยามตามตำรา
พอสี่โมงแปดบาทให้ฆาตฆ้อง	ประโคมกลองยิงพื้นแต่ปืนผา
ทั้งกาหลดนตรีปี่ชวา	พระทรงนั่งหลังพระยาม้ามังกร
เสาวคนธ์โฉมยงขึ้นทรงสิงห์	กลดกรรชิงรายเรียงเคียงสลอน
ให้โบกธงสามชายกรีดกรายกร	โห่สะท้อนสามลาเข้าป่าดง
อภิรุมชุมสายรายระยับ	ดูคั่งคับเดินในไพรระหง
พวกเจ้าจอมพร้อมกันหมดขึ้นรถทรง	เหล่าอนงค์สาวใช้ขึ้นท้ายเกริน
พวกท้าวนางต่างขึ้นรถประเทียบ	เป็นระเบียบเข้าดงทั้งหงส์เหิน
พลช้างไสช้างให้ย่างเดิน	ยกดำเนินแสนยาพลากร
พลม้าถือทวนกระบวนรบ	วิ่งตลบว่องไวทั้งไกรสร
พวกที่ถือเสโล่แลโตมร	สลับสลอนดั้งดาบปราบปัจจา ฯ
๏ ป่างพระสุดสาครบวรนาถ	ไม่ประพาสนกไม้ไพรพฤกษา
รีบเดินทัพขับพยุหยาตรา	ไม่ประทับพลับพลาในป่าดอน
ให้รีบเร่งเร็วไปในไพรสณฑ์	ดำเนินพลตามทางหว่างสิงขร
มิได้พักโยธาพลากร	แต่รีบร้อนจนกระทั่งยังกุฎี
ให้กองทัพยับยั้งอย่ชายป่า	แต่บรรดาพวกเหล่านางสาวศรี
ลงจากรถเดินไปไพร่ผู้ดี	มาหยุดที่นงเยาว์เสาวคนธ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นกษัตริย์	ลงกัณฐัศว์เยื้องย่างทางถนน
กับยุพยงนงเยาว์เสาวคนธ์	จรดลรีบไปในศาลา
ศิโรราบกราบกรานนางดาบส	น้อมประณตสองพระองค์ทรงสิกขา
ฝ่ายสองนางพลางเห็นโอรสมา	ทรงโศกาแล้วแจ้งแสดงความ
ว่าพระจอมธิบดินทร์มุนินทร์นาถ	เสด็จไสยาสน์หายไปได้ถึงสาม
วันนี้แล้วแก้วตาพยายาม	คิดติดตามภูไนยให้ได้คืน
หรือจะเป็นมังคลามันมาลัก	เอาทรงศักดิ์ไปแล้วหนาไม่ฝ่าฝืน
จะแก้แค้นเอาพาราลังกาคืน	ในภูมิพื้นนั่งยามทั้งตามไฟ
เห็นจะเป็นคนดีมีความรู้	พิเคราะห์ดูเห็นจะแน่เร่งแก้ไข
กระนี้แน่แล้วหนาคงพาไป	จะใกล้ไกลนคเรศประเทศทาง
สุดสาครบังคมประนมสนอง	ทูลฉลองนางกษัตริย์ไม่ขัดขวาง
จะขอให้โหรดูพอรู้ทาง	พอได้วางใจคิดไปติดตาม
พลางตรัสเรียกโลกนิติ์สิทธิเวท	เป็นศิษย์ท่านโลกเชษฐ์มาไต่ถาม
ให้คูณหารการจะไปให้ได้ความ	ว่าทางตามพระนักสิทธ์ข้างทิศใด ฯ
๏ ฝ่ายปาโมกข์โลกนิติ์ตั้งดิถี	ตามคัมภีร์ไสยเวทข้างเพทไสย
พระศุกร์เข้าเสาร์เป็นที่ไม่มีภัย	พุธจรไปเดือนหนึ่งพอถึงจันทร์
พฤหัสเล็งลัคนาว่าวิเศษ	จะเรืองเดชยวดยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
ท่านว่าไปทิศอิสานสำราญครัน	บังคมคัลทูลความตามตำรา
ถึงติดตามข้ามมหามหรณพ	เห็นไม่พบภูวนาถเหมือนปรารถนา
อันศัตรูหมู่ใดมิได้มา	คิดบีฑาปองร้ายในพระองค์
ในตำราว่าไว้คงจะกลับ	อยู่คอยรับดีกว่าไปไพรระหง
พอรุ่งรางสว่างแสงพระสุริยง	เห็นพระองค์คงจะมาไม่ช้านาน
ไม่เหมือนคำทำนายแม้นทายผิด	อาญาสิทธิ์ขอพระองค์จงประหาร
ชีวิตข้าโหราให้วายปราณ	พระผู้ผ่านภพไตรอย่าได้แคลง ฯ
๏ โฉมวันฬามาลีศรีสวัสดิ์	นางกษัตริย์โศกศัลย์เฝ้ากันแสง
ฟังโหรทายค่อยประทังแต่ยังแคลง	ให้ระแวงหวนคิดจิตอาวรณ์
แต่โหราการะเวกเขาเอกเหลือ	ทั้งเป็นเชื้อโลกเชษฐ์วิเศษสอน
รู้ตำรับตำราพยากรณ์	ดูแน่นอนคราวครั้งแต่หลังมา
ควรจะต้องยับยั้งฟังดูก่อน	แม้มิจรมาเหมือนยามต้องตามหา
สุมาลีชีละเวงวัณฬาพะงา	ไม่ไสยาคอยองค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระมุนีฤๅษีสิทธ์	สำราญกิจอิ่มเอมเกษมสันต์
อยู่เกาะแก้วพิสดารสำราญครัน	ครบสามวันแล้วจะลาพระอาจารย์
พลางเสด็จไปชายหาดที่เงือกอยู่	ในอ่าวอู่คลื่นซัดอยู่ฉัดฉาน
แล้วตรัสเรียกโฉมมัจฉายุพาพาล	เยาวมาลย์จงขึ้นมาจะลาจร
ฝ่ายเงือกน้ำจำศิลถวิลแว่ว	สำเนียงแจ้วจับทรวงดวงสมร
แล้วแหวกว่ายสาคโรชโลธร	ประนมกรเสือกเข้ายังฝั่งชลา
เห็นพระองค์ทรงศิลมุนินทร์นาถ	อภิวาทน์จักรพงศ์ทรงสิกขา
ถวายบุญพูนสวัสดิ์พระภัสดา	ได้รักษาศีลมั่นทุกวันคืน
พระมุนีปรีดาว่าสาธุ	ขอให้ลุทางประโยชน์อย่าโหดหืน
คงจะสมจิตหวังให้ยั่งยืน	ไปในพื้นภาคหน้าอย่าปรารมภ์
อันชาตินี้ศรีสวัสดิ์เป็นมัจฉา	จงปรารถนาเถิดอนงค์คงจะสม
แม้นชาติหน้าถ้าถวิลเป็นอินทร์พรหม	ก็คงสมเจตนาสีกาโยม
ค่ำวันนี้พี่จะลาสีกาแล้ว	จงผ่องแผ้วเถิดหนานางสำอางโฉม
จงอยู่เย็นเป็นสุขอย่าทุกข์โทม	เจ้าจงโสมนัสสาในวาริน
นางเงือกน้ำซ้ำทูลพระนักสิทธ์	ฉันตั้งจิตเจตนารักษาศีล
ตัดห่วงใยเสียให้พ้นที่มลทิน	กว่าจะสิ้นชีวิตเหมือนจิตปอง
ไม่โศกเศร้าเร่าร้อนเหมือนก่อนแล้ว	จะกวาดแผ้วถางชั่วที่มัวหมอง
ขอทูลลาพระสามิศดังจิตปอง	กลับไปห้องคูหาในวารี
พลางก้มกราบบาทบงสุ์พระทรงศิล	แหวกวารินไปคูหามารศรี
ฝ่ายองค์พระภูวไนยอภัยมณี	กลับมาที่ศาลาพระอาจารย์ ฯ
๏ ฝ่ายโยคีมีญาณว่าหลานแก้ว	ค่อยผ่องแผ้วปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
เองจะคิดกลับหลังหรือยังนาน	จงแจ้งการโดยจิตที่คิดปอง
พระอภัยได้สดับอภิวาทน์	ขอลาบาทเจ้าประคุณการุญสนอง
พอเที่ยงคืนหลานจะลาฝ่าละออง	ไปโดยท้องนภางค์กลางอัมพร
พระโยคีมีฤทธิ์ประสิทธิ์เสก	เป็นก้อนเมฆลอยอยู่กลางหว่างสิงขร
มีที่นั่งบังสีรวีวร	เหมือนชะง่อนเงื้อมผาคูหาบรรพ์
แล้วว่ากับพระอภัยวิไลลักษณ์	จงหยุดพักให้สบายจึงผายผัน
ขึ้นหลังเมฆไปเถิดหลานสำราญครัน	ได้ป้องกันลมฝนบนนภา
พระมุนินทร์ยินดีเป็นที่สุด	เข้าในกุฏิ์สำรวมฌาณการสิกขา
ระงับกายเอนองค์ลงไสยา	ภาวนาทางกสิณอภิญญาณ
จนเที่ยงคืนไก่ขันสนั่นเสนาะ	ที่บนเกาะจำเรียงเสียงประสาน
จึงเสด็จไปลาพระอาจารย์	พลางก้มกรานอภิวาทน์บาทบงสุ์
พระโยคีมีญาณว่าหลานแก้ว	จงผ่องแผ้วสมหวังดั่งประสงค์
แล้วออกจากกุฏิ์ใหญ่ดั่งใจจง	แกนำตรงไปที่เขาลำเนาเนิน
ให้ขึ้นนั่งหลังเมฆแล้วเสกเป่า	เป็นลมว่าวพัดส่งดั่งหงส์เหิน
พระอภัยนักสิทธ์จิตเจริญ	สรรเสริญคุณครูผู้อาจารย์
แล้วถวายวันทาคารวะ	ขอเดชะศรัทธาที่กล้าหาญ
พลางเจริญทางกสิณอภิญญาณ	หมายสถานสิงคุตรที่กุฎี
จันทร์กระจ่างทางฟ้าเวหาหน	นภาดลใสสว่างกลางวิถี
ดารารายพรายพร่างอย่างมณี	จำรัสศรีแจ่มกระจ่างดั่งกลางวัน
เมฆก็เลื่อนลอยมาในอากาศ	ภาณุมาศเกือบอุทัยเสียงไก่ขัน
สกุณร้องก้องป่าพนาวัน	พระทรงธรรม์ถึงกุฎีที่สำราญ
เมฆก็เลื่อนลงมาจากอากาศ	พวกอำมาตย์แต่บรรดาอยู่หน้าฉาน
เห็นก้อนเมฆเลื่อนลงมาหน้าพระลาน	ต่างเรียกขานกันมาดูทุกผู้คน
ทราบไปถึงสองชีที่ในกุฏิ์	กับพระสุดสาครท้าวเจ้าสิงหล
ทั้งโฉมยงนงเยาว์เสาวคนธ์	ก็จรดลจากที่ศรีไสยา
มาพร้อมพรั่งทั้งที่หน้าศาลาใหญ่	พระอภัยสุริย์วงศ์ทรงสิกขา
ก็ยุรยาตรจากอาสน์ก้อนเมฆา	ขึ้นศาลาเห็นพระวงศ์พงศ์ประยูร
กับสองดาบสินีอยู่ที่นั่น	พระทรงธรรม์ปราศรัยเจ้าไอศูรย์
สี่กษัตริย์กราบก้มบังคมทูล	ทั้งประยูรเวียงวังในลังกา
ต่างยินดีที่พระองค์เสด็จกลับ	มาหมอบรับเรียงรายทั้งซ้ายขวา
พระจึ่งตรัสเล่าแถลงแจ้งกิจจา	ว่าตัวข้าไปประนมบังคมคัล
พระนักสิทธ์ผู้ใหญ่ที่ในเกาะ	ท่านสงเคราะห์แต่ก่อนคิดผ่อนผัน
กับโฉมนางมัจฉาวิลาวัณย์	อยู่ที่นั่นสามทิวาสองราตรี
แล้วตรัสกับสุดสาครอาวรณ์หวัง	ค่อยประทังสิ้นทุกข์เป็นสุขี
ถือโอวาทของคุณพระมุนี	ค่อยเปรมปรีดิ์สุโขมโหฬาร
แล้วสั่งมาว่าเจ้าอยู่เป็นสุข	บรรเทาทุกข์ได้สมบัติพัสถาน
แต่เจ้าพรากจากมาก็ช้านาน	ได้แจ้งการก็ค่อยคลายวายอาวรณ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นสิงหล	ทราบยุบลทุกข์ทอดฤทัยถอน
หวนรำลึกนึกถึงพระมารดร	ตั้งแต่จรจากมาก็ช้านาน
กันแสงพลางทางทูลพระนักสิทธ์	เป็นสุดคิดสุดอาลัยให้สงสาร
ทางก็เหลืออยากแค้นแสนกันดาร	มาก็นานไปคงหลงเที่ยววงวน
พระอภัยได้สดับจึ่งรับสั่ง	ข้าไปยังฟากฟ้าเวหาหน
เจ้าจะไปทางชลาในสาชล	เห็นไม่พ้นชีวันคงบรรลัย
แล้วทรงตรัสเทศนาสังสารภพ	อย่าปรารภเพราะว่านางต่างวิสัย
ถึงเทวัญชั้นฟ้าสุราลัย	ต่างวิสัยแล้วคงพรากต้องจากจร
เป็นอนิจจังทั้งนั้นทุกวันนี้	ย่อมเป็นที่ทุกขังจงฟังสอน
เพราะจำต้องพรากพลัดกำจัดจร	อยู่รอนรอนหลัดหลัดมักพลัดพราย
อนัตตาสูญเปล่าเหมือนเราท่าน	อยู่ด้วยกันดับจิตชีวิตหาย
พระยกเอาธรรมขันธ์มาบรรยาย	ให้เคลื่อนคลายโศกาที่อาดูร
สุดสาครฟังเหตุเทศนา	เอาปัญญาค่อยระงับให้ดับสูญ
พอจบคำธรรมขันธ์อันจำรูญ	จึ่งกราบทูลลาองค์พระทรงฌาน ฯ
๏ พระอภัยมุนินทร์ปิ่นกษัตริย์	อวยสวัสดิ์จงเป็นสุขทั้งลูกหลาน
อันทุกข์โศกโรคภัยอย่าได้พาน	จงสำราญทั้งอาณาประชาชน
สุดสาครบังคมบรมนาถ	พร้อมพระญาติกลับหลังยังสิงหล
ทั้งพวกเหล่าเสวกาประชาชน	ถึงสิงหลแล้วเข้าไปในบุรินทร์ ฯ
ตอนที่ ๑๐๗
พระบาทหลวงเข้าเมืองปตาหวีแล้วตามไปพบพระมังคลาที่เมืองกำพลเพชร
๏ จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง	พอหายง่วงสมจิตคิดถวิล
ครั้นสุริยงส่งฟ้าเห็นธานินทร์	สมถวิลเห็นปากน้ำที่สำคัญ
แกยินดีปรีดิ์เปรมเกษมสุข	บรรเทาทุกข์วายวิโยคที่โศกศัลย์
สั่งล้าต้าต้นหนคนสำคัญ	เองชวนกันสืบดูให้รู้ความ
เอาล่ามแขกมลายูที่รู้พูด	จัดเป็นทูตปะใครได้ไต่ถาม
จงคิดอ่านไปแสวงให้แจ้งความ	จัดเอาตามคนดีมีปัญญา
ลงเรือน้อยลอยไปในนิเวศน์	ถิ่นประเทคที่สถิตเมืองมิจฉา
ตีกระเชียงเร่งให้กันไคลคลา	เข้าที่ท่าเมืองด่านชานบุรี ฯ
๏ พวกปากน้ำให้ล่ามออกถามไต่	ทั้งนายไพร่พวกที่มากะลาสี
จงแจ้งความตามข้อคดีมี	ท่านมานี้จะประสงค์ที่ตรงไร
หรือจะมาค้าขายทั้งนายบ่าว	จงบอกเล่าไปให้แจ้งแถลงไข
หรือจะมีราชการสถานใด	เร่งบอกไปโดยคำอย่าอำความ ฯ
๏ ฝ่ายพวกพลคนในเภตราน้อย	พลางตอบถ้อยแล้วก็เล่าตามเขาถาม
ข้าพลัดบ้านเมืองแปลกเป็นแขกจาม	หวังจะข้ามฟากฝั่งไปลังกา
เกิดพายุเรือแตกต้องแยกย้าย	ทั้งพลัดพรายเผ่าพงศ์พวกวงศา
ได้อาศัยพระฝรั่งเมืองลังกา	เขาเอามาใช้เป็นล่ามได้สามปี
เขาเที่ยวสอนศาสนาเอามาด้วย	หวังจะช่วยดับทุกข์ให้สุขี
เที่ยวไปทุกพาราเพราะปรานี	เอาความดีสอนให้ในสันดาน
แต่เที่ยวนี้ขัดเสบียงจะเลี้ยงไพร่	ท่านจึงใช้ให้เที่ยวหาซึ่งอาหาร
มิใช่พวกทรชนเป็นคนพาล	ขอนายด่านแจ้งคำดั่งรำพัน
ขุนเสนาว่ากระนั้นท่านอยู่นี่	เราจะมีบอกเข้าไปไอศวรรย์
ให้กราบทูลแต่พระองค์ผู้ทรงธรรม์	จะผ่อนผันโปรดปรานสถานใด
แล้วสั่งให้พวกเสมียนเขียนหนังสือ	แล้วรีบถือเข้าไปแจ้งแถลงไข
แก่ขุนนางกรมท่าเสนาใน	ให้ทูลไทเจ้าแผ่นดินปิ่นสกล ฯ
๏ ฝ่ายคนใช้รีบไปยังนิเวศน์	นำเอาเหตุเข้าไปแจ้งแห่งนุสนธิ์
กับหนังสือบอกกล่าวเล่ายุบล	ส่งให้คนที่กำกับสำหรับทูล
ขุนนางพวกกรมท่าพาเข้าเฝ้า	แล้วทูลเจ้านครินทร์บดินทร์สูร
ตามคดีเรื่องราวเป็นเค้ามูล	นเรนทร์สูรสั่งมหาเสนาใน
ให้คลี่บอกออกอ่านเป็นการร้อน	ขุนอักษรจึ่งแจ้งแถลงไข
หนังสือบอกนายด่านอันชาญชัย	จงทราบใต้บาทาฝ่าธุลี
ว่าบัดนี้แขกชวากับฝาหรั่ง	มายับยั้งอยู่นอกด่านชานกรุงศรี
ว่ามาแต่สิงหลเป็นคนดี	รู้แผนที่ต่างต่างทั้งวิชา
แต่ผู้รู้ยังอยู่เรือกำปั่น	จะชวนกันเที่ยวสอนศาสนา
ทั้งดูแม่นแผนที่มีตำรา	การดินฟ้าหลายอย่างทางทะเล ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ฟังคดีเห็นควรทำสรวลเส
จะใคร่ปะพระฝรั่งอย่างคะเน	ฟังลิ้นเล่ห์ดูปัญญาวิชาชาย
แม้นจริงจังดังกล่าวเข้าไปรับ	เร่งกำชับอย่าให้ทันตะวันสาย
หรือจะเป็นแยบยลกลอุบาย	เสนานายพวกผู้ใหญ่เร่งไคลคลา
ครั้นส่งเสร็จพระเสด็จเข้าไสยาสน์	พวกอำมาตย์พร้อมกันต่างหรรษา
จะใคร่เห็นคนดีมีวิชา	จัดนาวาสี่ลำตามกันไป
ลงเรือเร็วรีบมาถึงหน้าด่าน	จัดทหารเกณฑ์แห่แลไสว
ออกปากน้ำนำพลสกลไกร	รีบออกไปถึงกำปั่นด้วยทันที ฯ
๏ ฝ่ายตาเฒ่าบาทหลวงแกง่วงหงอย	แต่นั่งคอยพวกชวากะลาสี
จะใคร่ฟังแยบคายร้ายหรือดี	พอเห็นสี่เสนามาถึงเรือ
แกดีใจสั่งให้ชักธงรับ	เหมือนคำนับภักดีอารีเหลือ
แล้วไปเชิญเสวกามาบนเรือ	ให้นั่งเหนือเก้าอี้ที่ขุนนาง
แล้วเรียกท้าวโกสัยไพร่ทั้งหลาย	กับบ่าวนายสารพัดไม่ขัดขวาง
กับพวกล่ามรู้ภาษาดูท่าทาง	ฟังขุนนางเขาจะมาว่ากระไร ฯ
๏ ฝ่ายอำมาตย์มาตยาปตาหวี	ขึ้นเก้าอี้พูดจาพลางปราศรัย
ว่าดูราท่านผู้ปราชญ์ฉลาดใน	คัมภีร์ไสยต่างต่างอย่างบุราณ
รับสั่งใช้ให้มาเชิญขึ้นไปเฝ้า	พระจอมเจ้านคเรศเขตสถาน
จะขอเป็นศิษย์หาพยาบาล	พระอาจารย์ฝ่ายฝรั่งข้างลังกา ฯ
๏ บาทหลวงนึกในใจว่าอ้ายนี่	คงเสียทีกูแท้แน่นักหนา
จะได้เป็นกำลังเหมือนหลังมา	ตีลังกาแก้แค้นเอาแดนดาว
จึ่งให้ล่ามส่งภาษาว่าพระเดช	เจ้านิเวศน์ซื่อตรงเหมือนธงขาว
พระคุณล้ำเขตแคว้นทั่วแดนดาว	สมเป็นเจ้าจอมจังหวัดปัถพี
ไปสิท่านตัวเราอยากเฝ้าแหน	ชมเขตแดนท่านรู้จักเป็นศักดิ์ศรี
จะได้พึ่งบุญญาบารมี	ไว้เป็นที่เจ้านายจนวายปราณ ฯ
๏ ขุนนางฟังสังฆราชฉลาดเหลือ	สมเป็นเชื้อปราชญ์นักไม่หักหาญ
ควรจะเชิญเข้าไปเฝ้าเล่าอาการ	พระอาจารย์ผู้ประสิทธิ์วิทยา
ข้าพเจ้าเอาเรือมาคอยรับ	เครื่องสำหรับพร้อมหมดตามยศถา
บาทหลวงแกดีใจลุกไคลคลา	ลงนาวารีบไปในบุรินทร์
กับพวกศิษย์ชิดเชื้อสำหรับใช้	พากันไปโดยนิยมสมถวิล
เรือประทับถึงท่าหน้าบุรินทร์	พร้อมกันสิ้นแห่ไปในนคร
ครั่นถึงที่ศาลาหน้านิเวศน์	พวกวิเสทคั่งคับสลับสลอน
คอยเลี้ยงดูอยู่มิให้อนาทร	พอแก้ร้อนเหนื่อยมาทั้งข้าไท
ครั้นสำเร็จขุนเสนาพาเข้าเฝ้า	ให้นั่งเก้าอี้ทองอันผ่องใส
บาทหลวงเฒ่าเจ้ามายาจึ่งว่าไป	สักเมื่อไรจะได้เฝ้าเจ้าแผ่นดิน
ขุนนางว่าเวลาจวนจะออก	จะมีบอกเข้าไปหนาอย่าถวิล
พลางสั่งพวกเสนาในธานินทร์	ว่าพระปิ่นนคเรศนิเวศน์วัง
เสด็จออกมาบอกให้เรารู้	จะเชิญผู้วิเศษไปดั่งใจหวัง
เข้าเฝ้าองค์ทรงชัยที่ในวัง	ตามรับสั่งพระนรินทร์ปิ่นประชา ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายไทท้าวเจ้าพิภพ	เธอปรารภจะใคร่รู้ดูศาสนา
พอสี่โมงห้าบาทท้าวยาตรา	ออกข้างหน้าไต่ถามความบุรินทร์
พวกเสนาตำมะหงงตรงเข้าเฝ้า	พลางก้มเกล้าทูลความตามถวิล
พวกพหลพลไพร่ในแผ่นดิน	เป็นสุขสิ้นทั้งนครไม่ร้อนรน
ก้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	โองการตรัสสั่งทั่วตัวพหล
อย่าข่มเหงไพร่ฟ้าประชาชน	มีกังวลเข้ามาฟ้องร้องฎีกา
จะตัดสินตามบททศพิธ	ใครชอบผิดฉันใดไม่มุสา
จะตัดสินให้เป็นธรรม์ไม่ฉันทา	ขุนเสนาตื้นลึกช่วยตรึกตรอง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายกรมท่าเสนาใหญ่	คลานเข้าไปจึ่งประมูลทูลฉลอง
พวกลังกามาเฝ้าทูลละออง	จะปรองดองโปรดปรานประการใด
ก้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	โองการตรัสว่าให้หามาปราศรัย
เป็นคนดีมีวิชามาแต่ไกล	รีบออกไปรับเขาเข้ามาวัง
เสวกาข้าทูลละอองบาท	ก็รับราชกิจไปดั่งใจหวัง
ออกไปเชิญพวกลังกาเข้ามาวัง	ให้ขึ้นนั่งบนรถบทจร
มีเกณฑ์แห่อย่างสำหรับเคยรับทูต	ทั้งลาอูฐอัดแอแลสลอน
ทั้งธงเทียวเขียวแดงแย่งมังกร	เดินสลอนคับคั่งตั้งกระบวน
บาทหลวงเฒ่านั่งรถไว้ยศอย่าง	มาตามทางกรุ้มกริ่มพลางยิ้มสรวล
ไปถึงวังกูจะตั้งตีสำนวน	แล้วจะชวนเข้ารีตเหมือนคิดปอง
ทำไมกับอ้ายแขกที่แปลกเพศ	คงสมเจตนาเราที่เศร้าหมอง
จะพูดหลอกชอกใช้ในทำนอง	ให้มันตรองแทบตายไล่ไม่ทัน
พอกระบวนมากระทั่งยังนิเวศน์	เข้าในเขตกรุงไกรไอศวรรย์
บาทหลวงจึงเรียกล่ามมาถามพลัน	ถึงเขตคันเมื่อจะเฝ้าเจ้านคร
อันเยี่ยงอย่างเขาอย่างไรกูไม่รู้	เองเป็นครูผิดพลั้งช่วยสั่งสอน
เพราะกูอยู่เหินห่างต่างนคร	จะเย็นร้อนเค็มหวานสถานใด ฯ
๏ ฝ่ายเสนาว่าท่านอันเมืองนี้	ไพร่ผู้ดีมิได้ห้ามตามวิสัย
อย่าช้าเลยมาเรารีบเข้าไป	ในกรุงไกรเฝ้าท้าวเจ้าบุรินทร์
บาทหลวงเฒ่าเจ้าเล่ห์ลงจากรถ	พร้อมกันหมดสมหวังดังถวิล
แล้วชวนกันเข้าเฝ้าเจ้าบุรินทร์	ท้าวทมิฬปราศรัยเป็นใจความ
ว่าข้าแต่ท่านผู้ปราชญ์ชาติฝรั่ง	เที่ยวสอนสั่งเป็นไฉนขอไต่ถาม
จะประสงค์สิ่งไรในใจความ	จึงเที่ยวข้ามเขตแดนแล่นเข้ามา
หรือประโยชน์ทรัพย์สินถิ่นประเทศ	จงแจ้งเหตุให้ฟังที่กังขา
หรืออยากเป็นจอมวังอหังการ์	ตีพาราครอบครองเป็นของตน
จึงตั้งเพียรพยายามข้ามสมุทร	ไม่ยั้งหยุดเสาะแสวงทุกแห่งหน
หรือเรือซัดขัดขวางในกลางชล	จึงต้องวนเวียนมาพาราเรา ฯ
๏ บาทหลวงว่าข้าแต่ท้าวเจ้าพิภพ	ไม่ปรารภที่จะปองเอาของเขา
อันประเทศเขตแคว้นแดนของเรา	ข้าจะเล่าให้ท่านฟังตั้งแต่เดิม
มีข้าศึกเมืองผลึกมาตั้งรบ	ต้องหลีกหลบข้าศึกมันฮึกเหิม
หลายพารามากระหน่ำทั้งซ้ำเติม	เจ้าเมืองเดิมนั้นเป็นหญิงออกชิงชัย
มันก็กลับเอาเป็นเมียเสียทั้งนั้น	จะป้องกันเหลือจะคิดผิดวิสัย
เหลือลำบากยากเย็นมันเป็นไทย	คนที่ในลังกาบรรดามี
ก็แตกซ่านเซ็นไปไม่เป็นสุข	มันไล่รุกเข่นฆ่าต้องล่าหนี
เรารอดตัวด้วยปัญญาวิชามี	ด้วยเป็นที่สังฆราชเหมือนชาติทอง
ถึงตกตมจมดินไม่สิ้นสี	อันราคีจะมาปนไม่หม่นหมอง
คงสุกใสงดงามเพราะนามทอง	ต้องละอองสักเท่าไรก็ไม่มัว
ข้าแต่ท้าวเจ้าพาราปตาหวี	วิชามีไม่ต้องซุ่มเดินคลุมหัว
ตกไปไหนไม่มีช้ำถึงคล้ำมัว	ก็เพราะตัวศักดิ์สิทธิ์วิทยา ฯ
๏ ท้าวกุลามาลีเห็นปรีดิ์ปราชญ์	แหนงประหลาดนิ่งฟังไม่กังขา
จึ่งว่าท่านเป็นคนดีมีวิชา	ทั้งปัญญาพูดเพราะเสนาะความ
ข้าพเจ้าเยาว์ยังกำลังอ่อน	ขอฝึกสอนอย่างศิษย์อย่าคิดขาม
ท่านจงช่วยแนะนำจะทำตาม	ให้สมความปรารถนาของอาจารย์ ฯ
๏ บาทหลวงยิ้มอิ่มใจดั่งได้แก้ว	ตายกูแล้วอ้ายนี่หลงในสงสาร
จะล่อลวงหน่วงไปให้ได้การ	เอาให้คลานอยู่เหมือนเต่าเฝ้าคันนา
แล้วจึงว่าข้าแต่ท้าวเจ้าพิภพ	อย่าปรารภเลยคงสมปรารถนา
แม้นศึกเสือเหนือใต้สิ่งใดมา	จะอาสาคิดประจญรณรงค์ ฯ
๏ ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	โสมนัสรื่นเริงละเลิงหลง
จึ่งว่าท่านดีพร้อมไม่อ้อมวง	พูดก็ตรงสมเป็นปราชญ์ฉลาดดี
ขอเชิญท่านยับยั้งอยู่สั่งสอน	ในนครพาราปตาหวี
จะได้พึ่งบุญญาบารมี	ได้เป็นที่อุดหนุนกรุณัง ฯ
๏ บาทหลวงยิ้มอิ่มใจได้โอกาส	คงสิทธิ์ขาดสมจิตเหมือนคิดหวัง
เอาให้เชื่องเหมือนกับไก่อยู่ในรัง	แม้สมหวังก็จะได้ไปลังกา
แต่จะตั้งสั่งสอนค่อยผ่อนผัน	เอาให้มันซื่อตรงเหมือนวงศา
จะได้จิกหัวใช้ไปลังกา	ตีพาราตามประสงค์ให้คงคืน
แล้วมันก็เป็นใหญ่ไพร่ก็พร้อม	คงยินยอมสารพัดไม่ขัดขืน
จะได้เป็นที่หวังให้ยั่งยืน	แกชมชื่นในอารมณ์เพราะสมปอง ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ให้จัดที่ประเสบันบนชั้นสอง
ให้บาทหลวงขึ้นอาศัยดั่งใจปอง	ประคับประคองหวังจะเพียรเรียนวิชา
บาทหลวงเฒ่าค่อยสบายวายวิโยค	บรรเทาโศกได้ยั้งเป็นฝั่งฝา
ให้ฉุนแค้นแสนเคืองมังคลา	มันชั่วช้าเพราะอีเมียจึ่งเสียคน
กูอุดหนุนกรุณามาแต่ย่อม	สู้โอบอ้อมจงรักหมายภักษ์ผล
กลับเป็นงูสู้หมอทรชน	จำจะค้นคว้าไปให้ได้ตัว
แม้นดื้อดึงเหมือนแต่ก่อนมิหย่อนหา	จะจับฆ่าฟันเสียทั้งเมียผัว
ถ้าแม้นมันรู้สึกสำนึกตัว	ที่ทำชั่วมาแต่ก่อนคิดผ่อนปรน
แม้นดึงดั้อถือดีมิมาง้อ	จะยกข้อขึ้นแถลงแจ้งนุสนธิ์
ให้ท้าวกุลามาลียกรี้พล	ตามไปปล้นจับตัวทั้งผัวเมีย
แกตรองตรึกนึกพลางทางเรียกหา	พวกล้าต้ารีบไปอย่าให้เสีย
เสาะแสวงตามตัวอ้ายผัวเมีย	พบแล้วเกลี้ยกล่อมไว้ทั้งไพร่พล
แล้วรีบใช้ให้ไปปตาหวี	กูจะกรีธาทัพกับพหล
ไปว่ากล่าวโดยดีทั้งรี้พล	ให้มันจนถ้อยคำในสำนวน ฯ
๏ พวกล้าต้าลากลับไปเรือใหญ่	จึงเรียกไพร่มาหมอบแล้วสอบสวน
ใครจะอยู่จะไปเร่งใคร่ครวญ	ตามกระบวนที่จะไปในทะเล
แล้วจัดเรือสองลำล้วนกำปั่น	ให้ผ่อนผันแยกกันเที่ยวหันเห
แล่นไปตามเกาะรายชายทะเล	เที่ยวเตร็จเตร่เสาะแสวงทุกแห่งไป ฯ
๏ จะกล่าวถึงมังคลานราราช	ออกอำมาตย์หมอบเรียงเคียงไสว
พร้อมพหลโยธาเสนาใน	บำรุงไทธิบดินทร์ปิ่นนคร
ป่างพระปิ่นมังคลานรารัตน์	โองการตรัสเหล่าทหารชาญสมร
ให้รักษาหน้าด่านชานนคร	เร่งฝึกสอนช้างม้าให้กล้าปืน
แล้วเกณฑ์พวกจัตุรงค์ลงกำปั่น	ให้รายกันแล่นลัดอย่าขัดขืน
เที่ยวตระเวนรายประจำทุกค่ำคืน	เอาแต่พื้นเกณฑ์หัดจัดชำนาญ
เผื่อจะมีข้าศึกมาฮึกโหม	คอยกระโจมตีตัดจัดทหาร
เข้ายิงแย้งแทงฟันประจัญบาน	รักษาด่านปากน้ำที่สำคัญ
แล้วจึงตั้งโอรสสามพระองค์	ให้ดำรงกรุงไกรไอศวรรย์
สืบกษัตริย์ขัตติเยศครองเขตคัน	พระแบ่งปันนคราให้ถาวร ฯ
๏ จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง	ค่อยสร่างทรวงกินอยู่เป็นครูสอน
คนนับถือลือทั่วทั้งนคร	ตั้งฝึกสอนเพทุบายหลายประการ
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ตั้งเป็นที่นักปราชญ์ในราชฐาน
ยกเมืองขึ้นส่วยสาให้อาจารย์	มากประมาณมิใช่น้อยร้อยตำบล
ทั้งสิทธิ์ขาดราชกิจแลผิดชอบ	กษัตริย์มอบสารพัดไม่ขัดสน
คิดจะตั้งตัวใหญ่ตามใจตน	แกเป็นคนโลภมากอยากข้างดี
แล้วฉุนแค้นมังคลาสานุศิษย์	ถ้าแม้นติดตามกูมาปตาหวี
คงจะคิดฆ่าอ้ายท้าวเจ้าบุรี	อยู่สักปีหนึ่งก็เห็นจะเป็นการ
มันก็คงจะเป็นใหญ่ในไตรจักร	ประเสริฐศักดิ์อิสรามหาศาล
เพราะมัวหลงไปกับเมียจึ่งเสียการ	จะว่าขานสักเท่าไรก็ไม่ฟัง
พาอีแม่รักดุเหว่าไปเข้ารก	มันคิดวกอ้อมวงจนลงถัง
เพราะเป็นคนทุจริตจึ่งติดตัง	มันไม่ฟังคำกูผู้อาจารย์
แกตรองตรึก็นึกแค้นแม้นไปพบ	กูจะตบปากให้ช้ำเพราะคำขาน
มันหยาบช้าว่ากูผู้อาจารย์	จะเล่นงานเสียให้อ่อนหย่อนฝีมือ
เสียแรงกูอุปถัมภ์นำสนอง	ประคับประคองมาจนใหญ่มันไม่ถือ
ควรหรือหาทรชนแต่ต้นมือ	สิ้นนับถือคุณกูผู้ประคอง
ทรลักษณ์อกตัญญูตาแท้	พูดตอแหลหนีไปให้ใจหมอง
จนเสียทัพอับอายหลายทำนอง	แกเข้าห้องแค้นใจไม่สบาย ฯ
๏ จะกล่าวลำกำปั่นที่เที่ยวเสาะ	ตามแก่งเกาะทะเลวนชลสาย
พลางปรึกษาหมื่นขุนพวกมุลนาย	จะยักย้ายแล่นไปทางไหนดี
แม้พบปะเภตราเขามาบ้าง	จะได้ฟังข่าวไปในวิถี
จำจะแล่นไปดูตามบูรี	เผื่อจะมีเภตรามาสักลำ
ได้สืบข่าวราวเรื่องทุกเมืองบ้าน	ระยะย่านแรกมาหน้าไหหลำ
ปรึกษากันยินยอมพร้อมทั้งลำ	ให้หยั่งน้ำเข้าฝั่งอย่ารั้งรอ
พวกล้าต้าต้นหนคนทั้งหลาย	ฟังนายท้ายโยนดิ่งทิ้งสมอ
กะเข้าไปชายฝั่งได้รั้งรอ	ตั้งเข็มต่อบูรพาดูท่าทาง
หยิบแผนที่คลี่ดูตามอู่อ่าว	จะแล่นก้าวลมจัดยังขัดขวาง
พอพลบค่ำย่ำเย็นไม่เห็นทาง	ต่อเดือนสางจึงค่อยไปในทะเล
ต้นหนสั่งบังคับให้ทอดสู้	หยั่งไม่รู้เพราะกำปั่นยังหันเห
ควรจะทอดจอดอยู่ดูคะเน	พวกในเภตราฟังเขาสั่งการ
ทิ้งสมอรอราเวลาพลบ	จุดไต้คบหุงหากระยาหาร
ฝ่ายล้าต้าต้นหนล้วนคนงาน	เสพอาหารอิ่มหนำทั้งลำเรือ
พอเดือนเด่นเห็นทางสว่างไสว	ให้กางใบแล่นติดไปทิศเหนือ
พวกไต้ก๋งคนงานชำนาญเรือ	ไปข้างเหนือลมจัดสะบัดใบ
สามวันครึ่งถึงอ่าวกำพลเพชร	เห็นเรือเจ็ดลำทอดจอดไสว
ให้รอเรียงเคียงถามนามเวียงชัย	พอเข้าใกล้พวกรู้จักพลางทักกัน
บ้างถามไต่ได้ข่าวเป็นราวเรื่อง	มาอยู่เมืองวายวิโยคที่โศกศัลย์
พลางไต่ถามถึงพระองค์ผู้ทรงธรรม์	มาเขตคันนคราค่อยถาวร
หรือมีทุกข์ขุกเข็ญเป็นไฉน	ชาวเวียงชัยภิญโญสโมสร
สุขเกษมเปรมปราสถาวร	ไม่เดือดร้อนหมดด้วยกันหรือฉันใด ฯ
๏ พวกกำปั่นกองตระเวนจึงบอกเล่า	พระจอมเจ้ามังคลาอัชฌาสัย
เธอโอบอ้อมไพร่พลสกลไกร	ทั้งรักใคร่พวกอาณาประชาชน
แล้วชวนว่ามาไปเฝ้าเจ้านิเวศน์	พึ่งพระเดชสารพัดไม่ขัดสน
ไปทูลไทธิบดินทร์ปิ่นสกล	นำยุบลเข้าไปแจ้งแสดงการ
พวกที่มาดีใจจะไปเฝ้า	ชวนกันเข้าในนิเวศน์เขตสถาน
ขึ้นไปยังพระโรงรัตน์ชัชวาล	พอพระผ่านภพไกรเธอไคลคลา
ออกที่นั่งรจนามุกดาหาร	ดำรัสการแก่ขุนนางทั้งซ้ายขวา
พอเสนีคนเก่าคลานเข้ามา	พระมังคลาตรัสถามเนื้อความพลัน
ว่าดูก่อนเสนาท่านมาถึง	เราคะนึงที่ในใจทั้งใฝ่ฝัน
เป็นหลายเดือนมิได้พบประสบกัน	หรือด้นดั้นไปถึงเขตประเทศใด ฯ
๏เสวกาฝาหรั่งได้ฟังตรัส	โสมนัสทูลแจ้งแถลงไข
เมื่อเรือซัดพลัดพรายกระจายไป	พายุใหญ่ตีมาถึงห้าวัน
ซัดไปเข้าเมืองชวาปตาหวี	ประเดี๋ยวนี้อยู่ในไอศวรรย์
บาทหลวงเป็นครูใหญ่ได้รางวัล	เจ้าเมืองนั้นนับถือลือขจร
ได้สิทธิ์ขาดราชกิจสนิทสนอง	ได้ข้าวของตึกอยู่เป็นครูสอน
เจ้านิเวศน์เขตแคว้นแดนนคร	ให้ฝึกสอนทั้งอาณาประชาชน
ประเดี๋ยวนี้ใช้ข้ามาเที่ยวเสาะ	ตามละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งหน
ให้รู้ข่าวภูวไนยทั้งไพร่พล	จรดลไปอยู่แห่งตำแหน่งใด
แม้นรู้แจ้งแกจะแต่งกระบวนทัพ	มาตามจับเอาพระองค์อย่าสงสัย
แกสั่งว่ามาปะให้รีบไป	อย่าบอกให้รู้ตัวกลัวจะแคลง
แต่ตัวข้ามาพบแล้วไม่กลับ	จะอยู่กับเจ้านายมิได้แหนง
จงทราบใต้บาทาอย่าระแวง	ดั่งข้าแจ้งเรื่องความตามที่ทูล ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช	ฟังอำมาตย์ทราบสิ้นบดินทร์สูร
จึงตรัสกับเสวกาที่มาทูล	จะอนุกูลอย่าวิตกในอกใจ
อย่าว่าแต่พาราปตาหวี	มันจะดีมากมูลสักปูนไหน
ถึงสังฆราชจะมาทำให้หนำใจ	เราก็ไม่นึกพรั่นหวั่นอุรา
ท่านจงใช้ให้เรือไปบอกข่าว	แจ้งเรื่องราวจริงจังอย่ากังขา
ให้เขายกไพร่พลพหลมา	ร้อยพาราก็ไม่กลัวช่างหัวมัน
อันเมืองนี้ใครมาตีต้องแตกยับ	มิต้องกลับคืนไปไอศวรรย์
ไม่พักต้องรบราถึงฆ่าฟัน	ด้วยเหล็กนั้นกายสิทธิ์ฤทธิรงค์
ใครมาอยู่ดูตัวจึงแดงก่ำ	แต่ถูกน้ำตายกระจุยเป็นผุยผง
แรกเรามาแทบชีวีจะปลดปลง	รอดด้วยองค์นางพระยาเจ้าธานี
บอกอุบายหลายอย่างทางที่แก้	เพราะว่าแร่กายสิทธ์คือฤทธิ์ผี
ท่านเร่งไปบอกเขามารบราวี	จะดูดีท้าวพระยากับอาจารย์ ฯ
๏ ขุนเสนีรับคำพระดำรัส	ลาไปจัดเภตราโยธาหาญ
ชวนกันรีบลงไปมิได้นาน	พลางตรวจการเภตราเร่งคลาไคล
พอลมตีคลี่ไปขึ้นใส่รอก	ให้แล่นออกจากท่าชลาไหล
เอาเข็มตั้งทางแผนให้แล่นไป	หมายกรุงไกรปตาหวีที่สำคัญ
สิบทิวามากระทั่งยังนิเวศน์	ถึงประเทศกรุงไกรไอศวรรย์
ขึ้นไปแจ้งกิจจาสารพัน	บาทหลวงนั้นอิ่มเอมเปรมอุรา
เข้าไปทูลเจ้าชวาอาณาจักร	หมายจะหักเอาให้สมปรารถนา
จะกรีทัพไปจับอ้ายมังคลา	ดูน้ำหน้าลูกศิษย์มันคิดโกง ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าพาราปตาหวี	พอออกที่บัลลังก์ที่นั่งโถง
บาทหลวงเฒ่าเข้าไปในพระโรง	ทำเดินโคลงยักย้ายหลายกระบวน
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	โสมนัสอิ่มเอมเกษมสรวล
เชิญให้นั่งแท่นสุวรรณอันสมควร	ตามกระบวนน้อมคำนับรับอาจารย์
แล้วจึงสั่งสนทนาสาธุสะ	ถือว่าพระอาจารย์แม่นเป็นแก่นสาร
บาทหลวงเฒ่าเจ้าตำราปรีชาชาญ	เห็นเป็นการจริงแท้ไม่แชเชือน
นึกในใจอ้ายนี่ดีเหมือนหนู	จะจูงหูเอาไปใช้ให้ได้เหมือน
ขี่มันเล่นต่างเต่าใช้เฝ้าเรือน	เห็นไม่เชือนแชดื้อดูซื่อตรง
แล้วจึงว่าข้าแต่ท้าวเจ้าพิภพ	เราปรารภจะให้ชมสมประสงค์
จะให้ยกพวกพหลไปรณรงค์	เสด็จลงกำปั่นไปอย่าได้ยั้ง
ยกไปตั้งกำพลเพชรประเทศถิ่น	สมถวิลคงได้สมอารมณ์หวัง
สตรีงามมีอยู่องค์ดำรงวัง	ทั้งเปล่งปลั่งชันษาสิบห้าปี
เป็นน้องสาวเจ้าเมืองเรืองระหง	ชื่อบุษบงขาวผ่องละอองศรี
งามจริตกิริยาล้ำนารี	ควรเป็นศรีพระนครขจรขจาย
แม้นท้าวไปได้ยลวิมลพักตร์	จะแสนรักดวงอุบลวิมลฉาย
ทั้งนิเวศน์เขตแคว้นแสนสบาย	คนทั้งหลายมั่งคั่งทั้งแผ่นดิน
ท้าวกุลามาลีปรีชาปราชญ์	ฟังสังฆราชชื่นชมสมถวิล
อันสมบัติกษัตราทุกธานินทร์	เราไม่จินตนาปองเอาของใคร
แต่หญิงงามจะต้องตามไปสู่ขอ	แก่แม่พ่อน้าป้าอัชฌาสัย
เราไม่คิดโกงเกงข่มเหงใคร	สมบัติในปตาหวีมีอุดม
ที่จะให้ไปตีบุรีเขา	สมบัติเราของดีก็มีถม
แต่สตรีที่ท่านว่าเราปรารมภ์	อยากได้ชมนางงามตามทำนอง ฯ
๏ บาทหลวงว่าอย่าปรารมภ์คงสมคิด	จะให้ชิดเชยชมประสมสอง
จำจะยกพลไปดั่งใจปอง	จัดเป็นกองทัพใหญ่เราใช้เรือ
แต่งพหลพลไพร่ให้ครบถ้วน	ทั้งง้าวทวนผู้คนให้ล้นเหลือ
เอาปืนใหญ่ใส่ประจำทุกลำเรือ	ข้าวกับเกลือเครื่องเสบียงไปเลี้ยงพล
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	โสมนัสดีใจไม่ฉงน
อยากจะได้หญิงสาวชาวกำพล	จึงสั่งมนตรีพลันมิทันนาน
ให้จัดลำกำปั่นสักพันร้อย	ไปเตรียมคอยพร้อมพรั่งทั้งทหาร
พรุ่งนี้เช้าเราจะพาพระอาจารย์	อย่านิ่งนานจัดสรรกำปั่นทรง
ขุนเสนามาสั่งให้บาดหมาย	ทั้งขวาซ้ายแต่งกำปั่นสุวรรณหงส์
เบิกเข้มขาบอย่างใหม่ทำใบธง	ที่ปากหงส์ห้อยพู่ดูวิไล
แล้วสำเร็จจัตุรงค์ลงกำปั่น	มาพร้อมกันรายทอดจอดไสว
คอยรับท้าวเจ้าพาราจะคลาไคล	เสร็จแต่ในสองยามตามโองการ ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ขึ้นจากที่แท่นสุวรรณแล้วบรรหาร
ว่าข้าแต่ท่านครูผู้อาจารย์	ไปสำราญหลับนอนผ่อนอารมณ์
แล้วเสด็จเข้าข้างในที่ไสยาสน์	อีตาบาทหลวงเห็นชิดสนิทสนม
คราวนี้เห็นได้ลังกาอย่าปรารมภ์	อ้ายนี่งมหลงผู้หญิงจริงจริงเจียว
พรากอีเมียมังคลาเอามาให้	จะได้ใช้ตีลังกาให้หน้าเขียว
จะอุบายเอาด้วยลมให้กลมเกลียว	คิดแก้เกี้ยวมังคลาให้ตาลอย
มันหลงเมียเสียสัตย์ตัดกูเสีย	พรากอีเมียมันสิหนาให้หน้าจ๋อย
คิดยักย้ายให้อ้ายแขกจะแยกลอย	ทำให้ม่อยอยู่กับที่ดั่งตีปลา
ความคิดกูผู้เป็นสังฆราช	ยังเปรื่องปราดไวว่องคล่องนักหนา
ต้องจำคิดผ่อนผันด้วยปัญญา	เอาลังกาให้จนได้เหมือนใจปอง
แกนึกยิ้มอิ่มใจดั่งได้แก้ว	คงผ่องแผ้วแก้จนที่หม่นหมอง
หลอกอ้ายแขกให้จงได้ดั่งใจปอง	แกตรึกตรองหลายอย่างทางอุบาย ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ครั้นสุริย์ศรีจวนจะแจ้งส่องแสงฉาย
โกกิลากาเมียงบินเรียงราย	ดุเหว่าลายร้องขานประสานดัง
สุมาลีคลี่คลายขยายรส	บุปผาสดส่งกลิ่นถวิลหวัง
เธอพลิกฟื้นตื่นจากแท่นบัลลังก์	จึงตรัสสั่งมเหสีทั้งสี่นาง
พี่จะไปเมืองกำพลอย่าหม่นหมอง	จงปรองดองกันไว้อย่าได้หมาง
อยู่ด้วยกันให้จงดีทั้งสี่นาง	เธอสั่งพลางแต่งองค์อลงกรณ์
ทรงภูษาแย่งยกกระหนกเทศ	พลอยวิเศษเนาวรัตน์ประภัสสร
ฉลององค์ตาดแดงแย่งมังกร	ปั้นเหน่งซ้อนคาดทับแสงวับวาว
ใส่หมวกดำกำมะหยี่สีสลับ	กระจ่างจับเครื่องมณีล้วนสีขาว
ถือเช็ดหน้าเหน็บตรีกระบี่ยาว	ล้วนเพชรพราวพลอยประดับระยับตา
แล้วเสด็จแท่นที่มณีอาสน์	เรียกครูบาทหลวงพลางทางปรึกษา
ได้ฤกษ์ดีสักกี่บาทจะยาตรา	ไปเภตรายามใดท่านให้พร ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าเจ้าตำราว่าสักครู่	จะขอดูเมฆจำรัสประภัสสร
แกลุกเดินออกมามองช่องบัญชร	พอทินกรสูงเผ่นขึ้นเด่นดวง
เมฆก็ตั้งดังตำราท้องอากาศ	ตาสังฆราชรู้ตำหรับฉบับหลวง
จึ่งเรียกร้องไพร่พลคนทั้งปวง	อย่าให้ล่วงฤกษ์พาเวลาดี
แล้วเชิญท้าวเจ้าประเทศเสด็จนั่ง	เหนือบัลลังก์รถทองละอองศรี
ให้เร่งรีบยกพลทั้งมนตรี	สารถีขับม้าอาชาชาญ
เดินกระบวนทวนธงตรงไปอ่าว	บ้างโห่ฉาวฆ้องดังระฆังขาน
ถึงประทับรอราอาชาชาญ	หยุดที่ด่านท่าสำนักตำหนักแพ
แล้วเสร็จลงเรือกำปั่นสุวรรณหงส์	ให้โบกธงออกไปชายกระแส
แล้วตีกลองฆ้องระฆังกระทั่งแตร	กำปั่นแห่กำปั่นรบขึ้นครบครัน
ถอนสมอช่อใบขึ้นใส่รอก	ให้แล่นออกตามตำหรับเป็นทัพขันธ์
พอมีลมพัดกล้าสลาตัน	ออกกำปั่นพวกพหลพลทมิฬ
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	ชมฝูงสัตว์ในมหาชลาสินธุ์
ฝูงกระโห่โลมาในวาริน	บ้างโดดดิ้นลอยล่องท้องสินธู
ฉนากฉลามตามกันไล่ฟันคลื่น	แลเป็นพื้นเหราทั้งปลาหมู
ตะเพียนทองล่องไล่ในสินธู	ตามเงือกงูเล่นหางกลางทะเล
ฝูงช้างน้ำดำด้นพ่นน้ำฟุ้ง	ทั้งกั้งกุ้งหลายพันธุ์ว่ายหันเห
ฝูงพิมพาพากันท่องท้องทะเล	เที่ยวว่ายเหหาเหยื่อเหลือประมาณ
อันฝูงสัตว์มัจฉาทั้งปลาหอย	มิใช่น้อยมากมายหลายสถาน
จะพรรณนามากมายหลายประการ	บทบุราณว่าไว้ในนที
อันฝูงสัตว์ปฏิสนธิ์ในชลสาย	ก็มากมายในห้องท้องวิถี
ทะเลลมยมนาในวารี	ก็เหลือที่จะรู้ชัดสัตว์แลนาม
พอสุริยงลงลับพยับฝน	ก็มืดมนมัวมิดทิศทั้งสาม
เกิดพายุฟ้าคะนองร้องคำราม	ต้นหนข้ามเรือที่นั่งบัลลังก์ทรง ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าพาราปตาหวี	สถิตที่ท้ายบัลลังก์ที่นั่งหงส์
กับบาทหลวงร่วมคิดดั่งจิตจง	ท้าวเธอปลงเชื่อใจมิได้แคลง
นึกขยิ่มอิ่มใจในผู้หญิง	หมายว่าจริงตรองตรึกไม่นึกแหนง
บาทหลวงเฒ่าเจ้ากรรมมันสำแดง	คิดจัดแจงเขียนรูปนุชบุษบง
แล้วโรยยาทากระดาษที่วาดเขียน	ไม่ผิดเพี้ยนพระอภัยเมื่อใหลหลง
ติดยาแฝดแปดปนระคนลง	หยิบไปส่งให้กับท้าวเจ้าบุรินทร์
ว่านี่แน่รูปนางข้าร่างเขียน	ไม่ผิดเพี้ยนดูเถิดหนาอย่าถวิล
คลี่กระดาษวาดทรงองค์ยุพิน	ให้ท้าวทมิฬดูพลางที่กลางเรือ ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าพาราปตาหวี	เห็นรูปศรีเสาวลักษณ์ให้รักเหลือ
ต้องยาแฝดแปดปนระคนเจือ	ดูไม่เบื่อน่ารักลักขณา
กระนี้หรือพวกพ้องจึ่งต้องหวง	ราวกับดวงจันทร์เพ็งเปล่งนักหนา
ฉวยกระดาษเข้าในห้องทองไสยา	พอกลิ่นยาแฝดฟุ้งจรุงใจ
ให้เคลิ้มเคล้นเห็นเหมือนนางพลางถนอม	ยิ่งหวนหอมปลื้มจิตพิสมัย
กำลังยาวาบวับเข้าจับใจ	ให้เสียวในทรวงถวิลกลิ่นอุบล
หลงพูดพึมงึมงำคลำกระดาษ	ด้วยอำนาจคุณยาดั่งห่าฝน
มาถูกต้องกรกายเหมือนสายชล	ด้วยระคนฤทธิ์ผีมีกำลัง
เล่นเอาลืมสี่นางสำอางพักตร์	เป็นสิ้นรักสิ้นฤทธิ์ไม่คิดหวัง
แล้วนึกหวนครวญจิตให้คิดชัง	พลางนอนนั่งดูกระดาษเพียงขาดใจ ฯ
๏ บาทหลวงเห็นกิริยาว่าอ้ายนี่	ดูท่วงทีจะพะวงเห็นหลงใหล
จำจะคิดถ่ายถอนที่อ่อนใจ	ลุกเข้าไปท้ายบาหลีที่ประทม
เห็นออท้าวเจ้าพาราคว้ากระดาษ	เอารูปวาดเชยชิดสนิทสนม
นึกในใจอ้ายนี่อยู่กูทั้งกลม	จะเป่าลมให้รู้สึกได้ตรึกตรอง
แล้วเสกพัดปัดลมให้เย็นเฉื่อย	แต่เรื่อยเรื่อยจับใจพอหายหมอง
แล้วนั่งลงเรียกไปดังใจปอง	อย่าหม่นหมองเลยคงได้ดังใจจง
ท้าวกุลามาลีลืมสติ	ลงนั่งมิพูดพลั้งกำลังหลง
จึงว่าเชิญน้องนุชบุษบง	ไยอนงค์มานั่งไม่บังควร
ขอเชิญเจ้าเนาในที่ไสยาสน์	อย่าหวั่นหวาดพี่จะรองประคองสงวน
แล้วกุมกรสังฆราชว่านาฏนวล	ฤทัยป่วนที่ในเล่ห์ประเวณี ฯ
๏ บาทหลวงเห็นหมกมุ่นให้ขุ่นหมอง	แล้วจึ่งร้องว่าเราใช่สาวศรี
อย่าเคลิ้มไคล้ใช่อนงค์องค์นารี	พลางไล่ผีกำกับสำหรับยา
ท้าวทมิฬยินเสียงบาทหลวงถาม	ให้มีความขายพักตร์เป็นนักหนา
แล้วหักจิตคิดว่าใครหาไหนมา	เป็นครูบาจะได้อายทำไมมี
พลางพูดเก้อเออเจ้าคุณมาถึงไหน	ยังใกล้ไกลแถวทางกลางวิถี
บาทหลวงว่าอ่อนใจทำไมมี	ไม่ช้าทีคงสมอารมณ์ปอง
อันเมืองกำพลเพชรอีกเจ็ดโยชน์	เห็นเกาะโดดคือปากอ่าวอย่าเศร้าหมอง
แม้ลมดีดั่งนึกที่ตรึกตรอง	อีกสักสองสามวันเหมือนสัญญา ฯ
๏ ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	โสมนัสดั่งเห็นมิตรกนิษฐา
พลางฟังคำตาเฒ่าเจ้าตำรา	เชิญพระอาจารย์ช่วยด้วยเถิดคุณ
สมความคิดข้าพเจ้าเช่นเขาว่า	แต่ใต้หล้าชั้นมนุษย์จะอุดหนุน
เว้นแต่ของเบื้องบนจนแล้วคุณ	ไม่มีบุญเหลือจะไปในนภดล
แต่พื้นดินถิ่นประเทศเขตสถาน	จะต้องการในจังหวัดไม่ขัดสน
จะฉลองคุณท่านเหมือนทานบน	ที่ร้อนรนจะช่วยดับระงับภัย ฯ
๏ บาทหลวงยิ้มอิ่มเอมเกษมสุข	เหมือนทิ้งทุกข์จากอกสักหกไห
อ้ายนี้เจ้าตัณหามันพาไป	จะลวงไอ้มังคลาให้พาเมีย
มาให้มันดูแลอีแม่รัก	แล้วจะหักหาญไว้ให้ได้เสีย
แม้ดึงดื้อถือตัวทั้งผัวเมีย	จะฆ่าเสียให้มันตายวายชีวง
ยกเอาเมียให้อ้ายแขกแปลกภาษา	ก็เห็นว่าจะได้สมอารมณ์ประสงค์
ใช้ไปตีลังกาบุกป่าดง	อ้ายนี้คงใช้ได้เห็นไม่เชือน
บาทหลวงว่าอย่าวิตกจะยกให้	กูว่าไว้แม้นเองไปมิได้เหมือน
ถ้ามิได้สมคิดจะบิดเบีอน	พูดแชเชือนยกเข้าเอาบุรี
แกชวนออกนอกห้องได้ตรองตรึก	ที่ตื้นลึกเรียนให้รู้ดูวิถี
ได้หญิงงามสมประสงค์คงจะดี	ไม่เสียทีเจ้าชู้คำบูราณ
เขาย่อมว่าอยู่ทุกแห่งเหมือนแมงภู่	ก็ย่อมรู้กำพืดที่จืดหวาน
จะมานั่งอยู่ในห้องไม่ต้องการ	ไปคิดอ่านดูทางกลางทะเล
ท้าวกุลามาลียินดีเหลือ	เพราะว่าเชื่อสารพันไม่หันเห
ลุกออกจากแท่นทองตรองคะเน	ฟังลิ้นเล่ห์พระอาจารย์เจ้ามารยา
ด้วยเชื่อถือมิได้แหนงระแวงจิต	เห็นสมคิดท่านการุญบุญนักหนา
แล้วไปนั่งยังแท่นท้ายเภตรา	กับท่านอาจารย์ครูพลางดูดาว
บาทหลวงชี้นี่แน่ทิศกำพลเพชร	ตรงดาวเม็ดน้ำมณีมีสีขาว
ที่ดวงแดงแสงสว่างกระจ่างพราว	คือปากอ่าวรมจักรนัครา
ที่สีเหลืองเรืองโรจน์ดูโชติช่วง	ขึ้นเด่นดวงสูงสว่างกลางเวหา
คือฉวากปากอ่าวเมืองลังกา	ตรงดาวม้าแหลมสุหรัดถัดออกไป
ข้างขวามือชื่อดาวประกายพรึก	อ่าวผลึกมั่นคงอย่าสงสัย
แกชี้บอกอ่าวเมืองเนื่องกันไป	ตามที่ในแผ่นที่คลี่ให้ดู ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ไม่ยินดีครูสอนนึกอ่อนหู
เฝ้าแต่เปิดรูปเขียนออกเวียนดู	บาทหลวงรู้แยบคายหลายประการ
อ้ายนี่จับดวงจิตติดกระดูก	เห็นพันผูกวุ่นวายหลายสถาน
ลงนั่งเซาเหงางึมซึมอยู่นาน	คงเป็นการกูแล้วไม่แคล้วเลย
เรือก็แล่นใบสล้างมากลางหน	ทั้งไพร่พลมากมายสบายเฉย
ไม่มัวเมารากทนเพราะคนเคย	ต่างเฉยเมยนั่งมองร้องละคร
สองเดือนครึ่งก็พอถึงกำพลเพชร	พร้อมกันเสร็จคั่งคับสลับสลอน
ทั้งไพร่นายฝ่ายพหลพลนิกร	จอดสลอนแลลิ่วเป็นทิวไป ฯ
ตอนที่ ๑๐๘
พระมังคลาและนางบุษบงออกมารับพระบาทหลวง
๏ จะกล่าวฝ่ายเรือตระเวนเจนสมุทร	เห็นเรือหยุดทอดเรียงเคียงไสว
บ้างลดเพลาเสาหน้าม้วนผ้าใบ	จึ่งแล่นไปแล้วก็ถามตามสงกา
นี่แน่ท่านยกมาเป็นข้าศึก	อันตื้นลึกเล่าให้ฟังที่กังขา
เราเป็นพวกด่านนอกจงบอกมา	แจ้งกิจจาจะให้ไปในบุรินทร์
ขุนนางแขกให้ล่ามมาถามซัก	รู้ประจักษ์ชื่นชมสมถวิล
จึงบอกกล่าวเล่าความตามกระบิล	มาแต่ถิ่นปตาหวีบุรีราม
ขอท่านจงรออยู่สักครู่หนัก	คงประจักษ์แจ้งใจที่ไต่ถาม
พระบาทหลวงแกคิดมาติดตาม	ไม่แจ้งความที่ในการสถานใด
ท่านสั่งว่าใครมาให้ไปบอก	แกจะออกมาแจ้งแถลงไข
พลางลงเรือบดพลันด้วยทันใด	แล้วรีบไปเล่าแจ้งแห่งคดี ฯ
๏ บาทหลวงเขียนหนังสือใส่มือเสื้อ	แล้วลงเรือไปกับพวกกะลาสี
ครั้นถึงเรือตระเวนพลันด้วยทันที	แกยินดีไต่ถามตามกระบวน
มังคลามาอยู่ในเมืองนี้	กูยินดีสมปองประคองสงวน
เองเอาหนังสือไปให้ที่ควร	เวลาจวนรีบไปในบุรินทร์
บอกว่ากูมาตามเพราะความรัก	ด้วยทุกข์หนักพลัดกันไปใจถวิล
จะเป็นตายหมายมาจากธานินทร์	ประเทศถิ่นลังกาคิดปรารมภ์
เองรีบไปแจ้งข่าวแล้วเล่าเรื่อง	ที่บทเบื้องโดยอย่างปางปฐม
กองตระเวนลาไปพอได้ลม	แล่นระดมไปถึงด่านชานบุรี
แล้วหยิบหนังสือให้กับนายใหญ่	เสนาในรีบเข้าเฝ้าเจ้ากรุงศรี
ทูลแถลงแจ้งความตามคดี	ว่ายังมีกำปั่นสักพันลำ
ทั้งเรือรบเรือใบอยู่ชายหาด	แลออกกลาดใส่หมวกพวกไหหลำ
แต่ลางพวกหน้าแปลกล้วนแขกดำ	นั่งประจำอยู่ในเรือใส่เสื้อแดง
แต่บาทหลวงมาด้วยช่วยกำกับ	แขกคำนับกลัวนักเป็นศักดิ์แสง
ถือกระบี่ฝักเขียวดูเรี่ยวแรง	กับธงแดงอาญาสิทธิ์ถือติดมือ
มาพบพวกกองตระเวนแกรู้จัก	จึงพยักเรียกเข้าไปให้หนังสือ
แล้วหยิบส่งทูลถวายเห็นลายมือ	พระร้องอือเออจะกวนชวนให้เคือง
เราเหลือทนจนใจเพราะไกแช่ง	แล้วก็แกล้งทรมาจนตาเหลือง
จนชั้นพวกพหลพลเมือง	ก็รู้เรื่องอยู่ทุกคนด้วยจนใจ
พลางสั่งให้คลี่สารอ่านอักษร	ในบทกลอนจะว่าขานสถานไหน
ขุนเสนารับสารแล้วอ่านไป	ตามที่ในศุภลักษณ์อักขรา ฯ
๏ หนังสือครูผู้เป็นสังฆราช	ได้ชี้ขาดในเรื่องศาสนา
ขอแจ้งจิตมาถึงศิษย์มังคลา	เพราะความปรานีเหลือในเชื้อวงศ์
ด้วยเป็นหลานเจ้าลังกาอาณาจักร	ประเสริฐศักดิ์เหมือนหนึ่งชาติราชหงส์
มาตกไร้ได้ยากลำบากองค์	ครูนี้สงสารคิดมาติดตาม
ด้วยพลัดพรากจากกันคิดมั่นหมาย	จะเป็นตายหรือไฉนเที่ยวไต่ถาม
ตั้งแต่พรากจากกันวันสงคราม	พอได้ความจึ่งรีบมาเห็นหน้ากัน
พรุ่งนี้เช้าเจ้าจงมาที่หน้าด่าน	ตัวอาจารย์แสนวิโยคทั้งโศกศัลย์
ทั้งผัวเมียรีบลงมาเห็นหน้ากัน	กูผูกพันท้าวแขกแปลกตระกูล
คบเป็นมิตรของเราเขาคนซื่อ	ทั้งฝีมือคบไว้เห็นไม่สูญ
มาเกลี้ยกล่อมไว้เป็นวงศ์พงศ์ประยูร	คงเพิ่มพูนได้ไปตีบุรีคืน
ประเดี๋ยวนี้เขาก็มาอยู่หน้าด่าน	เองคิดอ่านเป่าปัดอย่าขัดขืน
คงจะเป็นที่หวังไปยั่งยืน	ถึงคนอื่นแต่สมัครร่วมรักกัน
ก็ดีดอกถึงว่านอกศาสนา	ควรจะมารับแรงให้แข็งขัน
คงจะสมปรารถนาสารพัน	จงคิดกันลงมาอย่าช้าที ฯ
๏ พอจบสารพระผู้ผ่านกำพลเพชร	เธอทราบเสร็จตรองการในสารศรี
จึงเอื้อนอรรถตรัสพลันในทันที	คงจะมีแยบยลกลอุบาย
เห็นครูเฒ่าเจ้าเล่ห์คงคิดหลอก	เหมือนเสี้ยนยอกอยู่ในจิตอย่าคิดหมาย
แม้นมิไปก็จะขุ่นต้องวุ่นวาย	เสนานายสั่งรถบทจร
พรุ่งนี้เช้าเราจะรีบลงไปด่าน	จัดทหารพันคู่ธนูศร
กับทั้งพวกเสโล่แลโตมร	พลนิกรแหลนหลาวทั้งง้าวปืน
จะไว้ใจไกนั้นยากเป็นขวากหนาม	ฉวยลุกลามต่อแย้งจะแข็งขืน
เหมือนกินข้าวแค้นน้ำต้องกล้ำกลืน	สุดจะฝืนเหมือนอย่างเก่าเพราะร้าวราน
ขุนเสนารับรสพจนารถ	มาหมายบาดสั่งเวนเกณฑ์ทหาร
ทุกหมู่หมวดตรวจตราบัญชาการ	ราชยานรถที่นั่งบัลลังก์ทอง
กระบวนแห่แตรฝรั่งหมายสั่งเสร็จ	รับเสด็จพลขันธ์เจ็ดพันสอง
ให้เร่งกันมาจำเพาะแต่เคาะกลอง	ตามทำนองบาดหมายรายบาญชี ฯ
๏ ป่างพระจอมมังคลานราราช	เข้าไสยาสน์ร่วมภิรมย์ประสมศรี
กับบุษบงองค์พระราชเทวี	บนแท่นที่เนาวรัตน์ชัชวาล
เกิดนิมิตว่าอาทิตย์บนเวหน	เป็นหมอกมนมืดมิดทิศอิสาน
เข้าบังดวงสุริยนอนธการ	ไม่เบิกบานแจ่มแจ้งแสงอุทัย
แล้วเกิดเป็นพายุระบุระบัด	มาหอบพัดเอาปราสาทไม่หวาดไหว
ในฝันว่าบุษบงองค์อรไท	ติดขึ้นไปบนปราสาทประหลาดลอย
แล้วกลับลงมาที่พอมีฝน	ในเบื้องบนตกนองเป็นฟองฝอย
แลเห็นพระจันทราลีลาลอย	เหมือนจะย้อยลงมาในที่ไสยา
พระพลิกฟื้นตื่นตกพระทัยหาย	พอประกายพรึกเผ่นเด่นเวหา
ผวากอดยอดอุบลสุมณฑา	ในอุราหวั่นหวาดประหลาดจริง
อันนิมิตพิสดารในการฝัน	หรือเทวัญที่ประสิทธิ์สถิตสิง
จะหาผู้รู้มาถามเอาความจริง	ก็นึกกริ่งจิตหมองไม่ต้องการ
ตามแต่จะเป็นไปเหมือนไม้ดัด	ถึงจะตัดกิ่งใบหลายสถาน
ก็คงแตกแยกย้ายหลายประการ	ไม่ช้านานก็คงผลัดระบัดใบ
จำจะนิ่งเสียมิให้ผู้ใดรู้	ผิดก็สู้รบกันไม่หวั่นไหว
พอเช้าตรู่สุริโยอโณทัย	จะตรึกไตรตรองตริดำริพลาง
แล้วปลุกนุชบุษบงอนงค์นาฏ	ตื่นไสยาสน์เถิดพระน้องอย่าหมองหมาง
จำจะไปธารท่าศาลากลาง	ที่ด่านทางปากน้ำด้วยจำเป็น
เพราะบาทหลวงแกมาจะว่าขาน	ที่การงานข้อไรจะได้เห็น
จะชวนน้องไปด้วยกันตะวันเย็น	แต่พอเห็นหน้ากันดั่งสัญญา
แล้วจะกลับมายังปรางค์ปราสาท	สังฆราชแกสั่งไว้ให้ไปหา
ครั้นจะมิลงไปแม้นไกมา	จะด่าว่าอายเขาชาวบุรินทร์
นางนบนอบตอบสนองขอรองบาท	ไม่ขอคลาดบาทาอย่าถวิล
เหมือนเกือกทองฉลองบาทพระภูมินทร์	กว่าจะสิ้นชีวานิคาลัย
พระรับขวัญขวัญตานิจจาเอ๋ย	ประคองเชยชมมิตรพิสมัย
พลางจูงกรกัลยาให้คลาไคล	เสด็จเข้าในห้องสรงทรงสุคนธ์
น้ำกุหลาบอาบละอองเป็นฟองฝอย	อยู่งานคอยถวายเย็นทุกเส้นขน
พระทรงเครื่องลายจำหลักปักกุณฑล	มาลาขนการะเวกลงเลขยันต์
เหน็บพระแสงข้างที่กระบี่เพชร	แต่ละเม็ดเนาวรัตน์ล้วนจัดสรร
บุษบงทรงเครื่องสังวาลวัลย์	จรจรัลตามกษัตริย์ขัตติยา
พระกุมกรนุชนางพลางขึ้นรถ	มรกตแก้วเก้าวาวเวหา
สารวัตรนายหมวดเร่งตรวจตรา	ขุนเสนากราบก้มบังคมคัล
เดินกระบวนทวนธงตรงไปด่าน	นายทหารกำกับเป็นทัพขันธ์
สารถีขับม้าอาชาพลัน	พอตะวันสายกล้าสักห้าโมง
ถึงวังด่านธารท่าสาคเรศ	พระทรงเดชขึ้นบัลลังก์ที่นั่งโถง
มีเฟี้ยมกั้นชั้นในคล้ายพระโรง	ดูโอ่โถงทำสำหรับรับข้างใน ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุษบงอนงค์นาฏ	ยุรยาตรขึ้นพลับพลาที่อาศัย
พร้อมสุรางค์นางบำเรอเสนอใน	สำหรับไทธิบดินทร์ปิ่นนคร ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	เกษมทรวงภิญโญสโมสร
ให้จัดแจงเรือที่นั่งลำมังกร	พลสลอนแขกชวามลายู
จึงชวนท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ไปดูอีหญิงงอนให้อ่อนหู
แม้นชอบใจลุกมานอกจงบอกกู	เองไปดูเล่นพลางพอสร่างทรวง
แม้นชอบใจกูจะได้ไปว่ากล่าว	ในเรื่องราวแม้นมิให้การใหญ่หลวง
ยกเข้าตีปากน้ำทำกลลวง	แม้นได้ท่วงทีเราเอาทั้งแดน
ถ้ามิยอมให้ผู้หญิงเป็นมิ่งมิตร	จะเบี่ยงบิดหนักหน่วงทำหวงแหน
เราไปบอกไทท้าวทุกด้าวแดน	เอาให้แน่นเมืองด่านชานบุรี ฯ
๏ องค์ท้าวแขกสมคะเนแล้วเสสรวล	พลางก็ชวนกันลงเรือใส่เสื้อสี
โพกส่านแดงแย่งลงยาราชาวดี	จรลีลงที่นั่งเรือมังกร
บาทหลวงนั่งเคียงข้างพลางพูดจ้อ	กูจะขออีผู้หญิงมิ่งสมร
ให้มึงสมปรารถนาอย่าอาวรณ์	จะดับร้อนเรื่องวิตกในอกใจ
พลางเร่งเรือตีกระเชียงเสียงสนั่น	พลขันธ์เซ็งแซ่แลไสว
ท้าวกุลามาลีเธอดีใจ	อยากจะใคร่เห็นองค์อนงค์นาง
เร่งกระบวนเรือแห่มาแออัด	ให้ตรงตัดเข้าละเมาะริมเกาะขวาง
ถึงปากอ่าวเข้าช่องตามร่องทาง	พวกขุนนางชาวพาราที่มาคอย
นำเอาเรือคั่งคับประทับท่า	เอารถาเตรียมไว้เคยใช้สอย
กับเครื่องแห่แออัดจัดไว้คอย	มิใช่น้อยตามยศให้งดงาม
บาทหลวงยิ้มอิ่มใจดังได้แก้ว	อยู่กูแล้วพูดไปปราศรัยถาม
เองมารับสมยศดูงดงาม	ก็ต้องตามถือกูผู้อาจารย์
แล้วชวนท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ขึ้นนั่งที่รถฝรั่งสั่งทหาร
ให้เดินพลคนแห่แก่สำราญ	ขึ้นเมืองด่านหยุดประทับที่พลับพลา ฯ
๏ ฝ่ายพระปิ่นมังคลานราราช	เห็นครูบาทหลวงลงตรงมาหา
แต่จำเป็นจำไปไม่ศรัทธา	ในอุราคับคั่งดั่งอัคคี
ฝืนพระทัยไต่ถามไปตามเรื่อง	แต่เต็มเคืองเจ็บจิตดังพิษฝี
แล้วเชิญท้าวเจ้าทมิฬเหมือนยินดี	ให้นั่งที่อาสน์รัตน์ชัชวาล
ต่างปราศรัยไต่ถามกันตามเรื่อง	ถึงบ้านเมืองเป็นสุขสนุกสนาน
เหตุไฉนจึ่งได้มากับอาจารย์	หรือต้องการสิ่งไรทั้งไพร่พล ฯ
๏ ฝ่ายไท้ท้าวเจ้าพาราปตาหวี	นึกเปรมปรีดิ์ในใจไม่ฉงน
จึ่งตอบถ้อยท่านท้าวเจ้ากำพล	ขอภูวดลรักใคร่เป็นไมตรี ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าเจ้าเล่ห์ออกชิงพูด	บิดตะกูดร่ำไรทั้งใส่สี
อึงคนเดียวเคี่ยวขับทับทวี	เที่ยวเดินชี้นิ้วอวดตรวจขุนนาง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช	สั่งอำมาตย์อดพระทัยอย่าให้หมาง
อายกับเขาเจ้าชวาเห็นท่าทาง	แกพูดขวางหูแท้ทั้งแง่งอน
จึงตรัสสั่งให้ตั้งโต๊ะเสวย	ทั้งนมเนยยกมาเรียงเคียงสลอน
ทั้งแพะแกะไก่นกยกสุกร	มาวางซ้อนต่างต่างล้วนอย่างดี
เชิญให้ท้าวเจ้าชวามาเสวย	เอาคนเคยเครื่องอานพานพระศรี
แล้วเชิญบาทหลวงพลันด้วยทันที	ขึ้นเก้าอี้พร้อมกันต่างวันทา
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	สองกษัตริย์เสวยพลันต่างหรรษา
บาทหลวงแกกินพลางทางพูดจา	แล้วเรียกหาบุษบงอนงค์นาง
มารู้จักกันไว้เป็นไรหวา	ไปเบื้องหน้าเพื่อวิบัติจะขัดขวาง
จะได้ช่วยกันไปไว้เป็นทาง	แม้นขัดขวางคงสะดวกเพราะพวกกัน
พระมังคลาพาซื่อถือว่าพระ	อาจารย์จะใคร่พบพูดขบขัน
จึงตรัสเรียกพวกสุรางค์นางกำนัล	ไปเชิญขวัญวรนุชบุษบง
ว่าองค์พระอาจารย์มานานแล้ว	อยากพบแก้วกลอยจิตคิดประสงค์
ฝ่ายสุรางค์ย่างเข้าไปเฝ้าองค์	เชิญอนงค์มาคำนับรับอาจารย์
โฉมพระนุชบุษบงอนงค์นาฏ	ยุรยาตรตรงมาที่หน้าฉาน
แล้วยื่นหัตถ์น้อมคำานับรับอาจารย์	บาทหลวงพาลนึกในใจเห็นได้ที
แล้วปราศรัยไต่ถามไปตามเรื่อง	ถึงบ้านเมืองยังสนุกเป็นสุขี
ทั้งโรคันอันตรายไม่ยายี	ยังอยู่ดีหมดด้วยกันหรือฉันใด
นางคำนับรับคำแต่น้ำจิต	ยังหวนคิดถึงแกด่าไม่ปราศรัย
แต่หักห้ามความเก่าพอเบาใจ	ลากลับไปกับสุรางค์นางกำนัล ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	เห็นนารีรักใคร่ใจกระสัน
ลืมเสวยเลยตะลึงสักครึ่งวัน	ใท้ผูกพันรูปทรงอนงค์นาง
บาทหลวงพูดกลบเกลื่อนให้เงื่อนหาย	กินข้าวสายเป็นทุกทีคนผีสาง
พูดมิให้มังคลารู้ท่าทาง	จะระคางเสียเพราะเมียจะเสียความ
ครั้นอิ่มหนำทำว่าเวลานี้	กูยังมีธุระจะไปถาม
พวกฝรั่งอังกฤษที่ติดตาม	มาสักสามสิบคนอยู่บนเรือ
พระจอมวังสั่งเสนาพฤฒามาตย์	ไปส่งบาทหลวงพลให้ล้นเหลือ
แม้นขัดสนขนเอาทั้งข้าวเกลือ	ไปส่งเรือเครื่องเสบียงได้เลี้ยงคน ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ให้เปรมปรีดิ์ในจิตไม่คิดฉงน
เชิญบาทหลวงร่วมใจกับไพร่พล	จรดลรีบไปในเภตรา
เข้าในห้องที่สบายท้ายบาหลี	ให้เปรมปรีดิ์นึกหวังเป็นฝั่งฝา
แล้วลุกไปเชิญท่านอาจารย์มา	พลางปรึกษาถึงนางสำอางองค์
บาทหลวงเฒ่าเจ้าความคิดบิดตะกูด	ทำเป็นพูดผูกพันเห็นมันหลง
แกทำเป็นปราศรัยดั่งใจจง	ดูอนงค์เป็นอย่างไรใจของเรา
จะชอบหรือไม่ชอบคิดสอบสวน	ตามกระบวนเถิดสิหวาได้ว่าเขา
กูจะไปไต่ถามเป็นสำเนา	เองบอกเล่าให้กระจ่างในทางความ ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ก็เปรมปรีดิ์กราบไหว้แล้วไต่ถาม
เจ้าคุณช่วยกรุณาพยายาม	ให้สมความรักใคร่ไว้สักคราว
ช่วยขอสู่ให้ได้อยู่เป็นสุโข	ได้อิศโรคลอเคลียด้วยเมียสาว
บาทหลางว่าถ้ากระไรไปอีกคราว	แต่ออท้าวเองจงอยู่กูจะไป
พูดกับเขาเจ้าของลองดูก่อน	จะโอนอ่อนอออือหรือไฉน
หรือเขาจะแข็งขัดตัดอาลัย	แม้นมิให้โดยดีก็มิฟัง
คงจะคิดรบพุ่งให้ยุ่งยิ่ง	แล้วจึงชิงนางให้ดังใจหวัง
ปัญญาเอ็งคิดอย่างไรจะใคร่ฟัง	บอกกูมั่งเหมือนอย่างนึกที่ตรึกตรอง
ท้าวกุลาว่าสุดแต่ใต้เท้า	ข้าพเจ้าขอบพระคุณการุญสนอง
ขอแค่ให้ได้สมอารมณ์ปอง	จะปรองดองสุดแท้แต่อาจารย์
บาทหลวงว่าชะเจ้าจอมคอยซ้อมท้าย	ไม่ถ่อพายเอาแต่สุขสนุกสนาน
ได้อนงค์เองก็คงลืมอาจารย์	สมนิทานปรารถนาเหมือนว่าวอน
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	จึ่งให้สัตย์ด้วยประสงค์จำนงสมร
ข้าพเจ้าเล่าก็คิดเหมือนบิดร	อย่าอาวรณ์ไปเลยท้าวเจ้าประคุณ
แม้นมิตรงต่อองค์อาจารย์เฒ่า	พระเป็นเจ้าบนฟ้าอย่าอุดหนุน
ทั้งมหะหมัดของข้าอย่าการุญ	แม้นลืมคุณพระอาจารย์ให้ฉันโซ
บาทหลวงยิ้มอิ่มใจว่าอายนี่	เห็นท่วงทีมันจะรักกูอักโข
มันอุตส่าห์กล้าสบถให้อดโซ	ชาติอ้ายโคสันหลังขาดอุบาทว์จริง
จำจะต้องเอาใจมันไว้ก่อน	ค่อยหลอกหลอนมันดูเรื่องผู้หญิง
แล้วจึ่งคิดถ่ายเทประเวประวิง	ให้เห็นจริงทุกอย่างทางประโลม
แกจึงว่าสาบานให้กูแล้ว	จะกวาดแผ้วให้ได้นางสำอางโฉม
พรุ่งนี้เช้ากูจะเข้าไปเล้าโลม	ให้มันโสมนัสใจคงได้การ ฯ
๏ แกจึ่งสั่งบรรดาพวกฝาหรั่ง	ให้เตรียมทั้งคนเก่าเหล่าทหาร
พรุ่งนี้เช้ารีบมาอย่าช้านาน	จะไปด่านหาเขาเจ้าบุรินทร์
แกสั่งเสร็จกลับเข้าในท้ายบาหลี	ตรองคดีที่จะไปดั่งใจถวิล
ดูพิชัยสงครามตามระบิล	ในเล่ห์ลิ้นลอกไว้ในตำรา ฯ
ตอนที่ ๑๐๙
ท้าวโกสัยบอกพระมังคลาให้รู้อุบายพระบาทหลวง
๏ จะกล่าวข้างเรื่องราวท้าวโกสัย	ให้แค้นใจสังฆราชไม่ปรารถนา
จะอยู่กับเขาไยมิใช่ข้า	ให้มันด่าข่มขี่ตีประจาน
ว่าจะหนีไปพาราหาลูกเขย	เรียกคนเคยเข้ามาแล้วว่าขาน
จงไปนัดพวกเราเล่าอาการ	อย่าเนิ่นนานบอกให้ทั่วทุกตัวคน
ค่ำวันนี้กูจะหนีเข้าไปด่าน	จงเตรียมการไว้ให้ทั่วตัวพหล
เอาเรือบดลดลงไว้ในสายชล	อย่าให้คนอื้ออึงคะนึงไป
ครั้นสั่งเสร็จเดินเหย่าเข้าในห้อง	เก็บข้าวของตามประสาอัชฌาสัย
แต่บรรดาพวกพหลสกลไกร	ของท้าวไทเตรียมทั่วทุกตัวคน
พอสองยามเมฆอับพยับฟ้า	พระจันทรามืดมัวทั่วเวหน
ท้าวโกสัยจัดแจงแปลงสกนธ์	เหมือนพวกพลรีบตรงไปลงเรือ
กับพหลพลไพร่ก็หลายร้อย	ค่อยล่องลอยรีบไปทอดจอดข้างเหนือ
พากันขึ้นบกได้เสือกไสเรือ	เดินไปเหนือด่านท่าชายสาคร
เข้าประตูเดินไปหานายด่าน	แจ้งอาการให้เสมียนเขียนอักษร
ว่าตัวเราคนสนิทเป็นบิดร	ของบังอรบุษบงอนงค์นาง
ขุนด่านแจ้งเรียกหาพวกม้าใช้	ให้รีบไปเร็วรัดอย่าขัดขวาง
เอาหนังสือบอกไปให้ขุนนาง	ตามเยี่ยงอย่างทูลบพิตรอิศรา
พวกม้าใช้รีบไปถึงนิเวศน์	แล้วแจ้งเหตุให้ฟังที่กังขา
ขุนเสนีรับสารอ่านสารา	แล้วจึ่งว่าคอยเราจะเข้าทูล ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	พร้อมอำมาตย์เฝ้าพระปิ่นบดินทร์สูร
ขุนเสนีกราบก้มบังคมทูล	แล้วประมูลคลี่หนังสือที่ถือมา
อ่านถวายในอักษรท้าวโกสัย	ให้ภูวไนยทราบความตามเลขา
ว่าบาทหลวงคิดการเป็นมารยา	จะปรารถนาบุษบงอนงค์นาง
ให้แก่ท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ยกโยธีหมายกำจัดที่ขัดขวาง
ข้าสืบรู้แยบคายมันหลายทาง	อย่าได้วางใจมันเป็นมั่นคง
จงชวนกันหนีมาบรรดาแขก	มันทำแหลกเกือบกระจุยเป็นผุยผง
ขอเชิญทราบในลิขิตดั่งจิตจง	พอจบลงที่ในเรื่องเคืองพระทัย
แล้วพระองค์เอื้อนอรรถตรัสบังคับ	เร่งไปรับอิศโรท้าวโกสัย
อย่าให้ทันรุ่งแจ้งแสงอุทัย	เชิญมาในเวียงวังจึ่งบังควร
เอารถรัตน์จัดไปให้สมยศ	พร้อมกันหมดโดยทำนองประคองสงวน
แล้วให้จัดเก๋งข้างในดูให้ควร	เวลาจวนแล้วให้พักตำหนักจันทร์ ฯ
๏ พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	ขึ้นจากอาสน์เคืองขุ่นให้หุนหัน
เป็นไรมีที่จะเป็นได้เล่นกัน	เราก็ชั้นเชิงชายใช่สตรี
เข้าในปรางค์ทางแถลงแจ้งรหัส	แล้วก็ตรัสกับพระมิ่งมเหสี
ว่าน้อยหรือบาทหลวงทำท่วงที	คิดจะตีเมืองเราเอาเจ้าไป
ยกให้ท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ไม่คิดที่ก่อนมาอัชฌาสัย
จะยากแค้นแสนเข็ญเป็นอย่างไร	ได้เจ็บใจแล้วไม่กลัวถึงตัวตาย
ก็รู้อยู่ว่าแกคิดริษยา	พากันมาหมายจะริบให้ฉิบหาย
ไม่รู้ในแยบยลกลอุบาย	เราคิดหมายว่าเป็นครูไม่หลู่คุณ
แต่เขาก่อแล้วต้องสานเป็นการแม่น	จะตอบแทนกว่าจะสิ้นดินกระสุน
มิใช่เราเกเรเนรคุณ	แกทำวุ่นหมายมาจะฆ่าฟัน
บิดาเจ้าเล่าก็หนีมาอยู่ด่าน	จึงแจ้งการใจจริงทุกสิ่งสรรพ์
พี่สั่งให้ไปคำนับรับมาพลัน	อย่าให้ทันแจ่มแจ้งแสงอุทัย ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มิ่งมเหสี	อัญชลีทูลความตามสงสัย
บังเกิดเหตุเภทพาลสถานใด	ไม่ขอไกลบาทาฝ่าละออง
ถึงเป็นหญิงสิ่งซึ่งกลศึก	ได้ตรองตรึกอาจารย์เฒ่าเล่าสนอง
แม้นเป็นศึกขออาสาฝ่าละออง	มิให้ข้องเคืองขัดหัทยา
พระปลอบพลางทางว่านิจจาน้อง	ยังไม่ต้องถึงมิตรขนิษฐา
พลางเล้าโลมโฉมสมรเหมือนก่อนมา	ให้นิทราบนพระแท่นแสนสำราญ ฯ
๏ ฝ่ายเสนีที่ไปรับท้าวโกสัย	รีบลงไปเร็วพลันดั่งบรรหาร
ถึงแล้วทูลท้าวพลันมิทันนาน	มีโองการเชิญท่านไทไปบุรินทร์
อย่าให้ทันสุริยาภาณุมาศ	พวกอำมาตย์ชื่นชมสมถวิล
ท้าวโกสัยขึ้นรถาไปธานินทร์	ออกจากถิ่นเมืองด่านชานนคร
สารถีตีม้าอาชาชาติ	ล่วงลีลาศมาตามทางหว่างสิงขร
ทั้งเกณฑ์แห่เป็นขนัดอัสดร	ให้รีบร้อนไปกระทั่งถึงวังใน
ให้ประทับรถาหน้าตำหนัก	แล้วหยุดพักเก๋งทองอันผ่องใส
ครั้นรุ่งรางสว่างแสงอโณทัย	สกุไณโกกิลาพากันบิน
ดุเหว่าแว่วแจ้วเจื้อยระเรื่อยร้อง	ประสานซ้องส่งเสียงสำเนียงถวิล
ป่างพระจอมอิศราเจ้าธานินทร์	ธิบดินทร์สระสรงคงคาลัย
เสด็จออกนอกปรางค์พลางลีลาศ	ยุรยาตรออกมาเฝ้าท้าวโกสัย
เชิญเข้ามาปรางค์มาศปราสาทชัย	ต่างปราศรัยสนทนาปรึกษากัน ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุษบงอนงค์นาฏ	มากราบบาทบิตุรงค์พงศ์อสัญ
แล้วก็ตรัสสนทนาปรึกษากัน	ต่างรำพันทุกข์ยากเมื่อจากเมือง
บาทหลวงทำป่นปี้ทั้งตีตบ	ไม่น่าคบน่าค้าอ้ายตาเหลือง
ดูจริตผิดชนคนทั้งเมือง	คิดแต่เรื่องทุจริตเป็นจิตพาล ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงกำพลเพชร	ครั้นทราบเสร็จเคืองพระทัยหลายสถาน
ปรึกษาท้าวโกสัยเห็นไม่นาน	คงเกิดการรบกันเป็นมั่นคง
แล้วสั่งนุชบุษบงอนงค์นาฏ	ให้จัดราชนารีที่ประสงค์
ไปให้ท้าวเธอใช้ดั่งใจจง	ร้อยอนงค์ปรนนิบัติกษัตรา
ครั้งสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	ออกอำมาตย์เฝ้ารายทั้งซ้ายขวา
แล้วตรัสเรียกอาจารย์คลานเข้ามา	จึงปรึกษาเรื่องงานการสงคราม ฯ
๏ พราหมณ์สุทัตฟังตรัสแล้วดูสอบ	ตามระบอบในตำราภาษาสยาม
พิเคราะห์ดูลัคน์จันทร์ทั้งวันยาม	เห็นต้องตามบทบังคับสำหรับครู
คงจะเป็นศึกใหญ่มิใช่น้อย	จะติดต้อยราญรอนจนอ่อนหู
จะมีผู้อุปถัมภ์ช่วยค้ำชู	ตาแกรู้เสร็จสรรพแล้วกราบทูล
ว่าข้าแต่พระองค์ผู้ทรงภพ	จะต้องรบวุ่นไปทั้งไอศูรย์
ต่อเมื่อไรเผ่าพงศ์วงศ์ประยูร	มาประมูลจึ่งจะคลายวายอาวรณ์
ด้วยหลักเมืองร้ายอยู่ราหูทับ	ต้องตำรับตกทวารอาจารย์สอน
ข้าคูณหารในตำราพยากรณ์	พระเสาร์จรมาเป็นที่มักมีภัย
ข้างต้นร้ายปลายดีมักมียศ	ให้ปรากฏดังอาจารย์ท่านขานไข
ขอจงทราบบาทบงสุ์พระทรงชัย	ตามที่ในแบบฉบับอย่างกราบทูล ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลาปรีชาฉลาด	ให้หมายบาดบอกกันไปทั้งไอศูรย์
ให้หาคนมีวิชามาประมูล	ให้ไพบูลย์ในจังหวัดปัถพิน
ทั้งคงทนมนต์เวทวิเศษขลัง	เอามาตั้งเป็นขุนนางอย่างถวิล
ทั้งเมียลูกปลูกฝังให้นั่งกิน	ตั้งบ้านถิ่นฐานชลาริมสาคร
จัดพหลพลไพร่ไปไว้ด้วย	จะได้ช่วยคุ้มขังช่วยสั่งสอน
แล้วให้จ่ายกัณฐัศว์อัสดร	ได้ฝึกสอนให้ชำนาญการณรงค์
แล้วสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	ขุนอำมาตย์จัดตามความประสงค์
พระเสด็จเข้าวังดังจำนง	แล้วเลยตรงเข้าไปเฝ้าท้าวพ่อตา
แถลงข้อราชกิจผิดแลชอบ	ตามระบบกลศึกได้ปรึกษา
พอได้ช่วยตรึกตรองสองปัญญา	พระมังคลาก็ค่อยคลายวายอาวรณ์ ฯ
๏ จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง	แกอิ่มทรวงเห็นความตามอักษร
พอรุ่งเช้าคิดจะไปในนคร	ให้อาวรณ์แค้นคั่งมังคลา
มันรักเมียยิ่งกว่ากูผู้เป็นพระ	กูจำจะแก้แค้นให้แสนสา
พออุทัยรุ่งรางสว่างตา	แกลุกมาจากห้องตรองจะไป
พอต้นหลพลไพร่ในกำปั่น	มาพร้อมกันบอกแจ้งแถลงไข
ว่าท้าวแขกอยู่เมื่อกี้ก็หนีไป	ทั้งบ่าวไพร่เจ็บป่วยไปด้วยกัน
ถ้าจะติดตามไปเห็นไม่พ้น	คงไปวนอยู่ในป่าพนาสัณฑ์
บาทหลวงว่ากูไม่กลัวช่างหัวมัน	จะด้นดั้นไปไหนมิใช่การ
เลี้ยงมันไว้ไม่เห็นเป็นประโยชน์	อ้ายคนโฉดตาเหลืองเปลืองข้าวสาร
เอาไปทัพทีไรไม่ได้การ	อยู่ไปนานเปลืองไก่ให้มันกิน
ทั้งแพะแกะโคกระบือหือไม่ขึ้น	ยัดเป็นพื้นตามสบายไม่วายถวิล
บ่นถึงเมียทุกทิวาเป็นอาจิณ	กูก็สิ้นห่วงใยอย่าไปตาม
จงกลับไปเภตราอย่าเป็นทุกข์	ไปนั่งลุกตามเพลงอย่าเกรงขาม
อันตัวกูจะอุตส่าห์พยายาม	แม้นสมความคิดไว้คงได้ดี
แกสั่งเสร็จกลับเข้าไปที่ในห้อง	กินข้าวของอยู่ที่ในท้ายบาหลี
แล้วใส่เสื้อแพรบางที่อย่างดี	กังเกงสีตากุ้งดูรุงรัง
แล้วบอกท้าวเจ้าพาราปตาหวี	เองอยู่นี่กูจะไปดั่งใจหวัง
ให้พวกที่จะไประไวระวัง	เข้ามาสั่งเสร็จสมอารมณ์ปอง
แกออกจากห้องหับจับกระบี่	ลงเรือสีพร้อมพหลพลทั้งผอง
ตีกระเชียงเข้าไปดั่งใจปอง	เข้าในคลองด่านไปไม่ต้องเดิน
ไปจอดท่าหน้าเมืองปากน้ำแล้ว	แกผ่องแผ้วราวกับนกวิหคเหิน
นึกนิยมสมคิดพาจิตเพลิน	แล้วก็เดินเข้าในบ้านท่านพระยา
แกจึงสั่งคนใช้ให้ไปบอก	นายมึงออกมาเดี๋ยวนี้ทีเถิดหวา
ว่าอาจารย์เจ้านิเวศน์เกศประชา	จะให้พาเข้าไปในบุรินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายตาเฒ่าเจ้าพระยาออกมารับ	แล้วคำนับเชิญขึ้นไปดั่งใจถวิล
บนหอนั่งข้างหน้าศาลาดิน	พร้อมกันสิ้นแต่บรรดามาด้วยกัน
เชิญบาทหลวงให้นั่งยังเก้าอี้	จัดบุหรี่น้ำชามาให้ฉัน
แล้วปราศรัยไต่ถามเนื้อความพลัน	ว่าตัวท่านนี้มีการสถานใด
บาทหลวงว่ากูมานี้มีธุระ	จะไปปะมังคลาได้ปราศรัย
เองจงพากูไปเฝ้าเจ้ากรุงไกร	เข้าข้างในนคเรศนิเวศน์วัง ฯ
๏ ฝ่ายตาเฒ่าเจ้าพระยาหาเสมียน	ให้เร่งเขียนบอกไปดั่งใจหวัง
แล้วเรียกพวกม้าใช้ให้ไปวัง	พลางส่งหนังสือให้รีบไคลคลา ฯ
๏ ฝ่ายม้าใช้เข้าไปถึงนิเวศน์	แล้วแจ้งเหตุให้ถวายลายเลขา
ขุนเสนีคลี่สารอ่านสารา	แล้วก็พากันเข้าไปในพระโรง ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ออกอำมาตย์บนบัลลังก์ที่นั่งโถง
ปรึกษาการเวียงชัยในพระโรง	ให้ชักโยงคนดีมีกำลัง
มาเลี้ยงไว้เป็นทหารชำนาญรบ	ได้สมทบโดยประสงค์จำนงหวัง
แม้นเกิดศึกก็จะได้ใช้กำลัง	แล้วแต่งตั้งเป็นพระยารักษาองค์
ฝ่ายเสนีที่สำหรับรับใบบอก	พลางคลี่ออกอ่านความตามประสงค์
ทูลแถลงแจ้งถวายให้พระองค์	ท้าวเธอทรงทราบคดีที่มีมา
เมืองปากน้ำบอกมาว่าสังฆราช	แกองอาจหยาบคายร้ายนักหนา
สั่งให้พวกปากน้ำนำเข้ามา	ในพาราจะเฝ้าองค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ตรัสประภาษสั่งพหลพลขันธ์
จงกำกับเร่งไปรับเข้ามาพลัน	จะดูชั้นเชิงจะมาว่ากระไร
ก็รู้อยู่ว่าจะเบียนเป็นเสี้ยนหนาม	ถึงดับความก็ไม่อาจจะหวาดไหว
สัญชาติโกงโฉงเฉงไม่เกรงใจ	บุราณให้ตรองความดูตามควร
พระจึงสั่งเสนีที่เปรื่องปราด	ไปแผ้วกวาดจัดไว้ที่ในสวน
การที่จะรบสู้ดูพอควร	ตามกระบวนเกียรติยศพองดงาม
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นจากอาสน์	ยุรยาตรเข้าข้างในมิได้ขาม
แล้วตรองตรึกการณรงค์จะสงคราม	คงลุกลามมั่นคงอย่าสงกา ฯ
๏จะกล่าวฝ่ายคนใช้ที่ไปรับ	เร่งกำชับพวกไพร่ทั้งซ้ายขวา
ถึงปากน้ำก็พอค่ำสนธยา	พวกเสนาหยุดพหลพลนิกาย
แล้วไปเรียนกับพระยารักษาด่าน	มีโองการรับสั่งว่าเวลาสาย
ให้รับไปในวังดั่งภิปราย	ทั้งไพร่นายเกณฑ์ระดมให้สมควร
จัดให้งามตามยศพระสังฆราช	อย่าให้ขาดแห่ไปพักตำหนักสวน
พวกปากน้ำได้ฟังสั่งกระบวน	ให้ครบถ้วนมิให้ขาดราชการ
แล้วจัดแจงเลี้ยงดูผู้รับสั่ง	ยกมาตั้งเหล้าข้าวทั้งคาวหวาน
ให้หลับนอนแต่หัวค่ำพอสำราญ	ทั้งทหารโยธาพลากร
จึงจัดแจงแต่งโต๊ะสำรับใหญ่	ทั้งเป็ดไก่วางเรียงเคียงสลอน
อีกเนื้อโคผัดคั่วหัวสุกร	ทั้งส้อมช้อนมีดสำหรับเชือดกับกิน
น้ำองุ่นรินใส่ในถ้วยแก้ว	เรียงเป็นแถวแต่งตั้งดังถวิล
ทั้งลูกไม้จานรองล้วนของกิน	จัดไว้สิ้นตั้งรอบนหอกลาง
แล้วเชื้อเชิญสังฆราชพระบาทหลวง	ตามกระทรวงสารพัดไม่ขัดขวาง
ขึ้นเก้าอี้พูดกันฉันไปพลาง	ตามเยี่ยงอย่างข้างฝรั่งเมืองลังกา
มีผู้คนปรนนิบัติไม่ขัดสน	พร้อมอยู่บนหอหมดไว้ยศถา
บาทหลวงเฒ่านั่งยิ้มอิ่มสุรา	กินข้าวปลาเสร็จสมอารมณ์ปอง
แล้วลุกจากเก้าอี้ไปที่พัก	มาพร้อมพรักคนที่มาห้าสิบสอง
บาทหลวงเอนกายอิงแล้วนิ่งตรอง	จะหาช่องแยกครัวอ้ายผัวเมีย
ไม่เป็นอันหลับนอนอาวรณ์หวัง	ให้แค้นคั่งมังคลาประดาเสีย
คงจะคิดโลมเล้าเอาอีเมีย	ไปให้เสียกับอ้ายแขกแหกเอาเมือง
จำจะหลอกให้มันไปในกำปั่น	คิดผ่อนผันทรมาให้ตาเหลือง
แล้วจะคิดจัดพลเข้าปล้นเมือง	ให้สมเรื่องที่มันทำกูช้ำใจ ฯ
๏ พอเรื่อแรงแสงทองส่องอากาศ	ภาณุมาศแย้มเยี่ยมเห่ลียมไศล
สกุณากาโกกิลาไพร	ส่งเสียงใสแซ่ซ้องก้องกังวาน
ไก่กระชั้นขันเสียงสำเนียงแจ้ว	กระเหว่าแว่วร้องจำเรียงเสียงประสาน
พระสุริย์แสงแจ้งจำรัสชัชวาล	พวกทหารเตรียมพลสกลไกร
เอารถรัตน์อัสดรกุญชรชาติ	มายืนกลาดเกณฑ์แห่แลไสว
ทั้งธงเทียวเขียวขำดูอำไพ	มาพร้อมไว้ตามรับสั่งตั้งกระบวน
บาทหลวงเฒ่าพลิกฟื้นตื่นขึ้นแล้ว	จิตผ่องแผ้วอิ่มเอมเกษมสรวล
กินเอมโอชโภชนาเวลาควร	ก็เดินด่วนไปขึ้นรถบทจร
พวกพหลพลแห่แตรฝรั่ง	เดินคับคั่งรายเรียงเคียงสลอน
ทั้งดาบดั้งเสโล่แลโตมร	บทจรจากด่านชานบุรินทร์
เดินพหลพลสะพรั่งเข้าวังหลวง	ตามกระทรวงโดยนิยมสมถวิล
หยุดประทับที่พลับพลาหน้าบุรินทร์	พร้อมกันสิ้นบอกเข้าไปข้างในพลัน ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลาปรีชาฉลาด	ก็ยุรยาตรนาดกรายรีบผายผัน
เสร็จมารับตาเฒ่าเข้าไปพลัน	ในสวนขวัญให้ขึ้นพักตำหนักทอง
แกคำนับจับหัตถ์ตรัสปราศรัย	พูดเอาใจจะให้ชิดสนิทสนอง
เพราะมารยาคิดไว้ในใจปอง	แกตรึกตรองแต่จะลวงดูท่วงที
พระมังคลาพูดจามิให้พลาด	กลัวตาบาทหลวงไกจะใส่สี
อันแยบยลกลไกใช่พอดี	ทั้งจู้จี้เต็มเบื่อเหลือระอา
ต้องถนอมกล่อมใจมิให้ขัด	แต่ความสัตย์ไม่ประจบไม่คบหา
พระสั่งพวกคนใช้ให้ไคลคลา	ไปจัดหาโต๊ะใหญ่ที่ในวัง
มาเลี้ยงดูสังฆราชพระบาทหลวง	ตามกระทรวงเร่งไปดั่งใจหวัง
พลางยกของมาใส่ระไวระวัง	ที่โต๊ะตั้งเป็นระเบียบดูเรียบเรียง
แล้วเชิญบาทหลวงเฒ่าขึ้นเก้าอี้	ให้ดีดสีขับขานประสานเสียง
พระมังคลาฝาหรั่งขึ้นนั่งเคียง	พูดกันเสียงพึมพำตามทำนอง
บาทหลวงกินหมูไก่ทั้งไข่ต้ม	เอาน้ำส้มรดใส่ลงในของ
อร่อยรสเป็ดไก่สมใจปอง	ถูกทำนองอย่างฝรั่งข้างลังกา
แกชอบปากกินได้มิใช่น้อย	คล่องคอหอยคว้าใหญ่ใส่หนักหนา
พลางสำรวลสรวลสันต์จำนรรจา	กินข้าวปลาอิ่มหนำพอสำราญ
แล้วเสแสร้งแกล้งว่ากูมานี่	ท้าวกุลามาลีมันว่าขาน
อยากจะใคร่ร่วมพงศ์เป็นวงศ์วาน	จะช่วยการคิดไปตีบุรีคืน
เมืองลังกาที่ประสงค์ให้จงได้	เองจะใช้สารพัดไม่ขัดขืน
มันพูดจาน่าฟังเห็นยั่งยืน	คบเป็นพื้นไว้จะได้ไปลังกา
เองลงไปกำปันสักวันหนึ่ง	ที่รำพึงนำไว้ได้ปรึกษา
มันก็เป็นคนดีมีปัญญา	ดีดอกหวาพันผูกลูกผู้ชาย
พระมังคลาว่าเจ้าคุณการุญสนอง	ขอตรึกตรองสักเจ็ดวันจะผันผาย
ข้าพเจ้าพึ่งมายั้งพอตั้งกาย	ยังไม่วายอาวรณ์ที่ร้อนทรวง
ตั้งเสบียงอาหารก็พานขัด	จะรีบรัดยกไปเป็นใหญ่หลวง
ยังจะต้องจัดพหลพลทั้งปวง	ต่อเรือช่วงเรือใช้จะได้จร ฯ
๏ บาทหลวงว่าเองอย่าได้วิตก	อ้ายแขกยกมาคั่งคับสลับสลอน
เองรีบไปคิดการที่ราญรอน	อย่านิ่งนอนกอดเมียจะเสียความ
แกจึ่งว่าตัวกูอยู่ไม่ได้	จะรีบไปบอกอ้ายแขกช่วยแบกหาม
ได้ปรึกษาการณรงค์ข้างสงคราม	เองรีบตามกูลงไปในเภตรา
แกสั่งเสร็จคำนับแล้วจับหัตถ์	หน่อกษัตริย์ด้วยพลันต่างหรรษา
แล้วจึ่งว่าสุริยนจะสนธยา	กูจะลามึงไปที่ในเรือ
แล้วลงจากตำหนักคนพรักพร้อม	คอยแห่ห้อมตามถนนดูล้นเหลือ
บาทหลวงขึ้นรถใหญ่รีบไปเรือ	ทหารเสือแจวไวไปทะเล
ครั้นถึงลำกำปั่นใหญ่ไพร่ทั้งนั้น	มาพร้อมกันต่างชวนกันสรวลเส
บาทหลวงคิดจิตนิยมสมคะเน	กูถ่ายเทเห็นจะได้ดั่งใจปอง ฯ
๏ ฝ่ายท้าวแขกลุกมารับคำนับถาม	ว่าสมความไหมเจ้าคุณการุญสนอง
ได้ขอสู่เขาหรือไม่ดั่งใจปอง	จะปรองดองอย่างไรเป็นไมตรี
บาทหลวงเฒ่าเจ้ามารยาจึ่งว่าขาน	เขามีการเรื่องทุกข์ไม่สุขี
ต้องพลัดพรากจากลังกาเสียธานี	แม้นใครตีคืนได้จะให้นาง
บุษบงโฉมตรูผู้น้องสาว	อันเรื่องราวพูดไว้มิให้หมาง
กูก็ว่าแยบยลเป็นหนทาง	เขาไม่วางใจเองยังเกรงกลัว
แม้นตีได้ลังกาอาณาจักร	คงสมัครได้เสียเป็นเมียผัว
แม้นได้สมปรารถนาเองอย่ากลัว	คงได้ตัวสาวสรรค์กัลยา ฯ
๏ ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าพาราพระยาแขก	มันช่างแบกโง่ใหญ่ไว้นักหนา
ไม่รู้ในเล่ห์กลคนมารยา	ทั้งถูกยาอีตาเฒ่าเอาจนงง
แล้วว่ากับสังฆราชพระบาทหลวง	การทั้งปวงจะให้สมอารมณ์ประสงค์
แต่ขอให้ได้นุชบุษบง	จะให้ลงโคลนน้ำจะทำตาม
พูดกันเสร็จต่างเข้าไปอยู่ในห้อง	ลงนอนตรองคนละแยกคิดแบกหาม
อีตาเฒ่าทรนงจะสงคราม	พยายามหมายล้างมังคลา ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ตรองแต่ที่เมามันข้างตัณหา
ให้ร้อนรุ่มกลุ้มกลัดอัดอุรา	เพราะราคาขึ้นขม่อมต้องยอมตัว
เปรียบเหมือนทาสตาเฒ่าอ้ายเจ้าเล่ห์	มันถ่ายเทไกล่เกลี่ยชักเมียผัว
หลอกข้างนี้ปดข้างนั้นให้พันพัว	มันจะยั่วการศึกให้ครึกโครม ฯ
๏ จะกล่าวข้างมังคลานราราช	แค้นสังฆราชในพระทัยดังไฟโหม
รู้มารยาตาเฒ่ามาเล้าโลม	ให้แสนโทมนัสใจไม่สบาย
จึงปรึกษาหารือพราหมณ์สุทัต	พลางแจ้งอรรถบอกกล่าวเล่าขยาย
ตั้งแต่แรกอนุสนธิ์ไปจนปลาย	ตามอุบายแกมากล่าวแต่เช้าวาน
พราหมณ์สุทัตทราบอรรถจึงทูลตอบ	โดยระบอบกลไกหลายสถาน
แม้นนิ่งช้าข้าเห็นไม่เป็นการ	อันช้างสารเสียงามักกล้าชน
จำจะต้องป้องกันด่านปากน้ำ	เกณฑ์กันทำป้อมรายชายถนน
ให้มั่นคงเรียบร้อยคอยประจญ	จะได้ขนปืนใหญ่ไปรายเรียง
ซึ่งเขาเชิญเสด็จไปในกำปั่น	จะป้องกันพูดยากเป็นปากเสียง
ฉวยเสียทีการอุบายพูดไล่เลียง	มันพร้อมเพรียงจะเข้ากลุ้มตะลุมบอน
ผิดก็สู้กันป่นอยู่บนบก	ไม่วิตกเรียนรู้ตามครูสอน
เมื่อจะพูดกับเราให้เขาจร	มานครปากน้ำที่สำคัญ
พลับพลาสีอยู่ที่จะรับแขก	ตั้งแต่แรกมีสำหรับที่คับขัน
ถึงจะเกิดชิงชัยทำไมกัน	ที่ข้อนั้นพร้อมกันทั่วอย่ากลัวเกรง ฯ
๏ พระทรงฟังสังรเสริญแสนฉลาด	สมเป็นปราชญ์ฟังเพราะล้วนเหมาะเหมง
ท่านช่วยคิดแก้ความไปตามเพลง	อย่าได้เกรงกีดขวางทุกอย่างไป
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	จากปรางค์มาศไปเฝ้าท้าวโกสัย
ปรึกษาการต่างต่างทุกอย่างไป	ตามที่ในสังฆราชพูดพาดพิง
ท้าวโกสัยว่าไม่ใช่หรือพ่อเอ๋ย	เพราะมันเคยข่มขี่ดั่งผีสิง
คงจะทำหลายเล่ห์ประเวประวิง	แม้นเรานิ่งไว้ในใจมันใส่งอม
เหมือนแก้วเก่าร้าวแยกแตกสลาย	จะขวนขวายต่อติดสนิทสนอม
คงจะเป็นริ้วร่องให้หมองมอม	ถึงจะยอมให้มันใช้เห็นไม่ฟัง
พระมังคลาว่าจริงเหมือนท้าวตรัส	แกเสียสัตย์ดูหน้าเหมือนบ้าหลัง
คิดให้ทำป้อมค่ายระไวระวัง	มันคงตั้งรบรุกถึงคลุกคลี ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายพราหมณ์สุทัดจัดพหล	ระดมคนไปทำการชานกรุงศรี
ป้อมปีกกาสารพันกันไพรี	แล้วให้ตีเหล็กใหญ่เอาใส่แกน
เร่งกันทำกำกับคนนับหมื่น	เจาะช่องปืนไว้สำหรับนับได้แสน
ตั้งค่ายคูหลายชั้นกันเขตแดน	ปืนหามแล่นปืนใหญ่จัดไว้วาง
แล้วสำเร็จเสร็จการด่านปากน้ำ	คนประจำฝึกหัดไว้ขัดขวาง
ตั้งตึกใหญ่ใส่อาหารไว้ย่านกลาง	เมื่อขัดขวางเครื่องเสบียงได้เลี้ยงพล
แล้วสำเร็จเสร็จสรรพตามรับสั่ง	กลับมาวังทูลแจ้งแห่งนุสนธิ์
พระทราบเสร็จราชการบานกมล	เหมือนสายชลดับร้อนค่อยผ่อนคลาย ฯ
๏ จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง	แกร้อนทรวงคอยหาไม่เห็นหาย
อ้ายมังคลาทีจะรู้ในอูบาย	อันแยบคายที่กูคิดจึงบิดเบือน
ชะรอยอ้ายพ่อตาไปว่ากล่าว	อันเรื่องราวคิดไว้เห็นไม่เหมือน
จำจะมีจดหมายให้ไปเตือน	แม้นแชเชือนก็คงเห็นได้เล่นกัน
แกจึงเขียนหนังสือสองฉบับ	ตราประทับให้เข้าไปไอศวรรย์
ส่งให้พวกคนใช้รีบไปพลัน	ตามกูบัญชาสั่งอย่ารั้งรา
พวกคนใช้รีบไปถึงเมืองด่าน	แล้วส่งสารบอกแจ้งแห่งเลขา
พวกชาวด่านรับสารไปพารา	ทูลกิจจาแก่พระองค์ดำรงวัง ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลาหน่อกษัตริย์	ออกแท่นรัตน์ธิบดินทร์ถวิลหวัง
ถามเรื่องการเวียงชัยระไวระวัง	แล้วตรัสสั่งสนทนากับอาจารย์ ฯ
๏ ฝ่ายเสนีที่รับอักษรศรี	ทูลคดีท้าวไทเขาให้สาร
กับหนังสืออักขราพระอาจารย์	แล้วก็อ่านเรื่องราวกล่าวสารา
ในลิขิตสังฆราชผู้ปราดเปรื่อง	อันรู้เรื่องชี้ขาดในศาสนา
มาถึงศิษย์ร่วมชีวังมังคลา	ด้วยคอยหามาก็หายไปหลายเดือน
การที่พูดกันไว้ก็ได้เสร็จ	คงสำเร็จโดยประสงค์จำนงเหมือน
เราก็รับแม่นแท้ไม่แชเชือน	คงเป็นเพื่อนทำศึกดั่งตรึกตรอง
จงลงไปกำปั่นสักวันหนึ่ง	จะได้พึ่งพัวพันกันทั้งสอง
คงจะสมใจจิตอย่าคิดตรอง	การเศร้าหมองจะได้คลายวายคะนึง
แล้วคลี่สารเจ้าพาราปตาหวี	ขอเป็นที่รักใคร่อาลัยถึง
เจริญราชไมตรีที่คะนึง	ด้วยรำพึงอยากประสบพบพระองค์
พอได้เป็นเกียรติยศปรากฏไว้	เชิญภูวไนยโปรดให้สมอารมณ์ประสงค์
ข้าขอเป็นเกือกทองฉลององค์	ได้ดำรงไมตรีที่เจริญ ฯ
๏ พอจบสารฝ่ายพระผ่านกำพลเพชร	ครั้นทราบเสร็จมันมาตั้งสังรเสริญ
พูดยกยอล่อให้น้ำใจเพลิน	มันจะเชิญเอาไปทำให้หนำใจ
ก็รู้อยู่ว่าปัญญาตาบาทหลวง	คิดล่อลวงมิได้ตรงอย่าสงสัย
จึงตรัสสั่งกรมท่าเสนาใน	เร่งแก้ไขแต่งตอบให้ชอบกล ฯ
๏ เสนีรับโองการเขียนสารตอบ	โดยระบอบเรื่องความตามนุสนธิ์
แล้วสั่งให้เสนีทั้งสี่คน	นำยุบลราชการใส่พานทอง
แล้วแห่แหนลงไปในกำปั่น	ส่งให้ท่านบาทหลวงเฒ่ากับข้าวของ
ทั้งลูกไม้ของประหลาดใส่ถาดทอง	กับสิ่งของเอมโอชโภชนา ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าออกมารับจับหนังสือ	ดูลายมือคลี่สารอ่านเลขา
ในสารศรีเจ้าจังหวัดกษัตรา	พระมังคลาขอคำนับกับอาจารย์
ซึ่งมิได้ลงมาช้าอยู่นั้น	ด้วยป่วยครั่นตัวไปหลายสถาน
แต่พอหายจะลงมาหาอาจารย์	จงทราบสารเถิดเจ้าคุณอย่าวุ่นวาย
พอจบเรื่องแกนึกเคืองแต่ในจิต	อ้ายนี่คิดเห็นจะรู้ที่กูหมาย
มันจึ่งบอกเจ็บไข้ไม่สบาย	รู้อุบายจริงแล้วหนอเพราะพ่อตา
แล้วจึงอ่านสารตอบพระยาแขก	ว่าเมื่อแรกท้าวไทขึ้นไปหา
ก็ขอบใจไมตรีที่ท่านมา	เหมือนญาติกานับเนื้อดั่งเชื้อวงศ์
ซึ่งจะออกณรงค์ด้วยช่วยดับศึก	ก็สมนึกแสนยินดีที่ประสงค์
ไม่เดียดฉันท์รักกันเหมือนญาติวงศ์	จะซื่อตรงต่อกันจนบรรลัย
แต่ครั้งนี้มิได้ไปในกำปั่น	เพราะโรคันดอกพระองค์อย่าสงสัย
ถ้าแม้นค่อยทุเลาบรรเทาใจ	คงจะได้พบกันดั่งสัญญา
ขอเชิญแจ้งศุภลักษณ์ในอักษร	ไม่เกี่ยงงอนซื่อตรงเหมือนวงศา
อันสารศรีนี้ถึงท้าวเจ้าพารา	เมืองปตาหวีจงแจ้งอย่างแคลงเลย
๏ บาทหลวงเจ้ามารยาแกด่าผลุง	พูดออกยุ่งอวดก๋าเจ้าข้าเอ๋ย
ควักน้ำตาลล่อมดปดจนเลย	กูก็เคยรู้ใจอ้ายไทยแกม
เป็นไรมีที่ตรงนั้นอย่ามั่นหมาย	ชะเจ้านายมึงเป็นปราชญ์ฉลาดแหลม
มาหลอกกูผู้อาจารย์เอาหวานแกม	อ้ายแกะแนมไม่รู้สึกสำนึกตัว
ชะเจ้าปิ่นภูวดลกำพลเพชร	มาไว้เม็ดพูดจามันน่าหัว
เฮ้ยไปบอกตามกูสั่งระวังตัว	กูไม่กลัวบุญญาบารมี
ขุนเสนาลากลับจากกำปั่น	แล้วพากันเข้าประณตบทศรี
ทูลแถลงแจ้งข้อคดีมี	ให้ทราบที่บาทหลวงว่าสารพัน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลาปรีชาฉลาด	ตรัสประภาษสั่งพหลพลขันธ์
ให้จัดแจงเตรียมตัวไว้ทั่วกัน	ไม่ช้าวันมันคงทำให้รำคาญ ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิเวท	แกแจ้งเหตุตรองไว้หลายสถาน
จึงกราบทูลมูลความตามบุราณ	จะต้องราญรบสู้ดูกำลัง
เขาจะคิดรอนราญสถานไหน	เรามั่นไว้มันอยู่เรือเหมือนเสือขัง
รบแต่ห่างกันสักหน่อยคอยระวัง	ถ้าแม้นตั้งค่ายคูจะรู้ความ
พระจอมวงศ์ทรงฟังสั่งประกาศ	ท่านช่วยกวาดเสียให้เตียนที่เสี้ยนหนาม
การที่จะณรงค์ในสงคราม	แล้วแต่ความคิดท่านจะผันแปร
อาญาสิทธิ์อยู่กับท่านดังมั่นหมาย	เสนานายใครไม่ฟังยังกระแส
เอาตามบทอัยการอย่าผันแปร	สุดแล้วแต่ท่านครูผู้อาจารย์
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	เข้าปรางค์มาศรจนามุกดาหาร
ฝ่ายท่านตาพราหมณ์สุทัตเร่งจัดการ	เตรียมทหารไว้ให้ทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง	แกนั่งง่วงคอยสังเกตหาเหตุผล
คิดจะเข้าตีด่านชานกำพล	ให้ร้อนรนอกใจไม่สบาย
แกจึ่งเรียกเจ้าพาราปตาหวี	มานั่งที่พูดไปดังใจหมาย
ได้ช่วยกันปรึกษาหาอุบาย	อันแยบคายเองจะเห็นเป็นอย่างไร
จะไปตีลังกาเห็นช้านัก	จะร้างรักร้อนจิตพิสมัย
กูเห็นว่าเรื่องราวจะยาวไป	กูคิดไว้ว่าจะตีบุรีมัน ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราพระยาแขก	มันนั่งแบกโง่ไว้ใจกระสัน
ด้วยราคารัดรึงให้ตึงตัน	คิดหมายมั่นแต่จะใคร่ได้อนงค์
จึงว่ากับสังฆราชพระบาทหลวง	การทั้งปวงไม่ใช่ของต้องประสงค์
ขอแต่ให้ได้นุชบุษบง	การประสงค์ของดิฉันเท่านั้นเอง ฯ
๏ บาทหลวงได้ฟังว่านัยน์ตาเขียว	แกโกรธเกรี้ยวลุกขึ้นโลดกระโดดเหยง
แล้วชี้หน้าด่าให้มิได้เกรง	อ้ายนักเลงสกปรกโกหกกู
พูดสบถสาบานให้การไว้	ชอบแต่ให้แลบลิ้นออกกินหมู
หมายว่ารักใคร่กันกตัญญู	มิได้รู้กิริยาอ้ายบ้ากาม
แกเดินด่าเออมันไม่ใช่มนุษย์	แล้วขากทุดเต็มระยำอ้ายซำสาม
ท้าวกุลาพาซื่อไม่ถือความ	พยายามแต่จะใคร่ได้อนงค์
หัวร่อแหะแคะไค้มิได้โกรธ	ให้ปราโมทย์คลุ้มคลั่งกำลังหลง
เพราะถูกยาตาเฒ่าเอาจนงง	เล่นเอาหลงเร่อไปไม่ได้การ
ประเดี๋ยวชักเอากระดาษที่วาดรูป	ออกมาจูบเล่นเป็นสุขสนุกสนาน
บาทหลวงเฒ่าเข้าห้องคิดตรองการ	จะรอนราญราวีตีกำพล
จึงให้หาแต่บรรดาขุนนางแขก	มาแย้มแยกเรื่องความตามนุสนธิ์
กูจะเข้าราวีตีกำพล	สั่งพหลไว้ให้ทั่วทุกตัวนาย
จะทำศึกครั้งนี้เป็นที่ยิ่ง	การจะชิงนางในเหมือนใจหมาย
จงช่วยกันรบสู้อย่าดูดาย	ให้เจ้านายสมประสงค์จำนงปอง
แกหวนจิตคิดขึ้นได้ว่าอ้ายนี่	มันถูกผีถูกยาพาให้หมอง
แม้นมิแก้ไหนจะสมอารมณ์ปอง	จำต้องแก้ไขให้มันคลาย
แล้วจึงว่าฮาเฮ้ยอ้ายเหล่านี้	กลับไปที่อยู่ตนเร่งขวนขวาย
จงจัดแจงเตรียมพหลพลนิกาย	ไว้ทุกนายเรียกเมื่อไรให้ได้การ
แล้วลุกเดินเลยไปท้ายบาหลี	ขึ้นเก้าอี้ดูตำรายาขนาน
จำจะแก้อ้ายขี้เค้าจะเอาการ	พอชื่นบานมันจะได้ใช้ไพร่พล
ซึ่งเอารากกำจายหิงหายป่า	กับแก้วตาฝูงสัตว์แรกปัฏิสนธิ์
ทั้งเครื่องหวานมาเป็นเชื้อเจือระคน	แล้วเสกมนต์ลงอักษรให้ถอนยา
พลางกวนใส่ไว้เสร็จสำเร็จนึก	เวลาดึกเดินเหย่าเข้าไปหา
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าประเทศเขตชวา	ลุกออกมาต้อนรับแล้วจับมือ
พลางปราศรัยในเล่ห์เสน่หา	แต่พี่มานั่งคอยอยู่น้อยหรือ
เชิญไปแท่นไสยาจะหารือ	แม่อย่าถือไปด้วยกันเถิดขวัญใจ
แล้วจูงบาทหลวงเฒ่าเข้าในห้อง	แกจึ่งร้องว่าอ้ายบ้าอ้ายตาใส
ตัณหาสดหยดย้อยน้อยเมื่อไร	จะทำไมกับกูเป็นครูบา ฯ
๏ท้าวกุลารู้สึกนึกขึ้นได้	เออผิดไปแล้วท่านอาจารย์ขา
ได้ผิดพลั้งหวังว่ามิตรองค์ธิดา	ไม่แจ้งว่าท่านครูผู้อาจารย์
บาทหลวงว่าฮ้าเฮ้ยมึงอย่าวุ่น	ทำเฉียวฉุนให้ตัณหานั้นกล้าหาญ
เพราะลมราคมากมายหลายประการ	กูสงสารจะช่วยแก้ให้แปรไป
เอายานัตถุ์ดมพลางพอสร่างโศก	ระงับโรคที่ในจิตหวิดหวิดไหว
แกหยิบยาที่ประสมให้ดมไป	ออท้าวไทคำนับรับมาดม
พิษยาแฝดก็ค่อยเบาที่เร่าร้อน	เพราะยาถอนไปชำระที่สะสม
บรรเทาคลายหายเหี้ยมที่เตรียมตรม	พอขับลมราคร้อนผ่อนสำราญ
ได้หลับนอนอ่อนใจได้เป็นสุข	บรรเทาทุกข์ค่อยสบายหลายสถาน
ครั้นรุ่งแจ้งแสงสีรวีวาร	เสพอาหารเห็นสบายวายอาวรณ์
บาทหลวงเห็นค่อยคลายเรียกนายทัพ	มากำชับพวกทหารชาญสมร
รีบยกไปทอดท่าหน้าสันดอน	พลนิกรขานโห่เป็นโกลา
พร้อมสะพรั่งตั้งกันเป็นหลั่นลด	ทั้งเรือบดเรือแพนดูแน่นหนา
บาทหลวงแล่นไปข้างหลังค่อยรั้งรา	พวกโยธาฮึกหาญจะราญรอน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายมังคลานราราช	บรมนาถบพิตรอดิศร
ทราบว่าบาทหลวงมาหน้าสันดอน	ให้อาวรณ์ในพระทัยไปสบาย
จึ่งปรึกษาว่าข้าแต่อาจารย์เจ้า	บาทหลวงเฒ่ากวนใจไม่รู้หาย
คงจะเหมือนถ้อยคำท่านทำนาย	จะยักย้ายป้องกันเป็นฉันใด
พฤฒาเฒ่าเข้าใจที่ในเหตุ	พลางน้อมเกศทูลแจ้งแถลงไข
ต้องคิดรับกันที่ท่าชลาลัย	ถึงศึกใหญ่เราอยู่บกเหมือนนกบิน
แต่จะต้องตั้งค่ายตามชายหาด	เอาขวากสาดไปตามท่าชลาสินธุ์
เอาแผ่นเหล็กสองชั้นกั้นที่ดิน	แล้วเอาหินตั้งรายชายทะเล
กองให้หนากว่ากำแพงสักสี่เท่า	ให้คนเข้าบังได้เดินไขว่เขว
เอาปืนใหญ่จุกช่องมองคะเน	พอเรือเหยิงให้ล่มจมตะแคง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลาเจ้าฝาหรั่ง	จึงตรัสสั่งพวกทหารชาญกำแหง
ตั้งสมนอกสมในขอใช้แรง	ทุกตำแหน่งอย่าให้ขาดราชการ
เชิญท่านครูผู้ใหญ่ลงไปด้วย	จะได้ช่วยจัดแจงแต่งทหาร
จงรีบรัดจัดกันให้ทันการ	แม้นเนิ่นนานพวกศัตรูจะจู่มา
แล้วตัวเราจงจะไปต่อภายหลัง	เรียกฝรั่งเกณฑ์หัดจัดปืนผา
ทั้งลูกดินน้อยใหญ่รีบไคลคลา	ตามท่านตาครูไปในกระบวน
จงตรัสสั่งเสนีปรีชาฉลาด	เร่งหมายบาดพลไพร่รีบไต่สวน
อย่าให้มันหลบลี้หนีกระบวน	เกณฑ์ให้ถ้วนอย่าให้ขาดราชการ ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	เสร็จนิวัตกลับหลังยังสถาน
ขุนเสนีทุกตำแหน่งมาแจ้งการ	เกณฑ์ทหารเก่าใหม่ในบาญชี
ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญในการเวท	ดูสังเกตดินฟ้าในราศี
ก็รีบรัดพหลแลมนตรี	ลงไปที่ปากน้ำท่าศิลา
เอาแลงถมระดมคนพลไพร่	ตั้งเหล็กใหญ่ทำเป็นแกนให้แน่นหนา
เจาะไว้ช่องปืนใหญ่ชายชลา	ป้อมปีกกาตั้งรายชายสันดอน
แล้วโรยขวากลากปืนขึ้นไปใส่	บนป้อมใหญ่ชายตลิ่งริมสิงขร
ครั้นสำเร็จเสร็จปราการชานนคร	ให้รีบร้อนเข้าไปเฝ้าเจ้าแผ่นดิน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	แกแล่นล่วงมาในท่าชลาสินธุ์
ระรี่เรื่อยเฉื่อยมาในวาริน	พร้อมกันสิ้นมิได้แยกแตกกระจาย
ทั้งเรือรบเรือลำเลียงเคียงสลับ	มาคั่งคับในวารินกระสินธุ์สาย
บาทหลวงสั่งบรรดาเสนานาย	แม้นถึงท้ายอ่าวจงเงียบเชียบสำเนียง
จะทอดท่าดาประดังให้พรั่งพร้อม	เอาเรืออ้อมปิดอ่าวแล่นก้าวเฉียง
เรือลูกค้ามาขายแล่นใกล้เคียง	เก็บเสบียงรีบเอาทั้งข้าวเกลือ
อีกวันครึ่งมาถึงเมืองปากน้ำ	เอาผ้าดำเขียนลงเป็นธงเสือ
สั่งให้ปักประจำทุกลำเรือ	ทั้งใต้เหนือจะได้ดูรู้สำคัญ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายเรือตระเวนเจนสมุทร	เที่ยวแล่นรุดรอบนครสิงขรขัณฑ์
เห็นเรือรบแล่นหลามมาตามกัน	ดูหลายพันดาษดาในวาริน
ก็รีบรัดลัดมาเข้าหน้าด่าน	เอาเหตุการณ์บอกพระยาท่ากระสินธุ์
ว่าข้าศึกจะมาติดธานินทร์	แขกทั้งสิ้นเหลือล้นคณนา
อีกวันหนึ่งคงถึงเมืองปากน้ำ	หลายพันลำดาษดื่นล้วนปืนผา
ฝ่ายตาเฒ่าเจ้าเมืองด่านชานชลา	รีบเข้ามาแจ้งคดีเสนีนาย
ส่วนท่านครูผู้สำเร็จราชกิจ	เขียนลิขิตส่งให้ไปถวาย
พวกม้าเร็วรีบไปทั้งไพร่นาย	ทูลถวายข้อความตามคดี
แม้นยังไม่เสด็จออกบอกเถ้าแก่	ให้ทูลแต่องค์พระมเหสี
เป็นการร้อนไวไวไปจงดี	พวกพาชีรีบไปในพารา ฯ
๏ ฝ่ายเสนีที่ลงมารักษาด่าน	ให้ทหารปืนใหญ่ทั้งซ้ายขวา
ลากขึ้นป้อมพร้อมพรั่งปืนจังกา	คาบศิลาทองปรายไว้หลายพัน
ฝ่ายท่านครูผู้วิเศษแจ้งเหตุผล	ทำมงคลเสกด้ายสายกระสัน
ทั้งแคล้วคลาดเข้าณรงค์คงกระพัน	ให้แจกกันแต่บรรดาพลากร ฯ
๏ ฝ่ายม้าใช้ไปถึงนิเวศน์วัง	เห็นพร้อมพรั่งเหล่าทหารชาญสมร
ตรงเข้าไปหาเสนีชุลีกร	เป็นการร้อนช้าไม่ได้เร่งไปทูล
ว่าข้าศึกมาประชิดติดปากน้ำ	ท่านเร่งนำเข้าไปเฝ้าเจ้าไอศูรย์
ยังไม่ออกบอกให้ข้างในทูล	เป็นเค้ามูลศึกมาถึงธานี
รีบเข้าไปในวังสั่งท่านท้าว	แจ้งเรื่องราวราชการกับสารศรี
เจ้าขรัวนายไปพลันด้วยทันที	นำคดีทูลองค์พระทรงวัง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	ตรัสประภาษเกิดศึกเหมือนนึกหวัง
เสด็จจากแท่นสุวรรณบัลลังก์	ออกมายังที่นั่งโถงพระโรงคัล
สถิตแท่นวินิจฉัยอันไพโรจน์	จึงเอื้อนโอษฐ์ไปแจ้งเหตุทุกเขตขัณฑ์
แต่บรรดาเมืองขึ้นทั้งหมื่นพัน	ให้พากันมาบำราบปราบอรินทร์
แล้วเอื้อนอรรถตรัสสั่งท้าวโกสัย	ท่านอยู่ในเวียงวังดั่งถวิล
คอยจับจ่ายเครื่องเสบียงเลี้ยงกันกิน	ทั้งลูกดินอาวุธยุทธนา
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	ขุนอำมาตย์พลนิกายทั้งซ้ายขวา
ตั้งกระบวนทวนธงอลงการ์	ทั้งปืนผาเสโล่แลโตมร
พลดาบดาบสายสะพายแล่ง	พลหอกหอกแซงเคียงสลอน
พลง้าวง้าวรายล้วนปลายงอน	เหล่านิกรเสนากล้าเกาทัณฑ์
พลโล่ถือโล่มือกุมดาบ	ศรกำซาบลูกทองแดงดูแข็งขัน
เครื่องอาวุธยุทธนาสารพัน	พลขันธ์พร้อมถ้วนกระบวนแซง
รถที่นั่งอย่างใหม่ลายกุดั่น	เป็นเครือวัลย์ฝังพลอยพรายพรอยแสง
บัลลังก์ทองรองมุกดาลงยาแดง	เป็นใบแพลงพลิ้วพลิกนกจิกพลอย
บุษบกกระจกบังฝังสายลั่น	เป็นนาคพันห้อยพู่ดูเป็นฝอย
ทั้งดุมวงกงสลับประดับพลอย	ดูเรียบร้อยเทียบประทับไว้กับเกย
เทียบพระยาม้ามิ่งมงคลรัตน์	ทั้งเหยาะหยัดพริ้งเพริศดูเปิดเผย
สารถีที่สำหรับกำกับเกย	ดาบที่เคยกุมประทับไว้กับกร ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงกำพลเพชร	แต่งองค์เสร็จดำเนินไปดั่งไกรสร
ทรงพระแสงฝักลงยาค่านคร	เสด็จจรเกยชลาหน้าพระลาน
โหราเฒ่าคอยทำนายถวายฤกษ์	พอเมฆเบิกเป่าสังข์ระฆังขาน
ลั่นฆ้องชัยเสียงซ้องก้องกังวาน	โห่ประสานสังข์แตรแซ่สำเนียง
พระทรงนั่งอลังกตบนรถแก้ว	ดูพรายแพรวก้องกังวานประสานเสียง
ยิงปืนใหญ่กึกก้องซ้องสำเนียง	ทั้งจำเรียงดนตรีปี่ชวา
เดินกระบวนทวนธงตรงไปด่าน	หมู่ทหารเดินปนพลอาสา
ยกไปตามครุฑนามตามตำรา	พอถึงท่าเมืองปากน้ำพอย่ำเย็น ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	แกแล่นล่วงคุ้งแควพอแลเห็น
ถึงชะวากปากน้ำพอย่ำเย็น	เดือนก็เด่นแสงสว่างกลางอัมพร
ทั้งเรือรบเรียงรายใบสล้าง	ให้ทอดขวางปิดทางข้างสิงขร
ทิ้งสมอรอราหน้าสันดอน	พลนิกรคับคั่งตั้งกระบวน
ค่ายวิหลั่นกันลูกปืนยกขึ้นตั้ง	ทหารนั่งคอยระดมเมื่อลมหวน
เอาปืนใหญ่ไว้ตรงกลางรางชนวน	จัดไว้ถ้วนเครื่องอาวุธยุทธนา
บาทหลวงเฒ่าเจ้าพาราปตาหวี	สั่งเสนีไพร่นายทั้งซ้ายขวา
เวลาดึกจะตีด่านชานชลา	พวกเสนาสั่งให้ทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายมังคลาพฤฒาเฒ่า	เข้ามาเฝ้าทูลแถลงแจ้งนุสนธิ์
เชิญเสด็จไปพลับพลาริมสาชล	พร้อมพหลแลหลามตามกันไป
ขึ้นประทับพลับพลาที่หน้าด่าน	พวกทหารแห่ห้อมล้อมไสว
พราหมณ์สุทัตจัดพหลพลไกร	ให้ขึ้นไปหอรบสมทบพล
ประจุปืนน้อยใหญ่ใส่ดินหู	ทุกช่องคูตามตำแหน่งทุกแห่งหน
ฝ่ายท่านครูผู้เฒ่าเข้ามณฑล	แล้วห้ามคนที่ในค่ายอย่าได้อึง
ทั้งปืนใหญ่ให้เงียบเซียบสงัด	ในจังหวัดพวกศัตรูจะรู้ถึง
เสร็จสั่งความพราหมณ์เข้านั่งตั้งรำพึง	หน่วงไปถึงทางกสิณอภิญญาณ
เสกใบไม้ให้เป็นต่อห่อผ้าขาว	เวลาเช้าจะปล่อยไปไล่สังหาร
เสกไม้เท้าเป็นเหรากุมภาพาล	จะประหารสักเท่าไรก็ไม่ตาย
พอเดือนเที่ยงเสร็จพิธีมาที่เฝ้า	แถลงเล่าการประมูลทูลถวาย
พระทรงฟังสั่งมหาเสนานาย	ท่านทั้งหลายจงกำชับอย่าหลับนอน
ด้วยข้าศึกฮึกฮักมาหนักแน่น	เตรียมโล่แพนหอกคู่ธนูศร
แม้นสู้ถึงอาวุธสั้นได้ราญรอน	ไว้แซกซ้อนปืนนกสับคาบศิลา
จงจัดสรรกันให้ถ้วนกระบวนรบ	ใครหลีกหลบเอาชีวังถึงสังขาร์
ตามกฎหมายพระนครแต่ก่อนมา	ท่านพฤฒากับเสนีได้ชี้แจง ฯ
ตอนที่ ๑๑๐
พระบาทหลวงตีด่านเมืองกำพลเพชร
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	เวลาล่วงดาวกระจ่างสว่างแสง
ประมาณสามยามสงัดแกจัดแจง	สั่งให้แต่งตัวทหารชำนาญปืน
ประจุลูกน้อยใหญ่ใส่ดินหู	สังเกตดูปืนสัญญาเร่งฝ่าฝืน
ยิงระดมถมเข้าไปในกลางคืน	คงแตกตื่นวุ่นวิ่งชิงเอาเมือง
แกสั่งเสร็จแหงนขึ้นไปในอากาศ	เห็นเมฆกลาดกลุ้มวิถีเป็นสีเหลือง
แล้วดูดาวที่บังคับสำหรับเมือง	ยังรุ่งเรืองสุกใสทั้งไพบูลย์
แต่ตำราว่าไว้ในตำหรับ	แม้แม่ทัพดีคงได้ซึ่งไอศูรย์
ถึงชะตาเมืองจะดีบริบูรณ์	แต่เค้ามูลปลั้วเปลี้ยก็เสียเอง
พอดาวโจรโชติช่วงเห็นดวงเด่น	บาทหลวงเห็นต้องตำหรับจับเขนง
เทดินหูลุกขึ้นยืนยิงปืนเอง	เสียวครื้นเครงเลื่อนลั่นสนั่นดัง
ทหารปืนจับชุดจุดดินหู	เสียงฟุบฟูยิงประดาทั้งหน้าหลัง
เป็นควันกลุ้มตูมลั่นสนั่นดัง	ถูกกระทั่งสนามดินก้อนศิลา
ยิงระดมสมทบหอรบใหญ่	เป็นแสงไฟส่องสว่างกลางเวหา
เสียงประสานขานโห่เป็นโกลา	ชาวพาราปล่อยปืนดังครื้นโครม
ถูกวิหลั่นหันเหียนเจียนจะคว่ำ	แล้วยิงซ้ำก้องกึกเสียงฮึกโหม
ถูกเพลาใบไหม้เสาราวกับโคม	เสียงครึกโครมสูบน้ำร่ำขึ้นไป
เพลิงก็ดับกลับใบมิได้หยุด	บ้างยัดจุดยิงกันเสียงหวั่นไหว
บาทหลวงเร่งพวกพหลสกลไกร	ให้โยนไฟหม้อดินสิ้นทุกคน
ถูกตึกกร้านร้านโรงไฟโพลงพลุ่ง	ทหารมุงช่วยกันดับอยู่สับสน
พระมังคลากล้าหาญการประจญ	พลางไล่คนขึ้นเชิงเทินเนินกำแพง
ให้ยิงปืนทองปรายรายทุกป้อม	ทหารพร้อมปล่อยไปไฟเป็นแสง
เสียงตูมตึงผึงผางที่กลางแปลง	ถูกเรือแคลงแคมปรุทะลุทลาย
บ้างถูกพวกแขกดำตกน้ำโพล่ง	ถูกซึ่โครงอกแยกแตกสลาย
บ้างขาหักแขนขาดกระจัดกระจาย	ทั้งไพร่นายตายล้มไม่สมประดี ฯ
๏ พอรุ่งแจ้งแสงทองส่องอากาศ	สังฆราชเร่งให้รบอย่าหลบหนี
รีบเข้าไปให้กระทั่งฝั่งนที	ยกเข้าตีด่านให้ได้อย่าไว้มัน
พอสว่างเห็นทางเร่งขึ้นบก	กระไดหกพาดกำแพงให้แข็งขัน
ปีนเข้าไปในพาราไล่ฆ่าฟัน	อาวุธสั้นเร่งเข้ากลุ้มตะลุมบอน
แกถือดาบด้ำงาอาญาสิทธิ์	ท้าวแขกติดตามหลังแกสั่งสอน
แล้วขับพวกโยธาพลากร	ให้เร่งต้อนกันเข้ายิงเป็นสิงคลี
เรือประดาหน้าหลังอยู่คั่งคับ	เอาปืนตับยิงหอรบไม่หลบหนี
พวกชาวเมืองเยื้องยิงทิ้งอัคคี	พอสุริย์ศรีพวยพุ่งจะรุ่งราง
บาทหลวงให้ทอดสะพานกระดานเรียบ	พอคนเหยียบขึ้นไปได้เอาไม้ขวาง
เอาเหล็กแผ่นบังกายวิ่งไปพลาง	ขึ้นไปทางชายหาดดาษดา
ยกบันไดเข้าไปพาดพลาดถลำ	ชาวเมืองซ้ำแทงดิ้นสิ้นสังขาร์
หลอมตะกั่วคั่วทรายปรายลงมา	จนเวลารุ่งแจ้งแสงอุทัย
บาทหลวงขึ้นบนฝั่งสั่งทหาร	ให้ปลูกร้านริมท่าชลาไหล
เอาเหล็กรางบังกั้นข้างชั้นใน	แล้วตั้งให้ค่ายล้อมรอบเป็นขอบคัน
แผ่นเหล็กใหญ่หนาราวสักเก้านิ้ว	ตั้งเป็นทิวล้อมรอบเป็นขอบขันธ์
แล้วให้ลากปืนใหญ่ขึ้นไปพลัน	พอตะวันส่องสว่างกระจ่างตา
ไล่พหลพลรบขึ้นหลบอยู่	บาทหลวงดูเชิงเทินดินล้วนหินผา
ถึงจะคิดรื้อถอนก้อนศิลา	ชายคงคาเห็นไม่ได้ดั่งใจปอง
จำจะยิงปืนใหญ่เข้าไปสู้	ให้คนผู้บางเบาทิ้งข้าวของ
ยิงเข้าไปจะได้รู้ดูทำนอง	แล้วก็จ้องเข้าไปในเชิงเทิน
เสียงตูมตึงผึงผางลงกลางค่าย	ถูกพลไพร่วิ่งวกระหกระเหิน
บ้างล้มตายหลายคนบนเชิงเทิน	ที่ยับเยินเจ็บป่วยบ้างม้วยมรณ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ตรัสประภาษกับทหารชาญสมร
ให้ถอยทัพกลับพหลพลนิกร	ขึ้นที่ดอนทางบนพ้นลูกปืน ฯ
๏ บาทหลวงว่ายิงเข้าไปอย่าให้ขาด	ให้ตายกลาดพสุธาอย่าฝ่าฝืน
เราก็ตั้งค่ายมั่นกันลูกปืน	อย่าแตกตื้นออกไปสู้อยู่ในวง
ดูกำลังเขาก่อนคอยผ่อนผัน	เราตั้งมั่นกว่าจะสมอารมณ์ประสงค์
ค่อยพากเพียรเอาให้ได้ดั่งใจจง	สมประสงค์ตีได้ด่านชานบุรินทร์
ทำไมกับเมืองกำพลอยู่บนบก	เปรียบเหมือนนกหนีหลบกระทบหิน
มันคงต้องเลิกล่าเข้าธานินทร์	เก็บให้สิ้นเมืองด่านชานชลา
บาทหลวงคิดอิ่มเอมเปรมในจิต	คงสมคิดแท้แล้วไม่แคล้วหวา
ทหารเราเล่าก็ดีมีศักดา	จงอุตส่าห์เคี่ยวขับคอยรับรอง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายด่านอาจารย์สั่ง	ให้รอรั้งพักพหลคนทั้งผอง
จงตั้งมั่นกันตรวจเป็นหมวดกอง	ดูทำนองข้าศึกเห็นฮึกครัน
แล้วพราหมณ์เฒ่าเข้าที่พิธีไสย	เสกใบไม้บินเวียนอยู่เหียนหัน
เป็นต่อแตนแน่นอากาศประหลาดครัน	ท่านพราหมณ์นั้นเป่ามนต์ให้ทนคง
ใครตบตีบี้เท่าไรไม่วายวอด	มันขบตอดต่อยกระจุยเป็นผุยผง
กายสิทธิ์ฤทธิรณทั้งทนคง	แล้วเป่าส่งไปข้างค่ายให้ไล่คน
เสียงหวี่หวู่อู้ไปเข้าค่ายแขก	คนตื่นแตกวิ่งเตร่ระเหระหน
มันตอมต่อยหัวหูทุกผู้คน	เที่ยววิ่งวนปืนผาไม่กล้ายิง
แล้วตอมต่อยเข้าที่หน้าตาบาทหลวง	วิ่งทะลวงร้องอี้ดั่งผีสิง
บ้างเที่ยวแอบตอไม้คล้ายกับลิง	บ้างก็วิ่งหาไปมาใส่กอง
พอควันกลุ้มต่อต่อยไม่ถอยหนี	เสียงอู้อี้วนวิ่งทิ้งข้าวของ
บาทหลวงเห็นแปลกจิตผิดทำนอง	เห็นจะต้องเวทมนตร์พวกคนดี
จำจะคิดแก้ไขที่ในสัตว์	ให้วิบัติแพ้พ่ายกระจายหนี
ต้องหาของอ้ายที่ชั่วตัวอัปรีย์	มาแก้ที่เวทมนตร์คนสำคัญ
แกจึงเรียกคนใช้ให้ไปหา	เก็บโหราเท้าสุนัขผักบุ้งขัน
กับของชั่วหลายอย่างต่างต่างพรรณ	เอามากลั่นชุบผ้าดำทำเป็นธง
ส่งให้พวกบริษัทขึ้นกวัดแกว่ง	ต่อที่แรงบินเปิดเตลิงหลง
บาทหลวงสั่งพวกพหลรณรงค์	ให้เอาธงปักไว้รอบค่ายคู
แล้วจึงสั่งพวกทหารชำนาญครบ	ปืนจะรบประจุไว้ใส่ดินหู
พอพลบค่ำย่ำระฆังพังประตู	พากันกรูยกเข้าด่านชานบุรินทร์ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายในปราการด่านปากน้ำ	พวกประจำธารท่าชลาสินธุ์
ทุกหมู่หมวดตรวจตรารอบธานินทร์	พร้อมกันสิ้นทุกตำแหน่งแต่งกระบวน
ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญในการเวท	ก็แจ้งเหตุต่อหายเร่งไต่สวน
รู้ว่ามีผู้แก้ให้แปรปรวน	แกใคร่ครวญในฉบับตำหรับตำรา
เห็นจะมีข้าศึกมาฮึกหาญ	ในปราการแม่นแท้แน่นักหนา
จึงทูลพระจอมวังมังคลา	ในเวลาพลบค่ำดั่งทำนาย
ขอพระองค์จงเตรียมโยธาทัพ	ไปตั้งรับอยู่ที่นั่นอย่าผันผาย
เอาทหารปืนใหญ่ทั้งไพร่นาย	ไปตั้งรายตามประตูทุกหมู่กอง
พระตรัสสั่งพวกพหลพลทั้งหลาย	เสนานายต่างประมูลทูลฉลอง
ขออาสาการศึกเหมือนนึกปอง	มิให้ต้องเคืองบาทาฝ่าธุลี
แล้วถวายบังคมลาออกมาตรวจ	ทุกหมู่หมวดอยู่ครบไม่หลบหนี
พวกโยธาตีฆ้องกองอัคคี	หอกกระบี่แหลนหลาวทั้งเกาทัณฑ์
ยกไปตั้งข้างประตูบูรพทิศ	อาญาสิทธิ์นายหมวดล้วนกวดขัน
ทหารปืนยืนรายมีหลายพัน	ทั้งยาวสั้นนกสับคาบศิลา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พระมังคลาราช	สั่งอำมาตย์มุลนายทั้งซ้ายขวา
แม้นข้าศึกฮึกฮักจักเข้ามา	ทวาราเปิดให้ดังใจจง
ปล่อยให้เข้ามาในด่านอย่าต้านหน้า	เหมือนดักปลาลงบ่อไม่หลอหลง
พระสั่งเสร็จเย็นอับพยับลง	พลางแต่งองค์ตรงมาขึ้นพาชี ฯ
๏ จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง	อาทิตย์ล่วงลับไม้ในไพรศรี
จัดพหลพลรบครบบาญชี	ถือหอกตรีกริชปืนนับหมื่นพัน
ขุนเสนีกำกับเป็นทัพหน้า	ถัดลงมาขุนรองเป็นกองขัน
ทั้งปีกซ้ายปีกขวาสารพัน	ขุนนางนั้นกำกับทุกทัพชัย
ท้าวกุลามาลีกับบาทหลวง	ทุกกระทรวงพร้อมพรั่งนั่งไสว
ท้าวจึ่งให้ผูกม้าอาชาไนย	บาทหลวงไปขึ้นรถบทจร
ด้วยเทียมม้ากล้าหาญในการรบ	มีเพลิงครบเคียงข้างนั่งสลอน
พอพลบค่ำย่ำแสงทินกร	ยกทัพจรกรีธาพลาพล
พวกทัพหน้ากล้าหาญในการยุทธ์	ถืออาวุธปืนผาโกลาหล
โห่ภาษาแขกเดินดำเนินพล	ยกเข้าปล้นข้างประตูบูรพา
ปืนนกสับคาบศิลาโยธาหาญ	ยิงสะท้านกึกก้องห้องเวหา
เสียงตูมตึงผึงโผงตรงเข้ามา	ทวาราปิดไว้ไม่ใส่ดาล
กรูกันเข้าไปในด่านทหารหน้า	ทั้งปีกขวาปีกซ้ายนายทหาร
พวกในค่ายรายดาเป็นหน้ากระดาน	ถือปืนขวานคับคั่งพวกนั่งกอง
กรูกันเข้าตัดหลังประดังโห่	พวกถือโล่ฟาดฟันผันผยอง
ยกเข้ากลุ้มรุมรับทั้งทัพกอง	เสียงโห่ร้องเคลื่อนลั่นสนั่นดัง ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ไล่อำมาตย์พวกทวนกระบวนหลัง
ตีกระทบทัพหน้าดาประดัง	พวกแขกตั้งตีกลุ้มตะลุมบอน
พวกประตูครั่นครื้นลากปืนใหญ่	ยิงออกไปตายกลิ้งริมสิงขร
บาทหลวงเห็นโยธาพลากร	ดูย่อหย่อนตายกลาดดาษดา
เร่งพหลพลรบสมทบทัพ	มาคั่งคับพลหมื่นยิงปืนผา
พวกเข้าไปในปราการชานชลา	ชาวพาราแทงยับทั้งจับเป็น
พวกเสนาพาไปขังไว้ยังคุก	แล้วยกรุกออกไปตั้งทั้งดั้งเขน
ระดมยิงปืนไปตายระเนน	บาทหลวงเกณฑ์พลรบสมทบไป
ฝ่ายพระมิ่งมังคลาทรงม้าผ่าน	เร่งทหารออกประตูดูไสว
พฤฒาเฒ่าขี่คานหามออกตามไป	ทั้งโคมไฟแลสว่างดั่งกลางวัน
บาทหลวงเห็นมังคลาแกด่าโผง	อ้ายคนโกงจับฆ่าให้อาสัญ
ชาติจระเข้เนรคุณได้วุ่นกัน	ไม่ผิดพันธุ์ชาติมะเดื่อเองเหลือดี
เหมือนกับอีวัณฬาอีบ้าผัว	ไปเมามัวนับถือเป็นฤๅษี
มึงก็ชาติพาลาคนกาลี	นับถืออีแขกขี้ข้าอ้ายบ้ากาม
เสียแรงกูสู้บำรุงผดุงไว้	ครั้นโตใหญ่กลับระยำอ้ายซำสาม
ทั้งล้างชาติศาสนาอ้ายบ้ากาม	มึงคงงามแล้วคราวนี้เห็นดีกู
อย่าว่าแต่มึงได้ครองกำพลเพชร	ให้อีกเจ็ดพระนครคงอ่อนหู
กูจะหักก้ามเคี้ยวเหมือนเปี้ยวปู	พระเยซูจะคอยซ้ำร่ำเอามึง
พระมังคลาว่าเจ้าคุณการุญแท้	มาตั้งแต่โกโรโมโหหึง
เราก็ใช่คนพาลสันดานดึง	ไม่เหมือนซึ่งถ้อยคำท่านรำพัน ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้เฒ่าเอาดอกไม้	มาเสกให้เป็นนกบินผกผัน
ส่งสำเนียงเสียงเพราะเสนาะครัน	แต่ตัวนั้นกระจิ๋วหริวเท่านิ้วมือ
เสียงเป็นกังวานดีดั่งปี่แก้ว	จะเจื้อยแจ้วสกุณินก็บินปรื๋อ
ไปร่อนร้องคอยจะจิกปีกกระพือ	พวกที่ถือหลาวแหลนต่างแหงนฟัง ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงยืนดูอยู่หน้ารถ	ได้ปรากฏเสียงสัตว์ประหวัดหวัง
เที่ยวแหงนดูหูตรับสดับฟัง	สำเนียงดังเพราะพ้องก้องกังวาน
นกก็ร้องเวียนวงอยู่ตรงหน้า	ตามภาษาเสียงเอกวิเวกหวาน
ผิดวิหคนกป่าดูอาการ	ร้องมานานบินเงื่องดูเชื่องคน
หรือจะเป็นกายสิทธิ์ฤทธิเวท	สำแดงเหตุให้ประจักษ์เกิดมรรคผล
หรือจะเป็นปักษาผ้าพยนต์	แกเรียกคนให้เอาไม้มาไล่ตี
พอขาดคำสกุณีตีเอาปาก	จิกกระชากเอาที่ลิ้นแล้วบินหนี
ราวกะคนปากบอนต้อนตบตี	แกหลบหนีเข้าในรถระทดใจ
มาแพ้รู้ผู้วิเศษสังเกตผิด	ให้เจ็บจิตเหมือนใครเชือดให้เลือดไหล
อายกะอ้ายผู้ทำระกำใจ	แกจึงไล่ทัพหน้าเข้าราวี
ระดมปืนครื้นครั่นควันตลบ	ให้สมทบแขกชวากะลาสี
ข้างฝ่ายพวกเพชรกำพลล้วนคนดี	ยกเข้าตีฟาดฟันประจัญบาน
ที่แคล้วคลาดสาตราล้วนกล้าแข็ง	ไล่ฟันแทงพวกพหลพลทหาร
อาวุธสั้นฟันฝ่าเป็นหน้ากระดาน	แขกชำนาญรำกริชคิดจะแทง
ต่างป้องกันหันเหียนแล้วเปลี่ยนท่า	กล้าต่อกล้ารบกันด้วยขันแข็ง
พวกคนธรรพ์ถือวิชาทั้งร่าแรง	เข้าต่อแย้งมิได้ย่นทั้งทนคง
ทหารแขกเหลือกำลังจะตั้งมั่น	พวกคนธรรพ์ไล่กระจุยเป็นผุยผง
บาทหลวงถอยเข้าค่ายดังใจจง	ให้ยกธงหย่าทัพขับนิกร ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลาพฤฒาเฒ่า	ให้คนป่าวร้องทหารชาญสมร
จงรอรั้งตั้งพหลพลนิกร	เข้านครหยุดยั้งค่อยรั้งรา
เวลานี้เล่าก็ควรจวนจะรุ่ง	จะรบพุ่งไม่สนัดขัดนักหนา
พลางต้อนพลเข้าในค่ายชายชลา	ให้รักษามั่นไว้ในกำแพง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช	พร้อมอำมาตย์พลทหารชาญกำแหง
กับท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิแรง	ทุกตำแหน่งเฝ้ากลาดดาษดา
ปางพระองค์ผู้ดำรงบุรีรัตน์	โองการตรัสการศึกแล้วปรึกษา
ว่าทางบกเราก็มั่นกันพารา	แต่ทางท่าชลธีไม่มีใคร
จะกำจัดศัตรูหมู่มิจฉา	ขุนเสนาใครจะเห็นเป็นไฉน
ข้างทางเรือขัดสนเป็นจนใจ	ออกไม่ได้ยากสุดมันอุดทาง
เพราะไม่มีเรืออ้อมเข้าล้อมหลัง	มันจึงตั้งได้ถนัดไม่ขัดขวาง
พระปรึกษานายมูลพวกขุนนาง	ไม่เห็นทางขัดสนเป็นจนใจ ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้เป็นพราหมณ์นามสุทัต	แกรู้ชัดทูลแจ้งแถลงไข
เหมือนพระองค์ทรงสุบินว่าเกิดไฟ	จะต้องไปทูลพระองค์พงศ์ประยูร
มาดับเข็ญเห็นจะราบช่วยปราบศึก	คงสมนึกขอพระปิ่นบดินทร์สูร
ส่งหนังสือสารภาพไปกราบทูล	โดยเค้ามูลงอนง้อขอขมา ฯ
ตอนที่ ๑๑๑
พระมังคลามีสารง้อศรีสุวรรณสุดสาครและสินสมุทร ให้มาช่วยรบพระบาทหลวง
๏ ฝ่ายพระจอมจักรพงษ์ดำรงราชย์	ตรัสประภาษไปพลันด้วยหรรษา
เราขอบใจท่านสยามพราหมณ์พฤฒา	ช่วยตรึกตราสมนึกเหมือนตรึกตรอง
พระตรัสสั่งผู้ฉลาดที่อาจหาญ	ให้นำสารไปประมูลทูลฉลอง
ในเบื้องบาทพระเจ้าอาฝ่าละออง	กับทั้งสองเชษฐาได้ปรานี
เอาม้าเร็วว่องไวรีบไปบก	ตามวิตกหมายมุ่งไปกรุงศรี
รมจักรนคราถึงธานี	ทูลคดีขอเรือใบไปลังกา
แล้วรีบไปถวายสารกรุงผลึก	ว่าเกิดศึกเข้มแข็งแรงนักหนา
พวกม้าใช้พร้อมมูลแล้วทูลลา	ตัดออกมานอกทุ่งพอรุ่งราง
สิบห้าวันบรรลุถึงรมจักร	เข้าหยุดพักอยู่ที่หน้าศาลาขวาง
พวกรักษาขอบเขตประเทศทาง	นั่งอยู่กลางศาลาแล้วว่าไป
เราขอถามพวกบุรุษที่หยุดม้า	ท่านจะมาที่นี่หรือที่ไหน
พวกกำพลเปรมปรีดิ์ด้วยดีใจ	ตรงเข้าไปเล่าแถลงแจ้งคดี
ข้าพเจ้าอยู่ตำบลกำพลเพชร	มาพร้อมเสร็จโดยบุราณถือสารศรี
ขององค์พระมังคลาเจ้าธานี	เฝ้าที่นี่แล้วจะไปในลังกา
ขุนด่านฟังสั่งเสมียนให้เขียนบอก	ผูกม้าหมอกรีบไปไวไวหวา
นำเอาท่านราชทูตไปพูดจา	แก่เสนาผู้กำกับได้กราบทูล
แล้วพาทูตเข้าไปในนิเวศน์	พอทรงเดชธิบดินทร์ปิ่นไอศูรย์
เสด็จออกแท่นสุวรรณอันจำรูญ	เสนาทูลบอกเรื่องเมืองกำพล
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	สงสัยนักทรงแคลงแห่งนุสนธิ์
หรือจะมาท่าไรเป็นไกกล	ฟังยุบลให้กระจ่างทางบุราณ
ไปรับมาในวังฟังมันพูด	ใครเป็นทูตจำถือหนังสือสาร
แต่มันแตกจากลังกาไปช้านาน	อยู่ถิ่นฐานเมืองใดพึ่งได้ยิน
