แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ 2450
ไม่ปรากฏผู้แต่ง
ฉันทศาสตร
พระยาวิชยาธิบดี (กล่อม)
ผู้ว่าราชการเมือง จันทบุรี เรียบเรียง
ข้าขอประนมหัดถ พระไตรรัตนนาถา ตรีโลกย์อมรมา อภิวาทนาการ อนึ่งข้าอัญชลี พระฤๅษีผู้ทรงญาณ แปดองค์เธอมีฌาน โดยรอบรู้ในโรคา ไหว้คุณอิศวเรศ ทั้งพรหมเมศทุกชั้นฟ้า สาบสรรค์ซึ่งหว้านยา ประทานทั่วโลกย์ธาตรี ไหว้ครูกุมารภัจ ผู้เจนจัดในคำภีร์ เวชศาสตรบันดามี ให้ทานทั่วแก่นรชน ไหว้ครูผู้สั่งสอน แต่ปางก่อนเจริญผล ล่วงลุนิพพานดล สำเร็จกิจประสิทธิพร
จะกล่าวคำภีร์ฉัน ทศาสตรบรรพ์ที่ครูสอน เสมอดวงทินกร แลดวงจันทร์กระจ่างตา ส่องสัตว์ให้สว่าง กระจ่างแจ้งในมรรคา หมอนวดแลหมอยา ผู้เรียนรู้คำภีร์ไสย์ เรียนรู้ให้ครบหมด จนจบบทคำภีร์ใน ฉันทศาสตรท่านกล่าวไข สิบสี่ข้อจงควรจำ เปนแพทย์นี้ยากนัก จะรู้จักซึ่งกองกรรม ตัดเสียซึ่งบาปธรรม สิบสี่ตัวจึ่งเที่ยงตรง เปนแพทย์ไม่รู้ใน คำภีร์ไสย์ท่านบรรจง รู้แต่ยามาอ่าองค์ รักษาไข้ไม่เข็ดขาม บางหมอก็กล่าวคำ มุสาซ้ำกระหน่ำความ ยกตนว่าตนงาม ประเสริฐยิ่งในการยา บางหมอก็เกียจกัน ที่พวกอันแพทย์รักษา บางกล่าวเปนมารยา เขาเจ็บน้อยว่ามากครัน บางกล่าวอุบายให้ แก่คนไข้นั้นหลายพัน หวังลาภจะเกิดพลัน ด้วยเชื่อถ้อยอาตมา บางทีไปเยียนไข้ บอมีใครจะเชิญหา กล่าวยกถึงคุณยา อันตนรู้ให้เชื่อฟัง บางแพทย์ก็หลงเล่ห์ ด้วยกาเมเข้าปิดบัง รักษาโรคด้วยกำลัง กิเลศโลภะเจตนา บางพวกก็ถือตน ว่าไข้คนอนาถา ให้ยาจะเสียยา บ่ห่อนลาภจะพึงมี บางถือว่าตนเฒ่า เปนหมอเก่าชำนาญดี รู้ยาไม่รู้ที รักษาได้ก็ชื่นบาน แก่กายไม่แก่รู้ ประมาทผู้อุดมญาณ แม้เด็กเปนเด็กชาญ ไม่ควรหมิ่นประมาทใจ เรียนรู้ให้เจนจัด จบจังหวัดคัมภีร์ไสย์ ตั้งต้นปฐมใน ฉันทศาสตรดังพรรณา ประฐมจินดาโชติรัติ ครรภ์รักษาอไภยสันตา สิทธิสารนนท์ปักษี อติสารอะวะสาร มรณะญาณตามคำภีร์ สรรพคุณรศอันมี ธาตุบัญจบโรคนิทาน ฤดูแลเดือนวัน ยังนอกนั้นหลายสะถาน ลักษณะธาตุพิการ เกิดกำเริบแลหย่อนไป ทั้งนี้เปนต้นแรก ยกยักแยกขยายไข กล่าวย่อแต่ชื่อไว้ ให้พึงเรียนตำหรับจำ ไม่รู้คำภีร์เวช ห่อนเหนเหตุซึ่งโรคทำ แพทย์เอ๋ยอย่างมคลำ จักขุมืดบ่เหนหน แพทย์ใดจะหนีทุกข์ ไปสู่ศุขนิพพานดล พิริยสติตน ประพฤติได้จึ่งเปนการ ศีลแปดแลศีลห้า เร่งรักษาสมาทาน ทรงไว้เปนนิจกาล ทั้งไตรรัตน์สรณา เหนลาภอย่าโลภนัก อย่าหาญหักด้วยมารยา ไข้น้อยว่าไข้หนา อุบายกล่าวให้พึงกลัว โทโสจงอดใจ สุขุมไว้อยู่ในตัว คนไข้ยิ่งคร้ามกลัว มิควรขู่ให้อดใจ โมโหอย่าหลงเล่ห์ ด้วยกาเมมิจฉาใน พยาบาทแก่คนไข้ ทั้งผู้อื่นอันกล่าวกล วิจิกิจฉาเล่า จงถือเอาซึ่งครูตน อย่าเคลือบแคลงอาการกล เหนแม่นแล้วเร่งวางยา อุท์ธัจ์จังอย่าอุท์ธัจ เหนถนัดในโรคา ให้ตั้งตนดังพระยา ไกรสรราชเข้าราวี อนึ่งโสดอย่าซบเซา อย่าง่วงเหงานั้นมิดี เหนโรคนั้นถอยหนี กระหน่ำยาอย่าละเมิน ทิฏ์ฐิมาโนเล่า อย่าถือเอาซึ่งโรคเกิน รู้น้อยอย่าด่วนเดิน ทางใดรกอย่าครรไล อย่าถือว่าตนดี ยังจะมียิ่งขึ้นไป อย่าถือว่าตนใหญ่ กว่าเด็กน้อยผู้เชี่ยวชาญ ผู้ใดรู้ในทางธรรม ให้ควรยำอย่าโวหาร เรียนเอาเปนนิจกาล เร่งนบนอบให้ชอบที ครูพักแลครูเรียน อักษรเขียนไว้ตามมี จงถือว่าครูดี เพราะได้เรียนจึ่งรู้มา วิตัก์โกนั้นบทหนึ่ง ให้ตัดซึ่งวิตักกา พยาบาทวิหิงษา กามราคในสันดาน วิจาโรให้พินิจ จะทำผิดฤๅชอบกาล ดูโรคกับยาญาณ ให้ต้องกันจะพลันหาย หิริกังละอายบาป อันยุ่งหยาบสิ้นทั้งหลาย ประหารให้เสื่อมคลาย คือตัดเสียซึ่งกองกรรม อโนตัป์ปังบทบังคับ บาปที่ลับอย่าพึงทำ กลัวบาปแล้วจงจำ ทั้งที่แจ้งจงเว้นวาง อย่าเกียจแก่คนไข้ คนเข็ญใจขาดในทาง ลาภผลอันเบาบาง อย่าเกียจคนพยาบาล เท่านี้กล่าวไว้ใน ฉันทศาสตรเปนประธาน กลอนกล่าวให้วิถาร ใครรู้แท้นับว่าชาย
อนึ่งจะกล่าวสอน กายนครมีมากหลาย ประเทียบเปรียบในกาย ทุกหญิงชายในโลกา ดวงจิตรคือกระษัตริย์ ผ่านสมบัติอันโอฬาร์ ฆ่าศึกคือโรคา เกิดเข่นฆ่าในกายเรา เปรียบแพทย์ คือทหาร อันชำนาญรู้ลำเนา ข้าศึกมาอย่าใจเบา ห้อมล้อมรอบทุกทิศา ให้ดำรงกระษัตริย์ไว้ คือดวงใจให้เร่งยา อนึ่งห้ามอย่าโกรธา ข้าศึกมาจะอันตราย ปิตํคือวังน่า เร่งรักษาเขม้นหมาย อาหารอยู่ในกาย คือเสบียงเลี้ยงโยธา หนทางทั้งสามแห่ง เร่งจัดแจงอยู่รักษา ห้ามอย่าให้ข้าศึกมา ปิดทางได้จะเสียที อนึ่งเล่ามีคำโจทย์ กล่าวยกโทษแพทย์อันมี ปรีชารู้คำภีร์ เหตุฉันใดแก้มิฟัง คำเฉลยแก้ปุจฉา รู้รักษาก็จริงจัง ด้วยโรคเหลือกำลัง จึ่งมิฟังในการยา เมื่ออ่อนรักษาได้ แก่แล้วไซร้ยากนักหนา ไข้นั้นอุปมา เหมือนเพลิงป่าไหม้ลุกลาม เปนแพทย์พึงสำคัญ โอกาศนั้นมีอยู่สาม เคราะห์ร้ายขัดโชคนาม บางทีรู้เกินรู้ไป บางทีรู้มิทัน ด้วยโรคนั้นใช่วิไสย ตนบ่รู้ทิฏฐิใจ ถือว่ารู้ขืนกระทำ จบเรื่องที่ตนรู้ โรคนั้นสู้ว่าแรงกรรม ไม่สิ้นสงไสยทำ สุดมือม้วยน่าเสียดาย บางทีก็มีไชย แต่ยาให้โรคนั้นหาย ท่านกล่าวอัพภิปราย ว่าชอบโรคนั้นเปนดี ผู้ใดใครทำชอบ ตามระบอบพระบาฬี กุศลผลจะมี อเนกนับเบื้องน่าไป เรียนรู้ให้แจ้งกระจัด เหนโรคชัดอย่าสงไสย เร่งยากระหน่ำไป อย่าถือใจว่าลองยา จะหนีๆ แต่ไกล ต่อจวนใกล้จะมรณา จึ่งหนีแพทย์นั้นหนา ว่ามิรู้ในท่าทาง อำไว้จนแก่กล้า แพทย์อื่นมาก็ขัดขวาง ต่อโรคเข้าระวาง ตรีโทษแล้วจึ่งออกตัว หินชาติแพทย์เหล่านี้ เวลามีมิได้กลัว ทำกรรมนำใส่ตัว จะตกไปในอบาย เรียนรู้คำภีร์ไสย สุขุมไว้อย่าแพร่งพราย ควรกล่าวจึ่งขยาย อย่ายื่นแก้วแก่วานร ไม่รักจะทำยับ พาตำหรับเที่ยวขจร เสียแรงเปนครูสอน ทั้งบุญคุณก็เสื่อมสูญ รู้แล้วเที่ยวโจทย์ทาย แกล้งภิปรายถามเค้ามูล ความรู้นั้นจะสูญ เพราะสามหาวเปนใจพาล ผู้ใดจะเรียนรู้ พิเคราะห์ดูผู้อาจาริย์ เที่ยงแท้ว่าพิศดาร ทั้งพุทธไสยจึ่งควรเรียน แต่สักเปนแพทย์ได้ คำภีร์ไสยไม่จำเนียร ครูนั้นไม่ควรเรียน จะนำตนให้หลงทาง เราแจ้งคำภีร์ฉัน ทศาสตรอันบุราณปาง ก่อนกล่าวไว้เปนทาง นิพพานสุสิวาไลย์ อย่าหมิ่นว่ารู้ง่าย ตำหรับรายอยู่ถมไป รีบด่วนประมาทใจ ดังนั้นแท้มิเปนการ ลอกได้แต่ตำรา เที่ยวรักษาโดยโวหาร อวดรู้ว่าชำนาญ จะแก้ไขให้พลันหาย โรคคือครุกรรม บันจบจำอย่าพึงทาย กล่าวเล่ห์อุบายหมาย ด้วยโลภหลงในลาภา บ้างจำแต่เพศไข้ สิ่งเดียวได้สังเกตมา กองเลือดว่าเสมหา กองวาตาว่ากำเดา คำภีร์กล่าวไว้หมด ใยมิจดมิจำเอา ทายโรคแต่โดยเดา ให้เชื่อถือในอาตมา รู้น้อยอย่าบังอาจ หมิ่นประมาทในโรคา แรงโรคว่าแรงยา มิควรถือคือแรงกรรม อนึ่งท่านได้กล่าวถาม อย่ากล่าวความบังอาจอำ เภอใจว่าตนจำ เพศไฃ้นี้อันเคยยา ใช่โรคสิ่งเดียวดาย จะพลันหายในโรคา ต่างเนื้อก็ต่างยา จะชอบโรคอันแปรปรวน บางทีก็ยาชอบ แต่เคราะห์ครอบจึ่งหันหวน หายคลายแล้วทบทวน จะโทษยาก็ผิดที อวดยาครั้นให้ยา เหนโรคาไม่ถอยหนี กลับกล่าวว่าแรงผี ที่แท้ทำไม่รู้ทำ เหนลาภจะใคร่ได้ นิยมใจไม่เกรงกรรม รู้น้อยบังอาจทำ โรคระยำเพราะแรงยา โรคนั้นคือโทโส จะภิญโญเร่งวัฒนา แพทย์เร่งกระหน่ำยา ก็ยิ่งยับระยำเยิน รู้แล้วอย่าอวดรู้ พินิจดูอย่าหมิ่นเมิน ควรยาหรือยาเกิน กว่าโรคนั้นจึ่งกลับกลาย ถนอมทำแต่พอควร อย่าโดยด่วนเอาพลันหาย ผิโรคนั้นกลับกลาย จะเสียท่าด้วยผิดที บ้างได้แต่ยาผาย บันจุถ่ายจนถึงดี เหนโทษเข้าเปนตรี จึ่งออกตัวด้วยตกใจ บ้างรู้แต่ยากวาด เที่ยวอวดอาจไม่เกรงไภย โรคน้อยให้หนักไป ดังก่อกรรม์ให้ติดกาย
นมัดถุ รัต๎นัต๎ยัส๎ สิทธิการิย ตั้งแต่นี้ไปว่าด้วยทับ ๘ ประการ โดยสังเขป
(๑) ไนยหนึ่งนั้นเด็กไข้ แม่ทรางใดมากระทำ เข้าประจำสองโทษ กุมารโสดให้ท้องขึ้น เท้ามือมึนเยือกเย็น อุจาระเหม็นพิการ พอมาพานสำรอกทับ อาการกลับแรงร้าย ให้ลงท้องกระหายน้ำ มีกำลังด้วยเชื่อมมัว ให้ปวดหัวตัวร้อน ตีนมือท่อนปลายเย็น อาการเปนดังนี้ เอายาตรีให้กินเช้า ยามเที่ยงเอาหอมผักหนอก ยามเย็นบอกประสะนิล น้อยให้กินสำหรับ
(๒) หนึ่งทรางทับสำรอก อาจาริย์บอกไว้แจ้ง สำรอกแห่งกุมาร มีอาการสี่อย่าง เหลืองเขียวบ้างเสมหะ เปนเม็ดมะเขือก็มี ยังทวีด้วยทรางแทรก อาการแปลกต่อไป ขึ้นฅอไอนอนผวา ไม่นำพาซึ่งนมเข้า ตัวนั้นเล่าบางทีร้อน บางทีผ่อนให้หนาว แลบางคราวเปนท่อน เย็นแลร้อนไม่เหมือนกัน หนึ่งตามันมักดูบน ทรางระคนกับสำรอก อาการบอกจะแจ้งใจ
(๓) หนึ่งนั้นไซร้ทรางทำ เจ็บประจำอยู่ก่อน ให้อธิกรณ์แก่เด็กใด ท้องลงไหลเปนมูกคละ อุจาระพิการเปน เปรี้ยวคาวเหม็นสองอย่าง ลอองทรางขึ้นฅอใน กำเริบไอเปนหมู่ ๆ กำเดาจู่มาซ้ำเข้า ให้ซึมเซาเชื่อมมัว หัวตัวเปนเปลวร้อน โดยอธิกรณ์สังเกตมา แพทย์ให้ยาอย่าดูเบา
(๔) หนึ่งกำเดาเปนต้นไข้ ทำให้ไอปวดหัว ทั่วตัวเปนเปลวร้อน นอนสท้อนถอนใจใหญ่ ดูหายใจติดจะสั้น ปากฅอนั้นแห้งสามารถ หลับๆ หวาดผวาไห้ ทรางนั้นไซร้พลอยเกิด เม็ดกำเนิดในฅออก เข้านมยกบ่พาน ต้องหลังดานท้องขึ้นแขง อาการแสดงเปนสองโทษ อาจาริย์โจทย์ให้เหน ให้ยาเย็นแลสุขุม
(๕) หนึ่งทรางกุมโทษให้ ยังอยู่ในระหว่างทำ มูกเลือดดำสดก็มี ปวดเบ่งทวีเปนกำลัง กำเดาบังเกิดจรมา ทั่วกายาร้อนตลอด เชื่อมมัวทอดไม่สมปฤดี เหนวารีให้อยาก หายใจกระดากให้ขัด โทษอุบัติดังนี้ไซร้ มิเปนไรพอกระทำ เช้ายาน้ำสมอไทย ยามเที่ยงให้หอมผักหนอก อาจาริย์บอกอย่าพลั้ง
(๖) หนึ่งกำลังเด็กกำเดา ให้ซึมเซาเชื่อมมัว ปวดหัวตัวร้อนกล้า แต่บาทาตลอดบน บางทีท้นท้องขึ้นแรง หอบไอแห้งทำต่างๆ มูกเลือดขวางมาทับให้ ลงมิได้เปนเพลา ให้เวทนากระหายน้ำ ปวดเบ่งซ้ำเปนกำลัง อาการดังที่กล่าวมา พอเยียวยาไว้ได้
(๗) หนึ่งทรางไซร้กระทำก่อน มันเบียนบ่อนกินปอดตับ โดยตำหรับท่านกล่าวว่า ลงออกมาเปนส่าเหล้า น้ำไข่เน่าคาวขื่นเหม็น ปลายมือเปนมูกเลือดสด ให้ระทดเบ่งปวดมวน หิวโหยหวนกระหายน้ำ ตับนั้นซ้ำซุดลงมา ให้เวทนายิ่งมากเข้า เลือดเสลษม์เน่าพิการกล ตัวร้อนท้นทำท้องขึ้น ตีนมือมึนเยือกเย็น หนึ่งจงเหนหายใจขัด อาการชัดดังกล่าวอ้าง เหลือแพทย์ง้างให้คืนกลับ
(๘) หนึ่งบังคับไว้ว่า กุมารากุมารี ล้มอกติสีข้างฟัด ชอกช้ำขัดในกายา อยู่นานมาจับไข้ ตัวร้อนไปเปนเพลา ดูหน้าตาไม่มีสี ยังทวีด้วยอาการ ตับบันดานตกจากที่ สองโทษทวีระคนกัน ให้ท้องนั้นร่วงลงมา เปนส่าเหล้าแลไข่เน่า เบื้องปลายเล่าเปนมูกเลือด ไม่ห่างเหือดเวลา นอนหลับตาเบ่งปวด ตัวร้อนรวดรุ่มไป หนึ่งหายใจสอื้นขัด ตีนมือบัดเย็นแลร้อน ทำยอกย้อนให้ฉงน อาการกลมีนานา แม้นชัดดังเช่นว่า โทษแท้เที่ยงตาย
อาการทับแปดประการ พระอาจาริย์ท่านกล่าวไว้โดยสังเขป ให้กุลบุตรพึงศึกษาสำเนียกพิจารณาโดยละเอียดเทอญ
ว่าด้วยคำภีร์ตักกะสิลา
ข้าไหว้พระพุทธ์ พระธรรมบริสุทธิ พระสงฆ์บริพาร บิดามารดา ครูบาอาจาริย์ ขอแต่งนิทาน เมืองตักกะสิลา ขอให้มีไชย ชะนะแก่ภัย โรคะโรคา กล่าวกลอนสอนไว้ ตามในตำรา เมืองตักกะสิลา ครั้งห่าลงเมือง พระฤๅษีเมตตา เหนเวทนา ฝูงคนตายเปลือง จึงไว้ตำรา มีมาตามเรื่อง เปนบุญไปเบื้อง น่าชั่วกัลปา ถ้าแรกล้มไข้ ท่านมากล่าวไว้ ให้พิจารณา ภายนอกภายใน ให้ร้อนหนักหนา เมื่อยขบกายา ตาแดงเปนสาย บ้างเย็นบ้างร้อน เปนบั้นเปนท่อน ไปทั่วทั้งกาย ขึ้นมาให้เหน เปนวงเปนลาย บางคาบเปนสาย เปนริ้วยาวรี ลางบางไม่ขึ้น เปนวงฟกลื่น กายหมดดิบดี หมอมักว่าเปน สันนิบาตก็มี ให้ยาผิดที่ แก้กันไม่ทัน อย่าเพ่อกินยา ร้อนแรงแขงกล้า ส้มเหล้าน้ำมัน เอาโลหิตออก กอกเลือดนวดฟั้น ปล่อยปลิงมิทัน แก้กันเลยนา ถ้ายังไม่รู้ ให้แก้กันดู แต่พรรณฝูงยา เย็นเปนอย่างยิ่ง ขมจริงโอชา ฝาดจืดพืดยา ตามอาจารย์สอน ถ้าจะใคร่รู้ เอาเทียนส่องดู ให้รู้แน่นอน ถ้ายังมิขึ้น เร่งกินยาถอน กระทุ้งขึ้นก่อน อาบพ่นจนเหน ถ้าทำสิ้นจบ มิขึ้นตระหลบ กินตับส้อนเร้น ต่อเมื่อมรณา ขึ้นมาไม่เหน ดังก้านเผือกเปน เขียวขาวแดงมี ลางบางเล่าไซ้ ไม่เจ็บไม่ไข้ อยู่อยู่ดีดี ขึ้นมาให้เห็น สองสามราตรี จึ่งไข้ก็มี อย่าให้รักษา ถ้าว่าล้มไข้ ลงก่อนเล่าไซ้ สองสามวันมา ผุดขึ้นให้เหน ดำเขียวขึ้นมา ท่านให้รักษา แต่งยาติดตาม ถ้าว่าออกดำ ขึ้นเขียวช้ำช้ำ ดุจดังสีคราม รายทั่วกายา ดังสีหว้าห่าม ลางคาบขึ้นคล้าม สีอย่างจิงจำ เติบเท่านิ้วชี้ สองนิ้วก็มี เรียกว่าออกดำ พิเคราะห์ให้แท้ แน่แล้วจึ่งทำ ยาแก้ออกดำ ทำตามตำรา
(๑) ถ้าว่าออกแดง สีนั้นเปนแสง ดุจชาดหยอดทา ผุดขึ้นมาเล่า เม็ดเท่าถั่วงา สองนิ้วหัดถา นิ้วหนึ่งก็มี ถ้าไข้สะท้าน ร้อนหนาวครั่นคร้าน มิได้ยืนที่ ถ้าผุดขึ้นมา เท่าสะบ้าก็มี ลักษณดังนี้ เรียกว่าปานดำแดง เปนวงกลมอยู่ บอกไว้ให้รู้ ปานดำพิษแรง ขึ้นแต่ครึ่งขา ว่าไว้ให้แจ้ง เปนตายคลางแคลง แบ่งเท่ากันนา ถ้าตลอดถึงเท้า เปนกรรมของเขา แล้วอย่าสงกา ร้อยหนึ่งรอดคน เปนพ้นปัญญา ปานแดงท่านว่า ลักษณะเหมือนกัน ขึ้นซ้ายชายหย่อน พิษมันนั้นอ่อน กว่าปานดำนั้น ให้เร่งรักษา หาแพทย์ขยัน เร่งเยียวยากัน อย่าได้ไว้ใจ
(๒) ถ้าไข้ครั่นตัว แลให้ปวดหัว อย่าได้สงไสย ว่าดาวเรืองนั้น ยังดั้นอยู่ใน เหมือนโคมตามไว้ ให้พิจารณา เหนดังหยอดชาด พล้อยๆประหลาด ไปทั่วกายา พิเคราะห์เหนแน่ แท้แล้วจึ่งยา ตามในตำรา ท่านมากล่าวไว้
(๓) ถ้าไข้สะท้าน ร้อนหนาวครั่นคร้าน เสียวซ่านทั่วไป มะเมอเพ้อพำ ร่ำรี้ร่ำไร ดุจดังผีไพร ถูกต้องแลนา ตัวตีนเย็นซ้ำ มือกำตีนกำ บิดเบือนกายา เปนสายโลหิต ติดในลูกตา ให้ร้อนนักหนา ดุจเปลวไฟลน ว่าไข้ลากสาด ผุดขึ้นประหลาด ดำแดงขาวปน ดุจดังก้านเผือก กลิ้งเกลือกสับสน ยากินยาพ่น แกให้ถูกที ถ้าเหนปรากฎ ดังก้านเผือกสด ดำแดงขาวมี ถ้าดำพิษแรง กว่าแดงขาวสี พิเคราะห์ให้ดี แต่งยาตามทาง
(๔) ยอดดำเชิงขาว อาจาริย์ท่านกล่าว ไว้เหล่าหลายอย่าง ชื่อว่าตะมอย พิษค่อยเบาบาง
(๕) ถ้าฟกบวมบ้าง ชื่อมเรงทูมนา
(๖) ถ้าเหนเปนแถว รีรีเปนแนว เกี่ยวก่ายไปมา ชื่อสังวารพระอินทร์ หญิงซ้ายชายขวา ขึ้นต้องตำรา ตายอย่าสงไสย ชายซ้ายหญิงขวา อาจาริย์ท่านว่า มิพอเปนไร พอเยียวยาคลาย ค่อยหายค่อยไป หยูกยาเตรียมไว้ ให้ถูกทำนอง
(๗) ไข้หนึ่งเล่านา ขึ้นสองต้นขา เขียวขึ้นเปนหนอง ลางบางหย่างสี ลูกหว้างอมงอม พิษนั้นพานถ่อม ชื่อว่ากระดานหิน ยังไม่ปอกก่อน แก่ได้โดยถวิล ถ้าลอกปอกแหล่ ตายแท้อย่าหมิ่น บอกไว้ให้สิ้น อย่าได้ฉงน
(๘) ถ้าดูเหนคล้ำ อย่างลูกจิงจำ เปนเงาในตน ชื่อมหาเมฆแล เร่งแก้ขวายขวน เหนจะอับจน ตามแต่บุญนา
(๙) อาจาริย์กำหนด ชื่อหงษรันทด มันผุดขึ้นมา ดังไข่ปลากราย รายทั่วกายา ลิ้นกระด้างปากอ้า คางแขงสลบไป ถ้ายังอ่อนอยู่ หาท่านผู้รู้ ช่วยแปลแก้ไข ถลอกปอกหมู สุดรู้จนใจ เกรียมดังไฟไหม้ ประกายดาดเหมือนกัน
(๑๐) จันทสูตรกำหนด ผุดขึ้นดังผด แขนทั้งสองนั้น ท่านให้เร่งแก้ ยาแปรจงพลัน ถ้ารู้เท่ามัน มิพอเปนไร
(๑๑) ถ้าขึ้นยอดแหลม เล็กเล็กขึ้นแซม เปนเหล่าๆ ไป นิ้วหนึ่งสองนิ้ว อย่าได้สงไสย จะบอกชื่อไว้ ระบุชาติแลนา
(๑๒) ถ้าเหนเปนแถว รีรีเปนแนว ดำแดงลงมา ชื่อสายฟ้าฟาด ร้ายกาจนักหนา เร่งรัดหยูกยา ตามบุญตามกรรม
(๑๓) ชื่อไฟเดือนห้า พิษแรงแขงกล้า แดงแล้วกลับดำ ชื่อนั้นแปลไป ไฟฟ้าจงจำ แก้สีที่ดำ แดงได้ไม่ตาย ให้เปนต่างๆ ชักปากเบี้ยวบ้าง ให้คางคลาดคลาย ชักตาแหกเหิน ให้เร่งขวนขวาย แปรยาให้ผาย เหนไม่มรณา
(๑๔) ถ้าเปนแผ่นไป หัวเล็กเล็กไซ้ เปนเหล่าขึ้นมา มักเมื่อยกระดูก ทุกทั่วกายา บิดกายซ้ายขวา เขฬาเหนียวให้ ชื่อเข้าไหม้น้อย พิษพานจะถอย พอเยียวยาคลาย
(๑๕) ถ้าเหนสีเหลือง มือเท้าขวาซ้าย หน้านั้นเหลืองคล้าย เหมือนดอกบวบขม มักให้เปนบิด ปวดเปนโลหิต เน่าในสะสม จำจะบันไลย เพราะกาลมูตรจม กินตับทับถม มิรู้ว่าเปนบิดนา
(๑๖) ลางไข้วิปริต ตกเปนโลหิต ทั้งเก้าทวารา มิได้เจ็บไข้ ตกเลือดออกมา จงเร่งรักษา อย่าได้ไว้ใจ
(๑๗) ลางบางเปนขด ให้เหนปรากฎ ชักกลมเข้าไป แล้วชักหงายแหงน หลังแอ่นขึ้นให้ ล้มลงทันใจ เภทไข้นานา
(๑๘) ไข้สี่ประการ โดยดังอาจาริย์ ท่านไว้ตำรา มันย่อมแกมไข้ ผุดผื่นขึ้นมา ประดงศิลา ประดงน้ำประดงไฟ ประดงแกลบครบสี่ จะบอกตามที่ ยังมิเข้าใจ ประดงหินให้เชื่อม นอนนิ่งแน่ไป มิลุกขึ้นได้ ทั้งคืนทั้งวัน ประดงไฟร้อนพ้น ดังเอาไฟลน ร้อนมิเท่าทัน ประดงแกลบนั้น คันพ้นอภิปราย เหลืออดเหลือกลั้น เกาจนเลือดนั้น ติดเล็บบหาย ประดงน้ำนั้น กลางคืนกลางวัน มิรู้สึกกาย อายวันหนึ่ง จะถึงความตาย ให้แพทย์ทั้งหลาย พึงรู้เล่ห์กล ชื่อฟองสมุทรา ถ้าผุดขึ้นมา สีเขียวมัวมน ถ้าขึ้นจากอก ตกที่อับจน ชายขวาหญิงซ้าย เร่งให้ขวายขวน เหนจะอับจน อย่าได้ไว้ไจ ชายซ้ายหญิงขวา อาจาริย์ท่านว่า ไม่พอเปนไร ถ้าเหนดำดำ ดุจดังถ่านไฟ เทียมเนื้อไรไร เติบเท่าเมล็ดงา ชื่อมหานิล อย่าได้ดูหมิ่น เร่งแปรหยูกยา แต่บรรดาไข้ ในตักกะศิลา ให้พิจารณา ขึ้นร้ายขึ้นดี ขึ้นอกขึ้นหน้า ตกที่ร้ายนา แปรยาจงดี แก้ตามทำนอง ให้ต้องคำภีร์ แปรร้ายเปนดี ก่อนอย่านอนใจ อาจาริย์กำหนด ให้แต่งโอสถ กระทุ้งภายใน แล้วพ่นยานอก ให้ออกจนได้ ปรากฏแล้วไซ้ พิษจึงระเหย จึงไม่กินไส้ กินตับปอดได้ ท้องไม่ร่วงเลย ประทับสำคัญ ก่อนนั้นอย่าเฉย กินยาตามเคย แปรร้ายเปนดี พิเคราะห์ตามไข้ หนักเบาอย่างไร อย่าให้เสียที ทำตามทำนอง ให้ต้องพิธี พิเคราะห์ให้ดี จึ่งมีเดชา รากเท้ายายม่อม มะเดื่อทุมพร อิกรากคนทา ชิงชี่น้ำนอง ให้ต้องตำรา ปู่เจ้าเขาเขียว ย่านางแลนา ศิริสรรพยา ให้เอาเสมอกัน ต้มให้กินก่อน ตกถึงอุทร ออกสิ้นทุกพรรณ ท่านตีค่าถึง ตำลึงทองนั้น ตำเถิดขยัน กลั่นแกล้งกล่าวมา ยาพ่นภายนอก กระทุ้งให้ออก มานอกกายา หญ้านางใบมะขาม วัลย์เปรียงเอามา ดินประสิวแทรกยา พ่นผุดทันใจ เหนแท้แล้วเล่า เอารากฝักเข้า ขี้กาแดงใส่ แทรกดินประสิว พ่นผิวลงไป กินยาภายใน เสียก่อนแลนา เอาใบมะผู้ มะเมียทั้งคู่ มะยมให้หา มะเฟืองมะกรูด มะนาวแลนา คนทีสอมา หญ้าแพรกปากควาย มะตูมเอาใบ ขมิ้นอ้อยไซ้ ศิริยาทั้งหลาย เสมอภาคหมด บดปั้นละลาย น้ำซาวเข้ากินหาย แปรร้ายเปนดี พ่นแปรนอกนา เอารังหมาล่า ที่ร้างแรมปี หญ้าแพรกปากควาย ใบมะเฟืองมีสี ศิริยาทั้งนี้ เท่ากันบันจง ปั้นแท่งละลาย ซาวเข้าเปนกระสาย ขวนขวายใส่ลง พ่นแปรแก้ย้าย หายดังจำนง เปนดีโดยจง ให้พ่นสามครา แต่งยาครอบไข้ สาระพัดแก้ได้ ไข้ตักกะศิลา จันทน์แดงจันทน์ขาว ใบสวาดหัวคล้า ง้วนหมูคงคา สแกจิงจำ ผักเข้าเข้าไหม้ ผักหวานบ้านไซ้ ภิมเสนแทรกนำ หญ้านางมะนาว สูเจ้าจงจำ เสมอภาคเอาน้ำ ซาวเข้าละลาย เปนยาภายใน กินประจำไข้ กว่าจะถอยคลาย ระวังแต่กาฬ จะเกิดมากมาย ทั้งหญิงทั้งชาย อย่าได้ใว่ใจ
(คำภีร์ตักกะสิลาสังเขปเพียงนี้)
จะกล่าวกำเนิด ทั้งที่เกิดที่อยู่ ทั้งฤดูเดือนวัน อายุปันเวลา อาหารฝ่าสำแลง โรคร้ายแรงต่างๆ ยาหลายอย่างหลายพรรณ สิ้นด้วยกันเก้ารศ จงกำหนดอย่าคลาด ยารศฝาดชอบสมาน รศยาหวานทราบเนื้อ รศเมาเบื่อแก้พิษ ดีโลหิตชอบขม เผ็ดร้อนลมถอยถด เอ็นชอบรศมันมัน หอมเย็นนั้นชื่นใจ เค็มทราบในผิวหนัง เสมหะยังชอบส้ม กำเริบลมที่อยู่ เปือกตมฟูเยือกเย็น เนื้อหนังเอ็นปูปลา ย่อมภักษาครามครัน เสมหะนั้นโทษให้ ที่อยู่ในชลธาร มักเสพหวานเนืองกิจ ดีโลหิตจำเริญ ที่อยู่เทินเนินผา อาหารฝ่าเผ็ดร้อน อนึ่งสัญจรนอนป่า เพื่อภักษางูเห่า กำเริบเร้าร้อนรุม สันนิบาตกุมตรีโทษ ไนยหนึ่งโสดกล่าวมา ดูว่าเปนหก ท่านแยกยกกล่าวไว้ เดือนหกในคิมหันต์ ควรแบ่งปันเอากึ่ง แรมค่ำหนึ่งถึงเพ็ญ เดือนสิบเปนคิมหันต์ กับวะสันต์ฤดู เปนสองอยู่ด้วยกัน อย่าหมายมั่นว่าฝน บังบดบนยิ่งร้อน พระทินกรเสด็จใกล้ มาดแม้นไข้สำคัญ เลือดดีนั้นเปนต้น แรมลงพ้นล่วงไป ถึงเพ็ญในเดือนยี่ อาทิตย์ลีลาศห่าง ฤดูกลางเหมันต์ กับวสันต์เปนสอง น้ำค้างต้องเยือกเย็น เสมหะเปนต้นไข้ แรมลงไปเพียงกึ่ง เดือนหกถึงเพ็ญนั้น เข้าคิมหันต์ระคน เหมันต์ปนสี่ปักข์ ลมพัดหนักแม้ไข้ กำเนิดในวาตา ซึ่งกล่าวมาทั้งนี้ ต้นปลายปีบรรจบ ฤดูครบเปนหก สี่เดือนยกควบไว้ ฤดูใดไข้เกิด เอากำเนิดวันนั้น เปนสำคัญเจ้าเรือน กำเริบเดือนนั้นว่า ในเดือนห้าเดือนเก้า เดือนอ้ายเข้าเปนสาม เดือนนี้นามปถวี เดือนหกมีกำหนด เดือนสิบหมดเดือนยี่ สามเดือนนี้ธาตุไฟ อนึ่งนั้นในเดือนเจ็ด เดือนสิบเอ็ดเดือนสาม สามเดือนนามธาตุลม เดือนแปดสมเคราะห์เดือน สิบสองเลื่อนเดือนสี่ สามเดือนนี้อาโป กำเริบโรคามี ธาตุทั้งสี่กล่าวมา รายเดือนว่าเหมือนกัน อนึ่งสำคัญลมดี กำลังมีด้วยไฟ ธาตุภายในแรงยิ่ง อาโปสิ่งทั้งหลาย กำเริบร้ายด้วยเภท เสมหะเหตุเปนต้น สันนิบาตท้นแรงไข้ กำเนิดในปถวี กำเริบมีกำลัง หนึ่งเด็กยังไม่รุ่น ยามเช้าครุ่นครางไข้ ปฐมไวยพาละ โทษเสมหะพัวพัน หนุ่มสาวนั้นเปนไป กำลังในโลหิต ไข้แรงพิศม์เมื่อเที่ยง คนแก่เพียงพินาศ ไข้บ้ายชาติวาตา ไข้เวลากลางคืน เสมหะฟื้นลมอัคคี สันนิบาตตรีโทษา หนึ่งคลอดมาจากครรภ์ ระวีวันเสารี เตโชมีเปนอาทิ จันทรครูปัถวี อังคารมีวาโย พุฒอาโปสุกรด้วย ธาตุนี้ม้วยกับตน โรคระคนทั่วไป ปฤกษาไข้จงมั่น ฤดูนั้นเข้าจับ อายุกับเพลา เดือนวันมาประมวณ จึ่งใคร่ครวญด้วยโทษ ไนยหนึ่งโสดไข้นั้น แทรกซ้ำกันบางที วาโยดีเจือกัน เสมหะนั้นกับดี เสมหะมีกับลม ใคร่ให้สมอย่าเบา อย่าฟังเขาผู้อื่น คำภีร์ยืนเปนแน่ กำหนดแก่เจ้าเรือน อายุเดือนวันเพลา กำเริบมาเปนแทรก ไข้มาแขกอย่ากลัว ถึงมึนมัวซบเซา ถ้าไข้เจ้าเรือนไป ไข้แขกไม่อาจอยู่ อนึ่งเลงดูในไข้ ภอยาได้จึ่งยา ไม่รู้อย่าควรทำ จักเกิดกรรมเกิดโทษ
(ว่าด้วยน้ำนมดีแลชั่ว)
ไนยหนึ่งโสด เภทพงษาษัตรี ในคำภีร์ว่าไว้ ดีร้ายให้ปรากฎ รูปนมรสต่างกัน
(๑) ถ้าหญิงนั้นมีกาย อกไหล่ผายเนตรน้อย ภักตร์แช่มช้อยชมชวน นิ่มเนื้อนวนเอวรัด นาสาทัดเล็บสิงห์ หลังราบยิ่งถันตั้ง เต้ากลมดังดอกบัว หัวนมเล็กขอบแดง กล้องแกล้งมือ เท้าเรียว น้ำนมเขียวรศหวาน
(๒) รูปหนึ่งพานไหล่สอบ หน้ากลมชอบเนตรน้อย ภักตร์แช่มช้อยดวงถัน ดังบุษบรรต์ตูมตั้ง พิศผิวหนังเหลืองสี การะเกษมีกลิ่นกาย หอมรวยคล้ายเหมือนกลิ่น การะเกษยินนามมา เบ็ญกัลยาปรากฎ น้ำนมรศข้นหวาน
(๓) หนึ่งนงพาลผิวพรรณ งามเกษกัณฐ์งามองค์ งามคิ้วก่งขนตา อ่อนนาสาสูงสม เต้านมกลมปลายงอน งามผิวอ่อนเอวกลึง น้ำนมพึงใจข้น รสหวานพ้นมันสักหน่อย
(๔) หนึ่งแช่มช้อยดวงภักตร วิไลยลักษณนารี เนตรมฤคีงามคม งามโอฐผมแขงขัน งามเบื้องบั้นนาภี กาบกล้วยมีสันฐาน สะโภกพานผายผึ่ง อกไหล่ขึงเพราพร้อม น้ำนมย่อมมีสี สังข์ขาวดีมีรศ มันปรากฎยิ่งนัก หนึ่งยศศักดิ์ตระกูล ในประยูรสุริยวงษ์ กระษัตริย์พงษ์เสษฐี ปุโรหิตมีเสนา เผ่าพันธุค้าซื้อขาย ชาวนาหมายรูปร่าง สรรพสรรพางค์กล่าวมา หาโรคาบมิได้ เปนเอกในสัตรี คุณนมมีกล่าวมา มาดแม้นว่ากุมาร เกิดบันดาลดวงแผน ซางร้ายแม้นได้กิน มนทินสิ้นเปนดี
(น้ำนมชั่ว)
(๑) รูปนมมีโทษนั้น เท้ามือสั้นกายยาว เนื้อเหลืองขาวสองสี ไม่พ่วงพีไม่ผอม นมยานย่อมหัวนม น้อยไม่สมเต้าใหญ่ หนังริมในเนตรหย่อน โลภกินบำญัติ สำเนียงทัดเทียมกาก์ กลิ่นกายาแรงราว น้ำล้างคาวเนื้อมี นามยักขินีกล่าวมา
(๒) หญิงใดถ้าผิวพรรณ์ ขาวสำคัญดำแดง กลิ่นกายแรงเหมือนชาย สำเนียงหมายเหมือนเสียง แพะร้องเพียงริมโอฐ กลมแท้โทษเท้าใหญ่ ฝ่าเท้าไม่เสมอกัน เดินเหินหันมักพิรุธ รูปนมดุจหนึ่งฅอ น้ำเต้าส่อสำคัญ นามหญิงนั้นหัศดี
(๓) หญิงหนึ่งมีอาการ ตาเหลือกลานไหล่ลู่ หน้าแข้งทู่ต้นแขน ใหญ่ยิ่งแม้นแม่มือ ใหญ่ใจดื้อใจร้าย นมหางปลายแบนเสียง เหมือนสำเนียงกาก์ ผมหยักโศกนมมีรศ เปรี้ยวปรากฎสำคัญ
(๔) หญิงหนึ่งนั้นสันทัด ขาวเหลืองสัทสำเนียง แม้นเหมือนเสียงปักษี พิราบมีกลิ่นกาย สาบแพะร้ายแรงครัน เต้านมนั้นเปนฅอ น้ำเต้าส่อรู้รศ นมปรากฎเฝื่อนฝาด ขื่นคาวชาติจืดจาง สีรูปร่างกล่าวมา ดุจตำราล้วนโทษ
(๑) หนึ่งโสดโทษลม กำเริบนมรศเปรี้ยว สีขุ่นเขียวคาวแรง น้ำหอยแมงภู่ต้ม เหมือนหนึ่งนมนั้นไซ้ หลั่งหายไปในน้ำ รศฝาดกำเดาให้ โทษนี้ไซ้เตโช กำเริบโรคามี
(๒) นมหนึ่งสีเขียวคาว กลิ่นร้ายราวแพะเพศ เสมหะเหตุปถวี กำเริบมีสองโทษ
(๓) นมหนึ่งโสดจางใส หลั่งลงในน้ำนั้น ไม่คุมกันเปนสาย ลอยกระจายทั่วไป โทษนี้ไซ้โลหิต กำเริบติดพัวพัน ไนยหนึ่งนั้นมารดา นอนเพลิงถ้าโลหิต มันทำพิษมิให้ เข้าไฟได้นมนั้น ติดขัดขั้นฤดู มีครรภ์อยู่ทั้งสาม โทษนมตามกล่าวมา แต่หลังอย่าพึงให้ ทารกได้ดื่มกิน เปนมลทินเหมือนชาด เอาไปพาดไปทา รักเปียกพาดำไป กินนมใช่อาหาร นมนั้นปานยาพิษ เหตุโลหิตมารดา กำเริบวาตภัค เร่งยาหักโทษใน มารดาให้สิ้นร้าย เหนคลายหายแล้วลอง ให้ถูกต้องตำรา ตักน้ำมาที่ใส หลั่งนมใส่ในน้ำ กลมจมล้ำอย่างดี ไม่กลมมีเปนสาย แต่จมปลายเปนกลาง นมสองอย่างเปนดี นอกกว่านี้ล้วนโทษ ไนยหนึ่งโสดมารดา รูปยักษพานอร ว่าบรอนแรงราค เลี้ยงลูกยากห่อนคง ถึงเผ่าพงษ์สมบูรณ์ ตามตระกูลเข็ญใจ รูปนมในกล่าวมา ทั้งมวนว่าเหมือนกัน
จักกล่าวลักษณไข้ เมื่อจับไซ้เวลามัน แลทั้งกำลังวัน ที่เปนนั้นกำหนดหมาย
จักกล่าวตรีเพศเข้า จับรุ่งเช้าจนถึงบ่าย สองโมงจึ่งค่อยคลาย ค่อยสบายในกายพลัน ไข้ที่ชื่อเอกโทษ แต่รุ่งโสดจนสายัณห์ ถึงค่ำสองทุ่มนั้น ชื่อทุวรรณโทษนา แต่รุ่งจนถึงค่ำ แปดทุ่มซ้ำรัตติยา จึ่งส่างไข้นี้นา เรียกชื่อว่าโทษเปนตรี
ลักษณเพศทั้งหลาย กำเริบร้ายกำลังมี กำเดาสี่ราตรี เสมหะมีในเก้าวัน โลหิตกำลังให้ เจ็ดวันไซ้เปนสำคัญ วาโยสิบสามวัน กำหนดนั้นเปนประธาน
กำลังธาตุทั้งหลาย กำเริบร้ายสี่สถาน ทั้งสามฤดูกาล ดุจดังท่านกล่าวไว้ แรกไข้สี่วาระ ชื่อตติยะจำเนียรไป ห้าวันถึงเจ็ดไซ้ ชื่อตรุณถ้ามิคลาย แปดวันถึงสิบห้า นั้นชื่อว่ามัธยมหมาย โทษสองจำเนียรปลาย สิบเจ็ดหมายชื่อบุราณ โทษสามถ้าพ้นนั้น กำหนดวันไม่ประมาณ เพราะธาตุนั้นพิการ ชื่อจัตตุนันทชวรแล
จะกล่าวลักษณไข้ ท่านกล่าวไว้สามประการ กำเดาสมุฎฐาน เดือดฟุ้งส้านจึ่งเปนไป เจ็บสูงเปนกำลัง ให้คลุ้มคลั่งดวงจิตรไหว ตัวร้อนดังเปลวไฟ ตาเหลืองไปให้เบาแดง รากเหลืองกระหายน้ำ ปากขมซ้ำน้ำลายแห้ง ผิวเนื้อแตกระแหง ผิวหน้าแดงตัวเหลืองไป กลางคืนหลับไม่สนิท จับดวงจิตรเคลิ้มหลงใหล น้ำตามักตกไป กำเดาให้โทษแลนา
ลักษณไข้เพื่อเสลด ให้อาเพศหนาวนักหนา ขนชันทั่วกายา จุกอุราแสยงขน อาหารกินมิได้ ปากหวานไปเหนพิกล ฝ่าเท้าฝ่ามือตน ขาวเผือดจนมูลหนักเบา ให้รากถอยอาหาร จับสะท้านให้เหม็นเข้า เปนแพทย์อย่าดูเบา เสมหะเล่าให้โทษนา
ลักษณไข้เพื่อโลหิต ย่อมทำพิศตัวร้อนกล้า กระหายน้ำปวดศิรา เจ็บกายาแทบทำลาย เบาเหลืองผิวตัวแดง ลิ้นคางแข็งฟันแห้งหาย ปากแห้งเหนียวน้ำลาย ธาตุภายในชักให้ลง เพศไข้ทั้งสามนี้ ในคำภีร์ท่านกล่าวตรง เปนแพทย์อย่าได้หลง ดูให้ตรงอย่าใจเบา
(จบเอกโทษ)
ลักษณอนึ่งโสด เพื่อทุวรรณโทษลมกำเดา จับหนาวสท้านเล่า ให้ร้อนเร่ากระหายชล เหงื่อตกระส่ำระสาย ไม่สบายในกายตน วิงเวียนเปนสละวน ปวดสูงพ้นจะทนทาน
ในเมื่อทุวรรณโทษ กำเดาโสตเสมหะถาน สองนี้มีอาการ หนาวสะท้านแสยงขน จุกอกหายใจขัด เหงื่อวิบัติตกทั้งตน ให้ร้อนอยู่สับสน ร้อนทั่วตนปวดศิรา
ในเมื่อทุวรรณโทษ วาโยโสตกับเสมหา จับหนาวแล้วร้อนมา วิงเวียนหน้าเหงื่อตกไหล ปวดหัวให้มัวตา อาหารากินมิได้ สองโทษหากเปนไป กำเริบไซ้ให้มีมา
ในเมื่อทุวรรณโทษ กำเดาโสตโลหิตา ราตรีไม่นิทรา ครั้นหลับตาหลงเพ้อไป ปวดเศียรสุดจะทน ให้สละวนในดวงใจ ระหายน้ำให้ร้อนใน อาหารไซ้ไม่นำภา
ในเมื่อโทษเข้าตรี ทั้งสามนี้คือเสมหา กำเดาแลวาตา กำเริบมาวิบัติไป ให้เจ็บทุกข้อลำ กระหายน้ำให้ร้อนใน ระส่ำระสายใจ เสโทไหลโซมทั้งกาย ให้ง่วงดุจดังบ้า ในอุราไม่สบาย โทษนี้เปนตรีปลาย แพทย์ทั้งหลายจงรู้นา
ในเมื่อโทษกำเดา โลหิตเข้ากับวาตา ทั้งสามกำเริบมา จึ่งเรียกว่าโทษเปนตรี ให้เมื่อยทั่วทั้งตัว เจ็บปวดหัวดังเปนฝี วิงเวียนไม่สมประดี หนักเกษีให้ซุนไป ให้จับหนาวสะท้าน เหม็นอาหารกินมิได้ เชื่อมมึนมักง่วงไป ท่านกล่าวไว้เร่งเรียนเอา
ในเมื่อโทษโลหิต เสมหะพิศแลกำเดา ทั้งสามเจือกันเข้า ให้ร้อนเร่ากระหายชล กลางคืนนอนไม่สนิท จับดวงจิตรรำสับสน เสโทตกทั่วตน ผิวหน้าคนนั้นเหลืองไป รากเหลืองติดโลหิต ตาแดงพิศร้อนคือไฟ โทษตรีอันมีใน ท่านกล่าวไว้สุขุมา
(จบตรีโทษ)
ในเมื่อโทษสี่นั้น ย่อมแปรผันเปนนาๆ กระด้างทั้งกายา หายใจขัดชักคางแขง ชิวหานั้นกระด้าง เพศต่างๆ ดังแสดง อาจาริย์ท่านกล่าวแจ้ง เรียกว่าโทษมรณชวน
จะกล่าวกำเนิดไข้ โดยในที่มีอาการ แพทย์จงสดับสาร อันควรทำจะสำแดง
ไข้ใดให้รนร้อน กระหายน้ำนั้นเรี่ยวแรง ปากไหม้แตกระแหง จักษุแดงพิการกล ให้เจ็บไม่เว้นว่าง ทั่วสรรพางค์ไปทั้งตน ที่ใดอันเย็นยน ที่อันนั้นก็พึงใจ
ไข้ใดให้เย็นนัก แลมันมักให้นอนไป อาหารเห็นเบื่อใจ ให้เจ็บฅอเจ็บลูกตา ตาแดงดูดังเลือด แลเจ็บหูทั้งซ้ายขวา กระดูกเจ็บทั่วกายา ให้อยากน้ำในราตรี หนึ่งนอนบห่อนหลับ หายใจคับบอิ่มดี ขัดข้องอุระทวี ให้รากเหลืองพิการกล
ไข้ใดสบัดหนาว แลสบัดให้ร้อนรน หน้าผากศีศะทนต์ ให้ปวดร่ำกระหน่ำไป เจ็บฅอแลขัดอก กระหายน้ำบคลายใจ เรี่ยวแรงบมีใน ให้ระทดระทวยกาย ปัสสาวะให้ขัดข้อง ไม่แคล่วคล่องในทางระบาย แพทย์จงกำหนดหมาย ให้สถิตย์สเถียรใจ ไข้สามประการนี้ กำหนดมีใช่อื่นไกล สันนิบาตจงแจ้งใจ กระทำให้พิการกล
ไข้ใดเจ็บสดือ กระพือขึ้นไปเบื้องบน หน้าตานั้นวิงวน ให้มืดมนแลพร่างพราย ให้เจ็บที่กำด้น ตลอดจนกระหม่อมหมาย สบัดร้อนทุรนราย แล้วสะท้านให้เยือกเย็น ไส้พุงนั้นพลุ่งพล่าน ในอาการจงเล็งเห็น สันนิบาตโลหิตเปน ประจักษ์แจ้งอย่าแคลงใจ
ไข้ใดให้เปนเม็ด ดูแดงทั่วทั้งตัวไป ให้ปวดขบศีศะใน เมื่ออาทิตย์สว่างวัน เรียกว่าสันนิบาต ปกังชาติหมู่มัน แพทย์เห็นจงสำคัญ ให้หยั่งรู้ในเชิงชาย
ไข้ใดพิศดูรูป พิเคราะห์ทราบว่าตัวลาย แม้นเหมือนดังเรื้อนราย แลมันเพ้อมะเมอไป คนอื่นจะพูดด้วย มิได้ยินสำเหนียกใน โรคนี้ใช่อื่นไกล คือตรีโทษเข้าเบียดเบียฬ
ไข้ใดให้หนาวสะท้าน ย่อมบิดคร้านหน้าวิงเวียน แสยงขนแลปวดเศียร กระหายหอบซึ่งวารี บั้นเอวแลท้องน้อย ประจำเจ็บมากทวี ปากฅอนั้นเคยมี น้ำลายเล่าก็ขาดไป นิทราก็ตาค้าง ด้วยทางลมเสมหะใน พัดปนระคนไป กำเนิดให้ซึ่งโรคา
ไข้ใดให้ตาแดง ผิวหนังแห้งอยู่โรยรา กระหายน้ำแลไสยา มิให้หลับระงับกาย ให้รากแลมูตรนั้น ดูสีสันก็เหลืองหลาย อาการเที่ยงดูเชิงชาย เปนสุดสิ้นสมประดี อาการนั้นบอกแจ้ง เปนตำแหน่งเสมหะมี เข้าปนระคนดี เปนสองทำประจำกาย
ไข้ใดให้ท้องขึ้น แลวิงเวียนศีศะสลาย ให้สอึกให้รากราย ด้วยโทษลมกำเดาทำ
ไข้ใดขัดอกจาม ตลอดถึงนาภีนำ เสมหะกำเดาทำ เข้าปะปนระคนกัน
ไข้ใดให้คลื่นเหียน แลอาเจียนน้ำลายครัน ลมเลือดน้ำเหลืองนั้น ทั้งสามโทษเข้าพันพัว
ไข้ใดให้นอนมาก ให้ขมปากให้เจ็บหัว หนึ่งนั้นให้เจ็บตัว กำเนิดเกิดไข้เพื่อดี
ไข้ใดมิให้หลับ ให้รากปวดศีศะมี ให้กระหายซึ่งวารี ให้เจ็บฅอปากแห้งไป
ไข้ใดให้เจ็บตา กระอายหัวดังฟันไฟ ทั้งสองไข้จงแจ้งใจ คือกำเดาให้โทษา
ไข้ใดมันให้เจ็บ แต่ฝ่าเท้านั้นขึ้นมา ให้ร้อนจนสิ้นสา รพางค์กายไม่คลายใจ ในราตรีให้เร่งยา อย่าให้ทันอุไทยไข กำเดาโทษนี้ไซร้ เร่งระมัดประหยัดกาย ไข้เพื่อโลหิตนั้น สำคัญเจ็บหน้าผากหลาย ใจมักกระสับกระส่าย จงแจ้งจำที่คำครู
ไข้ใดให้นอนฝัน มักคลั่งไคล้อายปากดู น้ำลายมากพราวพรู แลมือเท้าให้เยือกเย็น มีมารยาอยากอาหาร เนื้อคาวหวานจงเล็งเห็น ข้อมือข้อเท้าเปน ให้ขัดข้องไม่ว่องไว หนึ่งให้สบัดหนาว แลสบัดให้ร้อนไป โทษนี้เสมหะใน มากระทำเข้าย่ำยี
ไข้ใดกินอาหาร ให้ขมปากนั้นมากมี ให้อยากของมิดี อันแสลงซึ่งโรคา ให้สะท้านเนื้อระริก แลเสียวซ่านทั้งอาตมา หนึ่งเจ็บทั่วกายา ให้จุกเสียดไม่สมประดี
ไข้ใดหนาวสะท้าน แลบิดคร้านยอกเสียดมี ลักษณสองไข้นี้ เปนไข้เพื่อธาตุวาตา
ไข้ใดหนาวสะท้าน ปากหวานแลให้อา เจียนแสยงซึ่งโลมา หนึ่งหัวตัวแลลำฅอ ทั่วทั้งสรรพางค์เนื้อ ให้เจ็บสิ้นไม่เหลือหลอ นอนขึงไม่พึงพอ อนึ่งอาหารไม่นำพา
ไข้ใดให้สะอึก แลรากร้อนในวิญญา ทั้งบองไข้คือวาตา ให้โทษแท้ประจักษ์ใจ คัมภีร์สารสงเคราะห์ ท่านจัดเจาะประจงไข ด้วยลักษณใน สำประชวนห้าประการ เพื่อเลือดแลกำเดา จักษุแดงโลหิตปาน เพื่อเสมหะสัณฐาน จักษุดังขมิ้นทา หนึ่งเกิดเพื่อดีนั้น ด้งแว่นเขียวเข้าปะตา หนึ่งเกิดเพื่อลมกล้า จักษุคล้ำให้มัวไป จำพวกหนึ่งจักษุนั้น ไม่สู้แดงประการใด เพื่อเส้นอำมพฤกใน ให้เกิดกับสำหรับชาย ถ้าแลสัตรีนั้น แพทย์จงได้สำคัญหมาย เพื่อเส้นปัศฆาฏท้าย เกิดสำหรับกับสัตรี
ไข้ใดให้กายนั้น ดูเศร้าดำไม่มีศรี ให้ไอแห้งอยากวารี ให้ฝาดปากเจ็บอกไป หายใจให้ขัดข้อง ด้วยในท้องเปนก้อนใน แพทย์จงกำหนดใจ เปนเพื่อลมสิ่งเดียวดาย
ไข้ใดให้เจ็บหนัง ปัสสาวะนั้นเหลืองหลาย ให้ร้อนกระวนกระวาย ให้พึงใจที่อันเย็น ตาแดงแลลงท้อง ให้อยากน้ำวิบัติเปน ไข้เพื่อกำเดาเห็น ประจักษ์จิตรอย่าคิดฉงน
ไข้ใดศีศะนั้น ให้ปวดเหลือกำลังทน ให้สะท้านบิดคร้านตน ให้ไอให้หาวนอน หนึ่งให้เสโทตก จะหยิบยกอธิกรณ์ เพื่อลมเสมหะจร เข้าทับทำประจำเปน
ไข้ใดให้ซึมมัว กระหายน้ำสะท้านเย็น ขมปากวิบากเปน หนึ่งท้องให้ร้องไป ให้เจ็บตัวเสโทตก หนึ่งให้กำเริบไอ เพื่อเสมหะกำเดาใน กระทำให้พิการกาย หนึ่งไข้ตรีโทษนั้น เปนโทษสามประการหมาย หนึ่งเจ็บไปทั่วกาย หนึ่งนอนไม่หลับไหล หนึ่งเล่าอาหารเคย ก็ละเลยไม่อาไลย แต่อาการที่เกิดใน เปนทุวรรณโทษา ถ้าแพทย์ใดสำนักนิ์ครู เรียนรอบรู้ในโรคา ยังพอจะเยียวยา ไว้สำนวนกระบวนทำ
ไข้ใดให้ไอแห้ง แลให้หอบเสมหะนำ ตั้งอยู่ในฅอทำ ให้แพทย์พึงกำหนดใน เล็บมือแลเล็บเท้า แลลิ้นนั้นก็เขียวไป ตานั้นก็เขียวไซ้ ดังตาแมวมาติดตา สาบกลิ่นดังสุนักข์ แพะแร้งแลนกกา นำพร้อมด้วยโทษา โทษนั้นเที่ยงอย่าเกี่ยงใจ นามชื่อสันนิบาต มาตัดชาติทุกข์ไป ไม่พร้อมดังกล่าวไข แพทย์พอได้จะตามทัน
ไข้ใดล้มไข้ลง ในวันหนึ่งแลสองวัน ให้เชื่อมมึนอาการนั้น ไม่รู้สมประดีใด ให้ปิดอุจจาระ ยาถ่ายก็มิไป ทั้งอาหารบทานได้ แลให้รากนั้นมากครัน ถ้าอาการนั้นยืนไป ถึงสิบวันสิบเอ็ดวัน โทษตัดอย่าตามมัน เปนลักษณแห่งปถวี
ไข้ใดล้มไข้ลง ในสามวันสี่วันมี นอนสดุ้งไม่สมประดี สติพลั้งไม่ยั้งกาย ให้เพ้อให้เรอราก แลรากมีแต่น้ำลาย มือเท้าทั้งขวาซ้าย ให้ผิดเพศสังเกตเย็น ได้หนึ่งจะเสียสอง ในทำนองจงเล็งเห็น อาการที่มันเปน คือโทษธาตุชาติวาตา ถ้าแก้มือแลเท้า มิได้เรียบให้ร้อนมา อาการบันดาลดา ให้คลุมเครือเรื้อรังไป ถึงเก้าวันสิบวัน จะอาสัญอย่าสงไสย เที่ยงแท้อย่าอาไลย เพราะโทษตายนั้นมีมา
ไข้ใดล้มไข้ลง อยู่ในสามสี่เวลา อาการมันมีมา บางทีนั้นให้ลงไป บางทีมันให้ตก เสมหะโลหิตใน ตามช่องทวารไข ทั้งหนักเบาแลบางที ให้รากซึ่งโลหิต จงเร่งคิดถึงชีวี ไข้ใดเปนดังนี้ อาโปธาตุนั้นบันดาล ถ้าแก้ด้วยยายำ ที่เคยซ้ำเปนหลายขนาน มิถอยซึ่งอาการ มันแขงขืนจะยืนไป ถึงแปดวันเก้าวัน เปนเที่ยงธรรมจะบรรไลย แพทย์จงสำคัญใจ กำหนดไว้ในอุรา
ไข้ใดล้มไข้ลง ถึงสามวันสี่วันมา ให้ร้อนทั่วกายา ทั้งภายนอกแลภายใน ให้ทนทุรนราย กระสับกระส่ายในหัวใจ ให้ประพรมน้ำไป มิได้ขาดที่กายา ให้ลิ้นแห้งฅอแห้ง แห้งจนถึงในอุรา อยากน้ำไม่เปนครา ให้คลั่งไคลไม่สมประดี ให้เจ็บนั้นต่างๆ ดังหนึ่งคนมารยามี อยากของอันต้องที่ กำหนดห้ามยิ่งหยามใจ ดุจดังฉะมบปอบ เข้าล้วงลอบกินอยู่ใน โทษนี้คือธาตุไฟ กระทำให้วิบัติ์กาย จะได้สักส่วนหนึ่ง แลจะเสียสองส่วนทาย แก้ร้อนมิวายคลาย อาการนั้นยังยืดยืน ถึงเจ็ดวันแปดวัน อย่าหมายมั่นจะฝ่าฝืน โทษนี้ไม่ได้คืน ชีวิตรจะมรณา
ไนยหนึ่งจะขอไข โดยไนยท่านได้กล่าวมา แพทย์จงเร่งศึกษา สำเหนียกไว้ให้แม่นยำ เอกโทษทุวรรณโทษ แลตรีโทษให้โทษจำ เปลี่ยนแปลกแผนกทำ อาการทับสลับกัน
หนึ่งลมเปนเอกโทษ จงเงี่ยโสตร์สดับพลัน กำหนดอายุนั้น ห้าสิบปีทวีไป บังเกิดซึ่งโรคา ในวัสสาน์ฤดูใน ไข้แต่หัวค่ำไป มิได้มีความสบาย หนึ่งให้สะท้านหนาว สะท้านร้อนไปทั้งกาย ปากฅอเพดาลหาย น้ำลายขาดที่เคยมี ให้เจ็บระบมตัว ทุกเส้นเอ็นในอินทรีย์ พรรดึกก็เกิดมี หนึ่งให้นอนบเปนนอน จับแต่หัวค่ำไป กำหนดไข้ประจำจร ถึงสี่นาทีนอน แลไข้นั้นจึงวายคลาย เรียกว่าเปนเอกโทษ เราจับโจทย์ให้เห็นกาย ยังเราจะบรรยาย ให้สิ้นข้อที่อางขนาง ถึงคราวมิส่างจับ ยังขยับไปยาวทาง ถึงยามเที่ยงคืนกลาง ว่าเสมหะกับวาตา เรียกว่าทุวรรณโทษ ทั้งสองโสตให้โทษา มาตรแม้นมิโรยรา อาการจับขยับไป ถึงรุ่งตลอดเที่ยง จึ่งสำเนียงสำเหนียกใจ ตรีโทษประชุมใน สันนิบาตไม่คลาศคลา ถ้าว่าเอกโทษลม โดยนิยมท่านกล่าวมา เจ็ดวันจึ่งวางยา ท่านว่าไว้ในคำภีร์ ถ้าไม่ถึงเจ็ดวัน ไข้นั้นอาการทวี จับเกินซึ่งนาที ให้ผิดที่สังเกตมา อาการนั้นไม่สม ดังที่ลมเอกโทษา ให้แพทย์พึงเยียวยา อย่าเลยละให้ช้าที
อนึ่งดีเปนเอกโทษ ประมวณโทษให้เกิดมี อายุนั้นสามสิบปี ถึงสี่สิบถอยลงมา ไข้เกิดในคิมหันต์ ทั้งตวันเที่ยงเวลา ลักษณแห่งโรคา ให้ร้อนกล้าสกลกาย เหียนรากให้เพ้อทำ กระหายน้ำระส่ำระสาย อนึ่งให้มึนตึงกาย ทั้งปากฅอก็เลือกไป ทุกขสัตว์ทั้งเบาหนัก ให้เหลืองแดงพิการใน อนึ่งให้เสโทไหล เรียกว่าเอกโทษดี จับแต่ตวันเที่ยง ไปถึงบ่ายห้านาที แม้นยังไม่สมประดี อาการเกินสังเกตไป จนถึงเวลาค่ำ กำหนดย่ำจึ่งคลายใจ ทุวรรณโทษบังเกิดใน คือลมปนรคนดี ถึงกำหนดไม่ส่าง ไข้จับไปจนราตรี ยามหนึ่งสองยามมี ก็ไม่ส่างสว่างวาย จับจนประจวบแจ้ง อาทิตย์แสงจำรัสฉาย อาการทั้งนี้ทาย ถึงสันนิบาตตรีโทษา แพทย์ใดถ้าได้เห็น อาการเปนลำดับมา เร่งระมัดระเมียนยา ให้เร็วพลันจะเสียที ยาที่แก้เอกโทษ ทุวรรณโทษแลโทษตรี ตำหรับบังคับมี ให้เรียงเรียบระเบียบไป ถ้าจับเอกโทษดี อาการมีแต่เที่ยงไป สี่ห้านาทีใน ก็ส่างเสมอทุกเพลา กำหนดถึงเก้าวัน จึ่งผ่อนผันให้วางยา กล่าวตามท่านกล่าวมา สันโดษโดยแต่โทษดี เสมหะประกอบเกิด ในกำเนิดซึ่งโรคี อายุสิบห้าปี ฤดูนั้นก็เหมันต์ รุ่งขึ้นแต่เช้าสับ ประจวบจับถึงไก่ขัน ลักษณอาการนั้น ข้างนอกทั่วทั้งตัวตน ให้ร้อนกำลังกล้า ในกายาวิกลยล เยือกเย็นแสยงขน ทั้งหวัดไอก็มีมา ลำสอให้ตีบตื้น อาหารกลืนบลงหนา เชื่อมมึนหนักกายา ทั้งปากนั้นก็หวานไป อนึ่งให้อุจาระ ปัสสาวะจักษุใน ดูสีนั้นก็ขาวไป มิได้ปรกติดี ไข้จับแต่รุ่งเช้า ไปถึงห้าหกนาที อาการเช่นนี้มี ว่าเอกโทษเสมหะทำ ถ้าแม้นมิส่างเสื่อม ยังเลื่อนๆ เวลาประจำ ถึงเที่ยงตลอดล้ำ ไปจนบ่ายห้านาที ดีจรมาระคน เข้าปะปนเสมหะมี แม้นจับยังทับทวี จนเย็นย่ำสุริยันต์ โทษคลุ้มประชุมให้ ตลอดไปจนถึงสัน นิบาตตรีโทษนั้น จงรู้แจ้งอย่าแคลงใจ เอกโทษอาการต้น โดยนิพนธ์บังคับไข ไข้ถึงสองไป จงพึงฟังให้ตั้งยา เอกโทษนั้นมีสาม ประการนามแสดงมา กำหนดวันเวลา ก็เสร็จสิ้นในอาการ หนึ่งโสถจะกล่าวอ้าง โดยเปนทางพิศดาร เรียงเรียบระเบียบสาร ทุวรรณโทษนั้นสืบไป กำหนดฟังสังเกต ที่มีเพศปฐมไวย สิบหกปีบังเกิดไข้ ในคิมหันต์ฤดูกาล เสมหะนั้นเปนต้น ดีเข้าปนเปนสองถาน ระคนกันบรรดาล วิบัติเกิดซึ่งโรคี หนึ่งให้สะท้านหนาว สะท้านร้อนไม่สมประดี ปากฅอนั้นเลือกมี ระหายน้ำแลหอบไอ ให้เชื่อมมัวตัวหนัก จะลุกนั่งบอว่องไว กำเนิดไข้แต่เช้าไป จนบ่ายส่างสามนาที
หนึ่งโสถอายุนั้น โดยสำคัญสามสิบทวี ไปถึงสี่สิบปี ว่าดีนั้นกำลังครัน
อนึ่งเปนฤดูฝน ให้พิกลพิการพลัน บังเกิดซึ่งโรคันต์ ทุวรรณโทษนั้นมีมา ตั้งแต่ตวันเที่ยง จับไปจนถึงเวลา เย็นย่ำพระสุริยา จึ่งส่างสิ้นได้สมประดี ให้เชื่อมมึนมัวเมา แลเมื่อยขัดทุกข้อมี ให้หาวเหียนอาเจียนทวี ให้ปากฅอนั้นแห้งไป ฃนพองสยองกาย ระส่ำระสายในหัททัย อนึ่งให้สดุ้งใจ ทั้งศีศะก็ปวดครัน อาการพิกลเกิด เปนกำเนิดแห่งโรคันต์ ดีลมระคนกัน ให้แพทย์พึงวิจารณ์จำ
อนึ่งอายุสี่สิบ ถึงห้าสิบให้เกิดกรรม์ กำลังลมระดมทำ เปนไข้ลงในเหมันต์ ให้หนักในเนื้อตัว เปนหวัดไอปวดหัวครัน ข้อมือข้อเท้านั้น ให้เมื่อยขบบอวายคลาย
อนึ่งไซ้ในกายตน ให้ร้อนรนนั้นมากมาย เสโทบออกอาย ข้างนอกเย็นบอเว้นวัน แต่ค่ำประจำจับ จนรุ่งสับก็ส่างพลัน เสลดลมระดมกัน เปนสองแจ้งตำแหน่งนาม ทุวรรณโทษก่อเกิด ประชุมเชิดไว้เปนสาม อายุฤดูยาม กระทู้โทษแห่งโรคี กล่าวในไข้เอกโทษ ทุวรรณโทษลำดับมี เพลายามแลนาที กำหนดเนื่องเปนเรื่องมา แม้นจับนั้นทับทวี เกินนาทีแลเวลา ให้โทษถึงโทษา สันนิบาตจงแจ้งความ สันนิบาตจะก่อเกิด กำเนิดหว่างฤดูสาม ฤดูหกนั้นก็ตาม ให้กำหนดแต่เวลา รุ่งขึ้นแต่เช้าไข้ กำเริบไปไม่โรยรา จนสิ้นสุริยา เข้าสองยามเปนสำคัญ ในตำหรับบังคับขาด ว่าสันนิบาตเปนเที่ยงธรรม์ ดูเพศสังเกตุมัน ในอาการที่เกิดมี ให้จับสะท้านร้อน สะท้านหนาวทั้งอินทรีย์ จักษุทั้งสองมี ให้ปวดเคืองน้ำตาไหล ให้เจ็บทุกข้อลำ ถึงสมองกระดูกใน เหงื่อนั้นออกเอิบไป ทั่วทั้งในสกนธ์ตน ลูกตาทั้งสองนั้น ให้เหลืองทั่วทั้งมณฑล บางทีให้แดงยน ลูกตาล้นจากเบ้าตา จะแลดูสิ่งใด ไม่เที่ยงธามธรรมเนียมมา ปะหลับปะเหลือกตา ดังหนึ่งบ้าเข้าสิงใจ สองหูให้ตึงปวด ทั้งเพดาลก็คันไป ให้หอบแลหายใจ สอื้นอ้อนสะท้อนทำ ลิ้นปากก็เน่าเหม็น เปนเม็ดพรึงให้พึงจำ ให้ลิ้นบวมแลลิ้นดำ แลให้เจ็บในอุรา ให้เหียนแลเศียรนั้น ดูงกงันน่าเวทนา หนึ่งนั้นจะนิทรา ให้ตาหลับบอหลับใจ ลุกนั่งสกนธ์ตน ดูพิกลพิการไป หนึ่งนั้นปากฅอให้ แลเจรจาบอรู้คำ ทุกขสัตว์บังเกิดมี บางทีเขียวบางทีดำ ให้กระปริบกระปรอยทำ ไม่สดวกอย่าพึงแคลง รอบข้อทุกข้อนั้น เปนสายเขียวแลสายแดง เปนแห่งหนึ่งสองแห่ง แลสามแห่งสำคัญมี
อนึ่งเส้นนั้นให้เขียว ดูก่ายเกี่ยวทั้งอินทรีย์ อนึ่งท้องบังเกิดมี ให้ผะอืดผะอมลม ถ้าพร้อมดังกล่าวมา บอขาดค้างทุกสิ่งสม ธาตุเพลิงทั้งสี่กลม นั้นดับสิ้นจากอาตมา
อนึ่งผู้เปนอาพาธ สันนิบาตให้โทษา อาการนั้นจรมา ให้แพทย์พึงกำหนดใจ ถ้าบวมต้นหูนั้น ในเจ็ดวันจะบรรไลย ถ้าบวมลูกตาใน กำหนดไว้ห้าวันวาร ถ้าบวมถึงปากนั้น ในเจ็ดวันจะอวะสาน แพทย์เยาว์ปัญญาญาณ จงแจ้งจำที่รำพัน ไนยหนึ่งจะแจ้งเหตุ โดยประเภทซึ่งโรคันต์ เรียกว่าเปนทุวรรณ โทษทางระหว่างทำ คือลมแลเสมหะ เข้าปนปะระคนประจำ แพทย์จงสำเนียกนำ จะกล้าใครจะหย่อนใคร ถ้าลมกำลังแรง สำแดงท้องให้ผูกไป ทุกข้อทุกลำใน ให้มึนเมื่อยบอวายคลาย อนึ่งดูให้งกงัน ศีศะนั้นก็ปวดหลาย ลักษณดังนี้ทาย ว่าลมนั้นกำลังมี เสมหะบอกอาการ ให้โทษพาลกำลังทวี ให้หวัดแลไอมี จะนั่งลุกลำบากกาย ให้หนักซึ่งเนื้อตัว ทั้งเชื่อมมั่วก็มากมาย เปนตำแหน่งในเชิงชาย เสมหะกล้าบอกอาการ อนึ่งดีกับเสมหะ เข้าปนปะเปนสองถาน ดีกล้ามีอาการ ให้จับตั้งแต่เที่ยงไป ถึงบ่ายสามนาที จึ่งค่อยมีความศุขใจ แต่สามนาทีไป จนพลบค่ำจึงค่อยคลาย
ไข้นั้นให้เชื่อมมัว เหียนรากระส่ำระสาย อาการดังนี้หมาย คือดีมีกำลังครัน ถ้าไข้แต่เช้ามืด ถึงสามโมงเปนสำคัญ เชื่อมมัวหัวใจครัน ให้กายตึงไปทั้งกาย นั่งลุกให้พลุกพลัก เนื้อตัวหนักดังดินทราย จะนอนก็เคลิ้มคลาย ให้หลับๆ ตื่นๆ ไป อนึ่งนั้นให้เกิดเหียน ทั้งอาเจียนแลให้ไอ คือดวงเสมหะใน ให้โทษกล้ามากกว่าดี
อนึ่งดีกับลมโสด ถ้าลมโทษนั้นกว่ามี อาการจับทวี ตั้งแต่บ่ายสามโมงไป ให้เชื่อมมัวแลหาว เปนคราวๆ ครุ่นๆ ไป อาการจะนอนไซ้ ก็ไม่หลับระงับลง พลบค่ำจึ่งจับส่าง คนไข้สว่างอารมณ์ปลง จึ่งหลับสนิทลง จงรู้แจ้งอย่าแคลงใจ ถ้าดีกำลังเกิด ไข้กำเนิดแต่เที่ยงไป ดูเพศสังเกตใน อาการนั่งไม่ทรงกาย จะลุกก็เซซวน ให้ปั่นป่วนระส่ำระสาย ตัวร้อนก็มากมาย จับถึงบ่ายห้านาที ส่างสิ้นกำหนดไข้ ก็ค่อยได้ความศุขมี แพทย์จงกำหนดวิธี สำเนียกไว้ให้ชำนาญ ลักษณสันนิบาต อาพาธมีสามประการ ดีกับเสมหะถาน ทั้งวาโยระคนปน ทั้งสามใครยิ่งใคร จะนำไข้ให้เร่งรน แพทย์จงสำเนียกกล เราจะแจ้งแห้งอาการ ถ้าดีกับเสมหะ เข้าคละเปนสมุฏฐาน ยังอายุบรรดาล มาแซกซ้ำให้เรี่ยวแรง แต่บ่ายห้านาที ไม่คลายคลี่ประจำแปลง ถึงสามยามอย่าแคลง เปนกำหนดอาการกล อนึ่งนั้นให้เชื่อมมัว แลมึนตึงทั่วกายนต์ หลับหรือจะตื่นตน ไม่รู้ศึกซึ่งกายา อนึ่งนั้นให้หวั่นหวาด สดุ้งไปทั้งอาตมา ประสาทโสตจะเรียกหา ไม่ได้ยินว่ากลใด ด้วยลมนั้นแกล้วกล้า มันประดาพัดขึ้นไป ออกตาหูลำฅอไซ้ จงดูเพศสังเกตจำ ลักษณะเสมหะกล้า แต่บ่ายห้านาทีทำ จับไปจนพลบค่ำ ค่ำจนถึงสว่างจัน ถึงสามนาทีเช้า ค่อยส่างเมาอาการมัน ลักษณะซึ่งไข้นั้น จะนั่งลุกเปนศุขกาย ให้หอบนั้นบ่อยๆ ให้เหียนเปนกำลังคลาย ให้ถ่มซึ่งน้ำลาย แลหนักตัวมึนตึงไป ผิวเนื้อนั้นเย็นครัน ทั้งกลางคืนกลางวันใน ปากลิ้นให้เลือกไป สังเกตเหตุนี่เพศมัน อนึ่งนั้นเล่าโสดไข้ มานำให้ซึ่งโทษทัณฑ์ แกล้วกล้ายิ่งกว่ากัน ให้จับแต่เช้านั้นไป จนถึงเวลาค่ำ กำหนดย่ำค่อยคลายใจ ในเมื่ออาการใน จะนั่งนอนไม่สบาย ร้อนเปนกำลังกล้า นอกกายาแลในกาย ลิ้นฅอก็แห้งหาย น้ำลายขาดที่เคยมี ทุกขสัตว์ทั้งเบาหนัก ก็พิกลพิการมี ดูเหลืองประเทืองสี ทั้งจักษุก็แดงไป บางทีจักษุนั้น ดูผิวพรรณนั้นเหลืองใน น่าอกให้เต้นไป มิได้ขาดในอาการ
กล่าวสันนิบาตโสด เปนตรีโทษบรรหารสาร แพทย์ใดได้พบพาน จงเล่าทำให้จำเวย ประเภทไข้เท่านี้ เราบอกชี้ผวนเฉลย ข้อคำที่ร่ำเหวย เสร็จสมมุติยุติกา
จะกล่าวเพศชีพจรจำ เดือนขึ้นค่ำผ่าบาทา เร่งรีบให้กินยา ตามตำราสดวกดี สองค่ำอยู่หลังบาท อาจสามารถแก้โรคี กินยาสดวกดี ตามคำภีร์ที่มีมา สามค่ำอยู่ศีศะ ไชยชะนะแก่โรคา เร่งถ่ายเร่งผายยา ดีนักหนาอย่าสงไสย์ สี่ค่ำประจำแขน ตามแบบแผนอันพึงใจ ผายยามิเปนไร โรคใดๆ อันตรธาน ห้าค่ำประจำลิ้น ยาที่กินแล่นเฉียวฉาน วาโยย่อมกล้าหาญ ขึ้นตามตนรากอาเจียน หกค่ำย่อมเรียงราย ทั่วทั้งกายให้คลื่นเหียน ป่วนปั่นให้วิงเวียน ย่อมติเตียนตำรายา เจ็ดค่ำประจำแข้ง ตามตำแหน่งให้ผายยา รงับดับวาตา ในอุราไม่แดกดัน แปดค่ำอยู่ท้องน้อย รยำห้ามกวดขัน กำเริบทุกสารพรรณ ตำรานั้นว่ามิดี เก้าค่ำประจำมือ เร่งนับถือเปนศุขี รงับดับโรคี จำเริญศรีอายุนา สิบค่ำประจำก้น ดีล้นพ้นต้องตำรา ชะนะแก่โรคา ดับวาตาถอยลงไป สิบเอ็ดค่ำประจำฟัน ซึ่งห้ามนั้นอย่าสงไสย มักรากลำบากใจ โรคภายในกำเริบมา สิบสองค่ำประจำคาง อย่าละวางในตำรา กำเริบร้ายโรคา อย่าวางยาจะถอยแรง สิบสามค่ำอยู่ขาดี อันโรคีไม่ระแวง ทั้งโรคร้ายก็หน่ายแหนง อย่าควรแคลงเร่งวางยา สิบสี่ค่ำประจำหลัง อย่าพลาดพลั้งเร่งศึกษา ห้ามไว้ในตำรา ทุเลายาลำบากกาย สิบห้าค่ำประจำใจ ท่านกล่าวไว้สำหรับชาย อย่าประจุยารุถ่าย อย่ามักง่ายว่าตามมี แรมค่ำหนึ่งจำใจใส่ ประจำใต้ฝ่าตีนดี สองค่ำประจำที่ หลังตีนมีอายุนา สามค่ำอยู่สดือ อย่านับถือมักรากรา สี่ค่ำอยู่ทันตา จะมรณามัวยบรรไลย ห้าค่ำประจำลิ้น ห้ามอย่ากินรากพ้นไป หกค่ำอยู่เศียรไซ้ ดับโรคไภยสิ้นทั้งปวง เจ็ดค่ำประจำตัว ย่อมเกรงกลัวปะทะทรวง แปดค่ำว่าหนักหน่วง อยู่ในทรวงย่อมจะตาย เก้าค่ำประจำคาง เปนปานกลางคลื่นลงสาย สิบค่ำแขนสบาย ลงง่ายดายเร็วหนักหนา สิบเอ็จค่ำประจำมือ เร่งนับถือตามตำรา สิบสองค่ำอยู่นาสา หายโรคาอย่าสงไสย์ สิบสามค่ำอยู่กรรณ์ พยาธินั้นสิ้นสูญไป สิบสี่ค่ำอยู่ปากไซ้ ห้ามมากไว้สิ้นชีวี สิบห้าค่ำอยู่ฅอ จงรั้งรอตามวิธี กินยาว่ามิดี ห้ามทั้งนี้ตามตำรา ชีพจรนี้สำคัญ ข้างขึ้นนั้นแลแรมหนา เหมือนกันดังกล่าวมา จะผายยาดูให้ดี บูราณท่านตั้งไว้ คัมภีร์ไซ้สำหรับมี ดับพยาธิโรคี อายุยืนเจริญเอย
บัดนี้จะกล่าวแถลง ให้รู้แจ้งแห่งธาตุหนอ สังเขปไว้แต่ย่อๆ พอเปนอย่างทางเล่าเรียน ผู้ใดได้พบเหน อย่าล้อเล่นแลติเตียน ด้วยข้าอุส่าห์เพียร จึ่งได้เขียนเปนตำรา จักกล่าวตามลักษณ ชื่อรัตนะธาตุทั้งห้า อาจาริย์ท่านพรรณา คัดออกมาจากโรคนิทาน ลักษณนั้นมีห้า เปนธรรมดาแต่โบราณ คือธาตุนั้นพิการ กำเริบแลหย่อนไป อนึ่งเล่าคือธาตุแตก เปนแพนกนับออกไว้ ธาตุออกจากกายไซ้ สังเขปได้ห้าประการ
จะกล่าวธาตุปถวี โทษนั้นสี่สิบสองสถาน อาพาธนั้นบันดาล ให้เจ็บปากแลเจ็บฟัน ผมร่วงเจ็บในสมอง หนังหัวพองขนลุกชัน เจ็บในก้อนเนื้อนั้น เจ็บแถวเอ็นแลดวงใจ ผิวหนังแตกระแหง เจ็บทุกแห่งกระดูกใน นาภีนั้นปวดเจ็บไป ปัถวีไซ้หย่อนแลนา อนึ่งเล่ากองปัถวี กำเริบมีกำลังมา สิบสามตามสังขยา คือนิทราไม่หลับไหล ให้คลั่งให้เจ็บอก น้ำลายตกกระหายไป ให้เศียรร้าวณะภายใน มักโกรธใจให้เจ็บหลัง ขัดหนักแลขัดเบา ท้องนั้นเล่าลั่นเสียงดัง ต่างๆ ให้พึงฟัง เจ็บกระทั่งถึงทวารเบา ข้อมือแลข้อแขน ตลอดแล่นเมื่อยขบเอา โทษนี้ปัถวีเล่า อย่าดูเบาสุขุมา ไนยหนึ่งเมื่อพิการ ให้เจ็บซ่านทั้งกายา ท้องนั้นเจ็บนักหนา ให้วาตาตีขึ้นไป ท้องลั่นเสียงต่างๆ เสียดแทงข้างขบตอดใน โทษนี้ปัถวีให้ พิการไซ้จึ่งวิกล ไนยหนึ่งปัถวีธาตุ เมื่อนิราศออกจากตน เจ็บท้องเปนสละวน ท้องขึ้นทนผอมเหลืองไป สมมุติว่าริศดวง เพศนี้ล่วงจักแปรไป เปนองคะสุตรไซ้ น้ำมูตรในเปนเลือดหนอง ให้เสียดสันหลังไป อาหารไซ้มิอยู่ท้อง ปถวีนี้ขะนอง ให้เร่งยาในห้าวัน
ไนยหนึ่งปถวีแตก ท่านยกแยกไว้สำคัญ คือโสตทั้งสองนั้น ห่อนได้ยินเสียงเจรจา จักษุทั้งสองไซ้ รูปสิ่งใดห่อนเหนหนา ผิวเนื้อนั้นหยาบช้า ซีดสากซาเปนอนิจจัง มีโทษทั้งสามนี้ บังเกิดมีเร่งระวัง ห้าวันจะมรณัง ผู้เปนแพทย์อย่านอนใจ
จักแจ้งอาโปธาตุ เปนประหลาดเมื่อหย่อนไป อาการสิบเอ็จให้ ดีพลุ่งไซ้แลเสมหา บุพโพก็ลามไหล โลหิตไซ้บังเกิดมา ขนชันทั่วกายา เกิดน้ำตาให้ลามไหล เสโทแลน้ำเบา เขฬะเล่าเกิดมากไป กำเดามักตกไหล มักเปนไข้เกิดพิการ
อนึ่งเล่าอาโปไซ้ กำเริบให้โทษสิบเอ็ดสถาน ให้เบื่อรศอาหาร น้ำตาตกปวดศิรา ข้อมือแลข้อเท้า ให้เมื่อยเล่าเมานิทรา ระหายน้ำเปนมหา วิงเวียนหน้าตัวสั่นไป ให้สอึกนอนไม่สนิท หวาดหวั่นจิตรสดุ้งไหว คำนึงถึงดอกไม้ รำพึงไปถึงกิเลศกาม เท่านี้เปนสิบเอ็ด กล่าวสำเร็จแต่ใจความ เรียนรู้เร่งไต่ถาม จึงควรนับว่าแพทย์ดี หนึ่งเล่าเมื่อพิกาล สามสถานให้เกิดมี ขัดเบาแลนาภี ขึ้นพองแลน้ำพิการ อาโปเมื่ออันตราย ออกจากกายแปรสถาน ให้จุกแน่นเปนดาล ส่วนที่ลงก็ลงไป ขัดหนักแลขัดเบา เจ็บหัวเหน่าให้หลงไหล ตกเลือดตกหนองใน ปวดมวนไปเปนนานา บางคาบท้องนั้นผูก กลิ้งเปนลูกแดกขึ้นมา ให้เสียดสองซ้ายขวา ยากที่ยาจะแก้ไข้ โรคนี้บุราณกรรม์ เพศนั้นทำจักแปรไป จะขัดหัวเข่าให้ เจ็บน่องคู้ทั้งสองเปน อนึ่งธาตุอาโปแตก ท่านยกแยกไว้ให้เห็น อาการเฉภาะเปน เกิดวิบัติให้ขัดเบา ลิ้นแขงลิ้นแห้งไป ตัวเย็นไซ้พร้อมกันเข้า ทั้งสี่ประการเล่า ยังห้าวันจะมรณา
จักกล่าววาโยไซ้ เมื่อย่อนไปให้โทษมา สิบสามตามสังขยา คือวาตาวิบัติไป มักถอนใจใหญ่นัก หาวเรอมักผายลมใน เปนลมทนท้องให้ กระบัดไปร้อนหนาวนา ให้ร้อนในทรวงอก กายสั่นงกเท้าหัดถา ลมแล่นทั่วกายา เท้าหัดถานั้นตายไป ลมพัดต้องดวงจิตร ลมทำพิษให้คลั่งไคล้ สิบสามโทษนี้ให้ วาโยไซ้ผ่อนหย่อนลง วาโยกำเริบคะนอง โทษสิบสองอาการตรง ลิ้นแขงฅอแห้งผง กระหายน้ำเขม่นตา ขนพองสยองเกล้า ฟันคลอนเล่าขัดนาสา อาหารไม่นำภา เท้าหัดถานั้นเย็นไป ฟันแห้งปากแห้งเล่า จักนับเข้าสิบสองไซ้ วาโยกำเริบให้ เร่งแก้ไขกำเริบมา วาโยพิการเล่า เมื่อท้องเปล่าอาเจียรหนา บางคาบอิ่มเข้าปลา จึ่งอาเจียนคลื่นเหียนไป ท้องนั้นคลอนลมอยู่ พิเคราะห์ดูโทษนี้ไซ้ วาโยพิการให้ ท่านกล่าวไว้เปนสำคัญ วาโยออกจากตน เกิดวิกลสองหูนั้น ให้หนักแลตึงครัน หิ่งห้อยนั้นออกจากตา ให้เมื่อยสองหัวเข่า จะเปนเล่าตะคริวหนา จับโปงโป่งขึ้นมา เจ็บขัดทรวงเสียวปวดไป มักแปรเปนฝีเอ็น ร้อนแลเย็นกระบัดให้ สันหลังเมื่อยขบไป วาโยไซ้ออกจากกาย วาโยเมื่อแตกเล่า หายใจเข้าน้อยไปหาย ใจออกมากระบาย ห่อนรู้จักสมปฤดี กลางคืนแลกลางวัน จักษุนั้นมืดมัวสี โทษสองประการนี้ ยังสองวันจะมระณา
พรรณาเตโชไซ้ เมื่อหย่อนไปให้โทษมา ให้ขัดในอุรา ให้แสบไส้ให้ตัวเย็น จะนอนไม่สบาย พลิกขวาซ้ายวิบัติเห็น ต่างๆ เพื่อให้เปน มิใคร่หลับสนิทนาน ครั้นหลับสดุ้งไหว กายนั้นให้มักรำคาญ มักอยากกินอาหาร ของสดคาวเปนนาๆ อาหารกินน้อยๆ หิวบ่อยๆ หลายเพลา อาการสิบนี้นา เร่งรู้ไว้ให้ชัดเจน ในเมื่อเตโชธาตุ วิปลาศกำเริบเปน โทษสิบประการเห็น ให้ฟันแห้งปากแห้งไป ไม่นึกอยากอาหาร นอนแล้วคร้านลุกขึ้นให้ เจ็บสูงมืดมัวไป น้ำตาไหลไอแห้งเปล่า พอใจอยู่ที่เปลี่ยว อยู่ผู้เดียวอย่าลุมเล้า เจรจาแล้วลืมเล่า ให้เจ็บเร้าระบมกาย เตโชเมื่อพิการ ท้องขึ้นพล่านไม่สบาย ท้นท้องมิรู้หาย เปนมงคร่อแลหืดไอ ขัดอกบวมมือเท้า โทษนี้เล่าเหตุเพราะไฟ พิการเร่งแก้ไข ตามท่านไว้สรรพยา เตโชออกจากกาย ให้ร้อนปลายเท้าหัดถา เจ็บปวดเปนพิศม์มา ดังเขี้ยวงาขบตอดตน แปรไปให้บวมเล่า หลังมือเท้าปวดสุดทน แปรไปผุดทั้งตน เปนเม็ดแดงแลดำมี แล้วจมลงทำท้อง ตกเลือดหนองแก้จงดี มือเท้าทั้งสองนี้ ให้เปนเหน็บชาตายไป โรคนี้ให้เร่งแก้ ดูให้แน่อย่านอนใจ จะเสียมากกว่าได้ เร่งแก้ไขแต่อ่อนมา อนึ่งเล่าเตโชแตก ท่านยกแยกโทษไว้ห้า ปากแห้งแขงชิวหา เลือดตกหน้าตาแห้งไป ห่อนรู้จักหน้ากัน หายใจสั้นสะท้อนใน ผิวโทษเช่นนี้ไซ้ ยังสามวันจะมรณา
อากาศธาตุแตกนั้น ในหูลั่นกรอกกลอกตา แลดูนิ้วแลหัดถา ห่อนปรากฎจักษุตน โทษสองประการนั้น ยังสองวันชีวาตน จักดับถึงอับจน กล่าวไว้แท้แน่ตำรา
กลหนึ่งลักษณธาตุ เมื่อนิราศจากอาตมา เตโชเจ็ดวารา เร่งวางยาแก้ไขกัน ปถวีเมื่อออกจาก แก้ไขยากแต่ห้าวัน มิฟังพ้นกว่านั้น โรคแปรผันเข้าอวะสาน วาโยออกเล่าไซ้ เร่งแก้ไขแต่เจ็ดวาร มิทุเลาเบาอาการ เข้าอวะสานท่านกล่าวไว้ อาโปเมื่อออกซ่าน สิบเอ็ดวันเร่งแก้ไข โดยที่คัมภีร์ใน ท่านกล่าวไว้ให้แจ้งใจ อากาศเมื่อออกนั้น แก้แต่วันเดียวนั้นไซ้ ยามหนึ่งพึงจำไว้ เปนฉบับโบราณมา
จะกล่าวลักษณธาตุ ท่านกล่าวขาดถึงอวะสาน ล้มไข้ได้ตรีวาร ให้เชื่อมมึนไม่สมประดี อาหารกินมิได้ ปิดหนักไว้ถ่ายหลายที ไม่ลงสดวกดี กลับคลื่นเหียนไม่ฟังยา ลักษณโทษทั้งนี้ ธาตุปถวีเปนมหา อาการสิบวารา สิบเอ็จวันเข้าอวะสาน
ล้มไข้ได้สามวัน แลสี่วันมีอาการ หาวเรอรากอาหาร นอนสดุ้งไม่สมประดี ให้เพ้อละเมอคว้า มักเจรจาพูดด้วยผี เท้าเย็นมือเย็นมี โทษทั้งนี้เพราะวาตา จะเสียส่วนๆ หนึ่งได้ แก้เย็นไซ้มีร้อนมา อาการสิบวารา เก้าวันถึงอวะสาน ล้มไข้ได้สามวัน แลสี่วันทิ้งอาหาร ให้ลงมากเหลือการ อยู่ดีๆ ฉูดลงไป ลางทีตกเสมหัง โลหิตังตกลามไหล ทั้งสองทวารใน แล้วให้รากโลหิตา ลักษณอาโปธาตุ ย่อมร้ายกาจไม่ฟังยา เจ็ดวันอย่าฉันทา อาการขาดถึงอวะสาน
ล้มไข้ได้สามวัน แลสี่วันมีอาการ ให้ร้อนสองสถาน ร้อนภายนอกแลภายใน พรมน้ำอยู่บอวาย ให้ระหายน้ำเหลือใจ ฅอแห้งถึงทรวงใน ให้คลั่งไคล้ไม่สมประดี ให้เมื่อยทั่วทั้งตน ดุจคนมารยามี กิริยาเหมือนหนึ่งผี พูดแลพรายประจำใจ ให้อยากของแสลง ผิดสำแลงแล้วหนักไป ห้าวันอย่าอาไลย โทษนี้ไซ้ไม่ฟังยา เข้าอวะสานเร่งพินิจ แพทย์พึงพิจารณา ตัดเสียอย่ารักษา เตโชธาตุสำแดงการ อนึ่งอากาศธาตุนั้น ในสองวันเปนประมาณ มิฟังเข้าอวะสาน แพทย์พิจารณ์ชำนาญเอย
ตำราป่วงประการแปด บอกให้แพทย์พึงรู้ พิจารณดูโดยกิริยา ไข้มีมาต่างๆ กัน อย่าสำคัญว่าปีศาจ เหตุเพราะธาตุต้องสำแลง ท่านให้แบ่งเปนสี่ ตามคำภีร์พระอภิธรรม คือดินน้ำลมไฟ แยกออกไปเปนสอง กระแสคลองธรรมดา สังขาราไขแลไวย จึ่งนับได้แปดประการ ชื่อของท่านจงรู้ คือป่วงงูมักกะฏา ลมศิลานกโลหิต น้ำโกษคิดเข้าเปนแปด แม้นผู้แพทย์จะรักษา ดูกิริยาอาการ
(๑) ป่วงงูท่านให้เร่งกลัว มักบิดตัวตาปรอยๆ รากลงบ่อยไม่หยุด สี่ยามทรุดโทรมไป ม้วยบรรลัยแม่นมั่น มิฉนั้นกรรมสนอง เปนสองคลองสันนิบาต แปดยามขาดคงตาย แก้ยักย้ายดูลอง ให้เอากล้องปืนไฟ น้ำร้อนใส่ไว้สักครู่ เทออกดูได้อายดิน มาให้กินดูสักหน เดชะกุศลก็พลันหาย
(๒) ปวงลิงย้ายให้ยิงฟัน หาวคางสั่นแน่นหน้าอก รากลงปรกติไปอย่างเดียว ฝีปากเขียวขอบตาซีด ทำจริตดังวานร เอามือซ่อนกอดอก สี่ยามตกสันนิบาต ในอำนาจมรณา เมล็ดมะกอกผ่าสี่ซีก เปลือกผลส้มโอฉีกเท่ากัน สุพรรณถันบาทหนึ่ง ต้มเขี้ยวกึ่งวารี กินสองทีหายแล
(๓) ปวงลมแปรหลายอย่าง เสียดสีข้างลงไม่มาก จุกอกรากออกน้ำลาย กระวนกระวายร้อนร้อง สี่ยามต้องตามตำแหน่ง ข่าตาแดงฝนไว้ น้ำปูนใสเปนกระสาย ถ้วยเดียวหายเหมือนว่า
(๔) ปวงศิลารักษายาก ให้ลงรากเปนเดิม แล้วมันเพิ่มอาการแรง เมื่อยข้อแทงเสียดยอดอก มือเท้าฟกกดหนังบู้ นิ่งสักครู่แล้วกลับเหียร มักอาเจียนลมเปล่า พูดเสียงเบากลอกหน้าตา ทั้งเข้าปลาไม่รู้รศ ลิ้นไก่หดพูดล่อแล่ ท่วงทีแท้ปีศาจสิง แล้วกลับนิ่งนอนแน่ ลวงให้แก้ถึงสามวัน สุพรรณถันบาทหนึ่งดี รากชิงชี่เอาห้าอัน ต้มด้วยกันเขี้ยวกึ่งน้ำ ให้กินซ้ำสักสองถ้วย ถ้าบุญช่วยก็หายหก
(๕) ปวงลูกนกลงเหมือนกัน โลมาชันกายสั่นสยอง ให้ปวดท้องๆ ลั่นโครก หาวเรอโยกดูลำบาก หงายอ้าปากรากครางไป หอบหายใจคล่อแคล่ อาการแชเช่นลูกนก สี่ยามตกสันนิบาต เอาสวาดเจ็ดเมล็ด เผาไฟเสร็จเปนถ่านดำ ละลายน้ำปูนแดงใส กินเข้าไปถ้วยเดียวเหือด
(๖) อีกปวงเลือดลงใหลเจื้อย หาวหอบเหนื่อยบ่นเพ้อพึม ในตาซึมผิวกายเหลือง ทำหงอยเงื่องให้วางใจ เหมือนเปนไข้สันนิบาตคลั่ง เปนที่ตั้งเจ็ดวันตาย เร่งขวนขวายแต่แรกเปน เอาฝางเสนแก่นไม้สัก ไม่เอาหนักสิ่งละมือกำ เมล็ดมะกอกจำไว้ห้าเมล็ด เผาไฟเสร็จวางไว้แล้ว เอาไส้ขนุนละมุด อย่าไปขุดเอาที่ต้น เอาไส้ผลที่สุกแล้ว สารส้มแก้วหนักกึ่งบาท ห้าสิ่งขาดอย่าเฉลียว ต้มสามเขี้ยวเอาหนึ่ง กินบ่อหึงก็พลันหาย
(๗) ป่วงน้ำชายทำจะฤทธิ ลงแล้วติดข้างคลื่นเหียน ให้อาเจียนไม่หายเหือด ผิวกายเผือดพึงยล หนาวสกนธ์กายอุ่นดี กาละสิงคลีเปนเจ้าของ ล่วงเข้าสองยามตาย สี่ยามกลายเปนสันนิบาต อย่าประมาทเร่งแก้ทำ เปลือกกุ่มน้ำกุ่มบกนั้น อีกหญ้าพันงูแดง สามสิ่งแรงเสมอภาค เปลือกมะกอกถากเอากึ่งยา ต้มแล้วหากาบหมาก หงายอ้าปากพอละจั่น ยังไม่ทันจะหลุดหล่น เผาไฟป่นเปนถ่านดำ ใส่ในน้ำยาต้ม กินสองอมรากลงหยุด
(๘) ป่วงที่สุดชื่อปวงโกฐ เกิดเพราะโทษลมกระสายกล่อน ลงรากร้อนทั้งลำฅอ มือเท้าฝ่อซีดเหี่ยว เสโทเหนียวกายเปนเหน็บ ดูต้นเล็บโลหิตคล้ำ โรครันทำเร่งรักษา จะวางยาให้ติดร้อน พริกไทยล่อนข่ากระชาย บดละลายน้ำลูกยอ ต้มแต่ภอได้รส อาการงดภอสบาย สี่ยามคลายจับหัวเหน่า ปิดหนักเบาร้อนภายใน สำคัญว่าไข้หลงแก้ เตโชแปรระส่ำระสาย สำแดงฝ่ายเทวะทูต มรณญาณสูตร์กำหนดแน่ หมอเร่งแก้อย่าช้า ใบขี้เหล็กมาประมาณกำ อีกฟองน้ำปูนผง ใส่หม้อลงต้มเขี้ยว กินถ้วยเดียวหนักเบาปราย กำไม่หายย้ายเหน็บล่าง จึ่งจะวางยาต่อไป นี่บอกไว้ตามสถาน ป่วงแปดประการดังนี้
อนึ่งยามีแก้ต้นสันนิบาต สองคลองธาตุระส่ำระสาย ประคำดีควายเอาแต่เนื้อ ชั่งอย่าเฝือสองบาทเผา เมล็ดมะกอกเล่าเอาตำลึง เผาแล้วจึ่งตำบด ใบทองหลางสดใบมนแท้ ใส่ลงแต่พอควร สีตำนวนอย่าให้เขียว บดทีเดียวปั้นแท่งไว้ กินเมื่อใดจึ่งละลาย น้ำกระสายอีกที กะปิดีเท่าเมล็ดบัว เผาไฟทั่วสุกโชน หัวหอมโทนสามศีศะ ถั่วเขียวกะสามหยิบงาม ข้ออ้อยสามเอาที่แดง ใส่ไฟแรงต้มกระสาย น้ำละลายยากิน สามถ้วยรินหายขาด แก้สันนิบาตสองคลอง
ขนานสองแก้ชัก เขากวางหนักหกบาท เผาโชนชาดใส่ครกตำ หัวว่านน้ำหนักตำลึง สองสิ่งจึ่งขึ้นบด ทาอย่างดมือเท้าทั้ง ฅอสันหลังให้ทั่วกาย ตะคริวหายทันตา ตามตำราท่านบอกไว้ อิกเล่าไซ้จะให้ง่าย พอลงปรายหนสองหน เร่งเขาผลสมอไทย ต้มเขี้ยวไว้พอประจุ ดีเกลือสตุพอกำลัง ถ่ายแรกตั้งเปนเดิม ให้ลงเพิ่มสักสี่หน อย่าร้อนรนคงหายขาด เอายาธาตุต้มตั้งรับ ตามบังคับในคำภีร์ คือดีปลีขิงเจ็ตมูล สะค้านหนูนรากช้าพลู กินเข้าดูแม้นทำฤทธิ์ มันให้ปิดหนักเบา น้ำสมอเปล่าดีเกลือแทรก ครู่เดียวแตกเบื้องล่าง แม้นยักทางไปข้างร้อน เอายาก่อนแก้สันนิบาต กระสายพาดด้วยน้ำครำ วางประจำเปนที่ตั้ง ทั้งกินทั้งชะโลมกาย โรคนั้นหายไปบอหึง
ขนานหนึ่งเคยนับถือ ยาชื่อมหาระงับ แก้สำหรับอหิวา ตะกะโรคาหายเหือด ลูกสบ้าเลือดเบี้ยจักกระจั่น ประคำดีควายนั้นเอาทั้งลูก อีกกระดูกงูเหลือมใหญ่ ให้เผาไฟเท่ากันหมด เมล็ดมะนาวสดใส่ประสม บดระดมปั้นแท่งไว้ กินเมื่อใดจึ่งยักย้าย น้ำกระสายตามแต่โรค แก้ลงโกรกน้ำเฝื่อนฝาด อาเจียนพาดน้ำลูกยอ ทาคางฅอน้ำมะกรูด แก้เฟ้อฟูดน้ำดีปลี กาฬะสิงคลีมูตร์น้ำครำ แก้เพ้อพำน้ำดอกไม้ ปิดเบาใส่น้ำหญ้าคา ปิดหนักมาน้ำลูกสมอ ดีเกลือพอประมาณแทรก แก้จุกแดกน้ำกำมะถัน อุปเทห์ผันตามตำรา ตีราคาเม็ดยาหนึ่ง ทองตำลึงเนื้อแปดหนัก ความเรารักไม่อยากขาย
ยังแยบคายอิกขนาน ชื่อสุริย์ฉานอุไทย ยาแก้ไข้สันนิบาต สองคลองกาจร้ายแรง เอานมกระแชงจันทน์ทั้งสอง อิกกระดองปูป่าเหมือง ดอกมะเฟืองเต็มกำมือ สีฟันกระบือทั้งกล้วยตีบ สองสิ่งรีบขุดรากมา ตูมกาขี้กาหญ้าพันงู ให้เลือกดูเอาที่แดง สามสิ่งแรงขุดเอาราก เสมอภาคบดประสม ปั้นแท่งกลมตากแห้งแล้ว เหมือนมีแก้วสาระพัดนึก แก้สอึกปิดหนักเบา อนึ่งเล่าจะภิปราย น้ำกระสายตามฤดู ซึ่งท่านรู้มาแต่ก่อน เย็นแลร้อนเปนประมาณ ถ้าอาการเห็นเปนคลาย จึ่งค่อยถ่ายเสียอิกที ตามในสารวิลาสินี กล่าวมานี้ท่านเอย
ยาประจุไข้คลาย นามพิปรายแก้วมณีโชติ มะละล้างโทษให้เสื่อมสูญ เบ็ญจเหล็กฝักคูนใบมกา ตรีผลาจันทน์แดง เอาหญ้านางอิกเถามวก สิบสามพวกพื้นพฤกษชาติ ดีเกลือขาดหกบาทตรา อิกทั้งยาดำดินประสิวไว้ สองสิ่งใส่สิ่งละสลึง สามเอาหนึ่งเขี้ยวให้ได้ กินล้างในสันนิบาต จึ่งบำรุงธาตุธรรมดามี เจตมูลดีปลีขิงช้าพลู หัวแห้วหมูเถาสะค้าน เร่งคิดอ่านเอามตูมอ่อน ทั้งเกสรประทุมมา ขมิ้นอ้อยหาบรเพ็ชผลกระดอม ดอกพิกุลหอมมาประสม แล้วจึ่งต้มกินเกิด อาหารเกิดได้ไม่ผ่ายผอม ขนานนามตามคำรบนบประนอม ชื่อว่าจอมจัตุธาตุโอสถเอย
จะสำแดงสมุฏฐาน กำหนดการที่เกิดไข้ ท่านตั้งไว้ประการสี่ ตามคำภีร์คิริมานนท์ ให้นรชนพึงรู้ สังเกตดูเพลาการ วันหนึ่งท่านแบ่งสี่ยาม คืนหนึ่งตามยามมีสี่ กลางวันมีโมงสิบสอง กลางคืนร้องเรียกว่าทุ่ม แม้นประชุมทุ่มเข้าสาม เรียกว่ายามเหมือนกัน ถ้ากลางวันสามโมงเล่า ท่านนับเข้าว่ายามหนึ่ง ขอท่านพึงกำหนดเถิด ยามเช้าเกิดแต่เสมหัง ยามสองตั้งด้วยโลหิต ยามสามติดเพื่อดี ตกยามสี่เพื่อวาตา ครั้นเพลาพลบค่ำ ยามหนึ่งทำด้วยกองลม ยามสองระดมดีซึมทราบ ยามสามอาบด้วยโลหิต ยามสี่ชิดด้วยเสมหะ สมุฏฐานะดังกล่าวมา จงวางยาแทรกกระสาย เสมหะร้ายแทรกด้วยเกลือ น้ำนมเสือใส่ประกอบ โลหิตชอบกระสายเปรี้ยว ดีสิ่งเดียวชอบรศขม ฝ่ายข้างลมชอบเผ็ดร้อน แพทย์จงผ่อนตามเวลา กระสายยาแรกพลันหาย จะภิปรายในเรื่องรศ เปรี้ยวปรากฎเคยสำเหนียก ส้มมะขามเปียกฝักส้มป่อย เปรี้ยวอร่อยน้ำส้มซ่า ขมธรรมดาบรเพ็ชกระดอม ขมเปนจอมดีงูเหลือม เผ็ดพอเอื้อมขิงดีปลี ภิมเสนมีให้ใส่แทรก อนึ่งเค็มแปลกนอกจากเกลือ รู้ไว้เผื่อแก้ไม่หยุด มูตร์มนุษย์เปลือกลำภู สองสิ่งรู้เถิดเค็มกร่อย อ่านบ่อยๆ ให้จำได้ จะได้ใช้แทรกจูงยา ในตำราป่วงแปดประการ ตามคัมภีร์โบราณ ซึ่งท่านแต่ก่อนกล่าวเอย
จะกล่าวถึงอะติสาร ให้เสร็จสิ้นทุกสิ่งสรรพ์ ตามโทษประเภทมัน ให้แพทย์พึงจะแจ้งใจ คือกาลทั้งห้ากาล พิพิธเกิดขึ้นภายใน แต่ขั้วตับลงไป เปนเลือดสดกำหนดมัน ถูกยาก็ฟังยา ไปสี่วันแลห้าวัน อาการประเภทมัน ก็กลับกลายให้ลงไป เปนเลือดเสลดเหน้า ก็ปวดมวนเพียงขาดใจ ตั้งแต่จะรากไป ให้แน่นน่าอุรารน สอึกซ้อนเปนชั้นๆ จะแก้กันก็ขัดสน สอึกวายก็เวียนวน แต่ลงร่ำกระหน่ำไป ครั้นแก้ที่ลงห่าง สอึกพ่างเพียงขาดใจ ให้ร้อนทุรนใน กายก็ผุดเปนแว่นวง เขียวแดงไปทั่วกาย เมื่อจะตายก็กลับลง เลือดสดกำหนดปลง ชีพนั้นในวันเดียว
สองกาฬพิพัธนั้นขึ้นใน ขั้วหัวใจให้ขุ่นเขียว ขั้วตับดุจเดียว แต่อาการนั้นผิดกัน ลงดุจน้ำล้างเนื้อ เมื่อมันเน่าแลเหม็นครัน เหมือนซากอศภอัน ที่ทรุดโซมอยู่แรมคืน ให้หอบเปนกำลัง สติพลั้งไม่ยั่งยืน ผู้ใดเปนจะได้คืน ชีพนั้นอย่าสงกา กาลมูตร์มันมุดกิน อยู่ในตับให้ลงมา เปนแต่โลหิตา อุจจาระเน่าแลดำไป เปนก้อนเปนลิ่มๆ ก็ดูปิ่มดังถ่านไฟ กินปอดให้หอบใจ ระหายน้ำเปนกำลัง กินม้ามให้จับหลับ เนตรเพศนั้นให้ดูดัง ปีศาจอันจริงจัง เข้าสิงสู่อยู่ในตน เท้าเย็นแลมือเย็น มักนั่งก้มไม่เงยยล หน้าคนพิการกล ให้บ่นเพ้อพะพึมไป อย่างว่าจะกละทำ กระสือซ้ำเข้าคุมใจ โทษนี้ใช่อื่นไกล กำเนิดโรคเปนมารยา ครั้นเมื่อจะดับสูญ ก็เพิ่มภูลด้วยวาตา พัดแผ่นเสมหะมา เข้าจุกแน่นเอาลำฅอ จึ่งตัดอัสสาสะ ให้ขาดค้างเพียงลำสอ หายใจสอื้นต่อ จะตายแล้วจงควรจำ กาฬฬูตรนั้นให้ลง เพศที่ลงก็ดูดำ ดังครามอันเขียวคล้ำ ให้เหม็นกลิ่นดังดินปืน ให้รากให้อยากน้ำ จะยายำไม่ฝ่าฝืน กลืนยาก็ยาคืน สะท้อนรากลำบากใจ เสโทอันซึมส้าน พิการกายให้เย็นไป หยุดลงก็ขาดใจ อันโทษนั้นอย่าสงกา กาลสิงคลีกาฬ แลกาฬนั้นก็ย่อมปรา กฎเกิดแต่ดีมา ให้ซึมรั่วล้นไหลไป อุจจาระปัสสาวะ ทั้งเนื้อเนตรก็เหลืองใส เหลืองสิ้นตลอดใน กระดูกดังขมิ้นทา ให้ร้อนทุรนราก ระหายหอบเปนนักหนา เชื่อมมึนแลกิริยา ให้พะเพ้อมะเมอไป โทษนี้ในสามวัน จัก อาสัญอย่าสงไสย เพศเมื่อจะขาดใจ ทลึ่งไปจนสิ้นชนม์ อันกาฬทั้งห้ากาฬ บันดาลเกิดแก่บุคคล ผู้ใดจงรู้ชนม์ ชีพนั้นจักวางวาย เปนแพทย์จงเพียรเรียน ให้เสถียรสถิตย์หมาย แม่นย่ำกำหนดตาย จึ่งจะนับว่าตนดี โทษอะสุจินั้น เรารำพรรณทุกสิ่งสี สุดสิ้นในคำภีร์ อติสารเท่านี้นา
มรณญาณสูตรนั้น สำคัญวันแลเวลา ผู้ใดจะมรณา นมิตรแจ้งประจักษ์ใจ อยู่ดีแลเปนไข้ ได้ยนยินสำเนียงใน รูปเสียงอันใดๆ บรรดาโทษที่มีมา คือกาลมัจจุราช สำแดงธาตุให้เหนปรา กฎใจประจักษ์ตา อย่าได้ลืมประมาทตน ถ้าเห็นเปนโชติช่วง ดังดวงจันทรมณฑล กลิ้งออกไปจากตน คือพลธาตุนั้นขาดไป อนึ่งเห็นเปนนารี แลมีมือนั้นถือไฟ ออกตามน่าต่างไป คือไฟธาตุนิราศกาย อนึ่งเห็นเปนรูปหญิง อันเพริศพริ้งประเพราพราย แหวกช่องหลังคาหมาย จะทักถามบเจรจา อนึ่งเห็นบุรุษร่าง ตรุณรูปวรามา นุ่งห่มล้วนกาสา วพัตรพื้นอาภรณ์แดง มาเยี่ยมพิไรร่ำ ร้องเรียกซ้ำด้วยคำแรง กลับกลายสำแดงแปลง เปนนารีนิราศหาย เหตุเห็นเปนวันสั่ง ชีวาวังจะวางวาย อนึ่งไข้จะใกล้ตาย วิบัติเบื้องอาการครัน ดวงเนตรแลแขงขาว ให้มัวมืดไม่เห็นอัน ใดๆ ที่สำคัญ อันเคยเห็นแต่ก่อนมา เอายาที่แสบร้อน เข้าหยอดยอนแลบ้ายทา น้ำเนตรไม่มีมา ให้คิ้วลดนลาตตึง หูแข็งกระด้างเฟ็ด สำเนียงเสียงที่อื้ออึง เคยแล่นกระทบถึง ก็ขาดค้างบร้างยิน นาสาเคยสูบรศ กำหนดกลิ่นเปนอาจิณ เฟ็ดชักไม่ยักยิน ทั้งเหม็นหอมบนำพา คางแข็งฝีปากเฟ็ด ให้ลิ้นสั้นเมื่อเจรจา ล่อแล่มิได้ปรา กฎแจ้งประจักษ์คำ ปลายเท้ากระเหม่นชัก ทั้งปลายมือกระเหม่นกำ เส้นชีพจรจำ ให้คลาศหนีที่อยู่หาย ถ้าชายคุยหะหด กำหนดหญิงนั้นชักกาย เปิดเผยทวารผาย วิบากดูด้วยจำเปน ให้ตกมูลเทาดำ ทั้งซากกลิ่นแลสางเหม็น นานหน่อยอาหารเห็น ก็ลักกินได้มากครัน สั่นตนทุรนร้อน ให้หิวหอบผมขนชัน เหงื่อตกเขฬะพัน ให้พัวเหนียวจะพลันตาย
อนึ่งไข้เห็นทารก เมินเกลียดบให้กราย อนึ่งปากเคยเราะราย ให้หวานเพราะเสนาะคำ อนึ่งไอไม่ห่มตน ทั้งลิ้นแห้งจงควรจำ จามถอนใจใหญ่นำ จะบอกเพศอาการตาย ไม่ล่วงถึง สองวัน เปนมั่นคงจงควรทาย อนึ่งเห็นเปนแสงพราย ระยับเหลืองแลแดงเปน เหลี่ยมกลมก็ดูกลิ้ง ไปจากตนนิมิตร์เห็น ไฟธาตุนั้นขาดเปน กำหนดตายในสามวัน อนึ่งเห็นเปนสีขาว แลกลมกลิ้งออกไปพลัน ขาดธาตุวาโยอัน จะดับสูญในสี่วัน อนึ่งสีนั้นเห็นเขียว ดังลูกปลังเปนสำคัญ ลูกม่วงก็เหมือนกัน แล้วกลับกลิ้งไปจากตน ธาตุน้ำนั้นขาดสูญ อนึ่งเห็นมนเปนสามมน ดังสายละลอกชล คือปูมเปือกแลกลิ้งไป ดินธาตุนั้นขาดสูญ ในห้าวันจะบรรไลย มั่นคงอย่าสงไสย ทั้งธาตุน้ำก็เหมือนกัน อนึ่งนั้นให้ดูเงา เมื่อยามเที่ยงเปนสำคัญ ถ้าเงาพิการอัน มีกระจัดไปจากตน รุ่งขึ้นถึงขวบเห็น จักสิ้นชีพวายชนม์ ไนยหนึ่งถ้าเงาตน มิได้เห็นประจักษ์ตา อนึ่งพร้อมทั้งไอจาม แลหาวเรอในครั้งครา เดียวเคยได้เห็นนา สิกก็ดูบห่อนเห็น หนึ่งกายประสาทฆาน ประสาทขาดวิบัติเปน เคยรู้ว่าร้อนเย็น แลมาขาดบรู้ตน อนึ่งให้เอามือขวา มาบังตาข้างซ้ายยล ตาขวาถ้ามืดมน ที่ควรเห็นไม่เห็นหา ยกมือขึ้นหว่างคิ้ว ให้ดูข้อทั้งสองตา เห็นขาดจะมรณา แลยลใหญ่ก็เหมือนกัน อนึ่งถ่ายอุจจาระ ให้ปิดหูเข้าฟังอัน อึงเสียงในช่องกรรณ ถ้าขาดหายบได้ยิน หนึ่งนั้นถ้าดูรูป ในวงแว่นเปนอาจิณ ยาวเสี้ยวพิกลฉินท์ อันตระธานไม่เห็นหาย อนึ่งลิ้นไม่รู้รศ ทั้งมวนหมดกำหนดตาย ขวบเปนไม่เห็นหาย ในกึ่งเดือนไม่เคลื่อนคลา หนึ่งนั้นถ้าเงาตน แปรต่อพระสุริยา ไฟน้ำระวิวา ศะศีมูตรสกนธ์ดำ เที่ยงแท้กำหนดตาย ในสองเดือนจงควรจำ เปรียบด้วยลูกกาดำ ครั้นขนชุมก็บินไป ไนยหนึ่งก็เดินไป ไม่ว่าใกล้ไม่ว่าไกล เห็นคนมาแกว่งไกว อาวุธมาจะฆ่าฟัน อนึ่งเห็นเปนงูไซ้ แลเสือหมีก็เหมือนกัน อนึ่งเหนอาวุธอัน มาตกลงก็หายไป จะตายด้วยเขี้ยวงา แลอาวุธบำญัติใจ บุญยังมิบรรไลย จะไข้แทบบรรดาตาย อนึ่งลึงค์บุรุษใด ให้แรงราคบเหือดหาย เจ็ดเดือนไม่เคลื่อนคลาย จะวายชีพชีวา อนึ่งลึงค์บุรุษใด ไม่เกิดราคตัณหา ผู้นั้นจะมรณา กำหนดในสิบเจ็ดปี อนึ่งกายไม่เหนื่อยการ สำราญร้อนบห่อนมี โทรมเหงื่อเมื่อดีๆ คือธาตุน้ำนั้นขาดไป อนึ่งคนแลใจดี มาเร่งโกรธพิโรธใจ หนึ่งนั้นกำเนิดใน สันดานใจมักโกรธา เปลี่ยนใจมันมากใจ อันโทษในที่กล่าวมา จงรู้ว่าชีวา ในปีหนึ่งจะถึงกาล อนึ่งถ้ากระดูกขา ข้างขวานั้นให้เจ็บปาน จะแตกหักเปนสาธารณ์ ในสองปีจะบรรไลย อนึ่งถ้ากระดูกแขน ข้างขวาเจ็บพิการไป ผู้นั้นจะบรรไลย กำหนดในสิบเจ็ดปี กล่าวมาพอสังเขป นิเทศแจ้งในคำภีร์ มรณญาณสูตร์นี้ ท่านเปรียบเทียบเปนทางธรรม เรื่องราวในคำภีร์ นั้นยากที่สดับจำ รักเรียนจึ่งเพียรทำ เปนกลอนกล่าวแต่ความมา อ่านเล่นเปนลำ ๆ พอจำได้ไม่เคลื่อนคลา แพทย์รู้ชำนาญยา ไม่รู้ในมรณญาณ ไม่เรียนคำภีร์สา ระวัดว่าด้วยอะติสาร แลธาตุบรรจบปาน ดังตาบอดอันเดินชน ไข้ให้แต่ยาไป จะเสียได้ไม่เห็นหน ทางตายเหมือนเดินชล ต่อเจ็บแล้วจึ่งรู้ตัว เรียนรู้ต่อครูไว้ เหมือนใส่แว่นเมื่อตามัว อย่าควรทนงตัว ว่าไม่เรียนจะยาทำ เรียบเรียงเปนเรื่องกลอน บำรุงสอนให้ง่ายจำ ท่องทานให้แม่นยำ กำหนดไว้ในสันดาน คำภีร์กำเนิดไข้ ลิขิตไว้ในทางทาน ตัวเราผู้แต่งสาร ได้ครองจันทบูรีเมือง กรุงศรีนิคามา อยู่ป่าสาวะพัตร์เหลือง สิ้นญาตินิราศเมือง มาอยู่พระนครธน เมียบุตรแลนัดดา แต่ไข้มาไม่นับหน หาหมอวิบากตน ด้วยยากพ้นระกำใจ จึ่งเพียรเปนแพทย์บ้าง ประสมสร้างคัมภีร์ไป เจ็ดปีนิยมใจ ให้ตรึกตรองทุกเวลา ยังห่อนจะจำได้ จึ่งคิดให้เปนกลอนมา ผู้ใดจะศึกษา ประสิทธิ์เล่าให้ขึ้นใจ หนึ่งไข้จะให้ยา ให้ต้องตามฤดูไป ตามรศยามีใน ที่กล่าวไว้แต่หลังนา
จะกล่าวในลมทราง มีต่างๆ หลายชาติ อุทรวาตมันตั้ง ทารกยังอยู่ใน ครรภ์นั้นให้มารดา จุกเสียดหน้าแทงหลัง ลมนี้ตั้งติดพัน คลอดจากครรภ์มารดา อยู่ในนาภีนั้น ลมสำคัญกองใหญ่ จับพัดไปในเส้น ตามแถวเอ็นสันหลัง ขึ้นไปยังกระหม่อม เลี้ยงอยากย่อมแสนเข็ญ เวลาเย็นร้องไห้ ยาห่อนได้ห่อนคลาย สามเดือนหายหยุดเอง ลมหนึ่งเกรงสืบไป มันจักให้ซูบผอม ท้องขึ้นย่อมอาเจียน จุกเสียดเวียนช้อนตา ชักบาทากำมือ สมมุติชื่อต่างๆ แพทย์ลางบางเรียกว่า ตะบองราหูจับ บ้างเนื่องนับเข้าใน สะพั้นไฟให้โทษ
นามหนึ่งโสดกุมาร ขลุงสันดานมันจับ ข้างขึ้นนับแต่ตาย ข้างแรมคลายพอรอด ลมหนึ่งคลอดจากครรภ์ วาตะภักษ์นั้นจึ่งเกิด ด้วยกำเนิดทารก เมื่อแรกตกฟากหงาย โลหิตร้ายมารดา ในโอฐอ้าร้องไห้ ไหลเข้าในนาภี โรคจึ่งมีต่างๆ เขม่าทรางหลายพัน
โทษหนึ่งนั้นกุมาร เสมหะดาลอยู่ใน นาภีให้ตัวร้อน ลงท้องนอนซึมมึน ทดท้องขึ้นหอบพัก อาเจียนชักช้อนตา ดูสูงหน้าเขียวคล้ำ เท้ามือกำหลังแขง โรคเกิดแห่งกุมาร เหตุด้วยดาลเลือดร้าย โทษนี้ตายเปนต้น ไปไม่พันในวันสาม สัตหะตามคำภีร์ กล่าวมานี้เปนมั่น
อนึ่งกุมภัณฑ์ลมบาท ยักษ์ชาติสองเภท เมื่อจับเหตุกุมาร ไข้บันดานเพื่อพิศม์ เสี้ยนหนามติดบาดแผล ตกอู่แคร่บันได วิ่งเล่นไล่ไม้ลัด ล้มหน้าฟัดอกช้ำ มันจึ่งทำเมื่อนั้น ให้กัดฟันกลอกตา ชักเท้าง่ามือกำ มันแทรกซ้ำทั่วไป ทุกหมู่ไข้ทุกทราง จำปราบพางพิศม์งู ขบกัดตูเภทมัน เมื่อจับนั้นดิ้นรน กายเย็นขนกายกลับ เขียวคล้ำสรรพสรรพางค์ ชักฅอคางแหงนหงาย หลังแอ่นปลายบาทา จดเกษาตามพันธุ์ ยามิทันขาดใจ โลหิตในขุมขน จักไหลล้นออกมา
หนึ่งเรียกว่าป่วงงู เห่าให้ดูอาการ มีสัณฐาณเหมือนกัน ผิดสำคัญกายแดง ลงรากแรงดิ้นรน ลมหนึ่งยลนามมี หัศดีนั้นให้ เสโทไหลท้องขึ้น เท้าเย็นมึนถึงเข่า จับชักเท้ามือกำ ขนลุกซ้ำหลังแขง โรคนี้แรงกึ่งวัน จับเช้านั้นโทษตาย จับบ่ายคลายยาได้ เร่งแพทย์ให้เร่งยา ผู้รักษาจงจำ ห้ามอาบน้ำเช้าเย็น วางยาเปนสุขุม ยาร้อนรุ่มคือยา กระสายสุราน้ำมัน สลอดนั้นควรห้าม โรคทั้งสามกล่าวมา ชอบรศยาเหมือนกัน จำปราบพันธุ์ป่วงงู เรียนรู้ดูจงแน่
ยากินแก้พ่นทา น้ำอาบยาแช่ไว้ เศกมนต์ใส่ให้กัน สพั้นพันธุ์ปักษี สี่ตนมีต่างๆ ยักย้ายอย่างทำไป จับในไฟท้องขึ้น ให้เชื่อมมึนหลังร้อน แน่นอนถอนใจราก ไหลออกปากออกจมูก โทษนี้ถูกปักษี นนทปักษีมีนามทำ เข้าตามลำในไส้ ปนไปในเสมหะ เมื่อเข้าจะย่อมเปน เดียระฉานเข่นเขี้ยวร้อง ออกตามช่องทวารหนัก เมื่อมันจักออกสัตว์ รบกวนกัดขบกัน เมื่อเข้านั้นเช้าตรู่ มุดเมี้ยนอยู่ทั้งวัน สิ้นแสงฉันจึ่งไป มันกลัวใบหนาดหิงคุ์ นี้สองสิ่งเปนยา ทั้งรมทาปัดพ่น
เทพีตนหนึ่งนั้น เพศพันธุ์มันออกไฟ สามเดือนให้ช้อนตา เหลือกซ้ายขวาท้องขึ้น เท้ามือมึนเยือกเย็น นอนดูเห็นเงื้อง่า เสียงลมฟ้าฆ้องกลอง ตกใจร้องมันเข้า ออกเมื่อเช้าก่อนงาย เช้าเมื่อบ่ายสายัณห์ เสียงโศกสัลย์ร้องไห้ มันจึ่งไปเมื่อนั้น เช้าทางถันมันออก ทางเท้าบอกโบกควัน สุพรรณถันอิกใบ พลับพลึงใส่ประสม เปนยารมยาทา มันกลัวยามันหนี
อนึ่งปักษีชื่อกาฬ ออกไฟนานห้าเดือน ปีศาจเลื่อนเข้าอยู่ นอกไส้ดูอนาจ นอนหลับหวาดร้องไห้ ถอนใจใหญ่ไส้พอง รากออกช่องนาสา เมื่อมันมาทางปาก ทางไปจากทวารเบา ย่ำค่ำเข้ายามนอน ออกทินกรไขศรี เสียงสัตว์มี่รบกัน ไม้ไล่ครั่นครื้นหัก ตกใจทักแต่เข้า ยินสัตว์เร้าร้องไป สาบแร้งใส่สาบกา เผาเขาผ้าเมาะรม หยูกยาพรมเร่งขับ
อสุนนทจับเข้าอยู่ ในตับดูเพศมัน ทางเข้านั้นนาสา ออกตามตาตามฟัน เข้ากลางวันเมื่อเที่ยง สองยามเลี่ยงหลีกไป แขกทางไกลมาสู่ กำนั้นผู้พาให้ สัตว์น้อยใหญ่ไม่ว่า สี่บาทาสองเท้า มันเข้าเข้าไม่กิน นมไม่ยินยินน้ำ ตัวร้อนร่ำรำคาน ดิ้นแดดานเมื่อนอน หวาดไหวห่อนไม่หลับ มันได้ศัพท์สำเนียง คนทุ่งเถียงกันไป กลัวขนไก่ขนกา เร่งเอามาใส่เผา เมาะผ้าเย่าเรือนรม หยูกยาพรมแก้ร้อน เด็กนั้นอ่อนนับเดือน สิบเอ็จเลื่อนลงมา ตามตำราท่านไว้ กำหนดในปักษี
ล่วงขวบมีแต่ทราง ร้ายต่างๆจักเกิด นี้กำเนิดอย่าเบา โทษหนึ่งเล่าหละนั้น มีสีพรรค์สันฐาน อุไทยกาลสีแดง ขึ้นร้องแรงถีบเท้า ปิดหนักเบาไม่ออก ดิ้นรนกลอกกลับตา ชักบาทากำมือ ลอองชื่อไฟฟ้า สีแดงดาดังชาด พิศม์มันสาดแสนสา หัศชิวหากระด้าง ช้อนตาค้างคางแข็ง ตัวร้อนแรงรุมทำ เท้ามือกำฟันชิด ถ้าแก้พิศม์มิทัน เข้ากึ่งวันขาดใจ
หละหนึ่งในนามมี เนระกันถีสีเขียว สายเลือดเลี้ยวผ่านไป อยู่ที่ในยอดนั้น ขึ้นห้าวันมันให้ เสียงแหบไปปากแห้ง ท้องขึ้นแขงลงท้อง ละอองแก้วมรกฎ สีเขียวสดใบไม้ ขึ้นเขียวไปทั้งหน้า ให้ลิ้นตาคางแข็ง โตษร้ายแรงยิ่งนัก ปากชิดชักมือกำ ยามิยำมิทัน ครึ่งกึ่งวันขาดใจ
หละหนึ่งไซ้นามนั้น แสงพระจันทร์เหลืองใส แรกขึ้นให้ลงท้อง ตัวเย็นร้องร่ำไห้ น้ำตาไม่มีมา คางแข็งหน้าผากตึง ละอองหนึ่งชื่อกาฬ สิงคลีพาลเภทมัน แรกขึ้นนั้นสีขาว วันหนึ่งราวสองวัน สีมันนั้นกลับเหลือง สี่ห้าเรื่องรายวัน อาการมันแปรไป ลงเหลืองให้กระหาย เชื่อมมึนกายผิวภักตร์ เหลืองยิ่งนักจนใน กระดูกให้เหลืองสิ้น ดังขมิ้นราดรด ยามิถดถอยหาย เจ็ดวันตายเปนมั่น
หละหนึ่งนั้นชื่อนิล กาฬยินยอดดำ ขึ้นพิศม์ทำต่างๆ สรรพสรรพางค์เจ็บหนัก หายใจพักหลังแข็ง สองวันแรงรุมโทษ ยอดหนึ่งโสดขึ้นมา ในต้นขากันไกร สลักเพ็ดได้คู่กัน ถ้วนสามวันมันไห้ ตายแน่ไปกึ่งตน จักดิ้นรนห่อนได้ มันไม่ให้ร้องออก ละอองบอกหนึ่งนาม มหาเมฆตามตำรา สีแดงดาดังดอก ตระแบกชอกชายช้ำ มันขึ้นทำพิศม์ให้ หน้าดำไปปิดมูล ท้องขึ้นภูลขัดเบา ชักมือเท้าช้อนตา มิรู้ยามิทัน จักตายพลันเที่ยงแท้ แลนา
จักกล่าวกำเนิดทราง ร้ายต่างๆ ตามตำรา มีครรภ์ในเดือนห้า หกเจ็ดว่ากำหนดใน อาจาริย์ท่านกล่าวมา ในตำราอย่าสงไสย สามเดือนนี้ทายไป ถ้าออกในรวิวัน อังคารพุฒเสารี พระสุริยศรีบ่ายแสงฉัน ทารกคลอดมานั้น เลี้ยงยากครันอย่าไว้ใจ
กำเนิดโทษปักษี ทั้งสี่เภทเหตุทรางไฟ ทรางแดงขึ้นแกมใน นิลปัฏเปนคู่กัน นิลมาเกิดแกมทราง โจรต่างๆ ร้ายหลายพัน มันย่อมแทรกซ้ำกัน เกิดเด็กนั้นย่อมแรงกรรม์ กำเนิดแห้งทรางไฟ มีแม่ใหญ่สี่ประจำ บริวารสี่สิบซ้ำ แทรกไปขึ้นทั่วทั้งกาย เมื่ออายุกุมาร สามเดือนดานหกเดือนปลาย เก้าเดือนนั้นท่านทาย สามขนอนคาดสำคัญ บริวารทรางทั้งหลาย เดิมมันรายอยู่ไกลกัน ครั้นถึงกำหนดมัน กลับประชุมรอบนาภี ให้รากให้ลงท้อง เปนเลือดหนองบ้างลางที เสมหะตกมากมี เปนน้ำเข้าน้ำคาวปลา บ้างเปนน้ำส่าเหล้า น้ำไข่เหน้าตกออกมา แม่ทรางในบาทา ให้เท้าฟกขบขัดใน บริวารผุดออกมา นอกกายาแดงดาษไป ยอดเกรียมดังถูกไฟ ฝ่ามือเท้าทวารแดง ถ้าพร้อมโทษดังนั้น สิบห้าวันอย่าได้แคลง อาการมันสำแดง ออกให้เห็นซึ่งความตาย
ทรางแดงหกแม่นั้น บริวารมันมีมากหลาย ถึงเจ็ดสิบสองทาย รายเปนเรื่องอายุมา สามเดือนหกเดือนเลื่อน สิบเอ็จเดือนในตำรา ถึงยี่สิบเดือนตรา ขนอนคาดกำหนดใน บริวารทรางทั้งหลาย มักจักรายกันทั่วไป แต่เท้าสุดถึงใน กระหม่อมย่อมเห็นอาการ ผมสองเพรียงหูนั้น เปนเสี้ยนชันเสียงแหบปาน วิลาตาซมซาน หางตาเหลืองเงื่องหงอยไป ขี้ตาไม่รู้ขาด ปากแดงดาษผอมหอบใจ เข้านมไม่อาไลย ไห้หิวแห้งเชื่อมซึมมัว ตกเลือดตกหนองน้ำ ผิวหน้าคล้ำเกรียมทั้งตัว บ้างผุดออกเปนหัว สีลูกหว้าดาดาษไป ให้ต้องดูแข้งขา ถ้าด้านส่ากำหนดใน เจ็ดวันอย่าอาไลย หยูกยายากพ้นประมาณ ยวดยิ่งคุณยานัก จักเลื่อนไปในอาการ เพียงสิบห้าวันวาร ตายเปนแท้อย่าสงกา
ทรางโจรแปดยอดใหญ่ บริวารในท่านกล่าวมา สามร้อย ห้าสิบปรา กฎกำเนิดแห่งเภทมัน สามเดือนหกเดือนเลื่อน สิบเอ็จเดือนเขตรสำคัญ ถึงสิบแปดเดือนนั้น หัวเอกทรางทั้งบริวาร มันจักรายกันไป ขึ้นที่ใดให้อาการ เจ็บปวดแม้นเหมือนปาน ทรางข้างหลังดังกล่าวมา เภทพืชทรางทั้งนั้น มันมักอยากเค็มกุ้งปลา กินเข้าผิดเวลา จำเจซูบผอมแห้งไป ท้องลงไม่รู้หยุด สุดหยูกยายากแก้ไข แข้งขาคมคายไป ตกเลือดหนองดากออกมา สำแดงความตายนั้น มันย่อมขึ้นในลูกตา ฟกบวมแตกออกมา ทรางสำคัญจึ่งขึ้นใน ลำฅอสามดวงกาฬ ตัดอาหารไม่อาไลย ต้อขึ้นคุ้มขาดใจ เก้าวันให้กำหนดมา ชัณสูตรดูเมื่อตาย จักเปนลายทั่วกายา ดำแดงผุดออกมา กำหนดไว้เปนสำคัญ ทรางทั้งสามแม่นี้ มีโทษร้ายตายเหมือนกัน รักษาอย่าสำคัญ ไว้วางใจให้เร่งยา
จักกล่าวรูปทารก ท่านย่อมยกโทษเรียงมา ดูให้ต้องตำรา จะรักษาโรคกุมาร มะหัศรูปกระหม่อมใหญ่ มักหวาดไหวอันทยาน อยู่ในเรือนไฟตาน ทรางเขม่าบอห่อนเปน ด้วยกินน้ำนมแม่ รศร้อนแลจึ่งดับเข็ญ อาการที่มันเปน รากน้ำนมทางนาสา ออกไฟได้ห้าเดือน โรคาเตือนประมวญมา เสียงร้องดังวิลา ไส้พองท้องขึ้นไม่วาย เสมหะโลหิตธาตุ ชาติกำเนิดนี้ทรางตาย นิลมาเกิดกับกาย เด็กใดร้ายยากรักษา
อาทิตย์รูปนั้น มีสำคัญอยู่เปนตรา จงดูเมื่อเกิดมา กระหม่อมลึกเปนสำคัญ คือทรางแดงตัวผู้ แพทย์จงรู้กำเนิดมัน เมื่ออยู่เรือนไฟนั้น เขม่าขึ้นพอประมาณ ทรางขึ้นสุดปลายลิ้น ครั้นหล่นสิ้นในสัณฐาน เรือนไฟให้บันดาล เปนเสมหะคละอาจม เสมหะก้อนเปนธาตุ ดาษดาลทรวงเร่งปรารมภ์ รักษาอย่าชื่นชม จงรีบยาให้ถึงใจ
หะริรูปนั้นเห็น กระหม่อมเปนร่องลงไป เมื่อคลอดอยู่เรือนไฟ เขม่าขึ้นดาษดา แต่อกสุดปลายลิ้น ครั้นหล่นสิ้นตกลงมา ลำไส้จึ่งให้ปรา กฎด้วยรากลงก็มี โลหิตนั้นเปนธาตุ ชาติทรางร้ายแสนทวี นิลปัฏมาย่ำยี จะรักษาอย่าดูเบา
หนึ่งรูปอมนุษย์ สุดแสนร้ายโทษกำเดา ทรางโจรกำหนดเข้า เมื่อแรกยังอยู่ในครรภ์ ของคาวเนื้อปลาพล่า มารดาอยากเปนนิรันต์ร ตั้งแต่คลอดจากครรภ์ ทรางเกิดขึ้นแปดประการ แต่ทรวงถึงกระหม่อม อกรัดผอมรูปสาธารณ์ โรคนี้เปนโบราณ กรรมทารกติดตามมา
จักกล่าวทรางตั้งให้ปรา กฎโดยโทษา อันเกิดแก่เด็กทั้งปวง ขึ้นตาตาแดงดุจดวง จักขุคือยวง แลเยื่อลำไยพะพาน เปนต้อเปนเกล็ดซมซาน หมอกมืดงมงาน บ้างเหลืองแลลายทั้งตา ขึ้นหูหนวกหนองไหลมา ทราบซึมหูตา ด้วยเมื่อยแลน่าอาเกียรณ์ ขึ้นศีศะผมเหี้ยนเกรียน ขึ้นกระหม่อมย่อมเวียน ให้ฟกให้บวมซ่านไป ขึ้นนาสิกแสบข้างใน เพดาลหายใจ ให้คัดจมูกเหลือทน ปวดหัวหลับตาร้องรน ดูดนมเวียนวน แต่อ้าโอฐหายใจไป กินนมไม่ได้ขัดใจ ปากฅอแห้งไป แลเภทดังหวัดรำคาญ ขึ้นปากปากร้อนร้าวราน เปื่อยเหน้าแดงดาน เปนเม็ดเปนขุมขาวไป ขึ้นฅอขึ้นลิ้นไก่ไอ เอือกอวกกรุ่นไป ย่อมตัดอาหารน้ำนม ขึ้นหลังไหล่รวบระทม ตัวร้อนระงม ขึ้นทรวงให้เชื่อมมึนมัว ขึ้นไส้แก่ทวารหนักกลัว จุกเสียดบิดตัว ในท้องนั้นแน่นผูกพัน ขึ้นในลำไส้อ่อนมัน ให้ลงสำคัญ คูธเขียวเปนเม็ดรายๆ ขึ้นหัวเหน่าเพาะมูตรทาย ขัดเบามั่นหมาย ทั้งมูตรก็ค่นขาวไป ขึ้นเพาะเข้าเข้าตกใน เพาะกลับรากไป อาหารบ่อได้นำพา ขึ้นม้ามม้ามหย่อนลงมา จับเปนเวลา ให้ตกเสมหะนองเนือง มูตร์คูธไนยเนตรเนื้อเหลือง ปวดมวนขัดเคือง ให้ซูบให้ผอมหงอยไป ขึ้นปอดระหายหอบใจ ถ้าขึ้นสันใน ให้ตกโลหิตสดมา ขึ้นตับชายตับนั้นอา จมที่ลงมา เปนเลือดแลเน่าดำไป
ทรางโจรนางริ้นนั้นใน อาการต่างไป ทั้งเภทก็ผิดเพี้ยนกัน ขึ้นเพาะเข้าคูธโทษมัน เหม็นโขงคาวอัน ขาวหยาบเปนส่าเหล้าไป กินเข้าจำเจชอบใจ เค็มคาวตับไต ทั่งเนื้อแลมันกุ้งปลา ขึ้นทรวงอกรัดกายา แลลายคือปลา กะทิงเปนเกล็ดเภทพรรค์ ขึ้นพุงให้ลงหนักมัก ขึ้นแข้งขาคัน ให้คมให้คายสากไป ขนกลับมีตัวกินใน ผิวหนังซ่านไป ทุกขุมแลขนเส้นเอ็น หนึ่งดูอาจมเหลวเปน สายไหมเหลืองเห็น ทารกก็ให้ทายไป ว่าตั้งดาลเสมหะใน นาภีนานไป จะจับให้เท้ามือเย็น ตัวร้อนตาดูสูงเปน ล่วงสามเดือนเห็น จะชักให้เท้ามือกำ ที่ตั้งทรางนี้เราทำ อ่านให้ง่ายจำ กำหนดสำเนียงอักขรา คำภีร์อไภยสันตา ประฐมจินดา ที่กล่าวมานี้เหมือนกัน ล้วนแต่ใจความแกล้งสัน ไว้เปนพวกพรรค์ ผู้เรียนมีไห้ยากใจ บรรดาทรางกล่าวมาใน นี้จงแจ้งใจ ถ้าพร้อมด้วยโทษยากยา ไม่พร้อมตามในกล่าวมา น้อยโทษพอยา รักษาไปตามเภทมัน
อนึ่งตานโจรท่านรำพรรณ กล่าวมาสำคัญ กำหนดอายุกุมาร ห้าขวบสิ้นทรางจึ่งตาน โจรเกิดอาการ กำเนิดด้วยทรางเจ็ดวัน
อาทิตย์ทรางไฟสำคัญ ทรางน้ำวันจันทร์ ทรางแดงนั้นวันอังคาร วันพุฒทรางสกอก่อการ ครูวันบันดาน กำเนิดนั้นทรางคาวี วันศุกรทรางช้างเสารี ทรางโจรนั้นมี กำเนิดประจำตามวัน ครั้นกินอาหารหวานมัน เนื้อปลาสาระพรรณ์ อันหยาบอันช้าสาธารณ์ ธาตุนั้นแปรปรวนบันดาน ทรางเสียเภทพาล ที่เกิดประจำตามวัน ธาตุแปรทรางแปรทุกพรรค์ ทรางโจรนั้นมัน ไปเกิดในวันระวิวาร์ ทรางไฟนั้นกลับโจรมา จากวันระวิวาร์ มาเกิดในวันเสารี หละทรางละอองนั้นมี เภทพรรค์ดังนี้ จงรู้ทั้งสิ้นเหมือนกัน โจรลักเภทผิดเปลี่ยนวัน ทุกทรางทุกพรรค์ กำเนิดจึ่งเรียกตานโจร ธาตุแปรเปรียบพฤกษาโกร๋น รดน้ำชุ่มโชน ก็ยากจะฟื้นคืนงาม
จักเรียงเรื่องธาตุไปตาม คำภีร์หนึ่งนาม บุระธาตุบททรางไฟ เบื้องต้นมันให้ลงไป เสมหะเหน้าใน โลหิตระคนปนกัน อยากสดอยากคาวมี่มัน อาการเภทพรรค์ ให้ซูบให้ผอมตัวตา โรคกำลังน้อยไข้ดา ล่วงหลายเดือนมา จึ่งฆานธาตุต่อไป เบื้องปลายเปนยอดขึ้นใน นาสิกหนองไหล บทชิวหะธาตุดาษดา ขึ้นในต้นปลายชิวหา น้ำลายตกมา ในฅอให้แห้งผากไป ตัดอาหารไม่อาไลย จะยาต่อไป ให้แก้แต่ลิ้นกับฅอ ตกสิ้นกินอาหารพอ มีกำลังต่อ อายุให้ยืดยาวไป จึ่งวางยาล้างข้างใน ลำไส้ลงไป สิ้นร้ายจึ่งหน่วงปลายมือ
สันตาธาตุโทษนั้นคือ ทรางน้ำปลายมือ ให้ท้องนั้นขึ้นตัวเย็น ผูกหนักขักเบาเบื้องเปน นิ่วน้ำนมเห็น วิบัติวิบากนานา มูตร์ขึ้นขาวเรื้อรังมา นมน้ำเข้าปลา ไม่เอื้อไม่เฟื้ออาไลย โทษนี้ล่วงสามเดือนไป มันกินภายใน ให้ลงเปนโลหิตมา ตับโตผอมเผือดภักตรา ลมหนึ่งเกิดมา อุทระวาตนามมัน จับใจไส้พองขนชัน เชื่อมมึนนักมัน ให้หอบกระหายยากยา
พลพาหะทรางแดงตรา ต้นลิ้นรักษา ไม่ขาดจึ่งเกิดติดพัน ดาลเสมหะในไข้วัน เท้ามือเย็นมัน ให้ตัวนั้นร้อนรุ่มไป จึ่งพรหมสรกิจเกิดใน ลำไส้ดังไร เปนกลุ่มเปนก้อนปากดำ กินอาหารไม่เปนคำ เค็มคาวเจจำ อาจมเปนส่าเหล้าไป หน้าซีดเผือดผอมหอบใจ ล่วงสามเดือนไป กำหนดให้ร่วงลงมา เปนน้ำล้างเนื้อคาวปลา แล้วมันแปรมา เปนเลือดเสลดปวดมวน ดากออกร่างร้ายเรรวน แข้งขาคายควร แลคมดังเสี้ยนหนังปลา แล้วผุดเปนเม็ดขึ้นมา ทั่วทั้งกายา ดังผดแลหัดเต็มไป เปนต้อเปนเกล็ดขึ้นใน ตามืดฟางไป ในหูก็ขึ้นพุพอง เปนน้ำหนวกเน่าหนองนอง ท้องใหญ่ไส้พอง กำลังนั้นน้อยถอยแรง แม่ทรางต้นลิ้นสำแดง กำเริบร้ายแรง ให้ตัดอาหารน้ำนม แก้ตาลิ้นแข็งคายคม ตกได้ควรชม กุมารจะรอดสืบไป
ธาตุหนึ่งนามคงตะพั้นไฟ สะกอเกิดใน นาภีกำหนดแปดวัน โทษดังฝีอัคนีสัน กลับเข้าในมัน ให้ลงโลหิตสดมา บ้างเปนแต่น้ำคาวปลา บางทีตกมา เปนเลือดเสลดปนกัน ถ้ายืดยาวไปหลายวัน ยากินแก้กัน ไม่ถอยจะเน่าปวดมวน เชื่อมมึนกระหายหอบรวน ตัดอาหารชวน กำลังให้น้อยผอยไป มันกินตับปอดหัวใจ ล่วงพ้นเดือนไป จะยานั้นยากควรจำ
กาลธาตุทรางโคขึ้นทำ ยอดไม่มีน้ำ ดังหัดทั้งตัวทั่วไป เก้าวันจมเข้าข้างใน ทำท้องลงไป ดังน้ำล้างเนื้อจางๆ อยากคาวอยากเค็มครวนคราง ล่วงสองเดือนทราง อันหนึ่งจะเกิดขึ้นมา ต้นลิ้นแขงดังตาปลา ถ้ากวาดหลายยา มิถอยไปถึงหกเดือน ทรางที่จมไปเปนเรือน จักกลับขึ้นเหมือน ดังก่อนแต่ยอดแดงไป เชื่อมมึนระหายหอบใจ ตัวร้อนรุมไป ให้จับแต่เท้ามือเย็น กุมารผู้ใดถ้าเปน ดังนี้จงเห็น กำเนิดที่โทษยากยา สุจิมุขนั้นอา จมที่ลงมา พิการให้หยาบขาวไป อาหารเค็มคาวชอบใจ ถูกยาหยุดไป สักหน่อยแล้วก็กลับลงมา เวียนลงเวียนหยุดหลายครา เมื่อปลายมือมา ให้ผุดเปนหัวทั่วกาย ขึ้นตาเปนเกล็ดเหลืองหลาย มืดฟางงมงาย ให้ซูบให้ผอมหงอยไป ท้องใหญ่ไส้เดือนเกิดใน ลำไส้เต็มไป ให้จุกให้เสียดขบแทง หน้าซีดผาดเผือดโรยแรง สายตาดูแดง ครั้นตัวมันแก่พร้อมกัน รากออกตามปากพัวพัน บางทีตัวมัน ออกตามทวารเรี่ยราย ถ้าออกดังนื้มากมาย เที่ยงแท้โทษตาย กำหนดแต่ในสิบวัน
สันตุกะมีโทษนั้นมัน ล้มถูกสำคัญ ไข้อภิฆาฏจึ่งเปน จับตัวร้อนเท้ามือเย็น ผุดดังหัดเห็น เปนยอดทั้งตัวทั่วไป แล้วจมกลับเข้าทำใน ท้องร่วงลงไป ให้เน่าเปนบิดปวดมวน ให้เชื่อมกระหายหอบรวน เข้านมเชยชวน ให้กินบอได้นำภา กำลังน้อยโทษยากยา อาการกล่าวมา จะได้นั้นน้อยกว่าตาย สาระพัดกระเหม่นไข้ตาย ซูบผอมหอบกาย สยองทุกเส้นโลมา ยอดขึ้นแตกออกในนา สิกหูไหลมา เปนเลือดเปนหนองปนกัน เปนไปหลายเดือนหลายวัน ดังนี้โทษมัน ขึ้นกินสมองชอนไป แล้วจักกลับตกตามใน ลำไส้ลงไป ดังหนองสมองเหมือนกัน ตัดอาหารตัดโทษมัน เมื่อตายสำคัญ เลือดจะตกทุกทวาร กล่าวมาล้วนแต่โทษตาน โจรถ้าอาการ ละไว้ดังนี้ยากยา
จะกล่าวธาตุทั้งสี่ ในคัมภีร์ย่อมมีมา กุลบุตร์มีปัญญา อันน้อยค่อยกำหนดฟัง เตโชพิการกาล กำเนิดโทษวาโยบัง เกิดจุกแลเสียดหลัง จะหายใจบอิ่มใจ บวมมือแลบวมเท้า อาหารเล่ากินมิได้ ตั้งแต่จะลงไป จนสุดสิ้นกำลังโรย ครั้นสิ้นอาหารใน อุทรให้กระหายโหย หิวน้ำระยำโดย อุจจาระพิการเปน ดังหนึ่งน้ำล้างเนื้อ กลิ่นนั้นเจือก็แม้นเหม็น ตะพาบน้ำอันคาวเปน กำเนิดไฟอันสิ้นไป ปากแห้งแลฅอแห้ง เหตุเพื่อแห่งอาหารใน อุทรนั้นสิ้นไป น้ำลายขาดบค้างฅอ เอามือนั้นบ้ายยา จงล้วงดูในลำสอ ถ้าเย็นเปนเหน็บต่อ จะตายในเมื่อวันเย็น
วาโยพิการนั้น ให้หูตึงกำเนิดเปน น้ำหนวกอันไหลเหม็น ก็หายไปในตาฟาง เมื่อยมือแลเมื่อยเท้า สันหลังฟกก็ดูพาง ผีเอ็นกำเริบลาง บ้างก็อ้วกอาเจียนลม บ้างลงจนสิ้นแรง อาหารแดงในอาจม สิ้นไส้ก็เพื่อลม ในลำไส้จะหนีกาย ครั้นหน่วงด้วยคุณยา ที่ลงมาค่อยห่างหาย กลับรากลำบากกาย เปนดังนี้ด้วยแรงกรรม อาการที่กล่าวมา เจ็ดวันวาจงควรจำ ยายากจะยายำ โทษนี้แท้กำหนดตาย
อาโปให้โทษนั้น ที่แท้ท่านกำหนดหมาย ดีเลือดเสลลทาย ทั้งสามนี้ท่านกล่าวมา
จักกล่าวดีก่อนให้ปรา กฎโดยโทษา ให้แจ้งประจักษ์โดยมี จักตายเหตุนั้นคือดี แตกรั่วบางที ซึมซ่านแลล้นไหลไป ล้นนั้นด้วยโทษแห่งไฟ กำเริบหนึ่งใน อสระพิษฤทธิ์ยา ต้องกายกายร้อนดังกา ยาต้องอาญา วิบากด้วยท่านโบยตี ตกต้นไม้สูงตับดี แตกรั่วบางที ฝีร้ายแลโทษทรางกาฬ ขึ้นดีขั้วดีอติสาร ดีรั่วอาการ ให้ลงแลเหลืองทั้งกาย คนไข้ให้ปากเราะราย โทโษมากมาย ให้บ่นพะเพ้อพิมไป โทษนี้ยากยาแก้ไข้ เต็มช้าจักไป กำหนดแต่เจ็ดจันวาร ดีแตกดีนั้นคือกาฬ จักสิ้นสุดปราณ เมื่อแตกอย่าได้ควรแคลง โทษโลหิตนั้นสำแลง อาหารแสลง พะเอินให้ร่วงลงไป ครั้นสิ้นสุดอาหารใน ลงเปนน้ำใส ระคนด้วยเลือดจางๆ บ้างเปนบิดปวดมวนคราง เน่าเหม็นออกพาง พินาศด้วยรากลมทำ จับนิ่งแน่เท้ามือกำ ตัดอาหารทำ ให้ชักให้ช้อนเหลือกตา ถ้าพร้อมด้วยโทษกล่าวมา ยากแพทย์จะรักษา จะยานั้นยากควรจำ เสมหะหนึ่งอยู่ในลำ ฅอหนึ่งประจำ ในทรวงแลย่อมเต็มทรวง อยู่ทวารหนักหนึ่งทั้งปวง เปนสามคือยวง อยากเยื่อแลย่อมพัวพัน ถ้าไฟลมกล้านักมัน ข้นแค่นแข็งขัน ให้หย่อนให้ย้อยลงไป จากทรวงตั้งอยู่ยังใน ท้องมารกระไษย์ ดังป้างแลม้ามตัวมี ให้จับเชื่อมมึนบางที เปนเวลามี ให้จุกให้เสียดขบแทง เสมหะในทวารสำแดง โทษมันนั้นแรง ให้ลงแลเหลืองทั้งกาย มูตตาเหลืองยาบมิคลาย เมื่อจักใกล้ตาย ก็เน่าเปนบิดปวดมวน เสมหะในลำฅอกวน กินอาหารชวน ให้เหียนให้รากครุ่นไป โทษพร้อมดังกล่าวมาใน นี้จงแจ้งใจ จะยานั้นยากสุดยา
ปัถวีโทษกล่าวมา ออกจากกายา กระดูกแลเนื้อเส้นเอ็น อาหารเก่าหากให้เห็น อาการที่เปน วิบัติที่ในอาหาร ถึงป่วยไข้มาช้านาน ห่อนสิ้นอาหาร อันเก่าแต่ก่อนเดิมมา เมื่อจักสิ้นอายุปรา กฎลงออกมา ให้เน่าแลเหม็นสาธารณ์ เปนเลือดเปนหนองพิการ เสมหะสันฐาน คือมูลมุสิกร่วงราย บ้างดำบ้างเขียวเหลืองลาย สีนั้นย่อมทาย ว่ามูลขี้เทาตกลง เนื้อนั้นคือปลีแขนชงค์ เมื่อจักปลดปลง ชีวิตร์ก็ห่อนเห็นหาย กระดูกย่อมอยู่ในกาย ครั้นเมื่อจักตาย ก็ผอมเหี่ยวแห้งรูปทรง ยังเกิดเห็นอัฐิปลง สังเวทดูคง สันฐานแลกลมเหลี่ยมแบน ชีพจรแต่ก่อนห่อนแคลน เดินอยู่ตามแผน ระริกระรัวพัวพัน สิ้นแรงจักสิ้นอาสัญ สิ้นเส้นสำคัญ สิ้นชีพจรเคยเดิน โทษใครดังนี้พะเอิน จักตายไม่เกิน กำหนดในสามเจ็ดวัน
หมอเอ๋ยจงฟังสาร บุราณท่านได้กล่าวมา เปนแพทย์ไม่ศึกษา ฉันทศาสตร์ให้เรืองรมย์ ไม่รู้กำเนิดไข้ แต่ยาได้ก็ชื่นชม รักษาด้วยอารมณ์ ประโยชน์ลาภอันพึงใจ
หมอนั้นท่านเปรียบปาน ดังตาบอดกำเนิดใน ดันถือทิฎฐิใจ ไม่เห็นโทษในกองกรรม วางยาแต่คราวเดียว ไม่ต้องโรคยับระยำ ดังโตมราตำ ตลอดยอดอุระใน ยาผิดเปนสองครั้ง ดังยกทุ่มเข้ากองไฟ ถ้าวางยานั้นผิดไป คำรบถ้วนเปนสามครา ดังต้องอสุนิสาย มาฟาดกายให้มรณา กายยับด้วยพิษยา กำเริบโรคทวีไป หมอนั้นครั้นสิ้นชนม์ จะไปทนกำเนิดใน นรกอันยิ่งไฟ ทั้งหม้อน้ำทองแดงมี หมู่นายนิรยบาล ประชุมเชิญด้วยยินดี เครื่องโทษบรรดามี จะยกให้เปนรางวัล เปนแพทย์จงเพียรเรียน ให้รอบรู้จงครบครัน ที่อยู่ฤดูวัน อายุปันแลเวลา สำแลงแสลงไข้ โรคอันใดจะเปนมา รู้ไข้ให้รู้ยา รักษาตามกำเนิดใน กาดำประจำโรค โรคดังกาอันตาไว เงือดเงื้อธนูไป ก็หลีกหลบด้วยเร็วพลัน ยายิ่งธนูปาน สิงหราชก็เพียงกัน โรคดังมฤควัญฌ์ จะลี้ลับหลบไปเอง โรคมีตามพงษา เปนเวลาบุราณเพรง โทษนี้กำหนดเกรง จะยายากด้วยแรงกรรม แพทย์ใดชำนาญรู้ กำเนิดโรคแลยายำ ยาไข้ด้วยใจทำ เที่ยงแน่แท้ในทางบุญ ทั้งลาภก็ยิ่งลาภ แลทั้งคุณก็ยิ่งคุณ ทำบุญก็ได้บุญ ประเสริฐเลิศวิชาชาญ จักเปนที่เสนหา ถ้วนทุกหน้าย่อมกราบกราน ไกลใกล้ก็ไม่นาน จะไปสู่ไปง้องอน เปนที่จะสรรเสริญ เจริญใจทั้งให้พร ครั้นถึงซึ่งม้วยมรณ์ จะได้ไปในเมืองสวรรค์ เสวยทิพย์สิ่งศุข แสนสนุกนิ์ทุกวี่วัน คำภีร์ท่านรำพรรณ ประกาศไว้แต่หลังมา
เสร็จสิ้นข้าขอพร ทุกไทยเทพย์เทวา สุรารักษ์อันรักษา สถิตย์ทั่วทุกขอบขันธ์ สาครสิงขรรุก ขชาตเครือลดาวัลย์ ภูมิ์พื้นพนาสัณฑ์ ทุกถิ่นถํ้าลำเนาธาร เชิญช่วยข้าดับเข็ญ ให้เย็นศุขเกษมสานต์ สัตรูที่ไภยพาล ให้เสื่อมสูญคัลไลยไกล ใครเห็นให้จงพิศ สวาสชิดภิรมย์ใจ รักยิ่งเสมือนใน สนิทเนื้อแลพงษ์พันธุ์ ผลข้าได้แต่งไว้ ไปภายน่าข้าขอทัน องค์พระเมตไตรยอัน ได้โปรดข้าในชาติควร ข้ามฝั่งยังห้องแก้ว พระนิพพานอย่าแปรปรวน เมื่อยังจะเที่ยวทวน อยู่ในชาติกันดาร ขอให้บิดามาร ดรยิ่งด้วยศฤงฆาร เมียมิตร์แลบุตรหลาน ให้รักร่วมหฤไทยกัน ขอข้าอย่ามีโรค ทั้งหนวกบอดพิการอัน บ้าใบ้ทุกสิ่งสรรพ์ กระเทยง่อยแลสัตรี เปนชายให้เรืองรู้ รศธรรมพระคัมภีร์ พุทธฉันทศาสตร์ศรี ให้เจนจบชำนาญใจ ขอข้ากำลังยิ่ง อายุยืนปัญญาไว ให้มีเมตตาไป แก่สัตว์ทั่วทุกสรรค์พรรค์ เกิดไหนให้เปนแพทย์ อย่ารู้มีผู้เทียมทัน โรคสิ้นทุกสิ่งสรรพ์ ให้รอบรู้กำเนิดนา สรรพคุณทั้งพื้นภพ ทุกสิ่งจบบรรดายา ให้บอกด้วยภาษา จะแก้โรคอันใดๆ อนึ่งไข้จะตายแล้ว มาหาข้าจงแคล้วไป จิตรเจตนาใน ให้สำเร็จทุกครั้งครา อนึ่งคนพยดถ่อย หฤไทยโทษอันพาลา ให้พ้นในพงษา เปนญาติมิตรสนิทเรียง เกิดไหนให้ไกลห่าง ประเทศต่างภาษาเสียง รูปรอยแลนามเรียง อย่าได้ยลได้ยินมา อนึ่งข้าขอมีศีล แลศรัทธาทุกเพลา ขอเกิดในสาศนา ตราบเท่าพระนิพพาน เอย
ตำราประฐมจินดา
นโม ตัส์ส ภควโต อรหโต สัม์มาสัม์พุท์ธัส์ส
นมัส์สิต๎วา จ เทวิน์ทํ	เทวราชสัก์กํ อิว
ชีวกโกมารภัจ์จํ	โลกนาถํ ตกาคตํ
ปฐมจิน์ตารคัน์ถํ	ภาสิส์สํ ฉัน์ทโสมุขํ
สํเขเปน กิต์ตยิตํ	ปุพ์เพ โลกา น นาถัต์ถัน์ติ
แปล (อหํ) อันว่าข้า (นมัส์สิต๎วา) ถวายนมัสการแล้ว (ตถาคตํ) ซึ่งพระศรีสุคตทศพลญาณเจ้า (โลกนาถํ) เปนที่พึ่งของโลกย์ (จ) อนึ่งโสด (อหํ) อันว่าข้า (อภิวัน์ทิต๎วา) ไหว้แล้วโดยพิเศษ (ชีวกโกมารภัจ์จํ) ซึ่งชีวกโกมารภัจ แพทย์ผู้ประเสริฐ (เทวราชสัก์กํ อิว) เปรียบดุจสมเด็จอมรินทราธิราชบพิตร (เทวิน์ทํ) ผู้มีมหิศรภาพ เปนจอมมกุฎแก่เทพย์บุตย์ทั้งหลาย (ภาสิส์ส) จักแสดงบัดนี้ (คัน์ถํ) ซึ่งพระคัมภีร์แพทย์อันวิเศษ (ปฐมจิน์ตารํ) ชื่อประฐมจินดา (ฉันทโสมุขํ) อันเปนหลักเปนประธานแห่งพระคำภีร์ฉันทศาสตร์ทั้งปวง (กิต์ตยิตํ) อันพระอาจาริย์โกมารภัจแต่งไว้ (ปุพ์เพ) ในกาลก่อน (สังเขเปน) โดยสังเขป (นาถัต์ถํ) เพื่อจะให้เปนที่พึ่ง (โลกานํ) แก่สัตว์โลกย์ทั้งหลาย (เอวํ) ด้วยประการดังนี้
(โองการ พิน์ทุนาถํ อุป์ปัน์นํ พ๎รห๎มา สหัม์ปติ นาม อาทิกัป์เปส อาคโต ปัญ์จปทุมํทิส๎วา นโม พุท์ธาย วัน์ทนํ อาจริเยน) อันพระอาจาริย์เจ้า กล่าวไว้ในพระคัมภีร์ประฐมจินดานี้ ตั้งแต่พรหมปะโรหิตเปนต้นมานั้น ว่าเมื่อจะตั้งแผ่นดินใหม่ ครั้งนั้นก็ให้บังเกิดกัลปพินาศกล่าวคือโลกย์ฉิบหาย ด้วยเพลิงประลัยกัลป์นั้นไหม้ฟ้า แผ่นดิน ภูเขา แลเขาพระสุเมรุ์สิ้นแล้วบังเกิดฝนห่าใหญ่ ตกลงมาถึง ๗ วัน ๗ คืน แลน้ำท่วมขึ้นไปถึงชั้นพรหมปโรหิต พรหมปโรหิตจึ่งเล็งลงมาดู ก็เห็นซึ่งดอกอุบล ๕ ดอก ผุดขึ้นมาเหนือน้ำงามหาที่จะอุปมามิได้ ท้าวมหาพรหมจึ่งบอกแก่พรหมทั้งหลายว่าแผ่นดินใหม่นี้ จะบังเกิดสมเด็จพระพุทธเจ้ามาตรัส ๕ พระองค์ เพราะเห็นดอกอุบลนั้น ๕ ดอก อันนี้ก็เปนธรรมดาประเวณีวิไสยสังเกตมาทุกๆ ครั้ง ครั้นแลบังเกิดบุร์พนิมิตรขึ้นแล้ว จึ่งน้ำค้างเปือกตมก็บังเกิดตกลงมา ๗ วัน ๗ คืน แล้วก็เปนสนับข้นเข้า ดุจดังสวะอันลอยอยู่เหนือหลังน้ำ โดยหนาได้สองแสนสี่หมื่นโยชน์ อันนี้แจ้งอยู่ในพระคัมภีร์จักระวาฬทิปนีโน้นแล้ว ในคัมภีร์ประฐมจินดานี้ พระอาจาริย์เจ้าท่านยกมากล่าวไว้พอเปนสังเขป เมื่อแผ่นดินแลเขาพระสุเมรุ์ตั้งขึ้นแล้วนั้น พระอิศวรผู้เปนเจ้าเธออาราธนาพรหมสององค์ทรงนามว่าพรหมจารี ลงมากินง้วนดิน ครั้นกินแล้วก็ทรงครรภ์คลอดบุตรได้ ๑๒ คน อันพวกนี้เกิดด้วยครรภปะรามาศ คือว่าเอามือลูบนาภีก็มีครรภ์ เกิดบุตรแพร่หลายไปทั้ง ๔ ทวีป แตกเปนภาษาต่างๆ กัน แต่ชมภูทวีปเรานี้เปนกามราค สร้องเสพเมถุนสังวาศจึ่งมีครรภ์ สัตว์ที่มาปติสนธินั้นเปนชลามพุชะ สัตว์ที่เกิดเปนฟองฟักนั้นชื่ออัณฑชะ สัตว์มาปติสนธิด้วยเปือกตมนั้นชื่อสังเสทชะ อุปปาติกะนั้นคือสัตว์ปติสนธิเปนอุปะปาติกะไม่มีสิ่งใดๆ ก็เกิดขึ้น อันว่ามนุษย์ทั้งหลายถือปติสนธิแล้วก็คลอดจากครรภ์มารดา ถ้าเปนสัตรีมีประเภทผิดจากบุรุษสองประการ คือต่อมเลือดประการ ๑ คือน้ำนมสำหรับเลี้ยงบุตรประการ ๑ ครั้นอุดมรูปวัฒนาการเจริญขึ้นพร้อมแล้ว แลเมื่อจะเริ่มฤดูมานั้น ก็ให้ฝันเห็นว่ามีบุรุษมาร่วมรศสังวาศเมถุนตามชาติวิไสย จึ่งสมมุติว่าวิทยาธรอันอุดมมาลอบชมด้วยประเวณี ตั้งแต่นั้นมาก็มีฤดูให้ปรากฎแก่คนทั้งหลาย แลประโยธรคือเต้าถันก็ตั้งขึ้นด้วย (ปัญ์จวิธ โลหิตํ โลหิตํ หทยํ ชาตํ โลหิตํ ปิต์ตํ ชาตํ โลหิต มํสํ ชาตํ โลหิตํ นหารุ ชาตํ โลหิตํ อัฏ์ฐิ ชาตำ ปัญ์จวิธโลหิตํ) อันว่าสัตรีมีโลหิต ๕ ประการ คือโลหิตปรกติโทษ ซึ่งพระอาจาริย์เจ้ายกออกมาแต่พระคัมภีร์มหาโชติรัตโน้น เอามาสาธกลงไว้ในพระคัมภีร์พรหมปโรหิต หวังจะให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้ โดยไนยอันสัตว์จะมาปติสนธิในมาตุคัพโภทรนั้น ก็เพราะโลหิตฤดูบริบูรณ์ดังนี้ โลหิตํ หทยํ ชาตํ คือโลหิตบังเกิดมาแต่หทัยประการ ๑ เปนต้น แลบังเกิดมาแต่ดีแต่เนื้อแต่เอ็นประการ ๑ โลหิตํ อัฏฐิ ชาตํ คือโลหิตบังเกิดมาแต่กระดูกประการหนึ่งเปนที่สุด แลโลหิตปรกติโทษ ๕ ประการนั้น ย่อมกระทำโทษนั้นต่างๆ อันว่าลักษณโลหิตฤดูอันบังเกิดมาแต่หทัยนั้น ถัาสัตรีผู้ใดไข้ลงมักให้ระส่ำระสายคลั่งไคล้ใหลหลงให้ขึ้งโกรธ เมื่อขณะนั้นให้ริมฝีปากเขียว ริมตาเขียว ถ้าแก้มิฟังสัตรีผู้นั้นจะตายเปนอันเที่ยง อันว่าลักษณะโลหิตฤดูอันบังเกิดมาแต่ดีแลตับนั้น ถ้าสัตรีผู้ใดไข้ลงมักให้เชื่อมให้มึนมัวเมาซบเซามิได้รู้ว่ารุ่งแลค่ำ คืนแลวันแล้วให้นอนสดุ้งหวาดไหวเจรจาด้วยผี สมมุติว่าขวัญกินเถื่อนโทษทั้งนี้คือโลหิตกระทำเอง ถ้ารู้ไม่ถึงกำหนด ๗ วันตาย เมื่อตายแล้วจึ่งผุดขึ้นมาเปนแว่นเปนวงสีเขียวสีแดงก็มี ดุจกล่าวมานั้น อันว่าลักษณะโลหิตฤดูอันบังเกิดมาแต่เนื้อนั้น ถ้าสัตรีผู้ใดไข้ลงมักกระทำให้ร้อนใน ผิวเนื้อแลหนังแดงดังลูกตำลึงสุกขึ้นเปนยอดผด แล้วให้คันทั้งตัว ต่อมีฤดูมาจึ่งหายไป อันว่าลักษณะโลหิตฤดูอันบังเกิดแต่เส้นเอ็นนั้น ถ้าสัตรีผู้ ใดไข้ลงมักกระทำให้เจ็บตัวทั่วสรรพางค์กาย แลให้สบัดร้อนสท้านหนาว แลให้จับปวดศีศะเปนกำลัง ต่อมีฤดูมาจึ่งหายไป อันว่าลักษณะโลหิตฤดูอันบังเกิดมาแต่กระดูกนั้น ถ้าสัตรีผู้ใดไข้ลงมักกระทำให้เมื่อยกระดูกทุกข้อกระดูกต่อกันดังจะคลาด ให้เจ็บเอวเจ็บหลังนัก ต่อมีฤดูมาจึ่งหายไป ซึ่งว่ามาทั้งนี้หวังจะให้แพทย์พิจารณาดู ให้รู้ว่าโลหิตฤดูนั้นเกิดออกจากที่ใด ถ้ารู้แท้แล้วให้เร่งประกอบยาชื่อว่าพรหมภักตร์ ประจุโลหิตเหน้าโลหิตร้ายเสียให้สิ้นเชิง แล้วจึ่งแต่งยาบำรุงโลหิต อันชื่อว่ากำลังราชสีห์นั้นกินต่อไป แล้วจึ่งแต่งยาบำรุงธาตุให้ธาตุปรกติดีแล้ว โลหิตจึ่งจะงามบริบูรณ์ อันว่าสัตว์ที่มาปติสนธินั้นจึ่งได้ตั้งขึ้น ในมาตุคัพโภทรแห่งมารดาเปนปรกติ อนึ่งสัตรีบางจำพวกมีสามี แลหาสามีมิได้ก็ดี เดิมโลหิตงามบริบูรณ์อยู่แล้ว ครั้นอยู่มาให้หน้าซีดมือเท้าก็ซีด ให้เจ็บหลังเจ็บเอว เพราะโลหิตนั้นแห้งติดกระดูกสันหลังอยู่ สมมุติว่าเปนริดสีดวง อนึ่งสัตรีบางจำพวกนั้นโลหิตแห้งเปนก้อนเข้าเท่าฟองไก่ติดหัวเหน่าอยู่ก็ดี ติดในทรวงอกก็ดี แลกลมกลิ้งอยู่ในท้องก็ดี บางทีให้ท้องขึ้น บางทีให้ลงท้อง บางทีให้เจ็บท้อง จุกอกแดกขึ้นดังจะขาดใจตาย ถ้าแพทย์ผู้ใดจะรักษา ให้พิจารณาโดยลักษณะที่กล่าวมาแต่หลังนั้น ถ้าแลมิฟังมักกลายเปนโรคริดสีดวงแห้งไป อนึ่งถ้าสัตรีบางจำพวกซึ่งเปนหรหมจารีนั้น แต่รุ่นสาวควรจะมีฤดูแล้วแลฤดูนั้นก็ไม่มีมา บางจำพวกต่ออายุ ๒๐ หรือ ๓๐ ปี ต่อมีสามีแล้วจึ่งมีฤดูมา อันว่าลักษณะหญิงเหล่านี้ ย่อมมีแต่กาลก่อนโน้น
(จบพรหมปโรหิตแต่เพียงนี้)
อาจาริเยน อันพระอาจาริยเจ้า จะกล่าวพระคัมภีร์ประฐมจินดานี้ ซึ่งท่านคัดออกมาจากคัมภีร์โรคนิทานโน้นต่อไป ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้โดยสังเขปดังนี้ว่า สัตว์ทั้งหลายเมื่อจะตั้งอนุโลมปฏิสนธินั้นพร้อมด้วยบิดามารดากับธาตุทั้ง ๔ ก็บริบูรณ์พร้อมคือปถวีธาตุ ๒๐ อาโปธาตุ ๑๒ เตโชธาตุ ๔ วาโยธาตุ ๖ ระคนกันเข้าคือเกิดเพราะโลหิตบิดามารดาระคนกัน มิได้วิปริตจึ่งบังเกิดขึ้นด้วยธาตุน้ำ คือต่อมโลหิตแห่งมารดา ก็ให้บังเกิดตั้งขึ้นเปนอนุโลมปฏิสนธินั้น ในเมื่อสัตว์จะปฏิสนธินั้นท่านกล่าวไว้ว่า สุขุมังปะระมานู ละเอียดนักเปรียบด้วยขนทรายจามรีเส้น ๑ เอามาชุบน้ำมันงาที่ใสนั้น แล้วเอามาสสัดเสียให้ได้ ๗ ครั้ง แต่ยังติดอยู่ที่ปลายขนทรายจามรีมากน้อยเท่าใด อันมูลปฏิสนธิแห่งสัตว์ทั้งหลายสุขุมเลอียดดุจนั้น แต่ตั้งขึ้นในครรภ์มารดาแล้วละลายไปได้วันละ ๗ ครั้ง กว่าจะตั้งขึ้นได้เปนอันยากนัก ครั้นโลหิตตั้งขึ้นได้แล้วอยู่ ๗ วัน ก็บังเกิดเปนประฐมกะละละนั้นเรียกว่าไชยเภท คือมีฤดูล้างหน้าที ๑ ถ้ามิดังนั้นก็ให้มารดาฝันเห็นวิปริต ก็รู้ว่าครรภ์ตั้ง แลครรภ์ตั้งขึ้นแล้วมิได้วิปริตครบ ๗ วันก็ข้นเข้าดังน้ำล้างเนื้อ เมื่อไปอิก ๗ วันเปนชิ้นเนื้อ ไปอิก ๗ วันเปนสันฐานดังลูกไข่ ไปอิก ๗ วันก็แตกออกเปนปัญจะสาขา ๕ แห่ง คือศีศะ ๑ มือ ๒ เท้า ๒ จึ่งเปน ๕ ไปอิก ๗ วันก็เกิด เกษา โลมา นขา ทันตา ลำดับกันไปดังนี้ ในขณะเมื่อครรภ์ตั้งขึ้นได้เดือนหนึ่งกับ ๑๒ วันนั้น โลหิตจึ่งบังเกิดเวียนเข้าเปนตานกยุง ที่หัวใจเปนเครื่องรับดวงจิตรวิญญาณ ถ้าหญิงเวียนซ้าย ถ้าชายเวียนขวา แต่มิได้ปรากฎออกมา ครั้นเมื่อครรภ์ถ้วนไตรมาศแล้ว โลหิตนั้นก็แตกออกไปตามปัญจะสาขา เมื่อได้ ๔ เดือนจึ่งตั้งอาการ ๓๒ นั้น จึ่งบังเกิดตาแลหน้าผากก่อน สิ่งทั้งปวงจึ่งบังเกิดเปนอันดับกันไป เมื่อครรภ์ได้ ๕ เดือนจึ่งมีจิตรแลเบ็ญจขันธ์พร้อมรูปักขันโธ เมื่อตั้งเปนรูปคนเข้าแล้ว วิญญาณักขันโธ ก็ให้มีวิญญาณขันธ์รู้จักร้อนแลเย็น ถ้าแลมารดาบริโภคอาหารที่เผ็ดร้อนเข้าไปเมื่อใด ก็ให้ร้อนทุรนทุรายดิ้นเสือกไปมา เวทนากขันโธ เวทนาขันธ์ก็บังเกิดขึ้นตามกัน คือที่อยู่ในท้องของมารดานั้นลำบากทนทุกขเวทนาดุจสัตว์ในนรก คือนั่งยองกอดเข่าเอากำมือไว้ใต้คาง ผินหน้าเข้าสู่กระดูกสันหลังของมารดา ผินหลังออกข้างนาภี เหมือนดังลูกวานรอันนั่งอยู่ในโพรงไม้นั้น นั่งทับกระเพาะอาหารเก่า อาหารใหม่ตั้งอยู่บนศีศะ แลน้ำอาหารนั่นก็เกรอะทราบลงไปทางกระหม่อม เพราะว่าทารกอยู่ในครรภ์นั้นกระหม่อมเปิด ครั้นมารดาบริโภคสิ่งอันใดที่ควรเข้าไปได้แล้ว ก็ซึมทราบออกจากกระเพาะเข้าก็เลื่อนลงไปในกระหม่อม ก็ได้รัปทานอาหารของมารดาก็ชุ่มชื่นชูกำลังเปนปรกติ ถ้ามารดามิได้บริโภคอาหารแลรศอาหารมิได้ทราบลงไป ทารกนั้นก็มิได้รับรศอาหาร จึ่งทุรนทุรายกระวนกระวายระส่ำระสายดิ้นรนต่าง ๆ อันนี้ก็มีแจ้งอยู่ในพระคัมภีร์จตุราริยสัจโน้นแล้ว ในคัมภีร์ประฐมจินดานี้ พระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวไว้พอเปนใจความ แต่พึ่งรู้ แพทย์ทั้งหลายจะได้สงเคราะห์ซึ่งโรคนั้น หนึ่งโสดเมื่อสัตว์จะปฏิสนธิในครรภ์มารดานั้นกล่าวนิมิตร์ว่า ถ้ามารดาอยากมัจฉมังษาเนื้อปลาแลสิ่งของเปนสิ่งอันคาว ท่านว่าสัตว์นรกมาปฏิสนธิ ถ้าแลมารดาอยากสิ่งอันเปรี้ยวแลขม ท่านว่ามาแต่มาป่าหิมพานต์มาปฏิสนธิ ถ้าแลมารดาอยากน้ำผึ้งน้ำอ้อยน้ำตาล ท่านว่ามาแต่สวรรค์ ลงมาเอากำเนิดเปนมนุษย์ ถ้าแลมารดาอยากสรรพผลไม้ทั้งปวง ท่านว่ามาแต่ติรัจฉานมาปติสนธิ ถ้าแลมารดาอยากกินดิน ท่านว่ามาแต่พรหมลงมาปฏิสนธิ ถ้าแลมารดาอยากกินสิ่งที่เผ็ดแลร้อน ท่านว่ามาแต่มนุษย์มาปฏิสนธิ เมื่อมารดาอยากของดังกล่าวมานี้ ก็เปนธรรมดาโลกยวิไสย อันจะให้ทารกอยู่ในครรภ์นั้นบังเกิดโรคแลพยาธิต่างๆ ข้อหนึ่งเมื่อกุมารแลกุมารีนั้นเจริญพร้อมด้วยอินทรีย์แลเบ็ญจขันธ์แล้ว อาการ ๓๒ ก็บริบูรณ์ด้วย เมื่อเบ็ญจขันธ์แลอินทรีย์อาการ ๓๒ พร้อมบริบูรณ์แล้วเมื่อใด จิตรจึ่งคิดว่ามารดาของอาตมนี้ประกอบไปด้วยความกรุณา อุส่าห์บำรุงรักษาอาตมนี้ก็มีคุณหาที่สุดมิได้ เมื่อใดอาตมะจะได้ออกไปจากครรภ์มารดา อาตมะจะได้แทนคุณมารดาของอาตมะ อันนี้ก็เปนธรรมดาประเพณีแห่งพระบรมโพธิสัตว์แต่ปางก่อนโน้น พระคำภีร์ปะฐมจินดาผูก ๑ บริเฉท ๒ ว่าด้วยลักษณครรภ์วารกำเนิด ครรภรักษา ครรภ์วิปลาศ ครรภ์บริมณฑล ครรภ์ประสูตร จบบริบูรณ์โดยสังเขปเท่านี้
(จบปริเฉท ๑ เท่านี้)
ปุน จ ปรํ มาตุรักขิปติฏ์ฐิตํ ชีวกโกมาโรหํ อาภตํฐาเนอิทํ สุตํอิสิ เอต์ถวจนัส์ส มหาเถรโต อโหสิติ, (ปุน จปรํ) ว่าในถ้อยคำอนึ่งเล่า (อหํ) อันว่าข้า (ชิวกโกมาโร) ชื่อชิวกโกมารภัจ (สุตํ) ได้สดับฟัง (มหาเถรโต) จากสำนักพระมหาเถรผู้ชื่อว่าตำแย (อาภตํ) เธอนำมา (ปติฏ์ฐิตํ) สำทับลงไว้ (มาตุคัพ์ภรัก์ขัม๎หิ) ในคำภีร์ครรภรักษานี้ (เอต์ถวจเน) ในถ้อยคำหนึ่งเล่า (อัส์สมหาเถรัส์ส) แห่งพระมหาเถรนั้น (อิติ) ด้วยประการดังนี้ โดยอธิบายของท่านโรคามฤตินทร์ ผู้เปนครูเปนอาจาริย์ของชีวกโกมารภัจ ศัพท์นี้แปลเนื้อความว่าหมออันท่านพระราชกุมารเลี้ยง แลเปนศิษย์ครูชื่อว่ามฤตินทร์ อันท่านผู้ชื่อว่าโรคามฤตินทร์นั้น ท่านได้พรลงมาแต่ท้าวมหาพรหม ว่ารักษาคนทั้งหลายไม่รู้ตายเลย ถ้าผู้ใดจะถึงแก่ความตายแน่แล้ว ถึงเธอจะนั่งอยู่ในที่ใดๆ ก็ดี ผู้ที่ไปหานั้นจะเห็นตัวเธอนั้นก็หาไม่ ท่านผู้นั้นประกอบไว้ซึ่งเวทมนต์ ให้เปนหมวดเปนหมู่ กับทั้งสรรพคุณแห่งหว้านยาทั้งปวง ทั้งนี้ก็อาไศรยด้วยกำลังบุญญาธิการของท่าน เมื่อท่านเดินไปในสถานใดๆ ต้นไม้แลหว้านยาทั้งปวงก็ร้องบอกแก่ท่านผู้นั้นว่า ข้าพเจ้าชื่อนั้นๆ จะแก้โรคมนุษย์สิ่งนั้นๆ บอกแก่เธอเพรียกไปทั้งป่า แต่ว่าได้ยินแต่เธอผู้เดียว เหตุดังนั้นท่านจึ่งประสมเปนยา ตั้งแต่งเปนพระคัมภีร์ไว้ให้แก่แพทย์ทั้งปวงสืบต่อมา ตั้งแต่สาสนาพระพุทธเจ้าอันทรงพระนามว่าพระกักกุสนธ์ มาจนถึงศาสนาพระโคดมเจ้าของเราทุกวันนี้ ถ้าบุคคลผู้ใดจะเรียนเปนแพทย์แล้ว ให้เรียนคัมภีร์อันชื่อว่าสรรพคุณนั้นเสียก่อน ถ้าจะรักษากุมารให้เรียนคัมภีร์อันชื่อว่า อภัยสันตา ปฐมจินดา มหาโชตรัต ทั้ง ๓ คัมภีร์นี้ ให้ชำนิชำนาญเปนประฐมเสียก่อน แล้วจึ่งเรียนคัมภีร์ทั้งปวงเปนอวะสานนั้นต่อไปเถิด
ปุน จ ปรํ ทีนี้จะว่าด้วยคัพภวาระกำเนิดสืบเรื่องต้นดังนี้โดยสังเขป ตุม๎เหปัส์สถิมํ โลกัส๎มึสัต์ต ปติสัน์ธิกํ มาตุคัพ์ภํ ติวิธํ เตมาสํกุมารมาตโร พาฬหคิลานิโยติฐฐันติ โดยอธิบายของพระมหาเถรตำแยนั้นว่า เมื่อสัตว์จะมาปฏิสนธิในมาตุคัพโภทรแห่งมารดานั้น ว่าตั้งขึ้นแล้วละลายไปแต่วันละ ๗ ครั้งๆ ทั้ง ๗ วันนั้น แลจะนับเอาเปนเที่ยงนั้นยังมิได้ก่อน เพราะว่าสัตว์ทั้งหลายที่มาปฏิสนธินั้น ยังเปนอนุโลมปติโลมอยู่ยังมิได้ตั้งขึ้นเปนเที่ยง ต่อได้ ๑๕ วันแล้วเมื่อใด จึ่งตั้งมูลปฏิสนธิขึ้นเปนเที่ยง ในเมื่อตั้งมูลปฏิสนธิขึ้นเปนเที่ยงแล้วนั้น จึ่งให้ปรากฎแก่คนทั้งหลายทั้งปวง ถ้าจะใคร่รู้ว่าตั้งมูลปฏิสนธินั้นจะเปนวันใด ก็ให้ดูเมื่อมารดามีครรภ์ได้ ๓ เดือนนั้น ให้ดูเพศแลอาการของมารดานั้น ก็ยังรู้ถอยหลังเข้าไปเอาวันแรกปฏิสนธินั้นเปนกำหนด ถ้ามารดามีครรภ์ได้ ๓ เดือน ให้มารดานั้นเปนพรรดึก แลให้เปนเอ็นชักมือแลเท้า ให้กายนั้นผอมเหลือง แลเดินไปไกลก็มิได้ ให้เจ็บหัวเหน่าแลท้องน้อย แลน่าตะโพกเปนกำลัง มักให้อยากหวาน แลให้ฝ่าเท้าข้างซ้ายแดง ทายว่ากุมารนั้นจะเปนหญิง ถ้าฝ่าเท้าข้างขวาแดงทายว่า กุมารนั้นจะเปนชาย แล้วก็ให้พึงรู้ว่าสัตว์มาปฏิสนธิวันอาทิตย์ เมื่อจะคลอดก็วันอาทิตย์ เพราะว่ากำเนิดทรางเพลิงเปนเจ้าเรือนของกุมารผู้นั้นจึ่งแสดงออกแก่มารดาดังนี้ ถ้ามารดามีครรภ์ได้ ๓ เดือน มักให้มารดานั้นปวดศีศะแลให้เจ็บนมให้อยากของหวาน ให้เมื่อยแขนทั้งสองข้าง ให้ตาฟางให้หูหนักให้เปนลมมึนตึง ให้อาเจียนลมเปล่า
ถ้าแพทย์เห็นดังนี้แล้วก็ให้พึงรู้ว่าสัตว์มาปฏิสนธิวันจันทร เมื่อจะคลอดก็วันจันทร์ เพราะว่ากำเนิดทรางน้ำเปนเจ้าเรือน กุมารผู้นั้นจึ่งแสดงเพศออกแก่มารดาดังนี้ ถ้ามารดามีครรภ์ได้ ๓ เดือน มักให้เปนลมจุกเสียดแลลมวิงเวียน แลให้หลังมือแลเท้าบวมถึงน่าตะโพกให้เมื่อยขบนอนมิหลับ แล้วก็ให้เปนเม็ดยอดขึ้นที่เพดานเท่าเมล็ดเข้าโภชน์ ก็ให้พึงรู้ว่าสัตว์มาปฏิสนธิวันอังคาร เมื่อจะคลอดก็วันอังคาร เพราะว่ากำเนิดทรางแดงเปนเจ้าเรือนของกุมารนั้น จึ่งแสดงเพศออกแก่มารดาดังนี้ ถ้าแลมารดามีครรภ์ได้ ๓ เดือน มักให้จุกเสียดแลราก ให้บวมแต่ขาถึงปลายเท้า แลให้เจ็บน่าตะโพก ให้กินเข้าขม แล้วให้ทวารหนักทวารเบานั้นพรึงขึ้นรอบทวาร แล้วก็เปื่อยออกเปนน้ำเหลือง ก็ให้พึงรู้ว่าสัตว์มาปฏิสนธิวันพุฒ เมื่อจะคลอดก็วันพุฒ เพราะว่าทรางสกอนั้นเปนเจ้าเรือนแห่งกุมารนั้น จึ่งแสดงเพศออกมาแก่มารดาดังนี้ ถ้ามารดามีครรภ์ได้ ๓ เดือน มักให้ปากแลลิ้นเปนเม็ดเปนยอด แล้วก็ให้เปื่อยออกจะกินของเผ็ดของร้อนมิได้ ไปจนถึงหกเดือนแล้วให้ลามออกข้างลิ้นเพดานแล้วก็แตกเช่นระแหง ครั้นกลืนน้ำลายเข้าไปก็ให้ตกมูกตกเลือดเปนบิดไปจนกำหนดคลอด ก็ให้พึงรู้ว่าสัตว์มาปฏิสนธิวันพฤหัศบดี เมื่อจะคลอดก็วันพฤหัศบดี เพราะว่าทรางวัวเปนเจ้าเรือนแห่งกุมารนั้น จึ่งแสดงโทษออกแก่มารดาดังนี้ ถ้ามารดามีครรภ์ได้ ๓ เดือน มักให้ตัวพรึงขึ้นดังยอดผดให้คันเปนกำลัง แล้วให้ทวารทั้งสองนั้นลำลาบเปื่อยเปนน้ำเหลืองออกรอบทวารนั้น ให้ปวดหัวเหน่าแลเจ็บน่าตะโพก แลสองตะคาก แล้วให้ขัดเบา ได้หกเดือนให้จุกเสียด ได้ ๘ เดือน ๙ เดือน ให้บวมมือแลเท้า ไปจนกำหนดคลอด ก็ให้พึงรู้ว่าสัตว์มาปติสนธิวันศุกร์ เมื่อจะคลอดก็วันศุกร์ เพราะว่ากำเนิดทรางช้างเปนเจ้าเรือนแห่งกุมารนั้น จึ่งแสดงโทษออกแก่มารดาดังนี้ ถ้ามารดามีครรภ์ได้ ๓ เดือน มักให้ท้องผูกไป ให้ถ่ายอุจจาระ ๒ วัน ๓ วัน จึ่งไปหนหนึ่ง แลให้อยากของคาว ให้สวิงสวาย ให้หัวนมพรึงขึ้นดังยอดผด แล้วให้แตกเปนน้ำเหลือง ได้ ๖ เดือนก็ให้เปนบิดตกมูกตกเลือด แลให้เจ็บเอวให้อยากเปรี้ยวอยากหวาน แลให้อยากสรรพฟองทั้งปวง แลให้อยากผักพล่าปลายำไปจนกำหนดคลอด ก็ให้พึงรู้ว่าสัตว์มาปติสนธิวันเสาร์ เมื่อจะคลอดก็วันเสาร์ เพราะว่าทรางขะโมยเปนเจ้าเรือนของกุมารนั้น จึ่งแสดงโทษออกแก่มารดาดังนี้
(จบลักษณะครรภวารกำเนิดเพียงนี้ ให้แพทย์พึงรู้โดยสังเขป)
ปุน จ ปรํ ทีนี้จะว่าด้วยครรภรักษาต่อไป ตามเรื่องดังนี้ว่าสัตรีทั้งปวงนี้มีครรภ์อันตั้งขึ้นได้ ๑๕ วันก็ดี เดือนหนึ่งก็ดี แสดงกายให้ปรากฎแก่คนทั้งหลาย ให้รู้ว่าตั้งครรภ์ขึ้นแล้ว เพราะว่าเอ็นผ่านน่าอกนั้นเขียว หัวนมนั้นคล้ำดำเข้าแล้วตั้งขึ้นเปนเม็ดรอบหัวนมนั้น ก็ให้แพทย์พึงรู้ว่าสัตรีผู้นั้นมีครรภ์โดยสังเขป ถ้าสัตรีมีครรภ์ใต้เดือน ๑ ก็ดี ถ้าไข้รำเพรำพัด คือให้รากให้จุกในอุทรแลให้แดกขึ้นแลแดกลงเปนกำลัง แลให้มะเมอเพ้อพกดังผีเข้า แพทย์ไม่รู้ ว่าเปนไข้สันนิบาตนั้นหามิได้เลย บังเกิดโทษในครรภ์รักษานั้นเอง ถ้าจะแก้ให้ทำตามบุราณเสียก่อน ท่านให้ทำบัตร ๔ มุม เอาแป้งคลึงท้องด้วยมนต์นี้ (โอมธิชูภูภะสวาหะ) ๗ ที แล้วจึ่งเอาแป้งที่คลึงนั้น มาปั้นรูปหญิงคน ๑ รูปภูเขาอัน ๑ รูปไก่ตัว ๑ รูปม้าตัว ๑ เอาลูกไม้ ๗ สิ่ง ดอกไม้ ๗ สิ่ง แล้วเอาเข้าสารโปรยกลางลูกไม้บูชา แล้วเอาไปส่งที่ทิศอาคเณย์ ทำ ๓ วันหาย ถ้าไม่หายให้แต่งยาขนานนี้กิน ท่านให้เอาจันทน์หอม ดอกบัวเผื่อน รากบัวหลวง เข้าเหนียวกัญญา ศิริยา ๔ สิ่งนี้ บดทำแท่งไว้ ละลายน้ำนมโคกินหาย ถ้าไม่หายให้เอาขนานนี้ เนื้อโคย่าง ๑ เข้าตอกเข้าเหนียวกัญญา ๑ บดละลายน้ำผึ้งกินหาย ถ้าให้ร้อน ยาขนานนี้ ท่านให้เอาใบไทรย้อย ใบหญ้าแพรก ใบพรมมิ ใบตำลึง ดินประสิวขาว คิริยา ๕ สิ่งนี้ บดละลายน้ำซาวเข้าชะโลมหายกินก็ได้ ใช้มามากแล้ว ถ้ามึครรภได้ ๒ เดือน แม้นเปนไข้จับ ๆ เปนเวลาทุกวันก็ดี ให้นอนไม่หลับกินเข้าไม่ได้ ให้เชื่อมให้มึน ให้เปนอันใดๆ ก็ดี เว้นวันจับวันก็ดี ถ้าจะแก้ให้ทำตามบุราณเสียก่อน ท่านให้ทำบัตร์กลมอัน ๑ เอาแป้งคลึงท้องด้วยมนต์นี้ (โอมอมรหิชิวันติเยสวาหะ) ๗ ที แล้วจึ่งเอาแป้งที่คลึงนั้นมาปั้นเปนรูปแมวตัว ๑ เอาผัก ๓ สิ่ง เอาลูกไม้ ๓ สิ่ง เอาดอกไม้ ๓ สิ่ง แล้วจงเอาเข้าสุกเทรายตีนตอง เอาแป้งหอมน้ำมันหอมพรมบัตร์ เอาไปส่งทิศบูรพ์หาย ถ้าไม่หายให้แต่งยาขนานนี้ให้กิน ท่านให้เอาเกสรบัวหลวง ดอกจงกลนี หัวแห้วหมู เทียนดำ กระจับบกบดละลายน้ำซาวเข้ากินหาย ถ้าไม่หายขนานนี้ ท่านให้เอารากบัวหลวง รากบัวเผื่อน แห้วสด กระจับสด ใบผักแว่น ขิงสดแต่น้อย บดด้วยน้ำแรมคืน น้ำนมโคก็ได้ กินแก้ปวดท้องแลท้องขึ้นหาย ยาชะโลมขนานนี้ ท่านให้เอาใบหนาด ใบโพกพาย รากผักไห่ เม็ดในขนุนละมุด ดินสอพอง บดด้วยน้ำซาวเข้าชะโลมหายดีนักได้เชื่อมาแล้ว ถ้าสัตรีมีครรภ์ได้ ๓ เดือน แลไข้ให้ลงให้ราก จุกเสียดแทงหน้าแทงหลัง กินอาหารมิได้นอนไม่หลับ ถ้าเปนดังนี้ไซ้ ให้เกรงลูกจะตกเสีย ถ้าจะแก้ให้ทำตามบุราณเสียก่อน ท่านให้ทำบัตร์ ๓ มุม เอาแป้งเอาถั่วเขียวคุลิการด้วยกันเข้า คลึงท้องด้วยมนต์นี้ (โอม สิทธิ สามกาเรติ เทพิน วา อหํ อิชา กานํ มาเรหิ เอหิ ๆ อาคัจ ฉันติ กาเมหิเน) ๗ ที แล้วเอาแป้งที่คลึงนั้นมาปั้นเปนรูปหญิงคน ๑ รูปกระต่ายตัว ๑ เอาเข้าสุกกองเปนจอมปลวก เอาเล่าเข้าวางลงในกระบาล น้ำนมโค ผัก ๓ สิ่ง ดอกไม้ ๓ สิ่ง แป้งกระแจะน้ำมันหอมประพรมบัตร์แล้ว เอาไปส่งทิศประจิมทำ ๓ วันหายประสิทธิ์ ถ้าไม่หายให้แต่งยาขนานนี้กิน ท่านให้เอายางไข่เน่า ยางมะม่วง กระดอม บดละลายน้ำร้อนกินหาย ถ้าไม่หายให้เอาเข้าตอก เข้าเหนียวกัญญา บดละลายน้ำนมโคกินหาย ยาชโลมขนานนี้ ท่านให้เอารากกระจับบก ใบบัวหลวงอ่อน มูลโคตาใหม่ จันทน์หอม เปราะหอม หญ้าแพรก แฝกหอม เถาชิงช้าชาลี บดละลายน้ำซาวเข้าชโลมดีนัก ถ้าสัตรีมีครรภได้ ๔ เดือน เปนไข้เพื่อเสมหะให้โทษต่างๆ แลเปนลมให้เหงื่อตก แลตกโลหิตก็ดี ถ้าแลประชุมพร้อมทั้ง ๔ สิ่งแล้วเมื่อใด จึ่งได้ชื่อว่าสันนิบาต ถ้าจะแก้ให้ทำตามบุราณเสียก่อน คือท่านให้ทำบัตร์ ๔ มุม เอาแป้งคลึงท้องด้วยมนต์นี้ (โอม เห เห โหติฐ โหติฐ เหยะนะ เหยะนะ โอม ปักขสํ สาภตา วะปสยุน๎นสนาริเห) ๗ ที แล้วเอาแป้งที่คลึงนั้นมาปั้นเปนรูปแร้งตัว ๑ รูปงูเขียวตัว ๑ รูปคน ๒ คน เอาลูกไม้ ๒ สิ่ง ดอกไม้ ๒ สิ่ง ผัก ๒ สิ่ง เอาใบมะม่วงรองบัตร์ แล้วเอาไปส่งทิศพายัพ ๓ วันหาย ถ้าไม่หายให้แต่งยานี้กิน ท่านให้เอาโกฐเขมา เกสรบัวหลวง รากขัดมอน ดอกจงกลนี บดด้วยน้ำนมโคกินหาย ถ้าไม่หายเอาดอกสัตตบงกช โกฐกระดูก รากบัวหลวง กระจับบก จันทน์หอม รากขัดมอน หัวแห้วหมู รากมะตูม ผลผักชี ขิงสด ยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเท่ากัน ต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย ยาชโลมสำหรับประกอบกัน ขนานนี้ ท่านให้เอารากสลอดน้ำ รากย่านาง รากทองหลางหนาม รากพุมเรียงบ้าน พุมเรียงป่า จันทน์แดง จันทน์ขาว รากพุงดอ รากตำลึง รากผักเข้า เกสรบัวหลวง ดินประสิวขาว ดินสอพอง รวมยา ๑๒ สิ่งนี้เอาเท่ากันกระทำให้เปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำซาวเข้าทั้งกินทั้งชโลมดีนัก เปนยากล่อมลูกมิให้เปนอันตรายได้วิเศษนัก ถ้าสัตรีมีครรภได้ ๕ เดือน แลเปนไข้ให้ลงให้รากให้จุกหน้าจุกหลัง เปนสิ่งใดๆ ก็ดี ก็เปนเพราะครรภรักษานั้นเอง ถ้าจะแก้ให้ทำตามบุราณเสียก่อน ท่านให้ทำบัตร์ ๕ มุม เอาแป้งคลึงท้องด้วยมนต์นี้ (สันติปักขา อปัตตนา สันติปาทาอวัญจนา มาตาปิตา จ นิกขันตา ชาติเวทปติกะมะ ปติกกะมันตุ ภูตานิโสหํ นโม ภควโต นโม สัตตันนํ สัม์มาสัมพุทธานันติ) ๗ ที แล้วจึ่งเอาแป้งที่คลึงท้องนั้นมาปั้นเปนรูปหญิงคน ๑ ดอกไม้ ๕ ดอก ผักพล่าปลายำเล่าแลเข้าเนื้อแห้งบูชา แล้วเอาไปส่งทิศหรดีที่ต้นไม้ใหญ่ ๓ วันหาย ถ้าไม่หายให้แต่งยาขนานนี้กิน ท่านให้เอาดอกบัวเผื่อน ดอกบุญนาค ยางมะม่วง บดละลายน้ำนมโคกินแก้ลงท้องแลลงโลหิต แก้จุกเสียดหาย ถ้าไม่หายให้เอาใบบัวบก เทียนดำ ขมิ้นผง ปูนแดง บดละลายน้ำสุรากินแก้ลงโลหิตทางทวารหนักทวารเบานั้นหาย ยาทาแก้เมื่อย ท่านให้เอาเปลือกสมุนละแว้ง รากเปล้าน้อย สะค้าน สนเทศ เอาเท่ากัน บดละลายน้ำปูนใส เมื่อยที่ไหนทาที่นั้น เว้นแต่ที่ท้องมิให้ทาจะเปนอันตรายแก่กุมาร ถ้าสัตรีมีครรภได้ ๖ เดือนแลเปนไข้ ให้เจ็บแข้งเจ็บขา เจ็บน่าตะโพก แลให้คันทวาร อุจจาระปัสสาวะแล้วให้เปนลมจับเนืองๆ ถึงจะเสียกระบาลก็ไม่หาย แต่ว่าท่านให้ทำตามบุราณเสียก่อน ท่านให้ทำบัตร์ ๔ มุมสองชั้นเอาแป้งคลึงท้องด้วยคาถานี้ (อัคโคหมัสมิโลกัสมิน ติ ภวติโลกิตติโล กัส สันนิคัพภัทม หิริ คัพภปมุญจันติ) ๗ ที แล้วจึ่งเอาแป้งที่คลึงท้องนั้นมาปั้นเปนรูปวัวตัว ๑ รูปม้าตัว ๑ รูปไก่ตัว ๑ เอาน้ำมะนาว ๑ น้ำมันงา ๑ ผัก ๗ สิ่ง ลูกไม้ ๗ สิ่ง ดอกไม้ ๗ สิ่ง ขนม ๗ สิ่ง เอาเข้าขั้วรายตีนตอง แล้วจึ่งเอาสุราแป้งน้ำมันที่ดีประพรมบูชา เอาไปส่งทิศหรดี ๓ วันหาย ถ้ายังไม่หายให้แต่งยาขนานนี้กิน ท่านให้เอาเม็ดในซ่มซ่า เปลือกสแก จันทน์แดง จันทน์ขาว ดอกจงกลนี เอาเท่ากัน บดละลายน้ำนมโคกินหาย ถ้าไม่หายให้ประกอบยาให้สุขุมขึ้นไป เพราะกุมารนั้นแก่กล้าอยู่แล้ว เปนเบ็ญจสาขาพร้อมด้วยอาการ ๓๒ นั้นอยู่แล้ว ท่านให้เอาลูกคนทีสอขั้ว ว่านน้ำ เทียนดำ เทียนขาว มหาหิง เปราะหอม หัวแห้วหมู บอระเพ็ด เกสรบัวหลวง ดอกบุนนาค อบเชยเทศ ลูกเอ็น เปลือกเงาะ ชเอมเทศ ลูกผักชี เอาสิ่งละสองสลึง พริกไทย ๑๑ เม็ด ยา ๑๖ สิ่งนี้ทำให้เปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายน้ำนมโคกินหายดีนัก ใช้มามากแล้ว แล้วจึงทำยาชะโลม ท่านให้เอาใบทองหลางหนาม ใบขนุน ละมุด ใบย่านาง ใบหนาด ใบเพกา ใบว่านน้ำ ใบหญ้าแพรก ขมิ้นอ้อย รวม ๘ สิ่งเอาเท่ากัน บดทำแท่งไว้ละลายน้ำซาวเข้าชโลม แก้สาระพัดในครรภรักษาหายดีนัก ถ้าสัตรีมีครรภ์ได้ ๗ เดือน แลไข้ให้เปนต่างๆ ให้ลงให้รากโลหิตก็ดี แลให้ร้อนภายใน ให้เปนไข้ไปต่างๆ ถ้าจะแก้ให้ทำตามบุราณเสียก่อน ท่านให้ทำบัตร์ ๔ มุม ๒ ชั้น เอาแป้งคลึงท้องด้วยมนต์นี้ (โอม นมัสมิ นโมจสุคโต ปัจจุปันนา ปัญจพุทธาปน โอม สิมหาสิ ครั้นกูแบ่งกดขี่กูจะบูชาแก่เทวดาอันประสิทธิ์ในสงสาร โอมสิทธิกาลมหาสิทธิ์กาลสวาหะ) ๗ ที แล้วจึงเอาแป้งที่คลึงท้องนั้นมาปั้นเปนรูปเสือตัว ๑ รูปแร้งตัว ๑ เอาเข้าสารขาวรายตีนตอง จันทน์แดง จันทน์ขาว ผัก ๓ สิ่งเข้าตอกดอกไม้บูชา ส่งทิศประจิม ๓ วันหาย ถ้าสัตรีมีครรภ์ได้ ๘ เดือนแลเปนไข้ ท่านว่ามิพอเปนไรนัก เพราะว่ากุมารนั้นแก่กล้าจวนจะคลอดอยู่แล้ว ถ้าเปนไข้รำเพราพัดต่าง ๆ ท่านให้ทำตามบุราณเสียก่อน ท่านให้ทำบัตร์กลมใบ ๑ เอาแป้งคลึงท้องว่าด้วยคาถานี้ (สัพเพ เทวา ปิสาเจว อาฬวกรทโย ปิจ ขัคคํตาลปัตตํ ทิส์วา สัพเพยักขาปลายันติ) ๗ ที แล้วจึ่งเอาแป้งที่คลึงท้องนั้นมาปั้นเปนรูปม้าตัว ๑ เอาเข้าสารขาวรายตีนตอง ผัก ๒ สิ่ง ดอกไม้ ๒ สิ่ง เอาใบมะม่วงรอง แป้งหอมน้ำมันหอมประพรมบูชาแล้วเอาไปส่งทิศอิสาณที่ต้นไม้ใหญ่ ๓ วันหาย ถ้าไม่หายให้แต่งยาขนานนี้กิน ท่านให้เอาเม็ดผักกาด รากบัวหลวง เข้าเหนียวกัญญาบดด้วยน้ำซาวเข้าน้ำท่าก็ได้กินหาย ถ้ายังไม่หายท่านให้เอารากช้าพลู รากกะพังโหม รากกระจับบก รากบัวหลวง หัวแห้วหมู บอระเพ็ด จันทน์แดง จันทน์ขาว มะตูมอ่อน ขมิ้นอ้อย ก้านเสดา ๓๓ ก้าน รวมยา ๑๑ สิ่งนี้เอาเท่ากัน ต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย ยาชโลมท่านให้เอารากโมง รากลำดวน รากไทรย้อย รากหญ้าแพรก รากตำลึง รากผักเข้า ดินประสิวขาว ยา ๗ สิ่งนี้เอาเท่ากัน บดทำแท่งไว้ละลายน้ำซาวเข้าชโลมหายดีนัก ถ้าสัตรีมีครรภ็ได้ ๙ เดือน แลเปนไข้สิ่งใดๆก็ดี ท่านว่ายังอยู่ในครรภรักษา แต่ว่ากุมารที่อยู่ในครรภ์นั้นแก่กล้าอยู่แล้ว ถ้าเปนไข้ก็เปนแต่ภายนอก เว้นไว้แต่เปนไข้อหิวาตกะโรค ถึงดังนั้นก็ดี ถ้าเปนฝีเอกแลฝีเอกตัดนั้น กุมารจึงจะอันตรธานก่อนมารดา ถ้ามิดังนั้นมารดาต้องกฤติยาคมคุณไสย แลกุมารที่อยู่ในครรภ์นั้นจึ่งจะตายก่อนมารดา ถึงจะตายก่อนมารดาก็จะพาเอามารดาไปด้วย ว่ามาทั้งนี้ด้วยอุบัติเหตุแห่งอกุสลกรรมของบุตร์ผู้นั้น ถ้าจะเปนเหตุสิ่งใดๆ ให้ทำตามบุราณเสียก่อน ท่านให้ทำบัตรกลมใบ ๑ เก้าชั้นดุจบัตร์พระเกตุ เอาแป้งคลึงท้องด้วยคาถานี้ (เถโรปาปิมะเต อังคปัจจัง คาทิอหํปัสสามิ กึมังคังปน สะกะลสริรํ นิกขมะลหุปาปิมะ) เสกตามกำลังวัน แล้วจึงเสกน้ำรดด้วยคาถานี้ ๗ คาบ (สันติปักขา อปัตตนา สันติปาทาอวัญจนา มาตาปิตาจนิกขันตา ชาติเวทปฏิกกมะ สหสัจเจ กะเต มัยหํ มหาปัชชลิโตสิขี วัชเชสิโสฬสํกริสสามิ อุทกํปัตวายถาสิขี สัจเจนเมสโมนัตถิ เอสาเมสัจจปารมีติ) แล้วจึ่งเอาแป้งที่คลึงท้องนั้นมาปั้นเปนรูปสิงห์ตัว ๑ รูปแร้งตัว ๑ รูปครุธตัว ๑ เอาผักยำ ๗ สิ่ง ดอกไม้ ๗ สิ่ง เอาใบมม่วงกาล่อนรองบัตร์ เอาแป้งเอากระแจะแลน้ำมันหอมประพรมบัตร์ปูชาแล้วเอาไปส่งทิศอาคเนย์ ๓ วันหาย ถ้าไม่หายให้แต่งยาขนานนี้กิน ท่านให้เอารากละหุ่งแดง ยางงิ้ว ขิงสด บดละลายน้ำแรมคืนกินหาย ถ้ายังไม่หายให้เอาขนานนี้ ท่านให้เอาโกฐเขมา โกฐเชียง โกฐหัวบัว โกฐพุงปลา เทียนดำ เทียนแดง เทียนขาว เทียนเข้าเปลือก เทียนเยาวพานี ดอกสัตบุษป์ ดอกบัวขม ดอกบัวเผื่อน ดอกลินจง ดอกจงกลนี ผลผักชีล้อม ผลผักชีลา แฝกหอม ผลกระดอม บรเพ็ด ขมิ้น อ้อย ขมิ้นเครือ กระจับบก แก่นขี้เหล็ก ยา ๒๓ สิ่งเอาส่วนเท่ากันต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย ยาชโลมแก้เมื่อยขบขนานนี้ท่านให้เอาใบขี้เหล็ก ใบผักเค็ด ใบน้ำเต้า ใบเงินใบทอง ใบย่านาง ดินประสิวขาว ดินสอพอง ยา ๘ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดทำแท่งไว้ละลายน้ำซาวเข้าน้ำดอกมลิสดก็ได้ ชโลมหายดีนักได้ใช้มามากแล้ว ถ้าสัตรีมีครรภ์ได้ ๑๐ เดือน แลสัตรีผู้นั้นเปนคนบูราณมีชาติอันสูง เทพยดาจุติลงมาปฏิสนธิในครรภ์ผู้นั้น ถ้าเปนไข้ในอุทรสิ่งใดๆ ก็ดี ท่านให้ทำตามบูราณเสียก่อน ท่านให้ทำบัตร์กลม ๓ ชั้น เอาแป้งคลึงท้องเศกด้วยคาถานี้ (ยโตหํภคินิ อริยา ยะชาติยา ชาโต นาภิชานามิ สัญจิจ์จ ปณํ ชีวิตาโวโรเปตา เตนะสัจจวัชเชน โสตถิ เต โหตุ โสตถิ คัพ์ภัสัส ชาติยา ซาโต นาภิยํ สัม์ผัส์สานิ ปฏิฆาตายะ อัพยาปัชฌะปะระมะตายาติ แล้วจึ่งเอาแป้งคลึงท้องนั้นมาปั้นเปนรูปสิงห์ตัว ๑ รูปครุธตัว ๑ รูปแร้งตัว ๑ เอาผัก ๗ สิ่ง กับเครื่องมัจฉมังสะทั้งปวง แล้วเอาแป้งหอมน้ำมันหอมประพรม เอาธูปเทียนจุดบูชาจงดี เมื่อจะบูชาให้ว่าคาถานี้ตามกำลังวัน ปูรัตถิมัส๎มึทิสาภาเค สันติเทวา มหิทธิกา เตปิตุมเหอนุรักขันตุ อาโรเค๎ยนะสุเขนะจะ ภวตุสัพพมังคลํ รักขันตุ สัพพเทวตา สัพพ {พุท์ธา ธัมมา สังฆา นุภาเวนะสะทา โสตถี ภวันตุเต) บูชาแล้วจึ่งเอาไปส่งทิศบูรพา ๓ วันหาย ถ้ายังไม่หายให้แต่งยาขนานนี้กิน ท่านให้เอาดอกบัวเผื่อน ชเอมเทศ หมากสง จันทน์แดง จันทน์ขาว บดละลายน้ำนมโค น้ำดอกไม้ก็ได้ กินหายดีนัก ยาชโลมขนานนี้ ท่านให้เอาจันทน์แดง จันทน์ขาว เชือกเขามวกแดง เชือกเขามวกขาว ชลูด อบเชยเทศ ขอนดอก สน สัก กรักขี แก่นประดู่ เปลือกไข่เหน้า เปลือกมะซาง เปลือกสันพร้านางแอ ดอกสัตบุษป์ ดอกบัวเผื่อน ดอกบัวขม ดอกลินจง ดอกพิกุล ดอกบุนนาค ดอกสารภี ดอกมะลิซ้อน ดอกมะลิลา ๒๓ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ทำให้เปนจุณบดทำแท่งไว้ ละลายน้ำดอกมะลิกินแลชโลมแก้สาระพัด โรคในครรภรักษาทั้งปวง ตั้งแต่เดือน ๑ ไปจนถึง ๑๐ เดือน เปนกำหนดที่สุดนั้น ถ้าเปนไข้สิ่งใดๆ ก็ดี ทั้งกินแลชโลมหายสิ้น อย่าสงไสยเลย
(จบลักษณครรภรักษาแต่เพียงนี้ ให้แพทย์พึงรู้โดยสังเขป)
ปุน จปรํ บัดนี้จะว่าด้วยลักษณะครรภ์วิปลาศต่อไปตามเรื่องดังนี้โดยสังเขป ปุน จ ปรํ ยาอิตถีคัพภมาธาเรยย เตโชสมุฏธานํ กามวิตักกํ อุปันนํ อุทรํ นปฏิสัน์ธิกํ วตันตรายํสัตตาโหนตีติ (ยาอิตถิ) หญิงจำพวกใด (อาธาเรยย) ทรงไว้ (คัพภํ) ซึ่งครรภ์ (อุปปันนํ) อันบังเกิด (กามวิตักกํ) ซึ่งกามวิตกหนาไป (เตโชสมุฏฐานํ) ด้วยไฟราคอันเปนสมุฏ์ฐานนั้นกล้านัก (สัตตา) สัตว์ทั้งหลาย (นะปฏิสัน์ธิกํ) ก็มิคาจตั้งมูลปฏิสนธิขึ้นได้ (วิตันตราย) ก็มีอันตรายไปต่างๆ (โหนติ) ก็มี (อิติ) ด้วยประการดังนี้ (ยาอิตถี) หญิงพวกใดไม่ควรจะกินก็กิน (วิตัก์กาทิกํ) ซึ่งของอันเผ็ดร้อนเปนต้นต่างๆ (สุวิตาทิสํ) ซึ่งของอันจะให้ลงท้องเปนต้นต่างๆ (นานาวิสํ) คือยาที่จะให้แสลงโรคต่างๆ (อาโปสมุฎ์ฐานํ) เปนลักษณะแห่งธาตุน้ำกำเริบ (ตัส์สปุค์คลัส์ส) แห่งบุคคลผู้นั้นแล (กัป์ปวินาสํ) ก็มีอุปมาดังไฟประไลยกัลป์ อันจะพัดให้ฉิบหายเสียซึ่งสัตว์อันจะมาเอาปฏิสนธินั้น (อิมัส๎มึคัพ์เภ) ในครรภ์แห่งสัตรีนี้ (นฐิตํ) ก็ไม่อาจตั้งมูลปฏิสนธิขึ้นได้ (อิติ) ด้วยประการดังนี้ (อปิจ) อนึ่งโสด (ยาอิต์ถิ) สัตรีใด (โทสจิต์ตํ) มีจิตรมากไปด้วยความโกรธ (ตุริต์ตุริตํ) ก็วิ่งไปมาโดยเร็ว (กธาจิโกธักขณํ) เมื่อขณะโกรธบางที ก็ทอดทิ้งซึ่งตัวเองลง(ปหาริยํ) ยกมือขึ้นทั้งสองประหาร (อัต์ตานํ) ซึ่งตนเอง (อปิจ) อนึ่งโสด (ขราทิยา) หญิงปากร้าย (อโทสกํ) มิรู้จักซึ่งโทษแก่ตน (ปริภาสนํ) ย่อมด่าตัดพ้อเปนอันอยาบช้า (สามิกํ) ซึ่งผัวแห่งตนก็ดี (อัญ์ญชนํวา) ซึ่งผู้อื่นก็ดี (ปรกัป์ปโทสํ) เขาทำโทษคือว่าทุบถองตีโบยด้วยกำลังแรงนั้นต่างๆ สัตรีผู้นั้นก็เจ็บซ้ำ (อุทรํ) ซึ่งครรภ์แห่งหญิงนั้น (ปตติ) ก็ตกไป (อิติ) ด้วยประการดัง (อปิจ) อนึ่งโสด (ยานารี) หญิงพวกใด (ธาเรย์ย) ก็ทรงไว้ (คัพ์ภํ) ซึ่งครรภ์ (อมนุส์โสวา) คือภูตปิศาจหากทำโทษต่างๆ (นฐิโต) ครรภ์นั้นก็มิได้ตั้งขึ้น (สาตรคุเณนวา) บางทีต้องสาตราคมคุณไสยเขากระทำก็ดี (ปุต์ตํ) ลูก (อิมัส๎มึคัพ์เภ) อันอยู่ในครรภ์นั้น (ปัต์ตัน์เตว) ก็ตกไปแท้จริง (เอว) ด้วยประการดังนี้
(จบครรภ์วิปลาศทั้ง ๔ สถานโดยสังเขปแต่เพียงนี้)
ปุน จ ปรํ ทีนี้จะว่าด้วยครรภ์ปริมณฑลต่อไปตามเรื่องดังนี้ ถ้าสัตรีผู้ใดมีครรภ์ตั้งแต่ได้ ๓ เดือน ขึ้นไปจนถึง ๑๐ เดือน แลเปนไข้ดุจกล่าวมาแต่หนหลัง จะแก้ด้วยสิ่งใดๆ ก็มิฟัง ท่านให้แต่งยาขนานนี้กิน โกฐสอ โกฐเขมา โกฐหัวบัว โกฐเชียง โกฐก้านพร้าว เทียนดำ เทียนแดง เทียนขาว เทียนเยาวพานี เทียนสัตบุศย์ ดอกสัตบุศย์ ดอกบัวเผื่อน ดอกบัวขม ดอกลินจง ดอกจงกลนี กฤษณา กะลำพัก ชะลูด ขอนดอก จันทน์แดง จันทน์ขาว สน กรักขี เทพทาโร สมุนละแว้ง อบเชยเทศ รากสามสิบ ยา ๒๗ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ไข้ในครรภ์รักษาตลอดไปแต่ต้นจนปลายดีนัก ภาคหนึ่งท่านให้เอา แก่นขี้เหล็ก แก่นสเดา แก่นสน จันทน์แดง จันทน์ขาว รากหญ้านาง ผลมะขามป้อม ผลกระดอม บรเพ็ด ผลมะตูมอ่อน หัวแห้วหมู ฝักราชพฤกษ์ ก้านสเดา ๓๓ ก้าน ยา ๑๓ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ครรภรักษาแลแก้ไข้เปนต่างๆ ให้จับให้ลงให้รากเปนโลหิต แลพิศม์โลหิตทำต่างๆ ถึงว่าคลอดแท้งลูกโลหิตทำให้ร้อนแลหนาว ให้ระส่ำระสายก็ดี ให้กินยานี้หายสิ้น ได้ใช้มามากแล้ว ถ้ามีครรภ์ให้ลงโลหิต ถ้าจะแก้ให้เอาสานส้ม พริกไทย ฝาง ขันทศกร ต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย ภาคหนึ่งเอากล้วยไม้ เข้าติดน่าตะโพน สานส้ม พริกไทยหน่อยหนึ่ง บดละลายน้ำมะงั่วกินเท่าผลพุดทราหาย ถ้ามีครรภ์ให้โลหิตตกทวารหนักทวารเบา ท่านให้เอาขิงแห้ง ชะเอม แก่นสนเทศ บดละลายน้ำสุรากินหาย ภาคหนึ่งท่านให้เอาเปลือกมะเดื่อดิน รากชาพลู รากกล้วยตีบ ยา ๓ สิ่งนี้ทำเปน ๓ ส่วน เอาน้ำผึ้งส่วนหนึ่งบดกินเช้าหาย ภาคหนึ่งเอาขมิ้นอ้อย ไพล ผลผักชีล้อม บดละลายมูตร์โคกินหาย ถ้าไม่หายท่านให้เอา เปลือกมะม่วงคัน เปลือกพยอม (สามใบต่อ) รากทุงเทง ต้ม ๓ เอา ๑ กินจอกหนึ่งหาย ถ้ามีครรภ์ให้เปนบิด ท่านให้เอา เกสรบัวหลวง ผลทับทิมอ่อน เปลือกมะขามครั่ง บดละลายน้ำร้อนกินหาย ถ้าไม่หายเอาผลจันทน์หอม ๓ ผล ทะลายหมากดิบยาว ๓ คืบ บดละลายน้ำสุรากินหาย ถ้าไม่หายให้เอาลูกบิดเท่าอายุ เอาเหล็กบิดใชลงที่ไม้สักสามรู แล้วบิดคลายออกเอาขุย ๑ ผลเบ็ญจกานี เม็ดในมะกอก เอาส่วนเท่ากัน ต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย ถ้าไม่หาย เอาเม็ดในมะม่วงกะล่อน ๕ เม็ด สน สัก กรักขี กฤษณา ผลจันทน์เกาะ ผลเบ็ญจกานี เปลือกปะโลง ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากันต้ม ๓ เอา ๑ เอาน้ำปูนใสเปนกระสายต้มกินหาย ยาชื่อมหาอุดมแก้บิดขนานนี้ ท่านให้เอา ครั่ง ผลเบ็ญจกานี สีเสียดเทศ ชันไม้ตะเคียน ขมิ้นอ้อย ผลจันทน์ ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากันทำเปนจุณแล้ว เอาใส่ในผลทับทิมสุมไฟแกลบให้สุกแล้ว บดทำแท่งไว้ ละลายน้ำปูนใส เอาน้ำผึ้งรำหัดกินหายดีนักได้ใช้มาแล้ว ถ้าหญิงมีครรภ์ได้ ๓ เดือน แลให้เปนบิดปวดมวนมูกเลือด เอาผลในมะกอกตำให้แหลก คางปลาช่อน ต้มกินหาย ถ้าหญิงมีครรภ์ได้ ๔ เดือน แลให้เปนบิดปวดมวนมูกเลือด ขนานนี้ท่านให้เอา จันทน์แดง จันทน์ขาว หว้านกีบแรด หว้านร่อนทอง สังกะระณี เนระพูสี ผลจันทน์ ดอกจันทน์ ผลเบ็ญจกานี ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากัน เอาผลตะบูนเท่ายาทั้งหลาย ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ ละลายน้ำผลพลับจีนกินหาย ยาชื่อกุมาระรักษาขนานนี้ ท่านให้เอาเทียนทั้ง ๕ ผลเบ็ญจกานี ผลจันทน์ ดอกจันทน์ เนระพูสี ผลสาระพัดพิศม์ หว้านกีบแรด หว้านร่อนทอง จันทน์ทั้ง ๒ กะถินแดง รากไคร้เครือ ผลตะบูน สันพร้านางแอ ๓ ส่วน ผลตะลุมพุก ๔ ส่วน ตุมกาแดง ๕ ส่วน ยา ๒๙ สิ่งนี้ ทำให้เปนจุณบดทำแท่งไว้ ละลายน้ำจันทน์กินแก้บิด แลสมานลำไส้ รักษากุมารในครรภ์ไว้ แลแก้ตรีโทษ แลอะติสาร ครรภ์รักษาหายแล
ถ้าหญิงมีครรภ์แลให้ลงโลหิตก็ดี แลให้ตกหนองเปนมูกเปนเลือดก็ดี ท่านให้เอา รากเท้ายายม่อม สน เอาสิ่งละ ๑ บาท ต้มด้วยสุราครึ่ง ๑ น้ำครึ่ง ๑ กินหาย ถ้าหญิงมีครรภ์ได้ ๗ เดือน ๘ เดือน แลกุมารในครรภ์นั้นไม่ไหวไม่ติงไม่ดิ้นไม่รนเลย ถ้าจะแก้ ให้เอา แห้วสด กระจับสด เกสรบัวหลวง ดอกจงกลนี รากรักซ้อน รากสามสิบ เทียนเข้าเปลือก ขันทศกร ยา ๘ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำนมโคกิน กุมารในครรภ์ไหวตัวติงตัวได้ดีนัก ภาคหนึ่งท่านให้เอา แห้วสด กระจับสด ชะเอมเทศ หญ้าเกล็ดหอยใหญ่ เปลือกสะเดา ยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดละลายน้ำนมโคกิน กุมารดิ้นรนได้ดีนัก ภาคหนึ่งท่านให้เอา ดอกจงกลนี ดอกบัวหลวง รากกนาก ชะเอมเทศ ขันทศกร ยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดละลายน้ำนมโคกิน กุมารที่อยู่ในครรภ์นั้นเปนปรกติดี ถ้าหญิงมีครรภ์แต่เดือน ๑ ไปจนถึง ๒ เดือน ๓ เดือน แลให้เปนพรรดึกแล้วให้จุกให้แดกอกก็ดี ถ้าจะแก้ท่านให้เอา เบ็ญจกระดอม แก่นขี้เหล็ก ต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย แลกล่อมกุมารในครรภ์มิให้เปนอันตรายดีนัก ถ้าหญิงมีครรภ์ได้ ๔ เดือน ๕ เดือน แลให้ผูกเปนพรรดึกก็ดีเปนบิดก็ดี ถ้าจะแก้ท่านให้เอา ผลเถาคันที่สุกนั้นมาล้างเอาเนื้อออกเสีย เอาแต่เม็ดในห่อผ้าทุบให้แหลก แล้วแช่น้ำไว้คืนหนึ่ง แล้วจึ่งเอาหอยโข่งสดทั้งเปลือก มาต้มขึ้นคับเถาคันให้สุก แล้วจึ่งกินแต่ถ้วยน้ำชาหนึ่งหายแล ถ้าหญิงมีครรภ์ได้ ๖ เดือน ๗ เดือนแล้วให้เปนพรรดึก ให้จุกให้เสียด ถ้าจะแก้ท่านให้เอา ไพล ใบสลอด ยา ๒ สิ่งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท ขิงสด ๒ สลึง ต้ม ๓ เอา ๑ แล้ว เมื่อจะกินให้เอาพริกไทย ๙ เม็ด กระเทียม ๓ กลีบ เกลือ ๓ เม็ด จันทน์หอมปรุงลง กินสักครู่หนึ่งจึ่งบดใบพลูแก่ทาด้วยหายดีนัก ถ้าหญิงมีครรภ์ได้ ๘ เดือน ๙ เดือน ๑๐ เดือน แลให้เปนพรรดึกก็ดี เปนบิดก็ดี ถ้าจะแก้ท่านให้เอา ดอกบัวน้ำทั้ง ๕ ดอกจำปา ดอกกระดังงา ยา ๗ สิ่งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท เอาตรีกระฏุก มหาหิงคุ์ ชะเอมเทศ ยา ๕ สิ่งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท ตำเปนจุณบดทำแท่งไว้ ละลายน้ำผึ้ง น้ำร้อน น้ำอ้อยก็ได้ เอาพิมเสนรำหัดกินหายดีนัก ถ้าหญิงมีครรภ์แลกุมารนั้นดิ้นรนนัก ถ้ามิดังนั้นมารดากินของแสลง คือของร้อนแลเผ็ดเข้าไป กุมารนั้นจึ่งดิ้นรนนัก ถ้าจะแก้ท่านให้เอายาชื่อว่ากล่อมนางนอนนั้นให้กิน ตั้งแต่ครรภ์ได้เดือน ๑ ไปจนถึง ๑๐ เดือนเปนกำหนด เพื่อจะมิให้ครรภ์เปนอันตรายด้วยพิศม์ต่างๆ คืออสรพิศม์ขบเอาแม่ก็ดี แม่ออกทรพิศม์ก็ดี หรือเปนฝีภายในทั้ง ๕ ประการก็ดี อันบังเกิดแก่หญิงซึ่งมีครรภ์อ่อนแลแก่ก็ดี พิศม์นั้นมากนักดุจกล่าวมานี้ ท่านให้แต่งยาชื่อว่ากล่อมกุมารขนานนี้ขี้นไว้ให้กินหาย หวังจะกันซึ่งอันตรายในครรภ์ทั้งปวง แต่บรรดาที่จะเปนต่างๆ ให้ถึงซึ่งความฉิบหายนั้น ยาชื่อว่ากล่อมกุมารขนานนี้ ท่านให้เอาเทียนทั้ง ๕ โกฐทั้ง ๙ เกสรบัวทั้ง ๕ รากไคร้เครือ สังกะระณี ชะลูด ขอนดอก ชะเอมเทศ น้ำประสานทอง จันทน์ทั้ง ๒ กฤษณา กะลำพัก ผิวมะตูมอ่อน ชะมด พิมเสน ยาทั้ง ๓๒ สิ่งนี้เอาสิ่งละ ๒ สลึง แล้วทำเปนจุณ เอาน้ำดอกไม้เปนกระสายบดทำแท่งไว้ ถ้าจะแก้กระสับกระส่าย ละลายน้ำดอกไม้ ชะมด พิมเสน รำหัด กิน ถ้าจะแก้เชื่อมละลายน้ำกฤษณากิน ถ้าจะแก้มูกเลือดละลายน้ำเปลือกแคแดงแซกฝิ่นกิน ถ้าลงนักละลายน้ำกล้วยตีบกิน ถ้าจะแก้เสมหะติดลำฅอ ละลายน้ำมะแว้งเครือกิน ถ้าจะแก้ร้อนละลายน้ำดอกไม้ทั้งกินทั้งชะโลม แก้ในกุมารรักษาได้ทุกประการ หายดีนัก ถ้าหญิงมีครรภ์แก่อยู่แล้ว กุมารดิ้นรนกระสับกระส่ายนัก แลให้ร้อนในอุทรเปนกำลัง ท่านให้เอาเปลือกมะตูมฝนด้วยน้ำปูนใสทาให้ทั่วท้อง แก้กระวนกระวายกุมารอยู่ในครรภ์นั้นก็เปนปรกติ