พระสงสัยใคร่แจ้งแห่งระหัส	โองการตรัสโดยในพระทัยถวิล
ไปรับทูตเข้ามาในธานินทร์	พร้อมกันสิ้นแล้วให้อ่านสารสารา ฯ
๏ เจริญลักษณ์อักษรสุนทรสาร	เขียนใส่ลานทองประจำคำเลขา
ขอบังคมสมเด็จพระเจ้าอา	ให้ทราบฝ่าบาทมูลทูลละออง
เพราะคบคนเป็นพาลสันดานชั่ว	จึ่งพาตัวปี้ป่นต้องหม่นหมอง
ขอประทานโทษาฝ่าละออง	ที่ขุ่นข้องมาแต่หลังตั้งแต่เดิม
ได้รบพุ่งมุ่งหมายมาหลายครั้ง	มิได้ยั้งตรองตรึกจึ่งฮึกเหิม
ทำเคืองขัดพระอัชฌามาแต่เดิม	ตั้งแต่เริ่มแรกบำรุงกรุงลังกา
จงงดโทษโปรดปรานประทานเกล้า	จะมาเฝ้าศึกประชิดติดหนักหนา
ขอบารมีทูลกระหม่อมจอมประชา	เสด็จมาช่วยกำราบปราบอรินทร์ ฯ
๏ พอจบสารพระผู้ผ่านรมจักร	เสียดายศักดิ์นึกในพระทัยถวิล
ม้นก็หลานในไส้ใช่ไพริน	ครั้นจะผินหลังให้ก็ไม่ดี
เขาก็ยอมงอนง้อมาขอโทษ	จะถือโกรธพูดไปเหมือนใส่สี
เป็นผู้ใหญ่ใครเขารู้ดูไม่ดี	ก็ควรที่จะบำรุงกรุงกำพล
ให้สืบสุริย์วงศ์พระทรงภพ	ขจรจบลือแจ้งทุกแห่งหน
พระตรัสสั่งเสนีเตรียมรี้พล	ที่นั่งต้นกำปั่นหงส์อลงกรณ์
ทั้งเรือรบเรือไล่ให้หลายร้อย	เรือใช้สอยกับทหารชาญสมร
เครื่องอาวุธยุทธนาพลากร	เป็นการร้อนเร่งรัดไปจัดเรือ
แล้วสั่งให้เลี้ยงคนกำพลเพชร	ทั้งบำเหน็จให้ทุกคนจนล้นเหลือ
อีกเงินทองของประทานให้จานเจือ	ทั้งหมวกเสื้อหลายอย่างเป็นรางวัล
ประทานเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	ขึ้นจากอาสน์พรรณรายแล้วผายผัน
เข้าข้างในปรางค์ทองห้องสุวรรณ	พร้อมกำนัลมเหสีชลีกร
พระตรัสเล่าสององค์อนงค์นาฏ	ตามเรื่องราชสารไปให้สมร
ฟังถ้อยคำมังคลามาว่าวอน	ให้เราจรไปช่วยรับทัพทมิฬ
บาทหลวงเฒ่าเจ้าเล่ห์เป็นขบถ	มันคิดคดทำศึกนึกถวิล
กลับไปเป็นศัตรูตีบูรินทร์	จะชิงถิ่นฐานที่บุรีเดิม
มางอนง้อขอให้ยกไปช่วย	เหมือนคนป่วยข้าศึกมันฮึกเหิม
จำจะต้องไปช่วยตีบุรีเดิม	ช่วยเพิ่มเติมโยธาพลาพล ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมเหสีชุลีหัตถ์	แล้วทูลทัดเรื่องความตามนุสนธิ์
กลัวแต่เห็นยังจะเป็นในไกกล	บาทหลวงคนนี้อุบายหลายประการ
พระทรงฟังจึงว่าสังฆราชแตก	ไปคบแขกมาทำร้ายหลายสถาน
ในหนังสือก็ให้สัตย์ปฏิญาณ	ที่จะมารยาไปเห็นไม่มี
พระตรัสพลางทางลุกขึ้นจากอาสน์	ไปเฝ้าบาทบงกชบทศรี
ทูลแถลงแจ้งความตามคดี	ในสารศรีของฝรั่งมังคลา ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงฟังว่าครั้งนี้	เห็นจะดีกันหมดโอรสา
จะได้สืบวงศ์กษัตริย์ขัตติยา	พ่อเห็นว่าควรจะต้องไปป้องกัน
ฝ่ายองค์พระอัยกีแกตีอก	ตาอย่างกพูดเพ้อละเมอฝัน
เมื่อครั้งก่อนมันต้อนไปตามกัน	ขังไว้ชั้นเชิงชลาเมืองป่าตาล
นี่หากว่าแม่รำภาวัณฬาราช	มาพิฆาตมันจึงไปไกลสถาน
หาไม่จักตายดิ้นจนสิ้นปราณ	ทั้งลูกหลานมิได้เหลือในเชื้อวงศ์
ตามันโง่เต็มประดาแล้วอย่าพูด	มันจะปูดภายหน้าพ่ออย่าหลง
อันปัญญาตาเฒ่าเหมือนเข้ากรง	แกมันหลงแต่อีสาวเที่ยวเคล้าคลึง
พ่อจะไปแล้วจงจำเอาคำแม่	ไปอยู่แต่ไกลไกลอย่าให้ถึง
สืบเรื่องราวเข้าไปอย่าให้อึง	ได้ทีจึงรบเร้าคิดเอาชัย
แม้นไม่สมปรารถนาแล้วล่ากลับ	มันยากยับช่างหัวมันอย่าหวั่นไหว
ถึงลูกหลานว่านเครือเชื่อมันไย	ไปพอให้ถึงถิ่นกันนินทา
ท้าวทศวงศ์ทรงฟังมเหสี	ว่ายายนี้พูดเพ้อเจ้อนักหนา
ชะนางพวกแม่ทัพไปจับปลา	มาใส่คาย่างแล้วให้แมวกิน
พ่ออย่าเชื่อยายเฒ่าเจ้าโทโส	แกโกโรดีแต่หึงอย่าพึงถวิล
จะเสียชื่อเสียงไปในแผ่นดิน	ให้เขาหมิ่นประมาทเป็นชาติชาย
นางพระยาว่าข้าเกลียดขี้เกียจกล่าว	จะยืดยาวขายหูไม่รู้หาย
พลางอวยพรโพยภัยอย่าใกล้กราย	ดั่งนารายณ์อานุภาพไปปราบมาร
ทั้งสององค์อวยสวัสดิ์พิพัฒน์ผล	กับพวกพลที่จะไปไกลสถาน
อย่าขัดขวางทางจะไปให้สำราญ	ทั้งทหารรี้พลบนเภตรา ฯ
๏ พระรับพรสองพระองค์ดำรงภพ	แล้วนอบนบบังคมก้มเกศา
อภิวาทบาทมูลแล้วทูลลา	กษัตราสององค์อยู่จงดี
ขอฝากองค์นงลักษณ์อัคเรศ	ทั้งแก้วเกศกัลยารำภาสะหรี
กับลูกเต้าเหล่าอาณาประชาชี	พระภูมีโปรดว่าบัญชาการ
แล้วทูลลามาปรางค์สองนางนาฏ	สถิตอาสน์รจนามุกดาหาร
ดำรัสสั่งสองสุดายุพาพาล	แม้นเกิดการเคืองขุ่นถึงวุ่นวาย
พี่จะให้คนถือหนังสือสาร	เยาวมาลย์ให้พี่พราหมณ์สามสหาย
เขายกหนุนตามไปทั้งไพร่นาย	กับโฉมฉายรำภาพงางอน
พระสั่งพลางทางเสด็จเข้าห้องสรง	สำอางองค์เรืองจำรัสประภัสสร
ฝ่ายเสนาข้าเฝ้าเหล่านิกร	บ้างก็ถอนสายสมอขันช่อใบ
เรือที่นั่งบัลลังก์หงส์ปักธงตาด	พวกอำมาตย์นั่งเคียงเรียงไสว
ที่นั่งรองเรือครุฑวุฒิไกร	มีธงชัยปักประจำเป็นสำคัญ
ทั้งเรือแห่เรือทหารชำนาญรบ	เกณฑ์สมทบทุกตำแหน่งล้วนแข็งขัน
มาเตรียมเสร็จดาษดื่นนับหมื่นพัน	คอยทรงธรรม์เจ้าแผ่นดินปิ่นประชา
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	พระรีบรัดแต่งองค์ทรงภูษา
จับพระแสงเนาวรัตน์อัษฎา	เสร็จออกหน้าพระที่นั่งบัลลังก์ทอง
พระญาติวงศ์องค์มิ่งมเหสี	รำภาสะหรีเกษรามาทั้งสอง
เขยสะใภ้พวกประยูรทูลละออง	มาแซ่ซ้องพร้อมพรักตำหนักแพ
คอยส่งท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นกษัตริย์	มานั่งอัดเรียงรายชายกระแส
จวนเวลาเป่าประดังทั้งสังข์แตร	กระบวนแห่นำเสด็จจากเขตคัน
ท้าวทศวงศ์ทรงราชยานรัตน์	จอมกษัตริย์ตามเสด็จจากเขตขัณฑ์
พระมาตุรงค์ทรงวอจรจรัล	ตามเขยขวัญเสด็จไปในกระบวน
มาถึงที่พร้อมพรักตำหนักน้ำ	ตำรวจนำไปถึงท่าหน้าฉนวน
กรมแสงถือเสน่าทั้งง้าวทวน	โดยกระบวนยาตราพลากร
ถึงประทับกับเกยเลยลีลาศ	สมเด็จนาฏอัยกีศรีสมร
ลงจากพระที่นั่งอลังกรณ์	บทจรตามกษัตริย์ภัสดา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	ยุรยาตรมาบังคมก้มเกศา
ศิโรราบกราบประนมบังคมลา	พระกฤษณาตรีพลำสามพระองค์
สองกษัตริย์อวยพรถาวรสวัสดิ์	จงพิพัฒน์ไพบูลย์ประยูรหงส์
ปราบศัตรูให้กระจายทำลายลง	ได้เหมือนองค์พระนารายณ์ไวยกูณฐ์
พวกอรินทร์ถิ่นประเทศเขตมิจฉา	ให้อัปราทั่วไปทั้งไอศูรย์
พอได้ฤกษ์โหรประนมบังคมทูล	พวกประยูรพฤฒาเฒ่าคลานเข้าไป
ถวายสังข์ทักขิณามหาผล	พุทธมนต์วารินกระสินธุ์ใส
แล้วเป่าสังข์กึกก้องลั่นฆ้องชัย	บังคมไทเสร็จตรงมาลงเรือ
ให้โห่ครื้นปืนสัญญาโกลาลั่น	ออกกำปั่นคลี่ใบใส่หางเสือ
ได้ลมล่องต้องท้ายพวกนายเรือ	คัดหางเสือออกจากอ่าวเจ้าพระยา ฯ
๏ ตามกันเรื่อยเฉื่อยฉ่ำออกน้ำเขียว	คลื่นเป็นเกลียวชมสัตว์ฝูงมัจฉา
พวกกุเราเหล่ากระโห้แลโลมา	ฝูงพิมพาพากันว่ายในสายชล
พวกฉนากล้วนฉนากไม่จากคู่	เป็นหมู่หมู่ว่ายแซงทุกแห่งหน
ฝูงทุกังมังกงเที่ยววงวน	ในสาชลมากมายมีหลายพรรณ
ฝูงฉลามล้วนฉลามตามเป็นหมู่	ไม่ห่างคู่ว่ายเวียนดูเหียนหัน
ตะเพียนทองล่องน้ำไปตามกัน	ราหูหันหันเหียนเวียนเป็นวง
ฝูงเหราร่ารายขึ้นว่ายกลาด	บ้างดำฟาดกินเหยื่อไม่เหลือหลง
ฝูงปลาวาฬพ่นชลเป็นวนวง	แล้วดำลงฟาดหางกลางสินธู
ฝูงม้าน้ำทำท่าดังม้าเผ่น	ขึ้นโลดเต้นยกหางทั้งกางหู
ฝูงช้างน้ำดำด้นบ้างพ่นฟู	ทั้งเงือกงูลอยล่องท้องทะเล
อีกกริวกราวเต่ากระว่ายคละเคล้า	เป็นเหล่าเหล่าคลื่นป่วนซัดหวนเห
จะพรรณนาว่าไปในทะเล	เหลือคะเนมิใช่น้อยนับร้อยพัน ฯ
๏ พระสุริยงลงลับพยับฟ้า	ดวงดาราจันทร์กระจ่างกลางสวรรค์
พวกต้นหนคนสำหรับทั้งกัปตัน	เอาเข็มนั้นตั้งจำเพาะเกาะลังกา
ไม่ขัดข้องล่องแล่นแสนเป็นสุข	เข้าห้องขลุกกินแต่เหล้าเมานักหนา
ขึ้นสองชั้นตีกรับขับเสภา	พวกกัญชากัดอ้อยอร่อยใจ
แต่องค์พระกฤษณาไม่ผาสุก	ระทมทุกข์เต็มประดาน้ำตาไหล
คิดถึงนุชสุดที่รักให้หนักใจ	ถอนฤทัยหวนคะนึงถึงยุพิน
ตรีพลำก็ยิ่งซ้ำแสนเทวศ	ถึงดวงเนตรอัมพวันกระสันถวิล
ป่านนี้แก้วกัลยาจะราคิน	จะโดยดิ้นหาพี่ทุกวี่วัน
โอ้น้องแก้วแววเนตรของเชษฐา	เมื่อจากมาน้องวิโยคทั้งโศกศัลย์
มิใช่กิจบิตุรงค์พระทรงธรรม์	ไม่จากขวัญนุชเจ้าลำเพาพาล
มิรบพุ่งยุ่งยิ่งจะนิ่งเสีย	อยู่กับเมียเป็นสุขสนุกสนาน
นอนเสียให้สุโขมโหฬาร	ใครจ้างวานก็ไม่ไปให้ไกลรัง
มีเมียสาวมีข้าวกินไม่ดิ้นโลด	อยู่เป็นโสดตามสบายเหมือนใจหวัง
ใครจะว่าเราแกะแทะข้าวตัง	เฉยเสียมั่งช่างใครทำไมเรา
เธอครวญคร่ำร่ำไรไห้สะอื้น	จนดึกดื่นร้อนฤทัยดั่งไฟเผา
แสนวิโยคโศกศัลย์ไม่บรรเทา	แล้วลุกเข้าไปนั่งชิดพระกฤษณา
ถอนใจใหญ่เหหวนรัญจวนจิต	แล้วสะกิดเพลาพลางทางปรึกษา
ว่าน้องนี้ไม่สบายหลายเวลา	ที่โรคาพระจะเห็นเป็นอย่างไร
กฤษณาว่าโรคของพระน้องรัก	พี่ประจักษ์มั่นคงไม่สงสัย
ถึงโรคพี่น้องเล่าก็เข้าใจ	เป็นวิสัยพวกที่มาตำราเดียว
นี่แลน้องตรองไปไม่ตลอด	เหมือนตาบอดมืดแท้จะแลเหลียว
เพราะไม่เห็นถิ่นวิถีเช่นนี้เจียว	ให้เปล่าเปลี่ยวฟั่นเฟือนเหมือนกับเรา
จะผ่อนผันฉันใดเห็นไม่โปรด	จะเกิดโทษวุ่นวายต้องอายเขา
ทนไปเถิดการทัพสำหรับเรา	พี่กับเจ้าไม่พ้นอย่าบ่นเลย
พลางปรึกษามาในลำเรือกำปั่น	จนพระจันทร์ลับฟ้าเจ้าข้าเอ๋ย
ไม่มีสุขทุกข์ในใจไม่เสบย	เรือก็เลยแล่นมาในสาคร ฯ
๏ อโณทัยไขแสงแจ้งกระจ่าง	ส่องสว่างแจ่มจำรัสประภัสสร
โกกิลากากินเที่ยวบินจร	ปักษาร่อนร้องเรียกกันเพรียกรัง
แต่แล่นล่องมาในท้องมหาสมุทร	มิได้หยุดรีบไปดั่งใจหวัง
พอเดือนหนึ่งถึงสิงหลข้ามวนวัง	ไม่รอรั้งทอดท่าหน้าบุรินทร์ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายด่านลังกาเกาะ	ให้เรือเสาะตระเวนไปในกระสินธุ์
คอยระวังศัตรูหมู่ไพริน	ตามแถวถิ่นเกาะแก่งตำแหน่งทาง
พอแลเห็นกำปั่นสุวรรณหงส์	แลดูธงถนัดไม่ขัดขวาง
แวะเข้าเฝ้าเจ้านครเหมือนก่อนปาง	พวกขุนนางรู้จักร้องทักทาย ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรีรมจักร	ปราศรัยทักพวกพหลพลทั้งหลาย
ว่าบ้านเมืองค่อยเป็นสุขสนุกสบาย	ทั้งไพร่นายทั่วจังหวัดปัถพี
กองตระเวนได้ฟังรับสั่งถาม	จึงทูลความแล้วประณตบทศรี
ในเขตแคว้นแดนจังหวัดปัถพี	มิได้มีราษฎรจะร้อนรน
อยู่ทำมาหากินในถิ่นฐาน	ค่อยสำราญวัฒนาสถาผล
ทั่วประเทศเขตแคว้นแดนมณฑล	ในสิงหลมั่งคั่งทั้งแผ่นดิน
ครั้นทูลเรื่องเสร็จสรรพกลับมาด่าน	แจ้งอาการกับพระยาท่ากระสินธุ์
ขุนนางรู้รีบไปในบุรินทร์	ทูลพระปิ่นนคเรศนิเวศน์วัง ฯ
๏ ป่างพระสุดสาครบวรนาถ	สั่งอำมาตย์โยธาทั้งหน้าหลัง
รถสุวรรณพรรณรายพระฉายบัง	ทั้งที่นั่งราชยานพุดตานทอง
รีบลงไปคั่งคับรับเสด็จ	กระบวนเสร็จรวมกันถึงพันสอง
พระเสด็จทรงม้าเหลืองผูกเครื่องทอง	ยกเป็นกองนำพลสกลไกร
พอถึงด่านธารท่าชลาสินธุ์	หน่อนรินทร์เจ้าลังกาอัชฌาสัย
เสด็จลงหลังพระยาอาชาไนย	ก็ตรงไปเรือกำปั่นด้วยทันที
ฝ่ายพระจอมอิศยมรมจักร	เห็นหลานรักมาประณตบทศรี
ประภาษถามทั้งจังหวัดปัถพี	อยู่เปรมปรีดิ์ทั้งอาณาประชาชน
เรือลูกค้ามาขายหลายภาษา	ยังไปมาในจังหวัดหรือขัดสน
ทำนาไร่ในประเทศเขตมณฑล	ทั้งฟ้าฝนตกงามหรือทรามไป
ทั้งสามพระนักสิทธ์สถิตสถาน	ยังสำราญหรือว่าเห็นเป็นไฉน
สุดสาครทูลพลันด้วยทันใด	ทั้งพลไพร่ปรีดาสถาวร
พระนักสิทธ์สามองค์ทรงสวัสดิ์	ไม่ข้องขัดภิญโญสโมสร
ทั้งลูกค้ามาทั่วทุกนคร	ไม่เดือดร้อนมั่งคั่งทั้งบุรินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	บรมนาถถามในพระทัยถวิล
เห็นบริบูรณ์มั่งคั่งทั้งแผ่นดิน	พระทราบสิ้นแล้วดำรัสแก่นัดดา
ว่าบัดนี้มังคลานราราช	กับสังฆราชรบพุ่งยุ่งนักหนา
ใช้พวกทูตให้มาง้อขอขมา	บอกให้อากับเจ้าด้วยไปช่วยกัน
กับสินสมุทรวุฒิไกรให้ไปด้วย	แม้นมิช่วยดับร้อนช่วยผ่อนผัน
แล้วเรียกทูตทูลยุบลกำพลพลัน	มาอภิวันท์กราบก้มบังคมทูล
แล้วถวายสาราหน้าที่นั่ง	พระตรัสสั่งมหาดไทยในไอศูรย์
ให้คลี่สารอ่านนำในคำทูล	นเรนทร์สูรสองพระองค์เธอทรงฟัง ฯ
๏ ในเรื่องสารมังคลานราราช	บังคมบาทภูวไนยเหมือนใจหวัง
พระเชษฐาสุริย์วงศ์ดำรงวัง	แต่ก่อนยังคบพาลสันดานดึง
ได้ผิดพลั้งครั้งใดพระได้โปรด	ประทานโทษชอบผิดคิดไม่ถึง
พระช่วยชุบอุปถัมภ์เหมือนรำพึง	ให้สมซึ่งอนุชาที่ว่าวอน ฯ
๏ พอจบเรื่องศุภสารอ่านถวาย	คำภิปรายศุภลักษณ์ในอักษร
สองพระองค์ทรงปรึกษาที่ว่าวอน	เป็นการร้อนจะไม่ไปก็ใช่ที
มันก็เป็นว่านเครือในเชื้อไข	จะต้องไปช่วยสักพักไว้ศักดิ์ศรี
ครั้นจะนิ่งเฉยอยู่ดูไม่ดี	เขาก็มีสารขอมาง้องอน
พ่อจะเห็นเป็นอย่างไรใจของหลาน	จงกันการครหาอาจะสอน
เป็นผู้ใหญ่เฉยเชือนเหมือนหนึ่งงอน	เป็นการร้อนจะมิไปก็ใช่ที ฯ
๏ สุดสาครบังคมบรมนาถ	โปรดประภาษควรนักเป็นศักดิ์ศรี
จะมิไปใครเขารู้ดูไม่ดี	เพราะเขาหนีร้อนรึงมาพึ่งเย็น
หลานจะไปตามเสด็จไม่เข็ดขาม	เอาไว้นามไว้ผลให้คนเห็น
ที่เหนื่อยยากกรากกรำต้องจำเป็น	เพราะเชื้อเช่นเนื้อไขในตระกูล
ครั้นทราบเสร็จเชิญเสด็จเข้าวังหลวง	ทุกกระทรวงแห่ไปเข้าไอศูรย์
ประทับยังวังในอันไพบูลย์	ท้าวนางทูลเสาวคนธ์สุมณฑา
ว่าพระจอมรมจักรนัคเรศ	นางแจ้งเหตุรีบพลันด้วยหรรษา
ไปรับองค์พงศ์เผ่าพระเจ้าอา	เสด็จเข้ามาพร้อมพรั่งทั้งพระวงศ์
พระกฤษณาตรีพลำต่างคำรพ	พลางนอบนบในตระกูลประยูรหงส์
พนักงานสารพัดจัดประจง	ตั้งเครื่องทรงเครื่องเสวยทั้งเนยนม
พวกขับไม้มโหรีตีบัณเฑาะว์	สำเนียงเพราะตามอย่างปางประถม
สี่กษัตริย์นั่งเสวยทั้งเนยนม	เครื่องขนมโอชาสารพัน
เสวยพลางทางปรึกษาบรรดาหลาน	อาตรองการก็เห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
เปรียบเหมือนคนเจ็บป่วยต้องช่วยกัน	รักษามันพอให้ปลอดรอดชีวัง
พระตรัสพลางทางสั่งให้หาทูต	เข้ามาพูดไต่ถามตามประสงค์
ขุนเสนีอภิวาทบาทบงสุ์	ขอพระองค์โปรดปรานการจะไป
ถวายสารพระผู้ผ่านเมืองผลึก	ด้วยการศึกเหลือล้นทนไม่ไหว
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ผู้ทรงชัย	รับสั่งให้พวกฝรั่งเมืองลังกา
เอากำปั่นใช้ใบไปกับทูต	จะได้พูดโดยจำนงส่งภาษา
ทั้งหกนายกราบถวายบังคมลา	ลงเภตราไปผลึกตามตรึกตรอง
สิบห้าวันบรรลุถึงสถาน	ถวายสารแล้วประมูลทูลฉลอง
พระจึ่งให้คลี่สารในลานทอง	ซึ่งจำลองลายลักษณ์อักขรา ฯ
๏ ในเรื่องราวขอประนมบังคมบาท	ภูวนาถทรงเดชพระเชษฐา
เมื่อก่อนได้ผิดพลั้งแต่หลังมา	ให้เคืองฝ่าบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
เพราะคบคนพาลาพาให้ชั่ว	จนหมองมัวแทบชีวาจะอาสัญ
แล้วกลับเป็นศัตรูมาสู้กัน	ในเขตคันร้อนเราทุกเช้าเย็น
ขอพระองค์ทรงเดชผู้เชษฐา	โปรดได้มาระงับช่วยดับเข็ญ
เหมือนวารินใสสดรดให้เย็น	น้องขอเป็นเกือกทองฉลองคุณ
ได้ผิดพลั้งครั้งใดจงได้โปรด	ประทานโทษน้องนุชช่วยอุดหนุน
แม้นสิบไปเบื้องหน้าถ้าทารุณ	ให้เคืองขุ่นจงประหารผลาญชีวา ฯ
๏ พอจบสารพระผู้ผ่านเมืองผลึก	เธอตรองตรึกแจ้งคดีที่ปรึกษา
ใครจะเห็นอย่างไรใจเสนา	เขาก็มาสารภาพว่าหลาบจำ
แม้นมิไปใครรู้จะดูหมิ่น	ต้องละถิ่นไปช่วยชุบอุปถัมถ์
แล้วตรัสสั่งเสนีที่ประจำ	ให้จัดลำเรือที่นั่งบัลลังก์พลัน
ทั้งเรือรบเรือไล่ให้หลายร้อย	เครื่องใช้สอยรอกเชือกให้เลือกสรร
จัดล้าต้าต้นคนคนสำคัญ	เรือสุบรรณเป็นที่นั่งบัลลังก์ทรง
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จขึ้นจากอาสน์	ขุนอำมาตย์สั่งความตามประสงค์
จ่ายทหารชาวป้อมพวกล้อมวง	เกณฑ์ให้ลงเรือที่นั่งตั้งบาญชี
ทหารรบหกหมื่นปืนปลายหอก	เร่งหมายบอกไปให้ครบใครหลบหนี
ให้นายหมวดตรวจส่งลงบาญชี	วันพรุ่งนี้เกณฑ์ตรงไปลงเรือ
ลำที่นั่งดั้งกันสักพันร้อย	มาจอดคอยทอดไว้ทั้งใต้เหนือ
ขนเสบียงดิบสุกบรรทุกเรือ	ทั้งข้าวเกลืออย่าให้ขาดราชการ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นผลึก	เธอตรองตรึกยังสงสัยเสร็จไปศาล
ให้หาพวกทรงผีมามินาน	จึงโองการให้คนทรงมาลงดู
แล้วเชิญท่านมารดาให้มาด้วย	จะได้ช่วยบอกกล่าวให้เข้าหู
จะเท็จจริงอย่างไรจะใคร่รู้	เรียกให้ผู้คนทรงมาลงพลัน
จุดธูปเทียนบายศรีพลีศาล	เชิญนางมารมาตุรงค์มาทรงฉัน
ปีศาจแว่วแจ้วดังกระทั่งกรรณ	ลุกผลุนผลันเหลียวแลซะแงเป
เห็นธูปเทียนรุ่งเรืองเมืองผลึก	ผีเสื้อนึกว่าร้อนเย็นเป็นไฉน
แล้วลุกขึ้นเผ่นโผนโจนลงไป	ประเดี๋ยวใจก้องกังวานสะท้านดัง
เข้าคนทรงสั่นรัวกลอกหัวหู	ให้หากูมาทำไมในใจหวัง
จะไต่ถามความอะไรเล่าให้ฟัง	ลุกขึ้นนั่งกินหมูนั่งชูคอ
สินสมุทรจึงถามความประสงค์	มาตุรงค์เห็นอย่างไรไฉนหนอ
มังคลาสรรเสริญเจริญยอ	ให้มาง้อรับผิดโดยจิตปอง
เชิญให้ลูกไปกำราบช่วยปราบศึก	ที่ตื้นลึกจะเป็นกลหรือหม่นหมอง
อยากจะแจ้งความในน้ำใจปอง	เชิญช่วยตรองในคดีเขามีมา ฯ
๏ นางปีศาจล่วงรู้เพราะหูผี	แจ้งคดีเล่าแก่บุตรไม่มุสา
เมื่อเดือนก่อนกูเที่ยวไปในคงคา	มันรบราฆ่าฟันกันบรรลัย
แต่เมืองด่านชานชลาริมท่าน้ำ	เสียระยำปี้ป่นทนไม่ไหว
ความที่บอกมาจริงอย่ากริ่งใจ	บาทหลวงได้ปากน้ำที่สำคัญ
เอ็งรีบยกไปกำราบช่วยปราบคึก	คงสมนึกดับรอนช่วยผ่อนผัน
จะได้สืบสุริย์วงศ์ตามพงศ์พันธุ์	พี่น้องกันก็จะได้เห็นใจเรา
พอบอกเสร็จคนทรงที่ลงผี	เอามือตีผางผางเข้ากลางเสา
ล้มนอนหงายกายสั่นอยู่เทาเทา	เหมือนกินเหล้าลุกล้มไม่สมประดี ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	ได้ความชัดแจ้งกระจ่างเพราะนางผี
แล้วตรัสสั่งพวกพหลพลมนตรี	ว่าพรุ่งนี้เช้าตรู่กูจะไป
แล้วเสด็จขึ้นเข้าข้างในที่ไสยาสน์	ตรัสประภาษเล่าแจ้งแถลงไข
ฝ่ายโฉมยงองค์อรุณทูลพิไร	พระจอมไปใครจะอยู่ดูบุรินทร์
ฉวยเกิดคึกฮึกหาญมาราญรบ	จะหลีกหลบเห็นไม่ได้ดังใจถวิล
ใครจะช่วยรบสู้กู้แผ่นดิน	น้องจะผินพักตราไปหาใคร
พระตรัสพลางทางว่าอย่าปรารภ	จะสมทบทัพทุกแควไว้แก้ไข
แต่บรรดาเมืองขึ้นอย่าตื่นไป	ไม่เป็นไรดอกนะเจ้าเยาวมาลย์
พระตรัสเสร็จแล้วเสด็จเข้าสู่ที่	แท่นมณีรจนามุกดาหาร
พวกเสนาสารวัตรเร่งจัดการ	พร้อมทหารพลรบสมทบกัน
มาลอยลำกำกับรับเสด็จ	ตระเตรียมเสร็จตามหมายพอไก่ขัน
ทหารปืนยืนสะพรั่งทั้งดั้งกัน	คอยทรงธรรม์กรุงกษัตริย์ขัตติยา ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์สินสมุทร	พระทรงภุชพลิกฟื้นตื่นผวา
เข้าที่สรงทรงสหัสธารา	ผลัดภูษาแย่งยกกระหนกใน
ฉลององค์ตาดแดงแสงระยับ	ปั้นเหน่งทับมรกตดูสดใส
เหน็บพระแสงอาญาสิทธิ์ฤทธิไกร	แล้วสวมใส่มาลาสง่างาม
เสด็จออกข้างหน้าเสนาพร้อม	ประณตน้อมกรุงกษัตริย์ดำรัสถาม
พระโหราธิบดีทั้งชีพราหมณ์	ได้ฤกษ์ยามสักกี่บาทจะยาตรา
โหรคำนับจับยามตามสังเกต	ว่าโมงเศษฤกษ์นี้ดีหนักหนา
ควรจะยกพยุหบาตรเสร็จยาตรา	เสด็จมาหยุดยั้งฟังสำเนียง
พอได้ฤกษ์ตีฆ้องก้องสนั่น	บันลือลั่นสังข์แตรเซ็งแซ่เสียง
เสด็จลงทรงรถพระกลดเคียง	ตำรวจเรียงตาริ้วเป็นทิวไป
ออกจากวังลงยังฉนวนน้ำ	ก็พร้อมลำกำปั่นเรียงเคียงไสว
เสด็จลงเรือเหราให้คลาไคล	ล่องน้ำไปออกอ่าวเจ้าพระยา
ถึงน้ำเชียวชักใบขึ้นใส่รอก	ทหารออกมายืนยิงปืนผา
ถ้วนยี่สิบสองนัดให้ยาตรา	ข้ามมหาสาคโรชโลธร
เอาเข็มตั้งลังกาสุธาทวีป	ให้เร่งรีบตัดละเมาะเกาะสิงขร
ได้ลมคล่องล่องมาในสาคร	ไม่หยุดหย่อนตั้งแต่มาสิบห้าวัน
บรรลุถึงปากอ่าวพอเช้าตรู่	ให้ทอดอยู่ลดใบพอไก่ขัน
จึงหยุดรอแต่พอแจ้งแสงตะวัน	แล้วพากันรีบไปในนคร
ทูลพระปิ่นรมจักรนัคเรศ	ให้ทรงเดชทราบความตามอักษร
กับพระศรีอนุชาสุดสาคร	ว่าเราจรมาอยู่ด่านชานบุรินทร์
ขุนเสนีประนมบังคมบาท	ภูวนาถรับสั่งดั่งถวิล
เอาเรือบดรีบเข้าไปในบุรินทร์	จนถึงถิ่นเมืองด่านชานชลา
ขึ้นไปแจ้งราชการด่านปากน้ำ	ท่านช่วยนำข่าวศึกไปปรึกษา
องค์พระจอมนครินทร์ปิ่นลังกา	ให้ทราบฝ่าบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
ว่าพระจอมธิบดินทร์สินสมุทร	เสด็จหยุดอยู่ดอนรีบผ่อนผัน
เป็นการด่วนจวนนักหนาจะช้าวัน	ไปให้ทันเวลาอย่าช้าที ฯ
๏ ฝ่ายขุนด่านเรียกหาพวกม้าใช้	พาท่านไปทูลประณตบทศรี
รีบเข้าไปในจังหวัดปัถพี	ให้เสนีขึ้นม้าพากันไป ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายในลังกาอาณาจักร	ให้ซ้อมซักทหารปืนยืนไสว
คอยพระจอมสินสมุทรวุฒิไกร	มาเมื่อไรจะไปเปลื้องเมืองกำพล
พอตรัสเสร็จทูตาก็มาเฝ้า	ทูลพระเจ้านครินทร์ปิ่นสิงหล
ว่าพระจอมนครินทร์ปิ่นสากล	เธอยกพลมายังฝั่งชลา
ใช้ให้ข้ามาทูลมูลเหตุ	จะโปรดเกศอย่างไรไฉนหนา
จะให้ขึ้นยับยั้งยังลังกา	หรือจะช้าทีไปจะได้จร ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	ตรัสประภาษกับพระหลานชาญสมร
เราควรยกโยธาพลากร	เป็นการร้อนช้าไปก็ไม่ดี
จึ่งตรัสกับเสนาที่มาเฝ้า	ว่าออเจ้าไปประณตบทศรี
กลับไปทูลหลานเราเล่าคดี	ว่าพรุ่งนี้เราจะไปในเภตรา
ขุนเสนีกราบก้มบังคมบาท	รับพระราชโองการใส่เกศา
ประนมนอบหมอบกรานคลานออกมา	ไปนาวากราบทูลมูลคดี
ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นผลึก	เธอตรองตรึกเรือใบทั้งไล่หนี
ทหารรบครบประจำทุกลำมี	ทั้งหอกตรีแหลนหลาวและเกาทัณฑ์ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายในพาราลังกาทวีป	ต่างเร่งรีบเรียกพหลพลขันธ์
ทั้งต้นหนคนการชำนาญครัน	ประจำมั่นมิให้ขาดราชการ
ปางพระจอมรมจักรนัคเรศ	เฉลิมเกศกษัตรามหาศาล
ครั้นรุ่งสางรังสีรวีวาร	ชวนพระหลานสรงชลสุคนธา
น้ำกุหลาบอาบองค์สรงกระสินธุ์	สุคนธ์กลิ่นหอมฟุ้งปรุงบุหงา
ทรงเครื่องต้นอย่างกษัตริย์ขัตติยา	เสร็จออกมาพระโรงรัตน์ชัชวาล
ตำรวจแห่แตรสังข์สะพรั่งพร้อม	พอพระจอมขัตติยามหาศาล
สองพระองค์ขึ้นทรงราชยาน	จากสถานลงไปพักตำหนักแพ
พอฤกษ์ดีตีฆ้องก้องสนั่น	เรือดั้งกันลอยรายชายกระแส
เสด็จจากชานพักตำหนักแพ	กระทั่งแตรเป่าสังข์กังสดาล
เสด็จลงกำปั่นสุวรรณหงส์	ให้ชักธงแล่นเรียงเคียงขนาน
ล่องลงไปในวิถีทีธาร	พอถึงด่านเมืองสมุทหยุดเภตรา
ประทับลำหน่อนรินทร์สินสมุทร	พระทรงภุชเกษมสันต์ด้วยหรรษา
ต่างถวายอัญชลีด้วยปรีดา	ทรงปรึกษาการณรงค์จะสงคราม
พอเสร็จเรื่องสั่งให้ชักใบแล่น	ไปตามแผนที่เสร็จไม่เข็ดขาม
กำปั่นรบหมื่นเศษสังเกตตาม	แล่นออกหลามในมหาสาคโร ฯ
๏ สามกษัตริย์ทัศนามัจฉาชาติ	ขึ้นว่ายกลาดในสมุทรบ้างผุดโผ
ตัวเป็นปลาหน้าเป็นลิงเป็นสิงโต	หน้าเป็นโคตัวเป็นปลาเท้าหน้ามี
ตัวเป็นช้างทางเป็นหอยลอยระกะ	ตัวเป็นกระหน้าเป็นเนื้อเป็นเสือหมี
ตัวเป็นแพะเบื้องหางอย่างกุมภีล์	สัตว์ที่มีในสมุทรสุดรำพัน
เรือก็แล่นเลยมาในสาคเรศ	ชมประเทศเกาะเกียนดูเหียนหัน
ราวกับเขียนช่างระบายลายพู่กัน	เป็นเชิงชั้นช่องผาศิลาลาย
ทั้งปูหอยลอยเลื่อนอยู่เกลื่อนกลาด	ระดาดาษในวารินกระสินธุ์สาย
ฝูงนกหกผกผาดชายหาดทราย	ตะกุยตะกายถาบถาพาไปกิน
สามกษัตริย์ทัศนาปลาแลนก	บ้างโผผกผุดว่ายสายกระสินธุ์
สุดจะร่ำพรรณนาในวาริน	ไม่รู้สิ้นหลายอย่างต่างต่างพรรณ
พระสุริยงลงลับพยับฟ้า	พระจันทราแจ่มกระจ่างทางสวรรค์
ตั้งแต่ใช้ใบมาสิบห้าวัน	จากขอบคันนคเรศเขตลังกา ฯ
ตอนที่ ๑๑๒
ทัพพระมังคลารบกับทัพพระบาทหลวง
๏ จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง	แกตีล่วงได้สมมาดปรารถนา
เข้าตั้งอยู่เมืองด่านชานชลา	เรือไปมาเก็บเอาทั้งข้าวเกลือ
เป็นเสบียงเลี้ยงคนบนกำปั่น	เรือรบนั้นกักไว้ทั้งใต้เหนือ
พวกไปมาค้าขายตายเป็นเบือ	เห็นลำเรือน้อยใหญ่มันไล่เอา
ที่หลบลี้หนีปลอดรอดได้มั่ง	มันแต่งตั้งกันเป็นโจรคอยปล้นเขา
ทั้งมั่งมีดีกว่าค้าสำเภา	มันเก็บเอามิได้เหลือไว้เจือจาน ฯ
๏ ฝ่ายอีตาสังฆราชพระบาทหลวง	คิดลุล่วงอิ่มเอมเกษมศานต์
เข้าตั้งมั่นอยู่ปากน้ำที่สำราญ	แกคิดอ่านจะทำกลปล้นบุรี
แล้วแกเขียนหนังสือให้คนใช้	รีบเอาไปส่งให้มันว่าสารศรี
แล้วพูดจาล่อลวงดูท่วงที	ไปเดี๋ยวนี้ให้กองทัพแล้วกลับมา
พวกคนใช้เรียกให้มารับสาร	อย่านิ่งนานมารับไปไวไวหวา
พวกชาวเมืองออกจากค่ายรีบไคลคลา	รับสารตราเข้าไปแจ้งแห่งกระทรวง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นกษัตริย์	โองการตรัสให้อ่านสารบาทหลวง
ฉีกผนึกอ่านความตามกระทรวง	พระบาทหลวงจอมพลสกลไกร
ยกมาปราบศัตรูผู้ขบถ	ที่คิดคดจะจับฆ่าไม่ปราศรัย
แม้นรักตัวกลัวชีวิตที่ผิดไป	จงกลับใจเสียอย่าดื้ออย่าถือตัว
มิออกมาโดยดีจะกรีทัพ	เข้าไปจับตัวมัดมาตัดหัว
ให้สมแค้นที่มึงทำให้ช้ำมัว	กูล้อมรั้วไว้ทั้งเป็นเห็นหรือยัง ฯ
๏ พอจบเรื่องพระยิ่งเคืองพระทัยแค้น	คงตอบแทนให้สมอารมณ์หวัง
อย่าตอบโต้โมหันธ์ดันทุรัง	อุตส่าห์ตั้งมั่นไว้หน่อยคอยพระอา
แล้วพระองค์ตรัสถามพราหมณ์สุทัต	จะข้องขัดอย่างไรไฉนหนา
เชิญท่านช่วยจับยามตามตำรา	หรือไม่มาเป็นอย่างไรท่านใคร่ครวญ
พราหมณ์สุทัตรับสั่งตั้งจิตดี	ตามคัมภีร์โดยระบอบคิดสอบสวน
เห็นเที่ยงแท้แน่ดังยังคำนวณ	จึงประมวลทูลความตามตำรา
ศุกร์เป็นศรีดีแท้ไม่แปรผัน	พุธกับจันทร์ร่วมราศีดีนักหนา
สามกษัตริย์สุริย์วงศ์คงจะมา	ไม่เนิ่นช้าจะได้ข่าวในเก้าวัน
พระฟังคำโหรเฒ่าคอยเบาจิต	เขาศักดิ์สิทธิ์ทายแม่นแสนขยัน
เราตั้งแข็งไว้อย่ากลัวช่างหัวมัน	รักษาคันขอบเขตนิเวศน์เวียง
แต่หนังสือเขามาเคาะมาเยาะเย้ย	เรานิ่งเฉยเสียไม่อยากเป็นปากเสียง
คิดตั้งมันกันไว้ในเชิงเวียง	มาใกล้เคียงปืนยิงคอยทิ้งดิน ฯ
๏ จะกล่าวลำกำปั่นห้ากษัตริย์	แต่แล่นลัดมาในสายกระสินธุ์
พวกกำพลทูลความตามระบิล	ข้าทั้งสิ้นขอขึ้นเกาะจะเสาะไป
นำเอาข่าวเข้าไปแจ้งแสดงอรรถ	พระโปรดนัดไปให้แจ้งแถลงไข
ฝ่ายพระจอมสินสมุทรวุฒิไกร	ให้เรือใช้ส่งเหล่าชาวกำพล
แล้วนัดวันสัญญาเวลาเสร็จ	ในวันเจ็ดจะเข้าฝั่งสั่งพหล
ฝ่ายพวกเหล่าชาวเมืองเพชรกำพล	พากันด้นไปตามเขาเข้านคร
ล้อมไปยังหลังค่ายดั่งใจหวัง	ไปรอรั้งเฝ้าบพิตรอดิศร
ทูลแถลงแจ้งความสามนคร	พระภูธรยกมาห้าพระองค์
คือพระจอมนครินทร์รมจักร	พระลูกรักในประยูรสกูลหงส์
คือทรงฤทธิ์กฤษณานราพงศ์	กับเอกองค์ตรีพลำเขยสำคัญ
ทัพผลึกจอมนรินทร์สินสมุทร	กับพระสุดสาครรีบผ่อนผัน
ยกพหลพลลังกาสิบห้าพัน	แต่งกำปั่นรบมาช่วยราวี
มายับยั้งตั้งรายอยู่ชายเขา	สั่งข้าเจ้ามาประณตบทศรี
อีกเจ็ดวันจะยกมาเข้าราวี	ในบุรีทัพบกเร่งยกไป ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมภูวดลกำพลเพชร	ครั้นทราบเสร็จยินดีจะมีไหน
จึ่งตรัสชมว่าท่านครูเหมือนรู้ใน	น้ำพระทัยกษัตราสารพัน
พระอิ่มเอมเปรมปรีดิ์เป็นที่ยิ่ง	เห็นสมจริงสมจิตไม่ผิดผัน
ท่านยกโทษโปรดเกล้าเราทุกอัน	พระคุณนั้นเหลือล้นคณนา
พระตรัสพลางทางสั่งทหารรบ	ให้สมทบพวกละหมื่นทั้งปืนผา
พลง้าวหลาวโล่โตมรา	เครื่องสาตราไว้สมทบให้ครบมือ
เชิญท่านครูผู้เป็นปราชญ์ฉลาดเวท	การวิเศษในตำหรับเคยนับถือ
จงจัดแจงการวิชาไปหารือ	เห็นสุดมือที่จะใช้คนไปมา
พฤฒาเฒ่าน้อมคำนับตามรับสั่ง	แล้วถอยหลังไปถึงศาลอ่านคาถา
เขียนหนังสือแล้วก็พับประทับตรา	อ่านคาถาให้เป็นนกวิหคบิน
ปล่อยไปลำกำปั่นสุวรรณหงส์	ปักษาตรงไประหว่างทางทักษิณ
ถึงกำปั่นลำทรงเรือหงส์บิน	สกุณินร้องดังก้องกังวาน
จับที่เพลาเสากระโดงแล้วส่งเสียง	ดังจำเรียงทุ้มเอกวิเวกหวาน
ฝ่ายพระจอมจักรพงศ์พร้อมวงศ์วาน	คิดอ่านการจะณรงค์ในสงคราม
พอเหลือบเห็นสกุณินบินมาจับ	ฟังกิตติศัพท์หลากพระทัยตรัสไต่ถาม
พวกเสนีทูลแถลงไม่แจ้งความ	พลางลุกตามกันไปจนใกล้ตัว
สกุณินมิได้บินไปจากที่	เห็นเสนีเดินผงกนกยกหัว
เขาช่วยกันคั่งคับเข้าจับตัว	พอเห็นทั่วมิทันนานเป็นสารตรา ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนคเรศเกศกษัตริย์	ได้ทราบอรรถทรงธรรมก็หรรษา
พระจึ่งให้คลี่สารอ่านสารา	พระมังคลากราบก้มบังคมคัล
ขอบพระคุณกรุณาในข้าบาท	ยังนับญาติเนื้อไขในหม่อมฉัน
ไว้ใยเยื่อสุริย์วงศ์ในพงศ์พันธุ์	พระคุณนั้นเหลือลบภพไตร
อีกเจ็ดวันเชิญพระองค์ดำรงภพ	ตีตลบข้างมหาชลาไหล
หม่อมฉันจึงจะยกทัพบกไป	ออกชิงชัยรับรองในสองยาม
พอจบสารพระผู้ผ่านรมจักร	เป็นปิ่นปักโลกาภาษาสยาม
ให้ตระเตรียมจัตุรงค์จะสงคราม	โดยที่ตามในจังหวัดเขานัดการ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	แกอิ่มทรวงอิ่มใจหลายสถาน
นึกนิยมสมใจเห็นได้การ	จะรอนราญทัพทวีตีประดัง
เอาให้ได้ธานีบุรีรัตน์	จะคิดตัดเข้าข้างในดั่งใจหวัง
แกจึงเรียกเสนีมีกำลัง	เข้ามาสั่งให้เที่ยวดูสืบรู้ทาง
เองแปลงกายให้เหมือนคนกำพลเพชร	คิดลอดเล็ดดูให้ชัดที่ขัดขวาง
ไปคอยตัดเสบียงมันที่ย่านกลาง	ยกไปทางหลังด่านชานบุรินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายตำมะหงงเสนาที่กล้าหาญ	มาจัดการพร้อมพรั่งดังถวิล
ให้แปลงตัวเสียเหมือนเหล่าชาวบุรินทร์	พร้อมกันสิ้นยกไปดั่งใจปอง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายอิศโรท้าวโกสัย	จึงจัดให้พวกพหลเร่งขนของ
เครื่องเสบียงเลี้ยงดูทุกหมู่กอง	ทั้งข้าวของจัดให้ลงไปพลัน
บรรทุกเกวียนขนไปให้กองทัพ	ผู้กำกับจัดแจงคนแข็งขัน
ถืออาวุธยุทธนาสารพัน	ขุนนางนั้นขี่ม้านำหน้าพล
ออกจากเมืองรีบไปมิได้หยุด	ให้เร่งรุดพร้อมพรั่งทั้งพหล
ออกทุ่งกว้างกลางย่านพ้นบ้านคน	เป็นไพรสณฑ์ป่าไม่ริมชายดง
ฝ่ายพวกแขกบาทหลวงใช้ให้ไปซุ่ม	เข้าแอบพุ่มพฤกษาป่าระหง
พอสุริยันเย็นอับพยับลง	เห็นจัตุรงค์คุมเสบียงเดินเรียงราย
พอคล้อยหลังตั้งโห่ออกจากป่า	เข้าฟันฝ่าตัดหลังเหมือนอย่างหมาย
ไล่ทิ่มแทงแข็งขันฟันกันตาย	คนทั้งหลายไม่รู้ตัวเพราะมัวงง
คิดว่าพวกโยธามาแต่ด่าน	พลางเรียกขานถามความตามประสงค์
มันไม่พูดว่ากระไรเที่ยวไล่วง	บ้างก็ตรงเข้าแย่งทั้งแทงฟัน
พวกพหลวนวิ่งไปข้างหน้า	จนถึงม้านายทัพจึ่งกลับผัน
รีบตลบหลังไปก็ไม่ทัน	อ้ายแขกฟันล้มตายลงก่ายกอง
แย่งเอาเครื่องเสบียงเลี่ยงเข้าป่า	มันมากกว่าเก็บเอาทั้งข้าวของ
ต่างตื่นแตกแยกย้ายไม่เป็นกอง	เสนารองนายทัพกลับเข้าวัง
ไปกราบทูลมูลเหตุท้าวโกสัย	เธอตกใจเรียกโยธาทั้งหน้าหลัง
พลางขึ้นม้ารีบออกไปนอกวัง	พร้อมสะพรั่งเสนาพลากร
ยกพหลพลม้าดาระดาษ	เสนามาตย์กับทหารชาญสมร
พลางรีบเร่งโยธาพลากร	บทจรขับพระยาอาชาไนย
จุดคบเพลิงเริงแรงแสงสว่าง	มาตามทางธงทิวปลิวไสว
พลม้าพลปืนถือฟืนไฟ	เร่งกันไปตามทุ่งพลางมุ่งมอง
พวกพหลพลที่แตกเที่ยวแยกย้าย	เห็นเจ้านายเข้าประมูลทูลฉลอง
แล้วนำทัพกลับไปดังใจปอง	ไม่โห่ร้องสั่งให้เงียบเซียบสำเนียง ฯ
๏ จะกล่าวข้างแขกชวาที่มาปล้น	เข้าไปค้นกันอยู่มากห้ามปากเสียง
ไม่พูดดังตั้งชุมนุมคุมเสบียง	เช้าจะเลี่ยงลัดป่าพากันไป
พอเห็นแสงเพลิงสว่างมาทางเก่า	ร้องเรียกเหล่าพลทั้งหมื่นยืนไสว
ถืออาวุธหลาวแหลนออกแน่นไป	ทั้งนายไพร่พร้อมพรั่งตั้งกระบวน
ลากเอาเกวียนใส่เสบียงเรียงเป็นค่าย	อ้ายนายใหญ่วิ่งกลมดังลมหวน
ออกสกัดราวีตีกระบวน	ถือง้าวทวนกริชตรีตีประดา
ท้าวโกสัยไล่พหลพลทหาร	ออกต่อต้านนับหมื่นยิงปืนผา
พลเสน่าหล่าวโล่โตมรา	ดาษดารบรับทั้งทัพชัย
ยิงปืนผึงตึงตังประดังเสียง	ก้องสำเนียงโกลาสุธาไหว
ถูกพวกแขกแตกตายกระจายไป	เข้าลุยไล่แทงฟันประจัญบาน
ท้าวโกสัยขับพระยาม้าที่นั่ง	ตีประดังชิงชัยไล่ทหาร
เข้าโอบอ้อมล้อมไว้เห็นได้การ	สั่งทหารรวบรับให้จับเป็น ฯ
๏ ฝ่ายเสนีสี่นายไพร่ทั้งหลาย	ต่างวุ่นวายเซ็งแซ่ต่างแลเห็น
เข้าโอบอ้อมล้อมไว้มิให้กระเด็น	จะหนีเร้นออกทางไหนก็ไม่มี
ถ้าขืนรบกับเขาเราก็น้อย	ครั้นจะถอยไม่มีทางหว่างวิถี
เราจะคิดฉันใดไฉนดี	จะพ้นที่ความตายวายชีวา
จำจะต้องอ่อนน้อมยอมคำนับ	กับแม่ทัพพอชีวังรอดสังขาร์
ใครจะเห็นเป็นอย่างไรจะได้พา	กันเข้าหาแม่ทัพเหมือนดับไฟ
พวกเสนาว่าสุดแท้แต่นายท่าน	จะผ่อนผันตามชอบอัชฌาสัย
สุดแต่รอดชีวันไม่บรรลัย	ทั้งนายไพร่ยินยอมพร้อมทุกคน
เก็บอาวุธสาตราเอามามัด	แล้วรีบรัดพร้อมพรั่งทั้งพหล
ตรงเข้าหาท้าวไทผู้นายพล	แจ้งยุบลงอนง้อขอชีวัง ฯ
๏ ฝ่ายทรงฤทธิ์อิศโรท้าวโกสัย	เธอถามไต่ความต้นแต่หนหลัง
จงให้การทุกสิ่งแต่จริงจัง	ใครแต่งตั้งใช้เองมาคอยราวี
ตัดเสบียงปล้นของส่งกองทัพ	จนแตกยับวุ่นวายกระจายหนี
ให้การไปเราจะนั่งฟังคดี	สี่เสนีแจ้งความไปตามตรง
บาทหลวงใช้ข้าพเจ้าพวกเหล่านี้	ให้มาตีเอาให้ได้ดั่งใจประสงค์
แม้นมิได้สมหวังดั่งจำนง	จะให้ลงโทษทัณฑ์ถึงบรรลัย
ฝ่ายไทท้าวแม่ทัพสดับอรรถ	จึ่งให้จัดพวกเสนาอัชฌาสัย
จำตะโหงกมันหวาพาเอาไป	จำไว้ในคุกก่อนจึงผ่อนปรน
แต่ตัวนายที่ประสงค์ทำกรงใส่	จะเอาไปรีบรัดจัดพหล
ท้าวโกสัยเร่งให้เดินดำเนินพล	รีบไปจนรุ่งสางสว่างตา
พอถึงที่มังคลาเธอมาอยู่	บอกให้รู้ทูลไขไวไวหวา
ฝ่ายพระปิ่นนคเรศเกศประชา	เสด็จมาต้อนรับคำนับพลาง
แล้วทูลถามว่าพระองค์ลงมานี้	ธุระมีในจังหวัดหรือขัดขวาง
ท้าวโกสัยเล่าแถลงแสดงพลาง	เอาขุนนางแขกที่ใส่มาในกรง
ให้พระจอมมังคลานราราช	จะพิฆาตตามในใจประสงค์
ป่างประจอมนครานราพงศ์	เสด็จตรงไปประทับในพลับพลา
กับท่านท้าวโกสัยในพระแท่น	ให้เคืองแค้นในพระทัยจึ่งให้หา
พราหมณ์สุทัตผู้ประสิทธิ์วิทยา	มีชงคาตรัสเล่าให้เข้าใจ
ว่าบาทหลวงคิดอุบายใช้ทหาร	ไปรอนราญตัดทางหว่างไศล
ตีเสบียงฆ่าคนสกลไกร	จนท้าวไทจับส่งใส่กรงพลัน
ว่าให้ตามแต่เราจะเอาโทษ	อ้ายคนโฉดเฉโกพวกโมหันธ์
จะฆ่าเสียหรือจะให้ไว้ชีวัน	ตามแต่ท่านจะดำริคิดตริตรอง ฯ
๏ พราหมณ์สุทัตฟังอรรถแล้วก้มกราบ	ศิโรราบแล้วประมูลทูลฉลอง
จะฆ่าเสียเห็นไม่งามตามทำนอง	จำจะต้องทำอุบายให้ตายใจ
จำจะปล่อยให้มันไปเป็นไส้ศึก	คงสำนึกมั่นคงอย่าสงสัย
จงเกลี้ยกล่อมไว้ให้ดีมีน้ำใจ	มันจะได้คนดีให้หนีมา
คงจะสิ้นกำลังสังฆราช	ไหนจะอาจแข็งไปได้หนักหนา
ก็จะอ่อนใจลงคงระอา	พวกที่กล้าก็จะน้อยถอยกำลัง ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ตรัสประภาษถอดเสนีจากที่ขัง
พระปราศรัยไต่ถามแต่ลำพัง	เราก็ตั้งใจจะเลี้ยงเป็นเที่ยงธรรม์
ให้มียศหมดทั้งสี่เสนีนาถ	ไม่อาฆาตขึ้งเคียดไม่เดียดฉันท์
ท่านมิได้ทำเองข่มเหงกัน	เขาจัดสรรใช้มาให้ราวี
จงอาสาเราไปในกำปั่น	คิดผ่อนผันเมื่อเข้ารบให้หลบหนี
เราจะเลี้ยงให้เป็นสุขทุกเสนี	ตั้งเป็นที่เสนาใหญ่ให้ถาวร ฯ
๏ ฝ่ายสี่นายกราบก้มบังคมบาท	ฟังประภาษบพิตรอดิศร
ขออาสากว่าชีวิตจะม้วยมรณ์	ตามสุนทรตรัสใช้ให้ได้การ
ฝ่ายพระจอมภพไกรเจ้าไอศวรรย์	ให้รางวัลสี่นายหลายสถาน
ทั้งเสื้อผ้าตามอย่างทางบุราณ	กับทั้งส่านโพกหัวทุกตัวคน
ฝ่ายสี่นายกราบถวายบังคมเสร็จ	ทำลอดเล็ดเดินแอบแฝงทุกแห่งหน
ค่อยเลียบฝั่งชลาริมสาชล	มิให้คนสงสัยรีบไคลคลา
วิ่งเข้าค่ายสังฆราชพระบาทหลวง	คนทั้งปวงพวกกันต่างหรรษา
พอบาทหลวงย่างเท้าก้าวออกมา	พวกเสนาสี่นายเข้าไปพลัน
แกถามว่าเป็นกระไรอ้ายเหล่านี้	ขุนเสนีเล่าไปเมื่อไก่ขัน
ข้าพเจ้าตีตลบเข้ารบกัน	ได้ฆ่าฟันกันตายลงก่ายกอง
แล้วเอาเกวียนเสบียงลำเลียงได้	พอจัดให้พวกพลรีบขนของ
ออกเดินตัดลัดป่ามาทั้งกอง	เสียงโห่ร้องมาข้างหลังตั้งกระบวน
ท้าวโกสัยไพร่พลมาล้นหลาม	รีบมาตามไล่กลมดังลมหวน
ทั้งปืนยาวแหลนหลาวทั้งง้าวทวน	ตั้งกระบวนล้อมรอบเป็นขอบคัน
ยิงระดมสมทบรบไม่ไหว	ที่บรรลัยอยู่ในป่าพนาสัณฑ์
เหลือกำลังที่จะรับกองทัพมัน	ก็พากันแตกยับอัปรา
ข้าพเจ้าสี่คนจนความคิด	พอมืดมิดแอบเข้าอยู่ในภูผา
ต่อมันเลิกกองทัพกลับพารา	จึงหนีมาตามยังฝั่งนที
บาทหลวงด่าว่าอุเหม่ท้าวโกสัย	หนีกูไปช่วยบำรุงในกรุงศรี
คงจะจับตัวได้เป็นไรมี	คงเห็นดีกูสักวันเป็นมั่นคง
เมื่อเสียทีคราวนี้ก็ช่างเถิด	เหมือนหนอนเกิดขึ้นในไส้ไม่ประสงค์
ต้องรื้อรังเสียให้ได้ดังใจจง	ว่าแล้วตรงกลับเข้าไปในที่นอน ฯ
๏ จะว่าข้างเสนีทั้งสี่นั้น	ก็ชวนกันเดินลงไปชายสิงขร
ลงเรือบดแจวมาในสาคร	บทจรขึ้นกำปั่นด้วยทันใด
พอพวกกันเดินตามมาถามข่าว	ในเรื่องราวยุคเข็ญเป็นไฉน
สี่เสนาบอกว่าเมื่อข้าไป	เข้าชิงชัยรบราถึงฆ่าฟัน
อย่าพูดไปให้บาทหลวงแกล่วงรู้	มันจะขู่เฆี่ยนฆ่าให้อาสัญ
ทั้งนี้เราปลดปลอดรอดชีวัน	ก็เพราะท่านอนุกูลกรุณา
พระมิ่งเมืองเรืองเดชเกศกษัตริย์	เธอถือสัตย์สุจริตไม่อิจฉา
บำรุงเลี้ยงข้าเฝ้าเหล่าประชา	แต่บรรดาหมื่นขุนทั้งมุลนาย
เขาอยู่เย็นเป็นสุขไม่ทุกข์ร้อน	ราษฎรก็เป็นธรรม์เหมือนมั่นหมาย
ไม่เบียดเบียนทั้งพหลพลนิกาย	ได้สบายสุโขมโหฬาร
อันตัวข้าคิดไว้จะไม่อยู่	อ้ายเฒ่าครูสังฆราชมันอาจหาญ
ทั้งเบียดเบียนเฆี่ยนฆ่าด่าประจาน	ทรมานพวกเราไม่เบาเลย
ทั้งเจ้านายของเราเล่าก็หลง	ไปเข้าดงตัณหาเจ้าข้าเอ๋ย
ถูกลิ้นลมพาลามันพาเลย	เข้าดงเตยติดกับเห็นยับจริง
ถูกมนต์ดลคาถาอ้ายตาเฒ่า	ดูร้อนเร่าขึ้นทุกทีดั่งผีสิง
การอุบายมันก็มากเหมือนทากปลิง	แม้นเกาะนิ่งเข้าที่ไหนก็ได้การ
อันเจ้าเราเก่าก่อนไม่เช่นนี้	ดูท่วงทีอ้ายเฒ่าคงเผาผลาญ
ขืนอยู่ไปก็เห็นไม่เป็นการ	แม้นอยู่นานมันคงใช้ให้ไปตาย ฯ
๏ พวกที่นั่งฟังว่าหน้าสลด	จิตระทดเสียใจมิใคร่หาย
จึงว่าเราเล่าก็รู้ในอูบาย	ได้แยบคายก็จะไปมิได้รอ
สี่เสนาว่าอย่าให้กิตติศัพท์	แม้นรบรับกันเมื่อไรคงไปปร๋อ
จะอยู่ด้วยมันทำไมเห็นใจคอ	แต่ต้องรอไว้เมื่อรบจึงหลบไป
อยู่กับเจ้าจอมสากลกำพลเพชร	ต้องลอดเล็ดไปหาที่อาศัย
เราก็คิดอยู่ทุกวันแต่พรั่นใจ	ยังมิได้เห็นหนจนปัญญา
จะพึ่งเจ้าเล่าก็เปรอะเลอะทั้งนั้น	เห็นว่ามันหลงใหลในตัณหา
บาทหลวงหลอกว่ากระไรไม่ระอา	เพราะราคามุ่นหมกดั่งตกโคลน
เราจะอยู่ไปทำไมให้ได้ทุกข์	ไปหาสุขจะเต้นเหมือนเล่นโขน
เหมือนแมงเม่าเข้าไฟคงไหม้โชน	เอาคอโดนคมกระบี่ดีอย่างไร
ครั้นปรึกษาหารือคือจะหนี	แล้วไปที่เภตราเคยอาศัย
กระซิบชวนผู้ตรวจหมวดของใคร	กูจะไปตามนายคิคถ่ายเท ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายพระฝรั่งสังฆราช	คิดอาฆาตท้าวโกสัยมันไพล่เผล
หนีไปทำกลไกคิดถ่ายเท	สมคะเนเล่นหมอทรชน
มันหมายใจว่าได้เขยเป็นที่พึ่ง	แม้นสมซึ่งปรารถนาอย่าฉงน
จะทำให้สมแค้นอ้ายแสนกล	คิดจะปล้นเมืองให้ได้ดั่งใจปอง
พลิกตำราหากลข้างปล้นทัพ	โดยตำหรับอย่างไรจะใช้ของ
การพหลกลไกในทำนอง	แกตรึกตรองที่จะใช้ในรายลวง
แล้วดูไปหลายอย่างทางจะรบ	ไปจนจบเห็นอุบายเป็นใหญ่หลวง
เรียกว่ากลซ้อนไกในกระทรวง	เปรียบเหมือนบ่วงดักนกวิหคบิน
ถึงมีปีกที่จะหลีกมิได้พ้น	คงจะหล่นลงมาฟุบตามหุบหิน
กลอย่างนี้มีแต่ครั้งตั้งแผ่นดิน	พวกทมิฬวางไว้ในตำรา
ต้องตั้งค่ายชายหาดที่ลาดเลี่ยน	ตามแผนเขียนสารพัดต้องจัดหา
ของที่เขาว่าไว้ในตำรา	ทั้งเนื้อปลาหลายอย่างต่างต่างกัน
แล้วตั้งค่ายสองข้างกลางไว้ช่อง	ขุดเป็นร่องใส่ดินดำกำมะถัน
ล่อให้หลงเข้าถึงแยกทำแตกพลัน	แล้วจุดควันขึ้นให้อบตลบไป
เอายาเบื่อโรยรายปรายให้ทั่ว	คงเมามัวนั่งซบสลบไสล
ไม่ต้องรบราญรอนให้อ่อนใจ	จับเอาได้โดยง่ายสบายดี
แกตรึกตรองดูตำหรับบังคับไว้	นึกอิ่มใจปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ลุกออกจากห้องพลันด้วยทันที	เรียกเสนีทุกตำแหน่งมาแจ้งการ
แล้วแกจึ่งให้หาพระยาแขก	มาแย้มแยกความในหลายสถาน
เองมาช่วยบังคับกำกับงาน	ไปทำการอย่างกูว่าสารพัน
ท้าวกุลามาลีขี่คานหาม	เสนาตามรีบรัดไปจัดสรร
ดูที่ทางตั้งค่ายเร่งให้ทัน	ในสองวันทำให้เสร็จสำเร็จดี
ตำมะหงงนายใหญ่เกณฑ์ไพร่พร้อม	ให้ตั้งป้อมตั้งค่ายในวิถี
ไว้ช่องกลางอย่างแกสั่งข้างนที	แล้วขุดที่ลำรางเป็นทางไป
บาทหลวงเฒ่าเจ้าตำรามาทีหลัง	เที่ยวตรวจทั้งธารท่าชลาไหล
เห็นถูกต้องตามตำหรับแล้วกลับไป	ที่ค่ายในจัดปรุงให้หุงยา
ของเบื่อเมาเอาระคนปนกับกรด	สำหรับรดกำมะถันให้ควันหนา
แล้วจึ่งเรียกเสนีผู้ปรีชา	ให้เข้ามาพากเพียรเรียนอุบาย
ทางจะล่อข้าศึกให้ฮึกโหม	ไล่กระโจมเข้าในค่ายเหมือนใจหมาย
แล้วจะได้จับฆ่าบรรดานาย	ไพร่ทั้งหลายจับไปขังไว้ยังเรือ
วันพรุ่งนี้แหละจะตีเร่งจัดทัพ	ไปตั้งรับทั้งข้างใต้และฝ่ายเหนือ
ไปจัดคนพลไพร่ที่ในเรือ	ทหารเสือแขกชวาอีกห้าพัน
แกสั่งเสร็จกลับเข้าไปที่ในห้อง	กินข้าวของอิ่มเอมเกษมสันต์
พวกเสนีคับคั่งไปสั่งกัน	แต่คนบรรดาที่อยู่ทุกหมู่กอง
แล้วไปเกณฑ์พลไพร่ในกำปั่น	ให้พร้อมกันเสร็จสรรพมารับของ
เครื่องอาวุธยุทธนาขนมากอง	ให้นายรองจ่ายไปในบาญชี ฯ
๏ ฝ่ายเสนีสี่นายที่หมายมาด	เห็นสมปรารถนาจิตจะคิดหนี
พวกที่ชวนกันสิ้นก็ยินดี	รีบเร็วรี่จ่ายอาวุธยุทธนา
ต่างรับรองตรองไว้ทั้งนายบ่าว	จะให้ข่าวไปข้างในอย่างไรหวา
ให้รู้แจ้งแห่งกลคนมารยา	จะไปมาก็ไม่ได้ในนคร ฯ
๏ ฝ่ายเสนีปรีชาว่าอย่าทุกข์	แล้วก็ลุกวนเวียนเขียนอักษร
ตามภาษามลายูทูลภูธร	ยัดในท่อนไม้ไผ่ดั่งใจจง
แล้วเลียบเดินเข้าไปดูอยู่แต่ห่าง	เอาไม้ขว้างไปในค่ายดั่งใจประสงค์
คนในค่ายเห็นไม้นั้นตกลง	ก็เดินตรงเข้าไปเก็บไม้มา
จะทำฟืนหุงข้าวเอากระบอก	มาผ่าออกได้หนังสือถือไปหา
ขุนนางใหญ่นายหมวดผู้ตรวจตรา	ส่งสาราให้พลันในทันที
แล้วแจ้งความตามได้กระบอกไม้	เสนาในรับมาอ่านในสารศรี
ไม่รู้จักหนังสือแปลกแขกตานี	ไม่รู้ที่จะอ่านสถานไร
แล้วเข้าไปเฝ้าภูมีที่ประทับ	น้อมคำนับทูลแจ้งแถลงไข
ในสารนี้ข้าพเจ้าไม่เข้าใจ	แล้วทูลให้ทราบคดีที่มีมา
พระทรงรับดูลายมือหนังสือแขก	เออเห็นแปลกประหลาดจิตผิดหนักหนา
แล้วส่งให้ไทท้าวเจ้าพ่อตา	เธอรับมาอ่านได้ดั่งใจปอง ฯ
๏ ในเรื่องราวข้าพเจ้าบังคมบาท	ภูวนาถขอประมูลทูลฉลอง
พระตรัสใช้ได้สมอารมณ์ปอง	แต่พวกพ้องจะเข้ามาสักห้าพัน
แต่ตัวนายเสนาก็กว่าร้อย	แต่จะคอยเมื่อรบสู้เป็นคู่ขัน
จะพาพวกกันเข้ามาสักห้าพัน	แต่การนั้นบาทหลวงลวงอุบาย
ตั้งค่ายกลไว้ที่ท่าโรยยาพิษ	รบอย่าติดตามไปเหมือนใจหมาย
แม้นถูกควันกลั่นเข้าจะเมามาย	ต้องอุบายมันบังคับให้จับเป็น
ขอพระองค์ทรงทราบคิดปราบศึก	ทรงตรองตรึกการทัพไว้ดับเข็ญ
มันจะออกโรยยาเวลาเย็น	ต่อเดือนเด่นดึกสงัดจะจัดพล
ออกจากค่ายไปสมทบเข้ารบรับ	เป็นการลับมิได้แจ้งแห่งนุสนธิ์
จงทราบใต้บาทาฝ่ายุคล	ขอจุมพลทราบความตามที่ทูล ฯ
๏ พอจบเรื่องเสนีที่ทูลถวาย	พระโฉมฉายธิบดินทร์ปิ่นไอศูรย์
จึ่งปรึกษาท่านผู้เฒ่าตามเค้ามูล	ท่านอนุกูลเตรียมทัพไว้รับรอง
พราหมณ์สุทัตฟังอรรถแล้วก้มกราบ	ศิโรราบพลางประมูลทูลฉลอง
จะต้องแต่กองทัพออกรับรอง	ให้ถูกต้องเสียก่อนได้ซ้อนกล
แล้วทูลลามาจัดกระบวนทัพ	ให้พร้อมสรรพถ้วนทั่วตัวพหล
เกณฑ์เอาพวกจัตุรงค์ทั้งคงทน	จะซ้อนกลบาทหลวงให้ร่วงโรย
แล้วจึ่งเสกคาถายาสะกด	ได้กลิ่นรสจิตหวิวให้หิวโหย
ให้หากล้องยาวยาวมาเป่าโรย	เมื่อลมโชยชายเขาจะเป่าไป
แล้วเตรียมพวกโยธาที่สามารถ	ที่ชายหาดริมท่าชลาไหล
แม้นกองทัพมันจะกลับถอยลงไป	มันเข้าค่ายแล้วจงยั้งระวังกัน
อย่าได้รุกคลุกคลีตีเอาค่าย	จงรอไว้ดูก่อนคิดผ่อนผัน
ตามบังคับบัญชาสารพัน	อย่าหุนหันแค้นใจด้วยไพริน
แกจัดเสร็จแล้วประมูลทูลฉลอง	เชิญละอองบาทบงสุ์พระทรงศิลป์
ออกประจบรบรับทัพทมิฬ	จะได้ภิญโญยศปรากฏนาม ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงบุรีรัตน์	โองการตรัสเราจะไปมิได้ขาม
จึ่งตรัสว่าการณรงค์ข้างสงคราม	ไม่ครั่นคร้ามดอกครูผู้อาจารย์
แล้วจึ่งเชิญอิศโรท้าวโกสัย	ภูวไนยจงกำกับรับทหาร
เป็นทัพหนุนยกออกนอกปราการ	มุมทหารปืนใหญ่ให้หลายพัน
แม้นเข้ารบจงประจบกันให้พร้อม	จงตีอ้อมกำกับเป็นทัพขันธ์
พระทรงเครื่องยุทธนาสารพัน	ท่านท้าวนั้นแต่งงามตามชวา ฯ
๏ จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง	แกอิ่มทรวงอาทิตย์ดับลับเวหา
ออกไปที่ทำไว้ให้ใส่ยา	แล้วเอาหญ้าปกปิดให้มิดดี
เตรียมพหลพลแขกไว้คั่งคับ	แล้วกำชับเจ้าพาราปตาหวี
เองจะออกรบรับทัพทวี	ทำเสียทีให้มันไล่เข้าค่ายเรา
กูจะคอยจุดไฟให้ไหม้เชื้อ	ถึงยาเบื่อจะได้กลับออกจับเขา
แต่คนข้างพวกพ้องในกองเรา	ให้มันเข้าคอยไปปล้นอยู่ต้นลม
พอเตรียมเสร็จคอยท่าเวลาดึก	จะทำศึกคิดไว้ให้ได้สม
ปรารถนาเหมือนแกคิดจิตนิยม	คราวนี้สมคิดกูผู้อาจารย์
พอดาวเคลื่อนเดือนเด่นเวลาดึก	เห็นสมนึกเรียกพหลพลทหาร
มาพร้อมพรั่งตั้งกระบวนจวนได้การ	ดูประมาณฤกษ์พาเวลาดี
ให้ผูกม้ากล้าหาญชำนาญรบ	มาเตรียมครบให้พระยาปตาหวี
พอเจ็ดทุ่มฤกษ์พาเวลาดี	แล้วให้ตีกลองโห่เป็นโกลา
ท้าวกุลามาลีขี่สินธพ	ทหารรบยืนรายทั้งซ้ายขวา
เดินกระบวนทวนธงตรงเข้ามา	เกือบถึงหน้าเชิงเทินเนินกำแพง ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงกำพลเพชร	ทรงเครื่องเสร็จตามตำหรับจับพระแส
ขึ้นพระยาม้าที่นั่งออกกลางแปลง	ทหารแซงคับคั่งไม่รั้งรอ
พลปืนโตมรศรกำซาบ	ทั้งดั้งดาบดูงามตามกันสอ
ท้าวโกสัยทัพหลังค่อยรั้งรอ	ยกต่อต่อกันออกมาดาประดัง
พรามณ์สุทัตที่เป็นครูผู้วิเศษ	อ่านพระเวทขี่คานหามมาตามหลัง
คอยสะกดทัพค่ายระไวระวัง	กับพวกหลังที่จะเข้าไปเป่ายา ฯ
๏ ฝ่ายพหลรณรงค์เอาธงปัก	เสียงคึกคักโล่แพนดูแน่นหนา
ข้างพวกแขกแยกหลามตามกันมา	ดาษดาครึกครื้นยิงปืนไฟ
ทหารหน้ากล้าแข็งแทงด้วยกริช	กระชั้นชิดรบกันเสียงหวั่นไหว
แข็งต่อแข็งแทงฟันกันเข้าไป	พลไพร่ทั้งสองฝ่ายตายระเนน
ที่แทงฟันกันไม่เข้าเอาหลาวพุ่ง	เป็นหมู่มุงคับคั่งทั้งดั้งเขน
ชุลมุนป้องปัดล้วนจัดเจน	คนที่เกณฑ์เข้าณรงค์ล้วนคงทน
ท้าวโกสัยเธอจึ่งให้แยกทหาร	เป็นสองด้านเกียกกายรายพหล
แล้วให้พวกกองหนุนทั้งขุนพล	เดินพหลเรียงรายทนายปืน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครามหากษัตริย์	ควบกัณฐัศว์ตรงเข้ามาไม่ฝ่าฝืน
ถึงหน้าท้าวกุลาที่มายืน	เป็นกลางคืนมิได้รู้ว่าผู้ใด
จึงให้ล่ามถามไปไหนนายทัพ	มารบรับกันให้งามตามวิสัย
อย่าให้พวกรี้พลสกลไกร	รบกันไปยากแค้นแสนกันดาร
เราตัวนายหมายมั่นจิตพันผูก	จึ่งจะถูกตามนัยเราไขขาน
เราทั้งสองทำให้ต้องบุราณกาล	ให้ทหารดูเล่นเหมือนเจรจา ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ตอบว่าดีแล้วซิเจ้าเราก็หา
ให้ทหารดูเล่นเป็นขวัญตา	อย่างท่านว่านี้แลงามตามกระบวน
ท่านก็ชายเราก็ชายจะไว้ยศ	ให้ปรากฏตามแต่บุญอย่าหุนหวน
ท่านชำนาญสิ่งใดจงใคร่ครวญ	จะรำทวนหรือกระบี่ที่ชำนาญ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	ตรัสประภาษตามแต่ใจท่านไขขาน
กระบี่ทวนถ้วนทุกอย่างทางชำนาญ	จะรอนราญสิ่งใดตามใจจง ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	การกระบี่เป็นของต้องประสงค์
เขาคงสู้เราไม่ได้ดั่งใจจง	นึกทะนงอยู่ในใจบอกไปพลัน
เราจะรำท่ากระบี่เป็นที่หนึ่ง	ให้สมซึ่งพงศ์กษัตริย์ทรงจัดสรร
มาเถิดเราทั้งสองลองรบกัน	พลางผกผันชักม้าเข้าราวี ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ดำรงนคเรศ	สำแดงเดชชักสินธพไม่หลบหนี
พลางกรายกรเชิงลวงดูท่วงที	ทรงกระบี่ฝังจินดาค่านคร
เข้ารบรับกับพระยาปตาหวี	ดูท่วงทีเขาก็รู้ตามครูสอน
พลางรับรองว่องไวกรีดกรายกร	เข้าราญรอนปิดป้องคล่องด้วยกัน
แล้วยักย้ายหลายท่าเพลงอาวุธ	ฤทธิรุทรต่อแย้งต่างแข็งขัน
ไม่เสียท่วงเสียทีดีด้วยกัน	บาทหลวงนั้นอยู่ข้างหลังสั่งขุนพล
ให้โบกธงสัญญาเหมือนว่าขาน	แจ้งอาการให้รู้ทั่วตัวพหล
ท้าวกุลามาลีเห็นรี้พล	ขยับร่นถอยหลังคอยรั้งรา
ทำเสียทีตีม้านัยน์ตาจับ	พลางถอยรับออกให้ห่างเลี้ยวข้างขวา
ฝ่ายพระปิ่นนคเรศเกศประชา	ก็รู้ว่าแยบยลกลอุบาย
สมเหมือนอย่างหนังสือเสนาทิ้ง	ดูก็จริงรบกันเหมือนมั่นหมาย
ยังไม่ทันเสียทีมีอุบาย	อันแยบคายที่มันทำเพราะจำใจ
สั่งพหลพลทหารให้ขานโห่	สำเนียงโกลาลั่นสนั่นไหว
พวกทหารปืนแดงแซงเข้าไป	ท้าวโกสัยเร่งพหลพลระดม
ชักปีกกาสองข้างสล้างสลับ	ให้เดินทัพรวบรุมเข้าทุ่มถม
พวกชาวเมืองหนุนเข้าไปไล่ระดม	ตาพราหมณ์พรมอยู่ข้างหลังให้รั้งรา ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายเสนาบรรดานัด	ก็หลีกลัดมาทั้งเหล่าวิ่งเข้าหา
ทั่งไพร่นายห้าพันเหมือนสัญญา	ตรงเข้ามากราบประณตบทบงสุ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครานราราช	ตรัสประภาษชื่นชมสมประสงค์
มิเสียทีดีขยันทั้งมั่นคง	เราก็คงเลี้ยงดูทุกผู้คน ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิเวท	แกแจ้งเหตุประเดี๋ยวนี้จะมีฝน
ให้เป่ายาพร้อมกันทั่วทุกตัวคน	แล้วอ่านมนต์เรียกพระพายให้ชายโชย
เป็นลมหวนป่วนปั่นสนั่นก้อง	เสียงฟ้าร้องครางครึมกระหึมโหย
หอบเอากลิ่นยาไปดั่งปรายโปรย	ลมก็โชยโบกไปในค่ายพลัน ฯ
๏ ฝ่ายพวกแขกแตกล่าถูกยาเบื่อ	เล่นเอาเหงื่อโซมกายรีบผายผัน
ทั้งบาทหลวงวิ่งผลุนวุ่นด้วยกัน	ต่างตัวสั่นจับจิตด้วยฤทธิ์เมา
ท้าวกุลามาลีหนีเข้าค่าย	ทั้งไพร่นายร้อนเริงดังเพลิงเผา
ตาบาทหลวงถูกน้อยค่อยบรรเทา	แกง่วงเหงาแล้วก็ฟื้นเหมือนตื่นนอน
พอฝนตกลงมาจากอากาศ	เป็นน้ำสาดลงมาคลายยาถอน
คนที่ง่วงก็ค่อยคลายหายหาวนอน	ทินกรเกือบสร่างกระจ่างตา
บาทหลวงตีอกผลุงสะดุ้งจิต	การที่คิดไว้ไม่สมปรารถนา
มันกลับเล่นเอาเสียก่อนอ่อนอุรา	ในพาราเพชรกำพลมีคนดี
ทำไฉนจึงจะได้จับตัวฆ่า	จะสืบหาเล่าก็จนคนก็หนี
ลงนอนหงายไม่เป็นสุขทุกข์ทวี	ทั้งเสียทีเสียของสองประการ
พอฝนซาเวลาจะใกล้รุ่ง	พวกในกรุงกลับเข้าเขตประเทศสถาน
พร้อมทั้งพวกเสวกาปรีชาชาญ	กับอาจารย์เฝ้าองค์พระทรงธรรม์
พระปรึกษาการทัพที่รับรบ	ให้สมทบทั้งพหลพลขันธ์
แต่พวกแขกล่ามาถึงห้าพัน	ก็เพราะท่านถ่ายเทด้วยเล่ห์กล
เกือบจะถึงพงศ์กษัตริย์ที่นัดหมาย	ท่านขวนขวายจัดแจงแต่งพหล
จะได้ไว้สำหรับแก้อับจน	ออกตีปล้นให้กระทั่งฝั่งชลา ฯ
๏ ฝ่ายท่านพราหมณ์มหาศาลชำนาญศึก	แกตรองตรึกจัดพหลพลอาสา
ทั้งพวกแขกเก่าใหม่ที่ได้มา	แต่บรรดาเอาไว้ในนคร
ให้ถอดมาจะได้เป็นทัพหน้า	จัดโยธาทวยหาญชาญสมร
ทั้งทหารกัณฐัศว์อัศดร	พร้อมนิกรเตรียมไว้ดั่งใจปอง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง	ค่อยสร่างทรวงแค้นใจไม่วายหมอง
แต่นั่งนึกนอนนึกตั้งตรึกตรอง	จะหาช่องแก้แค้นตีแดนดาว
พอไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ไปนั่งที่ครูบาทำตาขาว
จึงบอกว่าพวกไพร่หนีไปกราว	ไม่ได้ข่าวหายไปในกลางคืน
กับเสนาแต่บรรดาให้ออกรบ	เกณฑ์สมทบทัพหน้าไม่ฝ่าฝืน
จะตายเป็นมิได้เห็นแต่กลางคืน	หรือจะตื่นแตกไปไม่ได้ความ
บาทหลวงเฒ่าตกใจอย่างไรหวา	ให้ค้นหามันจงได้เสาะไต่ถาม
หรือจะไปล้มตายให้ได้ความ	จงไปตามหากันให้ทันที
แล้วแกจึ่งปรึกษาพระยาแขก	มิใช่แตกทัพศึกอย่านึกหนี
คงจะคิดเล่นเจ้าเอาบุรี	แต่คราวนี้เสียกลด้วยมนต์ยา
เองอย่าทุกข์ร้อนไปให้ใจอ่อน	คงผันผ่อนให้ได้หญิงจริงหนาหวา
อันตัวกูคงจะสู้จนเย็บตา	คิดเข่นฆ่าอ้ายคนชั่วกลัวมันไย
อันตัวกูผู้เป็นสังฆราช	ได้ชี้ขาดศาสนาอย่าสงสัย
แต่ครั้งนี้กูแสนจะแค้นใจ	ประมาทไปมันจึ่งทำทั้งซ้ำเติม
ไม่รู้ว่าคนดีมันมีอยู่	คิดรบสู้การศึกจึ่งฮึกเหิม
จำจะคิดแก้ทำทั้งซ้ำเติม	อย่าให้เหิมฮึกหาญการณรงค์ ฯ
๏ ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	ไม่อาจขัดเพราะยังกำลังหลง
ก็หมายว่าจะได้นุชบุษบง	จึ่งได้หลงเอออือถืออาจารย์ ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าจึ่งว่าเจ้าจงอย่าอยู่	ไปช่วยกูเร่งรัดจัดทหาร
เองอย่าได้ทุกข์ร้อนผ่อนรำคาญ	อันเมืองบ้านเท่านี้ตีให้พัง
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	นึกยินดีจะใคร่สมอารมณ์หวัง
มาเรียกหาคนดีมีกำลัง	พร้อมสะพรั่งพลไกรทั้งไพร่นาย
มารวบรวมโยธาได้ห้าหมื่น	ทหารปืนกริชดาบกำซาบสาย
แต่เสนีที่กระจัดที่พลัดพราย	จะเป็นตายมิได้รู้สักผู้คน ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงทรวงร้อนนอนไม่หลับ	ให้คั่งคับเสียใจมาหลายหน
แต่ครั้งนี้กูจะตีให้ชอบกล	จะคิดปล้นอีกสักพักหักเอาเมือง
ถึงคนดีมันจะมีกูไม่ทุกข์	จะรบรุกเช่นเขาว่าจนตาเหลือง
แม้นกูตีมิได้ยับไม่กลับเมือง	คงจะเปลื้องทุกข์ให้ดั่งใจปอง
อันความรู้กูดีมีอยู่มาก	คงแก้ยากแก้จนที่หม่นหมอง
เอาให้สมอย่างนึกที่ตรึกตรอง	จึ่งจะต้องคิดอ่านการอุบาย
เขาย่อมว่าสี่ตีนยังรู้พลาด	คงประมาทลงสักวันเหมือนมั่นหมาย
มันก็มันกูก็กูลูกผู้ชาย	คงยักย้ายแก้แค้นเอาแดนดาว
แล้วลุกมานั่งที่เก้าอี้อาสน์	หยิบกระดาษเขียนตำหรับฉบับขาว
ที่เรียนรู้มาแต่หลังเมื่อครั้งคราว	ตั้งแต่เจ้าลังกามาทุกองค์
ได้ถึงแปดสิบกษัตริย์จนบัดนี้	เอามาคลี่ดูตามความประสงค์
เขาเขียนไว้ต่อกันมาตำราตรง	เพราะของคงมีอยู่แต่บูราณ
อันเรื่องนี้มีมาแต่ย่าปู	ได้เรียนรู้มากมายหลายสถาน
จำจะต้องเอามาใช้เห็นได้การ	คิดรอนราญพวกศัตรูหมู่อรินทร์
อันพยนต์มนตราวิชาเก่า	ที่จะเอามาใช้ดั่งใจถวิล
มันก็รู้เสียทุกท่าทางฟ้าดิน	เป็นสุดสิ้นที่จะลวงในท่วงที
จึงต้องเอาของบูราณออกต้านต่อ	เปรียบเหมือนหมอประกอบยารักษาผี
คงดับพิษลงให้ได้เป็นไรมี	แต่คราวนี้ต้องย้ายให้หลายเพลง
เอาให้สมปรารถนาเหมือนยาแก้	ที่บาดแผลใส่จำเพาะให้เหมาะเหมง
ปัญญามีอยู่กับตัวอย่ากลัวเกรง	คิดย้ายเพลงย้ายท่าหาในกล
ต้องมานะเป็นถึงพระสังฆราช	อย่าขี้ขลาดว้าเหว่ระเหระหน
แกสอนตัวอย่าได้กลัวซึ่งเวทมนตร์	จะตีล้นมาอย่างไรอย่าได้ฟัง
พลางลุกจากที่อยู่ไปดูค่าย	รบด้วยไฟเห็นจะสมอารมณ์หวัง
ตั้งประชิดติดเข้าไปอย่าได้ฟัง	ให้กระทั่งเชิงเทินเนินกำแพง
แล้วสั่งพวกเสนาบรรดาแขก	ให้ตัดแฝกไม้ลำทำเป็นแผง
เอาแฝกคามาใส่ให้พอแรง	ที่หลังแผงนอกยาทาน้ำมัน
คนละผืนตั้งรายเป็นค่ายตับ	ออกรบรับเสียก่อนแล้วผ่อนผัน
ทำเป็นแตกเข้าค่ายไฟน้ำมัน	ถ้าแม้นมันรุกไล่เอาไฟโยน
แล้วจุดค่ายไล่ทหารเข้าราญรบ	ตีตลบวิ่งโลดกระโดดโผน
เอาหม้อดินปิดฝาแล้วยาโคลน	ช่วยกันโยนเข้าไปในกำแพง
แกสั่งเสร็จค่ำวันนี้จะตีเข้า	เอาไฟเผาเสียให้สิ้นอย่ากินแหนง
เฮ้ยเสนาสารวัตรไปจัดแจง	ตามตำแหน่งให้แล้วมาในสายัณห์
พวกเสนีรีบรัดไปจัดของ	ขนมากองตามที่ขมีขมัน
บ้างสานแผงตรุยาสารพัน	ทาน้ำมันพร้อมพรั่งมาตั้งราย ฯ
ตอนที่ ๑๑๓
ทัพศรีสุวรรณกับสี่กษัตริย์ตีกระหนาบทัพพระบาทหลวง
๏ จะกล่าวข้างห้ากษัตริย์จัดพหล	ให้พวกพลเกณฑ์หัดถึงนัดหมาย
เตรียมเรือรบลอยเคียงกันเรียงราย	ไว้แต่บ่ายให้เสร็จสำเร็จการ
พอสองยามจะเข้าตีพวกเรือแขก	สั่งให้แยกเหล่าพหลพลทหาร
เป็นสามทัพรับประดาหน้ากระดาน	เข้าต่อต้านไพรีให้มีชัย
สินสมุทรรับรองเป็นกองขัน	มีสำคัญธงแดงสุกแสงใส
สุดสาครรายเรียงเคียงกันไป	ปักธงชัยเขียวงามอร่ามเรือง
แต่ทัพอาจะเข้ากลางอย่างประสงค์	จะปักธงตามที่ล้วนสีเหลือง
เจ้ากฤษณาตรีพลำธงนามเมือง	ให้เอาเครื่องธงดำตามตำรา
เป็นทัพหนุนคอยเติมเพิ่มพหล	เร่งจัดพลเขนทองกองอาสา
พระจัดเสร็จพร้อมกระบวนจวนเวลา	จะยาตราให้พระครูดูฤกษ์บน ฯ
๏ จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง	อาทิตย์ล่วงลับฟ้าเวหาหน
ให้ยกพวกเสนีทั้งรี้พล	จะเข้าปล้นเมืองให้ได้ดั่งใจตรอง
ให้ยกแผงที่สำหรับจะรับรบ	ทั้งไต้คบเสร็จถ้วนกระบวนของ
กับอาวุธที่สำหรับจะรับรอง	ยกเป็นกองกองละหมื่นพื้นฉกรรจ์
ท้าวกุลามาลีขี่สินธพ	ทหารรบที่สำหรับเป็นทัพขันธ์
บาทหลวงขึ้นรถฝรั่งต้องหลังพลัน	แต่ห้ามกันอย่าให้อึงคะนึงไป
สั่งพหลพลแขกให้แยกย้าย	เข้าเรียงรายโอบอ้อมล้อมไสว
เมื่อยั้งหยุดอย่าเพ่อจุดทั้งฟืนไฟ	จงเงียบไว้ทุกกองสำรองเพลิง
ต่อเมื่อใดในเมืองออกยงยุทธ์	จึ่งค่อยจุดไฟเชื้อให้เหลือเหลิง
แล้วโห่ร้องพร้อมหน้าให้ร่าเริง	ตีให้เปิงอย่าได้ยั้งพังประตู ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายในพาราเวลาพลบ	เตรียมไต้คบปืนใหญ่ใส่ดินหู
ลากมาไว้สำรองช่องประตู	ฝ่ายท่านครูผู้เฒ่าเข้าพิธี
ก็รู้แจ้งในตำราว่าข้าศึก	จะหาญฮึกชิงชัยในวิถี
เป็นทัพใหญ่กล้าแข็งแรงราวี	แต่จะมีทัพกระหนาบช่วยปราบปราม
ในเวลาเจ็ดทุ่มจะรุมรบ	จะต้องคบเพลิงใหญ่ในสนาม
แกรู้แจ้งในวิถีพิธีพราหมณ์	ให้หาน้ำไว้ทุกคนบนเชิงเทิน
ใส่ตุ่มไหไว้ให้มีทั้งสี่ด้าน	ฉวยเกิดการไฟลุกจะฉุกเฉิน
จะได้ดับรับไว้ในเชิงเทิน	อย่าละเมินบอกให้ทั่วทุกตัวคน
ครั้นจัดเสร็จได้ฤกษ์ให้เลิกโห่	สำเนียงโกลาก้องห้องเวหน
เปิดประตูรีบเดินดำเนินพล	จอมสากลมังคลาทรงม้านิล
ยกพหลพลทัพออกคับคั่ง	ทั้งโล่ดั้งหอกคู่ธนูศิลป์
พลปืนลูกพลุประจุดิน	พวกทมิฬจัตุรงค์คงกระพัน
เดินกระบวนออกมาตั้งยังสนาม	ท่านครูพราหมณ์กำกับเป็นทัพขันธ์
ท้าวโกสัยยกหลามมาตามกัน	เสียงสนั่นแต่ล้วนพลทั้งมนตรี
บาทหลวงเห็นพลทัพมาคับคั่ง	เร่งประดังกันเข้ารบอย่าหลบหนี
ให้ทหารโยธาออกราวี	ปะทะตีต้านหน้าดาประดัง ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช	ไล่พิฆาตพลรบตลบหลัง
ต้อนพหลมนตรีตีประดัง	ดูคับคั่งแน่นหนาพลากร
บ้างยิงปืนครื้นครั่นควันตลบ	ต่างสมทบทวยหาญชาญสมร
ทั้งสองข้างต่างกลุ้มตะลุมบอน	บ้างฟันฟอนกันตายลงหลายพัน
บาทหลวงแกก็ให้จุดไฟแผง	สว่างแดงขับพหลพลขันธ์
เอาหม้อดินโยนเข้าไปไหม้เป็นควัน	ทั้งน้ำมันลุกโพลงติดโรงใน
พวกพหลบนเชิงเทินช่วยกันดับ	เปลวไฟวับร้อนรนทนไม่ไหว
พลางขนน้ำคอยสาดรดราดไป	คนข้างในช่วยกันดับแต่รับรอง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายห้ากษัตริย์ที่นัดหมาย	ต่างแล่นรายเรียงกันผันผยอง
บ้างยิงปืนเร่งทัพเข้ารับรอง	สนั่นก้องเสียงโห่เป็นโกลา
พวกเรือแขกคนผู้อยู่ข้างน้อย	ครั้นจะถอยเรือก็แล่นมาแน่นหนา
ก็จำใจจำสู้ดูเวลา	ฝ่ายเสนาที่สำหรับกำกับพล
ให้คนใช้รีบไปบอกบาทหลวง	อย่าเหนี่ยวหน่วงเร่งไปแจ้งแห่งนุสนธิ์
ศึกมาติดธารท่าในสาชล	ว่าผู้คนรับรองเหลือป้องกัน
ทหารรีบไปบอกกับสังฆราช	แกหวั่นหวาดเต็มทีไม่มีขวัญ
ความตกใจแทบจะดิ้นสิ้นชีวัน	แล้วก็หันไปบอกเล่าท้าวกุลา
เร่งถอยทัพเถิดหวาช้าไม่ได้	เกิดศึกใหญ่ติดพันกันหนักหนา
แล้วแกสั่งเสนีผู้ปรีชา	ให้ถอยล่ารีบตรงไปลงเรือ ฯ
๏ ฝ่ายสังฆราชกับพระยาปตาหวี	ต่างถอยหนีรีบลงไปข้างฝ่ายเหนือ
ต่างคนต่างบุกพงไปลงเรือ	เล่นเอาเหงื่อท่วมกายแทบวายปราณ
แต่ชะตาคนทั้งสองยังไม่ดับ	จะได้กลับมาทำศึกด้วยฮึกหาญ
พลางลงเรือจัดพหลคนชำนาญ	ออกต่อต้านทัพไทยแกไล่พล
ทั้งสองข้างต่างยิงปืนสนั่น	พิลึกลั่นก้องฟ้าเวหาหน
ฝ่ายพวกช้างทัพบกเร่งยกพล	เข้าตีปล้นทัพแขกแตกกระจาย
พวกเสนาแต่บรรดาอาสาศึก	ก็โห่ฮึกเร่งกันรีบผันผาย
ตะลุมบอนฟอนฟันเหยียบกันตาย	เสนานายพวกแขกแตกกระจุย
เห็นพวกกันออกมาเข้าหาบ้าง	ที่ถอยหลังเลียบตลิ่งวิ่งออกฉุย
บ้างโดดน้ำลงไปว่ายตะกายตะกุย	เอามือพุ้ยน้ำว่ายต่ายขึ้นเรือ
พวกชาวเมืองจับได้ก็หลายร้อย	ที่แตกถอยหนีไปข้างฝ่ายเหนือ
พระมังคลาตีประดังกระทั่งเรือ	ข้างค่ายเหนือแตกยับอัปรา ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายพระนรินทร์สินสมุทร	ถืออาวุธเร่งพหลพลอาสา
เห็นบาทหลวงยืนกำกับขับโยธา	จึงร้องว่าจับให้ได้อย่าไว้มัน
อ้ายนี่ตัวก่อศึกให้ฮึกโหม	ตีกระโจมเร่งจับพวกทัพขันธ์
จงรีบเรือเข้าไปอย่าไว้มัน	เอาให้ทันเดี๋ยวนี้ตีประดัง
ทหารโจนโยนโซ่เอาขอสับ	พวกแขกรับโยนไฟดั่งใจหวัง
ทนคาบชุดจุดผึงเสียงตึงตัง	ทหารตั้งโห่เร้าจะเอาชัย ฯ
๏ บาทหลวงเห็นสินสมุทรหยุดชะงัก	แกรู้จักมั่นคงไม่สงสัย
เอะเหตุผลกลศึกดูตรึกไตร	แต่ก่อนไรราวีต้องหนีมา
เหตุไฉนมันจึ่งรู้ว่าอยู่นี่	ยกมาตีรบพุ่งยุ่งหนักหนา
ไหนจะรู้ว่ากูกับมังคลา	เกิดเข่นฆ่ารบพุ่งกันรุงรัง
เห็นจะรู้ว่าอยู่กำพลเพชร	จึงลอดเล็ดมาทำร้ายเมื่อภายหลัง
ไหนจะมาช่วยกันดันทุรัง	มันชิงชังกันสาหัสเป็นศัตรู
แต่เรานี้ต้องรับทัพกระหนาบ	จะคิดปราบราญรอนเห็นอ่อนหู
แต่จำเป็นจำต้องป้องศัตรู	คงจะสู้กับมันจนบรรลัย
ครั้นจะหนีไม่มีที่จะออก	เหมือนหนามยอกคงต้องเชือดจนเลือดไหล
แล้วจึงร้องคุกคามคำรามไป	ว่าเหตุไรเองจึ่งมาไล่ราวี
จนเขาไม่สู้รบเที่ยวหลบหลีก	ยังกางปีกตามประจญอ้ายคนผี
มาชนรังแล้วอย่าหวังจะได้ดี	กูจะตีมึงให้ยับดั่งสับปลา
ยังมิหนำตามมาเที่ยวหาเหตุ	เองจะเจตนาไว้อย่างไรหวา
อันทวีปเวียงวังเมืองลังกา	หรือเห็นว่าน้อยนักจึงชักชวน
ญาติวงศ์พงศามาหาอีก	จะหักปีกมึงให้จมดั่งลมหวน
แล้วให้โยนก้อนหินดินชนวน	ทั้งหลาวทวนพุ่งไปไฟน้ำมัน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์สินสมุทร	กับพระสุดสาครรับเป็นทัพขัน
ให้ทหารดับไฟไหม้เป็นควัน	แล้วเร่งกันเรียงหน้าดาประดัง
ยิงปืนใหญ่ไล่เรือกำปั่นรบ	เร่งสมทบกันเข้ามาทั้งหน้าหลัง
บ้างก็ยิงเรือแขกจนแตกพัง	ดาประดังรบรับทั้งดับเพลิง
ปืนมณฑกนกสับทั้งคาบชุด	อุตลุดตีให้เปิดเตลิดเหลิง
บาทหลวงเห็นปลั้วเปลี้ยจะเสียเชิง	ดูแรงเริงกองทัพเหลือรับรอง
เห็นจะยับทัพกระหนาบปราบไม่หยุด	แกถอยรุดให้กำปั่นผันผยอง
เห็นพวกแขกล้มตายลงก่ายกอง	จะตรึกตรองท่าไรจนใจครัน
แต่แข็งขืนยืนร้องว่าให้รับ	เอาปืนตับยิงต้องค่อยผ่อนผัน
เหลียวไปดูบนตลิ่งยิ่งเป็นควัน	จะป้องกันเต็มประดาพลางหารือ
ท้าวกุลามาลีไม่มีขวัญ	พูดเสียงสนั่นต่างต่างลงครางหือ
เสียสติอารมณ์ประนมมือ	เสียงเอออือสุดแต่ท้าวเจ้าประคุณ ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าร้องตวาดชาติอ้ายแขก	อกจะแตกเกือบจะสิ้นดินกระสุน
จะคิดการเป่าปัดขัดเจ้าคุณ	รบกันวุ่นขึ้นมาดาประดัง
ท้าวเจ้าคุณก็ยังมีแต่ชีวิต	มันสุดคิดแล้วก็คงจะลงถัง
เรียกกันมาว่ากระไรจะใคร่ฟัง	ยังมานั่งหน้าจ้อยถอยออกไป
นี่หรือชายชาติกษัตริย์อ้ายกัดแพะ	ทั้งไก่แกะเองสิคว้าไม่ปราศรัย
ดีแต่กินกับเจ้าชู้แล้วหูไว	อ้ายจัญไรคนโง่เหมือนโคควาย
แกด่าพลางทางเร่งกระบวนทัพ	เอาปืนตับยิงไปดั่งใจหมาย
เดินกำกับพวกพหลพลนิกาย	ทั้งไพร่นายอย่าประมาทประกาศกัน
เร่งคิดอ่านกว้านสมออย่ารอรั้ง	พอกำลังที่จะสู้เป็นคู่ขัน
ฉวยเลียทีคลื่นระลอกออกไม่ทัน	จะพากันแตกตายวายชีวง
แม้นพลาดพลั้งอย่างไรเอาไฟจุด	แล้วรีบรุดออกให้ได้ดั่งใจประสงค์
แล้วให้ยกค่ายวิหลั่นเป็นมั่นคง	ตั้งให้ตรงพอประทังบังลูกปืน ฯ
๏ จะกล่าวข้างทัพไทยไล่ประชิด	สำแดงฤทธิ์ตรงเข้ามาไม่ฝ่าฝืน
ทหารพวกเกณฑ์หัดบ้างยัดปืน	เสียงครั้นครื้นกึกก้องท้องทะเล ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	ให้เร่งรัดตีกระชั้นอย่าหันเห
เห็นลมส่งคลื่นระดมสมคะเน	แม้นเรือเหยิงกระหน่ำร่ำเข้าไป ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	คิดจะหนีบอกอาจารย์แล้วขานไข
ว่าเจ้าคุณกรุณาคิดล่าไป	ให้พ้นภัยรอดชีวาอย่าช้าเลย ฯ
๏ บาทหลวงแกร้องแรกอ้ายแขกตี้	จะออกที่ข้างไหนเล่าเจ้าแม่เอ๋ย
แต่แรกมึงพูดจาว่าข้าเคย	ตีเชลยมิใช่น้อยนับร้อยพัน
กูก็คิดว่ามึงกล้าอ้ายหมาเหมี่ยว	แกเข่นเขี้ยวตาแดงพูดแข็งขัน
โดยมานะด่าว่าสารพัน	ในใจนั้นเล่าก็กลัวขนหัวพอง
แต่น้ำใจโกรธาด่าสำทับ	กูกินตับเสียดอกหวาอย่าจองหอง
อ้ายขี้ขลาดชาติวัวหนังหัวพอง	มึงจะต้องให้มัดแกกัดฟัน ฯ
๏ ท้าวกุลามาลีเหมือนผีเข้า	นั่งกอดเข่าร้อนใจดังใฝ่ฝัน
ทั้งอ้ายเฒ่ามันด่าสารพัน	ไม่มีขวัญอยู่กับตัวเพราะกลัวตาย
ต้องทนให้อ้ายเฒ่ามันด่าแช่ง	ไม่รู้แห่งรู้หนจะขวนขวาย
ด้วยน้ำจิตสั่นรัวกลัวจะตาย	แล้วกราบไหว้เจ้าประคุณกรุณา ฯ
๏ บาทหลวงว่าแต่เจ้าคุณยังวุ่นวิ่ง	ราวกันลิงรบสู้ดูเถิดหวา
ใครเก่งเหล็กเก่งไหลใช้ปัญญา	จะได้มาช่วยฝ่าเท้าเมื่อคราวจน
มึงนี้ชาติชายกระเบนสตรีแท้	จะสู้แต่พวกผู้หญิงในสิงหล
ก็ไม่ได้จริงหนาหวาเข้าตาจน	อย่ามาบ่นร่ำไรกูไม่ฟัง
เสียงปืนผาข้าศึกออกกึกก้อง	จะมาร้องเอาแต่ในน้ำใจหวัง
ใครเขาไม่กลัวตายวายชีวัง	จึงต้องตั้งรบรับทัพฉกรรจ์
รักชีวิตอยู่แต่เจ้าคนเหล่านี้	มันใช่ผีใช่ยักษ์มักกะสัน
ก็จำเป็นจำสู้อยู่ด้วยกัน	แต่เองนั้นกลัวตายคิดถ่ายเท
เฮ้ยนี้แน่ตัวกูอยู่เป็นพระ	ไม่คิดจะยักย้ายทำไพล่เผล
ถึงเป็นตายเรือล่มจมทะเล	ไม่สมคะเนไว้ชื่อให้ลือชา
กระบี่คมของกูอยู่ในฝัก	ไม่อยากชักให้ใครเห็นเช่นดอกหวา
จะเป็นตายไม่เสียดายแก่ชีวา	เมื่อกรรมมาถึงกายก็วายปราณ ฯ
๏ ท้าวกุลาว่าทำไมกับใต้เท้า	ข้าพเจ้ากลัวไปหลายสถาน
แม้นตัวตายใครจะครองศฤงคาร	มิสาธารณ์เป็นของเขาหรือเจ้าคุณ
บาทหลวงว่าอ้ายแขกตี้นี่ขี้ขลาด	น้ำใจชาติติดไพร่อ้ายสถุล
เสียแรงบอกของดีไม่มีคุณ	มันก็วุ่นแต่ตัณหาอ้ายบ้ากาม
ประเดี๋ยวนี้กลัวตายขายน้ำหน้า	ช่างชั่วช้าเต็มระยำอ้ายซำสาม
แกด่าพลางเห็นไฟติดไหม้ลาม	ลุกไปตามเชือกเสาทั้งเพลาใบ
บาทหลวงสั่งนายทหารท่านแม่ทัพ	บ้างยิงรับดูเป็นควันเสียงหวั่นไหว
ฝ่ายพระจอมสินสมุทรวุฒิไกร	จึงสั่งให้เสนีผู้ปรีชา
เร่งสมทบรบให้ได้ในวันนี้	เอาเรือตีเรียงรายทั้งซ้ายขวา
จับให้ได้อ้ายเฒ่าเจ้ามารยา	อย่าเพ่อฆ่าให้มันตายวายชีวง
อ้ายนี้ตัวก่อศึกมาลึกซึ้ง	รู้ไม่ถึงมารยามันพาหลง
แต่พวกเราเจียนจะขาดญาติวงศ์	เพราะว่าหลงกับเจ้าครูผู้อาจารย์
จนเสียท่าแทบชีวาจะมอดม้วย	ไปอยู่ด้วยอ้ายเกเรเดรฉาน
แล้วมันกลับมาตอแยเป็นแหพาน	จนเกิดการชุลมุนวุ่นถึงเรา
เหวยเสนีตีประทับจับให้ได้	เอาปืนใหญ่ยิงเข้าไปทั้งไฟเผา
แม้นเข้าใกล้ได้ทีเร่งตีเอา	ทหารเราแต่บรรดาโยธาไทย
พอยัดปืนยืนสะพรั่งแล้วตั้งโห่	สำเนียงโกลาลั่นสนั่นไหว
บังเกิดลมสีแดงดั่งแสงไฟ	พายุใหญ่ป่วนก้องท้องทะเล
ตีกำปั่นหันเหียนเจียนจะคว่ำ	ระลอกซ้ำโยนปั่นให้หันเห
ทั้งหัวท้ายหันหวนอยู่รวนเร	ท้องทะเลมืดคลุ้มชอุ่มควัน
ชะนีร้องก้องคำรนฝนก็ดก	พวกบนบกวิ่งเวียนอยู่เหียนหัน
บังเกิดลมเป็นลมบ้าสลาตัน	เสียงครื้นครั่นกึกก้องท้องอัมพร
พวกโยธาถอยล่าเข้าหาร่ม	ถูกทั้งลมทั้งฝนคนสยอน
ต้องกลับพวกเสนาพลากร	เข้านครเมืองด่านชานบุรี ฯ
๏ จะกล่าวข้างกำปั่นก็หันเห	ท้องทะเลมืดมัวทั่ววิถี
ไม่เห็นหนเหนือใต้ในนที	ลมก็ตีแตกไปไม่ได้ทาง
ทั้งเรือแขกเรือไทยเพลาใบหัก	ไม่รู้จักโดนกันตรงเสียงโผงผาง
บ้างกราบแตกแยกยับเจียนอับปาง	ตีไปทางทักษิณสิ้นกองเรือ
แล้วกลับหวนป่วนปั่นแตกกันออก	คลื่นระลอกตีพวกไทยไปฝ่ายเหนือ
แต่พวกแขกลมปัดพัดเอาเรือ	ไม่ขึ้นเหนือลงข้างใต้ย้ายกันไป
เพราะกุศลคนทั้งสองยังไม่ม้วย	เทพเข้าช่วยจะได้หาที่อาศัย
จึงบันดาลวายุพัดให้ปัดไป	พายุใหญ่มิได้ซาถึงห้าวัน
ทั้งฝนฟ้าก็คะนองร้องไม่หยุด	คนแทบสุดชีวาเจียนอาสัญ
ได้กินแต่ข้าวตากลำบากครัน	กับน้ำมันเนยถั่วพอกลั้วคอ
แต่ไม่เห็นหนทางกลางวิถี	จะร้ายดีอย่างไรไฉนหนอ
แต่บาทหลวงแกเคยอยู่นั่งชูคอ	แต่ตัวงอยืดไม่ได้หายใจรวน ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ลงเต็มทีเสียน้ำใจอาลัยหวน
ไม่เคยยากกรากกรำยิ่งคร่ำครวญ	ละห้อยหวนดั่งชีวิตจะปลิดปลง
ไหนจะอดข้าวปลากระยาหาร	ทั้งรำคาญที่ไม่สมอารมณ์ประสงค์
บังเกิดลมอาเจียนให้เวียนวง	จะนั่งตรงเรือก็แคลงดั่งแกว่งไกว
บาทหลวงหยิบข้าวตากใส่ปากป้อน	อย่าใจอ่อนคิดให้มากถลากไถล
คิดถึงพระเยซูของกูไป	ท่านจะได้ช่วยเราเมื่อคราวจน
จงแข็งใจคำนับคือกราบไหว้	จะพ้นภัยในจังหวัดที่ขัดสน
คงจะไม่อับปางในกลางชล	แม้นคิดวนเวียนไปไม่เป็นการ ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ไม่ยินดีเสียใจหลายสถาน
พามาได้ยากแค้นแสนกันดาร	เพราะอาจารย์เสียทีทั้งรี้พล
แต่ไม่ออกปากว่าน้ำตาหยด	แสนระทดเหื่อชุ่มทุกขุมขน
ลมก็ซัดเรือไปเข้าในวน	พายุฝนก็ค่อยเบาบรรเทาคลาย
แต่ยังมืดมัวมนบนอากาศ	ภาณุมาศมิได้สร่างกระจ่างฉาย
เรือค่อยหยุดแคลงหน่อยค่อยสบาย	ที่หนาวกายก็ค่อยเบาบรรเทาลง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายท่านครูผู้วิเศษ	เป็นพราหมณ์เทศเที่ยวอยู่ในไพรระหง
ปรากฏนามพราหมณ์คาวุตภุชพงศ์	เป็นเชื้อวงศ์รามราชชาติตระกูล
กินว่านยาอายุวัฒนะ	ไม่ธุระโภไคยทั้งไอศูรย์
สลัดสละละเพศกิเลสมูล	ทั้งประยูรวงศาไม่อาลัย
มีศิษย์หาแต่บรรดาที่เป็นปราชญ์	เฉลียวฉลาดการเวทข้างเพทไสย
สิบสี่คนด้นเดินในเนินไพร	กินลูกไม้เผือกมันพรรณผลา
ถือขันตีอดใจไว้เป็นนิจ	สุจริตยอดมนุษย์ไม่มุสา
ทั้งโรคภัยมิได้มีมาบีฑา	อายุห้าร้อยปีดีทุกคน
ดูเหมือนหนุ่มชุ่มชื่นจะยืนนั่ง	ทั้งกำลังเดินจัดไม่ขัดสน
ถึงสัตว์สีห์มิได้กลัวทั่วทุกคน	ด้วยเวทมนตร์สารพันมั่นในใจ
ตามท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิเวท	แต่ถือเพศอย่างพราหมณ์ตามวิสัย
เที่ยวไปทุกเกาะแก่งทุกแห่งไป	ตามวิสัยจิตหวังทางเมตตา
หวังประโยชน์โปรดคนที่เรือแตก	ไปช่วยแบกป้องปัดฝูงมัจฉา
อันสัตว์ร้ายในกระสินธุ์ถิ่นชลา	กลัวฤทธาผู้วิเศษด้วยเวทมนตร์
เมื่อวันนั้นท่านครูมาอยู่เกาะ	นั่งพิเคราะห์ดินฟ้าโกลาหล
เห็นมืดมัวทั่วพื้นภูวดล	บังเกิดฝนลมกล้าฟ้าคะนอง
ก็รู้สิ้นพิภพจบสถาน	ว่าอาจารย์พระฝรั่งแขกทั้งผอง
ไปเสียทัพอัปรามาทั้งกอง	พายุต้องตกในวนชลธี
จำจะช่วยอย่าให้ม้วยชีวาวาตม์	ให้เคลื่อนคลาดจะได้ไปในวิถี
เขาก็เป็นนักปราชญ์ฉลาดดี	แต่ตกที่ขัดสนในวนวัง
พลางบอกกับศิษย์หาที่มาด้วย	จะไปช่วยกันประชุมช่วยคุ้มขัง
ให้ได้ไปปลดปลอดรอดชีวัง	ไปช่วยนั่งภาวนาสมาทาน
พอลมหยุดคลื่นซาท้องฟ้าสาง	ค่อยสว่างอาทิตย์แดงส่งแสงฉาน
ที่พยับอับพื้นโพยมมาน	ก็บันดาลเสื่อมหายในนที
พวกพหลพลไพร่ในกำปั่น	เห็นสุริยันแจ่มกระจ่างสว่างศรี
ต่างคนต่างหิวหอบบอบเต็มที	ลุกจากที่ไม่ใคร่ได้ใจระทวย
บาทหลวงแกลืมตาเห็นฟ้าขาว	ค่อยวายหนาวแต่ในใจให้ระหวย
ผงกหัวขึ้นได้หายใจรวย	อ่อนระทวยไปทั้งกายแทบวายปราณ
ถึงห้าวันห้าคืนกลืนแต่น้ำ	ลมมันร่ำเอาเพราะอดรสอาหาร
แต่ทำใจแข็งขืนพอชื่นบาน	นอนให้การเสียงออกเจ้าเรียกหาคน
ให้หุงข้าวเผาปลาเร่งฆ่าไก่	ปิ้งมาให้สารพัดอย่าขัดสน
พวกคนครัวไปหามาบัดดล	แล้วก็ขนข้าวมาวางข้างแกนอน
เผยลุกเรียกหาพระยาแขก	อย่าตื่นแตกนิ่งอยู่กูจะสอน
ลุกขึ้นกินข้าวปลาอย่าอาวรณ์	จะให้จรกลับพาราไปหาเมีย ฯ
๏ ท้าวกุลามาลีค่อยมีจิต	คะนึงคิดก็ค่อยวายที่ใจเสีย
พลางลืมตาหน้าตึงคิดถึงเมีย	ที่ละเหี่ยหิวละห้อยค่อยประทัง
อุตส่าห์ลุกขึ้นมากินอาหาร	กับอาจารย์ค่อยสบายที่วายหวัง
บาทหลวงเฒ่าค่อยดำรงทรงกำลัง	ถอยมานั่งจับเจ่าเห็นเขาราย
แล้วยกกล้องส่องดูรู้ว่าเกาะ	เห็นละเมาะเรียงกันเป็นชั้นฉาย
ที่วังเวิ้งเชิงผาศิลาลาย	ดูคล้ายคล้ายหรุบหรู่เหมือนผู้คน
แล้วแลไปในมหาชลาสินธุ์	เห็นวารินสีผิดคิดฉงน
เอะมาตกขุมขังในวังวน	คงสิ้นชนม์สิ้นเชื้อทั้งเรือแพ
แกตกใจหายวับแทบดับจิต	เห็นสุดฤทธิ์สุดรู้ดูแฉว
ไม่เห็นสิ่งที่จะกันจะผันแปร	คงตายแน่ละวะกูทั้งผู้คน
แกจึ่งหาแต่บรรดาแขกฝรั่ง	มาพร้อมพรั่งแล้วแถลงแจ้งนุสนธิ์
ว่าเรือเราตกกระทั่งถึงวังวน	เห็นสุดจนปัญญาในสาคร
ที่ตำราว่าสาชลในวนนี้	ถึงร้อยปีลมจึงฉุดได้หลุดถอน
ในตำราเรียกว่าอ่าวมังกร	จะชักถอนไปให้หลุดสุดปัญญา
พวกพหลพลคนที่นั่งอยู่ทั้งนี้	ใครจะมีเวทมนตร์ดลคาถา
ช่วยเรียกลมเรียกน้ำตามตำรา	แต่ตัวข้าคิดไม่เห็นจะเป็นตาย
แต่ไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ขวัญไม่ดีดูไปแล้วใจหาย
ทั้งพวกพลเสนาบรรดานาย	ต่างวุ่นวายง่วงเหงาเศร้าหัวใจ ฯ
๏ จะกล่าวถึงพราหมณ์ที่มาพฤฒาเฒ่า	กับพวกเหล่าศิษย์หาอยู่อาศัย
บนเพิงผาหน้าเกาะเดินเสาะไป	เห็นไรไรเหมือนกำปั่นสักพันลำ
เอะตกวนคนจะตายวายชีวิต	เมตตาจิตต้องช่วยชุบอุปถัมภ์
จึงบอกศิษย์หาว่าเราจำ	จะไปทำให้เป็นลมระดมมา
พัดกำปั่นขึ้นให้พ้นจากวนนี้	ก็จะมีส่วนกุศลคนนักหนา
พลางชวนกันดั้นเดินดำเนินมา	เลียบไปหน้าหาดทรายชายทะเล
แล้วร้องว่าฮ้าเฮ้ยพวกกำปั่น	จะพากันไปข้างไหนแล่นไพล่เผล
จนตกวนนี้แหละชื่อสะดือทะเล	จะถ่ายเทคิดอ่านสถานใด
ต่อร้อยปีจึ่งจะมีพายุใหญ่	หอบขึ้นได้จากวนชลใส
มาตกอยู่เห็นชีวันจะบรรลัย	จงแก้ไขเสียให้พ้นจากวนวัง
บาทหลวงเฒ่าเสาวนาคนมาบอก	ดั่งเอาหอกแทงใจไม่วายหวัง
จึ่งร้องไปด้วยสำเนียงเสียงอันดัง	โปรดสักครั่งขอชีวงให้คงคืน
ฝ่ายพราหมณ์เฒ่าเหล่าศิษย์คิดสังเวช	สำแดงเดชเดินคงคาไม่ฝ่าฝืน
ถึงกำปั่นพราหมณ์คาวุตก็หยุดยืน	คนทั้งหมื่นกราบกรานอาจารย์พราหมณ์ ฯ
๏ บาทหลวงเชิญให้ขึ้นไปในกำปั่น	ท่านพราหมณ์นั้นก็ขึ้นไปแล้วไต่ถาม
ว่าเหตุผลเป็นไฉนจงไขความ	ท่านก็นามเชื้อปราชญ์ฉลาดดี
สารพัดรู้สิ้นการดินฟ้า	ไยจึ่งมาตกวนจนวิถี
บาทหลวงจึ่งเล่าแถลงแจ้งคดี	แล้วจึ่งมีวาจาขอการุญ
ช่วยให้พ้นวนวังเหมือนดังหมาย	พอรอดตายคนในเรือช่วยเกื้อหนุน
พอไปถึงเขตแดนจะแทนคุณ	จงการุญข้าพเจ้าทั้งบ่าวนาย ฯ
๏ ฝ่ายพราหมณ์เฒ่าเสาวนารับว่าคะ	ข้าเจ้าจะช่วยให้ท่านรีบผันผาย
อันเรื่องจะสนองคุณอย่าวุ่นวาย	แม้นรอดตายจะไดัครรไลจร
บาทหลวงฟังพราหมณ์ว่าค่อยผาสุก	เหมือนหยิบทุกข์ขึ้นไปทิ้งบนสิงขร
ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิรอน	ประนมกรเข้ากสิณอภิญญาณ
กับพวกศิษย์แต่บรรดาที่มาด้วย	พากันช่วยตั้งจิตอธิษฐาน
ภาวนานิ่งนั่งในทางฌาน	สำแดงการมัธยัสถ์โดยศรัทธา
บังเกิดเป็นลมหวนป่วนเป็นคลื่น	นภางค์พื้นมืดมิดทุกทิศา
เป็นน้ำหนุนพูนพรั่งไหลหลั่งมา	ทั้งเสียงฟ้ากึกก้องร้องคำรน
เกิดเป็นลมสลาตันให้ปั่นปัด	ระลอกซัดในนทีไม่มีฝน
หนุนกำปั่นหันเหียนให้เวียนวน	หลุดออกพ้นจากกระสินธุ์ถิ่นมังกร
ขึ้นฟูฟ่องล่องลอยไปตามคลื่น	นภางค์พื้นแจ่มจำรัสประภัสสร
ลมก็เรื่อยเฉื่อยสบายกระจายจร	ที่อาวรณ์รอดตายหายรัญจวน
บาทหลวงเฒ่ากับพระยาปตาหวี	ต่างเปรมปรีดิ์เอมอิ่มพลางยิ้มสรวล
น้อมคำนับพฤฒาพราหมณ์ตามกระบวน	แล้วเชิญชวนผู้เฒ่ากินข้าวปลา
ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิเวท	จึ่งแจ้งเหตุอาหารขาดไม่ปรารถนา
ไม่ต้องการเอมโอชโภชนา	เสพย์ผลาผลไม้ในไพรวัน
พอเป็นยาปรมัตบำบัดโรค	ไม่ทุกข์โศกแก่ใบไม้ในไพรสัณฑ์
กินพอเป็นอาหารสำราญครัน	ไม่ผูกพันกินอยู่ทุกผู้คน ฯ
๏ บาทหลวงฟังวาจาพฤฒาแถลง	ท่านชี้แจงเรื่องราวกล่าวนุสนธิ์
น้อมคำนับกราบทั่วทุกตัวคน	ได้รอดพ้นความตายวายชีวัง
ฝ่ายพฤฒาว่าจะลาท่านก่อนแล้ว	จงผ่องแผัวรีบไปดั่งใจหวัง
แล้วชี้ทางกลางชลพ้นวนวัง	เอาเข็มตั้งทิศอุดรรีบจรไป
แล้วลงจากกำปั่นมิทันช้า	เดินคงคาขึ้นไปทางหว่างไศล
ไม่ถึงครู่ดูตามกันไรไร	ประเดี๋ยวใจหายวับไปลับตัว
เรือก็แล่นเลยมาในสาคเรศ	พ้นประเทศพอเวลาฟ้าสลัว
พระสุริยนจวนจะค่ำชอ่ำมัว	ค่อยสิ้นกลัวความตายสบายใจ
บ้างก็กินข้าวปลากระยาหาร	ค่อยสำราญยิ้มแย้มดูแจ่มใส
บาทหลวงเฒ่าเข้าในท้ายสบายใจ	กับท้าวไทเจ้าพาราพูดจาพลาง
ว่าครั้งนี้เสียทีแล้วหนอหวา	เสียโยธาสารพัดจะขัดขวาง
แต่ชีวิตแทบจะยับเจียนอับปาง	ที่ในกลางสาคโรชโลธร
ท้าวกุลาว่าเจ้าคุณบุญมาช่วย	จึ่งไม่ม้วยเทพเจ้าเข้าสังหรณ์
ให้ท่านพราหมณ์อยู่ในป่าพนาดร	มาช่วยช้อนเภตราออกมาพลัน ฯ
๏ บาทหลวงว่าฮ้าเฮ้ยมึงอย่าพูด	นี่แลทูตพระเยซูอยู่สวรรค์
มาโปรดกูดูเอาเถิดประเสริฐครัน	พูดเป็นควันขู่ขับทับทวี
อันพระกูรู้หรือไม่หวาอ้ายแขก	มาช่วยแบกช่วยหามตามวิถี
เองจงกลับใจมาเถิดหวาดี	จะได้มีความสุขไม่ทุกข์ทน
มาเข้ารีตเสียกับกูกินหมูหัน	จะป้องกันเป่าปัดไม่ขัดสน
พระเป็นเจ้ารักใคร่แล้วไม่จน	คงช่วยขนบาปไปให้สบาย ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ฟังคดีร้อนใจมิใคร่หาย
จะให้เรากินหมูแล้วสู้ตาย	ถ่มน้ำลายทุดทุดไม่พูดจา
บาทหลวงเฒ่าแกอุบายเพราะรายอยาก	มาลำบากอยู่กับแขกแปลกภาษา
อยากกินหมูอยู่ไม่วายหลายเวลา	กินแต่ปลาเนื้อไก่ไม่ได้การ
เรือก็แล่นเลยมาในสาคเรศ	พ้นภัยเภทค่อยสบายหลายสถาน
ลมก็เรื่อยเฉื่อยฉ่ำไปสำราญ	สิ้นรำคาญคนระงับได้หลับนอน ฯ
ตอนที่ ๑๑๔
ทัพเรือพระบาทหลวงเข้าเมืองกาศึก
๏ จะกล่าวถึงนคราเมืองกาศึก	ให้ตั้งฝึกพวกทหารชาญสมร
สะพรั่งพร้อมเสนาประชากร	เจ้านครนามนรินทร์ท้าวสินชัย
มเหสีมีนามตามภาษา	ชื่อบุษยาดวงมณีผ่องสีใส
มีบุตรีสวยสำอางอยู่ปรางค์ชัย	ชื่อระเด่นดวงประไพวิไลทรง
ดังดวงจิตบิตุเรศเกศกษัตริย์	ท้าวเธอจัดสาวที่รุ่นสกุลหงส์
เป็นพี่เลี้ยงนุชนางสำอางองค์	แต่ล้วนวงศ์พวกผู้ดีมีตระกูล
เฉลิมยศพระบุตรีนารีรัตน์	ตามกษัตริย์ธิบดินทร์นรินทร์สูร
อันกาศึกเมืองนี้บริบูรณ์	ทั้งตระกูลเศรษฐีพวกมีเรือ
รับสั่งของต่างต่างขึ้นห้างไว้	แล้วขนไปเที่ยวขายข้างฝ่ายเหนือ
ทั้งยุ้งฉางใหญ่ใหญ่ใส่ข้าวเกลือ	ใครขาดเหลือจับจ่ายให้เป็นทาน
แต่เมืองขึ้นนั้นก็มีถึงสี่ร้อย	มิใช่น้อยล้วนเป็นสุขสนุกสนาน
มีแต่ความสุโขมโหฬาร	ทุกเมืองบ้านผาสุกไม่ทุกข์ภัย ฯ
๏ จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง	แต่แล่นล่วงข้ามมหาชลาไหล
สิบห้าวันบรรลุถึงทรงไกร	แกสั่งให้ทอดท่าหน้าสันดอน
ฝ่ายเรือใช้ไปตระเวนเห็นกำปั่น	ประมาณพันจอดรายชายสิงขร
จึงแวะเข้าไต่ถามนามกร	ว่าเรือจรมาแต่ไหนหรือไพรี
ฝ่ายพวกแขกในกำปั่นนั้นจึ่งว่า	เราแล่นมาจากเมืองปตาหวี
เจ้าพารามาเที่ยวชมนที	ลมมันตีพัดพาเภตราไป
ถึงห้าเดือนเหมือนอย่างว่าใช่ข้าศึก	อย่าได้นึกเคลือบแคลงแหนงไฉน
สิ้นแผนที่แล่นหลงเวียนวงไป	จำไม่ได้ขอบเขตประเทศทาง
ขออาศัยซื้อหากระยาหาร	ทางกันดารสารพัดจะขัดขวาง
ขัดเสบียงอาหารลงย่านกลาง	ไพร่ขุนนางเดิมทีไม่มีกิน
จะขอซื้อข้าวปลากระยาหาร	ทั้งคาวหวานพอได้สมอารมณ์ถวิล
แล้วก็จะขอลาไปธานินทร์	ประเทศถิ่นนคราเหมือนอาวรณ์ ฯ
๏ พวกตระเวนแจ้งกิจจาพากันกลับ	มาบอกกับขุนด่านชาญสมร
ว่ากำปั่นที่มาหน้าสันดอน	เจ้านครปตาหวีบุรีเรือง
มาเที่ยวชมยมนาสาคเรศ	บังเกิดเหตุลมกล้าฟ้าก็เหลือง
ตีกำปั่นปัดส่งหลงบ้านเมือง	ทั้งขัดเคืองของเสบียงเลี้ยงโยธา
ขุนด่านแจ้งบอกเข้าไปในนิเวศน์	นำเอาเหตุเรื่องราวไปกล่าวหนา
กับท่านขุนเสนีผู้ปรีชา	ให้ทูลฝ่าบาทบงสุ์ดำรงวัง
พวกเสมียนเขียนสารให้ม้าใช้	รีบเข้าไปแจ้งยุบลเหมือนหนหลัง
คนที่รับหนังสือไปเข้าในวัง	ส่งให้ยังเสนาในธานี
พอไทท้าวเจ้านิเวศน์เสด็จออก	รีบเอาบอกเข้าประณตบทศรี
อ่านถวายเจ้าจังหวัดปัถพี	ตามคดีขุนด่านให้สารมา ฯ
๏ ในอักษรว่ากำปั่นสักพันเศษ	เจ้าประเทศปตาหวีมียศถา
จากประเทศไปเที่ยวชมยมนา	พลัดพาราหลงทางไปกลางชล
ถึงห้าเดือนเฟือนทางสิ้นแผนที่	หลงมานี้สารพัดจะขัดสน
สิ้นเสบียงเลี้ยงเสนาประชาชน	ไปตกวนแทบจะตายวายชีวัน
มาขอซื้อข้าวปลากระยาหาร	พอสำราญอิ่มเอมเกษมสันต์
ขออยู่ซื้อหาสักพอห้าวัน	พระทรงธรรม์จะโปรดปรานสถานใด ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพิภพจบจังหวัด	โองการตรัสโปรดปรานแล้วขานไข
คิดก็น่าเวทนามาแต่ไกล	ทั้งพลัดไพร่พลัดเมืองเคืองรำคาญ
เหมือนอกเราอกเขาก็เร่าร้อน	ต้องอาวรณ์หลงมาน่าสงสาร
อย่าต้องซื้อต้องหาให้ช้าการ	กับอาหารไม่กระไรจะให้ปัน
จงไปเชิญเจ้าพาราขึ้นมาก่อน	มีทุกข์ร้อนเป็นไฉนจึ่งผายผัน
อันข้าวของเครื่องเสบียงจะเลี้ยงกัน	เราให้ปันดอกให้คนมาขนไป
เสนารับอภิวันท์รีบผันผาย	ไปบรรยายทูลแจ้งแถลงไข
ฝ่ายท่านท้าวปตาหวีก็ดีใจ	จึ่งเล่าให้กับท่านอาจารย์ฟัง ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าดีใจไปเถิดหวา	เจ้าพาราชื่นชมแล้วสมหวัง
เขาเมตตาปรานีดีกว่าชัง	ขึ้นไปฟังเจ้าพาราจะปรานี
กูไปด้วยจะได้ช่วยพูดประจบ	ให้เขาคบเขารักเป็นศักดิ์ศรี
ได้ผูกพันกันไว้เป็นไมตรี	คุณจะมีอยู่ดอกหวาพากันไป
แล้วบอกกับเสวกาที่มาแจ้ง	ท่านชี้แจงทูลพระองค์อย่าสงสัย
พรุ่งนี้เช้าเราจะชวนอาจารย์ไป	เฝ้าภูวไนยจอมประเทศเขตนคร
เสนารับอภิวันท์แล้วผันผาย	ลงเรือพายรีบมาหน้าสิงขร
ขึ้นไปเฝ้าท้าวสินชัยในนคร	ทูลภูธรตามที่ฟังแต่หลังมา
ฝ่ายไทท้าวเจ้ามิ่งมไหสวรรย์	จึ่งมีบัญชาตรัสให้จัดหา
เครื่องกระบวนทวนธงอลงการ์	กับรถาลงไปรับประคับประคอง
ให้สมยศเจ้าพาราปตาหวี	ไปให้ขี่จากเภตรามาทั้งสอง
กับสังฆราชรีบไปรับประคับประคอง	อย่าให้ข้องเคืองขัดอัธยา
แล้วให้แต่งพระโรงคัลที่ชั้นนอก	เราจะออกรับสู้ผู้มาหา
ตำมะหงงรับรสพจนา	คลานออกมาสั่งเสร็จสำเร็จการ
พอเช้าตรู่สุริยาภาณุมาศ	ให้เคลื่อนคลาดพวกพหลพลทหาร
เอารถรัตน์เทียมม้าอาชาชาญ	ออกทวารนครารีบคลาไคล
เดินกระบวนทวนธงตรงไปด่าน	ถึงสถานเมืองท่าชลาไหล
ให้หยุดพวกจัตุรงค์ทั้งธงชัย	คอยท้าวไทจะขึ้นมาจากสาคร ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายเจ้าพาราปตาหวี	ครั้นสุริย์ศรีแจ่มจำรัสประภัสสร
กับบาทหลวงที่จะไปในนคร	พลางรีบร้อนลงเรือบดหมดด้วยกัน
กับสิ่งของต่างต่างอย่างฝรั่ง	เครื่องแขวงตั้งสารพัดแกจัดสรร
เอาขึ้นไปตามทำนองของกำนัล	รีบผายผันมาถึงท่าหน้าบุรินทร์
พวกเสนาลงมาอยู่คอยรับ	ต่างคำนับชื่นชมสมถวิล
เชิญให้ขึ้นรถาไปธานินทร์	พร้อมกันสิ้นแห่เข้าไปในนคร ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นกษัตริย์	ออกแท่นรัตน์ขุนนางเข้าเฝ้าสลอน
ขุนเสนีกราบก้มประนมกร	เจ้านครแล้วทูลมูลคดี
ว่าบาทหลวงกับพระยาขึ้นมาเฝ้า	เชิญให้เข้าหยุดพักตำหนักศรี
ฝ่ายพระจอมจังหวัดปัถพี	ทราบคดีสั่งมหาเสนาใน
ให้ไปเชิญเจ้าพาราปตาหวี	เข้ามาที่พระโรงรัตน์จำรัสไข
กับบาทหลวงอาจารย์อันชาญชัย	เสนาไปกราบประณตบทบงสุ์
แล้วเชิญท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ให้จรลีเข้าในวังดั่งประสงค์
กับบาทหลวงเดินไปดั่งใจจง	เขานำตรงเข้าไปในพระโรง
ป่างพระปิ่นสินชัยปราศรัยทัก	เชิญให้พักบนบัลลังก์ที่นั่งโถง
แต่อาจารย์เก้าอี้ตั้งกลางพระโรง	ดูโอ่โถงเชิญให้นั่งอย่างธรรมเนียม ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	อัญชลีท้าวไทไม่อายเหนียม
เพราะเธอแก่แลเห็นเป็นธรรมเนียม	แล้วฟุบเฟี้ยมยอบตัวต้องกลัวเกรง
ข้างบาทหลวงแกคำนับพลางจับหัตถ์	ท้าวเธอตรัสไพเราะดูเหมาะเหมง
ว่าดูก่อนท้าวกุลาท่านอย่าเกรง	ใจข้าเองนับเนื้อเหมือนเชื้อวงศ์
จะต้องการสิ่งไรมิได้ขัด	สารพัดข้าวของต้องประสงค์
เราจงรักกันไว้ดั่งใจจง	โดยจำนงตามกษัตริย์ขัตติยา
ฝ่ายบาทหลวงแกให้บ่าวยกข้าวของ	เครื่องเงินทองหลายอย่างต่างภาษา
มาถวายท่านท้าวเจ้าพารา	ปรารถนาจะประสงค์เป็นวงศ์วาน ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวสินชัยให้โอกาส	แก่สังฆราชโดยนัยปราศรัยสาร
แล้วจึ่งว่าข้าแต่พระอาจารย์	จะต้องการสิ่งใดในบุรินทร์ ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าเสาวนาท้าวปราศรัย	แกอิ่มใจอิ่มอารมณ์สมถวิล
จำจะให้ไทท้าวเจ้าแผ่นดิน	นิยมยินรักใคร่ที่ในกู
จะได้เป็นที่หวังเห็นอย่างคิด	เอาเป็นศิษย์อีกนครให้อ่อนหู
แล้วจะได้ตรึกตรองหาช่องคู	ปราบศัตรูแก้แค้นที่แน่นทรวง
แกจึงว่าข้าแต่ท้าวเจ้าพิภพ	ขอนอบนบพระคุณไท้นั่นใหญ่หลวง
ข้าพเจ้ามิได้ปองของทั้งปวง	อันในดวงจิตข้าผู้อาจารย์
หวังประโยชน์แต่จะโปรดคนมีทุกข์	ให้เป็นสุขอิ่มเอมเกษมศานต์
เที่ยวสั่งสอนศาสนามาช้านาน	ทุกถิ่นฐานนคราให้ถาวร
พอไปถึงพาราปตาหวี	ท้าวยินดีชวนให้อยู่เป็นครูสอน
แล้วพากันเที่ยวมาในสาคร	เกิดทุกข์ร้อนลมวิบัติให้ซัดมา
แกเล่าความตามเรื่องที่เคืองขัด	ให้กษัตริย์เธอฟังที่กังขา
ครั้นเสร็จสิ้นเรื่องยุบลสนทนา	ท้าวให้หาเครื่องเสวยทั้งเนยนม
สารพัดจัดสรรพรรณลูกไม้	ทั้งเป็ดไก่เครื่องลุดตี้มีขนม
ยกขึ้นตั้งแต่งไว้ในโต๊ะกลม	ของอุดมหลายหลากดูมากมี
ยกเก้าอี้ฝรั่งมาตั้งเสร็จ	เชิญเสด็จเจ้าพาราปตาหวี
กับบาทหลวงมาพลันด้วยทันที	ขึ้นนั่งที่เรียงตามกันสามองค์
ท้าวสินชัยเชิญให้บาทหลวงฉัน	พร้อมด้วยกันโดยในพระทัยประสงค์
ท้าวสินชัยนับเนื้อเหมือนเชื้อวงศ์	ด้วยจำนงชื่นบานสงสารครัน
เสวยพลางทางว่าเจ้าอย่าคิด	เรารักสนิทเปรียบปานดั่งหลานขวัญ
จงยับยั้งพอสบายให้หลายวัน	พลขันธ์จะได้นอนผ่อนสบาย
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	ประสานหัตถ์ทูลไปดั่งใจหมาย
พระคุณล้นพ้นที่จะอภิปราย	ขอถวายความสัตย์ปัฏิญาณ
แม้นเคืองเข็ญเป็นอย่างไรจงใช้ข้า	ตามประสาใจรักสมัครสมาน
เสวยเสร็จท้าวจึ่งเยื้อนเอื้อนโองการ	ให้จัดสถานเก๋งใหญ่ในบุรินทร์
ทั้งผู้คนปรนนิบัติปัจถรณ์	ที่นั่งนอนแต่งตั้งอย่างถวิล
เชิญไปพักให้สบายในบุรินทร์	จงอยู่กินเหมือนอย่างวงศ์พงศ์ประยูร
กับท่านครูอยู่ให้สุขสิ้นทุกข์ร้อน	จึ่งค่อยจรกลับไปยังไอศูรย์
ไปสำนักพักพาราอย่าอาดูร	จงเพิ่มพูนภิญโญเดโชชัย
ท้าวสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	เข้าปรางค์มาศนพรัตน์จำรัสไข
แล้วตรัสสั่งมเหสีที่ข้างใน	เอาใจใส่กินอยู่ช่วยดูการ
เขาเป็นเจ้านคราปตาหวี	พลัดถิ่นที่เอ้องค์น่าสงสาร
แต่เรือซัดขัดขวางทางกันดาร	โดยประมาณห้าเดือนไม่เคลื่อนคลา
มเหสีฟังสารโองการสั่ง	นางจัดทั้งเครื่องอานพานสลา
ทั้งสิ่งของเอมโอชโภชนา	ทุกเวลาจัดนางพวกข้างใน
ที่รูปทรงรื่นรวยสวยสะอาด	ให้เชิญภาชนะทองอันผ่องใส
ไปถวายกษัตรามาแต่ไกล	เอาใจใส่มิให้ขาดราชการ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายพระธิดาพระยาหญิง	สมรมิ่งดวงประไพอยู่ในสถาน
ได้ยินว่าท้าวกุลากับอาจารย์	จากสถานพลัดมาพาราเรา
พระบิตุรงค์โองการให้อยู่พัก	ในตำหนักกรุณาเมตตาเขา
จึ่งรับสั่งให้หามารดาเรา	ขึ้นไปเฝ้าที่ชานพักตำหนักจันทน์
ให้เลี้ยงดูอยู่กับพระฝรั่ง	สถิตวังข้างฉนวนริมสวนขวัญ
นางจึ่งเรียกพี่เลี้ยงมาเร็วพลัน	พี่ชวนกันออกไปดูครูอาจารย์
ว่ารูปร่างอย่างไรพระสังฆราช	จึงองอาจศักดาทั้งกล้าหาญ
พี่จงรีบออกไปดูอย่าอยู่นาน	พระอาจารย์รูปร่างจะอย่างไร
สี่พี่เลี้ยงเสาวนีย์คดีสดับ	น้อมคำนับแล้วก็มาที่อาศัย
พลางแต่งตัวเรียกหาพวกข้าไท	แล้วรีบไปที่ข้างหน้าเห็นอาจารย์
กับท่านท้าวเจ้าพาราปตาหวี	นั่งเก้าอี้ทั้งสองกินของหวาน
ทั้งสี่นางหยุดดูเป็นครู่นาน	เห็นอาจารย์รูปร่างสำอางตา
แล้วดูท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ก็งามดีหมดจดสมยศถา
แต่ท่านครูผู้อาจารย์พานชรา	ดูผิวหน้าแดงก่ำเป็นน้ำนวล
ทั้งสี่นางต่างกลับเห็นสรรพเสร็จ	เข้าไปเพ็ดทูลอนงค์ทรงพระสรวล
เขาแต่งตัวอย่างไรในกระบวน	ดูสมควรหรือว่านุ่งพะรุงพะรัง
พี่เลี้ยงเล่าชี้แจงแถลงไข	เขาสวมใส่หมวกดำทำด้วยหนัง
ใส่เสื้อสีตากุ้งไม่รุงรัง	ดูเหมือนอย่างพวกข้างเราเข้ากะดี
พี่เลี้ยงกล่าวรูปทรงส่งสัณฐาน	พระอาจารย์กับพระยาปตาหวี
พระนางได้ทราบสิ้นก็ยินดี	ให้นึกมีใจจิตคิดศรัทธา ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวสินชัยในนิเวศน์	ให้คิดเจตนานึกอยากศึกษา
จิตประสงค์คงจะเพียรเรียนวิชา	กับพระอาจารย์เจ้าให้เข้าใจ
แล้วท้าวเธอเสด็จไปใกล้สังฆราช	พลางประภาษพจนาอัชฌาสัย
ทั้งไทท้าวปตาหวีก็ดีใจ	บังคมไทเจ้านิเวศน์เกศนคร ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าลุกขยับมาจับหัตถ์	จอมกษัตริย์บพิตรอดิศร
ว่าขอบใจไทท้าวเจ้านคร	ค่อยวายร้อนบางเบาบรรเทาทรวง
พระคุณล้ำดินฟ้ามหาสถาน	ท้าวต้องการสิ่งไรมิได้หวง
ทั้งวิชาสารพันการทั้งปวง	ไม่แหนหวงแต่พระองค์อย่าสงกา ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราเมืองกาศึก	สมที่นึกมุ่งมาดปรารถนา
อยากจะใคร่พากเพียรเรียนวิชา	ขอเป็นสานุศิษย์ท้าวเจ้าประคุณ ฯ
๏ บาทหลวงว่าข้าแต่ท้าวเจ้าพิภพ	อย่าปรารภขาดเหลือจะเกื้อหนุน
การวิชาขอเป็นของสนองคุณ	จะการุญบอกกล่าวให้ท้าวไท
ไม่อำพรางทางที่จะประสงค์	แม้นจำนงแล้วจะแจ้งแถลงไข
ท่านจะชอบวิชาการสถานใด	สุดแต่ใจเถิดจะบอกไม่หลอกลวง ฯ
๏ ท้าวทมิฬสินชัยได้สดับ	จึ่งคำนับสังฆราชพระบาทหลวง
เชิญครูสอนให้ชำนาญการทั้งปวง	จะได้ล่วงรู้วิชาทางฟ้าดิน ฯ
๏ บาทหลวงว่าวันดีที่คำนับ	เชิญมารับเอาตำราอย่าถวิล
จะชี้แจงให้แก่ท้าวเจ้าแผ่นดิน	ให้รู้สิ้นการวิชาสารพัน
พูดกันเสร็จท้าวก็ลามาปราสาท	ยุรยาตรเข้าข้างในไอศวรรย์
ออกขุนนางที่นั่งโถงพระโรงคัล	อีกสามวันเราจะไปไหว้เทวา
ที่เขาใหญ่ท้ายเมืองจัดเครื่องสรวง	จะบำบวงเทวฤทธิ์ทุกทิศา
ตามเยี่ยงอย่างปีใหม่ไหว้วันทา	ขุนเสนาเร่งรัดไปจัดการ
ปลูกโรงครัวเลี้ยงดูหมู่พหล	เครื่องบวงบนแกะไก่ของไหว้ศาล
ทั้งเต้นรำตามธรรมเนียมจงเตรียมการ	พวกลูกหลานคนข้างในจะได้ดู ฯ
๏ ท้าวสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นจากอาสน์	ขุนอำมาตย์เรียกกันสนั่นหู
แต่บรรดาคนใช้ให้ไปดู	หมายตามหมู่นอกในไพร่ทั้งปวง
ปลูกโรงร้านรายทางข้างถนน	เร่งจ่ายคนสมทบกับไพร่หลวง
หมู่ของใครเร่งไปทำตามกระทรวง	เบิกของหลวงให้ทุกนายรายกันไป
ทั้งจอบเสียมไม้ไหล้เร่งให้ขน	ถ้วนทุกคนหาบหามตามไสว
นายกำกับบ่าวตนให้ขนไป	ที่เขาใหญ่ชักนำให้ทำการ
ปลูกพลับพลาฝาเลื่อนแต่งเรือนหลวง	ตามกระทรวงเร่งรัดให้จัดศาล
แล้วแต่งทั้งบายศรีพิธีการ	ดาดเพดานม่านผูกทุกตำบล
ครั้นแล้วเสร็จทูลท้าวเจ้าจังหวัด	กรุงกษัตริย์ทราบความตามนุสนธิ์
เธอจึงสั่งเสนาพลาพล	จะจรดลออกไปบวงสรวงเทวา
ขุนเสนารับโองการคลานมาสั่ง	กรมวังตำรวจในทั้งซ้ายขวา
ให้เตรียมรถพระที่นั่งอลังการ์	เทียมอาชามาประทับไว้กับเกย
รถประเทียบเรียบเรียงเคียงขนาน	ทั้งเครื่องอานชูเชิดดูเปิดเผย
กระบวนแห่แตรสังข์เหมือนอย่างเคย	ดาบเชลยหอกคู่ดูตระการ
จัดสำเร็จเสร็จถ้วนกระบวนแห่	ออกอัดแอในพาราที่หน้าฉาน
ครั้นรุ่งรางสางสีรวีวาร	ท้าวผู้ผ่านนคราเจ้าธานี
พลางแต่งองค์สรงสนานสำราญจิต	ขึ้นสถิตแท่นทองละอองศรี
แล้วตรัสชวนนงนุชพระบุตรี	มเหสีสาวสุรางค์นางกำนัล
ให้แต่งองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส	ล้วนแก้วเก้าเนาวรัตน์ทุกสิ่งสรรพ์
เสด็จเดินด้วยสุรางค์นางกำนัล	จรจรัลไปขึ้นรถบทจร
ฝ่ายท้าวไทบิตุรงค์ขึ้นทรงรถ	มีกลิ้งกลดเกณฑ์แห่แลสลอน
สารถีตีกัณฐัศว์อัสดร	จากนครแห่ไปท้ายบุรินทร์
ถึงสถานที่พักตำหนักใหม่	ฝ่ายท้าวไทชื่นชมสมถวิล
มเหสีพระธิดายุพาพิน	พร้อมกับสิ้นบนพลับพลาหน้าคีรี
แล้วจึ่งให้ไปเชิญบาทหลวงเฒ่า	กับองค์ท้าวเจ้าพาราปตาหวี
ให้เร่งรัดแสนยาพวกพาชี	ไปรับที่เก๋งใหญ่ที่ท้ายวัง
ฝ่ายเสนีก็ไปรับคำนับน้อม	ว่าพระจอมนครินทร์ถวิลหวัง
ให้เชิญไปเขาใหญ่ที่ท้ายวัง	ท้าวเธอตั้งสรวงไหว้ไทเทวา
บาทหลวงเฒ่าชวนท้าวปตาหวี	ขึ้นพาชีรีบไปไวไวหวา
ไปให้ทันการท้าวเจ้าพารา	ต่างขึ้นม้าตำมะหงงนำตรงไป ฯ
๏ ครั้นถึงที่ประทับก็ยับยั้ง	พร้อมสะพรั่งเกณฑ์แห่แลไสว
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ท้าวสินชัย	เสด็จไปคำนับรับอาจารย์
กับไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ให้นั่งที่แท่นสุวรรณแล้วบรรหาร
เราเชิญเจ้ากับพระครูผู้อาจารย์	มาดูการเต้นรำตามทำนอง
ในวันนี้ปีใหม่เคยไหว้ศาล	แต่งสักการนานาบูชาฉลอง
ท้าวกุลาว่าไปดั่งใจปอง	ในเมืองของข้าเจ้าเขาก็ทำ
ท้าวสินชัยว่าไปกับเราเถิด	เทพจะเชิดช่วยชุบอุปถัมภ์
เมื่อกลับไปถึงจังหวัดจึ่งจัดทำ	เหมือนถ้อยคำเราว่าอย่าอาวรณ์
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	ประสานหัตถ์ทูลบพิตรอดิศร
ฝ่ายไทท้าวเจ้านิเวศน์เขตนคร	บทจรเดินไปไหว้เทวา
ทั้งไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ลุกจากที่ตามไปพลันด้วยหรรษา
บาทหลวงเฒ่าต่างนิสัยไม่ศรัทธา	ทำเป็นว่าสรรเสริญเจริญดี
สองท้าวไทไปไหว้แล้วบวงสรวง	ตามกระทรวงจุดไฟตั้งบายศรี
กับทั้งพวกฝ่ายพหลแลมนตรี	ไปไหว้ที่บนเขาลำเนาเนิน
ทั้งสองท้าวไหว้เสร็จเสด็จกลับ	มาประทับบนแท่นที่แผ่นเผิน
ฝ่ายนงนุชบุตรีที่จำเริญ	นางก็เชิญเครื่องสักการตามมารดา
ยุรยาตรนาดนวยระทวยทด	ดูอ่อนชดงามขำล้ำเลขา
ทั้งทรวดทรงราวกับหงส์เหมรา	ลักขณาพริ้มพร้อมละม่อมละไม
เหล่าสุรางค์นางห้ามตามเสด็จ	ใส่แหวนเพชรดูก็งามตามวิสัย
ท้าวกุลาดูเพลินจำเริญใจ	จะพิศไหนงามสิ้นทั้งอินทรีย์
จนลืมตัวมัวแต่ดูพึ่งรู้จัก	กำเริบรักอิ่มเอมเกษมศรี
นึกในใจแม้นได้พระบุตรี	จะพลีเทเวศร์สักเจ็ดวัน ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้านิเวศน์เกศกษัตริย์	สั่งให้จัดเครื่องเสวยนมเนยขยัน
ทั้งเป็ดไก่หลายอย่างต่างต่างกัน	มัสมั่นเนื้อแพะแกะกระทิง
เครื่องกับข้าวคาวหวานใส่จานแก้ว	ตั้งเป็นแถวไก่ต้มขนมผิง
เครื่องลูกไม้หลายอย่างมะปรางปริง	แต่ละสิ่งเอมโอชโภชนา
ตั้งไว้บนโต๊ะใหญ่ใส่สำเร็จ	เชิญเสด็จเสวยพลันด้วยหรรษา
ตั้งเก้าอี้ที่สำหรับบนพลับพลา	ท้าวลีลามาทั้งสองแล้วร้องเชิญ
ให้อาจารย์ท่านนั่งยังเก้าอี้	ขึ้นตามที่โดยหวังสังรเสริญ
ขอเจ้าคุณหนุนนำให้จำเริญ	ข้าขอเชิญขบฉันอันมงคล
แล้วสั่งให้เล่นงานการฉลอง	โดยทำนองจัดแจงทุกแห่งหน
บ้างรำเต้นเล่นสนุกทั่วทุกคน	ตามถนนพวกดูเป็นหมู่มุง
ปะผู้หญิงเดินตามไล่ถามไต่	เข้าคว้าไขว่รวบรุมนางกุมถุง
พวกที่ตามนางดำเนินเชิญกระบุง	เดินออกยุ่งเกี้ยวพานสำราญใจ ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราเสวยเสร็จ	จะเสด็จไปลำเนาเขาไสว
จึ่งชวนองค์พระอาจารย์อันชาญชัย	กับท้าวไทปตาหวีให้ลีลา
ลงจากอาสน์นาดกรายไปท้ายเขา	ตามลำเนาสิงขรชะง่อนผา
เป็นโตรกตรอกซอกหินล้วนศิลา	มีธาราไหลย้อยดูพรอยพราย
ที่สีเขียวดูเขียวดั่งมรกต	เป็นหลั่นลดสีแดงดั่งแสงฉาย
ที่ขาวช่วงพวงพู่ดูกระจาย	บ้างเป็นสายสีดำดั่งน้ำนิล
มีธารท่าหน้าชะง่อนสิงขรเขา	เป็นวุ้งเว้าดั่งมหาชลาสินธุ์
มีโกสุมปทุมมาศดูดาษดิน	ภุมรินคลึงเคล้าเสาวคนธ์
บาทหลวงแกเดินดูตามภูผา	เห็นจินดาของวิเศษแจ้งเหตุผล
แก่ไทท้าวเจ้าพาราจอมสากล	ถ้าแม้นฝนแล้งไปให้บูชา
อันแก้วนี้วิเศษมีเหตุผล	จะสุกล้นส่องสว่างกลางเวหา
ข้าเคยเห็นมีจำเพาะเกาะลังกา	เมื่อศึกมาตั้งประชิดติดนคร
ที่ลุกช่วงดวงใหญ่เหมือนไข่เป็ด	สีเหมือนเพชรแจ่มจำรัสประภัสสร
จงจำไว้เถิดท้าวเจ้านคร	จะเย็นร้อนแจ้งเหตุในเภทภัย
เจ้าบุรินทร์ปิ่นเกศประเทศสถาน	ฟังอาจารย์ชี้แจงแถลงไข
พระอาจารย์บอกเล่าให้เข้าใจ	ของที่ในเขาเขินเนินอรัญ
ท้าวยินดีปรีดาจะหาไหน	ในดวงใจอิ่มเอมเกษมสันต์
จวนจะย่ำสุริยาลงสายัณห์	สั่งแต่บรรดาพหลสกลไกร
จงกลับเข้าวังในอย่าได้ช้า	เรียกรถากระบวนแห่แลไสว
ทั้งธงเทียวเขียวขำอันอำไพ	ฝ่ายท้าวไทขึ้นรถบทจร
เชิญบาทหลวงกับพระยาปตาหวี	เอารถมณีแจ่มจำรัสประภัสสร
มาให้ทรงองค์ละรถบทจร	ไปนครเวียงชัยดั่งใจปอง ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ประไพวิไลลักษณ์	มาพร้อมพรักกับมารดามาทั้งสอง
ขึ้นทรงรถมีกระจังที่นั่งรอง	ทำด้วยทองโปร่งปรุฉลุลาย
บาทหลวงเฒ่าแลดูเห็นผู้หญิง	อีนี่พริ้งเพราเพริศดูเฉิดฉาย
พลางตั้งคอแลดูไม่รู้วาย	ทั้งร่างกายงามพร้อมไม่ผอมพี
ขอให้ท้าวปตาหวีเห็นดีเหลือ	ได้เป็นเชื้อร่วมรักสมศักดิ์ศรี
ถึงเมียอ้ายมังคลาชมว่าดี	กับอีนี่มันก็ไม่กระไรกัน
แกนิ่งนึกอยู่ในใจแม้นได้ช่อง	กูจะลองขอสู่เป็นคู่ขัน
ให้อ้ายท้าวปตาหวีจะดีครัน	ได้ผูกพันหน่วงเหนี่ยวเป็นเกี่ยวดอง
แล้วจะได้ไปตีลังกาเกาะ	เห็นจะเหมาะด้วยกำลังคนทั้งสอง
แต่นิ่งนึกตรึกไปดั่งใจปอง	พอถึงท้องถนนใหญ่ในบุรินทร์
แล้วลงจากรถามาที่อยู่	ขึ้นไปสู่เก๋งใหญ่ดั่งใจถวิล
ฝ่ายไทท้าวเจ้าจังหวัดปัฐพิน	มาพร้อมสิ้นเข้าเขตนิเวศน์วัง ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	แจ้งคดีเรื่องต้นแต่หนหลัง
แถลงเล่าให้ท่านอาจารย์ฟัง	ข้านึกหวังอยากจะใคร่ได้อนงค์
บาทหลวงเฒ่าจึ่งว่าดูน่ารัก	มีใครชักเอาให้มึงไหลหลง
เป็นเที่ยงแท้แต่อนุชบุษบง	มึงยังหลงบ่นบ้าสารพัน
ต้องรบพุ่งยุ่งยิ่งจริงไหมหวา	เอ็งมันบ้ากามอยู่ดูมันขัน
ยังมาปะอีนี่มันดีครัน	อย่าหุนหันไปเลยหวาได้ท่าทาง
กูจะพูดกับอ้ายพ่อค่อยขอสู่	จะจู่สู่ฉวยเขาตัดจะขัดขวาง
แม้นมึงได้เขาเป็นเมียไม่เสียทาง	ตามเยี่ยงอย่างพวกแขกไม่แปลกปน ฯ
ตอนที่ ๑๑๕
ศรีสุวรรณกับพวกพาพระมังคลากลับเมืองลังกา
๏ จะกล่าวถึงห้ากษัตริย์ซัดออกนอก	สิ้นระลอกลมซาทั้งฟ้าฝน
พอแจ่มแจ้งเห็นแสงพระสุริยน	ที่มืดมนก็สว่างเห็นทางจร
พวกล้าต้าต้นหนคนทั้งนั้น	ก็พากันแล่นลัดตัดสิงขร
ข้ามมหาสาคโรชโลธร	ถึงนครกำพลเพชรในเจ็ดวัน
พวกพหลพลไกรไพร่ทั้งหลาย	ค่อยสบายปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
รู้เข้าไปในประเทศขอบเขตคัน	ว่าทรงธรรม์เสด็จมาทั้งห้าองค์ ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ยุรยาตรเสด็จไปพระทัยประสงค์
จะไปเชิญกษัตราทั้งห้าองค์	แล้วเสร็จลงไปถึงท่าชลาลัย
สั่งให้เตรียมเรือที่นั่งบัลลังก์รัตน์	เรือกษัตริย์ทอดอยู่ท่าชลาไหล
แต่พระองค์เสด็จทรงเรือบดไป	พร้อมไสวแต่บรรดาข้าหลวงเดิม
จอดประทับกับบัลลังก์ที่นั่งหงส์	แล้วพระองค์มังคลาปรีชาเฉลิม
ขึ้นไปเฝ้าภูธรเหมือนก่อนเดิม	เห็นจอมเจิมกราบก้มบังคมคัล ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	เบือนพระพักตร์พบพานพระหลานขวัญ
จึ่งปราศรัยไต่ถามเนื้อความพลัน	วิวาทกันอย่างไรหนาอายังแคลง
พระมังคลากราบก้มบังคมบาท	กับสองราชเชษฐาเจ้าเล่าแถลง
ในเรื่องหลังโดยคดีทูลชี้แจง	ที่เคลือบแคลงให้สามองค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ สินสมุทรเชษฐาจึ่งว่าเจ้า	แต่ก่อนเก่าเมื่ออยู่ในไอศวรรย์
ทวีปวังลังกาสารพัน	พวกญาตินั่นก็สมัครรักทุกคน
เจ้าเชื่อคำอาจารย์สันดานชั่ว	จึ่งหมองมัวว้าเหว่ระเหระหน
ไม่พอที่จะได้ยากลำบากตน	เพราะคบคนแหพาลสันดานตึง ฯ
๏ พระมังคลากราบก้มบังคมสนอง	จิตคะนองเชื่อครูรู้ไม่ถึง
ได้ชั่วช้าสามานย์สันดานดึง	จึ่งโกรธขึ้งหมองมัวทั่วนคร
แต่ครั้งนี้ได้องค์พระทรงเดช	มาโปรดเกศเหมือนช่วยกลิ้งยกสิงขร
หลานขอเชิญเสด็จไปในนคร	ประทับร้อนให้สบายในบุรินทร์
พอจัดการบ้านเมืองให้เป็นสุข	บรรเทาทุกข์จะตามไปดั่งใจถวิล
เฝ้าบิดามารดาในธานินทร์	ให้ทรงศีลยกโทษโปรดประทาน ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	ว่าไม่ขัดตามใจไปสิหลาน
พลางตรัสชวนพวกพงศ์พระวงศ์วาน	ไปชมบ้านเมืองเขาชาวบุรินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลาเจ้าฝาหรั่ง	เรือที่นั่งจัดไว้สมอารมณ์ถวิล
เรียกให้มารับพระองค์ทรงธรณิน	พร้อมกันสิ้นลำที่นั่งทั้งดั้งกัน
เชิญพระวงศ์พงศาทั้งห้ากษัตริย์	ไปจังหวัดกรุงไกรไอศวรรย์
แล้วจึ่งเชิญเสด็จองค์พระทรงธรรม์	เรือดั่งกันแห่มาในสาคร
ถึงเมืองด่านธารท่าชลาสินธุ์	พร้อมกันสิ้นพวกทหารชาญสมร
พวกบนฝั่งตั้งเตรียมพลากร	ทั้งอัสดรรถรัตน์ชัชวาล