ถ้าหญิงมีครรภ์แก่แลคลอดบุตร์นั้นยากนัก ท่านให้เอาขมิ้นอ้อย ๓ ชิ้นฝานดังนี้ () สมอเทศ ๙ ผล สมอไทย ๙ ผล สมอพิเภก ๙ ผล เถาวัลย์เปรียงยาวคืบหนึ่ง ๓ ท่อน ใบมะกาเต็มกำมือ กลั้นใจตัดหัวตัดท้าย ต้ม ๓ เอา ๑ กินให้ลงไป ๒ เวลา ๓ เวลา บุตรนั้นคลอดง่ายสดวกดีนัก หญิงมีครรภ์บุตรไม่ออก ท่านให้เอาขี้เทาลูกโคในท้อง ใบปีบบดทาฝ่าเท้า ถ้าบุตรออกแล้วให้เอาน้ำล้างยานั้นเสียโดยเร็ว ถ้าไม่ล้างไส้พุงจะขาดออกมา เปนยาเสดาะลูกดีนักได้ใช้มาแล้ว
ยาชักมดลูกขนานนี้ท่านให้เอา รากมะยมตัวผู้ รากส้มป่อย รากมะขามขี้แมว ใบขนุน ยางแสมเทล ต้ม ๓ เอา ๑ กินเปนยาชักมดลูกดีนัก ได้ใช้มามากแล้ว
ถ้าหญิงคลอดบุตรแลรกขาดอยู่ในครรภ์นั้น ท่านให้เอายอดฝ้ายแดง ๗ ยอด พริกไทย ๗ เม็ด ขิง ๗ ชิ้น กระเทียม ๗ กลีบ บดด้วยสุรากินเปนยาเสดาะรกดีนัก ได้ใช้มามากแล้ว
ถ้าหญิงมีครรภ์แลกุมารตายในครรภ์นั้น ท่านให้เอาโคนกล้วยตานีเน่า ผลฟักเขียว ผักแว่น เอาส่วนเท่ากัน บดพอกท้องน้อยครู่หนึ่งบุตรจะตกออกมา เปนยาเสดาะลูกตายในท้องดีนัก
ถ้าหญิงมีครรภ์แลให้เปนลมจับนิ่งไปให้ลิ้นกระด้างคางแข็งให้หน้ามืดไปคนเรียกก็ไม่ได้ยิน ท่านให้แต่งยานัดถุ์ขนานนี้ ให้เอาพริกไทยล่อน เปลือกไข่ฟัก ดีปลี เบี้ยตัวผู้เผาไฟ ใบหนาด เทียนดำ น้ำประสานทอง รังหมาล่า ชะเอม ข่าแห้ง อบเชยเทศ เอาสิ่งละ ๑ บาท การพลู ๒ สลึง ขิงแห้ง ๑ บาท พิมเสน แมลงมุมตายซาก ๓๓ ตัว ยา ๑๕ สิ่งนี้ ทำให้เปนจุณแล้ว จึ่งเอาชะมดเชียง พิมเสนแซกบดให้เปนปรมาณูไว้นัดถุ์ แก้ลมอันชื่อว่าอุทรสุนทรวาต แลลมวาตภัคค์ แลลมอันชื่อว่าวาโยเนาวนารี ลมอันบังเกิดแก่สัตรีอันมีครรภ์ก็ดี ออกลูกแล้วก็ดี แลโลหิตดีขึ้นทำเพศต่างๆ ดุจดีงปีศาจเข้าสิงอยู่ในตัวก็ดี ให้เอายาขนานนี้นัดถุ์หาย ยาขนานนี้ชื่อ ธนูกากะ กาย่อมกลัวธนูฉันใดก็ดี อันว่าลมโลหิตปีศาจทั้งหลายนั้นย่อมกลัวยาขนานนี้ ดังกากลัวธนูฉนั้น
ถ้าหญิงมีครรภ์แลให้จุกให้เสียดให้รากแลให้ลงให้เหงื่อตกนักเพื่อลมอุทรวาต เปนป่วงลมก็ดี ถ้าจะแก้ท่านให้เอา เทพทาโร เกล็ดปลาช่อนเผาไฟ ใบพลวงเผาไฟ รากขัดมอน ผลจันทน์ ขิงสด กระเทียมกรอบ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๒ สลึง พิมเสน ๑ บาท ยา ๙ สิ่งนี้ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายน้ำลูกจากกินหาย ยาชะโลมแก้เหงื่อตกท่านให้เอาก้ามปูทเล ผลถั่วภู ดินสอพอง ผิวมะตูมอ่อน เปราะหอม ว่านน้ำ พิมเสน ยา ๗ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ชะโลมแก้ตัวเย็นหายดีนัก
จบลักษณครรภปริมณฑลโดยสังเขปเพียงนี้
ตัส์มึอปรภาเค กุมารปฏิสันธิกํ ทสมาเสสุ ปกติยา อนันตราเยน เอกวาโตนาม กัมมัชชวาโต นิกเขโปโหติ ปัตตสิเส อุฏฐายาติ (ตัส๎มึขเณ) ในขะณะนั้น (กุมาเร) ในเมื่อกุมารกุมารีทั้งหลาย (ปฏิสันธิกํ) มาเอาปฏิสนธิ (มาตุคัพภํ) ในครรภ์แห่งมารดา (อปรภาเค) อยู่จำเนียรกาลมาเมื่อน่า (อนันตราเยน) หาอันตรายมิได้ (ปกติยา) ก็มีชีวิตรเปนปรกติอยู่ (อุทเร) ในอุทรแห่งมารดา (ยาว ทสมาเส) ตั้งแต่อยู่ในครรภนั้น ตราบเท่าถ้วนทศมาศ คือ ๑๐ เดือนเปนกำหนด ตามธรรมดาประเพณี (เอกวาโต) ยังมีลมจำพวกหนึ่ง (กัมมัชชวาโต นาม) ชื่อว่า กัมมัชชวาต (นิกเขโป) ก็บังเกิดพัดกำเริบแห่งเส้นแล เอ็นที่รัดรึงตัวกุมารนั้นไว้ (ปัตตสีเส) ก็ให้กลับเอาศีศะลงเบื้องต่ำ (นักขัตตนิกขมํ) ฤกษยามดีแล้ว กุมารแลกุมาริทั้งหลายนั้น ก็คลอดออกจากครรภ์แห่งมารดานั้น (ต้นฉบับเปนภาษาบาฬีอยู่ กุลบุตรผู้มีปัญญาน้อยก็จะไม่เข้าใจ จึงแปลออกเปนภาษาไทยดังนี้) ในเมื่อกุมารแลกุมารีทั้งหลาย คลอดออกจากครรภ์แห่งมารดา อันจิตรคิดว่าจะแทนคุณแห่งมารดานั้น ก็เคลิ้มไปให้ลืมเสียสิ้น เพราะว่าสดุ้งตกใจกลัว ด้วยลุอำนาจแก่ลมกัมมัชชวาตนั้น อุปไมยดังบุรุษอันตกลงจากที่อันสูง โดยประมาณได้ร้อยชั่วบุรุษ อันความสดุ้งตกใจก็มีอุปไมยดังนั้น ถ้าจะความเจ็บนั้นฉันใดก็ดี ก็มีอุปไมยดังช้างสารตัวกล้า อันบุลคลขับไล่ให้ออกจากช่องดาลอันน้อยขัดมิได้ ก็จำไปด้วยกำลังกลัวหมอแลควาน อันว่าความเจ็บปวดสุดที่จะพรรณา เหตุดังนั้นกุมารแลกุมารีทั้งหลาย จึงบังเกิดโรคพยาธิต่างๆ เพราะหมอผดุงครรภ์แลแม่มด ข่มขี่เอาด้วยกำลังแรง อันว่ากุมารแลกุมารีที่อยู่ในครรภ์นั้น, กระดูกแลเส้นเอ็นยังอ่อนอยู่ก็คลาดจากที่สิ้น, ซึ่งว่าดังนี้ด้วยกุมารแลกุมารีเปนปุถุชน, อันว่าประเพณีพระบรมโพธิสัตว์เจ้านั้น, จะได้ลุอำนาจแก่ลมกัมมัชชวาต แลสดุ้งตกพระไทยไหวหวั่นนั้นหามิได้ แลเมื่ออยู่ในท้องมารดานั้นจะได้ทนทุกขเวทนาเหมือนปุถุชนนั้นก็หามิได้ ทรงนั่งผินพระภักตร์ออกสู่ประเทศอุทรแห่งสมเด็จพระพุทธมารดา พระพุทธองค์ทรงสมาธิดุจดังพระธรรมกถึก สำแดงธรรมเทศนาจบแล้ว แลลงจากธรรมาศน์ฉนั้น พระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์ประฐมจินดานี้ ว่าแพทย์ผู้ใดจะพยาบาลรักษากุมารแลกุมารีสืบต่อไปเมื่อน่า ให้ดูกุมารแลกุมารีเมื่อแรกตกฟากนั้นก่อน, อันว่ากุมารแลกุมารีทั้งหลาย เมื่อลุอำนาจแก่ลมกัมมัชชวาต พัดให้กลับศีศะลงเบื้องต่ำนั้น เมื่อกุมารแลกุมารีนั้นตกใจดิ้นเกลือกไป มือคว้าเท้าถีบฉีกสายรกนั้นให้ขาดเสียสิ้น อันว่าโลหิตในอุทรแห่งมารดา แลโลหิตในสายรกอันขาดออกนั้น กระจายออกอยู่ในอุทรประเทศแห่งมารดานั้น ก็พลัดเข้าไปในปากแห่งกุมารแลกุมารีนั้นบ้าง แลออกตามช่องทวารของมารดานั้นบ้าง เหตุนั้นจึงว่าไว้ให้แพทย์พึงรู้ดังนี้ ถ้าแลกุมารแลกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดา คว่ำออกมาแลร้องขึ้น อันว่ากุมารแลกุมารีทั้งหลายก็รากโลหิตที่อมอยู่นั้นออกมาจากปากประมาณเท่าฟองแดงไก่ ถ้าเปนดังนี้ท่านทายว่ากุมารแลกุมารีผู้นั้นเลี้ยงง่าย โรคนั้นเบาบางจะไม่สู้มีตานทรางเลยจนโตใหญ่ ถึงจะมีมาก็ตามธรรมเนียมกุมารนั้น แม้จะมีโรคมาประการใดแพทย์จะรักษาก็ง่ายนัก ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใด คลอดจากครรภ์แห่งมารดาหงายออกมาแล้วร้องขึ้น อันว่าโลหิตที่กุมารอมอยู่นั้น ก็เลื่อนเข้าไปในฅอตกลงไปในอุทรแห่งกุมาร ท่านทายว่าเลี้ยงยากนักจะเกิดโรคต่างๆ เขม่าตานทรางทั้งปวงจะบังเกิดมากนัก ถ้าแลค่อยวัฒนาการขึ้นก็จะบังเกิดโรคหิดแลฝีต่างๆ แล้วจะให้เปนตานทรางป้างม้ามกระสาย แลเปนท้องรุ้งพุงมารเปนฝีภายในทั้ง ๕ ประการ ก็เพราะโทษโลหิตร้ายที่กุมารกลืนเข้าไปนั้น จึ่งให้บังเกิดโรคต่างๆ ดุจดังกล่าวมานี้ ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาตะแคงออกมาจะเปนเบื้องซ้ายหรือเบื้องขวาก็ตาม อันว่าโลหิตที่กุมารอมอยู่นั้นก็พลัดเข้าไปได้บ้างตกออกมาบ้าง ท่านทายว่ากุมารนั้นจะเลี้ยงไม่ยากนักไม่ง่ายนักเปนปานกลาง โรคไภยจะเกิดเปนปานกลางมิพอเปนไรนัก ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาแล้วแลตายด้านไปร้องมิออกได้ ถึงจะหงายจะคว่ำก็ดีจะตแคงเบื้องซ้ายเบื้องขวาก็ดี ถ้าร้องมิออกได้แต่ว่ายังหายใจอยู่ ท่านให้พลิกตัวกุมารนั้นให้คว่ำลงเสียก่อน แล้วจึ่งแก้ให้ร้องขึ้น ถ้ายังร้องมิออกได้ ห้ามอย่าให้แม่มดรับก่อน ให้พ่นด้วยหัวหอมแลเปราะหรือไพลตามเคยนั้นเถิด ถ้าร้องขึ้นได้อันว่าโลหิตที่กุมารอมอยู่นั้นพลัดออกจากปากได้ กุมารนั้นจึ่งจะไม่สู้มีโรคดังกล่าวมาแต่หนหลังนั้น ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดออกจากครรภ์มารดานั้นยากนัก ให้ขัดขวางด้วยเหตุสิ่งใดๆ ก็ดี บางทีหมอผดุงครรภ์แม่มดมิได้รู้จักกำหนดแห่งกุมารนั้นจะคลอดเมื่อใด ประการหนึ่งไม่รู้ผันแปรแก้ไขในการกุมารนั้นเลย ก็ข่มเหงเอาออกมาด้วยกำลังแรงของตน กุมารนั้นคลอดโดยขัดขวางแลฅอกุมารนั้นเคล็ดแคลง บางทีกุมารนั้นกระทบลงกับฟากก็มีบ้าง แลกุมารผู้นั้นเมื่อค่อยวัฒนาการขึ้นมาก็มักเปนฝีที่คางที่ฟองดันแลที่ฅอ ฝีทั้ง ๓ ประการนี้ย่อมเปนแต่ยังเด็กก็มี บางทีอายุได้ ๑๕, ๒๐, ๓๐, ปี แล้วจึ่งเปนก็มี แลให้เปนฝีเอ็น, ฝีประคำร้อย, ฝีคันธมาลา, ฝีทั้ง ๓ ประการนี้ย่อมเปนด้วยกระทบช้ำชอกมา แต่เมื่อคลอดจากครรภ์มารดานั้น ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใด คลอดจากครรภ์มารดาได้ ๗ วันนั้น ถ้าจะใคร่รู้ว่ากุมารนั้นจะเลี้ยงง่ายหรือยาก ท่านให้ดูเมื่อได้ครบ ๗ วันนั้น ถ้าเห็นสีที่ยอดอกแห่งกุมารนั้นแดงดังดอกสัตบุษป์แลดอกตะแบกช้ำ บางทีเปนสีควันเทียนทั้ง ๓ อย่างนี้ ถ้าเห็นสีใดสีหนึ่งก็ดี แลโตประมาณเท่าใบพุดทรานั้น ท่านทายว่ากุมารนั้นจะเลี้ยงยากนัก ถ้าเห็นสีดังหม้อใหม่ท่านทายว่ากุมารนั้นจะเลี้ยงเปนปานกลาง ถ้าเห็นสีดังหม้อใหม่อ่อนๆ ท่านทายว่ากุมารนั้นจะเลี้ยงง่ายนัก ถ้ากุมารแลกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๓ วัน ท่านให้ดูที่นาภีพ้นสะดือขึ้นมาถึงยอดอก ถ้าเห็นเปนแผ่นอยู่เท่าใบพุดทราแลใบมะขามก็ดี ท่านว่าให้เกรงลมอันชื่อว่าสุนทรวาต ใน ๓ สัตตาหะ หรือ สัปดาหะ คือใน ๒๑ วันข้างน่าไป ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดเปนดังกล่าวมานี้ ถึงแก้ไว้รอด ไปเมื่อปลายมือก็เปนต่างๆ ถ้าจะแก้ให้แก้ด้วยยาทุเลา ถ้าจะถ่ายยาเพื่อแผ่นเสมหะที่บังเกิดในอุทรนั้น ให้กระจายเสียให้ได้จึ่งจะคลายโรคนั้น ถ้าแลมิฟังแลแผ่นเสมหะนั้นใหญ่ขึ้นกว่าเก่า ให้แพทย์พึงรู้ว่าใน ๓ สัตตาหะ คือ ๒๑ วันจะไม่รอดถ่ายเดียว ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดเปนดานเสมหะอยู่ข้างอุระเบื้องขวา ถ้าเปนดังกล่าวมาแต่หลังนั้น ท่านว่ากุมารนั้นมักดูสูง กินเข้าดื่มนมมักอาเจียนแลให้อุจจาระปัสสาวะเหลืองดังนี้ เปนกำเนิดแห่งกองลมวาตะภัคค์ ถ้าแลแผ่นเสมหะยังค้างอยู่ จักทำให้กายนั้นซูบผอม ถ้าแลแผ่นเสมหะนั้นเติบขึ้นกว่าเก่า จักทำให้ลงท้องขึ้น แล้วจะให้ชักเท้ากำ มือกำตาช้อนดูสูง แล้วจะให้เชื่อมให้มึนเมื่อยหอบ แลให้อาเจียนกินเข้าดื่มนมไม่ได้ ถ้าแลกุมารกุมารีผู้เปนดังนี้ท่านว่าจะรอดส่วน ๑ จะไม่รอด ๒ ส่วน ถ้าแลตัวร้อนเปนเวลาให้ชักเท้ากำมือกำตาช้อนดูสูง เปนดังกล่าวมานี้ท่านว่าไม่รอดเลยถ่ายเดียว ถ้าแลกุมารแลกุมารีผู้ใด แรกคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๗ วัน ๑๑ วัน ๑๕ วัน ๒๑ วันนั้น แลให้ขอบตาเขียวนอนมักสดุ้ง ตาช้อนดูสูง ให้ชักเท้ากำมือกำ หลังแข็งท้องขึ้นลิ้นกระด้างคางแข็ง ท่านว่ากำเนิดลมสุนทรวาต แลลมวาตภัคค์แลสะพั้นไฟ ซึ่งว่ามาทั้งนี้เพราะกุมารอมก้อนโลหิตแห่งมารดาออกมาแล้วกลืนเข้าไป จึ่งบังเกิดโทษนั้นต่างๆ ถ้าแลกุมารกุมารีเปนดังกล่าวมานี้ทายว่าจะตาย ๑๐ ส่วน จะรอดสักส่วน ๑ อย่าสนเท่ห์เลย ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาแล้ว แลกำเนิดอันจะเปนเหตุที่จะให้บังเกิดโรคต่างๆ นั้น คือสำรอก ๗ ครั้ง เมื่อรู้ชันฅอนั้นครั้ง ๑ เพราะเส้นเอ็นนั้นไหว ทรางจึ่งพลอยทำโทษเอาครั้ง ๑ เมื่อรู้นั่งกระดูกสันหลังคลาดทรางจึ่งพลอยทำโทษครั้ง ๑ เมื่อรู้คลานนั้นเพราะว่าตะโพกแลเข่านั้นเคลื่อน ทรางจึ่งพลอยทำโทษครั้ง ๑ เมื่อดอกไม้ (คือฟัน) ขึ้นทรางจึ่งพลอยทำโทษครั้ง ๑ เมื่อรู้ย่างเพราะว่ากระดูกทั้ง ๓๐๐ ท่อนนั้นสะเทือนไหว แลเส้นเอ็นกระจายสิ้น ท่านว่าสำรอกกลาง ทรางก็พลอยทำโทษครั้ง ๑ เมื่อรู้ยืนรู้ย่างเพราะว่าไส้พุงตับปอดนั้นคลอน ท่านว่าสำรอกใหญ่ให้ระวังจงดีเถิด ทรางก็พลอยทำโทษครั้ง ๑ ซึ่งว่ามาทั้งนี้ธรรมดาวิไสยมนุษย์ทุกๆ คนมิได้เว้นเลย เหตุดังนี้ท่านจึ่งประกาศสรรพคุณยาไว้ให้กุมารกินเปนยาประจำท้องทุกเดือน หวังจะกันเสียซึ่งสำรอกแลตานทราง ตามประเพณีดุจดังกล่าวมานี้
ถ้าแลกุมารแลกุมารีผู้ใด คลอดจากครรภ์มารดาได้เดือนหนึ่ง ท่านให้เอา ใบกระเพรา ใบเสนียด ใบตานหม่อน บรเพ็ด บดละลายน้ำท่าให้กินประจำท้องกันสำรอกเด็กในเดือนหนึ่งดีนัก ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๒ เดือน ท่านให้เอา ใบคนทีสอ ใบเสดา ใบผักขวง ใบขอบชะนางแดง บรเพ็ด บดละลายน้ำร้อนให้กินเปนยาประจำท้องกันสำรอกใน ๒ เดือนดีนัก ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๓ เดือน ท่านให้เอา ใบสวาด ใบขอบชะนางขาว ใบกระพังโหม บรเพ็ด บดละลายน้ำร้อนให้กินประจำท้องกันสำรอกใน ๓ เดือนดีนัก ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๔ เดือน ท่านให้เอาผักกระเฉด ใบทับทิม ใบตานหม่อน ใบเสนียด บรเพ็ด บดละลายน้ำร้อนให้กินประจำท้องกันสำรอกใน ๔ เดือนดีนัก ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๕ เดือน ท่านให้เอา ใบผักคราด ใบหญ้าใต้ใบ ใบกระทืบยอด ใบกระพังโหม บรเพ็ด บดละลายน้ำร้อนให้กินประจำท้องกันสำรอกใน ๕ เดือนดีนัก ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๖ เดือน ท่านให้เอา ใบฝ้ายแดง ใบกระทุ่มนา ใบขอบชะนางแดง ใบหนาด บดทำแท่งละลายน้ำร้อน ให้กินประจำท้องกันสำรอกใน ๖ เดือนดีนัก ถ้าและกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๗ เดือน ท่านให้เอา ใบนมพิจิตร์ ใบมะกล่ำเครือ ใบสมอพิเภก ขมิ้นอ้อย บรเพ็ด บดทำแท่งไว้ละลายน้ำร้อนให้กินประจำท้องกันสำรอกใน ๗ เดือนดีนัก ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๘ เดือน ท่านให้เอา ใบมะเดื่อ ใบพิมเสน ไพล ขมิ้นอ้อย บดทำแท่งไว้ละลายน้ำร้อนให้กินประจำท้องกันสำรอกใน ๘ เดือนดีนัก ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๙ เดือน ท่านให้เอา ใบมะขวิดอ่อน ใบสะแก ไพล ขมิ้นอ้อย บรเพ็ด บดทำแท่งไว้ละลายน้ำร้อนให้กินประจำท้องกันสำรอกใน ๙ เดือนดีนัก ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๑๐ เดือน ท่านให้เอา ใบคนทีสอ ใบคนทีเขมา ขมิ้นอ้อย บดทำแท่งไว้ละลายน้ำร้อนให้กินประจำท้องกันสำรอกใน ๑๐ เดือนดีนัก ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๑๑ เดือน ท่านให้เอา ใบเสนียด ใบผักคราด ใบปีบ ใบระงับ ใบขี้กาแดง ใบขี้กาขาว ใบโคกกะออม ใบขี้เหล็ก ใบเสดา ไพล กระทือ ตรีกระฏุก บดทำแท่งไว้ละลายน้ำร้อนให้กินประจำท้องกันสำรอกใน ๑๑ เดือนดีนัก ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๑๒ เดือน ท่านให้เอาใบเทียนย้อมมือกำมือ ๑ ขมิ้นอ้อย บรเพ็ด ใบมะคำไก่ ใบหนาด ใบคนทีสอ ตรีกระฏุก ไพล ขิง การะบูร เม็ดผักกาด กระเทียม หอม สานส้ม ดินประสิวขาว บดทำแท่งไว้ละลายน้ำร้อนให้กินประจำท้องกันสำรอกใน ๑๒ เดือนดีนักอย่าสงไสยเลย
ถ้าแลกุมารสำรอกให้สอึก ท่านให้เอาเข้าตอก เกลือ บดละลายน้ำมะงั่วกินหาย ถ้าแลกุมารสำรอกให้เปนหวัดก็ดีลงท้องก็ดี ท่านให้เอาแมลงมุมตายซาก ๗ ตัว หางนกยุงเผาไฟ เปรียงพระโค บดละลายน้ำร้อนกินหาย ถ้าแลกุมารสำรอกให้ลงแลราก ท่านให้เอาลูกมะตูมอ่อน ผักเสี้ยนผี ใบคนทีสอ ต้ม ๓ เอาหนึ่งกินหาย ถ้าแลกุมารสำรอกเท่าใดๆ ก็ดี ท่านให้เอาเปลือกมะขามยาวคืบหนึ่ง ต้มด้วยน้ำอ้อยแดง ต้ม ๓ เอาหนึ่งกินหาย ถ้าแลกุมารให้ลงท้องนัก ให้เอาไม้วัดแต่สะดือกุมารนั้นลงไปถึงปลายเท้า แล้วจึ่งเอาไมไปวัดต้นมะขามตั้งแต่พี้นดินขึ้นไป แล้วจึ่งทำเคล็ดกลับไม้เสียแล้วจึ่งถากย้อนขึ้นไป แต่พ้นปลายไม้นั้น ๑ พริก ๗ เม็ด ขิง ๗ ชิ้น กระเทียม ๗ กลีบ บดละลายน้ำเหล้ากินหายดีนัก
ถ้ากุมารเลี้ยงยากท่านให้เอาดอกชุมเห็ดเทศ ขมิ้นอ้อย บดทาตัวกุมารดีนัก ภาคหนึ่งท่านให้เอาไพล ๓ ชิ้น พริกไทย ๓ เม็ด บดแล้วจึ่งเสกด้วยคาถานี้ (สัพเพเทวา ปิสาเจวะ อาฬะวะกาทะโยปิจะ ขัค์คํ ตาละปัตตํ ทิส๎วา สัพเพยักขา ปะลายันติ) แล้วพ่นกระหม่อม ทารักแร้ ทาท้องน้อย แล้วจึ่งทำยาผูกข้อมือ กันสาระพัดตานทรางทั้งปวง ท่านให้เอาหญ้าพันงูแดง ขุดเมื่อตวันเที่ยงทั้งต้นทั้งราก ว่านน้ำแดง ขอบชะนางแดง โกฐสอ บดปั้นเปนลูกประคำตากให้แห้ง แล้วเสกด้วยคาถานี้ ๑๘ คาบ (กลิยเค ฯ ล ฯ ปะลายันติ) แล้วจึ่งเอาผูกข้อมือกุมารเลี้ยงง่าย กันสาระพัดโรคทั้งปวงดีนัก ภาคหนึ่งยาทากระหม่อม ท่านให้เอาคราบงูเห่า คราบแมลงมุม ไพล ขมิ้นอ้อย บดทากระหม่อม แล้วให้ทาหัวนมมารดากุมารนั้นด้วยดีนัก ภาคหนึ่งยาทาตัวกุมารกันสรรพโรคทั้งปวง แลจะเปนไข้อภิฆาฎก็ดี โอปักกะมิกาพาธก็ดี ท่านให้เอาใบมะขวิด คราบงูเห่า หอมแดง สาบแร้ง สาบกา ขนเม่น ไพลดำ ไพลเหลือง บดทำแท่งไว้ละลายน้ำนมโคทาตัวกุมาร ชำระมนทินโทษทั้งปวงดีนัก
ยาชื่อว่าวินาศพิศม์ขนานนี้ ท่านให้เอาใบน้ำเต้า ใบหนาด ใบผักเค็ด ใบระงับ ใบสมี ขมิ้นอ้อย พริก ขิง เบี้ยตัวผู้เผาไฟ ๓ เบี้ย แมลงมุมตายซาก ๓ ตัว รังหมาล่าเผาไฟ ลำพัน ยาทั้งนี้ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ เมื่อทำยา ๒ ขนานนี้แล้วท่านให้เสกด้วยพระคาถานี้ ๗ คาบ (วิทธคาโม มหาราชา กุมภัณฑะยักโขมหาราชา วา ภูตะปิสาจะเทวานุภาเวนะ กุมาเรจะสุราคะณา ภูตะปิสาจะยักคะณา เทวา อาคัจฉันตุ เอหิ เอหิ) แล้วจึ่งฝนทาตัวกุมารทั้งปวง หาไภยอันตรายทั้งหลายทั้งปวงมิได้เลย
จบลักษณะครรภ์ประสูตร โดยสังเขปแต่เพียงนี้
ทีนี้จะกล่าวสรรพยาสำหรับรักษากุมารต่อไปดังนี้ ยาชำระลำไส้ข้างในมิให้ทรางบังเกิดขึ้นมาได้ ขนานนี้ท่านให้เอาใบสวาด ใบคนทีสอ ใบกระเพรา ใบมะตูม ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากัน เอาใบสลอดเท่ากับส่วนยาทั้งหลาย แต่ใบไม้ทั้งนี้ให้นึ่งเสียก่อน แล้วเอา ขมิ้นอ้อย ไพล บดทำแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากินตามกำลัง ถ้าจะให้ลงให้มาก ละลายน้ำใบกระเพรากิน แล้วจึ่งแต่งยาชำระนอกลำไส้ ให้กินต่อไปดังนี้ ยาชำระนอกลำไส้ขนานนี้ท่านให้เอาใบไคร้หอม ใบสวาด ใบกระเพรา ใบจิงจ้อ ยาทั้งนี้ตำเอาน้ำสิ่งละหนึ่งจอก แล้วเขี้ยวให้ข้นดีแล้ว จึ่งเอายาดำ ๑ สลึง ใส่ลงกวนด้วยกัน แล้วจึ่งเอามาปั้นเปนเม็ดเท่าลูกเดือย ละลายน้ำร้อนกินตามกำลัง เด็กอายุแต่เดือน ๑ ขึ้นไปถึง ๗ ขวบให้กิน เนื้อหนังบริบูรณ์งาม แลให้เจริญอ้วนพีชำระโรคทั้งปวงแต่บรรดาที่เกิดนอกลำไส้นั้น มักทำเปนรังเปนเยื่อใย แลเปนเมล็ดมะเขือติดเสมหะติดโลหิตก็ดี จึ่งทำไห้ปวดมวนแลเปนไข้สบัดร้อน ยาขนานนี้ดีนัก แล้วจึงแต่งยาขนานนี้ให้กินต่อไป ท่านให้เอาขมิ้นอ้อย ลูกเบ็ญจกานี ใบสวาด ยอดสแก ใบฝ้ายแดง ใบเทียน ใบทับทิม ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากัน ให้เอาใบกระเพราเท่ากับยาทั้งหลาย บดทำแท่งไว้กินตามกำลัง ถ้าให้ปวดให้มวนนักแซกดีงูเหลือมกินหาย แล้วจึงแต่งยาชื่อว่าประสะกระเพรานั้นให้กินต่อไป
ยาชื่อว่าประสะกระเพราขนานนี้ ท่านให้เอาตานดำ ลูกตานขะโมย เปลือกสันพร้านางแอ ไคร้เครือ เปลือกตะขบ ไพล ขมิ้นอ้อย หญ้าใต้ใบ สมอทั้ง ๓ จันทน์ทั้ง ๒ เทียนเยาวพานี น้ำประสารทอง สานส้ม ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากัน กระเพราเท่ากับยาทั้งหลาย ยา ๑๗ สิ่งนี้ทำให้เปนจุณเอาสุราเปนกระสายบดปั้นเปนแท่งไว้ เมื่อจะกินแซกดีงูเหลือมรำหัดพิมเสน กินแก้พิศม์ตานพิศม์ทราง ชูไฟธาตุแลขับชีพจรให้เดินสดวก ถ้าจะกินประจำท้องไปทุกวันกินเข้าได้ เมื่อเด็กท้องขึ้นถ้าจะให้ระบายลมละลายน้ำใบกระเพรากิน ถ้าตกมูกตกเลือดละลายน้ำจันทน์ทั้ง ๒ กิน ถ้าไข้ให้ตัวร้อนเปนเวลา ละลายน้ำสมอพิเภกกิน ถ้าทรางทำพิศม์ขึ้นให้สลบ ละลายน้ำดีตะพาบน้ำกินหายดีนัก
ยาชื่อเบ็ญจตานขนานนี้ท่านให้เอา รากตานหม่อน รากตานเสี้ยน รากตานดำ รากตานขโมย รากตาลโตนด จันทน์ทั้ง ๒ ไคร้เครือ เปลือกสันพร้านางแอ พิศหนาด เอาสิ่งละ ๑ บาท ลูกจันทน์ ๒ สลึง ยา ๑๑ สิ่งนี้ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ ถ้าจะกินเช้าละลายดีงูเหลือมรำหัด ถ้ากินกลางจันละลายน้ำดอกไม้กิน ถ้ากินเย็นละลายน้ำจันทน์กิน ถ้าจะแก้ตัวร้อนชะโลมก็ได้ ถ้าจะให้ระบายลมให้แบ่งยาออกเสียกึ่งหนึ่งแล้วจึ่งเอาใบสวาด ใบสลอด ยา ๒ สิ่งนี้นึ่งเสียก่อนแล้วประสมเท่ายาทั้งหลาย บดละลายน้ำมะขามเปียกกินทุเลาดีนัก ให้แพทย์ทั้งหลายที่มีปัญญายักย้ายเอาตามคัมภีร์ที่ควรกันกับโรคนั้นเถิด
ยาทุเลาแก้กุมารท้องขึ้นเช้าขนานนี้ท่านให้เอา ใบคนทีสอ ใบกระเพรา ใบผักคราด ใบผักเสี้ยนผี ใบตานหม่อน ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ กระวาน กานพลู มหาหิงคุ์ ยาดำ พริก ขิง ดีปลี รงทอง ยา ๑๖ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันทำเปนจุณ เอาน้ำข่าเปนกระสายบดทำแท่งไว้ละลายน้ำร้อนกิน แก้กุมารท้องขึ้นเช้าดีนัก ยาแก้กุมารท้องขึ้นขนานนี้ ท่านให้เอายาดำ ใบตานหม่อน ใบสวาด ใบชุมเห็ด เอาสิ่งละสองสลึง เทียนขาว กระวาน กานพลู ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ เอาสิ่งละ ๑ สลึง เนระภูสี ดีปลี หญ้าใต้ใบ เอาสิ่งละ ๑ สลึง มหาหิงคุ์หนัก ๑ บาท ใบกระเพรา ๒ บาท ยา ๑๔ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาน้ำข่าเปนกระสายบดทำแท่งไว้เท่าเม็ดนุ่น ถ้าเด็กอายุเดือน ๑ ให้กินเม็ด ๑ ให้กินตามอายุเด็กดีนัก
ยาชื่อทั้งขึ้นทั้งล่องขนานนี้ท่านให้เอา พริกไทย ขิง ดีปลี กระเทียม น้ำประสานทอง เอาสิ่งละ ๑ สลึง ชเอม มหาหิงคุ์ ยางโพ เอาสิ่งละ ๑ บาท เกลือสินเธาว์ ๑ เฟื้อง ผิวมะกรูด ๒ บาท ๒ สลึง ใบกระเพรา ๑ ตำลึง ๑ บาท ๑ สลึง ๑ เฟื้อง ยา ๑๐ สิ่งนี้ตำให้ละเอียดเอาสุราเปนกระสาย บดทำแท่งไว้เท่าเม็ดพริกไทยกินตามกำลัง ละลายน้ำร้อนก็ได้ น้ำใบกระเพราก็ได้ดูตามโรคขึ้นหรือล่องนั้นเถิด ได้เคยใช้มาแล้วดีนัก
ยาทาท้องให้ระบายลม ท่านให้เอายาดำ มหาหิงคุ์ รงทอง ฝักราชพฤกษ์ มะขามเปียก ไพล ขมิ้นอ้อย น้ำประสานทอง บดละลายตั้งไฟให้อุ่นท้องดีนัก
ยาแก้หละแลแก้ทรางทั้งปวง ซึ่งทำให้ลงท้องแลท้องขึ้นนั้น ท่านให้เอาผักโหมหนามทั้งต้นทั้งราก หญ้าพันงูแดง ทั้งต้นทั้งราก ยาทั้ง ๒ สิ่งนี้ขั้วให้เกรียม เอาน้ำปูนใสเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ ละลายน้ำปูนใสแซกพิมเสนกินก็ได้ทาปากก็ได้ ได้ใช้มาแล้ว
ยากวาดถอนเสมหะในฅอเด็ก ท่านให้เอา กำมะถันแดง เม็ดในมะนาว กระเทียม รากมะยงคุ์ป่า น้ำประสานทอง ดีจรเข้ ยา ๖ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดทำแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวกวาดเด็กให้อาเจียน ถอนเสมหะในทรวงอกดีนัก ได้ใช้มาแล้วอย่าสงไสยเลย
ยาแก้ลมทราง ๗ จำพวก อันเกิดประจำทรางทั้ง ๗ วัน แลแก้ลมชื่อว่าสุนทรวาตนั้นเปนต้นตั้งขึ้นแต่สดือแลท้องน้อย ให้ปวดท้องแลท้องขึ้นก่อน แล้วให้ลงท้องให้หลับตา ให้ชักเท้ากำมือกำ ให้ท้องแลหน้าเขียว ถ้าจะแก้ท่านให้เอา พิมเสน การะบูร ผิวมะกรูด เอาสิ่งละ ๑ บาท มหาหิงคุ์ ๒ บาท ใบหนาด กระเทียม พริกไทย ขิง เอาสิ่งละ ๑ ตำลึง ยา ๘ สิ่งนี้ตำให้ละเอียด บดทำแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวกิน แก้ลมจุกเสียดขบแทง แลลมอิริ้น ลมทรางทั้งปวงหาย ภาคหนึ่งยาแก้ลมสุนทรวาต แลลมทรางทั้ง ๗ วันนั้น ท่านให้เอา พริกไทย ขิง ดีปลี กระเทียม ว่านน้ำ ผิวมะกรูด ไพล มหาหิงคุ์ ยาดำ การบูร เอาสิ่งละ ๑ บาท ใบกระเพราเท่ายาทั้งหลาย ยา ๑๑ สิ่งนี้ตำให้เลอียดบดทำแท่งไว้ละลายน้ำมะกรูดกิน ถ้าจะแก้ท้องขึ้นละลายน้ำปูนใสก็ได้ แล้วจึ่งแซกรงเจ็ตพังคีทาท้องหายดีนัก ภาคหนึ่งท่านให้เอา สมอไทย สมอพิเภก มะขามป้อม สิ่งละ ๑ สลึง ลูกโหรพา ลูกผักชี สีเสียด ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ กระวาน กานพลู จันทน์เทศ เอาสิ่งละ ๒ สลึง ลูกเบ็ญจกานี ๓ สลึง ยา ๑๒ สิ่งนี้ตำให้ละเอียด บดทำแท่งไว้ละลายน้ำปูนใสแซกดีงู ฝิ่น ขมิ้นชัน กินแก้ลมซึ่งทำให้ลงท้องนักหายแล ภาคหนึ่งยาต้ม ท่านให้เอา หญ้าลูกเคล้า เปลือกแทงทวย ใบเทียน ใบทับทิม กะทือ ไพล ข่า ขมิ้นอ้อย หัวหอม ยา ๙ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน เอาเหล้าครึ่ง ๑ น้ำท่าครึ่ง ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ กินหายดีนัก
อนึ่ง ถ้าทรางแดงขึ้นหัวตับ ให้ลงเปนโลหิต ๔ วัน ๕ วันก่อน แล้วให้ไอเปนกำลัง ให้ตาเหลืองให้เจ็บเปนเวลา แล้วตับหย่อนลงไปชายโครงข้างขวา ถ้าจะแก้ท่านให้เอา ผลเบ็ญจกานีส่วน ๑ กระเทียม ๒ ส่วน ฝางเสน ๓ ส่วน บดทำแท่งไว้ละลายน้ำปูนใสกินตามกำลังหาย ยาพอกชายโครงให้ตับนั้นหดขึ้นไป ท่านให้เอา หน่อไม้ เขม่าเหล็ก ปูนขาวแต่น้อย บดพอก ๓ วันหาย ถ้ายังไม่หดสนิท ให้แต่งยาขนานนี้กิน ท่านให้เอา ตรีผะลา มะขามป้อม รากไอ้เหนียว รากเล็บมือนาง เปลือกไข่เหน้า หัวแห้วหมู ผลมะตูมอ่อน ฝักราชพฤกษ เกสรบัวหลวง ดอกบุนนาก ยาดำ สานส้ม เอาสิ่งละ ๑ บาท เทียนดำ เทียนขาว น้ำประสานทอง เอาสิ่งละ ๒ สลึง ผลขี้กาแดงผ่า ๒ เอา ๑ บรเพ็ด ๓ องคุลี ขมิ้นอ้อย ๓ ชิ้น ใบกระเพราหนัก ๓ ตำลึง ๓ บาท ๒ สลึง เอาสุราส่วน ๑ น้ำท่า ๒ ส่วน ต้ม ๓ เอา ๑ กินหายดีนัก ได้ใช้มาแล้วอย่าสงไสยเลย
กล่าวตั้งแต่ครรภทวารกำเนิดไปจนถึงที่สุดแห่งครรภประสูตร์ จบบริบูรณ์โดยสังเขป
---------------------------
พระคัมภีร์ปฐมจินดาผูก ๑ ปริเฉท ๓ ว่าด้วยลักษณะกุมารทั้งหลาย กุมารออกจากครรภ์ ฝังรกแห่งกุมาร กุมารอยู่ในเรือนเพลิง โดยสังเขป
ปุน จปรํ ลำดับนี้ พระอาจาริย์เจ้าจะกล่าวถึงกุมารแลกุมารีคลอดออกจากครรภ์มารดานั้นต่อไป ลักษณะเมื่อกุมารคลอดออกตั้งแต่วัน ๑ ไปจนถึงเดือน ๑ เมื่อยังอยู่ในเรือนไฟ มารดามักบังเกิดเปนอันตรายต่างๆ ในเรือนไฟ ก็เปนด้วยโลหิตพิการต่างๆ คือโลหิตตีขึ้นเปนต้น คือให้นอนอังไฟไม่ได้เปนปริโยสาน ถ้าแลเปนดังกล่าวมานี้ ท่านห้ามว่าอย่าให้กุมารผู้นั้นกินนมเลย เพราะโทษน้ำนมนั้นดิบ อนึ่งโทษโลหิตกับน้ำนมน้ำเหลืองนั้นระคนกันเข้าอยู่ ครั้นให้กุมารกินเข้าไป ก็จะบังเกิดโรคต่างๆ ดุจดังกล่าวมานี้ เมื่อกุมารอยู่ในเรือนไฟนั้นให้เปนเขม่า ครั้นหล่นลงแล้วก็เข้าจับหัวใจแลทรวงอก จะทำให้สีปากแดงดุจดังสีชาดไปทาน้ำรักอันเปียก แลชาดนั้นก็จะดำเปนสีลูกหว้า แลทรางอันหล่นลงมาเข้าท้องนั้น ก็เข้าจับเอาหัวตับ ครั้นออกจากเรือนไฟได้ ๒ วัน ๓ วันก็ดี ได้เดือนหนึ่งสองเดือนก็ดี เขม่านั้นจึ่งหล่น ในเมื่อสิ้นเขม่าแล้วทรางจึ่งบังเกิดขึ้นเพราะเส้นเอ็นทั้ง ๓๐๗ เส้นเปนสายโลหิตแห่งมารดาอันรัดรวบกันอยู่ที่หัวนม กุมารบริโภคเข้าไปจึ่งเปนโรค แลสัตรีบางจำพวกหาอันตรายในเรือนไฟนั้นมิได้ หากว่าสายโลหิตนั้นวิปริตเอง ชื่อว่าเบ็ญจสัตรีมีตัวพยาธิกินอยู่เปนเจ้าเรือนแห่งตน คือกินอยู่ในหัวใจ ในตับ ในปอด ในนาภี แลทรวงนม กิมิชาติ์ทั้ง ๕ จำพวกนี้ ย่อมกระทำให้อกแห้ง มีตัวดังตัวด้วงปากนั้นดำแหลม ตัวนั้นขาวสมมุติว่างานม กุมารทั้งหลายบริโภคนมดังนี้ จึ่งบังเกิดโรคพยาธิต่างๆ ให้แพทย์พึงรู้ดุจดังกล่าวมานี้เถิด
ปุน จปรํ ลำดับนี้พระอาจาริย์เจ้าจะกล่าวด้วยลักษณฝังรกกุมารนั้นสืบไป ถ้าสัตรีผู้ใดคลอดบุตร์แล้วได้ ๑ วัน ๒ วัน ๓ วันก็ดี ท่านห้ามว่ายังไม่ให้ฝังรกกุมารนั้น เพราะว่าพรายกุมภัณฑ์จะหอมกลิ่นแลจะมากิน ครั้นกินแล้วจะลามเข้าเอาตัวมารดา จะทำให้เปนอันตรายต่างๆ ต่อไป ท่านกำหนดไว่ให้ฝังรกนับตั้งแต่ได้ ๗ วันขึ้นไปจนถึงเดือน ๑ จึ่งให้ฝัง เมื่อจะฝังรกนั้น ท่านให้เอาแป้งหอมน้ำมันหอม เข้าตอกดอกไม้ กฤษณาจวงจันทน์ ธูปเทียนบูชา บวงสรวงแก่เทพยดาเดินหน แลบูชาพฤกษเทวดา ภุมิ์เทวดา แลเทวดาทั้งนี้ให้นมัสการเสียก่อนแล้วจึ่งฝังรก ตามตำราซึ่งท่านกล่าวไว้ดังนี้เถิด ถ้าแลบุคคลผู้ใดจะฝังรกกุมารในเดือน ๔ เดือน ๕ เดือน ๖ ทั้ง ๓ เดือนให้ฝังทิศหรดีกุมารนั้นจึ่งจะมีอำนาจ ท่านห้ามไม่ให้ฝังทิศทักษิณกุมารนั้นจะเปนอันตราย ถ้าแลบุคคลผู้ใดจะฝังรกกุมารในเดือน ๗ เดือน ๘ เดือน ๙ ทั้ง ๓ เดือนนี้ท่านให้ฝังทิศบูรพาแลพายัพ กุมารผู้นั้นจะดีมีความเจริญนัก ห้ามไม่ให้ฝังทิศอาคเณย์ แลหรดี กุมารนั้นจะเปนอันตราย ถ้าแลบุคคลผู้ใดจะฝังรกกุมารในเดือน ๑๐ เดือน ๑๑ เดือน ๑๒ ทั้ง ๓ เดือนนี้ ท่านให้ฝังทิศอิสาณแลทักษิณ กุมารนั้นจะได้เปนใหญ่กว่าคนทั้งหลาย ห้ามไม่ให้ฝังทิศพายัพ กุมารนั้นจะเปนอันตราย ถ้าแลบุคคลผู้ใดจะฝังรกกุมารในเดือนอ้าย เดือนยี่ เดือน ๓ ทั้ง ๓ เดือนนี้ ท่านให้ฝังทิศอาคเณย์แลประจิม กุมารนั้นจะอยู่ดีเปนศุขหาอันตรายมิได้ ห้ามไม่ให้ฝังทิศพายัพแลอิสาณ กุมารนั้นจะเปนอันตราย ถ้าแลบุคคลผู้ใดมิรู้ในคำภีร์ตำรานี้ แลไปฝังรกกุมารโดยทิศซึ่งท่านห้ามไว้นั้น อันตรายจะมีแก่มารดาแลทารกนั้นเปนอันเที่ยง
อปิจะ อนึ่งโสด ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดา ถ้ารกนั้นเปนสังวาลย์พันตัวกุมารออกมา ๒ แล ๓ ๔ หรือ ๕ รอบก็ดี ท่านให้เอาย่างไฟไว้ให้แห้งกรอบ แล้วเอาไปบดโรยลงในเข้าให้กุมารนั้นกิน ไม่รู้อ้อนแลร้องไห้เลยทั้งหาอันตรายมิได้ แลปราศจากโรคทั้งปวงตราบเท่าใหญ่โต ทั้งจะมีบุญกว่าคนทั้งหลายด้วย
อปิจะ อนึ่งโสด ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดรกพันฅอออกมาก็ดี พันตัวกลมออกมาก็ดี ท่านให้เอารกนั้นลงในหม้อทนน ๑๐๐๐ แล้วเอาเหล็กแทงกลางย่างไฟไว้ให้แห้ง แล้วจึงเอามาบดโรยลงในเข้าให้กุมารกิน กุมารผู้นั้นมิรู้ร้องให้เลย ทั้งจะมีปัญญากว้างขวางกว่าคนทั้งหลาย ทั้งรูปร่างกุมารนั้นจะงดงามด้วย ถ้าจะให้เปนเสน่ห์แก่กุมาร ให้เอาชันผนึกปากหม้อรกแล้วเอาไปฝังต้นไม้ใหญ่ ซึ่งอยู่กลางที่ตำบลคนเดินชุกชุม แล้วเอาสรรพหนามหมกไว้ให้คนทั้งหลายเห็น กุมารผู้นั้นจะเปนที่พิศวาสแก่คนทั้งหลาย เปนมหาเสน่ห์วิเศษนักอย่าสงไสยเลย
อปิจะ อนึ่งโสด ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดรกพันฅอก็ดี ไม่พันฅอก็ดี ท่านให้ทำตามบุราณ ถ้าเปนหญิงจะให้เปนสิ่งอันใดก็ตามแต่ใจบิดามารดาจะปราถนา แล้วให้เอาสิ่งอันนั้นวางลงในหม้อรกกุมารนั้น แล้วเอาไปฝังไว้ตามทิศดังกล่าวแล้วแต่หลังนั้น อันว่ากุมารกุมารีที่บังเกิดมานั้น ก็จะประพฤติตามบิดามารดากระทำนั้น ถ้าแลกุมารนั้นเปนชายจะให้กล้าแขงรู้ในไตรเพทย์สิ่งใดสิ่งหนึ่งก็ดี ก็ให้ทำตามบิดามารดาปราถนา เอาสิ่งอันนั้นวางลงในหม้อรกแห่งกุมารผู้นั้นแล้ว เอาไปฝังไว้ตามทิศดังกล่าวมาแล้วแต่หลังนั้น อันว่ากุมารผู้นั้นก็จะประพฤติ์ตามที่บิดามารดากระทำนั้น ถ้าแลบุคคลผู้ใดจะฝังรกกุมารไปเบื้องน่านั้น ให้ฝังตามทิศดุจกล่าวมาแต่หลังนั้น เมื่อจะฝังให้เสกด้วยพระคาถานี้ ๓ คาบ เปนพระคาถาเสกน้ำ (อิเม กุมารา วสันติถาเน อัตถภวามิหํ อเนกชาติ สตสหัสเสสุ ตัต๎ถตัต๎ถมา ทลิท๎โทภวามิหํ) แล้วเอาน้ำที่เสกนั้นมารดหม้อรกในหลุม แล้วจึ่งสวดพระคาถานี้ ๓ คาบ (ภวตุสัพพมังคลํ รักขันตุสัพพเทวตา ส้พพพุทธา, สัพพธัมมา, สัพพสํฆา นุภาเวนะสทาโสตถีภวันตุเต) แล้วจึ่งเอาดินกลบลงเสีย จึ่งเอาต้นเอากิ่งไม้ที่มีอยู่ในตำราพรหมชาติตามชนม์พรรษากุมารเกิดนั้นปักลงไว้ปากหลุมรก แล้วจึ่งเสกน้ำรดไม้ที่ปักนั้นด้วยพระคาถานี้ ๓ คาบ (สันติ ปักขา อปัตนา สันติปาทาอวันชนา มาตาปิตา จะนิกขันตา ชาตเวทปฏิกกมะ สหัสเจ กะเตมัยหํ มหาปัชชลิโต สิขี โสฬัสะกริสามิ อุทกํ ปัตวายถา สิขี สัจเจนะเมสโมนัตถี เอสาเม สัจจปารมีติ) รดน้ำแล้วจึ่งให้สวดพระคาถานี้ ๓ คาบ (สัพพพุทธา นุภาเวนะ สัพพธัมมา สัพพสํฆา นุภาเวนะ พุทธ, ธัมมะ, สํฆะรตนํ ติณณํ รตนานํ อานุภาเวนะ จะตุราสีติสหัสสธัมมักขันธานุภาเวนะ ปิฏักกตยา นุภาเวนะ ชินสาวกา นุภาเวนะ สัพเพเตโรคา สัพเพเต ภยา สัพเพเตอันตรายา สัพเพเตอุปัททวา สัพเพเต ทุนนิมิตตา สัพเพเตอวมังคลา วินัสสันตุ อายุวัฑฒโก ธนะวัฑฒโก สิริวัฑฒโก ยสวัฑฒโก พลวัฑฒโก วัณณวัฑฒโก สุขวัฑฒโก โหตุ สัพพทา ทุกขโรคัพภยา เวราโสกา สัตตุจุปัททวา อเนกา อันตรายาปิ วินัสสันตุจเตชสา ชยสิทธิ ธนํ ลาภํ โสตถิภาคยํ สุขํ พลํ สิริอายุ จวณโณ จโภคํ วุฑฒิ จ ยสวา สตวัสา จ อายู จ ชีวสิทธิ ภวันตุเต) แล้วจึ่งกลับมา
อนึ่งเมื่อแต่งเครื่องบวงสรวงบูชาพระภูมิ์แล้วให้ออกชื่อพระภูมิ์ให้ต้องนามของพระภูมิ์ทั้งบิดามารดาของพระภูมิ์ด้วยดังนี้ บิดาพระภูมิ์ชื่อกายทัต มารดาพระภูมิ์ชื่อสันธาธิบดีเทวี อันว่าพระภูมิ์นั้นมีลักษณ ๕ ประการ มีนามต่างๆ ดังนี้ พระภูมิ์รักษาอยู่ในบ้านนั้นชื่อพระไชยมงคลพระองค์หนึ่ง พระภูมิ์รักษาอยู่ในสวนชื่อพระธรรมโหราพระองค์หนึ่ง พระภูมิ์รักษาอยู่ในวัดนั้นชื่อพระไวยทัตพระองค์หนึ่ง พระภูมิ์รักษาอยู่ในท้องนาแลโรงโคนั้น ชื่อพระเยาวแผ้วพระองค์หนึ่ง พระภูมิ์รักษาอยู่ในโรงบ่าวสาวนั้นชื่อพระสรรพคนธรรพ์พระองค์หนึ่ง นามพระภูมิ์เปน ๕ พระองค์ด้วยกันดังนี้ ถ้าบุคคลผู้ใดจะแต่งเครื่องบูชาแก่พระภูมิ์ ให้รู้จักลักษณรู้จักนามพระภูมิ์ทั้ง ๕ พระองค์นี้ ให้ออกชื่อให้ต้องพระนามของเธอ ๆ จึ่งจะรับเครื่องสการบูชาบวงสรวงของผู้นั้น
อปิจะ อนึ่งโสด ถ้าแลกูมารกุมารีผู้ใดเกิดวันอาทิตย์ กำเนิดแม่ซื้อกุมารผู้นั้นสถิตย์อยู่บนจอมปลวก ถ้าจะฝังรกให้ไปฝังที่จอมปลวกจึ่งจะดี ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันจันทร์ กำเนิดแม่ซื้อกุมารผู้นั้นสถิตย์อยู่บ่อน้ำ ถ้าจะฝังรกให้ไปฝังที่บ่อน้ำจึ่งจะดี อนึ่งโสดถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันอังคาร กำเนิดแม่ซื้อกุมารผู้นั้นสถิตย์อยู่ศาลเทพารักษ์ ถ้าจะฝังรกให้ไปฝังที่ศาลเทพารักษ์จึ่งจะดี ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันพุฒ กำเนิดแม่ซื้อกุมารผู้นั้นสถิตย์อยู่ที่ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ถ้าจะฝังรกให้ไปฝังที่ต้นพระศรีมหาโพธิ์จึ่งจะดี
ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันพฤหัษบดี กำเนิดแม่ซื้อกุมารผู้นั้นสถิตย์อยู่ที่สระน้ำหรือบ่อน้ำใหญ่ ถ้าจะฝังรกให้ไปฝังที่สระน้ำแลบ่อน้ำใหญ่จึ่งจะดี ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันสุกร์ กำเนิดแม่ซื้อกุมารผู้นั้นสถิตย์อยู่ที่ต้นไทรใหญ่ ถ้าจะฝังรกให้ฝังที่ต้นไทรใหญ่จึ่งจะดี ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันเสาร์ กำเนิดแม่ซื้อกุมารผู้นั้นสถิตย์อยู่ที่ศาลพระภูมิ์ ถ้าจะฝังรกให้ไปฝังที่ศาลพระภูมิจึ่งจะดี ถ้าแลบุคคลผู้ใดจะฝังรกกุมารสืบไปเบื้องน่านั้น ให้ทำตามตำราซึ่งท่านกำหนดไว้ในคำภีร์ปฐมจินดา กุมารแลกุมารีจึ่งจะอยู่เย็นเปนศุขทุกประการ ดุจดังพระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวไว้นี้เถิด
อปิจะ อนึ่งโสด ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดอยู่ในเรือนไฟ ตั้งแต่คลอดจากครรภ์มารดาได้ ๗ วันไปจนถึงเดือน ๑ ถ้าแลเปนไข้สิ่งใดๆ ก็ดี คือให้บิดตัวให้หลังร้อน ให้นอนสดุ้ง แลร้องไห้มิหยุด ให้ใหลหลงเพ้อมะเมอร้องไห้แลหัวเราะ ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดมีอาการเปนดังกล่าวมานี้ ท่านว่ากุมารกุมารีผู้นั้นต้องแม่ซื้อแลแม่ซื้อนั้นหากหลอกหลอนเอง ถ้าจะแก้ท่านให้ทำบัตร์ ๔ มุมใบหนึ่ง กับเครื่องมัจฉมังสะทั้งปวงเหล้าเข้าแล้วให้บูชาด้วยพระคาถานี้ ๓ คาบ (ยโตหํ ภคินิ อริยายชาติ ยาชาโตนาภิชานามิสัญ์ จิจ์จปาณํ ชีวิตาโวโร เปตาเตนะ สัจ์เจนะโสต์ถิเตโหตุ โสต์ถิคัพ์ ภัส์ส) ครั้นจบแล้วจึ่งเอาบัตร์ไปวางบวงสรวงที่หลุมฝังรกนั้นจึ่งจะหาย ถ้ายังไม่หายท่านให้ทำยาทากระดูกสันหลังหวังจะให้กันสรรพตานทรางทั้งปวงไม่ให้ตั้งขึ้นได้ ขนานนี้ท่านให้เอาลูกจันทน์ หวายตะค้า ฝางเสน ยา ๓ สิ่งนี้ฝนด้วยน้ำมันงูเหลือมทาแก้สรรพตานทรางทั้งปวงหาย
อปิจะ อนึ่งโสด ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดยังอยู่ในเรือนเพลิง แลให้กุมารกุมารีผู้นั้นท้องขึ้นมิรู้วายเลย แล้วให้หน้าเขียวให้มีอเย็นเท้าเย็น แลให้ตาช้อนดูสูงแล้วให้ชักเท้ากำมือกำ ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดมีอาการเปนดังกล่าวมานี้ ท่านว่ากุมารกุมารีผู้นั้นต้องผีรกแห่งกุมารนั้นเอง ถ้าจะแก้ท่านให้ทำบัตร์กลมอันหนึ่ง เอาเข้าสารตกตีนครกตามแต่จะได้ตำเปนแป้ง จึ่งปั้นเปนอึ่งยางตัว ๑ รูปกบตัว ๑ ผักตบ ๗ ดอกกับมัจฉมังสาเหล้าเข้าใส่ในบัตร์กลม แล้วเอาไปเสีย่ให้ข้างตีนครกด้วยมนต์นี้ ๓ คาบ (โอมปัสสักโก อะกาส๎ระการะ ทะถาปายะปิมหาพิสมัยไตรยตรึงโอมมิด ๆ เมี้ยน ๆ สวาหะ) ถ้ายังไม่หายท่านให้ทำยานี้กินแลทาแก้ต่อไป ขนานนี้ท่านให้เอาเทียนดำ หิงคุยางโพ ขิงแห้ง เอาสิ่งละส่วน เทียนแดง ๒ ส่วน กระเทียม ๓ ส่วน ใบกะพังโหม ๘ ส่วน ยา ๖ สิ่งนี้ ทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำร้อนกินบ้าง ทาท้องบ้าง ทากระดูกสันหลังบ้าง ทากระหม่อมบ้าง แลทาฝ่ามือแลฝ่าเท้าบ้าง ทารักแร้แลขาหนีบ น่องแลขาคู้บ้างหายดีนักได้เชื่อแล้ว
อปิจะ อนึ่งโสด ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดปีชวด คือเทพดาผู้หญิง ไม้มิ่งนั้นคือไม้มะพร้าว
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดปีฉลู คือมนุษย์ผู้ชาย ไม้มิ่งนั้นคือไม้ตาล
ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดเกิดปีขาล คือผีเสื้อผู้ชาย ไม้มิ่งนั้นคือไม้รัง
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดปีเถาะ คือมนุษย์ผู้หญิง ไม้มิ่งนั้นคือไม้งิ้ว
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดปีมะโรง คือเทพดาผู้ชาย ไม้มิ่งนั้นคือไม้กัลปพฤกษ์
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดปีมะเสง คือมะนุษย์ผู้ชาย ไม้มิ่งนั้นคือไม้โพบาย
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดปีมะเมีย คือเทพดาผู้หญิง ไม้มิ่งนั้น คือไม้กล้วย ต้นกล้วย
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดปีมะแม คือเทพดาผู้หญิง ไม้มิ่งนั้น คือไม้ทองหลาง
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดปีวอก คือผีเสื้อผู้ชาย ไม้มิ่งนั้นคือไม้ขนุน
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดปีระกา คือผีเสื้อผู้ชาย ไม้มิ่งนั้นคือไม้เวฬุ (ไม่ไผ่)
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดปีจอ คือผีเสื้อผู้หญิง ไม้มิ่งนั้นคือไม้บัวบก
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดปีกุน คือมนุษย์ผู้ชาย ไม้มิ่งนั้นคือบัวหลวง
ในถ้อยคำอันนี้ของพระมหาเถรเจ้าผู้ชื่อว่าตำแย ซึ่งเปนผู้ตกแต่งพระคำภีร์ประฐมจินดา พระคำภีร์ครรภรักษานี้ตั้งแต่กุมารปฏิสนธิในครรภ์มารดาได้ ๗ วันไปจนกำหนดคลอด กล่าวมาจนถึงกุมารอยู่ในเพลิงก็จบแต่เพียงนี้
พระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวไว้ว่า ถ้าแพทย์ผู้ใดก็ดีหมอตำแยแม่มดผู้ใดก็ดี แลจะถือครรภ์ให้กุมารคลอดไปเบื้องน่านั้น ให้บูชาบวงสรวงพระมหาเถรตำแยก่อน จึ่งประสิทธิทุกประการ
-------------------
พระคำภีร์ปฐมจินดา ผูก ๑ บริเฉท ๔ ว่าด้วยสังโยชน์ลักษณ์สัตรีดีแลชั่ว แลรศน้ำนมดีแลชั่ว ซึ่งจะให้กุมารบริโภคมีคุณแลโทษนั้น ๖ จำพวก โดยสังเขป
อหเมวกริต๎ติยาย ตัสสสังโยชนัสสถิโตโข อิสิริทธิยาธโรนาม ลภติ โลกิยฌานํ อภิญญายลักขณํ อิดถิยาสุทุสํฉัพพัคคิยาปิ กริสสามิติ (อิสิ) อันว่าพระฤๅษี (ริทธิยาธโรนาม) ผู้ชื่อว่า พระฤทธิยาธรดาบส (ลภติ) ได้แล้ว (โลกิยฌานํ) ซึ่งอภิญญาฤทธิ ยิ่งด้วยโลกิยฌาน (อภิญญาย) มีปรีชาญาณเห็นแลรู้แจ้ง (ถโตโข) นำมาตั้งไว้แท้จริง (ลักขณํ) ซึ่งลักษณแห่งหญิงทั้งหลาย (สุทุสํ) อันดีแลชั่วต่างๆ (ฉัพพัคคิยา) ก็มี ๖ จำพวก (อหํ) อันว่าข้า (โกมารภัจโจเอวะ) ชื่อว่าโกมารภัจแท้จริง (กริสสามิ) จักทำตาม (ตัสสสํโยชนัส๎ส) ซึ่งพระคำภีร์สังโยชน์นี้ (กริตติยาย) ให้ตั้งไว้โดยพิศดาร (อิติ) ด้วยประการดังนี้
โดยอธิบายในคำภีร์สังโยชน์นี้ ว่ายังมีพระดาบสองค์ ๑ ชื่อว่าฤทธิยาธรดาบศ เธอนั้นได้ซึ่งฌานอันเปนโลกีย์ หยั่งรู้ลักษณหญิงแลน้ำใจสัตรีภาพทั้งหลาย อันดีแลชั่วต่างๆ นั้น แลท่านพระองค์นี้ได้เปนอาจาริย์ของชีวกโกมารภัจ ชีวกโกมารภัจจึงนมัสการถามถึงโรคแห่งกุมารว่า ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า อันว่ากุมารแลกุมารีทั้งหลายซึ่งบังเกิดมาในโลกย์นี้ ย่อมบังเกิดโรคนั้นต่างๆ จะเหมือนกันหามิได้ ในท้องพระคำภีร์ปฐมจินดา กำเนิดทรางนั้นว่าถ้ากุมารแลกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์ในวัน ๒, ๕, ๖, นั้นว่าโรคเบาบาง ฉันใดแลผู้เปนเจ้าโรคนั้นจึงกลับมากไปเล่า ที่ว่ากุมารแลกุมารีคลอดจากครรภ์ในวัน ๑, ๓, ๔, ๗, นั้นว่าร้ายนักเลี้ยงยาก แลโรคนั้นก็มาก ฉันใดแลพระผู้เปนเจ้าโรคนั้นจึ่งเบาบางกลับเปนดีไปเล่า คลอดวันที่ดีกลับร้าย คลอดวันที่ร้ายกลับดีดังนี้เปนประการดังฤๅ ที่ร้ายนั้นรักษาง่าย ที่ดีรักษายาก ส่วนที่ร้ายรักษาไม่รอดนั้น กุมารแลกุมารีเกิดมาในวัน ๑, ๓, ๔, ๗, นั้น ในท้องพระคำภีร์ปฐมจินดา กำเนิดทรางนั้นร้ายนักเลี้ยงก็ยาก กุมารกุมารีเกิดมาในวันเหล่านี้จะมิตายเสียสิ้นแลหรือ ก็ที่เกิดมาในวัน ๒, ๕, ๖, นั้น ในท้องพระคำภีร์ปฐมจินดาว่ามิพอเปนไรเลี้ยงง่าย ก็ตกซึ่งว่ากุมารกุมารีเกิดมาในวันเหล่านี้ จะไม่รู้ตายแล้วหรือพระผู้เปนเจ้า
ฝ่ายพระฤๅษีฤทธิยาธรดาบศจึงวิสัชชนาว่า สัตว์เกิดมาในภพสงสารนี้ ซึ่งเกิดมาในวันที่ดีไม่มีสิ่งอันใดขัดขวาง พ้นแผนทรางที่ร้ายแล้ว แต่ว่าเลี้ยงยากนั้น เหตุทั้งนี้ก็เพราะน้ำนมของมารดานั้นให้โทษแก่กุมารนั้นเอง อนึ่งกุมารจะเกิดในวันที่ร้ายแล้วต้องแผนทรางที่ร้าย แต่ว่าเลี้ยงง่ายนั้นอาไศรยน้ำนมแห่งมารดานั้นดี กุมารได้บริโภคจึ่งวัฒนาการเจริญขึ้น ทั้งนี้ก็เพราะน้ำนมสัตรีดีแลร้ายมีอยู่ ๖ จำพวก ท่านจงทราบด้วยประการดังนี้ พระฤๅษีสิทธิดาบศ เธอจึ่งนำเอาลักษณะน้ำนมอันชั่ว ซึ่งกุมารบริโภคเปนโทษ ๒ ประการมาแสดงก่อนโดยสังเขปดังนี้
(๑) หญิงจำพวกหนึ่ง มีกลิ่นตัวคาวดังน้ำล้างเนื้อ ลูกตาแดง เนื้อขาวเหลือง นมยาน หัวนมเล็ก เสียงพูดแหบเครือดังเสียงการ้อง ฝ่ามือแลเท้ายาว ห้องตัวยาว จมูกยาว หนังริมตาหย่อน สดือลึก ไม่พีไม่ผอม สันทัดคน กินของมาก ลักษณะหญิงอย่างนี้ชื่อว่าหญิงยักขินี เปนหญิงมีกามแรง ถ้าให้กุมารบริโภคน้ำนมเข้าไปมักบังเกิดโรคต่างๆ แม่นมอย่างนี้ท่านให้ยกเสีย อย่าพึงเอา
(๒) หญิงจำพวกหนึ่ง มีกลิ่นตัวดังบุรุษ ตาแดง ผิวเนื้อขาว นมดังฅอน้ำเต้า ริมฝีปากกลม เสียงแข็งดังเสียงแพะ ฝ่าเท้าใหญ่ข้างหนึ่งเล็กข้างหนึ่ง เจรจาปากไม่มิดกัน เดินไปมามักสดุด ลักษณะหญิงอย่างนี้ชื่อว่าหญิงหัศดี เปนหญิงกามแรง ถ้าให้กุมารบริโภคน้ำนมเข้าไป ดุจดังเอายาพิศม์ให้บริโภค แม่นมอย่างนี้ท่านให้เลือกออกเสียอย่าพึงเอา ลักษณะแม่นม ๒ จำพวกนี้ ท่านว่าหนาไปด้วยกามราคนั้นแรงนัก ทราบซ่านไปทั่วทุกขุมขน ถ้าให้กุมารบริโภคเข้าไป ถึงกุมารจะไม่มีโรคว่าจะให้มีโรคเปนไปต่างๆ ก็ว่า เพราะน้ำนมชั่วเปนนมแสลงโรคไม่ดีดุจกล่าวมานี้
ทีนี้จะว่าด้วยลักษณะแห่งแม่นมที่ดี ซึ่งกุมารดื่มน้ำนมมิได้เปนโทษนั้นมีอยู่ ๔ จำพวกต่อไปดังนี้
(๑) หญิงจำพวกหนึ่ง มีกลิ่นตัวหอมดังกล้วยไม้ ไหล่ผาย สะเอวรัด หลังราบ สัณฐานตัวดำแลเล็ก แก้มใส มือแลเท้าเรียว เด้านมดังอุบลพึ่งแย้ม ผิวเนื้อแดง เสียงดังเสียงสังข์ รศน้ำนมนั้นหวานมันเจือกัน ลักษณะหญิงอย่างนี้ท่านจัดเปนหญิงเบ็ญจกัลยาณี ให้เลือกเอาไว่ให้กุมารบริโภคเถิดดีนัก
(๒) หญิงจำพวกหนึ่ง มีกลิ่นตัวดังดอกอุบล เสียงดังเสียงแตร ไหล่ผาย ตะโพกรัด แก้มพอง นิ้วมือแลนิ้วเท้าเรียวแสล้ม เต้านมดังบัวบาน ผิวเนื้อเหลือง น้ำนมข้นมีรศหวาน ลักษณะหญิงอย่างนี้ท่านจัดเปนหญิงเบ็ญจกัลยาณี ให้เลือกเอาไว้ให้กุมารบริโภคเถิดดีนัก
(๓) หญิงจำพวกหนึ่ง มีกลิ่นตัวไม่ปรากฎหอมหรือเหม็น เอวกลม ขนตางอน จมูกสูง เต้านมกลม หัวนมงอนดังดอกอุบลพึ่งจะแย้ม รศน้ำนมนั้นหวาน มันสักหน่อย ลักษณะหญิงอย่างนี้ท่านว่าเปนหญิงเบ็ญจกัลยาณี ให้เลือกเอาไว้ให้กุมารบริโภคเถิด น้ำนมดีนัก
(๔) หญิงจำพวกหนึ่ง มีกลิ่นตัวหอมเผ็ด เสียงดังเสียงจักกระจั่น ปากดังปากเอื้อน ตาดังตาทราย ผมแข็งชัน ไหล่ตะโพกผาย หน้าผากส้วย ท้องดังกาบกล้วย นมพวง น้ำนมขาวดังสังข์ รศน้ำนมนั้นมันเข้มสักหน่อย เลี้ยงลูกง่าย ลักษณะหญิงจำพวกนี้ท่านจัดเปนหญิงเบ็ญจกัลยาณี ให้เลือกเอาไว้ให้กุมารบริโภคเถิดน้ำนมดีนัก ลักษณะแม่นม ๔ จำพวกนี้เปนแม่นมเบ็ญจกัลยาณี ท่านจัดสรรเอาไว้ถวายพระมหาบุรุษราชเจ้าได้เสวยครั้งนั้น เรียกว่าทิพโอสถประโยธร ดุจน้ำสุรามฤต ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดได้บริโภค ดุจดื่มกินซึ่งโอสถอันเปนทิพย์ น้ำนมที่กล่าวมาทั้ง ๔ จำพวก ถึงว่ากุมารผู้นั้นจะมีโรคก็อาจบำบัดเสียได้ซึ่งโรคให้วินาศฉิบหายทุกประการ เพราะน้ำนมมีคุณดังโอสถ แลมิได้แสลงโรคดีนัก
หญิง ๔ จำพวกนั้นท่านจัดออกเปน ๔ ตระกูล คือหญิงเกิดในตระกูลกระษัตริย์จำพวก ๑ หญิงเกิดในตระกูลเสรษฐีแลเสนาบดีจำพวก ๑ หญิงเกิดในตระกูลพ่อค้าจำพวก ๑ หญิงเกิดในตระกูลชาวนาจำพวก ๑ เปน ๔ จำพวกด้วยกันดังนี้ แต่ท่านว่าให้ดูลักษณะตามดีแลชั่ว ดุจกล่าวมาแต่หลังนั้น ถ้าแพทย์ผู้ใดจะรักษากุมารไปเบื้องน่า ให้พิจารณาดูน้ำนมแห่งแม่นม แลน้ำนมแห่งมารดานั้นก่อน ถ้าเห็นว่าน้ำนมนั้นยังเปนมนทินอยู่ ท่านให้แต่งยาประสะน้ำนมนั้นเสียก่อน จึงจะสิ้นมลทินแลโทษทั้งปวง ถ้าแพทย์จะพิจารณาดูน้ำนมดีแลร้ายนั้น ให้เอาน้ำใส่ขันลงแล้วให้แม่นมนั้นหล่อนมลงดู ถ้าแลสีน้ำนมขาวดังสีสังข์แลจมลงในขัน สัณฐานเหมือนดังลูกบัวเกราะ นมอย่างนี้จัดเอาเปนน้ำนมอย่างเอก ถ้าหล่อน้ำนมลง แลน้ำนมนั้นกระจาย แต่ว่าข้นจมลงถึงก้นขันแต่ไม่กลมเข้า น้ำนมอย่างนี้จัดเอาเปนน้ำนมอย่างโท ถ้าพ้นจากน้ำนม ๒ ประการนี้แล้ว ถึงจะมีลักษณะประกอบไปด้วยยศศักดิ์ชาติตระกูลปานใดก็ดี ถ้ามีกุศลหนหลังยังติดตามบำรุงรักษาไม่ให้เกิดโรคาพยาธิ รศน้ำนมนั้นเปรี้ยว, ขม, ฝาด, จืด, จาง, แลมีกลิ่นอันคาวนั้น ก็จัดเปนน้ำนมโทษทั้งสิ้นดุจกล่าวมาดังนี้
ยังมีน้ำนมพิการอีก ๓ จำพวก คือสัตรีฤดูจำพวก ๑ สัตรีอยู่ไฟมิได้แลน้ำนมนั้นเปนน้ำนมดิบจำพวก ๑ สัตรีมีครรภ์อ่อนเปนน้ำเหลือง ใหลหลั่งลงในน้ำ เปนสายโลหิตกับน้ำนมระคนกันจำพวก ๑ ถ้าสัตรีมีลักษณะแลน้ำนมอันชั่วดุจกล่าวมานี้ ถ้าแลให้กุมารกินเข้าไป ดุจหนึ่งให้บริโภคยาพิศม์ ก็จะบังเกิดโรคาพยาธิต่าง ๆ ถ้าแพทย์จะพยาบาลให้พึงพิจารณาโรคาพยาธิแลชาตินรลักษณ์แห่งแม่นมนั้นก่อน ถ้าประกอบไปด้วยโทษประการหนึ่งประการใดก็ดี ให้ประกอบยาประจุโลหิตแลรุน้ำนม บำรุงธาตุ ให้โลหิตแลน้ำนมนั้นบริบูรณ์ก่อนจึ่งจะสิ้นโทษร้าย ถ้าแลน้ำนมลอยเรี่ยรายอยู่ไม่คุมกันเข้าได้ ท่านว่าเปนเพราะโลหิตกำเริบ ให้แต่งยาประจุโลหิตร้ายเสียก่อน โลหิตจึ่งจะงามน้ำนมจึ่งจะบริบูรณ์
ยาประจุโลหิตขนานหนึ่ง ท่านให้เอาเทียนทั้ง ๕ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ สมอไทย ๑ สมอพิเภก ๑ ลูกผักชีล้อม ๑ ลูกผักชีลา ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ น้ำประสานทอง ๑ ดอกสัตบุศย์ ๑ เบี้ยตัวผู้ ๑ สังข์ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ พริก ๑ ขิง ๑ การบูร ๑ รวมยา ๒๐ สิ่งนี้ เอาส่วนเท่ากัน เอาผลสลอดประสระตามวิธีสุทธิแล้วเอากึ่งยาทั้งหลายตำเปนผงบดละลายน้ำร้อนกินหนัก ๒ สลึง ลงสดวกขับโลหิตร้ายพิการ ตลอดถึงกุมารด้วยดีนัก แล้วจงแต่งยาบำรุงโลหิตให้งามนั้นกินต่อไป
ยาบำรุงโลหิตขนานนี้ท่านให้เอารากเถาวัลย์เปรียง ๑ สลึง กำลังวัวเถลิง ๑ สลึง ครั่ง ๑ สลึง ฝาง ๑ สลึง เทียนทั้ง ๕ สิ่งละ ๑ สลึง ลูกจันทน์ ๑ สลึง ตรีกะฏุก ๑ สลึง ตรีผลา ๑ สลึง โกฐสอ ๑ สลึง โกฐหัวบัว ๑ สลึง จันทน์ทั้งสอง ๑ สลึง ลูกผักชีทั้งสอง ๑ สลึง หญ้ารังกา ๑ สลึง เปลือกมูกมัน ๑ สลึง หัวแห้วหมู ๑ สลึง สะค้าน ๑ สลึง รากชาพลู ๑ สลึง เจตมูลเพลิง ๑ สลึง ฝางเสน ๑ สลึง เลือดแรด ๒ บาท ดอกคำฝอย ๑๐ สลึง บรเพ็ด ๔ บาท รวมยา ๓๓ สิ่งนี้ต้มก็ได้ตำเปนผงก็ได้ กินบำรุงโลหิตแลบำรุงไฟธาตุทั้งประสระน้ำนมด้วยดีนัก แล้วจึ่งแต่งยาประสระน้ำนมนั้นให้กินต่อไป
ยาประสระน้ำนมขนานนี้ ท่านให้เอาโกฐทั้ง ๕ หนึ่ง เทียนทั้ง ๕ หนึ่ง กรุงเขมา ๑ ขิงแห้ง ๑ รากกระพังโหม ๑ ชะมดต้น ๑ ตำเอาน้ำทะนาน ๑ เปนกระสายต้ม ๓ เอา ๑ พะลีกินจงดี เปนยาประสระน้ำนมบริบูรณ์ดีนัก
ถ้าแลน้ำนมหล่อลงในน้ำ เห็นสีนั้นเขียวดังน้ำหอยแมงภู่ต้มนั้นท่านให้ชิมดู ถ้ารศน้ำนมนั้นเปรี้ยวเปนเพราะลมกำเริบ ให้แต่งยากินแก้ลมเสียก่อน แล้วจึงแต่งยาประสระน้ำนมให้กินต่อไป
ยาทานมขนานนี้ ท่านให้เอาโกฐสอ ๑ บดละลายน้ำมันเนยทานม บำบัดโรคแห่งกุมารดีนัก
ยาต้มประสระน้ำนม ชื่อวีรุฬหะนาภีธิคุณขนานนี้ ท่านให้เอาว่านน้ำ ๑ แห้วหมู ๑ สมอไทย ๑ รากเพ็ศณุกรรม์ ๑ ขิง ๑ อุตะพิด ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ต้ม ๓ เอา ๑ กินน้ำนมบริสุทธิ์เดีนัก
ถ้าแลน้ำนมหล่อลงในน้ำก็ละลายไปกับน้ำนั้น แล้วให้เอาน้ำนมมาชิมดู ถ้ารสน้ำนมนั้นฝาดเปนเพื่อธาตุไฟแลกำเดากำเริบ ท่านให้แต่งยาแก้ธาตุไฟเสียก่อน แล้วจึ่งแต่งยาประสระน้ำนมให้กินต่อไป
ยาต้มประสระน้ำนมขนานนี้ ท่านให้เอาโกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ รากไทรย้อย ๑ เปลือกพิกุล ๑ แห้วหมู ๑ งาช้าง ๑ เขากวางอ่อน ๑ รากเสนียด ๑ โคกกระออม ๑ รวมยา ๑๗ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ต้ม ๓ เอา ๑ กินน้ำนมบริสุทธิ์ดีนัก
ถ้าแลรศน้ำนมนั้นคาว กลิ่นเหม็นดังสาบแพะ เกิดเพื่อปถวีธาตุแลเสมหะกำเริบ ให้แต่งยาแก้ปถวีธาตุแลเสมหะก่อน แล้วจึ่งแต่งยาประสระน้ำนมให้กินต่อไป
ยาทาหัวนมขนานนี้ ท่านให้เอาโคกกระออม ๑ ดินปิ้ง ๑ บดด้วยน้ำเหล้าทานมให้ถ้วน ๓ วันก่อน แล้วจึ่งแต่งยาต้มให้กินต่อไป
ยาต้มประสระน้ำนมขนานนี้ ท่านให้เอาลูกมะตูมอ่อน ๑ แห้วหมู ๑ ขิงแห้ง ๑ รากขัดมอน ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ต้ม ๓ เอา ๑ กิน แก้น้ำนมหายคาวดีนัก
ยาต้มประสระน้ำนมขนานนี้ ท่านให้เอาสมอไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ แห้วหมู ๑ รวมยา ๓ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ต้ม ๓ เอา ๑ กินแปรนานมร้ายให้เปนดีแล
ยาต้มแปรน้ำนมขนานนี้ ท่านให้เอารากทรงบาดาน ๑ รากคันทรง ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ว่านเหลือง ๑ น้ำนมราชสีห์ต้น ๑ น้ำนมราชสีห์เครือ ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ต้ม ๓ เอา ๑ เมื่อจะกินแซกเหล้ากินแปรน้ำนมร้ายให้เปนดีแล
ยาแก้น้ำนมมิออกขนานนี้ ท่านให้เอาเปลือกเสดา ๑ เปลือกมะหาด ๑ เปลือกไม้สัก ๑ รากตะขบ ๑ รากมะกอกน้ำ ๑ มะกอกบก ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้ เอาส่วนเท่ากันตำเปนผง เอาน้ำมพร้าวนาฬิเกเปนกระสาย บดทำแท่งไว้กิน น้ำนมพล่านดีนัก
ยาแก้น้ำนมกลัดไม่ออกขนานนี้ ท่านให้เอาเปลือกมะทราง ๑ ลูกพุดทราอ่อน ๑ ลูกมะกอก ๑ มขามป้อม ๑ ลูกมะแว้งเครือ ๑ ขันทศกร ๑ รวมมา ๖ สิ่งนี้ เอาส่วนเท่ากัน ต้ม ๓ เอา ๑ แก้น้ำนมกลัดออกมากดีนัก
ถ้าแลน้ำนมหล่อลงในน้ำจางเปนสายโลหิตก็ดี เปนน้ำเหลืองก็ดี เกิดเพื่ออาโปธาตุกำเริบ เพราะฤดูนั้นขัด แลสัตรีมีครรภ์อันอ่อน ครั้นกุมารบริโภคเข้าไป ก็อาจให้เปนโรคต่างๆ ได้ ท่านให้แต่งยาแก้อาโปธาตุเสียก่อน แล้วจึ่งแต่งยาประสระน้ำนมให้กินต่อไป
ยาทาประสระน้ำนมขนานนี้ ท่านให้เอาสังข์ ๑ ดอกอุบล ๑ โกฐสอ ๑ บดด้วยน้ำนมทานมก่อน แล้วจึ่งแต่งยาประสระน้ำนมให้กินต่อไป
ยาต้มประสระน้ำนมโทษขนานนี้ ท่านให้เอาต้นท้าวยายม่อม ๑ เทพธาโร ๑ ลำพัน ๑ สมอไทย ๑ อุตพิษ ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ต้ม ๓ เอา ๑ กินชำระน้ำนมโทษดีนัก
ถ้าแม้ว่าฤดูขัด ท่านให้เอาน้ำนมโคสดบริสุทธิ์นั้นมาประสมกันกับน้ำมะพร้าวนาฬิเก กินบ้าง ทาบ้าง บำบัดโทษแห่งกุมารดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา เข้าตอกกัญญา ๑ รากอัญชันขาว ๑ ขันธสกร ๑ โกฐชฎามังสี ๑ กรามช้าง ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันตำเปนผง บดด้วยน้ำผึ้งกินบำบัดโทษแห่งกุมาร ๘ ประการหายดีนัก
บัดนี้จะกล่าวด้วยลักษณะน้ำนมโทษอีก ๓ จำพวก คือมารดาอยู่ไฟมิได้ ท้องเขียวดังท้องค่าง ครั้นมารดาออกจากเรือนไฟแล้ว แลให้กุมารดื่มน้ำนมนั้นเข้าไป ก็อาจให้เปนโรคต่างๆ ด้วยดื่มน้ำนมเปนโทษทั้ง ๓ ประการดังนี้
คือน้ำนมจางสีเขียวดังน้ำต้มหอยแมลงภู่ประการ ๑ น้ำนมจางมีรสอันเปรี้ยวประการ ๑ น้ำนมเปนฟองลอยประการ ๑ น้ำนมทั้ง ๓ ประการนี้ ย่อมเบียดเปียฬกุมารกุมารีทั้งหลายซึ่งได้บริโภคนั้นกระทำให้เกิดโทษต่างๆ บางทีกระทำให้ลงท้อง บางทีกระทำให้ท้องขึ้น บางทีกระทำให้ตัวร้อน บางทีกระทำให้ปวดมวน โทษทั้งนี้เปนมลทินโทษแห่งน้ำนม เพราะน้ำนมดิบให้โทษเปน ๓ ประการดังนี้
ถ้าแพทย์ผู้ใดจะรักษากุมาร ให้พิจารณาดูสัตรีผู้เปนแม่นมนั้นก่อน ถ้ารู้ว่าน้ำนมดิบให้แต่งยาแก้เสียก่อน จึ่งให้กุมารผู้นั้นบริโภคต่อไป จึ่งจะบำบัดโรคแห่งกุมารผู้นั้น ให้ปลดเปลื้องไป
ยาทาน้ำนมดิบขนานนี้ ท่านให้เอา ตรีกระฏุก ๑ จุกโรหินี ๑ รากนมสวรรค์ ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้ เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงแล้วเอาใส่ลงในนมโคเคี่ยวไฟแต่พอดี แล้วเอาไว้ให้เย็นจึ่งเอามาทานม เมื่อจะให้กุมารกินนั้นเอาน้ำมะพร้าวนาฬิเกมาล้างนมเสียก่อนจึ่งให้กิน ยาขนานนี้อาจบำบัดโทษในน้ำนมดิบทั้ง ๓ ประการ แลโทษในกุมารทั้ง ๑๐ ประการนั้นหายดีนัก
ยากินแก้น้ำนมดิบขนานนี้ ท่านให้เอาดีปลี ๑ ดอกทับทิม ๑ ลูกมะตูมอ่อน ๑ รากแฝกหอม ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงบดละลายน้ำผึ้งกิน แก้น้ำนมดิบหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา เทียนทั้ง ๕ เปลือกโลด ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงบดละลายน้ำผึ้งกินบ้าง ทานมบ้างแก้น้ำนมดิบหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอาขมิ้นเครือ ๑ ลูกมูกหลวง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ มะเขือขื่นทั้งลูกทั้งราก ๑ รากชเอม ๑ เปลือก มะทราง ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันต้ม ๓ เอา ๑ กินบำบัดโทษน้ำนมดิบกินดีนัก
ยาประจำธาตุไม่ให้ธาตุวิปริตได้ขนานนี้ ท่านให้เอาหญ้าปืนตอสองสลึง ใบกระเพรา ๖ บาท ใบตานหม่อน ๑ บาท ใบสวาด ๖ สลึง รวมยา ๔ สิ่งนี้ ตำเปนผงเอาน้ำเหล้าเปนกระสายบดปั้นแท่งไว้ ถ้าเด็กอายุได้เดือนหนึ่งให้กินแต่เม็ด ๑ กินทวีตามอายุเด็กนั้นขึ้นไป อาจบำบัดได้แต่เช้าถึงเที่ยงดีนัก
ยาประจำธาตุมิให้ธาตุวิปริตขนานนี้ ท่านให้เอาลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ดีปลี ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เอาสิ่งละ ๑ เฟื้อง กระชาย ๑ สลึง ใบกระเพรา ๑ ใบตานหม่อน ๑ ใบคนทีสอ ๑ สิ่งละ ๑ บาท รวมยา ๑๐ สิ่งนี้ตำเปนผง เอาน้ำเหล้าเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากิน ถ้าเด็กอายุได้เดือน ๑ ให้กินเม็ด ๑ กินทวีตามอายุเด็กขึ้นไป ยาขนานนี้อาจบำบัดได้แต่เที่ยงถึงค่ำ แต่ค่ำถึง ๑๑ ทุ่มเปนกำหนด
ยาชื่อเบ็ญจโกฐ แก้กุมารกินน้ำนมโทษขนานนี้ ท่านให้เอาโกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ โกฑหัวบัว ๑ กานพลู ๑ จันทน์เทศ ๑ ชะเอม ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง น้ำตาลทราย ๑ เฟื้อง รวมยา ๙ สิ่งนี้ตำเปนผงเอาน้ำดอกไม้เปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายด้วยน้ำผึ้งน้ำมะนาวก็ได้ ให้กุมารกินแก้น้ำนมโทษต่างๆ แลแก้พิศม์ทรางในอกในฅอ แก้ไอสอึกดีนัก
ถ้าแพทย์ผู้ใดจะรักษากุมารกุมารีไปเมื่อน่านั้น ให้พิจารณาน้ำนมซึ่งเปนมลทินโทษแห่งแม่นมนั้น ดุจกล่าวมาแล้วแต่หนหลัง ถ้าเห็นเปนโทษแท้แล้ว ให้แต่งยาประจุโลหิตเสียก่อน แล้วจึ่งแต่งยาบำรุงธาตุ ยาประสระน้ำนม แลยาทานมนั้นต่อไป ให้นมนั้นปราศจากมลทินโทษ อันว่าสรรพยาซึ่งจะบำรุงแลประจุโลหิตนั้น มีวิตถารอยู่ในพระคำภีร์มหาโชตรัตโน้นแล้ว แลในคำภีร์สังโยชน์ที่ท่านประกอบลงไว้นี้ พอเปนราวทาง ว่ามาทั้งนี้โดยบุคคลที่ยากเย็นเข็ญใจ จึ่งต้องรักษาพยาบาลกันดังนี้ เว้นไว้แต่กระษัตรีย แลเสรษฐีคหบดี ผู้มีบุญญานุภาพมาก ท่านจัดสันเอาแม่นม ที่ปราศจากมลทินโทษที่น้ำนมบริสุทธิ์หาอันตรายมิได้เอง จะได้ต้องรักษาพยาบาลกันดุจเราท่านทุกวันนี้หามิได้เลย
ยาประจุโลหิตน้ำนมขนานนี้ ท่านให้เอายาชื่ออินทจรหนัก ๑ ตำลึง ยาตำหนัก ๑ บาท รังหมาล่าหนัก ๒ บาท ดีเกลือหนัก ๒ บาท รวมยา ๔ สิ่งนี้บดเข้าด้วยกันกินแล้วลงดีนัก
ยาชำระโลหิตน้ำนมขนานนี้ท่านให้เอาเทียนทั้ง ๕ สิ่งละ ๑ เฟื้อง เจตมูลเพลิง ๑ ดองดึง ๑ สิ่งละ ๑ สลึง ยาดำ ๑ กระเทียม ๑ การบูร ๑ สิ่งละ ๑ บาท ลูกสลอด ๑ ประสะแล้วเท่ายาทั้งหลาย รวมยา ๑๑ สิ่งนี้ ตำเปนผงละลายน้ำร้อนกิน ถ้าธาตุหนักให้กินแต่ ๑ เฟื้อง ธาตุเบาให้กินแต่ ๒ ไพ กินเปนยาผายลมชำระโทษ ถ้าลงหนักไปให้เอาฟักเขียวกับน้ำตาลหม้อต้มกินหยุดแล
ยานี้อาจบำบัดได้ซึ่งโลหิตเปนโทษนั้น โลหิตน้ำนมเหน้าเสียร้างมาได้ ๑ ปี ๒ ปี ๓ ปี ๔ ปี ก็ดี กลายเปนริดสีดวงแห้งก็ดี ย่อมแปรไปเปนฝีในท้องก็ดีหายสิ้นดีนักแล
ยาชำระโลหิตน้ำนมขนานนี้ ท่านให้เอาสหัสคุณทั้ง ๒ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ เทียนทั้ง ๕ ว่านหางช้าง ๑ รากหางช้าง ๑ รากตองแตก ๑ ตรีกฎุก ๑ กระเทียม ๑ ยาดำ ๑ เอาสิ่งละสองบาท ข่าแห้ง ๑ ไพลแห้ง ๑ กานพลู ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท หอมแดง ๓ บาท สารส้ม ๑ ดินประสิวขาว ๑ เอาสิ่งละ ๑ ตำลึง รวมยา ๒๓ สิ่งนี้ตำเปนผง บดด้วยน้ำมะขามเปียกกินหนัก ๑ สลึง ให้กินไปทุกวัน เปนยาชำระอาจบำบัดโทษน้ำนมให้ถึงซึ่งพินาศฉิบหาย
พระอาจาริย์ท่านกล่าวไว้ดังนี้ อันว่าแพทย์ทั้งหลายมิได้ถือเอา ซึ่งพระคำภีร์ฉันทสาสตร อิ่มไปด้วยโลภด้วยหลง มีใจอันถือทิฐิมานะ อันว่าแพทย์ผู้นั้น ชื่อว่ามีตาอันบอดประกอบไปด้วยโทษ ด้วยประการดังนี้
โดยอธิบายว่าแพทย์ผู้ใดมิได้เรียนซึ่งคำภีร์ฉันทสาสตร มิได้รู้จักกำเนิดแห่งทราง แลสรรพคุณยาทั้งหลาย ได้แต่ตำราซึ่งท่านเขียนไว้ก็ไปเที่ยวรักษา ด้วยใจโลภจะใคร่ได้ทรัพย์แห่งท่านประการ ๑ ถือทิฐิมานะว่าตัวรู้กว่าคนทั้งหลายประการ ๑ หลงใหลถือผิดเปนชอบประการ ๑ มีความโกรธแก่ท่านประการ ๑ ทั้ง ๔ ประการนี้ ท่านว่าเปนหมอโกหก อย่างนี้ในเมืองโสฬศมหานคร ท่านจับเอาตัวมาฆ่าเสียเปนอันมาก ท่านทั้งปวงพึงรู้เถิด
อนึ่งแพทย์มิได้รู้จักกำเนิดโรคแห่งท่านนั้น แลวางยาให้ผิดแก่โรคมีดุจพระบาฬีกล่าวไว้ดังนี้ (ปถมํสัต์ติยถา,) วางยาผิดโรคครั้งหนึ่งดุจประหารด้วยหอก (ทุติยํอัคคิยถา,) วางยาผิดโรคสองครั้งดุจเผาด้วยไฟ (ตติยํอัสสนียถา,) วางยาผิดโรคสามครั้งดุจต้องสายฟ้า คือฟ้าผ่า (ชวรํ,) อันว่าโรค (กุป์ปิตา,) ก็จะกำเริบขึ้นกว่าเก่า (สตสหัส์สํ,) ได้ร้อยเท่าพันเท่า (โสเวช์โช,) อันว่าแพทย์ผู้นั้น (กาลกิริยํ,) ครั้นกระทำซึ่งกาลกิริยาตายแล้ว (นิระยะคโต,) ก็จะไปเอาปติสนธิในนรก (นีระยะปาโล,) ก็จะมีหมู่นายนิระยะบาล, (ปริวาริโต,) จะแวดล้อม (ตยา,) อันท่าน (เวทิตัพ์โพ,) พึงรู้ (อิติ,) ด้วยประการดังนี้
ปฐมจินดาผูก ๒ บริเฉท ๑ ว่าด้วยลักษณะรูปสัตรีแลรูปกุมาร ว่าด้วยลักษณะปักษี แลปิศาจกระทำโทษ ว่าด้วยลักษณะน้ำนมมีโทษ ๓ ประการ ว่าด้วยลักษณะดวงทรางโจร ทรางแดง ทรางเหลืองมาเกิด ว่าด้วยลักษณะทรางนิลปัฏนิลหละ มาเกิดโดยสังเขป
ปุน จปรํ ลำลับนี้จะว่าด้วยกุมารทั้งหลาย อันบังเกิดโรคเปนต้น ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้โดยสังเขป
อันว่าลักษณะนนทปักษีกระทำโทษแก่กุมารนั้น ให้ท้องขึ้นท้องร้อนหลังร้อนดังนี้ อันว่าลักษณะกาฬปักษีกระทำโทษแก่กุมารนั้น ให้รากออกทางปากแลจมูกดังนี้ อันว่าลักษณะอสุนนทปักษีกระทำโทษแก่กุมารนั้น ให้สดุ้งร้องไห้ทั้งหลับแลผวาร้องตกใจขึ้นดังนี้ อันว่าลักษณะเทพีปักษีกระทำโทษแก่กุมารทั้งหลายนั้นให้ท้องขึ้น ให้มือแลเท้าเย็นเปนเหน็บให้หัวร้อนดังนี้ ถ้ากุมารผู้ใดเจ็บครบทั้ง ๔ ประการดังนี้ แต่เขตร์ถึง ๑๑ เดือน แต่ขวบ ๑ กับ ๖ เดือนปี ๑ ตาย ทรางเกิดเปนที่อากาศ แลทราง ๘ จำพวก ถ้ากุมารผู้ใดบังเกิดเปนดังนี้ ได้ชื่อว่าอมนุษย์รูป แพทย์จะรักษายากนัก เมื่อขณะออกจากไฟแล้วเขม่าขึ้นมาร้ายที ๑ เมื่อรู้ชันฅอธาตุให้ลงท้องให้อาเจียนเปนตานทรางแลเหือดหัดร้ายที ๑ เมื่อรู้ยืนยันกระหม่อมลั่นแลเส้นเอ็นนั้นไหวร้ายที ๑ เมื่อรู้บริโภคอาหารแลอาหารนั้นแปลกธาตุจะเกิดตานทรางขึ้นร้ายที ๑ เมื่อรู้ย่างแลตับปอดไส้พุงทั้งปวงคลอน แลเปนจมูกเลือดเปนตานทรางขึ้นร้ายที ๑ ถ้าแปรดังนี้มีสุนทรวาตทราง เหตุว่ายอดทรางนั้นบาง แลเสมหะที่ปกยอดทรางก็บาง ให้เจ็บเปนประการต่างๆ แลบังเกิดเปนทราง ๑๐ ประการ คือทรางแดง ๑ ทรางขาว ๑ ทรางเขม่า ๑ ทรางขุม ๑ ทรางช้าง ๑ ทรางเสี้ยน ๑ ทรางขวัก ๑ ทรางไฟ ๑ ทรางโจร ๑ ทรางตะมอย ๑ เปน ๑๐ ประการ ถ้าทรางช้างนั้นทำให้ฅอฟก ถ้าทรางเสี้ยนเปนดังยอดผดทำให้คัน ถ้าทรางขวักเปนที่ฅอหนีบให้คัน ถ้าทรางโจรให้เปื่อยมีแม่ลายดังปลากะทิงให้ปวดทั้งตัว ห้ามอย่าให้มารดานั้นกินเนื้อ ๑๐ ประการ รักษายากนัก
อนึ่งชื่ออทิศรูปนั้นกระหม่อมใหญ่ แลกระหม่อมลึกก็ดี เมื่ออยู่ในเรือนไฟเขม่าขึ้นแล้วหายไป แต่เมื่ออยู่ในเรือนไฟนั้นเสมหะแลโลหิตเปนธาตุ
อนึ่งนนทปักษีนั้นถ้ามีครรภ์เดือน ๕, ๖, ๗, แลออกวัน ๑, ๓, ๔, ๗, ถ้าออกเวลาตวันบ่ายเลี้ยงยากนัก เกิดทรางแดง, ทรางโจร, ทรางไฟ, ทรางสกอ, แลทรางนิลปัฏนิลหละมาเกิด
ปุน จปรํ พระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวไว้ในพระคำภีร์ปฐมจินดาผูก ๒ บริเฉท ๑ นั้นต่อไป ว่าด้วยรูปสัตรีมีลักษณะ ๘ ประการเปนต้นดังนี้ อันว่ารูปสัตรีภาพมีลักษณะ ๘ ประการนั้น คืออุดมรูปต้องด้วยนรลักษณ์เบ็ญจกัลยาณี อาการ ๓๒ ประการ ดำหรือแดง, ขาวหรือเหลืองก็ดี ถ้าขาวเหลืองโลหิตนั้นสัณฐานดำแดงเลหิตนั้นขม
อนึ่ง มนุษย์รูปนั้น รูปเปนปานกลางต้องลักษณะ ๕ ประการ ถ้ามิต้องประการใดประการ ๑ ขาวก็ดีดำก็ดีดุจดังกัน อนึ่งอาดุกรูปแลพานรรูป ขาวก็ดีดำก็ดีดุจดังกัน อนึ่งไชยรูปนั้นมีลักษณะ ๔ ประการ คือดำแลแดงขาวแลเหลืองก็ดี ให้พิจารณาดูรูปสัตรีภาพเปนดังนี้
อนึ่งถ้าสัตรีใดขาวไหล่รวบเลี้ยงลูกมิคง อนึ่งสัตรีใดตาพองแลตาขาวมากกว่าตาดำเลี้ยงลูกมิคง อนึ่งถ้าสัตรีใดนมห่างตกราวข้าง หญิงนั้นมักแท้งลูก อนึ่งถ้าสัตรีใดนมแบะตกพวงเอวกลม ไหล่ผายหลังราบแขนส้วย สีเนื้อดังการะเกด ตาลิบคือตาทราย กลิ่นตัวหอมดังการะเกด สัตรีนั้นต้องนรลักษณ์ ๘ ประการดีนัก
อนึ่งอันว่าประเทศที่เกิดนั้นก็มี ๔ ประการ คือเกิดในประเทศน้ำตมแลน้ำเค็มหวานแลหวานต่อกัน อันว่าบุคคลนั้นเมื่อบังเกิดโรคมีเสมหะเปนต้นเหตุ ถ้าบุคคลผู้ใดเกิดในประเทศที่สูง เมื่อเกิดโรคนั้นมีกำเดาเปนต้นเหตุ ถ้าผู้ใดเกิดในประเทศน้ำตมแลน้ำฝนต่อกัน เมื่อบังเกิดโรคนั้นมีลมเปนต้นเหตุ ถ้าผู้ใดเกิดในประเทศป่าแดงแลที่มีกรวดทราย เมื่อบังเกิดโรคมีโรคเรื้อนเปนต้นเหตุ อันนี้บอกประเทศที่เกิดเปนที่ตั้งสมุฏฐานโรค
ปุน จปรํ ลำดับนี้จะกล่าวด้วยกุมารทั้งหลายมีลักษณะ ๔ ประการ คืออทิศรูปประการ ๑ หริตรูปประการ ๑ มนุษย์รูปประการ ๑ มหัศรูปประการ ๑ แลลักษณะรูป ๔ ประการนี้มีแก่กุมารกุมารีทั้งหลายอันบังเกิดมาในโลกนี้
อันว่ามหัศรูปนั้น มีสันฐานกระหม่อมน้อยห่าง ไส้พอง อัณฑะยาน เมื่ออยู่ในเรือนไฟบ่ห่อนจะมีตานทรางแลเขม่า เหตุด้วยกินนมแม่นั้นร้อน ครั้นออกจากเรือนไฟแล้วจึ่งเปนเขม่าแลทราง ไส้นั้นพองเปนขด ร้องไห้เสียงแหบเปนเสียงแมว แลท้องขึ้นให้รากออกทางจมูก อนึ่งหริตธาตุนั้นให้หวั่นไหวบังเกิดโรคร้ายทีหนึ่ง
อนึ่งว่าลักษณะอทิศรูปนั้น เมื่ออยู่ในเรือนไฟเขม่าขึ้นแต่พอประมาณ ทรางขึ้นในลิ้นจนปลายลิ้น ครั้นหล่นแล้วแต่ในเรือนไฟนั้นให้ลงแลอาเจียนก็ดี เสมหะก่อเปนธาตุให้บังเกิดทราง ๒ ประการ
อันว่าลักษณะหริตรูปนั้น เมื่ออยู่ในเรือนไฟเขม่าขึ้นในทรวงอกจนปลายลิ้น ครั้นได้ ๕ วันก็ตกลงไปทำท้องให้ลงให้ราก ไอก็ดี เปนประการต่างๆ โลหิตเปนธาตุให้เกิดทราง ๒ ประการ ดังนั้น
อันว่าลักษณะมนุษย์รูปนั้น เมื่ออยู่ในเรือนไฟหาเขม่าตานทรางมิได้ ครั้นออกไฟแล้วจึ่งให้บังเกิดทราง ๘ จำพวก มีกำเดาเปนธาตุ แลทรางนั้นตั้งแต่นาภีขึ้นมาถึงหัวอกยอด ๑ แต่ทรวงอกขึ้นมาถึงฅอยอด ๑ แต่ลำฅอขึ้นมาถึงคางเพดาลยอด ๑ แต่เพดาลขึ้นมาถึงกระหม่อม อยู่ในกระหม่อม ๓ ยอด อยู่กลางสันหลัง ๓ ยอด
อนึ่งชื่อว่ามหัศรูปนั้น ออกไฟแล้วได้ ๓ เดือน ๖ เดือน ปีจอเทพีปักษีขึ้นมา ปีจออสุนนทปักษีขึ้นมา ปีกุนกาฬปักษีลงมา ปีกุนอสุนนทปักษีลงมา นนทปักษีทรางโจรครีบกรด กาฬปักษีทรางแดงนิลปัฎมาบังเกิด เทพีปักษีทรางไฟประฐมกรรม์ อสุนนทปักษีครีบกรดดาดตะกั่ว อันว่ามหัศรูปนั้น กระหม่อมใหญ่ไส้พอง อัณฑะยาน เมื่ออยู่ในเรือนไฟหาเขม่าตานทรางมิได้ อันว่าหริตรูปนั้นกระหม่อมเปนร่อง เมื่อออกไฟแล้วเขม่าขึ้นแต่ปลายลิ้นสักหน่อย ทรางนั้นชื่อทรางแดงตัวผู้ อันว่าอทิศรูปนั้นกระหม่อมลึก เมื่ออยู่ในเรือนไฟทรางขึ้นแล้วหลบไป ถ้าจะรักษาร้ายนัก อันว่ามนุษย์รูปนั้นชื่อทรางโจร เมื่ออยู่ในครรภ์มารดานั้น ให้มารดาอยากของคาว แลกุมารนั้นเมื่อคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๓ เดือน ๖ เดือนก็ดี จึ่งกระทำให้ผอมแห้งไปจะรักษาร้ายนัก มหัศรูปนั้นชื่อทรางนิลมาเกิด อทิศรูปนั้นชื่อทรางแดงตัวผู้มาเกิด อมนุษรูปชื่อทรางโจรมาเกิด อันว่าทราง ๘ จำพวกนี้ ก็บังเกิดมีแก่กุมารกุมารีทั้งปวงนั้น
ปุน จปรํ ลำดับนี้จะกล่าวด้วยยาทาหละ ทาทราง ทาเขม่าต่อไปดังนี้ ยาทาหละขนานนี้ ท่านให้เอาชาตหรคุณ ๑ พิมเสน ๑ ใบนมพิจิตร์ ๑ ใบมะระ ๑ ขี้แมลงสาบ ๑ ดีงูเหลือม ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงบดทำแท่งไว้เอาเกลือรำหัด ทาหละแลยอดทรางที่ขึ้นลิ้นนั้นหายดีนัก
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอาชาตหรคุณไทย ๑ ชาตหรคุณจีน ๑ ชาตก้อน ๑ ชะมด ๑ พิมเสน ๑ น้ำประสานทอง ๑ สีเสียด ๑ จุณสี ๑ ขี้แมลงสาบ ๑ เมล็ดมะกอกเผาไฟ ๑ รากดินขั้ว ๑ รวมยา ๑๑ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงบดปั้นแท่งไว้ ละลายน้ำเกลือทาหหะแลทรางหายแล
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอาใบทองหลางใบมน ๑ น้ำประสานทอง ๑ น้ำตาลโตนด ๑ ยา ๓ สิ่งนี้เอาบดปั้นแท่งไว้ทาหละหายแล
ยาน้ำมันทาเขม่าขนานนี้ ท่านให้เอาน้ำเปลือกหว้าจอก ๑ น้ำพริกไทยจอก ๑ น้ำกรามช้างจอก ๑ น้ำสีเสียดเทศจอก ๑ น้ำมันงากึ่งจอก ๕ สิ่งนี้หุงให้คงแต่น้ำมัน หายดีนักแล
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอาเทียนเทศ ๑ ใบชิงช้าชาลี ๑ บดด้วยน้ำผึ้งทาเขม่าหายดืนัก
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอายาดำ ๑ กระเทียม ๑ น้ำประสานทอง ๑ บดทาเขม่าแลทรางหายดีนัก
ยาแก้พิศม์ทรางขนานนี้ ท่านให้เอาลูกสวาด ๑ กระเทียม ๑ น้ำประสานทอง ๑ การบูร ๑ น้ำปูนใส ๑ น้ำมันงาดิบ ๑ ยา ๖ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดทาแก้ปวดดับพิศม์ทรางหายดีนัก
ยาแก้ทรางหล่นลงไปทำท้องขนานนี้ ท่านให้เอาใบแมงลัก ๑ ใบผักเสี้ยนผี ๑ ใบบรเพ็ด ๑ เขากวาง ๑ กรามช้าง ๑ หวายตะค้า ๑ จันทน์แดง ๑ เนรภูสี ๑ ยา ๘ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันตำเปนผง บดทำแท่งไว้ละลายน้ำท่ากินดีนัก
ยาเหลืองน้อย แก้พิศม์ทรางขนานนี้ ท่านให้เอาสานส้ม ๑ น้ำประสานทอง ๑ เมล็ดในมะกรูด ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ เมล็ดในส้มส้า ๑ เมล็ดในมะงั่ว ๑ เปลือกมะรุม ๑ เปลือกทองหลางใบมน ๑ หอมแดง ๑ ดีปลี ๑ กำมะถันแดง ๑ ยา ๑๑ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะกรูด มะงั่วก็ได้ น้ำเปลือกทองหลางก็ได้ ตามแต่โรคนั้นเถิด
ยาเหลืองใหญ่ขนานนี้ ท่านให้เอาพริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ กระชายแห้ง ๑ กระทือแห้ง ๑ ไพลแห้ง ๑ ขมิ้นอ้อยแห้ง ๑ กระเทียมแห้ง ๑ หอมแดง ๑ ลูกสารพัดพิศม์ ๑ ต้นสังกระณี ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ลูกประคำดีควาย ๑ เมล็ดผักกาด ๑ สานส้ม ๑ ดินประสิวขาว ๑ กำมะถันแดง ๑ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ ดีปลี ๑ รวมยา ๑๒ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำเหล้า กินแก้พิศม์ตานทรางดีนัก
ยาชื่อมหานิลขนานนี้ ท่านให้เอาลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ น้ำประสานทอง ๑ เทียนทั้ง ๕ หนึ่ง ขมิ้นอ้อย ๑ ขิงแห้ง ๑ กระเทียมสุก ๑ รวมยา ๑๑ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน เอารากดินเท่ายาทั้งหลายขั้วให้เกรียม ตำเปนผงบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำท่า กินแก้พิศม์ตานทรางหายดีนัก
ยารุกุมารขนานนี้ ท่านให้เอาใบพลับพึง ๑ ไพล ๑ เมล็ดผักกาด ๑ ว่านน้ำ ๑ น้ำมันงูเหลือม ๑ ยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำคุลิการกันเข้าอุ่นไฟให้ร้อน ห่อผ้าประทับชายโครง ให้เสมหะในโครงนั้นเลื่อนลงไปอยู่ท้อง เปนยาแก้พิศม์ตานทรางหายดีนัก
ยาชื่อเกสรารุเสมหะขนานนี้ ท่านให้เอาเกสรบัวหลวง ๑ เกสรบุนนาก ๑ ไคร้หอม ๑ จันทน์ขาว ๑ ชะเอม ๑ ขิง ๑ เมล็ดราชพฤษ ๑ รากขี้กาทั้ง ๒ น้ำประสานทอง ๑ หญ้าตีนนก ๑ ยา ๑๑ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันต้ม ๓ เอาหนึ่ง เมื่อจะกินแซกขันทศกร ๑ กินตามกำลังกุมารแก้ตัวร้อนเพื่อเสมหะแลกำเดา แก้พิศม์ตานทรางทั้งกินอาหารก็ได้เจริญอรรคนีผล
ยารุเสมหะเหน้าขนานนี้ ท่านให้เอายาดำ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ใบกระเพราะ ๑ ผักเสี้ยนผี ๑ ลูกกระดอม ๑ บรเพ็ด ๑ น้ำประสานทอง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ยา ๘ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันตำเปนผงบดปั้นแท่งไว้ ละลายน้ำกินตามกำลัง รุเสมหะเหน้าทั้งปวงดีนัก
ยารุกุมารขนานนี้ ท่านให้เอาเมล็ดในสลอด ๙ เมล็ด ใส่ในเข้าสุก ๓ ปั้นๆ ละ ๓ เมล็ดเผาไฟให้เกรียม กานพลู ๙ ดอก ไพล ๑ พิมเสน ๑ บดปั้นแท่งเท่าเมล็ดพริกไทย ให้กินตามกำลัง
ยารุกุมารขนานนี้ ท่านให้เอาการบูรส่วน ๑ รงทองส่วน ๑ พริกไทยส่วน ๑ ขิงส่วน ๑ ยาดำ ๒ ส่วน ลูกสลอด ๘ ส่วน รวมยา ๖ สิ่งนี้ตำเปนผง เอาน้ำส้มมะขามเปียกเปนกระสายบด ปั้นแท่งไว้เท่าเมล็ดพริกไทย ถ้ากุมารอายุขวบหนึ่งกิน ๓ เมล็ด ถ้าธาตุหนักกิน ๕ เมล็ด ละลายน้ำเหล้ากินดีนัก
ยาชื่อเทพสัมฤทธิ์ธุเลาธาตุขนานนี้ ท่านให้เอาสานส้ม ๑ ดินประสิวขาว ๑ น้ำประสานทอง ๑ ฝักส้มป่อย ๑ ลูกประคำดีควาย ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน เอาน้ำมะนาวเปนกระสายบดปั้นแท่งไว้เท่าเมล็ดพุดทรา ละลายน้ำเหล้าน้ำมะนาวก็ได้ กินเมล็ด ๑ ถ้าไม่ลงกิน ๓ เมล็ดลงดีนัก
ยาแก้ขัดอุจาระขนานนี้ ท่านให้เอาถ่านไม้สัก ๑ ลูกจันทน์ขั้ว ๑ รงทอง เอาใบบัวที่ตายกลางสระนั้นมาห่อรงปิ้งไฟให้ไหม้ แล้วจึ่งประสมเข้าด้วยกัน ละลายน้ำมะนาวกินคูธตกดีนัก
ยาแก้ปัสสาวะมิออกขนานนี้ ท่านให้เอาโคกกระสุน ๑ ยอดขี้เหล็ก ๑ ขมิ้นอ้อย ๗ ชิ้น ต้ม ๓ เอา ๑ ให้กุมารกินมูตร์ออกดีนัก
ขนานหนึ่งเอาด่างใบบัวหลวง ละลายน้ำผึ้งรวงกินประจุปัสสาวะออกดีนัก
ยาแก้กุมารอ่อนลงท้องนักขนานนี้ ท่านให้เอาลูกมะตูมอ่อน ๑ ลูกทับทิม ๑ ดีปรี ๑ รากหนาด ๑ ขิงสด ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดละลายน้ำผึ้งกินหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา ใบคนทีสอ ๑ ใบผักเสี้ยนผี ๑ ไพล ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ยาดำ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดละลายน้ำหยัดเหล้ากินแก้ตานทรางหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา มหาหิงคุ์ ๑ น้ำประสานทอง ๑ ลูกจันทน์ ๑ สมอเทศ ๑ การบูร ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน เอาเจตมูลเพลิงเท่ายาทั้งหลาย ตำเปนผงบดปั้นแท่งไว้ ละลายให้กุมารกินหายดีนัก
ปุน จปรํ ลำดับนี้จะกล่าวด้วยกุมารทั้งหลาย เอากำเนิดใน ๑๕ วันก็ดี เดือน ๑ ก็ดี ๒ เดือน ๓ เดือน ๔ เดือนก็ดี แต่เดือน ๑ เกิดเปนเขม่าตานทราง เลือดกระสายแลเอ็นทั้ง ๓๗ จึ่งเกิดทรางทั้ง ๙ จำพวก จำพวกหนึ่งเกิดขึ้นภายใน ย่อมกินไส้พุงตับปอดแลหัวใจนั้นก็มี อนึ่งชื่อว่าเบ็ญจขันธ์ ถ้าผู้ใดรู้จักวิเศษนัก คือทรางฝ้ายดวงดังนี้ ***** ขึ้นในลิ้นในปากก็มีมิเปนไรเลย ทรางขุมดวงดังนี้ ****** ถ้าว่ากลางนั้นซีดขาวสองวันตานก็จะหาย ทรางเข้าเปลือกเปนในลิ้นในปากดุจดังลิ้นวัว ครั้นถึงสองวันก็หล่นลงไปที่ท้อง ทรางเข้าดวงดังนี้ ****** ทรางควายดวงดังนี้ ****** ถ้าดำถึง ๑๒ วันตาย ทรางม้าดวงดังนี้ ****** ครั้นถึง ๒ วัน ก็ติดกันเข้ามีสีดำเขียวร้ายนัก ทรางช้างดวงดังนี้ ****** ถ้าหวำแลกลางแดงมักให้ลงท้อง ทรางโจรดวงดังนี้ ****** มักขึ้นไส้พุงแลหัวตับกระดูกสันหลัง เมื่อแก่หนักขึ้นมาดุจดอกบุกใหญ่ดังนี้ ****** แลทรางดังนี้ ****** ถ้าแดงให้หวำ ทรางไฟดวงดังนี้ ****** ถ้าขึ้นกลางลิ้นนั้นดำริมแดงร้ายนัก ครั้นตกโลหิตก็ตาย
อนึ่งแพทย์ทั้งหลายผู้จะพยาบาล ให้พิจารณาดูลักษณะอาการแลประเภทให้รู้ดังนี้ก่อน ถ้ากินไส้พุงให้ลงท้อง ถ้ากินหัวใจให้ตกโลหิตสดแลเสมหะ ถ้ากินหัวตับโลหิตตกพอประมาณ ถ้ากินฅอหอยให้ฅอแลปากแห้ง ถ้ากินนอกไส้แลในอกให้กระหายน้ำ
อนึ่งถ้ากุมารผู้ใด เมื่อตื่นนอนแลปากแดงแล้วให้น้ำลายตก ทรางจับที่ลิ้นก่อนจึ่งขึ้นฅอ เมื่อป้อนเข้าให้ไอแลรากแล้วก็หล่นลงไปให้ทำท้อง ครั้นนานมาให้อยากน้ำแล้วให้สันหลังแข็ง ถ้าลักษณะดังนี้คือทรางโจรกระทำ ให้เปนไข้หวัด แล้วให้ผอมเหลืองให้ตัวดุจดังเปนปาน อันว่าทรางฝ้ายนั้นให้ขาวจับไพรปากแล้วให้น้ำลายตก ถ้าเหลืองเข้าแล้วแพทย์พึงรักษาด้วยยาชื่อละอองพระบาท อันว่าทรางริดสีดวงนั้นกระทำให้ปากเปื่อยร้ายนัก ครั้นแก่ไปให้บิดท้อง
ถ้าจะแก้ให้เอายาขนานนี้ ท่านให้เอาหญ้าไทร ๑ ใบตานหม่อน ๑ ใบกระเพรา ๑ ใบสวาด ๑ ใบมะกล่ำเครือ ๑ ผักคราด ๑ ใบมะยมตัวผู้ ๑ มะกรูด ๑ ชะมด ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำเหล้า ยาฝิ่นรำหัดกินแก้บิดหาย ถ้าเปนละอองพระบาท เมื่อแรกให้ขาวขึ้นมา ครั้นคล้ำเหลืองเข้าให้น้ำลายตกร้ายนัก ถ้าจะแก้ให้แก้ด้วยมนต์นี้, (อุม์มาครูปมุก์ขา วา คัน์ต๎วาส๎วาห อุม์มาครูปมุก์ขา วา คัน์ต๎วาส๎วาห) คู่กันกับมนต์เสกหมากแลไพลก็ได้ ๗ คาบ เคี้ยวป้อนปากกุมารแก้ลอองพระบาทหาย
ยาแก้ลอองพระบาทขนานนี้ ท่านให้เอา ใบกระเพรา ๑ พริก ๗ ขิง ๗ กระเทียม ๗ เกลือ ๗ ต้มกินหายแล
ขนานหนึ่งท่านให้เอา น้ำประสานทอง ๑ ฝิ่น ๑ เบ็ญจกานี ๑ น้ำตาล ๑ กระเทียม ๑ เอาเกลือรำหัดบดให้เลอียดชุบสำลี อมแก้ในลิ้นในปากหาย
ยาแก้ละอองพระบาทลงไปทำท้องขนานนี้ ท่านให้เอาลูกเบ็ญจกานี ๑ เนรภูสี ๑ จันทน์แดง ๑ ดีงูเหลือม ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากินหาย
ยาแก้ลอองพระกฤษขนานนี้ ท่านให้เอา รากเถาหญ้านาง ๑ ดีงูเหลือม ๑ ฝนละลายน้ำเหล้ากินหาย
ยาแก้ทรางแดงขนานนี้ ท่านให้เอา กรามแรด ๑ กรามช้าง ๑ เขากวาง ๑ สมุลแว้ง ๑ เนรภูสี ๑ จันทน์แดง ๑ ดีงูเหลือม ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน เอาน้ำเหล้าเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ทั้งกินทั้งทาหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา น้ำประสานทอง ๑ ขิง ๑ กระเทียม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ พิมเสน ๑ กระดูกงูทับทาง ๑ นอแรด ๑ งาช้าง ๑ กรามแรด ๑ กรามช้าง ๑ เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวจรเข้ ๑ เขี้ยวหมู ๑ รวมยา ๑๗ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดปั้นแท่งไว้ทาทรางแดง, ดำ, ขาว, เหลือง, หายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา กรามแรด ๑ กรามช้าง ๑ งาช้าง ๑ นอแรด ๑ เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวจรเข้ ๑ เขี้ยวหมู ๑ กระดูกงูทับทาง ๑ โกฐทั้ง๕ ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ ดีตะพาบน้ำ ๑ ดีงูเหลือม ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๑๘ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงบดปั้นแท่งไว้ ละลายน้ำเหล้ากินแก้ทรางทั้งปวงหาย
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอาหอยอีรมเผาไฟ ๑ หมึกหอม ๑ รากคันซุน ๑ ชาตหรคุณ ๑ น้ำประสานทอง ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงบดละลายน้ำมันงาดิบทาทรางหาย
ยาแก้ทรางโจรขนานนี้ ท่านให้เอา บรเพ็ด ๑ ใบคนทีสอ ๑ ใบกระเพรา ๑ ใบอังกาบ ๑ ใบพลูแก ๑ ไพล ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดทำแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากินหายแล
ขนานหนึ่งท่านให้เอา เจตมูลเพลิง ๑ ดินกิน ๒ หัวอุตพิษ ๒ ตรีกระฏุก ๓ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากิน แก้ทรางโจรหายแล
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอาขมิ้นอ้อย ๑ พริก ๑ ขิง ๑ กระเทียม ๑ ใบกระเพรา ๑ ยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงบดปั้นแท่งไว้ ละลายน้ำเหล้ากินแก้ทรางโจรหายแล
ยาชื่อเบ็ญจนารายน์ขนานนี้ ท่านให้เอาลูกราชดัด ๑ ยาดำ ๑ ลูกมะคำดีควาย ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ดีงูเหลือม ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากินแก้ทรางโจรตกมูกตกโลหิตหาย
ขนานหนึ่งท่านให้เอา ข่า ๑ ไพล ๒ ส่วน ยาดำ ๓ ส่วน ขมิ้นอ้อย ๔ ส่วน ใบกระเพรา ๕ ส่วน รวมยา ๕ สิ่งนี้ตำเปนผงบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากิน แก้ทรางโจรทรวงอกหายดีนัก
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอาผักคราด ๑ ตานหม่อน ๑ ขอบชะนางทั้ง ๒ หนึ่ง ยา ๔ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเอาน้ำละลายพริก ๗ ขิง ๗ กระเทียม ๗ กินตัวพยาธิ์ตาย ทั้งอุจาระที่เหม็นนักนั้นกิหาย
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอาตานตำ ๑ ตานขะโมย ๑ พริกไทย ๑ ผักเสี้ยนผี ๑ กุ่มทั้ง ๒ หนึ่ง เกลือ ๑ กระดูกเสือ ๑ กระดูกงูเหลือม ๑ การบูร ๑ หุงด้วยน้ำมันงาดิบทั้งกินทั้งทาก็ได้แก้ทรางโจร ถ้าให้หลังแข็งทาก็หายดีนัก
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอาไพล ๑ ขิง ๑ ข่า ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวอุ่นไฟให้ร้อน ทั้งกินทั้งทาหาย
ยารุทราง ขนานนี้ท่านให้เอาลูกสลอด ๑ ใบมะกา ๑ ใบราชพฤกษ์ ๑ หญ้าใต้ใบ ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ใบกระเพรา ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาสลอด ๑ ส่วน เอาใบไม้ทั้ง ๕ สิ่งนี้เอาสิ่งละ ๒ ส่วน ตำเปนผงบดปั้นแท่งเท่าเมล็ดนุ่น กินตามกำลังกุมารดีนัก
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอาเมล็ดผักกาด ๑ เทียนดำ ๒ ส่วน สลอด ๓ ส่วน รวมยา ๓ สิ่งนี้ตำเป็นผง เอาน้ำมะนาวเปนกระสายบดปั้นแท่งไว้เท่าเมล็ดพริกไทย กินตามกำลังกุมารเป็นยาประจุเสมหะน้ำเหลือง หายดีนัก
ยาหยอดตา ขนานนี้ ท่านให้เอา รากกระทกรก ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เปลือกหอยโข่ง ๑ ยา ๓ สิ่งนี้แช่น้ำหยอดตาแก้หมอกหาย
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอารากผักคราด ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รากพันงูแดง ๑ เกลือ ๗ เมล็ด แช่น้ำหยอดตาห้ามไม่ให้ทรางขึ้นได้ดีนัก
ยาแก้ต้อขึ้นตา ให้ขาวไปทั้งตา ขนานนี้ ท่านให้เอาไพล ๑ รากอังกาบ ๑ รากอัญชันขาว ๑ ยา ๓ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน เอาน้ำมะนาวเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ฝนหยอดตาทรางโจรหาย
ยาแก้เอ็น ขนานหนึ่ง ท่านให้เอาใบมะระ ๑ ใบหางจรเข้ ๑ ใบตำลึงแฉก ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ดินประสิวขาว ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดพอกหายแล
ยาแก้ลิ้น ขนานหนึ่ง ท่านให้เอาน้ำประสานทอง ๑ กานพลู ๑ ใบหนาด ๑ ไคร้หอม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ใบกระเพรา ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเป็นผงเอาน้ำมะนาวเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้เมื่อจะกินรำหัดพิมเสนแซกน้ำผึ้งรวงกิน แก้ลิ้นดูดนมมิได้หายดีนัก
ยาแก้กุมารกินเข้าไม่ได้ ขนานนี้ ท่านให้เอาบรเพ็ด ๑ ใบกระเพรา ๑ ไคร้หอม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ น้ำประสานทอง ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำผึ้งรวงกิน ๆ เข้าได้ดีนัก
สิทธิการิยะ จะกล่าวถึงกุมารกุมารีทั้งหลาย อันเกิดโรคร้ายต่างๆ คือตานทราง คือน้ำนมแห่งแม่แลแม่ซื้อ. คือ นนทปักษีประการ ๑ ปุศกะปักษีประการ ๑ ถ้าเปนไข้ให้สั่นไปทั้งตัว ให้ร้อนกระวนกระวาย แลอยากน้ำนักเปนสำคัญ พึงรู้เถิดว่า นนทปักษีกระทำโทษ
ถ้าปุศกะปักษีกระทำโทษพิกาลแลปัดพิศม์ แล้วให้ประกอบยาขนานนี้ให้กิน ท่านให้เอารากถั่วแปบ บดด้วยน้ำมันดิบบำบัดโทษทั้งหลาย มีต้นว่าปุศกะปักษีกระทำโทษ
ขนานหนึ่งท่านให้เอา ใบกระเพรา ๑ รากผักแว่น ๑ ยาสองสิ่งนี้บดทำลูกสเดาผูกข้อมือข้อเท้ากุมาร กันปักษีทั้งปวงดีนัก ถ้าไม่ผูกข้อมือข้อเท้า จะเผาทามือทาเท้าก็ได้ดุจกัน
ขนานหนึ่งท่านให้เอา ดอกสเดา ๑ กะเมง ๑ พรมมิ ๑ ใบถั่วแระ ๑ ใบรักขาว ๑ ตำเอาน้ำละลายระคนด้วยน้ำมันดิบ ทากุมารบำบัดโทษปุศกะปักษีทั้งปวงหายแล
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอารังแตน ๑ ผักแว่น ๑ ใบอังกาบ ๑ ใบมะคำไก่ ๑ สมุลแว้ง ๑ ใบอูโลก ๑ ใบอัญชันขาว ๑ บดกับน้ำมันดิบทากุมารบำบัดโทษทั้งปวง
ยาชื่อเบ็ญจภังคี ขนานนี้ ท่านให้เอา ยอดมะขวิด ๑ ยอดโพบาย ๑ ยอดทอง ๑ ยอดมะตูม ๑ ยอดมะเดื่อ ๑ บดทาตัวกุมารแล้วอาบน้ำเสีย บำบัดเคราะห์แห่งกุมารแลโลหิตทุกประการ อนึ่งให้แต่งเครื่องพลีกรรม ด้วยขนมนมเนย น้ำผึ้งรวง ถั่ว งา สุรา รศสุคนธ์ ดอกไม้ ประดับบูชาแล้ว เอาไปเสียที่หนทางสามแพร่งเมื่อเวลาค่ำ บำบัดโทษแห่งกุมาร
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอา ผิวไม้ไผ่ ๑ ชันตะเคียน ๑ เนย ๑ ยา ๓ สิ่งนี้เผารม
สิทธิการิยะ ลำดับนี้จะกล่าวด้วยปิศาจกระทำโทษ แก่กุมารทั้งหลาย มีลักษณะ ๔ ประการ คือนนทปักษีประการ ๑ กาลปักษีประการ ๑ อสุนนทปักษีประการ ๑ เทพีปักษีประการ ๑ (๑) อันว่าลักษณะนนทปักษีกระทำโทษแก่กุมารเมื่ออยู่ในเรือนไฟนั้น เข้าในไส้เปนเสมหะให้เจ็บทั้งตัว แลให้รากสำรอกไหลออกมาทางจมูก (๒) อันว่าลักษณะกาลปักษีทำโทษนั้น เมื่อมารดาออกไฟแล้วได้ ๕ เดือน ปีศาจออกนอกไส้ให้ไส้เปนขดลั่นดังอยู่จ้อๆ แลให้ร้องไห้เปนครู่แล้วให้ทอดใจใหญ่ร้องไห้เมื่อหลับ (๓) อันว่าลักษณะอสุนนทปักษีกระทำโทษแก่กุมารนั้น ให้อยากน้ำให้นอนมิหลับกินเข้ามิได้ ให้ตัวร้อนปิศาจอยู่ตับ (๔) อันว่าลักษณะเทพีปักษีกระทำโทษแก่กุมารนั้นให้ง่าเท้าง่ามือ เมื่อออกจากเรือนไฟแล้วได้ ๓ เดือน ๔ เดือนก็ดี ย่อมให้เหลือกตาซ้ายขวาแลช้อนตา กระหม่อมพร่อง อันว่านนทปักษีเข้าในไส้นั้นออกโดยทวารหนัก อันว่ากาลปักษีกระทำโทษนั้นออกโดยทางปัสสาวะ อันว่าอสุนนทปักษีนั้นเข้าโดยจมูกออกทางจักษุ อันว่าเทพีปักษีนั้นเข้าโดยนมออกโดยเท้า
ถ้าจะแก้นนทปักษีนั้น ท่านให้เอาใบหนาด ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ประสมกันเข้าบดทาตัวกุมารนั้น นนทปักษีกลัว
ถ้าจะแก้กาลปักษี ท่านให้เอาสาบแร้ง ๑ สาบกา ๑ เขาควาย ๑ ประสมกันเข้าเผารม, กาลปักษีกลัว
ถ้าจะแก้อสุนนทปักษี ท่านให้เอาขนนก ๑ ขนกา ๑ ประสมกันเข้าเผา อสุนนทปักษีกลัว
ถ้าจะแก้เทพีปักษีท่านให้เอา พลับพลึง ๑ สุพรรณถัน ๑ ประสมกันเข้าเผา เทพีปักษีกลัว
นนทปักษีนั้นเข้าเมื่อเช้าตรู่ ออกเมื่อสิ้นแสงตวัน กาลปักษีนั้นเข้าเมื่อเข้านอน ออกเมื่อตวันขึ้น อสุนนทปักษีนั้นเข้าเมื่อตวันเที่ยง ออกเมื่อเที่ยงคืน เทพีปักษีนั้นเข้าเมื่อตวันเย็น ออกเมื่อเช้าก่อนงาย
อนึ่งเดือน ๕, ๖, ๗, ๘, พระสีพรมยักษ์ อยู่ทิศเปนใหญ่กว่าปีศาจทั้งหลาย เข้ามาทำโทษแก่กูมารทั้งปวง อนึ่งเดือน ๙, ๑๐, ๑๑, ๑๒, พระสีหัศบดีอยู่ทิศเปนใหญ่กว่าฝูงปีศาจทั้งปวง เข้ามากระทำโทษแก่กุมารทั้งหลาย อนึ่งเดือน ๑, ๒, ๓, ๔, พระสีกมารยักษ์อยู่ทิศเปนใหญ่กว่าภูตปีศาจทั้งปวง เข้ามากระทำโทษแก่กุมารทั้งหลาย นนทปักษีเข้านั้นสัตว์เดียรฉานร้อง กุมารตกใจจึ่งเข้า เมื่อออกสัตว์รบกัดกันจึงออก กาลปักษีเมื่อเข้านั้นไม้ไล่หักครืนเครงสัตว์รบกัดกันจึ่งเข้า เมื่อออกสัตว์รบกัดกันจึงออก อสุนนทปักษีเมื่อจะเข้านั้น มีผู้มาแต่ไกลเอาสัตว์ ๔ เท้า ๒ เท้า มาหาจึงเข้า เมื่อออกมีคนทุ่มเถียงกันจึงออก เทพีปักษีเมื่อเข้านั้นได้ยินเสียงลมพัดแลฟ้าร้อง เสียงฆ้องกลองจึงเข้า เมื่อจะออกนั้นเสียงมนุษย์ร้องไห้จึงออก
อนึ่งถ้ากุมารเปนไข้กินเข้าย่อมให้รากแลลงท้อง แลนอนมิหลับ ท่านให้ทำกระบาล ๒ อัน เอาดินปั้นรูปสรรพสัตว์กระบาล ๑ สรรพผีกระบาล ๑ หม้อใหม่ใบ ๑ จึงเอาแป้งปั้นแม่ลูก ๓ คนอุ้มกันใส่ในหม้อนั้น เอาน้ำมะพร้าวผล ๑ เทียนเล่ม ๑ จุดตามที่ปากหม้อ เอาไปลอยเสียทั้งกระบาลหายแล
อนึ่งในคัมภีร์ปฐมจินดาผูก ๑ บริเฉท ๔ ว่าด้วยสังโยชน์นั้น พระอาจาริย์เจ้ากล่าวไว้ว่า สัตรีมีลักษณะน้ำนมอันเปนโทษนั้นด้วยเหตุ ๓ ประการ คือบริโภคอาหารแสลงมิชอบด้วยธาตุประการ ๑ อาหารมิควรบริโภคมาบริโภคประการ ๑ สัตรีมีน้ำใจระคนไปด้วยมาตุคามเปนนิจประการ ๑ ครั้นกุมารบริโภคน้ำนม ๓ ประการนี้จึงเปนโทษ อันนี้แจ้งอยู่ในคัมภีร์สังโยชน์โน้นแล้ว
ยาแก้น้ำนมโทษ ขนานนี้ ท่านให้เอา กรุงเขมา ๑ ขิง ๑ กระพังโหม ๑ โกฐทั้ง ๕ ชะมด ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ต้มใส่น้ำ ๕ ทนานเขี้ยวเอาแต่ ๓ ทนานจงดี ให้แม่ลูกอ่อนกินชำระน้ำนมบริสุทธิ์ดีนัก
พระอาจาริย์เจ้ากล่าวไว้ว่าผู้ที่จะเปนที่พึ่งแก่กุมารนั้น ด้วยเสียงอันให้อ่อนแลให้แข็ง แลให้ห้ามอาหารที่มิควรจะบริโภค แลให้กินนมประการ ๑ ถ้ากุมารเปนไข้ท่านให้เอาเปรียงพระโคสด น้ำมะพร้าวนาฬิเก ระคนกินชำระน้ำนม อาจบำบัดโทษแห่งกุมารทุกประการ
ขนานหนึ่งท่านให้เอา ตรีกระฏุก ๑ จุกโรหินี ๑ ตำเป็นผง ระคนเข้าด้วยน้ำนมโค เคี่ยวให้กุมารกินแก้ไข้เพื่อกำเดาหาย
ยาชื่อผลาธิคุณ ขนานนี้ ท่านให้เอา ลำพัน ๑ ขิงแห้ง ๑ แห้วหมู ๑ อุตพิษ ๑ ต้มให้แม่ลูกอ่อนกินชำระน้ำนมบริสุทธิ์ดีนัก
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอาโคกกระออม บดด้วยน้ำทาตัวกุมาร แลทาหัวนมมารดาไว้ให้แห้งแล้วล้างเสีย จึงให้กุมารกิน บำบัดโทษ ๓ ประการดีนัก
อนึ่งให้ชิมน้ำนั้นดู ถ้าน้ำนมนั้นฝาด ให้เอาขันตักน้ำที่ใสมาหล่อน้ำนมลองดู ถ้าเห็นหายไปกับน้ำ ก็ยังเกิดโทษอยู่ด้วยกำเดา ถ้าหล่อลงในน้ำแลน้ำนมนั้นจมข้นขาวบริสุทธิ์ หามลทินโทษมิได้เลย
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอา ไม้เท้ายายหม่อม ๑ เทพธาโร ๑ ลำพัน ๑ อุตพิษ ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ ให้แม่ลูกอ่อนกินชำระน้ำนมโทษดีนัก
สิทธิการิยะ ลำดับนี้จะว่าด้วย ลักษณะทรางโจรเปนดังนี้ ****** เมื่อแรกคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๓ วัน ทรางนั้นเกิดในสันหลัง ๔ ยอด อยู่ในกระหม่อม ๔ ยอด ครั้นได้ ๓ เดือนก็สำแดงออกมาที่ปากที ๑ ยอดดำเชิงแดงขึ้นต้นกรามทั้ง ๒ ข้างก็ดี แลให้ลงท้องแต่ในเขตร์ ๓ เดือนไปจน ๑๐ ขวบ (หรือ ๑๐ เดือน) ให้ลงเปนดังส่าเหล้า เมื่อได้ ๓ เดือน สำแดงออกมาทั้งตัวให้ลายดังปลากะทิง แลทรางนั้นมีแม่ ให้แสบทั่วสรรพางค์กาย ครั้นได้ ๖ เดือน ทรางนั้นก็จมกลับเข้าไปในสันหลัง เข้าไปขึ้นในไส้แลชายตับนั้น ถ้าขึ้นตับให้อุจาระดำออกมา ถ้าขึ้นในไส้อ่อนให้อุจาระสีเขียวดังใบไม้ ถ้าขึ้นในหัวใจให้รากโลหิตสดออกมา ถ้าขึ้นในฅอให้ฅอแห้ง ถ้าขึ้นในกระเพาะเข้าให้อยากเข้าอยากน้ำ ถ้าขึ้นในนาภีให้หลังโกง แลขัดปัสสาวะมักเปนนิ่วแล ให้ปัสสาวะขาวดุจน้ำปูน เมื่อกลับเข้าไปข้างในขึ้นในหัวเน่ายอด ๑ บริวารขึ้นประจำแม่ทรางนั้น ๓๐ ยอดขึ้นในตับยอด ๑ บริวารขึ้นด้วย ๖๐ ยอด ขึ้นในนาภียอด ๑ บริวารขึ้นด้วย ๔๐ ยอด ขึ้นในหัวอกยอด ๑ บริวารขึ้นด้วย ๕๐ ยอด ขึ้นในหัวใจยอด ๑ บริวารขึ้นด้วย ๗๐ ยอด ขึ้นในลำฅอยอด ๑ บริวารขึ้นด้วย ๘๐ ยอด ขึ้นในจักษุทั้ง ๒ ข้างๆ ละ ๑ ยอด บริวารขึ้นด้วยข้างละ ๒๐ ยอด แลบริวารทรางโจรนั้น ๓๕๐ ยอด
ถ้าแพทย์จะใคร่รู้ไซ้ ให้พิจารณาดูลักษณะทรางที่เกิดในกระหม่อมก็ดีในจักษุก็ดี เมื่อจะใกล้ตายเปนดังนี้ ขึ้นจุกในลำฅอ จะกินเข้ากินนมมิได้ ขึ้นในเหงือกทั้ง ๒ ข้างนั้น บริวารอันอยู่ในกระหม่อมก็มาขึ้นที่ขาตะไกรทั้ง ๒ ข้าง แดง ดำ ขาว เหลือง ก็ดี ถ้าแตกแล้วเมื่อใดตายเมื่อนั้น ถ้าขึ้นในเหงือกในฅอในไรฟัน แล้วทรางนั้นขึ้นมาประจำอยู่ในจักษุ ๒ ยอด ลงไปสันหลังประจบกันเปน ๖ ยอด เมื่อได้ ๓ เดือนเป็นที ๑ เมื่อได้ ๖ เดือนเปนที ๑ แต่ ๙ เดือนไปจน ๑๑ เดือนเปนที ๑ ถ้าเปนดังนั้นให้ลงท้องดังน้ำไข่เหน้าแลน้ำล้างเนื้อ ถ้าเปนโลหิตตกแลบุพโพตกก็ดี ห้ามไม่ให้วางยารุยาผายจะแก้ยากนัก ถ้าขืนวางยารุตายเปนเที่ยง อนึ่งบริวารทรางโจรเมื่อจะขึ้นแก้ม แม่นั้นแต่วันละ ๕ ยอดบ้าง ๖ ยอด ๗ ยอดบ้าง ถ้าบริวารจะขึ้นนั้นขึ้นม้ามให้ม้ามหย่อนลงมาชายโครง แลให้เปนไข้ตัวร้อนตาเหลืองแลท้องแน่น ให้ขนลุกขนพอง แลให้พร่องอกแลผอมเหลือง ถ้าขึ้นชายตับเปนลายดังจุดตา แลลามออกไปเปนขอบเลื่อนเข้าหากัน ถ้าขึ้นในไส้ให้ไส้พองออก แลท้องนั้นเหลืองแลลงมิหยุด ถ้าขึ้นในกระดูกสันหลังทุกข้อ ลงกระดูกรักษายากมักตาย ถ้าทรางโจรอันขึ้นเท้า แต่แรกคลอดจากครรภ์มารดานั้น ครั้นได้วัน ๑ ทรางเกิดขึ้นในเท้า ๕ ยอด เปนดังนี้ ****** ขึ้นฝ่าเท้าข้างละ ๑ ยอด ขึ้นที่กลางเท้ายอด ๑ ขึ้นที่หลังเท้า ๓ ยอด ถ้าผู้ชายขึ้นเท้าขวา ๕ ยอด ถ้าขึ้นเท้าซ้าย ๓ ยอดตาย เขม่าขึ้นแต่ในเรือนไฟ เพราะว่าทรางลมมาบังเกิดอยู่ในเท้าทั้ง ๒ ข้าง ครั้นได้ ๓ เดือนก็จมหายเข้าไปถึงหัวเข่า ถ้าแพทย์ผู้ใดจะใคร่รู้ให้พิจารณาดูจงดี ให้รู้จักลักษณะทรางอันขึ้นมาแต่ฝ่าเท้าถึงหัวเข่าแลต้นขาเปนดังนี้ ****** แลขึ้นแข้งขาทั้ง ๒ ข้างคมดังหนามกะเบนอ่อน ทรางนั้นขึ้นชิดกระดูกสันหลังแล กระดูกทั้งปวงแลขึ้นทุกเส้นเอ็น ครั้นถึงหัวเหน่าก็ขึ้นจับที่ลำไส้ยอด ๑ ขึ้นมาจับที่นาภียอด ๑ ขึ้นมาจับชายตับยอด ๑ ขึ้นจับหัวใจยอด ๑ ขึ้นจับลำฅอยอด ๑ ขึ้นจับเพดานข้างละยอด อนึ่งข้างขวาขึ้นมาแต่ในท้อง ข้างซ้ายขึ้นมาจับแต่เอวแลฅอยอด ๑ ขึ้นมาจับกลางหลังหัวสบักยอด ๑ อันที่ขึ้นมาในลำไส้นั้น จะบอกไว้ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้แจ้ง ว่าบริวารทรางโจรที่ทำให้ตายได้นั้น แลมาเกิดแก่กุมารทั้งหลาย ให้เจ็บเปนประการต่างๆ ด้วยความเจ็บนั้นทั่วสรรพางค์กาย เมื่อแม่ทรางขึ้นที่สำคัญทุกแห่งแล้ว บริวารนั้นจึงขึ้นตามแม่ตั้งแต่หัวเหน่าขึ้นไปนาภี แม่นั้นยอด ๑ บริวารมาขึ้นแปดยอดก่อนเมื่อขึ้นนั้น ให้ตั้งเปื่อยออกไปเปนขุม ภายนอกนั้นสูงเปนหัวบุก แต่มีตัวดุจดังไรเกลื่อนออกหากันแล้วจึ่งลามขึ้นไปที่กระเพาะเข้าแลชายตับ ถ้าขึ้นแต่ลำไส้นั้นหากให้ลง ถ้าขึ้นถึงกระเพาะเข้าแล้วให้อยากน้ำเปนกำลัง ถ้าขึ้นถึงชายตับให้ตกโลหิต ถ้าขึ้นม้ามให้ตัวร้อนท้องร้อนหลังร้อน แลระส่ำระสายทุรนทุรายให้เมื่อยให้สลบ ครั้นขึ้นได้วัน ๑ ก็ด้านลงไป แล้วไปขึ้นในจักษุข้างขวาก่อน ครั้นได้ ๗ วันจึ่งข้ามมาจับตาข้างซ้าย ครั้นได้ ๘ วันให้หลบที ๑ จึ่งทรางในตับแลม้ามก็ขึ้นมาจับหัวใจ แล้วขึ้นจุกลำฅอ ๓ ดวง ครั้นได้ ๙ วันตาย เมื่อตายแล้วก็สำแดงออกมาในสันหลัง แดงบ้างดำบ้างเขียวบ้าง ถ้าแพทย์ผู้ใดจะใคร่รู้จักกำเนิดทรางโจร ให้พิจารณาดูเถิดเปนดังนี้
ทรางนิลมาบังเกิดเปนดังนี้ ****** เมื่อแรกคลอดจากครรภ์มารดาได้วัน ๑ ทรางนั้นก็มาเกิดในกระหม่อม ๓ ยอด ลงมาขึ้นในสันหลัง ๕ ยอด อันขึ้นในกระหม่อม ๓ ยอดนั้นเมื่ออยู่ในเรือนไฟไม่รู้มีเขม่า ครั้นออกไฟแล้วจึ่งมีเขม่าแลตานทราง ถ้าแพทย์จะใคร่รู้ไซ้ ให้พิจารณาดูจงถ่องแท้ซึ่งยอดทรางอันเกิดแก่กุมารทั้งนี้ แลทรางจำพวกอันอยู่ในกระหม่อมก็ลงมาเกิดขึ้นในเพดานยอด ๑ หรือ ๓ ยอด ๔ ยอดก็ดี ครั้นว่าขึ้นดังนั้นก็ไม่มีเขม่าแต่ในเรือนไฟ ครั้นว่าได้ ๒ เดือน ๓ เดือนก็กระจายออกมาขึ้นเหงือกแลกรามทั้ง ๒ ข้าง แลให้ปวดเจ็บมีพิษทั่วสรรพางค์กาย ให้เจ็บเปนประการต่างๆ แลให้รากให้ลงท้องให้ระหายน้ำให้ท้องขึ้นให้กินเข้ามิได้ เมื่อได้ ๓ เดือนก็สำแดงออกมานอกฅอ และฅอนั้นให้แดงดุจลายเข้าตอก แลให้แดงออกมาตามทวารหนักทวารเบาก็ดี เมื่อได้สามเดือนทรางนิลมาเกิดจมลงอยู่ในเนื้อก็หายไป จึ่งทรางแดงนั้นก็ขึ้นมาแทน สำแดงออกมาที่ฅอแลทวาร ถ้าทรางนิลมาเกิดขึ้นแก้ม ทรางแดงในเหงือกแลหน้าฟันแลต้นกรามข้างบน ถ้าขึ้นต้นกรามแลกลางเหงือกทั้ง ๒ ข้างนั้นไซ้ ให้แพทย์พิจารณาดูจงถ่องแท้ ถ้าเห็นยอดดำเชิงเหลืองห้ามไม่ให้แก้ ถ้ามิฟังจะขืนแก้ห้ามไม่ให้วางยารุ ขืนวางยารุเปนตายแน่ อนึ่งให้แพทย์พิจารณาดูทรางที่สำแดงออกที่ฅอให้แดงนั้น ถ้าแลหายเข้าไปเองไซ้ย่อมกลับขึ้นข้างใน แลทรางอันอยู่ในกระหม่อมนั้น ครั้นได้ ๓ เดือนก็เลื่อนลงมาจากกระหม่อม เลื่อนลงมาขึ้นสันหลังข้างขวา ถ้าผู้หญิงขึ้นชิดกระดูกสันหลังข้างซ้ายเปน ๖ ยอดด้วยกัน ครั้นได้ ๖ เดือนก็หายจมเข้าไปพร้อมกัน แล้วก็เข้าไปขึ้นข้างในเปนดังนี้ ******
ถ้าแพทย์รู้เห็นดังนี้แล้วไซ้ ให้วางยาจงดี จะกระทำให้ลงท้องให้อาเจียนให้กระหายน้ำ ให้ร้อนทั่วสรรพางค์กาย แลมือเท้าเย็น ให้ลงท้องอยู่ ๗ วัน แลให้เป็นบิดอยู่ ๙ วัน แล้วจึ่งให้ลงโลหิตเหน้าอยู่ ๗ วัน จึ่งละอองทรางนั้นสำแดงออกมาปากแล ขึ้นฅอให้ไอก่อน เมื่อจะขึ้นนั้นให้แตกเป็นรแหง แลขึ้นเป็นหนามบอระเพ็ดแดงออกมารักแร้ข้างละยอดเป็นดังนี้ ****** เมื่อจะขึ้นที่ฅอเปนดังนี้ ****** ขึ้นดังนี้แล้วไซ้อาการทรางอันอยู่ในเท้าจะแสดงความตายออกมา ถ้าแพทย์จะใคร่รู้ไซ้ให้พิจารณาดูจงถ่องแท้ ให้รู้จักลักษณทรางอันจะมาเกิดแก่กุมารทั้งปวง แลแพทย์ต้องดูที่ข้อเท้ากุมารนั้นขึ้นมาขากุมาร ถ้าว่าเนื้อด้านแลฅายเปนหนังเท้าแล้วไซ้ แลทรางดวงนี้บังเกิดแก่กุมารผู้ใด แต่เมื่อแรกให้ลงท้องนั้นไซ้ ให้หอบใจหอบโครง แลหายใจหอบพัก บริวารทรางแดงทั้ง ๗๐ ยอดนี้ก็ขึ้นทุกกระดูก แลในเนื้อ แลขึ้นในไส้แลสันข้างใน แลขึ้นดาดทั่วไปทั้งกาย แลแม่ทรางขึ้นอยู่ที่สำคัญนั้นอยู่ในหัวเหน่ายอด ๑ อยู่ในนาภียอด ๑ ในหัวอกยอด ๑ อยู่ในกระหม่อมยอด ๑ อยู่ในฅอยอด ๑ อยู่ในจักษุยอด ๑ แลอาการตายเมื่อจะแสดงในจักษุนั้น ทำให้ตาขาวมีสีแดงเปนโลหิต อาการนี้ตาย ทรางจำพวกนี้ชื่อทรางแดง ครั้นว่าแสดงออกมาพร้อมกันแล้ว ๙ วันตาย ถ้าผู้ใดจะเรียนเปนแพทย์ไซ้ ให้พิจารณาดูให้มั่นคง แล้วให้รู้ว่าทรางนี้ตายแลเปน ถ้าจะรักษาให้เจรจาจงดี, ยากนัก ถ้าแลให้ยาผิดแต่ ๑ วัน ๒ วันตาย ถ้าแลให้ยาถูกจะประทังไปได้จน ๑๑ วัน ๑๓ วัน ๑๕ วัน แต่กำหนดทรางแดงนี้ ๗ วันตาย อันว่าทรางแดงนี้ ถ้าผู้ชายขึ้นข้างขวาดังนี้ ****** ผู้หญิงขึ้นข้างซ้ายเป็นดังนี้ ****** เมื่อแรกออกจากครรภ์มารดาได้ ๗ วัน จึ่งสดือหล่นแล้วได้วัน ๑ ทรางก็มาบังเกิดในเท้าทั้งสองข้างในวัน ๑ จึ่งแม่ทรางอยู่ในหัวเหน่ายอด ๑ ก็บังเกิดเป็นลอองขึ้นแต่เนื้อนาภีขึ้นแต่ในลำไส้ขึ้นมาลำฅอดุจดังรำเข้าอ่อน แล้วก็ขึ้นมาแต่ในฅอขึ้นมาที่ลิ้นแลฝีปาก จึ่งเรียกว่าเขม่าแล้วถ็หล่นถ้วน ๓ หน จึ่งจะกลับลงไปหัวเหน่า ครั้นได้ ๓ เดือน ทรางในเท้านั้นก็เลื่อนขึ้นมากลางแข้งเป็นดังนี้ ****** ถ้าหญิงขึ้นข้างซ้าย ชายขึ้นข้างขวา ครั้นว่าได้ ๖ เดือนก็ขึ้นถึงหัวเข่า ครั้นทรางที่เท้าขึ้นมาแล้ว จึ่งทรางในหัวเหน่าหายไปแลเมื่อได้ ๖ เดือนแล้วก็ให้อาเจียนเจ็บปวดเปนประการต่างๆ ถ้าว่าแพทย์รู้ดังนี้ให้ยานั้นถูกโรคจึ่งรอด ถ้าว่าให้ยาไม่ถูกแต่ใน ๗ วัน ๙ วัน ๑๑ วันตาย แลทรางแดงเมื่อขึ้นในนาภีนั้น ก็สำแดงออกมาปากก่อนเป็นดังนี้ ****** ขึ้นแต่ต้นลิ้นออกมาปากให้ปากแดงแลเหงือกแดง แต่ต้นกรามทั้งสองข้างออกมาหน้าฟันทั้งสองข้างนั้น ประจบกันแล้วจึ่งจะตั้งยอดอยู่ที่หน้าฟัน ๓ ยอดเป็นดังนี้ ****** ครั้นได้ ๙ เดือนไปจน ๑๑ เดือน จึ่งทรางในหัวเหน่าก็ขึ้นสันข้างในเป็นดังนี้ ****** แล้วจึ่งบริวารนั้นก็ขึ้นมาตามลำไส้บ้าง และขึ้นในเนื้อทั่วสรรพางค์กาย ขึ้นในลำไส้ในกระเพาะเข้าเปนดังนี้ ****** ถ้าขึ้นสันข้างในแลสองชายโครง แลขึ้นชายตับให้ลงท้องก็ดี ให้อาเจียนอาหารก็ดีแลอยากน้ำนักก็ดี ให้ตกโลหิตก็ดี เมื่อได้ขวบ ๑ กับ ๓ เดือนก็ดี ได้ขวบ ๑ กับ ๖ เดือนก็ดี แลทรางนั้นก็ดาดขึ้นมา จับลำฅอ แลออกจับหูจับตาขึ้นจับกระหม่อม ให้ทรุดและผอมแห้งหงอยไป น้ำแลนมนั้นกินมิได้ แลร้องไห้เสียงแหบ ขี้ตากลมอยู่ แลให้ฟันนั้นบางแลนั่งเข่าถึงเพียงหู ถ้าขึ้นดังนั้นให้ตามัว แลหางตาทั้งสองข้างนั้นเหลือง เมื่อได้ขวบหนึ่งก็ดี สองขวบก็ดี แลเมื่อจะใกล้ตายทรางนั้นก็แสดงที่ตะโพก แลขาทั้งสองข้าง แลที่กลางหลังแลหัวอกแลเนื้อตัว อันแรกออกมานั้นให้เปนเม็ดแดงดังสีชาด แล้วแตกไหม้ลงลามออกไปเปนดังไฟลนตั้งออกเปนขอบ ครั้นเปนดังนี้แล้วจึ่งทรางกาลชื่อนิลบัตรนั้นขึ้นมาในลำฅอสามยอด เปนดังนี้ ****** ครั้นขึ้นดังนี้ แล้วจึ่งลอองทรางนั้นก็สำแดงออกมาปาก แลขึ้นลิ้นเปนไข่ออกมาดังนี้ ****** จึ่งขึ้นดาดออกมาเต็มทั้งปาก ถ้าแพทย์เห็นดังนี้แล้วพึงรู้เถิด ว่าจะตายในสองวันสามวันนั้นเปนกำหนด อันว่าทราง ๑๓ แม่นี้บังเกิดแก่กุมารผู้ใด ย่อมเปนสำหรับกรรมของกุมารผู้นั้น
อันว่าทรางไฟนั้นดวงดังนี้ ****** แลเมื่อแรกออกจากครรภ์มารดานั้น เมื่ออยู่ในเรือนไฟเขม่าขึ้นแล้วแต่ในเรือนไฟแล้วแลหายไป จนได้ ๓ เดือน จึงทรางมาขึ้นตะโพกข้างขวานั้น ๕ ยอด ถ้าผู้หญิงข้างซ้าย ๓ ยอด ขึ้นกลางเท้าทั้งสองข้างๆ ละ ๒ ยอดเปนดังนี้ ****** ครั้นได้ ๓ เดือนกับ ๑๕ วันทรางอันอยู่ในที่กลางใจเท้าก็จมลง แล้วก็เลื่อนขึ้นมาถึงแข้งเปนดังนี้ ****** บริวารทั้ง ๕๐ ยอดนั้น ครั้นแม่ขึ้นถึงต้นขาแล้วก็กระจายไปขึ้นเท้าข้างซ้าย ๑๕ ยอด แลขึ้นชิดกระดูกทุกข้อกระดูก กระทำให้เจ็บเมื่อยขบ ให้ตัวร้อนให้ร้องไห้แต่ตวันบ่ายไปจนดึก แลนอนน้อย เมื่อได้ ๓ เดือนจึ่งทรางนั้นก็สำแดงออกมาให้เท้าเย็นตัวนั้นพรุนขึ้นเปนทรายซัด แลให้คันทั่วทั้งตัวแล้วหายไป เมื่อได้ ๓ เดือนปลาย ให้ผุดออกมาแขน, ขา, แข้ง, ก็ดี ให้หนังนั้นแห้งไหม้ดำดุจไฟลน ถ้าเปนดังนั้นตลอดออกมาแต่เท้าขึ้นไปจนเอว ครั้นว่าขึ้นมาถึงบั้นเอวก็ตายแล เมื่อจะใกล้ตายนั้นขึ้นในลำขาเปนดังนี้ ****** ขึ้นในหัวเหน่าเปนดังนี้ ****** ขึ้นที่ในนาภีนั้นเปนดังนี้ ****** ถ้าแพทย์เห็นดังนี้ไซ้ให้วางยาจงดีลำบากนักรักษามิได้ตายแล
ถ้าแพทย์ผู้ใดจะรักษาให้ดูปากแลลิ้น แลให้รู้ว่าหละแห่งทราง อันกำเนิดหละแห่งทรางนั้นมีอยู่ ๙ ประการ คือยอดเหลืองประการ ๑ ยอดแดงประการ ๑ ยอดดำดุจน้ำหมึกประการ ๑ ยอดเขียวดุจใบไม้เปนสายโลหิตอยู่ในประการ ๑ ยอดดำดังสีนิลประการ ๑ ยอดดังสีลูกหว้าห่ามประการ ๑ ยอดดังสีครามประการ ๑ ยอดขาวประการ ๑ ให้รักษาดูตามธรรมเนียมทรางนั้นเถิด อนึ่งขึ้นแดงไปทั้งปากร้ายนักให้วางยาจงดื อนึ่งขึ้นเต็มไปทั้งลิ้นแลสีนั้นเหลืองชื่อลอองพระบาท ถ้าขึ้นยอดนั้นเหลืองดังเมล็ดเข้าโภชน์ชื่อแสงพระจันทร์ เมื่อขึ้นนั้นให้ลงท้องแลตาแขง ยาแก้ทรางแสงพระจันทร์ ท่านให้เอาเทียนดำ ๑ สารส้ม ๑ ดีปลี ๑ รวมยา ๓ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงเอาน้ำลูกมะแว้งเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะแว้งทาทรางแสงพระจันทร์หาย
ถ้าทรางนั้นขึ้นยอดแดงชื่ออุไทยกาล เมื่อแรกขึ้นนั้นกระทำพิษให้ตาเหลือก ชักเท้างอ, มืองอ, นอนถีบให้อุจาระปัสสาวะมิออก ยาแก้ทรางอุไทยกาล ท่านให้เอาพิมเสน ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ สะค้าน ๑ กระเทียม ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำนมโคทาหาย
ถ้าขึ้นยอดนั้นดำ ชื่อฝอยไฟ ขึ้น ๓ วันให้เจ็บหลังแลทั่วตัวให้หายใจนั้นหอบขึ้น ยาแก้ทรางฝอยไฟ ท่านให้เอาดินประสิวขาว ๑ เปลือกทองหลางใบมน ๑ ใบระงับพิษ ๑ เทียนดำ ๑ หางจรเข้ ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันตำเปนผงเอาน้ำมะพร้าวนาฬีเกเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายน้ำทาก็ได้ชโลมก็ได้หายแล
ถ้ามิฟังท่านให้เอา ใบหนาด ๑ ดอกจันทน์ ๑ พิมเสน ๑ น้ำประสานทอง ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันตำบดปั้นแท่งไว้ ละลายน้ำเกลือน้ำเล้าก็ได้ ทาปากกุมารหายดีนัก
ถ้าขึ้นยอดนั้นเขียวดังใบไม้เปนสายโลหิตแลนอยู่หน่อยหนึ่งนั้น ครั้นถึง ๕ วันให้ท้องขึ้นแลลงท้อง แลฝีปากนั้นแห้ง ร้องไห้เสียงแห้ง ถ้จะแก้ท่านให้เอาใบน้ำเต้า ๑ ใบผักไห่ ๑ ใบประดู่ ๑ ใบผักเข้า ๑ ลูกมะคำดีควาย ๑ จันทน์หอม ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันตำบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำเหล้าชะโลม แล้วจึงทำยาทาปากให้ทาต่อไป
ยาทาปาก ขนานนี้ ท่านให้เอาเทียนดำ ๑ ใบหนาด ๑ ดินประสิวขาว ๑ พริกไทย ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำเหล้าทาปากหายแล
ถ้าขึ้นฅอท่านให้เอาใบมะกล่ำเครือ ๑ ชะเอม ๑ บดละลายน้ำผึ้งกินหาย
ถ้าขึ้นยอดนั้นดำดังสีนิล ชื่อว่านิลกาฬ ขึ้นได้วัน ๑ แปรเป็นนิลไฟ ขึ้นได้ ๒ วันแปรเป็นนิลเพ็ชร์ย่อมเป็นคู่กันทั้ง ๒ ข้าง ถ้านิลกาฬขึ้นได้ ๓ วันก็ให้ตายครึ่งตัวอยู่แล้วแลร้องไห้มิได้เลย ยาแก้ทรางนิลกาฬ ท่านให้เอา ลูกสารพัดพิษ ๑ รากหนาด ๑ เปลือกมะกรูด ๑ ใบคนทีสอ ๑ รากผักโหมหิน ๑ เปลือกทับทิม ๑ การบูร ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันบดทำแท่งไว้ ละลายน้ำนมโคทาปากหาย
ถ้ามิฟังขนานนี้ ท่านให้เอาใบถั่วแระ ๑ กานพลู ๑ น้ำประสานทอง ๑ รากกล้วยตีบ ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน เอาน้ำใบตำลึงตัวผู้เปนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายน้ำท่าแซกเปรียงพระโคหน่อยหนึ่ง ทาปากหายดีนัก
ยาชโลมสำหรับดับพิศม์ ขนานนี้ ท่านให้เอาใบระงับทั้ง ๒ หนึ่ง ใบตำลึงตัวผู้ ๑ โคกกระออม ๑ หญ้าน้ำดับไฟ ๑ จันทน์หอม ๑ ใบชะบา ๑ ใบฝักเข้า ๑ ข้า ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันบดทำแท่งไว้ ชโลมแก้พิษทรางดีนัก
ยาชื่อกัลยาทิคุณ ขนานนี้ ท่านให้เอากฤษณา ๑ กระลำพัก ๑ ขอนดอก ๑ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ โกฐเชียง ๑ โกฐหัวบัว ๑ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กานพลู ๑ กระวาน ๑ เนระภูสี ๑ ชาดหรคุณ ๑ ชะเอมเทศ ๑ พิมเสน ๑ อำพันทอง ๑ รวมยา ๑๘ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงเอาน้ำดอกไม้เปนกระสายบดทำแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้เทศน้ำดอกไม้ไทยก็ได้ กินแก้ตานโจรอันกระทำให้เชื่อมมึนแลกินอาหารมิได้ ย่อมให้หลับตาซึมอยู่นั้นหายวิเศษนัก
ยาชื่อเขียวน้อย ขนานนี้ ท่านให้เอาใบระงับพิษ ๑ ใบน้ำเต้า ๑ ใบหนาด ๑ ใบกระเม็ง ๑ ใบเสนียด ๑ ใบอังกาบ ๑ ตรีกฏุก ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดทำแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากินตามกำลังกุมาร กินเข้าได้ แลห้ามตานโจรอันทำให้เจ็บท้องแลลงท้องนั้นหายแล
ยาชื่อมหารส ขนานนี้ ท่านให้เอาลูกโหรพา ๑ ลูกมะขามป้อม ๑ ลูกผักชี ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐหัวบัว ๑ โกฐสอ ๑ น้ำประสานทอง ๑ สานส้ม ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละส่วน เอาชะเอมเทศ ๒ ส่วน รวมยา ๙ สิ่งนี้ตำเปนผงบดปั้นแท่งไว้ ถ้าจะทาปากกุมารแก้ทรางขึ้นลิ้นแลแก้ตกมูกเลือดละลายน้ำเหล้ากิน ถ้าจะแก้ปวดมวนละลายน้ำกระทือหมกไฟกิน ถ้าจะแก้ลงละลายน้ำเปลือกมะเดื่อกิน ถ้าจะแก้ทุเลาละลายน้ำใบกระเพรากิน แก้ตานทรางทั้งหลายหายสิ้นดีนัก
ยาชื่อสังขสมุทัย ขนานนี้ ท่านให้เอาแมลงมุมตายทราก ๑ น้ำประสานทอง ๑ ใบกระเพรา ๑ ลูกกระวาน ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน เอาน้ำเหล้าเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ ละลายน้ำท่าทาปากกุมารทั้งหลายหายแล
ยาน้ำมัน ขนานนี้ ท่านให้เอาขี้วัวสด ๑ ใบพลูแก ๑ กระเทียม ๑ ยาดำ ๑ ฝิ่น ๑ ดีงูเหลือม ๑ น้ำมันงา ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน หุงให้คงแต่น้ำมัน จะกินหรือทาก็ได้แก้ทรางขึ้นปากแลลิ้นหายแล
ยาน้ำมันขนานนี้ ท่านให้เอาสมอเทศ ๑ สมอไทย ๑ สมอพิเภก ๑ ใบมะระ ๑ ใบนมพิจิตร์ ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน น้ำมันงาเอาแต่พอควร หุงให้คงแต่น้ำมันจะกินหรือทาก็ได้ ถึงเหน้าเปื่อยเหม็นเปนประการใดก็หายสิ้นวิเศษนัก
ยาชื่อเหลืองน้อย ขนานนี้ ท่านให้เอาพริก ๑ ขิง ๑ กระเทียม ๑ หอมแดง ๑ ไพล ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ดินประสิวขาว ๑ สุพรรณถันแดง ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันเอาน้ำมะนาวเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากินแก้ตานทรางหาย
ยาชื่อเหลืองใหญ่ ขนานนี้ ท่านให้เอาพริก ๑ ขิง ๑ ข่า ๑ กระชาย ๑ หอม ๑ กระเทียม ๑ กระทือ ๑ ไพล ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เมล็ดผักกาด ๑ เนรภูสี ๑ สังกรณี ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ รวมยา ๑๔ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน เอาน้ำเหล้าเปนกระสายบดทำแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากินแก้พิษฝีดาด แลฝีดวงเดียวแลตานทรางแลตานโจรแลลอองเขม่าโทษร้ายทั้งปวงหายสิ้นดีนัก
ยาแก้ตานทรางแลตานขะโมย ขนานหนึ่งท่านให้เอาบอระเพ็ด ๑ ใบคนทีสอ ๑ ใบกระเพรา ๑ ใบอังกาบ ๑ ใบพลูแก ๑ ไพล ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันบดทำแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากิน แก้ตานทรางแลตานคะโมยหายสิ้นวิเศษนัก
ยาแก้ทรางแดง ขนานหนึ่งท่านให้เอา กำมะถันแดง ๑ ยาดำ ๑ ดินประสิวขาว ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ ใบขัดมอน ๑ ใบตานหม่อน ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดทำแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากินแก้ทรางแดงหาย ยาขนานนี้พระอาจาริย์ท่านสรรเสริญไว้ว่าดีนัก
ยาชื่อเบ็ญจปัตร์ ขนานนี้ท่านให้เอา จุณสี ๑ น้ำประสานทองสตุ ๒ กะปิเผาไฟ ๓ เกลือขั้ว ๔ รวมยา ๔ สิ่งนี้ตำเปนผง เมื่อบดรำหัดพิมเสนทำแท่งไว้ ถ้าทรางแดงแลทรางอันใดๆ ก็ดีที่หนักนั้นให้กวาดดูด้วยยานี้ ถ้ากวาดดูไม่รากไม่ได้เลยถ่ายเดียว ถ้ากวาดเข้าไปแลรากออกมาในทันใดนั้นมิตายเลย ให้แก้ด้วยสรรพคุณยาทั้งหลาย ยักย้ายไปตามกระบวนนั้นเถิด
พระอาจาริย์ท่านกล่าวมาในคัมภีร์ปฐมจินดาผูก ๒ ว่าด้วยลักษณะแผนรูปแลลักษณะสัตรี แลปักษีชาติเกิดประเภท แลดวงทรางทั้งหลายจนถึงปักษีเข้า แลปีศาจกระทำโทษ ๓ ประการ แลลักษณทรางแดง ทรางโจร ทรางไฟ แลทรางนิลปัฏมาเกิด แลดวงทรางทั้งหลายนั้น ก็จบบริบูรณ์โดยสังเขปแต่เพียงนี้
สิทธิการิย จะกล่าวกำเนิดทรางทั้งปวง อันเกิดแก่กุมารแลกุมารีทั้งหลาย ให้แพทย์ทั้งปวงพึงรู้ลักษณะโดยสังเขปดังนี้
ว่าด้วยกำเนิดทรางไฟ ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดา วันอาทิตย์ทรางไฟเปนเจ้าเรือน อันว่าลักษณะทรางไฟนั้น ในเมื่อครรภ์มารดาได้ ๓ เดือน มารดามักให้เปนพรรดึก แลให้ขัดเบาๆ เปนโลหิตแลมักจุกเสียด เอ็นย่อมชักให้มือสั่น ให้ครั่นเนื้อตัว ให้ผอมเหลืองให้เดินไกลมิได้ ให้ขัดหัวเหน่าแลท้องน้อย ให้สลักตะคาดเจ็บตะโพกเปนกำลัง แลให้อยากของหวานเปนกำลังดังนี้ แลลักษณะทรางไฟมีแม่ ๔ ยอด เมื่อคลอดจากครรภ์มารดานั้นเขม่าขึ้นแต่ในเรือนไฟ ครั้นได้ ๗ วันก็หายไปด้วยแม่ทรางไฟนั้นขึ้นฝ่าเท้าข้างขวา ๓ ยอด ขึ้นข้างซ้ายยอด ๑ ถ้าผู้หญิงขึ้นข้างซ้าย ๓ ยอด มีบริวาร ๔๐ ยอด ขึ้นมาลำขา ๒ ยอด ลำแขน ๒๐ ยอดบ้าง เมื่อออกจากเรือนไฟได้ ๓ เดือน แม่ทรางขึ้นอยู่ในใจเท้ายอด ๑ เมื่อได้ ๔ เดือนนั้นให้เท้าฟกจึ่งให้กินเข้าแลนมมิได้ มักชวนนอนนาน ครั้นได้ ๖ เดือนจึงขึ้นมาอิกยอด ๑ จึ่งเปน ๒ ยอดด้วยกัน แลตั้งยอดขึ้นข้างนอกเนื้อดุจลูกหว้าห่ามแลมาได้ ๖, ๗, ๘, ๙, วัน ๑๐ วันบ้าง แล้วก็ดาดหายไป ครั้นได้ ๘ เดือนขึ้นอิกยอด ๑ ประจบกันเปน ๓ ยอด ขึ้นอยู่ข้อเท้า ครั้นได้เก้าเดือนแม่ทรางกำเนิดขึ้นมายอด ๑ จึงเปน ๔ ยอดด้วยกันมีบริวาร ๔๐ ยอด แล้วกระจายออกมาขึ้นกลางแข้งกลางขาแลเข่าบ้าง จึ่งตั้งยอดแดงดังผลมะไฟ ขอบนั้นก็แดงแลด้านลงลามออกไปดังไฟไหม้ แลหลังนั้นพุพองขึ้นแล้วเกลื่อนเข้าหากัน ครั้นสุกออกพร้อมกันก็ให้ปวดแต่หลังเท้าถึงแข้งลำขาตะโพกแลบั้นเอวก็ดี ถ้าแลแพทย์เห็นดังนี้อย่าให้รักษาเลย ด้วยแม่ทราง ๔ ยอดนั้นขึ้นในนาภีจึงเปื่อยออกดังหัวบุก เปื่อยลงมาเอาหัวเหน่าแลปากทวารหนัก แลกระเพาะมูลหนัก แลลามไปรอบสดือ จึงทำให้ตกมูกตกโลหิตตกหนอง แล้วให้ลงเปนน้ำส่าเหล้า น้ำล้างเนื้อ น้ำคาวปลา แลน้ำไข่เหน้า ด้วยแม่ทรางนั้นข้ามมาตามไส้อ่อนไส้แก่ แล้วก็เข้าจับหัวตับตัวปอด จึงแสดงออกมาตามทวารจึงมีบริวารทำให้เจ็บแสบให้ร้อนดุจไฟอันมีพิศม์ เมื่อจะตายให้ฝ่ามือแลเท้าแดงดังลูกนก อันว่าลักษณะทรางไฟเกิดพร้อมดังนี้แล้วเมื่อใด ท่านกำหนดไว้แต่ใน ๘ วัน ๙ วัน ๑๐ วันหรือ ๑๑ วัน กุมารผู้นั้นจะตายเปนอันเที่ยง
อันว่ากุมารกุมารีผู้กำเนิดวันอาทิตย์ แลปากกุมารนั้นจึ่งเขม่ามาขึ้นเพราะเสมหะแลกำเดากล้า จึงให้มีพิศม์ให้ร้อนภายใน พิศม์นั้นก็เกิดเปนเขม่าภายใน แลเกิดเปนทรางแลเขม่าภายในเพราะโลหิตแลเสมหะระคนกัน จึ่งให้กินเข้าดื่มน้ำแลนมมิได้ เพราะโลหิตแลเสมหะเปนกำลัง บางทีเสมหะเหน้าจึงให้ตกมูกตกเลือด บางทีเปนพยาธิต่างๆ ถ้าจะแก้ให้เอายาขนานนี้แก้ก่อน
(๑) ยาแก้ทรางไฟขนานนี้ ท่านให้เอาว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ เนรภูสี ๑ เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ ชะเอมทั้งสอง หนึ่ง ใบมะกล่ำเครือ ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ตัวร้อนแก้ตานทรางทั้งปวง ทำแท่งก็ได้ละลายน้ำเหล้ากิน แก้ตกมูกตกเลือดดีนักแล
(๒) ยาแก้ทรางไฟขนานนี้ ท่านให้เอาหญ้าเกล็ดหอย ๑ ใบสันพร้าหอม ๑ ใบพุงดอ ๑ เชือกเขาไฟ ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้ตำเปนผงเอาน้ำประคำดีควายเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายน้ำท่าแซกดีงูเหลือม กินก็ได้ทาก็ได้วิเศษนัก
(๓) ถ้ามิฟังขนานนี้ท่านให้เอา ลิ้นทเล ๑ ฆ้องสามย่าน ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เข้าสารข้างครก ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้บดชะโลมแก้พิศม์ทรางไฟดีนัก
(๔) ถ้ามิฟังขนานนี้ ท่านให้เอา ใบน้ำเต้า ๑ ใบรงับพิศม์ ๑ ใบกระทุงหมาบ้า ๑ ใบสวาด ๑ ใบกระเพรา ๑ ใบเสนียด ๑ ใบมะเฟือง ๑ ลูกปราย ๑ ลูกพิลังกาสา ๑ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ การพลู ๑ เทียนแดง ๑ น้ำประสานทอง ๑ รวมยา ๑๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงบดทำแท่งไว้ละลายน้ำท่าแซกน้ำประสานทอง กินแก้สารพัดพิศม์ดีนัก
(จบลักษณะทรางไฟแต่เท่านี้)
สิทธิการิยะ จะกล่าวกำเนิดทรางน้ำต่อไป ตามลำดับโดยสังเขป อนึ่งถ้ากุมารกุมารีผู้ใด คลอดจากครรภ์มารดาวันจันทร์ กำเนิดทรางน้ำเปนเจ้าเรือน อันว่าลักษณะทรางน้ำนั้นในเมื่อครรภ์มารดาตั้งขึ้นได้ ๓ เดือนนั้น มารดามักให้ปวดศีศะแลเจ็บนม แล้วให้อยากของอันหวาน แลให้เมื่อยแขนทั้งสองข้าง ให้หูหนักตาฟางมักเปนลมให้มึนให้ตึง แลให้รากให้กระหายน้ำเปนกำลังไปจนกำหนดคลอด อันว่าลักษณะทรางน้ำนั้นโตประมาณเท่าใบพุดทรา มีสีอันแดงดุจลูกผักปลังห่ามขึ้นหลังแลราวข้าง ขึ้นแขนแลตามทรวงอกก็ดี ทรางน้ำนี้หาแม่มิได้ ถ้าเห็นขึ้นมาดังกล่าวไว้นี้ ท่านว่ามิตายเลย ให้แพทย์พึงพิจารณาดูจงเลอียดเถิด ถ้าจะแก้ให้เอายาขนานนี้แก้ก่อน
(๑) ยาแก้ทรางน้ำขนานนี้ ท่านให้เอาใบผักคราด ๑ ใบผักเปด ๑ ใบสวาด ๑ ใบสมี ๑ ว่านน้ำ ๑ น้ำประสานทอง ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงบดทำแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากินดีนัก ได้หายมามากแล้ว
(๒) ถ้ามิฟังขนานนี้ท่านให้เอา ใบแมงลัก ๑ ใบหนาด ๑ เทียนดำ ๑ เปลือกโพบาย ๑ ดีปลี ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากันตำเปนผง บดทำแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากินหาย
(๓) ถ้ามิฟังขนานนี้ท่านให้เอา เปลือกมะเดื่อ ๑ ใบทองพันชั่ง ๑ ลูกจันทน์ ๑ ลูกพิลังกาสา ๑ ลูกสารพัดพิศม์ ๑ ลูกมะคำดีควาย ๑ พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงบดทำแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากินหาย
(๔) ถ้ามิฟังขนานนี้ท่านให้เอา ลูกปราย ๑ ลูกราชดัด ๑ ลูกสารพัดพิศม์ ๑ ลูกพิลังกาสา ๑ น้ำประสานทอง ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาสิ่งละ ๒ สลึง โหราเดือยไก่สองสลึง พริกไทย ๑ เฟื้อง เปนยา ๑๑ สิ่งด้วยกัน ตำเปนผงบดทำแท่งไว้ละลายน้ำเหล้ากินแก้ทรางน้ำแลทรางทั้งปวงวิเศษนัก
(จบลักษณะทรางน้ำแต่เท่านี้)
สิทธิการิยะ จะกล่าวลักษณะกำเนิดทรางแดงต่อไปตามลำดับเรื่องโดยสังเขป อนึ่งถ้ากุมารกุมารีผู้ใด คลอดจากครรภ์มารดาวันอังคาร กำเนิดทรางแดงเปนเจ้าเรือน อันว่าลักษณะทรางแดงนั้น ในเมื่อครรภ์มารดาได้สามเดือนนั้น ให้มารดาเกิดเปนลม จุกเสียด ให้วิงเวียน ให้หอบพักแลราก ให้เมื่อยมึนเปนกำลัง ให้มือแลเท้าบวม แลให้นอนมิหลับ ลักษณะทรางแดงมีแม่นั้น ๖ ยอด อยู่ในกระหม่อม ๓ ยอด อยู่กลางสันหลัง ๓ ยอด มีบริวารอยู่ ๗๒ ยอด เมื่ออยู่ในเรือนไฟหาเขม่ามิได้ เหตุแม่ทรางนั้นเลื่อนขึ้นมาเกิดเพดาล ข้างบนนั้น ๑ ยอด ๒ ยอด ๓ แล ๔ ยอด ๕ ยอด ก็ดี จึ่งไม่มีเขม่าในเรือนไฟ ครั้นออกไฟแล้วจึ่งเขม่าตานทรางนั้นมีมา ครั้นถ้วน ๓ เดือนแม่ทรางจึ่งลงมาจากกระหม่อมยอด ๑ ขึ้นสันหลังยอด ๑ เปน ๒ ยอดด้วยกัน จึงสำแดงออกมาที่ฅอแลคาง ที่ขาหนีบแลรักแร้ข้างนอกแลทวารหนักก็ดี ยอดนั้นแดงคือทรางแดงสำแดงออกมา ให้ลำบากแก่กุมารกุมารีทั้งปวงนั้น จึ่งทำให้ลงแลรากให้กระหายน้ำ แลเชื่อมมึนมีพิศม์ให้ไอแลฅอแห้ง ให้ผอมเหลืองให้ตกมูกแลเลือด กินเข้าแลดื่มน้ำนมมิได้ ถ้าแพทย์เห็นดังนี้แล้วให้พิจารณาดู ให้รู้จักว่าตัวผู้แลตัวเมีย แลลักษณะเปนแลตายร้ายแลดีทั้งปวงให้ประจักษ์แจ้ง ถ้าแพทย์จะรักษาจงให้ยาที่ควรแก่โรคจึงจะหาย ถ้าวางยาผิดแลมิต้องด้วยโรคแล้ว ใน ๙ วันกุมารกุมารีผู้นั้นจะลำบากยิ่งนัก ถ้าแพทย์ผู้ใดเรียนคัมภีร์แลมิได้เรียนคัมภีร์นั้นก็ดุจกัน ถ้าจะรักษาให้รักษาจงดี ถ้าจะเจรจาก็ให้เจรจาจงดี ในเมื่อได้ ๓ เดือนนั้นแม่ทรางลงอิกยอด ๑ เมื่อได้ ๖ เดือนลงอิกยอด ๑ แต่ ๙ เดือนไปจนถึง ๑๑ เดือนลงอิกยอด ๑ ทั้งนี้คือทรางที่กระหม่อม ๑ บอกไว้ให้แพทย์พึงรู้ทรางซึ่งลงมานั้นคือทรางยอดเอกลงมาเกิดเปน ๖ ยอดด้วยกัน ทรางยอดเอกนั้นลงมาให้มีพิศม์เจ็บปวดเปนกำลัง ให้แพทย์รักษาจงดี ถ้าไม่รู้จักรักษาตายเปนเที่ยง ถ้ารู้รักษามิตาย ถ้าจะวางยาอย่าให้วางยารุยาผาย ถ้าจะรักษาสืบไปเมื่อน่านั้นยากนัก ครั้นได้ขวบ ๑ จึ่งทรวงยอดเอกหลบเข้าไปขึ้นในสดือเหนือสดือนั้นยอด ๑ ครั้นได้ขวบ ๑ กับ ๓ เดือนแม่ทรางจึ่งหลบเข้าไปตามกัน ขึ้นในสดืออิก ๒ ยอดด้วยกัน ครั้นได้ขวบ ๑ กับ ๖ เดือน หลบเข้าไปขึ้นในสดืออิกเปน ๓ ยอด ครั้นได้ขวบ ๑ กับ ๘ เดือน หลบเข้าไปในสดือเปน ๔ ยอด ครั้นได้ขวบ ๑ กับ ๑๑ เดือน หลบเข้าไปในสดือเปน ๕ ยอด ครั้นได้ ๒ ขวบกับ ๒ เดือน หลบเข้าไปในสดือเปน ๖ ยอด ในเมื่อเข้าพร้อมกันดังนี้แล้ว จึ่งบริวารทรางแดง ๗๒ ยอดนั้นก็ขึ้นแกมแม่ในกระเพาะน้ำ แลลำไส้อ่อนไส้แก่ ในหัวเหน่าแลสันหลังแลคางก็ดีแลขึ้นในราวข้างทั้ง ๒ ขึ้นในอกแลในฅอแลในลิ้นก็ดี ให้เจ็บทั่วสรรพางค์ ถ้าแลขึ้นหัวเหน่าแลกระเพาะเยี่ยวนั้น ให้ขัดอุจาระแลปัสสาวะ ขึ้นไส้แก่ให้ลงท้อง ขึ้นไส้อ่อนให้เยี่ยวดัง ขึ้นราวข้างทั้ง ๒ ให้ตัวร้อน ขึ้นสันหลังข้างในให้นอนมิหลับ ขึ้นกระเพาะเข้าให้ราก ขึ้นกระเพาะน้ำให้กระหายน้ำนัก ขึ้นฅอให้ไอฅอแห้ง ขึ้นตาให้ตาซม ขึ้นปากให้ปากแดง ขึ้นหูให้หูเหน้า อันว่าลักษณะทรางแดงตัวผู้แลตัวเมีย ถ้าบุคคลผู้ใดจะเปนแพทย์ ให้รู้จักดังกล่าวมานี้ คือขึ้นมาในรักแร้ ถ้าผู้ชายหลบเข้าข้างขวา ถ้าผู้หญิงหลบเข้าข้างซ้าย ครั้นสิ้นกำหนดทรางแดงตัวเมียแล้ว จึ่งทรางแดงตัวผู้มาบังเกิด ผุดออกที่รักแร้ทั้ง ๒ ข้างๆ ละยอดจึ่งตาย อันว่าลักษณะทรางแดงกำหนดแต่ใน ๓ เดือนจนถึง ๙ เดือน ไปจนขวบ ๑ กับ ๙ เดือน จึงเข้าไปพร้อมกัน แลทำให้ตกมูกตกเลือดแลตกหนอง คือม้ามย้อย ให้ตัวร้อน ให้ผอมเหลือง แลอุจาระเหลืองเยี่ยวเหลือง ให้จุกเสียด เสมหะฟูมออกมาทั้งซ้ายแลขวา แลสูนย์กลางดี ก็ให้มือแลเท้ากำ ถ้าแพทย์เห็นดังนี้ให้ต้องดูที่สดือ ถ้าหย่อนลงมาข้างขวาซ้ายแลสูนย์กลางก็ดี ให้แพทย์แก้จงดี ถ้าไม่เห็นดังนี้ คือลมกำเนิดอันชื่อว่าอุตธังคมาวาต ให้ระวังในไฟไปจน ๓ เดือนจึงจะหายไปเอง ถ้าแพทย์จะให้กินยาแลเสียผีมิหายเลย แล้วจึ่งลงมาจากสดือ แลสีข้างแลยอดอกลงมาตั้งอยู่ในสดือ จึ่งเรียกว่าลมกองใหญ่พัดออกจากสดือ แล่นขึ้นตามเส้นเอ็นเลือดแลเสมหะขึ้นชิดกระดูกลันหลัง มาถึงยอดอกแลลำฅอ แล้วจึ่งส้านออกไปทางหู, จมูก, ทางกระหม่อม แพทย์พึงรู้เถิด ถ้าเปนเดือนขึ้นตาย ถ้าเปนเดือนแรมมิตายเลย สมมุติว่าตระบองราหูก็ว่า มารทะลุนก็ว่า อัศวมุขีก็ว่า ตะพั้นไฟก็ว่า สมมุติชื่อต่างๆ ดังนี้ หญิงชายเปนดุจกัน ถ้าจะแก้ให้เอายาขนานนี้แก้ก่อน
(๑) ยาแก้ทรางแดงขนานนี้ ท่านให้เอา บรเพ็ด ๑ เปลือกมะตูม ๑ หอมแดง ๑ การบูร ๑ พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ กระเทียม ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำสุรากินหาย
(๒) ถ้ามิฟังขนานนี้ ท่านให้เอา โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ เทียนขาว ๑ จันทน์หอม ๑ ใบชุมเห็ด ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำปูนใสเปนกระสายบดปั้นแท่งไว้ ละลายสุรากินแก้ทรางแดงทรางป่วงหาย ถ้าจะชโลมแซกพิมเสนชโลมดีนัก
(๓) ถ้ามิฟังขนานนี้ ท่านให้เอาผักหวานบ้าน ๑ ใบทับทิม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ แก่นมะทราง ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำสุรากินหาย
(๔) ถ้ามิฟังขนานนี้ ท่านให้เอาบระเพ็ด ๑ ใบกระเพรา ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ผลกระวาน ๑ กานพลู ๑ ฝาง ๑ ฝิ่น ๑ เบ็ญจกานี ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ เมื่อจะกินแซกดีงูทั้งกินทั้งชะโลมแก้ทรางแดงแลสารพัดทรางทั้งปวงหายดีนัก
(๕) ถ้ามิฟัง เอายาแดงใหญ่ขนานนี้ท่านให้เอากำมถันแดง ๑ ภิมเสน ๑ กฤษณา ๑ โกฐทั้งห้า เทียนทั้งห้า ดอกจันทน์ ๑ รากไคร้เครือ ๑ ชเอมเทศ ๑ ชาตก้อน ๑ กำยาน ๑ โลดทนง ๑ สีเสียดเทศ ๑ สานส้ม ๑ สักขี ๑ สมอเทศ ๑ ว่านร่อนทอง ๑ เนรภูสี ๑ ตุมกาแดง ๑ รวมยา ๒๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาสุราเปนกระสายบดทำแท่งไว้ละลายสุราทั้งกินทั้งทา แก้ทรางแดงสารพัดทรางทั้งปวงหาย (จบลักษณะทรางแดงแต่เท่านี้)
สิทธิการิยะ จะกล่าวกำเนิดทรางสกอต่อไป ตามลำดับเรื่องโดยสังเขป ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาวันพุฒกำเนิดทรางสกอเปนเจ้าเรือน อันว่าลักษณะทรางสกอนั้น ในเมื่อครรภ์มารดาตั้งขึ้นได้ ๓ เดือน มารดามักให้จุกเสียด ครั้นได้ ๕ เดือนมักให้ราก ครั้นได้ ๗ เดือนมักให้บวมเท้าถึงต้นขา ให้ขัดตะโพกทั้งสองกินอาหารมักให้ขม ให้พรึงเปนเม็ดยอดขึ้นทวารหนักทวารเบา แลให้เมื่อยไปทั้งตัวจนกำหนดคลอด อันว่าลักษณะทรางสกอนี้มีแม่ยอดขึ้นประจำในนาภีทั้ง ๔ ยอด เมื่ออยู่ในเรือนไฟ ๓ วันนั้น เขม่าจึงขึ้นมีบริวาร ๔๒ ยอดขึ้นกำกับแม่ทั้ง ๔ ยอดนั้นจึงบริวารข้างละ ๑๐ ยอดลงมาประจำอยู่ทวารหนัก ๔ ยอด ประจำอยู่ม้าม ๕ ยอด อยู่กระหม่อมยอด ๑ ครั้นออกจากเรือนไฟแล้วจึงเปนเขม่าตานเขม่าทราง เมื่อได้ ๓ เดือนจึงบริวารทั้งนั้นกระจายออกทั่วทั้งตัวแลลำไส้ แลทรางซึ่งประจำทวารหนัก ๔ ยอดนั้น มักให้เปนพรรดึกแลให้ขัดอุจาระให้ขัดปัสสาวะ แลทรางซึ่งประจำม้าม ๕ ยอดนั้น ก็กระจายออกยอดอกแล้วก็สำแดงออกมาที่ฅอที่ลิ้นที่ปากขึ้นอยู่ ๓ เดือน ถ้าแพทย์เห็นดังนี้แล้ว ให้พิจารณาดูให้รู้จักว่ากำเนิดทรางสกอวางยาจึงจะชอบโรค ถ้าแลมิรู้จักกำเนิดทรางสกอวางยามิต้องด้วยโรค ถ้าแลวางยาผิดเข้าไปเมื่อใด กุมารผู้นั้นก็จะแตกตายแต่ใน ๒ เดือนเปนอันเที่ยง อันว่าบริวารซึ่งอยู่ในนาภีนั้นกระจายออกตั้งท้องขึ้นจะประจบหากันในอก แลแม่ทรางซึ่งอยู่ในนาภีนั้นจึงเลื่อนขึ้นมา ๒ ยอด มาขึ้นเหงือกข้างล่างข้างละยอด เมื่อขึ้นมานั้นบริวารก็ตามขึ้นมา ๖ ยอด ๗ ยอดบ้าง ขึ้นน่าฟันแลเหงือกข้างบนข้างล่างบ้าง จึงทำให้ลงให้รากให้กระหายน้ำ แลให้เปนไข้ตัวร้อนให้เชื่อมให้มึนแลให้กระสับกระส่ายทั้งตัว อันว่าทรางที่อยู่ในกระหม่อมยอด ๑ นั้น ก็เลื่อนลงมาขึ้นสันหลังจึงเจ็บสันหลังให้ท้องขึ้น เมื่อได้ ๔ เดือนเปนที ๑ เมื่อได้ ๘ เดือนที ๑ ครั้นถ้วนกำหนดก็จมเข้าไปข้างในจึงทำให้ลงท้อง ตกมูกตกโลหิตตกหนองแล้วให้ตาเหลืองมูตร์เหลืองกินเข้ากินนมมิได้ ให้ท้องโรขี้คร้านกิน เมื่อได้ขวบ ๑ เปนที ๑ เมื่อได้ขวบ ๑ กับ ๖ เดือนเปนทีหนึ่ง เมื่อได้ขวบ ๑ กับ ๘ เดือนเปนที ๑ เมื่อได้ ๒ ขวบกับ ๑๐ เดือนประจบรวมเข้ากันเปนที ๑ จึ่งทำให้จุกเสียดผอมเหลืองให้เจ็บท้องกินเข้ากินน้ำกินนมไม่ได้ ถ้าเปนดังนี้แล้วเมื่อใดแม่ทรางสกอนั้นขึ้นพร้อมกันในนาภี จึ่งขึ้นตั้งในสดือนั้นยอด ๑ ขึ้นอยู่เหนือนาภีข้างบนข้างละยอดจึ่งทำให้จุกเสียด อันว่าบริวาร ๔๒ ยอดนั้นจึ่งรายกันขึ้นข้างโครงบ้าง ขึ้นข้างรักแร้บ้าง ขึ้นเส้นข้างในบ้าง ขึ้นสันหลังข้างในบ้าง ขึ้นไหล่รวบทั้ง ๒ บ้าง ขึ้นข้อศอกทั้ง ๒ บ้าง ขึ้นเข่าทั้งสองข้างจึ่งตั้งเปนโรคต่างๆ ดังนี้เท่ากำหนดอายุ มีกำหนดทรางสกออันเกิดแก่กุมารกุมารีทั้งหลาย เปนดังกล่าวมาให้แพทย์พึงรู้ ถ้าจะแก้ให้เอายาขนานนี้แก้ก่อนตามลำดับ
(๑) ยาแก้ทรางสกอขนานนี้ ท่านให้เอารากตะโหนด ๑ รากหมากเมีย ๑ รากชุมเห็ดเทศ ๑ ใบมะเฟือง ๑ ข่าอ่อน ๑ กระชาย ๑ พริกล่อน ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินหาย
(๒) ถ้ามิฟังขนานนี้ ท่านให้เอารากเล็บมือนาง ๑ รากมอลกอ ๑ (บางทีจะเปนรากมละกอ) สมุลแว้ง ๑ รากมะรุม ๑ สะค้าน ๑ ว่านนางคำ ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายสุรากินหาย
(๓) ถ้ามิฟังขนานนี้ ท่านให้เอาจันทน์ทั้งสอง รากทนดี ๑ รากผักโหม ๑ รากไคร้เครือ ๑ พริกไทย ๑ กระเทียม ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินหาย
(๔) ถ้ามิฟังขนานนี้ ท่านให้เอาเจ็ตพังคี ๑ พระยามือเหล็ก ๑ สมอเทศ ๑ กระลำภัก ๑ ขิงแห้ง ๑ ขอนดอก ๑ โกฐหัวบัว ๑ โกฐพุงปลา ๑ เปลือกไข่เหน้า ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายสุรากิน แก้ทรางสกอหายอย่าสนเท่ห์เลยได้ใช้มามากแล้ว (จบลักษณทรางสกอแต่เท่านี้)
สิทธิการิยะจะกล่าวกำเนิดทรางวัวต่อไป ตามลำดับเรื่องโดยสังเขป ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาได้วันพฤหัศกำเนิดทรางวัวเปนเจ้าเรือน อันว่าลักษณทรางวัวนั้น ในเมื่อครรภ์มารดาตั้งขึ้นได้ ๓ เดือนมักให้มารดาปากเปื่อยแลให้ลิ้นเปนยอดขึ้นมาข้างริมลิ้นข้างละ ๕ ข้างละ ๖ ยอด แลให้กินเผ็ดกินร้อนมิได้ ครั้นได้ ๖ เดือนก็ลามออกมากลางลิ้นจึ่งแตกระแหง แล้วให้ปวดแสบเปนกำลัง แล้วให้เปนบิดตกมูกตกโลหิต ต่อคลอดแล้วจึ่งหาย อันว่าลักษณทรางวัวนี้มีแม่ ๔ ยอด มีบริวาร ๔๐ ยอด เมื่ออยู่ในเรือนไฟ เขม่าตานเขม่าทรางขึ้นเต็มปากแล้วหายไป จึ่งให้พรึงขึ้นทั่วทั้งตัวดังยอดผดทำให้ตัวร้อนแลบิดตัว ครั้นจมลงไปก็ทำให้ลงท้อง ครั้นได้ ๓ เดือนจึ่งแม่ทราง ๔ ยอดนั้นก็มาขึ้นตั้งอยู่ปลายลิ้นยอด ๑ ขึ้นริมสองข้างลิ้นข้างละยอดขึ้นต้นลิ้นนั้น ยอดหนึ่งเปน ๔ ยอดด้วยกันคือแม่ทรางยอดเอก ครั้นได้ ๖ เดือนก็เลื่อนลงไปในนาภี จึ่งบริวารก็ลงมาขึ้นกระเพาะเข้า ๑๐ ยอด แลบริวาร ๔๐ ยอดนั้นก็ขึ้นในลิ้นในแก้มแม่ทรางยอดเอกนั้น จึ่งทำให้ลงให้อาเจียนให้กระหายน้ำ ครั้นได้ ๙ เดือนจึ่งทรางยอดเอกอยู่ปลายลิ้นนั้นก็ถอยลงไปขึ้นในนาภีข้างขวา บริวาร ๑๐ ยอดก็ลงไปขึ้นกะเพาะน้ำ จึ่งทำให้ลงให้อาเจียนให้กระหายน้ำ ครั้นได้ ๑๑ เดือน จึ่งแม่ทรางที่ขึ้นอยู่ริมลิ้นทั้ง ๒ ข้างนั้นก็เลื่อนลงมากับบริวาร ๒๐ ยอดขึ้นไส้แก่ยอด ๑ กับบริวาร ๑๐ ยอด ขึ้นไส้อ่อนยอด ๑ กับบริวาร ๑๐ ยอด แลยังบริวารอิก ๑๐ ยอดนั้นจึ่งลงไปขึ้นในหัวเหน่าใต้นาภี ครั้นได้ขวบ ๑ กับ ๖ เดือนจึ่งทำให้ตกมูกตกโลหิตเปนไปต่าง ๆ ถ้าแพทย์ผู้ใดจะรักษาให้พิจารณาดูให้รู้แท้ ว่าทรางวัวมาเกิดแก่กุมารกุมารีทั้งหลาย แลกำเนิดทรางวัวนั้นแต่ใน ๙ วัน ๑๐ วัน ถ้าจะแก้ให้เอายาขนานนี้แก้ก่อนตามลำดับโรค
(๑) ยาแก้ทรางวัวขนานนี้ ท่านให้เอาผลจิงจ้อ ๑ ผลหมอน้อย ๑ ผลหญ้าไต้ใบ ๑ เนรภูสี ๑ สมอเทศ ๑ นมวัวขัน ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ พริกไทย ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินหายแล
(๒) ถ้ามิฟังขนานนี้ ท่านให้เอาใบส้มซ่า ๑ ใบมะกรูด ๑ ใบมะเฟือง ๑ แห้วหมู ๑ ลูกเขยตาย ๑ สมอพิเภก ๑ รากชาพลู ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุราแซกดีงูเหลือมกินหายดีแล
(๓) ถ้ามิฟังท่านให้เอาผลหลาวหลก ๑ ผลกระวาน ๑ ผลพุมเรียง ๑ พริกไทย ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ น้ำประสานทอง ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินหาย
(๔) ถ้ามิฟังเอายาขนานใหญ่นี้ให้กิน ท่านให้เอาผลมะกอกเทศ ๑ ผลประคำดีควาย ๑ ผลตาลขโมย ๑ ผลมตูม ๑ เปลือกมรุม ๑ เบ็ญจกานี ๑ ดอกจันทน์ ๑ กานพลู ๑ รากหิงหาย ๑ ขอนดอก ๑ ชลูด ๑ รวมยา ๑๑ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากิน ถ้าจะชะโลมละลายน้ำดอกไม้ยาสำหรับทรางวัววิเสศนัก
(จบลักษณะทรางวัวแต่เท่านี้)
สิทธิการิยะ จะกล่าวกำเนิดทรางช้างต่อไป ตามลำดับเรื่องโดยสังเขป ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาวันศุกร์ กำเนิดทรางช้างเปนเจ้าเรือน อันว่าลักษณทรางช้างนั้นในเมื่อมารดามีครรภ์ได้ ๓ เดือน ให้ทวารเบานั้นพรึงขึ้นดังยอดผดแล้วให้คัน ครั้นเมื่อแตกออกก็เปื่อยลามเปนน้ำเหลืองรอบทวาร แลให้ปวดหัวเหน่าเปนกำลัง ให้เจ็บสองตะคากแลให้ขัดเบา ครั้นได้ ๔ เดือน ๕ เดือน ๖ เดือน ๗ เดือนให้จุกเสียด ครั้นได้ ๘ เดือน ๙ เดือนให้บวมเท้าไปจนกำหนดคลอด เมื่อคลอดจากครรภ์มารดาแล้วนั้นเขม่าขึ้นแต่ในเรือนไฟ เขม่านั้นหนาขึ้นหลายชั้นด้วยทรางนั้นขึ้นแต่ในนาภีถึงทรวงอก ขึ้นมาถึงลำฅอแต่สำฅอขึ้นมาถึงลิ้น ตั้งแต่ ๙ วัน ไปจน ๑๘ วัน ๑๙ วันได้แล้วก็ดาดไปทั้งลิ้นแลปาก ครั้นออกจากเรือนไฟได้ ๓ เดือนจึ่งมีแม่ทรางขึ้นตั้งอยู่ในนาภีนั้น ๓ ยอด ขึ้นในเพดาน ๒ ยอด ๓ ยอดบ้างขึ้นในอก ๓ ยอด เมื่อได้ ๖ เดือนจึ่งแม่ทรางอยู่ในเพดาน ๒ ยอด ๓ ยอดนั้นก็เลื่อนลงมาขึ้นฅอ จึ่งมีบริวาร ๘๐ ยอด รายกันมาขึ้นลำขาทั้งสองข้างขึ้นหัวเหน่าทั้งสองข้าง ขึ้นลำแขนทั้งสองข้าง ขึ้นข้างโครงแลกลางสันหลังบ้าง เมื่อขึ้นพร้อมกันดังนี้แล้ว จึ่งแม่ทรางที่เพดานซึ่งเลื่อนลงมาขึ้นฅอนั้นจึงกระทำให้ไอให้ฅอแห้ง ให้เจ็บคอให้รากลมเปล่าให้ฟกให้พรึงรอบฅอให้เปื่อยให้เหน้าให้คันทั้งตัวให้พุให้พอง ครั้นได้ ๙ เดือนก็แห้งลงเอง แล้วจึ่งกลับเข้าไปทำท้องให้ลงให้อาเจียนให้กระหายน้ำให้กินเข้าให้กินนมมิได้ จึ่งบริวารขึ้นแก้มแม่ทรางขึ้นวันละ ๕ ยอดวันละ ๖ ยอด จึงทำให้เลาทั่วสรรพางค์กาย ครั้นได้ขวบ ๑ กับ ๓ เดือนจึ่งแม่ทรางที่ขึ้นในลำฅอนั้น ก็ถอยลงไปขึ้นในทรวงอกประจบกันเข้าเปน ๕ รอบ จึ่งทำให้ตัวร้อนแต่ตะวันบ่ายไปจนเที่ยงคืนจึ่งคลาย ให้กระหายน้ำให้เชื่อมให้มึน ให้กินนมน้อยมักให้อยากน้ำเปนกำลัง ครั้นได้ขวบ ๑ กับ ๓, ๔, ๕, ๖, ๗, เดือนต่อกัน จึ่งแม่ทรางในอกทั้ง ๕ ยอดนั้นก็ลงไปขึ้นในกะเพาะเข้าจึ่งทำให้เบื่อเข้า ขึ้นในลำไส้ทำให้เปนพรรดึก ขึ้นหัวเหน่าทำให้ขัดปัสสาวะ เมื่อจะรู้ความเมื่อจะรู้นั่งเมื่อรู้เดินนั้นทำให้ตกมูกโลหิต ด้วยว่าตับ, ปอด, ไส้, พุง, นั้น พองขึ้นแลเมื่อกินอาหารเครื่องมันเครื่องคาวทั้งปวงนั้น จึ่งแปลกธาตุทั้ง ๔ แลทรางจำพวกนี้จึ่งพลอยขึ้นมา แล้วจึ่งกระทำให้เจ็บปวดลำบากต่างๆ ถ้ารู้รักษามิตาย ถ้าไม่รู้รักษาตายแล เมื่อตายนั้นให้พิจารณาดูที่ท้องที่ฅอที่อก สำแดงออกมาลายดุจไข่นกกรอดรอบนาภี ที่ยอดอกนั้นเขียวดุจไข่กา ที่ฅอนั้นแดงดุจสายเลือด แล้วให้บวมด้วยเปนดังนี้ ถ้าแพทย์ผู้ใดจะพยาบาลให้รู้จักทรางช้างจำพวกอันเกิดแก่กุมารกุมารีทั้งหลายนั้น ให้พิจารณาให้แม่นแท้ ถ้าจะแก้ให้เอายาขนานนี้แก้ก่อน
(๑) ยาแก้ทรางช้าง ขนานนี้ ท่านให้เอาใบชุมเห็ดเทศ ๑ ใบสวาด ๑ ใบผักขวง ๑ ใบกะเพรา ๑ ลอองพระกฤษ ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอามูตร์ม้าสดเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินหายดีนัก
(๒) ถ้ามิฟังท่านให้เอาผักคราด ๑ ขอบชะนางแดง ๑ ขอบชะนางขาว ๑ ผักเสี้ยนผี ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ผลประคำดีควาย ๑ พริกไทย ๑ ระย่อม ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินหายดีนัก
(๓) ถ้ามิฟังท่านให้เอาหญ้าไทรกำมือ ๑ ยอดเต่าร้างกำมือ ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ ตาลเสี้ยน ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำสุรากินหาย
(๔) ถ้ามิฟังเอายาขนานใหญ่นี้แก้ ท่านให้เอารากสันพร้ามอญ ๑ รากชะมดต้น ๑ ใบพิมเสน ๑ จุกโรหินี ๑ สังกรณี ๑ ผลผักชีล้อม ๑ ผลผักชีลา ๑ ผลผักกาด ๑ ผลพิลังกาสา ๑ ผลจันทน์เทศ ๑ กลำภัก ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ขิงแห้ง ๑ รวม ๑๓ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินแก้ทรางช้างหาย เปนยามหาวิเศษนักได้เชื่อแล้วอย่าสนเท่ห์เลย
(จบลักษณะทรางช้างแต่เท่านี้)