เรือที่นั่งดั้งกันประทับท่า	ขุนเสนานายหมวดตรวจทหาร
ตั้งเครื่องแห่แตรสังข์กังสดาล	รับพระผ่านรมจักรนครินทร์
เสด็จขึ้นตำหนักแพเกณฑ์แห่พร้อม	ประณตน้อมบังคมสมถวิล
ฝ่ายพระจอมมังคลาเจ้าธานินทร์	ขึ้นทรงสินธพดำนำไปพลัน
ฝ่ายพระวงศ์พงศาคณาญาติ	เสด็จราชรถใหญ่รีบผายผัน
กระบวนแห่เดินคลอจรจัล	รถสุวรรณขับพระยาอาชาไนย
ทั้งเป่าแตรแซ่สำเนียงเสียงประสาน	ก้องกังวานโกลาสุธาไหว
เร่งกระบวนแสนยาให้คลาไคล	เข้าเวียงชัยนคเรศเพชรกำพล
ท้าวโกสัยอยู่กำกับรับเสด็จ	พร้อมกันเสร็จคับคั่งทั้งพหล
มาเตรียมเฝ้าเจ้าพิภพจบสกล	ตามถนนเกลื่อนกลาดดาษดา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	ถึงจังหวัดหยุดราชรถา
ประทับที่เกยชัยในพารา	พระมังคลาเชิญเสด็จเสร็จข้างใน
แล้วสั่งพวกเสนาพฤฒามาตย์	จัดปราสาทเรือนทองอันผ่องใส
ทอดยี่ภู่ปูลาดอาสน์อำไพ	แขวนดอกไม้พวงพุ่มปทุมทอง
แล้วให้ตั้งเครื่องกระยาสุธาโภชน์	ล้วนเอมโอซอย่างดีไม่มีสอง
ทั้งคาวหวานจัดจานจินดารอง	ล้วนเครื่องทองถมยาราชาวดี
นางสำหรับขับบำเรออย่างฝรั่ง	มาพร้อมพรั่งสังคีตทั้งดีดสี
แล้วทูลเชิญห้ากษัตริย์สวัสดี	เสด็จที่ปรางค์มาศปวาสาทชัย
ขึ้นสถิตบนเก้าอี้ที่เสวย	เครื่องนมเนยตั้งเรียงเคียงไสว
พวกอยู่งานกราบก้มบังคมไท	แล้วแกว่งไกวโบกปัดพัชนี
นางคนร้องพร้องเพราะเสนาะเสียง	ก้องสำเนียงสังคีตทั้งดีดสี
ทั้งฉิ่งกรับขับไม้มโหรี	เสียงซอสีสอดเสียงจำเรียงพิณ
เฉลิมยศภูวไนยเจ้าไตรจักร	ประเสริฐศักดิ์สูงใหญ่ดั่งใจถวิล
เสวยเสร็จกษัตราทุกธานินทร์	พร้อมกันสิ้นวงศ์กษัตริย์ขัตติยา ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุษบงอนงค์นาฏ	ก็ลีลาศน้อมประนมก้มเกศา
อภิวาทบาทบงสุ์องค์พระอา	กษัตราสินสมุทรสุดสาคร
ทั้งกฤษณาตรีพลำนางคำนับ	พระก็รับหัตถาสุดาสมร
พระศรีสุวรรณตรัสถามนามกร	ว่าบังอรบุตรพระยาพาราใด
พระมังคลากราบก้มประนมบาท	ว่านุชนาฏนี้เป็นบุตรท้าวโกสัย
ชื่อบุษบงกัลยาสุมาลัย	จงทราบใต้บาทาฝ่าธุลี ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นรมจักร	เธอพิศพักตร์กัลยาเห็นราศี
จึ่งอวยพรว่าพิพัฒน์สวัสดี	จงเปรมปรีดิ์ในสมบัติให้วัฒนา
เจ้าทั้งสองครองคู่อยู่เป็นสุข	อย่ามีทุกข์สืบวงศ์เผ่าพงศา
อันโรคภัยก็อย่าได้มาบีฑา	ทั้งมังคลาบุษบงจงจำเริญ
มีอายุก็ให้ยืนหมื่นวษา	ครองพาราอย่ารู้ตกระหกระเหิน
เหมือนพรอาว่าไว้ให้จำเริญ	จงเพลิดเพลินเกิดลาภปราบไพริน
พระมังคลาบุษบงอนงค์นาฏ	อภิวาทรับพระพรถาวรถวิล
ฝ่ายพระจอมรมจักรนครินทร์	ธิบดินทร์ขึ้นข้างในที่ไสยา ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุษบงอนงค์นาฏ	เสร็จลีลาศกลับพลันด้วยหรรษา
เข้าข้างในไปห้องทองไสยา	พระมังคลากลับมายังที่ปรางค์ทอง
พระสั่งเสร็จแต่บรรดาข้าหลวงใหญ่	ให้เลี้ยงไพร่เลี้ยงพหลคนทั้งผอง
ทั้งขุนนางน้อยใหญ่ดั่งใจปอง	อย่าให้ข้องเคืองขัดอัธยา
แล้วจัดของลงไปในกำปั่น	เลี้ยงพลขันธ์ไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ทั้งเครื่องกินเอมโอชโภชนา	กับข้าวปลาของตระการทั้งหวานมัน
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	เข้าปรางค์มาศพรรณรายอันฉายฉัน
สถิตย์แท่นฝาพระฉายลายสุวรรณ	นางกำนัลโทนทับขับบำเรอ
มโหรีสีซอบ้างรอรับ	ประโคมขับจำเรียงเสียงเสนอ
ตามเยี่ยงอย่างจอมกษัตริย์จัดบำเรอ	เมื่อท้าวเธอไสยาในราตรี ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมโมลีศรีสุวรรณ	ครั้นสุริย์ฉันส่องฟ้าในราศี
ฟื้นพระองค์สรงสุคนธวารี	เสด็จที่พระโรงรัตน์ชัชวาล
พร้อมพระวงศ์พงศาคณาญาติ	สถิตอาสน์รจนามุกดาหาร
พระมังคลากราบประณตบทมาลย์	เชิญพระผ่านรมจักรนครินทร์
เสด็จไปชมเขาแดงแสงระยับ	กระจ่างจับทั่วมหาชลาสินธุ์
เป็นสีแสงแดงดั่งชาดดาษดิน	ในที่ถิ่นกายสิทธิ์ฤทธิรอน ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	บรมนาถบพิตรอดิศร
จะเสด็จออกไปท้ายนคร	ชมสิงขรสีแดงดั่งแสงไฟ
พระมังคลาให้เตรียมม้าพระที่นั่ง	พร้อมสะพรั่งเกณฑ์แห่แลไสว
หกกษัตริย์ทรงม้าอาชาไนย	เสด็จไปตามแถวแนวอรัญ
ชมพฤกษายางยูงสูงไสว	มะเฟืองมะไฟโศกสนุ่นขนุนขนัน
มะม่วงมะปรางลางสาดดาดอรัญ	พิกุลพิกันเกดแก้วแถวพุมเรียง
มะทรางไทรไกรกุ่มกระทุ่มกระถิน	อินทนิลแต้วตาดมะหาดมะเหียง
มะขามมะค่าตาเสือมะเดื่อเรียง	ตุมกาเคียงกระเบาเหล่าพะยอม
กระแบกกระบากซากซึกสมีสมอ	สะคร้านสะคร้อจันทน์อินส่งกลิ่นหอม
ฝูงวิหกโกกิลาแลกาตอม	ต้นพะยอมพระยาลอซ้อสำเนียง
ฝูงนกแก้วจับนิ่งบนกิ่งเกด	มยุเรศจับรังประดังเสียง
สาลิกาจับกาหลงส่งสำเนียง	โกญจาเรียงจับรังแล้วบังตัว
กระลุมพูจับกิ่งกระลำพัก	นกกาสักจับสนขนสลัว
ฝูงขมิ้นจับแมงเม่าดูเมามัว	นกกระตั้วจับตาตุ่มเข้าซุ้มนอน
ฝูงกาลิงจับกิ่งอุโลกเลียบ	มยุรเหยียบยางเรี่ยงคียงสลอน
นกคับแคจับคางไม่ห่างจร	ดุเหว่าว่อนจับหว้าร้องจ้าไป
ฝูงเซาเซียวจับแคออกแซ่ซ้อง	กระทุงทองจับกระทุ่มบนพุ่มไสว
ฝูงกระสาจับมะสังเข้าบังใบ	ระวังไพรระวังพงส่งสำเนียง
ฝูงกระทาจับกระทึงขันอึงจ้า	ควักข้าวตากฝากตาภาษาเสียง
โพระดกจับประดู่เคล้าคู่เคียง	โกญจาเรียงจับจันทน์ขันโกญจา
วิหคหงส์จับเหียงเสียงเสนาะ	ฟังก็เพราะล้วนแต่หงส์ส่งภาษา
หกกษัตริย์ทอดทัศนามา	จนถึงหน้าเขาแดงแห่งคีรี
พวกที่ไปกายสิทธิ์ติดเนื้อหนัง	ดังย้อมครั่งสุกแดงเป็นแสงสี
ต่างแลดูพวกพหลแลมนตรี	ก็เป็นสีแดงสดดูงดงาม
หกกษัตริย์ทัศนาเห็นปรากฏ	ทั่วกันหมดทั้งจังหวัดจึ่งตรัสถาม
เป็นเหตุแต่ก่อนเก่าพ่อเล่าความ	ให้รู้ตามของสิ่งใดอยู่ใต้ดิน
พระมังคลาเธอจึ่งทูลมูลเหตุ	ว่าเหล็กวิเศษเกิดในธารละหานหิน
แต่ก่อนเก่าเจ้าจังหวัดปัถพิน	ให้ขุดดินลงไปได้สาตรา
เป็นพระขรรค์ฟันสิ่งใดเป็นไฟลุก	ได้ดับทุกข์ปรากฏด้วยยศถา
อันพระขรรค์เล่มนี้มีศักดา	กษัตราสืบวงศ์ดำรงวัง
ครั้นพระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	ผ่านสมบัติปราบศึกเหมือนนึกหวัง
พระขรรค์ชัยเล่มนี้คู่ชีวัง	จะนอนนั่งเธอไม่วางให้ห่างองค์
เมื่อแรกข้ามาอยู่ในเมืองนี้	พระภูมีรักใคร่พระทัยประสงค์
เลี้ยงเหมือนบุตรนับถือว่าซื่อตรง	ท้าวทิวงคตไปได้บุรี
แต่ครั้งไปลังกาวายุพัฒน์	เขาเคืองขัดให้อ้ายยักษ์มาลักหนี
หลานตามไปงอนง้อขอโดยดี	เขาก็มิให้ปันแต่นั้นมา
พระทูลความตามเรื่องแต่เบื้องหลัง	ให้ทรงฟังกับพระองค์เผ่าพงศา
ต่อสุริยงเย็นพยับเสร็จกลับมา	เข้าพารานคเรศเพชรกำพล ฯ
๏ ฝ่ายสองท่านพราหมณ์มหาพฤฒาเฒ่า	เข้าไปเฝ้าทูลแถลงแจ้งนุสนธิ์
พระปราศรัยไต่ถามตามยุบล	แต่เรื่องต้นท่านได้รู้แต่บูราณ
ท่านยายเฒ่าคนนี้ผู้ดีเก่า	รู้เรื่องราวในบุรินทร์ทุกถิ่นฐาน
ด้วยท่านตาสวามีเป็นอาจารย์	แจ้งในการกลียุคทุกบุรินทร์
อันเรื่องราวมาแต่ครั้งตั้งนิเวศน์	แกรู้เหตุทูลองค์พระทรงศิลป์
ฝ่ายพระจอมรมจักรนครินทร์	เธอทราบสิ้นพราหมณ์อาจารย์บรรยาย
แล้วตรัสกับมังคลาว่าอย่านึก	อันการศึกเสร็จสมอารมณ์หมาย
จะลาเจ้าไปธานีทั้งพี่ชาย	มาอยู่หลายเดือนตราทิวาวัน ฯ
๏ พระมังคลากราบก้มบังคมสนอง	หลานจะรองมุลิกาจนอาสัญ
ขอตามไปเฝ้าองค์พระทรงธรรม์	ยังเขตขัณฑ์ลังกาจงปรานี
เฝ้าบิตุราชมาตุรงค์ให้ทรงทราบ	ว่าเข็ดหลาบมาประณตบทศรี
จะขอเป็นเกือกทองรองธุลี	ให้ภูมีงดโทษโปรดประทาน
สามกษัตริย์ตรัสว่าที่ปรารภ	ถูกขนบกษัตรามหาศาล
อย่างนี้ต้องตามอย่างทางโบราณ	จะเบิกบานทั่วอาณาประชาชน ฯ
๏ พระมังคลามาสั่งขุนทหาร	ให้เตรียมการพร้อมพรั่งทั้งพหล
พวกจัตุรงค์เสนาพลาพล	ให้เร่งขนเสบียงไปใส่เภตรา
จัดกำปั่นประจำท่าสักห้าร้อย	เครื่องใช้สอยสารพัดเร่งจัดหา
เชิญท่านครูผู้เฒ่าเฝ้าพารา	กับเสนาพวกที่อยู่ช่วยดูการ
มอบให้ก้าวโกสัยทั้งไอศวรรย์	ช่วยป้องกันทั้งนิเวศน์เขตสถาน
ถ้าแม้นเกิดอรินทร์ทมิฬมาร	กับอาจารย์ช่วยกันปราบกำราบภัย
ฝ่ายพระมิ่งมังคลานรารัตน์	เรียกสามกษัตริย์มาแจ้งแถลงไข
มาไปเฝ้าอัยกาจะพาไป	กับสามไทบิตุลาเจ้าธานี
พระก็นำบุตรามาปราสาท	ให้กราบบาทบงกชบทศรี
ทั้งสามองค์พงศ์กษัตริย์สวัสดี	หมอบอยู่ที่ข้างพระวงศ์องค์บิดา
ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นสยาม	จึงตรัสถามหลานรักเสน่หา
ดูรูปร่างก็สำอางสะอาดตา	คล้ายบิดางามงามทั้งสามคน
เจ้าจะไปหรือจะอยู่ปู่จะถาม	จงแจ้งความปู่จะฟังยังฉงน
พระเทวสินธุ์ทูลแถลงแจ้งยุบล	เมืองกำพลประเดี๋ยวนี้ไม่มีใคร
พระบิตุรงค์ให้รักษาอาณาเขต	ถิ่นประเทศพวกคนธรรพ์มักหวั่นไหว
แม้นธานินทร์ถิ่นที่ไม่มีใคร	ถึงเกิดไพรีบุกมารุกราน
ก็เฉยเสียทั้งพิภพไม่รบสู้	แม้นมีผู้ตั้งหน้าจึ่งกล้าหาญ
จึ่งต้องอยู่พาราบัญชาการ	ให้ถิ่นฐานนคเรศนิเวศน์วัง ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	สั่งให้จัดเครื่องประทานสังวาลหวัง
เอามาแต่รมจักรนัครัง	ประทานทั้งสามนัดดาให้ถาวร
กลดกระบี่ที่สำหรับประดับยศ	ฝังมรกตเพชรรัตน์ประภัสสร
กับเครื่องต้นสำหรับทรงอลงกรณ์	ประทานพรให้พิพัฒน์สวัสดี
จงสุขังมังคลาให้ปรากฏ	เฉลิมยศหลานรักเป็นศักดิ์ศรี
ให้อายุยาวยืนสักหมื่นปี	ปราบไพรีชนะชัยในณรงค์
สามกษัตริย์รับพรถาวรสวัสดิ์	ประสานหัตถ์ชื่นชมสมประสงค์
ฝ่ายพระจอมกษัตราทั้งห้าองค์	เสด็จลงเภตราในราตรี
พร้อมทั้งพวกจัตุรงค์ส่งเสด็จ	มาเตรียมเสร็จรถรัตน์ทั้งหัตถี
ฝ่ายพระมิ่งมังคลาเจ้าธานี	เสด็จไปที่ปรางค์มาศปราสาทชัย
แล้วทั้งนุชบุษบงอนงค์สมร	พี่จะจรไปลังกาพลางปราศรัย
เจ้าอยู่หลังจงระวังการเวียงชัย	เอาใจใส่พระบิดาทั้งอาจารย์
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	จากปราสาทรจนามุกดาหาร
มาพร้อมทั้งหกองค์พระวงศ์วาน	จากสถานขึ้นทรงรถบทจร
เดินกระบวนทวนธงลงกำปั่น	พลขันธ์เซ็งแซ่แห่สลอน
พร้อมทั้งพวกเสนาพลากร	โห่สะท้อนเสียงก้องท้องทะเล
พอลมดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก	ให้เร่งออกกำปั่นแล่นหันเห
ให้ตั้งเข็มตรงหน้าอาคเนย์	ออกทะเลเข็มตั้งไปลังกา ฯ
๏ ชมละเมาะเกาะเกียนดั่งเขียนวาด	รุกขชาติเขียวชอุ่มพุ่มพฤกษา
ที่ชายหาดมีหอยแครงฝูงแมงดา	ตามชลาเต่ากระต่ายว่ายปะปน
เหล่าปูหอยลอยเป็นแพแลสะพรั่ง	ทั้งกุ้งกั้งว่ายเกลือกเสลือกสลน
ฝูงกริวกราวมากมายในสายชล	เที่ยวว่ายวนดาษดาในสาคร
เล่ามัจฉาปลาใหญ่ในสายสมุทร	บ้างดำผุดเรียงรายว่ายสลอน
ฝูงเพียนทองท่องท้องชโลธร	เที่ยวว่ายว่อนดาษดาในวาริน
ฝูงฉนากล้วนฉนากปากเหมือนเลื่อย	ดูยาวเฟื้อยฟัดฟาดขาดเป็นสิน
ฝูงพิมพาพาพิมพาเที่ยวหากิน	โลมาดิ้นดำโผล่ล้วนโลมา
เหล่าฉลามล้วนฉลามว่ายตามคลื่น	ดูดาษดื่นล้วนฉลามตามภาษา
ฝูงปลาวาฬอยู่ในวนพ่นธารา	สายคงคาดูก็ขาวเท่าต้นตาล
อันฝูงปลาหน้าเหมือนคนก้นเป็นหอย	ตัวน้อยน้อยปลาใหญ่ไล่ประหาร
หน้าเป็นวัวตัวเป็นปลาสัตว์สาธารณ์	เที่ยวว่ายพล่านอยู่ในห้องท้องทะเล
จำพวกหนึ่งตัวเป็นปลาหน้าเหมือนค่าง	มีต่างต่างตามกันว่ายหันเห
อันฝูงสัตว์น้อยใหญ่ในทะเล	เหลือคะเนมากมายมีหลายพรรณ
พระสุริยงลงลับพยับฟ้า	พระจันทราส่องสว่างทางสวรรค์
ดารารายพรายแพร่งรับแสงจันทร์	พระพายผันพัดมาในสาคร
น้ำค้างพรมลมเรื่อยมาเฉื่อยชื่น	นภางค์ฟื้นแจ่มจำรัสประภัสสร
เรือก็เรื่อยเฉื่อยมาในสาคร	พวกนิกรแต่บรรดาที่มาเรือ
เสพย์อาหารหวานคาวคราวเป็นสุข	ไม่มีทุกข์ไพร่นายสบายเหลือ
หกกษัตริย์เสด็จสบายบนท้ายเรือ	สถิตเหนือแท่นทองคำในลำทรง
แล้วเสวยพระกระยาสุธาโภชน์	ที่เอมโอษฐ์แต่ล้วนของต้องประสงค์
ที่บนโต๊ะพร้อมพรั่งทั้งพระวงศ์	เสวยสรงค่อยเป็นสุขทุกทิวา
พระสุริยงลงลับพยับฝน	เป็นหมอกมนมืดมิดทุกทิศา
เรือกำปั่นแล่นหลามตามกันมา	พระพายพาพัดเข้าอ่าวเมืองเซ็น ฯ
๏ จะกล่าวถึงนัดดาวายุพัฒน์	ผ่านสมบัติเป็นสุขไม่ยุคเข็ญ
พ่อตาตั้งให้เป็นท้าวเจ้าเมืองเซ็น	ทุกเช้าเย็นสถิตอาสน์ว่าราชการ
อาญาสิทธิ์ยิ่งกว่าท้าวแต่เก่าก่อน	ราษฎรอิ่มเอมเกษมศานต์
มีเศรษฐีที่ตำแหน่งราชการ	ตั้งโรงร้านห้างใหญ่ขายจินดา
ฝรั่งแขกแปลกภาษาก็มาซื้อ	ชอบฝีมือเจียระไนหลายภาษา
ทั้งข้าวของขายดีมีราคา	เรือไปมามิได้เว้นเป็นนิรันดร์
พวกอาณาประชาชนคนทั้งหลาย	ตั้งซื้อชายอิ่มเอมเกษมสันต์
บ้านขุนนางตั้งรอบเป็นขอบคัน	ในเมืองนั้นฝึกทหารชำนาญปืน
ถึงข้าศึกมาแต่ไหนเขาไม่พรั่น	เพราะเขานั้นเป็นกำแพงดูแข็งขืน
ตั้งหอไว้เป็นชั้นกันลูกปืน	ในภูมิพื้นทำนาทั้งตาปี
ทั้งลูกไม้ผักปลาผลาผล	ไม่ขัดสนกว้างใหญ่ในวิถี
ทั้งสองข้างมรรคาข้าวสาลี	ขายไปที่ต่างประเทศทุกเขตคัน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายหกกษัตริย์ตัดเข้าอ่าว	พอฟ้าขาวเห็นกรุงไกรไอศวรรย์
พวกกล้าต้าต้นหนคนสำคัญ	ดูแม่นมั่นแจ้งเรื่องว่าเมืองเซ็น
พลางกราบทูลทรงเดชเกศกษัตริย์	พระจึ่งตรัสว่าให้ทอดจอดพอเห็น
อย่าเพ่อเข้าไปก่อนดูร้อนเย็น	จะว่าเป็นข้าศึกจะนึกแคลง
ฝ่ายข้างพวกกองตระเวนเห็นกำปั่น	ประมาณพันคิดว่าศึกให้นึกแหนง
จำจะแล่นเข้าไปถามดูตามแคลง	จะได้แจ้งเหตุการณ์สถานใด
แล้วรอราซาใบเข้าไปหา	แล้วถามว่ามาแต่เขตประเทศไหน
ดูมิใช่พาณิชเราผิดใจ	ท่านจงได้แจ้งกระจ่างในทางความ
พวกกำปั่นนั้นจึ่งว่าใช่ข้าศึก	เจ้าผลึกผู้บำรุงกรุงสยาม
ท่านจงกลับไปประมูลทูลเนื้อความ	ให้ต้องตามเยี่ยงอย่างทางโบราณ
พวกตระเวนได้สดับก็กลับหลัง	แล่นมายังปากอ่าวแล้วเล่าขาน
ให้นายใหญ่รู้แจ้งแสดงการ	ท่านขุนด่านเรียกม้าใช้ให้ไปพลัน
ทูลพระจอมนครินทร์ผู้ปิ่นเกศ	ให้ทรงเดชจอมวังนรังสรรค์
ฝ่ายม้าใช้รีบไปถึงวังพลัน	แจ้งกับท่านเสนีผู้ปรีชา
พอพระปิ่นนคราวายุพัฒน์	ออกแท่นรัตน์เสนาในเฝ้าซ้ายขวา
ตัดสินความสิ่งใดในพารา	ด้วยปรีชาสารพัดเป็นสัตย์ธรรม
บรรดาเหล่าเสนาประชาราษฎร์	ใครขัดขาดก็ช่วยชุบอุปถัมภ์
ไม่คุมเหงเกรงกลัวเห็นตัวกรรม	อาจารย์พร่ำชี้แจงให้แจ้งใจ
เธอตัดสินข้อความไม่หยามหยาบ	ถึงบุญบาปมั่นคงไม่หลงใหล
สละละเพศฝรั่งถือข้างไทย	แต่ยังใส่เสื้อกางเกงเกรงพ่อตา
ฝ่ายเสนีที่เป็นใหญ่ได้โอกาส	เข้ากราบบาททูลความตามเลขา
เมืองปากน้ำตะวันออกบอกเข้ามา	ว่าเภตรามาประมาณสักพันปลาย
เรือตระเวนแล่นใบออกไปถาม	ครั้นแจ้งความพากันรีบผันผาย
ว่ากำปั่นที่มาทอดเข้าจอดราย	ที่ตามชายธารท่าในสาคร
ว่าพระจอมนครินทร์ปิ่นผลึก	ถึงแต่ดึกมาทอดรายชายสิงขร
ว่ามิใช่ศัตรูพระภูธร	ให้รีบจรคืนมาเฝ้าเล่าคดี ฯ
๏ ป่างพระจอมนคราวายุพัฒน์	ได้ทราบอรรถปรีดิ์เปรมเกษมศรี
จึ่งตรัสสั่งพวกพหลแลมนตรี	จะไปที่ปากอ่าวเฝ้าบิดา
เมืองผลึกธิบดินทร์คือปิ่นเกล้า	จะไปเฝ้าได้บังคมกัมเกศา
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จขึ้นปรางค์ปรา	ทูลกิจจากับท่านท้าวเป็นเค้ามูล ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพ่อตาเธอปราโมทย์	สมประโยชน์ในพระปิ่นบดินทร์สูร
ข้าจะต้องไปรับคอยกราบทูล	เชิญประยูรมาวังบังคมคัล
ครั้นตรัสเสร็จแล้วเสด็จออกข้างหน้า	สั่งเสนาน้อยใหญ่จัดไอศวรรย์
ที่ปรางค์มาศปราสาทชัยให้พรายพรรณ	รับทรงธรรม์เสด็จมาถึงธานี
เร่งเตรียมรถแก้วมณีศรีสวัสดิ์	จงปูปัดให้สำอางกระจ่างศรี
ทั้งเครื่องลาดถาดจำลองล้วนของดี	บรรดามีแปดรถให้งดงาม
กระบวนแห่แตรสังข์ให้พรั่งพร้อม	ไปรับจอมนครินทร์ปิ่นสยาม
จงจัดแจงตามยศให้งดงาม	แล้วรีบตามลงไปดั่งใจปอง
เธอสั่งเสร็จแล้วให้หาวายุพัฒน์	เร็วรีบรัดไปประมูลทูลฉลอง
จะไปเชิญภูวไนยดั่งใจปอง	ได้รับรองเธอเข้าในไพชยนต์
ท้าวสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นทรงม้า	พร้อมเสนาคับคั่งทั้งพหล
จัตุรงค์เสนาพลาพล	จรดลออกจากเขตนิเวศน์วัง
วายุพัฒน์สุริย์วงศ์ทรงสินธพ	เลี้ยวตลบตามไปดั่งใจหวัง
พลางออกจากนคเรศนิเวศน์วัง	เสด็จยังเมืองด่านชานบุรินทร์
ครนถึงที่เสด็จลงทรงที่นั่ง	เรือบัลลังก์รีบไปในกระสินธุ์
เร่งกระบวนด่วนมาในวาริน	พร้อมกันสิ้นเรือแพเสียงแจจัน
ถึงประทับกับบัลลังก์ที่นั่งหงส์	เขาชักธงสิแดงดูแข็งขัน
ขุนเสนามาเชิญเสด็จพลัน	ให้จรจรัลขึ้นไปในเภตรา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	ออกแท่นรัตน์พร้อมพระวงศ์เผ่าพงศา
ขุนเสนีกราบทูลมูลิกา	ว่าองค์วายุพัฒน์ท้าวเจ้าเมืองเซ็น
จะมาเฝ้าธิบดินทร์ปิ่นพิภพ	จัดมาครบเรือบัลลังก์ทั้งดั้งเขน
กระบวนแห่แลตลอดจอดระเนน	เห็นจะเกณฑ์กันมาเชิญดำเนินไป ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์สินสมุทร	ทราบว่าบุตรเสด็จมาพลางปราศรัย
แล้วเชิญท้าวเจ้าพ่อตาให้คลาไคล	เสด็จขึ้นไปบนกำปั่นด้วยทันที
พาไปเฝ้าพระเจ้าอาบรรดาญาติ	ให้นั่งอาสน์พรรณรายท้ายบาหลี
ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นบุรี	เธอเปรมปรีดิ์แย้มเยื้อนเอื้อนโองการ
ปราศรัยทักท้าวพ่อตาวายุพัฒน์	ในจังหวัดนัคเรศประเทศสถาน
นิราศทุกข์สุโขมโหฬาร	หรือภัยพาลย่ำยีมาบีฑา
ฝ่ายไทท้าวเจ้านิเวศน์เขตจังหวัด	ประสานหัตถ์บังคมก้มเกศา
อันทุกข์โศกมิได้มีมาบีฑา	อันพารายกเลยให้เขยครอง
ดูก็ร่มบารมีเย็นที่สุด	เป็นมงกุฎสิบหล้าฟ้าฉลอง
ซึ่งภาระหนักอกเรื่องปกครอง	เมื่อก่อนต้องหนักหน้าเร่งอาวรณ์
ด้วยชราว่าการมักลืมหลง	ขอทูลองค์บพิตรอดิศร
จึงยกให้เขยขวัญผ่านนคร	ราษฎรเต็มใจขอให้เป็น
อันตัวข้าเป็นสุขไม่ทุกข์ร้อน	ได้นั่งนอนบริบูรณ์ไม่ขุ่นเข็ญ
พอได้พึ่งบุญเขาทุกเช้าเย็น	จะได้เป็นสุขากว่าจะตาย
ฝ่ายพระจอมรมจักรนัคเรศ	ได้ทราบเหตุท้าวประมูลทูลถวาย
พระจึ่งมีโองการแก่หลานชาย	จงฝากกายฝากตัวกลัวพ่อตา
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์สินสมุทร	เห็นราชบุตรมาบังคมก้มเกศา
แล้วกราบกรานสุริย์วงศ์องค์พระอา	แต่บรรดาพวกประยูรสกุลวงศ์
จึ่งทูลถามมังคลาว่าอานี้	กลับมาดีโดยนิยมสมประสงค์
รู้จักญาติน้ำเนื้อในเชื้อวงศ์	หรือยังหลงลิ้นครูผู้อาจารย์ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมรมจักรนัคเรศ	จึ่งเล่าเหตุเรื่องราวที่ราวฉาน
บาทหลวงเฒ่าทำอุบายหลายประการ	จนเกิดการรบราถึงฆ่าฟัน
บอกไปถึงพี่ยากับข้าด้วย	ยกมาช่วยรบรับเป็นทัพขัน
กำลังรบเกิดวิบัติอัศจรรย์	สลาตันพัดมาในวารี
แล้วเกิดฝนตกไม่หยุดสุดจะคิด	ทั้งมืดมิดหมอกมัวทั่ววิถี
ไม่เห็นหนสุริยาห้าราตรี	พายุตีแตกพลัดกระจัดกระจาย
เอาความหลังทั้งนั้นมาเล่าแจ้ง	ที่เคลือบแคลงให้กระจ่างสว่างฉาย
วายุพัฒน์ทราบเรื่องแต่เบื้องปลาย	ก็ค่อยคลายความโกรธพิโรธอา
แล้วจึงเชิญพวกพระวงศ์พงศ์กษัตริย์	ให้จังหวัดทุกพระองค์เผ่าพงศา
ให้เสด็จเรือที่นั่งอลังการ์	ที่จัดมารีบไปในนคร ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	ชวนพระญาติบพิตรอดิศร
เสด็จลงเรือที่นั่งอลังกรณ์	โห่สะท้อนเรือกระบวนทั้งทวนธง
ก็เซ็งแช่แตรสังข์ประดังเสียง	ก้องสำเนียงดั้งกันสุวรรณหงส์
พายแห่ห้อมล้อมบัลลังก์ที่นั่งทรง	กระบวนตรงมาหยุดพักตำหนักแพ
เชิญพระวงศ์ทรงศักดิ์พักประทับ	พวกบกรับขึ้นไปไม่ห่างแห
ฝ่ายเสนีสี่หมู่คอยดูแล	มาอัดแอรถรัตน์อัสดร
ทั้งเครื่องสูงยืนเรียงเคียงสลับ	ดูคั่งคับตามหมู่ดูสลอน
ทั้งธงเทียวเขียวแดงแย่งมังกร	ธนูศรเสโล่โตมรา
ทั้งปี่กลองสองข้างวางระยะ	กลองชนะเรียงรายทั้งซ้ายขวา
ทั้งพิณพาทย์ดีดสีปี่ชวา	แต่บรรดาเกณฑ์แห่แซ่สำเนียง
แล้วเชิญองค์พงศ์กษัตริย์ขึ้นทรงรถ	พร้อมกันหมดสังข์แตรเซ็งแซ่เสียง
กลองชนะดีดสีปี่จำเรียง	ประสานเสียงก้องดังกังสดาล
กระบวนหน้ามีม้าเดินนำริ้ว	แลเป็นทิ้วธงทวนล้วนทหาร
ถึงนิเวศน์เขตแคว้นแสนสำราญ	พวกทหารปืนเรียงเคียงกันไป
พอรถทรงหยุดประทับคำนับน้อม	ขุนนางพร้อมหมอบเรียงเคียงไสว
วายุพัฒน์เชิญปวะเวศเสร็จข้างใน	ปรางค์ชัยพร้อมพระวงศ์พงศ์ประยูร
ตั้งเครื่องอานพานทองของเสวย	ทั้งนมเนยสำหรบไทเจ้าไอศูรย์
เครื่องคาวหวานสารพันอันจำรูญ	เชิญประยูรภูวไนยอัยกา
ให้เสวยเนยนมขนมหวาน	เครื่องตระการหลายอย่างต่างภาษา
แต่ล้วนของเอมโอชโภชนา	กษัตราเสร็จสบายอยู่หลายวัน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระนัดดาวายุพัฒน์	เข้าแท่นรัตน์ราชัยไอศวรรย์
ให้นุชนาฏศศิธรจรจรัล	ไปอภิวันท์ภูวนาถพระญาติวงศ์
ฝ่ายโฉมฉายให้ละอายระคายเขิน	ทั้งหมางเมินคิดในใจไม่ประสงค์
อายผมเผ้าเศร้าอารมณ์ไม่สมทรง	มันเวียนวงยุ่งยิ่งเหมือนลิงไพร
จึ่งทูลว่าข้าแต่องค์พระทรงเดช	จงโปรดเกศกรุณาอัชฌาสัย
น้องอายองค์กษัตรามาแต่ไกล	เพราะว่าไม่เหมือนกับเขาชาวบุรี
วายุพัฒน์ตรัสว่าถ้าเช่นนั้น	เอาแพรพันเสียให้มิดปิดเกศี
แม้นใครถามจงแถลงแจ้งคดี	ว่าเกศรีให้ระบมเป็นลมตะกัง
นางเห็นชอบทูลตอบพระสามิศ	ช่างทรงคิดถูกอารมณ์สมเหมือนหวัง
พระคิดดีชี้ช่องให้น้องฟัง	ลุกไปนั่งส่องกระจกโพกแพรดำ
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส	คาดเข็มขัดลายลงยาเลขาขำ
ใส่สะอิ้งเรืองรองล้วนทองคำ	ดูคมขำพริ้งพร้อมไม่ผอมพี
พลางออกจากปรางค์มาศราชฐาน	ตามภูบาลไปประณตบทศรี
บังคมองค์พงศ์กษัตริย์สวัสดี	พระภูมีปราศรัยในอนงค์
อันปู่นี้พึ่งได้มาพาราหลาน	ก็สำราญชื่นชมสมประสงค์
มาพบแต่หนอเนื้อในเชื้อวงศ์	สมประสงค์จะได้รักรู้จักกัน
นางนบนอบตอบสนองขอรองบาท	ภูวนาถอัยกาจนอาสัญ
แล้วนางจึ่งกราบก้มบังคมคัล	พระทรงธรรม์อวยชัยให้เจริญ
จงสุขังมังคลาเป็นผาสุก	นิราศทุกข์ยศยงอย่างหงส์เห็น
ครองพิภพราชัยให้จำเจริญ	จงเพลิดเพลินในสมบัติกษัตรา
ทั้งสององค์ทรงรับพระพรแล้ว	ก็ผ่องแผ้วแสนโสมนัสา
ศิโรราบกราบก้มบังคมลา	พากันมาปรางค์ทางทั้งสององค์
หกกษัตริย์นัดดาทั้งอาหลาน	แสนสำราญชื่นชมสมประสงค์
จะกลับยังเวียงชัยดังใจจง	จึ่งลาองค์ไทท้าวเจ้านคร
กับวายุพัฒน์นัดดาว่ามาอยู่	ทั้งอาปู่ก็เป็นสุขสโมสร
จะพามังคลาเข้าเฝ้าบิดร	ให้ภูธรทราบเรื่องหายเคืองกัน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลาวายุพัฒน์	เธอจึ่งตรัสเรียกเหล่านางสาวสรรค์
ไปบอกกรมแสงข้างหน้าเข้ามาพลัน	เชิญพระขรรค์เข้ามาอย่าช้าที
นางสาวใช้รีบออกไปแล้วแจ้งเหตุ	ว่าทรงเดชผู้บำรุงซึ่งกรุงศรี
ให้เชิญพระขรรค์ไปถวายในบูรี	อย่าช้าทีไวไวไปในวัง
กรมแสงหยิบพระขรรค์รีบผันผาย	ไปถวายท้าวไทดั่งใจหวัง
วายุพัฒน์รับพระขรรค์ขึ้นบัลลังก์	ถวายมังคลาพลันด้วยทันที
เมื่อแรกเริ่มเดิมข้าได้ว่าไว้	แม้นพาไปน้อมประณตบทศรี
ทั้งสององค์พงศ์กษัตริย์สวัสดี	พระอัยกีอัยกาดั่งว่าวอน
ก็สมดั่งปราถนาเหมือนว่าไว้	หลานจึ่งให้แก่บพิตรอดิศร
จงรับไปปราบประจาให้ถาวร	ครองนครให้เป็นสุขสิ้นทุกข์ภัย
พระมังคลาสรรเสริญเจริญยศ	ให้ปรากฏยืนยงอสงไขย
ห้ากษัตริย์ตรัสตอบว่าขอบใจ	พ่อนี้ใจซื่อแท้ไม่แชเชือน
จึ่งตรัสกับมังคลานราราช	จงรักญาติรักวงศ์ให้จงเหมือน
ตั้งแต่นี้ดีให้แน่อย่าแชเชือน	ทำให้เหมือนวายุพัฒน์เขาสัตย์ธรรม์
พระมังคลากราบก้มบังคมบาท	จะรักญาติไปจนกว่าจะอาสัญ
ด้วยสัตย์ซื่อถือวงศ์ตรงต่อกัน	เชิญทรงธรรม์รู้เห็นเป็นพยาน
ถ้าแม้นไม่ซื่อตรงต่อวงศา	ขอเทวาผู้เป็นเจ้าจงเผาผลาญ
ครั้นเสร็จเรื่องตั้งสัตย์ปฏิญาณ	พระผู้ผ่านรมจักรนัครินทร์
กับกษัตริย์ห้าพระองค์ในวงศ์ญาติ	จากปราสาทจะกลับหลังดังถวิล
พอจงอยู่สุขาอย่าราคิน	ครองแผ่นดินลาภยศปรากฏไป ฯ
๏ สินสมุทรภุชพงศ์เธอทรงตรัส	กับวายุพัฒน์ลูกยาอัชฌาสัย
มีทุกข์ร้อนเหตุการณ์สถานใด	จงบอกไปทุกพาราบรรดาวงศ์
สุดสาครมังคลาบรรดาญาติ	สั่งพระราชนัดดาตามความประสงค์
จะต้องการสิ่งใดในใจจง	อาจะส่งมาให้เหมือนใจปอง
วายุพัฒน์กราบก้มประนมหัตถ์	แล้วมาจัดรถสุวรรณผันผยอง
ทั้งเกณฑ์แห่แตรสังข์นั่งสำรอง	โดยทำนองพร้อมพรั่งเหมือนอย่างเดิม
เชิญเสด็จทุกพระองค์ขึ้นทรงรถ	พร้อมกันหมดวงศาปรีชาเฉลิม
เดินกระบวนพร้อมพรั่งเหมือนอย่างเดิม	เครื่องเฉลิมเกียรติยศหมดทุกองค์
เสด็จถึงเมืองด่านชานสมุทร	ทรงเรือครุฑไปกำปั่นสุวรรณหงส์
ให้ใช้ใบแล่นลัดตัดทางตรง	ลมก็ส่งพัดมาในสาคร
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพ่อตากับวายุพัฒน์	ส่งกษัตริย์บพิตรอดิศร
แล้วเสด็จกลับหลังยังนคร	ขึ้นบรรจถรณ์ที่สถิตอิศรา ฯ
๏ หกกษัตริย์แล่นไปในสมุทร	ไม่ยั้งหยุดพร้อมกันต่างหรรษา
เอาเข็มตั้งจำเพาะเกาะลังกา	พระพายพาแรงจัดสะบัดใบ
เรือก็แล่นราวกับม้าอาชาชาติ	ล่วงลีลาศข้ามมหาชลาไหล
ชมมัจฉาเกาะแก่งทุกแห่งไป	ก็ใช้ใบจนกระทั่งถึงลังกา
พวกพหลคั่งคับรับเสด็จ	พร้อมกันเสร็จแห่แหนดูแน่นหนา
เข้าประทับยับยั้งอยู่ลังกา	พระสุดสาครให้เลี้ยงทุกเวียงชัย
แต่บรรดาข้าทูลละอองบาท	อย่าให้ขาดตามโองการเราขานไข
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จขึ้นข้างใน	แล้วสั่งให้จัดเครื่องอันเรืองรอง
เสาวคนธ์มณฑายุพาพักตร์	แต่งตำหนักหลังใหญ่ไว้ทั้งสอง
ให้คนไปปูลาดกวาดละออง	ไว้รับรองวงศ์กษัตริย์ขัตติยา
สุลาลีเจ้าเป็นผู้ไปดูเครื่อง	ถวายเบื้องบทเรศพระเชษฐา
กับพระปิ่นรมจักรนัครา	แต่บรรดาวงศ์กษัตริย์เร่งจัดการ
สุลาลีอภิวันท์แล้วผันผาย	มาสั่งนายเครื่องใหญ่ในราชฐาน
แล้วจึ่งเรียกพวกฝรั่งมาสั่งการ	ทั้งคาวหวานมีต่างต่างที่อย่างดี
เอาพวกเจ๊กไหหลำทำเกาเหลา	นางสาวสาวสัดทัดให้ขัดสี
เครื่องถ้วยชามน้ำทองของที่ดี	เอาใส่ที่ถาดสุวรรณอันบรรจง
แล้วให้ตั้งโต๊ะใหญ่ในปราสาท	เอาผ้าลาดปัดป้องละอองผง
ตั้งเก้าอี้ลายสุวรรณอันบรรจง	ถ้วนทุกองค์แต่บรรดามาด้วยกัน
แล้วเรียกของมาวางตั้งสำรับ	เครื่องสำหรับสารพัดล้วนจัดสรร
ทั้งส้อมช้อนมีดคร่ำด้ามสุวรรณ	ให้จัดสรรพร้อมเสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ไปเชิญญาติให้เสวยกระยาหาร
เสด็จมาพร้อมทุกองค์พระวงศ์วาน	พนักงานเชิญเครื่องวางเบื้องบน
ทั้งเป็ดไก่หมูหันพรรณลูกไม้	เอาจัดใส่สารพัดไม่ขัดสน
ทั้งเกาเหลาวางระยะไม่ปะปน	พวกเครื่องต้นแต่งใส่หลายประการ
ครั้นจะว่าร่ำไรในกับข้าว	ก็ยืดยาวมากมายหลายสถาน
ขอตัดเรื่องกินอยู่ดูรำคาญ	มันป่วยการไม่ประเทืองที่เรื่องกิน
แต่ต้องว่าชี้แจงแห่งละน้อย	ลำดับถ้อยตามดำริอย่าติฉิน
จะว่าคนผู้เฉลยไม่เคยกิน	ประเทศถิ่นทุกภาษาพยายาม
อันเรื่องกินก็เป็นใหญ่ในมนุษย์	แต่ขอหยุดยกไว้อย่าไต่ถาม
เป็นสิ้นเรื่องเลี้ยงกันเสร็จสำเร็จความ	จะกล่าวตามทางไปในอรัญ ฯ
๏ หกกษัตริย์สุริย์วงศ์ขึ้นทรงรถ	พร้อมกันหมดแห่ไปในไพรสัณฑ์
ชมลำเนาเขาเขินเนินอรัญ	เป็นช่องชั้นเชิงชะง่อนก้อนศิลา
ที่โปร่งปล่องช่องชั้นฉงั่นชะโงก	เป็นกรวยโกรกถ้ำธารละหานผา
ที่เขียวขำดำพร้อยย้อยลงมา	ล้วนศิลาเถาวัลย์พันเป็นเกลียว
ไม้รวกรากฝากหินมีดินเกาะ	ดูจำเพาะแลชอุ่มเป็นพุ่มเขียว
บ้างแตกหน่อหนุนขึ้นรุ่นเรียว	เป็นลำเขียวงอกบนเขาลำเนาเนิน
ทั้งไม้ดอกงอกงามตามวิถี	ฝูงปักษีโผผินบ้างบินเหิน
แก้วกุหลาบกรรณิการ์บนหน้าเนิน	ตามทางเดินหอมฟุ้งจรุงใจ
ทั้งฝูงสัตว์จัตุบาทวิ่งกลาดกลุ้ม	แอบสุมทุมค่างลิงวิ่งไสว
กระต่ายเต็นเม่นหมีชะนีไพร	เหนี่ยวกิ่งไม้โยนตัวเรียกผัวโวย
เห็นสุริยาสายัณห์ตะวันคล้อย	ชะนีน้อยเรียกคู่หวิวหวูโหวย
รำลึกได้ใจถวิลร้องดิ้นโดย	เที่ยวห้อยโหยต่ายวิ่งบนกิ่งยาง
ละมั่งละมาดผาดเผ่นเลียงผาผยอง	กวางคะนองทรายเนื้อแลเสือสาง
ทั้งหมีเม่นเผ่นผงาดวิ่งกลาดทาง	ฝูงลิงค่างโลดโผนโจนทะยาน
กระจงจามรีสิงหนัศ	เล็มระบัดเส้นหญ้าเป็นอาหาร
กระแตตุ่นมุ่นพงในดงดาน	สุกรฟานกาสรลงนอนแปลง
สิงโตเต้นแผ่นผยองลำพองหาง	ฝูงแรดช้างพลายพังเที่ยวบังแฝง
เห็นผู้คนเดินวัดวิ่งลัดแลง	เข้าแอบแฝงป่าไม้ในไพรวัน
หกกษัตริย์ทัศนาป่าระหง	ประดู่ดงกรวยกร่างกะทังหัน
พะยอมยางรางแดงแสลงพัน	พิกุลพิกันกันเกราะสะเดาดง
กระทึงกระทุ่มดุมกาเพกากระถิน	อินทนิลจันคนทามหาหงส์
เสลาสล้างลางลิงมะปริงปรง	ต้นคันทรงทรงบาดาลกระวานไพร
ทั้งเต็งแต้วตาตุ่มมะตูมตาด	มะเหียงมะหาดลงเรียงเคียงไสว
ทั้งจิกแจงจวงจันทน์เป็นหลั่นไป	มะเฟืองมะไฟรกฟ้าต้นขานาง
ตะขบข่อยแคมะค่าต้นตาเสือ	มะกล่ำมะเกลือกะโดนดินทั้งฝิ่นฝาง
ตะเคียนเคี่ยมคนธาขานกยาง	มะขามคางแคแกรแลเป็นทิว
บ้างผลิดอกออกผลต้นระย้า	พระพายพาพัดเรื่อยมาเฉื่อยฉิว
หอมตลบอบออกเกสรปลิว	ระเรื่อยฉิวเรณูฟูขจร
พลางเร่งรถรีบมาในป่าชัฏ	ต้องหลีกลัดไปตามทางข้างสิงขร
พอสุริยงลงลับยุคุนธร	พระจันทร์จรแจ่มฟ้าดาราราย
ถึงที่ทางกลางย่านก็หยุดพัก	มาพร้อมพรักพลไกรไพร่ทั้งหลาย
หกกษัตริย์ขึ้นพลับพลาเสนานาย	ต่างถวายเครื่องเสวยทั้งเนยนม
ผลไม้นานาโอชารส	ล้วนของสดหวานมันพรรณขนม
หกกษัตริย์เสร็จเสวยเลยประทม	เป็นนิคมคามเขตคุ้มเภทภัย
รักษาองค์พระมุนินทร์ปิ่นกษัตริย์	ในจังหวัดปากทางหว่างไศล
ตั้งทำมาหากินอยู่ถิ่นไพร	ทั้งนาไร่มีมากไม่ยากจน ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระอภัยวิไลลักษณ์	เสด็จสำนักกุฏิ์ใหญ่ในไพรสณฑ์
บำเพ็ญเพียรมัธยัสถ์ตัดกังวล	ทั้งสวดมนต์ภาวนาสมาทาน
เทศนาสอนสั่งคนทั้งหลาย	ได้สบายดับทุกข์สนุกสนาน
แสวงผลทางกสิณอภิญญาณ	หมายนิพพานฟากฟ้าสุราลัย
แต่บรรดาฤๅษีที่เป็นศิษย์	สำรวมกิจหมดทุกองค์ไม่หลงใหล
ทั้งโทโสโมหะสละไป	ตัดห่วงใยเหย้าเรือนเพื่อนศาลา
ถือเอาธรรมกรรมฐานการกุศล	หวังให้พ้นสมุทัยในตัณหา
คิดตัดรอนผ่อนผันด้วยปัญญา	ฟังเทศนาที่พระองค์ทรงแสดง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นฤๅษี	ครั้นราตรีเย็นพยับล่วงลับแสง
พวกนั่งยามตามไต้จุดไฟแดง	สว่างแสงทั่วไปในกุฎี
พวกปรนนิบัติพัดน้ำชาสุธารส	ถวายหมดโดยจำนงองค์ฤๅษี
ทั้งน้ำตาลหวานมันขยันดี	ให้ฤๅษีฉันสำหรับกับน้ำชา
ครั้นเสร็จกิจต่างครรไลไปอยู่กุฏิ์	แล้วก็จุดเทียนธูปทั้งบุปผา
สำรวมกิจจิตตั้งภาวนา	โดยศรัทธาครัดเคร่งบำเพ็งเพียร
ค่ำวันนั้นวัณฬานางดาบส	เจริญพรตครัดเคร่งอยู่เก๋งเขียน
คิดสลัดตัดราคาค่อยพากเพียร	ไม่วนเวียนตั้งมั่นในขันตี
พอหลับลงทรงสุบินนิมิต	ว่านักสิทธ์มาแต่ป่าพนาศรี
มีหัตถาชูช่วงดวงมณี	ตรงมาที่พระบรรณศาลา
แล้วยื่นให้โฉมยงก็ทรงรับ	กระจ่างจับวรกายทั้งซ้ายขวา
นางพลิกฟื้นตื่นในที่ไสยา	พอเวลาแจ่มแจ้งแสงอุทัย
ก็ออกจากกุฎีที่สถิต	สำรวมกิจไปแจ้งแถลงไข
กับสุวรรณมาลีที่ข้างใน	พลางปราศรัยสนทนาประสาชี ฯ
๏ ฝ่ายละเวงวัณฬานางดาบส	น้อมประณตตามจริตกิจฤๅษี
แล้วจึ่งเล่าเรื่องฝันไปทันที	เชิญพระพี่ทำนายทายสุบิน
แล้วจึ่งเล่าเรื่องยุบลแต่หนหลัง	ให้เธอฟังโดยในพระทัยถวิล
ฝ่ายสุวรรณมาลายุพาพิน	ได้ทราบสิ้นความฝันของวัณฬา
จึ่งว่าแม่มาไปเฝ้าพระดาวบส	ให้ทรงยศทำนายทายเถิดหนา
ทั้งสุวรรณมาลีชีวัณฬา	ตามกันมาเฝ้าองค์พระทรงญาณ
ทูลแถลงแจ้งข้อสุบินนิมิต	ให้ทรงฤทธิ์ทราบแต่ต้นจนอวสาน
ฝ่ายพระองค์ทรงศีลอภิญญาณ	ก็แจ้งการในสุบินสิ้นทั้งปวง
พระทำนายทายว่าจินดาเดช	ผู้วิเศษเอามาให้ลาภใหญ่หลวง
บุตรที่พรากจากไปได้แก่ดวง	มณีช่วงแสงสว่างกระจ่างตา
ได้แก่บุตรของเจ้าอย่าเร่าร้อน	จะมางอนง้อวงศ์เผ่าพงศา
อันนักสิทธ์ฤทธิไกรให้จินดา	พวกวงศาน้ำเนื้อในเชื้อวงศ์
คงจะนำมังคลามาที่นี่	ให้วันนี้โดยในใจประสงค์
จะได้สืบเชื้อประยูรสกูลวงศ์	เป็นมั่นคงเหมือนกับคำเราทำนาย
ดาบสินีชีสองประคองหัตถ์	ฟังพระตรัสจึ่งประมูลทูลถวาย
เหมือนพระองค์ทรงธรรม์บรรยาย	ก็จะวายรบพุ่งทั้งกรุงไกร
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นฤๅษี	เสด็จไปที่กุฎีทองอันผ่องใส
อันเผือกมันพรรณผลามาแต่ไพร	ตามวิสัยนักสิทธ์จิตจำนง ฯ
๏ จะกล่าวถึงหกกษัตริย์ที่หยุดพัก	ในสำนักพลับพลาป่าระหง
ครั้นรุ่งรางสร่างแสงพระสุริยง	ก็สระสรงสรรพเสร็จสำเร็จการ
ขึ้นทรงรถหมดทุกองค์พงศ์กษัตริย์	ให้รีบรัดเสด็จไปในไพรสาณฑ์
พวกเสนาแห่แหนแสนสำราญ	เหล่าทหารจัตุรงค์เดินตรงไป
ตามท้องแถวมรรคาพนาเวศ	ก็เข้าเขตสิงคุตรสิงขรไศล
ระรื่นรินกลิ่นบุปผาสุมาลัย	ดวงดอกไม้หล่นกลาดลงดาดดง
ประยงค์แย้มแกมสุกรมนมสวรรค์	มะลิวัลย์มะลิลาแก้วกาหลง
ทั้งคัดเค้ากฤษณาจำปาดง	มหาหงส์หางนกยูงพุ่งขจร
ทั้งสาวหยุดพุดแซมแกมยี่สุ่น	พิกันพิกุลโรยร่วงพวงเกสร
เสาวรสรสสุคนธ์ปนขจร	ต้นรักซ้อนซ่อนกลิ่นระรินโรย
สารภียี่เข่งเบญจมาศ	บุนนาคดาดเกดลำดวนหอมหวนโหย
แถวนางแย้มแกมสุกรมต้นยมโดย	พระพายโชยชื่นใจในไพรวัน
ถึงสิงคุตรกุฎีที่ประทับ	ดูคั่งคับพวกพหลพลขันธ์
พระเสด็จลงจากรถหมดด้วยกัน	พร้อมแต่บรรดาอาณาประชากร
เข้าอาศัยในประเทศเขตบรรพต	พร้อมกันหมดในศาลาหน้าสิงขร
หกกษัตริย์ลงจากรถบทจร	เลียบสิงขรเสด็จเข้าไปในกุฎี ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ	เห็นพระญาติมาประณตบทศรี
จึ่งจรจรัลจากพระคันธกุฎี	ออกนั่งที่โรงฉันอันบรรจง
พระปราศรัยในตระกูลประยูรญาติ	ต่างอภิวาทชื่นชมสมประสงค์
ฝ่ายพระจอมนักสิทธ์บิตุรงค์	จึ่งถามองค์มังคลาด้วยปรานี
ว่าเหตุผลเป็นอย่างไรจึงได้กลับ	มาคำนับญาติวงศ์องค์ฤๅษี
พระเจ้าอาทูลแถลงแจ้งคดี	ให้พระมุนีทรงฟังแต่หลังมา ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนารีชีทั้งสอง	ออกจากห้องมาประนมก้มเกศา
องค์พระจอมมุนินทร์ปิ่นประชา	แล้วจึ่งปราศรัยพระองค์ที่ทรงแคลง ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ไปกราบบาทสองพระองค์ทรงกันแสง
ลูกได้ผิดคิดหมายทำร้ายแรง	เพราะเขาแกล้งจะให้ขาดญาติวงศ์
ที่ผิดพลั้งครั้งไรพระได้โปรด	ประทานโทษเพราะว่าเหลิงละเลิงหลง
ตั้งแต่นี้จะสมัครรักพระวงศ์	แม้นมิตรงตามสัตย์ปัฏิญาณ
ให้เทวาอารักษ์ที่ศักดิ์สิทธิ์	มาปลดปลิดชีวังสิ้นสังขาร
เหมือนอย่างคำให้สัตย์ปัฏิญาณ	ขอพระมารดาโปรดที่โทษกรณ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นฤๅษี	กับสองชีทรงฟังแล้วสั่งสอน
บรรดาญาติจงไปขอไปง้องอน	กาลแต่ก่อนทำชั่วให้มัวมน
พระมังคลากราบก้มประนมสนอง	โดยทำนองสารพัดไม่ขัดสน
ศรีสุวรรณจึงประมูลทูลยุบล	อันสิงหลลังกาพาราเดิม
จะขอให้มังคลากลับมาอยู่	เป็นหมวดหมู่ตามวงศ์ช่วยส่งเสริม
สุดสาครรัตนาพาราเดิม	ไปพูนเพิ่มครองอาณาประชาชน ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	พลางกราบบาททูลแถลงแห่งนุสนธิ์
ขอไปอยู่นคเรศเพชรกำพล	เพราะผู้คนมั่งคั่งทั้งบุรินทร์
แล้วก็มีคนรู้ผู้วิเศษ	ในประเทศกว้างใหญ่ดั่งใจถวิล
แล้วท้าวเจ้านิเวศน์เกศบุรินทร์	เมื่อจะสิ้นชีวงปลงประทาน
ให้ครอบครองสวรรยาราชาภิเษก	เป็นองค์เอกขัตติยามหาศาล
ได้คำนับรับรสพจมาน	ปฏิญาณว่าจะอยู่คู่นคร ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมุนีฤๅษีสิทธ์	ว่าตามจิตจงภิญโญสโมสร
โบราณว่าปลูกเรือนอยู่ผูกอู่นอน	ต้องว่าวอนไปตามอย่างทางโบราณ
สุขที่ไหนต้องไปอยู่ตามถิ่น	อันแดนดินทั่วประเทศเขตสถาน
แม้นอยู่ไหนสุโขมโหฬาร	ก็เป็นการมงคลพ้นศัตรู
ไม่ขืนใจให้ลำบากยากแก่เจ้า	บิดาเล่าก็ชราทั้งตาหู
ให้มืดมัวแต่จะออกนอกประตู	ต่อเป็นครู่จึ่งสว่างเห็นทางเดิน
อนิจจาสังขารลูกหลานรัก	อย่าหลงนักพาวิตกระหกระเหิน
อันตัณหามิได้ทำให้จำเริญ	ใครเพลิดเพลินตามใจในสันดาน
อันรูปรสบทเบื้องเครื่องสัมผัส	พาให้สัตว์เวียนวงในสงสาร
อันราคร้อนที่ในทรวงคือบ่วงมาร	คอยเผาผลาญให้ระอาเป็นบ้ากาม
จงปลงจิตคิดในพระไตรลักษณ์	จะประจักษ์มั่นคงในองค์สาม
นิราศทุกข์สุขาพยายาม	คงมีความวัฒนาในสามัญ
พระสอนสั่งมังคลาบรรดาญาติ	ให้โอวาทแต่ล้วนจริงทุกสิ่งสรรพ์
หกกษัตริย์กราบก้มบังคมคัล	พักอยู่บรรณศาลาสองราตรี
แล้วทูลลากลับหลังยังนิเวศน์	พระทรงเพศบรรพชิตกิจฤๅษี
ประทานพรให้พิพัฒน์สวัสดี	จงเปรมปรีดิ์สุขสวัสดิ์กำจัดภัย
ดาบสินิชีละเวงวัณฬาสมร	ถวายพรกษัตริย์อัชฌาสัย
ทั้งสุวรรณมาลีศรีวิไล	ถวายชัยพวกประยูรสกูลวงศ์
หกกษัตริย์มัสการสองนักสิทธ์	มาสถิตรถาเข้าป่าระหง
ให้คลายคลี่พวกพหลพลณรงค์	เสด็จตรงเข้านิเวศน์เขตลังกา ฯ
ตอนที่ ๑๑๖
ท้าวกุลามาลีได้นางดวงประไพลูกสาวท้าวสินชัยเจ้าเมืองกาศึก
๏ อันบทเบื้องเรื่องนี้ยกไว้ก่อน	จะขอย้อนกล่าวข้างแขกแปลกภาษา
ท้าวกุลามาลีศรีโสภา	รักธิดาจอมนรินทร์เมืองสินชัย
จึ่งเล้าโลมเอาใจพระสังฆราช	อภิวาทพูดจาอัชฌาสัย
ตั้งแต่มาอยู่ก็นานรำคาญใจ	อยากได้โฉมยงอนงค์นาง
เจ้าคุณจงกรุณาว่ากับเขา	ช่วยโลมเล้าเป่าปัดที่ขัดขวาง
แม้นนานไปยาวยืดจะจืดจาง	ฉวยว่าค้างอายเขาชาวบุรินทร์ ฯ
๏ บาทหลวงว่าฮ้าเฮ้ยการสู่ขอ	จะต้องล่อเอาด้วยลมสมถวิล
ถ้าแม้นฉวยพลาดท่าเป็นราคิน	พากันดิ้นเจียวหนาหวาอ้ายบ้ากาม
จำจะต้องคิดเป็นกลข้างมนต์เวท	ใช้ของวิเศษเสียแต่แรกเหมือนแบกหาม
แล้วจึ่งค่อยตรองหาพยายาม	คงสมความคิดดอกหวาไม่ช้านาน
เวลาค่ำแกก็ทำทางเสน่ห์	อุปเท่ห์ที่จะใช้หลายสถาน
แล้วเอาดอกรักมาไม่ช้านาน	น้ำมันว่านทาเข้าแล้วเป่ามนต์
ดอกไม้หายกลายเป็นแมลงทับ	เขียวระยับทองพรายในลายขน
แล้วปล่อยไปที่ในวังกำลังมนต์	ไปบินวนอยู่ริมนางในปรางค์ชัย ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ธิดาพระยาหญิง	สมรมิ่งยินดีจะมีไหน
จึ่งตรัสเรียกสาวสรรค์กำนัลใน	มาไวไวช่วยจับแมงทับทอง
ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงอยู่เคียงอาสน์	เอาผ้าฟาดจับได้มิให้หมอง
ถวายองค์อรไทดั่งใจปอง	นางประคองจับใส่ไว้ในกรง
พอถูกตัวพิษยาอีตาเฒ่า	เข้าจับเอาดวงจิตพิศวง
ทั้งพี่เลี้ยงสี่นางสำอางองค์	พิศวงแมลงทับจับหัวใจ
ฝ่ายอนงค์องค์ธิดาพระยาหญิง	สมรมิ่งดวงจิตหวิดหวิดไหว
ให้บังเกิดราคร้อนอ่อนฤทัย	คิดจะใคร่หาคู่มาสู่ปรางค์
ไม่เป็นอันสรงเสวยเลยไม่ตรัส	จิตประหวัดตรึกตรองให้หมองหมาง
เลยบรรทมหลับไปที่ในปรางค์	พระนุชนางฝันเห็นว่าเป็นงู
มารัดรึงถึงอุราแล้วอ้าปาก	สำรอกรากพิษใส่ไว้ในหู
พระกายนางสั่นรัวกลัวแต่งู	ต่อเป็นครู่แล้วก็ฟื้นตื่นบรรทม
พอรุ่งรางสร่างแสงแจ้งกระจ่าง	พระนุชนางพลิกหาคว้าสนม
นางพี่เลี้ยงเคียงที่แท่นบรรทม	ต่างปรารมภ์ทูลถามดูตามแคลง ฯ
๏ ฝ่ายพุ่มพวงดวงประไพสายสมร	มีสุนทรบอกกล่าวเล่าแถลง
น้องฝันว่างูพิษฤทธิแรง	มันมาแกล้งรวบรัดอัดอุรา
แล้วพ่นพิษกรอกใส่ลงในหู	อันพิษงูแล่นกระทั่งทั่วมังสา
น้องฟื้นตื่นจากในที่ไสยา	ในอุรานึกว่าตายประลัยลม
นางพี่เลี้ยงแจ้งความตามนิมิต	อสรพิษจะได้คู่มาสู่สม
จึ่งแจ้งว่าฝันอย่างนี้ดีอุดม	จะได้ชมสิ่งของที่ต้องการ
พระเทพินยินคำพี่เลี้ยงฉลอง	โดยทำนองปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
นางจึ่งมีมธุรสพจมาน	ก่อรำคาญใจน้องให้หมองมน ฯ
๏ จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง	เวลาล่วงเย็นพลับลับเวหน
เข้าในห้องตรองตำราหาข้างมนต์	จะทำกลการเสน่ห์เพทุบาย
จึ่งเรียกท้าวเจ้าพาราปตาหวี	เข้ามาชี้ทางมนต์ให้ขวนขวาย
ทั้งยาแฝดแปดอย่างข้างอุบาย	เอาให้ตายราบกูผู้อาจารย์
แล้วให้เรียนอาคมประสมจิต	ผู้หญิงติดใจรักสมัครสมาน
เองอุตส่าห์เล่าไว้ให้ชำนาญ	คงได้การมั่นคงอย่าสงกา
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ก็ยินดีเรียนมนต์ดลคาถา
ไม่ใคร่จะจำได้ในตำรา	บาทหลวงด่างึมงำร่ำพิไร
ว่ามึงนี้ชาติโง่อ้ายโคถึก	ไม่ตรองตรึกพูดมากถลากไถล
เองมันโง่เต็มประดาว่าอย่างไร	จึ่งจะได้เขามาอยู่เป็นคู่ครอง ฯ
๏ ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	ให้แค้นขัดใจตัวให้มัวหมอง
จะเล่าเรียนไม่ใคร่ได้ดั่งใจปอง	มันให้ข้องเคืองขัดอัดอารมณ์
บาทหลวงว่าหน้าตาก็แช่มช้อย	แต่โง่น้อยไปหรือหวาด่าขรม
คนเช่นเองมันไม่น่าสมาคม	โง่ไม่สมกันกับตัวชั่วจริงจริง
แต่จนใจว่ามึงได้มาป็นศิษย์	จึ่งต้องติดแก้ไขให้ได้หญิง
ชาติอ้ายคนทีหลังอยากเหมือนทากปลิง	จะสอนสิ่งอันใดมันไม่เอา
แกด่าพลางทางลุกเข้าในห้อง	หยิบเอาทองออกมาปรุฉลุเฉลา
เป็นดอกไม้ติดกิ่งให้พริ้งเพรา	แล้วเสกเป่าหลายอย่างทางเมตตา ฯ
๏ ฝ่ายระเด่นดวงประไพวิไลสมร	ให้รุมร้อนในเล่ห์เสน่หา
เรียกพี่เลี้ยงสาวสรรค์กัลยา	ให้เข้ามาขับกล่อมถนอมนวล ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราเมืองกาศึก	หวนรำลึกถึงท่านครูอยู่ที่สวน
หลายเวลามิได้ไปให้รัญจวน	ท้าวเธอชวนพวกสุรางค์นางกำนัล
แล้วให้จัดผลผลาสุธาโภชน์	ที่เอมโอชสารพัดเร่งจัดสรร
ใส่ถาดทองรองเรืองเครื่องสุวรรณ	สำเร็จพลันไปหาท่านอาจารย์
บาทหลวงเฒ่าลุกไปปราศรัยสนอง	สมที่ตรองตรึกไว้หลายสถาน
ท้าวสินชัยวันทาพระอาจารย์	แสดงการที่ได้เพียรเรียนวิชา
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	มาถึงที่แล้วประนมก้มเกศา
สนองอรรถมธุรสพจนา	เจ้าพารารักใคร่เป็นไมตรี
มาอยู่ในนคเรศเขตสถาน	ค่อยสำราญปรีดิ์เปรมเกษมศรี
หรือโรคภัยสิ่งใดมายายี	ต่อเดือนสีจึ่งค่อยจรอย่าร้อนรน
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	ประสานหัตถ์ทูลแจ้งแห่งนุสนธิ์
มีความสุขแสนสบายทั้งไพร่พล	ไม่ขัดสนได้พึ่งพาบารมี ฯ
๏ บาทหลวงลุกเข้าไปที่ในห้อง	หยิบเอาของกับตำราห่อผ้าสี
ทั้งดอกไม้ทำด้วยทองเป็นของดี	เอามาที่ท้าวไทแล้วให้ปัน
แล้วจึ่งว่าข้าแต่ท้าวเจ้าพิภพ	อย่าปรารภเป็นความจริงทุกสิ่งสรรพ์
จะต้องประสงค์วิชาสารพัน	ไม่หวงกันจะให้สมอารมณ์ปอง
ท้าวสินชัยรับดอกไม้ของสังฆราช	งามประหลาดเหลือดีไม่มีสอง
ได้รสยาทาไว้ในที่ทอง	กลิ่นละอองหอมรับจับหัวใจ
ยาอ้นนี้มีมาแต่ครั้งก่อน	แกคิดต้อนพวกกษัตริย์แทบตักษัย
แต่บรรดาเชื้อวงศ์องค์อภัย	หลงเข้าไปติดขังอยู่ลังกา
ฝ่ายท้าวไทให้รักบาทหลวงเฒ่า	กับไทท้าวปตาหวีนี้หนักหนา
ยิงกว่าญาติผูกพันแต่นั้นมา	เธอจึ่งว่าขอบใจในเจ้าคุณ
จะประสงค์สิ่งไรฉันไม่ขัด	สารพัดขาดเหลือจะเกื้อหนุน
ฉันขอบใจใต้เท้าเจ้าประคุณ	ได้พึ่งบุญพากเพียรเรียนวิชา
พูดกันเสร็จแล้วคำนับกลับปราสาท	กำนัลนาฏตามไปทั้งซ้ายขวา
ขึ้นนั่งแท่นแสนสบายได้ตำรา	ท้าวเธอปราโมทย์กระหยิมอิ่มพระทัย
แล้วตรัสเรียกมเหสีมานี่เจ้า	อาจารย์เราใจดีจะมีไหน
ให้ของดีเป่าปัดกำจัดภัย	คือดอกไม้ทำด้วยทองเป็นของดี
แล้วหยิบส่งให้นางพลางประภาษ	แก่นุชนาฏองค์มิ่งมเหสี
นางคำนับรับมาไม่ช้าที	กลิ่นมาลีหอมหวนรัญจวนใจ
ให้ฉุนรักสังฆราชพระบาทหลวง	เพราะดอกดวงไม้ทองอันผ่องใส
กลิ่นเข้าวับจับจ้วงเอาดวงใจ	ให้หอมในนาสาดั่งทาจันทน์
ระเหยหวนชวนชื่นระรื่นรส	ก็ปรากฏจับใจให้กระสัน
แต่ดมกลิ่นอื่นอื่นสักหมื่นพัน	ไม่เทียมทันกลิ่นอายดอกไม้ทอง
จะว่าข้างสังฆราชแกมาดหมาย	อ้ายนี่ตายราบกูผู้เจ้าของ
จึ่งว่ากับท้าวไทสมใจปอง	คงได้ของดีแล้วไม่แคล้วเลย ฯ
๏ ท้าวกุลามาลียินดีสุด	อยากได้นุชมาไว้เรียงเคียงเขนย
ฟังอาจารย์ท่านขยายภิปรายเปรย	ค่อยเสบยบางเบาบรรเทาทรวง
แล้วจึ่งว่าข้าแต่อาจารย์เจ้า	จงโปรดเกล้าเชิญเข้าไปในวังหลวง
แม้นได้ช่องจะได้ลองขอพุ่มพวง	ตามกระทรวงวงศ์กษัตริย์ขัตติยา ฯ
๏ บาทหลวงแกจึ่งด่าอ้ายตาเหลือง	พอไฟเรืองก็จะไปใครเขาหา
ให้เองตั้งหม้อข้าวเองเผาปลา	มันพูดจาเอาแต่ได้ข้างใช้ครู
สอนอะไรก็ไม่จำอ้ายซำเสือก	ดีแต่เกลือกกลิ้งนอนจนอ่อนหู
จะต้องการสิ่งไรมาใช้กู	การเมียชู้ลูกเต้าไม่เข้าใจ
แต่ขอสู่กูพอจะรู้บ้าง	พูดเป็นทางตามประสาอัชฌาสัย
การเช่นนี้ไม่กังวลไม่สนใจ	เองให้ไปก็ต้องลองดูที
พลางจัดแจงแต่งตัวเหมือนขรัวแก่	ใส่เสื้อแพรดอกทองละอองศรี
หมวกประดับจินดาราคามี	ล้วนของดีอย่างฝรั่งข้างลังกา
แล้วเรียกคนปรนนิบัติพลางจัดของ	เครื่องเงินทองสารพัดแกจัดหา
ทั้งกระบี่ฝักทองของลงยา	แกได้มาแต่สิงหลเพราะสนใจ
แล้วเยื้องย่างไปทางถนนหลวง	ศิษย์ทั้งปวงกับพวกล่ามตามไสว
ถือข้าวของไปพลันด้วยทันใจ	ตรงเข้าไปในนิเวศน์เขตบุรินทร์
พอไทท้าวเจ้าพิภพจบจังหวัด	ออกแท่นรัตน์สมจิตคิดถวิล
ตรงเข้าไปถึงท้าวเจ้าแผ่นดิน	ท่านท้าวสินชัยมารับประคับประคอง
เชิญให้นั่งบนเก้าอี้ยินดีเหลือ	ราวกะเชื้อวงศ์อันดีไม่มีสอง
คำนับน้อมยอมเป็นศิษย์ดั่งจิตปอง	ไม่ขัดข้องปรีดาในอาจารย์
บาทหลวงเฒ่าเอากระบี่ที่แกถือ	วางในมือเจ้าประเทศเขตไพศาล
ประสิทธิ์เวทกล่าวรสพจมาน	ว่าอาจารย์ขอให้ท้าวเจ้าบุรินทร์
สำหรับถือออกศึกอย่านึกพรั่น	คนหมื่นพันสู้ได้ดั่งใจถวิล
เก็บเอาไว้ใช้เถิดท้าวเจ้าบุรินทร์	จะเพิ่มภิญโญยศปรากฏนาม ฯ
๏ ท้าวสินชัยได้กระบี่ยินดีนัก	เป็นที่รักยำเยงทั้งเกรงขาม
ทั้งขึ้นชื่อลือยศปรากฏนาม	ไม่มีความกินแหนงแคลงพระทัย
แล้วเชิญองค์ท่านครูผู้วิเศษ	เข้านิเวศน์เรือนทองอันผ่องใส
เชิญให้กินเครื่องหวานสำราญใจ	ทั้งลูกไม้เอมโอชโภชนา
ท้าวเสวยเนยนมขนมหวาน	กับอาจารย์พูดกันต่างหรรษา
ฝ่ายตาเฒ่ากล่าวรสพจนา	ว่าดูราไทท้าวเจ้านคร
ท่านชุบเลี้ยงตัวข้าเป็นผาสุก	ไม่มีทุกข์ภิญโญสโมสร
ได้เลื่องชื่อลือไปกระจายจร	ทั้งนครแดนด้าวเพราะท้าวไท
ประเดี๋ยวนี้เจ้าพาราปตาหวี	อยากเป็นที่พึ่งพักจนตักษัย
จะขอเป็นเกือกทองฉลองไป	ท่านจงได้โปรดเกล้าแก่ท้าวเธอ
จะขออนงค์นงลักษณ์อัคเรศ	แม้นโปรดเกศอนุกูลอย่างทูลเสนอ
ถ้าโปรดปรานในประยูรสกูลเธอ	จะเปรมเปรอประดิพัทธ์สวัสดี ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นพิภพ	เธอปรารภเราก็รักเป็นศักดิ์ศรี
ถ้าแม้นฉวยได้เสียเมียเขามี	จะเป็นที่อัปยศไม่งดงาม
แล้วจึงว่าข้าแต่อาจารย์เจ้า	อันเมียเขามีหรือไม่ขอไต่ถาม
ฉวยไปเป็นน้อยเขาเล่าสิงาม	จะเกิดความขุ่นข้องให้หมองมัว ฯ
๏ บาทหลวงว่าข้าแต่ท้าวเจ้าพิภพ	อย่าปรารภมิให้เสียการเมียผัว
ที่จะเป็นเหมือนเช่นว่าท่านอย่ากลัว	เขาก็ตัวเปล่าดอกไม่หลอกลวง
แต่ไปอยู่กับอาจารย์นานหนักหนา	ไม่เห็นว่าเมียมีเป็นที่หวง
จึงพาพวกเหล่าพหลคนทั้งปวง	เที่ยวแล่นล่วงเรือมาในสาคร
เขาก็เป็นคนดีอารีรัก	เห็นสมศักดิ์สมศรีบุตรีสมร
ข้าจึงได้มาขอมาง้องอน	ตามภูธรจะเมตตาโปรดปราน ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราเมืองกาศึก	ขอตรองตรึกจะปรึกษามเหสี
อีกสามวันเชิญท่านมาอย่าช้าที	การอันนี้สุดแท้แต่แม่เรือน ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าเสาวนาแล้วลากลับ	ท่านคำนับรักใคร่ใครจะเหมือน
เธอหยั่งจิตลงเป็นแท้ไม่แชเชือน	ไม่บิดเบือนสิ่งไรคงให้ปัน
แต่ธรรมดาว่าขานการอย่างนี้	ต้องเอาที่กตัญญูเพราะคู่ขัน
เปรียบเหมือนคนชัดว่าวคราวพนัน	ต้องดูชั้นเชิงจะคว้าคอยท่าลม ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่ากลับมาหน้าเป็นเหม	แสนเกษมอยู่ในใจคงได้สม
เดชะเวทวิทยาทั้งอาคม	คงจะสมที่คะเนเหมือนเทครัว
แกจึ่งเล่าแก่พระยาปตาหวี	เคราะห์เองดีค้าตะเภาเป็นเจ้าสัว
คงจะสมปรารถนาเองอย่ากลัว	คงได้ตัวอีลูกสาวของท้าวไท
เขาพูดจาปรานีเหมือนทีญาติ	ว่าสมชาติสมเชื้อในเนื้อไข
กูบอกว่าเมียไม่มีก็ดีใจ	เขาคงให้มึงเป็นแท้ไม่แง่งอน
ท้าวกุลามาลียินดีสุด	ดั่งได้นุชดวงประไพวิไลสมร
มาร่วมแท่นแสนสบายวายอาวรณ์	จึงยอกรกราบก้มบังคมคัล
ว่าเจ้าคุณกรุณาในครานี้	เหมือนช่วยชี้ช่องให้ไปสวรรค์
พระคุณล้ำโลกาในสามัญ	โปรดให้ฉันพบเป็ดสักเจ็ดตัว ฯ
๏ บาทหลวงว่าอ้ายกากจีบปากพูด	นั่งแต่ดูดขี้ฟันกูคันหัว
จะเล่าเรียนทางไหนไม่ได้ตัว	มุดแต่หัวกินปลาอ้ายบ้ากาม
จะเล่าเรียนความเพียรก็น้อยนัก	ไม่รู้จักสิ่งอันใดอ้ายซำสาม
นี่หากกูดอกหนาหวาพยายาม	จึงสมความที่ประสงค์เจ้าหงส์ทอง
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	ประสานหัตถ์คิดถึงคุณการุญสนอง
อันครั้งนี้เห็นจะสมอารมณ์ปอง	คงได้ครองขนิษฐากุมารี ฯ
๏ จะกล่าวข้างไทท้าวเจ้านิเวศน์	ครั้นแจ้งเหตุตรัสเรียกมเหสี
แถลงความตามข้อคดีมี	ว่าบัดนี้อาจารย์เจ้าแกเข้ามา
ขอนงนุชบุตรีศรีสวัสดิ์	ให้กษัตริย์ปตาหวีมียศถา
เจ้าจะเห็นเป็นอย่างไรใจสุดา	ไปปรึกษาลูกเต้าเขาเสียดี
แม้นมิยอมพร้อมใจไม่สมัคร	เราจะหักหาญให้จะหน่ายหนี
เจ้าจงไปไต่ถามให้งามดี	แม้นบุตรีชอบใจจะให้ปัน ฯ
๏ ฝ่ายอนงค์องค์นางมเหสี	อัญชลีนาดกรายเสร็จผายผัน
เข้าในห้องทองไสยาสน์อาสน์สุวรรณ	พร้อมกำนัลพี่เลี้ยงหมอบเรียงราย ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีมาลีสมร	เห็นมารดรจรจรัลเสร็จผันผาย
นางคำรพนบนอบพลางยอบกาย	น้อมถวายอภิวาทน์บาทบงสุ์
พระชนนีปรีดาแล้วปราศรัย	ว่าท้าวไทใช้มาถามตามประสงค์
พระอาจารย์ทรงฤทธิ์บิตุรงค์	มาขอองค์เจ้าให้ท้าวเจ้าบุรินทร์
เมืองพาราปตาหวีที่มาอยู่	ให้ครองคู่โดยประสงค์จำนงถวิล
รับสั่งใช้ให้แม่มาหายุพิน	เจ้าจะจินตนาการสถานใด ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์พะงาสุดาสมร	นางบังอรทูลมารดาอัชฌาสัย
สุดแท้แต่บิตุรงค์พระทรงชัย	ลูกมิให้เคืองขัดอัธยา ฯ
๏ ฝ่ายนางนาฏมาตุรงค์ทรงสดับ	แล้วลากลับไปประนมก้มเกศา
ทูลแถลงแจ้งกิจแห่งธิดา	ให้พระสามีฟังเรื่องบังอร
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นพิภพ	ได้ฟังจบแสนสุโขสโมสร
จึงว่ากับนงคราญผู้มารดร	ควรผันผ่อนบุตรีให้มีเรือน ฯ
๏ จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง	แกอิ่มทรวงอิ่มใจใครจะเหมือน
ถึงวันนัดท้าวไทจะไปเตือน	จะบิดเบือนเป็นไฉนจะไปฟัง
พลางแต่งตัวเรียกพระยาปตาหวี	เจ้าผู้ดีเก่ามาไปดั่งใจหวัง
พลางเรียกหาคนใช้จะไปวัง	มาพร้อมพรั่งจากที่แล้วลีลา
กับไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	จรลีตามกันด้วยหรรษา
เข้าในวังดั่งถวิลจินตนา	พอเวลาท้าวออกนั่งบัลลังก์ทอง
บาทหลวงเฒ่าเข้าในพระโรงรัตน์	ท้าวเธอตรัสเชิญเข้าไปปราศรัยสนอง
ให้นั่งบนแท่นที่เก้าอี้ทอง	โดยทำนองรักใคร่เป็นไมตรี
แล้วโอภาปราศรัยกับไทท้าว	เจ้าแดนด้าวพาราปตาหวี
กับอาจารย์ตามถวิลด้วยยินดี	ท้าวมาลีคำนับอภิวันท์
แล้วเชิญชวนเข้าไปในปราสาท	สถิตอาสน์แล้วคำรพเชิญขบฉัน
เครื่องลูกไม้หลายอย่างต่างต่างกัน	ของหวานมันเอมโอชโภชนา
ทั้งสามองค์ทรงนั่งบนเก้าอี้	ต่างยินดีเสวยพลันด้วยหรรษา
บาทหลวงเฒ่าฉันพลางทางพูดจา	ภิปรายปราศรัยท้าวเจ้านคร
อันเรื่องราวที่มากล่าวสถาผล	การมงคลในบุตรีศรีสมร
ขอทราบความตามประสงค์องค์บังอร	จะผันผ่อนโปรดปรานสถานใด ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราเมืองกาศึก	ว่าตรองตรึกโดยปัญญาอัชฌาสัย
ก็เห็นควรตามทำนองปรองดองใจ	คงจะให้มีคู่อยู่ด้วยกัน
ข้างมารดาของเขาเล่าก็ว่า	องค์พระอาจารย์มาวอนต้องผ่อนผัน
จะตัดห่วงบ่วงใยจะให้ปัน	เสียให้ทันตาเห็นดั่งเจรจา
ตามกุศลผลบุญเขาทั้งสอง	เป็นคู่ครองปรากฏด้วยยศถา
อันที่เรื่องจะทำงานการวิวาห์	สุดแต่อาจารย์เจ้าเอาที่ดี
ได้ฤกษ์พาวันไรในตำหรับ	ขอคำนับท่านช่วยคิดตามดิถี
จะได้จัดราชฐานการพิธี	เครื่องพลีเทวาให้ถาวร
บาทหลวงเฒ่าเจ้าตำราจึ่งว่าขาน	มงคลการก็ได้รู้ตามครูสอน
ในเดือนยี่ปีระกาจะถาวร	ด้วยทินกรจรดลฝนไม่มี
ขึ้นสี่ค่ำวันจันทร์นั้นเป็นฤกษ์	จะเอิกเกริกเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ข้างฝรั่งแต่งตั้งการพิธี	เป็นวันดีคิดอ่านการมงคล
ท้าวจะชอบหรือไม่ชอบจงสอบสวน	แม้นเห็นควรแล้วจึงแจ้งแห่งนุสนธิ์
ท้าวสินชัยตอบความตามยุบล	ฉันเป็นคนสัตย์ซื่อถืออาจารย์
เจ้าคุณเห็นว่าดีเป็นที่พึ่ง	ก็สมซึ่งความรักสมัครสมาน
ในเมืองนี้ใครจะดีกว่าอาจารย์	อันการงานแล้วแต่ท้าวเจ้าประคุณ
พูดกันพลางต่างเลี้ยงกันอิ่มหนำ	ท้าวรับคำขาดเหลือจะเกื้อหนุน
ข้างเพศแขกนั้นไม่ต้องถึงกองทุน	เรียกกินบุญเลี้ยงกันเท่านั้นเอง ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่ากับพระยาปตาหวี	กลับมาที่อยู่ก่อนลงนอนเขลง
แล้วปรึกษาพยายามกันตามเพลง	ของที่เองจัดมาบรรดามี
คือเงินเหรียญหลายถังก็ยังอยู่	ขนมาดูให้เข้าไปในกรุงศรี
ช่วยเขาทำในงานการพิธี	อย่าให้มีรังเกียจว่าเบียดเบียน
แล้วจึงเรียกคนใช้ไปกำปั่น	จงช่วยกันทุกคนขนเงินเหรียญ
เร่งจัดแจงเอาใส่ลงในเกวียน	จงผลัดเปลี่ยนกันรักษาเอามาวัง
พระสังฆราชแกให้หานางข้าหลวง	ตามกระทรวงมาไวไวดั่งใจหวัง
แล้วมอบเงินให้เขาไปที่ในวัง	ทั้งสองถังรีบเอาไปในบุรินทร์
ถวายแก่นางพระยามารดาด้วย	ของนี้ช่วยตามในใจถวิล
ได้จับจ่ายซื้อหาในธานินทร์	กว่าจะสิ้นการวิวาห์สถาพร
พวกสาวใช้รับไปถึงปราสาท	แล้วทูลนาฏนางพระยาสุดาสมร
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นนคร	เสด็จจรออกที่นั่งอลังการ
ขุนนางพร้อมน้อมประณตบทเรศ	พระทรงเดชปราศรัยแล้วไขขาน
ว่าเดือนยี่สี่ค่ำจะทำงาน	มงคลการอภิเษกเอกอนงค์
กับพระยาปตาหวีผู้มียศ	ให้ปรากฏสืบประยูรสกูลหงส์
เร่งจัดแจงแต่งที่นั่งบัลลังก์ทรง	ให้สององค์ร่วมสถานการวิวาห์
โต๊ะหะยีมีอยู่สักกี่หมวด	หามาสวดเลี้ยงกันให้หรรษา
มีการเล่นเต้นรำตามตำรา	เครื่องวิวาห์จัดแจงแต่งให้ควร
เสนารับจับจ่ายรีบหมายบาด	ตามข้อราชกิจไปแล้วใส่สวน
เร่งกันทำโรงร้านเป็นการจวน	ให้สมควรยศท้าวเจ้าชวา
ครั้นแล้วเสร็จถึงกำหนดแจกกฎหมาย	เสนานายมาประนมก้มเกศา
ทูลไทท้าวเจ้านิเวศน์เกศประชา	เครื่องวิวาห์แล้วเสร็จสำเร็จการ
ท้าวสินชัยได้สดับจึ่งรับสั่ง	ให้แต่งตั้งการข้างในอันไพศาล
วันพรุ่งนี้สี่ค่ำจะทำการ	เชิญอาจารย์ให้เข้ามาในธานี
ตำมะหงงถือรับสั่งไปยังสถาน	แล้วแจ้งการว่าท้าวไทในกรุงศรี
ให้นิมนต์เข้าไปในบุรี	วันพรุ่งนี้จะสนานการมงคล ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าเข้าใจที่ในกิจ	บอกกับศิษย์ให้รู้แจ้งแห่งนุสนธิ์
ให้จัดแจงแต่งกายาทาสุคนธ์	เจือเวทมนตร์ทางเสน่ห์เทน้ำมัน
ออกจากขวดกวดเกล้าทาเผ้าผม	ใครเห็นชมรักใคร่ใจกระสัน
พอรุ่งเช้าพากันไปข้างในพลัน	ท่านท้าวนั้นเห็นว่าพระอาจารย์
กับพระยาปตาหวีให้มีจิต	รักสนิทเชิญเข้าไปในสถาน
ให้นั่งเหนือแท่นรัตน์ชัชวาล	กับอาจารย์ไต่ถามกันตามเคย
ธรรมดาข้างแขกแปลกภาษา	ต้องเอาผ้าขาวไปส่งให้เขย
กับน้ำหอมที่ระคนปนกับเนย	ส่งให้เขยหยดทาในฝ่ามือ
เปรียบเหมือนให้อยู่เย็นให้เป็นสุข	นิราศทุกข์ยังตำหรับเคยนับถือ
ข้างฝ่ายเขยก็ต้องก้มประนมมือ	ข้างแขกถือว่ามีชัยในพ่อตา
ครั้นแล้วเสร็จพาเข้าไปข้างในม่าน	ฝ่ายเยาวมาลย์แต่งองค์ทรงภูษา
นุ่งผ้ายกหกศอกเดินออกมา	พระมารดาจูงมือให้ถือพาน
พวงอุบะตันหยงมาส่งให้	แล้วก็ไปนั่งเรียงเคียงขนาน
พวกโต๊ะสวดต่างต่างอย่างบุราณ	ว่าเป็นการบุญแท้ไม่แปรปรวน
ทั้งสองข้างต่างดูรู้ประจักษ์	กำเริบรักกรุ้มกริ่มพลางยิ้มสรวล
รู้ถนัดอัชฌาสัยในกระบวน	เวลาควรสวดจบครบตำรา
ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นนิเวศน์	ทอดพระเนตรเขยขวัญนึกหรรษา
ข้างฝ่ายองค์นงคราญผู้มารดา	จูงธิดากลับหลังเข้าวังใน
ข้างฝ่ายท้าวเจ้าพ่อตาพาลูกเขย	ลีลาเลยออกมาแล้วปราศรัย
กับบาทหลวงพร้อมกันด้วยทันใด	เสร็จนั่งในชานพักตำหนักทอง
พวกชาววังตั้งเครื่องบนโต๊ะใหญ่	ทั้งเป็ดไก่ต่างต่างข้างละสอง
ข้าวกระหรี่มัสมั่นใส่จานทอง	ล้วนแต่ของเอมโอชโภชนา
เอาตั้งเทียบเรียบเรียงบนโต๊ะเสร็จ	เชิญเสด็จเสวยพลันด้วยหรรษา
พวกสาวสาวนารีศรีโสภา	ตีรำมะนาขับร้องฉลองงาน
ตามภาษาเพศแขกแยกกันร้อง	ประสานซ้องฉิ่งกรับต่างขับขาน
เรื่องอิเหนาเข้าถ้ำแสนสำราญ	ซ้องประสานเหนาะแหนะเหมือนแพะครวญ
๏ บาทหลวงฟังนั่งอยู่นานรำคาญหู	กินเลี้ยงดูลามาพักตำหนักสวน
ท้าวกุลาราคร้อนลงนอนครวญ	ให้อักอ่วนอยู่ในใจไม่เสบย ฯ
๏ บาทหลวงเห็นกิริยาว่าอ้ายกาก	มันช่างอยากยิ่งกว่าข้าวนะเจ้าเอ๋ย
ท้าวกุลานึกอายด้วยไม่เคย	ก็นิ่งเลยไม่พูดจากับอาจารย์
ฝ่ายท่านท้าวสินชัยในนิเวศน์	ภูวเรศสั่งเสนาปรีชาหาญ
ให้จัดรถพระที่นั่งอลังการ	เอาผ้าม่านเทียมประจำเป็นสำคัญ
ไปรับท้าวเจ้าพาราปตาหวี	มาในที่ปรางค์ชัยไอศวรรย์
กับองค์พระอาจารย์การสำคัญ	จรจร้ลเข้ามาอย่าช้าที
ตำมะหงงคำนับขับรถา	ไปวันทาน้อมประณตบทศรี
ว่าท้าวไทเชิญให้ไปในบุรี	ประเดี๋ยวนี้โชคชัยได้เวลา
บาทหลวงเฒ่าเข้าไปที่ในห้อง	จัดเอาของเครื่องต่างต่างอย่างภาษา
ข้างฝรั่งอย่างดีมีราคา	เป็นต้นว่าสายสร้อยเครื่องห้อยมวย
ตุ้มหูเพชรเจ็ดกะรัตแกจัดไว้	ทั้งเครื่องใส่ต่างต่างที่อย่างสวย
อีกปิ่นเพชรลายจำหลักได้ปักมวย	ของที่สวยอย่างฝรั่งข้างลังกา
ใส่หีบปัดจัดใส่มาในรถ	พร้อมกันหมดขึ้นราชรถา
สารถีคำนับขับอาชา	ให้เคลื่อนคลารถที่นั่งอลังกรณ์
บาทหลวงเฒ่าเจ้าพาราปตาหวี	ต่างยินดีจะไปหาสุดาสมร
ถึงประทับทวาราพากันจร	เข้านครขึ้นมนเทียรวิเชียรพราย ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราออกมารับ	แล้วคำนับพระอาจารย์เชิญผันผาย
เข้าไปที่ตำหนักจันทน์พรรณราย	ท้าวภิปรายสั่งสุรางค์นางกำนัล
ให้ไปเรียกบุตรีนารีราช	สนมนาฏพวกข้างในรีบผายผัน
ทูลแถลงแจ้งกิจจาสารพัน	พระนุชนั้นกับมารดารีบคลาไคล
เฝ้าพระองค์ทรงฤทธิ์บิตุราช	ท้าวประภาษพจนาอัชฌาสัย
จงคำนับพระอาจารย์อันชาญชัย	นางก็ไปกราบก้มประนมกร
บาทหลวงเฒ่าจัดของออกกองไว้	แล้วส่งให้พระบุตรีศรีสมร
นางคำนับรับมาส่งองค์มารดร	ชุลีกรวันทาพระอาจารย์
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราเมืองกาคึก	เห็นสมนึกในพระทัยหลายสถาน
พระบุตรีได้ของขวัญท่านอาจารย์	เธอเบิกบานชื่นชมสมพระทัย
แล้วจึ่งว่าข้าแต่อาจารย์เจ้า	พระคุณเท่าเทียมฟ้าจะหาไหน
ท่านเมตตาการุญฉันอุ่นใจ	ขอยกไว้เป็นครูที่บูชา
แล้วท่านท้าวเจ้าพาราพาลูกเขย	เสด็จเลยเข้าไปพลันด้วยหรรษา
อันเพศแขกแรกจะส่งองค์ธิดา	ข้างพ่อตาต้องจูงไปในที่นอน
ฝ่ายแม่ยายก็ต้องไปกับลูกสาว	คนละคราวแล้วไปนั่งช่วยสั่งสอน
ข้างลูกเขยก็คำนับรับศีลพร	เมื่อจะจรให้เขยรับจับเอามือ
ตามกำหนดบทเบื้องในเมืองนั้น	ทำเหมือนกันโดยตำหรับเคยนับถือ
ไพร่ผู้ดีต้องบังคับให้จับมือ	เป็นที่ถือตามอย่างทางบุราณ
แล้วมารดาลากลับเป็นสรรพเสร็จ	นางเสด็จมาปราสาทราชฐาน
ทั้งสองข้างต่างสำรวลชวนสำราญ	เยาวมาลย์บิดเบือนทำเชือนแช
เพราะมารยาโฉมฉายทั้งอายเหนียม	ลงฟุบเฟี้ยมอึดอัดขัดกระแส
ท้าวสวมสอดกอดกระสันนางผันแปร	ชำเลืองแลค้อนควักพะวักพะวน
ว่าน้องนี้ใช่จะหนีไปไหนเล่า	จงโปรดเกล้าผ่อนพักไว้สักหน
อย่าหักหาญการประกอบไม่ชอบกล	พอให้พ้นความอายหลายหลายวัน
ท้าวตอบนางพลางว่านิจจาน้อง	ไม่ปรองดองประดิพัทธ์ใครจัดสรร
ให้มานั่งอยู่ดั่งนี้สักกี่วัน	กว่าน้องนั้นแม่จะเบาบรรเทาอาย
พลางประคองต้องเต้าเยาวลักษณ์	นางพลิกผลักแค้นใจมิใคร่หาย
ประเวณีหญิงคารมต้องคมคาย	มักวุ่นวายทุกภาษาไม่ว่าใคร
ถึงจะรักเท่ารักก็มักขัด	สะบิ้งสะบัดตามประสาอัชฌาสัย
สำนวนเขาเล่าก็มากปากตะไกร	พูดพิไรตั้งกระทู้ไม่รู้จน
ทางอิงแอบแนบชิดจุมพิตพักตร์	กำเริบรักร้อนรุมทุกขุมขน
แต่บิดเบือนเชือนไชในไกกล	ตอบยุบลว่ากล่าวให้ยาวความ
นี่แนะจอมอิศราปตาหวี	อันน้องนี่ไม่เห็นใจขอไต่ถาม
แม้นรักจริงสิ่งใดน้องได้ปราม	อย่าลวนลามหนักไปน้องไม่เคย
จะขืนเฝ้าจุกจิกจะหยิกหัตถ์	ฉันขอผัดอย่าเพิ่งวุ่นพ่อคุณเอ๋ย
เวลานี่น้องก็ไม่สบายเลย	แล้วจึ่งเชยใช้ประชดที่อดออม
ธรรมดาฟ้าดินไม่สิ้นสุด	จงยั้งหยุดไว้คงได้ไถถนอม
ท้าวจะหักเอาแต่ได้ฉันไม่ยอม	พูดอ้อมค้อมไปแต่ปากอยากแทบตาย
อันจิตหญิงนี่มันยิ่งกว่าบุรุษ	แต่อายสุดอยู่ในใจมิใคร่ขยาย
ตีประเมินด้วยวาจาแต่ตาลาย	ทำอุบายแข็งแรงแต่งสำนวน ฯ
๏ ท้าวกุลาว่าแม่นุชสุดฉลาด	ใครจะอาจมาประคองครองสงวน
ถูกแต่ชั้นเชิงอุบายหลายกระบวน	ตีสำนวนต่างต่างไม่บางเบา
พี่ขอไปปะตาปาลาพระนุช	ไปสร้างกุฏิ์อดใจอยู่ชายเขา
กว่าจะสิ้นชีวงหนานงเยาว์	ไปอยู่เขาอยู่ไพรเพราะอายคน
ด้วยมิ่งมิตรคิดขัดตัดสวาท	ต้องนิราศว้าเหว่ระเหระหน
เพราะเขาไม่กรุณาเข้าตาจน	ดูเหมือนคนดื้อด้านรำคาญใจ
ท้าวว่าพลางทางลุกลงจากอาสน์	จะยุรยาตรจากมิตรพิสมัย
นางฉวยฉุดยุดภูษาแล้วว่าไป	น้อยหรือใจคอท้าวเจ้าบุรินทร์
ขอผัดผ่อนงอนง้อแต่พอให้	บรรเทาใจร้อนอารมณ์ไม่สมถวิล
ก็กริ้วโกรธโกรธาเป็นราคิน	หรือท้าวสิ้นขาดเด็ดไม่เมตตา
นางซบพักตร์ลงกับเพลาเฝ้ากันแสง	พระจะแกล้งตัดชีวังให้สังขาร์
อันชาตินี้มีกรรมจำนิรา	จะมรณาเสียให้สิ้นมลทินอาย ฯ
๏ ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	จูงเอาหัตถ์ปลอบประโลมนางโฉมฉาย
ขึ้นสถิตบนแท่นแสนสบาย	ประคองกายกอดแอบไว้แนบทรวง
หัตถ์ประทับกับพุ่มปทุมถัน	นางผ่อนผันยอมตามไม่ห้ามหวง
กำเริบรักร้อนจิตหวิดหวิดทรวง	ลงเหงาง่วงเล่ห์ลิ้นสิ้นกระบวน
ที่งอนหรับกลับหายกลายเป็นนิ่ง	พลางแอบอิงโดยทำนองประคองสงวน
ถนอมแนบแอบชิดสนิทนวล	ฤดีป่วนปั่นคะนองทั้งสองรา
พายุพยับอับพื้นนภากาศ	พิรุณสาดสายชลบนเวหา
สุนีเปรี้ยงเสียงสนั่นลั่นสุธา	เมขลาล่อแก้วอยู่แววไว
รามสูรขว้างขวานประหารก้อง	สะเทื้อนท้องโลกาสุธาไหว
พื้นอากาศดาดแดงดังแสงไฟ	ชลาไหลคลื่นคลั่งในวังวน
มัจฉาชาติดาษดื่นบ้างตื่นเต้น	มังกรเล่นธาราดั่งห่าฝน
จระเข้เหราในสาชล	ขึ้นลอยวนฟาดหางกลางสินธู
ฉนากฉลามว่ายตามกระแสสินธุ์	กระเบนบินโลมาแลราหู
นาคราชผาดผยองขึ้นฟองฟู	พระราหูจับจันทร์ไม่ทันกิน
สองภิรมย์สมสวาทบนอาสน์รัตน์	นางกษัตริย์ชื่นชมสมถวิล
ที่งอนแง่แก้ปลดหมดมลทิน	เป็นสุดสิ้นเรื่องคารมที่ข่มชาย
อัศจรรย์มันบ่อยไม่ถอยรส	ดั่งแป้งสดชื่นอารมณ์เพราะสมหมาย
แต่คลึงเคล้าเช้าเย็นไม่เว้นวาย	แสนสบายดั่งได้ผ่านวิมานพรหม
ท้าวกุลาลืมวังแลสังฆราช	พระนุชนาฏลืมสุรางค์นางสนม
สองพึ่งเคยเชยถนอมกล่อมอารมณ์	เปรียบเหมือนลมแรงจัดสะบัดใบ ฯ
๏ จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง	เวลาล่วงหลายวันจึ่งขานไข
ว่าแก่ท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นเวียงชัย	เป็นกระไรเขยท้าวเจ้านคร
ไม่ออกมาหาสู่อยู่ที่ไหน	ท้าวจงให้มาบ้างช่วยสั่งสอน
ทิ้งสถานบ้านวังทั้งนคร	จะเย็นร้อนมีการสถานใด
ฉวยเกิดศึกฮึกฮักมาหักหาญ	จะรำคาญขุ่นข้องไม่ผ่องใส
จำจะต้องผ่อนปรนให้คนไป	ถึงยังไม่บทจรก่อนก็ตาม ฯ
๏ ท้าวสินชัยได้ฟังสังฆราช	ท่านผู้ปราชญ์ว่าอย่างไรต้องไปถาม
แกพูดจาถูกบทเห็นงดงาม	ก็ต้องตามคำครูผู้อาจารย์
จึงให้คนเข้าไปหาพระยาเขย	เร็วเร็วเหวยเองไปหาแล้วว่าขาน
ให้ออกมาหาท่านครูผู้อาจารย์	จะคิดการไปนิเวศน์เขตบุรี
ผู้รับสั่งรีบไปในนิเวศน์	แล้วทูลเหตุองค์พระมเหสี
นางพระยาจรจรัลไปทันที	ถึงปรางค์ศรีเขยขวัญกัลยา
บอกว่าองค์พระบิดาให้หาเจ้า	ออกไปเฝ้าที่ชานพักตำหนักขวา
ท้าวกุลามาลีศรีโสภา	แจ้งกิจจาสั่งอนงค์องค์ยุพิน
พระบิตุเรศเกศเกล้าท้าวให้หา	จะนิ่งช้าอยู่ไม่ได้เหมือนใจถวิล
แต่พอได้แจ้งความตามระบิล	รับสั่งสิ้นเสร็จสรรพจะกลับมา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงค์องค์ประไพวิไลลักษณ์	นางนงลักษณ์แต่งองค์ทรงภูษา
ตามเสด็จจอมกษัตริย์ภัสดา	พากันมาที่เฝ้าท้าวสินชัย
อันธรรมเนียมข้างแขกเมื่อแรกอยู่	ผัวไปสู่แห่งหนตำบลไหน
ต้องติดตามสามีทุกทีไป	กว่าจะได้โดยตำราถึงห้าเดือน
พ้นกว่านั้นถึงไม่ไปก็ไม่ห้าม	ต้องทำตามเพศพันธุ์นั้นให้เหมือน
ไพร่ผู้ดีคนจนพลเรือน	ต้องทำเหมือนกันสิ้นไม่นินทา ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวบิตุรงค์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสว่าอาจารย์ท่านให้หา
บาทหลวงเฒ่าจึ่งแถลงแจ้งกิจจา	ว่าเรามาอยู่ก็นานทิ้งบ้านเมือง
จำจะต้องให้เสนาพากันกลับ	ฉวยเกิดทัพศึกมาตาจะเหลือง
ต้องให้กลับไปพารารักษาเมือง	แม้นฝืดเคืองจะได้ถือหนังสือมา ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ก็ยินดีตอบไปพลันด้วยหรรษา
แล้วแต่ท้าวเจ้าคุณกรุณา	บาทหลวงว่าจะไปได้ก็ตาม
ท้าวสินชัยจึงว่าถ้าเช่นนั้น	ค่อยผ่อนผันประจามิตรคงคิดขาม
ต่อเดือนสี่ท้าวไทค่อยไปตาม	พ่อขอห้ามไว้สักหน่อยจึ่งค่อยจร
แต่เจ้าคุณกรุณาอย่างว่าไว้	อย่าเพ่อไปเชิญอยู่เป็นครูสอน
ให้ช้าช้าไปสักหน่อยจึงค่อยจร	จะได้สอนไตรเพทข้างเวทมนต์
บาทหลวงว่าถ้ากระนั้นอันตัวข้า	จะต้องลาออกไปให้พหล
จัตุรงค์เสนาพลาพล	ที่คงทนจัดแจงแบ่งให้ไป
แกว่าพลางทางลามากำปั่น	ลงไปพลันยังท่าชลาไหล
เอากำปั่นจัดแจงแบ่งกันไป	เสนาในแต่บรรดาที่มาเรือ
ขนอาหารหวานคาวเอาลงใส่	ให้ใช้ใบไปยังข้างยังเหนือ
แต่บรรดาต้นหนคนในเรือ	จัดข้าวเกลือขนใส่ลงให้พอ
แบ่งกันไปพาราสักห้าร้อย	ออกแล่นลอยนอกสันดอนถอนสมอ
พอลมดีคลี่ใบมิได้รอ	ออกแล่นคลอเรื่อยตามข้างคงคา
บาทหลวงจัดเสร็จสรรพกลับไปที่	วิชามีตรองคิดสอนศิษย์หา
ฝ่ายไทท้าวเจ้านิเวศน์เกศประชา	กลับเข้ามาขึ้นมนเทียรวิเชียรพราย
ทั้งลูกเขยลูกสาวเข้าในห้อง	เคียงประคองเมียตนวิมลฉาย
มันเค็มมันหวานเรื่อยเฉื่อยสบาย	ไม่ห่างสายสวาทชื่นระรื่นทรวง ฯ
ตอนที่ ๑๑๗
พระมังคลาไปงานโสกันต์ระเด่นกินเรศ
๏ จะกล่าวข้างมังคลานราราช	อยู่ปรางค์มาศเวียงชัยในวังหลวง
เมืองลังกาช้านานการทั้งปวง	ก็ลุล่วงสมประสงค์จำนงปอง
ขึ้นไปเฝ้าพระเจ้าอาเชษฐาพร้อม	ประณตน้อมแล้วประมูลทูลฉลอง
ขอถวายบังคมลาฝ่าละออง	ไปปกครองนคเรศเพชรกำพล ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	ของที่จัดแจงไว้ในสิงหล
มาประทานเจ้านิเวศน์เพชรกำพล	ทั้งเครื่องต้นธำมรงค์อลงกรณ์
สร้อยสังวาลบานพับประดับเพชร	แต่ละเม็ดแจ่มจำรัสประภัสสร
แล้วอวยพรให้นัดดาจงถาวร	ครองนครศรีสวัสดิ์กำจัดภัย ฯ
๏ พระมังคลากราบก้มประนมหัตถ์	สามกษัตริย์ปรีดาอัชฌาสัย
ศรีสุวรรณสินสมุทรวุฒิไกร	ก็จะไปพาราพากันจร
สั่งกระบวนทวนธงส่งเสด็จ	จัดมาเสร็จพร้อมพรั่งนั่งสลอน
สามกษัตริย์ทรงรถบทจร	สุดสาครเจ้านิเวศน์เกศลังกา
ทรงสินธพโดยจำนงส่งเสด็จ	กษัตริย์เสร็จบพิตรพระกฤษณา
กับพระจอมเจ้าฝรั่งมังคลา	ขึ้นทรงม้าทั้งสี่ตรีพลำ
ถึงกำปั่นคนพร้อมน้อมคำนับ	เสร็จประทับเภตราเลขาขำ
ทหารโห่ครั่นครื้นยืนประจำ	พร้อมทุกลำถอนสมอขันช่อใบ
ห้ากษัตริย์แยกย้ายไปนิเวศน์	ทุกประเทศโดยมหาชลาไหล
ข้ามละเมาะเกาะแก่งตำแหน่งใคร	ก็รีบไปทุกประเทศเขตนคร ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรรัตน์	ส่งกษัตริย์ภิญโญสโมสร
เสด็จกลับเข้าวังทั้งนิกร	ขึ้นบรรจถรณ์ข้างในที่ไสยา ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์ทรงฤทธิ์อิศเรศ	ถึงนิเวศน์พร้อมกันต่างหรรษา
เมืองผลึกรมจักรนัครา	แต่มังคลานั้นสถานพานจะไกล
สองเดือนครึ่งจึงถึงกำพลเพชร	ท้าวเสด็จเข้าปรางค์ทองอันผ่องใส
พวกพหลพลเภตราเสนาใน	ต่างก็ไปถิ่นฐานบ้านของตน ฯ
๏ จะกล่าวเรื่องเมืองวะลำสำปันหนา	ท้าวรายาเสวยสวัสดิ์พิพัฒน์ผล
บริบูรณ์พูนสุขทุกตำบล	ทั้งฟ้าฝนตกงามต้องตามปี
จะโสกันต์หลานรักดั่งดวงเนตร	องค์ระเด่นกินเรศรัศมี
รับสั่งให้ร่างสารลงทันที	ใช้เสนีไปนิเวศน์เพชรกำพล
ทูลพระมิ่งมังคลานรารัตน์	ให้กษัตริย์ขัตติเยศแจ้งเหตุผล
ขุนเสนีสี่นายไปกำพล	ทูลยุบลไทท้าวเจ้านคร
พระจอมวังทรงฟังศุภสาร	เธอชื่นบานที่ในจิตอดิศร
จึงตรัสสั่งเสนาประชากร	เราจะจรไปนิเวศน์เขตชวา
จัดกำปั่นแต่บรรดาโยธาหาญ	พระสั่งการเสร็จพลันด้วยหรรษา
เสด็จเข้าข้างในที่ไสยา	เรียกสุดาน้องนุชบุษบง
ให้จัดแจงเงินทองของทำขวัญ	ใส่กำปั่นเรือบัลลังก์ที่นั่งหงส์
ฝ่ายโฉมนาฏวรนุชบุษบง	นางทูลองค์ภัสดาแล้วว่าวอน
น้องจะขอตามองค์พระทรงศักดิ์	ได้รู้จักองค์พระพี่ศรีสมร
พระว่าดีแล้วอนงค์องค์บังอร	ไม่แง่งอนไปด้วยกันสิขวัญตา
นางจัดแจงสาวสุรางค์นางข้าหลวง	ทุกกระทรวงเครื่องอานพานภูษา
เรียกสาวใช้ขนไปลงเภตรา	แต่บรรดาของข้าวจะเอาไป ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช	ภาณุมาศรุ่งรางสว่างไสว
เสด็จลงกำปั่นด้วยทันใด	พวกข้างในพร้อมวงศ์อนงค์นาง
ลงกำปั่นบัลลังก์ที่นั่งหงส์	พวกอนงค์นั่งรองอยู่ห้องขวาง
พอลมดีคลี่ใบสายระยาง	แล่นออกกลางสาคโรชโลทร
พระสถิตแท่นสบายท้ายบาหลี	ฝูงนารีคับคั่งนั่งสลอน
แล้วตรัสชี้ชมปลาในสาคร	สายสมรชมสัตว์ในนที
ฝูงหมึกสายว่ายวนในชลสาย	ตะพรุนพรายพรายพร่างต่างต่างสี
ทั้งกุ้งกั้งในวังวนชลธี	หัวเป็นตรีคล้ายเลื่อยดูเฟื้อยยาว
หอยอีรมนมนางอยู่กลางหาด	ระดาดาษเลื่อมลายพรอยพรายขาว
เป็นหมู่หมู่ปูม้าแข้งขายาว	วิ่งออกกราวเกลื่อนกลาดตามหาดทราย
หอยจุบแจงแมงดาว่ายคลาคล่ำ	บางผุดดำเกลื่อนกลาดไม่ขาดสาย
ทั้งเต่าหอยลอยพล่านปนม่านลาย	บ้างผุดว่ายอยู่ในน้ำออกคล่ำไป
มัจฉาชาติดาษดาในสาคเรศ	ทั่วประเทศธารท่าชลาไหล
จะพรรณนาว่ากล่าวจะยาวไป	ที่ว่าไว้มาแต่หลังทุกครั้งคราว
ข้ามละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งหน	พระสุริยนลับฟ้าเวหาหาว
ศศิธรจรกระจ่างน้ำค้างพราว	เป็นลมว่าวพัดเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยไป
สุมาลีคลี่คลายขยายเสา-	วรสเร้ารื่นรสหอมสดใส
พระพายหวนหอบพาสุมาลัย	มาชื่นในทรวงซาบอาบขจร
พระชวนนุชบุษบงอนงค์นาฏ	สถิตอาสน์เนาวรัตน์ประภัสสร
แล้วชี้ชวนชมนภาดารากร	แน่บังอรบุษบงเจ้าจงดู
ตรงมือชี้นี่แน่ดาวสินธพ	มันมีครบสารพางค์ทั้งหางหู
โหรเขาว่าฤกษ์หนึ่งเจ้าพึงดู	มีชื่ออยู่เรียกว่าอัศวินี
ดวงยิบยิบสีขาวดาวลูกไก่	เห็นไรไรขึ้นเป็นหมู่ดูริบหรี่
เขาเรียกชื่อกฤติกาตำรามี	โรหิณีที่จมูกอัสดร
โน่นดาวไถอยู่ระวางเป็นหางม้า	ดูเหมือนท่างอนไถประไพสร
ที่สุกวาวขาวปลั่งดาวมังกร	มีเขี้ยวงอนสุกแดงดั่งแสงไฟ
โน่นดาวข่างขึ้นข้างทิศพายัพ	ท่านบังคับไว้ในที่คัมภีร์ไสย
ถ้าแม้นเอียงเลี่ยงบิดไปทิศใด	มักเกิดภัยฝนแล้งข้าวแพงครัน
นี่แน่ดาวสำเภาเสาสล้าง	สายระยางเกี่ยวกระหวัดรัดกระสัน
นั่นดาวเต่าตรงมือชี้ที่สำคัญ	ถัดไปนั้นดาวจระเข้หัวเหลง
โน่นดาวโลงตรงหน้ามีกาจับ	โหรบังคับทายไว้อย่าใหลหลง
แม้นดาวกาจับสล้างอยู่กลางวง	คนก็คงเจ็บไข้ไม่สบาย
โน่นแน่ดาวเศวตฉัตรจำรัสศรี	ดั่งมณีแจ่มกระจ่างสว่างฉาย
แม้นกษัตริย์เป็นสุขสนุกสบาย	ดารารายเปล่งสีรวีวร
นั่นแน่ดาวเหราตรงหน้าเจ้า	มีเขี้ยวขาวแสงวับสลับสลอน
โน่นดาวงูดูละม้ายคล้ายมังกร	เว้นแต่หงอนไม่มีดูสีแดง
ดวงดาราบนอากาศก็กลาดเกลื่อน	ดูแม้นเหมือนกับมณีเปล่งสีแสง
พระตรัสบอกมเหสีแล้วชี้แจง	แม่จงแจ้งดูจำเอาตำรา ฯ
๏ นางนบนอบตอบองค์พงศ์กษัตริย์	จำถนัดดาวจระเข้ในเวหา
แต่ดาวอื่นจะต้องเพียรเรียนวิชา	ไปปีหน้าจำได้จะไหว้ครู
พระสวมสอดกอดประทับแล้วรับขวัญ	จริงกระนั้นให้เหมือนว่าหนาแม่หนู
ถ้าแม้นไม่เหมือนว่าบูชาครู	จะต้องขู่เสียให้หนักอย่าพักวอน
พลางประคองต้องเต้าเยาวมิตร	ถนอมชิดเชยประโลมโฉมสมร
แสงพระจันทร์ส่องสว่างกลางอัมพร	บนบรรจถรณ์ท้ายบาหลีต่างปรีดิ์เปรม
อัศจรรย์หวั่นไหวในกำปั่น	พิลึกลั่นตลอดดงทั้งหงส์เหม
เที่ยวมามั่วบัวฝักเกสรเต็ม	พออิ่มเอมร่อนปีกตีหลีกลา
จันทร์กระจ่างกลางฟ้าเวหาหน	กลับมัวมนมืดมิดทุกทิศา
พิรุณโรยโปรยปรอยย้อยลงมา	ฝั่งชลาเป็นระลอกกระฉอกชล
ฝูงมัจฉาปลาร้ายขึ้นว่ายเกลื่อน	สะท้านสะเทื้อนธาราโกลาหล
โขยกขย่อนก้อนศิลาในสาชล	ผุดขึ้นพ้นหลังมหาคงคาลัย
พายุหวนป่วนปั่นไม่ครั่นครื้น	กระทบพื้นธรณินแผ่นดินไหว
ในถ้ำธารละหายเหวเป็นเปลวไฟ	ตามวิสัยโลกธรรมต้องจำเป็น
สองภิรมย์สมสวาทในอาสน์รัตน์	ประดิพัทธ์รักใคร่ดั่งได้เห็น
วิมานลอยอยู่สะพรั่งแต่ยังเป็น	มันแลเห็นลิบลิบไม่พริบตา
อัศจรรย์ตั้งแต่มาก็กว่าร้อย	ดูมันบ่อยมิได้นานดั่งงานหา
ตั้งพิณพาทย์ฉิ่งกรับรับเสภา	มันโอชารสเหลือต้องเจือจาน ฯ
๏ พอเช้าตรู่สุริยาภาณุมาศ	พระยุรยาตรอ่าองค์สรงสนาน
พวกอนงค์คลานเนื่องตั้งเครื่องอาน	แสนสำราญแล่นมาในวาริน
สิบห้าวันบรรลุสำปันหนา	ทอดเภตราเรียงรายชายกระสินธุ์
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราจอมธานินทร์	จอมนรินทร์จัดพหลพลไกร
ทั้งรถรัตน์อัสดรกุญชรชาติ	ให้ยุรยาตรลงไปท่าชลาไหล
รับเสด็จกับพหลพลไกร	เชิญท้าวไทเสด็จมาพาราเรา
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพิภพจบจังหวัด	โองการตรัสกับพวกช่างให้ตั้งเขา
จะทำเป็นที่สรงนางนงเยาว์	ให้พวกเหล่าช่างสำรับเร่งจับการ ฯ
๏ จะกล่าวข้างนางที่ไปรับเสด็จ	พร้อมกันเสร็จทั้งเสนาโยธาหาญ
ฝ่ายพระมิ่งมังคลาปรีชาชาญ	ชวนเยาวมาลย์บุษบงอนงค์ใน
ขึ้นทรงราชรถาเสนาพร้อม	ประณตน้อมเดินเรียงเคียงไสว
จัตุรงค์เสนารีบคลาไคล	เข้าเวียงชัยนคเรศนิเวศน์วัง ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวรายาออกมารับ	ให้ประทับเก๋งทองทั้งสองหลัง
ฝ่ายพระนุชบุตรีที่ในวัง	เสด็จนั่งคอยกษัตริย์ภัสดา
ข้างโฉมนุชบุษบงอนงค์นาฏ	อภิวาทท้าวพลันด้วยหรรษา
พอระเด่นดวงแขแลปะตา	นางวันทาน้อมคำรพอภิวันท์
นางรับหัตถ์ตรัสว่าแม่มาด้วย	จะได้ช่วยในงานลูกหลานขวัญ
แล้วชวนไปไสยาสน์อาสน์สุวรรณ	อย่าเดียดฉันท์เลยแม่นุชบุษบง
ทั้งสองข้างต่างมีจิตพิศวาส	เหมือนอย่างญาติในสกูลประยูรหงส์
ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราพงศ์	บังคมองค์ท่านท้าวเจ้าบุรินทร์
ท้าวรายาปราศรัยที่ในเขย	แล้วก็เลยถามไต่ดั่งใจถวิล
เกิดศึกเสือเหนือใต้ในบุรินทร์	หรือเพิ่มภิญโญยศปรากฏนาม
พระมังคลายกเรื่องแต่เบื้องหลัง	ให้ท้าวฟังสารพัดดั่งตรัสถาม
เรื่องเหนื่อยยากลำบากใจในสงคราม	ยกเอาความหลังนั้นมาพรรณนา ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้านิเวศน์เขตจังหวัด	แจ้งระหัสความหลังที่กังขา
เพราะเกิดทุกข์โตใหญ่จึ่งไม่มา	อนิจจาแสนยากลำบากครัน
ต่างปราศรัยไต่ถามกันเสร็จสรรพ	ท้าวกำชับสั่งเหล่านางสาวสรรค์
พวกที่เคยฝึกสอนแต่ก่อนนั้น	เร่งจัดกันปรนนิบัติกษัตรา
พระสั่งพลางพาเขยเลยลีลาศ	มาปราสาทเสร็จพลันต่างหรรษา
ให้สถิตปรางค์ทองละอองตา	พวกกัลยาใช้ประจำเหมือนตามเดิม
มเหสีสององค์อนงค์นาฏ	มาเฝ้าบาทภัสดาปรีชาเฉลิม
พระใช้สอยดวงแขเหมือนแต่เดิม	นางพูนเพิ่มปรีดาในสามี ฯ
๏ พอพลบค่ำคล้ำฟ้านภากาศ	ในปราสาทไฟกระจ่างสว่างศรี
ฝ่ายนางที่ข้างในอัยกี	ก็จรลีพาหลานให้คลานไป
กราบบังคมสมเด็จพระบิตุเรศ	ฝ่ายระเด่นกินเรศพิสมัย
ถวายบังคมคัลด้วยทันใด	พระปราศรัยบุตรีด้วยปรีดา
เจ้าอยู่ด้วยอัยกีเป็นที่พึ่ง	ก็เหมือนหนึ่งฉัตรกันกั้นเกศา
พระคุณล้นพ้นที่จะพรรณนา	แม่อุตส่าห์ฝากตัวกลัวอัยกี
แล้วท้าวเธออภิวันท์ท่านผู้ใหญ่	นางรับไหว้เขยรักทรงศักดิ์ศรี
แล้วปราศรัยโดยพิพัฒน์สวัสดี	ต่างเปรมปรีดิ์นางพระยาก็ลาจร
พาระเด่นกินเรศไปตำหนัก	ด้วยหลานรักเข้าไปในบรรจถรณ์
พลางเชยชมพระนัดดาด้วยอาวรณ์	ให้หลับนอนเลี้ยงดูอยู่กับยาย ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	สถิตอาสน์พลางประโลมนางโฉมฉาย
ฝ่ายนงนุชทูลพลันบรรยาย	ขอฝากกายฝากตัวกลัวอาญา
การหึงหวงข้อใดมิได้คิด	ถ้าแม้นผิดคำฉลองใครฟ้องหา
ว่าตัวน้องป้องกันหรือฉันทา	ลงอาญาแล้วอย่าเลี้ยงเคียงประคอง
พระรับขวัญกัลยาว่าพี่รู้	ใจเจ้าอยู่มาแต่ไรมิได้หมอง
ว่าเจ้าเหมือนนพคุณสกุลทอง	ที่จะหมองมัวไปนั้นไม่มี
พลางประคองต้องเต้าเสาวรส	ยังเต่งสดอวบอ้วนนวลฉวี
เสียแต่คล้อยหน่อยก็ยังกำลังดี	น่าเปรมปรีดิ์ชื่นใจใครจะปาน
พระแอบอิงพิงพาดบนอาสน์รัตน์	ทรงสัมผัสผิวน้องประคองสมาน
บุปผาสดรสร้างจางมานาน	พอต้องก้านเข้าก็แย้มแกมผกา ฯ
๏ อัศจรรย์ลั่นเลื่อนสะเทือนก้อง	ฟ้าก็ร้องเสียงสนั่นลั่นเวหา
พิรุณโรยโปรยต้องท้องสุธา	พื้นนภาน้ำย้อยเป็นฝอยฟอง
วายุโบกโยกยอดปราสาทไหว	สกุไณบนหลงลงในหนอง
สุนีบาตฟาดเปรี้ยงเสียงคะนอง	คำรนร้องครางครึมกระหึ่มครวญ
ทะเลลมยมนามหาสมุทร	คลื่นไม่หยุดพัดระดมเป็นลมหวน
กระทบกระทั่งฝั่งชลาคงคาครวญ	ระลอกป่วนปั่นปัดพัดคงคา
ทั้งขุนเขาพระสุเมรุก็เอนอ่อน	อิสินธรโตรกตรอกตามซอกผา
กระแสสินธุ์รินโรยโปรยลงมา	พื้นศิลาชื่นฉ่ำเป็นน้ำนอง
พฤกษาสูงยูงยางสล้างสลับ	บ้างหักทับทอดทบสยบสยอง
ปลาอนนต์ที่สำหรับอยู่รับรอง	บ้างพลิกท้องทวีปไหวดั่งไกวเปล
ทั้งโกสุมปทุมมาลย์บานเกสร	แมงภู่ฟอนเฟ้นพลางไม่ห่างเห
นานนานได้เกลือกกลมสมคะเน	ยิ่งเปรมเปรดิ์ในเกสรขจรขจาย
สองภิรมย์สมสนิทพิศวาส	ไม่จากอาสน์นุชนางสำอางฉาย
ฝ่ายข้างแขกดีสุดบุรุษชาย	ได้ใกล้กรายติดกับกระชับกระชวน
เปรียบเหมือนปลอกสันทัดเข้ารัดถัง	มันแน่นปังชมชิดไม่ผิดผวน
ดีกว่าไทยใครได้ชิดสนิทนวล	เล่นเอาป่วนอยู่ในเล่ห์ประเวณี ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้านิเวศร์ประเทศราช	ออกอำมาตย์พร้อมเสนาชวาฉวี
โองการสั่งให้ตั้งโรงพิธี	บรรดามีตามอย่างทางบุราณ
ทั้งเครื่องเล่นเต้นรำที่สำหรับ	ตามบังคับบัดพลีพลีศาล
ราชวัตรฉัตรธงอลงการ	ทั้งเครื่องอานทำให้เสร็จในเจ็ดวัน
เสนาได้รับสั่งมานั่งหมาย	ให้จับจ่ายเหล่าพหลพลขันธ์
ปลูกโรงร้านท่าทุกหมวดประกวดกัน	ในเจ็ดวันตามหมายรายบัญชี ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวรายามหากษัตริย์	สั่งให้จัดปรางค์มาศปราสาทศรี
วันสองค่ำจะได้ทำการพิธี	ขุนเสนีเหล่าสนมกรมวัง
ไปเป่าปัดลาดปูยี่ภู่เสร็จ	แล้วสำเร็จตามประสงค์จำนงหวัง
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าประเทศนิเวศน์วัง	จึงตรัสสั่งมเหสีที่ข้างใน
จงจัดแจงแต่งองค์พระเจ้าหลาน	พนักงานเชิญของที่ผ่องใส
จัดเอานางรูประหงทรงวิไล	สำหรับใช้เชิญเครื่องเรืองจำรูญ ฯ
๏ ฝ่ายท่านยายมเหสีบุตรีท้าว	จัดสาวสาวน้อยใหญ่ในไอศูรย์
มาเตรียมไว้ครบที่บริบูรณ์	ทั้งประยูรวงศาคณานาง
พวกสำหรับที่จะแห่ก็แออัด	ทั้งรถรัตน์ลายจำหลักหักทองขวาง
มีธงเทียวเขียวขำดูสำอาง	ตามเยี่ยงอย่างแขกชวามลายู
ใส่เสื้อสีตากุ้งนุ่งโสร่ง	คาดตาโถงผ้าตะบิดโพกปิดหู
ตะพายดาบสองมือถือธนู	เดินเป็นคู่เคียงรถบทจร ฯ
๏ ฝ่ายระเด่นกินเรศนารีรัตน์	นางกษัตริย์อัยกีศรีสมร
ให้หลานทรงภูษาค่านคร	กรรเจียกจรฝังมณีสีออกวาว
คาดปั้นเหน่งเปล่งเม็ดเพชรรัตน์	แจ่มจำรัสเรือนมณีล้วนสีขาว
สร้อยสะอิ้งเฉิดฉายดูพรายพราว	ทองกรเก้าคู่ใส่วิไลทรง
ฉลองศอลายกุดั่นกัลเม็ด	เกี้ยวยอดเพชรดูเชิดระเหิดระหง
ข้างฝ่ายพวกนางนาฏพระญาติวงศ์	ตามมาส่งขึ้นรถมีกลดบัง
เจ้าขรัวนายรายเรียงเดินเคียงข้าง	กำนัลนางดาษดามาข้างหลัง
กระบวนหน้าตีกลองฆ้องประนัง	กระบวนหลังตีระดมรมนา
ข้างฝ่ายแขกแปลกกว่าไทยในสยาม	ชมว่างามตามวงศ์เผ่าพงศา
ถึงปราสาทราชวังอลังการ์	ท้าวรายาเสด็จมารับประคับประคอง
กับพระมิ่งมังคลาบิดานาถ	ขึ้นปราสาทพร้อมประยูรสกูลสนอง
พวกโต๊ะแขกพร้อมสะพรั่งนั่งเป็นกอง	เสียงแซ่ซ้องสวดหนังสือถือว่าดี
เสียงอึงเอ็ดเสร็จสวดฝ่ายกษัตริย์	เสวยน้ำซ่าระบัดเกษมศรี
ข้างเพศแขกว่าพิพัฒน์สวัสดี	คุ้มอัปรีย์จัญไรโพยภัยพาล
แล้วแห่กลับเข้าไปในนิเวศน์	พวกวิเสทเลี้ยงข้าวทั้งคาวหวาน
เจ้าพวกโต๊ะกินเสร็จสำเร็จการ	จากสถานไปที่อยู่ทุกผู้คน
พวกรำเต้นเล่นงานการฉลอง	เสียงแซ่ซ้องคนหลามตามถนน
เวลาค่ำมีหนังพร้อมพรั่งคน	มาเกลื่อนกล่นดูแลเสียงแซ่ไป
บ้างเล่นเรื่องอิเหนาเมื่อเข้าห้อง	ไปสมสองจินตะหราพลางปราศรัย
หลงอยู่เมืองหมันหยาไม่คลาไคล	จนท้าวไทกุเรปันเสียสัญญา
ต้องเริศร้างห่างคู่หลงชู้สาว	จนเสียคราวที่ในเรื่องเมืองดาหา
ต้องร้างคู่ตุนาหงันผิดสัญญา	จนจรกามาขอท้าวออเออ
ที่ลางโรงเล่นอิเหนาเมื่อเข้าถ้ำ	พี่เลี้ยงนำช่วยประมูลทูลเสนอ
ระเด่นได้สุขเกษมทั้งเปรมเปรอ	จนท้าวเธอหลับไปในไสยา
เจ้าพวกแขกดูงานสำราญรื่น	ต่างชมชื่นสรวลสันต์ด้วยหรรษา
เที่ยวเดินดูเพลิดเพลินจำเริญตา	บ้างเกี้ยวพานางผู้หญิงช่วงชิงกัน
เวลาบ่ายตั้งแห่ล้วนแตรสังข์	คนสะพรั่งปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เป็นคำรบครบถ้วนถึงสามวัน	ก็โสกันต์พระบุตรีฉวีวร
แล้วขึ้นเขาไกรลาสดั่งราชหงส์	ให้สระสรงธาราสุดาสมร
แล้วทรงเครื่องจินดาค่านคร	บทจรเยื้องย่างขึ้นปรางค์ชัย
ถวายของโต๊ะหะยีที่มาสวด	ทุกหมู่หมวดหลายอย่างต่างวิสัย
พอเสร็จสรรพแห่กลับเข้าเวียงชัย	พลไพร่เลี้ยงดูทุกผู้คน
เวลาบ่ายตั้งกระบวนจวนจะแห่	ทั้งสังข์แตรพร้อมพรั่งทั้งพหล
ให้ใส่เสื้อสีชมพูทุกผู้คน	มาเกลื่อนกล่นพร้อมตรวจทุกหมวดตอน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอัยกีศรีสวัสดิ์	นางกษัตริย์กัลยาสุดาสมร
ให้หลานขวัญสระสรงองค์บังอร	สถาพรทรงเครื่องเรืองจำรูญ
ใส่มงกุฎบุตรีสีสลับ	ของสำหรับเรือนอุไรประไพสูรย์
ห้อยอุบะตรัจเตร็จล้วนเพชรฑูรย์	เรืองจำรูญวับวามอร่ามตา
แล้วจูงกรนัดดามาเกยรัตน์	ให้นางกษัตริย์จรจรัลด้วยหรรษา
เสด็จบนอุสงหงันพร้อมกัลยา	ก็แห่มาปรางค์มาศปราสาทชัย
ท้าวรายาพาเขยไปคอยรับ	พอประทับเกยทองอันผ่องใส
ท้าวจูงกรพระนัดดาให้คลาไคล	เสด็จไปที่ทำขวัญอันบรรจง
พร้อมขุนนางต่างเวียนเทียนถวาย	นางโฉมฉายพร้อมประยูรสกูลหงส์
บ้างตีฆ้องกลองแขกต่างแยกวง	กระแสงส่งครื้นโครมรมนา
ทั้งดีดสีตีเพลงวังเวงก้อง	ประสานซ้องเฉื่อยฉ่ำตามภาษา
ทั้งกาหลดนตรีปี่ชวา	ตามภาษาเพศเขาเจ้านคร
ครั้นเวียนเทียนแล้วเธอเจิมเฉลิมพักตร์	ให้หลานรักภิญโญสโมสร
แล้วประทานของขวัญอันบวร	ข้างบิดรเครื่องทรงอลงการ์
ประทานให้พระบุตรีที่ประสงค์	นางบุษบงทำขวัญด้วยหรรษา
ทั้งเงินทองของดีมีราคา	ตามภาษารักใคร่ในใจจง
ท้าวรายาว่าพ่อขอบใจเจ้า	เหมือนลูกเต้ารักใคร่ดั่งใจประสงค์
รู้โอบอ้อมถนอมศักดิ์ร่วมรักวงศ์	ให้แม่จงเจริญสุขทุกทิวา
ทั้งดวงแขบุษบงพ่อปลงจิต	อย่าค่อนคิดโกรธขึ้งวิหึงสา
ไปร่วมคู่อยู่ด้วยกันอย่าฉันทา	ฟังบิดาจะไปอยู่กับคู่ครอง
จงรักใคร่กันให้ดีนะศรีสวัสดิ์	อย่าข้องขัดใจผัวให้มัวหมอง
ท้าวสั่งสอนอรไทในทำนอง	นางทั้งสองกราบก้มบังคมคัล
พอสมโภชหลานเสร็จเสด็จกลับ	ไปประทับหน้าพระลานรับหลานขวัญ
เข้านิเวศน์ปรางค์ปราพาจรจรัล	ขึ้นเรือนจันทน์ที่สถิตดั่งจิตจง
เสร็จโสกันต์หลานรักกินเรศ	เธอสมเจตนาจิตคิดประสงค์
แต่บรรดาในประยูรสกูลวงศ์	ต่างก็ส่งของขวัญกับท่านยาย ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ทูลเบื้องบาทท้าวไทดั่งใจหมาย
อ้นบ้านเมืองก็ยังขุ่นยังวุ่นวาย	เมื่อสบายเป็นสุขไม่ทุกข์ภัย
จึงจะกลับมาประนมบังคมบาท	ขอลานาฏนวลละอองอันผ่องใส
ด้วยเป็นเพื่อนยากเย็นเคยเห็นใจ	ขอลาไปนครินทร์เป็นปิ่นวัง
แต่ระเด่นกินเรศถวายไว้	ให้ท้าวไทสั่งสอนเหมือนก่อนหลัง
ด้วยติดองค์อัยกีที่ในวัง	ชวนหลายครั้งหลายคราว่าไม่จร
ท้าวรายาว่าสุดแต่ใจพ่อ	ได้ยกยอพุ่มพวงดวงสมร
ให้เป็นสิทธิ์เสกสมสยมพร	ไปนครเจ้านี้พ่อดีใจ
แม้เกิดทุกข์ขุกเข็ญได้เห็นหน้า	ตามประสาใจจิตพิสมัย
ธรรมดามีคู่ถ้าอยู่ไกล	เหมือนเป็นม่ายไม่รู้สิ้นคนนินทา
พ่อจงรับไปเถิดประเสริฐศักดิ์	รักมิรักสุดแท้แต่วาสนา
ได้พ้นความติฉินพวกนินทา	เพราะบุญสามีประสมเหมือนร่มโพธิ์
ทั้งคุ้มกันอันตรายได้หลายอย่าง	ไม่อ้างว้างเอกาอนาโถ
พ่ออวยพรให้ประสิทธิ์อิศโร	อย่ารู้โกรธากันจนวันตาย ฯ
๏ พระมังคลากราบก้มประนมสนอง	ขอฉลองในพระคุณไม่สูญหาย
พลางทูลลามาสั่งเสนาหาย	จะผันผายกลับหลังยังนคร
จงรีบรัดจัดเภตราอย่าช้าอยู่	จะรับคู่ไปภิรมย์สมสมร
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จบทจร	เข้านครทูลลาเจ้าธานี
พาทั้งสองนุชนางสำอางพักตร์	ประเสริฐศักดิ์สองมิ่งมเหสี
บังคมลาสองกษัตริย์เจ้าปัถพี	จรลีมาขึ้นรถบทจร
สองอนงค์ทรงรถามาข้างหลัง	พร้อมสะพรั่งเกณฑ์แห่แลสลอน
จัตุรงค์เสนาพลากร	ก็รีบจรไปกำปั่นด้วยทันที ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวรายาเสร็จมาส่ง	กับทั้งองค์ท่านยายมเหสี
ทั้งสามองค์บังคมคัลอัญชุลี	ออกจากที่เขตคันนอกสันดอน
ลมพระพายชายพัดมาฉิวเฉื่อย	เรือก็เรื่อยแล่นมาทางหว่างสิงขร
ข้ามมหาสาคโรชโลธร	หมายนครนคเรศเพชรกำพล ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวบิตุรงค์ไปส่งเสร็จ	แล้วเสด็จกลับหลังทั้งพหล
จัตุรงค์เสนาพลาพล	จรดลกลับเข้าเขตนิเวศน์วัง
กับท่านยายมเหสีนารีหลาน	แสนสำราญสมในพระทัยหวัง
เสด็จเข้าปรางค์มาศในราชวัง	พร้อมสะพรั่งพงศาทั้งข้าไท ฯ
๏ จะกล่าวลำกำปั่นออกแล่นลึก	เวลาดึกเดือนกระจ่างสว่างไสว
ลมพระพายชายพาสุมาลัย	หอมดอกไม้ตามละเมาะบนเกาะเกียน
ระเหยหวนป่วนกลิ่นระรินรื่น	ดูตามพื้นช่องชะวากเหมือนฉากเขียน
พฤกษาสูงยอดโอนใบโกร๋นเกรียน	ฝูงกาเรียนจับร้องก้องกังวาน
นกนางนวลดูนวลแสงจันทร์จับ	ดูขาววับบินเรียงส่งเสียงหวาน
พระชี้ให้สององค์นางนงคราญ	ชมกิ่งก้านเขาไม้เหมือนลายแร
นี่แน่นกนางนวลนวลเหมือนนุช	ประเสริฐสุดขาวช่วงจับดวงแข
อนงค์น้องสององค์เจ้าจงแล	ฟังกระแสเสียงนกวิหคบิน
จังหรีดเรื่อยเฉื่อยฉ่ำดั่งน้ำแก้ว	วิเวกแว่วร้องกรอกตามซอกหิน
พลางเชยสองสุดายุพาพิน	ไม่รู้สิ้นเสน่ห์ปองสองอนงค์
จันทร์กระจ่างกลางฟ้าเวหาห้อง	ดุเหว่าร้องฝูงนกวิหคหงส์
พระคลึงเคล้าเต้าประคองสองอนงค์	จนเลยหลงหลับไปในไสยา
ครั้นเช้าตรู่สุริยาภาณุมาศ	ตื่นไสยาสน์จุมพิตขนิษฐา
ไม่รู้อิ่มนิ่มน้องสองสุดา	เป็นคราวมาได้น้ำตาลทั้งหวานมัน
ของเสวยนานาโอชารส	กะทิสดจานเจือเหลือขยัน
เหมือนเขากล่าวเล่านิทานมานานครัน	อัศจรรย์เหลือจะว่ามาในเรือ
มันนับร้อยบ่อยไปเหมือนไฟชุด	ประเดี๋ยวจุดประเดี๋ยวจ่อไปหลอเหลือ
นางที่ร้างรสหวานพระจานเจือ	มาในเรืออิ่มเอมเกษมทรวง
มากระทั่งยังปากอ่าวกำพลเพชร	พร้อมกันเสร็จสมหวังเข้าวังหลวง
พวกพหลพลไกรไพร่ทั้งปวง	ก็เลยล่วงไปสถานถึงบ้านเรือน ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ขึ้นปรางค์มาศอิ่มพระทัยใครจะเหมือน
มเหสีสองสมัครไม่พักเตือน	พระจะเอื้อนโองการสถานใด
ก็รู้เรื่องที่ในเล่ห์เสน่หา	พอสบตาแจ้งในกิจพิสมัย
ว่าท้าวจะโปรดปรานสถานใด	ก็ทราบในเรื่องกระทู้ไม่รู้จน
เขาย่อมว่านารีที่เป็นแขก	จะขนแบกตื้นลึกเพราะฝึกฝน
ดีกว่าไทยหลายประตูไม่รู้จน	จะเวียนวนไปอย่างไรคงได้การ
เปรียบเหมือนม้าอย่างดีเมื่อขี่ขับ	มันเต้นหรับถูกใจหลายสถาน
ทั้งดีดหกยกส่งต้องลงคลาน	ชำนิชำนาญเรื่องนี้เขาดีจริง
แม้นใครได้เมียแขกที่แปลกเชื้อ	มันดีเหลือหนาวใจได้ไฟผิง
มันละมุนอุ่นสวาทเมื่อพาดพิง	ได้แอบอิงราวกับนุ่นอุ่นอุรา
แม้นชายใดไม่เคยได้เชยชิด	คงหลงฤทธิ์ในเล่ห์เสน่หา
ถึงจีนจามพราหมณ์เทศไทยชวา	ใครได้มาร่วมเรือนเพื่อนที่นอน
คงติดแน่นราวกะแล่นน้ำประสาน	เข้าเจือจานจับใจในสมร
ไม่รู้จืดจางรสในบทกลอน	ต้องอาวรณ์อยู่ในเล่ห์ประเวณี ฯ
ตอนที่ ๑๑๘
เจ้าเมืองปตาหวีพานางดวงประไพกลับเมือง
๏ อันบทเบื้องเรื่องนี้ขอยกไว้	จะกล่าวไปถึงพระยาปตาหวี
อยู่ด้วยนางดวงประไพได้กว่าปี	มิได้มีความทุกข์สนุกใจ
เวลาดึกนึกถึงถิ่นถวิลหวัง	จะมานั่งเชยชิดพิสมัย
จำทูลลาพ่อตาพาเมียไป	ยังกรุงไกรนคราไม่ช้าวัน
จึงว่ากับพุ่มพวงดวงยิหวา	พี่จะพาน้องไปไอศวรรย์
แต่มาอยู่ในสถานก็นานครัน	จะอภิวันท์ท้าวไทไปบุรินทร์
นางนบนอบตอบสนองไม่ข้องขัด	ตามแต่อัธยาศัยพระทัยถวิล
ไปก็ไปจะได้รู้จักบุรินทร์	ประเทศถิ่นปตาหวีน้องดีใจ ฯ
๏ ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	ได้ฟังอรรถยิ้มย่องสนองไข
พรุ่งนี้เช้าจะไปเฝ้าพระทรงชัย	ทูลลาไปนคเรศนิเวศน์วัง
พอรุ่งแจ้งแสงทองส่องอากาศ	ภาณุมาศสางสมอารมณ์หวัง
พระพลิกฟื้นตื่นจากแท่นบัลลังก์	เสด็จยังไทท้าวเจ้าพ่อตา
บังคมทูลข้อความตามประสงค์	โดยจำนงที่ในมิตรขนิษฐา
ขออภิวาทบาทมูลจะทูลลา	ไปพาราโดยประสงค์จำนงปอง ฯ
๏ ท้าวสินชัยได้สดับจึงรับสั่ง	เสนาทั้งซ้ายขวาเร่งหาของ
จะประทานเขยไปดั่งใจปอง	เครื่องเงินทองต่างต่างที่อย่างดี
ขนไปส่งลงในเรือกำปั่น	กับแพรพรรณให้ทุกอย่างต่างต่างสี
จัดกำปั่นในพาราบรรดามี	ขุนเสนีตำมะหงงเร่งลงเรือ
ไปส่งท้าวเจ้าพาราปตาหวี	ให้สมที่ยศกษัตริย์อย่าขาดเหลือ
จัดเสบียงเมืองเราทั้งข้าวเกลือ	ให้เหลือเฟือขนไปใส่เภตรา
ตำมะหงงรับสั่งกรุงกษัตริย์	แล้วรีบรัดจัดแจงตกแต่งหา
ฝ่ายท่านท้าวเจ้านิเวศน์เกศประชา	เสด็จมาปรางค์มาศปราสาทชัย
ท้าวกุลาพาอนงค์ตรงไปหา	คำนับอาจารย์แจ้งแถลงไข
ที่สำนักพระอาจารย์อันชาญชัย	แล้วพิไรอำลาด้วยอาวรณ์
เชิญใต้เท้าไปพาราปตาหวี	ให้เปรมปรีดิ์ภิญโญสโมสร
บาทหลวงว่ารับแก่เขาเจ้านคร	ต้องอยู่สอนวิทยาแลอาคม
ให้เขารู้แล้วกูจึงจะกลับ	เสียงแรงรับคำเขาไว้ให้ได้สม
เองไปก่อนกูเถิดหวาอย่าปรารมภ์	ไปสะสมพวกทหารการโยธา ฯ
๏ ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์	ประสานหัตถ์แล้วประนมก้มเกศา
บาทหลวงเฒ่าเข้าใจในตำรา	แกสั่งว่ารีบร้อนอย่านอนใจ
ถิ่นประเทศเขตนี้พวกปีศาจ	มันร้ายกาจหลายอย่างต่างนิสัย
แม้นฝนตกลงมาแล้วอย่าไป	หาฟืนไฟจุดให้รอบตามขอบเรือ
มันไม่ชอบสตรีพวกผีดิบ	เห็นเกาะลิบแล่นไปเสียฝ่ายเหนือ
เผาขนไก่ให้สว่างในกลางเรือ	ข้าวสารเกลือเทใส่ลงในเตา
อย่าไว้ใจในตำราเขาว่ากล่าว	เป็นเรื่องราวว่ามันตายเพราะไฟเผา
ถ้าแม้นเห็นแสงอัคคีที่สำเภา	ไม่อาจเข้ากลัวเพลิงอันเริงแรง
แล้วแกส่งแผนที่คลี่ให้อ่าน	ของบุราณมีไว้สิ้นอย่ากินแหนง
ถ้าแม้นใครไม่สันทัดฉวยพลัดแพลง	ตายที่แก่งเกาะขวางกลางทะเล
เสียนับร้อยมิใช่น้อยเมื่อไรหวา	ทั้งปืนผาประจุไว้อย่าไผลเผล
เองจงจำคำครูดูคะเน	คิดถ่ายเทหลีกให้พ้นภัยพาล ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี	แจ้งคดีลาไปในสถาน
ทูลลาท้าวเจ้าพาราไม่ช้านาน	พานงคราญพุ่มพวงดวงประไพ
มาขึ้นรถบทจรจากนิเวศน์	ทั้งบิตุเรศนางพระยาอัชฌาสัย
เสด็จส่งเขยขวัญด้วยทันใด	ตามลงไปถึงท่าหน้าสันดอน
กับบาทหลวงอาจารย์ชำนาญเวท	เอาของวิเศษส่งให้สายสมร
ได้คุ้มกันอันตรายในสาคร	แม้นทินกรแจ่มสีรวีวรรณ
จงเก็บไว้ในที่อย่าคลี่ออก	ถ้าระลอกลมป่วนพัดหวนหัน
จึ่งเอาออกกวัดแกว่งเป็นแสงจันทร์	ได้ป้องกันผีสางกลางชลา
นางคำนับรับของพระสังฆราช	บังคมบาทบิตุรงค์เผ่าพงศา
ท้าวสินชัยให้พรกัลยา	จงวัฒนาศรีสวัสดิ์กำจัดภัย
พอฤกษ์ดีตีฆ้องกลองสนั่น	ออกกำปั่นแล่นหลามตามไสว
ต้องลมดีคลี่สายระบายใบ	แล่นออกไปทะเลลมยมนา
ฝ่ายท่านท้าวสินชัยกับยายเฒ่า	ส่งลูกเต้าไปพลันต่างหรรษา
กลับเข้าวังตั้งใจเจตนา	ในวิชาโดยทำนองของอาจารย์ ฯ
๏ จะกล่าวเรือที่ไปมิได้หยุด	ออกแล่นรุดเรือกระบวนล้วนทหาร
ลมก็เรื่อยเฉื่อยฉ่ำไปสำราญ	ได้ประมาณครึ่งเดือนไม่เคลื่อนคลาย
เห็นเกาะขวางกลางมหาชลาสินธุ์	เป็นแถวถิ่นพวกปีศาจมันมาดหมาย
พอแลเห็นเรือเคียงแล่นเรียงราย	ทั้งพวกพรายภูตผีมันดีใจ
ออกวิ่งโลดโดดโผนตะโกนก้อง	บ้างเรียกร้องกู่กันเสียงหวั่นไหว
สำแดงกายหลายอย่างต่างต่างไป	โดดลงในทะเลลมยมนา
แล้วทำให้มืดมัวทั่ววิถี	ปีศาจผีภูตพรายร้ายนักหนา
เป็นคลื่นคลั่งทั้งพายุระบุมา	ทั้งมหาชลธีก็ตีฟอง
แล้วทำให้เป็นมหาวลาหก	เหมือนฝนตกทั่วหมดสยดสยอง
ท้าวกุลาแลดูรู้ทำนอง	เห็นถูกต้องคำอาจารย์ท่านภิปราย
จึงสั่งเหล่าพวกพหลคนทั้งนั้น	บากกำปั่นไปวนชลสาย
เอาไฟชุดจุดเคียงวางเรียงราย	ทั้งหน้าท้ายติดเตาเร่งเผาเกลือ
เอาขนไก่ใส่เผาในเตาด้วย	แล้วให้ช่วยกลับใบไปฝ่ายเหนือ
ประจุปืนไว้ทุกลำประจำเรือ	ทั้งเผาเกลือเสียงก้องท้องทะเล
พวกปีศาจว่ายหลามมาตามคลื่น	ทะลึ่งยืนแลเห็นไฟบ้างไพล่เผล
ดำทะมื่นยืนขวางกลางทะเล	เสียงฮาเฮร้องดังก้องกังวาน
ว่าฮ้าเฮ้ยเรือลำนี้มีผู้หญิง	เอาโยนทิ้งลงมาเหมือนว่าขาน
จึงจะพ้นความตายไม่วายปราณ	เอาไว้นานกูจะล่มให้จมตาย ฯ
๏ ฝ่ายอนงค์องค์ประไพวิไลสมร	นางบังอรองค์สั่นพระขวัญหาย
เห็นรูปผีที่มันมาล้วนหน้าลาย	ดูคล้ายคล้ายกันกับเสือนางเหลือกลัว
แล้วจึงว่าข้าแต่ท้าวเจ้านิเวศน์	อันฤทธิ์เดชเสียงมันร้องสยองหัว
เสียงเยือกเยืนจับจิตให้คิดกลัว	สั่นระรัวไปทั้งกายเห็นตายจริง
ผียิงร้องก้องกู่ดูเถิดหวา	โยนลงมาเสียเดี๋ยวนี้อีผู้หญิง
จะให้ล่มจมกำปั่นขันจริงจริง	ยังจะนิ่งอยู่ช้าว่ากระไร
นางโฉมยงองค์สั่นให้หวั่นหวาด	กัมปนาทนึกพรั่นประหวั่นไหว
เข้ากอดพระสามีพิรี้พิไร	พอนึกได้ถึงพระครูผู้อาจารย์
ท่านให้ของมากับฉันกันปีศาจ	เป็นกระดาษสั่งไว้หลายสถาน
น้องนึกได้ถึงท่านครูผู้อาจารย์	นางว่าขานแล้วก็รีบไปหยิบพลัน
เอามาคลี่สีสว่างเป็นไฟฟ้า	ปีศาจมากลัวสิ้นต่างผินผัน
ท้าวให้ยิงปืนประจำเป็นสำคัญ	โห่สนั่นเสียงก้องท้องทะเล
ปีศาจหายไปสิ้นแสงสว่าง	เห็นหนทางบากกำปั่นให้หันเห
ได้ลมคล่องล่องไปในทะเล	ต่างสรวลเสชื่นบานสำราญใจ
พอเดือนครึ่งถึงพาราปตาหวี	ให้ทอดที่อ่าวมหาชลาไหล
พวกขุนด่านบอกสารไปเวียงชัย	เสนาในจัดบัลลังก์ที่นั่งทรง
ออกไปรับสองกษัตริย์ทั้งรถา	มาเตรียมท่าจอมกษัตริย์ราชหงส์
กระบวนแห่แออัดจัตุรงค์	คอยรับองค์ไทท้าวเจ้าบุรินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์อิศราปตาหวี	จรลีลงที่นั่งดั่งถวิล
กับเอกองค์ขนิษฐายุพาพิน	พร้อมกันสิ้นเสร็จมาพักตำหนักแพ
แล้วชวนองค์นงนาฏขึ้นราชรถ	มีกลิ้งกลดเคียงข้างไม่ห่างแห
เดินกระบวนพร้อมพรั่งกระทั่งแตร	เสียงเซ็งแซ่เข้านิเวศน์เขตนคร
พวกเถ้าแก่คั่งคับรับเสด็จ	พร้อมกันเสร็จภิญโญสโมสร
รับอนงค์องค์ท้าวเจ้านคร	ขึ้นบรรจถรณ์นคเรศนิเวศน์วัง ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพิภพจบจังหวัด	โองการตรัสโดยในพระทัยหวัง
ให้ตั้งการพิธีที่ในวัง	จะแต่งตั้งอภิเษกเอกอนงค์
ขุนนางน้อมพร้อมพรั่งมาสั่งหมาย	โดยภิปรายข้อรับสั่งดั่งประสงค์
ทั้งเสนาข้าบาทพระญาติวงศ์	โดยจำนงช่วยในงานการวิวาห์
มีครบถ้วนที่ในงานการภิเษก	อดิเรกปรากฏด้วยยศถา
ทั้งเครื่องเล่นต่างต่างข้างชวา	ตามบรรดาศักดิ์ท้าวเจ้านคร
ถึงวันดีอภิเษกเอกฉัตร	สืบกษัตริย์กับอนงค์องค์สมร
ตามประเพณีท้าวเจ้านคร	แต่ปางก่อนโดยเรื่องเบื้องบุราณ ฯ
ตอนที่ ๑๑๙
สุดสาครไปเยี่ยมนางเงือกและพระฤๅษีที่เกาะแก้วพิสดาร
๏ จะกล่าวข้างลังกาอาณาจักร	ประเสริฐศักดิ์ขัตติยามหาศาล
สถิตแท่นเนาวรัตน์ชัชวาล	แสนสำราญสุขสวัสดิ์กำจัดภัย
บริบูรณ์พูนสวัสดิ์พิพัฒน์ผล	ประชาชนเปรมปรีดิ์จะมีไหน
ทั้งลูกค้ามาขายสบายใจ	ของสิ่งใดมีมาทุกธานี ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	ผ่านสมบัติเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
เมื่อวันนั้นไสยาในราตรี	บนแท่นที่เศวตฉัตรจำรัสพราย
เทพเจ้าเข้าสังหรณ์สุบินนิมิต	ว่าอาทิตย์ส่องสว่างกระจ่างฉาย
เห็นนงคราญมารดาเอกากาย	ออกมาว่ายอยู่ตามวนชลธาร
พระฟื้นองค์รู้ว่าทรงสุบินนิมิต	แล้วหวนคิดถึงมารดาน่าสงสาร
จะได้ความยากแค้นแสนกันดาร	ทรมานอยู่ในอู่แต่ผู้เดียว
พระคิดไปใจหายไม่วายเทวษ	ชลเนตรตกไหลพระทัยเสียว
เหมือนเราไม่กตัญญูให้อยู่เดียว	จะเปล่าเปลี่ยววิญญาณ์เอกากาย
พอรุ่งแจ้งแสงทองส่องอากาศ	ภาณุมาศไตรตรัสจำรัสฉาย
เข้าที่ทรงภูษิตวิจิตรพราย	ทั้งสองสายสมรพร้อมน้อมประนม
พระตรัสเล่าราวเรื่องสุบินนิมิต	เป็นสุดคิดดั่งทะเลมาเทถม
ในอุราร้อนเริงทั้งเพลิงรม	ให้เกรียมกรมพี่จะลาเจ้าคลาไคล
ทั้งสองนางพลางทูลฉลองถาม	เป็นใจความมิได้แจ้งแถลงไข
จะเสด็จเรือกำปั่นหรือฉันใด	น้องจะได้ตามติดไม่คิดกาย
พระตรัสว่าอย่าไปไม่ได้นุช	หนทางสุดแสนลำบากยากใจหาย
ไปกำปั่นพันลำคงทำลาย	อยู่ในสายสาคโรชโลธร
อาศัยม้าจึ่งได้มาถึงที่นี่	อันถิ่นที่เหลือกันดารชานสิงขร
ข้ามมหาสาคโรชโลธร	หนทางจรแต่พี่มาก็กว่าปี
พระว่าพลางทางเสด็จออกข้างหน้า	พวกเสนาน้อมประณตบทศรี
พระผู้ผ่านสวรรยาเจ้าธานี	สั่งมนตรีท่านอยู่หลังระวังภัย
อันตัวเราเล่าจะลาไปเกาะแก้ว	ตามธารแถวในมหาชลาไหล
ด้วยมีความร้อนทรวงในดวงใจ	จะต้องไปในเวลารุ่งราตรี
พระตรัสพลางทางสั่งให้เทียมรถ	เราจะบทจรไปในวิถี
มีเมืองด่านธารท่าชายวารี	ประเดี๋ยวนี้เร็วราอย่าช้าการ
ขุนเสนีที่กำกับสำหรับรถ	มาสั่งหมดถ้วนทั่วตัวทหาร
ให้เทียมรถพระที่นั่งอลังการ	อาชาชาญผูกใส่เร่งไคลคลา
เข้าในวังพรั่งพร้อมคอยจอมจักร	มาพร้อมพรักไพร่นายทั้งซ้ายขวา
พอพระจอมนครินทร์ปิ่นประชา	เสด็จมาทรงรถบทจร
กระบวนแห่นำริ้วเป็นทิวแถว	ขับรถแก้วรีบไปชายสิงขร
ถึงธารท่าหน้าด่านชานสาคร	พระเสร็จจรลงไปชายคงคา
บริกรรมมนตราของดาบส	น้อมประณตนึกถึงปู่ที่ภูผา
พลางอ่านเวทเคยสำเหนียกเรียกอาชา	ถ้วนสามคราม้าแว่วแจ้วสำเนียง
ไปหากินไกลกันถึงพันโยชน์	พอแว่วโสดเผ่นร้องกึกก้องเสียง
จึงมาบนสมุทรไทใกล้สำเนียง	มันจำเสียงได้แน่ไม่แชเชือน
รีบมายังฝั่งมหาลังกาเกาะ	ตรงจำเพาะรู้กระไรใครจะเหมือน
ลงคุกเท้าเข้าไปชิดไม่บิดเบือน	พระจึงเอื้อนโอภาม้ามังกร
ว่าตัวน้องนี้จะไปในกระสินธุ์	ประเทศถิ่นทางมหิงขสิงขร
โดยวิถีมรคาในสาคร	ไปสิงขรเกาะแก้วพิสดาร ฯ
๏ ฝ่ายอาชารู้ภาษาพูดไม่ออก	ทำตากลอกร้องมาเหมือนขาขาน
พระลูบหลังมิ่งม้าอาชาชาญ	ไปถิ่นฐานก่อนเถิดหนาพี่พาชี
พอรุ่งเช้าแล้วจึงมาคอยท่าน้อง	ไปหาของกินพลางทางวิถี
ม้าก็กลับโดดไปในนที	พระภูมีกลับหลังยังนคร
เข้านิเวศน์เวียงชัยไม่เป็นสุข	ยิ่งแสนทุกข์โตราวเท่าสิงขร
พลางสั่งสองกัลยาพะงางอน	ด้วยอาวรณ์เรื่องรักหนักอุรา
แต่ลูกเต้าเล่าก็ยังกำลังอ่อน	จงฝึกสอนตรองตรึกให้ศึกษา
การรบพุ่งเล่าก็น้องสองสุดา	จงอุตส่าห์สอนเขาให้เล่าเรียน
พี่จะไปไม่ช้าเพราะม้าแก้ว	อันธารแถวม้าพินิจสถิตเสถียร
เพราะเคยไปไม่หลงไม่วงเวียน	ทุกเกาะเกียนรู้แห่งตำแหน่งทาง
พระเล้าโลมโฉมยงอนงค์นาฏ	แล้วไสยาสน์โหยไห้พระทัยหมาง
คิดถึงท่านมารดาโศกาพลาง	ไม่เว้นว่างชลนาให้อาดูร
พอรุ่งแจ้งแสงทองส่องอากาศ	อาชาชาติรีบเข้าไปถึงไอศูรย์
พระสุริยงไตรตรัสจรัสจรูญ	ขึ้นไพบูลย์ส่องสว่างกระจ่างตา
พระพลิกฟื้นตื่นจากที่ไสยาสน์	อนงค์นาฏหมอบรายทั้งซ้ายขวา
พระแต่งองค์สรงเสวยโภชนา	สั่งสุดาสองอนงค์องค์บังอร
ค่อยอยู่เถิดพี่จะลาสุดาขนิษฐ์	สำเร็จกิจจะกลับมาหาสมร
ต้องจำเป็นจำพรากไปจากจร	อย่าอาวรณ์ไปเลยน้องสองสุดา
ทั้งสองนางกราบก้มบังคมบาท	แต่ไม่อาจทูลทัดขัดหนักหนา
นัยน์เนตรคลอคลองนองน้ำตา	ต่างก้มหน้านิ่งนึกพลางตรึกตรอง
เสาวคนธ์มณฑาสุลาลี	มเหสีหมอบเฝ้าแต่เศร้าหมอง
พระทรงหยิบเครื่องเคราไม้เท้าทอง	ออกจากห้องปรางค์มาศปราสาทชัย
เสด็จยังข้างหน้าเสนาพร้อม	ประณตน้อมหมอบเรียงเคียงไสว
ฝ่ายอาชาม้าที่นั่งเพราะตั้งใจ	ตรงเข้าไปถึงที่เฝ้าเจ้าบุรินทร์
เธอเห็นม้ามาในไอศวรรย์	พระทรงธรรม์ชื่นชมสมถวิล
พลางลูบหลังอาชาพระยานิล	แสนถวิลถึงมารดาให้อาวรณ์
พระตรัสสั่งเสวกาพฤฒามาตย์	ให้โอวาทจงจำเอาคำสอน
ช่วยปกป้องเวียงชัยในนคร	แม้นเดือดร้อนจงไปเฝ้าพระเจ้าอา
แล้วจงไปทูลองค์พระทรงภุช	ที่สิงคุตรเนินพนมร่มรุกขา
ว่าตัวเราเล่าถวายบังคมลา	ไปเกาะแก้วรัถยาเยี่ยมอาจารย์
กับองค์พระชนนีที่เกิดเกล้า	เหมือนอย่างเราสั่งไว้ทูลไขขาน
พระสั่งเสร็จทรงพระยาอาชาชาญ	จากสถานรีบไปในวารี
พระหัตถ์ทรงไม้เท้าของดาวบส	แล้วประณตน้อมประนมก้มเกศี
อธิษฐานนึกถึงคุณพระมุนี	ฝ่ายพาชีวิ่งวางผางผางไป
ชมละเมาะเกาะเกียนเหมือนเขียนวาด	งามประหลาดเขียวแดงสุกแสงใส
บางปริปริ่มอยู่ในน้ำเห็นรำไร	ที่สูงใหญ่พุ่งพ้นชลธาร
เป็นโตรกตรอกซอกผาศิลาย้อย	เหมือนภู่ห้อยใหญ่โตรโหฐาน
ชะงักชะง่อนก้อนผาน่าสำราญ	ชลธารล้อมรอบเป็นขอบคัน
มีไม้งอกดอกต้นผลระย้า	สกุณาโบยบินแล้วผินผัน
ทั้งลิงค่างหว่างไศลวิ่งไล่กัน	เลียงผาผันเดินตลอดยอดคิรี
ที่ชายหาดปูหอยลอยสะพรั่ง	ทั้งกุ้งกั้งตัวลายมีหลายสี
ฝูงกริวกราวเต่าตามกันงามดี	ชายวารีฝูงกระว่ายปะปน
ฝูงแมงดาดาดาษว่ายกลาดกลุ้ม	เป็นกลุ่มกลุ่มกลิ้งเกลือกเสลือกสลน
จระเข้เหราในสาชล	เที่ยวว่ายวนเกลื่อนกลาดริมหาดทราย
ฝูงเงือกงูดูราวบ้างขาวเขียว	ว่ายตามเกลียววังวนชลสาย
ฝูงมังกรคาบแก้วดูแพรวพราย	ขึ้นเรียงรายฟาดหางกลางสินธู
เหล่าช้างน้ำน่ากลัวหัวเป็นช้าง	แต่มีหางเหมือนปลามีงาหู
ฝูงม้าน้ำเต้นสล้างกลางสินธู	มีเท้าคู่เบื้องล่างเป็นหางปลา
อันฝูงสัตว์นานามัจฉาชาติ	ล้วนร้ายกาจต่างต่างกลางมหา
สาคเรศวังวนชลธา	จะพรรณนามากมายมีหลายพรรณ
เรื่องชมนกชมปลามาก็มาก	จะซ้ำซากบทกลอนขอผ่อนผัน
ยกเสียบ้างทางจะไปยังไกลครัน	ถึงเขตคันเกาะแก่งตำแหน่งใด
แล้วก็หยุดให้พระยาม้าที่นั่ง	เสร็จขึ้นฝั่งเขาเขินเนินไศล
ให้อาชาหาอาหารสำราญใจ	เสด็จไปสอยมะม่วงพวงพวา
ทั้งปริงปรางลางสาดประหลาดรส	ล้วนสุกสดเสวยพลันด้วยหรรษา
ครั้นเสร็จสรรพกลับมานั่งฝั่งชลา	พออาชาอิ่มกลับมารับองค์
พระสถิตหลังมหาวลาหก	ม้าก็ผกโผนไปดั่งใจประสงค์
วิ่งบนน้ำตามทางระวางตรง	ไม่เวียนวงรีบมาในวาริน
ถึงสาชลวนวังที่เวิ้งกุ้ง	ระลอกพลุ่งดูเป็นพรายในกระสินธุ์
สะเทือนถึงสุธาท้องวาริน	กระทบหินดูเป็นเหวคล้ายเปลวไฟ
บ้างพุ่งพ้นวนเวียนเป็นหว่างเวิ้ง	เพราะน้ำเจิ่งดูกระจ่างสว่างไสว
เป็นเกลียวกลอกแลกลาดตามหาดไป	มโนมัยโดดข้ามไปตามวน
ฝูงสัตว์ร้ายในมหาชลาสินธุ์	พอได้กลิ่นว่ายเตร่ระเหระหน
กลัวอาชาม้ามังกรหนีซ่อนซน	เที่ยวเวียนวนหลีกไปในคงคา ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ล่วงลีลาศไปในทางกลางมหา
ครั้นพลบค่ำย่ำแสงพระสุริยา	แกว่งคทาธรสว่างเหมือนกลางวัน
เห็นแถวทางกลางมหามหรรณพ	ดั่งไต้คบแจ่มแจ้งส่องแสงฉัน
ม้าก็เห็นหนทางดั่งกลางวัน	รีบผายผันมาในน้ำทุกค่ำคืน
เห็นละเมาะเกาะแก่งตำแหน่งไหน	แวะอาศัยทุกทิวาไม่ฝ่าฝืน
เสวยผลอินจันทน์ทุกวันคืน	พอชุ่มชื่นในอุราประสาจน ฯ
๏ จะกล่าวถึงนางมัจฉามารดาท้าว	อยู่ในอ่าวเขตวัดไม่ขัดสน
จำเริญศีลภาวนาประสาตน	อยู่ในวนวังเวิ้งเชิงคิรี
ถึงเจ็ดวันท่ายโยคีมุนีเฒ่า	มาที่อ่าวโดยเมตตามารศรี
เคาะระฆังดังสนั่นขึ้นทันที	ฝ่ายนารีนางมัจฉาแหวกวาริน
มานบนอบยอบกายไหว้ดาบส	พระทรงพรตปราศรัยแล้วให้ศีล
เทศนาสอนสั่งนางยุพิน	ให้ถือศีลภาวนาสมาทาน
แล้วจึงว่าฮ้าเฮ้ยอีเงือกน้ำ	อุตส่าห์จำไว้ให้แม่นคือแก่นสาร
ถ้าแม้นเองดับขันธสันดาน	อันวิมานคงจะได้เหมือนใจจง ฯ
๏ นางเงือกน้ำคำรพอภิวาท	นุชนาฏจำได้ไม่ใหลหลง
รักษาศีลสุจริตเอาจิตปลง	ไม่เวียนวงเหมือนแต่หลังเพราะฟังธรรม ฯ
๏ พระโยคีมีจิตคิดสังเวช	กูมาเทศน์เหมือนช่วยชุบอุปถัมภ์
ครั้นจบเสร็จไปสำนักชักประคำ	เสียงงึมงำอยู่ในกุฏิ์พลางจุดไฟ
ฝ่ายมัจฉานารีไปที่อยู่	ในแอ่งคู่ธารท่าชลาไหล
จำเริญศีลเป็นสุขไปทุกข์ภัย	กินแต่ไคลพอเป็นยาในวาริน ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ล่วงลีลาศในมหาชลาสินธุ์
กับทั้งอัศวราพระยานิล	เกือบถึงถิ่นเกาะแก้วแถวอรัญ ฯ
๏ ฝ่ายนางนาฏมัจฉานิทราสนิท	เกิดนิมิตยามสามในความฝัน
ว่าได้เห็นดวงแก้วอันแพรวพรรณ	ดั่งสุริย์ฉันส่องสว่างกระจ่างตา
นางพลิกฟื้นตื่นแลไม่เห็นแก้ว	พอเสียงแจ้วสกุณินบินถลา
ทั้งกาแกแซ่ซ้องก้องโกญจา	พระสุริยาเยื้องเยี่ยมเหลี่ยมพระเมรุ
นางพลิกฟื้นตื่นอนาถประหลาดจิต	เกิดนิมิตดีหรือร้ายยังไม่เห็น
วันนี้ครบเจ็ดทิวาเวลาเย็น	พระผู้เป็นเจ้าคงมาไม่ช้านาน
จำจะต้องขึ้นไปอยู่ปากอู่อ่าว	ผู้เป็นเจ้าคงจะมาเหมือนว่าขาน
จะได้ฟังเทศนาสมาทาน	ถามอาจารย์เรื่องฝันให้ท่านทาย
พลางออกจากที่สำนักมาพักอยู่	คอยพระผู้ทรงธรรม์เหมือนมั่นหมาย
ขึ้นเกยหาดลาดเลี่ยนเตียนสบาย	พระพายชายพัดชวยมารวยริน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายทรงญาณอาจารย์เฒ่า	ดัดหัวเข่าจะไปท่าชลาสินธุ์
ถือไม้เท้าจดจ้องย่องลงดิน	จิตถวิลถึงมัจฉาในสาคร
ครบเจ็ดวันมีประโยชน์หวังโปรดสัตว์	อีเงือกวัดเคยมาฟังคำสั่งสอน
แกเดินพลางค่อยค่อยย่างบทจร	ถึงสาครชายชลาหน้าคิรินทร์
พวกจีนจามพราหมณ์แขกที่เป็นศิษย์	เดินตามติดลงไปชายกระสินธุ์
พระโยคีแลไปในวาริน	เห็นเทพินนางมัจฉาขึ้นมาคอย
เอะวันนี้อีเงือกกูมาอยู่ก่อน	จะทุกข์ร้อนหรือกระไรจะใช้สอย
กูสักสิ่งจริงหนาหวามันมาคอย	ทำตาปรอยดูอนาถประหลาดใจ
แกร้องว่าฮ้าเฮ้ยสีกาเงือก	มากลิ้งเกลือกร้อนเย็นเป็นไฉน
ถัดขึ้นมาบอกเล่าให้เข้าใจ	นิ่งอยู่ไยบอกกับกูให้รู้ความ ฯ
๏ ฝ่ายมัจฉานารีศรีสวัสดิ์	ได้ฟังอรรถพระมุนีฤๅษีถาม
ประณตนอบยอบกายขยายความ	เล่าไปตามเรื่องฝันบรรยาย
ให้พระองค์ทรงศิลมุนินทร์นาถ	เธอทราบบาทโดยประสงค์จำนงหมาย
ขอพระคุณหนุนนำช่วยทำนาย	จะดีร้ายอย่างไรในตำรา ฯ
๏ พระโยคีมีญาณจึ่งขานไข	ฝันอย่างไรเล่าให้กูรู้สิหวา
นางเงือกน้ำจึ่งแถลงแจ้งกิจจา	ฉันฝันว่าดวงมณีมีสีแดง
เกิดขึ้นในคูหาจินดารัตน์	แจ่มจำรัสไพบูลย์จำรูญแสง
เหมือนกับดวงพระอาทิตย์ฤทธิแรง	พอรุ่งแจ้งก็พอฟื้นตื่นขึ้นพลัน ฯ
๏ พระโยคีจึ่งทำนายทายนิมิต	ว่าเองคิดถึงอะไรจึงใฝ่ฝัน
นางนบนอบตอบตามแกถามพลัน	เมื่อคืนนั้นคิดถึงบุตรสุดสาคร
พระโยคีปรีชาหลับตานิ่ง	ก็แจ้งจริงเทพเจ้าเข้าสังหรณ์
พออึดใจลืมตาผวากร	มีสุนทรชี้แจงให้แจ้งใจ
แกจึ่งว่าฮ้าเฮ้ยไม่ช้านัก	อ้ายลูกรักร่วมชีวิตพิสมัย
คงจะมามั่นคงเหมือนจงใจ	จึงฝันไปจิตมนุษย์ปุถุชน ฯ
๏ โฉมมัจฉานารียินดีสุด	อนงค์นุชแจ้งใจไม่ฉงน
เพราะเห็นอิทธิฤทธิ์เดชทางเวทมนตร์	ที่ทุกข์ทนดีใจใครจะปาน
พลางนบนอบตอบองค์พระทรงฤทธิ์	ที่ร้อนจิตค่อยสบายหลายสถาน
ด้วยได้ฟังพระแสดงให้แจ้งการ	ค่อยชื่นบานสิ้นทุกข์เป็นสุขใจ
แล้วโยคีแจ้งเหตุเทศนา	ให้มัจฉาฟังธรรมตามนิสัย
เหมือนแต่หลังนางสดับให้จับใจ	กำหนดไว้ในขันธสันดาน
พระนักสิทธ์ลุกขึ้นพลันเดินงันงก	ค่อยย่างยกโดยจำนงปลงสังขาร
อนิจจังร่างกายเกือบวายปราณ	ไม่ช้านานยังอยู่หน่อยสักร้อยปี
พอถึงกุฏิ์หยุดนั่งตะบันหมาก	เอาใส่ปากแลไปในวิถี
เห็นเมฆตั้งข้างทิศหรดี	ฝนจะมีตกมากลำบากครัน
ในเดือนนี้มิใช่ฤดูฝน	มามืดมนดูละม้ายคล้ายวสันต์
แกจึ่งเรียกศิษย์หาขึ้นมาพลัน	จงพากันเข้าไปในศาลา
ฝนจะตกมากมายมิได้หยุด	จะหนาวสุดใหญ่ยิ่งจริงจริงหวา
ตั้งฟืนไฟกองไว้ที่ศาลา	จะได้พากันผิงอย่านิ่งนาน
พวกจีนจามพราหมณ์แขกไปแบกไม้	มากองไว้ที่ศาลาตามว่าขาน
พอพลบค่ำย่ำระฆังกังสดาล	พระอาจารย์สวดมนต์บนกุฎี
พวกศิษย์หามาคอยปรนนิบัติ	บ้างนั่งพัดหาไฟเอาไม้สี
จุดตะเกียงขึ้นไปไว้ในกุฎี	บ้างกวาดที่ต้มน้ำชาไว้ท่าครู
แล้วจัดผลพฤกษาเอามาบ้าง	พร้อมสะพรั่งเสร็จสรรพนั่งตรับหู
ฝ่ายนักสิทธ์ผู้ประเสริฐเปิดประตู	ออกมาสู่โรงฉันมิทันนาน
พวกศิษย์ทายกผลาผลไม้	ประเคนให้ครูฉันเครื่องมันหวาน
พระทรงศีลฉันเสร็จสำเร็จการ	ท่านอาจารย์กลับมาหน้ากุฎี
ลงเอนอิงพิงหมอนสอนพวกศิษย์	ให้ตั้งจิตเล่าบ่นมนต์ฤๅษี
พระนักธรรมกรุณาด้วยปรานี	อุตส่าห์ชี้แจงให้จำของสำคัญ
พอเดือนแจ้งแสงสว่างกลางอากาศ	เสียงหวั่นหวาดสกุณินโผผินผัน
พายุพยับมืดมิดปิดพระจันทร์	สุนีลั่นเปรี้ยงเปรี้ยงเสียงคำรน
มหาเมฆมืดมิดทุกทิศา	พื้นสุธาเยือกเย็นเกิดเป็นฝน
ทั้งลูกเห็บตกกระจายตามสายชล	เป็นน้ำฝนเย็นวาบจับหัวใจ
แขกฝรั่งทั้งหลายตะพายย่าม	เดินรุ่มร่ามไปศาลาที่อาศัย
บ้างหาชุดจุดอัคคีบ้างสีไฟ	กองขึ้นในศาลาหน้ากุฎี ฯ
๏ จะกล่าวถึงสุดสาครบวรนาถ	ล่วงลีลาศมาในทางกลางวิถี
พอพลบค่ำสนธยาเข้าราตรี	พระภูมีกับพระยาม้ามังกร
เข้าหยุดยั้งอยู่ที่ปากชะวากผา	พระสุริยาเย็นพยับลับสิงขร
ต่อเดือนเด่นเห็นแสงศศิธร	จึงจะจรไปในทางกลางสินธู
พระเอนอิงพิงผาศิลาลาด	อาชาชาติยืนหยัดสะบัดหู
สะบัดย่างกางขาแหงนหน้าดู	เหมือนจะรู้ฤกษ์บนฝนจะมา
เข้าคลอเคลียเลียบาทจอมกษัตริย์	เหมือนบอกอรรถที่ในทางกลางมหา
พอหายเลื่อยเหนื่อยใจจะไคลคลา	ขึ้นหลังม้ากวัดแกว่งพระแสงทรง
อาชาไนยไม่ลงไปจากหาด	พระประหลาดหลากจิตพิศวง
เหตุไฉนมิ่งม้าอาชาทรง	จึ่งไม่ลงจากหาดประหลาดใจ
พระนึกพลางทางลงเสียจากหลัง	ไปหยุดนั่งเชิงผาที่อาศัย
อัสดรรีบจรเข้าร่มไทร	ประเดี๋ยวใจเป็นพยับอับโพยม
พิรุณโรยโปรยปรายเป็นสายสาด	สุนีฟาดก้องกึกเสียงฮึกโหม
สลาตันตีคลื่นดังครื้นโครม	พื้นโพยมฝนคร่ำเป็นน้ำนอง
ฟ้าก็แปลบแวบสว่างกลางอากาศ	ฝนก็สาดทั่วไปหมดสยดสยอง
ที่บนเกาะน้ำไหลกระจายฟอง	ฟ้าก็ร้องครางครึมกระหึ่มครวญ
ยะเยือกเย็นเส้นหญ้ารุกขาเขา	อนาถหนาวบังร่มเป็นลมหวน
ได้ยินแต่ผีสางร้องครางครวญ	ทั้งโหยหวนเพิกเสียงสำเนียงดัง
พระจึ่งแกว่งไม้เท้าของดาวบส	เห็นบรรพตช่องชะวากเหมือนปากถัง
เป็นว้างเวิ้งเชิงผาศิลาบัง	เป็นที่นั่งแก้หนาวเมื่อคราวจน
พระตรัสเรียกมิ่งม้าพากันเข้า	ไปนั่งเจ่าบังลมพอร่มฝน
ประเดี๋ยวใจในถ้ำเสียงคำรน	ที่มืดมนดูค่อยสร่างสว่างตา ฯ
๏ ฝ่ายมหิงขสิงขรรักษาเกาะ	เสียงกระเดาะปากอยู่ในภูผา
แล้วบันดาลปากปล่องช่องศิลา	ไห้ภูผากว้างใหญ่มีไฟกอง
แล้วสำแดงร่างกายถือไม้เท้า	ทรงเครื่องขาวสดใสมิได้หมอง
มายืนอยู่ข้างในริมไฟกอง	แล้วก็ร้องถามไปดั่งใจจง
ว่าท่านหรือคือเจ้าลังกาทวีป	อย่าเพ่อรีบเร็วไปจะใหลหลง
ถึงม้าเดินน้ำได้ดั่งใจจง	แม้นฝนลงถูกฤดูถึงรู้ทาง
ถ้าขืนไปในวิถีคงมีเหตุ	ในประเทศแถวนี้ล้วนผีสาง
อันฝนตกอย่างนี้วิถีทาง	ผิดเยี่ยงอย่างคงจะไพล่ไปในวน
ถึงกำลังวังชาม้าตัวนี้	แม้นฤทธิ์มีเหาะได้ในเวหน
ถึงกระนั้นก็จะหลงเที่ยววงวน	ทั้งลมบนอากาศจะกราดเอา ฯ
๏ สุดสาครกราบก้มประนมหัตถ์	ก็รู้ชัดว่าเทวารักษาเขา
เธอปรานีชี้แจงแจ้งลำเนา	แม้นโดยเดาดื้อไปไม่เป็นการ
แล้วจึ่งว่าข้าแต่เทพารักษ์	ซึ่งสำนักอยู่ในเขตประเทศสถาน
ท่านโปรดบอกออกความตามบุราณ	แล้วก้มกรานถามไต่ในใจความ ฯ
๏ ฝ่ายมหิงขสิงขรเทวฤทธิ์	เธอแจ้งจิตสารพัดกษัตริย์ถาม
จึงแถลงแจ้งไปที่ในความ	สิ่งใดตามต้องฤดูก็อยู่ดี
อันฝนตกครั้งนี้ฝูงปีศาจ	มันร้ายกาจที่ในทางกลางวิถี
ถ้าแม้นจะขืนไปภัยจะมี	เราปรานีจึ่งมาห้ามความเมตตา
ต่อสามวันนั่นแหละฝนจึงจะหาย	ปีศาจร้ายหย่อนฤทธิ์ทุกทิศา
จงหยุดยั้งทั้งนิลอาชา	อันน้ำหญ้าเหล่านี้พอมีกิน
เอาคุ้มได้แต่จำเพาะที่เกาะนี้	ไปพ้นนี่ช่วยไม่ได้เหมือนใจถวิล
ถึงมืดมนอยู่ในที่ศีขริน	ในหุบหินเราจะให้มีไฟกอง
อันผลาผลไม้ในจังหวัด	พอแก้ขัดตามจนอย่าหม่นหมอง
พอพ้นสามวันไปดั่งใจปอง	จึ่งจะผ่องแผ้วสว่างเห็นทางเดิน
สามวันนี้ถึงนกวิหคหงส์	ไม่หาญลงจากถิ่นเที่ยวบินเหิน
ต้องอาศัยแอบร่มพนมเนิน	ถ้าบินเหินไปคงตายในนที ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	อภิวาทเทพารักษ์ลักษมี
ขอบพระคุณกรุณาท่านปรานี	มาช่วยชี้อนุสนธิ์ให้พ้นภัย
ขอตามคำที่นำมาสั่งสอน	ไม่จากจรเขาเขินเนินไศล
กว่าจะพ้นฝนชุกพ้นทุกข์ภัย	ขออาศัยหยุดยั้งพอบังกาย ฯ
๏ เทพเจ้ามีจิตคิดสังเวช	สำแดงเดชยืนอยู่นั่นไม่ผันผาย
จึ่งหยิบเอาแก้วมณีเป็นสีพราย	แสงกระจายเขียวเหลืองดูเรืองรอง
มาส่งให้แล้วว่าท่านอย่าทุกข์	แม้นเกิดยุคเกิดภัยมิได้หมอง
เอาแก้วอมสมจิตที่คิดปอง	ไม่แสบท้องอิ่มใจดั่งได้กิน
เครื่องอาหารหวานคาวข้าวแลน้ำ	ทั้งมีกำลังกล้าอย่าถวิล
ไม่ต้องหาอาหารการจะกิน	แม้นอมจินดาไว้อย่าได้แคลง
ทั้งคงทนแทงฟันนั้นไม่เข้า	ถึงไฟเผาก็ไม่ไหม้อย่าได้แหนง
พระจึ่งรับดวงมณีที่สีแดง	สว่างแสงโชติช่วงดวงมณี
แล้วกราบกรานเทวารักษาเกาะ	ท่านสงเคราะห์ชี้แจงแจ้งวิถี
แล้วก็ให้จินดาเพราะปรานี	พระคุณนี้เหลือล้ำจะรำพัน ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครจอมกษัตริย์	ครั้นแจ้งอรรถปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เข้าอยู่ในเพิงผาคูหาพลัน	กับม้านั้นค่อยเป็นสุขคุ้มทุกข์ภัย
ทั้งบังคมร่มฝนอยู่บนเขา	เทพเจ้าชี้แจงแถลงไข
แล้วสูญหายกายพลันมิทันใด	แต่กองไฟยังสว่างกระจ่างตา
ฝนก็ยังตกไปมิได้หยุด	ปลาก็ผุดฟาดหางกลางมหา
สุนีเปรี้ยงเสียงก้องท้องสุธา	เกิดโกลาหลไปในทะเล
ถึงสามวันสามคืนเป็นคลื่นคลั่ง	ริมฟากฝั่งพายุป่วนให้หวนเห
ฟ้าก็ดำคล้ำมัวทั่วทะเล	เหลือคะเนทางท่าในสาคร ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	กับกัณฐัศว์อยู่ที่ผาหน้าสิงขร
จึ่งหยิบเอาจินดาวราพร	เรียกอัสดรออกมาหน้าคิรินทร์
เอาแช่น้ำลงที่ปากชะวากผา	ให้อาชากินพลางอย่างถวิล
แล้วเสวยกับพระยาอาชานิล	หอมเหมือนกลิ่นเกสรขจรขจาย
มีกำลังวังชาดั่งอาหาร	แสนสำราญอมอยู่ไม่รู้หาย
แล้วกลับเข้าเพิงผาศิลาลาย	ค่อยสบายอิ่มเอมเกษมทรวง
พอครบถ้วนสามทิวาฟ้าค่อยสาง	แจ่มกระจ่างเห็นเงาภูเขาหลวง
ค่อยสางสางสุริเยนทร์พอเห็นดวง	ที่หนาวทรวงก็ค่อยคลายสบายบาน
ฝูงวิหคนกกาบรรดาสัตว์	ก็รีบรัดร่อนราหาอาหาร
ขึ้นโผผินบินร้องก้องกังวาน	เสียงประสานหันเหียนเที่ยวเวียนวน ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อธิบดินปิ่นกษัตริย์	โสมนัสโดยนิยมสมประสงค์
จึ่งยกกรอภิวันท์ด้วยบรรจง	ขอลาองค์อารักษ์อันศักดา
พลางออกจากสิงขรชะง่อนเขา	เทพเจ้าซึ่งอยู่ในภูผา
สำแดงกายจากชะง่อนก้อนศิลา	ถือคทาธรแก้วแสงแวววาว
ทรงอาภรณ์พรรณรายดูฉายเฉิด	งามประเสริฐรัศมีล้วนสีขาว
ทั้งรูปทรงร่างกายก็พรายพราว	ราวกะดาวแจ่มกระจ่างกลางอัมพร
แล้วจึงว่าข้าแต่ท้าวเจ้านิเวศน์	จงสังเกตเลียบไปชายสิงขร
ตะวันชายบ่ายแสงทินกร	จึงค่อยจรข้ามมหาชลาลัย
อันสาชลวนวงที่ตรงนี้	ปล่องนาคีหลีกให้พ้นชลใส
แล้วยกมือขึ้นชี้ตรงนี้ไป	จำให้ได้แม่นยำที่สำคัญ
เรียกว่านาควารินกระสินธุ์สมุทร	จงรีบรุดเร็วร้อนเร่งผ่อนผัน
วิถีทางยังอีกสักสองวัน	ถึงเขตคันเกาะแก้วแถวนที
พอบอกเสร็จเทวารักษาเกาะ	ก็เหินเหาะหายไปในวิถี
สุดสาครขึ้นนั่งหลังพาชี	ม้าก็รี่เร็วไปตามชายเนิน
ชมวิหคบินเหินอยู่กลางหาว	กระสาสาวส่งเสียงกระสังเหิน
โกลิลากาแกดุเหว่าเดิน	โมรีเหินฝูงหงส์ร่อนลงธาร
นกกระเต็นเต้นตามกระตั้วต้อย	ฝูงค้อนหอยเป็นหงส์ลงละหาน
กระรอกเรียงเคียงกะเรียนนกรังนาน	คับแคขานปนตะขาบฝูงคับคา
มยุเรศจับร้องรำแพนหาง	กาสล้างบินสลอนว่อนถลา
เสียงแซ่ซ้องร้องแกล้วนฝูงกา	นกโกญจาจับลอระวังรัง
พระชมพลางสังเกตประเทศทิศ	ที่เทวฤทธิ์บอกให้ดั่งใจหวัง
เกือบจะถึงสาชลที่วนวัง	ก็เลียบนั่งลงมหาชลาลัย
ม้าม้งกรถอนถีบแล้วรีบรุด	ไม่ยั้งหยุดข้ามมหาชลาไหล
เสียงคลื่นคลั่งวังเวงวิเวกใจ	อาชาไนยรีบรัดในนที
มิได้หยุดรุดไปในกระสินธุ์	จนถึงถิ่นเกาะแก้วคิรีศรี
พอเย็นย่ำสนธยาในราตรี	พระภูมีจูงม้าอาชาไนย
เข้าหยุดอยู่ที่ศาลาหน้าบรรพต	พระทรงยศพักพาพออาศัย
กับพระยาม้ามิ่งมโนมัย	เช้าจะได้เข้าหาพระอาจารย์
พอพวกศิษย์พระมุนีอยู่ที่นั่น	เหินทรงธรรม์จึงเข้าไปปราศรัยสาร
ว่าดูราท่านมาแต่ดงดาน	หรือพลัดบ้านหลงป่าพนาราม
ข้าพิศดูรูปร่างสำอางพักตร์	เห็นน่ารักงามหนอข้าขอถาม
หรือเทวาจงแสดงขอแจ้งความ	ปรากฏนามสมญาภาษาไร ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ตรัสประภาษชี้แจงแถลงไข
แต่ก่อนเก่าเราอยู่นี่มาแต่ไร	แล้วลาไปอยู่ประเทศเขตลังกา
ถึงยี่สิบเจ็ดปีเข้านี่แล้ว	แต่คลาดแคล้วจากสถานนานหนักหนา
ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์ตา	ยังค่อยผาสุกสบายหรือวายปราณ
พวกจีนจามพราหมณ์ฝรั่งทั้งอังกฤษ	บรรดาศิษย์บอกแจ้งแถลงสาร
ว่าพระองค์ทรงสิกขาปรีชาชาญ	ยังสำราญอยู่แท้แต่ชรา
แล้วก็จึ่งถามองค์พงศ์กษัตริย์	อ้ายนี่สัตว์อะไรนั่นขันหนักหนา
นี่ท่านเอามาแต่ไหนอย่างไรนา	ดูมันน่ากลัวจัดสัตว์อะไร ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	จึงประภาษชี้แจงแถลงไข
บอกชื่อนามมิ่งม้าอาชาไนย	ให้แจ้งใจโดยประสงค์จำนงปอง ฯ
๏ ฝ่ายพวกคนบนศาลาหาลูกไม้	เอามาให้ต่างต่างพลางสนอง
เชิญนายท่านกินไปดั่งใจปอง	แต่ล้วนของโอชาในป่าดง
ทั้งน้ำท่าหามาให้ด้วยใจภักดิ์	เพราะความรักที่ในจิตพิศวง
ได้แก้หิวเดินทางมากลางดง	เชิญท่านจงกินเล่นพอเย็นใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมลังกามหาสถาน	จึ่งโองการตามประสาอัชฌาสัย
เสวยผลม่วงปรางมะทรางไทร	มะเฟืองไฟอินจันทน์พรรณพะวา
แล้วส่งให้มิ่งม้าอาชาชาติ	อัศวราชกินเล่นเป็นภักษา
พออิ่มหนำสำราญแล้วนิทรา	จนเวลารุ่งแจ้งแสงหิรัญ
สกุณากาดุเหว่าก็เร่าร้อง	ประสานซ้องสกุไณฝูงไก่ขัน
พระพลิกฟื้นตื่นจากไสยาสน์พลัน	พอสุริย์ฉันแจ่มกระจ่างกลางอัมพร
พระลงจากศาลาที่อาศัย	ดำเนินไปกุฎีที่สิงขร
พระโยคีพลิกฟื้นตื่นจากนอน	ก็ลุกจรออกมาหน้ากุฎี ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	อภิวาทพลางประณตบทศรี
ฝ่ายท่านเฒ่าอิศโรพระโยคี	แกจึ่งมีวาจาถามมาพลัน
เฮ้ยประสกเอ๋ยหวามาแต่ไหน	ธุระไรแจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
หรือเรือแตกหลงทางกลางอรัญ	บอกไปพลันเถิดเองอย่าเกรงใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	อภิวาทเล่าแจ้งแถลงไข
ข้าพเจ้าเล่าเป็นบุตรพระอภัย	แต่จากไปมิได้มาก็ช้านาน
ชื่อว่าสุดสาครบวรนาถ	เป็นเชื้อชาติกษัตรามหาศาล
เมื่อเกิดได้พึ่งพาพระอาจารย์	พระทรงญาณเลี้ยงดูจนรู้ความ
ท่านโยคีลุกยองยองมือป้องหน้า	ควักขี้ตามองดูร่ำแล้วซ้ำถาม
เองว่าเป็นลูกอภัยไม่ได้ความ	เป็นหน่อหนามพงศ์กษัตริย์ขัตติยา
อภัยไหนไม่รู้จักเลยประสก	เองหยิบยกเล่าให้ฟังที่กังขา
ไม่รู้จักกันกับกูแต่อยู่มา	จนชรามิได้เห็นเป็นอย่างไร
หรือเองมาผิดที่มีสังเกต	ถิ่นประเทศป่าดงมักหลงใหล
อันชื่อเสียงอย่างนี้ไม่มีใคร	คนกูใช้อยู่นี่ไม่มีเลย ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	จึ่งกราบบาทซ้ำกล่าวเล่าเฉลย
พระคุณช่างลืมไปกระไรเลย	ฉันก็เคยอยู่ในบรรณศาลา
ข้าพเจ้าเป็นลูกแม่เงือกน้ำ	อยู่ที่ถ้ำช่องชะวากริมปากผา
ตรงเสาโคมริมหาดทรายชายคงคา	พระเจ้าตายังได้เล่าให้เข้าใจ
พระโยคีนิ่งตรึกรำลึกถูก	อ้อเป็นลูกเงือกน้ำกูจำได้
จริงแล้วหวาพ่อมึงหรือชื่ออภัย	กูนึกได้แล้วอ้ายหนูเคยอยู่กิน
อนิจจังสังขารานิจจาเอ๋ย	ช่างหลงเลยลืมไปไม่ถวิล
แล้วถามว่าเองไปอยู่ในบูรินทร์	ประเทศถิ่นนคเรศนิเวศน์ใด
นี่เองมาเดี๋ยวนี้มีธุระ	หรือว่าจะไปหนตำบลไหน
นี่เองมากำปั่นหรือฉันใด	จงบอกให้ตาฟังที่กังวล ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	อภิวาทเล่าแจ้งแห่งนุสนธิ์
ฉันมากับม้ามังกรด้วยร้อนรน	พอได้ยลเยี่ยมคุณพระมุนี
กับมารดาข้าบาทเหมือนมาดหมาย	จะเป็นตายพอได้พบประสบศรี
ฉลองคุณมุลิกาฝ่าธุลี	พอเป็นที่อภิวาทบาทยุคล ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศิลมุนินทร์เฒ่า	แกจึ่งเล่าชี้แจงแห่งนุสนธิ์
อีเงือกน้ำจำศีลเหมือนอย่างคน	มันก็ปรนนิบัติมั่นถือขันตี
ดูผ่องใสน้ำนวลอ้วนกว่าเก่า	ไม่แก่เฒ่าก็เพราะศีลพระชินศรี
แล้วได้ฟังเทศนาในบาลี	มันก็มีน้ำใจใสศรัทธา
ถึงเจ็ดวันขึ้นมาฟังกูสั่งสอน	จงรีบจรลงไปดูริมคูหา
เองมาไปกับกูดูมารดา	ได้เห็นหน้าแม่ลูกเพราะผูกพัน
พระโยคีปรีชาคว้าไม้เท้า	ดัดหัวเข่ายืนเซอยู่เหหัน
ค่อยจดจ้องย่องลงมาจากหน้าบัน	ตัวแกสั่นงกเงิ่นเดินหลังงอ
สุดสาครตามท่านอาจารย์เฒ่า	อ้ายพวกเหล่าศิษย์หาตามมาสอ
ถึงศาลาชายฝั่งหยุดรั้งรอ	แกนิ่งพอหายเหนื่อยเมื่อยบั้นเอว
แล้วให้ศิษย์เคาะระฆังดังสนั่น	ก็ก้องลั่นไปถึงปากชะวากเหว
เคยสำเหนียกเหมือนร้องเรียกนางมาเร็ว	ออกจากเหวแหวกว่ายชายวาริน
เห็นโยคีนั่งยองยองมือป้องหน้า	กับศิษย์หานั่งอยู่ท้ายชายกระสินธุ์
สุดสาครรีบลงไปชายวาริน	นางผันผินพักตร์มาดูเอะผู้ใด
ด้วยจากกันนานนักหนาพึ่งมาเห็น	แลเขม้นแล้วพะวงนึกสงสัย
ดูรูปร่างคล้ายกับบุตรบุรุษใด	เห็นโตใหญ่คิดจะถามนามกร
ก็กลัวจะผิดไปมิใช่บุตร	นางนิ่งหยุดอยู่ในใจสายสมร
หน่อกษัตริย์กราบก้มประนมกร	นางมารดรจึ่งถามตามสงกา
พ่อเป็นบุตรข้านี้หรือมิใช่	พระหน่อไทรับประนมก้มเกศา
นางเงือกน้ำวาพุทโธ่แล้วโศกา	เออมารดาแปลกทีเดียวเจียวพ่อคุณ
ต่างร้องไห้ใจคอเพียงจะขาด	เหมือนฟ้าฟาดฉับเดียวให้เฉียวฉุน
สลบนิ่งกลิ้งนอนอ่อนละมุน	ที่กลางฝุ่นชายหาดอนาถใจ
พระโยคีมีจิตคิดสงสาร	เอะเกิดการขุ่นเข็ญเป็นไฉน
ได้ยินพูดอยู่ทีเดียวประเดี๋ยวใจ	เสียงร้องไห้โฮโฮพาโลตาย
ทั้งสองคนแม่ลูกลงนอนกลิ้ง	ไม่ไหวติงนิ่งไปแกใจหาย
ฉวยไม้เท้าก้าวลงไปชายหาดทราย	ศิษย์ทั้งหลายตามหลังอยู่พรั่งพรู
อนิจจังอนัตตาลงมากลิ้ง	จะตายจริงเจียวหรือหวาหาอ้ายหนู
นั่งยองยองป้องหน้านัยน์ตาดู	แกเอียงหูฟังสำเนียงเสียงหายใจ
ก็เงียบอยู่มิได้รู้ว่าสลบ	แกปรารภเวทนาน้ำตาไหล
แล้วมานึกตรึกตราให้อาลัย	คิดขึ้นได้จำจะดูให้รู้การ
แล้วตั้งจิตลงวางทางกสิณ	ก็แจ้งสิ้นเห็นชีวังไม่สังขาร
แล้วจึงซ้ำดูประสมในลมปราณ	ก็แจ้งการว่าไม่ตายวายชีวัง
จึงบอกศิษย์ไวไวไปสิหวา	ตักน้ำมารดลองสักสองถัง
คงจะฟื้นสมประดีมีกำลัง	พวกที่นั่งรีบไปที่ในวน
ได้วารีโยคีอ่านคาถา	ให้ธาราเย็นฉ่ำดังน้ำฝน
แกจึ่งให้พรมพรำด้วยน้ำมนต์	ทั่วสกนธ์สองราไม่ช้านาน
เดชะเวทวิทยาพระดาบส	ระรวยรสเปรียบเหมือนยาแลอาหาร
ระรินรื่นฟื้นองค์นางนงคราญ	เยาวมาลย์เห็นองค์พระทรงพรต
ประณตนอบยอบกายลงไหว้กราบ	ษมาบาปพระมุนินทร์ปิ่นดาบส
ทั้งสุดสาครฟื้นระรื่นรส	แล้วประณตกราบไหว้อัยกา
พระทรงศิลยินดีเป็นที่สุด	ไม่ม้วยมุดชีวังดับสังขาร
กูตกใจหมายว่ามึงมรณา	จนน้ำตากูไหลไม่เสบย
แล้วจึงว่าฮ้าเฮ้ยอ้ายแม่ลูก	กลั้นน้ำมูกน้ำตาสีกาเอ๋ย
อย่าร้องไห้ร้องห่มค่อยชมเชย	ให้เสบยบางเบาบรรเทาใจ
แล้วโยคีแจ้งเหตุเทศนา	ให้สองราสร่างเสื่อมได้เลื่อมใส
อันทุกขังตั้งแต่เกิดกำเนิดใน	ที่ร้อนใจมีทั่วทุกตัวคน
เพราะตัณหาสาธารณ์พานให้หลง	มักเวียนวงด้วยกิเลสเกิดเหตุผล
เพราะราคาพาให้ชั่วต้องมัวมน	ตัดมรรคผลทางประโยชน์โพธิญาณ
โสมนัสโทมนัสพระตรัสไว้	จะพาให้เวียนวงในสงสาร
ก็คือตัวเวทนาย่อมสาธารณ์	จงคิดอ่านให้มันเบาบรรเทาไป
อันเกิดมาเป็นมนุษย์แลครุฑนาค	เรื่องพลัดพรากไม่ใคร่เว้นเป็นวิสัย
อย่าโศกหนักหักห้ามความอาลัย	ให้เห็นในทุกขังคือกังวล
อนิจจังสังขารมันไม่เที่ยง	คิดหลีกเลี่ยงเสียบ้างหวาหากุศล
จะได้ชมฉ้อสวรรค์ในชั้นบน	คิดผ่อนปรนด้วยปัญญาหาอุบาย
อนัตตาฮ้าเฮ้ยอีมัจฉา	เกิดขึ้นมาดับไปน่าใจหาย
ของที่รักมันก็มักให้กลับกลาย	ถึงร่างกายก็ไม่ตั้งอยู่ยั่งยืน
ครั้นสิ้นลมหายใจกลายเป็นผี	ย่อมเป็นที่อนัตตาไม่ฝ่าฝืน
ถึงข้าวของรักใคร่ก็ไม่ยืน	เป็นแต่พื้นเน่าจมถมสุธา ฯ
๏ สองแม่ลูกได้ฟังท่านสั่งสอน	ในบทกลอนแจ้งเหตุเทศนา
ก็มีแรงแข็งขืนกลืนน้ำตา	พระสิทธาเธอแสดงแจงให้ฟัง
ฝ่ายมัจฉานารีศรีสวัสดิ์	กับกษัตริย์สุดสาครอาวรณ์หวัง
ที่โศกสร้อยค่อยหย่อนผ่อนประทัง	เพราะได้ฟังเทศนาพระอาจารย์ ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์เฒ่า	ฉวยไม้เท้าแก้กังพลางสั่งหลาน
ตาจะไปกุฏิก่อนผ่อนสำราญ	นั่งอยู่นานนักไม่ได้ไม่สบาย
ให้เมื่อยขบเต็มประดาทั้งตาหู	มันแฉะอยู่ร่ำไปมิใคร่หาย
ถือไม้เท้าก้าวเดินจากเนินทราย	ค่อยโยกย้ายเดินดึ่งถึงกุฎี ฯ
๏ ฝ่ายมัจฉานารีศรีสมร	จึ่งถามลูกสุดสาครจำเริญศรี
ได้ลูกเมียสารพัดสวัสดี	พอเป็นที่ปลูกฝังอยู่ลังกา
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	อภิวาทเล่าพลันด้วยหรรษา
เอาความหลังทั้งนั้นมาพรรณนา	ให้มารดาแจ้งใจในอารมณ์
แม้นไม่มีศึกเสือข้างเหนือใต้	ลูกไม่ไปจากท่านครูอยู่อาศรม
จะอยู่กับมารดาเหมือนอารมณ์	ได้เชยชมชนนีพอปรีดิ์เปรม
แม่เจ็บไข้ก็จะได้ปรนนิบัติ	มิให้ขัดเคืองใจให้เกษม
แล้วเป็นห่วงพระมุนีไม่ปรีดิ์เปรม	แม้นสุขเกษมแล้วไม่ไปไกลมารดร
นี่จนใจใหญ่หลวงสองห่วงแท้	ทั้งพ่อแม่แยกกันอยู่ทั้งครูสอน
เป็นธุระที่ในกิจพระบิดร	จึ่งต้องจรกลับไปอยู่คอยดูแล ฯ
๏ นางมัจฉาว่าจริงแล้วลูกรัก	จงคิดหักใจเสียบ้างต้องห่างแห
กลับไปวังตั้งอยู่ได้ดูแล	อย่าห่วงแม่เลยพ่อคุณอย่าวุ่นวาย
แม่เป็นสัตว์มัจฉาใช่มานุษย์	ไม่บริสุทธิ์เหมือนกับคนไม่ขวนขวาย
อยู่ที่นี่ก็เป็นสุขสนุกสบาย	กว่าจะตายพึ่งบุญพระมุนี
แม่ก็ถือศีลมั่นไม่ครั่นคร้าม	พยายามนับถือพระฤๅษี
พอพึ่งบุญมุลิกาฝ่าธุลี	ได้เป็นที่มัสการสำราญใจ
อันตัวแม่นี้ก็เแก่ชราแล้ว	ได้เห็นหน้าลูกแก้วก็ผ่องใส
พ่อจงกลับถิ่นฐานผ่านเวียงชัย	อย่าห่วงใยแม่นักหักอารมณ์
พอสั่งเสร็จนางมัจฉาก็คลาคลาด	ลงจากหาดชายชลาหน้าอาศรม
ไปสู่ห้องหุบผาหน้าจงกรม	สำราญรมย์ในคูหาสมาทาน ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ก็ลีลาศไปกุฎีที่วิหาร
บังคมคัลวันทาพระอาจารย์	หยุดสำราญอยู่กับคุณพระมุนี
เวลาเช้าเวียนไปที่ชายหาด	อภิวาทนางมัจฉามารศรี
จนสำรบครบทิวาเจ็ดราตรี	แล้วลานางชนนีจะไคลคลา
เจ้าประคุณทูลหัวของลูกรัก	จะไกลพักตร์มารดรจะวอนหา
สงสารนางพลางฟายฟูมน้ำตา	แล้วกลืนกลั้นชลนาพลางให้พร
จงเรืองฤทธิ์วิทยาเป็นผาสุก	นิราศทุกข์ภิญโญสโมสร
ให้ศัตรูแพ้พ่ายกระจายจร	ครองนครศรีสวัสดิ์กำจัดภัย ฯ
๏ สุดสาครรับพรมารดาแล้ว	ค่อยผ่องแผ้วกลับมาที่อาศัย
แล้วกราบลาพระอาจารย์ผู้ชาญชัย	จะกลับไปนคเรศนิเวศน์วัง
พระโยคีมีญาณว่าหลานแก้ว	จะคลาดแคล้วกลับไปดั่งใจหวัง
ที่กลางย่านยักขินีมีระวัง	อยู่ฟากฝั่งชายชลาข้างขวามือ
การเวทมนตร์สนธยายอย่าได้ขาด	อย่าประมาทของสำหรับเคยนับถือ
จงคิดอ่านการประจญแต่ต้นมือ	มันจะรื้อเรียกหาเองอย่าไป ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	บังคมบาทพระสิทธาน้ำตาไหล
พระโยคีปรีชาปัญญาไว	นึกขึ้นได้ถอนคาเอามาพลัน
แล้วเสกด้วยมนตรามหาปราบ	กลายเป็นดาบฤทธิแรงแข็งขยัน
แกหยิบยื่นส่งให้เอาไว้กัน	สารพันใช้ได้ในสงคราม ฯ
๏ สุดสาครบังคมแล้วก้มกราบ	รับเอาดาบนอบนบเคารพสาม
ลุกออกจากศาลาพยายาม	เลียบมาตามหาดทรายชายคงคา
แล้วอ่านมนต์สามคราเรียกม้าต้น	เดชะมนต์ที่สำหรับกับคาถา
เสียงแจ้งแจ้วแว่วหูอาชาคลา	วิ่งถลาเผ่นโผนโจนทะยาน
ถึงภูผาหน้ากุฏิ์ก็หยุดอยู่	มันแสนรู้ที่ในใจหลายสถาน
มาคุกเข่านบนอบเหมือนหมอบคลาน	อยู่ที่ชานเชิงชลาหน้ากุฎี ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศิลมุนินทร์นาถ	แกลีลาศตามทางหว่างวิถี
ลงมาส่งนัดดาด้วยปรานี	พระฤๅษีอวยชัยให้จำเริญ
จงไปดีมาดีอย่ามีทุกข์	จำเริญสุขอย่าวิตกระหกระเหิน
ระวังตัวเถิดนะวะอย่าละเมิน	หนทางเดินยากแค้นแสนกันดาร
แล้วจึงเรียกอาชามาให้ใกล้	เสกหญ้าให้กินพลางต่างอาหาร
ม้ามังกรกินหญ้าพระอาจารย์	ให้เสียวซ่านหนังพองร้องคำรน
มีกำลังดั่งมิ่งม้าวลาหก	แล้วโผนผกแผดร้องลำพองขน
สุดสาครโดดขึ้นหลังลงกลางชล	ม้าคำรนเหมือนจะลาพระอาจารย์
สุดสาครอภิวันท์ประสานหัตถ์	ควบกัณฐัศว์ลับเขตประเทศสถาน
ม้าก็วิ่งไวไวไปมินาน	พระอมแก้วสุริยกานต์วราพร ฯ
๏ ฝ่ายโยคีเห็นลับก็กลับหลัง	ขึ้นมายังกุฎีหน้าสีขร
สุริยงลงลับยุคุนธร	แกก็จรขึ้นไปนั่งยังกุฎี
พวกศิษย์หามานั่งปรนนิบัติ	ไม่ข้องขัดตามจริตกิจฤๅษี
เป็นผาสุกทุกทิวาประสาชี	อยู่ในที่ถิ่นฐานสำราญกาย ฯ
ตอนที่ ๑๒๐
สุดสาครกลับเมืองลังกา
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ล่วงลีลาศตามวารินกระสินธุ์สาย
อัศวราชอาจหาญทะยานกาย	มาตามสายสาคโรอโนมาน
ชมละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งหน	ในสาชลคลื่นซัดเสียงฉัดฉาน
ฝูงปลาร้ายว่ายวนตามชลธาร	เหลือประมาณมากมายมีหลายพันธุ์
มาเดือนครึ่งถึงละเมาะที่เกาะขวาง	ดูใหญ่กว้างแลไปดั่งไพรสัณฑ์
มีกำแพงล้อมรอบเป็นขอบคัน	สารพันตึกรามงามวิไล
ด้วยอำนาจยักขินีมันนีมิต	เข้าดลจิตคนหลงไม่สงสัย
ให้เห็นเป็นถิ่นฐานสำราญใจ	แวะเข้าไปจับกินสิ้นเภตรา
ฉีกขาแข้งแย่งชิงกันสูบเลือด	เอามีดเชือดกินเล่นเป็นภักษา
ต่อนานนานเรือซัดพลัดเข้ามา	มันมารยาทำอุบายให้ตายใจ
มันลงมาเดินไขว่อยู่ชายหาด	ใครขัดขาดข้าวปลามันหาให้
แม้นหลงอยู่ผู้นั้นก็บรรลัย	มันลอบไปหักหางเสือให้เรือโคลง
แล้วลงน้ำดำเข้าไปไชกำปั่น	พอเรือนั้นจมโลดกระโดดโหยง
ปีนขึ้นได้ไล่ตีหักซี่โครง	วิ่งตะโกรงลากขึ้นฝั่งไม่รั้งรอ
แม้นเรือซัดพลัดไปมิได้กลับ	มันหลอกจับกินทั้งเรือไม่เหลือหลอ
อ้ายพวกเปรตเศษยักษ์คอยหักคอ	มิให้หลอเหลือไปได้สักคน ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ล่วงลีลาศแถวทางมากลางหน
เกือบจะถึงยักขินีที่ตำบล	เห็นผู้คนไรไรยังไกลตา
อัสดรถอนถีบแล้วรีบรัด	ใกล้จังหวัดเกาะขวางกลางมหา
ยักขินีดีใจเห็นใกล้มา	คนกับม้ามาให้กินต่างยินดี
แล้วกวักมือพูดจาประสาแขก	บ้างร้องแรกว่าจะไปในวิถี
จงหยุดก่อนอย่าเพิ่งไปภัยจะมี	ยักขีนีมันลงมาจับปลาวาฬ
เราเอนดูท่านดอกจะบอกให้	มันลงไล่จับมัจฉาเป็นอาหาร
สักครู่ใหญ่จึงค่อยไปให้สำราญ	ไม่ต้องการจะให้เกิดจลาจล ฯ
๏ ฝ่ายสุดสาครอาวรณ์หวัง	อาจารย์สั่งกับแขกกล่าวเล่านุสนธิ์
ก็ต้องกันกับท่านแจ้งแห่งยุบล	นี่เมืองคนเขามาว่าด้วยปรานี
จำจะแวะเข้าไปถามได้ความถ้อย	จึ่งจะค่อยรีบไปในวิถี
ดูบ้านเมืองเขามาตั้งฝั่งนที	เห็นจะมีไทท้าวเจ้านคร
พระตรึกพลางทางชักม้าที่นั่ง	ขึ้นบนฝั่งชายชลาหน้าสิงขร
ชมประเทศเขตแคว้นแดนนคร	พระภูธรตรงเข้าไปในศาลา
ยักขินีผีเปรตเหล่าเพศแขก	ทำให้แปลกนั่งลงส่งภาษา
แล้วไต่ถามตามกลมารยา	ไปไหนมาแจ้งข้อข้าขอฟัง ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์พงศ์กษัตริย์ไม่สงสัย	จึ่งเล่าไปโดยประสงค์จำนงหวัง
เรามาจากนักสิทธ์ไม่ปิดบัง	ให้มันฟังแต่ต้นไปจนปลาย
ยักขินีดีใจเห็นได้ช่อง	ตะโกนก้องเรียกกันให้ผันผาย
หวังจะจับกินให้งามตามสบาย	อ้ายตัวนายถือพร้ามาหน้าพล
พวกบ่าวไพร่ถือไม้เหน็บพร้าโต้	แล้วร้องโห่ขู่คำรามขึ้นสามหน
กรูกันเข้าล้อมแน่นสักแสนคน	พวกไพร่พลแลบลิ้นบ้างปลิ้นตา
น้ำลายไหลหมายจะกินให้สิ้นซาก	กำลังอยากโลดเต้นเผ่นถลา
กูนี้คือยักขินีมีศักดา	จะกินม้ากินคนหลงหนทาง
แม้นรักตัวกลัวตายจงส่งม้า	ให้กูฆ่ากินเล่นอย่าขัดขวาง
ขืนดื้อดึงจะถึงชีวาวาง	ทั้งคนม้ากูจะล้างไม่ฟังความ ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ไม่ขยาดเกรงฤทธิ์ไม่คิดขาม
จึ่งว่าเหวยยักขินีผีตะกลาม	มึงลวนลามหลอกกูไม่รู้กล
ทำพูดจาปรานีแล้วชี้บอก	มึงเคยหลอกกินใครได้กี่หน
ยักขินีกู่ก้องร้องคำรน	กูกินคนในเภตราเสียกว่าพัน
ม้ากับมึงหน่อยหนอไม่พอเคี้ยว	อย่าบิดเบี้ยวยอกย้อนพูดผ่อนผัน
เหวยอ้ายพวกเสนาเอาพร้าฟัน	ทั้งขามันขาม้าคร่าเอาตัว
ยักขินีชี้มือแล้วชักพร้า	วิงถลาหลอนหลอกบ้างกลอกหัว
อ้ายนายใหญ่โลดเต้นทำเล่นตัว	ทั้งกลอกหัวแลบลิ้นแล้วปลิ้นตา
ฝ่ายอัสดรเผ่นผงาดแล้วฟาดหาง	สะบัดย่างเผ่นโผนโจนถลา
พงศ์กษัตริย์แกว่งไม้เท้าของเจ้าตา	เสียงโกลากึกก้องท้องทะเล
ยักขินีมิอาจจะเข้าใกล้	ร้อนเหมือนไฟวิ่งป่วนอยู่หวนเห
ม้าก็ขบกัดกลมสมคะเน	บ้างวิ่งเซม้าสกัดพระฟาดฟัน
เลือดกระจายตายกลาดลงดาษดื่น	อ้ายยักษ์ตื่นเต็มที่ไม่มีขวัญ
ขินีนายร้องตลาดไล่ฟาดฟัน	พลขันธ์กลับหน้าเข้าราวี
อ้ายตัวนายร่ายมนต์เป็นฝนคลุ้ม	มืดชอุ่มอับไปในวิถี
ไม่เห็นหนสนธยาเหมือนราตรี	ยักขินีมันขยับจะจับตัว
บ้างถาโถมโจมโจนโผนทะลึ่ง	อึงคะนึงหลอนหลอกบ้างกลอกหัว
ทั้งแลบลิ้นปลิ้นตาให้น่ากลัว	ที่เต้นรัวนึกหมายน้ำลายพรู ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	เอาดาบกวัดแกว่งลั่นสนั่นหู
เป็นเปลวไฟไล่สกัดพวกศัตรู	ลุกวามวู่เห็นตลอดยอดคิรินทร์
ยักขินีมิอาจจะเข้าใกล้	เห็นเปลวไฟหลากจิตคิดถวิล
ให้ร้อนแรงแสงกล้าติดกายิน	ยักษ์ทมิฬอ่านมนต์เป็นฝนมา
หน่อกษัตริย์มัสการอาจารย์เฒ่า	แล้วเสกเป่าโองการอ่านคาถา
ประเดี๋ยวใจเป็นลมระดมมา	หอบเอาฟ้าฝนไปมิได้นาน ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ไล่พิฆาตเข่นฆ่าโยธาหาญ
ยักขินีหนีร่นไม่ทนทาน	แล้วกราบกรานขอชีวาอย่าฆ่าตี
ได้ผิดพลั้งครั้งนี้ถึงชีวิต	พระทรงฤทธิ์งดโทษโปรดเกศี
ขอเป็นข้ากว่าจะตายวายชีวี	พระภูมีไปไหนจะไปตาม
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาเขต	คิดสังเวชในพระทัยจึงไต่ถาม
ว่าฮ้าเฮ้ยยักขินีผีตะกลาม	มึงหยาบหยามชั่วช้าหลอกฆ่าคน
ตั้งแต่นี้อย่ากระทำซึ่งความชั่ว	เพราะไม่กลัวบาปใหญ่มาให้ผล
กูงดโทษโปรดไว้ทั้งไพร่พล	เอากุศลเบื้องหน้าไม่ฆ่าฟัน
ยักขินีนายใหญ่ลงไหว้กราบ	ศิโรราบรับจริงทุกสิ่งสรรพ์
ได้กระทำชั่วช้าสารพัน	ให้ทรงธรรม์เคืองขัดหัทยา
ก็ควรจะสังหารผลาญชีวิต	พระทรงฤทธิ์งดโทษโปรดเกศา
ไม่มีของฉลองคุณมุลิกา	ขอเป็นข้าบาทบงสุ์พระทรงชัย
กว่าจะสิ้นชีวังดับสังขาร	พระภูบาลจะประสงค์ที่ตรงไหน
จะอาสากว่าชีวันจะบรรลัย	จงทราบใต้บาทาฝ่าละออง
แม้นข้าศึกฮึกหาญมาต้านต่อ	ข้าจะขอแทนพระคุณการุญสนอง
มิให้เคืองบาทาฝ่าละออง	จะขอรองมุลิกากว่าจะตาย
แม้นเกิดศึกจงรำลึกถึงตัวข้า	จะอาสาไปให้สมอารมณ์หมาย
ไม่ถอยหลังศัตรูจะสู้ตาย	เหมือนมุ่งหมายคำมั่นดั่งสัญญา
ต้องประสงค์วันไรจะไปเฝ้า	ข้าพเจ้าหูเป็นผีดีหนักหนา
ถึงใครพูดติฉินการนินทา	ก็มาปรากฏรู้เพราะหูไว ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	จะลีลาศข้ามมหาชลาไหล
ยักขินีชี้เชิญเสด็จไป	ให้ชมในเงื้อมชะง่อนก้อนศิลา
แล้วพาพระภูวไนยไปท้ายเขา	เนินลำเนาช่องชะวากที่ปากผา
ชะงักชะง่อนก้อนหินล้วนศิลา	พระขึ้นนั่งหลังพระยาม้ามังกร
เสด็จไปตามลำเนาภูเขาเขิน	เลียบดำเนินเชิงผาหน้าสิงขร
ชะง้ำชะโงกโกรกกรอกเป็นซอกซอน	ที่น้ำชอนไหลฉ่ำลงลำธาร
ในเพิงผาน่าดูเป็นพู่ห้อย	ศิลาย้อยดูเหมือนอย่างช่างประสาน
สลับสีที่ขาวเหมือนร้าวราน	ในลำธารก้อนโตโตล้วนโมรา
ที่สีแดงราวกะแสงปากนกแก้ว	ดูพรายแพรวหลายหลากมากหนักหนา
ที่สีเหลืองเล่ห์รงค์ประจงทา	เหมือนน้ำยาเขียวลายอยู่พรายพรอย
ที่ม่วงอ่อนซ้อนแก่แลเป็นรุ้ง	สีตากุ้งมีร่องเป็นฟองฝอย
ที่ดำอ่อนซ้อนแก่แลเป็นรอย	ก้อนน้อยน้อยสีแปลกเข้าแทรกแซม
ที่เขิงเขาแก้วเก็จเพชรน้ำค้าง	ขาวสล้างแลตลอดล้วนยอดแหลม
ไม่มีสีอื่นปนระคนแกม	ราวกะแซมสอดซ้อนก้อนมณี
เรื่องชมนมชมไม้ก็หลายหลาก	ว่ามามากระยะทางกลางวิถี
ชมโมราประการังยังไม่มี	จึงได้ชี้ขึ้นแสดงแจงให้ฟัง
ครั้นจะว่าให้มันยาวราวกับปด	ขอตัดบทยกเอาไว้ต่อภายหลัง
พระชมเกาะเสร็จสรรพจะกลับวัง	สถิตหลังอาชาม้ามังกร
ยักขินีตามลงมาส่งเสด็จ	พระก็เสร็จเรื่อยมาข้างหว่างสิงขร
ลงมหาสาคโรชโลธร	ก็รีบจรมาในน้ำทุกค่ำคืน
เกือบจะถึงพาราการะเวก	มหาเมฆตั้งมาไม่ฝ่าฝืน
พระสุริยาตกต่ำลงค่ำคืน	เสียงลมคลื่นดังก้องท้องชลา
ศศิธรจรแจ่มกระจ่างเมฆ	อดิเรกแสงดาววาวเวหา
ถึงเกาะที่ชีเปลือยเมื่อแรกมา	พระรั้งราอัสดรขึ้นชายเนิน
จะใคร่ดูว่ามันอยู่หรือตายแล้ว	พระขึ้นแนวลำเนาภูเขาเขิน
เห็นอ้ายเฒ่าลงมากรายอยู่ชายเนิน	ดูงกเงิ่นเต็มประดานัยน์ตาลอย
ลงมายืนจองคร่องมือป้องหน้า	จับแมงดามองดูเก็บปูหอย
มีศิษย์เถรโสมมนั่งต้มกลอย	ทำตาปรอยกรุ่มกริ่มยิ้มละไม ฯ
๏ ฝ่ายอ้ายเฒ่าจัญไรครั้นได้หอย	เดินกรองกรอยกลับมาที่อาศัย
วางหอยแครงแมงดาแล้วว่าไป	ต้มไวไวเถิดหวาอย่าช้าที
ครั้นสุกเสร็จกินพลางนั่งหัวร่อ	พูดกันจ้อผมสยายคล้ายกับผี
ถือว่าบวชได้บุญเหมือนมุนี	นอนอยู่ที่เพิงผาคูหาบรรพ์
พวกสำเภาเลากาไปค้าขาย	แวะถวายข้าวของกองให้ฉัน
คนนับถือลือชาสารพัน	ไปให้มันดูแลว่าแน่นอน
อ้ายชีเปลือยนึกว่ากูผู้วิเศษ	สำแดงเดชตั้งเป็นครูอยู่สิงขร
ค่ำวันนั้นลงเอกเขนกนอน	ยอดสิงขรเดือนหงายสบายใจ
ให้อ้ายศิษย์นวดฟั้นคั้นหัวเข่า	แล้วก็เล่าเพัอพล่ามตามวิสัย
อ้ายที่ตรงปากช่องมันกองไฟ	คนมาไปจะได้รู้ว่าครูมี ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	เสด็จลีลาศตามทางหว่างวิถี
เห็นอ้ายเฒ่านอนหงายสบายดี	พระภูมีร้องถามตามสงกา
อ้อท่านครูอยู่เป็นสุขไม่ทุกข์ร้อน	ทั้งผ้าผ่อนไม่ต้องการนานหนักหนา
สุขเกษมเอมโอชโภชนา	เชิญพระอาจารย์เจ้าจงเล่าไป
อ้ายชีเปลือยลุกขึ้นนั่งได้ฟังถาม	ก็เล่าความพูดมากถลากไถล
กล่าวมุสาเพ้อพล่ามตามแต่ใจ	นั่งพิไรอวดรู้ทางดูแล
อันตัวข้านี้หรือคืออรหันต์	ไม่หวงกันก่งคอพูดตอแหล
อันทรัพย์สินสิ่งไรไม่ขอแล	ทั้งผ้าแพรสิ่งไรไม่ต้องการ
ถือสันโดษหวังจะโปรดคนทั้งหลาย	ให้สบายผาสุกสนุกสนาน
คนตกแต่งร่างกายแม้นวายปราณ	ก็สาธารณ์เน่าจมถมสุธา ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ฟังเจ้าปราชญ์แจ้งเหตุเทศนา
จึ่งว่าเฮ้ยตาเฒ่าเจ้ามารยา	ช่างพูดจาหมดจดแกล้งปดเรา
จะบอกเวทวิทยาพาไปนั่ง	ที่ต้นรังปากปล่องริมช่องเขา
แล้วผลักลงเหวผาจับม้าเรา	กับไม้เท้าหนีเข้าไปในนคร
อ้ายชีเปลือยนึกขึ้นได้ตกใจวับ	ราวจะดับชีวังถึงสังหรณ์
จับเอามือลูกศิษย์คิดจะจร	หนีซอกซอนไปให้พ้นแต่จนใจ
ด้วยเห็นม้าตัวนี้มันดีสุด	จะหนีรุดไปจริงวิ่งไม่ไหว
ทำโอนอ่อนงอนง้อขออภัย	แต่อกใจสั่นรัวกลัวจะตาย ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อสุริย์วงศ์พงศ์กษัตริย์	จึงเอื้อนอรรถพาทีอย่าหนีหาย
เราไม่ทำให้ชีวันเป็นอันตราย	อย่าวุ่นวายเลยอีตาไม่ฆ่าฟัน
อ้ายชีเปลือยไม่ไว้ใจร้องไห้โร่	เสียงโฮโฮตาหูดูมันขัน
อ้ายพวกศิษย์มิได้พูดดูดขี้ฟัน	พัลวันปล้ำเจ้าครูผู้อาจารย์
จนหอบรวนป่วนปั่นตัวสั่นงก	กลิ้งพลัดตกเพิงผาตรงหน้าฉาน
อ้ายหนุ่มล้มอ้ายแก่ลุกลงคลุกคลาน	พระอาจารย์เต็มหอบหมอบกระแต
อ้ายลูกศิษย์ก็ไม่วางง้างเอาขา	เจ้าครูด่าก็ไม่วางไม่ห่างแห
อ้ายหนุ่มดิ้นดุกดุกร้องตุกแก	ตับใครแก่มันจะกินอย่าดิ้นไป
อ้ายครูฟังศิษย์ร้องสยองหัว	แก่แต่ตัวตับกูอ่อนนอนไถล
กำลังกลัวพูดพร่ำร่ำพิไร	จะหนีไปเห็นไม่พ้นจนปัญญา ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ก็ลีลาศลงจากชะวากผา
เหลียวไปดูนึกสมเพชเวทนา	มันพูดจาไม่เป็นส่ำกลัวความตาย
พระจึ่งขึ้นอาชาม้าที่นั่ง	เลียบลงยังวังวนชลสาย
กระจ่างแจ้งแสงจันทร์จำรัสพราย	ดารารายพื้นนภางค์ดั่งกลางวัน
ลมพระพายชายพัดมาอ่อนอ่อน	หอมเกสรแก้วผกามณฑาสวรรค์
ระรวยรื่นชื่นอารมณ์พลางชมจันทร์	ถวิลวันจากน้องสองสุดา
โอ้ปานนี้แก้วพี่จะครวญคร่ำ	พิไรร่ำโหยหวนรัญจวนหา
เคยถนอมจอมขวัญสองกัลยา	มานิราร้างไปไกลบังอร
แจ้วแจ้วแว่วเสียงจังหรีดเรื่อย	เสียงฉ่ำเฉื่อยชายตลิ่งริมสิงขร
เหมือนเสียงสองขนิษฐาพะงางอน	เจ้าวิงวอนวัจนาสารพัน
หริ่งหริ่งเรไรลองในร้อง	ประสานซ้องจับใจทั้งไก่ขัน
ยิ่งโหยหวนครวญหาสุดาจันทร์	ให้หวั่นหวั่นวิญญาณ์ในสาคร
แหงนดูเดือนเหมือนวงนลาฏนุช	บริสุทธิ์แสงเดือนเหมือนสมร
น้ำค้างพรมลมพระพายกระจายจร	เหมือนสมรปรุงปนสุคนธา
มาตั้งไว้ให้พี่เมื่อโสรจสรง	ชโลมองค์หอมรื่นชื่นนาสา
เมื่อยามไร้มิได้กลิ่นสุคนธา	ต้องนิราร้างรสหมดทั้งปวง
พระคิดไปใจอ่อนถอนสะอื้น	ในเที่ยงคืนเห็นแต่เงาภูเขาหลวง
เมื่อไรจะถึงแก้วตาสุดาดวง	ได้เบาทรวงที่พี่แสนอาดูรโดย
ต้องกรากกรำร่ำมาในสาคเรศ	แสนเทวษตั้งแต่ไปไม่วายโหย
ทั้งเหน็ดเหนื่อยเมื่อยซ้ำระกำโกย	พอลมโชยมาต่อยชื้นฟื้นอารมณ์ ฯ
๏ ฝ่ายอ้ายเฒ่าชีเปลือยที่เมื่อยเหน็บ	บรรเทาเจ็บเดินฉุดพูดขรม
อวดลูกศิษย์โฮกฮากปากเป็นปม	นึกนิยมว่าวิเศษเพศของตัว
ใครจะมาฆ่าตีกูมิได้	ให้อ่อนใจขนพองสยองหัว
ดีกว่านี้สักเท่าไรกูไม่กลัว	มันเมามัวอยู่ไม่ได้ก็ไปเอง
ด้วยอำนาจของกูผู้วิเศษ	สำแดงเดชใครไม่รุมมาคุมเหง
แต่พอมันเห็นตัวก็กลัวเกรง	แต่ตัวเองนี้ไม่จำเอาคำครู
กลัวเขางกตกใจไปเปล่าเปล่า	อ้ายขี้เค้าแลดูหน้าทำตาหู
มึงไม่เชื่อวิทยาวิชาครู	แต่หอยปูกูยังจับเสียหงับเดียว
อ้ายลูกศิษย์มันจึ่งว่าถ้าเช่นนั้น	ข้าเห็นท่านร้องไห้ไม่วายเหลียว
เห็นทำก้นมุดมิดบิดเป็นเกลียว	ทั้งหน้าเซียวตัวสั่นพรั่นจริงจริง
กูร้องไห้ใช่จะกลัวเมื่อไรหวา	เป็นธรรมดาแม่มดเมื่อผีสิง
กูแกล้งหลอกมันดอกหวาอย่าประวิง	ความรู้ยิ่งอยู่กับตัวกลัวมันไย
กูยอกย้อนซ่อนเงื่อนดอกอ้ายกาก	อย่าพูดมากตาหูไปอยู่ไหน
เมื่อกูพูดไยมิฟังอ้ายจังไร	กูแก้ไขหมดจดทั้งงดงาม
ดีแต่นั่งลอยหน้ากินปลาหอย	ทุดอ้ายถ่อยเต็มระยำอ้ายซำสาม
ราวกะกูผู้เฒ่านี้เบาความ	ไม่งุ่มง่ามดอกหนาหวาวิชามี
ฝ่ายอ้ายเฒ่าปากหนวดอวดลูกศิษย์	กูแผลงฤทธิ์ขึ้นจริงจริงยิ่งกว่าผี
แต่กูไม่นุ่งผ้าทั้งตาปี	กูก็ดีหวังประโยชน์ได้โปรดคน
อ้ายศิษย์ยกมือว่าสาธุสะ	ท่านเป็นพระหรือเป็นเปรตแจ้งเหตุผล
เป็นชีเปลือยอย่างนี้ผีหรือคน	ได้กุศลอย่างไรจงไขความ
อ้ายตาเฒ่าเอาเรื่องข้างโกหก	กันนรกเสียได้อย่าไต่ถาม
แม้นมึงอยู่นานไปคงได้ความ	พยายามต้มปูสู่กันกิน
ต่อนานไปจึงจะได้แจ้งประจักษ์	ในสำนักกูดอกหวาอย่าถวิล
จึ่งจะบอกฤกษ์พาฟ้าแลดิน	ให้รู้สิ้นฟากฝั่งทั้งชมพู
ไปสวรรค์ทันตามึงอย่าพรั่น	คงเห็นชั้นเชิงชานวิมานอยู่
เองอุตส่าห์จดจำคำของกู	ปิดประตูเมืองนรกไม่ตกเลย
เจ้าลูกศิษย์กราบงามไหว้สามท่า	ชะช่างว่าบาปบุญพ่อคุณเอ๋ย
มันซึมซาบเข้าในปอดว่าลอดเลย	ยังไม่เคยได้ฟังตั้งแต่มา
สาธุสะพระครูเอ็นดูด้วย	จงชี้ช่วยทางสวรรค์ให้หรรษา
ฝ่ายอ้ายเฒ่าอาจารย์เจ้ามารยา	มันพรรณนาหลอกไปพอได้การ ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	กับกัณฐัศว์ถึงเขตประเทศสถาน
พอรุ่งรางสร่างสีรวีวาร	พักอยู่ด่านเมืองปากน้ำที่สำคัญ
ขุนเสนีที่รักษาเมืองสมุทร	มาเฝ้าบุตรเขยท้าวเจ้าไอศวรรย์
อภิวาทบาทบงสุ์พระทรงธรรม์	แล้วเรียกกันให้เข้าไปในนคร
ทูลพระจอมขัตติยาการะเวก	อดิเรกเรืองฤทธิ์อดิศร
พวกม้าใช้เข้าไปในนคร	พระภูธรออกนั่งยังพระโรง
สถิตแท่นอดิเรกเศวกฉัตร	เนาวรัตน์บัลลังก์ที่นั่งโถง
ขุนเสนีคลานเข้าไปในพระโรง	พอสองโมงม้าใช้เข้าไปทูล
ว่าพระสุดสาครบวรนาถ	เสด็จลีลาศมาเฝ้าปิ่นบดินทร์สูร
ประทับอยู่เมืองชลาข้ามาทูล	นเรนทร์สูรจงทราบพระบาทา ฯ
๏ ป่างพระจอมนคเรศเกศกษัตริย์	โสมนัสสั่งพลันด้วยหรรษา
รีบไปรับจอมกษัตริย์ขัตติยา	เหวยเสนาลงไปด่านชานบุรี
จัดกระบวนแหนแห่เครื่องแตรสังข์	ให้พร้อมพรั่งสังคีตทั้งดีดสี
ไปรับองค์เขยมาในธานี	ทั้งมนตรีเสนาพากันจร
หัสไชยไปกำกับรับพระพี่	ได้เป็นที่ภิญโญสโมสร
นานหนักหนาพึ่งจะมาสู่นคร	เจ้ารีบจรลงไปเชิญดำเนินมา
กระบวนแห่แออัดจัดกันเสร็จ	ไปเชิญเสร็จโดยพลันด้วยหรรษา
ฝ่ายพระจอมนคเรศเกศลังกา	ขุนเสนาก็เสด็จเข้าเขตคัน ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้าพาราการะเวก	กับองค์เอกกัลยามณฑาสวรรค์
มาคอยรับกษัตริย์เขยเลยจรัล	ทั้งสร้อยสุวรรณจันทร์สุดาลีลาจร
มาพร้อมพรั่งทั้งพระองค์แลพงศา	ต่างวันทาพร้อมพรั่งนั่งสลอน
ฝ่ายพระมิ่งมงกุฎสุดสาคร	ชุลีกรสองท้าวเจ้าบุรินทร์ ฯ
๏ กษัตริย์สุรีโยไทยปราศรัยเขย	ภิปรายเปรยถามไปพระทัยถวิล
พ่อไปไหนหรือว่ามาจากธานินทร์	เป็นสุขสิ้นด้วยกันหรือฉันใด ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	อภิวาททูลแจ้งแถลงไข
เอาความหลังทั้งมูลนั้นทูลไป	ให้ท้าวไททราบความตามทำนอง ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาจักร	ฟังเขยรักเล่าประมูลทูลฉลอง
พอเสร็จสิ้นเรื่องความตามทำนอง	พระผู้ครองนคเรศนิเวศน์วัง
ให้จัดแจงแต่งเครื่องสุธาโภชน์	ล้วนเอมโอชเนยนมให้สมหวัง
ของคาวหวานผัดยำทำในวัง	เครื่องมังสังเจ๊กแขกแบกเข้าไป
ทั้งหมูหันไก่พะแนงแกงเกาเหลา	ทั้งหวานคาวยกไปเรียงเคียงไสว
พวกแสนสาวท้าวนางคุณข้างใน	มารับไปจัดแจงแต่งสำรอง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมขัตติยาการะเวก	อดิเรกรังสีไม่มีสอง
จึ่งชวนเขยเสด็จไปดังใจปอง	เข้าในห้องมนเทียรวิเชียรพราย
ร่วมเสวยโภชนากระยาหาร	แสนสำราญบนแท่นรัตน์จำรัสฉาย
นางเสนอบำเรอบาทไม่คลาดคลาย	ประสานสายซอสีรี่จำเรียง
ตีโทนทับขับร้องประสานขาน	ก้องกังวานพริ้งเพราะเสนาะเสียง
เรื่องอิเหนาเข้าถ้ำโหยสำเนียง	วิเวกเสียงโอดครวญรัญจวนใจ
พลางแหบหวนครวญคลอเข้าซอสี	กระจับปี่จำเรียงส่งเสียงใส
ฆ้องก็ตอดสอดเพลงวังเวงใจ	ฟังวิไลฉิ่งกรับรับในเพลง
ขลุ่ยระนาดรำมะนาขัดหน้าทับ	ประสานรับไพเราะล้วนเหมาะเหมง
สามกษัตริย์ทรงฟังให้วังเวง	เสนาะเพลงดนตรีตีประจำ
ล้วนรุ่นสาวขาวผ่องละอองฉวี	เสียงก็ดีตะละนางสำอางขำ
เป็นแต่เนื้อสองสีไม่มีดำ	สำหรับทำเมื่อเสวยทุกเวลา ฯ
๏ ฝ่ายนางนาฏอัยกีมาที่เสวย	ชมลูกเขยสรวลสันต์ต่างหรรษา
กับสะใภ้สร้อยสุวรรณจันทร์สุดา	พระนัดดาเคียงประคองทั้งสององค์
ให้กุมารกรานก้มประนมหัตถ์	จอมกษัตริย์บิตุลาโดยประสงค์
เสวยเสร็จเสด็จตามกันสามองค์	มาเฝ้าองค์ชนนีต่างปรีดิ์เปรม ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ชมหลานราชสิ้นทุกข์สุขเกษม
ดูหน้าตาจิ้มลิ้มทั้งอิ่มเอม	จงปรีดิ์เปรมวัฒนาสารพัน
ลุงมานี่มิได้มีของมาให้	แม้นกลับไปจึงจะหามาทำขวัญ
เมื่อลุงไปได้ยากลำบากครัน	แวะมาวันทาองค์ดำรงวัง
ไม่ได้มาเรือแพเหมือนแต่ก่อน	ความทุกข์ร้อนที่ในจิตไม่คิดหวัง
ลุงไปถึงนคเรศนิเวศน์วัง	จะจัดทั้งของมาอย่าปรารมภ์
กับเครื่องเล่นต่างต่างอย่างฝรั่ง	ของในลังกาดีดีก็มีถม
จะให้เขาเอามาอย่าปรารมภ์	สองบังคมกราบกรานประสานกร ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมลังกามหาสถาน	ครบเจ็ดวารทูลบพิตรอดิศร
จะลากลับไปนิเวศน์เขตนคร	พระมารดรบิตุรงค์พร้อมวงศ์วาน
จงอยู่ดีอย่าได้มีซึ่งความทุกข์	เกษมสุขในสมบัติพัสถาน
ไปถึงวังลังกาไม่ช้านาน	ไม่มีการศึกทัพจะกลับมา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงการะเวก	อดิเรกเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
พ่อจะให้จัดแจงแต่งเภตรา	ให้ลูกยาไปสบายในนที
สุดสาครบังคมบรมนาถ	อภิวาทบงกชบทศรี
จะป่วยการไพร่ฟ้าประชาชี	ไม่พอที่เหนื่อยยากลำบากใจ
ฉวยขัดลมขัดน้ำก็จำช้า	ลูกไปมาเร็วพลันไม่หวั่นไหว
แล้วก็ไม่หนักหน่วงเป็นห่วงใย	แม้นรีบไปเบ็ดเสร็จสักเจ็ดวัน ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงการะเวก	อดิเรกชมเชยลูกเขยขวัญ
จงไพโรจน์โชติช่วงดั่งดวงจันทร์	อย่ามีอันตรายมาจงถาวร
จงเรืองฤทธิ์วิทยาเป็นผาสุก	นิราศทุกข์ภิญโญสโมสร
แม้นศัตรูหมู่มารมาราญรอน	ให้ม้วยมรณ์แพ้ฤทธิ์คิดระอา
จงครองวังลังกาให้ปรากฏ	เจริญยศแผ่ไปในทิศา
ให้เหมือนพรที่ประสิทธิ์ของบิดา	ชันษาพ่อจงยืนกว่าหมื่นปี ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	อภิวาทน้อมประณตบทศรี
รับเอาพรเจ้าจังหวัดปัถพี	ต่างยินดีพร้อมพระญาติมาตุรงค์
ถึงวันเจ็ดพระเสด็จไปส่งเขย	ประทับเกยพร้อมประยูรสกูลหงส์
พวกเกณฑ์แห่ตั้งกระบวนแลทวนธง	จัตุรงค์เสนาพลากร
ทั้งสามองค์ทรงเสลี่ยงเรียงลำดับ	คนคั่งคับสังข์แตรแซ่สลอน
ทั้งสามองค์ทรงวออรชร	ราษฎรนั่งหลามตามหนทาง
เดินกระบวนทวนธงตรงไปด่าน	แสนสำราญสารพัดไม่ขัดขวาง
ตำรวจในไล่คนริมหนทาง	พวกขุนนางตามเสด็จถึงเขตคัน
เมืองปากน้ำทำของไว้คอยเลี้ยง	ยกมาเรียงรายไว้แต่ไก่ขัน
หกกษัตริย์ถึงด่านสำราญครัน	จรจรัลขึ้นประทับบนพลับพลา
พวกเกณฑ์แห่แออัดเขาจัดเลี้ยง	มาพร้อมเพรียงหมดด้วยกันต่างหรรษา
พอลมชายบ่ายแสงสุริยา	พระสุดสาครประนมเรียกลมปราณ
แล้วอ่านเวทวิทยาของดาบส	น้อมประณตเป่าไปในทิศาน
ประเดี๋ยวใจมิ่งม้าอาชาชาญ	โดดทะยานรีบมาในสาคร
ถึงพาราการะเวกแล้วขึ้นฝัง	ไปหยุดยั้งอยู่ท้ายชายสิงขร
พระจึ่งเรียกอาชาม้ามังกร	อัสดรเดินมาไม่ช้าที ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	อภิวาทประนมก้มเกศี
พระปิ่นปกทั้งชนกชนนี	ขอบารมีคุ้มกันอันตราย
ทั้งสององค์อวยสวัสดิ์พิพัฒน์ผล	ให้ลาภล้นสมจิตพ่อคิดหมาย
ครองสมบัติวัฒนาอย่าระคาย	อันตรายอย่าให้มีมาบีฑา ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	ประสานหัตถ์บังคมก้มเกศา
พระหัสไชยกราบบาทกษัตรา	พระพี่ยาไปดีอย่ามีภัย
สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาคลานมากราบ	ศิโรราบบทมาลย์พลางขานไข
พระพี่ช่วยทูลองค์พระทรงชัย	ทั้งสามไทปิตุราชมาตุรงค์
ว่าน้องนี้ขอประนมบังคมบาท	ภูวนาถที่อยู่ในไพรระหง
มิได้ไปกราบประณตบทบงสุ์	พระผู้ทรงสิกขาก็ช้านาน ฯ
๏ ฝ่ายจอมวงศ์องค์สุดสาครพี่	จรลีจากพลับพลาตรงหน้าฉาน
กระโดดขึ้นหลังพระยาอาชาชาญ	เผ่นทะยานลงไปทางกลางสินธู
สะบัดย่างมาในกลางกระแสสาย	ต้องพระพายฟาดหางทั้งกางหู
วิ่งผางผางกลางวารินท้องสินธู	ไม่ทันครูเต้นหยับไปลับตา
ห้ากษัตริย์สั่งเสร็จเสด็จกลับ	อาทิตย์ลับแสงไปในเวหา
ถึงนิเวศน์เวียงวังขึ้นปรางค์ปรา	พร้อมคณานางเสนอบำเรอไท ฯ
๏ จะกล่าวสุดสาครบวรนาถ	ล่วงลีลาศโดยมหาชลาไหล
พระสุริยงลงลับภพไกร	ก็รีบไปในสมุทรไม่หยุดเลย
พระจันทรแจ่มกระจ่างนภางค์พื้น	ถอนสะอื้นหนักอุรานิจจาเอ๋ย
หนาวน้ำค้างพร่างพรมลมรำเพย	หวนระเหยกลิ่นบุปผาผกากาญจน์
บนลำเนาเขาเขินเนินไศล	สุมาลัยรื่นรินส่งกลิ่นหวาน
มะลิวัลย์กรรณิการ์ชบาบาน	พิกุลกาญจน์แก้วสุกรมทั้งยมโดย
หอมนางแย้มแกมคัดเค้าปนสาวหยุด	ถวิลนุชเหมือนดอกไม้ไม่วายโหย
บุปผาสดรสรื่นมาชื่นโชย	ระกำโกยกรอมอุราในสาคร
กำดัดดึกฝูงนกวิหคเหิน	จับบนเนินเกาะเรียงเคียงสลอน
ส่งสำเนียงเสียงก้องเหมือนร้องวอน	กะเรียนร่อนบินหลงส่งสำเนียง
ไก่กระชั้นขันเอกวิเวกหวาน	เสียงประสานกาแกเซ็งแซ่เสียง
หวนคะนึงถึงเขตนิเวศน์เวียง	มาฟังเสียงนกกาน่ารำคาญ
แม้นเหาะได้พี่จะไปให้ถึงนุช	ไม่หยุดยั้งจะเข้าเขตประเทศสถาน
ชั้นปรางค์ทองรองเรียงเคียงสำราญ	เรื่องรำคาญก็จะเบาบรรเทาคลาย
แม้นเหาะได้แล้วไม่อยู่สู้กับโศก	ให้เกิดโรคเศร้าใจมิใคร่หาย
ไม่มีสุขทุกข์ทนกระวนกระวาย	กายเอยกายไยมาหนาวเมื่อคราวโซ
ก็ยังไม่แก่ชรานี่หนาร่าง	มาอ้างว้างวิญญาณ์อนาโถ
สงสารกายกายเอ๋ยไม่เคยโซ	หัวอกโอ้คิดไปให้รัญจวน
แหงนดูดาวดาวก็เคลื่อนเดือนก็คล้อย	น้ำค้างย้อยลมโชยยิ่งโหยหวน
จะอาวรณ์ถอนฤทัยให้รัญจวน	คะนึงนวลนุชเจ้าลำเพาพาล
อัสดรเล่าก็จรไม่ทันอยาก	แสนลำบากทรวงร้อนดั่งศรผลาญ
เกือบจะรุ่งรังสีรวีวาร	แสนรำคาญในอุราให้อาวรณ์
พอแจ่มแจ้งแสงสว่างนภางค์พื้น	ทั้งลมคลื่นกระทบดังฝั่งสิงขร
ให้อ้างว้างวิญญาณ์ในสาคร	ทุรนร้อนทรวงเรียมให้เกรียมกรม
ขอเชิญองค์เทพไทในสิงหล	มาช่วยย่นมรคาพาไปสม
สองสมรเสมอจิตได้ชิดชม	ขอให้สมปรารถนาอย่าช้าที
พระครวญคร่ำร่ำไรไม่วายเทวษ	จนสุริเยศแจ้งกระจ่างสว่างศรี
ยิ่งเศร้าทรวงล่วงมาในวารี	ยิ่งทวีความเทวษไม่วายคลาย ฯ
๏ จะกล่าวลำกำปั่นโจรสลัด	ก็แล่นดัดข้ามวนชลสาย
ใบขาวขาวมิใช่น้อยสักร้อยปลาย	ออกแล่นรายเรียงกันเป็นหลั่นมา
คอยตีเรือเหนือใต้ไล่ตลบ	ทหารรบมีสักหมื่นถือปืนผา
เป็นชาติแขกมุระหงิดติดชวา	นายเภตราชื่อวะหลำดำทมิฬ
อ้ายนายรองสองคนเป็นแขกเงาะ	ใส่เสื้อเกราะหน้าหลังฝังด้วยหิน
พื้นทองแดงเครื่องตะพายสายกระวิน	แต่ล้วนหินสารพันกันสาตรา
เมื่อวันนั้นน้ำหมดอ้ายนายใหญ่	มันสั่งให้แวะเกาะขึ้นเสาะหา
เห็นที่ไหนเร่งทอดจอดเภตรา	ขึ้นไปหาเร็วไวทั้งไพร่นาย ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ล่วงลีลาศกับอาชาเวลาสาย
เห็นเกาะขวางทางลาดเป็นหาดทราย	น่าสบายพักม้าให้หากิน
พระจึ่งชักอัสดรจรขึ้นหาด	เสด็จลีลาศตามสิงขรชะง่อนหิน
แล้วจึ่งให้อาชาพระยานิล	เที่ยวหากินให้สบายตามชายเนิน
เสด็จนั่งยั้งหยุดปากคูหา	ชมศิลาหนาแน่นเป็นแผ่นเผิน
พฤกษาดอกออกระย้าบนหน้าเนิน	ที่โขดเขินอินจันทน์พรรณพวา
ละมุดม่วงพวงผลหล่นออกกลาด	ระดาดาษใต้ต้นผลพฤกษา
ตลิงปริงลิงโลดโดดลงมา	วิ่งถลาชิงกันยุ่งล้วนฝูงลิง
ต้นตาเสือเสือมองจ้องขยับ	หวังจะจับกินเป็นเหยื่อเสือสมิง
ต้นนมควายควายแฝงเข้าแย่งชิง	ล้วนมหิงส์เดินรายฝูงควายดง
ต้นมันหมูหมูพากันมากัด	หมูสะบัดวิ่งพรูลูกหมูหลง
บ้างก็เดินไปเป็นหมู่ล้วนหมูดง	เที่ยววิ่งวงพลัดคู่เป็นหมูโทน
ต้นหูกวางกวางย่องมองเขม้น	บ้างโลดเต้นต่างต่างฝูงกวางโผน
ลูกหูกวางกวางชิงวิ่งกระโจน	ลงลุยโคลนวิ่งกรูกินหูกวาง
ต้นดีหมีหมีจ้องร้องโครกคราก	บ้างอ้าปากแล่นโลดกระโดดผาง
หมีบ่นพึมงึมงำไปตามทาง	แลสล้างแต่ล้วนหมีวิ่งหนีคน
อ้อยช้างน้าวช้างเหนี่ยวจนกิ่งหัก	กระชากชักช้างเสือกเสลือกสลน
ทั้งลูกช้างช้างคะนองร้องคำรน	ฝูงช้างต้นแลสล้างล้วนช้างงา
พระชมสัตว์จัตุบาทผาดผยอง	โลดลำพองเพลิดเพลินบนเนินผา
ฝูงชะนีเหนี่ยวไม้โดดไปมา	ห้อยพฤกษาโยนตัวเรียกผัวโวย
ชาติชะนีนี้หนามันฆ่ามิตร	เพราะสองจิตจิตสองจึ่งต้องโหย
อมเรศสาบซ้ำระกำโกย	ต้องดิ้นโดยเชยค่างเที่ยวครางครวญ
เหมือนหญิงกากปากหวานสันดานหยาบ	ไม่กลัวบาปจิตนิยมเหมือนลมหวน
คล้ายชะนีที่ต้นไม้พิไรครวญ	ต้องรัญจวนโหยหาเรียกสามี ฯ
๏ จะกล่าวข้างโจรใหญ่ใจฉกาจ	ระดาดาษแล่นมาทางกลางวิถี
เห็นเกาะใหญ่ชายกระสินธุ์ก็ยินดี	พลางก็ชี้ให้กันดูทุกผู้คน
จึ่งบ่ายเรือเข้าข้างซ้ายริมชายหาด	ระดาดาษพร้อมพรั่งที่งพหล
ทอดสมอรอราชายสาชล	แล้วเร่งคนยกเรือน้อยลงลอยเรียง
อ้ายนายรองสองคนกับพลไพร่	ให้พายไปโห่ลั่นสนั่นเสียง
ถึงชายหาดเรือทอดจอดกันเรียง	แบกพะเนียงตุ่มไหเที่ยวไปดู
พอเห็นม้าหากินบนเนินเขา	มันจึ่งเข้าไปข้างหน้าเห็นตาหู
เรียกเพื่อนกันเร็วหวาจงมาดู	อ้ายนี่หมูหรือควายเป็นหลายพรรณ
มีหนวดเขาราวกะกวางหางเป็นตุ่ม	หน้าเป็นปุ่มตัวเป็นเกล็ดเพศมันขัน
จับไปให้นายเราเอารางวัล	อ้ายนี่ขันพึ่งจะเห็นเป็นอะไร
แต่ตาหูดูมันกลอกเหมือนหลอกหลอน	แต่ก่อนก่อนไม่เคยเห็นเป็นไฉน
อ้ายนายรองเรียกกันมาทันใด	พากันไปหาเถาวัลย์มาพันพัว
ทำเป็นห่วงบ่วงไว้จะได้ดัก	มันติดกักคอยกรวมสวมเอาหัว
เห็นจะไม่ร้ายดอกหวาเองอย่ากลัว	จับเอาตัวผูกไว้ใช้จนตาย
แต่ช้างสารโตใหญ่อยู่ในป่า	ยังจับมาเลี้ยงไว้เอาไปขาย
ทำไมกับสัตว์โกโรโตเท่าควาย	เอาบ่วงหวายผูกปากลากเอาไป
พวกสลัดตัดหวายมิทันช้า	แบกเอามาเรียกกันเสียงหวั่นไหว
อ้ายนายรองร้องร่าช้าอยู่ไย	เร่งเข้าไปเอาเถาวัลย์คอยพันคอ
อ้ายพวกไพร่รายล้อมเข้าพร้อมพรั่ง	ทำบ่วงตั้งชายตลิ่งบ้างวิ่งสอ
หักใบไม้มาบังคอยรั้งรอ	ยืนต่อต่อกันอ้อมเข้าล้อมวง
ป่างฉวยไม้ไล่ต้อนเอาขอนขว้าง	สกัดทางหน้าหลังหวังประสงค์
จะให้ติดบ่วงใหญ่ดั่งใจจง	แล้วมันตรงไล่รุกเข้าคลุกคลี
บ้างก็ถือไม้พลองกระบองสั้น	เข้ากางกั้นหมายใจมิให้หนี
ม้ากระโชกโขกกัดทั้งฟัดวี	อ้ายโจรตีเตะโผงถูกโครงตาย
แล้วโดดออกจากมันล้อมเดินอ้อมเขา	อ้ายโจรเฝ้าตามไปดั่งใจหมาย
หวังจะจับเอาให้ได้ไปให้นาย	อ้ายนี่ร้ายแรงจัดกัดเอาคน
จับให้ได้เอาไปกรากไว้ปากกำปั่น	สักสองวันดึกดึกค่อยฝึกฝน
แล้วเดินตามม้าไปทั้งไพร่พล	ขึ้นข้างบนแผ่นผาเลียบหน้าเนิน ฯ
๏ ฝ่ายอาชามาถึงองค์พงศ์กษัตริย์	ยืนสะบัดอยู่ที่หน้าแผ่นผาเผิน
พระจึ่งเรียกอาชามาบนเนิน	อ้ายโจรเดินแลเห็นม้าอาชาชาญ
เข้าหมอบเรียงเคียงคนที่เชิงเขา	มันเดินเข้าไปหาแล้วว่าขาน
ข้าแต่เจ้าเผ่าพงศ์เป็นวงศ์วาน	มาอยู่นานหรือที่นี่ช่วยชี้แจง
สัตว์อะไรที่มันมาอยู่หน้าเจ้า	ช่วยบอกเราให้สิ้นที่กินแหนง
ข้าไล่จับมันก็กัดไล่วัดแวง	ล้มตะแคงตายไปเป็นหลายคน ฯ
๏ ฝ่ายพระปิ่นนครามหากษัตริย์	โองการตรัสชี้แจงแจ้งนุสนธิ์
สัตว์ตัวนี้ที่มาอยู่รู้เหมือนคน	เราฝึกฝนใช้มาก็ช้านาน
อ้ายโจรฟังรู้ว่าเขาเป็นเจ้าของ	จึ่งปรองดองพูดจาแล้วว่าขาน
นี่แน่นายเลี้ยงไว้ได้ใช้การ	มันชำนาญข้างอะไรหรือไถนา ฯ
๏ พระนึกยิ้มอยู่ในใจว่าอ้ายนี่	ไพร่เดิมทีเดรฉานขันหนักหนา
มันเป็นพวกเผ่าพาลสันดานกา	ฟังพูดจาต่างต่างช่างเป็นไร
สัญชาติโจรโลนลำพองเป็นของเขา	เหมือนคนเมาพูดมากถลากไถล
จะไปถือถ้อยคำมันทำไม	สันดานไพร่อออือถือว่าดี
พระจึ่งว่านาไร่มันไม่รู้	เราเลี้ยงดูเอามันไว้มิให้หนี
พอขี่เล่นเที่ยวไปในนที	ของเองมีอยู่บ้างไหมในสำเภา
อ้ายโจรว่าข้านี้ไม่เคยเห็น	สัตว์นี้เป็นอย่างไรไฉนเจ้า
หมีหรือหมูดูมันขันไม่บันเบา	ขอให้เราเถิดเป็นไรจะให้นาย
แม้นข้าได้อ้ายนี่ดีขยัน	จะผูกพันเอาไปเหมือนใจหมาย
ข้าจะไปยกย่องว่าของนาย	พูดเบี่ยงบ่ายขออะไรจะให้ปัน
หรือนายชอบผ้าเสื้อที่เรือถม	อย่าปรารมภ์ของข้าดีมีขยัน
จะไปหาจัดแจงมาแบ่งปัน	ที่ข้อนั้นนายขาอย่าปรารมภ์
หรือจะสูบกัญชาแลยาฝิ่น	ก็ได้สิ้นบอกมาซีมีอยู่ถม
เขาตีเรือได้หนักหนาอย่าปรารมภ์	คงจะสมปรารถนาไม่ช้าที ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมลังกามหาสวรรค์	ได้ฟังมันพูดจาน่าบัดสี
แต่ดูเล่นขันขันขยันดี	พระจึ่งมีสิงหนาทประภาษไป
อันสัตว์นี้เรียกว่าวลาหก	เราอยากยกให้ปันเหมือนขานไข
ก็กลัวแต่พวกเจ้าจะเอาไป	มันจะไล่ขบกัดฟัดเอาตาย
อ้ายโจรว่าถ้านายจับม้าส่ง	ข้าทำวงมาเป็นพวงล้วนบ่วงหวาย
คงจะจูงเอาไปได้ดอกนาย	ไม่วุ่นวายพวกข้ามาเป็นกอง
พระตรัสว่ามาซิจะจับให้	มันดีใจยืนสะพรั่งขึ้นทั้งผอง
พระจึ่งเรียกอาชาม้าลำพอง	ก็ลุกย่องเดินมาอยู่หน้าเนิน
พระกระซิบสั่งว่าอย่าเพ่อวุ่น	ทำหันหุนให้วิตกระหกระเหิน
ไปกับมันไวไวพอให้เพลิน	จากชายเนินแม้นถึงท่าชลาลัย
จึ่งขบกัดฟัดฟาดให้กลาดเกลื่อน	แล้วจึ่งเลื่อนลงไปท่าชลาไหล
ขึ้นบนลำกำปั่นอย่าพรั่นใจ	กัดเสียให้ปี้ป่นคนในเรือ
แล้วโดดน้ำดำไปอย่าได้ช้า	ไปคอยท่าน้องอยู่พลางที่ข้างเหนือ
มันก็คงจะพลอยต้องถอยเรือ	ไปข้างเหนือทางแท้เป็นแน่นอน
พระสั่งเสร็จจูงพระยาม้าที่นั่ง	ลงจากหลังเชิงผาหน้าสิงขร
มาส่งให้อ้ายโจรพเนจร	อัสดรทำดีเหมือนทีกลัว
มันเอาบ่วงสวมคอหัวร่อร่า	สมปรารถนากรุ่มกริ่มพลางยิ้มหัว
แล้วร้องว่านายขาท่านอย่ากลัว	จะแกงคั่วย่างไก่มาให้กิน
แล้วออกเดินจูงม้าล้อมหน้าหลัง	มันนึกหวังสมในใจถวิล
พลางลงจากเนินผาหน้าคีรินทร์	พร้อมกันสิ้นตุ่มไหไม่ต้องการ
ได้อ้ายสัตว์ตัวนี้เป็นที่ชื่น	สำราญรื่นอิ่มเอมเกษมศานต์
แม้นไปถึงนายใหญ่คงได้การ	ไม่ช้านานดอกอ้ายเล้าเอารางวัล
มันอิ่มเอมเปรมปราประสาแขก	บ้างก็แบกบ่วงหวายเดินผายผัน
กำลังแดดร้อนเหลือเหงื่อเป็นมัน	ต่างเร่งกันให้เดินด้วยเพลินใจ
มันยินดีที่ยิ่งด้วยมิ่งม้า	รีบลงมาชายวารินกระสินธุ์ใส
อ้ายนายรองสั่งกันด้วยทันใด	จงรีบไปเร็วหวาอย่าช้าที
บอกนายใหญ่ว่าได้สัตว์ประหลาด	มาไว้หาดเชิญไปดูหมูหรือหมี
อ้ายโจรใหญ่รู้แจ้งแห่งคดี	พลางเดินรี่รีบตรงมาลงเรือ
ให้พวกไพร่ตีกระเชียงเรียงเข้าหาด	เดินพรวดพราดแลขึ้นมาคิดว่าเสือ
เข้าไปใกล้เห็นขนชุมหนวดคลุมเครือ	ไมใช่เสือแข้งขาเหมือนม้าดง
แต่มีเกล็ดเหมือนปลาน่าสงสัย	สัตว์อะไรหนอมันเฉิดระเหิดระหง
ทั้งรูปร่างผมหนวดแลทรวดทรง	สมประสงค์ที่ในใจหลายประการ
จะเอาไปขายเมืองฝรั่งเศส	มันงามกว่าม้าเทศหลายสถาน
สักหมื่นเหรียญได้ดอกหวาไม่ช้านาน	คงเป็นการแท้แล้วไม่แคล้วเลย
มันจึงสั่งให้เอาไปในกำปั่น	จงช่วยกันเร็วหวาพาไปเหวย
เป็นการด่วนจวนแล้ววะอย่าละเลย	ให้มันเคยเรือไว้รีบไปพลัน
อ้ายนายรองร้องเรียกกันเร็วหวา	ถอยเรือมาเดี๋ยวนี้ขมีขมัน
แล้วเข้าจับจูงพระยาอาชาพลัน	ม้าก็ผันผกโผนโจนกระโจม
สะบัดบ่วงห่วงหวายสายก็ขาด	เอาหางฟาดวิ่งร่าเข้าถาโถม
อ้ายโจรตีด้วยพลองลงสองโครม	ม้าก็โถมโขกสะบัดไล่วัดแวง
เอาตีนเหยียบปากกัดฟัดกระชาก	เห็นคนมากโดดถลันด้วยขันแข็ง
เข้าดีดกัดฟัดล้มจมตะแคง	เลือดออกแดงตายกลาดบนหาดทราย
อ้ายนายใหญ่วิ่งตรงลงเรือน้อย	แล้วให้ถอยรีบไปดั่งใจหมาย
ขึ้นเรือใหญ่ชุลมุนเสียงวุ่นวาย	ผลุดเข้าท้ายบาหลีไม่มีใจ ฯ
๏ ฝ่ายอาชารีบโผนโจนลงน้ำ	โดดขึ้นลำเรือจอดทอดไสว
เข้าโขกกัดฟัดซ้ำทุกลำไป	คนเจ็บไข้ล้มลุกลงคลุกคลาน
แล้วโดดน้ำดำไปมิได้หยุด	ขึ้นไปผุดเหนือเกาะเสาะอาหาร
กินแต่พออิ่มหนำค่อยสำราญ	คอยพระผ่านลังกาอยู่หน้าเนิน ฯ
๏ ฝ่ายอ้ายพวกโจรตายลงหลายสิบ	ออกแล่นลิบไปจากท่าแผ่นผาเผิน
ไม่รอรั้งรีบไปจนไกลเนิน	ระหกระเหินวุ่นวายมาในเรือ ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	พลางรีบรัดเสด็จไปข้างฝ่ายเหนือ
พบพระยาม้าต้นขนคลุมเครือ	มาอยู่เหนือเกาะใหญ่ดั่งใจจง
พอสุริย์ฉายชายแสงลงอ่อนอ่อน	พระก็จรขึ้นหลังดั่งประสงค์
จากละเมาะเกาะเกียนไม่เวียนวง	เสด็จตรงข้ามฝั่งไปลังกา
ลมพระพายชายพัดมาฉิวฉิว	วิเวกหวิวโหยหวนรัญจวนหา
พระสุริยงลงลับบรรพตา	พระจันทราแจ่มกระจ่างดั่งกลางวัน
ม้ามังกรถอนถีบด้วยรีบรุด	ไม่ยั้งหยุดมุ่งไปจนไก่ขัน
จนรุ่งแจ้งแสงสีรรีวรรณ	ถึงเขตคันเวียงวังเกาะลังกา
ขึ้นชายหาดวิ่งเหย่าเข้าในด่าน	พระชื่นบานจรจรัลด้วยหรรษา
พวกนายด่านวุ่นวิ่งชิงกันมา	ต่างปรีดาเชิญเสด็จนิเวศน์เวียง
บางจัดแจงแต่งเครื่องมาพร้อมหมด	ทั้งม้ารถกระบวนแห่เซ็งแซ่เสียง
เดินกระบวนทวนธงตรงเข้าเวียง	กึกก้องเสียงม้ารถบทจร ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมขัตติยามหาสวรรค์	เข้าวังพลันเสวกามาสลอน
รับเสด็จไทท้าวเจ้านคร	พระภูธรปราศรัยทั้งไพร่นาย
ขุนเสนีกราบก้มบังคมบาท	ภูวนาถจรจรัลเสร็จผันผาย
ขึ้นปราสาทเนาวรัตน์จำรัสพราย	เจ้าขรัวนายแสนสุรางค์ในปรางค์ทอง
รับเสด็จทูลกระหม่อมจอมพิภพ	แล้วนอบนบคอยฟังรับสั่งสนอง
มเหสีสองคำนับคอยรับรอง	เฝ้าละอองบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
ต่างยินดีปรีดิ์เปรมเกษมสุข	บรรเทาทุกข์เหมือนได้ผ่านวิมานสวรรค์
ดูพักตราโชติช่วงดั่งดวงจันทร์	เหมือนเมื่อวันเพ็ญบูรณ์จำรูญเรือง
ปราศจากราคีไม่มีเมฆ	อดิเรกผ่องศรีฉวีเหลือง
เป็นสิ้นทุกข์สุกใสในประเทือง	ทูลถามเรื่องเสด็จไปในนที ฯ
๏ ป่างพระจอมนคเรศเกศกษัตริย์	โองการตรัสเล่าพระน้องทั้งสองศรี
เอาเรื่องหลังมาแถลงแจ้งคดี	ให้สองศรีนาฏอนงค์ได้ทรงฟัง
ความทุกข์ยากที่ลำบากในกระสินธุ์	ให้ยุพินทราบตามเนื้อความหลัง
จนกลับมาถึงประเทศนิเวศน์วัง	ให้สองฟังเสร็จสิ้นนางยินดี ฯ
๏ ฝ่ายสุรางค์นางในก็เชิญเครื่อง	ถวายเบื้องบงกชบทศรี
ทั้งเอมโอชโภชนาข้าวสาลี	มเหสีสองนางนั่งบำเรอ
นางถวายอยู่งานพลางกรานกราบ	ศิโรราบหมอบเรียงเคียงเสนอ
ประไพพริ้มอิ่มเอมทั้งเปรมเปรอ	คอยบำเรอเฉลิมบาทกษัตรา
เสวยเสร็จพระเสด็จขึ้นจากอาสน์	เข้าปราสาทเร็วพลันด้วยหรรษา
พอพลบค่ำย่ำแสงพระสุริยา	นางสุดาเสนอนาถบาทยุคล
พระอิงแอบแนบชิดสนิทสนอม	นางโน้มน้อมประดิพัทธ์ไม่ขัดสน
บำเรอรักรสรื่นชื่นกมล	ถนอมปรนเปรอประชดที่อดออม
สุมาลีคลี่คลายขยายเสา	วรสเร้าโรยรื้อกระพือหอม
แมงภู่ผึ้งคลึงเคล้นเฝ้าเฟ้นตอม	ระเหยหอมหวนประทิ่นกลิ่นผกา
พิรุณโรยโปรยปรายบนสายฝน	ให้มัวมนมืดมิดทุกทิศา
พายุโยกโบกก้องท้องสุธา	เมขลาโยนแก้วอยู่แววไว
รามสูรขว้างขวานประหารเปรี้ยง	สำเนียงเพียงโกลาสุธาไหว
นทีนองท้องมหาสมุทรไท	เป็นคลื่นใหญ่กระทบเขาลำเนาเนิน
ฝูงมัจฉานาคินทร์ขึ้นดิ้นโดด	ตามเขาโขดฝูงนกวิหคเหิน
ทั้งเหมหงส์หลงถ้ำเล่นน้ำเพลิน	เที่ยวด้อมเดินเล่นน้ำในลำธาร
เขาพระเมรุเอนอ่อนชะง่อนชะโงก	เขยื้อนโยกวายุพัดเสียงฉัดฉาน
ระรื่นเรื่อยเฉื่อยฉ่ำพอสำราญ	ต่างชื่นบานในอุราที่อาวรณ์
ภิรมย์รสปลดเปลื้องที่เรื่องทุกข์	เกษมสุขภิญโญสโมสร
จนแจ่มแจ้งแสงสีรวีวร	พระเสร็จจรจากที่ศรีไสยา
แล้วสระสรงทรงเครื่องเรืองจำรัส	เพชรรัตน์แก้วเก้าวาวเวหา
ทรงพระแสงเนาวรัตน์อัษฎา	เสด็จออกหน้าพระโรงคัลด้วยทันที
เถลิงอาสน์เศวตฉัตรประภัสสร	พร้อมนิกรเสนาบดีศรี
จึงตรัสสั่งพวกพหลแลมนตรี	จะไปที่สิงขรในดอนดง
จงจัดแจงแต่งรถสุวรรณรัตน์	เทียมกัณฐัศว์ตัวประเสริฐระเหิดระหง
จะไปเฝ้านักสิทธ์บิตุรงค์	โดยจำนงเร่งรัดไปจัดการ
ขุนเสนาผู้รับสั่งมานั่งหมาย	เลกเกณฑ์จ่ายทุกหมวดตรวจทหาร
เป็นการด่วนจวนเวลาอย่าช้าการ	พวกทหารพลเรือนอย่าเชือนแช
พอหมายไปให้มาช้าไม่ได้	อย่านอนใจโดยรับสั่งอย่างกระแส
ประเดี๋ยวใจพร้อมพรั่งทั้งสังข์แตร	กระบวนแห่ตั้งริ้วเป็นทิวไป ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาจักร	เห็นพร้อมพรักเกณฑ์แห่แลไสว
พระชวนบุตรสุดที่รักร่วมฤทัย	เสด็จไปทรงรถพระกลดบัง
เคลื่อนพหลพลทหารแล้วขานโห่	สำเนียงโกลาแซ่ทั้งแตรสังข์
รีบออกจากขอบเขตนิเวศน์วัง	เข้าป่ารังร่มรื่นชื่นสำราญ
รุกขาเขาเหล่าสัตว์จัตุบาท	บ้างวิ่งกลาดตามตรอกซอกละหาน
คณานกร่อนร้องก้องกังวาน	เสียงประสานซ้อแซ้ฝูงแกกา
ทั้งนกไม้ในดงเหมหงส์ห่าน	มีมานานหลายหลากมากนักหนา
จะร่ำไรไพรวันพรรณนา	ครั้นจะว่าซ้ำซากจะมากมาย
ขอตัดบทงดไว้ในเรื่องป่า	การที่ว่ามาก็มากฟังหลากหลาย
มันจะเลอะเปรอะหูไม่สู้สบาย	ข้างเรื่องปลายมันจะจืดไม่ยืดยืน
ไปถึงที่บริเวณพระดาบส	พร้อมกันหมดพักศาลาไม่ฝ่าฝืน
รถที่นั่งเรียงรายตามไฟฟืน	เป็นกลางคืนต้องประทับหยุดหลับนอน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลลักษณ์	เสร็จสำนักกุฎีใหญ่ท้ายสิงขร
ครั้นพลบค่ำย่ำแสงพระทินกร	พระจันทร์จรแจ่มหล้านภาลัย
พลางเสร็จออกนอกกุฏิ์หยุดประทับ	ที่สำหรับเทศนาคนอาศัย
เคาะระฆังดังลั่นสนั่นไป	พวกชีไพรพร้อมกันมาวันทา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศิลมุนินทร์นาถ	ตรัสประภาษแจ้งเหตุเทศนา
แสดงข้อบรมัตถ์อนัตตา	สังขารามันไม่แน่ย่อมแปรปรวน
ก็สูญเปล่าเราท่านอย่าพันผูก	อันเมียลูกชื่นชมเหมือนลมหวน
ไม่ยังยืนอยู่แท้ย่อมแปรปรวน	มักทบทวนต่างต่างทั้งร่างกาย
มันไม่แน่แก่ชราทั้งตาหู	เนื้อหนังยู่เค็มประดาพาฉิบหาย
ก็ย่อมเปนอนิจจังแก่ร่างกาย	ยังไม่ตายดูสมเพชเวทนา
จงหยั่งจิตลงที่ในพระไตรลักษณ์	คงประจักษ์เห็นห่วงบ่วงตัณหา
เกิดผูกมัดรัดรึงไว้ตรึงตรา	ทรมาสัตว์หลงให้วงเวียน
จงตั้งจิตคิดหวังในทางพระ	สลัดสละราคาอันพาเหียร
คิดเป่าปัดตัดราคค่อยพากเพียร	เหมือนกงเกวียนพาหมุนให้วุ่นไป
คือตัวสังสารวัฏตัดไม่ขาด	ด้วยอำนาจจิตพะวงให้หลงใหล
อันปัญญาเหมือนพระขรรค์ค่อยฟันไป	กว่าจะได้ทางประโยชน์โพธิญาณ
พระมุนินทร์แจ้งเหตุเทศนา	ให้ศีลห้าถือเอาธรรมกรรมฐาน
หวังจะให้ตัดห่วงคือบ่วงมาร	ไปนิพพานเปรมปราสถาวร
พอจบธรรมคำเทศน์แจ้งเหตุผล	ให้ฝูงชนศิษย์จำเอาคำสอน
พวกศิษย์พากันไปหลับนอน	พระภูธรเข้าในที่ไสยา ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	สถิตอาสน์รถที่นั่งกำบังฝา
ครั้นรุ่งรางสร่างแสงพระสุริยา	สกุณาร้องเรียกกันเพรียกดง
ไก่กระชั้นขันเจื้อยระเรื่อยเสียง	เสนาะสำเนียงก้องในไพรระหง
กากะเหว่าเร้าเร่งพระสุริยง	ก็ฟื้นองค์จากรถาไม่ช้านาน
ชวนพระหน่อนฤบาลชาญสมร	บทจรไปกุฎีที่วิหาร
สะพรั่งพร้อมเสนีปรีชาชาญ	เครื่องมัสการของฉันทั้งหวานคาว
ให้ยกไปไว้หน้าพระอาศรม	ทั้งแกงต้มตีตราหุ้มผ้าขาว
ของต่างต่างเค็มมันเครื่องหวานคาว	ทั้งมะพร้าวน้ำหอมมีพร้อมเพรียง
ขนเข้าไปไว้ที่หน้าพระอาศรม	เครื่องขนมยกขึ้นวางข้างเฉลียง
จัดเอาของต่างต่างขึ้นวางเรียง	สำหรับเลี้ยงนักพรตหมดด้วยกัน ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศิลมุนินทร์นาถ	เสร็จลีลาศออกมาหน้าโรงฉัน
เห็นพระสุดสาครจรจรัล	มาอภิวันท์บาทาฝ่าธุลี
ป่างพระองค์ทรงศิลมุนินทร์นาถ	ตรัสประภาษโดยจริตกิจฤๅษี
เออเจ้าหายไม่เห็นมาก็กว่าปี	หรือไพรีมีประชิดติดนคร ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงไอศวรรย์	บังคมคัลทูลนักสิทธ์อดิศร
ไปเยี่ยมแม่มัจฉาในสาคร	กับภูธรพระโยคีผู้ปรีชา
แล้วทูลความตามชนนีนาถ	ขอกราบบาทในพระองค์ทรงสิกขา
ว่าชาตินี้มีกรรมจำนิรา	มิได้มาฉลองคุณพระมุนี
เพราะเป็นสัตว์มัจฉาใช่มานุษย์	ไม่บริสุทธ์สารพัดจะบัดสี
แม้นชาติหน้าขอเป็นข้าฝ่าธุลี	กว่าชีวีจะวอดวายทำลายลาญ
พระทรงฟังถ้อยคำที่ร่ำสั่ง	ถวิลหวังวรนุชสุดสงสาร
แม้นไม่ได้มัจฉายุพาพาล	จะวายปราณเสียในคลื่นไม่คืนเป็น
พระตรัสว่าแม่ของเจ้าคุณเขามาก	เมื่อยามยากเข็ญใจก็ได้เห็น
สู้อุ้มพาฝ่าคลื่นให้คืนเป็น	มาพบเห็นเจ้าประคุณพระมุนินทร์
พระตรัสพลางทางเรียกพระเจ้าหลาน	กุมารคลานเข้าไปดั่งใจถวิล
บังคมเบื้องบาทบงส์องค์มุนินทร์	พระทรงศีลอวยชัยพลางให้พร
จงจำเริญสุขาอย่ามีทุกข์	ให้ผาสุกภิญโญสโมสร
จงเรืองสิทธ์ฤทธิไกรขจายขจร	ทั่วนครชนะหมดปรากฏไป
สุมาลีชีละเวงวัณฬาราช	ทั้งสองนาฏพจนาพลางปราศรัย
ต่างเชยชมพระเจ้าหลานสำราญใจ	พระหน่อไทกราบก้มประนมกร ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมสิขรินมุนินทร์นาถ	ให้โอวาทลูกยานัดดาสมร
จงสงเคราะห์เหล่าอาณาประชากร	เลี้ยงราษฏรวงศาเสนานาย
ใครทำชอบตอบแทนให้สมยศ	ได้ปรากฏสืบไปเหมือนใจหมาย
อุตส่าห์สร้างทางบุญอย่าวุ่นวาย	ทั่งไพร่นายคุ้มขังทั้งแผ่นดิน ฯ
๏ สุดสาครคำนับรับบรรหาร	พลางกราบกรานจะกลับวังดั่งถวิล
ศิโรราบกราบอนงค์องค์ยุพิน	ออกจากถิ่นสิงคุตรกับบุตรพลัน
มาทรงรถบทจรจากอาวาส	ระดาดาษพร้อมพหลพลขันธ์
จากประเทศเขตแคว้นแดนอรัญ	สำเนียงลั่นกึกก้องทั้งท้องดง
ทั้งเสียงพลเสียงรถอัศวราช	ระดาดาษเดินในไพรระหง
ล้วนเกณฑ์แห่แออัดจัตุรงค์	ทั้งทวนธงรีบมาในป่าดอน
ไม่ยับยั้งรั้งราโยธาหาญ	ข้ามห้วยธารเดินทางหว่างสิงขร
พระเร่งรีบแสนยาพลากร	ไม่แรมร้อนมากระทั่งถึงลังกา
หยุดประทับคับคั่งกันพรั่งพร้อม	ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นมหา
เสด็จเข้าเวียงวังทั้งลูกยา	ขึ้นมหาปรางค์มาศปราสาททอง ฯ
ตอนที่ ๑๒๑
ศรีสุวรรณให้นรินทร์รัตน์ไปครองเมืองรัตนา
๏ อันบทเบื้องเรื่องนี้ของดไว้	จะกล่าวในอนุสนธิ์ยุบลสนอง
ถึงกษัตริย์ขัตติย์วงศ์จำนงปอง	ได้ครอบครองเหมราเจ้าธานี
ทรงพระนามตามนุสนธิ์กัมพลรัตน์	เสวยสวัสดิ์เมืองเอกภิเษกศรี
ในประเทศเขตแคว้นแดนบุรี	ทั้งยาวรีใหญ่โตมโหฬาร
กำแพงทำด้วยศิลาหนาสนัด	รอบจังหวัดนคเรศเขตสถาน
สะพรั่งพร้อมโหราพฤฒาจารย์	มีทหารสิบหมื่นพื้นฉกรรจ์
บ้านเศรษฐีมีทรัพย์นับด้วยโกฏิ	เกิดประโยชน์มั่งมีดีขยัน
แต่เมืองขึ้นกษัตราก็กว่าพัน	เรือกำปั่นทุกประเทศเขตนคร
บ้างไปมาค้าขายมิได้ขาด	ประชาราษฎร์สุโขสโมสร
ก็อิ่มเอมเปรมปราสถาพร	ทั่วนครไพบูลย์จำรูญเรือง
มีนงลักษณ์อัคเรศมเหสี	ชื่อบุปผามาลีฉวีเหลือง
ดั่งดวงจันทร์เพ็ญบูรณ์จำรูญเรือง	เป็นศรีเมืองเหมราในธานินทร์
มีสนมกรมในวิไลลักษณ์	ประไพพักตร์พริ้มเพริศดูเฉิดฉิน
ทั้งเอวองค์ทรงศอลอออินทร์	เหมือนกินรินเยื้องย่างสำอางตา
ดั่งดาวล้อมศศิธรจรกระจ่าง	ส่องสว่างอำพนบนเวหา
เฉลิมยศไทท้าวเจ้าพารา	ดั่งพระยาจักรพรรดิสวัสดี
พระอิ่มเอมเปรมปราเป็นผาสุก	นิราศทุกข์อิศโรดั่งโกสีย์
มีเอกองค์นงนุชพระบุตรี	นวลฉวีเปล่งปลั่งดั่งสุวรรณ
ทรงพระนามเยาวเรศเกศพัฒน์	พึ่งกำดัดรุ่นราวสาวสวรรค์
ประไพพริ้มนิ่มเนื้อเหมือนเจือจันทน์	ฉวีวรรณหอมหวนรัญจวนใจ
พระบิตุรงค์องค์ชนนีนาฏ	แสนสวาทดั่งชีวิตพิสมัย
จัดพี่เลี้ยงลูกมหาเสนาใน	ล้วนวิไลสี่นางสำอางองค์
เฉลิมยศพระบุตรีเป็นที่รัก	ถนอมศักดิ์ในสกูลประยูรหงส์
ชื่ออำพันอำไพวิไลทรง	อีกสองอนงค์ชื่อมณฑาสารภี
ประคองเคียงเป็นพี่เลี้ยงสุดาขนิษฐ์	เป็นที่ชิดสารพัดช่วยขัดสี
ให้เรียกคุณพระพี่เลี้ยงเคียงบุตรี	อยู่ปรางค์ศรีคล้ายเจ้าจอมหม่อมอยู่งาน
อันองค์ท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นพิภพ	ขจรจบทุกประเทศเขตสถาน
ก็เลื่องลือชื่อเสียงมานมนาน	ทุกถิ่นฐานเกรงเดชทุกเขตคัน
พวกพานิชไปมาเที่ยวค้าขาย	แสนสบายปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
พวกเศรษฐีรับขึ้นไว้ขายทุกวัน	หมดด้วยกันตึกห้างเขาตั้งราย
คอยรับของลูกค้าแลวาณิช	สำราญจิตหมดทุกบ้านตั้งร้านขาย
ปราศจากคนพาลสำราญกาย	ไม่วุ่นวายมั่งคั่งทั้งนคร
ข่าวระบือลือพระนุชบุตรท่านท้าว	ว่างามราวกะอนงค์องค์อัปสร
ทุกประเทศเขตแคว้นแดนนคร	มาง้องอนขออนงค์องค์ธิดา
ท้าวเธอไม่ให้ปันด้วยกันหมด	ไม่สมยศสมชาติวาสนา
แต่มาง้อขออนงค์องค์ธิดา	ท้าวเธอว่ามิใช่เนื้อเชื้อตระกูล
ไม่ประสงค์จงใจไว้เป็นเขย	อย่าพูดเลยเร่งไปจากไอศูรย์
ไม่คบค้าพวกระยำต่ำตระกูล	จะเสื่อมสูญศักดิ์ไปไม่นิยม
ทุกพาราก็ไม่รอมาขอสู่	ท้าวเธอขู่เสียออกยับทั้งทับถม
ทุกบ้านเมืองเคืองขัดอัดอารมณ์	ต้องเกรียมกรมฟังแต่ชื่อลือขจร
แม้นจะคิดรบรับเป็นทัพศึก	ก็เห็นลึกจะได้ชมสมสมร
ถึงจะไปราวีตีนคร	เข้าราญรอนอย่างไรเขาไม่กลัว
พวกกษัตริย์เหล่านั้นให้อั้นอ้น	เป็นความจนเสียทั้งนั้นต้องสั่นหัว
คิดขยั้นครั่นคร้ามให้ขามกลัว	รู้กันทั่วทุกพาราระอามือ
ถึงจะแต่งคนผู้ไปสู่ขอ	จะล่วงล่อท่าไรเขาไม่ถือ
ความก็รู้กันทั่วกลัวฝีมือ	ถึงจะดื้อด้านไปเขาไม่ยอม
ทุกประเทศเขตพาราระอายศ	ทั่วกันหมดตรอมใจแทบไผ่ผอม
เหมือนกบเฝ้าชายกระแสจนแก่งอม	ต้องอดออมเหมือนมดแดงแฝงอัมพวา ฯ
๏ จะขอกล่าวราวความไปตามเรื่อง	ถึงข่าวเมืองฝ่ายสยามตามภาษา
นัครังจังหวัดกรุงรัตนา	ด้วยพาราเริศร้างค้างมานาน
ไม่มีผู้บำรุงกรุงกษัตริย์	จักรพรรดิอิศรามหาศาล
ขุนเสนีปรีชาว่าราชการ	แทนพระผ่านภพไกรในบุรินทร์
ก็เหลือที่จะรักษาอาณาเขต	ถิ่นประเทศนัครังดั่งถวิล
จึงปรึกษากันกับเหล่าชาวบุรินทร์	จะไปถิ่นรมจักรนัครา
ต่างยินยอมพร้อมกันรีบผันผาย	ทั้งไพร่นายเดินในไพรพฤกษา
สิบห้าวันบรรลุถึงพารา	ขุนเสนาข้าเฝ้าเข้าในวัง ฯ
๏ ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นกษัตริย์	ออกแท่นรัตน์โดยในพระทัยหวัง
พร้อมเสนาข้าเฝ้าเข้าในวัง	หมอบสะพรั่งดาษดาหน้าพระลาน ฯ
๏ ฝ่ายเสนีรัตนาเข้ามาเฝ้า	ต่างก้มเกล้าทูลแจ้งแถลงสาร
ขอพระองค์ทรงศักดิ์จักรพาล	อันถิ่นฐานธานีไม่มีใคร
จะปกครองไพร่ฟ้าอาณาเขต	ผ่านนิเวศน์ปราบยุคให้สุกใส
พอปกเกล้าเหล่าประชาเสนาใน	ให้เย็นใจราษฎรไม่ร้อนรน ฯ
๏ ป่างพระองค์ทรงโลกเฉลิมภพ	ได้ฟังจบเขาแสดงแจ้งนุสนธิ์
โองการตรัสข้อความตามยุบล	เราก็จนใจนักหนาเสนานาย
จำจะต้องไปทูลมูลเหตุ	ให้ทรงเดชโปรดเกล้าเราทั้งหลาย
อย่าว้าวุ่นไปเลยเจ้าทั้งบ่าวนาย	มาผันผายไปกับข้าอย่าปรารมภ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระปิ่นนคเรศเกศกษัตริย์	สั่งให้จัดเลี้ยงขุนนางอย่างประถม
แล้วประทานรางวัลอันอุดม	ทุกหมู่กรมแต่บรรดามาด้วยกัน
แล้วพระองค์ทรงสั่งกรมท่า	จัดเภตราทั้งพหลพลขันธ์
เราจะไปเฝ้าองค์พระทรงธรรม์	ในเจ็ดวันจะข้ามฝั่งไปลังกา
ขุนเสนีอภิวาทมาบาดหมาย	พลนิกายวังเวรเกณฑ์อาสา
พวกต้นหนคนชำนาญการเภตรา	ลงนาวาลำทรงเรือหงส์บิน
ที่นั่งรองเหราเรือม้าน้ำ	เป็นสองลำโดยพระองค์ประสงค์ถวิล
ทั้งเรือนำตามท้าวเจ้าบุรินทร์	จัดให้สิ้นร้อยลำประจำการ
เปลี่ยนเชือกเสาเพลาใบสายสมอ	ทั้งกว้านช่อเครื่องเสบียงเลี้ยงทหาร
พระสั่งเสร็จเสด็จขึ้นมิทันนาน	เข้าสถานปรางค์ปราสถาวร
ไปเฝ้าท้าวทศวงศ์ดำรงราชย์	บวรนาถบพิตรอดิศร
แล้วทูลความตามเรื่องราษฎร	มาวิงวอนขอกษัตริย์ขัตติยา ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงฟังว่าจังหวัด	ไม่มีกษัตริย์ครองวังเป็นฝั่งฝา
ฉวยเกิดศึกฮึกโหมโจมเข้ามา	อันพาราก็จะป่นไม่ทนทาน
ควรอยู่แล้วจะไปทูลพระนักสิทธ์	เธอช่วยคิดฝังปลูกให้ลูกหลาน
ชอบของเขาเราต้องไปจึ่งได้การ	แม้นเนิ่นนานหน่วงไว้ภัยจะมี ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	ทูลลาบาทบงกชบทศรี
ท้าวอวยชัยให้พิพัฒน์สวัสดี	ขออย่ามีทุกข์ภัยในคงคา
พระชนนีว่าพ่อไปในสิงหล	เอาผู้คนสาวใช้ไปด้วยหนา
จะได้แต่งเอมโอชโภชนา	ในคงคายากแค้นแสนกันดาร ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	ชุลีหัตถ์ทูลแจ้งแถลงสาร
เอาสตรีไปใช้ไม่ได้การ	ต้องเป็นภารธุระไปในทะเล
จะด่วนไปด่วนมาไม่ช้านัก	พอประจักษ์ตามแต่ท่านจะหันเห
เหลือลำบากยากใจในทะเล	ก็ว้าเหว่วิญญาณ์สารพัน ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงฟังว่ายังนี้	ไม่สู้ดีเดือดร้อนได้ผ่อนผัน
เป็นบุรุษเกิดมาในสามัญ	ต้องพัวพันเครื่องหวานสมานคอ ฯ
๏ นางพระยาว่าพ่อขาฟังตาเฒ่า	ตัณหาเข้ากระดูกยิ่งจริงจริงหนอ
จนฟันหักหัวหงอกพูดกลอกคอ	หนุ่มตะกอสู้ไม่ได้พวกไก่ชน
ยิ่งแก่ตัวก็ยิ่งมัวด้วยอีสาว	ใครว่ากล่าวโกรธาทำตาถลน
แกไม่นิ่งอดสูแก่ผู้คน	ดูช่างซนสิ้นท่าพวกบ้ากาม ฯ
๏ ท้าวทศวงศ์ทรงฟังมเหสี	ว่ายายนี่แกจะบาปพูดหยาบหยาม
ราวกับข้าขัดสนคนตะกลาม	จะให้ตามใจยายเห็นตายจริง
จะต้องอดเหมือนกับมดเห็นของหวาน	อ้ายน้ำตาลมันหายกลายเป็นขิง
ยายอย่ามาขู่ตะคอกพูดหลอกลิง	เป็นความจริงข้าไม่เชื่อเหลือระอา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	มาปราสาทสองนางพลางปรึกษา
พี่จะต้องข้ามฝั่งไปลังกา	เมืองรัตนาร้องทุกข์ต้องไปทูล
แก่พระจอมมุนินทร์ปิ่นนักสิทธ์	ให้ทรงฤทธิ์หาผู้ใดครองไอศูรย์
ต้องดับร้อนเสวกาหาประยูร	คือตระกูลลูกหลานในว่านเครือ
ไปเป็นเจ้านคราช้าไม่ได้	ฉวยเกิดภัยรุกรานเป็นด้านเหนือ
จะเสียทั้งราชการพวกว่านเครือ	ต้องเป็นเหยื่อกับศัตรูหมู่อรินทร์ ฯ
๏ มเหสีสององค์ทรงสดับ	น้อมคำนับทูลถามตามถวิล
ขอตามเสด็จเสร็จไปไกลบุรินทร์	ประเทศถิ่นลังกาน้องปรารมภ์ ฯ
๏ พระตรัสว่าอย่าไปเลยน้องรัก	ไม่ช้านักเสร็จธุระไม่สะสม
อยู่ระวังกรุงศรีบุรีรมย์	ไปตากลมทำไมน้องไม่ต้องการ
อยู่ปราสาทราชวังในจังหวัด	ได้ปรนนิบัติสองพระองค์ดำรงสถาน
เธอป่วยไข้ก็จะได้พยาบาล	แสนรำคาญด้วยพระองค์ทรงชรา
สองประนมก้มกรานประสานหัตถ์	ไม่อาจขัดทรงเดชพระเชษฐา
พระสั่งเสร็จเสด็จเข้าไสยา	ขุนเสนาถอยกำปั่นออกทันที
ประทับท่าหน้าด่านเมืองปากน้ำ	ลอยเรียงลำที่นั่งหงส์ปักธงศรี
มาเตรียมพร้อมทั้งพหลแลมนตรี	กะลาสีลงประจำลำละพัน
ประทุกเสร็จเครื่องเสบียงเลี้ยงทหาร	คอยพระผ่านภพไกรเจ้าไอศวรรย์
ฝ่ายพระจอมโมลีศรีสุวรรณ	พอสุริย์ฉันส่องหล้านภาลัย
พระฟื้นองค์สรงสนานสำราญกิจ	สั่งมิ่งมิตรสองสุดาพลางปราศรัย
แล้วทรงเครื่องเรืองรองทองอุไร	พลางสอดใส่ฉลององค์อลงกรณ์
ทรงภูษาแย่งกระหนกเครือนกคาบ	เป็นลายกาบเกี่ยวกระหวัดประภัสสร
เจียระบาดตาดแดงแย่งมังกร	ชายแครงงอนลายกระหนกวิหคบิน
ตาบประดับทับทรวงดวงกุดั่น	สังวาลวัลย์เพราเพริศดูเฉิดฉิน
อร่ามเรืองเฟื่องห้อยฝังพลอยนิล	เข็มขัดจินดาสลับเพชรวับวาว
ทรงมหามงกุฎบุษยรัตน์	ดอกไม้ทัดจอนเกศฝังเพชรขาว
พาหุรัดทับทิมแดงสุกแสงวาว	นพเก้าธำมรงค์เครื่องลงยา
ครั้นเสร็จสรรพจับพระแสงยุรยาตร	มาปรางค์มาศบิตุรงค์พร้อมวงศา
ศรีสุวรรณกราบก้มบังคมลา	กษัตราเสร็จออกมานอกวัง
ท้าวทศวงศ์ทรงเสลี่ยงออกไปหน้า	นางพระยาทรงวอรออยู่หลัง
ศรีสุวรรณทรงรถามีฝาบัง	รถข้างหลังมเหสีสองลีลา
พระกฤษณาเทพินนิลกัณฐี	ทั้งองค์ตรีพลำนั้นอ่อนชันษา
อีกอัมพวันนั้นไปรถพระมารดา	กษัตราเขยสะใภ้ลงไปตาม
กระบวนแห่แตรสังข์สะพรั่งพร้อม	ส่งพระจอมนครินทร์ปิ่นสยาม
ทั้งเสนามนตรีที่ไปตาม	ขี่คานหามขึ้นแคร่แลเป็นทิว
พอไปถึงเมืองด่านชานสมุทร	พากันหยุดยับยั้งกำลังหิว
พวกปากน้ำทำของกองเป็นทิว	ให้แก้หิวกินไปทั้งไพร่พล
พวกขุนนางข้างเคียงเลี้ยงสำรับ	คนกำกับอยู่บนบกบ้างยกขน
ทั้งหมากพลูจับจ่ายให้ทุกคน	แล้วให้ขนของถวายไปในเรือ ฯ
๏ ฝ่ายตาเฒ่าเจ้าพาราเมืองปากน้ำ	แกให้ทำเลี้ยงคนของล้นเหลือ
พวกทหารที่สำหรับกำกับเรือ	ใส่หมวกเสื้อกำมะหยี่ล้วนสีทอง
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	อภิวาทแล้วประมูลทูลฉลอง
ลูกขอบังคมลาฝ่าละออง	กษัตริย์สองอวยชัยไปจงดี
ปราศจากโพยภัยอย่าได้แผ้ว	ให้คลาดแคล้วความทุกข์เป็นสุขี
ทั้งโรคันอันตรายอย่าได้มี	จงเปรมปรีดิ์ลาภยศปรากฏไป ฯ
๏ พระคำนับรับพรถาวรสวัสดิ์	สองกษัตริย์ยินดีจะมีไหน
พอฤกษ์ดีตีกลองลั่นฆ้องชัย	ภูวไนยเสด็จตรงไปลงเรือ
พอลมดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก	ให้แล่นออกกำปั่นใหญ่ไปฝ่ายเหนือ
พลางชักใบครบถ้วนกระบวนเรือ	แล่นไปเหนือเกาะเรียงเฉียงอุดร ฯ
๏ พวกกษัตริย์ส่งเสร็จเสด็จกลับ	มาคั่งคับทั้งทหารชาญสมร
ถึงนิเวศน์ไทท้าวเจ้านคร	เสด็จจรเข้ามนเทียรวิเชียรพราย ฯ
๏ จะกล่าวลำกำปั่นสุวรรณหงส์	ออกแล่นตรงข้ามวนชลสาย
ไม่มีคลื่นชื่นบานสำราญกาย	แสนสบายลมส่งไปตรงทาง
ชมละเมาะเกาะเกียนดั่งเขียนวาด	รุกขชาติราวกับไม้ในกระถาง
พระสุริย์ฉายบ่ายเบนเย็นนภางค์	แล่นสล้างลมเฉื่อยเรื่อยเรื่อยไป
ฝูงกระโห่โลมาแลราหู	เป็นหมู่หมู่ว่ายเรียงเคียงไสว
ฝูงพิมพาพาพวกพิมพาไป	ปลาวาฬใหญ่ใหญ่เท่าสำเภาจร
ฝูงโลมามาว่ายอยู่คลายคล่ำ	บ้างผุดดำดำไคลชายสิงขร
เหล่าฉลามล้วนฉลามตามกันจร	สลับสลอนเวียนว่ายในสายชล
ฝูงฉนากล้วนฉนากไม่จากคู่	เป็นหมู่หมู่ว่ายเกลือกเสลือกสลน
เหล่าจระเข้เหราในสาชล	บ้างผุดพ่นน้ำพรายกระจายฟอง
ฝูงเงือกงูชูหางกลางสมุทร	บ้างดำผุดไล่กันผันผยอง
เหล่าม้าน้ำทำท่าม้าลำพอง	ขึ้นว่ายล่องโดดด้นชลธี
ฝูงช้างน้ำนำโขลงชักโยงเพื่อน	ขึ้นว่ายเกลื่อนกลาดไปในวิถี
ฝูงหมูน้ำดำวนชลธี	เที่ยวว่ายรี่กลางมหาชลาลัย
พระสุริยงลงลับพยับพลบ	คลื่นกระทบนาวาคงคาใส
จันทร์กระจ่างกลางมหานภาลัย	ต่างแล่นใบรีบมาในวาริน
สองเดือนครึ่งถึงลังกาอาณาเขต	ถิ่นประเทศทางมหาชลาสินธุ์
ให้ทอดท่าหน้าด่านชานบุรินทร์	พร้อมกันสิ้นเรือแพคนแจจัน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายด่านเมืองปากน้ำ	ตาแกจำเรือได้รีบผายผัน
เห็นลำหงส์ธงทองของสำคัญ	ก็พากันรีบไปในเภตรา
เข้าเฝ้าองค์ผู้ดำรงรมจักร	พระทรงศักดิ์ออกแท่นรัตน์ตรัสเรียกพา
พวกขุนนางนายด่านชานชลา	พลางโอภาถามไต่ในนคร
อยู่ด้วยกันปรีดาเป็นผาสุก	นิราศทุกข์ภิญโญสโมสร
ทั่วประเทศเขตแคว้นแดนนคร	ก็ถาวรอิ่มเอมเกษมทรวง
ครั้นเฝ้าเสร็จทูลลากลับมาด่าน	สั่งทหารรีบไปในวังหลวง
เรียกขุนนางข้าเฝ้าเจ้ากระทรวง	อย่าให้หน่วงช้าไว้เร่งให้ทูล
พวกม้าใช้รีบไปถึงนิเวศน์	เข้าแจ้งเหตุท่านผู้ใหญ่ในไอศูรย์
ขุนเสนีรับไว้เข้าไปทูล	มาพร้อมมูลคอยเฝ้าเจ้าลังกา ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ออกอำมาตย์บนบัลลังก์ที่นั่งขวา
ขุนเสนีกราบงามลงสามลา	ทูลกิจจาบาทบงสุ์พระทรงชัย ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์ธิบดินทร์ปิ่นไอศูรย์	อำมาตย์ทูลชี้แจงแถลงไข
จึ่งดำรัสตรัสสั่งเสนาใน	เราจะไปรับเสด็จประเวศวัง
จัดกระบวนถ้วนทุกหมู่มยูรฉัตร	พร้อมขนัดเกณฑ์แห่ทั้งแตรสังข์
มโหระทึกกึกก้องฆ้องระฆัง	พัดโบกบังสุริยาแลจามร ฯ
๏ ฝ่ายเสนีกรมวังมาสั่งหมาย	ให้ทนายขุนเสมียนเขียนอักษร
เร่งบาดหมายจ่ายคนพลนิกร	อัสดรรถนั่งอลังการ
ทุกหมู่หมวดตรวจตรากันมาพร้อม	คอยพระจอมนครามหาศาล
ฝ่ายพระมิ่งเมืองลังกาปรีชาชาญ	จากสถานเสด็จออกนอกบุรินทร์
ยกกระบวนทวนธงลงไปด่าน	พร้อมทหารตรงไปท่าชลาสินธุ์
จัดบัลลังก์ที่นั่งศรีมณีนิล	พร้อมกันสิ้นดั้งกันเป็นหลั่นไป
เห็นกำปั่นจอดเรียงเคียงขนาน	พระผู้ผ่านลังกาตรัสปราศรัย
แล้วเสด็จขึ้นกำปั่นด้วยทันใด	พลางเข้าไปกราบก้มบังคมคัล ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์รมจักร	เห็นหลานรักปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จึ่งปราศรัยการพาราสารพัน	ถามถึงองค์ทรงธรรม์พระมุนี ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	บังคมบาทบงกชบทศรี
ทูลแถลงแจ้งความสามมุนี	ท่านเปรมปรีดิ์ผาสุกทุกทิวา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	ตรัสประภาษกับพระหลานด้วยหรรษา
ว่าอานี้มิมาก็ต้องมา	กรุงรัตนาเขามาร้องต้องมาทูล
ว่าจะขอหน่อเนื้อเชื้อกษัตริย์	ไปครองสมบัติเวียงชัยมไหสูรย์
เขาร้องทุกข์กับอาต้องมาทูล	พวกประยูรคงต้องให้ไปสักคน ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ฟังประภาษแจ้งความตามนุสนธิ์
แล้วทูลเชิญธิบดินทร์ปิ่นสกล	ภูวดลเสด็จไปในลังกา
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	ก็ยุรยาตรจากกำปั่นด้วยหรรษา
มาทรงเรือพระที่นั่งอลังการ์	กระบวนท่าเร่งพายตามชายชล
ถึงเมืองด่านธารท่าชลาสินธุ์	เชิญภูมินทร์ขึ้นรถาพาพหล
จัตุรงค์เสนาพลาพล	ไปสิงหลนคเรศนิเวศน์วัง
ถึงประทับกับเกยที่นั่งรัตน์	สองกษัตริย์เสร็จสมอารมณ์หวัง
พวกเถ้าแก่แออัดจัดในวัง	มาพร้อมพรั่งกราบก้มบังคมคัล
เสาวคนธ์สุลาลีศรีสวัสดิ์	มาเฝ้ากษัตริย์ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
พระปราศรัยสุณิสาวิลาวัณย์	อยู่ด้วยกันผาสุกหรือทุกข์ภัย
แล้วตรัสเรียกนัดดามาหาปู่	เจ้าก็อยู่ดีหรือหนาพลางปราศรัย
นรินทร์รัตน์สุริย์วงศ์พระทรงชัย	คลานเข้าไปกราบก้มประนมกร
พระลูบหลังลูบหน้าว่าไฉน	ช่างโตใหญ่ขึ้นเจียวหลานชาญสมร
ทั้งรูปร่างก็ละม้ายคล้ายบิดร	พระอวยพรให้พิพัฒน์สวัสดี
ทั้งสองนางพลางไปแต่งสุวรรณภาชน์	ถวายพระบาทจอมเจิมเฉลิมศรี
ทั้งเครื่องเคียงต่างต่างของอย่างดี	มาตั้งที่แท่นรัตน์ชัชวาล ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นกษัตริย์	ขึ้นแท่นรัตน์เสวยข้าวของคาวหวาน
แล้วเสด็จเข้าปรางค์รัตน์ชัชวาล	นางอยู่งานโบกปัดพัชนี
ปางพระสุดสาครบวรนาถ	ให้เตรียมราชรถทองละอองศรี
พระเจ้าอาจะเสด็จไปคีรี	เฝ้ามุนีสามพระองค์ในดงดอน
วันพรุ่งนี้มาประทับรับเสด็จ	ให้พร้อมเสร็จคอยบพิตรอดิศร
ทั้งจัตุรงค์เสนาพลากร	อัสดรมิ่งม้าอาชาไนย
ครั้นสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	เข้าปรางค์มาศเนาวรัตน์จำรัสไข
ขุนเสนามาสั่งทั้งนอกใน	พลไพร่มาให้ถ้วนกระบวนเกณฑ์
เครื่องอาวุธยุทธนาอย่าให้ขาด	เสื้อสักหลาดเบิกในคลังทั้งดั้งเขน
เร่งสั่งกันไปให้เสร็จทั้งเจ็ดเวร	มาตามเกณฑ์อย่าให้ขาดราชการ
สัสดีเดินหมายไปทุกแห่ง	ตามตำแหน่งพลอาสาโยธาหาญ
พอรุ่งแจ้งแสงสีรวีวาร	พระผู้ผ่านภพไกรตื่นไสยา
แล้วสระสรงทรงเครื่องเรืองระยับ	ออกประทับพระโรงคัลด้วยหรรษา
ทั้งสององค์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา	พวกเสนาพร้อมเพรียงกันเรียงราย
กระบวนแห่แลสะพรั่งตั้งขนัด	ทั้งรถรัตน์ฝากระจกกระหนกฉาย
เทียมอาชามาเคียงกันเรียงราย	เสนานายทุกตำแหน่งจัดแจงพล ฯ
๏ สองกษัตริย์เสด็จตรงมาทรงรถ	พร้อมกันหมดแล้วให้เลื่อนเคลื่อนพหล
จัตุรงค์แสนยาพลาพล	จรดลไปสิงคุตรถึงกุฎี
สองพระองค์ลงจากรถที่นั่ง	ตรงไปยังพระมุนินทร์ปิ่นฤๅษี
พอพระองค์เสด็จออกนอกกุฎี	ประทับที่หน้าบรรณศาลา
ศรีสุวรรณเข้าประนมบังคมบาท	ภูวนาถทรงเดชพระเชษฐา
สุดสาครอ่อนเกศกราบบิดา	ท่านสิทธาทักถามตามทำนอง
พ่ออยู่ดีปรีดาเป็นผาสุก	หรือมีทุกข์หมกมุ่นให้ขุ่นหมอง
มีกังวลสิ่งใดในใจปอง	เชิญพระน้องแจ้งอรรถวัจนา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	อภิวาททูลเหตุพระเชษฐา
ว่าเสนีในบุรีรัตนา	ชวนกันมาร้องทุกข์ว่าเหลือทน
ไม่มีใครปกป้องครองนิเวศน์	ฉวยเกิดเหตุศึกมาโกลาหล
ไม่มีเจ้าจอมอาณาประชาชน	ทั้งผู้คนจะวิบัติกำจัดจร ฯ
๏ ป่างพระองค์ทรงศิลมุนินทร์นาถ	ได้ทราบบาทบพิตรอดิศร
จึงเอื้อนอรรถตรัสว่าด้วยอาวรณ์	การนครแล้วแต่น้องจะตรองไป
พี่ก็ทรงบรรพชาสิกขาบท	เจริญพรตมิใช่กิจผิดวิสัย
พ่อจัดแจงดูให้งามตามแต่ใจ	ควรแก่ใครจะไปอยู่เป็นผู้ครอง
อันวงศ์ญาติเรานี้ก็มีถม	จะปรารมภ์อะไรเล่ากะเจ้าของ
พ่อให้หามาประมวลใครควรครอง	แล้วแต่น้องจะเห็นใครจงให้ปัน ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	สนองอรรถรับโองการกับหลานขวัญ
แล้วทูลลาพระองค์ผู้ทรงธรรม์	จากเขตคันสิงคุตรไม่นอนใจ
เสด็จมาทรงรถาให้คลาเคลื่อน	เข้าดงเถื่อนยางยูงสูงไสว
เดินนิกรมายังรุ่งถึงกรุงไกร	เสด็จเข้าในเวียงวังเมืองลังกา
ประทับร้อนผ่อนสบายในปราสาท	แล้วยุรยาตรออกขุนนางสั่งมหา
เสนีใหญ่ในนิเวศน์เกศลังกา	เร่งตรวจตรากำปั่นใหญ่ไปทุกเมือง
สั่งอาลักษณ์พนักงานแต่งสารศรี	ทุกบุรีแจ้งความไปตามเรื่อง
แต่บรรดาญาติวงศ์ดำรงเมือง	จงเขียนเรื่องราชสารลงลานทอง
ขุนอาลักษณ์บังคมบรมนาถ	ไปแต่งราชสารตามเนื้อความสนอง
พอสำเร็จเสร็จการลงลานทอง	ม้วนใส่กล่องลงยาราชาวดี
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	เข้าปรางค์มาศไพฑูรย์จำรูญศรี
พวกเสนามากำปั่นด้วยทันที	ให้ขัดสีเปลี่ยนเสาทั้งเพลาใบ
จัดกัปตันแต่บรรดากะลาสี	ใครรู้ที่เขตแขวงตำแหน่งไหน
กับเสนาแต่บรรดาพวกจะไป	พร้อมกันในสามวันดั่งสัญญา
ครั้นเสร็จสรรพกลับเข้าไปในนิเวศน์	คอยทรงเดชพร้อมกันต่างหรรษา
พอพระจอมรมจักรนัครา	เสร็จออกมาแท่นที่มณีพราย
ขุนอาลักษณ์พนักงานเชิญสารศรี	มาตั้งที่ประมูลทูลถวาย
พวกเสนีที่จะไปทั้งไพร่นาย	กราบถวายบังคมลาเสนาทูล ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครเรศเกศกษัตริย์	โองการตรัสพวกจะไปทุกไอศูรย์
ประทานเงินตามที่บริบูรณ์	มากประมูลเสื้อผ้าบรรดาไป
ครั้นเสร็จสรรพกลับเข้าปรางค์ปราสาท	ขุนอำมาตย์รับสารแล้วขานไข
เอาพานทองสองชั้นใส่สารไป	รีบครรไลแห่ตรงไปลงเรือ
ที่จะไปเพชรกำพลเร่งขวนขวาย	เอาหัวบ่ายบากไปข้างฝ่ายเหนือ
พวกไปเมืองสุลาลัยกลับไปเรือ	คัดหางเสือล่องน้ำไปตามทาง
ที่จะไปเมืองเซ็นเห็นแผนที่	ออกแล่นรี่เร็วรัดไม่ขัดขวาง
ได้ลมเรื่อยเฉื่อยฉ่ำไปตามทาง	แล่นคว้างคว้างเร็วมาในสาคร
พวกไปเมืองสินชัยชักใบขึง	พอลมตึงเป่าแตรแซ่สลอน
ให้ตั้งเข็มเล็มไปหมายนคร	ตรงทางจรทิศใต้รีบไปพลัน
ข้ามละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งหน	ต่างเร่งร้นใช้ใบรีบผายผัน
ไม่รั้งราฝ่าคลื่นทุกคืนวัน	หมายสำคัญรีบไปในคงคา
สองเดือนครึ่งถึงเมืองกำพลเพชร	สั่งกันเสร็จไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ให้บ่ายเบี่ยงเรียงทอดจอดเภตรา	ชาวพาราร้องถามดูตามแคลง
ว่าเรือนี้มาแต่ไหนเห็นใหญ่นัก	ไม่ประจักษ์ท่านจงกล่าวเล่าแถลง
พวกกำปั่นบอกตรงชักธงแดง	รู้ตำแหน่งว่ามายังเกาะลังกา
แวะเข้าไปไต่ถามตามประสงค์	โดยจำนงสมหวังที่กังขา
รู้ว่าเรือราชสารการพารา	ก็รีบมาบอกขุนด่านสารสำคัญ ฯ
๏ ฝ่ายเสนีที่ด่านรู้การชัด	ก็รีบจัดคนเข้าไปไอศวรรย์
ทูลฉลองแก่พระองค์ผู้ทรงธรรม์	จะช้าวันจงไปในนคร
พวกม้าใช้รับบอกออกจากด่าน	รีบลนลานไปแถลงแจ้งอักษร
แก่เจ้าพระยามหาดไทยในนคร	พอภูธรออกที่นั่งบัลลังก์ทรง
พวกเสนาข้าทูลละอองบาท	เข้าเฝ้านาถกรุงกษัตริย์ราชหงส์
แล้วคลี่บอกอ่านถวายดั่งใจจง	พระโฉมยงทราบคดีก็ปรีดา
จึ่งรับสั่งพนักงานรับสารศรี	ให้มนตรีแต่งรถตามยศถา
ลงไปรับสารเรื่องเมืองลังกา	เร็วอย่าช้ารับทูตมาพูดกัน
ขุนนางรับอภิวันท์แล้วผันผาย	มาสั่งหมายเร็วรวดการกวดขัน
พอพร้อมเสร็จนายไพร่รีบไปพลัน	ถึงเขตคันเมืองท่าชลาลัย
เชิญราชสารขึ้นยานุมาศพร้อม	ประณตน้อมเดินเคียงเรียงไสว
ราชทูตขึ้นรถารีบคลาไคล	ตามเข้าไปถึงนิเวศน์เขตบุรินทร์
ลงจากรถบทจรตามราชสาร	เข้าทวารเวียงวังดั่งถวิล
ไปคอยเฝ้าเจ้าจังหวัดปัถพิน	พร้อมกันสิ้นทุกตำแหน่งแต่งกายา
ใส่เสื้อดำกำมะหยี่ตามที่ยศ	เหมือนกันหมดนั่งรายทั้งซ้ายขวา
ฝ่ายพระจอมเวียงวังมังคลา	เสด็จออกมาขึ้นพระแท่นแสนสำราญ ฯ
๏ ฝ่ายเสนาข้าเฝ้าเข้าไปพร้อม	ประณตน้อมคอยสดับรับบรรหาร
ฝ่ายเสนาอาลักษณ์พนักงาน	เชิญเอาพานราชสารการแผ่นดิน
กับพวกทูตลังกาเข้ามาเฝ้า	ต่างก้มเกล้ากราบบังคมสมถวิล
แล้วทูลเบิกเรื่องความตามระบิล	พระทราบสิ้นแล้วให้อ่านสารสารา
ขุนอาลักษณ์กราบงามลงสามหน	อ่านยุบลทูลถวายลายเลขา
ศุภสารรมจักรนัครา	องค์พระอาอวยพรอักษรทรง
มาถึงราชนัดดาพาราหลาน	จงแจ้งการโดยในพระทัยประสงค์
ขอเชิญนาถหน่อเนื้อในเชื้อวงศ์	จงรีบตรงมาลังกาปรึกษาการ
พอจบเรื่องราชสารแล้วกรานกราบ	ศิโรราบทั้งทูตถือหนังสือสาร
พระปราศรัยไต่ถามตามบุราณ	แล้วประทานรางวัลเป็นหลั่นไป
อุปทูตราชทูตให้ตามยศ	ต่างประณตบังคมประนมไสว
ให้เลี้ยงดูอยู่สถานสำราญใจ	จึ่งค่อยไปพร้อมกันดั่งสัญญา
แล้วสั่งเหล่าเสนาพวกฝาหรั่ง	เร่งจัดทั้งกำปั่นใหญ่ไวไวหนา
เราจะรีบข้ามฝั่งไปลังกา	จัดล้าต้าต้นหนที่คุ้นเคย
ทั้งเรือตามเรือนำสักสามร้อย	เร่งไปถอยจากอู่ดูนะเหวย
จัดทหารลงทุกลำเหมือนคามเคย	อย่าช้าเลยจัดให้เสร็จในเจ็ดวัน
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นจากอาสน์	ยุรยาตรเข้าในวังนรังสรรค์
ขุนเสนามาแต่งกำปั่นพลัน	ในเจ็ดวันแล้วถ้วนกระบวนการ ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	สั่งนุชนาฏสององค์แล้วสรงสนาน
ประดับเครื่องเนาวรัตน์ชัชวาล	จากสถานโดยประสงค์ลงนาวา ฯ
๏ ฝ่ายพวกทูตตามเสด็จพร้อมเสร็จสรรพ	มาคั่งคับแล่นรายทั้งซ้ายขวา
พวกเสนีที่กำปั่นถือสารตรา	ไปพาราทุกตำแหน่งแจ้งคดี
เขารับรองเหมือนกันรางวัลให้	ทั่วกันไปปรีดิ์เปรมเกษมศรี
วลายุดาวายุพัฒน์จัดมนตรี	ทั้งเสนีพวกทหารชาญณรงค์
ออกกำปั่นแต่บรรดาโยธาหาญ	จากสถานมาตามความประสงค์
พระหัสกันจอมเจิมเฉลิมวงศ์	เสด็จลงเรือกำปั่นสุบรรณบิน
ออกนาวามากลางหว่างสิงขร	ต่างรีบร้อนล่วงไปในกระสินธุ์
เอาเข็มตั้งไปลังกาตรงธานินทร์	ประเทศถิ่นแถวสถานตรงบ้านเมือง
แต่บรรดามาด้วยกันกำปั่นรบ	อาวุธครบโดยจำนงใช้ธงเหลือง
เขียนหนังสือสีครามแจ้งนามเมือง	ให้รู้เรื่องว่าพาราสุลาลัย ฯ
๏ พวกกษัตริย์สี่พาราก็มาพร้อม	เข้าทอดป้อมธารท่าชลาไหล
กำพลเพชรธานินทร์เมืองสินชัย	สุลาลัยเมืองเซ็นถึงพร้อมกัน
พวกเสนีที่รักษาเมืองสมุทร	ก็รีบรุดสั่งม้าใช้ให้ผายผัน
รีบเข้าไปทูลองค์พระทรงธรรม์	พระศรีสุวรรณทราบสั่งขุนเสนา
เร่งจัดแจงแต่งกระบวนลงไปรับ	ให้พร้อมสรรพเชิญองค์พระวงศา
เข้านิเวศน์เวียงวังกรุงลังกา	เร็วอย่าช้าจัดให้ถ้วนกระบวนพล
ฝ่ายเสนีที่รับสั่งมานั่งหมาย	ให้ทนายไปทุกหมวดตรวจพหล
รีบลงไปเมืองท่าริมสาชล	พร้อมพหลรับเสด็จประเวศวัง ฯ
๏ พระมังคลาวลายุดาวายุพัฒน์	หน่อกษัตริย์หัสกันครรไลหลัง
ขึ้นรถาพร้อมหมดพระกลดบัง	รีบมายังลังกาเข้าธานี ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	เห็นหลานรักมาประณตบทศรี
กับลูกยามาภิวันท์อัญชุลี	พระเปรมปรีดิ์ปราศรัยในพระวงศ์
แล้วกราบงามตามที่ผู้ใหญ่น้อย	ดูเรียบร้อยตามประยูรสกูลหงส์
ฝ่ายพระจอมลังกาวราพงศ์	ให้ตั้งโต๊ะเลี้ยงพระวงศ์พงศ์ประยูร
ตั้งเก้าอี้มีพร้อมทั้งส้อมมีด	ตามจารีตฝรั่งใหญ่เจ้าไอศูรย์
ของต่างต่างอย่างดีบริบูรณ์	เลี้ยงประยูรญาติวงศ์ในพงศ์พันธุ์
เชิญเสด็จเจ็ดกษัตริย์ขึ้นเสวย	ทั้งนมเนยวางเป็นคู่กับหมูหัน
เป็ดพะแนงแกงพล่าปลาทอดมัน	จะรำพันเครื่องกินข้าวจะยาวนาน
เสวยเสร็จพระเจ้าอาเธอปรารภ	พอมาครบถ้วนถูกทั้งลูกหลาน
พระจึงตรัสแย้มเยื้อนเอื้อนโองการ	นี่แน่หลานลูกยามาพร้อมมูล
เดี๋ยวนี้เมืองรัตนาเขามาร้อง	ขอผู้ครองโภไคยมไหสูรย์
อาจึ่งพาเขามาเฝ้าทูลเค้ามูล	ได้กราบทูลพระนักสิทธ์ดั่งจิตจง
รับสั่งว่าใช่กิจผิดวิสัย	พูดไม่ได้ดั่งจิตคิดประสงค์
สั่งให้หาพวกประยูรสกูลวงศ์	ใครประสงค์จะได้ทูลมูลคดี
เออมังคลาว่ากระไรไปหรือหลาน	ขนสิงคารไปบำรุงซึ่งกรุงศรี
อาจะได้ไปทูลพระมุนี	โดยคดีตามประสงค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	อภิวาทวอนวิงทุกสิ่งสรรพ์
เพชรกำพลก็เป็นสุขอยู่ทุกวัน	ขอทรงธรรม์โปรดปรานการนคร
ไม่ต้องการที่จะไปใช่แก่เหตุ	ขอทรงเดชบพิตรอดิศร
ตรัสถามไต่ไล่เลียงทุกนคร	ใครจะจรจะได้ช่วยอำนวยชัย ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	โองการตรัสถามวลายุดาไฉน
จะให้เจ้าไปบำรุงซึ่งกรุงไกร	แทนพระอัยกาเจ้าเหมือนเก่าเดิม
วลายุดาว่าเหมือนกับเชษฐา	อันพาราในพระวงศ์ใคร่ส่งเสริม
แต่ธานินทร์สินชัยได้แต่เดิม	เป็นที่เจิมวาสนามาช้านาน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมขัตติย์วงศ์พงศ์กษัตริย์	ถามวายุพัฒน์ว่ากระไรไปไหมหลาน
วายุพัฒน์กราบประณตบทมาลย์	พระภูบาลอัยกาจงปรานี
อยู่เมืองเซ็นก็เป็นสุขไม่ทุกข์ร้อน	ชาวนครอิ่มเอมเกษมศรี
บริบูรณ์มั่งคั่งทั้งบุรี	พอเป็นที่สุโขมโหฬาร ฯ
๏ ป่างพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	ผินพระพักตร์ถามหัสกันหลาน
อันตัวเจ้าเล่าอย่างไรจงให้การ	อันถิ่นฐานของพระวงศ์พงศ์ประยูร
ควรจะไปรักษาอาณาเขต	ครองประเทศโภไคยมไหสูรย์
ตามเหล่ากอหน่อเนื้อเชื้อตระกูล	ได้เพิ่มพูนราษฎรไม่ร้อนรน ฯ
๏ พระหัสกันกราบก้มบังคมสนอง	ทูลฉลองเรื่องความตามนุสนธิ์