สิทธิการิย จะกล่าวกำเนิดทรางขโมยต่อไป ตามลำดับเรื่องโดยสังเขป ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใด คลอดจากครรภ์มารดาวันเสาร์กำเนิดทรางขโมยเปนเจ้าเรือน อันว่าลักษณะทรางขโมยนั้น ในเมื่อครรภ์มารดาตั้งขึ้นได้ ๓ เดือน มักให้มารดาอยากของอันคาว แลไข่เป็ดไข่ไก่ไข่เต่าแลของอันเผ็ดร้อนแลเปรี้ยวหวานผักพล่าปลายำทั้งปวง แลให้สวิงสวาย มักให้เจ็บนม แลปากมารดานั้นให้พรึงขึ้นแล้วก็ลำลาบเปื่อยออกไปให้ตกมูกตกโลหิต แลให้เจ็บฅอ เจ็บเอวเปนกำลังเท่าถึงกำหนดคลอดจากครรภ์มารดานั้น อันว่าลักษณะทรางขโมยนั้นมีแม่ ๙ ยอด ในเมื่อกุมารกุมารีคลอดจากครรภ์มารดาได้ ๓ วันนั้น แม่ทรางจึ่งมาขึ้นในสันหลัง ๒ ยอด ครั้นได้ ๓ เดือน จึ่งสำแดงออกมาที่ปากขึ้นที่เหงือกข้างบนข้างล่างที ๑ บางทีสำแดงออกมายอดนั้นเหลือง ขึ้นบนสดือขึ้นข้างสดือก็ดียอดดังเม็ดเข้าสารหัก กลางนั้นดำเปนขอบ แลถัดนั้นเหลือง ขอบตีนนั้นแดงออกมาให้ตัวนั้นลายดังปลากะทิง แลทรางจำพวกนี้มีแม่ดังไรให้เจ็บทั่วสรรพางค์กาย ครั้นได้ ๖ เดือน ก็สำแดงเปื่อยออกมาเปนขุมทั่วทั้งตัวให้ลงท้องมิหยุด แม่ทรางที่กระหม่อมนั้นจึ่งถอยลงไปขึ้นกลางหลัง ประจบกันทั้ง ๕ ยอด พอแม่ทรางลงแล้วที่เปื่อยนั้นก็หายไป ครั้น ๘ เดือน ๙ เดือนแม่ทรางที่ขึ้นกระหม่อมอยู่นั้น ก็เลื่อนลงมาขึ้นกลางหลังอิกยอด ๑ เปน ๘ ยอดด้วยกัน ครั้นได้ขวบ ๑ แม่ทรางที่กระหม่อมก็ลงมาขึ้นกลางหลังอิกยอด ๑ เปน ๗ ยอด ครั้นได้ขวบ ๑ กับ ๖ เดือน แม่ทรางที่กระหม่อมลงมาขึ้นกลางหลังอิกยอด ๑ เปน ๙ ยอดด้วยกัน จึ่งทำให้ลงให้อาเจียน ครั้นพร้อมกันแล้วจึ่งทรางนั้นขึ้นในนาภีพร้อมกันทั้ง ๘ ยอด แล้วจึ่งทำให้ลงเปนน้ำส่าเหล้าแลเปนน้ำคาวปลาน้ำไข่เหน้าน้ำล้างเนื้อแล้วให้ตกมูกตกโลหิตตกหนองก็ดี เมื่อทรางขึ้นในนาภีนั้นแล้วก็เลื่อนลงไปจับเอาหัวเหน่ายอด ๑ มีบริวารขึ้นด้วย ๑๐ ยอด แม่ทรางลงไปขึ้นกระเพาะน้ำยอด ๑ มีบริวารขึ้นด้วย ๑๐ ยอด แม่ทรางขึ้นไปขึ้นตาทั้งสองข้าง ๆ ละยอด มีบริวารขึ้นด้วย ๙ ยอด จึ่งมีบริวารขึ้นประจำฅอ ๑๐ ยอด แม่ทรางจึงขึ้นฅอข้างขวายอด ๑ มีบริวารไปขึ้นด้วยแม่นั้น ๖ ยอด บริวารจึงประจำลำฅอข้างซ้ายอยู่แต่ ๔ ยอด เมื่อแม่ทรางกระจายกันออกไปอยู่ดังนั้นแล้ว ไปขึ้นที่สำคัญต่างๆ จึ่งสำแดงโทษ แลบอกความตายแห่งกุมารกุมารีทั้งหลาย ด้วยแม่ทรางกับบริวารนั้นไปขึ้นสำคัญทุกแห่งจึ่งทำโทษให้เปนต่าง ๆ ในเมื่อกุมารกุมารีเกิดได้ ๙ เดือน ๑๐ เดือน ๑๑ เดือน ไปจนขวบ ๑ กับ ๒, ๓, ๔, ๕, ๖, เดือนก็ดี ด้วยแม่ทรางนั้นมาขึ้นจักษุทั้ง ๒ ข้าง จึงทำให้ตาฟางประมาณ ๑๕ วันก็ดี เดือนหนึ่งก็ดี จึ่งตั้งเปนเสมหะแล้วจึ่งไปขึ้นหางจักษุทั้ง ๒ ข้าง ดุจดังเยื่อไม้ลำดับกันเข้าไว้แล้วจึ่งตั้งลามเข้าไปถึงดวงจักษุจึ่งทำให้คัน ด้วยแม่ทรางกับบริวารนั้นก็ลามออกไป น้ำเลี้ยงแก้วจักษุนั้นก็แห้ง ถ้าแพทย์จะรักษาให้ยาจงดื ถ้ามิดีจักให้เสียจักษุข้าง ๑ บ้าง ๒ ข้างบ้าง อันว่าบริวารอันอยู่ในริมฅอทั้ง ๕ ยอดนั้นทำให้เจ็บฅอให้ไอให้อาเจียนน้ำเปล่า ขึ้นกระเพาะเข้าไม่อยากเข้า ขึ้นในกระเพาะน้ำให้อยากน้ำให้อยากของอันคาวอันหวานอันแสลงนัก แลมักกินปลามากกว่าเข้า ขึ้นในตับให้ตกมูกตกโลหิตแลให้อกรวบดังไก่ ขึ้นไส้อ่อนให้อุจารเขียวดังใบไม้ แล้วให้เปนเกล็ดดังเกล็ดงูเห่าทั่วทั้งตัว ขึ้นในไส้แก่ให้ลงเปนน้ำส่าเหล้า ขึ้นในนาภีแลสันหลังข้างนอกแลข้างในนั้นทำให้ลงท้อง แลให้เจ็บท้องให้แสบให้ร้อนหนัก ขึ้นในหัวเหน่ามักให้เปนบิดปวดมวนให้ซ่องออกมาแลให้คร้านน้ำให้ผอมเหลือง แลเมื่อใกล้จะตายนั้น ทรางขึ้นอยู่ในจักษุทั้ง ๒ แลหลังทั้งสองข้างนั้นก็เลื่อนลงมาจับเอาลำฅอทั้งสองข้าง โตเท่าผลพุดทราอ่อน จึ่งบรีวารซึ่งขึ้นอยู่ในจักษุนั้น ก็มาขึ้นให้ดาดไปทั้งลิ้นแลลิ้นไก่ แลให้ขอบปากดังยวงสำลี อันว่าลักษณะทรางขะโมยนี้กำหนดแต่ใน ๔, ๕, ๖, วัน ถ้าแก้มิฟัง ตายเปนเที่ยง ถ้าสุกเหลืองดังขมิ้นแล้วราบลงต้นลิ้นแล้วเมื่อใด อย่าให้แพทย์วางยาไปเลย ถ้าจะใคร่รู้ว่าขึ้นในลำฅอดังกล่าวมาฤๅหามิได้ ให้ฝนยาทานิ้วมือล้วงฅอดู ถ้าแลขึ้นดังนี้แล้วตายดุจกันเปนเที่ยง ถ้าจะแก้เอายาขนานนี้แก้ก่อนตามลำดับเถิด
ยาแก้ทรางขะโมย ขนานนี้ท่านให้เอา อัฆนีชวา ๑ ผลราชดัด ๑ ผลประคำดีควาย ๑ ผลจันทน์ ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ ฝิ่น ๑ ดีงูเหลือม ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้เอาทองคำปิดหัวปิดท้าย ละลายน้ำสุรากินแก้พิศม์ภายใน ถ้าสลบไปวันหนึ่งยังค่ำก็ดี ถ้าได้กินยานี้ฟื้นขึ้นมาแล แก้พิศม์ทรางขะโมยทรางแดงทรางทั้งปวง
ยาชื่อเหลืองหรดาน ขนานนี้ ท่านให้เอา หรดานทอง ๑ บาท รงทองปิ้งให้สุก ๑ เฟื้อง ผลจันทน์ ๑ เฟื้อง ขมิ้นอ้อย ๑ เฟื้อง พิมเสน ๑ เฟื้องสองไพ รวมยา ๕ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากิน แก้ทรางเหลืองทรางทั้งปวงหาย
ยาชื่อขาวกะบัง ขนานนี้ท่านให้เอา กะบัง ๑ บาท เบี้ยผู้เผา ๑ สลึง จันทน์ขาว ๑ สลึง พิมเสนสองไพ ผลจัน ๑ เฟื้อง ดอกจันทน์ ๑ เฟื้อง รวมยา ๖ สิ่งนี้บดด้วยสุรา ทำแท่งไว้แก้ทรางขาวแลทรางทั้งปวงหาย
ยาชื่อเขียวขี้ทอง ขนานนี้ ท่านให้เอาเขียวขี้ทอง ๑ บาท ผลจันทน์ ๑ เฟื้อง ดอกจันทน์ ๑ เฟื้อง กระวาน ๑ เฟื้อง กานพลู ๑ เฟื้อง การบูร ๑ เฟื้อง โหราเดือยไก่ ๑ เฟื้อง รวมยา ๗ สิ่งนี้บดด้วยสุราแก้ทรางเขียวแลทรางทั้งปวงหาย
ยาชื่อดำหมึก ขนานนี้ท่านให้เอา หมึกหอม ๑ บาท ผลจันทน์ ๑ เฟื้อง เทียนทั้ง ๕ สิ่งละ ๑ เฟื้อง โหราเดือยไก่ ๑ เฟื้อง รวมยา ๘ สิ่งนี้บดทำแท่งไว้ละลายสุรา แก้ทรางดำแลทรางทั้งปวงหาย
ยาชื่อยาแดง ขนานนี้ท่านให้เอา กำมะถันแดง ๒ สลึง พิมเสน ๑ เฟื้อง กฤษณา ๑ เฟื้อง โกฐทั้ง ๕ สิ่งละ ๑ เฟื้อง เทียนทั้ง ๕ สิ่งละ ๑ เฟื้อง ดอกจันทน์ ๑ เฟื้อง รากไคร้เครือ ๑ สลึง ชะเอมเทศ ๑ เฟื้อง ชาตก้อน ๑ เฟื้อง กำยาน ๑ เฟื้อง โลดทนง ๑ เฟื้อง สีเสียดเทศ ๑ เฟื้อง สานส้ม ๑ เฟื้อง กรักขี ๑ เฟื้อง สมอเทศ ๑ เฟื้อง ว่านร่อนทอง ๑ เฟื้อง เนรภูสี ๑ เฟื้อง ระงับใหญ่ ๑ เฟื้อง การบูร ๒ ไพ รวมยา ๒๗ สิ่งนี้ทำให้เปนจุณบดด้วยสุรา แก้ทรางยอดแดงแลทรางทั้งปวงหาย
ยาห้าขนานนี้คือ ยาเหลือง ยาขาว ยาเขียว ยาดำ ยาแดง นั้น ให้แพทย์พิจารณาให้แม่นแท้แน่กระหนักแล้ว เมื่อใดโรคอันมาเกิดนั้น ควรกับยาที่จะแก้นั้นแล้วจึ่งให้แก้ ด้วยยา ๕ ขนานนี้ต่างๆ กัน ดุจกล่าวมาแต่หลังนั้น ถ้าจะแก้ละอองเพลิง ท่านให้เอายาดำยาแดง ๒ ขนานนี้แก้ แต่ละลายด้วยน้ำกฤษณาทั้งกินทั้งกวาดดีนัก
(จบลักษณะทรางขะโมยแต่เท่านี้)
สิทธิการิยะ จะกล่าวอาการไข้อันบังเกิดแห่งกุมารกุมารีทั้งหลายให้แพทย์พึงรู้โดยสังเขป
อนึ่งถ้าแลเห็นเอ็นนิ้วชี้แห่งกุมารนั้น แดงขึ้นมาดุจน้ำชาตก็ดี ดุจแสงไฟก็ดี นั้นเปนไข้เพื่อทรางแดง แลไฟธาตุกำเริบประกอบยาเพื่อทรางแดง จึงจะชอบโรคชอบไฟธาตุ จึงจะชูกำลัง
อนึ่งไข้เพื่อเสมหะนั้นกินเข้ากินนมย่อมให้ราก อนึ่งถ้าไข้เพื่อลมนั้นมักนอนเงียบอยู่ แลให้ตานั้นแข็งแลคางแข็ง แลให้ตานั้นมัวลง แลให้พิจารณาดูแต่ตานั้นเถิด
อนึ่งถ้าเปนเพื่อไฟธาตุ แลเสมหะระคนกัน ให้จักษุนั้นใสอยู่มิได้มัว
ถ้าไข้ในเดือนอ้าย เดือนยี่ เดือนสาม ห้ามอย่าให้มารดากินฟักเขียว
ถ้าไข้ในเดือนสี่ เดือนห้า เดือนหก เดือนเจ็ด เดือนแปด ห้ามอย่าให้มารดากินน้ำอ้อยน้ำตาล แลอย่าให้อาบน้ำฝน แลกินผลไม้อันหวาน
ถ้าไข้ในเดือนเก้า เดือนสิบ เดือนสิบเอ็จ เดือนสิบสอง ห้ามอย่าให้มารดากินเนื้อดิบแลปลาดิบ ผักพล่าปลายำทั้งปวง
บัดนี้จะกล่าวสรรพยาสำหรับโรคทั้งปวงนั้นต่อไปโดยสังเขป
ยาชื่อเบ็ญจตาล ขนานนี้ ท่านให้เอา ตาลทั้งห้า จันทน์ทั้งสอง ๑ ชะเอมทั้งสอง เทียนทั้งห้า ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ผลจันทน์ ๑ เบ็ญจกานี ๑ มะกล่ำเครือ ๑ รวมยา ๑๙ สี่งนื้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ แล้วจึ่งเอาผลประคำดีควายต้มเอาน้ำเปนกระสายบดทำแท่งไว้ ถ้าตกมูกตกโลหิตละลายสุรากิน ถ้ากระหายน้ำหรืออาเจียนละลายน้ำร้อนกิน ถ้ามิฟังเอาชะเอมผลจันทน์รำหัดกิน ถ้ามิฟังละลายน้ำใบสวาดกิน ถ้าตัวร้อนนักเปนไข้เพื่อกำเดาแลลม ละลายน้ำดอกไม้พิมเสนรำหัดกิน ถ้าเย็นกระหม่อมนักเปนไข้เพื่อเสมหะแลลมระคนกัน ละลายน้ำชุมเห็ดเทศกิน ถ้าอาเจียนแลตัวร้อนผิวเนื้อเหลืองเปนเพื่อเสมหะแลดีระคนกัน ละลายน้ำจันทน์กินดืนัก ถ้าเปนประการต่างๆ ให้แพทย์แก้ด้วยยาเบ็ญจตาลนี้ก่อน ยักกระสายเอาตามคำภีร์สรรพคุณซึ่งจะควรกับโรคนั้นเถิด
ยาแก้ลมกุมารแลให้หน้าเขียว มักดูสูงดูหลังคาเปนต้น ขนานนี้ท่านให้เอาหิงคุ์ยางโพ ๑ เทียนดำ ๒ เทียนขาว ๓ กระเทียม ๔ กะพังโหม ๘ รวมยา ๕ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำสุรากินแก้ปวดเสมหะเหน้าในท้อง แลเจ็บท้องๆ ขึ้นแลให้อาเจียนเพราะธาตุมิปรกตินั้นหายดีนัก
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดไข้แต่เช้าถึงเที่ยงนั้น โทษเสมหะโทษกำเดาระคนก้น ทรางแลเขม่าจึ่งพลอยในภายในด้วย จึ่งให้กินอาหารมิได้ เพราะเสมหะเปนกำลัง บางทีเสมหะเหน้าจึ่งให้ตกมูกตกโลหิต
ถ้าจะแก้ให้เอายาขนานนี้แก้ ท่านให้เอาว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ เนรภูสี ๑ สังกรณี ๑ เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ ชะเอมทั้งสอง มะกล่ำเครือ ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดทำแท่งไว้กินแก้ตัวร้อนละลายน้ำดอกไม้กิน ถ้าจะแก้ตานแก้ทรางละลายสุรากิน ถ้าจะแก้ลงละลายน้ำจันทน์กินดีนัก
ยาผายพิศม์สรรพพิศม์ทั้งปวง ขนานนี้ท่านให้เอารากไคร้เครือต้น ๑ รากไคร้เครือ ๑ พิศนาด ๑ ปลาไหลเผือก ๑ รากนมแมว ๑ กรักขี ๑ กระดูกงูเหลือม ๑ สังข์ ๑ มุก ๑ กำมะถันแดง ๑ ดีปลี ๑ เนรภูสี ๑ เบ็ญจกานี ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ เมล็ดในสเดา ๑ รวมยา ๑๖ สิ่งนี้เอาสิ่งละ ๑ สลึง มะขามป้อม ๒ สลึง หัวมหากาฬ ๒ สลึง จันทน์ขาว ๒ สลึง กระดูกแร้ง ๒ สลึง เปล้าน้อย ๒ สลึง ระย่อม ๒ สลึง กฤษณา ๒ สลึง กะลำภัก ๒ สลึง กรามแรด ๒ สลึง กรามช้าง ๒ สลึง เขี้ยวเสือ ๒ สลึง เขี้ยวจรเข้ ๒ สลึง บัลลังก์ศิลา ๒ สลึง ผลจันทน์ ๒ สลึง กระดองเต่าเหลือง ๒ สลึง ผลสารพัดพิศม์ ๒ สลึง ยาดำ ๑๒ บาท ๒ สลึง รวมยา ๓๒ สิ่งนี้กระทำให้เปนจุณ บดทำแท่งไว้เท่าผลทองหลาง ตากให้แห้งใส่ขวดไว้อย่าให้ลมเข้าได้ แก้พิศม์ฝีดาษฝียอดเดียวแลพิศม์ทรางอันร้ายทั้งปวง ซึ่งทำให้สลบไปแต่เช้าถึงเที่ยง ละลายด้วยน้ำดอกไม้เทศให้กินเข้าไป พอยาตกถึงท้องฟื้นขึ้นมา ถ้าจะแก้ลงละลายน้ำมะเดื่อ ถ้าปวดมวนท้องนักแซกฝิ่นกิน ถ้ารากพิมเสนรำหัดดีนัก
ยาแก้ทรางแดงขนานนี้ ท่านให้เอา เบ็ญจกานี ๑ กระดูกงูเหลือม ๑ เขากวาง ๑ ชะเอมเทศ ๑ สมอพิเภก ๑ รากไคร้เครือ ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาสิ่งละ ๑ เฟื้อง กระทำให้เปนจุณบดทำแท่งไว้ ละลายสุราทั้งกินทั้งกวาด เมื่อจะกวาดรำหัดพิมเสนกวาดแก้ทรางแดงแลทรางทั้งปวง
ยาจุดยอดทรางขนานนี้ ท่านให้เอา ใบกระเพรา ๑ ใบสวาด ๑ ใบชุมเห็ด ๑ กะเทียม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ น้ำประสานทอง ๑ จุณสีแต่น้อยบดด้วยน้ำมะนาวทำแท่งไว้ ถ้าจะจุดในปากละลายสุราจุด ก้าเปนที่ฅอละลายน้ำปูนขาวจุดจำเภาะยอดที่ขึ้นนั้น
กำเนิดทรางอันหนึ่งหายอดมิได้ มีลำลาบแดงไปชื่อว่าทรางแดง ถ้าจะแก้เอารากคนทีสอฝนทา เอารากจิก ๑ กรามช้าง ๑ ฝนให้กินหาย
ทรางหนึ่งขึ้นขาวให้ราบไปหายอดมิได้ ชื่อว่าทรางเข้าเปลือก ถ้าจะแก้เอารากก้างปลาฝนลงทั้งกินทั้งทา ถ้าลงนักเอารากแมงคุดฝนกินหาย
ทรางหนึ่งขึ้นมาดังขุมเปือกหนา แลขาวเหลืองหน่อย ชื่อว่าทรางตะกั่ว ถ้าจะแก้เอารากหมอน้อยฝนทา เอารากมะตูมฝนกินหาย
ทรางหนึ่งขึ้นดังยอดสิว, ทรางนี้ร้ายชื่อว่าทรางขโมย ถ้าจะแก้เอารากตาลดำ ๑ รากตาลหม่อน ๑ ฝนทั้งกินทั้งทาหาย
ทรางหนึ่งขึ้นแล้วให้ลงไป ชื่อว่าทรางขุม ถ้าจะแก้เอารากกากะทิงฝนทั้งกินทั้งทาหาย
ทรางหนึ่งขึ้นแล้วฝ่อลงเปนหยุๆ ว่าทรางตาล ถ้าจะแก้เอารากฝ้ายแดง ๑ รากผักหวาน ๑ ฝนทั้งกินทั้งทาหาย
ถ้าแลทรางออกทั่วสรรพางค์กาย แลขึ้นกินที่อ่อนทุกแห่งนั้น ชื่อว่าทรางขโมยทรางขุมก็ว่า ถ้าจะแก้ท่านให้เอาน้ำตาลทรายจอก ๑ น้ำตาลหม่อนจอก ๑ น้ำตาลดำจอก ๑ น้ำตาลโตนดจอก ๑ น้ำตาลขะโมย ๓ จอก น้ำจิงจ้อจอก ๑ น้ำขี้ควายจอก ๑ น้ำมันงาจอก ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เขี้ยวให้งวดหุงให้คงแต่น้ำมันทาทรางทั้งปวงดีนัก
ยาน้ำมันตานซ่านออกเปื่อยไปทั้งตัวท่านให้เอามะพร้าว ๓ ผลเอาแต่กะทิ ๑ น้ำมันงาถ้วย ๑ หุงให้คงแต่น้ำมันแล้วจึ่งเอาเทียนดำ ๑ เฟื้อง เทียนขาว ๑ เฟื้อง เทียนสัตบุษป ๑ เฟื้อง ฝิ่น ๑ เฟื้อง สีเสียด ๑ เฟื้อง ชันตะเคียน ๑ เฟื้อง รวมยา ๖ สิ่งนี้ ทำเปนจุณปรุงลงในน้ำมันทาสรรพตาล สรรพทรางที่ซ่านเปื่อยออกมานั้นหายดีนัก
ยาแก้ตานแก้ทราง ท่านให้เอาใบพรมมิ ๑ ชเอม ๑ มะกล่ำเครือ ๑ เกลือ ๑ ขันทศกร ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละภาคบดทำแท่งไว้กินไว้ทาก็ได้ แก้พิศม์ตานพิศม์ทรางทั้งปวงดีนัก
ยาแก้ไส้เดือน ท่านให้เอาเทียนเยาวภานี ๑ สลึง ชะเอม ๑ สลึง ใบพลู ๑ สลึง กรุงเขมา ๑ สลึง ผลมแว้งต้น ๑ สลึง ผลผลาญสัตรู ๕ สลึง ผลสแก ๓ สลึง น้ำประสานทอง ๓ สลึง รากจิก ๓ สลึง ขิงแครง ๓ สลึง สมอทั้งสามสิ่งละ ๒ สลึง รวมยา ๑๓ สิ่งนี้ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายสุรากินตามกำลังแก้ตานแก้ทรางท้องขึ้นแลแก้พยาธิในท้องเกิดเปนไส้เดือนก็ดีได้กินยานี้ตกสิ้นเปนมหาวิเศศนัก
ยาต้มแก้ป้าง ท่านให้เอาตานขโมย ๑ ตาลเสี้ยน ๑ รากปีบ ๑ รากมะกล่ำเครือ ๑ รากเล็บมือนาง ๑ รากสวาด ๑ รากกะเพรา ๑ เปลือกสำโรง ๑ เปลือกส้มเสี้ยว ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ตานแก้ทรางในอกแก้ป้างดีนัก
ภาคหนึ่งท่านให้เอารากมะกล่ำเครือ ๑ รากมะเขือขื่น ๑ เปลือกส้มเสี้ยว ๑ รากสำโรง ๑ รากเล็บมือนาง ๑ รากปีบ ๑ ผลพิลังกาสา ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ป้างดีนัก
ยาแก้รากแก้สอึก ท่านให้เอาเข้าตอก ๑ ขันทศกร ๑ เปรียงพระโค ๑ เกลือเทศ ๑ ยานี้เอาเสมอภาคบดละลายน้ำผลยอต้มกินหาย
ยาแก้ขัดเบา ๆ มิสดวก ท่านให้เอาว่านเปราะ ๑ พลูแก ๑ ใบน้ำเต้า ๑ ถ่านไฟป่าช้า ๑ อย่าให้เอาเสมอภาค (น่าจะเปนว่าให้เอาเสมอภาค) บดพอกหัวเหน่าดีนัก
ภาคหนึ่งแก้เบามิออก ท่านให้เอาว่านเปราะ ๑ ใบพลูแก ๑ พริก ๑ ขิง ๑ เอาเสมอภาคบดทาท้องน้อย แลหัวเหน่าหายดีนัก
ยาทาท้องแก้ท้องขึ้นแก้สอึก ท่านให้เอาพริกไทย ๑ ขิง ๑ กระเทียม ๑ หอม ๑ เกลือ ๑ หิงคุ ๑ หัวพลู ๑ เอาเสมอภาคบดทาท้องน้อยแก้ท้องขึ้นแก้สอึกหายดีนัก
ถ้าแก้เด็กลงมิหยุด ท่านให้เอาสนเทศ ๑ ผลประคำดีควาย ๑ แก่นปดู่ ๑ รากส้มป่อย ๑ รากชุมเห็ด ๑ เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย
ยาต้มแก้ตานขโมย ท่านให้เอารากตาลโตนด ๕ ตำลึง รากตาลหม่อน ๕ ตำลึง เปลือกสนุ่น ๕ ตำลึง ขมิ้นอ้อย ๕ ตำลึง ตะไคร้ ๕ ตำลึง ต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ทรางแก้ไฟธาตุแก้ลมแลชูกำลังรำหัดพิมเสนกิน แลบำรุงธาตุให้เสมอกันเปนปรกติดีนัก
ยาแก้ทรางแดงทรางขุมทรางยวงก็ดี ท่านให้เอาใบมะกล่ำเครือ ๑ น้ำประสานทอง ๑ ชะเอมเทศ ๑ น้ำมัน (ต้นฉบับไม่ปรากฎว่าน้ำมันอะไร) จอก ๑ หุงทาลิ้นแก้ทรางในลำฅอทั้งปวงหาย ท่านตีค่าไว้ ๑๐ บาททอง
ยาชื่อเทพยานิมิตร ขนานนี้ ท่านให้เอารากไคร้เครือ ๑ พิศนาด ๑ รากเจตพังคี ๑ รากสังกรนี ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ เนรภูสี ๑ จันทน์ทั้งสอง ๑ ชเอม ๑ ผลประคำดีควาย ๑ ดีงูเหลือม ๑ รวมยา ๑๑ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำให้เปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินแก้พิศม์ฝีดาดแลตานทรางทั้งปวงหายดีนัก
ยาประสระชื่อพรหมนิมิตร ขนานนี้ท่านให้เอา หิงคุ์ยางโพ ๑ ตำลึง พริกไทย ๑ ตำลึง ดองดึง ๑ ตำลึง รวมยา ๓ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้เท่าเม็ดนุ่น ละลายสุรากินแก้พิศม์ทรางขะโมยแลทรางทั้งปวงหาย
ยาชื่ออินทจร ขนานนี้ ท่านให้เอา จันทน์แดง ๑ เบ็ญจกานี ๑ เนรภูสี ๑ เขากวาง ๑ กรามแรด ๑ กรามช้าง ๑ รากกะเพรา ๑ ตะไคร้ ๑ น้ำประสานทอง ๑ เปราะสด ๑ ผักเสี้ยนผี ๑ ชะเอมเทศ ๑ หวายตะค้า ๑ ยาเข้าเย็น ๑ ดีงูเหลือม ๑ รวมยา ๑๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำหมากสงเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายน้ำจันทน์กิน แก้ลงตานทรางดีนักได้เชื่อมาแล้วอย่าสนเท่ห์เลย
ยาชื่อมหาคงคา ขนานนี้ ท่านให้เอา ใบหญ้างวงช้าง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ใบน้ำเต้า ๑ ใบกะทุงหมาบ้า ๑ ใบเถาวัลย์เปรียง ๑ ใบผักหวาน ๑ ใบระงับ ๑ ใบประคำดีควาย ๑ ดินประสิวขาว ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้น้ำซาวเข้าก็ได้ ชะโลมแก้พิศม์ตานพิศม์ทรางแลสรรพพิศม์ทั้งปวงซึ่งทำให้ทุรนทุรายหายดีนัก
ยาชื่อมหาคงคาขนานนี้ ท่านให้เอา ผลมูกมัน ๑ สลึง เปลือกยางแดง ๑ สลึง เปลือกยางขาว ๑ สลึง ผักกะเฉด ๑ สลึง ผลพิลังกาสา ๑ สลึง แห้วหมู ๑ สลึง จุกโรหินี ๑ สลึง กรุงเขมา ๑ สลึง รวมยา ๘ สิ่งนี้ทำให้เปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินแก้พิศม์ทรางตกมูกตกเลือดแลแก้ตรีโทษ แก้บิดปวดมวน แก้ลงแดงดุจดังน้ำล้างเนื้อหาย ถ้ามิฟังเอาดีงูรำหัดกินหยุดดีนัก
ยาเหลืองแก้สลบขนานนี้ ท่านให้เอา จันทน์ทั้งสอง เบ็ญจกานี ๑ เนรภูสี ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ สังกรณี ๑ กระวาน ๑ การพลู ๑ กำมะถันแดง ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาสิ่งละ ๑ เฟื้อง ทำให้เปนจุณแล้วจึ่งเอาดีงูเหลือม ๑ พิมเสน ๑ แช่เอาน้ำเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายน้ำขันทศกรกิน ถ้าจะแก้สลบด้วยพิศม์ตานพิศม์ทรางพิศม์ฝีดาษก็ดี ละลายสุรากิน ถ้างูขบแซกดีจรเข้ลงกินหายดีนัก
ยาทาท้องขนานนี้ ท่านให้เอา หัศคุณทั้งสอง รง ๑ หิงคุ ๑ เจตมูลเพลิง ๑ ว่านน้ำ ๑ ใบหนาด ๑ พริกไทย ๑ ขิง ๑ กะเทียม ๑ ไพล ๑ แก่นแสมทเล ๑ ใบพลูแก ๑ รากเจตพังคี ๑ รวมยา ๑๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำไพลทาท้องลงดีนัก
ยาผายเด็กขนานนี้ ท่านให้เอา ตรีกฏุก ๑ เฟื้อง กะเทียม ๑ เฟื้อง ผลจันทน์ ๑ เฟื้อง ดอกจันทน์ ๑ เฟื้อง เบ็ญจกานี ๑ เฟื้อง กานพลู ๑ เฟื้อง น้ำประสานทอง ๑ เฟื้อง สานส้ม ๑ เฟื้อง เกลือสินเธาว์ ๑ เฟื้อง กรามช้าง ๑ เฟื้อง เทียนดำ ๑ เฟื้อง ว่านร่อนทอง ๑ เฟื้อง โกฐกระดูก ๑ เฟื้อง โกฐก้านพร้าว ๑ เฟื้อง ดีงูเหลือม ๒ สลึง ผลสลอด ๑ บาท รวมยา ๑๘ สิ่งนี้ทำให้เปนจุณ บดทำเม็ดไว้เท่าเมล็ดนุ่น ถ้าเด็ก ๓ เดือนกิน ๓ เม็ด ถ้ารู้นั่งกิน ๕ เม็ด ถ้ารู้คลานกิน ๗ เม็ด ถ้ารู้เดินกิน ๙ เม็ด ถ้าจะแก้ตกมูกตกโลหิตละลายสุรากิน ถ้าจะแก้ทรางทั้งปวงละลายน้ำใบกะเพรากินดีนัก
ยาผายเด็กขนานนี้ ท่านให้เอา ใบกะเพรา ๑ สลึง ใบตานหม่อน ๑ สลึง ใบสวาด ๑ สลึง ผลจันทน์สองไพ ดอกจันทน์สองไพ ดีปลีสองไพ กานพลูสองไพ กระวานสองไพ ยาดำ ๖ สลึง ผลสลอด ๗ เม็ดต้มให้สุก รวมยา ๑๐ สิ่งนี้ทำเปนจุณเอาสุราเปนกระสายบด ทำเม็ดไว้เท่าเมล็ดพริกไทยละลายน้ำนมแพะกิน ถ้าเด็กเดือน ๑ กินเม็ด ๑ ถ้า ๒ เดือนกิน ๒ เม็ด ถ้า ๓ เดือนกิน ๓ เม็ด กินทวีขึ้นไปตามอายุเด็กเถิดดีนัก
ยาผายเด็กขนานนี้ ท่านให้เอา ใบผักคราด ๑ ใบผักเค็ด ๑ ใบชุมเห็ดเทศ ๑ ใบกะเพราะ ๑ ใบหญ้าใต้ใบ ๑ ใบสมอเทศ ๑ น้ำประสานทอง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ใบสลอดสองส่วนยาทั้งหลาย แล้วทำเปนจุณบดทำแท่งไว้เท่าเมล็ดนุ่น ละลายสุรากิน ถ้าเด็กได้ ๔ เดือน ๕ เดือนกินเม็ด ๑ ก่อน แล้วจึ่งทวีขึ้นไปตามอายุ
ยาแก้ตานแก้ทราง ขนานนี้ ท่านให้เอา ใบน้ำเต้า ๑ ขอบชะนางทั้งสอง ใบตานหม่อน ๑ ใบชุมเห็ดเทศ ๑ ใบระงับ ๑ ใบมูลกาแดง ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ หอมแดง ๑ กะเทียม ๑ พริกไทย ๑ ขิง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รวมยา ๑๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้กินแก้ตานแก้ทราง ตกมูกตกโลหิต ถ้าแลเหม็นเหน้าแซกยาดำกินลงดีนัก
ยาแก้ตานแก้ทรางขนานนี้ ท่านให้เอา ใบกะเพรา ๑ บาท ใบชุมเห็ดเทศ ๑ บาท ใบสวาด ๑ บาท ใบตานหม่อน ๑ บาท ขอบชะนางทั้งสองสิ่งละ ๑ บาท ใบผักคราด ๑ บาท ขมิ้นอ้อย ๑ บาท กะทือ ๑ เฟื้อง ไพล ๑ เฟื้อง พริกไทย ๑ เฟื้อง ขิง ๑ เฟื้อง กะเทียม ๑ เฟื้อง รวมยา ๑๓ สิ่งนี้ทำให้เปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินแก้ตานแก้ทรางขะโมย ถ้าลง ละลายน้ำใบตานหม่อนกิน ถ้าจะให้ผายละลายน้ำใบกะเพรากิน ถ้าท้องขึ้นละลายน้ำใบสวาดกิน ถ้าทรางขึ้นลิ้น แซกน้ำประสานทองกวาดหาย
ยาแก้ตานแก้ทรางขนานนี้ ท่านให้เอา ผลจันทน์ ๑ เบ็ญจกานี ๑ ฝิ่น ๑ ไคร้เครือ ๑ ผลประคำดีควาย ๑ สีเสียดเทศ ๑ เอาเสมอภาคสุราเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินแก้ตานแก้ทรางทั้งปวง แลตานขะโมยแลแปรฝีร้ายให้เปนดี
ภาคหนึ่ง เอาหญ้าเกล็ดหอย ๑ ผลชิงช้าชาลี ๑ ดีงูเหลือม ๑ เอาเสมอภาค สุราเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายสุรากิน แก้ตานแก้ทราง ทาฝีก็ได้ดีนัก
ภาคหนึ่ง เอาผลมะแว้งต้น ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบชุมเห็ดเทศ ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ พริกไทย ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ ไพล ๑ เอาเสมอภาค บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินแก้ตานแก้ทราง ขึ้นปากกินเข้ากินน้ำกินนมไม่ได้หายดีนัก
ภาคหนึ่ง เอาสมอเทศ ๑ มะขามป้อม ๑ ผลโหระพา ๑ เทียนเยาวภานี ๑ โกฐสอ ๑ เอาเสมอภาคทำแท่งไว้ ถ้าลงนักละลายสุรากิน ถ้าเปนบิดละลายน้ำราชพฤกษ์กิน ถ้าทรางขึ้นลิ้นละลายสุรากินหายดีนักได้เชื่อแล้ว
ภาคหนึ่ง เอาผลจันทน์ ๑ หิงคุ ๑ พริกไทย ๑ ขิง ๑ กะเทียม ๑ ใบคนทีสอ ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ เอาเสมอภาคบดเปนแท่งไว้ ละลายสุรากินแก้ไข้ตานไข้ทรางหายดีนัก
ยาทาลิ้น ท่านให้เอา ใบหนาด ๑ เขี้ยวแรด ๑ เขี้ยวเสือ ๑ น้ำเต้าขม ๑ ประคำดีควาย ๑ สมุลแว้ง ๑ เอาเสมอภาคบดทำแท่งไว้ทาลิ้น แก้ทรางแดงทรางเหลืองหายดีนัก
ยาทาลิ้น ท่านให้เอา ใบกะเพรา ๑ บาท ใบหนาด ๑ บาท ใบคนทีสอ ๑ บาท เขี้ยวเสือ ๑ เฟื้อง เขี้ยวแรด ๑ เฟื้อง เขาเนื้อ ๑ เฟื้อง กานพลู ๑ เฟื้อง ผลจันทน์ ๑ เฟื้อง ไคร้เครือ ๑ บาท กฤษณา ๑ เฟื้อง กระดูกงูเหลือม ๑ เฟื้อง ชะเอมเทศสองไพ ยาทั้งนี้ทำเปนจุณเอาน้ำมะนาวเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ทาลิ้นแก้ฅอดีนัก
ยาทาลิ้น ท่านให้เอาเปลือกเสดา ๒ สลึง เปลือกสนุ่น ๒ สลึง พริกไทยล่อน ๓ เมล็ด กะเทียม ๗ กลีบ ว่านหางช้าง ๑ สลึง ใบกะเพรา ๑ สลึง น้ำประสานทอง ๒ สลึง บดทาลิ้นทรางหล่นทันใจดีนัก
ยาทาลิ้น ท่านให้เอาเปลือกสเดา ๑ เปลือกสนุ่น ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบตานหม่อน ๑ งาช้าง ๑ กะเทียม ๑ สังข์ ๑ น้ำประสานทอง ๑ เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำฝักส้มป่อยเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายน้ำครำแก้ทราง เหลือง แดง ไฟหายดีนัก
ยาแก้เสมหะแก้ใจ ท่านให้เอาจันทน์หอม ๑ กฤษณา ๑ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐพุงปลา ๑ เกสรสารภี ๑ เอาเสมอภาคทำผง เอาเล็บมือนาง (ต้นไม้) ต้มเปนกระสาย บดทำเม็ดไว้เท่าเมล็ดพริกไทย ถ้าเด็กตั้งแต่ขวบ ๑ ถึง ๔, ขวบก็ดีให้กิน ๗ เม็ด ถ้าเด็ก ๑๐ เดือนลงมาถึง ๓ เดือนให้กินแต่ ๕ เม็ด ละลายน้ำแตงกวาก็ได้ น้ำขันทศกรก็ได้ น้ำผึ้งรวงก็ได้ น้ำดอกมลิก็ได้ ถ้าเด็กเดือน ๑ รำหัดพิมเสนกล่ำ ๑ ถ้าเด็กขวบ ๑ รำหัดพิมเสน ๒ กล่ำ ดีนักอย่าสนเท่ห์เลยได้เชื่อแล้ว
ยาชื่อแสงอาทิตย์ขนานนี้ ท่านให้เอา ชาตก้อน ๑ ชาตหรคุณ ๑ กำมะถันแดง ๑ มูลแมงสาบ ๑ น้ำประสานทอง ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาคบดทำแท่งไว้ละลายสุราทาลิ้น ถ้ามิฟังละลายน้ำมะนาวหายดีนัก
ยาสำหรับตานทรางทั้งปวง ท่านให้เอารากชะเอมเทศ ๑ รากเล็บมือนาง ๑ รากส้มป่อย ๑ รากพิลังกาสา ๑ รากระงับพิศม์ ๑ รากโคกกะออม ๑ พิษนาด ๑ รากไคร้เครือ ๑ สมุลแว้ง ๑ กะชาย ๑ ชลูด ๑ อบเชย ๑ รากมะแว้งเครือ ๑ กะถินแดง ๑ ผลจันทน์ ๑ กานพลู ๑ จันทน์เทศ ๑ สน ๑ สักขี ๑ แก่นอินทนิล ๑ รวมยา ๒๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคกระทำให้เปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินสำหรับตานทรางดีนัก
ยาต้มแก้ตานทรางแลตานขะโมย ผอมเหลืองแลผอมแห้ง ขนานนี้ท่านให้เอา ตาลทั้งห้า สมอทั้งสาม ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ แห้วหมู ๑ เปลือกสำโรง ๑ ผักเสี้ยนผี ๑ หอมแดง ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๔ บาท มะกรูด ๓ ผลมาผ่า ๗ ซีก ผลขี้กาขาว ๓ ใบ ผลขี้กาแดง ๓ ใบ สานส้ม ๒ สลึง ยาดำ ๑ บาท ฝักราชพฤกษ์เปนกระสาย ต้ม ๓ เอา ๑ กิน ถ้าจะให้ลงแซกดีเกลือกินตามธาตุหนักเบาดีนักได้เชื่อแล้ว
ยาแก้ตาลทรางทั้งปวงขนานนี้ท่านให้เอาโกฐสอ ๑ สลึง โกฐพุงปลา ๑ สลึง โกฐเชียง ๑ บาท โกฐหัวบัว ๑ บาท โกฐก้านพร้าว ๑ บาท รากไคร้เครือ ๑ สลึง ผลผักชี ๑ สลึง ผลโหระภา ๑ สลึง เบ็ญจกานี ๑ สลึง สมอไทย ๑ สลึง สมอพิเภก ๑ สลึง มะขามป้อม ๑ สลึง น้ำประสานทอง ๑ สลึง สานส้ม ๑ สลึง ชะเอม ๒ สลึง รวมยา ๑๕ สิ่งนี้ทำให้เปนจุณ เอาน้ำดอกไม้เปนกระสายบดทำแท่งไว้ ถ้าจะแก้ลงละลายน้ำเปลือกมะเดื่อน้ำเปลือกแคก็ได้ ถ้าจะแก้บิดละลายน้ำกระทือกิน ถ้าจะแก้รากละลายน้ำสมอน้ำผึ้งก็ได้พิมเสนรำหัดกิน ถ้าจะแก้สอึกละลายน้ำร้อนเอาพิมเสนเกลือรำหัดกิน ถ้าจะให้ผายละลายน้ำใบกะพังโหมกินเอาเกลือรำหัดทาทั้งขึ้นทั้งล่องละลายน้ำใบกะเพรากิน ถ้าจะแก้ตาลขะโมยให้ไส้พอง ละลายน้ำใบชุมเห็ดขมิ้นอ้อยกิน ถ้าจะแก้ตาลทรางขึ้นลิ้นละลายน้ำขมิ้นอ้อยทาลิ้น ถ้าผู้ใหญ่เปนลมละลายน้ำส้มซ่าแซกเกลือกินหายดีนัก
ยาชื่อรัศวงมหาทิคุณ ขนานนี้ ท่านให้เอา เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ เทียนขาว ๑ เทียนตาตั๊กแตน ๑ หอระดาน ๑ ไคร้เคือ ๑ กานพลู ๑ ตรีผลา ๑ โกฐสอ ๑ สมุนลแว้ง ๑ ตรีกฏุก ๑ น้ำประสานทอง ๑ ชเอมเทศ ๓ ส่วน รวมยา ๑๗ สิ่งนี้ทำให้เปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำขันทศกรแซกเกลือดีงูรำหัดกินเวลาละ ๑ เฟื้อง แก้ผอมเหลืองแลกินเข้ามิได้ดีนัก
ยาแก้มูกเลือดแลแก้ทรางขึ้นในอก ท่านให้เอา ใบกะพังโหม ๑ ไคร้เครือ ๑ กะถินแดง ๑ บดด้วยสุรากินหาย
ภาคหนึ่งแก้มูกเลือด ท่านให้เอา จันทน์หอม ๑ บาท กฤษณา ๑ บาท ชะเอมเทศ ๑ บาท โกฐสอ ๕ สลึง โกฐก้านพร้าว ๑ สลึง โกฐหัวบัว ๑ สลึง งาช้าง ๑ สลึง ผลจันทน์ ๒ สลึง ดีปลี ๑ สลึง ดอกจันทน์ ๒ สลึง พิมเสน ๓ กล่ำ ยาทั้งนี้ทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุราดีงูรำหัดกินดีนัก
ยาแก้มูกเลือด เอากะเทียม ๑ สลึง เทียนดำสลึงเฟื้อง ใบกะเพรา ๑ บาท ขมิ้นอ้อย ๑ บาท บดละลายสุรากิน
ยาแก้มูกเลือด ขนานนี้ท่านให้เอา ตานขโมย ๑ จันทน์แดง ๑ จันทน์ขาว ๑ เบ็ญจกานี ๑ เนรภูสี ๑ น้ำประสานทอง ๑ กานพลู ๑ ดีงูเหลือม ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบสวาด ๑ ใบแมงลัก ๑ รวมยา ๑๑ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินแก้ตานทรางตกมูกเลือด แลถ่ายอุจาระเปนฟองหายดีนัก
ยาต้มแก้ตกมูกตกเลือดแลดากคาทวารอยู่ก็ดี ท่านให้เอายาเข้าเย็น ๓ บาท รากเล็บมือนาง ๓ บาท กระดูกงูเหลือม ๓ บาท ต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ตานทรางแลตานขะโมยพุงโร แก้น้ำเหลืองแลตกมูกตกเลือดดีนัก
ยาแก้ปวดท้อง แลให้อุจจาระเสียเรื้อรังมา แลปัสสาวะหยดย้อย ท่านให้เอาใบคนทีสอ ๔ บาท ใบกะเพรา ๑ บาท ใบตานหม่อน ๑ บาท ขมิ้นอ้อย ๑ สลึง ใบสเดา ๑ เฟื้อง กระเทียม ๒ สลึง กะชาย ๒ สลึง พริกไทย ๒ สลึง หอมแดง ๒ สลึง ผลจันทน์ ๑ เฟื้อง ดีปลี ๑ เฟื้อง ยาทั้งนี้ทำเปนจุณ บดด้วยน้ำหยัดสุรากินตามกำลังดีนัก
ยาประจำท้อง ท่านให้เอา ใบตานหม่อน ๒ สลึง ใบกะเพรา ๒ สลึง ใบสวาด ๖ สลึง ใบผักคราด ๑ สลึง ยาดำ ๒ สลึง กานพลู ๒ สลึง ดีปลี ๑ เฟื้อง เอาเสมอภาคละลายเหล้ากินดีนัก
ยาประจำท้อง เอาใบสวาด ๑ บาท ใบกะเพรา ๒ สลึง ใบตานหม่อนสลึงเฟื้อง ใบผักคราด ๒ สลึง ผลจันทน์ ๑ เฟื้อง ดอกจันทน์ ๑ เฟื้อง กานพลู ๑ เฟื้อง ดีปลี ๑ เฟื้อง ใบกะเม็ง ๒ สลึง ยาดำ ๓ สลึง บดด้วยสุรากินเช้าเย็น
ยาแก้นอนมิหลับ ท่านให้เอา จันทน์หอม ๒ สลึง โกฐทั้งห้า สิ่งละ ๑ เฟื้อง เกสรสารภี ๑ สลึง รากบัวหลวง ๑ เฟื้อง ผิวไม้สีสุก ๑ เฟื้อง การะบูร ๒ กล่ำ เบี้ยผู้ ๑ เฟื้อง ลิ้นทเล ๑ สลึง ทำเปนจุณเอาน้ำมะพร้าวนาฬิเกเปนกระสาย บดทำแท่งไว้กินให้ชื่นใจ ให้นอนหลับแลแก้ระหายน้ำดีนัก
ยาแก้หละ ท่านให้เอา มูลแม็งสาบ ๑ พิมเสน ๑ จันทน์ขาว ๑ มะกล่ำตาช้าง ๑ เทียนขาว ๑ กฤษณา ๑ เอาเสมอภาคบดทำแท่งเท่าเมล็ดพริกไทยทาหละดีนัก
ยาผายพิศม์ตานทรางทั้งปวง ท่านให้เอา เนรภูสี ๑ ผลสารพัดพิศม์ ๑ ผลราชดัด ๑ เอาเสมอภาค ยาดำเท่ายาทั้งหลาย บดด้วยน้ำเปลือกมะรุมทำแท่งไว้เท่าเมล็ดพริกไทย กิน ๗ เม็ดนอนหลับดีนัก
ยาล้อมตับดับพิศม์ ท่านให้เอา เนระภูสีขาว ๑ เนระภูสีแดง ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ว่านเปราะ ๑ ว่านนางคำ ๑ หญ้าเกล็ดหอย ๑ หางจรเข้ ๑ จันทน์ทั้งสอง ๑ กฤษณา ๑ ผลประคำดีควาย ๑ รากไคร้เครือ ๑ กำมะถันแดง ๑ น้ำประสานทอง ๑ รวมยา ๑๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคกระทำให้เปนจุณ ทำแท่งไว้ละลายสุรากินดีนัก
ยาล้อมตับดับพิศม์ ขนานนี้ท่านให้เอา ว่านกีบแรด ๑ สลึง ว่านร่อนทอง ๑ สลึง สังกรณี ๑ สลึง โกฐสอ ๑ สลึง โกฐเขมา ๑ บาท จันทน์แดง ๑ สลึง จันทน์ขาว ๑ สลึง งาช้าง ๑ สลึง หวายตะค้า ๑ สลึง เนรภูสี ๑ สลึง เถาหญ้านาง ๑ สลึง ดีงูเหลือม ๑ สลึง รวมยา ๑๒ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาสุราเปนกระสายบดทำแท่งไว้ละลายสุรากิน ล้อมตับดับพิศม์แลแก้ตานขะโมยซึ่งให้ตกมูกตกเลือดนั้นหาย
ยาล้อมตับดับพิศม์ขนานนี้ ท่านให้เอา สมอไทย ๑ สลึง งาช้าง ๑ สลึง กรามแรด ๑ สลึง กรามช้าง ๑ สลึง เขี้ยวหมี ๑ สลึง เขี้ยวเสือ ๑ สลึง เขี้ยวจรเข้ ๑ สลึง เขากุย ๑ สลึง เขาฟาน ๑ สลึง จันทน์ทั้งสอง ๑ สลึง รากไคร้เครือ ๑ สลึง เปลือกเงาะ ๑ สลึง เปลือกขี้อ้าย ๑ สลึง หางกราย ๑ สลึง ว่านกีบแรด ๑ สลึง หมากสง ๑ สลึง สานส้ม ๒ สลึง ผลตะบูน ๒ สลึง ใบมะผู้ ๗ สลึง ใบมะเมีย ๑ บาท ใบฝ้ายแดง ๒ สลึง ใบเทียน ๓ บาท ใบทับทิม ๓ บาท ใบมะเฟือง ๒ สลึง ขมิ้นอ้อย ๑ สลึง กฤษณา ๑ สลึง ชะลูด ๑ เฟื้อง อบเชย ๑ สลึง กำยาน ๑ สลึง เบ็ญจกานี ๑ สลึง กานพลู ๑ สลึง เนระภูสี ๑ สลึง ว่านเปราะ ๑ สลึง สีเสียดเทศ ๑ สลึง ผลจันทน์ ๑ สลึง พริกหอม ๑ สลึง ชันตะเคียน ๑ สลึง ครั่ง ๑ สลึง รวมยา ๓๙ สิ่งนี้กระทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรา กินแก้ตานทรางแก้ฝีดาษฝีดวง เปนยาล้อมตับดับพิศม์วิเศษนัก
ยาแก้ตานขะโมยขนานนี้ ท่านให้เอา ใบสวาด ๖ สลึง ใบตานหม่อน ๓ สลึง ใบคนทีสอ ๑ บาท ใบกะเพรา ๑ บาท กะเทียม ๑ สลึง หอมแดง ๒ สลึง ขมิ้นอ้อย ๒ สลึง ยาดำ ๑ บาท พริกหอม ๑ สลึง ดีปลี ๑ สลึง ผลชาพลู ๑ สลึง บรเพ็ดสลึงเฟื้อง รากเจ็ตพังคี ๑ สลึง กะชาย ๑ บาท กานพลู ๑ สลึง ผลจันทน์ ๑ สลึง ผลปราย ๑ สลึง เลือดแรด ๑ บาท รวมยา ๑๘ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากิน แก้ตานทรางแลตานขะโมยผอมเหลืองยังแต่ร่าง แลอุจาระให้เปนเหมือนโขนงเนื้อ ให้ลงแดงเพราะตานขโมยนั้นกินหัวตับ ถ้าได้กินยานี้หาย
ยาแก้ตานขะโมยขนานนี้ ท่านให้เอา ใบสวาด ๑ บาท ใบกะเม็ง ๒ สลึง ใบฝ้ายแดง ๒ สลึง ใบน้ำเต้า ๒ สลึง ใบตานหม่อน ๑ บาท ใบขี้กาแดง ๒ สลึง ขอบชะนาง ๒ สลึง ใบกะเพรา ๒ สลึง ยาดำ ๑ บาท รวมยา ๙ สิ่งนี้ทำเปนจุณ สุราเปนกระสายบดทำแท่งไว้ละลายสุรากินดีนัก
ยากวาดแก้ดูดนมมิได้ เอาไคร้เครือ ๑ เชือกเถามวก ๑ กฤษณา ๑ กระดูกงูเหลือม ๑ เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวแรด ๑ เขากวาง ๑ ชะเอมเทศ ๑ ดีงูเหลือม ๑ บดละลายสุรากวาดดีนักได้เชื่อมาแล้ว
ยาแก้ดูดนมมิได้ขนานนี้ ท่านให้เอา ใบนมพิจิตร์ ๑ บาท ใบกะเพรา ๑ บาท กะเทียม ๒ สลึง ชะมด ๑ เฟื้อง พิมเสน ๑ เฟื้อง ลิ้นทเล ๒ สลึง น้ำประสานทอง ๒ สลึง บดละลายน้ำมันเนยทาลิ้น ถ้าจะกินละลายสุรากินแก้ทรางทั้งปวงหาย
ยาทาท้อง ท่านให้เอา ขี้เทาลูกวัว ๒ สลึง เจ็ตพังคี ๑ สลึง ผลมูกมันสลึงเฟื้อง แก่นมะทราง ๑ สลึง มูลหนูหริ่งสลึงเฟื้อง เปลือกไข่เหน้า ๑ ไพล ๑ สลึง บดด้วยสุราทาใต้สดืออุจาระเดินดีนัก
ยาทาท้องแก้ลงขนานนี้ ท่านให้เอา ใบฝ้ายแดง ๑ ใบสมี ๑ กะทือ ๑ ใบกะทุ่มขี้หมู ๑ ใบตะกู ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ฝิ่น ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บดด้วยน้ำท่าทาท้องน้อยดีนัก
ยาทาท้อง ท่านให้เอา รากทนดี ๑ ข่าแก่ ๑ หิงคุ ๑ ยาดำ ๑ รง ๑ ฝนทาแก้อุจาระ ปัสสาวะไม่ออกดีนัก
ยาทาท้องแก้ท้องขึ้น เอาว่านน้ำ ๑ รากเจ็ตภังคี ๑ ไพล ๑ ผลสบ้าไทย ๑ มูลแมงสาบ ๑ บดทาท้องหายดีนัก
ยาต้มประสระน้ำนม ท่านให้เอา ตรีกะฏุก ๑ ตรีผลา ๑ เจตมูลเพลิง ๑ รากชาพลู ๑ สะค้าน ๑ จันทน์ทั้งสอง ๑ รากพนมสวรรค์ ๑ รากกรรณิกา ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ต้ม ๓ เอา ๑ กินดีนัก
ยาต้มประสระน้ำนม ขนานนี้ท่านให้เอา ตานหม่อน ๑ สลึง ตานขะโมย ๑ สลึง เจ็ตมูล ๑ สลึง ขิงแห้ง ๑ สลึง ดีปลี ๑ สลึง รากชาพลู ๑ สลึง สะค้าน ๑ สลึง ไคร้น้ำ ๑ สลึง ไคร้บก ๑ สลึง ไม้ประดู่ ๑ สลึง ไม้สัก ๑ สลึง ชุมเห็ด ๑ สลึง เถาหญ้านาง ๑ สลึง รากส้มป่อย ๑ สลึง รากกะพังโหม ๑ สลึง รากชุมเรียงป่า ๑ สลึง รากชงโค ๑ สลึง ผลประคำดีควาย ๒ สลึง รวมยา ๑๘ สิ่งนี้ต้ม ๓ เอา ๑ กินเปนยาประสะน้ำนมร้ายให้เปนดี แลแก้ตานทรางตานขะโมยกินในกระดูกทำให้ผอมเหลือง แลแก้สอึกแก้หิวเหียนแก้เสมหะดีนัก
ยากวาดแก้ทรางแดง เอาเนระภูสี ๑ หอมแดง ๑ รากเข็มแดง ๑ พิมเสนบดทำแท่งไว้กวาดทรางแดงดีนัก
ยากวาดทรางแดงเขม่า เอาชาดก้อนประสระแล้ว ๑ แมงมุมตายซาก ๑ มูลแมลงสาบ ๑ กะตังมูตร์ ๑ ภิมเสน ๑ บดทำแท่งไว้ทาปากหายดีนัก
ยากวาดแก้ทรางไฟ ขนานนี้ท่านให้เอา หญ้าใต้ใบ ๑ จันทน์แดง ๑ กรามแรด ๑ กรามช้าง ๑ ยาทั้งนี้ฝนด้วยสุราก็ได้น้ำผึ้งก็ได้ ทาลิ้นแก้ทรางแดงทรางไฟ แลให้ปากกุมารนั้นแดงให้ตัวร้อน ให้ฝ่ามือฝ่าเท้าแดงนั้นหายดีนัก
ยาแก้ทราง ๑๒ จำพวก ขนานนี้ท่านให้เอาฝ้ายแดง ๒ สลึง ใบกะเพรา ๒ สลึง ใบผักคราด ๒ สลึง ใบเทียน ๒ สลึง ใบสวาด ๒ สลึง ใบทับทิม ๒ สลึง ขมิ้นอ้อย ๒ สลึง ไพล ๒ สลึง ข่า ๒ สลึง ขิง ๒ สลึง ดีปลี ๒ สลึง หญ้าใต้ใบ ๒ สลึง ยาทั้งนี้บดทำแท่งไว้ ถ้าจะแก้ลงละลายน้ำจันทน์กิน ถ้าจะให้ผายไปหน ๑ ก็ดี ๒, ๓, ๔, หนก็ดี ละลายน้ำมะนาวกิน ถ้าจะประจำท้องละลายสุรากิน ถ้าจะทาปากละลายน้ำเกลือเปลือกหมากสงก็ได้หายดีนัก ได้เชื่อแล้วอย่าสนเท่ห์เลย
ยาแก้พิศม์ในปากในฅอกำเริบ เอาน้ำประสานทอง ๒ สลึง ดินประสิวขาว ๒ สลึง หินฟันม้า ๒ สลึง ชาตหอระคุณ ๒ สลึง กะบัง ๒ สลึง สานส้ม ๒ สลึง พิมเสน ๑ เฟื้องทำเปนจุณไว้ต้มน้ำเกลือไว้กวาดเสียก่อนแล้วจึงเอายาทาแก้ดูดนมมิได้ แลแก้พิศม์กำเริบทั้งปวงดีนัก
ยาชื่อสะปาทิคุณ ขนานนี้ท่านให้เอาผักคราด ๑ ใบกะเพรา ๑ น้ำประสานทอง ๑ ดินประสิวขาว ๑ สานส้มสะตุ ๑ ลิ้นทเล ๑ หญ้ายองไฟ ๑ พริกไทย ๑๑ เม็ด รวมยา ๘ สิ่งนี้บดทำแท่งไว้แก้ทรางแดง, ทรางไฟ, ทรางขโมย, ถ้าจะทาลิ้นละลายน้ำมะนาวกินแก้ดูดนมมิได้ดีนัก
ยาชื่อประสระดำ ขนานนี้ท่านให้เอา ผลประคำดีควาย ๑ บาท ขมิ้นอ้อย ๑ บาท ผลราชดัด ๑ บาท ไคร้เครือ ๑ บาท ดีงูเหลือม ๒ สลึง ยา ๕ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้เท่าเมล็ดฝ้าย ถ้าจะแก้บิดละลายน้ำมะนาวกิน ถ้าจะแก้มูกเลือดละลายน้ำใบสะแกกิน ถ้าจะแก้ลงละลายน้ำข่ากิน ถ้าแก้พิศม์ทั้งปวงละลายสุรากินดีนัก ได้เชื่อแล้วอย่าสนเท่ห์เลย
ยาชื่อจักรนารายน์ ขนานนี้ ท่านให้เอาใบฝ้ายแดง ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบสวาด ๑ ตรีกะฏุก ๑ น้ำประสานทอง ๑ ยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บดด้วยสุรา ถ้าเด็กเดือนหนึ่งก็เม็ด ๑ ถ้าเด็ก ๔ เดือนกิน ๒ เม็ดให้กินตามกำลัง ถ้าขึ้นลิ้นละลายน้ำมะนาวทาดีนัก
ยาชื่อหอมจักร์นารายน์ ขนานนี้ท่านให้เอา โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ โกฐน้ำเต้า ๑ เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ เทียนขาว ๑ เทียนเข้าเปลือก ๑ เทียนตาตั๊กแตน ๑ เทียนเยาวภานี ๑ เทียนตาคบ ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ จันทน์ทั้งสอง กฤษณา ๑ กะลำพัก ๑ ชลูด ๑ ขอนดอก ๑ ชะเอมทั้งสอง อบเชย ๑ รากไคร้เครือ ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ผลช้าพลู ๑ ผลเอน ๑ ผลสมอเทศ ๑ ผลสมอไทย ๑ ผลมะขามป้อม ๑ ชะมด ๑ พิมเสน ๑ ดอกบุนคาค ๑ รวมยา ๓๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคกระทำให้เปนจุณ เอาน้ำดอกไม้เทศเปนกระสายบดทำแท่งไว้ ถ้าจะกินให้ผายละลายน้ำฝักราชพฤกษ์ ถ้าจะแก้ลงละลายน้ำเปลือกมะเดื่อ ถ้าจะแก้ท้องขึ้นละลายน้ำใบกะเพรากิน ถ้าจะแก้ตาลขโมยไส้พอง ละลายน้ำใบตานหม่อนชุมเห็ดขมิ้นอ้อยก็ได้ ถ้าทรางขึ้นลิ้นละลายน้ำขมิ้นอ้อยพิมเสนรำหัดกวาด ถ้าจะแก้ทรางขึ้นในอกละลายน้ำใบมะกล่ำเครือกินแซกดีงูเหลือม ถ้าจะแก้พิศม์ทรางละลายน้ำดอกไม้เทศกินดีนักอย่าสนเท่ห์เลย
ยาชื่อหอมน้อย ขนานนี้ท่านให้เอา โกฐสอ ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ เทียนเยาวภานี ๑ ชเอมเทศ ๑ น้ำประสานทอง ๑ สานส้ม ๑ ผลโหระภา ๑ ผลผักชี ๑ ผลสมอไทย ๑ ผลสมอพิเภก ๑ ผลมะขามป้อม ๑ รวมยา ๑๒ สิ่ง นี้เอาเสมอภาคทำให้เปนจุณ เอาสุราเปนกระสายบดแช่หมักไว้สามวัน แล้วจึ่งเอาบดทำแท่งไว้ ถ้าจะแก้ลงละลายน้ำเปลือกมะเดื่อ, แค, ก็ได้ ถ้าจะแก้มูกเลือดละลายน้ำปูนใสน้ำกระทือก็ได้ ถ้าจะแก้อาเจียนละลายน้ำผึ้งน้ำสมอก็ได้ภิมเสนรำหัดกิน ถ้าทรางขึ้นลิ้นละลายน้ำขมิ้นอ้อยพิมเสนรำหัดกวาด ถ้าจะแก้คอแห้งละลายน้ำมะกล่ำเครือกิน ถ้าจะแก้พิศม์ทรางละลายน้ำดอกไม้พิมเสนรำหัดกินดีนัก
ยาชื่อหอมใหญ่ ขนานนี้ ท่านให้เอาโกฐทั้งห้า เทียนทั้งห้า ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กาลพลู ๑ จันทน์แดง ๑ จันทน์ขาว ๑ กฤษณา ๑ กลำภัก ๑ ชลูด ๑ ขอนดอก ๑ ชะเอมทั้งสอง เนระภูสี ๑ ผลเอน ๑ ว่านเปราะ ๑ สน ๑ กำยาน ๑ ใบพิมเสน ๑ ดอกคำ ๑ ดอกลำเจียก ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาค ๑ ดอกสาระภี ๑ ดอกมลิซ้อน ๑ ดอกมลิลา ๑ ดอกกรรณิกา ๑ ดอกกะดังงา ๑ ดอกจำปา ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เกสรสัตตบงกช ๑ เกสรสัตตบุษ ๑ เกสรบัวเผื่อน ๑ เกสรบัวขม ๑ การะบูน ๑ ชมดสด ๑ ชมดเชียง ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๔๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำดอกไม้เปนกระสายบดทำแท่งไว้ละลายสุรากินแก้ทราง ถ้าจะแก้ไข้ละลายน้ำซาวเข้าเถาหญ้านาง น้ำดอกไม้เทศ, จันทน์ก็ใด้ ถ้าจะแก้คลั่งให้ทุรนทุรายละลายดอกไม้เทศ,ไทย, ก็ได้ เอาน้ำตาลกรวดน้ำตาลทรายรำหัดกิน ยาขนานนี้เปนยาสูงถ้าไข้แต่พอดีพอร้ายอย่าให้กินให้แต่ทาชะโลม ถ้ามิฟังจึ่งให้กินดีนักได้เชื่อแล้ว
ยาชื่อมหาจักรน้อย ขนานนี้ ท่านให้เอาโกฐสอ ๒ สลึง โกฐพุงปลา ๒ สลึง เทียนทั้งห้าสิ่งละ ๒ สลึง ผลจันท์ ๒ สลึง ดอกกระวาน ๒ สลึง กานพลู ๒ สลึง สมอทั้งสามสิ่งละ ๒ สลึง มขามป้อม ๒ สลึง ผลผักชีล้อม ๒ สลึง ผลโหระภา ๒ สลึง ซะเอมเทศ ๒ สลึง ยาดำ ๒ สลึง พริกไทย ๒ สลึง ขิง ๒ สลึง ดีปลี ๒ สลึง กะเทียม ๒ สลึง น้ำประสารทอง ๒ สลึง สานส้ม ๒ สลึง ดินประสิวขาน ๒ สลึง รวมยา ๒๖ สิ่งนี้ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ ถ้าจะให้ผายละลายน้ำใบกะเพราก็ได้น้ำใบกะพังโหมก็ได้ ถ้าจะแก้ลงละลายน้ำเปลือกมะเดื่อก็ได้ ถ้าจะแก้ท้องขึ้นละลายน้ำกระทือกิน ถ้าจะแก้อาเจียนละลายน้ำสมอต้มกิน ถ้าจะแก้ทรางขึ้นปากละลายน้ำขมิ้นอ้อยกวาดทรางหล่นดีนัก
ยาชื่อทองแนบเนื้อขนานนี้ ท่านให้เอาน้ำประสานทองกล่ำ ๑ ชาตหอระคุณ ๓ กล่ำ หอยสังข์เผา ๓ กล่ำ จันทน์แดง ๑ เฟื้อง กลำภัก ๑ เฟื้อง ชมดเชียง ๒ ไพ พิมเสน ๒ ไพ รวมยา ๗ สิ่งนี้ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ เมื่อจะผึ่งแดดเอาใบตาลรองตากไว้ให้แห้ง เมื่อจะกินละลายน้ำดอกมลิสดน้ำดอกไม้เทศก็ได้ แซกทองเงินก็ได้ แก้กุมารดูดนมมิได้กินเข้ามิได้ดีนัก ท่านตีค่าไว้เปนราคาตำลึงทอง
ยาทรางเปื่อยเหน้า ท่านให้เอา พริกไทยสลึงเฟื้อง ขิงแห้ง ๒ สลึง กะเทียม ๑ บาท ดีปลี ๑ สลึง ขมิ้นอ้อย ๒ สลึง ไพล ๒ สลึง อุตพิต ๑ เฟื้อง บุก ๑ เฟื้อง บดละลายเหล้าทั้งกินทั้งทาหายดีนัก
ยาแก้ไอ เอาเปลือกผลมะตูม ๑ ดีปลี ๑ รากหนาด ๑ ฝนกับน้ำผึ้งกินหาย
ยาทาเท้าแก้บวม เอากระดูกงูเหลือม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เข้าเหนียวกัญญา ๑ บดด้วยน้ำดอกไม้ทา ถ้ามิฟังเอาน้ำใบเสนียด ถ้ามิฟังเอาน้ำใบหนาด
ยาชื่อน้ำดับไฟ ขนานนี้ท่านให้เอา ใบมะม่วงกะล่อน ๑ ใบมะลิ ๑ ใบสมี ๑ ใบตำลึงตัวผู้ ๑ ผักขวง ๑ ใบสะเดา ๑ ใบน้ำเต้า ๑ ใบโคกกะออม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำมะลิสดชะโลมดับพิศม์ดีนัก
ยาทากระหม่อมแก้นอนไม่หลับ ขนานนี้ท่านให้เอา หรดานทอง ๑ สลึง ดอกลำโพงกาสลัก ๒ สลึง กันชาเทศ ๓ สลึง มูลโค ๒ สลึง ใบพิมเสน ๑ สลึง บดด้วยน้ำดอกไม้ทากระหม่อมแก้นอนมิหลับหายดีนัก
ยากวาดแลทาแก้ทรางปากเปื่อย เอาเปลือกตะเคียน ๑ สีเสียดเทศ ๑ ก้นหม้อแกง ๑ น้ำประสานทองสตุ ๑ เอาเท่ากันบดด้วยสุรา ทำแท่งไว้ฝนด้วยน้ำมันดิบ ทาแก้ปรางปากเปื่อยดีนัก
ยาแก้ทรางแดงทรางไฟ ขนานนี้ท่านให้เอา เขากวาง ๑ นอแรด ๑ เขี้ยวแรด ๑ เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวหมี ๑ กรามช้าง ๑ หนังกระเบนเผา ๑ หวายตะค้าย ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบสวาด ๑ ชะเอมเทศ ๑ แฝกหอม ๑ เนระภูสี ๑ จันทน์ทั้งสอง ดีปลี ๑ ฝิ่น ๑ รวมยา ๑๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาดีงูเหลือมเปนกระสายบดทำแท่งไว้ ถ้าจะให้เจียดเอาเสมอหนักทอง แก้ทรางทั้ง ๗ จำพวกและแก้ไข้ต่างๆ ดีนัก
ยาชื่อมหาระงับพิศม์ ขนานนี้ท่านให้เอา พริกไทย ๑ บาท ขิง ๑ บาท ดีปลี ๑ บาท ถ่านไม้สัก ๖ สลึง เมล็ดในมะนาว ๑ เฟื้อง ใบพลูแก ๒ สลึงเฟื้อง กะเทียม ๒ สลึงเฟื้อง ฝิ่น ๑ เฟื้อง รวมยา ๘ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวกินแก้พิศม์ทั้งปวง ถ้าปวดศีศะละลายน้ำท่าทั้งกินทั้งทาดีนัก
ยาชื่อสุรามฤตย์ ขนานนี้ท่านให้เอา ใบกะเพรา ๑ กะตังมูตร์ ๑ น้ำประสานทอง ๑ มูลแมลงสาบ ๑ ลิ้นทเล ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บดทำแท่งไว้ละลายน้ำท่าน้ำสุราก็ได้ แก้พิศม์ทรางอันร้ายทั้งปวงดีนัก
ยาชื่อมหานิล ขนานนี้ท่านให้เอา กระดูกงูทับทาง ๑ สลึง พัดแพวแดง (น่าจะเปนพังแพวแดง) ๑ สลึง สหัศคุณเทศ ๑ สลึง ข่าตาแดง ๑ สลึง พริกล่อน ๑ สลึง ขิงแห้งสลึงเฟื้อง ดีปลี ๑ สลึง กระวาน ๑ สลึง ผลตุมกาแดง ๑ สลึง ขมิ้นอ้อย ๑ สลึง ลิ้นทเล ๑ สลึง น้ำประสานทอง ๑ เฟื้อง ดินประสิวขาว ๑ เฟื้อง สานส้ม ๑ เฟื้อง รากดินขั้ว ๑ บาท ดีจรเข้ ๒ ไพ ดีงูเหลือม ๒ ไพ ดีงูเห่า ๒ ไพ รวมยา ๑๘ สิ่งนี้ทำให้เปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายสุรากิน แก้พิศม์ทรางแดงแลทรางทั้งปวงหาย
ยาชื่อมหานิลตัวผู้ ขนานนี้ท่านให้เอา น้ำประสานทอง ๑ หมึกหอม ๑ เกล็ดปลาช่อนเผา ๑ หนังกระเบนเผา ๑ หัวแมวดำเผา ๑ กระดูกงูเหลือมเผา ๑ กระดูกงูทับทางเผา ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคกระทำให้เปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากิน แก้ฝีดาษฝียอดเดียว ถ้าจะแก้ตานทรางละลายน้ำดอกไม้กิน ถ้าจะทาปากแซกพิมเสนทา ถ้ามิฟังเอา ชาตหระคุณเทศ ๑ ชาตหระคุณจีน ๑ ขันทศกร ๑ กำถันแดง ๑ แซกเปนกระสาย ทาปากก็ได้ จุดฝีกาฬก็ได้ดีนัก
ยาชื่อสมมิตร ขนานนี้ ท่านให้เอาโกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐเชียง ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ โกฐหัวบัว ๑ โกฐกระดูก ๑ โกฐกักกรา ๑ โกฐกะกลิ้ง ๑ จันทน์ทั้งสอง กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ กรักขี ๑ ชลูด ๑ อบเชย ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาค ๑ ดอกจำปา ๑ ดอกกระดังงา ๑ ดอกสารภี ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เกสรสัตตบุษ ๑ อำพันดอกไม้ ๑ อำพันทอง ๑ อำพันขี้ปลา ๑ ชะมดสด ๑ ชะมดเชียง ๑ พิมเสน ๑ ขอนดอก ๑ รวมยา ๓๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเป็นจุณ แล้วจึ่งเอาดีจรเข้แช่น้ำดอกไม้เปนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้เทศกินแก้ไข้กำเดาทั้ง ๓ ฤดู แลแก้ใจขุ่นหมองดีนัก ได้เชื่อแล้วอย่าสนเท่ห์เลย
ยาชื่อมหาวงษ์ ขนานนี้ ท่านให้เอางาช้างกำจัด ๑ บาท งาช้างกำจาย ๑ บาท งาช้างดี ๑ บาท กรามช้าง ๑ บาท กรามแรด ๑ บาท เขี้ยวแรด ๑ บาท นอแรด ๑ บาท เขี้ยวเสือ ๑ บาท เขี้ยวหมี ๑ บาท เขี้ยวจรเข้ ๑ บาท เขี้ยวปลาพยูน ๑ บาท เขากุย ๑ บาท เขาฟาน ๑ บาท เขาเลียงผา ๑ บาท เขาชุมภา ๑ บาท เขาสิงขนัด ๑ บาท เขาแพะ ๑ บาท เขาแกะ ๑ บาท เขากวาง ๑ บาท เขากระบือเผือก ๑ บาท เขากระบือดำ ๑ บาท เขาวัวเผือก ๑ บาท เขาวัวดำ ๑ บาท หินการังแดง ๑ บาท เนระภูสี ๑ บาท เบ็ญจกานี ๑ บาท ผลจันทน์ ๑ บาท ดอกจันทน์ ๑ บาท กานพลู ๑ บาท หวายตะค้า ๑ บาท โกฐหัวบัว ๑ บาท อบเชย ๑ บาท สังกรณี ๑ บาท พิมเสน ๑ บาท ชเอมเทศ ๑ บาท จันทน์ทั้งสองสิ่งละ ๒ บาท ดีงูเหลือม ๒ บาท กรุงเขมา ๑ สลึง อำพันทอง ๑ สลึง ใบกะเพรา ๒ สลึง ใบสวาด ๒ บาท ใบมะกล่ำเครือ ๘ บาท ใบไคร้หอม ๒ บาท ใบแมงลัก ๔ บาท กะทืบยอบ ๔ บาท ตูดหมา (ต้นไม้) ๔ บาท ใบผักเสี้ยนผี ๔ บาท รวมยา ๔๘ สิ่งนี้ทำให้เปนจุณเอาสุราเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ ถ้าจะแก้ทรางฝีมีพิศม์ละลายสุราพิมเสนรำหัดกิน ถ้าจะแก้ฝีในฅอละลายสุรา เอาชเอมเทศรากไคร้เครือแซกฝนกิน ถ้าจะแก้พิศม์งูละลายน้ำสุราแซกดีงูเหลือมพิมเสนรำหัดกิน ถ้าจะแก้สอึกทั้งเด็กผู้ใหญ่ละลายน้ำร้อนแซกหวายตะค้าพิมเสนรำหัดกิน ถ้าฝีมีพิศม์แซกเขากระบือเผือกกิน ถ้าจะแก้ทรางแดงแลลอองพระบาท ละลายน้ำมะกล่ำเครือแซกน้ำประสานทองกิน ถ้ากินเข้ามิได้ละลายน้ำชะเอมกิน ถ้าจะให้ลงถอนทรางๆ ในฅอในอกแลอุจจาระเปนลูกมะระนั้น เอาน้ำผักเสี้ยนผีครึ่ง ๑ สุราครึ่ง ๑ แซกน้ำประสานทองกิน ถ้าจะแก้ลงละลายน้ำจันทน์ทั้งสองกิน ถ้าทรางขึ้นลิ้น ละลายน้ำจันทน์ขาวแซกเบ็ญจกานีกวาด ถ้าท้องขึ้นละลายน้ำผักเสี้ยนผีกินดีนัก ได้เชื่อแล้วอย่าสนเท่ห์เลย
ยาชื่อชันปิดเรือขนานนี้ ท่านให้เอาเบ็ญจทับทิม ๑ หมากแห้ง ๑ หวายตะค้า ๑ เปลือกเมล็ดมะขามขั้ว ๑ กำมถันแดง ๑ น้ำประสานทอง ๑ ฝาง ๑ ไม้สัก ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ กะเพราทั้งสอง เนระภูสี ๑ จันทน์ทั้งสอง เขากระบือเผา ๑ เทียนดำ ๑ กะเทียมกรอบ ๑ รวมยา ๒๓ สิ่ง (ที่จริงรวมได้ ๑๘ สิ่ง) นี้ เอาเสมอภาคทำให้เปนจุณเอาน้ำสารพัดเขี้ยวงาเปนกระสายบดทำแท่งไว้ ละลายน้ำปูนใสน้ำจันทน์กินก็ได้ ถ้ามิฟังเอาเปลือกมะเดื่อเปลือกแคแดงกินก็ได้ ถ้ามิฟังเอาน้ำกล้วยตานีละลายยานี้กินหายดีนัก
ยาแก้ตะพั้นตะบองราหูอักขมุขีก็ดี เอาดีจรเข้ดีหนึ่งที่สดแล้วจึงเอาพริกไทยป่นให้แหลกใส่ในดีจรเข้นั้น แล้วย่างไฟให้แห้งแล้วเอาทาฝ่ามือฝ่าเท้าแลรักแร้หายดีนัก
ยาพอกท้องเด็กแก้ตะพั้น เอาใบเจ็ตมูล ๑ หิงคุ ๑ กำมะถัน ๑ บันลังก์ศิลา ๑ ลิ้นทะเล ๑ บดด้วยน้ำมูตรเด็กพอกท้องหายดีนัก
ยาชื่อนากพด ท่านให้เอา ใบหนาด ๑ พริกไทย ๑ เบี้ยจั่นเผา ๑ ขิง ๑ รังหมาล่าเผา ๑ แมงมุมตายซาก ๑ ลำพัน ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บดทำแท่งไว้แก้ทรางทั้งปวงแก้ลอองพระบาทแก้ตะพั้นทั้งกินทั้งชะโลมดีนัก
ยาแก้ลอองพระบาท ท่านให้เอาใบนมพิจิตร ๑ น้ำประสานทอง ๑ หอระดานทอง ๑ กะเทียม ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ ดีงูเหลือม ๑ ภิมเสน ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาคบดทำแท่งไว้ ถ้าจะให้ผายเอาใบกะเพราแซก ๓ ส่วน เมื่อจะกินละลายน้ำใบกะเพรากิน ถ้าจะแก้ทรางทั้งปวงละลายน้ำใบกระเทียม ทาลิ้นหายดีนักได้เชื่อแล้ว
ยาคาดข้อมือข้อเท้า เอาใบหนาด ๑ พลับพลึง ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ กะเทียม ๑ ไพล ๑ ว่านน้ำ ๑ หิงคุ ๑ บดด้วยน้ำมะนาวคาดด้วยเล่าดีนัก
กล่าวสมมุติปฐมจินดาผูก ๒ สิ้นฉบับแต่เพียงนี้
พระคัมภีร์ปฐมจินดาผูก ๓ บริเฉท ๑ ว่าด้วยกุมารเกิดวันอาทิตย์เปนลักษณแห่งทรางเพลิงเจ้าเรือนทรางกรายเปนทรางจร, หละชื่ออุไทยกาล ลอองชื่อเปลวไฟฟ้าโดยสังเขป
จะกล่าวบัดนี้ ชีวกะโกมารภัจก็เข้าสู่สำนักนิ์แห่งพระฤๅษีสิทธิผู้มีนามชื่อว่า “นาไลยดาบศ” ก็ไต้ถามซึ่งพยาธิทุกข์ มีประการต่างๆ พระนาไลยดาบศเมื่อวิสัชนาซึ่งพยาธิทุกข์นั้นกล่าวแล้วด้วยประการดังนี้ อันว่ากุมารกุมารีก็ดีเกิดมาแล้วก็จะเปนที่ตั้งแห่งพยาธิต่างๆ ทรางเกิดแก่กุมารกุมารีนั้นมีลักษณ ๓ ประการ ก็แจกออกเปน ๑๔ ประการด้วยประการดังนี้ อันว่าลักษณ ๓ ประการนั้นคือทรางกำเนิดจรแม่ซื้อเปน ๓ ประการดังนี้ ที่แจกออกเปน ๑๔ ประการนั้นคือว่าทรางเจ็ดวันเปนทรางกำเนิด ทรางจรแซกอีก ๗ จำพวกเข้ากันเปน ๑๔ จำพวกดังนี้ อันลักษณแม่ซื้อนั้นเล่าคือแม่ซื้อกำเนิด ๗ จำพวกแม่ซื้อจรอิก ๒๔ จำพวกเข้ากันเปน ๓๑ จำพวกด้วยกันดังนี้ ลักษณสะพั้นนั้นเล่าคือสะพั้นกำเนิดนั้น ๑๒ จำพวกสะพั้นจร ๗ จำพวกเข้ากันเปน ๑๙ จำพวกด้วยกันดังนี้แล ลักษณโรคาพยาธิจะบังเกิดแก่กุมารกุมารีทั้งหลายนั้นก็มีปรากฎอยู่ดุจดังกล่าวมานี้
อันว่าลักษณะกำเนิดทราง ซึ่งจะบังเกิดแก่กุมารกุมารีทั้งหลายนั้น ตั้งปฏิสนธิในครรภ์มารดาได้ ๓ เดือน ก็แตกออกเปนปัญจะสาขาแล้ว ทรางก็กระทำตั้งขึ้นด้วยยอด ๑ ตามลักษณะทรางกำเนิด ๗ วันนั้น ถ้าว่าตั้งข้างขึ้นตั้งเหนือสดือ ถ้าตั้งข้างแรมตั้งใต้สดือ ถ้าเปนหญิงตั้งข้างซ้าย ถ้าเปนชายตั้งข้างขวา จึ่งบังเกิดติดต่อกันมาจนกำหนดคลอด ถ้าจะตั้งทรางอันในก็พึงให้พิเคราะห์ดู เภทอาการแห่งมารดาซึ่งว่ามาแต่หลังนั้นเถิด
ลำดับนี้พระอาจาริย์เจ้า จะกล่าวในลักษณะกำเหนิดทราง ๗ วันอันจะมาบังเกิดแก่กุมารกุมารีทั้งหลายนั้น ให้แพทย์พิเคราะห์ดูสำคัญประเภทแลอาการให้รู้แจ้ง ดุจไนยอันกล่าวไปข้างน่านั้นเถิด
บัดนี้จะกล่าวด้วยลักษณะกุมารกุมารีเกิดวันอาทิตย์ กำเนิดแห่งทรางเพลิงเปนเจ้าเรือนแห่งกุมารผู้นั้นก่อนเปนอาธิ (ลักษณทรางเพลิงนี้มีแจ้งอยู่ในน่า ๑๗๗ แห่งเล่มนี้แล้วแต่ต้นฉบับกล่าวซ้ำกันแลถ้อยคำต่างกันบ้างจึ่งได้คัดมาพิมพ์ไว้อีก แล้วแต่ผู้ศึกษาจะเลือกกำหนดเอาเถิด) อันว่าลักษณะทรางเพลิงนั้น มีแม่ ๔ ยอด มีบริวาร ๔๐ ยอด เมื่อคลอดจากครรภ์มารดานั้น เขม่าขึ้นแต่ในเรือนเพลิง ครั้นได้ ๗ วันแล้วก็หายไป ด้วยแม่ทรางเพลิงจะมาบังเกิด ในฝ่าเท้าแห่งกุมารผู้นั้น ถ้าเปนชายแม่ทรางเพลิงขึ้นฝ่าเท้าขวา ๓ ยอดซ้าย ๑ ยอด ถ้าเปนหญิงแม่ทรางเพลิงขึ้นฝ่าเท้าซ้าย ๓ ยอดขวา ๑ ยอด แลบริวาร ๔๐ ยอดนั้นก็มาขึ้นหน้าแข้ง อยู่ข้างละ ๔๐ ยอด (น่าจะเปนข้างละ ๒๐ ยอด) ครั้นออกจากเรือนเพลิงได้ ๓ เดือนแล้ว แม่ทรางที่ฝ่าเท้าก็เลื่อนขึ้นมาตั้งอยู่นาภียอด ๑ เมื่อได้ ๔ เดือนจึงกระทำให้หลังเท้าฟกขึ้นสักหน่อย ให้เมื่อยข้อเท้ากินเข้าให้ระคายฅอให้นอนนานตื่น ครั้นได้ ๖ เดือนแม่ทรางจึ่งขึ้นอิกยอดหนึ่งเปนสองยอดเข้ากันจึงเปนเม็ดพรึงขึ้นมาข้างนอกเนื้อ สีดุจผลหว้าห่ามอยู่ไปได้หกเจ็ดแปดเก้าสิบวันแล้วก็ดาดจมหายไป ครั้นได้ ๘ เดือนแม่ทรางขึ้นมาในนาภีอีกยอดหนึ่ง บรรจบกันเข้าเปนสามยอดบริวารขึ้นอยู่ที่ข้อเข่าตลอดถึงข้อเท้า ครั้นได้ ๙ เดือนแม่ทรางก็เลื่อนขึ้นมานาภีอีกยอดหนึ่งเปน ๔ ยอดด้วยกัน จึ่งบริวาร ๔๐ ยอดนั้นก็กระจายกันออกไป ขึ้นกลางแข้งขาแลหัวเข่าบ้าง จึ่งตั้งยอดแดงดังผลมะไฟแล้วก็ดำด้านลง ขอบแดงออกไปดุจดังเพลิงไหม้ แลหนังนั้นก็พองเลื่อนเข้าหากัน ด้วยว่าสุกออกพร้อมกัน แล้วก็กระทำให้ปวดแต่เท้าตลอดถึงลำแข้ง ขา ตะโพก บั้นเอวก็ดี ถ้าแลแพทย์เห็นดังนี้แล้ว อย่าให้รักษาเลย ด้วยแม่ทราง ๔ ยอดในนาภีนั้นเปื่อยออกดังหัวบุก แล้วก็เปื่อยออกมาลามลงถึงหัวเหน่าแลปากทวารหนักแลกระเพาะอาจม แล้วก็ลามขึ้นมาถึงตับปอดแลไส้ใหญ่น้อยแล้วก็ลามไปรอบนาภี แล้วจึ่งกระทำให้ตกมูกเลือดหนอง แล้วให้ลงเปนน้ำส่าเหล้า, น้ำล้างเนื้อ, ไข่เหน้า, คาวปลา, ก็ดี ด้วยแม่ทรางนั้นข้ามมาตามไส้แก่อ่อนแล้ว เข้าจับหัวตับปอดใจจึ่งสำแดงออกมาตามทวาร จึ่งบริวารนั้นกระทำให้เจ็บแสบร้อนนักดุจไฟไหม้อันมีพิศม์ เมื่อจะสำแดงความตายนั้นให้ฝ่ามือเท้าแดงดังหยาดโลหิต อันว่าลักษณะทรางเพลิงแลเมื่อกำเหนิดพร้อมกันดังนั้นแล้วเมื่อใด ท่านกำหนดไว้แต่ในแปด, เก้า, สิบ, สิบเอ็จ, วัน กุมารผู้นั้นจะถึงแก่มรณะเปนอันเที่ยง อันว่าลักษณะทรางเพลิงนั้น ถึงว่าร้ายก็จริงอยู่ แต่ว่าทรางนั้นขึ้นทีละยอด ถ้าแลทรางขึ้นที่ใดก็กระทำให้กุมารเจ็บที่นั้น ถ้าแพทย์ประกอบยาชอบที่เข้า ทรางนั้นก็เลือนหายไป อันลักษณะทรางเพลิงนี้กำหนดร้ายอยู่แต่ใน ๙ เดือน ถ้าพ้น ๙ เดือนไปแล้วจนถึงอายุได้ ๑๘ เดือนจะทำอิกครั้ง ๑ จะทำให้ลงท้องคือทรางยอดเอกที่เกิดยอด ๑ แต่ยังอยู่ในครรภ์มารดานั้นจะมาประจำที่ต้นลิ้นได้ชื่อว่าปฐมกัลป์ จะให้ลิ้นไก่นั้นพองขึ้นแล้วจะทำให้ไอเปนทีหลัง ถ้าแลใส่ยาชอบจะถอยลงจับเอาขอบตาจะพาให้ตับหย่อน ถ้ากินถึงชายตับจะให้ตับพองขึ้นคับชายโครง ถ้าเปนดังนี้ยากนัก อนึ่งถึงพ้นกำหนดที่คาดแล้วก็ดี ให้เกรงทรางจรจะมาแซก อันว่าลักษณะทรางจรนั้นที่ตายก็มีดุจเดียวกัน ถ้าจะแก้ให้เอายาขนานนี้แก้ก่อน
ยาแก้ทรางเพลิง ขนานนี้ ท่านให้เอาว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ เนระภูสี ๑ เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ ชะเอมทั้งสอง ใบมะกล่ำเครือ ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ตัวร้อนแก้ตานทรางทั้งปวง ถ้าจะบดทำแท่งไว้ก็ได้ ละลายสุรากินแก้ตกมูกเลือดหายดีนัก
ยาแก้ทรางเพลิงขนานนี้ ท่านให้เอาหญ้าเกล็ดหอย ๑ ใบสันพร้าหอม ๑ ใบพุงดอ ๑ เชือกเขาไฟ ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอา เสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำผลประคำดีควายต้มเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายน้ำท่ากิน แซกดีงูเหลือมทั้งกิน, ทาหายดีนัก
ถ้ามิฟังขนานนี้ท่านให้เอา ลิ้นทะเล ๑ ฆ้องสามย่าน ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เข้าสารข้างครก ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคบดชะโลมแก้พิศม์ทรางเพลิงหายดีนัก
ถ้ามิฟังขนานนี้ท่านให้เอาใบน้ำเต้า ๑ ใบระงับพิศม์ ๑ ใบกทุงหมาบ้า ๑ ใบสวาด ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบเสนียด ๑ ใบมะเฟือง ๑ ผลกราย ๑ ผลพิลังกาสา ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เทียนแดง ๑ น้ำประสานทอง ๑ รวมยา ๑๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำท่า แซกน้ำประสานทองกินแก้สรรพพิศม์ทั้งปวงดีนัก
จบลักษณทรางเพลิงแต่เท่านี้
สิทธิการิยะ ทีนี้จะกล่าวด้วยลักษณทรางกรายซึ่งเปนทรางจรจะมาแซกทรางเพลิงเจ้าเรือน กับทั้งลักษณหละอันชื่อว่าหละอุไทยกาลประจำวัน ลอองพระบาทอันชื่อว่าละอองเปลวไฟฟ้านั้น อันว่าประเภทหละอุไทยกาลนั้น แจ้งอยู่ในบริเฉท ๓ ลักษณทรางแดงนั้นแล้ว ประเภทลอองเปลวไฟฟ้านั้น ก็แจ้งอยู่ในลักษณทรางโจรบริเฉท ๗ โน้นแล้ว แต่ลักษณทรางเพลิงบริเฉท ๑ บัดนี้จะกล่าวแต่ลักษณทรางกรายซึ่งเปนทรางจรนั้นต่อไป ในเมื่อทรางจรแลหละลอองทั้ง ๓ ประการนี้ เมื่อจะบังเกิดขึ้นแซกทรางเพลิงเจ้าเรือนนั้น บางทีต่อสิ้นกำหนดทรางเพลิงเจ้าเรือน แลทรางจรแลหละลอองจึ่งทำต่อไปจนกำหนดอายุได้ ๑๒ ปี บางทียังมิสิ้นกำหนดทรางเพลิงเจ้าเรือนแลทรางจรแลหละลอองก็ดี ให้แพทย์พึงรู้ดุจดังมีไปข้างน่านั้น
อันลักษณทรางกรายเปนทรางจรมาแซกทรางประจำ คือทรางเพลิงกำเนิดวันอาทิตย์นั้นว่า เมื่อมารดามีครรภ์ได้แปด เก้า สิบเดือน กุมารนั้นจึ่งคลอดจากครรภ์มารดา แลกุมารผู้นั้นเลี้ยงง่าย เมื่ออยู่ในเรือนเพลิงเขม่าแต่ควรบังเกิด ครั้นได้เก้าวันสิบวันก็จะจมหายไป ครั้นได้ ๑๔, ๑๕, วันจึ่งตั้งทรางเพลิงเจ้าเรือนนั้นก่อน เมื่อสิ้นกำหนดทรางเพลิงเจ้าเรือนแล้ว ทรางกรายจึ่งผุดขึ้นมาจากกระดูกสันหลังจึ่งตั้งทราง
อันว่าลักษณทรางกรายนั้นมีแม่ ๔ ยอดขึ้นอยู่หัวเหน่า ๒ ยอด ขึ้นอยู่ในนาภี ๒ ยอดมีบริวาร ๔๐ ยอด ครั้นอายุได้ขวบหนึ่งกับ ๖ เดือน จึ่งทรางบริวารนั้นก็กระจายออกมานอกเนื้อเปนดุจยอดผดแล้วจึ่งทำให้กุมารผู้นั้นบิดตัวนอนสดุ้งอยู่ประมาณ ๓ วัน แล้วก็จมลงไปขึ้นจับในลำไส้แก่ ครั้นได้ ๓ เดือนแม่ทรางที่ขึ้นอยู่ในหัวเหน่านั้น ก็เลื่อนขึ้นมาตั้งในนาภีอิกยอด ๑ เปน ๓ ยอดด้วยกันทั้งเก่า ครั้นเมื่ออายุได้ ๘ เดือน แม่ทรางที่ตั้งขึ้นอยู่ในหัวเหน่านั้น ก็เลื่อนขึ้นมาตั้งในนาภีอีกยอด ๑ เปน ๔ ยอดด้วยกันทั้งเก่านั้น ในเมื่อแม่ทรางทั้ง ๔ ยอด ขึ้นมาประชุมพร้อมกันในนาภีแล้วเมื่อใดก็ทำให้ตัวร้อนให้ลงให้กินให้ระหายน้ำให้กินเข้านมมิได้ ครั้นอายุกุมารได้ขวบ ๑ กับ เจ็ด แปด เดือน จึ่งบริวาร ๔๐ ยอดนั้นก็แบ่งกันมาขึ้นประจำอยู่หัวเหน่า ๑๐ ยอด ขึ้นประจำอยู่นาภี ๑๐ ยอด ขึ้นประจำกะเพาะเข้า ๑๐ ยอด ขึ้นประจำอยู่ลิ้น ๑๐ ยอด เปน ๔๐ ยอดด้วยกันดังนี้ ถ้าแพทย์ผู้ใดแก้มิฟังวางยามิถอยแลยานั้นมิชอบแก่โรคๆ นั้น ครั้นอายุได้ ๒ ขวบกับ ๓ เดือน จึ่งทำให้ตกมูกเลือดแล้วให้แปรเปนไปต่างๆ ถ้าแพทย์จะรักษาให้พิจารณาดูทรางจรนี้ให้แม่นแท้ ถ้าแลสิ้นกำหนดทรางเพลิงเจ้าเรือนแล้วรู้มิถึงก็จะว่าทรางอันอื่นแซกนั้นหามิได้เลย คือทรางกรายนี้เองจรแซกสำหรับทรางเพลิงนั้นอันเกิดขึ้นในกระดูกสันหลังแต่ยังอยู่ในครรภ์มารดานั้น ให้แพทย์พึงสัญญารู้โดยสังเขปดังนี้
ยาแก้ทรางเพลิงเจ้าเรือน ทรางกรายเปนทรางจรขนานนี้ท่านให้เอารากรางแดง ๑ รากรางดำ ๑ เปลือกสมอพิเภก ๑ รากผักหวาน ๑ รากถั่วภู ๑ เปลือกประคำไก่ ๑ เปลือกมะม่วงคัน ๑ ผลมะแว้งทั้งสอง เปลือกมะเดื่อ ๑ เปลือกแคแดง ๑ รวมยา ๑๑ สิ่งนี้เอาน้ำสิ่งละจอก จึงเอาน้ำใส่ลงพอสมควรหุงให้คงแต่น้ำมันแล้วจึ่งปรุงผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ ฟองไก่ ๓ ฟองเอาแต่ฟองแดงรวมยา ๕ สิ่งนี้ปรุงลงในน้ำมัน ให้กินตามกำลัง แก้ทรางเพลิงเจ้าเรือนทรางกรายเปนทรางจรหายวิเศษนัก
ยาแก้ลงทรางเพลิงทรางกราย ขนานนี้ท่านให้เอารากก้างปลาแดง ๑ รากเล็บมือนาง ๑ รากชุมเห็ดเทศ ๑ รากชุมเห็ดไทย ๑ รากสลอดน้ำ ๑ รากตาลดำ ๑ รากตาลหม่อน ๑ เปลือกมะเดื่อ ๑ เปลือกแทงทวย ๑ เปลือกพุดทรา ๑ เปลือกกะทุ่มขี้หมู ๑ จันทน์ทั้งสอง ใบประคำไก่ ๑ ใบชิงช้าชาลี ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รวมยา ๑๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายน้ำท่ากินแก้ทรางเพลิง ทรางกรายทรางจรแลทรางอันกระทำให้ลงท้องนัก ถ้ากินยาอันใดมิหยุดให้กินยาขนานนี้หยุดสิ้นเปนมหาวิเศษนัก
พระอาจารีย์เจ้าท่านกล่าวไว้ว่า อย่าให้เสียยาอันชื่อว่าเบ็ญจตาล ให้แก้ด้วยเบ็ญจตาลด้วยเถิด
พระอาจาริย์กล่าวมาในลักษณะเกิดมาในวันอาทิตย์ เปนกำเนิดแห่งทรางเพลิงเจ้าเรือนกระทำโทษ กำเนิดทรางกรายเปนทรางจรมาแซก กระทำโทษประจำทรางเพลิงเจ้าเรือน กำเนิดหละอันชื่อว่าหละอุไทยกาล กระทำโทษประจำทรางเพลิง กำเนิดละอองอันชื่อว่าละอองเปลวไฟฟ้า กระทำโทษประจำทรางเพลิง จบบริบูรณ์ตามลักษณโดยสังเขปดังนี้
พระคัมภีร์ประฐมจินดาผูก ๓ บริเฉท ๒ ว่าด้วยลักษณะกุมารเกิดวันจันทร์ เปนลักษณะแห่งทรางน้ำเปนทรางเจ้าเรือน ทรางฝ้ายเปนทรางจร หละแสงพระจันทร์ ละอองแก้ววิเชียรโดยสังเขป
สิทธิการิยะพระอาจาริย์เจ้าจะกล่าวลักษณะกุมารกุมารี เกิดวันจันทร์นั้นต่อไป กำเนิดแห่งทรางน้ำเปนเจ้าเรือนแห่งกุมารกุมารีผู้นั้น ให้แพทย์สำคัญพึงรู้โดยสังเขปดังนี้
(ลักษณะทรางน้ำนี้ ต้นฉบับกล่าวซ้ำกัน ดังแจ้งอยู่ในน่า ๑๘๐ แห่งเล่มนี้ครั้ง ๑ แล้ว แต่เนื้อความต่างกันบ้างจึ่งได้คัดมาพิมพ์ไว้อีก แล้วแต่จะกำหนดเอาเถิด)
อันว่าลักษณะทรางน้ำนั้นมีแม่ ๑๙ ยอด ในเมื่อครรภ์มารดาตั้งขึ้นได้ ๓ เดือนนั้น มักให้มารดาปวดศีศะแลเจ็บนม แลให้อยากของอันหวาน แลให้เมื่อยแขนทั้งสองข้าง ให้หูหนักตาฟางมักให้เปนลมมึนตึง แลให้รากให้กระหายน้ำเปนกำลัง ไปจนถึงกำหนดคลอด อันว่าแม่ทรางน้ำทั้ง ๑๙ ยอดนั้นมีสัณฐานยอดแต่ละยอดโตเท่าใบพุดทรา มีสีอันแดงดังผลผักปลังห่าม ขึ้นที่ต้นแข้งขาแลกลางหลัง ขึ้นหน้าแข้งแลแก้มทั้งสองข้าง รายกันขึ้นละยอดจนอายุได้ ๒ ขวบกับ ๖ เดือน ย่อมแตกเปนน้ำเหลืองเปื่อยไปรอบตัว ครั้นแห้งลงก็หลบเข้าไปทำภายใน จึ่งกระทำให้หัวแลตัวร้อนแล้วก็ทำให้เจ็บท้อง ถ้าแพทย์ผู้ใดจะรักษาให้แต่งยากระทุ้งให้กิน ให้ออกเสียให้สิ้นเชิงแล้ว จึ่งวางยาทุเลาให้กินไป ๔ เวลา ๕ เวลาจึ่งจะหายขาด อันลักษณะทรางน้ำนี้หาบริวารมิได้ ท่านให้เกรงแต่ทรางจรกับทรางละออง ถ้าผู้มาแขกนั้นร้ายอยู่แล้ว เจ้าเรือนก็พลอยฉิบหายด้วย ทรางจรนั้นคือทรางฝ้าย จรสำหรับประจำทรางน้ำ หละชื่อแสงพระจันทร์ประจำทรางน้ำ ละอองพระบาทชื่อละอองแก้ววิเชียรประจำทรางน้ำ อันว่าลักษณะ ๓ ประการนี้ ถ้าบังเกิดขึ้นแก่กุมารกุมารีผู้ใดก็ดุจราหูมาทับลักษณ์
จบลักษณะทรางน้ำแต่เท่านี้
(ถ้าจะดูตำรายาแก้ทรางน้ำ ให้ดูน่า ๑๘๐)
สิทธิการิยะ ทีนี้จะกล่าวลักษณะกำเนิดทรางฝ้าย ซึ่งเปนทรางจรมาแซกประจำสำหรับทรางน้ำเจ้าเรือนนั้นต่อไป ให้แพทย์พึงรู้โดยสังเขปดังนี้
อ้นว่าลักษณะทรางฝ้ายนั้นหาเมล็ดยอดมิได้ จำเภาะขึ้นเพดาลกะพุ้งแก้มไรฟัน แลขึ้นลิ้นขาวดาษไปดังยวงฝ้าย มีใยดุจสสำลีดีดแก้ว จึงกระทำพิศม์ให้ร้อนไปทั่วทั้งตัว ให้ปากนั้นร้อนให้ปากแห้งหาน้ำลายมิได้ แล้วให้หุบปากมิลงอ้าปากร้องอยู่ กินเข้ากินนมมิได้มักให้อาเจียนเปนกำลัง แล้วกระทำให้ลงท้องเหม็นดังไข่เหน้า ถ้าแพทย์เห็นดังนี้แล้วให้พิจารณาดูให้แม่นแท้ คือทรางฝ้ายกระทำโทษดุจกล่าวมานี้
ยาแก้ทรางฝ้าย ขนานนี้ท่านให้เอา ใบน้ำเต้า ๑ ขอบชนางทั้งสอง ๑ ใบตาลหม่อน ๑ ใบชุมเห็ด ๑ ใบระงับ ๑ ใบขี้กาแดง ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ หอมแดง ๑ พริกไทย ๑ กะเทียม ๑ ขิงแห้ง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รวมยา ๑๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ กินแก้ทรางฝ้ายแลตาลทรางทั้งปวง แลแก้ตกมูกตกเลือด ถ้าให้เหม็นโขงเหน้าโขง แซกยาดำลงกินหายดีนัก
ยาแก้ทรางฝ้าย ขนานนี้ท่านให้เอา ใบกะเพรา ๑ ใบชุมเห็ด ๑ ใบสวาด ๑ ใบตาลหม่อน ๑ ใบขอบชนางทั้งสอง ใบผักคราด ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท กะทือหนักบาทเฟื้อง ไพล ๑ พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ กะเทียม ๑ เอาสิ่งละ ๑ เฟื้อง รวมยา ๑๓ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายสุรากิน แก้ทรางฝ้ายแลทรางแดงทรางโจรทรางเพลิง ถ้าจะแก้ลงละลายน้ำใบตาลหม่อนกิน ถ้าจะให้ผายละลายน้ำใบกะเพรากิน ถ้าจะแก้ท้องขึ้นละลายน้ำใบสวาดกิน ถ้าทรางขึ้นลิ้นแซกน้ำประสานทองกวาดหายดีนัก
ยาชื่อเทพนิมิตร ขนานนี้ท่านให้เอา ใบสันพร้าหอม ๑ หมึกหอม ๑ ผลจันทน์ ๑ ดีปลี ๑ กัมถันแดง ๑ สานส้ม ๑ ชมด ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้แก้ทรางน้ำทรางฝ้าย แลทรางอันใดๆ ก็ดี ซึ่งกระทำให้ อก,ฅอ, ลิ้น, นั้น ถ้าขึ้นลิ้นละลายน้ำมะนาวกวาดก็ได้กินก็ได้ ถ้าขึ้นในอกละลายสุรากิน ถ้าขึ้นฅอแซกดีงูกวาดหายดีนัก
ยาทาปากแก้ทรางฝ้าย ขนานนี้ท่านให้เอา ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ เปลือกมะรุม ๑ เปลือกทองหลางใบมน ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ สานส้ม ๑ หอม ๑ กัมถันแดง ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง กะเทียม ๑ ดีปลี ๑ เอาสิ่งละ ๑ เฟื้อง น้ำประสานทอง ๒ สลึง พริกไทย ๓ เมล็ด รวมยา ๑๒ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้แก้ทรางน้ำทรางฝ้ายแลทรางทั้งปวงซึ่งขึ้นในอกแลลำไส้นั้น แก้ปวดแก้มวนแลตกมูกเลือด แก้เขม่าขึ้นลิ้น แก้ทรางลามปากให้เปื่อยอุจจาระเหม็นเหน้า เอายานี้ฝนทาแซกหญ้ายองไฟหน่อยหนึ่ง ฝนทาหายดีนักได้เชื่อแล้วอย่าสนเท่ห์เลย
ยาชื่อมหาประการ ขนานนี้ท่านให้เอา สังกะระณี ๑ ดีงูเหลือม ๑ ผลประคำดีควาย ๑ ตุมกาแดง ๑ ฤๅษีผสมแล้ว ๑ ผลราชดัด ๑ กะเทียม ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำตุมกาแดงต้มเปนกระสาย บดทำแท่งไว้เท่าเมล็ดฝ้าย แก้พิศม์ทรางซึ่งกระทำให้อ้าปากมิออกนั้น เอายาขนานนี้กรอกเข้าไปเถิดหายดีนัก
ยาประจำท้องแก้ทรางฝ้ายแลทรางทั้งปวง ขนานนี้ท่านให้เอา พริกไทย ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ กะเทียม ๑ สานส้ม ๑ ดินประสิวขาว ๑ เกลือสินเธาว์๑ เอาขมิ้นชันเท่ายาทั้งหลาย รวมยา ๘ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาน้ำมะนาวเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวกินวิเศษนัก
ยาแก้ทรางน้ำทรางฝ้าย ขนานนี้ท่านให้เอา ใบกะเพราะ ๑ ใบตาลหม่อน ๑ ใบฝ้ายแดง ๑ ใบกะพังโหม ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายสุรากินหายวิเศษนัก
ยาน้ำมัน แก้ทรางน้ำซึ่งกระทำให้เปื่อยนั้น ขนานนี้ท่านให้เอาน้ำเปลือกฝิ่นต้นจอก ๑ น้ำดีงูต้ม (ต้นฉบับว่าน้ำดีงูต้น) จอก ๑ น้ำรากถั่วภูจอก ๑ น้ำมันงาจอก ๑ หุงให้คงแต่น้ำมัน แล้วเอาผลเบ็ญจกานี ๕ ผล สีเสียดเทศ ๑ ดีงูเหลือม ๑ รวมยา ๓ สิ่งนี้ทำเปนจุณปรุงลงในน้ำมัน ทาทรางน้ำซึ่งเปื่อยทั้งตัวนั้น ถ้าจะกินแซกการะบูรหายดีนัก
ยาทาปากแก้ทรางน้ำทรางฝ้าย ขนานนี้ท่านให้เอา การะบูร ๑ ใบมะไฟ ๑ น้ำประสานทอง ๑ รวมยา ๓ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ทาปาก แก้ทรางน้ำหายดีนัก
พระอาจาริย์เจ้าท่านไว้ว่า ถ้าแพทย์ผู้ใดจะรักษาทรางน้ำเจ้าเรือน แลทรางฝ้ายเปนทรางจรนั้น อย่าให้เสียยาชื่อว่าเบ็ญจตาลแลประสะกระเพรานั้นเลย
จบลักษณทรางฝ้ายซึ่งเปนทรางจร สำหรับประจำทรางน้ำนั้นแต่เพียงนี้โดยสังเขป
ลำดับนี้พระอาจาริย์กล่าวด้วยลักษณหละอันชื่อว่าแสงพระจันทร์ ซึ่งประจำทรางน้ำเจ้าเรือนนั้นต่อไปดังนี้
อันว่าลักษณหละแสงพระจันทร์นั้นไซร้ ใช่จะประจำอยู่แต่ทรางน้ำนั้นหามิได้ ขึ้นประจำอยู่ในทรางช้างเจ้าเรือนนั้นด้วย ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้โดยไนยดังนี้ อันลักษณอาการแลประเภทหละแสงพระจันทร์ แจ้งอยู่ในลักษณทรางบริเฉท ๖ โน้นแล้ว
ในลักษณทรางน้ำบริเฉท ๒ นี้ พระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวไว้แต่สรรพยา ซึ่งจะให้แก้หละแสงพระจันทร์นั้น ประจำสำหรับทรางน้ำเจ้าเรือนนั้นต่อไปดังนี้
ยากวาดแก้หละแสงพระจันทร์ ขนานนี้ ท่านให้เอาเทียนดำ ๑ สานส้ม ๑ ผลมะแว้งทั้ง ๒ ดีปลี ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณเอาน้ำสุราเปนกระสาย บดทำแท่งไว้กวาดหละแสงพระจันทร์หายดีนัก
ยาจุดหละแสงพระจันทร์ขนานนี้ ท่านให้เอาน้ำประสานทอง ๑ มูลตุกแก ๑ มูลแมลงสาบสิ่งละ ๒ กล่ำ เมล็ดในมะนาว ๗ เมล็ด รวมยา ๔ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาสุราเปนกระสาย บดทำแท่งแซกชมดพิมเสน จุดหละแสงพระจันทร์หายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอาหัวสุนักข์ดำ ๑ กระดูกกา ๑ กระดูกแร้ง ๑ กระดูกงูเหลือม ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เผาไฟให้ไหม้ ลิ้นทะเล ๑ น้ำประสานทอง ๑ กานพลู ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาค เอารากดินเผาเท่ายาทั้งหลาย ทำเปนจุณเอาสุราเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายสุราทาปาก แก้หละแสงพระจันทร์หายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา ชาตหรคุณจีน ๑ มูลแมลงสาบ ๑ ลิ้นทะเล ๑ ฝักส้มป่อยขั้ว ๑ น้ำประสานทอง ๑ สานส้มสตุ ๑ จุณสีสตุ ๑ รวมยา ๗ สิ่งเอาเสมอภาค ทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ ละลายน้ำเกลือทาปากแก้หละแสงพระจันทร์หายวิเศษนัก ถ้ากุมารผู้ใดไม่ฟังยา ๔ ขนานนี้แล้ว อย่าให้รักษาทรางน้ำต่อไปเลย
จบลักษณะหละแสงพระจันทร์แต่เท่านี้
ทีนี้จะว่าด้วยละอองพระบาทอันชื่อว่าละอองแก้ววิเชียรนั้นต่อไป แลละอองจำพวกนี้บังเกิดเพื่อทรางน้ำ ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้โดยสังเขปดังนี้
อันว่าลักษณละอองแก้ววิเชียรนั้น ท่านให้พิจารณาดูในเพดานแลลิ้นแลกะพุ้งปากทั้ง ๒ ถ้าเห็นขาวเปนดังกล้ามมพร้าวยังไม่ได้ขูดนั้นชื่อว่าละอองพระบาท เกิดเพื่อหละแสงพระจันทร์กระทำให้ลงไปจนตาแขงจะนับเวลามิได้ ส่วนลงให้ลงไป สวนท้องขึ้นก็ให้ขึ้นไปกำลัง สมมุติว่าทั้งขึ้นทั้งล่อง แพทย์จะรักษายากนัก ถ้าแลพิจารณาเพดานแลลิ้น แลกะพุ้งแก้มทั้ง ๒ นั้นเห็นขาวเปนมันเลือกดุจมะพร้าวกะทิ ชื่อว่าละอองแก้ววิเชียร เกิดเพื่อทรางน้ำกระทำให้เลือกไปทั้งปากจะกินเข้ากินนมมิได้ ถ้าแพทย์วางยาชอบจึ่งตกไปทีเดียวมิได้กลับขึ้นอีก ถ้าแลยามิชอบ เปนแต่ประทังอยู่ ถ้ากวาดข้างเย็นตกข้างเช้าขึ้นดังเก่า ถ้ากวาดข้างเช้าตกข้างเย็นขึ้นดังเก่าเปนแต่ดังนี้ จึงกระทำพิศม์ให้ร้อนนอนมิหลับ มักหวาดสดุ้งบางทีทำให้ลงท้อง บางทีกระทำให้ผูก แล้วท้องขึ้นตาเหลือกตาช้อน แล้วให้ไอเปนกำลัง อันว่าละอองแก้ววิเชียรจำพวกนี้ ถ้าขึ้นแก่กุมารผู้ใดแล้วร้ายนัก ถ้าแพทย์วางยามิชอบใน ๓ วันรักษามิได้เลย ถ้าจะกวาดให้กวาดเมื่อตวันตกดิน ละอองจึ่งจะตกห้ามมิให้กวาดเวลาเช้าไซร้ จะห้ามแต่ละอองแก้ววิเชียรนั้นหามิได้ ท่านห้ามไปทุกๆ ทราง ทุกๆ ละออง ทุกๆ หละ ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้โดยในดังกล่าวมานี้
ยาแก้ละอองแก้ววิเชียร ขนานนี้ท่านให้เอา รากมะกรูด ๑ รากมะนาว ๑ รากมะงั่ว ๑ รากพุดซ้อน ๑ รากมะลิ ๑ รากอัญชันขาว ๑ รากระย่อม ๑ รากพิศนาด ๑ รากเจ็ตภังคี ๑ รากกรามแดง ๑ รากกรามช้าง ๑ รากครามดี ๑ ข่าแก่ ๑ รวมยา ๑๓ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายน้ำหยัดเล่าทั้งทาทั้งกิน แก้ละอองแก้ววิเชียรหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา ปู่เจ้าลอยท่า ๑ รากส้มกบ ๑ รากหางหรอก ๑ รวมยา ๓ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำสุรากิน แก้ละอองแก้ววิเชียรหายดีนัก
ยาทาปากแก้ลอองแก้ววิเชียรละอองพระบาท เพื่อแสงพระจันทร์ขนานนี้ ท่านให้เอา ผิวไม้รวก ๑ เปราะหอม ๑ ลิ้นทะเล ๑ น้ำประสานทอง ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำปูนใส ทาปากกุมารหายดีนัก
ยาทาปากแก้ลอองแก้ววิเชียรให้ตกขนานนี้ ท่านให้เอาชาตหรคุณ ๑ พิมเสน ๑ ใบนมพิจิตร ๑ ใบมะระ ๑ มูลแมลงสาบ ๑ ดีงูเหลือม ๑ เกลือ ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ ละลายน้ำมะนาวทาปากหายวิเศษนักได้เชื่อแล้ว
ยาชื่อฝนแสนห่า ขนานนี้ ท่านให้เอา รากบัวหลวง ๑ ก้ามปูทะเล ๑ ลิ้นทะเล ๑ ใบฆ้องสามย่าน ๑ รากถั่วภู ๑ ดินสอพอง ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำซาวข้าวชโลมแก้ละอองแก้ววิเชียร แลละอองพระบาทเพื่อหละแสงพระจันทร์หาย
ยาสมานแก้ละอองแก้ววิเชียร ซึ่งกระทำให้เปื่อยนั้นขนานนี้ ท่านให้เอา พิมเสน ๑ น้ำประสานทอง ๑ ชาตหรคุณ ๑ รวมยา ๓ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ ทาปากกุมารที่เปื่อยนั้นหายดีนัก
พระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวมาในลักษณะกุมารอันเกิดวันจันทร์กำเนิดทรางน้ำเปนเจ้าเรือนทำโทษ กำเนิดทรางฝ้ายเปนทรางจรมาแซกทำโทษประจำทรางน้ำ กำเนิดหละอันชื่อว่าหละแสงพระจันทร์ทำโทษประจำทรางน้ำ กำเนิดละอองอันชื่อว่าละอองแก้ววิเชียรทำโทษประจำทรางน้ำ จบบริบูรณ์แต่เท่านี้
พระคัมภีร์ปฐมจินดาผูก ๓ บริเฉท ๓ ว่าด้วยกุมารเกิดวันอังคารเปนลักษณะแห่งทรางแดงเปนเจ้าเรือน ทรางกระแหนะเปนทรางจร หละชื่ออุไทยกาล ละอองชื่อแก้วมรกฎ ลมชื่ออุทรวาตโดยสังเขป
(ลักษณทรางแดงนี้ ต้นฉบับกล่าวซ้ำกันดังมีแจ้งอยู่ในน่า ๑๘๑ แห่งเล่มนี้ครั้งหนึ่งแล้ว แต่เนื้อความตอนปลายแลตำรายาต่างกัน จึ่งได้คัดแต่เฉภาะเนื้อความที่ต่างกันแลตำรายานั้น มาพิมพ์ไว้ต่อไปดังนี้)
ให้พิจารณาดูที่ชายโครงข้างขวาสูนย์กลาง ถ้าเส้นดีอยู่ไม่ตาย ถ้าไม่เห็นเปนดังนี้ คือว่าลมกำเนิดบังเกิดติดต่อมาแต่ยังอยู่ในครรภ์ ชื่อลมอุทรวาต กระทำให้ร้องไห้ แต่ยังอยู่ในเรือนเพลิง ไปจน ๓ เดือนเปนกำหนดจึ่งจะหายไปเอง ถึงแพทย์จะให้ยาก็ไม่หาย เมื่อถอยลงมาจากศีศะแลลงทรวงอกนั้นแล้ว ลงมาตั้งอยู่ในนาภีจึ่งเรียกว่าลมกองใหญ่ พัดขึ้นมาตามนาภีตามเส้นชิดกระดูกสันหลังขึ้นมาในอกแลลำฅอจนไปถึงช่องหูขวาแลกระหม่อม ถ้าเปนข้างขึ้นตายข้างแรมไม่ตาย แลประเภทดังนี้คือต้องตะบองราหูก็ว่า กุมาทสังก็ว่า อักขมูขีก็ว่า แลสะพั้น ๗ จำพวกนี้ หญิงชายก็ดีเปนดุจเดียวกัน
อันว่าทรางแดงตัวผู้นั้น ถ้าขึ้นอกกระทำให้หอบพัก ถ้าขึ้นไหล่รวบกระทำให้เจ็บหลังแขง ถ้าขึ้นฅอกระทำให้กินเข้ากินนมมิได้ดังนี้ แลเมื่อจะสำแดงความตายนั้น ก็ผุดขึ้นรักแร้ข้างละยอดเท่าผลบัวจมอยู่ในเนื้อ สีผุดออกมาตามผิวหนังดังสีควันเทียน แล้วไปขึ้นในกระหม่อมยอด ๑ จึ่งลามมาหน้าผากดุจกลีบจำปา แล้วก็คล้ำเข้าดังสีควันเทียน เลื่อนลงมาหว่างคิ้วแล้วเมื่อใด ก็กระทำให้ตามืดหูหนัก แล้วก็ลามลงมาถึงปลายนาสิก กระทำให้ปากนั้นชักเฟดขึ้นก่อน เมื่อจะตายนั้นก็สำแดงออกทั่วสรรพางค์กาย คิ้วนั้นให้ผุดขึ้นเปนแว่นเปนวง มีสีเหลือง, แดง, ขาว, ดุจดังประทับตราลงไว้นั้น คือว่าทรางแดงสำแดงความตาย ตัวผู้ก็ดีตัวเมียก็ดี ถ้าแพทย์แก้ไม่ฟังก็ตายดุจกัน อย่าพึงสงไสยเลยดังกล่าวมานี้
พระอาจาริย์เจ้าท่านจึงประกอบซึ่งสรรพยาไว้ ให้สำหรับแก้ทรางแดงตัวผู้ตัวเมียนั้น โดยลำดับดังกล่าวมานี้
ยาทาปากแก้ทรางแดง ขนานนี้ท่านให้เอา รากดินเผา ๑ เปลือกน้ำเต้าขมเผา ๑ เกล็ดปลาช่อนเผา ๑ น้ำประสานทองสตุ ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดละลายน้ำมะนาวทาปากหาย
ขนานหนึ่งท่านให้เอา รากละหุ่งแดง ๑ ผลประคำดีควาย ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ ยาฝิ่น ๑ เอาสิ่งละ ๖ ส่วน ชาตหระคุณ ๒ ส่วน รวมยา ๕ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวทาปากแก้ทรางแดงหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา สังข์ ๑ น้ำประสานทอง ๑ ลิ้นทะเล ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ เปลือกไข่ฟัก ๑ พิมเสนเกล็ด ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวทาปากก็ได้กวาดก็ได้ แก้ทรางแดงหาย
ขนานหนึ่งท่านให้เอา แฝกหอม ๑ หางปลาช่อน ๑ น้ำประสานทอง ๑ สมอร่องแร่ง ๑ ใบมะนาว ๑ ใบน้ำเต้า ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำท่าก็ได้ทาปากแก้ทรางแดง ถ้าจะให้ลงละลายน้ำมะขามเปียกแซกดีงูเหลือมกวาด ถ้าตัวร้อนน้ำซาวเข้ากวาด ถ้าจะแก้สอึกน้ำผลมะตูมต้มก็ได้ น้ำส้มซ่าก็ได้ จะแก้ลงแดงละลายน้ำผลเบ็ญจกานีกวาด ถ้าจะแก้ไอละลายน้ำมะนาวกับเกลือ แลแซกหางนกยุงเผากวาด ถ้าจะแก้ทรางแดง ละลายน้ำมะนาวแซกพิมเสนกวาดหายดีนัก
ขนานหนึ่งแก้ทรางแดงทรางเหลือง ท่านให้เอางาช้าง ๑ มหาสดำ ๑ เปลือกนุ่น ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบตาลหม่อน ๑ กะเทียมกรอบ ๑ น้ำประสานทอง ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาฝักส้มป่อยต้มเปนกระสายบดปั้นแท่งไว้ ถ้าจะแก้ทรางแดงละลายน้ำมะนาวกวาด ถ้าจะแก้ทรางเพลิงละลายน้ำครำกวาดหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้ เอาผลเบ็ญจกานีส่วน ๑ ผลประคำดีควาย ๒ ส่วน น้ำประสานทอง ๓ ส่วน รวมยา ๓ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำส้มส้าทาลิ้น แก้ทรางแดงขึ้นลิ้นหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา ลิ้นทะเลปิ้ง ๑ รากดินเผา ๑ น้ำประสานทองสตุ ๑ บรเพ็ด ๑ ก้นหม้อแกง ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะงั่วกวาด เมื่อจะกวาดยานี้เอาน้ำเกลือกวาดเสียก่อน จึงกวาดยานี้ดีนัก
ขนานหนึ่งแก้ทรางแดงทรางฝ้ายทรางกระดูก ท่านให้เอาเปลือกหอยพิมพะการัง ๑ หนังกระเบนเผา ๑ ลิ้นทะเลปิ้ง ๑ น้ำประสานทอง ๑ มูลแมลงสาบ ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ ชาตหระคุณเทศ ๑ ชาตหระคุณจีน ๑ ชาตจอแส ๑ ฝาหอยโข่งเผา ๑ รังหมาล่า ๑ กระเทียมกรอบ ๑ ดีงูเหลือม ๑ พิมเสนเกล็ด ๑ รวมยา ๑๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมนาวกวาดแก้ทรางทั้งปวงหายดีนัก ถ้ามิฟังยาเหล่านี้แล้ว ให้แพทย์เร่งประกอบยาให้สูงขึ้นไปกว่านี้กุมารผู้นั้นจึงจะรอดชีวิตร
ยาชื่อปะขาวกวาดวัดขนานนี้ ท่านให้เอามูลแมลงสาบ ๑ ชาตหรคุณ ๑ เทียนเยาวภานี ๑ ผลผักชีลา ๑ สมอไทย ๑ สานส้ม ๑ โกฐสอเทศ ๑ เอาสิ่งละส่วนหนึ่ง รากไคร้เครือ ๑ ชเอมเทศ ๑ กำมถันแดง ๑ น้ำประสานทอง ๑ ลิ้นทะเล ๑ เบี้ยจั่นเผา ๑ บัลลังก์ศิลา ๑ หญ้าใต้ใบ ๑ กะตังมูตร ๑ รากดินเผา ๑ ผลโหรพาเทศ ๑ รากมะกล่ำเครือ ๑ รากส้มกุ้งน้อย ๑ เอาสิ่งละสองส่วน รวมยา ๒๐ สิ่งนี้ทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ ถ้าจะแก้อาเจียนให้ละลายน้ำสมอไทยต้มกวาด ถ้าจะแก้ทรางขึ้นลิ้นละลายน้ำขมิ้นอ้อยกวาด แลแก้ทรางทั้ง ๗ จำพวกหายดีนัก
ยาชื่อเทพมงคล ขนานนี้ ท่านให้เอามูลแมลงสาบ ๑ หญ้ายองไฟ ๑ ดอกบุนนาค ๑ เกสรบัวหลวง ๑ กฤษณา ๑ กลำภัก ๑ ขอนดอก ๑ หวายตะค้า ๑ เทียนดำ ๑ น้ำประสานทอง ๑ จันทน์ทั้งสอง เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวจรเข้ ๑ งาช้าง ๑ โกฐพุงปลา ๑ ชาตหรคุณ ๑ ดีงูเหลือม ๑ ดีจรเข้ ๑ ชมด ๑ พิมเสน ๑ ทองคำเปลว ๑ รวมยา ๒๒ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้กวาดแก้ทรางแดง แก้ลิ้นกระด้างคางแขงแลตาแขงไม่มีน้ำตานอนแน่อยู่แล้วก็ดีกวาดหาย
ถ้าจะแก้ละอองพระบาทสีขาว ละลายน้ำดอกไม้กวาด ถ้าจะแก้ละอองพระบาทสีเขียวละลายน้ำครำแลสุรากวาด ถ้าจะแก้ละอองพระบาทสีแดงละลายน้ำหัวหอมกวาด ถ้าจะแก้ละอองพระบาทสีเหลืองละลายน้ำขมิ้นอ้อยกวาดหายดีนัก
ยากวาดทรางแดง ขนานนี้ ท่านให้เอาหอยสังข์เผา ๑ ชาตหรคุณไทย ๑ บัลลังก์ศิลา ๑ กรามแรด ๑ กรามช้าง ๑ เขาฟาน ๑ เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวจรเข้ ๑ เกสรบัวหลวง ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้ ทาปากแก้ทรางแดงหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอาศีศะงูเห่า ๑ ศีศะแร้ง ๑ ศีศะกา ๑ หอยสังข์ ๑ รากดิน ๑ ดอกบุนนาค ๑ ดินถนำ ๑ น้ำประสานทอง ๑ หมึกหอม ๑ นอแรด ๑ เขากุย ๑ มูลหมูเถื่อน ๑ กฤษณา ๑ กลำภัก ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวจรเข้ ๑ เขี้ยวแรด ๑ เขี้ยวหมู ๑ กรามแรด ๑ กรามช้าง ๑ รวมยา ๒๒ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะนาว กวาดได้สารพัดทรางทั้งปวงหายวิเศษนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอากำมถันแดง ๑ พิมเสน ๑ กฤษณา ๑ โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ ดอกจันทน์ ๑ ไคร้เครือ ๑ ชเอมเทศ ๑ ชาตก้อน ๑ กำยาน ๑ โลทนง ๑ สีเสียดเทศ ๑ สานส้ม ๑ กรักขี ๑ สมอเทศ ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ เนรภูสีเทศ ๑ ตุมกาแดง ๑ รวมยา ๒๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดด้วยสุราทำเปนแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวทั้งกินทั้งทาทั้งกวาด แก้ทรางแดงแลทรางทั้งปวงหายสิ้นดีนัก
อันว่าแพทย์ทั้งหลายใด ถ้าจะรักษาทรางแดงสืบต่อไปเมื่อน่า ห้ามอย่าให้วางยาละลายเข้าสลอด แลยาอันรคนปนไปด้วยน้ำมันและยาอันเผ็ดร้อนเปนเที่ยง ให้วางยาแต่สุขุม ให้รักษาดุจไข้สันนิบาต ซึ่งมีพิศม์อันร้อนอย่าให้เสียยาอันชื่อว่าเบ็ญจตาลเลย กุมารผู้นั้นจึ่งพ้นจากพระยามัจจุราช รอดจากความมรณะ
ยาชื่อประสานทอง ขนานนี้ ท่านให้เอาชมดสด ๑ ชมดเชียง ๑ เอาสิ่งละ ๑ เฟื้อง พิมเสน ๑ สลึง กรุงเขมา ๑ อำพัน ๑ ดอกบุนนาค ๑ น้ำประสานทอง ๑ ลิ้นทเลปิ้งไฟ ๑ เอาสิ่งละ ๒ สลึง ตรีกฏุก ๑ โกฐทั้ง ๙ เทียนทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ จันทน์ทั้งสอง กฤษณา ๑ กระลำภัก ๑ ชลูด ๑ ขอนดอก ๑ เปราะหอม ๑ ผลราชดัด ๑ ผลสารพัดพิศม์ ๑ พระยารากขาว ๑ ปลาไหลเผือก ๑ ตุมกาทั้ง ๒ คุคะ ๑ มหาสดำ ๑ มหาละลาย ๑ รากระย่อม ๑ รากไคร้เครือ ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ว่านน้ำ ๑ แสนประสระต้น ๑ แสนประสาเครือ ๑ สุรามฤตย์ ๑ อบเชยเทศ ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท ทองคำเปลว ๒๐ แผ่น รวมยา ๖๑ สิ่งนี้กระทำให้เปนจุณแล้วเอาดีงูเหลือม ๑ ดีจรเข้ ๑ ดีตะภาพน้ำ ๑ ดีหมูเถื่อน ๑ ดีปลาช่อน ๑ ดีนกยูง ๑ ดีทั้ง ๖ นี้แซก เอาน้ำเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้แก้พิศม์ทรางแลแก้ไข้สันนิบาต ละลายน้ำดอกไม้กิน ถ้าจะแก้พิศม์ฝีดาษพิศม์ฝีดวงเดียว พิศม์งูร้าย ละลายสุรากินหายทุกสิ่งประสิทธิ์ดีนัก
ยาชื่อสมมิทกุมารน้อยขนานนี้ ท่านให้เอาแก่นสน ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ อบเชย ๑ สมุลแว้ง ๑ จันทน์ชมด ๑ กฤษณา ๑ กระลำภัก ๑ ชลูด ๑ ขอนดอก ๑ ชมดเชียง ๑ หญ้าฝรั่น ๑ ผลผักชีลา ๑ สังกรณี ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง โกฐทั้งเก้า พิมเสน ๑ อำพันทอง ๑ เอาสิ่งละ ๒ สลึง เทียนทั้งห้า เอาสิ่งละ ๑ บาท กำยานห้าสลึง รวมยา ๓๓ สิ่งนี้กระทำให้เปนจุณ เอาน้ำดอกไม้เปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้แก้พิศม์ทรางจับหัวใจ แลทรางขึ้นตับขึ้นปอด แลขึ้นทรวงอกให้ตกมูกตกโลหิตให้เชื่อมมึนกำลังน้อยให้อิดโรยใช้น้ำกระสายดังนี้ ถ้าจะแก้ระส่ำระสายละลายน้ำดอกไม้น้ำจันทน์กิน ถ้าจะแก้รากละลายผลยอต้มกิน ถ้าจะแก้หอบระหวยกำลังน้อยนัก ละลายน้ำรากถั่วภูต้มกิน ถ้าจะแก้คลั่งละลายน้ำแก่นสนต้มกิน ถ้าจะแก้กินเข้ามิได้ละลายน้ำขันทสกรกิน ถ้าจะแก้เชื่อมแก้มึนละลายน้ำชเอมต้มกิน ถ้าจะแก้ลงละลายน้ำเปลือกมรุมต้มกิน ยาขนานนี้ใช้ได้ทุกประการดีนัก
พระอาจาริย์เจ้ากล่าวไว้ว่า บุคคลที่เกิดมาในโลกย์นี้หญิงชายก็ดี จะบังเกิดโรคาพยาธิทั้งปวงนั้น ก็อาไศรยแก่ธาตุทั้ง ๔ ถ้ามิบริบูรณ์แล้วก็ย่อมให้ธาตุนั้นแปรปรวนไปก่อน โรคทั้งปวงนั้นจึ่งบังเกิดขึ้นต่างๆ ต่อเมื่อภายหลัง
ให้แพทย์แต่งยาบำรุงรักษาธาตุขนานนี้ ท่านให้เอารากตาลดำ ๑ รากตาลขโมย ๑ เปลือกสันพร้านางแอ ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ ตรีผลา ๑ หญ้าใต้ใบ ๑ เทียนเยาวภานี ๑ เปลือกตะขบ ๑ น้ำประสานทอง ๑ สานส้ม ๑ จันทน์ทั้งสอง รวมยา ๑๓ สิ่งนี้ เอาเสมอภาคใบกะเพราเท่ายาทั้งหลาย แล้วกระทำให้เปนจุณบดปั้นแท่งไว้ ละลายสุรากินประจำท้องแก้ธาตุทั้ง ๔ ดียิ่งนัก
ยาชื่อปฉันธาตุ ขนานนี้ท่านให้เอา ตรีกฏุก ๑ กะเทียม ๑ เอาสิ่งละ ๕ สลึง เทียนทั้ง ๕ สิ่งละ ๑ บาท ว่านเปราะ ๑ แห้วหมู ๑ เปลือกมูกมัน ๑ เอาสิ่งละ ๒ บาท รวมยา ๑๒ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ ถ้าจะแก้ลงละลายน้ำใบกะเพรากิน ถ้าจะแก้ไอละลายน้ำมะแว้งเครือกิน ถ้าจะแก้ปวดมวนละลายน้ำผลเบ็ญจกานี ผลทับทิมต้มก็ได้ ละลายน้ำครั่งต้มก็ได้ กินแซกดีงูเหลือมด้วยประเสริฐนัก
ยาประจำธาตุ ยาดำ ๑ ใบกะเพรา ๒ ใบตานหม่อน ๒ ใบสวาด ๓ รวมยา ๔ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินแต่เช้า ท่านห้ามไม่ให้กินในเวลาบ่าย ตั้งแต่อายุเด็กได้เดือน ๑ ขึ้นไปจนถึงขวบ ๑ ให้กินตามกำลังเด็กดีนัก
ยาประจำธาตุ ขนานนี้ท่านให้เอา ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท กะชาย ๒ สลึง ใบกะเพรา ๑ ใบคนทีสอ ๑ ใบตาลหม่อน ๑ เอาสิ่งละ ๒ บาท รวมยา ๙ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาน้ำหยัดเหล้าเปนกระสายบดปั้นแท่งไว้ละลายสุรากินเวลาเย็น ห้ามไม่ให้กินเวลาเช้า แต่อายุเดือน ๑ ไปจนถึงขวบ ๑ กินทวีขึ้นไปตามกำลัง
ยาแก้โทษน้ำนม ขนานนี้ท่านให้เอา ชะเอมเทศ ๑ จันทน์เทศ ๑ น้ำตาลทราย ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง โกฐสอเทศ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ เอาสิ่งละ ๒ สลึง รวมยา ๘ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาน้ำดอกไม้เปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวน้ำผึ้งน้ำท่าประสมกันเข้า ฝนยานี้ให้กุมารกินแก้โทษน้ำนมต่างๆ แลแก้พิศม์ทรางในลำฅอในทรวงอก แก้ไอแก้สอึกแลแก้รากวิเศษนัก
อนึ่งยารักษาทรางแดงขึ้นที่ขั้วตับนั้น ย่อมกระทำให้ลงเปนโลหิต ๔ วัน ๕ วันก่อน แลให้ไอเปนกำลังแลตาเหลืองให้จับเปนเวลา แลให้ตับหย่อนลงไปตามชายโครงข้างขวา ถ้าจะแก้ท่านให้เอา ผลเบ็ญจกานี ๑ กะเทียม ๒ ฝางเสน ๓ รวมยา ๓ สิ่งนี้บดทำแท่งไว้ ละลายน้ำปูนใสกินตามกำลังกุมารนั้นเถิดดีนัก แล้วจึ่งแต่งยาพอกตามชายโครงให้ตับหดขึ้นไป ขนานนี้ท่านให้เอา หน่อไม้ ๑ เขม่าเหล็ก ๑ ปูนขาว ๑ บดพอกชายโครงราว ๓ วันหาย ดีนัก
ถ้าไม่หดหาย ขนานนี้ท่านให้เอา ตรีผลา ๑ มะขามป้อม ๑ รากไอ้เหนียว ๑ รากเล็บมือนาง ๑ เปลือกไข่เหน้า ๑ แห้วหมู ๑ บรเพ็ด ๓ องคุลี ผลมูลกาผล ๑ ผ่า ๒ เอา ๑ เทียนดำ ๒ สลึง เทียนขาว ๒ สลึง น้ำประสานทอง ๒ สลึง ยาดำ ๑ ผลมะตูม ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ดอกบุนนาก ๑ ฝักราชพฤกษ์ ๑ ขมิ้นอ้อย ๓ ชิ้น สานส้ม ๑ ใบกะเพราเท่ายาทั้งหลาย เอาสุราครึ่งน้ำครึ่งต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย
จบลักษณะทรางแดงแต่เพียงนี้
สิทธิการิยะ ทีนี้จะกล่าวลักษณะกำเนีดทรางกระแนะ ซึ่งเปนทรางจรแซกทรางแดงเจ้าเรือนนั้นต่อไป ให้แพทย์พึงรู้โดยสังเขปดังนี้
อ้นว่าลักษณะทรางกระแนะนั้น มีแม่ ๓ ยอดมีบริวาร ๓๐ ยอด ทรางอันนี้ขึ้นแซม ๑ ยอด ๒ ยอดก็ดี มีสันฐานยอดนั้นเหลืองกลางยอดนั้นหวา ขึ้นปลายลิ้นยอด ๑ มีบริวารขึ้นด้วย ๑๐ ยอด ขึ้นต้นคางยอด ๑ มีบริวารขึ้นด้วย ๑๐ ยอด บางทีขึ้นต้นลิ้นขึ้นทรวงอกก็มี ยอด ๑ บริวารขึ้นด้วย ๑๐ ยอด อันว่าลักษณะบริวารขึ้นนั้นเมื่อเข้าล้อมแม่นั้นแล้ว ก็ตั้งเปนเปลวออกไปดังอุณาโลม แล้วกระทำพิศม์ให้กุมารนั้นดูดนมมิได้ ให้ลิ้นกระด้างคางแขงให้เท้ามือกำ ครั้นได้ ๕ เดือนแม่ทรางซึ่งอยู่ในปลายลิ้นต้นคางต้นลิ้นแลทรวงอกนั้น ก็เลื่อนลงไปตั้งอยู่ในนาภีพร้อมกันทั้ง ๓ ยอด จึ่งกระทำให้ลงมูกลงโลหิต เปนน้ำล้างเนื้อเปนน้ำชานหมาก แล้วให้เปนเสมหะโลหิตเหน้า ให้ซูบผอมกินอาหารมิได้ให้ปวดมวนนัก ถ้าแพทย์ผู้ใดจะรักษาให้พิจารณาดูลักษณะทรางกระแนะ ซึ่งจรมาแซกนั้นให้แม่นแท้ดุจกล่าวมานี้
ยากวาดชื่อเจียรไนเพ็ชร์ ขนานนี้ท่านให้เอา มูลแมลงสาบขั้ว ๑ รากดินขั้ว ๑ หนังกระเบนเผา ๑ น้ำประสานทองสตุ ๑ แววนกยุงเผา ๑ ศีศะงูเห่า ๑ กะดองปูทเล ๑ กะดองปูนา ๑ กะตังมูตร ๑ เปลือกไข่ฟัก ๑ ลิ้นทเล ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ กัมถันแดง ๑ เบี้ยผู้เผา ๑ หมึกหอม ๑ ชาตก้อน ๑ ชมดเชียง ๑ อำพันทอง ๑ ทองคำเปลว ๑๐ แผ่น ๑ รวมยา ๑๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวกวาดทรางกระแหนะ หายวิเศษนัก
ยาชื่อตรีผลาเตร็ด ขนานนี้ท่านให้เอา สมอไทย ๑ สมอพิเภก ๑ มะขามป้อม ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ตรีกฏุก ๑ ผลผักชี ๑ ผลโหระพา ๑ สิ่งละ ๒ สลึง ผลเบ็ญจกานี ๑ สีเสียดเทศ ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท รวมยา ๑๒ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำท่า แล้วจึงเอาฝิ่น ๑ ดิน ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รำหัดกินแก้พิศม์ทรางกระแนะ ซึ่งเลื่อนลงไปทำโทษในนาภี แลทรางนั้นกินตามลำไส้แลตับแลปอด แลให้เปนบิดปวดมวน แล้วให้ลงเปนโลหิตมูกเลือดเสลดเหน้าหาย
ยาชื่อสังขสมุทไทย ขนานนี้ท่านให้เอา สังข์หนาม ๑ ฝุ่น ๑ ชาตผง ๑ จันทน์ทั้งสอง ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ดอกสารภี ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาค ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำรากบัวหลวงก็ได้ น้ำรากมะกอกก็ได้ กินแก้กระหายน้ำทรางกระแนะดีนัก
ยาสมานลิ้นเปื่อย ขนานนี้ท่านให้เอา ใบหว้าอ่อนใส่ปากหม้อนึ่งให้สุก ผลเบ็ญจกานี ๑ มูลโคแห้ง ๑ น้ำประสานทอง ๑ สีเสียดเทศ ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำหมากสง ทาปากทาลิ้นกุมารหายดีนัก
จบลักษณทรางกระแนะซึ่งจรมาแซกทรางแดงแต่เพียงนี้
ทีนี้จะกล่าวถึงลักษณะหละอันชื่อว่าอุไทยกาล ซึ่งจะบังเกิดขึ้นสำหรับทรางแดงนั้นต่อไป โดยสังเขปดังนี้
อันว่าลักษณะหละอุไทยกาล เมื่อจะบังเกิดนั้นให้ชักเท้ากำมือกำแล้วมักให้กระทืบเท้าร้องไห้ แลให้อุจจาระปัสสาวะมิออก
ยาแก้หละอุไทยกาลขนานนี้ ท่านให้เอาพิมเสน ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ สะค้าน ๑ กะเทียม ๑ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำนมโคทาปากกุมารหาย
ยาจุดหละทรางกระดูก ขนานนี้ท่านให้เอา กระดูกงูเหลือม ๑ กระดูงูทับทาง ๑ ชาตหระคุณจีน ๑ เข้าขั้ว ๑ มูลแมลงสาบขั้ว ๑ มูลหนูหริ่งขั้ว ๑ หวายตะค้า ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวจุดหายดีนัก
ยาจุดหละขนานนี้ท่านให้เอา ฝาง ๑ จันทน์ทั้งสอง พิมเสน ๑ บดละลายน้ำมะเกลือจุดหาย
ยาจุดหละ ขนานนี้ท่านให้เอา กะปิเผา ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ พริกไทยขั้ว ๗ เมล็ด กานพลู ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ชมด ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำจุดหละหาย
จบลักษณะหละอุไทยกาลซึ่งบังเกิดสำหรับทรางแต่เพียงนี้
ทีนี้จะกล่าวลักษณะละอองแก้วมรกฎ เมื่อจะบังเกิดขึ้นนั้นร้ายนัก มักให้หน้าเขียวหน้าดำ แลให้ชักเท้ากำมือกำอ้าปากมิออก ให้ลิ้นกระด้างคางแขง ถ้าแก้มิฟังกุมารผู้นั้นจะตายเปนเที่ยง ถ้าจะแก้ท่านให้เอาจันทน์ทั้ง ๒ เนระภูสี ๑ ไคร้เครือ ๑ ดีงูต้น ๑ ระย่อม ๑ พิศนาด ๑ กระดูกงูเหลือม ๑ หวายตะค้า ๑ หวายตะมอย ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้ ทั้งกินทั้งชะโลม แก้ละอองแก้วมรกฎหายวิเศษนัก
ยาแก้ละอองแก้วมรกฎ ขนานนี้ท่านให้เอา ปู่พุงแก ๑ ตับเต่าทั้ง ๒ สีหวดน้อย ๑ ฉัตรพระอินทร์ ๑ ปู่เจ้าสมุงกุย ๑ ไคร้เครือ ๑ ระย่อม ๑ พิศนาด ๑ เนระภูสี ๑ จันทน์ทั้ง ๒ มวนหมู ๑ รากหญ้านาง ๑ รากประคำดีควาย ๑ โคนไม้ไผ่ป่า ผักแพวแดง ๑ รวมยา ๑๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ลลายน้ำดอกไม้น้ำซาวเข้ากินก็ได้ แก้ละอองแก้วมรกฎหาย
ยาแก้จับแก้มัว ขนานนี้ท่านให้เอาเอา จันทน์ชมด ๑ จันทน์คันนา ๑ ผลผักชี ๑ พรรณผักกาด ๑ รากหญ้านาง ๑ ไพล ๑ กะชาย ๑ ชเอมเทศ ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ ถ้าจะแก้คลั่งละลายน้ำดอกไม้กิน ถ้าจะแก้จับละลายน้ำสมอต้มกิน ถ้าจะแก้หอบละลายน้ำรากถั่วพูต้มกิน ถ้าจะแก้รากละลายน้ำผลยอต้มแชกน้ำผึ้งกินหาย
อันว่าลักษณะทรางแดงนี้ มีโทษมากนักยิ่งกว่าทรางทั้งปวง พระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวไว้ ให้แพทย์ผู้ฉลาดพิจารณาดูโรค ซึ่งจะผันแปรไปเปนประการใดๆ ก็ดี ให้แพทย์นั้นประกอบยาผันแปรไปตามโรคนั้นเถิด พระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวมาในลักษณะกุมารอันเกิดวันอังคาร เปนกำเนิดแห่งทรางแดง กระทำโทษเปนเจ้าเรือน กำเนิดทรางกระแหนะเปนทรางจรมาแซก กระทำโทษประจำทรางแดงนั้น กำเนิดหละประจำทรางแดง ชื่อว่าหละอุไทยกาล กำเนิดละอองพระบาทประจำทรางแดง ชื่อว่าละอองแก้วมรกฎ จบแต่เพียงนี้ตามลักษณะโดยสังเขป
พระคัมภีร์ประฐมจินดาผูก ๓ บริเฉท ๔ ว่าด้วยกุมารเกิดวันพุฒ เปนลักษณะแห่งทรางสกอเปนเจ้าเรือน ทรางกระตังเปนทรางจร หละชื่อเนียรกันถีชื่อเนียรเพลิง ละอองชื่อแสงเพลิง ลมชื่อสุนทรวาตโดยสังเขป
(ลักษณทรางสกอนั้นมีแจ้งอยู่ในน่า ๑๘๕ แห่งเล่มนี้แล้ว)
อนึ่งถึงสิ้นกำหนดทรางสกอเจ้าเรือนนั้นแล้วก็ดี ให้ระวังละอองพระบาท แลทรางจรสำหรับทรางสกอนั้นต่อไป
บัดนี้จะว่าด้วยลักษณะทรางกระตัง ซึ่ง เปนทรางจรมาแซกสำหรับทรางสกอเจ้าเรือน ให้แพทย์พึงรู้โดยสังเขปดังนี้
อันว่าทรางกระตังนั้น มีแม่ ๓ ยอดมีบริวาร ๓๐ ยอด เมื่อกุมารอยู่ในเรือนเพลิงเขม่าหามีไม่ ครั้นได้เดือนหนึ่งออกจากเรือนเพลิงแล้วเขม่าจึงขึ้น ครั้นสิ้นเขม่าแล้วแม่ทรางจึ่งรายกันขึ้นๆ ในนาภียอด ๑ บริวาร ๑๐ ยอด ขึ้นในฅอยอด ๑ บริวารขึ้นด้วย ๑๐ ยอด ครั้นกุมารได้เดือน ๑ กับ ๑๕ วัน บริวาร ๑๐ ยอดซึ่งขึ้นอยู่ในนาภีนั้น ก็รายกันขึ้นมาในลำไส้อ่อนลำไส้แก่ จนถึงทรวงอก ทรางบริวาร ๑๐ ยอดซึ่งขึ้นอยู่ในทรวงอกนั้น ก็ถอยลงไปขึ้นในกะเพาะน้ำกะเพาะเข้า แลทรางบริวาร ๑๐ ยอดซึ่งขึ้นอยู่ในฅอนั้นก็รายกันออกไปขึ้นเพดาลบ้าง ขึ้นริมฝีปากบ้าง แลขึ้นลิ้นขึ้นกะพุ้งแก้มบ้าง หนาสามชั้นดุจดังหญ้ายองไฟ ถ้าขึ้นพร้อมกันทั้งสามแห่งดังกล่าวมานี้ ทรางที่ขึ้นในสำไส้ก็ทำให้เปนบิด ทรางที่ขึ้นในกะเพาะน้ำนั้นทำให้ขัดเบา ทรางที่ขึ้นในกะเพาะเข้านั้นก็ทำให้จุกเสียด มิให้อยากอาหารนอนไม่หลับ ทรางที่ขึ้นในฅอนั้นทำให้ฅอแห้งร้องไห้มิออก ทรางที่ขึ้นในเพดาลนั้นทำให้ปวดศีศะหายใจขัดดูดนมมิได้ อันว่าลักษณะทรางกระตังนี้ถ้าบังเกิดแก่กุมารกุมารีผู้ใดห้ามมิให้วางยารุผาย แลทรางจำพวกนี้บางทีขึ้นแซกทรางเจ้าเรือน บางทีต่อสิ้นกำหนดทรางเจ้าเรือนแล้ว จึ่งทำต่อไปจนอายุกุมาร ๑๒ ขวบ อันว่าเภททรางกระตังนี้ย่อมจะสู้ยา บางทีกวาดแต่เช้าถึงเที่ยงจึงหล่นไปจนรุ่ง ครั้นรุ่งเช้ากลับขึ้นมาดังเก่า ย่อมทำให้ท้องขึ้นตัวร้อนแสยงขน ครั้นถึงถ้วน ๓ เดือนแล้ว แม่ทรางแลบริวารซึ่งรายไปขึ้นทุกแห่งนั้นก็รายกันมาขึ้นอยู่ในนาภีทั้งสิ้น จึ่งเข้าไปขึ้นในลำไส้สองยอดบ้างสามยอดบ้าง ทำให้กุมารร้องไห้บิดตัว ถ้ากุมารได้ ๖ เดือน ๗ เดือน แพทย์จะรักษานั้นให้แต่งยาพอกจึ่งจะหาย เมื่ออายุได้ ๑๑ เดือน จะทำให้ลงท้อง แลท้องขึ้นกระหายน้ำให้วิปริตต่างๆ เมื่อรู้ย่างรู้เดินไส้พุงกระฉ่อน จึ่งทำให้ตกมูกเลือดอิกครั้งหนึ่ง ถ้าแพทย์จะรักษาให้แต่งยาชะโลมสำหรับตัวร้อนด้วย อันว่าทรางจำพวกนี้มิใช่ทรางตัด วางยาผิดรู้ไม่ถึงจึ่งเสียที ถ้าแพทย์จะวางยาให้พิจารณาให้แม่นแท้ ดุจกล่าวมานี้เถิด
ยาแก้ทรางสกอเจ้าเรือน ทรางกะตังเปนทรางจร ขนานนี้ท่านให้เอา ใบหญ้านาง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ใบเนระภูสี ๑ ใบกรอบแกรบ ๑ ใบสันพร้านางแอ ๑ ใบหมากผู้ ๑ รวมยา ๖ สิ่งเอาเสมอภาค เอาน้ำหญ้าปากควายเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายน้ำซาวเข้า ชโลมแก้ร้อนภายนอกภายในหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา ใบมระ ๑ ใบฝ้ายเทศ ๑ ใบผักขวง ๑ ใบระงับพิศม์ ๑ ใบน้ำเต้า ๑ ใบชุมเห็ดเทศ ๑ ใบเพกา ๑ ใบการ่อน ๑ ใบฟักเข้า ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำซาวเข้าชะโลมหาย ยาซึ่งแก้พิศม์ทรางนั้นให้กินยาเบ็ญจตาลก่อน ถ้ามิฟังให้แต่งยาเหลืองสรรพคุณให้กินต่อไป
ยาชื่อเหลืองสรรพคุณ ขนานนี้ท่านให้เอา ใบคนทีสอ ๑ ใบหนาด ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบผักคราด ๑ ใบหญ้าใต้ใบ ๑ ใบฆ้องสามย่าน ๑ ใบหางจรเข้ ๑ ใบว่านน้ำ ๑ ใบว่านหางช้าง ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ กะทือ ๑ กะชาย ๑ ตรีกะฏุก ข่าลิง ๑ ข่าหอม ๑ ข่าตาแดง ๑ กัมถันเหลือง ๑ ลิ้นทะเล ๑ ครั่ง ๑ โหราเท้าสุนักข์ ๑ โหราอำมฤตย์ ๑ มูลแมลงสาบ ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ เนระภูสี ๑ ดินประสิวขาว ๑ สานส้ม ๑ น้ำประสานทอง ๑ ฝักส้มป่อย ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑ ไคร้หอม ๑ เมล็ดในมนาว ๑ ใบผักเสี้ยนผี ๑ ใบเทียน ๑ ใบทับทิม ๑ รวมยา ๔๓ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาสารพัดดีแช่น้ำเปนกระสายบดแช่ไว้กิน แก้ทรางสกอทรางกะตัง กระทำพิศม์ต่าง ๆ หาย
ยาแก้เชื่อมแก้มึน ขนานนี้ท่านให้เอา จันทน์ทั้งสอง กฤษณา ๑ ชะลูด ๑ ขรดอก ๑ ดอกบุนนาก ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เกสรสัตบุตย์ ๑ ชาตจอแส ๑ ชะมด ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๑๑ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำค้างเปนกระสาย บดใส่ใบลานตากให้แห้งหนหนึ่ง แล้วจึ่งเอามาบดกับน้ำดอกไม้อิกทีหนึ่ง ปั้นแท่งไว้กินแก้ทรางสกอทรางกะตังทรางโจร จับทรวงอกให้ซึมให้มึนระส่ำระสาย แลให้กระหายน้ำหอบพักหายดีนัก
ยาชื่อพัดวาลวิชนี ขนานนี้ท่านให้เอา ใบหญ้าไทร ๑ จันทน์ทั้งสอง สักขี ๑ แก่นไข่เหน้า ๑ ชะเอมเทศ ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำดอกไม้ทำเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำซาวเข้าชะโลมหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา ใบคนทีสอ ๑ ใบเสดา ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ แก่นสน ๑ กรักขี ๑ ดินประสิวขาว ๑ โกฐสอเทศ ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำซาวเข้าน้ำเถาตำลึงก็ได้ชะโลมหายดีนัก
ยาแก้กุมารท้องขึ้นเวลาค่ำ ขนานนี้ท่านให้เอา เทียนขาว ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง หญ้าใต้ใบ ๒ สลึง ใบตาลหม่อน ๑ ใบสวาด ๑ ยาดำ ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท มหาหิงคุ์ ๒ บาท เนระภูสี ๑ ดีปลี ๑ ใบชุมเห็ดเทศ ๑ ใบกะเพรา ๑ เอาสิ่งละ ๔ บาท รวมยา ๑๔ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาน้ำซาวเข้าเปนกระสาย บดปั้นเม็ดไว้เท่าเมล็ดนุ่น ถ้ากุมารนั้นอ่อนได้เดือน ๑ ให้กินเม็ด ๑ ให้กุมารกินทวีขึ้นตามอายุขึ้นไปเถิดดีนัก
ยากวาดทรางสกอขนานนี้ ท่านให้เอา ผลมะแว้งเครือ ๑ ตรีกะฏุก ๑ กะเทียม ๑ กัมถันแดง ๑ ผิวมะกรูด ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ สานส้ม ๑ ดินประสิวขาว ๑ รวมยา ๑๑ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำประสานทองเท่ายาทั้งหลายบดปั้นแท่งไว้ ถ้าจะกวาดทรางละลายน้ำมะนาวกับเกลือ รำหัดกวาดแซกพิมเสนด้วย ถ้าจะแก้รากละลายน้ำผลยอต้มกิน ถ้าจะแก้ฅอแห้งละลายน้ำชะเอมกิน ถ้าจะแก้ขัดเบาแก้เปนนิ่วก็ดี ละลายน้ำแตงกวากินหายดีนัก
ยากวาดทรางสกอทรางกระตัง ขนานนี้ท่านให้เอา แววนกยูงเผา ๑ หางปลาช่อนเผา ๑ มูลแมลงสาบเผา ๑ หัวตะใคร้ ๑ เปลือกแมงดา ๑ ตรีกะฎุก ๑ หญ้ายองไฟ ๑ ดินประสิวขาว ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ ดอกผักคราด ๑ กะเทียม ๑ ลิ้นทะเล ๑ รวมยา ๑๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำมะนาวเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้กวาดทรางสกอทรางกระตังหายดีนัก
จบลักษณะทรางสกอเจ้าเรือนทรางกระตังเปนทรางจรแต่เพียงนี้
ทีนี้จะว่าด้วยลักษณะหละอันชื่อเนระกันถี นิลเพลิงก็ว่า หละจำพวกนี้เกิดเพื่อทรางสกอ ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้โดยสังเขป
อ้นว่าลักษณะหละ เนระกันถี นิลเพลิงนั้น เมื่อแรกจะบังเกิดขึ้นนั้น เห็นเขียวดังใบไม้สด แล้วเปนสายโลหิตผ่านไป อยู่ใน ๕ วันจะให้ลงท้องท้องขึ้นแล้ว ให้ฝีปากฅอแห้ง
ยาแก้หละเนระกันถี นิลเพลิง ท่านให้เอาใบน้ำเต้า ๑ ใบผักไห่ ๑ ใบประดู่ ๑ ผลประคำดีควาย ๑ ใบฟักเข้า ๑ ใบจันทน์หอม ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บดปั้นแท่งไว้ละลายสุราชะโลมหาย
ยาแก้หละชื่อ เนระกันถี นิลเพลิง ขนานนี้ท่านให้เอาเทียนดำ ๑ ใบหนาด ๑ ดินประสิวขาว ๑ พริกไทย ๑ ดอกจันทน์ ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายสุราทาปากกุมารหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา แมลงสาบตายทราก ๑ น้ำประสานทอง ๑ ใบกะเพรา ๑ กระวาน ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคบดทำแท่งไว้ ละลายสุราทาปากกุมารหายดีนัก
จบลักษณะหละอันชื่อว่า เนรกันถี นิลเพลิงแต่เพียงนี้
ทีนี้จะว่าด้วยลักษณะละอองอันชื่อว่าแสงเพลิง นั้นต่อไปให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้โดยสังเขปดังนี้
อันว่าลักษณะละอองแสงเพลิงนั้น บังเกิดขึ้นเพื่อทรางสกอ เมื่อแรกเกิดนั้นกระทำให้กระขาวข้างกระพุ้งปาก อยู่วันหนึ่งกับคืนหนึ่ง ก็ให้คล้ำเขียวเข้าดังใบไม้ แล้วทำพิศม์ให้เชื่อมมึน ให้ลงท้องให้อุจจาระเขียวดังใบไม้ ด้วยเหตุว่าละอองนั้นลั่นลงไปจับเอาไส้อ่อน แลขั้วดี ถ้าจะแก้ละอองหมู่นี้ ท่านให้เอามะนาวทั้งผลทั้งใบทั้งราก ตาไม้ไผ่ ๑ บรเพ็ด ๑ ฝาง ๑ หอม ๑ ระย่อม ๑ พิศม์นาศ ๑ เจตภังคี ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำปูนใสทาปาก ถ้าจะกินละลายสุรากินหาย
ถ้ามิฟังขนานนี้ ท่านให้เอาใบครามทั้ง ๓ ใบรักขาว ๑ ใบพลูแก ๑ ใบกะเพรา ๑ ผักแพวแดง ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ เมล็ดในมะกรูด ๑ เมล็ดในมะงั่ว ๑ เมล็ดทั้ง ๓ สิ่งนี้ขั้วให้เกรียม รวกดินเผา ๑ ฝักส้มป่อยปิ้ง ๑ ตรีกะฏุก ๑ กะเทียม ๑ นอแรด ๑ งาช้าง ๑ เขากวาง ๑ ดีงูเหลือม ๑ ฝิ่น ๑ รวมยา ๒๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาสุราเสนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายน้ำท่าทาปากกุมารหาย ถ้ามิฟังแพทย์จะยายากนัก ด้วยลิ้นขาวไปขึ้นอยู่ต้นลิ้นไก่นั้น จะกระทำให้กายซูบผอมตัวเหลืองดังขมิ้นทา เมื่อจะตายนั้นจึ่งขาวออก ให้แพทย์พึงรู้ดังนี้เถีด
จบลักษณละอองอันชื่อว่าแสงเพลิงแต่เพียงนี้
ทีนี้จะว่าด้วยลักษณลมอันชื่อว่าสุนทรวาต เกิดเพื่อทรางสกอนั้นต่อไป ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้โดยสังเขปดังนี้
อันว่าลักษณสุนทรวาตนั้น ตั้งขึ้นมาแต่สดือแลท้องน้อย มักให้เจ็บท้องแลท้องขึ้นก่อนแล้ว จึ่งทำให้ลงท้องนัก มักให้นอนหลับไป ให้ชักเท้ากำมือกำให้ท้องให้หน้าเขียว
ยาประสระแก้ลม ๗ จำพวก ให้เอาใบพิมเสน ๑ การะบูร ๑ ผิวมะกรูด ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง มะหาหิงคุ์ ๒ สลึง ใบหนาด ๑ บาท กะเทียม ๑ บาท พริกไทย ๑ บาท ขิงแห้ง ๑ บาท รวมยา ๘ สิ่งนี้ทำเปนจุณบดละลายน้ำมนาวกิน แก้ลมจุกเสียดแลลมขบแทงลมอริก แลลมทรางทั้งปวงแก้ลมทั้ง ๗ จำพวก อันบังเกิดขึ้นประจำทรางทั้ง ๗ วันนั้นหายดีนัก
ยาต้มแก้ลมสุนทรวาตให้ลง ขนานนี้ท่านให้เอา หญ้าลูกเคล้า ๑ เปลือกแทงทวย ๑ ใบเทียน ๑ ใบทับทิม ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ ข่า ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ หอม ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาค เหล้าครึ่งน้ำครึ่งเปนกระสายต้ม ๓ เอา ๑ กินหายดีนัก
(ยาแก้ลมสุนทรวาตอีก ๒ ขนาน ให้ดูน่า ๑๒๐ บรรทัดที่ ๓ แห่งเล่มนี้)
พระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวมาในลักษณะกุมาร อันเกีดวันพุฒกำเนิดแห่งทรางสกอเปนเจ้าเรือนกระทำโทษ กำเนิดทรางกะตังเปนทรางจรมาแซก กำเนิดหละชื่อว่าเนระกันถีก็ว่า นิลเพลิงก็ว่า แลกำเนิดละอองชื่อว่าแสงเพลิง กำเนิดลมเชื่อว่าสุนทรวาต กระทำโทษประจำทรางสกอจบบริบูรณ์แต่เพียงนี้
พระคัมภีร์ประฐมจินดา ผูก ๒ บริเฉท ๕ ว่าด้วยกุมารเกิดวันพฤหัสบดี เปนลักษณะแห่งทรางโคเปนทรางเจ้าเรือน ทรางเข้าเปลือกเปนทรวงจร หละชื่อว่านิลกาฬ ละอองชื่อมหาเมฆ ลมชื่อหัศคินีโดยสังเขป
(ลักษณะกำเนิดทรางโคนั้น มีแจ้งอยู่ในน่า ๑๘๘ แห่งเล่มนี้แล้ว บัดนี้ได้คัดตำรายาแก้ทรางโคนอกจากที่ได้กล่าวไว้ในน่า ๑๘๙ นั้น มาลงต่อไป)
ยาแก้ทรางโคขนานนี้ ท่านให้เอา เนระภูสี ๑ จันทน์แดง ๑ ยาดำ ๑ มูลวัวข้างพ้อม ๑ เทียนสัตบุษย์ ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดละลายสุรากินหายดีนัก
ยาขนานหนึ่งท่านให้เอา เบี้ยผู้เผา ๗ เบี้ย รากทองหลางหนาม ๑ บดละลายสุราทั้งกินทั้งทาหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา ขิงแห้ง ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กะเทียม ๑ บดละลายน้ำมะพร้าวนาฬิเก ทั้งกินทั้งทาสำหรับทรางโคทรางกระดูกหายดีนัก
ยาชื่อปัญจคงคา ขนานนี้ท่านให้เอา หอยแครงเผา ๑ ใบตำลึงตัวผู้ ๑ สานส้ม ๑ น้ำประสานทอง ๑ ดินประสิวขาว ๑ ดินสอพอง ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคบดทำแท่งไว้ ถ้าจะกวาดละลายน้ำมะนาวกวาด จะชโลมน้ำซาวเข้า สำหรับแก้ทรางโคหายดีนัก
ยากวาดแก้ฅอแห้ง ขนานนี้ท่านให้เอา ชะเอม ๑ ตรีกะฏุก ๑ กะเทียม ๑ เกลือ ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวหัวหอมรำหัด ทาปากแก้ฅอแห้งไม่มีน้ำลายหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา ผลราชดัด ๑ เนระภูสี ๑ สังกระณี ๑ จันทน์แดง ๑ ผลประคำดีควาย ๑ ผลสารพัดพิศม์ ๑ ผลในแตงจีน ๑ ตุมกาแดง ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคบดปั้นแท่งไว้ ละลายสุรากินแก้ฅอแห้งหายดีนัก
ยากวาดทรางโค ขนานนี้ท่านให้เอา กะดูกงูเหลือมเผา ๑ กะดูกงูทับทางเผา ๑ เขาโคเผา ๑ มูลแมลงสาบขั้ว ๑ ชาตหอระคุณจีน ๑ หวายตะค้าเผา ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้กวาดทรางโคหายดีนัก
ยาแก้พิศม์ภายใน ขนานนี้ให้เอา โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐพุงปลา ๑ จันทน์แดง ๑ กฤษณา ๑ เกสรสารภี ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำเล็บมือนางต้มเปนกระสาย บดทำแท่งไว้เท่าเมล็ดพริกไทย ละลายน้ำดอกไม้ เอาพิมเสนรำหัดกินแก้พิศม์ตานพิศม์ทราง ถ้าจะแก้เชื่อมแก้มึนกระหายน้ำหอบพักแซกน้ำตาลกรวดกิน แก้เสมหะก็ได้ แก้ทราง ๗ จำพวกหายดีนักได้เชื่อแล้ว
จบลักษณะทรางโคแต่เพียงนี้
ทีนี้จะว่าด้วยลักษณะทรางเข้าเปลือก ซึ่งเปนทรางจรมาแซกทรางโคเจ้าเรือนสำหรับกันนั้นต่อไป ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้โดยสังเขปดังนี้
อันว่าลักษณะทรางเข้าเปลือกนั้นมีแม่ ๕ ยอด มีบริวาร ๕๐ ยอด แม่ทรางขึ้นประจำอยู่กระหม่อมนั้นยอด ๑ แม่ทรางขึ้นประจำอยู่กลางหลังนั้นยอด ๑ แม่ทรางขึ้นประจำอยู่นาภีนั้นยอด ๑ แม่ทรางขึ้นประจำอยู่รักแร้ทั้ง ๒ ข้างๆ ละยอด มีบริวารขึ้นประจำอยู่แห่งละ ๑๐ ยอด ทรางจำพวกนี้เกิดเพื่อกำเดา เมื่อจะบังเกิดนั้นให้ปากร้อนให้ลงท้องก่อน ทรางจำพวกนี้จึ่งมาเกิดขึ้นทำให้เท้าแลมือเย็น แต่เจ็บเปนดังนี้ครั้ง ๑ แม่ทรางที่อยู่ในกระหม่อมนั้นจึงเลื่อนลงมาตั้งในนาภีอีกยอด ๑ เปน ๒ ยอดด้วยกัน ให้กุมารนั้นเจ็บอีกครั้ง ๑ แม่ทรางที่อยู่กลางสันหลังยอด ๑ นั้นก็เลื่อนลงมาตั้งอยู่นาภีเปน ๓ ยอด จึ่งทำให้กุมารเจ็บป่วยลงอิกครั้ง ๑ แม่ทรางที่อยู่รักแร้ข้างละยอดนั้น ก็ลงมาตั้งอยู่นาภีเปน ๕ ยอดด้วยกันขึ้นเปนดังนี้  ํ ํ ํ ํ ํ เรียงกันลงมาใต้สดือถึงหัวเหน่า อันว่าทรางบริวาร ๕๐ ยอดนั้น ก็รายกันไปขึ้นทั้งตัว บางทีให้พรึงขึ้นดังคายเข้าเปลือกให้คันสักหน่อย ถ้ารู้มิถึงก็ว่าหัด บางทีผุดขึ้นดังปานดำปานแดงก็มี บางทีผุดขึ้นดังถูกหวายฟาด บางทีผุดขึ้นดังถูกตีด้วยนิ้วมือ ดำ, แดง, เขียว, ก็มี รากนักมักให้ลงท้อง ให้ท้องขึ้นให้ชักเท้ากำมือกำ ให้ลิ้นกระด้างคางแข็งให้ดูดนมมิได้ แลให้เปนไปใน ๓ วัน ๗ วันที ๑ พ้นกว่านั้นเปนอาการท่านตัด ถ้าแพทย์จะแก้ให้แก้ด้วยยาอันชื่อว่า พระสุริยจันทนังเปนประการดังนี้
ยาชื่อพระสุริยจันทนัง ขนานนี้ท่านให้เอารากสลอดน้ำ ๑ รากทองหลางหนาม ๑ รากพุมเรียงบ้าน ๑ รากตำลึง ๑ รากฟักเข้า ๑ รากโมง ๑ รากลำดวน ๑ รากเล็บมือนาง ๑ รากสุรามฤตย์ ๑ รากคงคาเดือด ๑ รากเหมือดคน ๑ รากปลาไหลเผือก ๑ รากเถาหญ้านาง ๑ พยารากขาว ๑ พยารากดำ ๑ เชือกเขามวกทั้ง ๒ หญ้าแพรก ๑ หญ้าปากควาย ๑ พรมมิ ๑ เกสรบัวหลวง ๑ จันทน์ทั้ง ๒ งาช้าง ๑ เขากวาง ๑ นอแรด ๑ เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวจระเข้ ๑ รวมยา ๒๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาผลประคำดีควาย ๒๐ ผลแช่เอาน้ำเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้ทั้งกินทั้งชะโลม แก้ร้อนแก้กระหายน้ำ ทั้งทรางโคทรางเข้าเปลือกหายดีนัก
ยากวาดทรางโคทรางเข้าเปลือกขนานนี้ ท่านให้เอารากนมแมวน้อย ๑ โลทนง ๑ ตุมกาแดง ๑ รากทรงบาดาน ๑ รากกะดานพล ๑ รากไข่เหน้า ๑ รากแตงหนู ๑ รากหัศคุณ ๑ เปล้าน้อย ๑ รากสลอดกินลง ๑ รากชิงชี่ ๑ รากตาลเสี้ยน ๑ รากตาลดำ ๑ รวมยา ๑๓ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำมนาวกวาดทรางโคทรางเข้าเปลือก อันขึ้นลำฅอแลต้นลิ้นแลหละขึ้นก็ดี กระทำพิศม์ให้ลิ้นกระด้างคางแขงดูดนมมิได้ ถ้าจะแก้ฝีดาษละลายสุรากิน แก้ฅอแก้พิศม์แก้เสก็ดแก้คลั่งแลห้ามกาฬภายในมิให้เกิดขึ้นได้ดีนัก
ยาแก้ลิ้นหดฅอแห้งเจรจาไม่ได้ยิน ขนานนี้ท่านให้เอา เนระภูสีทั้ง ๒ จุกโรหินี ๑ ชะเอมเทศ ๑ ว่านน้ำ ๑ เทียนดำ ๑ พริกล่อน ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีงูเหลือม ๑ ขันทศกร ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ละลายสุราทาปากหายดีนัก
ยาชื่อสมมิทกุมารใหญ่ ขนานนี้ ท่านให้เอา ชะมดสด ๑ ชะมดเชียง ๑ พิมเสน ๑ โกฐเชียง ๑ โกฐหัวบัว ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ เทียนแดง ๑ เทียนเยาวภานี ๑ เทียนสัตตบุษย์ ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ จันทน์แดง ๑ จันทน์ขาว ๑ กฤษณา ๑ กระลำภัก ๑ ขอนดอก ๑ แฝกหอม ๑ ลำพัน ๑ พุงเหม้น ๑ ตรีกะฏุก ๑ เจตมูลเพลิง ๑ แห้วหมู ๑ เปราะหอม ๑ อบเชยเทศ ๑ จุกโรหินี ๑ เนระภูสีเทศ ๑ ใบเสดา ๑ ใบภิมเสน ๑ ดอกคำไทย ๑ ดอกสารภี ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุญนาค ๑ ดอกจำปา ๑ ดอกมะลิ ๑ เกสรบัวเผื่อน ๑ เกสรบัวขม ๑ เกสรลินจง ๑ เกสรจงกลนี ๑ เกสรสัตตบุษย์ ๑ ชลูด ๑ ดีงูเหลือม ๑ ฝิ่น ๑ รวมยา ๔๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดเอาน้ำดอกไม้เปนกระสายปั้นแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้กินแก้ไข้ทั้ง ๓ ฤดู แก้สรรพตานทรางตานขโมยหายดีนักได้เชื่อแล้ว
ยาชื่อกล่อมนางนอน ขนานนี้ ท่านให้เอาโกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐเชียง ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ เทียนขาว ๑ เทียนเข้าเปลือก ๑ เทียนเยาวภานี ๑ เทียนสัตตบุษย์ ๑ เทียนตาตั๊กแตน ๑ เกสรบัวเผื่อน ๑ เกสรบัวขม ๑ เกสรลินจง ๑ เกสรจงกลนี ๑ เกสรสัตตบุษย์ ๑ รากไคร้เครือ ๑ สังกรณี ๑ ขอนดอก ๑ ชะเอม ๑ น้ำประสานทอง ๑ ชะมด ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๒๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำให้เปนจุณ เอาน้ำดอกไม้เปนกระสาย บดปั้นแท่งแล้วจึ่งเอาปิดก้นขันสำฤทธิ์ ลนควันเทียนให้ทั่วกันแล้ว ปั้นแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้กินแก้ระส่ำระสาย ถ้าจะแก้เชื่อมละลายน้ำกฤษณากิน ถ้าจะแก้มูกเลือดละลายน้ำหมากดิบกิน ถ้าจะแก้เสมหะละลายน้ำมะแว้งเครือกิน ถ้าจะแก้ตัวร้อนน้ำดอกไม้ทั้งกินทั้งชะโลมหายดีนัก
จบลักษณทรางเข้าเปลือก เปนทรางจรมาแซกทรางโคเจ้าเรือนแต่เพียงนี้
ทีนี้จะว่าด้วยหละอันชื่อว่านิลกาฬนั้นต่อไป หละจำพวกนี้เกิดเพื่อทรางโค ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้โดยสังเขปดังนี้
อันลักษณหละนิลกาฬนั้น เมื่อจะบังเกิดขึ้นให้ตายไปครึ่งตัวร้องไห้มิออก ถ้าขึ้นอยู่ได้ ๑, ๒ วันก็ดีกลายเปนมหานิลกาฬกล้าขึ้นร้ายนัก ให้เขียวไปทั้งตัว
ยาแก้หละนิลกาฬ ให้เอาเปลือกปีบ ๑ เมล็ดสารพัดพิศม์ ๑ รากหนาด ๑ เปลือกมะกรูด ๑ ใบคนทิสอ ๑ รากผักโหมหิน ๑ การะบูร ๑ เปลือกทับทิม ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำนมโค ทาปากหายดีนัก
ถ้ามิฟังท่านให้เอาใบถั่วแระ ๑ เถาตำลึงตัวผู้ ๑ รากกล้วยตีบ ๑ กานพลู ๑ น้ำประสานทอง ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ ละลายน้ำเปรียงพระโคทาปาก ได้เชื่อแล้วหายดีนัก
ถ้ามิฟังท่านให้เอาเมล็ดโหระพา ๑ เมล็ดแมงลัก ๑ เมล็ดกะเพรา ๑ เมล็ดในมนาว ๑ ดอกผักคราด ๑ น้ำประสานทอง ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวทาปากทาลิ้นกุมาร ถ้าจะแก้ทรางไฟทรางขโมยแลทางขาวละลายสุราดีงูรำหัดกวาดหายดีนัก
จบลักษณหละนิลกาฬ เกิดเพื่อทรางโคแต่เพียงนี้
ทีนี้จะว่าด้วยละอองพระบาท อันชื่อว่า (ละออง) มหาเมฆ เกิดเพื่อทรางโคต่อไป ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้โดยสังเขปดังนี้
อันว่าลักษณะละอองมหาเมฆนั้น เมื่อจะบังเกิดตั้งขึ้นดังดอกตะแบกช้ำ กระทำพิศม์กล้ามากนัก จับให้หน้าเขียวชักเท้ากำมือกำ แลให้ตาช้อนดูสูงแลให้อุจจาระให้ปัสสาวะมิตกเปนดังนี้
ยาแก้ละอองมหาเมฆให้เอา รากหนาด ๑ รากแตงเถื่อน ๑ หวายตะค้า ๑ หวายตะมอย ๑ ระย่อม ๑ พิศนาด ๑ รากไคร้เครือ ๑ จันทน์ทั้ง ๒ เนระภูสี ๑ ชะเอม ๑ รวมยา ๑๑ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ทั้งกินทั้งทาหายดีนัก
อนึ่งลักษณะทราง, ละออง, หละ, ก็ดี ถ้าขึ้นลิ้นดังกล่าวมานี้แต่หลังนั้น ถ้ามิถอยด้วยยาสิ่งใดๆ แล้ว กวาดด้วยยาสิ่งใดๆ มิตกแล้วกลับด้านลงดังเก่าดังก้นหม้อ ถ้าจะแก้เอาไคลเสมาไชย ๑ ไคลพระเจดีย์ ๑ เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ เทียนขาว ๑ เทียนเข้าเปลือก ๑ ผลจันทน์ ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ นอแรดเผา ๑ งาช้างเผา ๑ เขากวางเผา ๑ เขากุย ๑ เขาแพะ ๑ ผิวมะกรูดขั้ว ๑ ฝักส้มป่อยขั้ว ๑ รากดินขั้ว ๑ เกลือกะตัง ๑ เอาสิ่งละ ๒ สลึง ชาตก้อน ๑ น้ำประสานทอง ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท รวมยา ๑๙ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายสุราทาลิ้นดำ, ลิ้นแดง, ลิ้นเขียว, ก็ดี ลิ้นห่ออยู่ก็ดีแลเปนกะตังอยู่ก็ดี เปนเม็ดติดต้นลิ้นอยู่ก็ดี หายเปนมหาวิเศษนัก
จบลักษณะละอองมหาเมฆเกิดเพื่อทรางโคแต่เพียงนี้
ทีนี้จะกล่าวลักษณะลมอันชื่อว่าหัศคินี เกิดประจำทรางโคนั้นต่อไป ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้โดยสังเขป
อันว่าลักษณะลมหัศคินีนั้น เมื่อจะบังเกิดจับให้ชักเท้ากำมือกำให้หลังแข็ง แลให้เหงื่อตกให้ท้องขึ้น ถ้าเปนแต่เวลาเช้าให้ระวังถึงเที่ยงจึงตาย ถ้าเปนแต่เที่ยงจนค่ำแล้วไม่ตาย ท่านห้ามอย่าให้อาบน้ำเช้าเย็น อย่าให้กินยาเข้าสุรา แลลมจำพวกนี้เกิดเพื่อทรางโค แต่ตั้งมูลปฏิสนธิได้ ๓ เดือน จึ่งสำแดงโทษให้แก่กุมาร ซึ่งพระอาจาริย์เจ้ากล่าวไว้ มีในพระคัมภีร์ปฐมจินดาผูก ๑ ว่าด้วยลักษณะครรภ์รักษาโน้น แลลมจำพวกนี้ชอบแต่ยาเย็นเปนยาสุขุมดุจกล่าวมาดังนี้
ยาแก้ลมหัสคีนี ให้เอาเมล็ดในแตงโม ๑ ตาอ้อยแดง ๑ รากหญ้านาง ๑ รากหญ้าปากควาย ๑ ใบกะเม็ง ๑ ใบผักเป็ด ๑ ว่านน้ำ ๑ ตรีกะฏุก ๑ กะเทียม ๑ ใบผักเสี้ยนผี ๑ หญ้าลูกเคล้า ๑ รวมยา ๑๓ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายกิน ถ้าจะชโลมละลายน้ำซาวเข้าชะโลม แก้ลมหัศคีนีหายดีนัก
ยาแก้ลมหัศคีนี ขนานนี้ท่านให้เอา ผลผักชี ๑ ว่านน้ำ ๑ ดอกผักคราด ๑ ใบน้ำเต้า ๑ หญ้าใต้ใบ ๑ หญ้าปากควาย ๑ ตาอ้อยแดง ๑ ถั่วเขียว ๑ ตรีกะฏุก ๑ กะเทียม ๑ รวมยา ๑๒ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำซาวเข้าเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำร้อนกิน ละลายน้ำซาวเข้าทากระหม่อมแก้ลมหัศคีนี ลมพุทธยักษ์ ลมกุมภณฑยักษ์ก็ได้ดีนัก
ยาชื่อมหาจักร (ใหญ่) ขนานนี้ท่านให้เอา โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ โกฐกระดูก ๑ เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ เทียนขาว ๑ เทียนเข้าเปลือก ๑ เทียนเยาวภานี ๑ ตรีผลา ๑ หญ้าฝรั่น ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ การพลู ๑ ชะเอม ๑ เมล็ดโหระพา ๑ ผลผักชี ๑ สานส้ม ๑ ดินประสิวขาว ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ กะเทียม ๑ น้ำประสานทอง ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๒ สลึง ยาดำ ๒ บาท ใบกะพังโหม ๑๕ บาท รวมยา ๒๘ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำสุราก็ได้ กินแก้ลมทรางทั้ง ๗ วันหายดีนัก ได้เชื่อแล้วอย่าสนเท่ห์เลย
พระอาจาริย์เจ้า ท่านกล่าวมาในลักษณะกุมาร เกิดวันพฤหัศบดีกำเนิดทรางโคกระทำโทษ กำเนิดทรางเข้าเปลือกเปนทรางจรมาแซกทรางโค กำเนิดหละชื่อนิลกาฬ กำเนิดละอองพระบาทชื่อมหาเมฆ กระทำโทษประจำทรางโค จบบริบูรณ์เพียงนี้
พระคัมภีร์ประฐมจินดาผูก ๓ บริเฉท ๖ ว่าด้วยกุมารเกิดวันศุกร์ เปนลักษณะแห่งทรางช้างเจ้าเรือน หละชื่อแสงพระจันทร์ ลมชื่อลมอริด โดยสังเขป
สิทธิการิยะ พระอาจาริย์เจ้าจะกล่าวลักษณะกุมารกุมารี เกิดวันศุกร์นั้นต่อไป กำเนิดทรางช้างเปนเจ้าเรือนแห่งกุมารกุมารีผู้นั้น ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้โดยลักษณะ สังเขปดังนี้
(ลักษณทรางช้างนั้น มีแจ้งอยู่ในน่า ๑๙๐ แห่งเล่มนี้แล้ว บัดนี้ได้คัดแต่ตำรายาแก้ทรางช้างนอกจากที่ได้กล่าวไว้ในน่า ๑๙๒ นั้นมาลงต่อไป)
ยาแก้ทรางช้าง ให้เอาใบทรงบาดาล หญ้าไซร รวม ๒ สิ่งนี้ตำเอาน้ำสิ่งละจอก แล้วคุลีการกันเข้าเอาดีงูแทรกลง กินบ้างทาบ้างหาย
ยาแก้ลงทรางช้าง ขนานนี้ท่านให้เอา แก่นสน ๑ ผลประคำดีควาย ๑ แก่นประดู่ ๑ รากส้มป่อย ๑ รากทรงบาดาน ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ทรางช้างลงท้องหายดีนักได้เชื่อแล้ว
ยาต้มแก้ทรางช้าง ขนานนี้ท่านให้เอา ยอดชุมเห็ด ๑ ยอดทับทิม ๑ ยอดพุดทรา ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กินหายดีนัก
ยากวาดแก้ทรางช้าง ขนานนี้ท่านให้เอา เปลือกน้ำเต้าขม ๑ หอยขมเผา ๑ ใบคนทีสอ ๑ หัวตะไคร้ ๑ ขมิ้นหัว ๑ ควักเอาเนื้อในออกให้บางแล้ว จึ่งเอาน้ำประสานทอง ๑ บาท ยัดเข้าในขมิ้นอ้อยนั้นสุมไฟแกลบให้ระอุดี แล้วจึงเอามาบดด้วยกันกับยาทั้งนั้นแทรกพิมเสน บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำเปลือหมากสงกวาด ถ้ามิฟังละลายน้ำมะนาว กวาดทาปากก็ได้หายดีนัก
ยากวาดชื่อแมลงป่อง กวาดทรางหล่นทันใจขนานนี้ ท่านให้เอา รากถั่วภู ๑ ใบถั่วแระ ๑ ผักบุ้งเทศ ๑ ผลประคำดีควาย ๑ ใบหัศคุณ ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาสิ่งละ ๑ สลึง ดีงูตะบองพะลำ ๑ เฟื้อง ทำเปนจุณเอาละลายน้ำสุราเปนกระสายบดปั้นแท่ง แก้ทรางช้าง, กิน, กวาด, หรือทาปากก็ได้ ถ้ามิฟังแซกว่านกีบแรด ว่านร่อนทอง ดีงูเหลือม รำหัดลง ถ้าจะให้ลงเร็ว แซกจันทน์แดง แซกเนระภูสี กวาดหล่นเร็วดีนัก
ยากวาดแก้ทรางช้าง ขนานนี้ท่านให้เอา นอแรดเผา ๑ เขากวางเผา ๑ หนังกระเบนเผา ๑ ผมคนเผา ๑ หวายตะค้าขั้ว ๑ รากมะแว้งทั้ง ๒ ขั้ว ตรีกระฏุก กะเทียม ๑ รวมยา ๑๑ สิ่งนี้ เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายสุรากวาดหายดีนัก
ยาชื่อหิงคุวัจจา ขนานนี้ท่านให้เอา ตรีกระฏุก ๑ มหาหิงคุ์ ๑ เนระภูสี ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐสอ ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ จันทั้งสอง ผลเบ็ญจกานี ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง กะเทียม ๑ ใบสวาด ๑ ใบเทียน ๑ ใบผักคราด ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบกะพังโหม ๑ ใบสมี ๑ กระทือ ๑ ไพล ๑ หอม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เอาสิ่งละ ๒ บาท ฝิ่น ๑ ดีจรเข้ ๑ ดีตะพาบน้ำ ๑ ดีงูเหลือม ๑ เอาสิ่งละ ๒ ไพ รวมยา ๓๑ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาสุราเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายสุรากินเปนยาประจำท้องมิให้ทรางกระทำพิศม์ได้ แลแก้ตาลแก้ทรางกินชายตับให้ลงเป็นโลหิตสดๆ ออกมาด้วยก็ดี แลทรางขึ้นในทวารหนักทวารเบาก็ดี แลขึ้นในปากในฅอในลิ้นก็ดี ให้กระหายน้ำนักแลให้เชื่อมมึนไปก็ดี กินยานี้หายวิเศษนัก
ยาชื่ออินทรจักร ขนานนี้ท่านให้เอา เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ เทียนขาว ๑ เทียนเยาวภานี ๑ เทียนสัตบุษย์ ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ยาดำ ๑ การะบูร ๑ พริกไทย ๑ กะเทียม ๑ เอาสิ่งละ ๒ สลึง ดีปลี ๑ บาท รวมยา ๑๕ สิ่งนี้ทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ แก้หลังแข็งตาแข็งคางแขงที่ใด ให้เอายานี้ละลายน้ำมะกรูด เอาฝิ่นรำหัดทาที่นั้นเถิด ถ้าเชื่อมมึนเปนเพื่อลมก็ดี แลเปนบิดตกมูกเลือดก็ดี ละลายสุรากินแก้ได้ทุกสิ่งดีนักอย่าสนเท่ห์เลย
ยาชื่ออินทรบรรจบคู่กัน ขนานนี้ท่านให้เอา ชมด ๑ พิมเสน ๑ จันทน์ทั้งสอง กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ขอนดอก ๒ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ผลมะขามป้อม ๑ ยาดำ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ กะเทียม ๑ ดีงูเหลือม ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ เทียนแดง ๑ เทียนเยาวภานี ๑ เทียนสัตบุษย์ ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กานพลู ๑ กระวาน ๑ เอาสิ่งละ ๒ สลึง รวมยา ๒๓ สิ่งนี้ทำเปนจุณ แล้วจึงเอาดีงูเห่า ๑ ดีจรเข้ ๑ ดีตะพาบน้ำ ๑ ดีปลาช่อน ๑ ดีปลาไหล ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง แช่เอาน้ำเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้กินแก้อับจน ถ้ามิฟังละลายสุรากินแก้สรรพตาลทรางทั้งปวง แลแก้ชักเท้ากำมือกำหายดีนัก
/*278ยาชื่อนันทไกรวาต ขนานนี้ท่านให้เอา กระดูกงูเหลือม ๑ กระดูกงูทับทาง ๑ งาช้าง ๑ กรามแรด ๑ คางปลาช่อนข้างล่าง ๑ โกฐสอ ๑ โกฐกระดูก ๑ เทียนดำ ๑ ผลโหระพา ๑ ผลผักชี ๑ น้ำประสานทอง ๑ ใบพิมเสน ๑ ใบสันพร้าหอม ๑ ใบผักหวานบ้าน ๑ รากทองหลางหนาม ๑ รากสลอดน้ำ ๑ รากฟักเข้า ๑ รากตำลึง ๑ รากถั่วภู ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ หวายตะค้า ๑ ผลสาระพัดพิศม์ ๑ ไคร้เครือ ๑ เกสรสารภี ๑ เกสรพิกุล ๑ เกสรบุนนาค ๑ รวมยา ๒๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคกระทำให้เปนจุณ ใช้น้ำดอกไม้เปนกระสายบดปั้นแท่งไว้ แก้ชักทั้งเด็กทั้งผู้ใหญ่ แก้เชื่อมแซกดีงู เอาพิมเสนรำหัด แก้กระหายน้ำหอบพักแลแก้ลิ้นกระด้างคางแข็ง ละลายน้ำดอกไม้น้ำซาวเข้าก็ได้ ทั้งกินทั้งชะโลมหายดีนักได้เชื่อแล้ว
จบลักษณะทรางข้างแต่เพียงนี้
ทีนี้จะว่าด้วยลักษณะหละอันชื่อว่าแสงพระจันทร์นั้น ต่อไป หละจำพวกนี้บังเกิดเพื่อทรางช้าง (แลทรางน้ำ) ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้โดยสังเขป
อันว่าลักษณะหละแสงพระจันทร์นั้น เมื่อจะบังเกิดขึ้นเม็ดเติบเท่าเม็ดเข้าโภชน์ มีสีเหลือง ขึ้นตั้งแต่ต้นขากันไกร/*279ซ้ายฤๅขวาก็ดุจกัน แล้วจึงกระทำให้ลงท้องตาแขง แล้วให้ลิ้นกระด้างคางแข็ง แลให้ร้องไห้น้ำตาไม่มี ให้หน้าผากตึงแล้วให้ตัวเย็นดังนี้
ยาจุดแก้หละแสงพระจันทร์ ให้เอาเทียนดำ ๑ สานส้ม ๑ กัมถันแดง ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ กานพลู ๑ ดีปลี ๑ น้ำประสานทอง ๑ ผิวมะกรูด ๑ พริกไทยขั้ว ๑ เกลือขั้ว ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำผลมะแว้งเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวจุดหละแสงพระจันทร์อันบังเกิดเพื่อทรางช้างนั้นหาย
ยากินแก้หละแสงพระจันทร์ ท่านให้เอา ปู่เจ้าพุงแก ๑ ปู่เจ้าสมุงกุย ๑ ฉัตร์พระอินทร์ ๑ นมแมวน้อย ๑ สีหวดใหญ่ ๑ สีหวดน้อย ๑ ตับเต่าน้อย ๑ ตับเต่าใหญ่ ๑ รากระย่อม ๑ รากไคร้เครือ ๑ พิศนาด ๑ เนระภูสี ๑ จันทน์แดง ๑ จันทน์ขาว ๑ งวนหมู ๑ รากหญ้านาง ๑ รากประคำดีควาย ๑ โคนไม้ไผ่ป่า ๑ ผักแพวแดง ๑ รวมยา ๑๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้ทั้งกินทั้งชะโลมหาย
ยากวาดหละแสงพระจันทร์นั้น ท่านให้เอายาที่กวาดแก้นิลเพลิง ซึ่งเกิดเพื่อทรางสกอมีอยู่ในประฐมจินดาบริจเฉท ๔ นั้น มาใช้กวาดเถิดได้ดุจกันดีนักอย่าสนเท่ห์เลย
จบลักษณะหละแสงพระจันทร์แต่เพียงนี้
/*280ทีนี้จะว่าด้วยลักษณะลมอันชื่อว่าลมอริต เกิดเพื่อทรางช้างนั้นต่อไป ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้ลักษณโดยสังเขปดังนี้
อันว่าลักษณะลมอริตนั้น เมื่อจะเกิดให้ฅอเขียวให้ชักเท้ากำมือกำ บางทีให้ชักแต่จำระซ้าย บางทีให้ชักแต่จำระขวา บางทีให้ชักแต่ข้างซ้าย แต่ข้างขวาให้กระด้างคางแข็ง ร้องไห้ไม่ออก น้ำลายฟูมปากออกมา แลให้ลูกตากลับกลอกไป ให้ยักคิ้วหลิ่วตา แลเปนเสมหะปะทะฅอดังครอก ๆ ถ้าแลกุมารผู้ใดเปนดังกล่าวมานี้ ได้ชื่อว่าลมอริตกระทำโทษ เมื่อตายแล้วให้ตัวเหลืองดังรดด้วยน้ำขมิ้นสด เพราะลมจำพวกนี้บังเกิดเพื่อละอองพระบาท กาลสิงคลีดุจกล่าวมานี้
ยาแก้ลมอริตให้เอา คุคะ ๑ รากหญ้านาง ๑ เชือกเขามวก ๑ เปลือกน้ำเต้าแตก ๑ สาแหรกขาด ๑ คานหัวด้วน ๑ ตรีกฎุก ๑ การะบูร ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ว่านน้ำ ๑ ผิวมะกรูด ๑ กะเทียม ๑ รวมยา ๑๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งละลายน้ำร้อนกิน แก้ลมอริต, ลมสุนทรวาต, ลมวาตะภัค, แลลมอักขมูขี, ลมสะแกเวียน, ลมบ้าหมู, ลมทั้งนี้หายดีนัก ได้เชื่อแล้ว
ขนานหนึ่งท่านให้เอา น้ำอ้อยแดงทะนาน ๑ มูตร์โคดำทนาน ๑ น้ำรากสอึกทะนาน ๑ น้ำใบอัญชันทั้งสองอย่างละหนึ่งทะนาน น้ำใบกะเช้าแดงทะนาน ๑ น้ำใบกะเช้าขาวทะนาน ๑ น้ำใบผักโหมหินทะนาน ๑ น้ำใบผักโหมหัดทะนาน ๑ น้ำมะนาว ๒ ทะนาน กระวาน ๑ /*281กานพลู ๑ สมุลแว้ง ๑ เทียนเยาวภานี ๑ ผักแพวแดง ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง โกสอ ๒ สลึง ดีปลี ๑ ขิงแห้ง ๑ ว่านน้ำ ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท มหาหิงคุ์ ๑ ไพล ๑ เอาสิ่งละ ๒ บาท ยาทั้งนี้ทำเปนจุณแล้ว จึงคุลีการเช้าด้วยกันใส่กะทะตั้งไฟกวนให้เข้ากัน แต่พอปั้นได้เปนลูกกลอนกินแก้ลมอริต แลลมทั้งปวงหายดีนัก
ยาชื่อประสะลม ขนานนี้ท่านให้เอา ใบพิมเสน ๑ การะบูร ๑ ผิวมะกรูด ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง กะเทียมกรอบ ๑ พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ ใบหนาด ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท รวมยา ๗ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาน้ำมะนาวเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะกรูดน้ำมะนาวน้ำส้มซ่าก็ได้ กินแก้ลมจุกเสียดขบแทงแลลมอริตลมทรางทั้งปวงหาย
ยาแก้ชักลมอริต ขนานนี้ท่านให้เอา การะบูร ๑ บาท ว่านน้ำ ๑ บาท ยาดำ ๒ บาท หิงคุ์ยางโพ ๒ บาท ผลจันทน์ ๒ บาท เปราะหอม ๒ บาท หัวหอม ๒ บาท พิมเสน ๙ สลึง ยา ๘ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ให้กุมารกินตามกำลัง อายุเดือน ๑ กิน ๑ เม็ด อายุ ๒ เดือน กิน ๒ เม็ด ทวีขึ้นไปตามอายุกุมารทั้งกินทั้งชะโลม แก้ชักลมอริตแลลมทรางทั้งปวงหายดีนัก ได้เชื่อมาแล้วอย่าสนเท่ห์เลย
/*282พระคัมภีร์ประฐมจินดาผูก ๓ บริเฉท ๗ ว่าด้วยกุมารเกิดวันเสาร์เปนลักษณะทรางโจรเจ้าเรือน ทรางนางริ้นเปนทรางจร หละชื่อมหานิลกาล ละอองชื่อเปลวไฟฟ้าทับทิม ลมชื่อลมกุมภัณฑ์ ลมบาทยักษ์ลมจำปราบ โดยสังเขป
(ลักษณะกำเนีดทรางวันเสาร์นั้นมีแจ้งอยู่ในน่า ๑๙๒ แห่งเล่มนี้แล้ว บัดนี้ได้คัดแต่ตำรายา สำหรับทรางวันเสาร์มาลงต่อไป)
ยาแก้มูกเลือดทรางโจร ขนานนี้ท่านให้เอา รากทับทิม ๑ รากมะพร้าว ๑ รากตาลดำ ๑ รากตาลหม่อน ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ต้ม ๓ เอา ๑ กินหายดีนัก
ยาชื่อชมภูทวีป ขนานนี้ท่านให้เอา ใบเพกา ๑ ใบพุดทรา ๑ ใบผักปลาบ ๑ ใบผักเป็ด ๑ ใบกะเมง ๑ ใบชุมเห็ดไทย ๑ ใบทองหลางใบมน ๑ ใบหว้า ๑ ใบลำโพง ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบมะเดื่อ ๑ รวมยา ๑๑ สิ่งนี้ตำเอาน้ำสิ่งละจอก น้ำมันงาจอก ๑ หุงให้คงแต่น้ำมันทั้งกินทั้งทา แก้ตาลแก้ทรางโจรตกมูกเลือดหาย ถ้าจะทำแท่งให้เอาเสมอภาค บดด้วยสุรากินแก้ดุจก้น
ยาแก้ทรางโจร ขนานนี้ท่านให้เอา ผักขวง ๑ ใบมะระ ๑ ใบการ่อน ๑ ใบทุมมะราชา๑ ใบทุมเทง ๑ ใบมะขวิด ๑ ใบโคกกะออม ๑ ใบชะบา ๑ ข่าตาแดง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายสุรากิน แก้/*283พิศม์ตาลทรางโจรหายทุกประการดีนัก
ยาชื่อแสงพระจันทร์ ขนานนี้ท่านให้เอา กรุงเขมา ๑ โกฐสอ ๑ เบ็ญจกานี ๑ เนระภูสีทั้ง ๒ จันทน์ทั้ง ๒ รากไคร้เครือ ๑ เปลือกมะขามขบ ๑ ครั่ง ๑ ผลตะบูน ๑ เปลือกมะเกลือ ๑ ใบสะเดา ๑ ตรีกระฎุก ๑ บรเพ็ด ๑ เมล็ดในสะแก ๑ เปลือกหางกราย ๑ เปลือกฝิ่นทั้ง ๒ ผลทับทิมอ่อน ๑ กะเทียมกรอบ ๑ รวมยา ๒๓ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาดีงูเหลือมแช่น้ำเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายสุรากินแก้ตาลแลทรางโจร ให้เปนบิดปวดมวน แลตกเสมหะเปนบุพโพโลหิตเหน้าแล้วให้ตัดอาหารนั้นก็ดี แลให้เชื่อมมึนหอบพักกระหายน้ำตัวร้อนก็ดี ยาขนานนี้อาจสามารถจะแก้ได้ทุกประการดีนัก
ยาแก้บิดเพื่อพิศม์ทรางโจร ขนานนี้ท่านให้เอา ผลเบ็ญจกานี ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ เทียนทั้ง ๕ เนระภูสี ๑ ผลสารพัดพิศม์ ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ จันทน์ทั้ง ๒ กะถินแดง ๑ รากไคร้เครือ ๑ ผลตะบูน ๑ รวมยา ๑๗ สิ่งนี้เอาสิ่งละ เปลือกสันพร้านางแอ ๓ ส่วน ผลตะลุมพุก ๔ ส่วน ผลตุมกาทั้ง ๒ สิ่งละ ๕ ส่วน แล้วทำให้เปนจุณเอาสุราเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำปูนใสกิน แก้ลงเปนบุพโพโลหิตหาย แลแก้ให้ระส่ำระสาย แก้ไข้ตรีโทษแก้อติสารทั้งปวงหาย
ยาชื่อทิพย์ศุภสุวรรณ ขนานนี้ท่านให้เอา กัมถันทั้ง ๒ /*284การบูร ๑ จันทน์ทั้ง ๒ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ โกฐกระดูก ๑ โกฐเขมา ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ สีเสียดทั้ง ๒ ผลเบ็ญจกานี ๑ ครั่ง ๑ เปลือกมะขามขบ ๑ ใบสะเดา ๑ ผลปราย ๑ ชะเอมเทศ ๑ กันชา ๑ ฝิ่น ๑ ดีงูเหลือม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ตรีกระฎุก เอาสิ่งละ ๑ สลึง กะเทียมกรอบ ๒ สลึง กานพลู ๑ บาท เปลือกหางกราย ๒ บาท รวมยา ๒๙ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาเปลือกแคแดง ๑ เปลือกเพกา ๑ เปลือกฝาง ๑ ต้มด้วยเหล้าเอาน้ำเปนกระสายบดปั้นแท่งไว้ ถ้าจะแก้ลงละลายน้ำเปลือกมะเดื่อต้มกิน ถ้าจะแก้บิดละลายน้ำกระทือก็ได้น้ำปูนใสก็ได้ แก้ตาลทรางแลทรางโจร ถ้าผู้ใหญ่เปนริศดวงให้ลงเปนเสมหะโลหิตเหน้าก็ดี ให้กินยานี้หาย
ยาหลามแก้ตานโจร ขนานนี้ท่านให้เอา กะเทียม ๗ กลีบ ขมิ้นอ้อย ๗ ชิ้น พริกไทย ๗ เมล็ด ขิง ๗ ชิ้น ใบเทียนกำมือ ๑ เปลือกฝิ่นทั้ง ๒ สิ่งละกำมือ ๑ ใบกะพังโหม ๓ กำมือ รวมยา ๙ สิ่งนี้ตำให้แต่พอช้ำๆ ใส่เหล้าครึ่งน้ำครึ่ง หลามด้วยไม้ไผ่สีสุกให้สุกแล้ว จึ่งเอามาบดปั้นแท่งไว้แซกดีงูเหลือมให้กิน แก้ตาลโจรกินลำไส้ให้ลงท้องตกมูกเลือดแลอุจจาระเขียวดุจใบไม้ก็ดี เปนเสมหะโลหิตเหน้าก็ดีหายสิ้นดีนักอย่าสนเท่ห์เลย
ยาแก้มูกเลือดทรางโจรขนานนี้ ถ่านให้เอาใบกะเพรา ๑ ใบพลูแก ๑ ฝิ่น ๑ รวมยา ๓ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บดทำแท่งไว้/*285ละลายน้ำสุรากิน แก้ตกมูกเลือดให้ขบในท้องหาย
ยาแก้มูกเลือดทรางโจรขนานนี้ ท่านให้เอาเปลือกขี้อ้าย ๑ เปลือกมะทราง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เนระภูสี ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ขิง ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำมะรุมเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายสุรากิน ถ้าลงนักให้ละลายน้ำเปลือกแคแดง, มะเดื่อ, มะกอก, ก็ดี กินหายดีนัก
ยาชื่อสิทธิสารแก้ลงขนานนี้ ท่านให้เอาตรีกระฏุก ผักแพวแดง ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ สีเสียดทั้งสอง ใบกะเพรา ๑ บรเพ็ช ๑ เขาควายเผือกเผา ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคเอาเขาควายเผือกเท่ายาทั้งหลายทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายสุรากินแก้ตาลทรางโจรหาย
ยาชื่อหิงคุ์สุรา ขนานนี้ท่านให้เอา ดอกบุนนาค ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ดอกมลิ ๑ เปลือกหางกราย ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ ผลเอน ๑ กานพลู ๑ หมากเข้าเหนียว ๑ สีเสียดทั้งสอง ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๒ สลึง กะเทียมกรอบ ๑ บาท เขาควายเผือกเผา ๑ ใบกะเพรา ๑ เอาสิ่งละ ๒ บาท รวม ๑๕ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายสุรากิน แก้บิดตกมูกเลือดให้ปวดมวน แลแก้โลหิตตกทางทวารทั้ง ๙ แลแก้รักกะปิดหายดีนัก
ยาแก้ตาลโจร ขนานนี้ ท่านให้เอาผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ /*286ดีปลี ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ หอมแดง ๑ กะเทียม ๑ ดินถนำ ๑ เอาสิ่งละส่วน มาศเหลืองกึ่งส่วน รวมยา ๙ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาสาระพัดดีเปนกระสายแช่น้ำบด แล้วเอาติดก้นขันสำฤทธิ์ลนควันเทียนให้ร้อนทั่วกันแล้วจึ่งปั้นแท่งไว้ แก้ตาลโจรกินทวารหนักเบาให้เปนดากออกมาก็ดี เปนบิดตกมูกเลือดให้ปวดมวนนัก ละลายสุราแซกน้ำตาลกรวดกิน ถ้าจะแก้เชื่อมมึนให้ละลายน้ำดอกไม้น้ำจันทน์ก็ได้ แซกพิมเสนลงกิน ถ้าจะแก้ทรางขึ้นฅอละลายน้ำมนาวกับเกลือกวาด ถ้าจะแก้ท้องขึ้นให้ละลายน้ำมะกรูดแซกดีงูลงกิน ถ้าจะแก้งูขบละลายสุราทั้งกินทั้งทา ถ้าจะแก้ริศสีดวงแลแก้ทรางขึ้นทวารทั้ง ๙ เปนดากออกมาก็ดี ให้ละลายน้ำหมากดิบแซกฝิ่นลงกิน ถ้าจะแก้ลงถึงอติสารให้ละลายน้ำเปลือกแคแดง ๑ สน ๑ ใบเทียน ใบทับทิม ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ ให้กิน ๙ เม็ด กินบ้างทาทวารหนักบ้างหายดีนัก
ยาชื่อนวทวาร ยาชักให้หด เอาผลจันทน์ ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ รากมะฝ่อ ๑ รวมยา ๓ สิ่งเอาเสมอภาค เปลือกสันพร้านางแอเท่ายาทั้งหลาย ทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ละลายสุรา น้ำท่าน้ำปูนใสครึ่งหนึ่งกินให้ได้ ๗ วัน ๆ ละ ๒ เวลาเช้าเย็นหายดีนัก
แล้วจึ่งแต่งยาชำระดาก เมื่อถ่ายอุจจาระขนานนี้ ท่านให้เอาเบ็ญจลำโพง เบ็ญมาศลา ๑ มาศเหลือง ๑ เปลือกเสดา ๑ เปลือก/*287เพกา ๑ เกลือ ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ แล้วเอาไว้ให้เย็น เอาน้ำชำระดากให้หดเข้าไปทั้งแก้เปื่อยเหน้าด้วย แลกันอันตรายทั้งปวงหายวิเศษนัก
อนึ่งถ้ากุมารเปนตาลโจรก็ดี เปนเพื่อทรางสิ่งใดๆ ก็ดี แลถ่ายอุจจาระให้เปนดากออกมาก็ดี ท่านให้หุงน้ำมันนี้กิน เอาน้ำใบคนทิสอทนาน ๑ น้ำใบเสดาทนาน ๑ น้ำใบตำลึงตัวผู้ทนาน ๑ น้ำใบไคร้น้ำทนาน ๑ น้ำใบไคร้บกทนาน ๑ น้ำใบตาลหม่อนทนาน ๑ น้ำใบตาลขะโมยทนาน ๑ น้ำเปลือกพุดทราทนาน ๑ น้ำเปลือกเพกา ๑ น้ำรากมะเดื่อดินทนาน ๑ น้ำผลมะเขือขื่นทนาน ๑ น้ำรากถั่วภูทนาน ๑ น้ำขมิ้นอ้อยทนาน ๑ น้ำมันมะพร้าวไฟทนาน ๑ หุงให้คงแต่น้ำมัน แล้วจึ่งเอารากเจตมูล ๑ ดีงูเหลือม ๑ ยาฝิ่น ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง ทำเปนจุณปรุงลงในน้ำมันให้กิน แลขี้น้ำมันนั้นเอาทาดาก ถ้าขึ้นทวารทั้ง ๙ ทาไปเถิดหายดีนัก
อนึ่งถ้าแลทรางจำพวกใดก็ดีแลทรางโจรก็ดี แลกลายไปให้ลงท้องเปนมูกเปนเลือดสดๆ ออกมาก็ดี แลเหน้าออกมาก็ดี ให้ปวดมวนให้เบ่งนักดากนั้นจึงออก เพราะทรางกินในลำดากจึงให้ปวดมวนเปนกำลัง ถ้าแพทย์วางยาหงไว้ยิ่งปวดมากขึ้น จึงให้ เบ่งมากขึ้น เมื่อว่าเบ่งมากขึ้นทีใด อ้นว่าลำดากนั้นก็ยาวออกมาทุกที ถ้าจะแก้ท่านให้แต่งยาชำระในทั้งชักดากให้หดขึ้นมาด้วยท่านให้เอาผลราชดัด ๑ ผลสารพัดพิศม์ ๑ เอาสิ่งละ ๒ /*288สลึง รากสะแก ๑ รากมะเกลือ ๑ รากกะพังโหม ๑ ยาดำ ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท หญ้างวงช้างทั้งต้นทั้งราก ๑ ผลขี้กาแดง ๓ ผล ผ่าออก ๔ เอาแต่ ๓ ทั้ง ๓ ผล ผลมะกรูดผ่า ๔ เอาแต่ ๓ ทั้ง ๓ ผล บรเพ็ชเอารอบศีษะคนไข้ ขมิ้นอ้อยยาว ๑ คืบคนไข้ รวมยา ๑๑ สิ่งนี้ต้มด้วยเหล้าครึ่งน้ำครึ่ง ให้กินทุเลากินปิดดีนัก
ยาชักดากให้หดขนานนี้ ท่านให้เอาน้ำนมราชสีห์เครือเต็มกำมือกลั้นใจตัดหัวแลท้าย ๑ ขอบชะนางแดงเต็มกำมือกลั้นใจตัดหัวแลท้าย ๑ ขมิ้นอ้อยหัวใหญ่หั่นเปนน่าแว่นให้ได้ทวดึงษาการ ๓๒ ลงแว่นละตัวทั้ง ๓๒ แว่น ต้มด้วยน้ำปูนใสกินหายดีนัก
จบลักษณทรางโจรเจ้าเรือนแต่เพียงนี้
ทีนี้จะกล่าวด้วยทรางนางริ้น เปนทรางจรสำหรับแห่งทรางโจรนั้นต่อไป ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้จักลักษณโดยสังเขป
อันว่าลักษณะทรางนางริ้นนั้นมีแม่ ๔ ยอด มีบริวาร ๕๖ ยอด ตั้งแต่กุมารออกจากเรือนเพลิง บางทีขึ้นแซกทรางโจรบางทีต่อสิ้นทรางโจรแล้วจึ่งตั้งขึ้น อยู่สดือ ๑ ยอด บริวารมาขึ้นด้วย ๘ ยอด ขึ้นอยู่ทรวงอก ๑ ยอด บริวารมาขึ้นด้วย ๑๒ ยอด ขึ้นอยู่ลิ้น ๑ ยอด บริวารมาขึ้นด้วย ๑๖ ยอด รายกันลงมาตามลำฅอถึงทรวงอก ขึ้นอยู่ทรวงอกนั้น ๑ ยอด บริวารมาขึ้นด้วย ๒๐ ยอดรายกันไปขึ้นตามหัวเหน่าแลไส้อ่อนไส้แก่ เมื่อกุมารได้ ๓ เดือน /*289แม่ทรางอันอยู่ในลำฅอนั้นกระทำให้ฅอแห้งให้ลิ้นขาว ดูดนมมิได้ เมื่อกุมารได้ ๖ เดือน บริวารทรางซึ่งขึ้นลิ้นไก่ ๓ ยอดนั้นกระทำให้ไอเปนกำลัง บริวารทรางทั้งนั้นก็รายกันลงไปบรรจบแม่ทรางที่อยู่ทรวงอก แล้วจึงกระทำให้กระหายน้ำ ให้ฅอแห้ง ให้เชื่อมหลับตาไป บริวารทรางซึ่งอยู่ในทรวงอกนั้น ก็รายกันมาถึงชายโครงชายตับ บรรจบกันกับแม่ทรางที่อยู่ในสดือนั้น กระทำให้ตกมูกตกเลือดสดๆ ออกมา บางทีให้เปนเสมหะโลหิตเหน้าออกมาบ้าง แล้วก็ให้ตับหย่อนย้อยลงมาชายโครง ให้จับเปนเวลา ให้ตาแดงเปนสายโลหิต ถ้าวางยาผิดก็ตาย ถ้าวางยาถูกเข้าค่อยงดต่อไป เมื่ออายุกุมารได้ ๑ ขวบกับ ๖ เดือน ทรางที่ในกะเพาะปัสสาวะนั้นก็กระทำให้ขัดปัสสาวะ บางทีปัสสาวะตกออกมาดังน้ำเข้าน้ำดินสีพองก็มี ดังน้ำหนองก็มี ให้เจ็บปวดดิ้นเสือกไปมา ให้ปัสสาวะหยด บางทีให้ฟกขึ้นที่ปลายองคชาต บางทีให้ฟกขึ้นที่หัวเหน่าเปนหนอง แลหนองนั้นก็กลายเปนปรวดเข้าคือลูกนิ่วบ้าง เกิดเพราะทรางนางริ้น จะตายใน ๓ ขวบนี้ ถ้าบังเกิดแต่มารดาออกไฟมาถึง ๑ ขวบกับ ๗ เดือน กุมารผู้นั้นจึ่งจะรอดจากความตาย ด้วยทรางนางริ้น ถ้าจับแต่ลิ้นกำหนดทรางโจร ๓ ขวบไป ถ้าจะนับบรรจบกันเข้าเปน ๔ ขวบกับ ๗ เดือน จึงจะพ้นกำหนดทรางโจรทรางจร เมื่อพ้นกำหนดทรางโจรทรางจรแล้ว คือทรางโจรจะได้ทำต่อไปจนอายุ ๗ ขวบจึงจะ/*290รอดจากความตาย อันว่าลักษณะทรางโจร มิใช่จะมีแต่กุมารเกิดวันเสาร์เท่านั้นหามิได้ ย่อมเข้าแซกไปทุกๆ ทรางเมื่อปลายมือ อันว่าลักษณะทรางนางริ้นเล่าไซ้ จะจรแซกแต่ทรางโจรก็หามิได้ ย่อมแซกไปทุกๆ ทรางดุจกัน ถ้าแพทย์ผู้ใดจะรักษาทรางนางริ้นไปเมื่อน่า ท่านให้ยักย้ายรักษาเอาตามทรางเจ้าเรือนเดิมนั้นเถิด
จบลักษณะทรางนางริ้นแต่เพียงนี้
ทีนี้จะว่าด้วยหละอันชื่อมหานิลกาฬ ประจำทรางโจรต่อไป ให้แพทย์ทั้งหลายรู้จักลักษณะโดยสังเขป
อันว่าลักษณะหละมหานิลกาฬนั้น ยอดดำดังยอดนิลขึ้นอยู่ ๑ วัน แปรเปนแสงเพลิง ขึ้นอยู่ ๒ วันแปรไปเปนสลักเพ็ดทั้งคู่ก่อนทั้ง ๒ ข้าง ถ้ามหานิลกาฬขึ้นให้ตายไปครึ่งตัว ร้องไห้มิออกเลยดุจกล่าวมาดังนี้
ยาแก้หละมหานิลกาฬ ให้เอาเปลือกฝิ่น ๑ เปลือกมะกรูด ๑ ผลสาระพัดพิศม์ ๑ รากหนาด ๑ ใบคนทีสอ ๑ รากผักโหมหิน ๑ ใบทับทิม ๑ การะบูร ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำนมโคทาปากหายดีนัก
ถ้ามิฟังท่านให้เอา ใบถั่วแระ ๑ กานพลู ๑ น้ำประสารทอง ๑ ตำลึงตัวผู้ ๑ รากกล้วยตีบ ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอ/*291ภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำเปรียงพระโค ทาปากหายดีนัก
ยาชื่อเทพมงคล (เครื่องยาแลวิธีทำมีแจ้งอยู่น่า ๒๔๖ แห่งเล่มนี้แล้ว ในที่นี้จะว่าด้วยวิธีใช้น้ำกระสาย ซึ่งยังมิได้กล่าวข้างต้นนั้นต่อไป) ยาเทพมงคลขนานนี้แก้หละทั้ง ๘ จำพวก ถ้าหละสีแดงให้ละลายน้ำฝางกวาด ถ้าสีเหลืองให้ละลายน้ำขมิ้นเครือกวาด ถ้าสีดังควันเทียนให้ละลายน้ำหอมเอาดีงูรำหัดกวาด ถ้าสีดังดอกตะแบกช้ำให้ละลายน้ำผลเถาคันสุก เอาเกลือรำหัดกวาดหายสิ้นดีนัก
ยาชะโลมดับพิศม์หละ ขนานนี้ท่านให้เอา ใบระงับทั้ง ๒ ใบตำลึงตัวผู้ ๑ ใบโคกกระออม ๑ ใบจันทน์หอม ๑ ใบชะบา ๑ ใบฟักเข้า ๑ ดินประดิวขาว ๑ ดินสีผ่อง ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำซาวเข้า ชะโลมสำหรับหละ ๘ จำพวกหายดีนัก
ยากินแก้พิศม์หละจับหัวใจ ขนานนี้ท่านให้เอา สังกระณี ๑ เนระภูสี ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กานพลู ๑ กระว่าน ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ ข่าแก่ ๑ หอมแดง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ กะชาย ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ รากไคร้เครือ ๑ ระย่อม ๑ พิศนาด ๒ ผลราชดัด ๑ น้ำนมราชสีห์ ๑ พรรผักกาด ๑ ปลาไหลเผือก ๑ ในเสนียด ๑ ใบน้ำ/*292เต้า ๑ ใบพลูแก ๑ มะกล่ำเครือ ๑ รวมยา ๒๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาสุราเปนกระสายบดปั้นแท่งไว้ ละลายสุราทั้งกินทั้งทา แก้ลิ้นกระด้างคางแข็ง แก้พิศม์หละจับหัวใจแลให้หอบพัก ให้ระส่ำระสายก็ดี หายสิ้นดีนักอย่าสนเท่ห์เลย
ขนานหนึ่งท่านให้เอา หมึกหอม ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบสันพร้าหอม ๑ ใบพิมเสน ๑ ข่าแก่ ๑ ดีงู ๑ พิมเสน ๑ ชมด ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำดอกไม้เปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้กินบ้างทาคางบ้างหายดีนัก
ยาแก้หอบ ขนานนี้ท่านให้เอา มูลแมลงสาบ ๑ กฤษณา ๑ จันทน์เทศ ๑ เปลือกสันพร้านางแอ ๑ พันงูแดง ๑ ผลผักชี ๑ นอแรด ๑ งาช้าง ๑ เขากวาง ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำมะนาวเปนกระสายบดปั้นแท่งไว้ ถ้าเปนเพื่อไข้ให้ละลายน้ำดอกไม้ก็ได้ น้ำใบทับทิมต้มก็ได้ กินแก้ลิ้นกระด้างคางแข็งหอบพักหายดีนัก
จบลักษณะหละมหานิลกาฬประจำทรางโจรแต่เพียงนี้
ทีนี้จะว่าด้วยละอองพระบาท อันชื่อว่าละอองเปลวไฟฟ้า ชื่อว่าละอองทับทิม ก็ว่าอันประจำทรางโจรนั้นต่อไป ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้โดยสังเขป
อันว่าลักษณะละอองพระบาทเปลวไฟฟ้า ละอองทับทิมก็ว่า/*293นั้น เมื่อจะตั้งก็บังเกิดขึ้นเม็ดยอดแดงดังน้ำชาต มิฉนั้นดุจดังยอดทับทิม กระทำพิศม์ ให้ลิ้นกระด้างคางแข็งแลให้ตาแข็ง ให้ชักเท้ากำมือกำให้ตัวร้อนเปนกำลัง ถ้าแก้มิทันท่านกำหนดไว้แต่เช้าจนเที่ยงตาย ถ้าแพทย์จะรักษาท่านห้ามอย่าให้วางยาอันร้อน เข้าเหล้าน้ำมันน้ำส้มนั้นเลย ท่านให้แก้ด้วยยาอันเย็นหอมฝาดขม นั้นจึ่งรอดชีวิตรแลลอองพระบาท ๗ ประการนี้ดุจกัน
ยาแก้ละอองเปลวไฟฟ้า ละอองทับทิม ให้เอาปู่เจ้าพุงแก ๑ ปู่เจ้าสมุงกุย ๑ ตับเต่าทั้ง ๒ สีหวดทั้ง ๒ นมแมวทั้ง ๒ ฉัตร์พระอินทร์ ๑ รากไคร้เครือ ๑ ระย่อม ๑ พิศม์นาด ๑ เนระภูสี ๑ จันทน์ทั้ง ๒ งวนหมู ๑ รากประคำดีควาย ๑ โคนไม้ไผ่ป่า ๑ ผักแพวแดง ๑ รวมยา ๑๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้ น้ำปูนใสก็ได้ ทาปากกุมารหายดีนัก
ขนานหนึ่งท่านให้เอา รากทองหลางหนาม ๑ รากพุงดอ ๑ รากมะกล่ำเครือ ๑ กฤษณา ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ผลเบ็ญจกานี ๑ สีเสียดเทศ ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำทลายหมากดิบทาปากก็ได้ กวาดก็ได้ หายแล
ยาอมสำหรับกัน ขนานนี้ท่านให้เอา เปลือกคล้ากำมือ ๑ ผักบุ้งขันกำมือ ๑ ใบหว้า ๓ ใบ ต้ม ๓ เอา ๑ แซกดีเกลือแต่น้อย รินออกไว้ให้เย็นให้แซกฝิ่นลงอมหายดีนัก
ยาชื่อสุวรรณธารา ขนานนี้ท่านให้เอา คงคาเดือด ๑ สมุด/*294เกลื่อน ๑ ใบระงับ ๑ ใบน้ำดับไฟ ๑ รากพุมเรียงป่า ๑ รากหญ้านาง ๑ รากพุงดอ ๑ ใบท้าวยายม่อม ๑ รากสลอดน้ำ ๑ รากมะเดื่อ ๑ รากนางนูน ๑ รากจิงจ้อ ๑ นมผา ๑ รากงิ้ว ๑ รากฝาง ๑ ขี้ตะกรันเหล็ก ๑ ดินสีผ่อง ๑ ฝุ่นจีน ๑ ดินประสิวขาว ๑ รวมยา ๑๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำซาวเข้าชะโลมก็ได้ กินแก้ระหายน้ำก็ได้ กินแก้พิศม์ภายในก็ได้สิ้นทุกอย่างดีนัก
ยาชื่อเบ็ญจโกฐ (ใหญ่) ขนานนี้ท่านให้เอา โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ สมอทั้ง ๓ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เกสรบัวน้ำทั้ง ๗ ดอกจำปา ๑ ดอกกะดังงา ๑ ดอกสารภี ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกมะลิซ้อน ๑ ดอกมะลิลา ๑ ดอกสลิด ๑ ดอกคำไทย ๑ ดีปลี ๑ แห้วหมู ๑ ผลจิงจ้อ ๑ ดีงูเหลือม ๑ ฝิ่น ๑ อำพันทอง ๑ ชมด ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๔๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ ให้บดกลางคืน ให้แล้วแต่ในวันเดียวนั้น ปั้นแท่งตากลมไว้ ๓ วัน แล้วจึงเอาออกผึ่งแดดแต่พอแห้งสนิท แล้วจึงเอาบันจุขวดไว้ แก้พิศม์ละอองพระบาทอันบังเกิดเพื่อทรางทั้ง ๗ วันนั้น กระทำพิศม์ให้กลุ้มจับหัวใจให้กระสับกระส่ายต่างๆ แลให้สลบไปก็ดี ถ้าจะแก้ทรางขึ้นตาละลายน้ำมะนาวหยอดตา แล้วจึ่งเอาทากระหม่อม แลทาคางทั้ง ๒ ข้าง ทาอกบ้างแก้หิวหอบระส่ำระสาย ถ้าจะแก้เชื่อมมึนแล/*295กระหายน้ำ ให้ละลายน้ำดอกไม้กิน แก้ได้ทั้งเด็กแลผู้ใหญ่หายแล
จบลักษณะละอองเปลวไฟฟ้าประจำทรางโจรแต่เพียงนี้
ทีนี้จะว่าด้วยลมอันชื่อว่าลมกุมภัณฑ์ แลบาทยักษ์คู่กัน ซึ่งบังเกิดขึ้นมาประจำทรางโจรนั้นต่อไป ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้ลักษณะโดยสังเขป
อันว่าลักษณะลมกุมภัณฑ์ แลบาทยักษ์ซึ่งบังเกิดนั้น เมื่อจะเกิดให้จับตาช้อนดูสูงหน้าเขียว ให้ชักเท้ากำมือกำหลังแอ่น ให้กัดฟันจับเอาเมื่อกุมารเปนเพื่อพิศม์ต่าง ๆ แลลมจำพวกนี้จึงบังเกิดพลอยด้วยเมื่อขณะนั้น ถ้ามิดังนั้นก็เกิดเพราะบาดเสี้ยนแลหนาม เปนบาดแผลเข้าที่ใดๆ ย่อมเปนไข้พิฆาฎ จึ่งเปนกำเนิดลมกุมภัณฑ์ ลมบาทยักษ์แลลมจำปราบก็พลอยด้วยดุจกล่าวมาดังนี้
ถ้าจะแก้ท่านให้เอา เมล็ดในลูกสะบ้าปิ้งไฟ ๑ ลูกคนทีสอขั้ว ๑ พริกไทยขั้ว ๑ ใบกระเม็งขั้ว ๑ ใบสหัศคุณ ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำเปนผงเอาน้ำใบกระเม็งเปนกระสาย บดแล้วเศกด้วยพระคาถานี้
“สก์กัต๎วา พุท์ธรตนํ ฯ ธัม์มรตนํ ฯ สังฆรตนํ ฯ โอ/*295สถํ อุต์ตมํ วรํ หิตํเทวมนุส์สานํ ปริฬาหูปสมนํ อาหุเนย์ยํ ปาหุเนย์ยํ พุท์ธเตเชนะ ฯ ธัม์มเตเชนะ ฯ สังฆเตเชนะ ฯ โสต์ถินา นัส์สัน์ตุปัททวา สัพ์เพทุก์ขา ฯ สัพ์เพภยา ฯ สัพ์เพโรคา วูปสเมน์ตุเต” ๑๐๘ จบ
แล้วจึงปั้นแท่งไว้กินแก้ลมกุมภัณฑ์ลมบาทยักษ์ อันจับให้ชักเท้ากำมือกำ ให้ลิ้นกระด้างคางแข็ง ดุจดังกล่าวมาแต่หลังนั้นหายสิ้นทุกประการดีนักใช้ได้ ๑๐๘ ยาขนานนี้ชื่อว่ามูลจิตร
ยาแก้กุมภัณฑยักษ์ ขนานนี้ท่านให้เอา ตาอ้อยแดง ๑ ดอกผักคราด ๑ ผิวมะกรูด ๑ ผิวมะนาว ๑ ผิวไม้ไผ่ป่า ๑ ผิวไม้สีสุก ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ เมล็ดในแตงโม ๑ เมล็ดในแตงกวา ๑ ผลผักชี ๑ มือฟัก ๑ มือน้ำเต้า ๑ ผิวไม้บง ๑ หัวคูน ๑ รากถั่วไก่ ๑ รวมยา ๑๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำซาวเข้าเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้กิน แก้ลมกุมภัณฑ์ลมบาทยักษ์หายดีนัก
ยาแก้ชักเส้นกระเหม่นตัว ขนานนี้ท่านให้เอา รากมะกล่ำเครือ ๑ รากหญ้านาง ๑ รากกรุงเขมา ๑ ข่าแก่ ๑ เบี้ยผู้เผา ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำกินหาย
/*297ยาทาตัวแก้ชัก ขนานนี้ท่านให้เอา ใบแมงลักทั้ง ๒ ใบโหระพา ๑ กะชาย ๑ ใบผักเป็ด ๑ ใบกะเม็ง ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำส้มซ่าน้ำส้มสาชู ก็ได้ทาหายดีนัก ใช้มามากแล้ว
ยาชื่อปทานพิศม์ ขนานนี้ท่านให้เอา แก่นมหาด ๑ จันทน์ทั้ง ๒ เกสรบัวหลวง ๑ ชลูด ๑ กรักขี ๑ โกฐทั้ง ๙ ผลชะเอมเทศ ๑ กานพลู ๑ เบ็ญจกานี ๑ เนระภูสี ๑ ยา ๑๙ สิ่งนี้ เอาสิ่งละ ๗ สลึง การะบูร ๓ บาท ชมด ๑ พิมเสน ๑ เอาสิ่งละ ๑ เฟื้อง รวมเปนยา ๒๒ สิ่งด้วยกันทำเปนจุณ เอาน้ำดอกไม้เปนกระสาย บดปั้นแท่งเท่าเมล็ดถั่วภู กิน ๗ เม็ดแก้พิศม์ฝีแลไข้สันนิบาต แลแก้ตานทรางอันให้ชักนั้น แลแก้ลมอันเปนพิศม์ ให้ร้อนทุรนทุราย แลตัวร้อนให้ชักจำหระข้างหนึ่งก็ดี ทั้งสองข้างก็ดี ยาขนานนี้อาจบำบัดได้สิ้นทุกประการดีนัก
ถ้าจะแก้ด้วยยาขนานใดๆ มิฟัง แลโรคนั้นกล้าดุจกล่าวมา ให้แพทย์ตั้งยาอันชื่อว่า พระสุริยมณฑล ขนานนี้แก้ต่อไปเถิด
ยาชื่อพระสุริยมณฑล ขนานนี้ท่านให้เอา ชมดเชียง ๑ พิมเสน ๑ อำพันทอง ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง โกฐทั้ง ๙ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ สังกระนี ๑ เนรภูสี ๑ รากสาระพัดพิศม์ ๑ ผลประคำดีควาย ๑ ดีงูต้น ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ เปราะหอม ๑ /*298กะถินแดง ๑ พริกหอม ๑ พริกหาง ๑ พริกล่อน ๑ เอาสิ่งละ ๒ สลึง รากปลาไหลเผือก ๑ บาท จันทน์เทศ ๑ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ขอนดอก ๑ รากไคร้เครือ ๑ ระย่อม ๑ พิศนาด ๑ กานพลู ๑ น้ำนมราชสีห์ ๑ เอาสิ่งละ ๒ บาท ทองคำเปลว ๑๐๘ แผ่น รวมยา ๓๗ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาน้ำดอกไม้เทศน้ำกุหลาบก็ได้เปนกระสายบดปั้นแท่งไว้ กินแก้ชักลิ้นกระด้างคางแข็ง แลแก้พิศม์ไข้เหนือแลตานทรางก็ดี แลแก้ลมกุมภัณฑ์แลบาทยักษ์ แก้ได้ทุกประการเปนมหาวิเศษนักได้เชื่อมาแล้ว
ยังลักษณะลมอันหนึ่งชื่อว่า ลมจำปราบ ร้ายนัก กระทำพิศม์ดุจพิศม์งู เมื่อจะจับนั้นให้ดิ้นเสือกไปก่อนแล้ว จึงให้ชักหลังแอ่นไปถึงตะโพก แลให้ตัวเย็นขนกลับขึ้นเบื้องบน ถ้ามิรู้แก้ตายทันที แลโลหิตแตกทุกเส้นขน
ยาแก้ลมจำปราบ ให้เอา โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ เปลือกพุดทรา ๑ เปลือกตะคร้อ ๑ รวมยา ๑๒ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย
ยาอาบสำหรับกัน ขนานนี้ท่านให้เอา มะขามเปียก ๑ ผลผักชีล้อม ๑ ผลผักชีลา ๑ ผลกระเช้าแดง ๑ รากกระเช้าขาว ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ต้มอาบให้ทั่วตัวแล้วให้นวดด้วยจึงหาย ยาต้มอาบนั้นอย่าให้ร้อนนักทั้งกินทั้งพ่น ให้เศกด้วยมนต์นี้
/*299“โอมจำปราบจำเปลว โอมบังพระคลังกระพองสวาหะ”
๗ คาบ แล้วให้เศกเปลือกพุดทรา เปลือกตะครองพ่นอิก ห้ามอย่าให้พ่นด้วยสุรา น้ำมัน ถ้าจะผายยาเข้าสลอดจะตายเสีย ท่านให้ผายด้วยยาอันชื่อเบ็ญจอำมฤตมหาอำฤตทั้งคู่นั้น แลลมจำปราบจำพวกนี้ แพทย์ผู้ใดจะรักษาเปนอันยากนัก ให้ดูลักษณะจงแม่นแท้แล้วจึ่งให้วางยา อันว่าลักษณะนั้นดุจกันกับป่วงงูเห่า แต่ทว่าป่วงงูเห่านั้นให้ลงให้รากก่อนจึ่งเปน แล้วให้ตัวแดงขนกลับลุกขึ้นทุกเส้น ให้ดิ้นเสือกไปแล้วก็สลบ อันว่าลักษณะลมจำปราบนั้นก็ดุจกัน แต่ทว่าแปลกกันที่ให้ตัวนั้นคล้ำดำเข้า นี้เปนลักษณะลมจำปราบ อาการตายนั้นบอกดุจกันให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้สำคัญดูจงแม่น เด็กผู้ใหญ่ก็มีเหมือนกันดุจกล่าวมาดังนี้
ยาชื่อเบ็ญจอมฤต ขนานนี้ท่านให้เอา มหาหิงคุ์ ๑ ยาดำ ๑ สิ่งละส่วน รงทอง ๒ ส่วน มะกรูดใหญ่ ๓ ผล แล้วจึงเอา มหาหิงคุ์ รงทอง ยาดำ ทั้ง ๓ สิ่งนี้ยัดเข้าในผลมะกรูดสิ่งละผล แล้วจึ่งเอามูลโคสดพอกสุมไฟแกลบให้สุกระอุดี แล้วจึ่งเอารากตองแตก ๔ ส่วน ดีเกลือ ๑๖ ส่วน ทำเปนจุณแล้วประสมกันเข้า จึงบดทั้งเนื้อมะกรูดปั้นแท่งไว้เอาหนัก ๑ สลึง ละลายน้ำส้มมะขามเปียก กินลงสดวกดีนัก ยาขนานนี้ถ้ากุมารได้ ๓, ๔, ขวบกินก็ได้ดีเหมือนกัน
/*300ยาชื่อมหาอมฤต ขนานนี้ท่านให้เอา เทียนทั้ง ๕ ตรีกะฎุก สมอไทย ๑ ยาดำที่ดี ๑ ผิวมะกรูด ๑ รากตองแตก ๑ เอาสิ่งละส่วน มหาหิงคุ์ ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ ว่านน้ำ ๑ เอาสิ่งละ ๔ ส่วน โกฐน้ำเต้า ๑๐ ส่วนครึ่ง รวมยา ๑๗ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาน้ำมะขามเปียกเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำร้อนกินแก้ทรางเพื่อลม ถ้าจะชำระมูกเลือดให้ละลายน้ำใบเทียนใบทับทิมต้มกินหายดีนัก
ยาชื่อแท่งทอง ขนานนี้ท่านให้เอา โกฐสอ ๑ โกฐเชียง ๑ โกฐหัวบัว ๑ เทียนดำ ๑ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ชลูด ๑ ขอนดอก ๑ สมุลแว้ง ๑ ดอกบุนนาก ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ทองคำเปลว ๑ ชมด ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๑๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณแล้วเอา จันทน์เทศ ๑ กฤษณา ๑ ดอกมลิ ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกโยทะกา ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท ต้มเอาน้ำเปนกระสายบดปั้นแท่งไว้ แก้ลมกุมภัณฑ์ลมบาทยักษ์ ปวดขบในอกให้นอนมิหลับสวิงสวายร้อนในอกก็ดี ให้ละลายน้ำดอกไม้แซกผลจันทน์ ๑ หัวมหากาฬ ๑ กินหายดีนักได้เชื่อแล้วอย่าสนเท่ห์เลย
ถ้าแพทย์ผู้ใดจะแก้ลมทรางทั้ง ๗ จำพวก ให้ดูลักษณะแห่งโรคนั้นก่อน ถ้าวางยาเปนสุขุมมิชอบ, จะชอบยาร้อน ก็ให้แพทย์ทวียาเปนอันดับขึ้นไป ตามอายุโรคกุมารกุมารีนั้น ท่านให้วางยา ๗ ขนานนี้ก่อน คือยาหิงคุ์หนึ่ง ยาอินทรจักรหนึ่ง /*301ยามหาจักร์หนึ่ง ยามหากะเพราหนึ่ง ยาประสระน้ำขิงหนึ่ง ยาประสะดีปลีหนึ่ง ยามหากะเพราใหญ่หนึ่ง ยาทั้ง ๗ ขนานนี้เปนกลางให้วางดูก่อน ถ้ามิฟังจึงให้ประกอบยานี้แก้ต่อไปดุจกล่าวมาดังนี้
ยาชื่อวาโยพินาศ ขนานนี้ท่านให้เอา ตรีกะฎุกสิ่งละ ๔ ส่วน กานพลู ๕ ส่วน หิงคุ์ยางโพ ๑ ดองดึง ๑ เอาสิ่งละ ๖ ส่วน พริกล่อน ๑ รากเจ็ตมูลเพลิง ๑ การะบูร ๑ เอาสิ่งละ ๘ ส่วน ใบหนาด ๒๐ ส่วน รวมยา ๑๐ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำมะกรูดกิน เปนยาประจำท้องแก้ลมทรางทั้ง ๗ จำพวกหาย
ยาชื่อมหาไชยวาต ขนานนี้ท่านให้เอา ผลโหระพา ๑ กระวาน ๑ เกลือกะตัง ๑ โกฐสอเทศ ๑ การะบูร ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ เปลือกมะรุม ๑ รากจิงจ้อ ๑ เอาสิ่งละส่วน กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ พริกล่อน ๑ ว่านน้ำ ๑ ใบหนาด ๑ ขิงแห้ง ๑ เอาสิ่งละ ๒ ส่วน ยาดำ ๑ เทียนดำ ๑ กานพลู ๑ หัศคุณเทศ ๑ ดองดึง ๑ รากเจ็ตมูลเพลิง ๑ ดีปลี ๑ สมอเทศ ๑ เอาสิ่งละ ๔ ส่วน มหาหิงคุ์ ๘ ส่วน รวมยา ๒๓ สิ่งนี้ทำเปนจุณไว้เปนผงก็ได้ บดปั้นแท่งก็ได้ ละลายน้ำส้มซ่า น้ำขิง น้ำข่า ก็ได้ ให้กินยาขนานนี้อาจสามารถจะประหารเสียซึ่งลมทรางทั้ง ๗ จำพวก ให้ปราไชยพ่ายแพ้ได้โดยง่าย แลแก้ได้ทั้งลมผู้ใหญ่ คือลมอำมะพาธ ลมราชยักษ์ ลมทักขิณคุณ ลมประวาตคุณ /*302ลมสันดาน ลมกล่อน ลมปัตฆาฎ แลลมทั้งปวงหายดีนัก
ยาชื่อหิงคาธิจร ขนานนี้ท่านให้เอา ลำพันทอง ๑ สะค้าน ๑ ว่านน้ำ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ รากชาพลู ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ รากไคร้เครือ ๑ พริกล่อน ๑ เอาสิ่งละส่วน รากทนดี ๑ กะเทียม ๑ เทียนขาว ๑ เอาสิ่งละ ๒ ส่วน เทียนดำ ๓ ส่วน โกฐกะดูก ๖ ส่วน ขิงแห้ง ๑ เจตพังคี ๑ เอาสิ่งละ ๘ ส่วน ดีปลี ๑๐ ส่วน สมอไทย ๑๑ ส่วน รวมยา ๑๗ สิ่งนี้ทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้หรือทำผงไว้ก็ได้ ตามแต่แพทย์จะยักกระสายเอาตามคัมภีร์สรรรพคุณนั้นเถิด แลแก้ลมสันดาน ลมดาลคุณ ลมจุกเสียด แก้ลมแน่นอกขัดอก แลแก้ตกช้าง, ม้า, วัว, ควาย, เส้นช้ำเอ็นแคลงภายในชำรุด แลแก้ลมกุมภัณฑ์บาทยักษ์ แลแก้ลมทรางทั้ง ๗ จำพวก หายดีนักได้เชื่อมาแล้ว
ยาชื่อหิงคุวาตา ขนานนี้ท่านให้เอา เทียนเยาวภานี ๑ เทียนทั้ง ๕ โกฐทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑ กระวาน ๑ ผลกราย ๑ กานพลู ๑ ดอกสน ๑ สมุลแว้ง ๑ รากเจ็ตมูล ๑ ใบคนทีสอ ๑ อุตรพิศ ๑ บุก ๑ กลอย ๑ กระดาดทั้ง ๒ รากชุมเห็ดไทย ๑ เปล้าทั้ง ๒ ขิงแห้ง ๑ รากขี้กาทั้ง ๒ รากจิงจ้อใหญ่ ๑ ผลสมอไทย ๑ มหาหิงคุ์ ๑ รากทนดี ๑ แก่นแสมทั้ง ๒ เอาสิ่งละส่วน ยาดำ ๖ ส่วน น้ำประสานทอง ๑ สหัศคุณ ๑ เอาสิ่งละ ๑๒ ส่วน พริกไทย ๑๔ ส่วน ดีปลี ๒๔ ส่วน รวม/*303ยา ๔๑ สิ่งนี้ทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ก็ได้ ทำผงไว้ก็ได้ ให้ละลายน้ำขิง น้ำส้มซ่าก็ได้ ให้กินแก้ตานโจร แก้ไข้ชรา แก้ลมชักเท้ากำมือกำ แลแก้ลมทั้ง ๑๘ จำพวกหายดีนัก
ยาชื่อสว่างอารมณ์ ขนานนี้ท่านให้เอา เปลือกตีนเป็ดต้น ๑ เปลือกตีนเป็ดเครือ ๑ เปลือกมรุม ๑ เปลือกทองหลาง ๑ สะค้าน ๑ ชาพลู ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ขมิ้นเครือ ๑ เบ็ญจราชพฤกษ์ ๑ เบ็ญจขี้เหล็ก ๑ เปลือกกันเกรา ๑ ใบแมงลัก ๑ ใบรักขาว ๑ ใบสลัดได ๑ ใบสลอดกินลง ๑ ใบมะตูม ๑ ใบสวาด ๑ ใบเสนียด ๑ ใบคนทีสอ ๑ รากจิงจ้อทั้ง ๒ ตรีผลา ใบกะเม็ง ๑ ผลพิลังกาสา ๑ สหัศคุณทั้ง ๒ ไฟเดือนห้า ๑ ข่าตาแดง ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ รวมยา ๔๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาค เอาพริกไทยกึ่งยาทั้งหลายทำเปนจุณ ละลายน้ำร้อนน้ำส้มซ่าน้ำมะกรูดก็ได้ กินแก้ลมใหญ่ทั้ง ๗ จำพวกหาย ดุจดังพระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวมาแต่หนหลังนั้นเปนมหาวิเศษนัก
พระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวมา ในลักษณะกุมารเกิดวันเสาร์ เปนกำเนิดแห่งทรางโจรเปนเจ้าเรือนกระทำโทษ กำหนดทรางนางริ้นเปนทรางจร สำหรับแซกทรางโจรกระทำโทษ กำเนิดหละอันชื่อว่ามหานิลกาฬกระทำโทษสำหรับประจำทรางโจร กำเนิดละอองพระบาทอันชื่อว่าละอองเปลวไฟฟ้าก็ว่า ละอองทับทิมก็ว่า กระทำโทษประจำทรางโจร กำเนิดลมอันชื่อว่ากุมภัณฑ์/*304บาทยักษ์ แลลมจำปราบแซกกระทำโทษสำหรับทรางโจร จบบริบูรณ์แต่เพียงนี้
พระคัมภีร์ปฐมจินดาผูก ๔ กล่าวด้วยอภัยสันตา, แลทรางเจ้าเรือน ๗ จำพวก, ทรางโจรทรางเพลิง, ต้อทรางโจร, ไข้ประจำทรางเจ้าเรือน, เม็ดยอดทรางเจ้าเรือนทรางจรแทรก, บริบูรณ์โดยสังเขปดังนี้
สิทธิการิย จะกล่าวคัมภีร์เตร็จอันนี้ ซึ่งพระอาจาริย์เจ้าท่านคัดออกมาแต่พระคัมภีร์อไภยสันตา เอามาตั้งไว้ในพระคัมภีร์ปฐมจินดา (ผูก ๔) นี้ต่อไปเปนอาทิ หวังจะให้แพทย์ซึ่งมีปัญญายังอ่อนอยู่ จะพิจารณาดูโรคในคัมภีร์อันพิศดารนั้นไม่ตลอดจึงกล่าวไว้แต่ย่อพอให้รู้โดยง่ายดังต่อไปนี้
อันว่าลักษณะกุมารกุมารีผู้ใด เกีดมาในวันอาทิตย์ วันอังคาร แลวันเสาร์ก็ดี ถ้าคลอดเวลาเที่ยงเวลาบ่ายแลเที่ยงคืนก็ดี เปนลักษณะแห่งทรางไฟ, ทรางแดง, ทรางโจรเจ้าเรือน ถ้าแพทย์จะรักษาให้ระวังภายใน อย่าให้แม่ทรางประจำวันเข้าจับเอาภายในได้ ถ้าแลจับเอาหัวตับหัวใจเมื่อใดแล้ว แพทย์ทจะเยียวยานั้นยากนัก ถ้าจับเอาไส้แก่ให้มีอาการลงท้อง ถ้าจับศีศะให้ศีศะเปนปุ่ม ถ้าจับตาให้ตาเสียแต่ตัวนั้นไม่ตาย ถ้าจับเอาหัวตับ, หัวใจ สำแดงโทษให้ลงเปนโลหิตสดๆ ออกมา/*305ก่อนแล้วจึงเหน้ากระทำให้ตัวแลหน้าเหลืองซีดปากแดง ถ้าลูกตานั้นเหลืองเข้าเมื่อใดแล้ว ก็ให้ตกมูกตกโลหิต แลตับนั้นก็หย่อนลงไป แล้วก็กระทำให้จับเปนเวลา แล้วจึงขึ้นจับที่ลำฅอ กระทำให้กินเข้ากินนมมิได้ แลให้ปากแห้งฅอแห้ง ถ้าขึ้นจับทรวงอกให้อยากน้ำเปนกำลัง ครั้นกินน้ำอิ่มแล้วก็ให้ตาแห้งหาน้ำตามิได้ ถ้าแพทย์ผู้ใดวางยามิถูก กุมารผู้นั้นก็จะถึงแก่กรรม
อันว่าลักษณะกุมารกุมารีผู้ใด เกิดมาในวันจันทร์, วันพุฒ คลอดเวลาเช้าเวลาเที่ยงก็ดี ครั้นมารดาออกจากเรือนไฟแล้วประมาณ ๓ เดือน จึงตั้งกำเนิดทรางน้ำทรางสกอเจ้าเรือน เมื่อจะบังเกิดนั้น คือตั้งแต่ลำฅอต่อลงมาถึงเพดาลปากจำพวกหนึ่ง จำพวกหนึ่งกินนอกไส้ขึ้นมาถึงต้นลิ้น แล้วให้เปนเกล็ดดังปลาตะเพียน แล้วให้เปื่อยออกไปถึงต้นไส้ จึงกระทำให้ลงแดงให้กระหายน้ำให้เชื่อม ถ้าแพทย์วางยาชอบกุมารผู้นั้นจึงจะได้ชีวิตรคืน
ถ้าจะแก้ท่านให้เอา เขากระบือเผือก ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ สีเสียดทั้ง ๒ ดอกบุนนาก ๑ เกสรบัวหลวง ๑ น้ำประสานทอง ๑ กะเทียม ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งละลายน้ำจันทน์กินแก้ลงท้องเพื่อทรางน้ำ
ยาแก้ลงทรางสกอขนานนี้ท่านให้เอา ผลจันทน์ ๑ ครั่ง ๑ สีเสียดเทศ ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เกสรบัวขม ๑ น้ำประสานทอง ๑ /*306ดีงูเหลือม ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำมะนาวเปนกระสายบดทำแท่ง ละลายสุรากินแก้ลงเปนยางบอนก็ดี ตกมูกตกโลหิตก็ดี หายสิ้นทุกประการ
ยาแก้ลงเพื่อทรางน้ำ, ทรางสกอ ขนานนี้เอาหนามหวายขม ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ ดีงูเหลือม ๑ รวมยา ๓ สิ่งนี้ เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งละลายผลมะพลับจีน กินแก้ลงเพื่อทรางน้ำทรางสกอ ซึ่งลงเปนดังน้ำล้างเนื้อแลให้สลบไปก็ดี
ขนานหนึ่งเอา กะเทียม ๑ ผลมะตูม ๑ จันทน์แดง ๑ เปลือกโมกมัน ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ ผลทับทิมอ่อน ๑ น้ำตาลทราย ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งละลายน้ำร้อนกินแก้ลง เพื่อทรางน้ำ, ทรางสกอ ซึ่งลงดังน้ำมูก, ดังยวงฝ้าย แลไข่เหน้าก็ดี หายสิ้นทุกประการ
อันว่าทรางฝ้ายนั้นขึ้นลิ้นดาดดังยวงฝ้าย ขาวดังสำลีดีดแล้ว มักให้ลงท้องเหม็นดังไข่เหน้า ถ้าจะแก้เอา หางนกยูงเผา ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดีงูเหลือม ๑ น้ำตาลทราย ๑ น้ำผึ้ง ๑ บดด้วยน้ำมะนาวกิน
ทรางสกอจำพวกหนึ่ง กระทำให้ปากแดงให้ลงเปนกำลัง ให้เท้าเย็นมือเย็น ถ้าจะแก้เอาครั่ง ๑ สีเสียดทั้ง ๒ ว่านน้ำ ๑ ชะเอม ๑ กะทือ ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ จันทน์ขาว ๑ งาช้าง ๑ น้ำมะนาว ๑ น้ำตาลทราย ๑ รวมยา ๑๑ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดทำแท่งละลายน้ำกะทือน้ำกะเทียมก็ได้กิน
/*307อันว่าลักษณะกุมารกุมารีเกิดมา ในวันพฤหัศบดี, วันศุกร์, นั้นเปนกำเนิดแห่งทรางโค, ทรางช้างเจ้าเรือน ทรางเข้าเปลือกเปนทรางแซก ถ้าคลอดเวลารุ่งหรือเวลาค่ำก็ดี เมื่อมารดาออกจากเรือนเพลิงแล้วได้เดือน ๑ กับ ๑๕ วัน แม่ทรางจึงขึ้นฅอขึ้นลิ้น เมื่อแรกนั้นขาวดังดีบุก ครั้นต่อมาได้ ๒ วัน ๓ วัน ก็ให้เหลืองดังสีเข้าโภชน์ ครั้นกวาดยาก็ด้านลงไปวันหนึ่งสองวัน แล้วขึ้นขอบตาทั้ง ๒ ข้าง แลขาอ่อนทั้งสองข้าง ให้พรึงเปนแผ่นสีเขียวสีแดงก็มี ให้ลงเปนกำลัง ครั้นแก้ลงหยุดก็พรึงขึ้นทั้งตัว ให้ตัวแดงดังผลตำลึงสุก คนสมมุติว่าออกหัด แต่มิใช่หัดเปนเพราะเภททรางจำพวกนี้เอง บางทีผุดขึ้นมาเปนแผ่นเท่าเมล็ดสบ้าเท่าใบพุดทราก็มี รายขึ้นเสมอเนื้อให้เขียว, แดง, ดำก็ดี ดังเอาหวายฟาดหรือตังตีด้วยมือ ทรางจำพวกนี้ร้ายนักมีพิศม์ดุจไข้ลากสาตร ถ้าแพทย์ผู้ใดไม่ชำนาญแล้วไปรับรักษา ก็เหมือนหนึ่งไปแกล้งฆ่ากุมารฉนั้น
ถ้าจะแก้เอาเปลือกโมกมัน ๑ เปลือกปะโลง ๑ แห้วหมู ๑ รากก้างปลาแดง ๑ หนามหวายขม ๑ ฝางเสน ๑ เมล็ดในสะแก ๑ น้ำตาลโตนด ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้พิศม์ภายในให้ลงเสียก่อนแล้วจึงแก้ต่อไป ให้แก้ด้วยยาอันชื่อว่าเบ็ญจตาล แลประสะแสงทองนั้นเถิด
ยาชะโลมขนานนี้ เอาใบขนุนละมุด ๑ ใบสรรพรส ๑ ใบหญ้านาง ๑ ดินประสิวขาว ๑ ดินสอพอง ๑ ตำเอาน้ำพ่นเนืองๆ
/*308ขนานหนึ่งเอา ใบผักปลังขาว ๑ ปลายเข้าสาร ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ตำชะโลมดุจดังกัน
อันว่าลักษณะทรางเข้าเปลือกตัวเมียนั้น เมื่อจะบังเกิดให้พรึงขึ้นดุจเมล็ดเข้าฟ่างทั่วทั้งตัว ยอดนั้นแดง ครั้นสุกแล้วก็แตกออกดังโรคกลากแลพรรไน ทำพิศม์ให้เจ็บในฅอกินเข้ากินนมมิได้ ให้ตาแข็งแลท้องขึ้น ทรางจำพวกนี้เกิดออกมาแต่ไส้ใหญ่ก่อน แล้วจึงมาขึ้นต้นลิ้น ภายหลังจึงออกทั้งตัว ถ้าจะแก้เอาจันทน์แดง ๑ เนระภูสี ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ผลสาระพัดพิศม์ ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ ทำแท่งละลายน้ำจันทน์กิน
อันว่าลักษณะทรางเพลิงตัวผู้แลอาการนอกนั้น คือให้ปากแดงแลฝ่ามือฝ่าเท้าแดง ให้ลงท้องตกมูกตกโลหิต ตัวร้อนเปนเวลาให้จับเชื่อมมึนไป ถ้าแพทย์จะแก้ให้ดูทวารหนัก ถ้าเห็นแดงดังดอกสัตบุษย์อบทวารหนักแล้วเมื่อใด อาการแลลักษณะเภทดังนี้เปนอาการแลเภทตัด ถ้ารักษาไปปลายมือจะกระทำต่างๆ จนกุมารผู้นั้นตาย
ถ้าจะแก้ให้เอา หญ้าใต้ใบ ๑ จันทน์แดง ๑ กรามแรด ๑ กรามช้าง ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งละลายสุราหรือน้ำผึ้งก็ได้รำหัดพิมเสนกินเสียก่อน แล้วจึงแต่งยาให้กินต่อไป
ยาแก้ทรางเพลิงขานนี้ เอาโกฐทั้ง ๕ กฤษณา ๑ กะลำ/*309ภัก ๑ ชลูด ๑ ขอนดอก ๑ พิมเสน ๑ น้ำประสานทอง ๑ รากไคร้เครือ ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน เทียนทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ผลราชดัด ๑ ผลสาระพัดพิศม์ ๑ เอาสิ่งละ ๒ ส่วน รวมยา ๒๕ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดทำแท่งละลายน้ำจันทน์กิน แก้พิศม์ทรางเพลิงทรางแห้ง
ยาต้มแก้เชื่อมมัวทรางเพลิงขนานนี้ เอาดอกบุนนาก ๑ อบเชยเทศ ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ รากแฝกหอม ๑ หัวหอม ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ ผลกระวาน ๑ ใบพิมเสน ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค ต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้เชื่อมแก้มึน
ยาทาทวารหนักขนานนี้ เอาใบสองสลึง ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ เนระภูสี ๑ บดด้วยน้ำมันงาทาทวารแดงทวารเปื่อย
ยาขับพิศม์ทรางเพลิง ในอกในลิ้นขนานนี้ เอาทะลายหมากดิบ ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ใบมะยมตัวผู้ ๑ ข่าแก่ ๑ ดีงูเหลือม ๑ บดละลายสุรากินล้อมตับดับพิศม์ทรางเพลิง
อ้นว่าลักษณะทรางโจรทรางเพลิงนั้นย่อมมีเภทดุจกัน ให้แพทย์พึงรู้ดังนี้ ทรางโจรทรางเพลิงนั้นย่อมบังเกิดแก่กุมาร คือถ้าเกิดวันอาทิตย์วันเสาร์นั้น บางทีกุมารเกิดวันอาทิตย์ทรางเพลิงเปนเจ้าเรือนทรางโจรแซก บางทีกุมารเกิดวันเสาร์ทรางโจรเปนเจ้าเรือน ทรางเพลิงแซก เข้ากันเปนสองชื่ออยู่ดังนี้จึงเรียกว่า /*310ทรางโจรทรางเพลิง มีลักษณะดังนี้ต่างกันออกทับทรางเพลิง คือแม่ทรางโจรนั้นตั้งขึ้นกลางลิ้นไก่ เข้าไปหาแม่ดังเมล็ดเข้าเม่า จึงกระทำให้ฅอแห้งกินเข้ากินนมมิได้ ให้ตาฟางก่อน สีตาเหลืองเหมือนดังควันเทียน แล้วให้เชื่อมมึนให้ตัวร้อน ครั้นวางยาชอบถอยลงไปให้แต่ ๔ เดือน ๕ เดือนแล้วค่อยกลับขึ้นมาใหม่ ให้อยากพริกแลของคาวซึ่งชอบกับโรค เมื่อจะกำเริบขึ้นนั้นกระทำให้ลงท้องจะนับเวลามิได้ เปนโลหิตเสมเหน้าออกมา แล้วให้แปรเปนไปต่างๆ แลให้ซูบผอมสันแข้งเปนหนามดังหนังกระเบน ตาก็ตั้งเปนเกล็ดกะดี่ขึ้นก่อนแล้วจึงแดงลามออกไป ก็กลายเปนต้อก้นหอยอยู่ประมาณ ๔ วัน ๕ วันก็แตกออก กุมารผู้นั้นก็ถึงแก่ความตาย
ถ้าจะแก้ เอารากส้มเสี้ยว ๑ สีเสียดเทศ ๑ น้ำตาลทราย ๑ บดด้วยน้ำนมทาลิ้นเสียก่อน ๔ หรือ ๕ เวลา แล้วจึงแก้ต่อไป
ยาแก้ฅอ, แก้ไอ, แก้ราก, แก้สอึกขนานนี้เอา ตรีผลา ๓ กะพังโหม ๑ ผักหวาน ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบมะกล่ำเครือ ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บดละลายน้ำผึ้งทาลิ้น
ยาแก้ลงแก้ตกมูกตกเลือดแลปวดมวน ขนานนี้เอา ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ จันทน์ทั้ง ๒ เนระภูสี ๑ ผลประคำดีควาย ๑ สีเสียดเทศ ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดทำแท่งละลายสุรากิน แก้ทรางโจรทรางเพลิง
/*311ถ้ามิฟังเอา ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ จันทน์แดง ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ รากกะทกรก ๑ พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ หัวหอม ๑ ผลประคำดีควายเผา ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดทำแท่งละลายสุราแซกดีงูเหลือมกิน
ขนานหนึ่งเอา งาช้าง ๑ เขากวาง ๑ เทียนทั้ง ๕ บดให้กินแก้อับจน
ยากวาดแก้ทรางโจรทรางเพลิง ขนานนี้เอาพริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ หัวกะเทียม ๑ กานพลู ๑ เปลือกไข่ฟัก ๑ รงทอง ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคบดทำแท่งไว้ทาปาก
ขนานหนึ่งเอา มูลแมล็งสาบ ๑ เขากวาง ๑ หางนกยูงเผา ๑ หวายตะค้า ๑ พริกไทย ๑ หัวกะเทียม ๑ เข้าไหม้ ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ทำผงก็ได้ทำแท่งก็ได้ แก้ลิ้นกุมาร
ยาแก้ร้อนภายใน เอารากพุงดอ ๑ รากงวนหมู ๑ รากเสนียด ๑ รากคูน ๑ รากมะเดื่อ ๑ รากสลอดน้ำ ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งละลายน้ำซาวเข้ากิน แก้ร้อนแก้ระหายน้ำทรางโจรทรางเพลิง
ยาแก้ทรางแห้ง คือทรางโจรทรางเพลิง ถ้าขึ้นตาเปนเกล็ดกระดี่ แล้วให้เปนยอดขึ้นพรึงไปทั้งตัวดังผด เอาหอมแดง ๑ รากนมแมว ๑ รากเข็มเหลือง ๑ พรมมิ ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ กะเทียม ๑ ว่านเปราะ ๑ รากถั่วภู ๑ เขากวาง ๑ นอแรด ๑ เขากุย ๑ เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวจรเข้ ๑ เขี้ยวหมี ๑ เขี้ยวหมู ๑ เขี้ยวแรด ๑ โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ การบูร ๑ นำประสานทอง ๑ รวมยา ๒๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำดอกไม้เปนกระสายบดทำแท่งละลายน้ำแตงกวากิน แก้ในตาต้อทั้ง ๔ แลต้อสำหรับทรางกุมารทั้งปวง
ยาแก้ต้อเกล็ดกะดี่ ขนานนี้เอาเบ็ญจผักบุ้ง หัวหญ้าชันกาด ๑ ดอกแตงกวา ๑ ดอกตำลึง ๑ บันลังก์สิลา ๑ สังข์ ๑ ดินถนำ ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งละลายน้ำแตงกวาใส่ต้อ
ยาแก้ตาฟางกุมาร ขนานนี้เอา เกสรบัวหลวง ๑ ดอกกระดังงา ๑ ดอกสลิด ๑ ดอกสาระภี ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาค เอาน้ำค้างเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายน้ำนมคนแซกน้ำใจใคร่เปนกระสาย
ยาแก้ต้อก้นหอย ขนานนี้เอา ดอกสัตบุษย์ ๑ สมอเทศ ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ ดีปลี ๑ ดินถนำ ๑ ตุกต่ำน้ำทอง ๑ รากพุดซ้อน ๑ รากอัญชันทั้ง ๒ รากทองหลางใบมน ๑ รากมะไฟ ๑ รวมยา ๑๒ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำมะนาวเปนกระสาย บดทำแท่งละลายน้ำใบตำลึงเปนยากัดฝ้า เว้น ๓ วันใส่ครั้งหนึ่ง
ถ้าจะให้กัดมากขึ้นไป เอาเกลือแซก ๑ น้ำประสานทอง ๑ การะบูร ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน กระวาน ๑ ชะมดเชียง ๑ ดีงูเหลือม ๑ /*313ดีจรเข้ ๑ ดีหมูป่า ๑ เอาสิ่งละ ๒ ส่วน ตุกต่ำน้ำทอง ๑ ดีปลี ๑ กานพลู ๑ จุณสี ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ จันทน์ทั้ง ๒ โกฐสอ ๑ โกฐหัวบัว ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ ขอนดอก ๑ ผลจันทน์ ๑ เปลือกมะรุม ๑ หัวอุตพิด ๑ กะชาย ๑ กะเทียม ๑ พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ เอาสิ่งละ ๔ ส่วน สังข์ ๑ ดินถนำ ๑ เอาสิ่งละ ๓๒ ส่วน รวมยา ๓๒ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาน้ำมะนาวเปนกระสาย บดทำแท่งละลายน้ำเถาตำลึงใส่ตา ถ้าจะให้กัดแรงขึ้นอีก เอาเมล็ดในละมุดสีดาแซกใส่ กัดสาระพัดต้อทั้งปวง
ยากัดต้อก้นหอย, ต้อลิ้นหมา ขนานนี้เอาผลมะกล่ำขาว ๑ ผลมะกล่ำดำ ๑ ผลจิก ๑ ผลยาง ๑ เมล็ดสบ้าลิง ๑ ตำลึงลาย ๑ เมล็ดในแคแดง ๑ หัวบุก ๑ หัวกลอย ๑ หัวอุตพิด ๑ หัวเถาคัน ๑ เปลือกไข่ฟัก ๑ เบี้ยผู้ ๑ สังข์ ๑ หัวตะโหนด ๑ (บางฉบับว่าหัวโขมด) ดินถนำ ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๑๗ สิ่งนี้ เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำเถาตำลึงเปนกระสายบดทำแท่งละลายน้ำใส่ตา เปนยากัดต้อทั้งปวง แล้วจึงแต่งยาสมานใส่ต่อไป
ยาสมานตาต้อ ขนานนี้เอาสมอเทศ ๑ ฝิ่น ๑ ม่าเหมี่ยว ๑ สมอฝ้ายเทศอ่อน ๑ ดีงูเหลือม ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคบดทำแท่งละลายน้ำนมคนน้ำดอกไม้ก็ได้ เปนยาสมานตาแลแก้ปวดเคือง
ยาแก้ต้อลำไย ขนานนี้เอา ฝาหอยโข่ง ๑ สังข์ ๑ เบี้ย/*314ผู้ ๑ ดินถนำ ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท สุมด้วยไม้สะแก เอาลิ้นทะเล ๑ บาท เข้าสารดำ ๙ เมล็ด พิมเสน ๖ กล่ำ แล้วจึงเอาใบมะเฟือง ๑ บาท ใบกะเพรา ๒ บาท ยา ๒ สิ่งนี้ตำคั้นเอาน้ำเปนกระสาย บดทำแท่งตากลมละลายด้วยน้ำนมคนก็ได้ น้ำดอกไม้ก็ได้เปนกระสายใส่ตาเด็ก
ยาแก้ทรางโจรทรางแห้ง ขนานนี้เอา ใบเทียน ๑ ใบทับทิม ๑ ใบสวาด ๑ ใบพิมเสน ๑ ใบกะเพราทั้ง ๒ พริกไทย ๑ หัวหอม ๑ กะชาย ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เกล็ดปลาช่อนเผา ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ เปลือกไข่ฟัก ๑ น้ำประสานทอง ๑ ลิ้นทะเล ๑ รวมยา ๑๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งละลายน้ำสุรากินแก้ทรางโจร, ทรางแห้งซึ่งกระทำให้อยากเกลืออยากพริก ให้ผอมเหลืองให้ไอให้หอบแลเปนต่างๆ
ทีนี้จะกล่าวด้วยลักษณะทราง ๗ วัน เปนคัมภีร์เตร็จพระอาจาริย์เจ้าท่านยกเข้ามาสมทบแซกในที่นี้ หวังจะให้แพทย์ทั้งหลายรู้จักซึ่งกำเนีดไข้ แลเม็ดทรางนั้นต่อไปโดยสังเขปดังนี้
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันอาทิตย์ล้มไข้ลง ท่านว่าเปนไข้เพื่อกำเดา กำเนิดทรางคือทรางเพลิงเจ้าเรือน แรกขึ้นนั้นขึ้นในสดือแล้วก็กระจายออกไป ภายหลังกลับเข้าประชุมกันพร้อมในสดืออีก
/*315ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันจันทร์ล้มไข้ลง ท่านว่าเปนไข้เพื่ออาโปธาตุ กำเนิดทรางคือทรางน้ำเปนเจ้าเรือน ถ้าขึ้นที่ลิ้นกินเข้ากินนมมิได้ มักให้ลงให้รากดังน้ำซาวเข้าดังไข่ร่วน
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันอังคารล้มไข้ลง ท่านว่าเปนไข้เพื่อโลหิต รักษายากนัก กำเนิดทรางคือทรางแดงเจ้าเรือน แรกตั้งขึ้นนั้นขึ้นรอบสดือให้ลงท้อง มือแลเท้าเย็นให้เชื่อมให้หลังแข็งไป
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันพุฒล้มไข้ลง ท่านว่ากินของผิดสำแลง ไข้เพื่ออาโปธาตุ กำเนิดทรางคือทรางสกอเปนเจ้าเรือน
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันพฤหัศบดี ล้มไข้ลงท่านว่าเปนเพื่อกำเดา ให้ปวดศีศะตัวร้อน ให้มือแลเท้าเย็น กำเนิดทรางคือทรางโคเปนเจ้าเรือน ถ้าขึ้นลิ้นให้ลิ้นกระด้างคางแข็งดูดนมมิได้ ท่านให้ระวังใน ๓ วัน พ้นนั้นมิเปนไร
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันศุกร์ล้มไข้ลง ท่านว่าเปนไข้เพื่อลมให้ท้องขึ้นในเวลาเย็น กำเนิดทรางคือทรางช้างเปนเจ้าเรือนตั้งขึ้นแล้วมักกลายเปนทรางแดง รักษายากนัก แต่ช้าตาย ขณะเมื่อค่อยคลายให้กลายเปนตานโจน ให้แพทย์รักษาจงดีอย่าไว้ใจเลย
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันเสาร์ล้มไข้ลง ท่านว่าไข้เพื่อลมให้รากให้ขัดหนักขัดเบา กำเนิดทรางคือทรางโจรเปนเจ้าเรือนตั้งขึ้น ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้เถิด
/*316ทีนี้จะกล่าวด้วยทรางจรต่อไป ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้จักลักษณะทราง อันบังเกิดแก่กุมารกุมารีทั้งหลายโดยสังเขปดังนี้ อันว่าลักษณะทรางกระดูกนั้น เมื่อตั้งยอดขึ้นได้สองวันแล้วก็หลบหายเข้าไปในท้อง จึงทำให้ลงท้องให้มือเย็นเท้าเย็น แม่ทรางนั้นจึ่งกลับมาขึ้นต้นลิ้นยอดหนึ่งแข็งดังตาปลา ถ้าแพทย์รู้แท้แล้วท่านให้แกะให้แทงออกเสียก่อน แล้วจึ่งเอายาบ้ายเถิดหายแล
อันว่าลักษณะทรางกระแหนะนั้น ตั้งขึ้นมีสัณฐานยอดเล็กกลางยอดดำริมยอดแดง ครั้นหลบลงไปเข้าท้องจึงทำให้ตกมูกเลือด ทรางจำพวกนี้ร้ายนัก
อันว่าลักษณะทรางนางริ้นนั้น ตั้งยอดขึ้นขาวดังน้ำแก้ว ครั้นหลบลงกลับเข้าท้องจึงทำให้ลงดังน้ำซาวเข้า
อันว่าลักษณะทรางประถมกัลป์นั้น บังเกิดเพื่อโลหิตให้ปากแดง ครั้นเมื่อหลบลงไปเข้าท้องจึงทำให้ลงดังน้ำชานหมาก
อันว่าลักษณะทรางแต่บรรดาที่กล่าวมาแล้ว ทั้งทรางเจ้าเรือนแลทรางจรในปฐมจินดาผูก ๔ นี้ ว่าแต่ลักษณะเม็ดยอดที่ตั้ง อันว่าประเภทแลอาการนั้น มีแจ้งอยู่ในปฐมจินดาผูก ๓ โน้นแล้ว ในที่นี้พระอาจาริย์เจ้าท่านว่าไว้แต่ที่เม็ดยอด โดยสังเขปดังนี้
ถ้าแพทย์ผู้ใดจะรักษากุมารกุมารีสืบไปข้างหน้านั้น มิได้เรียนพระคัมภีร์ปฐมจินดา, แลคัมภีร์อภัยสันตา ละพระคัมภีร์อันนี้เสีย บุคคลผู้นั้นก็เปรียบเหมือนตาบอด ไต่สพานมิได้ยึดราวก็จะพลันตก/*317ลง ได้แต่ตำราที่ท่านเขียนไว้เอาไปเที่ยวรักษา ด้วยจิตรโลภเจตนาจะใคร่ได้อามิศบูชาแห่งท่าน ผิดชอบฉันใดมิได้รู้ดุจดังพระบาฬีที่ท่านกล่าวไว้ว่า วางยาผิดครั้งหนึ่งดุจดังประหารคนไข้ด้วยหอก วางยาผิดสองครั้งดุจดังประหารคนไข้ด้วยเพลิง วางยาผิดสามครั้งดุจดังประหารคนไข้ด้วยสายอสุนีบาต สัตว์จำพวกนั้นก็จะมรณะเปนอันเที่ยงอย่าพึงสงไสยเลย ถ้าแพทย์ผู้ใดได้เรียนคัมภีร์ปฐมจินดา, คัมภีร์อภัยสันตา ได้ชำนาญแล้วเมื่อใด อันว่ากุมารกุมารีทั้งปวงนั้นก็จะอยู่เย็นเปนศุข เพราะปราศจากไภยแห่งมรณะแล
พระคัมภีร์ปฐมจินดาผูก ๕ ว่าด้วยลักษณะตานโจรเปนกำหนด ทรางเจ้าเรือนแลทรางจร, กำลังไข้ทรางเจ้าเรือน, กิมิชาติประจำกาย, สิ้นทรางเจ้าเรือนแลทรางจร, ทรางโจรแล้ว เพื่อพยาธิโดยสังเขป
อันว่าแพทย์ผู้ใด อภิบาลรักษากุมารกุมารีไปเมื่อปลายมือนั้น คือกุมารกุมารีผู้ใดเมื่อสิ้นกำหนดทรางเจ้าเรือน แลทรางจรนั้นแล้ว ตานโจรจึงกระทำต่อไป ถ้าจะใคร่รู้ว่าทรางเจ้าเรือนนั้นสิ้นกำหนดสักเพียงใด แลทรางจรนั้นกำหนดสักเพียงใดจึงสิ้น ท่านให้แพทย์ทั้งหลายผู้มีปัญญาอันน้อย พิจารณาสังเกตดูเอาตามพระอาจาริย์เจ้ากล่าวไว้ดังนี้เถิด
/*318ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันอาทิตย์ ทรางเพลิงเปนเจ้าเรือน ทรางกรายเปนทรางจร กำหนดทรางเพลิงเจ้าเรือนกระทำโทษนั้นขวบ ๑ กับ ๑๑ เดือน ทรางจรกำหนด ๗ เดือน รวมเข้าด้วยกันเปน ๒ ขวบกับ ๖ เดือน มีเศษ ๖ วัน สิ้นกำหนดทรางเพลิงแต่เพียงนี้
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันจันทร์ ทรางน้ำเปนเจ้าเรือนทรางฝ้ายเปนทรางจร กำหนดทรางน้ำเจ้าเรือนกระทำโทษนั้นขวบ ๑ กับ ๖ เดือน ทรางจรกำหนด ๖ เดือน รวมเข้าด้วยกันเปน ๒ ขวบกับมีเศษ ๑๕ วัน สิ้นกำหนดทรวงน้ำแต่เพียงนี้
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันอังคาร ทรางแดงเปนเจ้าเรือน ทรางกระแหนะเปนทรางจร กำหนดทรางแดงเจ้าเรือนกระทำโทษนั้น ๓ ขวบกับ ๖ เดือน ทรางจรกำหนดขวบ ๑ กับ ๖ เดือน รวมเข้าด้วยกันเปน ๕ ขวบกับมีเศษ ๘ วัน สิ้นกำหนดทรางแดงแต่เพียงนี้
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันพุฒ ทรางสกอเปนเจ้าเรือน ทรางกระตังเปนทรางจร กำหนดทรางสกอเจ้าเรือนกระทำโทษนั้นขวบ ๑ กับ ๔ เดือน ทรางจรกำหนดขวบ ๑ กับ ๓ เดือน รวมเข้าด้วยกันเปน ๒ ขวบ ๗ เดือน กับมีเศษอีก ๑๗ วัน สิ้นกำหนดทรางสกอแต่เพียงนี้
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันพฤหัศบดี ทรางโคเปนเจ้าเรือน ทรางเข้าเปลือกเปนทรางจร กำหนดทรางโคทำโทษนั้น ๒ ขวบกับ ๕ เดือน ทรวงจรกำหนดขวบ ๑ กับ ๖ เดือน รวมเข้าด้วยกันเปน ๓ ขวบกับ ๑๑ เดือน มีเศษวันอีก ๑๙ วัน สิ้นกำหนดทรางโคแต่เพียงนี้
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันศุกร์ ทรางช้างเปนเจ้าเรือน ทราง/*319กระดูกเปนทรางจร กำหนดทรางช้างกระทำโทษนั้น ๒ ขวบ กับ ๙ เดือน ทรางจรกำหนด ๗ เดือน รวมเข้าด้วยกันเปน ๓ ขวบ กับ ๔ เดือน กับมีเศษวันอีก ๒๑ วัน สิ้นกำหนดทรางช้างแต่เพียงนี้
ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเกิดวันเสาร์ ทรางโจรเปนเจ้าเรือน ทรางนางริ้นเปนทรางจร กำหนดทรางโจรกระทำโทษนั้น ๓ ขวบกับ๘ เดือน ทรางจรกำหนดขวบ ๑ กับ ๗ เดือน รวมเข้าด้วยกันเปน ๕ ขวบกับ ๓ เดือนมีเศษอีก ๑๐ วัน สิ้นกำหนดทรวงโจรแต่เพียงนี้
ทั้งนี้เปนกำหนดทรางเจ้าเรือนแลทรางจรทั้ง ๗ จำพวก อันกระทำโทษนั้นสิ้นกำหนดดุจกล่าวมาแต่เพียงนี้
ทีนี้จะว่าด้วยกำหนดวันไข้ ซึ่งบังเกิดแก่กุมารกุมารีทั้งหลายต่อไป ว่าจะหาย, จะหนัก, จะตาย, สักเพียงใด ดังพระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวโดยไนยกำหนดดังนี้
ทรางเพลิงแต่แรกล้มไข้มา กำหนด ๑๑ วันจึงถอย ถ้าไม่ถอยตาย
ทรางน้ำแต่แรกล้มไข้มา กำหนด ๑๒ วันถอย ถ้าไม่ถอยไข้นั้นหนักอยู่
ทรางแดงเมื่อแรกล้มไข้มา กำหนด ๑๓ วันจึงถอย ถ้าไม่ถอยไข้นั้นตาย
ทรางสกอเมื่อแรกล้มไข้มา กำหนด ๑๔ วันจึงถอย ถ้าไม่ถอยไข้นั้นมากไป
ทรางโคเมื่อแรกล้มไข้มา กำหนด ๑๕ วันจึงถอย ถ้า/*320ไม่ถอยตาย
ทรางช้างเมื่อแรกล้มไข้มา กำหนด ๑๖ วันถอย ถ้าไม่ถอยตาย
ทรางโจรเมื่อแรกล้มไข้มา กำหนด ๑๗ วันจึ่งถอย ถ้าไม่ถอยตายเปนเที่ยง
นี้แลท่านว่าไว้เปนกำหนดกำลังไข้ ถ้าพ้นกำหนดแล้วไซ้ไข้นั้นไม่ถอย ก็เปนกำหนดแห่งกุมารผู้นั้น เข้าอยู่ในเงื้อมมือพระยามัจจุราชแล้ว ในเมื่อไข้สิ้นกำหนดทรางเจ้าเรือนแลทรางจรนั้นแล้ว จึงบังเกิดโรคทั้ง ๗ จำพวก คือสมมุติว่าตานโจรนั้นดุจเปนไข้ขี้ฉ้อ แลแพทย์ทั้งหลายมิได้รู้จักกำเนิดแลหลับจักษุรักษากุมารดุจหนึ่งประหารกุมารนั้นด้วยเพลิง ก็จะตายเปนอันเที่ยงอย่าพึงสงไสยเลย
ว่าด้วยกิมิชาติแลตานโจร
ทีนี้จะว่าด้วยกุมารกุมารี อันมีอายุล่วงพ้นกำหนดทรางเจ้าเรือนแลทรางจรแล้ว คือกุมารนั้นอายุตั้งแต่ ๕ ขวบ ๖ ขวบขึ้นไปเปนลักษณะแห่งตานโจรด้วยบริโภคอาหารต่างๆ ที่ไม่เคยบริโภค เหมือนเมื่อพรหมลงมากินดินง้วนดังนั้น ก็มีกายอันวิปริตต่างๆ ด้วยแต่ก่อนเคยเสวยซึ่งทิพยวิมาน ครั้นประดิษฐานลงมากินง้วนดิน กายก็แปรไปตามเภทเปนมนุษย์/*321จึงมีประเวณีตามพืชน์แผ่นดิน อันว่ากุมารซึ่งมาเอาชาติปฏิสนธิในครรภ์แห่งสัตรีภาพต่างๆ นั้น ครั้นได้รับประทานอาหารซึ่งแปลกอันที่ไม่เคยบริโภคก็ให้บังเกิดโรคต่าง ๆ แล้วก็ให้บังเกิดซึ่งหมู่กิมิชาติหมู่หนอน ๘๐ จำพวก อันจะเบียดเบียฬทุกตัวสัตว์มิได้เว้นเลย เมื่อสัตว์ทั้งหลายบริโภคซึ่งอาหารหยาบดังนั้น จึ่งบังเกิดกิมิชาติหมู่หนอน ๘๐ จำพวก อาไศรยกินอยู่ ณ ภายในแห่งสัตว์ทั้งปวงต่างๆ ดุจกล่าวมานี้
อันว่ากิมิชาติอาไศรยอยู่ในกะเพาะอาหารเก่า, กะเพาะอาหารใหม่นั้น ๗ จำพวก ชื่อตะกะจำพวก ๑ ชื่อโอตะกะจำพวก ๑ ชื่อคันทุปาจำพวก ๑ ชื่อตาลหิระจำพวก ๑ ชื่อสุจิมุขะจำพวก ๑ ชื่อปะวัตนันตุจำพวก ๑ ชื่อสุกะตะจำพวก ๑ เปน ๗ จำพวกด้วยกันดังนี้
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในสมองกระดูกนั้น ๒ จำพวก ชื่อยาวะจำพวก ๑ ชื่อโสภาจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ที่ม้าม ๒ จำพวก ชื่อตะกะจำพวก ๑ ชื่อราตวัตถาจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในหทัย ๔ จำพวก ชื่อทะนันตะจำพวก ๑ ชื่อมหาทะนันตะจำพวก ๑ ชื่อโลหิตะจำพวก ๑ ชื่อมหาโลหิตะจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในปิตตังในเสมหังนั้น ๓ จำพวก ชื่อ/*322นิละกะจำพวก ๑ ชื่ออุปวะจำพวก ๑ ชื่อลามุขะจำพวก ๑
อันว่ากิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในกระบอกตา ๓ จำพวก ชื่อมาณะจำพวก ๑ ชื่อตะกาจำพวก ๑ ชื่อณะวะจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในบุพโพ ๓ จำพวก ชื่อมัญชุจำพวก ๑ ชื่อมุขะจำพวก ๑ ชื่อมิกขะละจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในตับ ๓ จำพวก ชื่อวระณะจำพวก ๑ ชื่อตะณะจำพวก ๑ ชื่อสวะระจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในพุง ๖ จำพวก ชื่ออิวิชาจำพวก ๑ ชื่ออะธิวิชาจำพวก ๑ ชื่อวัตธาจำพวก ๑ ชื่อสิธาจำพวก ๑ ชื่อทสะหะจำพวก ๑ ชื่อมุนขะจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในมันเหลว ๒ จำพวก ชื่อพิมันชาจำพวก ๑ ชื่อเลมขะจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในทวารเบื้องต่ำนั้น ๓ จำพวก ชื่อกิททาจำพวก ๑ ชื่อภะยะจำพวก ๑ ชื่อปาลาตะจำพวก ๑
อันว่ากิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในกลางตัว ๔ จำพวก ชื่อโลหะมุขะจำพวก ๑ ชื่อมหาโลหะมุขะจำพวก ๑ ชื่อมุนะชาจำพวก ๑ ชื่อมหามุนะชาจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในปอดนั้นมี ๖ จำพวก ชื่อเสตะจำพวก ๑ ชื่อโลหิตะจำพวก ๑ ชื่อจะวะกาลจำพวก ๑ ชื่อสิวาจา/*323จำพวก ๑ ชื่ออัคคะจำพวก ๑ ชื่อมหาอัคคะจำพวก ๑
อันว่ากิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในลำไส้น้อยไส้ใหญ่นั้น ๖ จำพวก ชื่อวะระสิมหาจำพวก ๑ ชื่อวะระนะตาจำพวก ๑ ชื่อมหาวะระนะตาจำพวก ๑ ชื่อสิบปาจำพวก ๑ ชื่อมหาสิบปาจำพวก ๑ ชื่อสันตะอันตาจำพวก ๑ เปน ๖ จำพวกด้วยกันดังนี้
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในมันข้นนั้น ๓ จำพวก ชื่อสุธาชะจำพวก ๑ ชื่อสิเนหะชาจำพวก ๑ ชื่อมหาสิเนหะชาจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในเบื้องต่ำอโธคะทวาร จนถึงที่สุดแห่งปลายเท้านั้น ๕ จำพวก ชื่อวิสรรหาจำพวก ๑ ชื่อสิวาระจำพวก ๑ ชื่อเตชันตะจำพวก ๑ ชื่อสิวะราจำพวก ๑ ชื่อมหาสิวะราจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยอยู่ในเกษานั้น ๒ จำพวก ชื่อพะละวาจำพวก ๑ ชื่อมหาพะละวาจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในฆานะบริโภคน้ำมูกนั้น ๓ จำพวก ชื่อณะหาปัตระจำพวก ๑ ชื่อฉละมุคะจำพวก ๑ ชื่อสัตมุคะจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในชิวหานั้น ๓ จำพวก ชื่อกาละจำพวก ๑ ชื่อมุกขาจำพวก ๑ ชื่อมันนะเปละจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ ใต้เล็บมือเล็บเท้านั้น ๓ จำพวก ชื่อเลหะจำพวก ๑ ชื่อราคะจำพวก ๑ ชื่ออะวัณณะจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในเนื้อ แลตามแถวเส้นแถวเอ็น/*324นั้น ๓ จำพวก ชื่อกันนะจำพวก ๑ ชื่อรัชชะกะจำพวก ๑ ชื่อโลหิตะจำพวก ๑
กิมิชาติอาไศรยกินอยู่ในฅอนั้น ๒ จำพวก ชื่อวัมมะหาจำพวก ๑ ชื่อมหารัมมะหาจำพวก ๑
อันว่ากิมิชาติ ๘๐ จำพวกนี้ ย่อมอาไศรยกินอยู่ในภายในกายแห่งมนุษย์ แลสัตว์ทั้งหลายทุกตัวสัตว์มิได้เว้น ครั้นว่ากิมิชาติทั้งหลายเหล่านี้เจริญขึ้นเมื่อใดแล้ว ก็ย่อมกระทำเบียดเบียฬสัตว์ แลมนุษย่ให้บังเกิดโรคแปรปรวนเปนประการต่าง ๆ ดุจดังกล่าวมาแต่หลัง แลยังจะมีต่อไปข้างน่านั้น ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้ดุจดังพระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวไว้ในพระคัมภีร์ประฐมจินดานี้ จบลักษณะกิมิชาติ์ ๘๐ จำพวกยุติแต่เพียงนี้
ทีนี้จะกล่าวด้วยลักษณะตานโจรอันบังเกิดขึ้น เปนเพื่อพยาธิ ๑๑ จำพวกนั้นต่อไป พระอาจารย์เจ้าท่านกล่าวไว้เปนสังเขป หวังจะสงเคราะห์แพทย์ซึ่งจะรักษาโรคทารกเมื่อปลายมือนั้น ให้แพทย์พึงพิจารณาดูลักษณะ แลอาการแห่งกุมารกุมารีทั้งหลาย ให้แม่นยำตามลักษณะพยาธิทั้ง ๑๑ จำพวกนั้นเถิด
ไนยหนึ่งลักษณะตานโจรนั้น ก็ย่อมระคนปนไปด้วยธาตุทั้ง ๔ ด้วย ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้ดุจกล่าวมานี้
อันว่าลักษณะพยาธิ ๑๑ จำพวกนั้น ชื่อปุระธาตุบทจำพวก ๑ ชื่อปัตชิวหาจำพวก ๑ ชื่อสันตาจำพวก ๑ ชื่ออุทราจำพวก ๑ ชื่อ/*325พลพะหะจำพวก ๑ ชื่อคงสทานไฟจำพวก ๑ ชื่อพรมกิศจำพวก ๑ ชื่ออุมุธาตุจำพวก ๑ ชื่อมุษกายธาตุจำพวก ๑ ชื่อรัตนปัลลาธาตุจำพวก ๑ พยาธิ ๑๑ จำพวกนี้คือตานโจรสิ้นทั้งนั้น
ลักษณะพยาธิอันชื่อว่าปุระธาตุบทนั้น บังเกิดเพื่อทรางเพลิงข้างตอนต้นนั้น กระทำให้ลงเปนโลหิตออกมาก่อนแล้วจึ่งให้ตัวเหลืองหาแรงมิได้ ให้อยากของสดของคาวเปนกำลัง อันหนึ่งชื่อปัตฉันนะธาตุกระทำบั้นปลาย จึงให้ขึ้นในช่องนาสิกให้ตึงดังเปนหวัดเหม็นเหน้า แล้วก็ลงทางต้นลิ้นตลอดปลายเท้า ให้น้ำลายตกมิรู้ขาด ให้ฅอแห้งกินอาหารมิได้ ครั้นอาหารมิได้ตั้งเปนที่ตั้งแล้ว โรคนั้นก็วิปริตต่างๆ กุมารผู้นั้นยายากนัก
ถ้าแพทย์ผู้ใดจะแก้พยาธิคือตานโจร ๒ ประการนี้ ท่านให้แก้ลิ้นแก้ฅอให้ตกเสียก่อน จึงให้กินยาหน่วงแก้โลหิตต่อไปเถิด
ยาแก้ลิ้นตานโจร ให้ฅอแห้งกินเข้ากินนมมิได้ ขนานนี้ท่านให้เอารากสนเทศ ๑ สีเสียดเทศ ๑ ชะเอม ๑ น้ำตาลทราย ๑ รวมยา ๔ สิ่งเอาเสมอภาคบดทาลิ้น
ยาแก้น้ำลายใหลขนานนี้ ท่านให้เอายาอันชื่อว่าตรีผลาหอมนั้น ๘ ส่วน รากกะพังโหม ๑ ส่วน รากผักหวานบ้าน ๑ ส่วน รากกะเพรา ๑ ส่วน รากมะกล่ำเครือ ๑ ส่วน รวมยา ๕ สิ่งนี้ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายน้ำผึ้งทาฅอ
ขนานหนึ่งท่านให้เอา หญ้าใต้ใบ ๑ จันทน์แดง ๑ กรามแรด ๑ กรามช้าง ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคบดทำแท่งไว้/*326ละลายสุราทาปากทาลิ้นก็ได้
ยาชำระตานโจรขนานนี้ ท่านให้เอาผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ตรีกระฎุก ๑ เทียนทั้ง ๕ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ ส่วน ผลสลอดประสะแล้ว ๒ ส่วน เมื่อจะประสะผลสลอดนั้น ให้เอาแช่น้ำปลาร้าปากไหไว้คืน ๑ แล้วจึงเอายัดเข้าไว้ในผลมะกรูด สุมไฟแกลบให้ระอุดีแล้ว จึงเอาบดเข้ากับยาทั้งผลมะกรูดด้วยกัน ทำเปนเม็ดไว้เท่าเมล็ดพริกไทยให้กิน ๕ เม็ด ๖ เม็ด ๗ เม็ด ถ้ากุมารอายุได้ ๓ ขวบ ๖ ขวบขึ้นไป ให้กิน ๑๑ เม็ด ๑๕ เม็ด ตามธาตุตามกำลังกุมารนั้นเถิด
ขนานหนึ่งท่านให้เอา กะเทียม ๑ รากเจ็ตมูลเพลิง ๑ ผิวมะกรูด ๑ การะบูน ๑ พริกไทย ๑ ดีปลี ๑ รากจิงจ้อ ๑ ใบสลอด ๑ ใบมตูม ๑ ใบสวาด ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน แต่ใบไม้ทั้ง ๒ สิ่งนั้นนึ่งเสียก่อนแล้วจึงชั่ง รงทอง ๑ ยาดำ ๑ รากตองแตก ๑ เอาสิ่งละ ๒ ส่วน รวมยา ๑๒ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาน้ำส้มซ่าเปนกระสายบดทำเปนเม็ดเท่าเมล็ดฝ้าย ละลายสุรากินได้ตั้งแต่ ๑ เม็ด จนถึง ๙ เม็ดตามกำลังธาตุแห่งกุมารนั้นหนักเบา เปนยาชำระโทษร้ายให้ตกสิ้น แล้วจึงแต่งยาหน่วงให้กินต่อไป ท่านให้เอา ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ จันทน์แดง ๑ เบ็ญจกานี ๑ เนระภูสี ๑ ผลประคำดีควาย ๑ สีเสียดเทศ ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคย์ทำเปนจุณ เอาน้ำส้มซ่าเปนกระสายบดทำแท่ง ละลายสุรากิน/*327แก้พิศม์ทรางโจร แลลงเพื่อทรางโจร
ถ้ามิฟังท่านให้เอา ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ จันทน์ทั้ง ๒ เบ็ญจกานี ๑ เนระภูสี ๑ รากคันทรง ๑ พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ หอม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ผลประคำดีควาย ๑ รวมยา ๑๒ สิ่งนี้เอาเสมอภาคย์ทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายสุรากินแซกดีงูเหลือมกิน ถ้ามิฟังยาเหล่านี้แล้ว จึงให้เอายาตำหรับหลังแก้ต่อไป
ยาชื่อนาษพิศม์ขนานนี้ แก้พิศม์ทรางโจร ทรางเพลิง ท่านให้เอา ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ดีงูทั้ง ๒ (คือดีงูต้นแลเครือ) กรุงเขมา ๑ รากไคร้เครือ ๑ เนระภูสี ๑ ผลราชดัด ๑ รากระย่อม ๑ ผลประคำดีควาย ๑ ใบประคำไก่ ๑ ฝิ่นทั้ง ๒ สังกระนี ๑ จุกกะโรหินี ๑ ดีงูเหลือม ๑ ยาฝิ่น ๑ รวมยา ๑๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคย์ทำเปนจุณ เอาดีงูเหลือมแช่น้ำเปนกระสายบดทำแท่งไว้ ละลายสุรากินดับพิศม์ภายในทั้งปวง แม้นพิศม์จะกระทำสักเท่าใดๆ ก็ดี ให้คัดปากเอายานี้กรอกเข้าไป, ได้เคยหายมามากแล้ว
ยาแก้เสมหะตีขึ้น ขนานนี้ท่านให้เอา, ตรีกะตุก ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ รากส้มกุ้ง ๑ ฝักส้มป่อย ๑ รากมูลกาแดง ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคย์ทำเปนจุณ แล้วจึ่งเอาขันทศกร, น้ำตาลกรวด, น้ำตาลทราย, น้ำมนาว, น้ำส้มมะขามเปียก, กวนเข้าด้วยกันกับยาทั้งนั้น ทาลิ้นบ่อยๆ จนกลืนเข้าไปได้
ยาแก้กินเข้า, กินนมมิได้แลกำลังน้อย ท่านให้เอา ศีศะ/*328บัวขม ๑ เข้าสาร ๑ ยาทั้ง ๒ สิ่งนี้บดด้วยน้ำนมโค หรือน้ำนมคนก็ได้ ให้ทารกกินมีกำลังทั้งเจริญอาหารด้วยดีนัก
ขนานหนึ่ง ท่านให้เอา กระจับบก ๑ เกสรบัวหลวง ๑ รากละหุ่งแดง ๑ รวมยา ๓ สิ่งนี้เอาเสมอภาคย์ บดละลายน้ำเข้าที่แรกเดือดให้กิน
ยาชะโลมแก้ร้อนทรางเพลิงขนานนี้ ท่านให้เอา รากโมง ๑ รากลำดวน ๑ หญ้าแพรก ๑ ดินประสิวขาว ๑ บดละลาย น้ำซาวเข้าชะโลมแก้ตัวร้อนทรางเพลิง
ยาแก้ระหายน้ำแก้ร้อนทรางโจร, ทรางเพลิง, ท่านให้เอารากเข้าสาร ๑ รากบัวหลวง ๑ รากถั่วภู ๑ รากทองหลางหนาม ๑ รากสลอดน้ำ ๑ จันทน์ทั้ง ๒ รากสลิด ๑ รากเท้ายายม่อม ๑ รากน้ำนอง ๑ รากคาคลอง ๑ ปู่เจ้าลอยท่า ๑ รากพิศนาด ๑ รากสีหวด ๑ รากหญ้านาง ๑ สันพร้านางแอ ๑ รวมยา ๑๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคย์ ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายน้ำซาวเข้าทั้งกินทั้งชะโลมแก้กระหายน้ำ แก้ร้อนทรางโจร, ทรางเพลิง, หาย
ยาแดงแก้ตานโจรกระทำท้อง ท่านให้เอา จันทน์ทั้ง ๒ เปลือกมะเกลือเลือด ๑ เปลือกขี้อ้าย ๑ เปลือกหางกราย ๑ เนระภูสี ๑ สังกระณี ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กานพลู ๑ ดีปลี ๑ ขิงแห้ง ๑ เปลือกมะทราง ๑ รวมยา ๑๓ สิ่งนี้เอาเสมอภาคย์ทำเปนจุณ เอาน้ำเปลือกมะรุมเปนกระสาย บดทำแท่งละลายน้ำเปลือกมะม่วง/*329พรวน, เปลือกมะเดื่อ, เปลือกมะกอก, ก็ได้ กินแก้ตกมูกตกเลือดตานโจร อ้นบังเกิดพยาธิอันชื่อว่าบุรธาตุบทกล่าวมาดังนี้ตกสิ้น กุมารนั้นจึ่งจะรอดจากความมรณไภย
อันว่าลักษณะพยาธิอั้นชื่อว่าสันตาธาตุนั้น บังเกิดเพื่อทรางน้ำกระทำให้ตัวเย็น แลท้องขี้นมิรู้ขาด เมื่อคุกเข่ากระทำให้ขนลุกให้ตกโลหิต ให้ปิดอุจจาระ, ปัสสาวะ แลปัสสาวานั้นขาวดุจดังน้ำเข้า สมมุตว่านิ่วน้ำนม
พยาธิอันหนึ่งชื่อว่าอุทราธาตุเกิดขึ้นในสะดือภายในอุทร มักให้เชื่อมแล้วให้ผอมให้หอบ ถ้าแพทย์จะแก้ เปนแต่พอประทัง ถ้าแลให้เปนไปถึงสามเดือนสี่เดือน จะทำให้ไส้พองท้องใหญ่ บางทีท่านว่าตับบวมใหญ่ขึ้นคับโครงแล้วก็ตาย
ยาทาท้องแก้ท้องขึ้นขนานนี้ ท่านให้เอา ใบหนาด ๑ ใบคนทีสอ ๑ ใบประคำไก่ ๑ ใบผักเค็ด ๑ ใบผักเสี้ยนผี ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ เมล็ดในสะบ้ามอญ ๑ มดยอบ ๑ กำยานผี ๑ ตรีกะฎุก ๑ สารส้ม ๑ ดินประสิวขาว ๑ น้ำประสารทอง ๑ กระชาย ๑ กระทือ ๑ ไพล ๑ หอม ๑ กระเทียม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ กระดูกงูเหลือม ๑ กระดูกงูเห่า ๑ กระดูกห่าน ๑ กระดูกเลียงผา ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ยาดำ ๑ รงทอง ๑ รวมยา ๒๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งละลายน้ำมะกรูดทาท้อง แก้ท้องรุ้งท้องมาร แก้มารกระไษยลม /*330แก้ไส้พองท้องใหญ่ท้องขึ้นท้องเขียว, อุจจาระปัสสาวะมิออก, แก้ชักเท้ามือกำ, หมชักหลังแข็งแลสะพั้นอักขมุขี, แก้ลมบาทยักษ์, ลมกุมภัณฑยักษ์, ลมทักขิณคุณ, ลมประวาตคุณ, หายสิ้น
ยาชื่อประสะกะเพรา (น้อย) ขนานนี้ ท่านให้เอา ยาดำ ๑ หิงคุ์ยางโพ ๑ กระเทียม ๑ พริกไทย ๑ ดีปลี ๑ ว่านน้ำ ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาค เอาใบกะเพราเท่ายาทั้งหลายทำเปนจุณ บดทำแท่งละลายน้ำมะกรูดก็ได้, น้ำสุราก็ได้ กินแก้ท้องขึ้น เปนยาประจำท้องกุมารทั้งปวง
ยาชื่อมงคลระงับ, ท่านให้เอา เทียนทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ สังกระณี ๑ เนระภูสี ๑ ไคร้เครือ ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ เมล็ดพรรผักกาด ๑ ใบระงับ ๑ ใบกะเม็ง ๑ ใบขี้กาแดง ๑ ใบน้ำเต้า ๑ ตรีกะฎุก ข่า ๑ กระชาย ๑ กระทือ ๑ ไพล ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ หอมแดง ๑ กระเทียม ๑ รวมยา ๒๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งน้ำมะนาวเปนกระสาย ละลายสุรากินแก้ตาลโจรซึ่งกระทำให้ท้องขึ้น, อุจจาระเน่าเหม็น แลแก้พิศม์ตานทรางทั้งปวง
ยาชื่อมะหากะเพรา, ท่านให้เอา เทียนทั้ง ๕ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน ตรีกะฏุกเอาสิ่งละ ๔ ส่วน มหาหิงคุ์ ๑ กระเทียม ๑ เอาสิ่งละ ๘ ส่วน ใบกะเพราเอาเท่ายาทั้งหลาย รวมยา ๑๑ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาสุราเปนกระสายบดทำแท่งละลายสุรากินแก้ตกมูก, /*331ตกเลือด, ปวดมวน,
ยาชื่อหิงคุ (เปนยาผาย) ขนานนี้, ท่านให้เอา พริกไทย ๑ ส่วน ใบกะเพรา ๒ ส่วน ดีปลี ๓ ส่วน มหาหิงคุ์ ๑ การบูร ๑ ผิวมะกรูด ๑ ว่านน้ำ ๑ ไพล ๑ เอาสิ่งละ ๔ ส่วน รวมยา ๘ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาสุราเปนกระสายบดทำแท่ง ละลายน้ำมะกรูดกินบ้างทาท้องบ้าง แก้เจ็บท้องแลท้องขึ้นตัวเย็น
ยาภายในแก้ตานโจร ขนานนี้ ท่านให้เอา ผิวมะกรูด ๑ ผิวส้มซ่า ๑ รากมะรุมบ้าน ๑ รากมะแว้งต้น ๑ ผลสลอดประสะแล้ว ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ทำเปนจุณตำคั้นเอาน้ำใบว่านหางช้างเปนกระสาย บดทำเปนเม็ดเท่าเมล็ดพริกไทย กินมื้อละ ๑ เม็ด ดูตามธาตุหนักธาตุเบา ถ่ายจนสิ้นโทษร้าย ตัวพยาธิอันชื่อว่าอุทราธาตุนั้นออกสิ้น
อนึ่งถ้าจะแก้ไส้พองท้องใหญ่ แลท้องรุ้งพุงมาร ให้บวมในที่แห่งใดๆ ก็ดี ให้บวมทั้งตัวก็ดี ที่เปนเพื่อตาลโจรนั้น ถ้าจะแก้เอายาขนานนี้ ท่านให้เอา ใบมะขาม ๑ ใบส้มป่อย ๑ ใบส้มเซี่ยว ๑ ใบมะนาว ๑ รากสลอดกินลง ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ต้ม ๓ เอา ๑ รินเอาแต่น้ำ แล้วจึงเอาน้ำผึ้ง ๑ ถ้วย สุรา ๑ ถ้วย รงทอง ๑ ยาดำ ๑ ดินประสิวขาว ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน ดีเกลือ ๒ ส่วน ผสมด้วยกันพอปั้นได้ ถ้าจะให้กุมารอายุ ๕ ขวบ ๖ ขวบกินเท่าผลบัวเกราะ, ลงสดวกดีนัก แลหายโรคทั้งปวงด้วย
/*332ยาแก้ตานโจรอันซื่อว่าสะเตาธาตุ (หรือสันตาธาตุ) อันกระทำให้เชื่อม, ให้มึนขนานนี้ ท่านให้เอา จันทน์แดง ๑ จันทน์ขาว ๑ กฤษณา ๑ กระลำภัก ๑ ชะลูด ๑ ขอนดอก ๑ ดอกบุนนาก ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ดอกสัตบุษย์ ๑ ชาดจอแส ๑ ชะมด ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๑๒ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำค้างเปนกระสายบด แล้วเอายาที่บดนั้นทาใบตาลตากให้แห้ง แล้วจึงบดด้วยน้ำดอกไม้อิก ทำแทงไว้ละลายน้ำดอกไม้กิน แก้สลบ, แก้กระสับกระส่าย, ถ้าจะแก้อ่อนเพลียละลายน้ำรากถั่วภูต้ม แกลงละลายน้ำผลสมอไทยต้ม แก้ตาแข็งละลายน้ำมะนาวแซกสมองปลาช่อนทาหลังตา
ยาชื่อทิพสว่างอารมณ์ ท่านให้เอา เมล็ดถั่วภู ๑ ผลบัวเกราะ ๑ รากถั่วภู ๑ รากบัวหลวง ๑ หัวบัวขม ๑ หัวบัวเผื่อน ๑ หัวบัวผัน ๑ แห้วสด ๑ กระจับสด ๑ รากหญ้านาง ๑ กฤษณา ๑ กระลำภัก ๑ ชลูด ๑ ขอนดอก ๑ จันทน์ชะมด ๑ ชะเอมเทศ ๑ อบเชยทั้ง ๒ โกฐหัวบัว ๑ โกฐเชียง ๑ เปราะหอม ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เกสรบัวเผื่อน ๑ เกสรบัวขม ๑ เกสรสัตบุษย์ ๑ เกสรสัตบงกช ๑ เกสรจงกลนี ๑ เกสรสาระภี ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกมะลิซ้อน ๑ ดอกมะลิลา ๑ กรุงเขมา ๑ ชะมด ๑ พิมเสน ๑ หญ้าฝรั่น ๑ อำพันทอง ๑ รวมยา ๓๗ สิ่งนี้ เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดทำแท่ง ละลายน้ำดอกไม้กิน แก้เชื่อมมึน/*333แก้อิดโรยกำลัง แก้ได้สาระพัดทรางทั้งปวงทุกประการ แก้ทรางจับหัวใจแลในอก ให้นอนแน่นิ่งลืมตามิขึ้นก็ดี กินยานี้หาย
ยาชื่อมหาไชยมงคลแก้หอบ (บางฉบับเรียก “มหาใจภัก”) ท่านให้เอา กฤษณา ๑ จันทน์ชมด ๑ เปลือกสันพร้านางแอ ๑ หญ้าพันงูแดง ๑ กำมถันแดง ๑ มูลแมลงสาบ ๑ ผลผักชี ๑ นอแรด ๑ งาช้าง ๑ เขากวาง ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดปั้นแท่งละลายน้ำมะนาวกินแก้หอบทราง ถ้าจะแก้ไข้เหนือละลายน้ำใบทับทิมต้ม
ยาชื่อสุขุมแท่งหอมแก้หอบขนานนี้ ท่านให้เอา กระดูกงูเหลือม ๑ กระดูกงูทับทา ๑ กระดูกงูเห่า ๑ หางปลาช่อน ๑ กฤษณา ๑ กระลำภัก ๑ สนเทศ ๑ อบเชย ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ชะลูด ๑ ขอนดอก ๑ ชะเอมเทศ ๑ รากหญ้านาง ๑ โกฐสอ ๑ โกฐพุงปลา ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกมะกรูด ๑ ดอกมะนาว ๑ ดอกชะลูด ๑ รวมยา ๒๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาค เอาโกฐหัวบัวเท่ายาทั้งหลายทำเปนจุณ เอาน้ำดอกไม้เปนกระสายบดทำแท่ง ละลายน้ำดอกไม้แซกพิมเสนชมดกิน
ยาต้มแก้ตานโจรขนานนี้ ท่านให้เอาใบทับทิม ๑ ใบเทียน ๑ บระเพ็ด ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ใบคนทีสอ ๑ รากอ้ายเหนียว ๑ เปลือกไข่เน่า ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาค เอามะกรูด ๑ ผล ฝัก/*334ส้มปอย ๗ ฝัก ต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ตานโจร เพื่อทรางน้ำ
ยาต้มแก้ตานโจรขนานนี้ ท่านให้เอา รากกระจับ ๑ รากสะแก ๑ รากมะเกลือ ๑ รากเล็บมือนาง ๑ เปลือกฝิ่นต้น ๑ ใบชุมเห็ดเทศ ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ปวดมวน, แก้กระหายน้ำ,
ยาต้มแก้ตกโลหิตเพื่อตานโจร ขนานนี้ ท่านให้เอา รากซองแมว ๑ รากต่อไส้ ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ศีศะ รวมยา ๓ สิ่งนี้ท่านให้พลีเอาทุกสิ่ง ต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ไส้พองท้องใหญ่เพื่อตานโจร, อันชื่อว่าอุทรธาตุนั้นหาย,
อันว่าลักษณะพยาธิชื่อว่าพะละพะหะนั้น เกิดเพื่อทรางแดง คือกุมารเกิดวันอังคาร เมื่อสิ้นกำหนดทรางแดงเจ้าเรือน แล้วจึ่งตั้งขึ้นที่ในลำไส้ตอนข้างใต้สดือ ข้างซ้ายนั้นโตเท่าผลมะขามป้อม จึ่งกระทำให้เจ็บท้องขบเสียด เพราะว่าตั้งเปนเสมอขึ้นด้วยกำเนิดแห่งทรางแดงนั้น กินขั้วตับ อันมีแจ้งอยู่ในพระคัมภีร์ประฐมจินดาผูก ๓ บริเฉท ๓ ซึ่งลงไว้ในแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์เล่มนี้น่า ๑๘๑ แล้ว ในที่นี้ว่าแต่เพื่อตานโจร ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้ ในเมื่อตั้งขึ้นได้แล้วก็กระทำให้ตัวร้อน แลให้จับเปนเวลา สมมุติว่าเปนป้างแลม้ามย้อยนั้นหามิได้ คือโรคตานโจรนั้นหากจะเปนเอง มีตัวดังหนึ่งเอือนปลา จึงตั้งเปนดานเข้าแล้วก็กำเริบขึ้น มีเมือกหรือเสมหะหุ้มห่ออยู่ เมื่อแก่เข้าได้ ๓ เดือนจึงกระทำให้ลงดังน้ำล้างเนื้อ แลให้ตกมูกตกเลือด /*335ปวดมวนเปนกำลัง แล้วให้เบ่งจนดากออกแลผอมเหลือง อยากเผ็ด, เค็ม, แลสดคาว แล้วให้พรึงขึ้นตามตัว สมมุติว่าประดงนั้นหามิได้เลย คือโจรทรางแดงนั้นเอง แลแม่ทรางที่อยู่ต้นลิ้นนั้นก็ตั้งเปนเม็ดกำเริบขึ้น กระทำให้ตัดอาหาร บางทีให้ลิ้นกระด้างคางแข็ง อันแม่ทรางแดงที่อยู่ในหูเบื้องซ้ายนั้น ก็กระทำให้เจ็บหูแล้วจึ่งเปนน้ำหนวก แม่ทรางอีกจำพวกหนึ่งขึ้นตาทั้งสองข้างซ้ายขวา ให้กำเรีบขึ้นเปนดังเกล็ดกระดี่ก่อน ถ้าวางยามิฟังครั้นแก่เข้าก็เปนต้อก้นหอย ครั้นอยู่ได้ประมาณ ๗ วันก็ให้ตาแตก ถ้าเปนทั้งสองข้างก็แตกทั้งสองข้าง แล้วจึงแม่ทรางจำพวกหนึ่ง ขึ้นอยู่ที่น่าแข้งทั้งสองข้าง เปนดังหนึ่งหนังกระเบนอันคมมีรากดุจสิวเสี้ยน เมื่อแพทย์จะรักษา ถ้าแก้ตากับน่าแข้งหายไปได้แล้วเมื่อใด กุมารนั้นจึงจะรอดชีวิตร ครั้นเมื่อคลายไปได้ ๗, ๘, ๙, เดือน จึงเกิดพยาธิอันหนึ่งชื่อว่าพรมกิจ เกิดแต่ลำไส้มีสันถานดังตัวไรปากดำ มักให้กุมารนั้นกินอาหารมิรู้อิ่ม อุจาระมากแลขาว, เหม็น, ให้ตาฟางมักอยากกุ้งปลาแลของสดคาวต่างๆ ที่เปนดังนี้ก็เกิดเพราะทรางแดง ซึ่งแพทย์จะรักษายากนัก เปนไปต่างๆ ดุจกล่าวมานี้ ถ้าแลแพทย์แก้ถูกกับโรคนั้นจึ่งจะหลุดไปได้ ถ้ามิหลุดไปตกอยู่ที่ใดที่หนึ่งก็ดี เมื่ออายุกุมารนั้นได้กึ่งตัวกระทำทีหนึ่ง เมื่ออายุค่อนตัวกระทำทีหนึ่ง คือริดสิดวงแห้งนั้นกระทำโทษต่อไป ถ้าแพทย์ผู้ใดจะแก้ทรางหมู่นี้ อย่าวางยาผายเลยเปนอันขาดทีเดียว /*336แล้วห้ามมิให้ป้อนเข้าให้อิ่มเต็มที่นัก โรคนั้นจะแปรปรวนไป ทำยากเมื่อปลายมือ ถ้าจะแก้ให้แต่งยาชำระลำไส้เสียก่อน แต่ห้ามไม่ให้ใช้ยาเข้าสลอด ให้แพทย์รักษาดุจไข้สันนิบาต ด้วยเหตุว่าทรางจำพวกนี้ เกิดเพื่อโลหิตกำเดาเปนต้น มาแต่ครรภรักษาแรกกุมารเอาปฏิสนธิ คือมารดาให้เจ็บอย่างไรก็ดี กำเดาสิ้นทั้งนั้น ดังมีแจ้งอยู่ในพระคัมภีร์ปฐมจินดาผูก ๑ ว่าด้วยครรภรักษานั้นแล้ว
ยาต้มชำระลำไส้ตานโจน ขนานนี้ ท่านให้เอา ตรีผลาสิ่งละ ๓ ผล ใบมะขาม ๑ ใบส้มป่อย ๑ รากขี้กาทั้ง ๒ หอม ๑ รากตองแตก ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาค เอาฝักราชพฤกษ์เท่ายาทั้งหลาย ต้ม ๓ เอา ๑ แซกดีเกลือตามธาตุหนักธาตุเบา กินเปนยาล้างลำไส้เสียก่อน แล้วจึงต้มแก้จับให้กินต่อไป
ยาต้มแก้จับตานโจร ขนานนี้ท่านให้เอา แก่นขี้เหล็ก ๑ แก่นสะเดา ๑ แก่นสน ๑ จันทน์ทั้ง ๒ รากหญ้านาง ๑ ผลมะขามป้อม ๑ ผลกระดอม ๑ บระเพ็ด ๑ แห้วหมู ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาค เอาน้ำฝักราชพฤกษ์เปนกระสาย ต้ม ๓ เอา ๑ กินตามกำลัง แก้ตานโจรเปนเพื่อกำเดาเสมหะกระทำให้จับ
ยาชื่อจันทรรัศมี ขนานนี้ท่านให้เอา กุ่มทั้ง ๒ ใบมะยมตัวผู้ ๑ ใบผักขวง ๑ ใบพุดทรา ๑ ใบผักบุ้งขัน ๑ ใบขี้กาแดง ๑ ใบประคำไก่ ๑ ใบมะกรูด ๑ ใบมะนาว ๑ ใบมะงั่ว ๑ ใบส้ม/*337ซ่า ๑ ข่า ๑ กะชาย ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑ ตรีกะฎุก ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เมล็ดพรรผักกาด ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ รวมยา ๒๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาค เอาพริกไทยเท่ายาทั้งหลายทำเปนจุณบดทำแท่ง ให้กินตามกำลังกุมารแซกดีงูเหลือม แก้ดานเสมหะ, แก้จับเปนเวลา, แก้ตัวพยาธิอันเกิดขึ้นในอุทร เปนยาล้อมตับดับพิศม์ทราง ถ้าเจ็บฟกบวมแห่งใดให้ละลายน้ำสุราทา ถ้าจะแก้จับสท้านแลแก้คลั่งละลายน้ำดอกไม้กิน ถ้าจะแก้ลมบ้าหมูละลายสุรากิน แก้หอบละลายน้ำส้มซ่าก็ได้ น้ำดอกไม้ก็ได้ น้ำขันทศกรก็ได้ แก้ตาลทรางตกมูกเลือดละลายสุรากิน แก้ป่วงละลายน้ำขิงกิน แก้ลมละลายน้ำข่ากิน แก้สันนิบาตละลายน้ำส้มซ่ากิน แก้หืดแก้ไอละลายน้ำฝักส้มป่อยกิน แก้เจ็บหูละลายน้ำทะลายหมากดิบ หยอดบ้างทาบ้าง แก้นอนไม่หลับละลายสุรากิน
ยารุพยาธิในท้อง ขนานนี้ท่านให้เอา ขมิ้นอ้อย ๑ ผลในสะแก ๑ ผลมะกล่ำตาช้าง ๑ ผลมะเกลือ ๑ ผลผลาญสัตรู ๑ น้ำประสานทอง ๑ ลิ้นทะเล ๑ สมอทั้ง ๓ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน ใบแมงลัก ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบสลอด ๑ รากสลอดกินลง ๑ การะบูร ๑ เอาสิ่งละ ๒ ส่วน เอาโกฐน้ำเต้า ๘ ส่วน รวมยา ๑๖ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาสุราเปนกระสายบดทำเม็ดเท่าเมล็ดพริกไทย ถ้ากุมารอ่อนนักกินมื้อละ ๑ เม็ด ถ้ากุมารอายุได้ ๔ เดือน ๕ เดือนกิน ๒ เม็ด อายุ /*338๓ ขวบ กิน ๓ เม็ด ละลายด้วยน้ำสุรา แก้พยาธิดังกล่าวมาในทรางแดงนั้นตกสิ้น ถ้าจะรุไส้เดือนก็ได้ ตกดุจกัน
ยาแก้หละขึ้นที่ฅอ, ที่ลิ้น, ขนานนี้ ท่านให้เอาน้ำประสานทอง ๑ หางปลาช่อนเผา ๑ ฝาหอยโข่งเผา ๑ งาช้าง ๑ มูลลูกอ่อน ๑ ใบกะเพรา ๑ เขม่าไฟ ๑ ก้นหม้อแกง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งละลายน้ำมะนาวทาลิ้น
ยาแก้ทรางยอดเอกขึ้นต้นลิ้น ขนานนี้ ท่านให้เอาจุณสีสตุ ๑ ส่วน น้ำประสานทองสตุ ๒ ส่วน เกลือขั้ว ๓ ส่วน ดีปลีเผา ๕ ส่วน รวมยา ๔ สิ่งนี้ทำเปนจุณบดทำแท่ง ละลายน้ำมะนาวแซกดีจรเข้กวาดทรางแดงปถมกัลป์ อันกลายเปนพยุยหะนั้นหาย
ยาแก้ต้อเกล็ดหอยขนานนี้ ท่านให้เอาเบ็ญจผักบุ้งไทย ๑ ศีศะกะชาย ๑ ดอกตำลึง ๑ ดอกแตงกวา ๑ ดอกมะขาม ๑ ศีศะหญ้าชันกาด ๑ เกล็ดปลาหมอขั้ว ๑ รวมยา ๑๑ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บดรำหัดพิมเสนทำแท่ง ฝนด้วยน้ำแตงกวาใส่ตาต้อเกล็ดหอย แลต้อทั้งปวงแก้ปวด, แก้เคือง, ทั้งเจริญสีตาด้วย
ยาแก้ต้อสายโลหิตขนานนี้ท่านให้เอา บระเพ็ด ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รากบานมิรู้โรยขาว ๑ รากหญ้างวงช้าง ๑ คุลีการ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาค แช่น้ำดอกไม้แซกดีจรเข้ หยอดตาแก้ต้อสายโลหิตแดงดาษไปทั้งนั้นก็ดี ดังสีควันเทียนก็ดีหายสิ้น
ยานัดถุ์ชื่อสาวกัลยาณีขนานนี้ท่านให้เอา ชมด ๑ พิมเสน ๑ /*339โกฐหัวบัว ๑ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ลิ้นทะเล ๑ แก้วแกลบ ๑ สังข์ ๑ รากส้มกุ้ง ๑ ตุกต่ำน้ำทอง ๑ รวมยา ๑๐ นี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณนัดถุ์กุมาร แก้ลมจับปวดศีศะตาแดงตาฟางแล้วสุมยาต่อไป
ยาสุมขนานนี้ท่านให้เอา ดอกมะลิ ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกกะดังงา ๑ ใบพุดทรา ๑ ใบผักเป็ด ๑ รากเข้าสาร ๑ รากสลิด ๑ รากอัญชัน ๑ รากมูลกาทั้ง ๒ หัวหอม ๑ ดินประสิวขาว ๑ รวมยา ๑๒ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บดสุมกระหม่อมแต่เช้าจนเที่ยงจึ่งเอาออกเสีย แล้วจึงทำยาพอกศีศะแม่เท้าต่อไป
ยาพอกศีศะแม่เท้าขนานนี้ท่านให้เอา หญ้าเกล็ดหอยใหญ่ ๑ ใบบัวบก (ผักหนอก) ๑ สานหนู ๑ ของทั้ง ๓ นี้เอาพอพอกศีศะแม่เท้า เอาดินประสิวขาว ๒ ไพ ปรอท ๑ สลึง บดพอกศีศะแม่เท้าทั้งเด็กทั้งผู้ใหญ่ แก้ต้อขึ้นตา
ยาหยอดตาสำหรับกันขนานนี้ท่านให้เอา นอแรด ๑ น้ำนมเสือ ๑ ผลสมอเทศ ๑ รากตำลึงตัวผู้ ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคบดทำแท่ง ฝนด้วยน้ำค้างหยอดแก้สาระพัดตานทรางทั้งปวงขึ้นตา แล้วจึ่งแต่งยาชื่อว่าสรรพคุณลิกานั้น สำหรับแก้ตานโจรพวกนี้ต่อไป
ยาชื่อสรรพคุณลิกา เอาขิงแห้ง ๑ บดในวันอาทิตย์ตากให้แห้ง แห้วหมู ๑ บดในวันจันทน์ตากให้แห้ง ผลพลังกาสา ๑ บด/*340ในวันอังคารตากให้แห้ง ขมิ้นอ้อย ๑ บดในวันพุฒตากให้แห้ง พริกไทย ๑ บดในวันพฤหัศบดีตากให้แห้ง ดีปลี ๑ บดในวันศุกร์ตากให้แห้ง ใบสะเดา ๑ บดในวันเสาร์ตากให้แห้ง รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคแช่มูตร์โคดำไว้ เมื่อถึงเพ็ญวันจันทร์จึงเอายานี้ไปบดในพระอุโบสถ แล้วให้บูชาด้วยธูปเทียนดอกไม้แลบายศรีสำรับหนึ่งจึงประสิทธิ แลผู้ที่จะบดนั้นต้องสมาทานรักษาศีล ๕ ศีล ๘ ประการด้วย เมื่อเข้าพิธีบดยานั้น ให้บริกรรมด้วยพระคาถานี้ไปกว่าจะแล้ว “สรรพโรควินิมุตโต สรรพเวระมติกกันโต นิพพุโตจตุวํพวะ สัพพีติโยวิวัชชันตุ สรรพโรโควินัสสตุ มาเตภวัตวันตราโย สุขีทีฆายุโกภวะ ฯ ล ฯ” ครั้นบดแล้วเมื่อกำลังทำแท่งนั้น ให้เศกด้วยสัพพาสี ฯ พระอิติปิโส ฯ สิ่งละ ๑๐๘ คาบ แล้วจึ่งใช้เถิดประสิทธิทุกประการ ถ้าจะแก้ตานโจรตกมูกเลือดปวดมวนแลดากออกก็ดี ละลายน้ำเปลือกแคต้ม แก้น่าแข้งเปนเกล็ดกะดี่แลเปนหนามดังหนังกระเบน ละลายน้ำปูนใสกิน ถ้าถอนรากออกมาได้ดังสิวเสี้ยนจึงหายขาด แก้ผอมแห้งละลายน้ำผลสมอไทยต้มกินประจำท้องทุกวัน ถ้าเจ็บฟกบวมละลายน้ำปูนใสทา ถ้าแก้เส้นเคล็ดแคลงช้ำ แลกระดูกแตกหักในที่ใดๆ ก็ดี ละลายน้ำมันงาทา ถ้าแก้ท้องขึ้นละลายน้ำมะกรูดกิน
/*341ยาแก้ต้อต่าง ๆ ท่านให้เอา ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสาระภี ๑ ดอกพุทธรักษา ๑ เกสรบัวหลวง ๑ โกฐทั้ง ๕ เปลือกพุดทรา ๑ สหัศคุณเทศ ๑ สมุลแว้ง ๑ แก่นสน ๑ สักขี ๑ จันทน์ทั้ง ๒ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน เอายาสรรพคุณลิกา ๒๐ ส่วนทำเปนจุณเอาน้ำดอกไม้เปนกระสายบดทำแท่ง แก้นอนมิหลับละลายน้ำเย็นทาหลังตา ๓ วันจะนอนหลับ, แก้ต้อตานโจรละลายน้ำตำลึงหยอดตา, แก้ถูกโหรายาพิศม์แลสารหนู ละลายน้ำเปรียงพโคกิน, แก้น้ำตาตกละลายน้ำค้างทาหลังตา, แก้ปวดฟันรัมมะนาดละลายน้ำมะนาวพาบ้างอมบ้าง, ถ้าจะบำรุงกำลังละลายน้ำนมโคก็ได้ น้ำนมคนก็ได้กินมีกำลัง, แก้ตานโจรซึ่งแปรไปเปนประเภทต่างๆ ดังกล่าวมาแต่หลังนั้นหายสิ้นทุกประการ
ยากวาดแก้ทรางแดงขนานนี้ท่านให้เอา สังข์ ๑ ชาตทั้ง ๓ บัลลังก์สิลา ๑ มูลแมลงสาบขั้ว ๑ กรามแรด ๑ กรามช้าง ๑ เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวจรเข้ ๑ เขาฟาน ๑ หญ้าใต้ใบ ๑ เกสรบัวหลวง ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๑๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งละลายน้ำทลายหมากดิบทาปาก แก้ทรางแดงอันเหน้าเปื่อย
อนึ่งถ้าทรางขึ้นในรูหูนั้น ให้เหน้าเปื่อยแลเหม็นก็ดี เปนน้ำเหลืองก็ดี ท่านว่ามีตัวดังมะเร็งไรกินอยู่ในหูนั้น ถ้าแพทย์จะแก้ให้หุงน้ำมันนี้ใส่จึงหาย
น้ำมันใส่หูขนานนี้ท่านให้เอา น้ำใบเลี่ยน ๑ จอก น้ำใบ/*342ผักบุ้งขัน ๑ จอก น้ำขมิ้นอ้อย ๑ จอก น้ำมันมะพร้าว ๑ จอก น้ำเปลือกมะขามขบ ๑ จอก ดินปลักควายแช่เอาน้ำ ๑ จอก น้ำผลลำโพง ๑ จอก น้ำมันงา ๑ จอก ยา ๘ สิ่งนี้หุงให้คงแต่น้ำมัน แล้วจึงเอาผลเบ็ญจกานี ๑ สีเสียดทั้ง ๒ ฝิ่น ๑ ศิลายอน ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ ปรุงลงในน้ำมันให้เข้ากัน ใส่หูแก้ฝีในหูแลตานทราง แลต้อขึ้นตาก็ได้
น้ำมันทาหูขนานนี้ท่านให้เอา น้ำสมอฝ้ายเทศอ่อน ๑ จอก น้ำใบฝ้ายเทศอ่อน ๑ จอก น้ำใบมูลกาแดงอ่อน ๑ จอก น้ำใบชิงช้าชาลี ๑ จอก น้ำใบบระเพ็ด ๑ จอก น้ำมันงา ๑ จอก รวมยา ๖ สิ่งนี้หุงให้คงแต่น้ำมันใส่หูเหน้า, หูเปื่อย
อนึ่งถ้าแลกุมารเกิดทรางในหู แล้วกลายเปนฝีมีแม่, มีตัวแลเปนฝีมะเร็งเรื้อรังมาหลายปีหลายเดือนแล้วก็ดี ถ้าจะแก้ท่านให้หุงน้ำมันนี้ใส่
น้ำมันใส่หู เอาน้ำเปลือกประดู่ ๑ ทนาน น้ำเปลือกสเดา ๑ ทนาน น้ำเปลือกมะม่วงคน ๑ ทนาน น้ำเปลือกหว้า ๑ ทนาน น้ำผักบุ้งขัน ๑ ทนาน น้ำผลลำโพง ๑ ทนาน น้ำเปลือกเลี่ยน ๑ ทนาน น้ำเปลือกตาเสือ ๑ ทนาน น้ำมันงา ๑ ทนาน รวมยา ๙ สิ่งนี้หุงให้คงแต่น้ำมัน แล้วเอาดีนกยูง ๑ ดีหมี ๑ สารหนู ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน รากระย่อม ๘ ส่วน เมล็ดกะเบาขั้ว ๑ เมล็ดลำโพง ๑ สีเสียด ๑ ยางตะเคียน ๑ ยา ๘ สิ่งนี้ทำเปนจุณ แล้วปรุงลงในน้ำมัน/*343ใส่หูเหน้า, หูเปื่อย
น้ำมันใส่หูขนานหนึ่ง เอาน้ำผลลำโพง ๑ ถ้วย น้ำเมล็ดในมะนาว ๑ ถ้วย น้ำผลประคำดีควาย ๑ ถ้วย น้ำยาฝิ่น ๑ ถ้วย น้ำเห็ดมูลโค ๑ ถ้วย น้ำเนระภูสี ๑ ถ้วย น้ำดีงูเหลือม ๑ ถ้วย น้ำมันงา ๑ ถ้วย รวมยา ๘ สิ่งนี้หุงให้คงแต่น้ำมัน ใส่ฝีมีแม่, มีตัวในหู ถ้าลามเปื่อยออกมาข้างนอกเอาน้ำมันนี้ทาหาย ถ้าเปนน้ำหนวกไหลออกมาเอากระดาดฟางม้วนเล็ก ๆ จุ้มน้ำมันแล้วยอนคาไว้ในหูสักครึ่งชั่วโมง
ยาแก้ตกมูกเลือดตานโจร เอาพิมเสน ๑ เทียนทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ จันทน์ทั้ง ๒ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ชะเอมเทศ ๑ อบเชยเทศ ๑ เปราะหอม ๑ การะบูร ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ดีปลี ๑ ลิ้นทะเล ๑ กันชา ๑ เมล็ดพรรผักกาด ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ดอกมะลิซ้อน ๑ ดอกมะลิลา ๑ ดอกพิกุล ๑ เอาสิ่งละ ๓ ส่วน ยาฝิ่น ๑ ส่วน รวมยา ๒๙ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาดีงูเหลือมละลายน้ำเปนกระสายบดทำแท่ง ละลายน้ำดอกไม้กิน แก้ตานโจรกระทำให้ลงท้อง, ตกมูก, ตกเลือด, ปวดมวน
ยาต้มชื่อมหาสงเคราะห์ เอาเถาหญ้านางทั้งต้นทั้งราก ๑ ทับทิมทั้งต้นทั้งราก ๑ มะเกลือทั้งต้นทั้งราก ๑ สะแกทั้งใบทั้งราก ๑ พุงดอทั้งใบทั้งราก ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ /*344น้ำประสานทอง ๑ ฝักราชพฤกษ์ ๑ บระเพ็ดรอบศีศะคนไข้ เถาชิงช้าชาลีรอบศีศะคนไข้ มูลกาทั้ง ๒ รวมยา ๑๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคต้มด้วยเหล้าครึ่งน้ำครึ่ง ใช้ไฟแกลบ กินแก้ตกมูก, ตกโลหิตเพื่อตานโจร
ยาต้มตัดรากตานโจร เอาโกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ สังกระณี ๑ เนระภูสี ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ กัมถันแดง ๑ ยาดำ ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน ตาลทั้ง ๕ รากเจ็ตพังคี ๑ รากกะเพรา ๑ รากไข่เหน้า ๑ รากมะเกลือ ๑ รากพยามูลเหล็ก ๑ รากพุงดอ ๑ รากมะแว้งทั้ง ๒ รากมะเขือทั้ง ๒ รากทับทิม ๑ รากเล็บมือนาง ๑ รากสะแก ๑ รากกะพังโหม ๑ รากชาพลู ๑ รากสลอดน้ำ ๑ รากเจ็ตมูลเพลิง ๑ รากมะกล่ำทั้ง ๒ รากก้างปลาแดง ๑ รากต่อไส้ ๑ รากกรด ๑ รากผักคราด ๑ รากคนทีสอ ๑ บระเพ็ด ๑ เถาชิงช้าชาลี ๑ แห้วหมู ๑ เถาสะค้าน ๑ ข่า ๑ ไพล ๑ ฝักส้มป่อย ๑ หญ้าใต้ใบ ๑ กระทืบยอด ๑ ขอบชะนางทั้ง ๒ เอาสิ่งละ ๔ ส่วน ผลมูลกาแดง ๓ ผล ผลมูลกาขาว ๓ ผล ขมิ้นอ้อย ๓ หัว ผลมะกรูด ๓ ผล รวมยา ๖๘ สิ่งนี้ต้มด้วยเหล้าครึ่งน้ำครึ่ง กินแก้ตกมูกตกโลหิต เปนยาล้างท้องตานโจร แลตานทรางทั้งปวง
ยาชื่อทองแนบเนื้อ (ใหญ่) เอาเนื้อผลยอสุกเอาแต่เนื้อ ๑ /*345เนื้อผลสมอเทศ ๑ ดินถนำ ๑ เทียนเยาวภานี ๑ โกฐสอ ๑ รากไคร้เครือ ๑ กำลังวัวเถลิง ๑ การะบูร ๑ ชะเอมเทศ ๑ น้ำประสานทอง ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๑๑ สิ่งนื้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งละลายน้ำผลสมอไทยต้ม กินเจริญมังษะแลเจริญอาหารด้วย
ยาชื่อทองเนื้องาม เอาเทียนทั้ง ๕ สิ่งละ ๑ ส่วน ไพล ๑ การะบูน ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน เนื้อสมอไทย ๑ เนื้อสมอพิเภก ๑ ยาดำ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ ผิวมะกรูด ๑ ว่านน้ำ ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน ใบสมอทะเลเท่ายาทั้งหลาย รวมยา ๑๖ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาสุราเปนกระสาย บดทำแท่งละลายน้ำมะกรูดก็ได้ น้ำมะนาวก็ได้ กินเจริญมังษะเจริญอาหาร ถ้าจะให้ผายละลายน้ำส้มมะขามเปียกแซกดีเกลือ, ดีงูเหลือม,
อันว่าลักษณะพยาธิอันชื่อว่าอมุลธาตุนั้น บังเกิดเพื่อทราง ตั้งขึ้นในลำไส้ใต้สดือเท่าเมล็ดเข้าโภชน์ ตั้งอยู่กำหนด ๙ วัน ๑๐ วันก็แตกออก ทำให้ลงท้องเปนน้ำคาวปลาออกมาจะนับเวลามิได้ แล้วให้ตกโลหิตออกมาเปนก้อน ๓ วันบ้าง ๔ วันบ้าง ภายหลังจึงเปนโลหิตเสมหะเหน้าระคนกันออกมา ให้มีอาการกระหายน้ำ, เชื่อมซึม, ตัวร้อน, เบื่ออาหารซูบผอม ถ้าแพทย์จะแก้ ให้แก้ทางบิดปวดมวนเปนเสมหะโลหิตเสียก่อน ถ้ายังมิหาย จึงต้มยาชำระให้กินต่อไป
ยาชำระโทษตานโจร เอากะเพราทั้ง ๕ กะพังโหมทั้ง ๕ ผล/*346ขี้กา ๒ ผล กับ ๑ เสี้ยว มะกรูด ๒ ผล กับ ๑ เสี้ยว บระเพ็ดยาวเท่าฝ่าเท้าคนไข้ ขมิ้นอ้อย ๗ ชิ้น ฝักส้มป่อย ๗ ฝัก สมอทั้ง ๓ สิ่งละ ๓ ผล ยาดำ ๑ บาท ฝักราชพฤกษ์ ๑ บาท รวมยา ๑๒ สิ่งนี้ต้ม ๓ เอา ๑ แซกดีเกลือกินตามกำลังธาตุ ชำระ โทษร้ายดังกล่าวมานั้นตกสิ้น แล้วจึงแต่งยาคุมให้กินต่อไป
ยาแก้มูกเลือดตานโจร ขนานนี้ ท่านให้เอา ใบเทียน ๑ ใบทับทิม ๑ ใบผักขวง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ ละลายน้ำเปลือกแคต้มกิน ถ้ามิฟังให้ต้มยาขนานนี้ เอาเมล็ดในมะม่วงกะล่อน ๓ เมล็ด จันทน์ทั้ง ๒ กฤษณา ๑ สักขี ๑ ผลจันทน์ ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ เปลือกปะโลง ๑ เปลือกฝิ่นทั้ง ๒ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้ต้ม ๓ เอา ๑ กิน
ยาชื่อมหาอุด ขนานนี้เอา ครั่ง ๑ ผลจันทน์ ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ สีเสียดเทศ ๑ ยางตะเคียน ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ แล้วยัดเข้าในผลทับทิมอ่อน เอามูลโคพอกสุมไฟแกลบให้สุกดี จึงเอามาบดทั้งผลทับทิม ทำแท่งไว้ละลายน้ำปูนใสกิน ๕ เม็ด แล้วท่านให้แซกด้วยยาชื่อตรีผลาหอม ให้แซกหัวหอมรำหัดพิมเสนกิน แล้วจึงแก้ด้วยยาชื่อว่าเบ็ญจตาล ตามซึ่งกล่าวข้างต้นนั้นแล้ว อุปเทห์ยาเบ็ญจตาลนี้ ถ้าจะแก้ในเรื่องตานโจร แก้เชื่อมให้เอาใบขัดมอน น้ำผลจันทน์ น้ำผลเสนียดต้ม แซกพิมเสนกินแก้ตกมูกตกโลหิต
/*347ยาชื่อทองพันชั่งขนานนี้ เอารากตาลทั้ง ๕ รากมะแว้งทั้ง ๒ รากจิงจ้อ ๑ รากมะเกลือ ๑ รากมะเขือขื่น ๑ รากเล็บมือนาง ๑ ข่า ๑ ขิง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ตรีผลา ๓ ผลมูลกาทั้ง ๒ ผลโหระพา ๑ เทียนเยาวภานี ๑ แห้วหมู ๑ บระเพ็ด ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท ยาดำ ๓ บาท รวมยา ๒๔ สิ่งนี้ ต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ตานทรางแลตานโจร เปนยาล้างท้องแลแก้ตกมูกตกเลือด แก้ทรางทั้ง ๗ จำพวก ตั้งแต่กุมารอายุได้ ๓ เดือนนั้นไปจนถึง ๑๒ ขวบเปนพ้นกำหนด ครั้นกินยาชำระล้างท้องแล้ว จึ่งเอายาชื่อทองเนื้องามละลายน้ำส้มซ่าให้กินประจำท้องต่อไป ทั้งชูรศอาหารแลปลูกผิวเนื้อหนังให้บริบูรณ์ด้วย
อันว่าลักษณมุสกายธาตุนั้น บังเกิดเพื่อทรางโคแลทรางอันนี้เมื่อแรกจะเกิดขึ้นนั้น ให้พรึงขึ้นทั่วทั้งตัวดังยอดหัดกระทำให้คัน แต่ยอดนั้นขาวหาน้ำมิได้ อยู่ได้ประมาณ ๘ วัน ๙ วัน ก็จมเข้าไปกระทำท้องให้ลงดังน้ำล้างเนื้อ มักให้อยากของสดของคาว เมื่อแก่ไปถึง ๒ เดือน ๓ เดือนก็ทำให้เชื่อมให้ตาแดง แลทรางยอดเอกได้ขึ้นข้างลิ้นเม็ด ๑ โตเท่าเมล็ดเดือยแข็งดังตาปลา ถ้าแพทย์กวาดด้วยยาเม็ดนั้นมิจม โรคนั้นก็ไม่ถอย อยู่ประมาณได้ ๖ เดือน ให้นับแต่แรกวันล้มเจ็บมา อันว่าทรางที่ผุดออกมาจากตัวแล้วแลจมเข้าไปอยู่นั้นก็กลับผุดออกมา เปนเม็ดแดงๆ ดุจไข้ระบุชาติแล้วกระทำให้จับเปนเวลา ให้ตัวร้อน แต่มือท้าวเย็นเสมอไปหาเปนเวลาไม่ ให้ระหายน้ำให้หอบให้ลิ้นกระด้างคางแข็ง ถ้ากุมารกุมารีผู้ใดเปนดังกล่าวมานี้ ท่านว่ากุมารกุมารีผู้นั้นตกอยู่/*348ในเงื้อมมือแห่งพระยามัจจุราช ถ้าแพทย์ผู้ใดจะแก้ให้แก้แต่ยังอ่อนอยู่ คือเมื่อตัวกำลังพรึงขึ้นครั้งก่อนนั้น ท่านให้เอายาอันชื่อว่าพระสุริยจันทนังนั้นมาชะโลมก่อน แล้วจึงแก้ด้วยยาทั้งปวงต่อไป
ยาแก้คันขนานนี้ เอาใบพร้ามอญ ๑ ใบพุดซ้อน ๑ ใบชิงช้าชาลี ๑ ใบบระเพ็ด ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ใบกระบือเจ็ดตัว ๑ รวมยา ๖ สิ่งนี้เอาเสมอภาคบดแซกการะบูนแต่น้อย ทำแท่งไว้ละลายน้ำท่าทาตัวแก้คันหาย
ยาแดงแก้ลงขนานนี้ เอาจันทน์ทั้ง ๒ สน ๑ สัก ๑ กรักขี ๑ สังกระณี ๑ เนระภูสี ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ฤๅษีประสมแล้ว ๑ ใบระงับ ๑ ใบผักขวง ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ สีเสียดทั้ง ๒ รวมยา ๑๗ สิ่งนี้ เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาสุราเปนกระสายบดทำแท่งไว้ละลายน้ำเปลือกแคแดงกินแก้ลง ถ้ามิหยุดให้เอายาประสระแดงใหญ่นั้นมาแก้ต่อไป
ยากวาดแก้ตัวร้อนขนานนี้ เอาผวมะกรูด ๑ ตรีกะฏุก กะเทียม ๑ ผลมะแว้งเครือ ๑ ไพล ๘ สุพรรณถันแดง ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำประสานทองเท่ายาทั้งหลายบดทำแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวกวาด ถ้ามิฟังให้แซกจุณสีสตุ ๑ กล่ำ เอากะปิดีเผาใหโชน ๒ กล่ำ เอายานั้น ๑ เม็ด ละลายน้ำสลอดน้ำกวาดตกดีนัก
ยากวาดแก้ไอแก้รากขนานนี้ เอาแววนกยูงเผา ๑ เปลือก/*349แมลงดาเผา ๑ หางปลาช่อนเผา ๑ น้ำประสานทองสะตุ ๑ กะเทียม ๑ หัวหอม ๑ ไคร้หอม ๑ ดอกผักคราด ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวกวาดแก้ไอ ถ้าจะแก้รากละลายน้ำผลยอต้มกวาด ถ้าแลด้านอยู่กวาดด้วยยาอันใดๆ มิฟัง ท่านให้เสี้ยมไม้ฝางแทงเสีย ถ้าแทงไม่ถนัดท่านให้แกะเอาด้วยเล็บให้แตกแล้วจึงเอายาชื่อสรรพคุณลิกาละลายน้ำขมิ้นอ้อยกวาดเสียวันหนึ่งให้ได้ ๓ เวลา ๔ เวลา แล้วจึ่งแต่งยาสมานกวาดสมานต่อไป
ยาชื่อไพจิตรมหาวงษ์เปนยาสมานขนานนี้ เอารากมะขามป้อม ๑ รากมะกล่ำทั้ง ๒ จันทน์ทั้ง ๒ น้ำประสานทองสตุ ๑ ผลเบ็ญจะกานี ๑ สีเสียดเทศ ๑ เขากุย ๑ เขากวาง ๑ งาช้าง ๑ นอแรด ๑ รวมยา ๑๒ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำท่าแซกพิมเสน, ฝิ่น, น้ำผึ้ง, เกลือสินเธาว์ทาปากแก้ลิ้นกระด้างคางแข็งแก้โลหิตออกทางปาก
ยาชื่อแสงกระบิลพัสดุ์ขนานนี้ เอาสรรพดีทั้ง ๘ เทียนทั้ง ๕ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน โกฐทั้ง ๕ เอาสิ่งละ ๒ ส่วน ภลราชดัด ๑ ผลสาระพัดพิศม์ ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ สังกระณี ๑ เนระภูสี ๑ กระเช้าทั้ง ๒ อัคนีชวา ๑ สุรามฤตย์ ๑ ซะเอมทั้ง ๒ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ หญ้ารากขาว ๑ หญ้ารากดำ ๑ รากไคร้เครือ ๑ รากเข็มแดง ๑ รากแตงหนู ๑ ใบระงับ ๑ ใบ/*350สวาด ๑ ใบสะเดา ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบประคำดีควาย ๑ เอาสิ่งละ ๔ ส่วน รวมยา ๖๒ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาน้ำเปลือกมะรุมต้มเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ละลายน้ำสุรากินแก้คลั่งเพ้อแก้สลบ ถ้าจะกวาดทราง ละลายน้ำมะนาวแซกน้ำประสานทองสารส้มกวาด ถ้าจะแก้คลั่งให้เอากระดูกแร้งเผา ๑ หนังแรดเผา ๑ แซกลงกับยาบดให้กิน ถ้าจะแก้พิศม์ฝีพิศม์งูละลายน้ำสุรากิน ถ้าจะแก้พิศม์ทราง พิศม์ตานโจร พิศม์ไข้ ละลายน้ำดอกไม้แซกพิมเสน แก้สาระพัดพิศม์ทรางอันเกิดเพื่อมุสกายธาตุนั้นตกสิ้น
ยาชื่อประสะการะบูนเปนยาประจำท้องขนานนี้ เอาตรีกระฏุก ๒ ส่วน กานพลู ๕ ส่วน มหาหิงคุ์ ๖ ส่วน พริกไทยล่อน ๑ เจ็ตมูล ๑ การะบูน ๑ เอาสิ่งละ ๘ ส่วน ใบหนาด ๑ หัวดองดึง ๑ เอาสิ่งละ ๒๐ ส่วน รวมยา ๒๐ สิ่งนี้ ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายน้ำมะกรูดก็ได้ น้ำส้มซ่าก็ได้กินแก้สาระพัดลมทราง ถ้าจะแซกไพล ๑ ว่านน้ำ ๑ ผิวมะกรูด ๑ กะเทียม ๑ ลงอีกสิ่งละ ๘ ส่วนดังนี้ ชื่อว่ายาวาโยนาศกินแก้ลมผู้ใหญ่ก็ได้
อันว่าลักษณพยาธิอันชื่อว่าสุจิมุกขกาลหิระนั้น บังเกิดเพื่อทรางช้างแลซึ่งแปรมาเปนทรางโจรนั้น แลพยาธิจำพวกนี้เกิดขึ้นเปนอุปปาติกะอยู่ในไส้อ่อนไส้แก่ เปนตัวดังงูเล็ก ตัวนั้นขาวประมาณเท่าไม้ม้วน สมมุติเรียกว่าไส้เดือน มีจิตรวิญญาณเกิดพืชเปนรังอยู่ในไส้ใหญ่ เมื่อมันแก่ขึ้นพร้อมกันแล้วจึงเบียฬอายุสัตว์ กระทำให้ซูบผอมให้ท้องโรกินอาหารมิรู้อิ่ม บางทีให้/*351จุกเสียดขบในท้องบางทีให้อาเจียน ครั้นถ้วนกำหนดเดือนหนึ่งตัวนั้นแก่หนักเข้าแล้ว ก็ทำให้ดิ้นเสือกสนไปมา พันกันเปนกลุ่มเปนก้อนกลิ้งไปมา แลในท้องลั่นเสียงดัง บางทีก็เลื้อยออกมาทางปากบางทีก็เลื้อยออกมาทางทวารหนัก ย่อมกระทำให้กุมารแลกุมารีผู้นั้นเจ็บปวดลำบากนัก แล้วให้จับเปนเวลากระทำให้ตัวร้อนแล้วก็ขึ้นจับเอาในตาให้ตาเปนสายโลหิต ถ้าแพทย์ผู้ใดจะรักษาให้รักษาแลวางยารุไส้เดือนนั้นให้ระวังรุให้จงดี ถ้าไส้เดือนออกมิทันจะขึ้นกลัดเอาลำฅอกลัดทวารตายเสียเช่นนี้เปนอันมากมาแล้ว แลพยาธิจำพวกนี้ย่อมเกิดทั่วไปทุกๆ ทรางทั้ง ๗ วัน แต่อาไศรยเหตุจำเภาะเปนด้วยอาหารแปลกธาตุ, จึงเปน ถ้าแพทย์จะรักษาท่านให้เอายาสรรพคุณลิกาละลายน้ำผลมะเกลือสดให้กินดูก่อน แล้วจึงแก้ด้วยยาทั้งปวงต่อไป
ยาแก้ไส้เดือนขนานนี้ เอาสุพรรณถันแดง ๑ ส่วน เมล็ดผลสแก ๑ ผลสลอด ๑ เมล็ดในมะเกลือ ๑ เอาสิ่งละ ๔ ส่วน รวมยา ๔ สิ่งนี้ทำเปนจุณไว้ แล้วจึงเอาฟองไก่ ๑ ฟอง เอายาผงที่ทำไว้หนัก ๒ ไพ กวนเข้าด้วยกันกับฟองไก่นั้น แล้วเจียวขึ้นกินให้หมดแก่ไส้เดือน ถ้าแลให้สวิงสวายรันทดไป ละลายน้ำตาลกรวด น้ำมะนาวรำหัดพิมเสน แล้วจึงให้กินยาหอมทั้งปวงต่อไป
ยาต้มชำระไส้เดือนทั้งสมานลำไส้ด้วยขานนี้ เอารากเล็บมือนาง ๑ ส่วน ผลาชดัด ๑ ผลผลาญสัตรู ๑ ผลกราย ๑ เอาสิ่งละ ๒ ส่วน โกฐกัดกรา ๔ ส่วน ยาดำ ๘ ส่วน รากปริก ๑ รากทับ/*352ทิม ๑ เอาสิ่งละ ๑๘ ส่วน ผลมูลกา ๓ ผล ฝักส้มป่อย ๗ ฝัก ผลมะกรูด ๓ ผล ขมิ้นอ้อยหัวยาว ๑ คืบ บระเพ็ดรอบศีศะคนไข้ รวมยา ๑๔ สิ่งนี้เอาสุราครึ่งหนึ่งน้ำครึ่งหนึ่งเปนกระสายต้มกิน แก้ตัวไส้เดือนตกสิ้นทั้งกระชับลำไส้มิให้ท้องใหญ่
พยาธิจำพวกหนึ่งบังเกิดเพื่อทรางโจรเกิดแต่กระดูกสันหลัง ถึงสมองศีศะแล่นไปในเอ็นทุกแห่ง แล้วก็ให้เปนลมแล่นเข้าในไส้ใหญ่ให้ขัดขึ้นขัดลงแล้วแล่นลงไปในกะเพาะปัสสาวะให้ขัดปัสสาวะเปนนิ่ว แล้วให้ท้องใหญ่ไส้พองกระทำให้จักษุมืดจักษุฟาง ให้ตกมูกเลือดปวดมวนนัก ดัวก็ซูบผอมไปด้วยพยาธิจำพวกนี้เกิดขึ้นในเนื้อ แลตามเอ็นนั้นทั้งตัวมี ๓ จำพวก ชื่อกัณณะจำพวกหนึ่ง ชื่อรัชชะกะจำพวกหนึ่ง ชื่ออะวัณณะจำพวกหนึ่ง เปน ๓ จำพวกด้วยกันดังนี้ มีตัวดังตัวไรไต่ตามกันอยู่ในเนื้อ จึงกระทำให้ซูบผอมไปดุจดังกล่าวมาแต่หลังนั้น ถ้าแพทย์ผู้ใดจะแก้ให้แต่งยาชำระตัวเสียก่อนจึงจะคลาย ให้แพทย์ทั้งหลายรู้ดุจกล่าวมานี้
ยารุเสมหะตานโจรขนานนี้ เอาผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน ผลสลอดฆ่าแล้ว ๒ ส่วน รวมยา ๘ สิ่งนี้ทำเปนจุณ แต่เมื่อจะฆ่าสลอดนั้นจงปอกเปลือกเสียให้หมด เอาแช่น้ำเกลือไว้ ๒ คืน แล้วจึงเอายัดในผลมะกรูดหมกไฟให้สุกเกรียมแล้ว จึงเอามาทั้งผลมะกรูดประสมเข้ากับยาทั้งนั้น บดทำแท่งไว้ลลายสุรากิน ๗ เม็ด ถ้ากุมารนั้นอายุได้ ๓ ขวบ ๔ ขวบให้กิน ๙ เม็ด รุเสมหะ/*353ตานโจรตกสิ้น
ยารุตัวพยาธิตานโจรขนานนี้ เอาพิมเสน ๑ การบูร ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กานพลู ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบสวาด ๑ เอาสิ่งละ ๒ ส่วน รวมยา ๗ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาผลสลอดนั้น ๑๔ ส่วน ปอกเปลือกเอาไส้ในออกเสียล้างน้ำให้หมด เอาผ้าขาวห่อใส่หม้อกับเข้าไห้แห้งกวน ๓ หน แล้วเอามาขั้วกับน้ำปลาดีให้เกรียมแล้วทับน้ำมันออกเสีย แล้วจึงเอามาประสมเข้ากับยาทั้งนั้น บดทำแท่งไว้เท่าเมล็ดถั่วเขียว ให้กุมารกินแก้ผอมเหลืองให้ลงเปนมูกเลือด ถ้ากุมารอายุได้ ๑ ขวบให้กิน ๗ เม็ด ถ้ากุมารอายุได้ ๒ ขวบกิน ๙ เม็ด ถ้ากุมารอายุได้ ๓ ขวบให้กิน ๑๑ เม็ด ให้กินตามกำลังเด็กแลผู้ใหญ่ ถ้าไม่ลงจะให้ลงเอาจันทน์หอมทาตัว ถ้าลงนักเอาผลมะตาดกวนกับน้ำอ้อยงบต้มให้กินหยุดลง
ยารุตานโจรขนานนี้ เอาดีปลี ๑ กระวาน ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ ผลผักชี ๑ ผลสมอไทย ๑ ผลสมอเทศ ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ ชาตก้อน ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน ผลสลอดเอาที่เปลือกดำ ๒ ส่วนอย่าประสะเอาทั้งเปลือก กานพลู ๔ ส่วน รวมยา ๑๐ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาน้ำผึ้งเปนกระสาย บดทำแท่งไว้เท่าเมล็ดพริกไทย ถ้าธาตุหนักกิน ๓ เม็ด ธาตุเบากิน ๑ เม็ด รุชำระตัว/*354ตัวพยาธิตานโจรตกสิ้นมีคุณดุจกัน
ยารุกุมารอันได้เดือน ๑ ขึ้นไปจนถึงขวบ ๑ แล ๒, ๓ ขวบก็ดีขนานนี้ เอากานพลู ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ เข้าสุก ๑ ผลสลอด ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ แต่ฆ่าสลอดนั้นด้วยใบมขาม, ใบส้มป่อยสิ่งละกำมือ เกลือกำมือ ๑ ต้มกับสลอดให้สุกแล้ว เอาผึ่งให้แห้งเก็บเอาแต่เนื้อสลอดนั้น มาบดเข้ากับยาทั้งนั้นทำแท่งไว้เท่าเมล็ดนุ่น ใส่ป้อนกับเข้าสุกให้กุมารกินเถิด อันว่ายารุขนานนี้ท่านมิได้ว่าจำเภาะยาทรางอันใด แต่ว่าให้แพทย์ผู้ฉลาดพิจารณาตามกำลังโรคซึ่งหนักแลเบานั้นเถิด อันนี้ท่านกล่าวไว้ว่า กุมารกุมารีเกิดมาวันใดก็ดี ถ้าแลยังมิพ้นกำหนดทรางเจ้าเรือนแลทรางจร ท่านว่ามิให้วางยาผายแลยาเข้าสลอดเปนอันขาดทีเดียว ด้วยเหตุว่ากำหนดอายุนั้นอ่อนนักยังวางยามิได้ แลกำลังนั้นก็ยังน้อยอยู่ ถ้าจะวางยาให้วางตั้งแต่อายุ ๕ ขวบขึ้นไป ถ้าสูงอายุตั้งแต่ ๖๐ ปีขึ้นไป ท่านมิให้วางยาเข้าสลอดเปนอันขาด เหตุว่าชราแล้วกำลังน้อยถอย พระอาจารย์เจ้าท่านว่าสลอดนี้มีฅุณยิ่งมหันต โทษอนันต์เท่าฟ้า ถ้ารู้วางยาก็วางง่ายกว่าสิ่งทั้งปวง
อนึ่งพยาธิภายนอก ซึ่งมีตัวอันกินซึมซาบออกตามผิวเนื้อนั้น แลสำแดงอาการต่างๆ ดุจกล่าวมาแต่หลัง ถ้าจะแก้ท่านให้แต่งยาทาตัว แก้ตัวพยาธิภายนอกให้ตก
/*355ยาทาตัวแก้พยาธิขนานนี้ เอารากปลาไหลเผือก ๑ เอื้องเพ็ดม้า ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ เมล็ดในชุมเห็ดเทศ ๑ ผลมูลเหล็ก ๑ เปลือกกระเบา ๑ เปลือกกระเบียน ๑ เปลือกเลี่ยน ๑ รากทองหลางหนาม ๑ รากทองพันชั่ง ๑ ผลมะแว้งเครือ ๑ ผลมะเขือขื่น ๑ บัลลังก์ศิลา ๑ หอระดานทอง ๑ ยาฝิ่น ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๒๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาน้ำมะนาวเปนกระสายบดทำแท่งไว้ละลายน้ำจันทน์แดงทาตัวแก่พยาธิ อันเปนแผ่นเปนเม็ดก็ดีตกสิ้น
พยาธิจำพวกนี้กินออกถึงผิวเนื้อแลกระดูกสันหลัง จึงให้ผอมแห้งซูบไป ถ้าจะแก้ให้แต่งยาน้ำมันทาแก้
ยาน้ำมันแก้พยาธิแก้เส้นขนานนี้ เอาน้ำบุก ๑ ทนาน น้ำกลอย ๑ ทนาน น้ำมันงา ๑ ทนาน น้ำมูตร์โคดำ ๔ ทนาน หุงให้คงแต่น้ำมัน แล้วจึ่งเอาเมล็ดในสลอด ๑ บาท ขิงแห้ง ๑ บาท ดีปลี ๒ บาท ยา ๓ สิ่งนี้ทำเปนจุณ แล้วจึงปรุงลง ในน้ำมันไว้ทาพยาธิ แล้วให้นวดเส้นเอ็นแลกระดูกอันเมื่อยล้าแลง่อยเปลี้ย แล้วจึ่งแต่งยาอันชื่อว่าพิศดารละลายสุราให้กินต่อไป ตัวพยาธินั้นจึ่งตกสิ้น
ยาต้มแก้พยาธิให้ตก เอารากลั่นทม ๑ รากเล็บมือนาง ๑ รากสะแก ๑ สมิ้นอ้อย ๑ เชือกเถาคัน ๑ เบ็ญจมะดัน ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ตัวพยาธิ, แก้ไส้เดือนตกสิ้น ถ้าแลรถ่ายลงจนหมดโทษร้ายแล้ว อันว่าลมที่กลิ้งขึ้นกลิ้งลงแล/*356ลั่นอยู่ในท้องที่เปนป้างเปนคลื่นดุจดังลูกฟูกนั้นก็หาย ถ้าไม่หายท่านให้แต่งยาอันชื่อว่าอินท์จักร์นั้นให้กินต่อไป ถ้ามิฟังยาอันใดแล้ว ท่านให้แต่งยาอันชื่อว่าไฟอาวุธนั้นให้กินต่อไป
ยาชื่อไฟอาวุธขนานนี้ เอาผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ ชะเอมเทศ ๑ กันชา ๑ แก่นแสมทะเล ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน อุตพิด ๑ เปลือกสมุลแว้ง ๑ ดีปลี ๑ ใบพิมเสน ๑ เอาสิ่งละ ๒ ส่วน รากจิงจ้อ ๑ รากส้มกุ้ง ๑ รากเปล้าน้อย ๑ รากเปล้าใหญ่ ๑ รากสะค้าน ๑ รากพาชไหน ๑ เอาสิ่งละ ๓ ส่วน สหัศคุณเทศ ๔ ส่วน บุกรอ ๙ ส่วน พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ รากเจ็ตมูล ๑ เอาสิ่งละ ๑๖ ส่วน รวมยา ๓๒ สิ่งนี้ทำเปนจุณ เอาน้ำมะนาวเปนกระสายบดทำแท่งไว้ กินแก้ทราง ๗ จำพวก แก้ตานโจรทั้ง ๑๒ จำพวก แก้หืดน้ำนมทั้ง ๗ จำพวก แก่ไอผอมเหลือง แลแก้ไส้พองท้องใหญ่ แก้พุงโรแลลมจุกเสียด แลแก้ป้างแก้ม้ามแก้ดานเสมหะให้ปวดมวนเสียดแทง แก้อุจจาระเปนเสมหะ โลหิตระคนก้นมักให้ถอยกำลัง มักให้เปนไข้ไม่รู้ศึกตัวให้ลงเปนโลหิต แก้ไข้เพื่อเสมหะเพื่อลม
ยาชื่อตรีผลาทุเลาขนานนี้ เอาพิมเสน ๑ สมอไทย ๑ สมอพิเภก ๑ เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ เทียนเยาวภานี ๑ ผลโหระพา ๑ เอาสิ่งละ ๒ ส่วน ไพล ๔ ส่วน ผลมะขามป้อม ๑๒ ส่วน ฝักราชพฤกษ์เอาแต่เนื้อเท่ายาทั้งหลาย รวมยา ๑๐ สิ่งนี้ทำเปนจุณบดทำ/*357เปนเม็ดไว้เท่าเมล็ดพริกไทย ละลายสุรากิน ๑ เม็ดลง ๑ หน สำหรับถ่ายกุมารอ่อน
ยาต้มชื่อปราบพระนครขนานนี้ เอาเบ็ญจมะไฟ ๑ รากตาลหม่อน ๑ รากตาลเสี้ยน ๑ รากต่อไส้ ๑ รากตะขบ ๑ รากก้างปลาแดง ๑ รากตะโก ๑ รากสะแก ๑ หญ้าใต้ใบ ๑ รวมยา ๑๓ สิ่งนี้เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ตกมูกตกเลือด แลแก้ทั้งนั่งหลับตากัดเล็บอยู่ก็ดีหายสิ้น
ยาต้มแก้ตานโจรขึ้นไนยตาให้ตาฟางขนานนี้ ท่านให้เอาเบ็ญจกะเพรา ๑ กะพังโหมทั้ง ๒ ไพล ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ บระเพ็ด ๑ เบ็ญจหญ้างวงช้าง ๑ เบ็ญจถอบแถบ ๑ ฝักส้มป่อย ๑ รากอัญชันขาว ๑ หัวหญ้าชันกาด ๑ ตรีกระฏุก ๑ หัวหอม ๕ หัว ผลขี้กา ๓ ผล มะกรูด ๓ ผล รวมยา ๑๗ สิ่งนี้ต้มกินแก้ตานโจรขึ้นตา แลเปนต้อให้ตาฟางก็ดี ยาขนานนี้ตัดรากภายในหาย
ยาหยอดตาแก้ตานโจรขึ้นตา ขนานนี้เอา เบ็ณจผักบุ้ง ๑ สังข์ ๑ ดินถนำ ๑ รวมยา ๓ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ฝนด้วยน้ำเถาตำลึงหยอดตา
ยานัดถุแก้ตานโจรขนานนี้ เอาเทพทาโร ๑ ว่านน้ำ ๑ จันทน์ทั้ง ๒ กฤษณา ๑ ชะเอมเทศ ๑ ลิ้นทะเล ๑ ชะมด ๑ พิมเสน ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ นัดถุ์แก้กุมารตามืดตาฟาง
ยาพอกสดือแก้ต้อตานโจรขนานนี้ เอาดอกพิกุน ๑ ดอก/*358กระดังงา ๑ หัวหอม ๑ ดินประสิวขาว ๑ ใบทรงบาดาน ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บดพอกสดือแก้ตากุมารเปนต้อ แลตามืดตาฟาง
ยาต้มแก้นิ่วตานโจรขนานนี้ เอาหญ้าชันกาด ๑ แห้วหมู ๑ ไพล ๑ ไคร้หางนาก ๑ ยาเข้าเย็น ๑ รากกะทุงหมาบ้า ๑ เถาวัลย์เปรียง ๑ รากหญ้านาง ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาค ต้ม ๓ เอา ๑ กิน
ยาพอกหัวเหน่าแก้ขัดเบาขนานนี้ เอาใบน้ำเต้า ๑ ผลสวาด ๑ บดด้วยน้ำซาวเข้าพอกหัวเหน่าให้เบาออก
ขนานหนึ่งเอาหัวปลาทูแห้งฝนด้วยน้ำมะนาว พอกหัวเหน่าเบาตกดุจกัน
ยาต้มแก้เบาเปนโลหิตตานโจร เอาใบคนทา ๑ นมตำเยีย ๑ รากกำจาย ๑ เปลือกไม้แดง ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย
ขนานหนึ่งท่านให้เอา สารส้ม ๑ แก่นสน ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย
ขนานหนึ่งท่านให้เอา เบี้ยผู้ ๓ เบี้ย สังข์ ๔ บาท แช่น้ำมะนาวไว้คืน ๑ จึงเอายอดขี้เหล็ก ๗ ยอดลนไฟพอตายนึ่ง พริกไทย ๘ เมล็ด ขิง ๗ ชิ้น กระเทียม ๗ กลีบ บดด้วย
น้ำมะนาวกิน
ยาต้มแก้ตานโจรขนานนี้ เอายอดขี้เหล็ก ๑ รากอ้อยแดง ๑ รากหญ้าคา ๑ น้ำแกลบต้มเอาหัวกะทือแช่ผึ่งแดดผึ่งน้ำค้างไว้วันกับ/*359คืนหนึ่ง จึงเอาสุราหยัดลงกิน
ยาต้มแก้นิ่วตานโจร อายุกุมารได้ ๑๐ ขวบ เอายอดละมุดสีดา ๗ ยอด ยอดลำเจียก ๗ ยอด ต้ม ๓ เอา ๑ กิน
ยาแก้นิ่วอายุกุมารได้ ๑๒ ขวบ เอาด่างสะแก ๑ น้ำผลแตงกวา ๑ ขันทศกร ๑ ดินประสิวขาว ๑ คุลิการเข้าด้วยกันกิน
พระอาจารย์เจ้ากล่าวมาแต่ในลักษณะกำหนดทรางแลทรางจร กำหนดกำลังไข้ทั้ง ๗ จำพวก แลสิ้นกำหนดทรางเจ้าเรือนทรางจรแลกิมิชาติ ๘๐ จำพวก แลตานโจรเกิดเพื่อพยาธิ ๑๖ จำพวก อันจะให้บังเกิดเปนตานโจรขึ้นนั้น จบบริบูรณ์แต่เพียงนี้
(พระคัมภีร์ ปฐมจินดา ผูก ๖)
ลักษณะตานโจรว่าด้วย ธาตุกำเนิด, ธาตุบรรจบ, ธาตุพิการ, ธาตุแตก, ธาตุอติสาร, บริบูรณ์โดยสังเขปดังนี้
(อยํกาโย ธาตุเหตุโก อยํกาโย ธาตุนิทาโน อยํกาโยอาหารเหตุโก อยํกาโยธาตุนิทาโน ติณณํอุตูนํทวาสาการํอสิ
อันว่าลักษณะตานโจรอีก ๗ จำพวก อันบังเกิดขึ้นด้วยธาตุทั้ง ๔ นั้น ต้องด้วยวาระพระบาฬีดังนี้ โดยอธิบายว่าเมื่อแรกสัตว์จะมาเอาปฏิสนธิในครรภ์แห่งมารดานั้น เมื่อมารดามีครรภ์ตั้งขึ้นในฤดูอันใดในธาตุอันใด ก็เอาธาตุอันนั้นเปนที่ตั้งแห่งกุมาร/*360กุมารีนั้นเปนอาทิ
ถ้าแลสัตรีใดมีครรภ์ในเดือน ๕ เดือน ๖ เดือน ๗ ทั้ง ๓ เดือนนี้เปนลักษณะแห่งเตโชธาตุ อันว่ากุมารกุมารีผู้นั้นเมื่อ ตั้งเปนปัญจสาขา แลมีอาการ ๓๒ พร้อมบริบูรณ์แล้วเมื่อใด จึ่งตั้งธาตุไฟขึ้นก่อนเปนต้นแห่งธาตุบรรจบ
ถ้าแลสัตรีใดมีครรภ์ในเดือน ๘ เดือน ๙ เดือน ๑๐ ทั้ง ๓ เดือนนี้ฟนลักษณะแห่ง วาโยธาตุอันว่ากุมารกุมารีนั้นเมื่อตั้งมูลปฏิสนธิพร้อมด้วยทวดึงษาการบริบูรณ์แล้วเมื่อใด จึ่งตั้งธาตุลมก่อนเปนต้น จึงบรรจบกับธาตุแห่งมารดา
ถ้าแลสัตรีใดมีครรภ์ในเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ เดือน ๑ ทั้ง ๓ เดือนนี้ เปนลักษณะแห่งอาโปธาตุ เมื่อกุมารกุมารีผู้นั้น ตั้งมูลปฏิสนธิพร้อมด้วยอาการ ๓๒ แล้ว จึงตั้งธาตุน้ำก่อน เปนต้นจึงบรรจบเข้ากับธาตุแห่งมารดานั้น
ถ้าแลสัตรีใดมีครรภ์ในเดือน ๒ เดือน ๓ เดือน ๔ ทั้ง ๓ เดือนนี้เปนลักษณะแห่งปถวีธาตุเมื่อกุมารกุมารีผู้นั้นตั้งมูลปฏิสนธิพร้อมด้วยอาการ ๓๒ แล้ว จึงตั้งธาตุดินก่อนเปนต้น จึงบรรจบเข้ากับธาตุแห่งมารดานั้น สุดแต่มารดานั้นเมื่อแรกมีครรภ์ในฤดูอันใดในธาตุอันใด ธาตุอันนั้นแลฤดูอันนั้นก็เปนที่ตั้งแห่งผู้นั้นติดตัวมาตราบเท่าจนกุมารแลกุมารีผู้นั้นคลอดจากครรภ์แห่งมารดา จนอายุได้ ๕ ขวบ ๖ ขวบดังนี้ ในเมื่ออายุกุมารแลกุมารีผู้นั้นได้ ๕ ขวบ ๖ ขวบ สิ้นกำหนดแห่งตานทรางแล้ว จึงบังเกิด/*361ตานโจรขึ้นต่างๆ ถ้าแพทย์วางยาขนานใดๆ มิฟัง ท่านให้ดูในพระคัมภีร์ธาตุบรรจบนี้ ให้แก้ตามธาตุกำเนิดนั้นด้วย พระอาจารย์เจ้าท่านผ่อนเปน ๔ กองไว้ให้แพทย์ผู้มีปัญญาพึงพิจารณาดูเถิด
ถ้าจะแก้เตโชธาตุกำเนิด เอาดีปลี ๑ พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ ว่านเปราะ ๑ แห้วหมู ๑ รวมยา ๕ สิ้งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำร้อนกินเสียก่อน แล้วจึงแก้ด้วยยาทั้งปวงต่อไป
ถ้าจะแก้วาโยธาตุกำเนิด เอาพริกไทย ๑ เทียนเยาวภานี ๑ ผลผักชี ๑ เปลือกโมกมัน ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำร้อนกินเสียก่อน แล้วจึงแก้ด้วยยาทั้งปวงต่อไป
ถ้าจะแก้อาโปธาตุกำเนิด เอารากเจ็ตมูลเพลิง ๑ เทียนเยาวภานี ๑ ผลผักชี ๑ เปลือกโมกมัน ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำร้อนกินเสียก่อน แล้วจึงแก้ด้วยยาทั้งปวงต่อไป
ถ้าจะแก้ปถวีธาตุกำเนิด เอากะเทียม ๑ ใบสเดา ๑ ใบคนทีสอ ๑ แก่นสน ๑ รวมยา ๔ สิ่งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายน้ำร้อนกินเสียก่อน แล้วจึงแก้ด้วยยาทั้งปวงต่อไป
ลักษณะเตโชธาตุพิการนั้น คือให้ท้องขึ้นท้องเฟ้อแล้วให้/*362ผะอืดผะอมอัดอกอัดใจ มักให้หายใจอึดๆ ประการหนึ่ง ให้บวมมือบวมเท้าแลให้ไอเปนกำลัง ถ้าแลอาการเปนดังนี้ แก้มิฟังกุมารแลกุมารีผู้นั้นกำหนด ๘ วันจะตาย
ยาแก้เตโชธาตุพิการขนานนี้ เอารากเจ็ตมูลเพลิง ๑ รากมะแว้งทั้ง ๒ รากผักขวง ๑ บระเพ็ด ๑ ก้านสเดา ๑ รากชาพลู ๑ รวมยา ๗ สิ่งนี้เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กิน ถ้าไม่หายให้เอายาเตโชธาตุแห่งมารดานั้นเติมเข้าด้วย เอาผักแพวแดง ๑ โกฐเขมา ๑ อบเชยเทศ ๑ ผลมะขามป้อม ๑ ไคร้ต้น ๑ ว่านเปราะ ๑ รากสวาด ๑ หญ้ารังกา ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคบรรจบเข้ากับยาเดิมเปนขนานเดียวกันต้ม ๓ เอา ๑ ให้กิน ถ้าจะทำแท่งเอาน้ำร้อนเปนกระสายบดทำแท่งไว้ละลายน้ำนมโคก็ได้ น้ำนมคนก็ได้ ถ้าหาน้ำนมไม่ได้ ใช้น้ำร้อนเปนกระสายกิน
ลักษณะวาโยธาตุพิการนั้น คือให้หูตึงเปนน้ำหนวกไหลเหม็นเหน้า แลให้ตาฟาง เมื่อเอามือกดที่หัวตาไม่มีแสง ให้เมื่อยมือเมื่อยเท้าแลขาทั้งสองข้างดังผู้ใหญ่ ให้เปนตะคริวแลจะโปง ให้เมื่อยกระดูกสันหลัง แลฟกขึ้นไม่รู้ก็ว่าเปนฝีเอ็น ให้อาเจียน บางทีให้อาเจียนลมเปล่า เมื่อยังมิได้บริโภคอาหารสิ่งใดๆ มักให้เปนลมท้องขึ้นให้จุกให้ราก่ให้เปนต่าง ๆ ทั้งนี้ก็เพราะวาโยธาตุพิการดุจกล่าวมานี้
ยาแก้วาโยธาตุพิการขนานนี้ เอาโกฐก้านพร้าว ๑ เถาสะ/*363ค้าน ๑ รากขัดมอน ๑ กะทกรก ๑ แห้วหมู ๑ แก่นสนเทศ ๑ สักขี ๑ ขิงแห้ง ๑ ใบมะกรูด ๑ ใบมะนาว ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ ให้กินดูก่อน ถ้ายังไม่หายจงเอายาวาโยธาตุมารดานั้นเติมเข้าด้วย คือเอาเปลือกโมกมัน ๑ เปลือกโมกหลวง ๑ พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ รากสลอดน้ำ ๑ อำพัน ๑ แห้วหมู ๑ หญ้ารังกา ๑ ผักแพวแดง ๑ ผลสมอไทย ๑ รากไคร้เครือ ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคบรรจบกันเข้าเปนขนานเดียว ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายน้ำมูตรโคดำก็ได้ น้ำสุราก็ได้กิน ถ้ายังไม่หายจงเอายาเดิมแก้วาโยธาตุนั้นตั้งไว้ แล้วจึงเอายานี้แซกเข้าอีก คือเอามหาหิงคุ์ ๑ ว่านน้ำ ๑ ดีปลี ๑ เมล็ดในสะบ้ามอญ ๑ ผลราชดัด ๑ ชะเอมเทศ ๑ โกฐเขมา ๑ ใบย่างทราย ๑ กรุงเขมา ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคบรรจบกันเข้ากับยาเดิมเปนขนานเดียว ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายน้ำร้อนกิน ถ้ายังไม่หายจงเอายาเดิมนั้นตั้งไว้ แล้วจึ่งเอายานี้แซกเข้าอีก คือเอารากเจ็ตมูลเพลิง ๑ ชะเอมเทศ ๑ รากจิงจ้อ ๑ รากตองแตก ๑ พริกไทยล่อน ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ อำพัน ๑ ใบหนาด ๑ ใบสลอด ๑ เอาเสมอภาคต้มด้วยน้ำเกลือผึ่งแดดให้แห้ง แล้วจึงใส่การะบูรส่วนเท่ากันบรรจบเข้ากับยาเดิมเปนขนานเดียว ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายน้ำร้อนก็ได้ น้ำนมโคก็ได้ น้ำมูตร์โคก็ได้ น้ำมูตร์เด็กชายก็ได้กิน ถ้ายังมิฟังให้ยกยาทั้งนั้นออกเสีย แต่เอายาเดิมที่แก้วาโยธาตุนั้นตั้งไว้ แล้วจึงเอายานี้แซกเข้าอีก คือ/*364เอาผักเสี้ยนผี ๑ ใบผักเป็ดแดง ๑ ใบผักคราดหัวแหวน ๑ หญ้ารังกา ๑ ผลผักชีทั้ง ๒ เมล็ดพรรผักกาด ๑ ดอกจงกลนี ๑ เถาสะค้าน ๑ เมล็ดแตงโม ๑ รวมยา ๑๐ สิ่งนี้เอาเสมอภาคบรรจบเข้ากับยาเดิมเปนขนานเดียวกัน ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายสุรากินแก้วาโยธาตุอันพิการ แลกำเริบดังกล่าวมาแล้วแต่หลัง
ลักษณะอาโปธาตุพิการนั้น ให้ลงท้องให้จุกอกแลให้มือเท้าเย็น ให้ไส้เปนขดโค้งเปนลูกอยู่ในท้อง บางทีให้ขัดอุจจาระปัสสาวะให้ขัดหัวเหน่า บางทีให้ตกมูกเลือดปวดมวนให้เสียดราวข้าง ถ้าเปนหญิงเสียดข้างซ้าย เปนชายเสียดข้างขวา ถ้าแลอาการเปนดังนี้รักษายากนัก
ยาแก้อาโปธาตุพิการ ขนานนี้ เอาว่านน้ำ ๑ เปล้าทั้ง ๒ รากปีบ ๑ รากไคร้น้ำ ๑ รากพลูกินกับหมาก ๑ รากจิงจ้อใหญ่ ๑ รากครอบจักรวาฬ ๑ รวมยา ๘ สิ่งนี้เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ ให้กินเสียก่อน ถ้ามิฟังให้เอายาเดิมนั้นตั้งไว้ แล้วจึงเอายานี้แซกลง คือเอาผลผักชีล้อม ๑ อำพัน ๑ เปลือกโมกหลวง ๑ น้ำเต้าขม ๑ ผลกระดอม ๑ รวมยา ๕ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บรรจบเข้ากับยาเดิมเปนขนานเดียวต้ม ๓ เอา ๑ ให้กิน ถ้ามิฟังจงเอายาเดิมนั้นตั้งไว้ แล้วเอายาแก้อาโปธาตุแห่งมารดานั้นแซกเข้าอีก คือเอารากจิงจ้อหลวง ๑ ตรีกฎุก ๑ ผลราชดัด ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ กะพังโหมทั้ง ๒ หัวเข้าข้า ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคบันจบเข้ากับยา/*365เดิมทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายน้ำเชือกเถามวกให้กิน ถ้ามิฟังจงเอายาเดิมนั้นตั้งไว้ แล้วเอาผลมะขามป้อม ๑ ตรีกระฏุก ตรีผลา รากช้าพลู ๑ เถาสะค้าน ๑ ข่าแห้ง ๑ ผลจันทน์ ๑ รวมยา ๑๑ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บรรจบกันเข้ากับยาเดิมเปนขนานเดียวทำเปนจุณ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำกล้วยตีบกินแก้อาโปธาตุพิการ
ลักษณะปถวีธาตุพิการนั้น คือให้เจ็บท้องเปนกำลังกินอาหารมิได้ ให้ท้องขึ้นท้องเฟ้อดุจดังผู้ใหญ่เปนริศดวง ให้ผอมเหลืองมักเสียดสันหลัง ให้แปรไปเปนองคสูตร์ ให้ตกบุพโพโลหิตทางทวารหนักทวารเบา ถ้าแก้มิฟังใน ๕ วันกุมารกุมารีผู้นั้นจะตาย
ยาแก้ปถวีธาตุพิการขนานนี้ เอาดีปลี ๑ เทียนดำ ๑ สังกะระนี ๑ เปลือกสันพร้านางแอ ๑ ผลกะดอม ๑ หัวหญ้าชันกาด ๑ ยาดำ ๑ รากสมี ๑ ใบมะนาว ๓๓ ใบ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ ให้กิน ถ้ามิฟังจงเอายาเดิมนั้นตั้งไว้ แล้วจึ่งเอายาแก้ปถวีธาตุแห่งมารดานั้นเติมเข้าอีก คือเอารากย่างทราย๑ กะเทียม ๑ ดีปลี ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ รากมะแว้งทั้ง ๒ เถาสะค้าน ๑ ผักแพวแดง ๑ อำพัน ๑ เทียนสัตบุษย์ ๑ สมอไทย ๑ ขิงแห้ง รวมยา ๑๒ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บรรจบกันเข้ากับยาเดิมเปนขนานเดียวต้ม ๓ เอา ๑ ให้กิน ถ้ามิฟังจงเอายาเดิมนั้นตั้งไว้ แล้วจึงเอามหาหิงคุ์ ๑ ว่านน้ำ ๑ ตรีกะฏุก ตรีผลา รากงวนหมู ๑ /*366โกฐชฎามังษี ๑ ไพล ๑ รากขัดมอญ ๑ รวมยา ๑๒ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บรรจบกันเข้ากับยาเดิมเปนขนานเดียว ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ละลายน้ำนมโค, น้ำนมคนก็ได้ให้กิน ถ้ามิฟังจงเอายาเดิมนั้นตั้งไว้ แล้วจึงเอากะพังโหมทั้ง ๒ บระเพ็ด ๑ รากมะแว้งทั้ง ๒ รากมูลกาแดง ๑ รากขัดมอญทั้ง ๒ เชือกเถาพรวน ๑ รวมยา ๙ สิ่งนี้เอาเสมอภาค บรรจบเข้าด้วยกันกับยาเดิมเปนขนานเดียว ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ ละลายน้ำจันทน์ก็ได้น้ำชะเอมก็ได้ ให้กินแก้ปถวีธาตุพิการ
อันว่าลักษณะธาตุทั้ง ๔ นี้ พระอาจารย์เจ้าท่านคัดออกมาแต่พระคำภีร์ธาตุบรรจบ เอามาไว้ในพระคัมภีร์ปฐมจินดานี้เปนแต่ใจความพอสังเขป ให้แพทย์พึงรู้จักลักษณะอันบังเกิดเปนเพื่อธาตุทั้ง ๔ นั้น อันว่าตานโจรจะบังเกิดด้วยสิ่งใดๆ ก็ดี ก็เกิดเปนเพื่อทรางเจ้าเรือนนั้นก่อนเปนต้น เพราะว่าแพทย์รักษาหายมิขาด จนอายุกุมารกุมารีผู้นั้นพ้นล่วงจากทรางเจ้าเรือนมา จึงกลายแปรไปเปนตานโจรดังกล่าวมานี้ ถ้าแพทย์ผู้ใดมิได้เรียนรู้ในพระคัมภีร์ปฐมจินดา, พระคัมภีร์อภัยสันตา ทั้ง ๒ พระคัมภีร์นี้ให้สันทัด แลจะรักษาตานโจรนั้นไม่หายขาด จนอายุ ๓๐ ปี ๔๐ ปี แล้วก็จะกลายเปนโรคริศสิดวงต่างๆ ตามลักษณะแม่ทรางเจ้าเรือนแลทรางจร ดุจดังกล่าวมาแต่พระคัมภีร์อภัยสันตานั้น
มีคำปุจฉาว่าฉันใดจึงเรียกว่าตานโจร วิสัชนาว่าตานโจรนั้นมีลักษณะ ๑๖ ประการ คือกุมารกุมารีเกิดวันอาทิตย์ ในท้อง/*367พระคัมภีร์ว่าทรางเพลิงเปนเจ้าเรือน ทรางกรายเปนทรางจร หละชื่อว่าอุไทยกาฬประจำทรางเพลิง กล่าวมาทั้งนี้ตามเรื่องในพระคัมภีร์ต้น ในที่นี้จะว่าแต่ตานโจรคือวันอาทิตย์ทรางเพลิงเปนเจ้าเรือน บางทีทรางกระแหนะโจรมา บางทีทรางกระตังโจรมา จะว่าหละอันชื่ออุไทยกาฬประจำทรางเพลิงก็ไม่อยู่แต่เท่านั้น บางทีหละชื่อนิลกาฬแซก บางทีหละชื่อแสงเพลิงแซก บางทีหละชื่อนิลเพลิงโจรมาแซก จะว่าข้างละลองพระบาทชื่อเปลวไฟฟ้าประจำทรางเพลิงนั้นเล่า ก็ไม่อยู่แต่เท่านั้น บางทีละอองแก้วมรกฎแซก บางทีละอองเพลิงแซก บางทีละอองทับทิมแซก แลโรคนั้นสำแดงดังนี้ ถ้าแลแพทย์ผู้ใดมิได้รู้ในคัมภีร์พระประฐมจินดานี้ให้ชำนาญ ย่อมฆ่ามนุษย์เสียเปนอันมาก เหตุฉนี้พระอาจารย์เจ้าท่านจึงสมมุติเรียกว่าตานโจร เหตุว่าทรางนั้นลักเภทกันต่าง ๆ มากกว่ามากพ้นที่จะพรรณาได้ กล่าวแต่ลักษณะทรางจำพวกเดียวนี้ก็พึงรู้เอาเถิด ย่อมเหมือนกันทุกๆ ทรางทั้ง ๗ จำพวกให้แพทย์พึงรู้ดังนี้
ปุนจปรํ ลำดับนี้จะว่าด้วยตานโจรอันเกิดเพื่ออะติสารต่อไปดังนี้ (อาจาริเยนะ) อันพระอาจารย์เจ้านั้น (อาภตํ) นำเอามา (อติสารํ) ซึ่งพระคัมภีร์อติสาร (อาภาสิ) หากกล่าวไว้ (อันเตวาสิกัง) ให้สานุศิษย์แพทย์ทั้งหลายพึงรู้ (มรณํ) อันว่าความตาย (ทารกานํ) แห่งทารกทั้งหลาย (ติวิธํ) มีลักษณะ ๓ ประการ (โทสะวิคคะหํ) อันจะสงเคราะห์ซึ่ง/*368โทษ (อะติสารํวะ) ประดุจดังโทษอติสาร (มรณํ) อันสำแดงซึ่งความตาย (ทาระกานํ) แก่ทารกทั้งหลาย (วิสุจิกา) คือว่าด้วยมูตร์แลคูธอันพิการต่างๆ (ภะเวยย ม่อ ภะเว) ก็พึงมีแก่สัตว์ทั้งหลายในโลกย์นี้ (อิติ ม่อ อิมินาปะกาเรนะ) ด้วยประการดังนี้
โดยอธิบายว่าโทษอสุจิมี ๑๑ ประการ แต่ประการ ๑ ท่านจัดเปน ๓ จึงเปน ๓๓ ด้วยกัน จึงเปนอติสารวัตรก็ดีแลตรีโทษดุจกัน คือบุศธาตุ ๑ ปัจฉันธาตุ ๑ รัตนธาตุ ๑ ปัสธาตุ ๑ มุสกายธาตุ ๑ กาฬธาตุ ๑ ปถวีธาตุ ๑ อาโปธาตุ ๑ วาโยธาตุ ๑ เตโชธาตุ ๑ อากาศธาตุ ๑ เปน ๑๑ ด้วยกันจึงเรียกว่าธาตุบรรจบด้วยประการดังนี้
พระอาจารย์เจ้าท่านกล่าวบทต้นว่าด้วย อมุสกายธาตุ (บางฉบับว่าอมูลธาตุ) มีโทษ ๓ ประการ มีอยู่ในพระคัมภีร์สารสงเคราะห์ ว่าด้วยเตโชธาตุ อันชื่อว่าปริทัยหัคคี สำหรับเผาอาหารให้ย่อย จึงให้ผะอืดผะอมแล้วให้ลงไปจะนับเวลามิได้ ครั้นสิ้นอาหารแล้วก็ให้ลงเปนน้ำล้างเนื้อ เหม็นคาวดังตะพาบน้ำแล้วให้จุกเสียด ให้กระหายน้ำเปนกำลัง ให้ฅอแห้งถึงทรวงอกแล้วให้ปากแห้งฟันแห้ง เหตุว่าไฟธาตุกำเริบแรงขึ้นสู่เพดาลนั้นกล้านัก น้ำเขฬะก็แห้งไป อันว่าน้ำเขฬะนั้นคือน้ำเกรอะแห่งอาหารที่ขึ้นสู่เพดาลนั้น อุปมาดังต้มสุรา อันว่าเหงื่อแห่งอาหารก็เกรอะออกไป ปลายลิ้นแลฟันก็ตกลงเปนน้ำเขฬะ ถ้าแลบุคคลจะสิ้นอายุแล้วเตโชธาตุก็ออกจากตัว มีอุปมาดังบุคคลหุงเข้า แลใส่ไฟกล้าเหลือกำลังนักหม้อนั้นก็พลุ่งขึ้นไป น้ำก็ล้นลงดับไฟเสียเอง อันว่าเหงื่อ/*369แห่งอาหารนั้นก็แห้งไป เพราะเหตุดังนั้นจึงให้ฅอแห้งฟันแห้งปากแห้ง ถ้าเปนดังนี้ท่านให้เอามือล้วงฅอดู ถ้าในคอเย็นเฉียบเปนอาการตัดจะมรณะในวันนั้นเปนเที่ยง แพทย์อย่าพึงสงไสยเลย อันว่าลักษณะเพลิงธาตุอันชื่อว่า “อะสิตาชิวะจาวะคะ” นั้นย่อมให้บวม (บางฉบับว่าบอบ) ทั้งตัว แล้วให้ลงเปนสีเขียวสีดำ ท่านกำหนดไว้ ๓ วันผู้นั้นจะมรณะ อันว่าลักษณะปฉันธาตุนั้น ถ้าเกิดแก่ผู้ใดย่อมให้ลงเปนน้ำชานหมากแลน้ำแตงโม ท่านกำหนดไว้ ๗ วันผู้นั้นจะมรณะ อันว่าลักษณะลมอันชื่อว่า “กุจฉิสยาวาตา” นั้นคือลมพัดอยู่ในไส้ ถ้าออกจากตัวแล้วเมื่อใดก็กระทำให้เปนต่าง ๆ ลมธาตุจำพวกนี้มักให้ลงจะนับเวลามิได้ ครั้นจะปิดเข้าไว้ก็มิได้ ครั้นจะให้ลงไปนักก็มิได้ ถ้าจะให้ลงไปแล้วจะให้จุกให้แดก ประการหนึ่งจะให้แน่นอยู่ในลำฅอ กินเข้ากินนมแลกินยาก็มิได้ เพราะให้รากอยู่เปนกำลังแล้วให้น้ำลายเหนียว ท่านจึงกำหนดไว้ว่าถ้าแลเขฬะเหนียวเข้าเมื่อใด ผู้นั้นจะมรณะเปนเที่ยง
อันว่าลักษณะปถวีธาตุออกจากตัวนั้น ท่านกล่าวไว้ในพระคัมภีร์สารสงเคราะห์โน้นแล้ว ว่าด้วยธาตุดิน ๒๐ คือ ผม, ขน, เล็บ, ฟัน, หนัง, เนื้อ, เอ็น, กระดูก, สมองกระดูก, ม้าม, หัวใจ, ตับ, พังผืด, พุง, ปอด, ไส้น้อย, ไส้ใหญ่, อาหารเก่า, อาหารใหม่, สมองศีศะ, ซึ่งว่ามาทั้งนี้แต่ล้วนเปนปถวีธาตุสิ้นทั้งนั้น ถ้าจะใคร่รู้ว่าดินอันใดออกจากตัว ท่านกล่าวไว้ในพระคัมภีร์นี้ว่า ธาตุ/*370ออกจากตัวเปนธรรมดานั้นมีอยู่ ๔ ประการ คือ เอ็น ประการหนึ่ง อาหารเก่าอาหารใหม่ ประการหนึ่ง กระดูก ประการหนึ่ง เนื้อ ประการหนึ่ง เปน ๔ ประการด้วยกันดังนี้ ถ้าแลบุคคลผู้ใดจะเปนไข้สักเท่าใดๆ ก็ดี อาหารเก่าจะได้สิ้นไปหามิได้ ถ้าจะสิ้นอายุแห่งบุคคลผู้นั้นแล้ว ก็ให้ลงไปจะนับเวลามิได้ จนสิ้นอาหารเก่าอาหารใหม่แล้ว อุจจาระก็วิปริตเปนไปต่างๆ บางทีก็ให้เปนเสมหะโลหิตเหน้า บางทีก็เปนมูลหนู เพราะโรคกันเอายาไว้มิให้ซึมทราบไปได้ ลมแลเสมหะจึงกลัดเข้าเปนมูลหนู แลเสมหะหุ้มห่อออกมาบ้าง บางทีให้อุจจาระเขียวดังใบไม้ออกมาบ้าง ท่านว่าเปนด้วยดีล้นออกจากเบ้า ในเมื่อสิ้นอาหารเก่าในกะเพาะเข้าแล้ว ก็ไหลออกมาดังน้ำขมิ้นสดบ้าง ดังสีใบไม้บ้าง คนสมมุติว่ามูลเทา เมื่อบุคคลผู้ใดเปนดังนี้ ถ้าพระอินทราธิราชมาชุบขึ้นจึงจะรอดชีวิตร
อนึ่งบุคคลผู้ใดถ้าดีล้นจากเบ้าก็ดีแตกก็ดี ถ้าแพทย์ผู้ใดจะใคร่รู้ ว่าดีแตกหรือดีล้นจากเบ้า ถ้าดีล้นให้ลงเหลืองดังน้ำขมิ้นสดออกมา แล้วให้หน้าเหลือง, ตาเหลือง, ผมเหลือง แพทย์มิรู้ว่ากาฬสิงคลี ให้สำคัญเอาแต่ที่ลงกับให้คนไข้หาสติมิได้ ให้บ่นเพ้อเจรจาด้วยผี คนสมมุติว่ากระสือเข้าสิงอยู่ ถ้าแพทย์จะรักษาให้ยาจงดีจึงจะรอด แต่ว่าตายบ้างหายบ้าง ถ้าดีแตกแล้วไม่หายเลย จึงมีคำปุจฉาว่า เหตุดังฤๅ ดีจะแตกจะล้นออกจากเบ้า? /*371พระอาจาริย์เจ้าผู้รู้แท้จึงวิสัชนาว่า มีเหตุ ๔ ประการ คือว่ากาฬผุดขึ้นในดีประการ ๑ เปนไข้เพื่อพิศม์ต่างๆ ประการ ๑ เปนไข้เพื่อทรางประการ ๑ เปนเหตุด้วยท่านทุบถองโบยตีแลตกจากที่สูงประการ ๑ เปน ๔ ประการด้วยกันดังนี้ ตับแลดีจึงแตก
ลักษณะดีล้นนั้นเล่า คือเพลิงธาตุแตกกำเริบก็ดี สรรพพิศม์สิ่งใดๆ ก็ดี อันร้อนกล้าพ้นประมาณน้ก ดีก็ล้นจากเบ้า มีอุปมาดังหุงเข้าใส่ไฟกล้านัก น้ำในหม้อก็เดือดล้นลงมา อันไฟก็ดับไปเอง ตัวเองก็ทำลายซึ่งตัวเอง ผู้นั้นก็ถึงแก่มรณะภาพเปนอันเที่ยง “เสมหะกิง๎การะณาติ” จึ่งมีคำปุจฉาว่า “โภอาจาริยะ” ข้าแต่พระอาจารย์เจ้าเปนดังฤๅ เปนสมุฏฐานนีมากน้อยเท่าใด แลจะตายด้วยเหตุอันใด? พระอาจาริย์เจ้าผู้รู้เที่ยงแท้จึงวิสัชนาว่า ดูกรท่านทั้งหลาย อันว่าเสมหะสมุฏฐานนั้นคือ อาโปธาตุมี ๑๒ ประการ แลธาตุแต่ละธาตุๆ คิดแต่บรรดาธาตุน้ำทั้งสิ้นเปน ๑๐๘ ประการด้วยกัน ท่านยกเอาแต่เสมหะๆ มีโทษถึง ๑๒ ประการ ยกเอาแต่ ๓ ประการคือ เสมหะอยู่ในฅอประการ ๑ เสมหะอยู่ในทรวงอกประการ ๑ เสมหะอยู่ในทวารหนักประการ ๑ เปน ๓ ประการด้วยกันดังนี้ อันว่าเสมหะอยู่ในฅอนั้น ย่อมถอยขึ้นถอยลง ต่อเมื่อใดป่วยให้ไอให้รากก็ดี เสมหะนั้นจึงออก เสมหะอันตั้งอยู่ที่ฅอนั้น หนาประมาณ ๗ นิ้วเต็มเปนแผ่นอยู่ เปนธรรมดาแห่งสัตว์อันอยู่เปนปรกติ ถ้ารับประ/*372ทานอาหารสิ่งใดๆ ลงไป เสมหะนั้นจึงเบิกออก อาหารจึงได้เลื่อนลงไป ครั้นอาหารเลื่อนลงไปแล้ว เสมหะนั้นก็กลัดเข้าดังเก่า มีอุปมาดังแหนลอยอยู่เหนือหลังน้ำ แลมีผู้เอากระเบื้องหรือศิลาทิ้งลง แหนนั้นก็แหวกออก แล้วก็กลัดเข้าดุจดังเก่า มีอุปมาฉนั้น
อันลักษณะเสมหะที่ตั้งอยู่ในทรวงอกนั้น ต่อเมื่อใดมีไข้เพื่อเตโชแลวาโยธาตุกล้ากว่าอาโปธาตุ พ้นเสมหะให้ข้นเข้าได้แล้ว ก็ตั้งแข็งลงไปตามยอดอก พ้นลงไป ๒, ๓, ๔, ๕, นิ้วก็ดี แลทำให้จับเปนเวลา ดุจเปนป้างแลม้าม แล้วให้สีหน้าแลตัวเหลือง อุจจาระปัสสาวะก็เหลือง ดุจไข้กาฬสิงคลี ถ้าแลแก้มิฟังก็จะกลายเปนมานกระไษย มักให้ลงเปนมูกเลือด แลเสมหะเหน้าออกมา แล้วจะให้ท้องใหญ่ดุจดังท้องมาร รักษายากนัก ถ้าวางยาชอบจึงจะได้บ้างเสียบ้าง ถ้าวางยาผิดไม่ได้เลยถ่ายเดียว
อันว่าเสมหะอยู่ในทวารหนักนั้นคือ โลหิตแลน้ำเหลือง ต่อเมื่อใดไข้ลง โลหิตแลน้ำเหลืองก็ตกออกมาจากทวารหนัก ดุจดังน้ำล้างเนื้อแลน้ำชานหมาก เหม็นดุจกลิ่นอศุภ แล้วให้ปวดมวนให้เปนลมท้องขึ้นปะอยู่ที่น่าอกให้แน่น จึ่งให้อาเจียนลมเปล่า ให้ตัดอาหาร ให้เหม็นเข้า ลุกขึ้นให้ลมจับตามืดให้ชักเท้ากำมือกำ ตาช้อนขึ้น ถ้าอาการพร้อมดังกล่าวมานี้แล้วเมื่อใด ท่านว่าเปนกรรมของผู้นั้น จึ่งมีคำปุจฉาว่าข้าแต่พระอา/*373จาริย์เจ้า ซึ่งกล่าวมาด้วยมูตร์แลคูธมีอยู่กี่จำพวก ที่จะถึงแก่อติสารนั้นเปนดังฤๅ? พระอาจาริย์เจ้าวิสัชนาว่า บุคคลทั้งหลายจะตายด้วยอติสารนั้นมี ๑๑ ประการ อันกล่าวไว้ในคำภีร์อติสารโน้นแล้ว ในที่นี้จะว่าพอเปนใจความสังเขป ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้ อันว่าไข้อติสารนี้มี ๑๑ ประการ แต่ท่านคัดออกเปน ๒ ฐาน ๆ หนึ่งเปนปัจจุบันกรรม ฐานหนึ่งเปนโบราณกรรม ที่เปนปัจจุบันกรรมนั้นคือ อติสาร ๖ ประการนิ้พอจะเยียวยาได้บ้าง ถ้าแลอติสาร ๕ ประการนี้ เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ใดแล้ว จะแก้บมิได้เลย ในที่นี้กล่าวไว้แต่อติสาร ๕ ประการ พอจะให้แพทย์รู้จักลักษณะที่จะเสียนั้นพอเปนสังเขป ด้วยอติสาร ๕ ประการนี้เจือไปในธาตุทั้ง ๔ ถ้าบุคคลผู้ใดเปนไข้แลฝีก็ดี ถ้าเกิดกาฬขึ้นในอกทั้ง ๕ ประการนี้ก็ดี คือกาฬฝีมีพิศม์ประการ ๑ กาฬพิศม์ประการ ๑ กาฬสิงคลีมีพิศม์ประการ ๑ กาฬสูตรประการ ๑ กาฬมุดประการ ๑ เปน ๕ ประการด้วยกันดังนี้ ถ้าเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ใดแล้วเหมือนพระยามัจจุราชมาถึงบุคคลผู้นั้น จะเยียวยามิได้เลย
อันว่าลักษณะกาฬฝีมีพิศม์นั้นคือ กาฬตั้งในหัวตับให้ตับหย่อน ถ้ากินถึงชายตับแล้วก็ให้ตกโลหิตสดๆ ออกมาก่อน ครั้นถูกยาเข้าค่อยหยุดไป ๔ วัน ๕ วันแล้ว ก็กลับกระทำให้ตกมูกเลือดอยู่ ๒, ๓, วันก็ให้เปนเสมหะโลหิตเหน้า ให้ปวดมวนแล้วทำพิศม์ให้ปะทะอกขึ้นมา ให้อาเจียนลมเปล่า ๒ ชั้น ๓ ชั้น ครั้นสอึกคลายแล้วกลับกระทำให้ลง ครั้นแก้ลงหยุดแล้วกลับให้สอึก แล้วผุด/*374ขึ้นทั้งตัวดังปานดำปานแดง แลให้ร้อนทุรนทุราย กระทำให้เปนต่างๆ เมื่อจะตายนั้น ให้ลงเปนโลหิตสดๆ ออกมา วัน ๑ กับคืน ๑ ก็ตาย
อันว่าลักษณะกาฬพิศม์นั้น มีอาการกระทำให้ลงดังน้ำล้างเนื้อแลน้ำเหลือง เหม็นดังซากอศุภอันเหน้าโทรม แลให้หอบกระหายน้ำเปนกำลัง ให้กลุ้มอกกลุ้มใจดุจคนพิกลจริต เพราะว่ากาฬนั้นจับเอาหัวใจหัวตับ ถ้าบุคคลผู้ใดเปนดังนี้ ร้อยคนจะรอดสักคนหนึ่งก็เปนอันยาก
อันว่าลักษณะกาฬสิงคลีนั้น คือกาฬตั้งขึ้นที่หัวดี จึงกระทำให้ดีล้นดีแตก แล้วให้หน้า, ตา, ตัว, มือ, เท้า, เหลือง, ทั้งอุจจาระปัสสาวะก็เหลือง แลให้เหลืองทั้งกระดูก แล้วก็แปรไปเปนต่างๆ ถ้าอาการเกิดขึ้นเปนดังนี้กำหนด ๓ วันผู้นั้นจะตาย เมื่อจะตายนั้นให้ผุดลุกทลึ่งโจนไปก่อนจึงตาย
อันว่าลักษณะกาฬสูตร์นั้น มีโทษ ๓ ประการคืออยู่ดีๆ ก็ให้ลงดังน้ำคร่ำออกมาก่อน เหม็นดังกลิ่นดินปืน แล้วให้อยากน้ำเปนกำลังนัก ครั้นกินเข้าไปเหมือนกินยารุ ให้ลงหนักไป แล้วให้เวียนไปทั้งตัว ให้เหงื่อออกดังเมล็ดเข้าโภชน์ แลให้อาเจียนเปนกำลัง จะแก้มิฟัง เพราะว่ารับประทานยาลงไปมิได้ ให้ตกออกเสียทางทวารหนักให้ลง ฝ่ายลมสุนทรวาตก็พัดกล้าขึ้น ให้แน่นในอกกดมิลงแล้วให้ท้องขึ้น ถ้าลงหยุดเมื่อใดก็จะถึงแก่ความมรณะเมื่อนั้น
/*375อันว่าลักษณะกาฬมุดนั้น คือกาฬเกิดขึ้นแต่หทัย ให้ลงไป ๔ เวลา ๕ เวลา หรือ ๙ เวลา ๑๐ เวลาก็ดี ลงเปนโลหิตสดออกมาก่อนแล้วจึงลามมาถึงหัวตับ แลหัวตับนั้นขาดออกมาเปนลิ่มเปนแท่งดำดังถ่านไฟ อุจจาระดังมูลเทา ให้ระส่ำระสาย บางทีให้เชื่อมมึนให้มือเย็นเท้าเย็น ให้เคลิบเคลิ้มหาสติมิได้ คนสมมุติว่าผีเข้าสิงอยู่นั้นหามิได้ คือไข้หมู่นี้เองกระทำดุจผีจะกละเข้าสิง เพราะกาฬมุดเกิดแต่หัวใจลามกินมาถึงหัวตับ ให้ตกโลหิตแลตับจึงขาดออกมา ถ้ากินถึงปอดให้หอบเปนกำลัง ถ้ากินชายม้ามให้จับเปนเวลาให้กระหายน้ำ ถ้ากินถึงยอดอกแล้วเมื่อใด ลมอันชื่อว่า สุนทรวาต นั้นก็บังเกิดขึ้นสำหรับกัน ครั้นเมื่อจะสิ้นอายุแล้วก็กลับพัดกล้าขึ้น จึงกระทำให้สอึกแลหายใจกระทบสอื้น แผ่นเสมหะกำเนิดซึ่งตั้งอยู่ที่ยอดอุระมาแต่เมื่อคลอดได้ ๗ วันนั้น ก็กำเริบปะทะขึ้นไปกลัดที่ลำฅอ จึงกระทำให้ตามืดหาแววตามิได้ ให้ตาแข็งนั่งก้มหน้าอยู่มิได้แลดูหน้าคน ซึ่งแพทย์สมมุติว่าปีศาจ กระสือเข้าสิงอยู่นั้นหามิได้เลย คือกำลังแห่งโรคนั้นหากกระทำเอง อันว่าไข้กาฬมุดกินหัวใจ แลในตับดุจดังผีจะกละ จึงให้จิตรเสียไป แล้วจึงให้เปนต่างๆ อันว่ากาฬอติสารทั้ง ๕ ประการนี้บังเกิดขึ้นแก่ผู้ใด อาไศรยเพราะเหตุผู้นั้นจะสิ้นอายุ ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้เถิด ถ้าแพทย์ผู้ใดจะรักษากุมารแลกุมารีก็ดีผู้/*376ใหญ่ก็ดี ถ้ามิได้เรียนพระคัมภีร์อติสาร, มรณะญาณสูตร์, ธาตุบรรจบทั้ง ๓ คัมภีร์นี้ ประดุจหนึ่งบุคคลมีจักษุอันบอดมิได้เห็นความแห่งสัตว์ทั้งหลาย หลับจักษุรักษาไปแล้วจะได้จะเสียก็มิได้รู้ ถึงว่าแม่นยำอยู่ในคัมภีร์โรคนิทาน, ปฐมจินดา แลอภัยสันตาอยู่แล้วก็ดี แต่ที่จะได้จะเสียนั้นถ้ามิได้รู้ ก็เหมือนบุคคลอันมีจักษุบอด
ปุนจปรํ ทีนี้จะว่าด้วยอุจจาระปัสสาวะแห่งกุมารแลกุมารีมีอายุตั้งแต่ ๗ ขวบลงมาถึง ๓ เดือน จะเปนวันใดแลทรางอันใดก็ไม่ว่า ท่านว่าแต่ให้ดูเอาอุจจาระเปนประธาน ถ้าแลอุจจาระนั้นพิการอย่างไร แลจะเปนโทษอันใดๆ ก็ดี ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้ลักษณะโดยสังเขปดังนี้
ถ้าแลกุมารกุมารีผู้ใดอุจจาระเหลือง แลไม่รู้คุมกันเข้าได้ ท่านว่าเปนป้าง, เปนม้าม, เปนดานเสมหะก็ว่า ถ้าแลผู้ใดเห็นแต่อุจจาระมิได้เห็นตัวคนไข้ ท่านให้ทายว่ากุมารแลกุมารีผู้นั้นเปนไข้ตัวร้อน ให้จับเปนเวลา นานไปจะให้ชักเท้างอมือกำตาช้อนดูสูง ถ้าถึงกำหนด ๓ เดือนรักษายากนัก ถ้ากุมารแลกุมารีผู้ใดอุจจาระขาวดังน้ำเข้าเช็ด ท่านว่าพยาธิ์คือไส้เดือนกินอยู่ตามลำไส้ใหญ่นั้นประการ ๑ คือไส้เดือนอยู่ตามลำไส้ตามธรรมดามีอยู่ทุกตัวคน ถึงไม่ไข้เจ็บอันใดก็มีอยู่จนสิ้นอายุของผู้นั้นดุจดังนี้
อันว่าลักษณะตานจรจำพวกหนึ่งชื่อกะระ มีโทษให้ลง/*377ท้อง อุจจาระขาวดุจดังดินสอพอง ครั้นวางยาถูกแล้วก็หยุดไป ให้พรึงขึ้นทั้งตัวดังยอดผด แล้วให้ตาฟางแลตาเปนเกล็ดกะดี่ มักชอบกินเกลือกินกะปิ อันว่าไส้เดือนจำพวกนี้ บังเกิดขึ้นเปนอุปปาติกะครู่เดียวยามเดียวก็เต็มไส้ ได้ร้อยตัวพันตัวจึงให้ใส้พองท้องใหญ่ขึ้นคับอกคับใจ อึดอัดอยู่ประมาณ ๗ วัน ตัวมันแก่ขึ้นก็คลานออกทางทวารหนักก็มี ทางฅอก็มี กระทำให้อาเจียนให้จุกเสียด แลขบเอาท้องดังจะขาดใจตาย ให้ร้อนกระสับกระส่ายหน้าซีดผาดเผือดหาเลือดมิได้ อยู่ประมาณ ๘ วันก็ตาย รวมทั้งวันล้มไข้จนถึงวันตายเปน ๑๕ วันด้วยกัน แก้มิได้เลย เปนอาการตัดรักษาไม่รอด