อันพาราสุลาลัยทั้งไพชนต์	เขตตำบลก็สบายวายอาวรณ์
แล้วก็สร้างพาราไว้หนาแน่น	เป็นปึกแผ่นภิญโญสโมสร
เวชายันวันชายาก็อาวรณ์	ไม่ให้จรจากนิเวศน์เขตบุรินทร์
พระทรงฟังสี่กษัตริย์ขัดเสียหมด	ทั้งโอรสหลานใหญ่ใหญ่บิดไปสิ้น
เขามีบ่วงห่วงใยในยุพิน	เจ้านรินทร์รัตน์ต้องไปดั่งใจปอง ฯ
๏ สุดสาครว่ากระไรจงไต่ถาม	เอาเนื้อความไปประมูลทูลฉลอง
เห็นไม่มีห่วงใยต้องไปครอง	ตามทำนองป้านเมืองเนื่องกันมา
พระญาติวงศ์พงศ์เผ่าเหล่าพี่น้อง	ชวนกันพร้องพร้อมกันต่างหรรษา
ว่าสมควรจะไปอยู่กู้พารา	ให้เปรมปราเกียรติยศเห็นงดงาม ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมโมลีศรีสุวรรณ	ปรึกษากันพร้อมใจได้ไต่ถาม
ควรจะไปทูลฉลองให้ต้องตาม	กระแสความรับสั่งจึ่งบังควร
พรุ่งนี้เช้าเราพากันไปเฝ้า	แถลงเล่าโดยระบอบได้สอบสวน
แล้วแต่องค์ทรงศักดิ์จักเห็นควร	เรามาชวนกันไปในอรัญ
เจ็ดกษัตริย์สระสรงแล้วทรงเครื่อง	อร่ามเรืองพรรณรายสายกระสัน
พร้อมกันเสร็จแล้วเสด็จจรจรัล	ไปเขตคันสิงคุตรถึงกุฎี ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์มุนินทร์นาถ	ออกนั่งอาสน์หน้ามุขเป็นสุขี
เทศนาสอนอนงค์สองหลวงชี	กับฤๅษีสานุศิษย์ในกิจกรม ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์ทั้งเจ็ดเสด็จถึง	แล้วก็จึ่งเข้าไปหน้าพระอาศรม
พร้อมกันเสร็จศิโรราบกราบบังคม	พระบรมนักสิทธ์ดังจิตปอง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์มุนินทร์นาถ	เห็นพระญาติมาบังคมประนมสนอง
จึ่งปราศรัยในวงศ์จำนงปอง	มาปรองดองลงกันเป็นฉันใด ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	บังคมบาททูลแจ้งแถลงไข
ปรึกษาพวกญาติพร้อมไม่ยอมไป	จะต้องให้นรินทร์รัตน์ผู้นัดดา
พวกญาติวงศ์ปลงใจยกให้น้อง	เขาปรองดองพร้อมกันต่างหรรษา
ควรจะให้ไปครองสวรรยา	จึ่งพากันมากราบก้มบังคมทูล ฯ
๏ พระทรงฟังสังรเสริญว่าถูกแล้ว	เหมือนกวาดแผ้วทรงไว้ซึ่งไอศูรย์
ให้เสนาประชาชีบริบูรณ์	ได้เพิ่มพูนภิญโญมโหฬาร
พ่อกลับไปให้โหรเขาหาฤกษ์	จะได้เบิกบัดพลีพลีศาล
ช่วยจัดแจงแต่งให้เสร็จสำเร็จการ	อย่าให้นานเนิ่นช้ารีบคลาไคล
ศรีสุวรรณรับรสพจนารถ	พร้อมพระญาติวงศาอัชฌาสัย
ประณตน้อมพร้อมเพรียงทุกเวียงชัย	จะยกไปช่วยงานการพิธี ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศิลมุนินทร์นาถ	ตรัสประภาษว่าพวกถือเป็นฤๅษี
จะต้องไปสวดงานการพิธี	ทั้งสองชีจะได้ช่วยอำนวยพร
แล้วตรัสสั่งพระภูมีศรีสุวรรณ	จัดเรือกัลปังหาประภาศร
อันตัวพี่ชีไพรจะได้จร	ไปนครรัตนาพามุนินทร์
ได้ช่วยสวดมนตราราชาภิเษก	อดิเรกมีชัยดังใจถวิล
พวกที่เป็นดาบสหมดมลทิน	จะได้ภิญโญยศปรากฏนาน
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จไปโรงฉัน	ให้จัดสรรผลไม้สิ่งใดหวาน
ที่โอชาสารพัดจัดประทาน	ให้อาจารย์เสวยเล่นพอเย็นทรวง
ทั้งน้ำท่าหามาตั้งให้นั่งเสวย	เหมือนอย่างเคยแต่งตั้งในวังหลวง
เจ็ดกษัตริย์เสวยลองของทั้งปวง	ผลมะม่วงหวานมันขยันดี
ขนุนขนันพรรณผลาโอชารส	ล้วนของสดเก็บมาได้ในไพรศรี
มะปริงปรางทรางสะท้อนเงาะล่อนดี	ผลลิ้นจี่ลำไยมีหลายพันธุ์
เสวยเสร็จต่างเสด็จยุรยาตร	เฝ้าพระบาทสามองค์ที่โรงฉัน
แล้วทูลลาดาบสหมดด้วยกัน	จรจรัลกับหลังเข้าลังกา
ถึงนิเวศน์เวียงวังแล้วยั้งหยุด	ฝ่ายทรงภุชนครินทร์ปิ่นมหา
อิศเรศเกศเกล้าพระเจ้าอา	เรียกโหรามาแถลงแจ้งคดี
จงคูณหารการจะราชาภิเษก	อติเรกฤกษ์ยามตามวิถี
ทั้งเดือนวันชั้นไหนจะได้ดี	เอาตามที่บทเบื้องเรื่องบุราณ
การรับสั่งพระมุนินทร์ปิ่นนักสิทธ์	จงเร่งคิดเค้ามูลเร่งคูณหาร
จะให้เจ้านรินทร์รัตน์รับโองการ	ไปอยู่ผ่านเขตจังหวัดรัตนา
โหรบังคมก้มเกล้าเจ้าพิภพ	แล้วทวนทบคืนวันชันษา
ลงเลขลับนับตามดิถีมา	ตั้งชะตาผู้เจ้าของครองแผ่นดิน
จันทร์เป็นอุตม์พุธเป็นศรีว่าดีนัก	จะสูงศักดิ์ได้ใหญ่ดั่งใจถวิล
จะได้ปราบพวกศัตรูหมู่อรินทร์	แล้วจะภิญโญยศปรากฏนาม
จะลือเดชทุกประเทศมานอบนบ	ขจรจบแต่บรรดาภาษาสยาม
คำนวณเสร็จแล้วประมูลทูลไปตาม	ทั้งวันยามในเดือนยี่ปีระกา
ขึ้นสิบสองค่ำวันเสาร์เข้าเป็นศรี	ในเดือนยี่การภิเษกเอกนักหนา
ควรจะตั้งแต่งงานการพารา	จงทราบฝ่าบาทมูลดั่งทูลทาย ฯ
ตอนที่ ๑๒๒
อภิเษกนรินทร์รัตน์ครองเมืองรัตนา
๏ ฝ่ายพระจอมโมลีศรีสวัสดิ์	โองการตรัสสั่งพหลคนทั้งหลาย
กลาโหมกรมท่าเสนานาย	เร่งบาดหมายเกณฑ์กันให้ทันการ
จัดกำปั่นบรรทุกทั้งข้าวของ	เครื่องเงินทองมากมายหลายสถาน
ของที่จะเอาไปใช้ในงาน	จงจัดการให้สำเร็จทั้งเจ็ดเวร
เครื่องอาวุธสาตราหาให้ครบ	ทหารรบจัดไปบ้างทั้งดั้งเขน
พวกสมนอกสมในเร่งจ่ายเกณฑ์	จัดนายเวรขุนหมื่นพื้นฉกรรจ์
สักห้าสิบรีบลงลำที่นั่ง	ให้พร้อมพรั่งมีครบเครื่องขบฉัน
ทั้งเสบียงเลี้ยงไพร่ได้น้ำมัน	ลงเรือกัลปังหาอย่าช้าที
ผู้รับสั่งตั้งหมายจ่ายสิ่งของ	เครื่องเงินทองเสื้อผ้ากะลาสี
ให้ขนไปในเภตราท่าบุรี	จัดลงที่ห้องหับสำหรัมนอน ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงพิภพจบจังหวัด	โองการตรัสสั่งพระหลานชาญสมร
วายุพัฒน์นัดดาพากันจร	ไปสิงขรเชิญเสด็จประเวศวัง
เอารถทรงเรือนมณีสีสลับ	ออกไปรับสามพระองค์จำนงหวัง
เอาเสนีรี้พลคนในวัง	รีบไปยังเขาเขินเนินอรัญ
วายุพัฒน์หัสกันรีบผันผาย	พาไพร่นายพวกพหลพลขันธ์
สองพระองค์ตรงไปป่าพนาวัน	ถึงเขตคันเฝ้าไทอัยกา
ประณตนอบหมอบบังคมบรมนาถ	เชิญพระบาทสามพระองค์ทรงสิกขา
พระอภัยมุนีศรีโสภา	เห็นนัดดามาภิวาทบาทบงสุ์
จึ่งตรัสถามตามประสงค์แก่องค์หลาน	เขาจัดการเสร็จสมอารมณ์ประสงค์
มากับปู่ย่าไปดั่งใจจง	จะได้ลงกำปั่นไปวันไร
วายุพัฒน์หัสกันทูลฉลอง	ยังคอยสองพาราอัชฌาสัย
เมืองผลึกการะเวกเอกเวียงชัย	แล้วก็ไปพาราวาหุโลม ฯ
๏ พระทรงฟังสั่งเหล่าพวกดาวบส	พร้อมกันหมดทั้งสองนางสำอางโฉม
จะไปพักอยู่ลังกาคอยวาหุโลม	เจ้าวาโหมมาจะได้ไปด้วยกัน
แล้วตรัสว่าเหนื่อยมาหนาหลานรัก	จงผ่อนพักพวกพหลพลขันธ์
ต่อรุ่งรางสว่างสีรวีวรรณ	จึ่งพากันรีบไปในลังกา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	สั่งอำมาตย์เร็วไวทั้งซ้ายขวา
รีบเชิญสารลานทองกล่องลงยา	ไปพาราสามนครอย่านอนใจ
การะเวกวาหุโลมเมืองผลึก	ออกให้ลึกข้ามมหาชลาไหล
จึ่งจะเร็วรีบพากันคลาไคล	เสนาในกราบก้มบังคมลา
ลงกำปั่นใช้ใบไปทั้งสาม	แยกไปตามทิศทางกลางมหา
ชลาสินธุ์ถิ่นประเทศเขตพารา	ทางไปวาหุโลมนั้นแสนกันดาร
แต่ลมส่งตรงไปมิได้ช้า	ถึงขึ้นท่าเดินไปในไพรสาณฑ์
พวกบ้านดงส่งไปได้สำราญ	ถึงสถานเจ้าประเทศนิเวศน์วัง ฯ
๏ ท้าววาโหมทราบสารสำราญจิต	ประกาศิตสั่งเสนาฝ่ายหน้าหลัง
ให้จัดแจงแต่งกำปั่นมีบัลลังก์	จะข้ามฝั่งไปลังกาหาเจ้านาย
ให้เลี้ยงดูเสวกาที่มาเสร็จ	ท้าวเสด็จจรจรัลรีบผันผาย
มาลงเรือพร้อมบรรดาเสนานาย	ก็ผันผายจากพาราวาหุโลม
พวกกำปั่นไปพาราการะเวก	เสนาเอกเฝ้าองค์พระทรงโฉม
การแห่สารคล้ายพาราวาหุโลม	พระทราบโสมนัสในพระทัยเธอ
แล้วให้อ่านสารศรีที่ประสงค์	ถึงพระองค์อนุชามาเสนอ
เชิญไปช่วยเสกการพระหลานเธอ	ให้เปรมเปรอครองจังหวัดรัตนา
พระทราบสิ้นยินดีเป็นที่สุด	จะเสกบุตรเสาวคนธ์บนมหา
นิเวศน์วังจังหวัดกรุงรัตนา	เราเป็นตาต้องไปช่วยอำนวยพร
เจ้าหัสไชยไปด้วยได้ช่วยเขา	หลานของเราจะสุโขสโมสร
พระจึ่งสั่งเสนาพลากร	เป็นการร้อนจัดกำปั่นให้ทันที
เอาล้าต้าต้นหนคนสำหรับ	ให้พร้อมสรรพที่นั่งใหญ่ชักใบสี
ทั้งรอกกว้านทำเสียใหม่จัดให้ดี	วันพรุ่งนี้เราจะไปทั้งไพร่พล
ขุนเสนีที่ตำแหน่งมาแต่งเสร็จ	พอเช้าเจ็ดนาฬิกาสถาผล
พระจอมวังย่างเยื้องจรดล	จากไพชยนต์ลงกำปั่นให้ลั่นปืน
พระหัสไชยตามเสด็จกรุงกษัตริย์	ให้แล่นตัดเข้าลังกาไม่ฝ่าฝืน
ไม่หยุดยั้งรั้งราสิบห้าคืน	ทั้งลมคลื่นส่งกระทั่งถึงลังกา
พวกที่ไปเมืองผลึกเหมือนนึกหมาย	ลมพระพายพัดกระทั่งเข้าฝั่งฝา
ถึงปากน้ำก็พอย่ำสนธยา	พลางขึ้นหาขุนด่านชานบุรินทร์
เล่าแถลงแจ้งการสารสวัสดิ์	จอมกษัตริย์บรมวงศ์ประสงค์ถวิล
มีราชสารไปให้หาทุกธานินทร์	จอมนรินทร์ทุกประเทศเขตนคร
ขุนด่านเร่งม้าใช้ไปนิเวศน์	ทูลทรงเดชบพิตรอดิศร
พวกม้าใช้รีบไปถึงนคร	พอภูธรออกที่นั่งบัลลังก์ชัย
ขุนนางพร้อมน้อมประนมบังคมบาท	พระถามราชการกิจวินิจฉัย
เสนากราบทูลองค์พระทรงชัย	ภูวไนยรมจักรเฉลิมวงศ์
ให้ทูตถือสารามาประณต	พระทรงยศโดยหวังดังประสงค์
ฝ่ายพระจอมสินสมุทรภุชพงศ์	สั่งให้ลงไปรับสารามา
กระบวนแห่แตรสังข์ตั้งขนัด	ตามกษัตริย์พร้อมหมดสมยศถา
ทั้งกลิ้งกลดบดบังพระสุริยา	แห่ขึ้นมาเร็วพลันด้วยทันใด
เข้าในวังสั่งให้อ่านสารอักษร	ขุนสุนทรทูลแจ้งแถลงไข
ศุภลักษณ์จอมนรินทร์ปิ่นเวียงชัย	เฉลิมในรมจักรนัครินทร์
เชิญพระหลานมาลังกาพาราสถาน	ช่วยจัดการตามรับสั่งดั่งถวิล
จะภิเษกนัดดาไปธานินทร์	เจ้านรินทร์รัตน์กุมารผ่านบุรี
พระทราบความตามสนองโองการตรัส	ให้เร่งจัดกำปั่นใหญ่ใส่ธงสี
จะรีบไปลังกาอย่าช้าที	ขุนมนตรีจัดทหารชาญณรงค์
พระสั่งให้เลี้ยงผู้ถือหนังสือสาร	แล้วประทานเงินทองของประสงค์
ทูตทูลลากลับไปดั่งใจจง	ฝ่ายพระองค์ขึ้นข้างในที่ไสยา
สั่งอนงค์องค์มิ่งมเหสี	อันตัวพี่จะรีบไปในมหา
ชลาสินธุ์ถิ่นประเทศเขตลังกา	องค์พระอารับสั่งให้ไปนคร
จะราชาภิเษกหลานเป็นการใหญ่	ต้องรีบไปแต่งตั้งช่วยสั่งสอน
พอเย็นใจไพร่ฟ้าประชากร	ก็จะจรรีบมาไม่ช้าที ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์อรุณทูลฉลอง	อันตัวน้องจะตามไปในวิถี
ได้เฝ้าองค์พระชนกชนนี	พระฤๅษีบิตุลาป้าของเรา
สินสมุทรตรัสว่าดีที่คำนับ	ต้องไปรับการด้วยได้ช่วยเขา
มิใช่คนต่างสถานหลานของเรา	มาไปเฝ้าช่วยงานการพารา
ครั้นรุ่งรางสางแสงพระสุริยง	ทั้งสององค์จอมกษัตริย์ผลัดภูษา
แล้วทรงเครื่องเยื้องย่างจากปรางค์ปรา	พวกกัลยาตามเสด็จจากเขตคัน
ลงกำปั่นลำใหญ่ทั้งไพร่พร้อม	เรือแวดล้อมเหล่าพหลพลขันธ์
กำปั่นสองร้อยลำแล่นตามกัน	สิบแปดวันถึงลังกาให้ซาใบ
ทอดสมอรอราอยู่ท่าป้อม	ทหารพร้อมเซ็งแซ่แลไสว
เมืองการะเวกทอดตามกันหลามไป	จุดฟืนไฟตามระยางสว่างตา
พอพาราวาหุโลมก็มาถึง	อึงคะนึงล้วนทมิฬกินปักษา
เข้าจอดเรียงเคียงกันเป็นหลั่นมา	ชาวพารารีบไปทูลมูลคดี
สามนครพาราเสร็จมาถึง	พวกข้าจึ่งมาประณตบทศรี
พระทรงทราบสั่งขุนพลแลมนตรี	วันพรุ่งนี้จัดกระบวนแลทวนธง
รถที่นั่งฝังพลอยย้อยระยับ	เอาไปรับจอมกษัตริย์ราชหงส์
แต่วาโหมเอารถไม้ใช่พระวงศ์	แต่เทียวธงดนตรีมีเหมือนกัน
แห่ข้างหลังรั้งท้ายจ่ายทหาร	เป็นสามด้านใส่เสื้อแดงให้แข็งขัน
พรุ่งนี้เช้าสุริย์ฉายขึ้นพรายพรรณ	จงพากันลงไปรับประคับประคอง
สุดสาครกับวลายุดาราช	ไปเชิญพระบาทแล้วประมูลทูลฉลอง
ว่าอาวุ่นมิได้ไปดั่งใจปอง	เชิญฝ่าละอองการะเวกเอกบุรี
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	บังคมบาทบงกชบทศรี
กับอนุชามาพลันด้วยทันที	ขึ้นพาชีเร่งพหลพลไกร ฯ
๏ จะกล่าวข้างพระมุนินทร์ปิ่นนักสิทธ์	สำราญจิตจากกุฎีที่อาศัย
มาทรงราชรถารีบคลาไคล	สองอรไทนางชีก็ลีลา
มาขึ้นรถหมดด้วยกันให้ผันผาย	กระบวนท้ายตามติดด้วยศิษย์หา
พวกนักพรตหมดด้วยกันดั่งพรรณนา	พระหัสกันนำหน้าพลาพล
ข้างเบื้องท้ายวายุพัฒน์กระบวนหลัง	เดินคับคั่งมาในป่าพนาสณฑ์
ระรื่นร่มลมอ่อนอ่อนไม่ร้อนรน	หอมเสาวคนธ์ตามทางข้างอรัญ
สารภีพิกุลกุหลาบเทศ	การะเกดสุกรมนมสวรรค์
มะลุลีมะลิลาชบาบรรณ	ประยงค์แย้มแกมกันมีนานา
สาวหยุดพุดซ้อนเสาวรส	ดอกไม้สดร่วงหรุบล้วนบุปผา
ทั้งกาหลงชงโคโยทะกา	จำปีจำปาเกดแก้วตามแถวทาง
ครั้นจะไม่ชี้แจงแห่งบุปผา	หลวงชีมาทั้งสองจะหมองหมาง
ต้องว่าบ้างตามที่วิถีทาง	เป็นที่ว่างของสตรีพอปรีดิ์เปรม
ถึงแก่เฒ่าเล่าก็ยังเห็นบุปผา	เจตนาแก้ทุกข์สุขเกษม
ไม่เกลียดชังหวังเชยชิมพออิ่มเอม	ต้องปรีดิ์เปรมแก่บุปผาสุมาลัย
ครั้นถึงวังลังกาอาณาเขต	เสร็จประเวศเก๋งทองอันผ่องใส
พวกนักสิทธ์เสนาพากันไป	อยู่ที่ในเคหสถานตามบ้านโยม ฯ
๏ จะกล่าวข้างสามพาราแห่มาถึง	ตำหนักซึ่งทำไว้ท่าท้าววาโหม
กั้นห้องหับประดับประดาระย้าโคม	เชิญวาโหมให้เข้าไปในบุรี ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนคราการะเวก	อติเรกเชิญลีลาศปราสาทศรี
หน่อนรินทร์สินสมุทรสุดภักดี	กับอรุณรัศมีสองพระองค์
นำเสด็จเจ้าพาราการะเวก	อดิเรกพร้อมประยูรสกุลหงส์
ชวนกันมาอภิวาทบาทบงสุ์	กษัตริย์ทรงปราศรัยในตระกูล
ศรีสุวรรณมาบังคมแล้วก้มกราบ	ศิโรราบในพระปิ่นบดินทร์สูร
กษัตริย์สุริโยไทยอันไพบูลย์	เธอเพิ่มพูนปรีดาตรัสว่าไป
พ่อพาพี่ไปเฝ้าพระนักสิทธ์	ท่านสถิตเข้าพักตำหนักไหน
ศรีสุวรรณนำเสด็จเสร็จข้างใน	พวกวงศาตามกันไปถึงเก๋งทอง ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงการะเวก	อติเรกกราบก้มประนมสนอง
พอทราบสารการรับสั่งเหมือนอย่างปอง	มาฉลองในพระคุณพระมุนี ฯ
๏ พระอภัยมุนีฤๅษีสิทธ์	ว่าขอบจิตน้องรักเป็นศักดิ์ศรี
พ่อมาด้วยจะได้ช่วยการพิธี	ได้เป็นศรีสุขสวัสดิ์แก่นัดดา
อีกสามวันจึ่งจะได้ใช้กำปั่น	ไปพร้อมกันทั้งพวกวงศ์เผ่าพงศา
หยุดประทับยับยั้งอยู่ลังกา	พอเป็นผาสุกสบายจะได้จร ฯ
๏ ฝ่ายเสาวคนธ์มณฑาสุสาลี	จัดเครื่องที่จะเลี้ยงองค์พระทรงศร
ทั้งเจ๊กแขกผัดอั้วคั่วสุกร	ฝรั่งตั้งเครื่องร้อนสารพัน
แม่ครัวไทยไก่พะแนงแกงเป็ดนก	เสียงสากครกรัวถี่ขมีขมัน
เครื่องกับข้าวเต่ายำของสำคัญ	กุ้งทอดมันจัดใส่ลงในจาน
บ้างเทียบเครื่องกษัตรายกมาตั้ง	บนบัลลังก์ส่งท่านท้าวทั้งคาวหวาน
พวกสาวสาวเหล่านางพนักงาน	รับเครื่องอานขึ้นไปตั้งบ้างนั่งคอย
พวกอยู่งานการบำเรอเสนอขับ	มาคั่งคับอยู่ข้างในรับใช้สอย
พนักงานคลานมานั่งระวังคอย	ล้วนน้อยน้อยน่ารักลักขณา ฯ
๏ ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลพักตร์	ลงตำหนักจรจรัลด้วยหรรษา
ไปเชิญเสด็จจักรพรรดิกษัตรา	เสด็จมาเสวยพลันด้วยทันที
พร้อมพระวงศ์พงศาคณาญาติ	มาร่วมอาสน์สวรรยางค์ในปรางค์ศรี
เสวยของต่างต่างล้วนอย่างดี	พระภูมีเสด็จเสวยเลยลีลา
แล้วจัดของเลี้ยงเสนาท้าววาโหม	เสียงครึกโครมเลี้ยงทมิฬกินปักษา
ครั้นอิ่มเอมกินอยู่หมู่เสนา	ฝ่ายท้าววาโหมเข้าเฝ้ามุนินทร์
พระปราศรัยไต่ถามตามประสงค์	ในเชื้อวงศ์ชื่นชมสมถวิล
ยังอิ่มเอมเปรมปราหรือราคิน	ทั่วแผ่นดินนคเรศเขตนคร ฯ
๏ ฝ่ายวาโหมโสมนัสฟังตรัสถาม	จึ่งทูลความถวายองค์พระทรงศร
อันเขตแคว้นแดนดินถิ่นนคร	ไม่ทุกข์ร้อนราคีไม่มีภัย ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศิลมุนินทร์นาถ	ตรัสประภาษปรีดาพลางปราศรัย
พรุ่งนี้เช้าเราจะพากันคลาไคล	ไปที่ในจังหวัดกรุงรัตนา ฯ
๏ ฝ่ายวาโหมทูลลามาที่อยู่	พอเช้าตรู่ไปกำปั่นด้วยหรรษา
ครั้นรุ่งรางสางแสงพระสุริยา	กษัตราพร้อมวงศ์พวกพงศ์พันธ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศิลมุนินทร์นาถ	เสด็จจากอาสน์พรรณรายต่างผายผัน
ดาบสินีชีตามเสด็จพลัน	ลงเรือกัลปังหาไม่ช้าที
พวกเสนานักสิทธ์ติดตามเสด็จ	พร้อมกันเสร็จโดยจริตกิจฤๅษี
ออกลอยลำตามวนชลธี	พระภูมีเสร็จสบายท้ายเภตรา ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์ขัตติวงศ์ลงกำปั่น	พร้อมด้วยกันสุริย์วงศ์เผ่าพงศา
ลงกำปั่นลั่นปืนเป็นสัญญา	ออกเภตราแล่นหลามตามทะเล
วาหุโลมรั้งท้ายเป็นฝ่ายหลัง	ทหารตั้งขานโห่เสียงโจ๋เจ๋
พวกถือปืนยืนจ้องมองคะเน	ทางทะเลเคยศึกฝึกชำนาญ
แต่เรือลำกำปั่นสักพันเศษ	ข้ามประเทศลังกามหาสถาน
ลมก็เรื่อยเฉื่อยฉ่ำไปสำราญ	ไม่พบพานศัตรูหมู่อรินทร์
มีแต่สัตว์มัจฉาว่ายคลาคล่ำ	บ้างผุดดำในมหาชลาสินธุ์
ฝูงกระโห่โลมาในวาริน	กระเบนบินปลาทุกังฝูงมังกง
เหล่ายี่สนนนทรีมีสะพรั่ง	ทั้งกุ้งกั้งว่ายเปิดเตลิดหลง
จะละเม็ดดาษเดียรว่ายเวียนวง	ฝูงกระพงแหวกว่ายในสินธู
ฉนากฉลามตามคลื่นมีดื่นดาษ	ผุดเกลื่อนกลาดพิมพาแลราหู
ตะเพียนทองล่องลอยตามสินธู	ทั้งหอยปูหมึกสายขึ้นรายเรียง
ฝูงเต่ากระคละเคล้าเป็นเหล่าหลาก	ว่าแต่ปากแจ้งอรรถฉวัดเฉวียง
ฝูงแมงดาดาดาษชายหาดเรียง	ว่าแต่เพียงเล็กน้อยตามรอยทาง
สุริยงเย็นพลับลงลับฟ้า	พระจันทราเปล่งแสงขึ้นสางสาง
ดารากรแจ่มดวงช่วงนภางค์	ส่องสว่างเรืองรองท้องทะเล ฯ
๏ ฝ่ายกำปั่นแต่บรรดาแล่นมาพร้อม	ค่อยแวดล้อมเรียงกันไม่หันเห
พอเดือนครึ่งถึงชะวากปากทะเล	หมายคะเนเมืองด่านชานนคร
กรุงรัตนาธานีบุรีรัตน์	ต่างเลี้ยวลัดเข้าถึงท่าหน้าสิงขร
ทอดสมอรอราชายสาคร	ราษฎรรู้สิ้นต่างยินดี
พากันมาชมกำปั่นกัลปังหา	ดาษดาเกลื่อนไปในวิถี
ต่างยกมือไหว้บุญพระมุนี	แล้วพาทีพูดกันสนั่นไป
เราเคยเห็นแต่เขาทำเป็นด้ำมีด	อันหนีดหนีดชาวพาราหามาได้
นี้เป็นเรือพระที่นั่งบัลลังก์ชัย	ช่างโตใหญ่จริงหนออี่พ่อคุณ
ลางคนว่าบารมีพระนักสิทธ์	เทวฤทธิ์แผ่เผื่อช่วยเกื้อหนุน
ของอย่างนี้มีที่ไหนใครมีบุญ	ราวกับจุลจักรพรรดิสวัสดี
นี่เจ้าราวกับองค์พระอมเรศ	ของวิเศษจึ่งประจักษ์เป็นศักดิ์ศรี
ด้วยเดชะบุญญาบารมี	ต่างยินดีชื่นชมในสมภาร
ฝ่ายเสนีปรีชาลงมาพร้อม	ประณตน้อมเชิญเข้าเขตนิเวศน์สถาน
กระบวนแห่แตรสังข์กังสดาล	ราชยานวอสุวรรณอันบรรจง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมุนีฤๅษีสิทธ์	สำรวมกิจท่าทางเหมือนอย่างสงฆ์
เสร็จขึ้นจากกำปั่นอันบรรจง	กับสององค์นางชีศรีสำอาง
ฝ่ายพระองค์ทรงราชยานรัตน์	กั้นเศวตฉัตรลายจำหลักหักทองขวาง
สองพระองค์ทรงวอมาตามทาง	พวกขุนนางสานุศิษย์เดินติดไป
พวกพระวงศ์พงศาคณาญาติ	เสร็จทรงราชรถทองอันผ่องใส
ตามเสด็จพระมุนินทร์ปิ่นอภัย	เข้าเวียงชัยรัตนาในธานินทร์
เสวกาจัดแจงแต่งปราสาท	เชิญพระบาทสุริย์วงศ์พระทรงศีล
สถิตยังปรางค์ศรีมณีนิล	พร้อมกันสิ้นเขยสะใภ้เข้าในปรางค์
แล้วเลี้ยงดูหมู่พหลพลทหาร	อิ่มสำราญสารพัดไม่ขัดขวาง
พวกนักสิทธ์ให้สถิตศาลากลาง	อยู่กว้างขวางหลับนอนผ่อนสบาย
พวกวิเสทจัดแจงแต่งสำรับ	มาคั่งคับตั้งเคียงเรียงถวาย
ให้ขบฉันวันละสองเวลาราย	ฉันสบายเอมโอชโภชนา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	สั่งอำมาตย์มุลนายทั้งซ้ายขวา
ให้จัดแจงแต่งที่นั่งอลังการ์	บนปรางค์ปราสาทชัยในมณฑล
ตั้งเครื่องราชกกุธภัณฑ์สุวรรณรัตน์	อย่างกษัตริย์อภิเษกสถาผล
สำหรับท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นมณฑล	ทั้งเครื่องต้นตามอย่างทางบุราณ
แล้วปลูกโรงเลี้ยงดูหมู่พหล	ริมถนนใหญ่โตรโหฐาน
สำหรับเลี้ยงเสนาข้าราชการ	ฝ่ายทหารทุกบุรีเสนีนาย
ปักราชวัติฉัตรธงอลงกต	ตามกำหนดรอบบุรินทร์สิ้นทั้งหลาย
ครั้นจะกล่าวรำพันบรรยาย	ก็มากมายเรื่องราวจะยาวความ ฯ
๏ ถึงวันดีมีฤกษ์ก็ตั้งสวด	พวกนักบวชตามบรรดาภาษาสยาม
พร้อมทั้งพวกโหราพฤฒาพราหมณ์	นั่งอยู่ตามแท่นทรงอลงกรณ์
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์มุนินทร์นาถ	ก็ลีลาศสำรวมกิจอดิศร
กับสองดาบสินีชุลีกร	ตามภูธรขึ้นปรางค์รัตน์ชัชวาล
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราการะเวก	อติเรกขึ้นปราสาทราชฐาน
กับพระศรีสุวรรณท้าวผู้เจ้างาน	ทั้งวงศ์วานจอมกษัตริย์ขัตติยา
พลางแต่งองค์ทรงเครื่องพระหน่อนาถ	ให้ยุรยาตรตามองค์เผ่าพงศา
ไปเข้าที่มณฑลบนปรางค์ปรา	พระสิทธาสวดมนต์สนธยาย
แต่นักพรตฤๅษีมีตบะ	เปรียบเหมือนพระที่บวชสวดถวาย
ประโรหิตหมอบเคียงกันเรียงราย	คอยถวายน้ำสังข์หลั่งคนที
พอสวดจบพลบค่ำให้ย่ำฆ้อง	ประโคมกลองแตรฝรั่งทั้งดีดสี
บ้างร้องรับขับไม้มโหรี	เสียงอึงมี่วังเวงบรรเลงพิณ
บ้างตั้งเครื่องกษัตราสุธาโภช	ล้วนเอมโอชเสร็จสมอารมณ์ถวิล
เชิญกษัตริย์ขัตติยาทุกธานินทร์	พร้อมกันสิ้นนั่งเสวยทั้งเนยนม
พวกมุนีที่สวดเลี้ยงลูกไม้	น้ำตาลใส่ต่างต่างอย่างขนม
ฉันเสร็จชักประคำสำรวมอารมณ์	เดินจงกรมตามกันในศาลา
ฝ่ายพระวงศ์พงศาระดาดาษ	ก็ยุรยาตรไปพักตำหนักขวา
แต่ฟังสวดครบตามสามเวลา	เช้าจะราชาภิเษกเป็นเอกองค์ ฯ
๏ ครั้นรุ่งรางสุริยาภานุมาศ	พร้อมพระญาติพวกประยูรสกูลหงส์
กับเสนีชีพราหมณ์อิศรพงศ์	กับเอกองค์พระมุนินทร์ปิ่นอภัย
เสด็จมาพร้อมพรั่งทั้งนักสิทธ์	สำรวมกิจบนปรางค์ทองอันผ่องใส
ฝ่ายหน่อนาถแต่งองค์ทรงประไพ	แลวิไลผ่องสีรวีวาร
ทรงเศวตพัสตราภูษาขาว	เสด็จก้าวขึ้นไปนั่งบัลลังก์สนาน
พระญาติวงศ์พงศาพฤฒาจารย์	ถวายสนานมูรธาสรงวารี
พวกประโคมก็ประโคมขึ้นเซ็งแซ่	กระทั่งแตรสังคีตทั้งดีดสี
ลั่นฆ้องชัยให้พิพัฒน์สวัสดี	ตีดนตรีบัณเฑาะว์เสนาะพิณ
เปิดสุหร่ายพรายพรอยดั่งฝอยฝน	ต้องสกนธ์โปรยปรายสายกระสินธุ์
พระญาติวงศ์พงศารดวาริน	พร้อมกันสิ้นโหราพฤฒาจารย์
ครั้นเสร็จสรงทรงเครื่องอย่างกษัตริย์	ล้วนแก้วเก้าเนาวรัตน์มุกดาหาร
ให้นั่งใต้เศวตฉัตรชัชวาล	มอบสิงคารให้เป็นท้าวเจ้านคร ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ผู้ทรงภพ	อันเลิศลบบพิตรอดิศร
ถวายพระแสงอัษฎาค่านคร	ทั้งศิลป์ศรเครื่องกษัตริย์กรุงรัตนา ฯ
๏ ป่างพระสุดสาครบวรนาถ	ประทานของให้พระราชโอรสา
พระแสงดาบโยคีมีฤทธา	กับจินดาเทพไทส่งให้พลัน
นรินทร์รัตน์กราบก้มบังคมบาท	บรรดาญาติทุกเวียงวังนรังสรรค์
ต่างอวยชัยให้พรรษาพ่อกว่าพัน	ดำรงขัณฑเสมาอย่าอาวรณ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์	บวรนาถบพิตรอดิศร
สั่งให้เตรียมเสนาพลากร	เลียบนครตามอย่างทางบุราณ
จัดกระบวนทวนธงเครื่องยงยุทธ์	ถืออาวุธแต่บรรดาโยธาหาญ
ทั้งเครื่องแห่แตรสังข์กังสดาล	ให้พร้อมการตามสั่งทั้งขุนพล
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	ขุนอำมาตย์ฝ่ายตำรวจตรวจพหล
จัตุรงค์แสนยาพลาพล	มาเกลื่อนกล่นในพระลานชานชลา ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่ออธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	พร้อมกษัตริย์เผ่าพงศ์พระวงศา
ช่วยกันแต่งเครื่องทรงอลงการ์	ให้นัดดาตามอย่างทางบุราณ
ทรงมหามาลาขนการเวก	อติเรกดังออกศึกดูฮึกหาญ
เสร็จให้ทรงยานุมาศราชยาน	พวกทหารโห่แห่แซ่สำเนียง
กลองชนะโครมครึกเสียงกึกก้อง	ประสานซ้องสังข์แตรเซ็งแซ่เสียง
จะแจ้วปี่ชวานำส่งสำเนียง	ก้องจำเรียงเดินพลตามหนทาง
พวกดูแห่แซ่ซ้องท้องถนน	มาเกลื่อนกล่นตามถนัดไม่ขัดขวาง
พวกสาวสาวชาวละมุนเมียขุนนาง	นุ่งลายอย่างห่มสีไว้กิริยา
มีบ่าวตามหลามล้นกันคนผู้	เป็นหมู่หมู่เดินรายทั้งซ้ายขวา
ใส่ตุ้มหูเพชรมณีมีราคา	ทั้งผัดหน้าจับกระเหม่าคล้ายชาววัง
ราษฎรเบียดเสียดกันเยียดยัด	มาแออัดชื่นชมเพราะสมหวัง
จะคอยดูเจ้าประเทศนิเวศน์วัง	มาคับคั่งตามถนนริมหนทาง
พอกระบวนแห่หน้ามานำริ้ว	เดินเป็นทิวใส่เสื้อปักหักทองขวาง
พระโปรยเงินให้ทานตามย่านทาง	ทั้งสองข้างเขตขอบรอบนคร
บ้างชมงามความยินดีเป็นที่สุด	ล้ำบุรุษในจังหวัดประภัสสร
พลางพากันอวยชัยถวายพร	จงถาวรในสมบัติกษัตรา
ครั้นแห่รอบขอบเขตประเทศสถาน	สำเร็จการนครินทร์ปิ่นมหา
เข้าเวียงชัยในวังอลังการ์	ถึงเวลาออกขุนนางยังพระโรง
ขึ้นพระแท่นแทนที่ท้าวสุทัศน์	บัลลังก์รัตน์อิศโรอันโอ่โถง
ขุนนางเข้าเฝ้าแหนแน่นพระโรง	จอมจรรโลงชี้ขาดราชการ ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์ขัตติยาบรรดาญาติ	ทูลลาบาทพระอภัยไปสถาน
แต่บรรดามาช่วยภิเษกการ	มีเครื่องอานทำขวัญกันทุกราย ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์สินสมุทร	กับนงนุชอรุณศรีมณีฉาย
ประทานพวกนางกำนัลให้หลายชาย	ล้วนโฉมฉายผุดผ่องละอองตา
ป่างพระจอมธรณินมโนราษฎร์	ได้ของญาติประทานให้ไว้หนักหนา
แต่พระสุริโยไทยอัยกา	ประทานข้าฝ่ายทหารชำนาญปืน
กับเครื่องทรงออกทัพสำรับหนึ่ง	ราคาถึงพาราไม่ฝ่าฝืน
พระหัสไชยให้ม้าที่กล้าปืน	กับทองหมื่นตำลึงได้ไว้ใช้การ
นรินทร์รัตน์กราบก้มบังคมบาท	พระจอมราชอัยกาตรัสว่าหลาน
เจ้าจงอยู่สุโขมโหฬาร	อย่ามีการทุกข์ยากลำบากใจ
แล้วทูลลาพระมุนินทร์ปิ่นนักพรต	น้อมประณตกราบกรานแล้วขานไข
ว่าไม่มีใครอยู่ดูเวียงชัย	ต้องรีบไปนคเรศนิเวศน์วัง ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ	อนุญาตเชิญพ่อไปดั่งใจหวัง
จะได้ดูขอบเขตนิเวศน์วัง	การแต่งตั้งก็เป็นเสร็จสำเร็จดี ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมรมจักรนัคเรศ	พลางก้มเกศลงประณตบทศรี
ท้าวรับหัตถ์ตรัสว่าพ่ออยู่จงดี	อันตัวพี่กับหลานยาจะลาจร
ป่างพระสุดสาครบวรราช	กับนางนาฏเสาวคนธ์วิมลสมร
มากราบกรานทรงฤทธิ์พระบิดร	พระอวยพรจงภิญโญเดโชชัย
จงผ่านกรุงลังกาให้ผาสุก	อย่ามีทุกข์เคืองข้องให้ผ่องใส
อยู่เป็นเพื่อนลูกสักหน่อยจึ่งค่อยไป	แต่พอได้เคยคุ้นแก่ขุนนาง
พระหัสไชยทูลลาบรรดาญาติ	อภิวาทสองกษัตริย์ไม่ขัดขวาง
พ่อจะไปในเขตประเทศทาง	อย่าขัดขวางจงเป็นสุขทุกทิวา ฯ
๏ ศรีสุวรรณสุดสาครไปส่งเสด็จ	ท้าวเธอเสร็จขึ้นราชรถา
ฝ่ายพระจอมนรินทร์รัตน์ผู้นัดดา	ก็ตามมาส่งท้าวเจ้านคร
จนลงลำกำปั่นสุวรรณมาศ	ล่วงลีลาศพ้นพาราหน้าสิงขร
ก็ใช้ใบไปในทางชโลทร	พากันจรไปเป็นสุขทุกบุรินทร์
สามกษัตริย์กลับหลังยังนิเวศน์	เข้านคเรศเวียงวังดั่งถวิล
พวกที่ไปหลายทิวาถึงธานินทร์	พร้อมกันสิ้นทุกพาราไม่ช้านาน ฯ
๏ ฝ่ายพระยาวาโหมจัดของขวัญ	เครื่องสุพรรณภาชน์ทองใส่ของหวาน
ทั้งเงินนากมากมายหลายประการ	เครื่องทหารห้าพันทำขวัญนาย
แล้วทูลลาแต่บรรดากษัตริย์เสร็จ	ท้าวเสด็จลงกำปั่นรีบผันผาย
พอน้ำล่องต้องลมพระพายชาย	แสนสบายแล่นมาสิบห้าวัน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมุนินทร์ปิ่นดาบส	เจริญพรตถือคำพระธรรมขันธ์
ชวนนัดดานักพรตหมดด้วยกัน	ลงกำปั่นกลับหลังยังลังกา ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	เสด็จนิวัตลงกำบินด้วยหรรษา
รีบใช้ใบไปกระทั่งถึงพารา	เข้ามหานคเรศนิเวศน์วัง
สุดสาครเสาวคนธ์วิมลพักตร์	ลาลูกรักจะกลับถิ่นถวิลหวัง
พระจอมเจิมเฉลิมวงศ์ดำรงวัง	ถวายบังคมคัลอัญชลี
สองกษัตริย์ตรัสว่าข้าไม่ได้	ต้องรีบไปจัดการบุรีศรี
พ่อก็รู้อยู่กับใจว่าไพรี	มักเกิดมีไม่ใคร่เว้นเห็นแก่ตา
พระว่าพลางทางลงจากปราสาท	ยุรยาตรพร้อมขุนนางทั้งซ้ายขวา
เสด็จออกจากจังหวัดรัตนา	กษัตราตามส่งจนลงเรือ
พอลมดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก	ให้แล่นออกใบสะบัดคัดหางเสือ
พระสุริย์ฉายบ่ายคลุ้มลงคลุมเครือ	บรรดาเรือแล่นหลามข้ามสันดอน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	ส่งกษัตริย์บิตุรงค์พระทรงศร
เสด็จกลับคืนหลังยังนคร	บทจรเข้าข้างในที่ไสยา
พร้อมขุนนางมหาดเล็กล้วนเด็กหนุ่ม	เฝ้าประชุมแสนสนุกเป็นสุขา
เวลาบ่ายชายแสงพระสุริยา	เสด็จออกหน้าสนามหัดจัตุรงค์
ให้จัดหาคนดีที่เปรมปราด	สำราญราชกิจตามความประสงค์
มาชุบเลี้ยงไว้ในวังดั่งจำนง	ตามเผ่าพงศ์คนดีมีวิชา
กิตติศัพท์ลือไปในชนบท	ก็ปรากฏแจ้งจิตทุกทิศา
แต่พวกเหล่าคนดีมีวิชา	ก็เข้ามาถวายตัวทั่วกันไป
แต่บรรดาเมืองขึ้นก็ตื่นแตก	ทั้งไทยแขกคนดีอยู่ที่ไหน
สามิภักดิ์เข้ามาเป็นข้าไท	พระโปรดให้เป็นขุนนางต่างต่างกัน
กรุงรัตนาธานีบุรีรัตน์	ศรีสวัสดิ์อิ่มเอมเกษมสันต์
บ้านเศรษฐีเล่าก็มีขึ้นครามครัน	ในขอบขัณฑเสมามากกว่าเดิม
มีอาจารย์การวิชาสารพัด	รอบจังหวัดอยู่ตึกดูฮึกเหิม
ประโรหิตโหรามากกว่าเดิม	ต่างฮึกเหิมทั่วอาณาประชาชี
เพราะพระองค์ผู้ดำรงอาณาเขต	แผ่พระเดชคิดบำรุงชาวกรุงศรี
ทั้งเสนาข้าบาทราชกวี	ก็เปรมปรีดิ์ไปด้วยยศหมดด้วยกัน ฯ
๏ จะกล่าวถึงผู้อยู่ป่าพนาวาศ	เป็นเชื้อปราชญ์มาแต่ก่อนรู้ผ่อนผัน
เรื่องวิชาสามารถฉลาดครัน	เป็นพงศ์พันธุ์ประโรหิตติดกันมา
ชื่อพรหเมศอาจารย์อยู่บ้านใหญ่	พวกไหนไหนก็มาติดเป็นศิษย์หา
ทั้งดูแลแน่นักประจักษ์ตา	ในดินฟ้าเหตุการณ์สถานใด
รู้ชำนาญกลศึกที่ลึกลับ	ตำราตำหรับมากมีคัมภีร์ไสย
บรรดาพวกบ้านดงชาวพงไพร	ได้อาศัยท่านพฤฒาสารพัน
พอรู้ข่าวว่ามีเจ้าพิภพแล้ว	ก็ผ่องแผ้วปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จึ่งจับยามตามสังเกตดูเขตคัน	ก็รู้มั่นใจแท้ไม่แชเชือน
ว่ากษัตริย์องค์นี้จะมีเดช	ทุกประเทศธานีไม่มีเหมือน
เปรียบดั่งดวงสุริยันตะวันเดือน	อันลอยเลื่อนส่องฟ้านภาลัย
จะส่องโลกให้สว่างกระจ่างศรี	ดั่งมณีนพรัตน์จำรัสไข
จำจะคิดเข้าไปเฝ้าให้ท้าวไท	รู้จักไว้ได้เป็นข้าฝ่าละออง
พลางเรียกศิษย์แต่บรรดาที่มาอยู่	ไปกับครูชมสถานการทั้งผอง
แม้นได้สมใจนึกอย่างตรึกตรอง	ทั้งพวกพ้องจะสบายหลายประการ
ดำริพลางทางลงจากเคหา	หมายมรรคาตรงตัดลัดไพรสาณฑ์
เข้านิเวศน์เขดแคว้นแสนสำราญ	ชมเมืองบ้านนคราสง่างาม
ถึงหน้าบ้านท่านเศรษฐีเขารู้จัก	เชิญให้พักปราศรัยแล้วไต่ถาม
ต่างเลี้ยงดูหมู่ศิษย์ที่ติดตาม	เชิญท่านพราหมณ์เสพอาหารทั้งหวานมัน
แล้วถามว่าท่านมานี่มีประสงค์	โดยจำนงสิ่งไรไฉนท่าน
ตาพรหเมศแจ้งเหตุเศรษฐีพลัน	ว่าเรานั้นอยากจะเฝ้าเจ้าบุรินทร์
เศรษฐีว่าฉันก็พาไปเฝ้าได้	แต่ท้าวไทเธอประสงค์จำนงถวิล
คงจะชวนให้ท่านอยู่ในบูรินทร์	ต้องละถิ่นบ้านไพรที่ในดง
ท่านพราหมณ์ว่าข้าแผ่นดินถิ่นประเทศ	จะโปรดเกศก็ตามความประสงค์
ท่านเศรษฐีพาไปดั่งใจจง	แล้วเดินตรงเข้าไปที่ในวัง ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาเขต	ทอดพระเนตรเห็นพฤฒามาโดยหวัง
กับเศรษฐีพัฒกามาในวัง	พระจึ่งสั่งเสวกาให้มาเชิญ
ท่านเศรษฐีพาอาจารย์คลานเข้าเฝ้า	แล้วก้มเกล้าอภิวันท์สรรเสริญ
พระปราศรัยไต่ถามความเจริญ	แล้วชวนเชิญให้นั่งตั้งพระทัย
จะเกลี้ยกล่อมท่านครูผู้วิเศษ	อันเรืองเวทโดยวิธีคัมภีร์ไสย
ขอเชิญท่านช่วยบำรุงซึ่งกรุงไกร	แต่พอได้บูชาได้หารือ ฯ
๏ ฝ่ายนิกรมพรหเมศสดับอรรถ	พงศ์กษัตริย์เธอบังคับเห็นนับถือ
จะให้อยู่ในพาราไว้หารือ	ครั้นจะดื้อดึงไปก็ไม่ดี
จึ่งทูลว่าถ้าพระองค์ประสงค์ข้า	ก็ต้องมาน้อมประณตบทศรี
ฉลองคุณมุลิกาฝ่าธุลี	พอเป็นที่พึ่งพาเหมือนอาวรณ์
พระทรงฟังสังรเสริญสมเป็นปราชญ์	เฉลียวฉลาดรู้จักใจคิดไถ่ถอน
พระจึงสั่งเสวกาข้านคร	จงรีบร้อนหาบ้านอย่านานวัน
แม้นชอบอยู่ตรงไหนอย่าได้ขัด	ไปรีบจัดก่อกำแพงให้แข็งขัน
ทำตึกใหญ่ให้อยู่พลางเป็นรางวัล	ระดมกันทำให้ครูผู้อาจารย์
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	ขึ้นปรางค์มาศรจนามุกดาหาร
สถิตแท่นอิศโรอันโอฬาร	ในสถานทิพอาสน์ปราสาทชัย ฯ
ตอนที่ ๑๒๓
เจ็ดกษัตริย์ยกทัพมาตีเมืองเหมรา
๏ จะกลับกล่าวราวเรืองเจ็ดกษัตริย์	เมืองโรมพัฒน์ท้าวสเกศถือเพทไสย
เมืองสาโรชนครำท้าวอำไพ	เป็นเชื้อไขเจ้าพาราเมืองสาลี
กษัตริย์ครองกรุงไกรท้าวไกรจักร	ประสงค์รักในธิดามารศรี
ท้าวไพรชนเมืองอุบลธานี	เมืองลัชวีท้าวจักรวรรดิกษัตรา
เมืองเนาวรัตน์มัชคามนามไชยเสน	มีบริเวณปึกแผ่นก็แน่นหนา
เมืองอัสดางค์ต่างเนื้อเชื้อชวา	กษัตราเจ้าจังหวัดนามหัสดิน
ได้มาขอทุกประเทศนิเวศน์จังหวัด	ท้าวเธอตัดเสียว่าไพร่ไม่ถวิล
ต่างผูกแค้นแน่นอุราทุกธานินทร์	ไม่รู้สิ้นความเคืองที่เรื่องอาย
จึ่งส่งสารไปมาเที่ยวหาสู่	คิดจะสู้ทำศึกดั่งนึกหมาย
พร้อมกันทั้งเจ็ดเมืองเคืองระคาย	ต่างนัดหมายจะไปตีบุรีรมย์
พลางจัดแจงแต่งพหลพลทหาร	ทุกสถานโดยมานะเร่งสะสม
เครื่องอาวุธยุทธนาที่กล้าคม	ทุกหมู่กรมเตรียมการทุกบ้านเมือง
แล้วมีสารไปนัดกษัตริย์พร้อม	จะยกล้อมเหมราให้ตาเหลือง
เราทั้งเจ็ดนคราบรรดาเมือง	จะคอยเนื่องกันตีทีละราย
ได้แจ้งสารทุกพาราพากันยก	ทั้งทัพบกทัพเรือมาเหลือหลาย
เจ็ดพารามาทุกเมืองเคืองระคาย	มาตั้งรายโอบอ้อมล้อมบุรี
พวกเมืองขึ้นชั้นนอกบอกหนังสือ	ให้คนถือรีบเข้าไปในกรุงศรี
ว่าข้าศึกหลายพารายกมาตี	ชาวบุรีออกประจญไม่ทนทาน
สมเด็จท้าวเจ้าบุรีเหมราช	สั่งอำมาตย์ให้เกณฑ์พลพหลหาญ
ไปรบรับทัพทมิฬให้สิ้นปราณ	แม้นไว้นานจะเข้ามาถึงธานี
พวกเสนามาเกณฑ์ทหารรบ	กระบวนครบกัณฐัศว์ทั้งหัตถี
เครื่องอาวุธยุทธนาเคยราวี	ให้เสนียกไปทั้งไพร่พล ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นพิภพ	พระปรารภให้จัดแจงทุกแห่งหน
แต่บรรดาในนิเวศน์เขตมณฑล	ให้ต้อนคนเข้ามาไว้ในนคร
ครั้นสั่งเสร็จท้าวเสด็จยุรยาตร	ขึ้นปรางค์มาศเนาวรัตน์ประภัสสร
ไม่มีสุขทุกขาให้อาวรณ์	นรินทรไม่สบายมาหลายวัน ฯ
๏ ฝ่ายเสนีที่ยกไปกองหน้า	เร่งโยธาเดินพหลพลขันธ์
เป็นห้าทัพนับหมื่นพื้นฉกรรจ์	ไปตั้งมั่นดูการจะราญรอน
ฝ่ายพวกทัพเจ็ดกษัตริย์ที่นัดหมาย	มาตั้งรายคั่งคับสลับสลอน
เห็นชาวเมืองยกทหารมาราญรอน	บ้างขับต้อนเสนาพลาพล
ออกโจมตีตัดทัพสัประยุทธ์	พุ่งอาวุธสาตราดั่งห่าฝน
พวกชาวเมืองรุกเร้าเข้าประจญ	ต้อนพหลยิงปืนเสียงครื้นเครง
บ้างล้มตายก่ายกองทั้งสองฝ่าย	ทั้งไพร่นายทิ้งทวนชนวนเขนง
พวกข้าศึกดาษดื่นโห่ครื้นเครง	บ้างรำเพลงง้าวทวนเข้าสวนแทง ฯ
๏ พวกชาวเมืองพลน้อยต้องถอยล่า	ฝ่ายพวกข้าศึกกระชั้นด้วยขันแข็ง
ระดมยิงทิ้งไฟลุกไหม้แดง	ติดกระแชงเผาค่ายไหม้กระพือ
ทั้งห้าค่ายไหม้ป่นไม่ทนได้	กำลังไฟแตกชิงกันวิ่งตื๋อ
พวกชาวเมืองย่นย่อไม่ต่อมือ	แตกกระพือย่อยยับทุกทัพชัย
ถึงเวียงวังบังคมบรมนาถ	อภิวาททูลแจ้งแถลงไข
ว่าข้าศึกสัประยุทธ์มันจุดไฟ	เผาค่อยได้เหลือจะรับทุกทัพกอง
สมเด็จท้าวเจ้าบุรินทร์บดินทร์สูร	ได้ฟังทูลให้ระทดสยดสยอง
แข็งพระทัยให้ตรวจทุกหมวดกอง	เสียสักสองส่วนไปไม่ได้การ
แล้วตรัสสั่งมนตรีที่ตำแหน่ง	จงจัดแจงเกณฑ์พหลพลทหาร
เราจะไปปราบอรินทร์ให้สิ้นปราณ	จงเตรียมการรุ่งเช้าเราจะจร ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายเจ็ดพารายกมาพร้อม	เข้าแวดล้อมเรียกลำดับสลับสลอน
ใกล้กำแพงเขตขอบรอบนคร	เสียงนิกรขานโห่เป็นโกลา
ทราบถึงองค์ทรงฤทธิ์อิศเรศ	พระทรงเดชออกบัลลังก์สั่งให้หา
พวกเสนีน้อยใหญ่ในพารา	ไปรักษาป้อมคูประตูวัง
ขึ้นเชิงเทินลากปืนขึ้นไปใส่	พลไพร่โยธาทั้งหน้าหลัง
หลอมตะกั่วคั่วทรายระไวระวัง	ให้พร้อมพรั่งผู้กำกับอย่าหลับนอน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายในพารารู้ว่าทัพ	มาคั่งคับเรียกลูกจัดฟูกหมอน
มีข้าวของสารพัดจัดหาบคอน	ราษฎรหวั่นไหวเพราะไม่เคย
พวกข้างในคุณหม่อมจอมเถ้าแก่	พูดกันแซ่จะวุ่นแล้วคุณเอ๋ย
ทั้งหน้าเซียวเหี่ยวไปไม่เสบย	การที่เคยแป้งขมิ้นไม่ยินดี
มีเงินทองของอะไรเก็บใส่ถัง	เอาไปฝังเสียในจิตคิดจะหนี
ที่แก่เฒ่าเล่าก็บวชเป็นหลวงชี	เข้ากุฎีภาวนารักษากาย
ชักประคำร่ำบ่นไปจนรุ่ง	เอาคุณมุ้งเป็นที่ตั้งเหมือนอย่างหมาย
ขอเดชะข้าถือมั่นช่วยกันกาย	ถึงภูตพรายผีสางปะรางควาน
ผลุดเข้ามุ้งเสียได้แล้วไม่ทุกข์	มันเกิดสุขมากมายหลายสถาน
ทั้งกันยุงกันผีที่สำราญ	จงบันดาลป้องปัดกำจัดภัย ฯ
๏ ฝ่ายอนงค์องค์มิ่งมเหสี	ทราบคดีเศร้าหมองไม่ผ่องใส
กอดบุตรโศกศัลย์รำพันไป	เพราะท้าวไทบิตุเรศเกศประชา
ใครมาขอพ้อตัดตรัสเกรี้ยวกราด	หมิ่นประมาทหยาบคายร้ายหนักหนา
จนเกิดศึกมาประชิดติดพารา	นางโศกาครวญคร่ำพลางรำพัน ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสมร	ให้อาวรณ์แสนวิโยคยิ่งโศกศัลย์
พลางโศกาอาดูรทูลไปพลัน	เสียเขตขัณฑ์มิขออยู่จะสู้ตาย
ที่จะไปเป็นข้าประจามิตร	อย่าหวังคิดใยเยื่อเป็นเชื้อสาย
ลูกเกิดมาแล้วถึงกรรมก็จำตาย	อยู่ก็อายแก่อาณาประชากร ฯ
๏ จะว่าด้วยกษัตริย์เสร็จทั้งเจ็ดทัพ	ตรัสบังคับให้เสมียนเขียนอักษร
แล้วแต่งผู้ถือไปในนคร	เป็นการร้อนบอกให้นายทวาร
ไปช่วยเชิญเสนาออกมารับ	ตามบังคับในข้อราชสาร
พวกคนใช้ไปแถลงให้แจ้งการ	ไม่ช้านานสมเด็จท้าวเจ้าบุรินทร์
เสด็จออกบัลลังก์ที่นั่งโถง	ท้องพระโรงวินิจฉัยพระทัยถวิล
พวกขุนนางเข้าไปเฝ้าเจ้าบุรินทร์	พร้อมกันสิ้นทั้งอำมาตย์มาตยา
แล้วทูลว่าข้าศึกให้มีสาร	จะโปรดปรานอย่างไรจะให้หา
หรือจะไล่ไปให้พ้นจากพารา	ตามชงคาจะโปรดปรานสถานใด ฯ
๏ ป่างพระจอมนครินทร์บดินทร์สูร	ได้ฟังทูลชี้แจงแถลงไข
ครั้นจะไล่ไปให้พ้นจากเวียงชัย	ก็เห็นไม่ต้องตามความบุราณ
ควรจะให้รับเข้ามาจะว่ากล่าว	ในเรื่องราวประการใดที่ในสาร
ขุนเสนีที่ตำแหน่งไปแจ้งการ	รับเอาสารทูตาเข้ามาพลัน
จงจัดแจงตามอย่างแต่ปางก่อน	จะเย็นร้อนฟังลิขิตค่อยบิดผัน
ขุนเสนีกราบก้มบังคมคัล	ก็พากันรีบรัดไปจัดแจง
ตามเยี่ยงอย่างประเพณีให้มีเสร็จ	จัดสำเร็จออกไปกล่าวเล่าแถลง
มีรับสั่งให้เรานี้มาชี้แจง	ตามตำแหน่งร้บเข้าไปในบุรี ฯ
๏ ฝ่ายผู้ถือสาราเข้ามาพร้อม	ประณตน้อมบังคมก้มเกศี
พระให้เปิดสารพลันออกทันที	อาลักษณ์คลี่อ่านถวายในใจความ
ว่ากษัตริย์แต่บรรดาที่มาขอ	พระตัดพ้อแล้วมิหนำซ้ำหยาบหยาม
ได้ความอายหลายอย่างเพราะนางงาม	จะสงครามกว่าชีวิตจะปลิดปลง
อันพาราธานีเหมราช	จะพิฆาตให้กระจุยเป็นผุยผง
แม้นบพิตรคิดรักสกุลวงศ์	ก็เร่งส่งพระธิดามาให้เรา
นั่นแหละจึงจะเหือดที่เดือดร้อน	มิผันผ่อนก็จะให้เอาไฟเผา
นิเวศน์วังทั้งผองเป็นของเรา	เหมือนไก่เข้าติดบ่วงอย่าหน่วงนาน
ถ้าแม้นรักราษฎรจงผ่อนผัน	ในเจ็ดวันจะเข้าไปไล่สังหาร
แม้นยังดื้อถือศักดิ์จักรพาล	ยกมาราญรอนรบอย่าหลบตัว
พอจบสารพระยิ่งแสนจะแค้นขัด	สารพัดหยาบหยามพูดข้ามหัว
มันถือดีที่ในใจหมายว่ากลัว	จะตัดหัวอ้ายผู้ถือหนังสือมา
ก็ใช่เหตุที่จะทำให้ช้ำชอก	เหมือนหนามยอกจะต้องตามหาหนามหนา
มาบ่มแก้แผลเจ็บเหน็บอุรา	แกล้งตรัสว่าขอบใจได้มาทวน
สติเราขอทุเลาพอตรองตรึก	ที่ตื้นลึกตามระบอบพอสอบสวน
จะได้คิดการภิรมย์ให้สมควร	ตามกระบวนวงศ์กษัตริย์ขัตติยา ฯ
๏ ฝ่ายผู้ถือสารทูลลากลับ	ไปถึงทัพทูลให้ฟังที่กังขา
เจ็ดกษัตริย์ยินดีนึกปรีดา	พลางปรึกษาสรรพเสร็จทั้งเจ็ดเมือง
แม้นเขาหย่อนผ่อนตามความประสงค์	ได้อนงค์นารีฉวีเหลือง
จับฉลากกันให้เสร็จทั้งเจ็ดเมือง	อย่าขัดเคืองควรคู่กับผู้ใด
จงรับนางนารีไปภิเษก	เป็นองค์เอกตามประสาอัชฌาสัย
ถ้าแม้นไม่เหมือนกล่าวของท้าวไท	เรายกไปราวีทีละราย
ถ้าแม้นใครตีได้เมืองเหมราช	รับนุชนาฏดวงอุบลวิมลฉาย
ไปธานีที่สถานสำราญกาย	พารารายแบ่งปันกันระดม
พลางตัดสินกันเสร็จสำเร็จนึก	ต่างเหิมฮึกปรีดิ์เปรมเกษมสม
ขยิ่มจิตคิดหมายใจนิยม	คงจะสมปรารถนาที่อาดูร ฯ
๏ จะกล่าวถึงรัตนามหาสถาน	พระผู้ผ่านนครินทร์บดินทร์สูร
เสด็จออกพระโรงคัลอันจำรูญ	ก็ไพบูลย์ด้วยมหาเสนาใน
เผ่าพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	เป็นขนัดนบนอบหมอบไสว
พระถามเรื่องราชฐานการเวียงชัย	เสนาในกราบทูลมูลิกา
ราษฎรเป็นสุขไม่ทุกข์ร้อน	ทั่วนครสมมาดปรารถนา
ทั้งเสนีชีพราหมณ์นามพฤฒา	ก็เปรมปราโมทย์ทั่วทุกตัวคน
แต่ทราบข่าวเจ้าเมืองเหมราช	กษัตริย์ชาติเจ็ดพาราโกลาหล
มาล้อมรอบขอบนิเวศน์เขตมณฑล	ประชาชนออกไม่ได้หลายทิวา
เพราะขัดใจไปขอธิดาท้าว	ทุกแดนด้าวมุ่งมาดปรารถนา
ท้าวเธอไม่ให้ปันจำนรรจา	ว่าวาสนาต่ำต้อยน้อยตระกูล
จึ่งรวมรอมพร้อมกันมาเป็นข้าศึก	เห็นเหิมฮึกจะชิงชัยเอาไอศูรย์
ฝ่ายพระจอมกษัตรายิ่งอาดูร	ชาวเมืองพูนพอกทุกข์ถ้วนทุกคน
แม้นพาราข้าศึกเขาตีได้	อันกรุงไกรเราก็เห็นไม่เป็นผล
คงจะมาเบียดเบียนทำเวียนวน	เห็นไม่พ้นศัตรูหมู่อรินทร์
พระทรงฟังเสวกาปรีชาฉลอง	เห็นถูกต้องข้อความตามถวิล
จึงปรึกษาท่านอาจารย์การแผ่นดิน	ประเทศถิ่นครูจะเห็นเป็นอย่างไร
ท่านพรหเมศแจ้งเหตุแล้วทูลสาร	เขาว่าขานถูกทำนองสนองไข
ควรจะต้องไปปราบกำราบภัย	แล้วจะได้ลาภาดั่งข้าทูล
แต่เมืองเราเล่าไม่มีพระอุปราช	ได้ช่วยราชกิจไปในไอศูรย์
ขอพระองค์จงจัดญาติตระกูล	อันไพบูลย์มาไว้ในนคร ฯ
ตอนที่ ๑๒๔
นรินทร์รัตน์ขอราเมศมาเป็นอุปราชกรุงรัตนา
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	โองการตรัสให้อาลักษณ์แต่งอักษร
ไปทูลองค์พระเจ้าอาดั่งอาวรณ์	ขอภูธรเมตตาได้ปรานี
จะขอน้องราเมศมาไว้ด้วย	จะได้ช่วยบำรุงซึ่งกรุงศรี
พอเป็นเพื่อนชีวาอยู่ธานี	ขอภูมีโปรดปรานประทานมา
อาลักษณ์เขียนเรื่องสารลงลานเสร็จ	พระสั่งเจ็ดเสนีมียศถา
ให้รีบรัดจัดกันลงเภตรา	ไปพารากำพลเพชรให้เสร็จการ
ขุนเสนีรับสารไปกำปั่น	ต่างเร่งกันต้นหนพลทหาร
ออกแล่นล่องไปในท้องนทีธาร	ลมบันดาลพัดพาให้คลาไคล
สิบแปดวันบรรลุกำพลเพชร	เสนาเจ็ดขึ้นไปแจ้งแถลงไข
กับขุนด่านธารท่าชลาลัย	รีบขึ้นไปทูลองค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ตรัสประภาษปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
สั่งให้แห่สาราขึ้นมาพลัน	พระทรงธรรม์ออกนั่งบัลลังก์ทอง
เจ็ดเสนามาบังคมบรมบาท	ตรัสประภาษถึงเวียงชัยปราศรัยสนอง
เสวกากราบประมูลทูลละออง	พระผู้ครองสวรรยาเจ้าธานี
ทรงทศพิธที่ในกิจการตัดสิน	ชาวบุรินทร์ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ประชาชนในจังหวัดปัถพี	ก็เป็นที่สุโขมโหฬาร
พระทรงฟังยินดีแล้วมิช้า	ให้ขุนอาลักษณ์กวีเร่งคลี่สาร
แถลงเรื่องคำไขที่ในลาน	ศุภสารศรีสวัสดิ์พระนัดดา
ขอบังคมสมเด็จพระทรงภพ	อันเลิศลบธิบดินทร์ปิ่นมหา
กำพลเพชรปิ่นเกล้าพระเจ้าอา	ให้ทราบฝ่าบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
ด้วยรัตนาธานินทร์บุรินทร์รัตน์	เขตจังหวัดใหญ่ยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
จะขอน้องไปไว้ด้วยได้ช่วยกัน	บำรุงขัณฑเสมาในธานี
ขอพระองค์ทรงโปรดให้ราเมศ	เหมือนปกเกศหลานรักเป็นศักดิ์ศรี
พออุ่นใจในนิเวศน์เขตบุรี	ได้เป็นที่ปรึกษาว่าราชการ
ด้วยเปลี่ยวเปล่าเศร้าใจไม่มีญาติ	ฝ่าพระบาทกรุณาเมตตาหลาน
มาเป็นที่อุปราชว่าราชการ	พอสำราญเห็นกันทุกวันคืน ฯ
๏ พอจบสารพระผู้ผ่านนคเรศ	แสนเทวษด้วยหลานยาเหลือฝ่าฝืน
ตัวคนเดียวเปลี่ยวใจไหนจะยืน	ไม่มีพื้นเผ่าพงศ์ในวงศ์วาน
จึ่งเอื้อนอรรถตรัสว่าเจ้าราเมศ	พี่เขาเจตนาให้ไปสถาน
รัตนาธานีที่สำราญ	ช่วยว่าการนคราให้ถาวร
แม้นมิไปก็ไม่ตรงต่อวงศ์ญาติ	เหมือนเด็ดขาดไม่เป็นที่สโมสร
เขาก็ตัวคนเดียวแท้ไม่แง่งอน	มาอ้อนวอนเจ้าจะเห็นเป็นอย่างไร ฯ
๏ พระราเมศสุริย์วงศ์พงศ์กษัตริย์	ไม่อาจขัดทูลแจ้งแถลงไข
แม้นพระองค์โปรดปรานสถานใด	ก็ต้องไปตามรับสั่งจึ่งบังควร
ฝ่ายทรงฤทธิ์บิดาปรีชาเฉลิม	ก็พูนเพิ่มปรีดิ์เปรมเกษมสรวล
แม้นมิไปช่วยพี่ก็มิควร	ตามกระบวนรักใคร่เป็นไมตรี
แล้วพระองค์ทรงสั่งให้จัดสรร	พวกกำนัลกับเหล่านางสาวศรี
ทั้งเครื่องใช้ต่างต่างที่อย่างดี	ทั้งมนตรีเหล่าทหารชาญณรงค์
กับเครื่องต้นตามอย่างทั้งพระแสง	เธอจัดแจงของดีที่ประสงค์
กับนารีรูปร่างสำอางองค์	ร้อยอนงค์กับกำนัลกัลยา
แล้วพระองค์ทรงสั่งให้เขียนสาร	ไปทูลการกับสมเด็จพระเชษฐา
ในกรุงไกรนครังเมืองลังกา	ว่าหลานยามาขอหน่อนรินทร์
เจ้าราเมศน้องชายไปไว้ด้วย	พอชูช่วยรักษาวังดังถวิล
เป็นเพื่อนกันพี่น้องครองแผ่นดิน	พระภูมินทร์จะโปรดปรานสถานใด
พอทำสารเสร็จให้ใช้กำปั่น	ไปให้ทันข้ามมหาชลาไหล
เสนารับสั่งพลันในทันใด	ก็รีบใช้ใบมาในสาคร
ขอตัดความวารินกระสินธุ์สมุทร	ไม่ยั้งหยุดถึงลังกาหน้าสิงขร
ขึ้นหาพวกขุนด่านชานนคร	เป็นการร้อนถือสารามาบังคม
ขุนด่านแจ้งบอกเข้าไปในนิเวศน์	ให้ทราบเหตุเหมือนทุกครั้งอย่างประถม
พอเสร็จออกข้าเฝ้าเข้าบังคม	พระบรมกษัตริย์ขัตติยา
แล้วกราบทูลเรื่องยุบลกำพลเพชร	ขุนนางทั้งเจ็ดมาประนมก้มเกศา
กับราชสารพระผู้ผ่านนครา	มาเฝ้าฝ่าบาทบงสุ์พระทรงชัย ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมลังกามหากษัตริย์	โองการตรัสสั่งเสนาอัชฌาสัย
ให้ไปรับราชสารมาทันใด	ต่างก็ไปจัดกระบวนถ้วนทุกนาย
แล้วออกจากธานินทร์บุรินทร์รัตน์	เร่งกัณฐัศว์จรจรัลให้ผันผาย
เชิญราชสารขึ้นรถาเสนานาย	รีบผันผายแห่มาถึงหน้าวัง
แล้วเชิญสารมาจากรถมีกลดกั้น	ขุนนางนั้นตามไปต่อภายหลัง
แล้วพากันเข้าไปถึงในวัง	เอาพานตั้งบนบัลลังก์ที่นั่งรอง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมลังกามหากษัตริย์	ออกแท่นรัตน์ขุนนางเข้าเฝ้าสนอง
บังคมคัลวันทาฝ่าละออง	ที่ในท้องพระโรงคัลมิทันนาน ฯ
๏ ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นกษัตริย์	โองการตรัสสั่งเสนีให้คลี่สาร
อาลักษณ์กราบบังคมแล้วก้มกราน	พลางอ่านสารถวายพลันด้วยทันที
ศุภลักษณ์อักขรานุชาราช	บังคมบาทบงกชบทศรี
พระเชษฐานรารักษ์ด้วยภักดี	พระหลานมีสารไปในกำพล
ขอราเมศน้องชายไปไว้ด้วย	จะได้ช่วยในจังหวัดพิพัฒน์ผล
ว่าเปลี่ยวเปล่าเหงาใจในมณฑล	มีแต่คนอื่นใช่วงศ์พงศ์ประยูร
จะโปรดเกล้าอย่างไรจะได้จัด	ขอทราบอรรถในพระปิ่นบดินทร์สูร
พอจบสารมังคลาให้มาทูล	พระเพิ่มพูนโสมนัสดำรัสพลัน
ว่าดีแล้วอนุชาให้มาแจ้ง	ถูกตำแหน่งคิดไว้ในใจฉัน
พระจึ่งสั่งเครื่องประทานสังวาลวัลย์	ให้ครบครันทั้งมงกุฎบุษรา
พระแสงอาญาสิทธิ์ฤทธิ์รุทร	เครื่องอาวุธครบอย่างทั้งมหา
มาลาเบี่ยงตามเยี่ยงอย่างกันมา	กับดวงตราทองคำอันจำรูญ
ให้อาลักษณ์ลงแผ่นสุพรรณบัฏ	ตามกษัตริย์ธิบดินทร์ปิ่นไอศูรย์
ให้พระหลานราเมศเกศประยูร	รับบัณฑูรฝ่ายหน้าพาราเดิม
แล้วสั่งให้ตอบสารกำพลเพชร	ครั้นสรรพเสร็จแห่แต่ดึกเสียงฮึกเหิม
อีกข้าวของอย่างดีมีเพิ่มเติม	ข้าหลวงเดิมจัดให้ไปในเภตรา
ขุนเสนีทูลลามากำปั่น	พระรางวัลทั่วหมดตามยศถา
แล้วชวนกันลงไปในเภตรา	ออกนาวาแล่นไปหมายกำพล ฯ
๏ ขอยกเรื่องราวทางกลางสมุทร	แล้วรีบรุดพร้อมพรั่งทั้งพหล
สองเดือนครึ่งมาถึงเพชรกำพล	ช่วยกันขนของประทานขึ้นด่านพลัน
พวกม้าใช้รีบไปในจังหวัด	เฝ้ากษัตริย์จอมวังนรังสรรค์
ทูลแถลงแจ้งตามเนื้อความพลัน	ว่ากำปั่นกลับมาถึงธานี
พระทรงฟังสั่งให้ไปรับสาร	มาสถานนคเรศบุรีศรี
พวกเสนารับโองการไปทันที	จรลีลงกำปั่นมิทันนาน
กระบวนแห่แตรสังข์มาคั่งคับ	สำหรับรับยานมาศใส่ราชสาร
แล้วเชิญให้ขุนอาลักษณ์พนักงาน	เชิญเอาพานทองตั้งบัลลังก์ทอง
เดินกระบวนทวนธงมยุรฉัตร	เข้าจังหวัดชูเชิดระเหิดระหง
ถึงทวารเวียงชัยดั่งใจจง	พอพระองค์ออกนั่งยังพระโรง
ขุนอาลักษณ์เชิญพานสารอักษร	บทจรขึ้นไปตั้งบัลลังก์โถง
พวกเสนาคลานเข้าไปในพระโรง	ล้วนโอ่โถงแต่งกายละม้ายกัน ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานรารัตน์	โองการตรัสปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
แล้วให้อ่านสารองค์พระทรงธรรม์	อาลักษณ์นั้นกราบงามลงสามที
หยิบลานทองเปิดกล่องอ่านถวาย	ตามภิปรายบทกลอนอักษรศรี
สารสมเด็จลังกาปิ่นธานี	จำเริญราชไมตรีพระอนุชา
เมื่อแรกเริ่มเดิมจิตก็คิดไว้	แต่เกรงใจน้องรักเป็นหนักหนา
หวังจะขอหน่อกษัตริย์พระนัดดา	ไปรัตนาโดยจำนงตามพงศ์พันธุ์
แต่ตัวพี่ผู้ใหญ่ไม่บังคับ	นี่ลูกกับหลานร้อนเขาผ่อนผัน
ก็สมกับใจจริงทุกสิ่งอัน	ขอเชิญขวัญอนุชาพาเอาไป
ภิเษกหลานฉันให้เป็นอุปราช	ให้สิทธิ์ขาดฝ่ายหน้าอัชฌาสัย
ทั้งข้าวของกับมหาเสนาใน	พี่จัดให้ไปทุกอย่างอย่าหมางเมิน
อันตัวพี่นี้จะไปต่อภายหลัง	พ่อไปตั้งเสียให้สุขกันฉุกเฉิน
จงรีบไปรัตนาให้จำเริญ	ให้หลานเพลินวายวิตกในอกใจ ฯ
๏ พอจบสารพระผู้ผ่านกำพลเพชร	เห็นสิ้นเสร็จการพะวงไม่สงสัย
จึ่งสั่งพวกเสนาจะคลาไคล	ไปกรุงไกรจังหวัดรัตนา
จัดกำปั่นตามที่สักสี่ร้อย	เครื่องใช้สอยบรรทุกไปให้หนักหนา
จะได้เลี้ยงในงานการพารา	เร็วอย่าช้าจัดให้เสร็จในเจ็ดวัน
ขุนเสนีที่รับสั่งมาตั้งหมาย	ให้จับจ่ายเหล่าพหลพลขันธ์
เครื่องใช้สอยเงินทองของสำคัญ	เอาลงบรรทุกเสร็จสำเร็จดี
ตั้งต้นหนคนการชำนาญยุทธ์	เครื่องอาวุธแต่บรรดากะลาสี
ลงประจำลำเภตราอย่าช้าที	คอยภูมีนคเรศเพชรกำพล ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ยุรยาตรแวดล้อมพร้อมพหล
ตั้งราเมศพวกมหาประชาชน	จรดลลงกำปั่นด้วยทันที
พระเทวสินธุ์เทพจินดาทั้งสอง	อยู่ปกครองบำรุงซึ่งกรุงศรี
แต่ไปส่งจอมกษัตริย์สวัสดี	แล้วจรลีกลับหลังเข้าวังเวียง ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานรารัตน์	ออกล่องลัดจากอ่าวแล่นก้าวเฉียง
โห่สนั่นลั่นฆ้องซ้องสำเนียง	ออกแล่นเรียงตามกันมิทันนาน
ล่วงประเทศเขตชวาพาราสุหรัด	ลมก็พัดใบสะบัดแล่นฉัดฉาน
พวกสาวสาวเหล่านางพนักงาน	ทำเครื่องอานสารพัดจัดประจง
มาตามทางกลางมหาชลาสินธุ์	จอมนรินทร์สองกษัตริย์ราชหงส์
ปรนนิบัติกษัตรานราพงศ์	ทั้งสององค์มาในทางกลางทะเล
ข้ามละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งหน	ประชาชนทั้งกระบวนต่างสรวลเส
ไม่ลำบากยากใจในทะเล	หมายคะเนรัตนากรุงธานินทร์
เรื่องชมเกาะชมปลาว่ามามาก	จะซ้ำซากบทกลอนอาวรณ์ถวิล
ขอตัดรอนรีบมาถึงธานินทร์	ประเทศถิ่นรัตนาพาราเดิม
เรือที่มาพากันเข้าทอดด่าน	แสนสำราญก้องกึกเสียงฮึกเหิม
ฝ่ายข้าเก่าเหล่าประชาข้าหลวงเดิม	ต่างฮึกเหิมดีใจใครจะปาน
รีบไปทูลเจ้าแผ่นดินนรินทร์รัตน์	จอมกษัตริย์ปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
จึ่งสั่งพวกเสนาข้าราชการ	พนักงานตามตำแหน่งแต่งโยธี
เราจะไปรับพระอานุชาราช	ให้จัดราชยานทองละอองศรี
ทั้งรถรัตน์จัดมาเทียมพาชี	สารถีขับรถบทจร ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	หน่อกษัตริย์สุริย์วงศ์พระทรงศร
เสด็จทรงกัณฐัศร์อัสดร	แล้วรีบจรลงไปเฝ้าพระเจ้าอา
เชิญเสด็จประเวศวังเข้าจังหวัด	ขึ้นรถรัตน์แห่แหนมาแน่นหนา
กับทั้งราเมศพระอนุชา	เข้าพาราพร้อมวงศ์พงศ์ประยูร ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	ตรัสประภาษปราศรัยเจ้าไอศูรย์
พ่อมีสารไปถึงอาหาประยูร	อาไปทูลพระเชษฐาสุดสาคร
เธอยินดีปรีดาด้วยราเมศ	พระทรงเดชบพิตรอดิศร
แล้วประทานเครื่องทรงอลงกรณ์	พระแสงศรคู่กษัตริย์ขัตติยา
กับทหารชาญณรงค์เครื่องยงยุทธ์	พร้อมอาวุธสองหมื่นทั้งปืนผา
กับอนงค์สาวสรรค์กัลยา	แล้วให้อากับเจ้าเสกเผ่าพงศ์
เป็นอุปราชฝ่ายหน้าเหมือนว่าขาน	อันการงานที่พ่อปองต้องประสงค์
ก็สมเจตนาคิดดั่งจิตจง	จะประสงค์ฤกษ์พาเวลาใด
แล้วแต่หลานจะทำการภิเษกน้อง	จะปรองดองตามชอบอัชฌาสัย
อาก็มอบให้เป็นสิทธิ์ตามจิตใจ	ชอบอย่างไรแล้วแต่พ่อหน่อนรินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงค์บุรีรัตน์	ประสานหัตถ์ชื่นชมสมถวิล
จึ่งเอื้อนอรรถตรัสถามท่านพรหมินทร์	การฟ้าดินฤกษ์พาเวลาใด
จะเสกน้องครองวังกึ่งจังหวัด	เป็นกษัตริย์ฝ่ายหน้าอัชฌาสัย
ท่านพฤฒาหาฤกษ์ไปทันใด	ดูที่ในตำราพยากรณ์
แล้วจึงตั้งดิถีในปีนั้น	พุธกับจันทร์จรถึงศุกร์สโมสร
อังคารเสาร์เข้าตำราพยากรณ์	ราหูจรมาเป็นอุตม์สุดจะดี
ขึ้นเก้าค่ำเดือนสี่นั้นมีโชค	ต้องโฉลกอดิเรกภิเษกศรี
ควรจะใช้ในงานการพิธี	เฉลิมศรีจัตุรงค์วันธงชัย
แล้วกราบทูลแก่พระองค์ผู้ทรงเดช	ฤกษ์วิเศษในตำหรับฉบับไข
ควรจะตั้งแต่งการงานเวียงชัย	เสวยไอศวรรยาครองธานี
พระจึ่งสั่งเสนาพฤฒามาตย์	ให้หมายบาดการดิเรกภิเษกศรี
เครื่องแห่แหนทางจังหวัดปัถพี	ตั้งให้มีครบอย่างทางบุราณ ฯ
๏ ฝ่ายพระมิ่งมังคลาปรีชาเฉลิม	ให้เพิ่มเติมเครื่องเสบียงเลี้ยงทหาร
ตั้งโรงใหญ่ในวังอลังการ	ทำคาวหวานเป็ดไก่ใช้พ่อครัว
พวกผู้หญิงจัดแจงแต่งสำรับ	ทั้งคั่วสับเลี้ยงเหล่าพวกเจ้าสัว
สุกรแกะแพะพะแนงแกงเนื้อวัว	ให้พ่อครัวแขกชวาเข้ามาทำ
มัสมั่นข้าวกาหรี่เสียงมี่ฉาว	แกงเกาเหลาตับเล็กเจ๊กไหหลำ
แม่ครัว่ไทยไก่พะแนงแกงต้มยำ	จะแต่งร่ำเรื่องกับข้าวจะยาวไป
ถึงวันดีมีฤกษ์ให้ตั้งแห่	ทั้งสังข์แตรธงทิวปลิวไสว
มยุรฉัตรพัดโบกเป็นหลั่นไป	บังสุริย์ใสกลดทองละอองตา
อภิรุมชุมสายรายระยับ	เดินคั่งคับทหารหมื่นถือปืนผา
ฝ่ายโฉมยงองค์พระมิ่งมังคลา	ให้ลูกยาทรงเครื่องเรืองจำรูญ
คาดปั้นเหน่งเปล่งเม็ดเพชรรัตน์	อย่างกษัตริย์เจ้าแผ่นดินปิ่นไอศูรย์
ทรงภูษาค่าเมืองเรืองจำรูญ	สนับเพลารูปอสูรเครือสุวรรณ
เจียระบาดตาดปักเป็นรักร้อย	ชายแครงห้อยพรอยพรายสายกระสัน
ฉลององค์โหมดเทศกระหนกพัน	เฟื่องกุดั่นฝังทับทิมดูพริ้มพราย
ทรงมาลาค่าเมืองเรืองจำรัส	เพชรรัตน์พรายเพริศดูเฉิดฉาย
ปักขนนกวายุภักษ์จำหลักลาย	เสร็จผันผายจากวังอลังกรณ์
ขึ้นทรงยานุมาศทองเสียงฆ้องลั่น	โห่สนั่นจากเวียงชัยดั่งไกรสร
กระบวนแห่แลสะพรั่งทั้งนิกร	เป่าแตรงอนแตรฝรั่งตีกังสดาล
แห่ไปยังวังราชปราสาทใหม่	ประทับไพชยนต์มาศราชฐาน
ประโรหิตโหราพฤฒาจารย์	ถวายพานเครื่องต้นสุคนธา
พราหมณ์ถวายน้ำสังข์ตั้งภิเษก	เป็นองค์เอกอุปราชตามวาสนา
ผ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นรัตนา	กับพระอาพลางช่วยอำนวยพร
ให้อายุยาวยืนหมื่นพรรษา	มีเดชาโตใหญ่ดั่งไกรสร
ให้ลือเลื่องเมืองแมนแดนนคร	ฤทธิรอนเฟื่องฟุ้งบำรุงกัน ฯ
๏ พระราเมศสุริย์วงศ์ทรงสดับ	น้อมคำนับบิตุเรศเจ้าเขตขัณฑ์
พระเชษฐาก็ประทานสังวาลวัลย์	กับเครื่องราชกกุธภัณฑ์อันบรรจง
มอบนิเวศน์เขตแคว้นแดนจังหวัด	ตามกษัตริย์สืบสกุลประยูรหงส์
แล้วประทานนารีสิบสี่อนงค์	พระแสงทรงอัษฎาค่าบุรินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายราเมศสุริย์วงศ์ทรงสวัสดิ์	ประสานหัตถ์ขึ้นบังคมสมถวิล
พระเชษฐามอบประเทศเขตบุรินทร์	ก็เพิ่มภิญโญยศปรากฏนาม
แล้วตั้งกองเลี้ยงดูหมู่พหล	ประชาชนพวกบำรุงกรุงสยาม
ทั้งตระกูลเสนาพฤฒาพราหมณ์	คำรบสามวันเสร็จเจ็ดเวลา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงกำพลเพชร	ครั้นการเสร็จสมมาดปรารถนา
จึ่งว่าพ่อนรินทร์รัตน์กษัตรา	อาจะลาไปนิเวศน์เพชรกำพล
จงปกป้องครองบุรีทั้งพี่น้อง	แม้นขัดข้องสิ่งไรใช้พหล
ไปให้รู้ถึงประเทศเพชรกำพล	อาจะขวนขวายมาอย่าอาดูร
สองกษัตริย์กราบก้มบังคมบาท	นราราชภพไกรเจ้าไอศูรย์
แล้วสั่งพวกพลไกรอันไพบูลย์	ให้พร้อมมูลส่งเสด็จไปเขตคัน
ขุนเสนามาจัดกระบวนเสร็จ	ส่งเสด็จจอมวังนรังสรรค์
สองพระองค์ตามส่งเสด็จพลัน	ถึงกำปั่นลำที่นั่งอลังกรณ์
ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช	พร้อมอำมาตย์กับทหารชาญสมร
ให้ใช้ใบแล่นมาในสาคร	ข้ามสิงขรแหลมสุหรัตจังหวัดตรง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนรินทร์รัตน์กับราเมศ	กลับนิเวศน์เวียงวังดั่งประสงค์
เสด็จเข้าปรางค์ทองทั้งสององค์	เสด็จดำรงไพร่ฟ้าประชาชี
ทั้งสององค์ปลงจิตไม่ผิดผัน	ดั่งร่วมครรภ์รักใคร่ไม่หน่ายหนี
เหมือนสุริยันจันทราหมดราคี	สว่างศรีอิ่มใจทั้งไพร่พล ฯ
๏ จะกล่าวข้างกำปั่นสุวรรณมาศ	แล่นลีลาศล่วงทางมากลางหน
สองเดือนครึ่งก็ถึงเพชรกำพล	ภูวดลเข้าเขตนิเวศน์วัง
ขึ้นมนเทียรวิเชียรรัตน์ตรัสประภาษ	ทั้งสองนาฏยินดีเป็นที่หวัง
กับพระจอมนคเรศนิเวศน์วัง	ไปแต่งตั้งหน่อเนื้อเป็นเยื่อใย ฯ
๏ จะกล่าวกลับจับเรื่องเมืองเหมราช	คิดหวั่นหวาดเศร้าหมองไม่ผ่องใส
ด้วยข้าศึกล้อมรอบขอบเวียงชัย	องค์ท้าวไทกัมพลรัตน์อัดอุรา
ออกสู้รบสองครั้งไพร่ทั้งหลาย	ก็ล้มตายชุลมุนวุ่นหนักหนา
แต่ยังไม่ปลกเปลี้ยเสียพารา	ศึกก็กล้าโรมรุกขึ้นทุกที
มาร้องท้าหน้าประตูบูรพทิศ	จะไม่คิดรบร้าพากันหนี
หรือจะคิดแยบยลหาคนดี	มาต่อตีก็ให้ว่าอย่าช้าการ
แม้นไม่สู้ก็ออกมาสามิภักดิ์	เอานงลักษณ์มาถ่ายเขตประเทศสถาน
จึ่งจะพ้นอาญาอย่าช้าการ	จะรอนราญก็ให้บอกยกออกมา ฯ
๏ ฝ่ายเสนีเข้าประมูลทูลฉลอง	พระตรึกตรองเห็นข้าศึกฮึกหนักหนา
จำจะยกออกไปสู้ดูศักดา	เหวยเสนาเกณฑ์พหลพลไกร
พระสั่งพลางทางเสด็จยุรยาตร	ขุนอำมาตย์เกณฑ์กันเสียงหวั่นไหว
พลรบครบสรรพทุกทัพชัย	มาเตรียมไว้หน้าพระลานชานชลา ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมภูวดลกัมพลรัตน์	จอมกษัตริย์แต่งองค์ทรงภูษา
เสด็จขึ้นนั่งยังคอไอยรา	ขุนเสนารีบเดินดำเนินพล
เปิดประตูกรูออกนอกนิเวศน์	พระทรงเดชตรวจทัพขับพหล
จัตุรงค์แสนยาพลาพล	เข้าประจญศัตรูหมู่อรินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรีทั้งเจ็ดทัพ	เข้ารบรับทีละเหล่าอย่างกล่าวถวิล
แม้นกองไหนได้นิเวศน์เขตบุรินทร์	ทั้งยุพินก็จะได้ดั่งใจจง
เป็นศึกสู้คู่แข่งแย่งผู้หญิง	หมายจะชิงให้กระจุยเป็นผุยผง
พลางขับพวกเกณฑ์หัดจัตุรงค์	ให้โบกธงปืนผาดาประดัง ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราเห็นข้าศึก	เหี้ยมหาญฮึกขับโยธาทั้งหน้าหลัง
ให้ยิงปืนครื้นครั่นสนั่นดัง	ทหารทั้งสองข้างต่างราวี
พลง้าวต่อง้าวก้าวถลัน	เข้าฟอนฟันยับย่อยไม่ถอยหนี
พลทวนต่อทวนเอาทวนตี	เข้าราวีล้มตายลงก่ายกอง
ขุนเสนานายทัพขับสินธพ	เข้ารุกรบฟาดฟันผันผยอง
กษัตริย์ข้างข้าศึกฮึกลำพอง	พลางก็ร้องเยาะหยันจำนรรจา
เหวยเสนีที่มารบจงนบนอบ	การผิดชอบกูจะงดอดโทษา
แม้นรักตัวกลัวตายวายชีวา	ให้พระยาออกมาง้อขออภัย
เพราะประมาทอาจองทะนงศักดิ์	พูดหาญหักถือดีจะมีไหน
ถึงเองก็อย่าฮึกอย่านึกไป	จะบรรลัยแหลกป่นไม่ทนทาน
ว่าพลางทางขับอาชาชาติ	เผ่นผงาดออกมาหน้าทหาร
เข้าถาโถมโรมรันประจัญบาน	เสนาชาญชัยขยับเข้ารับรอง
เอาทวนฟาดฉาดฉับต่างรับรบ	ม้าเข้าขบผัดผันกันทั้งสอง
ฝ่ายเสนาคนรู้ดูทำนอง	ทั้งแคล่วคล่องอาวุธยุทธนา
สู้กับท้าวจักรวรรดิไม่พลาดเพลี่ยง	ต่างหลบเลี่ยงแคล่วคล่องว่องหนักหนา
ท้าวจักรวรรดิตีต้อนอ่อนระอา	เห็นเสนาคนนี้มันดีครัน
จำจะต้องเลิกทัพกลับขยาย	หาอุบายเข่นฆ่าให้อาสัญ
เสวกาคนนี้มันดีครัน	ขืนโรมรันเล่าก็เห็นจะเป็นรอง
แล้วร้องว่าฮ้าเฮ้ยจวนจะพลบ	เราเลิกรบโรมรันกันทั้งสอง
พรุ่งนี้เช้าจึ่งค่อยกลับมารับรอง	ทัพทั้งสองเลิกไปมิได้นาน ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาเขต	เข้านิเวศน์เวียงชัยอันไพศาล
ให้เลี้ยงดูหมู่พหลคนชำนาญ	ที่ไปการสงครามตามสบาย
ฝ่ายกษัตริย์พวกที่มาเป็นข้าศึก	ให้เหิมฮึกสมจิตที่คิดหมาย
ประชุมพร้อมทั้งบรรดาเสนานาย	คิดอุบายจะปลอมเข้าเผาบุรี ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนคเรศเกศกษัตริย์	ให้อั้นอัดร้อนจิตดั่งพิษฝี
ด้วยศัตรูหมู่พาลามายายี	ออกต่อตีเล่าก็ยับอัปรา
จึ่งสั่งพวกมนตรีสี่ทหาร	ให้ตั้งศาลเทวฤทธิ์ทุกทิศา
ตั้งเครื่องอานบัดพลีที่บูชา	ให้เทวดาคุ้มครองช่วยป้องกัน
แล้วหาพวกคนทรงมาลงเจ้า	ถามมดท้าวเรื่องกรุงไกรไอศวรรย์
หรือจะเสียนคเรศขอบเขตคัน	จงพากันไปตามเอาความจริง ฯ
๏ ฝ่ายเสนามาจัดตามรับสั่ง	แล้วไปยังศาลเจ้าท้าวผีสิง
ให้พาพวกมดท้าวที่เข้าจริง	อย่าแอบอิงมีรับสั่งจะฟังการ
อียายท้าวเอาผ้าแดงมานุ่ง	ทาแป้งปรุงห่มชมพูขึ้นอยู่ศาล
ถือธูปเทียนสารภาพพลางกราบกราน	พวกตีนศาลตีโทนโยนเป็นเพลง
ประเดี๋ยวใจยายท้าวก็สั่นงก	มือตบอกหลับตาว่าข่มเหง
ไปทูลท้าวเจ้าอยู่หัวอย่ากลัวเกรง	มาข่มเหงยกตัวกลัวมันไย
ขุนเสนาว่าจะคิดอย่างไรเล่า	ขอเชิญเจ้าชี้แจงแถลงไข
จะรบสู้กู้เมืองสถานใด	ท่านบอกให้จะได้ทำไปตามการ
อียายมดผีสิงนิ่งสดับ	แล้วบังคับพูดจาพลางว่าขาน
อย่าทุกข์ร้อนคงจะเปลื้องเรื่องรำคาญ	ไม่ช้านานพวกตระกูลจะหนุนนำ
จะมาช่วยกำจัดพวกสัตว์บาป	ให้ราบคาบดั่งช่วยชุบอุปถัมภ์
จงรักษาวังเวียงอย่าเพลี่ยงพล้ำ	มันจะทำอย่างไรทั้งไพร่พล
ก็ไม่ได้พาราอย่าเป็นทุกข์	ไม่บุกรุกได้ดอกหนาอย่าฉงน
แต่ระวังฟืนไฟในมณฑล	เรือนไพร่พลจากคาอย่าให้มี
พอบอกเสร็จดิ้นเทาเทาเจ้าก็ออก	นัยน์ตากลอกหายวับไปกับที่
อียายท้าวหอบฮักตักวารี	เสียงอู้อี้ดื่มน้ำร่ำเอาพอ
พวกเสนามาทูลพระทรงเดช	ให้ทราบเหตุเรื่องราวยายท้าวหมอ
แกทายว่าจะมีเจ้าในเหล่ากอ	เป็นเนื้อหน่อสุริย์วงศ์คงจะมา
ช่วยดับร้อนผ่อนผันอย่าหวั่นหวาด	ภูวนาทจะดับทุกข์ให้สุขา
พระทรงฟังเจ้าผีค่อยปรีดา	แม้นเหมือนว่าจะตั้งสรวงเครื่องบวงบน
พระตรัสพลางทางปรึกษากับข้าเฝ้า	อันตัวเราคิดเช่นไม่เห็นหน
ใครจะมาช่วยเราเมื่อคราวจน	ไม่เห็นหนว่าผู้ใดใครจะมา
พระตรัสเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	ขึ้นปราสาทมีแต่ทุกข์ไม่สุขา
พระตรึกตรองหมองพระทัยในอุรา	จนนิทราม่อยหลับระงับไป
ทรงสุบินว่าแผ่นดินรองปราสาท	กัมปนาทโลกาสุธาไหว
แล้วบังเกิดลมแดงเป็นแสงไฟ	ทั่วทั้งไพชยนต์เขตนิเวศน์เวียง
แล้วมีหงส์เหมรามาทั้งคู่	บินมาสู่ปรางค์สุวรรณชั้นเฉลียง
ลงจับที่บรรยงก์ส่งสำเนียง	ดั่งจำเรียงดีดสีปี่ชวา
แล้วกางปีกโบกปัดพัดที่ร้อน	อมสาครพ่นไปในทิศา
ทั้งเปลวไฟหายวับไปกับตา	พื้นสุธาหวั่นไหวก็หายพลัน
พอรุ่งรางสางแสงพระสุริเยศ	พระลืมเนตรขึ้นดูรู้ว่าฝัน
เสด็จจากปรางค์ทองห้องสุวรรณ	ก็ผายผันโสรจสรงพระคงคา
น้ำกุหลาบอาบอบตลบกลิ่น	ระรื่นรินรสสุคนธ์ปนบุปผา
แล้วทรงเครื่องเยื้องย่างจากปรางค์ปรา	ออกเสนาพระโรงรัตน์ชัชวาล
จึ่งเอื้อนอรรถตรัสเรียกโหราเฒ่า	พระตรัสเล่าเรื่องฝันแล้วบรรหาร
ตั้งแต่ต้นจนปลายให้อาจารย์	จงตรองการช่วยทำนายร้ายหรือดี ฯ
๏ โหราเฒ่าเอาประนินทินออกสอบ	ตามระบอบลัคนาในราศี
อาทิตย์จรถึงพฤหัสสวัสดี	จะเปรมปรีดิ์วายร้อนผ่อนสบาย
จึ่งกราบทูลทำนายทายนิมิต	ซึ่งทรงฤทธิ์สุบินนี้ดีใจหาย
ว่าแผ่นดินไหวกล้าตำราทาย	ต้องวุ่นวายเพราะศึกล้อมป้อมปราการ
ที่เพลิงแดงแสงสว่างในปรางค์มาศ	ร้อนฉกาจกล้าแข็งสีแดงฉาน
ได้แก่พวกที่มาหวังอหังการ	ต้องรอนราญร้อนใจทั้งไพร่พล
ซึ่งมีหงส์เหมราบินมาจับ	แล้วร้องรับเอาปีกบังกำลังขน
ช่วยโบกปัดพัดพาอมสาชล	มาเป่าพ่นช่วยระงับดับอัคคี
คือตระกูลประยูรวงศ์ที่องค์เอก	อดิเรกจักรพรรดิกษัตริย์ศรี
จะมาช่วยกำราบปราบไพรี	ถ้าแม้นมิเหมือนคำข้าทำนาย
ในเจ็ดวันนั่นแหละจะรู้ข่าว	ไม่เหมือนกล่าวคำข้อขอถวาย
ชีวิตข้าโหราผู้ทำนาย	ข้างต้นร้ายปลายดีบริบูรณ์
พระทรงฟังพฤฒาโหรากล่าว	ในเรื่องราวเขาทำนายเรื่องไอศูรย์
ค่อยเสื่อมสร่างในอุราที่อาดูร	พระเพิ่มพูนปราศรัยให้รางวัล ฯ
ตอนที่ ๑๒๕
นรินทร์รัตน์กับราเมศมาช่วยเมืองเหมรา
๏ จะกล่าวถึงธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	เสวยสวัสดิ์อิ่มเอมเกษมสันต์
กับราเมศน้องยาไม่อาธรรม์	รู้รักกันสมประสงค์เพราะวงศ์วาน
ได้ทราบว่าข้าศึกติดเหมราช	เสนามาตย์น้อยใหญ่ทูลไขขาน
ได้ปรึกษากับท่านครูผู้อาจารย์	ต้องคิดการไปช่วยปราบให้ราบเตียน
ด้วยเมืองนี้เป็นที่เมืองหน้าด่าน	ฉวยเสียการพาราเป็นพาเหียร
ถ้าแม้นเสียเหมราเป็นอาเกียรณ์	มันจะเบียนเขตจังหวัดรัตนา
พระปรารภกับพระน้องคิดตรองตรึก	อยากทำศึกพูดกันต่างหรรษา
ฝ่ายราเมศอาจองทรงศักดา	จึ่งทูลว่าการศึกไม่นึกเกรง
ขออาสากำกับเป็นทัพหน้า	คุมโยธาพร้อมถ้วนชนวนเขนง
ทหารปืนหมื่นถ้วนกระบวนเพลง	ไม่กลัวเกรงข้าศึกฝึกชำนาญ ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศิลป์นรินทร์รัตน์	โสมนัสปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ด้วยได้น้องตรองตริดำริการ	กับอาจารย์ผู้วิเศษในเขตคัน
แล้วสั่งพวกเสนึให้กรีทัพ	จงพร้อมสรรพทั้งพหลพลขันธ์
เครื่องหน้าไม้ปืนยาสารพัน	จัดให้ทันฤกษ์ดีจะกรีพล
เสนารับอภิวาทแล้วบาดหมาย	ทั้งมุลนายบอกให้ทั่วตัวพหล
จัตุรงค์โยธาพลาพล	ให้ยกขนดาบหอกออกนอกคลัง
ทั้งลูกดินสิ้นเสร็จสำเร็จจ่าย	ให้บาดหมายปืนผาทั้งหน้าหลัง
พวกมารับสาตราดาประดัง	พร้อมสะพรั่งเกณฑ์หัดจัตุรงค์
เตรียมรถรัตน์หัตถีม้าที่นั่ง	กระบวนตั้งตามตำหรับฉบับหงส์
ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญการณรงค์	มงคลคงแจกเสร็จสำเร็จการ
ทั้งปีกซ้ายปีกขวาเสนาใหญ่	พลไพร่สิบหมื่นพื้นทหาร
ทั้งกองหนุนขุนเสนากับอาจารย์	จัดทหารเกียกกายทั้งนายพล
ล้วนแกล้วกล้าสามารถชาติกำแหง	ใส่เสื้อแดงถือสาตราโกลาหล
กองเสือป่าแมวเซาจัดเอาคน	อ้ายพวกปล้นย่องเบาฆ่าชาวเรือ
ให้ถือขวานด้ำยาวถือหลาวแหลน	กับโล่แพนมันชำนาญทหารเสือ
ใส่หมวกดำกำมะหยี่สี่คลุมเครือ	คล้ายกับเสือแอบทางกลางอรัญ ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาเขต	กับราเมศน้องชายเสร็จผายผัน
ต่างแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองสุวรรณ	สายกระสันพาหุรัดจำรัสพราย
ฉลององค์พื้นดำกำมะหยี่	มาลาสีนิลรัตน์จำรัสฉาย
ประดับเพชรเจ็ดสีมณีพราย	จำหลักลายเครือฝรั่งอลังกรณ์
เสียบขนนกการเวกภิเษกสวัสดิ์	ปลายสะบัดขาวผ่องประภัสสร
ทรงพระแสงอัษฎาค่านคร	เสด็จจรกันมาถึงหน้าเกย
ประโรหิตโหราพฤฒามาตย์	ถวายเครื่องไสยศาสตร์ฉลาดเฉลย
ให้เหยียบไม้ข่มนามเหมือนตามเคย	ที่บนเกยตามอย่างปางบุราณ
พอฤกษ์ดีตีฆ้องเสียงก้องกึก	มโหระทึกแตรสังข์ระฆังขาน
เครื่องดีดสีตีดังกังสดาล	กุญชรชาญร้องเปรี้ยงเสียงคำรน
พระทรงนั่งยังคอพระยาปราบ	เสนากราบโดยคำรพครบสามหน
พระอนุชาทรงพระยาพลายมงคล	ดำเนินพลหนาแน่นยกแสนยา
พวกทหารขานโห่ขึ้นสามครั้ง	พร้อมสะพรั่งโล่แพนดูแน่นหนา
ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์วิทยา	ขึ้นรถาเข้ากระบวนถือทวนทอง
ออกจากวังพรั่งพร้อมโยธาหาญ	เข้าดงดานกรอกกรวยตามห้วยหนอง
ประทับร้อนโดยประสงค์จำนงปอง	แต่เดินกองทัพมาได้ห้าวัน
เกือบจะเข้าเขตแคว้นแดนเหมราช	พระประพาสนกไม้ในไพรสัณฑ์
ไทรมะทรางยางโพตะโกวัน	ต้นชิงชันช้างน้าวเหล่ามะเกลือ
พระยอมพะยูงสูงใหญ่มีใบหนา	โพทะเลเพกาต้นตาเสือ
เสลาสล้างกร่างไกรทั้งใครเครือ	มะดูกมะเดื่อแคคางนางตะเคียน
ทั้งสนโศกสักเสียดขึ้นเยียดยัด	ใบระบัดหลายหลากดั่งฉากเขียน
กระแบกกระเบาเหล่าชะโอนใบโกร๋นเกรียน	เหล่ากระเบียนปนกระบากซากพุมเรียง
ต้นสำโรงโกงกางหูกวางป่า	ทั้งแวงหว้าขึ้นระคนปนซาเหลียง
ต้นอินจันทน์คันทรงต้นรงเรียง	มะหาดเหียงแคฝอยข่อยพะวา
ฝูงวิหคนกจับประสานเสียง	ก้องสำเนียงบินวนบนพฤกษา
นกแขกเต้าเขาขันจำนรรจา	สาลิกาโกกิลาจร
มยุราพระยาลอเสียงจ้อแจ้ว	โกญจาแก้วแก้วพลอดดั่งคนสอน
จากพรากโพระโดกกุโงกงอน	ขมิ้นอ่อนกระตั้วเต้นกระเต็นไพร
เค้าโมงเมียงเคียงคู่เค้าโมงพลอด	กระเรียนกระรอดเป็ดหงส์ส่งเสียงใส
ตะขาบคุ่มคับแคร้องแซ่ไป	ระวังไพรยางกรอกฝูงดอกบัว
สัตวาเบญจวรรณอังชันเปล้า	กระแวนกระเหว่าโนรีสีสลัว
ฝูงสร้อยร้าราร่อนเที่ยวซ่อนตัว	เหล่านกงั่วออกเอี้ยงจับเรียงราย
พระชมพลางทางเร่งพยุหทัพ	มาคั่งคับพร้อมพหลคนทั้งหลาย
กระทั่งถึงเหมราเสนานาย	ตั้งค่ายรายเรียงกันเป็นหลั่นไป
พักพหลพลรบสมทบทัพ	อเนกนับแสนยาโยธาไสว
บ้างตีฆ้องกลองตรวจทุกหมวดไป	กองฟืนไฟนั่งยามตามทำนอง
พวกเสือป่าแมวเซาเข้าชายทุ่ง	เขม้นมุ่งคอยประจำทุกลำหนอง
เที่ยวแอบซุ่มประชุมกันเป็นกองกอง	ไม่โห่ร้องเงียบเสียงสำเนียงคน ฯ
๏ จะกล่าวข้างเจ็ดพาราที่มาล้อม	เห็นทัพล้อมยกมาโกลาหล
จึ่งจัดแจงแต่งทหารยี่สิบคน	ให้ปลอมปนลัดแลงเที่ยวแฝงฟัง
ไปสืบข่าวราวเรื่องว่าเมืองไหน	มาตั้งค่ายโอบล้อมเข้าล้อมหลัง
เห็นจะมาตีเขตนิเวศน์วัง	จงไปฟังแยบคายร้ายหรือดี
แม้นจะมาชิงช่วงดวงสมร	ให้รอก่อนเรายังติดไม่คิดหนี
แม้นมิฟังจะตั้งบุกเข้าคลุกคลี	ก็จะตีเสียให้ยับทั้งทัพชัย
พวกสอดแนมรับรสพจนารถ	แล้วคลาคลาศเลียบเดินตามเนินไศล
ค่อยลัดแลงแฝงกายรายกันไป	ถึงที่ในชายป่าพนาวัน
พอพบพวกกองซุ่มมันรุมจับ	ต่างขู่ขับผูกมัดรัดกระสัน
เอาตะโหงกอันใหญ่ใส่เข้าพลัน	แล้วชวนกันฉุดลากกระชากมา
ส่งให้ท่านผู้กำกับกองทัพหลวง	ตามกระทรวงมุลนายทั้งซ้ายขวา
พอพระองค์ทรงเดชเกศประชา	เสด็จมาที่ประทับแล้วกราบทูล ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	ได้ทราบอรรถจึ่งพระองค์ทรงไอศูรย์
ให้ไต่ถามตามสำเนาเอาเค้ามูล	เรื่องที่ทูลยุคเข็ญเป็นอย่างไร
ขุนเสนีจึงถามตามรับสั่ง	หน้าที่นั่งสองพระองค์ตามสงสัย
มันก็แจ้งความจริงทุกสิ่งไป	ตามที่ในเรื่องยุบลแต่ต้นมา
สองพระองค์ทรงสดับแล้วรับสั่ง	ให้ปล่อยทั้งยี่สิบรีบไปหนา
นำเรื่องราวไปแถลงแจ้งกิจจา	กูยกมาไม่ประสงค์อนงค์นาง
แต่นายเองห้ามไว้จงไปบอก	ไม่ตีดอกบ้านช่องอย่าหมองหมาง
กูมิใช่พวกบ้านัยน์ตาฟาง	จะมากางรั้วกั้นเอาชั้นเชิง
กูยกพลมนตรีมีประสงค์	ด้วยจำนงจะราวีตีให้เหลิง
กับนายเองอย่าถวิลให้สิ้นเชิง	พวกร่าเริงที่จะชิงผู้หญิงงาม
พระสั่งให้ไล่ขับกลับไปบอก	ให้นายออกมาชิงชัยในสนาม
จะได้ไว้เกียรติยศให้งดงาม	ทำสงครามอวดผู้หญิงอย่ากริ่งใจ ฯ
๏ ฝ่ายพวกเหล่าจับได้พระไม่ฆ่า	ต่างทูลลากลับไปแจ้งแถลงไข
กับกษัตริย์ทุกนิเวศน์เจ็ดเวียงชัย	ตามที่ในเรื่องราวให้เจ้าฟัง ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์เจ็ดพาราโกรธาหนัก	ต่างฮึกฮักอิศโรจิตโอหัง
ประมาทหมิ่นกันหนักหนาไม่น่าฟัง	จะต้องตั้งราวีตีประจญ
มันทัพเดียวเคี่ยวขับเข้ารับรบ	เราสมทบกันให้ทั่วตัวพหล
ทั้งเจ็ดเมืองล้อมสกัดเสียบัดดล	ก็จะป่นปี้ไปทั้งไพร่นาย
ต่างพิโรธโกรธเหลือจนเหื่อตก	คิดจะยกสั่งพหลพลทั้งหลาย
ให้ระดมแต่บรรดาเสนานาย	ตั้งเกียกกายกองหนุนทั้งขุนพล
รุ่งพรุ่งนี้ยกออกตีให้แตกยับ	ตามบังคับพร้อมพรั่งทั้งพหล
จัตุรงค์เสนาพลาพล	ยกเข้าปล้นจับกษัตริย์มัดเอามา
ทำให้สมกับที่แค้นมันแค่นแคะ	จะชำแหละผ่าดูจิตที่ริษยา
ให้สมกับปากมันที่พรรณนา	ทั้งพูดจาให้เจ็บใจหลายประการ
ขุนเสนีผู้รับสั่งมานั่งตรวจ	ทั้งหมู่หมวดมุลนายฝ่ายทหาร
เครื่องอาวุธยุทธนาบัญชาการ	ให้ทหารเตรียมไว้ในกลางคืน
จะกล่าวฝ่ายในเมืองเห็นกองทัพ	มาคั่งคับแน่นหนาเหลือฝ่าฝืน
ตั้งตีเกราะเคาะไม้ในกลางคืน	แสงไฟฟืนกองรอบขอบกำแพง
พากันขึ้นเชิงเทินเนินหอรบ	เห็นไต้คบสองข้างสว่างแสง
เสียงโยธากราวเกรียวดูเรี่ยวแรง	ใส่เสื้อแดงสักหลาดดาษดา
จึงเข้าไปกราบทูลว่าข้าศึก	ดูเหิมฮึกยกหนุนมาแน่นหนา
อีกสองทัพตั้งอ้อมล้อมเข้ามา	แต่โยธานับแสนดูแน่นราย
สมเด็จท้าวเจ้าบุรีเหมราช	ฟังอำมาตย์เศร้าในพระทัยหาย
เอะครั้งนี้เห็นชีวีจะวอดวาย	เสนานายจะป้องกันสถานใด
เห็นจะเหืลอกำลังทั้งพหล	พวกไพร่พลน้อยนิดคิดไฉน
บุราณว่าไฟมากลำบากใจ	ลุกขึ้นใหญ่ดับยากเพราะมากมาย
อันน้ำน้อยต้องแพ้เป็นแน่แล้ว	จะกวาดแผ้วไหนจะดับระงับหาย
แต่ช่วยกันมั่นไว้ทั้งไพร่นาย	หาอุบายผ่อนผันด้วยปัญญา
พลางสั่งให้ตรวจตราทุกหน้าที่	วันพรุ่งนี้เห็นจะวุ่นขุ่นหนักหนา
เห็นไม่พ้นไพรีมันบีฑา	คิดตั้งหน้าสู้กับมันจนบรรลัย
ค่ำวันนี้จงระวังทั้งนิเวศน์	ตามขอบเขตเชิงเทินเนินไศล
จงรักษาไว้ให้มั่นพอกันภัย	กองฟืนไฟไว้สำหรับอย่าหลับนอน
หลอมตะกั่วคั่วทรายคอยปรายสาด	ปืนพิฆาตประจุไว้ใส่ลูกหมอน
จงตรวจตราอย่าเห็นแก่หลับนอน	คิดผันผ่อนรารอพอกลางวัน
เสวกาผู้รับสั่งไม่หยุดยั้ง	อุตลุดเร็วรวดสั่งกวดขัน
ให้ประจุปืนป้อมไว้พร้อมกัน	พลขันธ์ขึ้นรอบขอบเชิงเทิน
เอาน้ำขนขึ้นไปไว้ให้มาก	ระวังยากเกิดยุคฉวยฉุกเฉิน
ทั้งผู้คนไล่ไปไว้บนเชิงเทิน	แล้วให้เดินคอยตรวจทุกหมวดกอง
สมเด็จท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นจังหวัด	โทมนัสนึกในพระทัยหมอง
ไม่เป็นอันหลับสนิทแต่คิดตรอง	จะหาช่องแก้ไขไฉนดี
ด้วยศึกเสือเหลือกำลังมาตั้งรบ	จะหลีกหลบหนีไปในวิถี
อันหนทางที่จะไปก็ไม่มี	มันเป็นที่ขัดสนพ้นปัญญา
ท้าวเสี่ยงสัตย์อธิษฐานการกุศล	ถึงยากจนยังไม่สิ้นวาสนา
ขอเทวฤทธิ์ที่สถิตในปรางค์ปรา	ช่วยรักษาแว่นแคว้นทั้งแดนไตร
พอสิ้นทุกข์สุขาดั่งว่าขาน	สิ่งที่หวานจะสังเวยนมเนยใส
จะบวงสรวงเทวาสุราลัย	ทั้งนอกในนคเรศเขตนคร ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายภูมินทร์นรินทร์รัตน์	สองกษัตริย์ราเมศนเรศร
ให้ตระเตรียมโยธาพลากร	อัสดรม้าที่นั่งดั่งจำนง
จึงตรัสกับพรหเมศท่านครูใหญ่	จะชิงชัยเอาให้สมอารมณ์ประสงค์
ท่านจัดแจงแต่งพลรณรงค์	ที่อยู่คงอาวุธสุดแต่การ
พฤฒาเฒ่าเข้ามณฑลเรียกคนเอก	แล้วยกเมฆฉายดูหมู่ทหาร
ที่แขนขาขาดไปไม่ได้การ	พวกทหารเคราะห์ร้ายมิให้จร
เอาแต่พวกบริบูรณ์พูนสวัสดิ์	แกเลือกคัดไว้เป็นหมู่ตามครูสอน
ทั้งปีกซ้ายปีกขวาพลากร	จะราญรอนศัตรูหมู่ไพริน
จัดกองหนุนขุนเสนาที่สามารถ	ทั้งแคล้วคลาดเชิงรู้ธนูศิลป์
พวกเกียกกายหลายหมู่สู้ไพริน	จัดไว้สิ้นพร้อมถ้วนกระบวนแซง
ตามพิชัยสงครามได้นามครุฑ	ฤทธิรุทรดูสง่าล้วนกล้าแข็ง
วันอาทิตย์ธงชัยให้ใช้แดง	ตามสีแสงทุกกระบวนทั้งทวนธง
พอเช้าตรู่สุริยาคอยท่าฤกษ์	เอิกเกริกกษัตริย์ศรีเข้าที่สรง
พฤฒาเฒ่าเอาน้ำมนต์ที่ทนคง	ให้สององค์รดเกล้าพระเมาฬี
ผงดินสอทาถวายหลายตำหรับ	ตามบังคับโดยสังเกตวิเศษศรี
ถวายเครื่องออกสงครามตามพิธี	ให้ต้องสีวันยามตามเวลา
แล้วให้ทรงพระแสงของนักสิทธ์	สำรวมจิตหัตถ์ประสานอ่านคาถา
ให้พระน้องทรงพระขรรค์อันศักดา .	ที่ได้มาจากนิเวศน์เพชรกำพล
ทั้งสององค์ขึ้นทรงอัศวราช	พราหมณ์ประกาศเทวดาโกลาหล
ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญการประจญ	คอยฤกษ์บนตามตำราทั้งฟ้าดิน
พอเมฆตั้งมาทางทิศพายัพ	ต้องตำหรับสมจิตคิดถวิล
ฟ้าก็ร้องก้องลั่นสนั่นดิน	ให้ดีดพิณตีฆ้องกลองประโคม
ยิงปืนใหญ่ยักกะตรามหาฤกษ์	เอิกเกริกก้องกึกเสียงฮึกโหม
เดินพหลพลหมื่นเสียงครื้นโครม	พลโจมแกว่งอาวุธยุทธนา ฯ
๏ จะกล่าวข้างทัพกษัตริย์เขาจัดเสร็จ	พร้อมทั้งเจ็ดครึกครื้นถือปืนผา
ทั้งเสน่าหลาวโล่โตมรา	ขึ้นขี่ม้ายกตามกันครามครัน
แต่ทัพท้าวไกรจักรจะรบก่อน	เร่งนิกรจะเข้าสู้เป็นคู่ขัน
ออกทั้งทัพรายเรียงเคียงเคียงกัน	โห่สนั่นปักธงลงบัดดล
พอทัพหน้าถึงกันประจัญหน้า	ต่างชักม้าร้องถามตามนุสนธิ์
ว่าเกี่ยวข้องเป็นไฉนยกไพร่พล	มาประจญกันกับเราเล่าเนื้อความ
ก็ต่างคนต่างอยู่ไม่รู้เรื่อง	หรือขัดเคืองอย่างไรหนอเราขอถาม
จึ่งมาคิดเป็นศัตรูคู่สงคราม	ท่านเชื้อนามเป็นไฉนไขคดี
หนุ่มน้อยน้อยจะมาสู้กับผู้ใหญ่	จะบรรลัยย่อยยับเป็นสับสี
ไม่ควรจะขวางหน้ามาราวี	เหมืองแมงหวี่เข้าไฟจะวายชนม์ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมราเมศเกศกษัตริย์	สดับอรรถแล้วจึ่งถามตามนุสนธิ์
ว่าตัวท่านมาทั้งนี้ยกรี้พล	มาตีปล้นพาราเขาว่าไร
หรือเคืองแค้นว่าเขาไม่ให้ผู้หญิง	จะมาชิงอวดฝีมือหรือไฉน
ดูก็น่าเกลียดจ้านรำคาญใจ	เป็นผู้ใหญ่ด้วยกันหมดเที่ยวจดรอย
อันธรรมดานารีก็มีถม	จะมางมกันชิงชู้เหมือนปูหอย
พวกกษัตริย์เจ้าชู้ไม่ดูรอย	เห็นน้ำอ้อยคราวอดเหมือนมดโซ ฯ
๏ ท้าวไกรจักรโกรธาร้องว่าเจ้า	ดูถูกเราไว้ตัวยั่วโทโส
ยังเด็กน้อยกระจิหริดทำอิศโร	มาวางโตเย้ยผู้ใหญ่ไม่ได้การ
อย่าหาญฮึกนึกไปเจ้าไก่ต้อย	เหมือนหิ่งห้อยจะมาสู้สุริย์ฉาน
แต่กระดูกก็ยังอ่อนมารอนราญ	ไม่ช้านานก็จะวิ่งเป็นลิงไพร ฯ
๏ พระราเมศสุริย์วงศ์พงศ์กษัตริย์	จึงเอื้อนอรรถตอบความตามวิสัย
เรารบกันสองต่อสองทำนองใน	อย่าให้ไพร่เหนื่อยยากลำบากเลย
ท้าวก็ดีทีปราชญ์ชาติเจ้าชู้	มารบสู้กันจริงจริงอย่านิ่งเฉย
เครื่องอาวุธสิ่งใดนะอย่าละเลย	ที่ท้าวเคยถือชำนาญการสงคราม
พระตรัสพลางทางชักอัศวราช	เผ่นผงาดเยื้องย่างออกกลางสนาม
ท้าวไกรจักรชักม้ากล้าสงคราม	ทหารตามมาเป็นวงแล้วส่งทวน
สำหรับศึกเคยชำนาญในการรบ	เลี้ยวตลบชักม้าทีท่าสวน
พระราเมศสุริย์วงศ์ก็ทรงทวน	ชักม้าหวนตีวงตรงเข้าไป
ทหารโห่กึกก้องทั้งสองฝ่าย	ดูเจ้านายครึกครื้นยืนไสว
พวกในเมืองเข้าไปเฝ้าทูลท้าวไท	ว่าทัพใหม่ยกมาออกราวี
กับทัพทั้งเจ็ดพาราที่มาล้อม	เข้าโอบอ้อมรุกรบไม่หลบหนี
พระทราบเรื่องทัพมาใหม่ใช่ไพรี	สั่งให้กรีธาพหลรณรงค์
กูจะออกไปดูให้รู้ข่าว	คำที่เจ้าทายไว้อย่าใหลหลง
ทั้งนิมิตเห็นจะสมอารมณ์ปลง	พระขึ้นทรงหลังพระยาอาชาไนย
เปิดทวารพาทหารออกพร้อมพรั่ง	ทั้งโล่ดั้งปืนผาโยธาไสว
ออกยืนม้าพาพลสกลไกร	เพราะยังไม่รู้แท้ฉวยแปรปรวน
ต้องยับยั้งดูทำนองทั้งสองรบ	ต่างตลบเลี้ยวกลมดั่งลมหวน
พระราเมศชำนาญในการทวน	รู้กระบวนสารพัดหัดชำนาญ
แต่รบกันประมาณเพลงห้าสิบถ้วน	ในกระบวนกลศึกต่างฮึกหาญ
แต่ราเมศรู้ตำราอาชาชาญ	ว่าม้าพานแรงน้อยถอยทุกที
แล้วดูท้าวไกรจักรเห็นชักม้า	ทีระอาแรงน้อยจะถอยหนี
จำจะเข้าบั่นบุกไล่คลุกคลี	แม้นเสียทีก็จะล้างให้วางวาย
พระตริพลางทางดูม้าที่นั่ง	เห็นกำลังยังไม่อ่อนค่อยผ่อนขยาย
ทำทีถอยออกให้ห่างทางอุบาย	แล้วรำกรายชักสินธพทีหลบทวน ฯ
๏ ฝ่ายท้าวไทนึกว่าเด็กเล็กเท่านี้	คงจะหนีไล่กลมดั่งลมหวน
พระเยื้องกลับรับหันด้วยคันทวน	เสียกระบวนแทงเข้าอกพลัดตกตาย
ทหารโห่โกลาดั่งฟ้าลั่น	เสียงครื้นครั่นดั่งสุนีคะนองสาย
พวกพหลพลไกรทั้งไพร่นาย	ต่างวุ่นวายฆ่าฟันสนั่นดัง ฯ
๏ ท้าวกัมพลไล่พหลเข้าช่วยรบ	ตีตลบโยธาทั้งหน้าหลัง
พวกทหารฟันตายวายชีวัง	พวกที่ยังเหลือวิ่งเป็นสิงคลี ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์ที่ยกมาพากันถอย	เห็นเสียรอยกลับไปในวิถี
ต่างเข้าค่ายของตัวกลัวเสียที	คิดราวีต่อไปดั่งใจปอง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นเหมราช	เห็นอากาศค่อยสว่างที่หมางหมอง
ทางปราศรัยสองพระองค์จำนงปอง	พระคุณของพ่อนี้ลบภพไกร
พ่อขอถามนามเนื้อเชื้อกษัตริย์	ครองจังหวัดธานินทร์บุรินทร์ไหน
พ่อจะรักเจ้าเหมือนบุตรสุดอาลัย	ขอเชิญไปนคเรศนิเวศน์วัง
สองพระองค์กราบกรานประสานหัตถ์	กรุงกษัตริย์ชื่นชมด้วยสมหวัง
แล้วเชิญชวนเข้าเขตนิเวศน์วัง	พระตรัสสั่งเสนีผู้ปรีชา
ให้จัดแจงแต่งที่บรรยงก์รัตน์	ถวายกษัตริย์หยุดพักตำหนักขวา
แล้วตรัสเชิญนรินทร์รัตน์กษัตรา	กับพระราเมศน้องสองพระองค์
เข้าเวียงวังเหมราขึ้นปราสาท	พระยุรยาตรนำไปศรรไลหงส์
พลางชวนเชิญพระพี่น้องทั้งสององค์	ขึ้นบรรยงก์รัตนาไม่อาวรณ์
พระดำรัสตรัสเรียกมเหสี	กับบุตรีศรีสวัสดึ๋ประภัสสร
ทั้งสององค์เปรมปรีดธุลีกร	พระมารดรรับหัตถ์กษัตรา
ให้พระนุชบุตรีศรีสมร	ประนมกรกราบสมเด็จพระเชษฐา
พระแลเล็งเพ่งพักตร์ลักขณา	ดั่งจันทราแจ่มจัดจำรัสดวง
กระนี้หรือกษัตราที่มารบ	จะมิคบกันมาแน่นเพราะแหนหวง
คิดแย่งชิงกัลยาสุดาดวง	มาตั้งหวงแหนกันทุกวันคืน ฯ
๏ ฝ่ายอนงค์องค์มิ่งมเหสี	นางยินดีในอุราค่อยฝ่าฝืน
บรรเทาทุกข์ที่ประจำทุกค่ำคืน	ค่อยแช่มชื่นในอุราแล้วว่าพลาง
แม่ขอบคุณการุญรักพ่อหนักหนา	เบาอุราสารพัดที่ขัดขวาง
แม่ขอเชิญทั้งคู่อยู่ในปรางค์	ไม่กั้นกางเกียดกันไม่ฉันทา
ขอฝากน้องนงเยาว์กับเจ้าด้วย	จงชูช่วยปกปิดกนิษฐา
เหมือนพี่น้องร่วมครรภ์อย่าฉันทา	ให้มารดาเย็นใจทั้งไพร่พล
สองกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงสดับ	น้อมคำนับทูลความตามนุสนธิ์
ลูกยกมาครั้งนี้ทั้งรี้พล	ช่วยภูวดลพอให้คลายวายอาวรณ์
ด้วยนเรศรัตนาพาราใกล้	ลูกตั้งใจช่วยบพิตรอดิศร
มิได้คิดแก่ชีวิตมาราญรอน	กู้นครให้พระองค์ดำรงวัง
ฉันพี่น้องสองนี้ขออาสา	รบประจามิตรไม่ยับไม่กลับหลัง
ถึงเป็นตายขอถวายซึ่งชีวัง	พระทรงฟังชื่นพระทัยใครจะปาน
ดั่งน้ำทิพย์ธารามาโสรจสรง	วรองค์ขัตติยามหาศาล
โสมนัสตรัสสำรวลชวนสำราญ	พนักงานยกเครื่องเนื่องกันมา
ตั้งถวายไทท้าวเจ้านิเวศน์	พระทรงเดชเชิญสองโอรสา
ให้เสวยเอมโอชโภชนา	กษัตรากราบก้มบังคมคัล
แล้วเสวยพระกระยาสุธาโภช	ที่เอมโอชสารพัดเขาจัดสรร
สามพระองค์ทรงเสวยเครื่องสุพรรณ	พร้อมด้วยกันรักสนิทเหมือนบิตุรงค์
จะเข้านอกออกในมิได้ห้าม	เพราะมีความชื่นชมสมประสงค์
ด้วยรู้แท้ว่าประยูรสกูลวงศ์	ท้าวเธอปลงจิตตั้งเพราะหวังใจ ฯ
๏ จะกล่าวข้างพวกกษัตริย์ให้ขัดแค้น	จะตอบแทนเศร้าหมองไม่ผ่องใส
แต่ทัพเด็กยกมาตีก็มีชัย	นึกเสียใจเจ็บอายหลายประการ
จำจะคิดแยบคายให้หลายอย่าง	ดูท่าทางให้ประจักษ์เข้าหักหาญ
แล้วตั้งพวกเสนีปรีชาชาญ	จัดทหารพลหมื่นพื้นฉกรรจ์
ทั้งหลาวโล่โตมรศรกำซาบ	อีกดั้งดาบง้าวธนูเป็นคู่ขัน
เอาช้างต้นพลายประสิทธิ์ติดน้ำมัน	พลขันธ์ปืนผากล้าณรงค์
เราจะออกชิงชัยในสนาม	ทำสงครามให้กระจุยเป็นผุยผง
ปราบอรินทร์เสียให้ได้เหมือนใจจง	โดยจำนงเป่าปัดพวกศัตรู
ฆ่าอ้ายพวกหนุ่มเด็กเสียให้ได้	ตีเวียงชัยราญรอนให้อ่อนหู
พรุ่งนี้เช้าเองไปนัดพวกศัตรู	บอกว่ากูจะรบรับกับพระยา
ท้าวสั่งเสร็จแล้วเสด็จเข้าไสยาสน์	ขุนอำมาตย์ตั้งพหลพลอาสา
เสียงครึกครื้นยืนแน่นพวกแสนยา	ถือสาตราเตรียมตัวทั่วทุกคน
พอเช้าตรู่สุริยาภาณุมาศ	ขุนอำมาตย์สั่งบ่าวเหล่าพหล
ไปร้องท้าหน้านิเวศน์เขตมณฑล	เตรียมพหลออกรบอย่าหลบตัว
จะคบค้าเด็กหนุ่มคุ้มไม่ได้	จะบรรลัยทั้งจังหวัดจับตัดหัว
มาบอกให้คนผู้ได้รู้ตัว	อย่าเมามัวคบเด็กใช่เหล็กดี ฯ
๏ ฝ่ายเสนีที่รักษาตามขอบเขต	นำเอาเหตุไปประณตบทศรี
ทูลแถลงแจ้งความตามคดี	พระภูมีทราบเรื่องเคืองพระทัย
จึงตรัสกับกษัตราว่าวันนี้	พวกไพรีมันมาว่าไม่ปราศรัย
บิดาจะออกสู้กู้เวียงชัย	ให้พวกไพรียับอัปรา ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	ชุลีหัตถ์ประนมก้มเกศา
ลูกจะขอฉลองคุณมุลิกา	จะอาสาแทนพระองค์ออกสงคราม
แล้วทูลลามากับพระราเมศ	จากนิเวศน์ไปถึงค่ายพลางไต่ถาม
กับท่านครูผู้ปรีชาพยายาม	ข้าศึกตามท้าทายหลายประการ
เราจะออกชิงชัยอย่างไรบ้าง	ในท่าทางรบสู้ดูทหาร
แล้วแต่ท่านจะจัดแจงจงแต่งการ	จะรอนราญฉันพี่น้องทั้งสองคน
อาสาท้าวเจ้านิเวศน์เกศกษัตริย์	ช่วยกำจัดพวกศัตรูดูอีกหน
ท่านจงแต่งเสนาพลาพล	จะประจญกับศัตรูหมู่อรินทร์
ท่านพรหเมศยกเมฆตามลัทธิ	แล้วตรองตริดั่งนิยมสมถวิล
ด้วยชะตานายเราเจ้าแผ่นดิน	จะเพิ่มภิญโญยศปรากฏนาม
อันข้าศึกศัตรูสู้ไม่ได้	จะมีชัยลือดังทั้งสยาม
ถ้าแม้นใครขืนสู้ทำวู่วาม	คงตายตามเหมือนแมงเม่าบินเข้าไฟ
พลางจัดแจงแต่งพหลพลรบ	ทหารครบเร่งกันเสียงหวั่นไหว
สั่งให้ผูกมิ่งม้าอาชาไนย	คชไกรดั้งกันอันบรรจง
ผูกพระยาคชาธารชำนาญยุทธ์	เครื่องอาวุธพร้อมพรั่งดั่งประสงค์
ทั้งทหารเกณฑ์หัดจัตุรงค์	มงคลคงแจกให้ทั้งไพร่นาย
แล้วบอกมนต์ให้พระองค์ทรงสวัสดิ์	สองกษัตริย์เมื่อชิงชัยดั่งใจหมาย
เห็นเสียทีจงตวาดอย่าคลาดคลาย	อ้ายตัวนายคงจะงกตกตะลึง ฯ
๏ จะกล่าวข้างท้าวไพรชนยกพลออก	มาถึงนอกเกิดโทโสโมโหหึง
ขับช้างต้นพลแสนแล่นตะบึง	มาพักหนึ่งถึงที่รบสมทบพล
พวกในเมืองเหมราเห็นข้าศึก	เสียงโห่ฮึกก้องสุธาโกลาหล
ท้าวเธอเร่งโยธาพลาพล	จรดลยกออกนอกบุรินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	ชวนกษัตริย์น้องชายดั่งใจถวิล
ขึ้นทรงช้างโดยจำนงดั่งองค์อินทร์	พร้อมกันสิ้นรถรัตน์อัสดร
ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์สะกดทัพ	ขึ้นรถขับตามติดอดิศร
ยกกระบวนแสนยาพลากร	โห่สะท้อนเสียงเร้าจะเอาชัย
พอถึงที่ท้องสนามทั้งสามทัพ	ต่างบังคับให้ปักธงลงไสว
พวกทหารต่อทหารทุกด้านไป	ยิงปืนไฟหน้าทัพเข้ารับรอง ฯ
๏ ฝ่ายท้าวไทไพรชนเร่งพลรบ	เข้าสบทบแทงฟันผันผยอง
แกว่งอาวุธฉาดฉับเข้ารับรอง	เสียงกึกก้องล้มตายลงหลายคน
ท้าวไพรชนขัดใจเธอไสช้าง	เข้าไปกลางร้องขู่หมู่พหล
เหวยอ้ายพวกช้างเราเข้าประจญ	ใครถอยร่นลงมาเสนานาย
เอาดาบฟันบั่นเกล้าอย่าเอาไว้	ทั้งนายไพร่ตีประดาอย่าขยาย
ท้าวรำขออยู่บนคอคเชนทร์พลาย	เธอมุ่งหมายว่าจะบุกเข้าคลุกคลี ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	หน่อกษัตริย์ฤทธิไกรไสหัตถี
พอใกล้ท้าวไพรชนหน้ามนตรี	กล่าวคดีเยาะหยันจำนรรจา
ต้องประสงค์สิ่งใดในเหมราช	จึงมุ่งมาดพาพหลพลอาสา
มารบพุ่งยุ่งยิ่งชิงพารา	ป่าวบรรดาพวกกษัตริย์มาอัดแอ
ปรารถนาสิ่งใดจงไขขาน	ให้ลูกหลานรู้บางอย่างกระแส
หรือต้องการเล่นชู้มาดูแล	ท่ากอแกให้ขุ่นวุ่นทั้งเมือง
จงเอื้อนอรรถวัจนังให้หยั่งรู้	พวกศัตรูจอมโยธานัยน์ตาเหลือง
แม้นรักตัวเลิกทัพกลับไปเมือง	พอปลดเปลื้องร้อนราคที่จากเมีย
เป็นผู้ใหญ่ขายหน้าเจ้าข้าเอ๋ย	พึ่งได้เคยเห็นหัวพวกตั้วเหีย
พากันมารบสู้หาชู้เมีย	ให้มันเสียโยธาพลากร ฯ
๏ ท้าวไพรชนได้ฟังให้คั่งแค้น	เด็กพูดแสนเจ็บจิตดั่งพิษศร
จึ่งร้องว่าฮ้าเฮ้ยเด็กปากบอน	มาขอดค่อนให้ผู้ใหญ่เขาได้อาย
ใช่ธุระคะขาเจ้ากาฝาก	อย่าพูดมากไปจะริบให้ฉิบหาย
ทั้งพหลพลไกรทั้งไพร่นาย	ตัวจะตายเสียด้วยง้าวที่ขาวคม
ประมาทเราเป็นผู้ใหญ่ไก่สองขน	ก็จะป่นปี้เปื้อนเหมือนขนม
ให้กาแร้งแย่งกระดูกเจ้าลูกลม	กินให้สมน้ำหน้าคนสาธารณ์
พลางไสช้างเงื้อง้าวยาวจะฟาด	พระหน่อนาถป้องปัดเสียงฉัดฉาน
ช้างต่อช้างแทงกันประจัญบาน	ต่างทะยานเสือกไสในทำนอง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	หน่อกษัตริย์ร่ายเวทวิเศษสนอง
เหมือนท่านครูสอนให้ดั่งใจปอง	แล้วก็ร้องตวาดไปในณรงค์
ท้าวไพรชนขนชันให้หวั่นหวาด	กัมปนาทแข็งขึงตะลึงหลง
นรินทร์รัตน์กวัดแกว่งพระแสงทรง	ฟาดถูกตรงชายไหล่ท้าวไพรชน
พวกทหารบุกบั่นกระชั้นไล่	พลไพร่แตกยับวิ่งสับสน
ต่างก็วิ่งทิ้งนายกลัววายชนม์	เที่ยวเสือกสนผ้าเสื้อไม่เหลือเลย
ฝ่ายกษัตริย์ต้องอาวุธสุดจะเจ็บ	ให้เมื่อยเหน็บในอุรานิจจาเอ๋ย
ทั้งเจ็บช้ำระกำใจเพราะไม่เคย	ก็แตกเลยไปไม่ยั้งกระทั่งเวียง ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงเหมราช	สั่งอำมาตย์โห่ร้องกึกก้องเสียง
พากษัตริย์สองทัพกลับเข้าเวียง	ให้ตั้งเลี้ยงพลไกรทั้งไพร่นาย
แล้วให้เชิญท่านครูผู้วิเศษ	พราหมณ์พรหเมศไปมนเทียรวิเชียรฉาย
ประทานของเครื่องประดับสำหรับกาย	สร้อยสวมสายพลอยประดับสำหรับพราหมณ์
ทั้งเงินตราผ้าเสื้อโขมพัตถ์	ท้าวเธอจัดมารางวัลท่านทั้งสาม
กับโหรเฒ่าราชครูดูฤกษ์ยาม	พร้อมทั้งสามผู้ทำนายทายสุบิน
กับพวกพลรัตนาที่มาช่วย	ทั้งเจ็บป่วยแจกให้สมอารมณ์ถวิล
กับขุนนางที่ออกสู้กู้แผ่นดิน	ประทานสิ้นถ้วนทั่วทุกตัวนาย ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาจักร	เธอแสนรักสองกษัตริย์สมมาดหมาย
แล้วโองการตรัสเฉลยภิเปรยปราย	พ่อค่อยวายทุกขาที่อาวรณ์
แต่บรรดาโยธาอยู่ที่ค่าย	เห็นจะไม่มีสุขสโมสร
จงรื้อค่ายให้มาอยู่ในนคร	ได้วายร้อนเหนื่อยยากลำบากใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบดินทร์ปิ่นกษัตริย์	โองการตรัสชี้แจงแถลงไข
กับท่านครูผู้ปรีชาเสนาใน	ให้รื้อค่ายยกเข้าเขตนิเวศน์วัง
ฝ่ายนิกรพรหเมศแกเห็นชอบ	ตามระบอบสมจิตที่คิดหวัง
พวกข้าศึกจะค่อยคลายวายระวัง	ยกเข้าตั้งอยู่ในนี้มีอุบาย
มันจะได้นึกว่าเราไปถิ่น	สมถวิลเหมือนจิตข้าคิดหมาย
แกจึ่งสั่งพวกพหลพลนิกาย	ให้ทำลายค่ายแล้วเร่งยกพล
ทำเหมือนทีเดินทัพจะกลับหลัง	ไปยับยั้งอยู่ในป่าพนาสณฑ์
ต่อค่ำมืดเงียบสงัดจึ่งจัดพล	ค่อยรีบร้นผ่อนกันมาเข้าธานี
เสนาในไปทำตามรับสั่ง	พูดกันดังกึกก้องท้องวิถี
ต่างรื้อค่ายไพร่พลพวกมนตรี	เสียงอึงมี่หาบคอนต้อนกันไป ฯ
๏ พวกข้าศึกเห็นทัพกลับไปสิ้น	สมถวิลยินดีจะมีไหน
ครั้งนี้เราจะกระทำให้หนำใจ	จะลุยไล่ให้กระทั่งถึงวังเวียง
อีกสามวันเราจะยกเข้านิเวศน์	ชิงขอบเขตโห่ร้องให้ก้องเสียง
ทำบันไดพาดป้อมให้พร้อมเพรียง	ฟังสำเนียงปืนสัญญาเข้าราวี
เห็นจะได้สมหวังเหมือนยังคิด	ประจามิตรคงจะยับดั่งสับสี
แต่ลำพังเจ้าพาราออกราวี	เราเข้าตีไหนจะทนคงป่นไป
ห้ากษัตริย์ปรึกษาบรรดาอยู่	เรารบสู้เล่นกันให้หวั่นไหว
พลางจัดแจงแต่งพหลพลไกร	จะชิงชัยให้สำเร็จเสร็จจำนง ฯ
๏ จะกล่าวข้างทัพกษัตริย์ที่จัดเล่า	เข้าอยู่ป่าพุ่มไม้ไพรระหง
ครั้นรอนรอนอ่อนแสงพระสุริยง	พอค่ำลงยกอ้อมล้อมเข้าเมือง
กรุงกษัตริย์จัดที่ให้อยู่พัก	มาพร้อมพรักในจังหวัดขนัดเนื่อง
ทั้งพหลพลไกรที่ในเมือง	หมดทั้งเครื่องห้ามไว้มิให้อึง ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญในการยุทธ์	เตรียมอาวุธสาตราแต่มาถึง
จะคิดอ่านปล้นค่ายอย่าให้อึง	เวลาถึงสามยามจะตามตี
จัดทหารสำรองไว้สองหมื่น	พวกถือปืนสองพวกหมวกหนังหมี
ใส่เสื้อกันเกราะกันสาตราเคยราวี	พวกกระบี่แหลนหลาวทั้งง้าวทวน
ที่ถือขวานด้ำยาวฟันเสาค่าย	ทั้งนอกในตามตำราม้ากินสวน
โดยพิชัยสงครามตามกระบวน	จัดถี่ถ้วนครบเสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์เหมราช	สั่งอำมาตย์แต่บรรดาโยธาหาญ
ให้สมทบทัพใหญ่อันชัยชาญ	ผูกคชสารพระที่นั่งอลังกรณ์
กูจะไปยงยุทธ์กับบุตรด้วย	จะได้ช่วยขับทหารชาญสมร
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จบทจร	ขึ้นกุญชรพร้อมพรั่งจากวังใน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมราเมศเกศกษัตริย์	นรินทร์รัตน์ขัตติยาอัชฌาสัย
ทรงพระยาช้างต้นยกพลไกร	สั่งมิให้พูดจาพลาพล
ทั้งฟืนไฟมิให้จุดทั้งชุดคบ	จะเข้ารบจึ่งให้โห่โกลาหล
ห้ามปากเสียงจามไอทั้งไพร่พล	ต้อนพหลรีบออกนอกบุรี
เข้าโอบอ้อมล้อมค่ายท้าวจักรวรรดิ	สามกษัตริย์ยืนช้างกลางวิถี
พวกข้าศึกนั่งยามตามอัคคี	บ้างก็ตีเกราะกลองฆ้องตระเวน
พอเห็นทัพโอบอ้อมเข้าล้อมค่าย	ต่างตกใจบอกกันฉาวดั่งกราวเขน
พวกทหารโดนกันจนล้มระเนน	วิ่งพ่านเพ่นไปแต่ตัวยังมัวนอน
พวกทหารสามพระองค์ทรงสวัสดิ์	ต่างรีบรัดฟันค่ายเอาไม้ขอน
กลิ้งเข้าไปไล่กระชั้นเข้าฟันฟอน	พลนิกรโห่เร้าจะเอาชัย ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวจักรวรรดิลุกผวา	เสียงโยธาโห่ลั่นสนั่นไหว
รับพระแสงแกว่งต้อนพลไกร	ทั้งนายไพร่ออกประจญรณรงค์
เข้าฟันฟอนต้อนเข้ารับสัประยุทธ์	ด้านนอกจุดไฟกระจุยเป็นผุยผง
ยิงปืนตับคาบศิลาปืนจ่ารง	พวกทะนงกรูเข้าค่ายบ้างไล่แทง ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวจักรวรรดิขึ้นอัศวราช	ขุนอำมาตย์ป้องกันด้วยขันแข็ง
หนีออกจากหลังค่ายเห็นไฟแดง	ก็ลัดแลงควบม้าอาชาไนย
คิดจะหนีออกให้ห่างเป็นทางหล่ม	ล้วนโคลนตมเหลือเป็นทุกข์บุกไม่ไหว
กับทั้งพวกรี้พลสกลไกร	ไปไม่ได้สุดจนพ้นปัญญา
พลางแลดูหมู่ทหารพวกข้าศึก	ไล่สะอึกพร้อมพรักกันหนักหนา
ไม่เห็นช่องที่จะแหวกแหกออกมา	เหลือระอาที่จะสู้หมู่ไพริน
ท้าวจึ่งว่าแต่บรรดาพวกเรานี้	ระดมตีออกให้ได้ดั่งใจถวิล
ได้รีบร้อนไปจังหวัดปัถพิน	จะนิ่งดิ้นให้เขาจับได้อับอาย ฯ
๏ ฝ่ายเสนีที่เป็นใหญ่ฝ่ายทหาร	คิดเห็นการจะแก้ไขดั่งใจหมาย
แล้วทูลว่าขอพระองค์จงอุบาย	คิดแปลงกายเป็นไพร่เหมือนใจปอง
เอาเครื่องทรงแต่งกายชายทหาร	อาชาชาญให้มันขี่เป็นเจ้าของ
ท้าวจักรวรรดิเห็นความตามทำนอง	เธอถอดของแต่งองค์ส่งให้พลัน
แล้วจึ่งว่าฮ้าเฮ้ยเวลานี้	เราเร่งตีออกไปรบผายผัน
แม้นปลดปลอดรอดตายวายชีวัน	ถึงเขตคันกูจะให้เป็นนายพล
ครั้นจัดแจงแต่งเสร็จสำเร็จกิจ	สมที่คิดต้อนไพร่ไล่พหล
จัตุรงค์เสนาพลาพล	ให้รีบร้นแหกทางในกลางคืน ฯ
๏ จะกล่าวข้างสามพระองค์เธอทรงช้าง	ไล่ขุนนางชาญกำแหงที่แข็งขืน
ต่างเข้าฟันกันตายในกลางคืน	ทหารปืนต่างก็ยิงเป็นสิงคลี
พระตรัสว่าจับเป็นอย่าเข่นฆ่า	ตัวพระยาจับไว้อย่าให้หนี
ทหารพร้อมล้อมขยับจับพาชี	เสียงอึงมี่กรูกันประจัญบาน
จับได้คนที่แปลงตัวเป็นกษัตริย์	เอาเชือกมัดจูงมาที่หน้าฉาน
พระสั่งให้เลิกพหลพลมินาน	กลับสถานกรุงไกรในกลางคืน
ฝ่ายเสนาเหลือมาสักร้อยเศษ	ออกจากเขตเหมราค่อยฝ่าฝืน
พาท้าวไทเดินทางมากลางคืน	ไม่มีชื่นเศร้าใจมาในดง
จนเข้าเขตลัชวีบุรีรัตน์	ค่อยดั้นดัดมาในไพรระหง
แวะเข้าตามบ้านป่าพนาดง	โดยจำนงเลี้ยงกันทุกวันมา
จนถึงเมืองเข้าเขตนิเวศน์สถาน	แสนรำคาญมิได้สิ้นถวิลหา
ทั้งเสียคนพลทหารในพารา	ช้ำอุราเจ็บอายหลายกระบวน
พลางปรึกษาหาอุบายคิดถ่ายถอน	ไปราญรอนพวกมีบุญนึกหุนหวน
คงจะคิดเอาให้ได้ในกระบวน	เที่ยวชักชวนคนดีมีวิชา ฯ
๏ จะกล่าวข้างสามกษัตริย์ครั้นเลิกทัพ	พากันกลับเข้านิเวศน์เขตมหา
พอรุ่งรางสร่างแสงพระสุริยา	พร้อมบรรดาไพร่พลสกลไกร
ให้คุมท้าวเจ้านิเวศน์เขตจังหวัด	มาถามอรรถโดยจำนงที่สงสัย
ไปไล่เลียงถามซักประจักษ์ใจ	มันมิใช่รู้กันทั่วว่าตัวแปลง
สามกษัตริย์ขัดเคืองพระทัยหนัก	มันยอกยักทำแยบคิดแอบแฝง
แต่บรรดาจับมาได้ให้ช้างแทง	เพราะมันแกล้งมารยาพวกสาธารณ์
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จเข้าวังราช	ขุนอำมาตย์เตรียมทั่วตัวทหาร
เข้านิเวศน์เขตแคว้นแสนสำราญ	พระผู้ผ่านธรณีเธอปรีดิ์เปรม
เชิญกษัตริย์สององค์ทรงสวัสดิ์	ขึ้นปรางค์รัตน์คลายทุกข์สุขเกษม
เสนาในไพร่เศรษฐีค่อยปรีดิ์เปรม	ต่างอิ่มเอมวายทุกข์เป็นสุขใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาเขต	วายเทวษหม่นหมองค่อยผ่องใส
ด้วยจะได้สองนัดดาพระอภัย	มาไว้ในนคราคงถาวร
จำจะผูกไมตรีเป็นที่หวัง	ช่วยปลูกฝังให้ภิญโญสโมสร
คงปรากฏยศไกรขจายจร	ดัสกรทุกประเทศเขตทมิฬ
ให้เกรงเดชเดชาอานุภาพ	ให้ราบคาบสมดั่งจิตคิดถวิล
แต่ยังไม่ราบเตียนเสี้ยนแผ่นดิน	พระภูมินทร์เยื้องย่างเข้าปรางค์ทอง
สถิตแท่นแว่นฟ้าทิพอาสน์	พร้อมพระญาติมเหสีบุตรีสนอง
พระแถลงแจ้งความตามทำนอง	หากได้สองกษัตริย์สู้กู้บุรี ฯ
ตอนที่ ๑๒๖
เจ็ดกษัตริย์ตายสี่หนีสาม
๏ จะขอกลับจับความถึงสามทัพ	ที่ตั้งรับล้อมปราการชานกรุงศรี
เห็นสี่ทัพยับย่อยป่นเต็มที	จึงต้องรีรอฟังกำลังพล
ดูทหารชาญณรงค์เคยยงยุทธ์	ก็สิ้นสุดเกิดวิบัติทั้งขัดสน
บ้างเจ็บปวดวุ่นวายลงหลายคน	แต่ล้วนพลเคยชำนาญการสงคราม
ครั้นจะชักชวนกันทั้งสามค่าย	ก็อายใจหลายเพลงนึกเกรงขาม
ฉวยใครพานางไปได้เสียดายงาม	จะมีความอดสูใช่งูดิน
เราก็เสือเชื้อชาติเจ้าชู้เก่า	จะรบเร้าเอาให้สมอารมณ์ถวิล
แม้นตีได้เขตแคว้นทั้งแดนดิน	เหมือนทรงศิลป์มาบำราบปราบกุมภัณฑ์
ทหารดีมีฤทธิ์ประสิทธิ์ประสาท	ทั้งอำมาตย์เรี่ยวแรงแข็งขยัน
จะไปเชิญโฉมสีดาวิลาวัณย์	ในสวนขวัญสักเมื่อไรคงได้มา
แต่ไม่ต้องด้วยบทจึงงดไว้	สู้ข้ามไปผลาญโคตรท้าวยักษา
ต่อเสร็จศึกรับอนงค์องค์สีดา	มาพาราสมประสงค์จำนงปอง
อันเรื่องราวเล่าก็มีเป็นที่อ้าง	ต้องเอาอย่างแบบบุราณท่านสนอง
ลงเอนเอกเขนกนึกแต่ตรึกตรอง	แต่จะลองสนทนาทำหารือ
เขาจะว่าอย่างไรจะใคร่รู้	ฟังกระทู้เขาจะไปอย่างไรหรือ
เมื่อแรกเริ่มยกมาได้หารือ	เป็นคู่มือคู่คิดพร้อมจิตใจ
แล้วสั่งพวกคนสนิทที่ชิดเชื้อ	นำเอาเนื้อความไปแจ้งแถลงไข
ว่าเราเชิญพระสหายผู้ร่วมใจ	เสร็จมาได้สนทนาปรึกษาการ
เสนารับอภิวันท์แล้วผันผาย	ทั้งสองนายเรียกบ่าวเหล่าทหาร
พอสมควรด่วนไปมิได้นาน	แล้วแจ้งการนายประตูให้รู้ความ
ว่าไทท้าวเจ้าเรารับสั่งใช้	มาเฝ้าองค์ภูวไนยชาญสนาม
นายประตูรู้แจ้งแห่งเนื้อความ	เขาบอกนามท้าวไทรีบไปพลัน
เรียนกับท่านผู้ใหญ่ในค่ายหลวง	ตามกระทรวงเร็วร้อนรีบผ่อนผัน
เสนารับกลับไปบังคมคัล	ทูลให้ท่านท้าวทราบแล้วกราบกราน
เธอแจ้งเรื่องสั่งให้ออกไปรับ	เสนากลับมาเรียกพหลทหาร
รีบมารับเข้าไปมิได้นาน	ต่างกราบกรานทูลแถลงแจ้งคดี
สองท้าวทราบแต่งองค์สรงสนาน	สั่งทหารกัณฐัศว์ทั้งหัตถี
พร้อมสะพรั่งทั้งพหลแลมนตรี	จรลีมาทรงรถบทจร
สารถีตีม้าให้คลาเคลื่อน	ลีลาศเลื่อนพลแห่แลสลอน
ออกจากค่ายเร่งพหลพลนิกร	แล้วรีบจรมาถึงพลันด้วยทันที ฯ
๏ ฝ่ายท้าวไทได้เห็นสองสหาย	รีบผันผายเชิญไปถึงในที่
แต่งไว้รับเชิญให้นั่งต่างยินดี	สั่งเสนียกเครื่องเนื่องกันมา
ทั้งกับแกล้มชัยบานเค็มหวานพร้อม	ประณตน้อมตั้งรายทั้งซ้ายขวา
สามกษัตริย์เสวยพลางทางสนทนา	ต่างปรึกษาการสงครามตามอุบาย
ใครจะคิดกลไกอย่างไรมั่ง	จะได้ฟังการสงครามสามสหาย
ด้วยต่างคนจะชิงชู้หาอุบาย	ซ่อนแยบคายความในไม่ไขจริง
แต่วาจาปราศรัยใจไม่ตั้ง	เปรียบเหมือนดั่งมดท้าวเจ้าผีสิง
อันชาติชายแล้วตะกลามเป็นความจริง	เรื่องผู้หญิงมันหนักหนาถึงฆ่าฟัน
อย่าว่าแต่ท้าวพระยามหากษัตริย์	พวกแก่วัดเล่าก็หนักมักกะสัน
เหมือนอย่างกุ้งก้ามกรามตะกลามครัน	ไม่เคยฉันเมถุนมักวุ่นวาย
ทั้งสามท้าวเจ้าชู้รู้น้ำจิต	ต่างก็คิดจะใคร่ได้ดั่งใจหมาย
ต่างก็พูดแสร้งเสเพทุบาย	เป็นแยบคายอ้อมค้อมไม่ยอมตัว
ล้วนเสือเฒ่าเจ้าความคิดบิดตะกูด	แต่ปากพูดกรุ้มกริ่มทั้งยิ้มหัว
นึกหมายใจว่าจะได้เป็นของตัว	แต่ล้วนมัวหลงงามทั้งสามชาย
แต่ล้วนพวกดึงดื้อถือทิษฐิ	ต่างตรองตริหวังว่าสมอารมณ์หมาย
แม้นมิได้อนงค์ก็คงอาย	จะมาหมายนั่งงมประสมมือ
นี่นางเดียวจะมารบสมทบเข้า	แม้นได้เจ้าเยาวมิ่งมาจริงหรือ
ก็คงจะวุ่นวายเมื่อปลายมือ	ต่างแย่งยื้อกันเปล่าไม่เข้าการ
เขาก็เขาเราก็เราเจ้าความคิด	สู้ป้องปิดความในไม่ไขขาน
สนทนาปราศรัยไปตามการ	เสร็จสำราญเลี้ยงลากันคลาไคล ฯ
๏ จะกล่าวในพารามหากษัตริย์	ยังข้องขัดเศร้าหมองไม่ผ่องใส
ด้วยข้าศึกยังไม่สิ้นเหมือนริ้นไร	ฝ่ายท้าวไทเจ้าพาราตรัสหารือ
กับสองหน่อนฤบาลชาญสนาม	การสงครามจะชิงชัยอย่างไรหรือ
ราษฎรร้อนใจดั่งไฟฮือ	มันเล่าลือต่างต่างไม่สร่างกลัว
ไม่เป็นอันทำกินสิ้นสติ	พ่อตรองตริอนุกูลเถิดทูนหัว
อันข้าศึกมักกะสันยังพันพัว	มันพวกวัวเสือทับคงรับมือ
คิดกำจัดสัตว์บาปที่หยาบช้า	ให้อัปราชัยไปไม่ได้หรือ
พ่อจัดคนปล้นค่ายไล่กระพือ	ที่ฝีมือกล้าหาญชาญณรงค์
พระหน่อไทได้สดับอภิวาท	ขอรองบาทภูวไนยดั่งในประสงค์
ลูกอาสากว่าชีวิตจะปลิดปลง	อย่าได้ทรงพระวิตกสะทกสะท้าน
มิให้ร้อนถึงอาณาประชาราษฎร์	ข้าพระบาทกับท่านครูหมู่ทหาร
ขอกำจัดเหล่าร้ายให้วายปราณ	มิให้นานเนิ่นช้าถึงห้าวัน
พระทรงฟังสังรเสริญเจริญยศ	ดั่งได้ผ่านโสฬสเกษมสันต์
เสด็จขึ้นปรางค์มาศปราสาทสุวรรณ	จรจรัลเข้าในที่ไสยา
ฝ่ายโฉมยงองค์พระปิ่นนรินทร์รัตน์	มาปรัศว์ที่พักตำหนักขวา
กับพระน้องสององค์ทรงศักดา	เชิญท่านอาจารย์เฒ่ามาเล่าความ ฯ
๏ ฝ่ายนิกรมพรหเมศรู้เหตุสิ้น	สมถวิลจะล้างศึกไม่นึกขาม
แกจึ่งว่าอย่าต้องพยายาม	จะทำตามวิทยามหามนต์
อย่าให้ต้องรบสู้เป็นคู่เคี่ยว	เวลาเดียวเอาให้ยับวิ่งสับสน
แต่จะต้องมั่วสุมประชุมพล	ให้ขึ้นบนหอรบถือคบเพลิง
จะเรียกไฟให้เกิดขึ้นกลางหน	แล้วไล่พลดีให้เปิดเตลิดเหลิง
ต้อนพวกเราเผาค่อยใส่ให้เปิง	มันเสียเชิงจับกุมตะลุมบอน
ไปทูลท้าวเจ้าบุรินทร์ให้สิ้นทุกข์	ขอดับยุคให้ภิญโญสโมสร
สองกษัตริย์ยินดีชุลีกร	แต่นิ่งนอนสนทนากับอาจารย์
จนเดือนเที่ยงเสียงนกวิหคร้อง	ประสานซ้องครื้นเครงวังเวงหวาน
ต่างระงับหลับนอนผ่อนสำราญ	ฝ่ายอาจารย์ตรึกตรองของสำคัญ