อันว่าลักษณะตานจรจำพวกหนึ่ง ชื่อว่าสันตุกมิต โทษเกิดเพื่อไข้พิฆาฏ ในเมื่อรู้เดินรู้วิ่งแลล้มลงถูกไม้ถูกดินก็ดี หน้าแลจมูกแลน่าอกลงกระทบฟกช้ำแห่งใดๆ ก็ดี ย่อมเปนไข้พิฆาฎสิ้น กระทำให้จับให้ตัวร้อนมือเท้าเย็น ให้บิดดัวบ้างเปนเม็ดเปนยอดขึ้นทั้งตัว สมมุติว่าออกหัด ครั้นจมเข้าไปก็ทำให้ลงท้องเปนมูกเลือดจะนับเวลามิได้ ให้ปวดมวนให้กระหายน้ำ ให้มึนมัวให้ไอ กินเข้ากินนมมิได้ ท่านให้แก้จงดี จะได้ส่วน ๑ เสีย ๒ ส่วน
อันว่าลักษณะตานจรจำพวกหนึ่ง ชื่อสาระพะกะระ ให้ขนลุกทุกเส้น ให้เปนยอดขึ้นในหูในจมูกก็ดี ครั้นยอดนั้นแตก/*378ออกก็เปนโลหิตใหลไป จึงให้บวมขึ้นแตกออกเปนบุพโพเหม็นเหน้า ย่อมเปนชั่วนาตาปีหายแล้วก็เปนอีก ถ้าขึ้นจมูกแล้วร้ายนัก เพราะว่าขึ้นสมองแล้วตกลงไปในท้อง ทำให้ลงดังหนองฝีแลมันสมอง กระทำให้ตัดอาหารเสีย เมื่อตายนั้นโลหิตออกทางหูทางจมูก แลทวารหนักทวารเบา ถ้าอาการเปนดังนี้ท่านตัดรักษาไม่รอดเลย
อันว่าลักษณะตานจรจำพวกหนึ่ง ชื่อพรหมกิจเกิดในรูสดือ มีเภทดังฝีอัคคนีสัน ขึ้น ๓ วันก็ให้ลงเปนโลหิตสดๆ ออกมา เพราะมันกลับเข้าไปทำใน ดี, ตับ, หัวใจ, แลลำไส้, แล้วก็ให้กลุ้มอกกลุ้มใจหาสติมิได้ ให้ร้อนให้หนาว แลเภทที่ลงนั้นก็เปนโลหิตเสมหะเหน้า ถ้าอาการเปนดังนี้ แพทย์ที่ดีจะแก้ไขได้แต่ใน ๑๕ วันขึ้นไปจนเดือนหนึ่งแล้วเมื่อใด ก็เปนอาการตัดแก้มิได้เลย ตายเปนเที่ยง เมื่อจะใกล้ตายโลหิตออกทุกเส้นขน ถ้ามิตายตาจะแตกทั้ง ๒ ข้าง เพราะว่าต้อก้นหอยจะมาขึ้นทั้งสองข้าง
พระอาจารย์เจ้ากล่าวมาในลักษณะตานจรทั้ง ๕ จำพวก เปนอาการตัด ก็จบแต่เพียงนี้โดยสังเขป
(อาจาริเยน) อันพระอาจารย์เจ้ากล่าวมาไว้ในพระคัมภีร์อภัยสันตาโน้นดังนี้ (สัพเพสัตตา อาหารัฏฐิติกา) จะว่าด้วยอาหารแห่งสัตว์ทั้งหลาย อันพิกลต่างๆ ตั้งแต่เกิดแผ่นดินใหม่ขึ้นแล้ว ครั้งนั้นพรหม ๑๖ พระองค์ลงมากินง้วนดินแล้ว กายแห่ง/*379พรหมนั้นก็แปรเปนไปต่างๆ คือเปนรูปหญิงรูปชาย แล้วสลัดเสียซึ่งผ้านุ่งผ้าห่มทั้งปวง จึ่งร่วมประเวณีแก่กันแลกัน ก็ให้ยินดีในเบ็ญจกามคุณ จึ่งกระทำชาติสัมเภทเสพย์เมถุนธรรมแก่กันแลกันตามจารีตแผ่นดิน แล้วบังเกิดเข้าโภชน์สาลีขึ้น คนเหล่านั้นก็มาสงเคราะห์เอาซึ่งเข้าสาลีนั้นเปนอาหารเลี้ยงชีวิตรมาคุงเท่าบัดนี้
อันว่าลักษณะกำเนิด มาแต่แสนโกฎิจักรวาฬ คือมาแต่เทวะดา, มนุษย์, เดียรัจฉาน, นะรก, ก็ดี เปรต, อสุรกาย, ก็ดี แลเกิดในอุปุปาติกะก็ดี ครั้นมาเอาปฏิสนธิในทวีปชมพูแล้ว ก็มาบริโภคซึ่งเข้าสาลีทุกตัวสัตว์ ในเมื่อสัตว์ทั้งหลายมาบริโภคอาหารต่างๆนั้น เปนต้นว่า กุ้งแลปลาสาระพัดอาหารอันหยาบช้า แต่ล้วนเครื่องอันเหน้าเปื่อยเปนอสุจิโสโครก จึ่งให้บังเกิดโรคพยาธิต่าง ๆ จึ่งท้าวพกาพรหมผู้เปนใหญ่กว่าพรหมทั้งหลาย ซึ่งประดิษฐานต้นไม้ให้ลงมาบังเกิดขึ้น ๔ ต้น ขึ้นต้นละทวีป คืออุดรกาโรนั้นปลูกต้นกามพฤกษ์ แต่ต้นไม้ทั้ง ๓ ต้นนี้แต่ล้วนเปนทิพย์ แต่ชมพูทวีปเรานี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมบริโภคอาหารอันหยาบช้าต่างๆ จึ่งประกอบไปด้วยโรคาพยาธิทั้งปวง ท่านจึงประดิษฐานต้นราชพฤกษ์ลงมาปลูกไว้ หวังจะให้แก้โรคอันบังเกิดแก่มนุษย์ทั้งปวง แลต้นไม้ทั้ง ๔ ต้นนี้เปนพระยาต้นไม้ เพราะว่าเกิดก่อนต้นไม้ทั้งปวง เปนสำคัญแห่งต้นไม้ประจำทวีป แล้วจึงบังเกิดต้นไม้แลต้นหญ้าทั้งปวงได้ ๙ โกฎิ ๙ แสนในแผ่นพื้นพสุธา ต่อเมื่อ/*380ภายหลังนั้นเธอจึงสาปสรรไว้เปนสรรพยาสิ้นทั้งนั้น ใช่แต่เท่านั้น ท้าวพกาพรหมเธอจึงอาราธนาพรหมองค์หนึ่ง ซึ่งมีสติปัญญาเปนอันมาก จะให้จุติลงมาเกิดในมนุษโลกย์ จะได้รักษาสัตว์มนุษย์ทั้งหลาย อันบังเกิดโรคต่างๆ แลพรหมองค์นั้นเธอจึงว่า ข้าพเจ้าจะขอพรพระองค์ ๔ ประการ ท้าวพกาพรหมเธอจึ่งว่าพรอันใดซึ่งจะปราถนา เราก็จะประสาทไว้ให้แก่ท่าน จงสำเร็จความปรารถนาของท่านทุกประการเถิด พรหมองค์นั้นเธอจึงขอพรเปนคำรบ ๑ ว่าเมื่อข้าพเจ้าจะลงไปเกิดในมนุษโลกย์ในชมพูทวีปนั้นแล้ว ขอให้ข้าพเจ้าเปนดุจดังสรรพยา ให้รู้จักลักษณะโรคโดยตนเอง แลพรเปนคำรบ ๒ ว่า ขอให้ต้นไม้แลว่านยาทั้งปวงนั้นพูดได้ ให้บอกแก่ข้าพเจ้าให้รู้ว่า ยาสิ่งนั้นแก้โรคอันนั้น แลพรเปนคำรบ ๓ ว่า ถ้าแลไข้อันใดใกล้ถึงกำหนดจะสิ้นอายุแล้ว แลจะมาหาข้าพเจ้าไปพยาบาล ขออย่าให้พบข้าพเจ้าเลย แลพรเปนคำรบ ๔ ว่า ถ้าข้าพเจ้าจะประสงค์สิ่งอันใด ขอให้สำเร็จทุกครั้ง ตามความปราถนาของข้าพเจ้าเถิด
จบพระคัมภีร์ประฐมจินดาแต่เพียงนี้
พระคัมภีร์ธาตุวิภังค์ เล่ม ๑ โดยสังเขป
(อหํ) อันว่าข้า (ชีวกโกมารภัจ์โจ) มีนามปรากฎว่าโกมารภัจแพทย์ (อภิวัน์ทิต๎วา) ถวายนมัศการแล้ว (พุ, ธ, สํ,) ซึ่งพระคุณแก้วทั้ง ๓ ประการ (เสฐ์ฐํ) อ้นประเสริฐโดยวิเศษ (เทวิน์ทํ) อันเปนใหญ่แลเปนที่เคารพย์ของเทพยดาทั้งหลาย (กิต์ตยิส์สามิ) จักตกแต่งไว้ (คัน์ถํ) ซึ่งคัมภีร์แพทย์ (โรคนิทานํ) ชื่อว่าโรคนิทาน (ปมุขํ) จำเภาะหน้า (อิสิสิท์ธิโน) แห่งครูชื่อว่าฤาษีสิทธิดาบศ (นาถัตถํ) เพื่อจะให้เปนที่พึ่ง (โลกัส์ส) แก่สัตวโลกย์ทั้งปวงคือแพทย์แลคนไข้ (อิติ) คือว่า (อิมินาปกาเรน) ด้วยประการดังนี้ พระอาจาริย์เจ้าจึงชักเอาพระบาฬีในคัมภีร์พระบรมัตถธรรมมาว่า ซึ่งบุคคลจะถึงแก่ความตายสิ้นอายุนั้น เทวทูตในธาตุทั้ง ๔ มีพรรณ์สำแดงออกให้แจ้งปรากฎโดยมโนทวารวิถีอินทรีย์ประสาททั้งปวง แลธาตุอันใดจะขาดจะหย่อนจะพิการอันตรธานประการใดๆก็ดี มีแจ้งอยู่ในคัมภีร์มรณญาณสูตร์นั้นแล้ว แต่ถึงกระนั้นต้องอาไศรยธาตุเปนหลักเปนประธาน ลักษณะคนตายด้วยบุราณโรคนั้น เทวทูตทั้ง ๔ ก็หากจะแสดงออกให้แจ้งดังกล่าวมานั้น ลักษณะคนตายด้วยปัจจุบันกรรมนั้นก็มีอยู่ต่างๆ ถึงดังนั้นก็จริง เทวทูตมหัศจรรย์ก็หากจะแสดงอยู่ แต่แพทย์ที่จะหยั่งรู้หยั่งเห็นเปนอันยากยิ่งนัก โกมารแพทย์ผู้ประเสริฐจึงนิพนธ์/*382ลงไว้ในคัมภีร์โรคนิทาน ด้วยมนุษย์ทั้งหลายตายด้วยปิศาจแลไข้เพื่อโอปักกมิกาพาธ ท่านธทุบถองโบยตีบอบช้ำ แลต้องราชอาญาแห่งพระมหากระษัตร ให้พิฆาฎฆ่าเสียด้วยหอกดาบปืนไฟนั้นตายโดยเร็วโดยด่วน มิได้ตายเปนปรกติตายโดยลำดับขันธชวร แลธาตุทั้ง ๔ มิได้ล่วงเปนลำดับเลย อันว่าบุคคลตายโดยกำหนดสิ้นอายุปริโยสานเปนปรกตินั้น ธาตุทั้ง ๔ ก็อันตรธานสูญหายเปนลำดับกันไป คือ ดิน, น้ำ, ลม, ไฟ, แต่มิได้ขาดสูญหายพร้อมกันทีเดียว ยอมจะสูญขาดไปแต่ทีละ ๒, ๓, ๔, ๕, สิ่ง ขาดถอยลงไปเปนลำดับจึงจะให้เปนเพศต่าง ๆ ก็มี คือว่าบุคคลเมื่อจะสิ้นอายุของตนนั้น ปถวีธาตุ ๒๐ ก็ย่อมจะขาดไป ๑๙ (หทยํ) หัวใจก็ยังอยู่ อาโปธาตุทั้ง ๑๒ ขาดไป ๑๑ (ปิต์ตํ) ดีก็ยังอยู่ วาโยธาตุ ๖ ขาดไป ๕ (อัส์สาสปัส์สาโส) ลมหายใจเข้าออกก็ยังอยู่ เตโชธาตุ ๔ ขาดไป ๓ (สัน์ตัป์ปัค์คิ) ไฟธาตุอบอุ่นกายก็ยังอยู่ ถ้าว่าธาตุทั้งหลายขาดสูญสิ้นพร้อมกันดังกล่าวมานี้ท่านย่อมตัดอาการว่า แพทย์ผู้ใดจะเยียวยารักษาสืบไปมิได้เลย ถ้าธาตุทั้ง ๔ จะขาดจะหย่อนไปแต่ ๑, ๒, ๓, สิ่งดังนั้น ยังจะพยาบาลได้ ให้แพทย์พิจารณาดูดังกล่าวมานั้นเถิด
พระอาจาริย์เจ้ากล่าวไว้ในคัมภีร์แพทย์ ว่าด้วยธาตุพิการคือตามธรรมดาโลกนิยมปึหนึ่ง ๑๒ เดือนเปน ๓ ฤดู แต่ในคัมภีร์แพทย์นี้ท่านจัดเปน ๔ ฤดู ฤดูหนึ่ง ๓ เดือน คือเดือน ๕, ๖, ๗, ทั้ง ๓ เดือนนี้ว่าด้วยเตโชธาตุ ชื่อว่า “สันตัปปัคคิพิการ” ให้เย็นในอกให้วิงเวียนในอก /*383มักให้กินอาหารถอย ถ้าบริโภคอาหารอิ่มมักให้จุกเสียดขัดในอก อาหารมักพลันแหลก มิได้อยู่ท้อง ให้อยากบ่อยๆ จึงให้เกิดลม ๖ จำพวก ๆ หนึ่งชื่อ “อุทรันตวาด” พัดแต่สดือถึงลำฅอ จำพวกหนึ่งชื่อ “อุรปักขรันตวาด” พัดให้ขัดแต่อกถึงลำฅอ จำพวกหนึ่งชื่อ “อัสสาสะวาต” พัดให้นาสิกตึง จำพวกหนึ่งชื่อ “ปัสสาสะวาต” พัดให้หายใจขัดอก จำพวกหนึ่งชื่อ “อนุวาต” พัดให้หายใจขัดไป คือว่าเปนลมจับให้นิ่งไป จำพวกหนึ่งชื่อ “มะหะสะกะวาต” คือลมมหาสดมภ์ แลลม ๖ ประการนี้เกิดเพื่อเตโชธาตุพิการ ให้แก้ด้วยยาชื่อกาลาธิจร เอาโกฐสอ ๑ โกฐพุงปลา ๑ ดีปลี ๑ หัวแห้วหมู ๑ เปลือกมูกมัน ๑ ผลผักชี ๑ อบเชย ๑ สะค้าน ๑ ขิง ๑ ผลเอ็น ๑ อำพัน ๑ ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากัน ตำให้เปนผงละลายน้ำร้อนแลน้ำผึ้งก็ได้ กินแก้เตโชธาตุพิการ
เดือน ๘, ๙, ๑๐, ทั้ง ๓ เดือนนี้ ว่าด้วยวาโยธาตุชื่อ “ชรัคคิ” พิการ ให้ผอมเหลือง ให้เมื่อยทุกข้อทุกลำทั่วสรรพางค์กาย ให้แดกขึ้นแดกลง ให้ลั่นโครกๆ ให้หาวเรอวิงเวียนหน้าตา หูหนัก มักให้ร้อนในอกในใจ ให้ระทดระทวย ย่อมให้หายใจสั้น ย่อมให้เหม็นปากแลให้หวานปาก มักให้โลหิตออกทางจมูกทางปาก กินอาหารไม่รู้จักรศ คือวาโยธาตุพิการ ให้แก้ด้วยยาชื่อฤทธิจร เอาดีปลี ๑ แฝกหอม ๑ เปราะหอม ๑ พริกไทย ๑ หัวแห้วหมู ๑ ว่านน้ำ ๑ ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากัน รากกระเทียม/*384เท่ายาทั้งหลาย ตำเปนผงละลายน้ำร้อนหรือน้ำผึ้งก็ได้ กินแก้วาโยธาตุพิการหายแล
เดือน ๑๑, ๑๒, ๑, ทั้ง ๓ เดือนนี้ มักกินอาหารผิดสำแลงอาโปธาตุพิการ ดีพิการมักให้ขึ้งโกรธ มักให้สดุ้งตกใจให้หวาด เสมหะพิการกินอาหารไม่รู้จักรศ หนองพิการมักให้ไอเปนโลหิต. โลหิตพิการมักให้เพ้อพกให้ร้อน. เหงื่อพิการมักให้ซูบผอม มันข้นพิการมักให้ปวดศีศะให้เจ็บตาให้ขาสั่นไป. น้ำตาพิการ มักให้ตามัวแลน้ำตาตกนักแล้วแห้งไป ดวงตานั้นเปนดังเยื่อลำไย. น้ำมันเหลวพิการให้แล่นออกทั่วตัว ให้ในตาเหลือง ตัวเหลือง มูตร์แลคูธเหลือง ลางทีให้ลง ให้อาเจียน กลายเปนป่วงลม. น้ำลายพิการให้ปากเปื่อยฅอเปื่อย ลางทีให้เปนยอดเปนเม็ดขึ้นในฅอ ลางทีเปนไข้มักให้ปากแห้งฅอแห้ง. น้ำมูกพิการให้ปวดศีศะเปนหวัดให้ปวดสมอง ให้น้ำมูกตกในตามัวให้วิงเวียนศีศะ. ไขข้อพิการ ให้เมื่อยทุกข้อทุกกระดูก ให้ขัดให้ตึงทุกข้อ. มูตร์พิการ ให้ปัสสาวะแดงแลขัดปัสสาวะ ๆ เปนโลหิต เจ็บปวดเปนกำลัง. ธาตุน้ำ ๑๒ จำพวกนี้ ประมวนเข้าด้วยกันชื่อว่าอาโปธาตุ ถ้าจะแก้ เอารากเจ็ตมูลเพลิง ๑ โกฐสอ ๑ ลูกผักชี ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ ลูกมะตูมอ่อน ๑ สะค้าน ๑ หัวแห้วหมู ๑ ลูกพิลังกาสา ๑ รากคัดเค้า ๑ เปลือกมูกมัน ๑ จันทน์ทั้ง ๒ สมุลแว้ง ๑ กกลังกา ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสาระภี ๑ เกสรบัวหลวง ๑ รากขัดมอน ๑ เอาส่วนเท่ากันต้ม ๓ เอา ๑ กิน/*385แก้อาโปธาตุพิการหายแล
เดือน ๒, ๓, ๔, ไข้ใน ๓ เดือนนี้ นอนผิดเวลา ปถวีธาตุกำเริบตั้งแต่เกสา, คือผมพิการ ให้เจ็บรากผมให้คันศีศะๆ มักหงอก มักเปนรังแค, ให้เจ็บหนังศีศะเปนกำลัง. ขนพิการให้เจ็บทั่วสรรพางค์ทุกขุมขน ให้ขนลุกขนพองทั้งตัว. เล็บพิการให้เจ็บต้นเล็บ ให้เล็บเขียวเล็บดำช้ำโลหิต เจ็บเสียวๆ นิ้วมือ นิ้วเท้า ฟันพิการให้เจ็บไรฟัน ลางทีให้เปนรัมนาด บางทีให้เปนโลหิตออกตามไรฟัน ให้ฟันหลุดฟันคลอน. หนังพิการมักให้ร้อนผิวหนังทั่วสรรพางค์กาย บางทีให้เปนผื่นขึ้นทั้งตัวดุจหัวผด ให้ปวดแสบปวดร้อนเปนกำลัง. เนื้อพิการมักให้นอนสดุ้งไม่สมปฤดี นอนหลับไม่สนิท มักให้ฟกบวมขึ้น บางทีผุดขึ้นเปนสีแดงสีเขียวทั้งตัว บางทีเปนลมพิศม์ สมมุติว่าเปนประดงเปนเหือดเปนหัดต่างๆ. เอ็นพิการ ให้จับสบัดร้อนสบัดหนาว ให้ปวดศีศะเปนกำลัง ท่านเรียกว่าอำมพฤกกำเริบแล. กระดูกพิการ ให้เมื่อยในข้อในกระดูก. สมองกระดูกพิการให้ปวดศีศะเปนกำลัง. ม้ามพิการให้ม้ามหย่อนมักเปนป้างแล หัวใจพิการให้คลั่งไคล้ดุจเปนบ้า ถ้ามิดังนั้นให้หิวโหยหาแรงมิได้ ให้ทุรนทุรายยิ่งนัก ตับพิการ ให้ตับโตตับทรุด มักเปนฝีในตับ กาฬขึ้นในตับ พังผืดพิการ ให้เจ็บให้จุกเสียด ให้อาเจียน ให้แดกขึ้นแดกลง กลายเปนลม พุงพิการให้ปวดท้องแลแดกขึ้นแดกลง ปวดขัดเปนกำลัง. /*386ปอดพิการให้เจ็บปอดให้เปนพิศม์ ให้กระหายน้ำเปนกำลัง กินน้ำจนปอดลอยจึงหายอยาก ไส้น้อยพิการให้สอึกให้หาวให้เรอ. ไส้ใหญ่พิการให้พะอืดพะอม ให้ท้องขึ้นท้องพอง มักเปนท้องมานลมกระสาย บางทีให้ลงท้องตกมูกตกโลหิต ให้เปนไปต่างๆ แล. อาหารใหม่พิการให้ลงแดงให้ราก มักเปนป่วง ๗ จำพวก. อาหารเก่าพิการ กินอาหารไม่มีรศ เปนต้นที่จะให้เกิดโรคต่าง ๆ เพราะอาหารผิดสำแลง. สมองศีศะเมื่ออยู่ดีเปนปรกตินั้น สมองศีศะเราท่านทั้งปวงนี้พร่องจากกระบาลศีศะประมาณเส้นตอกใหญ่ๆ ถ้าเจ็บปวดพิการไซ้ มันในสมองนั้นก็เดือดขึ้นเต็มกระบาลศีศะ ให้ปวดศีศะเปนกำลัง แก้มิฟังให้ไนยตาแดงให้คลั่งเรียกว่าสันนิบาต ต่อเมื่อใดได้สุมยาเปนสุขุมมันในสมองยุบลงเปนปรกติแล้วจึงหายปวดศีศะ แลปถวีธาตุ ๒๐ ประการซึ่งกล่าวมานี้ ใช้ยาอันเดียวตลอดกันสิ้น (๑) คือ ยาชื่อตรีชวาสังข์ แก้ปถวีธาตุพิการ คือ สมอง, กระดูก, ม้าม, ให้เอากระเทียม ๑ ใบสเดา ๑ ใบคนทีสอ ๑ เปลือกตีนเป็ด ๑ เบ็ญจกูล ๕ จันทน์ทั้ง ๒ สมอทั้ง ๓ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ตรีกฏุก ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ ส่วน เปลือกกันเกรา ๒ ส่วน เปลือกสมุลแว้ง ๓ ส่วน ตำเปนผงละลายน้ำผึ้งกินแก้ปถวี ๒๐ ประการแล (๒) ขนานหนึ่งแก้ปถวีธาตุพิการ ทั้ง ๓ ประการ คือ พังผืด ๑ พุง ๑ ปอด ๑ พิการ ให้เอาหัวแห้วหมู ๑ แฝกหอม ๑ ใบสเดา ๑ หญ้าตีนนก ๑ การะบูน ๑ กานพลู ๑ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ เปราะ/*387หอม ๑ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ ดอกบุนนาก ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ดอกกรุงเขมา ๑ ลูกผักชี ๑ ดอกผักปอด ๑ เนระภูสี ๑ ลูกเอ็น ๑ ดีงูเหลือม ๑ ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดปั้นเปนแท่งละลายน้ำดอกไม้แซกชมดพิมเสน น้ำจันทน์ทั้ง ๒ กินแก้ปถวีธาตุ ๓ ประการหายแล (๓) ขนานหนึ่งแก้ปถวีธาตุ ๓ ประการ คือ ม้าม, หัวใจ, ตับ, พิการ ให้เอาชมด ๑ พิมเสน ๑ ดอกกรุงเขมา ๑ ลูกเอ็น ๑ ฤาษีประสมแล้ว ๑ เปลือกตีนเป็ด ๑ ใบสเดา ๑ ใบเสนียด ๑ อบเชย ๑ หญ้าตีนนก ๑ สมอทั้ง ๓ มขามป้อม ๑ ลำพัน ๑ โกฐสอ ๑ ใบกระวาน ๑ ดอกบุนนาก ๑ เปราะหอม ๑ ดอกผักปอด ๑ เกสรบัวทั้ง ๕ ดอกคำไทย ๑ ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดเปนแท่งละลายน้ำจันทน์ กินแก้ปถวีธาตุ ๓ ประการหายแล (๔) ขนานหนึ่งแก้ปถวีธาตุ ๘ ประการ คือ ผม, ขน, เล็บ, ฟัน, หนัง, เนื้อ, กระดูก, เอ็น, พิการ ให้เอาใบรัก ๑ บรเพ็ด ๑ หัวแห้วหมู ๑ ชิรากากี ๑ ลูกมะตูมอ่อน ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ กะเทียม ๑ แฝกหอม ๑ กกลังกา ๑ ชเอมเทศ ๑ โกฐสอ ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ ตรีกะฏุก ๑ เปลือกต้นตีนเป็ด ๑ สมอ ๑ ใบเดา ๑ ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากัน ทำเปนผงละลายน้ำผึ้งกินเท่าผลพุดทรากินเช้ากินเย็น แก้ปถวีธาตุ ๘ จำพวกอันกำเริบดังกล่าวมานั้นหายสิ้นแล (๕) ขนานหนึ่งปถวีธาตุ ๒ ประการ คือไส้ใหญ่ไส้น้อยพิการ ให้เอาใบสเดา ๑ ใบเสนียด ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑ เปลือกมูกมัน ๑ หัวแห้วหมู ๑ โกฐพุงปลา ๑ ลูกผักชี ๑ สมอไทย ๑ สมอพิเภก ๑ มขามป้อม ๑ /*388รากตองแตก ๑ แฝกหอม ๑ บรเพ็ด ๑ ลูกกระดอม ๑ กระถินแดง ๑ ขิงแห้ง ๑ ไคร้เครือ ๑ หญ้าตีนนก ๑ ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากันต้มด้วยน้ามะงั่ว น้ำสุราก็ได้ น้ำท่าก็ได้ เมื่อจะกินปรุงขันทศกรลงกิน แก้ไข้ตรีโทษในปถวีธาตุ ๒ ประการหายแล (๖) ขนานหนึ่งแก้ปถวีธาตุ ๒ ประการ คืออาหารเก่าอาหารใหม่พิการ ให้เอาเปลือกหอยขม ๑ เปลือกหอยแครง ๑ ผักแพวแดง ๑ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ การะบูร ๑ ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากัน พริกล่อนเท่ายาทั้งหลาย ตำผงละลายน้ำผึ้งกินแก้ปถวีธาตุ ๒ ประการ คืออาหารเก่าอาหารใหม่หายแล (๗) ขนานหนึ่งแก้ปถวีธาตุ คือเยื่อในสมองพิการ ให้เอาสะค้าน ๑ ชาพลู ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑ ขิงแห้ง ๑ ลูกมะตูมอ่อน ๑ ลูกสมอไทย ๑ ลูกสมอพิเภก ๑ ลูกสมอเทศ ๑ ลูกผักชี ๑ กฤษณา ๑ จันทน์เทศ ๑ ผลมขามป้อม ๑ ลูกพิลังกาสา ๑ หัวแห้วหมู ๑ รากขัดมอน ๑ กกลังกา ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท ดีปลี ๑ บาท บรเพ็ด ๒ บาท ต้มกินแก้ปถวีธาตุ คือเยื่อในสมองกำเริบเมื่อเหมันตฤดูหายแล (๘) ยาแก้ปวดศีศะ ให้เอาชะเอมทั้ง ๒ ชมด ๑ พิมเสน ๑ อบเชยเทศ ๑ จันทน์เทศ ๑ เปลือกคนทา ๑ โกฐสอ ๑ ใบสมี ๑ ลูกผักชี ๑ ขิง ๑ เอาส่วนเท่ากัน ทำเปนผงเลอียด นัดถุ์แก้ปวดศีศะเพื่อเยื่อในสมองพิการหายแล แล้วจึงแต่งยาสุมสำหรับกัน ให้เอาผักหนอก ๑ ขิงสดแต่น้อย ๑ เอาหอม ๕ หัว เทียนดำ ๑ ดินประสิวขาว ๑ บดสุม/*389ศีศะเมื่อน่าหนาวดีนักแล ในคิมหะฤดูคือน่าร้อน ให้เอาใบเสนียด ๑ งาเม็ด ๑ เทียนดำ ๑ ดินประสิวขาว ๑ บดสุมกระหม่อม ให้สมองยุบหายเร็ว ทั้งแก้ปวดโลหิตซึ่งตกทางจมูกแลไรฟันแลอาเจียนโลหิตหายแล ได้ทำมาแล้วอย่าสงไสยเลย เมื่อวสันตฤดูน่าฝน ให้เอาใบหญ้าน้ำดับไฟ ๑ เทียนดำ ๑ ไพล ๑ หัวหอม ๑ ดอกพิกุล ๑ ผักขวง ๑ ใบหางนกยูง ๑ ฆ้องสามย่าน ๑ ดินประสิวขาว ๑ บดสุมแก้ปวดศีศะจมูกตึงหายแล
จบลักษณะธาตุทั้ง ๔ พิการตามฤดูโดยสังเขปแต่เท่านี้
------
บัดนี้จักแสดงซึ่งเตโชธาตุแลวาโยธาตุพิการต่อไป จะว่าด้วยเตโชธาตุก่อน อันว่าลักษณะเตโชธาตุชื่อว่า “ปรินามัคคี” พิการนั้น คือ (๑) ให้ร้อนในอกในใจ (๒) ให้บวมมือแลเท้า (๓) ให้ไอเปนมองคร่อ (๔) ให้ท้องขึ้นท้องพองให้ผะอืดผะอม ถ้าจะแก้ให้เอา ผักแพวแดง ๑ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ ชะเอมเทศ ๑ มะขามป้อม ๑ ตะไคร้ต้น ๑ เปราะหอม ๑ รากสวาด ๑ หญ้ารังกา ๑ เอาส่วนเท่ากันตำเปนผงละลายน้ำนมโคก็ได้ น้ำร้อนก็ได้ แก้เตโชธาตุชื่อว่าปรินามัคคีแตกหายแล
เตโชธาตุชื่อว่า “ปริทัยหัคคี” พิการนั้น คือให้มือแลเท้าเย็นชีพจรไม่เดิน ประการหนึ่งชีพจรขาดหลัก ๑ ก็ดี ๒ หลักก็ดี บางทีให้เย็นเปนน้ำ แต่ภายในร้อนให้รดน้ำมิได้ขาด บางทีให้เย็น /*390แล้วให้เหงื่อตกเปนดังเมล็ดเข้าโภช ถ้าจะแก้ให้เอาเขากระบือเผือกเผาไฟ ๑ นอแรด ๑ เปลือกหอยขม ๑ เปลือกหอยแครง ๑ เขี้ยวจรเข้ ๑ หวายตะมอยหรือหวายตะค้าก็ได้ ๑ ยาทั้งนี้เผาไฟ แก่นแสมทเล ๑ ลูกจันทน์ ๑ หัวแห้วหมู ๑ รากขัดมอน ๑ ยาท้งนี้เอาสิ่งละส่วน เอากะเทียม ๓ ส่วน พริกไทย ๕ ส่วน ตำเปนผงละลายน้ำร้อนแซกพิมเสนกินขับไฟธาตุ ให้ร้อนตลอดจนปลายมือปลายเท้า ชีพจรเดินได้ตลอดแล ขนานหนึ่งแก้เสโทพิการ คือเหงื่อตกนัก ให้ตัดเอาต้นนางกุมรุ่นๆ นั้นมาปอกเปลือกเสียแล้วจึงขูดเอาเยื่อที่ติดกระดูกนั้น ๑ ลูกถั่วภูขั้ว ๑ แป้งเหล้า ๑ ดินสอพอง ๑ เทียนดำ ๑ พิมเสนแชกให้มาก ประสมกันเข้ากวนให้ละเอียดแล้วทาตัวคนไข้เหงื่อหยุดตัวก็ร้อนออกมาแล ขนานหนึ่งแก้กระหายน้ำให้ร้อนภายในแลให้หอบ ท่านให้เอาสังข์หนามเผาไฟ ๑ รากบัวหลวง ๑ ฝุ่นจีน ๑ รังหมาล่าเผาไฟ ๑ ชาดก้อน ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกสาระภี ๑ ดอกบุนนาก ๑ เกสรบัวหลวง ๑ การะบูน ๑ รากสลอดน้ำ ๑ รากคันทรง ๑ ก้ามปูทเลเผาไฟ ๑ ดินประสิวขาว ๑ ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดเปนแท่งละลายน้ำดอกไม้สด ทั้งกินทั้งพ่นแก้ร้อนแก้ระหายน้ำ เสโทตกก็หายแล ตำราหนึ่งแปลกเข้ามา ดอกบุนนาก ๑ รากคันทรง ๑
อนึ่งเตโชธาตุชื่อว่า “ชรัคคี” คือมัจจุราชนั้นใช้มาประเล้าประโลมฝูงสัตว์ทั้งหลายคือชายหญิงทั้งปวง เมื่อชีวิตรจะออกจากร่าง/*391กายแห่งตนนั้น วิปริตไปต่างๆ คือให้หน้าผากตึง ไนยตาแลดูไม่รู้จักอะไรแล้วกลับมาเล่า หูตึงแล้วกลับไปได้ยินมาเล่า จมูกไม่รู้จักรศเหม็นแลหอมแล้วกลับมารู้จักรศเหม็นแลหอมเล่า ลิ้นไม่รู้จักรศอันใดเลยแล้วก็กลับมารู้จักรศอีกเล่า กายนั้นถูกต้องสิ่งใดๆ ก็ไม่รู้ศึกตัวก็กลับมารู้ศึกตัวอีกเล่า แต่แปรไปแปรมาดังนั้น จะเทียบลงมิได้ก่อน ด้วยว่านางชรานั้นไม่ไปทีเดียว แต่ว่าแตกร้าวทะลายอยู่แล้ว จึงได้ชื่อว่าชรัคคีนั้นแตกจึงเปนดังกล่าวมานี้แพทย์พึงรู้เถิด ถ้าจะแก้ท่านให้เอาบรเพ็ด ๑ ลูกพิลังกาสา ๑ ผักแพวแดง ๑ ลูกมูกมัน ๑ ใบย่างทราย ๑ เอาส่วนเท่ากันตำผงละลายน้ำผึ้งแซกเชือกเถามวกก็ได้ น้ำนมโคก็ได้ กินแก้เตโชชื่อว่าชรัคคีแตกแล
อันว่าเตโชธาตุชื่อว่า “สันตัปปัคคิ” นั้น ถ้าแตกแล้วเมื่อใด แพทย์ทั้งหลายจะแก้มิได้เลย ตายเปนอันเที่ยงแล
เตโชธาตุ ๔ จบแต่เท่านี้
ปุนจปรํ ทีนี้จะแสดงซึ่งวาโยธาตุ ๖ ต่อไปตามเรื่อง “อุทธํคมาวาตา” แตกนั้น คือให้ดิ้นรนมือแลเท้าขวักไขว่ ให้พลิกตัวไปๆ มาๆ ให้ทุรนทุรายให้หาวให้เรอบ่อยๆ ถ้าจะแก้ท่านให้เอา โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ ลูกราชดัด ๑ ลูกสาระพัดพิศม์ ๑ ลูกมะแว้งทั้ง ๒ รากจิงจ้อทั้ง ๒ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ มหาหิงคุ์ ๑ เอา/*392ส่วนเท่ากัน ทำเปนผงละลายน้ำมะงั่วก็ได้ น้ำมะนาวก็ได้ น้ำนมโคก็ได้ กินแก้ลมอุทธังคมาวาตาแตกหายแล
อนึ่งลมอันชื่อว่า “อโทคมาวาต” เมื่อแตกนั้นให้ยกมือแลเท้ามิได้ ให้เมื่อยขบขัดทุกข้อทุกกระดูก ให้เจ็บปวดเปนกำลัง ถ้าจะแก้ท่านให้เอา เปลือกมูกหลวง ๑ พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ ใบสลอดกินลง ๑ ว่านน้ำ ๑ หัวแห้วหมู ๑ หญ้ารังกา ๑ ผักแพวแดง ๑ สมอไทย ๑ รากไคร้เครือ ๑ เอาส่วนเท่ากันทำเปนผงละลายมูตร์โคดำก็ได้ น้ำส้มซ่าก็ได้ กินแก้ลมชื่อว่าอโทคมาวาตาแตกหายแล
ลมชื่อว่า “กุจฉิสยาวาตา” แตกนั้นให้เจ็บท้อง ให้ท้องขึ้นท้องพอง ให้ลั่นอยู่จ๊อกๆ ให้เจ็บในอกให้สวิงสวาย ให้เจ็บแดกขึ้นแดกลง ถ้าจะแก้ให้เอา มหาหิงคุ์ ๑ ลำพันแดง ๑ ดีปลี ๑ เมล็ดในสวาด ๑ ลูกราชดัด ๑ ชเอมเทศ ๑ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ ใบย่างทราย ๑ กรุงเขมา ๑ เอาส่วนเท่ากันตำผงละลายน้ำผึ้งก็ได้น้ำร้อนก็ได้ กินแก้ลมชื่อว่ากุจฉิสยาวาตา หายแล
ลมชื่อว่า “โกฐฐาสยาวาตา” แตกนั้นให้เหม็นเข้า ให้อาเจียน ให้จุกอกให้เสียดแลแน่นน่าอก ถ้าจะแก้ให้เอาใบสลอดกินลงต้มด้วยน้ำเกลือผึ่งแดดให้แห้ง ๑ ชเอมเทศ ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑ รากตองแตก ๑ รากจิงจ้อใหญ่ ๑ ขิงแห้ง ๑ ลำพันแดง ๑ พริกไทยล่อน ๑ ใบหนาด ๑ การะบูน ๑ เอาส่วนเท่ากันตำผงละลายน้ำนมโคก็ได้ น้ำผึ้งก็ได้ น้ำร้อนก็ได้ น้ำมูตร์โคก็ได้ กินแก้/*393ลมชื่อว่าโกฐฐสยาวาตาแตกหายแล
ลมชื่อว่า “อังคมังคานุสารีวาตา” คือลมพัดอยู่ทั่วสริระกาย ตั้งแต่กระหม่อมตลอดถึงปลายเท้าเปนที่สุด เมื่อแตกนั้นให้โสตรประสาทตึงคนเจรจามิได้ยิน แล้วก็ให้เปนหิ่งห้อยออกจากลูกตาให้เมื่อยมือแลเท้า เมื่อยแข้งขาทั้ง ๒ ข้างดังกระดูกจะแตก ให้ปวดในกระดูกสันหลังดังว่าเปนฝี ให้สบัดร้อนสบัดหนาว ให้คลื่นเหียนอาเจียนลมเปล่ากินอาหารไม่รู้จักรศ เปนดังนี้คือธาตุลมแตก ถ้าจะแก้ให้เอา ผักเป็ด ๑ ผักเสี้ยนผี ๑ ผักคราด ๑ หญ้ารังกา ๑ ลูกผักชีทั้ง ๒ เมล็ดผักกาด ๑ ดอกจงกลนี ๑ สะค้าน ๑ เมล็ดแตงโม ๑ เอาส่วนเท่ากันตำเปนผงละลายน้ำผึ้งก็ได้ น้ำร้อนก็ได้ น้ำสุราก็ได้ กินแก้วาโยธาตุอันชื่อว่าอังคมังคานุสารีวาตาแตกหายแล
ลมชื่อว่า “อัสสาสะบัสสาสะวาตา” นั้นจะได้แตกหามิได้ ลมอันนี้คือลมธาตุอันพัดให้หายใจเข้าแลออก ถ้าสิ้นลมหายใจเข้าแลออก หรือลมหายใจเข้าแลออกขาดแล้วเมื่อใดก็ตายเมื่อนั้น แสดงซึ่งวาโยธาตุโดยสังเขปจบแต่เท่านี้
บัดนี้จะแสดงซึ่งอาโปธาตุ ๑๒ ประการโดยวิถารใหม่เล่า ปิตตํ คือดี ถ้าพิการหรือแตก ทำให้คนผู้นั้นหาสติมิได้ โทษทั้งนี้เปนเพราะดีพิการ ให้แพทย์พึงรู้เถิด ถ้าจะแก้ให้เอาเทียนดำหนัก ๒ บาท เทียนตาตักแตนหนัก ๒ บาท เทียนเข้าเปลือกหนัก ๒ บาท /*394เปลือกมะซางหนัก ๒ บาท เปลือกไข่เหน้าหนัก ๒ บาท เทพทาโรหนัก ๒ บาท แซกดีจรเข้ ๑ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้แซกพิมเสน กินแก้ลมเพ้อพกคลั่งไคล้หายแล ขนานหนึ่งแก้ลงเอา ผลจันทน์ ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ เปลือกมะขามเกราะ ๑ ครั่ง ๑ เปลือกผลทับทิม ๑ เปลือกผลมังคุด ๑ กำยาน ๑ ผลตะบูน ๑ ฝิ่น ๑ เอาส่วนเท่าทันบดปั้นแท่งละลายน้ำเปลือกผลทับทิมกินแก้ลงหายแล
เสมหํ คือเสมหะพิการหรือแตก ให้สบัดร้อนสบัดหนาว ให้จับไข้เปนเวลา บางทีให้ลงเปนโลหิตเปนเสมหะเหน้า ให้ปวดมวน ถ้าจะแก้ให้เอาผลผักชีลา ๑ ลำพัน ๑ เปลือกมูกหลวง ๑ น้ำเต้าขม ๑ กระดอมทั้ง ๕ หนึ่ง แก่นขี้เหล็ก ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ ให้กินแก้จับเสียก่อนแล้วจึงแต่งยาแก้เสมหะต่อไปเถิด ถ้าจะแก้เสมหะพิการให้ต้มยาชำระเสียก่อน ท่านให้เอาใบมะขามกำมือ ๑ ใบส้มป่อยกำมือ ๑ ฝางเสนกำมือ ๑ เถาวัลย์เปรียงกอบ ๑ หัวแห้วหมู ๑ สมอไทยเท่าอายุ (คนป่วย) หอม ๗ หัวต้ม ๓ เอา ๑ แซกดีเกลือตามธาตุหนักธาตุเบา แล้วจึงให้กินยาแก้บิดทั้งปวงต่อไปเถิด ยาแก้บิด เปนเพื่อธาตุพิการท่านให้เอาผลมะม่วงกะล่อน ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ ผลจันทน์ ๑ ครั่ง ๑ ดินกิน ๑ เปลือกมะขามขบ ๑ เปลือกมังคุด ๑ เทียนดำ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ยางตะเคียน ๑ น้ำประสานทอง ๑ สีเสียดทั้ง ๒ ผิวมะกรูด ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท ฝิ่น ๒ สลึง ตำเปนผงแล้วใส่เข้าในผลทับทิมแล้วเอาขี้วัวพอกชั้นหนึ่ง ดินพอกชั้นหนึ่ง สุมไฟแกลบให้สุกแล้วเอาดินออกเสีย บดผลทับทิมปั้นแท่งไว้ละลาย/*395ด้วยน้ำไพลหรือน้ำปูนใสก็ได้ กินแก้ปวดมวนแก้โลหิตหรือเสมหเหน้าหายแล ถ้ายังมิหยุดท่านให้เอายาแก้ดีพิการนั้นมาแก้ก็ได้เหมือนกัน แล้วจึงแต่งยาบำรุงธาตุที่ชื่อว่าธาตุบัญจกให้กินเถิด
ถ้าจะทำยาธาตุบัญจก ท่านให้ถามตัวคนไข้ว่าเกิดวันใด เดือนใด ปีใด ข้างขึ้นหรือข้างแรม เขาบอกแล้วจึงพิจารณาดูว่าเปนฤดูธาตุอันใด ให้เอายาประจำฤดูธาตุอันนั้นตั้งไว้เปนประธาน แล้วให้คิดถอยหลังลงไปแล้วเอาวันแลเดือนฤดูมนุษย์ปฏิสนธินั้นวันใด เดือนใด ฤดูใด ธาตุอันใด ให้เอายาที่ประจำธาตุแลฤดูนั้นมาประสมกันเข้ากับยาประจำธาตุ เมื่อแรกประสูตร์นั้นเปนยา ๒ ขนาน แล้วจึ่งแซกจันทน์ทั้ง ๒ กฤษณา ๑ ชลูด ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสาระภี ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ขอนดอก ๑ ยา ๙ สิ่งนี้แซกต้มกินหายแล
ปุพโพ คือหนองพิการหรือแตก ให้ไอเปนกำลังให้กายซูบผอมหนัก ให้กินอาหารไม่รู้จักรศ มักเปนฝีในท้อง ๗ ประการ ถ้าจะแก้ให้เอารังมดแดงรัง ๑ ใบมัดกา ๑ เทียนดำ ๑ สมอเทศ ๑ รากทองแตก ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ ตำลึง หัวหอม ๑ ตำลึง ๑ บาท ขมิ้นอ้อยยาวองคุลี ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ แซกดีเกลือตามธาตุหนักแลธาตุเบา ชำระบุพโพร้ายเสียก่อน แล้วจึงแต่งยาประจำธาตุในเสมหะก็ได้ ถ้ามิฟังให้แต่งยานี้ ให้เอารากมูกหลวง ๑ ผลราชดัด ๑ ตรีกะฏุก ขมิ้นอ้อย ๑ รากกะพังโหม ๑ หัวเข้าข้า ๑ หอมแห้ง ๑ เอาส่วนเท่ากันตำเปนผงละลายน้ำร้อนก็ได้ สุราก็ได้ /*396น้ำต้มก็ได้กินหายแล
โลหิตํ คือโลหิตพิการหรือแตกก็ดี ท่านกล่าวไว้ว่าโลหิตร้าย แพทย์สมมุติว่าเปนไข้กำเดาเพราะโลหิตกำเริบ ถ้าโลหิตแตกให้ทำพิศม์ตาง ๆ บางทีให้ปวดศีศะให้ไนยตาแดงเปนสายโลหิต ให้งงศีศะให้หนักหน้าผาก เพราะโลหิตกำเริบ ถ้าผุดขึ้นภายนอกให้เปนวงแดงหรือเขียวหรือเหลือง แล้วทำพิศม์ต่างๆ ให้ลิ้นกระด้างคางแข็ง แพทย์ทั้งปวงสมมุติว่าเปนไข้ลากสาดหนึ่ง ปานดำ ปานแดง สายฟ้าฟาด จอมปราสาท เข้าไหม้น้อย เข้าไหม้ใหญ่ หงษระทด เปลวไฟฟ้า ประกายดาด ประกายเพลิง ดาวเรือง ฟองสมุท มหาเมฆ มหานิล ลำลาบเพลิง ไฟลามทุ่ง สมมุติเรียกชื่อต่างๆ เพราะโลหิตแตกกระจายซ่านออกผิวหนังข้างนอก ฝ่ายข้างภายในนั้นเล่าก็ทำพิศม์ต่างๆ บางทีให้ลงเปนโลหิต บางทีให้อาเจียนเปนโลหิต บางทีโลหิตแล่นเข้าจับหัวใจ ให้คลั่งคลุ้มทุรนทุราย ให้มะเมอเพ้อพกไปหาสติสมปฤดีมิได้ แพทย์ทั้งปวงสมมุติว่าสันนิบาตโลหิตก็ว่า ทั้งนี้เปนเพื่อโลหิตสมุฏฐาน บางทีให้ร้อนให้หนาว บางทีให้ชักมือกำเท้ากำ บางทีให้ขัดหนักแลขัดเบา บางทีให้เบาเปนสีแดงสีเหลืองแลดำก็มี ให้เปนไปต่างๆ อันว่าแต่โลหิตพิการแลแตกอย่างเดียว ถ้าในธาตุน้ำพิการหรือแตกก็ดี เปน ๒, ๓, ๔, ๕, ประการแล้วจะแก้มิได้เลย ผู้นั้นจะถึงแก่ความตายใน ๓ วันนั้น ถ้าแต่ประการใดประการหนึ่ง ๒, หรือ ๓ สิ่งก็ดีให้แก้ดูก่อน อันที่โลหิตแตกซ่านออกมาตามผิว/*397หนังนั้น ท่านให้เอายาไข้เหนือมาแก้แลเอายากาฬมาแก้เถิด ถ้าแพทย์จะเอายาที่เผ็ดแลร้อนมาแก้ไม่ได้ ชอบแต่ยาอันเย็นแลสุขุมหรือหอมแลฝาดขมมาแก้จึงจะระงับ ซึ่งโลหิตกระทำภายในทรวงอกให้ลงโลหิต อาเจียนโลหิต ท่านให้เอายาลักปิดแลยาแก้อติสารมาแก้เถิด ถ้ามิฟังให้เอายาในคัมภีร์ธาตุน้ำมาแก้เถิด อันวายาในคำภีร์ธาตุนี้ ให้แก้แต่ธาตุน้ำคือโลหิตแตก ยาชื่อปโตฬาทิคุณ ทานให้เอาบรเพ็ด ๑ ข่าตาแดง ๑ กะชาย ๑ เมล็ดผักกาด ๑ จันทน์ทั้ง ๒ มะแว้งต้น ๑ จันทนา ๑ หัวแห้วหมู ๑ ไพล ๑ รากขัดมอน ๑ สะค้าน ๑ รากชาพลู ๑ จุกโรหินี ๑ สนเทศ ๑ กรุงเขมา ๑ เปลือกมูกหลวง ๑ รากตองแตก ๑ แฝกหอม ๑ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ชะลูด ๑ ขอนดอก ๑ สมอทั้ง ๓ อบเชย ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาค ๑ สาระภี ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เอาส่วนเท่ากันต้ม ๓ เอา ๑ ถ้าจะให้ทุเลาแซกดีเกลือตามธาตุหนักธาตุเบาเถิด แก้ไข้เพื่อโลหิตในคิมหะฤดู
ยาชื่อมหาชุมนุมใหญ่สันนิบาตแก้ไข้ในวสันตฤดู ให้เอาเจ็ตมูลเพลิง ๑ โกฐสอ ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐกระดูก ๑ โกฐหัวบัว ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ โกฐเชียง ๑ โกฐสอเทศ ๑ ดีปลี ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ เทียนทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ ใบกระวาน ๑ ผลกระวาน ๑ กานพลู ๑ รากตองแตก ๑ แฝกหอม ๑ มะขามป้อม ๑ ผลกระดอม ๑ บรเพ็ด ๑ รากคนทา ๑ รากเท้ายายม่อม ๑ รากพุมเรียงทั้ง ๒ รากมะเดื่อ ๑ ผลผักชีทั้ง ๒ ผลโหระพา ๑ ราก/*398หญ้านาง ๑ ระย่อม ๑ พิศนาด ๑ นมราชสีห์ ๑ สน ๑ สักขี ตรีผลา ๑ ผลพิลังกาสา ๑ ผลประคำดีควาย ๑ พระยามือเหล็ก ๑ ขี้เหล็กทั้ง ๕ หนึ่ง หญ้ากล่อน ๑ โคกกระสุน ๑ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ชะลูด ๑ ขอนดอก ๑ อบเชยเทศ ๑ สมุลแว้ง ๑ เทพทาโร ๑ ข่าต้น ๑ จุกโรหินี ๑ ผลเอ็น ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท ดอกชะลูด ๑ ดอกมะนาว ๑ ดอกมะกรูด ๑ ดอกคัดเค้า ๑ ดอกกรรณิกา ๑ ดอกแก้ว ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ดอกคำไทย ๑ ดอกมลิซ้อน ๑ ดอกมลิลา ๑ ดอกบัวเผื่อน ๑ ดอกบัวขม ๑ ดอกลินจง ๑ ดอกจงกลนี ๑ ดอกบัวขาว ๑ ดอกบัวแดง ๑ สัตบุศย์ ๑ สัตบัน ๑ สัตบงกช ๑ ดอกสันตะวา ๑ ดอกตับเต่าน้ำ ๑ ดอกผักตบ ๑ ดอกยี่สุ่น ๑ ดอกกะทุ่มนา ๑ ดอกหญ้างวงช้าง ๑ ดอกหางนกยูง ๑ ดอกละหุ่ง ๑ ดอกลำเจียก ๑ ดอกราชพฤกษ์ ๑ ดอกสาหร่าย ๑ ดอกมหาหงษ์ ๑ ดอกจำปา ๑ ดอกกะดังงา ๑ สาระภี ๑ พิกุล ๑ บุนนาก ๑ ดอกมะกล่ำ ๑ ดอกกล้วยไม้ ๑ ดอกพุทชาต ๑ ดอกไม้ทั้งนี้เอาสิ่งละ ๒ สลึง เมื่อจะบดปรุงด้วยชมดแลพิมเสน ดีงูเหลือม หรือดีงูเห่า ดีวัวเถื่อน ดีควายเถื่อน ดีตะพาบน้ำ ดีจรเข้ ปรุงลงด้วยแลบดทำแท่งไว้ น้ำกระสายยักใช้ตามที่ชอบด้วยโรคนั้นเถิด ยานี้เหตุว่าเปนที่ประชุมแห่งสรรพยาทั้งหลายพร้อมโดยสำคัญ อันจะแก้โรคทั่วไปถึง ๙๖ จำพวก จึ่งได้ชื่อว่ามหาชุมนุมใหญ่สันนิบาต ท่านตีค่าไว้ชั่งทองหนึ่งแล
ยาชื่อเขียวมหาพรหม สำหรับแก้โลหิตพิการ ซึ่งทำพิศม์ให้/*399ร้อนทั่วสรรพางค์กายดังเปลวไฟ ให้ทุรนทุรายหาสติสมปฤดีมิได้ก็ดี ยานี้แก้ได้สิ้นทุกอัน ท่านให้เอาขี้หนอน ๑ ใบสมี ๑ ใบชิงช้าชาลี ๑ ใบขี้เหล็ก ๑ ใบผักเค็ด ๑ ใบแคแดง ๑ ใบทองหลางใบมน ๑ ใบมะเฟือง ๑ ใบพุมเรียงทั้ง ๒ ใบนมพิจิตร ๑ ใบแทงทวย ๑ ใบพริกไทย ๑ ใบน้ำเต้าขม ๑ ใบปีบ ๑ ใบมะระ ๑ ใบหญ้านาง ๑ ใบเท้ายายม่อม ๑ ใบน้ำดับไฟ ๑ ใบระงับ ๑ ใบตำลึงตัวผู้ ๑ ใบพรมมิ ๑ ใบฟักเข้า ๑ ใบหมากผู้ ๑ ใบหมากเมีย ๑ ใบพิมเสน ๑ ใบสันพร้าหอม ๑ ใบสะเดา ๑ ใบถั่วแระ ๑ ใบบรเพ็ด ๑ เถาวัลย์ด้วน ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ จันทน์ขาว ๑ เอาส่วนเท่ากันบดปั้นแท่งไว้ น้ำกระสายยักใช้เอาตามที่ควรแก่โรคทั้งกินทั้งพ่น แก้โลหิตกำเริบแล
ยาชื่ออดุลยวิถาร แก้พิศม์กำเดาอาโปธาตุกำเริบ ท่านให้เอาชะมด ๑ พิมเสน ๑ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ขอนดอน ๑ ชมดเชียง ๑ ชะลูด ๑ หญ้าฝรั่น ๑ อำพันทอง ๑ โกฐหัวบัว ๑ จันทน์ทั้ง ๒ เปราะหอม ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๒ สลึง กรุงเขมา ๑ กำยาน ๑ จันทน์คันนา ๑ ผลโหระพา ๑ เกล็ดหอยเทศ ๑ เกสรบัวหลวง ๑ บัวเผื่อน ๑ จงกลนี ๑ สัตบุศย์ ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกอัญชันขาว ๑ ผลเอ็นเทศ ๑ ผลผักชี ๑ ชะเอมทั้ง ๒ ดอกมลิ ๑ ดอกกะดังงา ๑ ดอกพิกุล ๑ โกฐเขมา ๑ เนระภูสีทั้ง ๒ ใบสเดา ๑ หญ้ารังกา ๑ รากมะตูม ๑ ใบกระวาน ๑ ผลกระวาน ๑ ผักบุ้งร้วม ๑ ใบเหงือกปลาหมอ ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท ดีงูเหลือม ๑ /*400มูลโคเถื่อน ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง บดปั้นแท่งละลายน้ำดอกไม้ทั้งกินทั้งพ่น แก้พิศม์ไข้ทั้งปวงดีนัก ถ้าพิศม์ทำภายในให้ลงท้อง แซกฝิ่นกินหายแล
ยาชื่อมหาสมิทธิ์ใหญ่ ครอบสาระพัดพิศม์ทั้งปวง พิศม์ไข้เหนือ ไข้รากสาดสันนิบาตทั้งปวง ท่านให้เอา อำพันทอง ๑ ชะมด ๑ พิมพ์เสน ๑ จันทน์เทศ ๑ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ โกฐเชียง ๑ ขอนดอก ๑ เปราะหอม ๑ โกฐสอ ๑ โกฐหัวบัว ๑ สิ่งละ ๒ สลึง จันทน์แดง ๑ กรุงเขมา ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ ผลกระวาน ๑ กานพลู ๑ พริกหอม ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑ อำพันแดง ๑ แฝกหอม ๑ หัวแห้วหมู ๑ ใบสเดา ๑ หญ้าตีนนก ๑ เนระภูสี ๑ เกสรบัวหลวงขาว ๑ เกสรบัวหลวงแดง ๑ สัตบงกช ๑ นิลอุบล ๑ จงกลนี ๑ บัวเผื่อน ๑ บัวขม ๑ มลิ ๑ พิกุล ๑ บุนนาก ๑ สาระภี ๑ จำปา ๑ สมอไทย ๑ สมอพิเภก ๑ มะขามป้อม ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ เทียนแดง ๑ เทียนตากบ ๑ เทียนตาตักแตน ๑ ดอกกะดังงา ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐน้ำเต้า ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท ดีงูเหลือม ๒ สลึง บดปั้นเปนแท่งละลายน้ำดอกไม้ทั้งกินทั้งชะโลมแก้สันนิบาต ๗ จำพวก แลไข้พิศม์ สาระพัดพิศม์ทั้งปวงหายสิ้นแล
ยาชื่อจักรวาฬฟ้าครอบ แก้พิศม์ไข้กาฬทั้งปวง สาระพัดพิศม์อันใดๆ ก็ดี พิศม์กาฬภายในภายนอก ให้กลุ้มในใจก็ดี แลพิศม์กาฬทั้งปวง ๗๐๐ จำพวกที่มิได้ขึ้นมาทำพิศม์ คุดอยู่ใน/*401หัวใจแลตับปอดทั้งภายในก็ดี แลหลบอยู่ตามผิวหนังภายในก็ดี แลพิศม์ฝีตาดฝีหัวเดียวก็ดี ตานทรางก็ดี ท่านให้ทำยาขนานใหญ่นี้ไว้แก้ เว้นไว้แต่บุราณกรรมแลปัจจุบันกรรม นอกนั้นหายสิ้นแล แพทย์ทั้งปวงจงเร่งทำยาขนานนี้ขึ้นไว้ใช้เถิด จึงจะสู้กันกับกาฬ ๗๐๐ จำพวกได้ ท่านให้เอา เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวหมู ๑ เขี้ยวหมี ๑ เงี่ยงปลาฉนาก ๑ เงี่ยงปลากะเบน ๑ นอแรด ๑ งาช้าง ๑ เขากวาง ๑ เขากุย ๑ เขาแพะ ๑ เขาแกะ ๑ ทั้งนี้ขั้วให้เกรียม หวายตะค้า ๑ หวายตะมอย ๑ เจ็ตภังคี ๑ สังกะระนี ๑ ดอกสัตบุศย์ ๑ สัตบงกช ๑ สัตบัน ๑ บัวหลวง ๑ บัวขม ๑ บัวเผื่อน ๑ จงกลนี ๑ พิกุล ๑ บุนนาก ๑ สาระภี ๑ มลิซ้อน ๑ มลิลา ๑ ดอกจำปา ๑ ดอกกะดังงา ๑ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ขอนดอก ๑ ใบพิมเสน ๑ พิมเสนเกล็ด ๑ การะบูน ๑ น้ำประสานทอง ๑ โกฐทั้ง ๕ หนึ่ง เทียนทั้ง ๕ หนึ่ง ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ สมุลแว้ง ๑ เห็ดกะถินขาว ๑ เห็ดกะถินพิมาน ๑ เห็ดมะพร้าว ๑ เห็ดตาล ๑ เห็ดงูเห่า ๑ เห็ดมะขาม ๑ เห็ดไม้รัง ๑ เห็ดไม้แดง ๑ เห็ดตับเต่า ๑ หัวมหากาฬทั้ง ๕ หนึ่ง ยาทั้งนี้เอาสวนเท่ากัน สาระพัด (ดี) เปนน้ำกระสายบดปั้นแท่งไว้แก้กาฬ ๗๐๐ จำพวกแก้ได้ทุกประการ น้ำกระสายยักใช้เอาตามแต่ที่ชอบด้วยโรคนั้นเถิด แก้ในวสันตฤดูคือน่าฝนแล
ยาชื่ออนันตไกรวาต แก้พิศม์ไข้ทำให้ชักลิ้นกระด้างคางแข็ง /*402แลชักให้สั่นไปทั้งกายแลทำพิศม์ต่าง ๆ ถ้าจะแก้ท่านให้เอากระดูกงูเหลือม ๑ กระดูกงูทับสมิงคลา ๑ คางปลาซ้อน ๑ งาช้าง ๑ กรามแรด ๑ ยาทั้งนี้ขั้วให้เกรียม โกฐหัวบัว ๑ โกฐสอ ๑ โกฐกระดูก ๑ เทียนดำ ๑ ผลโหระพา ๑ ผลผักชี ๑ น้ำประสานทอง ๑ ใบพิมเสน ๑ ใบสันพร้าหอม ๑ ใบผักหวาน ๑ ใบทองหลางน้ำ ๑ รากถั่วภู ๑ รากตำลึงตัวผู้ ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกพิกุน ๑ ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากันบดทำแท่งไว้ น้ำกระสายนั้นให้เอาน้ำซาวเข้าหรือน้ำดอกไม้ก็ได้ แซกดีงูแลพิมเสน กินแก้แดกแก้ชัก แก้เชื่อมมึนแก้ลิ้นกระด้างคางแข็ง ทั้งกินทั้งชะโลมก็ได้แล ยานี้ได้เชื่อมาแล้ว เปนมหาวิเศษนัก
ยาตำราหลวงชื่อมหากำลัง แก้หิวหอบระหวยหาแรงมิได้ อันถึงแก่อสัญญกรรม จึ่งประกอบพระโอสถขนานนี้ขึ้นถวาย ท่านให้เอารากถั่วภู ๑ ลูกบัว ๑ รากบัว ๑ แห้วสด ๑ กระจับสด ๑ หัวบัวขม ๑ หัวบัวเผื่อน ๑ รากหญ้านาง ๑ หัวข่า ๑ กฤษณา ๑ ขอนดอก ๑ ชะเอมเทศ ๑ ชะมด ๑ อบเชยทั้ง ๒ หนึ่ง โกฐหัวบัว ๑ โกฐเชียง ๑ เปราะหอม ๑ ดอกบุนนาก ๑ เกสรบัวหลวง ๑ บัวขม ๑ บัวเผื่อน ๑ จงกลนี ๑ พิกุล ๑ สาระภี ๑ มลิ ๑ สัตบุศย์ ๑ สัตบงกช ๑ กรุงเขมา ๑ อำพันทอง ๑ ชะมดเชียง ๑ พิมเสน ๑ ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้ เมื่อจะกินให้แชกน้ำตาลกรวด แก้พิศม์กลุ้มในอกในทรวง ให้สวิงสวาย ให้หิวโหยหากำลังมิได้ กินหายแล
ยาชื่อจิตรมหาวงษ์ แก้ฅอเปื่อยลิ้นเปื่อยแลปากเปื่อย แลแก้ไอท่านให้เอา รากมะกล่ำต้ม ๑ รากมะกล่ำเครือ ๑ รากมะขามป้อม ๑ เนระภูสี ๑ เขากวาง ๑ เขากุย ๑ นอแรด ๑ งาช้าง ๑ จันทน์ทั้ง ๒ หนึ่ง น้ำประสานทองสตุ ๑ ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากันตำผงบดทำแท่งไว้ ละลายน้ำผึ้งทาหายแล
ยาแก้ร้อนแลคลั่ง เอาเปลือกแคแตร ๑ รากคันทรง ๑ เปลือกเพกา ๑ รากมะตูม ๑ ต้มกินหายแล
ยาชื่อสุริยจันทน์ สำหรับแก้พิศม์กำเดาแลพิศม์กาฬซึ่งทำพิศม์ต่าง ๆ สมมุติว่าเปนไข้เหนือไข้ลากสาดแลไข้สันนิบาตก็ดี ท่านให้เอา จันทน์แดง ๑ จันทน์ขาว ๑ เถามวกทั้ง ๒ หนึ่ง คุคะ ๑ มหาสดำ ๑ รากปลาไหลเผือก ๑ รากหญ้านาง ๑ รากฟักเข้า ๑ รากตำลึง ๑ รากสลอดน้ำ ๑ รากพุมเรียงทั้ง ๒ หนึ่ง คงคาเดือด ๑ เหมือดคน ๑ รากพุงดอ ๑ รากโมง ๑ รากกะทุงหมาบ้า ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เขากวาง ๑ งาช้าง ๑ เขากุย ๑ นอแรด เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวจรเข้ ๑ กรามแรด ๑ กรามช้าง ๑ เอาส่วนเท่ากันบดปั้นแท่งไว้แก้ไข้พิศม์สาระพัดพิศม์หายแล
พระตำราหลวงเปนยาต้มขนานใหญ่ สำหรับแก้พิศม์กำเดาพิการแลธาตุน้ำพิการทำพิศม์ต่าง ๆ แก้พิศม์ฝีกาฬแลฝีหัวขว้ำแลฝีหัวเล็กหาฐานมิได้ มีสันฐานดังเมล็ดเข้าโภชน์ แลเมล็ดถั่วเขียวถั่วดำก็ดี แลทำพิศม์อยู่ในตับแลขั้วดี แลให้ดีซึม/*404จากฝักก็ดี แลพิศม์กลุ้มหัวใจมีประการต่างๆ ก็ดี ให้แพทย์ทำยาขนานนี้แก้ เอารากพุมเรียงทั้ง ๒ สิ่งละ ๑ บาท ๒ สลึง คงคาเดือด ๖ สลึง แส้ม้าทลาย ๖ สลึง หญ้าใต้ใบ ๒ บาท แก่นขี้เหล็ก ๑ บาท มารประไล ๖ สลึง ระย่อม ๓ สลึง ไคร้เครือ ๑ บาท ว่านร่อนทอง ๒ สลึง ว่านกีบแรด ๒ สลึง พระยารากดำ ๒ บาท พระยารากขาว ๖ สลึง เนระภูสี ๑ บาท มหาสดำเหนือ ๑ บาท มหาสดำใต้ ๑ บาท รากไก่ให้ ๑ บาท ยา ๕ รากสิ่งละ ๑ บาท ขมิ้นเครือ ๑ บาท ปลาไหลเผือก ๑ บาท รากตานดำ ๑ บาท รากมะเดื่อดิน ๑ บาท กันเกรา ๑ บาท แก่นปรู ๑ บาท ไม้สัก ๑ บาท สักขี ๑ บาท ตรีผลา สิ่งละ ๒ สลึง จันทน์หอม ๓ บาท เนื้อไม้ ๒ บาท โกฐทั้ง ๕ สิ่งละ ๓ สลึง เทียนทั้ง ๕ สิ่งละ ๓ สลึง ผลจันทน์ ๒ สลึง ดอกจันทน์ ๒ สลึง กานพลู ๑ สลึง อบเชยเทศ ๖ สลึง ชะเอมเทศ ๑ ชะเอมไทย ๑ กำแพง ๗ ชั้นหนึ่ง ตูมกาแดง ๑ ตูมกาขาว ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท มะคังแดง, มะคังขาว, สิ่งละ ๑ บาท ผลกระดอม ๑ บาท ดอกบุนนาก ๑ บาท เกสรบัวหลวง ๑ บาท สาระภี ๑ บาท สะค้าน ๑ บาท รากชาพลู ๑ สลึง รากพุงแก ๒ สลึง เหมือดคน ๑ แฝกหอม ๑ คุยแดง ๑ คุยขาว ๑ รากพระยายา ๑ จันทน์แดง ๑ กะดังใบ ๑ รากฟักเข้า ๑ รากนางนูน ๑ รากพุงดอ ๑ สิ่งละ ๑ บาท ฝางเสน ๒ บาท ชลูด ๒ สลึง ดีปลี ๑ บาท หญ้าแพรกเผือก ๑ เลือดแรด ๑ ครั่ง ๑ ดอกคำไทย ๑ ดอกคำจีน ๑ ฝนแสนห่า ๑ หางนกกลิง ๑ โพธิ์ปราสาท ๑ ราชมานพ ๑ สากกระเบือละว้า ๑ เชือกเขาหนัง ๑ /*405ไก่ไห้ ๑ กำลังกระบือ ๗ ตัวหนึ่ง เถาวัลย์เปรียงแดง ๑ สิ่งละ ๑ บาท คุคะ ๑ มะเกลือเลือด ๑ สิ่งละ ๒ สลึง รากไม้รวก ๑ กำลังวัวเถลิง ๑ มหาละลาย ๑ พระยารากเดียว ๑ สิ่งละ ๑ บาท จันทน์คันนา ๖ สลึง รากสลอดน้ำ ๒ บาท สารขี้นก ๒ สลึง ใสลงก้นหม้อต้มกินแก้สาระพัดพิศม์ แต่บรรดาธาตุน้ำพิการทำพิศม์ต่างๆ หายสิ้นแล ให้แพทย์จงพิจารณาดูเถิด ๑๐๐ คนก็ไม่รอดสักคนเดียวเลย ถ้าแลกินยานี้ไปถึง ๙ วัน ๑๐ วันแล้ว โลหิตที่กำเริบอยูในทรวงอกนั้น ไม่กลับทำพิศม์ออกมาข้างนอกได้ ถ้าผุดเปนวงดำหรือแดงออกมาแล้วเมื่อใดตายเมื่อนั้นแล ถ้าผุดเปนวงดำ, แดงหรือเขียวออกมาได้แล้วเมื่อใด ให้แพทย์แก้ไปเถิดรอดบ้างตายบ้าง ถ้าไม่ผุดออกมาอย่ารักษาเลย
เหงื่อพิการเหงื่อแตกแลเหงื่อตกนัก แล้วให้ตัวเย็นแลตัวนั้นขาวซีดสากชาไปทั้งตัว ให้สวิงสวายหากำลังมิได้ ถ้าจะแก้ให้เอาเจ็ตมูลเพลิง ๑ โกฐสอ ๑ ผลผักชี ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ เปลือกกุ่มน้ำ ๑ รากทองหลางน้ำ ๑ รากถั่วภู ๑ เอาส่วนเท่ากันต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้เหงื่อตกนักหายแล
ยาชะโลมแก้เหงื่อ ให้เอาหัวหอม ๑ แป้งเหล้า ๑ ดินสอพอง ๑ รากเหมือดคน ๑ รากถั่วภู ๑ เมล็ดขนุนละมุด ๑ เอาส่วนเท่ากันบดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้ กินห้ามเหงื่อตกแลผิวเนื้อสากชา แลตัวซีดผิวหนังหดหู่ เพราะเหงื่อกระทำโทษหายสิ้นแล มันข้นพิการหรือแตกก็ดี เหมือนโลหิตเสียดุจเดียวกัน/*406ออกผิวหนังผุดเปนวง บางทีแตกเปนน้ำเหลืองให้ปวดแสบปวดร้อนเปนกำลัง ถ้าจะแก้ท่านให้เอา ผักปลังแดง ๑ ใบกะเม็งแดง ๑ ใบถั่วแระ ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ ส่วน เปลือกกันเกรา ๑ ยาเข้าเย็นเหนือ ๑ เอาสิ่งละ ๗ ส่วนต้มกินหายแล
ยาทาภายนอก ท่านให้เอาใบผักปลังแดง ๑ ใบกระเม็งแดงก็ได้ เข้าสาร ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ดินสอพอง ๑ ตำทาตัวหายแล
น้ำตาพิการ คือให้น้ำตาตกหนักแล้วก็แห้งไป ลูกตานั้นเปนดังเยื่อผลลำไย ถ้าจะแก้เอารากคนทีสอ ๑ รากเสนียด ๑ ลูกมะตูมอ่อน ๑ ขิงแห้ง ๑ เอาส่วนเท่ากันต้ม ๓ เอาหนึ่งให้กิน แล้วจึงแต่งยาหยอดตา ให้เอาหินในหัวปลาช่อน ๑ หินส้ม ๑ บัลลังก์ศิลา ๑ พิมเสน ๑ ฝนหยอดตาเข้าดู ถ้ามีน้ำตาไข้นั้นจะหาย ถ้าไม่มีน้ำตาไข้นั้นรักษามิได้เลย
น้ำมันเหลว ถ้าแตกกระจายออกทั่วตัว ให้ตัวเหลืองตาเหลือง เว้นแต่อุจจาระปัสสาวะไม่เหลือง ตำราหนึ่งว่าอุจจาระปัสสาวะก็เหลือง บางทีให้ลงแลให้อาเจียนดังป่วงลม คือโทษน้ำเหลืองนั้นเอง ถ้าจะแก้ให้แก้ด้วยยาฝาด ถ้ามิหยุดให้ชำระน้ำเหลืองเสียก่อน จึงแต่งยาบำรุงธาตุต่อไป ท่านให้เอา ตรีกฏุกหนึ่ง ตรีผลาหนึ่ง ผลสมอเทศ ๑ รากชาพลู ๑ ข่าแห้ง ๑ สะค้าน ๑ ผลจันทน์ ๑ เอาส่วนเท่ากันตำผงละลายน้ำใบมะระก็ได้ น้ำกล้วยดิบก็ได้ แก้ธาตุน้ำคือมันเหลวพิการหายแล
น้ำลายพิการให้ปากเปื่อย ฅอเปื่อย, น้ำลายเหนียว, บางทีเปนเม็ดยอดขึ้นในลิ้นในฅอ, ทำพิศม์ตางๆ ถ้าจะแก้ท่านให้เอาจันทน์ทั้ง ๒ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ผลประคำดีควาย ๑ รากทนดี ๑ สมอเทศ ๑ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ ดีงูเหลือม ๑ เอาส่วนเท่ากัน บดละลายน้ำมะนาวเปนกระสายทา แลกินเท่าผลพุดซาแล้วจึงแต่งยาอม ท่านให้เอากรามแรด ๑ กรามช้าง ๑ นอแรด ๑ เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวปลาพยูน ๑ ลูกเบ็ญจกานี ๑ ผลจันทน์ ๑ ใบหว้าอ่อน ๑ ยาทั้งนี้ขั้วให้เกรียมเอาสิ่งละ ๑ ส่วน น้ำประสานทอง ๒ ส่วนให้สะตุเสียกอน สีเสียดทั้ง ๒ สิ่งละ ๔ ส่วน น้ำหมากดิบเปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ฝนด้วยน้ำปูนใสระคนด้วยน้ำหมากดิบกวาดหายแล
จึงทำยาบ้วนปาก เอาเปลือกตะเคียน ๑ ใบขัดมอน ๑ เปลือกหว้า ๑ ทางตาล ๑ เปลือกมะกล่ำต้น ๑ ตำราหนึ่งว่าเปลือกระกำต้น ๑ สลอดน้ำ ๑ ใบทับทิม ๑ เอาส่วนเท่ากันต้มใส่เกลือแต่สักน้อย อมบ้วนปาก ๓ เวลาหายแล
น้ำมูกพิการ ให้ปวดในสมองให้น้ำมูกไหลตามัว ให้ปวดศีศะ ให้วิงเวียนศีศะ โทษ ๔ ประการนี้ถ้าจะแก้ให้แต่งยาสุม เอาใบหญ้าน้ำดับไฟ ๑ เทียนดำ ๑ หัวหอม ๑ ดินประสิวขาว ๑ เมล็ดฝ้ายขั้ว ๑ ใบพลูแก ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ บดกับสุรา ขี้น้ำมันหอมสุมกระหม่อม ๓ วัน หายแล
ถ้ายังมิหายให้แต่งยาดม เอาหัวหอม ๑ ปูนผง ๑ น้ำประ/*408สานดีบุก ๑ พิมเสน ๑ เอาส่วนเท่ากันตำผงนัดถุ์ก็ได้ ห่อผ้าขาวบางดมก็ได้หายแล
แล้วจึ่งแต่งยากินภายใน เอาสะค้าน ๑ รากชาพลู ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑ ขิงแห้ง ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ แฝกหอม ๑ สมอไทย ๑ สมอเทศ ๑ ผลผักชี ๑ กฤษณา ๑ จันทน์หอม ๑ ผลมะขามป้อม ๑ เปราะหอม ๑ ว่านน้ำ ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ดอกบุนนาค ๑ เอาส่วนเท่ากันต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ธาตุน้ำคือมูกพิการแล
ไขข้อ ถ้าพิการหรือแตกก็ดี อันว่าไขข้อนี้อยู่ในกระดูกมักกระทำให้เมื่อยในข้อในกระดูก ดุจดังว่าจะคลาดออกจากกัน ให้ขัดตึงทุกข้อจะแก้เปนอันยากนัก ด้วยว่าอยู่ในกระดูก ให้กินยาแก้ดูตามบุญเถิด ท่านให้เอาโกฐกระดูก ๑ โกฐกัดกลิ้ง ๑ โกฐกัดตรา ๑ รากแฝก ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน แก่นมหาด ๑ แก่นปรู ๑ สนเทศ ๑ สักขี ๑ ผลเมื่อย ๑ รากมะดัน ๑ รากประดงข้อ ๑ อยางนี้เรียกว่ารากดีปลี กระดูกงูเหลือม ๑ เอาสิ่งละ ๒ ส่วน เหมือดคน ๑ ส้มเสี้ยว ๑ ส้มสันดาน ๑ พริกไทย ๑ ขิง เอาสิ่งละ ๓ ส่วน รากคนทา ๕ ส่วน ยาเข้าเย็น ๑๐ ส่วน ต้มให้กินหายแล
มูตร์ เมื่อจะพิการก็ดีแตกก็ดี ให้ปัสสาวะวิปลาศ คือให้น้ำเบามีสีแดงเหลืองดังขมิ้น บางทีขาวดังน้ำเข้าที่เช็ดจากหม้อ ให้ขัดเบาขัดหัวเหน่า หัวเหน่าฟก บางทีเปนมุตร์สกิด, มุตร์ฆาฏ, กาฬขึ้นในมูตร์ ให้มูตร์พลิกแปรไปต่างๆ ถ้าจะแก้มูตร์พิการ/*409นั้นให้เอาสะค้าน ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ แฝกหอม ๑ สมอเทศ ๓ ผล ผลผักชี ๑ จันทน์ทั้ง ๒ หนึ่ง โคกกระสุน ๑ แห้วหมู ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน รากชาพลู ๒ ส่วน เจ็ตมูลเพลิง ๓ ดีปลี ๔ ขิง ๕ ยาเข้าเย็นจีน ๑๐ อ้อยแดง ๓ ปล้องทุบใส่ลงต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้มูตร์พิการหายแล
ยาต้มแก้ขัดเบา ให้เอาใบมะขามกำมือ ๑ ใบส้มป่อยกำมือ ๑ ใบมะนาว ๙ ใบหอม ๓ หัว สานส้ม ๑ สลึง ดินประสิวขาว ๑ น้ำอ้อยงบ ๑ หัก ๔ ทิ้งข้างตวันตกชิ้น ๑ ให้กินเบาออกแล ถ้ามิฟังท่านให้แก้โดยกระบวนโรคตามคัมภีร์ปะระเมหะต่อไปเถิด จบธาตุน้ำแต่เท่านี้
ทีนี้จะแสดงธาตุดินพิการต่อไป พระอาจาริย์เจ้าจัดออกเปนแผนกแต่ละสิ่ง ๆ ตั้งแต่ผมเปนลำดัดไป
ผม ถ้าพิการให้เจ็บสมองศีศะให้ชา ให้ผมหล่นถ้าจะแก้เอาทางตาลมาลนไฟบิดเอาน้ำถ้วย ๑ ใบคราม ๑ หญ้าแพรก ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ตำเอาน้ำสิ่งละ ๑ ถ้วย น้ำมันงาถ้วย ๑ หุงให้คงแต่น้ำมัน แล้วปรุงดีกา ดีตะพาบน้ำ ดีนกกาน้ำใส่ลง ทาผมพิการหายแล
ขนพิการ ให้เจ็บทุกเส้นขนทั่วสาระพางค์กาย ถ้าจะแก้ให้เอาน้ำมันยาแก้ผมพิการนั้นมาแก้เถิด
ยากินภายใน เอารากชาพลู ๑ ข่า ๑ รากส้มป่อย ๑ ราก/*410พุดลา ๑ มะกรูดผล ๑ ต้มกินแก้ผมแลขนพิการหายแล
เล็บ ถ้าพิการให้ต้นเล็บเจ็บช้ำดำเขียว บางทีให้ฟกบวม คือเปนตะมอยหัวเดือน กลางเดือนบางทีให้เจ็บช้ำเลือดช้ำหนอง ให้เจ็บปวดเปนกำลัง ถ้าจะแก้เอาชมดต้มก็ว่า ฝ้ายผีก็ว่า เข้าสุกเผาไฟให้โชน ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ยาดำ ๑ ดินประสิวขาว ๑ บดพอกเล็บหายแล ถ้ามิหายทำยาเกล็ดแก้ไปเถิด
ฟัน ถ้าพิการให้เจ็บปวดฟกบวมเปนกำลัง ถึงฟันหลุดแล้วก็ดีมักเปนไปตามประเวณีสังสาระวัฏ ให้เจ็บฟันแลไรฟันไรเหงือกตลอดสมอง ถ้าฟันยังมิหลุดมิถอนก็ให้แก้ตามกระบวนรำมะนาดนั้นเถิด
หนังพิการ ให้หนังชาสากทั่วทั้งตัว ถึงว่าแมล็งวันจะจับหรือไต่อยู่ที่ตัวก็ไม่รู้ศึก ให้แสบแลร้อนเปนกำลังเรียกว่ากระมีโทษ ถ้าจะแก้เอาแป้งเข้าหมาก ๑ เปลือกเฉียงพร้านางแอ ๑ สังข์ ๑ โกฐสอ ๑ โกฐหัวบัว ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสาระภี ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เอาส่วนเท่ากันทำเปนผงบดปั้นแท่งไว้ ละลายน้ำดอกไม้ทั้งกินทั้งชะโลมหายแล
ยากิน เอาขิงแห้ง ๑ รากมะแว้งทั้ง ๒ กระดอมทั้ง ๕ รากขี้กาแดง ๑ สมอเทศ ๑ สมอพิเภกก็ว่า สมอไทย ๑ มะขามป้อม ๑ แห้วหมู ๑ บรเพ็ด ๑ หญ้าตีนนก ๑ โกฐสอ ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ จันทน์ทั้ง ๒ หนึ่ง เอาส่วนเท่ากันต้ม ๓ เอา ๑ ปรุงขันทศกรแลน้ำผึ้งใส่ลงกิน แก้ไข้กระมีโทษอันเกิดแต่ผิวหนัง/*411นั้นหายแล
เนื้อ ประมาณ ๕๐๐ ชิ้น ถ้าพิการมักทำให้เสียวซ่านไปทั้งตัว มักให้ฟกขึ้นที่นั้นบวมขี้นที่นี้ ให้เปนพิศม์เปนสง บางทีให้ร้อนดังไฟลวก บางทีให้มกขึ้นดังประกายดาดประกายเพลิง ถ้าจะแก้ให้เอาก้ามปูทเลเผาไฟ ๑ ฝางเสน ๑ รากลำโพง ๑ รากหมีเหมน ๑ รากบัวหลวง ๑ รากทองหลางหนาม ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ ดินประสิวขาว ๑ ดินสอพอง ๑ เอาส่วนเท่ากันบดละลายน้ำต้นหางจรเข้ทาตัวหายแล
ถ้าแม้นให้เปนฟกบวมแตกนั้น ให้เอาเข้าไหม้ ๑ ใบขี้เหล็ก ๑ ยาดำ ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ บดละลายน้ำปูนใสทาหายแล
ยาชื่อสังข์เภทกินภายใน เอาสังข์ ๑ ว่านเปราะ ๑ สมอเทศ ๑ เทียนดำ ๑ ไพล ๑ รากพันงูแดง ๑ ตรีกฎุกหนึ่ง เอาส่วนเท่ากันตำเปนผงละลายน้ำส้มซ่า น้ำมะนาว น้ำมะกรูด น้ำร้อนก็ได้เกลือรำหัดกินหายแล
เอ็นพิการ ให้เส้นประธาน ๑๐ เส้นแลเส้นบริวาร ๒๗๐๐ เส้น ๆ ให้หวาดหวั่นไหวไปสิ้นทั้งนั้น ที่กล้าก็กล้า ที่แข็งก็แข็ง ที่ตั้งดานก็ตั้งดาน ที่ขอดก็ขอดเข้าเปนก้อนเปนเถาไป ที่จะเปนโทษหนักนั้นแต่เส้นอันชื่อว่าสุมนาแลอำมพฤกษ์ เส้นสุมนานั้นผูกดวงใจ มีแต่จะให้สวิงสวายทุรนทุรายหิวโหยหาแรงมิได้ อันว่าเส้นอำมพฤกษ์นั้นมีแต่จะให้กระสับกระส่าย ให้ร้อนให้เย็นให้เมื่อยให้เสียวไปทุกเส้นทุกเอ็นทั่วทั้งตัว ตั้งแต่ศีศะตลอดลงไป/*412ถึงที่สุดจนเท้า บางทีให้เจ็บเปนเวลา แต่เส้นอำมพฤกษ์นั้นให้โทษ ๑๑ ประการ ถ้าให้โทษพร้อมกันทั้ง ๒๗๐๐ เส้นแล้วก็ตายแล ถ้าเปนแต่ ๑, ๒, ๓, ๔, หรือ ๕ เส้น ยังแก้ได้
ยาปถวีธาตุพิการ คือเส้นพิการท่านให้เอา พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ เทียนดำ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ว่านน้ำ ๑ โกฐพุงปลา ๑ ใบกระวาน ๑ สะค้าน ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เกสรบัวขาว ๑ หญ้าตีนกา ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ แก่นขี้เหล็ก ๑ พระยามือเหล็ก ๑ เอาส่วนเท่ากันตำเปนผงละลายน้ำมะนาว น้ำมะกรูด น้ำส้มซ่า น้ำส้มสาชูก็ได้ กินแก้เส้นพิการหายแล
ขนานหนึ่งเอาเปลือกหอยโข่ง ๑ เปลือกหอยขม ๑ เปลือกหอยนางรม ๑ เปลือกหอยกาบ ๑ เปลือกหอยแครง ๑ เปลือกหอยตาวัว ๑ เปลือกหอยพิมพการัง ๑ เปลือกหอยสังข์ ๑ เปลือกหอยมุก ๑ กระดูกวัว ๑ กระดูกเสือ ๑ กระดูกแพะ ๑ กระดูกเยียงผา ๑ ยาทั้งนี้เผาไฟให้ไหม้ แล้วชั่งเอาสิ่งละ ๑ ส่วน รากตองแตก ๑ รากส้มเสี้ยว ๑ รากส้มสันดาน ๑ เอาสิ่งละส่วนกึ่ง สหัสคุณเทศ ๒ ส่วน รากมะตาดเครือ ๒ ส่วนครึ่ง ยาทั้งนี้ประมวนเข้าด้วยกัน ตั้งไว้เปนส่วน ๑ เอาพริกไทยเท่ายาทั้งหลาย ตำเปนผงแล้วเอาขี้เหล็กทั้ง ๕ ฝักสำโรง ๑ งวงตาล ๑ ช้าแป้น ๑ ต่อไส้ ๑ ผักโหมหนาม ๑ พันงูแดง ๑ บรเพ็ด ๑ เผาให้ไหม้เอาสิ่งละส่วน ปูนขาว ๒ ส่วน ๓ ส่วน ๔ ส่วนก็ได้ เอาแช่น้ำด่างอุ่นไฟให้ร้อน ละลายยาผงนั้นกินแก้เถาดาน แลแก้เส้นเอ็นอันกำเริบต่างๆ กิน/*413ยาเนาวะหอยนี้หายแล
ยาต้ม ท่านให้เอาขี้เหล็กทั้ง ๕ สมอทั้ง ๓ มะขามป้อม ๑ ใบมะกา ๑ แห้วหมู ๑ รากตองแตก ๑ บรเพ็ด ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ โกฐน้ำเต้า ๑ เถาวัลย์เปรียงสดใส่ให้มากหน่อย ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๕ สลึง เทียนทั้ง ๕ สลึงละ ๒ สลึง ยาดำ ๑ บาท ผักราชพฤกษ์ ๕ ฝัก ต้ม ๓ เอา ๑ แซกดีเกลือตามธาตุหนักธาตุเบา กินชำระน้ำเหลืองแลเสมหะหายแล
กระดูก กระดูกแห่งเราท่านทั้งหลาย ๓๐๐ ท่อน เมื่อพิการก็ดี แตกออกก็ดี น้ำมันซึ่งจุกอยู่ในข้อนั้นละลายออกแล้วให้เจ็บปวดกระดูก ดุจดังว่าจะเคลื่อนคลาดออกจากกันทั้ง ๓๐๐ ท่อน โทษดังนี้นจะแก้เปนอันยากนัก แต่ท่านไว้ยาให้แก้ตามบุญเถิด
ยาพรหมภักตร์น้อย ท่านให้เอาดอกจันทน์ ๑ ผลจันทน์ ๑ กานพลู ๑ สิ่งละ ๑ ส่วน มหาหิงคุ์ ๑ ยาดำ ๑ การะบูร ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน พริกหอมเท่ายาทั้งหลาย ถ้ามิได้พริกหอมให้เอาพริกไทยล่อนก็ใช้ได้ เอาน้ำเปลือกมะรุมเปนกระสาย บดปั้นแท่งเท่าผลมะแว้งเครือ กิน ๙ วัน ๑๑ วัน ๑๕ วันๆ ละ ๑ เม็ด ถ้าแม้นชักมือเท้ากำน้ำตาตกน้ำลายฟูม ลิ้นกระด้างคางแข็งมิรู้สึกตัว เอายานี้พ่นด้วยน้ำเปลือกมะรุมก็ได้ น้ำร้อนก็ได้ กินบ้างทาบ้างหายแล ถ้าจะให้ผายพรรดึก ละลายน้ำส้มมะขามเปียก น้ำมะนาวผลหนึ่งก็ได้ ฝนยา ๑๑ เม็ด ๑๓ เม็ด ๑๗ เม็ด ตามธาตุเบาแลหนัก
ยาพรหมภักตร์กลาง ขนานหนึ่งเอา ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ /*414กระวาน ๑ ดีปลี ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน มหาหิงคุ์ ๑ การะบูร ๑ พริกไทยล่อน ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน ยาดำ ๑ รงทองปิ้งไฟ ๑ สิ่งละ ๑๒ ส่วน น้ำสุราเปนกระสายบดปั้นแท่งเท่าลูกมะแว้งเครือ น้ำกระสายดังกล่าวไว้แล้ว กินประจุเสมหะลมแลเลือดเหน้า ไขในข้อข้นเข้า แก้ธาตุดินพิการหายแล
ยาต้มขนานหนึ่ง เอาใบมหาประสาน ๓๐๐ ใบมะนาว ๑๐๘ สามใบต่อ ๑ ประดงข้อ ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ สิ่งละ ๒ บาท โกฐกระดูก ๑ เถากระทั่งติด ๑ สิ่งละ ๑ ตำลึง ขมิ้นอ้อย ๑๐ บาท ต้มกินแก้ธาตุดินคือกระดูกพิการหายแล
สมองกระดูกพิการ ยาที่แก้นั้นก็อยางเดียวกันกับกระดูก
ม้าม ถ้าพิการก็ดีแตกก็ดี ถ้าจะแก้เอาโคกกระสุนกำมือ ๑ มะกรูดผล ๑ ผ่า ๔ เอาแต่ ๓ ขมิ้นอ้อย ๕ ชิ้น เอาปูนขาวแช่น้ำให้ใสเอาเปนน้ำ ต้มให้กิน ๓ วันๆ ละ ๓ เวลาหายแล
ยาต้มประจำธาตุดินคือม้ามแตก ให้เอาต้นหางรอก ๑ แห้วหมู ๑ จันทน์ทั้ง ๒ รากมะตูม ๑ รากแห้วหมู ๑ เอาส่วนเท่ากันห่อผ้าขาวต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้จับแก้ร้อนแก้หนาว แก้พิศม์ต่างๆ หาย
หัวใจ ถ้าพิการก็ดีแตกก็ดี มักให้คนนั้นเปนบ้า ถ้ายังอ่อนอยู่ให้คุ้มดีคุ้มร้าย มักขึ้งโกรธบางทีให้ระส่ำระสาย ให้หิวโหยหาแรงมิได้ให้เปนไปต่างๆ นาๆ ให้แก้ด้วยยาชื่อมูลจิตรใหญ่ เอาผลคนทีสอ ๑ ใบสหัสคุณ ๑ ผลตลิงปริง ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ดีปลี ๑ เทียนเข้าเปลือก ๑ เทียนตาตักแตก ๑ เทพทาโร ๑ เอาส่วน/*415เท่ากันบดปั้นแท่งละลายน้ำดอกไม้แซกพิมเสนกินหาย ใช้ได้ ๑๐๘ แล
ยาสมุทสาครใหญ่ เอาผลเอ็นเทศ ๑ ชะเอมเทศ ๒ ใบกระวาน ๓ ดอกบุนนาก ๔ พริกไทย ๕ ขิง ๖ ดีปลี ๗ อบเชยเทศ ๘ รากน้ำใจใคร่ ๙ เกสรบัวหลวง ๑๐ จันทน์ขาว ๑๑ ตำเปนผง เมื่อจะกินเอาน้ำตาลทรายเท่ายาทั้งหลาย ละลายน้ำร้อนได้ทั้งคนดีคนบ้า แก้ลมแก้เลือดจับหัวใจ ให้คลั่งเพ้อทุรนทุรายหายแล
ขนานหนึ่งชื่อสว่างอารมณ์ เอารากบัวหลวง ๑ เปราะหอม ๑ รากถั่วภู ๑ ผลถั่วภู ๑ แห้วสด ๑ กระจับสด ๑ หัวบัวเผื่อน ๑ หัวบัวขม ๑ หัวบา ๑ ถั่วทอง ๑ เมล็ดถั่วแปด ๑ จันทน์หอมเทศ ๑ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ขอนดอก ๑ กรุงเขมา ๑ รากหญ้านาง ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เกสรบัวเผื่อน ๑ เกสรบัวขม ๑ สัตบงกช ๑ สัตบุศย์ ๑ พิกุล ๑ บุนนาก ๑ สาระภี ๑ ดอกกรรณิกา ๑ ชะมด ๑ พิมเสน ๑ อำพันทอง ๑ หญ้าฝรั่น ๑ เกล็ดหอยเทศ ๑ ผลบัวเกราะ ๑ ยาทั้งนี้เอาส่วนเท่ากัน บดด้วยน้ำดอกไม้เทศหรือน้ำดอกไม้ไทยก็ได้เปนกระสาย บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้กิน แก้หัวใจสวิงสวายให้หิวโหยหอบหากำลังมิได้ ยานี้ชูกำลังถึงไม่ได้กินอาหาร ๗ วันมิตายเลยยานี้วิเศษนัก
ยานี้ชื่อสมิทธิสวาหะ เอานมผา ๑ ศิลายอน ๑ บัลลังก์ศิลา ๑ สังข์ ๑ ดินถนำ ๑ แก้วแกลบ ๑ ดินดานในท้องน้ำ ๑ เทียนทั้ง ๕ โกฐทั้ง ๙ แฝกหอม ๑ ดอกบัวบก ๑ ดอกบัวน้ำ/*416ทั้ง ๕ ดอกกาหลง ๑ ดอกชงโค ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสาระภี ๑ ดอกกะดังงา ๑ ดอกจำปา ๑ ดอกคำไทย ๑ ดอกขจร ๑ ดอกมลิซ้อน ๑ ดอกมลิลา ๑ ดอกโยทกา ๑ ดอกส้อนกลิ่น ๑ ดอกพยอม ๑ ดอกกรรณิกา ๑ ดอกราชพฤกษ์ ๑ ดอกประดู่ ๑ ดอกผักคราด ๑ ดอกมหาหงษ์ ๑ ดอกกระทือ ๑ ดอกข่า ๑ ดอกเร่ว ๑ ดอกกระเจียว ๑ ดอกจิกนา ๑ ดอกเข็มแดง ๑ ดอกไม้ทั้งนี้ควรจะเอาดอกแลเกสร จันทน์ทั้ง ๓ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ อบเชยเทศ ๑ กฤษณา ๑ ขอนดอก ๑ สนเทศ ๑ ผักกระโฉม ๑ ใบพิมเสน ๑ ใบสันพร้าหอม ๑ ใบชะมดต้น ๑ ใบทองพันชั่ง ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ สังกะระนี ๑ เนระภูสี ๑ พิศนาด ๑ ระย่อม ๑ ไคร้เครือ ๑ ว่านเพ็ชร์โอการ ๑ ว่านฤาษีประสมแล้ว ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท ชะมด ๑ พิมเสน ๑ อำพันทอง ๑ หญ้าฝรั่น ๑ เกล็ดหอยเทศ ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง กระแจะตะนาว ๑ สลึง บดละลายน้ำดอกไม้เทศหรือน้ำดอกไม้ไทยก็ได้ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้ แซกน้ำตาลกรวดน้ำตาลทรายกินแก้ระส่ำระสาย แก้หัวใจให้พิการต่างๆ ให้คลั่งไคล้ต้องคุณไสยอสรพิศม์กฤติยาคม แห่งมะนุษแลเทวะดาแลปิศาจก็ดีหายแล
ขนานหนึ่งชื่อมหาสดมภ์ แก้ลมจับหัวใจ แก้โลหิตกำเริบ แก้ลมกำเริบ จับหัวใจให้นอนนิ่งแน่ไปก็ดี แลลิ้นกระด้างคางแข็ง เรียกไมได้ยินอ้าปากมิออก ท่านให้เอาชะมดเชียงส่วน ๑ พิมเสน ๑ การะบูร ๑ เทียนดำ ๑ ดองดึง ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑ /*417เอาสิ่งละ ๒ ส่วน กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ จันทน์เทศ ๑ สิ่งละ ๓ ส่วน กำยาน ๔ ส่วน ขิง ๑ ดีปลี ๑ สิ่งละ ๘ ส่วน สนเทศ ๔ ส่วน บดด้วยน้ำมะนาวเปนกระสาย ปั้นแท่งผึ่งในร่มให้แห้งแล้วใส่ขวดปิดไว้อย่าให้ลมเข้าได้ ถ้าลมจับแน่ไปฝนด้วยน้ำมะนาว ๗ เม็ด คัดปากกรอกเข้าไปฟื้นแล
ถ้าให้ระส่ำระสายหิวโหยหาแรงมิได้ ฝนด้วยน้ำดอกไม้เทศหรือดอกไม้ไทยก็ได้ แซกน้ำตาลกรวดกินหายแล ยานี้วิเศษนัก
ตับ แตกหรือพิการก็ดี เปนโทษ ๔ ประการ ล่วงเข้าลักษณะอติสาร คือกาฬผุดขึ้นในตับให้ตับหย่อนแลซุด บางทีเปนฝีขึ้นในตับ ย่อมให้ลงเปนเลือดสดๆ ออกมา อันนี้คือกาฬมูตร์ผุดขึ้นต้นลิ้นกินอยูในตับ ให้ลงเสมหะแลโลหิตเหน้าปวดมวนเปนกำลัง ให้ลงวันละ ๒๐ หรือ ๓๐ หน ให้ตาแข็งแลแดงเปนสายเลือดผ่านตาไป แพทย์ไม่รู้ถึง สำคัญว่าเปนบิด โทษกาฬมูตร์กระทำต่างๆ ย่อมนั่งก้มหน้าอยูมิได้ดูคน สมมุติว่าปิศาจกระสือเข้าปลอมกิน เพราะคนไข้นั้นมักให้เพ้อหาสติมิได้ ยอมเจรจาด้วยผี มิใช่ปิศาจแลกระสือเลย โรคหมู่นี้มันหากเปนเองเปนเพราะโทษปถวีธาตุแตก มันให้ระส่ำระสายเปนกำลัง บริโภคอาหารมิได้ ให้หายใจไม่ถึงท้องน้อย ลักษณะทั้งนี้คือปถวีธาตุแตกให้โทษ ๔ ประการดังกล่าวมานี้ ถ้าพร้อมกันแล้วแพทย์ผู้ใด/*418จะแก้เปนอันยากเปนโรคตัดแล ถ้าเปนแต่ประการใดประการหนึ่ง ยังมิพร้อมทั้ง ๔ ประการ ท่านให้แก้ด้วยสรรพคุณยาตามบุญเถิด ถ้าแพทย์ผู้ใดจะแก้ให้แก้แต่ต้นไข้ไปก่อน เพราะปถวีธาตุแตกก่อน เอายาอันชื่อว่าเบ็ญจอำมพฤกษ์ ชำระให้ลงเสียก่อนให้สิ้นร้ายแล้วจึงแต่งยาสำหรับธาตุกินต่อไป เอารากมะตูม ๑ รากมะดูก ๑ รากทองพันชั่ง ๑ โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ สมอทั้ง ๓ ผลผักชีทั้ง ๒ สารส้ม ๑ น้ำประสานทองสตุ ๑ ดินประสิวขาว ๑ เปราะหอม ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน เจ็ตมุลเพลิง ๑ ขิงแห้ง ๑ รากขี้กาแดง ๑ เทพธาโร ๑ จุกโรหินิ ๑ เปลือกสมุลแว้ง ๑ โคกกระสุน ๑ เอาสิ่งละ ๒ ส่วน สะค้าน ๑ ชาพลู ๑ ดีปลี ๑ เอาสิ่งละ ๓ ส่วน เปลือกมูกมัน ๔ ส่วน แห้วหมู ๕ ส่วนหรือ ๘ ส่วนต้มก็ได้ ถ้าจะตำละลายน้ำมะนาวน้ำมะกรูดก็ได้ น้ำส้มซ่าหรือน้ำผึ้งก็ได้ กินหายแล
ขนานหนึ่งเอา แก่นพรม ๑ หัวใจพระยาไม้ราบ ๑ แก่นแสมทั้ง ๒ มหาละลาย ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน ขมิ้นเครือเท่ายาทั้งหลาย กำลังวัวเถลิง เท่า ๒ ส่วนขมิ้นเครือ ถ้าจะดองใส่ดีเกลือลงส่วน ๑ ดองด้วยเหล้า ๕ ทนาน ถ้าจะทำเปนผงละลายด้วยน้ำใบขี้เหล็กหรือน้ำมะกรูด น้ำมะนาวหรือนาส้มซ่า น้ำขมิ้นอ้อยก็ได้ ให้ยักดูตามโทษ กินแก้ตับหย่อนแลตับซุดแล
ขนานหนึ่งชื่อกล่อมนางนอน (ใหญ่) ล้อมตับไว้มิให้ซุดลงได้ ท่านให้เอาโกฐทั้ง ๙ เทียนทั้ง ๕ พิกุล ๑ ไคร้เครือ ๑ สังกะระนี ๑ เกสรบัวทั้ง ๕ บุนนาก ๑ สาระภี ๑ มะลิ ๑ กฤษณา ๑ /*419กะลำภัก ๑ ขอนดอก ๑ ชะลูด ๑ ชะเอมเทศ ๑ น้ำประสานทอง ๑ ผงใบลานแก่ ๑ กระดองปูป่า ๑ ชะมด ๑ พิมเสน ๑ เอาส่วนเท่ากัน น้ำดอกไม้เปนกระสาย บดแล้วใส่ขันสัมฤทธิ์รมควันเทียนให้สบกันแล้วทำแท่งไว้ ฝนด้วยน้ำกฤษณากินแก้ระส่ำระสาย ถ้าลงเปนมูกเปนเลือดละลายน้ำกล้วยตีบ ถ้าจะแก่เสมหะละลายน้ำเกลือน้ำมะแว้งเครือ ถ้าแก้ร้อนน้ำดอกไม้ทั้งกินแลชะโลม ถ้าจะล้อมตับดับพิศม์ไข้พิศม์ฝีพิศม์ตานทรางขโมยพิศม์ฝีกาฬ เอารากมะผู้ ๑ รากมะเมีย ๑ รากมะเฟือง ๑ รากต่อไส้ ๑ ฝาง ๑ ต้มเอาน้ำละลายยานี้กินหายแล
ขนานหนึ่งเอา รากมะกรูด ๑ รากมะนาว ๑ รากมะขาม ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ ให้กินก่อนแล้วจึงแต่งยาพอกอก เอากระดูกคน ๑ กระดูกค่าง ๑ กระดูกคางกระบือ ๑ กระดูกคางหมู ๑ กระดูกทั้งนี้เผาไฟให้ไหม้ ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ เอาส่วนเท่ากันบดพอกอกหายแล
ถ้ามิฟัง ให้เอาใบเสนียด ๑ รากผักหนาม ๑ รากตุมกา ๑ รากผีเสื้อน้อย ๑ รากผีเสื้อใหญ่ ๑ รากตาเสือ ๑ รากมะตูม ๑ รากขี้เหล็ก ๑ รากคัดเค้า ๑ รากมะตาดต้น รากมะตาดเครือ ๑ รากมะดูก ๑ โลดทนง ๑ ตับเต่าทั้ง ๒ รากขอบชะนางทั้ง ๒ ตะไคร้ทั้ง ๒ รากหมอน้อย ๑ รากสนุ่น ๑ รากฆ้องกลอง ๑ รากบัว ๑ ระย่อม ๑ ว่านน้ำ ๑ สลัดใด ๑ ชิงช้าชาลีทั้ง ๒ รากละหุ่งทั้ง ๒ รากมะเดื่อดิน ๑ รากกล้วยตีบ ๑ รากคนทา ๑ หัวเอ็น ๑ ราก/*420เหลาเหล็ก ๑ รากมะพร้าว ๑ รากตโนด ๑ รากปรู ๑ รากคาง ๑ รากเล็บมือนาง ๑ รากสีหวด ๑ รากซองแมว ๑ หญ้าปี่นตอ ๑ รากผักเข้า ๑ รากผักไห่ ๑ รากครามทั้ง ๒ รากครอบนา ๑ รากไก่ไห้ ๑ รากกระดอน ๑ รากกล้วย ๑ ขิง ๑ ยาทั้งนี้สับใส่หม้อต้มรมก็ได้ หุงเปนชี่ก็ได้ หายแล
ถ้ามิฟัง เอารากละหุ่ง ๑ รากประดู่ ๑ เอื้องเพ็ดม้า ๑ หัวกระเช้าผีมด ๑ เปล้าทั้ง ๒ รากสนุ่น ๑ เถาชาลี ๑ รากมะเดื่อ ๑ รากขี้เหล็ก ๑ รากเทียน ๑ รากผีเสื้อทั้ง ๒ สหัสคุณทั้ง ๒ โรคทั้ง ๒ เจ็ตมูลเพลิง ๑ รากมะงั่ว ๑ รากมะนาว ๑ รากเล็บเหยี่ยว ๑ เอาเท่ากันสับผึ่งแดดให้หมาดๆ แล้วต้ม ๓ เอา ๑ แล้วสงกากผึ่งแดด ตำผงใส่ลงในน้ำยาอิกเล่า จึงเอายาปรุงลงเอาพิมเสน ๑ มหาหิงคุ์ ๑ เปลือกมะทราง ๑ เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ขิงแครง ๑ กำยาน ๑ ดีปลี ๑ ยาทั้งนี้ตำเปนผงแล้วเอาผลสลอดปอกเปลือกแล้ว ๖ บาท ให้ประสะผลสลอด วันที่ ๑ ให้ต้มด้วยใบพลูแก วันที่ ๒ ต้มด้วยช้าพลู วันที่ ๓ ต้มด้วยใบพริกเทศ วันที่ ๔ ต้มด้วยใบมะขาม วันที่ ๕ ต้มด้วยน้ำเกลือ วันที่ ๖ ต้มด้วยเข้าสาร วันที่ ๗ ต้มด้วยมูตร์โคดำ ครั้นต้มด้วยยาทั้ง ๗ วันนี้แล้ว จึงเอายางสลัดใด ๑ ตำลึงประสมกันเข้าเอาพริกไทย ๑๐ บาท ผลสลอด, ยางสลัดใด, พริกไทย, สามสิ่งนี้ ตำเปนผงระคนกับยาผงที่ตำไว้แล้วนั้น คลุกกับน้ำยาที่ต้มไว้แล้วนั้นผึ่งแดดให้แห้ง บดปั้นแท่งไว้เท่าเมล็ดพลิกไทยกินเม็ด ๑ ลงจนเสมหะ/*421แลเสมหะพิการเปนต่าง ๆ ดังกล่าวมานั้นหายแล
พังผืด พิการมักให้อกแห้ง กระหายน้ำ อย่างนี้คือโรคริดสิดวงแห้งนั้นแล
ถ้าจะแก้เอา รากเปล้าน้อย ๑ รากหญ้างวงช้าง ๑ พริก ๗ ขิง ๗ หอม ๗ กะเทียม ๗ เกลือ ๗ เม็ด บดให้กิน ถ้ามิฟังเอามาดเหลือง ๑ ดินประสิวขาว ๑ สลอด ๑ บดด้วยน้ำกล้วยตีบปั้นแท่งเท่าเม็ดพริกไทย ใส่ในมะนาวกินทีละ ๑ เม็ดหายแล
พุง พิการให้ขัดอก ให้ท้องขึ้นท้องพองให้แน่นในอกในท้อง กินอาหารมิได้ ถ้าจะแก้เอาเบ็ญจกูลหนึ่ง ขมิ้นอ้อย ๑ บรเพ็ด ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ รากขัดมอน ๑ ผลผักชี ๑ แห้วหมู ๑ เอาส่วนเท่ากัน ต้มกินบำรุงธาตุก่อน ถ้ามิฟัง เอารากพันงูแดง ๑ รากมะตูม ๑ รากไก่ให้ ๑ รากเบ็ญจมาศ ๑ ใบพลูแก ๑ ต้มน้ำอาบด้วยหายแล
ถ้ามิฟัง เอาเปลือกฝรั่ง ๑ พรายชะมบ ๑ ต้มอาบ ถ้ามิฟังเอาพิลังกาสาทั้ง ๕ ต้มกินด้วยเหล้า ถ้ามิฟังเอาเปล้าน้อย ๑ พริก ๗ ขิง ๗ หอม ๗ เกลือ ๗ เม็ด บดปั้นแท่งเท่าผลตะขบกินทุกวันหายแล
ปอด ถ้าพิการกระทำอาการดุจดังไข้พิศม์ กาฬขึ้นในปอด จึงให้ร้อนในอก กระหายน้ำ ให้หอบดุจดังสุนักข์หอบแดดจนโครงลด ให้กินน้ำจนปอดลอยจึงหายอยากแล บางทีกินจนอาเจียนน้ำออกมาจึงหายอยาก ถ้าจะแก้เอารากกะถินพิมานต้มกิน /*422ถ้ามิฟังเอาเปลือกขี้อ้าย ๑ เชือกเขาพรวน ๑ ต้นดีงู ๑ รากทรงบาดาน ๑ รากพิลังกาสา ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ กินหายแล ถ้ามิฟังต้มยาเบ็ญจบรรจบให้กินหายแล
ไส้น้อย ถ้าพิการให้กินอาหารผิดสำแลง ให้ปวดท้องให้ขัดอก บางทีให้ลงให้อาเจียน อันนี้คือลมกรรมมัชวาต พัดเอาแผ่นเสมหะให้เปนดาลุ์ กลัดเข้าในท้องในทรวงอกก็ตัดอาหาร ท่านว่าใส้ตีบไป ถ้าจะแก้ท่านให้เอา ฝอยลนเผาไฟ ๑ ฝอยลานเผาไฟ ๑ พริก ๗ ขิง ๗ หอม ๗ บดละลายน้ำร้อนกินหายแล
ถ้ามิฟัง เอาว่านน้ำ ๑ เปลือกไข่เหน้า ๑ สหัศคุณเทศ ๑ เปล้าน้อย ๑ พริก ๑ ขิง ๑ หอม ๑ บดละลายน้ำร้อนกินหายแล
ถ้ามิฟัง เอาแก่นมหาด ๑ พริก ๗ ขิง ๗ กระเทียม ๗ หอม ๗ ต้ม ๓ เอา ๑ ให้กินหายแล
ไส้ใหญ่ ถ้าพิการให้วิงเวียนหน้าตา จะลุกขึ้นให้หาวให้เรอ, ให้ขัดอกแลเสียดข้าง ให้เจ็บหลังเจ็บเอว ให้ไอเสมหะขึ้นฅอ ให้ร้อนฅอร้อนท้องน้อย มักให้เปนลมเรอโอก ให้ตกเลือดตกหนอง ถ้าจะแก้ เอาเหล้าแดง ๑ รากตะไคร้น้ำ ๑ หีบลม ๑ รากอุทุมพร หรือ ชุมพร ๑ รากมะเดื่อปล้อง ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ กินหายแล
ขนานหนึ่งท่านให้เอา ดีปลี ๑ เปล้าน้อย ๑ สะค้าน ๑ รากจิงจ้อหลวง ๑ พลูป่า ๑ ชาพลูก็ว่า ขิงแครง ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ เอาส่วนเท่ากันตำผงละลายน้ำร้อนกินหายแล
ขนานหนึ่งเอาใบพลวง ๑ รากกล้วยแดง ๑ รากกล้วยตีบหอม ๑ รากกล้วยหอม ๑ รากตาเสือ ๑ เอาส่วนเท่ากันต้ม ๓ เอา ๑ กินหายแล
ถ้ามิฟังให้เอาใบผักหนอก ๑ รากก้างปลาแดง ๑ รากกำจาย ๑ รากป่านใบ ๑ ยอดมะม่วง ๗ ยอด พริก ๗ ขีง ๗ หอม ๗ เลือดแรด ๑ ตำผงปั้นเม็ดเท่าผลพริกไทย กินเช้าๆ หายแล
อาหารใหม่ ถ้าพิการนั้นคือกินเข้า ๆ ไปอิ่มแล้วเมื่อใด มักให้ร้อนท้องนัก บางทีให้ลงดุจกินยารุ บางทีให้สอึกขัดหัวอก แล้วให้จุกเสียดตามชายโครงผะอืดผะอม สมมุติว่าไฟธาตุนั้นหย่อน โรคทั้งนี้ย่อมให้โทษเพราะอาหารมิควรกินนั้นอย่าง ๑ กินอาหารดิบอย่าง ๑ ลมในท้องพัดไม่ตลอดมักแปรไปเปนต่างๆ บางทีให้ลงท้อง บางทีให้ผูกเปนพรรดึก ให้แดกขึ้นแดกลงกินอาหารมิได้ ถ้าจะแก้ให้เอารากไก่ไห้ ๗ ขิง ๗ พริก ๗ กะเทียม ๗ พริกเทศทั้ง ๕ บดเปนลูกกลอนกิน
ถ้ามิฟังเอาผลเบ็ญจกานี ๑ พริก ๗ ขิง ๗ กะเทียม ๗ รากเข้าสาร ๗ ท่อน ต้ม ๓ เอา ๑ กินหายแล
อนึ่งท่านให้แต่งยาปถวีธาตุ เอาพริกส่วน ๑ ขิงแห้ง ๒ ส่วน สะค้าน ๓ ส่วน รากชาพลู ๔ ส่วน ดีปลี ๖ ส่วน แห้วหมู ๗ ส่วน เปลือกไข่เหน้า ๘ ส่วน ต้ม ๓ เอา ๑ กินหายแล
อาหารเก่า ถ้าพิการคือทรางขะโมยกินลำไส้ ถ้าพ้นกำหนดทรางแล้ว คือเปนริดสิดวงนั้นเองแล
ถ้าจะแก้ ให้เอาพระยาลำแพน ๑ รากหนามแดง ๑ ฝ้ายแดง/*424ทั้งรากแลใบ ๑ หนามขี้แรด ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ แล้วปรุงพริก ๗ ขิง ๗ กะเทียม ๗ กินหาย
ถ้ามิฟัง เอารากชาเลือด ๑ ผักเสี้ยนผี ๑ รากหญ้านาง ๑ รากขี้กาแดง ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ ปรุงพริก ๗ ขิง ๗ กะเทียม ๗ กินหายแล
ถ้ามิฟัง เอามะกรูดผล ๑ ต้มขึ้นให้รอุแล้วชั่งขึ้นกับยาเบ็ญจกูลให้เท่ากันจึงเอาการะบูร ๑ พริกไทย ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน มหาหิงคุ์ ๑ กระเทียม ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน ประสมกันเข้าบดกินหนัก ๑ สลึง กินเช้าเย็น เปนยาบำรุงธาตุแก้ริดสิดวงลงหายแล
เยื่อในสมองศีศะ ถ้าพิการให้เจ็บกระบานศีศะดังจะแตก ให้ตามัวหูตึง ปากแลจมูกให้ชักขี้นเฟ็ดไป ให้ลิ้นกระด้างคางแข็ง แลลักษณะดังนี้ เดิมเมื่อจะเปนเพราะโทษแห่งลมปะกัง ให้ปวดหัวเปนกำลัง ถ้าแก้มิฟังตาย
ถ้าจะแก้ เอาเมล็ดผักกาด ๑ ผลผักชี ๑ หอมแดง ๑ กระเทียม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ ยอดกุ่มทั้ง ๒ บดพอกกระหม่อม ๓ วัน ถ้ามิฟังให้เอาเลือดร้ายออกเสียแล้วเอา ใบฝาง ๑ ใบตุมกา ๑ ต้นขี้แรด ๑ บดด้วยน้ำมะงั่วห่อผ้าขาวอุ่นไฟให้ร้อนประคบที่เจ็บนั้น ๓ วันหายแล
แล้วจึงประกอบยากินต่อไป เอาเปลือกโลด ๑ หญ้ารังกา ๑ แห้วหมู ๑ มูกมัก ๑ ผลผักชีทั้ง ๒ สมุลแว้ง ๑ การะบูร ๑ เอาสิ่ง/*425ละ ๑ ส่วน ขิง ๒ ส่วน รากชาพลู ๓ ส่วน สะค้าน ๕ ส่วน ดีปลี ๖ ส่วน เจ็ตมูลเพลิง ๗ ส่วน ตำเปนผงละลายน้ำผึ้งกินหายแล
แล้วท่านให้แต่งยาชำระปถวีธาตุ ให้เอาพริกส่วน ๑ ขิง ๒ ส่วน สะค้าน ๓ ส่วน ช้าพลู ๔ ส่วน เจ็ตมูลเพลิง ๘ ส่วน เกสรบัวหลวง ๑ เปลือกมูกหลวง ๑ กกลังกา ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ยาทั้งนี้สิ่งลง ๑๐ ส่วน บรเพ็ด ๑๒ ส่วน ดีปลี ๑๖ ส่วน แห้วหมู ๑ เปลือกไข่เหน้า ๑ ดอกบุนนาก ๑ เอาสิ่งละ ๒๐ ส่วนต้มให้กินหายแล
ขนานหนึ่งแปลกเข้ามา รสยาฝาดทราบไปในผิวเนื้อ, เอ็น, แลเส้น, รศยาเผ็ดทราบไปในผิวหนังทุกเส้นขน, รสยาเค็มทราบไปทุกเส้นเอ็น แลกระดูกทั่วทั้งสรรพางค์กาย รสยาเปรี้ยวทราบไปในเส้นเอ็น, ทั่วสรรพางค์กาย ถ้าแพทย์ผู้ใดจะประกอบยาสิ่งใด ในคิมหันตฤดู บุราณว่าพิศม์ยาอยู่ราก ในวสันตฤดูว่าพิศม์ยาอยู่ใบ ในเหมันตฤดูว่าพิศม์ยาอยู่เปลือก
อนึ่งสมอไทย ๑ กรุงเขมา ๑ โกฐเขมา ๑ ยาทั้ง ๓ สิ่งนี้มีรสขม แลโกฐพุงปลามีรสฝาดขมสักหน่อย
(ธาตุวิภังค์เล่ม ๒ จบบริบูรณ์เท่านี้)
คัมภีร์สรรพคุณ เล่ม ๑
๑ ปุนจปรํ ในลำดับนี้จะกล่าวด้วยพฤกษาชาติแลวานยาอันมีคุณแก่สัตว์ทั้งหลายต่าง ๆ ตามลำดับกันโดยไนยสังเขปไว้ดังนี้ จะกล่าวคุณแห่งสมอ ๗ ประการนั้นก่อนเปนปฐม (๑) คือสมอหนึ่งชื่อวิทยา ผลสองเหลี่ยมมีรสเย็นดังฟัก แก้สรรพพิศม์ทั้งปวง (๒) สมอหนึ่งชื่อโรหินี ผลกลม มีรศอันเปรี้ยวแลหวานระคนกัน แก้เสมหะอันข้นแค่น (๓) สมอหนึ่งชื่อบุตรนาผลสามเหลี่ยม มีรศอันฝาด แก้บิดมูกเลือด (๔) สมอหนึ่งชื่ออนุตา ผลสามเหลี่ยมแต่เมล็ดนั้นเล็ก มีรศอันหวานเย็น แก้ไข้ให้คลั่งแลบ้าดีเดือด (๕) สมอหนึ่งชื่อมุตตะกี ผลห้าเหลี่ยม มีรศอันเปรี้ยวแลร้อน แก้ลมดันแน่นอยู่ในนาภีแลทรวงอก (๖) สมอหนึ่งชื่ออัพยาผลหกเหลี่ยม มีรศอันขมแลร้อน แก้โลหิตโดยรอบคอบในอุทร (๗) สมอหนึ่งชื่อวิลันตา ผลเจ็ดเหลี่ยม สีเหลืองดังสีทอง มีรศอันหวานขมฝาดร้อน แก้จตุธาตุแลตรีสมุฏฐาน มีคุณเปนมหันตคุณยิ่งนัก อนึ่งสมอป่าผลใหญ่นั้นแก้กระสายโรคในอุทรแลแก้บิด ดอก, แก้ลมอันลั่นอยู่ในโสต/*427กะพี้, แก้ไข้อันฟกบวม แก่น, แก้โลหิตแลแก้ฅอขึ้นเม็ดดุจหนามบัว ราก, แก้เสมหะ อนึ่งผลมขามป้อมอ่อนนั้น มีรศอันเปรี้ยวหวานระคนกัน แก้มังษะให้บริบูรณ์แลทำให้เสียงเพราะ แก้พรรดึกแลพยาธิในกองเสมหะ อนึ่งผลมะขาม (ป้อม) แก่นั้น มีรศอันขมเผ็ดฝาดเปรี้ยวระคนกัน ห้ามเสียซึ่งลมแลไข้อันพิเศษ อนึ่งผลสมอพิเภกอ่อนนั้น มีรศอันเปรี้ยวสังหารเสียซึ่งลมแลไข้อันพิเศษ อนึ่งผลสมอพิเภกแก่นั้นมีรศอันฝาด แก้โรคอันบังเกิดแก่จักษุ แก้โรคอันบังเกิดแต่ธาตุกำเริบแลไข้จับ บำรุงธาตุแลแก้ริดสีดวง เมล็ดใน, แก้บิดทั้งปวง ใบ, แก้บาดแผลทั้งปวงอันประกอบไปด้วยพยาธิ ดอก, แก้โรคอันบังเกิดแต่จักษุ เปลือก, แก้ในทางปัสสาวะพิการ แก่น, แก้ริดสิดวงพลวก ราก, แก้โลหิตอันทำให้ร้อน
๒ ปุนจปรํ ลำดับนี้จะกล่าวสรรพคุณแห่งยาเบ็ญจกูล อันอาจาริย์ท่านกล่าวไว้สืบกันมา ว่ามีพระดาบศ ๖ พระองค์ (๑) พระองค์หนึ่งชื่อฤาษีบัพพะตัง บริโภคซึ่งผลดีปลี อาจระงับอชินโรคได้ (๒) พระองค์หนึ่งชื่อฤาษีอุธา บริโภคซึ่งราคช้าพลู อาจระงับเมื่อยขบ (๓) พระองค์หนึ่งชื่อฤาษีบุพเทวา บริโภคซึ่งเถาสค้านอาจระงับเสมหะแลวาโยได้ (๔) พระองค์หนึ่งชื่อฤาษีบุพพรต บริโภคซึ่งเจ็ตมูลเพลิง อาจระงับซึ่งโรคอันบังเกิดแต่ (ดี) อันทำให้หนาวแลเย็นได้ (๕) พระองค์หนึ่งชื่อฤาษีมหิทธิกรรม /*428บริโภคซึ่งขิงแห้ง อาจระงับตรีโทษได้ (๖) พระองค์หนึ่งชื่อฤาษีมุรทาธร เธอองค์นี้เปนผู้ประมวนสรรพยาเข้าด้วยกันจึ่งชื่อว่าเบ็ญจกูลเสมอภาค แลยาเบ็ญจกูลนี้ถ้าผู้ใดได้บริโภคแล้ว อาจระงับโรคอันบังเกิดแต่ทวัตตึงษาการ มีผมเปนต้นแลสมองเปนที่สุด แลบำรุงธาตุทั้ง ๔ ให้บริบูรณ์
อนึ่งสรรพคุณพริกไทยนั้น ใบ, แก้ลม ๖ จำพวกแลตั้งจตุธาตุให้มั่น เมล็ด, แก้ลมอัณฑพฤกแลมุตรฆาฏ ดับเสมหะอันฟุ้งซ่านให้งวดลง บำรุงธาตุให้เปนปรกติ แก้สรรพลมทั้งปวงอันเกิดในทรวง ดอก, แก้จักษุแดงดังโลหิต เครือ, แก้อติสาระโรค แก้เสมหะอันคั่งอยู่
อนึ่งสรรพคุณตรีผลานั้น กล่าวคือสมอไทย ๑ สมอพิเภก ๑ มะขามป้อม ๑ ทั้ง ๓ นี้ระคนกันเข้าจึงชื่อว่าตรีผลา ถ้าผู้ใดได้บริโภคอาจระงับโรคอันบังเกิดแต่ดี แก้เสมหะแลลมในกองธาตุฤดูแลกองอายุสมุฏฐานนั้นแล
อนึ่งสรรพคุณแห่งตรีกฏุกนั้น คือพริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ ทั้ง ๓ นี้ระคนกันเข้าจึงชื่อว่าตรีกฏุก แปลว่าของเผ็ด ๓ สิ่ง ถ้าผู้ใดได้บริโภคอาจระงับโรคอันบังเกิดแต่ลม แก้ดีแลเสมหะในกองสมุฏฐาน ตามธาตุฤดูแลอายุสมุฏฐานนั้นแล
อนึ่งสรรพคุณตรีสารนั้น กล่าวคือเจ็ตมูลเพลิง ๑ สค้าน ๑ ช้าพลู ๑ ทั้ง ๓ นี้ ระคนกันเข้าจึ่งได้ชื่อว่าตรีสาระแก่น ๓ ถ้าผู้ใด/*429ได้บริโภคอาจระงับโรคอันบังเกิดแต่เสมหะ แก้ลมแลดีอันบังเกิดแต่ธาตุฤดูแลอายุสมุฏฐานนั้นดุจกล่าวมานี้
๓ ปุนจปรํ ลำดับนี้จะกล่าวด้วยลักษณะตรีผลากฎุกแลตรีสาระแลเบ็ญจกูล ซึ่งกล่าวมาแล้วแต่หนหลังนั้น แลเบ็ญจกูลนั้นจัดเปน ๔ ประการ คืออภิญญาณเบ็ญจกูล ๑ มหาพิกัดเบ็ญจกูล ๑ โสฬศเบ็ญจกูล ๑ ทศเบ็ญจกูล ๑ แลตรีผลากฎุกแลตรีสาระซึ่งกล่าวมานี้ ยังมิได้สำเร็จตามไนยอธิบายแห่งอาจาริย์ท่านจัดไว้ อันมีอยูในคัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัยผูก ๒ ว่าด้วยมหาพิกัดนั้นโดยฐาน ในที่นี้ว่าไว้พอให้แจ้งแต่สังเขป ลำดับนี้จะกล่าวสรรพคุณซึ่งจะแก้โรคต่างๆ นั้นต่อไป ตามอธิบายแหงอาจาริย์แต่ก่อนกล่าวไว้ อนึ่งสรรพคุณแห่งขิงแห้งนั้น มีรศอันหวานย่อมแก้พรรดึก แก้ไข้จับ แก้นอนมิหลับ แก้ลมพานไส้ แก้ลมแน่นในทรวง แลลมเสียดแทงคลื่นเหียน ขิงสดนั้นมีรศอันหวาน ร้อน เผ็ด เหง้า, จำเริญอากาศธาตุ ดอก, แก้โรคอันบังเกิดแต่ดวงหทัย ใบ, แก้กำเดาให้บริบูรณ์ ต้น, สกดลมให้ลงไปทางคูธทวาร ราก, แก้ให้เสียงเพราะแลเจริญอาหาร ดีปลีมีรสอันเผ็ดขม รากนั้นแก้พิศม์อัมพฤกษ์ อัมพาธแลพิศม์ปัสฆาฏ ต้น, บำรุงเสมหะ ใบ, แก้เส้นสุมนา เส้นอัษฎากาศ เถา, แก้อัณฑพฤกษ์แลมุตรฆาฏ ดอก, แก้ปถวีธาตุ ๒๐ ประการ จะกล่าวสรรพคุณแห่งช้าพลู ราก, แก้คูธเสมหะ ต้น, แก้อุระเสมหะ /*430ผล, แก้สอเสมหะ ใบ, กระทำเสมหะให้งวด สะค้าน เถา, แก้ลมอันบังเกิดในกองธาตุแลกองสมุฏฐาน ใบ, แก้ลมในกองเสมหะโลหิต ผล, แก้ลมอันบังเกิดในทรวงอก ราก, แก้ไข้อันประกอบไปด้วยหืด ดอก, ทำลายลมอันมีพิศม์ คือพิศม์อัมพฤกษ์และปัสฆาฏอันเกิดแต่กองพรรดึก เจ็ตมูลเพลิงแดง ราก, แก้จตุรการเตโชให้บริบูรณ์ ดอก, แก้พัทธะปิตตะสมุฏฐาน ใบ, แก้อพัทธะปิตตะสมุฏฐาน ต้น, แก้โลหิตอันบังเกิดแต่กองกำเดา เจ็ตมูลเพลิงขาว ราก, กระจายกองวาโยแลโลหิตอันมีพิศม์ ใบ, แก้วาโยในกองเสมหะ ดอก, แก้จักษุโรค ต้น, ชำระโลหิตอันเปนมลทินให้ตกเสีย
๔ ปุนจปรํ ในลำดับนี้จะกล่าวสรรพคุณแห่งโกฐทั้งหลายอันมีคุณต่างๆ ดังนี้ (๑) คุณแห่งโกฐสอนั้นแก้ไข้จับแลหืดไอ (๒) โกฐเขมานั้นแก้โรคในปากในฅอ แลแก้หอบให้เสียดแทงสีข้างทั้งสอง (๓) โกฐบัวนั้น แก้ลมในกองริดสีดวงแลกระจายซึ่งสรรพลมทั้งปวง (๔) โกฐเชียงนั้น แก้ไข้ให้สอึกแลให้ไอให้เสียดแทงสองราวข้าง (๕) โกฐจุลาลำภานั้นแก้ไข้เจลียงแลแก้ผื่นพรึงขึ้นทั้งตัว เปนเพื่อเสมหะแลหืดไอ (๖) โกฐกระดูกนั้นแก้ลมในเสมหะสมุฏฐาน (๗) โกฐก้านพร้าวนั้นแก้ไข้จับอันประกอบให้สอึก แลแก้เสมหะแก้หอบ (๘) โกฐพุงปลานั้น แก้ไข้ในกองอติสารแลอุจาระธาตุแลแก้พิศม์อันทำให้ร้อนเปน/*431กำลัง (๙) โกฐน้ำเต้านั้นแก้พิศม์อันกระทำให้ธาตุมั่นแลแก้อุจจาระปัสสาวะให้บริบูรณ์ (๑๐) โกฐกักกรานั้น แก้ลมอันทำให้คลื่นเหียนแลแก้ดีพิการ แก้ริดสิดวงอันงอกในทวารทั้ง ๙ (๑๑) โกฐกะกลิ้งนั้น แก้โรคในปากในฅออันประกอบไปด้วยกิมิชาติอันเบียนบ่อน แก้ไข้ในทางปัสสาวะให้สดวก แลแก้พิศม์งูตะขาบแลแมลงป่อง แก้ลมอันกระทำให้กระเพื่อมในอุทร แลคลื่นเหียน สมมุติว่าลมพานไส้ แก้ริดสีดวงทวารแลแก้โลหิตอันกระทำให้เย็น แลกระจายเสียซึ่งลมผูกกลัดทวาร แลลมตั้งมั่นอยู่ในอุทร (๑๒) โกฐจุลารสนั้น กระจายบุพโพอันเปนก้อน ฆ่าเสียซึ่งแม่พยาธิ์อันบังเกิดแต่ไส้ด้วนไส้ลาม อุปทมขับโลหิตอันเหน้าให้ตกแลแก้วัตระปิตตะโรค สังหารเสียซึ่งโลหิตอันบังเกิดแต่กองปิตตะสมุฏฐาน กระจายเสียซึ่งสรรพพิศม์ทั้งปวง กล่าวสังเขปคุณแห่งโกฐ ๑๒ ประการสิ้นเพียงนี้
๕ ปุนจปรํ ในลำดับนี้จะกล่าวด้วยสรรพคุณแห่งเทียนทั้งหลาย อันมีคุณแก่สัตว์ต่างๆ ดังนี้ (๑) เทียนดำนั้นแก้ลมอันบังเกิดแต่กองสมุฏฐาน ทำลายเสมหะอันผูกเปนก้อนอยู่ในท้อง แลแก้โลหิตให้บริบูรณ์ (๒) เทียนแดงนั้น แก้ซึ่งเสมหะลมดีระคนกันซึ่งเรียกว่าสันนิบาต แก้ลมอันเสียดแทงในลำไส้แลลมคลื่นเหียน (๓) เทียนขาวนั้นรู้แก้ลมทั้งปวง ทำลายเสียซึ่งเสมหะอันผูก แก้นิ่วแลมุตรสกิต (๔) เทียนตาตักแตนนั้น แก้ธาตุแล ทำลาย/*432เสียซึ่งเสมหะโลหิตกำเดาอันพิการให้บริบูรณ์ (๕) เทียนแกลบนั้น แก้เสมหะแลตัวพยาธิ์ แลกระจายเสียซึ่งพรรดึกอันผูก (๖) เทียนเยาวภานีนั้น แก้เสมหะอันกระจาย ทำลายเสียซึ่งลมอันลั่นอยู่ในท้อง แลลมอันให้คลื่นเหียนแลให้จุกเสียด แก้ลมอันปวดป่วนอยู่รอบขอบสดือ (๗) เทียนเข้าเปลือกนั้น ทำลายซึ่งลมอันระคนกันกับเสมหะ, แก้ลมในกองอัมพฤกษ์แลสุมนา แก้ลมสัตถุกะวาตให้ระส่ำระสาย แก้ลมอันบังเกิดแต่กองปิตตะสมุฏฐานกระทำให้คลั่ง (๘) เทียนตากบ นั้นแก้อสุรินทญาณธาตุ ทำลายเสียซึ่งสมุฏฐานอันกำเริบหย่อนพิการตามในมหาพิกัด ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัยโน้น (๙) เทียนลวดนั้น แก้ปิตตะสมุฏฐานกำเริบ แลแก้กำเดาให้บริบูรณ์ บำรุงผิวพรรณให้สดชื่น (๑๐) เทียนสัตบุศย์นั้น แก้ลมในครรภ์รักษา แก้พิศม์อันระส่ำระสาย แก้ไข้จับให้หอบแลสอึก (๑๑) เทียนขมนั้น แก้พัทธปิตตะ คือดีล้นซึมรั่วแลพลุ่ง แลแก้ลมในกองบาทจิตร บำรุงหทัยวาต แลสัตถะกะวาต กล่าวสังเขปคุณแห่งเทียน ๑๑ ประการสิ้นแต่เพียงนี้
๖ ปุนจปรํ ในลำดับนี้จะกล่าวด้วยสรรพคุณไนยหนึ่งใหม่อันมีคุณต่างๆ กันดังนี้ (๑) จะกล่าวคุณแห่งกานพลูนั้น กระจายเสียซึ่งเสมหะอันข้น แก้เสมหะอันบังเกิดในกองโลหิตแลดี แก้/*433รัตตะปิตตะโรค แก้หืด แลกระทำให้อาหารงวด (๒) ผลจันทน์นั้น แก้ลมอันบังเกิดในกองเสมหะอันผูก, ทำลายเสียซึ่งลมอันผูกทวารไว้ให้มั่น กระทำอาหารเก่าใหม่ให้แน่นเข้า (๓) กระวานนั้น ใบ, กระทำให้วาโยเดินลงเบื้องต่ำ แลแก้ไข้อันเหงาง่วง แก้เสมหะ ผล, นั้นกระจายซึ่งเสมหะแลวาโยแลโลหิต ดอก, แก้โรคอันบังเกิดในจักษุอันเปื่อยเหน้า เปลือก, แก้ไขอันเปนอชินโรคแลอชินธาตุ กะพี้, ตั้งซึ่งโรคแต่ผิวหนัง แก่น, กระจายเสียซึ่งพิศม์ทั้งปวง ราก, สังหารเสียซึ่งโลหิตอันเหน้าเปนก้อนอยู่ในอุทรนั้นให้ตก (๔) เร่วน้อยนั้น ต้น, แก้ไข้อันบังเกิดแต่ดี ใบ, แก้บัสสาวะให้เดินสดวก ดอก, แก้ไข้อันเปนผื่นขึ้นทั้งตัว ผล, แก้ริดสีดวง ไอ หืด แลเสมหะ แลแก้พิศม์อันบังเกิดในกองมุตรสกิด แลมุตรฆาฎ ราก, แก้หืด (๕) เร่วใหญ่นั้น ผล, แก้เสมหะอันบังเกิดแต่ดี แก้ริดสิดวงงอกในทวารทั้ง ๙ ต้น, แก้คลื่นเหียน ใบ, แก้ทุลาวะสา ๑๒ ประการ ดอก, แก้พิศม์อันเปนเม็ดพรึงไปทั้งตัว ราก, แก้มองคร่อแลหืดไอ (๖) อบเชยนั้น แก้ลมอัมพฤกษ์ ปลุกธาตุอันดับให้เจริญขึ้น แก้เสมหะอันบังเกิดในกองสันนิบาต (๗) ชะเอม นั้น ใบ, แก้โลหิตให้ตก ผล, ทำให้เสมหะงวด ดอก, แก้ดีแลโลหิต เครือ, แก้โรคในฅอ แลแก้รัตตะปิตตะ (๘) ชะเอมเทศ นั้น ใบ, กระทำให้เสมหะแห้งแลแก้ดี ดอก, แก้สรรพพิศม์ฝีทั้งปวง ต้น, /*434กระจายลมอันพัดขึ้นเบื้องบน ราก, แก้โลหิตอันเหน้าในอุทร แลเจริญซึ่งหทัยวาตให้สดชื่น แก้กำเดาให้เปนปรกติ
๗ ปุนจปรํ ลำดับนี้จะกล่าวสรรพคุณต่อไป ผลผักชีนั้น มีรศอันขมฝาดแลหวาน แก้ไขอันบังเกิดแต่ทรวง เจริญอภิญญาณธาตุ แก้สอึกแลระหายน้ำ แก้คลื่นเหียนแลแก้โรคอันบังเกิดแต่ตา ขมิ้นชันนั้น แก้ไขอันบังเกิดแต่ดี ชำระโรคอันบังเกิดตามผิวหนัง ระงับเตโชธาตุให้ดับ แก้เสมหะทำให้ฟกบวมแลแก้บาดแผล ขมิ้นเครือนั้น ใบ, แก้โลหิตเหน้าให้ตก ดอก, แก้บิดแลมูกเลือด ต้น, กระจายลมอันบังเกิดแต่ดี แก้เสมหะแลไข้ตรีโทษ ราก, ขับลมอัมพฤกให้ตก ดองดึงนั้น แก้โรคเรื้อน มะเรง แลคชราด แลบาดแผล แลสังหารลมอันผูก มหาหิงคุ์นั้น แก้พรรดึก แลแก้ลมเสียดแทง แก้อชินโรคทั้ง ๔ ประการ กระทำให้อาหารงวดเจริญธาตุอันเปนมลทินให้ผ่องแผ้ว ชำระเสมหะแลลม การะบูร นั้น กระทำให้อาหารงวด แก้ลมคูธทวารให้เปิด ทำลายเสมหะ ชะมดนั้น แก้อภิญญาณโรค แก้โลหิตอันกระทำให้ร้อน แลแก้โลหิตอันตั้งอยู่รอบคอบในอุทร แก้โลหิตอันตีขึ้นเบื้องบน ระงับธาตุอันกำเริบ ตั้งศรีสรรวรรณให้บริบูรณ์ ทำลายลม แก้แผลปวดแสบแลหืดไอ พิมเสนนั้น แก้/*435โรคอันบังเกิดแต่นาสิก แลกระจายลมทั้งปวง มีหทัยวาตเปนต้น มีสุมนาวาตเปนที่สุด อันตั้งอยู่โดยรอบคอบแห่งสมุฏฐาน น้ำประสานทองจีนนั้น แก้ริดสิดวงอันบังเกิดแต่นาสิก แก้เสมหะอันผูกในอุทร น้ำประสานทองเทศนั้น แก้โรคอันบังเกิดแต่ลำฅอ แก้ไข้อันผอมเหลือง แก้ริดสิดวง ๒ จำพวก คือ บังเกิดในจักษุแลทวารหนัก แก้ฟกบวมแลแก้ลมอัณฑพฤก แก้หืดไอแลมองคร่อ
๘ ปุนจปรํ ลำดับนี้จะกล่าวสรรพคุณต่อไป สนนั้น มีรศอันขมเผ็ด แก่น, ชุ่มไปด้วยน้ำมัน แก้ไข้อันบังเกิดแต่เสมหะแลกระจายเสียซึ่งลม กะพี้, นั้นแก้ไข้สันนิบาต ดอกคำนั้น แก้โรคตามผิวหนัง แลแก้อภิญญาณโรค กระทำให้โลหิตบริบูรณ์งาม จันทน์ขาวนั้น มีรศอันขมหวาน กระทำให้เกิดปัญญาแลราษี แก้ไข้อันเกิดแต่ตับแลดี แก้กระหายน้ำ จันทน์แดง นั้นมีรศอันขมเย็น แก้ไข้อันบังเกิดแต่ทรวงแลดี กระทำให้ชื่นใจ แก้ไข้รัตตะปิตตะแลแก้บาดแผล เปราะหอมแดงนั้น ใบ, แก้เกลื้อนช้าง ดอก, แก้โรคอันบังเกิดแต่จักษุ ต้น, แก้ลมในอุทรซึ่งกระทำให้ท้องขึ้น หัว, แก้บุพโพโลหิตให้ตก แก้ลมอังคาพยพ แก้โรคซึ่งทำให้ตัวเปนผื่นพรึงแลแก้ไอ แก้พิศม์ในทรวงแลแก้บาดแผล เปราะหอมขาวนั้น ใบ, แก้ฝีให้ตก ดอก, แก้กุมารโรคสดุ้งร้องไห้แลเหลือกตาดูหลังคา ต้น, แก้โลหิตเหน้าให้/*436ตก หัว, กระจายโลหิตอันประกอบไปด้วยลมอันมีพิศม์ ชลูดแดงนั้น ใบ, กระจายโลหิต ราก, สังหารเสียซึ่งอภิญญาณโรค แก้รัตตะปิตตะอันบังเกิดแต่เหตุด้วยดีเปนต้น ชลูดขาวนั้น ใบ, แก้ไข้จับ ผล, แก้ไข้อันกำเริบ ดอก, แก้ไข้อันหาสติมิได้ แลแก้ลมอุทธังคมาวาต ราก, แก้ลมหทัยวาต แก้เสมหะแลไข้พิศม์ สมีนั้น ใบ, แก้สิวขึ้นหน้า แก้ไข้อันบังเกิดแต่ตับ ผล, ขับเสมหะให้สำรอกเสีย ดอก, แก้โลหิตสัตรีอันมีครรภ์ เปลือก, แก้แม่พยาธิ์คือเกลื้อนใหญ่แลเกลื้อนน้อย ไส้, แก้พยาธิ์ไห้ออกจากอุทร ราก, แก้สันนิบาตลงโลหิตออกมา ต้นตีนเป็ดน้ำนั้น ใบ, ฆ่าพยาธิ์คือขี้กลาก ดอก, แก้ริดสิดวงทางทวาร ผล, แก้ผมหงอก เปลือก, แก้นิ่ว แก่น, กระจายลมอัณฑพฤก ราก, แก้เสมหะให้ตก
๙ ปุนจปรํ ลำดับนี้จะกล่าวด้วยสรรพคุณไนยหนึ่งใหม่ สืบต่อไป ไม้เท้ายายม่อมนั้น แก้พิศม์เสมหะโดยรอบคอบ แลแก้สรรพพิศม์ทั้งปวง ครอบทั้งสามนั้น มีคุณดุจกัน ต้น, ตั้งไว้ซึ่งโลหิตแลลม ดอก, ชำระในลำไส้ให้บริสุทธิ์ ใบ, กระทำให้บุพโพตกออกมา ราก, แก้ลมแลดีกระทำให้เปนปรกติแห่งธาตุ เจรีญสุคติธาตุแก้มุตรกิจแลแก้ไอ แก้ไข้ผอมเหลืองแลเจริญอายุ ข่าใหญ่นั้น หัว, ขับลมให้กระจาย แก้ฟกบวม แลแก้พิศม์ แก้บิดอันตกโลหิต ใบ, แก้ตัวพยาธิ์คือกลาก ดอก,/*437แก้เกลื้อนใหญ่แลน้อย ข่าลิงนั้น ต้น, แก้พิศม์ฝีดาด ใบ, แก้พยาธิ์คือเกลื้อนใหญ่แลน้อย ดอก, แก้พยาธิ์ในอุทรให้ตก ราก, แก้ฝี หัว, แก้โรคสำหรับบุรุษ กะทือ นั้น ต้น, แก้ไข้อันกระทำให้เบื่ออาหาร ใบ, แก้โลหิตอยู่ไฟให้ตก ดอก, แก้ไข้อันผอมเหลือง ราก, แก้ไข้อันร้อนกระทำให้เย็น หัว, ตั้งน้ำนมแห่งสัตรีให้บริบูรณ์ขึ้น แก้ปวดมวนในอุทร ไพล นั้น ต้น, แก้อุจจาระอันประกอบไปด้วยอุปัทวะ ใบ, แก้ไข้อันเมื่อยขบ ดอก, กระจายโลหิตอันบังเกิดแต่อภิญญาณธาตุ ราก, แก้โรคอันบังเกิดแต่โลหิตออกทางปากแลจมูก หัว, ขับโลหิตร้ายให้ตกเสีย กระชาย นั้น มีรศอันเผ็ดร้อนขม แก้โรคอันเกิดในปาก แลแก้มุตรกิจแลลมอันบังเกิดแต่กองหทัยวาต หอม นั้น มีรศอันหวานเค็มเลือก แก้ไข้หวัดแลไข้อันผูกเปนเจ้าเรือนแลแก้ไข้อันบังเกิดแต่อชินธาตุ ๔ ประการ หัว, มีรศอันหวานเผ็ด แก้ไข้อันเกิดแต่ทรวง กระทำให้ผมดก แลให้มีศรีสรรวรรณงาม กระทำให้อาหารงวด แก้ไข้สันนิบาตแลไข้อันบังเกิดแต่จักษุ กระทำให้เสมหะตก แก้โรคในปากแลบำรุงธาตุ กระเทืยม นั้น หัว แก้เสมหะแลลม แก้เกลื้อนกลาก ใบ, กระทำให้เสมหะแห้ง แลกระจายโลหิต แลแก้ลมอันปวดมวน
๑๐ ปุนจปรํ ลำดับนี้จะว่าด้วยสรรพคุณไนยหนึ่งใหม่ต่อไป อันว่าคุณแห่งกุ่มบกนั้น ใบ, แก้ลมแลฆ่าแม่พยาธิ์ /*438กล่าวคือตะมอย แก้เกลื้อนอันบังเกิดขึ้นที่หน้า เปลือก, แก้นิ่วแลลมอันกระทำให้เย็นในท้อง แก่น, แก้ริดสิดวงผอมเหลือง ราก, แก้มารกระไสยอันบังเกิดแต่กองลม กุ่มน้ำ นั้น ใบ, กระทำให้เหงื่อซ่านออกมา ดอก, แก้เจ็บในลำฅอ ผล, แก้ไข้อันกระทำให้หนาวแลร้อน เปลือก, แก้สอึก แลแก้ลมให้เร็วขึ้นเบื้องบน แก่น, แก้ปะระเมหะ คือนิ่วเปนต้น ราก, ทำลายบุพโพอันผูกเปนก้อน คนที่สอขาว นั้น ใบ, ตั้งตรีสมุฏฐานให้เปนปรกติ แก้ลมแลแม่พยาธิ์แลแก้สาบสางในกาย ดอก, แก้ไข้อันบังเกิดแต่ทรวง ผล, แก้พยาธิ์แลหืดไอ แลไข้ในครรภ์รักษา เปลือก, แก้ไข้อันกระทำให้เย็นแลแก้คลื่นเหียน แก้หญิงฤดูพิการแลตั้งโลหิต ราก, แก้ไข้อันกระทำให้ร้อน คนทีสอดำนั้น เปลือก, แก้ไข้ฟกบวมแลแก้ริดสีดวง แก้ลมเสียดแทงแลแก้พยาธิ์ ใบ, แก้เสมหะแลโลหิต ขับลมให้กระจายแลฆ่าแม่พยาธิ์ทั้งคชราด แลบำรุงธาตุให้ปรกติ ราก, กระจายลมอันเกิดแต่กองเสมหะ แก้เหงื่ออันแห้งให้ตกออกมา รักขาวนั้น มีรศอันจืด ใบ, แก้ริดสิดวงทวารแลคชราด ยาง, แก้ริดสิดวงในลำไส้ ดอก, แก้แม่พยาธิ์คือกลากเกลื้อน ผล, แก้รังแค ต้น, บำรุงอากาศธาตุ ๙ ประการให้บริบูรณ์ ราก, แก้มูกเลือดแลไข้เหนือ หญ้าพันงู นั้น ต้น, แก้ทางบัสสาวะอันขัดขัง ใบ, แก้โรคในลำฅอดุจหนามก้านบัว ดอก, แก้เสมหะในท้อง ผล, ทำลายเมล็ดนิ่วให้ตก /*439ราก, แก้นิ่ว ๒๐ ประการ มะไฟเดือน ๕ นั้น ต้น, บำรุงธาตุแลกระทำอาหารให้งวด ใบ, แก้แม่พยาธิ์คือเกลื้อน กลาก ขี้เรื้อน กุฏฐัง แลไส้เดือนในท้อง ผล, กระทำให้โลหิตที่เสียในท้องให้ตก ราก, ทำลายโลหิตเบื้องบนให้ตก
๑๑ ปุนจปรํ ลำดับนี้จะกล่าวด้วยสรรพคุณไนยหนึ่งสืบไป กะเม็งนั้น ต้น, ขับลมให้กระจาย แก้โลหิตอันกระทำให้ร้อน ดอก, แก้ดีอันฟุ้งซ่านให้บริบูรณ์ ผล, แก้ลมอันเปนพิศม์ให้ถอย ราก, แก้ลมวิงเวียนแก้ปวดในท้อง ว่านหางช้าง นั้น ต้น, แก้คุณอันบุคคลกระทำด้วยหนัง ใบ, แก้คุณอันบุคคลกระทำด้วยเนื้อ ดอก, แก้คุณอันบุคคลกระทำด้วยผม ราก, แก้คุณ อันบุคคลกระทำด้วยกระดูก ทองหลางใบมนนั้น ใบ, แก้ลมแก้ริดสีดวง แก้ไส้เลื่อนในท้อง ดอก, แก้โลหิตให้ตก ผล, บำรุงซึ่งดี เปลือก, แก้วาโยโลหิตแลเสมหะให้ตก แก่น, แก้พิศม์ฝี ราก, แก้สรรพพิศม์ทั้งปวง คัดเค้านั้น ใบ, แก้โลหิตซ่าน ดอก, แก้โลหิตในกองกำเดา ผล, แก้โลหิตอันเน่าให้ตก ต้น, แก้โลหิตอันร้อนให้บริบูรณ์ ราก, แก้รัตตะปิตตะโรค นมพิจิตรนั้น ใบ, แก้สรรพพิศม์ทั้งปวง มีพิศม์ไข้เปนต้นมีพิศม์ลมเปนที่สุด ดอก, แก้ลมอันมีพิศม์ ผล, ทำลายบุพโพให้แตกออก ราก, แก้ลมอันกระทำให้คลื่นเหียน กกลังกา นั้น ต้น, ทำลายดีอันผูกไว้ซึ่งพิศม์ ใบ, ฆ่าแม่พยาธิ์ทั้งปวง ดอก, แก้โรคในปาก /*440ราก, กระทำให้โลหิตในท้องตกเสีย หัว, เจริญอภิญญาณธาตุแลอสุรินทญาณธาตุ สมุฏฐานพิกัติ กระทำให้อาหารงวด กระทำเสมหะอันเฟื่องให้สงบลง สเดา นั้น มีรศอันขมฝาดเย็น ใบ, กระทำให้ระมัดในท้อง บำรุงเพลิงธาตุ กระทำให้อาหารงวด ดอก, แก้พิศม์โลหิตอันบังเกิดแต่กำเดา แก้ริดสิดวงในลำฅอให้คันดุจตัวพยาธิ์ไต่อยู่ ผล, แก้ลมหทัยวาตแลลมสัตถะกะวาต แลลมอันบังเกิดแต่กองปิตตะสมุฏฐาน เปลือก, แก้บิดแลมูกเลือด กะพี้, แก้ดีแก้บ้าอันเพ้อคลั่ง แก่น, แก้ลมอันกระทำให้คลื่นเหียนอาเจียนแลลมอันผูกกลัดทวาร ราก, แก้เสมหะอันเปนสนับอยู่ภายในท้อง แลแก้เสมหะอันติดอยู่ในลำฅอให้ตก
๑๒ ปุนจปรํ ลำดับนี้จะกล่าวด้วยสรรพคุณไนยหนึ่งใหม่สืบไป พิลังกาสานั้น มีรศอันขมร้อน ใบ, แก้โรคอันบังเกิดแต่ตับ ดอก, แก้โรคอันประกอบไปด้วยพยาธิ์เปนต้น ผล, แก้ไข้กองอติสารโรค ต้น, แก้โรคกุฏฐัง ราก, แก้โรคสำหรับบุรุษกล่าวคือปรเมหะ ขี้เหล็ก นั้น ใบ, แก้มุตรกิจ ดอก, แก้โลหิต แก้นอนไม่หลับ แก้รังแค เปลือก, แก้ริดสีดวง กะพี้, แก้โลหิตอันกระทำให้ระส่ำระสาย แก่น, แก้ลมอันกระทำให้เย็นทั่วทั้งกาย แลแก้พยาธิ์ในท้องให้ตก ไส้, แก้โลหิตอันขึ้นเบื้องบน แลแก้โลหิตอันกระทำให้ระส่ำระสายในท้อง แก้โลหิตอันกระทำให้แสบในจักษุทวาร ราก, แก้ไข้อันกระทำให้หนาวแลแก้โรคอันเปนชินธาตุ หญ้าตีนนก/*441นั้น แก้ไข้อันกระทำให้ร้อนกระหายน้ำเปนเพื่อดีแห้ง ชะมดต้นนั้น ใบ, แก้พยาธิ์คือกลากเกลื้อน ดอก, แก้พยาธิ์คือไส้เดือนในท้องให้ตก ผล, พอกพยาธิ์โรคคือพิศม์ฝีให้บุพโพพลันแตก เปลือก, ฆ่าแมลงคาเข้าหู กะพี้, แก้เกลื้อนช้าง แก่น, แก้ซึ่งแม่พยาธิ์กล่าวคือขี้เรื้อนใหญ่ ขี้เรื้อนกวาง แลขี้เรื้อนน้ำเต้า ราก, แก้แม่พยาธิ์อันเกิดตามขุมขนแลรากผม รู้ห้ามรังแคมิให้บังเกิด ส้มป่อยนั้น ต้น, แก้น้ำตาพิการ ใบ, แก้โรคอันบังเกิดแต่ตา ชำระโรคในลำไส้น้อยแลไส้ใหญ่ ดอก, นั้นแก้เอ็นอันวิปริตต่างๆ ให้บริบูรณ์ ผล, แก้ปากกุมารอันเปนเพื่อไข้ ชำระเสมหะอันเหนียว ราก, แก้ไข้อันกระทำให้ร้อนแลเย็น ราชพฤกษ์ นั้น ใบ, ฆ่าแม่พยาธิ์ทั้งปวง ดอก, แก้บาดแผลอันเรื้อรังมิได้หาย ฝัก, แก้เสมหะให้ตกแลแก้พรรดึก เปลือก, แก้เนื้อแลหนังให้ตั้งมั่นบริบูรณ์ กะพี้, ฆ่าแม่รำมะนาด แก่น, แก้ไส้เดือนในท้องให้ตก ราก, ฆ่าแม่พยาธิ์คือคชราดนั้นให้ตาย แก้ไข้จับ
๑๓ ปุนจปรํ ลำดับนี้จะกล่าวด้วยสรรพคุณไนยหนึ่งใหม่ต่อไป อันว่าคุณแห่งตีนเป็ดต้นนั้น ใบ, แก้ไข้หวัด ดอก, แก้ไข้เพื่อโลหิต ผล, แก้ไข้เพื่อเสมหะ เปลือก, แก้ไข้เพื่อดี ต้น, แก้อภิญญาณธาตุแลแก้โลหิตพิการให้ตก ราก, ขับลมให้กระจาย ชุมเห็ดไทย นั้น แก้ไข้เพื่อวาโยแลเสมหะ แก้หืดแลคชราด ผล, แก้ฟกบวม ชุมเห็ดเทศ นั้น ใบ, ฆ่าพยาธิ์อันเดีนตามผิวหนัง /*442ดอก, กระทำให้ผิวหนังบริบูรณ์งามดีมีสีมีใย ผล, แก้พยาธิ์ในท้องให้ทำลาย ต้น, แก้คชราดแลเกลื้อนกลากทั้งปวง ราก, แก้หืดแลสิวอันบังเกิดในผิวหนัง บวบขม นั้นแก้ริดสีดวงงอกแลหืด ชำระเสมหะ ผักปลัง นั้น เถา, แก้พิศม์ฝีดาษ ใบ, แก้กลาก ดอก, แก้เกลื้อน ราก, แก้มือด่างเท้าด่างแลรังแค ผล, แก้พิศม์ทั้งปวงมีพิศม์ฝีเปนต้น หญ้าแพรก นั้น แก้สรรพพิศม์อันกระทำให้คันแลร้อน แก้รัตตะปิตตะโรคแลแก้ฝีดาษ ฝางเสน นั้น แก้ลมแลแก้เสมหะแลดี แลทำลายโลหิตอันมิได้บริสุทธิ์นั้นให้บริบูรณ์ เสนียด นั้น ใบ, แก้แผลในลำฅอแลแก้ฅอเปนโรคดุจหนามก้านบัว แก้แม่พยาธิ์ในไรฟัน ห้ามเสียซึ่งรัตตะปิตตะโรคแลไข้จับ แก้คชราดแลฟกบวม กระทำผิวหนังให้ผ่องใส โคกกระออมนั้น เถา, แก้ไข้จับ ใบ, แก้หืดแลไอ ดอก, แก้โลหิตในท้องให้ตก ผล, แก้จตุระการเตโชให้บริบูรณ์ ราก, แก้ตาอันเปนต้อ แลแก้พิศม์งูเห่า ผลมะตูมอ่อน นั้น แก้วาโยโลหิต แลเสมหะ แลบุพโพอันเหน้าในท้องให้ตกเสีย แลแก้สมุฎฐานแห่งตรีโทษ มะตูมแก้ นั้น แก้เสมหะแลลม บำรุงซึ่งสุคติธาตุให้บังเกิด แลกระทำให้อัคนิผลเจริญขึ้น กระทำอาหารในท้องให้งวด อันว่าผลแห่งมะตูมสุกนั้น แก้ลม/*443อันเสียดในท้อง แก้มูกเลือด แลบำรุงซึ่งจตุระการเตโช กระทำให้อาหารงวด แก้กระหายน้ำเพื่ออนุโลมตามวาโยธาตุนั้น ดุจกล่าวไว้นี้
๑๔ ปุนจปรํ ลำดับนี้จะกล่าวด้วยสรรพคุณไนยหนึ่งใหม่ต่อไป อันว่าคุณแห่งผักโหมหินแลผักโหมหัดนั้น ต้น, แก้ลมอันผูกเปนก้อนแลลมให้เรอ ใบ, แก้เสมหะแลดี ดอก, แก้โลหิตอภิญญาณให้ตั้งอยู่เปนปรกติ ราก, แก้ลมอำมะพฤกให้ตก แก้ริดสิดวงงอกทวารแลแก้เสมหะ รากจิ่งจ้อ นั้น แก้เสมหะ, ลม, แลดี กระทำให้อาหารงวด ประหารเตโชอันกล้าให้ถอยลง ตองแตก นั้นมีรศจืด แก้โรคอันบังเกิดแต่แม่พยาธิ์ แก้เสมหะแลฟกบวม ทำลายอุจจาระอันกล้าให้ตก ทนดีนั้นแก้โรคอันบังเกิดแต่ลมแลเสมหะ แก้โรคในกองปรเมหะ ๒๐ ประการให้ถอย ดับเตโชธาตุ แลกระทำอุจจาระมิให้ผูกเข้าได้ สหัสคุณไทย นั้น ต้น, แก้ลมภายในให้กระจาย ผล, แก้คุณอันกระทำด้วยผมให้ตกเสีย ดอก, แก้เสมหะให้ตก ราก, แก้โลหิตอันข้นด้วยบุพโพ ใบ, แก้ลมอันเสียด แทง ยอก ในข้อ แก้ไข้อันผอมเหลืองแลหืดไอ สหัสคุณเทศนั้น ใบ, แก้ลมอันผูกเปนก้อนให้กระจาย ดอก, แก้แม่พยาธิ์ทั้งปวง ผล, ฆ่าเสียซึ่งพยาธิ์อันบังเกิดแต่ไส้ด้วนไส้ลาม เปลือก, แก้โลหิตในลำฅอแลลำไส้ให้กระจาย กะพี้แลแก่นนั้น แก้โลหิตในลำไล้ ราก, แก้ริดสิดวง สลอดนั้น /*444ใบ, แก้ตะมอยแลแก้ไส้ด้วนไส้ลาม ดอก, ฆ่าแม่พยาธิ์อันบังเกิดแต่กลากแลคชราด ผล, แก้ลมอำมะพฤก ดับเตโชมิให้เจริญ เปลือก, แก้เสมหะอันคั่งอยู่ในลำฅอแลทรวงอก รากแลไส้นั้นแก้โรคเรื้อนแลกุฏฐัง แลแก้ริดสิดวงอันผอมเหลือง ดุจกล่าวมานี้
๑๕ ปุนจปรํ ในลำดับนี้จะกล่าวด้วยสรรพคุณไนยหนึ่งใหม่ต่อไป อันว่าคุณแห่งแตงหนู นั้น ต้น, แก้เสมหะให้ตก ใบ, แก้ไข้จับอันกระทำให้สท้านหนาว ดอก, แก้พิศม์โลหิตอันเหน้าให้ตก ผล, แก้ไข้จับให้สท้านร้อน ราก, แก้ขัดปัสสาวะ แลแก้ลมแก้เสมหะแลคชราด ชิงชี่นั้น ต้น, แก้บวม ดอก, แก้โรคมะเร็ง ผล, แก้โรคอันบังเกิดในลำฅอ ราก, แก้โรคในท้องแลแก้ลมภายในให้ซ่านออกมา บอระเพ็ดแลชิงช้าชาลีนั้น มีคุณดุจเดียวกัน ต้น, แก้พิศม์ฝีดาษ แลแก้ไข้เหนืออันบังเกิดเพื่อโลหิต แก้ฝีกาฬอันบังเกิดเพื่อฝีดาษ แก้ไข้ตรีโทษแลกระทำให้เกิดกำลัง เจริญเพลิงธาตุให้บริบูรณ์ แก้กระหายน้ำอันเปนเพื่อโลหิตแลลม แก้สอึกแลสมุฏฐานกำเริบ ใบ, ฆ่าแม่พยาธิ์ในท้องแลในฟันแลหูให้ตก ผล, แก้เสมหะอันเปนพิศม์ ราก, แก้โลหิตอันเปนพิศม์ไข้เหนือแลไข้สันนิบาต บอระเพ็ดพงช้าง นั้น ต้น, แก้ลมแน่นในทรวงให้กระจาย ใบ, บำรุงซึ่งไฟธาตุ ดอก, ฆ่าแม่พยาธิ์อันบังเกิดแต่โรคเรื้อนแลกุฏฐัง ผล, กระทำให้อาหาร/*445งวด หนาม แก้โลหิตอันเหน้าในท้องให้ตก หัว, แก้เสมหะในฅอแลทรวงอกให้เปนปรกติ ผักปอดตัวเมียนั้น ต้น, แก้ไข้สตรีอันอยู่ในเรือนไฟ ใบ, แก้เหงื่ออันบุคคลเปนท้องมารให้ตก ดอก, แก้ริดสิดวงอันเปนเพื่อโลหิต ราก, แก้ไข้จับอันกระทำให้ร้อน ผักปอดตัวผู้นั้น ต้น, แก้โลหิตพิการ ใบ, แก้ลมให้ตก ดอก, แก้ไข้อันกระทำให้หนาว ราก, แก้ลมแลโลหิตให้กระจาย พลูแกนั้น ต้น, ฆ่าแม่พยาธิ์ภายในอันเกิดแต่ริดสิดวง ใบ, ฆ่าแม่พยาธิ์ภายนอกอันบังเกิดแต่ผิวหนัง ดอก, แก้โรคอันเกิดแต่จักษุ ราก, แก้โลหิตอันระคนด้วยลมให้ตก แลต้น ใบ ดอก ราก ทั้ง ๔ นี้ระคนกันต้มให้กินแก้โรคเรื้อนใหญ่แลน้อย แก้คชราด มะเร็ง กลาก เกลื้อน หิด สิว อันบังเกิดขึ้นนั้นหาย
๑๖ ปุนจปรํ ในลำดับนี้จะกล่าวด้วยสรรพคุณไนยหนึ่งใหม่สืบต่อไป อันว่าคุณแห่งยาเข้าเย็นโคกแดงนั้น ต้น, แก้อชินโรค ๔ ประการ ใบ, แก้ไข้เหนือแลสันนิบาต ดอก, แก้พิศม์งูเห่า ผล, แก้ลมแลริดสิดวง หัวแลรากแก้พยาธิ์ในท้อง ยาเข้าเย็นโคกขาวนั้น ต้น, แก้พิศม์งูดิน มีรูปดังเฉลน ใบ, แก้ฟกบวม ดอก, แก้มะเร็งแลคชราด ผล, แก้อัณฑะอุ้ง รากแลหัว แก้คุณผี ผักเสี้ยนผีนั้น ต้น, กระจายบุพโพอันผูกเปนก้อนให้ตก ใบ, แก้ทุลาวสา ๑๒ ประการ ดอก, ทำ/*446ลายเสียซึ่งกิมิชาติ ผล, ฆ่าพยาธิ์ให้ตาย ราก, แก้วรรณโรคแห่งสัตรีอันอยู่ไฟมิได้ ผักเสี้ยนไทยนั้น ต้น, แก้โลหิตอันเหน้ากระทำให้จับสท้าน ดอก, แก้โลหิตแห่งสัตรีอันอยู่ในเรือนไฟ ผล, ฆ่าไส้เดือนในท้องให้ตาย ใบ, บำรุงเสมหะให้เปนปรกติ ราก, แก้ลมอันเปนพิศม์ กะเบียนกะเบานั้น ใบ, แก้บาดแผลอันถูกหอกดาบ ดอก, ฆ่าแม่พยาธิ์อันเกิดแต่เกลื้อนแลกลาก ผล, แก้มะเร็งแลคชราดโรคเรื้อนแลกุฏฐัง เปลือก, แก้ริดสีดวง แก่น, แก้เสมหะให้ตก ราก, แก้เสมหะอันมีพิศม์เน่าให้ไหลออกมา สลอดน้ำ นั้น ใบ, บำรุงเนื้อแลหนังให้ตั้งมั่นเปนปรกติ ดอก, แก้ริดสิดวงในจมูก แก้ปวดหัวแลโรคอันเกิดแต่ตา ผล, แก้ลมสันดาน เปล้าใหญ่ นั้น ใบ, แก้ธาตุให้บริบูรณ์ ดอก, ฆ่าแม่พยาธิ์ทั้งปวง ผล, แก้ไข้สัตรีอันอยู่ในเรือนไฟ เปลือก, แก้เสมหะให้ตก แก่น, กระทำให้อาหารงวด แก้ลมอันผูกเปนก้อนให้กระจาย ราก, แก้โลหิตในท้องให้ตก เปล้าน้อยนั้น ใบ, กระทำธาตุให้ตั้งมั่น ดอก, ฆ่าแม่พยาธิ์ ผล, แก้บุพโพให้กระจาย เปลือก, กระทำให้อาหารงวด แก่น, แก้โลหิตให้ตก ราก, แก้ลมเบื้องบนให้เปนปรกติ
๑๗ ปุนจปรํ ในลำดับนี้ จะกล่าวด้วยสรรพคุณไนยหนึ่งใหม่สืบต่อไป อันว่าคุณแห่งโมกหลวงนั้น ใบ, แก้ไส้เดือนในท้องให้ตก ผล, แก้วรรณโรคแห่งสัตรีอันอยู่ในเรือนไฟ/*447เมล็ดใน นั้น แก้ไข้อันเกิดเพื่ออติสารโรคแลวาโยโลหิต เปลือก, แก้ไข้จับอันเปนเพื่อลม เลือด เสลด กระพี้, แก้โลหิตให้เปนปรกติ แก่น, ฆ่าแม่พยาธิ์อันบังเกิดแต่กลาก ราก, แก้โลหิตอันร้ายให้ตก โมกมันนั้น ใบ, แก้เหงื่อแห่งบุคคลเปนท้องมารให้ตก ดอก, ทำลายพรรดึก ผล, ฆ่าแม่พยาธิ์อันเกิดแต่ฟันให้ตาย เปลือก, ฆ่าแม่พยาธิ์อันเกิดแต่คชราด กระพี้, แก้ดีให้ตั้งเปนปรกติ แก่น, แก้เลือดร้ายอันคั่งอยู่ในท้องให้ตก ราก, แก้ลมสันดาน แคแตรแลลำไยนั้น มีคุณดุจเดียวกัน แก้เสมหะแลแก้ลม รากเพกานั้น บำรุงไฟธาตุมิให้ดับ แลแก้ไข้สันนิบาต รากคัดลิ้นนั้น สีรศอันร้อนยิ่งนัก มิได้ชอบโรคอันบังเกิดแต่ดีเดือด ชอบแต่แก้เส้น รากมะตูมนั้น แก้หืดหอบ ไอ บำบัดเสมหะแลดี แก้ไข้ให้ร้อนแลแก้อชินโรค แก้ลมอันแน่นอยู่ในทรวงแลยอกเสียดเกลียวข้างทั้งสอง แก้มุตรกิจแลมุตรฆาฏ
จะกล่าวสรรพคุณอันประมวนเข้ากันไว้ให้พึงรู้ คือรากแคแตร รากลำไย รากเพกา รากคัดลิ้น รากมะตูม ทั้ง ๕ สิ่งนี้ อาจาริย์ท่านจัดไว้ ชื่อว่าเบ็ญจมูลใหญ่ แก้ในกองธาตุแลสมุฏฐาน แก้อติสารวรรค ๑๑ ประการ แลแก้บุพรูปอติสารอันบังเกิดเพื่อเสลด แลดี แลลม แก้อชินโรคอติสารแลอุจจาระวิปริตในสมุฏฐานโทษ ซึ่งกล่าวมานี้แจ้งอยู่ในคัมภีร์อติสารวรรค/*448จะละณะสังคหะ แลคัมภีร์ทิพยมาลาโน้นเสร็จแล้ว อันว่าคุณแห่งเบ็ญจมูลนี้ แก้โรคอันทำให้สอึก แก้โรคผอมเหลือง แลแก้ริดสิดวง แลแก้โรคนิ่ว ๒๐ ประการ ทุลาวสา ๑๒ ประการ แก้ในกองกาฬสันนิบาต ๕ ประการ แก้ไข้อันมีพิศม์ ๓๐ ประการ แก้ลมอันมีพิศม์ ๓ ประการ ตามไนยอันอาจาริย์ท่านกล่าวไว้สืบกันมา
๑๘ ปุนจปรํ ในลำดับนี้ จะกล่าวด้วยสรรพคุณไนยหนึ่งใหม่สืบต่อไป ว่าด้วยคุณแห่งเกลือทั้ง ๕ คือเกลือสินเธาว์ ๑ เกลือวิก ๑ เกลือพิก ๑ เกลือฝ่อ ๑ เกลือสมุทะรี ๑ ทั้ง ๕ ประการนี้มีคุณต่าง ๆ กัน วิธีจะทำเกลือนั้น ให้เอาเกลือธาระคือเกลือทเล มาตำให้เลอียดแล้วเทน้ำท่าลงพอสมควร ต้มด้วยหม้อใหญ่ให้แห้งแล้วสุมไฟแกลบจนหม้อแดง เอาไว้ให้เย็น จึงเอาเกลือนั้นมาแบ่งไว้เปน ๕ ส่วน ถ้าจะทำเกลือสินเธาว์ ให้เอาส่วน ๑ มาทำเปน ๒ ส่วน เอาน้ำนมโคเท่าส่วนเกลือส่วน ๑ ลงกวนกันให้ได้ ๓ วันให้แห้ง จึงได้ชื่อว่าเกลือสินเธาว์ ตามอาจาริย์ท่านกล่าวไว้ ว่ามีคุณทำลายเสียซึ่งพรรดึก แก้ระส่ำระสายแลสมุฏฐานตรีโทษ ถ้าจะทำให้เปนเกลือวิกนั้น ให้เอาเกลือส่วน ๑ มาทำเปน ๒ ส่วน เอาเหล้าเท่าส่วนเกลือส่วนหนึ่ง ลงกวนกันให้ได้ ๓ วันให้แห้ง จึงได้ชื่อว่าเกลือวิก ตามอาจารย์ท่านกล่าวไว้ว่า มีคุณแก้อภิญญาณธาตุ ทำลายเสียซึ่งโรคในท้องคือท้องมาร แก้ไส้พอง/*547ท้องใหญ่ กระทำให้กายชุ่มชื่น ถ้าจะทำให้เปนเกลือพิกนั้น ให้เอาเกลือส่วนหนึ่งนั้นมาทำเปน ๒ ส่วน เอาน้ำผึ้งเท่าเกลือส่วนหนึ่งลงกวนกันให้ได้ ๓ วันให้แห้ง จึงได้ชื่อว่าเกลือพิก ท่านกล่าวไว้ว่ามีคุณ กระทำให้เสียงเพราะให้ชุ่มในลำฅอ ถ้าจะทำให้เปนเกลือฝ่อนั้น ให้เอาเกลือส่วนหนึ่งนั้นมาทำเปน ๒ ส่วน เอาน้ำมันงาน้ำมันเปรียงเท่าเกลือสิ่งละส่วนลงกวนให้ได้ ๓ วันให้แห้งจึงชื่อว่าเกลือฝ่อ อาจารย์แต่ก่อนกลาวไว้ว่ามีคุณแก้โดยอนุโลมแลปฏิโลมแห่งโรค แก้โรคอันเสียดแทงบำรุงไฟธาตุ แก้กุมารโรคแลแก้พรรดึก แก้มูกเลือดให้อันตระธานวิเศษนัก ถ้าจะทำให้เปนเกลือสมุทะรี ให้เอาเกลือส่วนหนึ่งนั้นมาทำเปน ๒ ส่วน เอาน้ำมูตร์โคเท่าเกลือส่วนหนึ่งลงกวนกันให้ได้ ๓ วันให้แห้ง จึงได้ชื่อว่า เกลือสมุทะรี ตามอาจารย์ท่านกล่าวไว้สืบๆ กันมาว่ามีคุณกระทำให้อาหารงวด แก้ระส่ำระสาย เจริญธาตุทั้ง ๔ แก้พรรดึกแลแก้ดีเดือด แก้โรคอันบังเกิดแต่ตา ดุจดังกล่าวมานี้
๑๙ ปุนจปรํ ในลำดับนี้จะกล่าวด้วยวิเศษสรรพคุณไนยหนึ่งใหม่สืบต่อไป (๑) อันว่าคุณแห่งขัดมอนทั้ง ๒ อ้อยแดง อันว่ายาหมู่นี้ แก้ไข้ครรภรักษา (๒) จันทน์เทศ ขัณธษกร หัวแห้วหมู โกฐกระดูก ว่านน้ำ ขมิ้นชัน เจ็ตมูลเพลิง ตำแยเครือ ขิงสด อันว่ายาหมู่นี้ กระทำให้ฟกบวมยุบลง (๓) รักขาว ละหุ่ง แตงกวา เจ็ตมูลเพลิง สังข์ รงทอง /*450จุกโรหินี พรมมิ อันว่ายาหมู่นี้ กระทำให้อุจจาระบริสุทธิ์ (๔) น้ำผึ้ง ซองแมวใหญ่ โลดทนง ประยงค์ ผักชี ยาง มะขวิด อันว่ายาหมู่นี้แก้โรคอันบังเกิดแต่กระดูก (๕) มหาหิงคุ์ พริกไทย ฝักมะขามแก่ เทียนเยาวพานี ผลรกเทศ เบ็ญจมูล อันกล่าวแล้วในเบื้องต้นนั้น อันว่ายาหมู่นี้ เจริญไฟธาตุ (๖) จันทน์หอม บุนนาค ชเอม แฝกหอม บัวหลวง มะกล่ำต้น อบเชย อันว่ายาหมู่นี้ แก้วรรณโรคแลบาดแผลทั้งปวงหายแล (๗) โมกหลวง กะเบียน มตูม เจ็ตมูลเพลิง ขิงแห้ง หัวแห้วหมู สะค้าน ตำแยเครือ ส้มป่อย เทียนสัตบุษย์ ขมิ้นอ้อย ยาหมู่นี้แก้มูลวาตคือลมจุกเสียด แลแก้ริดสิดวงงอกในทวารหนัก (๘) แก่นตะเคียน สีเสียด มะขามป้อม ผลรักเทศ ขมิ้นอ้อย สมอ สัตบรรณ์ ลั่นทม ราชพฤกษ์ พิลังกาสา มลิลา อันว่ายาหมู่นี้แก้โรคกุฏฐัง (๙) แฝกหอม ราชพฤกษ์ จันทน์เทศ เมล็ดผักกาด หัวแห้วหมู สเดา โมกหลวง ชเอม สตือ เทียนสัตบุษย์ ขมิ้นอ้อย อันว่ายาหมู่นี้แก้หืดแลฝีทั้งปวง
กล่าวมาในวิเศษสรรพคุณนี้ เปนแต่สังเขปพอให้แพทย์พึงรู้น้ำกระสายแห่งยา ซึ่งรักษาโรคอันใดอันหนึ่งตามอาจาริย์ท่านกล่าวไว้ดังนี้
------------------
/*451สิทธิการิย จะสำแดงด้วยลักษณะไม้อันมีคุณเสมอกันสืบต่อไป
คุณแห่งมะขามป้อมมีคุณเหมือนกันกับสมอ แต่ว่าน้อยกว่าคุณสมอหน่อยหนึ่ง คุณสมอพิเภกนั้นเสมอกันกับมะขามป้อม
เกลือสินเธาว์กับสมอมีคุณเสมอกัน แก้ลมจุกเสียดผายธาตุ แลสมอพิเภกกับเกลือสินเธาว์แก้เลือดแก้กำเดา มะขามป้อมกับเกลือสินเธาว์ แก้เลือดแก้เสมหะ สมอไทยสมอพิเภกแลมะขามป้อมสามสิ่งนี้ชื่อตรีผลา
พริกไทยนั้นมีรสอันเผ็ดร้อน ให้เกิดกำเดาให้กำเดาแห้งชอบแต่แก้ลมในอก เจริญไฟธาตุแลลมอันเย็นทั่วสรรพางค์ แก้เสมหะ
รากดีปลีมีรศเผ็ด แก้ตัวร้อนแก้พิศม์คชราด ให้ปิดธาตุ ผลดีปลีมีรศเสมอกันกับราก แก้ลมเจริญไฟธาตุแก้หืดไอแก้เสมหะ
รากเจ็ตมูลเพลิง มีรสร้อนแก้ริดสีดวงทวารหนัก แก้ตัวร้อนแก้บวมแก้คชราด มีคุณเสมอกันกับดีปลี
คุณขิงแห้ง แก้เสมหะ เจริญไฟธาตุ แก้ไอลึกในทรวงอก
ขิง ดีปลี พริกไทย คุณเสมอกันมีรสอันเผ็ด บำบัดโรคในอกแก้ลมทั้งปวง เจริญไฟธาตุแลแก้เสมหะแก้หืดไอ ๓ สิ่งนี้ประสมกันแก้ตรีสมุฏฐานโทษ คุณทั้ง ๓ สิ่งนี้ชื่อตรีกฏุกแล
ขิงสดมีรศเผ็ดร้อน แก้ลมในกองไฟธาตุให้กระจายเสีย แก้ลมพรรดึกแก้จุกเสียด แก้โรคในอก เจริญอาหาร แก้ไข้ ๑๐ ประการ ให้สมบูรณ์ ผลดีปลี, รากช้าพลู, สะค้าน, ขิงแห้ง, รากเจ็ตมูล/*552เพลิง, ทั้ง ๕ สิ่งนี้ชื่อเบ็ญจกูลแล
อุโลกแก้พิศม์ รากแตงอุลิดแก้ร้อนกระหาย รากพุงดอแก้บวม แก้ลม รากคันทรงดอกเหลืองแก้ริดสิดวงพรวก โคกกระสุน, ตับเต่า, อ้ายเหนียว, แลสรรพยา ๗ สิ่งนี้แก้ระหาย แก้ไข้สบัดร้อนสบัดเย็น แก้ลมมีพิศม์แก้มูตร์พิการ
มะรุมมีรศเผ็ดหวานขม แก้บวม เจริญไฟธาตุ รากกุ่มบกก็เหมือนกัน เปลือกทองหลางใบมนแก้เสมหะ แก้ตัวร้อน ผู้ใดเกิดลมเปนกำลังแล้ว จะกินยาขนานใดๆ ซึ่งจะแก้ลมนั้นตามตำราอันกล่าวไว้ในคัมภีร์ทั้งปวง ก็ให้งดรอไว้อย่าเพ่อให้กิน จงประกอบยาเข้าเปลือกกุ่ม, เปลือกมะรุม, เปลือกทองหลางใบมน, ให้กินเสียก่อนจึงชอบแล
โกฐก้านพร้าวมีรศขม แก้สอึก, แก้ราก, แก้เสมหะ, แก้ลม, แก้ไข้สำประชวร แลแก้กำเดา
สมุลแว้งมีรศเผ็ดร้อน แก้ริดสิดวงในปากในฅอ แก้หืดไอแลแก้ลมสำประชวร
มหาหิงคุ์นั้น ให้ย่อยอาหารแลเจริญไฟธาตุ แก้เสมหะแก้ลมจุกเสียด แก้พรรดึก แก้บวมแล
เปลือกแคมีรศฝาดแลเค็มรู้ปิดธาตุ ใบนั้นมีรศจืด เจริญใจให้ผ่องแผ้ว เปลือกแลใบทั้งสองสิ่งนี้คุณเสมอกัน
หัวกระเทียม ให้ย่อยอาหารบำบัดโรคในอก กระทำให้ผมงาม แก้พรรดึกแก้ลมจุกเสียด ใบกระเทียมแลก้านแก้ฟกบวม
/*451หัวหอมมีรศหวาน แก้ลมพรรดึกแลเจริญไฟธาตุเจริญอาหาร แก้กำเดา ใบนั้นเหมือนกันแล
ตะไคร้หอมมีรสเผ็ดร้อน หญิงกินให้ลูกตก แก้ริดสีดวงในปาก
ผลผักชีมีรสร้อนหวานบำบัดโรคในอก เจริญไฟธาตุ แก้อาเจียน แก้ไข้, แก้ริดสีดวงไนตา
ผักคราดทั้ง ๒ มีรสเผ็ดร้อน แก้จุกเสียด เจริญไฟธาตุ แก้รำมะนาด แก้ลมพิศม์ แก้หืดไอ แก้สอึก
กระเพรา, กระเมง มีรสเผ็ดร้อนแลมีคุณเสมอกับผักคราด
ใบคนทีสอแลใบคนทีเขมา มีรสเผ็ดร้อนเสมอกัน แก้ตัวพยาธิ์ แก้ฟกบวม แก้เสมหะ แก้ลม แก้ริดสีดวงในฅอแล
เมล็ดพรรผักกาดมีรสเผ็ดร้อน แก้เสมหะ แก้ลม แก้จุกเสียด ผายธาตุแล
ผักโหมแดงแลขาว, มีรสอันร้อนทำให้รู้จักรสอาหาร แก้ไข้สำประชวรแล
จิงจ้อเหลืองแลขาวมีรสอันร้อน แก้ฟกบวม แก้ลมพรรดึก แลย่อยอาหาร แก้เสมหะ แก้โลหิต แก้กำเดาแล
รากทนดีมีรสอันร้อน แก้ตัวพยาธิ์ แก้ลมพรรดึก แลลมจุกเสียด แก้ฝี กุฏฐัง แก้ลมอันให้เย็น แก้ไข้ตรีโทษแล
ดองดึงมีคุณเสมอกับทนดี แก้ลมพรรดึก แก้ดานเสมหะ ชำระเสมหะแห้งแล
สลัดไดแลส้มเช้ามีรสอันร้อนแลเปรี้ยว แก้ฟกบวม แก้จุก/*454เสียด แก้แม่พยาธิ์อันกระทำให้ลงท้อง เจริญไฟธาตุย่อยอาหารให้พลันแหลกแล
ยางสลัดไดนั้นแรงกว่าต้นแลใบ คุณยางเทพธาโรแลยางตาตุ่ม ยางรักขาว แลเข้าข้า ทั้งห้าอย่างนี้ มีคุณเสมอกันมีรสอันร้อน แก้ตัวพยาธิ์ แก้ฟกบวมแลคชราด ผายธาตุแล
สหัศคุณแลพาดไฉนแลโลทนงแลเมล็ดสลอด ทั้งสี่อย่างนี้มีคุณดุจกัน มีรสเผ็ดร้อน แก้หืดไอแก้พยาธิ์เสมหะแลลมทั้งปวง ผายธาตุแล
เปล้าใหญ่แลเปล้าน้อย มีรสอันร้อนมีกลิ่นอันหอมเผ็ดร้อน รู้กระจายสรรพลมทั้งปวงแล
รากกระวานใบกระวานผลกระวานนั้นชอบรำมะนาด แก้ลมแลเสมหะให้ปิดธาตุแล
ผลมะตูมแก่แต่ยังไม่สุก ให้ปิดธาตุบำบัดเสลดแลลม เจริญไฟธาตุ ผลมะตูมอ่อนเกือบจะแก่ แก้เสมหะ แก้ลมทั้งปวง ผลมะตูมอ่อนยังเล็กนั้นบำบัดตรีโทษ แก้ลม ผลมะตูมสุกนั้นแก้เสมหะ แก้จุกเสียดเจริญไฟธาตุ มีรสอันหวานยิ่งให้มีกำลัง ผลมะตูมสุกแช่น้ำส้มพอูนเจริญไฟธาตุ มีรสอันหวานยิ่งมีกำลังแก้ลมทั้งปวงแล
เปลือกราชพฤกษ์มีรสขมฝาดเฝือน แก้พยาธิ์ แก้ไข้ แก้ฝีคชราด แก้โรคในทรวงอก แก้ฟกบวมในท้อง แก้ปวดมวนดังบิด ฝักนั้นมีรสหวานแลเย็น แก้ระหายน้ำให้มีกำลัง แก้เสมหะในอก แก้จุกเสียด แก้กำเดาให้กายซูบผอมให้สมบูรณ์แล
เปลือกโมกมันมีรสฝาดแลขม แก้โลหิต แลเสมหะ แก้ฝีอันเปื่อยพัง แก้ลงท้องแลจุกเสียด แก้กำเดาแล ผลมูกมันนั้นแก้หืด แก้ตกมูก แลลงท้อง แก้ลมสำประชวรแล
เปลือกคางแก้พิศม์ฝี แก้พิศม์งู แก้ตัวพยาธิ์ แก้คชราด โลหิตตก แก้เปื่อยพัง แก้บวม ผลคางนั้นแก้โรคในจักษุ เปลือกสะท้อนนั้นมีคุณดุจเปลือกคางแล
เปลือกทอง, เปลือกปรู, ให้ปิดธาตุแก้ลงท้อง แก้หืดไอ ผลทอง, ผลปรู กินมีรสอันเผ็ดร้อนสักหนอย เจริญไฟธาตุ แก้ตัวพยาธิ์ แก้จุกเสียด แก้ลงท้อง แก้สะพั้น
ราชพฤกษ์, ไชยพฤกษ์, โมกมัน, แลคาง, เปลือกสะเดา, เปลือกพุทรา, ไทร, สนุ่น, สะท้อน, งิ้ว, กล้วย, ไม้พิกุล, แคฝอย, ใบมะตูม, ใบมะขวิด, แคทั้ง ๒ มูลอ้าย, (ต้นขี้อ้าย) หางกราย, ตะโก, พนม, พลับ, มะเดื่อ, มะม่วง, แลต้นไม้ทั้งปวงนี้เปลือกก็ดีรากก็ดีดอกก็ดีผลก็ดี มีรสอันหวานฝาดเฝื่อน แก้ลงท้อง แก้ฝีเปื่อยพัง แก้บวม แก้ตัวพยาธิ์ แก้ตกโลหิต
ใบแคทั้ง ๒ ใบสมี, ใบชุมเห็ด, ใบมรุม, ใบพริกไทย, ใบมะระ, ใบมะไฟ, ใบไม้ทั้ง ๘ สิ่งนี้แก้นอนมิหลับให้ระส่ำระสาย ให้เอาใบไม้นี้แกงกินกับเข้าเจริญโลหิตนอนหลับแล ใบไม้อันกล่าวมาแต่ก่อนนั้นใบอ่อนกินเกิดโทษ
อนึ่งเปลือกใบไม้ใดๆ ก็ดี มีรสอันเปรี้ยว ให้ผายธาตุ /*456มีรสฝาดให้ปิดธาตุ มีรสหวานแก้ระหายให้มีกำลังเจริญกายแลโลหิตใช้ได้ แก้ปัจจุบันครั้งหนึ่งคราวเดียว ถ้าใช้เปนนิจเกิดโทษมากแล ผลตาลสุกมีคุณดุจกัน
เยื่อมะพร้าว น้ำมะพร้าว มีรสหวานกระทำให้ชุ่มอกเจริญไฟธาตุให้มีกำลัง แก้กำเดา แต่ถ้าใช้เปนนิจให้เกิดโทษมาก แลรากมะพร้าว ดอกมะพร้าว งวงตาลอันอ่อน มีรสหวานแก้ลงท้อง แก้โลหิต แก้ไข้ริดสีดวงปากเปื่อย ตรีกฏุกเสมอภาคทำผงละลาย แก้ตรีโทษ ละลายน้ำนมกระบือ แก้กำเดา แก้ดี แก้โลหิต, ละลายน้ำนมแพะแก้เสมหะแล
มูตร์มีรสอันเผ็ดร้อนแลเค็มแก้ลมแก้โลหิต แลเสมหะ เจริญไฟธาตุแก้จุกเสียดแก้ฟกบวม แก้หืดไอแก้ผอมเหลือง
ผลไม้ทั้งหลายอันฝาด คือยางตะเคียนประดุจชันแลสีเสียดเทศสีเสียดไทย มีรศฝาดกินแก้ลงให้ปิดธาตุแล
ดอกบัว รากบัว มีรศอันร้อนแลฝาด แก้ลงท้องแก้คลื่นเหียนแก้ไข้แล
ต้นมะลิ แก้ฝีคชราดแก้เสมหะแก้โลหิต ดอกมะลินั้นเย็นแก้ร้อนในอก กระทำให้ใจชุ่มชื่น แก้โรคในจักษุแก้ไข้ตัวร้อนทุกประการ
กรุงเขมาแลชมดเชียง แก้ลมแลโลหิต แก้กำเดา แก้จักษุโรค
ชมดสดแลโคโรคมีคุณอันยิ่ง แก้จักษุโรคแก้เสมหะแห้ง เสมหะหางวัว แก้รำเพรำพัดเพื่อภูตปิศาจ เจริญบุพโพให้บริบูรณ์แล
/*457จันทน์แดง, จันทน์ขาว มีรศอันขมหวานเย็น มีคุณอันยิ่ง แก้เหงื่อแก้มลทิน แก้ตัวพยาธิ์ แก้ไข้ร้อนด้วยพิศม์ เจริญไฟธาตุ ให้สมบูรณ์
แก่นระกำป่า แก่นฝาง มีรศอันขมหวาน แก้ฝีคชราด แก้เสมหะ แก้โลหิต แก้กำเดา แก้ไข้สำประชวร
แก่นประดู่, แก่นมะซาง, แลแก่นตะเคียน มีคุณเสมอกัน
กระลำภักนั้นมีรศขมหวานเย็นมัน แก้ลมอังคมังคานุสารี แก้ตรีสมุฏฐาน แก้โลหิตโทษ
ขอนดอกนั้นมีรศเผ็ดจืด แก้เสมหะแก้เหงื่อแลไข้ร้อนเพื่อตรีโทษ
ขี้เหล็กทั้ง ๒ นั้นมีรศอันขมหวาน แก้โลหิต, กำเดา, เสมหะ, เจริญไฟธาตุ
นมพิจิตร, โคกกระออม, โคกกระสุน, มีคุณเสมอกัน แก้ไข้เพื่อทุลาวะสา แก้ปัสสาวะให้บริบูรณ์
สะไอมีรศอันขมฝาดเฝื่อนเย็น แก้บิตแลพยาธิ์
สเดามีรศขมหวาน แก้กำเดา แก้ราก แก้สอึก แก้พิศม์ฝี แก้ไข้เพื่อดีพิการ
รากเสนียด ใบแลดอกมีรศอันขม แก้หืดไอแก้ไข้สำประชวร แก้โลหิต แก้บิด แก้พิศม์ฝี แก้รัตตะปิตตะ
บอระเพ็ดทั้ง ๒ มีรศอันขมเย็น แก้เสมหะแลเลือดลม แก้ลงท้อง แก้ไข้ทั้งปวง เจริญไฟธาตุ
หญ้าคัดมอน ๓ ประการ แต่ต้นต้มกินมีกำลัง ราก, แก้อาเจียน/*458คลื่นเหียน
ถั่วแปบ แก้ไข้สัมประชวรแลแก้จักษุโรค แก้เสมหะแก้ลมมีพิศม์ ให้ผายธาตุ
ยาเข้าห้อม มีรสอันขม แก้ลงท้องแก้โลหิตแก้สอึกแก้ไข้กำเดา
อังกาบเหลืองแลขาวทั้ง ๒ มีรสหวาน แก้เสมหะ แก้ลม เจริญไฟธาตุ
ชะเอมป่า มีรสอันหวาน แก้ระหายน้ำ ชะเอมเทศ มีรสอันขมแลหวานยิ่ง แก้กระหายน้ำ แก้ฅอแห้ง แก้ไข้ทั้งปวง แก้จักษุโรค
ผักหวานตัวผู้มีรสหวาน แก้กำเดา แก้จักษุโรค
รากสามสิบทั้ง ๒ มีคุณยิ่งกว่าผักหวาน
สุพรรณทลิกา มีรสหวานกินแก้ผอมแห้ง ให้กายสมบูรณ์ ให้รู้จักรสอาหาร แลแก้ลมเลือดพิการให้ปิดธาตุ
ผักคราดแลขอบชนางทั้ง ๒ มีรสเผ็ดร้อน แก้ผอมเหลือง แก้ริดสีดวง ให้เจริญปัญญา
ผักโหมเทศทั้ง ๒ มีรสหวาน แก้เสมหะ เจริญไฟธาตุ แก้ฟกบวมในท้อง แลดอกนั้นแก้เสมหะ แก้พิศม์
ข่ามีรศเผ็ดร้อน แก้พิศม์ฝี แก้ฟกบวม กินแก้คุณวิทยาคมอันบุคคลกระทำ
กะทือป่ามีคุณดุจข่า เจริญไฟธาตุ แก้ลมจุกเสียด
ไม้เท้ายายม่อมแลรากมะกล่ำตาช้างแดงตาขาว แก้ร้อน แก้/*459กระหายน้ำ แก้อาเจียน แก้หืดไอ แก้พิศม์ฝี
ใบแลผลมะกล่ำแดงนั้น แก้ริดสีดวงในทวารหนัก
ทองกวาวต้น กวาวเครือทั้ง ๒ มีรสฝาดแลหวาน แก้ลมอำมพาธ แก้โลหิต
บวบขมแลฟักขม แก้เสมหะ แก้ลม แก้พิศม์ฝี แก้ริดสีดวงงอก แก้หืด
ชะบาทั้ง ๒ แก้พิศม์ฝี แก้ฟกบวม กระทำให้รู้จักรสอาหาร
เปราะหอมทั้ง ๒ มีรสเผ็ดร้อน แก้พิศม์ฝีพิศม์งู แก้พิศม์ลมจุกเสียด
ผลกระวาน ดอกกระวานเทศ มีรสร้อนแลเผ็ดมีกลิ่นหอม แก้เสมหะแก้ลมในอกให้ปิดธาตุ
การะบูรมีรสเผ็ดร้อน ให้ย่อยอาหารพลันแหลก แก้จักษุโรค แก้ริดสิดวง กระทำให้รู้จักรสอาหาร แก้ลมจุกเสียดแก้หืดไอ
กานพลูมีรสเผ็ดร้อนหวาน แก้มวกในลำไส้ แก้เสมหะ แก้ลมจุกเสียด เจริญไฟธาตุ
เชือกเขาไฟ กินแก้ร้อนแลผายธาตุ แก้ระส่ำระสาย แก้จุกเสียด แก้เสมหะ แก้ลม
เพ็ชสังฆาฎ แก้จุกเสียด แก้บิด แก้ปวดในข้อในกระดูก ชอบแก้ลมทั้งปวงแล
อบเชย แก้พิศม์ร้อน แก้ลมอำมพาธ แก้ไข้จับ
เขม่าเหล็กมีรสเผ็ดเย็น แก้ฝีคชราด
เกลือสินเธาว์ มีรสเค็ม แก้กำเดาแลลมจุกเสียดแก้พรรดึกแลไข้ตรีโทษ
เกลือประสะมีรสหวาน ย่อยอาหารให้พลันแหลก แก้ร้อน ผายธาตุ แก้พิศม์ แก้กำเดา แก้ลมจุกเสียด
เกลือสมุท ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ เกลือด่าง ๑ เกลือหุง ๑ เกลือทั้งหลายเหล่านี้มีคุณเสมอกัน รู้ชำระโทษน้ำเหลืองให้บริบูรณ์
กระสารส้ม ๑ ด่างสลัดได ๑ ด่างโคกกระสุน ๑ ด่างมะกล่ำตาช้าง ๑ ด่างประยงค์ ๑ มีคุณเสมอกัน แก้ฟกบวมทั้งปวง แก้ลมจุกเสียด แก้ผอมเหลือง แก้ริดสีดวงในท้อง แก้ลมอำมพาธ แก้หืดไอ เจริญไฟธาตุ แก้พรรดึก
ด่างต้นงา ๑ ด่างหญ้าพันงู ๑ ด่างผักโหมหิน ๑ ด่างผลส้มป่อย ๑ ทั้งนี้มีคุณเสมอกัน แก้ดาลเสมหะ
น้ำอ้อยสดมีรสหวานแลเย็น กินปัสสาวะออกมาก เจริญอายุ ให้มีกำลัง แก้กำเดาแลลม กระจายเสมหะผายธาตุ
น้ำอ้อยต้มแลอ้อยเผา มีรศหวานยิ่ง กินแก้เสมหะหืดไอ แก้ไข้สำประชวร
หญ้าแพรกแก้ลมแลโลหิต บดเปนยารมแก้ตัวพยาธิ์ซึ่งกระทำให้คันตัวทั่วสรรพางค์
หญ้าหนวดปลาดุก มีรสขม แก้ผอมเหลือง แก้โลหิต แก้ไข้ทั้งปวง แก้หืดไอ ให้รู้จักรสอาหาร
/*461ขมิ้นชัน ขมิ้นอ้อย มีรสเผ็ดร้อน แก้พิศม์โลหิตแลลม แก้บวม แก้เสมหะ แก้ไข้ทั้งปวง แก้ตัวพยาธิ์กระทำให้คันทั่วสรรพางค์ แก้ฝี
ขมิ้นเครือเสมอกันกับขมิ้นอ้อย แก้เสมหะแลลม แก้ระหายน้ำ
เปราะทั้ง ๒ มีรสอันเผ็ดแลขม แก้เสมหะเจริญไฟธาตุ แก้ลงท้อง
หญ้าพันงูทั้ง ๒ แลมะไฟเดือนห้า, ผักเสี้ยนผีทั้ง ๒, รากหญ้าปากควาย สรรพยาทั้งนี้ มีรสเผ็ดร้อนเสมอกัน เจริญไฟธาตุ แก้พิศม์ฝี แก้ไข้ตรีโทษ
ชิงชี่ทั้ง ๒ แก้ท้องมาร ให้ผายธาตุ แก้ฟกบวม แก้ลม
รากไคร้เครือแลมูลกาทั้ง ๒ มีรสเผ็ดขมเสมอกันแก้กำเดา แก้ไข้เพื่อลม
ลำพันทั้ง ๒ มีรสอันเผ็ดร้อนเสมอกัน แก้ไข้เพื่อภูตปิศาจ แก้ลมจุกเสียด แก้พิศม์ผี แก้ไข้กำเดา
พิลังกาสา มีรสเผ็ดร้อนขมฝาด แก้ไข้กำเดา
พรมมิมีรสหวาน แก้ไข้สวิงสวาย แก้หืดไอ กินแก้ริดสีดวง กินเจริญปัญญาด้วย
เปล้าทั้งสอง แลใบกระวาน, น้ำประสารทอง ผายธาตุ แก้ลมจุกเสียดเจริญไฟธาตุ มีกำลัง แก้ระหาย แก้เสมหะ แก้ลม
น้ำอ้อย, น้ำตาล กินผายธาตุ
/*462น้ำผึ้งเก่ามีรสหวานร้อนฝาด กินผายธาตุให้ตัวผอมแห้ง
น้ำผึ้งใหม่รสยิ่งกว่าน้ำผึ้งเก่ากินมิได้ลงท้อง แก้ไข้ตรีโทษ
ขันทศกรทำด้วยน้ำอ้อยมีรสหวานเย็น กินเจริญเสมหะดี แก้อาเจียร แก้ระหายน้ำ
น้ำนมโครสเย็น กินปิดธาตุ ชอบแก้โรคในอก ให้มีกำลัง เจริญไฟธาตุ
น้ำนมกระบือมีรสหวาน กินแก้พรรดึก ให้เจริญรสอาหาร
น้ำนมแพะมีรสหวานฝาดเย็น กินแก้ลงท้อง แก้โลหิต แก้ไอ แก้หืด
น้ำนมแกะแก้หืดไอแลจุกเสียด เจริญไฟธาตุ
น้ำนมอูฐมีรสเปรี้ยวหวานแลจืดเค็ม กินกระทำให้จุกเสียด ชอบแต่แก้บวมในท้อง แก้พยาธิ์ท้องมาร
น้ำนมม้ามีรสฝาดหวานเค็มเปรี้ยว กินเจริญธาตุมากนัก แต่มักจุกเสียด
น้ำนมช้างมีรสฝาดเย็นดี กินมีกำลังชอบริดสีดวง
น้ำนมทั้งปวงมีรสหวานยิ่งกินมีกำลัง แก้นอนมิหลับ แก้ลม เจรีญไฟธาตุ
น้ำนมคน แก้ลมพรรดึก
น้ำนมเปรี้ยวคือทะธิเกิดแต่นมวัว มีรสหวานมัน กินเจริญไฟธาตุ แก้ลมอันเย็น แก้ปัสสาวะพิการ
น้ำนมเปรี้ยวเกิดด้วยนมกระบือมีรสหวานมัน กินให้มีกำลัง
/*463น้ำนมปนด้วยเนย กินปิดธาตุ แต่ว่าเกิดลม เจริญไฟธาตุ
รสสรรพยาอันใดมีรสเผ็ดร้อนนั้นชอบแต่แก้ลม มิชอบกำเดา ถ้ารสเผ็ดเปรี้ยวชอบแก้ลมจุกเสียดแต่ชอบพรรดึก ถ้ารสฝาดเฝื่อนชอบแต่ปิดธาตุ แก้ตัวพยาธิ์แลฟกบวม ถ้ารสหวานเย็นชอบแต่แก้ระหาย
----------------------
ในคัมภีร์สรรพคุณบำรุงธาตุทั้ง ๕ อาจาริย์ท่านแสดงไว้ดังนี้ พริกล่อน ขิง ดีปลี เสมอกันทำผงละลายน้ำขิงกิน แก้ลมอุทธังคมาวาตา เผาผลาญลมแลโลหิตให้เสื่อมฤทธิ์แล
๑ เทียนทั้ง ๕ กับสมอ ๑๒ เหลี่ยมนั้น ทำผงละลายน้ำผึ้งน้ำส้มซ่าน้ำร้อนก็ได้ แก้โลหิต แก้ลมอุทธังคมาวาตา แก้ดีเดือดดีพลุ่งหายแล
๒ สมอเทศผลกลมนั้นเอาตรีกฏุก สีเสียดทั้ง ๒ จันทน์ทั้ง ๒ ยาแปดสิ่งนี้ทำผงละลายน้ำผึ้ง กินแก้ปัถวีธาตุพิการกระทำให้ลงท้องหายแล
๓ สมอพิเภก แก้อาโปธาตุกำเริบ แก้โลหิตเสมหะ เอาตรีสารทั้งสามนี้ประสมรวมเปนยาสี่สิ่ง ทำผงละลายน้ำผึ้ง, น้ำร้อน, น้ำนมโค, กินแก้อาโปธาตุกำเริบหายแล
๔ หญิงชายก็ดีอาโปธาตุกำเริบ ภายในบังเกิดโรคเปนต่างๆ กัน เอามะขามป้อม, จันทน์ทั้ง ๒ ตรีกฏุก ทำผงละลายน้ำผึ้ง, น้ำร้อน, น้ำอ้อย, น้ำตาล, กินแก้อาโปธาตุกำเริบหายแล
/*464 ๕ ขิง แก้อากาศธาตุกำเริบแลไข้ต่างๆ ให้วิงเวียนให้ท้องขึ้น แลหาวเรอเปนเพื่อลมอำมะพาธ เอาเปลือกตีนเป็ด, พริกล่อน, เทียนดำ, ขิงเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำผึ้งน้ำอ้อยน้ำส้มพอุมกิน
๖ ดีปลี, รากเจ็ตมูลเพลิง, สะค้าน, ช้าพลู, ขิง, แก้ปถวีธาตุ อาโปธาตุ วาโยธาตุ เตโชธาตุ อากาศธาตุ ชื่อว่าเบ็ญจกูล แก้ธาตุทั้ง ๕ แล
๗ เจ็ตมูลหนาม แก้ธาตุทั้ง ๔ มีปรกติให้เบื่ออาหาร เพื่อเสมหะสมุฏฐานซ่าน ให้เอาตะไคร้, หอม, รากช้าพลู, พริกไทย, ขิง, ผลกระวาน เทียนแดง, เท่ากัน เจ็ตมูลหนาม เท่ายาทั้งหลายทำผงละลายน้ำผึ้ง, น้ำขิง, น้ำข่า, น้ำร้อน, น้ำส้มป่อย, ต้มกิน
๘ คนทีเขมา แก้ลม ๑๒ จำพวก ประสมด้วยว่านน้ำ, ข่า, เปลือกกุ่มบก ตำผง ละลายน้ำขิงกิน
๙ คนทีสอ แก้อาโปธาตุกำเริบเพื่อโลหิต แลน้ำมันในข้อในกระดูก ประสมด้วยโกฐทั้ง ๕, ตรีกฏุก, ผลจันทน์, ดอกจันทน์, หัวหญ้าชันกาด, เอาเท่ากันทำผงละลายน้ำผึ้ง น้ำส้มซ่าก็ได้ กินแก้อาโปธาตุกำเริบ
๑๐ ผลพิลังกาสา แก้ลม ๑๒ จำพวก คือลมอำมพาธ, ลมอุทธังคมาวาต, ลมบาทยักษ์, ลมอัศวมุขี, ลมปัสสฆาฏ, ลมสันตะฆาฏ, ลมชิวหาสดมภ์, ลมกระดาลพัด, ลมอำมพฤก, ลมอัณฑพฤก, ลมไชยพฤกษ์, ลมกรรมมัชวาต ประสมด้วยหัวแห้วหมู, ใบสเดา, ตรีกฏุก, ว่านน้ำ, กระเทียม, สิ่งละเสมอภาค ผลพิลังกาสาเท่ายาทั้งหลาย /*465ทำผงละลายน้ำขิง, น้ำข่า, น้ำส้มซ่า, น้ำกระเทียมก็ได้ กินแก้ลม ๑๒ จำพวกหายแล
๑๑ ภาคหนึ่งผลพิลังกาสา แก้ไข้จับหาเวลามิได้ ประสมด้วยตรีผลา ผลมูลกาทั้ง ๒ หญ้าตีนนก หญ้าแพรก รากเสนียด ต้มกิน
๑๒ ภาคหนึ่งผลพิลังกาสา แก้ปัถวีธาตุกำเริบ แก้ลมจับหัวใจให้คลุ้มคลั่ง ประสมด้วยตรีผลาจันทน์ทั้ง ๒ รากทนดี ดอกบุญนากเสมอภาค ทำผงละลายน้ำขิงกิน
๑๓ แห้วหมู แก้ลม ๑๒ จำพวก เจริญธาตุ แก้ดีอันมิได้ปรกติ ให้คลั่งมะเมอเพ้อไปมิได้รู้รสอาหาร เอาโกฐทั้ง ๕, จันทน์ทั้ง ๒ กฤษณา, ขอนดอก, พริกไทยเสมอภาค แห้วหมูเท่ายา, ทำผงละลายน้ำดอกไม้ น้ำร้อน, น้ำส้มซ่า, กินหายแล
๑๔ ขมิ้นอ้อย แก้ลมอุทธังคมาวาต ลมปัสสฆาฏ แก้โลหิตแลเสมหะ แก้เจ็บทุกข้อทุกกระดูก ประสมด้วยตรีกฏุก, หอม, กระเทียมสด, รากอบเชย, ว่านน้ำ, ข่า, เสมอภาค, ขมิ้นอ้อยเท่ายา ทำผงละลายน้ำท่า น้ำเปลือกมะรุม, น้ำกระเทียมกินหายแล
๑๕ ใบสเดา แก้โลหิตพิการ ซึ่งทำพิศม์ให้ร้อนให้แสบอกกลุ้มใจ เอาเทียนแดง, โกฐหัวบัว, ประสมกับใบสเดาเท่ากัน ยา ๓ สิ่งนี้ทำผงละลายน้ำจันทน์ทั้ง ๒ น้ำดอกไม้, น้ำขิงสด, กินหายแล
๑๖ สรรพคุณกรรณิกาแก้ลมทั้งปวง เอาตรีกฏุก ใบสเดา แห้วหมู ขมิ้นอ้อย ผลพิลังกาสา ประสมกับกรรณิกาทำผงดองมูตร์โค ๓ วัน แล้วบดทำแท่งเศกด้วยสักกัตตะวา ๑๐๐ จบ กินแก้พิศม์/*466ทั้งหลายละลายสุรา แก้หญิงโลหิตตีขึ้น ละลายน้ำฝางแซกเทียนดำ แก้จุกอกปวดท้อง น้ำข่า แก้บิดปวดมวนดีนัก เอาสมอ, ดีปลี, เกลือ, ต้มละลายยากินชำระอุจจาระโทษ
๑๗ พริกไทย กระทำธาตุทั้ง ๔ ให้ตั้งมั่น แก้ลมปัสสฆาฏ, ลมชิวหาสดมภ์ เอาจิงจ้อหลวง, ผลบัวหลวง, ประสมกับพริกไทยเท่ากัน ทำผงละลายน้ำจันทน์ขาว, น้ำมะเดื่อ, เกลือสินเธาว์ กินแก้ท้องขึ้นแลปวดมวนหายแล
๑๘ พริกไทย แก้ลม แก้เสมหะอันบังเกิดขึ้นแต่ท้องน้อยชื่อว่าลมอุทรวาต เอามหาหิง, ว่านน้ำ, กระเทียม, ตรีผลา, เสมอภาค พริกไทยเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำข่า, น้ำกะทือ, น้ำจันทน์ขาวกินหายแล
๑๙ รงทอง แก้ลมอุทธังคมาวาต เอาตองแตก, รากสลอด โกฐทั้ง ๕ เท่ากัน พริก, ขิง, เท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายสุรากินแก้ลมเกลี่ยวดำหายแล
๒๐ โมกหลวง มีคุณมากกับชายหญิงอันเปนไข้บานทะโรค มีโลหิตออกมา บางทีกลับกลายเปนน้ำหนอง บางทีเปนน้ำคาวปลาน้ำล้างเนื้อน้ำเหลือง บางทีเปนหัวยื่นย้อยออกมา บางทีเปนจุกะผามมิได้สำแดงออกมา บางทีเปนอย่างดอกแคแกลบานก็มี บางทีเปื่อยที่ทวารก็มี เอาเปลือกไม้แดง, ตรีกฏุก, พรรผักกาด เทียนดำเสมอภาค โมกหลวงเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำร้อนกิน
/*467อนึ่งเอาเทียนทั้ง ๕, ตรีผลา, ผลสลอดเท่ากันตำผงละลายน้ำผึ้ง กินชำระโทษอุจจาระธาตุเสียก่อนจึงกินยาต่อไป
๒๑ หญ้าเท้านก แก้ลม แก้โลหิต เสมหะเปนตรีโทษ กระทำให้ตัวร้อนสท้านหนาว ให้เจ็บมีเวลาแลหาเวลามิได้ ให้ครั่นตัวปวดศีศะตาพร่างพราย เอาโกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ จันทน์ทั้ง ๒ ขิงแห้งเสมอภาค หญ้าเท้านกเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำร้อน น้ำส้มซ่า น้ำขิง กินหายแล
๒๒ น้ำนมแพะ ให้มีกำลังแลแก้ไข้ เพราะธาตุทั้ง ๕ มิได้เสมอกัน จึงทำให้บังเกิดไข้หากำลังมิได้ ให้เอาพริก ๑ ขิง ๒ ดีปลี ๓ ผลเอ็น ๔ กระวาน ๕ ผลขุยไผ่ ๖ รากอบเชย ๗ ดอกบุนนาก ๘ ยาทั้งนี้ทำผงละลายน้ำนมแพะ น้ำนมโค น้ำดอกไม้ก็ได้ กินหายแล
๒๓ น้ำตาลกรวด น้ำตาลทราย ขันทศกร จันทน์ทั้ง ๒ ตรีผลาเหล่านี้ มีคุณเสมอกันแก้โรคหอบ เพราะโทษน้ำเหลีองแลเสมหะ เอาพริก ๑ ขิง ๒ ดีปลี ๓ ผลเอ็น ๔ กระวาน ๕ อบเชย ๖ ดอกบุนนาก ๗ ทำผงแซกตรีผลา, จันทน์ทั้ง ๒ น้ำตาลกรวด น้ำตาลทราย ขันทศกร ละลายน้ำนมโค น้ำนมแพะ น้ำดอกไม้ กินแก้โรคหอบเพื่อน้ำเหลือง แลแก้เสมหะหาย
๒๔ ผลมะตูมอ่อน แก้ไข้เพื่อลม ให้ปวดท้องปวดศีศะ ให้อาเจียนผอมเหลือง เอาตรีกฏุก, คนทีสอ, คนทีเขมา, เปลือกเพกาเท่ากัน ผลมะตูมอ่อนเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำนมทั้ง ๕ กินหายแล
/*468๒๕ สะค้าน แก้ธาตุทั้ง ๔ อันยิ่งหย่อนมิได้เสมอกัน ถ้าไข้ลงท้องให้เบื่ออาหารกินมิได้มีรสอาหาร เอาพริก, ขิง, รากละหุ่งแดง, เทียนดำ, กะทือ, บอระเพ็ด, เท่ากัน สะค้านเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำตรีผลากินเปนยารุธาตุแล
๒๖ ยางรักขาว แก้ลมริดสีดวงทั้งปวง เอาผลจันทน์, ดอกจันทน์, กานพลู, ผลเบ็ญจกานี, ดองดึง, สหัศคุณเทศ, รากเจ็ตมูลเพลิง, รากไม้เท้ายายม่อม, รากแคแตร, เอาเท่ากันประสมกับยางรักขาวสุทธิ์แต่พอควร ทำผงละลายน้ำขิงกินแก้ริดสีดวง ๑๒ จำพวก
๒๗ ยางรักดำ แก้โลหิตพิการเนื้อหนังเปื่อยพังพุพอง เอาตรีกฏุก, รากกุ่มบก, รากมรุม, ยาเข้าเย็น, ดอกบุนนาก, เสมอภาคประสมด้วยยางรักดำสุทธิ์แต่พอควร ยาทั้งนี้จะดองฤๅต้มกินก็ได้หายแล
๒๘ หญ้าหนวดแมว แก้ลมอัณฑพาธ แก้โลหิตพิการ กระทำให้คันในเนื้อแลหนังพองขึ้นมีพิศม์ต่างๆ เอาผลกระวาน, ตรีกฏุก, ใบกระวาน, เทียนดำ, เสมอภาค หญ้าหนวดแมวเท่ายาทั้งหลายทำผงละลายน้ำผึ้ง น้ำร้อนแลสุรากินหายแล
๒๙ หอมแดง แก้ลมอากาศธาตุ ให้ท้องขึ้นแลคันทั่วกาย ให้ตาพร่าง แลไฟธาตุกำเริบกระทำให้กินอาหารมากนัก เอาพริกไทย เกลือสินเธาว์ จันทน์ทั้ง ๒ เมล็ดในมะทรางเท่ากัน หัวหอมแดงเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำร้อนกินหายแล
/*469๓๐ ผักชีละว้า แก้ไข้ให้เมื่อยทั่วสรรพางค์กาย ให้นอนมิหลับ ให้สอึกให้เรอ เอาใบกระวานผลกระวาน เทียนทั้ง ๕ เท่ากัน ผักชีละว้าเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำผึ้ง, น้ำขิง, น้ำกระเทียม, คุลีการ กวนให้สุกละลายยากินหายแล
๓๑ เปลือกมรุม แก้ลมอำมพาธ ให้มือตายเท้าตายหูตึง ลิ้นกระด้างคางแขง เอาพริกหาง, ตรีกฏุก, ว่านน้ำ, เถาคัน ใบคัดมอนเสมอภาค เปลือกมรุมเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำขิง, น้ำผึ้ง, น้ำไพล, น้ำส้มพอูม, กินหายแล
๓๒ รากมรุม แก้วาโยธาตุกำเริบให้ฟกบวม ให้คลื่นเหียนให้ตัวเย็น เอาตรีกฏุก, ไพล, ข่า, โกฐทั้ง ๕, เสมอภาค รากมรุมเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายสุรา, น้ำส้มพอุม, น้ำส้มซ่า, น้ำขิง, น้ำข่า, กินหายแล
๓๓ รากถั่วภู แก้โรคเปนเพื่อวาโยธาตุกำเริบ แก้ดีพลุ่งพล่านกระทำให้ตาแดง ให้คลั่งเพ้อให้ปวดมวนท้อง เอาพริกไทย, จันทน์ทั้ง ๒ กฤษณาเสมอภาค รากถั่วภูเท่ายา ทำผงเอาน้ำมะพราว น้ำกะทือ, น้ำอ้อย, คุลีการละลายกินหายแล
๓๔ แตงนก แก้ไข้เปนเพื่อลม ให้มึนตึงผื่นพรึงขึ้นทั้งตัว ให้หูตึงกระทำให้จิตรใจกระวนกระวายไม่เปนปรกติ เอาโกฐทั้ง ๕ กฤษณา, ดอกกรรณิกา, ดอกไม้แดง, ดอกกระถินพิมาน เสมอภาค รากแตงนกเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำผึ้ง, น้ำดอกไม้, น้ำส้มซ่า กินหายแล
/*470๓๕ พระยายา แก้ไข้เพื่อโลหิตกำเริบให้คันทั้งตัว ให้บวมท้องไส้พองลั่นโครกครากในท้อง เอาหญ้าพันงูแดง ไพล, รากตองแตกเสมอภาค พระยายาเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำร้อน, น้ำขิง, น้ำส้มพอุม, สุรา, กินหายแล
๓๖ อังกาบ แก้หญิงขัดฤดูอยู่ไฟมิได้ เอาใบผักเป็ด ใบไผ่ป่า, ไพล, ข่า, ขิง, พริกไทย, เสมอภาค รากอังกาบเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำสุรา, น้ำขิง, น้ำร้อน, น้ำมะนาว กินหายแล
๓๗ ยอ แก้ลมกำเริบให้มวนท้อง ให้เท้าเย็นให้หาวเรอแลอาเจียน เอาเทียนดำ, ว่านน้ำ, ตรีกฏุก, มะหาหิงคุ์, กระเทียม เกลือสินเธาว์เสมอภาค ทำผงละลายน้ำขิง น้ำมะนาว น้ำผลยอต้มกินหายแล
๓๘ ดาวเรืองใหญ่ แก้หืดไอแลแก้ฝีต่างๆ แก้กลากเหล็ก แลพยาธิทั้ง ๑๒ จำพวก แก้เรื้อนดอกหมาก เรื้อนดาวเรือง เรื้อนไฟ เรื้อนน้ำเต้า เรื้อนผิวมะกรูด เรื้อนงูเห่าแลมะเร็งคุณมะเร็งชอน, กราก, คชราดหูดคชราดดอกบุก, มันชักให้เปนโทษผอมแห้ง ให้ตัวแตกระแหง เอาสารปากนก ๑ บาท กำมะถันเหลือง ๒ บาท ปรอดก็ได้ ชาตก้อนก็ได้ ๒ สลึงเฟื้อง กวนกับน้ำใบดาวเรืองใหญ่ ๓ วัน กวนกับใบคนทีสอ ๓ วัน แห้งแล้วปั้นแท่งเท่าผลฝ้าย ผึ่งแดดผึ่งน้ำค้างไว้ ๓ วัน แล้วเสกด้วยสักกัตวา ๑๐๘ คาบ ทั้ง ๗ วัน กินตามกำลังวันตั้งแต่วันอาทิตย์กินเมล็ด ๑ ขึ้นไปกว่าจะถึงวันเสาร์ /*471๗ เมล็ดหายแล
๓๙ กระเช้าผีมด แก้พุพองเพื่อลมแลเลือด เอาผลจันทน์ ๑ ขิง ๑ รากเสนียด ๑ เปลือกพิลังกาสาเสมอภาค กระเช้าผีมดเท่ายา ทำผงละลายมูตร์หายแล
๔๐ สมี แก้บุคคลเปนไข้เพื่อโมหโทษโลภกล้า เกินประมาณ จึงกระทำให้เปนไข้ เอาเทียนทั้ง ๕ จันทน์ทั้ง ๒ กานพลูเสมอภาค ใบสมีเท่ายา ทำผงละลายน้ำตาลทรายน้ำดอกไม้ น้ำส้มซ่ากินหายแล
๔๑ ทองเครือ แก้ลมแลโลหิตระคนกัน ให้บังเกิดน้ำลายน้ำมูกมากเหงื่อมาก เอาจันทน์ทั้ง ๒ รากถั่วภูเสมอภาค ดอกทองเครือเท่ายา ทำผงละลายน้ำร้อนกินแลชะโลมด้วยน้ำดอกไม้หายแล
๔๒ โกฐจุฬาลำภา แก้ลมอันมิได้เสมอเปนปรกติ กระทำให้ร้อนให้เย็นแต่เปนเหงื่อไหลออกมา เอาขอนดอกขิงสดสิ่งละส่วน โกฐจุลาลำภาสองส่วน ทำผงละลายน้ำดอกไม้น้ำจันทน์ขาวน้ำร้อนกินหายแล
๔๓ โกฐก้านพร้าว แก้โลหิตพิการ โลหิตดำบ้างเหลวบ้าง เปนฟองบ้าง ให้จับเชื่อมมัวให้เมื่อยทั่วสรรพางค์ เอาหญ้าชันกาด ขิงแห้ง, รากชุมเหดสิ่งละส่วน โกฐก้านพร้าวสามส่วนต้มกินก็ได้ ทำผงก็ได้ละลายน้ำจันทน์ขาว, น้ำส้มซ่า, น้ำร้อนกิน
อนึ่งรากมะพร้าวรากคนทีสอหัวบัวบก ต้มเอาน้ำละลายยากินหายแล
๔๔ โกฐพุงปลา แก้โลหิตพิการแลเสมหะพิการ ให้ท้องขึ้น /*472ให้จุกอกกินเข้าแลน้ำแค้นในทรวงอก เปนเพื่อลมอังคมังคานุสารีวาต เอาว่านน้ำ ๑ ไพล ๑ กระเทียม ๑ พริก ๑ เปลือกกุ่มบกเสมอภาค โกฐพุงปลาเท่ายาทั้งหลายทำผงละลายน้ำส้มซ่า น้ำเกลือ กินหายแล
๔๕ โกฐสอ แก้ไข้ให้จับแลลมอำมพฤก ให้ร้อนเท้าให้ร้อนหลังให้แสบอกให้เจ็บหว่างสบัก เอาเบ็ญจมูลเหล็ก, ตรีกฏุก, โคกกระสุนเสมอภาค โกฐสอเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำขิง, น้ำร้อนกิน ถ้าจะให้ทุเลาละลายน้ำดีเกลือกินหายแล
๔๖ โกฐกระดูก แก้ลมอำมพฤก กระทำให้คลื่นเหียน ให้จุกเสียดให้หูตึงให้ตามืด เอาว่านน้ำ ๑ ข่า ๑ เปลือกตีนเป็ด ๑ เปลือกมรุม ๑ ตรีกฏุกเสมอภาค โกฐกระดูกเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำผึ้งน้ำส้มซ่าน้ำสุราก็ได้กินหายแล
๔๗ โกฐเชียงเทศ แก้ไข้เพื่อกำเดา ให้หนาวให้ร้อนให้ระส่ำระสาย ให้ท้องขึ้นกินอาหารมิได้ให้เหงื่อตกให้หอบ เอาว่านหางช้าง ๑ ตรีกฏุก ๑ ข่า ๑ การพลูเสมอภาค โกฐเชียงเทศเท่ายาทั้งหลายทำผงน้ำส้มซ่าทั้ง ๓ ระคนกันละลายกินหายแล
๔๘ โกฐกะกลิ้ง แก้ไข้เพื่อเสมหะพิการ ด้วยลมอุทธังคะมาวาตแลกำเดากำเริบ ให้ปวดศีร์ศะมีน้ำมูกมากให้ตาแดงให้ผูกพรรดึก เอาว่านน้ำ ๑ ขิง ๑ ข่า ๑ ผลราชดัด ๑ ใบจิงจ้อ ๑ ใบสลอด ๑ ดีปลี ๑ ยาดำ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ประสมด้วยโกฐกะกลิ้งสิ่งละส่วนทำผง เอารากสะท้อน รากข่อยหยอง รากหญ้าเท้านก ต้ม ๓ เอา ๑ ละลายกินหายแล
/*573๔๙ โกฐเขมา แก้ลมอุทธังคมาวาตเพื่อลมอันบังเกิดแต่กองอาโปธาตุ ให้มือให้เท้าสั่นให้เมื่อยขบทั่วตัว เอาเปลือกประคำไก่ ๑ เปลือกกุ่มบก ๑ กระเทียม ๑ กระชายเสมอภาค โกฐเขมาเท่ายาทั้งหลาย ทำผงแช่มูตร์โคดำไว้ ๓ วัน แล้วผึ่งแดดไว้ให้แห้งละลายน้ำส้มซ่ากินหายแล
๕๐ ผลจันทน์เทศ แก้วาโยธาตุกำเริบ ให้ปวดท้องเปนเสมหะมูกเลือด ให้ทุรนทุรายนอนมิหลับ เอาเปลือกคนทา ๑ รากมะตูม ๑ รากไม้ท้าวยายม่อม ๑ รากชุมเห็ด ๑ รากกรรณิกาเสมอภาค ผลจันทน์เทศเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำผึ้ง, น้ำขิงน้ำดอกไม้กินหายแล
๕๑ เทียนดำ แก้วาโยธาตุกำเริบ ให้คลื่นเหียนให้อาเจียนลมเปล่าให้ตัวร้อน เอาขิงข่าสิ่งละส่วน เทียนดำสองส่วน ละลายน้ำจันทน์ขาวกินหายแล
๕๒ เทียนเยาวภานี แก้เสมหะพิการ ให้ปวดมวนท้อง เอาสมอไทย, กระเทียมเสมอภาค เทียนเยาวภานีเท่ายาทั้งหลาย ทำผงเคล้าน้ำมะนาวเปนกระสาย ผึ่งแดดให้แห้งเอาเปลือกตะแบก หนามเล็บเหยี่ยวต้มละลายกินหายแล
๕๓ เทียนตาตักกะแตน แก้วาโยธาตุกำเริบ ให้ปวดมวน ให้ท้องขึ้นลงท้อง เอาเปลือกพริกไทย ๑ เปลือกมะเดื่อ ๑ เปลือกแคแดงเสมอภาค เทียนตาตักกะแตนเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำขมิ้นชันแทรกเกลือกิน ถ้ามิฟังละลายน้ำผลเบ็ญจกานีกินหายแล
/*474๕๔ เทียนสัตบุษป์ แก้วาโยธาตุแก้เตโชธาตุกำเริบ อาโปธาตุหย่อนให้เปนบิดปวดมวน เอาใบเนรภูสี, กระเทียมกรอบ, ดีปลีเสมอภาค เทียนสัตบุษป์เท่ายาทั้งหลาย ทำผงเอาเปลือกตะแบก หนามเล็บเหยี่ยว ต้มเอาน้ำละลายกิน ถ้าลงท้องเอาเทียนเข้าเปลือก จันทน์ทั้ง ๒ ผลเบ็ญจกานี, กระเทียม, เปลือกขี้อ้าย, หางกราย, ต้มละลายยากินหายแล
๕๕ เทียนเข้าเปลือก แก้ปัถวีธาตุกำเริบให้เปนบิดตกมูกเลือดเปนหัวกุ้งเหน้าให้เหม็นเหน้า เปนเพื่อเสมหะพิการแลลมกำเริบ เอาผลเบ็ญจกานี, ผลจันทน์ทั้ง ๒ ปิ้งไฟให้เหลืองเสมอภาค เทียนเข้าเปลือกเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำมะนาวน้ำส้มซ่ากิน ถ้ามิฟังละลายน้ำเปลือกมะเดื่อกินหายแล
๕๖ ผลกระวาน แก้ไข้เพื่ออากาศธาตุกำเริบ ให้ปวดศีศะแลร้อนกระบอกตาให้ท้องขึ้นแลเจ็บกระดูกทุกข้อ เอาจันทน์ทั้ง ๒ ผลพิลังกาสา, พริกหอม, พริกหาง, การะบูรเสมอภาค ผลกระวานเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำมะงั่ว, น้ำร้อน, ดอกพิกุล กินหายแล
๕๗ ใบกระวาน แก้ไข้เพื่อวาโย, โลหิตแลอาโปธาตุกำเรีบ ให้จุกเสียดเปนก้อนในท้อง ให้นอนมิหลับให้มักโกรธ เอาตรีกฏุก ๑ ขอนดอก ๑ โกฐหัวบัว ๑ จันทน์ทั้ง ๒ กฤษณาเสมอภาค ใบกระวานเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำตาลกรวดน้ำตาลทรายกินหายแล
๕๘ จันทน์ขาว แก้ไข้เพื่ออากาศธาตุกำเรีบ ให้ท้องลั่น ตาแดง /*475ให้ตัวร้อนเมื่อยต้นฅอให้เหม็นคาวฅอ เอาว่านน้ำ ๑ สหัศคุณเทศ ๑ เจ็ตภังคี ๑ หัวหญ้าชันกาด ๑ หญ้ารังกา ๑ เสมอภาค จันทน์ขาวเท่ายา ทำผงละลายน้ำเกลือ, น้ำอ้อย, ระคนกันกินหายแล
๕๙ จันทน์ แก้ไข้พิศม์แลไข้เพื่ออาโปธาตุกำเริบ วาโยธาตุ จึงเปนจะละนะมิได้ปรกติทำให้ลงท้องปวดมวน เอาเขากระบือ เผือกเผา, ตรีกฏุก, ผลเบ็ญจกานี, เนรภูสี, สิ่งละส่วน จันทน์แดงสองส่วน ทำผงละลายน้ำเปลือกมะเดื่อกินหายแล
๖๐ เกสรสารภี แก้โลหิตพิการ ให้ตัวบวมให้ลงท้องสวิงสวาย ให้อยากอาหาร แต่บริโภคมิได้ เอาเจ็ตมูลเพลิง ๑ สะค้าน ๑ ตรีกฏุก ๑ บอระเพ็ช ๑ สานส้ม, เสมอภาค เกสรสารภีเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำอ้อยแดง, น้ำผึ้ง, น้ำส้มสาชู, กินหายแล
๖๑ ดอกมลิดอกพิกุล แก้ไข้มิรู้จักสมประฤๅดีให้ร้อนแลเย็น ให้เพ้อบ่นไปเปนไข้บาทจิตร เอาดอกจำปาขาว ดอกกรรณิกา ๑ ดอกทองกวาว ๑ ดอกอังกาบ ๑ พริกหอม ๑ พริกหาง เสมอภาค ดอกมลิฤๅดอกพิกุลเท่ายา ทำผงละลายน้ำมะพร้าวนาฬิเกตั้งไฟให้สุก ละลายยากินหายแล
๖๒ ดอกบุนนาก แก้ไข้เพื่อลมอากาศธาตุกำเริบ ให้ตามืด หูตึงหาวเรอ เอากระเทียม, สมอไทย, ตรีกฏุก, จันทน์ทั้ง ๒, เทียนตาตักกะแตน เสมอภาค ดอกบุนนากเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำจันทน์ขาว, น้ำไพล กินหายแล
๖๓ เปลือกบุนนาก แก้ไข้เพื่ออากาศธาตุกำเริบ ให้เวียน/*476ศีศะหนักศีศะมึนตึงไปแลตัวเย็นตามืด เอาต้นผักชีล้อม ตรีกฏุก, กระเทียม, เสมอภาค เปลือกบุนนากเท่ายา ทำผงละลายน้ำหน่อไม้ เกลือ น้ำอ้อย ระคนกันให้กินหายแล
๖๔ รากผลใบบุนนาก แก้ไข้เพื่อเตโชธาตุกำเริบ ให้เจ็บท้องให้คลื่นเหียนให้สอึก เอาว่านน้ำ ใบคนทีสอ รากไผ่ป่า รากสะไอ ตรีกฏุกเสมอภาค เอารากบุนนาคก็ดี ใบบุนนาคก็ดี ผลบุนนาคก็ดีเอาแต่อย่างหนึ่งเท่ายา ทำผง เอาใบมะอึก, ใบตำลึง ใบข่า ตำเอาน้ำละลายยากินหายแล
๖๕ ดอกบัวหลวงแดง แก้ไข้ในคิมหันตฤดูเพื่อปัถวีธาตุ กำเริบให้ตัวร้อนบ้างตัวเย็นบ้าง หญ้าพองลม ขิง หญ้ารังกาเสมอภาค ดอกบัวหลวงแดงเท่ายา ทำผงละลายน้ำจันทน์ทั้ง ๒ น้ำดอกไม้, น้ำซาวเข้า, ต้มกินหายแล
๖๖ ดอกบัวหลวงขาว แก้ไข้เพื่อลมเพื่อโลหิตเพื่อเสมหะ ทำให้ตัวเย็นให้คลื่นเหียน ให้เมื่อยขบทั่วสรรพางค์ให้ตาพราย ๆ เปนหิ่งห้อย ให้เอาดีปลี จันทน์ทั้ง ๒ ใบน้ำเต้า ฆ้องสามย่าน เสมอภาค ดอกบัวหลวงขาวเท่ายา ทำผงละลายน้ำดอกพิกุล ดอกมลิ ดอกบุนนาก ดอกแคแดง น้ำตำลึง กินหายแล
๖๗ ดอกสัตบุษป์ แก้ไข้เพื่อธาตุทั้ง ๔ กำเริบ ให้ปวดมวนให้ร้อนท้องไม่มีกำลัง ให้เชื่อมมึนให้คางล้ามิได้เจรจาหาสมประฤๅดีมิได้ เอาโกฐทั้ง ๕ ตรีผลา จันทน์ทั้ง ๒ รากหญ้าตีนกา ชะเอมเทศ ชะลูดเสมอภาค ดอกสัตบุษป์เท่ายาทำผงละลายน้ำ/*477สุพรรณทลิกา น้ำหญ้าลูกเคล้า น้ำดอกไม้ น้ำส้มซ่า กินหายแล
๖๘ ดอกบัวเผื่อน แก้ไข้เปนด้วยธาตุทั้ง ๔ กำเริบ ให้ปวดหัวจุกอกเพื่อโลหิตพิการให้ท้องขึ้น เอาหัวหญ้าชันกาด ๑ แห้วหมู ๑ โกฐทั้งห้า เทียนดำ ๑ จันทน์ทั้ง ๒ เสมอภาค ดอกบัวเผื่อนเท่ายา ทำผงละลายน้ำดอกไม้ น้ำตาลทราย น้ำส้มซ่า กินหายแล
๖๙ ดอกบัวขม แก้ไข้เพื่ออากาศธาตุกำเริบ ให้ปวดศีศะให้ตัวร้อนเมื่อยขบทั่วสรรพางค์ ให้คลื่นเหียนให้วิงเวียน เอาใบกระวาน ๑ ผลกระวาน ๑ รากเสนียด ๑ รากตำลึงเสมอภาค ดอกบัวขมเท่ายา ทำผงละลายน้ำจันทน์ทั้ง ๒ น้ำดอกไม้ น้ำซาวเข้า กินหายแล
๗๐ กันชา แก้ไข้ผอมเหลืองหากำลังมิได้ ให้ตัวสั่นเสียงสั่น เปนด้วยวาโยธาตุกำเริบ แก้นอนมิหลับ เอาตรีกฏุก ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ใบสะเดา ๑ ใบคนทีเขมา ๑ พริกล่อนเสมอภาค ใบกันชาเท่ายาทั่งหลายทำผง เอาน้ำมะพร้าว น้ำผึ้ง น้ำส้มซ่า น้ำตาลทราย กระทือสด น้ำเบ็ญจทับทิม ต้มละลายยากินหายแล
๗๑ ว่านน้ำ แก้อาโปธาตุกำเริบให้ปวดศีศะให้เคืองตา หูดังอื้อๆ ให้เมื่อยต้นฅอ เอาโกฐหัวบัว ๑ ตรีกฏุก ๑ กระเทียมเสมอภาค ว่านน้ำเท่ายาทั้งหลาย ทำผง เอาน้ำผึ้ง เอาน้ำตาลระคนกันละลายยากินหายแล
๗๒ มะยม แก้ไข้เพื่ออากาศธาตุกำเริบ ให้เท้าเย็นตัวร้อนรุ่มไปมิได้เปนเวลา ไปบัสสาวะบ่อยๆ เอาดอกราชพฤกษ์ ๑ รากคัด/*578เค้า ๑ ตรีกฏุกสิ่งละส่วน ใบมะยม ๒ ส่วน ทำผงละลายน้ำร้อน น้ำหอมแดง หยัดเหล้าสักน้อยกินหายแล
๗๓ อบเชยเทศ แก้ไข้เพื่อโลหิตกำเริบ ให้อาเจียนให้จุกเสียดให้ตาแดง เอาโกฐทั้ง ๕ หนึ่ง ตรีกฏุกเสมอภาค อบเชยเทศเท่ายาทำผงละลายน้ำส้มซ่า น้ำมะงั่ว น้ำมะนาว กินหายแล
๗๔ อบเชยญวน แก้ปถวีธาตุกำเริบ ให้เจ็บหลังแลหลังแขง เส้นท้องตึงชักกระตุกให้ปวดมวนท้อง เอารากพริกไทย ๑ รากกุ่มน้ำ ๑ รากกุ่มบก ๑ รากไม้รวก ๑ ตรีกฏุก ๑ ไม้ชำฉาเสมอภาค อบเชยญวนเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำผึ้ง น้ำส้มซ่า กินหายแล
๗๕ แก่นขนุน แก้อาโปธาตุกำเริบ แลโลหิตพิการเมื่อยขบทั่วสรรพางค์ เวลาเช้าให้ท้องขึ้นไม่รู้รสอาหารให้เหม็นผักปลา เอารากเจ็ตมูลเพลิง ๑ พริกไทยล่อน ๑ พริกหอม ๑ พริกหาง ๑ รากช้าพลูเสมอภาค แก่นขนุนเท่ายาทั้งหลายทำผงละลายน้ำผึ้งกินหายแล
๗๖ ผลเอ็น แก้วาโยธาตุกำเริบเพื่อลมอากาศธาตุ ให้คันทั้งตัวดังไรไต่ให้ตามืดหูตึง เอารากจิงจ้อ ๑ เปล้าน้อย ๑ แฝกหอม ๑ รากกรรณิกาสิ่งละส่วน ผลเอ็นสองส่วน ทำผงละลายน้ำผึ้งกินหายแล
๗๗ สมุลแว้ง แก้ธาตุทั้ง ๔ กำเริบ กระทำให้โลหิตเสีย ให้บวมทั้งตัว เอารากช้าพลู ๑ ผลกระวาน ๑ ใบกระวาน ๑ ตรีกฏุก ๑ มหาหิงคุ์ เสมอภาค สมุลแว้งเท่ายา ทำผงละลายน้ำขิง น้ำข่า กระเทียม, ระคนกันกินหายแล
/*479๗๘ ชเอมเทศ แก้ไข้เพื่อเสมหะพิการให้เจ็บอกเจ็บหลัง ให้ร้อนแลไอแห้งไม่มีเสมหะ เอาขิงสด ๑ ผลกระวาน ๑ ดีปลี ๑ เกลือสินเธาว์เสมอภาค ชเอมเทศเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำมะนาว น้ำข่า น้ำตาลกรวด น้ำตาลทราย ขันทศกร กินหายแล
๗๙ หญ้าลูกเคล้า แก้ไข้เพื่อโลหิตกำเริบ เอาไพล ๑ รากคัดเค้า ๑ ก้านเสดา ๑ ขมิ้นอ้อยเสมอภาค หญ้าลูกเคล้าเท่ายา ต้มกินหายแล
๘๐ รากเสนียดแก้ไข้เพื่อลมกำเริบ ให้ตัวร้อนผอมเหลือง เอารากหญ้ารังกา ๑ ว่านน้ำเสมอภาค เสนียดเท่ายาทั้งหลายต้มกินหายแล
๘๑ ไม้เท้ายายม่อม แก้ตัวร้อน ให้หนาวปวดศีศะ ไม่มีกำลังให้สติฟั่นเฟือน หาสมประฤดีมิได้ ให้เปนเสมหะกำเริบ เอารากเข็มขาว, รากเข็มแดง สิ่งละส่วน ไม้เท้ายายม่อมสองส่วน ต้มกิน เมื่อกินแซกน้ำอ้อยแต่พอสมควรกินหายแล
๘๒ น้ำนมโค แก้ไข้เพื่อโลหิตแลฝีพิศม์ฝีกาฬ ให้ผอมเหลืองแห้งไปให้หอบให้อาเจียร เอาพริกไทย ๑ น้ำตาลทรายแดง ๑ ละลายน้ำเข้าต้มส่วนหนึ่ง น้ำนมโคสวนหนึ่งกินหายแล
๘๓ เนยนั้นเมื่อต้นไข้แพทย์จะประกอบกับยาให้กินมิควร ถ้าไข้ยังไม่ถอยตกไปถึงโรคสันนิบาตแล้ว แพทย์จะแซกยาให้กินก็ควร แพทย์มิได้พิเคราะห์ให้แจ้ง ให้กินเข้าไปเมื่อต้นไข้ก็ถึงมรณะ เพราะว่าแพทย์มิรู้คัมภีร์อไภยสันตาแลคัมภีร์สรรพคุณ /*480จึงได้ทำผิดไป เมื่อแพทย์รู้ว่าตัวทำผิดแล้วจงเร่งให้ประกอบยาแก้พิศม์เนยเสียเถิดโรคจึงจะคลาย
ยาแก้พิศม์สำแลงไข้ นั้น เอาผลบัวหลวง ๑ หัวแห้ว ๑ ผลกระจับน้ำ ๑ เกสรบัวหลวง ๑ รากมะกอก ๑ รากมะปรางเปรี้ยว ๑ รากมะปรางหวาน ๑ รากหมาก ๑ รากมะพร้าว ๑ เหมือดคน ๑ ทำผงละลายน้ำร้อน, น้ำดอกไม้, น้ำอ้อยแดง, กินถอนพิศม์ผิดสำแลงเพื่อไข้สันนิบาตแล
๘๔ ทองหลางใบมน แก้ไข้ปากหวานปากขมปากเปรี้ยว เพื่อธาตุทั้ง ๓ ไม่ปรกติ คือวาโยธาตุ ปัถวีธาตุ อาโปธาตุ กำเริบ ให้ปวดมวนท้องขึ้น จึงให้ปากหวานปากเปรี้ยวปากขม เอารงทองประสะให้บริสุทธิ์ ผักคราด ๑ มะเขือฝรั่ง ๑ ใบกระวาน ๑ พริกไทย ๑ เสมอภาค ทองหลางใบมนเท่ายา ทำผงแล้วเอารากแคแกล สังกระณี เกลือ ตำเอาน้ำละลายยากินหายแล
๘๕ ใบคนทา แก้ไข้ให้เจ็บท้องลงท้องให้อาเจียน เอาผิวมะกรูด ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ ว่านน้ำ ๑ ผลผักชี ๑ เอาเสมอภาค ใบคนทาเท่ายาทั้งนั้น ทำผงละลายน้ำเทียนดำ กานพลู ต้มกินหายแล
๘๖ ช้าแป้น แก้ไข้หอบหิวแสบอกให้มือตายเท้าตาย เอาตรีกฏุก ๑ กะเพรา ๑ รากสลอด ๑ ว่านน้ำ ๑ เอาเสมอภาค ช้าแป้นเท่ายา ต้มกินหายแล
/*481๘๗ รากกระทุงหมาบ้า ขับโลหิตอันเสียเหลวจางไปด้วยธาตุทั้ง ๔ มิได้เสมอกัน เอารากมะนาว ๑ รากมะตูม ๑ รากฟักเข้า ๑ รากเสนียด ๑ รากงิ้ว ๑ รากง้าว ๑ ตรีกฏุก ๑ สิ่งละส่วน รากกระทุงหมาบ้า ๒ ส่วน ใบคนทีสอเท่ายาทั้งหลาย ต้มกินหายแล
๘๘ ไพล แก้โลหิตมิสดวกจึงกลายเปนตกหมกช้ำเกาะกรังอยู่ตามสันหลัง จึงบังเกิดเปนโรคสันทฆาฏ ให้เอาเมล็ดพรรผักกาด ๑ หญ้ายองไฟ ๑ ผักเป็ดแดง ๑ กระเทียม ๑ ตรีกฏุกเสมอภาค ไพลเท่ายา ทำผงละลายสุราแลน้ำส้มสาชู, น้ำส้มซ่า กินหายแล
๘๙ คัดมอน แก้ไข้เพื่อโลหิตพิการ ให้เหม็นเหน้าเหม็นคาว เปนก้อนขัดอยู่เดินมิสดวกกระทำให้ร้อน เอาหญ้าพันงูขาว ๑ ตรีกฏุก ๑ ไพล ๑ เทียนดำ ๑ สารส้ม ๑ เสมอภาค รากคัดมอนเท่ายาละลายสุรา แลน้ำมะขามเปียกกินหายแล
๙๐ ผักกะชะ แก้หญิงขัดฤดูมิได้สดวก เอาเทียนดำ ๑ ใบจำปา ๑ ตรีกฏุก ๑ กะเทียม ๑ เสมอภาค ผักกะชะเท่ายาทำผงละลายน้ำใบกะเม็งกับสุราระคนกันกินหายแล
๙๑ เอื้องเพ็ดม้า แก้ไข้อันหาสมประฤๅดีมิได้ ให้จับเพื่อโลหิตพิการแล่นไปทั่วกาย เพราะวาโยธาตุยิ่งบ้างหย่อนบ้างมิได้เสมอกัน เอาทองหลางใบมน ๑ ว่านน้ำ ๑ ตรีผลา ๑ เปลือกมะรุม ๑ เอาสิ่งละส่วน เอื้องเพ็ดม้าสองส่วนทำผงละลาย/*482น้ำร้อน, น้ำส้มซ่า กินหายแล
๙๒ กันเกรา แก้หญิงอายุ ๑๔, ๑๕, ๑๖, ปีฤดูมิได้ปรกติ จึงเปนไข้ให้จุกเสียด เพราะโลหิตเปนก้อนอยูในท้อง แลให้ผอมเหลืองจนถึงตายก็มี ให้เอาหัศคุณเทศ ๑ แก่นมูลเหล็ก ๑ หญ้าพันงูแดง ๑ ดอกคำฝอย ๑ รากกุ่มบก ๑ พริกไทย ๑ สารส้ม ๑ เสมอภาค กันเกราเท่ายา ทำผงละลายน้ำมะนาว, น้ำส้มซ่า ไพล กินแก้ฤดูมีไม่สดวกให้ปรกติแล
๙๓ รากมะตาดเครือ แก้หญิงขัดฤดูปีหนึ่งสองปีก็ดีเปนไข้ผอมแห้งจนถึงตาย เอาตรีกฏุก ๑ ไพล ๑ ผลคัดเค้า ๑ สิ่งละส่วน รากมะตาดเครือสองส่วน ตำเอาน้ำแซกเกลือสินเธาว์ ต้มกินหายแล
๙๔ รากกะดังงา แก้หญิงไข้เพื่อโลหิต แลลมระคนกัน แลเสมหะพิการ ด้วยวาโยธาตุกำเริบให้จุกเสียดผอมเหลืองให้ไอ แลตัวเปนเกล็ดดังเกล็ดงูเห่า เอาสะหัศคุณไทย ๑ เปล้าใหญ่ ๑ เปล้าน้อย ๑ พริกไทย ๑ เกลือ ๑ สิ่งละส่วน รากกะดังงา ๒ ส่วน แช่มูตรโคผึ่งแดดให้แห้งแล้วทำผงเอาน้ำบระเพ็ด, น้ำผึ้ง ระคนกัน ละลายยาให้กินเปนลูกกอนหายแล
๙๕ รากปล้องป่า แก้ไข้ชายหญิงเพื่อโลหิต แลลมระคนกันด้วยเสมหะกำเริบ ให้ปวดท้องจุกเสียดผอมเหลืองให้หูไว เอารากกุ่มบก ๑ เปล้าใหญ่ ๑ เปล้าน้อย ๑ บุกคางคก ๑ ส้มซ่า ๑ สิ่งละส่วน รากปล้องป่าสองส่วน ทำผงละลายน้ำส้มซ่า, น้ำส้มพะอุม กินหายแล
/*483บัดนี้จะกล่าวด้วยมหาพิกัตต่อไป
อธิบายว่ากายแห่งบุคคลทั้งหลายนี้ เปนที่ตั้งแห่งกองสมุฏฐาน สมุฏฐานเปนที่ตั้งแห่งกองธาตุ ธาตุเปนที่ตั้งแห่งกองโรค โรคเปนที่ตั้งแห่งอาหารดังนี้ ถ้าจะแก้ให้แก้ในกองสมุฏฐานเปนอาทิ ด้วยอรรถว่าสมุฏฐานนี้เปนรากแก้วแห่งโรคทั้งหลาย ท่านจึงแยกเบ็ญจกูลนั้นออกแล ๓ แล ๓ เอาพริกไทยแซกเข้า ๑ เปน ๖ เหตุว่าพริกไทยนั้นแก้ในกองลม สรรพคุณสิ่งอื่นที่จะแก้ลมยิ่งกว่านั้นหามิได้ พระอาจาริย์เจ้าจึงประกอบเข้าไว้ในเบ็ญจกูล จึงได้นามบัญญัติดังนี้
๑ คือพริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ ทั้ง ๓ นี้ คือตรีกฏุกในพิกัตวสันตฤดู
๒ อนึ่งคือเจ็ตมูลเพลิง ๑ สค้าน ๑ ช้าพลู ๑ ทั้ง ๓ นี้ คือตรีสารในพิกัตเหมันตฤดู
๓ อนึ่งคือสมอไทย ๑ สมอพิเภก ๑ มะขามป้อม ๑ ทั้ง ๓ นี้ คือตรีผลาในพิกัตคิมหันตฤดู อันนี้ท่านสงเคราะห์แก้ในกองสมุฏฐานโรคฤดูทั้ง ๓ ดังนี้
๑ อนึ่งคือสมอพิเภก ๑ ขิงแห้ง ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑ ทั้ง ๓ นี้แก้ในกองปิตตะสมุฏฐานพิกัต
๒ อนึ่งคือสมอไทย ๑ พริกไทย ๑ สะค้าน ๑ ทั้ง ๓ นี้แก้ในกองวาตะสมุฏฐานพิกัต
/*484๓ อนึ่งคือมะขามป้อม ๑ ช้าพลู ๑ ดีปลี ๑ ทั้ง ๓ นี้ แก้ในกองเสมหะสมุฏฐานพิกัต ให้ประกอบตามส่วนโดยไนยจะมีไปข้างน่านั้น
อนึ่งท่านจึงจัดสรรพยาในกองสมุฏฐานกล่าวคือ ตรีผลา ตรีกฏุก ตรีสาร ทั้ง ๓ นี้ มาระคนกันเข้าไว้จะให้แจ้งในพิกัด
คือบทว่าเบ็ญจกูลนั้น คือขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑ สะค้าน ๑ ช้าพลู ๑ อันนี้ชื่อว่าเบ็ญจกูลแก้ในกองธาตุ แก้ในกองฤดูสมุฏฐาน ด้วยอรรถวาสมุฏฐานธาตุ ฤดูเนื่องถึงกันที่จะได้ขาดจากกันนั้นหามิได้ เปนที่อาไศรยซึ่งกันแลกัน จึ่งให้ประกอบเบ็ญจกูลขึ้นตามพิกัด กำเริบ, หย่อน, แลพิการนั้น แก้ดังนี้จึงจะควร
๑ ถ้าเตโชธาตุกำเริบ เอา สะค้าน ๑ ดีปลี ๒ ช้าพลู ๓ ขิงแห้ง ๔ เจ็ตมูล ๘ สมอพิเภก ๑๖ ประจำสมุฏฐานอัคนีกำเริบ
๒ อนึ่งถ้าเตโชหย่อน เอา ดีปลี ๑ ช้าพลู ๒ สะค้าน ๓ สมอพิเภก ๔ ขิงแห้ง ๘ เจ็ตมูล ๑๖ ประจำสมุฏฐานอัคนีหย่อน
๓ ถ้าเตโชพิการ เอา ช้าพลู ๑ สะค้าน ๒ ดีปลี ๓ เจ็ตมูล ๔ สมอพิเภก ๘ ขิงแห้ง ๑๖ ประจำสมุฏฐานอัคนีพิการ
๔ ถ้าวาโยกำเริบ เอาช้าพลู ๑ เจ็ตมูล ๒ ดีปลี ๓ พริกไทย ๔ สะค้าน ๘ สมอไทย ๑๖ ขิงแห้ง ระคนประจำวาตะสมุฏฐานกำเริบ
๕ ถ้าวาโยหย่อน เอาเจ็ตมูล ๑ ดีปลี ๒ ช้าพลู ๓ สมอไทย ๔ พริกไทย ๘ สะค้าน ๑๖ ขิงแห้งระคนประจำวาตะสมุฏฐานหย่อน
/*485๖ อนึ่งถ้าวาโยพิการ เอา ดีปลี ๑ ช้าพลู ๒ เจ็ตมูล ๓ สะค้าน ๔ สมอไทย ๘ พริกไทย ๑๖ ขิงแห้ง ระคนประจำวาตะสมุฏฐานพิการ
๗ ถ้าอาโปสมุฏฐานกำเริบ เอา ขิงแห้ง ๑ สะค้าน ๒ เจ็ตมูล ๓ ดีปลี ๔ ช้าพลู ๘ มะขามป้อม ๑๖ พริกไทยระคนประจำอาโปสมุฏฐานกำเริบ
๘ ถ้าอาโปหย่อน เอา สะค้าน ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๒ ขิงแห้ง ๓ มะขามป้อม ๔ ดีปลี ๘ ช้าพลู ๑๖ พริกไทยระคนประจำอาโปสมุฏฐานหย่อน
๙ อนึ่งถ้าอาโปพิการ เอา เจ็ตมูล ๑ ขิงแห้ง ๒ สะค้าน ๓ ช้าพลู ๔ มะขามป้อม ๘ ดีปลี ๑๖ พริกไทย ระคนประจำอาโปสมุฏฐานพิการ
๑๐ ถ้าปถวีธาตุกำเริบ เอา พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๒ เจ็ตมูล ๓ สะค้าน ๔ ดีปลี ๘ ช้าพลู ๑๖ ตรีผลา ระคนประจำปถวีสมุฏฐานกำเริบ
๑๑ อนึ่งถ้าปถวีธาตุหย่อน เอา ขิงแห้ง ๑ เจ็ตมูล ๒ พริกไทย ๓ ช้าพลู ๔ สะค้าน ๘ ดีปลี ๑๖ ตรีผลาระคนประจำปถวีสมุฏฐานหย่อน
๑๒ ถ้าปถวีพิการ เอาเจ็ตมูล ๑ พริกไทย ๒ ขิงแห้ง ๓ ดีปลี ๔ ช้าพลู ๘ สะค้าน ๑๖ ตรีผลาระคนประจำปถวีสมุฏฐานพิการ
อันว่ากองปถวีธาตุสมุฏฐานนี้ สงเคราะห์มาแต่มหาภูตรูป ซึ่งมีอยู่ในพระคัมภีร์อันปรารพภ์ธาตุบัญจก ว่าด้วยสุริยพิกัตราษี เปนฤดูเดือนต่อกันจัดเปน ๔ ฤดู ฤดูหนึ่ง ๓ เดือน โดยลำดับธาตุทั้ง /*486๔ นั้น มาสาธกไว้ในที่นี้ จะให้แพทย์พึงรู้ในกองสมุฏฐานโดยง่าย ด้วยในที่นี้ท่านแจ้งไว้ในมหาพิกัตสมุฏฐานแล ๓ ๆ คือ เตโช, วาโย, อาโป, สมุฏฐาน แต่ปถวีสมุฏฐานนี้จัดเปนชาติจะละนะ จะได้มีในมหาพิกัตนี้หามิได้ ให้แพทย์พึงรู้โดยไนยดังนี้
ถ้าจะทำเปนอภิญญาณเบ็ญจกูล เอาเจ็ตมูลทั้งใบทั้งดอกทั้งราก สิ่งละ ๔ สะค้านทั้งใบทั้งดอกทั้งรากสิ่งละ ๖ ขิงแห้งทั้งใบทั้งดอกทั้งง่าวสิ่งละ ๑๐ ช้าพลูทั้งใบทั้งดอกทั้งรากสิ่งละ ๑๒ ดีปลีทั้งใบทั้งดอกทั้งรากสิ่งละ ๒๐ อันนี้แก้ในกองธาตุอภิญญาณ
ถ้าจะทำเปนทัศเบ็ญจกูล เอาขิงแห้ง ๑ เจ็ตมูล ๑ สะค้าน ๑ ช้าพลู ๑ ดีปลี ๑ สิ่งละ ๑๐ ส่วน พิกัดอันนี้ประจำธาตุเนาวทวารอันมีอยูในพระคัมภีร์ปรารพภ์ธาตุบัญจก ท่านสงเคราะห์เอาทวารสัตรี ๑ มาประสมเข้าเปน ๑๐ จึงได้ชื่อว่าทัศเบ็ญจกูล
ถ้าจะทำมหาพิกัดเบ็ญจกูล เอาเจ็ตมูล ๔ สะค้าน ๖ ขิงแห้ง ๑๐ ช้าพลู ๑๒ ดีปลี ๒๐ อันนี้พิกัตไว้ตามกำลังธาตุ แก้เปนสาธาระณะทั่วไปในกองธาตุสมุฏฐานทั้งปวงมิได้เว้น จึ่งได้เรียกว่าพิกัดเบ็ญจกูล ดังนี้
๑ ถ้าจะทำเปนโสฬศเบ็ญจกูล เอาขิงแห้ง ๒ เจ็ตมูล ๔ สะค้าน ๖ ช้าพลู ๘ ดีปลี ๑๖
๒ อนึ่งเอาเจ็ตมูล ๒ สะค้าน ๔ ช้าพลู ๖ ดีปลี ๘ ขิงแห้ง ๑๖
๓ อนึ่งเอาสะค้าน ๒ ช้าพลู ๔ ดีปลี ๖ ขิงแห้ง ๘ เจ็ตมูล ๑๖
/*487๔ อนึ่งช้าพลู ๒ ดีปลี ๔ ขิงแห้ง ๖ เจ็ตมูล ๘ สะค้าน ๑๖
๕ อนึ่งดีปลี ๒ ขิงแห้ง ๔ เจ็ตมูล ๖ สะค้าน ๘ ช้าพลู ๑๖ ทั้ง ๕ ฐานนี้ได้ชื่อว่าโสฬศเบ็ญจกูล ด้วยอรรถว่าบวกกันเข้าละสิ่ง ๆ ได้สิ่งละ ๓๖ ส่วน โดยในส่วนพิกัตแก้ในกองวาโยสมุฏฐาน ด้วยเหตุว่าท่านสงเคราะห์เอาสิ่งละ ๓๖ ส่วน สรรพยานั้นขึ้นตามในพิกัดซึ่งอายุคือ ๑๖ นั้นเปนอาทิ คือ ๓๖ เปนที่สุด ดุจกล่าวแล้วแต่หลัง ให้แพทย์พึงกระทำโดยไนยสิ่งละ ๓๖ ส่วนทั้ง ๕ ฐานนั้นหามิได้ ให้พิจารณาดูว่าโรคนั้นจะตกเข้าอยู่ในระหว่างธาตุสมุฏฐาน ฤดูสมุฏฐาน อายุสมุฏฐานอันใด แลจะแก้ด้วยโสฬศเบ็ญจกูลนั้นด้วย ๑๖ อันใดก็ให้พึงกระทำขึ้นตามในโสฬศอันนั้น โดยส่วนท่านพิกัดไว้จึงจะควร
๑ อนึ่งถ้าจะทำเปนทัศเบ็ญจขันธ์ เอาขิงแห้ง ๑ ช้าพลู ๒ สะค้าน ๓ เจ็ตมูล ๔ ดีปลี ๕
๒ อนึ่งเอาช้าพลู ๑ สะค้าน ๒ เจ็ตมูล ๓ ดีปลี ๔ ขิงแห้ง ๕
๓ อนึ่งเอาสะค้าน ๑ เจ็ตมูล ๒ ดีปลี ๓ ขิงแห้ง ๔ ช้าพลู ๕
๔ อนึ่งเอาเจ็ตมูล ๑ ดีปลี ๒ ขิงแห้ง ๓ ช้าพลู ๔ สะค้าน ๕
๕ อนึ่งเอา ดีปลี ๑ ขิงแห้ง ๒ ช้าพลู ๓ สะค้าน ๔ เจ็ตมูล ๕ ทั้ง ๕ ถานนี้ได้ชื่อว่าทัศเบ็ญจขันธ์ ด้วยอรรถว่าบวกกันเข้าแต่ละสิ่งๆ ได้สิ่งละ ๑๕ ส่วนโดยพิกัด แก้ในกองอสุรินทัญญาณธาตุจัตุสมาสรรพ ตามในพิกัตท่านกล่าวไว้ดังนี้
/*488ลำดับนี้จะได้แสดงในมหาพิกัดตรีผลาตรีกฏุกสืบต่อไป
อันว่าตรีผลานั้น ๑ ถ้าจะแก้เสมหสมุฏฐาน เอาสมออัพยา ๔ สมอพิเภก ๘ มะขามป้อม ๑๒
๒ ถ้าจะแก้ปิตตสมุฏฐานเอามะขามป้อม ๔ สมออัพยา ๘ สมอพิเภก ๑๒
๓ ถ้าจะแก้วาตะสมุฏฐาน เอาสมอพิเภก ๔ มะขามป้อม ๘ สมออัพยา ๑๒ ทั้ง ๓ นี้ชื่อว่าพิทัตตรีผลาสมุฏฐาน
๑ อนึ่งอันว่าตรีกฏุกนั้น ถ้าจะแก้เสมหะสมุฏฐาน เอาพริกไทย ๔ ขิงแห้ง ๘ ดีปลี ๑๒
๒ ถ้าจะแก้ปิตตะสมุฏฐาน เอาดีปลี ๔ พริกไทย ๘ ขิงแห้ง ๑๒
๓ ถ้าจะแก้วาตะสมุฏฐาน เอาขิงแห้ง ๔ ดีปลี ๘ พริกไทย ๑๒ ทั้ง ๓ นี้ได้ชื่อว่าพิกัดตรีกฏุกสมุฏฐาน
อันว่าตรีผลา ตรีกฏุก ทั้ง ๒ นี้ จะได้แต่จำเภาะสมุฏฐานอันใดหามิได้ เปนสาธาระณะทั่วไปในกองสมุฏฐานทั้งปวงให้แพทย์พึงพิจารณาเห็นควรแก่กันแล้ว ก็ให้พึงประกอบขึ้นตามซึ่งท่านตราไว้
อนึ่งอันว่าลักษณสมุฏฐานนั้นจะได้พ้นจาก ๓ ออกไปหามิได้ แต่ยังมิได้สำเร็จด้วยเถียงอยู่ในกองธาตุปัถวีสมุฏฐานหนึ่งด้วยเกิน ๓ เข้ามาเปน ๔ ดุจกล่าวมานั้นแล้ว เหตุว่าจะได้แจ้งลงไว้ในที่นี้หามิได้ คือ หทัย, อุธทริย, กริส, จัดเปนปัถวีสมุฏฐาน/*489สงเคราะห์เอาชาติจะละนะ ถ้าจะประกอบตรีผลาตรีกฏุกก็ดี แก้ในกองปัถวีสมุฏฐานนั้น ในพระคัมภีร์นี้ท่านให้ประกอบโดยในส่วนเสมอภาค ด้วยปัถวีเปนที่ตั้งแห่งภูมิสมุฏฐานทั้งปวง ดุจในพระคัมภีร์จะละนะสังคะหะกลาวไว้ ให้แพทย์พึงรู้โดยไนยดังนี้
ไนยหนึ่งอันว่าลักษณพิกัดส่วนสรรพยานั้น ทานพิกัดลงไว้ ๓ ถานคือ ส่วน ๑ บาทถานหนึ่ง ส่วน ๑ สลึงถานหนึ่ง ส่วน ๑ เฟื้องถานหนึ่ง แลพึงกำหนดเอาโดยกำลังส่วนว่าจะควรแก่กันส่วนใดให้เอาส่วนนั้นตั้งเปนอาทิ จึงลดทวีกันไปตามในมหาพิกัดนั้น
อนึ่งอันว่าโรคอันใดก็ดี บังเกิดขึ้นในสมุฏฐานอันใดก็ดี แลสรรพยาที่จะแก้นั้นขนานใดๆ ก็ดี ในท้องตำรานั้นมีแต่ตรีผลาหรือตรีกฏุกก็ดี แลมีทั้งตรีผลาตรีกฏุกทั้ง ๒ นี้ก็ดี ให้พิจารณาในกองสมุฏฐานแลกองโรคว่าจะควรกับตรีอันใด ก็ให้เอาตรีนั้นมากระทำโดยส่วนพิกัดประสมเข้า ถ้ามีแต่ตรีกฏุก ตรีผลาหามิได้ แต่กองโรคแลสมุฏฐานควรแก่ตรีผลา ก็ให้เอาตรีผลามากระทำขึ้นให้เต็มส่วนพิกัดเพิ่มเข้า ลดตรีกฏุกในท้องตำราลงตามส่วนพิกัด
ถ้ากองโรคแลสมุฏฐานควรแก่ตรีกฏุก ก็ให้เอาตรีกฏุกในท้องตำรานั้นกระทำขึ้นให้เต็มส่วนพิกัด ตรีผลาที่มิได้มีในท้องตำรานั้น ควรเติมจึงเติมโดยพิกัด ถ้ามิควรเติมอย่าเติมเข้าเลย แต่อย่าให้เสียสมุฏฐานเปนอาทิ ถ้าท้องตำรานั้นมีทั้งตรีผลาตรีกฏุก แต่กองโรคแลสมุฏฐานควรแก่ตรีอันใดก็ดี /*490พิจารณาแล้วกระทำทวีขึ้นแลลดลงโดยส่วนพิกัดดุจกล่าวแล้วแต่หลัง
อนึ่งอันว่าสรรพยาสิ่งใดก็ดี ที่ท่านตราไว้ในท้องตำรานั้น ยาขนานใดๆ ก็ดี แลจะเอามาแก้กองโรคแลสมุฏฐานนั้นจะได้มีในมหาพิกัดนี้หามิได้ พึงให้แพทย์ประกอบขึ้นตามที่ท่านตราลงไว้นั้น แต่อย่าเสียสรรพคุณแลส่วน ๑ บาทเปนต้น ส่วน ๑ เฟื้องเปนที่สุด ควรจะลดจึงลดควรจะทวีจึงทวี ควรจะขาดจึงให้ขาด ควรจะเหลือจึงให้เหลือ สุดแต่โรคแลสรรพคุณเปนอาทิ แต่อย่าเสียสมุฏฐานคือตรีผลาตรีกฏุก พึงให้ประกอบในพิกัตอันควรกับสมุฏฐานโรคนั้นเจือเข้า ดุจไนยอันกล่าวไว้ดังนี้
อนึ่งอันว่าตรีผลา ตรีกฏุก เบ็ญจกูลก็ดี ถ้ากระทำวิธีต้มประกอบให้เต็มส่วน ๑ บาท ถ้าจะกระทำวิธีทำผงให้ประกอบส่วน ๑ สลึง ถ้าจะกระทำวิธีแซก ประกอบให้เต็มส่วน ๑ เฟื้อง ถ้าจะกระทำวิธีลด ให้ลดลงกึ่งส่วนแซกจึงควร
๑ ไนยหนึ่งถ้าจะแก้ในคิมหันต์สมุฏฐาน เอาตรีผลาเต็มส่วนพิกัต ตรีสาร ๔ ส่วน ตรีผลาส่วน ๑ ตรีกฏุกกึ่งส่วน ตรีสารตามพิกัด
๒ ถ้าจะแก้ในวะสันตสมุฏฐาน เอาตรีกฏุกเต็มส่วนพิกัต ตรีผลา ๔ ส่วน ตรีกฏุกส่วน ๑ ตรีสารกึ่งส่วน ตรีกฏุกตามพิกัต
๓ ถ้าจะแก้ในเหมันต์สมุฏฐาน เอาตรีสารเต็มส่วนพิกัต /*491ตรีกฏุก ๔ ส่วน ตรีสารส่วน ๑ ตรีผลากึ่งส่วน ตรีสารตามมหาพิกัตท่านตราไว้
อนึ่งจะกล่าวถึงพิกัตโกฐแลเทียนสืบต่อไปดังนี้ ถ้าโกฐทั้ง ๕ คือโกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐบัว ๑ โกฐเชียง ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ อันนี้พิกัตเบ็ญจโกฐ
อนึ่งถ้าโกฐทั้ง ๗ คือโกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐบัว ๑ โกฐเชียง ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ โกฐกระดูก ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ อันนี้พิกัตสัตตะโกฐ
อนึ่งถ้าโกฐทั้ง ๙ คือโกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐบัว ๑ โกฐเชียง ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ โกฐกระดูก ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐชะฎามังษี ๑ อันนี้พิกัตเนาวโกฐ
อันว่านอกกว่านี้ คือโกฐกักกรา ๑ โกฐกะกลิ้ง ๑ โกฐน้ำเต้า ๑ ทั้ง ๓ นี้เปนโกฐพิเศษ ให้แพทย์ดูแต่ควร จะแซกเข้าในยาขนานใดๆ ก็ได้ สุดแต่โรคกับสรรพคุณจะบอกนั้น
อนึ่งถ้าเทียนทั้ง ๕ คือเทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ เทียนขาว ๑ เทียนเข้าเปลือก ๑ เทียนตาตักแตน ๑ อันนี้พิกัดเบ็ญจเทียน
อนึ่งถ้าเทียนทั้ง ๗ คือเทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ เทียนขาว ๑ เทียนเข้าเปลือก ๑ เทียนตาตักแตน ๑ เทียนเยาวภานี ๑ เทียนสัตตะบุษย์ ๑ อันนี้เปนพิกัตสัตตะเทียน
อนึ่งเทียนทั้ง ๙ นั้น เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ เทียนขาว ๑ เทียนเข้าเปลือก ๑ เทียนตาตักแตน ๑ เทียนเยาวภานี ๑ เทียน/*492สัตตะบุษย์ ๑ เทียนเกล็ดหอย ๑ เทียนตากบ ๑ อันนี้พิกัตเนาวเทียน
นอกกว่านี้ คือเทียนลวด ๑ เทียนขม ๑ เทียนแกลบ ๑ ทั้ง ๓ นี้ เปนเทียนวิเศษให้ดูแต่ควร จะเจือแซกเข้าในยาขนานใดๆ ก็ดี สุดแต่โรคตามสมควร
อนึ่งจะกล่าวด้วยพิกัตบัว บัวน้ำทั้ง ๕ คือ สัตตบุษย์ ๑ สัตตบัน ๑ ลินจง ๑ จงกลนี ๑ นิลบล ๑ อันนี้พิกัตเบ็ญจอุบล
นอกกว่านี้ คือบัวหลวงทั้ง ๒ สัตตบงกชทั้ง ๒ บัวเผื่อน ๑ บัวขม ๑ ทั้ง ๖ นี้เปนบัววิเศษ จะประกอบเข้าในยาขนานใดก็ดี ดูแต่ควรกับโรคโดยสรรพคุณกล่าวไว้
อนึ่งจะกล่าวด้วยพิกัตเกลือ ถ้าเกลือทั้ง ๕ คือ เกลือสินเธาว์ ๑ เกลือวิก ๑ เกลือวิก ๑ เกลือฝ่อ ๑ เกลือสมุทรี ๑ อันนี้พิกัตเบ็ญจเกลือ นอกกว่านี้ คือเกลือสุนจละ ๑ เกลือเยาวกาษา ๑ เกลือวิธู ๑ เกลือด่างคลี ๑ เกลือสุวษา ๑ เกลือกะตัง ๑ เกลือสมุท ๑ ทั้ง ๗ นี้เปนเกลือพิเศษ ถ้าจะประกอบเข้าในยาขนานใดๆ ก็ดี ดูแต่ควรกับโรคตามสรรพคุณสำแดงไว้
อนึ่งจะกล่าวในพิกัตโหรา ถ้าโหราทั้ง ๕ คือโหราอำมฤก ๑ โหรามิคสิงคลี ๑ โหราบอน ๑ โหราเท้าสุนักข์ ๑ โหราเดือยไก่ ๑ อันนี้พิกัตเบ็ญจโหรา นอกกว่านี้ คือโหราผักกูด โหราเข้าเหนียว โหราเขากระบือ โหราเขาเนื้อ โหราใบกลม มโหรา มหุรา มังโหรา ทั้ง ๘ นี้เปนโหราพิเศษจะประกอบในยาขนานใดๆ ก็ดี ให้แพทย์พึงพิจารณาสุดแต่ควรกับโรคนั้นเถิด
/*491สำแดงมาในพระคัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัยผูก ๒ ว่าด้วยสมุฏฐานเปนอาทิ มหาพิกัตโอสถเปนที่สุดก็จบแต่เพียงนี้โดยสังเขป
---------------
ลำดับนี้จะสำแดงด้วยนามพิกัดกระสายยาต่อไป ผลเร่วทั้ง ๒ ผลผักชีทั้ง ๒ ชะเอมทั้ง ๒ ลำพันทั้ง ๒ อบเชยทั้ง ๒ รวม ๑๐ สิ่งนี้เรียกว่าทัศกุลาผล
ทองกวาว ๑ ทองหลางหนาม ๑ ทองหลางใบมน ๑ ทองโหลง ๑ ทองพันชั่ง ๑ ต้นใบทอง ๑ ขันทองพยาบาท ๑ ทองเครือ ๑ จำปาทอง ๑ ทั้ง ๙ สิ่งนี้เรียกว่าเนาวโลหะ
ทองกวาว ๑ ทองหลางหนาม ๑ ทองโหลง ๑ ทองพันชั่ง ๑ ต้นใบทอง ๑ ทองหลางใบมน ๑ ฟักทอง ๑ ทั้ง ๗ สิ่งนี้เรียกว่า สัตตะโลหะ
ทองกวาว ๑ ทองหลางหนาม ๑ ทองหลางใบมน ๑ ทองโหลง ๑ ทองพันชั่ง ๑ ทั้ง ๕ สิ่งนี้เรียกว่าเบ็ญจโลหะ
แห้วหมู ๑ กกลังกา ๑ หญ้าชันกาด ๑ เต่าเกียด ๑ ว่านเปราะ ๑ ทั้ง ๕ สิ่งนี้เรียกว่าเบ็ญจผลธาตุ
รากมะตูม ๑ รากลำไย ๑ รากเพกา ๑ รากแคแตร ๑ รากคัดลิ้น ๑ ทั้ง ๕ สิ่งนี้เรียกว่าเบ็ญจมูลใหญ่
หญ้าเกล็ดหอยทั้ง ๒ รากละหุ่งแดง ๑ รากมะเขือขาว ๑ รากมะเขือหนาม ๑ ทั้ง ๕ สิ่งนี้เรียกว่าเบ็ญจมูลน้อย
/*494เจ็ตมูลเพลิง ๑ สะค้าน ๑ ช้าพลู ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ ทั้ง ๕ สิ่งนี้เรียกว่าเบ็ญจกูล
รากมะเดื่อชุมพร ๑ รากเท้ายายม่อม ๑ รากหญ้านาง ๑ รากคนทา ๑ รากชิงชี่ ๑ ทั้ง ๕ สิ่งนี้เรียกว่าเบ็ญจโลกะวิเชียร
ว่านน้ำ ๑ เจ็ตมูล ๑ แคแตร ๑ พนมสวรรค์ ๑ ทั้ง ๔ สิ่งนี้เรียกว่าจตุกาลธาตุ
สมอไทย ๑ สมอเทศ ๑ สมอพิเภก ๑ มะขามป้อม ๑ ทั้ง ๔ สิ่งนี้เรียกว่าจตุผลาธิกะ
ดอกพิกุล ๑ ชะเอมเทศ ๑ มะกล่ำเครือ ๑ ขิงแครง ๑ ทั้ง ๔ สิ่งนี้เรียกว่าจตุทิพย์คันธา
ใบกระวาน ๑ อบเชยเทศ ๑ รากพิมเสน ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีสุคนธ์
สมุลแว้ง ๑ เนื้อไม้ ๑ เทพธาโร ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าสุระผล
ผลเร่วใหญ่ ๑ ผลจันทน์เทศ ๑ กานพลู ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีคันธวาต
ดอก, แก่น, ราก, มะทราง ดอก, แก่น, ราก, บุนนาก ทั้งสองสิ่ง ๆ ละ ๓ ๆ นี้เรียกว่าตรีทเวติคันธา
รากกะชาย ๑ รากข่า ๑ รากกะเพรา ๑ ทั้ง ๓ นี้เรียกว่าตรีกาลพิศม์
ไส้หมาก ๑ รากสเดา ๑ เถาบอระเพ็ช ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีญาณรส
/*495ผลมะตูม ๑ ผลยอ ๑ ผลผักชีลา ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีผละสมุฏฐาน
รากมะเดื่ออุทุมพร ๑ รากแคแดง ๑ รากเพกา ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีสุตติสมุฏฐาน
รากไทรย้อย ๑ รากราชพฤกษ์ ๑ รากมะขามเทศ ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีธาระทิพย์
รากกะทือ ๑ รากไพล ๑ รากไคร้หอม ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีผละธาตุ
หางจรเข้ ๑ ฝักราชพฤกษ์ ๑ รงทอง ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีเพ็ชรสมคุณ
เจ็ตมูล ๑ สะค้าน ๑ ช้าพลู ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีสาร
พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีกฏุก
สมอไทย ๑ สมอพิเภก ๑ มะขามป้อม ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีผลา
ผลช้าพลู ๑ รากดีปลี ๑ รากมะกล่ำ ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีเสมหะผล
ผลดีปลี ๑ รากกะเพรา ๑ รากพริกไทย ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีสันนิปาตะผล
เทียนดำ ๑ ผักชีลา ๑ ขิงสด ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีสัตตะกุลา
กานพลู ๑ ผักชีล้อม ๑ ผลจันทน์เทศ ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียก/*496ว่าตรีพิศม์จักร
เจ็ตมูลเทศ ๑ ผักแพวแดง ๑ รากกะเพรา ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีปิตตะผล
รากขิง ๑ กะลำภัก ๑ อบเชยเทศ ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีอากาศผล
ผลโหระพาเทศ ๑ ผลกระวาน ๑ ผลราชดัด ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีทุระวะสะ
ผลสะค้าน ๑ รากพริกไทย ๑ รากข่า ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้ เรียกว่าตรีวาตะผล
โกฐกระดูก ๑ เนื้อไม้ ๑ อบเชยไทย ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีทิพรส
รากกล้วยตีบ ๑ รากมะกอก ๑ รากกะดอม ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีอมฤตย์
โกฐน้ำเต้า ๑ สมอไทย ๑ รงทอง ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีฉินทลามะกา ให้แพทย์พึงประกอบตามกาลธาตุโรคนั้น
ผลมะตูมอ่อน ๑ เปลือกฝิ่นต้น ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีเกสรามาศ
รากมะตูม ๑ เทียนขาว ๑ น้ำตานกรวด ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้เรียกว่าตรีสินธุรศ
รากบุนนาก ๑ รากมะทราง ๑ ทั้ง ๒ สิ่งนี้เรียกว่าทะเวสุคนธ์
ลำดับนี้จะแสดงสรรพคุณกระสายยาอันแก้โรคต่างๆ สืบต่อไป
/*497แฝกหอม ๑ ยอดหว้า ๑ ยอดมะม่วงพรวน ๑ ทั้ง ๓ นี้ แก้ฉะทิโรค
เข้าตอก ๑ พุดทรา ๑ ทับทิม ๑ ทั้ง ๓ นี้แก้ฉะทิโรค
ขิงสด ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ บอระเพ็ช ๑ ทั้ง ๓ นี้แก้กระหาย
สเดาดิน ๑ แห้วหมู ๑ ขี้กา ๑ ผักชี ๑ ทั้ง ๔ สิ่งนี้แก้กระหาย
น้ำตาลกรวด ๑ ซ้องแมว ๑ จันทน์เทศ ๑ ทั้ง ๓ นี้ แก้ร้อนกระหาย
เข้าตอก ๑ แฝกหอม ๑ ชะเอม ๑ อบเชย ๑ รากบัวหลวง ๑ ทั้ง ๕ สิ่งนี้แก้ร้อนกระหาย
โกฐพุงปลา ๑ มะเขือหนาม ๑ มะเขือขาว ๑ บัวหลวง ๑ ทั้ง ๔ สิ่งนี้แก้สอึก
เปราะหอม ๑ ตำแยเครือ ๑ เมล็ดพุดทรา ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้แก้สอึก
ขิงสด ๑ เปราะหอม ๑ กระเพรา ๑ บัวหลวง ๑ กระวาน ๑ ทั้ง ๕ สิ่งนี้แก้ไอแลหอบ
คนทีสอ ๑ ชะเอม ๑ ผักโหมหิน ๑ ตำแยเครือ ๑ ทั้ง ๔ สิ่งนี้แก้ไอ
สมอ ๑ ดีปลี ๑ โกฐพุงปลา ๑ มะเขือหนาม ๑ ทั้ง ๔ สิ่งนี้แก้ไอ
มะเขือหนาม ๑ ผักเค็ด ๑ ทรงบาดาล ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้แก้ไอเพื่อลม
ใบเสนียด ๑ มะเขือหนาม ๑ ทั้ง ๒ สิ่งนี้แก้ไอเพื่อเสมหะ
มะขามป้อม ๑ หญ้าแพรก ๑ ทั้ง ๒ นี้แก้ไอเพื่อดี
ตรีกะฏุก ๑ ตำแยเครือ ๑ เปราะหอม ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้แซกน้ำตาลทรายแก้ไข้สันนิบาต
/*498โคกกระสุน ๑ อ้อยป่า ๑ อบเชย ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้แก้ขัดปัสสาวะ
โคกกระสุน ๑ หญ้าแพรก ๑ อ้อยเครือ ๑ แห้วหมู ๑ ทั้ง ๔ สิ่งนี้แก้ขัดปัสสาวะ
สมอ ๑ ตรีกะฏุก ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้แก้เสมหะไหล แก้หอบ
ใบเสนียด ๑ ดีปลี ๑ ขิงสด ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้แก้เสมหะ
เกลือ ๑ สมอ ๑ ผักชี ๑ พริกไทย ๑ ทั้ง ๔ สิ่งนี้แซกน้ำผึ้งแก้เสมหะไหล
ตรีกะฏุก มะเขือหนาม ๑ ชะเอม ๑ ทั้ง ๕ สิ่งนี้แซกตรีชาตะกะน้ำผึ้งแก้เขฬะไหลเพื่อเสมหะแลกิมิชาติ แก้สุระเภท
ตรีกะฏุก สมอ ๑ กระเทียม ๑ ผักชี ๑ ทั้ง ๖ สิ่งนี้แซกน้ำผึ้งแก้สรรพเสมหะ
รากพุดจีบ ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ กระเทียม ๑ ขิงสด ๑ ทั้ง ๔ สิ่งนี้แซกน้ำผึ้ง น้ำส้มเกลี้ยงแก้เสมหะอันหนัก
รากช้าพลู ๑ ดีปลี ๑ ขิงสด ๑ กระเทียม ๑ ทั้ง ๔ สิ่งนี้แก้ให้ชุ่มเสมหะเปนปรกติ
มะตูม ๑ คนทีสอ ๑ เพกา ๑ ซ้องแมว ๑ แคป่า ๑ ทั้ง ๕ สิ่งนี้เจริญไฟธาตุ แก้เสมหะ
น้ำผึ้ง ๑ เข้าตอก ๑ ชะเอม ๑ ดินแดงเทศ ๑ ประยงค์ ๑ ทั้ง ๕ สิ่งนี้เจริญอาหาร
/*499ง้าว ๑ ดินสุทธิ ๑ น้ำตาลกรวด ๑ เปลือกโลท ๑ ทั้ง ๔ สิ่งนี้เจริญอาหาร
พรรผักกาด ๑ เข้าตอก ๑ ดีปลี ๑ สมอ ๑ ทั้ง ๔ สิ่งนี้แซกน้ำตาลกรวดแก้ปัญจกาสะโรค
มะตูมอ่อน ๑ ผักชีลา ๑ ขิงสด ๑ เข้าตอก ๑ ถั่วเขียว ๑ น้ำตาลกรวด ๑ ทั้ง ๖ สิ่งนี้แก้สรรพโรค
เยื่อมะขาม ๑ ตรีกะฏุก เกลือสินเธาว์ ๑ น้ำตาลกรวด ๑ น้ำผึ้ง ๑ ทั้ง ๗ สิ่งนี้แก้สรรพฉทิกาสะบริโภคอาหารมิได้
เทียนทั้ง ๒ น้ำตาลทราย ๑ จันทน์เทศ ๑ ผลเร่วใหญ่ ๑ อบเชยเทศ ๑ ทั้ง ๖ สิ่งนี้ ดอกจันทน์ ๑ ขิงสด ๑ เข้าตอก ๑ ทั้ง ๓ สิ่งนี้ แก้สรรพฉทิประกอบกันทั้ง ๒ เปนขณะโอสถก็ได้ เปนกระสายก็ได้
(จบคัมภีร์สรรพคุณแต่เท่านี้)
---------
สรรพคุณยาแก้ไข้ทรพิศม์
หม่อมเจ้าปรานีอาจารย์ ทรงเรียบเรียง
ตะกั่วนม ๑ หอยขมที่เปน ๑ หอยโข่งที่เปน ๑ ปลาไหลที่เปน ๑ ปลาช่อนที่เปน ๑ รวม ๕ สิ่งนี้มีรศคาวเย็น แช่น้ำอาบแลพ่นแรกเห็นยอดฝี หล่อให้ฝีขึ้น
ชะมดเช็ด ๑ กุ้งสด ๑ เชิงตะพาบน้ำ ๑ ฟองเป็ด ๑ ทั้ง /*500๔ สิ่งนี้มีรศคาวปลูกหัวฝีให้ขึ้นงาม
รากฟักเข้านั้น ปลูกหัวฝีแลทำผิวให้อ่อน
หัวแลเถาตำลึงนั้น ปลูกหัวฝีแลแก้หัวฝีคล้ำ หรือด้านฝ่อ ฟอกหัวฝีให้ขาว
รากกำจายนั้น กระจายหัวฝี
หัวถั่วภูนั้น พยุงหัวฝีแลถอนไส้ฝี
เปลือกสันพร้านางแอนั้น พยุงหัวฝีแลรัดฐานฝีกับทั้งแก้พิศม์
ใบสเดานั้น รัดฐานฝีทำให้ฝีมีหนองเร็ว
ใบมะระนั้น รัดฐานฝีแลถอนไส้ฝี
หัวเปราะหอมนั้น รัดฐานฝีแลดูดพิศม์
โคกกะออม, ผักขวง รัดฐานฝีแลถอนไส้ฝี
เถาชิงช้าชาลีนั้น ทำให้ผิวฝีหน้าแลรัดฐานฝี ถอนไส้ฝี
เปลือกมักเม่า, เปลือกเพกา, เปลือกสะท้อน, เปลือกพุดทรา, ใบกะทุงหมาบ้า, ใบชะบา, เปลือกแค, ใบกระทุ่มนา, ทำให้ผิวฝีหนา
รากกะตังบายนั้น แก้ฝีแดงแลแก้ฝีกะตังบาย
รากก้างปลาแดง ๑ ใบมะกา ๑ เปลือกงิ้ว ๑ เปลือกหมากสงสุก ๑ ผลตำลึง ๑ ก้ามปูทะเล ๑ ทั้ง ๖ สิ่งนี้แก้ฝีแดง
เปลือกสมุลแว้งนั้น แก้ฐานฝีแดงแลเขียว
ผักบุ้งล้วม ๑ เปลือกหว้า ๑ ทั้ง ๒ สิ่งนี้ แก้ฐานฝีแดง
สารส้มนั้น พอกฐานฝีแลทำหัวฝีให้ขาว
/*501ใบแลรากมะกล่ำเครือ รากหญ้านาง แก้ฐานฝีแดงเมื่อมีหนองขึ้นแล้ว
รากหนามรอบตัว ใบทุมราชา แก้พิศม์ฝีต่าง ๆ
ใบบัวหลวง น้ำไส้ฟัก ใบมหากาฬ แก้พิศม์ฝีปวดแสบปวดร้อน
เมล็ดราชพฤกษ์ ๑ เมล็ดขี้เหล็ก ๑ แก้ฝีกาฬ
งาแลนอนั้น แก้พิศม์ฝึปวดแสบปวดร้อน แลปลูกหัวฝึให้ขึ้นงาม
ใบมะขาม ๑ ใบมะดัน ๑ ใบส้มป่อย ๑ ใบส้มเสี้ยว ๑ ใบส้มกบ ๑ ใบไม้ทั้ง ๕ นี้มีรสเปรี้ยว ฟอกหัวฝีแลเร่งให้มีหนอง
กะทือสดนั้น ทำให้ฝีอ่อน หล่อมิให้หัวฝีแห้งเปนตะกรันได้
ผลเบ็ญจกานี ๑ เปลือกกระเทาะโพ ๑ เปลือกกระเทาะต้นมะขาม ๑ เปลือกกระเทาะเมล็ดมะขาม ๑ เปลือกมะเดื่อชุมพร ๑ เปลือกตะโกจีน ๑ ทั้ง ๖ อย่างนี้มีรสฝาด สมานฝีกาฬแลหัวละลอกที่แตกกร้าว ๆ
ใบบอน, ใบตำแย, ใบกระพังโหม, กีบม้า, รากจอก, แก้ฝีคัน
ใบมะลินั้น แก้ระบมผิวเมื่อฝีขึ้นหนอง
หัวขมิ้นอ้อยนั้น แก้โลหิตมิให้แพร่ออกจากหัวฝี
หัวหอมแดง ๑ ข่า ๑ สองสิ่งนี้แก้ฝีพื้นแดง ไล่โลหิต ทำให้น้ำในหัวฝีนั้นจาง
/*502ใบมะคำไก่นั้น ไล่โลหิตให้เข้าในหัวฝี
รากเกียวไก่ หัวผักบุ้งนา ไล่ลำบองฝีให้ลดลง
หัวกระชายนั้น แก้ลำบองฝีคั่ง
สรรพคุณยาทั้งหลายที่กล่าวมาแล้วนี้ จะบดพอกหรือจะละลายน้ำพ่นแลอาบ หรือจะต้มจะแช่น้ำพ่นแลอาบก็ได้ แก้ฝีร้ายต่างๆ ดังมีแจ้งในคัมภีร์ยาสำเร็จนั้น
(จบสรรพคุณยาแต่เท่านี้)
---------
/*1สมุฏฐานวินิจฉัย
------
(อหํ) อันว่าข้า (อภิวัน์ทิย) นมัสการแล้ว (พุท์ธเสฏ์ฐํ) ซึ่งสมเด็จพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ (จ) อนึ่งโสด (อหํ) อันว่าข้า (อภิวัน์ทิย) นมัสการแล้ว (ธัม์มํ) ซึ่งพระปริยัติธรรมแลพระนพโลกุตรธรรม (จะ) อนึ่งโสดแลข้านั้น (อภิวัน์ทิย) นมัสการแล้ว (คณํ) ซึ่งหมู่พระอริยสงฆ์ (อุต์ตมํ) อันอุดม (ปวัก์ขามิ) จักกล่าว (คัน์ถํ) ซึ่งคัมภีร์ (เวช์ชปกรณํนามะ) ชื่อว่าคัมภีร์แพทย์ (โลกหิตํ) อันเปนประโยชน์แก่โลก (อยํรตนปณาโม) อันว่าประณามแก่พระรัตนไตรยนี้ (มยา) อันข้า (กโต) กระทำแล้ว (สิรา) ด้วยศิระเกล้า (สัก์กัจ์จํว) โดยเคารพแท้จริง (ปติวารณัต์ถํ) เพื่อจะห้ามเสีย (อัน์ตราเย) ซึ่งอุปัทวันตรายทั้งหลาย (อเสสโต) โดยหาเศษบมิได้ (อาจริโย) อันว่าพระอาจาริย์เจ้า (รจยิต๎วาน) พิจารณาตฤกตรองแล้ว (วินิจ์ฉยปเภทํ) ซึ่งประเภทแห่งวินิจฉัย (ทิปิยติ) สำแดงไว้ (อุต์ตมคัน์ถํ) ซึ่งคัมภีร์อันอุดม (ปวรํ) อันประเสริฐ (ธาตุสมุฏ์ฐานนามํ) ชื่อว่าธาตุสมุฏฐาน (หิตสุขสํวัฑ์ฒนัต์ถาย) เพื่อจะให้เจริญขึ้นซึ่งประโยชน์และความศุข (นานาลักขณสัญ์ชานเนน) ด้วยรู้ซึ่งลักษณะต่างๆ (โรคสมุฏ์ฐาน) แห่งที่กำเนิดโรคทั้งหลาย (อเนกปเภทานํ) อันมี/*2ประเภทเปนอันมาก (อุป์ปัน์นานํ) อันบังเกิด (โลกานํ) แก่สัตวโลกทั้งหลาย (อนาคเต) ในอนาคต (อิทํสมุฏ์ฐานํวินิจ์ฉยํ) อันว่าสมุฏฐานวินิจฉัยนี้ (ปรัม์ปรายเภทํ) มีประเภทอันอาจาริย์เจ้านำมา (ปัณ์ฑิต์ปรัม์ปราย) ด้วยอันสืบๆ แห่งนักปราชญ์มาแต่ก่อน (ทุช์ชานํ) อันบุคคลรู้โดยยาก (โหติ) มี (เวช์ชเภทา) ประเภทแห่งแพทย์ทั้งหลาย (อวิชานิย) มิได้รู้แล้ว (อิมํสมุฏ์ฐานปกรณํ) ซึ่งคัมภีร์สมุฏฐานนี้ (ยุญ์ชัน์ติ) ประกอบ (เภสัช์ชานํ) ยาทั้งหลาย (โรคอุปสมนัต์ถาย) เพื่อจะให้ระงับเสียซึ่งโรค (สมุฏ์ฐานปเภทนเยน) โดยนัยประเภทแห่งที่เกิด (โรคนิทานานํ) แห่งโรคนิทานทั้งหลาย (สมุฏ์ฐานโรโค) อันว่าโรคอันบังเกิดขึ้น (เกนจิสมุฏ์ฐาเนน) ด้วยสมุฏฐานอันใดอันหนึ่ง (ปวัฑ์ฒัน์โต) เจริญขึ้น (เหตุมูลอวิญ์ญาเณน) ด้วยมิได้รู้มูลแห่งเหตุ (เกวลํเอว) ด้วยแท้ (โสปุค์คโล) อันว่าบุคคลผู้นั้น (อาพาธิโก) เปนอาพาธ (พาฬ๎หคิลาโน) ลุกนั่งมิได้ (ทุก์ขิโต) เปนทุกข์ (อเตกิจ์โฉ) รักษามิได้ (โหติ) มี (อปรํการณํ) เหตุอันอื่น (อัต์ถิ) แลมี (ปุน) อิกเล่า (อหํ) อันว่าข้า (ปวัก์ขามิ) จักกล่าว (จตุธาตุวัต์ถานํ) ซึ่งกำหนดธาตุทั้ง ๔ (ปเภทกาลวเสน) ด้วยอำนาจแห่งกาลประเภท (ธาตุสมุฏ์ฐานววัต์ถานํ) อันว่ากำหนดซึ่งสมุฏฐานแห่งธาตุ (จตุพิธํ) มีประการ ๔ (ธาตุสมุฏ์ฐานัญ์จ) คือฤดูสมุฏฐานก็ดี (อุตุสมุฏ์ฐานัญ์จ) คือฤดูสมุฏฐาน/*3ก็ดี (อายุสมุฏ์ฐานัญ์จ) คืออายุสมุฏฐานก็ดี (กาลสมุฏ์ฐานัญ์จ) คือกาลสมุฏฐานก็ดี (เยเวช์ชา) อันว่าแพทย์ทั้งหลายใด (วิจารัน์ตา) พิจารณา (โกฏ์ฐาสสมุฏ์ฐานํ) ซึ่งส่วนแห่งที่เกิด (จตุสมุฏ์ฐานธาตูนํ) แห่งธาตุอันมีสมุฏฐาน ๔ (วิปัส์สมานา) พิจารณาเห็น (โยชยุํ) พึงประกอบ (เภสัช์ชํ) ซึ่งยา (เกวลํเอว) ด้วยประการดังนี้แท้จริง (เยเวช์ชา) อันว่าแพทย์ทั้งหลายใด (อวิญ์ญาย) มิได้รู้แล้ว (สมุฏ์ฐานโกฏ์ฐาสํ) ซึ่งส่วนแห่งที่เกิด (เตเวช์ชา) แพทย์ทั้งหลายนั้น (มิจ์ฉาญาณเวช์ชานาม) ชื่อว่ามิจฉาญาณแพทย์ (เยเวช์ชา) อันว่าแพทย์ทั้งหลายใด (วิจารณฌาณสมัน์นาคตา) ประกอบไปด้วยวิจารณปัญญา (โยเชน์ตา) ประกอบ (เภสัช์ชวิธานํ) ซึ่งวิธีแห่งโอสถ (ตํโรคุป์ปัต์ตึ) ยังที่เกิดแห่งโรคนั้น (อัน์ตรธายึสุ) ให้เสื่อมสูญ (เตเวช์ชา) แพทย์ทั้งหลายนั้น (เสฏ์ฐฌาณเวช์ชานาม) ชื่อว่าเสฏฐญาณแพทย์ สิ้นความในบาฬีแต่เพียงนี้
(อาจาริเยน) อันพระอาจาริย์เจ้า ผู้ตกแต่งพระคัมภีร์อันชื่อว่าสมุฏฐานวินิจฉัย ว่าด้วยพิกัดแห่งกองสมุฏฐานทั้งหลาย ๔ ประการ ซึ่งพระบาฬีมิได้แก้ไว้นั้นมีลักษณะต่างๆ เพื่อจะสงเคราะห์แก่แพทย์สืบไปเบื้องน่า หวังจะให้รู้ในประเภทสมุฏฐานโรคทั้งปวงอันจะบังเกิดโดยลำดับ แลพระคัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัยนี้ เปนตราชูแห่งคัมภีร์เวชศาสตร์ทั้งหลาย เปนหลักเปนประธานอันใหญ่ยิ่งฦกซึ้งคัมภีรภาพนัก มิอาจที่บุคคลจะหยั่งรู้ได้/*4โดยง่าย ถ้าแลแพทย์ผู้ใดมิได้เรียนพระคัมภีร์นี้ จะวางยาก็บมิอาจที่จะได้ (ถูก) ต้องกับโรคโดยแท้ เหตุว่ามิได้รู้ในกองสมุฏฐานพิกัดอันนี้ แพทย์ผู้นั้นได้ชื่อว่ามิจฉาญาณแพทย์ เพราะว่ารู้ด้วยตนเองโดยคดีมิได้ต้องผิดจากเวชพิกัต แลแพทย์ซึ่งมีวิจารณ์ปัญญาจงตฤกตรองศึกษาในเวชศาสตร์ทั้งหลาย แลสมุฏฐานวินิจฉัยนี้ให้ปรีชา จึงจะวางยาต้องตามสมุฏฐานพิกัตอันควรแก่โรค เหตุว่ารู้ในกองสมุฏฐานโดยแท้ แพทย์ผู้นั้นจึงจะได้ชื่อว่าเสฏฐญาณแพทย์ ด้วยอรรถว่ารู้ยิ่งกว่าแพทย์ทั้งหลายมิได้ผิด ต้องในคัมภีร์ฉันทศาสตร์วิธีทั้งปวง โดยไนยท่านตราไว้ซึ่งจะมีไปข้างน่านั้น
ลำดับนี้จักได้สำแดงในกองพิกัดสมุฏฐาน ๔ ประการนั้น คือธาตุสมุฏฐาน ๑ ฤดูสมุฏฐาน ๑ อายุสมุฏฐาน ๑ กาลสมุฏฐาน ๑ สมุฏฐานทั้ง ๔ ประการนี้ แพทย์ทั้งหลายพึงเรียนไว้ให้แจ้งในมหาพิกัดสมุฏฐาน เปนที่ตั้งแห่งภูมิ์โรคแลภูมิ์แพทย์ทั้งปวง
อันว่าสมุฏฐานนั้นว่าด้วยสมุฏฐานธาตุทั้ง ๔ มีเตโชธาตุเปนต้น มีปถวีธาตุเปนที่สุดดังนี้ (๑) อันว่าสมุฏฐานเตโชธาตุพิกัดนั้นเปนที่ตั้งแห่งจตุกาลเตโช ซึ่งจะวิปริตเปนชาติเปนจะละนะ เปนภินนะก็อาไศรยแห่งพัทธะปิตตะ แห่งอพัทธะปิตตะกำเดาทั้งสามนี้เปนอาทิให้เปนเหตุในกองเตโชธาตุพิกัตสมุฏฐานกองหนึ่ง
(๒) อันว่าสมุฏฐานวาโยธาตุพิกัตนั้น เปนที่ตั้งแห่งฉกาลวาโย ซึ่งจะวิปริตเปนชาติ จะละนะ ภินนะ ก็อาไศรยแห่งหทัยวาต, /*5สัตถะกะวาต, สุมะนา, ทั้ง ๓ นี้เปนอาทิให้เปนเหตุในกองวาโยธาตุพิกัตสมุฏฐานกองหนึ่ง
(๓) อันว่าสมุฏฐานอาโปธาตุพิกัดนั้น เปนที่ตั้งแห่งทวาทะศะอาโป ซึ่งจะวิปริตเปนชาติจะละนะภินนะ ก็อาไศรยแห่งสอเสมหะ, แลอุระเสมหะ, คูธเสมหะ, ทั้ง ๓ นี้ เปนอาทิให้เปนเหตุในกองอาโปธาตุพิกัดสมุฏฐานกองหนึ่ง
(๔) อันว่าปถวีธาตุพิกัดนั้นเปนที่ตั้งแห่งวีสะติ ปถวีซึ่งจะวิปริตเปนชาติจะละนะภินนะก็อาไศรยแห่งหทัย, อุทริยะ, กรีศ, ทั้ง ๓ นี้ให้เปนเหตุเปนอาทิในกองปถวีธาตุพิกัตสมุฏฐานกองหนึ่ง ทั้ง ๔ กองนี้เปนมหาพิกัตสมุฏฐานธาตุหมวดหนึ่ง แพทย์พึงรู้ไว้ดังนี้
ลำดับนี้จะได้สำแดงในกองฤดูสมุฏฐานสืบไป ว่าด้วยสมุฏฐานฤดู ๓, ฤดู ๖, ดังนี้ คือคิมหะสมุฏฐาน ๑ วัสสานะสมุฏฐาน ๑ เหมันตะสมุฏฐาน ๑ อันนี้ฤดู ๓, ฤดูหนึ่ง ๔ เดือน, ๓ ฤดูเปนปี ๑, อันว่าสมุฏฐานฤดู ๖ นั้นเล่า คือคิมหันตะสมุฏฐาน ๑ วะสันตะสมุฏฐาน ๑ วัสสานะสมุฏฐาน ๑ สระทะสมุฏฐาน ๑ เหมันตะสมุฏฐาน ๑ ศิริระสมุฏฐาน ๑ อันนี้สมุฏฐานฤดู ๖ ฤดูหนึ่ง ๒ เดือน, ๖ ฤดูเปนปี ๑ ท่านแบ่งออกจากฤดู ๓ โดยวิเศษ จะให้แพทย์พึงรู้ในลักษณะอันจะขนาบคาบเกี่ยว ซึ่งมีอยู่ในคัมภีร์ธาตุวินิจฉัยมัชฌิมะธาตุนั้น ในที่นี้จะว่าแต่สมุฏฐานเปนอาทิ คือ
๑ คิมหันตะฤดูสมุฏฐานนั้น เปนพิกัดแห่งปิตตะสมุฏฐานให้เปนเหตุ
/*6๒ วัสสานะสมุฏฐานนั้น เปนพิกัดแห่งวาตะสมุฏฐานให้เปนเหตุ
๓ เหมันตะสมุฏฐานนั้น เปนพิกัดแห่งเสมหะสมุฏฐานให้เปนเหตุ อันนี้คือพิกัดสมุฏฐานฤดู ๓ โดยย่อ
(๑) คิมหันตะสมุฏฐานนั้น เปนพิกัตแห่งปิตตะสมุฏฐาน เสมหะสมุฏฐานระคนให้เปนเหตุ
(๒) วสันตะสมุฏฐาน เปนพิกัดแห่งปิตตะสมุฏฐาน วาตะสมุฏฐานระคนให้เปนเหตุ
(๓) วัสสานะสมุฏฐานนั้น เปนพิกัตแห่งวาตะสมุฏฐาน ปิตตะสมุฏฐานระคนให้เปนเหตุ
(๔) สะระทะสมุฏฐานนั้น เปนพิกัตแห่งวาตะสมุฏฐาน เสมหะสมุฏฐานระคนให้เปนเหตุ
(๕) เหมันตะสมุฏฐานนั้น เปนพิกัตแห่งเสมหะสมุฏฐาน วาตะสมุฏฐานระคนให้เปนเหตุ
(๖) ศิศิระสมุฏฐานนั้น เปนพิกัตแห่งเสมหะสมุฏฐาน ปิตตะสมุฏฐานระคนให้เปนเหตุ อันนี้คือพิกัตกองสมุฏฐานฤดู ๖ โดยย่อ
ทีนี้จะว่าให้พิศดารในสมุฏฐาน ๓ นั้นก่อนเปนอาทิ
๑ อันว่าคิมหันตะสมุฏฐานนั้น คือแรมค่ำหนึ่งเดือน ๔ ไปถึงเพ็ญเดือน ๘ สมุฏฐานฤดู ๑ เปนพิกัตแห่งปิตตะใช่จะเต็มทั้ง ๔ เดือนนั้นหามิได้ แบ่งออกโดยพิเศษสมุฏฐาน แล ๓ แล ๓ ดังนี้
(๑) คือแรมค่ำหนึ่งเดือน ๔ ไปจนแรม ๑๐ ค่ำเดือน ๕ เปน/*7ตำแหน่งพัทธะปิตตะสมุฏฐาน แลพัทธะปิตตะจะได้ทำเองนั้นหามิได้ อาไศรยจตุกาลเตโชกองใดกองหนึ่งก็ดี ระคนพัทธะปิตตะสมุฏฐานเหตุว่าเปนเจ้าของ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเดิมเปนอาทิ โดยพิกัต
(๒) แรม ๑๑ ค่ำเดือน ๕ ไปจนถึงขึ้น ๕ ค่ำเดือน ๗ เปนตำแหน่งอพัทธะปิตตะสมุฏฐาน แต่อพัทธะปิตตะจะได้เปนเต็มที่นั้นหามิได้ อพัทธะปิตตะกระทำกึ่ง กาละเตโชกระทำกึ่ง ระคนกัน ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเดิมโดยพิกัต
(๓) ขึ้น ๖ ค่ำเดือน ๗ ไปจนเพ็ญเดือน ๘ เปนตำแหน่งกำเดาสมุฏฐาน แลกำเดาจะได้ระคนด้วยกาละเตโชกองใดกองหนึ่งหามิได้ ด้วยเหตุว่ากำเดานี้ทั่วไปในสมุฏฐานทั้ง ๓ คือ พัทธะปิตตะ อพัทธะปิตตะกำเดา และว่าจะให้กายบริบูรณ์ก็เพราะกำเดา จะมิให้กายบริบูรณ์ก็เพราะกำเดา ถ้าจะแก้อย่าให้เสียกำเดาโดยพิกัด ท่านจึ่งจัดไว้ว่าใน ๔ เดือนนี้เปนกำหนดคิมหันตะสมุฏฐานแห่งกำเดา ด้วยว่ากำเดานี้คือเปลวแห่งวาโย โลหิต เสมหะแลสรรพคุณสมุฏฐานทั้งปวง ซึ่งจะวิบัติแลมิได้วิบัตินั้น ก็อาไศรยแห่งสมุฏฐานนี้ เปนที่บำรุงว่าจะให้วัฒนะแลหายะนะโดยแท้ ดุจพิกัดกล่าวไว้ดังนี้
๒ อันว่าวัสสานะสมุฏฐานนั้น คือแรมค่ำ ๑ เดือน ๘ ไปจนเพ็ญเดือน ๑๒ สมุฏฐานฤดู ๑ เปนพิกัตวาโย ใช่จะเปนเต็มทั้ง ๔ เดือนนั้นหามิได้ แบ่งออกโดยวิเศษแล ๓ แล ๓ ดังนี้
(๑) คือแรมค่ำ ๑ เดือน ๘ ไปจนแรม ๑๐ ค่ำเดือน ๙ เปนตำแหน่ง/*8หทัยวาตสมุฏฐาน แต่หทัยวาตจะได้ทำเองนั้นหามิได้ อาไศรยแห่งกาละวาโยกองใดกองหนึ่งก็ดี ระคนหทัยวาตสมุฏฐานเหตุเปนเจ้าของ ถ้าจะแก้อย่าเสียเดิมโดยพิกัด
(๒) อนึ่งแรม ๑๑ ค่ำเดือน ๙ ไปจนขึ้น ๕ ค่ำเดือน ๑๑ เปนตำแหน่งสัตถะกะวาตะสมุฏฐานกระทำกึ่ง กาละวาโยกระทำกึ่ง ระคนกัน ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของเติมโดยพิกัต
(๓) อนึ่งขึ้น ๖ ค่ำเดือน ๑๑ ไปจนเพ็ญเดือน ๑๒ เปนตำแหน่งสุมะนาสมุฏฐาน จะได้ระคนด้วยกาละวาโยกองใดกองหนึ่งนั้นหามิได้ ด้วยเหตุว่าสุมะนานี้ทั่วไปในสมุฏฐานทั้ง ๓ คือ หทัยวาตะ สัตถะกะวาตะ สุมะนา แลอาจให้กระวนกระวายก็เพราะสุมะนา มิให้กระวนกระวายก็เพราะสุมะนา ถ้าจะแก้อย่าให้เสียสุมะนาสมุฏฐานเปนอาทิโดยพิกัต ท่านจึงจัดไว้ว่าใน ๔ เดือนนี้ เปนกำหนดวัสสานะสมุฏฐาน คือสมุฏฐานแห่งวาโยกล่าวคือ สุมะนา ด้วยว่าสุมะนานี้เปนหลักแห่งสมุฏฐาน ซึ่งจะวิบัติแลมิให้วิบัตินั้นก็อาไศรยสมุฏฐานนี้เปนที่บำรุงอาจให้วัฒนะ แลหายะนะไดโดยแท้ ดุจในพิกัดกล่าวไว้ดังนี้
๓ อันว่าเหมันตะสมุฏฐานหนึ่ง คือแรมค่ำ ๑ เดือน ๑๒ ไปจนเพ็ญเดือน ๔ สมุฏฐานฤดูหนึ่งเปนพิกัตเสมหะ ใช่จะเปนเต็มทั้ง ๔ เดือนนั้นหามิได้ ท่านแบ่งออกโดยพิเศษละ ๓ ละ ๓ ดังนี้
(๑) คือแรมค่ำ ๑ เดือน ๑๒ ไปจนแรม ๑๐ ค่ำเดือนอ้ายเปนตำแหน่งสอเสมหะสมุฏฐาน แต่สอเสมหะจะได้กระทำเองนั้นหามิได้ อาไศรย/*9กาลปะระเมหะ คืออาโปเกรอะลงมาระคนสอเสมหะสมุฏฐาน เหตุว่าเปนเจ้าของ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเดิมโดยพิกัด
(๒) อนึ่งแรม ๑๑ ค่ำเดือนอ้ายไปจนขึ้น ๕ ค่ำเดือน ๓ เปนตำแหน่งอุระเสมหะสมุฏฐานกระทำกึ่ง กาลปะระเมหะกระทำกึ่งระคนกัน ถ้าจะแกัอย่าให้เสียเจ้าของเดิมโดยพิกัต
(๓) อนึ่งขึ้น ๖ ค่ำเดือน ๓ ไปจนเพ็ญเดือน ๔ เปนตำแหน่งคูธเสมหะสมุฏฐาน จะได้ระคนด้วยกาลปะระเมหะ คืออาโปกองใดกองหนึ่งนั้นหามิได้ ด้วยเหตุว่าคูธเสมหะนี้ทั่วไป นสมุฏฐานทั้ง ๓ คือสอเสมหะ อุระเสมหะ คูธเสมหะ แลอาจให้กายบริบูรณ์ ก็เพราะคูธเสมหะ มิให้บริบูรณ์ก็เพราะคูธเสมหะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียคูธสมุฏฐานเปนอาทิโดยพิกัต ท่านจึงจัดไว้ว่าใน ๔ เดือน นี้เปนกำหนดเหมันตะสมุฏฐาน เปนสมุฏฐานแห่งเสมหะคือคูธเสมหะ ด้วยว่าคูธเสมหะนี้เปนหลักแห่งสมุฏฐานซึ่งจะวิบัติแลมิได้วิบัตินั้น ก็อาไศรยแห่งสมุฏฐานนั้นเปนที่บำรุง อาจให้วัฒนะแลหายะนะได้โดยแท้ดุจท่านตราลงไว้ให้แจ้ง เปนมหาพิกัดในสมุฏฐานแห่งฤดู ๓ สิ้นความแต่เพียงนี้
ตั้งแต่แรมค่ำหนึ่งเดือน ๔ จนถึงเพ็ญเดือน ๘ เปนพิกัด ในคิมหันตสมุฏฐานกำเดา แบ่งออกแล ๓ แล ๓ ดังนี้ เปนพัทธปิตตะ ๔๐ วัน เปนอพัทธปิตตะ ๔๐ วัน เปนกำเดา๔๐ วัน, ตั้งแต่แรมค่ำหนึ่งเดือน ๘ จนถึงเพ็ญเดือน ๑๒ เปนพิกัดในวัสสานะสมุฏฐาน/*10วาโย แบ่งออกแล ๓ แล ๓ ดังนี้ หทัยวาต ๔๐ วัน สัตถกะวาต ๔๐ วัน สุมนา ๔๐ วัน ตั้งแต่แรมค่ำหนึ่งเดือน ๑๒ จนถึงเพ็ญเดือน ๔ เปนพิกัตในเหมันตสมุฏฐาน เสมหะแบ่งออกแล ๓ แล ๓ ดังนี้เปนสอเสมหะ ๔๐ วัน อุระเสมหะ ๔๐ วัน คูธเสมหะ ๔๐ วัน, หมวดละ ๔ เดือนคือ ๑๒๐ วันเปนพิกัดสมุฏฐานร้อน, ฝน, หนาว, ทั้ง ๓ สมุฏฐานนี้ ๓๖๐ วัน ๑๒ เดือนแบ่ง ๓ ฤดู ๆ ละ ๔ เดือนเปนปีหนึ่งดุจกล่าวมาดังนี้
ลำดับนี้จะได้พิศดารความในสมุฏฐาน ฤดู ๖ สืบไป
๑ คือตั้งแต่แรมค่ำหนึ่งเดือน ๔ ไปจนเพ็ญเดือน ๖ ฤดูหนึ่งคือคิมหันตสมุฏฐาน ด้วยว่าเปนที่ร้อนกระวนกระวาย เปนปริฬาหะไสมย พิกัตแห่งปิตตะสมุฏฐาน เสมหะสมุฏฐานระคน ใช่จะเปนปิตตะทั้งฤดูนั้นหามิได้ จัดแบ่งออกโดยพิเศษสมุฏฐานแล ๓ แล ๓ ดังนี้
(๑) คือแรมค่ำหนึ่งเดือน ๔ ไปจนขึ้น ๕ ค่ำเดือน ๕ เปนอำเภอพัทธปิตตะสมุฏฐาน แต่จะได้จะละนะนั้นหามิได้อาไศรยเสมหะสมุฏฐานกล้าระคนส่วน ๑ อพัทธปิตตะกล้าระคน ๒ ส่วน เปน ๓ ส่วน จัตุกาลเตโชเจือกระทบให้พัทธปิตตะสมุฏฐานเจ้าเรือนเปนจะละนะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของเดิม ๓ ส่วนแก้เจือตามระคนโดยพิกัต
(๒) อนึ่งขึ้น ๖ ค่ำเดือน ๕ ไปจนแรม ๑๐ ค่ำเดือน ๕ เปนอำเภออพัทธปิตตะสมุฏฐานจะละนะกล้า เสมหะสมุฏฐานเปนกลาง/*11ระคนส่วน ๑ กำเดากล้าระคน ๒ ส่วน เปน ๓ ส่วน จัตุกาลเตโชเจือกระทบให้อพัทธปิตตะเจ้าเรือนยิ่งขึ้น ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของเดิม ๓ ส่วน แก้เจือตามระคนโดยพิกัด
(๓) แรม ๑๑ ค่ำเดือน ๕ ไปจนเพ็ญเดือน ๖ เปนอำเภอกำเดาสมุฏฐานจะละนะกล้า เสมหะสมุฏฐานอ่อนระคนส่วน ๑ อพัฑธปิตตะกล้าระคน ๒ ส่วน เปน ๓ ส่วน จัตุกาลเตโชเจือกระทบกำเดาเจ้าเรือนให้จะละนะยิ่งขึ้น ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของเดิม ๓ ส่วน แก้เจือตามระคนโดยพิกัตสิ้นสมุฏฐานฤดูหนึ่ง ๒ เดือน คือคิมหันตศิศิระระคนดุจกำหนดไว้ดังนี้
๒ อนึ่งตั้งแต่แรมค่ำหนึ่งเดือน ๖ ไปจนเพ็ญเดือน ๘ ฤดูหนึ่งวสันตะสมุฏฐาน ด้วยว่าเปนที่อยู่แห่งความยินดี เพราะกาลเมื่อมีดอกไม้อันบานเปนพิกัดแห่งปิตตะสมุฏฐาน วาตะสมุฏฐานระคน ใช่จะเปนปิตตะทั้งฤดูนั้นหามิได้ จัดแบ่งออกโดยพิเศษสมุฏฐานแล ๓ แล ๓ ดังนี้
(๑) คือแรมค่ำหนึ่งเดือน ๖ ไปจนขึ้น ๕ ค่ำเดือน ๗ เปนอำเภอพัทธปิตตะสมุฏฐานวาตะสมุฏฐานระคน ๒ ส่วน อพิทธปิตตะระคนส่วน ๑ เปน ๓ ส่วน จัตุกาลเตโชเจือกระทบ พัทธปิตตะเจ้าเรือนให้จะละนะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของเดิม ๓ ส่วน แก้เจือตามระคนโดยพิกัต
(๒) ขึ้น ๖ ค่ำเดือน ๗ ไปจนแรม ๑๐ ค่ำเดือน ๗ เปนอำเภอพัทธปิตตะสมุฏฐานวาตะสมุฏฐาน ๒ ส่วน กำเดาระคน /*12๑ ส่วน เปน ๓ ส่วน จัตุกาลเตโชเจือกระทบอพัทธปิตตะเจ้าเรือนให้จะละนะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของเดิม ๓ ส่วน แก้เจือตามระคนโดยพิกัด
(๓) แรม ๑๑ ค่ำเดือน ๗ ไปจนเพ็ญเดือน ๘ เปนอำเภอกำเดาสมุฏฐาน วาตะสมุฏฐานระคน ๓ ส่วน อพัทธปิตตะระคนบมิควร แก้วสันตะจัตุกาลเตโชเจือกระทบกำเดาเจ้าเรือนให้จะละนะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของเดิม ๓ ส่วนแก้เจือตามระคนโดยพิกัต สิ้นสมุฏฐานฤดูหนึ่ง ๒ เดือน คือวสันตะวัสสานะระคน สมุฏฐานแล ๒ เดือน ๒ เดือนทั้งสมุฏฐานซึ่งกล่าวมานี้เปน ๔ เดือนด้วยกันจัดเปนหมวด ๑ โดยพิกัตกองกำเดาสมุฏฐานให้เปนเหตุ
๓ อนึ่งตั้งแต่แรมค่ำหนึ่งเดือน ๘ ไปจนเพ็ญเดือน ๑๐ ฤดูหนึ่งวัสสานะสมุฏฐานด้วยว่ามีฝนตกชุก เปนพิกัดแห่งวาตะสมุฏฐานปิตตะสมุฏฐานระคน ใช่จะเปนวาตะทั้งฤดูนั้นหามิได้ แบ่งออกโดยพิเศษสมุฏฐานแล ๓ แล ๓ ดังนี้
(๑) คือแรมค่ำหนึ่งเดือน ๗ ไปจนขึ้น ๕ ค่ำเดือน ๙ เปนอำเภอหทัยวาตะสมุฏฐาน ปิตตะสมุฏฐานระคนส่วน ๑ สัตถกะวาตะระคน ๒ ส่วนเปน ๓ ส่วน ฉกาลวาโยเจือกระทบหทัยวาตะเจ้าเรือนให้จะละนะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของเดิม ๓ ส่วนแก้เจือตามระคนโดยพิกัต
(๒) ขึ้น ๖ ค่ำเดือน ๙ ไปจนแรม ๑๐ ค่ำเดือน ๙ เปนอำเภอสัตถกะวาตะสมุฏฐาน ปิตตะสมุฏฐานระคนส่วน ๑ สุมนา/*13ระคน ๒ ส่วนเปน ๓ ส่วน ฉกาลวาโยเจือกระทบสัตถกะวาตะเจ้าเรือนให้จะละนะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของเดิม ๓ ส่วน แก้เจือตามระคนโดยพิกัต
(๓) อนึ่งแรม ๑๑ ค่ำเดือน ๙ ไปจนเพ็ญเดือน ๑๐ เปนอำเภอสุมนาสมุฏฐานกล้า ปิตตะสมุฏฐานอ่อนระคนส่วน ๑ สัตถกะวาตะระคน ๒ ส่วนเปน ๓ ส่วน ฉกาลวาโยเจือกระทบให้สุมนาเจ้าสมุฏฐานจะละนะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของเดิม ๓ ส่วน แก้เจือตามระคนโดยพิกัตสิ้นสมุฏฐานฤดูหนึ่ง ๒ เดือน คือวัสสานะวสันตะระคนสมุฏฐานซึ่งกำหนดไว้ดังนี้
๔ อนึ่งตั้งแต่แรมค่ำหนึ่งเดือน ๑๐ ไปจนเพ็ญเดือน ๑๒ ฤดูหนึ่งสระทะสมุฏฐาน ด้วยว่าจะยังสัตว์ให้สะครั่นสะครอกายไม่สู้สบาย เปนพิกัตแห่งวาตะสมุฏฐาน เสมหะสมุฏฐานระคนใช่จะเปนวาตะทั้งฤดูนั้นหามิได้ จัดแบ่งโดยพิเศษออกสมุฏฐานแล ๓ แล ๓ ดังนี้
(๑) คือแรมค่ำหนึ่งเดือน ๑๐ ไปจนขึ้น ๕ ค่ำเดือน ๑๑ เปนหทัยวาตะสมุฏฐาน เสมหะสมุฏฐานระคน ๒ ส่วน สัตถกะวาตะระคนส่วน ๑ เปน ๓ ส่วน ฉกาลวาโยเจือกระทบหทัยวาตะให้จะละนะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของสมุฏฐานเดิม ๓ ส่วน แก้เจือตามระคนโดยพิกัต
(๒) ขึ้น ๖ ค่ำเดือน ๑๑ ไปจนแรม ๑๐ ค่ำเดือน ๑๑ เปนอำเภอสัตถกะวาตะสมุฏฐาน เสมหะสมุฏฐานระคน ๒ ส่วน สุมนาระคนส่วน ๑ เปน ๓ ส่วน ฉกาลวาโยเจือกระทบให้สัตถกะ/*14วาตะเปนจะละนะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของเดิม ๓ ส่วน แก้เจือตามระคนโดยพิกัต
(๓) แรม ๑๑ ค่ำเดือน ๑๑ ไปจนเพ็ญเดือน ๑๒ เปนอำเภอแห่งสุมนาสมุฏฐาน เสมหะสมุฏฐานระคน ๓ ส่วน สัตถกะวาตะระคนมิควรแก้ ฉกาลวาโยเจือกระทบสุมนาเจ้าเรือนให้จะละนะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของสมุฏฐานเดิม ๓ ส่วน แก้เจือตามระคนโดยพิกัต สิ้นสมุฏฐานฤดูหนึ่ง ๒ เดือน คือสระทะ เหมันต ระคนสมุฏฐานละ ๒ เดือน ๒ เดือน ทั้ง ๒ สมุฏฐานซึ่งกล่าวมานี้เปน ๔ เดือนด้วยกัน จ้ดเปนหมวด ๑ เปนมหาพิกัตกองวาตะสมุฏฐานให้เปนเหตุดังนี้
๕ อนึ่งตั้งแต่แรมค่ำหนึ่งเดือน ๑๒ ไปจนเพ็ญเดือนยี่ฤดูหนึ่ง เปนพิกัตเหมันตสมุฏฐาน ด้วยว่าน้ำค้างตกลงเปนพิกัตแห่งเสมหะสมุฏฐาน วาตะสมุฏฐานระคนใช่จะเปนเสมหะทั้งฤดูนั้นหามิได้ จัดออกโดยพิเศษแบ่งสมุฏฐานแล ๓ แล ๓ ดังนี้
(๑) คือแรมค่ำหนึ่งเดือน ๑๒ ไปจนขึ้น ๕ ค่ำเดือนอ้าย เปนอำเภอสอเสมหะสมุฏฐาน วาตะสมุฏฐานระคน ๒ ส่วน อุระเสมหะระคนส่วน ๑ เปน ๓ ส่วน กาลทวาทสะอาโปเจือกระทบสอเสมหะเจ้าเรือนให้จะละนะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของเดิม ๓ ส่วน แก้เจือตามระคนโดยพิกัต
(๒) ขึ้น ๖ ค่ำเดือนอ้ายไปจนแรม ๑๐ ค่ำเดือนอ้าย เปนอำเภออุระเสมหะสมุฏฐาน วาตะสมุฏฐานระคน ๒ ส่วน คูธเสมหะระคน/*15ส่วน ๑ เปน ๓ ส่วน กาลทวาทสะอาโปเจือกระทบให้เจ้าสมุฏฐานคืออุระเสมหะนั้นให้จะละนะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของเดิม ๓ ส่วน แก้เจือตามระคนโดยพิกัต
(๓) แรม ๑๑ ค่ำเดือนอ้ายไปจนเพ็ญเดือนยี่ เปนอำเภอคูธสมุฏฐานกล้า วาตะสมุฏฐานอ่อนระคนส่วน ๑ อุระเสมหะกล้าระคน ๒ ส่วนเปน ๓ ส่วน กาลทวาทสะอาโปเจือกระทบคูธเสมหะเจ้าสมุฏฐานให้จะละนะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของเดิม ๓ ส่วน แก้เจือตามระคนโดยพิกัต สิ้นสมุฏฐานฤดูหนึ่ง ๒ เดือน คือคิมหันต สระทะ ระคนดุจสมุฏฐานกำหนดไว้ดังนี้
๖ อนึ่งตั้งแต่แรมค่ำหนึ่งเดือนยี่ ไปจนเพ็ญเดือน ๔ ฤดูหนึ่งศิศิระสมุฏฐาน ด้วยอรรถว่าเย็นนักเปนพิกัตแห่งเสมหะสมุฏฐานปิตตะสมุฏฐานระคน ใช่จะเปนเสมหะทั้งฤดูนั้นหามิได้ จัดแบ่งออกโดยพิเศษให้พิศดารสมุฏฐานแล ๓ แล ๓ ดังนี้
(๑) คือแรมค่ำ ๑ เดือนยี่ไปจนขึ้น ๕ ค่ำเดือน ๓ เปนอำเภอสอเสมหะสมุฏฐาน ปิตตะสมุฏฐานระคนส่วน ๑ อุระเสมหะระคน ๒ ส่วนเปน ๓ ส่วน กาลทวาทสะอาโปเจือกระทบสอเสมหะเจ้าเรือนให้จะละนะ ถ้าจะแก้อย่าเสียเจ้าของสมุฏฐานเดิม ๓ ส่วน แก้เจือตามระคนโดยพิกัต
(๒) ขึ้น ๖ ค่ำเดือน ๓ ไปจนแรม ๑๐ ค่ำเดือน ๓ เปนอำเภออุระเสมหะสมุฏฐาน ปิตตะสมุฏฐาน ระคน ๒ ส่วน คูธเสมหะระคนส่วน ๑ เปน ๓ ส่วน กาลทวาทสะอาโปเจือกระทบอุระเสมหะเจ้า/*16เรือนให้จะละนะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของเดิม ๓ ส่วน แก้เจือตามระคนโดยพิกัต
(๓) แรม ๑๑ ค่ำเดือน ๓ ไปจนเพ็ญเดือน ๔ เปนอำเภอคูธเสมหะสมุฏฐาน ปิตตะสมุฏฐานระคน ๓ ส่วน อุระเสมหะระคนมิควรแก้ กาลทวาทสะอาโปเจือกระทบคูธเสมหะเจ้าเรือนให้จะละนะ ถ้าจะแก้อย่าให้เสียเจ้าของสมุฏฐาน ๓ ส่วน แก้เจือตามระคนโดยพิกัต สิ้นสมุฏฐานฤดูหนึ่ง ๒ เดือน คือศิศิระคิมหันตระคนสมุฏฐานแล ๒ เดือน ๒ เดือน ทั้ง ๒ สมุฏฐานนี้เปน ๔ เดือน โดยกำหนดจัดเปนหมวด ๑ ในมหาพิกัตกองเสมหะสมุฏฐาน ให้เปนเหตุก็พอครบสมุฏฐานฤดู ๖ พอได้ ๑๒ เดือน ถ้าจัดเปน ๓ ฤดู ก็ได้ฤดูละ ๔ เดือน ๓ ฤดูเปนปีหนึ่ง ดุจท่านตราไว้ดังนี้
คิมหันตสมุฏฐาน แบ่งแล ๓ ออกดังนี้ พัทธปิตตะสมุฏฐาน ๒๐ วัน อพัทธปิตตะสมุฏฐาน ๒๐ วัน กำเดา ๒๐ วัน
วสันตสมุฏฐาน แบ่งแล ๓ ออกดังนี้ พัทธปิตตะสมุฏฐาน ๒๐ วัน อพัทธปิตตะสมุฏฐาน ๒๐ วัน กำเดาสมุฏฐาน ๒๐ วัน
วัสสานะสมุฏฐาน แบ่งแล ๓ ออกดังนี้ หทัยวาตะสมุฏฐาน ๒๐ วัน สัตถกะวาตะสมุฏฐาน ๒๐ วัน สุมนาสมุฏฐาน ๒๐ วัน
สะระทะสมุฏฐาน แบ่งแล ๓ ออกดังนี้ หทัยวาตะสมุฏฐาน ๒๐ วัน สัตถกะวาตะสมุฏฐาน ๒๐ วัน สุมนาสมุฏฐาน ๒๐ วัน
เหมันตสมุฏฐาน แบ่งแล ๓ ออกดังนี้ สอเสมหะสมุฏฐาน /*17๒๐ วัน อุระเสมหะสมุฏฐาน ๒๐ วัน คูธเสมหะสมุฏฐาน ๒๐ วัน
ศิศิระสมุฏฐาน แบ่งแล ๓ ออกดังนี้ สอเสมหะสมุฏฐาน ๒๐ วัน อุระเสมหะสมุฏฐาน ๒๐ วัน คูธเสมหะสมุฏฐาน ๒๐ วัน
หมวดละ ๒ เดือน คือ ๖๐ วัน เปนพิกัตสมุฏฐานร้อน, หนาว, ฝน. ร้อน, หนาว, ฝน. ทั้ง ๖ สมุฏฐานนี้ ๓๖๐ วัน ๑๒ เดือนดุจกัน แบ่ง ๖ ฤดู ฤดูละ ๒ เดือน เปนปี ๑ ดุจกล่าวมาดังนี้
ลำดับนี้จะได้สำแดงในกองอายุสมุฏฐานโรค อันบังเกิดขึ้นตามในมหาพิกัต ซึ่งเปนพาลทารก, ปานกลาง, ผู้เฒ่า, นั้นสืบต่อไป ถ้าแลบุคคลผู้ใดจะเปนแพทย์ ให้พึงรู้ในกองอายุสมุฏฐานโรคโดยในมหาพิกัตกล่าวต่อไปข้างน่านั้น อันว่ากุมารกุมารีผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดา มีอายุได้วัน ๑ ขึ้นไปอยู่ในพิกัตเสมหะเปนที่ตั้งแห่งโทษ ครั้นถึงกึ่งอายุแล้ว อยู่ในพิกัตปิตตะสมุฏฐานเปนที่ตั้งแห่งโทษ ครั้นล่วงเข้าอะวะสานอายุแล้วอยู่ในพิกัตวาตะสมุฏฐานเปนที่ตั้งแห่งโทษ ถ้าแพทย์เห็นในกองอายุสมุฏฐานโรค ๓ ประการดังนี้แล้ว ก็พึงประกอบโอสถให้ต้องในสมุฏฐานดังกล่าวมานี้
(๑) อันว่าบุคคลผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดา มีอายุได้วันหนึ่งขึ้นไปถึง ๑๖ ปีเปนกำหนด ถ้าจะเปนโทษในสมุฏฐานอันใดอันหนึ่งก็ดี เสมหะเปนเจ้าเรือนเจือไปในสมุฏฐานทั้งปวง ถ้าจะให้โทษก็มีกำลังกว่าสมุฏฐานทั้งหลาย
(๒) บุคคลผู้ใดมีอายุล่วง ๑๖ ปีขึ้นไป จนถึง ๓๐ ปีเปน/*18กำหนด ถ้าจะเปนโทษในสมุฏฐานอันใดก็ดี ปิตตะเจ้าสมุฏฐานย่อมเจือไปในกองสมุฏฐานทั้งปวง ถ้าจะให้โทษก็มีกำลังกว่าสมุฏฐานทั้งปวง
(๓) บุคคลผู้ใดมีอายุล่วงพ้น ๓๐ ปีขึ้นไป ตราบเท่าอายุไขยเปนกำหนด ถ้าจะเปนโทษในสมุฏฐานอันใดก็ดี วาตะเปนเจ้าสมุฏฐาน ย่อมเจือไปในกองสมุฏฐานทั้งปวง ถ้าจะให้โทษก็มีกำลังกว่าสมุฏฐานทั้งหลาย
ถ้าแพทย์รู้แก้ในกองอายุสมุฏฐานโรคทั้ง ๓ ประการดังนี้แล้ว ก็พึงประกอบซึ่งโอสถตามอายุโรคอันสมควรแก่สมุฏฐานพิกัต แพทย์ผู้นั้นจึงจะอาจยังโรคาพยาธิให้ฉิบหายโดยเร็วพลันยิ่งนัก แลอายุสมุฏฐานทั้ง ๓ นี้ยังไป่มิได้วิตถารในบท ว่าอายุเสมหะปิตตะวาตะสมุฏฐานอันใดจะก่อนจะกลางจะหลัง แลกำลังสมุฏฐานที่จะให้โทษนั้น อันใดจะมีกำลังเท่าใด ยังบมิได้แจ้งในมหาพิกัตก่อน พระอาจาริย์เจ้าจึงออกในบทว่า
๑ ตั้งแต่อายุ ๑๖ ปีลงมาเปนอายุเสมหะ ถ้าบังเกิดพยาธิมีกำลัง ๑๒ องษาเปนกำหนด โรคสิ่งใดๆ ลงในระหว่างอายุสมุฏฐานนี้ ให้ตั้งเสมหะเปนอาทิ ดุจในพิกัตกล่าวไว้
๒ ตั้งแต่อายุ ๓๐ ปีลงมา เปนอายุปิตตะมีกำลัง ๗ องษาเปนกำหนด ถ้าบังเกิดพยาธิโรคสิ่งใดๆ ลงในระหว่างอายุสมุฏฐานนี้ ให้ตั้งปิตตะเปนอาทิ ดุจในพิกัตกล่าวไว้ดังนี้
๓ ตั้งแต่อายุไขยลงมาเปนอายุวาตะ มีกำลัง ๑๐ องษา/*19เปนกำหนด ถ้าบังเกิดพยาธิโรคสิ่งใดๆ ในระหว่างอายุสมุฏฐานนี้ ให้ตั้งวาตะเปนอาทิ ดุจในพิกัตกล่าวดังนี้
(๑) ไนยหนึ่งท่านกล่าวซ้ำไว้ให้แจ้งโดยพิศดารว่า ถ้าบุคคลผู้ใดไข้ลง อายุตกอยู่ในระหว่างเสมหะสมุฏฐาน ให้ตั้งเสมหะเปนอาทิ วาตะเปนที่สุด
(๒) ถ้าบุคคลผู้ใดไข้ลง อายุตกอยู่ในระหว่างวาตะสมุฏฐาน ให้ตั้งวาตะเปนต้น ปิตตะเปนที่สุด
(๓) ถ้าบุคคลผู้ใดไข้ลง อายุตกอยู่ในระหว่างปิตตะสมุฏฐาน ให้ตั้งปิตตะเปนต้น เสมหะเปนที่สุด
สมุฏฐานทั้ง ๓ นี้จะได้ยืนอยู่นั้นหามิได้ เปนอนุโลมปติโลมมิได้เที่ยง ผ่อนตามอายุโรคโดยพิกัตดังนี้
จึงมีคำปุจฉาถามว่า ซึ่งกล่าวไว้ว่าเสมหะสมุฏฐานมีกำลัง ๑๒ องษา ปิตตะสมุฏฐานมีกำลัง ๗ องษา วาตะสมุฏฐานมีกำลัง ๑๐ องษานั้นก็ควรอยู่แล้ว แต่อายุสมุฏฐานกับกำลังสมุฏฐานจะได้ควรแก่กันนั้นหามิได้ ด้วยอายุสิมากอันกำลังสิน้อยก็สมจริงกันเปนดังฤๅ วิสัชนาว่า ใช่ดังที่กล่าว ด้วยอายุสมุฏฐานนี้ท่านสงเคราะห์เอาซึ่งอายุให้เปนเหตุ ๓ ประการ คือ ปฐมไวย ๑ มัชฌิมไวย ๑ ปัจฉิมไวย ๑ ไวยทั้ง ๓ นี้เปนที่ตั้งแห่งสมุฏฐานซึ่งกล่าวมาแล้ว เพื่อจะให้แพทย์ประกอบโอสถให้ต้องตามกาลอายุดังนี้ แลกำลังสมุฏฐานนั้นท่านสงเคราะห์เอากำลังแห่งโรคที่จะบังเกิด โดยประเภทสมุฏฐานทั้งหลาย ให้แพทย์พึงรู้ในกำหนดกำลังโทษ ว่า/*20สมุฏฐานนั้นมีกำลังเท่านั้น กำลังทั้ง ๓ นี้ไป่บมิแจ้งในกาลใดแพทย์ก็บมิรู้ในกำลังแห่งไข้ในกาลนั้น เหตุดังนี้จึงกล่าวระคนเข้าไว่ในกองอายุสมุฏฐาน หวังจะให้แจ้งไปในกำลังไข้ ๓๐ วัน ที่แพทย์สมมุติว่าไข้สันนิบาต ใช่แต่เท่านั้นหามิได้ อันกำลังสมุฏฐานนี้มิได้ผ่อนตามอายุ ถ้าแลพยาธิโรคบังเกิดขึ้นในระหว่างสมุฏฐานอันใดๆ ก็ดี ให้ตั้งปิตตะสมุฏฐานเปนต้น วาตะสมุฏฐานเปนที่สุด คือให้นับแต่วันแรกล้มไข้ลงนั้นเปนกำหนดให้เที่ยงโดยกำลังสมุฏฐานนี้ คือปิตตะกำลัง ๗ องษา เสมหะกำลัง ๑๒ องษา วาตะกำลัง ๑๐ องษา ผสมเข้าด้วยกันทั้ง ๓ สมุฏฐาน เปน ๒๙ องษา มีเศษ ๑ บมิควรแก่นับ ด้วยเหตุว่าเปนองษาอดีต อนาคตระคน ถ้าจะนับก็ ๓๐ องษา คือเดือน ๑ สงเคราะห์ให้แจ้งในโทษอันจะประชุมกล่าวคือกองสันนิบาต ถ้ากำลังสมุฏฐานทั้ง ๓ นี้ระคนกันเข้าเมื่อใด จัดได้ชื่อว่าพิกัตกองสันนิบาตเมื่อนั้น ถ้ายังไป่บมิพร้อมกันขณะใด ก็ยังมิได้ชื่อว่าพิกัตแห่งกองสันนิบาตขณะนั้น เหตุว่าเจือระคนพร้อมกันทั้ง ๓ ถึงกำหนดแลหย่อนกว่ากำหนดดุจมีไปข้างน่านั้น
อนึ่ง อันว่ากำลังปิตตะสมุฏฐานโรคบังเกิดแต่วันล้มไข้ลงองษา ๑ ไปถึง ๗ องษาเปนกำหนด แลไป่บมิได้ถอยแลคลาย รุ่งขึ้นเปน ๘ องษา ตกเข้าในระหว่างเสมหะสมุฏฐาน โรคบังเกิดปิตตะเจือไป ๒ ส่วนจนถึง ๑๒ องษา เข้ากันทั้งปิตตะเสมหะสมุฏฐาน ๑๙ องษาเปนกำหนดไป่บมิได้ถอยแลคลาย รุ่งขึ้นเปน ๒๐ องษา ตกเข้าในระหว่าง/*21วาตะสมุฏฐาน โรคปิตตะเจือติดไปส่วน ๑ เสมหะเจือไป ๒ ส่วนจนถึง ๑๐ องษา เข้ากันทั้งปิตตะเสมหะสมุฏฐาน ๒๙ องษา เปนกำหนด ไป่บมิถอยแลคลาย รุ่งขึ้นเปน ๓๐ องษา แล้วจึ่งตกไประหว่างสันนิบาตซึ่งท่านกล่าวไว้ในพระคัมภีร์ทั้งหลาย มีปฐมสันนิบาตเปนต้น ตะติยะภินนะสันนิบาตเปนที่สุด แพทย์วิจารณปัญญาศึกษาให้แจ้งในคัมภีร์สมุฏฐานนี้ท่านกล่าวไว้ว่า แต่กองมหาพิกัตสมุฏฐานอันจะบังเกิดนั้นโดยในอายุโรคดุจสังเขปไว้ตามวิธีก็จบแต่เพียงนี้
ลำดับนี้จะได้สำแดงในกองกาลสมุฏฐานสืบต่อไป ว่าด้วยเวลาอันเจือระคนกันกำเริบในกำหนดทุ่มแลโมงทั้งปวง คือวันหนึ่ง ๑๒ โมง คืนหนึ่ง ๑๒ ทุ่ม แบ่งออกแล ๓ แล ๓ เปน ๖ สมุฏฐานดุจกันดังนี้ คือย่ำรุ่งแล้วไปจน ๔ โมง สมุฏฐาน ๑ แต่ ๕ โมงไปจนบ่าย ๒ โมง สมุฏฐาน ๑ แต่บ่าย ๓ โมงไปจนย่ำค่ำ สมุฏฐาน ๑, แต่ย่ำค่ำแล้วไปจน ๔ ทุ่ม สมุฏฐาน ๑ แต่ ๕ ทุ่มไปจน ๘ ทุ่ม สมุฏฐาน ๑ แต่ ๙ ทุ่มไปจนย่ำรุ่ง สมุฏฐาน ๑ กลางวันกลางคืนเปน ๖ สมุฏฐาน แบ่งดุจกันดังนี้
(๑) ตั้งแต่ย่ำรุ่งแล้วไปจนถึง ๔ โมงนั้น เปนพนักงานแห่งเสมหะพิกัตกระทำ
(๒) ตั้งแต่๕ โมงไปจนถึงบ่าย ๒ โมงนั้น เปนพนักงานแห่งปิตตะพิกัตกระทำ
(๓) ตั้งแต่บ่าย ๓ โมงไปจนถึงย่ำค่ำนั้น เปนพนักงานแห่งวาตะพิกัตกระทำ กลางคืนก็ให้แบ่งกันดุจกลางวันโดยกำหนด/*22ไว้ดังนี้
อันว่ากาลสมุฏฐานทั้ง ๓ นี้เปนสาธารณะทั่วไปในกองโรคทั้งปวง ถ้าโรคอันใดบังเกิดขึ้นในระหว่างธาตุสมุฏฐานอันใดๆ ก็ดี ให้ตั้งเสมหะในกาลเมื่อย่ำรุ่งแล้วนั้นเปนอาทิตามในพิกัตกล่าวไว้
(๑) อันว่าเสมหะกำเริบนั้น ในกาลเมื่อเช้าก็ดี เมื่อบริโภคอาหารแล้วก็ดี ในเมื่อพลบค่ำก็ดี เปนกระทรวงกาลสมุฏฐานเสมหะกระทำ
(๒) อันว่าปิตตะกำเริบนั้น ในกาลเมื่อตวันเที่ยงก็ดี ในกาลเมื่ออาหารยังไป่บมิย่อยยับนั้นก็ดี ในกาลเมื่อเที่ยงคืนก็ดี ทั้ง ๓ นี้เปนกระทรวงกาลสมุฏฐานปิตตะกระทำ
(๓) อันว่าวาตะกำเรีบนั้น ในกาลเมื่อตวันบ่ายก็ดี ในกาลเมื่ออาหารย่อยย้บแล้วก็ดี แลในกาลเมื่อนอนหลับก็ดี ทั้ง ๓ นี้เปนกระทรวงกาลสมุฏฐานวาตะกระทำ ให้แพทย์พึงจำกำหนดไว้ จะได้วางยาให้ควรแก่กาลสมุฏฐานเวลาอันกำเริบนั้น โดยในพิกัตกล่าวไว้ดังนี้
อนึ่งซึ่งว่าไว้ว่า เสมห, ปิตตะ, วาตะ, สมุฏฐานกระทำตามในเวลาอันกล่าวแล้วแต่หลังนั้น ก็ต้องกันกับที่กล่าวไว้ในพระคัมภีร์เวชศาสตร์ทั้งหลาย แต่จะเอาเปนประมาณนั้นยังมิได้ก่อน ด้วยเหตุว่าสมุฏฐานซึ่งกล่าวมาแล้วนั้นเปนธรรมดายังไป่บมิสำเร็จในกาลสมุฏฐานโทษทั้ง ๓ อันจะเจือระคนกันเปนชาติจะละนะ ภินนะให้แพทย์พึงรู้ในสมุฏฐานวิธีอธิบายนี้ ว่าโทษนั้นมีอยู่ ๓ ถาน คือ /*23เอกโทษถานหนึ่ง ทุวันโทษถานหนึ่ง ตรีโทษถานหนึ่งเปน ๓ ถานดังนี้ จะสำแดงในสมุฏฐานชาติเอกโทษนั้นก่อน
(จบสมุฏฐานวินิจฉัยเล่ม ๑)
------
(สมุฏฐานวินิจฉัยเล่ม ๒)
(๑) คือย่ำรุ่งแล้ว บาท ๑ ไปจนโมง ๑ เสมหะสมุฏฐานเปนเจ้าของทำอยู่ ๒ ส่วน วาตะเวลาใกล้รุ่งเจือระคนมากระทำอยู่ส่วน ๑ สิ้นกำลังวาตะระคนแต่ ๒ โมง ไปจน ๓ โมง เสมหะกระทำเต็มทั้งสมุฏฐาน จะได้เจือระคนอันใดหามิได้ แต่ ๓ โมง แล้วไปจน ๔ โมง เสมหะเจ้าของสมุฏฐานทำอยู่ ๒ ส่วน ปิตตะเวลากลางวันเจือระคนมาทำอยู่ส่วน ๑ อันนี้พิกัตสมุฏฐานเสมหะในเวลาเช้า ๔ โมงเปนอาทิ
(๒) ตั้งแต่ ๔ โมงแล้วบาท ๑ ไปจน ๕ โมง ปิตตะสมุฏฐานเจ้าของกระทำอยู่ ๒ ส่วน เสมหะเวลาเช้าเจือระคนมาทำอยู่ส่วน ๑ แต่ ๕ โมงไปจน ๖ โมงที่โหราจาริย์เรียกว่าเที่ยงนั้น คือกึ่งวันไปจนบ่ายโมง ๑ ปิตตะเจ้าของสมุฏฐานกระทำเต็ม ไม่ได้เจือระคนอันใด แต่บ่ายโมง ๑ แล้วกับบาท ๑ ไปจนบ่าย ๒ โมง ปิตตะเจ้าของกระทำอยู่ ๒ ส่วน วาตะเวลาเย็นเจือระคนมากระทำอยู่ส่วน ๑ อันนี้พิกัตสมุฏฐานปิตตะเวลากลางวัน ๔ โมงเปนอาทิ
(๓) ตั้งแต่บ่าย ๒ โมงแล้วบาท ๑ ไปจนบ่าย ๓ โมง วาตะเจ้าของสมุฏฐานกระทำอยู่ ๒ ส่วน ปิตตะเวลากลางวันติดเจือมาระคนกระทำ/*24อยู่ส่วน ๑ สิ้นกำลังปิตตะแต่บ่าย ๔ โมงไปจนบ่าย ๕ โมง วาตะเจ้าของกระทำเต็มทั้งสมุฏฐานไม่ได้ระคนอันใดอันหนึ่ง แต่บ่าย ๕ โมงไปจนบ่าย ๖ โมง ที่โหราจาริย์เรียกว่าย่ำค่ำนั้นคือสิ้นวันหนึ่ง วาตะเจ้าของสมุฏฐานกระทำอยู่ ๒ ส่วน เสมหะเวลาค่ำเจือมาระคนอยู่ส่วน ๑ อันนี้พิกัตสมุฏฐานวาตะในเวลาเย็น ๔ โมงเปนอาทิ
อนึ่งแต่ค่ำแล้วไปจน ๑๒ ทุ่ม ที่โหราจาริย์เรียกว่าย่ำรุ่งนั้น คือสิ้นคืน ๑ ไป่บมิได้กล่าว ด้วยแบ่งออก ๓ สมุฏฐานเจือระคนดุจกัน มิได้คลาดเคลื่อนดังกลางวันเปนอันสำเร็จ ก็เข้าเปน ๖ สมุฏฐาน ท่านจัดเปนกองธาตุเอกกาลโทษสมุฏฐานพิกัตหมวด ๑ ดุจท่านตราลงไว้ดังนี้
(๑) อันว่าจะละนะสมุฏฐานทุวันโทษนั้น คือย่ำรุ่งแล้วบาท ๑ ไปจนโมง ๑ เสมหะเปนเจ้าของสมุฏฐานกระทำอยู่ส่วน ๑ วาตะใกล้รุ่งเจือมากระทำอยู่ ๒ ส่วน แต่โมง ๑ ไปถึง ๒ โมง เสมหะกระทำขึ้น ๒ ส่วน วาตะผ่อนเจือทำอยู่แต่ส่วน ๑ สิ้นกำลังวาตะแต่ ๒ โมงไปจนถึง ๓ โมง เสมหะเจ้าสมุฏฐานทำอยู่ ๒ ส่วน ปิตตะในกลางวันเจือระคนเข้ามาทำอยู่ส่วน ๑ แต่ ๓ โมง ไปจน ๔ โมงเสมหะถอยกระทำอยู่แต่ส่วน ๑ ปิตตะเจือกระทำขึ้น ๒ ส่วน อันนี้เปนพิกัตเสมหะกาลรุ่งเช้าสมุฏฐาน ๑ ใน ๔ โมงเปนอาทิ
(๒) ตั้งแต่ ๔ โมงแล้ว ๑ บาทไปจนถึง ๕ โมง ปิตตะเจ้าของสมุฏฐานกระทำอยู่แต่ส่วน ๑ เสมหะในเช้ายังติดเจือมาทำอยู่ ๒ ส่วน แต่ ๕ โมงไปถึง ๖ โมงคือเที่ยงนั้น ปิตตะเจ้าสมุฏฐาน/*25กระทำขึ้น ๒ ส่วน เสมหะยังติดไปเจือระคนทำอยู่แต่ส่วน ๑ สิ้นกำลังเสมหะ แต่เที่ยงไปจนถึงบ่าย ๑ โมง ปิตตะเจ้าของสมุฏฐานกระทำอยู่แต่ ๒ ส่วน วาตะในเวลาเย็นเจือระคนมาทำเข้าส่วน ๑ แต่บ่ายโมง ๑ ไปจนบ่าย ๒ โมง ปิตตะเจ้าสมุฏฐานถอยกระทำอยู่แต่ส่วน ๑ วาตะเจือทำขึ้น ๒ ส่วน อันนี้เปนพิกัตปิตตะในกาลเมื่อกลางวัน สมุฏฐานหนึ่งใน ๔ โมงเปนอาทิ
(๓) ตั้งแต่บ่าย ๒ โมงแล้วบาท ๑ ไปจนถึงบ่าย ๓ โมง วาตะเจ้าของสมุฏฐานกระทำอยู่ส่วน ๑ ปิตตะในกลางวันยังติดเจือมาทำอยู่ ๒ ส่วน แต่บ่าย ๓ โมงไปจนถึงบ่าย ๔ โมง วาตะเจ้าของสมุฏฐานกระทำขึ้น ๒ ส่วน ปิตตะยังไปเจือระคนทำอยู่แต่ส่วน ๑ สิ้นกำลังปิตตะแต่บ่าย ๔ โมงไปจนบ่าย ๕ โมง วาตะเจ้าของสมุฏฐานกระทำอยู่แต่ ๒ ส่วน เสมหะในเวลาค่ำเจือมาระคนทำเข้าส่วน ๑ แต่บ่าย ๕ โมงไปจนย่ำค่ำ วาตะเจ้าของสมุฏฐานถอยกระทำอยู่แต่ส่วน ๑ เสมหะเจือมาระคนทำขึ้น ๒ ส่วน อันนี้พิกัตสมุฏฐานวาตะในเวลาเย็น สมุฏฐานหนึ่ง ๔ โมงเปนอาทิ ทั้งทิวาราตรีให้แบ่งดุจกันเปน ๖ สมุฏฐาน จัดเปนกองจะละนะสมุฏฐานทุวันโทษหมวด ๑ ดุจตราไว้ดังนี้
๑ อนึ่งอันว่าภินนะสมุฏฐานตรีโทษนั้น คือย่ำรุ่งแล้วบาท ๑ ไปจนถึงเช้าโมง ๑ เสมหะเจ้าของสมุฏฐานกระทำอยู่ส่วน ๑ วาตะในเวลาใกล้รุ่งเจือมาระคนทำอยู่ด้วย ๔ ส่วน ปิตตะในกลางวัน/*26เจือระคนมาทำอยู่แต่ส่วน ๑ แต่เช้าโมง ๑ ไปจนถึง ๒ โมงเสมหะเจ้าสมุฏฐานกระทำขึ้น ๒ ส่วน วาตะถอยลงมาเจือระคนอยู่แต่ ๓ ส่วน ปิตตะเจือมาทำขึ้น ๒ ส่วน แต่ ๒ โมงเช้าไปจน ๓ โมงเช้า เสมหะเจ้าของสมุฏฐานกระทำอยู่แต่ ๒ ส่วน วาตะเจือมาระคนทำอยู่ด้วย ๒ ส่วน ปิตตะเจือระคนมาทำขึ้น ๓ ส่วน แต่ ๓ โมงเช้าไปจนถึง ๔ โมง เสมหะเจ้าของสมุฏฐานถอยกระทำลงอยู่แต่ส่วน ๑ วาตะถอยเจือระคนส่วน ๑ ปิตตะในกลางวันเจือระคนมาทำ ๔ ส่วน อันนี้เปนพิกัตในกองเสมหะสมุฏฐาน ๔ โมงเปนอาทิ
๒ ตั้งแต่ ๔ โมงเช้าแล้วจนถึง ๕ โมงเช้า ปิตตะเจ้าของสมุฏฐานกระทำอยู่ส่วน ๑ เสมหะเจือระคนกระทำ ๔ ส่วน วาตะเจือกระทำส่วน ๑ แต่ ๕ โมงเช้าไปถึงเที่ยง ปิตตะเจ้าสมุฏฐานกระทำ ๒ ส่วน เสมหะเจือระคนกระทำ ๓ ส่วน วาตะเจือระคนกระทำ ๒ ส่วน แต่เที่ยงแล้วไปจนถึงบ่ายโมง ๑ ปิตตะเจ้าสมุฏฐานกระทำ ๒ ส่วน เสมหะเจือระคนกระทำ ๒ ส่วน วาตะเจือระคนกระทำ ๓ ส่วน ไปจนถึงบ่าย ๒ โมง ปิตตะเจ้าของสมุฏฐานกระทำส่วน ๑ เสมหะเจือระคนกระทำส่วน ๑ วาตะเจือระคนกระทำ ๔ ส่วน อันนี้พิกัตในกองปิตตะสมุฏฐาน ๔ โมงเปนอาทิ
๓ ตั้งแต่บ่าย ๒ โมงแล้วบาท ๑ ไปจนถึงบ่าย ๓ โมง วาตะเจ้าของสมุฏฐานกระทำอยู่ส่วน ๑ ปิตตะในกลางวันเจือมาทำอยู่ด้วย ๔ ส่วน เสมหะในเวลาค่ำเจือมาทำอยู่แต่ส่วน ๑ แต่บ่าย ๓ โมงไปจนบ่าย ๔ โมง วาตะเจ้าของสมุฏฐานกระทำขึ้น ๒ ส่วน ปิตตะ/*27ถอยระคนทำอยู่แต่ ๓ ส่วน เสมหะเจือระคนมาทำขึ้น ๒ ส่วน แต่บ่าย ๔ โมงไปจนบ่าย ๕ โมง วาตะเจ้าของสมุฏฐานกระทำอยู่แต่ ๒ ส่วน ปิตตะยังเจือระคนมาทำอยู่แต่ ๒ ส่วน เสมหะเจือทวีทำขึ้น ๓ ส่วน แต่บ่าย ๕ โมงไปจนย่ำค่ำ วาตะเจ้าของสมุฏฐานถอยกระทำแต่ส่วน ๑ ปิตตะถอยระคนมาทำอยู่ส่วน ๑ เสมหะทวีเจือระคนทำขึ้น ๔ ส่วนเปนกำหนด อันนี้พิกัตกองสมุฏฐานวาตะในกาลเวลาเย็น สมุฏฐานหนึ่ง ๔ โมง เปนอาทิ ทั้งทิวาราตรีก็ให้แบ่งดุจกล่าวแล้วแต่หนหลัง ประสมกันเปน ๖ สมุฏฐาน ท่านจึ่งจัดเข้าเปนกองภินนะสมุฏฐานตรีโทษหมวดหนึ่ง โดยไนยท่านตราลงไว้สิ้นแต่เพียงนี้
ไนยหนึ่งท่านกล่าวไว้ว่า ในกาลสมุฏฐานโทษทั้ง ๓ ซึ่งกล่าวมาแล้วนั้น บมิได้สำเร็จในระหว่างทุ่มโมงบาทนั้น ด้วยกาลสมุฏฐานนี้ผ่อนผันตามสุริยเทวบุตรอันเสด็จโดยทวาทศราษีซึ่งจะเอาเปนประมาณนั้นยังไม่ได้ก่อน เหตุว่าในที่นี้จะได้ปรากฎหามิได้ แจ้งอยู่ในพระคัมภีร์อังคาพยพธาตุบัญจกโน้น พระอาจาริย์เจ้าท่านยกออกมาสาธกลงไว้ในพระคัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัยนี้โดยสังเขปแต่ละน้อย เพื่อจะสงเคราะห์แก่แพทย์ให้แจ้ง จะได้ตรึกตรองสอบสวนตามอนุมาณปัญญาอันปรีชา ให้เห็นในห้องจักรราษีแลห้องสมุฏฐานทั้งหลายโดยแท้ แล้วจึงจะเห็นในกองโรคพิบัติที่จะแปรปรวนนั้นแม่นยำ จะได้ประกอบซึ่งโอสถที่จะบําบัติพยาธิโรคให้ต้องในมหาพิกัตสมุฏฐานทั้งปวง แลอันสมุฏฐานทั้ง ๔ คือธาตุ, /*28ฤดู, อายุ, กาล, สมุฏฐานซึ่งกล่าวมาแล้วนั้น จะยกเอาแต่สมุฏฐานใดสมุฏฐานหนึ่งขึ้นเปนประมาณยังบมิได้ ด้วยเปนที่อาไศรยซึ่งกันแลกัน แต่ฤดูสมุฏฐานนี้จะได้ผ่อนผันตามสมุฏฐานทั้งปวงนั้นหามิได้ อาไศรยแต่กระทบเปนจะละนะสมุฏฐานพิบัติทั้ง ๓ ตั้งแต่กาลสมุฏฐานนั้น ท่านยกออกจัดเปนกาลสมุฏฐานโทษ ถ้าจะประกอบซึ่งโอสถแก่ให้ต้องในกาลสมุฏฐานโทษทั้ง ๓ ดุจสำแดงไว้แต่หลังจึงจะควร แล้วจึงแก้ตามลำดับสมุฏฐานทั้งปวงต่อภายหลัง แพทย์ทั้งหลายพึงรู้ตามพิกัตกล่าวไว้
อนึ่งท่านกล่าวไว่ในสมุฏฐานทั้ง ๔ ประการแต่หนหลัง ซึ่งกำเริบ, หย่อน, พิการ, นั้นยังไป่บมิได้แจ้ง พระอาจาริย์เจ้าจึงสำแดงในสมุฏฐานวิธีโดยพิเศษ ตามสุริยคติดำเนินในห้องจักรราษีเปนกำหนดดังนี้
๑ อันว่าพระอาทิตย์สถิตย์ในราษี เมษ, สิงห์, ธนู, เปนราษีเตโช
๒ พระอาทิตย์สถิตย์ในราษี พฤศภ, กันย์, มังกร, เปนราษีปถวี
๓ พระอาทิตย์สถิตย์ในราษี เมถุน, ดุล, กุมภ์, เปนราษีวาโย
๔ พระอาทิตย์สถิตยํในราษี กรกฎ, พิจิกร, มิน, เปนราษีอาโป
(๑) ตั้งแต่แรมค่ำ ๑ เดือน ๔ ไปจนเพ็ญเดือน ๕ เปนกำหนดพระอาทิตย์อยู่ในราษีเมษ เตโชสมุฏฐานกำเริบ พัทธะปิตตะระคน/*29ให้เปนเหตุ
(๒) ตั้งแต่แรมค่ำ ๑ เดือน ๘ ไปจนถึงเพ็ญเดือน ๙ เปนกาลกำหนดพระอาทิตย์อยู่ในราษีสิงห เตโชเจ้าสมุฏฐานหย่อน อพัทธะปิตตะระคนให้เปนเหตุ
(๓) ตั้งแต่แรมค่ำ ๑ เดือน ๑๒ ไปจนถึงเพ็ญเดือนอ้าย เปนกาลกำหนดพระอาทิตย์อยู่ในราษีธนู เตโชเจ้าสมุฏฐานพิการกำเดาระคนให้เปนเหตุ ทั้ง ๓ สมุฏฐานนี้พิกัตราษีเตโช โดยไนยดังกล่าวมานี้
(๑) ตั้งแต่แรมค่ำ ๑ เดือน ๕ ไปจนถึงเพ็ญเดือน ๖ เปนกาลกำหนดแห่งพระอาทิตย์อยู่ในราษีพฤศภ ปถวีเจ้าสมุฏฐานกำเริบหทัยระคนให้เปนเหตุ
(๒) ตั้งแต่แรมค่ำ ๑ เดือน ๙ ไปจนถึงเพ็ญเดือน ๑๐ เปนกาลกำหนดแห่งพระอาทิตย์สถิตย์ในราษีกันย์ ปถวีสมุฏฐานหย่อนอุทริยะระคนให้เปนเหตุ
(๓) ตั้งแต่แรมค่ำ ๑ เดือนอ้าย ไปจนถึงเพ็ญเดือนยี่ เปนกาลกำหนดแห่งพระอาทิตย์อยู่ในราษีมังกร ปถวีเจ้าสมุฏฐานพิการ กะริศะระคนให้เปนเหตุ ทั้ง ๓ สมุฏฐานนี้พิกัตราษีปถวีโดยไนย ดังกล่าวมานี้
(๑) ตั้งแต่แรมค่ำ ๑ เดือน ๖ ไปจนถึงเพ็ญเดือน ๗ เปนกาลกำหนดแห่งพระอาทิตย์อยู่ในราษีเมถุน วาโยเจ้าสมุฏฐานกำเริบ หทัยวาตะระคนให้เปนเหตุ
/*30(๒) ตั้งแต่แรมค่ำ ๑ เดือน ๑๐ ไปจนเพ็ญเดือน ๑๑ เปนกำหนดแห่งพระอาทิตย์อยู่ในราษีดุล วาโยเจ้าสมุฏฐานหย่อน สัตถะกะวาตะระคนให้เปนเหตุ
(๓) ตั้งแต่แรมค่ำ ๑ เดือนยี่ ไปจนถึงเพ็ญเดือน ๓ เปนกาลกำหนดแห่งพระอาทิตย์อยู่ในราษีกุมภ์ วาโยสมุฏฐานพิการ สุมะนาระคนให้เปนเหตุ ทั้ง ๓ สมุฏฐานนี้พิกัตวาโยโดยไนยดังกล่าวมานี้
(๑) ตั้งแต่แรมค่ำ ๑ เดือน ๗ ไปจนถึงเพ็ญเดือน ๘ เปนกาลกำหนดแห่งพระอาทิตย์อยู่ในราษีกรกฎ อาโปสมุฏฐานกำเริบ สอเสมหะระคนให้เปนเหตุ
(๒) ตั้งแต่แรมค่ำ ๑ เดือน ๑๑ ไปจนถึงเพ็ญเดือน ๑๒ เปนกาลกำหนดแห่งพระอาทิตย์อยู่ในราษีพิจิกร อาโปสมุฏฐานหย่อน อุระเสมหะระคนให้เปนเหตุ
(๓) ตั้งแต่แรมค่ำ ๑ เดือน ๓ ไปจนถึงเพ็ญเดือน ๔ เปนกาลกำหนดแห่งพระอาทิตย์อยู่ในราษีมิน อาโปเจ้าสมุฏฐานพิการ คูธเสมหะระคนให้เปนเหตุ ทั้ง ๓ สมุฏฐานนี้พิกัตราษีอาโป ก็ครบทวาทศราษีตามกำหนดใน ๑๒ เดือน ที่สมุฏฐานจะกำเริบหย่อนพิการนั้นให้แจ้งโดยสังเขป ด้วยเหตุว่าจะได้มีอยู่ในพระคัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัยนี้หามิได้ แจ้งอยู่ในพระคัมภีร์อังคาระพะธาตุบัญจกโน้น ท่านยกออกสาธกตราลงไว้ดังนี้
อนึ่งอันบุคคลผู้ใดจะเรียนเปนแพทย์ ให้พึงศึกษาในพระ/*31คัมภีร์เวชศาสตร์ทั้งหลาย มีปฐม, มัชฌิม, ปัจฉิม, ธาตุทั้ง ๓ นี้เปนต้นให้แม่นยำ จึงจะควรแก่แพทย์โดยแท้ ดุจดังบุคคลมีจักษุอันสว่างแลเดินไปมีราวอันยึดไว้ ถ้าแลแพทย์ผู้ใดมิได้ศึกษาในคัมภีร์เวชศาสตร์ทั้งหลายต่างๆ นี้ ผู้นั้นดุจดังบุคคลมีจักษุอันมืด แลเดินไปไม่ได้เห็นทาง แลมิได้ยึดราวหาพยานบมิได้ อันเวชศาสตร์นี้ยากที่จะหยั่งรู้เห็นในเวชวิธี ดุจแพทย์อันมิได้รู้ในเวชวิธีแห่งแพทย์ ก็ดังฤๅจะประกอบโอสถให้เบาใจคนไข้ได้ดังนั้น แลแพทย์ผู้ใดมีวิจารณ์ปัญญาอันเลอียด จงศึกษาในคัมภีร์ให้ชัดเจนแม่นยำแล้วเมื่อใด จึงจะเห็นในกองสมุฏฐานโรค อันบังเกิดแก่บุคคลเปนไข้ได้โดยแท้ แลจะประกอบโอสถก็จะควรแก่โรค จะสำเร็จได้ไชยชำนะแก่โรคนั้นโดยเร็วพลันยิ่งนัก ซึ่งกล่าวมานี้แต่ต้นจนที่สุดยังบมิแจ้งแต่ในลักษณะอาการแลประเภท ด้วยมิได้วิถารลงไว้ในที่นี้ มีอยู่ในพระคัมภีร์ฉันทศาสตร์ทั้งหลายต่าง ๆ ในคัมภีร์นี้ว่าแต่กองมหาพิกัตสมุฏฐานซึ่งจะผ่อนผันตาม ธาตุ, ฤดู, อายุ, กาล, สมุฏฐานให้แพทย์สำคัญไว้เปนภูมิ์ จึงจะแจ้งในกองโรคแลพิกัตแห่งโอสถ กล่าวคือตรีผลา, ตรีกฏุก, เบ็ญจกูล, สำหรับจะได้แก่ในกองสมุฏฐานทั้ง ๔ ซึ่งกล่าวมาแล้วนั้น ให้แพทย์สำคัญโดยไนยดังนี้ แลจะมีไปข้างน่าจงพิจารณาโอสถดุจจะกำหนดในกองสมุฏฐานมหาพิกัตสำแดงไว้
ในลำดับนี้จะได้สำแดงในพิกัตโอสถ สำหรับกองสมุฏฐาน/*32โดยไนยดังนี้สืบต่อไป แต่จะได้แก้ในบทว่าเบ็ญจกูลนั้นก่อนเปนอาทิ อันว่าลักษณะเบ็ญจกูลนี้ ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์เบ็ญจสรรพคุณ ว่ายังมีดาบศ ๖ พระองค์ มาประชุมกันฉันรากไม้ทั้ง ๕ ประการอันมีคุณต่างๆ กัน คุณนั้นอาจนับจะประมาณมิได้ แลเธอพระองค์นั้นจึงจัดเข้าประกอบกันทั้ง ๕ ประการ โดยส่วนมิได้มีในมหาพิกัต สมมุติสิ่งละเสมอกัน จึงได้นามบัญญัติว่าเบ็ญจกูลเสมอภาคนั้นก็ควรอยู่แล้ว แก้ในสาธาระณะธาตุโรควิเศษนัก แต่ในพระคัมภีร์นี้ท่านค้านเสีย ว่านั้นก็จริงอยู่แล้ว แต่ยังไป่บมิสมจริง ในห้องสมุฏฐานแลกองธาตุทั้งปวง พระอาจาริย์เจ้าจึงกล่าวพิศดารความตามพระบาฬีว่าดังนี้
(เนื้อความตั้งแต่นี้ไปจนจบคัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัย ต้นฉบับกล่าวตรงกันกับที่ได้กล่าวไว้ในคัมภีร์สรรพคุณหมวดมหาพิกัตดังแจ้งอยู่ในแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์เล่ม ๑ น่า ๔๘๓ โดยตลอดแล้ว)
พระคัมภีร์สมุฏฐานวินิจฉัย สังคหะปกรณเวชศาสตร์
จบแต่เพียงนี้
------
/*33ตำรายาลังกาชื่อว่า “วรโยคสาร”
------------------
นัต๎วา มุนิน์ทจรณํ ติภเวกเสฏ์ฐํ สัต์ถาสุวุต์ตวิวิธํ สุภสัน์ตตัน์โต อัต์ถาภิสัช์ช กุสเลนสมุท์ยตัต์ถํ วัก์ขามิ สํคร๎หมิทํวรโยคสารํ แปล (อหํ) อันว่าข้า (อมะระเสกะ มหามัจโจ นามะ) ชื่อว่าอมรเสกมหาอำมาตย์ (เปนชื่อของเสนาบดีกรุงลังกาผู้หนึ่งซึ่งเปนผู้แต่งตำรานี้) (นัต๎วา) ขอถวายนมัสการโดยเคารพ ด้วยกาย วาจา แลมโนทวาร (มุนิน์ทจรณํ) ซึ่งพระบาทแห่งสมเด็จพระพุทธเจ้า ผู้ประเสริฐกว่านักปราชญ์ทั้งหลาย (ติภเวกเสฏ์ฐํ) ผู้ประเสริฐแต่พระองค์เดียวใน ๓ ภพ (วัก์ขามิ) จักกล่าว (อิทํสํคร๎หํ) ซึ่งคัมภีร์นี้ (วรโยคสารํ) ชื่อวรโยคสาร (อัต์ถาภิลัช์ช กุสเลน สมุทยคัต์ถํ) มีเนื้อความอันนักปราชญ์ผู้ฉลาดในอธิบายแห่งกรรม แห่งแพทย์ยกออกมาด้วยดี (สัต์ถา สุวุต์ตวิวิธํ สุภสัน์ตตัน์โต) แต่ศิลปสาตร์อันประกอบด้วยรสอันดีมีประการเปนอันมาก อันนักปราชญ์กล่าวไว้โดยพิเศษ (ทูต ลักษณ ไนมิต์ต มังคลวปนมริส์ฐกํ อาโรค๎ยวิปริตัญ์จ ภิสัช์เตภิสัช์มาตุระ ปริจาริก์สับปัต์ติ วยาธิ ปรัก์ริติสมานะ เทสะ กาละ วาโย เทหะ สัต๎วาสาติมกลัก์ษณัม์ ระสะโทสาวส ภาวัญ์จ สรวโทสสมุตภวัม์ ตะเถวะโทสะสมนํ ตริวิธํวยาธิลัน์ขณัม์ อามาคนิพละมาทานํ นิทานํ ปูรวเหตุจะ ตรีสธางคานิภิสชา ทฤษฎราวะกรมสมาจะเรต์) อันว่าองค์แห่ง/*34แพทย์มี ๓๐ ประการ คือ ทูตลักษณ ๑ เนมิตร์ลักษณ ๑ องคลักษณ ๑ สุบินลักษณ ๑ อริฐลักษณ ๑ อาโรคยลักษณ ๑ วิปริตลักษณ ๑ ภิลังคสัมปัตติลักษณ ๑ ไภสัช์ชสัมปัตติลักษณ ๑ อาตุรสัมปัตติลักษณ ๑ ปริจาริกสัมปัตติลักษณ ๑ วยาธิลักษณ ๑ ปรกฤติลักษณ ๑ ฐานคตวยาธิลักษณ ๑ เทสคุณลักษณ ๑ กาลคุณลักษณ ๑ วะยะลักษณ ๑ เทหะลักษณ ๑ สัตวลักษณ ๑ สาตมิกลักษณ ๑ รสลักษณ ๑ โทสวภาวลักษณ ๑ สรรพโทโสตภวะลักษณ ๑ โทสสมนะลักษณ ๑ ตริวิธวยาธิลักษณ ๓ อามาคนิพละลักษณ ๑ อาทานะลักษณ ๑ นิทานะลักษณ ๑ บุรพเหตุลักษณ ๑ เปน ๓๐ ประการ แพทย์ผู้ร้ลักษณดังนี้แล้ว พึงประพฤติซึ่งเวชกรรมเถิด อันว่าแพทย์ผู้ใดกอบด้วยคุณลักษณ ๔ ประการ ว่าคือได้เรียนรู้ชำนาญในคัมภีร์แพทย์มามาก ๑ มีปัญญาฉลาดรู้ชัดเจนในคณะโรค ๑ ได้เคยรักษาโรคด้วยยาเคยใช้มาแต่โบราณ ๑ มีจิตรมิได้โลภในอามิศมีแต่เมตตากรุณาแก่สัตว์ ๑ แพทย์ผู้นั้นได้ชื่อว่าภิสกุตตมแพทย์แล บัดนี้จักอธิบายในองค์แห่งแพทย์ ๓๐ ประการ คือ
(๑) ในทูตลักษณะนั้น พึงให้แพทย์พิจารณาดู ซึ่งบุคคลผู้เปนทูตมาหาตนเพื่อจะให้ไปรักษาโรคนั้น ถ้าเปนหินะชาติก็ดี มีอวัยวะอันพิการก็ดี มุ่นมวยผมเปนชฎามาอย่างโยคีก็ดี ถือบ่วงถือไม้ถือเครื่องสาตราวุธมาก็ดี นุ่งห่มผ้าดำแดงเก่าล้วนมาก็ดี ถ้ามิดังนั้นถือผ้าดำแดงเก่ามาก็ดี มาแล้วเจรจาคำเปนอับประมงคลก็ดี เอามือลูบท้องก็ดี เอามือสีกันก็ดี มี/*35กายอันทาน้ำมันมาก็ดี เปนคนนักเลงหญิงเปนต้นก็ดี คนเปนกระเทยเปนอ่างหูหนวกก็ดี มามือเปล่าๆ ก็ดี ลักษณะคนใช้ผู้มาหาหมอดังนี้ เปนลักษณะอันชั่วร้าย ให้หมอพึงรู้ว่าไข้นั้นหนักจะรักษามิได้เลย (จบทูตลักษณะ)
(๒) ในเนมิตตลักษณะนั้น อธิบายว่า หมอเมื่อออกจากเรือนไปเพื่อจะรักษาไข้นั้น ถ้าได้เห็นผู้หญิงสาวเดินมาก็ดี เห็นวัวก็ดี เห็นสังข์ก็ดี กลองก็ดี ทะธิก็ดี เห็นมะธุระผลก็ดี ดอกไม้มีสีขาว เหลืองก็ดี เห็นไฟกำลังลุกเปนเปลวก็ดี เห็นคงคาก็ดี เห็นช้าง ม้าแลวัวตัวผู้ก็ดี เห็นหม้อน้ำอันเต็มเปี่ยมก็ดี เห็นธงก็ดี เสวตรฉัตรก็ดี เห็นคนถมดินก็ดี ปราบที่ให้เสมอก็ดี เห็นฝนตกก็ดี เห็นคนถืออาหารอันสอาดมาก็ดี ได้ฟังคนสังวัทธยายมนต์ก็ดี เห็นหญิงคนชั่วก็ดี เห็นคนถือก้อนเนื้อสดก็ดี ได้ฟังถ้อยคำอันไพเราะก็ดี ถ้านิมิตรเปนต้นดังนี้ ปรากฎแก่หมอ ให้พึงรู้ว่าเปนนิมิตรดี (จบนิมิตร์ลักษณะ)
(๓) ในองคลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า เมื่อหมอไปถึงคนไข้แล้ว ให้ไปยืนอยู่ตรงหน้าคนไข้ แล้วให้เศกด้วยมนต์นี้ (โอมนะมะอิงคินิตกรัณณมังฑะสิทธิเอสวาหะ) ครั้นเศกแล้ว ให้พิจารณาดูว่าคนไข้นั้นจะลูบคลำจับต้องอวัยวะอันใด ถ้าลูบคลำที่ข้อเท้ากำหนด ๖ เดือนจะตาย ถ้าลูบคลำแก้มกำหนด ๓ เดือนจะตาย ถ้าลูบหน้าผากกำหนดเดือนครึ่งจะตาย ถ้าลูบ/*36คิ้ว ๙ วันจะตาย ถ้าลูบหู ๗ วันจะตาย ถ้าลูบตา ๕ วันจะตาย ถ้าลูบจมูก ๓ วันจะตาย ถ้าลูบลิ้นจะตายในวันนั้น ถ้าแพทย์เห็นอาการดังนี้แล้วให้กลับไปเสียเถิด (จบองคลักษณะ)
(๔) ในสุบินลักษณะนั้น มีเนื้อความว่าให้คนไข้ก็ดี ญาติแลผู้พยาบาลก็ดี ชำระตัวให้บริสุทธิ์แล้วเอาดอกไม้ธูปเทียนบูชาเทวดา แล้วขอนิมิตร์ฝันให้รู้จักว่าร้ายแลดี ถ้าฝันว่าเปรตก็ดี บรรพชิตก็ดี มาสร้วมกอดเข้าไว้ อนึ่งฝันว่าได้น้ำผึ้งแลน้ำมันงาก็ดี ฝันว่าได้ฟังถ้อยคำที่หยาบช้าก็ดี ฝันเห็นคนทาเปือกตมแล้วฟ้อนรําก็ดี ฝันว่าตกในเปือกตมก็ดี ฝันเห็นคนขี่สุกรขี่กระบือขี่อูฐแลฬาไปทางทิศทักษิณก็ดี ฝันว่าได้นุ่งห่มผ้าแดงผ้าดำก็ดี ฝันว่าพบคนมีผมรุงรังก็ดี ฝันว่าเห็นคนจูงมือหญิงเดินไปทิศทักษิณก็ดี ฝันเห็นภูเขาทะลายก็ดี ฝันเห็นดวงจันทร์ อาทิตย์ แลดวงดาวตกลงก็ดี ฝันเห็นเขามัดก็ดี ฝันว่าแพ้ความเขาก็ดี ฝันว่าได้เห็นกาเปนต้นก็ดี ฝันว่าขึ้นบนจอมปลวกแลต้นไม้มีหนามก็ดี ฝันว่าได้ผ้าดำก็ดี ฝันว่าได้เท่าไฟแลเมล็ดฝ้ายก็ดี ฝันว่าได้เข้าสุกแลได้เลนก็ดี ลักษณะสุบินเปนต้นดังกล่าวมานี้ เปนนิมิตรอันร้าย ถ้าคนดีฝันจะเปนไข้ คนไข้ฝันจะตาย
ถ้าฝันเห็นพระจันทร์แลอาทิตย์ทรงกลดก็ดี ฝันว่าได้ขี่โคผู้แลโคสามัญแลขี่ช้างม้าก็ดี ได้ขึ้นบนปราสาทก็ดี ได้ขึ้นภูเขาแลต้นไม้อันมีผลก็ดี ขึ้นเรือก็ดี ฝันเห็นเทวดาพรหมแลท้าวพระยาก็ดี ฝัน/*37เห็นผ้าขาวแลธงก็ดี ฝันเห็นน้ำแลประทีปก็ดี ฝันว่าได้ว่ายน้ำในมหานทีก็ดี ลักษณะฝันเปนต้นดังนี้ดี พึงรู้ว่าเปนอาโรคยสุบินลักษณะ (จบสุบินลักษณะ)
(๕) ในอริฐลักษณะนั้น มีเนื้อความว่าคือคนไข้ผู้ใดมีอินทรีย์ ๕ คือ ตา, หู, จมูก, ลิ้น, กาย, อันใดอันหนึ่งวิการก็ดี เห็นหมอแลครู เห็นกัลยาณมิตรแลบิดามารดา แลเห็นยามิชอบใจก็ดี เห็นเปนสายฟ้าแลบในอากาศอันผ่องแผ้วก็ดี อนึ่งดาวอรุณณวดีอยู่ทิศอุดร คนไข้ดูไม่เห็นก็ดี แลดูอากาศไม่เห็นก็ดี เห็นแผ่นดินเปนช่องเปนหลุมดังแผ่นกระดานหมากขุมก็ดี เห็นดาวกลางวันก็ดี เห็นพระจันทร์แลอาทิตย์เปนช่องในวงก็ดี หารัสมีมิได้ก็ดี จมูกไม่รู้จักกลิ่นประทีปอันดับ (มีกลิ่นควันเทียนแลธูปเปนต้น) ก็ดี เห็นเงาในกระจกในน้ำมีอวัยวะวิปลาศต่างๆ ก็ดี แลดูไม่เห็นเงาก็ดี เห็นเงาเปนรูปต่างๆ ก็ดี เห็นเงาผอมไปก็ดี เห็นเงาดำแดงก็ดี ให้ปากเหม็นเหน้าก็ดี หาความละอายมิได้ก็ดี ให้หัวเกิดเปนรังแคมากดุจผงดินสอพองก็ดี ให้เล็บแลฟันมีสีต่างๆ ก็ดี เหม็นก็ดี เห็นเกลียวเอ็นมีสีเหลือง สีตวัน สีดังอรุณก็ดี มีสีนวน สีดำ สีขาวก็ดี เหาคลานออกไต่ตามหน้าผากก็ดี เข้าที่เสียผีนั้นกาไม่กินก็ดี นอนหลับซึมไปก็ดี นอนไม่หลับก็ดี ข้อมือ ข้อเท้า หัวเข่าแลหน้าผาก แก้มแลคางแลนิ้วมือเคลื่อนจากที่ก็ดี เสียงดังนักอ่อนแลเบาหนักก็ดี เส้นผมฉีกก็ดี กินมากแต่อุจจาระน้อย กินน้อยแต่อุจจาระมากก็ดี ผิวหน้านวนแปลกสีก็ดี กลิ่นตัวหอมหรือเหม็น/*38ก็ดี หมู่แมลงวันหัวเขียวตอมตัวมากก็ดี ลักษณะเปนต้นดังนี้ พึงรู้ว่าอริฐลักษณะเปนลักษณะร้ายนักแล (จบอริฐลักษณะ)
(๖) ในอาโรคยลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า คนไข้เห็นหมอเข้าแล้วให้เกิดความรักใคร่เหมือนครูแลเทวดาก็ดี เต็มใจในการที่จะกินเข้าแลดื่มน้ำก็ดี มีสติเปนปรกติดังคนรักษาศีลก็ดี เต็มใจกินยาก็ดี อนึ่งรศยานั้นเผ็ด, ขม, ร้อน, ฝาด, ก็อุตส่าห์แขงใจกินดังกินขนมอันหวานก็ดี ลักษณะดังนี้ชื่อว่าอาโรคยลักษณะ
(จบอาโรคยลักษณะ)
(๗) ในวิปริตลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า หมอ ๑ ยา ๑ คนไข้ ๑ คนพยาบาล ๑ ทั้ง ๔ ประการนี้ เปนองค์แห่งการรักษา อนึ่งหาหมอหายาได้คล่องดังใจก็ดี ได้คนพยาบาลเปนที่ชอบใจก็ดี ทำยาได้เร็วดังใจก็ดี ทั้ง ๔ ประการนี้เปนสิทธิที่จะให้โรคหาย ถ้าขาดแต่สิ่งหนึ่งสิ่งใด ชื่อว่าวิปริตลักษณะ (จบวิปริตลักษณะ)
(๘) ในอภิสังคสัมปัตติลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า หมอผู้ใดกอบด้วยองค์ ๔ ประการ คือได้ศึกษาวิชาแพทย์ในสำนักนิ์อาจาริย์ถึง ๗ คน ๑ มีวิชาแพทย์อันได้เรียนรู้โดยชัดเจน ๑ ฉลาดในกิริยาที่จะรักษาโรคต่าง ๆ ๑ ไม่อาไลยแก่ลาภมีกายวาจาแลใจบริสุทธิ์ ๑ หมอมีองค์ ๔ ประการนี้ ชื่อว่าอภิสังคสัมปัตติลักษณะ
(จบอภิสังคสัมปัตติลักษณะ)
(๙) ในไภลัชชสัมปัตติ ลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า หมอจะเก็บยา (หาเครื่องยา) นั้น ถ้าสิสิระฤดู คิมหันตะฤดู ๒ ฤดูนี้ให้เก็บราก เหมันตะ/*39ฤดูให้เอาแก่น แลฤดูทั้ง ๖ ให้เอาเปลือก ยาง หัว ถ้าน่าดอกให้เอาดอก ถ้าน่าผลให้เอาผลเถิด ลักษณะดังกล่าวมานี้ ชื่อว่าไภสัชชสัมปัตติลักษณะแล (จบไภสัชชสัมปัตติลักษณะ)
(๑๐) ในอาตุรสัมปัตติลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า ผู้เปนไข้นั้นให้ประกอบด้วยองค์ ๔ ประการ คือมีสมบัติพอที่จะหายารักษาตัวได้ ๑ มีอายุยังจะสืบต่อไปได้อีก ๑ แม้นหมอเขาจะตัดจะผ่าจะเผาเปนต้น ก็มีความเพียรอาจจะอดทนได้ ๑ มีใจมีความอุสาหะคิดหมายซึ่งจะรักษาชีวิตรไว้ให้จงได้ ๑ ปร กอบด้วยองค์ ๔ ประการนี้ ชื่อว่าอาตุรสัมปัตติลักษณะ (จบอาตุรสัมปัตติลักษณะ)
(๑๑) ในปริจาริกสัมปัตติลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า คนผู้พยาบาลไข้นั้นให้ประกอบด้วยองค์ ๔ ประการ คือมีสติกำลังปัญญาอาจแสวงหายาได้โดยเร็ว ๑ มีใจรักสนิทในคนไข้ ๑ มีความกรุณาอัทธยาไศรยที่จะให้คนไข้หายโรค ๑ มีความเพียร หมั่นเอาใจใส่ดูแลที่จะให้คนไข้กินยาทุกเวลา ๑ ถ้าได้คนพยาบาลไข้ซึ่งประกอบด้วยองค์ ๔ ประการดังนี้ ชื่อว่าปริจาริกสัมปัตติลักษณะ (จบปริจาริกสัมปัตติลักษณะ)
(๑๒) ในวยาธิลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า มหาภูตรูปทั้ง ๔ ได้ชื่อว่าอัตตะว่าด้วยตน แลอัตตะนี้เปนที่เกิดแห่งพยาธิ ๔ ประการ คือสารีริกะพยาธิแลมานะสิกะพยาธิ อาคันตุกะแลสหัชชะพยาธิ อันว่าโรคทั้งหลายอาไศรยซึ่งชระโรค คือไข้จับแลโรคเรื้อน แลอติสารโรคบิตเปนต้นแล้วบังเกิด ได้ชื่อว่าสารีริกะพยาธิ อันว่า/*40โรคทั้งหลายอันบังเกิดเพราะมีความโกรธ โศกเศร้าแลความดิ้นรนเปนมูล จึ่งให้เปนบ้าโกรธบ้าโศกเปนต้นดังนี้ ชื่อว่ามานะสิกะพยาธิ อันว่าโรคทั้งหลายอันบังเกิดเพราะต้องไม้ กรวด อาวุธหรือไฟไหม้ ให้เปนบาดแผลทำให้เจ็บปวดเปนต้น ชื่อว่าอาคันตุกะพยาธิ อันว่าความอยากเข้าน้ำ หรือกิริยาที่ผมหงอกเปนต้น ชื่อว่าสหัชชะพยาธิ ลักษณะดังนี้ชื่อว่าวยาธิลักษณะ (จบวยาธิลักษณ)
(๑๓) ในปรกติลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า ความเปนปรกติของคนเรานั้นมี ๕ ประการ คือวาตะปรกติบุรุษ ๑ ปิตตะปรกติบุรุษ ๑ เสมหะปรกติบุรุษ ๑ ทุวันทะปรกติบุรุษ ๑ สันนิปาตะปรกติบุรุษ ๑ เปน ๕ ประการ ผู้ใดมีร่างกายผอม ผิวเนื้อหยาบ ผมบาง มีใจกลับกลอก พูดมากมิได้หยุด มักให้ฝันว่าเหาะไปในอากาศ คนผู้นั้นชื่อว่าวาตะปรกติ ผู้ใดมีผมหงอกในใช่กาลแลผิวตัวขาวเหลืองมักโกรธร้ายมีปัญญามาก มักฝันเห็นแสงสว่างมีไฟเปนต้น ผู้นั้นชื่อว่าปิตตะปรกติ ผู้ใดมีศีลตั้งมั่น อังคาพยพผิวเนื้ออ่อนน่ารัก ผมเลอียด มักฝันเห็นน้ำแลผ้าขาว ผู้นั้นชื่อว่าเสมหะปรกติ คนผู้ใดมีลมแลดีเปนปรกติก็ดี มีลมแลเสลดเปนปรกติก็ดี มีดีแลเสลดเปนปรกติก็ดี เจือกันเปนส่วนละ ๒ ๆ ดังนี้ ชื่อว่าทุวันทะปรกติ ผู้เดมีลมแลดีแลเสลดประชุมกันทั้ง ๓ ประการเปนปรกติ ผู้นั้นชื่อว่าสันนิปาตปรกติ ในปรกติลักษณะนี้ใช่จะว่าแต่ ลม เสลด แลดี ๓ ประการเท่านี้/*41หามิได้ แม้นถึงโทษอื่นมีน้ำสัมภวะแลโลหิตเปนต้น เจือกันเปนแพนกก็ดี นักปราชญ์พึงเทียบเคียงตามไนยที่กล่าวมาในโทษ ๓ ประการนั้นเถิด (จบปรกติลักษณะ)
(๑๔) ในฐานคตะวยาธิลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า ที่อยู่ของลมมี ๔ สฐาน คือท้องน้อย ๑ ตาทั้งสองข้าง ๑ ตะโพก ๑ ขาทั้งสองข้าง ๑ ที่อยู่ของน้ำดีนั้น คือกะเพาะอาหารเก่า ที่อยู่ของเสลดนั้นมี ๕ แห่ง กะเพาะอาหารใหม่ ๑ ฅอ ๑ ท้อง ๑ หัว ๑ ข้อต่อทั้งปวง ๑ ถ้าแพทย์พิจารณาเห็นว่า ลม, ดี, เสลด, อยู่ที่เดียวกันสองหรือทั้งสามสิ่งก็ดี พึงให้ยาแก้ทั้งสองแลสามอย่าง ถ้าเห็นว่าลม, ดี, เสลด, สิ่งหนึ่งสิ่งเดียวอยู่มากพึงให้ยาแก้แต่สิ่งนั้นเถิด (จบฐานคตะวยาธิลักษณะ)
(๑๕) ในเทศคุณลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า ประเทศมี ๓ ประการ คือ อะนุปะระมะประเทศ ๑ ชังคะละประเทศ ๑ สาธาระณะประเทศ ๑ น้ำมาก ศิลามาก ชื่ออะนุปะระมะประเทศ ประเทศนั้นมักเกิดโรคเพราะเสลดแลลม น้ำน้อยต้นไม้มีน้อย ชื่อชังคะละประเทศ ประเทศนั้นมักเกิดโรคเพราะเลือดแลดี แลสาธาระณะประเทศนั้นมีศิลา น้ำ ต้นไม้ เสมอกันทั้ง ๓ อย่าง มีโทษคือเสลด ดี แลลมเสมอกัน แลประเทศนั้นได้ชื่อว่าอุดมประเทศ
(จบเทศคุณลักษณะ)
(๑๖) ในกาลคุณลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า ขยิบตาทีหนึ่ง/*42ชื่อสุษษุมกาล อ่านลหุอักษรที่ ๑ ชื่อว่ามาตราหนึ่ง ๑๘ มาตราชื่อกาสะทะ ๑ ๓๐ กาสะทะชื่อว่ากาลา ๑ ๒๐ กาลาชื่อฆะฏิกา ๑ ๒ ฆฏิกาชื่อมุหุตร์ ๑ ๓๐ มุหุตร์ชื่อวันหรือคืน ๑ ๑๕ วันหรือ ๑๕ คืนชื่อปักษ์ ๑ ๒ ปักษ์ชื่อเดือน ๑ ๒ เดือนชื่อฤดู ๑ ๖ ฤดูชื่อปี ๑ สองเดือน ๆ ชื่อฤดู ๆ ๑ นั้น คือวสันตฤดู ๑ คิมหะฤดู ๑ วัสสานะฤดู ๑ สะระทะฤดู ๑ หิฤมะฤดู ๑ สิสิระฤดู ๑ โดยลำดับ เดือน ๕, ๖, สองเดือนนี้ชื่อวสันตะฤดู เดือน ๗, ๘, สองเดือนนื้ชื่อคฤษมะฤดู ในระหว่าง ๔ เดือนนี้ลมกำเริบ เดือน ๙, ๑๐, สองเดือนนื้ชื่อวัสสานะฤดู เดือน ๑๑, ๑๒, สองเดือนนี้ชื่อสะระทะฤดู ๔ เดือนนี้ดีกำเกิบ เดือน ๑, ๒, สองเดือนนื้ชื่อหฤมะฤดู เดือน ๓, ๔, สองเดือนนื้ชื่อสิสิระฤดู ๔ เดือนนี้เสลดกำเริบ เวลากลางวันกำหนด ๓๐ ฆฏิกา กลางคืนก็กำหนด ๓๐ ฆฏิกา กำหนดเวลาเช้าค่ำใน ๑๐ ฆฏิกาเปนปฐมนั้นเปนเวลาเสลดกำเริบ อนึ่งขณะเมื่อกินเข้าแล้วนั้นก็เปนเวลาเสลดกำเริบ ๑๐ ฆฏิกาที่เปนท่ามกลางทั้งกลางวันแลกลางคืนนั้นก็ดี เวลาจะย่อยอาหารนั้นก็ดี เปนเวลาดีกำเริบ ๑๐ ฆฏิกาเปนที่สุดทั้งกลางวันกลางคืนนั้นก็ดี เวลาอาหารอ่อยแล้วก็ดี เปนเวลาลมกำเกิบ ถ้าลม, ดี, เสลด, กำเริบเข้าแซกขึ้นอีก ในเวลาแห่งเสลด ดี แลลมกำเริบนั้นๆ พึงให้หมอประกอบยาแก้โทษทั้ง ๒ หรือ ๓ นั้นให้เสมอกัน ถ้าเสลดดีแลลม บังเกิดในเวลาแห่งตน ๆ ให้หมอประกอบยารักษาแต่โทษ/*43นั้น ๆ หมอพึงพิจารณาให้สุขุมแล้ว จึงให้แก้โรคทั้งปวงเถิด อันว่าลักษณะดังนี้ชื่อว่ากาลคุณลักษณะ (จบกาลคุณลักษณะ)
(๑๗) ในวะยะลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า ไวยมี ๓ ประการ เด็กประการ ๑ ปานกลางประการ ๑ แก่ประการ ๑ กำหนดตั้งแต่เกิดมาจนอายุ ๑๖ ปีชื่อว่าเด็ก กินน้ำนมเปนอาหาร แต่นี้ไปจนถึงอายุได้ ๗๐ ปี ชื่อว่างปานกลาง ตั้งแต่ (อายุ ๗๐ ปี) นี้ไปชื่อว่าแก่ แลเด็กอยู่ในปฐมไวยนั้นมีเสลดเปนเจ้าเรือน คนอายุปานกลางนั้นมีดีเปนเจ้าเรือน คนแก่นั้นมีลมเปนเจ้าเรือน คนเด็กกับคนแก่ ๒ พวกนั้น หมออย่ารักษาด้วยวิธีกรรมอันหยาบมียาอันกล้าแข็งนั้น พึงรักษาแต่ด้วยวิธีกรรมอันอ่อนๆ คนปานกลางนั้นให้หมอพิจารณาดูกำลังกายแล้วพึงรักษาด้วยวิธีกรรมตามสมควรเถิด
(จบไวยลักษณะ)
(๑๘) ในเทหะลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า กายมี ๓ ประการ คือ กฤษเทหะ๑ ถูจะเทหะ ๑ มัชฌิมเทหะ ๑ แลคนผอมแลอ้วน ๒ พวกนี้อดเข้าอดน้ำนัก ต้องร้อนเย็นหรือหนาวนัก เดิน หรือเสพเมถุนนัก อดทนไม่สู้ได้ เพราะมีกำลังน้อย คนปานกลางนั้นอดทนได้สาระพัดทั้งปวงเพราะมีกำลังมาก คนผอมบางคนอดทนได้ด้วยสามารถมีกำลังมาก อนึ่งถึงคนปานกลาง ถ้ามีกำลังน้อยแล้วก็อดทนมิได้ ไนยหนึ่งจะว่าโดยเทหะวิเศษ คือ คนผอมพึงกระทำให้อ้วน คนอ้วนพึงกระทำให้ผอม คนปานกลางนั้นพึงกระทำให้สาธารณ์เสมออยู่ คนอ้วนจะทำให้ผอมนั้นจะ/*44กล่าวยาหน่อยหนึ่ง (๑) เอาตรีผลาคือสมอเทศหรือสมอไทย เอาแต่อย่าง ๑ สมอพิเภก ๑ มะขามป้อม ๑ ตำเปนผง ชื่อตรีผลา (๒) ขนานหนึ่งให้เอา สมอ ๑ แห้วหมู ๑ บระเพ็ด ๑ ตำเปนผง ยาทั้ง ๒ ขนานนี้ละลายน้ำผึ้งกินหรือกวาดก็ได้ (๓) จะกล่าวอีกขนานหนึ่งให้เอา พิลังกาสา ๑ ขิงสด ๑ เกลือยะวะกสา ๑ ผงขี้เหล็กที่กรางออก ๑ มะขามป้อม ๑ ยา ๕ สิ่งนี้ตำเปนผงละลายน้ำผึ้งกินเถิด คนอ้วนกลายเปนผอมแล (๔) ขนานหนึ่งให้เอา ตรีผลาประดู่ ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑ แก่นเหล็ก ๑ ขมิ้นชัน ๑ ยา ๕ สิ่งนี้ต้มกิน เมื่อจะกินแซกน้ำผึ้งตามสมควร มีคุณมากเกิดกำลังดังช้างสาร กินไปเดือน ๑ กายอ้วนกลับผอมเปนปรกติดีแล คนผอมจะให้อ้วนนั้นให้แพทย์พิจารณาดู ถ้าชอบของเปนน้ำคืออาหารหรือยาก็ดี พึงให้ประกอบเถิด บางทีให้เอาเนื้อสัตว์ต่างๆ ที่จะวิถารไปภายน่ามาประสมกันเข้า กระทำเปนอาหารเปนต้นให้กิน คนผอมกินเนื้อสัตว์ทั้งหลายกายอ้วนก็ดี บางทีให้เอาเข้าสารสาลีอันเปนเข้าเสวยของพระมหากระษัตริย์มาต้มกินก่อนเวลากินเข้าก็ได้ กินเข้าแล้วจึงกินก็ได้ จักบังเกิดเนื้อหนังบริบูรณ์ขึ้นทุกวัน แล้วจะให้อวัยวะเจริญงาม อนึ่งอย่าให้คนผอมมีวิตกวิจารณ์ไปในนาๆ กิจประการ ๑ ให้ทำใจให้ชุ่มชื่นอยู่นั้นประการ ๑ ให้เว้นจากเสพเมถุนประการ ๑ ถ้าทำได้ดังนี้แล้ว กายที่ผอมนั้นก็จะกลับอ้วนขึ้นดังสุกรอันอ้วน (จบเทหะลักษณะ)
(๑๙) ในสัตวลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า บุคคลผู้ใดมีศุข/*45หรือทุกข์มาก ประพฤติเสมอมิได้พิการหวั่นไหว แลมีความเพียรมาก อาจอดทนซึ่งกิริยาที่หมอจะตัดหรือจะผ่าเปนต้น ผู้นั้นชื่อว่าสัตว์สมควรที่หมอจะพึงรักษา ลักษณะดังกล่าวมานี้ชื่อว่าสัตว์ลักษณะ ในที่นี้ว่าเมื่อจะให้กินยานั้น ให้เศกด้วยมนต์นี้ ๓ ครั้ง (โอม อมระโต อมระโตค๎ภภเว อิมํโอสถานย มรตํกุรุ กุรุภเวต๎วิส๎วภิส๎วริส๎วาหะ นโมอิมาโอสถะตะคะกุรุกุรุ ภวติ วิส๎วริส๎วาหะ) เศกยาให้กินมีคุณเปนอันมาก (จบสัตว์ลักษณะ)
(๒๐) ในสาตมิกะลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า ปานะคือของดื่ม ๑ อาหารคือของกิน ๑ วิหารคือที่อยู่ ๑ ไภสัชชคือยา ๑ ทั้ง ๔ ประการนื้เปนเหตุจะให้เกิดโทษวิปริตต่างๆ ถ้าส้องเสพอยู่เปนนิจแล้ว ก็จะบังเกิดความศุขไม่มีโรค ดังนี้ชื่อสาตมิกะลักษณะ ถ้าส้องเสพมิได้เสมอก็ดี มิได้เคยส้องเสพแลมาส้องเสพก็ดี จะให้บังเกิดโทษต่างๆ ดังนี้ ชื่อว่าวสาตมิกลักษณะ (จบสาตมิกลักษณ)
(๒๑) ในรสลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า รสมี ๖ ประการ คือ มธุระรสหวาน ๑ อัมพิละรสเปรี้ยว ๑ ละวะณะรสเค็ม ๑ กะฏุกะรสเผ็ด ๑ ติต์ติกะรสขม ๑ กะสาวะรสฝาด ๑ รสทั้ง ๖ นี้เปนแพนกจะให้เกิดโทษแลคุณนั้นๆ ถ้าเสพชอบก็เปนคุณให้หายโรค ถ้าเสพไม่ชอบก็เปนโทษให้เกิดโรค เหตุอะไรจึงให้เปนโทษแลเปนคุณ อันว่ารสหวานชอบกับตาให้เจริญรสธาตุ รสเปรี้ยวนั้นทำให้ลม, ดี, เสลด, อนุโลมตามซึ่งตนให้เจริญ/*46รสอาหาร ให้เกิดเขฬะบำรุงไฟธาตุ กระทำสาระพัดในการที่ดิบให้สุกขึ้น บางทีเปนคุณบางทีเปนโทษ รสเค็มนั้นเผาโทษให้เจริญไฟธาตุเผาเขฬะ รสเผ็ดนั้นกระทำให้กำลังน้อย ระงับความเกียจคร้าน ระงับพิศม์มิให้เจริญไฟธาตุให้อาหารสุก รสขมนั้นให้เจริญไฟธาตุ แก้ร้อน แก้กระหายน้ำ กระทำซึ่งมลทินคือมูตร์แลคูธเปนต้นให้บริสุทธิ์ ชำระปากให้รู้รสอาหาร รสฝาดนั้นให้เจริญไฟธาตุแก้กระหายน้ำ ให้เจริญผิวแลเนื้อ รสเผ็ด, ขม, ฝาด, ทั้ง ๓ นี้ให้ลมกำเริบ รสเผ็ด, เปรี้ยว, เค็ม, ทั้ง ๓ นี้ให้ดีกำเริบ รสหวาน, เปรี้ยว, เค็ม, ทั้ง ๓ นี้ให้เสลดกำเริบ รสทั้งหลายนี้กระทำให้วิปริตต่าง ๆ แพทย์ผู้ฉลาดพึงประกอบรสหวานเปนปฐมแล้วจึงประกอบรสเค็ม เปรี้ยวเปนท่ามกลาง ในที่สุดนั้นพึงประกอบรสทั้งปวง ตามใจคนไข้ที่เสพชอบนั้นเถิด
(จบรสลักษณะ)
(๒๒) ในโทสสวะภวะลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า ลมมีสภาวะเย็น เบา แหลม แล้วก็หยาบ ถูกตัวเข้ามักกายผอม กระทำกายมิให้ตั้งอยู่นานได้ มีกำลังกล้าด้วยสามารถประเภทปาณะวาต ๑ อปาณะวาต ๑ สมานะวาต ๑ อทนะวาต ๑ พยานะวาต ๑ ทั้ง ๕ ประการนี้ จะแจกออกซึ่งประเภทลมในวาตะวยาธิติกิจฉาในเบื้องน่าให้หมอพึงรู้ ดีนั้นมีรสเปรี้ยว, เผ็ด, ร้อน, มีอาการกระทำให้สุก ให้มีร้อน ให้สีงาม แลคำโบราณว่าดีมีรศขมนั้นจะได้มีในคัมภีร์หามิได้ เสลดนั้นมีรสหวานดังน้ำด่างเปนมวกเลอียด อันว่า/*47ลม, ดี, เสลด, ทั้ง ๓ นี้กำเริบ ให้บังเกิดพยาธิใดๆ พึงให้แพทย์รู้จักประเภทแห่ง ลม, ดี, เสลด, นั้นเถิด (จบโทสสวะลักษณะ)
(๒๓) ในโทโสตภวะลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า วาโตภวะ ๑ ปิตโตภวะ ๑ กะโผภวะ ๑ วาโตภวะนั้น ถ้ากลั้นมูตร์หรือคูธก็ดี มิได้กินอาหารก็ดี อดนอนก็ดี พูดมากก็ดี แบกหามของหนักก็ดี ขี่ช้าง ม้า หรืออูฐก็ดี กินของเผ็ดหรือขมก็ดี กินอาหารไม่เลอียดก็ดี มีวิตกคิดไปต่างๆ ก็ดี เสพเมถุนก็ดี จิตรคิดกลัวไปก็ดี กระทำลังคณะคือโลดเต้นก็ดี (ลังคณะนั้นคือห้ามมิให้กินเข้าแลน้ำ มีอยู่ในเบื้องน่าในลังคณะวิธี) เปนทุกข์เศร้าโศกก็ดี ถูกเย็นก็ดี น่าฝนก็ดี ประเภทที่กล่าวมาเปนตัวอย่างดังนี้เปนเหตุทำให้ลมกำเริบ ในปิตโตภวะนั้นมีเนื้อความว่า รสเผ็ดเปรี้ยวแลเค็มก็ดี เมไรยก็ดี อาหารร้อนด้วยไฟก็ดี หยาบก็ดี ร้อนปรกติก็ดี เกิดโทโสก็ดี โมโหก็ดี แดดร้อนก็ดี ผิงไฟก็ดี กระทำความเพียรมากนักก็ดี ล่วงฤดูฝนแล้วก็ดี ประเภทเปนตัวอย่างดังกล่าวมานื้ เปนเหตุทำให้ดีกำเริบ ในกะโผภวะนั้นมีเนื้อความว่า นอนกลางวันก็ดี กินอาหารหวานก็ดี เย็นก็ดี กินเนื้อสัตว์น้ำหรือบกก็ดี กินอาหารอันหนักก็ดี กินของเปรี้ยวก็ดี กินอาหารอันเปนมวกก็ดี กินอ้อยกับงาระคนกันเปนต้นก็ดี กินอาหารร้อนเลอียดก็ดี กินอาหารหนเดียวก็ดี กินอาหารถึงเค็มมากก็ดี กินเข้ากลั้วน้ำมากก็ดี น่าฝนก็ดี ลักษณะดังกล่าวมาเปนตัวอย่างนี้ เปนเหตุทำให้เสลดกำเริบ (จบโทโสตะภวะลักษณ)
/*48(๒๔) ในโทษสมนะนั้น แปลว่า ระงับโทษ แลโทสสมนะนั้นมี ๓ ประการ คือวาตะสมนะ ระงับลม ๑ ปิตตะสมนะ ระงับดี ๑ เสมหะสมนะ ระงับเสลด ๑ ในวาตะสมนะนั้นมีเนื้อความว่า ของเลอียดก็ดี ของร้อนก็ดี ของอันไฟธาตุจะเผาให้เลอียดได้โดยยากก็ดี แลของกินเข้าไปแล้วเจริญธาตุอันงามก็ดี อาหารอันให้เกิดกำลังก็ดี สิ่งของเปนเครื่องเจริญไฟธาตุแลของมีรสหวานก็ดี ของเปรี้ยวอันหาโทษมิได้ก็ดี กินน้ำมันงาก็ดี ต้องแดดก็ดี อาบน้ำกิดี ทาน้ำมันงาก็ดี ทำวัสติวิธีที่จะกล่าวในเบื้องน่าก็ดี กินน้ำแลดื่มเมไรยก็ดี นวดแลสีตัว ทาน้ำมันตัวแล้วแลลนไฟก็ดี แลเอาน้ำกระสายที่จะกล่าวในกระสายวิธีนั้นสวนเข้าในทวารหนักก็ดี แลกระทำนัสสนะวิธีที่จะกล่าวในเบื้องน่าก็ดี กระทำสยะนะวิธีก็ดี กระทำเสนหวิธีก็ดี กระทำอุปนาหะวิธีก็ดี อันว่าปานะ, อาหาร, ที่อยู่, ยา, ดังกล่าวมานื้ชื่อวาตะสมนะ ในปิตตะสมนะนั้นมีเนื้อความว่า รศขมก็ดี รสหวานก็ดี รสฝาดก็ดี เย็นก็ดี ต้องลมก็ดี อยู่ในเงาไม้ก็ดี พัดด้วยพัดใบตาลก็ดี ต้องรัสมีพระจันทร์ก็ดี อาบน้ำด้วยวารียนต์ก็ดี ทาน้ำอบด้วยดอกบัวแลดอกอุบลเปนต้นก็ดี ส้วมกอดหญิงสาวก็ดี กินทาน้ำมันเนย นมเนยก็ดี กระทำวิเรจนะวิธีคือรุ ถ่ายก็ดี เอาโลหิตออกเสียก็ดี ทาเครื่องหอมก็ดี อันว่าน้ำแลเข้าปลาอาหาร ที่อยู่ แลยาดังกล่าวมานี้ ชื่อว่าปิตตะสมนะ ในเสมหะสมนะนั้นมีเนื้อความว่า รสอันหยาบก็ดี /*49รสอันหนักก็ดี รสเผ็ดแลขมก็ดี หิวโหยก็ดี ถ่มน้ำลายก็ดี เสพเมถุนก็ดี เดินก็ดี ปล้ำกินก็ดี อดนอนก็ดี เล่นน้ำก็ดี ย่ำเหยียบของพึงแสยงมีเข้าเปลือกเปนต้นด้วยเท้าเปล่าก็ดี รมควันไฟก็ดี กินอาหารร้อนก็ดี กระทำนสนะแลวมะนะวิธีก็ดี ประคบก็ดี กระทำลังคะณะก็ดี อันว่าน้ำแลเข้าปลาอาหารที่อยู่แลยาดังกล่าวมานื้ ชื่อว่าเสมหะสมนะ (จบโทสะสมนะ)
(๒๕) ในตริวิธวยาธิลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า พยาธิมี ๓ ประการ คือ ลม ดี เสลด เปน ๓ ประการดังนี้ ในวาตะพยาธิคือลมนั้นมี ๘๐ ประการ ปิตตะพยาธิคือดีมี ๔๐ ประการ เสมหะพยาธิคือเสลดมี ๒๐ ประการ ในวาตะพยาธิ ๘๐ ประการนั้นคือ ปักขาฆาฏ ๑ ทัณทกะ ๑ อันตถัมภะ ๑ ปตานก ๑ พายหยาม ๑ ตุนี ๑ ประตุนี ๑ หณุตถัมภ ๑ หณุครหะ ๑ ฑัณฑ ๑ อุรุตถัมภะ ๑ อถิล ๑ ตรัทธสี ๑ วิศวภิ ๑ โกรสฏสีสะ ๑ เวปุถุ ๑ อาทิตถะ ๑ ปังกุ ๑ ขัญช ๑ ภัญชนกะ ๑ ปาทหสรกะ ๑ ยาปาหกะ ๑ พธิระ ๑ กัณณนาท ๑ ปักขสุจิ ๑ วิสุจิ ๑ พาหุซิวโห ๑ อุรุมัตยา ๑ ถัมภนะ ๑ อุปาวัตต ๑ อักเษปะกะ ๑ ธนุวาตะ ๑ ปิณฑิโกเทวสฐ ๑ อรังฆิรุกะ ๑ สสกปาท ๑ ปาศวมัทธนะ ๑ คุทาวัตตนะ ๑ อังคุมัทธกะ ๑ ปาทภรังษ ๑ คุทรังส ๑ คุลปภรังษ ๑ ทันตเภท ๑ โอฏฐเภท ๑ สังขเภท ๑ เมฒรเภท ๑ โสณิเภท ๑ หณุสรังษ์ ๑ ขิลา ๑ สันธิวาต ๑ อุททรเวฏฐ ๑ กุณฑลี ๑ ชาทุ/*50++152513วิเสลษกะ ๑ วิฏเภท ๑ สวัตมางสกะ ๑ วัตมัษดัมภ์ ๑ อักษิรุกะ ๑ ปักษาปโรธ ๑ วักษาตติ ๑ ติมิร ๑ มุขตา ๑ ภรม ๑ อุชุมภ ๑ นิทรานิศว์ ๑ รุกษ์ ๑ สรุวัณณตา ๑ ปารุส ๑ ประลาป ๑ ปาวุเสยย ๑ อัศโสส ๑ หรตโมห ๑ วิปาทิกา ๑ ฆานะกัณฐ ๑ ทันติเสถิลย ๑
หรโฑต ๑ วากก้มปา ๑ มุขตานุ ๑ เกสปตนะ ๑ อามนัตว ๑ อสัฑฑสวนะ ๑ เกสผุฏฐน ๑ ชื่อว่าวาตะพยาธิ ๘๐ ประการ
หมอพึงรู้ด้วยประการดังนี้
ในปัตตะพยาธิ ๔๐ ประการนั้น คือโรส ๑ เปลาส ๑ ทรวภุ ๑ วิทาหัตว์ ๑ คทาหะ ๑ อันตทาหะ ๑ ภูมกะ ๑ อัมพกะ ๑ อุณหาทิกะ ๑ อติเสวต ๑ อังคคันธ ๑ อฑาวะ ๑ วสรณะ ๑ โสนิตเกลฑ ๑ ตวักะมางษ์ ๑ รณะ ๑ จัมมธารณะ ๑ รัตโกป ๑ รัตตวิปโผฏ ๑ รัตตมณฑสี ๑ รัตตปัตตะ ๑ หาริดัตว์ หารัตว์ ๑ ทิลิกะ ๑ การิส ๑ กามิลา ๑ ปีตตาสุตา ๑
โลหิตคัณฐตา ๑ ปูติมุขัตว์ ๑ ตริษนาทิก ๑ อัตถูปถิ ๑ อัสศาปากะ ๑ คะละปากะ ๑ อักซิปากะ ๑ โวยุปากะ ๑
เมฒรกะ ๑ ยุหาทาร ๑ ตมะประเวศ ๑ หริตรหริตรา ๑
เนตระมุตรสักกะรา ๑ ชื่อว่าปัตตะวยาธิ ๔๐ ประการ หมอพึงรู้ ด้วยประการดังนี้
ในเสมหะวยาธิ ๒๐ ประการนั้นคือ ตรุตถิ ๑ นันทา ๑ นิทราทิกา ๑ ไสตยมิตร์ ๑ คุรุคาตรา ๑ อาสัศย ๑ มุขมธุรี ๑
ประเสกะ ๑ เสลษมาตติรณ ๑ มาลาทิกษา ๑ หรโทชเลป ๑ กัณโฐปเลป ๑ ธมนีประติม ๑ กลกัณฐ ๑ อนิตโถลย์ ๑ ไสตย์ ๑ ฆิตาคนิตว์ ๑ อุทฑา ๑ เสวตาว ๑ ภาสสลา ๑ เสวตเนตร์ ๑ มุตรสฤราตว์ ๑ ชื่อว่าเสมหะวยาธิ ๒๐ ประการ หมอพึงรู้ด้วย ประการดังนี้ วยาธิลักษณะ ๑๔๐ ดังกล่าวมานี้ ชื่อว่าตริวิธวยาธิ ลักษณะ จบแต่เพียงนี้แล
(๒๗) ในอามาคนิทลลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า ร้อน
๔ ประการ คือร้อนเสลด ๑ ร้อนลม ๑ ร้อนดี ๑ ร้อน ประชุมกันทั้ง ๓ คือเสลด, ลม, ดี, ทั้ง ๔ นี้เปนเหตุให้เกิดอัคนี ๔ ประการ คือสมาอัคนี ๑ มันทาคนี ๑ วิสมาคนี ๑
ติขิณาคนี ๑ บุคคลมีเสมหะมาก ให้เกิดมันทาคนี บุคคลมีน้ำดี มากให้เกิดติขิณาคนี บุคคลมีลมมากให้เกิด วีสมาคนี บุคคลมี
เสลด, ดี, ลม, เสมอกันให้เกิดสมาคนี หมอพึงพิจารณาดูไฟ
& ฤ 4 V (  ฤ V  (ะะ
ทัง ๔ เหรู้แล้ว ถาเห็นมันทาคน เห้ยาแกัเสลด กัาเห็น
ติขิณาคนี ให้ยาแก้ดี ถ้าเห็นวิสมาคนี ให้ยาแก้ลม ถ้าเห็น
สมาคนีให้ยาแก้เสมอกันเถิด ดังกล่าวมานี้ชื่อว่าอามาคนีพล
ลักษณะจบแต่เพียงนี้
(๒๘) ในอาทานลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า เข้า, น้ำ,
แลอาหารเปนเค้าที่จะให้เกิดโรคทั้งปวง อาการที่แพทย์รู้ว่าคนไข้
กินเข้า, น้ำ, สิ่งใดจึ่งบังเกิดโรคดังนี้ชื่อว่าอาทานลักษณะจบแต่
เพียงนี้
(๒๙) ในนิทานลักษณะนั้น มีเนื้อความว่าแพทย์เห็นโรค
สิ่งใดๆ แลรู้จักลักษณะโรคว่า บังเกิดเพราะประเภทแห่งลม,
แลดีเปนต้นดังนี้ ชื่อว่านิทานะลักษณะจบแต่เพียงนี้
(๓๐) ในบุรพเหตุลักษณะนั้นมีเนื้อความว่า โรคสิ่งใด
บังเกิด ในกายแลกายนั้นเดิมเปนอาการสิ่งใดก่อนจึงเปนโรค
แพทย์พึงรู้จักอาการของโรคนั้น ดังนี้เปนต้น ชื่อว่าบุรพลักษณะ จบแต่เพียงนี้
อันว่าวิธีแก้ไข้นั้นๆ โดยจำแนกออกแห่งลม, ดี, แลเสลด ทั้ง ๓ ประการ นักปราชญ์ฉลาดพิจารณาแล้ว พึงรูโดยไนยดัง กล่าวมานี้ อันว่าแพทย์ผู้ประเสรีฐผู้ใด อุสาหะพิจารณาวงษ์แห่ง แพทย์ ๓๐ ประการนี้รู้,ชัดเจนแล้ว แพทย์ผู้นั้นได้ชื่อว่าพวกพันธุ
แห่งชีวกเปนดัน แพทย์ผู้นั้นมีคุณปราศจากมลทิน เหมือนพัดทรง พวงดอกไม้อันงาม (อิติ วรโยคสาเรภิสกลักขโณฑยํ ปฐม่)
(กล่าวมาด้วยกำเนิดลักษณะแห่งแพทย์ จบแต่เท่านี้)
---------เบั------
ว่าด้วยโรค ๕๗๒ จำพวก ว่าด้วยวิธี ๘ ว่าด้วย
สัพสาธารณะ ว่าด้วยสรรพคุณผูก ๒ อันว่าแพทย์ผู้ฉลาดเมื่อ ปรารภ ภิสักศิลปสาดร ดังนี้ บัดนี้จะสำแดงซึ่ง!/ฐิ แห่งโรค
๕๗๒ จำพวกโรควิธี ๔๘ คือภิสังคลักษณะวิธี ๑ ทรัพคณ
ติกิจฉา ๑ อันนะปานะติกิจฉา ๑ ปฏิสนธิครรภปสวปกุมาร
ติกิจฉา ๑ สิโรโรคติกิจฉา ๑ อภิสยันธะติกิจฉา ๑
อักขิโรคติกิจฉา ๑ ฆานะโรคติกิจฉา ๑ มุขโรคติกิจฉา ๑ ชระโรคติกิจฉา ๑ รัตตะปิตตะติกิจฉา ๑ ขยะโรคติกิจฉา ๑ ทิกาสวาปัญจกาเสยะสะระเภทติกิจฉา ๑ เสลษมาโรคติกิจฉา ๑ ฉัฑทติดฤษณุอรุจิตติกิจฉา ๑ หะโทคติกิจฉา ๑ อามอัคนิติกิจฉา ๑ วิฑราติกิจฉา ๑ กุฏฐติกิจฉา ๑ คุลุมาทิกิม้โรคติกิจฉา ๑
อุทระติกิจฉา ๑ ประเมหะติกิจฉา ๑ อุปทังสติกิจฉา ๑
พะละวุฎฒิติกิจฉา ๑ ภะคันธะระติกิจฉา ๑ อุราอัตตะติกิจฉา ๑ กามิลาปัณฑุโรคติกิจฉา ๑ โสปะสิปะทะเอกังสาติกิจฉา ๑
ขสุททโรควะณะภะคันธระติกิจฉา ๑ อิดรโรคติกิจฉา ๑ สามัญวิธิติกิจฉา ๑ อัฏฐกรรมวิธิ ๑ สลัยวิธีสระวิธี ๑
สุทธิวิธี ๑ ประติวิสะวิธิอิสะวิธีอันเดียวกัน ๑ ระสายะนะวิธีเวียญ ชิกะระณะวิธี สองวิธีนี้เปนติกิจฉาอันเดียวกัน ๑ เปนติกิจฉา ๔๘ ดังนี้
แลภิสังคลักษณะวิธีนั้นกล่าวมาแล้วในก่อน ในสัพย
สาธารณะ ทรัพยคณะติกิจฉาวิธีนั้น เปนด้งฤๅ ด้นโลตุโลจัฒยันนัง
มีเนื้อความว่าแพทย์ผู้ใดรู้แล้ว ซึ่งหมู่แห่งยาก็ดี ซึ่งคุณแห่งยาก็ดี พึงประกอบ ให้ต้องด้วยโรคทั้งหลาย โดยสมควรแก่สรรพยาแลโรค นั้นๆ เหตุดังนั้นจึงให้รู้ซึ่งฑรัพคณะ แลทรพยคุณ ในคัมภีร์
วรโยคสารนื้ อันว่าโอสถมี ๒ ประการ แลทรัพย์นั้นมี ๓ ประการ คือโภกมะทรัพย์อันเกิดในปถพึ ๑ อุพพิทฑรัพยาอันเกิดสูงพ้นดิน ๑ ชังคมะฑรัพยาอันเกิดเพราะสัตว์มีเท้า ๑ เปน ๓ ประการดังนื้
อันว่าพัสดุอันมีกำลัง มีทองเปนอาทิ มีเกลือเปนที่สุด บันดาเกิดในปถพึได้ชื่อว่าโภกมะทรัพย์ อุพพิฑทรัพย์มี ๔ ประการ คือ วะนะปะตะยะ ๑ วะนะปะติ ๑ วิรุพธ ๑ โอสธิ ๑ คือ ประกอบด้วยดอกแลผล ชื่อวะนะปัตตะยะ ทรัพย์ที่ไม่มีดอกแลผล ชื่อวะนะปติ เครือเถากับทรัพย์ต้นเล็กๆ ชื่อวิวุฑธ ทรัพย์ที่มีผลคือ แล้วต้นตายชื่อโอสถี น้ำผึ้ง, น้ำมันเนย, คูธ ๓ สิ่งนื้เปนอาทิ
ชื่อว่าชังคะมะทรัพย์ กิริยาที่นอนแลอดนอน แลกิริยาที่ส้องเสพ
สิ่งของแลเวทมนต์ แลลมพัดแดดร้อน ตกใจแลความยินดี
นวดฟัน เศร้าโศกเปนอาทิดังนื้ ชื่อว่าอะทรัพย์มิได้จัดเปนยา
อันว่าทองคำนั้น มีคุณให้อิ่มให้เกิดความรักใคร่ ให้รสที่ สุกแล้วมีรสอร่อย แลทองคำนั้นแก้โทษพิศฝ มีรสเย็น รสให้รัก รสฝาด เปนระสายะนะให้จำเริญอายุ
เงิน มีคุณเลอียดมีคุณเย็น ให้รสที่สุกแล้วนั้นกระทำให้คน สรรเสริญ ให้จำเริญอายุทุกเมื่อ กระทำให้ผอมได้แต่ว่าระงับลม
ระงับดี
ทองแดง มีรสขมหวานฝาด กระทำให้ผอม ให้เบา
ให้เผ็ด มีรสสุกอร่อย กระทำให้แผลเย็นแผลงอกเนื้อ ระงับปิตตะ ระงับเสมหะ
ทองส้มฤทธี้ มีรสฝาดรสขมอนุโลมตามรสทั้งปวง กระทำ ให้ปราศจากมลทิน กระทำให้ผอมให้รสสุกอร่อย กระทำให้
อินทรีย์ผ่องใส กระทำให้สาระพัดในกายให้แห้ง ระงับปิตตะ
ระงับเสมหะ
ทองเหลือง มีรสขมรสเค็ม ชำระมลทินระงับโรค
ผอมเหลือง เกิดแต่กิมิชาติระงับลม กระทำให้ผอมเหลือง
ตะกั่วเกรียบ มีคุณแม้นกับทองเหลือง
เหล็ก ชอบกับตา มีรสฝาด รสหวาน รสขม
กระทำให้ผอมให้ลมกำเริบกระทำให้เย็น ระงับโรคเกิดเพื่อกิมิ
ปิตตะเสมหะ
แก้วทั้งปวง ชอบกับตา กระทำให้ผอมให้เย็น
มรกฏ, สังข์, ฟองน้ำชะเส ดุกตา, โคริกา, เปนอาทิ กระทำ ให้อินทรีย์ผ่องใส กระทำให้ผอม ระงับโรคกัณฑุโรคหิด โรค ผีเ ระงับโรคเกิดเพราะกิมิชาติ ระงับเสมหะระงับพิศม์
มะโนศิลา คือหระดานแดงภาษาสังกา คือก้มกันแดง
ภาษาไทยมีคุณดังแก้ว มีรสฝาด, รสหวาน, รสขม, ระงับโรค
รัตตะปิตตะ, โรคพิศม์, ราก, สอึก, กระทำให้ตาสว่าง
ดินสอพองในปล้องไม้ใผ่ มีรสหวานรสเย็น แกไขยโรค, ริดสิดวงแห้ง แก้สาระโรคคือหอบ กาสะโรคคือไอ
เกลือวะระทวัง เผาไฟแล้วแช่น้ำเอาด่างมีคุณมาก เกลือ นี้ก็ดี เกลือสะวะสากิดี ยะวะกะสาคือน้ำประสารดีบุกก็ดี
ทั้ง ๓ ประการนี้ กระทำให้แห้งระงับเสมหะวาตะปิตตะ
ฏังคะณะ คือน้ำประสานทองนั้น ให้จำเริญไฟธาตุ ระงับ โรคกุฏฐ, โรคพิศม์
หิมะปะลา กิริกะเวฬุ มหากะเวฬุ ๓ สิ่งนี้กิดี มหาเมวัง สุลุเมวัง ๒ สิ่งนี้กิดี มะละแวนนะ มุงแวนนะ ๒ สิ่งนี้ก็ดี
อุสะภะกะชิรุภะ ๒ สิ่งนี้กิดี มะธุสัฏฐิชะเอมกิดี คณะนี้ให้เจริญ
ชีวิตรจึงได้ชื่อว่าชิวะนิยะคะณะ
มะหาแกแนศ ๑ สิหิงแกะแนศ ๑ อมุกกะรา ๑
มะหาแกลิยะ ๑ พะลา คือขัดมอน ๑ เลละสิริแวะฑียะ ๑
เอระมินิยะคือเล็บเหยี่ยว ๑ อัศแวนนะ คือหญ้าเกล็ดหอย ๑
วะจาคือว่านน้ำ ๑ นิหิสุปะละ ๑ พิละวะ คือมะตูม ๑ หิริมะสุ, ระมะนิ คือรากอบเชย ๑ กิริอังคุนะ ๑ แอะแทริยะปะลุ ๑
มุตุนุแวนนะ คือผักเปด ๑ อะมะตะวัลลี คือบระเพ็ด ๑
สะตาวะริ คือรากสามสิบ ๑ โคอุระคือโคกกระสุน ๑ นิระละ ๑ สุลุแกระ คือหญ้าคมบางเล็ก ๑ กัฏฐเวละพฎ คือมะเขือหนาม ๑ ตะฑะพุทุ ๑ เหละพฎ คือ มะเขือขาว ๑ มะธุลํฐิคือชะเอม ๑
มิฑิคือคนทีสอใหญ่ ๑ แปะปิลิยะ คือโกฐจุฬาลำภา ๑
คณะดังกล่าวมานี้ให้จำเริญชีวิตรให้เกิดกำลังให้บำรุงไฟธาตุ ให้จำเริญอินทรีย์แต่ละอย่าง มีกำลังมากต่างกัน กินเข้าไปแล้ว
หาโทษมิได้ ให้เอาน้ำตาลกรวด, น้ำผึ้ง, น้ำนมโค, น้ำมันเนยทั้ง ๔ สิ่งนี้สิ่งใดสิ่ง ๑ เปนกระสายละลายยา สิ่งหนึ่งก็ได้ ๒ สิ่งก็ได้ ทั้งหมดก็ได้ เด็กก็ดีคนแก่ก็ดี คนมีกำลังก็ดีคนผอม ก็ดี คนไม่มีกำลังก็ดี คน ธ7 ตุหย่อนก็ดี ให้ประกอบยานี้กินเถิด
อนึ่งกินแล้วให้บังเกิดบุตร ให้อกฅอแค่นแขงทั้ง ๔ มีกำลัง ถึงกระดูกหักก็ดี แพทย์ก็นับถือรักษาด้วยยานี้เถิด
ขัดมอนเล็ก ๑ ขัดมอนใหญ่ ๑ ถิริกะเวฬุ ๑
มหากะเวฬุ ๑ ด้นอ้อย ๑ อะมุกะหะรา ๑ กิริดิลวะ ๑
อโนชาคำลังกาว่าน้อยหน่า ๑ อันว่ายาหมู่นี้กระทำให้อิ่ม
เหตุดังนั้นจึ่งชื่อว่าปะหะติคณะเปน ครรภรักษา
ขันทศกร ๑ สิริละ ๑ แห้วหมู ๑ โกฐกระดูก ๑ ว่านน้ำ ๑ ขมิ้นชัน ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑ ตำแยเครือ ๑ วิระทะ ขิงสด ๑ อันว่ายาหมู่นี้กระทำให้ผอม เหตุด้งนันจึงชื่อว่า
โสภะนิยะคณะ
ด้นรักขาว ๑ ละหุ่ง ๑ แตงกวาร้าน ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑ สิริละสังข์ ๑ เตรุ ๑ สะระละ ๑ รงทอง ๑ กุลุแวนนะคือ
กะตุกะโรหินิ ๑ พรมมิ ๑ ยาหมู่นี้กระทำให้อุจจาระบริสุทธิ์
เหตุดังนี้จึงชื่อว่าเภทนิยะคะณะ
น้ำผึ้ง ๑ แอดอะฑะยะ ๑ ซ้องแมวใหญ่ ๑ โลท ๑
ประยง ๑ โกตัมพุรุ คือผักชี ๑ แอนติธิ ๑ อิทินนะรุ ๑
ยางมะขวิด ๑ ยาหมู่นี้แก้กระดูกหักแตกต่อติด เหตุดังนั้นจึง
ชื่อว่าสันฐานคะณะ
มหาหิงคุ์ ๑ พริกไทย ๑ ส้มมะขาม ๑ โคมะตุ ๑
เทียนเยาวะภานี ๑ ผลรักเทศ ๑ ปัตตะปัญจะ ๑ ใบไม้
๕ ประการที่มีอยู่เบื้องน่า ๑ ยาหมู่นี้จำเริญไฟธาตุ เหตุดังนี้จึงซื่อ ว่าทิปนิยคะณะ
จันทน์หอม ๑ บุนนาก ๑ กิริอตุลุ ๑ เหละกิริตตะ ๑
ชะเอม ๑ บัวหลวง ๑ แฝกหอม ๑ มะกล่ำตาช้าง ๑
รากอบเชย ๑ ยาหมู่นี้แก้แผลทั้งปวง จึงชื่อว่าจันธาทีคะณะ
มูกหลวง ๑ กะเบียน ๑ มะตูม ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑
ขิงแห้ง ๑ แห้วหมู ๑ สะค้าน ๑ ตำแยเครือ ๑ ส้มปอย ๑
เทียนสัตตบุษบี ๑ ขมิ้น ๑ ยาหมู่นี้แก้มูลวาตะลมจุกเสียด
แก้รดสิดวงงอกในทวารหนัก ชื่อว่าหะริสเชดคะณะ
แก่นตะเคียนสังกาว่านสีเสียด ๑ มะขามป้อม ๑ ผลรักเทศ ๑ ขมิ้น ๑ สมอ ๑ สัตตบัน ๑ ลั่นทม ๑
ราชพฤกษ์ ๑ พิลังกาสา ๑ ใบมสิวัล ๑ ยาหมู่นี้แก้/ โรค
ชื่อว่ากุฏฐาราทิคะณะ
แฝกหอม ๑ ราชพฤกษ์ ๑ จันทน์ ๑ เมล็ดพรรผักกาด ๑ แห้วหมู ๑ สเดา ๑ โมก ๑ ชะเอม ๑ สะตือ ๑
เทียนสัตตบุศย์ ๑ ยาหมู่นี้แก่!]ทั้งปวง แก้หิดทั้งปวง
อังกุณะ ๑ พริกไทย ๑ กะทือ ๑ ว่านเสมา ๑ พิสังกาสา ๑ โลลุ ๑ คนทีสอ ๑ โคกกระสุน ๑ ว่านน้ำ ๑
เกาะดูรุแพทะ ๑ ยาหมู่นี้แก่โรคเกิดแต่กิมิชาติหาย
มะกล่ำเครือ ๑ โลลุ ๑ ขมิ้น ๑ แรตตะดันข่า ๑
มาราแอฏะเมล็ดทิ้งก่อน ๑ จันทน์เกราะ ๑ โคกกระออม ๑
กระวาน ๑ ยานี้ก็ดี จันทน์ ๑ ซะเอม ๑ คนทีสอ ๑ ยานี้ก็ดี ทั้ง ๒ ขนานนี้แก้พิศม์
น้ำเข้าตอก ๑ พุดทรา ๑ ทับทิม ๑ เมล็ดเข้า ๒ เดือน ๑ ส้มซ่า ๑ รัตตะหิริเวริยะ ๑ แฝกหอม ๑ ยอดหว้า ๑ ยอดมะม่วง ๑ ดินแห้ง ๑ ยาทั้งนี้แก้อาเจียน
ขิงสด ๑ ตำแยเครือ ๑ หริเวริยะ ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ บระเพ็ด ๑ สะเดาดิน ๑ แห้วหมู ๑ ขี้กา ๑ ผักชี ๑ ยาทั้งนี้ แก้กระหายน้ำ
มะเขือหนาม ๑ มะเขือขาว ๑ เมจัง ๑ รากบัว ๑
โกฐพุงปลา ๑ เปราะหอม ๑ ตำแยเครือ ๑ เมล็ดพุดทรา ๑ ยาทั้งนี้แก้สอึก
ธฏอุติทมูละ ๑ บัวหลวง ๑ ซ้องแม้วใหญ่ ๑ เกสรบัว ๑ เปลือกโลท ๑ มะละอิต์ตะมะละฑะฑะ ๑ อิทิน์นรุ ๑ ยางง้าว ๑ เมล็ดมะม่วง ๑ ยาทั้งนี้กินผูก ชื่อมะละคาหิ
หว้า ๑ มะม่วง ๑ มะเดื่อ ๑ ไทรย้อย ๑ ยาทั้งนี้เอายอด เอละแกที ๑ ไกร ๑ สารภี ๑ ส้มเสี้ยว ๑ รักเทศ ๑
มุวะกิริยะ ๑ มะกล่ำเครือ ๑ มะกล่ำต้น ๑ ยาหมู่นี้แก้มุตรกฤจฉ จึงชื่อว่า มุตตคหณี
โผฏา ๑ โคกกระสุน ๑ อ้อยป่า ๑ เปลือกอบเชย ๑
โคกกระสุนแดง ๑ หญ้าแพรก ๑ อ้อยเครือ ๑ แห้วหมู่ ๑
ปหนะเพ ๑ ยาหมู่นี้แก้ขัดเบา
คนทีสอใหญ่ ๑ ชะเอม ๑ ผักโหมหิน ๑ อตแอติยะ ตำแยเครือ ๑ สมอ ๑ ดีปลี ๑ โกฐพุงปลา ๑ นวะแนดิลิยะ ๑ มะเขือหนาม ๑ มะเขือเครือ ๑ ยาหมู่นี้แก้ไอ
ขิงสด ๑ แอปุละ ๑ โหมุตุ ๑ สิงคุรุปียะลิ คือ
เปราะหอม ๑ นวะแนติลิยะ ๑ กระเพรา ๑ สุจปลา ๑ กิทิแท ๑ รากบัว ๑ กระวาน ๑ กุลุแวนละ ๑ ยาหมู่นี้แก้!อแก้หอบ
วิทิปิยะลทะ ๑ เพาะวลุท ๑ มนุแวหุต ๑ รากอบเชย ๑ บระเพ็ด ๑ ก้นปีต ๑ ตรีผลา ๑ ยาหมู่นี้แก้ไข้ทั้งปวง
บัวหลวง ๑ เข้าตอก ๑ แฝกหอม ๑ ชะเอม ๑ อุปล ๑ รากอบเชย ๑ น้ำตาลกรวด ๑ หิริเวสิยะ ๑ ซ้องแมวใหญ่ ๑ กระโดน ๑ จันทน์ ๑ ยาหมู่นี้แก้ร้อน
เนื้อไม้ ๑ ขิงสด ๑ กฤษณา ๑ กาลุแวล ๑ ว่านน้ำ ๑ ผักชี ๑ สิริล ๑ ดีปลี ๑ มะเขือหนาม ๑ โตฎิละว่าเพกา ๑ คนทีสอใหญ่ ๑ ยาหมู่นี้แก้เย็น
เทียน ๑ พริกไทย ๑ เทียนดำ ๑ สะค้าน ๑
เทียน เยาวภาณี ๑ เบ็ญจปัตต ๑ ใบไม้ ๕ ประการด้วย
ทศมูลราก ๑๐ ประการด้วย ยาหมู่แก้ยอก, แก้เสียด, แก้บวม
น้ำผึ้ง ๑ ชะเอม ๑ เข้าตอก ๑ สจังคุรุ คือดินแดงเทศ ๑ ประยง ๑ ยางง้าว ๑ ดินเผา ๑ เปลือกไม้เหลือง ๑ น้ำตาลกรวด ๑ เปลือกโลท ๑ ยาหมู่นี้เจริญอาหาร
หญ้าเกล็ดหอยใหญ่ ๑ ผักโหมหินเล็ก ๑ ผักโหมหินใหญ่ ๑ ละหุ่งขาว ๑ ละหุ่งแดง ๑ ทองกวาว ๑ อุสภะกะชิวกะ ๑ โคกกระสุน ๑ รากสามสิบ ๑ ดองดึง ๑ หัวเบ็ญจปัตตะ ๑ วณะแวนนะ ๑ มะเขือหนาม ๑ มะเขือเครือ ๑ แอดสฎิยะ ๑ พาสุลุ ๑ เหละฑิยะ ๑ ถ้ามิได้ ให้เอามุแวนนะ มหาเหละฑิยะ ถ้าไม่ได้ เอามะละแวนนะ อาจาริยะกล่าวไว่ให้เอาสิ่งละ ๔๐ กล่ำ ถั่วดำ ๑ สะตือ ๑ สวาด ๑ ยาหมู่นี้แก้ผอมแห้ง แก้ดุ ก็ได้ แก้ลมแก้หอบก็ได้ แก้ปิตตะก็ได้แล
ไกร ๑ มะเดื่อ ๑ สารภี ๑ ไทร ๑ มะทราง ๑ มะพลับ ๑ ปยะลิ ๑ พุดทรา ๑ อชุนะ คือคุ่มน้ำ ๑ คุ่มบก ๑ คุ่มแดง ๑ อัสสะก้ณณะ คือหูกวาง ๑ มารา ๑ มะม่วง ๑
โคปาลุ* ๑ ถ้าไม่ได้เอาโหมุตุ ๑ ทองกวาว ๑ รักเทศ ๑ โลทขาว ๑ หว้าควาย ๑ ว่านก ๑ ชมภู่ใหญ่ ๑ ยาหมู่นี้แก้ดี แก้โลหิต แก้ปรเมหะพลันหาย แก้บาดแผลด้วยแก้ร้อนด้วย
แก้เภทสัตรีในทางปัสสาวะ
ดีปลี ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑ ว่านน้ำ ๑ โมกมัน ๑
ดีปลีใหญ่ ๑ รากช้าพลู ๑ แห้วหมู ๑ ขิงสด ๑ กระวาน ๑ อิรทะ ๑ กระเจา ๑ สะค้าน ๑ พริกไทย ๑ เทียนเยาวภานี ๑ เมล็ดพรรผักกาด ๑ ภารยพติฑัมเฑอุสุนุ ๑ ลิหิงแมฑห้งคุ ๑
มหาแมฑห้งคุ ๑ สเดา ๑ เทียนดำ ๑ ตำแยเครือ ๑
พิลังกาสา ๑ ยาหมู่นี้-กำจัด วาตะ,เสมหะ
กระแจะ ๑ กระวาน ๑ โลฑ ๑ หิริเวสิยะ ๑
เกสรสารภี ๑ สมุลแว้ง ๑ ใบพิมเสน ๑ เปราะหอม ๑
กาลเวล์ ๑ ดอกจันทน์เกาะ ๑ ข่อย ๑ ดอกบุนนาก ๑
เปลือกไม้เหลือง ๑ เทียนสัตตบุศย์ ๑ ธะสะยะ ๑ รงทอง ๑
สาละมละ คือดอกรัง ๑ สังข ๑ สิริวุฎ ๑ หว้า ๑ ชันไม้รัง ๑ วะหะนะยะเปนหอยวิเศษในมหาสมุท ๑ ชฎาม้งษี ๑ โกฐกระดูก ๑ ยาดังกล่าวมานี้ชื่อว่าเอลาทีคณะ แก้ต่อม, แก!!, แก้พิศม์,
แก้วาตะ, เสมหะ
สันพร้ามอน ๑ ฏกแวลังคุ ๑ รากสามสิบ ๑ มะตูม ๑ สิหิแมฑห้งคุ ๑ มะรุม ๑ หญ้าคา ๑ ดอกคำทั้ง ๒
มะเขือขาว ๑ มะเขือหนาม ๑ ธารุสกะคือมะปราง ๑ นิยะทะ ๑ ติดติคะ ๑ ถ้าไม่ได้เอาเกมิทะก็ได้ คนทีสอใหญ่ ๑ สะค้าน ๑
เจ็ตมูลเพลิง ๑ สตือ ๑ ยาดังกล่าวมานี้ชื่อว่า วะระนาทีคณะ แก้อันตะวิทราโรค แก้มันทาคินี แก้เสมหะ แก้คุลุมโรคหายแล ยาขนานนี้ให้เอาแต่รากทั้งหมด
ราชพฤกษ์ ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑ ห้งคุลุ ๑ มะเขือหนาม ๑ เล็บเหยี่ยวก็ได้ ๑ สเดา ๑ แคป่า ๑ เมฑะห้งคุ ๑
ดันศีศะเต่า ๑ บระเพิด ๑ กระเบียน ๑ ก้นปิด ๑
สเดาดิน ๑ ขี้กาแดง ๑ สตือ ๑ สริล ๑ โมกมัน ๑ ดอกคำ ทั้งสอง ๑ นิริลเคาะแวลก็ได้ ๑ สัตตบัน ๑ ยาดังกล่าวมานี้ชื่อ อโรคาทีคณะ แก้ประเมหะ แก้กะธะชะ แก้ไข้จับ แก้ราก
แก้เสมหะหาย
ขนานนี้เอาแต่เปลือกแต่ราก เอาโลทขาวหรือโลทแดง ๑ แห้วหมู ๑ ปลุ ๑ กล้วย ๑ รัง ๑ เอละวะนุ ๑
โกะโนล์ ๑ พระยามือเล็ก ๑ บุกรอ ๑ ซ้องแมวใหญ่ ๑
อิค์สาลุ ๑ ยาหมู่นี้ชื่อว่าโลทาฑิคณะ แก้เสมหะแก้เมททั้ง ๒
แก้เพศสัตรืในทางปัสสาวะ แก้วรรณโรค กระทำให้กายมั่น
แก้สรรพพิศม์
ก้นปิด ๑ ดอกคนทีสอเหล็ก ๑ เปลือกโลท ๑
อิฑินนรุ ๑ เกสรบัว ๑ ชะเอม ๑ สุลมลิป ๑ มะตูม ๑
ยาหมู่นี้ชื่อว่า อัมพะฎาฑิคณะ แก้ปักกาติสารโรคคือบิดเหน้า
มะขามป้อม ๑ สมอ ๑ ดีปลี ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑
ยาหมู่นี้ชื่อว่าอาละมะกาทีคณะ กระทำให้กายผอม แก้เสมหะ
กุฎฐโรค แก้ปิตตะแก้เสมหะ แก้ไข้ทั้งปวง อนึ่งกระทำให้ถอย
กำลัง บำรุงไฟธาตุด้วยตรีผลา มีสมอเปนต้นนั้น แก้วิสมชรา
คือไข้ผิดสำแลง ทำให้ตาสว่าง บำรุงไฟธาตุ แก้เสมหะ
กุฏฐโรค แก้ปิตตะ เสมหะหาย อันว่าทรัพยามีสมอเปนอาทิ
อาจาริย์ผู้วิเศษย่อมสรรเสริญไว้ในคัมภีร์ทั้งหลายเปนอันมาก เหมือนดังตำราอุทาหรณ์ ว่าทรักษา ทีตรืผลาก้สมรืติดังนี้มี
ขนานหนึ่ง ติลาทลานิเอลปูตปัลลวตลูปีติผลา ดังนี้ก็มีขนานหนึ่ง เหตุดังนั้นจึงได้เอาสมอฟนอาทิ มาสรรเสริญไว้ในคัมภีร์นี้
ขี้กา ๑ จันทน์ ๑ แมฑห้งคุทั้งสอง ๑ ตำแยเครือ ๑ ก้นปิด ๑ บระเพ็ด ๑ ยาหมู่นี้ชื่อว่าปะโตลาทีคณะ แก้เสมหะ
แก้ราก แก้กินเข้าไม่ได้ แก้ผิ แก้พิศม์หาย
จันทน์ ๑ บระเพ็ด ๑ สเดา ๑ ผักชี ๑ บัวหลวง ๑ ยาหมู่นี้ชื่อคโลจาทีคณะ แก้กระหายน้ำ แก้ร้อน แก้ราก
แก้กินเข้าไม่ได้ แก้สารพัดไข้หาย
กิริกะเวฬู ๑ มหาเวฬู ๑ ชะเอม ๑ โกฐพุงปลา ๑ สุลุเมจัง ๑ มหาเมจัง ๑ โอลัมพิยะ ๑ โปตรุ ๑ มิมะทะ ๑ สุลุกลัต์ ๑ ทะฑะกะลัต์ ๑ มุแวนนะ ๑ มัสแวนนะ ๑ ตุมปิฎิยะ ๑
สสุเตฑละ มหาเตฑละทั้ง ๒ นั้นไม่มีให้เอาสุลุกะลัต์ มหาสุลุกะลัต์ ใช้ก็ได้ นม ๑ บัวหลวง ๑ บระเพ็ด ๑ ยาหมู่นี้ชื่อว่ากาโกลาฑิ คณะ กระทำให้อิ่มให้เกิดน้ำนมให้เจริญอายุ แกิปิตตะ แก้วาตะ แก้เลือดหาย
รากอบเชย ๑ รากบัวหลวง ๑ แฝกหอม ๑ ชะเอม ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ส้มเสี้ยว ๑ ยาหมู่นี้ชื่อว่าสาริกาทิคณะ
แก้รัตตะปิตตะโรค แก้กระหายน้ำ แก้นอนไม่หลับ แก้ไข้เพื่อดี แก้รากแก้ร้อนมีกำลังกล้าหาย
รสาอันนณะ ๑ โตอันนณะ ๑ โผฎา ๑ เกสรบุนนาก ๑ ชะเอม ๑ ยาหมู่นี้ชื่อว่าอัญชนาทิคณะ แก้ปิตตะ แก้พิศม์
แก้ร้อน แกโรคดังกล่าวมานี้
ว่านน้ำ ๑ แห้วหมู ๑ สมอ ๑ เทียนสัตตบุศย์ ๑ ขิง ๑ อิวะทะ ๑ ยาหมู่นี้ชื่อว่าวะจาทิคณะ
ขมิ้น ๑ มัลแวนนะ ๑ ขมิ้นเครือ ๑ ชะเอม ๑
โมกมัน ๑ ยาหมู่นี้ชื่อหะริตาทิคณะ ยา ๒ ขนานนี้แกโทษแห่ง
ฮววจะให้สุกได้ แก้อามะอติสาร คือเปนบิดยังอ่อนๆ ให้หาย
แกโทษน้ำนมสัตรี ให้บริสุทธื้ใด้
ก้นปิด ๑ ทัมเฑวุสุนุ ๑ สิหิงแมฑหังคุ ๑ ขิง ๑ เทียนสัตตบุศย์ ๑ ยาหมู่นี้ชื่อปาทาทิคณะ แก้หอบ แกไอ
แก้อุ ทรังดมาวาดแก้คุสุมโรค แก้รุชาโรค คือปวดขบในท้องหาย
เมล็ดฝาย ๑ น้ำประสานดีบุก ๑ เกลือสินเธาว์ ๑
กสิล ๑ มละกสิละ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ คิริชคลัมทะ (ภาษาบาที) คือเนื้อหิน ๑ ดุกตาทั้งสอง ๑ ยาหมู่นี้ชื่ออุปะสาราฑิคะณะ
แก้เมทะ แก้สักขราสมริโรคคือเปนนิ่วกรวดนิ่วหินหาย
วิรตรุอันธระ (ภาษาบาที) กะกินป่า ๑ คนทีสอใหญ่ ๑ อ้อยเครือ ๑ โผฎา ๑ หญ้าแพรก ๑ ธารุสกะ ๑ รากอบเชย ๑ โกวะกา คือเครือนมพิจิตร ๑ เพกา ๑ โคกกระสุน ๑
นิริลยาปุระ ๑ โคกกระสุนแดง ๑ ถ้าไม่ได้เอาเข็มแดง
หญ้าคา ๑ ดอกคำเขียวหรือดอกคำเหลือง ๑ ยาหมู่นี้ชื่อว่าวิรรุกขทิ คณะแก้นิ่วหิน นิ่วกรวด นิ่วเบาเปนเส้นในปัสสาวะ มักมี
นิ่วเปนอาทิ แก้มุตรกฤจฉ์ แก้วาตะหาย
เตล้มพุ คือส้มโรง ๑ กะเบียน ๑ รากโมกทั้งสอง ๑ เจ็ตมูลเพลิง ๑ สลัดไดเล็ก ๑ แทวตัล ๑ ทองกวาว ๑
แอฏระ ๑ ยาหมู่นี้ชื่อมุกาทิคณะ แก้ประเมหะ แก้มูลพยาธิ แก้ระสมริโรค ยามุกาทิคณะนี้เผาไฟเอาด่าง
รัง ๑ โกมพุ ๑ ทองกวาว ๑ แทวตัส ๑
แส่โทลมัล ๑ ทุ่มบก ๑ ประดู่ ๑ มหริ ๑ แอฏฏระ ๑ จันทน์เกาะ ๑ ปุรุท ๑ สีเสียดด้น ๑ จันทน์ทั้งสอง ๑
สิหิงปุรุท ๑ รัตมุรุต ๑ สิริส ๑ กาลวลิ ๑ ยาหมู่นี้ชื่อ สาลาทิคณะ แก้เสมหะ แก้ผอมเหลือง แก้ขัดเบา แก้กุฎฐโรค แก้ประเมหะ ยาหมู่นี้เอาเปลือก
อุบล ๑ กมุฑ ๑ บัวหลวง ๑ เหลมลิ ๑
สัตตบุศย์แดง ๑ ชะเอม ๑ ยาหมู่นี้ชื่ออุปลาทิคณะ
แก้ปัตตะแก้โลหิต แก้รัตตะปัตตะ แก้พิศม์ แก้ราก
ยาหมู่นี้เอาเง่ากับเกสร
ตะกั่วเกรียบ ๑ ทองแดง ๑ สังข์ ๑ ตะกั่วดำ ๑ ทองคำ ๑ เงิน ๑ ยาหมู่นี้แก้เจ็บขัดเบา แก้เจ็บในอก
แก้อุลุมโรค แก้ผอมเหลือง แก้ประเมหะ แก้,พิศม์หายแล
ตุลสิ คือกระเพราขาว ๑ กระเพราดำ ๑ รุวร ๑ กรรุตลา ๑ อนุตลา ๑ ไม่ไผ่ ๑ เข้าฝ้าง ๑ เตธุม คือเข้าละมาร ๑ กริย ๑ โกล ๑ มัณฑปลา ๑ ค้อนกลองนา ๑ ชะเอม ๑ อักแมล์ล ๑ กะเพราเครือ ๑ บางอาจาริย์ว่าอบเชยกะเพราดำ ๑
เรรุ ๑ เพ็ชสังฆาฏ ๑ พิลังกาสา ๑ แก่นแมร ๑ แมฑหังคุ ๑
ทังสอง ๑ โกคุรุแพททะ ๑ ซ้องแมวใหญ่ ๑ ยาหมู่นี้ชื่อว่า
สุรษาทิวัค แก้กิมิโรค แก้เสมหะโรค แก่ไอกินอาหารไม่มีรส
แก้หวัด แก้หอบหาย ชำระแผล ยาหมู่นี้ใชํได้มาก
มะปราง ๑ ซ้องแมวใหญ่ ๑ ทับทิม ๑ ผลจันทน์ ๑ กิริมูลคือไม้เกษ ๑ มะขามป้อม ๑ พระยามือเหล็ก ๑ คนทีสอใหญ่ ๑ ยาหมู่นี้ชื่อปารสุกาทิคณะ แก้ลมให้ชื่นใจให้ เจริญอาหาร แก้กระหายน้ำ แกโทษปัสสาวะ ให้ใช้แต่ผล
แห้วหมู ๑ เครือก้นปิด ๑ ขมิ้นทั้งสอง ๑ ตำแยเครือ ๑ เหมวดี คือขันทศกร ๑ กระวาน ๑ อิวทะ ๑ โกฐกระดูก ๑ รักเทศ ๑ ตรีผลาหนึ่ง ทังคุลุ ๑ ยาหมู่นี้ชื่อมุตาทิคะณะ แกิโรคเกิดแต่เสมหะหาย กระทำให้บริสุทธิ์ กระทำให้สุขให้เกิด น้ำนมแก้เพศสัตรืในทางปัสสาวะวิเศษนักแล
โผฏา ๑ ตองแตก ๑ มะซาง ๑ ไทรย้อย ๑ สลัดไดเล็ก ๑ รากจิงจ้อเหลี่ยม ๑ บระเพ็ด ๑ พรมมิ ๑ ยักเพรืย คือครอบตลับ ๑ เสตก้ล ๑ ราชพฤกษ์ ๑ แวลลิวัน ๑ กฏเวลังค ๑ สดีอ ๑ เตลกิริยะ คือต้นรงทอง ๑ ยาหมู่นี้ชื่อว่า สามาทิคณะ ๑ แก้ลมอุทธังคมาวาต แก้โรคท้องมาร แก้ลม
กระ ทำให้ท้องขึ้น แก้พิศม์ แก้คุลุมโรคเปนอาทิหายแล
มะตูม ๑ คนทีสอใหญ่ ๑ เพกา ๑ ซ้องแมวใหญ่ ๑ แคป่า ๑ ยาหมู่นี้มืมะตูมเปนอาทิ ชื่อว่าพิลวาทีคะณะ ให้เจริญ ไฟธาตุ แก้วาตะ แก้เสมหะหาย
ขัดมอน ๑ ผักโหมหิน ๑ ละหุ่ง ๑ มุงแวนนะ ๑ ม้สสุแวนนะ ๑ ยาหมู่นี้แก้ปิตตะ, เสมหะ, วาตะ, กระทำ
ให้ตัวเบา
หญ้าเกล็ดหอยเล็ก หรือ เกล็ดหอยใหญ่ ๑ ละหุ่ง ๑ มะเขือทั้งสอง ยาหมู่นี้ชื่อปัญจะมูลเหล็ก แก้วาตะ เสมหะหาย
หัวเบ็ญจปัตตะ ๑ รากอบเชย ๑ สิหิงเมฑหังคุ ๑ บระเพ็ด ๑ โผฎา ๑ ขมิ้นเครือ ๑ ยา ๖ สิ่งนี้แก้มุตรกฤจฉ์ แก้วาตะ แก้2 เตต2หาย
กฏเวลังค ๑ โคกกระสุน ๑ ดอกคำทั้งสอง ๑ กะรัมพะคือ มะนาวเทศ ๑ รากหญ้าหนาม ๑ ห้าประการนี้
แก้เสมหะ วาตะหาย
หญ้าแพรก ๑ อ้อยเครือทั้งสอง หญ้าคา ๑ ไม้รวก ๑ แปปะละ รากหญ้าห้าประการนี้ เอาสิ่งเดียวก็ได้ เอาทั้ง ๕
ก็ได้ แก้ปิตตะ แก้มุตรกฤจฉ ชำระลำไส้
โมกมัน ๑ แมฑห้งคุ ๑ สิริเตกกุ ๑ ตำแยเครือ ๑ พริกไทย ๑ แห้วใหญ่ ๑ ว่านเสมา ๑ กระวาน ๑ ก้นปีด ๑
เทียนตำ ๑ เพกา ๑ กะเบียน ๑ เทียนเยาวภานี ๑
พรรผักกาดขาว ๑ ว่านน้ำ ๑ ยาหมู่นี้ก็ดี เทียน ๑
มหาหิงคุ์ ๑ พิลังกาสา ๑ ผักเสี้ยนไทย ๑ ใบ ๕ ประการ ดังกล่าวมานี้ชื่อว่าวัชกาทิคณะ แก้วาตะ, เสมหะ, เมทะ
แก้คุสุมโรค แก้หวัด แก้ไข้ แก้เมื่อยแก้ขบ แก้เ!เอยหาย
รักขาว ๑ มะแว้งเครือ ๑ รากตองแตก ๑ ดองดึง ๑ ทัมเทวุสุทุ ๑ แรตต ๑ อ้สสติย ๑ หระดาน ๑ หญ้าพันงู ๑
แกมเมรืย ๑ สตือ ๑ เหลก้ตตโกลุ คืออันชัญขาว ๑ ดอก
จันทน์เกาะ ๑ โคกกระออม ๑ แหตินิยะ ๑ ยาหมู่นี้ชื่ออักกา ทิคะณะ แก้เสมหะ แก้เมทะ แก้พิศม์ แก้กมิโรค
แก้กุฎฐโรคหาย แก้บาดแผลดีวิเศษนัก
เทียนสัตตบุศย์ ๑ ตวรณะคือเนื้อไม้ ๑ โกฐสอ ๑
เอาทศมูลด้วย ขัดมอนเล็ก ๑ เข้าตอกขั้ว ๑ เอาวิระตะราทิ
คณะประกอบด้วย เอาพิทาทีคณะด้วย แก้ลมทั้งปวง
ประดู่ ๑ โกมพุรุกตะ ๑ พุรุทะ ๑ กุพุคือกุ่มบก ๑
ตะเคียนหรือสีเสียดก็ว่า ๑ แกกระ ๑ มะหะริ ๑ แอฏฏระ ๑ แมฑห้งคุทั้งสอง จันทน์ทั้งสอง ขมิ้นเครือ ๑ ตรืติหมะ ๑ เอารากเอาใบ ตาลโตนด ๑ ใบทองกวาว ๑ หิกะระม้ตตะ ๑ ดอกรัง ๑ ด้นเทวะด้นหมากเมีย ๑ เมล็ดโมกมัน ๑ ผลยอ ๑ ยาหมู่นี้ชื่อ อัสนาทีคณะ แก้มือด่างเท้าด่าง แก้กุฏฐโรค
แก้เสมหะ แก้ประเมหะ แก้กิมิโรค แก้โรคผอมเหลือง แก้เมทโทษหาย
เอาทุรุวาทีคณะก็ดึ ๑ เอาหญ้าแพรก ๑ ตำแยเครือ ๑ สเดา ๑ เสนียด ๑ วัททุรุ ๑ แห้วหมู ๑ รากสามสิบ ๑ กสิละ ๑ ประยง ๑ เอานิโครธาทีคณะก็ดี อุปะลาทีคณะก็ดี อัศษนาที
คณะก็ดี สุ-ระลาทิคณะก็ดี มุตตาทิคณะก็ดี วจาทิคณะ
ก็ดี คณะทั้งหลายนี้แก้เสมหะหาย
หัวเบ็ญจปัต ๑ ละหุ่ง ๑ แอสะติยะ ๑ ผักโหมหิน ๑ สตือ ๑ ก้มพุลุแวนนะ ๑ มุงแวนนะ ๑ ถั่วดำ ๑ ซิวนะ ๑ รสสัญญา ๑ อภิรุ ๑ วิระวันนิ ๑ ซิระโกหัจจะปัง ๑ ยาหมู่นี้ชื่อ ว่าซิวสัญญาเปนรากใหญ่ห้าประการ
รสสัญญาปหฏิ ๑ คัณฐการิ ๑ สาลปัณณิ ๑ ปัญญา หปัณณิ ๑ โตขุรุกะ ๑ ยาหมู่นี้รากเล็ก ๕ ประการ อบเชย ๑ ยาหมู่นี้ชื่อพิทาริกาทิคณะ เปนยาแก้ให้ชื่นอกชื่นใจ กระทำให้อิ่ม แก้เสมหะแลปิตตะ แก้บวมแก้คุสุมโรค แก้โรคให้กลับเนื้อกลับตัว แก้ลมอุทธังคะมาวาต แก้ไอหายแล
อันว่าคณะทั้งหลายนี้ก็ดี น้ำมัน น้ำมันเนยทาก็ดี แพทย์ ดูด้วยอาการอันควรแลไม่ควรแล้วพึงกระทำโดยฉลาด
อันว่ายาสิ่งใดคือดอกแลผล หรือเปลือก รากแลใบเปน
อาทิยังมิได้บอกให้แจ้งนั้น ก็ให้แพทย์เอารากใช้เถิด ถ้ายาสิ่งใด
มิได้บอกประมาณ ให้เอายาสิ่งนั้นเสมอกันเถิด ถ้าน้ำกระสายยัง มิได้บอกแจ้งก็ดี ก็ให้ละลายด้วยน้ำกินเถิด ยาผงสิ่งใดเมื่อจะให้ กินนั้น ให้ลูประมาณเห็นว่าควรจะให้กิน หนึ่งก็ดี ๒ หรือ
๔ อะกะก็ดี นิสกะV*นึ่งก็ดี ๒ หรือ ๓ นิสกะก็ดี มากกว่านี้หน่อย หนึ่งก็ดี ลูประมาณแล้วพึงให้กินเถิด
อนึ่งยาสิ่งใดเจือด้วยน้ำนมนั้นควรจะให้กิน ปะสะตะ ๑
ก็ดี ๒ หรือ ๓ ปะสะตะก็ดี ให้ลูประมาณอันควรแล้วพึงให้กินเถิด อนึ่งถ้าเห็นว่าวันใดพานจะเย็นอยู่ก็อย่าให้กินเลย
แพทย์จะรักษาโรคสิ่งใดให้ลูประมาณ เห็นว่าควรจะให้กิน ยานั้น ๓ วันก็ดี ๗ วันก็ดี ๑๒ วันก็ดี มันฎลคือ ๓๐ วันก็ดี
ประมาณดูแล้วพึงให้กินยาเถิด
ถ้าให้ยาสิ่งใดกินเห็นว่าโรคนั้นหยุดอยู่ก็ดี บรรเทาลงก็ดี