พอรุ่งแจ้งแสงทองส่องอากาศ	ภาณุมาศเรื่อแรงส่งแสงฉัน
ฬระจอมวังออกยังพระโรงครัน	ขึ้นสุวรรณแท่นทองจำลองลาย
ประโคมแตรแซ่เสียงสำเนียงแจ้ว	ทั้งปี่แก้วครื้นโครมประโคมถวาย
พร้อมเสนาเฝ้าเคียงกันเรียงราย	กราบถวายบังคมตามกันสามที
สองพระหน่อนฤบาลชาญสนาม	พาท่านพราหมณ์ไปประณตบทศรี
พระปราศรัยไปพลันด้วยทันที	โดยคดีสงครามตามทำนอง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	ประนมหัตถ์แล้วประมูลทูลฉลอง
ทานอาจารย์ขออาสาฝ่าละออง	มิให้ต้องวุ่นวายกับไพร่พล
ขอให้ปลูกหอรบจงครบเครื่อง	ที่นอกเมืองชายป่าพนาสณฑ์
กับธงแพรต่างสีใส่ที่บน	หม้อน้ำมนต์ของหวานการบูชา
กับเพดานม่านกั้นทั้งสี่ทิศ	ครอบสำริดสำหรับศาลอ่านคาถา
พระทรงฟังยินดีทั้งปรีดา	จึงชงคาสั่งเสนีทั้งสี่นาย
อาจารย์เฒ่าท่านจะเอาสิ่งใดบ้าง	อย่าขัดขวางหาให้สมอารมณ์หมาย
รีบไปทำตามสั่งทั้งสี่นาย	เร่งจับจ่ายของข้าวขนเอาไป
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	ขุนอำมารย์เร่งกันเสียงหวั่นไหว
สองกษัตริย์บังคมลาพากันไป	เสนาใหญ่พร้อมพรั่งทั้งอาจารย์
ปลูกหอรบครบเครื่องพิชัยยุทธ์	ปักอาวุธสารวัตรจัดทหาร
ถือธงเทียวเขียวดำประจำการ	เครื่องสักการบัดพลีพลีกรรม
คาดเพดานศาลตั้งทั้งแปดทิศ	ผูกม่านปิดรจนาเลขาขำ
ทั้งหอรบครบถ้วนกระบวนทำ	ตั้งหม้อน้ำเครื่องบวงสรวงเทวา ฯ
๏ การสำเร็จเสร็จสรรพกลับมาเฝ้า	ต่างก้มเกล้าทูลพลันด้วยหรรษา
พระทราบสิ้นยินดีทั้งปรีดา	ว่าเวลาพรุ่งนี้เช้าเราจะไป
ดูท่านครูผู้จะปราบกำราบศึก	ขอสมนึกดับเข็ญให้เย็นใส
พระจึ่งสั่งมาตยาเสนาใน	ทั้งนายไพร่เตรียมอาวุธยุทธนา
ครั้นสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	ขุนอำมาตย์เตรียมพหลพลอาสา
ทั้งรถรัตน์จัตุรงค์อลงการ์	เครื่องสาตราทวนธงอลงกรณ์
บ้างจัดแจงแต่งพลับพลาที่หนาป้อม	ทหารพร้อมดั้งดาบกำซาบศร
ปืนน้อยใหญ่เสโล่แลโตมร	ผูกกุญชรพระที่นั่งทั้งดั้งกัน
มาเตรียมคอยท่านท้าวแต่เช้าตรู่	พร้อมทุกหมู่เสร็จสรรพกองทัพขัน
พอรุ่งรางสร่างสีรวีวรรณ	พระทรงธรรม์พลิกฟื้นตื่นบรรทม
พนักงานเครื่องอานสำรับพร้อม	ประณตน้อมล้วนสุรางค์นางสนม
พวกอยู่งานพัชนีพัดวีลม	ทุกหมู่กรมสาวสุรางค์พวกนางใน
พระสระสรงทรงเครื่องพิชัยยุทธ์	เหน็บอาวุธเนาวรัตน์จำรัสไข
ทรงพระมาลาเบี่ยงคู่เวียงชัย	เสด็จไปพระโรงรัตน์ชัชวาล
พร้อมเสนาข้าทูลละอองบาท	พระยุรยาตรตรงมายังหน้าฉาน
ทรงพระยาม้าที่นั่งอลังการ	ขุนทหารโห่เร้าจะเอาชัย
พอฤกษ์ดีตีฆ้องกลองสนั่น	ประโคมลั่นสังข์แตรแซ่ไสว
มโหระทึกกึกก้องแซ่ซ้องไป	พลไกรเดินกระบวนถือทวนธง
ออกประตูบูรพาระดาดาษ	ล่วงลีลาศชายป่าพนาระหง
ถึงสำนักพักพวกจัตุรงค์	เสด็จตรงขึ้นประทับบนพลับพลา
สองกษัตริย์นฤบาลชาญสมร	บทจรมาประนมก้มเกศา
กับท่านครูผู้ประสิทธิ์วิทยา	พร้อมเสนากราบก้มบังคมคัล
เธอปราศรัยไต่ถามตามระบอบ	พระชื่นชอบอิ่มเอมเกษมสันต์
ท่านนิกรมพรหเมศทูลเหตุพลัน	ในค่ำวันนี้จะให้พวกไพรี
แตกไปทั้งสามค่ายมิให้เหลือ	ให้เหมือนเสือล้างป่าพากันหนี
แล้วค่อยเร่งรุมจับทับทวี	ระดมตีตัดทางไปกลางไพร
แกทูลเสร็จรีบมาหน้าหอรบ	ตรวจเครื่องครบพร้อมเสร็จข้างเพทไสย
ตั้งบัดพลีบำบวงสรวงพระไพร	ทั้งเทพไทแปดทิศวิสสุกรรม
ทั้งอิศวรภูวไนยเจ้าไกรลาส	ขอโอกาสมาช่วยชุบอุปถัมภ์
แล้วเสกน้ำแปดหม้อบริกรรม	พวกประจำยกธงอลงกรณ์
พอบ่ายแสงสุริยาฟ้าสลัว	เป็นหมอกมัวเกิดพระพายชายสิงขร
ให้ข้าศึกง่วงเหงาทั้งหาวนอน	พลนิกรเป็นทั่วทุกตัวคน
พวกข้างนี้มีน้ำที่ทำไว้	เอาลูบไล้ถ้วนทั่วตัวพหล
ต่างหายหนาวถ้วนทั่วทุกตัวคน	กินน้ำมนต์ล้างหน้าพาสบาย
พอสุริยงลงลับพยับฟ้า	พระจันทราแจ่มกระจ่างสว่างฉาย
ท่านนิกรพรหมเข้านั่งกำบังกาย	จุดเทียนรายบริกรรมตามตำรา
เอาจิตตั้งทางกสิณแผ่นดินไหว	บังเกิดไฟแจ่มกระจ่างกลางเวหา
เป็นควันพลุ่งรุ่งโรจน์โชตินา	พื้นสุธาร้อนแรงแสงอัคคี
พวกสามค่ายเห็นไฟผิดประหลาด	ในอากาศเล่าก็แดงเป็นแสงสี
ไหม้พฤกษาป่าดงในพงพี	พวกโยธีหาน้ำไว้สำรอง
สักครู่หนึ่งเป็นพายุระบุระบัด	กระพือพัดลูกไฟไหม้ข้าวของ
ติดเสาค่ายไหม้ยับทุกทัพกอง	ทหารร้องเร่งรับให้ดับไฟ
บ้างตักน้ำโลดโผนเอาโคลนสาด	ด้วยอำนาจเพลิงตำหรับดับไม่ไหว
ถึงจะขนน้ำท่ามาเท่าไร	ไม่ล้างไฟธาตุกสิณอภิญญาณ
ยิ่งถูกน้ำก็ยิ่งซ้ำประเทืองแสง	ลุกเรืองแรงลามไปไหม้ประหาร
เว้นแต่อาโปกสิณอภิญญาณ	จึงล้างผลาญกันได้ดั่งใจจง
ทั้งสามทัพดับไฟมิได้หยุด	อุตลุดแตกกระจุยเป็นผุยผง
ทั้งสามท้าวถอยล่าเข้าป่าดง	เพลิงก็ตรงตามไหม้ไล่กระพือ
ต่างก็ขนมิ่งม้าอาชาชาติ	กลัวอำนาจไฟจริงต้องวิ่งตื๋อ
สองหน่อไทให้คนดีมีฝีมือ	แต่ล้วนถืออาวุธยุทธนา
กองละพันกลั่นกล้าอาสาศึก	เวลาดึกแยกไปทั้งซ้ายขวา
ถือเสน่าหลาวโล่โตมรา	เข้าในป่าดงชัฏสกัดทาง
ที่พวกทัพแตกพ่ายไปทางนั้น	พลฉกรรจ์รีบรัดสกัดขวาง
โห่สนั่นครั่นครื้นยิงปืนพลาง	สองข้างทางหลังหน้าดาประดัง
ทั้งสามทัพขับทหารออกด้านหน้า	ชาวเมืองฆ่ามิได้เหลือดั่งเสือขัง
ที่ไม่สู้งอนง้อขอชีวัง	พวกทัพหลังจับกุมตะลุมบอน
ทั้งสามท้าวเสียทีตีสมทบ	ไม่สู้รบลอดไปทางหว่างสิงขร
ลงจากม้าวิ่งวงตามดงดอน	พลนิกรติดมาสิบห้าคน
ค่อยดั้นดัดลัดทางมากลางป่า	พวกเสนานายทัพวิ่งสับสน
ถูกอาวุธล้มตายทั้งไพร่พล	ที่วิ่งวนจับได้ก็หลายพัน
ที่เข้าหาโดยดีก็มีมาก	ที่ลำบากป่วยไข้ในไพรสัณฑ์
จนจวนรุ่งรังสีรวีวรรณ	เที่ยวบุกบั่นหานายไม่ได้ตัว
จนเดือนดับลับเงาภูเขาขุน	เกือบอรุณสุริยาฟ้าสลัว
พระสั่งว่าพลไพร่ที่ได้ตัว	ทั้งครอบครัวจำส่งรีบลงไป
แต่ตัวเราพี่น้องทั้งสองนี้	จะตามตีจับส่งให้จงได้
พระสั่งพลางทางชักมโมมัย	รีบตามไปในป่าพนาวัน ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นพิภพ	เธอปรารภร้อนพระทัยรีบผายผัน
เสด็จลงจากมหาพลับพลาพลัน	ไปหาท่านพรหเมศฟังเหตุการณ์
ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญการกสิณ	แกแจ้งสิ้นลุกออกมานอกศาล
เจริญอาโปกสิณอภิญญาณ	ให้บันดาลวลาหกตกกระจาย
เปรี้ยงเปรี้ยงเสียงสุนีสนั่นก้อง	ฟ้าก็ร้องแสงปลาบวะวาบสาย
เป็นฝนฟุ้งหยาดอุทกตกกระจาย	พระพายชายเฉื่อยชื่นระรื่นเย็น
แล้วลงจากหอรบพบกษัตริย์	เจ้าจังหวัดถามเรื่องที่เคืองเข็ญ
จะอย่างไรในสงครามเมื่อยามเย็น	ท่านได้เห็นเป็นไฉนจงไขความ ฯ
๏ ฝ่ายนิกรมพรหมประมูลทูลฉลอง	ข้าขอรองบาทบงสุ์ที่ทรงถาม
สองกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงพระนาม	เสด็จตามตีต้อนในดอนดง
แต่ข้าศึกแตกพ่ายกระจายหนี	ในยามนี้ว่าอยู่ในไพรระหง
ข้าพระบาททูลความไปตามตรง	แล้วแต่ทรงเห็นอย่างไรคงได้การ
ท้าวกัมพลดีพระทัยให้ผูกม้า	ขุนเสนาเรียกพหลพลทหาร
นำกระบวนทวนธงเข้าดงดาน	พระภูบาลขึ้นพระยาอาชาไนย
เดินพหลพลทัพไม่ยับยั้ง	เข้าดงรังแรมป่าพฤกษาไสว
จนแจ่มแจ้งแสงสุริโยทัย	เห็นสามค่ายไฟเผาเถ้าเป็นกอง
สมกับท่านผู้วิเศษชี้เหตุผล	แจ้งยุบลบอกกล่าวเล่าสนอง
พระชื่นชมสมประสงค์จำนงปอง	พอปะกองทัพกลับมาฉับพลัน
คุมพหลพลเชลยมานับแสน	จวนเข้าแดนกรุงไกรไอศวรรย์
พระตรัสสั่งม้าใช้ให้ไปพลัน	ว่าทัพขันของใครที่ไหนมา
เสนีรับขับม้าออกมาถาม	ครั้นแจ้งความว่าพวกกันต่างหรรษา
เอาเนื้อความมาประมูลทูลกิจจา	เจ้าพาราดีพระทัยใครจะปาน
แล้วสั่งว่ารีบไปอย่าได้ช้า	ขุนเสนากับพหลพลทหาร
ไปมอบให้ท่านครูผู้อาจารย์	เธอสั่งการแล้วก็ตรงเข้าดงดอน
เร่งพหลพลไพร่มิได้หยุด	ให้รีบรุดลัดเดินเนินสิงขร
โห่สนั่นลั่นป่าพนาดอน	พลนิกรแสนยาดาประดัง
จัตุบททวิบาทประลาตหนี	กลัวโยธีวิ่งเตลิดระเสิดระสัง
เที่ยวแอบเร้นพุ่มพฤกษาในป่ารัง	พลสะพรั่งเดินดั้นอรัญวา
ไปจนทันสองพระหน่อวรนาถ	จึ่งประกาศไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ให้หยุดยั้งทั้งพหลพลโยธา	หน่อนรารีบมาเฝ้าเล่าคดี ฯ
๏ จะกล่าวถึงสามท้าวแต่เช้าตรู่	หนีไปอยู่ปากทางหว่างวิถี
ริมหาดทรายชายทะเลกับเสนี	ปล่อยพาชีเสียไปนั่งริมฝั่งชล
แล้วยกหัตถ์มัสการเทพารักษ์	เจ้าสำนักเกาะแก่งทุกแห่งหน
ให้มีเรือแล่นมาในสาชล	ขอบวงบนเทพไทได้เอ็นดู
แม้นสมหวังอย่างคิดชีวิตรอด	ไม่วายวอดแล้วจะไหว้ถวายหมู
จะตั้งศาลเครื่องพล่าทั้งปลาปู	สิ่งละคู่จะถวายให้สังเวย
จะมีละครเจ้าบุญยังเหมือนดังว่า	ขอเทวาช่วยการุญพระคุณเอ๋ย
แม้นรอดตายไปเจ้าคะไม่ละเลย	มิได้เชยนางแก้วก็แล้วไป
ทั้งสามท้าวเจ่าจุกนั่งทุกข์ร้อน	ทั้งอดนอนอดกินสิ้นสงสัย
พอลมเรื่อยเฉื่อยชายชลาลัย	เห็นเรือใบแล่นมาในสาคร
ต่างดีใจไหว้กราบเทพารักษ์	เจ้าสำนักเกาะขวางกลางสิงขร
จึ่งเอาผ้ามาโบกริมสาคร	เป็นการร้อนแกว่งไกวอยู่ไปมา ฯ
๏ พวกพาณิชเห็นสำคัญก็มั่นหมาย	มันดีร้ายพวกเรือแตกแปลกภาษา
จำจะแล่นเข้าไปชายคงคา	สั่งล้าต้าต้นหนคนสำคัญ
ให้บ่ายเรือเข้าไปที่ชายตลิ่ง	เห็นคนวิ่งเร็วรี่ขมีขมัน
ขอเดินสารท่านด้วยช่วยชีวัน	นายกำปั่นถึงท่าให้ซาใบ
ทอดสมอรอราเอาเรือบด	ช่วยกันลดลงมหาชลาไหล
สั่งให้พวกกะลาสีตีเข้าไป	แต่พอใกล้ให้ล่ามไปถามพลัน
พวกเสนาว่าข้าเจ้าสำเภาซัด	ปะสลัดพวกยักษ์มักกะสัน
มันเก็บเอาเภตราแล้วฆ่าฟัน	คนทั้งนั้นตายยับอยู่กับเรือ
แต่พวกข้าโดดหนีลงเรือน้อย	คลื่นก็พลอยซัดเข้าฝั่งที่ยังเหลือ
ทั้งอดข้าวกินแต่หวานพอจานเจือ	ของในเรือเล่าก็จมล่มทลาย
ท่านเอ็นดูชูช่วยขอเดินสาร	พอถึงบ้านเมืองได้ดั่งใจหมาย
แม้นมิช่วยชีวงก็คงตาย	จริงหนานายโปรดเกล้าเอาแต่บุญ
พวกนายรองพาณิชคิดสังเวช	ถึงประเทศขาดเหลือจะเกื้อหนุน
ก็รับลงเรือมาด้วยการุญ	อย่าว้าวุ่นไปเลยหนาจะพาจร
ทั้งสามท้าวบ่าวไพร่ลงเรือบด	พูดโป้ปดเอาตัวรอดพอทอดถอน
แปลงเป็นไพร่ชายชนพเนจร	เหมือนราษฎรนายเรือเป็นเชื้อพราหมณ์
พอถึงกำปั่นใหญ่มิได้ช้า	นายเภตรารับขึ้นไปพลางไต่ถาม
ถึงเรือเสียป่นแหลกกับแขกยาม	เรามีความสงสารท่านทั้งปวง
จึ่งจัดแจงแบ่งห้องให้อยู่ท้าย	พอสบายเถิดหนาเจ้าเราไม่หวง
ถึงเวลาหาให้กินสิ้นทั้งปวง	ตามกระทรวงจัดให้ทั้งไพร่นาย
เรือก็แล่นมาในทางกลางสมุทร	มิได้หยุดตามวารินกระสินธุ์สาย
ที่ล้าเลื่อยเหนื่อยอ่อนค่อยผ่อนคลาย	ทั้งบ่าวนายก็เป็นสุขทุกเวลา ฯ
๏ ทั้งสามท้าวเศร้าใจอาลัยถวิล	ไม่รู้สิ้นมุ่งมาดปรารถนา
ให้ร้อนรุ่มกลุ้มกลัดอัดอุรา	จึงปรึกษากันเบาเบาเมื่อเข้านอน
เราไปถึงบ้านเมืองค่อยเปลื้องทุกข์	เกษมสุขภิญโญสโมสร
ใครจะคิดรบเร้าเอานคร	หรือจะนอนให้สบายเช่นควายโซ
เล่นแต่หญ้าปากคอกบอกกันมั่ง	แกะข้าวตังก้นครัวมั่วโทโส
หรือจะคิดการอย่างไรให้ใหญ่โต	หรือเป็นโคเสือทับไม่กลับมา
ทั้งสามท้าวกล่าวเรื่องต่างเคืองแค้น	ในทรวงแน่นหนักอยู่เท่าภูผา
หวนมานะอัดอั้นตันอุรา	ต่างก็ว่าตายเสียแล้วก็แล้วไป
แม้นชีวิตยังอยู่เหมือนงูพิษ	คงจะคิดผันแปรคิดแก้ไข
กลับมาตั้งต่อตีให้มีชัย	เราก็ใช่ชาติผู้หญิงจริงหนาเกลอ
แต่สตรีเขายังมีอาวุธปาก	ไม่กระดากทิ่มตำกันหยำเหยอ
เราทั้งสามใช่ผู้หญิงจริงหนาเกลอ	ไม่ละเมอพูดเล่นคงเห็นกัน
ถึงยากเย็นเป็นตายจะไว้ชื่อ	ให้เล่าลือทุกกรุงไกรไอศวรรย์
เราสามคนยากเย็นได้เห็นกัน	คิดผ่อนผันตามอย่างทางบุราณ
แม้นตีได้ไอศวรรย์เหมราช	สมที่มาดพยายามสามสถาน
เอาผ่าแล่งแบ่งเป็นส่วนให้ควรการ	คือนงคราญส่วนหนึ่งอย่าพึงแคลง
ส่วนที่สองของข้าวกับเมืองบ้าน	สองสถานเหมือนอย่างว่าอย่าได้แหนง
ส่วนที่สามเงินทองของที่แพง	เอาจัดแจงออกเป็นสามตามที่ควร
แล้วเขียนเป็นอักษรซ้อนผนิด	ให้มิดชิดตามระบอบแล้วสอบสวน
เราทั้งสามอธิษฐานการที่ควร	แล้วจึงชวนกันจับเหมือนปรับปรุง
ตามกุศลของใครเหมือนได้ทรัพย์	ไม่ต้องนับต้องลำบากลากเอาถุง
ต่างเห็นจริงอย่างตำหรับเหมือนปรับปรุง	ต่างก็มุ่งอยู่ในใจจะได้นาง
เรือก็แล่นเลยมาในสาคเรศ	พ้นประเทศเหมราพอฟ้าสาง
ทั้งสามท้าวโหยหวนครวญถึงนาง	เล่าเอากางปีกเปล่าเศร้าหัวใจ ฯ
๏ จะกลับกล่าวเจ้าบุรินทร์เหมราช	กับหน่อนาถนรินทร์รัตน์จำรัสไข
ทั้งราเมศสุริย์วงศ์ผู้ทรงชัย	ยกพลไปตามศัตรูหมู่ไพริน
ออกชะวากปากป่าถึงท่าน้ำ	ทะเลล้ำหาดทรายชายกระสินธุ์
ไม่พบปะศัตรูหมู่ไพริน	ก็สุดสิ้นที่จะคิดไปติดตาม
จึงปรึกษาหน่อนเรศเกศกษัตริย์	พ้นจังหวัดเขตแคว้นแดนสยาม
ครั้นจะจัดเรือใบให้ไปตาม	ไม่แจ้งความเหนือใต้อย่างไรเลย
จงกลับหลังยังกรุงบำรุงถิ่น	กันไพรินดูถูกนะลูกเอ๋ย
แต่ก่อนไรไพรีไม่มีเลย	จึ่งเพิกเฉยอยู่สบายไม่กังวล
พระตรัสพลางทางสั่งพยุหทัพ	เราจะกลับเวียงวังสั่งพหล
จัตุรงคเสนาพลาพล	ภูวดลทรงพระยาอาชาไนย
สองกษัตริย์จัดพลพหลเสร็จ	ตามเสด็จปิ่นภพสบสมัย
กระบวนหน้าม้าริ้วเป็นทิวไป	พลไพร่เดินเท้ากุมเกาทัณฑ์
ถือปืนตับคาบศิลาพาทหาร	เดินขนานแออัดล้วนจัดสรร
คชไกรพลายพังทั้งดั้งกัน	โห่สนั่นกลับตรงเข้าดงดอน
กระบวนแห่แตรสังข์มโหระทึก	เสียงก้องกึกเป็นลำดับสลับสลอน
อเนกแน่นแสนยาพลากร	ประทับร้อนมาในไพรพนม
อันเรื่องนกเรื่องไม้ที่ในป่า	ก็ว่ามาแต่ข้างหลังปางประถม
ขอตัดบทงดเสียบ้างทางจะชม	ยังอยู่ถมไปข้างหน้าอย่าอาวรณ์
จัตุบททวิบาทก็มีมาก	ไม่สู้ยากดอกจะใส่ในอักษร
กระบวนทัพกลับถึงเขตนคร	ราษฎรอิ่มเอมเกษมใจ ฯ
ตอนที่ ๑๒๗
นรินทร์รัตน์หลงนางเกศพัฒน์เมืองเหมรา
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาเขต	ถึงนิเวศน์เหมราพลางปราศรัย
กับท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิไกร	ท่านว่าไว้สมคำที่รำพัน
เราติดตามสามศัตรูจนพ้นเขต	ไม่แจ้งเหตุค้นในป่าพนาสัณฑ์
กับหน่อนาถร่วมใจไปด้วยกัน	ถึงสามวันพากันไปชายทะเล
ได้แต่ม้ามาทั้งสามตามจนจบ	ไม่พานพบพวกมันต้องหันเห
จะหาเรือไปตามข้ามทะเล	จะคะเนเหนือใต้ไม่ได้ความ ฯ
๏ ฝ่ายนิกรมพรหเมศทูลสนอง	ไม่พักต้องตามไปอย่าได้ขาม
อันพวกพ้องของไพรินคงสิ้นนาม	ถึงจะตามไปก็เหนื่อยทั้งเปื่อยการ
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นกษัตริย์	เข้าจังหวัดกรุงไกรอันไพศาล
กับหน่อนาถขัตติยาแลอาจารย์	เข้าสถานนคเรศนิเวศน์วัง ฯ
๏ ฝ่ายอนงค์องค์มิ่งมเหสี	กับบุตรีรีบจรอาวรณ์หวัง
มารับเสด็จท่านท้าวเข้าในวัง	พร้อมสะพรั่งล้วนอนงค์ทรงวิไล
ป่างพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์	โองการตรัสบัญชาพลางปราศรัย
เรียกบุตรีศรีสมรเสมอใจ	ให้มาไหว้เชษฐาด้วยการุญ
มเหสีพาบุตรีมาก้มกราบ	โดยสุภาพกลมเกลียวไม่เฉียวฉุน
งามเสงี่ยมไม่สู้งอนอ่อนละมุน	พึ่งแรกรุ่นชันษาสิบห้าปี
พระดูนางมิได้วางเนตรชะม้าย	ดูกรกายพักตราทั้งราศี
ลักษณะน้ำนวลไม่อ้วนพี	ดั่งกินรีไกรลาสเมื่อนาดกราย
กระนี้หรือเจ็ดพารามิน่าหลง	ด้วยรูปทรงนุชนางเหมือนอย่างหมาย
พากันยกจัตุรงค์มาหลงตาย	หัวอกชายเต็มทีเช่นนี้เจียว
พินิจพลางทางแลไปสบเนตร	สองเทวษผูกพันกระสันเสียว
ใช่จะเป็นแต่ข้างชายไปฝ่ายเดียว	เหมือนน้ำเชี่ยวลมชักเรื่องรักกัน
พระบังคมนางพระยาจึ่งปราศรัย	แม่ขอบใจทุกข์ร้อนช่วยผ่อนผัน
นี้หากได้พ่อมาสู้กู้ชีวัน	ศัตรูนั้นย่อยยับอัปรา
แม่ขอฝากน้องหญิงมิ่งสมร	ช่วยสั่งสอนปกเกศเหมือนเชษฐา
แม่ก็ไร้พงศ์พันธุ์จงกรุณา	พ่อแก้วตาซื่อตรงยิ่งวงศ์วาน
พระบังคมก้มกราบสองกษัตริย์	สนองอรรถนางพระยาที่ว่าขาน
ลูกหมายพึ่งบิตุรงค์เหมือนวงศ์วาน	พระโปรดปรานคุณลบภพไกร
ลูกขอเป็นเกือกทองฉลองบาท	กว่าชีวาตม์ลูกรักจะตักษัย
ขอบารมีทรงเดชปกเกศไป	เป็นฉัตรชัยคุ้มกันอันตราย
ท้าวทรงฟังสังรเสริญเจริญยศ	ช่างหมดจดหวานหูไม่รู้หาย
วิสัยหงส์แล้วก็คงจะพริ้งพราย	พอสมหมายเปรมปราสถาวร
ท้าวตรัสเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	กับนางนาฏบุตรีศรีสมร
นรินทร์รัตน์เปรมปรีดิ์ชุลีกร	เสด็จจรไปสำนักตำหนักจันทน์
กับน้องยาอาจารย์ชำนาญเวท	เห็นสมเจตนาคิดไม่ผิดผัน
พอสุริยงลงรับพยับพลัน	พระจันทร์ดั้นเด่นฟ้านภาลัย
เผยพระแกลแลชมดารารัตน์	แจ่มจำรัสพื้นนภางค์สว่างไสว
ระรื่นรินกลิ่นบุปผาสุมาลัย	มาเจือใจหอมหวนครวญคะนึง
เหมือนกลิ่นนุชสุดสวาทประหลาดนัก	หรือน้องรักอยู่ที่ไหนอาลัยถึง
พระย่างเยื้องแลพลางทางคะนึง	เสียงหึ่งหึ่งฆ้องย่ำประจำยาม
น้ำค้างย้อยพรอยพรมลมก็เรื่อย	มาเย็นเฉื่อยทรวงเจ็บดั่งเหน็บหนาม
ไม่เห็นนวลหวนนึกเอาแต่นาม	ให้มีความร้อนใจไม่ไสยา
จนเดือนชายบ่ายคล้อยยิ่งสร้อยเศร้า	พระร้อนเร่ารัญจวนให้หวนหา
คิดจะกล่าวเล่าพร้องแก่น้องยา	นึกก็น่าอดสูดูไม่ดี
เขาจะว่าลุ่มหลงทรงผู้หญิง	แม้นสมจริงก็จะพาชูราศี
ถ้าไม่ได้เขาเป็นเมียสิเสียที	มิรู้ที่จะแบกหน้าพากันอาย
จำจะให้ครูบาพฤฒาเฒ่า	แถลงเล่าความในจิตที่คิดหมาย
ถึงจะได้หรือมิได้ก็ไม่อาย	ให้ทำนายดูแลแกแน่นอน
แล้วกลับเขาในห้องย่องไปหา	ท่านพฤฒายังตื่นอยู่ดูอักษร
จึ่งเข้าไปวันทาแล้วว่าวอน	หลานนี้ร้อนในอุราท่านปรานี
พฤฒาเฒ่าเข้าใจที่ในจิต	เห็นจริตรักใคร่ไม่หน่ายหนี
ในลูกสาวเจ้าจังหวัดปัถพี	แกรู้ทีทำเป็นว่ามาทำไม
จนดึกดื่นมาแต่ทัพไม่ยับยั้ง	จะนอนนั่งตรึกตรองให้ผ่องใส
ระงับกายแก้เมื่อยที่เหนื่อยใจ	แล้วจะได้กลับจังหวัดรัตนา
นรินทร์รัตน์ฟังอรรถอาจารย์แถลง	จึ่งเล่าแจ้งความที่รักเขาหนักหนา
ท่านโปรดด้วยช่วยดูคู่ชะตา	กัลยานี้อย่างไรจะได้การ
หรือไม่ได้ในตำราชะตาชัด	ท่านโปรดจัดแจงด้วยจงช่วยหลาน
ฝ่ายนิกรมพรหมมหาพฤฒาจารย์	แกชำนาญรู้แน่มาแต่เดิม
จึ่งว่าพ่อต้องประสงค์ก็คงได้	สมที่ใจบิตุรงค์คอยส่งเสริม
เป็นคู่ชมสมวาสนามาแต่เดิม	คงพูนเพิ่มภิญโญเดโชชัย
อย่าปรารมภ์ตรมตรองให้หมองหมาง	คงได้นางเชยชิดพิสมัย
อย่าอาวรณ์ร้อนรักให้หนักใจ	จงกลับไปหลับนอนผ่อนสำราญ ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายอัศเรศเกศพัฒน์	หวนประหวัดร้อนเริงดั่งเพลิงผลาญ
พอพลบค่ำย่ำสนธยากาล	ให้เดือดดาลแดดิ้นถวิลครวญ
ไม่สบายใจจิตคิดประหวัด	ถึงหน่อกษัตริย์ดิ้นโดยให้โหยหวน
กำลังรุ่นวุ่นในใจรัญจวน	แต่อักอ่วนอาวรณ์เอากรเกย
นลาฏนั่งอิงแอบลงแนบหมอน	ให้อาวรณ์รอนใจไม่เสวย
ไม่พูดเล่นเจรจาประสาเคย	นางเฉยเมยกอดกรถอนฤทัย ฯ
๏ ฝ่ายพี่เลี้ยงนารีทั้งสี่สาว	ต่างก็กล่าวทูลถามตามสงสัย
แม่กริ้วโกรธพนักงานประการใด	จงโปรดให้ทราบเรื่องเคืองรำคาญ
ต่างนบนอบปลอบถามทรามสงวน	หรือประชวรอย่างไรจงไขขาน
โปรดให้แจ้งแห่งเรื่องพระอาการ	ขออยู่งานนวดฟั้นให้บรรทม
นางไม่ตรัสวัจนังตั้งแต่นิ่ง	พี่เลี้ยงวิงวอนเข้าชิดสนิทสนม
โปรดให้ทราบกิจจาอย่าปรารมภ์	จะให้สมที่ประสงค์จำนงปอง
ถึงยากเย็นเป็นไฉนมิได้คิด	เอาชีวิตแทนพระคุณการุญสนอง
แม่โปรดเกล้าเล่าไปจะได้ตรอง	ให้พระน้องสมประสงค์จงแสดง
อันวิสัยในโลกแม้นโศกเศร้า	ต้องบอกเล่าอย่าได้อางขนางแหนง
คนที่รักกันสนิทอย่าคิดแคลง	ได้ช่วยแรงหาบหามตามปัญญา
พี่เหมือนหมอขอแก้ที่แผลเจ็บ	แม่เมื่อยเหน็บอย่างไรหนอขอรักษา
เฉลยไขพี่จะได้ประกอบยา	กันโรคาไข้ใจไม่สบาย
เป็นความสัตย์ไม่กระจัดให้พรายแพร่ง	แม่อย่าแหนงนึกในพระทัยหมาย
ขอสนองรองบาทากว่าจะตาย	ทั้งร่างกายมิได้คิดชีวิตเลย ฯ
๏ พระเทพินยินคำเขาร่ำปลอบ	ให้ชื่นชอบถ้อยคำเขาร่ำเฉลย
แม้นจะปกปิดไว้ที่ไหนเลย	จำจะเผยวัจนังฟังเขาดู
จึ่งว่าน้องเหมือนหนึ่งต้องคมอาวุธ	จะชักฉุดทิ้งถอนเห็นอ่อนหู
ถึงแม้นพี่อุปถัมภ์ช่วยค้ำชู	เอาไว้ดูหน้ากันฉันสตรี
นางพี่เลี้ยงรู้แท้แน่ในจิต	จะดับพิษในอุรามารศรี
พลางปลอบขวัญกัลยาแล้วพาที	การเพียงนี้ไม่สู้ยากลำบากใจ
วันพรุ่งนี้นางอนงค์ไปส่งเครื่อง	คงทราบเรื่องร้อนเย็นเป็นไฉน
พี่จะลอบไปเฝ้าถึงท้าวไท	แต่จะไปมือเปล่าเขาจะแคลง
จำจะเป็นพนักงานพานพระศรี	ไปตั้งที่ได้ประมูลทูลแถลง
ถ้าแม้นเห็นเป็นทีจะชี้แจง	คงจะแจ้งเรื่องราวของท้าวไท ฯ
๏ นางฟังสี่พี่เลี้ยงเฉลยฉลอง	ก็ถูกต้องในอุราอัชฌาสัย
ค่อยบางเบาเร่าร้อนอาวรณ์ใน	ลุกขึ้นได้ทันทีค่อยปรีดา
เหมือนพี่ช่วยถอนอาวุธช่วยอุดหนุน	ไม่ลืมคุณจริงนะพี่ที่อาสา
จงไปฟังท่วงทีกิริยา	จะพูดจาอิงแอบเป็นแยบคาย
การของเราที่ในใจอย่าไขขาน	เหมือนหญิงด้านอดสูไม่รู้หาย
จะเป็นคนอัปลักษณ์ไปชักชาย	เหมือนเรือพายเอามาจอดทอดตะพาน
พี่จะไปแล้วจงปิดให้มิดเม้น	เธอจะเห็นว่าไปชักสมัครสมาน
แม้นจะพูดพูดแต่ตรงเหมือนวงศ์วาน	ฟังอาการเธอดูก่อนค่อยผ่อนปรน
พี่เลี้ยงว่าอย่าวิตกเรื่องปกปิด	ฉันจะคิดปลูกรักเอาภักษ์ผล
แม้นเป็นทีก็จะตีคารมชน	คงจะวนคิดแร้วไม่แคล้วเลย
เหมือนคนบอกสักวาหาอักษร	สัมผัสกลอนพริ้งเพริศให้เปิดเผย
แม้นมิได้สมประสงค์ไม่ลงเอย	ที่จะเลยละให้ค้างในทางกลอน
รุ่งพรุ่งนี้พี่จะไปถวายเครื่อง	ที่ในเบื้องบาทบพิตรอดิศร
ดูท่วงทีกิริยาพระภูธร	เธอจะจรหรือจะอยู่ดูอาการ
อันห่วงใยก็ยังไม่มีดอกน้อง	เห็นจะต้องอยู่ช้าเหมือนว่าขาน
อย่าอาวรณ์นอนนั่งฟังดูการ	ไม่ช้านานพี่ไปเฝ้าคงเข้าใจ
นางเห็นจริงสิ่งที่กล่าวเล่ากระซิบ	ดั่งน้ำทิพย์ชั้นโสฬสอันสดใส
มาโสรจสรงลงที่กายค่อยคลายใจ	พูดกันไปอยู่จนแจ้งแสงหิรัญ
กาดุเหว่าเร้าเร่งพระสุริย์ฉาย	ให้ผันผายส่องสว่างทางสวรรค์
ไก่ก็ส่งเสียงขันประสานกัน	พระสุริยันเร่งรถบทจร
พวกชาวเครื่องจัดเครื่องทั้งคาวหวาน	พนักงานพร้อมพรั่งนั่งสลอน
นุ่งสุหรัดดัดจริตติดจะงอน	ห่มแพรซ้อนซับในหงอนไก่ดวง
ใส่ตุ้มหูตะละเม็ดเพชรประดับ	ดูวาบวับเล่นหน้านางข้าหลวง
มีอีเฒ่ากากปลาร้านัยน์ตากลวง	ตามกระทรวงเรียกว่ายายทนายเรือน
ห่มผ้าขาวหัวป้อมย้อมขมิ้น	มันดีดดิ้นนี่กระไรใครจะเหมือน
นุ่งผ้าลายพื้นแดงแย่งไส้เดือน	ผัดหน้าเหมือนผีหลอกศอกเป็นปม
เดินนำหน้าข้าหลวงพวกเชิญเครื่อง	มันยักเยื้องไว้วางเหมือนนางสนม
คอยห้ามคนเสียงจ้าท้าคารม	ปากโสมมชายกลัวหนังหัวพอง ฯ
๏ ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงอนงค์นาฏ	ยุรยาตรมาพลันถือพานของ
ใส่สลาจัดสรรในพานทอง	มีนางรองสาวใช้เดินไคลคลา
หมากบุหรี่พี่เลี้ยงสำหรับจัด	ถวายกษัตริย์สองพระองค์เหมือนวงศา
นางพี่เลี้ยงลีลาศค่อยยาตรา	ทั้งบ่าวข้าเดินตามนางทรามเชย
ถึงสำนักตำหนักจันทน์มิทันช้า	พวกไปหน้าทูลฉลองของเสวย
ตั้งเทียบเคียงเรียงวางเหมือนอย่างเคย	สองเสวยเอมโอชโภชนา ฯ
๏ นางพี่เลี้ยงกราบกรานตั้งพานพระศรี	หมอบอยู่ที่ชานพักตำหนักขวา
พระปราศรัยไต่ถามตามกิจจา	พี่ออกมาวันนี้ฉันดีใจ
มีธุระจะใคร่ปะก็สมคิด	ความในจิตจะได้แจ้งแถลงไข
อุราร้อนเหมือนหนึ่งนอนในเปลวไฟ	แม้นพี่ไม่ปรานีเห็นชีวา
จะมอดม้วยลงด้วยทุกข์คราวขุกเข็ญ	ไม่มีเย็นเท่ากระผีกซีกเกศา
ให้ร้อนรุ่มกลุ้มใจในอุรา	ยังพูดจาไม่ถนัดตรัสเป็นนัย
เสวยเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	ไปนั่งอาสน์เนาวรัตน์จำรัสไข
เรียกนารีพี่เลี้ยงมาทันใด	พระปราศรัยนุชนางพลางสุนทร
พี่เหมือนน้ำอำมฤตที่เย็นใส	ช่วยดับในอกน้องที่ต้องศร
เสียบสลักปักอุราที่อาวรณ์	จะนั่งนอนก็ระบมกรมในทรวง
สวาทหวังตั้งหน้าอาสาคึก	แม้นสมนึกน้องรักจักบวงสรวง
ขอพี่เป็นเทวาสุดาดวง	ช่วยเด็ดพวงบุปผามาให้เชย ฯ
๏ พี่เลี้ยงหมอบตอบสนองขอรองบาท	มีโอกาสแล้วจะนำคำเฉลย
ค่ำวันนี้จะอุบายภิปรายเปรย	แม้นนางเผยพจมานสถานใด
จะเพ็ดทูลหนุนหนำที่คำข้อ	ช่วยแต้มต่อจะเป็นการสถานไหน
จะจู่ลู่ยังไม่รู้น้ำพระทัย	เพราะยังไม่เดียงสาคิดปรารมภ์
ฉวยหวนหุนฉุนเคืองที่เรื่องคิด	แม้นมิมิดโทษจะกลับเข้าทับถม
เดชะบุญเหมือนว่าอย่าปรารมภ์	คงจะสมที่ประสงค์จำนงปอง
แต่จะค่อยแคะไค้พิไรปลอบ	ให้ชื่นชอบจะประมูลทูลฉลอง
แม้นได้ความตามนึกที่ตรึกตรอง	พรุ่งนี้สองโมงข้าจะมาทูล ฯ
๏ พระฟังนางพลางตอบว่าขอบจิต	ช่วยชีวิตน้องไว้อย่าให้สูญ
นางรับสั่งธิบดินทร์ปิ่นประยูร	แล้วก็ทูลลาพาพวกนารี
กลับเข้าไปในวังยังสถาน	แสนสำราญปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ขึ้นเฝ้าองค์นงนุชพระบุตรี	ทูลคดีเหน็บแนมทั้งแต้มเติม
พระเทพินยินคำพี่เลี้ยงสนอง	สมที่ปองจิตนึกยิ่งฮึกเหิม
พระพักตร์ผ่องเปล่งฉวีกว่าสีเดิม	ยิ่งพูนเพิ่มดั่งได้ผ่านพิมานอินทร์ ฯ
๏ ครั้นพลบค่ำคล้ำฟ้าสุธาวาส	พระนุชนาฏหวนคิดจิตถวิล
จันทร์กระจ่างกลางเวหาหมดราคิน	ยุพาพินเผยพระแกลแลตะลึง
สี่พี่เลี้ยงเคียงประคองสนองอรรถ	นางกษัตริย์โหยหวนรัญจวนถึง
ให้อาวรณ์ร้อนจิตคิดคะนึง	ถวิลถึงหน่อนรินทร์บดินทร
ลมพระพายชายพัดมาฉิวฉิว	วิเวกหวิวหวาดทรวงดวงสมร
หอมบุปผามาลัยกระจายจร	มะลิซ้อนมะลิลาผกากาง
แก้วกุหลาบกรรณิการ์มหาหงส์	ลำดวนดงตอนมาใส่ในกระถาง
เป็นแถวเคียงเรียงตามหน้าชาลากลาง	ไม้ต่างต่างบานแบ่งรับแสงเดือน
หอมดอกไม้มิได้ชื่นระรื่นรส	ยิ่งรันทดเสียวฤทัยใครจะเหมือน
ดูอากาศแจ่มแจ้งด้วยแสงเดือน	พอเมฆเกลื่อนนางกษัตริย์อัดอุรา
กำลังรุ่นฉุนคิดจิตประหวัด	โทมนัสเพราะรักนี่หนักหนา
แต่เป็นหญิงความจนพ้นปัญญา	บุราณว่าหนักใจใครจะปาน
เป็นธรรมดาสามัญเหมือนกันสิ้น	แทบจะดิ้นเสียด้วยรักเพราะหักหาญ
ด้วยเป็นหญิงต้องนิ่งในสันดาน	แต่อาการวิปริตผิดทำนอง
พี่เลี้ยงเห็นไม่สบายวายเทวษ	จะดับเหตุให้บรรเทาที่เศร้าหมอง
ค่อยโลมเล้าเอาใจในทำนอง	ให้ถูกต้องตามประสงค์ที่จงใจ
แล้วเรียกพวกมโหรีที่สำหรับ	ทั้งโทนทับซอสี่ปี่ไฉน
นางพี่เลี้ยงขับร้องทำนองใน	อิเหนาไปหมันหยาได้นารี
จินตหราโฉมยงอนงค์นุช	พระแสนสุดปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ไม่ห่างขวัญแก้วกัลยาณี	ต่างเปรมปรีดิ์ร่วมห้องประคองเชย
มโหรีตีทับทั้งกรับฉิ่ง	เสนาะพริ้งโอดครวญหวนระเหย
สำเนียงหญิงพริ้งเพราเพราะเขาเคย	แล้วก็เลยย้ายรำไปตามกลอน
ซอก็สีสอดเสียงสำเนียงแจ้ว	วิเวกแว่วจับทรวงดวงสมร
ค่อยเสื่อมสร่างบางเบาเขากล่าวกลอน	บนบรรจถรณ์แท่นในที่ไสยา ฯ
๏ จะกล่าวข้างธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	ดึกสงัดโหยหวนรัญจวนหา
ไม่เป็นอันบรรทมกรมอุรา	ลงนิทราแล้วสะดุ้งจนรุ่งราง
จะคอยฟังนางนาฏในราชฐาน	พระภูบาลตรึกตรองให้หมองหมาง
เมื่อไรจะแจ้งแสงอุทัยในนภางค์	พอรุ่งรางเปรมปรีดิ์ดีพระทัย
ลุกมานั่งยังพระแท่นแหงนชะแง้	ชำเลืองแลคอยอนงค์ยังสงสัย
จะฟังข่าวพวกในวังตั้งพระทัย	คะนึงในกัลยาพะงางอน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนารีพระพี่เลี้ยง	ประคองเคียงโฉมฉายสายสมร
ครั้นแจ่มแจ้งแสงสีรวีวร	ต่างตื่นนอนลุกไปห้องแต่สองนาง
เปิดคันฉ่องส่องเสยเกศีหวี	พันสำลีเช็ดไรเหลาไม้ฝาง
จับกระเหม่าเข้าให้ดำสวยสำอาง	นุ่งยกอย่างใหม่พื้นแดงแต่งประจง
ห่มกรองทองรองซับแพรเขียวอ่อน	อรชรพริ้งเพริศระเหิดระหง
พวกสาวสาวงามงามตามอนงค์	ก็เดินตรงไปที่พักตำหนักจันทน์
ถือพานทองรองพระศรีบุหรี่เสวย	เหมือนอย่างเคยสารพัดล้วนจัดสรร
ตรงขึ้นไปบนชานพักตำหนักจันทน์	อภิวันท์ตั้งถวายหมอบรายเรียง
หน่อกษัตริย์ทัศนาแล้วปราศรัย	เรียกขึ้นไปบนฉากกั้นชั้นเฉลียง
พระปราศรัยสองนางพลางไล่เลียง	นางพี่เลี้ยงทูลความตามทำนอง
ฉันทูลเปรียบเทียบเรื่องนางเคืองขัด	ตรัสพ้อตัดต่างต่างให้หมางหมอง
ได้เพ็ดทูลเบี่ยงบ่ายหลายทำนอง	อยู่จนสองสามยามนางทรามวัย
จึ่งค่อยคลายวายโกรธพิโรธเรื่อง	แต่ยังเคืองไม่รู้แน่ว่าแผลไหน
ขอปัญญาฝ่าธุลีช่วยชี้ไป	ฉันจะได้แก้ไขในกระบวน ฯ
๏ พระฟังนางตั้งกระทู้ก็รู้สิ้น	ที่เล่ห์ลิ้นอ้อมวงทรงพระสรวล
เขาย่อมว่ากระต่ายเฒ่าเจ้าสำนวน	เราก็ควรจะทำเขลาพูดเคล้าคลึง
ด้วยเขาเป็นแม่สื่อแม้นอื้อฉาว	จะแตกร้าวเพราะโทโสโมโหหึง
มันจะว่าโง่เง่าเหมือนเท่ารึง	ก็อย่าพึงฟังคารมเป็นลมลอย
พลางถอดซึ่งธำมรงค์ที่ทรงหัตถ์	เพชรรัตน์เรืองอุไรที่ใช้สอย
ส่งให้นางพลางทำเป็นสำออย	อันแหวนก้อยน้องนี้พี่เอาไป
ช่วยถวายองค์ธิดายุพาพักตร์	ให้นงลักษณ์แผ่เผือเหมือนเนื้อไข
น้องก็มาต่างนิเวศน์ประเทศไกล	แต่มีใจจงรักด้วยภักดี
ขอทำขวัญพระยุพินให้สิ้นโกรธ	ประทานโทษแก้วตามารศรี
จงเงือดงดอดโทสาได้ปรานี	พอเป็นที่พึ่งพักรู้จักกัน ฯ
๏ นางพี่เลี้ยงได้สดับพลางรับของ	ถือประคองกลับเข้าในไอศวรรย์
ขึ้นปราสาทพระธิดาวิลาวัณย์	บังคมคัลถวายแหวนแสนสบาย
ยุพยงทรงรับมาสวมหัตถ์	เพชรรัตน์แพรวพร่างกระจ่างฉาย
นางพี่เลี้ยงทูลพลันบรรยาย	นางโฉมฉายชมแหวนแสนรัญจวน
จำจะคิดตอบแทนแหวนพระพี่	ให้เป็นที่รับรองประคองสงวน
นางโฉมยงทรงตรึกแล้วนึกครวญ	เลือกแต่ล้วนของประดับสำหรับองค์
สร้อยสะอิ้งสิ่งหนึ่งซึ่งทรงใส่	กับสไบริ้วทองของประสงค์
ใส่หีบทองลายกุดั่นอันบรรจง	เรียกอนงค์นารีคนที่เคย
พี่จงเอาสิ่งของของน้องนี้	ไปถวายภูมีนะพี่เอ๋ย
ทูลว่าน้องขอบพระทัยกระไรเลย	ขอคุ้นเคยในพระองค์เหมือนวงศ์วาน
พี่เลี้ยงรับสิ่งของประคองถือ	ไม่อึงอื้อรีบไปยังวังสถาน
ถึงเคารพนบนอบค่อยหมอบคลาน	แล้วตั้งพานหีบของฉลองทูล
ตามพระนุชบุตรีมีรับสั่ง	เหน็บเข้ามั่งทูลพระปิ่นบดินทร์สูร
พระทรงฟังนางในพิไรทูล	ยิ่งเพิ่มพูนสมประสงค์จำนงปอง
จงปราศรัยไต่ถามความพี่เลี้ยง	เห็นเรียบเรียงตามระบอบจึ่งตอบสนอง
ฉันขอบคุณที่การุญโดยทำนอง	ได้ชมของแต่พอเบาบรรเทาทรวง
คุณของพี่ครั้งนี้ก็เหลือล้น	เหมือนช่วยขนทุกข์เท่าภูเขาหลวง
แม้นสมจิตคิดไว้ฉันไม่ลวง	จะบวงสรวงพี่เหมือนว่าให้ถาวร
น้องหวังพี่ก็เหมือนที่เทพารักษ์	อันสิทธิศักดิ์อยู่ต้นไทรในสิงขร
เมื่ออุ้มองค์อุณรุทกำลังนอน	ไปสมสมรองค์อุษาในธานินทร์
ได้ร่วมรักร่วมเรียงเคียงถนอม	วายที่ตรอมสมในฤทัยถวิล
เอ็นดูด้วยช่วยน้องยาปัดราคิน	เสียให้สิ่นความวิตกในอกใจ
นางพี่เลี้ยงทูลฉลองไม่ต้องเปรียบ	ชักทำเนียบเรื่องนิทานมาขานไข
ตัวดิฉันก็นึกว่าเป็นข้าไท	พระจะใช้คงสนองรองธุลี
พระตรัสตอบขอบคุณของพี่หนัก	ช่วยกู้พักตร์น้องยาเป็นราศี
นางกราบก้มบังคมคัลอัญชลี	พระภูมีแล้วก็ลาเข้ามาวัง
ถึงปรางค์ทองย่องย่างเข้าข้างที่	ทูลคดีอนุสนธิ์แต่หนหลัง
แล้วแต้มเติมเสริมส่งให้ทรงฟัง	พระนุชนั่งชมแหวนแสนรัญจวน
แล้วซักไซ้ไต่ถามถึงทรงฤทธิ์	คะนึงคิดบ่อยบ่อยละห้อยหวน
ไม่เป็นอันสรงเสวยเลยแต่ครวญ	ให้อักอ่วนอยู่ในใจไม่สบาย
ข้างพระหน่อธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	ยังข้องขัดอยู่ไม่สมอารมณ์หมาย
ชมสังวาลกับสไบพอใจคลาย	แต่ไม่วายอาวรณ์ร้อนอุรา
จึ่งปรึกษากับท่านครูผู้ประสิทธิ์	เราจะคิดฉันใดไฉนหนา
จึ่งจะได้ยุพยงองค์ธิดา	ขอปัญญาท่านช่วยตรองทำนองใน ฯ
๏ ฝ่ายนิกรมพรหเมศแกหัวร่อ	เมื่อคิดก่อได้ชำนาญสานไม่ไหว
ต้องหาคนแก่ชราว่ากระไร	จะให้ไปช่วยสานรำคาญจริง
ไม่ต้องคิดยักย่ายให้หลายอย่าง	ในท่าทางที่จะให้ได้ผู้หญิง
อย่าคิดอ่านถ่ายเทประเวประวิง	เอาความจริงกล่าวไปคงได้การ
เข้าทูลขอบิตุรงค์ก็คงให้	ด้วยท้าวไทเธอก็รักสมัครสมาน
จงนั่งนอนผ่อนใจให้สำราญ	คงเป็นการดอกไม่ต้องหมองอารมณ์
เหมือนสำรับข้าวของไม่ต้องถือ	ชุบแต่มือไว้ชิมก็อิ่มถม
จะทุกข์ร้อนไปทำไมให้ใจตรม	คงจะสมจิตปองเหมือนของตัว ฯ
๏ พระฟังครูผู้ประสิทธิ์แกคิดให้	สบายใจกรุ่มกริ่มพลางยิ้มหัว
ชื่นอารมณ์สมปองหายหมองมัว	เหมือนตีรั้วล้อมไว้คงได้การ ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีเกศพัฒน์	นางกษัตริย์ตรึกตรองทำของหวาน
เป็นเครื่องว่างกลางวันอันตระการ	ให้พี่เลี้ยงเยาวมาลย์ลอบเอาไป
ถวายองค์ธิบดินทร์นรินทร์ราช	มิได้ขาดทุกเวลาอัชฌาสัย
พอเย็นย่ำคล้ำฟ้านภาลัย	ร้อยมาลัยปรุงบุหงาให้นารี
ไปถวายหน่อนรินทร์ปิ่นกษัตริย์	ประจงจัดใส่ขันทองละอองศรี
รองพานกลมถมยาราชาวดี	คลุมฝาชีตาดปักจำหลักลาย
ให้ผลัดเปลี่ยนเวียนเป็นเวรกันทั้งสี่	เอามาลีพวงมาลัยไปถวาย
แต่สื่อสนกลไกในอุบาย	ซ่อนแยบคายปกปิดสนิทดี ฯ
๏ จะของดบทเบื้องเรื่องนี้ก่อน	จะกล่าวย้อนถึงพระยาพากันหนี
เดินสารเรือเข้าไปในนที	พอราตรีเกิดลมแดงดั่งแสงเพลิง
ประเดี๋ยวหนึ่งเป็นพายุระบุระบัด	คลื่นก็ซัดเรือเปิดเตลิดเหลิง
ต้นหนดูตามทิศเห็นผิดเชิง	ตีใบเปิงขาดหมดลดไม่ทัน
จึงเร่งพวกแต่บรรดากะลาสี	ให้ลดเสาชั้นสี่ขมีขมัน
เอาโซ่โยงปืนประจำของสำคัญ	เชือกน้ำมันผูกระยางกับรางปืน
เรือก็แคลงแพลงคลื่นเสียงครื้นครึก	สะท้านสะทึกกลางชลาเหลือฝ่าฝืน
ไม่เห็นฟากเห็นฝั่งเป็นกลางคืน	เสียงครึกครื้นฝนคร่ำเป็นน้ำนอง
ปิศาจร้ายพรายน้ำขึ้นลอยเกลื่อน	ตะโกนเพื่อนกู่กันผันผยอง
หักหางเสือเรือหมุนเข้าหนุนรอง	เสียงกึกก้องกู่กันสนั่นดัง
ทั้งสามท้าวเหล่าคนบนกำปั่น	ก็ชิงกันวิ่งวงบ้างลงถัง
ภาวนาว่าให้ปลอดรอดชีวัง	บ่างก็นั่งบ่นพร่ำว่ากรรมเวร
ทั้งสามท้าวองค์สั่นพระขวัญหาย	แม้นรอดตายจะผนวชบวชเป็นเถร
จะถือศีลกินข้าวแต่เช้าเพล	นอนให้เย็นอยู่กับวัดตัดกังวล
ขอบุญช่วยด้วยสักครั้งข้าตั้งจิต	จะอุทิศจัดแจงแบ่งกุศล
พอขาดคำเรือก็แยกแตกในวน	ทั้งผู้คนตายไม่เหลือเป็นเหยื่อปลา
สามกษัตริย์พลัดออกมานอกถัง	ดับชีวังม้วยมุดสุดสังขาร์
เป็นถึงกรรมก็ต้องจำมรณา	ตามเวลาถึงที่ตายในทะเล ฯ
๏ จะกล่าวกลับจับเรื่องนรินทร์รัตน์	หน่อกษัตริย์หมองหมางเพราะห่างเห
จะทูลขอทรงฤทธิ์คิดคะเน	ให้ว้าเหว่วิญญาณ์ทุกราตรี
ชมแต่ของน้องนุชสุดถวิล	ฤดีดิ้นหวังประโลมแม่โฉมศรี
พอโพล้เพล้เวลาเข้าราตรี	พระภูมีปั่นป่วนครวญคะนึง
โอ้แก้วเนตรเกศพัฒน์ของพี่เอ๋ย	ไฉนเลยพี่จะได้เข้าไปถึง
ลงกอดหมอนถอนจิตคิดรำพึง	ครั้นจะดึงดื้อเข้าไปก็ไม่ควร
เกรงท้าวไทเธอยังไม่สละสลัด	ดูเหมือนตัดความการุญมาหุนหวน
เสียแรงทำความดีดูมิควร	คิดแล้วหวนหักใจเข้าไสยา ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์เหมราช	ภูวนาถสิ้นทุกข์เป็นสุขา
ครั้นรุ่งรางสางแสงพระสุริยา	เธอตรึกตราที่จะบวงสรวงนคร
ด้วยบวงบนเทพาสุรารักษ์	เห็นประจักษ์มีชัยดั่งไกรสร
จึงมีผู้มาช่วยกู้พระนคร	ดัสกรแพ้พ่ายกระจายไป
ดำริพลางทางออกพระโรงรัตน์	สถิตแท่นเศวตฉัตรจำรัสไข
ขุนนางเข้าเฝ้าองค์พระทรงชัย	บังคมไทสามครั้งฟังโองการ
สองกษัตริย์ขัตติยาเสร็จมาเฝ้า	ต่างก้มเกล้าคอยฟังรับสั่งสาร
ฝ่ายพระองค์ทรงศักดิ์จักรพาล	เอื้อนโองการทักกษัตริย์ขัตติยา
พ่อเรืองฤทธิ์วิทยาทั้งกล้าหาญ	ชำนาญการกรศึกได้ศึกษา
มาช่วยปราบศัตรูกู้พารา	อันบิดาก็จะต้องฉลองคุณ
แต่รอราช้าสักหน่อยจึงค่อยกลับ	หยุดประทับพอให้ชื่นทั้งหมื่นขุน
ทั้งจะแก้บนบานเป็นการบุญ	พวกหมื่นขุนยังไม่ได้ให้รางวัล
พระตรัสพลางทางสั่งให้แต่งที่	จะบัดพลีเทพไทในศวรรย์
มีการเล่นเต้นรำระบำบรรพ์	โขนประชันกับละครทั้งมอญรำ
ทั้งหุ่นจีนหุ่นไทยหลายภาษา	แต่บรรดางิ้วมาใหม่พวกไหหลำ
ละครแขกแปลกภาษาหามารำ	ทั้งมวยปล้ำเล่นกลให้คนดู
เกณฑ์วิเสทจัดแจงแต่งสำรับ	ให้พร้อมสรรพยำพล่าทั้งปลาหมู
ปลูกโรงเลี้ยงโยธาหน้าประตู	ให้กินอยู่ทั่วกันเป็นชั้นไป
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นจากอาสน์	พวกอำมาตย์เกณฑ์กันเสียงหวั่นไหว
ปลูกโรงเลี้ยงเคียงกันเป็นหลั่นไป	บ้างผ่าไม้เจาะเสาบ้างเกลากลอน ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงเหมราช	ขึ้นปรางค์มาศเนาวรัตน์ประภัสสร
พร้อมอนงค์นารีชุลีกร	มีสุนทรตรัสสั่งให้ตั้งการ
จะเลี้ยงดูสุริย์วงศ์ดำรงราชย์	ที่บนอาสน์รจนามุกดาหาร
ให้แต่งเครื่องอย่างดีที่ตระการ	ทั้งคาวหวานเอมโอชโภชนา
พระตรัสพลางทางสั่งมเหสี	จัดนารีพวกเราหนาเจ้าหนา
ที่สาวสาวขาวผ่องละอองตา	แต่งกายาสำหรับใช้ให้อยู่งาน
กับทั้งพวกมโหรีให้มีพร้อม	จงซักซ้อมจำเรียงเสียงประสาน
นางคำนับรับรสพจมาน	มาสั่งการท่านขรัวทุกตัวคน
หลวงแม่เจ้าท้าวนางสะพรั่งพร้อม	ประณตน้อมคอยสดับรับนุสนธิ์
มาซักซ้อมมโหรีนีฤมล	ทั้งหม่อมคนเสียงร้องทำนองใน
เจ้าขรัวยายนายเครื่องก็ตกแต่ง	ตั้งต้มแกงยำพล่าคั่วปลาไหล
เครื่องสำรับกับแกล้มหมูแนมไทย	ทั้งเป็ดไก่ปิ้งพะแนงแกงเทโพ
จะพรรณนาไปทุกสิ่งเครื่องปิ้งจี่	ของดีดีหลายหลากมากอักโข
พร้อมทั้งเครื่องคาวหวานจานโตโต	แต่ล้วนโอชารสของสดคาว
จะจัดแจงแต่งใส่ไปให้สิ้น	ก็เคยกินกันอยู่กลุ้มทั้งหนุ่มสาว
ขอตัดบทงดเสียบ้างฟังเรื่องราว	จะได้กล่าวข้างหน้าให้ถาวร
ถึงกำหนดวันงานการบวงสรวง	ทุกกระทรวงพร้อมพรั่งตั้งสลอน
ตามศาลเทพารักษ์หลักนคร	หัวสุกรบายศรีของที่เคย
พวกโหรพราหมณ์ตามข้างไสยเวท	ก็ก้มเกศกล่าวคำนำเฉลย
เชิญเทวฤทธิ์ที่ประสิทธิ์มาสังเวย	ตามที่เคยสถิตอยู่แต่บูราณ
พวกเครื่องเล่นเต้นรำทำปี่พาทย์	ฆ้องระนาดตีเป็นเพลงวังเวงหวาน
ตะโพนปี่ตีดังก้องกังวาน	ประโคมขานบัดพลีพลีกรรม
พวกหนุ่มสาวกราวกรูกันดูโขน	เดินลุยโคลนพรวดพราดพลาดถลำ
ขาวม้าชุบน้ำหอมย้อมดอกคำ	นุ่งม่วงดำโคลนเปรอะเลอะทั้งตัว
นางสาวสาวชาววังพวกแก่แรด	ห่มสีแสดลอยหน้าจะหาผัว
ดัดจริตสิ้นท่าดูน่ากลัว	เดินไว้ตัวเอาทำเนียบเทียบผู้ดี
ขัดขมิ้นเหลืองจ้อยคล้ายหอยขม	ทัดยาดมนำหน้าพวกทาสี
เที่ยวลอยหน้าดูละครร้อนฤดี	จะใคร่มีผัวหนุ่มที่ชุ่มมัน
พวกจีนจามพราหมณ์ทวายหลายภาษา	แขกชวามอญลาวพวกสาวสรรค์
พากันมาดูงานการประชัน	ทั้งสามวันสามคืนชื่นอามรณ์ ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นกษัตริย์	ถึงวันนัดเลี้ยงเหล้าข้าวขนม
ทุกหมู่หมวดกินอยู่ตามหมู่กรม	เป็นบรมสุโขมโหฬาร
แล้วเชิญพวกสุริย์วงศ์ตามวงศ์ญาติ	ขึ้นปราสาทรจนามุกดาหาร
กับสองกษัตริย์รัตนาปรีชาชาญ	สู่สถานพร้อมมูลประยูรวงศ์
พนักงานเชิญเครื่องเนื่องขนัด	ถวายกษัตริย์ในสกูลประยูรหงส์
ทั้งคาวหวานสารพัดจัดประจง	นางอนงค์พวกอยู่งานคลานออกไป
กรประนมก้มกรานอยู่งานพัด	เป็นขนัดหมอบเรียงเคียงไสว
มโหรีขับเรื่อยฉ่ำเฉื่อยไป	ถวายไทเมื่อเสวยเฉลยครวญ ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	จิตประหวัดมิได้วายเทวษหวน
เสวยพลางทางคิดจิตรัญจวน	คะนึงนวลเนตรชะม้ายอาลัยวอน
ตามช่องฉายเลขาฝากระจก	ที่ม่านปกเหลือบไปพบสบสมร
พอเนตรน้องต้องเนตรพระภูธร	ต่างอาวรณ์เหลียวชะแง้แลตะลึง
ฝ่ายข้างองค์ธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	ยิ่งอั้นอัดทรวงในอาลัยถึง
หยิบของหวานลืมเสวยเลยตะลึง	ไปรำพึงอยู่ที่นางไม่วางตา
ข้างพระนุชบุตรีนารีรัตน์	ศรีสวัสดิ์ลืมเลยเสวยสลา
หยิบมาถือนิ่งไว้ไม่พูดจา	ลืมเจรจางุ่นง่านรำคาญใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์	เห็นหน่อกษัตริย์ลืมองค์เหมือนหลงใหล
ท้าวนิ่งดูรู้เชิงพระหน่อไท	จนภูวไนยเสวยเสร็จสำเร็จการ
แล้วลุกจากที่เสวยไปแท่นรัตน์	เรียกสองกษัตริย์มาข้างในปราศรัยสาร
ดำรัสพลางทางสำรวลชวนสำราญ	ว่าเสร็จการบวงสรวงเรื่องบวงบน
แต่สองพ่อหน่อนรินทร์ปิ่นกษัตริย์	มากำจัดศึกใหญ่จึ่งได้ผล
ให้เย็นใจบิดาประชาชน	ทั่วตำบลได้เป็นสุขสนุกสบาย
จะประสงค์สิ่งใดพ่อไม่ขัด	ในจังหวัดเหมราชเหมือนหมาดหมาย
ขอแทนคุณพี่น้องทั้งสองชาย	เหมือนอภิปรายคำบิดาอย่าอาวรณ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	ชุลีหัตถ์สมประสงค์จำนงสมร
จึ่งทูลขอกัลยาพะงางอน	ดวงสมรวรนุชพระบุตรี
ควรบิควรขอพระองค์ได้ทรงโปรด	ประทานโทษข้าพระบาทบทศรี
ลูกขอเป็นเกือกทองรองธุลี	กว่าชีวีลูกจะวายทำลายลาญ ฯ
๏ ป่างพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์	โสมนัสในพระทัยปราศรัยสาร
จึ่งว่าพ่อก็ประสงค์เหมือนวงศ์วาน	ควรแก่การอยู่แล้วหนาอย่าปรารมภ์
จะเสกพ่อหน่อนาถกับน้องรัก	ให้สมศักดิ์สมอย่างปางประถม
จะแต่งสารไปลังกาอย่าปรารมภ์	ให้ชื่นชมเชิญเสด็จมาเขตคัน
ตามพระวงศ์พงศาคณาญาติ	จะแต่งราชสารไปทุกไอศวรรย์
ไปเชิญเจ้านคเรศทุกเขตคัน	มาพร้อมกันจะได้ช่วยอวยพระพร
ท้าวตรัสเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	เข้าปราสาทเนาวรัตน์ประภัสสร
สองกษัตริย์เปรมปรีดิ์ชุลีกร	บทจรมาสำนักตำหนักใน
แถลงเล่ากับท่านครูผู้วิเศษ	ให้แจ้งเหตุสมจิตพิสมัย
ต่างยินดีปรีดิ์เปรมเกษมใจ	พูดกันไปกับท่านครูผู้อาจารย์ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นกษัตริย์	โองการตรัสเล่าแจ้งแถลงสาร
แก่นุชนางโฉมเฉลาลำเพาพาล	ว่ากุมารนรินทร์รัตน์กษัตรา
มางอนง้อขอบุตรีนารีรัตน์	เกศพัฒน์ลูกเราหนาเจ้าหนา
จะคิดเห็นเป็นอย่างไรใจสุดา	แต่ตัวข้าอนุญาตประสาทพร
เห็นสมควรในสกูลประยูรหงส์	จะร่วมวงศ์ร่วมคู่สู่สมร
เสมอเหมือนสุริยันกับจันทร	ก็ต้องผ่อนผันตามความบุราณ
มเหสีฟังคดีสนองอรรถ	พระโปรดจัดให้เป็นคู่สู่สมาน
ก็สมศักดิ์สมพงศ์สมวงศ์วาน	น้องตรองการก็เห็นงามตามทำนอง
เธอก็มีพระคุณการุญรัก	สามิภักดิ์ปราบอรินทร์สิ้นทั้งผอง
กู้เวียงชัยไว้ได้สมอารมณ์ปอง	จึ่งไม่ต้องปนวงศ์กับพงศ์กา
แล้วก็เรืองศักดาอานุภาพ	อาจจะปราบประจามิตรทุกทิศา
เหมือนได้เขยจุลจักรอันศักดา	น้องเปรมปราโมทย์ยิ่งกว่าสิ่งไร
พระทรงฟังนางทูลสนองอรรถ	จอมกษัตริย์ยินดีจะมีไหน
ช่วยกันคิดแผ่เผื่อไว้เยื่อใย	คงจะได้พึ่งเขาเบาในทรวง
พระเอมอิ่มกริ่มใจจะได้เขย	แสนเสบยสุขสบายเป็นใหญ่หลวง
แล้วตำริตริงานการทั้งปวง	จนเลยล่วงหลับไปในไสยา ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีกรุงกษัตริย์	ได้ทราบอรรถสมจิตกนิษฐา
นางพี่เลี้ยงมาประมูลทูลกิจจา	ดั่งธาราในสวรรค์ชั้นวิมาน
มาโสรจสรงลงที่กายสบายจิต	สมที่คิดปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
กับพี่เลี้ยงเคียงสำรวลชวนสำราญ	ที่อาการไข้ใจวายอาวรณ์
พระพักตร์ผ่องเพียงจันทร์อันทรงกลด	เมื่อเมฆหมดแจ่มจำรัสประภัสสร
สมประสงค์ตรงที่ในใจอาวรณ์	สว่างร้อนที่ในทรวงดวงกมล
แต่ยังไม่สมสวาทปรารถนา	สุขแก่ตาซึ่งประหวัดยังขัดสน
ถ้าได้เสร็จสมคิดจิตกังวล	ดอกอุบลก็จะเผยระเหยบาน
เหมือนคำพร้องร้องละครว่าเมื่อเอ่ย	ลูกคู่เคยยกกรับขยับขาน
ต่อลงนั้นจึงจะสวบประจวบการ	ข้อรำคาญยังไม่เสร็จสำเร็จปอง
พอเดือนดับลับฟ้าเวหาหน	สุริยนดัดดั้นผันผยอง
ไขอรุณเรื่อแรงส่งแสงทอง	ดุเหว่าร้องขับขานประสานครวญ
ไก่กระชั้นขันเอกวิเวกแว่ว	จะเจื้อยแจ้วส่งเสียงสำเนียงหวน
การะเบ็งเซ็งซ่าฝูงกาชวน	ต่างบินสวนไปมาล้อมกากี
เหมือนเร่งรถสุริยงให้ส่งแสง	กระจ่างแจ้งแจ่มจำรัสรัศมี
ส่องสว่างกลางเวหาหมดราคี	เจ้าบุรีฟื้นองค์เสร็จสรงชล
ไขปทุมธารากระยาสนาน	กระเซ็นซ่านหยดย้อยดั่งฝอยฝน
ผลัดภูษาอ่าองค์ทรงสุคนธ์	จรุงปนเกสรขจรจาย
แล้วอ่าองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส	เพชรรัตน์กูก่องส่องพระฉาย
จับพระแสงเนาวรัตน์จำรัสพราย	เสร็จผันผายออกนั่งยังพระโรง
สถิตแท่นอดิเรกเศวกฉัตร	มณีรัตน์พระที่นั่งบัลลังก์โถง
ขุนนางเข้าเฝ้าไทในพระโรง	จอมจรรโลงตรัสถามความบุรินทร์
เสนาพร้อมน้อมประนมบังคมบาท	สนองราชกิจไปดั่งใจถวิล
เสร็จประมูลทูลท้าวเจ้าแผ่นดิน	พอเสร็จสิ้นราชการสำราญรมย์
พระจึ่งมีสิงหนาทประภาษตรัส	ให้คิดจัดแจงสารลงลานถม
ไปลังกานครินทร์ปิ่นบรม	จะสยมพรกษัตริย์กรุงรัตนา
เชิญเสด็จเชษฐามหาศาล	มาแต่งงานเฉลิมยศโอรสา
แล้วไปแวะรมจักรนัครา	ทูลกิจจาพระบรมประถมวงศ์
จงจัดแจงแต่งกำปั่นสุวรรณมาศ	เอาใส่ราชสารตามความประสงค์
กับสิ่งของสารพัดจัดประจง	ถวายองค์ขัตติยาทุกธานี ฯ
๏ ขุนนางรับโองการพระผ่านเกล้า	มาสั่งเหล่าพวกชวากะลาสี
ให้ซ่อมแปลงแต่งกำปั่นให้ทันที	พระภูมีตรัสใช้ไปลังกา
ขุนอาลักษณ์แต่งสารลงลานเสร็จ	ใส่หีบเพชรเหมือนกันหมดตามยศถา
ใส่ถุงตาดเสร็จสรรพประทับตรา	พานลงยารองรับประดับพลอย
จัดเสนาข้าทูลละอองบาท	เคยเป็นราชทูตไปเคยใช้สอย
ประทานเสื้อหมวกสำรับประดับพลอย	มาเตรียมคอยตามที่ทั้งสี่นาย
กระบวนแห่แตรสังข์มยุรฉัตร	สารวัตรตรวจกระบวนถ้วนทุกสาย
ยานุมาศตั้งเคียงกันเรียงราย	ทั้งธงฉานธงชายลายมังกร
กลองชนะเทวดาทั้งหน้าหลัง	พร้อมสะพรั่งเกณฑ์แห่แลสลอน
ผ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นนคร	เสด็จจรออกมาหน้าพระลาน
ทอดพระเนตรกระบวนแห่คนแออัด	อาลักษณ์จัดแจงเชิญพระราชสาร
ขึ้นตั้งบนยานุมาศราชยาน	ประคองพานแห่ตรงไปลงเรือ
กะลาสีคลี่ใบขึ้นใส่รอก	ให้แล่นออกปากอ่าวก้าวไปเหนือ
ต้นหนตั้งเข็มใหญ่ไว้ท้ายเรือ	คัดหางเสือตามเข็มลมเต็มใบ
ข้ามละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งห้อง	ไปตามท้องวังวนชลใส
สิบสามวันบรรลุถึงกรุงไกร	ปากอ่าวใหญ่รมจักรนัครา
กองตระเวนครั้นเห็นเรือกำปั่น	มีสำคัญธงสยามตามภาษา
หันเรือเรียงเคียงถามตามสงกา	ว่าแล่นมาแต่ไหนจงไขความ
พวกคนใช้ในลำกำปั่นใหญ่	ก็บอกไปว่าเราชาวสยาม
มาแต่กรุงเหมรันจันตคาม	แล้วจะข้ามย้อนหลังไปลังกา
เชิญพระราชสารศรีมีรับสั่ง	พระจอมวังนครินทร์ปิ่นมหา
ถวายองค์ทรงชัยพระอัยกา	ให้ทราบใต้บาทาฝ่าละออง
พวกตระเวนแจงใจได้สดับ	พากันกลับมาถึงด่านเอาการสนอง
แก่ผู้ช่วยสารวัตรปลัดกอง	โดยทำนองราชการด่านข้างใน
ขึ้นกราบเรียนกับเจ้าคุณที่บนหอ	เป็นเรื่องข้อราชการเขาขานไข
อีตาเฒ่าเจ้าพระยาว่าไวไว	บอกขึ้นไปนคเรศนิเวศน์วัง
เอาเรือเร็วรีบไปอย่าได้ช้า	วางศาลาเกณฑ์ให้ดั่งใจหวัง
ทนายรับเรียกข้าละล้าละลัง	รีบไปยังนคราเข้าธานี
เอาหนังสือบอกออกส่งให้กรมท่า	เสมียนตรารับมาอ่านแจ้งสารศรี
ส่งให้ท่านเจ้าพระยาไม่ช้าที	แจ้งคดีพวกปากน้ำเขานำมา
รีบเข้าไปเตรียมเฝ้าเจ้านิเวศน์	พอทรงเดชออกพลันต่างหรรษา
ขุนนางเข้าเฝ้าองค์พระอิศรา	แต่บรรดาพนักงานคลานเข้าไป
กราบบังคมก้มเกล้าลงสามครั้ง	คอยหมอบฟังโองการจะขานไข
ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นเวียงชัย	ภูวไนยธิบดีศรีสุวรรณ
สถิตแท่นอดิเรกเศวกฉัตร	เนาวรัตน์เรืองอุไรมไหสวรรย์
โองการถามความนิเวศน์ขอบเขตคัน	พวกแต่บรรดาเหล่าชาวบุรินทร์
ทั้งชีพราหมณ์สมณาประชาราษฎร์	ในอาวาสพวกสงฆ์ที่ทรงศีล
ใครได้ความทุกขาเป็นราคิน	หรือเพิ่มภิญโญอยู่หมู่ประชา
ขุนนางพร้อมน้อมประนมบังคมบาท	สนองนาถภูวไนยใส่เกศา
ราษฎรมีสุขทุกทิวา	ทั้งข้าวปลาเต็มที่บริบูรณ์
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงนคเรศ	มีพระเดชแผ่ไปทั้งไอศูรย์
ได้ทรงฟังทุกกรมบังคมทูล	พระเพิ่มพูนเปรมปราสถาพร
ฝ่ายท่านผู้จัตุสดมภ์กรมท่า	หยิบบอกมาอ่านถวายลายอักษร
เมืองปากน้ำบอกว่าหน้าสันดอน	กำปั่นจรเข้ามาทอดจอตเภตรา
กองตระเวนเจนสมุทรออกไปถาม	เขาแจ้งความว่าภูมินทร์ปิ่นมหา
ว่าพระจอมนรินทร์รัตน์องค์นัดดา	มีสารามาประนมบังคมคัล ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์บดินทร์สูร	ฟังเขาทูลปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
สั่งให้รับทูตาเข้ามาพลัน	เร่งผายผันจัดแจงแต่งนาวา
เอาเรือหงส์ลงไปรับราชสาร	ของพระหลานจะได้แจ้งแห่งเลขา
จัดเรือแห่แตรสังข์อลังการ์	ให้เสนาผู้กำกับไปรับรอง
ตามเยี่ยงอย่างทางบุราณอย่าให้ขาด	เร่งหมายบาดไปให้จนครบสิ่งของ
เครื่องจะรับราชสารเอาพานทอง	ทั้งปี่กลองฉัตรสุวรรณพรรณราย
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	ขึ้นปราสาทมนเทียรวิเชียรฉาย
ผู้รับสั่งเร่งพหลพลพาย	ตามบาดหมายพร้อมเสร็จสำเร็จการ
รีบลงไปถึงลำเรือกำปั่น	เสนานั้นที่สำหรับไปรับสาร
ถึงกำปั่นแล้วแถลงแจ้งเหตุการณ์	ว่าผู้ผ่านธรณินทร์ปิ่นนคร
รับสั่งเราผู้เสนาลงมารับ	ท่านทูตกับพจมานสารอักษร
จะแห่แหนเชิญไปในนคร	จงรีบจรขึ้นไปเฝ้าเจ้าบุรินทร์
ทูลคำนับรับคำขุนอำมาตย์	เชิญพระราชสารไปดั่งใจถวิล
ลงเรือหงส์ตรงขึ้นมายังธานินทร์	พร้อมกันสิ้นถึงท่าที่หน้าวัง
กระบวนบกยกคานยานุมาศ	เชิญพานราชสารใส่ดั่งใจหวัง
ขุนอาลักษณ์นั่งชั้นลดพระกลดบัง	พวกเป่าสังข์กระทั่งแตรแห่ขึ้นไป
มโหระทึกกึกก้องกลองชนะ	ตีจังหวะเดินเรียงเคียงไสว
ทั้งธงเทียวเขียวเหลืองเดินเนื่องไป	ทั้งธงชัยขาวระบายลายมังกร
เทวดาเดินประจำใส่ลำพอก	มีเกี้ยวปลอกทองจำรัสประภัสสร
ฉัตรห้าชั้นกรรชิงแลจามร	เดินสลอนเลี้ยววงตรงเข้าวัง
พวกชาวเมืองวิ่งดูเป็นหมู่หมวด	นายตำรวจคอยห้ามเดินตามหลัง
ถึงที่หยุดพวกสนมกรมวัง	พร้อมสะพรั่งนำเข้ามาหน้าพระโรง
พวกขุนนางต่างแต่งตัวไว้เสร็จ	สวมเสื้อเกล็ดท่านโตโตดูโอ่โถง
ชั้นนอกครุยตามกันไปในพระโรง	บ่ายสองโมงกรุงกษัตริย์ขัตติยา
ทรงเครื่องเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	เสนามาตย์หมอบรายทั้งซ้ายขวา
ประโคมแตรดีดสีปี่ชวา	พร้อมเสนากราบก้มประนมกร
มีโองการโปรดบังคับให้รับสาร	เข้ามาอ่านทูลถวายลายอักษร
กับพวกทูตตัวขุนนางต่างนคร	ให้รีบจรไปประนมบังคมคัล
ในพระโรงรจนามุกดาหาร	ต่างก้มกรานภูวไนยเจ้าไอศวรรย์
ยกพานทองขึ้นไปตั้งบัลลังก์พลัน	อภิวันท์หมอบฟังรับสั่งความ ฯ
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	โองการตรัสปราศรัยแล้วไต่ถาม
ว่าศัตรูราบเตียนเสี้ยนสงคราม	หรือได้ความทุกข์อยู่ทุกผู้คน
ราชทูตทูลฉลองสนองอรรถ	สารพัดธัญญาผลาผล
ทั้งชีพราหมณ์เหล่าอาณาประชาชน	ไม่ขัดสนเปรมปราสถาพร
พระทรงฟังสั่งอาลักษณ์ให้คลี่สาร	ออกมาอ่านได้ประจักษ์ในอักษร
จะทรงฟังยังถ้อยสุนทรวอน	เรื่องเย็นร้อนมีในสารสถานใด ฯ
๏ ขุนอาลักษณ์กราบกรานเปิดสารศรี	อ่านคดีทูลแจ้งแถลงไข
ขอบังคมสมเด็จพระภูวไนย	จงทราบใต้บาทาฝ่าละออง
องค์พระจอมอัยกานราราช	นัดดานาถขอประมูลทูลฉลอง
จะได้คู่สู่สมอารมณ์ปอง	โดยทำนองกษัตริย์ขัตติยา
พระปิ่นเกล้าเจ้านครเหมราช	กษัตริย์ชาติสมพงศ์สมวงศา
ขอเชิญเสด็จภูวไนยพระอัยกา	กับพระอามาช่วยอำนวยพร
ควรมิควรสุดแท้แต่จะโปรด	ประทานโทษทรงฤทธิ์อดิศร
ขอสารภาพกราบก้มประนมกร	จบอักษรศรีสวัสดิ์ของนัดดา ฯ
๏ พระทรงฟังสังรเสริญหน่อกษัตริย์	ใครช่างจัดขอสู่คู่ให้หนา
เป็นเขยเขาเจ้าเมืองเหมรา	กษัตราหน่อเนื้อเชื้อตระกูล
ทั้งวงศ์เราวงศ์เขาเสมอยศ	ได้ปรากฏเนื่องไปมิได้สูญ
จะภิญโญโภไคยอันไพบูลย์	พระเพิ่มพูนในพระทัยดั่งได้ทอง
แล้วให้อ่านสารกษัตริย์เหมราช	บังคมบาทกษัตรามาทั้งสอง
ขอเป็นบุตรสุจริตดั่งจิตปอง	จะเกี่ยวข้องมาเป็นข้าฝ่าธุลี
ด้วยกษัตริย์นัดดาฝ่าพระบาท	มาอยู่ในเหมราชบุรีศรี
ช่วยปราบปรามศัตรูหมู่ไพรี	พระคุณมีเหลือล้นคณนา
เธอประสงค์ในบุตรีนารีรัตน์	ไม่ข้องขัดหมายจำนงเหมือนวงศา
จะอภิเษกให้เป็นเอกในพารา	ขอเชิญฝ่าบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
ช่วยประทานพรประสิทธิ์เหมือนอิศเรศ	องค์เทเวศในสถานพิมานสวรรค์
เหมือนฉัตรแก้วกั้นสีรวีวรรณ	ได้คุ้มกันโพยภัยในนัดดา
ควรมิควรพระองค์ได้ทรงโปรด	ประทานโทษเถิดอย่าถือซึ่งโทษา
พอจบคำรำพันสารสารา	นายเวรอาลักษณ์ก้มประนมกร ฯ
๏ พระทรงฟังสังรเสริญเจริญยศ	ช่างหมดจดดั่งจรุงปรุงเกสร
สมเป็นชาติกษัตราสถาวร	เธออวยพรให้พิพัฒน์สวัสดี
แล้วรางวัลทูตถือหนังสือสาร	โปรดประทานเงินตราเสื้อผ้าสี
กับสิ่งของต่างต่างที่อย่างดี	แล้วภูมีเสร็จเข้าในไพชยนต์ ฯ
๏ กรมท่าพาทูตไปกินเลี้ยง	สำรับเรียงตามตำแหน่งทุกแห่งหน
เลี้ยงทั้งนายไพร่ทั่วทุกตัวคน	เสร็จแล้วขนของลงไปส่งเรือ
พักกันอยู่สองทิวาทูลลากลับ	เชิญฉบับสารไปข้างฝ่ายเหนือ
ตันหนยักเข็มใหญ่ข้างท้ายเรือ	คัดหางเสือหัวตั้งไปลังกา
ได้ลมคล่องล่องแล่นตามแผนที่	กำปั่นรี่เร็วไปในมหา
สาคเรศเขตแคว้นแดนลังกา	แปดทิวาถึงปากอ่าวเข้าสันดอน
อันเรื่องราวเล่าก็เหมือนไปรมจักร	จะเยื้องยักผิดแต่การสารอักษร
เรื่องแห่แหนราชสารการนคร	จะกล่าวกลอนร่ำไรไปทุกเมือง
ท่านผู้ฟังก็จะเกลียดขี้เกียจอ่าน	ไม่ต้องการที่จะดูเบื่อหูเหือง
จะว่ากล่าวต่อไปไม่ประเทือง	เอาแต่เรื่องที่ประสงค์ตรงจะฟัง ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ออกนั่งอาสน์พระโรงชัยพระทัยหวัง
ให้อ่านสารจักรพงศ์พระทรงฟัง	อาลักษณ์บังคมคัลอัญชลี
แล้วคลี่สารอ่านถวายกรุงกษัตริย์	นรินทร์รัตน์กราบประนมก้มเกศี
พระปิ่นปกองค์ชนกชนนี	อันเป็นที่ปกเกล้าแต่เยาว์มา
ด้วยบัดนี้เจ้าบุรีเหมราช	เธอประสาทบุตรีเสน่หา
ให้เป็นคู่สู่สมภิรมยา	จะแต่งงานการวิวาห์ให้ถาวร
ขอเชิญองค์ทรงฤทธิ์บิตุเรศ	มาปกเกศให้ภิญโญสโมสร
ให้เป็นที่เปรมปราสถาพร	จบอักษรราชสารในลานทอง
แล้วให้อ่านสารท้าวกัมพลราช	บังคมบาทพระเชษฐามาทั้งสอง
ขอเป็นสัมพันธมิตรดั่งจิตปอง	พระผู้ครองลังกาเจ้าธานี
เชิญเสด็จเชษฐามาเหมราช	ช่วยประสาทอภิเษกทั้งสองศรี
จงทราบใต้บาทาฝ่าธุลี	จบสารศรีสองฉบับแล้วกราบลง ฯ
๏ พระทรงภุชสุดสาครบวรนาถ	สดับราชสารสมอารมณ์ประสงค์
ด้วยสมนามสมเนื้อในเชื้อวงศ์	ได้ดำรงรัตนาให้ถาวร
แล้วรางวัลผู้ถือหนังสือสาร	ของประทานต่างต่างวางสลอน
เสื้อลายทองพื้นแดงแย่งมังกร	ทั้งผ้าผ่อนม่วงไหมได้ทุกนาย
ประทานเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	ขึ้นปรางค์มาศมนเทียรวิเชียรฉาย
สถิตนั่งยังพระแท่นแสนสบาย	พระภิปรายโปรดแถลงแจ้งคดี
แก่นงเยาว์เสาวคนธ์วิมลพักตร์	ว่าลูกรักเราจะได้มเหสี
แต่งสารตรามาแถลงแจ้งคดี	ได้บุตรีนงเยาว์ท้าวกัมพล
มาเชิญเราเหล่าญาติไปอภิเษก	อติเรกในจังหวัดพิพัฒน์ผล
เหมรานครินทร์ถิ่นมณฑล	เสาวคนธ์มเหสีก็ปรีดา
จึงจัดแจงแต่งของเครื่องประดับ	ไปสำหรับจะประทานพระสุณิสา
สร้อยสะอิ้งอย่างดีมีราคา	เคยทรงมาแต่เยาว์จัดเอาไป
ธำมรงค์เพชรรัตน์ประภัสสร	กรรเจียกจรเนาวรัตน์จำรัสไข
พระภูษาแย่งยกกนกใน	ผ้าสไบตาดบางที่อย่างดี
จัดอนงค์ทรงวิไลประไพพักตร์	ที่มีศักดิ์ผุดผ่องละอองฉวี
ที่แรกรุ่นชันษาสิบห้าปี	ร้อยนารีจัดสำรองของประทาน ฯ
๏ ฝ่ายพวกทูตหยุดอยู่พอผ่อนพัก	ในสำนักกรุงลังกามหาสถาน
พอหายเหนื่อยเมื่อยล้าห้าทิวาร	ทูลลากลับไปสถานเหมรา
พวกลำหนึ่งไปผลึกกรุงการะเวก	เรื่องภิเษกทูลถวายลายเลขา
ทั้งสองกรุงพระเจ้าลุงพระเจ้าตา	รับสาราแห่แหนแม้นแม้นกัน
พวกที่ไปแห่งหนกำพลเพชร	พร้อมกันเสร็จทุกกรุงไกรไอศวรรย์
สุลาลัยเมืองเซ็นรับเช่นกัน	ให้รางวัลตามอย่างทางบุราณ
เมืองสินชัยพระวลายุดาราช	สั่งอำมาตย์เตรียมเภตราโยธาหาญ
จะไปเสกพระนัดดาอย่าช้าการ	ของประทานจัดใส่ลงในลำ
ทุกพาราเตรียมกันจะผันผาย	เกณฑ์ไพร่นายซ่อมเภตราเลขาขำ
พวกต้นหนเตรียมตัวทั่วทุกลำ	เครื่องประจำอาวุธยุทธนา
ทุกนิเวศน์จะเสด็จให้ทันกำหนด	พร้อมกันหมดในพระวงศ์เผ่าพงศา
จะกล่าวข้างรมจักรนัครา	จัดเภตราเครื่องประทานพระหลานชาย
กับนงนุชบุตรีศรีสะใภ้	เครื่องรับไหว้ล้วนจำเนียรวิเชียรฉาย
มงกุฎเก็จเพชรรัตน์จำรัสพราย	สังวาลสายสร้อยสะอิ้งทุกสิ่งอัน ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวทศวงศ์ผู้ทรงเดช	เธอทราบเหตุเรื่องราวเพราะสาวสรรค์
ไปพูดจาบอกกล่าวต่างเล่ากัน	พระทรงธรรม์ถามซักประจักษ์ความ
พระตรัสเรียกสาวใช้เองไปหา	ศรีสุวรรณเขาเข้ามาจะไต่ถาม
นางสาวใช้ไปประมูลแล้วทูลความ	พระก็ตามเข้ามาเฝ้าท่านท้าวไท
เธอตรัสถามว่าใครจะได้คู่	ข้าพึ่งรู้พ่อจงแจ้งแถลงไข
นรินทร์รัตน์นัดดาของผู้ใด	จงเล่าไปใครเป็นพ่อจะขอฟัง
เป็นเชื้อสายในเราบ้างหรือไม่	ข้าอยากไปช่วยเขาอยู่ได้ดูหนัง
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงวัง	เอาความหลังเล่าถวายทูลรายตัว
เออลูกเต้าเสาวคนธ์ข้าจำได้	เออก็ใครเล่าเดี๋ยวนี้จะมีผัว
เธอหลงเล่อเออออข้าขอตัว	เรื่องข่มผัวเช่นท่านยายไม่ได้การ
พ่อจะไปกับเจ้าดูเขาเล่น	แต่วิ่งเต้นไม่ใคร่ไหวอายลูกหลาน
อันเพลงยาวเล่ายังทำได้ชำนาญ	ชักนิทานเรียงเรียบประเทียบกลอน
แต่หนุ่มหนุ่มเดี๋ยวนี้มักขี้ขลาด	ไม่องอาจกล่าวสารพาดพันสมร
ข้าได้เรียนต่อครูรู้เชิงกลอน	ท่าจะวอนทีจะว่าข้าเข้าใจ ฯ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์	ฟังเธอตรัสหุนหันนึกหมั่นไส้
อนิจจังทุกขังเป็นอย่างไร	ท้าวเธอไม่พูดจาน่ารำคาญ
คิดก็เป็นอนิจจังฟังไม่ได้	ทูลลาไปจากปราสาทราชฐาน
ไปสั่งเหล่าเสนีปรีชาชาญ	ให้จัดการที่จะไปในคงคา
อาเรือหงส์เป็นที่นั่งตั้งพระแท่น	เครื่องแห่แหนอย่าเอาไปให้หนักหนา
เอาแต่ปืนใส่สลักยักกะตรา	พอกันข้าศึกไประไวระวัง
ที่นั่งรองทองทั้งแท่งแต่งไว้พร้อม	คอยพระจอมภูวไนยดั่งใจหวัง
ทอดสมอรอราอยู่หน้าวัง	พร้อมสะพรั่งตั้งกระบวนปักทวนธง ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงรมจักร	พระทรงศักดิ์จรลีเข้าที่สรง
น้ำกุหลาบอาบอบตลบองค์	แล้วก็ทรงผลัดภูษาค่าบุรินทร์
สวมมงกุฎบุษราจินดาประดับ	เครื่องสำหรับเพราเพริศดูเฉิดฉิน
ทรงพระแสงฝักถมยาคู่ธานินทร์	จอมนรินทร์เสด็จออกนอกนคร
พระกฤษณามาคอยตามเสด็จ	พร้อมกันเสร็จคั่งคับสลับสลอน
พระเสด็จทรงรถบทจร	อัสดรชักตรงไปลงเรือ
เสด็จประทับแท่นระบายท้ายบาหลี	พอฤกษ์ดีนายท้ายบ่ายหางเสือ
ออกแล่นหลามตามกระบวนแต่ล้วนเรือ	ทหารเสือยิงปืนเสียงครื้นโครม
โห่สนั่นลั่นฆ้องเสียงก้องกึก	ออกแล่นลึกเซ็งแซ่ฮึกแห่โหม
พระสุริยงลงลับพยับโพยม	พลางจุดโคมแสงสว่างดั่งกลางวัน ฯ
๏ จะของดบทเบื้องเรื่องนี้ก่อน	จะกล่าวย้อนถึงกรุงไกรไอศวรรย์
ลังกาเกาะนคเรศขอบเขตคัน	ตั้งแต่วันรับสารการมงคล
กษัตริย์สุดสาครบวรนาถ	เสด็จลีลาศไปทูลแจ้งแห่งนุสนธิ์
แต่พระจอมมุนินทร์ปิ่นสกล	ทั้งพระชนนีสองฉลองการ
พระอภัยมุนินทร์ปิ่นนักสิทธ์	สำรวมจิตอยู่ในธรรมกรรมฐาน
เธอทราบสิ้นยินดีมีโองการ	พระเจ้าหลานจะได้คู่ต่างบุรินทร์
จำจะต้องไปช่วยอวยสวัสดิ์	ให้สองนัดดาสมอารมณ์ถวิล
จะได้มีสุขาไม่ราคิน	ครองแผ่นดินรัตนาให้ถาวร
จึงตรัสสั่งสุดสาครจอมกษัตริย์	เจ้าเร่งจัดกำปั่นใหญ่ใส่ฟูกหมอน
พวกนักสิทธ์จะได้ไปช่วยให้พร	ในนครเหมราอย่าช้าที
เรือดาดฟ้าสองชั้นกัลปังหา	สำหรับข้าจะสถิตกิจฤๅษี
แล้วเจ้าจงจัดห้องให้สองชี	ท้ายบาหลีพวกศิษย์ไปได้สำราญ
จะได้อยู่กับข้าให้ผาสุก	พอนั่งลุกเจริญธรรมกรรมฐาน
จะได้สวดคาถาสมาทาน	ดับรำคาญไปในทางกลางทะเล
สองหลวงชีมีจิตคิดถึงญาติ	ต่างนิราศแรมร้างไปห่างเห
เห็นจะมาพร้อมญาติคาดคะเน	ด้วยประเพณีงานการวิวาห์
แล้วโฉมยงปลงในธรรมกรรมฐาน	เออเหลนหลานจำเริญวัยใหญ่หนักหนา
จนมีคู่สู่สมภิรมยา	อนิจจาคลอดระหว่างกลางณรงค์
อันตัวเรานี้เป็นไรจะไม่แก่	เห็นเที่ยงแท้ความตายไม่ใหลหลง
อนิจจังสังขารไม่ยืนยง	ชีสององค์ปลงทุกขังหวังนิพพาน ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์สุดสาครบวรนาถ	ทูลลาบาทสามมุนินทร์กลับถิ่นฐาน
มาสั่งเหล่าเสนีปรีชาชาญ	ให้จัดการซ่อมแปลงแต่งเภตรา
ตามห้องหับจับเขียนลายน้ำมัน	ที่ในลำกำปั่นกัลปังหา
เร่งขัดสีตอกหมันเอาชันยา	ทั้งน้ำท่าเครื่องเสบียงเลี้ยงมุนี
ลำที่เราจะไปเรือไกรสร	กับมังกรที่นั่งรองท้องทาสี
เปลี่ยนเชือกเสาเพลาใบจัดให้ดี	จะเป็นที่ออกหน้าให้ถาวร
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นจากอาสน์	ขุนอำมาตย์ให้เสมียนเขียนอักษร
แล้วบาดหมายรายไปในนคร	เป็นการร้อนรีบให้เสร็จในเจ็ดวัน ฯ
๏ อันบทเบื้องเรื่องนี้ของดไว้	จะกล่าวไปในนิเวศน์ขอบเขตขัณฑ์
เหมรารังสีรวีวรรณ	จัดแจงกันปลูกโรงงานการพิธี
แต่โรงเลี้ยงใหญ่ยาวสิบเก้าหลัง	รอบในวังดาดผ้าหลังคาสี
ไว้รับพวกจะมาค้างต่างบุรี	ทั้งจะมีการละเล่นทั้งเต้นรำ
ปลูกโรงโขนโรงละครทั้งงิ้วหุ่น	ชุลมุนเขียนผ้าเลขาขำ
ติดระบายสายโรงทุกโรงรำ	พวกที่ทำราชวัตรทั้งฉัตรทอง
ทั้งเงินนากมากมายเกณฑ์จ่ายแจก	ตามแผนกเบิกเอาทั้งข้าวของ
เครื่องทาสีฝุ่นชาดกระดาษทอง	พวกแม่กองทำฎีกามาเอาไป
บ้างจัดแจงแต่งปราสาทราชฐาน	พนักงานจัดที่พิธีไสย
ตั้งเครื่องอานพานบุปผาพุ่มมาลัย	พระเต้าใส่น้ำมนต์ชลธี
ทั้งนากทองเงินศิลาห่อสำริด	ล้วนวิจิตรหลายอย่างต่างต่างสี
ทั้งขันสรงลงยาราชาวดี	ฝังมณีนพเก้าดูพราวพราย
ทั้งพระเต้าเบญจครรภสำหรับกษัตริย์	กับสังข์ทักษิณาวัฏจำรัสฉาย
ครอบสำริดเลี่ยมสุวรรณพรรณราย	ตั้งพระฉายเครื่องสำอางอย่างบุราณ
จัดพระแท่นอติเรกเศวกฉัตร	เพดานดัดสำหรับลงสรงสนาน
ม่านดอกทองโขมพัตถ์ชัชวาล	ทั้งเครื่องอานพระสำอางกลางมณฑล
พระภูษาทรงผลัดจัดสำเร็จ	ไว้พร้อมเสร็จเครื่องวิวาห์สถาผล
อีกกองแก้วกองสุวรรณตั้งชั้นบน	หน้ามณฑลเตียงพิธีตามที่เคย
ทอดยี่ภู่ปูผ้าราชาอาสน์	ทั้งเครื่องลาดพานทองรองเขนย
พวกชาวที่กรมวังตั้งตามเคย	ที่แต่งเกยรับกษัตริย์ขัตติยา ฯ
๏ ขอกล่าวกลับจับความไปตามเรื่อง	ถึงบาทเบื้องสุริย์วงศ์เผ่าพงศา
ทั้งแปดเมืองแล่นหลามตามกันมา	ข้ามมหาสาคโรชโลทร
ชมมัจฉาปลาว่ายสายกระสินธุ์	ในวารินตามละเมาะเกาะสิงขร
ฉนากฉลามตามกันเที่ยวสัญจร	เหล่ามังกรเหราฝูงปลาวาฬ
ตะเพียนทองล่องลอยไปตามคลื่น	เสียงโครมครื้นหางฟาดฉาดฉาดฉาน
ฝูงม้าน้ำทำท่าม้าทะยาน	ทั้งดำผ่านคล้ายม้าอาชาไนย
ฝูงช้างน้ำดำด้นเที่ยวค้นหา	มีงวงงาฟาดวารินกระสินธุ์ใส
ฝูงเงือกงูหมูน้ำรายคล่ำไป	แล้วเลี้ยวไล่หาอาหารทะยานตัว
ฝูงโลมาราหูขึ้นฟูฟ่อง	บ้างลอยล่องน้ำดูชูแต่หัว
แล้วดำหกยกหางเห็นกลางตัว	พิศดูหัวคล้ายบาตรชาติโลมา
ฝูงกริวกราวเต่ากระระดะดาษ	เที่ยวว่ายกลาดวงวนปนมัจฉา
ทั้งปูเปี้ยวหอยแครงเหล่าแมงดา	ตามชลาชายเกาะเที่ยวเสาะกิน
ลมพระพายชายพัดไม่ขัดขวาง	แล่นมากลางชลท่าชลาสินธุ์
แปดพารามาถึงทุกธานินทร์	พร้อมกันสิ้นสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร
เจ้าพารามารับคำนับน้อม	เชิญพระจอมมุนินทร์บดินทร์สูร
เสด็จก่อนเหล่าพระวงศ์พงศ์ประยูร	ขึ้นพร้อมมูลพวกนักสิทธ์กิจจงกรม
ให้สถิตปรางค์ปราต่างอาวาส	เครื่องปูลาดจัดละม้ายคล้ายอาศรม
แต่มนเทียรตามธรรมเนียมปูเจียมพรม	แท่นบรรทมเคียงกันเป็นหลั่นไป
แล้วกะเกณฑ์กระบวนแห่มาแออัด	ทั้งรถรัตน์เสลี่ยงทองอันผ่องใส
ไปรับเสด็จธิบดินทร์ปิ่นเวียงชัย	ท่านผู้ใหญ่เสด็จหน้านัดดาตาม
ที่นารีทรงรถพระกลดกั้น	เป็นหลั่นหลั่นแห่มาหน้าสนาม
พร้อมพระวงศ์พงศาเสนาตาม	เป็นหมดความรับเสด็จถึงเขตคัน
พระอัยกาอาลุงกรุงกษัตริย์	นรินทร์รัตน์เชิญเสด็จทุกเขตขัณฑ์
พระเชษฐาสุริย์วงศ์ในพงศ์พันธุ์	มาพร้อมกันมิได้ขาดญาติวงศ์
พระชนกชนนียินดีเหลือ	สมน้ำเนื้อในสกูลประยูรหงส์
กษัตริย์ข้างท้าวกัมพลรณรงค์	มาพร้อมวงศ์พร้อมญาติดาษดา
ทั้งสองข้างต่างถวายอภิวันท์	ไปตามชั้นแก่อ่อนพระชันษา
ต่างปราโมทย์ชื่นชมภิรมยา	เป็นมหาสัมพันธมิตรดั่งจิตปอง
ถึงวันดีสี่ค่ำโหรกำหนด	เฉลิมยศอภิเษกกษัตริย์สอง
พวกโรงเลี้ยงโรงเครื่องมาเนืองนอง	เที่ยวจ่ายของต่างต่างล้วนอย่างดี
พวกเจ้าสัวนายอากรทำเกาเหลา	จัดซื้อเหล้าหมูไก่ไข่อาหนี
พวกฝรั่งต่างตั้งเตาอัคคี	ทั้งปิ้งจี่เป็ดไก่วางในจาน
พวกโรงแขกจัดแจงแกงมัสมั่น	เครื่องเค็มมันเนยนมขนมหวาน
เจ้าภาษีตั้งโรงเรียงโจงจาน	ต้มหมูหวานผัดหมี่ผักชีโรย
พวกวิเสทจัดสำรับทำกับข้าว	ทั้งนายบ่าวเรียกกันมาเสียงหวาโหวย
ที่ปิ้งจี่ผัดใส่พริกไทยโรย	ปลาโหมงโกรยทอดน้ำมันใส่จานเชิง
เสียงพวกคนพลไพร่จ่ายสำรับ	อเนกนับจานเจือจนเหลือเหลิง
ขุนหมื่นไพร่ให้กินจนสิ้นเชิง	สำราญเริงอิ่มทั่วทุกตัวคน
ถึงวันงานท้าวพระยาเสนาพร้อม	ประณตน้อมคั่งคับกันสับสน
ฝ่ายพระจอมมุนินทร์ปิ่นสกล	เสด็จขึ้นบนปรางค์มาศปราสาทชัย
พวกมุนีนั่งหลามตามลำดับ	เคยสำหรับสวดพระเวทข้างเพทไสย
พวกพระวงศ์พงศาเสนาใน	ก็ขึ้นไปพร้อมพรักพนักงาน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมรมจักรนัคเรศ	พระปิ่นเกศการะเวกมาเสกหลาน
ให้นัดดาสรงชลสุคนธ์ธาร	พนักงานถวายเครื่องอันเรืองรอง
ครั้นเสร็จสรงทรงผลัดพระภูษา	แย่งครุฑาอย่างดีไม่มีสอง
สนับเพลาตาดเหลืองปักเครื่องทอง	สอดฉลององค์กนกวิหคบิน
เจียระบาดตาดม่วงดวงประดับ	ปั้นเหน่งทับเพราเพริศดูเฉิดฉิน
ธำมรงค์ล้วนจินดาค่าบุรินทร์	สังวาลนิลนพเก้าดูพราวพราย
ทรงมงกุฎเพชรรัตน์ประภัสสร	กรรเจียกจรแจ่มจัดจำรัสฉาย
ทับทรวงเฟื่องเรืองศรีมณีพราย	ชายแครงลายลงยาราชาวดี
เสร็จทรงเครื่องเยื้องย่างขึ้นเกยรัตน์	สองกษัตริย์จูงกรพระโฉมศรี
ขึ้นบนยานุมาศพลันด้วยทันที	พอฤกษ์ดีลั่นฆ้องกลองประโคม
พวกเป่าสังข์กระทั่งแตรเดินแออัด	แห่กษัตริย์สุริย์วงศ์พระทรงโฉม
กลองชนะดนตรีตีประโคม	ชาวเมืองโสมนัสช่วยอำนวยพร
ที่ลางคนชมงามทั้งนามเพราะ	หรือเทพเจาะมาเป็นคู่สู่สมร
ราวกะองค์สุริยันกับจันทร	เมื่อเสด็จจรเลี้ยวลดทรงรถชัย
ช่างน่าชมสมเป็นเขยกรุงกษัตริย์	ในจังหวัดเหมราจะหาไหน
ทั้งสาวแก่แลขึงตะลึงตะไล	จนแห่ไปลับตายังมาตาม
จนใกล้ถึงปรางค์มาศราชฐาน	พนักงานผู้คนนั่งล้นหลาม
คอยรับเสด็จจักรพงศ์ผู้ทรงนาม	กษัตริย์สามมาประทับรับอยู่เกย
กระบวนหน้ามาถึงก็หยุดยั้ง	ประโคมสังข์พริ้งเพริศดูเปิดเผย
เครื่องดนตรีกาหลล้วนตนเคย	ถึงแล้วเลยไปยืนเรียงอยู่เคียงกัน
ทั้งปี่กลองฆ้องแตรเซ็งแซ่เสียง	ไปยืนเรียงตามที่ขมีขมัน
พอยานุมาศถึงประทับกับเกยพลัน	ตีสนั่นส่งเสด็จสำเร็จการ
พระอัยกาสองพระองค์ทรงจูงหัตถ์	นรินทร์รัตน์โฉมเฉลาพระเจ้าหลาน
พระบิตุเรศสองพระองค์ทั้งวงศ์วาน	เข้าปรางค์มาศราชฐานคอยอนงค์ ฯ
๏ ฝ่ายทั้งสองชนนีนารีรัตน์	ให้บุตรีศรีสวัสดิ์เข้าที่สรง
นางพี่เลี้ยงโฉมศรีสี่อนงค์	ช่วยสระสรงสุคนธ์ปนสุวรรณ
ทรงภูษาผ้าสังเวียนวิเชียรช่วง	สีมอม่วงทองถมดูคมสัน
ทรงสะพักตาดปักดอกสุวรรณ	คาคเข็มขัดลายกุดั่นประจำยาม
ฉลองศอเพชรรัตน์จำรัสฉาย	แกมเพทายน้ำมณีสีสยาม
ทองพระกรนพเก้าดูวาววาม	ธำมรงค์เรืองอร่ามจินดาดวง
สอดสะอิ้งพริ้งเพราเนาวรัตน์	แจ่มจำรัสอย่างดีที่ลูกหลวง
ทรงมงกุฎบุษราจินดาดวง	เป็นรุ้งร่วงวับวามอร่ามตา
ทรงเครื่องเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	กำนัลนาฏเจ้าขรัวนายเดินซ้ายขวา
ตามเสด็จพระบุตรีศรีโสภา	พระมารดาจูงหัตถ์ตรัสพจมาน
ไปภิวาทบาทบงสุ์เผ่าพงศา	แต่บรรดาอยู่ที่บนมนเทียรสถาน
เธอแก่กว่าทุกพระองค์พวกวงศ์วาน	จงหมอบกรานอย่าไปนั่งฟังมารดร
นางประนมก้มเศียรประสานหัตถ์	ฟังกษัตริย์สองพระองค์ทรงสั่งสอน
นางคำนับรับรสบทจร	ถึงบรรจถรณ์ปรางค์มาศปราสาทชัย
เจ้าขรัวนายแหวกม่านนางกรานกราบ	ศิโรราบโดยประสาอัชฌาสัย
ชาวประโคมก็ประโคมขึ้นทันใด	ลั่นฆ้องชัยเป่าสังข์กังสดาล
มโหรีปี่พาทย์ระนาดฆ้อง	เสียงแซ่ซ้องบรรเลงวังเวงหวาน
พระทรงภุชจุดเทียนนมัสการ	กังสดาลตีห้ามปรามดนตรี ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมุนินทร์ปิ่นนักสิทธ์	สำรวมจิตประทานศิลพระชินศรี
แล้วก็สวดพร้อมกันหมดดาบสินี	เจริญศรีศุภผลพระมนตรา
พวกนักบวชสวดละม้ายคล้ายกับสงฆ์	พอจบลงปิ่นกษัตริย์ทรงยถา
พนักงานพวกจีนรินน้ำชา	ถวายพระดาบสฉันมิทันนาน
พวกประโคมก็ประโคมทั้งดีดสี	มโหรีขับเพลงวังเวงหวาน
พฤฒาเฒ่าเข้าประณตบทมาลย์	โหราจารย์พราหมณ์ก้มประนมกร
เปลื้องผ้าหุ้มคลุมบายศรีสามสำรับ	ยอดตองพับคลานไปวางข้างสมร
แล้วยกวางกลางพระเพลาพระภูธร	เพลาบังอรวางลงองค์ละอัน
แล้วจุดเทียนเวียนแว่นสุวรรณมาศ	พวกพระญาติรับเวียนเทียนพระขวัญ
พลางอวยชัยศุภโยคหัตถ์โบกควัน	ต่างรับกันส่งไปให้เสนา
ต่อกันไปในฉากท้าวนางรับ	เป็นลำดับแล้วก็ส่งไปให้เสนา
ถ้วนเจ็ดรอบตามระบอบบุราณมา	พราหมณ์พฤฒาคอยรับดับอัคคี
แล้วโบกควันตามตำรับว่าดับทุกข์	เจริญสุขปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ทั้งโรคคันอันตราอย่ายายี	ตามคัมภีร์ไสยเวทข้างเพศพราหมณ์ ฯ
๏ ฝ่ายสองพระอัยกานราราช	บรมนาถธิบดินทร์ปิ่นสยาม
ทรงเฉลิมเจิมนลาฏพระโฉมงาม	กับนงรามวรนุชพระบุตรี
พระบิตุลาบิตุรงค์พวกพงศา	ต่างก็มาจุณเจิมเฉลิมศรี
ให้สององค์จงพิพัฒน์สวัสดี	อย่ารู้มีทุกข์โศกโรคโรคา
ทั้งศัตรูหมู่มารอย่าทานฤทธิ์	ประจามิตรเกรงกลัวทั่วทิศา
จงอยู่เย็นเป็นสุขทุกทิวา	ชันษาสองจงยืนสักหมื่นปี
ทั้งสององค์ทรงสดับแล้วอภิวาท	สามพระอาบรรดาญาติทุกกรุงศรี
ฝ่ายเอกองค์นงนุชพระบุตรี	อัญชลีแล้วก็คลานเข้าม่านทอง
พระนักสิทธ์เสด็จกลับไปยับยั้ง	อยู่ในวังปราสาทศรีกับชีสอง
พวกนักพรตที่เป็นข้าฝ่าละออง	ไปอยู่ห้องพระปรัศว์ถัดกันมา ฯ
๏ ฝ่ายพระวงศ์พงศาคณาญาติ	สถิตอาสน์เรียงรายทังซ้ายขวา
พวกตั้งเครื่องคาวหวานคลานเข้ามา	ถวายจอมอิศราทุกเวียงชัย
เสวยเสร็จแล้วเสด็จมาประทับ	ให้แห่กลับไปพลับพลาที่อาศัย
พระวงศามาพักตำหนักใน	แต่แห่ไปตามทำนองในท้องงาน
สามทิวาจึ่งสำเร็จเสร็จฟังสวด	ทุกหมู่หมวดแต่บรรดาโยธาหาญ
ถึงวันสี่สรงชลสุคนธ์ธาร	พนักงานพร้อมพรั่งทั้งวังเวียง
ขึ้นพระแท่นแว่นฟ้ากระยาสนาน	ประโคมขานสังข์แตรเซ็งแซ่เสียง
พวกบัณเฑาะว์ขับไม้นั่งรายเรียง	เครื่องจำเรียงติดสีปี่ชวา
มโหระทึกกึกก้องฆ้องประสาน	ก้องกังวานไพเราะเพราะหนักหนา
ฝ่ายพระจอมมุนีเสร็จลีลา	กับสองดาบสินีด้วยปรีดิ์เปรม
ถึ่งที่สรงทรงพรตรดน้ำสังข์	พระรับสั่งว่าสิ้นทุกข์สุขเกษม
ทั้งสองหลานสวัสดีจงปรีดิ์เปรม	ให้อิ่มเอมในยศปรากฏนาม
ดาบสินีชีสองเธออวยสวัสดิ์	ให้สองนัดดาบำรุงกรุงสยาม
เดโชชัยได้ลาภปราบสงคราม	อย่ามีความร้อนใจในกมล
สองประนมก้มเศียรประสานหัตถ์	รับพระพรสามกษัตริย์พิพัฒน์ผล
แล้วบรรดาญาติวงศ์มาสรงชล	ด้วยน้ำมนต์ในพระเต้าเข้าพิธี
พระอัยกาอาลุงทั้งบิตุเรศ	พระชนนีเกิดเกศทั้งสองศรี
พระเจ้าน้าเชษฐาทุกบุรี	เจริญศรีสวัสดิชัยให้ทุกองค์
ครั้นแล้วเสด็จพระเสด็จยุรยาตร	สถิตอาสน์ผลัดผ้าภูษาสรง
พนักงานจัดแจงแต่งพระองค์	สวมเครื่องทรงตามยศบทบุราณ
ฝ่ายพระนุชบุตรีนารีรัตน์	นางกษัตริย์เข้าข้างในอันไพศาล
แล้วทรงเครื่องเรืองจำรัสชัชวาล	สำเร็จการพานางขึ้นปรางค์ทอง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมการะเวกรมจักร	กษัตริย์ศักดิ์เฉลิมวังเธอทั้งสอง
จูงพระหลานเคียงข้างพลางประคอง	ให้ขึ้นกองแท่นแก้วอันแพรวพราย
ฝ่ายข้างในอัยกีรมจักร	จูงพระกรนงลักษณ์ให้ผันผาย
ขึ้นกองทองแท่นแก้วอันแพรวพราย	หยิบหัตถ์ซ้ายเกศพัฒน์พระนัดดา
ให้เกี่ยวก้อยธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	ตามกษัตริย์ร่วมวงศ์เผ่าพงศา
ประเพณีมีแต่หลังทุกครั้งครา	ตามตำราอภิเษกเอกอนงค์
ประโรหิตถวายพรถาวรสวัสดิ์	สองกษัตริย์ในตระกูลประยูรหงส์
จงสุขังมังคลานราพงศ์	ให้สององค์สุโขมโหฬาร
พอจบคำพราหมณ์เฒ่าก็เป่าสังข์	สำเนียงดังทุ้มเอกวิเวกหวาน
มโหรีขับร้องก้องกังวาน	ประโคมขานดนตรีตีประโคม
เหมือนอย่างคนพลเรือนว่ากล่อมหอ	กระจับปี่สีซอเสียงฮึกโหม
ข้างกษัตริย์ขัตติยาว่าประโคม	เรื่องโอ้โลมไพร่ผู้ดีมีเหมือนกัน ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์ทุกพารามาอภิเษก	มีของเอกจัดหามาทำขวัญ
ทั้งหลานตัวหลานสะใภ้ให้เหมือนกัน	ล้วนจัดสรรเลือกหามาที่ดี
สองพาราการะเวกรมจักร	ประเสริฐศักดิ์เครื่องประดับสลับสี
กับมงกุฎลงยาราชาวดี	ฝังมณีเพชรรัตน์จำรัสเรือง
ของประทานพระบุตรีศรีสวัสดิ์	สารพัดฝังประจำเพชรน้ำเหลือง
ทั้งพลอยพลายสายรุ้งดูรุ่งเรือง	เปรียบเหมือนเครื่องรับไหว้ในตำรา
ข้างพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์	ให้จัดหีบไหว้ใส่ภูษา
ทำด้วยทองคำทรายลายลงยา	ฝังจินดาต่างต่างล้วนอย่างดี
มีพานทองรองรับประดับเพชร	แต่ละเม็ดแจ่มจำรัสรัศมี
ใส่ผ้าทรงต่างต่างที่อย่างดี	ไปถวายภูมีทุกพระองค์
แต่พระจอมมุนินทร์ปิ่นนักสิทธ์	ถวายเครื่องบรรพชิตคล้ายกับสงฆ์
ตั้งเรียงรายแล้วถวายทุกทุกองค์	พระก็ทรงยถาตามบาลี
ให้อิจฉิตังปัฏฐิตังยังอุทิศ	พวกนักสิทธ์เหล่าที่ถือเป็นฤๅษี
พัดขนนกยกขึ้นรับว่าสัพพี	เจริญศรีสุขังมังคลา
ครั้นสำเร็จเสร็จการอภิเษก	อติเรกปรากฏด้วยยศถา
พระมุนินทร์กลับไปที่ไสยา	พระวงศาเสด็จยั้งอยู่วังใน ฯ
๏ จะขอกล่าวราวเรื่องการละเล่น	ด้วยว่าเป็นข้อความตามวิสัย
ต้องชี้แจงแต่พอแจ้งประจักษ์ใจ	โดยวิสัยบทเบื้องเรื่องบุราณ
โขนละครมอญรำระบำหุ่น	ชุลมุนร้องรับกรับประสาน
ทั้งหญิงชายเจ้าชู้เที่ยวดูงาน	แสนสำราญรื่นเริงบันเทิงใจ
ถึงวันดีที่จะส่งอนงค์สมร	พระมารดรเสด็จมาแล้วปราศรัย
พลางสั่งสอนพระบุตรีพิรี้พิไร	แม่จะไปสมสู่ด้วยคู่ครอง
อย่าหวังใจไว้ตัวว่าผัวรัก	ทะนงศักดิ์ถือว่าดีไม่มีสอง
อย่าหึงหวงล่วงทำแต่ลำพอง	จงตรึกตรองดูที่ควรอย่าลวนลาม
อย่าเอาเยี่ยงหญิงกากปากขี้ข้า	กล่าววาจาเต็มระยำหญิงซำสาม
เพราะดวงจิตอิจฉาพวกบ้ากาม	จนเกิดความร้อนใจไม่สบาย
ประการหนึ่งผัวพิโรธอย่าโกรธตอบ	จงนบนอบเอาใจเสียให้หาย
ผัวจะพูดความลับความอับอาย	อย่าแพร่งพรายกล่าวให้ผู้ใดฟัง
อีกอย่างหนึ่งหญิงสอพลอพวกตอแหล	กระต่ายแก่ลวงเสือให้ตกถัง
จะเกิดความหมองมัวให้ผัวชัง	จงระวังตัวไว้อย่าใจเบา
แม้นห้ามแหนแสนสุรางค์ในปรางค์รัตน์	อย่าเคืองขัดค่อนว่าอิจฉาเขา
จงโอบอ้อมถนอมศักดิ์รู้หนักเบา	อย่ามัวเมาไปด้วยเล่ห์ประเวณี
คำของแม่แต่เท่านี้หนาลูกรัก	ประเสริฐศักดิ์ไพบูลย์จรูญศรี
จงจำไว้ในอุราเหมือนวาที	แต่เท่านี้ก็ดำรงวงศ์ตระกูล
นางสอนเสร็จแล้วจึงพาธิดานาฏ	มาปราสาทหน่อไทในไอศูรย์
แล้วเสด็จเข้าห้องในอันไพบูลย์	ทั้งประยูรกัลยาพวกนารี ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อธิบดินทร์นรินทร์ราช	ลงจากอาสน์มาประณตบทศรี
สองมาตุรงค์องค์พระชนนี	นางเปรมปรีดิ์ตรัสว่าด้วยอาวรณ์
แม่ขอฝากน้องนุชสุดแต่พ่อ	เหมือนเหล่ากอผิดพลั้งช่วยสั่งสอน
แม้นเคืองเข็ญอย่าสลัดถึงตัดรอน	พ่อเห็นแก่มารดรจงผ่อนปรน
พระรับรสพจนารถฉลาดฉลอง	ลูกขอรองข้อรับสั่งดั่งนุสนธิ์
มิให้ข้องเคืองขัดบาทยุคล	อย่ากังวลที่ในนุชพระบุตรี
ลูกจะรักให้เหมือนน้องประคองขวัญ	เกิดร่วมครรภ์กับสุดามารศรี
มิให้เคืองบาทาฝ่าธุลี	กว่าชีวีลูกจะวายทำลายลาญ
นางทรงฟังสังรเสริญแสนฉลาด	สมเป็นชาติขัตติยามหาศาล
พลางอวยชัยให้ทั้งสองจงสำราญ	อย่ารู้พานทุกข์โศกพ้นโรคภัย
จึ่งว่าแม่ก็จะลาจงผาสุก	เสด็จลุกจากปรางค์ทองอันผ่องใส
แล้วตรัสสั่งนางพี่เลี้ยงสนมใน	อยู่ช่วงใช้อย่าให้ขัดอัธยา
ตรัสสั่งเสร็จนางเสด็จยุรยาตร	ไปปรางค์มาศที่สำนักตำหนักขวา
ฝ่ายพระหน่อนรินทร์รัตน์กษัตรา	ภิปรายปราศรัยนุชพระบุตรี
ขอเชิญนุชสุดสวาทขึ้นอาสน์รัตน์	เกศพัฒน์แม่อย่าอางขนางหนี
นางโฉมฉายชายเนตรดูสามี	อัญชุลีแล้วก็หลบซบพักตรา
ด้วยยังไม่เคยคู่เรื่องชู้ผัว	ให้นึกกลัวหวั่นจิตกนิษฐา
ขยับลุกขึ้นจะหนีพระพี่ยา	กษัตราฉวยฉุดยุดพระกร
นางผลักพลิกหยิกหัตถ์แล้วตรัสว่า	อนิจจาใจพระองค์ผู้ทรงศร
มาแย่งยุดฉุดลากกระชากกร	พระภูธรอย่าเพ่อต้องให้น้องอาย
จงโปรดก่อนผ่อนพักอย่าหักหาญ	มิใช่การน้องนี้จะหนีหาย
ไหนไหนฉันก็เป็นข้าอย่าให้อาย	พลางฟูมฟายชลนาโศกาพลาง
พระรับขวัญขวัญอ่อนสมรมิตร	พี่ไม่คิดว่าเป็นข้าแม่อย่าหมาง
เพราะความรักถึงจะตายไม่วายวาง	สู้แรมร้างนคราไม่อาวรณ์
มาทำศึกมิได้นึกแก่ชีวิต	เพราะหวังจิตจะได้ชมสมสมร
ควรหรือน้องข้องขัดพูดตัดรอน	พระมารดรบิตุรงค์ปลงพระทัย
นางนบนอบตอบสนองว่าน้องรัก	มิใช่จักผันแปรพูดแก้ไข
ขอผัดผ่อนแต่พอหย่อนละอายใจ	พระก็ไม่โปรดปรานว่ามารยา
เป็นความสัตย์สุจริตไม่บิดพลิ้ว	แม้นโกรธกริ้วเชิญพระองค์ลงโทษา
ก็ทราบอยู่ว่าประสงค์ทรงเมตตา	เมื่อมิปรานีก็ตามเป็นความจน
พระปลอบพลางทางว่านิจจาน้อง	แต่เจ้าของนี้ยังผัดให้ขัดสน
จะให้ตัดใยเยื่อเห็นเหลือทน	มิใช่คนถือศีลาสมาทาน
พระว่าพลางทางต้องประคองเคล้า	ค่อยต้องเต้าเยาวลักษณ์ไม่หักหาญ
นางป้องปัดหัตถ์เสียพลันมิทันนาน	พระภูบาลจุมพิตนางบิดเบือน
แล้วประคองน้องนางขึ้นแท่นรัตน์	สองกษัตริย์อิ่มพระทัยใครจะเหมือน
เพราะความรักหักจิตหายบิดเบือน	ไม่แชเชือนหย่อนตามความสำราญ
ทะเลลมยมนาสาคเรศ	ไม่มีเหตุเกิดระลอกกระฉอกฉาน
ปลาอนนต์รองกระสินธุ์แผ่นดินดาน	ก้องสะท้านกลอกกลับขยับตัว
เมรุมาศหวาดไหวถึงไกรลาส	มังกรฟาดธาราฟ้าสลัว
สุบรรณบินโถมถาถลาตัว	เป็นหมอกมัวมืดคล้ำในอัมพร
พายุหวนป่วนปั่นสนั่นก้อง	สุนีร้องลมกระโชกโยกสิงขร
กระทั่งกระแทกศีขรินอิสินธร	คงคาคลอนเป็นระลอกกระฉอกชล
เมขลาโยนแก้วแววสว่าง	อสูรขว้างขวานฟ้าโกลาหล
เปรี้ยงเปรี้ยงเสียงสนั่นอยู่ชั้นบน	บังเกิดฝนโปรยปรายกระจายฟอง
ปทุมมาลย์บานแบ่งเสาวรส	บุปผาสดชื่นทั่วหายมัวหมอง
แย้มผกาสาโรชลออออง	กระทบต้องชลธีค่อยคลี่คลาย
สองภิรมย์สมสวาทบนอาสน์แก้ว	พระพักตร์แผ้วผ่องเหมือนดั่งเดือนฉาย
ดั่งได้เห็นชั้นฟ้าดาราราย	แสนสบายเปรมปราสถาวร
สนิทแนบแอบอุ้มแล้วจุมพิต	ถนอมชิดคลึงเคล้นเฟ้นเกสร
อัศจรรย์บ่อยไปหายหาวนอน	เหมือนภมรกลั้วกลิ่นไม่สิ้นเชย
พระตรัสปลอบโฉมเฉลาเสาวภาคย์	ไม่จรจากภคินีเจ้าพี่เอ๋ย
พี่อยู่ถึงรัตนาได้มาเชย	กุศลเคยเคียงคู่อยู่เหมรา
นางนบนอบตอบสนองว่าน้องนี้	มอบชีวีในสมเด็จพระเชษฐา
ขอสนองรองเบื้องพระบาทา	กว่าชีวีน้องจะวายทำลายลง
พระรับขวัญขวัญใจวิไลลักษณ์	ประเสริฐศักดิ์สมสกูลประยูรหงส์
มิเสียทีที่ภิเษกเป็นเอกองค์	ฟังอนงค์พูดแก้ไม่แง่งอน
พลางประโลมอรไทให้ไสยาสน์	สถิตอาสน์เนาวรัตน์ประภัสสร
นุชนาฏกราบบาทพระภูธร	พระกางกรกอดประทับจนหลับไป ฯ
๏ ศศิธรจรดับลงลับฟ้า	พระสุริยาเยื้องเยี่ยมเหลี่ยมไศล
กากระเหว่าเร้าเร่งอโณทัย	สกุไณโผผินบินทะยาน
ไก่กระชั้นขันเอกวิเวกแว่ว	จะเจื้อยแจ้วครื้นเครงวังเวงหวาน
อรุณรองส่องจบจักรวาล	ในท้องงานก็พอเสร็จครบเจ็ดวัน ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์การเสร็จเสด็จกลับ	ต่างคำนับรีบไปไอศวรรย์
ทุกไทท้าวเจ้านิเวศน์ขอบเขตคัน	ลงกำปั่นข้ามมหาชลาลัย
สุดสาครเสาวคนธ์วิมลพักตร์	ฝากลูกรักร่วมจิตพิสมัย
แล้วต่างองค์ต่างลากันคลาไคล	องค์อภัยมุนินทร์ปิ่นสกล
กษัตริย์สามตามลงไปส่งเสด็จ	พร้อมกันเสร็จใช้ใบไปสิงหล
นรินทร์รัตน์ราเมศท้าวกัมพล	จรดลกลับหลังเข้าวังพลัน
แปดนครรีบไปมิได้ช้า	ถึงพารานคเรศทุกเขตขัณฑ์
เสด็จขึ้นปรางค์มาศปราสาทสุวรรณ	พร้อมกำนัลสุโขมโหฬาร ฯ
ตอนที่ ๑๒๘
อภิเษกพระราเมศกับนางดวงประภา
๏ ฝ่ายพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์	คิดจะจัดแจงคู่ให้สู่สมาน
กับราเมศหน่อไทอันชัยชาญ	ได้สมานร่วมพงศ์กับวงศ์เรา
พระเอื้อนอรรถตรัสกับมเหสี	จะต้องหานารีโฉมเฉลา
ถึงให้ของสิ่งใดใดเห็นไม่เอา	ก็เห็นเขาไม่ประสงค์จำนงปอง
ครั้นจะนิ่งเสียเล่าใช่เต่าตุ่น	เขามีคุณควรจะให้ธิดาสนอง
ไว้เป็นสัมพันธมิตรข้าคิดตรอง	จึ่งจะต้องตามอย่างทางบุราณ
มเหสีฟังคดีฉลองตอบ	พระคิดชอบผูกรักสมัครสมาน
ฉันตรองตรึกนึกไปเห็นได้การ	ยังมีหลานลูกของน้องละอองตา
เป็นบุตรีท้าวไทในจังหวัด	บุรีรัตน์เมืองสารันอันมหา
พงศ์กษัตริย์ทรงฤทธิ์ผู้บิดา	นามสมญาอภัยนุสินนรินทร
มเหสีชื่อประไพวิไลลักษณ์	แต่ลูกรักนามประภาสุดาสมร
แม่เขาเป็นน้องฉันร่วมมารดร	เมื่อภิเษกบังอรยังได้ไป ฯ
๏ ฝ่ายพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์	ฟังนางกษัตริย์ทูลแจ้งแถลงไข
พระจึ่งมีพจมานโองการไป	ข้านึกได้จริงแล้วเจ้าเยาวมาลย์
ดีแล้วน้องมันไม่ต้องไปเที่ยวหา	ได้พงศาพันผูกสืบลูกหลาน
ทำอย่างไรจึงจะได้ให้กุมาร	เห็นรูปทรงนงคราญก็ครั้งเดียว
แม้นชอบใจเราจะได้ไปสู่ขอ	แต่แม่พ่อนงลักษณ์สักประเดี๋ยว
คงสำเร็จเสร็จประสงค์จำนงเจียว	ถึงบิดเบี้ยวไปอย่างไรคงไม่ฟัง
มเหสีอัญชุลีสนองอรรถ	ที่ท้าวตรัสเห็นจะสมอารมณ์หวัง
ด้วยมารดรท้าวอภัยอยู่ในวัง	ประชวรรั้งเรื้อมาสิบห้าปี
แต่หาหมอรักษาวางยาหยูก	มันไม่ถูกโรคาหมอล่าหนี
นางคิดได้ทูลพลันขึ้นทันที	พระอัยกีนางประภาป่วยมานาน
ฉันคิดเห็นท่านครูเป็นผู้เฒ่า	จะเชิญเอาไปด้วยได้ช่วยหลาน
ให้ไปดูโรคาพยาบาล	เป็นตะพานจะได้ไปในบุรินทร์
พระเห็นชอบตอบว่าถ้าเช่นนั้น	ไปเชิญท่านผู้สว่างทางกสิณ
เข้ามาที่ปรางค์ชัยในบุรินทร์	แกรู้สิ้นสารพัดได้จัดแจง
เหวยสาวใช้ไปเชิญท่านครูเฒ่า	ว่าตัวเรามีธุระจะแถลง
นางสาวใช้รีบไปแล้วชี้แจง	เล่าแถลงเชิญเข้าไปในพารา
เป็นการใหญ่ใช้คุณเข้าไปเฝ้า	ท่านผู้เฒ่าแจ้งในที่ให้หา
นางสาวใช้นำเข้าไปถึงปรางค์ปรา	ด้วยราชานับถือแกซื่อตรง
ท้าวเชื้อเชิญพระอาจารย์คลานเข้าเฝ้า	แล้วก้มเกล้ากรุงกษัตริย์ราชหงส์
เธอปราศรัยแล้วก็ไขเนื้อความตรง	โดยประสงค์ชี้แจงแสดงความ
คิดจะให้หน่อนราพ่อราเมศ	ได้คู่นางต่างนิเวศน์ขอไต่ถาม
จะสมควรกันหรือไม่ท่านใคร่ความ	ในฤกษ์ยามเคยสังเกตแจ้งเหตุการณ์ ฯ
๏ ฝ่ายนิกรมพรหเมศประจักษ์แจ้ง	ไม่เคลือบแคลงแกเห็นดีสี่สถาน
คือจะได้ปราบอรินทร์ทมิฬมาร	อีกประการหนึ่งก็นางสำอางจริง
ควรเป็นคู่สู่สมอุดมเดช	กับราเมศสมพงศ์ในวงศ์หญิง
อีกอย่างหนึ่งจะได้เมืองรุ่งเรืองจริง	ยังอีกสิ่งจะได้ของที่ต้องตา
คือกระบี่ที่วิเศษในเขตแคว้น	เสมอแม้นกับมณีดีหนักหนา
ของแต่ครั้งตั้งเมืองสารันมา	พราหมณ์พฤฒาได้ในถ้ำอันอำไพ
อาจารย์เจ้ากล่าวไว้ในตำรับ	จะได้กับเชื้อฝรั่งต่างวิสัย
แม้นได้อาวุธสำหรับกลับเป็นไทย	ไม่มีใครต่อสู้ทั้งอยู่คง
แกแจ้งสิ้นในตำราแล้วว่าขาน	คงสมการฝ่าละอองต้องประสงค์
ข้าขออาสาไปดั่งใจจง	เชิญพระองค์สั่งเภตราอย่าช้าที
สมเด็จท้าวเจ้าบุรินทร์บดินทร์สูร	ได้ฟังทูลปรีดิ์เปรมเกษมศรี
อาจารย์เฒ่าทูลลาฝ่าธุลี	มาสู่ที่สำนักตำหนักจันทน์
แถลงเล่าราวเรื่องกับราเมศ	ว่าทรงเดชเจ้ากรุงไกรไอศวรรย์
เธอจะหานุชนางให้รางวัล	เมืองสารันนั้นอนงค์เป็นวงศ์เธอ ฯ
๏ พระราเมศสุริย์วงศ์ทรงสดับ	ครูเล่ากับแจ้งคำนำเสนอ
ให้อิ่มเอมเปรมในพระทัยเธอ	ด้วยครูเอออวยลงเห็นคงดี
แล้วจึ่งว่าข้าแต่อาจารย์เจ้า	ทำไมเราจะพบประสบศรี
แกจึ่งว่าเราต้องไปเป็นไมตรี	มเหสีของพระยาจะพาจร
ทั้งท้าวไทก็จะไปกับพ่อด้วย	ไปเยี่ยมป่วยท่านย่าสุดาสมร
ข้าจะเป็นแพทย์รักษาอย่าอาวรณ์	ช่วยดับร้อนโรคภัยให้หายพลัน
พระชื่นชอบขอบคุณการุญรัก	ไม่อายพักตร์พระเจ้าพี่ดีขยัน
สนทนากับอาจารย์สำราญครัน	จนสุริยันเย็นดับลับพระเมรุ
พระจันทรจรสว่างกระจ่างหาว	ดูดวงดาวรัศมีดั่งสีเสน
อาจารย์เฒ่าแกสันทัดรู้จัดเจน	ที่ในเกณฑ์ดาราพยากรณ์
จึ่งชวนองค์กษัตรามาข้างนอก	แล้วชี้บอกดาวจำรัสประภัสสร
ดาวดวงนี้อยู่หลังดาวมังกร	สำหรับองค์ภูธรจงแลดู
แม้นสุกใสไพโรจน์สีโชติช่วง	เป็นรุ้งร่วงตำราทายจะได้คู่
แม้นแสงอ่อนไม่ประเทืองไม่เฟื่องฟู	สีหรุบหรู่ทายว่าไข้ไม่สบาย
เป็นแบบอย่างมาแต่ครั้งเรื่องสามก๊ก	อาจารย์ฮกหลงกล่าวเล่าขยาย
เอาไว้เป็นแบบฉบับสำหรับทาย	อธิบายข้อคำเป็นตำรา
แม้นเราไปก็จะได้สมประสงค์	เป็นมั่นคงจริงแท้แน่หนักหนา
แม่นกว่าดูโชคชัยในชะตา	ข้างตำราจีนนี้เขาดีจริง
แล้วชวนกันเยื้องย่างเข้าห้องหับ	ไประงับแต่พอหายสวายสวิง
พลางเอนเอกเขนกนอนเหนือหมอนอิง	สนิทนิ่งก็พอหลับระงับไป ฯ
๏ ครั้นรุ่งเช้าเจ้ากรุงเหมราช	ยุรยาตรจากแท่นทองอันผ่องใส
เสด็จออกพระโรงคัลด้วยทันใด	เสนาในกราบก้มบังคมคัล
พระจึ่งมีสิงหนาทประภาษตรัส	ให้เร่งจัดเรือจะไปไอศวรรย์
ทั้งเรือแห่เรือรบให้ครบครัน	จะไปเมืองสารันให้ทันที
ขุนเสนาได้สดับข้อรับสั่ง	ออกมานั่งจัดหากะลาสี
ให้เลือกหาต้นหนคนที่ดี	ไว้ลงที่เรือบัลลังก์ที่นั่งทรง
เปลี่ยนรอกเสาเพลาใบใส่หางเสือ	ขัดสีเรือพระที่นั่งบัลลังก์หงส์
เอาแพรสีเขียวขำทำเป็นธง	เขียนรูปหงส์แจ้งความบอกนามเมือง
ท้ายบาหลีที่ประทับรับเสด็จ	เอารักเช็ดปิดทองละอองเหลือง
ปูพรมเจียมเรี่ยมงามอร่ามเรือง	แล้วตั้งเครื่องจอมกษัตริย์ขัตติยา
จัดห้องหับที่สำหรับอนงค์สนม	ทุกหมู่กรมแต่งไว้หมดตามยศถา
ทั้งข้าวของเครื่องเสบียงเลี้ยงโยธา	อีกน้ำท่าใส่เสร็จสำเร็จการ
มาทอดท่าหน้าฉนวนตำหนักน้ำ	พร้อมประจำรายเรียงเคียงขนาน
ฝ่ายพระจอมนคราปรีชาชาญ	เอื้อนโองการฝากนิเวศน์เขตนคร
แก่เขยขวัญอันเป็นที่บำรุงรักษ์	ประเสริฐศักดิ์แทนองค์พระทรงศร
ให้ดูแลว่าขานการนคร	กว่าบิดรจะกลับมายังธานี
จะพาน้องเจ้าไปดูคู่ประสงค์	ให้เชื้อวงศ์จักรพรรดิกษัตริย์ศรี
ท้าวสั่งเสร็จแล้วเสด็จจรลี	มเหสีนักสนมกรมใน
กับราเมศท่านครูผู้วิเศษ	จากนิเวศน์เสด็จไปท่าชลาไหล
พากันลงกำปั่นด้วยทันใด	สถิตในพระที่นั่งบัลลังก์ทรง
พอฤกษ์ดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก	ให้แล่นออกกำปั่นสุวรรณหงส์
ทั้งเรือแห่เรือป้อมเรือล้อมวง	ต่างแล่นตรงออกปากน้ำตามกันไป
พวกต้นหนตั้งเข็มไปทักษิณ	ลมก็กินใบปลิวธงทิวไหว
นางสาวสาวชาววังพวกข้างใน	ต่างดีใจชมปลาในสาคร ฯ
๏ ฝูงกระโห้โลมาแลราหู	เป็นหมู่หมู่ว่ายเรียงเคียงสลอน
ฉนากฉลามตามกันเที่ยวสัญจร	กุเราซอนว่ายซนปนอินทรี
ตะเพียนทองท่องท้องชลาสินธุ์	กระเบนบินดำวนแล้วด้นหนี
ปลาวาฬใหญ่ผุดพ่นชลธี	ขึ้นลอยรี่ว่ายร่าล้วนปลาวาฬ
เรือก็แล่นเลียบไปตามชายเกาะ	ตามละเมาะปูหอยลอยขนาน
ทั้งหอยแครงแมงดาริมท่าธาร	ขึ้นเดินพล่านต่างต่างหอยนางรม
พวกสาวสาวชาววังไม่เคยเห็น	เนื้อหล่อนเต้นทุ่มเถียงเสียงขรม
บ้างก็ว่าฉันจะหาหอยอีรม	เอาไปชมเล่นสักไหที่ในวัง
พวกนางสาวทึมทึกนึกจะหา	จับปูม้าดองไปให้หลายถัง
ไปกำนัลมุลนายที่ในวัง	พากันนั่งชมปลาในวาริน ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงเหมราช	ท้าวประพาสในมหาชลาสินธุ์
ตามเกาะแก่งแห่งห้องท้องวาริน	ไม่รู้สิ้นในมหาชลาลัย
สุริยงลงลับพยับฟ้า	พระจันทราแจ่มแจ้งส่งแสงใส
น้ำค้างพรมลมชายสบายใจ	ภูวไนยชื่นชมภิรมยา
ท้าวดำรัสตรัสเรียกเครื่องเสวย	ทั้งนมเนยของมัจฉมังสา
พนักงานตั้งถวายท้ายเภตรา	พระตรัสเรียกหน่อนราธิบดินทร์
มาเสวยโต๊ะในท้ายบาหลี	เกษมศรีชื่นชมสมถวิล
เรือก็แล่นเรื่อยมาในวาริน	พร้อมกันสิ้นแต่บรรดาพลากร
ได้สิบห้าราตรีไม่มีทุกข์	เกษมสุขภิญโญสโมสร
เกือบจะถึงนคเรศเขตนคร	พระภูธรสั่งมหาเสนาใน
ให้นำข่าวราวเรื่องไปแจ้งข่าว	จงบอกกล่าวแก่เจ้าท่าชลาไหล
เสนารับอภิวันท์ด้วยทันใด	แล้วใช้ใบถึงปากน้ำที่สำคัญ
พลางก็แจ้งเรื่องราวกับชาวด่าน	ว่าพระผ่านปิ่นพิภพสบสวรรค์
พระจอมวงศ์เหมราเสร็จมาพลัน	จะมาเยี่ยมทรงธรรม์มาตุรงค์
ขุนด่านแจ้งแต่งบอกให้มาใช้	รีบเข้าไปนิเวศน์วังดั่งประสงค์
พวกถือบอกรีบไปดั่งใจจง	ควบม้าตรงวิ่งเหย่าเข้านคร
ครั้นถึงที่นั่งลงส่งหนังสือ	เสนีอือแล้วก็รับจับอักษร
คลี่ออกอ่านแจ้งการว่าภูธร	เจ้านครเหมราเสร็จมาเยือน
รีบเข้าไปในพระโรงมิได้ช้า	ทูลราชาดีพระทัยใครจะเหมือน
ทราบว่าได้หมอน้ำมนต์พลเรือน	ละม้ายเหมือนเทวดาทั้งยาดี
พระตรัสพลางทางสั่งเสนามาตย์	ให้แต่งราชรถทองละอองศรี
ไปรับเสด็จเชษฐาอย่าช้าที	มเหสีสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร
อันตัวเราก็จะไปรับไทท้าว	พระปิ่นเกล้านครินทร์บดินทร์สูร
แล้วเสด็จเข้าข้างในอันไพบูลย์	บังคมทูลชนนีนางดีใจ
ทั้งอนงค์องค์มิ่งมเหสี	ต่างยินดีชื่นจิตพิสมัย
พระสั่งให้ท้าวนางจัดปรางค์ชัย	สำหรับพระภูวไนยจะพักพา
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	จากปรางค์มาศเร็วพลันด้วยหรรษา
ขึ้นทรงรถภูวนาถให้ยาตรา	พวกเสนาแหนแห่ออกแจจัน
กระทั่งถึงเมืองด่านชานสมุทร	พระแสนสุดปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ถึงประทับยับยั้งพอกลางวัน	เห็นกำปั่นทอดรายชายคงคา
พระให้จัดเรือบัลลังก์ที่นั่งครุฑ	ให้รีบรุดรับเสด็จพระเชษฐา
ที่นั่งศรีม่านทองละอองตา	เรือกัญญาพร้อมพรั่งทั้งดั้งกัน
แต่คู่ชักยักษ์กระบี่สีสลับ	ตามตำรับรับเสด็จเจ้าเขตขัณฑ์
ปักเครื่องสูงจามรทอนตะวัน	พร้อมทั้งบรรดาคนพลพาย
ถึงประทับยับยั้งกำปั่นใหญ่	เสนาในขึ้นบังคมประนมถวาย
เชิญเสด็จทรงธรรม์แล้วบรรยาย	พระอนุชากราบถวายบังคมมา
เสร็จประทับรับเสด็จอยู่เมืองด่าน	เชิญพระผ่านนคเรศองค์เชษฐา
ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นประชา	เหมราทราบสิ้นพระยินดี
พลางตรัสชวนราเมศพระหลานรัก	กับองค์อัครชายามารศรี
ลงที่นั่งทั้งสิ้นต่างยินดี	กับเสนีพร้อมพรั่งทั้งอาจารย์
กระบวนแห่แตรสังข์ประดังเสียง	ประโคมเคียงดีดสีตีประสาน
พลพายแซ่ซ้องก้องกังวาน	ประสานขานบอกยาวเป็นเหล่าไป
เรือประเทียบเรียบเรียงเคียงเป็นคู่	สะพรั่งพรูในมหาชลาไหล
เรือตำรวจรายเรียงเคียงกันไป	ห้ามมิให้เรือเข้ามาเล้าลุม
ถึงประทับยับยั้งที่เมืองด่าน	พวกเครื่องอานพร้อมตัวนั่งมั่วสุม
กระบวนบกพร้อมพรั่งนั่งชุมนุม	เป็นกลุ่มกลุ่มรถรัตน์อัสดร ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมภพไกรอภัยนุสิน	ธิบดินทร์ภิญโญสโมสร
เสด็จมากราบก้มประนมกร	เชิญภูธรเหมราไปธานี
ท้าวกัมพลรับรสพจนารถ	เสด็จลีลาศทรงรถาทั้งมารศรี
พระราเมศกษัตราทรงพาชี	พวกนารีขึ้นวอจรจรัล
ฝ่ายนิกรมพรหเมศแกขึ้นแคร่	ด้วยว่าแก่เดินไม่ไหวจะผายผัน
พวกคนหามตามเสด็จเข้าเขตตัน	พลขันธ์เดินกระบวนทั่งทวนธง
พลหอกถือหอกออกสะพรั่ง	กระบี่บั้งเงินทองของประสงค์
สะพายแหล่งแต่งตัวเดินประจง	แห่พระวงศ์อิศราเข้าธานินทร์
กษัตริยเจ้านครามาข้างหลัง	พร้อมสะพรั่งเสวกาจากท่ากระสินธุ์
สองกษัตริย์เสด็จมาถึงธานินทร์	เชิญภูมินทร์เสด็จเข้าวังขึ้นปรางค์ทอง
เข้าเฝ้าองค์ชนนีที่ปราสาท	บังคมบาทแล้วประมูลทูลฉลอง
แล้วถามถึงโรคาฝ่าละออง	นางสนองกล่าวยุบลแต่ต้นไป
ชนนีนี้เจ็บเป็นเหน็บแน่น	กินข้าวแค้นคอฝืนกลืนไม่ไหว
นอนไม่หลับแบบบอบทั้งหอบไอ	ทั้งอกใจหวิวอ่อนหย่อนกำลัง
แต่รักษาหาหมอมานับร้อย	โรคไม่ถอยกินยามากว่าถัง
สิบห้าปีโรคเรื้อเหลือกำลัง	จะลุกนั่งมึนมัวตัวชรา
แม่ดีใจว่าพ่อได้หมอวิเศษ	เคยสังเกตโรคภัยได้รักษา
เดชะบุญก็จะถูกกินหยูกยา	ยังไม่ถึงเวราก็คงคลาย
พ่ออุตส่าห์หาหมอมาดูแม่	แม้นเขาแก้โรคามารดาหาย
พอเดินเหินลุกนั่งประทังกาย	ไม่เสียดายเงินทองจะปองปูน ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ประไพมเหสี	พาบุตรีมาเฝ้าปิ่นบดินทร์สูร
พระบิตุลาปราศรัยอันไพบูลย์	ตามประยูรสุริย์วงศ์เป็นพงศ์พันธุ์
พระชม้ายชายเนตรดูหลานรัก	ประไพพักตร์สวยสมทั้งคมสัน
ดูผิวผ่องสองสีฉวิวรรณ	สารพันกิริยาก็น่าชม
นัยน์ตาเราเล่าก็เคยเห็นผู้หญิง	ที่เพราพริ้งได้เป็นคู่เคยสู่สม
ก็เป็นรองกัลยานี้น่าชม	ดูงามคมพิสมัยวิไลตา
พระตริพลางทางลามาปราสาท	พระนางนาฏตรัสพลันด้วยหรรษา
พรุ่งนี้เช้าเชิญพ่อรับหมอมา	ในปรางค์ปราชนนีที่ข้างใน
พระรับสั่งนางพระยามาที่อยู่	เชิญท่านครูเข้ามาแจ้งแถลงไข
ถึงอาการนางพระยาด้วยอาลัย	โรคาไข้คนชราเป็นมานาน ฯ
๏ ฝ่ายพระครูรู้แจ้งไม่แคลงจิต	คงสมคิดหน่อไทแล้วไขขาน
จึ่งทูลว่าข้าจะขอพยาบาล	มิให้นานเนิ่นช้าอย่าปรารมภ์
ในเจ็ดวันคงหายเหมือนหมายมาด	จะหนุนธาตุในตำราแต่ยาขม
แล้วจะต้องให้เสวยทั้งเนยนม	อย่าปรารมภ์หายแท้เคยแก้มา
พระตรัสตอบชอบแล้วขอเชิญท่าน	ไปด้วยกันที่ปรางค์มาศปราสาทขวา
เอาราเมศหน่อกษัตริย์พระนัดดา	ไปดูแก้วกัลยาในปรางค์ทอง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมราชัยอภัยนุสิน	พระภูมินทร์จัดแจงแต่งสิ่งของ
ให้ชาวเครื่องต้นทำไว้สำรอง	ล้วนข้าวของต่างต่างที่อย่างดี
ทั้งต้มแกงพะแนงผัดจัดไว้พร้อม	ให้หม่อมหม่อมสาวสุรางค์ในปรางค์ศรี
ไปตั้งเครื่องแต่ล้วนวงศ์พงศ์ผู้ดี	ถวายพระภูมีเมืองเหมรา
วิเสทในไปเลี้ยงพวกหมื่นขุน	ทั้งนายมุลตามเสด็จพระเชษฐา
เครื่องคาวหวานดีดีมีราคา	สามเวลาเลี้ยงดูทุกผู้คน
ครั้นรุ่งเช้าจึงท่านท้าวกัมพลรัตน์	กับหน่อกษัตริย์ครูวิเศษรู้เหตุผล
ก็พากันเข้าไปในไพชยนต์	แจ้งยุบลแก่ท่านเฒ่าเฝ้าทวาร
บอกเข้าไปในปรางค์ทูลนางนาฏ	ให้พระญาติรีบออกมาที่หน้าฉาน
เชิญเสด็จทรงศักดิ์จักรพาล	เข้าสถานปรางค์มาศปราสาทชัย
ท่านครูผู้เป็นหมอกับหน่อกษัตริย์	ขึ้นปรัศว์ปรางค์ทองอันผ่องใส
ต่างถวายอภิวันท์เป็นหลั่นไป	นางปราศรัยถามท้าวเจ้าบุรินทร์
พ่อหนุ่มน้อยนั้นคือใครผู้ใดพ่อ	เป็นเนื้อหน่อพริ้งเพริศดูเฉิดฉิน
พึ่งรุ่นหนุ่มงามฟ้อลอออิน	น้องยุพินเกศพัฒน์พระนัดดา
หรือต่างท้องแม่ไหนไม่รู้จัก	ประไพพักตร์น่าเอ็นดูพ่อหนูจ๋า
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงเหมรา	วัจนาทูลพลันไปทันที
คนนี้คือนัดดาข้าพระบาท	รู้ไสยศาสตร์ล้ำเลิศประเสริฐศรี
เป็นลูกศิษย์ท่านครูรู้คัมภีร์	ปัญญาดีเคยรักษาพยาบาล
นางชื่นชอบตอบคำร่ำเฉลย	โอ้หลานเอ๋ยโรคย่านี้กล้าหาญ
ดีแล้วหนอพ่อช่วยมาพยาบาล	นางสำราญเปรมปรีดิ์ดีพระทัย
แล้วตรัสกับท่านครูหมอผู้เฒ่า	โรคข้าเจ้านี้ท่านเห็นเป็นไฉน
รับประทานหยูกยามาแต่ไร	มันก็ไม่ถูกต้องหรือกองกรรม
เชิญท่านครูรู้ข้างคัมภีร์ไสย	รักษาได้เหมือนช่วยชุบอุปถัมภ์
หรือจะถึงอติสารบุราณกรรม	หมอมาทำกว่าร้อยไม่ถอยเลย
ใช่ข้าเจ้านี้หนากินยายาก	ไม่ออกปากขมเฝื่อนไม่เชือนเฉย
ถึงเค็มชื่นจริงหนาคะไม่ละเลย	โรคมันเฉยเรื้อรังไม่ฟังยา
ฝ่ายนิกรมพรหเมศประจักษ์แจ้ง	ทูลแถลงโดยที่สุดไม่มุสา
ฉันเป็นแพทย์ตรึกตรองใช้ลองยา	จะรักษาโรคให้หายวายอาวรณ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมเวียงชัยอภัยนุสิน	สมถวิลบพิตรอดิศร
หมอเขารับพยาบาลพระมารดร	มีสุนทรพจนารถประภาษพลัน
แม้นสมหมายหายแท้แน่เหมือนกล่าว	เว้นแต่ดาวเดือนอุทัยในสวรรค์
อันของในพาราสารพัน	ไม่หวงกันเชิญรักษาพยายาม ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญการรักษา	ถวายยาเข้าดีเกลือเจือมะขาม
ละลายโอสถที่สองทองเนื้องาม	ยาที่สามแทรกโสมพิมเสนโรย
ระงับลมที่อาวรณ์นอนไม่หลับ	ยาสำหรับกันตะคริวแก้หิวโหย
เสวยให้ชื่นจิตที่อิดโรย	กับยาโปรยแก้ร้อนนอนสบาย
หมอจัดแจงตั้งยาทูลลากลับ	ไปดูตำรับจะทำยามาถวาย
ฝ่ายหน่อนาถราเมศพระเนตรชาย	ไปปะสายสมรมิตรจิตรัญจวน
นางนั่งแนบแอบข้างพระเจ้าย่า	ดูกิริยาน่าจะรองประคองสงวน
กำดัดหนุ่มกลุ้มฤทัยให้รัญจวน	แต่อักอ่วนพลางชะม้ายชายหางตา
พอเนตรน้องต้องเนตรหน่อกษัตริย์	สองประหวัดไปด้วยความเสน่หา
ต่างตะลึงไปเป็นครู่เหมือนสุริยา	กับจันทราเดินมาปะปะทะกัน
งามต่องามยามรักสมัครหมาย	หญิงกับชายเป็นที่เปรมเกษมสันต์
เคยเป็นคู่สู่สมภิรมย์กัน	ต้องพัวพันเข้ามาให้เป็นไมตรี ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นเหมราช	บังคมบาทคืนหลังไปปรางค์ศรี
กับพระหน่อราเมศจรลี	ไปสู่ที่แท่นรัตน์ชัชวาล
จึ่งถามไต่ไปด้วยกันในวันนี้	เห็นบุตรีท้าวไทหรือไม่หลาน
จะชอบใจหรือไม่ชอบอย่าหมอบกราน	จงแจ้งการไปเถิดพ่อลุงขอฟัง
ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	ชุลีหัตถ์บังคมด้วยสมหวัง
แล้วทูลองค์ทรงฤทธิ์ไม่ปิดบัง	สมเหมือนยังที่ประสงค์จำนงปอง
แต่เห็นหญิงมาก็มากเป็นหลากหลาย	ไม่เหมือนสายสวาทนี้ไม่มีสอง
ขอบารมีที่พึ่งเหมือนหนึ่งตรอง	ให้ได้ครองคู่เคียงเรียงอนงค์
กรุงกษัตริย์ตรัสว่าอย่าปรารภ	คงได้สบสมจิตคิดประสงค์
อย่าร้อนใจคงจะได้นางโฉมยง	ไปร่วมวงศ์ร่วมญาติเหมือนมาดมา
ฝ่ายพระหน่อนฤบาลชาญสนาม	เห็นสมความมุ่งมาดปรารถนา
ทั้งท่านครูผู้ประสิทธิ์วิทยา	สนทนากันทั้งสามตามสบาย ฯ
๏ ข้างนงคราญมารดากรุงกษัตริย์	ท่านหมอจัดแจงโอสถบดถวาย
ที่โรคร้อนผ่อนเบาบรรเทาคลาย	ค่อยสบายพ่วงพีมีกำลัง
พระอาหารหวานคาวเสวยได้	นางรื้อไข้อ้วนพีมีมังสัง
ที่เหน็บชาก็ค่อยหายคลายประทัง	นางลุกนั่งเดินยืนค่อยชื่นบาน
ให้หมอเฒ่าเข้าไปมิได้ขาด	กับหน่อนาถพากันไปในสถาน
มิได้เว้นทุกเวลาทิวากาล	จนเยาวมาลย์ดวงประภาสุมาลัย
ค่อยคุ้นเคยพูดจากับราเมศ	พระบิตุเรศมาตุรงค์ไม่สงสัย
จะพูดจาว่าขานประการใด	ก็ตรงไปตรงมาเหมือนวาจัง
สองกษัตริย์ตรัสว่าพ่อราเมศ	รู้ไสยเวทดีหนักหนาหยูกยาขลัง
อย่าเพิ่งตามภูวไนยกลับไปวัง	จงยับยั้งอยู่สักหน่อยจึ่งค่อยจร
พระนางนาฏอัยกีว่าดีแล้ว	พ่อเหมือนแก้วแจ่มจำรัสประภัสสร
กับท่านครูอยู่อีกหน่อยจึ่งค่อยจร	ได้พักผ่อนตรึกตรองสนองคุณ
ชีวิตรอดครั้งนี้เหมือนเกิดใหม่	อย่าเพ่อไปขาดเหลือจะเกื้อหนุน
ให้สมกับที่ท่านมาช่วยการุญ	พอฉันอุ่นอกใจให้หายดี ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นเหมราช	เห็นสมมาดคิดไว้ไม่หน่ายหนี
เขาเกาถูกที่คันขยันดี	ท้าวเปรมปรีดิ์ชื่นชอบตอบสุนทร
ตามแต่องค์ชนนีจะโปรดเกล้า	ท่านครูเฒ่ากับพระหลานชาญสมร
ยังไม่โปรดที่จะให้ไปนคร	สุดแท้แต่มารดรจะโปรดปราน
แต่ตัวฉันจะทูลลาช้าไม่ได้	อันเวียงชัยขอบเขตประเทศสถาน
นี้มักเกิดศึกเสือเหลือรำคาญ	จึงอยู่นานไม่ใคร่ได้ให้อาวรณ์
วันพรุ่งนี้จะทูลลาฝ่าพระบาท	พระมาตุราชจงภิญโญสโมสร
ขอฝากหลานกับท่านครูคู่นคร	พระมารดรตรัสว่าอย่ากังวล
เป็นธุระมารดาสารพัด	จะปรนนิบัติให้สุขาสถาผล
พ่ออย่าได้ห่วงหลังเป็นกังวล	จงจรดลไปก่อนอย่าร้อนใจ
เมื่อหายดีแล้วจะกรีพยุหบาตร	ไปส่งราชนัดดาอัชฌาสัย
ท้าวรับรสพจนาทูลลาไป	ปราสาทชัยที่ประทับกับอาจารย์
จึ่งปรึกษาว่าจะขอต้องรอไว้	ค่อยลูบไล้ดูท่าก่อนหนาหลาน
ฝ่ายท่านย่ารักใคร่คงได้การ	จะหักหาญขอสู่ดูไม่ควร
เสียแรงเราทำคุณการุญรัก	มาฟูมฟักหมกมุ่นอย่าหุนหวน
เข้าข้างในได้ทุกวันอย่ารัญจวน	ค่อยโอดครวญกับย่าเจ้าเยาวมาลย์
แม้นขัดสนจนใจเร่งให้ข่าว	บอกเรื่องราวลุงจะมาช่วยว่าขาน
จึ่งขอสู่แต่พอแก้แผลรำคาญ	ได้แต่งการอภิเษกเป็นเอกองค์
ขอเดี๋ยวนี้เขาจะว่ามารยาผู้ใหญ่	มาลูบไล้ให้บันเทิงละเลิงหลง
แกล้งชักน้ำเข้าลึกนึกพะวง	อย่าให้ลงโทษผู้ใหญ่ดูไม่ดี ฯ
๏ ฝ่ายนิกรมชมว่าพระองค์คิด	สมเหมือนจิตข้าตรองไม่หมองศรี
เด็กต่อเด็กช่างเป็นไรทำไมมี	ใครไม่ตรีชาชั่วให้มัวมน
ทำไม่รู้เราก็อยู่หาเห็นไม่	ใครเขาให้มากักหาภักษ์ผล
หนุ่มกับสาวเขาย่อมว่าเข้าตาจน	มิผ่อนปรนช่างเป็นไรใครจะอาย
พระทรงฟังสังรเสริญท่านว่าชอบ	ต้องระบอบทำอย่างนี้ดีใจหาย
ฉันจะจัดหมื่นขุนทั้งมุลนาย	เอาเรือรายไว้ที่ท่าสักห้าลำ
สนทนากับอาจารย์เป็นการลับ	ท่านอยู่กับหลานช่วยชุบอุปถัมภ์
จะได้ดูได้แคะช่วยแนะนำ	พูดพึมพำกันจนแจ้งแสงอุทัย
ครั้นรุ่งเช้าท่านท้าวกัมพลรัตน์	จอมกษัตริย์จากปรางค์ปราที่อาศัย
ไปทูลลาชนนีที่ข้างใน	นางอวยชัยจงพิพัฒน์สวัสดี