พึงให้ยานั้นกินไปเถิด ถ้าโรคนั้นทวีมากไปก็ให้ยกยานั้นเสีย
เอายาอื่นให้กิน โรคสิ่งใดบังเกิดขึ้นไดในกาลเท่าใด พึงให้กินยา ไปเท่านั้นหายแล
อนึ่งโรคบังเกิดไดปี ๑ รักษาดู ๗ วันแล้ว ถ้ากำลังโรคมี เสมออยู่พึงให้กินยาอื่นเถิด
ถ้าให้กินยาสิ่งใดแลยังไม่เห็นคุณ ก็อย่าเพ่อให้กินยาอื่นซา เข้าไปในขะณะนั้นก่อน เหตุดังฤๅ เหตุว่ายาที่กินไปก่อนนั้นมี
กำลังโอชารสยังสงบอยู่ ยาที่กินภายหลังนั้น เข้าไปปะทะกันอยู่ แล้วก็ให้คุณต่าง ๆ กันไปก็จะหาประโยชน์มิได้
ถ้าเปนไข้จับในฤดูอันเสมอกัน ไม่ร้อนไม่หนาวก็ดี โทษที่ จับอยู่นั้นยังมิได้ระงับก็ดี อนึ่งในประเมหะโรคธาตุยังบริบูรณ์ก็ดี
อนึ่งในรัตตะคุลุมโรคนั้นเรื้อรังอยู่นานก็ดี ลักษณะโรคทั้งหลาย
ดังกล่าวมานี้ แพทย์พึงรู้ว่าจะรักษาหายง่าย
อันว่าสมอเทศ, สมอไทย, นั้นมีรสหวานสุขุม มีรสฝาด, รสแห้ง, รสเค็ม, รสเบา, ให้จำเริญไฟธาตุ กระทำให้สุกชอบ เมทะมีคุณอุ่นชำระมนทินในกายให้บริสุทธิ์ เจริญอายุให้เกิดปัญญา ให้เกิดกำลัง เจริญอินทรีย์ทั้งหลายมีจักษุเปนอาทิ แก้-กุฎฐโรค
กระทำให้จำเริญวรรณ แก้เสียงแหบ แก้เสียงแห้ง แก้เสียงแข็ง แก้บุ-ราณชวร แก้ศีศะโรค จักษุโรค แก่โรคผอมเหลือง แก้หฤไทยโรค แก้ก- ามิลแก้ตระหนี่โรค แก้บวมเดินเหินไม่ได้ แก้ประเมหะมุตรอดิสาร แก้วาตะ แก้ราก แก้ทิมโรค แก้หอบ แก้หวัด แก่ไข้ป่าท้องโร แก้ท้องขึ้นให้ขัดหนักแล้วกลายเปนคุสุม โรมให้ขัดเบาแล้วให้กินอาหารไม่มีรส แก่โรคอันเกิดแต่เสมหะ,
วาตะหายแล
อนึ่งกินเข้าแล้วกินสมอ แลสมอนั้นบำรุงอินทรีย์ทั้ง ๕
ระงับวาตะ, ระงับเสมหะ, ระงับปิตตะ กระทำให้กะเพาะอาหาร เก่าบริสุ,ทธิ้เปนยาอันประเสริฐ สมออันมีรสหวาน, รสเปรี้ยวเหตุ
ดังนั้นจึงแก้ลม สมออันมีรสเผ็ด, รสขม, เหตุดังนั้นจึงแก้เสมหะ สมออันมีรสฝาด, รสหวาน, เหตุดังนั้นจึงแก่ปิตตะ
มะขามป้อมบำบัดโทษทั้งปวงชอบกับตา มีรสแห้งรส
เปรี้ยวจึงแก้ลม มีรสหวานรสเย็น มีรสฝาดรสแห้งจึงแก้เสมหะ
แลมะขามป้อมนี้มีผลอันอุดมกว่าผลอื่นๆ
สมอพิเภกกระทำให้สุกให้ร้อนให้เย็น ชอบกับผมมีคุณ
คล้ายกับมะขามป้อม สมอเทศสมอไทยก็ดี เอาส่วน ๑ (สมอ)
พิเภก ๒ ส่วน มะขามป้อม ๔ ส่วน เอาตรีผลาดังกล่าวมานี้ ประกอบเข้าด้วยน้ำท่า
อนึ่งเอาสมอ ๖ บาท (สมอ)พิเภก ๓ บาท มะขามป้อม ๖ สลึง ตรีผลาดังกล่าวมานี้ พึงรู้เถิดว่าอุดมวิเศษนัก
สมอ ๓ ส่วน (สมอ)พิเภก ๔ ส่วน มะขามป้อม
๕ ส่วน เปนส่วนดังนี้ บางอาจาริย์เรียกว่าตรีผลา บางอาจาริย์ เรียกว่าสมอทั้ง ๓
ขัดมอนใหญ่ ขัดมอนเล็กทั้งสอง ดันทองกวาว ๑
อโนชา ๑ ทรัพยาดังนี้เรียกว่ากำลังแข็ง มีคุณเลอียด,ให้,บังเกิด
กำลัง
เปลือกอบเชย ๑ กระวาน ๑ ภิมเสนดัน ๑
ทรัพยาทั้ง ๓ นี้เรียกตรีสุคนธ์
มะซาง ๑ เกสรบุนนาก ๑ ทั้งสองนี้ชื่อว่าเทวะสุคนธ์
ยาทั้งสองหมู่นี้ให้!เตตะกำเริบฉุนแหลมกำเริบร้อน กระทำให้สว่าง ให้จำเริญรสอาหาร
พริกไทยนั้นมีรสสุขุมรสเผ็ด เปนลัตรูกับเสมหะ มีคุณเบา
ดีปลีนั้นถ้าสดให้เสมหะกำเริบ มีรสหวาน, รสเย็น,
มีรสสุขุม, รสหนัก, ถ้าแห้งคุณผิดกันกับสด กระทำให้แห้งมี
รสเผ็ด แก้ลม, แก้หอบ, แก้เสมหะ, แกไอหาย กระทำให้อิ่ม
ขิงนั้นถ้าสดให้จำเริญไฟธาตุ ให้จำเริญรสอาหาร กระทำ ให้แห้ง ให้ประชุมไฟธาตุ แก้หทัยโรค คือโรคอันผูกหัวใจ
ถ้าแห้งมี รสหวาน, รสเบา, รสเสอียด ให้เกิดรสอาหาร
ระงับวาตะเสมหะ มีคุณดังขิงสด (ขิงแห้ง, พริกไทย, ดีปลี)
ทั้ง ๓ ประการประชุมกันแล้วจึงชื่อว่าตรีกะฏุก แก้ลุ ให้ผอม
แน่น มีนทาคินี แก้หอบหืด แกไอ สิปะโรค ให้เท้าทู่หาย
สะค้าน, ช้าพลู สองประการนี้มีคุณเสมอกัน เจ็ตมูลเพลิง มีคุณให้สุขุมให้ร้อนเสมอกันแกักิมิโทษ แก้บาดแผล แก้บวมหาย
ยกพริกไทยออกเสีย พึงรู้เถิดว่าเปนเบ็ญจกูล แก้คุสุม
โรคแก้ปลิ!หทรโรคท้องมาร แก้อะนาหะโรค แก้สลโรคชะนะ
กระทำให้ สว่างอกสว่างใจยิ่งนัก ให้แพทย์พึงพิจารณาให้วิเศษ แล้วพึงประกอบให้เถิด ถ้าจะยกสิ่งใดสิ่งหนึ่งออกเสีย แลจะเอา
อื่นประกอบเช้า ถ้ามีคุณเสมอก้นแล้วพึงให้ประกอบเถิด อนึ่งถ้า สิ่งใดไม่ชอบกับโรค ให้ยกสิ่งนั้นออกเสียเถิด
บัดนี้จักกล่าวยาที่ฟนเอกเปนประธาน แต่โกฐจุลาลำภา
สิ่งเดียวนั้นเปนใหญ่ในโรคไข้จับ เสนียดนั้นเปนใหญ่ในรัตตะปิตตะ โรค รักเทศกับโมกมันเปนใหญ่ในโรคเหน้าโรคเปีอย เข้าตอก
ขั้วเปนใหญ่,ในฉ ะทิโรคให้ราก โกฐกะดูกเปนใหญ่ในหิกาโรค
ให้สอึก ยอดไทรย้อยเปนใหญ่ในปิปาสะโรคให้ระหายน้ำ มะเขือ หนามเปนใหญ่ในกาสะโรคให้ไอ ชะฎามังษีเปนใหญ่ในสาสะโรค
ให้หอบ ดอกคำฝอยเปนใหญ่ในสุริยาวัตตะโรคให้ปวดศีศะเรียกว่า
ลมปก้ง คนฑิสอใหญ่เปนใหญ่ในมัทะตะยะคือว่าการมัวเมา สิริล
เปนใหญ่ในคะหะนิโรคตานทราง พิลังกาสาเปนใหญ่ในถิมิโรค
แห้วหมูเปนใหญ่ในอติสารโรคบิด โคกกระสุนเปนใหญ่ในมุตร
กฤจฉ์โรค ดีปลีเปนใหญ่ในปลิโหทรโรค ขมิ้นเปนใหญ่ใน
ประเมหะโรค แผ่นเหล็กเปนใหญ่ในโรคผอมเหลือง ตรีผลาเปน
ใหญ่ในจักษุโรค นวะอนะพิสิยะเปนใหญ่ในกามิละโรค คือโรค
ผอมเหลือง รุวะราเปนใหญ่ในสระโรค ยางรงเปนใหญ่ในมะโหฑร โรคท้องโร ครั่งเปนใหญ่ในกินนะสัณฐานที่แตก รงทองเปนใหญ่ ในวณะโรค มะรุมเปนใหญ่ในวิทราทิโรค เจ็ตมูลเพลิงเปนใหญ่ใน คุลุมโรค เครือโคกกะออมเปนใหญ่ในวุฒิโรคอัณฑะใหญ่ ผลกะเบียน เปนใหญ่ในวณะโรค ราชพฤกษ์เปนัใหญ่,ใน
สลัดไดเปนใหญ่ในติขิณะวิเรจะนะลงหนัก จิงจ้อเปนใหญ่ในวิเร
จะนะลงสบาย ต้นทองกวาวแลขัดมอนเปนใหญ่ในนิ่วให้ขัดเบา
ตรีกะฏุกเปนใหญ่ในสุลโรค ทองคำเปนใหญ่ในโรคพิศ มังษะเปน ใหญ่ในไขยโรค บระเพิดเปนใหญ่ในลมเลือด เทียนสัตบุษย์เปน
ใหญ่ในโสภะโรคให้บวม สะเดาเปนใหญ่ในวะธุริถาโรคธีเดาษ
กะเทียมเปนใหญ่ในัใขัจับ,ให้หนาว รากอบเชยเปนใหญ่ในวิสับป
โรคแพุพอง ตะเคียน สีเสียดเปนใหญ่ในกุฎฐโรค เมล็ดใน
ชมดเปนใหญ่ในโรคมือด่างตีนด่าง มะขามป้อมเปนใหญ่ในภุควิการ
ให้เกิดวิปริตเพราะปิศาจ ให้เจริญอายุ ผักโหมหินเปนใหญ่
ในชราโรคให้แก่ อุฑุตตะเปนใหญ่ในรุจีคีอให้เจริญรสอาหารว่านน้ำ เปนใหญ่ในกุมารโรค สร่ายหินเปนใหญ่ในสรรพโรคทั้งปวง ยาดัง กล่าวมานี้แต่ละสิ่งๆ เปนยาอันประเสริฐอาจรักษาโรคนั้นๆ ได่ให้ ประกอบตามวิธีแพทย์ประกอบไว้เถิด จะต้มกินกิได้
(กล่าวมาด้วยสรรพคุณติกิจฉาวิธีจบเพียงนี้)
ลำดับนี้จะกล่าวด้วยอันนะปานะวิธีติกิจฉาด่อไป โดยบาฬี เปนอาทิว่า (อันยปานาทรุเตนานยทมวํตชตโตภยตะ หินาหิน
ปริจ์ฉิท์ท วิธี ดัส์ส นิทยเต) แปลว่าธรรมดาสัตว์ทั้งหลายใน
โลกย์นี้ จะเลี้ยงชีวิตรด้วยอาหารสิ่งอื่นนอกกว่าเข้าน้ำนี้หามิได้
บัดนี้จะกล่าวในวิธีเข้าน้ำ แลเข้านั้นคือเข้ารัตสาลี ๑
มหาสาลี ๑ กาลมันทสาลี ๑ โลมันทสาลี ๑ กาลสาลี ๑
โปตะกะปัณะสาลี ๑ กุมปันทะสาลี ๑ ปะทัมสาลี ๑
วะราหะสาลี ๑ โทวะสาลี ๑ ทีฆะสาลี ๑ หัตถีสาลี ๑
มะยุระสาลี ๑ โกดัมพุรุสาลี ๑ ทั้งนี้เปนคำสังกา เข้าสาลี
ทั้งปวงนี้เกิดในภูเขา มืรสอันหวานบังเกิดรสสนิท มีมนทินน้อย
ระงับลม
เข้ารัตสาลีสิ่งเดียวนั้นแก้ตรีโทษได้ เปนยาอันอุดม
จุลมะธุสาลี ๑ สักขระสาลี ๑ ปัณะทุกะสาลี ๑ ปิยามังษะสาลี ๑ ชิระกะสาลี ๑ ขาระสาลี ๑ มชุระกาวิธี อันว่าเข้าดังกล่าวมานี้ บังเกิดในท้องนา กระทำให้อาหารทั้งปวงสุกมีรสหวาน ระงับ
วาตะแลปิตตะหาย ให้เกิดเสมหะแลสัมภะวะ เข้าดังกล่าวมานี้เข้า จำพวกใดมีผลใน ๖๐ วัน เข้าจำพวกนั้นอุดม
อันว่าเข้าใหม่ทั้งปวงชอบกับจักษุ ให้บังเกิดโทษทั้งปวง
มีเสมหะเปนอาทิ กระทำให้จำเริญกำลัง เข้ากับแก้ เข้าเดื่อย
เข้าละมาน เข้าฝ้างเล็ก เข้าทั้ง ๔ ประการนี้ กระทำให้แห้งระงับ ปิตตะเสมหะหาย
เข้ายะวะสาลี ให้ลมกำเริบบังเกิดมละมาก ระงับปิตตะ
เสมหะหาย
เข้าโคธุมะสาลี ให้บังเกิดเสลดมีรสหนัก, รสเย็น,
รสหวาน, ระงับลม
ถั่วเขียวมีรสฝาด, รสหวาน, รสเบา กระทำให้แห้ง
ระงับปิตตะ ให้บังเกิดลม
ถั่วดำวานร ให้บังเกิดเสลด ระงับปิตตะระงับเสมหะ
บังเกิดลม แก้หอบ, ไอแก้สอึก แก้ส วาตะ
งา มีรสฝาด, หวาน, ขม ให้เกิดกำลังกระทำให้อุ่น
กำเริบปิตตะ
สามัญผลชาติ กระทำให้ถอยกำลัง ไม่มีรสสนิทมีพิศเย็น
เมล็ดขนุนมีรสหวาน, ฝาด, หนักบังเกิดปัญญา กระทำ ให้แห้ง กำเริบลมระงับซึ่งปิตตะ
เมล็ดขนุนป่ามีรสฝาดรสหวานรสเบา กำเริบรัตตะปิตตะ
โรค ระงับกิมัโทษ แลเสมหะโทษ
เมล็ดมะขาม บังเกิดมวกมีรสหนักรสเย็น กระทำให้ที
ต่อทีหักติดก้นได้
เนื้อปลาช่อนมีรสเบา ชอบกับธาตุทั้งปวงให้บังเกิดเสลด
บังเกิดเมทะ ระงับวาตะมีรสบำรุงรสหวานรสอาหารให้สุก
พระคมภีร์มหาโชตรัต*
—
โสฑายะ สิทธิพุทธายะ สิทธิธ้มมายะ สิฑ์ธิสังฆายะ สิทธิปัจเจกพุทธายะ สิทธิสัพพัฌญสาวกา สิทธิอริยานํ
สิทธิวาจาปีหิริยํ สิฑ์ธิมารพลํโยธํ สิทธินิพพานมุตตมํ สิทธิสิโร หริหโร สิทธิพรหมาธตรัฏฮโก สิฑ์ธินาโค วิรุฬหโก วิรูปัก6โข สิทธิจันทิมารวิ สิท์ธิอินโท จ เวนัต๙เตโย จ กุเวโร วรุโณปี จ สิทธิอัคคิ จ วายุกํ ปซุนโน จ กุมาโร จ สิทธิอัฏ์ธารสเทวตา จตุปาสัฌจเทวตา สิฑ์ธิราโม สิทธิเทโว สิทธิอักโข จ ริกขโส สิทธิวิชชาธฐานํจ สิทธิอิสีมเหสโร สิทธิปัพพตเทวานํ
สิทธิการิยเทวตา สิทธิปาสาทเทวานํ สิทธิเจติยเทวตา
สิทธิโพธิรุก6ขเทวานํ สิทธิอารัก๙ขเทวานํ สิทธิวิหารเทวานํ พุทธรุปเทวานํ สิทธิคิณา จ รุกขานํ ว้ล์สิยาฆรเทวตา
สิทธิชลถสัฏธานา วา สิทธิอากาสเทวตา สิทธิมุนี จ ราชาโน สิทธิปุริลสัก๙ขณา สิทธิภูมัฏธเทวานํ สิทธิกมมพลํ
วรํ สิทธิปาฑาอปาทา วา ทวิปาทาจตุ!/ปทา พหุ!/ปาทา จ สัต6ตกา สิทธิปัก6ขา จ วายุกํ เอเตน สิทธิเตเชน ชยโสตถิ ภวัน๙ตุ เต ตํ รักขนตุ สัพ6พฑา ตํ ปริปาลอัน6ตุ สัพ6พทา ตํ สัพ6พสิฑ็ธ ภวัน็ตุ สัพพทา ตํสัพ6พโสต6ถ ภวัน์ตุ เต สัพ์พทา ทุก6ขโรคภยา เวรา โสกา สัต6ตุจุปัทวา อันตรายา อเนกาปิ
วิน้สสัน์ตุ จ เตชสา ชยสิท้ธิ ธนํลาภํ โสตถิ ภาคยํ สุขํ พลํ สิริอายุ จ วัณโณ จ โภคํวุฑฒ จ ยสวา สตวัส์สา จ อายุ จ ซืวสิท้ธี ภวัน์ตุ เต
พุทใธ จ มัชฌโม เสฏ๒ สาริปุตโต จ ทักขเณ ป๋จ้ฉิเมปี จ อานันโท อุต์ตเร โมค์คัล์ลานโก โกณ์ฑัฌโฌ ปุรภาเค จ
พายัเพย จ ควัม์ปติ อุปาลี หรติฏ์ฮาเน อาคเณย์เย จ กัส์สโป ราหุโลเจว อีสาเณ สัพโพ เต พุท์ธมังคลาโย ฌัต์วา ปูซิโต โลเก นิท้ทุกโข นิรุป็ท้ฑโว มหาเตโช สฑา โหตุ สฑา โสต์ถิ ภวัน์ดุ เต
สิทธิการิยะ พระอาจารยเจ้าผู้ชื่อวาท้าวสหัมบดีพรหม
ผู้เปนใหญ่กว่าพรหม ๑๖ ชั้น ท่านผู้นั้นจึงลงมาประดิษฐาน จาฤกอักษรเปนต้นคัมภีร์มหาโชตรัต ว่าด้วยปฐมสัตว์มนุษย์อัน
เกิดมาเปนรูปสัตรีภาพด้งแต่คลอดออกจากครรภ์แห่งมารดา ก็มี
กายประเภทต่างออกกว่าเปนผู้ชายนั้น ๔ ประการ คือถันประโยธร นั้นประการ ๑ จริตกิริยานั้นประการ ๑ ที่ประเวณีนั้นประการ ๑ คือต่อมเลือดฤดูนั้นประการ ๑ จึงเปน ๔ ประการดังนี้
จะวาในคัมภีร์มหาโชตรัตนี้ก่อน มีพระบาฬีดังนี้ โลหิหทยํชาตํ อันว่าฤดูโลหิตแหงหญิงอันเกิดมาแตหัวใจ อันชื่อวาหทัยวัตถุ
กำเดาวาเมื่อหญิงมีฤดูมานั้น ให้คลั่งเพ้อไปเจรจาด้วยผี ให้นอน สดุ้งหวาดมักขึ้งมักโกรธไปต่างๆ ครั้นฤลูมีออกมาแล้ว ก็หายเพศ ที่เปนนั้นแล
ปิตตํ ชาตํ โลหิตอันเกิดแดขั้วดีนั้น เมื่อจะมีฤลูมานั้น
ให้คลั่งไคล้มะเมอเพ้อเจรจาด้วยผี ให้นอนสดุ้งหวาดไป ครั้นมีฤลู ออกมาแล้วก็หายเพศนั้นแล
มํ สํ ชาตํ อันวาฤดูอันเกิดแด,ผิวเนื้อนั้น ให้นอนร้อน ผิว เนื้อผิวหนัง ให้แดงดุจผลตำลึงสุก ลางฑีก็ให้ผุดขึ้นทั้งตัวดุจออก
หัดแลฟกเปนดังไข้ลากสาด เปนไปถึง ๒ วัน ๓ รัน ครั้นมีฤลู ออกมาแล้วก็คลายไป
นหารู ชาโต อันว่าโลหิตอันบังเกิดมาแดเส้นเอ็นทั้งปวง
นั้น เมื่อจะใกล้มีฤดูมาให้เปนประดุจดังไข้จับ ให้สบัดร้อนสบัด
หนาว ปวดศีศะเปนกำลัง ครั้นมีฤลูออกมาแล้วก็หายไปแล
อัฏฮิกํ ชาตํ อันว่าโลหิตอันเกิดมาแด,กระดูกนั้น เมื่อจะ
ใกล้มีฤลูมา ให้เมื่อยให้ขบไปทุกข้อดังจะขาดจากกัน ให้เจ็บ
บั้นเอวสันหลังยิ่งนัก มักบิดเกียจคร้านบ่อยๆ ครั้นมีฤลูออกมาแล้ว ก็หายแล
สิทธิการิยะ พระครูผู้เฒ่าท่านกล่าวไว้ว่า ถ้าแพทย์ผู้ใด จะรักษาโลหิตฤดูแห่งหญิงอันมีฤลูมาแล้ว แลกลับแห้งไปก็ดี แด, รุนสาวขึ้นมาแลอายุควรจะมีฤลูมาแล้ว แลไม่มีฤลูมาตามประเวณี ลางทีมีฤดูมาแล้วกลับแห้งไปก็มี ลางคนแต่รุ่นสาวได้ ๑๔ ปี
๑๕ ปี ก็ยังไม่มีฤลูต่อมีผัวแล้วจึงมีฤลูมา หญิงเหล่านี้ทานวาเปน ประเวณีโลกทั้งหลายแล
ถ้าแลหญิงคนใดมีฤลูมาแล้วกลับแห้งไปนั้น เปนเหตุด้วย
โทษ ๕ ประการดังนี้ พระอาจารยเจ้าจึงกล่าวบาฬีอย่างนี้สมทบ
ไว้วา
(๑) ยา นาริ ปุ!/ผมาธรั อุ!/ปัน์นกามตัฑ์กินี ตัส์สา พลวา ราคัค์คิ นปฏิสัน์ธิ วิเสโสสติ
(๒) ยา นาริ ปุ!/ผมาธรํ ภุฌ์ชติ ฑฏฑาฑิฑํ ตัส์สาปิ คัพ็ภปาตนํ, สมุฏ์ฮานสัม์มเตอิฑํ
(๓) ยา นาริ ปุ!/ผมาธรํ โทเสน อสัต์ตมนา
อัต์ตานํ ปติโกเฏติ ปเรหิ มหัต์ตาปี วา เต กิลัน์ตกายา คัพ์ภปาตั!/ปตาวสา อาโปสมุฏ์ฮานํ อิฑํ
(๔) ยา นาริ คัพ็ภมาธรํ โมหจิต์ตํ สํกิตานานา กิฬาปสุตาว เสยโย เตชํ ปมุฌ์จติ
(๕) เตน วายคุ!/ปาปีสสา ปฏิสัน์ธิ วิเสโสสติ วาโย สมุฏฮานํ อิฑํ วิฌ์ฌายํคุสเลหิปิ
โดยอรรถาธิบายวา หญิงจำพวกใดเมื่อชนมายุได้ ๑๔ ปี
๑๕ ปีขึ้นไปก็สิ้นกำหนดตานทรางแล้ว ตอมโลหิตแหงหญิงนั้นก็ ให้บังเกิดขึ้นมาตามประเวณีแหงสัตรีภาพ ให้แพทย์ทั้งหลาย
พิจารณาดูให้รู้วาโลหิตนั้นเกิดแตที่ใดๆ แล้ว ให้ประกอบยาอันชื่อ วาพรหมภักต์ร ประจุโลหิตร้ายเสียให้สิ้นเชิงแล้ว จึ่งแตงยาบำรุง ไฟธาตุให้กินให้ธาตุทั้ง ๔ เสมอกันแล้ว จึ่งแตงยาอันชื่อวากำลัง ราชสีห์ กำลังแสงพระอาทิตย์ บำรุงโลหิตให้บริบูรณ์แล้วเมื่อใด อันวาสัตว์จะมาปติสนธินั้นจะตั้งขึ้นได้เมื่อนั้นแล
สิทธิการิยะ ล้าแพทย์ผู้ใดรู้วิชาในคัมภีร์มหาโชตรัต จะ แล้โลหิตสัตรีภาพอันพิการตาง ๆ หญิงบางจำพวกโลหิตนั้นเปน
ก้อนกลมเข้าเท่าฟองเป็ดอยู่ในท้องน้อยแล้วหัวเหน่า บางจำพวก
ติดอยู่ในทรวงอก บางจำพวกกลมกลิ้งขึ้นกลิ้งลงอยูในท้องน้อย
แล้วก็เจ็บปวดท้องดุจดังเปนบิด ลางทีให้ขึ้นจุกอยูที่ยอดอก
เจ็บปวดดังจะขาดใจตายทั้งกลางกันแลกลางคืน ล้าถึงกำหนด
๗ กันตาย
ล้าแพทย์ผู้ใดจะรักษาสัตรีภาพไปเมื่อหน้า ล้าแลหญิง
จำพวกใดตั้งแดอายุได้ ๑๔ ปี ๑๕ ปี แล้วยังไมมีฤดูมาก็ดี ลางที มีฤดูมาแล้วกลับแห้งไปก็ดี ทานให้แตงยาบำรุงไฟธาตุเสียกอนให้
ธาตุทั้ง ๔ บริบูรณ์พร้อมแล้ว จึ่งแตงยาบำรุงโลหิตให้โลหิตนั้นชุ่ม ออกมาแล้ว จึ่งแตงยาขับโลหิตตอไปเกิด ให้ทำยาบำรุงไฟธาตุ นั้น ทานให้เอาลูกเป็ญจกูลสิ่งละบาท ๑ ผลผักชี ๑ วานน้า ๑ หัวแห้วหมู ๑ พิลังกาสา ๑ บอรเพิด ๑ ผิวมะกรูด ๑ ยาทั้งนี้
เอาสิ่งละ ๑ บาท ทำเปนผงละลายน้าล้มซ่าบำรุงไฟธาตุให้บริบรณ์
-ไป . ไ*,
แลวจังแตงยาบำรุง๒หตตอฒนน
ทานให้เอาเป็ญจกูลสิ่งละ ๑ บาท โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ สิ่งละ ๒ สลึง ผลจันทน์ ๑ สลึง ดอกจันทน์ ๑ สลึง
กระวาน ๑ สลึง กานพลู ๑ สลึง เลือดแรด ๑ บาท
ดอกคำไทย ๑ บาท ฝางเสน ๒ บาท เกสรดอกพิกุล ๑
ดอกบุนนาก ๑ ดอกสารภี ๑ ดอกบัวหลวง ๑ ดอกมะลิ ๑
ดอกจำปา ๑ ดอกกระดังงา ๑ กฤษณา ๑ กระลำภัก ๑ ชะลูด ๑ ขอนดอก ๑ อบเชยเทศ ๑ ชะเอมเทศ ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ขมิ้นเครือ ๑ เอาเสมอภาคต้มไห้กินโลหิตนั้นงามดีอยาสนเทห์เลย
ภาคหนึ่งเอารากช้าพลู ๑ ผลช้าพลู ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ ว่านน้ำ ๑ ฝักส้มป่อย ๑ เมล็ดสลอด ๑ สหิศคุณเทศ ๑ ยาทั้งนี้ เอาสิ่งละ ๑ บาท เปลาน้อย ๙ บาท พริกลอน ๓ ตำลึง
กระเทียม ๒ ตำลึง หัวดองดึง ๑ บาท ตำเปนผงละลายน้ำผึ้ง
ก็ได้ น้ำส้มซ่าก็ได้ เหล้าก็ได้ ถ้าจะแซ่สุราฝังเช้าเปลือกไว้กินแก้ ลาระพัด โลหิตเหน้าโลหิตร้ายทั้งปวง แก้เสมหะริศดวงผอมเหลือง ก็ได้ ดีทุกประการแล
อนึ่งพระฤาษีทั้ง ๔ ตน ให้เอาใบหนาด ๑ บอรเพ็ด ๑ ใบมะตูม ๑ ใบฝักคราด ๑ ยาทั้งนี้เอาน้าสิ่งละทนาน เคี่ยว
ให้คงแดทนานหนึ่ง เอาใสหม้อผนึกด้วยชันฝังดินไว้เดือน ๑
จึ่งกินหายโรคทั้งหลาย ถ้าฝังไว้ ๓ เดือนกินเปนอายุวัฑฒนะ
เมื่อจะกินก็ได้ เมื่อจะประสมยาก็ดี ให้ออกชื่อพระฤาษีนารท
พระฤาษีนาไลย พระฤาษีตาไฟ พระฤาษีตาวัว ทั้ง ๔ พระองค์ ซึ่งทานประดิษฐานพระตำรานี้ไว้แล้ว ให้กินแดวันละช้อนเกิด
ประสิทธิทุกประการแล
สิทธิการิยะ พระตำรานี้ทานกลาวไว้ในคัมภีร์มหาโชตรัต ได้ทำมามากแล้ว ตำรานี้สำหรับแก้โลหิตฤดูชัด แลคลอดบุตร โลหิตไม่ออกสิ้นเชิงก็ดี แลคนทั้งหลายยอมว่าเปนบ้าพุทยักษ์
ลางคนก็ว่าผีพรายเช้าอยูบ้ไง ลางคนก็ว่าเปนไข้สันนิบาต เพราะว่า โลหิตน้นดีขึ้นจับหัวใจก็ให้คลั่งเพ้อ ลางทีให้ขบพันจักษุเหลือก
แลบชิวหา ให้เบ้าเย็นมือเย็น เพราะว่าโลหิตออกไมสิ้นเชิง
จึ่งให้เปนตางๆ กลาวมาทั้งนี้ก้ไแพทย์ผู้ใดจะแก้ ให้กินยาผาย
โลหิตเสียก่อน จึ่งแตงยาให้กินแก้โลหิตเหน้า จึ่งดองยาให้กินขับ โลหิตเหน้าให้ออกสิ้นเชิง ถ้าไมออกสิ้นจะกลายเปนฝืหัวคว้า ถ้า แพทย์ผู้ใดจะแก้ทานให้ทำตามตำรานี้เกิด
หญิงใดคลอดบุตรได้ ๑, ๒, ๓, วันก็ดี จนถึงเดือน ๑ ก็ดี กำหนดโลหิตร้ายนั้นยังอยู่ ถ้าถึง ๒ เดือนแล้วจึงพ้นกำหนด โลหิตเหน้าร้ายแล
ถ้าว่ากำลังโลหิตกล้านักให้ตีขึ้นไปไม่สมประดี ให้สลบให้
ชักมือกำเท้ากำ อ้าปากมิออก ลิ้นกระด้างคางแข็ง ทำให้คน ทั้งหลายกลัว ลันนี้ชื่อว่าโลหิตเหน้าเปนใหญ่กว่าลมทั้งหลาย
จึงให้มืโทษดุจดังกล่าวมานี้แล
สิทธิฑาริยะ ตำรายาลันชื่อว่าสังขแพทย์ (น้อย) ท่านให้ เอาสังข์ ๖ บาท ดินประสิวขาว ๑ บาท ผลจันทน์ ๑ สลึง เทียนตำ ๒ สลึง เทียนขาว ๒ สลึง เกลือ ๑ สลึง
ขมิ้นอ้อย ๑ บาท หัวกะชาย ๒ สลึง ไพล ๒ สลึง
หัวหอม ๒ สลึง หัวกะเทียม ๒ สลึง บดเปนแท่งไว้ละลาย
น้าล้มซ่า แก้โลหิตเหน้าโลหิตร้ายมืให้ตีขึ้นไปเลย ถ้าผู้ใดกินยานี้ เหมือนอยู่ไฟได้เดือนหนึ่ง อย่าสนเท่ห์เลยได้ทำมามากแล้ว
ยาชื่อสังขแพทย์ (ใหญ่) รุสรรพโลหิตเหน้าร้ายทั้งปวง เอาเทียนทั้ง ๕ โกฐทั้ง ๕ ผลสมอไทย ๑ ผลสมอพิเภก ๑ ผลผักชีล้อม ๑ ผลผักชีลา ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ น้าประสานทอง ๑ หัวอุดพิศ ๑ เบี้ยตัวผู้ ๑ สังข์ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ขิงแห้ง ๑ พริกลอน ๑ การะบูร ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาคทำผงไร้ก่อน
ถ้าจะทำเปนยารุใหญ, เอาผลสลอดเท่ายาทั้งหลาย ถ้าจะทำเปน ยาผายเอาผลสลอด ๒ ส่วน บดกินหนัก ๒ ไพ ถ้าผู้หญิงกิน
หนัก ๑ ไพ แก้โลหิตร้ายทั้งปวง แก้ริศดวงแก้คุณผีแถ้คุณคน
ก็ได้ ทานตีคาไร้ชั่งทองหนึ่งแล
ยาชื่อสังข์วิไชย ท่านให้เอารากพันงูแดง ๔ บาท
หัวแห้วหมู ๔ บาท บอรเพ็ด ๔ บาท ไพลแห้ง ๑ บาท ขมิ้นอ้อยแห้ง ๑ บาท รากมะตูม ๑ บาท รากจิงจ้อ ๑ บาท รากบีบ ๑ บาท ผิวมะกรูด ๑ บาท เอื้องเพ็ดม้า ๒ บาท เปลือกกุมทั้งสองสิ่งละ ๒ บาท ไฟเดือนห้า ๒ บาท สมุลแร้ง ๒ บาท กรุงเขมา ๒ บาท โกฐทั้ง ๙ สิ่งละ ๑ บาท
เทียนทิ้ง ๗ สิ่งละบาท ชเอม,ทิ้งสองสิ่งละ ๑ บาท
รากทนดี ๑ บาท รากหนาด ๑ บาท พริกหอม ๑ บาท
รากพุงดอ ๑ บาท รากช้าพลู ๑ บาท รากส้มกุ้งทิ้งสองสิ่งละ
๒ บาท รากเจตภงคื ๑ บาท การะบูร ๕ บาท เมล็ดในกระวาน ๒ บาท ผลเอ็น ๘ บาท รากมะรุม ๓ บาท รากมะแว้งเครือ ๒ บาท รากมะเขือขื่น ๒ บาท ผลจนทน์ ๑ บาท
ดอกจันทน์ ๑ บาท กานพลู ๒ บาท รากเจตมูลเพลิง ๕ บาท แก่นแสมทิ้งสองสิ่งละ ๑๐ สลึง สค้าน ๒ บาท สนเทศ ๑ บาท หญ้ายองไฟ ๘ บาท สังข์เป่า ๒ บาท สังข์หนาม ๔ บาท
ยาทิ้งนี้ตำเปนผงละลายน้ำส้มซ่าให้หญิงกิน เปนไข้เพื่อโลหิตทำ
พิศต่างๆ เพราะต้นโลหิตขัดก็ดี โลหิตออกไม่สดวกก็ดี ริศดวง ปากเปือยก็ดี ริศดวงแห้งกิดี กระไษยท้องมารก็ดี ป้าง
ม้ามท้องโรก็ดี กินยานี้หาย ถ้าฤดูไม่สดวกให้ละลายน้ำไพลกิน
ออกดีแล
ถ้าเปนลมประจุบัน ละลายน้ำกะเทียมกินหาย ถ้าเปน
โลหิตประจุบัน ให้ละลายน้ำไพลกินหาย ถ้าริศดวงงอกทวาร
ทิ้ง ๙ ละลายน้ำผึ้งกินหาย ถ้าเปนลมเปลี่ยวดำละลายน้ำมะนาว น้ำส้มซ่ากินหายแล ยานี้เปนมหาวิเศษนักยากที่บุคคลจะทำไค้
ท่านดีค่าไว้ชั่งทอง แลถ้าผู้ใดพบให้เร่งทำใช้เถิด
สิทธิการิยะ ตำรานี้อยู่ในพระคัมคีร์ขื่อว่ามหาโชตรัต
สำหรับจะแก้โลหิตเหน้าว้าย ฤดูขัดแลคลอดบุตร โลหิตดีขี้นก็ดี
แลโลหิตแห้งเช้าเปนก้อนเปนเถาจะกลายเปนฝีในมดลูก จะให้เปน
มารโลหิตมารกระไษยก็ดี แลโลหิตจับหัวใจให้คลั่งเพ้อเปนบ้าก็ดี
ลางทีให้จับขักเท้ากำมือกำตาเหลือกแลตาช้อน ให้เปนไปต่าง ๆ
ดังกล่าวมานี้ ลางทีให้เปนดังไข้จับ ลางทีแล่นเช้าจับเอาหัวใจ
จับเอาขั้วดีให้คลั่งเพ้อเปนบ้าไป แก้ไม่พิงใน ๗ รันผู้นั้นตาย
ถ้ามิตายจะเปนคนเสียจริตเปนบ้าไปแถ้มิพิงเลย ลางทีกลายเปนฝี หัวคว้าเปนมารโลหิต ลางทีเปนฝีภายในทิ้ง ๕ ประการ คือ
ฝีมะเร็งทรวงกระสุกฝืฑลุนเปนต้น ถ้าแพทย์ผู้ใดจะแก้โลหิต
เหล่านี้ ให้ทำตามตำรานี้เถิด
ถ้าคลอดบุตรได้ ๑, ๒, ๓, วันก็ดี จนถึงเดือน ๑
ก็ดืกำหนดโลหิตร้ายยังอยู่ ถ้าถึง ๒ เดือนแล้วจึงสิ้นกำหนด
โลหิตเหน้าแลร้ายนั้นแล
ถ้ากำลังลมกล้านักก็น้ตีขึ้นโม่เปนสมปดีให้สลบไป ลางที
ให้ชักมือแลเท้า อ้าปากมิออก ให้สิ้นกระด้างคางแขงนักทำให้
คนกลัว อันว่ากำลังลมนี้กล้ากว่าโลหิตทั้งหลาย ให้มโทษต่างๆ
ดังกล่าวมาแล้ว
ถ้าแพทย์ผู้ใดจะแก้ท่านให้ทำยาขนานนี้ ไพล ๑
เปลือกกุมทั้ง ๒ ลำพันแดง ๑ รากละหุ่งแดง ๑ ผลกระวาน ๑ กานพลู ๑ ข่า ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รากพันงูแดง ๑ รากอังกาบ ๑ ผลสมอไทย ๑ ผลสมอพิเภก ๑ ผลผักชีทั้ง ๒ หัวตะไคร้หอม ๑
ผลช้าพล ๑ ขิงแครง ๑ ขิงแห้ง ๑ รากเจตมลเพลิง ๑
ข ะวาว ะ .. ? เ
เปลอกราชพฤกษ ๑ รากกระพัง เหมทํง ๒ ดปล ๑ สคาน ๑
เปลือกโลท ๑ ว่านเปราะ ๑ เทียนทั้ง ๕ โกฐหัวนัว ๑
โกฐกระดูก ๑ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐพุงปลา ๑
เครื่องสมุนไพรสิ่งละ ๑ บาท เครื่องเทศสิ่งละ ๒ สลึง ทำผงบดเปน
แท่ง,ไร้ละลายน้าเหล้าก็ได้ น้าขิงกํได้ น้าข่ากํได้ แก้สรรพลม
ในปัสสาวะนั้นแล
ยาต้มชื่อเบ็ญจขันธ์ (น้อย) แก้โลหิตเหน้าอันกลัดทวาร ท่านให้เอาเปลือกมะยมตัวผู้ ๑ เปลือกมะไฟ ๑ เปลือกสะท้อน ๑ รากตองแตก ๑ ใบสมอทเล ๑ เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑
ให้กินแต่พอกำลัง แก้สรรพโลหิตเหน้าหายแล
ยาชื่อเบ็ญจขันธ์ (ใหญ่) แก้โลหิตตกหมกอยู่ เอา
หัวหอม ๑ ขิง ๑ เจตมูลเพลิง ๑ ไพล ๑ ใบคนทีสอ ๑
เทียนดำ ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ จอก เอาเหล้าเปนกระสาย
ต้ม ๓ เอา ๑ กินพอกำลังหายแล
ยาแก้โลหิตตีขึ้น เอาลำพัน ๑ กระเทียม ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ตะไคร้หอม ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค บดด้วยน้ำมะนาวให้กิน
แก้ลิ้นหด แลคางแข็ง แก้โลหิตให้กระจาย ทาคางแข็งให้อ่อน อ้าปากออกได้แล
อนึ่งยาผายโลหิต เอารากขี้กาแดง ๑ ขี้เหล็กทั้งห้า ๑ ใบ มะกา ๑ ใบ มะขาม ๑ ใบส้มปอย ๑ หญ้าไซ ๑ ผลคัดเด้า ๑ ต้มให้งวดแล้วกรองเอาน้ำขยำใส่ลงอีก เขี้ยว
ให้ข้น ปรุงยาดำสลึงเฟือง ดีเกลือ ๑ บาท กินประจุโลหิตราย ทั้งปวง แก้โข้สันนิบาท แก้ข้ฝีดาษแล
ยาผายโลหิตเหน้าทั้งปวง เอาใบมะขาม ๑ ใบส้มปอย ๑ โขลกเอาน้ำสิ่งละฑนาน เกลือ ๑ บาทเขี้ยวให้ข้น เมื่อกินเอา
มะขามเปียกละลายลง จึ่งปรุงยาดำ ๑ สลึง ดีปลี ๑ บาท
กินประจุโลหิตเหน้าโลหิตร้าย ตกลิ้นดีนักแล
ยาบำรุงโลหิต เอาแก่นแสมฑเล ๑ เปลือกมะทราง ๑ กานพลู ๑ สารส้ม ๑ ดินประสิวขาว ๑ เทียนดำ ๑ เอา เสมอภาคทำผงละลายสุรากิน ได้ทำมามากแล้ว โลหิตตกลิ้น
ดีนักแล
อนึ่งเอาสหัศคุณเทศ ๑ แก่นแสมฑเล ๑ หญ้ายองไฟ ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ บดละลายสุรากินให้ขับโลหิตดีนักแล
ยากินแก้อยู่ไฟไม่ได้ เอาสารส้ม ๑ บาท เกลือ ๑ บาท เทียนดำ ๑ บาท ทำผงละลายสุรากินก็ได้ ละลายน้ำร้อนกินก็ได้ ถ้าจะทำเปนก้อนเอามะนาว ๑๐ ผล เอาแด,น้าใส่กะทะตั้งไฟขึ้น
เอายานั้นใส่ลงกวนไปให้เปนลูกกลอน กินแก้อยูไฟไมได้ดีนักแล
ถ้าโลหิตตกหมกขังอยูในท้องน้อยก็ดี ให้เจ็บท้องหนักก็ดี เอาสารส้มบดใส่กระเบื้องสตุแล้ว หนัก ๒ ตำลึง พริกไทยบดแล้ว ๒ ตำลึง แช่สุรากลั่น ๒ ทนาน ผนึกชันฝังเข้าเปลือกไว้
๗ วัน เมื่อจะฝังนั้นเศกด้วยมนต์นี้ โอมพิศม์ๆ มหาพิศๆกูจะ
กอกเด็จก้านพิศนานา โอมตรีภยันตุ ภุฌชันตุสวาหะ ๗ หน กินเถิด หายปวดท้องมวนท้องดีนักแล
ยาชื่อสุรามฤตย (ใหญ่) เอาน้ำประสานทอง ๑
เกลือสินเธาว์ ๑ เมล็ดผักชีทั้ง ๒ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ ผลจิงจ้อใหญ่ ๑ โกฐสอ ๑ สมอเทศ ๑ ตรีกฏก ๑
ยานี้เอาเสมอภาค เอาเมล็ดสลอด ๑๒ เม็ดผังเข้าในผลมะนาวเผา ไฟให้ระอุ เอาหนัก ๑ บาท ทำผงไว้ เมื่อจะกินหนัก ๒ ไพ
ถ้าธาตุหนักกิน ๑ เฟื้องลงสิ้นเสมหะแลโลหิตร้ายจนสิ้นเชิงแล ถ้าลมจุกเสียดโลหิตตีขึ้นปะอก ตกข้าง, ม้า, ควาย, วัว, ตกต้นไม้ แลคลอดบุตรโลหิตตีขึ้นปะอก รกมิออก ได้กินยานี้ โลหิตออกแล สรรพโรคผู้หญิงกินหายสิ้นแล
ถ้าหญิงโลหิตตกทางทวารหนักทวารเบา มิออกสดวกให้
เอาขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ ผลผักชีล้อม ๑ บดละลายด้วย
มูตรโคตำกินหายแล
ยาจำเภาะโลหิตให้สดวก เอารากผักไห่ ๑ รากมูล
กาแดง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ผลคัดเค้า ๑ ต้ม ๓ เอา ๑
กินให้ผายโลหิตร้ายครอบภายในด้วยตีนักแล
ยาแก้ปิดลูกเมื่อมีดรรภ เอาดินกิน ๑ เปลือก มะขามป้อม ๑ กะเทียม ๑ น้ำตาลหม้อ ๑ ดีปลี ๑
เอาเท่ากันบดให้เปนลูกกลอน กินแก้บิดตีนักแล
ยาต้มรุโลหิตเหน้าร้ายทั้งปวง เอาเปลือกต้นเงาะ ๑
เปลือกต้นมะยมตัวผู้ ๑ เปลือกต้นมะทราง ๑ เปลือกประยงป่า ๑ เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กินแต่พอกำลังหายจับไข้ต่างๆ ตีนักแล
ยาชื่ออินทจรสุรามฤตย ประจุโลหิตเหน้าร้ายทั้งปวง
ท่านให้เอาน้าประสานทอง ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑
โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ ผลผักชีลา ๑ พริกล่อน ๑ ขิงแห้ง ๑ ผลจิงจ้อ ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ ผลสะบ้าเผา ๑ กานพลู ๑
ยาทั้งนี้เอาสิ่งละสลึง ผลสมอเทศ ๑ บาท เอาสลอดปอกเปลือก เอาไส้ออกเสียแล้ว ใส่ในผลมะพร้าวนาใแกอ่อนสุมไฟแกลบ
ไว้ยังรุ่ง เอาออกซับให้หมดน้าแล้วจึงบดเข้ากันกับยานั้น ทำผง
ไว*ล ะลายน้ำผึ้งน้ำร้อนก็ได้ ถ้าธาตุหนักกินแต่เฟือง ๑ ลงจน
เสมหะ ขับโลหิตร้ายสิ้นเชิงทั้งแก้ลมจุกเสียดก็ดี แก้โลหิตตีขึ้นก็ดี รกมิออกก็ตีอย่าสนเท่ห์เลยตีนัก แก้สรรพโรคแล ท่านตีค่าไว้ชั่ง
ทองหนึ่งแล เอากุมน้ำ ๑ กุมบก ๑ มะรุม ๑ ทองหลาง ๑ ใบหนาด ๑ ใบคนทีสอ ๑ ผลคัดเด้า ๑ รากฟักเข้า ๑
รากตำลึง ๑ รากมูลกาแดง ๑ รากมูลกาขาว ๑ รากผักไห่ ๑
รากผักเป็ด ๑ รากผักคราด ๑ รากผักเสี้ยนผี ๑ กะเมง ๑ หญ้าไซ ๑ หญ้าปากควาย ๑ ใบมะยมตัวผู้ ๑ ใบรักขาว ๑ ใบเสนียด ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ยาทั้งนี้ตำเอาน้ำสิ่งละฑนาน จึงเอา
น้ำผึ้งทนาน ๑ ใส่กะทะตั้งไฟเคี่ยวให์เปนยางมะตูมแล้ว จึงปรุง
พริกส่อน ๒ บาท ผลสลอด ๒ บาท การะบูร ๑ บาท ใส่ลงกวน ให์เปนลูกกลอนกินหนักสลึง ๑ แก้โลหิตร้ายทั้งปวง แก้ปวดมวน แลลมจุกเสียดเปนกล่อนลงผัก หญิงถึงฤดูไม่สดวกกินยานี้หายแล
ยาแก้หญิงมีฤดูไม่สดวก เอาเบี้ยตัวผู้ ๓ เบี้ย หอยขม ๑ หอย เผาให้โชน เอาสมอรองแร่ง ๑ เทียนตำ ๑ สารล้ม ๑ รากฟักเข้า ๑ รากอ้อยข้าง ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาคทำผงกิน
หนัก ๑ สลึง ละลายน้ำมะนาวให้กินเดือน ๑ มีฤดูมาแล
ได้ทำมาแล้วหายดีนักแล
ขนานหนึ่งเอาสมอร่องแร่ง ๑ หญ้าไซ ๑ ตรีกฏก ๑
กะเทียม ๑ ผิวมะกรูด ๑ เทียนตำ ๑ การะบูร ๑ ยาทั้งนี้เอา เสมอภาค บดละลายเหล้ากินจำเภาะประจุโลหิตเหน้าแลโลหิตร้าย โลหิตขัดนั้นออกได้ดังใจแล
อนึ่งเอาใบสบ้ากำมือ ๑ พริกไทย ๗ ขิง ๗ เกลือ ๗ ละลายเหล้ากิน ๓ วันๆ ละ ๓ เวลา โลหิตออกแล ได้ทำมาแล้ว นักแล
ยาต้ม เอาเปล้าทั้ง ๒ สหัสคุณเทศ ๑ สหัศคุณไทย ๑ โกฐพุงปลา ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ รากผักกะขับ ๑ ยาทั้ง ๒ สิ่งนี้ให้พลี เอาแต่ที่ด้นโทน ต้มด้วยสุรากลั่น เงินผูกตอหม้อ ๑ บาท กิน แต่ทีละช้อนหอย ๑ แก้โลหิตคันคลั่งมีพิศม์ก็ดี โลหิตกรัง
ฤดูขัดเปนริศดวงก็ดี ผอมเหลืองก็ดี เปนมุตรกฤษก็ดี ได้กิน ยานี้หายแล
ถ้าหญิงถึงฤลูมิสดวก โลหิตเหน้าร้ายคั่งอยู่ ทานให้เอา รากละหุงแดง ๑ เมล็ดฝ้ายหีบแล้ว ๑ เทียนดำ ๑ ขิง ๑ ดินประสิวขาว ๑ เอาเสมอภาคต้มกินแก้ช้ำรั่ว แก้โลหิตด้วยแล
ถ้าหญิงคลอดบุตร แลโลหิตร้ายมิสิ้น จะกลายเปนฝีใน
มดลูกก็ดีเปนฝีหัวควาก็ดี ทานให้เอาน้ามันนี้ให้กิน เอาขิงสด
๕ ตำลึง บอรเพ็ด ๕ ตำลึง น้ามันงาฑนาน ๑ น้ามันมะพร้าวไฟ ทนาน ๑ หุงให้คงแด,น้ามันแล้วจึงปรุงผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ เนระภูษีทั้ง ๒
ดีปลี ๑ เทียนสัตบุศย์ ๑ เทียนทั้ง ๕ สมุลแว้ง ๑ เอาเสมอภาค ทำผงระแนงให้เลอียดปรุงให้กินแด,พอกำลัง น้ามันนี้วิเศษแล
ถ้ามิฟังให้หุงน้ามันนี้อีกเลา เอาน้ำมะนาว ๒ ทนาน
ขิงสด ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ ขา ๑ กะชาย ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑ พริก ๑ ขิง ๑ เปลือกกุมทั้ง ๒ เปลือกทองหลางใบมน ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เปลือกมะรุม ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละฑนาน เอาน้า ผักเสี้ยนฝี ๕ ทนาน เกลือรำหัดหุงให้คงแด,น้ามัน แล้วจึ่งปรุง ดีงเหลือม ๒ สลึง ผลจันทน์ ๑ สลึง ดอกจันทน์ ๑ สลึง
"  7 "
กระวาน ๒ สลิง กานพลู ๑ บาท ตาระแนงปรุงลงแลว จังกิน จำเภาะกายโลหิตเหน้าร้าย ครอบฝีในมดลูก แลฝีหัวควาดีนักแล
ถ้าหญิงอยูไฟไมได้ เลือดเหน้าตกหมกอยู มักจะเปน
ตางๆ ถ้าจะแก้ทานให้เอาเทียนทั้ง ๕ สิ่งละ ๑ บาท พริกลอน ๓ บาท เอาแกนแสมฑเลเท่ายาทั้งหลายทำผง เมื่อจะกินชั่ง
เอาหนักสลึงเฟือง บดละลายเหล้ากินขับโลหิตเหน้าร้ายทั้งปวงตก สิ้นแล
ยาชื่อไฟประไลยกัล้ป ขับโลหิตเหน้าร้ายทั้งปวง เอา
ขิงแห้ง ๑ บาท พริกเทศ ๑ บาท พริกไทย ๑ บาท
ผลจันทน์ ๒ สลึง การะบูร ๒ สลึง เอาแกนแสมฑเลเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำผึ้งกินเปนยาร้อนดีนักแล
ยาชื่ออินฑรชวร จำเภาะประจุโลหิตเหน้าร้ายทั้งปวง
แก้ริศดวงมงคร่อ ท่านให้เอาผลสลอดประสะแล้วหนัก ๑ บาท
ผลสมอเทศ ๑ บาท ผลผักชีล้อม ๑ บาท เกลือสินเธาว์
๑ สลึง โกฐสอ ๑ สลึง พริก ๑ สลึง ขิง ๑ สลึง ดีปลี
๑ สลึง น้าประสานทอง ๑ สลึง บดทำแท่งไว้ ล้าธาตุหนักกิน ๑ เฟื้อง ล้าธาตุเบากิน ๒ ไพ ลงถึงเสมหะ ละลายน้ำผึ้งก็ได้
น้ำร้อนก็ได้ดีนักแล
ยาชื่อตรีกักตร้ จำเภาะประจุโลหิตเหน้าร้ายทั้งปวง แล้ โรคสรรพทุกประการ ทานให้เอาผลสลอดประสะแล้วหนัก ๑ บาท เกลือสินเธาว์ ๑ บาท งาเมล็ด ๑ บาท ยาทั้งนี้ให้ขั้วด้วยน้ามันงา แต่ละสิ่งๆ แล้วจึงประสมกันเข้าบดให้เลอียดทั้นก้อน กินเท่าผล พุดทรา ยานี้หนักกวาทุกขนานแล
ยาประจุโลหิต เมือคลอดบุตร ท่านให้เอาสค้าน ๑
ดีปลี ๑ ยารากขาว ๑ กะเทียม ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ เอา เสมอภาคทำผงละลายสุรากิน เมื่อจะกินเอาสานล้มปรุงลงหน่อย ๑ ชูโลหิตหญิงไม่ถึงฤดู ขัดฤดูผอมเหลืองให้ลงท้อง กลายเปน
รีศดวงพลวกให้กินยานี้หายแล
อนึ่งเอาเปลือกมะเฟือง ๑ บาท เปลือกโลท ๑ บาท หญ้าแพรก ๑ บาท พริกไทย ๑ บาท ขิงแห้ง ๑ บาท ดีปลี ๑ บาท กะทือ ๑ บาท ไพล ๑ บาท กระชาย ๑ บาท หอม ๑ บาท กะเทียม ๑ บาท ผิวมะกรูด ๑ บาท เอาผักล้มป่อย ต้มให้ข้น เอาน้แปนกระสาย บดแซกข่าแก่ ๒ สลึง บดปัน เท่าเม็ดพริกไทยกิน ๑๑ เม็ด รุโลหิต ขับโลหิต แล้ฤดูขัดนั้นออก สดวกดีนักอย่าสนเท่ห์เลย
ยาชื่อมหาชุมนุมธาตุ ให้รู้ว่าธาตุผู้นั้นอ่อนหรือหนัก
แลจะเผาอาหารมิแหลก เพราะว่าไฟธาตุนั้นดับไป ท่านจึงให้แต่ง ยาขนานนี้ปลูกไฟธาตุให้บริบูรณ์ มิให้หย่อนมิให้หนัก แดพอ
บริบูรณ์ไว้นั้น ท่านให้เอาหัวดองดึง ๒ บาท ผักแพวแดง ๒ บาท ขิงแห้ง ๒ บาท พริกไทย ๕ บาท ยาทั้งนี้ทำผงแล้วเอาน้า
ใบคนฑิสอเปนกระสาย บดเปนแทงไว้เทาเม็ดพริกไทยกิน ๙,
๑๐, ๑๓, เมด ให้ปลูกไฟธาตุ ถ้าจะให้ผายเอารากตองแตก
๒ บาท ใบสลอด ๒ บาท พริกไทย ๒ บาท บดเข้าด้วยกินกิน เจริญอาหาร แกใอแก้ท้องขึ้นก็ได้ ยานี้วิเศษนักถ้าผู้ใดพบอุสาห้ ทำกินเถิด
ยาปลูกไฟธาตุ เปนอายุวิฑฒนะด้วย ทานให้เอาดีปลี ๑ รากข้าพลู ๑ ผักแพวแดง ๑ สด้าน ๑ ขิงแห้ง ๑ ผลผักชีล้อม ๑ วานน้ำ ๑ หัวแห้วหมู ๑ ผลพิลังกาสา ๑ ผิวมะกรูด ๑ ยาทั้งนี้ เอาเสมอภาค พริกลอนเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายน้ำผึ้งก็ได้
น้ำล้มซาก็ได้ น้ำร้อนก็ได้ สุราก็ได้ ปลูกไฟธาตุให้โลหิตงาม ถ้าไมมีฤดูให้ฤดูมีมา ถ้าแมลูกออนถินมีน้ำนมมาก ทั้งหมดโทษ
มิได้เลยดีนักแล
ขนานนี้เอารากข้าพลู ๑ บาท ผลข้าพลู ๑ บาท
เทียนดำ ๑ บาท รากเจตมูลเพลิง ๑ บาท ขิงแห้ง ๑ บาท
ดีปลี ๑ บาท สด้าน ๑ บาท หัวแห้วหม ๑ บาท วานน้ำ ๑ บาท
V * ! ข ~ 3
ผักสมปอย ๑ บาท ผลสลอด ๑ บาท สหัศคุณเทศ ๑ ตาลิง เปล้าน้อย ๑ บาท พริกลอน ๑ ตำลึง กะเทียม ๓ ตำลึง
หัวดองดึง ๑ บาท ทำผงละลายน้ำผึ้งก็ได้ น้ำล้มซ่าก็ได้
น้ำร้อนก็ได้ น้ำขิงก็ได้ สุราก็ได้ ถ้าจะแช่สุราผังเข้าเปลือกไว้ ก็ได้ แก้สรรพโลหิตเหน้าร้ายทั้งปวง แก้ลมแก้เสมหะแก้ริศดวง
ผอมเหลือง แก้ใอแลท้องแลขัดโลหิตกินยานี้ออกดีนักแล
ถ้าขัดฤดูไปปึหนึ่งสองปีก็ดี แลโลหิตรั้งอยูนั้นมินจะ
กลายเปนมารโลหิต มารหิน มารน้า เปนริศดวงก็ดี ถ้าจะ
แก้ทานให้เอาหัวดองดึง ๘ บาท รากเจตมูลเพลิง ๒ บาท ดีปลี ๑ บาท เทียนขาว ๑ บาท ทำผงละลายสุรากินหายแล
ถ้าโลหิตข้นเปนไตอยู่ในท้องก็ดี ทานให้เอาผักเสี้ยนผี
ตำกรองเอาน้าให้ข้น ปรุงพริก ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ กะเทียม ๑ ให้ กินแก้โลหิตร้ายตกสิ้นแล
ยาชื่อฤทธาจร เอามหาหิงคุ์ ๑ ขิงแห้ง ๑
รากเจตมูลเพลิง ๑ สค้าน ๑ ดอกช้าพลู ๑ หัวแห้วหมู ๑
ผลพิลังกาสา ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ เกลือเทศ ๑
เอาเสมอภาคทำผงละลายน้ำผึ้งก็ไค้ น้ำร้อนก็ไค้ แก้ลมขึ้นทั้งตัว ลมเปนก้อนแลโลหิตเปนก้อนในท้อง ให้ปวดขัดเจ็บไปทุกเมื่อก็ดี
ให้กินยานี้หายแล
ยาดองขับโลหิต ให้เอาโลฑนง ๑ ไฟเดือนห้า ๑
เอื้องเพ็ดม้า ๑ หางไหลแดง ๑ เปลือกตาเสือ ๑ เปลือก
มะม,วงพรวน ๑ เปลือกกะทุมมูลหมู ๑ ยาเช้าเย็น ๑
แกนสน ๑ สารส้ม ๑ ดีปลี ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท
เทียนทั้ง ๕ สิ่งละ ๑ สลึง ผลจันทน์ ๓ ผล ดองด้วยสุรา ๓ ทนาน ให้พลีจงดื กินทีละช้อนหอยหนึ่งกอน ถ้าโลหิตมิตกให้ใสหางไหล อีก ๒ สลึง กินโลหิตเปนก้อนเปนลิ่มอยู่นั้,แออกมาสิ้น ทานตีคาไร้ ชั่งทองหนึ่งแล
ยาขับโลหิต เอาตรีกฏก ๑ แกนแสมฑเล ๑
ไฟเดือนห้า ๑ เปลาทั้ง ๒ กะเทียม ๑ หญ้ายองไฟ ๑
โลฑนง ๑ เทียนดำ ๑ เอาเสมอภาคทำผงละลายสุรา ให้กิน
ตามกำลังเกิดมีฤดูมาแล
ถ้าหญิงคลอดบุตรโลหิตนั้นกลับแห้งไป ทานให้แตงยานี้ให้ เอาแกนแสมทั้ง ๒ หญ้าพันงูแดง ๑ หญ้าพันงูขาว ๑
รากผักโหมหิน ๑ รากสแก ๑ หัวบุก ๑ เบี้ยผู้เผา ๑๒ เบี้ย แช่สุรากินให้มดลูกแห้งแล
ยาขับโลหิตเอาเปลือกจำปา ๑ ใบคนทีสอ ๑ หญ้าปาก ควาย ๑ ใบถั่วแระ ๑ ยา ๔ สิ่งนี้เอาสิ่งละกำมือ ยาเช้าเย็น ๕ ตำลึง ต้มด้วยสุรากินหาย
ขนานหนึ่งเอาสหัสคุณเทศ ๑ บาท เปลาน้อย ๑ บาท แกนสน ๑ หัวแห้วหมู ๑ พริกลอน ๑ บาท ดีปลี ๑ บาท ขิงแห้ง ๑ บาท ผลจันทน์ ๑ บาท เทียนหลอด ๑ สลึง
เทียนขาว ๑ สลึง เทียนสัตบุศย์ ๑ สลึง เทียนดำ ๑ สลึง
เทียนเข้าเปลือก ๑ สลึง ทำผงละลายน้ำผึ้งรวงกินหนัก ๑ สลึง
แก้สรรพเลือดอันพิการตางๆ ถ้าผู้หญิงโลหิตจับหัวใจ เปนพิกล
จริตตางๆ กิเปนเพราะโทษโลหิตนั้นกายเดียว ให้กินยานี้ไปโลหิต นั้นกิจะมีมาตามฤดูแล
ยาขับโลหิต เอาการะบูรฝังเข้าในหัวขมิ้นอ้อย สุมไฟแกลบ ให้สุกแล้วฝานหน้าแวน ผึ่งแดดให้แห้งแช่สุรากินโลหิตออกดีนักแล
ยาแก้โลหิตร้ายทั้งปวงต่างๆ ทานให้เอาเทียนดำ ๑ โกฐหัวบัว ๑ สมอไทย ๑ การะบูร ๑ พริก ๑ ขิง ๑
กะเทียม ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท บดละลายสุรากินให้โลหิตนั้นซุ่ม
ออกหายเจ็บปวดทั้งปวงแล
ยาชื่อมาศคุณ ให้โลหิตออกดีนัก ท่านให้เอาเปลือกกุมทั้ง ๒ เปลือกมะรุม ๑ เปลือกทองหลางใบมน ๑ พริก ๑ ขิง ๑ ขา ๑ กะชาย ๑ ดีปลี ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาคบดละลายเหล้ากินโลหิตออกสดวก ดีนัก ได้ทำแล้ว
ยาผายโลหิตเหน้าร้ายทั้งปวง หญิงถึงฤดูไม่สดวก
โลหิตเปนก้อนขึ้นจุกอยู่ในท้องกิดี ลงไปจุกที่ทวารเบากิดี โลหิตไม่ สดวกตามประเวณีจึงให้เปนพิกลต่าง ๆ ถ้าแพทย์ผู้ใดจะแก้ท่านให้ เอาใบมะขาม ๑๐ ตำลึง ใบล้มป่อย ๑๐ ตำลึง ผลคัดเด้า
๒ ตำลึง ฝักราชพฤกษ์ ๑ ตำลึง ผลมูลกาแดง ๑ บาท
ผลมูลกาขาว ๑ บาท ใสหม้อเคี่ยวให้ข้นแตพอดี ปรุงยาตำ
๑ บาท เกลือสินเธาว์ ๒ บาท เคี่ยวให้แตพอกินได้แซกล้ม
มะขามเปียก กินเปนยาประจุโลหิตเหน้าร้ายตกหมกอยู่นั้น
ละลายออกสิ้น ยานี้วิเศษนักแล
ถ้าถึงฤดูแล้วโลหิตตกมากเหลือกำหนด เอาพริกไทย ๑
บาท หัวหอม ๑ บาท เทียนตำ ๑ บาท กะเทียมแห้ง ๑ บาท บดด้วยน้ำมะนาวบันแท่งไร้ กินแก้โลหิตอันตกมากเหลือกำหนด
หายแล
ยาประจุโลหิตเหน้าร้ายทั้งปวง ถ้าฤดูมีสดวกออกไม่งาม ก็ดี เขาทุบถองตีโบยตกต้นไม้ก็ดี แลโลหิตห่อเข้าอยู่ในอกก็ดิ
ถ้าจะแก้ให้เอาเทียนดำ ๑ บาท กะเทียมสุก ๑ บาท ดีเกลือ ๑ บาท บดเปนแทงไว้ให้กิน
ยาฝีริศดวง ชื่อริศดวงมหากาฬ ขึ้นในลำฅอเปีอยก็ดี
เปนยอดขึ้นในฅอก็ดี ให้แสบร้อนกินอาหารมิได้ เอาใบผักหนอก ๑ รากหญ้าคา ๑ ใบมหากาฬ ๑ ใบแพงพวยเทศ ๑ เกลือ ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค ดำให้แหลกห่อผ้าแพรอมหายมามากแล้ว
ตำรานี้ของพระอุดมญาณ
อนึ่งเอาผลมะกรูด ๓ ผล ไพล ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ โกฐกักกรา ๑ เอาเสมอภาค บดเปนลูกกลอนกิน ๓ วัน
แล้วจึงกินยาดองนั้นไปเถิดเปนยาคูกันแล
ยาแก้โลหิตร้ายกันจะกลายเปนริศดวง ท่านให้เอาราก
ล้มกุ้ง ๘ บาท ผักแพวแดง ๒ บาท แก่นแสมทั้ง ๒ ตรีกฏก ๑ สะค้าน ๑ มดยอบ ๑ สารล้ม ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท สำหรับ อยูไฟไมได้ไปขัดฤลูวิเศษนักแล
ยาแก้บ่าดีเดือด บ้าเพื่อโลหิตเพื่อลม บ้าเงื่องบ้าเหงา บ้าเขลาเปนทุกข์ บ้าขุกรำพึง บ้าพิกลจริตตางๆ บางจำพวก
ก็ให้กลัวคน บางทีก็ร้องให้ บางทีก็หัวเราะ ลางทีให้คลั่งไคล้ดัง พรายเข้าอยู่ เพราะโลหิตนั้นเข้าจับหัวใจ จึ่งให้เปนบ้าต่างๆ
ทานให้ทำยานี้กิน เอาพริกลอน ๔ บาท ขิงแห้ง ๑ ชั่ง
กะเทียมดิบ ๑ ชั่ง ผลมะกรูด ๑๕ ผล ยานี้ให้ต้มด้วยน้ำมะพร้าว นาฬิเก ๑ ผล ต้มให้งวดกรองเอาแต่น้ำให้ใต้แต่ ๒ ทนานด้วย
ทนาน ๑๐๘ ใส่น้ำผึ้งทนาน ๑ ตั้งไฟกวนแดพอสบกัน เศกด้วย พระอิติปิโสให้ได้ ๑๐๘ จบ แล้วเอาพิมเสนปรุงลงแต่พอสมควร ถ้าคนบ้าไม่กิน ก็ให้เอาใส่ลงในเข้าปลาอาหารทั้งปวง ให้กินให้ใต้ ๓ มิ้อ หายแล
ขนานหนึ่งเอาสังข์เผา ๑ สลึง แกนแสมฑเล ๒ สลึง
เทียนดำ ๑ บาท ว่านน้ำ ๑ สลึง ผลสมอไทย ๑ บาท
พริกไทย ๒ สลึง ขิงแห้ง ๒ สลึง ดีปลี ๒ สลึง เปลือกตาเสือ ๒ สลึง เปลือกสะท้อน ๒ สลึง รากฑนดี ๑ บาท ทำผงละลาย สุรากิน ขับโลหิตอันพิกลนั้นให้ออกสดวกดี ยานี้แอสังขัใชย
อนึ่งเอามหาหิงคุ์ ๙ สลึง เทียน ๓ สลึง รากเจตมูลเพลิง ๕ สลึง เปลาน้อย ๕ สลึง เปลาใหญ่ ๕ สลึง สหัสคุณเทศ ๕ สลึง ผลผักกาด ๕ สลึง ใบกระวาน ๗ สลึง กานพลูบาทเห้อง สค้านบาฑเห้อง ช้าพลูบาฑเห้อง ขิงแห้งบาทเห้อง รากจิงจ้อ ใหญ่บาทเฟือง วานน้ำบาฑเห้อง วานหางช้างบาทเห้อง
พริกลอนเท่ายาทั้งหลาย ทำผงเอาน้ำใบกะเมงเปนกระสาย
ละลายน้ำผึ้งรวงกิน ถ้าจะแก้ลมละลายน้ำส้มซ่ากิน แก้ลมจับ
หัวใจให้มืดมัวฟุ้งซ่าน ละลายด้วยน้าดอกไม้ปรุงพิมเสน ถ้าหา
แรงมิได้ให้กร ะวนกระวายผอมแห้งไปละลายน้ามะงั่ว ถ้าเมื่อยใน
กระดูกละลายน้าใบกะเมงปรุงการะบูร ถ้าตัวร้อนละลายน้าซาว
เช้ากิน ถ้าหนาวละลายน้าขิงน้าข่าเอาดีงูแซกกินหาย ถ้าปวดศีศะ ละลายน้าขิงแซกแมงมุมตายซาก ๓ ตัว ทาหน้าผากกระหม่อม ถ้าจะรุโลหิตละลายน้าใบว่านหางช้าง แซกมูลหนูพุกสลึงหนึ่งอุ่นไฟ ให้ร้อนทาหน้าผากหาย ถ้าเปนป่วงเอาหูกะแซงต้มละลายยานี้กิน
หาย ถ้าลงท้องละลายสุรากินหาย ถ้าท้องผูกพรรดึกละลายน้า มะขามเปียก ถ้ากินเช้ามิได้ ละลายน้าบอรเพ็ด ถ้าเจ็บหลังเจ็บ บั้นเอว เอาไผ,สืสุกต้มด้วยน้าทา เคี่ยวให้งวดละลายยานี้กินหาย ถ้าจะกินไปทุกวันให้ละลายน้ำผึ้งเปนลูกกลอนกินหนักสลึงหนึ่ง จะ ให้เจริญธาตุทั้ง ๔ ให้บริบูรณ์ ยานี้เปนมหาวิเศษนัก ถ้าผู้ใดพบให้ เรงทำกินให้จงได้เถิด ได้ทำมามากแล้ว
--------------
พระค้มภีร์มหาโชตรัต เล่ม ใอ โดยสังเขป
ขนานหนึ่งท่านให้เอารากสลอดกินลง ๑ บาท ราก เจตมูลเพลิง ๒ สลึง สหัศคุณเทศ ๑ บาท หญ้าพันงูแดง
๑ บาท เทียนดำ ๑ บาท เปลาทั้ง ๒ สิ่งละ ๕ สลึง
ดองดึง ๒ สลึง ดีปลี ๖ สลึง เบี้ยผู้เผา ๒ สลึง
ผลจันทน์ ๒ สลึง ดอกจันทน์ ๒ สลึง กานพลู ๑ สลึง ขบี้นเครือ ๒ สลึง ขิงแห้ง ๒ สลึง พริกไทย ๒ สลึง ตำเปนผงไว้รุโลหิตร้างขัดให้เจ็บปวดต่าง ๆ แลคลอดบุตรโลหิต
มิตก เอาสมอร่องแร่ง ใบตองแตก ๗ ใบ ตำละลายสุราเปน
กระสายยานี้กิน ถ้าธาตุหนักกิน ๒ สลึง ธาตุเบากินสลึงเฟือง
ละลายน้ำผึ้งก็ได้โลหิตออกแล ยานี้วิเศษนักได้ทำแล้ว
ยาเจือโลหิตเมื่อโลหิตตก เอาน้ำกะทือ ๑ น้ำไพล ๑ น้ำกะชาย ๑ น้ำมะนาว ๑ เอาสิ่งละจอก ปรุงพริก ๑ ขิง ๑
หัวหอม ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ อุ่นไฟให้ร้อนกินแล้โลหิต
หมกแห่งหญิง ให้จุกเสียดแทงก็ดึกินยานี้หาย ท่านตีค่าไว้ชั่งทอง หนึ่งแล
ล้าหญิงคลอดบุตรก็ดึ แท้งบุตรก็ดึ ถึงฤดูไม่สดวกก็ดึ
ท่านให้เอาผิวมะกรูด ๖ บาท หญ้าไซ ๕ บาท ไพล ๘ บาท เทียนดำ ๘ บาท สมอไทย ๑ บาท สมอเทศ ๑ บาท เทียนขาว ๒ สลึง เทียนเยาวภานี ๒ สลึง ทำเปนผงละลาย
สุราก็ได้ น้ำส้มซ่าก็ได้ ให้กินตามกำลัง ล้าจะใคร่รู้ว่าโลหิตร้าย นั้นจะสิ้นแล้วหรือยังเอาเทียนดำ ๑ บาท กะเทียม ๒ สลึง บดให้ เลอียดละลายสุรากินแล้พิศม์โลหิตขับให้ออกเสียสิ้นแล
เอาใบมะกา ๑ ใบมะขาม ๑ ใบส้มป่อย ๑ พัก ราชพฤกษ์ ๑ ใบตองแตก ๑ ผลคัดเต้า ๑ เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ แล้วปรุงรง ๑ สลึง ยาดำ ๑ สลึง กินแต่พอกำลังผาย
แล้โลหิตพิศม์ฝ็ในท้อง ฝีในมดลูกอันเจ็บนั้นหายแล
อนึ่งเอาผลขี้กาแดงผล ๑ ผ่า ๔ ซีกทั้งเสียซีก ๑
ขมิ้นอ้อย ๓ ทอน บอรเพ็ด ๓ ท่อน ต้มด้วยสุรากินแก้โลหิต
อันขัด แลฝีในมดลูกหายแล
อนึ่งเอาดีปลี ๑ รากช้าพลู ๑ รากเจตมูลแดง ๑
สะอ้าน ๑ พริกไทย ๑ ไพล ๑ ผิวมะกรูด ๑ ใบคนฑิสอ ๑ เอาเสมอภาคทำผงละลายสุรากินแก้พิศม์โลหิตคับคั๋งดีนัก มิให้
กลายเปนมารโลหิตแลฝีใต้เลย
อนึ่งยาดองสำหรับโลหิตเหน้าแลราย อันขัดฤดูนั้นท่าน ให้เอาประดูส้ม ๔ บาท เทพธาโร ๒ บาท จันทน์หอม ๑ บาท สนเทศ ๔ บาท เปลือกอบเชย ๒ บาท ผลจันทน์ ๑ บาท ใบกระวาน ๑ บาท กานพลู ๑ บาท การะบูร ๑ บาท รากมะขาม ๑ บาท เปลือกตาเสือ ๑ บาท เปลือกสะท้อน ๑ บาท โลทนง ๑ บาท เปลือกมะยมตัวผู้ ๒ สลึง มะไฟเดือนห้า ๑ บาท เอื้องเพ็ดม้า ๑ บาท สมอร่องแร่ง ๑ บาท แก่นแสมสาร ๑ บาท แก่นแสมทเล ๑ บาท ให้แช่ด้วยสุรา ๕ ทนาน ผังเช้าเปลือกไว้ ๓ วัน พลีจงดีกินแต่พอกำลัง ขับโลหิตเหน้าตังน้ำคาวปลาตังน้ำ ล้างเนื้อหายสิ้นแล
สิทธิการิยะ หญิงใดมีฤดูมาแล้วโลหิตนั้นกลับหายแห้งไม่มี มาตามประเวณีหญิงนั้นไปทุกข์สัตว์ เบาให้ขัดที่หัวเหน้า หาแรง มิได้ให้เสียดสีข้าง ลางทีให้จุกอกขึ้นมา ครั้นนวดก็ค่อยสบายแล้ว กลับเปนมาเลา หลายครั้งหลายที จึงให้กลายเปนฝีในมดมูก
ลางทีก็กลายเปนลมก้อนลมเถา โรคนั้นชื่อวากระไษยดานเถา
ท่านแต่งยานื้ไว้สำหรับผู้หญิง ด้วยว่าจะถึงซึ่งความตายเพราะ
โลหิตนั้น ท่านให้เอาน้าข่าจอก ๑ น้าขิงจอก ๑ น้าไพลจอก ๑ น้าผักเสี้ยนผีจอก ๑ น้ำมะนาวจอก ๑ พริก ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ บดปรุงลงใส่ถ้วยตั้งในปากหม้อเช้าให้ร้อน แล้วเอาเหล็กสรรพคุณ เผาไฟให้แดง แล้วใส่ลงในน้ายานั้นให้ใต้ ๓ หน เศกด้วย
สักกัดวา ๓ จบ แล้วจึงเศกด้วย ปุ!/ผํสาอุ!/ปัช์ซติ ตาม
กำลังวัน แล้วจึงกินเถิดดีนักแล
ขนานหนึ่งเอาขิง ๑ ดีปลี ๑ กานพลู ๑ สมอเทศ ๑
สมอพิเภก ๑ เปล้าทั้ง ๒ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ ผลกระวาน ๑ หัวแห้วหมู ๑ ว่านน้ำ ๑ ฝักราชพฤกษ์ ๑ บอรเพิด ๑ ยาดำ ๑ โกฐ
จุลาลำภา ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ กินขับโลหิตออกดีแล
ยาขับโลหิต เอาผลกระวาน ๑ หัวแห้วหมู ๑
เทพธาโร ๑ ขิงแครง ๑ หัวอุตพิด ๑ ขิง ๑ กะเทียม ๑ ข่า ๑ รากสะแก ๑ ขมิ้นขัน ๓ หัว รากหนามแดง ๑ รากกรด ๑ รากพุดนา ๑ ทำเปนผงละลายน้ำผึ้งกินขับโลหิตมากดีนักแล
ยาดองสำหรับอยู่ไฟไม่ได้ ย่อมให้อาเจียนกินเผ็ดกินร้อน ไม่ได้แก!ปถึงมุตรกฤจฉ์มุตรฆาฏด้วย เอารากล้มกุ้ง ๑ สลึง ยาเข้าเย็น ๑ สลึง เจตมูลเพลิง ๒ สลึง มะแว้งทั้งสองสิ่งละ ๑ สลึง ตรีผลา ๑ ตรีกฏก ๑ สิ่งละ ๒ สลึง รากข้าพลู ๑ สลึง รากเสนียด ๓ สลึง สมุลแว้ง ๑ สลึง ขมิ้นเครือ ๑ สลึง
เทียนดำ ๒ สลึง เทียนขาว ๒ สลึง ผลจันทน์ ๑ สลึง
ผลเอน ๑ สลึง จันทน์ทั้งสอง สิ่งละ ๑ สลึง แซ่สุราฝังเข้าเปลือก ไว้ ๓ วันกินหายแล
อนึ่งเอาแกนขี้เหล็ก ๑ เปลือกทองหลางใบมน ๑ ราก ฝ้ายเทศ ๑ ต้มกินวิเศษนักแล ได้เชื่อมาแล้วอย่าสนเท่ห์เลย
ยาแก้ขัดฤดูอยู่ไฟไม่ได้ เอาสน ๑ แก่นแสมสาร ๑
พริกไทย ๑ รากเจตมูล ๑ เทียนดำ ๑ สานล้ม ๑ เอา
เสมอภาคแช่สุรากินดีนักแล
ยาแก้ฤดูไม่สดวก เอาหญ้าไซกำมือ ๑ พริก ๓๓ เม็ด กระเทียม ๓ หัว ขิง ๑ ดีปลี ๑ บดละลายสุรากินดีนัก
แก้โลหิตแก้ริศดวงหายแล
อนึ่งเอาพริกไทย ๑ เฟื้อง ไพล ๑ สลึง แก่นแสมทเล ๑ เผึ้อง สมอรองแรง ๑ เฟื้อง บดละลายสุรากินแก้โลหิต
ขัด ๔ เดือน ๕ เดือนก็ออกแล
ขนานหนึ่งเอาขา ๑ ไพล ๑ ผิวมะกรูด ๑ การะบูร
๒ สลึง กะเทียม ๕ สลึง พริก ๑ ขิงสด ๑ ดองดึง ๑ ดีปลี ๑ ใบสันพร้ามอน ๑ สมอร่องแร่ง ๑ ดินประสิวขาว ๑ สารส้ม ๑ เอาน้าปักเปดแดงเปนกระสาย บดปั้นแท่งไร้ละลายน้ำผักเปด
เอาเหล็กสรรพคุณเผาไฟชุบ ๓ ครั้งให้ยานั้นร้อน กินแก้ฤดูอันขัด ออกสดวกดีแล
ยาแก้โลหิตจับหัวใจให้คลั่ง ถ้าจะแก้เอาแก่นแสมทเล ๑ แก่นปรู ๑ แก่นมะขาม ๑ ปักส้มป่อย ๑ มูลโคข้างห้อม ๑
ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท ดองสุราไร้ ๓ คืน กินแก้โลหิตอันแห้ง กรังอยู่ ๓ ปี ออกมาแล
เอาหัวดองดึงสด ๑ มูลโคสด ๑ บดเข้าด้วยกันแล้วเศก ด้วยมนต์นี้ ปุพพะมะโธฏธิตะมะสะรํสะเรนะวิโยซะเย ปาหราบ พยัญชนะตัวด้นออกมาเบื้องตา นะเยปะรํยุต์เต นำพยัญชนะอัน หาสระบมิได้ ไปสูทวาระเบื้องตา ปุปผํสาอุปปัชชะติ แล้วเอายาปิด ลงที่สดือ ถ้าบุตรตายอยู่ในท้องก็ดึรกมิออกก็ดึ โลหิตกรังฤดูขัด ก็ดีออกได้ ถ้าไข้ให้กลัดมูตรคูธก็ออกแล
ยาสัตรีไม่มีฤดูไม่สดวกไม่ปรกติ โลหิตนั้นมีกลิ่น
เหม็นเหน้า ลางทีเปนน้าคาวปลาแลน้าซาวเข้า แลยอมให้
จุกเสียด ลางทีให้สบัดร้อนสบัดหนาวให้เมื่อยขบไปทํ่วสารพางค์กาย ลางทีให้บวมหน้าบวมเท้าบวมมือฑงสอง บวมท้องแลเจ็บขบ
หัวเห็นาแลบั้นเอว แลตะโพก แลให้หน้านั้นเขียวคล้าตำหมองศรี ให้ศีศะนมนั้นตำดุจมีครรภ์ก็ดี แล้วให้คล้งเพ้อเปนน้าแลให้
ปวดศีศะหนักก็ดี ลางคนให้ตาเหลือง ลางคนให้ตาขาวลางทีให้
ตาแดงเปนต้อ โทษดังนี้เหตุว่าฤดูนั้นไมปรกติจึงให้โทษ ถ้าแล
แพทย์จะพยาบาลไซ้ ก็พึงให้กินยาประจุโลหิตเสียกอน แล้วจึงให้ ชำระมนทินแลธาตุในกายนั้นให้สิ้นเชิงเสียกอน จึงให้กินยาปลูก
โลหิต แล้วจึงให้กินยาชำระโลหิตอันพิการนั้นตอเมื่อภายหลัง
โทษโลหิตนั้นจึงคลายแล
ยาชำระโลหิตนั้นท่านให้เอา ตาอ้อยแดง ๑๒ บาท
ใบมะนาว ๘ บาท ดีปลี ๔ บาท น้ำส้มสาชู ๔ จอก น้ำใบ มะขามเขี้ยว ๔ จอก ผ้าตรองจงหมดเอาส่วน ๑ น้ำท่า ๓ ส่วน ต้ม ๔ เอา ๑ ใสเกลือแต,พอสมควร กินเช้าเย็น เปนอัตรากิน
ไปถึง ๓ หม้อ ๔ หม้อ ถ้าเติมทีหนึ่งอย่ากินเลย ให้ต้มเอาใหม่ กินไปถึงวันหนึ่ง แล้วจึงให้ชำระด้วยยาประจุโลหิตอิกเล่า จงให้
กินยาขับโลหิตเหน้าร้าย ให้ออกจงสิ้นเชิงแล้ว ให้นัดถุยาแถ้โลหิต นั้นตอไป แล้วจึงแก้ดีแก้ลมตามอันดับกันเถิด
ถ้าจะทำยาสำหร้บปลูกโลหิต เอาตาอ้อยแดง ๑ ใบ
มะนาว ๑ น้าล้มสาชู ๓ ส่วนเอาน้าท่าสวน ๑ ต้มให้งวดกิน
เช้าคาถึง ๔ หม้อแล้วจึงชำระอิกเล่า จึงให้กินยาขับโลหิตร้ายเสีย
จึงคลาย ถ้าแลกินยาขับโลหิตเช้าไปแล้วไซ้ โลหิตแห้งไปขับไม ออกเลย ถ้าแพทย์ผู้ใดจะวางยาชำระล้างท้องเสียก่อน แล้วจึงให้ แต่งยาปลูกไฟธาตุขึ้นให้ปรกติแล้ว จึงบำรุงโลหิตขี้นเถิด
ยาขับโลหิต เอาแกนมะทราง ๑ แกนมะหาด ๑ กัก ล้มปอย ๑ ทองเครือ ๑ หัวมหากาฬ ๑ จันทน์แดง ๑
เอาเสมอภาคแช่สุรากังเช้าเปลือกไว้ ๓ วัน เอาทองผูกฅอหม้อไร้
หนัก ๑ บาท จึงกินยานี้วิเศษนักแล
ยาขับโลหิต เอาเบ็ญจขี้เหล็กทั้ง ๕ ผลสมอทั้ง ๓
ผลมะขามป้อม ๑ เอาแต่เนื้อ เอาตรีกฏกสิ่งละ ๒ บาท
สารล้ม ๒ สลึง น้าประสานทอง ๒ สลึง ผลสลอดทั้งเปลือกเอา ๗ เมล็ด ต้ม ๔ เอา ๑ ตากแห้งแช่สุรากิน ขับโลหิตเหน้า
โลหิตร้าย ออกสิ้นเชิงแล
ยาขับโลหิต เอาแก่นมะซาง ๑ แก่นมหาด ๑ กักล้มป่อย ๑ ทองเครือ ๑ หัวมหากาฬ ๑ จันทน์แดง ๑ เอาเสมอภาค
แช่สุรากังเช้าเปลือกไว้ ๓ วัน เอาทองผูกฅอหม้อหนัก ๒ บาทแล
อนึ่งเอาผลจันทน์ ๒สลึง ดอกจันทน์ ๒สลึง ดอกบุนนาก ๒ สลึง กานพลู ๒ สลึง ใบกระวาน ๑ บาท เทียนดำ ๑ สลึง โกฐสอเทศ ๒ สลึง พริกไทย ๒ บาท ขิงแห้ง ๒ บาท
ดีปลี ๒ บาท อบเชยเทศ ๒ สลึง ยาทั้งนี้ทำผงละลายน้ำผึ้ง เปนลูกกลอน กินเปนยาบำรุงโลหิต ถ้าโลหิตกรังก็ดี เหน้าเปน น้ำชานหมากก็ดี เปนดังน้ำชาวเข้าก็ดี ให้ละลายน้ำมะขามเปียก เอาน้ำตาลทรายรำหัดกินหายแล
สะค้าน ๑ รากช้าพลู ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ รากเจตมูล ๑ เอาเสมอภาค ทำผงชั่งเอาหนักสิ่งละ ๑๒ บาท แล้วเอา
สหัศคุณเทศทั้ง ๒ หนักสิ่งละ ๘ บาท ข่าแห้ง ๑ พริกล่อน ๑ รากคนทา ๑ ผิวมะกรูด ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท เบ็ญจหอย ทั้ง ๕ เปนค้นเผาให้ไหม้ระอุ เอาหนักสิ่งละ ๔ บาท ทำผงละลาย สุรากิไค้น้ำไพลกิไค้ กินแก้โรคโลหิตสัตรีอันขัดฤดูดีนัก แก้
สันนิบาตแลลม เอาน้ำล้มซ่ากิใต้แลผายโลหิตด้วย
เดือน ๕, ๖, ๗, ๘, เปนบ้าเพื่อโลหิต เดือน ๙, ๑๐,
๑๑, ๑๒, เปนบ้าเพื่อลม เดือน ๑, ๒, ๓, ๔, เปนบ้าเพื่อเสมหะ
ถ้าคลอดบุตรนั้นขัดขวางอยู่ ให้เอากะเทียม ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ยาดำ ๑ รง ๑ พริก ๑ ขิง ๑ ประสมกันบดละลายสุรากิน โลหิตออกดีนัก
แล้วให้ประกอบยาต้มยาผง สำหรับจะแก้โลหิต แก้ดี
แก้เสมหะ แก้ลม แก้ใจ แลเปนบ้าเพื่อสิ่งใดสิ่งนั้นๆ แลธาตุทั้ง ๔ ประการ คือปถวี ๑ วาโย ๑ อาโป ๑ เตโช ๑ แลวาโยธาตุนั้น กล้าหาญกว่าธาตุทั้ง ๓ ประการนั้น แลให้ตึงหน้าตึงตา เหียน
น้าลายเปนลมหาวกลุ้ม หน้าตาให้มืด กิย่อมให้เปนไข้เพื่อลมนั้น ก่อนแลลมนั้นย่อมระคนไปในธาตุทั้ง ๔ ประการนั้น แลชื่อว่า
ลมป่วงนั้นแล
ยาชื่อเจียรไนเพ็ชร แก้โลหิตพิการ แก้ลมจับหัวใจ
ท่านให้เอาผลช้าพลู ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ดีปลี ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท เทียนดำ ๒ บาท เมล็ดโหระพาค้น ๒ บาท สค้าน ๒ บาท ผักแพวแดง ๔ บาท สหัศคุณเทศเท่ายาทั้งหลายหนัก ๑๙ บาท ทำเปนผงรำหัด
การะบูร ละลายน้ำร้อนกิไค้ ให้กินแก้สรรพลมทั้งปวงกิไค้
แก้โลหิตเหน้าร้าย ถ้าคลอดบุตรก็ดี อยู่ใฟใมใต้ก็ดี จะกลาย
เปนริศดวงแห้ง เปนฝีภายในมดลูก ถ้าผู้ใดได้กินยานี้หายแล
ยาชื่อบวรนาภี แก้โลหิตเหน้าร้าย อันขัดปัสสาวะขัด
หัวเหน่า ให้อาเจียนลมเปลาไมสดวก ให้เจ็บขัดในท้องน้อยดัง
คลอดบุตร ให้ร้องครางอยูดังจะขาดใจตาย ทานให้เอาเปลือก
กุมบก ๑ ไพล ๑ ลำพันแดง ๑ รากอังกาบ ๑ สมอไทย ๑ สมอพิเภก ๑ ผลผักชีล้อม ๑ ผลผักชีลา ๑ รากพันงูแดง ๑ รากละหุ่งแดง ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ข่า ๑ ตะ ไคร้หอม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ผลช้าพลู ๑ เมล็ดในราชพฤกษ์ ๑ รากผักโหมหิน ๑ ดีปลี ๑ สะค้าน ๑ เปลือกโลท ๑ ว่านเปราะ ๑ เทียนทั้ง ๕ โกฐทั้ง ๕ ยาสมุนไพรนั้นเอาสิ่งละ ๑ บาท เครื่องเทศนั้นให้เอา สิ่งละ ๒ สลึง ทำผงละลายด้วยน้าขิงน้าข่าน้าไพลกินเถิด
อนึ่งเอาผลช้าพลู ๑ เมล็ดในผักราชพฤกษ์ ๑ ราก
ผักโหมหิน ๑ ดีปลี ๑ สะค้าน ๑ เปลือกโลท ๑ ว่านเปราะ ๑ เทียนทั้ง ๕ โกฐทั้ง ๕ แลยาสมุลไพรนั้นเอาสิ่งละ ๑ บาท
เครื่องเทศสิ่งละ ๒ สลึง ทำผงปันแท่งไว้ ฝนด้วยน้าข่าน้าขิง
น้าไพลกินแก้โลหิตพิการ เปนโรคต่างๆ นั้นแล
ยาต้มแก้พิศม์โลหิตกรังฤดูอันขัดต่าง ๆ ให้เอาผักไห่ทั้งด้น ทั้งรากทั้งผล ๑ รากพักเช้า ๑ รากขี้กาแดง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ผลคัดเค้า ๑ เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กินขับโลหิตเหน้าร้าย ทั้งปวงนั้นออกสิ้นเชิงแล
ยาชื่ออัษฎางคุลี ท่านให้เอาเปลือกผลเงาะ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ เทียนเยาวภานี ๑ ตรีกะฏุก ๑ เอาเสมอภาคทำผงละลายน้าล้มซ่าก็ได้ น้าขิงก็ได้กิน
หาย แก้ลมจับหัวใจ
ยาชื่ออัษฐังควุติ ท่านให้เอาเปลือกด้นเงาะ ๑ ตรีกฏก ๑ โกฐกระดูก ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐสอ ๑ โกฐพุงปลา ๑ เทียนทั้ง ๕ ชะเอมเทศ ๑ สมุลแว้ง ๑ เอาเสมอภาคทำผงละลายน้าล้มซ่า
กินแก้ระส่ำระสาย แก้สรรพลม ริศดวง หอบไอผอมเหลือง
แก้ลมจุกเสียดแก้ลมวิงเวีอน แก้ลมทั้ง ๘๐ จำพวกหายแล
ขนานหนึ่งเอาสหัศคุณเทศ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ว่านน้ำ ๑ รากเจตภังคี ๑ ข่าลิง ๑ รากผักโหมหิน ๑ โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ เอาสิ่งละ ๒ สลึง คุ่มน้ำ ๑ ส่วน รากจิงจ้อ ๒ ส่วน แล้วจึงเอาราก เจตมูลเพลิง ๙ ส่วน รากตองแตก ๑๐ ส่วน ทำเปนผงละลาย น้ำล้มซ่าก็ได้น้ำผึ้งก็ได้ กินแก้สรรพโรคให้กินเข้าได้ แก้อาเจียน ลมเปล่า เปนหืดไอ ให้สอึกแห้งให้บวม ๕ ประการ แลลมตีขึ้น แก้ริศดวงทั้งปวงหายแล
ถ้าชายหญิงผู้ใดให้โอแห้งไม่มีเสมหะ ท่านให้เอาตรีกะฏุก ๑
รากล้มก้งทั้ง ๒ รากเจตมลเพลิง ๓ ส่วน บอรเฟ็ด ๔ ส่วน
0 * *
ทา ผง แลวจงปรุง ผลจํนฑน ๑ ดอกจํนทน ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เทียนทั้ง ๕ เอาสิ่งละ ๕ สลึง บดละลายน้ำผึ้งรวงกิน ๗ วัน ล้าชอบด้วยโรคจึงให้ต้ม ยานี้กินล้าง เสีย ท่านให้เอาโคกกระสุน ๑ เบ็ญจราชพฤกษ์ ๑ ตรีกะฏุก ๑ เบ็ญจขี้เหล็ก ๑ ใบมะขาม ๑ ใบล้มปอย ๑ หัว แห้วหมู ๑ ใบมะกา ๑ ล้มทั้ง ๓ ยาดำ ๒ บาท ต้มกินแก้ริศตวง แก้กล่อนแห้ง แก้โข้สันนิบาตหายแล
พระตำราหลวง เสียงเจรจากระสาบ ๆ ตัง เปดดังแตรก็ดี เสียงไม ออกเลยก็ตีให้ทำยานี้สุม เอาใบค้อนกลอง ๑ ไพลสด ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ พรรผักกาด ๑ เปลือกด้นสลอดกินลง ๑ บดด้วยน้ำมะนาวสูบ ๓ วันหายแล
จึงหุงน้ำมันนี้ใส่ เอาผลมะแจ้งด้น ๑ ผลมะแว้งเครือ ๑ ผลมะเขือขื่น ๑ ดำเอาน้ำสิ่งละจอก น้ำมันงาจอก ๑ หุงให้คงแต่ น้ำมัน แล้วเสกด้วย สัฑฑัตวา ๓ จบ เอาน้ำมันนัดกุ ๓ วัน ให้ร ะงับเสมหะแล้วให้แต่ง ยากิน อดของแสลง ๗ วันกินแต่ปลาแห้ง จึง แต่ง ยานี้ให้กิน เอารากมะเดื่อดิน ๑ ว่านน้ำ ๑ ตรีกฏก ๑ เสมอภาคทำผงละลายน้ำ ผึ้งกินหนัก ๑ สลึง วิเศษนักแล
ล้าหญิงใดโลหิต เหน้าอยู่ในห้องก็ดี อยู่ไฟมิได้ก็ตี เอา
ใบกะเมง ๑ เกลือกับน้ำผึ้งเอาเท่ากันเคี่ยวให้งวด ใส่ในทวารเบา เป่าโลหิตร้ายตกสิ้นแล
ถ้าเสมหะออกทางปาก จะให้ลงทางทวารหนัก เอาราก
สลอดกินลง ๑ รากก้างปลาแดง ๑ รากคาง ๑ รากซ้องแมว ๑ ใบซ้องแมว ๑ กักส้มป่อย ๑ ยานี้ต้ม ๓ เอา ๑ กินตามกำลัง เสมหะตกทางทวารหนัก ท่านตีค่าไว้ชั่งทองแล
ถ้าผู้หญิงโลหิตตกทางโยนีโลหิตนั้นร้ายนัก ลางทีออกสด ๆ ลางทีเหน้าออกมาลังน้ำคาวปลา ถ้าจะแก้เอาผลมะตูมแห้ง ๑
ใบคนทีสอ ๑ กักเสี้ยนผี ๑ เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กินหายแล
ยาริศดวงพลวก ท่านให้เอาดีปลี ๑ ผลจันทน์ ๑
พริกไทย ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ สมุลแว้ง ๑ เอาเสมอภาค จึงทำผงไว้ละลายน้ำผึ้งกินหายมากแล้ว อย่าสนเท่ห์เลยท่านสมภาร
วัดป่าเลไลย เหนือขนอนหลวง ท่านนั้นแต่เปนมาถึง ๓ ปึก็หาย
ถ้าจะแก้ห้องมารทั้ง ๕ จำพวก เอาน้าประสานทองสตุ
เสีย ๑ รากตองแตก ๑ ฝานแด,บางๆ ขั้วด้วยสุราให้แห้ง ๓ หน ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ดีปลี ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท เกลือสินเธาว์ ๒ สลึง มหาหิงคุ์ ๔ บาท
ยาดำ ๖ บาท ทำผงละลายน้ำผึ้งกินเช้ากินเย็น แก้ห้องมาร
แลมารทลุนหายแล
ยาแก้หืด ๔ ปึก็ดี แก้ใอ ๕ ปึก็ดี เอายาสูบที่ดีขยำ น้าปูนใสให้กินแดถ้วยจิบหนึ่ง แล้วจึงดองยา เอารากสลอด
กินลง ๑ แก่นแสมทะเล ๑ รากกักคราด ๑ รากกักเสี้ยนผี ๑
ขอบชนางทั้ง ๒ รากเจตมล ๑ เอาเท่ากันดองสุรากังเช้าเปลือกไว้
"".8" ." วัวั"โ"
๓ วันจิงกินหาย เดทามามากแลว
ขนานหนึ่งยาสุมจมูกริศดวงจมูกตึง เอาเปลือกตาเสือ ๑ รากต้อนกลอง ๑ ใบสลอดกินลง ๑ ดินประสิวขาว ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ เอาเท่ากันบดสุมให้ใต้ ๗ วันหายแล
ยาแก้ลมขึ้นแต่แม่เก้า ให้ปวดศีศะเมื่อยต้นฅอเปนกำลัง
ท่านให้เอาลุ่ม ๑ ข่า ๑ ไพล ๑ หัวหอม ๑ ดินประสิวขาว ๑ บดพอกแม่เท้า ๓ วันหายแล
ยาพอกทองน้อยขับโลหิต เอกวานนา ๑ ใบ
เจตมูลเพลิง ๑ พริก ๑ ขิง ๑ กะเทียม ๑ หางไหลแดง ๑ สนเทศ ๑ แก่นแสมสาร ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค เอานกข่า
เปนกระสายบดพอกท้องน้อย ออกสดวกดีนักแล
แม้นจะแก้ลมอุทธังคมาวาต อันจับหัวใจให้ชักมือกำ
ให้เท้ากำ ลิ้นกระด้างคางแข็ง ตีขื้นปะทะอกหายใจสอึกสลิ้น
เปนประหนึ่งจะลิ้นใจ ท่านให้ทำยานี้ เอามหาหิงคุ์ ๑ ยาดำ ๑ รงทอง ๑ หัวอุตพิด ๑ บุก ๑ กลอย ๑ กะดาดทั้ง ๒
สนเทศ ๑ สักขี ๑ เปลาทั้ง ๒ รากช้าพลู ๑ กันชา ๑
ผลสมอไทย ๑ สมอพิเภก ๑ สด้าน ๑ ดีปลี ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ว่านนางคำ ๑ ใบคนทีสอ ๑ ใบเฉียงพร้าหอม ๑ ใบสวาด ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑
โกฐเชียง ๑ อบเชย ๑ พริกไทย ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑
แก่นแสมทั้ง ๒ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค ทำผงละลายน้ำผี้งกินหายแล
ขนานหนึ่งเอาใบหนาดแห้ง ๑ ผิวมะกรูด ๑ ขิง ๑ กะเทียม ๑ ดีปลี ๑ เทียนดำ ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท
การะบูร ๒ บาท ไพลแห้ง ๒ บาท หัวดองดึง ๒ บาท
ว่านเปราะ ๒ บาท ว่านน้ำ ๒ บาท เปราะหอม ๔ บาท
ทำผงละลายน้ามะกรูดกินเปนยาขับโลหิตเหน้าร้ายออกลิ้นเชิง แล เราได้ทำมาแล้วดีนักอย่าสนเท่ห์เลย ทานตีค่าไร้ ๕ ตำลึงทองแล
สิทธิการิยะ จะกล่าวกำเนิดริศดวงมหากาฬ ๔ จำพวกๆ หนึ่งขึ้นในฅอ จำพวกหนึ่งขึ้นในอก จำพวกหนึ่งขึ้นในทวาร
จำพวกหนึ่งขึ้นในลำไส้ ทรวงอกลำฅอเปนเม็ดๆ เทาถั๋วเขียว
เมื่อสุกแตกออกเปนบุพโพโลหิตออกมา แล้วเลื่อนเช้าหากันบาน
ดังดอกบุก เปนบุพโพโลหิตไหลมิรูกว่าเปนฝี อนึ่งเกิดขึ้นดัง
เมล็ดเช้าโภชตามลำไส้ลำฅอ ถ้าจะแก้ทานให้เอาเทียนทั้ง ๕
โกฐกักกรา ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐถ้านพร้าว ๑ โกฐจุลาลำภา ๑
โกฐสอ ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ ตรีกฏก ๑ สค้าน ๑ เอาสิ่งละ ๒ สลึง มดยอบ ๑ สนเทศ ๑ สมุลแว้ง ๑ อบเชย ๑ ขอบชะนางทั้ง ๒ เอาสิ่งละ ๑ บาท ชาดค้อน ๑ เฟื้อง
บดให้ละเอียดใส่กระเบื้องขั้วให้ร้อน เอาน้ำมะกรูดบีบลงขั้วให้แห้ง ให้ใต้ ๓ หนให้ชาดกรอบแล้วประสมเข้ากับยาผงทั้งนั้น เอาเหล้า เข้มเปนกระสายแซกพิมเสน ๑ เฟื้อง ฝิน ๑ เฟื้อง ทำแท่งไว้ เท่าเม็ดพริกไทยละลายสุรากิน ๓ เม็ด แค้สรรพริศดวงเรื้อรัง
ฝีเบีอยทั้งดัว คุธราด อุปะฑมไล้ด้วนไล้ลาม แลหญิงเปนมุตร
กฤจฉ์ขั้ารั่ว ในทวารหนักเบา กินก็หายดีนักแล
ขนานหนึ่งเปนยาต้มสมานลำไล้ เอารากมะแว้งทั้ง ๒
รากมะเขือขื่น ๑ รากกล้วยตีบ ๑ รากต่อไล้ ๑ รากมะเกลือ ๑ รากปุ่มไก่ ๑ รากโภกพาย ๑ รากลำเกาะ ๑ รากกำจาย ๑ รากพุงจาบ ๑ มูกหลวง ๑ รากทองภู ๑ ยาเข้าเย็นทั้ง ๒ เอาสิ่งละ ๑๐ บาท หนอนตายอยาก ๑๒ บาท ขันทองพยาบาด ๑๐ บาท รากพุงแก ๔ บาท เปลือกกันเกรา ๔ ตำลึง
เทียนตำ ๔ บาท เทียนขาว ๔ บาท ตรีกะฏุก ๑ ตำลึง กัมกันเหลือง ๓ ตำลึง ต้มกินแก้สมานลำไส้หายแล
ขนานหนึ่งเปนยาดอง เอากานพลู ๑ ตำลึง มดยอบ ๓ ตำลึง เจตมูล ๓ บาท ผักแพวแดง ๒ ตำลึง น้ำประสานทอง ๑ ตำลึง แกนประตู ๑ ตำลึง แกนมหาด ๑ ตำลึง สน ๑ ตำลึง อุตพิด ๑ บุก ๑ กลอย ๑ กะดาดทั้ง ๒ ตากให้แห้งเอาสิ่งละ ๒ บาท หัวเข้าข้า ๓ บาท พริกไทย ๑๐ บาท ห่อผ้าแช่สุราที่ เข้มดี ๕ ทนาน ผังเข้าเปลือกไว้ ๕ รันกินแต่น้อยแค้ริศดวง
ดังกล่าวมานั้น หายสิ้นอย่าสนเฑห้เลย
สิทริการิยะ ล้าผู้ใดเปนไข้แลให้ร้อนภายในให้อยากน้ำนัก แลตัวคนไข้นั้นให้แข็งกระค้างดุจดังท่อนไม้แลท่อนฟืน ให้ดัวนั้น
เปนเหน็บชาไปทั่วทั้งกายหยิกไม่เจ็บ ท่านวาเกิดกาฬภายในแลให้ ปากแห้งตอแห้งฟันแห้งนมหดหู่ให้เปนต่าง ๆนั้น ท่านว่ากาฬผุด
ออกกังไม่สิ้นกังอยู่ในหัวใจนั้น ถ้าจะแค้ให้เอารากกะดังบาย ๑
จันทน์ทั้ง ๒ สนเทศ ๑ ระย่อม ๑ พิศนาศ ๑ รากแตงเถื่อน ๑ รากหมูปลอย ๑ หัวมหากาฬ ๑ หัวกะเช้าผีมด ๑ รากไคร้เครือ ๑ ใบระงับ ๑ ใบภิมเสน ๑ ใบเฉียงพร้าหอม ๑ ใบทองพันชั่ง ๑ เขากวาง ๑ งาช้าง ๑ เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวหมี ๑ เขี้ยวจรเข้ ๑ เขี้ยวหมป่า ๑ เขี้ยวแรด ๑ กรามนาคราช ๑ เขี้ยวปลาพยน ๑
ไ ?  โ 3 * ,. “  I
เกสรดอกบวนาทง ๗ ผลสมอพิเภก ๑ เทยนดา ๑ เบสเดา ๑ เปลือกไข่เป็ดสด ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ สมอไทย ๑ รากมะรุมบ้าน ๑ รวมยาทั้งนี้เอาเสมอภาค ทำผงแล้วจึงบดปันแทง ไว้ฝนด้วยน้ำดอกไม้ ทั้งกินทั้งพนแก้สรรพไข้ทุกอันดังกลาวมานั้น หายแล
ถ้าไข้ให้หนาว ฝนด้วยน้ำร้อน ตั้งไว้ให้เย็นกอนจึงให้
กินหาย
ถ้าไข้ลิ้นกระด้างคางแข็ง เอามูตรเจ้าตัวส่วน ๑ น้ำครำ เอาแดใสส่วน ๑ น้ำสงพระเจ้าห้ามสมุทส่วน ๑ เอาดีงูแซกลง ให้กินหายแล
ถ้าเสมหะดีขึ้นฝนด้วยน้ำหัวหอมกินหาย ถ้าเปนไข้ ๗ วัน ๙ วัน ๑๑ วัน แล้วยังมัวอยู่ให้คลั่งไม่รู้สติสมประดีนั้น ท่านว่า
กาฬนั้นยังไมผุดออกลิ้น เร่งกินยานี้จงหนักเถิดหาย ยานี้มหา
วิเศษหนัก ทานดีคาไว้เปนทองแสนตำลึงแล
ถ้าจะทำยานี้แถ้ไข้ ให้เอาหวายตะค้า ๑ หวายตะมอย ๑ ใบมะระ ๑ ใบมะตม ๑ ใบพิมเสน ๑ ใบสมี ๑ ใบเนระภสิ ๑
7 ไ ,.  โ  *  โ ไ! V
จันทนทัง ๒ มหาสะดา ๑ ระยอม ๑ พิศนาด ๑ รากเครเครอ ๑ ใบพลูแก ๑ ใบรักขาว ๑ มูลโคแห้ง ๑ ดินประสิวขาว ๑ ยาทั้งนี้ เอาเสมอภาค บดละลายน้ำซาวเข้ากิน เปนยาล้อมดับดับพิศม์
ผีกาล แก้หอบสอึกฝนด้วยน้ำจันทน์กินหาย แก้อาเจียนฝนด้วย
น้ำผลมะตูมต้มน้ำผลยอต้ม ให้กินหายแล
สิทธิการิยะ* จะกลาวกำเนิดริศดวงมหากาฬ ๔ จำพวกๆ หนึ่งขึ้นในลำฅอ ในทวารหนัก ในทวารเบา จำพวกหนึ่งขึ้น
ในลำไล้ตลอดถึงลำฅอ เมื่อขึ้นนั้น ตั้งขี้นเปนกองเปนหมูกัน
ประมาณ ๙, ๑๐ เม็ดๆ เทาถั่วเขียว เมื่อสุกนั้นแตกออกเปน บุพโพโลหิตระคนกัน แล้วก็เลื่อนเข้าหากัน ให้บานออกสัณฐาน
ดังดอกบุก เปนบุพโพโลหิตไหลซึมอยู่ ไม่รูกว่าฝึปลวกแล
ฝึหัวคว่าเพราะวาบริวารนั้นตั้งเปนเม็ด ขึ้นตามลำไล้ตลอดขึ้นลำฅอ
ให้ปากฅอนั้นเปือยกินเผ็ดกินร้อนมิได้ ถ้าจะแก้ทานให้ปรุงยานี้ให้ กินภายในเสียกอน แล้วจึงเอาเทียนทั้ง ๕ โกฐกักกรา ๑ โกฐสอ ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ โกฐถ้านพร้าว ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ ตรีกฏก ๑ กันชา ๑ สะค้าน ๑ เอาสิ่งละ ๒ สลึง มะยอบ ๑ บาท แก่นสนเทศ ๑ บาท สมุลแว้ง ๑ บาท อบเชยเทศ ๑ บาท ขอบชะนางทั้ง ๒ สิ่งละ ๑ บาท ชาดก้อน ๑ สลึง สารหนู ๑ เฟื้อง ชาดกับ
สารหนูนั้นเอาใสกะเบื้องตั้งไฟขึ้น เอาน้ำมะนาวบีบลงขั้วให้แห้งให้ ได้ ๓ ครั้งให้ชาดกับสารนั้นเกรียม แล้วจึงประสมกันเข้ากับ
ยานั้นแล้วเอาสุราที่จุดไฟติดนั้นบดเปนกระสาย เอาพิมเสน ๑ เฟื้อง ฝืน ๑ เฟื้อง บดบื้นเทาเม็ดพริกไทย ละลายสุรากิน ๓ เม็ด
ถ้ากินมิได้กินแต่เม็ดหนึ่ง ยานี้แก็ริศดวงเบีอยทวารทั้ง ๙ ริศดวง ในอกเปนปะหรวดเปนรัง เปนหนองฟูมอยู่ก็ดี มะเรงคุธราด
ฝึเบีอยทั้งตัว ยาอันใดไม่ฟัง อุปะทม ไล้ด้วน ไล้ลาม ไล้เลื่อนก็ดี เปนฝ็นานหายก็ดี ชายหญิงเปนข้ารั้ว ถ้าได้กินยานี้หายสิ้น
ทุกประการอยาสนเท่ห์เลย ยานี้เปนมหาวิเศษนักแล
บัดนี้พระอาจาริย์เจ้า จะกล่าวซึ่งมหาโชตรัตเล่ม ๒
ว่าด้วยกองธาตุโดยสังเขปตามพระบาฬีวา อันว่าธาตุทั้ง ๔ อัน
พระอาจาริย์กลาวแล้ว คือว่าในมหาภูตรูป ๔ เปนอเนกปริยาย ต่างๆ พึงรู้ด้วยประการดังนี้
กายแห่งเราท่านทั้งหลายนี้ โลหิตเปนปัจจัยชุ่มแช่ให้
สดชื่นมีธาตุทั้ง ๔ เปนเหตุ มีธาตุทั้ง ๔ ก่อเกิดคือ เวียนตายแล เวียนเกิดอยู่ในภพสงสาร ถึงจะเปนเทวดาแลมนุษก็ดี จะเปน
เดียรัจฉานก็ดี แต่บรรดามีจิตรวิญญาณก็ย่อมมีธาตุทั้ง ๔ ทุกๆ
ตัวสัตว์ กายแห่งเราท่านทั้งหลายนี้ เมื่อจะอันตระธานนั้นก็ย่อม
อันตระธานด้วยธาตุ ทั้ง ๔ ธาตุทั้งหลาย ๔ บังเกิดแก่
มนุษทั้งหลายจึงตั้งกองรูปขันธ์ทั้งกายอินทรียทั้งปวง เมื่อจะ
ทำลายเบ็ญจขันธ์ก็ทำลายด้วยธาตุทั้ง ๔ มิได้เว้นจากบุคคลเลย
พระอาจาริย์เจ้าผู้วิเศษนำมากล่าวแล้ว แพทย์ทั้งหลายแล
จะอภิบาลรักษาซึ่งโรคโลหิต อันปงเกิดแก่หญิงมนุษทั้งปวงอ้น
บังเกิดในชมภูทวีปนี้ มีธาตุทั้ง ๔ เปนประธาน ท่านย่อมแจ้งด้วย ประการดังนี้
อันว่าธาตุทั้งหลาย ๔ คือปถวีธาตุ ๒๐ ประการ มีเกสา เปนต้น อาโปธาตุ ๑๒ ประการ มีปีตดังเปนต้น ธาตุเพลิง
๔ กอง มีสันดัปบัคคืเปนต้น ธาตุลม ๖ จำพวก มีอุทธังคมาวาด เปนต้น รวมกันเปนธาตุ ๔๒ ด้วยกันดังนี้ จัดเปนขันธ์ทั้ง ๕
มีรูปขันธ์เปนต้น แลธาตุทั้ง ๔ ซึ่งกล่าวมานั้น ก็เกิดในรูปขันธ์ ทั้งสิ้น อาใครยแก่กันคือรูปธรรมนามธรรมเนื่องถึงกัน รูปมีได้
บังเกิดมีนามก็มีได้มีรูปบังเกิดมีแต่จิตรปติสนธิ เนื่องกันกว่าจะถึง พระนิพพานนับได้หลายแสนโกฏชาตินั้น ลักษณอากาศธาตุนั้น
มีอยู่ทั้งภายในภายนอก สุดแต่มีระหว่างในที่ใดที่นั้น ก็เรียกว่า
อากาศธาตุ ความพิศดารอยู่ในคัมภีร์อากาศคัณฐีโน้น
ลำดับนีจะกลาวโลหิตฤดูประเภทแห่งสัตรีทั้งหลาย ตามธรรมดาอาไศรยซึ่งกองธาตุมีได้บริบูรณ์ แล้วโลหิตก็มีได้งาม
บริบูรณ์ขึ้นได้ อาไศรยซึ่งกองธาตุจึงตั้งเปนรางกายอยูได้ โรค ทั้งปวงก็อาไศรยซึ่งกองธาตุวิบัติโรคจึงตั้งขึ้นได้
อันว่ากุมารีทั้งหลายเมื่อยังเยาว์ยังเล็กอยูนั้น กำเนิดตาน
ทรางก็เหมือนกุมารผู้ชาย ตอเมื่อได้อายุลวงกำหนดตานทรางถึง
กำหนดที่จะมีฤดูแล้ว จึงมีประเภทตางกันกับผู้ชาย ๔ ประการ
ที่จะให้สัตว์ปติสนธิจะเกิดโรค ก็เกิดด้วยโลหิตนั้นมากกว่าโรคอื่นมี ประเภทแปลกกันกับชาย ๔ ประการนั้น คือกันประโยธรประการ ๑ คือจริตกิริยาประการ ๑ คือประเวณีประการ ๑ คือตอมโลหิต
ประการ ๑ เปน ๔ ประการด้วยกันดังนี้ อนึ่งมีพระบาฬี ว่าต่อมหรือดอกโลหิตแห่งหญิงผู้นั้นก็บังเกิดขึ้นมา ตามประเพณี
แห่งสัตรีภาพแล
จะว่าตามพระบาฬีนั้น ว่าหญิงจำพวกใดเมื่อพ้นกำหนด
แหงตานทรางแล้ว อายุลวงขึ้นไปได้ ๑๔, ๑๕ ปี ตอมโลหิตก็
ตั้งขึ้นมาตามประเพณีแหงโลกทั้งหลาย แลหญิงนั้นเมื่อยังเปน
สาวพรมจารีอยู่ จะได้รู้ว่าประเพณีสังวาสยังไรก็มิได้ ให้บังเกิด
ปติพัทธ์ขึ้นมาเอง คือให้ฝันเห็นว่ามีชายมาร่วมประเพณีด้วย
ตั้งแต่นั้นก็มีฤดูตามประเวณี ฝันประโยธรนั้นก็วัฒนาเจริญขึ้น
พระอาจาริย์เจ้าจึ่งกล่าวฝักษณโลหิตฤดูปรกติมี ๕ ประการ
ดังพระบาฬีโดยอธิบาย ว่าฤดูแห่งสัตรีทั้งหลายซึ่งบังเกิดนั้นท่าน
ยกขึ้นว่าไว้พอให้เห็นซึ่งฝักษณแห่งโลหิตปรกติโทษแต่ ๕ ประการ โดยประเภทต่างกันดังนี้
คือโลหิตบังเกิดแต่หัวใจนั้น เนื่องมาแต่หพัยวัตถุกำเดา ประการ ๑ โลหิตเนื่องมาแต่ดีประการ ๑ โลหิตเนื่องมาแต่
ผิวเนื้อประการ ๑ โลหิตบังเกิดเนื่องมาแต่เส้นเอ็นประการ ๑ คือ โลหิตบังเกิดเนื่องมาแด,กระดูกประการ ๑ เปน ๕ ประการ ด้วยกันดังนี้
โลหิตบังเกิดแต่หัวใจนั้น เมื่อจะมีฤลูมามักให้ระส่ำระสาย
มักขึ้งโกรธบ้าบ่นบางทีให้คลั๋งมะเมอเพ้อพก เมื่อจะเปนนั้นริม
จักษุเขียว ล้าแพทย์ผู้ใดแล้มิพังหญิงนั้นจะเสียจริตเปนบ้า
ฝักษณโลหิตบังเกิดแต่ขึ้วดีนั้น เมื่อฤลูมีมาให้เปนไขึ้ไป
๔, ๕ วัน ให้เชื่อมไปไม่รู้ว่าคารุ่ง แลนอนสดุ้งหวาดเจรจาด้วยผีคน สมมุติว่าขวัญไปกินเถื่อน เพราะว่าโลหิตนั้นทำเอง บางทีผุดขึ้น มาเห็นดำเห็นแดงก็มี เท่าแว่นน้ำอ้อยก็มี ล้าผู้ใดแก้มิพังบุคคล
ผู้นั้นจะกลายเปนไข้ลากสาตฝันนิบาต
อันว่าฝักษณโลหิตฝันบังเกิดแต่ผิวเนื้อนั้น เมื่อจะมีฤลูมา
นั้นให้ร้อนผิวเนื้อให้ร้อนผิวหนัง แลแดงดังผลตำลึงสุก บางทีผุด ขึ้นดังเม็ดผด แลเท่าใบพุดทราเท่างบน้ำอ้อยก็มี ดุจไข้ลากสาต
สันนิบาต ไป ๒ วันไป ๓ วัน บางทีสมมุติว่าเปนประดง ครั้น
ฤดูมีมาก็หาย
อันว่าฝักษณโลหิตอันเกิดแต่เส้นเอ็นทั้งปวงนั้น เมื่อฤดูจะ
มีมานั้นให้เปนดุจไข้จับ ให้สบัดร้อนสท้านหนาวปวดศีศะเปนกำลัง ครั้นฤดูมีมาก็หายไปแล
อันว่าลักษณโลหิตอันเกิดแต่อัฐินั้น เมื่อฤดูจะมีมานั้นให้
เมื่อยทุกข้อทุกลำนั้น ตังอ็ฐิจะแตกจะคลาดกันไป ให้เจ็บเอวให้
เจ็บท้อง ให้บิดคร้านนอนไป ครั้นฤดูมีมาก็หาย
โลหิตปรกติโทษทั้ง ๕ ประการนี้ ท่านสงเคราะห์ไร้พอเปน ที,ลัง เกตุ แห,ง แพทย์ ใช่โลหิตฤดูปรกติโทษจะมีแด,เท่านี้หามิได้
ก็ย่อมมีทั่วทั้งอาการ ๓๒ ธาตุทั้ง ๕ ใช่ว่าโลหิตนั้นจะถึงฤดูแล้ว โลหิตไหลเดินมาจากหัวใจจากดีจากเนื้อจากเส้นจากอัเก็หามิได้ โลหิตปรกตินั้นก็ซุ่มแช่กรัชกายอยู่ทั่วทั้งตัว ด้วยสามารถลมทั้ง
๖ จำพวก แลลมทั้งหลายพัดให้เดินไปมา ตามระหว่างเส้นเอ็นแล เนื้อแลหนัง อีกทั้งอะวะยะวะในกรัชกายทั้งปวง เปนธรรมดาทุก ตัวสัตว์ เตโชธาตุทั้ง ๔ ก็อบอุ่นให้โลหิตนั้นร้อนอยู่เปนธรรมดา ถ้าเตโชธาตุกล้าเดินเกินปรกติเมื่อใด โลหิตนั้นร้อนทนมิได้ก็ผุดขึ้น มานอกผิวหนัง แพทย์ทั้งปวงสมมุติว่าเม็ดกำเดา ลากสาต
ปานดำแดงแลกาฬทั้งปวงนั้นก็คือโลหิตนั้นเอง ท่านจึงว่าไร้ว่าดีว่า กำเดานั้นคือเตโช โลหิตนี้เปนเจ้าของสมุฏฐาน อันว่าโลหิตฤดู
นี้เปนชาติธรรมดาสัตรี ผู้ใดเคยถึงฤดูนั้น ลมกองใดเคยกำเริบ
ลมกองนั้นกำเริบขึ้นทุกเดือนทุกครั้ง จึงเรียกปรกติโลหิต ถ้าถึง
กำหนดฤดูมา อาการแปลกไปอย่างอื่นลมกองอื่นทำแล้ว จัดได้
ชื่อว่าทุจริตโทษ อาการโลหิตปรกติโทษนั้นใช่จะมีแต่ ๕ ประการ นั้นหามิได้ ก็ย่อมมีต่างๆ ตามลักษณโลหิตที่เปนนั้น ตั้งแต่แรก เมื่อฤดูมาอาไศรยธาตุ อาไศรยสมุฏฐาน อาไศรยฤดู ที่เคย
เปนนั้น
บัดนี้จะกล่าวอาการแลสรรพยา จะแก้โลหิตปรกติโทษ
นั้นก่อนโดยสังเขป
ในที,นี้จะกล่าวปรกติโลหิต อันบังเกิดแต่ก้อนหหัยนั้น
ก่อนเปนปฐม เมื่อจะบังเกิดนั้น กระทำให้จิตรระส่ำระสาย
ใจนั้นลอยไป แลให้เพ้อบ่นไป หาสติ มิได้ มักให้ขึ้งให้โกรธเปน
กำลังต่อมีฤดูมาแล้วจึงคลาย
ถ้าจะแก้ เอายาชื่อว่าเกสราทิคุณ ขนานนี้ท่านให้เอา
โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ จันทน์ทั้ง ๒ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ อบเชยเทศ ๑ ขมิ้นเครือ ๑ แก่นสน ๑ สักขี ๑ ชะลูด ๑ สมุลแว้ง ๑ ดอกจำปา ๑ ดอกกะดังงา ๑ ดอกมะลิ ๑ ดอกพิกุล ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เกสรบุนนาก ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน เลือดแรด ๑ เบ็ญจกูลสิ่งละ ๔ ส่วน ฝางเสน
๘ สวน ดอกคำฝอย ๑๖ ส่วน ตรีผลาตามพิกัต ต้มตามวิธี
ให้กิน แก้โลหิตปรกติโทษดวงหทัยนั้น หายพิเศษนัก
พระคัมภีร์มหาโชตรัต เล่ม ฅ โดยสังเขป
ขนานหนึ่งชื่อ อุดมโอสถ (น้อย) เอาโกฐทั้ง ๕
เทียนดำ ๑ ลูกจันทน์เทศ ๑ จันทน์แดง ๑ จันทน์ขาว ๑
กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ อบเชยเทศ ๑ สมุลแว้ง ๑ สน ๑
สักขี ๑ ชะเอมเทศ ๑ เปราะหอม ๑ สาระพัดพิศม์ ๑ สมอเทศ ๑ สมอไทย ๑ เจตกังคี ๑ ว่านน้ำ ๑ บอรเพิด ๑ แห้วหมู ๑ เกสรบุนนาก ๑ เกสรสารภี ๑ ดอกพิกุล ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน สารล้ม ๔ ส่วน ดอกคำฝอย ๑๖ สวน ทำเปนจุณบดทำแท่งไว้ ละลายน้ำดอกไม้แซกพิมเสนให้กิน แก้โลหิตปรกติโทษ อันบังเกิด แต่กองหทัยนั้นวิเศษนัก
ลำดับนี้จะกล่าว ลักษณปรกติโลหิต อันบัง เกิด แด,ปัตตะ สมุฏฐาน กล่าวคือดีเปนคำรบ ๒ เมื่อจะบังเกิดนั้นให้คลั่งมัก
ขึ้งโกรธ ให้สวิงสวายหาแรงมิได้ กระทำให้ตัวร้อนเปนเปลว
หาสมปฤดีมิได้ ต่อมีฤดูมาจึงคลาย ถ้าจะแก้เอายาชื่อประทุม
เกสรา ขนานนี้ ทานให้เอาจันทน์ทั้ง ๒ อบเชยทั้ง ๒ กระดอม ๑ บอรเพิด ๑ แห้วหมู ๑ สิ่งละ ๒ สวน โกฐทั้ง ๕
บัวน้ำทั้ง ๕ สิ่งละ ๔ สวน เบ็ญจกูลตามพิกัตต้มตามวิธี ให้กิน แก้โลหิตปรกติโทษอันบังเกิดแต่ขั้วดีนั้น กระทำให้สวิงสวายหาย
วิเศษนักแล
ขนานหนึ่งชื่อมหาทิพรส ทานให้เอาโกฐทั้ง ๙ เทียนทั้ง ๗ เพราะหอม ๑ กระดอม ๑ บอรเพิด ๑ แห้วหมู ๑ มะตูมออน ๑ ตรีผลา ๑ จุกโรหินี ๑ ผลสาระพัดพิศม์ ๑ ผลจันทน์ ๑
ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ อบเชยทั้ง ๒ สิ่งละ ๒ สวน ดอกสเดา ๔ สวน ตรีกฏกตามพิกัต บดทำแทงแซก พิมเสนให้กินแก้โลหิตปรกติโฑษ อันบังเกิดแตขั้วดีนั้นหายแล
ขนานหนึ่งชื่อโอสถทิพคุณ ทานให้เอาโกฐทั้ง ๕ เทียน ทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ จันทน์ทั้ง ๓ สมอทั้ง ๓ มะขามป้อม ๑ พริกไทย ๑ สิ่งละสวน อบเชย ๑ สมุลแว้ง ๑ ชะเอมเทศ ๑ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ชะลูด ๑ ขอนดอก ๑ แกนสน ๑ สักขี ๑ บอรเพิด ๑ สิ่งละ ๒ สวน แห้วหมู ๑ มะตูมออน ๑ จุกโรหินี ๑ สังกระนี ๑ เนระภูสี ๑ สิ่งละ ๓ สวน กระวาน ๑ กานพลู ๑ เทพทาโร ๑ แส้ม้าทะลาย ๑ โลฑนง ๑ สิ่งละ ๔ สวน เลือดแรด ๑ ฝางเสน ๑ สิ่งละ ๕ สวน ดอกคำฝอย ๖ สวน เบ็ญจกูลตามพิกัต บดทำแทงไว้ละลายน้ำกระสายอันควร แกโรคแซกพิมเสนให้กิน แก้โลหิต ปรกติโทษ อันบังเกิดแดขั้ว
ดีนั้นหายวิเศษนัก
ลำดับนี้จะกลาวลักษณปรกติโลหิต อันบังเกิดแด,ผิวเนื้อ นั้นเปนคำรบ ๓ เมื่อจะบังเกิดนั้นกระทำให้ร้อนผิวเนื้อผิวหนัง ให้ แดงไปทั้งกายดุจผลตำลึงสุก บางทีเปนดวงเปนลายดุจไข้ลากสาต มีพิศม์ร้อนเปนกำลัง ตอฤตูมีมาจึงคลาย
ถ้าจะแก้เอายาชื่อเทพรังษิตขนานนี้ ให้เอาโกฐสอ ๑
โกฐกะดูก ๑ โกฐเชียง ๑ เทียนตำ ๑ เทียนขาว ๑
เทียนเข้าเปลือก ๑ จันทน์แดง ๑ จันทน์ขาว ๑ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ขอนดอก ๑ ใบสันพร้าหอม ๑ ใบพิมเสน ๑
พักกะโฉม ๑ สิ่งละสวน เปราะหอม ๒ สวน โกฐหัวบัว
๖ ส่วน บดทำแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้แซกพิมเสนให้กิน แก้พิศม์ โลหิตอันบังเกิดแต่ผิวเนื้อนั้น หายวิเศษนักแล
ขนานหนึ่งชื่อบัณฑิตย์พระพรหม เอาเปลือกโลท ๑
เปลือกมะเฟือง ๑ โลทนง ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ อบเชย ๑ ชะลูด ๑ สิ่งละส่วน ไพล ๑ กะชาย ๑ ตรีกฏก สิ่งละ ๒ ส่วน เกสรสารภี ๑ เกสรบุนนาก ๑ เกสรบัวหลวง ๑ สิ่งละ
๔ ส่วน คำฝอย ๕ ส่วน ดอกพิกุล ๖ ส่วน ทำเปนผงเอา
น้ำเทียนดำด้มเปนกระสายบดทำแท่งไว้ น้ำโคกกระสุนต้มแซก
พิมเสน, ชะมด, ให้กินแก้โลหิตปรกติโทษ อันบังเกิดแต่ผิวเนื้อ นั้นหายวิเศษนักแล
ขนานหนึ่งชื่ออุดมโอสถ (ใหญ่) ท่านให้เอาดินประสิวขาว ๑ สารส้ม ๑ การะบูร ๑ สิ่งละส่วน เถามวกทั้ง ๒ ขมิ้นอ้อย ๑ สักขี ๑ เถาวัลเปรียงแดง ๑ เถาหญ้านาง ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน
โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ จันทน์ทั้ง ๒ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ อบเชย ๑ ชะลูด ๑ ตรีกฏก สิ่งละ ๓ ส่วน ดอกจำปา ๑ ดอกกะดังงา ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกพิกุล ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน เลือดแรด ๖ ส่วน
ฝางเสน ๑๐ ส่วน คำฝอย ๒๔ ส่วน ตรีผลาตามพิกัต บดทำแท่ง ไว้ละลายน้ำดอกไม้แซกชะมดพิมเสน ให้กินแก้โลหิตปรกติโทษ อันบังเกิดแต่ผิวเนื้อนั้นหายวิเศษนักแล
ลำดับนี้จะกล่าวด้วยลักษณโลหิตอันบังเกิดแด,เส้นเอ็น
นั้น เปนคำรบ ๔ เมื่อจะบังเกิดกระทำให้สบัดร้อนสะท้านหนาว แล ให้ผิวเนื้อร้อน, สอึก, ให้ปวดศีศะเปนกำลัง ให้เชื่อมมัวหาเวลา มิได้ ต่อฤดูมีมาจึงคลาย ถ้าจะแก้เอายาชื่อจักระพรรติขนานนี้
เอาโกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ สิ่งละส่วน ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ จันทน์ทั้ง ๒ กฤษณา ๑ กะลำพัก ๑ ชะลูด ๑ แก่นสน ๑ สมุลแว้ง ๑ ชะเอมทั้ง ๒ ดอกสารถี ๑ ดอกพิกุล ๑ รากระงับพิศม์ ๑ มะตูมอ่อน ๑ แห้วหมู ๑
แฝกหอม ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน แก่นประดู่ ๑ แก่นชี้เหล็ก ๑
แก่นราชพฤกษ์ ๑ แก่นมะเกลือ ๑ สิ่งละ ๕ ส่วน ขมิ้นเครือ ๑ เบ็ญจกูล ๑ สิ่งละ ๘ ส่วน เถาวัลเปรืยง ๑๐ ส่วน ตรีผลา ตามพิกัตทำเปนจุณ เอาเลือดแรดต้มเปนกระสาย บดทำแท่งไว้ ละลายน้ำดอกคำต้ม แชกชะมด ๑ พิมเสน ๑ หญ้าฝรั่น ๑
ให้กินแก้โลหิตปรกติโทษ อ้นปงเกิดแต่เส้นเอ็นนั้นหายวิเศษ
นักแล
ขนานหนึ่งชื่อมหิศรนิมิตร เอาแก่นแสมทั้ง ๒ แก่นปรู ๑ แก่นมะหาด ๑ ฝักส้มป่อย ๑ สิ่งละส่วน ขมิ้นเครือ ๑
แก่นราชพฤกษ์ ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน ตรีผลา ๑ พริกไทย ๑
สิ่งละ ๔ ส่วน เถาวัลเปริยง ๕ ส่วน เถาวัลเหล็ก ๑๐ ส่วน เบ็ญจกูลสิ่งละ ๑๒ ส่วน ดินประสิว ๑ สารส้ม ๑ แต่พอรำหัด เอาฝางเขี้ยว ๓ เอา ๑ เปนกระสาย ต้มตามวิธีให้กินแก้โลหิต ปรกติโทษ อ้นเกิดแต่เส้นเอ็นนั้นหายวิเศษนัก
ลำดับนี้จะกล่าวลักษฌ,โลหิตอันเกิดแต่ขออัฐินั้นเปน คำรบ ๕ เมื่อจะบังเกิดกระทำให้เมื่อยทุกข้อทุกลำ อ้เนั้นดัง
จะคลาดจากกันให้เจ็บเอวให้เจ็บหลังยิ่งนัก มักให้ครั่นตนบิดตัว
บอยๆ แล้วให้เจ็บระบมไปทั่วทั้งตัว บางทีให้จับสบัดร้อน
สะท้านหนาว แลทำพิศม์นั้นตางๆ ต่อฤดูมีมาจึงหาย
ถ้าจะแก้เอายาชื่อเทพนิมิตรขนานนี้ ท่านให้เอา โกฐสอ ๑ โกฐเชียง ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐน้ำเต้า ๑ สมุลแว้ง ๑ อบเชยเทศ ๑ ขมิ้นเครือ ๑ แก่นสน ๑ ลักชี ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ สิ่งละ ๒ สวน ดอกลำดวน ๑ ดอกกะดังงา ๑ ดอกจำปา ๑ สิ่งละ ๓ สวน จันทน์ทั้ง ๒ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ขอนดอก ๑ แก่นพรม ๑ ชะเอมเทศ ๑ หวายตะค้า ๑ ดอกคำฝอย ๑
เลือดแรด ๑ สารส้ม ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน การะบูร ๑ พริกไทย ๑ สิ่งละ ๕ ส่วน แก่นแสมทเล ๑๖ ส่วน เบ็ญจกูลตามพิกัต
ทำเปนผงแล้วเอาแห้วหมูต้มเปนน้ำกระสาย บดทำ แท่งไว้ละลาย
น้ำเนื้อไม้ต้มแชกพิมเสนให้กิน แก้โลหิตปรกติโทษอ้นบังเกิด
แต่กระดูกนั้นหายวิ เศษแล
ขนานหนึ่งชื่อจิตรเกสร เอาดอกมะกรูด ๑ ดอกมะนาว ๑
ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เกสรสัตบุศย์ ๑ ดอกชะลูด ๑ โกฐทิ้ง ๕ แก่นสน ๑ จันทน์ทั้ง ๒
กฤษณา ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน แก่นสะเดา ๑ แก่นปรู ๑ สิ่งละ
๔ ส่วน ดอกสะเดา ๕ ส่วน ตรีกฏกตามพิกัต บดทำแท่งไว้ ละลายน้ำฝางต้ม แชกพิมเสนให้กิน แก้โลหิตปรกติโทษอันเกิด
แต่อิฐินั้นหายวิเศษนัก
ขนานหนึ่งชื่อขจรทิพรศ เอาโกฐจุลาลำภา ๑ โกฐ
สอเทศ ๑ เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ กานพลู ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ชะเอม ๑ สมอทั้ง ๓ พริกไทย ๑ ผลผักชี ๑ ผล
มะขามป้อม ๑ ผลมะแว้งทั้ง ๒ สิ่งละ ๒ ส่วน ดอกจำปา
๘ ส่วน บดทำแท่งไว้ละลายน้ำเทียนดำต้ม แซกชะมดพิมเสน
ให้กินแก้โลหิตปรกติโทษ อันเกิดแต่อิฐินั้นหายวิเศษนักแล
พระอาจาริย์เจ้ากล่าวสัตรีอิก ๒ จำพวก เรียกว่าชาติโทษ คือหญิงบางจำพวกมีอายุได้ ๑๔, ๑๕, ปีก็ดี ควรมีฤดูก็หามีฤดูไม่ บางทีมีฤดูมาศราวหนึ่งสองคราวก็แห้งไป ต่อมีสามีแล้วจึงมีฤลู
ปรกติก็มี บางทีมีฤดูล้างหน้าก็มีครรภ์ทีเดียว ลักษณดังนี้เปนชาติ ประเวณีแหงหญิงนั้นมาแด,ตระกูลแห่งบิดามารดา แลย่า ยาย ของสัตรีผู้นั้นเนึ่องกันมาแด,บุราณประเพณี ถ้าแพทย6จะรักษาให้
แต่งยาบำรุงธาตุให้บริบูรณ์ กาลควรที่โลหิตจะมีเมื่อใดก็คงจะมี
เมือนั้น พระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวไว้ว่าหญิงเหล่านี้เกิดด้วยราค
กำหนัด เพราะความกระสันด้วยกามราคหนัก โลหิตจึงแห้งไป ครั้นมีสามีสมความปรากนา ราคกำหนัดนั้นก็คลายลง โลหิตนั้นก็ บริบูรณ์ขึ้นเอง
หญิงจำพวกหนึ่งเมื่อหาสามีมิได้ โลหิตนั้นบริบูรณ์งามดี ครั้นมีสามีแล้วได้ ๑ ปี ๒ ปี เดือน ๑ ก็ดี ๒ เดือน ก็ดี โลหิต นั้นจางซีดไป บางทีแห้งติดกระดูกสันหลัง มีอาการให้เจ็บหลังให้ เจ็บเอวให้เมื่อยทุกข้อทุกลำ ให้แดกให้จุก ให้ท้องขึ้นท้องพอง
ให้เปนไปต่างๆ ให้ผิวเนื้อชาเนื้อซีด หน้าตาอิดโรยหิวโหยเปนกำลัง ให้นอนมิหสับกินเข้ามิได้ แพทย์ผู้ใดมิได้รู้ก็สมมุติว่าเถาว่าดาล
ริศดวงก็ว่า เพราะโทษโลหิตนั้นเอง เพราะว่าลัดรีผูนั้นมัคมากด้วย ราคกิเลศ ซ่องเสพกามคุณด้วยสามีนั้นเหลือกำลังนัก ไม่เปนที่จะ กินจะนอน บางทีสามีนั้นมากด้วยกามคุณนัก สัตรีมิอาจทนทาน กำลังสามีได้ โลหิตนั้นจึงแห้งไป ถ้าแพทย์จะรักษา พึงให้
เอายาประจุโลหิตจงหนัก แล้วจึงแต่งยาบำรุงธาตุบำรุงกาม ให้กิน แล้วจึงแต่งยาชื่อว่ากำลังราชสีห์ แลแสงพระอาทิตย์ บำรุงโลหิต ให้บริบูรณ์แล้วเมื่อใด สัตว์ที่จะมาปติสนธก็จะตั้งขึ้นได้เมื่อนั้น
ลำดับนี้จะกลาวด้วยลักษณโลหิตอันเกิดในกองธาตุทั้ง ๔
นั้นสืบต่อไป ตามอาจาริย์ท่านกล่าวไว้ อันว่าลักษณโลหิตอันเกิด แต่กองอาโปธาตุนั้น ถ้าสัตรีผู้ใดที่ยังมิได้มีสามีก็ดี มีสามีแล้วก็ดี เมื่อฤดูจวนจะมีมานั้น กระทำให้ลงไปวันละ ๕ ครั้งวันละ ๖ ครั้ง ฤดูนั้นเดินออกมาเปนมวกเปนมัน เหม็นคาวยิ่งนัก โลหิตนั้น
บางทีใส บางทีเปนเปลว ดุจประเมหะแลไขขาว แลฤดูนั้นเดิน มิได้สดวก ให้ปวดท้องเปนกำลัง ให้บริโภคอาหารมิได้
ถ้าจะแก้ให้เอาสมุลแว้ง ๑ แกนสน ๑ กฤษณา ๑
เปราะหอม ๑ อบเชย ๑ ชะเอมเทศ ๑ เจตภังคี ๑ ว่านน้ำ ๑ แห้วหม ๑ รากมะแว้งทั้ง ๒ สิ่งละส่วน สมอพิเภก ๑ เจตมลเพลิง
3  II I 37 37
๑ ขงแหง ๑ สงละ ๔ สวน สมอ๒ย ๑ สะคาน ๑ พรก๒ย ๑ สิ่งละ ๘ ส่วน มะขามป้อม ๑ รากช้าพลู ๑ ดีปลี ๑ สิ่งละ ๑๒ ส่วน มะตูมอ่อน ๑๖ สวน กะเทียมสุก ๒๔ ส่วน บดทำแท่ง ไว้ละลายน้ำกะเทียมต้มแซกการะบูรให้กิน แก้โลหิตอันเกิดแต่ใน
กองอาโปธาตุนั้นหาย วิเศษนักแล
ขนานหนึ่งเอาโกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑
ดอกจันทน์ ๑ มะตูมออน ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑
สิ่งละ ๒ ส่วน จันทน์แดง ๑ จันทน์ขาว ๑ ขิงแห้ง ๑
สิ่งละ ๔ ส่วน พริกไทย ๘ ส่วน ดีปลี ๑๒ ส่วน
ไพล ๕๗ ส่วน บดปันแทงไว้ละลาย น้ำมะนาวแซกพิมเสนให้กิน
แก้วิเศษโลหิต อันปังเกิดแต่กองอาโปธาตุนั้นหายแล
ขนานหนึ่งเอาแกนขี้เหล็ก ๑ แก่นมะซาง ๑ แก่นกัน
เกรา ๑ รากจิงจ้อ ๑ รากส้มป่อย ๑ ผลราชดัด ๑ ราก
กรุงเขมา ๑ สิ่งละสวน เจตมูลเพลิง ๔ สวน สะค้าน ๘ สวน รากช้าพลู ๑๒ สวน มะตูมออน ๑๖ สวน บดทำแท่งไว้ละลายน้ำ กานพลูต้มแซกพิมเสนให้กินแค้วิเศษโลหิต อันเกิดแตกองอาโปธาตุ นั้นหายวิเศษนักแล
ลำดับนี้จะกลาวด้วยโลหิตอันเกิดแต่กองเตโชธาตุ ถ้าแล
เกิดแกสัตรีผู้ใดมีสามีแล้วก็ดี หาสามีมิได้ก็ดี ลักษณเมื่อฤดูจะมี มานั้น กระทำให้ตึงไปทั้งตัวแล้วฤดูจึงมีมา ให้ร้อนทางช่องครรภ์ ดุจถูกพริก แลโลหิตที่ออกมานั้นเปนฟอง มีสีดุจน้ำฝางอันบุคคล เอาน้ำล้มมะนาวบีบลง สีนั้นก็เหลืองไป แล้วกระทำให้ร้อนผิวเนื้อ ดังจะปอก แลให้อาเจียนให้เหม็นอาหาร บริโภคอาหารมิได้
ให้สบัดร้อนสะท้านหนาว แลให้จุกแดกดังกลาวมานี้
ถ้าจะแก้เอาโกฐสอ ๑ โกฐกระดูก ๑ โกฐหัวบัว ๑
จันทน์ทั้ง ๒ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ เทียนดำ ๑ ผลผักชี ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ รากมะกล่ำทั้ง ๒ ใบหนาด ๑ ผิวมะกรูด ๑ วานน้ำ ๑ สารล้ม ๑ เกลือมูตร ๑ สิ่งละสวน สะค้าน ๑
สมอไทย ๑ สิ่งละ ๔ สวน รากช้าพลู ๑ มะขามป้อม ๑
สิ่งละ ๘ ส่วน เจตมูลเพลิง ๑ สมอพิเภก ๑ สิ่งละ ๑๒ สวน บดบันแทงไว้ละลายน้ำร้อนแซกพิมเสน ให้กินแก้วิเศษ โลหิต อันบังเกิดแดเตโชธาตุนั้นหายวิเศษนักแล
ขนานหนึ่งเอา โกฐจุลาลำภา ๑ เทียนเยาวภานี ๑
จันทน์ชะมด ๑ กานพลู ๑ รากสารพัดพิศ ๑ รากอัญชัน ๑ สารล้ม ๑ ดินประสิว ๑ สิ่งละสวน สะค้าน ๔ สวน รากช้าพลู ๘ สวน เจตมูลเพลิง ๑๒ สวน บดบันแทงไว้ละลายน้ำ รากมะกล้าเครือด้มแซกพิมเสน ให้กินแก้วิเศษโลหิต อันเกิด
แด,กองเตโชนั้นหายวิเศษนักแล
ขนานหนึ่งเอา โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ กะเทียม ๑ มหาหิงคุ์ ๑ แห้วหมู ๑ ผลพิลังกาสา ๑ เกลือเทศ ๑ เกลือสินเธาว์ ๑
สิ่งละสวน สะค้าน ๑ พริกไทย ๑ สมอไทย ๑ สิ่งละ
๔ สวน รากช้าพลู ๑ ดีปลี ๑ มะขามป้อม ๑ สิ่งละ
๘ ส่วน เจตมูลเพลิง ๑ ขิงแห้ง ๑ สมอพิเภก ๑ สิ่งละ
๑๒ สวน บดทำแท่งละลายน้ำข่าต้มแซกการะบูร ให้กินแก้วิเศษ โลหิต อันเกิดแตกองเตโชธาตุนั้นหายวิเศษนักแล
ลำดับนี้จะกลาวต้วยโลหิตอันเกิดแด,กองวาโยธาตุ ถ้า
เกิดแกสัตรืผู้ใดที่มีสามีแล้วก็ดี ที่มิได้มีสามีก็ดี ลักษณเมื่อจะ
มีฤดูมานั้น กระทำให้ท้องขึ้นท้องพองให้จุกให้เสียดเปนกำลัง
ให้ตัวร้อนให้จับเปนเวลา ให้คลื่นให้เหียนให้อาเจียนแด,ลมเปลา
ฤลูมีมาไมสดวก มีสีตุจน้ำดอกคำอันจาง ให้ปวดเปนกำลัง
ถ้าจะแก้เอา เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ เทียนเช้าเปลือก ๑ เทียนสัตบุศย์ ๑ เทียนเยาวภานี ๑ แกนสน ๑ แห้วหมู ๑ สิ่งละ ๒ สวน มหาหิงคุ์ ๓ สวน ขิงแห้ง ๘ สวน ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กานพลู ๑ หัสคุณเทศ ๑
เปล้าน้อย ๑ สิ่งละ ๑ สวน ดีปลี ๔ สวน พริกไทย ๑๒ สวน เกลือสินเธาว์ ๑๖ สวน ทำเปนจุณบดละลายน้ำส้มซา ให้กินหนัก ๑ สลึงแก้วิเศษโลหิต อันเกิดแตกองวาโยธาตุนั้นแล
ขนานหนึ่งเอา ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กานพลู ๑ ขมิ้นเครือ ๑ ดองดึง ๑ เบี้ยผู้เผา ๑ สิ่งละสวน รากพันงูแดง ๑ เทียนดำ ๑ รากสลอดกินลง ๑ เปล้าทั้ง ๒ สหัสคุณ ๑ สิ่งละ ๒ สวน ดีปลี ๑ รากช้าพลู ๑ สิ่งละ ๔ สวน ขิงแห้ง ๑ เจตมูลเพลิง ๑ สิ่งละ ๘ ส่วน พริกไทย ๑ สะค้าน ๑ สิ่งละ ๑๒ ส่วน เกลือสินเธาว์ ๑๖ ส่วน บดปันแทงไว้ละลายน้า ร้อนแซกพิมเสน ให้กินแก้วิเศษโลหิตอันเกิดแตกองวาโยธาตุนั้น
หายแล
ขนานหนึ่งเอา เปลือกกุมบก ๑ เปลือกมะรุม ๑ วานน้า ๑ รากอังกาบ ๑ รากพันงูแดง ๑ รากละหุงแดง ๑ เปลือกโลฑ ๑ เมล็ดในราชพฤกษ์ ๑ เปราะหอม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ สิ่งละ ๑ สวน หัวหญ้าชันกาด ๒ สวน กระวาน ๑ กานพลู ๑
สิ่งละ ๓ ส่วน ดีปลี ๑ มะขามป้อม ๑ รากช้าพล ๑
II "  ... . I *
III .  , , I  I
สิงละ ๘ ส่วน พริก๒ย ๑ สมอ๒ย ๑ สะคาน ๑
สิ่งละ ๑๒ ส่วน มหาหิงคุ์ ๑๖ ส่วน บดทำแท่งไว้ละลายน้ำร้อน น้ำข่า แซกพิมเสนการะบูรให้กินแก้วิเศษโลหิต อันเกิดแต่กอง
วาตะสมุฏฐาน กระทำให้จุกเสียด ให้แดกนั้นหายวิเศษนักแล
ลำดับนี้จะกล่าวด้วยโลหิตอันเกิดแต่กองปถวีธาตุ ถ้าแล เกิดแก่สัตรีผู้ใด ที่มีสามีแล้วก็ดี ที่หาสามีมิได้นั้นก็ดี แลลักษณ เมื่อฤดูจะมีมานั้น ให้เมื่อยทุกข้อทุกลำทุกกระดูก ฤดูเดินหยดย้อย มิได้สดวก บางฑีเปนมันเปนเมือก บางฑีเปนประเมหะระคนออก มากับโลหิตเหนียวดุจยางมะตูม กระทำให้ร้อนให้แสบแล้วจุกเสียด ให้ก้องขึ๋นเปนกำลัง แลฤดูนั้นมีสีดำสีแดงสีขาวสีเหลืองระคนกัน
ออกมา มีกลิ่นอันคาวยิ่งนัก ให้ปวดในอุทรเปนกำลัง
ถ้าจะแก้เอา สารล้ม ๑ ดินประสิวขาว ๑ ผลจันทน์เทศ ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ หอยสังข์เผา ๑ เกลือสมุฑ ๑ แห้วหมู ๑ กะเทียม ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน เจตมูลเพลิง ๑ สะค้าน ๑ ช้าพลู ๑ สิ่งละ ๘ ส่วน สมอไทย ๑ สมอพิเภก ๑ มะขามป้อม ๑ สิ่งละ ๑๒ ส่วน สมอเทศ ๑๖ ส่วน บดทำแทงไร้ละลายน้ำร้อน แซกพิมเสนให้กินแก้วิเศษโลหิต อันเกิดแด,กองปถวีธาตุนั้นหาย
วิเศษดีนักแล
ขนานหนึ่งเอา ลำพัน ๑ สารพัดพิศ ๑ เมล็ดราชพฤกษ์ ๑ ดอกคำฝอย ๑ ฝางเสน ๑ รากพันงูแดง ๑ สิ่งละ ๑ ส่วน
ตรีกฏก สิ่งละ ๔ ส่วน เจตมูล ๑ สะค้าน ๑ ช้าพลู ๑ สิ่งละ ๘ ส่วน สมอพิเภก ๑ มะขามป้อม ๑ สมอไทย ๑
สิ่งละ ๑๒ ส่วน รากจิงจ้อ ๑๖ ส่วน บดปันแทงไร้ละลายน้ำร้อน แซกชะมดแซกพิมเสน ให้กินแก้วิเศษโลหิต อันเกิดแตกองปถวี ธาตุนั้นหายวิเศษนักแล
ขนานหนึ่งเอา มหาหิงคุ์ ๑ ลำพัน ๑ วานน้ำ ๑
กะเทียม ๑ ไคร้หอม ๑ กระชาย ๑ สิ่งละ ๑ ส่วน เจตมูลเพลิง ๑ สะค้าน ๑ ช้าพลู ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน สมอไทย ๑ สมอพิเภก ๑ มะขามป้อม ๑ สิ่งละ ๘ ส่วน พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ สิ่งละ ๑๒ ส่วน เปลือกกันเกรา ๑๖ ส่วน บดทำแท่งไร้ละลาย
น้ำร้อนแซกการะบูร ให้กินแก้โลหิตกันเกิดแต่กองปถวีธาตุนั้นหาย วิเศษนักแล
ลำดับนี้อาจาริย์เจ้าท่านกล่าวด้วยยาแก้สาธารณะโลหิต ปรกติโทษต่อไป ยาชื่อมหาทิพรศขนานนี้ ท่านให้เอาพิมเสน ๑ ชะมดเชียง ๑ หญ้าฝรั่น ๑ สิ่งละ ๑ ส่วน ผลเร่ว ๑
อบเชย ๑ ใบกระวาน ๑ จันทน์แดง ๑ จันทน์ขาว ๑
เลือดแรด ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน เกสรบุนนาก ๑๖ ส่วน ทำเปนจุณ บดด้วยน้ำดอกไม้ละลายน้ำกะชายกินแก้หทัยโรค เกิดเพื่อปิตตะ
เกิดเพื่อวาตะเสมหะโลหิตสมุฏฐานหายวิเศษนักแล
ยาชื่อกำลังราชสีห์ ท่านให้เอา กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ขอนดอก ๑ โกฐสอเทศ ๑ โกฐเชียง ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐบัว ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ เทียนขาว ๑
เทียนเช้าเปลือก ๑ เทียนเยาวภานี ๑ ดอกกะดังงา ๑
ดอกจำปา ๑ เกสรบัวขาว ๑ เกสรบุนนาก ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เกสรบัวแดง ๑ เกสรบัวขม ๑ เกสรบัวเผื่อน ๑ เกสรสัตบงกช ๑ อบเชย ๑ สมุลแร้ง ๑ เถาวัลเปริยงแดง ๑ กำลังวัวเถลิง ๑ เถามวกทั้ง ๒ รากหญ้านาง ๑ ตริกฏก ๑ ฝางเสน ๑
เลือดแรด ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กานพลู ๑ การะบูร ๑ สิ่งละ ๒ สลึง ดอกคำไทย ๕ ตำลึง ทำเปนจุณน้ำดอกไม้เปนกระสายบดทำแท่งไว้ ถ้าจะให้ชูกำลัง
น้ำตาลกรวดพิมเสนรำหัดให้กิน ถ้าจะแก้โลหิตแก้ลมแก้เส้น
ละลายน้ำผึ้งพิมเสนรำหัดให้กินหายวิเศษนักแล
ยาชื่อแสนคำทิพขนานนี้ เอาโกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕
ดอกดำทั้ง ๓ เลือดแรด ๑ สิ่งละ ๑ ส่วน สารส้ม ๑
แก่นแสมทะเล ๑ แก่นประดู ๑ ขมิ้นเครือ ๑ เถาวัลเปริยง ๑
แส้ม้าทะลาย ๑ กะทกรก ๑ สมุลแว้ง ๑ สิ่งละ ๕ ส่วน
ครั่ง ๖ ส่วน หัวหญ้าชันกาด ๑ แห้วหม ๑ ฝางเสน ๑
กุ้7 * ว้*. . -เ- ร
สิงละ ๘ ส่วน เบ็ญจกูลตามพิกัต ตมตามวิธเหกินบารุงเลหิต
ทั้ง ๑๐ ประการวิเศษนักแล
ยาชื่อประสะคัดเค้า เอาใบมะขาม ๑ ใบส้มป่อย ๑
ใบมะกา ๑ ฝกราชพฤกษ์ ๑ สิ่งละ ๑ ส่วน รากขี้กาทั้ง ๒
ยาดำ ๑ รงทอง ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน ผลคัดเค้า ๙ ส่วน ดำเอา น้ำใส่กะทะเขี้ยวให้ข้นจนปันไค้ให้กิน ๒ สลึง ละลายนา มะขามเปียกแซกดีเกลือตามธาตุหนักเบาประจุโลหิต แลชัดโลหิต
ชัดชังมิสดวกกัดออกสิ้น แก้โลหิตนอนไฟมิได้ก็ดี แลโลหิต
เปนลิ่ม เปนแท่ง อ ยูให้เสียดให้ค สั่ง นั้นหา ยแล
ยาชื่อตรีจักร เอาใบเทียน ๑ ใบแก้ว ๑ ใบทับทีม ๑ สิ่งละกำมือ รากคัดเค้า ๑ รากจำปา ๑ สิ่งละ ๒ ตำลึง ขา ๑ กะชาย ๑ สิ่งละ ๑ ตำลึง ฟางเข้าเมืองจีน ๑๐ บาท
ดอกจำปา ๑ ตรีกฏกตามพิกัต ต้มชูโลหิต ๑๐ ประการดีนักแล
ยาชื่อมงคลโอสถ เอาโกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ ดอกคำ ๑ ฝางเสน ๑ ยาเข้าเย็น ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน ดอกบุนนาก ๑ ดอกสเดา ๑ ดอกบัวหลวง ๑ จันทน์แดง ๑ จันทน์ขาว ๑
แกนสน ๑ ชลูด ๑ อบเชย ๑ แก่นแสมทั้ง ๒ แกนขี้เหล็ก ๑
แห้วหมู ๑ สิ่งละ ๘ ส่วน หอม ๑๒ หัว อ้อยแดงลำ ๑ เอาน้ำมะพร้าวนาฬิเกเปนกระสาย ต้มกินบำรุงโลหิตดีนักแล
ยาแดงโลหิต ขนานนี้ทานให้เอา กะดาดแดง ๑
กะดาดขาว ๑ บุก ๑ กลอย ๑ อุตพิด ๑ ดองดึง ๑ ตรีกฏก ๑ ข่า ๑ กะชาย ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ว่านน้ำ ๑ ใบว่านหางข้าง ๑ เจตมูล ๑ เปลาทั้ง ๒ ส้มกุ้งทั้ง ๒
สิ่งละ ๑ บาท สารส้ม ๒ สลึง ดินประสิว ๒ สลึงเฟือง
เกลือสินเธาว์ ๓ สลึง ดอกคำ ๒๒ บาทสลึงเทั้อง มะกรด ๑
" ไ  โ 7โ  โ 7ไ
มะนาว ๑ มะงว ๑ สมซา ๑ สิงละผล ทาเปนจุณบดละลาย
น้ำส้มซา น้ำมะนาว น้ำส้มสายชู ให้กินบำรุงโลหิตคับคั่งแล
ริศดวงทั้งปวง ถ้างอกทางทวารหนักทวารเบาให้ฉาบรม ถ้าขึ้น
นาสิกให้นัดกุ ถ้าขึ้นลำฅอเปนลำลาบไปกินเผ็ดร้อนมิได้ ให้แสบ ร้อนเปนกำลัง ให้ทำตามวิธีเกิด
ยาชื่อโลหิตพินาศ เอาเทียนทั้ง ๕ ตรีกฏก ๑ ตรีผลา ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ดอกจำปา ๑ รากจำปา ๑ เปลือกคัดเด้า ๑
รากคัดเด้า ๑ เลือดแรด ๑ ฟางเข้าเจ้า ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน ดอกคำทั้ง ๓ ฝางเสน ๑ เปลือกตาเสือ ๑ เปลือกพิกุล ๑ เปลือกมะซาง ๑ แส้ม้าทะลาย ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน เปลือกนนทรี ๖ ส่วน สารส้มกึงสวน ดินประสิว ๑ เทาสวนด้น
เบ็ญจะกูลตามพิกัต ๓๕ ต้มตามวิธีให้กินขับโลหิตปรกติโทษ ๕ ประการ อันขัดขังมิได้เดินเปนปรกติแล้วสำแดงอาการตางๆ
มีหอบแลขักเปนต้นมีจุกแดกเสียดเปนที่สุด อันเกิดเปนชาติจะละนะ
แลอาคันตุกะสิ่งหนึ่งสิ่งใดก็ดี แลโลหิตมิได้มีตามกำหนด แลหยอน
กวากำหนดเกินกวากำหนดก็ดี ขนานนี้อาจาริย์เจ้ากลาวสรรเสริญ ไว้วาวิเศษนักได้ใช้แล้ว ถ้าผู้ใดจะประกอบขึ้นให้บุคคลเกิดโลหิตโรค
นั้นบริโภค ก็พึงให้พิจารณาในปรกติโลหิต แลทุจริตโลหิต
ลันนิจจะโลหิต นั้นแมนกอนแล้ว จึ่งประกอบให้ต้องตาม
สมุฏฐานโรค ถ้าสมุฏฐานโรคธาตุฤดูอันมีอยูในคัมภีร์มหาพิกัตนั้น จึ่งเสื่อมหายโดยเร็วยิ่งนักแล
ยาชื่อชาติเจริญ เอาโกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ กะลำภัก ๑ สมุลแว้ง ๑ จันทน์ทั้ง ๒ สิ่งละ ๑ ส่วน ตรีกฏก ๒ ส่วน กะทือ ๑ ไพล ๑ ขาตาแดง ๑ กะชาย ๑ ฝางเสน ๑ ตรีผลา ดอกสารภี ๑ ดอกพิกุล ๑ ผลคัดเด้า ๑ เลือดแรด ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน
ดอกจำปา ๑ ดอกคำฝอย ๑ ใบเทียน ๑ ใบทับทิม ๑
สิ่งละ ๘ ส่วน อ้อยแดง ๓ ปล้อง สารล้ม ๑ เทาสวนด้น เอาแด,สวน ๑ ดินประสิวขาว ๑ เทาสวนด้น เต็ม ๓๗
ต้มให้กินบำรุงโลหิตปรกติโทษ แลขับกำเดา ให้เดินสดวก
ในผิวหนังมิงสาบริบูรณ์งามดีวิเศษนักแล
ยาชื่อปรกติโลหิต เอาโกฐกะลูก ๑ โกฐจุลาลำภา ๑
โกฐบัวเทียนขาว ๑ บอรเพ็ด ๑ ผลกระดอม ๑ สิ่งละ
๔ ส่วน คำฝอย ๑ แห้วหมู ๑ มะตูมอ่อน ๑ สิ่งละ ๘ ส่วน รากไม้แดง ๑ รากเสนียด ๑ รากมะกรูด ๑ รากมะนาว ๑ ฝางเสน ๑ สิ่งละ ๑๖ ส่วน ดินประสิวเทาสวนด้น สารส้ม
กึ่งสวนด้น ตรีกฏกตามพิกัต ๒๓ ต้มตามวิธีให้กินแก้โลหิต ปรกติโทษ ก็หยุดแดเพียงนี้
ยาชื่อเบ็ญจธาตุ เอาสะค้าน ๑ ช้าพลู ๑ เจตมูล ๑ พริกไทย ๑ ดีปลี ๑ ขิง ๑ บอรเพิด ๑ ข่า ๑ ตะไคร้ ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ขมิ้นเครือ ๑ แห้วหมู ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค
ทำผงละลายน้ำผึ้งน้ำร้อนน้ำขิงน้ำข่าน้ำกะเทียมน้ำไพล แก้ธาตุ
ทั้ง ๔ แก้ลมทั้งปวง แก้โลหิตแก้เส้นจำเริญอาหารดีนักแล
ยาประจุโลหิตเหน้าโลหิตร้ายแลโลหิตตกหมกอยู่ แล
สาระพัดโลหิตร้ายทั้งปวง ทานให้เอาน้ำประสารช่างทอง ๑
ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ โกฐสอ ๑ ผลผักชีทั้ง ๒ พริกลอน ๑ ขิง ๑ ผลจิงจ้อใหญ่ ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ ผลสะบ้าเผา ๑ กานพลู ๑ ยาทั้งนี้สิ่งละ ๑ สลึง สมอเทศ ๑ บาท จึงเอาผลสลอดเท่ายาทั้งหลายปอกเปลือกเอาแด,ไส้ใน
แล้วใสในผลมะพร้าวนาพีเกหมกไฟแกลบไร้คืน ๑ ยังรุง ผึ่งแดดให้ แห้งแล้วจึ่งบดด้วยยาทั้งนั้น เมื่อจะกินละลายน้ำร้อน น้ำผึ้ง
น้ำส้มก็ได้แชกเกลือนิดหนึ่ง ธาตุเบากิน ๒ ไพ ธาตุหนักกิน
๑ เฟื้อง ลงจนถึงเสมหะขับโลหิตร้ายสิ้นแล ก้าเปนลมจุกเสียด
แลโลหิตดีขึ้นปะอก หรือตกช้าง ม้า โค กระบือ ตกต้นไม้ก็ใช้ได้ คลอดบุตรรกมิออกก็ดีกินยานี้หาย แก้สาระพัดโรคทั้งปวงหาย
วิเศษนักแล ทานดีค่าไร้ชั่งทองหนึ่งแล
ยาชื่อดาวดึงษาฑศวิเวก แก้บวมเพื่อริศดวงเลือด, ลม, เอาโกฐกัดตรา ๑ โกฐหัวบัว ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐสอ ๑ เทียนตาตักแตน ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑
เทียนเยาวภานี ๑ เทียนสัตบุศย์ ๑ ผลสมอไทย ๑ ยาทั้งนี้ สิ่งละ ๑ บาท ผลจันทน์ ๑ สลึง ดอกจันทน์ ๑ สลึง
กระวาน ๑ สลึง กานพลู ๑ สลึง เจตมูลเพลิง ๕ บาท
จิงจ้อเหลี่ยม ๖ บาท พริกไทย ๔ บาท ดีปลี ๔ บาท ขิง ๑ บาท สหัศคุณเทศ ๑ บาท รากตองแตก ๑ บาท
ว่านน้ำ ๑ บาท มหาหิงคุ์ ๑ บาท การะบูร ๓ บาท
ตําเปนผงใส่กะทะขั้วให้เหลืองเอาน้ำมะนาวพรมขั้ว ละลายน้ำผึ้ง
แก้ลมทั้งปวง แก้บวมน้ำร้อน แก้ลมในเนื้อ ชื่อลมกัศวาต
ลม ๓๒ จำพวก ลมเถา ลมดาล ลมทั้งหลายหายสิ้นแล
ยาขนานหนึ่งชื่อฝนแสนห่าสิงคาฑิจร แก้สันนิบาต
๗ จำพวกเปนเพื่อเสมหะโลหิตแลเพื่อกินของคาว เปนเพื่อทำการ หนักชื่อสิงคาทิจร คือน้ำมูกตกเบื้องบนอากาศธาตุ จึงให้ไอเสียง แห้งให้หอบสอึก ให้แต่งยานี้แก้ เอาเม็ดพรรผักกาด ๑
ผลผักชี ๑ ขิงฝอย ๑ ข่า ๑ กะทือ ๑ ทำผงบดกินหายแล
ยาแก้บวม เอามหาหิงตุ ๑ เพื่อง ผลจันทน์เทศ ๑ เพื่อง ดอกจันทน์ ๑ เพื่อง น้ำประสารทอง ๑ เพื่อง ผลสมอเทศ ๑ เฟื้อง ยาดา ๑ เพื่อง เกลือสินเธาว์ ๑ สลึง กานพลูเท่ายาทั้งหลาย ผลสลอด เมื่อบดเอาอ้อยแดงต้มเดือด ๓ พลุ่ง เปนกระสาย บดปันIทาเม็ดนุนกินหนัก ๑ เฟื้อง หนัก ๑ สลึง ตามธาตุ
หนักเบา แก้โรคทั้งหลายริศดวงผอมเหลือง แก้บวมแก้ก้องรุ้ง
พุงมารเสพมาตุคามลึงฟกบวม รุฝึในท้องแลคุธราดฝึดาษหายสิ้นแล
ยาชื่อสมุทจร เอาขิง ๑ พริก ๑ ดีปลี ๑ พักแพวแดง ๑ ผลช้าพลู ๑ ผลพิสังกาสา ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑
มหาหิงคุ์ ๑ เกลือเทศ ๑ เอาเทากันบดละลายน้ำก็ได้ น้ำผึ้ง ก็ได้ ลมเปนก้อนนท้องก็กินยานี้หายแล
ยาชื่อมาลาสันนิบาต เอาผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑
กระวาน ๑ กาลพลู ๑ ลำพัน ๑ การะบูร ๑ ขิงแห้ง ๑ ผลสมอ ๑ น้ำประสารทอง ๑ เถาหญ้านาง ๑ ดอกกะดังงา ๑ โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ ดีปลีเท่ายาทั้งหลาย บดละลายน้ำร้อน แซกขิงกิน แก้ลมจุกฅอ แก้แนนนาอก แก้จุกเสียด แก้สอึก
หายแล
ยาแก้ลงแก้บิดให้ปวดให้มวนท้อง เอาผลจันทน์ ๑
ดอกจันทน์ ๑ กานพลู ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ ยาทั้งนี้ขั้ว
ให!หม้ กันชา ๑ ดินกิน ๑ น้ำกระสายควรแก่โรคนั้นเกิด
ยาเด็กผอมแห้งแต่ไม่ลง ต้มยานี้ให้กิน เอาใบมะกา ๑ รากกะเพรา ๑ รากชุมเห็ดเทศ ๑ รากหวายขม ๑ เปลือก ไข่เหน้า ๑ เปลือกหอยขม ๓๓ ตัว เปลือกหอยแครง ๓๓ ฝา ขมิ้นอ้อย ๗ แวน บอรเพ็ด ๗ ท่อน ต้มกินหายแล
ยาแห้เสมหะ ให้เอาใบมะกา ๑ ใบมะยม ๑ ใบ
มะเฟือง ๑ ใบหนาด ๑ ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ขยำเอาน้ำต้ม เกลือกำมือ ๑ ต้มกินหายแล
ยาหอมแห้พิศม์โลหิต เอาใบพิมเสน ๑ ใบสันพราหอม ๑
เปราะหอม ๑ จันทน์เทศ ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค จันทน์แดง เท่ายาทั้งหลาย ดีหมูเถื่อน ๑ ดีงูเหลื่อม ๑ ดีวัวเถื่อน ๑
พิมเสนแซกเปนกระสาย บดกินเกิดหายแล
(จบมหาโซศรัดเลม ๓)
พระคัมภีร์ซวดาร*
——
โลกเสฎ์ฮัฌ์จ ส้มพุทธ สัฑ์ธัม์มํ คณมุต์ตมํ
ปณาเมย์ย เวช์ชคันถ นานาปุล์ลํ ภาสิส์สามิ
(อหิ) อันว่าข้า (ปณาเมย์ย) ไหว้แล้ว ซึ่งสมเด็จ พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่าโลกทั้งปวง อนึ่งโสดข้าไหว้พระธรรม
กับหมูพระอริยสงฆ์อันอุดม (ภาสิส์สามิ) จักกล่าว (เวช์ชคัน์ถํ) ซึ่งคัมภีร์แพทย์ (นานาปุล้ลํ) อันไพบูลย์ต่างๆ แลข้านี้โสดได้เห็นแล้ว ซึ่งโรคแหงมนุษย์แลยาต่างๆ แลเลือกสรรแล้ว ในคัมภีร์แพทย์
ทั้งหลายตางๆ (อาทิย) ถือเอาแล้ว (สาธิป้ปายํ) กับทั้งอธิบาย (อาจาริยัส์ส) แห่งอาจาริย์ (ปุพ์เพ) ในก่อน (ปวักขามิ) จักกล่าว (ชวดารคัน์ถํ) ซึ่งคัมภีร์ชวดาร (อุบื้บันนํ) อันบังเกิด (มัช์เฌ) ในท่ามกลาง (เวช์ชานํ) แหงหมอทั้งหลาย (วินิจฉยํ) พึงพิพากษา (สภาเค) ในที่ประชุมโดยจะมีไปในเบื้องน่า (เอวํ) ด้วยประการดังนี้
สิทธิการิยะ อาจาริย์กลาวไว้วามนุษย์ทั้งหลาย จะเกิด สรรพโรคต่าง ๆ ตั้งแต่คลอดจากครรภ์มารดาตราบเทาจนอายุขัย อาศรัยโลหิตแลลม แลลำ ดับนั้นจักสำแดงซึ่งลมอันบังเกิดโทษ
ให้ถึงพินาศฉิบหายไปเปนอันมาก เหตุว่าแพทย์มิได้กำหนดเห็น
แลกำหนดรู้อุประมาดุจดังบุคคลอันประมาท ในท้องพระมหาสมุท กฉิบหายเปนเหยื่อแก่มัจฉาเปนอันมาก แลอาจาริย์จะกล่าวไปใน
เบื้องน่า (อุท6ธคมาวาตา จ อโธคมาวาตา จ) อันว่าลมทั้งสอง อุทธังคมาวาต พัดขึ้นเบื้องบน อโธคมาวาต พัดลงไปจนปลาย
เท้าเปนเบื้องตา แต่สะดือขึ้นมาจนศีศะเรียกว่าเบื้องบน แลลม
ทั้งสองระคนกันเข้าเมื่อใด โลหิตนั้นประดุจเดียวกันกับไฟ อันเกิด ได้วันละ ๑๐๐ หน อาการทั้ง ๓๒ ก็พิกลจากภาคที่อยู่ เตโชธาตุ ก็มิปรกติ จึงมีคำถามเข้ามาว่า เหตุประการใดจึงลมทั้งสองระคน กันเข้าได้ ให้โทษแก่มนุษทั้งปวง? จึงกล่าวแก้ว่ามนุษทั้งหลาย
บริโภคอาหารมิได้เสมอ บางจำพวกมากกว่าอิ่ม บางจำพวกดิบ, เหน้า, บูด, หยาบ, น้อยยิ่งนัก บางจำพวกล่วงผิดเวลา,
อยากเนื้อผู้อื่นยิ่งนัก, ๘ จำพวกนี้เปนอาหารให้โทษใช่แด,เท่านั้น บุคคลบางจำพวก (อติสีดํ อจจุณ์หํ) ต้องร้อนแลเย็นยิ่งนัก เหตุ ดังนั้น ลมอโธคมาวาด จึงพัดขึ้นไปหาลมอุทธังคมาวาด บางที ลมอุธังคมาวาด พัดลงมาหาลมอโธคมาวาต จึงพัดโลหิตเปนฟอง อาการ ๓๒ จึงเคลื่อนจากที่อยู่ จึงมีกะทูถามแพทย์ผู้ใหญ่ว่า
เกิดเหตุใด จึงเปนไข้เยียวยายากยิ่งนัก? แพทย์ผู้ใหญ่จึงวิสัชชนา ว่าอาไศรยลมอันหนึ่ง ชื่อหทัยวาด เกิดขึ้นในน้ำเลี้ยงหัวใจ
พยาธิมรณสัญกรรมบังเกิดขณะใด ลมบังเกิดขึ้นขณะนั้น (มระณํ นิยตํ ขยํ ชีวิตํ) ถ้าแลมนุษผู้ใดมีความตายอันเที่ยง เปนชีวิตขัย จนสิ้นไปแห่งชีวิตโดยแท้แล้ว เยียวยารักษามิหาย ถ้าเปนประจุบัน โทษยังมิดัด พึงให้รวมยาระงับลมในหทัยวัตถุเสียก่อน จึงให้แต่ง ยานี้ชื่อจิตรารมณ์ ท่านให้เอาตรีผลาสิ่งละ ๒ สลึง เปลือกผลล้ม ๘ ประการสิ่งละ ๑ สลึง ขอนดอก ๑ บาท กฤษณา ๑ บาท กะลำภัก ๑ บาท ชะลูด ๓ สลึง อบเชย ๑ บาท ชะเอมทั้ง ๒ สิ่งละ ๖ สลึง ดอกพิกุล ๓ สลึง ดอกบุนนาก ๒ สลึง สาระพี ๑ บาท ผลจันทน์ ๑ เฟื้อง ดอกจันทน์ ๑ เฟื้อง เทียนทั้ง ๕
สิ่งละ ๑ เฟื้อง โกฐสอ ๑ บาท โกฐพุงปลา ๒ สลึง เปราะหอม ๖ สลึง พริกไทยล่อน ๑ บาท จันทน์ทั้ง ๒ สิ่งละ ๓ สลึงเบื้อง ชะมดเชียง ๑ บาท การะบูร ๑ บาท พิมเสน ๗ สลึง
ผลสะเดาอ่อน ๑ ตำลึง กระแจะตะนาว ๑ บาท ดอกมะลิสด เท่ายาทั้งหลาย น้าดอกไม้เทศเปนกระสาย บดทำแทงไว้เทา
ผลมะแว้ง ละลายน้ำร้อน น้ำผึ้ง น้ำส้มซ่า น้ำสุรา กระสาย ต่างๆ แซกน้ำตาลกรวดกินแก้ลมสวิงสวาย แลดวงจิตรให้ระส้า
ระสาย แลให้วิงเวียนลมตรีโทษเกิดในหทัย แลดวงจิตรขุนมิว
แลให้ร้อนในอก ในท้องในสันหลัง กินหายแล
ยาชื่อกล่อมอารมณ์ แก้ลมปัจฉิมที่สุดลมตรีโทษหทัยวาต มาปังเกิดดุจหม้อเข้าเดือด ชื่อว่าลมทักขิณคุณ ท่านให้เอาผล
กันชาเทศ ๑ ถ้ามิได้ผลเอาใบกันชาเทศก็ได้ กฤษณา ๑
กะลำภัก ๑ ขอนดอก ๑ ชะลูด ๑ อบเชย ๑ ชะเอมทั้ง ๒ ดอกส้ม ๘ ประการ ดอกขิง ๑ ดอกข่า ๑ ดอกขมิ้น ๑
ดอกกะทือ ๑ ดอกไพล ๑ เทียนทั้ง ๕ โกฐสอ ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสาระพี ๑ ผลผักชีทั้ง ๒ มหาหิงคุ์ ๑
ใบกะท่อม ๑ กะเทียม ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๒ สลึง ดอกมสิ ๒ ตำลึง จันทน์ทั้ง ๒ สิ่งละ ๒ สลึง พิมเสน ๕ สลึง กานพลู กึ่งยาทั้งนั้น การะบูรเท่ายาทั้งนั้น น้ำผึ้งเปนกระสายเคล้าปันเท่า
ผลหวาย น้ำกระสายยักใช้ตามโรคนั้นเถิด
จักแสดงไปใหมเลา อันวาลมเกิดในทิศเบื้องต่า คือลม
อำมพฤก อำมพาธ ลมทั้ง ๒ นี้ปังเกิดปลายแม่เท้าไปตราบเท้า เบื้องบน หวาดหวั่นไหวทั้ง ๖ สริรกายย่อมถึงแก่พินาศเปนอันมาก โดยอธิบายในลัมภีร์ทั้งหลายต่าง ๆ ในคัม์ภีร์ชวดารว่าจะได้สมควร หามิได้ อำมพฤกอำมพาธทั้ง ๒ นั้น เปนที่ตั้งเปนฐานแห่งลม ทั้งหลาย อันปังเกิดจรได้ละ ๑๐๐ ละ ๑๐๐๐ แพทย์จะได้หยั่งรู้
หามิได้ กำหนดได้แด,อำมพฤกอำมพาธ ก็เรียกว่าอำมพฤก
อำมพาธ มีครุวรรณาดุจปืนเปนที่ตงแห่งดินประสิวลูกกระสุน
แลเพลิง จึงแลนออกจากลำกล้อง ประหารชีวิตสรรพสัตว์ทั้งปวง
ให้วินาศฉิบหาย อำมพฤกอํามพาธเหมือนลำกล้อง สิ่งอันประกอบ เหมือนลมอันจรนั้นแล
อันวาลมอันมีพิศม์นั้นมี ๖ จำพวก เราจะกลาวไปใน
เบื้องนา คือลมกาฬสิงคลี ๑ ลมชิวหาสดม ๑ ลมมหาสดม ๑ ลมทักขิณโรธ ๑ ลมตติยาวิโรธ ๑ ลมอีงุ้มอีแอ่น ๑ นอกกวา
ลมหกจำพวกนี้ก็มี คือลมอินทร์ธนู ๑ ลมกุมภัณฑยักษ์ ๑
ลมอัศมุขี ๑ ลมราฑธยักษ์ ๑ ลมบาทจิตร ๑ ลมพุทธยักษ์ ๑ แลลมจำพวกเหล่านี้ บังเกิดแก่มนุษย์ผู้ใด มนุษย์ผู้นั้นตกเข้าอยู่ ในเนื้อมือพระยามัจจุราช เยียวยาเปนอันยากนัก
ลมกาฬสิงคลีนั้น ถ้าจับให้หน้าเขียวให้ขอบตาเขียว ลางที จับหัวใจให้ใจสั่น ลางทีให้ถอนหายใจฮึดฮือ ลางทีให้ดิ้นดุจตีปลา ให้ผุดเปนวงดำวงแดงวงเหลืองวงเขียว เทาใบพุดทราเทาแว่น
น้าอ้อยกำหนด ๓ วัน
ลมชิวหาสดม เมื่อแรกจับให้หาวให้เรอแลให้เหียน แล
ขากันไกรแข็งอ้าขบลงมืได้ ให้นิ่งแน่ไปมิรู้สึกปลุกมิตื่น กำหนด ๓ วัน ๗ วัน
ลมมหาสดมจับนั้น ให้หาวนอนเปนกำลัง ให้หวาดหวั่นไหว อยู่แต่ในใจ ให้นอนนิ่งแน่ไปมิรู้สึกกายแล
ลมทักชิณโรธนั้น เปนไข้อันใดๆ ก่อน ให้จับมือให้เทา เย็นให้จักษุมัว ห้ามมิให้วางยาผาย ให้ดิ้นรนยุดมิได้อยู่ เจรจา มิได้ ลิ้นกระด้างคางแขง แพทย์จะแก้ๆ ให้จงดี
ลมตติยาวิโรธ นั้นให้มือให้เท้าเย็น เปนลูกกลิ้งอยู่ในท้อง ให้จุกร้องดังสัตว์ตอดสัตว์กัด บางทีปวดแต่แม่เท้าขึ้นมาจนถึงหัวใจ นิ่งแน่ไปดุจดังพิศม์งูเห่า
ลมอีงุ้มอีแอนนั้น เมื่อล้มไข้เหมือนสันนิบาต เมื่อจับนั้น
อีงุ้มงอไปข้างหน้า อีแอนงอไปข้างหลัง ถ้าสั่นเสียงเผาะเมื่อใด
ตายเมื่อนั้น
ลมอินทร์ธนู เมื่อล้มไข้เหมือนลากสาต เปนวงล้อมสะดือ ดำสะดือแดง สะดือเขียว สะดือเหลือง เท่าวงน่าล้อยงบ แด,
ชายโครงตลอดจนหน้าผาก พิศม์นั้นให้อี้ออึงคนึงอยูในใจ ให้เพ้อพก ดังผีเข้าอยู ถ้าหญิงเปนซ้าย ชายเปนขวาอาการดัด
ลมกุมภัณฑยักษ์นั้น ถ้าล้มไข้ลงดุจอยางสันนิบาต เมื่อ
จับให้ชักมือกำชักเท้างอมิได้สมปฤดี มิเรียกมิรู้สมปฤดีเลย กำหนด
(ฮิ) (ฮิ) ท้) ใษ์เ
ลมอัศมุขีนั้นเปนทั้งผู้ใหญทั้งเด็ก ให้ดิ้นร้องแล้วชักแน่ไป
มิได้สมปฤดีเลย
ลมราฑธยักษ์ เมื่อล้มไข้ลงดุจอยางสันนิบาต เมื่อจับให้
มือกำชักเท้างอ ลิ้นกระด้างคางแข็ง กำหนด ๑๑ วัน
ลมบาทจิตร์ เมื่อลิ้มไข้ลงดุจอยางสันนิบาต แรกจับให้
มะเมอเพ้อพกวานั้นวานี่ ทำอาการดุจปิศาจเข้าอยู่ ลางทีวา
บ้าสันนิบาตก็ถูก เพราะเหตุจิตรระส่ำระสาย กำหนด ๑๐ วัน
ลมพุทธยักษ์ให้ชักกระสับกระสาย ให้ขบฟันเหลือกตา
ให้มือกำเท้างอ ปากเบี้ยวจักษุแหก แยกแข้งแยกขาหาสมปฤดี
มิได้ ลมจำพวกเหลานี้เยียวยายากนัก เปนปัจฉิมที่สุดโรค แล้ว พิจารณาดูทวารหนักทวารเบา ถ้ายังอุ่นอยู่ให้แล้ต่อไป ประการ
หนึ่งให้ดผิวเนื้อ นิ้วมือกดลงแล้วยกขึ้นดหาโลหิตมิได้ รอยนิ้วกด
,. ,
แลวยกขนเปนรอยเขยวซีด อาการตดแล
อนึ่งในคัมภีร์มหาโชตรัต คัมภีร์มหาไชยรัต ว่าโลหิตให้ โทษแก่สัตรีคลอดบุตร แลชายต้องบาดโลหิตตีขึ้นไป ถึงแก่วินาศ เปนอันมาก แลโลหิตทำพิศม์ดีขึ้นดังนิ้ ในคัมภีร์ชวดารว่า แต่กำลัง โลหิตไม่ให้ตีขึ้นไปได้ ต่ออาไศรยลมจึงตีขึ้นไปได้ อุประมาเหมือน คลื่นอันอาไศรยลมๆ กล้า แล้วซัดท่วมขึ้นไปบนฟังและภูเขา อัน โลหิตดีขึ้นไปให้ชายให้หญิงถึงแก่พินาศนั้น ก็อาไศรยลมจำพวก
เหล่านี้ โลหิตจึงเปนฟอง ดังบุคคลเขี้ยวด้วยเพลิงละร้อยละฟันหน มืไออันฟุ้งขึ้นไป ด้วยกำลังวาโยธาตุ ยังหทัยยังดียังตับยังม้าม
ให้เศร้าหมองเชื่อมมึน มีหัวใจระส่ำระสายซบเซา ก็ปังเกิดลม
สัตถะกะวาด ลมหทัยวาทกำเริบ กระทำให้จักษุไม่เหิน
โสตรประสาทมิได้ยิน สิวหาแลนาสิกมิรู้จักรส กลิ่นสิ่งใด หาสติ สมปฤดีมิได้ มีหทัยวัตถุก็แตกออก ถึงแก่พินาศเพราะด้วยกำลังลม
พัดเอาโลหิตตีขึ้นไปมีไออันร้อนประดุจลมอันพัดน้ำ กระทำให้เปน คลื่นตีล้นตลิ่งขึ้นไปนั้นแล
ถ้าลม ๕ จำพวกเหลานี้มได้พัดโลหิตๆ ก็มิได้ให้โทษ อนึ่งให้แพทย์พึงพิจารณา ว่าลมนั้นบังเกิดเพื่อในเส้น แลเนื้อแล โลหิตแลกระดูกแลผิวหนังแลหัวใจ พึงพิจารณาลมนั้นก่อน แล้ว
จึงพิจารณายาที่จะทราบไปในที่นั้นๆ ให้ควรแก่โรคลม ถ้าลมจำพวก ใดบังเกิดขึ้นในเส้น ชอบนวดแลยาประคบ กินยาแก้ลมในเส้น
จึงหาย
ถ้าลมจำพวกใดบังเกิดแต่โลหิต ให้ปล่อยหมอน้อยกอก
ศีศะกินยาในทางลมทางโลหิตจึงหาย
ถ้าลมจำพวกใดบังเกิดในผิวหนัง ชอบทายาแลรมแลกอก
ลมกินยาในทางลม แลรักษาผิวหนังให้บริบูรณ์จึงหายแล
แต่นี้สืบไปเบื้องน่า จะกล่าวยาขนานหนึ่งชื่อวาตาพินาศ แก้ลมร้าย เอาเบ็ญจกูลสิ่งละ ๒ สลึง ผลคนทิสอ ๑ ตรีผลา ๑ ลำพัน ๑ เทียนทั้ง ๕ มหาหิงคุ์ ๑ ยาดำ ๑ ใบมะตูม ๑ ใบสหัศคุณ ๑ ใบกระวาน ๑ ใบสลอด ๑ ผักชีล้อม ๑ ผักชีลา ๑ ผลโหระพาเทศ ๑ กะเทียม ๑ เอาสิ่งละ ๓ สลึงเพื่อง ผิวมะกรูด ๗ ผล ดีเกลือ ๑ ตำลึง สมอไทยที่กินผลลงนั้น
๒ ตำลึง ผลสลอดเม็ดแก่ ๓ เม็ด บดด้วยน้ำส้ม ๘ ประการ จำเภาะหบักไว้สดๆ กินไปประจุลมร้ายทั้งปวง แลลมทั้งหลาย
ดังกลาวมานั้นแล
ขนานหนึ่งยาชื่อวาเบ็ญจขันธ์ เอาเบ็ญจมูลเหล็ก ๑
เบ็ญจเทียน ๑ เบ็ญจโกฐ ๑ เบ็ญจสมอ ๑ เบ็ญจเกลือ ๑ ยาทั้งนื้ด้ม ๓ เอา ๑ กินผายลมทั้งปวง อันบังเกิดในเส้นในเอ็น หายแล
ภาคหนึ่งชื่อเขียวประทานพิศม์ เอาพริกไทย ๑ ใบสะค้าน ๑ ใบดีปลี ๑ ใบมะตูม ๑ ใบสมี ๑ ใบลำพัน ๑ ใบสหัศคุณ ๑ ใบกระวาน ๑ ใบผักเสี้ยนทั้ง ๒ ใบรัลเปริยง ๑ ใบโหระพา ๑
ใบแมงลัก ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบมะระ ๑ ใบผักกะโฉม ๑
ใบพรมมิ ๑ ใบผักกาด ๑ ใบมูลเหล็ก ๑ ใบคนทิสอ ๑
ใบมะกรูด ๑ ใบมะนาว ๑ ใบมะคำไก, ๑ ใบมะผู้ ๑
ใบมะเมีย ๑ ใบมะยม ๑ ใบมะเฟือง ๑ ใบสลอด ๑
ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๒ สลึง กะทือ ๑ ไพล ๑ พริก ๑ ขิง ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑ ไคร้หอม ๑ เปลือกกุม ๑ เปลือกมะรุม ๑
เปลือกทองหลาง ๑ เจตมูล ๑ ผักแพวแดง ๑ กระดอม ๑
หัวแห้วหมู ๑ ผลพิลังกาสา ๑ ผักชีล้อม ๑ ผักชีลา ๑
เทียนทั้ง ๕ มะแว้งทั้ง ๒ มะเขือขื่น ๑ สมุลแว้งทั้ง ๒
เอาสิ่งละ ๗ สลึง เปราะหอม ๕ สลึง ใบสะเดากึ่งยา ใบพิมเสน เท่ายา เมื่อบดเอาแก่นสน ๑ กฤษณา ๑ แก่นปรู ๑ สักขี ๑ กะลำพัก ๑ ขอนดอก ๑ ชะลูด ๑ โกฐทั้ง ๕ เกสรบัวน้ำทั้ง ๕ เกสรดอกไม้สดทั้ง ๕ ดอกมสิสดเท่ายา ต้ม ๓ เอา ๑ เอาน้ำบดยานั้นบันเท่าเม็ดพุทธรักษา กิน ๕ เม็ด ๗ เม็ด
ถ้าลมกาฬสิงคลีละลายน้ำสุรา ถ้าลมชิวหาสดมลมมหาสดม
ละลายน้ำมะกรูด ป้ามะนาว น้ำมะงํ่ว ถ้าลมทักขิณโรธละลาย น้ำผึ้งน้ำข่า ถ้าลมตติยาวิโรธละลายป้าซิงน้ำผึ้ง ถ้าลมอีงุ้มอีแอ่น ละลายน้ำเกลือน้ำล้มสายชูน้ำมะขามเปียก ถ้าลมอินทร์ธนูละลาย
ป้าเบ็ญจกูลต้ม ถ้าลมกุมภัณฑยักษ์ละลายน้ำร้อนน้ำขิงน้ำข่าก็ได้
ถ้าลมอัศมุขีละลายน้ำไพล ถ้าลมราทธยักษ์ละลายน้ำร้อนป้าผึ้ง
ถ้าลมบาทจิตร์ละลายป้าจันทน์หอมป้าหญ้าแห้วหมู ถ้าลมพุทธยักษ์
ละลายป้าผึ้งป้าขิงป้าไพล ลมนอกกว่านี้ก็แถ้ได้ ทั้งกินทั้งทาแก้ สรรพลมทั้งหลายลมกระไษย ลมริศดวง ลมกาฬวิงเวียน ลมโฮกเหียน แลลมต่างๆ ป้ากระสายต่างๆ ตามแต่จะใช้
ขนานหนึ่งขื่อยาเหลือง แก้ลมพิศม์งูเห่าแก้แต่ด้นจนที่สุด เอาดุกตา ๑ สุพรรณลันเหลือง ๑ สุพรรณลันแดง ๑
ชาตหรคุณ ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ ข่า ๑ กะทือ ๑ พริก ๑ ขิง ๑ กะเทียม ๑ เปล้าน้อย ๑ พาดไฉน ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เทียนทั้ง ๕ ผลผักชีทั้ง ๒ เสมอภาค สหัศคุณ กึ่งยาไพลเท่ายา ตำเปนผงไว้ แก้ลมทั้งหลายต่างๆ แก้ลม
แก้พิศม์ต่างๆ แก้ทรางอันเกิดแต่ลมเสมหะ แก้ลมริศดวง แก้
ลมเถาลมดาลก็ได้ น้ำกระสายน้ำผึ้งน้ำอ้อยน้ำสุราน้ำล้มก็ได้
ตามควรแกโรคเถิด แก้สรรพลมแล
ลมอันใดนิ่งแนไปยาใดแก้มิพิง ท่านให้เอา ผักเสี้ยนทั้ง ๒ ใบละหุ่งแดง ๑ ใบลำโพง ๑ บดพอกแด,สดือจนน่าอก
แล้วเอาพริกไทย ๑ เจตมูลเพลิง ๑ ข่า ๑ พริกเทศเท่ายา ตำพอกฝ่าเท้าทั้ง ๒ แล้ว เผาเหล็กนาบ เอาหอม ๑ ไพล ๑ มะกรูด ๓ ผล ตำพอกกระหม่อม เผาเหล็กแดงอังเข้าให้ชิด อย่าให้ถึงยา แล้วเอาปากกัดเข้าที่ศีศะแม่เท้าให้หนักๆ ถ้าร้องโอย แล้วมิเปนไร หายแล
ขนานหนึ่งแก้ลมมหาสดม ลมอำมพาธคู่กัน เมื่อจับนั้นให้ ลิ้นหดเข้า ให้แก้ด้วยยานี้ เอาผักคราด ๑ แมงลัก ๑ ข่า ๑ สารล้ม ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ พรมมิ ๑ บดปั้นแท่งไว้ทาลิ้นหด
ขนานหนึ่งแก้ลมราทยักษ์ ลมปัฏฆาฏคู่กัน แลลมพิศม์ก็ได้ ให้เอายานี้แก้ มหาหืงคุ ๑ ว่านน้ำ ๑ ผลข้าพลู ๑ ชิง ๑ ผักแพวแดง ๑ เทียนเยาวภานี ๑ โกฐสอ ๑ บดละลายน้ำร้อน แก้ลม ๘ ประการ แต่ด้นจนปัจฉิมที่สุด แก้ลมพัดเสมหะในอก
ให้เปนหืดไอ ลมนั้นให้เย็นไปทั้งกายก็ดี เอาน้ำขิงละลายกินหาย ลมอติสารให้ปิดให้ลงละลายน้ำผึ้ง ลมพัดให้แสบไล้เปนก้อนในท้อง แลฅอแห้ง ละลายน้ำล้มซ่าแซกเบ็ญจกูลกินหายแล
ขนานหนึ่งชื่อชุมนุมวาโย แก้ลมในเส้นแลผิวหนังในโลหิต ในกระดูกในเนื้อ แลอาการที่ต่างๆ เอาผลข้าพลู ๑ สะค้าน ๑ ดีปลี ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ยาตำ ๑ ตรีผลา ๑ ไพล ๑ ข่า ๑ กระหือ ๑ กระชาย ๑ คนหืสอทั้งใบทั้งผล เข้าข้า ๑ สมุลแว้ง ๑ ดองดึง ๑ ผิวมะกรูด ๑ มะนาว ๑ สหัศคุณทั้ง ๒ เปล้ไทั้ง ๒
กระวาน ๑ กานพล ๑ เทียนทั้ง ๕ โกฐสอ ๑ สารล้ม ๑
ปั,!     เกลอสนเธาว ๑ นัาประสานทอง ๑ กรุงเขมา ๑ เบเสดา ๑
ใบเปราะหอม ๑ เอาสิ่งละ ๒ สลึง พริกไทย ๔ บาท
กะเทียม ๕ บาท ขิงสด ๘ บาท ผลสลอด ๓ สลึง
เอาน้ำส้ม ๘ ประการ เปนกระสาย บดปันแทงเทาผลมะแว้ง
ละลายน้ำผึ้งรวงพิมเสนรำหัดกินบำบัดลม ๑๐๐ จำพวก ดังกลาว มาแดต้นนั้นหายแล
ลมจำพวกหนึ่งนั้น ปถวีธาตุกำเริบ ลมฟัดอาโปธาตุ
เปนฟอง สำแดงโทษบวมฑฺกสะฮาน เอาสำโรงทั้งเปลือก ทั้งราก ทั้งปัก เผาแช่เอาน้ำด่าง ทั้งกินทั้งทาหายแล
ถ้าปังมิฟัง เอาฝักเสี้ยนทั้ง ๒ ผลมะกรูด ๑ ผลมะนาว ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑ ใบลำโพง ๑ พริก ๑ ขิง ๑ ยาทั้งนี้สิ่งละ ๑ บาท สหัศคุณทั้ง ๒ สิ่งละ ๖ สลึง เทียนทั้ง ๕ สิ่งละ ๑ บาท เกลือ ๔ บาท ไพลเท่ายา เอาน้ำมันหมู ๑ น้ำมันมะพร้าวนาฬิเก ๑ น้ำมันงูเหลือม ๑ น้ำมันปลาส้อย ๑ น้ำมันงา ๑ น้ำมัน
กระทุงลาย ๑ น้ำมันสลอด ๑ เอาเสมอภาคเขี้ยวกับสรรพยา
ทั้งนั้นให้แห้ง เอามาบดพอกบ้างทาบ้าง แก้ลมบวมลมเมื่อยลม
เหน็บชาลมแสบเสียวตามเส้นหายแล
ยาชื่อพระแสงจักร ให้เอาพริกลอน ๑ สหัศคุณ ๑
เปล้าน้อย ๑ เบ็ญจกล ๑ ขิง ๑ เทียนทั้ง ๕ ตรีผลา ๑
เพล ๑ ดองดิง ๑ สมุลแวงเท่ายา เจตมูลกิงยา สารสม
เท่ายา บดพอกลมจับแด,แมเห้าจนสีสะ แก้ลมกลิ้งในท้องลม
มือตายเท้าตาย ๑ ลมจับเท้าเย็น ๑ อันมีพิศม์ในกายหาย
ยาแก้ลมกล่อน อัณฑะเจ็บเมื่อยตายไปข้างหนึ่งทั้งกาย
ก็ดีเอายาเข้าเย็น ๑ โพกพาย ๑ พรมคดตีนเต่า ๑ หางนกกะลิง ๑ กำลังกัวเถลิง ๑ หนวดนาคราช ๑ เอาเท่ากันต้มทา กส่อนลม หายแล
ขนานหนึ่งเอา ผลปักคราด ๑ ผลชีส้อม ๑ เปลาทั้ง ๒ จุกโรหินี ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ ผลแตงกวา ๑ กุมน้ำ ๑
บอระเพ็ด ๑ ตองแตก ๑ เอาเท่าๆ กัน ใบสลอดเท่ายา
ตำผงละลายน้ำร้อน น้าสุรา กินแก้ลมทั้งหลาย ลมขัดตะโพก
ลมพรรดึก ลมปวดท้อง ลมจุกอกลมขัดข้อ ลมดังกล่าวมาแดต้น นั้นก็หาย
ลมจำพวกหนึ่งพัดในลำไส้ ให้เปนลูกกลิ้งขึ้นกลิ้งลงอยูใน ท้องให้จุกอก เสียดแทงตามชายโครง ท้วสารพางค์กายแล
เสียดหัวใจ ทานให้เอาเทียนดำ ๑ บาท สารส้ม ๑ บาท
ขิง ๑ บาท กะเทียม ๑ บาท พริกลอน ๑ บาท ดองดึง ๑ บาท กะลำพัก ๒ สลึง ขอนดอก ๒ สลึง ดีปลีเท่ายา ตำผงละลาย สุรากินแล
ภาคหนึ่งคูกัน พริกไทย ๒ สลึง เกลือสินเธาว์ ๒ สลึง ดีปลี ๒ สลึง เบ็ญจกูลสิ่งละ ๒ สลึง กะเทียมเท่ายา ตำผง
ละลายน้ำร้อนน้ำผึ้ง แก้ลมกลิ้งขึ้นกลิ้งลงหายแล
ลมจำพวกหนึ่ง เข้าในไส้ใหญ่ไส้น้อย มันให้ชักมือชักเท้า แข็งงอ จะเปิบเข้าก็มิได้ จะจับสิ่งอันใดๆ ก็มืได้ สมมุติเรียกว่า ลมตะคริว เอาน้ามันหมู ๑ บาท หัวดองดึง ๑ บาท พริกไทย ๒๐ บาท ใส่หม้อฝังไว้ใต้ดิน ๓ วัน แล้วเอาขึ้นหุงให้
IIช, I,โ!,. I  II
คงแดนามน จงเอาการะบูร ๑ พิมเสน ๑ กระวาน ๑
กานพลู ๑ น้ามันงูเหลือม ๑ ใส่ลงทาผึ่งแดดสำหรับรมเท้าตาย หายแล
ขนานหนึ่งเอา เจตมูลทั้ง ๒ หัวกะดาดทั้ง ๒ หัวอุตพิด ๑ หัวกลอย ๑ พิลังกาสา ๑ สหัศคุณ ๑ ฝักคราด ๑ เปลือกมูกมัน ๑ เข้ากับแก้ ๑ กะเทียม ๑ ข้าพลู ๑ ผลจันทน์ ๑ พริกไทยเท่า ยาทั้งหลาย บดคุลืการด้วยกันละลายน้ำผึ้งกินเทาผลพุดฑรา แก้ ลมสาระพัดทุกลม ทั้งริศดวงมงครอหืดไอหายแล
ขนานหนึ่งชื่อประสรรณี แก้ลมบาทาทึก อันให้สลบทั้งลง ทั้งอาเจียน มิรู้ว่าสันนิบาตสองคลอง ให้มือเขียว ให้เท้าเขียว ให้ชัก มิรูง่าป่วงให้ลงกำหนด ๓ วัน เอาพิศนาด ๑ ระย่อม ๑ ไคร้เครือ ๑ เนระภูษีทั้ง ๒ เบ็ญจกานิ ๑ วานกีบแรด ๑
วานรอนทอง ๑ ว่านนางคำ ๑ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑
ชะลูด ๑ ขอนดอก ๑ ดุกตา ๑ ดินถนำ ๑ น้าประสารทอง ๑
ชาดจอแส ๑ สุพรรณกันเหลือง ๑ สุพรรณกันแดง ๑ ชาดก้อน ๑ ชาดหระคุณ ๑ สน ๑ สัก ๑ กรักขี ๑
มหาสดำ ๑ เทพธาโร ๑ จันทน์ทั้ง ๒ พริกหอม ๑ พริกหาง ๑ พริกล่อน ๑ พิกุล ๑ บุนนาก ๑ สาระภี ๑ มะลิ ๑ จำปา ๑ สังกะระนี ๑ สรรพโกฐ ๑ สรรพเทียน ๑ หิงทอง ๑ ยาดำ ๑ เบ็ญจกูล ๑ ตรีผลา ๑ ผลผักชีล้อม ๑ ผักชีลา ๑ โหระพา ๑ กะเทียม ๑ ดองดึง ๑ เอาสิ่งละ ๑ เฟื้อง ชะมด ๑ พิมเสน ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง เปล้าน้อย ๒ สลึง ใบสลอด ๕ ตำลึง สหัศคุณ ๒ ตำลึง
ใบมะตูมเท่ายา บดปั้นแท่งเท่าผลมะแว้งละลายน้ำผึ้ง แก้ลม
อาการดังกล่าวมาก็หาย แลลมหทัยวาตก็หายสิ้นแล
ขนานหนึ่งชื่อประสะการะบูร แก้สรรพลมใหญ่ทั้งหลายแล ผายธาตุ เอาผลจันทน์ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ สะค้าน ๑ เปราะหอม ๑ เทียนขาว ๑ เทียนเยาวภานี ๑ ตรีกฏก ๑ ตรีผลา ๑ ไพล ๑ ใบคนทีสอ ๑ หัวแห้วหมู ๑ ผิวมะกรูด ๑ สิ่งละเสมอภาค การะบูรเท่ายา ดำผงละลายน้ำร้อนกินเท่า
ผลพุดทรา แก้ลมใหญ่ลมน้อยทั้งปวงหายแล
ยาดัดรากลมทั้งปวง เอาคราบงูมาเผาไฟให้ไหม้ แล้วใส่ลง ในน้ำมันดิบ ทาก็ได้กินก็ได้หายแล
ลมจำพวกหนึ่งสมมุติว่าลมพานไล้ ให้อาเจียนให้จุกอก
ถ้าเปนไปถึงกำหนด ๗ เดือน มักเปนตัวเสียดอยู่สีโครงซ้าย
ให้ผอมเหลืองพอใจอยากของสดของคาว ครั้นถึง ๓ ปืจะตาย
ถ้าจะแก้เอาน้ำมะรั้ว, น้ำสุรา, น้ำมะนาว, น้ำข่า, น้ำน้ำเด้าขม เอาสิ่งละจอกเขี้ยวให้เปนยางมะตูมกินหาย
ยาแก้ลมอำมพฤกลมอำมพาธ ให้มือให้เท้าตาย เอาน้ำ มะนาว เอาน้ำมะรั้ว เอาน้ำมะกรูด เปลือกทองหลางใบมน ๑ ไพล ๑ ข่า ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ กุมทั้ง ๒ กะเทียม ๑ รากเจตมูล ๑ พริกไทย ๑ ผักเสี้ยนผี ๑ เกลือ ๑ การะบูร ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ เอาเท่าๆ กันตำผงน้ำกระสายตามควรๆ
ขนานหนึ่งแก้ลมออกตามหูตามตา เอาทลายหมากที่เปน
เขาควาย ๒ สลึง บอระเพ็ด ๒ สลึง ผักแพวแดง ๒ สลึง
ดีปลี ๒ สลึง แห้วหมู ๒ บาท ใบสลอด ๒ บาท ใบมะตูม ๒ บาท กรุงเขมา ๒ สลึง ยาทั้งนี้ตำผงละลายน้ำผี้งกิน จำเพาะ แก้ลมออกหูออกตาหายแล
ลมอันหนึ่งชื่อลมสูบพิศม์ขึ้นในลำไส้ ให้เวียนหัวให้อาเจียน ให้จุกอก ให้ปากหวานแลเปรี้ยว ก้าเปนแก่บุคคลผู้ใด ครั้นแก่เข้า กลายเปนตัว เข้าเสียดโครงข้างซ้าย ครั้แแก่หนักเข้าให้ผอมเหลือง ถ้าจะแก้ให้เอาหญ้าปากควายตำบิดน้ำจอก ๑ น้ำบวบขมจอก ๑ น้ำมะกรูดจอก ๑ เขี้ยวให้เปนยางมะตูม เอาฝิน ๑ สลึง
มหาหิงคุ์ ๑ บาท คุลึการด้วยกันกินหายแล
ลมอันหนึ่งชื่อลมตุลาราก บังเกิดแต่ฅอหอยให้เหม็นคาว ฅอเฝ้าถ่มแต่เขฬะบ่อยๆ จะหายใจก็ขัดอก ถ้าเกิดแก่บุทคลผู้ใดได้ ๕ เดือน เสียตักษุจีงหาย ถ้าจะแก้เอาหน่อไม้ตาตับเต่า ๑
ฝ้ายแดง ๑ กานพลู ๑ ผลตันทน์ ๑ ดอกตันทน์ ๑ ดีปลี ๑ ตำผงละลายน้ำผึ้งกินหายแล
ยาแก้ลมกระไษยลมพานไส้ เอาแก่นสน ๑ แก่นคูน ๑ แก่นมูลเหล็ก ๑ แก่นมะหาด ๑ เชือกเขาหนัง ๑ ยาทั้งนึ่
สิ่งละเท่าๆ กัน ดองด้วยสุราไว้ ๗ วันกินหายแล
ลมกระไษยจำพวกหนึ่งให้จุกอก แล้วมักกลายเปนบิดให้
เกิดโลหิตแลเสมหะ ในลำไล้นั้นร้อนประดุจดังใจจะขาด ถ้าจะแก้ เอามะกรูด ๑ มะนาว ๑ ล้มบ่อย ๑ กำแพงทลาย ๑
หญ้าเกล็ดหอย ๑ ใบหนาด ๑ ข่อยหยอง ๑ ไคร้น้ำ ๑ มูตรโค ๑ ผลมะเกลือ ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ หัวบุก ๑ หัวกลอย ๑ เอาเสมอภาค น้ำมันงา ๑ ทนาน ผลตันทน ๑ ดอกตันทน ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ดีปลี ๑ เทียนตำ ๑ เทียนขาว ๑ ปรุงหุงให้คงแต่ น้ำมัน ทั้งกินทั้งทาแก้ลมกระไษยจุกอกแลเสียด
ลมกระไษยจำพวกหนึ่งให้ร้อนอก เกิดเพราะเสมหะ ถ้า จะแก้เอาเปลือกถั่วเขียว ๑ ผลพิลังกาสา ๑ ล้มกุ้ง ๑ มะรุม ๑ เอาเสมอภาค เผาไฟละลายน้ำสุรารับประทาน
ยาแก้ลมปะกัง เอาพริกไทย ๒ สลึง ขิงสด ๑ บาท ผิวมะกรูดสด ๖ สลึง หญ้าแพรก ๓ บาท สารส้ม ๘ บาท
ตำพอกแก้ลมปะกังแลลมเข้าข้อ
ยานัดถุลมปะกัง เอามะกรูดยอด ๑ มะนาวยอด ๑
ขิง ๑ พริกไทย ๑ หญ้าแพรก ๑ ตำเปนน้ำนัดกุ้
พระตำราหลวงเปนยาสุม เอาขิงสด ๑ พลูแก ๑
ผักเสี้ยนผี ๑ กำยาน ๑ อบเชย ๑ สุมแก้ปวดศีศะ
ยาแก้ลมปะกัง เอาดินรังหมาร่า ๑ หญ้ารังกา ๑
ผักเสี้ยนทั้ง ๒ มูลนกพิราบขั้ว ๑ พริกไทยล่อน ๑ ขิง ๑
เอาเสมอภาค ตำพอกแก้ลมปะกัง
ขนานหนึ่งชื่อหงษ์ทอง เอาสังข์ ๑ เบี๋ยผู้เผา ๑
กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ขอนดอก ๑ ผิวมะกรูด ๑ ส้มกุ้ง ๑
กะเทียม ๑ ไพล ๑ เทียนทั้ง ๕ เกสรสาระพี ๑ พิกุล ๑
บุนนาก ๑ บัวหลวง ๑ จันทน์ทั้ง ๒ กานพลู ๑ หัวหอม ๑
อบเชยเทศ ๑ โกฐพฺงปลา ๑ โกฐก้านพรำว ๑ เอาสิ่งละ ๑ เ,(สี้อง
72    ะ 7* 7 2 7
เกฐบัว ๒ สลัง ๒ฐกระดูกสลังเพิอง เกฐนาเตา ๓ สลัง โกฐเชียง ๒ สลึงเฟือง โกฐกัดกรา ๓ สลึง โกฐจุลาลำภาสลึง เ(สี้อง โสฐสอ ๗ สลึง ชะเอมเทศ ๕ บาทสลึงเทั้อง ทองคำเปลว ๕ แผน ทำผงนัดกุ้แก้ลม ๑๐๐ จำพวก
ขนานหนึ่งแก้สลบแก้ชัก เอาเชือกเถามวกทั้ง ๒ ราก ฟักเข้า ๑ รากครอบจักรวาฬ ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กะลำภัก ๑ ชะเอมเทศ ๑ ชะลูด ๑ ขอนดอก ๑ กฤษณา ๑ สรรพเกสร ๑ สรรพโกฐ ๑ สรรพเทียน ๑
เปราะหอม ๑ เอาเสมอภาค ใบกระวานเท่ายาทั้งหลาย บดทำ แทงเทาผลมะแว้ง กินมื้อละ ๕ เม็ด แก้ลมสันนิบาตแลลมทั้งปวง
ยาสุมลมกำเดาขึ้นให้วิงเวียน ให้จักษุลายจักษุมืด จักษุฝ้า แลขาว ให้สีสะหนักซุนแลเจ็บจักษุ โทษลมระคนกำเดา ถ้าจะ แก้เอามะกรูด ๓ ผล ไพล ๑ บาท ต้มให้สุก ดินประสิว ๑ บาท หัวหอมโทน ๔ บาท ตำเคล้าส้มมะขามเปียกบดพอกหาย
ขนานหนึ่งคูกัน เอาใบละหุงแดง ๑ ใบลำโพงกาสลัก ๑ มะกรูด ๑ ผล ดองดึง ๑ พริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท ต้มด้วยน้ำส้มมะขามเปียก แซกดินประสิวเขี้ยวให้งวด
เอาหัวหอมกึ่งยาไพลเท่ายาทั้งหลายบดสุม
ลมหนึ่งผูกธาตุให้เปนพรรดึก ครั้นนานไปก็กลายเปน
เสมหะกลัดเข้า ให้ผอมแห้งกายเหลือง ครั้นนานตอไปอีกก็
กลายเปนหอบ เปนไอ กินเข้ากินนมมิได้ อาโปธาตุเปนกำลัง
ให้บวม แพทย์มิรู้วาเปนริศดวง ถ้าจะแก้ให้เอาน้ำบวบขม ๑
นามะขามเปียก ๑ น้ำเถากัลเปรียง ๑ น้ำหญ้าไทร ๑
เอาเสมอภาค กานพลู ๑ มหาหิงคุ์ ๑ เทียนทั้ง ๕ สหัศคุณ ๑ รากส้มกุ้งทั้ง ๒ เบ็ญจกูล ๑ กักส้มป่อย ๑ ตรีผลา ๑ ตำผง ใสในน้ำยากวนพอทั้นได้ รับประทานเทาผลพุดฑรา
ภาคหนึ่งเอา เบ็ญจกูล ๑ เถาวัลเปรียง ๑ ตรีผลา ๑ กระเทียม ๑ ใบมัดกา ๑ น้ำอ้อย ๓ งบ ขา ๗ ทอน
ใบสลอดเท่ายา ต้มด้วยน้ำทาครึ่งหนึ่ง น้ำมะพร้าวนาฬิเกครึ่งหนึ่ง รับประทาน
พระตำราหลวงแก้ปวดมวนสวิงสวาย เอาเบ็ญจกูลสิ่งละ ๑ สลึง โกฐถ้านพร้าว ๑ สลึง เปลือกกุมสิ่งละ ๑ สลึง
โกฐพุงปลา ๒ สลึง ดอกบุนนาก ๒ สลึง ดอกลำดวน ๒ สลึง โกฐเชียง ๒ สลึง เทียนทั้ง ๕ สิ่งละ ๒ สลึง การะบูร ๑ เฟื้อง ตำผงละลายน้ำผึ้ง น้ำร้อนน้ำส้มซ่าก็ได้ รับประทานทวีตาม
กำลังวัน
พระตำราหลวงแก้โลหิตแห้งให้ร้อนให้เย็น เอาขมิ้นอ้อย ๑ ไคร้เครือ ๑ วานน้ำ ๑ โกฐสอ ๑ เปราะหอม ๑ ดีปลี ๑ เทียนขาว ๑ ขิงแห้ง ๑ อบเชย ๑ ตำผงละลายน้ำผึ้งรับประทาน
พระตำราหลวงชื่อปฮมลักรัง บำรุงโลหิต เอาเทียนทั้ง ๕
0เ5 จิ
กานพลู ๑ แห้วหมู ๑ ใบกระวาน ๑ ผลเอ็น ๑ กระเข้าผีมด ๑ โกฐสอ ๑ แฝกหอม ๒ เกสรบัวหลวง ๑ เกสรสัตบุศย์ ๑
เกสรจงกลนี ๑ เกสรสัตบงกช ๑ เกสรบุนนาก ๑ จันทน์ทั้ง ๒ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ขอนดอก ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๒ สลึง ผลจันทน์ ๑ ตรีกฏก ๑ เจตมูลเพลิง ๑ สะค้าน ๑ เอาสิ่งละ
๑ สลึง ทำผงรับประทานแซกน้ำตาลกรวด น้ำตาลทราย
น้ำส้มซ่าก็ใต้ แก้ริคดวงแห้ง แก้หอบพักบำรุงโลหิตแลเจริญอาหาร
พระตำราหลวงฉบับหนึ่งชื่อมหาสมมิทธ เอาเกสร
สัตบงกช ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกสัตบุศย์ ๑ ดอกสันตวา ๑
เกสรปาริกชาด ๑ ดอกบัวขม ๑ ดอกบัวเผื่อน ๑ ดอกจงกลนี ๑ โกฐสอ ๑ โกฐหัวบัว ๑ โกฐเชียง ๑ กฤษณา ๑ จันทน์ขาว ๑ ชะมด ๑ ภิมเสน ๑ สรรพยาทั้งนี้เอาเสมอภาค ทำผงบดด้วย น้ำดอกไม้ รับประทานก็ได้ชโลมก็ได้
พระตำราหลวงเปนยาดมขนานหนึ่ง เอาไพล ๑ ผิว มะกรูด ๑ ขาทั้ง ๒ สิ่งละน้อยๆ แซกยานัดกุพิมเสนดม
พระตำราหลวงเปนยานัด!ทุ]นานหนึ่ง เอาน้ำประสารทอง ๑ โกฐสอ ๑ โกฐเชียง ๑ โกฐพุงปลา ๑ กานพลู ๑ เบี้ยผู้เผา ๑ ชาตหอระคุณ ๑ เปลือกสมุลแว้ง ๑ เกสรบุนนาก ๑ อบเชย ๑ สรรพยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ เฟื้อง ตรีกฏก ๒ สลึง ชะมดพิมเสน พอควร ทำระแนงผงหอผ้าบางๆ รมก็ได้ แก้ปวดสีสะ แก้ไขสันนิบาต แก้พิศม์ในสีสะเพื่อโลหิตพิการ แก้ลมวิงเวียน
แก้ริศดวงในลำฅอก็ได้
ยานัดถุชื่อธนูกากะ ขนานนี้ เอาตรีกฏกสิ่งละเฟือง
กฤษณา ๑ แกนจันทนเทศ ๑ ขอนดอก ๑ ชะมด ๑ พิมเสน ๑ ผลเอ็น ๑ กะลำภัก ๑ น้ำประสารทองเทศสตุ ๑ ลิ้นทะเล ๑ เกลือกะตัง ๑ แก้วแกลบ ๑ ศิลายอน ๑ สดือลูกออน ๑
มหาหิงคุ์ ๑ การะบูร ๑ เทียนดำ ๑ สรรพยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๒ สลึง ทำเปนจุณ,นัดกุ
ยาแก้ลักปิดลักเปิด เอาผ้าดำมะเกลือชุบลงในน้ำผลพสับ ตากให้แห้ง แล้วเผาไฟให้ใหม้รับประทาน
ยาต้มแก้ฝีเกล็ดแรด ขนานนี้ เอาตะขบทั้ง ๕ เหล็กตะปู ตรึงโลง ๕ ตัวต้มกิน เมื่อจะรับประทานนั้นเอา ปรอท ๑ สลึง ระคนลงด้วย รับประทานให้ใต้ ๗ ครั้ง ฝีเกล็ดแรดมิได้เปนเลย
ยาทาแก้ฟันแลเหงือกเปนบุพโพโลหิต เอาเบี้ยจั่น ๓ เบี้ย หางปลาแห้งเผา ๓ หาง น้ำประสารทองสตุ ๑ เฟื้อง
บดกับน้ำมันงาดิบทาตามรายฟัน
จะว่าด้วยโรคสำหรับบุรุษหรือสัตรึก็เหมือนกัน แต่จะว่า
ด้วยบุรุษนั้นก่อน ถ้าผู้ใดเปนโทษสัณฑฆาฏ แลกล่อนแห้ง
มักให้ผูกพรรดึกแลลมเสียดแทง ให้เปนลูกเปนก้อนเปนดานในท้อง ให้เมื่อยขบทั่วสารพางค์ มักให้เจ็บบั้นเอว ให้มือเท้าตายเปน
เหน็บชา มักขัดหัวเห็นาน่าตะโพก ดึงสองราวข้างไปจนตลอด
ทวารหนัก ปัสสาวะเปนโลหิต ให้ปวดสีสะวิงเวียนหน้าตา ปากเบี้ยว ตาแหกเสียงแห้งเจรจาไมไครได้ยิน จักษุมืดหูหนัก แลจุกเสียด ท้องขึ้นแน่นน่าอกเสพย6อาหารใม,มืรศ โรคทั้งนี้เปนเพื่อวาตะ,
เสมหะ, โลหิต, กำเริบ เมื่อจะเปนนั้นให้เหม็นเนื้อตัวแล
อาหารถอย บางทีให้จับสปัดร้อนสท้านหนาว มักอยากของ
เปรี้ยวหวานแลเย็น เปนทั้งนี้เพราะโลหิตแห้งติดกระดูกสันหลัง บุรุษแลสัตรึเปนเหมือนกันจะแก้ทานให้แต่งยานี้
ยาแก้โรคสำหรับบุรุษ ขนานนี้ เอาเถาสะค้าน ๑
V 7 -* ไ / *
ผกแพวแดง ๑ หัวดองดง ๑ วานนา ๑ มหาหงคุ ๑ เนื้อในฝักราชพฤษ ๑ โกฐสอ ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐจุลาสำภา ๑ กันชา ๑ หัวอุตพิด ๑ ชะเอมเทศ ๑ ดีปลี ๑ แก่นแสมทะเล ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค พริกไทยกึ่งยา แต่ว่าผอนตามกำลัง
ทำผงแล้วเอาน้าใบกะเม็ง ๑ น้าผลประคำดีควาย ๑ เอาเท่ากัน เคล้า ยาให้ได้ ๗ ครั้ง ผึ่งให้แห้งแล้วบดกับน้ำผึ้งรับประทาน หนัก ๑ สลึง แก้โรคดังกล่าวมาแล้วแต่หลัง
ขนานหนึ่ง เอาเปลือกมูลเหล็ก ๑ สลึง รากล้มคุ้งทั้ง ๒ ราก โคกกระออม ๑ รากข้าพลู ๑ รากฝักเสี้ยนทั้ง ๒ รากทรง บาดาน ๑ แก่นแสมทั้ง ๒ แกนมะเกลือ ๑ รากเจตมูลเพลิงแดง ๑
แก่นมะหาด ๑ จุกกะเทียม ๑ กรักชี ๑ มหาหิงคุ์ ๑
การะบูร ๑ ผลจันทน์ ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท พริกไทย ๑๐ สลึง ดีปลี ๑๐ สลึงเฟือง กะเทียม ๑๐ สลึงเฟือง ทำผง แล้วจึงเอาเถาวัลเปริยงสดมาทุบบีบเอาน้ำคลุกกับยาผงให้แห้ง ๗ ครั้ง แล้วจึงบดด้วยน้ำผึ้ง รำหัดเกลือสินเธาว์ รับประทานแก้โรคดังกลาว มาแล้วนั้น
ยาบำรุงโลหิต เอารากเจตมูลเพลิง ๑ รากช้าพลู ๑
สะค้าน ๑ รากดีปลี ๑ ขิง ๑ โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ผลสมอทั้ง ๓ ชะลูด ๑ อบเชย ๑ จันทน์ทั้ง ๒ สน ๑ กรักชี ๑ เปล้าทั้ง ๒ แกนแสม ทั้ง ๒ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๒ สลึง
ขมิ้นเครือ ๑ เถามวก ๑ กำลังวัวเถลิง ๑ เกสรพิกุล ๑
เกสรบุนนาก ๑ เกสรสารภี ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ดอกข่า ๑
ครั่ง ๑ ฝางเสน ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท ต้มรับประทาน
ยาต้มแก้สันนิบาตโลหิต ให้เจ็บให้!อให้เสียงแหบ แล เปนเม็ดดังเม็ดทราย แต่ลำฅอลงไปจนถึงช่องอุจจาระบัสสาวะ
ให้ดันระคายบางทีให้ลงบางทีให้ผูก ให้ฟกบวมทั่วสารพางค์กาย
ถ้าแลเส้นประธานทับจักรแล้วแก้!ม่ได้ ถ้าห่างจักรอยู่ถึงจะหอบไอ เสียงแห้ง ฟกบวม แลสันนิบาต ๗ จำพวก แก้ลมอุฑธังคมาวาต แลอโธคมาวาตก็ดี ยานั้นคุลีฑารเปนยาดับพิศม์ลมพิศม์เสมหะอันร้อน
นอนมิหลับบริโภคอาหารมิได้ ให้แต่งยาต้มรับประทานเวลาเช้า
เอาหีบลม ๑ หนังหมูเถื่อน ๑ รากเจ็ตมูลเพลิงแดง ๑ รากช้าพลู ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท ข่า ๕ บาท ดอกคำ ๑๐ สลึง เทียนดำ ๒ บาท ผลกระดอม ๑ ก้านสะเดา ๑ ผลสมอเทศ ๑ ผลสมอไทย ๑ ผลสมอพิเภก ๑ ยาเช้าเย็นเหนือ ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท
ดอกบัวแดง ๑ ดอกบัวขาว ๑ ดอกบัวขม ๑ ดอกบัวเผื่อน ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสารภี ๑ เอาสิ่งละ ๖ สลึง ต้มด้วยน้ำเถาวัลเปรียงแซกดีเกลือตามกำลังวัน รับประทานชำระ เม็ดยอดตกสิ้น แล้วจึงประกอบยามหาสมมิฑใหญ่ แก้!ช้แก้ลมให้ รับประทานเปนคูกับยาต้ม
ยามหาสมมิทใหญ่ เอาดอกบัวแดง ๑ ดอกบัวขาว ๑ ดอกสินจงขาว ๑ ดอกสินจงเขียว ๑ ดอกมสิลา ๑ ดอกมสิซ้อน ๑ ดอกจำปา ๑ ดอกกะด้งงา ๑ ดอกสารภี ๑ ดอกพิกุล ๑
ดอกบุนนาก ๑ ดอกการะเกด ๑ ดอกลำเจียก ๑ ดอกมะกรูด ๑ ดอกมะนาว ๑ ดอกส้มโอ ๑ ดอกส้มซ่า ๑ ดอกสะเดา ๑
ดอกพยอม ๑ ดอกโยทะกา ๑ ดอกกุมนา ๑ ดอกกุมบก ๑
ดอกมหาหง ๑ ดอกข่า ๑ จันทน์แดง ๑ จันทน์ขาว ๑
ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ใบพิมเสน ๑ อบเชยเทศ ๑ อบเชยไทย ๑ ชะลูด ๑ ชะเอมทั้ง ๒
รากระยอม ๑ รากไคร้เครือ ๑ ค้อนกลอง ๑ ทองพันชั่ง ๑
พิศนาด ๑ กรุงเขมา ๑ เนระภูสี ๑ เบ็ญจกานี ๑ เทียนทั้ง ๗
โกฐทั้ง ๑๑ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ขอนดอก ๑ ชมดเชียง ๑
ชะมดสด ๑ พิมเสน ๑ อำพันทอง ๑ อำพันมูลปลา ๑
หญ้าฝรั่น ๑ รวมยา ๗๘ สิ่งนี้ เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดด้วย น้ำดอกไม้เทศ บันเปนเม็ดเทาเมล็ดพริกไทยผึ่งไว้ในร่มจนแห้ง
น้ำกระสายบักใช้ตามควรกับโรค แก้ลมจุกเสียด ลมแน่นในอก
ในท้อง ห้องรุ้งพุงมารแลไส้เลื่อน แก้หืดแก้หอบแก้โลหิต
แก้เสมหะแก้ลมทั้ง ๑๐๘ จำพวก แก้ชักสด้งแก้จักษุมืด จักษุมัว
* ,, บั, * , ,  ฯ,,,ฯ ร,.