แล้วท้าวอภัยนุสินนรินทร์ราช	กับนางนาฏผู้เป็นมิ่งมเหสี
ทั้งสองข้างต่างภิวันท์อัญชลี	ด้วยเป็นที่รักใคร่อาลัยวอน
ทั้งลูกหลานกัลยาก็มาพร้อม	ประณตน้อมในบพิตรอดิศร
แล้วพากันทรงรถบทจร	ไปส่งพระภูธรทุกพระองค์ ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์เหมราช	ภูวนาถลงบัลลังก์ที่นั่งหงส์
มเหสีเจ้าจอมหม่อมอนงค์	พากันลงลำที่นั่งสะพรั่งพรู
ตั้งกระบวนทวนธงประจงจัด	ฝรั่งยัดปืนใหญ่ใส่ดินหู
ทหารยืนหยัดมองทุกช่องคู	จุดดินหูฟุบผึงเสียงตึงตัง
พอฤกษ์ดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก	ต่างแล่นออกดาษดาทั้งหน้าหลัง
ประโคมแตรแซ่เสียงสำเนียงดัง	ต้นหนตั้งเข็มใหญ่ท้ายเภตรา
ออกแล่นหลามตามคลื่นเสียงครื้นครึก	อึกทึกแล่นไปในมหา
สาคเรศเขตแขวงตำแหน่งมา	พระพายพากินใบไปสำราญ
ฝ่ายกษัตริย์ส่งเสร็จเสด็จกลับ	เป็นลำดับเข้าเขตประเทศสถาน
ขึ้นมนเทียรแท่นรัตน์ชัชวาล	ในสถานที่สถิตดั่งจิตปอง
จะกล่าวลำกำปั่นที่ผันผาย	ออกแล่นรายตามกันผันผยอง
สิบห้าวันถึงเวียงชัยดั่งใจปอง	กษัตริย์สองเชิญเสด็จเข้าเขตคัน ฯ
๏ อันบทเบื้องเรื่องนี้ยกไว้ก่อน	จะกล่าวย้อนถึงประเทศขอบเขตขัณฑ์
เมืองบุรำสำปะหนาสาละวัน	เป็นจอมจันตประเทศเขตนคร
เลี้ยงคนดีมีวิชาที่กล้าหาญ	ชำนิชำนาญข้างปล้นคนสยอน
ถืออาวุธหอกขวานเที่ยวราญรอน	ตามนครน้อยใหญ่หลายหัวเมือง
เจ้าพาราชื่อกาลิดมุหงิดแขก	รูปร่างแปลกชาวพารานัยน์ตาเหลือง
กินของดิบแกะห่านทั้งบ้านเมือง	ใส่เสื้อเหลืองหมวกหนังทั้งบุรินทร์
มีขวดแก้วห่อผ้าใส่ยาสะกด	ใส่กล้องจดเป่าไปดั่งใจถวิล
แม้นคนเมาเข้าไปได้ในบุรินทร์	เก็บเอาสิ้นสินทรัพย์แล้วกลับไป
ไม่ต้องการบ้านเมืองเอาแต่ของ	กับเงินทองรวบรุมใส่ตุ่มไห
แล้วก็ยกหาบหามตามกันไป	ไม่มีใครต่อสู้มันอยู่คง
กำเริบใจไปปล้นทุกหนแห่ง	ตามเขตแขวงตีกระจุยเป็นผุยผง
เที่ยวดั้นดัดลัดมาตามป่าดง	มันยกตรงเข้ามาเมืองสารัน
พวกชาวด่านชั้นนอกบอกหนังสือ	ให้คนถือรีบเข้าไปไอศวรรย์
เสนาทราบกราบก้มบังคมคัล	พระทรงธรรม์ทราบอักษรร้อนพระทัย
จึ่งตรัสสั่งแต่บรรดาโยธาหาญ	ให้เตรียมการป้องกันอย่าหวั่นไหว
เอาปืนผาจุกช่องกองฟืนไฟ	เสนาในวุ่นวิ่งเป็นสิงคลี
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จเข้าปรางค์รัตน์	โองการตรัสกับพระมิ่งมเหสี
มีข้าศึกฮึกโหมมาโจมตี	พวกด่านมีบอกมาเวลาเย็น
พวกนางในได้ฟังรับสั่งตรัส	แจ้งรหัสตัวสั่นเหมือนฝันเห็น
นางโศกเศร้าโศกาน้ำตากระเด็น	พวกที่เป็นเจ้าจอมหม่อมอยู่งาน
คิดจะหนีกลัวผีไปไม่รอด	ลงนั่งกอดเข่าทุกข์เรียกลูกหลาน
ให้ยักย้ายเงินทองของตระการ	ทั้งโต๊ะพานฝังพลันเสียทันที
พอพลบค่ำคล้ำฟ้าเวหาหน	อ้ายพวกปล้นโห่หึ่งถึงกรุงศรี
พวกขุนนางต่างวิ่งเป็นสิงคลี	ทูลภูมีบอกเข้าไปที่ในวัง
อลหม่านบ้านช่องร้องกรีดกราด	อ้ายโจรดาษดามาทั้งหน้าหลัง
ฝ่ายผู้คนบนป้อมพวกล้อมวัง	พร้อมสะพรั่งยัดปืนขึ้นยืนยิง
พวกชาวเมืองตัวสั่นไหวหวั่นหวาด	ร้องกรีดกราดวุ่นวายทั้งชายหญิง
หอบที่นอนหมอนผ้าหน้าเหมือนลิง	ออกวุ่นวิ่งตามกันดันเข้าวัง
อ้ายโจรบุกรุกไล่เอาไฟแกว่ง	ล้อมกำแพงดาษดาทั้งหน้าหลัง
พวกชาวเมืองพุ่งสาตราดาประดัง	พร้อมสะพรั่งแหลนหลาวทั้งง้าวทวน
ถูกขาแข้งแทงฟันมันไม่เข้า	มันก็เป่ายาระดมตามลมหวน
พวกได้กลิ่นยาวิ่งทิ้งง้าวทวน	เดินเซซวนหวนหิวหวิวหัวใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมภพไกรอภัยนุสิน	พระภูมินทร์จากปรางค์ทองอันผ่องใส
เสด็จออกพระโรงคัลด้วยทันใด	เสนาในทูลแถลงแจ้งยุบล
ว่าทหารชาญณรงค์ออกยงยุทธ์	ทิ้งอาวุธลมจับวิ่งสับสน
มันเป่ายาเมาเบื่อเห็นเหลือทน	ทั้งผู้คนก็ไม่หาญออกราญรอน
พระทรงฟังเสนายิ่งปรารภ	คิดอพยพที่จะไปในสิงขร
ก็เป็นห่วงบ่วงใยในนคร	ยิ่งทุกข์ร้อนรำพึงตะลึงตะไล ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอิศเรศ	องค์ราเมศกับท่านครูรู้นิสัย
เห็นได้ช่องตรองตริดำริไป	จะอาสาท้าวไทผลาญทมิฬ
แล้วทูลว่าข้าแต่พระทรงภพ	อย่าปรารภร้อนในพระทัยถวิล
ขออาสาล้างศัตรูกู้บุรินทร์	ให้สูญสิ้นย่อยยับอัปรา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาจักร	เธอถามซักเพราะยังคิดกังขา
ยังไม่แจ้งว่าประสิทธิ์วิทยา	เห็นวิชาแต่ข้างหมอพอชำนาญ
จึ่งตรัสว่าถ้าพ่อช่วยดับเข็ญ	ให้ราษฎร์เย็นปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
จะแก้ไขอย่างไรพระอาจารย์	แม้นเสียการท่วงทีหนีไม่พ้น
ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิเวท	ทูลพระองค์ทรงเดชเจ้าเขตขัณฑ์
ข้าจะตั้งพิธีพลีกรรม์	ในค่ำวันนี้ให้สมอารมณ์ปอง
จะขอแต่เครื่องบูชาเทพารักษ์	เจ้าสำนักเถื่อนถ้ำในน้ำหนอง
จะเชิญมารวบรุมช่วยคุ้มครอง	มิให้ต้องแพ้พ่ายกับไพรี
กรุงกษัตริย์ตรัสว่าถ้าเช่นนั้น	ท่านป้องกันคุ้มได้แล้วไม่หนี
พระตรัสสั่งเสนาอย่าช้าที	ไปจัดเครื่องบัดพลีมาให้ครู
ผู้รับสั่งรีบไปได้มาพร้อม	ทั้งเครื่องหอมยำพล่าเป็ดปลาหมู
กับของหวานผลผลามาให้ครู	ทั้งคนผู้ที่จะใช้ในนคร
ฝ่ายพระหน่อราเมศเกศกษัตริย์	ออกมาจัดพวกทหารชาญสมร
ถืออาวุธเสโล่แลโตมร	นั่งสลอนเตรียมเสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิเวท	สำแดงเดชทูลลามาหน้าฉาน
เข้านั่งในที่สงัดตัดรำคาญ	อ่านโองการตามตำราบูชาเชิญ
เทพไทในจังหวัดพิพัฒน์ผล	ทั่วสกลแผ่นหล้าเวหาเหิน
มาช่วยระงับดับภัยให้เจริญ	แกเชื้อเชิญเสร็จสรรพนั่งหลับตา
ตั้งสติแน่วตรงวงกสิณ	เป็นลมรินมืดมิดทุกทิศา
พวกข้าศึกรายกันเข้าตั้งเป่ายา	รอบพาราป้อมปราการชานกำแพง
ลมก็หวนป่วนปัดพัดไปพ้น	ไม่ต้องคนพวกทหารชาญกำแหง
ที่อิดโรยโหยละห้อยค่อยมีแรง	บนกำแพงคนผู้ดูค่อยคลาย
ที่มึนเมาหาวนอนร้อนในอก	พอเหงื่อตกก็ค่อยเบาบรรเทาหาย
แต่ลุกนั่งยังไม่ตรงดำรงกาย	พระพายชายเป่าปัดพัดธุลี
เป็นหมอกมัวทั่วไปในอากาศ	น้ำค้างสาดเย็นใจในวิถี
พวกข้าศึกหนาวเหน็บเจ็บอินทรีย์	ไม่อาจที่จะเป่ายานัยน์ตาพราย
ลงนั่งเหงาหนาวในใจทำไฟผิง	บ้างก็วิ่งชุลมุนวุ่นใจหาย
อ้ายนายใหญ่หนีไปนั่งกำบังกาย	ไม่สบายง่วงเหงาทั้งหาวนอน ฯ
๏ ฝ่ายท้าวไทอภัยนุสินปิ่นกษัตริย์	ขึ้นปรางค์รัตน์ทุกข์ทอดฤทัยถอน
ไปอยู่ที่นงคราญผู้มารดร	ทั้งอัปสรสาวสุรางค์นางกำนัล
มเหสีบุตรีนารีรัตน์	พร้อมกษัตริย์บรรดาในไอศวรรย์
ฤดีดิ้นดั่งจะสิ้นชีวาวัน	ต่างโศกศัลย์โศกาทุกนารี
บ้างกอดเข่าเจ่าจุกเสียงกุกกัก	ไม่อาจทักตาขาวราวกับผี
ฝ่ายข้างองค์นงนุชพระบุตรี	แสนทวีพูนเทวษรัญจวนครวญ
คิดถึงองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	โทมนัสดิ้นโดยเฝ้าโหยหวน
รับอาสาสู้เขาไยไม่ใคร่ครวญ	ถ้าฉวยจวนตัวภูมีหนีไม่ทัน
เมื่อรูปทรงองค์เอวก็อ้อนแอ้น	ยังขืนแค่นอาสาฉวยอาสัญ
ยิ่งตรองตรึกนึกขึ้นมายิ่งจาบัลย์	สะอื้นอั้นอ่อนอารมณ์ระทมทวี ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายท่านครูผู้วิเศษ	ชำนาญเวทรู้สิ้นถิ่นวิถี
ออกจากธาตุกสิณแกยินดี	ลุกมาที่หน่อกษัตริย์ขัตติยา
คิดอ่านเปิดประตูไปเที่ยวไล่จับ	มันนอนหลับทุกคนเที่ยวค้นหา
อย่าฆ่าตีชีวิตให้มรณา	พันธนาไว้จนเช้าให้ท้าวไท
ฝ่ายพระจอมราเมศเกศกษัตริย์	ขึ้นกัณฐัศว์เรียกทหารแล้วขานไข
สั่งให้เปิดทวารแล้วคลาไคล	ยกออกไปนอกปราการชานกำแพง
ไม่อึงอื้อถือแต่ไฟเที่ยวไล่ค้น	อ้ายโจรกรนหลับทั่วเนื้อตัวแข็ง
กำลังหนาวหาวนอนทั้งอ่อนแรง	คว่ำตะแคงคุดคู้ไม่รู้ตัว
อ้ายนายใหญ่เข้าไปซ่อนนอนในหลุม	เอาผ้าคลุมมิดชิดปิดจนหัว
เครื่องอาวุธอยู่ข้างข้างไม่ห่างตัว	ให้มึนมัวหลับล้มไม่สมประดี
พวกทหารจับมัดรัดเอาแขน	ผูกไว้แม่นคุมไว้มิให้หนี
จับได้ทั่วตัวนายไพร่ผู้ดี	ตะโหงกมีทำไว้ใส่ทุกคน
จับได้หมดพอสว่างกระจ่างแจ้ง	อรุณแสงส่องฟ้าเวหาหน
โห่สนั่นลั่นไปทั้งไพร่พล	พร้อมพหลจัตุรงค์ตรงเข้าเมือง ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้าพิภพสบสมัย	ตกพระทัยเต็มประดาเห็นฟ้าเหลือง
คิดว่าโจรจุดไฟเข้าในเมือง	ร้องเรียกเครื่องเตรียมที่จะหนีไป
พวกสาวสาวชาววังร้องกรีดกราด	เอาผ้าคาดนมเข้าแบกเอาไห
ใส่เงินทองของข้าวจะเอาไป	วิ่งขวักไขว่ตามกันดันทุรัง
หลวงแม่เจ้าท้าวนางในปรางรัตน์	เสียงอึดอัดแล้วก็หยิบเอาหีบหนัง
ฉวยผ้าแพรพันพุงดูนุงนัง	ละล้าละลังเรียกหาพวกข้าคน
ฝ่ายนางพวกท้องเวรเดนเขารุ	ฉวยได้ครุวิ่งหลามตามถนน
เสียงร้องไห้อึงอู้อยู่ทุกคน	เที่ยววิ่งวนอยู่ในวังนั่งไม่ลง ฯ
๏ ฝ่ายขุนนางกรมวังพวกข้างหน้า	เอากิจจาบอกเข้าไปดั่งใจประสงค์
ให้กราบทูลจอมกษัตริย์ขัตติย์วงศ์	ว่าโจรแตกแหลกลงทั้งทัพชัย
กษัตราราเมศจับได้สิ้น	พวกทมิฬมัดมาสิ้นดิ้นไม่ไหว
นายทวารชั้นนอกบอกเข้าไป	ท่านข้างในทูลท้าวเจ้านคร ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมเวียงชัยอภัยนุสิน	ได้ทราบสิ้นตรัสโอ้สโมสร
จับพระแสงตรีเพชรเสด็จจร	จากบรรจถรณ์ออกนั่งยังพระโรง
พระหน่อนาถกับท่านครูผู้วิเศษ	มาก้มเกศริมบัลลังก์ที่นั่งโถง
แล้วทูลว่าจับได้อ้ายคนโกง	จอมจรรโลงจะโปรดปรานประการใด ฯ
๏ ป่างพระจอมนครามหากษัตริย์	โองการตรัสปรึกษาว่าไฉน
จะเข่นฆ่าเสียทั้งนั้นหรือฉันใด	ตามแต่ใจท่านผู้เฒ่าเราจะทำ
ฝ่ายอาจารย์พรหเมศได้สดับ	น้อมคำนับฉลองต่อที่ข้อขำ
จะฆ่าฟันฉันใดให้ระยำ	ก็เป็นกรรมติดไปไม่จีรัง
จงโปรดเกล้าเอาสัญญาบัญชาตรัส	เอาความสัตย์ปล่อยไปดังใจหวัง
แม้นมันทำไปข้างหน้าว่าไม่ฟัง	จับมาขังฆ่าให้บรรลัยลาญ
แต่ปางหลังครั้งโจมตีรมจักร	พระทรงศักดิ์ปล่อยไปสิ้นคืนถิ่นฐาน
มันก็กลับดีไปไม่เป็นพาล	โปรดประทานชีวาอย่าฆ่าตี ฯ
๏ พระจอมวังสั่งว่าถ้าเช่นนั้น	ไปพามันมาที่หน้าพลับพลาศรี
ให้ตั้งความสัจจาอย่าช้าที	พระภูมีเสด็จมาพลับพลาพลัน
แล้วตรัสสั่งเสวกาพวกข้าเฝ้า	ไปพาเอาอ้ายผู้ร้ายใจโมหันธ์
พระสั่งให้พวกล่ามมาถามพลัน	ว่าโทษทัณฑ์ผิดพลั้งแต่หลังมา
จะโปรดปล่อยไม่สังหารผลาญชีวิต	อย่าได้คิดมุ่งมาดปรารถนา
เที่ยวปล้นชิงนครังเหมือนหลังมา	จงให้สัตย์สัญญาจะปรานี ฯ
๏ อ้ายนายโจรกราบก้มประนมสนอง	ข้าขอรองบงกชบทศรี
แม้นทรงธรรมกรุณาไม่ฆ่าตี	พระคุณมีเหลือล้นคณนา
จะให้สัตย์ปฏิญาณสาบานถวาย	ไม่คิดร้ายปล้นชิงจริงจริงหนา
จะขอเป็นเกือกทองรองบาทา	กว่าชีวาข้าจะวายทำลายลาญ
แม้นข้าศึกเหนือใต้มาติดต่อ	ข้าจะขอเป็นทัพหน้าเหมือนว่าขาน
กว่าชีวิตวางวายทำลายลาญ	ขอสาบานถวายท้าวเจ้าบุรินทร์ ฯ
๏ พระทรงฟังสั่งให้ทำน้ำพิพัฒน์	เสนาจัดตามรับสั่งดั่งถวิล
โปรดให้ถอดนายโจรใจทมิฬ	พร้อมกันสิ้นถือน้ำตามทำนอง
แล้วให้เลี้ยงผลผลากระยาหาร	ทั้งคาวหวานหมดด้วยกันแปดพันสอง
ข้าวบุหรี่มัสมั่นใส่จานรอง	แต่ล้วนของเอมโอชโภชนา
ครั้นสำเร็จเสร็จการประทานของ	ทั้งเจียดทองเครื่องประทานพานสลา
กับกระบี่ลายจำหลักฝักลงยา	ผ้าเช็ดหน้าปักทองล้วนของดี
มันถวายคำนับอภิวาท	ในเบื้องบาทบงกชบทศรี
แล้วทูลลาพาพหลแลมนตรี	กลับไปที่เมืองบ้านสำราญใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนฤเบศเกศกษัตริย์	โสมนัสเปรมปรีดิ์จะมีไหน
เสด็จขึ้นปรางค์มาศปราสาทชัย	เข้าข้างในแจ้งยุบลพระชนนี
สรรเสริญท่านครูผู้วิเศษ	กับกษัตริย์ราเมศวิเศษศรี
มาช่วยกันศัตรูกู้บุรี	ให้ไพรีย่อยยับอัปรา
คุณของเขาคราวนี้เป็นที่ยิ่ง	จะหาสิ่งไรให้สมปรารถนา
ทั้งเงินทองสิ่งใดในพารา	ต้องจัดหาให้เขาสมอารมณ์ปอง
ทั้งรักษาพยาบาลในการไข้	ยังมิได้แทนคุณการุญสนอง
แล้วก็ช่วยปราบศึกต้องตรึกตรอง	คิดฉลองคุณประมวลให้ควรการ ฯ
๏ ฝ่ายนางนาฏชนนีศรีสวัสดิ์	พลางตอบอรรถลูกยาแล้วว่าขาน
ควรจะไว้สืบพงศ์เป็นวงศ์วาน	ให้สมการในที่เขามีคุณ
ควรจะยกดวงประภาธิดาเจ้า	ให้แก่เขาขาดเหลือช่วยเกื้อหนุน
อย่าหนักหน่วงหวงแหนคิดแทนคุณ	เหมือนการุญให้เขาพึ่งจึ่งจะควร ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมภพไกรอภัยนุสิน	พระภูมินทร์ไม่จำนงทรงพระสรวล
จึ่งตอบต่อข้อความตามกระบวน	ต้องใคร่ครวญให้รู้วงศ์พงศ์ประยูร
จะหลับตายกลูกสาวให้เขาเสีย	เหมือนคนเตี้ยต่ำใช่เจ้าไอศูรย์
ฉวยสืบไปแม้นมิใช่วงศ์ตระกูล	จะอาดูรเดือดร้อนดั่งนอนเพลิง
กลืนไม่เข้าคายไม่ออกต้องกลอกหน้า	เช่นเขาว่าแล้วสิเปิดเตลิดเหลิง
ต้องสืบสวนครวญใคร่ดูในเชิง	ฉวยมันเหลิงไปสิกรรมทำอย่างไร ฯ
๏ พระชนนีตอบคำเขาร่ำว่า	มีแต่พร้าขัดหลังเขายังให้
จะหาวงศ์เทวดาหรืออย่างไร	จึ่งจะให้ลูกสาวของเจ้าครอง
ข้าก็ดูผิวพรรณในสัณฐาน	เห็นควรการอยู่แล้วเจ้าอย่าเศร้าหมอง
ธรรมดาชาติเชื้อเป็นเนื้อทอง	จะทดลองลงหินหน้าศิลา
แม้นทองเจือเนื้อหนังคงขวางลิ่ม	ดูก็นิ่มเนื้อนวลควรดอกหนา
แม่เห็นเป็นหน่อกษัตริย์ขัตติยา	หรือเห็นตาคนแก่จะแปรปรวน
นี่ก็หลานในไส้มิใช่ข้า	จะจัดหาของที่ชั่วเป็นตัวขมวน
หัวก็หงอกแล้วเป็นไรไม่ใคร่ครวญ	แม่เห็นควรอย่างไรเห็นไม่เป็น
บทบุราณที่ท่านเล่าว่าเจ้าเงาะ	นางรจนาเห็นเหมาะจึ่งเกิดเข็ญ
ท้าวสามลขับไล่ตัดตายเป็น	เรื่องเขาเล่นจนทุกวันนั่นเป็นไร
ชวนกันเยาะว่าเจ้าเงาะไม่งามแงะ	ไปไค้แคะค่อนว่าไม่ปราศรัย
ครั้นเขาถอดรูปทองละอองใย	เออนั่นไพร่หรือผู้ดีต้องปรีดิ์เปรม
อันเยี่ยงอย่างใครเล่าเขาจะว่า	บอกว่าข้าสุริย์วงศ์เป็นหงส์เหม
เขาใช่บ้าใช่หลังได้นั่งเปรม	สุขเกษมอวดว่าข้าผู้ดี
วิสัยเพชรแล้วจะสึกอย่านึกหมาย	ถึงตกร้ายเป็นอย่างไรไม่หายศรี
รู้จักดอกทูนหัวชั่วแลดี	ไม่ต้องมีคนเสนอให้เอออือ ฯ
๏ พระจอมวังฟังชนนีตรัส	ครั้นจะปัดเสียไม่รับเธอนับถือ
ต้องโอนอ่อนผ่อนผัดพอฟัดครือ	จะว่าดื้อแก่ผู้ใหญ่ดูไม่ควร
พระชนนีปรีดาว่าข้าเห็น	เขาคงเป็นชาติหงส์ทรงพระสรวล
อย่าสงสัยไปไยเล่าเราก็ควร	จะประมวลคิดงานการวิวาห์
ภิเษกสองให้เขาครองเป็นคู่ชื่น	สำราญรื่นร่วมวงศ์เป็นพงศา
อันตัวแม่เล่าก็แก่เฒ่าชรา	พอมีผาสุกชื่นทุกคืนวัน ฯ
๏ ป่างพระจอมภพไกรอภัยนุสิน	เป็นสุดสิ้นรังเกียจการเดียดฉันท์
เสด็จออกสั่งมหาเสนาพลัน	ให้ไปทูลทรงธรรม์ท้าวกัมพล
ว่าบัดนี้จะภิเษกพระราเมศ	ขอทรงเดชช่วยไปแจ้งทุกแห่งหน
ตามบรรดาพงศาทุกตำบล	เชิญเสด็จจรดลมาพารา
เสนารับโองการพระผ่านเกล้า	มาสั่งเหล่าพวกพหลพลอาสา
ให้เร่งรัดจัดแจงแต่งเภตรา	จงรีบไปพาราเหมวัน
ฝ่ายล้าต้าต้นหนพลทหาร	มาจัดการตามที่ขมีขมัน
แล้วก็ออกนาวาจากสารัน	สิบห้าวันถึงจังหวัดปัถพิน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมภูวดลกัมพลรัตน์	ได้ทราบอรรถชื่นชมสมถวิล
สั่งให้พวกเสนาในธานินทร์	ไปทุกถิ่นนคเรศเขตนคร
ถวายสารพระผู้ผ่านทุกพิภพ	เหมือนปรารภเขียนไปในอักษร
เธอทราบสิ้นทุกนิเวศน์เขตนคร	เสด็จจรทุกพาราบรรดาวงศ์
ตั้งแต่จอมนรินทร์ปิ่นนักสิทธ์	เสด็จสถิตพร้อมพรั่งดั่งประสงค์
การภิเษกเอกฉัตรขัตติย์วงศ์	เหมือนกับองค์นรินทร์รัตน์กษัตรา ฯ
๏ ครั้นจะจักจาระไนไปทุกแห่ง	ก็รู้แจ้งกันอยู่หมดตามยศถา
ขอตัดบทลงเสียบ้างหลายครั้งครา	จะพรรณนาไปทุกแห่งเหมือนแกงเย็น
มันคงจืดเต็มประดาไม่น่าซด	ต้องตัดบทเสียเถิดหนาว่าพอเห็น
จะรกหูผู้ฟังอย่างข้าวเย็น	แล้วจะเป็นซ้ำซากปากโสมม ฯ
๏ ถึงวันศุกร์ที่ประสงค์ส่งเจ้าสาว	ไปว่ากล่าวฝากฝังอย่างประถม
พระราเมศเร่งรื่นชื่นอารมณ์	แล้วบังคมชนนีชุลีกร
นางพระยาลากลับไปปรางค์มาศ	พระหน่อนาถนั่งเรียงเคียงสมร
พลางมีรสพจนาแล้วว่าวอน	เชิญสมรแม่อย่าหมางระคางแคง
พลางเชยช้อนกรกระหวัดสัมผัสต้อง	พระนุชน้องป้องปัดยังขัดแข็ง
ด้วยยังไม่รู้ประจักษ์การรักแรง	จึงพลิกแพลงผลักหัตถ์กษัตรา
ประเวณียังไม่เคยได้เชยชิด	ให้หวั่นจิตสั่นระรัวกลัวนักหนา
มีสุนทรวอนวงศ์พระภัสดา	ได้เมตตาก่อนเถิดองค์พระทรงธรรม์
น้องจะไปไหนพ้นพระผ่านเกล้า	โปรดทุเลาอย่าเพ่อวุ่นทำหุนหัน
พระปลอบพลางทางว่าสารพัน	ประโลมขวัญนุชเจ้าลำเพาพาล
สถิตแท่นเนาวรัตน์ประภัสสร	อย่าอาวรณ์ไปเลยนุชสุดสงสาร
พลางจูงกรช้อนองค์พระนงคราญ	ขึ้นแท่นรัตน์ชัชวาลตระกองเกย
ถนอมแนบแอบอุ้มแล้วจุมพิต	นางเบี่ยงบิดแล้วก็เบือนทำเชือนเฉย
พระต้องเต้าเคล้าเคล้นเหมือนเช่นเคย	ถนอมเชยรับขวัญให้บรรทม
สนิทแนบแอบขวัญต่างหรรษา	ชื่นอุราปลื้มเปรมเกษมสม
พระนุชอ่อนผ่อนพองามตามอารมณ์	ทะเลลมยมนาในสาคร
เป็นระลอกกลอกกลบกระทบฝั่ง	ทวีปวังสาคเรศเขตสิงขร
มัติมิงคล์กลิ้งกลอกนอกสันดอน	ฝูงมังกรเหรากุมภาพาล
ขึ้นฟาดหางกลางมหาชลาสินธุ์	บ้างโดดดิ้นท้องสมุทรผุดประสาน
ทั้งกระโห้โลมาฝูงปลาวาฬ	ก้องสะท้านธรนินทร์ฝั่นสินธู
ฉนากฉลามตามกันว่ายฟันคลื่น	แต่ล้วนพื้นพิมพาฝูงราหู
ทั้งนาคาลอยล่องขึ้นฟ่องฟู	เป็นหมู่หมู่ผุดพ่นชลธี
พายุพยับอับฟ้าเวหาหาว	ทั้งเดือนดาวมืดมัวทั่ววิถี
ฟ้าก็ร้องเปรี้ยงเปรี้ยงเสียงสุนี	สะเทือนที่โลกาสุธาดล
เมขลาโยนแก้วอยู่แวววับ	อสูรจับขวานขว้างกลางเวหน
เสียงครื้นครึกกึกก้องร้องคำรน	พายุฝนโปรยปรายกระจายจร
บุษบันยังไม่ทันขยายกลีบ	แมงภู่รีบคลึงเคล้าเฝ้าเกสร
ลงกลิ้งเกลือกเยือกเย็นเข้าเฟ้นฟอน	อาบเกสรเชยประชดที่อดออม
สองภิรมย์สมสนิทพิศวาส	ไม่เคลื่อนคลาดจากน้องประคองถนอม
ระรื่นรินกลิ่นรสเหลืออดออม	ที่ตรองตรอมนั้นก็หายวายกังวล
ดั่งได้ผ่านเมืองแมนแดนสวรรค์	ในฉ้อชั้นฟากฟ้าเวหาหน
สำราญรื่นชื่นใจในกมล	ดั่งสายชลในมหาชลาลัย
อัศจรรย์นั้นมันบ่อยอร่อยรส	เหมือนแป้งสดซ่านกระเซ็นที่เย็นใส
ถนอมแนบแอบอุ่นละมุนละไม	จนอุทัยส่องสีรวีวร ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์แต่บรรดามาอภิเษก	อติเรกทุกเวียงชัยประไภศร
ครั้นเสร็จสรรพการประชุมสยุมพร	กลับนครคืนเขตนิเวศน์วัง
ฝ่ายพระจอมภพไกรอภัยนุสิน	ไปส่งสิ้นเสร็จสรรพแล้วกลับหลัง
เข้านครขึ้นปราสาทราชวัง	สถิตยังแท่นรัตน์ชัชวาล
หยิบกระบี่คู่นิเวศน์เขตจังหวัด	สำหรับกษัตริย์ขัตติยามหาศาล
ประสิทธิ์ให้เขยขวัญมิทันนาน	มอบสถานนคเรศนิเวศน์วัง
ให้กษัตริย์ขัตติยาพระราเมศ	ผ่านนิเวศน์เวียงชัยเหมือนใจหวัง
เป็นจอมเจ้านคเรศนิเวศน์วัง	แล้วตรัสสั่งพวกมหาเสนาใน
ว่าตัวเราเล่าก็แก่ชราภาพ	จะปรามปราบยุคเข็ญเห็นไม่ไหว
อันสมบัติราชฐานการเวียงชัย	เรามอบให้เขยสนองครองบุรินทร์
เขาหนุ่มแน่นแสนชำนาญในการยุทธ์	ประเสริฐสุดได้สมอารมณ์ถวิล
แทนตัวเราว่าขานการแผ่นดิน	ประเทศถิ่นนคราให้ถาวร
เสนารับบังคมบรมนาถ	อภิวาทเชิญบพิตรอดิศร
รับพระราชโองการผ่านนคร	พร้อมนิกรเสกสมภิรมยา
ครั้นเสร็จการท่านพฤฒาทูลลากลับ	น้อมคำนับเจ้าบุรินทร์ปิ่นมหา
ท้าวรางวัลเงินทองของนานา	พราหมณ์พฤฒาถวายคงดำรงคลัง
ว่าตัวข้าชราภาพไม่รับไว้	ขอลาไปฐานถิ่นถวิลหวัง
ไม่ต้องการข้าวของในท้องพระคลัง	มีอยู่มั่งพร้อมเพรียงพอเลี้ยงกาย
ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นกษัตริย์	ท้าวเธอจัดแจงพหลพลทั้งหลาย
ให้ไปส่งพระอาจารย์สำราญกาย	รีบผันผายไปยังเหมรา ฯ
๏ จะกลับกล่าวราวเรื่องนรินทร์รัตน์	หน่อกษัตริย์สมมาดปรารถนา
ทูลลาท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นประชา	ไปรัตนานคเรศนิเวศน์วัง
กับอนงค์องค์มิ่งมเหสี	ถึงบุรีเสร็จสมอารมณ์หวัง
แสนสำราญผ่านประเทศนิเวศน์วัง	ก็มั่งคั่งสุโขมโหฬาร ฯ
๏ จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง	ค่อยสร่างทรวงอยู่ประเทศเขตสถาน
เมืองโรมพัฒน์เจ้าพาราเรียกอาจารย์	วิชาการสารพัดแกจัดเจน
สร้างวัดวาต่างต่างอย่างฝรั่ง	หอระฆังยอดใส่ไม้กางเขน
นั่งสอนศิษย์ชั้นเฉลียงเสียงออกเกน	ในบริเวณราบเลี่ยนเตียนสบาย
เจ้าพวกแขกนับถือลือกันทั่ว	เข้าฝากตัวเข้ารีตเพราะจิตหมาย
จะไปสวรรค์ชั้นบนพ้นอบาย	ต่างฝากกายฝากตัวทั้งกลัวเกรง
เมื่อวันหนึ่งแกตรองมองดูศิษย์	ที่ใช้ชิดซื่อตรงไม่โฉงเฉง
ทั้งปากคำเก่งกาจชาตินักเลง	รู้กลัวเกรงสารพัดแกหัดปรือ
เอาบวชเป็นบาทหลวงไว้ช่วงใช้	ได้ต่างใจต่างตนคนนับถือ
ชื่อดาวิดจิตปองไว้รองมือ	ด้วยมันถือกตัญญูรู้น้ำใจ
เป็นที่สองรองตั้งไว้สั่งสอน	พวกนิกรที่มันหลงยังสงสัย
แกอุตส่าห์บังคับให้กลับใจ	เข้าอยู่ในถ้อยคำโดยลำพัง
อันตัวกูก็ชราจะหาสุข	ได้นั่งลุกพอสบายหายเจ็บหลัง
เองช่วยเอาเป็นธุระปะทะปะทัง	จะได้ตั้งศาสนาให้ถาวร
เป็นธรรมดาฝรั่งแม้นตั้งมั่น	คิดผ่อนผันเหมือนกับไฟสุมไม้ขอน
ตั้งเกลี้ยกล่อมแต่บรรดาประชากร	การที่ร้อนอย่ากระทำให้ช้ำใจ
เอาความดีปรีดาที่ผาสุก	สิ่งที่ทุกข์ดับเข็ญให้เย็นใส
ถึงกูแก่ก็ยังคิดในจิตใจ	จะใคร่ได้ลังกาพาราคืน
ประเดี๋ยวนี้มาอยู่ในโรมพัฒน์	ไม่ข้องขัดสมประโยชน์ใช่โหดหืน
แต่ไม่สุขในใจเหมือนไฟฟืน	ทุกวันคืนรุ่มร้อนไม่หย่อนคลาย
ก็คิดอยู่จะชวนเขาท้าวทั้งสอง	ให้ปรองดองยกพหลพลทั้งหลาย
ไปลังกาตีไทยให้กระจาย	จับเชื้อสายพระอภัยใจทมิฬ
ฆ่าให้หมดเขยสะใภ้มิให้เหลือ	ในน้ำเนื้อเอาให้สมอารมณ์ถวิล
แต่จนใจเขยท้าวเจ้าบุรินทร์	มันไม่ผินหน้าตามาหาใคร
เฝ้าคลอเคลียเมียสาวเป็นเต่าตุ่น	ยึดต้นทุนไว้มั่นไม่หวันไหว
แม้นมันช่วยตามประสงค์กูจงใจ	ก็คงได้ลังกาอย่าปรารมภ์ ฯ
๏ บาทหลวงเฒ่าชี้แจงแถลงกิจ	ให้สานุศิษย์เอาธุระการสะสม
เจ้าดาวิดจึ่งว่าอย่าปรารมภ์	ข้าจะก้มหน้าตรองฉลองคุณ
แต่จะต้องลาไปจากใต้เท้า	เที่ยวสืบสาวหาเชื้อมาเกื้อหนุน
จะไปเมืองปัตหรีเขามีบุญ	ข้าเคยคุ้นอยู่มาสิบห้าปี
จำจะไปสั่งสอนให้อ่อนน้อม	แต่ทางอ้อมเกือบพาราปตาหวี
แล้วเจ้าเมืองแข็งขันขยันดี	วิชามีต่างต่างทางประจญ
แล้วเป็นชาติฝรั่งใหญ่ใจมุหงิด	อิทธิฤทธิ์ลือแจ้งทุกแห่งหน
มีเมืองขึ้นมากมายหลายตำบล	ทั้งคงทนแทงฟันไม่พรั่นพรึง ฯ
๏ บาทหลวงฟังคั่งแค้นแหงนชะแง้	แค้นด้วยแก่โกโรโมโหหึง
แต่ใจคอยังฉกรรจ์ไม่พรั่นพรึง	นั่งรำพึงถึงนิเวศน์เขตลังกา
แกร้องเรียกพระเยซูไปอยู่ไหน	ทำไมไม่มาช่วยเล่าพระเจ้าขา
รับเอาความอ่อนแอแก่ชรา	ให้ตัวข้ากลับเป็นหนุ่มให้พุ่มพวง
จะได้ไปลังกาปราบข้าศึก	ให้สมนึกสมมาดของบาทหลวง
แต่การบาปสาธุชนคนทั้งปวง	ก็ยังตวงตักเอาไปได้ทุกวัน
ข้าพเจ้าเล่าก็เป็นถึงสังฆราช	ได้สอนศาสนาให้ไปสวรรค์
แต่ได้ความลำบากมามากครัน	ช่วยผ่อนผันเอาชราพากลับไป
ให้ครัดเคร่งเปล่งปลั่งเหมือนยังหนุ่ม	จะโอบอุ้มศาสนาไม่ปราศรัย
แกบ่นพร่ำร่ำว่าด้วยอาลัย	เคยเป็นใหญ่มาแต่ครั้งอยู่ลังกา
ด้วยเทือกแถวตาปู่อยู่ที่นั่น	จึ่งผูกพันอยู่เป็นนิจริษยา
แล้วหวนจิตคิดแค้นนางวัณฬา	เพราะอีบ้ากามพักรักผัวไทย
จึงเสียเมืองเรื่องนี้กูแสนแค้น	ในอกแน่นดั่งใครเชือดให้เลือดไหล
แล้วมิหน้าซ้ำอ้ายลูกก็จัญไร	กลับเป็นไพรีกูผู้อาจารย์
เสียแรงหวังสั่งสอนช่วยผ่อนผัน	ครั้นว่ามันได้อีสาวกับร้าวฉาน
เพราะลูกไทยแกมฝรั่งจึงจังฑาล	เล่นอาจารย์ย่อยยับอัปรา
แกหวนฮึกนึกแค้นแสนสาหัส	เหมือนใครตัดชีวังให้สังขาร์
นี่หากได้พึ่งเขาเจ้าพารา	พอได้ผาสุกสบายวายอาวรณ์
เดชะบุญหนุนนำเหมือนคำว่า	จะได้ตั้งศาสนาไว้สั่งสอน
ให้รุ่งเรืองเบื้องหน้าสถาพร	ได้ดับร้อนพวกอาณาประชาชน
เสียดายดินถิ่นที่เคยมีสุข	มาเกิดยุคเพราะพวกไทยได้สิงหล
เพราะตัวกูแก่ชราเข้าตาจน	เหลือจะขวนขวายแก้มันแปรปรวน
จำจะถอดเขี้ยวงาให้ดาวิด	มันเป็นศิษย์ผิดชอบได้สอบสวน
การพูดจาก็พอใช้ในกระบวน	สำบัดสำนวนลูบไล้ได้หลายแคว
การล่อลวงท่วงทีเห็นมีมาก	เชิงฝีปากสอพลอข้างตอแหล
ทั้งดื้อด้านหลอกล่อพูดกอแก	มันผันแปรไปได้มากปากก็บอน
ควรจะให้วิทยาตำราตำรับ	ที่ลึกลับกรุณังช่วยสั่งสอน
ได้ไว้ชื่อไว้ลายกระจายจร	เที่ยวสั่งสอนอธิบายคล้ายกับครู
แล้วเรียกหาดาวิดบาทหลวงน้อย	มาใช้สอยให้มันกล้าทั้งตาหู
ให้พากเพียรเรียนตำรับฉบับครู	สอนให้รู้การเสน่ห์ทั้งเล่ห์กล
กระบวนศึกยอกย้อนทั้งหลอนหลอก	การปลิ้นปลอกสารพัดไม่ขัดสน
แกชี้แจงแต่งทัพกำกับพล	เข้าประจญประจัญบานการสงคราม
ตั้งค่ายคูดูแลแพ้ชนะ	จงคิดกะการศึกอย่านึกขาม
เองพากเพียรเรียนพิชัยสงคราม	ให้รู้นามรู้ทิศมิตรศัตรู
กระบวนบกกระบวนเรือเสือแลช้าง	มีต่างต่างแมวหมาวิฬาร์หนู
ครุฑนามนาคนาคนามตามที่ครู	เขามีอยู่ต่างต่างวางตำรา
อันตัวกูรู้มาตำราตำรับ	เป็นแม่ทัพรบรุกทุกภาษา
ประเดี๋ยวนี้ก็ชะแรแก่ชรา	ทั้งหูตานั้นเฟือนไม่เหมือนเดิม
เองจงเพียรเรียนไว้ให้ตลอด	อุตส่าห์สอดสนใจไว้เฉลิม
ปะท่านผู้มีบุญได้จุนเจิม	ช่วยส่งเสริมวาสนาในสามัญ
วิชาดีคงเป็นที่เขานับถือ	เร่งฝึกปรือเช่นกูสอนคิดผ่อนผัน
ทำให้เห็นแก่ตาพวกสามัญ	ดูเชิงชั้นคิดประกอบให้ชอบที
เจ้าดาวิดคำนับรับว่าได้	ขอเรียนไว้ในสำนักเป็นศักดิ์ศรี
มันขยิ่มอิ่มเอมทั้งเปรมปรีดิ์	ออกว่าที่สังฆราชไม่ขาดวัน ฯ
๏ อันบทเบื้องเรื่องนี้ยกไว้ก่อน	จะกล่าวย้อนถึงลังกามหาสวรรค์
นางโฉมยงสุลาลีเจ้ามีครรภ์	พร้อมพร้อมกันกับรำภาพะงางอน
ข้างหนึ่งไปคลอดในเมืองรมจักร	ประไพพักตร์เพียงเทพอัปสร
เป็นที่สุดบุตรีของภูธร	พระบิดรโปรดปรานประทานนาม
ชื่อสาคเรศเพราะนิเวศน์มเหสี	อยู่ลังกาธานีศรีสยาม
เพราะเสด็จไปณรงค์ทำสงคราม	ต้องข้ามตามสาชลในวนวัง
ชันษาได้สิบสี่ปีมะเส็ง	ดูปลั่งเปล่งผิวฉวีดั่งสีสังข์
กำลังรุ่นโสภีเป็นศรีวัง	เชื้อฝรั่งปนไทยจึ่งไพบูลย์
ลูกสุลาลิวันนั้นก็สาว	เกิดคราวคราวกันที่ในมไหสูรย์
ชื่อเกสรสุมาลัยอันไพบูลย์	ต่างเพิ่มพูนมีลูกเพราะผูกพัน
แต่สินสมุทรกับผกาสุดากนิษฐ์	ก็ร่วมชิดร่วมชมภิรมย์ขวัญ
แต่บุตรไม่มีมาเข้าครรภ์	จนพากันไปบุรีไม่มีเลย
ถึงอรุณรัศมีที่ภิเษก	เป็นองค์เอกชูเชิดที่เปิดเผย
ช่างไม่มีลูกเต้าเปล่าไปเลย	ใช่เพิกเฉยเสียเมื่อไรแต่ไม่มี ฯ
ตอนที่ ๑๒๙
ภัทวงศ์ไปไหว้เทวรูปจนพบนางเกสรสุมาลัย
๏ ขอกล่าวกลับจับเรื่องเมืองวายุภักษ์	กษัตริย์ศักดิ์พราหมณ์เทศวิเศษศรี
บริบูรณ์มั่งคั่งทั้งบุรี	ประชาชีหรรษาสถาวร
พระนามท้าวเจ้านิเวศน์เกศกษัตริย์	ชื่อเจตรัตน์เรืองฤทธิ์อดิศร
มเหสีมีนางอุทุมพร	องค์บังอรมีบุตรบุรุษชาย
ชื่อภัทวงศ์ทรงโฉมประโลมสวาท	งามสะอาดคล้ายเขียนวิเชียรฉาย
เป็นนวลน้ำล้ำมนุษย์บุรุษชาย	ทั้งคมคายผิดกว่าเหล่าเขาทั้งปวง
ชันษาได้สิบห้าพอแรกรุ่น	ประชาชื่นชมบุญเป็นใหญ่หลวง
ทั่วพิภพธรณินทร์สิ้นทั้งปวง	ทุกกระทรวงสรรเสริญเจริญพร
สมเด็จท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นพิภพ	เธอปรารภที่จะให้ไปสิงขร
ไหว้พระรูปเทวฤทธิ์ประสิทธิ์พร	ในนครรามราชประพาสชม
ด้วยเป็นเชื้อพราหมณ์พรหมอุดมเดช	ต้องไปไหว้อมเรศอิสยมภู์
สมมุติว่าเชื้อวงศ์เป็นพงศ์พรหม	ต้องไปไหว้อินยมภู์ต่อต่อมา
ท้าวเจตรัตน์ตรัสว่ากับโอรส	ต้องไปประณตกราบบังคมก้มเกศา
จะได้สืบสมบัติกษัตรา	อายุถ้วนสิบห้าแล้วต้องจร
กุมาราบังคมประนมสนอง	ไม่ขัดข้องบพิตรอดิศร
พระจอมวังให้จัดเภตราจร	พวกนิกรสำหรับลำประจำงาน
ทั้งเรือรบเรือใช้ไปทุกหมู่	กันศัตรูจัดใส่นายทหาร
ทั้งปืนยาหน้าไม้เครื่องใช้การ	กับอาหารของเสบียงเลี้ยงโยธี
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	ขึ้นปรางค์มาศเนาวรัตน์จำรัสศรี
ฝ่ายเสนามากันหลามตามบาญชี	เรือปักษีเป็นบัลลังก์ที่นั่งทรง
ทั้งล้าต้าต้นหนพลรบ	จัดเครื่องครบเพราเพริศระเหิดระหง
เปลี่ยนเชือกเสาเพลาใบชักสายธง	ขนของลงบรรทุกใส่ในเภตรา
ทุกทุกลำสำรับครั้นสรรพเสร็จ	กำปั่นเจ็ดลำรายทั้งซ้ายขวา
มาจอดเรียงเคียงกันเป็นหลั่นมา	เสวกาไปบังคมประนมทูล ฯ
๏ สมเด็จท้าวเจ้าพาราวายุภักษ์	พระทรงศักดิ์ธิบดินทร์ปิ่นไอศูรย์
จัดเสนีที่ยิ่งใหญ่อันไพบูลย์	กับประยูรญาติวงศ์ในพงศ์พันธุ์
ให้ไปกับพระกุมารชาญสมร	ทั้งผ้าผ่อนโขมพัตถ์ให้จัดสรร
เครื่องสำหรับบูชาสารพัน	เธอจัดสรรตามอย่างต่างต่างเคย
ใส่พานทองของสำหรับคำนับน้อม	สำเร็จพร้อมสารพัดตรัสเฉลย
มอบให้พราหมณ์ทิพมนต์เป็นคนเคย	อย่าช้าเลยพาโอรสยศไกร
ไปขอพรปรเมเทวฐาน	จะได้ผ่านพิภพเจือในเนื้อไข
กุมาราทูลลาพระทรงชัย	ภูวไนยทรงฤทธิ์ประสิทธิ์พร
พ่อไปดีมาดีอย่ามีทุกข์	ให้ผาสุกภิญโญสโมสร
ภัทวงศ์ทรงสดับรับพระพร	ทูลลาจรจากเขตนิเวศน์วัง
ไปลงลำกำปั่นสุวรรณมาศ	พร้อมพระญาติรีบครรไลดั่งใจหวัง
พราหมณ์พฤฒามาลงเรือบัลลังก์	พร้อมสะพรั่งทวยหาญชำนาญเรือ
พอฤกษ์ดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก	ให้แล่นออกชักใบไปข้างเหนือ
ทหารยิงปืนประจำทุกลำเรือ	คัดหางเสือตามกันข้ามสันดอน
ลมก็ส่งตรงไปมิได้หยุด	ต่างรีบรุดเลียบละเมาะเกาะสิงขร
พระสถิตท้ายเภตราชมสาคร	มัจฉาจรแถกถาในวาริน
ฝูงฉลามล้วนฉลามไม่จากคู่	เป็นหมู่หมู่กลางมหาชลาสินธุ์
เหล่าพิมพาพาพวกเที่ยวหากิน	กระเบนบินบินวนปนมังกง
ฝูงฉนากล้วนฉนากปากเป็นเลื่อย	ดูยาวเฟื้อยว่ายเปิดเตลิดหลง
ปลาโลมามาว่ายเป็นวนวง	ตะเพียนทองท่องหลงตะเพียนทอง
เหล่าราหูล้วนราหูเป็นคู่เคล้า	ไปจากเหล่าราหูเป็นคู่สอง
ฝูงปลาวาฬวาฬผุดขึ้นพ่นฟอง	เป็นแถวท่องเคียงคู่ล้วนหมู่วาฬ
ฝูงม้าน้ำดำน้ำแล้วผุดโผน	กระโจมโจนจับมัจฉาเป็นอาหาร
เหล่าช้างน้ำเหมือนช้างเที่ยวรางควาน	ลอยขนานเคียงกันเป็นหลั่นไป
ฝูงเงือกงูหมู่เงือกว่ายเสือกสน	ขึ้นว่ายวนวารินกระสินธุ์ใส
ทั้งเงือกงูเงือกคนปนกันไป	แลละไมดูละม้ายคล้ายกับคน
ขนงเนตรเกศกรรณถันทั้งสอง	น่าประคองร่วมคู่ดูสักหน
เสียดายหนอเป็นมัจฉาในสาชล	แม้นเป็นคนแล้วจะพามาประคอง
ที่บนแท่นทองระบายท้ายบาหลี	สถิตที่ร่วมภิรมย์ประสมสอง
ไม่จรจากทรามสงวนนวลละออง	จะประคองดวงจิตให้นิทรา ฯ
๏ เรือก็แล่นเลยลัดตัดละเมาะ	ตามแก่งเกาะสัตว์หลายอย่างต่างภาษา
ตัวเป็นหอยหน้าเป็นเนื้อเป็นเสือปลา	หัวเป็นลาตัวเป็นปูดูพิกล
หางเป็นปลาหน้าเป็นแกะเป็นแพะบ้าง	ตัวเป็นกั้งหัวเป็นหมูดูฉงน
อันฝูงสัตว์มัจฉาในสาชล	เอาปฏิสนธิ์ต่างต่างทางทะเล
ข้ามชะวากปากอ่าวกบิลพัสดุ์	ระลอกซัดเรือกำปั่นใบหันเห
พวกต้นหนคนชำนาญการทะเล	ก็บ่ายเภตราตามข้ามสันดอน
สุริยงลงลับพยับฟ้า	พระจันทราแจ่มจำรัสประภัสสร
น้ำค้างย้อยพรอยพร่างกลางอัมพร	ดารากรเปล่งสีมณีพราย
การเวกส่งเสียงสำเนียงแจ้ว	วิเวกแว่วบนนภางค์สว่างฉาย
ลมก็ริ้วฉิวเฉื่อยเรื่อยสบาย	ทั้งไพร่นายผาสุกทุกทิวา
ไปเดือนครึ่งก็พอถึงรามราช	แต่ล้วนชาติพราหมณ์วิเศษเพศภาษา
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นประชา	เป็นพวกฝาหรั่งใหญ่ทั้งไพร่พล
ข้างพวกพราหมณ์อยู่ตามพราหมณ์ทั้งนั้น	ไม่ปนกันวุ่นวายไม่ขวายขวน
ภาษาใครใครก็ถือไม่ดื้อซน	ทุกตำบลโจรผู้ร้ายมิได้มี
ใครมาไปไม่ห้ามตามสนัด	แต่ที่วัดพราหมณ์ถือคล้ายฤๅษี
กินผลไม้ถั่วงาทั้งตาปี	กับข้าวโพดสาลีเป็นนิรันดร์
ถึงปีเข้าเจ้าเมืองให้เบี้ยเลี้ยง	เป็นอย่างเยี่ยงเจ้านิเวศน์ในเขตขัณฑ์
ประเพณีมาอย่างไรต้องให้ปัน	เหมือนเหมือนกันมีอยู่แต่บูราณ ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์ภัทวงศ์ผู้ทรงเดช	ถึงประเทศนครามหาศาล
จึ่งสั่งให้เสนีปรีชาชาญ	ไปว่าขานแก่ฝรั่งริมฝั่งชล ฯ
๏ ฝ่ายเสนาน้อมคำนับอภิวาท	ขึ้นบนหาดเดินไปทางกลางถนน
ถึงตึกตั้งพวกฝรั่งเข้าบัดดล	แจ้งยุบลว่าจะจ้างนำทางไป
ที่วัดพระปรเมเทวฐาน	ฝรั่งขานแล้วจึ่งแจ้งแถลงไข
ไม่ต้องจ้างดอกหนาจะพาไป	ทางไม่ไกลแต่ว่าเป็นป่าดง
เดินสบายไปมาไม่ช้านัก	มีที่พักศาลาใหญ่ในไพรระหง
จะให้เขาพาไปดั่งใจจง	ตามประสงค์มิได้ขัดอัธยา
ฝรั่งรับกลับมาทูลหน่อกษัตริย์	ต่างรีบรัดขึ้นไปพลันด้วยหรรษา
แล้วจัดแจงแต่งตัวเป็นพฤฒา	เหมือนพวกพาณิชละม้ายคล้ายคล้ายกัน
มาถึงบ้านฝรั่งสั่งคนใช้	ให้นำไปวัดวาพนาสัณฑ์
พวกคนใช้นำหน้าพาจรัล	อ้อมเขตคันเจ้าพาราเข้าดงป่า
พฤกษาสูงยูงยางสล้างเสลา	กรวยกันเกรารกฟ้าแก้วกาหลง
ตะเคียนเคี่ยมมันหมูประดู่ดง	ทั้งรังรงแคฝอยข่อยพะยอม
กระทึงกระทุ่มตูมกาต้นตาเสือ	มะกล่ำมะเกลืออินทนิลส่งกลิ่นหอม
สะไคร้สะคร้อหน่อแทรกขึ้นแปลกปลอม	กระถินกระท่อมแทงทวยทั้งกรวยไกร
มะสังสนคนทาระดาดาษ	แต้วมะตาดขานางต้นหางไหล
ทั้งโศกสักรักพุมเรียงเคียงกันไป	มะเฟืองมะไฟแสลงพันจันทน์คณา
กะทังหันกันเกรากระเบากระบาก	ต้นซึกซากปรางปริงกิ่งสาขา
สนุ่นโสนโพทะเลต้นเพกา	ทรางพุทรายอยมสลมพัน
ทั้งฝิ่นฝางยางแดงมะเดื่อดูก	บ้างออกลูกดาดไปในไพรสัณฑ์
ต่างเพลิดเพลินเดินในแถวแนวอรัญ	ใกล้เขตคันแดนจังหวัดวัดของพราหมณ์
วิหคหงส์ส่งเสียงสำเนียงแจ้ว	ดุเหว่าแว่วจับพลอดยอดมะขาม
สาสิกากาโกกิลาตาม	ร้องเรียกนามตัวเองวังเวงใจ
แจ้วแจ้วแก้วพลอดบนกิ่งแก้ว	จะเจื้อยแจ้วจำเรียงส่งเสียงใส
ฝูงโนรีจับรังแอบบังใบ	นกเขาไฟจับฝางร้องครางครวญ
ฝูงขมิ้นบินมาจับกิ่งแมงเม่า	เรียกคู่เคล้าโหยเสียงสำเนียงหวน
ต้นนมนางจับสล้างฝูงนางนวล	กระทาชวนบินวนจับคนทา
นกกาลิงจับกิ่งอุโลกเลียบ	ฝูงยูงเหยียบยอดยางพลางเรียกหา
ประสานเสียงก้องสนั่นอรัญญา	ถึงศาลาหยุดหย่อนผ่อนสบาย
กินน้ำท่าแก้เหนื่อยที่เมื่อยล้า	แล้วเรียกหาพวกกันรีบผันผาย
ถึงวัดวาน่าเป็นสุขสนุกสบาย	มีตึกรายล้อมรอบเป็นขอบคัน
ศาลายาวเก้าห้องมีสองหลัง	ทั้งเตียงตั้งรายเรียงเชี่ยนเคียงขัน
กับน้ำท่าอาหารเครื่องหวานมัน	มีห้องกันไว้สำหรับให้หลับนอน
สำหรับผู้ไปมาได้อาศัย	เขาจัดไว้ฟูกเบาะทั้งเมาะหมอน
ท่านผู้ใหญ่พฤฒิพราหมณ์นามกร	ชื่อสินทรธาดาพฤฒาพรหม
อยู่ตึกใหญ่ในจังหวัดเป็นผู้เฒ่า	ด้วยเทือกเถาแกเป็นศิษย์อิสยมภู์
มาแต่ครั้งธาดามหาพรหม	แต่ปฐมเหล่ากอต่อกันมา
ถึงกษัตริย์ขัตติยาวราฤทธิ์	พราหมณ์จะผิดก็ไม่เอาซึ่งโทษา
ด้วยเยี่ยงอย่างประเพณีไม่มีมา	เพราะธาดาได้สำหรับชั่วกัปกัลป์ ฯ
๏ ฝ่ายหน่อกษัตริย์ภัทวงศ์ตรงไปหา	ท่านพฤฒาปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เชิญยับยั้งอยู่ที่นี่สักสี่วัน	ตัวข้านั้นจะตั้งงานการพิธี
แล้วจะได้ไปบังคมพระปรเมศร์	ให้เรืองเดชล้ำเลิศประเสริฐศรี
กลับสถานจะได้ผ่านพระบุรี	ท่านพราหมณ์ปรีชาดูรู้อาการ
แกจึงว่าข้าแต่หน่อกษัตริย์	ศรีสวัสดิ์ชาติเชื้อมหาศาล
จงพักผ่อนพลไพร่ให้สำราญ	ให้สถานตึกสำหรับได้หลับนอน
แล้วจัดแจงของข้าวเอาไปให้	ได้เลี้ยงไพร่พลทหารชาญสมร
พลางตกแต่งเครื่องพิธีชุลีกร	สยมพรตามตำราบูชาโคม
สอดสะพายสายธุรำประคำถือ	สวมข้อมือศิษย์แซ่ตามแห่โหม
ไปถึงที่เทวฐานจัดการโคม	เสียงครึกโครมจุดไฟในกลางลาน
แล้วสวดมนต์ตามในไสยเวท	ตั้งน้ำมนต์อันวิเศษมหาศาล
บรรดาพวกพราหมณ์มหาพฤฒาจารย์	ก็โอมอ่านอิทธิเวทมหามนต์ ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	สั่งให้จัดของบูชาสถาผล
ใส่พานทองตามกันไปทั้งไพร่พล	ชวนกันขนของไปวางกลางพิธี
ท่านพราหมณ์เฒ่าเอาตั้งบนเทวฐาน	ส่งสักการกราบบังคมก้มเกศี
เชิญให้องค์พงศ์กษัตริย์สวัสดี	อัญชุลีเทวฤทธิ์วิษณุกรม
สอนให้ว่ามนต์พราหมณ์ตามสังเกต	ขอเทเวศมาช่วยชุบอุปถัมภ์
องค์มเหศวรเจ้าอย่างกล่าวคำ	ทั้งพิษณุกรรมภุชพงศ์องค์นารายณ์
ขอพระพรให้ประสิทธิ์เป็นอิสระ	ชัยชนะหมู่อรินทร์สิ้นทั้งหลาย
อธิษฐานการกระทำคำภิปราย	แล้วถวายอภิวันท์อัญชุลี
ท่านพราหมณ์เฒ่าเอากระแจะมาเจิมพักตร์	ให้สูงศักดิ์ล้ำเลิศประเสริฐศรี
พลางอวยพรให้พิพัฒน์สวัสดี	จงเปรมปรีดิ์ในสมบัติกษัตรา
ทั้งทุกข์โศกโรคภัยอย่าได้แผ้ว	ให้คลาดแคล้วประจามิตรทุกทิศา
เสร็จอำนวยอวยสวัสดิ์กษัตรา	พวกพฤฒาเอาน้ำสังข์ค่อยหลั่งลง
การสำเร็จเสร็จพิธีแล้วลีลาศ	จากอาวาสแล้วให้มาบูชาหงส์
ครั้นแล้วเสร็จพาดำเนินเที่ยวเดินวง	ชมสิ่งของเครื่องบรรจงครั้งบุราณ
กระถางหินศิลารอบอาวาส	บุปผาชาติปลูกไว้ในสถาน
มีดอกดวงพวงพุ่มทั้งตูมบาน	พิกุลกาญจน์ชงโคโยทะกา
มะลุลีมะลิวันพันกุหลาบ	แก้วอังกาบรสสุคนธ์ปนบุหงา
ทั้งสาวหยุดพุทธชาดดาษดา	กรรณิการ์กระถินกลิ่นขจร
ต้นคัดค้าวสาวหยุดแลพุดจีบ	จำปาปีบนางแย้มแซมเกสร
ประยงค์ดอกออกช่ออรชร	กลิ่นขจรหอมฟุ้งจรุงใจ
มีรูปสัตว์ต่างต่างวางเป็นแถว	ทำด้วยแก้วแดงก่ำดูน้ำใส
ของบุราณตั้งเรียงเคียงกันไป	ทั้งนอกในเทวฐานการบูชา
พฤฒาเฒ่าพาเที่ยวไปรอบวัด	หน่อกษัตริย์ชมพลันทั้งหรรษา
ที่สงสัยไต่ถามพราหมณ์พฤฒา	แกพรรณาเล่าแจ้งแสดงการณ์
แล้วชวนเชิญกลับมาที่อาศัย	ทั้งพลไพร่ปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
แต่หยุดยั้งรั้งราห้าทิวาร	ลาอาจารย์พฤฒาลงมาเรือ
ถอนสมอช่อใบขึ้นใส่รอก	แล้วแล่นออกรีบไปข้างฝ่ายเหนือ
ต้นหนดูเข็มใหญ่ในท้ายเรือ	คัดหางเสือหมายมุ่งไปกรุงไกร
ทั้งเจ็ดลำตามกันรีบผันผาย	แสนสบายข้ามมหาชลาไหล
เลียบละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งไป	แต่ใช้ใบมาในทางกลางนที
ได้สิบวันลมคล่องแต่ล่องแล่น	จะข้ามแดนสำปันหนาชวาฉวี
เกิดเมฆแดงมีแสงดั่งอัคคี	คลื่นก็มีลมกล้าสลาตัน
พัดกระพือฮือหวนป่วนระลอก	กระฉ่อนกระฉอกเรือปัดสะบัดหัน
ต้นหนให้ลดใบลงฉับพลัน	ฟ้าก็ลั่นเปรี้ยงเปรี้ยงเสียงคำรน
ประเดี๋ยวใจเป็นพายุระบุระบัด	กระพือพัดหนาวเย็นเกิดเป็นฝน
มืดพยับอับแสงพระสุริยน	ด้วยเมฆฝนดำมัวทั่วนภางค์
ระลอกซัดปัดผันกำปั่นเห	ดั่งไกวเปลคลื่นตลบกระทบผาง
ไม่เห็นหนแถวที่วิถีทาง	ออกลอยคว้างในมหาชลาลัย
พวกต้นหนคนชำนาญชาญสมุทร	เห็นสิ้นสุดความรู้สู้ไม่ไหว
พวกเสนีรี้พลสกลไกร	ต่างตกใจสั่นรัวทุกตัวคน
บ้างยกมือพัทยาเทพารักษ์	เจ้าสำนักเกาะแก่งทุกแห่งหน
ขอเชิญช่วยอย่าให้วายทำลายชนม์	ข้าจะบนบายศรีมีละคร
กับหัวหมูซ้ายขวาสุราไก่	เทพไทเจ้าละเมาะเกาะสิงขร
ขอให้สมคำข้าเหมือนว่าวอน	ถึงนครแล้วจะทำดั่งรำพัน
ที่ลางคนบ่นว่าถ้าถึงบ้าน	จะตั้งศาลบำบวงเจ้าสรวงสวรรค์
ทั้งไก่พะแนงแกงพล่าสารพัน	ถวายไทเทวัญเจ้านที
ที่ลางคนบนตัวว่าจะบวช	ถือศีลสวดอยู่กับเรือนเหมือนฤๅษี
จะห่มดองครองมุ้งของเรามี	ผิงอัคคีบูชาไฟในเชิงกราน
ไม่กินข้าวกินปลาสารพัด	มัธยัสถ์จำเริญศีลกินแต่หวาน
บำเพ็งเพียรภาวนาสมาทาน	ตัดรำคาญจิตใจอยู่ในครัว
ขอกุศลผลพลาอานิสงส์	มาช่วยส่งค้ำจุนเถิดทูนหัว
ให้คลื่นลมหายตลอดให้รอดตัว	จะบวชตัวเป็นแท้จนแก่เลย
ที่ลางคนภาวนาเรียกตาปู่	แม่อีหนูอย่างไรเล่าแม่เจ้าเอ๋ย
ไม่ช่วยจริงหรือหวะแกล้งละเลย	ยังไม่เคยมาทะเลว้าเหว่ใจ
ครั้นจะบนบวชบ้างเหมือนอย่างเขา	อ้ายเรื่องเล่าเรื่องเรียนเพียรไม่ไหว
อาจารย์เฆี่ยนนับร้อยน้อยเมื่อไร	เล่าไม่ได้แต่ ก กา ถึงห้าปี
พลางร้องไห้ตายแท้อีแม่เจ้า	ตัวมันสั่นเทาเทาดั่งเข้าผี
บ้างก็เดินลุกล้มไม่สมประดี	ลมก็ตีเรือไปในสายชล
สิบห้าวันสิบห้าคืนเป็นคลื่นคลั่ง	ไปกระทั่งเขตแคว้นแดนสิงหล
เมฆค่อยบางสางแสงพระสุริยน	พื้นอำพนเรืองรางสว่างตา
ลมก็คลายหายหนาวพอเช้าตรู่	ทั้งคนผู้ก็ค่อยคลายวายทุกขา
ระหวยหิวด้วยกันหมดอดข้าวปลา	ลุกขึ้นหารับประทานทั้งหวานมัน
ฝ่ายล้าต้าต้นหนค้นแผนที่	ออกมาคลี่ดูประเทศทุกเขตขัณฑ์
รู้ว่าเข้าเขตลังกาไม่ช้าพลัน	ทูลพระองค์ทรงธรรม์โดยคดี
จำจะต้องแวะหาปลาแลข้าว	เสบียงเราขาดลงกลางทางวิถี
จะเลี้ยงคนพลไพร่เห็นไม่มี	ยังอีกสี่ห้ามื้อต้องซื้อเติม ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อภัทวงศ์ทรงสดับ	จึ่งบังคับแก่อาณาปรีชาเฉลิม
แวะเข้าไปซื้อหาลงมาเติม	พอเจือเจิมกว่าจะได้ไปพารา
ทั้งเรือรบเรือนำเจ็ดลำนั้น	ก็พลัดกันหายไปอย่างไรหนา
เหลืออยู่สองสามลำที่ตามมา	จะแวะหาซื้อเสบียงพอเลี้ยงกัน
จึ่งสั่งกับนายท้ายให้บ่ายเข้า	ที่ตรงอ่าวลังกามหาสวรรค์
ต้นหนให้ชักใบขึ้นไปพลัน	แล่นตามกันตรงเข้าอ่าวบุรินทร์
ทอดสมอรอเรียงเคียงขนาน	พวกนายด่านเจ้าท่าชลาสินธุ์
จึงสั่งให้เรือตระเวนเจนวาริน	ไปไต่ถามตามระบิลให้แจ้งใจ
กองตระเวนรีบมาหน้ากำปั่น	พอถึงกันแล้วก็ถามตามสงสัย
ว่าเรือท่านนี้มาแต่เมืองใด	ขายสิ่งไรหรือจึ่งมาพาราเรา
ขุนเสนีแจ้งความที่ถามไต่	จึ่งบอกไปโดยจิตไม่ปิดเขา
ข้าอยู่เมืองวายุภักษ์สำนักเนา	พาลูกเจ้านครินทร์ปิ่นประชา
ไปไหว้พระเทวกรรมเมืองรามราช	อภิวาทแล้วกลับมายังฝั่งมหา
สมุทรไทรีบไปยังเภตรา	ใช้ใบมาตามทางกลางวาริน
ได้สิบวันเกิดพายุระบุระบัด	เรือก็ซัดมาในท่าชลาสินธุ์
ไม่เห็นหนในนทีศีขรินทร์	ประเทศถิ่นมิได้แจ้งตำแหน่งจร
พึ่งมาเห็นสุริยันในวันนี้	พอถึงที่เกาะลังกาหน้าสิงขร
ขาดเสบียงเลี้ยงพหลพลนิกร	จึ่งรีบร้อนเข้าทอดจอดเภตรา
จะขอซื้อข้าวปลากระยาหาร	เหมือนว่าขานได้สมมาดปรารถนา
พอซื้อได้ของข้าวเราจะลา	ไปพาราถิ่นประเทศเขตนคร
พวกเรือใช้ได้ความตามนุสนธิ์	ก็เร่งคนกลับมายังฝั่งสิงขร
เอาความแจ้งแก่ขุนด่านชานนคร	ตามสุนทรรีบเอาคำนำไปเรียน
กับพระยาตาเฒ่าเมืองปากน้ำ	แกแจ้งคำโดยสำเหนียกเรียกเสมียน
ให้มีบอกสารภาพไปกราบเรียน	เสมียนเขียนเสร็จสรรพประทับตรา
ให้ม้าใช้รีบไปยังเมืองหลวง	ตามกระทรวงทูลท้าวเจ้ามหา
นครินทร์ปิ่นนิเวศน์เกศลังกา	เจ้าพวกม้าใช้รับไปฉับพลัน
ถึงแล้วตรงส่งให้พวกกรมท่า	ที่ศาลาตามที่ขมีขมัน
พอเจ้าคุณกรมท่าเข้ามาพลัน	เอาบอกนั้นเรียนความตามสุนทร
ท่านผู้ใหญ่รับเข้าไปพระโรงรัตน์	คอยกษัตริย์จะถวายลายอักษร
ป่างพระมิ่งมงกุฎสุดสาคร	เสด็จจรออกที่นั่งมังคลา
สถิตแท่นเนาวรัตน์อดิเรก	ได้เศวกฉัตรชัยในมหา
พร้อมขุนนางหมอบกลาดดาษดา	เฝ้าพระปิ่นนคราบังคมคัล ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมอิศรามหากษัตริย์	โองการตรัสความนิเวศน์ขอบเขตขัณฑ์
ตามประเพณีมาโดยสามัญ	ทุกทุกวันมิได้ขาดราชการ
ฝ่ายปลัดกรมท่าเข้ามาเฝ้า	พลางก้มเกล้าทูลแจ้งแถลงสาร
แล้วคลี่บอกอ่อนพลันมิทันนาน	ว่าเมืองด่านปากน้ำนำคดี
ให้กราบทูลภูวไนยเจ้าไอศวรรย์	ว่ากำปั่นหน่อกษัตริย์พลัดกรุงศรี
ต้องพายุซัดมาในวารี	มาทอดที่ปากอ่าวแล้วกล่าววอน
จะขอซื้อข้าวปลากระยาหาร	จะโปรดปรานอย่างไรในอักษร
มาขอซื้อแก่อาณาประชากร	ราษฎรกลัวอาญาฝ่าละออง
ไม่อาจรับจับจ่ายขายไปได้	มีบอกให้กราบประมูลทูลฉลอง
สุดแล้วแต่บาทาฝ่าละออง	จะโปรดเกล้าเขาทั้งผองประการใด ฯ
๏ ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นกษัตริย์	สดับอรรถทราบประสงค์ทรงขานไข
ว่าอกเขาอกเราเศร้าฤทัย	เคยพลัดไปเหนื่อยยากจากนคร
ทรมานร่างกายแทบวายวอด	ความทุกข์ทอดหนักยิ่งกว่าสิงขร
อันหน่อเนื้อเชื้อกษัตริย์กำจัดจร	พลัดนครแสนวิตกอกระกำ
ควรจะให้ข้าวของที่ต้องประสงค์	พอดำรงเหมือนช่วยชุบอุปถัมภ์
วิสัยเนื้อเชื้อกษัตริย์ฉัตรทองคำ	ควรจะทำคุณไว้เป็นไมตรี
พระตรัสพลางทางสั่งกรมท่า	ให้จัดหาของข้าวเหล้าอาหนี
ทั้งเครื่องกินต่างต่างแต่อย่างดี	บรรดามีในประเทศเขตลังกา
เอาไปให้ในลำกำปั่นใหญ่	ว่าเราให้ตามมาดปรารถนา
อย่าต้องซื้อเครื่องเสบียงเลี้ยงโยธา	ทั้งข้าวปลาเราจะให้ดั่งใจจง
ขุนอำมาตย์มาสั่งดั่งกระแส	หาเรือแพใส่ของต้องประสงค์
ทั้งข้าวปลาสารพัดจัดประจง	แล้วขนลงเรือใช้รีบไปพลัน
พอถึงลำกำปั่นใหญ่มิได้ช้า	ขุนเสนาแจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
ว่าพระจอมจักรพงศ์ผู้ทรงธรรม์	เจ้าเขตคันนัครินทร์ปิ่นลังกา
รับสั่งใช้ให้เราเอาข้าวสาร	เครื่องคาวหวานต่างต่างกับมังสา
มาถวายหน่อกษัตริย์ขัตติยา	ท่านจงพาเฝ้าองค์พระทรงชัย
พวกเสนาในกำปั่นครั้นแจ้งเหตุ	ว่าปิ่นเกศเจ้าพิภพสบสมัย
จึ่งนำเข้าเฝ้าองค์พระหน่อไท	แล้วทูลไขข้อคดีต่างปริดิ์เปรม ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิศร	ค่อยสร่างร้อนคลายทุกข์สุขเกษม
จี่งปราศรัยเสนีด้วยปรีดิ์เปรม	เธออิ่มเอมทั้งมหาเสนาพลัน
ขอบพระคุณกรุณาได้มาพิง	ดีเหมือนหนึ่งแผ่นฟ้าสุธาสวรรค์
ท่านกวาบทูลแต่พระองค์ผู้ทรงธรรม์	ว่าเรานั้นอภิวาทบาทบงสุ์
พรุ่งนี้เช้าจะไปเฝ้าให้รู้จัก	พระปิ่นปักภูวนาถราชหงส์
ขอบารมีทูลกระหม่อมพระจอมวงศ์	เป็นร่มธงป้องกันอันตราย
ขุนเสนีที่มาทูลลากลับ	น้อมคำนับชวนกันรีบผันผาย
ทูลแถลงแห่งยุบลทั้งต้นปลาย	บรรยายทูลท้าวเล่าแผ่นดิน ฯ
๏ กษัตริย์สุดสาครบวรนาถ	ตรัสประภาษโดยในพระทัยถวิล
เขาภักดีจะมาหาในธานินทร์	โดยถวิลรับมาอย่าช้าที
ขุนเสนาบังคมบรมนาถ	มาหมายบาดรถรัตน์ทั้งหัตถี
เครื่องพิณพาทย์กาหลแลดนตรี	ทั้งธงสีเขียวแดงแย่งมังกร
ม้าประจำนำริ้วเป็นทิวแถว	ผูกเครื่องแก้วแจ่มจำรัสประภัสสร
เสนานำกำกับพวกนิกร	จากนครไปเมืองด่านชานชลา
กระบวนเรือเสื้อแดงแต่งสำหรับ	ลงไปรับถึงกำปั่นท่านมหา
เสนีใหญ่รีบไปถึงนาวา	ทูลกิจจาเชิญเสด็จประเวศวัง ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤบาลชาญสมร	ก็บทจรสมจิตที่คิดหวัง
เสด็จลงที่นั่งศรีมีบัลลังก์	พร้อมสะพรั่งเสวกามาในเรือ
กระบวนแห่แตรสังข์ประดังเสียง	ประโคมเคียงเร่งพายขึ้นฝ่ายเหนือ
ถึงเมืองด่านที่สำหรับประทับเรือ	จอดเข้าเหนือฉนวนน้ำแต่ลำทรง
ฝ่ายเสนาผู้กำกับไปรับเสด็จ	พร้อมกันเสร็จเชิญพระบาทราชหงส์
สถิตเหนือวอสุวรรณอันบรรจง	ให้แห่ตรงเข้าเขตนิเวศน์วัง
เดินกระบวนทวนธงเครื่องยงยุทธ์	ต่างรีบรุดแห่มาทั้งหน้าหลัง
เครื่องพิณพาทย์ครื้นเครงวังเวงดัง	ถึงกระทั่งเวียงชัยในบุรินทร์ ฯ
๏ ป่างพระองค์ผู้ดำรงมไหสวรรย์	จรจรัลออกที่นั่งดั่งถวิล
ให้เชิญหน่อนาถท้าวเจ้าบุรินทร์	มาทั้งสิ้นกับมหาเสนาใน
เข้าพระโรงรจนามุกดาหาร	พระผู้ผ่านโอภาพลางปราศรัย
พระหน่อนาถกราบกรานคลานเข้าไป	บังคมไทจอมวังกรุงลังกา
พระไต่ถามตามเรื่องเมื่อเรือซัด	หน่อกษัตริย์กราบประนมก้มเกศา
ทูลแถลงแจ้งยุบลแต่ต้นมา	ให้ราชาทราบความตามสุนทร ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาจักร	เธอพิศพักตร์หน่อกษัตริย์ประภัสสร
ฉวีวรรณลักขณาสถาพร	ไม่แง่งอนราบคาบสุภาพดี
จึ่งว่าพ่อเป็นหน่อกษัตริย์ศักดิ์	จงรู้จักกันไว้เถิดประเสริฐศรี
อันบ้านเมืองก็จะได้เป็นไมตรี	ถ้าแม้นมีทุกข์ถึงได้พึ่งกัน
นึกเหมือนญาติขาดเหลือจะเกื้อหนุน	จงเคยคุ้นกันไว้สองไอศวรรย์
คิดเอาเหมือนญาติวงศ์เป็นพงศ์พันธุ์	ไปเดียดฉันท์สารพัดเลยนัดดา
พระบังคมก้มเศียรศิโรราบ	บังคมกราบธิบดินทร์ปิ่นมหา
ขอสนองรองเบื้องพระบาทา	กว่าชีวาจะวอดวายทำลายลาญ
พระตรัสว่าอย่าอาวรณ์ให้ร้อนเร่า	อันเมืองเราต้นหนพลทหาร
รู้เขตแดนแผนที่มีชำนาญ	จะจัดการเภตราให้พาไป
พระตรัสว่าสักห้าวันจึ่งค่อยกลับ	ไปประทับเก๋งทองอันผ่องใส
พอหายเหนื่อยเมื่อยล้าจึ่งคลาไคล	พระหน่อไทกราบก้มบังคมคัล
เสวกาพาไปพักตำหนักสวน	ที่รัญจวนก็ค่อยคลายวายโศกศัลย์
ทั้งพราหมณ์เฒ่าราชครูอยู่ด้วยกัน	ต่างค่อยบรรเทาทุกข์สุขสำราญ ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ขึ้นปรางค์มาศรจนามุกดาหาร
ดำรัสสั่งเหล่านางพนักงาน	จัดเครื่องอานออกไปดั่งใจจง
เขาก็เป็นเชื้อกษัตริย์มัทราช	ทั้งมารยาทสมสกูลประยูรหงส์
ดูเรียบร้อยน่าชมสมเป็นวงศ์	ไม่อาจองฝากตัวทั้งกลัวเกรง
ควรจะต้องอนุกูลการุญเขา	แต่ยังเยาว์มั่นคงไม่โฉงเฉง
อันเมืองเขาก็เป็นธรรมควรยำเกรง	ไม่ข่มเหงเหล่าอาณาประชากร
มเหสีฟังคดีพระผ่านฟ้า	อยากเห็นหน้าพระกุมารชาญสมร
จึ่งกราบทูลปิ่นเกล้าเจ้านคร	พระภูธรจงให้หามาข้างใน
จะได้ดูรู้จักกษัตริย์ชาติ	มัทราชเชื้อพราหมณ์จะงามไฉน
พระตรัสว่าเราจะหามาข้างใน	เจ้าปราศรัยให้งามตามบุราณ
แล้วสั่งให้จัดแจงแต่งของเลี้ยง	ทั้งเครื่องเคียงข้าวปลากระยาหาร
ใช้สาวสาวเหล่านางพนักงาน	ตั้งเครื่องอานเอาที่ดีมีอัชฌา
มเหสีสององค์มาทรงจัด	สารพัดพร้อมหมดตามยศถา
ขึ้นตั้งที่แท่นจำนงอลงการ์	แล้วจัดหานางมากำกับสำรับเชิญ
๏ ฝ่ายพระจอมนครามหากษัตริย์	ออกแท่นรัตน์ลายกระหนกวิหคเหิน
สั่งเสนีผู้ใหญ่ให้ไปเชิญ	องค์เจริญหน่อกษัตริย์ภัทวงศ์
เสนีรับอภิวาทกรุงกษัตริย์	แล้วรีบรัดไปทูลตามความประสงค์
ฝ่ายพระหน่อขัตติยาวราพงศ์	เสด็จตรงเข้าไปเฝ้าเจ้านคร
น้อมประนมก้มเกล้าบังคมกราบ	ศิโรราบองค์บพิตรอดิศร
พระโอภาปราศรัยพลางให้พร	จงถาวรพูนสวัสดิ์วัฒนา
แล้วเรียกให้จักรพงศ์ทรงเสวย	ทั้งนมเนยเครื่องมัจฉมังสา
พนักงานเชิญเครื่องเนื่องกันมา	ตั้งถวายกษัตราไม่ช้าที ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ตรัสประภาษเรียกหน่อกษัตริย์ศรี
มาเสวยด้วยกันในทันที	พระภูมีแสนสงสารดั่งว่านเครือ ฯ
๏ ฝ่ายทั้งสองมเหสีอารีรัก	ได้ยลพักตร์งามละไมวิไลเหลือ
ดูผิวพรรณผุดผ่องดั่งทองเจือ	สมเป็นเชื้อพงศ์กษัตริย์ขัตติยา
แล้วปราศรัยไต่ถามถึงความยาก	ได้ลำบากเคืองเข็ญเป็นนักหนา
จึ่งว่าพ่อหน่อกษัตริย์ขัตติยา	ชันษาโฉมเฉลาได้เท่าไร
พระหน่อนาถภัทวงศ์ทรงสดับ	น้อมคำนับทูลแจ้งแถลงไข
อายุได้สิบห้าปีต้องที่ไป	บังคมไทเทวฤทธิ์พระอิศรา
ในสถานบ้านพราหมณ์รามราช	ไปนบบาทเทวรูปเครื่องบุปผา
เอาแก้วเก้าเนาวรัตน์ไปบูชา	เป็นเยี่ยงอย่างทำมาแต่บุราณ
พอเสร็จสรรพกลับลงมาเภตราใหญ่	จะแล่นไปยังนิเวศน์เขตสถาน
ออกเภตรามาสิบทิวาวาร	บังเกิดการมืดคลุ้มชอุ่มควัน
เป็นพายุลมกล้าคงคาคลั่ง	ไม่เห็นฝังเหนือใต้จะผายผัน
ทั้งมืดมิดปิดแสงพระสุริยัน	คนทั้งนั้นไม่รู้แห่งตำแหน่งจร
สิบห้าวันพอสว่างกลางเวหา	ถึงพาราบพิตรอดิศร
ได้พึ่งพาบารมีชุลีกร	เหมือนบิดรมารดาสารพัน ฯ
๏ ฝ่ายเสาวคนธ์มณฑาสุลาลี	ต่างเปรมปรีดิ์ชื่นชมภิรมย์ขวัญ
เชิญเสวยของตระการเครื่องหวานมัน	เหมือนพงศ์พันธุ์กันเองอย่างเกรงใจ
หน่อกษัตริย์กราบกรานคลานไปนั่ง	ที่โต๊ะตั้งเก้าอี้ทองอันผ่องใส
ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นเวียงชัย	สถิตในเก้าอี้ทองทั้งสององค์
พนักงานคลานเข้ามาเปิดเครื่อง	ขนัดเนื่องสาวสำอางดั่งนางหงส์
บำเรอไทภูวนาถบาทบงสุ์	เหล่าอนงค์โบกปัดพัชนี
พวกจำเรียงเสียงซอประสานสาย	ขับถวายสังคีตบ้างดีดสี
เรือนาดฆ้องฉิ่งกรับรับกันตี	กระจับปี่โทนขลุ่ยรำมะนา
พวกคนพร้องร้องเรื่องระเด่นโหย	อาดูรโดยแดดิ้นถวิลหา
เมื่อลมหอบน้องนุชบุษบา	พระตามหาไปจนจบภพไกร
ไม่พานพบยาหยีที่เป็นคู่	เป็นสุดรู้สุดฤทธิ์จะคิดไฉน
จนสิ้นแดนแสนสลดระทดใจ	ก็ต้องไปปะตาปาเป็นอายัน
มโหรีตีรับทั้งกรับฉิ่ง	เสนาะพริ้งซอสีดีขยัน
พลางโหยหวนครวญเสียงจำเรียงรัน	ถวายองค์ทรงธรรม์ในปรางทอง
เสวยเสร็จพระเสด็จขึ้นจากอาสน์	พระหน่อนาถกราบก้มประนมสนอง
ทูลลาไปสำนักตำหนักทอง	แต่ตรึกตรองจะครรไลไปบุรินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์สุดสาครบวรนาถ	จะยุรยาตรไปที่ธารละหานหิน
ชมแก้วเก็จเพชรสีมณีนิล	ที่ก้อนศิลาลายข้างท้ายเมือง
จึ่งสั่งพวกเสนาโยธาหาญ	ให้เตรียมการวอทองละอองเหลือง
ทั้งรถรัตน์แก้วมณีสีประเทือง	พร้อมทั้งเครื่องบูชาเจ้าป่าดง
ถ้วนกำหนดสามปีที่สิงขร	ต้องไปร่อนเพราะเป็นของต้องประสงค์
พวกข้างในเคยไปตามพระองค์	ใครประสงค์เก็บเอามาจาระไน
จอมกษัตริย์ตรัสว่าจะพาองค์	ภัทวงศ์ไปเขาเขินเนินไศล
เก็บแก้วเก็จเพชรมณีสีวิไล	ได้เอาไปฝากท้าวเจ้านคร
พระจึ่งสั่งเสนีปรีชาฉลาด	ให้เอาราชรถรัตน์ประภัสสร
ไปรับองค์ขัตติยามานคร	จะพาจรไปลำเนาเขาโมรา
เก็บเพชรนิลจินดาหาหัวแหวน	ไปเขตแดนแจกวงศ์เผ่าพงศา
เสนีรับโองการคลานออกมา	ไปทูลหน่อกษัตรามิทันนาน
ฝ่ายพระหน่อภัทวงศ์ทรงสดับ	น้อมคำนับปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
จึงชวนพราหมณ์ผู้รู้ครูอาจารย์	จากสถานขึ้นรถบทจร ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาจักร	ชวนสองนาฏนงลักษณ์ดวงสมร
กับบุตรีนางลาลีวันอันบวร	เสด็จจรทรงรถาแล้วคลาไคล
กระบวนแห่แตรสังข์สะพรั่งพร้อม	ประณตน้อมเดินเรียงเคียงไสว
ถึงเนินผาหน้าเขาลำเนาไพร	พลไกรหยุดยั้งนั่งล้อมวง
ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	ก็รีบรัดตามเสด็จเสร็จประสงค์
ถึงภูผาที่สุดหยุดรถทรง	ดำเนินตรงไปเคารพอภิวันท์ ฯ
๏ ฝ่ายพระปิ่นลังกาอาณาจักร	โองการทักปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
แล้วชวนให้ไปบวงสรวงเทวัญ	ที่เชิงชั้นเขาย้อยอันพร้อยพราย
มเหสีบุตรีก็ยุรยาตร	ดำเนินนาดจรจรัลรีบผันผาย
ไปบวงสรวงเทพเจ้าที่เขาลาย	พลางถวายเครื่องบุปผาสุมาลี
ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	ชุลีหัตถ์บังคมก้มเกศ
ทั้งสองนางพลางว่ากับบุตรี	อัญชุลีเชษฐาอย่าอาวรณ์
สุมาลัยบังคมประนมหัตถ์	หน่อกษัตริย์รับไหว้สายสมร
พระแลเล็งเพ่งพิศจิตอาวรณ์	ดั่งอัปสรลอยฟ้าลงมาดิน
ทั้งรูปทรงองค์นางเหมือนช่างวาด	งามวิลาศเนตรขนงดังวงศิลป์
ฉวีวรรณเปล่งปลั่งดั่งลูกอิน	ฉะงามสิ้นสารพัดไม่ขัดตา
แม้นได้น้องมาประคองเป็นคู่เคล้า	ไม่จากเจ้าพุ่มพวงดวงยิหวา
ถ้ากลับวังแล้วจะตั้งทูลบิดา	แต่งบรรณาการมาขออรไท
ข้างยุพยงเห็นองค์หน่อกษัตริย์	หวนประหวัดจะใคร่ชิดพิสมัย
กำลังรุ่นฉุนเฉียวเสียวฤทัย	แต่จนใจไม่รู้จักจะทักทาย
ทั้งสองข้างต่างประหวัดแต่ขัดขวาง	ให้อางขนางนึกพรั่นต่างผันผาย
ไปเลือกเก็บแก้วเก็จที่เพชรพราย	ตามซอกชายเชิงผาคูหาบรรพ์
ทับทิมแซมแนมแก้วมรกต	ล้วนเขียวสดแดงดีสีขยัน
ทั้งเพทายมุกดาสารพัน	สีอัญชันพรายพร้อยล้วนพลอยนิล
ทั้งโกเมนบุษรามหาชาติ	ระดาดาษซับซ้อนตามก้อนหิน
ทั้งไพฑูรย์เพรำน้ำเหมือนนิล	ที่เหลืองสิ้นสีประสานสังวาลวาว
สีม่วงอ่อนซ้อนดำน้ำตะแบก	ร้าวเป็นแสกแซมมณีล้วนสีขาว
ที่เรียกนิลดีปลาสร้อยสีพร้อยพราว	คล้ายกับดาวแวมวับจับคีรินทร์
ต่างเลือกเก็บหัวแหวนแสนสนุก	บ้างล้มลุกตามธารละหานหิน
นางสาวสาวชาวในนั่งไค้ดิน	จะหานิลทำแหวนให้แสนงาม ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงมไหสวรรย์	ให้เลือกสรรเพชรที่ดีสีสยาม
ประทานหน่อภัทวงศ์ผู้ทรงนาม	ที่เงาวาวรู้ร่วงดวงมณี
แล้วเสด็จไปยังโคกที่โคตรเพชร	ชมแก้วเก็จหลายอย่างต่างต่างสี
บนชะง่อนก้อนผาหน้าคิรี	ประสานสีโสภาโมราลาย
ที่ม่วงอ่อนซ้อนซับสลับขาว	เป็นแสงวาวเขียวขจีมณีฉาย
ที่สีแสงแดงย้อยดูพรอยพราย	เป็นลวดลายราวกับเขียนเจียนประจง
มีน้ำพุดุดั้นเป็นชั้นช่อง	ศิลาทองเลี่ยนดีเป็นที่สรง
ที่ท้องธารละหานหินต้นลินจง	บุษบงบัวผันสันตะวา
ก้ามกุ้งแกมแซมแทรกจอกกระจับ	แลสลับเรียงรายทั้งซ้ายขวา
น้ำก็ใสสะอาดเย็นเห็นตัวปลา	ทั้งซิวซ่าสร้อยทองละอองอิน
ปลาเนื้ออ่อนช่อนชะโดทั้งดุกด้อง	ตะเพียนทองผุดว่ายในกระสินธุ์
ทั้งปูหอยลอยไล่เล็มไคลกิน	กระดิกดิ้นผุดว่ายในสายชล
มีไม้ดอกงอกงามตามเชิงเขา	เป็นเหล่าเหล่าเรียงรายทั้งไม้ผล
ต้นลั่นทมนมสวรรค์อินจันทน์ปน	รสสุคนธ์มณฑาสารภี
ทั้งคัดเค้าสาวหยุดพุทธชาด	ระดาดาษงอกงามตามวิถี
มะลิวันกรรณิการ์จำปาจำปี	มะลุลียี่โถโยทะกา
พิกุลแก้วกาหลงดงนางแย้ม	ยี่สุ่นแซมกุหลาบงอกตามซอกผา
ต้นซ่อนกลิ่นกลิ่นระคนปนชบา	แย้มผกาเกสรขจรขจาย
ที่ไม้ผลต้นมะทรางมะปรางม่วง	ลูกเป็นพวงดาษดาทั้งหว้าหวาย
มะตูมตาดยอยมต้นนมควาย	ลำไยรายขึ้นเรียงเคียงมะเฟือง
ทั้งลิ้นจี่สีแดงดั่งแสงชาด	มะดูกดาษผลหอมสุกงอมเหลือง
พะวาต้นสุกแดงแสงประเทือง	ขึ้นเป็นเรื่องตามแถวแนวอรัญ
ฝูงวิหคนกการะดาดาษ	ดูเกลื่อนกลาดจำเรียงส่งเสียงขัน
กระทาเขาเค้ากู่เบญจวรรณ	นกอังชันแก้วดุเหว่าเร้าตะโกน
กระลุมพูหมู่กระตั้วกระเต็นเต้น	กระสาเผ่นบินโดดบ้างโลดโผน
ฝูงนกเงือกผกโผจิงโจ้โจน	กระรอกโหนรังร้องก้องไพรวัน
ขมิ้นอ่อนร่อนราคอยหาฝูง	มยุรยูงฟ้อนหางอย่างกังหัน
ฝูงแขกเต้าเจ่าจับร้องรับกัน	เบญจพรรณเป็ดหงส์ส่งสำเนียง
ฝูงอิลุ้มกระลุมพูหมู่ตะขาบ	กระจิบกระจาบซังแซวจะแจ้วเสียง
ตะลอนฟางย่างย่องจับมองเมียง	กระเรียนเรียงเดินรายตามชายดอน
เหล่าฝูงสัตว์จัตุบาทวิ่งกลาดเกลื่อน	กระทิงเถื่อนมฤคาฝูงกาสร
นรสิงห์สิงหนัดอัสดร	กิเลนซอนซอกเขาลำเนาเนิน
ฝูงเลียงผาพาพวกเลียงผาเผ่น	บ้างโลดเต้นไต่เต้าบนเขาเขิน
กระจงจามรีสิงห์วิ่งริมเนิน	ละมั่งเดินปนละมั่งทั้งกวางทราย
ล้วนฝูงสัตว์จัตุบาทผาดผยอง	วิ่งคะนองตามกันบ้างผันผาย
พระชมสัตว์เพลิดเพลินตามเนินทราย	พอลมชายบ่ายแสงสุริยน
ให้เลิกพลลังกาโยธาหาญ	กลับสถานเวียงชัยไปสิงหล
ขึ้นรถาพากันจรดล	ทั้งไพร่พลเสนาเข้าธานินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	คิดประหวัดหวนให้ฤทัยถวิล
ถึงนงนุชกัลยายุพาพิน	แทบจะดิ้นแดโดยโหยรัญจวน
ได้ยลพักตร์เยาวลักษณ์วิไลสมร	ทุรนร้อนทรวงในฤทัยหวน
ลงนิ่งนอนกรพาดนลาฏครวญ	ละห้อยหวนในอารมณ์ยิ่งตรมตรอม
ทำฉันใดจึ่งจะได้สมรมิตร	มาร่วมคิดร่วมเชยระเหยหอม
คะนึงนวลครวญคร่ำระกำตรอม	เหลือจะออมอดรักหักอารมณ์
จนเดือนเที่ยงเสียงนกวิหคร้อง	ประสานซ้องเกริ่นคู่ที่สู่สม
นิจจาอกเหมือนกับตกทะเลจม	ฝืนอารมณ์กลับเข้าในที่ไสยา ฯ
๏ ฝ่ายพราหมณ์เฒ่าเข้าใจจึ่งไต่ถาม	พระแจ้งความให้แกฟังที่กังขา
พฤฒาเฒ่าเข้าใจในตำรา	ดวงชะตาภัทวงศ์คงจะดี
พระพุธถึงจันทราว่าจะได้	อรไทองค์เอกอภิเษกศรี
จะสมบูรณ์พูนพิพัฒน์สวัสดี	คงเป็นศรีนคราสถาพร
แกจึ่งว่าอย่าทุกข์ไปเลยพ่อ	กลับมาขอคงได้ชมสมสมร
เป็นคราวเคราะห์ดีหนาอย่าอาวรณ์	กลับนครรีบมาอย่าช้าที
พระกุมารฟังสารพฤฒาแถลง	ประจักษ์แจ้งปรีดิ์เปรมเกษมศรี
พรุ่งนี้เช้าเข้าไปเฝ้าพระภูมี	ดูท่วงทีไทท้าวเจ้านคร
ครั้นพูดจาพาทีกันเสร็จสรรพ	ไปประทับแท่นรัตน์ปัจถรณ์
ฝ่ายโฉมยงองค์ธิดาพะงางอน	ให้อาวรณ์ร้อนฤทัยเมื่อไสยา
หวนคะนึงถึงพระหน่อวรนาถ	ยามไสยาสน์พลิกฟื้นตื่นผวา
ให้เคลิ้มเคล้นเห็นหน่อกษัตรา	มาพูดจาแจ้วเสียงในเวียงวัง
นางลุกไปเที่ยวมองทุกห้องหับ	นอนไม่หลับโหยไห้อาลัยหวัง
จึ่งปลุกสี่พี่เลี้ยงเคียงบัลลังก์	ลุกขึ้นฟังสำเนียงเสียงผู้ใด
มาเรียกน้องสองครั้งฟังไม่แน่	ไปดูแลเถิดคงรู้อยู่ที่ไหน
นางพี่เลี้ยงจุดเทียนเที่ยวเวียนไป	ไม่พบใครกลับมาทูลมูลความ ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสมร	ยิ่งอาวรณ์หวาดไหวพระทัยหวาม
ให้ค้นคว้าหาที่ไหนไม่ได้ความ	นางโฉมงามร้อนรนกระวนกระวาย
พี่เลี้ยงดูรู้แจ้งไม่แคลงจิต	จะดับพิษดาลเดือดให้เหือดหาย
จึ่งกล่าวคำแสร้งเสเพทุบาย	ไปเนินท้ายวันนี้ทีจะเป็น
เทพารักษ์ทักทายสายสมร	ที่สิงขรเหนือไศลจึ่งให้เห็น
เป็นเที่ยงแท้แน่ตระหนักจึ่งหักเป็น	จะต้องเซ่นสรวงเจ้าที่เข้าคน
เทพเจ้าเขานี้ใช่ผีสาง	ดูท่าทางนานไปจะให้ผล
รุ่งพรุ่งนี้พี่จะออกไปบอกบน	เอานุสนธิ์ข้อคดีไปนี้แจง ฯ
๏ นางฟังดูรู้ว่าเขารู้เท่าถึง	ที่รุมรึงทรวงเศร้าเล่าแถลง
เอาความลับทับทวีออกชี้แจง	จะแอบแฝงอยู่ก็เห็นไม่เป็นการ
ด้วยความรักหนักเท่าภูเขาทับ	เหลือจะดับทรวงร้อนดั่งศรผลาญ
จึ่งว่าพี่ชี้ช่องช่วยตรองการ	จะบนบานเป็นไฉนได้เมตตา
พี่เลี้ยงฟังรู้แน่ว่าแผลพิษ	พอสะกิดเล็บกระทั่งถึงมังสา
จึ่งทูลองค์มิ่งมิตรพระธิดา	จะอาสาให้ประจักษ์ที่ทักทาย
นางโฉมยงทรงห้ามปรามพี่เลี้ยง	กระซิบเสียงแม้นมิสมอารมณ์หมาย
ฉวยอื้อฉาวราวกับไฟไหม้กระจาย	จะได้อายแก่อาณาประชาชน
พี่เลี้ยงว่าอย่าทุกข์ไปเลยแม่	ที่บาดแผลมิให้แพร่งแห่งนุสนธิ์
อย่าอาวรณ์ร้อนใจในกมล	อันเล่ห์กลคงจะเห็นไม่เป็นไร
บุราณว่ามีดอกจึ่งออกผล	แม้นกังวลผูกจิตพิสมัย
จะได้ดูรู้รักประจักษ์ใจ	พี่ออกไปก็จะแจ้งแห่งคดี
นางโฉมยงทรงฟังพี่เลี้ยงเฉลย	ค่อยเสบยปรีดิ์เปรมเกษมศรี
พลางขึ้นแท่นไสยาสน์อาสน์มณี	ยิ่งทวีความรักหนักอุรา
คะนึงในสักเมื่อไรจะรุ่งเช้า	จะฟังข่าวเรื่องหลังที่กังขา
ให้เคลิ้มเคล้นเห็นหน่อกษัตรา	เธอเข้ามาอิงแอบแนบสกนธ์
แล้วฝันว่านาคาวราฤทธิ์	มาพ่นพิษร้อนรุ่มทุกขุมขน
แล้วรวบรัดมัดไว้แทบวายชนม์	นางดิ้นรนก็พอฟื้นตื่นนิทรา
แล้วเล่ากับนารีสองพี่เลี้ยง	น้องฝันเพียงชีวังจะสังขาร์
ว่านาคกระหวัดรัดน้องไว้ตรึงตรา	แล้วพ่นพิษเต็มอุราทั้งกายกร
น้องยิ่งร้องยิ่งรัดสะพัดผัน	ตัวยังสั่นกลัวฤทธิ์ดั่งพิษศร
ฉันหมายจิตว่าชีวิตจะม้วยมรณ์	พอตื่นนอนนาคร้ายก็หายไป ฯ
๏ นางพี่เลี้ยงฟังสุบินไม่กินแหนง	ก็รู้แจ้งมั่นคงไม่สงสัย
ตำราฝันว่าผู้ชายเขาใส่ใจ	แม้นออกไปคงจะสมอารมณ์ตรอง
แล้วจึ่งว่าความวิตกในอกแม่	พี่เห็นแน่เหมือนประสงค์จำนงสนอง
พอรุ่งเช้าพี่จะไปดั่งใจปอง	ดูทำนองก็คงแจ้งแห่งคดี
แต่พูดกันสามคนจนสว่าง	อาทิตย์สางส่องฟ้าในราศี
นางพี่เลี้ยงผลัดผ้าเรียกนารี	เชิญพระศรีพานกลมเครื่องถมยา
พาพวกชาวเครื่องเสวยเคยไปตั้ง	พร้อมสะพรั่งตามกันต่างหรรษา
แล้วรีบไปในสวนสุมาลา	นางพี่เลี้ยงเดินหน้าพาสุรางค์
พวกเชิญเครื่องคาวหวานคลานไปตั้ง	บนที่นั่งเก๋งพักตำหนักขวาง
พอกษัตริย์ภัทวงศ์ทรงสำอาง	เสร็จเยื้องย่างออกจากตำหนักจันทน์
คะนึงคิดจิตพะวงถึงนงลักษณ์	พอยลพักตร์พวกเหล่านางสาวสรรค์
สมประสงค์ตรงที่คิดจิตผูกพัน	พระทรงธรรม์เอื้อนอรรถตรัสภิปราย
ได้ปะพี่วันนี้เป็นบุญหนัก	ขอพึ่งพักอนุกูลอย่าสูญหาย
อันตัวน้องเจ็บไข้ไม่สบาย	เหลือภิปรายเล่าให้ผู้ใดฟัง
เห็นแต่พี่นี้จะแก้ที่แผลเจ็บ	ที่เมื่อยเหน็บในอารมณ์ได้สมหวัง
เอนดูฉันให้ตลอดรอดชีวัง	แม้นสมดั่งปรารถนาที่อาวรณ์
ไม่ลืมคุณพี่จนตายวายชีวาตม์	ขอพิงพาดแอบอิงเป็นสิงขร
ให้สมซึ่งวาจาน้องว่าวอน	ช่วยฉุดถอนโรครักที่หนักทรวง ฯ
๏ ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงเฝ้าเคียงอาสน์	เห็นหน่อนาถทุกข์ใจนั้นใหญ่หลวง
จึ่งทูลว่าอย่าระทมตรมพระทรวง	จะดับง่วงเหงาใจให้หายประชวร
ให้สมซึ่งฝ่าพระบาทปรารถนา	พระเมตตาอนุกูลอย่าหุนหวน
ต้องรอราช้าไว้พอใคร่ครวญ	ถ้าแม้นด่วนเร็วไปไม่ได้การ
พระทรงฟังชื่นชมสมประสงค์	ถอดธำมรงค์เพชรมณีสีประสาน
ฝากถวายโฉมเฉลาเยาวมาลย์	ของบุราณน้องน้อยใส่ก้อยมา
พี่เลี้ยงรับธำมรงค์ของทรงฤทธิ์	สมความคิดโดยมาดปรารถนา
เสวยเสร็จแล้วประมูลนางทูลลา	รีบเข้ามาถึงปราสาทราชวัง
ขึ้นมนเทียรเฝ้าองค์นางนงลักษณ์	แจ้งประจักษ์ทูลเรื่องแต่เบื้องหลัง
ฝ่ายสุมาลัยอนงค์ได้ทรงฟัง	สมที่หวังค่อยสบายวายอาวรณ์
แล้วพี่เลี้ยงเมียงชม้ายถวายแหวน	นางยิ่งแสนชื่นในฤทัยสมร
แล้วตรัสพลางทางว่าด้วยอาวรณ์	พี่รีบจรกลับไปดั่งใจจง
แล้วจัดของตอบแทนที่แหวนก้อย	เอาสายสร้อยที่เป็นของต้องประสงค์
กับสไบตาดบางที่นางทรง	ใส่ในพานลงยาราชาวดี
ส่งให้นางพี่เลี้ยงไปถวาย	พระโฉมฉายจอมเจิมเฉลิมศรี
พี่เลี้ยงรับของพลันด้วยทันที	จรลีรีบไปมิได้นาน
ถึงสำนักตำหนักใหญ่ที่ในสวน	ตั้งที่ควรทูลถวายแล้วไขขาน
ว่าพระนุชนงเยาว์ลำเพาพาล	สร้อยสังวาลกับสไบถวายมา
แล้วให้ฉันทูลถามเป็นความลับ	อย่าให้นับวันคอยละห้อยหา
แม้นพระองค์ทรงธรรม์กรุณา	จงรีบมาเร็วพลันในทันที
พระตรัสว่าถ้าไปถึงนิเวศน์	จะทูลองค์ทรงเดชทั้งสองศรี
ให้แต่งราชสารมาไม่ช้าที	ขอพระนุชบุตรีร่วมชีวัน
ถึงตัวไปใจน้องยังอยู่นี่	จริงนะพี่สารพัดความสัตย์ฉัน
ไม่ลืมมิตรจิตรักเหมือนร่วมครรภ์	ไม่เสกสรรจริงหนาเหมือนพาที
สองพี่เลี้ยงทูลลามานิเวศน์	เล่าแถลงแจ้งเหตุพระโฉมศรี
นางฟังคำร่ำว่าแสนปรานี	เธอพาทีตามตรงไม่วงวน
ครั้นจะห้ามปรามไว้มิให้กลับ	อันความลับก็จะแพร่งทุกแห่งหน
จะได้อายอาณาประชาชน	จะว่าซนหาคู่คบผู้ชาย ฯ
๏ ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นสิงหล	ภูวดลเสด็จมาเวลาสาย
พร้อมพหลพลไกรทั้งไพร่นาย	น้อมถวายอภิวาทบาทบงสุ์
หน่อกษัตริย์ขัตติยาก็มาเฝ้า	พระปิ่นเกล้าจอมสกูลประยูรหงส์
พระปราศรัยหน่อกษัตริย์ภัทวงศ์	โดยจำนงที่จะได้ไปบุรี
พระสั่งพวกอาสาจามตามตำแหน่ง	ให้จัดแจงเภตรากะลาสี
ทั้งกัปตันต้นหนที่คนดี	รู้แผนที่ชำนาญการคงคา
เอาเรือกำปั่นสุวรรณหงส์	ปักทวนธงเรียงรายทั้งซ้ายขวา
ให้เป็นลำที่นั่งทรงองค์นัดดา	ขุนเสนาไปด้วยช่วยระวัง
เอาเรือรบเรือใช้ไปให้ด้วย	จะได้ช่วยโอบอุ้มช่วยคุ้มขัง
พรุ่งนี้เช้าเขาจะได้ระไวระวัง	พระตรัสสั่งสรรพเสร็จเสด็จจร
ขึ้นปรางค์มาศราชวังในจังหวัด	สั่งให้จัดเนาวรัตน์ประภัสสร
กับเครื่องต้นลายกุดั่นอันบวร	กรรเจียกจรมงกุฎบุษรา
ครั้นรุ่งเช้าท้าวออกพระโรงรัตน์	หน่อกษัตริย์แต่งองค์ทรงภูษา
ไปเฝ้าองค์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา	แล้วทูลลาจอมพิภพจบสกล
พระประทานเครื่องทรงอลงกต	เป็นเกียรติยศตามสกูลประยูรหงส์
หน่อกษัตริย์อภิวาทบาทบงสุ์	แล้วทูลองค์ธิบดินทร์นรินทร
ข้าขอเป็นเกือกทองฉลองบาท	จนสิ้นชาติในพระองค์ผู้ทรงศร
แม้นไปถึงนคราสถาพร	แล้วจะจรกลับมาปองฉลองคุณ
พระตรัสพลางทางว่านัดดาเอ๋ย	ได้คุ้นเคยขาดเหลือจะเกื้อหนุน
พ่อรีบไปเถิดนะเดชะบุญ	อย่าเคืองขุ่นภิญโญเดโชชัย
ไปถึงวังแล้วจงทูลพระบิตุเรศ	สองนิเวศน์ไปมาได้อาศัย
แม้นมีทุกข์ขุกเข็ญเป็นอย่างไร	จงบอกให้ถึงกันดั่งสัญญา
พระตรัสเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	พระหน่อนาถไปชานพักตำหนักขวา
แล้วตรัสสั่งสาวใช้ให้ไคลคลา	ไปเรียกสองกัลยามาเร็วพลัน
ว่านัดดาเขาจะลาไปนคเรศ	ถิ่นประเทศกรุงไกรไอศวรรย์
พวกสาวใช้รีบไปบังคมคัล	อภิวันท์ทูลแถลงแจ้งคดี
ทั้งสององค์ทรงสดับการรับสั่ง	รีบมายังปรางค์มาศปราสาทศรี
พาสุมาลัยนุชพระบุตรี	จรลีรีบมาด้วยอาวรณ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์	พอยลมิตรจิตประหวัดแล้วทอดถอน
แม้นมิห่วงบิตุรงค์องค์มารดร	ไม่จากจรนครังกรุงลังกา
แข็งพระทัยกราบก้มประนมสนอง	มเหสีทั้งสองตามซ้ายขวา
อภิวาทบาทมูลขอทูลลา	ไปพาราเขตนครเพราะร้อนรน
ทั้งสองนางต่างองค์คิดสงสาร	จึ่งประทานพรสวัสดิ์พิพัฒน์ผล
จงอิ่มเอมเปรมปราในสากล	ครองมณฑลสืบวงศ์ดำรงวัง
หน่อกษัตริย์ภัทวงศ์ทรงสดับ	น้อมคำนับทูลไปดั่งใจหวัง
แม้นไปถึงนเรศนิเวศน์วัง	ได้เฝ้าทั้งบิตุราชมาตุรงค์
จะทูลลากลับมาอภิวาท	ฉลองบาทภูวไนยเหมือนใจประสงค์
พระคุณเจ้าจอมจังหวัดยิ่งญาติวงศ์	พระองค์ทรงกรุณาทั้งปรานี ฯ
๏ ฝ่ายโฉมสร้อยสุมาลัยประไพพักตร์	นางนงลักษณ์ร้อนจิตดั่งพิษฝี
พอสบเนตรอภิวันท์อัญชุลี	ไม่พาทีอัดอั้นตันอุรา
หน่อกษัตริย์รับหัตถ์ยิ่งหนักจิต	ดังศรพิษดูดเลือดเชือดมังสา
แต่แข็งขืนกลืนกลั้นชลนา	มิให้จับกิริยาในทำนอง
แม้นมิเกรงทรงฤทธิ์บิตุราช	จะอุ้มนุชสุดสวาทผาดผยอง
เป็นจนใจจนจิตแต่คิดตรอง	จนบ่ายสองโมงประมูลแล้วทูลลา ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นนิเวศน์	พระทรงเดชเสด็จไปส่งเหมือนวงศา
ออกจากวังพรั่งพร้อมขุนเสนา	ทรงรถาไปถึงด่านชานบุรินทร์
จนลงเรือกำปั่นสุวรรณหงส์	ให้ชักธงพร้อมสะพรั่งดั่งถวิล
ถวายบังคมท้าวเจ้าแผ่นดิน	พร้อมกันสิ้นแล่นออกนอกสันดอน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมลังกามหากษัตริย์	กลับจังหวัดขึ้นสุวรรณบรรจถรณ์
สุขเกษมเปรมปราสถาวร	ด้วยสองนางบังอรในปรางค์ปรา ฯ
ตอนที่ ๑๓๐
เจ้าเมืองวายุภักษ์ขอนางเกสรสุมาลัยให้ภัทวงศ์
๏ จะกล่าวกลับจับเรื่องเมืองวายุภักษ์	กษัตริย์ศักดิ์สูงชาติวาสนา
เมื่อให้หน่อภัทวงศ์องค์บุตรา	ไปวันทาเทวฐานเห็นนานครัน
เกินกำหนดนานหนักหนาไม่มาถึง	ท้าวรำพึงแสนวิโยคยิ่งโศกศัลย์
มเหสีโหยหวนรัญจวนครัน	พระญาติวงศ์พงศ์พันธุ์ต่างทุกข์ทน ฯ
๏ ป่างพระปิ่นนคเรศเกศกษัตริย์	โทมนัสมิได้แจ้งแห่งนุสนธิ์
จึงให้หาโหรามาบัดดล	พระจุมพลตรัสถามตามสงกา
โหรคำนับรับรสพจนารถ	ลงเลขคาดเดือนวันชันษา
ราหูจรตามจักรถึงลัคนา	ในตำราว่าวิบัติกำจัดจร
ประเดี๋ยวนี้พุธประเวศถึงเขตจันทร์	เกษมสันต์ภิญโญสโมสร
พฤหัสบดีเป็นเดชาพยากรณ์	ทายว่าจรไปทักษิณจะภิญโญ
ท่านผู้ใหญ่ให้ลาภจะทราบข่าว	ในเรื่องราวตามคัมภีร์ดีอักโข
ทั้งจะได้มิ่งมิตรเป็นอิศโร	จะใหญ่โตสมวงศ์พงศ์ประยูร
ในเจ็ดวันไม่ช้าจะมาถึง	เหมือนคำนึงทูลไทเจ้าไอศูรย์
ตามตำรับขับไล่ในตระกูล	นเรนทร์สูรจงทราบคำข้าทำนาย ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมภพไกรยังไม่หวัง	จึ่งตรัสสั่งสามนต์คนทั้งหลาย
ให้ไปหามดท้าวลงเจ้านาย	จะได้ทายให้ตระหนักประจักษ์ความ
เสนารับอภิวาทจอมกษัตริย์	ต่างเดินลัดเลี้ยวไปเที่ยวไต่ถาม
หาอีเฒ่าเจ้ามารยาพวกบ้ากาม	จะได้ถามเรื่องราวให้เข้าใจ
ครั้นถึงเรือนอีเฒ่าพวกเจ้าเล่ห์	ขึ้นบนเคหาพลางทางขานไข
ว่าวันนี้มีรับสั่งพระภูวไนย	ให้ถามไต่ยายเฒ่าเชิญเจ้าลง
จะใคร่แจ้งแห่งคดีพระหน่อนาถ	เสร็จลีลาศหายไปอย่าใหลหลง
หรือเป็นเหตุเภทภัยอย่างไรจง	ท่านช่วยทรงถามเจ้าให้เข้าใจ
อียายเฒ่าเข้าในห้องเดินย่องแย่ง	หยิบผ้าแดงนุ่งออกมาแล้วปราศรัย
ว่านายคอยไต่ถามเนื้อความใน	จะเชิญไทอารักษ์ให้ทักทาย
แล้วมันนั่งพนมมือถือดอกไม้	ร่ำพิไรเหมือนอย่างจิตที่คิดหมาย
ประเดี๋ยวหนึ่งทำสั่นแล้วบรรยาย	เจ้าทั้งหลายพากันมาเรียกหาเรา
จะไต่ถามความอะไรจงไขขาน	จะบนบานเอาอะไรมาให้เขา
หรือจะถามหรือจะซักการหนักเบา	เฮ้ยออเจ้าว่าไปจะใคร่ฟัง
เสวกาว่ามีรับสั่งใช้	ให้ถามไต่เจ้าพ่อที่ข้อหลัง
พระราชบุตรสุดสวาทนิราศวัง	ไปไหว้ทั้งเทวฤทธิ์พระอิศรา
ที่เมืองพราหมณ์รามราชอาวาสวัด	หน่อกษัตริย์หายไปอย่างไรหนา
ขอเชิญช่วยแสดงแจ้งกิจจา	จะกลับมาหรือจะสูญประยูรวงศ์ ฯ
๏ ฝ่ายอีเฒ่ามารยาหลับตานิ่ง	จะบอกจริงจำไว้อย่าใหลหลง
กำปั่นแตกแต่ไม่ตายวายชีวง	ไปอยู่ดงแดนป่าพนาลัย
อีกสามปีตามไปจะได้ข่าว	อันเรื่องราวมีมาอย่าสงสัย
แล้วมันทำสั่นงกเหมือนตกใจ	เร่งรีบไปติดตามในสามปี
แล้วก็ทำล้มผางวางดอกไม้	มารยาให้เขาเห็นว่าเป็นผี
หาเข้าจริงสิงกายรู้ร้ายดี	พอเป็นที่หากินด้วยลิ้นลม
อีเจ้าเล่ห์เพทุบายได้หลายอย่าง	ทำท่าทางหลอกเอาข้าวขนม
ทั้งเงินเบี้ยคาวหวานพานอุดม	ด้วยลิ้นลมสกปรกโกหกกิน
พวกเสนาได้ความที่ถามไต่	ก็กลับไปทูลองค์พระทรงศิลป์
ฝ่ายพระจอมนคราเจ้าธานินทร์	นิยมยินเชื่อกลอีคนทรง
ให้รุ่มร้อนผ่อนอารมณ์แทบลมจับ	แล้วก็กลับหวนคิดพิศวง
ปรึกษากับอำมาตย์พระญาติวงศ์	ให้รีบลงเภตราอย่าช้าที
ทั้งเรือน้อยเรือใหญ่เอาไปด้วย	จะได้ช่วยหาไปในวิถี
พวกแม่มดว่าให้ตามถึงสามปี	ว่าอยู่ที่ภูผาชายสาคร
พวกเสนามาจัดเรือกำปั่น	พลขันธ์คั่งคับสลับสลอน
ถือเสน่าหลาวโล่แลโตมร	พร้อมนิกรรีบตรงไปลงเรือ
ขนเสบียงอาหารลงบรรทุก	ทั้งดิบสุกจัดใส่ไปให้เหลือ
อีกสามวันพร้อมกันจะออกเรือ	บ้างเบิกเสื้อเบิกหมวกทุกพวกไป ฯ
๏ จะกล่าวสามกำปั่นที่พรายพลัด	ระลอกซัดไปตามสายน้ำไหล
สิบสามวันถึงนิเวศน์เขตกรุงไกร	สุลาลัยเมืองด่านชานบุรินทร์
แวะเข้าซื้อข้าวปลากระยาหาร	ที่ชาวบ้านริมท่าชลาสินธุ์
พอเบียดเบี่ยงเลี้ยงดูสู่กันกิน	ออกจากถิ่นสุลาลัยใช้ใบมา
เที่ยวแวะตามเกาะแก่งทุกแห่งหน	ขึ้นไปค้นทุกตำแหน่งแสวงหา
ไม่ได้ข่าวเจ้านายหลายทิวา	ก็แล่นมาตามทางกลางนที
พอแลเห็นเกาะใหญ่อยู่ในน้ำ	จวนจะค่ำดูแดงเป็นแสงสี
ดอกไม้เพลิงส่องสว่างกลางคิรี	เสียงดนตรีอื้ออึงคะนึงใน
ลมก็เงียบเรียบคลื่นพื้นสมุทร	จะแล่นรุดรีบไปก็ไม่ไหว
ต้องรอราหน้าหาดประหลาดใจ	เหมือนคนฉุดยุดไว้ทั้งสามลำ
ต่างชวนกันแลเขม้นก็เห็นศาล	ที่สถานพร้อยพรายเป็นลายขำ
ที่ขาวช่วงดวงมณีสอดสีดำ	ที่แดงก่ำรุ้งร่วงเหมือนดวงดาว
แล้วแลเห็นเป็นรูปเทพารักษ์	ถือตรีจักรรัศมีเป็นสีขาว
ทั้งกาหลดนตรีเสียงตีกราว	พวกคนเหล่านั้นขึงตะลึงตะไล
แต่เสนีที่เป็นนายเรือกำปั่น	ดูเชิงชั้นมั่นคงไม่สงสัย
เห็นจะเป็นเทวาสุลาลัย	อยู่ที่ในเกาะขวางกลางนที
พลางจัดแจงของบูชาสมาโทษ	อ่อนศิโรตม์ขอทางกลางวิถี
ให้พบปะเจ้านายร้ายหรือดี	จะจรลีไปอยู่ไหนไม่ได้ความ ฯ
๏ ฝ่ายเทวาอารักษ์ลักษมี	ออกจากที่แท่นจำลองแล้วร้องถาม
ว่าจะไปไหนจงแจ้งแสดงความ	ดั่งเราถามบอกไปเหมือนใจจง
ฝ่ายเสนีได้สดับคำนับแถลง	แล้วเล่าแจ้งความไปที่ใหลหลง
พลัดเจ้านายตายเป็นไม่เห็นองค์	เรือก็หลงเลยมาในสาชล
เที่ยวติดตามถามไต่ไม่ได้ข่าว	ทุกอู่อ่าวมิได้แจ้งทุกแห่งหน
ขอเทพไทในมหาทะเลวน	แจ้งยุบลจะได้คิดไปติดตาม ฯ
๏ ฝ่ายเทพาอารักษ์ลักษมี	ยกหัตถ์ชี้บอกให้ดั่งไต่ถาม
รีบไปทางทิศใต้จะได้ความ	ไปอีกสามวันจะพบประสบกัน
อย่ารอราช้าอยู่ในที่นี่	ภัยจะมีพวกยักษ์มักกะสัน
มันกินคนหลงมาเสียกว่าพัน	รีบผายผันไปให้พ้นตามหนทาง
แล้วอารักษ์ลักษมีกลับที่อยู่	พวกคนผู้เรือเคลื่อนพอเดือนสาง
ลมก็พัดริ้วริ้วเป็นทิวทาง	แล่นสล้างตามกันมาในสาคร ฯ
๏ จะกล่าวข้างกำปั่นสุวรรณหงส์	ใช้ใบตรงออกชะวากจากสิงขร
พอรุ่งรางสว่างสีรวีวร	ก็รีบจรลมจัดสนัดใบ
ข้ามละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งหน	ทั้งผู้คนยินดีจะมีไหน
ต่างแล่นล่องมาในท้องสมุทรไท	กำหนดได้เจ็ดวันดั่งสัญญา
พอพบลำกำปั่นมาทันเข้า	แถลงเล่าเรื่องความที่ตามหา
ได้ประสบพบเพราะเทวดา	ท่านชี้มาตามห้องท้องนที ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อภัทวงศ์พงศ์กษัตริย์	โทมนัสมาในทางหว่างวิถี
พอโพล้เพล้เวลาในราตรี	พระภูมีสถิตนั่งบัลลังก์ทอง
เผยพระแกลแลดูจันทร์กระจ่าง	ช่วงสว่างแจ่มศรีไม่มีหมอง
คะนึงนุชสุดขืนอารมณ์ปอง	พระทัยหมองหมางซ้ำระกำตรม
ทำไฉนจึงจะได้ยุพาพักตร์	มาร่วมรักร่วมชิดสนิทสนม
ลงแนบนิ่งพิงหมอนอ่อนอารมณ์	ทรวงระบมบอบช้ำแต่คร่ำครวญ
พิศดูเดือนเหมือนวงนลาฏนุช	ยิ่งแสนสุดดิ้นโดยเฝ้าโหยหวน
เป็นลมว่าวหนาวในใจรัญจวน	คิดถึงนวลขนิษฐาสุมาลัย
ยุพินพี่ปานฉะนี้จะหวนโหย	อาดูรโดยพูนเทวษน้ำเนตรไหล
พระคิดพลางทางสะท้อนถอนฤทัย	สุมาลัยของพี่เอ๋ยได้เคยยล
เชิญเทวาอารักษ์ที่ศักดิ์สิทธิ์	ช่วยนำกิจไปแถลงแจ้งนุสนธิ์
ที่ทรวงฉันร้อนเริงดั่งเพลิงลน	เป็นสุดทนแสนทุกข์สุขไม่มี
ทั้งพระพายชายพัดระบัดโบก	ช่วยนำโศกไปบอกนางในปรางค์ศรี
ว่าทรวงเรียมเตรียมตรมระทมทวี	ทุกวันนี้เรือพามาแต่กาย
อันดวงจิตอยู่ที่มิตรสมรมิ่ง	เป็นความจริงโดยประสงค์จำนงหมาย
ขอเชิญช่วยชักนำคำภิปราย	ไปขยายมิ่งมิตรเหมือนจิตปอง
แม้นสมหวังจะสังเวยที่สิ่งหวาน	เครื่องสักการนานาบูชาฉลอง
สักเจ็ดวันเหมือนประสงค์จำนงปอง	แต่ตรองตรองจนแจ้งแสงอุทัย
เรือก็ล่องมาในท้องกระแสสินธุ์	ลมก็กินใบตรงทิวธงไสว
สิบห้าวันบรรลุถึงกรุงไกร	เข้าทอดในหน้าป้อมพรั่งพร้อมกัน
พอพวกเรือจะไปตามต่างถามทัก	แจ้งประจักษ์ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
นำเอาข่าวเข้าทูลพระทรงธรรม์	ว่าโอรสจอมขวัญถึงธานี ฯ
๏ พระจอมวังยินดีเป็นที่สุด	ไม่ยั้งหยุดเรียกหาสารถี
ให้เทียมราชรถาผูกพาชี	จะจรลีลงไปด่านชานชลา
กระบวนหน้าตามเสด็จมาเตรียมพร้อม	ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นมหา
เสด็จทรงรถที่นั่งอลังการ์	ตำรวจหน้านำริ้วเป็นทิวไป
ถึงเมืองด่านธารท่าชลาสินธุ์	พระภูมินทร์เห็นเรือทอดจอดไสว
หยุดประทับตำหนักท่าชลาลัย	พลไพร่ล้อมรอบเป็นขอบคัน
ฝ่ายพระหน่อภัทวงศ์พงศ์กษัตริย์	โสมนัสคลายวิโยคที่โศกศัลย์
ขึ้นจากเรือที่นั่งบัลลังก์พลัน	มาอภิวันท์ทรงฤทธิ์พระบิดร ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นวายุภักษ์	เห็นลูกรักภิญโญสโมสร
จึ่งตรัสว่าแต่เจ้าไปไกลนคร	พ่อนี้ร้อนรนใจไม่สบาย
ให้ลงมดลงท้าวพวกเจ้าผี	บอกคดีว่าเรือแยกแตกสลาย
บิดาจัดแจงพหลพลนิกาย	ลงเรือรายลำไว้จะไปตาม
แต่โหรเฒ่าเขาว่าจะมาถึง	ก็สมซึ่งคำถวายทายข้อถาม
ถ้วนเจ็ดวันพลันเห็นนาวาตาม	เรือที่นั่งสง่างามข้ามสาคร
ใครจัดแจงแต่งมาให้หลายหลาก	มากกว่ามากธงชัยเรือไกรสร
หน่อกษัตริย์กราบก้มประนมกร	กษัตริย์สุดสาครกรุงลังกา
เกิดวิบัติเรือซัดไปถึงเกาะ	พอจำเพาะรุ่งสว่างกลางเวหา
รู้ว่าถึงนครังกรุงลังกา	แวะเข้าหาเครื่องเสบียงพอเลี้ยงพล
ทราบถึงองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	เธอให้จัดข้าวปลาผลาผล
ทั้งคาวหวานมาประทานเมื่อคราวจน	พระคุณล้นเหลือดีที่เมตตา
พอรุ่งเช้าขึ้นไปเฝ้าพระทรงฤทธิ์	เธอสนิทจงรักเป็นนักหนา
พาไปเที่ยวท้ายวังเมืองลังกา	เก็บเพชรนิลจินดามาประทาน
แล้วฝากมาถวายองค์พระทรงเดช	ของวิเศษมากมายหลายสถาน
ลูกขึ้นไปอยู่ห้าทิวาวาร	พระภูบาลพาเข้าไปจนในวัง
ให้เฝ้าสองมเหสีผู้มีศักดิ์	บำรุงรักชิดเชื้อเหมือนเนื้อหนัง
ครั้นลูกไปทูลลากลับมาวัง	พระตรัสสั่งให้จัดแจงแต่งเภตรา
ให้ขุนนางกรมท่ามาส่งด้วย	สั่งให้ช่วยกันศัตรูหมู่มิจฉา
พระจอมเจ้านคเรศเกศลังกา	รับสั่งมาถึงองค์พระทรงธรรม์
ว่าเหมือนญาติขาดเหลือจะเกื้อหนุน	จงเคยคุ้นกันไว้สองไอศวรรย์
แม้นข้าศึกฮึกโหมมาโรมรัน	จงช่วยกันดับเข็ญให้เย็นทรวง
๏ พระฟังทูลพูนสวัสดิ์เหมือนฉัตรชั้น	มากางกั้นดีพระทัยเป็นใหญ่หลวง
เสด็จกลับกับพหลพลทั้งปวง	ครรไลล่วงกลับหลังทั้งกุมาร
รับขุนนางลังกาตามมาหมด	ไปขึ้นรถขึ้นม้ามาสถาน
ถึงเวียงวังสั่งพวกพนักงาน	ให้จัดการที่อยู่เลี้ยงดูกัน
พระพาบุตรสุดสวาทไปอาสน์รัตน์	เฝ้านางกษัตริย์มเหสีที่โศกศัลย์
นางเห็นบุตรสุดชื่นอารมณ์ครัน	ที่ทุกข์นั้นองค์ยุพินสิ้นโศกา
นางตรัสถามความยากแต่พรากพลัด	หน่อกษัตริย์บังคมก้มเกศา
ทุกเรื่องหลังทั้งนั้นมาพรรณนา	ทูลมารดาบิตุรงค์ให้ทรงฟัง
ลูกหมายมาดพระบุตรีศรีสมร	ด้วยบังอรมุ่งมาดสวาทหวัง
ว่ามาถึงนคเรศนิเวศน์วัง	ให้ลูกบังคมทูลมูลิกา
ขอพระองค์จงแต่งพระราชสาร	ไปว่าขานสู่ขอต่อมหา
กษัตริย์เจ้าจอมวงศ์องค์บิดา	แม้นเนิ่นช้านางนั้นจะบรรลัย
พระทราบสิ้นยินดีเป็นที่สุด	จึ่งปลอบบุตรอย่าพะวงนึกสงสัย
บิดาจะไปขออรไท	เจ้ามาไปด้วยกันให้ทันที
อย่าพักให้เสนาไปว่ากล่าว	ฉวยรานร้าวเรื่องรักเสียศักดิ์ศรี
พ่อจะไปงอนง้อต่อภูมี	จึ่งจะงามตามที่เธอเมตตา
พระตรัสพลางทางสั่งให้จัดของ	เครื่องเงินทองหลายหลากมากนักหนา
ประทานพวกขุนนางเมืองลังกา	แต่บรรดาไพร่นายให้ทุกคน
แล้วแต่งสารลานทองใส่กล่องเพชร	จัดแจงเสร็จบทเบื้องเรื่องนุสนธิ์
มอบให้เสนาใหญ่เป็นนายพล	แจ้งยุบลปิ่นเกล้าเจ้าลังกา
แล้วให้แห่ราชสารใส่ยานุมาศ	สำรับราชธิบดินทร์ปิ่นนาถา
กับสิ่งของรองเรืองเครื่องบรรณา	กับแพรผ้ามีใบไม้เงินทอง
พวกขุนนางต่างทูลลาพระทรงเดช	จากนิเวศน์นครินทร์สิ้นทั้งผอง
เชิญราชสารไปลงเรือหงส์ทอง	ต่างแล่นล่องใช้ใบไปลังกา
สิบห้าวันบรรลุถึงนคเรศ	ขึ้นเฝ้าองค์ทรงเดชปิ่นมหา
ถวายเครื่องบรรณาการสารสารา	ธิบดินทร์ปิ่นประชาเจ้าสากล ฯ
๏ ป่างพระสุดสาครบวรนาถ	ตรัสประภาษให้อ่านสารนุสนธิ์
ขุนอาลักษณ์กราบกรานอ่านยุบล	ในเบื้องต้นศุภลักษณ์อักขรา
องค์พระจอมขัตติยาเมืองวายุภักษ์	กษัตริย์ศักดิ์ธิบดินทร์ปิ่นมหา
บังคมบาทภูวนาถกรุงลังกา	พระโปรดปรานีบุตรยุติธรรม
ได้พึ่งพาบารมีเป็นที่ยิ่ง	ไปพักพิงพระช่วยชุบอุปถัมภ์
ได้พ้นทุกข์พ้นยากที่ตรากตรำ	พระคุณล้ำเลิศลบภพไกร
ขอสนองมุลิกาฝ่าพระบาท	ภูวนาถกรุงกษัตริย์จนตักษัย
สองนครจะสมัครรักกันไป	ตามที่ในแผ่นทองฉลองมา
แล้วจะไปอภิวาทบาทบงกช	กับโอรสได้บังคมก้มเกศา
พอจบสารผ่านเกล้าเจ้าลังกา	เธอปรีดาในพระทัยใครจะปาน
เราก็วงศ์ขัตติยามหากษัตริย์	ผ่านสมบัติภพไกรอันไพศาล
แล้วตรัสสั่งเสนีปรีชาชาญ	จัดปรางค์มาศราชฐานไว้รับรอง
ให้สมยศสมศักดิ์ที่รักใคร่	สองเวียงชัยจะผูกมิตรสนิทสนอง
ปลูกโรงเลี้ยงโรงรับประคับประคอง	ยังอีกสองเดือนจะมาถึงธานี
ขุนอำมาตย์รับราชบรรหาร	มาจัดการปรางค์มาศปราสาทศรี
ให้ซ่อมแซมเขียนวาดสะอาดดี	ทั้งทาสีปิดทองละอองตา
ปลูกโรงยาวเก้าห้องสิบเอ็ดหลัง	ไว้รับทั้งไพร่นายซ้ายและขวา
ครั้นสำเร็จเสร็จสถานการพารา	ไว้คอยรับกษัตราต่างเวียงชัย ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสวัสดิ์	ได้ทราบอรรถยินดีจะมีไหน
ดั่งได้ผ่านฟากฟ้าสุลาลัย	อิ่มฤทัยเปรมปราสถาวร
ทุกข์ร้อนอ่อนอารมณ์เห็นสมหมาย	ค่อยสบายที่ในทรวงดวงสมร
พระพักตร์เหมือนเดือนกระจ่างกลางอัมพร	สองพี่เลี้ยงบังอรค่อยวายตรม
เข้าเคียงอาสน์เนาวรัตน์ประภัสสร	พลางกล่าวกลอนกล่อมแต่ครั้งปางปฐม
โอ้จันทรจรมาอย่าปรารมภ์	คงได้ชมแสงสว่างกระจ่างตา
พอทรงรถบทจรมาตามทวีป	เห็นจะรีบเร่งราชรถา
แลเห็นแสงไรไรยังไกลตา	ไม่เนิ่นช้าคงจะสมอารมณ์เอย
พระบุตรีฟังประเทียบเปรียบถวาย	นางโฉมฉายตรัสว่านิจจาเอ๋ย
อย่าเสียดสีคมคายภิปรายเปรย	แม้นมิเอยต้องค้างอยู่กลางคัน
พี่เลี้ยงปลอบตอบว่าอย่าปรารภ	คงประสบสมตามเนื้อความฝัน
คอยฟังข่าวดูเถิดหนาสิบห้าวัน	แม้นพระจันทร์ไม่ลอยมาถึงธานี
ก็ตามแต่ยุพยงจะลงโทษ	นางปราโมทย์ตกรางวัลผ้าส่านสี
ต่างอิ่มเอมเปรมปราทุกราตรี	กับสองพี่เลี้ยงนางในปรางค์ทอง ฯ
๏ จะกลับกล่าวเจ้าพาราวายุภักษ์	กษัตริย์ศักดิ์เร่งรัดจัดข้าวของ
ให้เอากำปั่นใหญ่ใส่เครื่องทอง	ทั้งสิ่งของจัดใส่ในเภตรา
พร้อมกระบวนทวนธงเครื่องยงยุทธ์	ทั้งอาวุธเรียงรายทั้งซ้ายขวา
จัดสำเร็จเสร็จประสงค์ลงนาวา	ชวนบุตราลงที่นั่งบัลลังก์ทรง
พอฤกษ์ดีตีฆ้องก้องสนั่น	ยิงปืนลั่นแล่นเป็นคู่ดูระหง
ลมก็เรื่อยเฉื่อยฉ่ำออกลำทรง	ให้แล่นตรงไปทรงกลางทะเล
ต้นหนตั้งเข็มท้ายไปทักษิณ	ประเทศถิ่นคัดหางเสือให้เรือเห
ออกแล่นหลามตามกันไปในทะเล	หมายคะเนฟากฝั่งเกาะลังกา
เรื่องชมสัตว์มัจฉาในสาคเรศ	ถิ่นประเทศมากมายหลายภาษา
ก็กล่าวไว้แต่หลังทุกครั้งครา	จะพรรณนาเรื่องราวจะยาวนาน
ขอตัดบทลดหย่อนลงเสียมั่ง	ถึงกระทั่งลังกามหาสถาน
เจ้านิเวศน์เกศกษัตริย์ให้จัดการ	ทั้งทวยหาญรถรัตน์อัสดร
เครื่องเกณฑ์แห่แตรสังข์สะพรั่งพร้อม	รับพระจอมบพิตรอดิศร
เข้าเวียงวังลังกาสถาพร	พระภูธรเสด็จมารับต่างอภิวันท์
เชิญเข้าในพระโรงให้ร่วมแท่น	ต่างก็แสนปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ถามถึงถิ่นนคเรศขอบเขตคัน	สองทรงธรรม์ให้สัตย์ปฏิญาณ
กรุงลังกาแก่กว่าเมืองวายุภักษ์	ประเสริฐศักดิ์เป็นเชษฐามหาศาล
ข้างเมืองโน้นเป็นอนุชาปรีชาชาญ	สมัครสมานรักใคร่เป็นไมตรี ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราวายุภักษ์	ทูลขอองค์นงลักษณ์วิไลฉวี
สุมาลัยนงนุชพระบุตรี	ไปเป็นศรีสุณิสาให้ถาวร
พระปิ่นเกล้าเจ้าลังกามหาสถาน	โปรดประทานพระบุตรีศรีสมร
เห็นควรคู่กับธิดาพงางอน	พระภูธรจึ่งไม่ขัดอัธยา
แล้วเชิญให้กษัตริย์เมืองวายุภักษ์	ไปสำนักปรางค์มาศปราสาทขวา
จะคิดอ่านจัดงานการวิวาห์	กษัตราสองนิเวศน์เกศบุรินทร์
จะอภิเษกเศวตฉัตรพิพัฒน์ผล	การมงคลยังในพระทัยถวิล
สั่งเรือใช้ให้ไปทุกธานินทร์	ประเทศถิ่นแต่บรรดาศานุวงศ์ ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	เสด็จลีลาศกับกษัตริย์ราชหงส์
ทั้งพระหน่อศรีสวัสดิ์ภัทวงศ์	ไปเฝ้าองค์พระนักสิทธ์ผู้บิดร
ทั้งพระบาทมาตุรงค์ผู้ทรงศีล	ในแถวถิ่นรุกขาหน้าสิงขร
ที่เขาเขินเนินมหิงส์สิงคุตร	หยุดนิกรรถาหน้ากุฎี
สองกษัตริย์กับพระหน่อวรนาถ	ก็ลีลาศไปตามทางกลางวิถี
ถึงประทับศาลาหน้ากุฎี	ที่ฤๅษีขบฉันพรรณผลา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ	ตื่นไสยาสน์ออกโรงฉันด้วยหรรษา
สถิตแท่นแผ่นเผินเนินศิลา	เห็นกษัตริย์สองรามาบังคม
พระตรัสทักกวักหัตถ์มาให้ใกล้	แล้วปราศรัยเหมือนกับอย่างปางปฐม
นั่นกษัตริย์ไหนเจ้าพามาบังคม	ถึงพนมแนวป่าพนาวัน
กษัตริย์สุดสาครบวรนาถ	อภิวาททูลไปเจ้าไอศวรรย์
เธออยู่เมืองวายุภักษ์ร่วมรักกัน	ขอเป็นวงศ์พงศ์พันธุ์โดยสัญญา
กุมารนั้นเป็นบุตรของไทท้าว	มาว่ากล่าวขอบุตรีเป็นสุณิสา
จึงพาเธอมาประมูลทูลกิจจา	ให้ทราบเบื้องบาทาพระทรงญาณ
พระอภัยมุนินทร์ปิ่นฤๅษี	ตรัสว่าดีแล้วหนาพาลูกหลาน
คิดปลูกฝังดั่งประสงค์สืบวงศ์วาน	จงแต่งการให้ปันเห็นทันตา
อันตัวเราเล่าชราก็มาถึง	อายุกึ่งเกือบพันแล้วท่านขา
คิดก็เป็นอนิจจังสังขารา	จะเร็วช้าดับขันธ์ไปวันไร
ตัวข้าเจ้าเล่าจะได้เป็นปู่ชวด	ช่างเร็วรวดจริงเจียวน่าเสียวไส้
แต่งเสียทันตาเห็นได้เย็นใจ	งานเมื่อไรจะไปช่วยอำนวยพร ฯ
๏ ฝ่ายพระปิ่นนคราวายุภักษ์	กษัตริย์ศักดิ์ภิญโญสโมสร
เธอชื่นชมเปรมปรีดิ์ชุลีกร	ทูลลาจรจากบรรณศาลา
กษัตริย์สุดสาครบวรนาถ	พาลีลาศมาประนมก้มเกศา
เฝ้าสองดาบสินีต่างปรีดา	นางโอภาไต่ถามตามทำนอง
สุดสาครทูลแจ้งแถลงเรื่อง	ให้ทราบเบื้องบาทมูลทูลสนอง
ดาบสินีแจ้งความตามทำนอง	กษัตริย์สองทูลลากลับมาวัง
แล้วสั่งงานการที่จะอภิเษก	อติเรกฤกษ์พาวันหน้าหลัง
ตั้งมณฑลบนปราสาทราชวัง	เหมือนแต่ครั้งก่อนเก่าเข้าพิธี ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายทุกพาราคณาญาติ	ได้ทราบบาทบงกชบทศรี
ก็ต่างองค์ต่างมาทุกธานี	ถึงบุรีลังกาสถาพร
รับเข้าวังพรั่งพร้อมล้วนจอมกษัตริย์	ขึ้นปรางค์รัตน์แท่นสุวรรณบรรจถรณ์
พระนักสิทธ์เสด็จมาแต่ป่าดอน	พร้อมนิกรมุนีตามลีลา
สวดมนต์ครบสามวันฉันสำเร็จ	เลี้ยงดูเสร็จตามประสงค์พวกวงศา
เหมือนเหมือนกันแต่หลังทุกครั้งครา	การวิวาห์เสร็จสมอารมณ์ปอง
แต่หาวันฤกษ์ดีที่ประสงค์	จะได้ส่งตัวให้ชมประสมสอง
พฤหัสบดีสี่ค่ำตามทำนอง	เวลาสองทุ่มส่งองค์บุตรี ฯ
๏ ฝ่ายนางนาฏเสาวคนธ์วิมลพักตร์	กับนงลักษณ์มารดาของมารศรี
จึ่งจัดแจงแต่งตัวให้บุตรี	แล้วจรลีพาไปในปรางค์ปรา
ภัทวงศ์ลดองค์จากแท่นรัตน์	ประนมหัตถ์อภิวันท์ด้วยหรรษา
เชิญให้สองนงคราญผู้มารดา	สถิตแท่นรจนาอันอำไพ
ทั้งสองนางพลางฝากนางนงลักษณ์	พ่อจงรักแผ่เผื่อเหมือนเนื้อไข
แม้นผิดพลั้งสั่งสอนอย่าร้อนใจ	แม่มอบให้เป็นอันขาดเหมือนญาติกัน
ภัทวงศ์ทรงสดับตอบรับสั่ง	พระคุณดั่งดินฟ้าสุธาสวรรค์
จะรักใคร่ในนุชเหมือนร่วมครรภ์	ไม่เดียดฉันท์ขนิษฐายุพาพาล
นางฟังคำรำพันแล้วกลั้นยิ้ม	เห็นหงิมหงิมพูดจาน่าสงสาร
จึ่งอวยชัยอย่าให้มีราคีพาน	ตามบุราณกล่าวมาจงถาวร
จึ่งว่าแม่ก็จะลาจงผาสุก	อย่ามีทุกข์ภิญโญสโมสร
ทั้งสองนางทางลุกบทจร	สายสมรสุมาลัยจะไปตาม
ภัทวงศ์ทรงกุมข้อพระหัตถ์	นางสะบัดเมียงเมินด้วยเขินขาม
พระรับขวัญกัลยาพะงางาม	จะด่วนตามเสด็จไปทำไมมี
นางตอบรสพจนาประสาซื่อ	วางข้อมืออย่าจับต้องน้องไม่หนี
พลางแกะหัตถ์ผลักพลิกทั้งหยิกตี	นี่หรือพี่น้องกันไม่ทันไร
มาจับถือยื้อยุดแล้วฉุดคร่า	เรื่องมารยาของสตรีเป็นนิสัย
ถึงสาวแก่ไว้ตัวชั่วเมื่อไร	มันเป็นไปตามแผลข้างแสงอน
พระจุมพิตชิดเชยเฉลยตอบ	แม่ว่าชอบอยู่ทุกสิ่งมิ่งสมร
แต่ความรักหนักใจอาลัยวอน	มิผันผ่อนพี่ต้องลายุพาพิน
ไปบวชตัวเสียให้ขาดในชาตินี้	ไม่ขอมีคู่ครองมาปองถวิล
พลางอุ้มขวัญกัลยายุพาพิน	สถิตถิ่นแท่นในที่ไสยา
พระต้องเต้าเต็มหัตถ์นางปัดป้อง	ตามทำนองศรีสวัสดิ์ผลักหัตถา
แล้วตอบคำหน่อกษัตริย์ภัสดา	จะบรรพชาแล้วเป็นไรไปหรือยัง
พระปลอบพลางทางว่าช้าไว้ก่อน	มิผันผ่อนก็ต้องไปเหมือนใจหวัง
นางเยื้อนยิ้มพริ้มพรายฉันไม่ฟัง	วางเสียมั่งเถิดอย่ากวนเฝ้ายวนยี
พระอิงแอบแนบเคล้าเยาวมิตร	นางยิ่งบิดพระยิ่งเบียดเข้าเสียดสี
ต้องโอนอ่อนหย่อนตามประเพณี	สุมาลีบานแบ่งรับแสงทอง
พยุพยับอับฟ้าเวหาหน	ร้องคำรนเปรี้ยงเปรี้ยงเสียงสยอง
พิรุณโรยโปรยปรายกระจายฟอง	เป็นน้ำนองมืดมัวทั่วอำพน
เมขลาโยนแก้วแววสว่าง	อสูรขว้างขวานฟ้าโกลาหล
มัติมิงคล์กลิ้งเกลือกเสือกสกนธ์	ในสาชลเป็นระลอกกระฉอกดัง
ทุกเถื่อนถ้ำลำเนาภูเขาเขิน	บนแนวเนินมืดชะอ่ำเป็นน้ำขัง
ทะเลลมยมนาสาครัง	ทั้งกุ้งกั้งเต่ากระว่ายปะปน
นาคราชผาดแผลงแสดงฤทธิ์	ขึ้นพ่นพิษโปรยปรอยดั่งฝอยฝน
เมรุไกรไหวหวั่นถึงชั้นบน	ปลาอนนต์พลิกครีบทวีปเอียง
วิหคหงส์ลงเล่นชลาสินธุ์	ภุมรินแซ่ซ้องกึกก้องเสียง
โกกิลากาแกแซ่สำเนียง	ร้องจำเรียงบินกลาดดาษดา
สองภิรมย์สมสนิทพิศวาส	ไม่ห่างบาทบทเรศพระเชษฐา
ต่างภิรมย์สมสวาทไม่คลาดคลา	ดั่งสุริยาเคียงกันกับจันทร
พึ่งแรกรุ่นคุ้นเคยได้เชยชิด	ถนอมสนิทมิใคร่จะไกลสมร
อัศจรรย์ไม่รู้วายหายหาวนอน	จนศศิธรล่วงลับบรรพตา ฯ
๏ อโณทัยไขแสงแจ้งกระจ่าง	พื้นนภางค์เรืองรองท้องเวหา
กาดุเหว่าเร้าเร่งพระสุริยา	สกุณาโผผินบินทะยาน
ไก่กระชั้นขันเอกวิเวกแว่ว	จะเจื้อยแจ้วจำเรียงเสียงประสาน
พระสุริยาเปล่งสีรวีวาร	พระผู้ผ่านนคเรศนิเวศน์วัง
ส่งเสด็จพระอภัยไปสิงคุตร	แต่งงานบุตรเสร็จสมอารมณ์หวัง
สิบกษัตริย์ขัตติยาลาไปวัง	ยังรอรั้งอยู่องค์เดียวแต่เกี่ยวดอง
ด้วยจะพาศรีสะใภ้ไปนคเรศ	มอบนิเวศน์กรุงไกรให้ทั้งสอง
พระจอมวังลังกาฝ่าละออง	ก็จะต้องเสด็จไปช่วยอำนวยการ
แต่รั้งรอพอให้ถึงเดือนยี่	เป็นเดือนดีฤกษ์ใหญ่อันไพศาล
จะได้ราชาภิเษกพระกุมาร	ให้ขึ้นผ่านภพไกรในนคร ฯ
ตอนที่ ๑๓๑
พระสังฆราชบาทหลวงยกทัพมาตีเมืองลังกา
๏ จะกลับกล่าวราวเรื่องพระสังฆราช	แกอาฆาตพวกไทยดั่งไม้ขอน
มาทุ่มทับอกใจให้อาวรณ์	จะนั่งนอนไม่เป็นสุขทุกทิวา
จึงเรียกบาทหลางดาวิดศิษย์ผู้ใหญ่	เข้ามาใกล้ตรองตรึกพลางปรึกษา
กูจะใช้ให้เอ็งไปลังกา	ฟังกิจจาแยบคายร้ายหรือดี
ยังตั้งมั่นแข็งแรงหรือหย่อนฤทธิ์	จะได้คิดรบพุ่งเอากรุงศรี
เองจงไปพูดลวงดูท่วงที	ว่ากูนี้ให้บาทหลวงมาทวงเมือง
มันจะว่าอย่างไรแก้ไขตอบ	ตามระบอบว่าให้รู้ถึงหูเหือง
ให้มันไปบอกเล่าแก่เจ้าเมือง	ว่าบทเบื้องแต่บุรมบุราณการ
ของฝรั่งทั้งสิ้นแผ่นดินเกาะ	พูดให้เหมาะตามหลักอย่าหักหาญ
ถึงมันพูดเกะกะอย่าระราน	ฟังอาการแข็งอ่อนค่อยผ่อนปรน
แล้วเร่งรีบกลับมาเหมือนว่าขาน	ได้คิดการรบสู้ดูอีกหน
แกพาศิษย์รีบรัดไปบัดดล	แจ้งยุบลแก่ท้าวเจ้าพารา
จะขอเรือสักลำกำปั่นใหญ่	จะใช้ให้ดาวิดผู้ศิษย์หา
ไปประเทศเขตแคว้นแดนลังกา	ดูพาราเป็นอย่างไรไม่สบาย
เสียเวียงวังเสียทั้งวาสนา	อ้ายไทยมารวบริบเอาฉิบหาย
จะใช้ไปดูแยบยลกลอุบาย	แม้นสมหมายชวนกันตีบุรีคืน ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวโรมพัฒน์เขาสัตย์ซื่อ	ด้วยนับถือทั่วจังหวัดไม่ขัดขืน
จึงตรัสสั่งเสนาว่ามะรืน	เร่งจัดปืนผาใส่ในเภตรา
ทั้งต้นหนคนใช้ในกำปั่น	เจ้าคุณท่านจะให้ไปในมหา
สาคเรศเขตแคว้นแดนลังกา	ทั้งข้าวปลาเครื่องเสบียงของเลี้ยงคน
ตำมะหงงผู้รับสั่งมานั่งหมาย	ให้จับจ่ายปืนแขกมาแบกขน
บรรทุกลำเรือใหญ่พร้อมไพร่พล	บ้างแบกขนของไปใส่เภตรา
บาทหลวงเฒ่าดีใจกลับไปตึก	สมที่นึกมุ่งมาดปรารถนา
ให้ดาวิดศิษย์ผู้ใหญ่รีบไคลคลา	ลงนาวาใช้ใบไปมินาน
ข้ามมหาสาคโรชโลสินธุ์	ลมก็กินใบจัดแล่นฉัดฉาน
สั่งให้คอยดูเข็มเต็มชำนาญ	สิบทิวารก็กระทั่งอ่าวลังกา
ถอนสมอรอราอยู่หน้าป้อม	สะพรั่งพร้อมพลไพร่ทั้งซ้ายขวา
เรือตระเวนตามฝั่งเกาะลังกา	แล่นออกมาเห็นกำปั่นหน้าสันดอน
จึงรอราซาใบเข้าไปถาม	พวกแขกล่ามบอกว่าครูผู้สั่งสอน
คือบาทหลวงดาวิดจิตอาวรณ์	เที่ยวสั่งสอนศาสนาในสามัญ
เรือตระเวนไต่ถามได้ความชัด	ก็รีบรัดกลับไปที่ขมีขมัน
เอาข้อความขึ้นไปแจ้งแถลงพลัน	แก่ตัวท่านเสนาเมืองสาคร
ว่ากำปั่นพวกแขกแปลกภาษา	ฝรั่งมาเป็นครูผู้สั่งสอน
มาทอดอยู่ตรงท่าหน้าสันดอน	นามกรดาวิดจิตจำนง
จะสั่งสอนศาสนาว่าด้วยโลก	จะดับโศกนรชนพวกคนหลง
ขุนด่านแจ้งแต่งบอกไปโดยจง	ทูลพระองค์เจ้าบุรินทร์ปิ่นลังกา
พวกคนใช้รีบเข้าไปยังสถาน	ทูลพระผ่านธิบดินทร์ปิ่นมหา
กษัตริย์เจ้าจอมวังกรุงลังกา	ให้ทราบฝ่าบาทบงสุ์ผู้ทรงชัย ฯ
๏ กษัตริย์สุดสาครบวรนาถ	ตรัสประภาษแก่เจ้าท่าชลาไหล
มันเป็นคนเจ้าสำนวนพูดกวนใจ	ครั้นจะให้มันเข้ามาในธานี
ก็จะพูดยั่วยวนกวนโทโส	ทำโกโรอวดรู้พูดสูสี
พระจึงสั่งกรมท่าอย่าช้าที	ไปรับที่เมืองด่านชานนคร
เขาจะมาว่าขานสถานไหน	รีบลงไปฟังกระทู้ผู้มาสอน
หรือจะมาว่าขานการนคร	อันบทกลอนเขามันเปรื่องที่เรื่องการ ฯ
๏ ขุนเสนีที่จะไปการรับสั่ง	ก็ถอยหลังมาเรียกคนพหลทหาร
ขึ้นขี่ขับมิ่งม้าอาชาชาญ	ลงไปด่านปากน้ำที่สำคัญ
แล้วจัดแจงแต่งที่ตึกทำใหม่	ตั้งโต๊ะใหญ่เก้าอี้ดีขยัน
ตั้งคนโทถ้วยน้ำของสำคัญ	ให้จัดสรรรับรองล้วนของดี
แล้วแต่งเรือเอกชัยฝีพายพร้อม	เรือแห่ห้อมคู่หน้าดาดผ้าสี
รีบไปถึงกำปั่นด้วยทันที	ขุนเสนีก็ขึ้นไปในเภตรา
บาทหลวงว่ามานั่งบนเก้าอี้	สูบบุหรี่ให้สบายก่อนนายขา
แล้วจะได้ขึ้นไปสนทนา	กับมหาอำมาตย์ข้าราชการ
แล้วเรียกพวกคนใช้ในกำปั่น	มาพร้อมกันสี่คนเหมือนพลทหาร
สำหรับตามขึ้นไปได้ใช้การ	ลุกลนลานรีบตรงมาลงเรือ
กับบาทหลวงพร้อมกันมิทันช้า	ขุนเสนาเร่งให้พายไปฝ่ายเหนือ
ถึงเมืองด่านชานสมุทรให้หยุดเรือ	เชิญขึ้นเหนือรถารีบคลาไคล
เข้าประตูเมืองด่านชานสมุทร	แล้วยั้งหยุดรถเรียงเคียงไสว
เสนาพาดาวิดขึ้นบันได	เข้าตึกใหญ่ท่านเสนีผู้ปรีชา
มาคำนับจับมือเชิญไปนั่ง	ที่โต๊ะตั้งเก้าอี้ที่ปรึกษา
ราชการบ้านเมืองเรื่องนานา	ตั้งน้ำชากล้วยขนมทั้งนมเนย
แล้วเชิญให้กินอยู่ดูจริต	มันจะคิดอย่างไรมั่งฟังเฉลย
บาทหลวงพูดชักทำเนียบมาเปรียบเปรย	ว่าเราเคยอยู่ลังกามาช้านาน
เมื่อเสียเมืองเรื่องหลังเรายังเด็ก	เดินสารเจ๊กเขาไปไกลสถาน
ครั้นโตใหญ่ไปเที่ยวหาพระอาจารย์	ท่านโองการบวชให้มาหลายปี
เป็นบาทหลวงล่วงรู้ในศาสนา	จึงเที่ยวมาสอนสั่งทางวิถี
ในประเทศเขตแคว้นแดนบุรี	การชั่วดีให้ระงับเร่งกลับใจ
คนทุกวันชั้นนี้มีแต่โลภ	หลงละโมบทุจริตผิดวิสัย
คิดรวบรุมคุมเหงไม่เกรงใจ	ให้เที่ยวไปทุกประเทศเขตนคร
อันตัวเรามาเดี๋ยวนี้มีธุระ	มิใช่จะนึกหวังมาสั่งสอน
พระสังฆราชผู้เป็นใหญ่ให้เราจร	มาว่าขานการนครเรื่องร้อนรน
แต่เดิมทีเป็นที่ตั้งสอนศาสนา	พวกไทยมาแย่งชิงเอาสิงหล
เพราะนางละเวงทำชั่วจึ่งมัวมน	เอาสิงหลยกให้ไทยไล่วัดวา
จนเริศร้างห่างไปไกลสถาน	เสียวงศ์วานเสียชาติศาสนา
ท่านเร่งไปบอกกล่าวเจ้าพารา	อย่าอยู่ช้านานไปภัยจะมี
พระเป็นเจ้าทำนายไว้พอครบ	เร่งหลีกหลบจากแผ่นดินถิ่นวิถี
พระสังฆราชใช้เรามาว่าโดยดี	ถ้าแม้นมิเชื่อฟังท่านสั่งมา
เร่งจัดแจงป้อมค่ายไว้ให้มั่น	ได้เล่นกันวุ่นวายหนานายหนา
จะดึงดื้ออยู่ในวังกรุงลังกา	ทั้งเจ้าข้าจะต้องวิ่งเป็นสิงคลี
เสนาใหญ่ได้ฟังนั่งหัวเราะ	ลังกาเกาะก่อนก็ลือว่าถือผี
แต่เดี๋ยวนี้เป็นของไทยมิได้มี	ท่านพาทีน่ากลัวหนังหัวพอง
ผีอ้ายเฒ่าเจ้ากรรมมันทำวุ่น	จนเกิดขุ่นเจ้านายพึ่งวายหมอง
ประเดี๋ยวนี้ผีจะมาหาไม้พลอง	ต้องรับรองไกล่เกลี่ยเสียกบาล
เราจะไปทูลท้าวเจ้านิเวศน์	ให้ทราบเหตุเรื่องราวท่านกล่าวขาน
จะได้จัดแจงไปพ้นภัยพาล	หาถิ่นฐานอยู่ใหม่ดั่งใจปอง ฯ
๏ เจ้าบาทหลวงดาวิดเรียกศิษย์หา	คำนับลาขุนนางพลางสนอง
ถ้าแม้นท่านจะสงสัยในทำนอง	ขอเชิญลองลงไปในเภตรา
ขุนเสนีรับคำต่างคำนับ	บาทหลวงกลับไปกำปั่นหวั่นนักหนา
ฟังเขาพูดมิได้พรั่นตันอุรา	ตัวเรามาตั้งกระทู้ดูทำนอง
เขากลับว่าอาจารย์เป็นผีสาง	ต้องเริศร้างไปแต่ตัวจนมัวหมอง
ใช้มาหลอกเขาก็รู้ดูทำนอง	เหลือจะตรองไม่เห็นท่าจะราวี
ด้วยปึกแผ่นแน่นหนาถึงมารบ	ที่หลีกหลบเขาก็ใหญ่ทางไล่หนี
เขาตั้งมั่นกันศัตรูหมู่ไพรี	จะมาตีเห็นไม่ได้ดังใจจง
แต่อาจารย์ท่านจะใคร่ได้มาอยู่	พิเคราะห์ดูเห็นไม่สมอารมณ์ประสงค์
จำจะไปแจ้งความโดยตามตรง	อย่าให้หลงคิดหวังเมืองลังกา ฯ
๏ ฝ่ายเสนีที่มารับกับบาทหลวง	ตามกระทรวงเช่นกับผู้มาสู่หา
ด้วยมิได้ไปเฝ้าเจ้าพารา	ต่างพูดจาข้อคำนำยุบล
ก็กลับไปทูลองค์พระทรงภพ	ตั้งแต่ต้นจนจบอนุสนธิ์
ป่างพระปิ่นนคเรศเกศสกล	ภูวดลดำรัสตรัสภิปราย
ให้มันมาห้าแสนทั้งแดนแขก	ตีให้แตกกลับไปดั่งใจหมาย
แต่อ้ายเฒ่าเจ้าเล่ห์เพทุบาย	มารบหลายหนยับกลับไปเอง
ไม่สิ้นมาดปรารถนาลังกาเกาะ	อ้ายเจ้าเคราะห์คนหลงนี้โฉงเฉง
รู้วิชามากมายมีหลายเพลง	เที่ยวข่มเหงบุกรุกไปทุกแดน
เมื่อแต่ครั้งมังคลาเป็นสานุศิษย์	มันก็คิดให้ลำบากได้ยากแสน
ต้องพลัดพรากจากนิเวศน์เสียเขตแดน	ทั้งแตกแตนพ่อแม่ไปแต่ตัว
เพราะหลงลมอ้ายเฒ่าอ้ายเจ้าเล่ห์	มันถ่ายเทแทบจะแยกแตกเมียผัว
จนมังคลาหนีปลอดได้รอดตัว	เล่นเอาขรัวอ่อนฤทธิ์เที่ยวติดตาม
วิสัยชาติบาทหลวงแล้วยั่วศึก	ยังหาญฮึกยักลำคนซ้ำสาม
เข้าที่ไหนพาให้เขาเกิดความ	จนลุกลามไม่รู้สิ้นเพราะดิ้นรน
พระตรัสพลางทางว่าอย่าปรารภ	คิดสมทบเล่นเจ้าครูดูอีกหน
นี่มันใช้สายมาดูก็รู้กล	อันแยบยลเสือเฒ่าพอเข้าใจ
พระตรัสว่าอย่าไปกล่าวจะยาวยืด	จะหวานจืดร้อนเย็นเป็นวิสัย
เขาจะมาว่าขานประการใด	เราอย่าไปตอบต่อข้อคดี
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นจากอาสน์	ขุนอำมาตย์บังคมก้มเกศี
ไปสั่งพวกเมืองด่านชานบุรี	คอยฟังข่าวเอาคดีแล้วรีบมา ฯ
๏ ฝ่ายดาวิดคิดเห็นไม่เป็นผล	ดูเล่ห์กลปึกแผ่นยังแน่นหนา
อันเราเปรียบเหมือนทูตมาพูดจา	ไม่เห็นท่าทางไหนจะได้เมือง
จำจะต้องกลับไปในวันนี้	จะเซ้าซี้เขาก็รู้เบื่อหูเหือง
ซึ่งจะมารบราญตีบ้านเมือง	ก็เห็นเรื่องที่จะยับอัปรา
แล้วลุกออกจากห้องมาร้องสั่ง	พวกสะพรั่งไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ให้ถอนสมอช่อใบใช้เภตรา	ในเวลานี้จะกลับเร่งจับการ
ต้นหนให้ถอนสมออย่ารอรั้ง	พร้อมสะพรั่งถ้วนทั่วตัวทหาร
ออกแล่นเรื่อยเฉื่อยฉ่ำไปสำราญ	จากเมืองด่านสิงหลพ้นสันดอน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนคราเมืองวายุภักษ์	กษัตริย์ศักดิ์สุริย์วงศ์พระทรงศร
พลางทูลองค์เชษฐาสุดสาคร	จะทุกข์ร้อนไปทำไมกับไพรี
อันพาราวายุภักษ์เคยหักหาญ	มีอาจารย์ทำได้ในวิถี
ให้เรือติดมาไม่ได้ในนที	เพราะวารีแข็งกระด้างอย่างศิลา
พวกไพรีมีมาไม่ใคร่ขาด	จนขยาดเกรงกลัวทั่วทิศา
อันเขตแดนวายุภักษ์นครา	ไม่มีข้าศึกศัตรูแต่บูราณ
ขอพระองค์อย่าวิตกยกธุระ	ไว้ข้าจะต่อสู้หมู่ทหาร
จะลาไปนคราพาอาจารย์	มาคิดการเป่าปัดกำจัดภัย ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครถาวรสวัสดิ์	ฟังกษัตริย์เกี่ยวดองค่อยผ่องใส
จึ่งตรัสว่าถ้ากระนั้นจงรีบไป	อย่านอนใจแก่ศัตรูหมู่อรินทร์
กษัตราทูลลาพระทรงเดช	กลับนิเวศน์โดยหวังดั่งถวิล
ให้ภัทวงศ์อยู่กับองค์พระภูมินทร์	ในนครินทร์เวียงวังเกาะลังกา ฯ
๏ ฝ่ายพระปิ่นกษัตราเมืองวายุภักษ์	พระทรงศักดิ์รีบไปในมหา
วิถีแถวทะเลลมยมนา	ถ้วนสิบห้าวันเข้าอ่าวนคร ฯ
๏ ฝ่ายดาวิดศิษย์พระสังฆราช	ล่วงลีลาศมาทางหว่างสิงขร
บรรลุถึงโรมพัฒน์ตัดสันดอน	เข้านครทอดท่าหน้าบูรินทร์
แล้วขึ้นจากกำปั่นมิทันช้า	เดินไปหาอาจารย์ใหญ่ดั่งใจถวิล
แล้วแจ้งความตามที่ไปทวงบุรินทร์	ประเทศถิ่นนครังกรุงลังกา
อีตาเฒ่าได้ฟังยิ่งคั่งแค้น	ชะแง้แหงนอยู่เป็นครู่ดูเวหา
พระเยซูอยู่ที่ไหนจึงไม่มา	ช่วยศิษย์หากำจัดพวกศัตรู
แกโกรธเกรี้ยวเคี้ยวเหงือกดังออดออด	เหมือนหอกสอดเข้ามาแยงแทงรูหู
นัยน์ตาโตเท่ากำปั้นหันมาดู	ตะคอกขู่ดาวิดคิดอย่างไร
ที่สอนสั่งหวังว่าแทนตาหู	ไยมิขู่ให้มันกลัวหัวไถล
ถึงพลาดท่ามันจะมาทำไมใคร	นิสัยไพร่เช่นอ้ายนี่ดีแต่กิน
มิใช่ชาติทองคำอ้ายซ้ำเสือก	แกขบเหงือกด่าไปดั่งใจถวิล
ใช้ให้ไปหลอกลวงทวงแผ่นดิน	เห็นจะสิ้นปัญญาทำตาปรอย
แต่ฝูงสัตว์เกเรเดรัจฉาน	ยังเที่ยวคลานหาที่อยู่เช่นปูหอย
นี่มนุษย์เจียวหนาหวาทำตาปรอย	เห็นใช้สอยกันไม่ได้ใช่ไก่ชน
แกบ่นพลางทางไปหาไทท้าว	เจ้าแดนด้าวนคเรศแจ้งเหตุผล
เชิญท่านช่วยด้วยสักครั้งที่กังวล	ตีสิงหลให้วินาศดาษดา
ด้วยแรกเริ่มเดิมทีมีแต่ครั้ง	พระเยซูผู้ตั้งศาสนา
บังคับให้จอมกษัตริย์ขัตติยา	เจ้าลังกามาแต่ครั้งตั้งนคร
แล้วแบ่งปันถิ่นประเทศเขตอาวาส	มีสังฆราชเป็นที่ครูผู้สั่งสอน
สืบกันมาแต่ครั้งตั้งนคร	ก็ถาวรทั่วจังหวัดปัถพี
เดี๋ยวนี้ไทยมาริบเอาเป็นเจ้าของ	ฝรั่งต้องซุกซนเที่ยวด้นหนี
ข้าขอบุญเจ้าจังหวัดปัถพี	ช่วยต่อตีให้มันยับอัปรา
จะได้ลือชื่อไปทั้งแปดทิศ	ประจามิตรก็จะกลัวทั่วทิศา
ทั้งจะได้กุศลผลผลา	เป็นที่ตั้งศาสนาเหมือนมาเดิม
เจ้าพาราถูกยอหัวร่อร่า	ฟังอีตาเฒ่ามันพูดสุดจะเหิม
แกเห็นเชื่อถ้อยคำทั้งซ้ำเติม	คอยส่งเสริมที่ให้ไปลังกา ฯ
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราจึ่งว่าขาน	ขอรับภารธุระดั่งที่กังขา
เสียแรงท่านได้มาอยู่เป็นครูบา	จะไปตีลังกาฉลองคุณ
บาทหลวงเฒ่าดีใจดั่งได้เหาะ	เห็นสิ้นเคราะห์แล้วหนะกูมีผู้หนุน
ที่หน้าจ๋อยสร้อยเศร้าง่วงเหงางุน	กลับเฉียวฉุนชื่นบานสำราญกาย
คำนับลาเจ้านิเวศน์เขตจังหวัด	กลับไปวัดชื่นชมด้วยสมหมาย
เรียกดาวิดมาช่วยคิดการอุบาย	สมที่หมายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์
รับธุระจะไปตีบุรีให้	สบายใจดั่งนิยมสมถวิล
กูเข้าไปสนทนาในธานินทร์	ด้วยเล่ห์ลิ้นไม่สู้ยากลำบากใจ
เขาย่อมว่าพูดดีเป็นศรีศักดิ์	คงได้ภักษ์ได้ผลมาล้นไหล
เหมือนน้ำขึ้นเรือพายสบายใจ	เข้าที่ไหนได้ที่นั่นดั่งพรรณนา
แม้นตัวกูไปเองแล้วที่ไหน	คงสมใจมุ่งมาดปรารถนา
จะปลิ้นปลอกหลอกลวงทวงพารา	ด้วยมารยาต่างต่างทางสำนวน
ไม่ต้องยากแก่พหลพลไพร่	เอาบาทใหญ่ขู่ให้กลมดั่งลมหวน
นี่ปากมึงมันเป็นไพร่ไม่ใคร่ครวญ	พูดด้วนด้วนเขาจะกลัวตัวมึงไย
ธรรมดาพระฝรั่งตั้งอำนาจ	ให้เปรื่องปราชญ์ชี้แจงแถลงไข
ให้มันเห็นทันตาอย่าว่าใคร	พูดใกล้ไกลเวียนวนริมขนตา
จะขู่เข็ญให้มันเห็นอย่างปืนใหญ่	ยิงออกไปถูกดิ้นสิ้นสังขาร์
แม้นเองพูดให้มันเห็นเช่นวาจา	อ้ายเสนาก็คงกลัวหนังหัวพอง
แกพรรณนาว่าไปตามใจคิด	เจ้าดาวิดนบนอบไม่ตอบสนอง
แม้นจะเถียงก็จะด่าทำตาพอง	แกพูดคล่องข้างจะได้นิสัยคน
นึกในใจไปรบก็คงยับ	ถึงยกทัพไปก็เห็นไม่เป็นผล
จะไปลองถ่ายเทด้วยเล่ห์กล	เขาก็คนมิใช่เต่าเอาแต่ใจ
แต่ต้องทนให้แกด่าเหมือนข้าครอก	แม้นดาบหอกนั่นแลจนทนไม่ไหว
เป็นแต่ลมพัดบ้างช่างเป็นไร	ถึงไหนไหนก็เป็นครูทำหูตึง
แก่พ่นพร่ำร่ำไปมิใคร่หลับ	จนเดือนดับเพราะโกโรโมโหหึง
ด้วยจิตเป็นอันธพาลสันดานดึง	คิดรำพึงแต่จะทำการย่ำยี ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์โรมพัฒน์	สั่งให้จัดกำปั่นรบทั้งหลบหนี
เกณฑ์หัวเมืองแขกชวาทุกธานี	จะไปตีลังกาให้อาจารย์
กำปั่นไฟใหญ่น้อยห้าร้อยเศษ	คนในเขตโรมพัฒน์จัดทหาร
สิบห้าหมื่นพื้นฉกรรจ์อันชำนาญ	ถือหอกขวานเหน็บกริชฤทธิรณ
พร้อมปืนผาหน้าไม้ทั้งดั้งดาบ	ศรกำซาบกะเลหวังตั้งพหล
เรือกระเชียงเรียงรายทั้งไพร่พล	สั่งให้ขนลูกดินสิ้นทุกลำ
เครื่องเสบียงข้าวปลากระยาหาร	ทั้งคาวหวานบรรทุกที่คนมี่สำ
ทั้งไก่แกะแพะเอาไปใส่ทุกลำ	คนประจำทุกหมวดเร่งตรวจตรา
กำปั่นใหญ่จัดให้พระสังฆราช	กับพวกบาทหลวงดาวิดพวกศิษย์หา
ท่านท้าวไทไปด้วยกันตามสัญญา	แต่งเภตราแล้วเสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ ฝ่ายตาเฒ่าสังฆราชพระบาทหลวง	แกอิ่มทรวงปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ตื่นจากที่ดีใจใครจะปาน	รีบลนลานลงกำปั่นด้วยทันที
กับท่านท้าวเจ้าพาราเสนาพร้อม	เรือแวดล้อมล้วนบรรดาชวาฉวี
บาทหลวงเฒ่าเจ้าตำราหาฤกษ์ดี	ไปนั่งที่ท้ายเภตราดูท่าทาง
แดดพยับอับฟ้าเวหาหน	พื้นอำพนเรื่อแดงส่องแสงสาง
แกให้ยิงปืนใหญ่ชักใบกาง	แล่นสล้างตามกันจากสันดอน
โห่กระหึมครึ้มครวญแต่ล้วนแขก	เอาฤกษ์แรกออกชะวากปากสิงขร
พ้นนิเวศน์เขตแคว้นแดนนคร	ชโลธรไหลเรื่อยแล่นเฉื่อยไป ฯ
๏ จะกลับกล่าวเจ้าพาราวายุภักษ์	กษัตริย์ศักดิ์จอมนิเวศน์ข้างเพทไสย
ให้หาครูรู้วิชาพาเอาไป	ยังกรุงไกรลังกาสี่ห้าคน
แต่ล้วนถือวิทยาวิชาขลัง	ลงที่นั่งใช้ใบไปสิงหล
ได้ลมคล่องล่องมาในสาชล	ถึงสิงหลตั้งแต่มาสิบห้าวัน
กษัตริย์สุดสาครถาวรสวัสดิ์	โสมนัสวายวิโยคที่โศกศัลย์
ได้ครูเมืองเกี่ยวดองมาป้องกัน	พระทรงธรรม์ทักถามตามสงกา
จะสู้รบไพรีมีโอกาส	ด้วยอำนาจอย่างไรไฉนหนา
ทั้งสี่พราหมณ์ทูลตามความสงกา	ถึงศึกมาขับเคี่ยวที่เรี่ยวแรง
จะทำให้วารินกระสินธุ์สมุทร	แข็งประดุจดั่งแก้วพรายแพร้วแสง
ถึงจะเดินก็ไม่ได้เป็นไฟแดง	ทั้งร้อนแรงเท้าลอกถึงปอกพัง
ถึงเป็นนกบินมาในอากาศ	ให้เกลื่อนกลาดตรงเข้ามาแล้วอย่าหวัง
ว่าชีวิตจะตลอดรอดไปรัง	เหมือนหนึ่งดั่งทูลองค์พระทรงธรรม์
อันเมืองข้าร้อยปีไม่มีศึก	มาหาญฮึกรบสู้เป็นคู่ขัน
ด้วยความรู้ครูผู้ใหญ่ท่านให้ปัน	สำหรับกันนคราให้ถาวร
พระทรงฟังสังรเสริญครูทั้งสี่	ช่วยปราบพวกไพรีให้หลุดถอน
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จบทจร	กับภูธรเกี่ยวดองเข้าห้องปรางค์ ฯ
๏ จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง	แกอิ่มทรวงสมปองที่หมองหมาง
ยกทัพใหญ่มาในวิถีทาง	พร้อมขุนนางเจ้าพาราปรึกษากัน
ที่บนท้ายบาหลีเก้าอี้ตั้ง	ชวนกันนั่งปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เจ้าดาวิดเคียงข้างไม่ห่างกัน	ดูขอบขัณฑ์เขตแคว้นทุกแดนเมือง
สุริยงลงลับพยับฟ้า	ดวงดาราแจ่มกระจ่างสว่างเหลือง
พลางจุดโคมดาษแดงแสงประเทือง	เรือก็เนื่องแล่นตามกันหลามมา
ได้เดือนครึ่งถึงหน้าพาราสุหรัด	แล้วข้ามตัดอ่าวปากน้ำสำปันหนา
อีกวันครึ่งก็จะถึงเขตลังกา	ต่างรอรารวมรอมให้พร้อมมูล
เรือตระเวนเมืองลังกาอาณาเขต	คอยฟังเหตุแล่นไปจากไอศูรย์
เห็นกำปั่นหลายหลากมามากมูล	ผิดตระกูลกะลาสีมิใช่ไทย
พลางแล่นลัดตัดมาถึงหน้าด่าน	เอาข้อการขึ้นไปแจ้งแถลงไข
กับนายมุลขุนสมุทรวุฒิไกร	กำปั่นใบกำปั่นรบสมทบกัน
มารอราอยู่หน้าเกาะสุหรัด	ริมจังหวัดกรุงไกรไอศวรรย์
วิถีทางจะมาถึงอีกกึ่งวัน	ขุนด่านนั้นให้เสมียนเขียนถ้อยคำ
แล้วพับใส่ในผนึกจารึกนอก	เป็นใบบอกอักขราเลขาขำ
ประทับตราดวงใหญ่ไว้ประจำ	ใช้คนนำเข้าไปในนคร
ครั้นถึงตรงส่งให้เสนารับ	ฉีกฉบับออกอ่านสารอักษร
พอพระจอมนคเรศเกศนคร	เสด็จจรออกที่นั่งบัลลังก์พราย
ขุนนางนำคำอักษรเมืองปากน้ำ	คำนับนำอ่านประมูลทูลถวาย
พระทราบสิ้นแล้วเฉลยเปรยภิปราย	เห็นดีร้ายพระฝรั่งพวกจังฑาล
พระตรัสพลางทางสั่งพราหมณ์ทั้งสี่	กับเสนีพลไกรไพร่ทหาร
รีบลงไปเร็วพลันให้ทันการ	ที่เมืองด่านปากน้ำดั่งคำนึง
พรุ่งนี้เช้าเราจึงจะกรีทัพ	ไปตั้งรับเร่งไปจงให้ถึง
พระสั่งเสร็จตรองตรึกนึกคะนึง	แล้วรำพึงเหตุผลแต่ต้นปลาย
พวกเสนาพาพราหมณ์ผู้วิเศษ	จากนิเวศน์พร้อมกันรีบผันผาย
กับผู้คนตามกันไปทั้งไพร่นาย	ลงเรือพายถึงปากน้ำที่สำคัญ ฯ
๏ ฝ่ายท่านพราหมณ์ผู้ประสิทธิ์ฤทธิเวท	ไปดูเขตสันดอนสิงขรขัน
ตรงปากอ่าวยาวใหญ่แลไกลครัน	จะป้องกันที่ตรงนี้แล้วชี้แจง
จึ่งบอกกับเสวกาพวกข้าเฝ้า	ท่านเกณฑ์เหล่าพลขันธ์ให้สานแผง
แล้ววงไว้ตามทางที่กลางแปลง	เอาผ้าแดงทำธงปักลงกลาง
กับไม้ลำทำเป็นแพพอพวกข้า	ทั้งหญ้าคาร้อยยอดเอาทอดขวาง
เครื่องบวงสรวงเทพไทใส่ในกลาง	เชือกระยางแพไว้ในนที
ขุนนางรับกลับมาหาไปเสร็จ	พร้อมสำเร็จขนไปทั้งบายศรี
กับของข้าวสารพัดเครื่องบัดพลี	ลงไปที่ตามสั่งแล้วตั้งการ
ผู้วิเศษทั้งสี่พลีสรวง	แล้วบนบวงเทพไทในสถาน
แล้วลงแพพร้อมกันมิทันนาน	อ่านโองการโบกธงอัดคงคา
สาดข้าวสารหว่านไปในสมุทร	แล้วก็จุดเทียนธูปเครื่องบุปผา
ประนมมือพร้อมกันวันทนา	เสียงคงคาลั่นดังก้องกังวาน
สะเทือนท้องสาคโรชโลสินธุ์	สายวารินคลื่นซัดเสียงฉัดฉาน
ฝูงกระโห้โลมากุมภาพาล	จากสถานถอยไปตามสายชล
น้ำก็แข็งเป็นแผ่นทั้งแน่นหนา	ถึงช้างม้าเดินได้ไม่ขัดสน
แต่ร้อนเหมือนเปลวไฟในสายชล	รอบสิงหลสิบโยชน์เป็นโขดคัน
ทั้งสี่พราหมณ์กลับมาขึ้นอาศัย	บนป้อมใหญ่ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
พวกเมืองด่านแต่งสำรับไว้ฉับพลัน	เลี้ยงดูท่านพราหมณ์พิธีทั้งสี่คน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นกษัตริย์	แจ่มจำรัสรุ่งสางกลางเวหน
สองกษัตริย์อ่าองค์แล้วสรงชล	ทรงเครื่องต้นสำหรับออกทัพชัย
กับพระหน่อภัทวงศ์องค์ลูกเขย	มาคอยท้าวอยู่ที่เกยอันผ่องใส
ตามเสด็จสองพระองค์ผู้ทรงชัย	เสนาในตรวจพหลรณรงค์
๏ ฝ่ายกษัตริย์สองพระองค์ขึ้นทรงรถ	พร้อมกันหมดหน่อนาถราชหงส์
ยกกองทัพขับพหลรณรงค์	ก็รีบตรงไปปากน้ำที่สำคัญ
ถึงพลับพลาหน้าเชิงเทินบนเนินป้อม	ทหารพร้อมทุกหมู่ล้วนคู่ขัน
ทั้งสี่พราหมณ์เฝ้าเรียงอยู่เคียงกัน	พระทรงธรรม์ตรัสถามตามอาวรณ์
พราหมณ์ประนมก้มกราบสองกษัตริย์	ข้าไปจัดแจงกระทั่งฝั่งสิงขร
ขอเชิญเสด็จเสร็จไปในสันดอน	ประทับร้อนทอดพระเนตรตามเขตแดน
สองพระองค์ลงจากพลับพลาสี	พวกมนตรีเซ็งแซ่รีบแห่แหน
ถึงปากอ่าวเจ้านิเวศน์เห็นเขตแดน	เสด็จบนแท่นศิลาที่หน้าเนิน
เห็นวารีที่แข็งแดงไปรอบ	ตามเขตขอบคล้ายลำเนาภูเขาเขิน
จึงตรัสถามพราหมณ์พฤฒาว่าจะเดิน	ไปตามเนินน้ำเห็นเป็นอย่างไร
พราหมณ์ประมูลทูลฉลองสองกษัตริย์	ด้วยร้อนจัดเหลือล้นทนไม่ไหว
แล้วมีพิษเรี่ยวแรงกว่าแสงไฟ	ไปไม่ได้ดอกพระองค์อย่าสงกา
พระยินดีปรีดาว่าเช่นนี้	ถึงไพรีหมื่นแสนมาแน่นหนา
เว้นแต่เหาะเหินได้ในนภา	ถึงจะมาก็เห็นยากลำบากกาย
ทั้งสี่พราหมณ์ทูลว่าถึงจะเหาะ	จะจงเจาะเห็นไม่ได้ดั่งใจหมาย
คงจะทำเวทมนตร์กลอุบาย	คิดยักย้ายมิให้มาถึงธานินทร์
พระทรงฟังสังรเสริญพราหมณ์ทั้งสี่	วิชาดีทำได้ดั่งใจถวิล
มิเสียแรงเป็นครูท้าวเจ้าบุรินทร์	พระตรัสสิ้นมาประทับยังพลับพลา ฯ
๏ จะกลับกล่าวราวเรื่องพระบาทหลวง	แต่แล่นล่วงมาในทางกลางมหา
ข้ามละเมาะเกาะแก่งตำแหน่งมา	จวนจะถึงลังกาเวลาเย็น
พร้อมกระบวนถ้วนทุกลำเรือกำปั่น	สลาตันตั้งมาฟ้าเหมือนเสน
ตีกำปั่นหันไปหัวท้ายเบน	ต้นหนเจนจัดตำราให้ซาใบ
พอเย็นย่ำคล้ำฟ้าบนอากาศ	น้ำค้างสาดเยือกเย็นกระเซ็นใส
เดือนก็ขึ้นรางรางเห็นทางไป	แล่นมาใกล้นคเรศเขตลังกา
ทอดสมอรอราตามหน้าเกาะ	บ้างตีเกราะครึกครื้นยิงปืนผา
พอรุ่งเช้าจึ่งจะเข้าตีพารา	ต่างตรวจตราเรือรบสมทบพล
พอแลไปหน้าอ่าวเห็นขาวช่วง	เป็นรุ้งร่วงแดงวับจับเวหน
แล้วเรียกกันให้มาดูทุกผู้คน	ออกเกลื่อนกล่นเต็มไปในเภตรา ฯ
๏ ฝ่ายบาทหลวงอยู่ในห้องจึ่งร้องถาม	เขาบอกความให้ฟังนึกกังขา
เอ๊ะชะรอยคนดีจะมีมา	ทำวิชาเป็นแท้แน่แก่ใจ
ลุกจากห้องร้องว่าภาษาแขก	กูนึกแหลกประหลาดจิตคิดสงสัย
ของเช่นนี้แต่ก่อนร่อนชะไร	ก็ยังไม่เคยเห็นเหมือนเช่นนี้
แกจึ่งว่าเช้าตรู่ดูให้แน่	จะคิดแก้เวทมนตร์คนหรือผี
แล้วเรียกศิษย์มาพลันในทันที	ตำรามีต่างต่างข้างที่นอน
หยิบมาดูกูจะบอกให้ไปแก้	นั่งดูแลตามตำราครูบาสอน
กับดาวิดศิษย์ผู้ใหญ่มิได้นอน	จนทินกรส่องสีรวีวรรณ
ลุกออกมาจากห้องมองเขม้น	พอแลเห็นน้ำแดงดูแข็งขัน
แกหยิบเอาหยูกยาสารพัน	ทั้งน้ำกลั่นต่างต่างอย่างที่เคย
ให้ดาวิดศิษย์ลงกำปั่นน้อย	แล้วล่องลอยไปดูตามครูเฉลย
เห็นน้ำแดงแข็งเช่นนี้ยังมิเคย	แล้วก็เลยไปข้างหน้าเอายาปราย
น้ำที่แข็งก็ยิ่งแดงเหมือนเพลิงลุก	ยิ่งแล่นรุกเข้าไปร้อนใจหาย
แต่บรรดายาเอาไปทั้งไพร่นาย	ช่วยกันปรายโปรยลงในคงคา
น้ำก็เฉยเลยแห้งแข็งเป็นควาก	ถอยออกจากหน้าสันดอนชะง่อนผา
ไปแจ้งกับครูเฒ่าเจ้าตำรา	สิ้นหยูกยาที่เอาไปแก้ไม่ฟัง
บาทหลวงว่าถ้ากระนั้นเอาปืนใหญ่	ยิงเข้าไปตามลำที่น้ำขัง
แต่เขาเขินเนินแยกยังแตกพัง	แกจึ่งสั่งสารวัตรให้ยัดปืน
ยิงไปดูตามร่องสักสองโหล	ลูกโตโตดินที่แรงแม้นแข็งขืน
ต้องล่าทัพกลับไปในกลางคืน	ถ้าแม้นฟื้นเหลวได้ครรไลจร
พวกปืนใหญ่ใส่ดินประจุเสร็จ	แล้วสำเร็จยืนเรียงเคียงสลอน
กรอดดินหูซูซุดจุดไฟฟอน	เสียงสะท้อนสะท้านดังเสียงตังตึง
ไม่ไหวติงยิงเปล่าเหมือนเป่าเล่น	ลุกไปเต้นอยู่ไกลไกลไปไม่ถึง
ด้วยอำนาจท่านพฤฒาอย่าคะนึง	ยิ่งไม่ถึงธารท่าหน้าสันดอน ฯ
๏ ฝ่ายสององค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	ทรงกัณฐัศว์เสด็จมาหน้าสิงขร
ทั้งรี้พลเสนาประชากร	พร้อมนิกรดาษดามาประชุม ฯ
๏ ฝ่ายสังฆราชบาทหลวงลงง่วงเหงา	ให้โศกเศร้าร้อนใจดั่งไฟสุม
ระอาอ่อนถอนใจใหญ่ให้ประชุม	เรือชุมนุมกองทัพกลับนคร
มีความรู้สู้เขาก็ไม่ได้	แกแค้นใจราวกะถูกซึ่งลูกศร
ทั้งตัวแก่เกินการจะราญรอน	สิ้นอาวรณ์เวียงวังเกาะลังกา ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราโรมพัฒน์	ให้รีบรัดตัดข้ามสำปันหนา
ถิ่นประเทศเขตแคว้นแดนพารา	แต่บรรดาเรือรบสมทบกัน
ชักเพลาใบใส่เสาแล่นก้าวเฉียง	ออกแล่นเรียงข้ามไปไอศวรรย์
สองเดือนครึ่งลุถึงนิเวศน์พลัน	แล้วพากันเข้าวังทั้งอาจารย์ ฯ
๏ จะกล่าวข้างลังกาอาณาจักร	พระปิ่นปักอิศรามหาสถาน
เลิกพหลพลไกรอันชัยชาญ	กลับสถานเปรมปราสถาวร
ตกรางวัลท่านพราหมณ์ผู้วิเศษ	อันเรืองเวทมนตร์ประสิทธิ์ดั่งพิษศร
ทั้งเงินทองของวัตถาเครื่องอาภรณ์	เจ้านครโปรดปรานประทานพราหมณ์
เราขอบใจได้ท่านมาดับยุค	พอมีสุขใจทหารชาญสนาม
แล้วไม่ต้องตรากตรำทำสงคราม	ให้ลุกลามเหนื่อยยากลำบากใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนคราวายุภักษ์	เสด็จสำนักปราสาททองอันผ่องใส
มาอยู่สามเดือนตราจะลาไป	ยังกรุงไกรวายุภักษ์นัครา
ครั้นรุ่งเช้าท้าวเสด็จยุรยาตร	ไปเฝ้าบาทบทเรศพระเชษฐา
ทูลลาองค์ทรงเดชเกศลังกา	กลับพาราจะตั้งงานการพิธี
ราชาภิเษกเอกฉัตรภัทวงศ์	ให้ดำรงนครินทร์ถิ่นวิถี
เป็นฝ่ายหน้าว่าขานการบุรี	ทั้งองค์ศรีสุณิสาขอลาจร
ไปพาราข้าบาทเหมือนมาดหมาย	ให้สืบสายภิญโญสโมสร
ป่างพระองค์ทรงภุชสุดสาคร	สั่งนิกรจัดแจงแต่งเภตรา
กับอนงค์องค์มิ่งมเหสี	ให้เลือกสรรสตรีมียศถา
ล้วนลูกขุนลูกหมื่นพื้นโสภา	สักร้อยนารีให้ไปใช้การ
ทั้งข้าวของทองเงินสำหรับยศ	ให้ครบหมดจะได้ใช้ไปสถาน
ทั้งเถ้าแก่สำหรับบังคับงาน	คนจัดจ้านตอแหลแลแง่งอน
อย่าให้ไปขายหน้าจะมาถึง	มันดื้อดึงว่ายากพวกปากหนอน
จะไปก่อการลำบากหญิงปากบอน	มันจะร้อนมาถึงนายขายหน้าตา
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นจากอาสน์	สองนางนาฏเลือกสรรกันนักหนา
ตามรับสั่งองค์ท้าวเจ้าลังกา	พร้อมบรรดาของข้าวจะเอาไป ฯ
๏ ฝ่ายเสนีผู้รับสั่งมาตั้งขน	เรียกผู้คนแบกหามตามไสว
บรรทุกลำกำปั่นด้วยทันใด	พลไกรลงประจำในลำทรง
ครั้นพลบค่ำคล้ำฟ้าสุธาวาส	สองนางนาฏรัญจวนถึงนวลหง
จำจะไปสอนธิดาแล้วอ่าองค์	เสด็จตรงไปปราสาทค่อยนาดกราย
เข้าในห้องสองสถิตบนอาสน์รัตน์	หน่อกษัตริย์บังคมนางโฉมฉาย
พระบุตรีนบนอบแล้วยอบกาย	ทางถวายอภิวันท์อัญชุลี
ทั้งสองนางพลางสอนสมรมิ่ง	แม่ยอดหญิงนึกว่าเป็นทาสี
จะไปอยู่พารากับสามี	อันราคีอย่าให้เคืองในเรื่องราว
อย่างหวงหึงขึ้งเคียดทำเดียดฉันท์	แก่สุรางค์นางกำนัลที่สาวสาว
รักษาตัวอย่าให้มีราคีคาว	จะแตกร้าวรานกันเพราะฉันทา
อย่าคบคนสอพลอทรลักษณ์	มันจะชักชวนจิตริษยา
รักษาตัวอย่าให้ผัวเจ้าโกรธา	จงอุตส่าห์ตั้งใจไว้ให้ดี
แม้นผัวทุกข์ปลุกปลื้มให้ลืมทุกข์	ถ้ามีสุขก็อย่าเปรมเกษมศรี
อย่าทำยศให้มันเหลืออย่าเชื่อดี	ไม่ควรที่ก็อย่าควรทำลวนลาม
อันเชื้อหงส์เล่าก็คงเป็นหงส์เหิน	แม้นบินเกินเวหนคนมักหยาม
จะพูดจาก็พอควรอย่าลวนลาม	มักเสียนามเสียเนื้อในเชื้อวงศ์
คำของแม่แต่เท่านี้นะลูกรัก	ประเสริฐศักดิ์ในประยูรสกูลหงส์
อย่าลืมคำจำไว้ในใจจง	จะยืนยงชันษาสถาพร
นางสอนพลางทางฝากกับเขยขวัญ	จงครองกันให้เป็นสุขสโมสร
พระรับรสพจนาแล้วว่าวอน	พระมารดรอย่าเป็นห่วงถึงดวงใจ
ลูกรักเหมือนเพื่อนชีวิตไม่คิดแหนง	ใช่จะแสร้งทูลพระองค์อย่าสงสัย
จะถนอมจอมขวัญจนบรรลัย	ไม่ขอไกลจากขนิษฐ์ดั่งจิตปอง
นางฟังคำซ้ำแสนสวาทนัก	ด้วยเขยรักร่ำประมูลทูลฉลอง
นางอวยชัยให้พ่อสมอารมณ์ปอง	จงผุดผ่องภิญโญมโหฬาร
ให้แคล้วคลาดศัตรูหมู่มิจฉา	จงวัฒนาอิ่มเอมเกษมศานต์
ทั้งโรคันอันตรายอย่าแผ้วพาน	ให้สำราญเรืองฤทธิ์อิศรา
พระรับพรนงคราญแล้วกรานกราบ	ศิโรราบอภิวันท์ด้วยหรรษา
สุลาลีเสาวคนธ์สุมณฑา	ก็ลุกลากลับหลังยังปรางค์ทอง
ครั้งรุ่งรางส่างแสงแจ้งกระจ่าง	พวกขุนนางเร่งกันผันผยอง
สารวัตรเที่ยวตรวจทุกหมวดกอง	คนที่ต้องเกณฑ์ไปในเภตรา ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงไอศวรรย์	จรจรัลออกที่นั่งสั่งให้หา
พวกอำมาตย์เสนีผู้ปรีชา	ให้เตรียมราชรถาอย่าช้าที
เครื่องเกณฑ์แห่แตรสังข์ทั้งพิณพาทย์	กับพระราชยานทองอันผ่องศรี
จะไปส่งอนุชาเจ้าธานี	ให้ถึงที่กำปั่นท่าสันดอน
พวกเสนาข้าเฝ้าเหล่าทหาร	มาเตรียมการพร้อมพรั่งนั่งสลอน
คอยพระจอมนครินทร์ปิ่นนคร	ฝ่ายภูธรสององค์ต่างสรงชล
ผลัดภูษาอ่าองค์แล้วทรงเครื่อง	อร่ามเรืองแก้วเก้าวาวเวหน
สรวมชฎากลีบเพชรเสด็จดล	เจ้าสิงหลทรงมงกุฎบุษย์น้ำทอง
หน่อกษัตริย์ภัทวงศ์กับนงลักษณ์	มาพร้อมพรักคอยบพิตรสนิทสนอง
สองพระองค์เยื้องย่างจากปรางค์ทอง	ออกยังท้องพระโรงรัตน์ชัชวาล
ประทับอยู่ครู่หนึ่งจึ่งทรงรถ	มรกตรจนามุกดาหาร
สารถีขับม้าอาชาชาญ	จากสถานนคเรศเขตลังกา
ภัทวงศ์ทรงรถกับนุชนาฏ	ตามลีลาศไปยังฝั่งมหา
กระบวนแห่แตรสังข์อลังการ์	ไปถึงท่าเมืองสมุทรหยุดนิกร
ต่างทูลลาเจ้าบุรินทร์ปิ่นสิงหล	ภูวดลบพิตรอดิศร
พระอวยชัยให้สุขาสถาพร	ครองนครไปให้ยืนสักหมื่นปี
กษัตราวายุภักษ์บังคมกราบ	ศิโรราบน้อมประณตบทศรี
แล้วเสด็จลงกำปั่นด้วยทันที	พระบุตรีเขยขวัญต่างวันทา
อภิวาทบาทบงสุ์พระทรงเดช	เธออวยชัยให้วิเศษหนาลูกหนา
จงแคล้วคลาดศัตรูหมู่ปัจจา	จงวัฒนาในตระกูลประยูรวงศ์
สองพระองค์ทรงรับพระพรเสร็จ	แล้วเสด็จสู่บัลลังก์ที่นั่งหงส์
พอฤกษ์ดีคลี่ใบชักสายธง	ออกแล่นตรงทักษิณถิ่นพารา ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมอิศรามหากษัตริย์	เจ้าจังหวัดธิบดินทร์ปิ่นมหา
เธอส่งเสร็จแล้วเสด็จกลับพารา	ขึ้นปรางค์ปราถาวรเหมือนก่อนกาล
ฝ่ายข้างลำกำปั่นก็แล่นล่อง	ไปในท้องวารินถิ่นสถาน
สิบห้าวันถึงวังให้ตั้งการ	จะเสกราชกุมารผ่านบุรี
เป็นอุปราชฝ่ายหน้าให้ว่าขาน	กึ่งสถานช่วยบำรุงซึ่งกรุงศรี
ให้โหราหาฤกษ์ตั้งพิธี	ตามคัมภีร์ไสยเวทวิเศษมนต์
แล้วจะเลื่อนยศถาบรรดาศักดิ์	เป็นเอกอัครเขยท้าวเจ้าสิงหล
ได้ปกป้องไพร่ฟ้าประชาชน	จอมสกลจัดงานการวิวาห์
ทั้งโหรพราหมณ์พรั่งพร้อมน้อมประณต	ตามแบบบทจอมนรินทร์ปิ่นมหา
เหมือนแต่หลังตั้งอุปราชา	ภิเษกองค์ขัตติยาวราพงศ์
ครั้นจะว่าตามกำหนดให้หมดเรื่อง	ที่บทเบื้องยาวไปไม่ประสงค์
จึ่งตัดรอนผ่อนไว้ในใจจง	ภิเษกองค์บุตรท้าวเจ้านคร
ครบห้าวันการสวัสดิ์พิพัฒน์ผล	เลียบมณฑลสุโขสโมสร
ทั่วประเทศเขตแคว้นแดนนคร	ราษฎรผาสุกทุกทิวา ฯ
ตอนที่ ๑๓๒
ตัดหางสุพรรณมัจฉาแล้วสถาปนาเป็นจันทวดีพันปีหลวง
๏ อันบทเบื้องเรื่องมนุษย์ขอหยุดไว้	จะกล่าวไปถึงสุพรรณมัจฉา
ที่เกาะแก้วพิสดารชานคงคา	นางรักษาศีลมั่นถือขันตี
สละละโทโสแลโมหะ	ตามคำพระอาจารย์ท่านฤๅษี
ถึงเจ็ดวันท่านครูพระมูนี	มายังที่เชิงเขาริมเสาธง
สอนศีลห้ามัจฉามิได้ขาด	ให้โอวาทเทศนาอานิสงส์
นางตั้งจิตฟังธรรมดั่งจำนง	จบแล้วลงสู่ท่าสมาทาน
เดชะบุญหนุนนำนางทำไว้	เป็นนิสัยที่จะสิ้นจากถิ่นฐาน
ด้วยอำนาจภาวนาสมาทาน	จะพ้นเพศดิรัจฉานสำราญรมย์
นางระลึกนึกคะนึงถึงความยาก	เหลือลำบากเวรสร้างปางปฐม
มีคู่ครองต้องร้างไปห่างชม	เพราะนิยมการกิเลสผิดเพศพันธุ์
คือกองกรรมทำไว้จึ่งให้ผล	ได้ทุกข์ทนแสนวิโยคเศร้าโศกศัลย์
นี่หากได้พึ่งพักพระนักธรรม์	ช่วยป้องกันศัตรูหมู่อรินทร์
พระแจ้งเหตุเทศนาให้ผาสุก	บรรเทาทุกข์ภาวนารักษาศีล
ท่านสั่งสอนทุกเวลาเป็นอาจิณ	ให้ถือศีลไว้มั่นกันอบาย
ตั้งแต่ฟังคำสิทธาค่อยผาสุก	บรรเทาทุกข์กังวลไม่ขวนขวาย
สิ้นอาลัยในชีวิตคิดความตาย	อันร่างกายก็จะจมถมสุธา
นางจงจิตอธิษฐานการกุศล	แม้นวายชนม์อย่าอุบัติเป็นมัจฉา
ขอให้เกิดเป็นมนุษย์สุดโสภา	พูนวาสนาจนกระทั่งฝั่งนิพพาน
แต่ตรองตรึกนึกข้างทางกุศล	เมื่อจะพ้นจากทะเลเดรัจฉาน
เพราะกุศลหนหลังนางนงคราญ	มัฆวานร้อนรนดลพระทัย
แท่นบรรจถรณ์อ่อนละมุนอุ่นสะอาด	กัมปนาทแข็งกระด้างระคางไหว
จึ่งสอดส่องทิพเนตรสังเกตไป	ตลอดไตรโลกาทั่วฟ้าดิน
เห็นมัจฉาภาวนาสติตั้ง	ที่ริมฝั่งคงคาชลาสินธุ์
รูปเป็นนางหางเป็นปลาอยู่วาริน	นิสงส์ศีลดลพระทัยให้เมตตา
จำจะไปตัดหางปลาศรัทธามาก	ประหลาดหลากกว่าสัตว์หมู่มัจฉา
ให้เป็นคนพ้นลำบากจากคงคา	ตัดหางปลาเสียให้หมดจะงดงาม
ทรงดำริตริเสร็จเสด็จเหาะ	ลงที่เกาะพระสิทธาบัญชาถาม
ผู้เป็นเจ้าทรงพรตช่างงดงาม	สละกามสัลเลขวิเวกใจ
ที่คูหานารีสตรีนั้น	เป็นพงศ์พันธุ์เงือกปลามาแต่ไหน
สมาทานถือศีลกินแต่ไคล	สำรวมใจกัลยาโยมปรานี
จะตัดหางเป็นนางมนุษยชาติ	สงเคราะห์นาฏมัจฉามารศรี
ให้เป็นคนพ้นจังหวัดในนที	พระมุนีจะโปรดปรานประการใด ฯ
๏ พระนักสิทธ์พิศดูก็รู้สิ้น	ว่าองค์อินทร์มั่นคงไม่สงสัย
ถวายพระพรขุกขักกระอักกระไอ	ขอบพระทัยบพิตรอิศรา
รูปตรองการมานานหลายปีแล้ว	ไม่ผ่องแผ้วสมมาดปรารถนา
จะทำเองเกรงกิจเป็นสิทธา	มันสีกาแสนยากลำบากใจ
ด้วยลูกผัวเขาฝากเป็นรากเหง้า	ต้องว่ากล่าวตามประสาอัชฌาสัย
สอนให้บ่นภาวนารักษาใจ	พอคุ้มภัยผีเสื้อเหลือรำคาญ
เชิญบพิตรโปรดช่วยมันด้วยเถิด	ประดักประเดิดเวทนาน่าสงสาร
เป็นธุระจอมจักรมัฆวาน	มันเหมือนหลานสิทธิ์ขาดอาตมา ฯ
๏ ท้าวโกสีย์ฟังคดีพระดาบส	เธอทราบหมดแต่หลังไม่กังขา
ประนมหัตถ์มัสการพระสิทธา	อาราธนาครรไลไปกับโยม
พระทรงศีลยินดีเป็นที่สุด	ลงจากกุฏิ์หามัจฉาวราโฉม
นำอินทรามาสถิตแท่นเสาโคม	ร้องเรียกโยมมัจฉาขึ้นมาพลัน ฯ
๏ ฝ่ายมัจฉานารีศรีสวัสดิ์	นางทราบชัดว่ามุนีขมีขมัน
ออกจากถ้ำอำไพวิไลวรรณ	เห็นนักธรรม์อยู่บนแท่นแผ่นศิลา
ค่อยเสือกกายขึ้นบนชายศิลาลาด	แล้วกราบบาททรงธรรม์ด้วยหรรษา
เห็นเป็นสองกับใครที่ไหนมา	นางคอยฟังกิจจาไม่พาที
พระนักสิทธ์อิดเอื้อนเยื้อนปราศรัย	เองไหว้ไทอิศโรท้าวโกสีย์
เสด็จมาพอจำเพาะเคราะห์มึงดี	พระโยคีแจ้งกระจ่างให้นางฟัง
นางมัจฉานารีศรีสมร	ประนมกรนึกสมอารมณ์หวัง
ด้วยอดสูอยู่นานการรุงรัง	จะขึ้นฝั่งก็ไม่ได้มาหลายปี
แล้วกราบองค์สหัสนัยน์เจ้าไตรภพ	เอาเศียรซบบาทมูลทูลเกศี
พระคุณล้ำดินฟ้าได้ปรานี	ช่วยข้านี้ให้เป็นคนได้พ้นภัย ฯ
๏ ป่างองค์ท้าวมัฆวานพิมานสวรรค์	ชักพระขรรค์วัชรินทร์แผ่นดินไหว
เงื้อพระแสงแกว่งวาวราวกับไฟ	นางตกใจพระสิทธาได้ปรานี
ขอพระคุณกรุณาเมตตาช่วย	นางคว้าฉวยกอดบาทพระฤๅษี
พระนักสิทธ์คิดสงสารหลานเต็มที	ตั้งสติไว้ให้ดีจงหลับตา
ไม่เจ็บปวดกวดขันที่ฟันฟาด	อย่าหวั่นหวาดกูไม่หลอกมึงดอกหวา
อุตส่าห์ทนจะได้พ้นจากคงคา	ลูกเองมาจะได้ไปด้วยกัน ฯ
๏ นางมัจฉาฟังวาจาพระดาบส	พลางกระถดผินหลังเอาหางหัน
แล้วหลับตามัธยัสถ์นิ่งกัดฟัน	ในทรวงสั่นขวัญหนีดั่งตีปลา
มัฆวานทรงขยับจับพระขรรค์	เข้าฟาดฟันบั่นหางนางมัจฉา
ขาดเป็นสินดิ้นสลบซบพักตรา	อยู่บนแท่นแผ่นผาคูหาบรรพ์
พระนักสิทธ์คิดสงสารหลานสลบ	เธอปรารภกลัวชีวาจะอาสัญ
แกลุกขึ้นชุลมุนดูวุ่นครัน	พระนักธรรม์ทูลไทไปทันที
ช่วยสงเคราะห์ให้มันฟื้นคืนสลบ	พระจอมภพรับคำพระฤๅษี
ลุกจากแท่นแผ่นผาด้วยปรานี	เอาวารีทิพรสชโลมพรม
นางมัจฉาหางปลาก็หายสูญ	บริบูรณ์เป็นมนุษย์สุดสวยสม
ทั้งวงพักตร์ลักขณาก็น่าชม	ดูขำคมพร้อมสิ้นทั้งอินทรีย์
นางฟื้นกายชายตาเห็นดาบส	กับทรงยศสหัสนัยน์ชาญชัยศรี
นางถวายวันทนาฝ่าธุลี	รำพันคุณมุนีกับอินทรา
ฝ่ายองค์ท้าวสหัสนัยน์เจ้าไตรภพ	สมปรารภตัดหางนางมัจฉา
แล้วลาองค์ทรงศีลอภิญญา	เสด็จคืนฟากฟ้าดาวดึงส์ ฯ
๏ พระโยคีปรีดาทางว่าขาน	บุญของหลานสิ้นเคราะห์จำเพาะถึง
จึ่งร้อนอาสน์เทวราชเจ้าไตรตรึงส์	กุศลซึ่งอุตส่าห์ภาวนา
ด้วยเองมั่นขันตีเป็นที่ตั้ง	แต่หนหลังส่งสร้างนางมัจฉา
อย่าสงสัยในพระสรณา	ได้กลับมาเป็นมนุษย์สุดสมบูรณ์
พระโยคีแจ้งเหตุเทศนา	นางมัจฉาดับโศกค่อยเสื่อมสูญ
สิ้นห่วงใยในขันธ์อันจำรูญ	นางเพิ่มพูนฟังธรรมท่านรำพัน
ตามบาลีชี้แจงให้แจ้งเรื่อง	ในบทเบื้องข้อคำธรรมขันธ์
พอจบเสร็จนางคำรพอภิวันท์	พระนักธรรม์สัพพีแล้วภิปราย
ว่าฮ้าเฮ้ยเองจะอยู่ในอู่อ่าว	จนแก่เฒ่านั้นไม่ได้ดั่งใจหมาย
เป็นเขตวัดขัดขวางด้วยร่างกาย	เพราะกลับกลายเป็นสตรีบริบูรณ์
ต้องไปอยู่แว่นแคว้นแดนจังหวัด	พ้นเพศสัตว์แล้วนางด้วยหางสูญ
ทั้งอาการพร้อมที่บริบูรณ์	หาประยูรลูกเต้าของเจ้ามี ฯ
๏ นางเงือกน้ำคำรพอภิวาท	หมายพึ่งบาทพระมุนินทร์ปิ่นฤๅษี
ใช่สาวแส้แก่แล้วคุณพระมุนี	ขออยู่ที่วนวังฝั่งชลา
พระโยคีมีจิตคิดสงสาร	จึ่งว่าหลานอยู่ไม่ได้ในคูหา
เมื่อแรกเริ่มเดิมกำเนิดเกิดเป็นปลา	อยู่ในวารีได้เล็มไคลกิน
เดี๋ยวนี้กลับเป็นคนต้องขวนขวาย	จากหาดทรายพ้นท่าชลาสินธุ์
เองจะขืนไปอยู่อู่วาริน	พรายจะกินมิได้เหลือเป็นเหยื่อปลา
แล้วร้องเรียกศิษย์หาให้มาช่วย	เอ็นดูด้วยปลูกกระท่อมล้อมเฝืองฝา
ที่เงื้อมเขาเหล่านี้ให้สีกา	พอแน่นหนาคุ้มกันอันตราย
พวกศิษย์หาพากันไปตัดไม้	มาทำใส่เสร็จพลันไม่ทันสาย
พระนิ่งนั่งเอกเขนกแล้วเสกทราย	ให้ศิษย์ปรายโปรยรอบตามขอบคัน
แล้วเรียกนางมัจฉาให้มาอยู่	อย่าไปอู่เหมือนแต่ก่อนจงผ่อนผัน
จึ่งสั่งให้ศิษย์หาที่มานั้น	เอาเผือกมันผลไม้มาให้นาง
เองหัดกินของป่าโอชารส	ลูกไม้สดสารพัดไม่ขัดขวาง
ค่อยและลิ้มชิมผลมะม่วงปราง	ใจสว่างจะได้ภาวนาไป
พระโยคีลีลากลับมากุฏิ์	เข้ายั้งหยุดอยู่สักครู่ดูนิสัย
พอพลบค่ำจึ่งจะนำเอาข่าวไป	ยังกรุงไกรบอกบุตรสุดสาคร
ให้มารับมารดาได้ผาสุก	บรรเทาทุกข์ภิญโญสโมสร
ได้สิ้นห่วงบ่วงใยให้มันจร	ไปนครชื่นชมภิรมยา
พอเย็นย่ำคล้ำฟ้าเวหาหน	พื้นอำพนแผ้วสว่างกลางเวหา
พระนักสิทธ์จิตระงับนั่งหลับตา	ภาวนาทางกสิณส่งอินทรีย์
ลอยขึ้นไปในนภางค์กลางอากาศ	เมฆเป็นอาสน์เลื่อนไปในวิถี
พอสองทุ่มถึงลังกาไม่ช้าที	ชาวบุรีตื่นกันดูเป็นหมู่มุง
เห็นพรอยพรายหลายอย่างต่างต่างสี	เหมือนมณีวาวแววกับแก้วหุง
ได้ยินเสียงเป็นระฆังไปทั้งกรุง	คนสะดุ้งใจกลัวหนังหัวพอง ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	นึกอนาถเสียงระฆังดังสยอง
ลุกจากแท่นไสยาสน์อาสน์จำลอง	ออกยังท้องพระโรงรัตน์ชัชวาล
เห็นสีแสงแดงเขียวบนเวหา	พื้นนภาเลื่อมลายสายประสาน
พระเยื้องย่างทางออกนอกทวาร	แจ้งอาการคิดเห็นเป็นมงคล
พระจึ่งสั่งเสนาบรรดาเฝ้า	ให้จัดเอาเครื่องบูชาสถาผล
ขึ้นวางเรียงเตียงมณีที่มณฑล	ภูวดลเธอบูชาไม่ช้าที ฯ
๏ พระนักธรรม์ท่านอยู่บนเวหา	เลื่อนลีลาอยู่ที่กลางหว่างวิถี
ก้อนเมฆลอยย้อยต่ำลงทุกที	จนถึงที่แท่นทองอันรองเรือง
สุดสาครเห็นองค์พระทรงพรต	ดูงามงดผิวผ่องละอองเหลือง
เชิญสถิตแท่นไพฑูรย์จำรูญเรือง	ลงกราบเบื้องบาทบงสุ์พระทรงญาณ
แล้วน้อมกายไต่ถามตามถวิล	พระทรงศีลจากกุฎามาหาหลาน
ประสงค์สิ่งใดเจ้าข้าพระอาจารย์	จงโปรดปรานเล่าไปเถิดอัยกา ฯ
๏ พระโยคีมีศีลได้ยินถาม	เธอแจ้งความบทเบื้องเรื่องมัจฉา
ออเงือกน้ำนงคราญผู้มารดา	กลับเพศมาเป็นมนุษย์ผุดผ่องพรรณ
กูทำที่ให้อยู่พ้นอู่อ่าว	จึงมาเล่าบอกให้เองเร่งผายผัน
ไปรับแม่ให้ประเวศน์ขอบเขตคัน	ได้เห็นกันทุกเวลาบูชาคุณ
แต่ก่อนมันอยู่ได้วิสัยสัตว์	ไม่ข้องขัดขาดเหลือช่วยเกื้อหนุน
สอนให้ถือกรรมฐานเป็นการบุญ	กุศลหนุนสิ้นกรรมที่ทำมา
สหัสนัยน์เธอให้กลายจากเพศสัตว์	ต้องพิกัดบทเบื้องเรื่องสิกขา
อยู่ไม่ได้ในจังหวัดเขตวัดวา	การนินทาคนสงสัยดูไม่ดี ฯ
๏ สุดสาครดีใจดั่งได้ลาภ	บังคมกราบบาทบงสุ์องค์ฤๅษี
ทางก็ไกลไปลำบากยากเต็มที	พระมุนีเธอจึงว่าอย่าปรารมภ์
เร่งจัดแจงแต่งลำกำปั่นใหญ่	กูจะไปด้วยสิวะเร่งสะสม
ช่วยคุ้มกันอันตรายมิให้จม	อย่าปรารมภ์ไปเลยหลานการจะจร ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงมไหสวรรย์	เกษมสันต์ชื่นจิตอดิศร
พระจึ่งกราบบาทาแล้วว่าวอน	นิมนต์จรเข้าไปในบุรินทร์
พระสิทธาว่ากูใช่คนบ้าน	ในถิ่นฐานอยู่ไม่ได้ดั่งใจถวิล
ต้องไปพักอยู่ที่ศีขริน	ให้พ้นถิ่นขอบเขตนิเวศน์วัง
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	อภิวาทเชิญไปดั่งใจหวัง
ที่เขาใหญ่ใกล้เขตนิเวศน์วัง	เป็นป่ารังร่มรื่นพื้นศิลา
มีกุฎีที่หน้าแผ่นผาเผิน	อยู่บนเนินเขาใหญ่ไพรพฤกษา
เรียกเขาขวางทางรุ้งกรุงลังกา	พระสิทธาไปพลันด้วยทันที
สุดสาครให้คนปรนนิบัติ	สารพัดโดยจริตกิจฤๅษี
ทั้งฟืนไฟจุดไว้หน้ากุฎี	ด้วยเป็นที่ก่อนเก่าคราวบุราณ
พระโยคีเข้าสำนักพักในกุฏิ์	พอยั้งหยุดนั่งธรรมกรรมฐาน
เหล่าพวกคนปรนนิบัติพัดอาจารย์	เธอสำราญม่อยหลับระงับกาย
ข้างในวังลังกาอาณาจักร	เสียงคึกคักเรียกกันให้ผันผาย
รีบไปลงเรือใหญ่ทั้งไพร่นาย	ให้จับจ่ายเครื่องเสบียงไปเลี้ยงคน ฯ
๏ ฝ่ายพระปิ่นลังกามหาสถาน	จัดแจงการพร้อมพรั่งทั้งพหล
จัตุรงค์เสนาพลาพล	พอสุริยนรุ่งแจ้งแสงอุทัย
พระสั่งสอนมเหสีผู้มีศักดิ์	อันร่วมรักร่วมจิตพิสมัย
จงจัดแจงภูษาผ้าสไบ	จะเอาไปเภตราอย่าช้าที
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นทรงรถ	ไปประณตอภิวันท์ท่านฤๅษี
ที่เขาใหญ่ชายป่าพนาลี	ให้มุนีขบฉันพรรณผลา
พระโยคีมีญาณว่าหลานรัก	อย่าช้านักรีบไปไวไวหวา
กูมาอยู่แว่นแคว้นแดนลังกา	สองทิวาร้อนใจไม่สบาย ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	อภิวาทพระอารย์ให้ผันผาย
ข้าจัดแจงแต่งพหลพลนิกาย	ทั้งไพร่นายลงเภตราแต่ราตรี
พระนักสิทธ์ขบฉันพรรณพฤกษา	สรงธาราตามจริตกิจฤๅษี
จับไม้เท้าก้าวออกนอกกุฎี	เรียกเมฆีลงมารับด้วยฉับพลัน
ฝ่ายกษัตริย์เจ้าพาราลังกาทวีป	เธอเร่งรีบคลาไคลถึงไอศวรรย์
เสด็จเลยลงที่นั่งบัลลังก์พลัน	พระนักธรรม์ลอยมาอยู่หน้าวัง
พวกต้นหนคนชวากะลาสี	เสียงอึงมี่คลี่ใบดั่งใจหวัง
แล่นออกจากปากน้ำด้วยกำลัง	พระนักสิทธ์จิตตั้งในทางญาณ
เกิดเป็นลมอุตรานาวาเรื่อย	แล่นฉ่ำเฉื่อยเร็วรัดฉัดฉัดฉาน
ราวกับเหาะเหินไปได้สำราญ	บนคัคนานต์เร็วรี่ต่างปรีดา
วิถีทางสิบเดือนไม่เคลื่อนคลาด	ด้วยอำนาจพระโยคีมีคาถา
ไปวันครึ่งถึงเกาะเหมือนเหาะมา	พระสิทธาลอยลงตรงกุฎี
พวกศิษย์หามาพร้อมน้อมประณต	หน้าบรรพตอภิวันท์ท่านฤๅษี
ยกผลไม้นานาบรรดามี	มาวางที่โรงฉันหน้าศาลา ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	เสด็จขึ้นหาดทรายพลันด้วยหรรษา
ไปยังกุฏิ์พระมุนีค่อยลีลา	พร้อมเสนากับพหลพลนิกร
ไปอภิวาทบาทบงสุ์พระทรงพรต	น้อมประณตคับคั่งนั่งสลอน
พระจอมวงศ์ทรงภุชสุดสาคร	จะใคร่เห็นมารดรร้อนฤทัย ฯ
๏ พระโยคีมีจิตคิดสงสาร	อย่านั่งนานมาไปท่าชลาไหล
แต่พวกพลที่ขึ้นมาอย่าเพ่อไป	ไม่ไว้ใจเห็นจะกลัวตัวไม่เคย
เองกับกูผู้เป็นเจ้าสำนัก	ได้พึ่งพักสั่งสอนสุนทรเฉลย
ด้วยเป็นคนการุญมันคุ้นเคย	ว่าแล้วเลยลงมาถึงหน้าเนิน
สุดสาครตามติดกับศิษย์หา	พระสิทธาถือไม้เท้าเดินก้าวเหิน
ค่อยจดจ้องย่องมาถึงหน้าเนิน	แล้วร้องเกริ่นเรียกมัจฉามาแต่ไกล
อีสีกาออกมาจากห้องหับ	ลูกมารับแล้วหวาแกปราศรัย
นางแว่วเสียงพระมุนีพลางดีใจ	ลุกคลาไคลออกมาหน้าคิรี
แล้วกราบกรานท่านครูผู้สั่งสอน	สุดสาครเข้าประณตบทศรี
เชิญมารดรคลาไคลไปบุรี	นางเปรมปรีดิ์สวมสอดกอดลูกชาย
กำสรดโศกแสนวิโยคเมื่อยามยาก	ด้วยจะจากที่ไปจิตใจหาย
เคยฟังธรรมกรรมฐานสำราญกาย	นางฟูมฟายชลนาให้อาวรณ์
พระโยคีมีจิตคิดสังเวช	แกแจ้งเหตุให้ฟังแล้วสั่งสอน
ใช่วิสัยของสีกาอยู่ป่าดอน	จงรีบจรไปกับลูกอย่าผูกพัน
ซึ่งตัวกูผู้คนชราร่าง	มันก็ย่างถึงกัปจะดับขันธ์
อายุกูนี้หนาก็กว่าพัน	จะดับขันธ์ลงเมื่อไรไม่จีรัง
แล้วเทศนาว่าไปในกองทุกข์	เหมือนไฟลุกรุ่มร้อนอาวรณ์หวัง
แม้นโลภหลงเข้าเมื่อไรก็ไม่ฟัง	มันก็บังเกิดทุกข์เข้าคลุกคลี
นี่แลตัวทุกขสัตว์สันทัดเที่ยง	คิดหลีกเลี่ยงความทุกข์ให้สุขี
เอาปัญญาหยั่งลงให้จงดี	คงจะมีความสุขทุกทิวา
อนิจจังสังขารนั้นไม่เที่ยง	เหมือนคู่เคียงรักกันก็หรรษา
แล้วเริศร้างห่างไปเสียไกลตา	เฮ้ยสีกาเองจงจำไว้รำพึง
นี่ก็ตัวอนิจจังเป็นอย่างนี้	ต้องจากที่โหยไห้อาลัยถึง
ไม่เที่ยงแท้แน่นอนให้ร้อนรึง	เร่งรำพึงไว้ให้มั่นในสันดาน
จงหักห้ามความโทมนัสสา	เอาปัญญาหยั่งลงในสงสาร
ให้เห็นทางไตรลักษณ์มรรคญาณ	ตัดรำคาญผ่อนผันด้วยปัญญา
ยึดเอาธรรมกรรมฐานการกุศล	คงให้ผลดับทุกข์เป็นสุขา
แล้วแก้ไขในทางอนัตตา	ออกพรรณนาให้สว่างกระจ่างใจ
เหมือนก้อนเมฆตั้งมาในอากาศ	แล้วเคลื่อนคลาดไปอยู่หนตำบลไหน
เหมือนของข้าวเอาโยนในกองไฟ	เพลิงก็ไหม้มอดม้วยด้วยกำลัง
นี่แลตัวอนัตตาว่าพอเห็น	ควรที่เป็นสูญลับไม่กลับหลัง
เรียกว่าเป็นอนัตตาเหมือนวาจัง	เองจงฟังกูว่าอย่าอาวรณ์ ฯ
๏ พอจบธรรมกรรมฐานเทศนา	นางมัจฉานั่งจำเอาคำสอน
แล้วก้มกราบโยคีชุลีกร	ค่อยวายร้อนความวิตกในอกใจ
นางตั้งสัจอธิษฐานการกุศล	จงให้ผลยืนยงอสงไขย
แม้นกำเนิดเกิดชาติใดใด	ขอให้ได้ภาวนาสมาทาน
จนลุล่วงห้วงมหามหรรณพ	ได้คำรพทางธรรมกรรมฐาน
กว่าจะถึงมรรคผลจนนิพพาน	ให้สำราญพร้อมมูลประยูรวงศ์
พอจบคำอธิษฐานการอุทิศ	สำเร็จกิจแผ่ผลาอานิสงส์
ถึงบิดรมารดาศานุวงศ์	โดยจำนงเจตนาของข้าไป
แล้วกราบกรานท่านโยคีมุนีนาถ	อันเปรมปราชญ์สมถวิลสิ้นสงสัย
พระทรงพรตพจนาจงคลาไคล	พากันไปกุฎีเถิดสีกา
แล้วลุกจากเชิงผาศิลาลาด	พระหน่อนาถเชิญสุพรรณมัจฉา
ให้บทจรเลียบชะง่อนศิลามา	ตามสิทธามาหยุดยังกุฎี
พระทรงธรรม์กรุณาแล้วว่าขาน	ไปถิ่นฐานสิ้นทุกข์เป็นสุขี
กูจะช่วยส่งให้ไปบุรี	มิให้มีภยันอันตราย
แล้วลงยันต์กันผีพวกปีศาจ	ด้วยกระดาษส่งให้ดั่งใจหมาย
ปิดหัวเรือเหมือนอาถรรพณ์กันภูตพราย	ที่ในสายสาชลตามวนวัง ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	บังคมบาทนักสิทธ์ดังจิตหวัง
ฝ่ายนงคราญมารดาละล้าละลัง	ถวายบังคมลาพระอาจารย์
กันแสงพลางทางลุกขึ้นลีลาศ	พระหน่อนาถเสวกามาข้างหลัง
พระนักพรตจดไม้เท้าก้าวเก้กัง	ลงมายังที่ทอดจอดเภตรา
ฝ่ายนางนาฏมาตุรงค์ลงกำปั่น	พร้อมด้วยกันกับองค์โอรสา
พระโยคีมีรสพจนา	ว่าเวลาจวนค่ำย่ำระฆัง
จึงค่อยไปในมหาชลาสินธุ์	นั่นแลสิ้นโพยภัยสมใจหวัง
กูจะไปส่งด้วยช่วยระวัง	เธอไปสั่งเสร็จสรรพกลับกุฎี ฯ
๏ ฝ่ายนงคราญมารดาค่อยผาสุก	บรรเทาทุกข์อยู่สบายท้ายบาหลี
สุดสาครปรนนิบัตินั่งพัดวี	นางเปรมปรีดิ์ใสสุดด้วยบุตรา
ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ	ขึ้นนั่งอาสน์สำราญจิตกับศิษย์หา
ระงับกายพอสบายได้เวลา	พระสิทธาเข้ากสิณอภิญญาณ
พอเวลาสายัณห์เย็นพยับ	อาทิตย์ลับเขาไม้ในไพรสาณฑ์
เมฆก็เลื่อนลงจากคัคนานต์	อำนาจฌานพระโยคีมีกำลัง
มาเป็นอาสน์รับองค์พระทรงศีล	แกก้าวขึ้นเมฆินดั่งใจหวัง
เป็นลมเรื่อยเฉื่อยโชยโดยกำลัง	พัดไปยังเภตราสุดสาคร
เสียงระฆังดังก้องท้องอากาศ	ขุนอำมาตย์ทูลบพิตรอดิศร
ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นนคร	สั่งให้ถอนสมอเลื่อนเคลื่อนเภตรา
แล้วชักใบใส่รอกให้ออกแล่น	สังเกตแผนที่ทางกลางมหา
ลมก็จัดพัดเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยมา	จะเอาม้าควบไล่ก็ไม่ทัน
ด้วยอำนาจโยคีผู้มีเดช	คุ้มภัยเภทพวกยักษ์มักกะสัน
ถึงผีพรายร้ายกาจชาติกุมภัณฑ์	ตามไม่ทันเรือไปในนที
จันทร์กระจ่างกลางฟ้าเวหาหน	ฟื้นอำพนใสสว่างทางวิถี
ไม่ขัดขวางกลางทะเลตามเมฆี	พระมุนีคุ้มกันอันตราย
จากเกาะแก้วพิสดารไม่นานช้า	ถึงลังกาไม่ทันตะวันสาย
นางมัจฉามาเรือกับลูกชาย	แสนสบายชื่นบานสำราญรมย์ ฯ
๏ ฝ่ายโยคีมีญาณว่าหลานแก้ว	ถึงถิ่นแล้วตาจะลาไปอาศรม
สองแม่ลูกหมอบราบกราบบังคม	พระบรมมุนีชุลีกร
พระนักธรรม์ผันพักตร์ไปทักษิณ	อาสน์เมฆินพาข้ามตามสิงขร
พอเย็นย่ำยอแสงทินกร	ถึงสิงขรเกาะแก้วพิสดาร ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์สุดสาครบวรนาถ	เชิญพระมาตุรงค์ไปในสถาน
มเหสีโฉมเฉลาเยาวมาลย์	มากราบกรานชนนีต่างดีใจ
นางมัจฉาว่าแม่ทั้งสองเอ๋ย	กุศลเคยได้มาเห็นเป็นนิสัย
แม่หมายจิตว่าชีวิตจะบรรลัย	อยู่ที่ในวังวนชลธี
เพราะกุศลผลเห็นเป็นทิษฐะ	แต่ไหว้พระถือศีลพระชินศรี
ฟังเทศน์ธรรม์ท่านเจ้าคุณพระมุนี	สามสิบปีแม่สดับเพศกลับกลาย
จึ่งได้มาเห็นหน้าแม่ทั้งสอง	บุญสนองส่งให้เหมือนใจหมาย
ใช่ชาติเชื้อเนื้อทองเป็นของกลาย	อย่าวุ่นวายเลี้ยงไว้พอได้บุญ
นึกว่าเหมือนคนแก่คนแม่ม่าย	แม้นเจ็บไข้ขาดเหลือช่วยเกื้อหนุน
ไม่แง่งอนวอนว่าจงการุญ	เอาแต่บุญกว่าจะตายวายชีวัง ฯ
๏ ทั้งสองนางพลางว่าอย่าวิตก	ขอหยิบยกไว้ให้สมอารมณ์หวัง
ลูกไม่หลู่รู้คุณการุณัง	เป็นที่ตั้งที่บูชาอย่าอาวรณ์
นางฟังสองนารีสุณิสา	กล่าววาจาพริ้งพร้องสองสมร
ปลื้มปรีดาปราศรัยแล้วให้พร	จงถาวรอย่ารู้มีราคีพาน
ทั้งสองนางพลางก้มบังคมบาท	มาตุราชจงรักสมัครสมาน
ตามวิสัยโลกธรรมค่อยสำราญ	ฝ่ายพระผ่านนครินทร์ปิ่นลังกา
จะออกไปเฝ้ามุนินทร์พระปิ่นเกศ	ไปทูลเหตุแม่สุพรรณมัจฉา
ครั้นจะให้ไปเฝ้าเล่าพึ่งมา	ในดงป่าเป็นอย่างไรยังไม่เคย
ดำริพลางทางสั่งให้เตรียมรถ	มาพร้อมหมดโดยรับสั่งดั่งเฉลย
พระทรงเครื่องเรืองรองล้วนของเคย	ลงจากเกยทรงรถบทจร
สารถีขับพระยาอาชาชาติ	ล่วงลีลาศรีบเดินเนินสิงขร
ไม่หยุดยั้งรั้งราพลากร	ถึงดงดอนสิงคุตรหน้ากุฎี
ลงจากรถบทจรเข้าโรงฉัน	พอทรงธรรม์พระมุนินทร์ปิ่นฤๅษี
เสด็จออกนอกคันธกุฎี	สองนางชีเล่าก็พากันมาพลัน
กับฤๅษีศิษย์หาก็มาพร้อม	ประณตน้อมจะฟังคำธรรมขันธ์
พระทรงศีลยุรยาตรขึ้นอาสน์พลัน	แล้วเทศน์ธรรม์ชี้แจงแสดงความ
ในบรมัตถ์คัดข้อมาสอนสั่ง	ผู้ใดฟังสงสัยจงไต่ถาม
เราจะได้ชี้แจงให้แจ้งความ	จงทำตามบาลีพระวินัย
พวกนักสิทธ์นั่งตรับสดับโสต	พระเทศน์โปรดจบลงไม่สงสัย
ฝ่ายพระองค์ทรงศีลปิ่นอภัย	ชำเลืองไปเห็นบุตรสุดสาคร
พระปราศรัยให้หามาข้างนี้	พลางพาทีไต่ถามตามนุสร
มีธุระอย่างไรหนาสุดสาคร	ดูรีบจนมาจงกล่าวเล่าคดี ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอิศเรศ	ก็ทูลเหตุเรื่องมารดามารศรี
ตั้งแต่ต้นจนพามาธานี	ถวายองค์พระมุนีให้แจ้งความ
พระทรงศีลยินดีเป็นที่ยิ่ง	ประหลาดจริงผิดนักพลางซักถาม
ของอย่างนี้ไม่มีใครกล่าวความ	ตั้งแต่ตามก่อนเก่าคราวบุราณ
คิดก็เห็นเป็นอัศจรรย์แท้	แต่การแน่นึกมาน่าสงสาร
เธอจึ่งสั่งเสนีปรีชาชาญ	อย่าเนิ่นนานเราจะไปในพารา
สุมาลีชีละเวงวัณฬาราช	บังคมบาทพระมุนินทร์ปิ่นมหา
ขอตามเสด็จทรงธรรม์กรุณา	ไม่รู้จักพี่มัจฉาเหมือนอาลัย
พระทรงพรตสั่งรถให้สองนาฏ	จะยุรยาตรไปลังกาที่อาศัย
ขุนเสนามาเทียบซึ่งรถชัย	ชักมาไว้หน้าบรรณศาลา
ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ	ยุรยาตรมาทรงซึ่งรถา
สองดาบสินีต่างลีลา	มาทรงราชรถาทั้งสององค์ ฯ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ตามพระบาทสิทธาเข้าป่าระหง
สถิตในรถสุวรรณอันบรรจง	จัตุรงค์แลหลามตามกันมา
ข้ามลำเนาเขาไม้ไพรระหง	พอสุริยงเย็นพยับลับภูผา
ให้จุดคบเรียงกันเป็นหลั่นมา	ตามมรคาแสงสว่างดั่งกลางวัน
เรไรหริ่งกิ่งไทรลองไนร้อง	ประสานซ้องแซ่ไปทั้งไพรสัณฑ์
จังหรีดเรื่อยเจื้อยแจ้วแนวอรัญ	จักระจั่นร้องจ้าบนหน้าเนิน
จันทร์กระจ่างกลางฟ้าเวหาห้อง	แสงสาดส่องตามลำเนาภูเขาเขิน
น้ำค้างย้อยพรอยพร่างตามทางเดิน	บนแนวเนินหอมบุปผาสุมาลัย
มะลุลีมะลิวันพันคัดเค้า	แลดูขาวขึ้นเรียงเคียงไสว
พระพายพัดกลิ่นหวนรัญจวนใจ	ดอกไม้ไพรอาบอบตลบดง
สุมาลีคลี่คลายขยายเสา	วรสเร้าริมผาป่าระหง
เสียงหึ่งหึ่งผึ้งร้องก้องในดง	ให้รีบรัดจัตุรงค์มาริมทาง
ออกชะวากปากป่าเวลาดึก	เสียงครื้นครึกมาถึงกรุงพอรุ่งสาง
พวกเสนาข้าเฝ้าเหล่าขุนนาง	จัดแจงของต่างต่างวางบูชา ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมมุนีฤๅษีสิทธ์	สำรวมจิตมั่นใจในสิกขา
ชักประคำร่ำบ่นภาวนา	พอรถาเข้าประทับลำดับกัน
พระนักพรตลดองค์ลงจากรถ	พร้อมกันหมดสามพระองค์ทรงผายผัน
ขึ้นสถิตเก๋งใหญ่ใต้ต้นจันทน์	พร้อมด้วยกันนักพรตดาบสินี
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ	ตามบิตุราชมาตุรงค์องค์ฤๅษี
มาถึงวังลังกาไม่ช้าที	จรลีขึ้นปราสาทราชวัง
ไปเชิญองค์ชนนีให้ลีลาศ	เฝ้าพระบาทภูวไนยดั่งใจหวัง
นางมัจฉาอรไทครั้นได้ฟัง	สมที่หวังใคร่เห็นองค์พระทรงญาณ
ชวนนงเยาว์เสาวคนธ์ศรีสะใภ้	พาแม่ไปเฝ้ามุนินทร์ที่ถิ่นฐาน
ฝ่ายเสาวคนธ์มณฑายุพาพาล	เชิญให้มารดาไปดั่งใจจง
ถึงเก๋งทองสองนางพลางอภิวาท	มุนีนาถเพ่งพินิจพิศวง
ทั้งร่างกายไม่ผิดจริตทรง	จึงเอื้อนโองการถามนางทรามวัย
เมื่อแรกเริ่มเดิมจะกลับเป็นมนุษย์	เป็นที่สุดจิตพะวงที่ตรงไหน
รักษาธรรมกรรมฐานประการใด	จงขานไขแจ้งข้อจะขอฟัง ฯ
๏ ฝ่ายมัจฉานารีศรีสวัสดิ์	สนองอรรถเบื้องต้นแต่หนหลัง
ถวายองค์พระนักสิทธ์ไม่ปิดบัง	แล้วกราบยังบาทาฝ่าธุลี
กันแสงพลางทางทูลถึงความยาก	แต่ตรำตรากเล็มไคลในวิถี
ได้พึ่งพาเจ้าประคุณพระมุนี	ท่านช่วยชี้ทางสวรรค์ทุกวันไป
ครบเจ็ดวันแจ้งเหตุเทศนา	พระสิทธาชี้แจงแถลงไข
สอนให้ตัดอาวรณ์เรื่องร้อนใจ	แล้วกลับไปอยู่ในถ้ำค่อยสำราญ
จึ่งตั้งจิตอธิษฐานการกุศล	แม้นสิ้นชนม์อย่าให้เกิดเป็นเดรัจฉาน
ได้ตั้งสัตย์วัจนามาช้านาน	ปลงสังขารเช้าเย็นไม่เว้นวาย
ด้วยอำนาจภาวนารักษาศีล	อมรินทร์เทวัญจึ่งผันผาย
มาโปรดเกศตัดหางสำอางกาย	รูปจึงกลายมาเป็นคนพ้นคงคา
แล้วพระคุณมุนีผู้วิเศษ	มาแจ้งเหตุลูกรักเสน่หา
ให้ไปรับข้าบาทนี้คลาดคลา	จึ่งได้มาพ้นภัยอยู่ในวัง
๏ พระมุนีปรีดาว่าสาธุ	กุศลลุดั่งจิตเจ้าคิดหวัง
ด้วยอำนาจศีลสัตย์วัจนัง	แต่หนหลังเสริมส่งให้นงคราญ
อย่าลืมหลงจงอุตส่าห์รักษาศีล	เป็นอาจิณทางธรรมพระกรรมฐาน
ครั้นทำลายวายขันธสันดาน	พระนิพพานพ้นห่วงบ่วงรุงรัง ฯ
๏ สองนางชีปรีดาต่างปราศรัย	อยากจะใคร่พบพี่เป็นที่หวัง
พระสิทธามากล่าวเล่าให้ฟัง	พึ่งสมหวังเห็นพี่น้องดีใจ
โฉมมัจฉาฟังคำค่อยฉ่ำชื่น	ทุกค่ำคืนฉันก็คิดพิสมัย
พระคุณล้ำดินฟ้าสุราลัย	ทั้งรักใคร่ในบุตรสุดสาคร
ได้อุปถัมภ์ค้ำจุนเพราะบุญแม่	ประเสริฐแท้ได้เป็นสุขสโมสร
ขอพึ่งพากว่าชีวาจะม้วยมรณ์	นางวิงวอนวัจนาล้วนน่าฟัง
สองนางชีมีจิตคิดสงสาร	เหมือนวงศ์วานชื่นชมอารมณ์หวัง
จึงว่าน้องนี้มิได้อยู่ในวัง	สละทั้งถิ่นฐานการบ้านเรือน
มอบให้บุตรสุดสาครบวรนาถ	เป็นสิทธิ์ขาดรักใคร่ใครจะเหมือน
แต่บุตรน้องกอแกทำแชเชือน	ทำเลื่อนเปื้อนเห็นใจไม่ได้การ ฯ
๏ ฝ่ายมัจฉานารีศรีสวัสดิ์	ทูลกษัตริย์วิงวอนด้วยอ่อนหวาน
ข้าขอบวชชีเป็นเช่นนงคราญ	สมาทานปรนนิบัติตามศรัทธา
พระอภัยมุนินทร์ปิ่นฤๅษี	จึ่งพาทีแจ้งอรรถแก่มัจฉา
ว่าแรกเริ่มกำเนิดเกิดเป็นปลา	ที่จะมาบวชอนงค์เป็นหลงชี
ขัดเสียแล้วจริงนะพระก็ห้าม	อันเรื่องความนี้หนามารศรี
พระภควันต์บรรพชาในนาคี	สิกขามีห้ามไว้ไม่ได้การ
ถึงกลับเพศเป็นมนุษย์ต้องหยุดยั้ง	กำเนิดยังเป็นสัตว์เดรัจฉาน
ถ้าดับชาติจากขันธสันดาน	สมาทานจึ่งจะได้ในศีลา ฯ
๏ นางเงือกน้ำกำสรดสลดจิต	ไม่สมคิดที่ตรงมาดปรารถนา
จึ่งกราบบาททรงฤทธิ์พระสิทธา	ขอรักษาศีลไว้ดังใจปอง
พระมุนีปรีชารับว่าได้	เป็นนิสัยของตัวอย่ามัวหมอง
แต่เพียงนี้คงจะสมอารมณ์ปอง	ไม่ขัดข้องต้องดีถูกที่งาม
พระอภัยมุนีฤๅษีสิทธ์	สำรวมจิตมัธยัสถ์แล้วตรัสถาม
ว่าดูรามัจฉาผู้โฉมงาม	จะทำตามได้หรือไม่ในใจตน
นางมัจฉาคำนับรับว่าได้	พระจึ่งให้ศีลพลางทางนุสนธิ์
ว่าปาณาสารพัดสัตว์มีชนม์	เป็นตัวตนห้ามว่าอย่าฆ่าตี
อทินนาทานาว่าด้วยทรัพย์	อย่าสับปลับฉกลักเสียศักดิ์ศรี
อันกาเมสุมิจฉามีสามี	อย่ายินดีกับผู้อื่นชื่นอารมณ์
พึงละเว้นอย่าให้เป็นน้ำใจสอง	จะมัวหมองราครุมเข้าทุ่มถม
ต้องขาดจากศีลไปไม่อุดม	จะลงจมในอบายเมื่อตายไป
บทมุสาว่าไว้ผู้ได้รับ	อย่าสับปลับลมปากถลากไถล
พูดโกหกงุ่มง่ามตามแต่ใจ	จะขาดในองค์ศีลไม่ภิญโญ
บทสุราว่าเหล้าของเมาเบื่อ	มักจานเจือที่ในตัวยั่วโทโส
ให้ปากโป้งโฉงเฉงเก่งโกโร	พาให้โซย่อยยับอัปรา
แม้นดับขันธ์วันใดต้องไปสู่	ทุคติมีผู้ทำโทษา
ได้ความทุกข์เหลือล้นพ้นปัญญา	เพราะเวราให้ผลคนเมรัย ฯ
๏ พอจบศีลแจ้งเหตุเทศนา	อนิจจาทุกขังดั่งนิสัย
เหมือนกงเกวียนกำเกวียนต้องเวียนไป	กว่าจะได้มรรคผลจนนิพพาน
สุขกะทุกข์ปลุกปล้ำทำให้สัตว์	ต้องว่ายวัฏเวียนวงในสงสาร
แต่เวียนตายเวียนเกิดกำเนิดนาน	โดยประมาณแสนกัปจึ่งดับไป
แม้นกุศลผลผลาอานิสงส์	จะนำส่งนำสนองให้ผ่องใส
แม้นกรรมหนุนขุ่นข้องให้หมองใจ	ก็ต้องไปสู่อบายไม่วายตรอม
พระแจ้งเหตุเทศนาว่าแต่ย่อ	ให้แต่พอเข้าใจไถนถนอม
พอดับโศกในอารมณ์ที่ตรมตรอม	นางเงือกน้อมนอบนบอภิวันท์
เมื่อจบธรรมกรรมฐานสำราญจิต	พระนักสิทธ์สั่งสอนให้ผ่อนผัน
อุตส่าห์เพียงภาวนารักษาธรรม์	ถือให้มั่นผลจะมีกับสีกา
นางคำนับรับรสพจนารถ	บังคมบาทพระมุนินทร์ปิ่นมหา
จะถือธรรมกรรมฐานการศรัทธา	เป็นอัตรายึดมั่นในสันดาน
บังคมกราบพระมุนินทร์ไปถิ่นที่	ค่อยเปรมปรีดิ์เห็นลงในสงสาร
อันร่างกายเห็นไม่จิรังการ	เหมือนโรงร้านอาศัยใช่ของตน
นางเล็งเห็นเป็นแท้แน่ในจิต	ตั้งอุทิศศีลทานการกุศล
ทุกเย็นเช้าเล่าพร่ำคำสวดมนต์	อยู่ที่บนปรางค์มาศปราสาทชัย ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ	จะลีลาศกลับลำเนาเขาไศล
มาพักอยู่สามทิวาจะลาไป	พระสั่งให้เทียบรถบทจร
มาประทับกับเกยเคยเสด็จ	พร้อมกันเสร็จรถนางชีศรีสมร
เทียบม้ามิ่งกัณฐัศว์อัสดร	พระภูธรเสด็จจากตำหนักพลัน
สถิตเกยเลยลงทรงรถา	จากลังกากรุงไกรไอศวรรย์
รถนางชีตามเสด็จจากเขตคัน	พร้อมทั้งบรรดาขุนพวกมุลนาย
ตามพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ	พลางขับราชรถพลันรีบผันผาย
เข้าดงแดนแสนสุขสนุกสบาย	พระพายชายเย็นรื่นชื่นอารมณ์
ไม่เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้ามาตามเขา	เนินลำเนาบรรพตาถึงอาศรม
ประทับรถพระมุนีที่จงกรม	สู่อาศรมหน้าบรรณศาลา ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์สุดสาครบวรนาถ	เสด็จลีลาศกลับวังสั่งมหา
อำมาตย์แสนเสนีผู้ปรีชา	ให้ไปกรุงรัตนาดั่งใจจง
แจ้งกับหน่อธิบดินทร์นรินทร์รัตน์	กับเกศพัฒน์สุณิสาตามประสงค์
ให้มาเยี่ยมฝ่าพระบาทมาตุรงค์	โดยจำนงรีบมาอย่าช้าที
แล้วไปแจ้งนคราวายุภักษ์	บอกเกี่ยวดองน้องรักกษัตริย์ศรี
ให้ภัทวงศ์กับองค์พระบุตรี	มาอัญชุลีอัยยิกามาอยู่วัง
ขุนเสนีรับโองการคลานจากเฝ้า	มาสั่งเหล่าพลไพร่ดั่งใจหวัง
ให้ขนของลงเภตราดาประดัง	รีบไปยังจังหวัดรัตนา
อีกลำหนึ่งไปพาราวายุภักษ์	กษัตริย์ศักดิ์สูงชาติวาสนา
ถึงขึ้นเฝ้าเจ้าบุรินทร์ปิ่นประชา	ทูลกิจจาเรื่องรับสั่งดั่งสุนทร ฯ
๏ ฝ่ายพระปิ่นอิศราวายุภักษ์	แจ้งประจักษ์เรื่องบพิตรอดิศร
จึ่งให้หาภัทวงศ์องค์บังอร	พระภูธรแจ้งความตามคดี
สั่งให้จัดกำปั่นสุวรรณมาศ	จะลีลาศไปประณตบทศรี
พระเชษฐาพาองค์พระอัยกี	มาอยู่ที่เวียงวังกรุงลังกา
เสนาพร้อมน้อมคำนับรับบรรหาร	มาสั่งการไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ตามรับสั่งเจ้าบุรินทร์ปิ่นประชา	สั่งศาลาเขียนหมายรายกันไป
เกณฑ์พหลพลลงเรือกำปั่น	เสียงเรียกกันเซ็งแซ่แลไสว
เหล่าล้าต้าต้นหนคนจะไป	มาพร้อมในเภตราเสนานาย
เสร็จแล้วองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์	เจ้าจังหวัดจรจรัลรีบผันผาย
กับโอรสสุณิสาเสนานาย	พอลมชายพัดเฉื่อยระเรื่อยริน
ออกแล่นล่องตามท้องทะเลใหญ่	แล้วใช้ใบข้ามมหาชลาสินธุ์
ชมฝูงสัตว์มัจฉาในวาริน	ตามแถวถิ่นสาคโรชชโลธร
ฝูงกุเราล้วนกุเราว่ายเคล้าคู่	เป็นหมู่หมู่ว่ายเรียงเคียงสลอน
ปลาพิมพาพาพวกพิมพาจร	ว่ายสลอนเคียงคู่หมู่พิมพา
ฝูงกระพงล้วนกระพงว่ายวงอยู่	เป็นหมู่หมู่หลีกลัดล้วนมัจฉา
ปลาฉลามล้วนฉลามตามกันมา	ฉนากพานางฉนากไม่จากจร
ฝูงราหูดูละม้ายคล้ายราหู	เป็นหมู่หมู่รายเรียงเคียงสลอน
ฝูงโลมาล้วนโลมาในสาคร	ไม่จากจรผุดพัลวันไป
ปลาตะเพียนล้วนตะเพียนเที่ยวเวียนหา	เหล่านางปลาตะเพียนทองล่องไสว
เหล่าปลาวาฬวาฬวนขึ้นพ่นไพร	ล้วนใหญ่ใหญ่โตล่ำกว่าลำเรือ
อันฝูงสัตว์ปฏิสนธิ์ก้นเป็นหอย	ตัวลายพร้อยแลละม้ายคล้ายกับเสือ
หน้าเป็นหมีสีเหมือนครามว่ายตามเรือ	หัวเป็นเนื้อหางเป็นงูดูพิกล
ซึ่งฝูงสัตว์ในมหาชลาสินธุ์	ไม่รู้สิ้นเอาชาติปฏิสนธิ์
จะพรรณนาในฉแวกระแสชล	เอาปฏิสนธิ์หลายอย่างต่างต่างกัน
พอสุริยงลงลับพยับฟ้า	พระจันทราแจ่มกระจ่างทางสวรรค์
เรือก็แล่นแสนสบายมาหลายวัน	เข้าขอบขัณฑ์ถิ่นประเทศเขตนคร ฯ
๏ จะกล่าวข้างรัตนาหน่อกษัตริย์	นรินทร์รัตน์สุริย์วงศ์พระทรงศร
เสด็จลงเรือที่นั่งอลังกรณ์	ออกสันดอนใช้ใบไปลังกา
มาทันกันกับพาราวายุภักษ์	กษัตริย์ศักดิ์แสนโสมนัสา
พระถวายอัญชุลีต่างปรีดา	แล้วแล่นมาตามกันมิทันนาน
บรรลุถึงลังกาอาณาเขต	เสด็จประเวศเข้าไปในสถาน
เฝ้าพระจอมกษัตราปรีชาชาญ	บนสถานทิพอาสน์ปราสาทชัย
พระทรงภุชสุดสาครถาวรสวัสดิ์	โสมนัสเปรมปรีดิ์จะมีไหน
พาไปเฝ้าชนนีที่ข้างใน	พลางกราบไหว้คำรพอภิวันท์
นางโอภาปราศรัยด้วยไทท้าว	ถึงเรื่องราวกรุงไกรไอศวรรย์
จอมกษัตริย์สนองอรรถแล้วอภิวันท์	เกษมสันต์ปรีดาสถาพร
แล้วปราศรัยศรีสะใภ้กับหลานเขย	นางชมเชยกรตระกองสองสมร
ฝ่ายพระองค์ทรงภุชสุดสาคร	จะสมโภชมารดรตามบุราณ
เสด็จออกเสนาพฤฒามาตย์	ให้หมายบาดการใหญ่อันไพศาล
ทั้งเครื่องเล่นเต้นรำประจำงาน	ในสถานสารพัดปักฉัตรธง
แล้วสั่งพวกโหราหาดิถี	วันที่ดีฤกษ์ยามตามประสงค์
พฤฒารับจับกระดานคูณหารลง	เอาฤกษ์ธงชัยตั้งกำลังวัน
ได้ดิถีสี่ค่ำเป็นกำหนด	เฉลิมยศในคัมภีร์ดีขยัน
จึงกราบทูลแด่องค์พระทรงธรรม์	ขึ้นสี่ค่ำนามวันพฤหัสบดี
พระทรงฟังสั่งให้ขุนอาลักษณ์	เร่งจำหลักแผ่นทองละอองศรี
จารึกนามมารดาอย่าช้าที	โดยคดีแจ้งความตามกระทรวง
ให้รู้ทั่วกรุงไกรไอศวรรย์	พระนามจันทวดีพันปีหลวง
ผู้รับสั่งจัดงานการทั้งปวง	โดยกระทรวงบาดหมายรายกันไป ฯ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นสิงหล	ขึ้นไพชยนต์ปราสาททองอันผ่องใส
จึ่งสั่งสองมเหสีที่ข้างใน	จัดสาวใช้รูปร่างสำอางตา
สำหรับเชิญเครื่องอานพานพระศรี	ไปตั้งที่ปรางค์มาศปราสาทขวา
สำหรับองค์ชนนีจะลีลา	ไปฟังสวดมนตราหน้าพิธี
ให้ท้าวนางข้างในไปกำกับ	คนสำหรับสังคีตพวกดีดสี
จงพร้อมสรรพนางขับมโหรี	ไปเตรียมที่ตามอย่างบนปรางค์ทอง
ทั้งสองนางพลางสดับรับบรรหาร	มาสั่งการโดยกิจสนิทสนอง
ทุกตำแหน่งแจ้งความตามทำนอง	จัดแจงของเตรียมตัวทั่วทุกคน
พวกเสนาแต่บรรดาเจ้าหน้าที่	เสียงอึงมี่ตกแต่งทุกแห่งหน
ปลูกโรงโขนโรงหุ่นวุ่นทุกคน	ต่างรีบร้นจัดแจงทุกแห่งไป
บนปรางค์มาศจัดที่ฤๅษีสวด	ทุกหมู่หมวดเร่งกันเสียงหวั่นไหว
ตั้งเครื่องอานการพิธีที่ข้างใน	พร้อมบนไพชยนต์รัตน์ชัชวาล ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์สุดสาครถาวรสวัสดิ์	สั่งให้จัดแจงตั้งบัลลังก์สนาน
โขมพัตถ์จัดลาดดาดเพดาน	แล้วผูกม่านพื้นขาวดาวกระจาย
ครั้นสำเร็จเสร็จสั่งขุนอำมาตย์	ไปเฝ้าบาทพระนักสิทธ์ดั่งจิตหมาย
กับฤๅษีที่กุฎาเสนานาย	เชิญผันผายตามเสด็จมาเขตคัน
ตั้งแต่วันสี่ค่ำเป็นกำหนด	พร้อมกันหมดทุกหมวดทั้งสวดฉัน
พวกเสนากราบก้มบังคมคัล	ก็พากันรีบรุดไปกุฎี
ถึงก็เข้าเฝ้าองค์พระทรงศีล	ทูลพระปิ่นจักรพงศ์องค์ฤๅษี
เชิญเสด็จเสร็จไปในบุรี	กับมุนีดาบสหมดทุกองค์
พระทราบสิ้นสั่งบรรดาสานุศิษย์	ไปโดยกิจให้เขาสมอารมณ์ประสงค์
ช่วยอวยพรให้ประสิทธิ์ดั่งจิตจง	สมจำนงเสวกามานิมนต์
แล้วพระองค์ทรงสั่งสองดาบส	พร้อมกันหมดจะเข้าไปในสิงหล
วันสี่ค่ำเขาจะให้ไปสวดมนต์	เป็นวันต้นในงานการพิธี
แล้วให้จัดรถที่เคยเสด็จ	จงพร้อมเสร็จเทียมม้าสารถี
กับรถทรงองค์ดาบสินี	มาไว้ที่ศาลาหน้าอาราม
พวกเสนาสดับเสร็จรับสั่ง	ก็เตรียมทั้งรถใช้ไว้ทั้งสาม
พวกมุนีนักสิทธ์คอยติดตาม	เวลาสามนาฬิกาจะคลาไคล ฯ
๏ ฝ่ายข้างวังลังกาอาณาจักร	ก็พร้อมพรักเพรียกกันเสียงหวั่นไหว
เข้าโรงครัวคั่วผัดจัดกันไป	บ้างเสร็จใส่จานชามเหมือนตามเคย
พวกโรงเครื่องข้างในสับไก่หมู	เป็นคู่คู่พริ้งเพริศดูเปิดเผย
มีต้มแกงหลายอย่างต่างต่างเคย	ทั้งนมเนยสารพางค์อย่างดีดี ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายพระองค์ผู้ทรงพรต	กับดาบสที่ถือเป็นฤๅษี
ครั้นรุ่งแจ้งแสงหิรัญขึ้นทันที	มาพร้อมที่โรงฉันบรรณศาลา
เสพย์ผลไม้เผือกมันด้วยกันสิ้น	พระทรงศีลเสวยพลันต่างหรรษา
สำเร็จกิจจากบรรณศาลา	เสด็จมาทรงรถบทจร
ทั้งสองนางดาบสขึ้นรถเสร็จ	ตามเสด็จพระมุนีบดีศร
กับพวกศิษย์เดินไปในดงดอน	เลียบสิงขรแนวป่าพนาลัย
รถที่นั่งทั้งสามข้ามสิงขร	ชะโงกชะง่อนเนินผาศิลาไศล
เข้าแดนดงตรงทางมากลางไพร	ถึงเขาใหญ่ปากป่าไม่ช้าที
เข้าประเทศเขตแคว้นแดนสิงหล	ประชาชนหมอบสะพรั่งทางวิถี
บ้างก็ตั้งเครื่องบูชาสุมาลี	ประชาชีเปรมปราสถาพร ฯ
๏ พระมุนินทร์ปิ่นเกล้าเจ้าจังหวัด	บุรีรัตน์ภิญโญสโมสร
ป่างพระองค์ทรงภุชสุดสาคร	เจ้านครกับพระวงศ์พงศ์ประยูร
เชิญเสด็จภูวไนยไปปราสาท	กับสองนาฏตามพระปิ่นบดินทร์สูร
พระนักพรตหมดด้วยกันอันจำรูญ	มาพร้อมมูลทุกหมวดเชิญสวดมนต์
ฝ่ายกษัตริย์ขัตติยาเสนาพร้อม	เฝ้าพระจอมเจ้าบุรินทร์ปิ่นสิงหล
ป่างพระจอมมุนินทร์ปิ่นสกล	ก็สวดมนต์กับฤๅษีที่ในปรางค์
ฝ่ายนางนาฏมาตุรงค์กับวงศา	เสด็จมาหน้าชานพักตำหนักขวาง
ฟังสวดมนต์จนจบคำรพพลาง	อนงค์นางเปรมปราในอารมณ์
ครั้นสวดจบครบสิ้นปิ่นกษัตริย์	ประจงจัดเหมือนอย่างปางปฐม
ครั้นรุ่งเช้าพระนักธรรม์ฉันอุดม	ทุกหมู่กรมเล่นงานการประชัน
ครบเครื่องเล่นต่างต่างตามอย่างยศ	ก็ปรากฏในกรุงไกรไอศวรรย์
ฝ่ายพระองค์ทรงศักดิ์พระนักธรรม์	พาแต่บรรดาฤๅษีเสร็จลีลา
ไปสิงคุตรกุฎีที่สถิต	สำราญจิตมั่นใจในสิกขา
ตั้งครัดเคร่งบำเพ็งภาวนา	โดยศรัทธาทุกทุกองค์ปลงอารมณ์
หมายนิพพานภาวนาให้ผาสุก	คิดดับทุกข์ตัดธุระไม่สะสม
ยึดเอาทางไตรลักษณ์หักอารมณ์	ไม่นิยมเห็นแท้แน่ในใจ ฯ
๏ จะว่าข้างลังกามหาสถาน	ครั้นเสร็จการยกย่องสนองไข
พงศ์กษัตริย์เสด็จมาทูลลาไป	เจ้าเวียงชัยส่งพลันมิทันนาน
นิเวศน์ใครไปถึงเหมือนหนึ่งคิด	สำราญจิตปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ต่างไพบูลย์พูนสวัสดิ์ชัชวาล	ทุกสถานนคราสถาพร ฯ
เรื่องพระอภัยมณีจบแต่เท่านี้
ตัวละครและเหตุการณ์ในเรื่องพระอภัยมณี
ของ
ธนิต อยู่โพธิ์
ในบรรดาบทกลอนที่ท่านสุนทรภู่แต่งไว้ เห็นจะไม่มีเรื่องใดดำเนินเรื่องยืดยาวพิสดารเท่าคำกลอนสุภาพเรื่องพระอภัยมณี เข้าใจว่าท่านสุนทรภู่ได้ผูกเรื่องขึ้นแต่ง โดยนำเอาตัวท่านเองและบุคคลที่ท่านรู้จักเกี่ยวข้องในวงชีวิตของท่าน ประกอบกับนิยายนิทานและเหตุการณ์บ้านเมืองที่ท่านรู้เห็น มาสมมติสร้างเป็ฯตัวละครและเหตุการณ์ในท้องเรื่อง ตามความคิดเห็นของท่าน ซึ่งข้าพเจ้าได้เคยเขียนเปรียบเทียบ ให้ท่านผู้อ่านได้ทราบลักษณะของตัวละครบางตัวและบางเหตุการณ์บางตอนในเรื่องพระอภัยมณีไว้แต่ปี พ.ศ. ๒๔๘๖ บ้างแล้ว จึงเขียนเปรียบเทียบเพิ่มเติมขึ้นใหม่และนำมาปรับปรุงพิมพ์ไว้ด้วยกันในคราวนี้อีก ท่านผู้อ่านคงจะทราบดีว่า การเปรียบเทียบละครบางตัวและเหตุการณ์บางตอนในเรื่องพระอภัยมณีต่อไปนี้ เป็นแต่เพียงจินตนาการทางวรรณคดี ซึ่งอาจผิดหรือถูกก็ได้ แต่ถ้าจินตนาการของผู้เขียนกับของท่านผู้อ่านถูกต้องตรงกับจินตนาการของท่านสุนทรภู่ เรื่องนี้ก็คงจะเป็นแนวทางช่วยให้อ่านและฟังคำกลอนเรื่องพระอภัยมณีออกรสและมีชีวิตชีวาขึ้นไม่มากก็น้อย จึงหวังว่าท่านผู้อ่านจะลองสร้างจินตนาการตามไป
พระอภัยมณี
ดูเหมือนท่านสุนทรภู่จะสมมติตัวท่านเองให้เป็นพระอภัยมณี และสร้างลักษณะให้เป็นผู้เชี่ยวชาญในการเป่าปี่ ซึ่งสมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพตรัสเล่าไว้ว่า “ที่สุนทรภู่คิดให้พระอภัยมณีชำนาญเป่าปี่ แปลกกับวีรบุรุษในหนังสือเรื่องอื่น ๆ นั้น ก็มีเค้ามูลอยู่ในพงศาวดารจีนเรื่องไซ่ฮั่น คือ เตียวเหลียงเมื่อรบกับพระเจ้าฌ้อปาอ๋อง” และการชำนาญในทางเป่าปี่นี้ อาจเทียบได้กับความเชี่ยวชาญในการแต่งกลอนเพลงยาว หรือกลอนสุภาพ ซึ่งกล่าวว่าเป็นลักษณะนิสัยของพระอภัยมณีด้วย เช่น เมื่อพระอภัยมณีจะพานางสุวรรณมาลีกลับมาส่งเมืองผลึก และเกิดนึกรักนางสุวรรณมาลีขึ้น แต่ไม่กล้าพูดจาเกี้ยวพานต่อหน้า จึงแต่งเพลงยาวเกี้ยวเช่นที่กล่าวว่า
พระอภัยไม่รู้ที่จะเจรจา	จะขืนพาไปก็เห็นไม่เป็นการ
จำจะหย่อนผ่อนตามทรามสวาท	ให้สมมาดผันผ่อนด้วยอ่อนหวาน
ทำเพลงยาวน้าวโน้มประโลมลาน	คงเป็นการกูสักวันหนึ่งมั่นคง
หรือเช่นเมื่อกำลังรบติดพันกับนางละเวง ก็กล่าวถึงพระอภัยมณีว่า
ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลโฉม	ทรวงจะโทรมเสียด้วยหมายสายสมร
อยู่รถทรงองค์เอกเขนกนอน	คิดแต่กลอนเพลงยาวเมื่อคราวครวญ
นี่ก็น่าจะเป็นลักษณะของท่านผู้แต่งเองกระมัง แม้แต่ชื่อก็ดูเล่นอักษรอยู่ เช่น ภู่ กับ อภัย (มณี) ถึงว่าท่านสุนทรภู่จะนำเอาชื่อพระอภัยมณี และศรีสุวรรณ ไปยกให้แก่ใครต่อใครในบางคราว เช่นที่กล่าวถึงในคำกลอน “รำพันพิลาป” ว่า
จะสึกหาลาพระอธิษฐาน	โดยกันดารเดือดร้อนสุดผ่อนผัน
พอพวกพระอภัยมณีศรีสุวรรณ	เธอช่วยกันแก้ร้อนค่อยหย่อนเย็น
ซึ่งสมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพได้ประทานอธิบายไว้ว่า พระอภัยมณีในกลอนนี้ หมายถึง สมเด็จ ฯ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ และศรีสุวรรณหมายถึงเจ้าฟ้าปิ๋ว แต่ท่านจะยกให้เป็นนามสมมติแก่ท่านผู้ใดก็ตาม ถ้าเราพิจารณาตามประวัติชีวิตจริงของท่านสุนทรภู่ ตอนเมื่อสิ้นรัชกาลที่ ๒ แล้ว ก็จะพบว่า ท่านต้องออกบวชอยู่หลายปี (แม้จะสึกออกมาก็เห็นจะภายหลังแต่งเรื่องพระอภัยมณีจบแล้ว) และพระอภัยมณีนั้นเล่า ภายหลังก็ออกบวชเหมือนกัน ถ้าเราอ่านคำกลอนเรื่องพระอภัยมณี แล้ววางแนวไว้เป็นข้อสังเกตจะเห็นชัดว่า ตัวพระอภัยมณีในเรื่อง จะเป็นใครอื่นไปไม่ได้นอกจากท่านผู้แต่ง คือ ท่านสุนทรภู่
ศรีสุวรรณ
ส่วนศรีสุวรรณนั้น สงสัยว่าท่านสุนทรภู่คงจะสมมติขึ้นมาจากพระยาไชยวิชิต ผู้เคยเป็นหัวหมื่นมหาดเล็กนักเจ้าบทเจ้ากลอน และเคยเป็นกวีที่ทรงปรึกษารับราชการใกล้ชิดในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ร่วมมาด้วยกันกับท่านสุนทรภู่ ดังมีกล่าวถึงในนิราศภูเขาทองของสุนทรภู่ว่า
ถึงหน้าแพแลเห็นเรือที่นั่ง	คิดถึงครั้งก่อนมาน้ำตาไหล
เคยหมอบรับกับพระจมื่นไวย	แล้วลงในเรือที่นั่งบัลลังก์ทอง
พระทรงแต่งแปลงบทพจนารถ	เคยรับราชโองการอ่านฉลอง
จนกฐินสิ้นแม่น้ำและลำคลอง	มิได้ข้องเคืองขัดหัทยา
ต่อมาในรัชกาลที่ ๓ เจ้าหมื่นไวยวรนาถได้เป็นพระยาไชยวิชิต ขึ้นไปเป็นผู้รักษาราชการกรุงเก่า เมื่อท่านสุนทรภู่ถูกถอดและต้องออกจากราชการมาบวชเป็นพระภิกษุ ขึ้นไปกรุงเก่า ก็มักแวะไปหาพระยาไชยวิชิต เช่นเมื่อคราวไปวัดเจ้าฟ้าและแต่งนิราศวัดเจ้าฟ้า ก็กล่าวถึงไว้ในนิราศนั้นว่า
จะเลยตรงลงไปวัดก็ขัดข้อง	ไม่มีของขบฉันจังหันหุง
ไปพึ่งบุญคุณพระยารักษากรุง	ท่านบำรุงรักพระไม่ละเมิน
ทั้งเพลเช้าคาวหวานสำราญรื่น	ต่างชุ่มชื่นชวนกันสรรเสริญ
ท่านสูงศักดิ์รักใคร่ให้เจริญ	อายุเกินกัปกัลป์พุทธันดร
ให้ครองกรุงฟุ้งเฟื่องเปรื่องปรากฏ	เกียรติยศอยู่ตลอดอย่าถอดถอน
ท่านอารีมีใจอาลัยวอน	ถึงจากจรใจมิตรยังคิดคุณ
++คนม่ฬ็ ฯเ กรนทระ๏าล่ารงราชานุภาททรงเล่าไว้ว่า ความที่กล่าว {โน*ร-* ตอนนี้แสคงว่า สุนทรภู่เมื่อบวชไคชึ๋นไปกรุงศรอยุธยาหลายครั้ง กระตากพระยาไชยวิชิต (ผอก) แล่เมื่อไปครั้งแรก (คราวแต่งนิรา๏ ภูขาๆๆธง) ครั้งเคียว ถึงครั้งหลังๆ ล่อมาแวะไปทา พระยาไชยวิชิตก็ ต้อนรับฉันใต้ชอบพอคุ้นเคยกันมาแต่ในรัชกาลที่ ๒
เข้าใจว่า เพราะเหตุที่พระยาไชยวิชิตผู้นี้มีนามเติมว่า “เผือก" ทั้ง เป็นเพึ๋อนรักร่วมราชการกันมา และคงจะมีอายุน้อยกว่าสุนทรภู่ จึงสมมติ ให้เป็นตัว “ศรีสุวรรณ" และให้เป็นน้องพระอภัยมณี แล้วสร้างลักษณะให้ เป็นผู้ชำนาญในการใช้ตระบอง ซึ่ง “ก็มีเค้ามูลอยู่ในเรื่องไช่ฮั่นเทมีอนกัน ว่าที่พระเจ้าฌ้อปาอองเป็นนักรบวเศษด้วยผืมีอตระบอง”
ท้าวสุทัศน์
ส่วนท้าวสุทัคน้ พระชนกของพระอภัยมณีและศรสุวรรณนี้น บอก ไว้เมื่อเริ่มเริ่องว่า
แต่ปางทลังยังมีกรุงกษัตริย์
สมมต์วงค้ทรงนามค้าวสุทัศน์	ผ่านลบยัตรัตนานามธานี
กรุงรัตนาที่กล่าวถึงนี้ จะสมมติไปจากกรุงรัตนโกสินทร์ได้หรือไม่ และ ท่านสุนทรภู่จะสมมติพระบาทสมเต็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ให้เป็นท้าว สุท้ศน้ในเรื่องพระอภัยมณีหรือเปล่า เพราะตามประว้ตชีวิตราชการของท่าน สุนทรภู่ที่ร้บราชการในฐานะกวิที่ทรงปรืกษาในรัชกาลที่ ๒ นี้น ปรากฏว่า ท่านได้รับพระบรมราชานุเคราะห์ ด้วยทรงพระเมตตาอยู่เป็นอันมาก เมื่อ 8	พระบาทสมเต็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยสวรรคตแล้ว ความเจริญในราชการ
ของท่านก็ตับลงทันที ซึ่งกล่าวกันว่า ท่านถูกถอดยศและถูกปลดออกจาก
8
ศวละครและเหตุการฟ่โนเรึ๋องพระเ)/)ยมณ	((0๑)
ราชการ วิถีวิคของท่านสุนทรภู่จงเสื่อนลอยรวนเร เช่นที่ท่านพรรณนา ไว้ในอำกลอน "รำพ้นพิลาป ว่า
แต่ปีวอกออกขาตราชกิจ	บรรพชิตพิศวาลพระศาลนา
เพป็อนลอยล่องพ้องชะเลอยู่เอกา เห็นแต่พิาพิาก็เปลี่ยวสุดเหลียวแล ดูฟากฝังหวังจะหยุดก็สุดเนตร	แสนเทวษเวิยนว่ายลายกระแล
เพมีอนทรงเปลี่ยวเที่ยวแลวงทุกแขวงแคว ได้เห็นแต่ศิษพาพยาบาล
ท่านยังคราญคร่ำรำพันถึงพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหลานภาลัยไว้อีกทลาย แท่ง เช่นในนิราศภูเขาทอง เมื่อดอนน์่ง่เรือขึ้นมาตามลำน้ำเจาพระยา ผ่าน พระบรมมหาราชวัง ก็รำพันว่า
ถงหน้าวังดังหนึ่งใจจะขาด	คดกงบาทบพิตรอดศร
โอ้ฝานเกล้าเจ้าประคุณของสุนทร แต่ปางก่อนเคยเฝ้าทุกเข้าเย็น พระนิพพานปานประหนึ่งคีรษะขาด ด้วยไร้ญาติยากแต้นถงแสนเข็ญ ทั้งโรคข้ากรรมซัดวิบัติเป็น	ไม่แลเห็นที่ซึ๋งจะพึ่งพา
จงสร้างพรดอดล่าห์ล่งส่วนบุญถวาย ประพฤติฝายสมถะพระวัสลา เป็นสงของฉลองคุณมุลีกา	ขอเป็นข้าเคียงบาททุกชาติไป
เมื่อเด็นทางฝานไปถึงเมืองปทุมธานิ ก็ครำครวญถึงไว้อีกว่า
สิ้นแผ่นดินสิ้นนามตามเสด็จ()	ต้องเที่ยวเตร็ดเตรพาที่อาศัย
แม้กำเนิดเกิดประลบภพใดใด	ขอให้ได้เป็นข้าฝาธุลี
สิ้นแผ่นดินขอให้สิ้นชีวิตบ้าง	อย่ารู้รำงบงกขบทศรี
เหลืออาลัยใจกรมระทมทวิ	ทุกวันนี้ชังดายทรงกายมา
(๑) คงจะหมายความว่า ราชทินนามทีว่า ขนสุนทรโวหาร ก็ศิ้นตามไปด้วย
ฒเ
(0๒)	พระอภัยมลแ
บทกลอนเช่นที่นำมากล่าวไว้ข้างต้นนี้ แสดงให้เห็นวาท่านสุนทรภู่
0	คร่ำครวญถึงพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ด้วยความโศกเศร้า อาลัยอาวรณ์เป็นอย่างยิ่ง เพราะท่านได้เคยมีโอกาสอยู่ใกล้ชดเบื้องพระ
ยุคลบาทจนจดจำกระแสพระสุรเสียงและนึกเห็นพระราชอิริยาบทได้ดี ความ
เจริญและความเสื่อมในชีวิตและงานราชการของท่านก็อยู่ในพระเมตตาบารมี ของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย จึงจำวันเวลาเดือนปีสวรรคต ได้แม่นยำ	ท่านสุนทรภู่คงรู้สำนึกในพระมหากรุณาธิคุณเสมอด้วยบิดา
บังเกิดเกล้าหรือยิ่งกว่า จึงนำมาสมมติให้เป็นท้าวสุทัศน์ พระชนกของ พระอภัยมณี ดือพ่อของท่านเอง แล้วเลยกำหนดวันสิ้นพระชนม์ของท้าว สุทัศน์รวมทั้งนางปทุมเกสร พระมเหสี ไว้ในเรื่องพระอภัยมณีว่า
เดือนแปดปีวอกตะวันสายัณห์ย่ำ	สิบเอ็ดค่ำพุธวันขึ้นบรรจถรณ์
ฤกษ์อรุณทูลกระหม่อมจอมนคร	สองภูธรเธอสวรรคครรไล
ซึ่งวันเวลาดังกล่าวนี้ ตรงกับที่บอกไว้ในพระราชพงศาวดารว่า พระบาท สมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยสวรรคต เวลาย่ำค่ำแล้ว ๕ บาท ในวันพุธ เดือน ๘ แรม ๑๏ กำ ปีวอก ตรงกับวันที่ ๒๏ กรกฎาคม พ.ศ.๒๓๖๗
นางผีเสื้อสมุทร
เมื่อได้นำลักษณะของบางท่านที่เกี่ยวข้องกับสุนทรภู่ มาปรับกับตัว ละครในเรื่องพระอภัยมณีเช่นนี้แล้ว	ขอเชิญชวนท่านผู้อ่านพิจารณาบท
ร้อยกรองเรื่องนิราศต่างๆ และหนังสือร้าพันพิลาปของท่านสุนทรภู่สักเลิก น้อย ถ้าเราอ่านบทร้อยกรอง เรื่องนิราศและรำพันพิลาปเหล่านั้นด้วยความ พิเคราะห์ก็ย่อมจะมองเห็นได้ว่า ทุกเรื่องดือชีวิตประวัติฉากหนึ่งๆ ของ ท่านสุนทรภู่ กำกลอนเก็อบทั้งหมด ดือ ตัวอักษรที่จาริกชีวิตพร้อมด้วย
0	ความรู้สีกของท่านสุนทรภู่ ซึ่งท่านเจ้าของเองเป็นผู้บันทึกลงไว้ ฉะนั้น
ถ้าท่านผู้ใดจะอ่านหนังสือพระอภัยมณีให้ซึมทราบจริง ๆ และยังไม่เคย
ตัวละครและเหตุการณนเรื่องพระอภัยมณี	(๓๓)
ปฏิบัติมา ขอแนะนำให้อ่านนิราศเรื่องต่างๆ กับคำกลอน“รำพันพิลาป"ๆ}อง ท่านประกอบไปด้วย ในที่นี้จะขอนำคำกลอนบางดอนมาให้ช่วยกันพิจารณา ขอกล่าวถึงนิราศพระประธมก่อน ตามปรกติ กวีหรือนักประพันธ์ ที่แต่งหนังสือไว้มากๆ นั้น ในนั้นห้ายของชีวีต ถ้าได้แต่งหรือประพันธ์เรื่อง ไว้ก็มักจะเป็นชนิดที่เรียกกันว่า “คำสารภาพ” นิราศพระประธมและนิราศ เมืองเพชรของท่านสุนทรภู่ ก็เข้าใจว่า นำจะเข้าอยู่ในลักษณะคำลารภาพ มืความตอนตันในนิราศพระประธม กล่าวถึงหญ์งไว้ ๒ ชื่อ เข้าใจว่า ๒ คน คือ กล่าวว่า
ที่ปลูกรักจักได้ชื่นทุกคืนค่ำ	ก็เตี้ยต่ำดายฝอยกรองกรีอยโกรีน
ที่ชื่นเชยเคยรักเทมือนหลักประโคน ก็ทักโค่นขาตลูญประยูรวงศ์ ยังเทลือแต่แม่ศรีสาครอยู่	ไปลืงลู่เสน่ทานางสาทงศ์
จะเชิญเจ้าเท่าไรก็ไม่ลง	ไท้คนทรงเสยใจอาลัยลาน
นางสาหงส์ผู้นี้จะเป็นใคร ทราบไม่ได้แน่ชัด แต่อยากจะฝันตามไป ว่า นางสาหงส์นั้นเป็นหญ์งทรงเจ้าเข้าผ บางทีจะเป็นแม่ม่ายและแม่ว้า แม่แรดลักหน่อย และแม่ศรีสาครไปคบหาสมาคมด้วยแล้ว อาจไปตกหลุม พรางสาหงส์เสีย และอยากฝันต่อไปอกว่า ท่านกวีเอกของเราอาจจะขอ ให้นางสาหงส์นฐานเป็นผู้ชักสื่อให้เป็นสะพานไต่เด้าไปหาแม่ศรีสาคร และ ตามปรกติผู้ชักสื่อกับคนให้ชัก มักไปลงเอยกันเสียเองบ่อยๆ ท่านกวีเอก ของเราก็คงเช่นเดยวกัน แทนที่จะขอให้นางสาหงส์เป็นสะพาน เพึ๋อได้ ไต่เด้าไปยังแม่ศรีสาคร ก็กลับไปติดสะพานเสียเอง ลักษณะของนางสาหงส์ นี้ ท่านสุนทรภู่ได้นำความไปขยายความไว้ในบทละครเรื่องอกัยณุราช ชึ๋ง เป็นบทละครที่ว่าท่านแต่งถวาย พระองค์เจ้าหญ์งดวงประภา พรรณาถึง นางสาหงส์ว่า
(๓๔)?ะ0/ไย(5
๏ เมื่อนั้น	นางศรีสานงส์คนทรงผ
อยู่แต่ดวผวดายมานลายปี	อายสี่สบสปีลาย
นยนดาทองสองผมนมคล้อย	าชดช้อยลอยเลิศเฉดฉาย
นุ่งแดงนมชมพูพศดูกาย	ออกจากเรอนเดือนนงายกรีดกรายมา
ลักษณะของนางศรีสาหงส์ตามที่กล่าวนี้ ท่าให้รู้สกนึกฝันไปว่า คล้ายๆ กับลักษณะของนางฝ็เสอสมุทรในเรื่องพระอภัยมณี	ที่พระฤๅษีเกาะแก้ว.
พิสดารบร์ภาษว่า
พระโยคชี๋หน้าว่าอุเหม่	ยังโว้เว้วุ่นวายอตายโหง
เทราะหวงผัวมัวเมาเฝ้าตะโกรง	ว่ากูโกงมงตกนรกเอง
อยักษาตาโตโมโหมาก	รูปก็กากปากก็เปราะไม่เหมาะเหม์ง
นมสองข้างอย่างกระโปรงดูโตงเตง ผัวของเองเขาระอาไม่น่าชม
เมื่อได้คัดฝันตามท่านกวเอกของเรามาแล้ว ก็ใคร่จะคัดฝันต่อไปว่า ชะรอยท่านกวีเอกของเราเมื่อยังหนุ่มแน่นทรามคะนองอฝูนั้น ก็คงจะไป คว้าเอาใครต่อใครชนิดแม่ศรสาหงส์นี้	เข้าทำนองพระอภัยมณีไปใต้นาง
ผเสอสมุทรนั้นเอง	ส่วนความพิสดารจะม๊อม่างไรนั้น ขอฝากไว้ช่วย
พิจารณากันต่อไป
นางเงอก
เมื่อกล่าวกงนางศรสาหงส์แล้ว ก็อยากจะลองพิจารณากงแม่ศรสาคร เสียด้วย เพราะต่ากลอนที่ยกมาข้างต้นระบุชื่อไว้ด้วยกัน แม่ศรสาครนี้ว่า เป็นแม่ม่ายสาว ฝัวขาวร่างสะโอดสะอง คงจะค่อนข้างสวย เพราะใน นิราศพระประธม ท่านกวีเอกของเราก็พรรณนากงไว้ว่า
แม่หมายสาวขาวโศกโนสกปี	เหมือนแม่ศรสาครนะอ้อนเอว
ตัวละครและเหตุการถปีนเรื่องพระอภัยมณี	(๓๕)
แปศรีสาครที่ ข้าพเจ้าอยากจะคิดฝันต่อไปว่า น่าที่ท่านกรีเอกจะ ได้ถอดม่ายรูปมาไว้ในเรื่องพระอภัยมณี สมมตไหเป็นตัวนางเงอกแม่ของ สุดสาคร เข้นที่พรรรณนาชมโฉมไว้ว่า
พงศ์กษัตริย์ทัศนานางเงือกน้อย	ดูแช่มช้อยโฉมเฉตาทั้งเผ้าผม
ประไพพักตร์ลักษณ์ลิ้าล้วนช่าคม	ทั้งเนื้อนมนวลเปล่งออกเต่งทรวง
ขนงเนตรเกศกรอ่อนละอาต	ลังลุรางศ์นางนาฏในวังทลวง
เรึ๋องนางเงอก เป็นเรื่องที่เราคิดฝันกันมาก ดูเหมือนท่านเจ้าคุณ อนุมานราชธนเคยวินิจฉัยคำไว้ว่า คำว่า เงือก" ก้มคำว่า “นาค” เป็น ความเดยวกัน ในลิลิตโองการแข้งที่าก็กล่าวสตุดพระอิศวรว่า “โอม-ปรเมศวรายผายผาทลวงอะศร้าว ท้าวเลต็จเทน้อวัวเผอก เอาเงือกเกี่ยว ข้าง จ}งคำ “เงือก” ในลิลิตที่ตรงกับนาค ตามนิยายประว้ด์ของพระอิศวรแน่ แต่เงอกที่ท่านสุนทรภู่พรรณนาไว้ในเรื่องพระอภัยมณี	ดูเหมือนจะเป็น
เงอกปลา เข้นคำนางเงอกเองว้าพงว้าพันว่า
ไท้กลุ้มกลัตอัตอั้นทวนริญญาณ์ ลัวยเป็นปลาแปลกนางอย่างมนุษย์ หรือที่กล่าวว่า
นางเงือกป้าอ่ารพอภิวาท	ข้าเป็นชาศิเลิ้อลัตร์เทมอนมัจฉา
หรือที่สนสมุทไปพบ ก็พรรณนาว่า
เท็นฝงเงือกเกลอกกลิ้งมากลางชล ศิตว่าคนมทางเทมอนอย่างปลา ครั้นถามไต่ไม่พูดก็โผนวับ	ดูกลอกกลับกลางน้าปลิ้ามัจฉา
ครั้นวับไอ่ใท้ระแวงแคลงริญญาณ์ เช่นนี้ปลาทริออะไรจะใคร่ร์ ฉุตกระชากลากทางชนกลางทาค	แลประทลาคลักษณามตาทู
เรือกที่สนสมุทจ้บได้ที่เป็นเรือกฝ่ชาย เปียก็ปี ลูกสาวก็ปี เป็นเงอก รู้ภาษาคน พูดก็ได้ เข้นที่กล่าวว่า
—  .- 	——
(๓๖)	พระอภ้ยมณ
ฝายเงือกน้ำนอนกลิ้งนิ่งสดับ	กิตติศัพท์สองแจ้งแถลงไข
รู้ภาษามนุษย์แน่ในใจ	จะกราบไหว้วอนว่าให้ปรานี
หรือเช่นที่กล่าวว่า
พระฟังเงือกพูดไดให้สงสาร	จงว่าท่านติตนี้ติขยัน
รู้เจรจาสารพัดน่าอัศจรรย์	อยู่พูดกันอกหน่อยจึงค่อยไป
ดาเงือกบอกประว้ดว่า ที่พูดภาษามนุษย์ไดนั้น เพราะ
ถ้าเสยเรือเหลอคนแถ้วนางเงือก	ขนมาเลอกเอาไปชมประสมศรี
เหมือนพวกพ้องของข้ารู้พาที	ด้วยเติมมีป้ย่าเป็นมานุษย์
เรื่องเงือกนี้ดูเหมือนจะมืกันอยู่ทุกชาติทุกภาษา ของฝรั่งก็มืดูเหมือน เขาจะเรียกว่า ๒๓า3๘ - เฬ8กาา3ก หรือ ร88๓8๒ - 868๓3ก ตามรูป ที่เห็นเขาเขียนไว้ หรือตามหนังสือที่พรรณาไว้ ก็ปรากฏว่าท่อนบนตั้งแต่ สะเอวขึ้นมาเป็นเหมือนอย่างตน ท่อนล่างลงไปเป็นเหมือนอย่างปลา เงือก ของฝรั่งเขาสังคมกับมนุษย์ก็ได้ เต้นรำก็ได้ เงือกฝึมือเขียนของเหม เวชกร (ศิลป็นมีชื่อ) เป็นอย่างที่พรรณนาไว่ในเรื่องพระอภัยมณี แต่เงือกของสว้สดี้ จุฑะรพ (นักเขียนการ์ตูน) คล้ายเงือกฝรั่งมาก คือถอดคราบได้ ส่วน เงือกตามที่ชาวบานเล่ากันว่าเคยเห็นนั้น ว่ามักจะเคยเห็นแต่หัวและหน้า เล่ากันว่า มืคนเคยเห็นผมยาว หน้าเท่างบน้ำอ้อย โผล่ผุดขึ้นจากน้ำ อย่างที่กล่าวไว้ในเรื่องพระอภัยมณีว่า
เงือกมนุษย์ผุดกลุ้มทั้งหนุ่มสาว	ถ้วนผมยาวปกปามีดาหู
และว่าก้าคนเล่นน้ำไปถูกเข้า จะถูกสูบโลหิตอ่อนเพลีย ถ้าหนีไม่ทัน ผู้ V	ถูกอาจถึงดาย ซึ่งเคยมีผู้อธิบายว่า เป็นปลาไฟฟ้า แต่คนแก่คนเผ่ามัก
ไม่เซึ่อ เพราะเขาเชื่อว่ามืเงือกจริงๆ อย่างที่กล่าวไว้ในคำกลอนว่า
เว้าอย่าหลงลงไปเล่นนาเย็นเปีอก ระวังตัวกลัวเงือกและงูหงอน
8	มันจะสบแม่รปสวยให้ม้วยมรณ์	ในสาครเขี้ยวงาสารพัน
ด้วละครและเหตุการณ์ในเรื่องพระอภัยมณี	(๓๗)
เงือกชนิดนี้น่าจะพูดไม่ได้ ตอนที่ศรีสุวรรณนั่งสำเภายนต์ซมทะเลไป กับสามพราหมณ์พี่เลี้ยง ก็ได้พบเงือกชนิดพูดไม่ได้ เช่นกล่าวว่า พระชม้อยค่อยเพลินเจรืญจิต	นั่งพินิจเงาไม่ในกระแส
เห็นเงือกงามพราหมณ์ชี้ว่านั่แน่	พ่อจงแลดูนางกลางชลา
มเม้าผมนมเนื้อเนตรขนง	ทั้งรูปทรงน่ารักเป็นทนักหนา
เสยแต่เพียงพื้นร่างเป็นหางปลา	กัมพูดจานั้นไม่เป็นเหมือนเช่นเรา
ตอนพระอภัยมณีไปอภิเษกสินสมุทรก็พบว่า เห็นงูเงีอกเกลิอกกลอกขึ้นหยอกหยุต อุตลุดโลดเสือกเสลอกลลน หางเหมือนอย่างหางปลาในสาชล หน้าเหมือนคนแปลกเหลอตามเรือเรียง
นางเงือกนี้ เล่ากันว่า บางคราวเวลาเดือนหงายๆ มักจะขึ้นมานั่ง หวีผมซึ่งเป็นเส้นทองตามหาดทรายชายน้ำ และบางทีก็ลืมหวีทองทิ้งไว้ ว่าบางคราวมีผู้เก็บได้ ก้าเอามาไว้ มือผู้เก็บจะบว่มและปวด ต้องเอาไป คืนไว้ที่เก่าจึงจะหาย เรื่องเหล่านี้เป็นเรื่องเล่าเป็นนิยายสิบต่อกันมา ข้าพเจ้า เองก็ไม่เคยเห็น แต่เคยอ่านพบในหนังสือจดหมายเหตุของฝรื่ง ครั้งด้น ร้ชกาลที่ ๕ ว่ามีผู้จ้บเงือกได้เอาแสดงให้คนดูที่แถววัดเกาะ (วัตส้มพันธวงศ์) แต่จะรูปร่างเป็นอย่างไรไม่ทราบ ดูเหมือนเรื่องเช่นนี้จะเหมาะสำหร้บวรรณคดี ซึ่งเป็นเรื่องของจินตนาการ ที่นำมากล่าวไว้นี้ก็ออกจะยึดยาว ความจริง ยังมีเรื่องซึ่งออกจะพิศดารอยู่มาก* ก้าจะรวบรวมมาเขียนไว้ ก็เห็นจะ เป็นเรื่องใหญ่ และมีความพิศดารไม่แพ้เรื่องพระอภัยมณี จึงขอยุติ
นางเงือก แม่ของสุดสาครในเรื่องพระอภัยมณี จะเป็นล้กษณะของ แม่ศรีสาครในนิราศพระประธมหรือไม่ ก็เป็นเพียงความคิดฝ็นที่พยายาม จะแก้ฝืนของท่านกวีเอก อาจไม่ใช่ก็ได้ ขอฝากไว้ให้ช่วยพิจารณาด้วย
(๑) เงือกนี้ นักสัตวคาสตร์ เขาพบในปัจจุบันชึ๋งเขาเรียก “ซน90ก9 มลายูเรียกว่า “00กชุ"
แแ๏ .......-  -....................................................
(0๘)	พระอภัยมณี
นางวาลี
นางวาเจะเป็นใคร ย้งค้นไม่ถึง เป็นแค่สงสัยว่า ลักษณะของนาง วาลีในเรึ๋องพระอภัยมณี บางทีจะถอตมาจากบังทองในเรื่องสามก๊ก เป็น แค่ฟเยนเพศเสียบาง ทรีอนางจงลี่ฉุน ในเสียดก๊กเ๏)
นางละเวงวัณฬา
ส่วนนางละเวงวัณทานั้น เค้าเดิมก็คงจะสร้างขึ้นจากลักษณะนิสัยของ สตรีผู้ศนึ่ง ซึ่งท่านสุนทรภ่ร้จ้กค้นเคย แล้วนำมาจำลองลงไว้ รปร่างของ
ขิ	4 ข่ขิ 4	ชิ
นางละเวงตามที่พรรณนาไว้ เมื่อเจ้าละมานเห็นรูปวาด มีว่า งามเสงี่ยมเอี่ยมอิ่มดูพริ้มพักตร์	พระเกศปักปีนทองใส่ช้องผม
นิวนิดนิดชิดแช่มแฉล้มกลม	แต่ทรวงห่มส่านพับนั่งหลับตา
นวลละอองสองแก้มเหมือนแย้มยิ้ม ดูจิ้มลิ้มหลงเล่ห์ในเลขา พระโอษฐ์อิ่มพริ้มพรายชม้ายมา	พอปะตาเต็มรักพระยักคิ้ว
แล้วลืมองค์ทรงกระแอมแล้วแย้มเยือน แม่งามเหมือนเตือนเพ็งช่างเปล่งผิว ดังลอยฟ้ามาให้ชมตามลมปลิว	แล้วลอยลิ่วลับไปเสียไกลตา
ขอนำกลอนตอนพระอภัยมณีชมนางละเวง เมื่อติดท้ายรถ ซึ่งวาดรูปโฉม ไว้ว่า
กระจกแก้วแวววามเห็นทรามวัย	บรรทมในรถที่นั่งดูปลงองค์
สำอางอ่อนกรเกยเขนยหนุน	งามละมุนละม่อมล้วนนวลหง
แต่เสื้อหุ้มพุ่มพวงที่ทรวงทรง	เห็นแต่องค์พระวิลาสเพียงบาดตา
พระปรางดั่งปรางทองดูผ่องพ่วง	เปล่งดังดวงจันทร์เพ็งเปล่งเวหา
เป็นน้ำนวลชวนชื่นรนวิญญาณ	สุดนาสาเสียวทรวงให้ง่วงงง
(๒) ดแย๏เ๒ เล่น หน้า 0๏ สืงหน้า ๓๓
ตัวละครและเหตุการณีเนเรึ๋องพระอภัยมณี	(0*๙)
ขอนำกลอนในนิราศพระประธม มาให้ท่านพิจารณาเปรยบเฑยบตังนี้ ถึงแขวงแควแลลิ่วชื่องิ้วราย	สะอี่นอายออกความเหมือนนามงิว
งามเสงี่ยมเอี่ยมลิ่มเมื่อพริ้มพักตร์ ตูน่ารักเร์อนผมก็สมผิว แสนสุภาพกราบก้มประนมนิ้ว	เทมอนโฉมงิ้วงามราวกับขาววัง
อีกตอนหนึ่งในนิราศพระประธมเหมือนกัน มืว่า
น้ำค้างพรมลมเฉื่อยเรื่อยเรื่อยริ้ว	ทนาวคอกงิ้วงิ้วออกคอกไสว
เกสรงิ้วปลิวฟ้ามายาใจ	ให้ทราบในทรวงชาสู้กลากตีน
โอ่งิ้วปาพาหนาวเมื่อคราวยาก	สุดจะฝากแฝงหน้าไม่ฝาผิน
แม้นงิ้วเป็นเช่นงานเมื่อวานซืน	จะชูชื่นช่วยทนาวเมื่อคราวครวญ
ตอนพระอภัยมณีติดท้ายรถ นางละเวงให้นางสุลาอีวันขับกล่อม ท่านกวเอก
ของเราก็ได้ร้อยกรองไว้ด้วยคำกลอนว่า
ธิดารับขับถวายภิปรายเปรย	น้ำค้างเคยชื่นชุ่มพุ่มผกา
เกสรโรยโชยชายระบายโบก	หอมดอกโศกเศร้าสร้อยละท้อยหา
เหมือนโศกทรวงง่วงเหงาเปล่าอุรา มาอาทวาค้างก้างอยู่กลางไพร โค้พระพายชายเฉื่อยเรื่อยเรื่อยริ้ว หนาวคอกงิวงิ้วออกคอกไสว เกสรงิ้วปลิวฟ้ามายาใจ	ให้หนาวในทรวงช่าสู้กล้ำกตีน
พรรณนาไว่ในนิราศพระประธมอีกแห่งหนึ่ง โปรดพิจารณาความและคำด้วย
กล่าวว่า
บนประชมลมเฉื่อยเรื่อยเรื่อยรื่น กระพือผืนม้าปลิวหวิวหวิวไหว เตียงฮืออือรื้อร่ำยังค่ำไป	อนาถใจจนละอี่นกตีนน่าดา
เห็นไรไรไม่งิ้วละลิ่วเมฆ	ดังฉัครเฉกชื่นชุ่มพุ่มพฤกษา
สูงสันโดษโสดสุดจึงครุฑา	เธอแอบอาศัยสถานว์มานงิ้ว
เห็นไม้งามนามไม้อาลัยมืคร	ร้าคาญคดเขนขวยระหวยห็ว
ฉิมพลีปตีอ่อนเกสรปลิว	มาริ้วริ้วรื่นรื่นชื่นชื่นใจ
~~~ " "	—- -- -------
(**๐)	พระอภ้ยมณ
ไไ๏ ฟ้ใใใ 8ะ370โ7 นนน7 เพ เพเ เพ  *
ลืงปานงวงวลนแลพ้นหนาม	ไม่งอนงามเหมือนแม่งิ้วที่ผิวเหลือง
เปีอแสพบ*ลบพักดรลักชำเลือง	ลูปลดเปลองเปล่งปลั่งกำลังโลม
มาลับนวล*วนใหเห็นไมงิ้ว	เสียดายผิวพักดรัผองจะ*มองโฉม
เพราะเสียรัก*ลัก*น่างเพียงทรางโทรม ใครจะโลมเสียมรสข่ายชดเจือ
ถ้อยคำสำนวนกลอนในนิราศวัดเจ้าฟ้านี้ คลายคลึงทับสักวาบทหนึ่ง ซึ่งหลวง โยธาธวรมนิเทศจดนาจากนายแปลก หลานสุนทรภู่ ว่าจำมาจากนายพัด บดาและข้าพเจ้าเคยนำลงพีมพ์รักษาไว้ในหน้งสอ “ศัลปากร" (ปีที่ ๒ เล่ม ๒ สีง*าคม) พ.ศ.๒๔๘๏ สักวาบทนั้นมีว่า ดังนี้
ลักวามาพบประสบโฉม	งามประโลมผิวสีฉวีเหสีอง
เมื่อผันแปรแลพบหลบข่าเสือง	ดูปลดเปลั่องเปล่งปลั่งกำลังโลม
พี่หมายรักจักถนอมใคร่กล่อมเกลี้ยง เป็นคู่เคียงเรียงน้องประคองโฉม ไม่สมรักหนักหน่วงเพียงทรวงโทรม มิไดโลมน้องแก้วเสียแล้วเอย
ท่านย่อมทราบได้ศัว่าอารมณ์ของกวีนั้น ย่อมนำเอาเรื่องจริงกับ เรื่องฝันมาคลุกเคล้ากันได้เพียงไร จึงพาให้สงสัยว่า ท่านสุนทรภู่คงจะมี คู่รักอีกสักคนหนึ่งซื่องิ้ว ซึ่งดูพรรณนาไว้ติดอกติดใจมาก ตามคำกลอนที่ ยกมาอ้างข้างดัน พอจะรวมความได้ว่า ผู้หญิงซื่องิ้ว หรือที่ท่านสุนทรภู่ สมมติซื่อว่างิ้วนั้น คงจะเป็นคนสงบเสงี่ยมสุภาพเรียบร้อย ทรงระหง ผิวผ่อง เนื้อเหลือง ไว้เล็บยาว และคงมีดัวจริงแน่ แต่ท่านสุนทรภู่คงจะไม่ได้ตัว มาเป็นคู่เช่นคำลงห้ายกลอนสักวากระมัง ท่านจึงรำพึงรำพันถึงด้วยความ หวังไว้ในนิราศวัดเจ้าฟ้าอีกตอนหนึ่งว่า
จนดึกดื่นรื่นเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยฉิว	หนาวดอกงิ้วงิ้วต้นให้คนหน่าว
เหมือนงิ้วงามนามงิ้วเล็บนิ้วยาว จะอุ่นราวนวมแนบนงแอบอิง
ตัวละครแอะหดุการณนรึ๋องพระอภัยมณี	{๔๑)
ที่วัดเทพธิดาเคยมีพระที่รู้เรื่องชี้แจงและบอกกลอนเกี่ยวแก่แม่งิ้ว และ บังเอิฌท่านก็จำไว้ใต้ไม่ตลอด ขอเสนอเท่าที่ท่านจำได้
. โ .
แม่พุ่มพวงดวงดอกงัว	จะหอบหิวนวลนางไม่ห่างแห
ถึงจะได้ดอกฟ้าก็ไม่แล	จะชมแต่ดอกงิ้วที่ลิ่วลอย
เมื่ออ่านบทร้อยกรองต่างๆ ของท่านสุนทรภู่แล้ว จิตใจมันให้คิดฝืน ไปว่า แม่งิ้วที่กล่าวถึงคนนี้ เห็นจะมาเป็นลักษณะของนางละเวงวัณฬาใน เรื่องพระอภัยมณี หรือนางละเวงในเรื่องพระอภัยมณี จะเป็นลักษณะของ นางงิ้วมิข้างใตก็ข้างหนึ่ง หรืออาจไม่ใช่ก็ได้
นางสุวรรณมาลี
ไหนๆ ก็ได้เปรียบเทียบมเหสีของพระอภัยมณีมาตั้ง ๔ คนแล้ว ขอ กล่าวถึงอีกลักคนหนึ่ง และดเหมือนจะเป็นคนสำคัญในเรื่อง คือ นาง สุวรรณมาลี เรื่องมือยู่ว่า นางสุวรรณมาลีเป็นธิดาท้าวสิลราช เจ้าเมือง ผลีกกับนางมณฑา เจ้าลังกามาสู่ขอให้กับอุศเรนผู้โอรส นัดงานวิวาห์กัน แล้ว บังเอิญนางสุวรรณมาลีอยากไปชมทะเล ท้าวสีลราชจึงพาไป สำเภา ถูกลมคลื่นพัดไปถึงเกาะแก้วพิสดาร ที่พระอภัยกับสินสมุทรหนีนางผีเสื้อ-สมุทรมาอาศัยอยู่กับพระฤๅษี	เมื่อท้าวสิลราชกับนางสุวรรณมาลีกลับ
พระอภัยมณีกับสินสมุทรจึงขอโดยสารเรือมาด้วย มาตามทางถูกนางผีเสื้อ รบกวนจนเรืออับปาง ท้าวสิลราชจมน้ำตาย ขอกล่าวลัดตัดความว่า พระ อภัยมณีกับสินสมุทรและนางสุวรรณมาลีรอดมาได้ ภายหลังนางสุวรรณมาลี ได้อภิเษกกับพระอภัยมณี นางสุวรรณมาลีนี้ ตามที่ท่านกวีเอกได้วาด ลักษณะนิลัยบางอย่างไว้ ในตอนที่พระอภัยมณีได้อภิเษกและครองเมือง ผลีกว่า
แล้วพระองค์ทรงลำราญผ่านลมบ้ต แต่นางกษัตริย์มเหสีนั้นชี่หง
เห็นโปรดใครใหญ่ขึ้นก็ปีนตึง	จึงทรงครรภ์ไม่ทันถึงในกึ่งปี
—--——-™""}ฐ-ฐแแแ
(**3)	พระอภัยมณี
ตอนนาง๏ะเวงแกล้งพุดกับพระอภัยมณี เหน็บแนมไปถึงนางสุวรรณมาลี
ลีงปีนทราหน้าเชียวมาเกี้ยวน้อง	มิให้คัองตัวปีกจะหลีกหนี
ยังรบสอย่แต่พระอภัยมณี	จะร้ายลีอย่างไรก็ไม่รู้
มเหลีขี้หงเหมือนหนึ่งเลือ	จะปีกเนอน้องกินเหมือนชนหมู
จะเจิบขี้าคำคารมชาวชมพู	เพราะชิงชู้ของเขาเอามาเชย
หรือที่เป็นคำของศรีสุวรรณพุดถึงนางสุวรรณมาลี ผู้เป็นพี่สะใภ้ ก็ว่า พี่สุวรรณมาลีนั้นขี้หง	คักหน่อยหนึ่งก็จะนำมาทำเข็ญ
ลักษณะในทางหงหวงของนางสุวรรณมาลี ตามที่นำมากล่าวไว้นี้ก็ด หรอตามที่กล่าวไว้ในเรื่องพระอภัยมณีเป็นอันมากก็ดี ถ้านำมาเปรียบเทยบ กับคำที่ท่านสุนทรภู่พุดถึงนางจันทน์เมยของท่านกวเอกเอง ตามที่กล่าว ไว้ในนิราดต่างๆ ของท่าน ก็จะเห็นไถ้ว่าคล้ายกัน เช่นกล่าวไว้ในน็ราศ เมืองแกลงว่า
อย่ารู้จักผคักพลีกทั้งหยิกข่วน	แขนแต่คัวนรอยเลีบเจ็บหนักหนา
ให้แย้มยิ้มพริ้มพร้อมน้อมวิญญาณ์ แคัวก็อย่าขี้หึงตะบึงดะบอน
อีกดอนหนึ่งกล่าวว่า
ช่วยยิ้มแย้มแข่มขึ้นอย่าบึนลีง	ให้ไหึอตหึงลงเลียบ้างจงฟังคำ
นางจันทน์คนนี้ กล่าวว่าเป็นนางข้าหลวงอยู่ในวังหลัง และดูเหมือน ในดอนแรกๆ จะถูกห้ามปรามไม่ให้ติดด่อกับท่านสุนทรภู่ๆ จึงนำไปกล่าว เปรียบเปรยถึงไว้ ในนิราศเมืองแกลงว่า
น้ำก็นองอยู่ในห้องชลาลีนธุ	จะกอบก็นเค็มขมไม่สมหวัง
เหมือนไร้ด่อยู่นอกกำแพงวัง	จะเกี้ยวมั่งก็จะเฆี่ยนเอาเจียนตาย
ตัวละครและเหตุการณ์เนเรื่องพระอภัยมณี	(๔๓)
การที่หามนั้น คงจะเนื่องมาจากกรมพระราชวังหลัง ท่านสุนทรภู่จึง กล่าวไวในนิราศว่า
ถึงชาตินี้มิได้สมอารมณ์คิด	เพราะองค์อิศรารักษ์จะหักหาญ
ขอให้น้องครองสัตย์ปัฏิญาณ	ได้พบพานภายหน้าเหมือนอารมณ์
เห็นจะมีชายอื่นเป็นคู่รักหรือคู่หมั้นของนางจันทน์อยู่ก่อน แล้วท่าน สุนทรภู่สอตรักเข้าไป จนกลายเป็นการแย่งชิงหรือห็งหวงกัน ตัวผู้หญิงเอง คงชอบสุนทรภู่ แต่ผู้ใหญ่ของผู้หญิง โดยเฉพาะอาจเป็นพ่อของนางจันทน์ คงจะเห็นการณ์ไกล ไม่ตามใจหญิง คือไม่เห็นด้วย เมื่อท่านสุนทรภู่ไป เมืองแกลงน่าจะเป็นการหลบหน้า จึงกล่าวว่า
อย่าเคืองแต้นเลยที่ฉันไม่ทันลา ด้วยเกิดความลามถึงเพราะหึงหวง คนทั้งปวงเขาคิดริษยา จึงหลีกต้วกลัวบุญคุณบิดา	ไปแรมปาปีมชีวันจะบรรลัย
เรื่องนี้เทียบด้วยนางสุวรรณมาลีกับพระอภัยมณี กว่าพระอภัยมณี จะได้กับนางสุวรรณมาลี ก็ด่อเมื่อท้าวสิลราชตายแล้ว และนางมณฑาแม่ ของนางสุวรรณมาลียกให้ แม้กระนั้น ในเรื่องก็ว่า ท้าวสิลราชไม่พอ พระทัย จนถึงมาเข้าผี เมื่อพระอภัยมณีหลงรูปนางละเวง เช่นกล่าวว่า ท้าวอีแมนแสนรู้ว่ากูนี้	มิใช่ผีโปงปามาแต่ไหน
คือองค์ท้าวเจ้านครแต่ก่อนไร	พระอภัยไม่มาง้อกูพ่อตา
จึงแต้นนักจักทำให้หนำจิต	เอาชีวิตเลียเดี๋ยวนี้แล้วลีหนา
ทำตึงตังดังจะเอาซึ่งชีวา	นางพระยาตกใจกระไรเลย
เทียบสุนทรภู่ กว่าสุนทรภู่จะได้กับนางจันทน์ ก็ต่อเมื่อกรมพระ-ราชวังหลังทิวงคตแล้ว และเจ้าครอกทองอยู่ พระอัครชายากรมพระราช-วังหลังจัดแจงยกแม่จันทน์ให้ท่านสุนทรภู่ เรื่องแม่จันทน์นี้ ท่านสุนทรภู่ ได้พรรณนาถึงไว้มาก และมีในนิราศ๓อบทุกเรื่องที่ท่านแต่ง ดูเหมือนจะ
------------------------------
(๔๔)	พระอภัยมณี
เป็นภรรยาที่ท่านกวีเอกของเรารักใคร่ใฝ่ฝันถึงมาก ด้วยเหตุนี้ เมื่อสุนทรภู่ เดินทางไปเมืองแกลงคราวแต่งนิราศนั้น น่าจะกำลังตกอยู่ในระหว่างชิงนาง จึงเมื่อเห็นตอตะเคียนตำเรือคนอื่นคว่ำลง สุนทรภู่เลยอ้างเอานางดะเคียน 	เป็นที่ฝากฝังว่า
ขอนางไม้ไพรพฤกษ์เทพารักษ์	ขอฝากภ้คนีน้อยแม่น้องหญิง
ใครสามารถชาติชายมาหมายชิง	ให้คายกลิ้งไปเหมือนตอที่ตำเรือ
โอรสธิดาของพระอภัยมณี
เมื่อได้กล่าวเปรียบเทียบลักษณะมเหสีของพระอภัยมณีมาถึง ๕ คน แล้ว ก็อยากจะกล่าวเลยไปถึงโอรสและธิดาของพระอภัยมณีเสียด้วย ใน เรื่องพระอภัยมณี ปรากฏว่าพระอภัยมณีมืโอรส ๓ องค์ ต่างชนนีกัน คือสินสมุทร เกิดแต่นางฝึเสึ้อสมุทร สุดสาคร เกิดแต่นางเงือก และพระ มังคลา เกิดแต่นางละเวงวัณหา ในชีวิตจริงของท่านสุนทรภู่ ก็ปรากฏ ว่าท่านมืบุตรชาย ๓ คน ต่างคนต่างมารดากัน กล่าวคือ นายพัด เกิด แต่ภรรยาชื่อจันทน์คนหนึ่ง นายดาบ เกิดแต่ภรรยาชื่อนิ่มคนหนึ่ง และ นายนิล เกิดแต่ภรรยาชื่อม่วงคนหนึ่ง แต่ในกรณีนี้คงจะปรับตัวจริงเรื่อง โอรสของพระอภัยมณีเกิดแต่มเหสีองค์นั้นองค์นี้ เข้ากับลูกชายของท่าน สุนทรภู่ที่เกิดแต่ภรรยาคนนั้นคนนี้หาไต์ไม่ นอกจากมืจ้านวน ๓ เหมือนกัน 	ล้วนนางสุวรรณมาสีนั้น ในเรื่องว่าไม่มืโอรส มืแต่ธิดาฝาแฝดชื่อว่า
สร้อยสุวรรณ คนหนึ่ง จันทรัสุดา คนหนึ่ง ท่านสุนทรภู่เองไม่ปรากฏว่ามื
ลูกลาว แต่ในครอบครัวจริงๆของคนเรานั้น มักจะมือยู่มากมายที่สามืภริยา บางคู่ เมื่อมืแต่ลูกหงๆ ก็อยากจะได้ลูกชายบ้าง บางคู่มืแต่ลูกชายๆ ก็ อยากจะได้ลูกหสุ)งบ้าง	เมื่อในชีวีดจริงของท่านสุนทรภู่ไม่เคยมืลูกหแง
ครั้นนางสุวรรณมาสีในเรื่องพระอภัยมณีเกิดธิดาขนมา ก็เลยสมมดเห็เป็น หงและเป็นคู่แฝดเสียด้วย จึงตั้งนามให้ว่า สร้อยสุวรรณ กับ จันทรัสุดา
ตัวละครและเหตุการณ์เนเรื่องพระอภัยมณี	(๔๕)
ถ้าจะแปลนามเอาความเข้าประกอบด้วย คำว่า “สร้อยสุวรรณ" ก็เป็นคำ แปลของ “สุวรรณมาลี” นั่นเอง และคำว่า “จันทร์สุดา” ก็แปลได้ตรงเลยว่า ลูกสาวนางจันทน์ (จันทน์ ะ นางจันทน์ + สุดา ะ ลูกสาว) ซึ่งในชีวิดจริง ของนางจันทน์ภรรยาเดิมของท่านสุนทรภู่นั่น จะมีลูกสาวหรือเปล่าไม่ทราบ หรืออาจมีกับสามีอื่นก็ได้
เจ้าละมาน
นอกจากนี้ เข้าใจว่ายังมีตัวละครและเหตุการณ์อื่นๆ อีก ที่ท่าน สุนทรภู่น์ามาสมมติสร้างไว้ในเรื่องพระอภัยมณี เช่น เจ้าละมาน ซึ่งยก ทัพมาตีเมืองผลีก	พระอภัยมณีเป่าปี่สะกดทัพจับเจ้าละมานและคุมทัพได้
จึงนำมาใส่กรงเหล็กไว้ พรรณนาว่า
เปิดประตูพรูพรั่งออกคั่งคับ	เห็นพวกทัพทคับเกลื่อนตูเทมือนฝ็
ต่างผูกมัดรัดรึงตึงเต็มที	ทั้งทุบตึเดะซาใท้ทนำใจ
ยกองค์ท้าวเจ้าละมานขึ้นคานทาม เอาโซ่ล่ามเสร็จสรรพทั้งทคับไทล ทามมาส่งกรงดะรางที่ข้างใน	เที่ยวริบไพร่พลซาทำประจาน
เก็บคัสดราผ้าเสื้อไม่เทลือทลอ	ใส่โซ่คอครบทั่วคัวททา7
เห็นผูกรัดมัดเสร็จสำเร็จการ	นฤบาลกลับแกล้งเปาแปลงเพลง
ใท้เขึ้อยแจ้วแก้วทูกลับรู้สึก	เสึยงดื่นสึกอักอ่อนลงนอนเขลง
เขารัดรึงดรึงตัวต้องกลัวเกรง	เรียกกันเองสื้อสึงคะน์งไป
พวกข"าวเมืองเคืองขัดคอยมัดซ่า คุมประจำคนละคนพลไพร่ เห็นพลิกแพลงแว้งวัดคดขัดใจ	ต็ด้วยไม้กระบองร้องวุ่นวาย
เที่อพระอภัยมณีเป่าบี่เคลายสะกดแล้ว ปรากฏว่า
ฝายองค์ท้าวเจ้าละมานขึ้งทาญสึก ครั้งรู้สึกไสยาสน์ใท้ทวาดไทว เห็นโซ่ดรวนพวนพันพรั่นพระทัย คัองอย่ในกรงดะลืงรำพงคิด
(๔*}	ะ*ภ้ยแ0
นึ้เ{เสเคราะค้เพราะทะนง*เโหส งพส์น มันลมบจับจองจ็ๆให้ๆ.7?ค จะรบร้บส์ประอุทจัเค้นสุคฦทธ	เป็นสุดค้คคงแค้นแน่นอุรา
โค้เค้มแรงแค้งค้พมๆนับแสน	จะแค้แค้นแทนมัดรขน่ษฐา
มัค้นรนชนพนัน)ในจับมา	โนัค้กน่านัคมใจกระไรเสม
สเสารแค้แม่สะเวง(ตเพานัคม	จะพส)ดคมเชพฐ)มัจจาเค้ม
พมาม(รห้พกนับไปจะได้เชม	บญไงแคมคสๆค้แดค้วเค้กแน้านัมง
โ))นัวฟัมัจะดเมไม่)เม([เ	จะไปฟักฟ))เม่าเป็นเจ้าชมง
แม้นชามโนค้นชมง))ทศรมบดรมง จะทบ[เมงโมผค้กแค้)พกดม โ)งด(กดรามาค้มใจจชาด	เขาผกกราดดรเด(งค้งพระดม
โ)งเนเพเกรงเๆ{มงค้าท))	ไม่ปมห้อแกค้าค้าให้ปาฟัน
ปากรใาเม่าชาวง)(นท(ค้นโงพลาก รางพค้}งชา/เค้นใจทงไมศ)ารป เค้กาดเพค้าชาวตนานค้าราญทรน แค้ค้านฟันเแ(มมแซมแพลมแพลมเค้ก ห้างดห้าวเค้เละมานชาญ(เกาจ	เขา(ๆกราดด(งมงนัไจักรงเพค้ก
แขกฝรงรางพราพม[(ค้นจามเค้ก	ปใร(สุ}เค้กเค้นดเป็นพม่มง
ห้างห้าเราะเกาะพกันพากฟันเลี้กม มันอามเพน่กมนง{(งเพม่อนสิงถุง จาบพลบค้าด(เดรากใค้ดากถุง	พากชาวกรุงดรวจดราในราด(
ความโนฟ้ากลอน{โ ก้าลองน้าไปปรียบเฟ้ยบกับความในพระราช พงศาวดารกรุงร้ตน้โกสินทร ร้ชกาลที ๓ ตอนปราบกบฎเรียงจันทน้และ จับเจ้าอนุกบฎได้เมื่อ พ.ศ.๒๓๗๏ จะเฟ้นได้ไท เมื่อจับเจ้าอนุกับพวกได้ ก์ฟ้าตัวมาขังกรงและฟ้าออกตั้งไว้ที่บริเวณศนามชัย ตอนหน้าพระที่นั่ง สุฑไธศวรรย์ได้ประชาชนพลเมืองในกรุงได้เปดูในครั้งนั่น ท่านสุนทรภู่อาจ ไตเปตู ได้เฟ้นด้วยตาตนเอง หรือคงเป็นข่าวเล่าลอพูดกันแข่ และใครๆ ฟ้ามาเล่าได้ฟังเมื่อท่านฟ้าลังบวชอยู่กได้ เมื่อท่านสร้างเรึ๋องพระอภัยมณีมา ถงตอนนั่ จงเลยฟ้าเอาเหตุการณีที่ได้รู้มานั่น สวมได้เจ้าละมานเสียเลย และแถมด้ายตามริลัยของกริว่า
ตัาธะครและเหคุโฑรณเนเร่อพระอภัยมณี	(40)
สงสารท้าวเว้าสะมานใท้ร่านวัอน	ท้วยอาวรณ์นางวัณ*ม/รส
เสียท้าใจในอารมณ์ไม่สมประ#	นราท้ร่ส่รกสรองนอง#าส)
โท้เสียสายสายสวาทประทอๆสโนม ๆเวสประ]อมอัมเนสท)องเข*ฐ แม่รปทรงยงท้อะเวงแม่วัณทา	วังสีสมาในเท้อเป็นเสียใย
ปีงป็กวักวักกระดารเท้{วาส2ป	มเกยส}ม?สปองท้ายทอไ./*
เม่าสนเม่นเดท้นเสท้าเปม่าเปม่าไป ท้มสะไมทมายร่าองท้ยนงท้นวอ กนยมแนมแยมท้ม/เงสสี(มดท้ง	เทปีอนปีาทท้งสีมองท้ทไงทระ*รวส
ตะ/เสเกแวัๆ4เม่าปียวน	เสียงโซ่สรวนก?งกร่)ง)(เกสางกไ
เฝ็องรมจ้กรรบทา)คุเทน
ฟ้านสนทรยู่ฟๆ404004มรักรรฆฟ้เ#)รคุเฑน เแยศใชุ.เรรณะ ไ#ก/แษโ) โเนางเกษรๆนั้น	ทีน่าสะใ#ตาเมแตมาจรศเร่องรบ#ม#รเแฮง
แชกทางเ*เกเ4ใ๏ ศม่ยรัชกาลที (ก เห2ก่น#น เพราะในศม่ยรัชกาลที เท นั้น ฝ็เร่อง?เงเหองกับหัวเฟ้องแขก งก่อความเ]งยากมาก \เอ่านแสะทราบ เร่องพงศาวตารในรัชกาสนั้น โ)อมจะเฟ้าใเแร่องใ#ตี
เร่องเกียวกับฝรั่ง
เร่องทีเโเยวกับฝรั่งก็ฟนกัน	การคบฝรั่งนั้น ฟ้าเราอ่านพระราช
พงศาวดารรัชกาลที่ ๒ กรุ[งรัตนโกสินทรั จะไ#พบว่า เง็แอก่อนหเโาจะสิ้น รัชกาลที ๒ ประมาณ ๖- ๓ ปี เราเร่มไม่พอใจนิสัยฝรั่ง ครั่งยอนครอเหิเรัต เข้ามาเจรจาทำสัญญาสัมพันธไมตรีกับเรา แล้วให้คนเทียวหยั่งระตับป้า ในแม่ป้าเจ้าพระยา	จนการฟ้าสัญญาสัมพันธไมตรัไม่ส์าเรัจในรัชกาลนั้น
ครั่นต่อมาในรัชกาลที ๓ การคบฝรั่งจงเป็นเร่องทีไม่ศบพระราชอัธยาศัย ของพระบาทสมเด็จพระนงเกสัาเจ้าอยู่หัวเป็นอันมาก ตังจะเฟ้นได้จาก ข้อความในพระราชพงศาวดารในรัชกาลนั้น ทีเจ้าอนุยกเอาเป็นข้ออ้างก่อ

(๙๙)	พระอภ้ยเ
การกบฏขึ้นเช่นที่กล่าวว่า “ฝายอังกฤษก็มารบกวใ* (กรุงเทพพระมหานค อยู่” และประจวบกับตอนต้นรัชกาลที่ ๓ นั้น “เมื่อแรกเสด็จเถลิงถวั& ราชสมบัด็ โปรดให้มกองทัพออกไปตั้งขัดตาทัพ ในเวลาพม่ารบกับอังกฤ แต่ให้ข่าวปรากฏออกไปว่าจะยกไปช่วยอังกฤษ ครั้น พ.ค.๒๓๖๘ ลอร่ อัมเหิสด์ คอเวอเนอรแห่งเบงคอล แต่งให้ร้อยเอกเฮนรี่ เบอร์นีเข้ามาข ทำหนังสือสัญญา ก็ไม่โปรดจะให้ทำ แต่พระบรมวงศานุวงศ์และทำ เสนาบดี มีกรมพระราชวังบวรสถานมงคลเป็นต้น กราบบังคมทูลพ. กรุณาว่า อังกฤษมีเขตแดนใกล้ชิดเข้ามา ถ้ามีผ่อนตามให้บ้าง จะเกิ เป็นเสี้ยนศัตรูขึ้น จึงโปรดให้กรมหมื่นสุรินทรักษ์ ซึ่งเป็นผู้สำเร็จราชกา เป็นประธานในการทำหนังสือสัญญา” ตามข้อความที่กล่าวถึงอังกฤษไว้ใ พงศาวดารรัชกาลที่ ๓ นี้ ส่องให้เห็นความรู้สึกนึกคิดของประชาชนคนไท ตั้งแต่พระเจ้าแผ่นดินลงมา ว่ารู้สึกเป็นอย่างไรต่ออังกฤษในสมัยนั้น ท่า สุนทรภู่ก็คงจะมีอารมณ์ตกอยู่ในความรู้สึกเช่นเดียวกับคนอื่นๆ จึงเมื่อพู ถึงอังกฤษแล้ว ตามปรกติแต่งกลอนด้วยถ้อยคำกระเดียดไปข้างให้เห็นว่ รู้สึกไม่นิยม เหตุการณ์ต่อมาก็สนับสนุนคำที่กล่าวนั้น ดังจะเห็นได้ที่ต่ มาได้มีเหตุเกิดขึ้นกับฮันเตอร์พ่อต้าอังกฤษ ขึ้งเป็นหลวงอาวุธวิเศษประเท พานิช เข้ามาตั้งค้าขายอยู่ในกรุงเทพ ฯ เอาคำปันไฟเข้ามาขายลำหมี่ คิดราคาสองพันชั่ง เจ้าพนักงานไม่ชื้อ อันเตอร์พูดหยาบข้าว่าในหลไ 	รับสั่งให้ชื้อ ถ้าเจ้าพนักงานไม่ชื้อ จะเอาเรือไปผูกไว้ที่หน้าคำหนักมี่
ทรงทราบก็ข้ดเคิอง ให้ใส่อันเตอร่ไปเสีย ไม่ให้อยู่ในบ้านเมือง อันเต ได้พูดอวดว่า จะออกไปฟ้องต่อคอเวอนเมนต์อังกฤษ จะให้คำปันรบเใ มาข้าระความ จึงโปรดให้กรมหลวงรักษ์รณเรศ ไปเสริมและสร้างป้อม เมืองสมุทรปราการ ท่าทุ่นปักหลักต้นโกลนข้งโซ่แล่นสายโซ่ข้ามแม่น้ำ หลังป้อมผเสั่อสมุทรข้ามมาถึงปากคลองด่าน&งตะวันออก	การป้องโ
Vน ทรงแป็นพระราชสุระอันยงใหญ่ ปีนอย่
ตัวละครและเหตุการณ์เนเรื่องV(ระอภัยมณี	(๔0)
ที่กล่าวในเรื่องพระอภัยมณึว่า
ที่ปากนำสำคัญอยู่แท่งทนึ่ง	เอาโซ่ขึงค่ายคดรักษา
ให้ลากปีนปอมฝรั่งขึ้นจังกา	คอยยงข้าศึกให้บรรลัยลาญ
ตรงนี้อยากจะชวนให้ฝืนตามไปด้วยว่า สมัยนั้นอาจะมีข่าวสีออย่าง โคมลอยเกี่ยวกับฝรั่งอังกฤษต่างๆ นานา และโดยมากอาจเป็นอย่างที่เรา เคยพบและเรียกกันในสมัยสงกรามโลกครั่งที่ ๒ ว่า ซ่าวอกุคล เป็นทำนอง ว่า
หนังสือบอกปากน้ำว่ากำป่น	ลักห้าคันพลชวากะลาสื
มาทอดสู้อยู่ตรงท่าหน้าธานี	ห่างลักสี่สืบเลันพอเห็นกัน
ข้างฝายเหนือบอกว่าปัจจามิตร พวกฝรั่งอังกฤษกับมักกะลัน ล้วนขี่ม้าห้าหมื่นพื้นฉกรรจ์	เข้าบุกบั่นตีบ้านด่านตงมา
อันโยธามาทางตะวันตก	กระบวนบกแบกพื้นล้วนปืนผา
มลายูสุระคันวิลันดา	ตีเข้ามาในด่านชานบุรี
เหตุการณ์ต่างๆ ในกรุงเทพ ฯ ตามที่ห้ามาเล่าเพยงบางเรื่องนี้ ล้วน เป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในรัชกาลที่ ๓ ซึ่งแสดงให้เห็นว่า ตันเค้าของเรื่อง พระอภัยมณี ส่วนใหญ่น่าจะเกิดจากเหตุการณ์เนสมัยรัชกาลที่ ๓ เป็นพื้น ตังคำนางสุวรรณมาสีกล่าวกับพระอภัยมณี เมื่อแรกดีภันที่เมืองลังกาว่า ด้วยปีเถาะเคราะห์กรรมเกิดนำมาก ขึ้นท่วมปากท่วมสืนเสียสิ้นหนอ กิน่าจะหมายถงคราวห้าท่วมใหญ่ เมื่อปีเถาะ พ.ค .๒๓๗๔ ในรัชกาลที่ ๓ จึงส่องความให้เข้าใจว่า ท่านสุนทรภู่ได้แต่งเรื่องพระอภัยมณีขึ้นในรัชกาล ที่ ๓
เรื่องเก้าทัพเมืองผลึก
แต่เหตุการณ์ก่อนรัชกาลที่ ๓ ที่ท่านสุนทรภู่ห้าเอามาพรรณนาไวเน
---------------------------------------—
(๕๐)	พระอภัยมแ
เรื่องก็คงม๊ เช่นเรื่องดอนเก้าทัพดีเมืองผลึก ก็น่าจะได้เค้ามาจากพระเจ้า ปะตุงกษัตริย่พม่า ส่งทัพเก้าทัพเข้ามารุกรานประเทศไทย เมื่อด้นรัชกาล ที่ 9 ซึ่งถูกไทยตถอยกลับไป เมื่อ พ.ศ.๒๓๒๙ ตรงกับปีที่ท่านสุนทรภู่เกิด ตอนพรรณนาถึงพระอภัยมณีชนะศึกเก้าทัพคราวนี้ แสดงว่าประชาชน พลเมืองดีใจมาก เทียบด้วยสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า ฯ และคนไทยในครั้ง รัชกาลที่ ๏ ก็คงจะดีอกดีใจกันมาก เมื่อชนะศึกเก้าทัพของพระเจ้าปะตุง เหมือนกัน อย่างที่ท่านสุนทรภู่กล่าวไว้ในเรื่องพระอภัยมณีว่า ให้เลิกทัพกลับหลังเข้าวังหลวง ค่อยสร่างทรวงเสร็จศึกเหมือนนึกหมาย เสนาในใหญ่น้อยพลอยสบาย	ทั้งหญิงชายชาวบุรินทร์ก็ยินดี
นี่แสดงให้เห็นว่า ท่านสุนทรภู่ได้นำเอาเรื่องที่เกิดขึ้น แม้ก่อนรัชกาล ที่ ๓ มาพรรณนาไว้ในเรื่องด้วย แต่ก็เป็นที่รับรองกันอยู่ทั่วไปแล้วว่า กวี แม้จะมือารมณ์เป็นนักคิดฝันก็จริง แต่ก็อดไม่ได้ที่จะนำเอาเหตุการณ์ที่ตน รู้เห็นในสมัยของตัว เข้ามาแทรกไว้ในเรื่องที่ดนคิดฝัน เหมือนอย่างพระ บาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องอิเหนา ตอนพรรณนาถึงสิ่งก่อสร้างที่มีอยู่ใน ๔ ธานีของชวา ก็พรรณนาถึงสิ่งที่มื ในเมืองไทยในสมัยนั้นนี่เอง เช่นว่า
ศาลเทพารักษ์หลักเมือง	นับถือลิอเลื่องทั้งกรุงไกร
เลาชิงข้าอาวาสวัดพราหมณ์	ทำตามประเพณีพิธีไสย
หอกลองทั้งกลางหว่างเวียงชัย	แม้นเกิดไฟไพริดีสัญญา
ดะพานข้างทางข้ามคชสาร	ก่ออิฐปูกระดานไม้หนา
คลองหลอดแลลิ่วสุดสายตา	น้ำลงคงคาไม่ขอดเคือง
ท่านสุนทรภู่สามารถสร้างโครงเรื่องพระอภัยมณี ด้วยการเก็บเด้ เรื่องในสมัยใกล้ทับที่ท่านกำลังแต่ง จากโน่นบ้างนี่บ้าง จากข่าวคราวบ้า แ	จากเหตุการณ์บ้าง ด้งกล่าวแล้ว มาผสมเล็กผสมน้อย สร้างขึ้นเป็นเรื่อ-
ตัวละครและเหตุการณ์ในเรื่องพระอภัยมณี	(๕๏)
ราวใหญ่โตพิศดารด้วยโวหารการประพันธ์อันไพเราะ ซึ่งคงจะปาให้คนอ่าน สมัยนั้นสนใจยิ่งขึ๋น ทั้งลักษณะนิสัยของตัวละครในเรื่อง ท่านสุนฑภู่กิเลอก ตัดเอามาจากลักษณะนิสัยของคนที่ท่านรู้จักใกล้ซ๊ด และเพื่อนๆ ฝูงๆ ลูกๆ เมียๆ หรือคู่รัก อะไรทำนองนั้น น่ามาสมมติเป็นตัวละครในเรื่อง จึงเกิด เป็นเรื่องสนุกสนานน่าอ่านน่าฟัง และอยากจะคิดฝืนต่อไปอกว่า ในสมัย นั้น ผู้อ่านหนังสือเรื่องพระอภัยมณีของท่านสุนทรภู่ คงจะมีเป็นอันมาก ที่ทราบเรื่องเบื้องหลังของเรื่องพระอภัยมณีได้ติ และอาจจะมีทายกันได้ เสียด้วยช่าไปว่าตัวละครนั้นๆ ในเรื่อง หมายถงคนนั้นๆ เรื่องราวดอน นั้นๆ มาจากเหตุการณ์อย่างนั้นอย่างนี้ ถ้าท่านผู้อ่านยังไม่เคยพิจารณา เช่นที่กล่าวมานี้ ข้าพเจ้าขอชักชวนให้กลับไปอ่านเรื่องพระอภัยมณีตั้งแต่ต้นมาใหม่