แลหูหนกเสยงแหงผอมเหสิอง แกกาฬในอกแลลมอ้นมพิศม์ แก
มะเร็งคุธราดแลลมกระไษยลมดานฑคุณ ลมชักปากเบี้ยวจักษุแหก
มือตายเท้าตายแลเหน็บชา ไอจามเมื่อยขากันไกรลิ้นกระด้าง
คางแข็ง ลมบัฏฆาฏราทยักษ์ แลลมกะฑกทั่วสารพางค้กาย
ลมอาเจียนให้บวมมือบวมเท้า ลมอัศวาต ลมจับหัวใจให้คลั่งเพ้อ
ไปต่างๆ ยานี้อาจบำรุงธาตุทั้ง ๔ ให้บริบูรณ์
ยาสมมิทน้อย แก้ไข้ดำแดงแลแก้กาฬภายใน เช้าเกสร ดอกไม้เหมือนกันกับมหาสมิฑใหญ ยกออกเสียแด,เครื่องร้อนแล
เทียนทั้ง ๕ กับดอกไม้ที่มีรศอันร้อนนั้นด้วย แลเอาโกฐหัวบัว ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐจุลาลำพา ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ โกฐกะดูก ๑ คุคะ ๑ มหาสดำ ๑ แลเครื่องหอมรสเย็นหวานหอม เอามาบด เปนยาสมมิฑแก้ไข้พิศม์
ยาหอมสรรพคุณ เอาโกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ สมอทั้ง ๓ มะขามป้อม ๑ เบ็ญจกูลทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ดีปลี ๑ แห้วหมู ๑ เกสรบัวหลวงแดง ๑ เกสรบัวหลวงขาว ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสารภี ๑ ดอกมสิทั้ง ๒ ดอกจำปา ๑ ดอกกะดังงา ๑ ดอกบัวเผื่อน ๑ ดอกบัวขม ๑ ดอกสามหาว ๑ ดอกละหุงแดง ๑ ดอก
วานหางช้าง ๑ ดอกสลิด ๑ กรุงเขมา ๑ ชะลูด ๑ อบเชย ๑ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ อำพัน ๑ ชะมด ๑ พิมเสน ๑ ดีงูเหลือม ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค บดด้วยน้ำมะนาว จันเดียวทำให้แล้ว รับประทานแก้ลมจับลิ้นกระด้างคางแขง แก้พิศม์ ลมพิศม์ไข้เพื่อโลหิตแลเสมหะ แก้นอนมิหลับให้กระสับกระสาย
น้ำกระสายยักใช้ตามควรกับโรค
ขนานหนึ่งชื่อฝนแสนห่าสิงคาทิจร แก้สันนิบาต ๗ จำพวก อันเปนเพื่อเสมหะโลหิต แลเพื่อรับประทานของคาว เปนเพื่อ
ทำการหนักเพื่อสิงคาทีจร คือน้ำมูกตกลงมาแดเบื้องบนอากาศธาตุ จึงให้ไอเสียงแห้งให้หอบให้สอึก เอาเมล็ดพรรณพักกาด ๑
ผลผักชี ๑ ขิงฝอย ๑ ขา ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ ใบคนทีสอ ๑ ใบหนาด ๑ ผลพิลังกาสา ๑ ดีปลี ๑ จันทน์ทั้ง ๒ เปล้าทั้ง ๒ เนระภูสี ๑ อบเชย ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ เนื้อในพักราชพฤกษ์ ผลประคำดีควาย ๑ พักโขมหิน ใบกะเพรา ๑ รากมูลกาทั้ง ๒ ผลกระดอม ๑ การะบูร ๑ พิมเสน ๑ สมอทั้ง ๒ ยาทั้งนี้ เอาเสมอภาคทำเปนจุณนัดกุกได้ รับประทานแก้โลหิตละลายน้ำ
ก้มป่อย แก้ป่วงละลายน้ำสุรา แก้ลมละลายน้ำอ้อยแดง แก้
เสมหะละลายน้ำมะนาว แก้สะอึกละลายน้ำขิงกัใด้น้ำก้มซ่ากได้
แก้จุกเสียดลมขึ้นตามเท้าละลายน้ำขา
ยาแก้บวมทั่วสารพางค์กาย แก้ริศดวง ๙ ประการ
ให้ใอนอนมิหลับ เอาหัวดองดึง ๑ หัวบุกรอ ๑ รากมะนาว ๑ ใบมะนาว ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท รากก้มกุ้ง ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เอาสิ่งละ ๒ บาท
ขิงแห้ง ๖ สลึง ดีปลีเท่ายาทั้งหลาย ทำผงละลายสุรารับประทาน
สิทธิการิยะ ถ้าแพทย์ผุไดจะรักษาพยาธิใหญ่น้อยแล
๕ ชุ *บุ้!. ชุรุ้ 3 ~
เกลอนกลาก พรรเนมะเรงคุธราดกํดิ ทานเหพิจารณาธาตุกาเนิด แลปีเดือนวันยามผูไข้นั้น จะเปนด้วยธาตุสิ่งอันใดให้โทษ จึง
ประกอบยาแก้ตามโทษนั้น
สิทธิการิยะ ยาประจุไข้ ๑๐ จำพวก แก้บวม ๑๐ จำพวก แลเมื่อยขบเหน็บชาเปนตะคริวมือตายเท้าตาย เปนป้างท้องรุ้ง
พุงมาร จุกกระผามม้ามย้อย แลท้องขึ้นเปนลูกกลิ้งอยู่ในท้อง
แลแม่พยาธิทั้งปวง เอาพริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ แห้วหมู ๑ ผลพิลังกาสา ๑ ผลมะตูมออน ๑ ยาทั้งนี้
เอาสิ่งละ ๑ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๑ กรุงเขมา ๑ เถาสะค้าน ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๓ ส่วน บอระเพ็ด ๕ ส่วน รากมวกหลวง
๔ ส่วน ผลสลอด ๔ ส่วน ยา ๑๒ สิ่งนี้บดด้วยน้ำร้อนป้นเมืด เทาเมล็ดพริกไทย รับประทาน ๑ เม็ด ลง ๑ ครั้ง รับประทาน ทวีตามกำลัง ถ้ามิลงให้รับประทานน้ำร้อนจึงลง ถ้าลงหนักไปให้ อาบน้าทาแป้ง รับประทานเข้าต้มจึงหยุด
ยาต้มแก้โรคเรื้อนกินกระดูกให้ขัดในข้อ เอากระดูกข้าง ๑ กระดูกแพะ ๑ กระดูกกระบือเผือก ๑ กระดูกสุ,นักข้ดำ ๑ เถาโคคลาน ๑ ป้าข้าหมอง ๑ หญ่าหนวดแมว ๑
ยาเข้าเย็นเหนือ ๑ ยาเข้าเย็นใต้ ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค
ดองสุราก็ได้ด้มก็ได้ รับประทานแก้พยาธิแลโรคเรื้อน
ยาเผาพยาธิใหญ่ เอารากเจตมูลเพลิงแดง ๑ ผลสลอด ๑ ปูนขาว ๑ ดินประสิวขาว ๑ เมล็ดในมะนาว ๑ หัวดองดึง ๑ จุณสี ๑ สารปากนก ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค บดด้วย
น้ำมะนาวทา เผาพยาธิใหญ่
น้ำมันใส่พยาธิ เอาเปลือกพิกุล ๑ เปลือกสมี ๑ เปลือก โพกพาย ๑ ผักบุ้งขัน ๑ หัวบุก ๑ หัวกลอย ๑ หัวกะดาดแดง ๑ หัวกะดาดขาว ๑ หัวอุตพิด ๑ เปลือกสะเดา ๑ เปลือกหว้า ๑ เปลือกเลี่ยน ๑ เปลือกกรวย ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละเสมอภาค
ดำบิดเอาน้า แล้วจึงเอาน้ามันดิบเท่ายาหุงให้คงแดน้ามัน แล้วเอา
ยางตะเคียน ๑ ยาดำ ๑ สีเสียดไทย ๑ สีเสียดเทศ ๑
ปรุงลงทั้งกัตทั้งเรียกเนื้อ
ยาสูบแก้ริศดวงในฅออันงอกขึ้นมานั้น เอาหอระดาร ๑
ดีปลี ๑ พริกไทย ๑ ลำโพงกาสลัก ๑ หัวหอม ๑ มะเขือขื่น ๑ ดำเอาน้ำชุบกระดาษผึ่งแดดให้แห้ง ๓ หน มวนยาสูบ
(พระคัมภีร์ชวดารจบบริบูรณ์แตเพียงนี้)
พระคัมภีร์โรคนิทาน*
-——-
(อหํ) อันว่าข้า (ชิวกโกมารพัจ์[จ) ผู้มีนามโกมารพัจ แพทย์ (อภิวัน์ทิตวา) ถวายนมัสการแล้ว (พุท์ธคุณํ) ซึ่งคุณแก้ว ๓ ประการ มีพระพุทธรัตนะเปนต้น (เสฏ์ธํ) ประเสริฐโดยวิริยะยิ่ง นัก (เทวิน์ทํ) ย่อมเปนที่นมัสการของเทพยดาทั้งหลาย (กิต้ตยิส์สามิ) จักตกแต่งไว้ (คัน์ถํ) ซึ่งคัมภีร์แพทย์ (โรคนิทานํนาม) ชื่อว่า โรคนิทาน (ปมุขํ) เฉภาะภักตร (อิสีสิฑ์ธิโน) แห่งท่านมีนาม ชื่อว่าฤๅษีสิทธิดาบศ (ปติฏ์ริตุ๊) เพื่อจะให้เปนที่พึ่ง (โลกานิ)
แก่สัตวโลกทั้งหลาย (อิ ® เมา2?อิมินา ปกาเรนะ) ด้วยประการดังนี้
มีวาระพระบาพีในคัมภีร์พระบรมรรถธรรมนั้น ว่าด้วยคน
จะถึงความมรณะสิ้นอายุนั้น เทาทูตในธาตุทั้ง ๔ ก็มีพรรณ
สำแดงออกให้แจ้งปรากฎโดยมโนทวารอินทรีย์ประสาท ธาตุอันใด จะขาดจะหย่อน จะพิการอันตรธานประการใดๆ ก็ดี ก็แจ้งอยู่ใน พระคัมภีร์มรณะญาณสูตรนั้นแล้ว แต่ว่ามาทั้งนี้อาไครยเปนหลัก
เปนประธานที่มรณะด้วย โบราณโรค ฤๅมรณะด้วยปัจจุบันโรค ฤๅประจุบันกรรมนั้นก็มีอยู่ต่างๆ ถึงดังนั้นก็จริง เทาทูตมหัส-จรรย์ ก็หากสำแดงอยู่ แต่ผู้จะหยั่งรู้หยั่งเห็นเปนอันยากนักหนา ท่าน โกมารพิจแพทย์ผู้ประเสริฐ จึงมีนิคมบทลงไว้[นคัมภีร์โรคนิทาน
ว่ามนุษทั้งหลาย ถึงความมรณะด้วยประจุบันโรคนิคมนั้น คือ
ปักกะมิกาพาธ ท่านทุบถองโบยรันบอบช้ำ แลต้องราชอาญา
ของพระมหากระษัตริย์ ให้ประหารชีวิตเสียด้วยหอกดาบปีนไฟก็
ตายดุจเดียวกัน แต่ว่าโดยเร็วโดยด่วน มิได้ตายโดยปรกติ มิได้ ตายโดยลำดับขันธ์ ลำดับซวนะธาตุทั้ง ๔ ไม่ได้ล่วงเปนลำดับ
กันเลย อันบุทคลตายโดยกำหนดสิ้นอายุ ปริโเ เสานปนปรกตินั้น
ธาตุทั้ง ๔ ก็อันตรธานสูญหายเปนลำดับกันไป คือธาตุดิน ๒๐ ธาตุ น้ำ ๑๒ ธาตุลม ๖ ธาตุไฟ ๔ เมื่อจะอันตรธานนั้น หาสูญพร้อม กันทีเดียวทั้ง ๔ ธาตุไม่ ย่อมสูญไปขาดไปแต่ทีละ ๒ สิ่ง ๓ สิ่ง ๔ สิ่ง ๕ สิ่งก็มี บางทีธาตุดินขาดก่อนธาตุน้ำ ขาดก่อน
ธาตุลม ขาดก่อนธาตุไฟ แลเมื่อจะสิ้นอายุดับสูญนั้น ปถวีธาตุ ๒๐ ขาดไป ๑๙ ยังหฤไทย ๑ อาโปธาตุน้ำ ๑๒ ขาดไป ๑๑
ยังแต่น้ำลาย ๑ วาโยธาตุลม ๖ ขาดไป ๕ ยังเหลือแต่ลมหายใจ เข้าออก ๑ เตโชธาตุไฟ ๔ ขาดไป ๓ ยังเหลือแต่ไฟสำหรับ เผาให้กายอุ่น ๑ ถ้าธาตุทั้งหลายสิ้นสูญไปดังกล่าวมานี้อาการ
ตัดทีเดียว แพทย์ผู้จะเยียวยาต่อไปไม่ได้เลย ถ้าธาตุทั้ง ๔ ขาด หย่อนไปแต่ละสิ่งสองสิ่ง สามสิ่งสิ่สิ่งดังนั้น ก็ยังจะพยาบาล
ได้อยู่ ให้ดูอันจะกล่าวไปในข้างน่าโน้น อันลักษณธาตุจะกำเริบ
พิการ พระอาจาริย์เจ้ากล่าวไว่ในคัมภีร์แพทย์มีฤดู ๔ จัดออกไว้ ในฤดูหนึ่ง ๓ เดือน เดือน ๕, ๖, ๗, ทั้ง ๓ เดือนนี้ ว่าด้วย เตโชธาตุอันชื่อว่าลันดัปปัคดีอันพิการ ให้เย็นในอกกินอาหาร
พลันอิ่ม มักให้จุกเสียดขัดอกอาหารพลันแหลกมักอยากบ่อยๆ
จึงให้เกิดลม ๖ จำพวกๆ หนึ่งชื่ออุตะรันตะ พัดแต่สะดือถึงลำฅอ
จำพวกหนึ่งชื่อปัตตะรันตะ ให้ขัดแต่อกถึงลำฅอ จำพวกหนึ่งชื่อ อัสวาตะให้ขัดจมูก จำพวกหนึ่งชื่อปรามาศให้หายใจขัดอก จำพวก หนึ่งชื่ออนุวาตะคือหายใจขาดไป คือว่าลมจับนึ่งไป จำพวกหนึ่ง ชื่อมหาสดม แลลม ๖ จำพวกนี้เกิดเพื่อเตโชธาตุพิการแพทย์พึง รู้เถิด ถ้าจะแก้ท่านให้เอายานี้ประกอบ
ยาชื่อกาลาทิจร เอาผลเอ็น ๑ ลำพัน ๑ โกฐสอ ๑ โกฐพุงปลา ๑ ดีปลี ๑ ขิง ๑ แห้วหมู ๑ เปลือกโมกมัน ๑ ผลผักชี ๑ อบเชย ๑ เถาสะค้าน ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค
ตำเปนผงละลายน้ำร้อนกิน แก้เตโชธาตุพิการ
เดือน ๘, ๙, ๑๐, ทั้ง ๓ เดือนนี้ คือวาโยธาตุอัน
ชื่อว่าชิระนัคคืพิการ ให้ผอมเหลืองให้ครั่นตัวให้เมื่อยทุกข้อทุกลำ
ทั่วสรรพางค์กาย ให้แดกขึ้นแดกลงให้ลั่นโครกๆ มักให้หนาว
6 V 6 9 /ะะ) 9/ 6 9/ 0- ® คูคู 6 0 6 90-
เห้เรอเหวงเวียนหน้าตา เห้หูหน้กเห้รอนเนอก มกเห้รันทด
รันทวยกาย ให้หายใจสั้น ให้เหม็นปากให้หวานปากตัวเอง
ให้โลหิตออกจากปากจากจมูกจากหูกินอาหารไม่รู้จักรส (คือวาโยธาตุ พิการ) ถ้าจะแก้ให้ประกอบยานี้
ยาชื่อชิระนัคคีจร ท่านให้เอาดีปลี ๑ รากแฝกหอม ๑ พริกไทย ๑ เปราะหอม ๑ ว่านน้ำ ๑ แห้วหมู ๑
ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค ใส่รากกะเทียมเท่ายาทั้งหลาย ทำเปนจุณ ละลายน้ำร้อนกินแก้วาโยธาตุพิการต่างๆ
เดือน ๑๑, ๑๒, ๑, ทั้ง ๓ เดือนนี้ กินผักแลอาหาร ทั้งปวงผิดสำแลง อาโปธาตุ (คือดีพิการ) มักขึ้งโกรธมักสตุ้งใจ (เสมหะพิการ) กินอาหารไม่รู้จักรส (หนองพิการ) มักให้เปนหืดไอ (โลหิตพิการ) มักให้คลั่งเพ้อพกให้ร้อน (เหงื่อพิการ) มักให้
เชื่อมซึม (มันข้นพิการ) มักให้ตัวชาสากไป (น้ำตาพิการ)
มักให้ปวดสีสะเจ็บตา (มันเหลวพิการ) มักให้บวมมือบวมเท้า
ฟนน้ำเหลืองตกมักให้ผอมแห้งไป (น้ำลายพิการ) มักให้เปนไข้ มักให้คอแห้งฟันแห้ง (น้ำมูกพิการ) มักให้ปวดสีสะ (ไขข้อพิการ) มักให้เมื่อยทุกข้อทุกกระดูก (มูตร์พิการ) ให้ปัสสาวะแดง
ขัดปัสสาวะๆ เปนโลหิตปวดเจ็บเนืองๆ แลธาตุน้ำทั้งนี้!/
เข้าด้วยกันทั้ง ๑๒ จำพวกนั้น จึงเรียกว่าธาตุพิการ แพทย์พึงรู้
เถิด ถ้าจะแก้ให้ประกอบยานี้
เอารากเจตมูลเพลิง ๑ โกฐสอ ๑ ผลผักชี ๑ ชิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ เถาสะค้าน ๑ แห้วหมู ๑ กกลังกา ๑ รากขัดมอน ๑ เปลือกโมกมัน ๑ จันทน์ทั้ง ๒ เปลือกสมุลแว้ง ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสารถี ๑ บัวหลวง ๑ ยาทั้งนี้ เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้อาโปธาตุพิการ
เดือน ๒, ๓, ๔, ถ้าไข้ใน ๓ เดือนนี้ เปนด้วยนอน ผิดเวลา คือปถวีธาตุกำเริบนั้นตั้งแต่ (ผมพิการ) ให้คันสีสะนัก
มักเปนรังแคให้เจ็บหนังสีสะเนืองๆ ไป (ขนพิการ) มักให้เจ็บทั่ว สารพางค์กายทุกขุมขน ให้ขนลุกขนพองทั่วทั่งตัว (เล็บพิการ)
มักให้เจ็บต้นเล็บ ให้ต้นเล็บเขียวต้นเล็บดำช้ำโลหิต ให้เจ็บเสียวๆ นิ้วมือนิ้วเท้า (ฟันพิการ) มักให้เจ็บรายฟันบางทีให้เปนผีเรำมะนาด บางทีให้เปนโลหิตไหลออกทางรายฟัน ให้ฟันคลอนฟันถอนออก
(หนังกำเริบ) ให้ร้อนผิวหนังทั่วสารพางค์กาย บางทีให้เปนผื่น
ดุจเปนผดแสบร้อนอยู่เนืองๆ (เนื้อกำเริบ) มักให้นอนสดุ้งไม่หลับ สนิทมักให้ฟกให้บวมบางทีให้เปนวงผุดขึ้นเปนหัวดำหัวแดง หัวเขียวทั่งตัว บางทีเปนดุจลมพิศม์สมมุติว่าเปน!/
ต่างๆ (เอ็นกำเริบ) มักให้เจ็บสบัดร้อนสท้านหนาวให้ปวดสีสะ
ท่านเรียกว่าลมอำมะพฤกษ์กำเริบ (กระดูกพิการ) ให้เมื่อยขบทุก ข้อทุกกระดูก (สมองกระดูกกำเริบ) มักให้ปวดสีสะเนืองๆ (ม้าม พิการ) มักให้ม้ามหย่อน (หฤไทยพิการ) ให้คลุ้มให้คลั่งดุจเปนบ้า ถ้ามิฉะนั้นให้หิวโหยหาแรงมิได้ให้ทุรนทุรายยิ่งนัก (ตับพิการ)
ให้ตับโตตับทรุดฟนผีเในตับแลตับพิการต่างๆ (พั้งพืดพิการ) ให้เจ็บ ให้อาเจียนจุกเสียดกลับเข้าเปนเพื่อลม (พุงพิการ) มักให้ปวดท้อง แดกขึ้นแดกลงปวดขบอยู่เนืองๆ (ปอดพิการ) มักให้ปวดเปนพิศม์ ให้กระหายน้ำอยู่เนืองๆ (ไสใหญ่พิการ) มักให้สอึกให้หาวให้เรอ (ไส้น้อยพิการ) มักให้พะอืดพะอมท้องขึ้นท้องพอง มักเปนท้องมาร กระไษย บางทีให้ลงท้องตกมูกตกเลือดเปนต่างๆ (อาหารใหม่
พิการ) มักให้ลงท้องลงแดง มักให้อาเจียนมักให้เปนปวง ๗ จำพวก (อาหารเก่าพิการ) มักให้กินอาหารไม่รู้จักรสเปนต้น ที่จะให้บังเกิด โรคต่างๆ เพราะอาหารแปลกสำแลง สมองสีสะเมื่ออยู่ดีๆ เปน
ปรกตินั้น อันว่ามันในสมองเราท่านทั่งหลายนี้ พร่องจากกระบาน สีสะประมาณเส้นตอกใหญ่หนึ่ง ก็เดือดจนเต็มกระบานสีสะก็ให้ปวด สีสะยิ่งนัก ให้ตาแดงให้คลั่งเรียกว่าสันนิบาตต่อกันกับลม ใหิใช้
ยาเปนสุขุมมัน,ในสมอง ยอบลงเปนปรกติ จึงหายปวดสีสะแล
อันว่าปถวีธาตุ ๒๐ ประการ ซึ่งกล่าวมาทั้งนี้ ยาขนานเดียวแก้ ตลอดถึงกันสิ้นแล,
ยาชื่อตรีวาสัง แก้ปถวีธาตุ ๒ ประการ คือ สมอง กระดูก, ม้าม, พิการ ให้เอากะเทียม ๑ ใบคนทีสอ ๑
ใบส ะเดา ๑ เปลือกต้นตีนเป็ด ๑ เบ็ญจกูล ๑ สมอทั้ง ๓
จันทน์ทั้ง ๒ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ตรีกฏก ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ ส่วน เปลือกกันเกรา ๒ ส่วน
เปลือกสมุลแว้ง ๓ ส่วน ทำเปนจุณละลายน้ำผึ้งกินแก้ปถวีธาตุทั้ง ๒ ประการ
ขนานหนึ่งแก้ปถวีธาตุ ๓ ประการ คือทั้งพืด, ปอด, พุง, พิการ ให้เอา แห้วหมู ๑ แฝกหอม ๑ เปราะหอม ๑ ใบสะเดา ๑ กานพลู ๑ ผลเอ็น ๑ หญ้าตีนนก ๑ การะบูร ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ ผลบุนนาก ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ดอกกรุงเขมา ๑ ผลผักชี ๑ ดีงูเหลือม ๑
เนระภูสี ๑ ดอกผักปอด ยาทั้งนี้เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดทำแท่ง ฝนด้วยน้ำดอกไม้ แซกชะมด พิมเสน น้ำจันทน์ทั้ง ๒ กินแก้ ปถวีธาตุพิการทั้ง ๓ แล
ยาชื่อประสะพิมเสน แก้ปถวีธาตุ ๓ ประการ คือหัวใจ, ตับ, ปอด, พิการ ให้ประกอบชะมดเชียง ๑ พิมเสน ๑ ดอก กรุงเขมา ๑ ผลเอ็น ๑ ฤๅษีประสมแล้ว ๑ เปลือกต้นตีนเป็ด ๑ ใบสะเดา ๑ ใบเสนียด ๑ หญ้าตีนนก ๑ สมอทั้ง ๓
มะขามป้อม ๑ อบเชย ๑ ลำพัน ๑ โกฐสอ ๑ ใบกระวาน ๑ ดอกบุนนาก ๑ เปราะหอม ๑ ดอกผักปอด ๑ เกสรบัวน้ำทั้ง ๕ ดอกคำลาว ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาคบดทำแท่งฝนด้วยน้ำจันทน์
กินแก้ ปถวีธาตุทํ-าเภทต่าง ๆ แล
ขนานหนึ่ง เอาใบบอระเพ็ด ๑ แห้วหมู ๑ ชีรากากี ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ กะเทียม ๑ ซะเอมเทศ ๑
โกฐสอ ๑ เทียนดำ ๑ ตรีกฏก ๑ เปลือกต้นตีนเป็ด ๑
สมอไทย ๑ ใบสะเดา ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค ทำเปน-จุณ บดทำแท่งด้วยน้ำผึ้งเท่าผลพุดทรา กินเช้าเย็น
บำบัดปถวีธาตุ ๘ จำพวก ตั้งแต่ผม, ขน, เล็บ, ฟัน,
หนัง, เนื้อ, เอ็น, กระดูก, ถ้าพิการกำเริบ ดังกล่าวมานี้ หายสิ้นแล
ขนานหนึ่ง เอาใบเสนียด ๑ เจตมูลเพลิง ๑
เปลือกโมกมัน ๑ แห้วหมู ๑ โกฐพุงปลา ๑ ผลผักชี ๑ สมอไทย ๑ สมอพิเภก ๑ มะขามป้อม ๑ รากตองแตก ๑ แฝกหอม ๑ ผลกระดอม ๑ บอระเพ็ด ๑ กระถินแดง ๑ ขิงแห้ง ๑ รากไคร้เครือ ๑ หญ้าตีนนก ๑ ต้มด้วยนาท่า
น้ำมูตรโคกได้ เมื่อจะกินปรุงขันทศกรใส่กิน แกขัตรีโทษโน
ปถวีธาตุ คือไส้ใหญ่ไส้น้อยทั้ง ๒ ประการ หายแล
ขนานหนึ่ง เอาเปลือกหอยขม ๑ หอยแครง ๑
พักแพวแดง ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ การะบูร ๑ เอาเสมอภาค พริกไทยล่อนเท่ายา
ทั้งหลาย ทำเปนจุณละลายน้ำผึ้งกินแก้ปถวีธาตุพิการ คืออาหาร ใหม่อาหารเก่าหายแล
ขนานหนึ่ง เอารากช้าพลู ๑ รากสะค้าน ๑ ราก
เจตมูลเพลิง ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ สมอไทย ๑ สมอเทศ ๑ ผลผักชี ๑ กฤษณา ๑ จันทน์หอม ๑ มะขามป้อม ๑ แห้วหมู ๑ ผลพิลังกาสา ๑ รากขัดมอนหลวง ๑ กกลังกา ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค บอระเพ็ด ๒ ส่วน ดีปลี ๔ ส่วน ต้มกิน แก้ปถวีธาตุ คือสมองสีสะเมื่อเหมันตฤดูหายแล
ยาแก้ปวดสีสะ ให้เอาชะเอมทั้ง ๒ อบเชยเทศ ๑ เปลือกคนทา ๑ จันทน์หอม ๑ โกฐสอ ๑ ใบสมี ๑ ผลผักชี ๑ ขิง ๑ ชะมด ๑ พิมเสน ๑ ทำเปนจุณกวนเปนยานัดกุ แก้ปวดสีสะหายแล
ยาสุ*/สำหรับก้น ให้เอาผักหนอก ๑ ขิงสดแต่น้อย
หอม ๕ หัว เทียนดำ ๑ ดินประสิวขาว ๑ บดสุมเมื่อ เหมันตฤดูแล
เมื่อคิมห้นตฤดู ให้เอาใบเสนียด ๑ เทียนดำ ๑ งาเม็ด ๑ งาช้าง ๑ เข้าสาร ๑ ดินประสิวขาว ๑ บดสุมสมองยุบหาย
ปวดสีสะ โลหิตจมูกแลรายฟันนั้นหายแล
เมื่อวัสสันตฤดู ให้เอาใบน้ำดับไฟ ๑ เทียนดำ ๑
ไพ ล ๑ หัวหอม ๑ ดอกพิกุล ๑ ผักขวง ๑ ใบหางนกยูง ๑ ฆ้องสามย่าน ๑ ดินประสิวขาว ๑ บดสุมห้ามปวดสีสะห้าม
จมูกตึงดีนักแล
ทีนี้จะว่าด้วยธาตุแตกต่อไปแพทย์พึงรู้เถิด อันว่าลักษณ
เตโชธาตุแตกนั้น คือให้ขัดในอกในใจประการ ๑ ให้บวมมือบวม เท้าประการ ๑ ให้ใอเปนมงคร่อประการ ๑ ลักษณ ๔ ประการนี้ คือเตโชธาตุอันชื่อว่าปรินามมัคคืแตกแล
ถ้าจะแก้ให้เอา พักแพวแดง ๑ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ ชะเอมเทศ ๑ ผลมะขามป้อม ๑ ตะไคร้ดัน ๑ ว่านเปราะ ๑ รากสวาด ๑ หญ้ารังกา ๑ เอาเสมอภาคทำเปนจุณละลาย
น้ำนมโค น้ำร้อนก็ได้ กินแก้เตโชธาตุอันชื่อว่าปรินามมัคคืแตก
หายวิเศษแล
อันว่าเตโชธาตุชื่อปริหัคคื มักให้มือเย็นเท้าเย็น ชีพจร
ไม่เดิน ประการหนึ่งชีพจรขาดหลัก บางทีให้ตัวเย็นดุจน้ำ แต่ ภายในร้อนให้รดน้ำอย่มิรู้ขาด บางทีให้ตัวเย็นแล้วเสโทธาตุดุจ
เมล็ดเข้าโภช อันนี้เตโชธาตุชื่อว่าปริหัคคืแตก
ถ้าจะแก้ให้เอา เขาควายเผือก ๑ นอแรด ๑ เปลือก
หอยขม ๑ เปลือกหอยแครง ๑ เขี้ยวจรเข้ ๑ ยา ๕ สิ่งนี้สุ*/ ให้เปนถ่าน หวายตะค้า ๑ ผลจันทน์ ๑ แก่นแสมฑเล ๑
แห้วหมู ๑ รากขัดมอน ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน กะเทียม ๓ ส่วน พริกไทย ๕ ส่วน ตำบดละลายน้ำร้อนแซกพิมเสนกินให้ขับไฟธาตุ ให้ร้อนตลอดปลายมือปลายเท้าให้ชีพจรเดินแล
ขนานหนึ่งแก้เสโทพิการตกนัก ให้เอานางกุ่มรุ่นๆ เท่า ด้ามพร้าเอามาปอกเปลือกเสียแล้วขูดเอามวกที่ติดแก่นนั้น ๑ เมล็ด ถวแปบ ๑ ดินสอพอง ๑ เทียนดำ ๑ พิมเสนใส่ให้มากๆ
ประสมกวนให้เข้ากันทาตัวคนไข้นั้น เสโทหยุด ตัวคนไข้ก็อุ่น
ออกมาแล
ยากินแก้กระหายนาแก้ร้อนภายใน ให้เอาดินถนำ ๑
เผาไฟให้ใหม่โชน รากบัวหลวง ๑ ฝ่นจีน ๑ รังหมาร่า ๑
ชาตก้อน ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสารภี ๑
เกสรบัวหลวง ๑ รากสลอดน้ำ ๑ รากคันทรง ๑ ก้ามปูทเลเผา ๑ ดินประสิวขาว ๑ เอาเสมอภาคบดทำแท่งละลายน้ำดอกไม้ทั้งกิน
ทงพ่น แกกระหายนา แกรอนแล
อันว่าซิระนัคคีแตกนั้นเสโทตก คือความชะรานำพระยา
มัจจุราชให้มาเล้าโลมสัตว์ทั้งปวง จะให้ชีวิตรออกจากร่างกายนั้น
ก็ให้คนไข้มีกายวิปริตต่างๆ คือให้นำผากตึง ตาไม่รู้จักหน้าคน
แล้วก็กลับรู้จักอีกเล่า กายนั้นสำผัสสิ่งใดๆ ก็ไม่รู้สึกตัวอีกเล่าแต่ ไปๆ มาๆ อยู่จะได้เที่ยงลงยังไม่ได้ก่อน แต่ว่าแตกร้าวอยู่แล้ว ท่านว่าเตโชธาตุชื่อชิระน้คคีแตกจึงเปนดังกล่าวมานี้ ให้แพทย์
พิงรู้เถิด
ถ้าจะแก้ เอาผลพิสังกาสา ๑ พักแพวแดง ๑ ผล
โมกมัน ๑ ใบย่านทราย ๑ เอาเสมอภาคทำเปนจุณ ละลายน้ำ เถามวกก็ได้ น้ำนมโคก็ได้ กินแก้ซิระนัคคืแตกพิการหายแล
อันว่าเตโชธาตุ ชื่อว่าสันตัปปัคดี แตกเมื่อใดแก้มิได้
ตายแล
ลำดับนี้จะกล่าวด้วยวาโยธาตุ ๖ จำพวกแตกต่อไป คือ
อุทอังฅมาวาตาแตกนั้น มักให้ดิ้นรนมือเท้าขวักไขว่ ให้พลิกตัว ไปๆ มาๆ ทุรนทุรายให้หาวให้เรอบ่อยๆ คือลมอุทธังคมาวาต
ถ้าจะแก้เอา โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ ผลราชตัด ๑ ผลสาระพัดพิศม์ ผลมะแว้งเครือ ๑ รากจิงจ้อทั้ง ๒ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ เทียนขาว ๑ เทียนตำ ๑ มหาหิงคุ์ ๑
เอาเสมอภาคทำเปนจุณ ละลายน้ำมะงั่วก็ได้น้ำมะนาวก็ได้ กิน
แก้ลมอุฑธังคมาวาต หายแล
ลมชื่ออโทคมาวาตาแตกนั้น ให้ยกมือยกเท้าไม่ได้ ให้
เมื่อยขบทุกข้อทุกกระดูก เจ็บปวดยิ่งนัก
ถ้าจะแกให้เอา เปลือกมูกหลวง ๑ พริกไทย ๑ ราก ไคร้เครือ ๑ เอาเสมอภาคทำเปนจุณ ละลายน้ำมูตรโคดำก็ได้
น้ำส้มส้าก็ได้ กินแก้ลมอโธคมาวาตา หายแล
ลม กุจฉิล{ยาวาตาแตกนั้น มักให้ท้องขึ้นท้องลั่นให้เจ็บอก
ให้สวิงสวาย ให้แดกขึ้นแดกลง
ถ้าจะแกให้เอา มหาหิงคุ์ ๑ ลำพัน ๑ ดีปลี ๑
เมล็ดในสวาด ๑ ผลราชดัด ๑ ชะเอมเทศ ๑ โกฐสอ ๑
โกฐเขมา ๑ ใบย่านทราย ๑ กรุงเขมา ๑ เอาเสมอภาค
ทำเปนจุณ ละลายน้ำขิงก็ได้น้ำร้อนก็ได้ กินแก้ลมกุจฉิสยาวาด
หายแล
ลม โกฏฐ-ว ล๚าวาตาแตกนั้น มักให้เหม็นคาวคอให้อาเจียน
ให้จุกเสียดให้แดกในอก
ถ้าจะแกให้เอา ใบสลอดต้มกับเกลือให้สุกแล้วผึ่งแดดให้
แห้ง ๑ ชะเอมเทศ ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ รากตองแตก ๑ รากจิงจ้อใหญ่ ๑ ลำพัน ๑ พริกล่อน ๑ ดีปลี ๑ ใบหนาด ๑ การะบูร ๑ เอาเสมอภาคท้าเปนจุณ ละลายน้ำนมโคก็ได้น้ำผึ้ง
ก็ได้ น้ำร้อนก็ได้กินหายแล
อันว่าลมชื่อ อังฅมังฅานุลหรีวาตาคือลมพัดไปทั่ว
สรรพางค์กายนั้นแตก ให้หูตึงคนเจรจาไม่ได้ยินแล้วเปนดุจหิ่งห้อย ออกจากตา ให้เมื่อยด้นขาทั้ง ๒ ข้างดุจกระดูกจะแตก ให้ปวดใน กระดูกสันหลัง ให้สบัดร้อนสท้านหนาว ให้อาเจียนลมเปล่าๆ
กินอาหารมิได้ เปนดังนี้คือลมอังคะมังคานุสารืวาดแตก
ถ้าจะแกให้เอา ผักเสี้ยนผี ๑ ผักคราด ๑ หญ้ารังกา ๑ ผลผักชีทั้ง ๒ ผลพรรผัดกาด ๑ ดอกจงกลนี ๑ เถาสะค้าน ๑ เมล็ดแตงโม ๑ เอาเสมอภาคทำเปนจุณละ ลายน้ำผึ้งก็ได้ น้ำร้อน ก็ได้กินแก้ลมอังคะมังคานุสารีวาตาหายแล
อันว่าลม อัสล หสะปัสลโว สะวาตานั้น จะได้ขาดสูญหามิได้
ถ้าสิ้นลมอัสสาสะปัสสาสะวาตาแล้วเมื่อใด ก็ตายเมื่อนั้นแล
ลำดับนี้จะกล่าวด้วยธาตุนา คือแตกนั้นทำให้คนไข้
คลั่งไคล้ไหลหลงมะเมอเพ้อพก นอนสดุ้งหวาดหวั่นบางฑีให้ลงดุจ กินยาทุเลา ให้ลงเขียวลงแดงลงเหลืองออกมา ทำให้หาสติมิได้
ถ้าจะแกให้เอา เทียนเข้าเปลือก ๑ เทียนตาตักแตน ๑ เทพทาโร ๑ เปลือกมะซาง ๑ เปลือกไข่เน่า ๑ เอาเสมอภาค ทำเปนจุณบดแชกดีจรเข้มาก ๆ ละลายน้ำดอกไม้รำหัดพิมเสน
กินแก้คลั่งไคล้ไหลหลงมะเมอเพ้อพกหายแล
ขนานหนึ่งแก้ลงท้อง เอาผลจันทน์ ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ เปลือกมะขามขบ ๑ ครั่ง ๑ ยนี้]น ๑ เปลือกผลทับทิม ๑ กำยาน ๑ เปลือกมังคุด ๑ ผลมะตูม ๑ เอาเสมอภาค
ทำเปนจุณ ละลายน้ำเปลือกผลทับทิมต้มกินหายแล ถ้าเสมหะตก ให้จับสบัดร้อนสทัานหนาวเปนเวลา บางทีให้ลงท้องเปนเสมหะ
โลหิตเหน้าให้ปวดมวน
ถ้าจะแกให้เอา ผลผักชี ๑ ลำพ้น ๑ เปลือกโมกหลวง ๑ ผลน้ำเด้าขม ๑ กระดอมทั้ง ๕ แก่นมูลเหล็ก ๑ เอาเสมอภาค ต้มกินเสียก่อน แล้วจึงประกอบยาแก้เสมหะให้กินต่อไป
พระอาจาริย์เจ้ากล่าวไว้ว่า ถ้าแพทย์ผู้ใดจะแก้เสมหะพิการ
ให้ต้มยาชำระเสมหะเหน้าเสียก่อน ให้เอาใบมะขาม ๑ ใบ
ส้มปอย ๑ ฝาง ๑ สิ่งละกำมือ ผลสมอไทยเท่าอายุ เถาวัลฟรียง ๑ หอม ๕ หัว ต้มใส่ดีเกลือกินตามธาตุหนัก ธาตุเบา แล้วจึงแต่งยาให้กินต่อไปแล
ยาแก้บิดเมื่อธาตุแตก เอาเมล็ดในมะม่วงกะล่อน ๑
ผลเบ็ญจกานี ๑ ผลจันทน์ ๑ ครั่ง ๑ ดินกิน ๑ เปลือก มะขามขบ ๑ เปลือกมังคุด ๑ เทียนดำ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ยางตะเคียน ๑ น้ำประสารทอง ๑ สีเสียดทั้ง ๒ ยนี้น ๑ เอาเสมอภาคทำเปนจุณใส่ในผลทับทิม แล้วพอกด้วย
มูลโคชั้นหนึ่ง สุมไฟแกลบให้สุกแล้วจึงบดทั้งผลทับทิมทำแท่งไว้
ฝนด้วยน้ำปูนใสกับไพลกินแก้ปวดมวนเสมหะ แก่โลหิตเหน้าร้าย
ถ้ายังไม่หยุดให้ประกอบยา ที่แก้ดีพิการดีแตกมาแก้ ก็ได้เหมือนกัน
แล้วจึงประกอบยาต้มบำรุงธาตุ อันชื่อว่าธาตุบันจบนั้น ให้กินต่อไป พระอาจาริย์เจ้ากล่าวไว้ ถ้าแพทย์ผู้ใดจะประกอบ
ยาธาตุบันจบ ท่านให้ถามตัวคนไข้นั้นให้รู้ว่า คลอดวันใดเดือนใด ขึ้นหรือแรม ครั้นเขาบอกแล้วให้พิจารณาดูว่าจะเปนฤดูธาตุอันใด
ให้ประกอบยาประจำธาตุประจำฤดูอันนั้น ตั้งใวัเปนปะธานแล้วให้ คิดถอยหลังเข้าไปจับวันเดือนฤดูมูลปฏิสนธินั้นว่าวันใดเดือนใด ฤดูใด ให้ประกอบยาประจำธาตุประจำฤดูอันนั้น มาบันจบกันกับ ยาประจำธาตุเมื่อแรกคลอดนั้น เปนสองขนานแล้วแซกจันทน์ทั้ง ๒ กฤษณา ๑ ชะลูด ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอก บุนนาก ๑ ดอก สารถี ๑ ยา ๘ สิ่งนี้เอาแซกลงตัมกิน
หนองแตกไหลออกเนือง ๆ ให้กายซูบผอมกินอาหารไม่รู้ จักรส ม้กเปนผีเภายใน ๗ ประการ ถ้าจะแกให้ประกอบยาดังนี้ รังมดลี่รังหนึ่ง ใบมะกา ๕ ตำลึง เทียนตำ ๕ บาท ผลสมอเทศ ๕๖ ผล รากตองแตก ๕ ตำลึง หัวหอม ๑๐ บาท ขมิ้นอ้อยยาว คืบหนึ่งเอา ๓ หัว กานพลู ๔ บาท น้ำประสารทอง ๒ บาท ต้มกิน แซกดีเกลือตามธาตุหนักธาตุเบา \.ใ]นยาชำ!ะบุพโพพิการ เสียก่อน แล้วจึงประกอบยาประจำธาตุกินแก้เสมหะก็ได้ ถ้าไม่ฟัง ให้ประกอบยานี้
เอาเปลือกโมกหลวง ๑ ตรีกฏก ๑ ผลราชตัด ๑
ขมิ้นอ้อย ๑ รากกะพังโหม ๑ หัวเข้าค่า ๑ หอมแดง ๑
เอาเสมอภาคทำเปนจุณละลายน้ำร้อนน้ำเย็นก็ได้กิน
โลหิตพิการหรือแตกก็ดี ท่านกล่าวไว้เมื่อแรกเปนนั้น
แพทย์สมมุติว่าไข้กำเดาเพราะโลหิตกำเริบ ถ้าแตกไซ้รก็เปนพิศม์
ต่างๆ ผุดขึ้นภายนอก แพทย์ทั้งปวงสมมุติว่าเปนลากสาด เข้า
ไหมใหญ่, เข้าไหม้น้อย, เปลวไฟฟ้า, ประกายเพลิง, ลำลาบ เพลิงก็ว่าสมมุติเรียกชื่อต่าง ๆ เพราะโลหิตแตกกระจายล้านออก
ผิวมังสะ ฝ่ายข้างภายในนั้นก็ทำให้เปนต่างๆ บางทีให้อาเจียนโลหิต บางทีโลหิตนั้นแล่นเข้าจับหัวใจ ให้คลั่งให้เพ้อหาสติมิได้ บ้างว่า สันนิบาต โลหิตก็ว่า เปนเพื่อโลหิตสมุฏฐาน บางทีให้ชักเท้าหงิก
มือกำ บางทีให้หนาวให้ร้อน บางทีให้ขัดอุจจาระปัสสาวะๆ
ดำแดงขาวเหลืองให้เปนต่างๆ อย่างนี้ว่าแต่ที่โลหิตแตกอย่างเดียว ในธาตุนกนั้นถ้าแตกเปน ๒ อย่าง ๓ อย่าง ๔ อย่าง ๕ อย่าง เข้าแล้ว จะแก้ไม่ไต่โดยเร็วพลันใน ๒ วัน ๓ วันนั้น ถ้าเปน แต่อย่าง ๑ หรือ ๒ ท่านให้แก้ดูก่อน ที่โลหิตแตกล้านออกมาถึง ผิวเนื้อนั้น ท่านให้ประกอบยาที่แก่ไข้เหนือ แก้ที่ทำภายในให้ลง โลหิตตกนั้น ท่านให้ประกอบยาที่แก้ลักกะปีดแก้เถิด
อันว่ายาในคัมภีร์ธาตุน้ำนี้ ให้แก้แต่ธาตุน้ำคือโลหิตแตก
ให้เอาบอระเพ็ด ๑ ข่าตาแดง ๑ เมล็ดพรรณผักกาด ๑
ผลกระดอม ๑ ผลมะแว้งต้น ๑ ไพล ๑ กะชาย ๑ แก่นสนเทศ ๑ จันทน์ทั้ง ๒ จันทะนา ๑ เปลือกโมกหลวง ๑ หัวแห้วหมู ๑ รากขัดมอน ๑ เถาสะค้าน ๑ รากข้าพลู ๑ จุกโรหินื ๑
รากแฝกหอม ๑ รากตองแตก ๑ กฤษณา ๑ กะลำ,กัก ๑
ขอนดอก ๑ ชะลูด ๑ สมอทั้ง ๓ อบเชย ๑ เกสรบัวหลวง ๑
ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสารภี ๑ สรรพยาทั้งนี้
เอาเสมอภาคต้ม ถ้าจะให้ทุเลาแซกดีเกลือตามธาตุหนักธาตุเบา
ยาขนานนี้ชื่อปโตฬาธิคุณ แก่ในคิมหันตฤดู
ภาคหนึ่งแก่ในวัสลันตฤดู ให้ประกอบรากเจตมูลเพลิง ๑ โกฐกระดูก ๑ โกฐสอ ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐหัวบัว ๑
โกฐจุฬาลำภา ๑ โกฐเชียง ๑ โกฐสอเทศ ๑ เทียนทั้ง ๕
ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ผลเอ็น ๑ ดีปลี ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ รากตองแตก ๑ รากแฝกหอม ๑
บอระเพ็ด ๑ รากคนทา ๑ รากท้าวยายม่อม ๑ รากพุมเรียงป่า ๑ รากมะเดื่ออุทุมพร (มะเดื่อชุมพร) ๑ รากหญ้านาง ๑ ระย่อม ๑ พิศนาด ๑ น้ำนมราชสีต้น ๑ แก่นสน ๑ สักขี ๑ ตรีผลา ๑ ผลพ็ลังกาสา ๑ ผลประคำดีควาย ๑ ผลมะขามปัอม ๑
พรรณผักชีล้อม ๑ ผักชีลา ๑ พรรณโหระพา ๑ พระยามูลเหล็ก ๑ พระยารากขาว ๑ ขี้เหล็ก ทั้ง ๕ โคกกระสุน เทพทาโร ๑ จุกโรหินื ๑ ข่าต้น ๑ เปลือกสมุลแว้ง ๑ ชะลูด ๑ อบเชยเทศ ๑ กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ ขอนดอก ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ ส่วน
ดอกชะลูด ๑ ดอกมะกรูด ๑ ดอกมะนาว ๑ ดอกคัดเค้า ๑
ดอกกรรณิกา ๑ ดอกสุพรรณฑลิกา ๑ ดอกมะลิซ้อน ๑ ดอกมะลิลา ๑ ดอกสารภี ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกการะเกด ๑ ดอกแก้ว ๑ ดอกมะกล่ำ ๑ ดอกคำไทย ๑ ดอกเกด ๑ ดอกลำเจียก ๑ ดอกกล้วยไม้ ๑ ดอกพุทธชาด ๑ ดอกจำปา ๑ ดอกกระดังงา ๑ ดอกบัวเผื่อน ๑ ดอกบัวขม ๑ ดอกบัวหลวง ๑ ดอกบัวขาว ๑ ดอกบัวแดง ๑ ดอกลินจง ๑
ดอกจงกลนี ๑ ดอกสัตบงกซ ๑ ดอกสัตบุศย์ ๑ ดอกสัตบัน ๑ ดอกสันตวา ๑ ดอกสามหาว ๑ ดอกเร่ว ๑ ดอกยี่สุ่น ๑
ดอกประทุมราชา ๑ ดอกมหาหงษ์ ๑ ดอกหญ้างวงช้าง ๑
ดอกหางนกยูง ๑ ดอกละหุ่ง ๑ ดอกราชพฤกษ์ ๑ ดอกลำไย ๑ ยาทั้งนี้ทำเปนผงแล้วให้หาสรรพดี ฟนดันว่าดีสัตว์ต่างๆ ปรุงลง ในยานี้แล้วบดปั้นแท่งไว้ น้ำกระสายนั้นยักย้ายดูแต่ควรกับลักษณ โรคเถิด ยานี้ชื่อว่ามหาชุมนุม เหตุว่ามั่วสุมประชุมสรรพยานั้น พร้อมโดยสำคัญ ซึ่งจะแก้สรรพโรคพร้อมทั่วไป ทั้ง ๙๖ นั้นแล
เหงื่อถ้าแตกนั้นให้เหงื่อตกหนัก ให้ตัวเย็นให้ตัวขาวซีดให้ สวิงสวาย ให้หากำลังไม่ได้
ถ้าจะแกให้ประชุมยา รากเจตมูลเพลิง ๑ โกฐสอ ๑
พรรณผักชี ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ เปลือก
ทองหลางน้ำ ๑ เปลือกทุ่มน้ำ ๑ รากมั่วภู ๑ ต้มกินหายเหงื่อ
ยานี้ชโลมห้ามเหงื่อให้ประชุมยา หัวหอมแดง ๑
แป้งสุรา ๑ ดินสอพอง ๑ เหมือดคน ๑ เมล็ดในขนุนละมุด ๑ บดปั้นแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้ ห้ามเหงื่อแก้ผิวเนื้อสากชาเนื้อหดหู่ แก้กายซีดเพราะโทษเหงื่อแลมันข้นหายแล
น้ำตานั้น แตกพิการก็ให้ตามัว ให้น้ำตาตกหนักแล้วก็
ตั้งแต่แห้งไปตานั้นก็เปนดุจเยื่อผลลำไย
ถ้าจะแกให้ประกอบยานี้ รากคนทิสอ ๑ รากเสนียด ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ ขิงแห้ง ๑ ทำเสมอภาคต้มกินแล้ว จึงประกอบ
ยาหยอดตาให้ประชุม หินในสีสะปลาช่อน ๑ บัลลังก์ศิลา ๑
พิมเสน ๑ ฝนหยอดตาสังเกตดู ถ้ามีน้ำตาไหลออกมาถึงแก้ม
คนไข้นั้นก็ยังไม่ตาย ถ้าไม่มีน้ำตารักษาไม่ได้ตายแล
มันเหลว นั้นถ้าแตกกระจายออกทั่วสารพางค์ ก็ให้ตัวเหลือง ตาเหลือง เว้นแต่อุจจาระสัสสาวะไม่เหลือง บางทีให้ลงให้อาเจียน ดุจเปนปวง ลงเพราะโทษน้ำเหลือง ถ้าจะแก้ด้วยยารสฝาด
ไม่หยุดให้ชำระน้ำเหลืองเสียก่อน แล้วจึงประกอบยาบำรุงธาตุต่อไป ให้ประชุมตรีกฏก ๑ ผลมะขามป้อม ๑ รากข้าพลู ๑ ข่า ๑ สะค้าน ๑ ผลจันทน์ ๑ เอาเสมอภาคทำเปนจุณละลายนั้ว้ใบ
มะระ ๑ น้ำกล้วยตีบก็ได้ ให้กินแก้อาโปธาตุคือมันเหลวแตก
หายแล
น้ำลายแตกไซ้ร ให้ปากเปีอยน้ำลายเหนียว บางทีเปน เม็ดยอดขึ้นในลิ้นในฅอ ถ้าจะแก่ให้ประกอบยา จันทน์ทั่ง ๒ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ผลประคำตีควาย ๑ รากทนตี ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ สมอเทศ ๑ ดีงูเหลือม ๑ บดด้วยน้ำมะนาวเปนกระสายให้กินเท่าผลพุดทรา แล้วจึงประกอบยาอม ให้เอากรามแรด ๑ กรามช้าง ๑ นอแรด ๑ เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวปลาพยูน ๑ ผลจันทน์ ๑
เบ็ญจกานี ๑ ใบหว้าอ่อน ๑ ยาทั่งนี้ขั้วให้เกรียมเอาสิ่งละส่วน
น้ำประสารทองสตุ ๒ ส่วน สีเสียดทั่ง ๒ สิ่งละ ๔ ส่วน
บดด้วยน้ำหมากดิบปันแท่งไว้ฝนด้วยน้ำปูนใสกับทะลายหมากดิบ กวาดหาย
แล้วทำยาบ้วนปาก เอาเปลือกตะเคียน ๑ ใบขัดมอน ๑ เปลือกหว้า ๑ ทางตาล ๑ เปลือกระกำตัน ๑ ใบสลอดน้ำ ๑ ใบทับทิม ๑ เอาเสมอภาคต้มใส่เกลือสักหน่อยหนึ่ง อมบ้วนปาก วันละ ๓ เวลา หายแล
น้ำมูก เมื่อพิการแตกนั้น ให้ปวดในสมอง ให้น้ำมูกตกให้ ตามัวให้ปวดสีสะ โทษ ๔ ประการนี้ ถ้าจะแก่ให้ทำยาสุมประกอบ ใบน้ำด้บไฟ ๑ หัวหอม ๑ เทียนดำ ๑ ดินประสิวขาว ๑
เมล็ดผิายขั้ว ๑ ใบพลูแก ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ บดเคล้ามูลน้ำมันหอม สุมกระหม่อม ๓ วัน หาย
ถ้ายังไม่หายให้ประกอบยาดม หัวหอม ๑ น้ำประสารทอง ๑ น้ำประสารดีบุก ๑ เอาเสมอภาคทำเปนยานัดกุกใต้ ให้ดมสูด
เข้าไปก็ได้
แล้วจึงทำยากินภายใน เอาสะค้าน ๑ ข้าพลู ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ ขิง ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ แฝกหอม ๑ สมอไทย ๑ สมอเทศ ๑ พรรณผักชี ๑ จันทน์หอม ๑ กฤษณา ๑ เปราะหอม ๑ มะขามป้อม ๑ ว่านน้ำ ๑ ดอกบัวหลวง ๑ ดอกบุนนาก ๑ เอาเสมอภาคต้มกินแก้ธาตุน้ำ
คือน้ำมูกแตกหายแล
มันข้น เมื่อพิการแตกไซ้ร ดุจโลหิตเสียก็เหมือนก้น
มันข้นพิการ ก็ซาบออกมาถึงผิวหนังดุจผดผุดออกเปนดวง ๆ
บางทีแตกเปนน้ำเหลือง ให้ปวดแสบปวดร้อนยิ่งนัก
ถ้าจะแกให้ประกอบ ใบกะเม็งแดง ๑ ใบถั่วแระ ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ สิ่งละ ๒ บาท เปลือกกันเกรา ๖ บาท ยาเข้าเย็นเหนือ ๖ บาท ต้มกินหายแล
ยาทาตัว ให้ประกอบ ผักปลังแดง ๑ เข้าสาร ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ดินสอพอง ๑ ดำชโลมถั่วตัวหายแล
ไขข้อ เมื่อพิการแตกก็ดี อันว่าไขข้อนี้อยู่ในกระดูก
กระทำให้เมื่อยในข้อในกระดูกทุกแห่งดุจครา/?จากกัน ให้ขัดให้ตึง ทุกข้อ จะแก้เปนอันยากนักด้วยอยู่ในกระดูก ให้แก้ดูตามบุญเถิด ท่านให้ประกอบยา โกฐกะดูก ๑ โกฐกัดกลิ้ง ๑ โกฐกัดกรา ราก แฟบ ๑ สิ่งละส่วน แก่นมะหาด ๑ แก่นปรู ๑ แก่นสนเทศ ๑ สักขี ๑ ผลเมื่อย ๑ รากมะกล่ำต้น ๑ รากประดงข้อ ๑ ดีปลี ๑ กระดูกงูเหลือม ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน เหมือดคน ๑ ส้มเสี้ยว ๑ ล้มสันดาน ๑ พริกไทย ๑ ขิง ๑ สิ่งละส่วน
รากคนทา ๕ ส่วน ยาเข้าเย็น ๑๐ ส่วน ต้มให้กินหายแล
มูตร เมื่อพิการแตกนั้น ให้ปัสสาวะวิปลาศ คือแดงคือ เหลืองแลเปนนิ่วก็ดี บางทีดุจน้ำเข้าเช็ด ให้ขัดเบาให้เจ็บหัวเหน่า ให้หัวเหน่าฟกเปนนิ่วเปนมุตรกิจฉ์ ฟนสํ ขึ้นในมูตร
ให้มูตรพิการแปรเปนต่าง ๆ
ถ้าจะแก้มูตรแตกนั้นประกอบ สะค้าน ๑ รากข้าพลู ๒ รากเจตมูลเพลิง ๓ ดีปลี ๔ ขิง ๕ ผลมะตูมอ่อน ๖
แฝกหอม ๗ สมอทั้ง ๓ พรรณผักชี ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ยาเข้าเย็นจีน ๑ อ้อยแดง ๓ ปล้อง โคกกระสุน ๑ หัวแห้วหมู ๑ ต้มให้กินหายแล
ยาต้มแก้ขัดเบา เอาใบมะขามกำมือ ๑ ใบส้มปอย
กำมือ ๑ ใบมะนาว ๗ ใบ หอม ๓ หัว สารส้ม ๑
ดินประลิวขาว ๑ หนักสิ่งละ ๑ บาท น้ำอ้อยงบ ๑ หัก ๔
อ้นทิ้งเสียข้างทิศตจันตกอ้นหนึ่ง เหลือ ๓ อ้นใส่หม้อต้มให้กิน
เบาออกคล่องหายแล
ถ้ายังไม่ออกสดวกดี ท่านให้แกํในกระบวนโรคตามคัมภีร์
ปะระเมหะต่อไปเถิด
บัดนี้จะว่าด้วยธาตุดินต่อไป พระอาจาริย์เจ้าจัดออกเปน แพนกแต่ละสิ่งๆ (๑) คือ ผม ถ้าพิการให้เจ็บสมองหัว ให้ผมร่วง
ถ้าจะแกให้ประกอบยานี้ ให้เอาทางตาลมาลนไฟบิดเอา
น้ำถ้วย ๑ ใบครามตำบิดเอาน้ำถ้วย ๑ หญ้าแพรกตำบิด
เอาน้ำถ้วย ๑ ขมิ้นอ้อยตำบิดเอาน้ำถ้วย ๑ น้ำมันงาถ้วย ๑
หุงให้คงแต่น้ำมัน ปรุงใส่ดีกา ๑ ดีนกกาน้ำ ๑ ดีตะพาบน้ำ ๑
ทาสีสะแก้ผมพิการหายแล
ขน เมื่อพิการ ให้เจ็บทุกขุมขนทั่วสารพางค์กาย ถ้าจะ แอ้ให้ทำยาน้ำมันที่แถ้ผมพิการนั้นมาทาก็ได้ แล้วจึงทำยากิน
ภายใน เอารากส้มปอย ๑ รากพุดลา ๑ มะกรูดผล ๑ ต้มกิน แอ้ได้ทั้งเกษา, โลมา, พิการหายแล
เล็บ เมื่อพิการทำให้ต้นเล็บช้ำเขียวดำก็ดี บางทีให้
ฟกบวม เปนต้นเดือนกลางเดือน บางทีให้ขบเล็บช้ำเปนหนอง
เจ็บปวดยิ่งนัก
ถ้าจะแกให้ประกอบ ชะมด ต้นฝ้ายผีก็ว่า เข้าสุกเผาไฟ ให้โชน ขมิ้นอ้อย ๑ ยาดำ ๑ ดินประสิวขาว ๑ บดพอกหายแล
ถ้ายังไม่ฟัง เอาฟองเป็ด ๑ เอาแต่เยื่อขาวมาประสมกับ ปูนที่กินกับหมาก พอกเข้ารัดไว้แห้งเองแล
ถ้ายังไม่ฟัง ให้ประกอบยาใหม่ ใบผักปลัง ๑ ใบบานเย็น ๑ เข้าสาร ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ บดพอกหายแล ถ้าไม่ฟังท่านให้ทำ
ยาเตร็ดต่อไปเถิด
ฟัน เมื่อพิการหักถอนแล้วก็ดืยังอย่ก็ดี ก็ย่อมเปน
ประเวณีสืบๆ กันมา ถ้าเจ็บในไรฟันในรากฟันในเหงือก ก็ให้แก้ ในทาง รำมะนาดนั้นเถิด
หนัง พิการให้หนังสากหนังชาไป ถ้ามดหรือแมลงวัน
จะไต่จะจับ ก็ไม่รู้สึกกายให้แสบร้อนยิ่งนัก เรียกว่าเปนกัม
มิโทษ (คือโทษเกิดแต่กรรม) ให้ประกอบยาใส่แป้งเข้าหมาก ๑ เปลือกเฉียงพร้านางแอ ๑ โกฐหัวบัว ๑ ดอกพิกุล ๑
ดอกบุนนาก ๑ ดอกสารภี ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เสมอภาคบด
ด้วยนาดอกไม้ชโลมกายหายแล
ยากิน ใส่ขิงแห้ง ๑ รากมะแว้งทั้ง ๒ ผลกระดอม ๑ รากมูลกาแดง ๑ สมอไทย ๑ สมอพิเภก ๑ จันทน์ทั้ง ๒
เสมอภาคต้มปรุงขันทศกรแลน้ำผึ้ง กินแก้ไข้กัมม้โทษ อ้นเกิดใน ผิวหนังหายแล
คือเนื้อ ๕๐๐ ชิ้น ถ้าพิการให้เสียวไปทั้งตัว มักให้ฟก
/ณี มั ะ! ะ!ฤ  I  /ะะเค 99 ไ/! I /ะะเฤ 9 I
ทนนบวมทนเหเบนพษ บางท เหรอนดุจ เพ บางทเหฟกขนดุจ
ประกายดาดประกายเพลิง
ถ้าจะแก็ให้ประสมยาเข้าก้ามปูทะเลเผา ๑ ฝางเสน ๑
รากลำโพง ๑ รากหมีเหม็น ๑ รากบัวหลวง ๑ เปลือก
ทองหลางน้ำ ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ บดด้วยน้ำหางตะเข้
ด้มเปนกระสาย ทาทั้งตัวหายแล
ถ้าบวม ให้เอา*ช้าสุกไหม้ ๑ ใบขี้เหล็ก ๑ ยาดำ ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ บดละลายน้ำปูนใสทาหายแล
ยากินภายใน ให้ใส่ว่านเปราะ ๑ สมอเทศ ๑ เทียนดำ ๑ ไพล ๑ รากพันงูแดง ๑ ตรีกฏก ๑ เสมอภาคทำเปนจุณ
ละลาย น้ำมะนาวน้ำส้มซ่าน้ำร้อนก็ได้ รำพัดเกลือกินหายแล ยานี้ชื่อว่า ส้งฆเภท
เอ็นเมื่อพิการ ส่วนว่าเส้นประธาน ๑๐ เส้น มีบริวาร
๒๗๐๐ เส้นนั้น ก็หวาดไหวไปสิ้นทั้งนั้น ที่กล้าอ็กล้า ที่แข็ง ก็แข็ง ที่ตั้งดานก็ตั้งดาน ที่ขอดก็ขอดเข้าเปนก้อนเปนเถาไป
เปนเหตุแต่จะให้โทษนัก แต่เส้นอ้นชื่อว่าสุมะนากับเส้นอำมะพฤกษ์
๐ I ๆ 0 ๆ ฤ ๘ ค ฤ VI I
นิน ทาเหตุแต่จะเห้ระส่าระสาย เห้ร้อนเห้เย๊นเห้เมอยเห้เสยวเป ทุกเส้นเอ็นทั้งตัว ตั้งแต่ที่สุดบาทาตลอดขึ้นไปถึง ทำทาง
ที่จะให้เจ็บเปนเวลา แต่เส้นอำมะพฤกษ์สิ่งเดียวนั้นให้โทษถึง
๑๑ ประการ ถ้าพร้อมทั้ง ๒๗๐๐ เส้นแล้วก็ตายแล ก้าเปนแต่ ๒ เส้น ๓ เส้น ๔ เส้น ยังแก้ได้แล
ยาแก้ปถวีธาตุคือเส้นเอ็น ท่านให้เอาขิงแห้ง ๑
พริกไทย ๑ เทียนดำ ๑ ว่านน้ำ ๑ โกฐพุงปลา ๑ กระวาน
ทั้งใบทั้งผล สะค้าน ๑ เกสรบัวหลวงขาว ๑ เกสรบัวหลวงแดง ๑ หญ้าตีนนก ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ แก่นขี้เหล็ก ๑ พยามือเหล็ก ๑ ยาทั้งนี้ทำเปนจุณละลายน้ำมะนาว น้ำมะกรูด
น้ำส้มซ่า น้ำส้มสายชู น้ำสุราก็ได้ กินแก้เส้นพิการเส้นแตกหายแล
ขนานหนึ่ง เอาเปลือกหอยโข่ง ๑ หอยขม ๑
หอยแครง ๑ หอยตาวัว ๑ หอยกาบ ๑ หอยมุก ๑ หอยสังข์ ๑ หอยพิมพการัง ๑ หอยนางรม ๑ กระดูกเสือ ๑ กระดูกวัว ๑ กระดูกแพะ ๑ กระดูกเลียงผา ๑ กระดูกควายเผือก ๑ ยานี้เผาไฟ ให้ไหมีโชน หนักสิ่งละ ๔ บาท รากตองแตก ๑ รากส้มเสี้ยว ๑
ส้มสันดาน สิ่งละ ๖ บาท สหัสคุณเทศ ๓ ตำลึง รากมะตาด
เครือ ๑๐ บาท ปูนผง ๓ บาท พริกไทยเท่ายาทั้งหลาย
ทำเปนจุณแล้วจึงเอา ด่างขี้เหล็ก ๑ ด่างงวงตาล ๑ ด่างสำโรง ๑ ด่างช้าแป้น ๑ ด่างต่อไส้ ๑ ด่างผักโหมหนาม ๑ ด่างพันงูแดง ๑ ด่างบอระเพ็ด ๑ ยาทั้งนี้แช่เปนด่างอุ่นไฟให้ร้อนละลายยา
เนาวหอย กินแก้เส้น เปนดานเปนเถา เปนก้อน แลแก้
เส้นแตกให้ปวดกำเริบด่าง ๆ กินยานี้หายแล
แล้วท่านให้ต้มยา เบ็ญจขี้เหล็ก ๑ สมอทั้ง ๓
มะขามป้อม ๑ ใบมะกา ๑ รากตองแตก ๑ แห้วหมู ๑ บอระเพ็ด ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ โกฐน้ำเต้า ๑ เถาวัลเปริยงสดใส่ ให้มาก เทียนทั้ง ๕ หนักสิ่งละ ๒ สลึง ยาดำ ๒ บาท ราชพฤกษ์ ๕ ฝัก ต้มกินแซกดีเกลือตามธาตุหนักธาตุเบาเถิด ชำระน้ำเหลืองแก้ทั้งเส้นหายแล
กระดูก ทั้งหลายประมาณได้ ๓๐๐ ท่อน ถ้าพิการว่า
โทษโรคนี้จะแก้เปนอันยากยิ่งนัก แด่ท่านวางยาไวให้แก้ดูตามบุญ ของคนไข้
จึงให้ประกอบ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ สิ่งละส่วน มหาหิงคุ์ ๑ ยาตำ ๑ การะบูร ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน พริกส่อนพริกหอมก็ได่ใส่เท่ายาทั้งหลาย น้ำเปลือก มะรุมเปนกระสาย บดปันเม็ดเท่าผลมะแว้งเครือ กิน ๙ เม็ด ๑๑ เม็ด ๑๕ เม็ด ถ้าให้ชักมือกำเท้างอน้ำตาตกน้ำลายฟูมปาก ลิ้นกระด้างคางแข็งมิรู้สึกตัว ฝนยานี้ด้วยน้ำร้อนก็ได้ น้ำเปลือก มะรุมก็ได้กินหายแล ถ้าจะให้ผายลม ละลายน้ำล้มมะขามเปียก
ก็ได้ น้ำมะนาวผลหนึ่งก็ได้ ฝนยา ๑๑ เม็ด ๑๓ เม็ด ๑๗ เม็ด ตามธาตุหนักธาตุเบา ยานี้ชื่อพรหมภักตรน้อยแล
ขนานหนึ่งให้ประกอบ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ดีปลี ๑ หนักสิ่งละ ๒ สลึง มหาหิงคุ์ ๑ การะบูร ๑ พริกล่อน ๑ สิ่งละ ๑ บาท ยาตำ ๑ รงทอง ๑ ปิงไฟ สิ่งละ ๓ บาท น้ำสุราเปน บดปันเม็ดเท่าผล
มะแว้งเครือ ยานี้ชื่อพรหมภักตรกลางประจุลมเสมหะ แล
เหงื่อไคลไขข้อแก้ปถวีธาตุหายแล
ยาต้มให้ประกอบ ใบมหาสาร ดกํ0 ไ-เ ใ-สิม่แนั้ไใ 6)0๘ ใบ ๓ ใบต่อ ๑ ประดงข้อ ๑ เทียนขาว ๑ เทียนดำ ๑ สิ่งละ ๒ บาท โกฐกระดูก ๑ เถากะทั่งติด สิ่งละ ๔ บาท ขมิ้นอ้อย ๖ บาท ต้มกินแก้ปถวีธาตุคือ (กระดูก) พิการหายแล
เยื่อในกระดูกถ้าพิการแล้ว ยาแก้เหมือนยาแก้กระดูกนั้นแล
ม้าม ถ้าแตกพิการไซ้รให้ม้ามหย่อน แต่ว่ามักเลือกที่ตาย ถ้าจะแกให้เอา โคกกระสุนกำมือ ๑ มะกรูดผล ๑ ฝาน ๓ ชิ้น ขมิ้นอ้อย ๕ ชิ้น ปูนขาวแช่น้ำให้ใส ทำเปนน้ำต้มให้กินหายแล
ยาต้มประจำปถวีธาตุ คือม้ามแตก ให้ประกอบรากไม้ รวก ๑ แห้วหมู ๑ จันทน์ทั่ง ๒ รากมะตูม ๑ รากแตงหนู ๑ เอาเสมอภาคห่อผ้าขาวต้มกินแก้เจ็บแก้ร้อนแก้หนาว แก้พิศม์ต่างๆ แล
ดวงหฤทัย ถ้าพิการก็ดีแตกก็ดี กระทำให้เป็นคนเสียจริต ถ้ายังอ่อนอยู่ก็ให้คุ้มดีคุ้มร้าย มักให้ขึ้งโกรธ บางที,ให้ ให้หิว หากำลังไม่ได้
ถ้าจะแก้เอา ผลคนทีสอ ๑ ใบสหัศคุณเทศ ๑ ผล
สะบ้าปีงไฟ ๑ จันทน์ทั่ง ๒ ดีปลี ๑ เทียนเข้าเปลือก ๑
เทียนตาตักกะแตน ๑ เทพทาโร ๑ บดปั้นแท่งไว้ฝนด้วยน้ำดอกไม้ รำหัดพิมเสนกินหายแล แลยานี้ชื่อมูลจิตรใหญ่ ใชได้ ๑0๘ แล
ขนานหนึ่งเอา ผลเอ็นเทศ ๑ ชะเอมเทศ ๒ ใบกระวาน ๓ ดอกบุนนาก ๔ พริกไทย ๕ ขิงแห้ง ๖ ดีปลี ๗ อบเชยเทศ ๘ รากน้ำใจใคร่ ๙ เกสรบัวหลวง ๑๐ จันทน์ขาว ๑๑ ทำเปนจุณ แล้วจึงใส่น้ำตาลทรายเท่ายาทั่งหลาย ละลายน้ำร้อนกินแก้ลม
แก้โลหิตจับดวงหฤทัย ให้คลั่งไคล้ทุรนทุรายหายแล ยานี้ชื่อ
ประฐมสักขะระใหญ่ แล
ขนานหนึ่งชื่อสว่างอารมณ์ ให้เอารากบัวหลวง ๑ ผล บัวหลวง ๑ หัวถั่วภู ๑ แห้วสด ๑ กระจับสด ๑ ชะลูด ๑ ขอนดอก ๑ กรุงเขมา ๑ หญ้านาง ๑ เกสรบัวหลวง ๑
เกสรบัวขม ๑ เกสรบัวเผื่อน ๑ สัตบงกช ๑ สัตบุศย์ ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสารภี ๑ ดอกกรรณิกา ๑ ชะมด ๑ พิมเสน ๑ หญ้าฝรั่น ๑ อำพัน ๑ เกล็ดหอยเทศ ๑ บดฝนด้วยน้ำดอกไม้เทศ กินชูกำลังแก้สวิงสวาย ถึงบริโภค
อาหารไม่ได้สัก ๗ วันก็ไม่ตาย แก้ห กินหายแล
ขนานหนึ่งชื่อ สมมิตรสวาหะ ท่านให้เอานมผา ๑
ศิลายอน ๑ บัลลังก์ศิลา ๑ สังข์ ๑ ดินถนำ ๑ แก้วแกลบ ๑ ดินดานในน้ำ ๑ เทียนทั้ง ๕ โกฐทั้ง ๙ แฝกหอม ๑ บัวบก ๑ บัวนาทั้ง ๕ ดอกสัตบงกช ๑ ดอกกาหลง ๑ ดอกชงโค ๑ ดอกโยทกา ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสารภี ๑ ดอกกระด้งงา ๑ ดอกจำปา ๑ ดอกคำไทย ๑ ดอกสลิด ๑ ดอกมสิซ้อน ๑ ดอกมสิลา ๑ ดอกซ่อนกลิ่น ๑ ดอกพะยอม ๑ ดอกกรรณิกา ๑ ดอกสำโรง ๑ ดอกประดู่ ๑ ดอกผักคราด ๑ ดอกมหาหงษ์ ๑ ดอกข่า ๑ ดอกกระทีอ ๑ ดอกเร่ว ๑ ดอกกะเจียว ๑ ดอกแคทั้ง ๒ ดอกทองกวาวทั้งเครือทั้งต้น
กระวาน ๑ กานพลู ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กะลำภัก ๑ กฤษณา ๑ ขอนดอก ๑ ชะลูด ๑ อบเชย ๑ สนเทศ ๑ ผักกะโฉม ๑ ใบพิมเสน ๑ ใบเฉียงพร้าหอม ๑ ใบชะมดด้น ๑ ใบทองพันถั่ง ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ สังกะระณี ๑ เนระภูษี ๑ ระย่อม ๑ พิศนาด ๑ ว่านเพ็ชรโองการ ๑ ว่านฤๅษีประสมแล้ว ๑ สิริยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท ชะมด,
พิมเสน, อำพัน, หญ้าฝรั่น, เกล็ดหอยเทศ, หนักสิ่งละ ๑ สลึง กระแจะตะนาว ๑ บาท บดปั้นแท่งไว้ฝนด้วยน้ำดอกไม้เทศ
แซกน้ำตาลทรายกินแก้ใจพิการต่าง ๆ แก้คุณไสยอันซ้ำด้วยอาคม ต่างๆ หาย
อนึ่งคือลมกำเริบเข้าจับหัวใจนอนนิ่งแน่ไป กระทำให้ลิ้น กระด้างคางแข็งอ้าปากไม่ออก ท่านให้เอวชะมดเข้ยงส่วน ๑
พิมเสน ๑ การะบูร ๑ เทียนดำ ๑ ดองดึง ๑ เจตมูลเพลิง ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน กฤษณา ๑ กะลำภัก ๑ จันทน์เทศ ๑
สิ่งละ ๓ ส่วน กำยาน ๔ ส่วน ขิง ๑ ดีปลี ๑ สิ่งละ ๘ ส่วน สนเทศ ๔๐ ส่วน ทำเปนจุณแล้วใส่น้ำมะนาวเปนกระสาย บดปันเปนแท่งตากไว้ที่ร่มให้แห้ง แล้วใส่ขวดปิดไว้อย่าให้ลมเข้าได้
ถ้าลมจับนิ่งแน่ไปให้ฝนด้วยน้ำมะนาว ๗ เม็ด คดปากกรอกเข้าไป ฟืนแล ถ้าจะแกํไข้ระส่ำระสายหิวระหวยหาแรงมิได้ ให้ฝนด้วย
น้ำดอกไม่ไทยไม้เทศ น้ำตาลกรวดให้กินหายแล ยานี้ซื่อ
มหาสดมภใหญ่ วิเศษนักแล
ตับ นั้นถ้าพิการแตกก็ดี เปนเพราะโทษ ๔ ประการ
ประการหนึ่งกาฬผุดขึ้นในตับจึงให้ตับหย่อน บางทีเปนฟืในตับย่อม ให้ลงเปนโลหิตสดๆ ออกมา อนึ่งคือกาฬมูตรนั้นผุดขึ้นด้นเดินอยู่ ในตับกระทำให้ลงเปนเสมหะโลหิต* หน้าปวดมวนอยู่เสมอ ให้ตาแดง เปนสายโลหิตผ่านอยู่ คนทั้งปวงย่อมสมมุติเรียกว่ากระสือปิศาจ
เข้าปลอมกิน เพราะว่าคนไข้นั้นให้เพ้อหาสติมิได้ ย่อมเจรจา
ด้วยผี โรคหมู่นึ่หมอจะแถ้เปนอันยากนักประการหนึ่งเปนด้วยปถวี ธาตุนั้นแตกเองจึงให้ระส่ำระสาย แล้วก็ให้หอบให้ไออยู่เปนนิจ
จะบริโภคอาหารก็ไม่ได้ จะหายใจก็ไม่ถึงท้องน้อย ลักษณตังนึ่คือ ปถวีธาตุโทษทั้ง ๔ ประการ ซึ่งกล่าวมาล้วนตัดถ่ายเดียว ถ้ายัง ไม่พร้อมกัน ท่านให้แกไปด้วยสรรพคุณยาดูตามบุญเถิด ถ้าแพทย์ ผู้ใดจะแกให้แก้ตันข้อด้นเถา คือปถวีธาตุซึ่งแตกนั้นก่อน ท่านให้ ท่ายาชื่อว่าบุญจอำมฤตย์ ชำระให้ลงเสียให้สิ้นร้าย แล้วจึงแต่ง ยาสำหรับธาตุกินต่อไป
เอารากมะตูม ๑ รากมะดูก ๑ รากทองพ้นชั่ง ๑
โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ ผลสมอทั้ง ๓ พรรณผักชีทั้ง ๒
สารส้ม ๑ ขิงแห้ง ๑ รากมูลกาแดง ๑ จุกโรหินี ๑
เทพทาโร ๑ สมุลแว้ง ๑ โคกกระสุน ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน สะค้าน ๑ ดีปลี ๑ ช้าพลู ๑ สิ่งละ ๓ ส่วน เปลือกโมกมัน
๔ ส่วน หัวแห้วหมู ๘ ส่วน จะด้มก็ได้จะทำเปนจุณก็ได้
ละลายน้ำมะนาว, น้ำมะกรูด, นึ่าผึ้ง, นึ่าส้มซ่ากได้ กินหายแล
ขนานหนึ่งเอา แก่นพรม ๑ หัวใจไวยราพ ๑ แก่นแสม ทั้ง ๒ มหาละลาย ๑ ขมิ้นเครือ ๑ สิ่งละส่วน ถาจะดองใส่ ดีเกลือลงส่วน ๑ ดองด้วยสุรา ๕ ทนาน ถ้าจะทำเปนจุณให้
ละลายด้วยน้ำใบมูลเหล็ก ๑ น้ำมะนาว ๑ นามะกรูด ๑ น้ำส้มซ่า ๑ น้ำขมิ้นอ้อย ๑ ก็ได้กินแก้ตับหย่อนหายแล
ขนานหนึ่งชื่อว่ากล่อมนางนอน เปนยา ตับไม่,ให้ตับ
ทรุดลงไปได้ ท่านให้เอาเทียนทั้ง ๕ โกฐทั้ง ๙ รากไคร้เครือ ๑ ลังกะระณี ๑ เกสรบัวนาทั้ง ๕ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสารภี ๑ ดอกมสิ ๑ กฤษณา ๑ กลำภัก ๑ ชะลูด ๑ อบเชย ๑ ชะเอมเทศ ๑ น้ำประสานทอง ๑ ผงใบลาน ๑ กระดองปูป่า ๑ ชะมด ๑ พิมเสน ๑ เสมอภาคนาดอกใม้เปน กระสาย บดแล้วใส่ขันล้มฤทธลนควันเทียนให้สบกัน แล้วจึง
ปันแท่งไว้ฝนด้วยน้ำดอกไม้ นากฤษณา ๑ กินแก้ระส่ำระสาย
ถ้าลงเปนมูกเปนเลือดละลายนากล้วยตีบ ถ้าจะแก้เสมหะน้ำ
มะเดื่อดิน แก้ร้อนละลายน้ำดอกไม้ทั้งกินทั้งซะโลม ถ้าล้อมตับ
ตับพิศม์ผีพิศม์ไข้พิศม์ตาลพิศม์ทรางขะโมยพิศม์ผีกาฬ เอารากหมากผู้
หมากเมีย ๑ รากมะเพิอง ๑ รากต่อไล้ ๑ ฝาง ๑ ต้มท่า
น้ำกระสายละลายยากินหายแล
ขนานหนึ่งเอา รากมะขาม ๑ รากมะนาว ๑ รากมะกรูด ๑ ต้มน้ำ ๓ ส่วน เขี้ยวห้เหลือส่วน ๑ ให้กินเสียก่อนแล้วจึง
ทำยาพอก
เอากระดูกคน, กระดูกค่าง, กระดูกควาย, กระดูกสุกร, เผาให้ใหมีโชน ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ สิ่งละเสมอภาค บดพอก ยอดอกหายแล
ถ้าไม่ฟังให้ประกอบ ใบเสนียด ๑ รากผักหนาม ๑
รากตูมกา ๑ รากผีเสื้อใหญ่ผีเสื้อน้อย ๑ รากตาเสือ ๑
รากมูลเหล็ก ๑ รากมะตูม ๑ รากมะดูก ๑ รากคัดเด้า ๑
รากมะกาด้น ๑ รากมะกาเครือ ๑ โลทนง ๑ ตับเต่าทั้ง ๒ ขอบชะนางทั้ง ๒ รากปรู ๑ รากคาง ๑ รากเล็บมือนาง ๑
รากมะหวด ๑ รากซ้องแมว ๑ หญ้าปีนตอ ๑ รากผักไห่ ๑ รากฟักเข้า ๑ รากครามทั้ง ๒ ตะไคร้ทั้ง ๒ รากหมอน้อย ๑ รากสนุ่น ๑ รากคากรอง ๑ รากไก่ให้ ๑ รากบัว ๑ รากระย่อม ๑ ว่านน้ำ ๑ สลัดได ๑ ชิงช้าชาลีทั้ง ๒ รากมะเขือป่า ๑
รากกล้วยตีบ ๑ รากกรวย ๑ รากคนทา ๑ หัวเอ็น ๑
รากเลาแลง ๑ รากมะพร้าว ๑ รากตาล ๑ สิริยา ๔๙ สิ่งนี้
ลับใส่หม้อต้มรมก็ได้ หุงเปนชี่ให้กินก็ได้หายแล
ถ้ายังไม่ฟังให้เอา รากละหุ่ง ๑ รากประดู่ ๑ เอื้องเพ็ดม้า ๑ หัวกระเซ้าผีมด ๑ ฟล้าทั้ง ๒ รากสนุ่น ๑ เถาชิงช้าซาลี ๑ รากมะเดื่อ ๑ รากขี้เหล็ก ๑ รากผีเสื้อทั้ง ๒ ราก เทียน ๑ สหัศคุณทั้ง ๒ รากโรคทั้ง ๒ รากเจตมูลเพลิง ๑
รากมะงั่ว ๑ รากมะนาว ๑ รากเล็บเหยี่ยว ๑ ลับตากให้หมาด
ต้มน้ำ ๓ ส่วน เขี้ยวให้เหลือแต่ส่วน ๑ แล้วให้สงกากขึ้นตาก
ทำเปนจุณ จึงเอายานี้ปรุงลงอีก พิมเสน ๑ มหาหิงคุ์ ๑ เปลือกมะซาง ๑ เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ โกฐสอ ๑
โกฐเขมา ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ กำยาน ๑ ยาทั้งนี้ทำเปนจุณปรุงลง แล้วจึงเอาผล สลอดหนัก ๖ บาท ประสะเสียก่อน วันที่ ๑ ให้ต้มด้วยน้ำใบพลูแก วันที่ ๒ ให้ต้ม ด้วยช้าพลู วันที่ ๓ ให้ต้มด้วยใบพริกเทศ วันที่ ๔ ให้ต้มด้วย ใบมะขาม วันที่ ๕ ให้ต้มด้วยน้ำเกลือ วันที่ ๖ ให้ต้มด้วยเข้าสุก วันที่ ๗ ให้ต้มด้วยมูตรโคดำ ครั้นต้มด้วยยาทั้ง ๗ นี้ แล้วเอา
ยางสลัดใด ๔ บาทประสมกันเข้า พริกไทยเท่ายาทั้งหลาย แล้ว ปรุงลงที่ยาผงทำไว้นั้น คลุกเช้ากับน้ำยาต้มที่รินไว้นั้น ฅุลีการ
กันเข้าตากให้แห้ง บันแท่งเท่าเมล็ดพริกไทยให้กินทีละเม็ด ลง
จนถึงเสมหะแก้ตับทรุดตับพิการเปนต่าง ๆ ดังกล่าวมานั้นหายแล ยาขนานนี้ใช้ได้ ๑๐๐๐ หนึ่งแล
พังพืด เมื่อพิการแตกก็ดี ท่าให้อกแห้งกระหายน้ำ คือ โรคริดโ ดวงแห้งนั้นแล
ถ้าจะแกให้ปรุงยา เอารากเปล้าน้อย ๑ รากหญ้างวงช้าง ๑ พริกไทย ๑ ขิง ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑ เกลือ ๑
สิ่งละ ๗ บดให้กินหายแล
ถ้าไม่ฟัง เอาสุพรรณถันเหลือง ๑ ดินประสิวขาว ๑ ผลสลอด ๑ บดด้วยน้ำกล้วยตีบ ปันเท่าเมล็ดพริกไทยกินทีละเม็ด ใส่ในมะนาวกินหายแล
พุง เมื่อพิการแตกนั้น ให้ขัดอกให้ลงท้องขึ้นท้องพอง
ให้แน่นในอกในท้องบริโภคอาหารไม่ได้ ถ้าจะแกให้เอาเบ็ญจกูล ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ บอระเพ็ด ๑ รากช้าพลู ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ รากขัดมอน ๑ พรรณผักชี ๑ แห้วหมู ๑ เสมอภาคต้มให้กิน บำรุงธาตุเสียก่อน
ถ้าไม่ฟังให้เอา หญ้าพันงูแดง ๑ รากมะตูก ๑ รากไก่ไห้ ๑ รากเบญมาศ ๑ ใบพลูแก ๑ ต้มอาบหาย
ถ้าไม่ฟังให้เอาเปลือกฝรั่ง ๑ พรายชะมบ ๑ ต้มอาบ ถ้าไม่ฟังให้เอา พิล้งกาสาทั้ง ๕ ต้มด้วยสุราให้กินหายแล
ปอด เมื่อพิการแตกก็ดีอาการดุจไข้พิศม์ คือการขึ้น
ในปอดให้ร้อนอกกระหายน้ำ แล้วหอบจนโครงลดให้กินน้ำจน
ปอดลอยจึงหายอยาก บางทีจนอาเจียนน้ำออกมาจึงจะหายอยาก
ถ้าจะแก้เอารากกะกินพิมานมาต้มกินหาย ถ้าไม่ฟังให้เอา เปลือกมูลอ้าย ๑ เชือกเขาวัล ๑ ดีงูต้น ๑ รากทรงบาดาน ๑
รากพิล้งกาสา ๑ ต้มกินหาย ถ้าไม่ฟังให้ต้มเบ็ญจธาตุบันจบให้
กินหายแล
ไส้ใหญ่ เมื่อพิการแตกไซ้ร คือกินอาหารผิดสำแลง
ให้ปวดท้องให้ขัดอก บางทีให้ลงให้อาเจียน คือลมกรรมัชวาดพัดให้ เสมหะเปนดานกลับเข้าไปในท้องในทรวงอก แล้วให้ตัดอาหารย่อม ว่าไล้ตีบ
ถ้าจะแก่ให้เอาฝอยลมเผา พริก ๗ ขิง ๗ กะเทียม ๗ หอม ๗ บดละลายน้ำร้อนให้กินหายแล ถ้าไม่ฟังให้เอา ว่านไข่เน่า
๑ สหัศคุณเทศ ๑ ฟล้าน้อย ๑ พริก ๑ ขิง ๑ หอม ๑ ทำเปนจุณละลายน้ำร้อนกินหาย ถ้าไม่ฟังให้เอาแก่นมะหาด ๑
พริก ๑ ขิง ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑ สิ่งละ ๗ ต้มกินหายแล
ไส้น้อย เมื่อพิการแตกให้วิงเวียนหน้าตา จะลุกยืนขึ้นให้ หาวให้เรอ ให้จุกให้เสียดให้เจ็บหลังเจ็บสะเอว ให้เสมหะขึ้นฅอ ให้-ร้อนตอร้อนท้องน้อยเปน ลมโฮกให้ตกโลหิตให้ตกหนอง
ถ้าจะแก้ เอาเหล้าแดง ๑ รากตะไคร้น้ำ ๑ หีบลม ๑ รากมะเดื่อปล้อง ๑ มะเดื่อชุมพร ๑ ต้มกินหายแล
ขนานหนึ่งเอา ดีปลี ๑ เปล้าน้อย ๑ สะค้าน ๑
รากจิงจ้อหลวง ๑ พลูป่า ๑ ขิงแครง ๑ เกลือสินเธาว์ ๑
คิริยาทั้ง ๗ สิ่งนี้ทำเปนจุณ ละลายน้ำร้อนกินหายแล
ขนานหนึ่งเอา ใบพลวง ๑ รากอ้อยแดง ๑ ราก กล้วยตีบ ๑ รากกล้วยหอม ๑ รากตาเสือ ๑ ต้มกินหายแล
ถ้าไม่ฟังเอา ใบผักหนอก ๑ รากก้างปลาแดง ๑ ราก กำจาย ๑ รากป่านใบ ๑ ยอดมะม่วง ๗ ยอด พริก ๗ ขิง ๗ หอม ๗ กะเทียม ๗ เลือดแรด ๑ ทำเปนจุณบดปันเม็ด เท่าเมล็ดพริกไทย กินในเวลาเช้าๆ หายแล
อาหารใหม่เมื่อพิการแตกไซ้ร ถ้าบริโภคอาหารเช้าไปอิ่ม
แล้วเมื่อใด กิทำให้ร้อนท้องนัก บางทีให้สอึก บางทีให้ขัด
ในอก แล้วให้จุกเสียดตามชายโครง ให้พะอืดให้พะอม คนสมมุติว่า ไฟธาตุหย่อน จะเช่นอย่างสมมุติว่านั้นหาไม่ อาการอย่างนี้
ย่อมเปนโทษเพราะเสพอาหารที่ไม่เคยบริโภคนั้น ประการหนึ่งคือ อาหารดิบประการ ๑ ลมกุจฉิสยาวาดพัด,ไม่ตลอดก็,ให้เปนต่างๆ บางทีให้ลงบางทีให้เปนพรรดึก แดกขึ้นแดกลงกินอาหารไม่ได้
ถ้าจะแก่ให้เอายอดไก่ไห้ ๗ ยอด พริก ๗ ขิง ๗ กะเทียม ๗ พริกเทศทั้ง ๕ เสมอภาคบดเปนกลอนกินหายแล
ถ้ายังไม่ฟังให้เอาผลเบ็ญจกานี ๑ พริก ๗ ขิง ๗ รากเช้าสาน ๗ ราก ต้มกินหายแล
แล้วจึงให้ประกอบยาแก้ปถวีธาตุ เอาพริกส่วน ๑ ขิงแห้ง ๒ ส่วน สะค้าน ๓ ส่วน รากช้าพลู ๔ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๘ ส่วน เปลือกโมกหลวง หัวกกลังกา ขมิ้นอ้อย สิ่งละ
๑๐ ส่วน บระเพ็ด ๑๒ ส่วน ดีปลี ๑๖ ส่วน หัวแห้วหมู ๑
เปลือกไข่เน่า ๑ นอกบุนนาก ๑ สิ่งละ ๒๑ ส่วน ต้มกินหายแล
อาหารเก่าเมื่อพิการแตก คือทรางขะโมยกินลำไล้
ถ้าพ้นกำหนดทรางแล้ว คือริศดวงคูธนั้น
ถ้าจะแก่ให้เอา พระยาลำแพน ๑ รากหนามแดง ๑
ฝ้ายแดง ๑ เอาทั้งรากทั้งใบ รากหนามมูลแรด ๑ เมื่อต้มปรุง พริก ๗ ขิง ๗ ต้มกินหายแล
ถ้าไม่ฟังเอา รากผักเสี้ยน ๑ รากมะเกลือ ๑ ราก
มูลกาแดง ๑ ต้มปรุงพริก ๗ ขิง ๗ กะเทียม ๗ ต้มกินหายแล
ถ้าไม่ฟังเอา มะกรูดผล ๑ ต้มให้สุกระอุแล้วชั่งกับ
เบ็ญจกูลให้น้ำหนักเท่ากัน จึงใส่การะบูร ๑ พริกไทย ๑ เกลือ ๑ สิ่งละเท่าๆ กันสิ่งละส่วน มหาหิงคุ์ ๑ กะเทียม ๑ สิ่งละ ๒ ส่วนประสมเช้าด้วยกัน บดให้กินมิ้อละ ๑ สลึง กินเช้ากินเย็นบำรุงธาตุ แก่ริศดวงคูธหายแล
สมองสีสะ เมื่อพิการแตก ให้เจ็บในกระบานสีสะดังจะ
แตกให้ตามืดให้หูตึง ปากแล-จมูก เฟดขึ้นลิ้นกระด้าง เดิมเปนเพราะ ล้นนิบาตลมปะกัง ถ้ายาใดแก่ไม่หาย
ถ้าจะแก้เอา เมล็ดพรรณผักกาด ๑ ผลผักชี ๑ หอมแดง ๑ กะเทียม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ ยอดทุ่มทั้ง ๒ ตำพอกกระหม่อม ๓ วันหาย ถ้าไม่ฟังให้กอกโลหิตที่สีสะออกเสีย
แล้วจึงให้ประกอบยาใหม่ ใบฝาง ๑ ใบดุมกาต้น ๑
มูลแรด ๑ บดด้วยนาสมมะงว ห่อผัาขาวอุ่นเฟเห้รอน
ประคบลงที่เจ็บ ๓ วันหายแล
แล้วจึงให้กินยาภายใน เปลือกโลท ๑ หญ้ารังกา ๑
ห้าแห้วหมู ๑ เปลือกโมกมัน ๑ ผลผักชีล้อม ๑ ผักชีลา ๑
เปลือกสมุลแว้ง ๑ การะบูร ๑ สิ่งละส่วน ขิง ๒ ส่วน
รากช้าพลู ๓ ส่วน สะค้าน ๕ ส่วน ดีปลี ๖ ส่วน เจตมูลเพลิง ๗ ส่วน ยาทั้งนี้ทำเปนจุณไว้ ละลายน้ำผึ้งกิน
หายแล
(พระคัมภีร์โรคนิทานจบบริบูรณ์แต่เพียงนี้)
พระคัมภีร์ธาตุวิวรณ์*
---เ*—-
รตนัตยํ นมิตวาน เวฆ์ชคัน์ถํ ปกไสิตุ๊
เวฆ์ชค้นถํ ปวัก์ขามิ ธาตุวิวรณนามกํ
สัพเพ สุณ้นตุ เวช็ชา ตํ เวช,ชด้นถํ ปกาสิตํ
โปราณิโก เวชชคันโถ สกเฏน ปกาสิโต
ทุซ์ซานิโย ซนตานํ ตัสมา หิ สกฏํ วินา
วเฑ ตํ มาคธิกาย เวช์ชานัม์ปี หิตํ กรํ
อนึ่งตั้งอัญชลี นบพระศรีสาศดา เปนปีนในโลกา
อีกธรรมาทั้งหมู่สงฆ์ เปนประทีปส่องหมู่สัตว์ ให้เห็นชัดมิให้หลง แนะนำในทางตรง ควรจำนงเปน สรณาปกเกษกันอุบาทว์
อันประมาทมากนิทรา สรรพโทษอย่า พด้วยพระเดชจง
เกียจกัน บิดาคุณมารดา ครู อันสอนธรรม์ อีกคุณ
กระบัดริย์อัน ทรงเดชสันพ้นประมาณ เทพะพระสยม ทั้งอินทร์ พรหมทุกสถาน จงสรรบันดานญาณ โปรดประทานแต่โดยดี
ด้วยข้าจะขอกล่าว ในเรื่องราวพระคัมภีร์ สืบไว้ในธาตรี จนถึงที่สูนย์กัลปา ชื่อธาตุวิวรณ์ อุทาหรณ์แห่งโรคา เปนมูล โรคนาๆ มีทุกถ้าทุกประการ ให้แพทย์พึงสดับ ตามตำหรับ
เราโวหาร ตรองตรึกนึกชำนาญ กำหนดแน่อย่ากังขา คัมภีร์แพทย์
ย่อมสูญหาย ระส่ำระสายช้านานมา เพราะมารผลาญพารา
อยุทธยาด้วยกูลกาล แพทย์เก่าเล่าก็ตาย ก็เสื่อมหายวิชาชาญ
ยังแต่ผู้เยาว์ญาณ ตั้งโวหารกำเริบรู้ ด้งกาอันเทียมหงษ์
ใครจะปลงว่าเคียงคู่ ดูหมิ่นประมาทครู ดู่ตำราว่าฉุยไป รู้น้อย พลอยพูดโผง ดุจโอ่งน้ำครึ่งใบ แบกกลอกกระฉอกไหว บ!โรค
ว่าถูกผิด จิตรโลภเห็นแก่ลาภ บเกรงบาปทุจริต ง*/แก้จน
ดับจิตร วางยาผิดลงเรือนไป เรียนรู้บคงเรียน รู้ผิดเพี้ยนไม่
เช้าใจ บรู้ประเภทไข้ ซึ่งตายเปนงมรักษา อวดโอ้ล้วนแต่หาย
จึงความตายมาดำตา รู้แต่ดำหรับยา ประเภทไข้บได้เรียน
โรคเปนกับโรคตาย เล่ห์ด้งหนามมาบ่งเสี้ยน รู้บ่งเห็นแนบเนียน บรู้บ่งส่งหัวหนาม เวช์ชศาสตร์เสื่อมสูญหาย ยังแต่เกร็ดย่อ
ย่นความ ผู้รู้ก็เสื่อมทราม ย่อมเบาความประมาทหมิ่น เภทโรค มีมิตรึก อย่าพึงนึกว่าหายสิ้น โรคเปนตามแผ่นดิน วางยาพล้ำ
ชาพลอยตาย ผู้แพทย์จิตรโลภทรัพย์ กำหนดรับว่าพลันหาย
ตายเปนบใช่กาย คัมภีร์แพทย์ยิ่งเสื่อมไป ดุจดวงวิเชียรรัตน์
ที่มัวหมองบผ่องใส จักสืบให้ทรงไว้ หวังแผ่เผื่อเพื่อเมตตา
เพื่อแพทย์อนาคต ผู้รู้น้อยถอยปัญญา รู้แจ้งแห่งโรคา ดังแว่นตาสอดส่องเห็น ให้รู้นิ,ไสยโลก ทั้งหมู่โรคเวลาเปน ฤลูที่ร้อนเย็น แพทย์พึงเห็นดังกล่าวมา
ข้าขอนมัสการ แพทย์[บราณท่านบัญชา ซึ่งก้อยคำปราชญ์ปางก่อน จงตั้งจิตรกำหนด อย่าผิดเพี้ยนซึ่งคำ สอน จำได้จะถาวร เปนที่พื่งที่พำนัก
จะกล่าวธาตุทั้งสี่ ตามคัมภีร์วิสุทธิมรรค บาฬีมีประจักษ์ พระสรรเพึชเทสนา สำแดงธาตุวิกล แห่งนรชนผู้โรคา ธาตุสี่
วิภารา ภินทนาหากร้าวแรง ให้กายคนผู้ใช้ ตึงชาไป
กระด้างแข็ง มังสังหนังเหี่ยวแห้ง แข็งด้งขอนก็ปานก้น
เปรียบด้งอะสรพิศม์ กัฏฐมุซจำพวกนั้น ขบตอดผู้ใดพลัน
ยังผู้นั้นนอนกลิ้งแข็ง ดุจไม้ที่คนตัด ลูกแดดจัดให์ไหม้แห้ง
โทษธาตุดินสำแดง แพทย์พึงแจ้งดังกล่าวมา
หนึ่งเล่าอาโปธาตุ วิปลา?{อัน ก?ร ยังซนผูโรคา ย่อม พรุนเปื่อยเปนหิดแ บางฑีเปนเม็ดคัน ทั่วกายนั้นก็ย่อมมี
น้ำเหลืองย่อมไหลปรี่ กอบด้วยกลิ่นเหม็นเหน้าร้าย ด้งงู!/
อันขบตอดคนทั่งหลาย พิศม์ซ่านทั่วทั่งกาย ย่อมพรุนเปื่อย
เหน้าเปนหนอง น้ำเหลืองไหลซึมทราบ โทษอาโปให้หม่นหมอง ปวงแพทย์พึงตรึกตรอง เห็นแม่นแล้วจึงวางยา
จักกล่าวธาตุเตโช วิกาโรภินทนา ยังชน
ให้รุ่มร้อนเปนกำลัง ฉวีศรีหม่นไหม้ ด้านดำไปดูพึงชัง
มีพิศม์ฤทธี้เพียงด้ง อัคคีมุข์งูตัวร้าย อันขบเอาบุคคล ตังไฟ
ลนกล่นทั่งกาย เตโชพิการกลาย พิศม์งูร้ายก็เหมือนคัน
หนึ่งเล่าวาโยธาตุ เมื่ออาพาธโทษมากครัน กว่าธาตุ
ทั่ง ๓ นั้น อาการพิศม์ให้เปื่อยพัง ให้ขาดเปนชิ้นๆ ด้งมีดเชือด ไม่รอรั้ง วาโยพิการด้ง สัตถมุข์งูร้ายกาจ แม้ขบเอาใครเข้า
ให้เปื่อยเหน้าทั่วทั่งอาตม์ พวกแพทย์อย่าประมาท อาการธาตุ
ให้รอบรู้
หนึ่งเล่าจักสำแดง ให้รู้แจ้งเดือนฤดู ทั่งสามตามแบบครู คิมหะวะสันต์เหมันต์ เดือนสิบแรมค่ำหนึ่ง ถึงเดือนแปดเพ็ญ
คิมหันต์ โรคเกิดฤดูนั้น เตโชธาตุวิการา โลหิตเปนต้นไข้
มักทำให้โทษนาๆ วะสันตํแต่แรมมา จนจันเพ็ญเดือนสิบสอง
วาโยพิการกล้า กำเริบกว่าธาตุทุกกอง เดือนสิบสอง
แรมค่ำหนึ่งกลางเดือนสี่ สี่เดือนสิ้นฤดู โรคเกิดคู่เหมันต์มี
เสมหะปะทะหมี้ อาโปธาตุพิการกาย ฤดูสามตามโฉลก เปน มูลโรคแห่งหญิงชาย ผู้แพทย์พึง กฎหมาอธิบายให้สำเร็จ
หนึ่งกล่าวฤดูสี่ ในวิธีธาตุเบ็ดเสร็จ เดือนห้าจนเดือนเจ็ด คิมหันต์เพศเพื่อเตโช สันตัปปัคคีดล โลหิตตนวิกาโร เกิดเหตุ ด้วย ภุญใ.ช ลุฟ ะพย้ญชน็\กิดแสลง มักอยากอาหารบ่อย บทัน
ย่อยให้ทราบแรง พลันอิ่มอาเจียนแสยง ย่อมขัดอกเย็นอุรา
หนึ่งโสดให้แสบใล้ จุกเสียดในเวียนหน้าตา เปนลมในครรภา
ให้ปวดมวนกำเริบท้อง ตีนมือสั่นระรัว เมื่อยทั่งตัวมักเศร้าหมอง
หายใจย่อมขัดข้อง ดุจหืดระส่ำระสาย ทั้งนี้เพื่อเตโช สันตัปปัคดี วิกลกลาย จึงเกิดซึ่งลมร้าย หกจำพวกสำแดงแรง ผู้แพทย์พึง เยียวยา เตโชนาอย่าพึงแคลง ลูกเอ็นสำพันแดง ทั้งโกฐสอ
โกฐพุงปลา ดีปลีขิงแห้วหมู เปลือกมูกมันลูกชีลา อบเชย
สะค้านนา เสโ*/ อกาคตากทำผง ละลายน้ำท่ากิน แก้เตโชดัง
ประสงค์ หายพลันเปนมั่นคง ชื่อกาลาธิจรแสง
เดือนแปดถึงเดือนสิบ วะสันต์หยิบขึ้นแสดง วาโยกำเริบ แรง เพราะอาหารอันชุ่มมัน ให้เกิดโรคผอมเหลือง มักครั่นตัว
หายใจสั้น ในท้องให้ร้องสั้น อยู่โครกๆแดกขึ้นลง หนึ่งเล่า
ให้หาวเรอ ทั้งหน้าตาวิงเวียนวง อาหารอันบันจง ที่-จะกินบรู้,รส หูหนักปากเหม็นหวาน บังเกิดกาฬเลือดไหลหยด โสตฆานโอฐ
ออกหมด โทษวาโยเข้ายายี ผิแพทย์จะแก้ลม ในวะสันต์ฤดูสี่ แฝกหอมพริกไทยมี ทั้งเปราะหอมแลแห้วหมู ว่านน้ำแลดีปลี
เสมอภาคด้วยตราชู รากกะเทียมอันขาวฟู
ทั้งหลาย ผึ่งแดดกระท้าผง เอาน้ำร้อนเปนกระสาย กินแก้
วาโยหาย ชื่อฤทธิเจริญดี
เดือนสิบเอ็ดเดือนอ้าย เปนวะสันต์เหมันต์มี แกมก้น
ทั้งสองนี้ จึงอาโปกำเริบแรง เหตุด้วยกินอาหาร อันเย็นหวาน ผิดสำแลง อาโปวิการแรง บังเกิดโทษสิบสอง* กระหาย มักขึ้งโกรธ ดุจบ้าบังเกิดเอง วิบัติทำโฉงเฉง เปน
ไข้จับอยากของมัน ให้ขบข้อกระดูก ตีนมือบวมเปนสำคัญ
ให้ลงโลหิตนั้น แล้วให้ไอให้ผอมเหลือง ขัดทรวงให้ลงท้อง
ปวดมวนร้องอยู่เนืองๆ อาหารย่อมแดเคือง กินมิได้นอนมิหลับ
ทั้งนี้อาโปธาตุ อันร้ายกาจวิกลกลับ แปรปรวนที่ในครรภ์
แพทย์พึงรู้ดังกล่าวมา ผิแพทย์จะแก้พลัน อาโปอันวิการา
เจตมูลโกฐสอมา ลูกผักชีดีปลีขิง ตูมอ่อนกกสังกา จันทน์ทั้ง
สองอย่างดืยิ่ง พิกุลบุนนากจริง สารภีดอกบัวหลวง สมุลแว้ง
เปลือกมูกมัน รากขัดมอนพร้อมทั้งปวง ต้มด้วยน้ำค้างตวง
สโ?*/* อาหนึ่งอย่าพึงเว้น กินแก้อาโปธาตุ ทั้งสิบสองวิบัติเปน
หายพลันด้งฝันเห็น เหมือนกับตื่นเมื่อลืมตา
เดือนยี่จนเดือนสี่ เปนเหมันต์คิมหันต์ตรา เจือกัน
ทั้งสองนา ในสามเดือนโทษปถวี เปนเหตุด้วยตนนอน ผิดเวลา ล่วงมิดื ปถวียี่สิบนี้ เกิดโทษสิบสามสถาน ให้ตื่นแลอยากน้ำ
มักให้ร้อนไม่สำราญ ให้เสียดสองข้างปาน ดุจบ้ามักโกรธขึ้ง
ให้เจ็บแข้งคอมือ ทั้ง!/ ากหวานเจ็บอกตึง ให้ลงมูลหนักขึง
เบา บ ตกน้ำลาย,ใหล ท้องลั่นให้ปันป่วน ท้าเสียงครวนอยู่ภายใน ปถวียี่สิบไซ้ร กำเริบเพื่อเจือปนกัน ให้แพทย์พึงสังเกต โรคเพื่อ เหตุสิ่งใดนั้น พิเคราะห์จงแม่นมั่น จึงวางยาตามคัมภีร์ ผิแพทย์ จะแก้พลัน ซึ่งมูลโทษปถวี ใบสะเดาเทียนดำดี ตรีกะฏุก
โกฐก้านพร้าว โกฐสอชะเอมเทศ เปลือกตีนเปดเกลือสินเธาว์
มะตูมอ่อนชะเอมเรา สมอไทยใบรักมี บอระเพ็ดแลแห้วหมู ทั้งชีลาดุมกากี เสมอภาคท้าผงดี น้ำผึ้งเร่งกุญชา แก้โทษ
ปกวี เกิดกาลีดีนักหนา หายพลันอย่ากังขา โทษวิบ้ติกำจัดสูญ
หนึ่งเล่าฤดูหก อาจาริย์ยกเปนเค้ามูล เดือนห้าเดือนหก พูน ชื่อคิมหันต์ฤดูเดิม ผิไข้ในสองเดือน กำเดาดีย่อมเพิ่มเติม โทษเจ็ดหากฮึกเหิม ให้แสบอกเมื่อยตีนมือ เสียดแทงนอนมิหลับ มักมวนท้องร้องครางฮือ อาเจียนแลรวกรือ ทั้งสอึกวิกลร้าย
ผิแพทย์ผู้จะแก้ กำหนดแน่ดังกล่าวหมาย จันทน์สองอย่า เคลื่อนคลาย ทั้งแห้วหมูแลแฝกหอม หญ้าตีนนกรากคัดมอน
ทั้งหกสิ่งปรุงให้พร้อม ต้มกินอย่าได้ออม กำเดาดีเลือดดับสูญ
คิมหันต์แลเตโช ให้เกิดโรคสิ้นทั้งมูล วินาศเปรียบปานปูน
มฤคเหินสิงหะหาย
เดือนเจ็ดแลเดือนแปด สองเดือนนี้ท่านพิปราย คิมหันต์ ฤดูหมาย เพื่อเตโชแลวาโย คิมหันต์แลวะสันต์ เพื่อกำเดา
โลหิโต ปวดมวนในกาโย ทั้งสี่สิ่งกล้านักหนา เกิดโรคในสีสะ
ให้มีพิศม์บนิทรา อาหารที่ภุญชา บรู้รศระส่ำระสาย คลั่งใคล้ลืม อินทรีย์ โทษโลหิตกำเดาดาย แพทย์แกให้พลันคลาย บอระเพ็ด แลแห้วหมู เอารากผักโหมหิน สมอไทยทนดืลู หญ้าตีนนก
โอชาชู อิกหนึ่งโสเดโกฐก้านพร้าว พร้อมแล้วกระทำผง พึง
กรอง สงด้วยผัาขาว สมุลแว้งดีปลียาว ด้มเปนน้ำกระสายลาย
แก้ฤดูให้แซกดี กำเดา หนีงาโยหาย โลหิตวิกลร้าย อาจระงับ พลันดับสูญ
เดือนเก้าเดือนสิบนั้น ซื่อวะสันต์ฤดูพูน ผิใข้เปนเค้ามูล ด้วยวาโยพิศม์กล้าแข็ง เกิดโรคเพื่อเสมหะ ติดอุระอันยิ่งแรง
หนักอกดังหนึ่งแกล้ง มากลิ้งทับประกับไว้ หายใจมักขัดอก
บังเกิดโรคต่างๆ ไป ดันตัวมีพิศม์ใซร้ โทษทั้งสองหากเจือก้น
วาโยแลเสมหา บังเกิดกล้ากว่าทุกอัน แพทย์พึงประกอบพลัน
สรรพยาอย่าดูหมิ่น ฅนทิสอ\,อาเจ็ดใบ พริกไทยเจ็ดขิงเจ็ดชิ้น
ตำละลายน้ำร้อนกิน แก้วะสานต์ฤลูหาย
เดือนสิบเอ็ดเดือนสิบสอง ฤดูเจือกำเริบร้าย ซื่อสารทฤดู หมาย เจือวะสานต์แลเหมันต์ ผิไข้เกิดเพื่อลม เสมหะมูตรเปน สำคัญ ร้อนทรวงแลอกนั้น ร้อนในไส้ในกายเอง บังเกิดโรคในอก ให้เจ็บฟกเปนหลายเพลง เจ็บกระดูกล้นหลังเอง ดังหลุดลุ่ย
แลเจ็บคอ แพทย์ที่มียาแก้ จำให้แน่ตรีสมอ ตรีกฏกเกลือ
ใฅร้เครือพอ โกฐก้านพร้าวใบสะเดา กะเทียมเสมอภาค
ทำแท่งตากเมื่อกินเอา น้ำร้อนแลน้ำเหล้า ละลายเข้ากระสายกิน
แก้สารทฤดูโทษ วาโยโหดดับหายลิ้น ผู้แพทย์อย่าพึงหมิ่น
จงประกอบให้ชอบการ
เดือนอ้ายแลเดือนยี่ สองเดือนนี้เหมันต์ขาน อาโปย่อม มันหวาน ปถวีแซกทำเข็ญ ผิไข้เพื่อเสมหะ กำเดาเลือด
เจือปนเปน โทษมากหากให้เห็น ยิ่งกว่าสิ่งลิ้นทั้งปวง ให้เจ็บซึ่ง ล้นหลัง แลบั้นเอว เปนใหญ่หลวงดังจะลุ่ยจะหลุดร่วง ทั้งดันคอ
สลักขึง ประดุจตรีโทษ ในเนื้อมือมัจจุรึง ผู้แพทย์เร่งคำนึง
แต่งยาให้ไดโดยควร บอระเพ็ดทั้งแห้วหมู นมตำเรึยเร่งประมวน หญ้าตีนนกรีบโดยต่วน มะกรูดขิงเร่งปรุงหา ผึ่งแดดกระทำผง
บดด้วยน้ำเปลือกเพกา มะแว้งเครือกระสายยา กินดับโรคใน
เหมันต์
เดือนสามแลเดือนสี่ สิสิระฤดูพลัน ปถวีธาตุดินนั้น
เปน มูลโรคธิบดื เกิดโรคด้วยเลือดลม กำเดาเจือเสลดนี้
แปรปรวนกำเริบมี วิการโรคต่างๆเปน เกิดโรคให้ฟกบวม
หูทั้งสองเปนหนองเหม็น เลือดเหน้าหากให้เปน ย่อมไหลออก
จากโสดา ผู้แพทย์พึงประกอบ ซึ่งโอสถเร่งเยียวยา ลูกกะดอม กะเทียมมา ไพลว่านน้ำเยาวพานี ดุมกาว่านร่อนทอง เนระภูสี สนลังกะระนี ตำให้เลอียดดี แล้วละลายน้ำขิงกิน แก้สะท้าน แซกพริกไทย ลงเก้าเมล็ดตำให้สิ้น แก้ร้อนเอาหญ้าตีน
นกคู่ก้นจันทน์ทั้งสอง ต้มเปนกระสายริน แก้ร้อนได้ดังใจปอง
แก้ตีเสลดต้อง น้ำมะงั่วนาส้มซ่า แก้โทษปถวี คือสิสิระฤดูนา
เสร็จสิ้นดังกล่าวมา ฤดูหกจบสมบูรณ์
๑ ทีนี้จะกล่าวธาตุ วิปลาศเปนเค้ามูล ธาตุสี่มีสมบูรณ์ กำเริบหย่อนย่อมกล้าแข็ง แพทย์จงเร่งพิเคราะห์ ดังอาจาริย์
ท่านสำแดง จะกล่าวให้เห็นแจ้ง ในกลธาตุสิ้นทั้งสี่ กำเริบแล หย่อนกล้า ในกองธาตุปถวี วิบัติย่อมมากมี โทษสิบสาม
ตามอาการ เกิดเหาแลเล็นมาก ย่อมไข้ครุ่นเปนประมาณ
ท้องลั่นแลพลุกพล่าน ให้ท้องขึ้นแลเจ็บท้อง เจ็บท้องบหายเหือด ให้ตกเลือดเหม็นเหน้าหนอง เสียดแทงที่ในท้อง ขัดตะโพก
ดังถูกชก เปนปานโรคกะไษย แลให้เจ็บที่ในอก ในเนื้อย่อมช้ำฟก เล็บตีนมีอเปนสีเขียว ผิแพทย์เห็นอาการ ทีเปนไข้ดังนี้เจียว
พึงอาจอย่าหวาดเสียว แก้ชำระปถวี กะเทียมแลก้นเกรา
ใบสะเดากะเพราตี ตริผลาขิงแห้งมี เทพทาโรเท่ากันไซ้ร ทำผง น้ำมะงั่ว แลน้ำร้อนก็กินได้ ปถวีวิการไซ้-ร อาจจะดับระงับ
มิ* หือดเอาย่างทราย ดีปลีกะเทียมหนูน สะค้านเจตมูล
กะดอมอ่อนสมอไทย ขิงแห้งแลว่านน้ำ บดทำแท่งจงฉับไว
มูตรโคละลายใส่ น้ำมะนาวเร่งให้กิน เสมหะอันทำโทษ ปถวี
เหือดหายสิ้น ผู้แพทย์อย่าเมินหมิ่น โอสถนี้ดีหนักหนา
๒ ภาคหนึ่งบอระเพ็ด กะพังโหมข้าพลูมา มะแว้ง
ทั้งสามหา รากคัดมอนทั้งพริกไทย อิกทั้งเชือกเขาพรวน แล
เปลือกกวดจิงจัอไซ้ร ทำแท่งน้ำดอกไม้ น้ำจันทน์ให้ดื่มพ่นกิน ดีเดือดด้วยปถวี แก้ใต้ดือย่าพึงหมิ่น โทษร้ายหายหมดสิ้น
ในระบิลปถวี
๓ ภาคหนึ่งดีหมูเถื่อน ลูกทุลังกาสาดี ลูกมะตูม
เติมตามที่ลัตตะบุษอันกลิ่นหอม กะพังโหมดอกบุนนาก เปลือก
ทองหลางทั้งสองพร้อม ใบมะงั่วรวบรวมรอม ตากตำผงจงเร่ง
กรอง น้ำร้อนเปนกระสาย แก้เลือดร้ายน้ำเหลืองหนอง ปถวี
โทษทั้งผอง ก็จำต้องเสื่อมสูญหาย
๔ ภาคหนึ่งหนังจรเข้ หนังโคเผาเอามากหลาย หอยขม หอยแครงหมาย ทั้งนอแรดรวบรวมเผา ลูกจันทน์ดอกดีปลี
กะเทียมกรอบแห้วหมูเอา เสมฮชั่งอย่าหนักเบา แล้วตำผง
ชงนาร้อน เจ็บท้องอำมะพฤกษ์ ทั้งพรรดีกบันเทาหย่อน
ปถวิโทษสังหรณ์ ซึ่งวิบัติดังกล่าวมา ยาห้าขนานนี้ ถ้ามิหาย
อย่ากังขา ห้าจันจะมรณา ดังกล่าวมาแม่นจริงแท้
หนึ่งเล่าเตโชธาตุ วิปลาศกำเริบแปร อาการดังนี้แน่
มักให้ร้อนปลายตีนมือ ดุจดังปลาดุกยอก ให้รุ่มร้อนดังเพลิงฮือ ในท้องในไส้คือ น้ำที่เดือดพลุ่งพล่านร้อน บวมหน้าแลบวมหลัง แลบวมท้องบได้หย่อน เปนเม็ดย่อมแสบร้อน ดังหัวผดสิ้นทั้งตัว มันจมกลับ หลบเข้า กระทำเอาพึงเร่งกลัว เจ็บท้องมิใช่ชั่ว
ตกมูกเลือดเหนัาเปนหนอง ผูไข้เปนดังนี้ เตโชธาตุให้หม่นหมอง ผู้แพทย์เร่งตรึกตรอง ซึ่งยาแก้จงฉับพลัน มหาหิงคุ์ดีปลี เจตมูลว่านน้ำทั้น ข้าพลูพริกไทยขยัน ย่างทรายทุลังกาสา
ขิงแห้ง มะแว้งคู่ ลูกราชดัดเร่งเรวหา บอระเพ็ดขมโสภา
เสมอภาคตากตำผง ละลายน้ำอ้อยแดง น้ำร้อนซาวเข้าลง
มูตรโคอย่าได้หลง ไฟดินร้ายย่อมหายสูนย์
ภาคหนึ่งมหาหิงคุ์ แต่ส่วนหนึ่งเปนเค้ามูล ว่านน้ำสอง
ส่วนพูน ลูกข้าพลูเปนส่วนสาม ขิงสี่เยาวพานีห้า ดังตำรา
ท่านกล่าวความ เจตมูลหกส่วนงาม โกฐสอเจ็ดสมอไทยแปด
ดีปลีเอาเก้าส่วน เข้าประมวนเอาผึ่งแดด ตำผงแล้วผู้แพทย์ ละลายมูตรโคชะเอมกิน แกโทษในเตโช วิกาโรบันเทาสิ้น
ผู้แพทย์อย่าพึงหมิ่น ตำรานี้ดีนักหนา
ภาคหนึ่งเอาโกฐสอ โกฐเขมาลูกจันทน์นา เทียนเทศที่
ดำตรา ลูกราชดัดมหาหิงคุ์ สาระพัดพิศม์กรุงเขมา จุกโรหินียิ่ง
รากพลับพลึงแดงดีจริง มะแว้งเครือรากสวาด น้ำมะงั่วมะนาวกิน แก้ระบินเตโชธาตุ ชื่อเทพนิมิตรประสาท แกโทษธาตุเตโชหาย
หนึ่งแก้วาโยธาตุ กำเริบหย่อนทั้งปวงคลาย อาการ
วิกลกาย กระทำโทษสิบสามเพลง เปนตะคริวเมื่อยตีนมือ หูอึ้ง อื้อตึงหนักเอง ลันหลังย่อมขัดเคร่ง รวก เปล่าแลเจ็บอก
ให้ขัดซึ่งหัวเข่า เปนปมเปาจะโป่งฟก หายใจย่อมขัดอก
เปนหวัดไอให้หอบหึด ตาพรายวิงเวียนหน้า โทษเพราะว่า
วาโย*เด แพทย์เห็นอย่าจางจืด จงประกอบให้ ดีปลี
แลแฝกหอม ทั้งว่านน้ำพริกไทยมา แห้วหมูว่านเปราะหา
เอาเท่ากันทำเปนผง ลายด้วยน้ำมะนาว วาโยธาตุเสื่อมหายลง
ผูไขัจะกินจง อย่าดูหมื่นดังกล่าวมา
๑ ภาคหนึ่งเปลือกมูกหลวง รากสลอดหญ้ารังกา ว่านน้ำ พริกไทยมา ขิงแห้วหมูเจตมูล สมอไทยรากไคร้เครือ ตากดำ เพื่อให้เปนจุณ มูตรโคสุราภุญช์ บันเทาโทษวาโยหาย
๒ หนึ่งโสดมหาหิงคุ์ ว่านน้ำสะค้านย่างทราย ดีปลี ชะเอมหมาย ทั้งโกฐขิงกรุงเขมา ตำผงลายน้ำผึ้ง หนึ่งมูตรโค ชะเอมเอา กินพลันจะบันเทา โทษวาโยระงับสูนย์
๓ ภาคหนึ่งเอาชะเอม ทั้งใบหนาดเจตมูล จิงจัอใหญ่ การะบูร รากทนดีดีปลีขิง ว่านนาใบสลอด เกลือดำผง ละเอียดจริง มูตรโคน้ำร้อนยิ่ง กินแก้โทษวาโยพลัน
๔ ภาคหนึ่งเอาดีปลี เจตก้งคีขิงเร่งหั่น บอระเพ็ด ห้ศคุณนั้น ทั้งพริกไทยแลแมงลัก เจตมูลข่ามหาหิงคุ์
ลังกะระนิเท่ากันหนัก ตำละลายอย่าไค้ยัก กับมูตรโคน้ำร้อนกิน
น้ำซาวเข้าก็แก้ได้ ยักกระสายอย่าดูหมิ่น บางเบาบันเทาสิ้น
ในกองธาตุโทษวาโย
๕ หนึ่งเล่าเอาผักคราด ลูกผักกาดผักชีโท สะค้าน
กัณ์หาโร ทั้งหอมแดงผักเสี้ยนผี ผักเปดเมล็ดแตงโม ตำเปน
ผงละเอียดดี นมโคนาผึ้งมี ทำกระสายละลายกิน แกโทษวาโย หย่อน แลกำเริบหายสูนย์สิ้น ผู้ใด,ใค้ดื่มกิน ซึ่งยานี้จ ะพลันสูนย์
๖ หนึ่งโสด ธาตุอาโปวิภาโร โทษมากมูล จุกอกแล
ลงรูน แล้วแปรเปน กะไษยกล่อนขัดหนักแลขัดเบา ตึง
หัวเหน่ามิได้หย่อน ท้องน้อยมิณปนก้อน ย่อมเปนลูกกลิ้งขึ้นลง ตกเลือดหนองพรรดีก ร้อนหน้าหลังดังเพลิงส่ง เหลืองซีด
ผอมแห้งลง เกิดเสลดตีนมือเย็น ชายขัดสีข้างขวา ผิหญิงนา
แสบทรวงเข็ญ สีข้างข้างซ้ายเปน ให้ยอกขัดบสะบาย เกิดเลือด ระสายซ้ำ เปนไข้จับวิบํเตกลาย อาโปกำเริบร้าย เกิดโทษสิบสอง ประการ ผิแพทย์จะแกโทษ ในอาโปสมุฏฐาน ประกอบให้
ควรการ ตามคัมภีร์ธาตุหนักเบา เปลือกโมกหลวงมะตูมอ่อน
เจตมูลพริกไทยเอา ลูกผักชีว่านน้ำเล่า หญ้ารังกาน้ำเต้าขม
ผีไขัเอากระดอมขิงจิงจ้อดีปลีสม ตำผงโดยนิยม ลายมูตรโค
ด่างสะแก แกโทษในอาโป ริกาโรพลันหายแน่ มืคุณยิ่งจริง
แล ดังคัมภีร์ท่านกล่าวมา
๑ หนึ่งเล่าเอาจิงจ้อ ทั้งดีปลีหัวเข้าค่า กะพังโหม
พริกไทยมา ลูกราชดัดขมิ้นอ้อย หัวหอมแลยาตำ ตากทำผง
อย่าได้น้อย ละลายกระสายพลอย น้ำตาลทรายน้ำแตงกวา
แก้อาโปพรรตึก บันเทาหายอย่ากังขา ผู้ไข้พึงภุญชา โอสถ
นี้อย่าดูหมิ่น
๒ หนึ่งโสดโกฐก้านพร้าว บอระเพ็ดหั่นเปนขึ้น เมล็ด ในแตงกวากิน เปลือกทุ่มน้ำรากจันทน์ดี มะตูมอ่อนใบสลอด
เร่งทำผงละเอียดซี น้ำร้อนสุรามี เร่งภุญชีอาโปหาย
๓ หนึ่งเล่าตริกฏก มะขามป้อมดังพิปราย ตริผลา
สะค้านหมาย ทั้งไพลข่าแลลูกจันทน์ เสมอภาคตากทำผง
น้ำกล้วยตีบกระสายสรร อาโปวิการนั้น กินพลันดับระงับหาย
๔ หนึ่งเล่าจิงจ้อหลวง ตรีกฎกแห้วหมูหมาย ขมิ้นอ้อย เข้าค่าราย ราชดัดกะชายไพล กะพังโหมบอระเพ็ด ข่าตาแดง มะแว้งไทย กะดอมจันทน์อันหอมไซ้ ทั้งผักกาดแลแก่นสน
เสมอภาคตากดำผง น้ำมวกเข้ากิน!)ตดษ อาโปกำเริบรน
อาจดับระงับสูนย์
(ธาตุสี่จบ)
--------------------
จะกล่าวธาตุทั้งสี่ อันตรีโทษตามเค้ามูน มระณังบังเกิด พูน ธาตุกำเริบออกจากกาย ผู้แพทย์พึงสังเกต มีประเภทอัน มากมาย ประเภทสิบอย่างหลาย ย่อมให้รากทรวงอกแห้ง
กายแข็งท่อนไม้ปาน บทราบรสอาหารแรง จืดเค็มก็มิแจ้ง
มักเปนไข้นั้นราไป เจ็บอกเปนใหญ่หลวง หนึ่งอาหารกินไปใน
อุทรประเดี๋ยวใจ พอหยุดกินก็แสบท้อง ในอกดังเพลิงสุม ย่อม ร้อนรุ่มเร่งเศร้าหมอง ท้องขึ้นแลท้องพอง ย่อมเขียวซ้ำทั่วทั้งกาย ผิแพทย์จะเยียวยา เอาตรีผลากะเทียมหมาย ว่านน้ำร่อนทองพราย ไพลกะดอมคนทีสอ ตากแห้งดำผงไว้ น้ำร้อนใช้กระสายพอ
น้ำขิงเร่งกินหนอ แก้ปกวีในตรีโทษ จะคลายไม่ข้านัก ก็คง
จักเปนประโยชน์ มิหายอย่าไดโกรธ อิกห้าวันพลันม้วยมรณ์
หนึ่งเล่าอาโปธาตุ วิปลาศจากกายจร ตรีโทษที่ถาวร
ย่อมวิบัติกำเริบทวี อาการสิบสามเพลง กายตนเองซูบเศร้าศรี
เสโทย่อมมากมี ให้ซึมทราบทั่วสาระพางค์ ตึงตัวทั้งหน้าตา
อาหารกินก็เบาบาง ร้อนรนกระมลหมาง กระหายน้ำแลข้ดอก
ในท้องเปนลมลั่น อยากของมันมักโกรธงก ให้ร้อนแลเย็นอก
เปนไข้จับดังเลือดพูน ปากชุ่มแลขมร้อน กลับเผ็ดหวานโทษ
ทั้งมูน อาโปตรีโทษหนูน แก่คนไข้ผู้ใดฟน ผิแพทย์จะเยียวยา ตามกุสลาหากเคืองเข็ญ จะแจ้งความให้เห็น ซึ่งโอสถเร่งปรุงหา
พึงเอาเจตมูล เปลือกมูกดงมูกมันมา ลูกผักชีดีปลีรา หญ้ารังกา
มะตูมอ่อน ขิงแลรากเสนียด หัวว่านน้ำเร่งสังวร ตำผง
ใส่น้ำร้อน เร่งกินแก้อาโปหาย มิเหือดด้วยยานี้ คือชีวีจะ
วางวาย เจ็ดวันจะพลันตาย ในเวลากลางคืนแล
หนึ่งโสดธาตุเตโช จากกาโยวิบัติแปร ตรีโทษที่ถึงแท้
กลเพศสิบสองประการ ให้ร้อนที่ในท้อง แลไส้พุงให้พลุ่งพล่าน
น้ำเดือดไม่เปรียบปาน แล้วก็ให้ตีนมือตาย ให้โอด้งขลุกๆ ใน ลำฅอทรวงอกหมาย เมื่อยขบทั่วทั้งกาย ให้ผอมแห้งปวดมวนท้อง ร้อนรุ่มกายสกล ซึ่งภายในด้งเพลิงกอง เวียนวิงหน้าตาหมอง
ย่อมแสบไส้มักเปนลม มือสั่นแลตีนสั่น ให้ร้อนเสียวดังเพลิงรม
โทษลิบสี่ย่อมนิยม ด้วยเตโชวิการสลาย ผิแพทย์เห็นอาการ
แห่งผูไข้อย่าห่างหาย ตรีโทษมาถึงกาย วิบัติโรคให้เคืองเข็ญ
ผิแพทย์ผู้ใดแก้ เอาโกฐสอแลลูกเอ็น ลูกผักชีว่านน้ำเห็น
ทั่งดีปลีโกฐพุงปลา แห้วหมูแลว่านเปราะ สะค้านคงเร่งปรุงหา
เปลือกโมกมันเท่ากันนา ตำผงกินก้บน้ำเย็น กินแก้กองเตโช
วิกาโรตรีโทษเปน ดังน้ำดับไฟเย็น ย่อมวินาศให้ขาดสูญ
ภาคหนึ่งลูกช้าพลู ลูกจิงจ้อเจตมูล รากเสนียดไคร้เครือพูน สมอไทยหญ้ารังกา ว่านเปราะดีปลีขิง มะขามปอมชะเอมหา
ใบกะเพราเท่ากันมา ตากตำผงจงละลาย แกโทษแห่งเตโช
เมื่อกินเจือน้ำตาลทราย มืฟังจะถึงตาย ในเจ็ดวันเปนมั่นคง
หนึ่งเล่าธาตุวาโย กินทะโก บ ตำรง วิการออกจากองค์ ดังตรีโทษหากแปรปรวน โทษลิบหกสะถาน ดังอาจาริย์ท่าน
ประมวน ผอมเหลืองบมืควร แห้งซูบเศร้าฉวีหมอง จุกอกเปน ก้อนอยู่ ในอุระแลในท้อง ให้รากอาหารกอง ให้สอึกให้เรอเหียน หายใจย่อมให้สั้น ให้หวานปากมักอาเจียน ร้อนอกทั่งปวดเศียร
ให้เจ็บอกให้ค้นตัว ผุดแดงดังลีเลือด ไอบเหือดดังหืดมัวหนัก หน้าตาสลัว ย่อมวิบัติเปนมากหลาย
ผิแพทย์ผู้จะแก้ วาโยแปรระส่ำระสาย ว่านเปราะพริกไทย หมาย ทั่งแห้วหมูแลดีปลี อิกข่าแลว่านน้ำ ตากตำผงให้จงดี
น้ำร้อนเร่งภุญชี แก้วาโยกำเริบสูญ มิหายด้วยยานี้ ย่อมทวี
อาการพูน โรคเกิดเปนเค้ามูล ถอยกำลังขัดหนักเบา ไม่มัก
พอใจกิน ของมีมันจืดเค็มเล่า พึงอย่า,ใต้ดู* ในเจ็ดวันสาม
ยามสูญ
(จบธาตุตรีโทษ)
ขั2
หนึ่งเล่าจะกล่าวทบ ธาตุบันจบนามประมูล ธาตุสี่มิ
บริบูรณ์ กินทะนาวิการหย่อน ให้คงดำรงเก่า มิให้ร้าวกำเริบจร อาจตั้งให้ถาวร ร้อนวิบัติกำเริบแปร ขิงแห้งโกฐเขมา โกฐพุงปลา โกฐเชียงแท้ โกฐสอเทียนดำแล เทียนขาวเทียนสัตบุศ
เทียนเยาวะพานี เทียนแดงลูกจันทน์สุด ดอกจันทน์อันหอมรุด
การะบูรอุดมดี สมุลแว้งลูกกระวาน ทั้งกานพลูลูกผักชี ประสาร ทองผ่องขาวสี ใบพิมเสนแลไคร้เครือ ดีปลีแลเปราะหอม
ทั้งชะมดเอาเข้าเจือ สิ่งละ สลึงเผื่อ โกฐก้านพร้าวสองสลึง
สมอไทยเอาแต่เนื้อ ชั่งไว้เผื่อหนักบาทหนึ่ง ดำผงบดแล้วพึง
เก็บใส่ขวดดังกล่าวหมาย กินแก้กองเสมหะ เช้าน้ำขิงบดละลาย
กลางวันน้ำหอมกระสาย แก้กำเดากำเริบร้อน เวลาเย็นน้ำข่า
น้ำส้มซ่าแก้ลมจร คุมธาตุให้ถาวร จงเร่งกินทุกวันคืน เบ็ญจะกูล ธาตุดำรง ธาตุร้ายกลายกลับชื่น ลมถอยจึงค่อยฟืน แก้สอึกแล แก้ราก ลูกยอน้ำผึ้งย้อย พิมเสนน้อยอย่าให้มาก อาจข่มลม
ร้ายผาก แก้ฅอแห้งลูกมะปราง ดีงูเข้าแซกด้วย ชุบสำลีเข้าอมวาง ชุ่มฅอสำเนียงสว่าง แก้กระหายมะลิเข้า แก้จุกร้องสุดเสียง
น้ำกระเทียมส้มซ่าเอา ระบายธาตุเบ็ญจกูลเคล้า ตรีกะฎกตรีผลา แก้ลงธาตุวิการ เปลือกมะเดื่อจันทน์สองน่า ลูกจันทน์เอาปูนทา
ปิงไฟใส่กะซับคลาย ลูกเบ็ญจะกานี อาจจะแก่ให้ลงหาย
ตกเลือดใบเสนียดวาย น้ำกะเทียมเทียนดำริน กระวนกระวายให้ น้ำดอกไม้พิมเสนกิน แก่ไข้น้ำร้อนสิ้น ผ่อนบันเทาซึ่งโรคา
กำเดาอันมีโทษ ทั้งเลือดลมสูญหายนา ผู้ใดที่ภุฝื โอสถนี้
บเห็นคุณ ผู้นั้นย่อมไข้หนัก กรรมเข้าหักให้สิ้นบุญ ภาวะนา
ใหใจคุ้น จะค่อยเบาบันเทาพลัน เทียนห้าสิ่งละสองสลึง กะเทียม ขิงบาทหนึ่งหั่น เทพทาโรนั้น ห้าบาทสิบใบสะเดา ใบมะตูม
ใบคนทา ใบคนทีสอคนทีเขมา ตรีกฏกชั่งอป ทั้งนี้เอา
สิ่งละบาท ตากตำแลทำแท่ง น้ำกะทือกินอย่าขาด ปวดปถวีธาตุ อาจระงับพลันดับหาย
ภาคหนึ่งแก้เตโช ลูกกระเบาว่านเปราะหมาย ลูกทุลังกาสา ราย รากไคร้เครือหญ้ารังกา สมอไทยมะขามป้อม รากช้าพลู ชะเอมมา รากผักแพวแดงโสภา เสมอภาคตากตำผง ให้กินกับ น้ำร้อน แก้เตโชหายมั่นคง หายตามความประสงค์ ซึ่งเรื่องธาตุ จบบริบูรณ์
หนึ่งโสดจะกล่าวการ สมุฏฐานเปนเค้ามูล พุทธรัตน์ตรัส บัณฑูร ซึ่งมูลโรคสามประการ ปิตตะแลเสมหะ แลวาตะ
สะมุฏฐาน ทั้งสามโดยประมาณ เปนอาทิให้วิกล สรรเพ็ชร์ตรัส พาที โปรดพระคีรีมานนท์ คิลาน์กำเริบรน วิกลกายเวทนา อาพาธทั้งห้านั้น หากเจือก้นในสามนา พาหิระโรคา หากวิบัติ ตามเหตุเปน ลันนิปาติกา เสลดลมกำเริบเข็ญ พร้อมสามตาม เภทเปน สันนิบาตประชุมก้น อุตุปรินาม ฤดูสามปรวนแปรผัน วิสะมะหาระนั้น ด้วยอาหารแลฮิริ*/7 หนึ่งโอปักกะมิก คือ
บิดพลิกพลาดแขนขา หนึ่งกรรมวิปากา ไข้เพื่อกรรมกระทำผล อาพาธทั้งแปดนี้ ในคัมภีร์คิริมานนท์ จากโอษฐ์พระทศพล
แพทย์พึงยลดังกล่าวมา อาพาธทั้งห้านั้น จะรำพรรณแต่ดีมา
กุลบุตรเกิดคิลาน์ ด้วยปิตตะสมุฏฐาน คือดีที่กายตน ให้วิกลกำเริบ สร้าน ด้วยเหตุและอาการ ลังดะหะกล่าวไว้มี กล่าวเหตุเมื่อก่อผล แห่งบุคคลชายหญิงนี้ เมื่อเหตุกำเริบมี จะก่อโรคอาเภทเปน
ให้กินอาหารร้อน บมิชอบอาหารเย็น สิ่งเปรี้ยวอยากบเว้น
ย่อมพอใจเผ็ดร้อนบูด ของเหน้ามักพอใจ มักผิงไฟมิได้หยุด
น้ำร้อนมักดื่มตูด มักโกรธเมื่อตวันเที่ยง มักกินในกลางคืน
ซมบดื่นยังกรนเสียง อาบน้ำเมื่อดึกเที่ยง ราตรีร้อนบนอนหลับ
อาเภททั้งสิบนี้ เปนเพื่อดีกำเริบจับ กล่าวเหตุก็เสร็จสรรพ
จะกลับกล่าวโรคเพื่อดี วิบัติอาการโรค สิบห้าสิ่งมักย่อมมี
ผู้ใดเปนเช่นนี้ มักสะท้านให้ร้อนหนาว หลงไหลนอนไม่หลับ
ย่อมมักรากเปนคราวๆ ฅอแห้งร้อนผะเผ่า ทั้งร้อนปาก
ร้อนหน้าเหงื่อบตก ย่อมพราพรูพูดผิดถูก เพ้อพกบมีสุข ย่อมไหลหลงมัวเมาหนัก จักษุนั้นก็แหลม เห็นสิ่งของมักรู้จัก ตาเหลืองเบาเหลืองนัก มักวิงเวียนแสบร้อนหน้า ให้ร้อน
ระส่ำระสาย เพศทั้งหลายซึ่งกล่าวมา หมู่แพทย์อย่ากังขา
โรคดังนี้ดีทำเข็ญ ผิแพทย์จะเยียวยา ไข้เพื่อดีวิบัติเปน ชิงช้าชาลีเล่น มะตูมอ่อนรากดีปลี แห้วหมูแลขิงแห้ง ใส่หม้อ
ต้มให้สุกดี ครั้นเย็นจึงภุญชี โรคเพื่อดีหายฉับพลับ
๑ ภาคหนึ่งรากมะตูม หญ้าเกล็ดหอยแฝกหอมหั่น ราก กะดอมเอาเท่ากัน ต้มไว้เย็นเร่งดื่มกิน
๒ หนึ่งโสดจันทน์ทั้งสอง กะพังโหมแห้วหมูสิ้น ต้มเย็น ให้เร่งริน กินก่อนเข้าเข้าดับหาย
๓ หนึ่งโสดหญ้าเกล็ดหอย แต่สิ่งเดียวคุณมากมาย
ต้มกินดับโรคหาย แพทย์ทั้งหลายอย่าพึงหมิ่น
๔ ภาคหนึ่งหญ้าเกล็ดหอย บอระเพ็ดหั่แเปนชิ้น ชิงช้า ซาลีชิน มะขามป้อมพร้อมเร่งต้ม ครั้นเย็นให้คนไข้ ดื่มเข้าไป อย่าได้อม ครั้นคลายหายระบม ดีวิบัติกำจัดสูญ
๕ หนึ่งเอาบอระเพ็ด ทั้งคุคะเถามวกมูล เกสร บัวหลวงพูน ทั้งรากโลทจงต้มพลัน เมื่อกินรินแต่น้ำ จงค่อยดื่ม ให้ขยัน โรคาวินาสัน เพราะยานี้ดีนัไหนา มิหายหญ้าเกล็ดหอย เอาใส่ลงในหม้อยา กำจัดซึ่งโรคา เปนเพื่อดีกำเดาหาย
๖ ภาคหนึ่งรากคัดมอน รากขี้กาผักขวงหมาย เครือเขา ยอดด้วนปลาย ต้นผีเสื้อหญ้าเกล็ดหอย ต้มสุกไวีให้เย็น น้ำผึ้ง หยดลงสักหน่อย แก่ไข้เพื่อดีถอย ดังตำหรับท่านกล่าวมา
๗ ภาคหนึ่งมะขามป้อม สะเดาดินดีนักหนา ชะลูดหอม พร้อมปรุงยา ต้มไว้เย็นแล้วก็ริน ผูไข้เปนเพื่อดี เอายานี้ให้ ดื่มกิน โทษร้ายหายเหือดสิ้น แก้ปากเผ็ดปากร้อนหาย
๘ หนึ่งเอาชะเอมเครือ ชะลูดหอมดังพิปราย แก่นสะเดา เท่ากันหมาย ต้มให้เย็นจึ่งดื่มกิน แก้ดีวิบัตินั้น หายแม่นมั่น
อย่าดูหมิ่น โรคร้ายหายเหือดสิ้น แผ้วมนทินให้สิ้นสูญ
๙ ภาคหนึ่งรากขี้กา หญ้าเกล็ดหอยท่านให้หนูน ราก หวายขมก้านตาลพูน ทั้งรากเขาเถายอดด้วน เท่ากันต้มให้เย็น
น้ำผึ้งหยดแต่พอควร ผู้ใข้ที่ร่าจวน เร่งดื่มกินสิ้นสูญไกล
๑๐ ภาคหนึ่งเอาก้านตาล ลูกสมอเอาห้าใบ ผักบุ้งขัน
อันเลื้อยไป ปานพระร่วงสามลูกทราบ มะขามป้อมรากคัดมอน เขายอดด้วนอันเลื้อยทาบ หญ้าเกล็ดหอยรื่นราบ เร่งต้ม
ทำให้ชอบกล แก่ไข้เปนเพื่อดี มักเซาซึมคลั่งไคล้บ่น กระหายน้ำ ซ้ำกระวน ทั้งวิงเวียนเสียดแทงมวน ผิโรคเกิดเพื่อดี เพราะ
ดังนี้อย่าลามลวน ผู้แพทย์เร่งสอบสวน ยารักษาด้วยการุญ
๑๑ หนึ่งเล่าพระตำรา ชื่อโลกาทิจรคุณ แก้ดีพลุ่ง
หัวใจรุ่นขุ่น แก้จุกเสียดสันนิบาต แก้เลือดลมแลไข้ แก้จับหาย เสื่อมสูญขาด สี่สิ่งสิ่งละบาท ลูกกระดอมสองสลึง จุกโรหินี
จันทน์ กรุงเขมาพังโหมพึง ตำกินอย่าคำนึง ย่อมมีคุณสูญทันใจ
๑๒ หนึ่งเล่ากล่าวปิดด้ง ย่อมวิกลแตกซึมไหล อาพาธ
มักคลั่งไคล้ ให้พกเพ้อละเมอหลง นอนหวาดสดุ้งหลั่น บางที
นั้นกลับงวยงง กินยา! Iระ จุส่ง ลงแดงเหลืองเปนสีเขียว บมีสติ ตั้ง ผิอาการดังนี้เจียว แพทย์อย่าพึงเฉลียว ว่าเภทอื่นอย่ากังขา จะแก้ท่านให้เอา เทียนดักแตนเข้าเปลือกมา เปลือกมะปราง
เรวรา เปลือกไข่เน่าเทพทาโร เสมอภาคแล้วเอาบด แซกดี
จรเข่โข ดอกไม้แช่ใส่โถ พิมเสนแซกลงเมื่อกิน แก้คลั่งแล
เพ้อพก ทั้งหลงใหลหายเหือดสิ้น โทษดีอันรั่วริน กินยานี้ดี
อย่างเดิม
๑๓ ภาคหนึ่งจะแก้ลง เอาคลั่งผินลูกจันทน์เติม เบ็ญจกานึ กำยานเพิ่ม เปลือกแมงคุดลูกตะบูน เปลือกทับทิมเปลือกมะขาม ตำผงตากด้วย แสงสูริย์ น้ำเปลือกทับทิมพูน แก่โทษลงตำรงไป
๑๔ หนึ่งเล่ากล่าวมูตรธาตุ แก้ดีรั่วดังนี้ไซ้ร ให้ลงดัง
น้ำไหล อะติสารสีขมิ้น ปิดปวดนอนสตุง มักโกรธพลุ่งใจ
เดือดดิ้น ต้มยาให้เร่งกิน แก้ดีรั่วดังกล่าวมา จันทน์หอมสมอไทย รากสอึกกระดอมหา สิ่งละบาทอย่าคลาศคลา บอระเพ็ดสองสลึง ปรุงต้มเขี้ยวให้งวด ดังท่านกล่าวสามเอาหนึ่ง คลายโทษที่อันถึง อะติสาร,พิการหาย
๑๕ ภาคหนึ่งแก้ดีล้น พ้นจากฝักรั่วกระจาย ให้ลงระสิ่า ระสาย ให้คลั่งไคล้ดังเปนบ้า พูดพลอดกับปิศาจ บ,ไสยาศล้กทิวา จะแก้พึงแต่งยา จันทน์ทั้งสองกรุงเขมา กะพังโหมสมอไทย
ใส่หม้อต้มตั้งบนเตา ขันทศกรเอา รินออกกินถ้วยเดียวสูญ
๑๖ หนึ่งโสดแก้ดีรั่ว ดีกระตุกสองตระกูล มักเคียดแค้น มากมูน มักให้นอนหลับสนิท ดุจชนอันเดินทาง แลตกหลุม
สดัง,จิตร ย่อมไขิให้เปนนิด สันนิบาตทั้งสี่มา สันนิบาตพุทธยักษ์ เพื่อโลหิตนั้นก็ว่า ผู้แพทย์เร่งแต่งยา ตรีผลาจันทน์กระดอม
ลูกช้าพลูรากมะอึก อึกแก่นจันทน์อันกลิ่นหอม ลูกขี้กาแดงงอม
สิ่งตำลึงพึงให้กิน ดีรั่วแลกะตุก อะดิสารสูญเสื่อมสิ้น ผู้ไข้
อย่าดูหมิ่น ว่าโทษดีจะมิหาย
(จบเรื่อง)
--------------------
กล่าวดีดังนี้หยุด สมมุติจบตำราหมาย เบื้องนี้จะบรรยาย ในเรื่องลมสืบต่อมา ผู้แพทย์จงสดับ ดังตำหรับสิโวโร#**ว
สมดังคำฎีกา พระสรรเพ็ซตรัสบรรยาย วาตะสมุฏฐาน เมื่อ
วิการกำเริบร้าย เดือนเก้าเดือนสิบหมาย เดือนสิบเบ็ดสิบสองมี
ผิลมกำเริบไซ้ร ในภาวะเดือนทั้งสี่ วิบัติอยาก
ซึ่งเผ็ดร้อนแลฝาดขม กินเนื้อแลปลาแห้ง ย่อมมีจิตรคิดนิยม
มักตริซึ่งการชม ในราตรีอันนานนัก มักกล่าวเครื่องเศร้าโศก
นอนบหลับลืมแต่จักษุ อาหารกินมากนัก จนอิ่มIท้อเรอประมาณ
กระทำสิ่งใดๆ ไม่สำเร็จเลยสักการ มิจิตรกำเริบส้าน จะทำอื่น
นั้นต่อไป มีลมนั้นกำเริบ เมื่อเวลาเย็นนั้นไซ้ร กินเข้าๆ
ไปใน ท้องพะอืด บ ย่อยยับ ลมขึ้นสูงเสียดแทง ขึ้นเบื้องบนนอน ไม่หลับ ในกายแลที่ลับ เปนลมพิศม์ผื่นแผ่นทั่ว ผิวดำดูคราคร่า แลเปนผดขึ้นทั้งตัว แสบคันเปนน่ากลัว ตังไม่ขอนลงนอนขึง
เหตุนี้เพราะเพื่อลม สมุฏฐานวาโยรึง เหตุสิบสามวิการตรึง
เมื่อแรกก่อให้เกิดลม ผู้แพทย์พึงวิจารณ์ รอย่าโง่งม
จงแจ้งว่าเพศลม ดังนี้ก่อนวิบัติมา ที่นั้นจึงล้มไข้ ให้วิกลเมื่อ
คีลาน์ สะท้านทั่วกายา บางคราวนามักให้หิว บางทีมีกำลัง
ให้คอแห้งเปนผงปลิว ปากแห้งชักย่นผิว ไข้มักขึ้นในปากฅอ
หายใจหน้าอกชัด หลับก็ไม่สนิทพอ ไม่เรอจามซ้ำเจ็บสอ
ให้คันกายไปทุกแห่ง ปวดเศียรเจ็บอุระ เจ็บ พนท้องแข็ง
กินได้ไม่มีแรง กินเข้าไปไม่มีรส เจรจาบได้ศัพท์ ซึ่งถ้อยความ บ ปรากฎ หาวเนืองๆไม่กำหนด มักเสียดแทงในเบื้องตา
ทั้งนี้โทษวาโย วิกาโรรุมราทำ ผู้แพทย์พึงจดจำ ซึ่งอาการ สิบแปดนา สถานหนึ่งนั้นไซ้ร ย่อมคลั่งไคลิโทษวาตา อาจาริย์ ท่านกล่าวมา ในตำราลังคะหะ อาการย่อมคลั่งไคล้ สมุฏฐาน แห่งคำพระ จงวิจารณ์อย่าลืมละ คัมภีร์สองให้ต้องกัน กล่าวออก บอกอาการ สังคหะคัมภีร์นั้น ขนลุกแลขนชัน ย่อมให้หนาว
สะท้านเย็น ปวดเศียรเวียนหน้าตา ปวดเจ็บกาย บ ได้เว้น
ในใจให้เคืองเข็ญ ด้วยเสียบแทงมิสะบาย อยากน้ำบอยุดหย่อน ทั้งเปนก้อน บ กระจาย ทุรนทุรายกาย ทั้งหายใจเข้าออกชัด
จักขุแลเล็บเหลือง ทั้งให้ไอตังเปนหวัด ปากฝาดเจ็บคางชัด
เมื่อย ตะไกรมัก,ไอแห้ง สิบห้าโทษทั้งนี้ ตังคัมภีร์ท่านสำแดง
ผู้แพทย์พึงรู้แจ้ง เอกะโทษลมสิ่งเดียว บ มีอันอื่นเจือ เพื่อแต่
ลมดังนี้เจียว พึงองอาจฉลาดเฉลียว แต่งยาแก้แต่เพื่อลม
ให้เอารากอบเชย รากมะนาวชะลูดต้ม ดอกอุบลมูกหลวงผสม
กินร้อนๆ น้ำผึ้งหยด แก้ลมอันวิการ อรธานเสื่อมหายหมด
ตามคัมภีร์สาโรซบท ท่านบอกมายาตำรา
๑ ภาคหนึ่งเอากำลัง หณุมานสะค้านหา บอระเพ็ดราก ขี้กา มะแว้งคู่มะเขือขื่น เทียนดำแลข่าลิง ทั้งเก้าสิ่งต้มด้วยฟัน รินกินพลันแช่มชื่น ไข้เพศลมระทมหาย
๒ หนึ่งเล่าเอาบอระเพ็ด กับทั้งขิงต้มกินคลาย แก้ไข้
เพื่อลมร้าย ยาสองสิ่งยิ่งมะหันต์
๓ หนึ่งโสดซ้องแมวควาย รากมะแว้งทั้งสองนั้น ราก ผักเปดบอระเพ็ดหั่น รากอบเชยกำลังหณุมาณ เสมอภาค
เร่งปรุงต้ม กินอุ่นๆอย่าเกียจคร้าน ไข้ลม ร้อนสีสะ
สิ้นเสื่อมสูญ
๔ หนึ่งเล่าตรีกฏก หอมกะเทียมเปนเค้ามูล ใบสะเดา
ให้เอาคูณ คือเท่ายาสิ้นทั้งนั้น ละลายด้วยน้ำร้อน กินแก้ไข้ลม หายพลัน กำหนดลงแม่นมั่น สรรพยาอย่าดูหมิ่น
๕ หนึ่งโสดหนอนตายอยาก รากมะรุมร้อนมีกลิ่น
รากฟักเข้าทั้งเกลือสิน เธาว์เค็มโกรกโคกกะสุน ขิงแห้งอัน
ร้อนเผ็ด เจตมูลดีปลีหนุน เท่ายาทั้งหลายจุณ เปนผงภุญช์
ด้วยน้ำร้อน มีคุณอันมากมาย ลมกระจายในอุทร อกใจ
ไม่อาวรณ์ แพทย์ทั้งหลายจงจำเอา
๖ หนึ่งโสดราก สัตตะบันบอระเพ็ดใบสะเดา ราก
มูกหลวงเร่งเอา ตำเปนผงจงฉับไว จงเอาซึ่งน้ำผึ้ง เปรียง
พระโคเคล้าตั้งไฟ กวนยาหกสิ่งไซ้ร ไข้เพื่อลมก็สิ้นสูญ
กล่าวด้วยสะมุฏฐาน อาการลมบริบูรณ์ เบื้องนี้จะบัณฑูร เพศเสมหะสะมุฏฐาน เดือนอ้ายแลเดือนยี่ เดือนสามสี่กล่าว
อาการ เสมหะมักบันดาน วิการธาตุอาเภททำ ฤดูเหมันตา
วิการาให้-ระสิ่า ผู้แพทย์จงเร่งจำ วิบัติเหตุจะก่อการ มักกิน
อาหารร้อน มีรสเค็มแลเปรี้ยวหวาน ชอบใจให้ทราบสร้าน
ชอบอารมณ์นิยมกลืน พอใจซึ่งสิ่งของ อารมณ์ต้องที่ขื่นๆ มักกิน เมื่อคาคืน กินเข้าน้ำเหลือประมาณ มักหยากซึ่งเนื้อพล่า แล
ปลายำกินสำราญ มักฝันให้บันดาน ได้หว้ายน้ำนอนสระน้ำ
มักฝันว่าดูดดื่ม ซึ่งวารินอันเย็นฉา มักเปนตุ่มตัว ซาฟก
บวมที่ในกาย ง่วงเหงาหาวนอนนัก มักหลับนิ่งค่อยสบาย
เสมหะกำเริบร้าย ให้เปนเหตุดังนี้นา ที่นั้นย่อมเกิดโรค เปน
เสมหะสะมุฏฐ-าน์ มีอาการถึงสิบห้า มีกายาย้ายเยือกเย็น
ขนลุกแลผมชัน หลับเชื่อมจัดวิบัติเปน บ อยากน้ำบิดตัวเล่น
บรู้ศึกว่ารุ่งคา ปัสสาวะเปนสีขาว แลเบาข้น บ เปนน้ำ ผิวเผือด ไม่ผ่องคล้ำ หมดกำลังสิ้นแรงเรี่ยว เหงื่อตกจากกายนัก
ให้มักร้อนอยู่คนเดียว เปนหวัดปวดเศียรเสียว บชอบใจสิ่งใดๆ ปากหวานปานน้ำอ้อย โทษเสลดกระทำไซ้ร ผู้แพทย์จงแจ้งใจ
พึงแต่งยาประกอบแก้ รากมะตูมรากสะเดา แก่นจวงเอาที่แท้ๆ
บอระเพ็ดเปราะหอมแล รากมะแว้งทั้งว่านน้ำ รากสะเดาดินดีปลี จุกโรหินีดีล้ำ เท่ากันต้มจงงวดน้ำ รินกินแก้เสลดหาย
๑ หนึ่งเล่าลูกกะดอม ลูกโมกหลวงโกฐสอหมาย จงต้ม อย่าเคลื่อนคลาย รินออกไว้โห้อุ่นๆ จึงเอาซึ่งพริกไทย ใส่ครกให้ ตำเปนจุณ โรยลงในน้ำอุ่น น้ำผึ้งหยดซดดื่มกิน เสลดจะระงับ ให้บันเทาเบาบางสิ้น ต้มยาห้าสิ่งกิน ย่อมมีคุณยิ่งนักหนา
๒ ภาคหนึ่งรากฟักเข้า รากตะคร้อรากยอป่า เปลือก โลท รากรกฟ้า ลูกมะขามปอมรากเกด เท่ากันเร่งต้มริน
กินแก่ไข้เพื่อเสลด เสื่อมสูญคุณวิเศษ โรคเสลดบำบัดหาย
๓ หนึ่งโสดรากมะตูม อีกขมิ้นทั้งหามกราย ผักปอด แห้วหมูหมาย รากข้าแปันแลแก่นจวง เสมอภาคต้มกินพลัน
เสมหะนั้นบำบัดร่วง เสร็จสิ้นดำหรับหลวง ในสาโรซบอกหมดยา
๔ ภาคหนึ่งโรคนิทาน กล่าวดำนานเสมหะมา เสลด จะวิการ์ ภินทนาวิบัติแปร ให้จับสบัดร้อน ให้หนาวนอน สะท้านแท้ บ้างลงโลหิตแล เสมหะเหน้าให้ปวดมวน ผิแพทย์ จะแก้จับ เพื่อเสลดที่ลามลวน เปลือกมูกหลวงลำพันควร
น้ำเต้าขมระดมใส่ ผักชีแลกระดอม พร้อมรากต้มแลลูกใบ
แก่นขี้เหล็กถากใส่ใน หม้อต้มระดมกิน แก้จับโทษเสมหะ
อัน่วิบัติบันเทาสิ้น มียาอื่นจึงให้กิน สืบต่อไปตามตำรา
๕ หนึ่งโสดผิชำระ โทษเสมหะวิการนา ใบส้มป่อยเอามา สิ่งละกำสิ้นทั้งผอง หัวหอมก็ห้าหัว เถาวัลย์ฟรียงถากลงกอง
สมอไทยก็จำต้อง เท่าอายุคนไข้นั้น ต้มสามเอาหนึ่งกิน
แซกดีเกลือตามธาตุอัน หนักเบาจงดื่มพลัน ประจุให้เสมหะคลาย
๖ ภาคหนึ่งจะแก้บิด ติดเพื่อธาตุเสมหะร้าย เมล็ดใน กระดอมหมาย เบ็ญจกานีแลลูกจันทน์ ดินกินครั่งผินกระวาน
ยางตะเคียนกานพลูพลัน สีเสียดทั้งสองนั้น ประสารทองทั้ง
เทียนดำ มะขามขบเปลือกแมงคุด ยุติเอาเท่ากันดำ เปนผง
ตั้งร่อนทำ ช้ำยัดใส่ทับทิมสิ้น ให้เอาขี้โคพอก ที่,ข้างนอกชา
พอกดิน ไฟแกลบสุมสุกสิ้น ดินขี้โคออกทิ้งพลัน ตัวยากับ ทับทิม บดปั้นแท่งตากตวัน ปูนใสน้ำไพลนั้น กินแก้ปวด
เสมหะหาย แก้เลือดเสลดเหน้า สูญสิ้นโทษเสมหะคลาย
จบสิ้นตังบรรยาย สมุฏฐานเสมหะมา
เบื้องนี้จะกล่าวแจ้ง ในตำแหน่งมูลโรคา กำหนดวันเวลา ที่เกิดไขไตรยวิธี วาตะสมุฏฐาน กำหนดกาลเจ็ดราตรี สิบวัน อายุดี เสมหะที่สิบสองวัน สมุฏฐานทั้งสามนี้ มีกำหนดประมาณ ปัน ผิล่วงไปจากนั้น คือล่วงวันแต่เจ็ดไป ล่วงสิบแลสิบสอง
ตามทำนองกำหนดไว้ โรคพลันกำเริบใหญ่ บ เสื่อมสร่างบางบันเทา โทษเดิมเพิ่มทวี มีอื่นปนระคนเคล้า เลือดลมแลกำเดา เสลด
แชกวิกลใน ถ้าพร้อมด้วยโทษสี่ ตังเช่นที่กล่าวมาไช้ร อาจาริย์ ท่านขานไข ลันนิบาตประกาศนาม เหตุล่วงอายุเดิม โทษหาก
เพิ่มเปนสองสาม โทษสื่ก็มีตาม มรณะโทษหากแปรปรวน
เหตุลมกำเดาดี อุบัติแชกให้รันจวน เสมหะเลือดมิบังควร
หากแซงแทรกดังนี้นา เปนเอกทุวันโทษ แลตรีโทษตามโรคา
โทษสี่ย่อมมีมา มรณะโทษหากให้เปน เหตุนี้อาจาริย์กล่าว
ลันนิบาตคีอติ วเข็ญ ผู้แพทย์พึงตรองเห็น ซึ่งมูลโรคอย่าดูเบา
เบื้องนี้จะสำแดง ในโทษสองระคนเคล้า ผู้แพทย์จงจำเอา ในคัมภีร์ท่านกล่าวมา โทษสองเสมหะลม ย่อมนิยมให้พาธา
ประเภทในกายา ถึงสิบฐานวิการมี ผูไข้มีกายซุ่ม ไปด้วยเหงื่อ มักไหลรี่ เจ็บทั่วทั้งอินทรีย์ สิ้นทุกแห่ง บได้เว้น ให้หลับ
แลนอนนัก หนักเนื้อตัว บ ลุกเปน เจ็บเศียรมิได้เว้น มิณปน
หวัดอยู่อัตรา ให้ร้อนอลวล เหงื่อไหลล้นโทรมหน้าตา แรงกาย
มัชฌิมา มักให้โออยู่เนืองนิตย์ เพศไข้ด้งนิยม เสลดลมระคนติด เจือให้วิปริต แพทย์พึงรู้ดังกล่าวมา ผิแพทย์จะใคร่แก้
ไข้เพื่อลมเสลดนา เอารากกำจายมา รากงานหมูรากสะเดา ทั้งรากผีเสื้อใหญ่ รากพันงูจงเร่งเอา ลูกทุลังกาสาเล่า เถายอด ด้วนทั้งเปลือกหืงคุ ลูกมูกมันเท่ากันตำ กินแก้ลมเสลดยิ่ง
มีคุณอย่าพึงกริ่ง แก้โทษสองคลองเหือดหาย
๑ ภาคหนึ่งรากตาเสือ มะแว้งเครือมะเขือหมาย ราก
กล้าเข้าเหนียวกลาย รากถั่วแปบรากเป้งป่า หนึ่งเล่ารากเข้าสาร รากมะเขือขื่นเร่งหา รากแตงหนูขึ้นกลางนา ทั้งลูกเอ็นเปลือก
มูกหลวง เท่ากันต้มให้กิน เสลดลมโทษทั้งปวง เสื่อมสูญ
คุณใหญ่หลวง โอสถนื้ดีนักหนา
๒ ภาคหนึ่งเอารากแสก แลไทรใหญ่นั้นก็ว่า ราก
เครือเขามันหมูป่า รากสัตบันรากหวายขม รากงานหมูคุ่มน้ำ
ทั้งโกฐสอด้งนิยม จะกินเท่ากันต้ม ทั้งโรคลมเสมหะหาย
๓ หนึ่งเล่าเสมหะดี อันเจือก้นวิกลร้าย โทษสอง
ระส่ำระสาย ไข้วิบัติการราวี ผูไขืให้ขมปาก มักตัวสั่นด้งลงผี หลงเพ้อพูดพาที มักมิชอบขื่นน้ำใจ ให้เปนครู่หนึ่งร้อน ครู่หนึ่ง เย็นมักให้โอ อาการทั้งเจ็บไข้ เพราะเสมหะแลดีทำ ผิแพทย์
จะแก้โทษ จงกำหนดโอสถตำ รากมะปรางแฝกหอมทำ
ขมิ้นอ้อยขมิ้นชัน รากน้ำนองมะแว้งเครือ มะเขือขื่นด้นขยัน
เมื่อจะกินยาพลัน เอาน้ำผึ้งเปนกระสาย
๑ ภาคหนึ่งรากชัดมอน ขิงแห้งร้อนแลรากหวาย
ชิงช้าชาลืสาย มะแว้งด้นเอารากต้ม เสมหะระคนดี เพศดังนี้
พึงนิยม โทษร้ายหายระบม แพทย์พึงต้มดังกล่าวมา
๒ หนึ่งเล่าเอากะดอม บอระเพ็ดงานหมูป่า กรุงเขมา
อีกรากหญ้า ตาตักแตนต้มเร็วพลัน แก้ไข้เปนเพื่อดี แก้เสมหะ
อันเจือก้น แก้รากอาเจียนนั้น ไข้เปนพิศม์วงตุ่มหาย
๓ หนึ่งลูกสมอไทย มะขามป้อมพิเภกหมาย แก้
ดีเสลดร้าย แก้จักษุสัมประชวน ให้เห็นสว่างพลัน แก้เบานั้น
หายปวดมวน เจริญธาตุอันแปรปรวน อีกโรคเลื่อนเกลื่อนหายสูญ
๔ หนึ่งเอาตรีผลา ทั้งดีปลีเจตมูล ลูกชีล้อมเทียนขาว
หนูน เร่งประสมต้มให้กิน แลๅไข้ดีเสมหะ อันให้เหงื่อตก
ไหลริน ปวงไข้ย่อมหายสิ้น ไฟธาตุหย่อนผ่อนเจริญ
จะกล่าวดีโลหิต วิปริตให้ฉุกเฉิน ผู้แพทย์อย่าหมิ่นเมิน จงรอบรู้ดูอาการ มักไข้ใจระทด มักรุ่มร้อนไม่สำราญ หมองจิตร คิดรำคาน มักก่อการสดุ้งใจ อาการสี่สิ่งเจียว พึงเฉลียวคิด
แก่ไข เจือระคนให้บ่นไป ทุกจันคืนได้เคืองเข็ญ ผิแพทย์จะ
รักษา โกฐจุลาสำพาเพ็ญ หญ้าเกล็ดหอยผักเปดเบญจ์
ทั้งรากเอื้องสะเดาดิน จงเอาเถายอดด้วน เร่งประมวน
ตำแหลกสิ้น ละลายน้ำเย็นกิน มนทินโทษโลหิตสูญ
๑ ภาคหนึ่งรากอัญชัน เปลือกโมกหลวงผักปอดมูล
เกสรบัวหลวงหนูน ดอกบุนนากรากมะซาง รากสามสิบกระดังงา อีกทั้งเถาจัลหญ้านาง ต้มกินโลหิตจาง ที่หมองหมางกลับ
กลายหาย
๒ หนึ่งเล่าเอาเถามวก จันทน์ทั้งสองแฝกหอมหมาย
เกสรบัวทวาย รากมะซางรากรกฟ้า ชะเอมเทศเท่ากัน
ต้มหรือแท่งตามปัญญา ละลายน้ำบุบผา น้ำอ้อยแดงน้ำจันทน์กิน
แก่ไข้เพื่อโลหิต ติดเจือดีดับสูญสิ้น หยากน้ำบดให้กิน
แก้พิศผีเแก้ตัวเบา แก่ไข้ถึงตรีโทษ ทั้งแก่รากดีบันเทา
แก้ร้อนแก้ง่วงเหงา ชื่อสารถีธิจรนาม
๓ ภาคหนึ่งเอาดีปลี ตรีผลาผักปอดงาม รากกล้วยตีบ มะรุมตาม รากหมากลิงจิงจัอหลวง ต้มตัดน้ำผึ้งกิน สิ้นโทษ
ดีเดือดทั้งปวง ลันนิบาตวินาศร่วง ทั้งโทษบวมเสื่อมสูญเบา
๔ หนึ่งโสดระคนโรค เพื่อดีลมแลกำเดา เจือก้นทั้งสาม เล่า ย่อมเปนไข้วิการมา ขี้มักให้อยากน้ำ แลยอกเสียวเปนเวลา
มักวิงเวียนหน้าตา มักให้กระวนกระวาย ให้ขัดซึ่งนาสิก เจ็บสีสะ มิสะบาย ร้อนฅอสะท้านกาย ทั้ง ขึ้นชูขัน มิให้
น้ำใจชื่น สบายจิตรแต่สักวัน หนึ่งโสดทั้งกายนั้น ย่อมให้เจ็บ ทั่วฑุกแห่ง ให้หนาวเปนพ้นนัก ไข้ดังนี้ท่านสำแดง โทษดี
กำเดาแฝง ทั้งโทษลมระดมลาม ผู้แพทย์พิจารณา ซึ่งโรคา
ให้เห็นความ แต่งยาประกอบตาม ทั้งโอสถกำหนดมี ให้เอา
รากคัดมอน รากมะแว้งเอื้องควายดี บอระเพ็ดหนอนตาย
อยากมี เท่ากันต้มระดมไฟ เอาอุ่นให้ภุญชี ไข้เพื่อดีกำเดาไซ้ร
ลมร้ายที่ภายใน ย่อม!) นไลยวินาศสูญ
๑ หนึ่งโสดมะขามป้อม สมอไทยพิเภกพูน ทั้งราชพฤกษ์ หนูน หนอนตายอยากข่าตาแดง รากมะกรูดเอาเท่ากัน ต้มเร็ว พลันอย่าพึงแคลง แก้ดีกำเดาแผลง ฤทธี้ร้ายลมระดมหาย
๒ ภาคหนึ่งชิงชาลี สิ่งเดียวดีต้มอย่าคลาย ขันทศกร
ละลาย น้ำผึ้งตัดเร่งดื่มกิน แก้ไข้เพื่อดีลม ดังนิยมเสื่อมสูญสิ้น ไข้เพื่อเสมหะกิน ซึ่งยานี้ดีบางเบา
เบื้องนี้จะนิพนธ์ โทษระคนทั้งสามเล่า ตรีโทษมิใช่เบา
เคล้าระคนโทษทั้งสาม ปิตตะเสมหะลม ระดมเจือให้เกิดความ
มะหาสันนิบาตตาม คัมภีร์แพทย์แต่ก่อนมา เหตุโรคประชุมพร้อม บ มีแพทย์พึงรักษา ผู้นั้นจะมรณา เพราะอาการฉนี้มี ให้ร้อน
กระวนกระวาย ให้เจ็บกายทั่วอินทรีย์ เชื่อมมึนไม่สมประดี
เย็นสะท้านทั้งกายา กักตร์มีฉวีนวล ให้รันจวนเวียนหน้าตา
อาหารที่ภุญชา ก็ย่อมน้อยถอยลงนัก หน้าตาปรากฎแดง
ต้งสีเลือดเห็นประจักษ์ สีกายย่อมแดงนัก ดังโลหิตก็ปูนปาน
เจ็บคอแลเจ็บหัว ให้เจ็บหูเปนประมาณ เจ็บเร้ากำเริบสร้าน
ทั่วทั้งกาย,ไม่สะเบย ไม่อยากซึ่งเข้าปลา จะนิทรา บ หลับเลย
ชิวหาที่ตนเคย กระหวัดไดให้กระด้าง ซบเซาเช่นหาวนอน
ให้เย็นร้อนเปนต่างๆ ตัวแดงแลเหลืองอย่าง ทาขมิ้นละลายสี
ให้สุกแตกระแหง ดังหนึ่งแกล้งอังอัคคี หายใจไม่คล่องดี ทั้งเข้าออกขัดเคืองนัก ผู้ใดไข้เช่นนี้ ถึงโทษตรีเห็นประจักษ์ วางยาย่อมยากนัก แพทย์พึงรู้ดังพรรณา
หนึ่งโรคจะบังเกิด ด้วยเหตุหกเปนมูลมา อาหารผิดเวลา แลอิ่มนักจนเหลือการ หนึ่งเสพย์ซึ่งเมถุน มักมากมุ่นเหลือ
ประมาณ กลางวัน บ วิจารณ์ นอนมากนักย่อมมิดี กลางคืน นอนมิหลับ หนึ่งมักโกรธมักโกรธี มูตรคูธผูกกลั้นมี พ้นเวลา โทษมะหันต์ เหตุหกผิใครมี โรคจะมีเปนแม่นมั่น ผู้แพทย์พึง
สำคัญ เหตุเกิดโรคหกสถาน
หนึ่งเล่าเมื่อกล่าวความ โทษห้ามสิบเอ็จประการ แพทย์ ผู้พยาบาล บอกผู้โขให้พึงเว้น แรกไข้ปฐมเหตุ แต่วันหนึ่งเมื่อ เดิมเปน คามีดเมื่อยามเย็น ห้ามผู้ไข้อย่าอาบน้ำ อย่าทาซึ่ง
ของหอม เมถุนการอย่าพึงทำ อย่าขัดสริระรา ระบมชากำเริบ กายอย่าให้นอนกลางวัน ซึ่งการหนักอย่าพึงกลาย อย่ากอก
โก หิตร้าย ออกจากกายย่อมมิดี อย่าโกนซึ่งสีสะ หนวดเครา
ให้กร*/ ฉวี อย่าโกรธพิโรธมี อย่าให้นอนตากแดดลม อย่ากิน
ฉาวมี่มัน ห้ามพึงเว้นอย่านิยม จากโทษอย่าพึงชม ผิเยียวยา จะพลันหาย ผิเว้นทิฐิถือ ประมาทหมิ่นจะใกล้กาย ร้าย วิบัติโรคจะพูนทวี เปนไข้ทุวันโท แลตรีโทษย่อมจะมี
ผู้แพทย์กล่าวคดี บอกผู้ใข้ให้พึงเว้น
หนึ่งกล่าวกำลังโรค แห่งสัตว์โลกให้พึงเห็น ซึ่งวันที่
เกิดเปน วรรณโรคทุกหญิงชาย ทารกแรกวันเกิด สิบหกขวบ ให้พึงหมาย เสมหะระส่ำระสาย วิการกล้ากว่าทุกสิ่ง พึงเใน เหตุการ สิบหกปีแห่งชายหญิง จนสามสิบปียิ่ง กำเดาดีมัก
วิการโลหิตระคนทำ กล้ากว่าโรคทุกสฐาน อุดหนุนเช่นชลธาร
ผู้แพทย์พิจารณา สามสิบจนแก่เถ้า วาตาเข้ากระพือพา
ดุจชลอันลี้ลา นำหน้าศึกสิ้นทั้งหลาย วาตานำหน้าโรค ให้
วิกลวิการกลาย วางยากำหนดหมาย นิไสยโรคดังนี้เอง
หนึ่งแพทย์พึงฉลาด จงองอาจอย่ากลัวเกรง วิจารณ์ด้วย ญาณเอง ให้แม่นยำประจักษ็ใจ ซึ่งวัยนั้นมีสาม ตามวิสัย ลังเกดไว้ ประฐมมัชฌิมาย จนที่สุด 7 วิจารณ์แจ้ง
โรคโสด จึงโอสถแต่งตามหา ปถมวัยทารกา สิบหกปี
จนวันเดียว ผูไข้อย่าภุญชา รศหวานแลขมเปรี้ยว จะไว้อย่า
ดุจเดียว โรคพลันดับระงับสูญ เปนโรคเพราะเสมหะ กำเริบ
กล้าเปนเค้ามูล รู้แม่นจะพลันสูญ เพราะผู้แพทย์ฉลาดยา
หนึ่งมัชฌิมวัย สิบหกไปอย่าภุญชา สรรพรศทั้งปวงนา
อันเปรี้ยวฝาดแลเปรี้ยวเค็ม วางยาต้องหย่อนลด จงถอยถดอย่า เติมเต็ม กำเดาดีอันและเลม ทั้งโลหิตก็พลันหาย หนึ่งปัจฉิมวัย สามสิบปีจนแก่กาย ห้ามกินสิ่งทั้งหลาย รศขมร้อนแลเค็มฝาด
วาตานั้นกำเริบ ย่อมวิกลด้วยกองธาตุ ผู้แพทย์พึงฉลาด
แต่งโอสถดูอาชา รู้ไว้ทั้งสามนี้ ดังคดีท่านกล่าวมา หมู่โรค
ประดุจกา เห็นธนูก็สูญหาย
หนึ่งโสตให้รู้แม่น รสสร้านทราบทั่วในกาย จงจำคําภิปราย จงเงี่ยโสตสดับฟัง รสขมทั้งปวงไซ้ร ย่อมทราบไปในผิวหนัง
รสฝาดทราบมังลัง รสเค็มหวังทราบเส้นเอ็น รสเผ็ดแลแลรสร้อน ทราบกระดูก บ ได้เว้น รสหวานพึงให้เปน ย่อมซึมทราบ
ลำไส้ใหญ่ รสเปรี้ยวทราบไส้น้อย รสเย็นหอมทราบหัวใจ
รสมันนั้นเล่าไซ้ร ทราบที่ต่อข้อทั้งปวง ผู้แพทย์พิเคราะห์ยา
ดูโรคาอย่าเหงาง่วง ซึ่งรสโรคทั้งปวง แต่งตามต้องคล่อง
พลันหาย
ผู้แพทย์อันวิจารณ์ สมุฏฐานโรคทั้งหลาย อันเกิด
แก่หญิงชาย เมื่อทารกปานกลางแก่ ทารกเพื่อเสมหะ สมุฏฐาน
ให้ปรวนแปร ที่อยู่เสมหะแท้ อบอยู่เนื้ออาหารใน ขย้อนที่
คอหอย ในอุระกระหม่อมไป ผู้แพทย์วางยาไซ้ร ด้วยประจุ
สำรอกหาย
ปานกลางเกิดเพื่อดี ที่อยู่มีดังกล่าวหมาย อันดีคน
ทั้งหลาย ตั้งอยู่เหนืออาหารเก่า ผิแพทย์จะให้เหือด โรคเพื่อเลือด ดีกำเดา ด้วยรศยาหอมเอา ซึ่งรสขมรสสุขุม ผู้เถ้าเพื่อวาโย
อันที่อยู่ตั้งประชุม เหนือ คูธทวารรุม เปนที่อยู่แห่งวาโย
ผิแพทย์จะสังหรณ์ ด้วยยาร้อนสุขุโม วาตาวินาโส เพราะ
แพทย์ฉลาดเหมือนตาเห็น
หนึ่งแพทย์จะวิจารณ์ ซึ่งสถานประเภทเปน ทั้งสามให้ พึงเห็น แห่งที่เกิดคนทั้งหลาย คือว่าบุคคลเกิด ๑ ที่น้ำจืด
นาเค็มหมาย เปีอกตมเปนมากมาย ชื่อว่ากัณห์ประเทศมี
เกิดโรคเพราะเสมหะ แลลมแล่นล่วงวิถี กล้ากว่ากำเดาดี
แลโลหิตสิ้นทั้งปวง ผู้แพทย์พึงแต่งยา แก้วาตาเสมหะร่วง
โทษเปนอันใหญ่หลวง ก็จะดับไปพลันสูญ
ถ้าแม้นบุคคลเกิด ที่กรวดทรายศิลาพูน น้ำน้อยบไพบูลย์ หมู่ที่ตั้งเร่งสังเกต มีนามพึงบัญญ่ต ซื่อสาคะระประเทศ
ผิไข้ย่อมอาเภท เพื่อโลหิตกำเดาทำ กล้ากว่าเสมหะลม แล
หมู่นี้จงจี้จำ แพทย์ดีมียานำ แก้โลหิตกำเดาหาย
หนึ่งโสตบุคคลเกิด ประเทศเลิศด้วยกรวดทราย เปีอกตม ศิลาลาย ทั้งน้ำจืดน้ำเค็มหนอง ซื่อสาธารณประเทศ ประเภทโรค ย่อมมูนมอง ระคนเจือทั้งผอง ทั้งเลือดลมกำเดาดี เจือโทษ
ทั้งเสมหะ วิบัติโรคทั้งปวงมี สรรพโรคย่อมยายี ยากยิ่งนัก ลำบากกาย รู้แม่นประเทศสาม แต่งยาตามจะพลันหาย
ผู้แพทย์พึงกฎหมาย แน่แก่โรคจะพลันสูญ
หนึ่งแพทย์พึงรอบรู้ ให้ยา ผู้คิสืคู// วิจารณ์โรคทั้งมูล จงพินิจโลหิตฉวี ผูไข้ผิวเนื้อขาว โลหิตราวรสหวานดี กอบยา กำหนดมี เผ็ดร้อนขมจึงพลันหาย
๑ ขาวเหลืองนั้นเลือดเปรี้ยว ใส่เกลือเจือให้มากหลาย
ชอบโรคจะพลันหาย เพราะรู้แก้ประกอบนา
๒ ดำแดงเลือดนั้นเค็ม ห้ามซึ่งเกลือประกอบยา หาย พลันอย่ากังขา พิเคราะห์แโไให้ควรการ
๓ คนดำเลือดเค็มนัก แลเย็นหนักพ้นประมาณ โอสถ
อันรสหวาน จึงชอบโรคเร็วพลันสูญ
จะกล่าวเวลาไข้ โรควิสัยเปนเค้ามูล ผิโรคบังเกิดพูน
กำเริบแรงเวลาใด ให้เจ็บให้จับจุก ให้เมื่อยขบตามวิสัย ผู้แพทย์
สังเกตไว้ เวลานั้นเปนเค้ามูล จำไค้เปนโฉลก แก่หมู่โรคพลัน เสื่อมสูญ พลันหายพลันเห็นคุณ เพราะแพทย์รู้เพศไข้เปน
แต่รุ่งไปจนเที่ยง เสมหะแลหากทำเข็ญ เที่ยงแล้วไปจนเย็น
ยอแสงคาเพื่อโลหิต คาแล้วไปจนดึก วาตากล้าพัดเปน
เที่ยงคืนจนอาทิตย์ อุไทยสว่างอัมพรดี ธรรมดาโรควิสัย ดังนี้ แลทั่วราตรี หญิงชายในโลกี ทั่งหนุ่มแก่แลปานกลาง เรียงกาย เดิมเปนนิตย์ ทุกหญิงชายบอ้างว้าง ปรกดิบหมองหมาง
เปนจำเกาะก็เหมือนกัน โรคเกิดให็วิบัติ ธาตุแลหากให้แปรผัน
เจือปนระคนกัน ทีนั้นแลโรคกลับกลาย สมมุติตามคัมภีร์
โรคย่อมมีประเภทหลาย อาการมีมากมาย หากจะแจ้งตามเพศเปน ถ้าเช้าไปจนรุ่ง เสมือนทรางโรคคือเข็ญ โทษสี่หากให้เปน
มรณะโทษยากนักหนา เปนแพทย์จงพินิจ กำหนดจิตรตามเวลา
รู้แจ้งจึงแต่งยา ประกอบแก้ตามคัมภีร์ แพทย์จงกรุณา ผูโรคา
เช้ายายี ตรวจตราอย่าให้มี เหตุด้วยเผลอสตินา ผู้แพทย์
จงวิจารณ์ พยาบาลให้หนักหนา ดูเกร็ดมักลานตา หลงละเลิง หยิบหลักลอย รู้คัมภีร์รู้จักโรค รู้จักเกร็ดเหมือนรู้ฝอย เรื่องเกร็ด อาการน้อย บอกแก่ยาว่ารื่าไป คัมภีร์ทำนบอกโรค ทั่งมูลเหตุ ประเภทไข้ เปนแพทย์อย่าเบาใจ ด้วยเพศไข้คล้ายคลึงกัน
หนึ่งกล่าวประเภทไข้ ลักษณสามหากแปรผัน มีนาม
บัญญัตินั้น เรียกเอกโทตรีเป็นสาม ผิไข้เอกะโทษ เพื่อเสมหะ
ท่านกล่าวความ ให้หนาวให้ครั่นคร้าม ให้ขนลุกขนแสยง
จุกอกให้หลับไหล กิน บ ได้ ระหแรง ฝ่าตีนมือ บ ได้แดง
มักซีดเผือดมักเบาขาว ให้รากแลปากหวาน ดุจอาการด้ง
ท่านกล่าว เสมหะเข้าเปนเจ้า ของพึงรู้ในอาการ
ไ/เ*ะ* 0 ฤ I II ๆ
หนง เข เพอกา เดา เหขมปาก เบนประธาน เหรอนยง
ประมาณ ทั้งละเมอให้เพ้อคลั่ง ปวดเศียรด้งจะแตก ให้อยาก
น้ำเปนกำลัง ตาด้วก็เหลืองทั้ง กักตร์ก็เหลืองแลเบาแดง
“ผิปากแลหน้าตา ให้ตึงชาแตกระแหง พิศม์ไข้ให้ฟันแห้ง
นอนมิหลับในกลางคืน กำเดาเอกะโทษ พึงสังเกตจงยงยีน
อย่าหลงว่าเพศอื่น วางยาผิดไข้มักตาย
หนึ่งไข้เพื่อโลหิต ร้อนเปนพิศม์เร่งกระหาย ปวดหัวดัง
แตกตาย หน้าตาแดงแลเบาเหลือง มีหน้าแตกระแหง คือฟัน
แห้งแลฬํ องเ*องโลหิตให้ขุ่นเคือง เปนเอกะโทษดังกล่าวมา
หนึ่งไข้เพื่อเพศลม โดยนิยมพึงวิจาณ์ อาการทั้งปวงนา บังเกิดโทษเมื่อไข้พลัน เพศลมเปนฉะนี้ เอกะโทษเปนสำคัญ
ขนลุกแลขนชัน ย่อมให้หนาวสท้านเย็น ปวดเศียรเวียนหน้าตา มักโกรธาไม่ใคร่เว้น ในอกให้เคืองเข็ญ ให้เสียดแทงมิสบาย
อยากน้ำบหยุดหย่อน ท้องเปนก้อนบกระจาย ทุรนทุรายกาย ทั้งหายใจเข้าออกขัด จักษุแลเล็บเหลือง ไอแข็กๆ ดังเปนหวัด
ปากฝาดเจ็บคางจัด เมื่อยตะไกรแลไอแห้ง โทษทั้งสิบห้านี้
ดังคัมภีร์ท่านสำแดง ผู้แพทย์พึงรู้แจ้ง เอกะโทษลมวิการ
หนึ่งกล่าวเพลาไข้ เอกะโทษพึงวิจารณ์ รุ่งพระลุริย์ฉาน บ่ายสามโมงบันเทาคลาย โทษบ่ายจนสองทุ่ม จึงค่อยส่าง
เบาบางหาย โทษสามหากจะร้าย จนไก่ข้นล่วงสามยาม
โทษสี่ชื่อมรณา ผิดเพลาอย่าพึงถาม อาการหากมีตาม
คัมภีร์แพทย์สังเกตไว้
หนึ่งกล่าวทุว้นโทษ อันเปนสองให้เกิดไข้ กำเดาเจือลมไซ้ร ย่อมให้หาวนอนสะท้าน ปวดหัวดังจะแตก ย่อมรุ่มร้อนฟนอาการ ต้องพรมชลธาร ให้เหงื่อออกระส่ำระสาย วิงเวียน บ มิศุข
เพศดังนี้พึง กฎห&เาย รู้แม่นจะพลันคลาย เพราะวางยา
เฉภาะเปน เสมหะแลกำเดา โทษสองนี้ให้เคืองเข็ญ ให้หนาว แลให้เย็น ให้ขนลุกแสยงขน จุกอกหายใจชัด ให้กระหาย ให้ร้อนรน เหงื่อออกวิงเวียนวน ปวดเศียรระส่ำระสาย โทษ
เลือดแลกำเดา ทุว้นโทษดังกล่าวหมาย วิจารณ์แจ้งพิปราย
หากแปรผันพลันปลดเปลื้อง
หนึ่งลมแลเสมหะ ให้ปวดเสียว หนาวสะท้าน
อยู่เนืองๆ ยิ่งด้วยร้อนใหิวิงเวียน อาหารกิน บ ได้ โทษไข้ หากเบียดเบียน ผู้แพทย์พึงมีเพียร ประกอบแก่ให้พองาม
หนึ่งเลือดแลกำเดา โทษทั้งสองให้เกิดความ ให้ร้อนดัง เพลิงลาม ปวดหัวระส่ำระสาย ไม่หลับมักคลั่งเพ้อ ทั้งอาหาร ก็กินคลาย เห็นน้ำมักกระหาย โทษโลหิตกำเดาทำ ผู้แพทย์
พึงสังเกต คุณประเวศวิเศษล้ำ เกียรติยศระบือซ้ำ สรรเสิญ
คุณ บ สูญหาย
เบื้องนี้จะบอกยา ทั้งเพลาบอกภิปราย กุลบุตรแพทย์
ทั้งหลาย จงเงียโสตสดับฟัง ผู้ใช้ทั้งหลายใด กำเริบกล้า
ทั้งปวงหวัง แต่รุ่งพระสุริยัง จนสามโมงจึงบางเบา เกิดโทษ
เพราะเสมหะ พึงให้แใาให้บันเทา ตรีผลามักผ่าเอา ใบสะเดาฝัก ราชพฤกษ์ ยาดําแซกพอควร ประมวนต้มกินแต่ดึก เสมหะอัน
โหมฮึก เพลาเช้าเบาบางหาย
๑ ผู้!ข้สี่โมงเช้า จนเที่ยงเล่าจึงเสื่อมคลาย โลหิต
ระส่ำระสาย แพทย์ทั้งหลายพึงเยียวยา เอาลูกมะตูมอ่อน
ทั้งจันทน์ขาวแห้วหมูนา หญ้าตีนนกขิงแห้งหา ฝักราชพฤกษ์
เปลือกมูกมัน แก!ช้เพื่อโลหิต วิปริตสี่โมงนั้น หายพลันเปน แม่นมั่น ดังโอสถกำหนดมา
๒ หนึ่งไข้ตั้งแต่บ่าย จนสามโมงอย่ากังขา กำเดาให้
พาธา ย่อมช้องขัดวิบัติเปน ให้เอาหัวแห้วหมู ลูกสมอพิเภกเฟ้น ขิงแห้งจันทน์หอมเย็น จุกโรโกฐพุงปลาจุลา รากเสนียดหญ้าตีนนก ฝักราชพฤกษ์กระดอมมา ต้มแก้!ขในเพลา บ่ายสามโมงคง
เหือดหาย
๓ หนึ่งไข้บ่ายสี่โมง จนเย็นคาท่านภิปราย โทษลม
ระส่ำระสาย จำเร่งแก้ด้วยสรรพยา ให้เอาสมอไทย รากช้าพลู ขิงแห้งหา โรหินีดีปลีรา ฝักราชพฤกษ์ต้มให้กิน แก้ไข้บ่ายสี่โมง เกิดเพื่อลมระทมสิ้น ผู้แพทย์จงประคิน สิ้นเอกโทษดังกล่าวมา
๑ หนึ่งกล่าวทุจันท์โทษ เสมหะลมทั้งสองนา ย่อมไข้
เว้นเวลา สองวันจับกลับนอนคราง แห้วหมูลูกชีล้อม ทั้งแฝกหอม อย่าได้หมาง รากเสนียดเร่งขุดพลาง บอระเพ็ดมะตูมอ่อน
เปลือกประคำดีควาย ทั้งจันทน์ขาวเร่งสังวร กะดอมอย่าได้หย่อน สิ่งละสลึงอย่าพึงเว้น ตรีผลาแลสะค้าน สิ่งละสามสลึงเปน
เนื้อราชพฤกษ์หวานเย็น หนักสองสลึงเฟื้องด้ม แก้ไข้เว้นสองจัน ย่อมหายพลันด้งนิยม ชื่อปะโตลาธิอุดม นิคมโทษที่จับหาย
๒ หนึ่งชื่อปะโตลา ธิวาตะพึงภิปราย แโไไข้เว้นจันหาย โทษเสลดกำเดาทำ ทุโทษอันยายี ยาย่อมมีวิเศษล้ำ ตรีผลา
ขี้กาทำ ทั้งขิงแห้งมะแว้งเครือ บอระเพ็ดมะขามปอม เท้ายาย ม่อมจันทน์หอมเหลือ ฝักราชพฤกษ์กลิ่นเบื่อ ใบมะกาดีปลีต้ม
แก้ไข้เว้นจันหาย แพทย์ทั้งหลายอย่าโง่งม โทษร้ายหายระทม
โอสถนื้ดีนักหนา
๓ หนึ่งเล่าเอาขิงแห้ง ใบสะเดาตีนนกหญ้า กรุงเขมา แฝกหอมหา ฝักราชพฤกษ์รากเสนียด ปรุงต้มขมชื่นกิน
แผ้วมนทินอันเบียฬเบียด เว้นจันอันเวียนเวียด ชื่อพิมพาธิคุณนา
๔ อัศฎางคุลีนาม ท่านกล่าวความบอกยามา ลมกำเดา ให้พาธา ทุว้นโทษให้ยายี ขิงแห้งแลโกฐสอ โกฐพุงปลาจุลาดี เทียนดำลำพันมี ทั้งดีปลีเปลือกง้าวขาว ต้มกินแกโทษสอง
อันมนหมองกำเริบร้าว หายพลันด้งท่านกล่าว เข้าเย็นอุ่น
มุ่นหมกกิน
๕ หนึ่งเล่ากำเดาเสลด อาโปเพศเพื่อมนทิน ขิงแห้ง
แห้วหมูกิน หญ้าตีนนกจุกโรหินี จันทน์ขาวขี้กาแดง มะขามปอม แลดีปลี ใบมะการาชพฤษี พึงเก็บต้มเร่งกินหาย
๖ หนึ่งไข้เพื่อเตโช ริกาโรมิสบาย ตรีโทษวิการร้าย
เสลดลมกำเดาป่วน โกฐสอโกฐพุงปลา โกฐจุลาก้านพร้าวควร
เทียนห้าเร่งประมวน น้ำประสานทองว่านน้ำ ขิงแห้งราก
ไคร้เครือ สมอเทศวิเสศขำ ดีปลีเปลือกง้าวดำ จันทน์ขาว พิมเสนชะมด ทำแท่งฝนให้กิน แผ้วมนทีนที่ปรากฎ สูญหาย
คลายเสื่อมหมด ชื่ออัศฎางคุลืนาม
๗ หนึ่งเล่าพึงเร่งต้ม ดังนิยมท่านกล่าวความ ตรีโทษ
อันลุกลาม ด้วยเสลดกำเดาร้าย ให้เอารากขัดมอน เกสรบัวหลวง ทวาย บุนนากแห้วหมูหมาย หญ้าตีนนกขี้กาแดง รากมะแว้ง เท้ายายม่อม ทั้งจันทน์หอมแลขิงแห้ง รากผักชีอย่าแคลง
ตรีผลาแลแฝกหอม โกฐก้านพร้าวโกฐจุลา ประสานทองปรุง
ให้พร้อม ราชพฤกษ์อย่าได้ถ่อม ทั้งสามฝักรากเสนียด
มะตูมอ่อนใส่หม้อต้ม โดยนิยมจงเร่งเจียด ตรีโทษอัน
เมียฬเบียด เจียดต้มกินหายสิ้นสูญ
๘ หนึ่งโสดอาการธาตุ วิปลาศไม่สมบูรณ์ พิมพาธิคุณ คูณ อันอุดมเร่งต้มกิน ให้เอาใบสะเดา กรุงเขมาแฝก
หอมกลิ่น โกฐจุลาพึงประคิน หญ้าตีนนกโกฐก้านพร้าว
รากเสนียดแลกะดอม ทั้งราชพฤกษ์ฝักยาว ขิงแข้งเพิดสามหาว ต้มกินพลันทันทีหาย
(ธาตุวิวรณ์ ผูก ๑ จบสิ้นฉบับเท่านี้)
พระคัมภีร์ธาตุบรรจบ*
อาทิโต คันถํ ฑโรติ อ้นว่าชีวกะโกมาระกิจแท้จริง
อ้นตกแต่งพระคัมภีร์ จะละนะสังคะหะปกรณ์ อ้นท่านสงเคราะห์ ด้วยอุจจาระธาตุทั้ง ๔ ประการ ซึ่งวิปริตระคนด้วยพิศม์ เปนระหว่าง แห่งมหาสันนิบาต นอกจากสันนิบาตทั้งหลายต่างๆ มีปฐม
สันนิบาต เปนต้น มีตะติยะกินนะสันนิบาตเปนที่สุด แลลักษณะ ธาตุนั้น คือ สีอุจจาระดำ, แดง, ขาว, เขียว, ก็ดี เปน เมือก, มัน, เปลว, ไต, มีโลหิตแลหาโลหิตมิได้ก็ดี มารยาตไปวันละ ๒, ๓, ๔, ๕, ๖, ๗, ๘, ครั้ง เวลากลางวันกลางคืนก็ดี แดจะได้ลง ดังอติสารวัคแลลามกนั้นหามิได้ อันประเภทอุจจาระธาตุนี้ นอกจาก อติสารทั้งหลาย มีอติสารวัคเปนต้น มีบุพรูปอติสารเปนที่สุด เพื่อ จะสงเคราะห์ซึ่งวิปริตธาตุ เปนชะวะนะอุจจาระมหาสันนิบาต
ไว้เปนตราชูแห่งแพทย์พึงรู้เที่ยง ในลักษณะตุจมีกลาวไปข้างนานั้น
อ้นวาลักษณะธาตุทั้ง ๔ ประการนั้น บังเกิดขึ้นเพื่อกองปถวี คือ กำเริบ, หยอน, พิการ, มีพิกัตสมุฏฐานให์เปนเหตุคือวา บุฑคล
ผู้ใดไข้ก็ดีมิไข้ก็ดี แลมิอุจจาระออกมา ดำ, แดง, ขาว, เขียว, มิสัณฐาณดังมูลไก่, แมว, เตา, แลหยาบ, เลอียด, กิดี มิลักษณะดุจนั้น โดยประเภทนั้นมิ ๑๕ ประการ คือให้ปวดอุทร, บริโภคอาหารมิได้, อาเจียน, ให้นอนมิหลับ, เปนพิศม์, อุจจาระ
ปัสสาวะมิสดวก, ให้ปวดถ่วง, เสียวไปทั้งกาย, เมื่อยไปทุกข้อ ทุกลำ, ให้ร้อนกระวนกระวาย, เจรจาพร้าพรู, ร้อนกระหาย, ให้กายซูบผอมระคนด้วยละอองสามประการ, ให้แน่นอกคับใจ,
ให้เสียดชายโครงแลท้อง, โทษทั้ง ๑๕ ประการนี้ เปนอุจจาระมหา สันนิบาตระคน เหตุว่าประชุมมหาภูตรูปในกองสมุฏฐานโทษละ
๓ ๆ, จึงให้กำเริบ, หย่อน, พิการ, นั้นต่างๆ โดยพระเคราะห์ ทั้ง ๘ แลพระสุริยะเทวะบุตรสถิตย์ในทวาทศราษี เปนกำหนด
ใจความให้แจ้งในลักษณะะอุจจาระธาตุโดยย่อ จึงมีคำปุจฉาถามว่า ลักษณะโทษทั้ง ๑๕ ประการแลมหาภูตรูปในกองสมุฏฐานประชุม ละ ๓ ๆ ให้กำเริบ, หย่อน, พิการ, นั้นด้วยเหตุดังฤา
วิสัชนาว่า สมุฏฐานมหาภูตรูปนั้นคือ พ้ทํธปิตตะ,
อพัทธปิตตะ, กำเดา, ทั้ง ๓ นี้ เปนพิกัตกองสมุฏฐานเตโช คือ หทัยวัตถุ, สัตกะวัตถุ, สุมนา, ทั้ง ๓ นี้เปนพิกัตกองสมุฏฐาน วาโย คือสอเสมหะ, อุระเสมหะ, คูธะเสมหะ, ทั้ง ๓ นี้เปนพิกัต กองสมุฏฐานอาโป คือหะทัย, อุทริยะ, กริสะ, ทั้ง ๓ นี้
เปนพิกัตกองสมุฏฐานปถวี แตสมุฏฐานปถวีนี้จะได้ฟนชาติ
จะละนะขึ้นนั้นหามิได้ ตอเมื่อใดสมุฏฐานทั้ง ๓ สิ่งใดสิ่งหนึ่งก็
ดีเปนชาติจะละนะขึ้นแล้ว สมุฏฐานปถวีก็พลอยมีกำลังขึ้น แล
สมุฏฐานทั้งปวงก็กำเริบแรงขึ้นกวาเกา เหตุวาปถวีเปนที่ตั้งแห่ง
ภูมิโรคทั้งหลาย แลเปนที่คํ้าชูอุดหนุนอุปถัมภ์แห่งโรคขึ้นให้
จำเริญดังนี้ นามชื่อวามหาสันนิบาต คือสันนิบาตกองใหญ่
เหตุวาจตุสมุฏฐานธาตุนั้น พร้อมโดยลำดับ ดุจกล่าวมาแล้วนั้น
แพทย์พึงเข้าใจ สำคัญในกองพิถัตสมุฏฐาน แลมหาภูตรูปเต็มหมู หมวดโดยย่อ ไนยหนึ่งทานชำระลงไว้ว่า ในลักษณะกองโทษ
อันปังเถิดต่างๆ มีประเภท ๑๕ ประการซึ่งกล่าวมาแล้วนั้น จัดเปน หมวดเข้ามีลักษณะ ๖ ประการดังนี้ อันว่าอาการซึ่งกระทำมิได้
วิปริตไปต่างๆ ระคนด้วยอังคะมังคานุสารีวาต ประการ ๑ อนึ่งให้ ปวดอุทรให้เสียดชายโครงแลท้องนั้น โทษแห่ง ปัตฆาฏ, สันฑฆาฏ, รัตฆาฏ, กระทำมิได้เปนปรกติ ระคนถันเปนเถาวัลเกี่ยวประการ ๑ อนึ่งให้บริโภคอาหารมิได้แลอาเจียน โทษแห่งปิงคลากระทำ
ประการ ๑ อนึ่งให้ร้อนกระหายน้ำกระวนกระวายแลเจรจาพราพรู โทษในสุมะนากระทำกำเริบขึ้น พัดดวงหะทัยให้ระส่ำระสายมิได้ เปนปรกติประการ ๑ อนึ่งให้นอนมิหลับจับเปนพิศม์นั้น โทษแห่ง อัมพฤกษ์กระทำตลอดถึงสุมะนา กำเริบ, หย่อน, พิการ, ก็ดี มิได้เปนปรกติประการ ๑ อนึ่งอุจจาระปัสสาวะมิสดวกแลให้แคบอก คับใจ โทษแห่งกุจฉิสยาวาดแลโกฐาสยาวาตกำเริบขึ้นพัดในลำไส้ มิได้เปนปรกติประการ ๑ อันเปนหมวดแห่งชินธาตุให้ปังเกิดมี
ลักษณะ ๖ ประการ ดุจกล่าวมาดังนี้
ปัดนี้จักสำแดงในลักษณะอุจจาระธาตุ ซึ่งจะให้วิปริตต่าง ๆ
นั้นเหตุว่า มลนั้นเสียด้วยโกฐาสยาวาต มิใช่พัดชำระปะระเมหะ
ทวิ,ไปั! ไ!,.ไไ"ไ" ไ
แลเมอกเนลา ๒๒ตก เปนกรันตดคราบเสอยูระคนดวยอุจจาระ
ครั้นเดินสูสำช่วงกิสำลาบแตกออกเปนโลหิต บางทีเปนเม็ดยอดขึ้น
ตามขอบทวารให้เจ็บ, แสบ, ขบ บางทีขึ้นที่ด้นไส้ต่อลำกะรีสะ
มัดนั้นก็มี ทำอาการดุจนิ่วแลไส้ล่วนไส้ลาม แลสัตรีดุจมีครรภ์ตา
ลงไปนั้น ถ้าแพทย์มิรู้ถึงมิได้แจ้ง ในอุจจาระธาตุวิธีอธิบายก็
สมมุติเรียกต่างๆ บางทีก็ว่าตานเถา บางทีก็ว่ามุตรฆาฏ
บางทีก็ว่านึ่วเปนปะระเมหะ บางทีก็ว่าเปนกระสายกล่อน บางที
ก็ว่าเปนริศดวง บางทีก็ว่าลามกอติสาร ซึ่งว่ามาทั้งนี้จะได้ผิดจาก
ธาตุโรคนั้นหามิได้ แต่ว่าเปนนิไสยแห่งแพทย์ จะประมาณ
เอาเปนเที่ยงนั้นมิต้อง ให้พึงสำคัญสัญญาเอาในพระคัมภีร์จะละนะ
ลังคะหะนี้จึงจะควร แลโทษดังนี้เกิดแต่กองลามก แต่จะได้ถึงลามก
อติสารนั้นหามิได้ โดยเหตุว่าลามกเปนมนทินในมูลธาตุโรคทั้งปวง
ดุจกล่าวมาดังนี้
อนึ่งอันว่าลักษณะแลประเภทซึ่งแจ้งมาแล้วนั้น ก็ระคนกลั้ว ไปในธาตุอภิญญาณ แลอสุรินทัญญาณธาตุเปนจัตุสมาธาตุเปน
ดาน, เถา, ในสมุฏฐานพิกัต ตกเข้าในระหว่างอชินธาตุวิธี
ดังนี้แจ้งอยูในคัมภีร์ธาตุวินิจฉัยแลสมุฏฐานพิกัตโน้นแล้ว ในพระคัมภีร์ นี้ท่านสงเคราะห์เอาแต่ที่เปนแก่นสาร คือใจความว่าพอเปนที่
สังเกตแห่งแพทย์ทั้งหลาย จะได้พยาบาลโรคสืบไปเบื้องน่า
ให้พิจารณา จงเที่ยงแท้โดยไนยท่านกล่าวไว้ดังนี้ ไนยหนึ่งแพทย์
ผู้ใด จะพยาบาลในวิธีอุจจาระธาตุทั้ง ๔ นี้ พึงให้สอบสวนใน คัมภีร์เวชศาสตร์ทั้งหลายให้แมนยำ จึงจะอาจองแลซึ่งจะประกอบ
สาตราคมแลวานยาสรรพสิ่ง,ใดสิ่งหนึ่งก็ดี ให้ต้องเวชพึคัตใน ประเภทโรคแลธาตุโรค สมุฏฐานโรค อายุโรค กาลโรค
ฤดูโรค โรคกำเนิดทั้งหลายนี้ จึงพยาบาลอุจจาระธาตุได้ด้วยเปน ภูมกวาโรคทั้งปวง มีฉันนวุติกะโรคเปนอาทิ โรคอันเสศเปน
ที่สุด ถ้าวางยามิถอยมูลนั้นคงอยูนานเข้า ก็จะแปรถึงอะสาทิย
อุจจาระคันธะธาตุจะบังเกิดปะระเมหะ ๒๐ ทุลาวะสา ๑๒ เปน อะสาทียะลามกพิคัตกินธาตุโดยแท้ ถ้าวางยาต้องด้วยโรค
ก็จะบันเทาหาย โดยประมาณด้วยพระคัมภีร์นี้หากำหนดมิได้
เปนแด,เค้าแหงโรค อนึ่งซึ่งจะวางยานั้นอย่าให้เสียยาพรหมคักตร์
ทั้งสาม เปนยาชำระปะระเมหะแลเมือกมันให้สำเร็จ ให้สิ้นเชิง
แล้วจึงวางยาอันชื่อว่า อัศฏาธิวรรค, บุษราธิคุณ, สงขสุวรรณ
มหานที, สรรพนัดนาธิคุณ, มหาอนันตคุณ, โอสถมาตาธิคุณ,
บัดโตฬาธิคุณ, มหาบัดโตพาธิคุณ, บัดโตพาธิวาด, มหาธาราธิคุณ, ธาณจักรสังขสุวรรณแพทยา, ยา ๑๒ ขนานนี้ แจ้งอยู่ในพระคัมภีร์ ตะติยะกินสันนิบาตเสร็จแล้ว จึงประกอบขึ๋นให้วางต่อไปตาม
ลำดับโรค อันเปนจะละนะธาตุเสียก่อนจึงเสื่อมหาย แล้วจึ่งแต่ง
ยาอันชื่อว่า อินทรีย์ธาตุต่างๆ สำหรับได้แก้ในกองมหาภูตรูป แล สมุฏฐานรูปซึ่งเปนชาติธาตุนั้น ให้บริบูรณ์โดยแท้ต่อภายหสัง
ดุจในทานกล่าวไว้ดังนี้
ยาชื่อพรหมภักตร์ เอาโกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕
สิ่งละสวน ตรีผลา ตรีกฏก เปราะหอม ผลเอ็น สิ่งละ ๒ ส่วน ผลจันทน์ กานพลู การะบูร ขิง ยาดำ สิ่งละ ๔ ส่วน
ยางสลัดใดประสะตามวิธี ๒๐ ส่วน ทำเปนจุณเอาน้ำเปลือกมะรุม
ต้มเปนกระสาย บดทำเปนเม็ดไว้ให้กิน ชำระปะระเมหะเมือก
แลตามกำลัง ขับทั้งลมคูธวาดให้เปิดอุจจาระเสียนั้นให้เปนปรกติ
แก้ปวดมวนหายวิเศษนัก
ยาชื่อมหาพรหมภักดร เอาโกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑
โกฐบัว ๑ โกฐชฎามังษี ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑
สิ่งละสวน เปราะหอม ๑ ผลเอ็น ๑ ผลผักชีทั้ง ๒ ผล
โหระพาเทศ ๑ สิ่งละ ๒ สวน รากส้มกุ้งน้อย ๑ เปล้าน้อย ๑
สิ่งละ ๓ สวน สห้ศคุณเทศประสะ ๑ ยาดำ ๑ สิ่งละ ๔ สวน
ตรีกฏก ๑ มหาหิงคุ์ ๑ กานพลู ๑ การะบูร ๑ สิ่งละ ๕ สวน สมอไทย ๘ สวน ยางสลัดใดประสะ ๒๔ สวน ทำเปนจุณเอา น้าโสฬศเบ็ญจกูลเปนกระสาย บดทำเปนเม็ดไว้กินตามกำลัง
อุจจาระธาตุซึ่งวิปริต อันบังเกิดแตกองวาโยเปนอาทิ
ยาชื่อมหิทธิมหาพรหมภักตร เอาโกฐกระดูก ๑ โกฐ
เชียง ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ โกฐจุลารส ๑ เทียนดำ ๑ สิ่งละสวน ผลราชดัด ๑ ผลโหระพาเทศ ๑ ผลผักชีทั้ง ๒ สิ่งละ ๒ สวน เปราะหอม ๑ สมุลแว้ง ๑ จันทน์ทั้ง ๒ สิ่งละ ๓ สวน ตรีกฏก ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ยาดำ ๑ สหิศคุณเทศประสะ ๑ รากจิงจ้อประสะ ๑ รากส้มกุ้ง ๑ สิ่งละ ๔ สวน สมอไทย ๑ กานพลู ๑ ผลจันทน์ ๑ การะบูร ๑ สิ่งละ ๘ สวน ยางสลัด ใดประสะ ๓๒ สวน ทำเปนจุณ ตามพิกัตเบ็ญจกูลเปนกระสาย บดทำเม็ดไว้ให้กินตามกำลัง ชำระอุจจาระธาตุ อันบังเกิดแตกอง มหาภูตรูปนั้นให้อันตรธานหาย แลชำระธาตุโรคทั้งปวงวิเศษนัก
ยา ๓ ขนานนี้ให้ละลายน้ำผึ้งให้กิน โดยวิธีอันมีในมหาพิกัต หนัก แลหยอนทั้งปวงนั้น อาจาริย์ทานสรรเสริญวามีคุณยิ่งนัก
ยาชื่ออัศฎาธิวัค เอาดอกบุนนาก ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เทียนดำ ๑ สิ่งละ ๒ สวน เบ็ญจถูล ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ ขา ๑ กะชาย ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ผลมะตูมออน ๑ สิ่งละ ๔ สวน ยาดำ ๕ สวน สมอเทศ ๑ สมอพิเภก ๑ สิ่งละ ๘ สวน สมอไทย ๒๔ สวน เปลือกต้นไขเนา ๑
รากเล็บมือนาง ๑ รากอ้ายเหนียว ๑ กะพังโหม ๑ สิ่งละกำมือ ชุมเห็ดไทยทัง ๕ กะเพราทัง ๕ ผักราชพฤกษ ๑๐ ผัก
ขยำเอาน้ำเปนกระสาย ต้มตามวิธีให้กินแก้อุจจาระธาตุลามก
อติสารวัค แก้วาโยอุดทวารรัดรึงมิให้เดิน แก้จุกเสียดแก้อาเจียน บริโภคอาหารมิได้ แดปวดห้องให้อุจจาระหยดย้อยเหน้าเหม็นโขลง
ไปวันละ ๓, ๔, ๕, ๖, เวลา แลครอบมูลริศดวงทั้งปวง
ยาชื่ออินทรีย์ธาตุเตโช เอาโกฐทั้ง ๕ เปราะหอม ๑ ผลเอ็น ๑ ผลผักชีทั้ง ๒ ผลช้าพลู ๑ หญ้าตีนนก ๑ กกลังกา ๑ น้ำตาลกรวด ๑ เอาสิ่งละสวน เถาสะค้าน ๑ ดีปลี ๑ รากช้าพลู ๑ ขิงแห้ง ๑ เอาสิ่งละ ๒ สวน รากเจตมูลเพลิง ๔ สวน ทำเปนจุณบดด้วยน้ำดอกไมไปนกระสาย บดทำแทงไว้ ละลายน้ำดอกมะลิสดแซกพิมเสน รับประทานแก้อินทรีย์ธาตุเตโช ชงกระทำให้บรํโภคอาหารไมมีรส ใหหวโหยหาแรงมีได้ แลแก้
จัตุกาลเตโชในอสุรินฑัญญาณธาตุให้ตก
ยาชื่ออินทรีย์ธาตุวาโย เอาผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ สิ่งละสวน ตรีกฏก ๑ รากช้าพลู ๑ รากเจตมูลเพลิง ๒ สิ่งละ ๔ สวน เถาสะค้าน ๖ สวน ทำเปนจุณบดละลายน้ำผึ้ง,
น้ำขิง, น้ำร้อนก็ได้ รับประทานแก้อินทรีย์ธาตุวาโยซึ่งเปน
วิสมาคินี, มันทาคินี, ดิกขาคินีนั้นแล แก้สรรพลมทั้งปวง
ตางๆ แก้ริศดวงแห้งผอมเหลือง แก้ลมแนนอกลมขึ้นสูงแลลมขึ้น
กระหมอม แก้ลมจรทั้งปวง
ยาชื่ออินทรีย์ธาตุอาโป เอารากพุดซ้อน ๑ รากคัดเค้า ๑ รากประคำตีควาย ๑ รากส้มกุ้ง ๑ รากส้มป่อย ๑ รากชุมเห็ดทั้ง ๒ แกนแสมทั้ง ๒ ชะเอมไทย ๑ ผลมะเกลือ ๑ กะเพรา ๑ บอระเพ็ด ๑ เทียนดำ ๑ สิ่งละสวน ดีปลี ๑ เถาสะค้าน ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ ขิงแห้ง ๑ สิ่งละ ๒ สวน รากช้าพลู ๑๒ สวน ต้มตามวิธีให้รับประทานแก้อินทรีย์ธาตุอาโป อันบังเกิด ในอสุรินฑัญญาณธาตุ ให้เจริญอาหารแลให้ตั้งซึ่งสุคติธาตุ แก้
อาเจียน ๔ ประการ ในสมุฏฐานพิกัตนั้นหาย
ยาชื่ออินทรีย์ธาตุปถวี เอาตรีผลา ๑ ผลมะตูมออน ๑ เมล็ดในโคกกะออม ๑ เทพทาโร ๑ แกนกันเกรา ๑ ใบสะเดา ๑ ใบเสนียด ๑ ดุมกาแดง ๑ กะเทียม ๑ เอาสิ่งละสวน เถาสะค้าน ๑ รากช้าพลู ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ ขิงแห้ง ๑ เอาสิ่งละ ๒ สวน ดีปลี ๒๐ สวน ทำเปนจุณเอาน้ำกะเทียมเปน กระสาย บดทำแทงไว้ละลายน้ำร้อนก็ได้ น้ำส้มซ่าก็ได้กินแก้
อินทรีย์ธาตุปถวี ซึ่งกระทำใหบริโภคอาหารไม่มีรส ให้ผอมเหลือง ให้บวมมือบวมท้องแลบวมเท้า แก้อุจจาระปัสสาวะวิปริตด้วย
เตโชเปนมันทาคินีธาตุ ให้อ่อนหิวหาแรงมิได้ แลกระทำให้
เจริญอาหารเจริญลัคนีผลให้วัฒนะโดยปรกติ
ยาชื่ออินทรีย์ธาตุประชุม เอาโกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ สิ่งละ ๑ ส่วน ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เอาสิ่งละ ๒ ส่วน อบเชย ๑ ชะเอม ๑ แก่นกันเกรา ๑
เอาสิ่งละ ๔ ส่วน กะทือ ๑ ไพล ๑ ข่า ๑ พริกไทย ๑ กกลังกา ๑ เอาสิ่งละ ๕ ส่วน ผลมะตูมอ่อน ๑ เปลือกโมกมัน ๑ รากส้มกุ้ง ๑ แห้วหมู ๑ บอระเพ็ด ๑ เอาสิ่งละ ๗ ส่วน ชุมเห็ดไทย ๑๐ ส่วน รากเจตมูลเพลิง ๔ ส่วน เถาสะค้าน
๖ ส่วน ขิงแห้ง ๑๐ ส่วน รากช้าพลู ๓๒ ส่วน ดีปลี ๒๐ ส่วน กะเพราแห้ง ๕๒ ส่วน ทำผงก็ได้ต้มก็ได้ ให้รับประทานตามพิกัต ประชุมมหาภูตรูป แลสมุฏฐานรูปมิให้วิปริต แก้ธาตุโรคแลธาตุ
กำเนิด แลโรคเกิดแต่ฤดู ๓ ฤดู ๖ นั้นหาย
ยาชื่อทศเบ็ญจะกูล เอาปูนผงส่วน ๑ สมอร่องแรง ๑ ข่าตาแดง ๑ พริกล่อน ๑ กะเทียม ๑ ไพล ๑ สิ่งละ ๕ สวน เบ็ญจะภูลตามพิกัต ๑๑ ตำเปนจุณบดละลายน้ำขิง, น้ำข่า,
น้ำผึ๋ง, น้ำร้อน, น้ำไพล, ก็ได้ ให้กินเปนยาเผาธาตุทั้ง ๔
อันพิกล ซึ่งทำให้ร้อนกระสับกระสายแลแปรให้เปนลมต่างๆ คือ
ลมอัมพฤกษ์ ลมอัมพาธ ลมปัฏฆาฏ ลมราทปักษ์นั้นเปนต้น
ทำให้มือเท้าสั่นแลลมจุกเสียด ลมสลักเพิด ลมขดอกยอกอก
ซึ่งกล่าวมานั้น
ยาชื่อมหาพิกัตเบ็ญจกูล เอาเบ็ญจมูลเหล็ก วัลเปริยง
แห้วหมู สิ่งละกำมือ ๑ ตรีผลาสิ่งละ ๑๕ ผล พริกล่อน ขา สิ่งละ ๔ บาท เบ็ญจะถูลตามพิกัตต้มตามวิธีให้กิน แก้ธาตุวิปริต ในกองสมุฏฐานกำเริบ แก้จับเจลียงทั้งสิ้น ด้วยพิศม์ในระดู ๓,
๖, เปนเพื่อเส้นนั้น
ยาชื่ออภิญญาณเบ็ญจะกูล เอาแฝกหอม วัลเปรียงแดง แห้วหมู บอระเพ็ด แกนขี้เหล็ก แก่นกันเกรา ผลมะตูมออน กกลังกา เปลือกโมกหลวง สิ่งละ ๔ ส่วน ข่า พริกลอน ผักแพวแดง เปราะหอม อบเชย สมุลแว้ง ชะเอมเทศ
สิ่งละ ๘ สวน เบ็ญจกูลตามพิกัตต้มตามวิธี ให้กินแก้ธาตุ
อภิญญาณซึ่งเปนชาติจะละนะโทษในสมุฏฐานพิกัต แลอุจจาระ
สันนิบาตนั้น จำเริญอัคนีผลให้สุคติธาตุบังเกิดวัฒนะ แลบำบัด
ชินธาตุนั้นยิ่งให้ปรกติ
ยาชื่อเตโชสมุฏฐาน เอาโกฐทั้ง ๙ เทียนทั้ง ๗
เบ็ญจะกูล ผลเอ็น กานพลู เปราะหอม ผลผักชี สิ่งละส่วน แฝกหอม กินเสน จันทน์ทั้ง ๒ บอระเพ็ด สิ่งละ ๒ ส่วน ใบกระวาน ๔ สวน น้ำตาลกรวด ๗ ส่วน ตรีผลาตามพิกัต ๓๕ ทำเปนจุณระคนด้วยเกลือสินเธาว์ เอาน้ำดอกไม้เปนกระสายบด
ทำ แทงไว้ละลายน้ำดอกมะลิสด กินแก้สมุฏฐานเตโชอันวิปริต
กระทำให้ร้อนกระวนกระวาย นอนมิหลับบริโภคอาหารมิได้แลให้
อาเจียน
ยาชื่อวาโยสมุฏฐาน เอาผลจันทน์ ดอกจันทน์ กะวาน กานพลู สิ่งละส่วน เทียนทั้ง ๗ บอระเพ็ด ผลกะดอม ผลมะตูมอ่อน พริกส่อน เบ็ญจกูล สิ่งละ ๒ ส่วน เทพทาโร ข่าต้น สิ่งละ ๔ ส่วน การะบูร ๕ ส่วน ตรีผลาตามพิกัต ทำเปนจุณระคนด้วยเกลือสินเธาว์ บดละลายน้ำชิง, น้ำร้อน,
น้ำส้มซ่าก็ได้กินแก้สมุฏฐานวาโย อันพิกลต่างๆ คือให้ท้องขึ้น
ท้องพอง ให้จุกเสียด แน่นอก ให้เมื่อยให้ขบทั้งตัว ให้อาเจียน บริโภคอาหารมิได้นอนมิหลับ
ยาชื่ออาโปสมุฏฐาน เอาเปราะหอม ผลเอ็น กานพลู แกนแสมทะเล รากส้มกุ้ง ชะเอมเทศ อบเชย สมุลแร้ง
สิ่งละส่วน โกฐกระดูก เทียนดำ เทียนขาว การะบูร แฝกหอม ใบกระวาน บอระเพ็ด สิ่งละ ๓ ส่วน พริกไทย เบ็ญจกูล
สิ่งละ ๕ ส่วน ตรีผลาตามพิกัต ๒๓ ทำเปนจุณระคนด้วย
เกลือสินเธาว์ บดละลายน้ำขิง, น้ำดีปลี ต้มก็ได้ กินแก้
สมุฏฐานอาโป ซึ่งวิบัติกระทำให้ตัวชุ่มไปด้วยเสมหะเปนอันมาก
แลให้เสมหะปะทะเนืองๆ ให้อุจจาระไปวันละ ๓, ๔, ๕, ๖,
๗, เวลา หยดย้อยมิได้เปนปรกติ บริโภคอาหารไมมีรส ให้ผอม ซีดให้บังเกิดละออง ๓ ประการ ให้คลื่นให้เหียนให้อาเจียน แลให้ ปลายมือปลายเท้าเย็นซีด
ยาชื่อปถวีสมุฏฐาน เอาแกนกันเกรา เปลือกกันเกรา
เทพทาโร ผลมะตูมออน ขมิ้นอ้อย สิ่งละสวน สะเดาทั้งใบ
ทั้งดอก การะบูร บอระเพ็ด สิ่งละ ๓ สวน กะเทียม
ไพล เบ็ญจะกูล สิ่งละ ๕ สวน ตรีผลาตามพิกัต ๒๐ ทำเปน
จุณระคนด้วยเกลือสินเธาว์ บดละลายน้ำร้อน, น้ำส้มซา,
น้ำกะเทียมก็ได้ กินแก้สมุฏฐานปถวี ซึ่งเปนชาติจะละนะ
อันบังเกิดแดสมุฏฐานทั้ง ๓ กระทำให้บริโภคอาหารมิได้ ให้ผอมเหลือง ให้บวมเท้าเปนโสกะโรควิปริตธาตุ ให้อุจจาระเปนลามก สันนิบาต วิปริตตางๆ ให้หิวโหยหาแรงมิได้ แก้ให้สุคติจำเริญขึ้น แก้ปวด ท้องจุกเสียด
ยาชื่อมหาโสภะโรค เอาใบผักเสี้ยนผี ๒ สวน ใบขึ้เหล็ก ๓ สวน ใบประคำไก, ไพล กะชาย ขา กะเทียม
กระดองเตาเผา ปูนขาว สิ่งละ ๔ สวน วานนางคำ ๘ สวน สุพรรณกันแดง ๑ บาท ตรีกะฏุกตามพิกัต ๑๔ ทำเปนจุณบด เปนแทงไว้ ละลายน้ำกระสายต่างๆ ทาแก้บวม ๕ ประการ
แลบวมทั้งกายบวมเพื่อบุพโพ โลหิต กำเดา ในกองสมุฏฐาน
ยาชื่อเทพประสิทธ เอาเบ็ญจกูล ตรีผลา โกฐทั้ง ๙
เทียนทั้ง ๗ ผลจันทน์ ดอกจันทน์ สิ่งละสวน ผิวมะกรูด
ผิวมะนาว ผิวส้มซ่า ผิวมะงั่ว สิ่งละ ๒ สวน กฤษนา
กะลำภัก ชะลูด ขอนดอก จันทน์แดง ดอกพิกุล เกสรบุนนาก เกสรสาระภี อบเชย สิ่งละ ๕ สวน การะบูร กะแจะตะนาว ชะมดเชียง สิ่งละ ๕ สวน จันทน์เทศ พิมเสนเกล็ด
สิ่งละ ๘ สวน ดอกมะลิ ๓๒ สวน ทำเปนจุณ น้ำดอกไม้เทศ
เปนกระสาย บดทำแทงไว้ละลายน้ำกระสายอันควรกับโรค แก้วาโย ในกองสมุฏฐาน ชาติ, จะละนะ, ภินะ ธาตุอันระคนด้วยพิศม์ ในปัจฉิมที่สุด ซึ่งตกเข้าระหวางมหาสันนิบาต
(กลาวมาในลักษณะอุจจาระธาตุทั้ง ๔ ประการจบแต่เพียงนี้)
ว่าด้วยลักษณะโรคอุจจาระธาตุ
ผ้เปนโรคอุจจาระธาตุนั้น เหตุด้วยผ้นั้นเปนไข้ที่มีพีษจัดตก
* ~ - ๕ ~  ะ V I I .เ-
กงส้นนิบาต แลวเรอรงมา ธาตุน้นยิงแปรปรวนวีปรีต อุจจาระ
ไมเปนปรกติ จึงกลายเปนโรคอุจจาระธาตุ หรือรับประทานอาหาร
ที่แปลก หรือที่เคยรับประทานนั้นมากเกินกำลังกว่าธาตุเปนต้นว่า
เนื้อสัตว์ดิบ หรือเนื้อสัตว์ที่มีคาวมากแลมันไขต่างๆ แลของที่
หมักดองบูดเหน้า ธาตุนั้นก็วิปริตแปรปรวนหาเสมอเปนปรกติไม่
กระทำให้ท้องขึ้นเฟ้อ เรอเหม็นบูดเปรี้ยวจุกเสียดแทง อุจจาระก็
วิปริตต่างๆ จึงกลายเปนโรคอุจจาระธาตุ หรือธาตุสมุฏฐานมหาภูต
รูป ๔ ประชุมในกอง สมุฏฐานโทษแล ๓ แล ๓
ทำให้สมุฏฐานธาตุกำเริบ ธาตุหย่อน ธาตุพิการ นั้นต่างๆ โดย
พระอาทิตย์ดำเนินในทวาทศราษีเปนกำหนด ตามในพีกัตฤดู
สมุฏฐาน ๖ กระทบให้เปนธาตุ แลให้พีกัตธาตุสมุฏฐานมหาภูต
รูปนั้น
๑ คือพัฑธปิตตะ คืออะพัฑธปิตตะ คือกำเดาทั้ง ๓
นี้เปนพีทัตในกองสมุฏฐานเตโช ๒ หะฑัยวาต สัตถะกะวาต สุมะนาวาต ทั้ง ๓ นี้ เปนพีกัตในกองสมุฏฐานวาโย ๓
สอระเสมหะ อุระเสมหะ คูธเสมหะ ทั้ง ๓ นี้ เปนพีกัต
ในกองสมุฏฐานอาโป ๔ หทัย อุทริยะ กรีสะ ทั้ง ๓ นี้ เปนพีกัต ในกองสมุฏฐานปถวี มาแต่สมุฏฐานปกวีนี้เปนใหญ่กว่าสมุฏฐาน
ทั้ง ๓ ถ้าสมุฏฐานทั้ง ๓ ในกองหนึ่ง กองใดเปนจะละนะขึ้นแล้ว
สมุฏฐานปถวีก็พร้อมมีกำลังขึ้น แล้วสมุฏฐานทั้งปวงก็กำเริบแรง
ขึ้นกว่าเก่า อย่างนี้เรียกว่ามหาลันนิบาต เพราะว่าจัตุสมุฏฐาน
ธาตุนั้นประชุมพร้อม ว่าเกิดขึ้นเพื่อกองปถวีธาตุกำเริบหย่อน
พิการ ทำให้อุจจาระไปทั้งกลางวันกลางคืน บางวัน ๒ ครั้ง
บางวัน ๓ ครั้ง บางวัน ๔ ครั้งไปจนถึง ๘ ครั้งก็มี สีดำสีแดงก็
มีสีขาวสีเขียวก็มี เปนเมือกเปนมันเปนเหลวเปนั้ใต บางทีระคน ด้วยโลหิตมีสันฐานด้งมูลแมวมูลไก่มูลเต่าก็มี อุจจาระหยาบ
อุจจาระเลอียดก็มี แต่ไม่ลงเหมือนอย่างอติสารลามก อันประเภท อุจจาระนี้ นอกจากอติสารทั้งหลาย แลมีลักษณะอาการนั้น
๑๕ ประการ คือให้ปวดอุจจาระ ๑ ให้เสียดตามโครง ๑
ให้บริโภคอาหารมิได้ ๑ ให้อาเจียน ๑ ให้นอนมิหลับ ๑
ให้มึนมัวจ้บสบัดร้อนสบัดหนาวเปนพิศม์ ๑ ให้ถ่ายอุจจาระ
บัสสาวะมิสดวก ๑ ให้แน่นอกคับใจ ๑ ให้เสียวไปทั้งร่างกาย ๑ ให้เมื่อยทุกข้อทุกกระดูก ๑ ให้กลุ้มจิตรระส่ำระสาย ๑ ให้เจรจา พร่าพรู ๑ ให้ร้อนกระหายน้ำ ๑ ให้ร่างกายซูบผอมผิวหนัง
สากแห้ง ๑ ให้เกิดลอองเปนขุมขึ้นตามลิ้นตามปาก ๑ รวมโทษ ทั้ง ๑๕ ประการนี้เรียกว่าอุจจาระธาตุลามก ระคนด้วยมหา
สันนิบาต แลระคนไปในธาตุอภิญญาณ คือธาตุนั้นเปน
ชาติเอกโทษ จะละนะทุวันโทษ ภินะตรีโทษ แลอสุรินฑัญญาณ ธาตุ คือธาตุนั้นสำแดงให้รู้ดุจผีสิงตกเข้าในระหวางอะชินธาตุ คือ ธาตุนั้นที่ไม่ยอยไป อันลักษณแลอาการที่กลาวมานี้ เรียกว่า
อุจจาระธาตุลามกระคนด้วยมหาสันนิบาต โรคอย่างนี้รักษายากกว่าโรคทั้งปวง เพราะเปนโรคเรื้อรังถ้าให้ยามิถอย อุจจาระนั้นคงแดงอยู่นานเรื้อรัง ก็จะแปรไปตกถึงอะสาทียะ อุจจาระ
คันธาระธาตุ บังเกิดเปนปะระเมหะ คือเมือกแลมันเปลวไต
ทุลาวะสานั้นคือน้ำบัสสาวะพิการตาง ๆ เปนอะสาฑิยะลามกพิกัต อะกินนะธาตุ
ทีนี้จะกลาวด้วยอะสาทิยะอุจจาระคันธาระธาตุ แลปะระเมหะ ๒๐ ประการตอไป อันว่าทุลาวะสา ๑๒ ประการนั้น เปน
อะสาฑิยะลามกพิกัต แปรมาจากอุจจาระธาตุลามกให้เปนเหตุ
ลกษณะอะสาฑิยะอุจจาระคันธาระธาตุนี้ เมื่อตกอยู่ในระหวาง
อุจจาระธาตุลามก แก้อุจจาระธาตุไม่สิ้นโทษจึงแปรให้ อุจจาระ
นั้นมีกลิ่นขึ้นตางๆ กลิ่นอุจจาระต่างๆ นั้นมี ๔ ประการ คือ
กลิ่นดังปลาเหน้า ๑ กลิ่นดังหญ้าเหน้า ๑ กลิ่นดังเข้าบูด ๑
กลิ่นดังศพอันเหน้าโทรม ๑ รวมทั้ง ๔ ประการนี้ เกิดแต่กอง อะชิณะธาตุให้เปนเหตุ คืออามะอะชิณะ ๑ มลอะชิณะ ๑
วิวัฑฒะอะชิณะ ๑ อัฑฒะอะชิณะ ๑ อันวาอะชิณะโทษทั้ง ๔
ประการนี้ เปนที่ตั้งแห่งโรคทั้งหลาย แตในอะสาฑิยะอุจจาระ
คันธาระธาตุนี้ ว่าด้วยอุจจาระที่มีกลิ่น ๔ ประการ สำแดงให้
เปนโทษ
(๑) อันลักษณะอุจจาระสำแดงโทษ กลิ่นดังปลาเหน้า
ระคนด้วยอามะอะชิณะนั้น เกิดแด,กองอาโปสมุฏฐาน ให้เปนเหตุ อาการให้ไปอุจจาระปัสสาวะมิสดวก ๑ ให้เจ็บอก ๑ ให้
น้าลายไหล ๑ รวม ๓ ประการ
(๒) อันลักษณะอุจจาระสำแดงโทษดังหญ้าเหน้า ระคน
ด้วยมลอะชิณะนั้น เกิดแดกองเตโชสมุฏฐานให้เปนเหตุ อาการ
ให้ปากแห้งตอแห้ง ๑ ให้หนักคัว ๑ ให้วิงเวียน ๑ ให้ไปอุจจาระ ปัสสาวะมิสดวก ๑ ให้เสโทไหลหยดย้อย ๑ รวม ๕ ประการ
(๓) อันลักษณะอุจจาระสำแดงโทษกลิ่นดังเข้าบูด ระคน ด้วยวิวัฑฒะอะชิณะนั้น เกิดแด,กองวาโยสมุฏฐานให้เปนเหตุ
,  ะ*,
อาการ๒เสยดแทง ๑ เหเจบฅอ ๑ เหคันจมูก ๑ เหเมิอย
ไปทั่วร่างกาย ๑ ให้ดะครั่นตะครอ ๑ รวม ๕ ประการ
(๔) อันลักษณะอุจจาระสำแดงโทษกลิ่นดังศพ อัน
เหน้าโซมระคนด้วยวัฑฒะอะชิณะนั้น เกิดแต่กองกำเดาสมุฏฐาน
,, ไ!*,!,! ะ"?*
เสมหะสมุฏฐานดวยปถวิเหเปนเหตุ อาการเหเจบเนอก ๑ เหเจบ ในท้อง ๑ ให้บวมมือบวมเท้าบางทีให้บวมไปทั่วรางกาย ๑ รวม ๓ ประการ
หนึ่งคันธะลามกโทษทั้ง ๔ ประการนี้ แปรมาจากอุจจาระ
ธาตุลามก ตกอยู่ในระหว่างอะสาทิยะอุจจาระคันธาระธาตุ แต่ใน อะสาทิยะพิกัตสมุฏฐานนั้นมีอยู่ ๓ สมุฏฐาน คืออะสาทิยะ
โบราณชวร ๑ อะสาทิยะมรณันดิกชวร ๑ อะสาทิยะอะชิณะชวร ๑ รวมเปน ๓ สมุฏฐานด้วยกัน
(๑) อันลักษณะอะสาทิยะโบราณชวรนั้น คืออาไศรยโดย ธาตุแปรตามสมุฏฐานแห่งอายุเดินเข้าสู่ความชรา เปรียบดังผลไม้ที่ บรีสุทธิ์ เมื่อถึงกำหนดสุกแลงอมแล้ว ผลนั้นก็หล่นลงเอง
จัดเปนปฐมอะสาทิยะพิกัตสมุฏฐานหนึ่ง จะให้ยานั้นยากนัก
(๒) อันลักษณะอะสาทิยะมรณันดิกชวรนั้น คือโรคบังเกิด เปนโอปักกะมิกโรค ตกลงมาจากที่สูงหรือต้องทุบถองโบยตี ต้อง ราชอาญา อะหิวาตะกะโรค แลโรคที่เกิดเปนพิศม์ขึ้นต่างๆ มีพิศม์ ตีแลโลหิตเสมหะเปนต้น จัดเปนมัจฌิมอะสาทิยะพิกัตสมุฏฐานหนึ่ง จะให้ยานั้นยากนัก
(๓) อันลักษณะอะสาทิยะอะชิณชวรนั้น คือโรคคราคร่า เรื้อรังโรคธรรมดาก็ว่า ด้วยบังเกิดอะชิณโทษอยู่เนืองๆ เหตุที่
บริโภคอาหารไม่ชอบกับโรคแลธาตุ ไข้นั้นมีอาการชุดไป อย่างนี้ เรียกว่าอชิณะธาตุ เหตุด้วยของสำแลง ถ้าให้ยารับประทาน
ไมถูกไข้นั้นมิได้ถอยแลคลาย เปนแด,ทรงอยู่แล้วชุดไปเปนอาทิ
อย่างนี้เรียกว่า อะชิณโรค จัดเปนปัจฉิมอะสาทิยะพิกัตสมุฏฐาน
หนึ่งจะให้ยานั้นยากนัก รวมเปน ๓ สมุฏฐานด้วยกัน แต่อะชิณ โทษนี้เจือไปในโรคทั้งปวง ถ้าอะชิณโทษบังเกิดขึ้นในระหว่างโรค
อันหนึ่งอันใดแล้วก็เรียกว่าอะชิณโรค คือโรคที่รักษาไม่หาย แล
หายโดยยาก กล่าวคือให้ยาแลสิ่งของอันไม่ควรแก่โรค ถ้าเว้น
ของที่ไม่ควรได้แล้ว โรคนั้นจึงจะบันเทาคลาย แลหายได้โดยเร็ว
แต่ในที่นี้ว่าด้วยอุจจาระธาตุลามกระคนด้วยอะชิณโทษ ถ้าจะแก้
ให้ฟอกอุจจาระคันธาระธาตุโทษเสียก่อน แล้วจึงให้ยารับประทาน ให้เปนลำดับต่อไป
บัดนี้จะกล่าวด้วยยา แก้โรคอุจจาระธาตุลามกนั้นต่อไป
ให้แพทย์ทั้งหลายพึงรู้ดังนี้
(๑) ยาชื่อพรหมภักตร์ เอาโกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ สิ่งละ ๑ สลึง เนื้อผลสมอไทย ๑ เนื้อผลสมอพิเภก ๑ เนื้อผลมะขามป้อม ๑ ขิงแห้ง ๑ พริกไทย ๑ ดีปลี ๑ เปราะหอม ๑ ผลเอ็น ๑ เอาสิ่งละ ๒ สลึง ผลจันทน์ ๑
การะบร ๑ กานพล ๑ ยาดำบริสุทธิ์ ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท ยางสลดใดประสะแสิ่ว" ๕ บาท รวมยา ๒๓ สิ่งนี้ ทำเปนจุณบด ด้วยน้ำเปลือกมะรุมต้มทำแท่งไว้ ละลายน้ำผึ้งให้คนไข้รับประทาน ตามกำลัง เปนยาชำระเมือกมันแลทำให้อุจจาระเปนปรกติ แก้
วาโยกลัดคูธทวาร
(๒) ยาชื่อมหาพรหมภัฑตร์ เอาโกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐหัวบัว ๑ โกฐชฎามังษี ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑
เอาสิ่งละ ๑ สลึง เปราะหอม ๑ ผลเอ็น ๑ ผลผักชีล้อม ๑ ผลผักชีลา ๑ ผลโหระพา ๑ เอาสิ่งละ ๒ สลึง รากส้มกุ้งน้อย ๑ รากเปลาน้อย ๑ เอาสิ่งละ ๓ สลึง สหัศคุณเทศ ๑ ยาดำ
บริสุฑธิ้ ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท ขิงแห้ง ๑ พริกไทย ๑ ดีปลี ๑ มหาหิงคุ์ ๑ กานพลู ๑ การะบูร ๑ เอาสิ่งละ ๕ สลึง เนื้อผล สมอไทย ๒ บาท ยางสลัดใดประสะแล้ว ๖ บาท รวมยา ๒๓ สิ่งนื้ ทำเปนจุณบดด้วยน้าโสฬศเบ็ญจะกูลต้ม ทำแท่งไว้ละลายน้ำผึ้งใช้ รับประทานตามกำลังคนไข้ชำระอุจจาระธาตุวิปริต อันเกิดแด
กองวาโย
(๓) ยาชื่อมหิทธิพรหมภักตร์ เอาโกฐกระดูก ๑
โกฐเชียง ๑ โกฐจุลาลำภา ๑ เทียนดำ ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง ผลราชดัดขั้ว ๑ ผลโหระพา ๑ ผลผักชีทั้ง ๒ เอาสิ่งละ ๒ สลึง เปราะหอม ๑ เปลือกสมุลแว้ง ๑ จันทน์เทศ ๑ จันทน์แดง ๑ เอาสิ่งละ ๓ สลึง ขิงแห้ง ๑ พริกไทย ๑ ดีปลี ๑ มหาหิงกุ้ ๑ ยาดำบริสฺฑธิ้ ๑ สหัศคุณเทศ ๑ รากจิงจ้อ ๑ รากล้มกุ้งน้อย ๑
; 7ไ  , ,
เอาสงละ ๑ บาท เนอสมอเฑย ๑ กานพลู ๑ ผลจันทน ๓ การะบูร ๑ เอาสิ่งละ ๒ บาท ยางสลัดใดประสะแล้ว ๘ บาท รวมยา ๒๕ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดด้วยน้าพิกัตเบ็ญจกูลต้มทำแท่งไว้ ละลายน้ำผึ้งให้รับประทานตามกำลังคนไข้ ชำระอุจจาระธาตุ
อันเกิดแด,กองมหาภูตรูป คือชำระธาตุโรคนั้น
อนึ่ง วิธีประสะยางสลัดใดนั้น ให้เอายางใส่ในถ้วยหรือชามแล้ว ต้มน้ำให้เดือดรินใส่ลงในถ้วยยาง แล้วกวนไปถ้าน้ำนั้นเย็นก็ให้รินน้ำออกเสีย
เอาน้ำร้อนเติมลงอีก กวนไปกว่ายางนั้นจะสุกทั่วกัน เมื่อยางนั้นสุกดืแล้วให้ รินน้ำออกเสียเปนใช้ได้ หรือจะประสะอีกอย่างหนึ่งก็ได้ คือให้เอาน้ำใส่กะทะ ตั้งไฟจนน้ำเดือด แล้วเอาน้ำเย็นเติมลงในถ้วยยางหน่อยหนึ่ง แล้วเอาถ้วย ยางตั้งลงในกะทะ (แต่อย่าให้น้ำในกะทะลงในถ้วยยางได้) กวนไปจนยางนั้น สุกทั่วกัน แล้วรินน้ำในถ้ายยางนั้นออกเสียเปนใช้ได้
อนึ่งยาพรหมภักร์ทั้ง ๓ ขนานนั้น เปนยาชำระประเมหะ
คือเมือกแลมันให้สิ้นโทษลามกในกองอุจจาระธาตุ ทำอุจจาระธาตุ
ให้เปนปรกติ ถ้าจะให้รับประทานยานี้ ให้ตรวจดูอาการคนไข้
เสียก่อน ถ้าเปนโทษอุจจาระธาตุดังกลาวมาแล้วนั้น แตกําลังคนไข้ จะควรวางยาขนานใด ก็ให้รับประทานเวลาเช้าละลายน้ำผึ้ง
ทำเปนก้อนประมาณเทาเมล็ดในพุดทราเปนอยางกลาง เวลา
กลางวันถ้ามีอาการระทวยออนเพลีย ควรจะวางยาทิพโอสถละลาย น้ำสุกแชกพิมเสนหญ้าฝรั่น เวลาบายวางยาหอมเนาวโกฐละลาย
น้ำสุกแชกพิมเสน ถ้ายังเบื่ออาหารละลายน้ำผลกระดอมต้มแซก
พิมเสน เวลาเย็นวางยามันทธาตุละลายน้ำร้อน ถ้าปวดมวน
ละลายน้ำหัวกะชายต้ม ถ้าลงบอยๆ ละลายน้ำเปลือกแคต้ม เวลา กลางคืนวางยาธาตุพิมัติละลายน้ำร้อน ถ้าจะให้หน่วงคุมเช้าให้
แทรกกะทือหมกไฟ แล้วตรวจดูอาการคนไข้ต่อไป ถ้าเห็นว่าสิ้น
โทษลามกแล้ว จึงวางยาอัศฎาธิวรรคต่อไป
ยาชื่ออัศฎาธิวรรค เอาดอกบุนนาก ๑ เกสรบัวหลวง ๑ เทียนดำ ๑ เอาสิ่งละ ๒ สลึง ขิงแห้ง ๑ รากเจตมูลเพลิงแดง ๑ รากช้าพลู ๑ ดีปลี ๑ เถาสะต้าน ๑ กะทือแห้ง ๑ ไพลแห้ง ๑ ข่าแห้ง ๑ กระชายแห้ง ๑ หัวหอม ๑ หัวกะเทียม ๑
ขมิ้นอ้อยแห้ง ๑ ผลมะตูมอ่อนแห้ง ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท
ยาดําบริสุทธิ์ ๕ สลึง สมอเทศ ๑ สมอพิเภก ๑ เอาสิ่งละ ๒ บาท สมอไทย ๖ บาท เปลือกไข่เหน้า ๑ รากเล็บมือนาง ๑ รากอ้าย เหนียว ๑ กะพังโหม ๑ เอาสิ่งละกำมือ ชุมเห็ดไทยต้น
ขนาดกลาง ๑ ต้น กะเพราต้นขนาดกลาง ๑ ต้น มักราชพฤกษ์ ๑๐ มักเอาแต่เนื้อ ขยำกับน้ำเปนกระสายใส่ในยา ต้ม ๓ เอา ๑
ให้รับประทานเวลาเช้าแก้อุจจาระธาตุลามก ให้ปวดท้องให้ไป
อุจจาระรันละ ๓ ครั้ง ๔ ครั้ง ๕ ครั้ง ๖ ครั้ง กลิ่นเหน้าเหม็น แก้อาเจียนแก้จุกเสียด บริโภคอาหารมิได้ แก้วาโยกลัดช่วงทวาร แลแก้ริศดวงทั้งปวง แลเวลากลางรันให้วางยาหอมเนาวโกฐหรือ
อินทจักรก็ได้ เวลาบ่ายให้ยาประสะน้าขิงละลายน้ำร้อน เวลาเย็น ให้ยามันทธาตุ เวลากลางคืนให้ยาธาตุพิบัติ ถ้าอาการค่อยคลาย สีอุจจาระดี แลเปนมูลเช้าไปอุจจาระก็น้อยครั้ง รับประทานอาหาร ค่อยมีรสขึ้นบ้างแล้ว ควรให้ยาอินทรีย์ธาตุแลยาสมุฏฐานธาตุ
แก้ในกองมหาภูตรูปให้ต้องตามฤดู, อายุ, กาล, สมุฏฐาน แดเวลา เช้าควรให้ยาอัศฏาธิรัครับประทานให้ระบายไว้ ถ้าจะเว้นเสียบ้าง
ก็ได้บางครั้ง แดเวลากลางรันควรให้ยาหอมรับประทานทุกรัน
คือยาทิพโอสถยาหอมเนาวโกฐ ยาหอมอินทจักร เปนต้น
ยาอินทรีย์ธาตุอาโป เอารากพุดช้อน ๑ รากคัดเด้า ๑ รากประคำดีควาย ๑ รากล้มกุ้งน้อย ๑ รากล้มบ่อย ๑ ราก ชุมเห็ดไทย ๑ รากชุมเห็ดเทศ ๑ แก่นแสมสาร ๑ แก่นแสมทเล ๑ ชะเอมไทย ๑ ผลมะเกลือ ๑ กระเพราแดง ๑ บอระเพ็ด ๑ เทียนดำ ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท ดีปลี ๑ เถาสะค้าน ๑ รากเจตมูลเพลิงแดง ๑ ขิงแห้ง ๑ เอาสิ่งละ ๒ บาท รากช้าพลู ๑๒ บาท รวมยา ๑๙ สิ่งนี้ด้มรับประทานเช้าเย็น ก็ได้ แก้อินทรีย์ธาตุอาโปเกิดในอสุรินทัญฌาณธาตุ แก้อาเจียน
เจริญอาหารให้ตั้งสุคติธาตุ
ยาชื่อเบ็ญจะอำมฤตย์ เอามหาหิงคุ์ ๑ ยาดำบริสุทธ ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง รงทอง ๒ สลึง มะกรูด ๓ ผล
(เอามหาหิงคุ์, ยาดำ, รงทอง ใส่ในมะกรูดสิ่งละผล
แล้วเอามูลโคพอกสุมไฟแกลบให้สุก) ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ พริกไทย ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง รากทนดี ๑ บาท ดีเกลือ
๔ บาท ยา ๕ สิ่งนี้ประสมคับมะกรูดที่สุมไว้ทำเปนจุณ ละลายน้า ล้มมะขามเปียกให้รับประทานหนัก ๑ สลึง ฟอก
อุจจาระอันลามกให้สิ้นโทษ ชำระลำไล้ซึ่งเปนเมือกมันแลปะระเมหะ
ทั้งปวง
ยาชื่ออำมฤตษ์ เอาเทียนทั้ง ๕ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ พริกไทย ๑ เนื้อผลสมอไทย ๑ เนื้อผลสมอพิเภก ๑ ผิวมะกรูด ๑ รากทนดี ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง ว่านน้ำ ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ มหาพิงคุ ๑ ยาดําบริสุทธ ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท โกฐน้ำเต้า ๓ บาท รวมยา ๑๘ สิ่งนี้ทำเปนจุณ บดด้วยน้ำมะขามเปียกทำแท่ง,ไว้
ละลายน้ำผลสมอไทย ต้มให้รับประทานตามกำลังคนไข้ ฟอก
อุจจาระธาตุอันลามกในกองอะชิณโทษ ซึ่งเปนอะสาทียะลามกนั้น
ให้ตกสิ้น แลเจริญสุคติธาตุโดยธรรมดา
ยาชื่อประสะผลสมอไทย เอาเกลือสินเธาว์ ๑ หัว
อุตพิด ๑ ผลผักชีลา ๑ ขิงแห้ง ๑ รากเจตมูลเพลิงแดง ๑ รากข้าพลู ๑ เถาสะต้าน ๑ ดีปลี ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง
ผลจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เอาสิ่งละ ๓ สลึง
โกฐหัวบัว ๑ โกฐเขมา ๑ มหาหิงค์ ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท
*,*,*  * ,๕ ๆ, -
รากจังจอเหลิยม ๒ บาท เนอผลสมอเทย ๖ บาทสลิง
รวมยา ๑๖ สิ่งนี้ทำเปนจุณ ละลายน้ำตรีผลาต้มให้รับประทาน
ประสะกลิ่นอุจจาระธาตุให้สิ้นโทษ แลฟอกมูลลามกให้คืนเปน
ปรกติ แก้จุกเสียดขบแทง แก้ลมพานใส้ให้คลื่นเหียน แก้อุจจาระ
กลัดเปนพรรดีก แก้อำมพฤกษ์แลกลอนกระไษย
ยาชื่อประสะกานพลู เอาเทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑
ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ พริกไทย ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง
น้ำประสานทองจีนสตุ ๑ ไพลแห้ง ๑ เอาสิ่งละ ๒ สลึง
โกฐสอ ๑ สุพรรณถันแดง ๑ สุพรรณถันเหลือง ๑ กฤษณา ๑ กะลำถัก ๑ การะบูร ๑ เปลือกเพกา ๑ เปลือกขี้อ้าย ๑
เอาสิ่งละ ๑ บาท กานพลู ๙ บาท ๒ สลึง รวมยา ๑๖ สิ่งนื้ ทำเปนจุณ บดด้วยน้ำครั่งต้มทำแท่งไว้ ละลายน้ำร้อนแซกไพล แซกกะทือหมกไฟก็ได้ รับประทานแก้อุจจาระธาตุอันลามก ซึ่ง ทำให้ปวดมวนเปนเสมหะโลหิต
(จบเรื่องอุจจาระธาตุลามกแดเพียงนี้)
พระคมภีร์มุจฉาปีกฃนทิกา*
-------------------
(นะโม) อันว่านมัสการ (เม) แห่งข้า (อัตถุ) จงมี (ตัสสะ ภะคะวะโต) แก่พระผู้มีพระภาคย์นั้น (อะระหะโต) อัน หักเสียซึ่งกิเลศธรรมทั้งปวง (สัมมาส้มพุทธัสสะ) พระองค็ได้ตรัสรู้ แก่พระปะระมาภิเศกสัมโพธิญาณ ด้วยพระองค์เปนอันดี (อะหํ) อันว่าข้า (นะมามิ) นมัสการบัดนี้ (พุธ สิ) ซึ่งพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์เจ้า (สะหิงคภารา) อันเสด็จแต่สหิงคะ
ประเทศ (มังคะสิ) ซึ่งจะให้เปนมงคลแก่ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย (จะ) อนึ่งโสด (สัตถา) อันว่าพระโลกนาถสาศดาจารย์เจ้า
(ชานาติ) พระองค์ตรัสรู้ (สัพเพ มนุสเส) ซึ่งมนุษหญิงชาย ทั้งหลาย (ชาเต) อันบังเกิดมา (อิธ โลเก) ในโลกนี้ (เตนะ) เพราะเหตุนั้น (ฉัน นะวุติโรคยํ) อันว่าโรค ๙๖ จำพวก (เอวะมาการํ) มีอาการอย่างนี้ (สัตถารา) อันสมเด็จพระพุทธเจ้า (อาภตํ) นำมาแล้ว (ริตํ) ตั้งไว้แล้ว (นานาเทเสสุ) ในประเทศ ทั้งหลายต่างๆ (ปุนะ จะปะรํ) ทีนี้จะจำแนกแจกบทออกใหม่เล่า (อะปะรํวะจะนํ) อันธรรมดาคัมภีร์อื่น (สัตถารา) อันพระสาศดา (วุตตํ) ตรัสเทศนาไว้ (อิมัสมี ปะการะเณ) ในคัมภีร์อันนี้
(ทุลาวะสายะนามะ) ชื่อว่า ทุลาวะสา (ติตกา) จัดออกไปเปน ๓ (ทว้ตตึสติ) ก็เปน ๓๒ จำพวก (ฮิต) ก็มีด้วยประการดังนี้แล
สิทธิการิยะ พระอาจาริย์เจ้าผู้-กรุณาแก่สัตว์โลกย์ทั้งหลาย ท่านจึงแต่งคัมภีร์ อันชื่อว่าทุลาวะสา คือว่าจะแจกออกเปน
๓๒ คือ ทุลาวะสา ๔ มุตฆาฎ ๔ มุตรกฤจฉ์ ๔ สันทะฆาฎ ๔
องคสูตร ๔ อุปะทม ๔ ไส้ด้วน ๔ เปน ๘ ประการด้วยกัน
ดังนี้
ทีนี้จะว่าด้วยทุลาวะสา ๔ ประการ คือว่าด้วยน้ำปัสสาวะ คือ น้ำมูตรเมื่อออกมานั้นถ้าขาวข้นด้งน้ำเข้าเช็ดก็ดี ถ้าน้ำขมิ้นสด ก็ดี ถ้าเปนโลหิตสดๆ ก็ดี แดงด้งน้ำฝางต้ม ดำด้งน้ำครามก็ดี
ย่อมให้ปวดหัวเหน่าให้แสบองคชาต สบัดร้อนให้สบัดหนาว
เปนเวลามีประการต่างๆ แพทย์เอา การะบูร ๑ เทียนดำ ๑ ผลเอ็น ๑ อำพัน ๑ แห้ว ขิงแห้ง ๑ เสมอภาคทำผงละลายน้ำ ผึ้งรวงกิน แก่โรคปัสสาวะขาวด้งน้ำเข้าเช็ด นั้นหายแล
ปัสสาวะเหลืองด้งน้ำขมิ้น เอาสมอไทย ๑ มหาหิงคุ์ ๑ สารส้ม ๑ สุพรรณถันแดง ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ เทียนดำ
๑ บาท ดอกดำไทย ๒ บาท ทำผงละลายน้ำมะนาว แก้ปัสสาวะ เหลืองแลปัสสาวะแดงด้งน้ำฝางต้ม เอาหัวแห้วหมู ๑ รากมะตูม ๑ รากเสนียด ๑ ใบสะเดา ๑ รากอังกาบ ๑ ผลเอ็น ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ ทำผงละลายน้ำอ้อยแดง กินแก้ปัสสาวะแดงดีนัก แล ปัสสาวะดำด้งน้ำคราม เอารากหญ้านาง ๑ เถาวันเปรียง ๑ ...มาบ้า ๑ ฝาง ๑ แห้วหมู ๑ หัวหญ้าชันภาค ๑ แก่นขี้ (เหล็ก ๑) รากตะไคร้หางนาค ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ รากหนามรอบตัว ๑ รากหวายขม ๑ เอาสิ่งละเสมอภาค
ต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ปัสสาวะดำด้งน้ำครามหาย
ยาทั้งนี้กินแก่โรค ๔ จำพวก ที่กล่าวมาแต่หลังหายสิ้นแล
(๒) มุตรฆาฏ ๔ ประการ ว่าเมื่อจะก่ายปัสสาวะออกมา นั้นให้ปวดให้ชัดเจ็บเปนกำลัง ใหิโลหิตซ้ำเปนหนองชันขุ่นดำดุจด้ง น้ำครามนั้น ชื่อมุตรฆาฎ อันนี้เกิดด้วยกระทบชอกช้ำจึ่งสำแดง
โทษเปนดังนี้ กระทำให้ชัดราวข้างดุจเส้นปัดฆาฎ แลให้เสียดแทง
ในอก จะไหวไปมามิสดวก บริโภคอาหารมิไดให้อาเจียนเปน
ลมเปล่า รู้มิถึงว่าเปน/*/ด!/อดภายใน ถ้าจะแก้เอาเบ็ญ
จะเสนียด ๑ โกฐทั้ง ๕ กานพลู ๑ ภาระบูร ๑ รากแตงหนู ๑ ใบสะเดา ๑ ไพล ๑ น้ำประสานทอง ๑ ว่านน้ำ ๑ ตรีกฏก ๑ รากละหุ่ง ๑ บอระเพ็ด ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ หัวแห้วหมู ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ชะลูด ๑ พิมเสน ๑ ยาทั้งนี้
ทำเปนจุณ ละลายน้ำมะนาวกินบำบัดมุตรฆาฏแล
ขนานหนึ่งเอา รากพันงูแดง ๑ รากมะตูม ๑ ขิงแห้ง ๑ ใบขี้กาแดง ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ สมอไทย ๑ กานพลู ๑ รากมะรุม ๑ เอาเสมอภาคทำเปนจุณละลายน้ำมะนาวกิน แก้
มุตรฆาฏหายแล
ขนานหนึ่งเอา โกฐทั้ง ๕ ชะมด ๑ พิมเสน ๑
ดอกจันทน์ ๑ แห้วหมู ๑ รากขี้กาแดง ๑ การะบูร ๑
ขิงแห้ง ๑ ขัดมอน ๑ ตรีผลา ๑ เทียนดำ ๑ น้ำประสานทอง ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค ทำผงละลายน้ำผึ้งรวงกินแก้มุตรฆาฏแล
ขนานหนึ่งเอา โกฐสอ ๑ อบเชย ๑ งาเม็ด ๑
เจตมูลเพลิง ๑ บอระเพ็ด ๑ ชะมด ๑ มูกมัน ๑ พิมเสน ๑ มหาหิงคุ์ ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ บุกรอ ๑ อุตพิด ๑ โลทนง ๑ รากชะคราม ๑ ไพล ๑ ใบคนทีสอ ๑ เกลือสมุท ๑
โคกกระสุน ๑ พริกเทศ ๑ กะเทียม ๑ น้ำประสานทอง ๑
เทียนทั้ง ๕ รากจิงจ้อ ๑ ผลจิงจ้อ ๑ เสมอภาคทำเปนผง
ละลายน้ำร้อน กินบำบัดโรคทั้ง ๑๒ ประการในปัสสาวะ คือ
ให้น้ำปัสสาวะเปนโลหิต แลน้ำปัสสาวะแดง เปนมุตรฆาฏแลช้ำรั่ว โรคแห่งสัตรี แลเปนเสมหะอุปะทม แลริศดวงซึ่งกล่าวมา
(จบมุตรฆาฏ)
(๓) ทีนี้จะกล่าวด้วยมุตรกฤจฉ์ ๔ ประการ คือให้ น้ำปัสสาวะเปนโลหิตช้ำด้งน้ำปลาเหน้า ลางทีเปนบุพโพจาง ๆ
ดังนาซาวเข้า ลางทีเปนดังน้ำมูตรขัดหยดๆ ย้อยๆ จะออกมาให้ ขัดให้ปวดหัวเหน่า ให้หนักตะโพก ให้แสบอกกินอาหารไม่รู้จักรศ แลโรคทั้งนี้เปนเพราะโลหิตซา ถ้าจะแก้เอาหัวแห้วหมูใหญ่ ๑ เทียนดำใหญ่ ๑ ผลมะตูม ๑ อำพัน ๑ ว่านเปราะ ๑ รากอังกาบ โกฐพุงปลา ๑ ว่านนางคำ ๑ ว่านสากเหล็ก ๑ ยางงิ้ว ๑ การะบูร ๑ ผลเอ็น ๑ สารส้ม ๑ ดีปลี ๑ เอาเสมอภาค ทำเปนจุณละลายน้ำผึ้งกิน แก้มุตรกฤจฉ์แล
ขนานหนึ่งเอา รากไทรย้อย ๑ ไพลดำ ๑
ต้ม ๓ เอา ๑ แล้วเอามูตรของตัวครึ่งหนึ่ง จึงเอาพริก ๗ ขิง ๗ กะเทียม ๗ เชี/วน้ำยานั้นให้เดือดแล้วจึงบดยานั้น
ปรุงลง จึงเอาน้ำสุราใส่เท่าน้ำยานั้นหายวิเสศนักแล
ยาชื่อว่าอุตราอุด ท่านให้เอารากพันงูแดง ๑ กะพังโหม ทั้ง ๒ ละหุ่งทั้ง ๒ งวงตาล ๑ ฝักสำโรง ๑ หางหนู
มะพร้าวอ่อน ๑ ฝักล้มปอย ๑ หญ้าไชร ๑ รากกล้วยตีบ ๑ เถาดัน ๑ แพงพวย ๑ รากตะโกโหนา ๑ รากสะแก ๑ แสมทะเล ๑ เบ็ญจะขี้เหล็ก ๑ เมล็ดฝ้าย ๑ มูลโค ๑ มูลม้า ๑ รากตะกู ๑ ตาไม่ไผ่ป่า ๑ จอกใหญ่ ๑ เข้าฟ่าง ๑
ยาทั้งนี้เผาเปนด่างแช่น้ำก็ได้แช่สุราก็ได้ แล้วจึงเอาตรีกฏก
๓ ส่วน เปลือกต้นราชพฤกษ์ ๑ สารล้ม ๑ ดินประสิวขาว ๑ สิ่งละ ๑ บาท ตำเปนผงแช่ลงไว้ในน้ำด่าง กินทุกจันแก้มุตรกฤจฉ์ ทั้ง ๓ จำพวกหายแล
ประการหนึ่งโทล้นทะฆาฏนั้น ย่อมบังเกิดแก่ชายหญิง
ทั้งหลาย ถ้าสัตรีว่าด้วยโลหิตแลระดูแห้งเปนก้อน เท่าฟองไก่ติด กระดูกสันหลังข้างใน เจ็บหลังบิดตัวอยู่ประมาณ ๑๔, ๑๕, จัน ครั้นแก่เข้าม้กเปนลมจุกแดกแน่นอกดุจขาดใจ ถ้ากินยาเผ็ดร้อน
ลงไปก็ดี โลหิตนั้นก็แห้งเข้าติดสันหลังนั้น จึงได้ชื่อว่าสันนิจโลหิต กระท่าให้ลงเปนโลหิตก้อนลิ่มแท่งออกมา บางทีให้ตกไปทวารหนัก
เบา บางทีเปนด้งน้ำหมากจางๆ ดินสอพอง ก้ารู้มิถึงก็ตาย
ถ้าบุรุษย์ท่านกล่าวไว้ว่า เมื่อแรกบังเกิดโรคดังนี้ย่อมเปนไข้พิการ
ต่างๆ คือว่าตกต้นไม้แลล้มลงกูกที่ขัดขวาง ถ้ามิดังนี้ก็เปนเพื่อ
โรคอันถึงพิฆาฏ อำนาจทุบถองโบยตีซึ่งเปนสาหัศฟกช้ำในอกใจ
แลโลหิตนั้นก็คุมกันเข้าเปนก้อนกาลย่อมให้เจ็บร้อนในอก เสียดแทง สันหลังก็มี ทำเพศต่างๆ สมมุติว่าเปนเม็ตยอดภายใน ครั้นวางยา ผิดโลหิตนั้นก็กระจายออก แล่นเข้าตามกระดูกสันหลังก็ได้ชื่อว่า
ลันนิจโลหิต ลงสู่ทวารหนักเบา บุทคลทั้งหลายก็เรียกว่า
อาสันทะฆาฏ เหตุว่าเกิดเพราะไข้อันพิฆาฏ บอบชาปีศาจก็
พลอยสิงด้วย ถ้ารู้มิทันก็ตาย แลลันทะฆาฎจำพวกหนึ่งชื่อว่า
ตรีสันทะฆาฏ มักเกิดเพื่อกาฬขึ้นในดีด้บหัวใจก็ตี เปนเม็ดเท่า
เม็ดเข้าสารหัก บางทีมันขึ้นในใส้อ่อนแก่ให้ปวด ถ้าขึ้นในตีมัน
ให้เจรจาด้วยผี ให้คลั่งเพ้อไป ถ้าว่าขึ้นในตับให้ลงเปนโลหิต
แล้วให้เปนด้งผีเข้าสิงประจำอยู่ ถ้าขึ้นในไส้อ่อนแก่ให้จุกเสียด
ท้องขึ้นท้องพองเปนมาร ถ้าขึ้นในปอดให้กระหายน้ำเปนกำลัง
ถ้าขึ้นในหัวใจให้เจรจามิได้นึ่งแน่ไป ถ้าผู้ใดเปนดังกล่าวมานี้
เมื่อได้ ๗ วัน ๙ วัน โลหิตแตกซ่านไปในทวารทั้ง ๙ เรียกว่า ลักปิดเปนต้นแห่งลันทะฆาฎ ก็เปนกรรมของผู้นั้นแก้มิได้เลย
อันลันทะฆาฏนี้ว่าด้วยบุทคลอันถึงแก่อาสัญกรรมนั้นแล
พระอาจาริย์เจ้าจัดเปนตรีลันทะฆาฏ ถ้าแพทย์จะแก้อย่า
ให้ต้องยาร้อนแลเข้าสุราเข้าน้ำมัน ให้แต่ยาข้างไข้ไปตามบุญของ
ผู้นั้นเกิด
(๔) สิทธิการียะ อันว่าลันฑะฆาฎนี้เกิดแก่สัตรีภาพ
ทั้งหลาย คือเปนเพราะโลหิตแห้งติดกระดูกลันหลัง จึงกระทำให้ พิการต่างๆ ดังกล่าวมานั้น ท่านให้แต่งยาแก้ เอากระวาน ๑
กานพลู ๑ ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ สมุลแว้ง ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท พริกไทย ๕ บาท ตำเปนผงแล้วจึงเอาสารส้ม ๔ ตำลึง ๒ บาท
ใส่กะทะเอาน้ำใส่ลงให้ท่วมเคี่ยวให้ละลาย แล้วเอายาผงใส่ลงกวน
ให้แห้ง จึงบดด้วยน้ำผึ้งรวงกิน หนัก ๑ สลึง แก่โลหิตพิการ
หมกอยู่ในท้องสันหลัง ทวารหนักเบา แก่โลหิตเปนก้อนจุกอยู่
ในรูองคชาตก็ดี แลหญิงเปนซ้ำรั้ว แลคลอดบุตร มัได้
ก็ดี เปนล/โฮกให้จุกเสียดแลริศดวงในทวารทั้ง ๙ ก็ดี ได้กิน
ยานี้แล้วหายแล
อนึ่งยาแกโลหิตเข้าฝัก แลแห้งติดกระดูกสันหลังแล
หัวเหน่าแห้งกรังอยู่ โลหิตนั้นแล่นเข้าจับเอาหัวใจ ให้คลั่งเพ้อ
ไปดังผีเข้าสิงอยู่ก็ดี บางทีให้จุกเสียด บางทีเปนแห้วควา บางที เปนมาร โลหิตมักเปนไปต่างๆ ทั้งนี้ก็เพราะโทษสันทะฆาฏ ถ้าผู้ ใดเปนดังนี้ตุจหนึ่งตกเข้าในเงื๋อมมือแห่งพระยามัจจุราช ท่านจึง
ประกอบยาไวให้แก้ เอาน้ำหญ้าไซรทนาน ๑ น้ำเถาจัล
เปรียงทนาน ๑ น้ำผลบวบขมทนาน ๑ ด่างฝักสำโรง ๑
ต่างงวงตาล ๑ ต่างผักโหมหนาม ๑ หอยจุบแจง ๑
หอยแครง ๑ หอยขม ๑ ผลมะกล่ำขาว ๑ รากตองแตก ๑ หางไหลแดง ๑ ผลจิงจ้อน้อย ๑ แก่นแสมทะเล ๑
เปลาน้อย ๑ ดินประสิวขาว ๑ รากไคร้เครือ ๑ ยาทั้งนี้ เอาสิ่งละ ๒ สลึง ยาดำ ๖ สลึง ยางสลัดใดแห้ง ๒ สลึง
ยางตาตุ่ม ๒ สลึง สืริ#7ทั้งนี้กวนด้วยน้ำผึ้งพอปันได้ ถ้าธาตุหนัก กินหนัก ๑ เฟื้อง ถ้าธาตุเบากินหนัก ๒ ไพ ลงจนถึงเสมหะ
แก่โรคดังกล่าวมาแต่หลังตลอดไปถึงทุลาวะสา แลมุตรกฤจฉ์
มุตรฆาฏ ลันทะฆาฏ แลอุปะทม องคสูตร ชารั่ว ไส้ด้วน ไส้ลามตลอดไปทั้ง ๓๒ จำพวก ถ้าได้กินยานี้หายสิ้นอย่า
สนเท่ห์เลย ได้แก้มามากแล้ว แล้วจึงให้ต้มยาบำรุงไฟธาตุให้
ปรกติเสียก่อน จึงบำรุงโลหิตๆ จึงจะฟูงามขึ้นด้งเก่าแล
ยาบำรุงไฟธาตุ เอาเบ็ญจะกูลหนักสิ่งละ ๕ สลึง เปลือก ด้นมะตูม ๑ บาท รากคัดมอน ๑ บาท ผลผักชี ๑ บาท หัวแห้วหมู ๒ บาท จันทน์หอม ๑ บาท มูกมัน ๑ มูกหลวง ๑ กกลังกา ๑ ผลกระดอม ๑ บอระเพ็ด ๑ ผลมะแว้งทั้ง ๒ หนึ่ง รวมยาทั้งนี้เอา สิ่งละ ๑ บาท ต้มกินบำรุงธาตุทั้ง ๔
ยาบำรุงโลหิต เอาเบ็ญจกูลสิ่งละ ๑ บาท ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เทียนทั้ง ๕
โกฐทั้ง ๕ สมอทั้ง ๓ อบเชย ๑ จันทน์ทั้ง ๒ สน ๑
ลัก ๑ กรักชี ๑ เปล้าทั้ง ๒ แก่นแสมทั้ง ๒ กฤษณา ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๒ สลึง ขมิ้นเครือ ๑ เชือกเถามวกแดง ๑
กำลังวัวเถลิง ๑ เกสรพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสารถี ๑
ดอกบัวหลวง ๑ ครั่ง ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท ฝาง ๒ บาท ดอกคำไทย ๕ ตำลึง ต้มกินไปเถิดบำรุงโลหิตแล
อนึ่งจะว่าด้วยโทษโทสันทะฆาฏ คือบุรุษแลสัตรีย่อมมี
เหมือนกัน จะยกกล่าวแต่บุรุษนั้นก่อน ถ้าผู้ใดเบํนโรคโทสันทะฆาฏ เบํนเพื่อกล่อนแห้งแลปัตะฆาฏจึงให้เจ็บเสียด แลเปนพรรดึก
แลเปนลม แลโลหิตให้เปนก้อนอยู่ในท้อง ให้เจ็บทั่วสาระพางค์กาย ให้เจ็บเอวให้มือเท้าตาย ให้เมื่อยขบขัดห้าเหน่า แลสองต้นขา
หน้าตะโพก ให้ท้องดึงไปทั้งสอง ร- าวข้วงแลทวารเบา ปน
บุพโพโลหิต ให้เจ็บสีสะวิงเวียนหน้าตา ให้ปากเปรี้ยว
เสียงแหบจักษุมืด ให้ขัดราวข้างทรวงอกให้ท้องขึ้นท้องพองกิน
อาหารมิรู้จักรส โทษทั้งนี้ฟนเพราะเสมหะโลหิตแห้งอยู่ในไส้
นอกไส้ บางทีให้เปนพรรดึก เมื่อจะเปนนั้นให้มึนเนื้อตัวให้
ถอยอาหาร บางทีให้จับสบัดร้อนหนาวให้ปากเปรี้ยวหวานดังนี้
ชอบที่กับโรคกล่าวมานี้ ทั้งนี้ก็เปนเพราะโลหิตเสมหะแห้งติด
กระดูกสันหลัง แลโรคทั้งนี้บุรุษสัตรีก็เหมือนกัน ให้แต่งยาแก้เอา สะค้าน ๑ ผักแพวแดง ๑ ดองดึง ๑ ว่านน้ำ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ยาตำ ๑ โกฐจุลาลำพา ๑ โกฐสอ ๑ โกฐพุงปลา ๑ ห้าอุตพิด ๑ ชะเอมเทศ ๑ ดีปลี ๑ แก่นแสมทะเล ๑ สิริยาทั้งนี้เสมอภาค แล้วจึงเอาพริกไทยเท่ายาทั้งหลาย ทำผง
ละลายน้ำผึ้งกินหนัก ๑ สลึง แก่โรคทั้งปวงดังกล่าวมานี้หายวิเศษ นักแล
ขนานหนึ่งเอาเปลือกขี้เหล็ก ๔ บาท ส้มกุ้งใหญ่ ๒ บาท ส้มกุ้งน้อย ๒ บาท รากโคกกระออม ๕ บาท รากช้าพลู
๑๐ บาท รากผักเสี้ยนผี ๑๐ บาท รากตองแตก ๕ ตำลึง รากทรงบาดาน ๕ ตำลึง ๒ บาท แก่นแสมทะเล ๕ ตำลึง ๒ บาท แก่นมะเกลือ ๕ ตำลึง ๒ บาท รากเจตมูล ๑๐ บาท รากผักเสี้ยนไทย ๕ ตำลึง แก่นมหาด ๓ ตำลึง ๒ บาท จุกกะเทียม ๖ บาท แก่นแสมสาร ๑๐ บาท กร้กขี ๕ ตำลึง ๒ บาท ถ้าจะดองด้วยสุรา,ให้ใส่ยาเ ข้า น)าง๒ สิ่งละ
๗ ตำลึง ๒ บาท ถ้าจะทำผงยกยาเข้าเย็นออกเสียให้แซกแต่
มหาหิงคุ์สลึงเฟือง การะบูรสลึงเฟือง ผลจันทน์ ๑ บาท
พริกไทย ๖ บาท ๒ สลึงเฟือง ดีปลี ๒ บาท ๒ สลึงเฟือง กะเทียม ๒ สลึงเฟือง ทำเปนผงละลายน้ำผึ้งรำหัดเกลือ เมื่อจะ กินให้แต่งเครื่องบูชาเทียน ๓ เล่ม มะพร้าวผล ๑ เมี่ยง ๓ คำ เครื่องกระยาบวชเงิน ๑ บาท คำนับจงดีแล้วจึงกินเถิดวิเศษนัก
ท่านดีค่าไว้ ๑ ชั่งทอง
จะว่าด้วยตรีสันตะฆาฏเหล่านี้ คือบุรุษแลสัตรินั้นก็ดี
ถ้าจะบังเกิดเปนสันตะฆาฏขึ้นมา ให้เปนโลหิตก้อนเถาอยู่ในท้อง
ซนสมมุติว่าเปนกะไษยโลหิต กะไษยเถาก็ว่า ให้เจ็บกระบอกตา แลให้เมื่อยทั้งตัว ให้เจ็บในสะดือเจ็บไข่ดันทั้งสองข้าง แล้วให้
องคชาตนั้นพรึงขึ้น ให้เจ็บแสบร้อนเมื่อยขบเปนกำลัง แล้วแตก ออกเปนน้ำเหลือง อนึ่งงอกในรูทวารเบาเท่าเมล็ดพริกไทย ถ้า
แก่เข้าดุจตังหัวหูด ปัสสาวะนั้นก็เปนโลหิต ให้เจ็บหลังเจ็บตะโพก เมื่อยปลายมือปลายเท้า รักษามิถูกก็ตาย โรคอันนี้เถิดเพื่อกิน
อาหารผิดสำแลง คือของคาวของหวาน เพื่อปถวีธาตุ วาโยธาตุ เตโชธาตุ อาโปธาตุ ให้อาเจียนนั้น ดุจน้ำเขฬะปาด
ถ้าจะแก้ท่านให้เอาเข็มแดง ๑ รากมะงั่ว ๑ รากมะนาว ๑ ผลกระวาน ๑ พริกไทย ๑ สิ่งละเสมอภาค ดองด้วยสุราให้กิน เมื่อมิระดูเปนด้วยปถวิธาตุนั้นหายแล
ถ้าจะแก้ด้วยฤลูเปนเตโชธาตุ เอารากกะเข้าแดง กะเข้าขาว ยาเข้าเย็น รากมะลูกทั้ง ๒ สิ่งละ ๔ บาท ดองสุราทนาน ๑ กิน ๓ จัน ๗ จัน ถ้าจะต้มเอาพริกไทย ขิง ดีปลี บดปรุงลง กินหายแล
อนึ่งแก้เมื่อฤดูวาโยธาตุ เอารากมะหวด ๑ รากตับเต่า
หลวง ๑ ปีกนาคราช ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ กินหายแล
ยาแก้สันตะฆาฎเมื่อฤดูอันเปนด้วยอาโปธาตุ เอาราก
หญ้าคา ๔ บาท หัวหญ้าชันะกาด ๑ บาท แห้วหมู ๔ บาท ใบพลวง ๔ ใบ กำลังวัวเถลิง ๑ สารส้ม ๒ บาท น้ำประสานทอง ๒ สลึง ผักเบี้ยใหญ่กำมือ ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ กินหายแล
ท่านให้ทำยาทา เอารากหีบลม ๑ รากพิลังกาสา ๑
ใบพลูแก ๑ บดทาองคชาตหาย ถ้ามิหายแซก&เน ๑ เฟื้องทา หายแล
พระอาจาริย์เจ้าท่านกล่าวว่า องคสูตร ๔ ประการนั้น
ว่าด้วยฤดูทั้ง ๓ เมื่อวะสันตะฤดู ถ้าผู้ใดฟนองคสูตรมักให้เจ็บใน อกแลขาทั้งสองข้าง เจ็บกระดูกสันหลังแลบ่าทั้งสอง กระหวัด®ง มาถึงราวนม ให้ ขบดุจมดตะนอยต่อย ให้สบัดร้อนสบัดหนาวให้ วิงเวียนหน้าตาแล้วชักหลังหด แลจะถ่ายปัสสาวะให้แสบองคชาต
แล้วให้ลงเปนโลหิตมูกออกมา โรคนี้เกิดเพื่อลม ๓ ส่วน เพื่อ
เสโทโลหิตนั้นส่วน ๑ เปนแต่ลำไส้ออกมา ถ้าจะแก้เอาลังกะระนี ๑ รากไม้เท้ายายม่อม ๑ รากมะลูก ๑ รากมะตูม ๑ ยาเข้าเย็น ๑ แห้วหมู ๑ ดองสุรา ๓ ทนาน ฝังเข้าเปลือก ๓ วัน เมื่อจะกิน ยานี้เศกด้วยสัพพาสี จึงเอามูลโคสด ขมิ้นอ้อยสิ่งละเท่าๆ กัน บดพอกหัวเหน่า ๕ วันหายแล
องคสูตรจำพวกหนึ่งให้เจ็บหัวเหน่าลงมาจนองคชาด แล้ว ให้ลูกอัณฑะฟกข้าง ๑ ให้เจ็บจักษุข้าง ๑ ให้ปวดสีสะข้าง ๑ มักบังเกิดด้วยโลหิตลันนิบาต ให้ทำยานี้กิน เอารากประทุมราชา ๑ รากพระยายา ๑ ยาเข้าเย็น ๑ พริกไทยจอก ๑ เม็ดพรรณ
ผักกาดจอก ๑ สิ่งละจอกทั้งนั้นคุสีการเข้าด้วยกัน ดองด้วยสุรา ๕ ทนาน ฝังเข้าเปลือกไว้ ๓ วัน กินวันละจอกเวลาเข้าๆ
จึงเอายาที่กล่าวมาแต่หลังนั้นกินต่อไปเกิด
องคสูตรอ้นหนึ่งเกิดในเหมันตะฤดู เมื่อแรกเกิดนั้นให้
ปวดในองคชาด ให้ปัสสาวะหยดย้อยเจ็บบั้นเอวกินอาหารมิได้
แลเกิดเพื่อเสมหะ ๑ ส่วน โลหิต ๒ ส่วน แล้วกระทำให้ใลัขาด ออกมาก็จะถึงแก่มรณะ ถ้าจะแก้ท่านให้เอารากมะแว้งทั้ง ๒
สิ่งละ ๒ บาท รากหญ้านาง ๔ บาท รากตะลุมพุก ๔ บาท ขิงแห้ง ๔ บาท ดองสุรา ๓ ทนาน ฝังเข้าเปลือกไว้ ๗ วัน
กินวันละจอก แต่เข้าๆ แล้วจึงเอายานี้พอก ใบทรงบาดาน
ใบผักหวานบ้าน รังแมลงไย่ ขมิ้นอ้อย ผลพิลังกาสา
รากเจตพังคี เปล้าทั้ง ๒ ดองสุรา ๕ ทนาน ฝังเข้าเปลือกไว้
๗ วัน จึง พลีให้จงดี กินหายแล
องคสูตรเกิดเมื่อคิมหันตะฤดูนั้น ให้อัณฑะฟกขึ้นมาข้างขวา แดงดังผลตำลึงสุกให้แสบร้อนเปนกำลัง ให้เจ็บขัดไปทั้งสองราวข้าง
ฤ 0* /ะช V) /ะร เฤ ฤ เฤ 0
แล้ว เห็นาเหลอง [หลซม ๆ อยู่[นรูองคชาด [ห้ขบปวด[ห้ร้อนนัก
แล้วให้เสียวแล่นลงไปตามเท้า ถ้านอนลงให้กระเหม่นริกๆ อยู่
เมื่ออุจจาระนั้นผูกเปนพรรดึก แล้วให้ขัดทางปัสสาวะ ถ้าวางยา มิต้องด้วยโรคก็ตาย ท่านให้ทำยานี้พอกหัวเหน่า เอาว่านน้ำ
ผักปลังแดง ใบชะบา รากถั่วพู รากถั่วแระ รากถั่วฝักพร้า
เสมอภาค จึงเอามหาหิงคุ์เท่าเมล็ดถั่วเขียว ฉ่นเท่าเมล็ดถั่วเขียว ดินประสิวขาวหน่อยหนึ่ง บดพอกองคชาดหายแล
ยาชื่อสิงคาฑิจร เปนยากินภายใน เอาขมิ้นอ้อย ๑
ยาเข้าเย็น ๑ ฝักส้มปอย ๑ รากมะลูก ๑ รากกะเพรา ๑
ปูเจ้าหายใจมิรู้ขาด ๑ บาท ยานี้ต้มก็ได้ดองด้วยสุรากินก็ได้
ยานี้กินครอบโรคทั้ง ๓๒ จำพวกแล
สหิงคนารำปนามิสาฑรํ พระคาถานี้พระอาจาริย์เจ้า เอา มาประกอบเข้าให้แพทย์เศกยา ทุกขนานแต่ในพระคัมภีร์นี้
อันว่าไม้เท้ายายม่อมดอกแดง ชื่อว่าประทุมราชา ตัวเมีย นั้นใบรีต้นสูง เรียกปูเจ้าหายใจมิรู้ขาด
ยาพอกองคสูตร เอาผักบุ้งขัน ๑ งาช้าง ๑ เขากวาง ๑ รากถั่วพู ๑ มูลวัวเผา ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ดินประสิวขาว ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ บดพอกองคชาดแลพอกหัวเหน่า ๓ วันหายแล
(๖) สิทธิการิยะ จะว่าด้วยโรคอ้นเกิดสำหรับสัตว์
ที่เรียกว่าซ้ำรั่วมีอยู่ ๔ ประการ คือเกิดเพราะคลอดบุตร มดลูกเหน้า ๑ คือเกิดเพราะส้องเสพกับด้วยบุรุษเกินประมาณ ๑
คือเปน!]ในมดลูกแลฟนฆุพ โฬจางๆ ฟนน้ำเหลืองดังน้ำคาวปลา ๑ คือเปนเพราะน้ำเหลืองนั้นร้ายจึงทวารเบานั้นเปีอยไป แล้วให้
ปัสสาวะนั้นหยดๆ ย้อยๆ ให้ปวดแสบนักให้ขัดหัวเหน่า ๑
รวมเปน ๔ ประการ ถ้าจะแกให้เอาฟางเข้าเหนียว ๑ ฝางเสน ๑ ตาไมไผ่ป่า ๑ รากไทรย้อย ๑ หัวอุดตะพิด ๑ เทียนทั้ง ๕ สารส้ม ๑ ดินประสิว ๑ โคกกะสุน ๑ โคกกะออม ๑
ผักเบี้ยใหญ่ ๑ เบ็ญจบัวหลวง รากมะกล่ำต้น มะกล่ำเครือ
เอาเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ กินชำระโทษช้ำรั่วแล้วจึงต้มยาสมาน เอาใบถั่วแระ ๓ กำมือ เปลือกกันเกรา ๑ ยาเข้าเย็นทั้ง ๒
ข้นทองพยาบาท ๑ พุงแก ๑ สิ่งละ ๑๐ บาท เทียนดำ ๑ บาท เทียนขาว ๑ บาท เทียนแดง ๒ บาท ใบกะเม็ง ๘ บาท
พริกไทย ๖ บาท สุพรรณกันเหลือง ๒ บาท ต้มกิน ๑๕ วัน หายขาดแล
(๑๑) อนึ่ง สัตรีมีโทษชนิด ว่าด้วยเสพกับบุรุษมาก
เหลือกำลัง บางทีปากทวารเปีอยเหน้า บางทีกะทบกะทั้งช้ำ
ในเปนน้ำหนองน้ำเหลืองๆ เหน้า ร้ายนักกัดตัวเองน้ำเหลืองไหล เพรื่อไปสมมุติว่าเปนช้ำรั่ว ถ้าจะแก้ท่านให้กินยารุน้ำเหลืองเสียก่อน เอาพริกไทย ๑ ขิงสด ๑ เทียนดำ ๑ ดีปลี ๑ มหาหิงคุ์ ๑ กระเทียมสด ๑ ว่านน้ำ ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละสลึง น้ำตาล
หม้อหนัก ๒ สลึง ส้มมะขามเปียก ๒ สลึง ผิวมะกรูด ๒ สลึง การะบูร ๑ สลึง เอาผลสลอดปอกเปลือกผ่าเอาไส้ออกเสียก่อน
แช่น้ำปลาร้าปากไหไว้คืน ๑ จึงขั้วให้เหลืองเอาห่อผ้า ๕ ขั้น
ทับเอาน้ำมันออกเสีย เอาหนัก ๒ บาท ประสมเข้ากับยานั้นลง
เมื่อจะบดเข้าในเรือนปิดประตูใส่กลอนเสียอย่าให้คนเห็น เมื่อจะ
บดยานั้นทำเปนเล่ห์ ต้องนั้งทับล่ฮ งหลบดยา ไปกว่าจะ
เจ็บท้องแลผายลมออกมาก็ดี ยานั้นจึงประสิทธินัก กินหนัก ๑ สลึง ขับน้ำเหลืองลงจนเสมหะ แล้วให้กินน้ำร้อนไป ถ้าลงนักอาบน้ำทา แป้งหอม กินเข้าสวยก็หยุดลงแล ท่านดีค่าไว้ ๕ ตำลึงทอง
ยานี้ชื่อมหาไวยเวกแล แล้วจึงต้มยานี้กิน เอาขมิ้นอ้อย ๕ ตำลึง เปลือกกะทุ่มขี้หมู ๘ บาท เปลือกกล้วยตานี ๑๐ บาท ตรีกฏก
สิ่งละ ๒ บาท ใบกรุงเขมา ๓ กำมือ ต้มกินวิเศษนัก แล้วจึงเอา รากมะนาว ๑ ผลเบ็ญจกานี ๑ ฝนด้วยน้ำปูนใสทาปากทวารเบา แล้วจึงเอาเปลือกมะฝ่อ ๑ เปลือกเฉียงพร้านางแอ ๑ เปลือกจิก ๑
เปลือกกรด ๑ ต้มเอานา แล้วเอาสารส้มใส่ลงกวนไป แล้วจึง
ชะทวาร ๗ วันหายแล
อนึ่งโรคเกิดด้วยโลหิตพิการนั้น คือคลอดบุตรอยู่ไฟมิได้
มดลูกเหน้าเปนปรวดอยู่ก็ดี ครั้นนานมาหลายปีหลายเดือน
กลับเปนบุพโพโลหิตตกไป ๒ เดือน ๓ เดือน โลหิตจางไหลออก มาจึงเรียกว่าซ้ำรั้ว บางทีน้ำเหลืองอันร้ายนั้นไหลออกมาถึงไหน
ก็พรึงขึ้นรอบทวารเปนหัวขาวๆ แลแตกเปีอยไปทั้งนั้น แล้วให้
แสบร้อนคันเปนกำลัง ถ้าจะแกให้กินยาผายตามตำรานั้นเสียก่อน
แล้วจึงต้มยาชำระลำไส้ เอายาเข้าเย็น ข่า หัวหอม ใบมะกา ใบมะขาม ใบส้มปอย ใบมะนาว ยาทั้งนี้สิ่งละ ๒๐ บาท
สารส้ม ดินประสิว สิ่งละ ๒ บาท ต้มกินชำระให้ปัสสาวะคล่อง
แก้ปวดแก้ปัสสาวะพิการต่าง ๆ หายแล้วให้หุงน้ำมันทาปากทวาร
เอาใบกะเม็ง ๑ ใบพลูแก ๑ ทะลายหมากดิบ ๑ ขมิ้นอ้อย ๑
ตำเอาน้ำสิ่งละจอก หุงให้คงแต่น้ำมันทาที่เปีอยหาย ถ้ามิหาย
ให้รมด้วยชานหมากดิบ เผาด้วยถ่านไม้สะแกรม ๓ วัน แล้วจึงทำ ยาทาอีก เอาเปลือกปะโลง ๑ กฤษณา ๑ ใส้หมากดิบ ๑
เปลือกกะทุ่มขึ้หมู ๑ เมล็ดในมะปราง ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๒ บาท ปูนพลู ๓ จีบ บดปั้นแท่งไว้ฝนด้วยผลเบ็ญจกานีทาทวารเปีอยหาย ถ้ามิหายมักเปนเสก็ดกรังอยู่ เอาน้ำฝาดนั้นถอนเสก็ดเสียเถิด
อนึ่งเอาเสนียดทั้ง ๕ ผลทับทิม ๑ ดอกคำ ๑ ครั้ง ๑ เทียนตำ ๑ มดยอบ ๑ เมล็ดในมะกอก ๑ ใบยาง ๑ ผลไกร ๑ ไพล ๑ ระย่อม ๑ บดทาท้องน้อยแก่โลหิตเหน้าในทวารเบา
ให้เจ็บให้ปวดให้ช้ำ ถ่ายปัสสาวะหยดๆ ย้อยๆ หายแล
สัตรีย้งไม่มีร ะดูข่มเหงด้วยกำหนัดยินดีนั้น ประดุจด้ง
ข้างสารอันมีกายใหญ่ เส่ห้ประหนึ่ง บุทคนโล่,ให้จํเข้าไปที่ ช่องแคบก็เจ็บปวดซ้ำในนั้น ก็เปนบุพโพโลหิตออกมาตามช่อง
ทวารเบา ได้ความเจ็บปวดนัก
ประการหนึ่ง คือบุทคลเปน อุปะท*/เกิดแก่สตรีอันเปนคน กาฬกิณีลำล่อน ด้วยน้ำกิเลศเปนอาจิณ ครั้นชายไปเสพก็บังเกิด โรคสมมุติว่าเปนอุปะทม เพราะอุปัทวะชั่วข้านักแล
ประการหนึ่ง คือบุรุษบริสุทธิมิได้มักมากด้วยกิเลศ คือ
พระภิกษุแลฆราวาศเปนพหูสูตรก็ดี โรคอันนี้เกิดแก่บุทคลจำพวก ใดจำพวกหนึ่งก็ดี เกิดเพราะ กาฬมูตรอนึ่งโรคอันเกิดด้วยกะไษย กล่อน เกิดอยู่ในลำสายสะดือมักขัดลงมาถึงหัวเหน่า เดิมทีให้ขัด
ทางปัสสาวะ คือกล่อนลงฝักมักไม่ลงมาทางฝัก ลงมาทางองคชาด ให้องคชาดปวดแสบ ให้ปัสสาวะไหลหยดๆ ออกมา ครั้นกินยา
หายไปแล้วก็กลับเปนมาเล่า เปนหลายครั้งหลายหนก็เปนต่างๆ
ถ้าผู้ใดเปนดังนี้ท่านเรียกว่าโรคสำหรับบุรุษมิใช่อุปะฑม แต่ถ้าว่า
ท่านจัดเข้ามาเปนทุลาวะสา ๔ ประการ ทุลาวะสานี้ ว่าด้วยมูตร ชั่วร้ายแล
ท่านจึงแต่งยาไว้ให้แก้มูตรต่าง ๆ อันมิยาแก่โรคอุปะฑม เกิดด้วยส้องเสพมาตุคามนั้น ท่านให้แต่งยาทุเลากินเสียก่อน
เอาเบ็ญจขี้เหล็ก ๑ รากพรม ๑ รากหนามรอบตัว ๑ รากกะทุงหมาบ้า ๑ แก่นประดู่ ๑ แก่นมะหาด ๑ โคกกระสุน ๑ เบ็ญจคัดเค้า ๑ รากตองแตก ๑ ใบมะนาว ๑ ใบมะขาม ๑ ใบส้มปอย ๑ เถาวัลฟรียง ๑ สมอไทยเท่าอายุ ๑ สมอพิเภก ๑ สมอเทศ ๑ มะขามปัอม ๓๐ ผล รากพาดไฉน ๖ บาท
รากนางนูน ๖ บาท ฝักราชพฤกษ์ ๕ ฝัก ยาดำ ๒ บาท รงทอง ๒ บาท ต้ม ๓ เอา ๑ แชกดีเกลือตามธาตุหนักเบา กินให้ลงเสียให้สิ้นน้ำเหลืองร้าย กินวัน ๑ เว้น ๓ วัน จึงกินอีก
ให้ได้ ๓ ครั้ง ครั้นสิ้นร้ายแล้วจึงแต่งยาขับบุพโพใน กินต่อไปแล
ยาขับบุพโพใน เอาแก่นขี้เหล็ก ๑ แก่นประดู่ ๑
อ้อยช้าง ๑ แก่นแสมสาร ๑ แก่นสน ๑ แก่นมหาด ๑
เปลือกโลท ๑ ยาทั้งนี้ สมานในลำไส้ตลอดจนองคชาด
เอายาเช้าเย็นเหนือ ๑๐ บาท เอายาเช้าเย็นใต้ ๑๐ บาท ขันทองพยาบาท ๒๐ บาท พุงแก ๑๐ บาท หนอนตายหยาก ๑๐ บาท แก่นขี้เหล็ก ๑๐ บาท แก่นมะหาด ๑๐ บาท
สุพรรณก้นเหลือง ๔ บาท โรคทั้ง ๒ คุยทั้ง ๒ ก้างปลาทั้ง ๒ รากขนุนสำมะลอ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๔ บาท เทียนดำ
เทียนขาว กระดูกงูเหลือม สิ่งละ ๔ บาท เขม่าเหล็ก
ตรีกฏก สิ่งละ ๒ บาท ขมิ้นอ้อย ๓ หัว ต้มกินแก้อุปะทม
โรคสำหรับบุรุษ ถ้ามิหายกลายเปน คุธรเข้าข้อเข้ากระดูก
ให้ขัดมือขัดเท้าต่างๆ ยาตัดรากอุปะฑมแล
สิทธิการิยะ ท่านกล่าวไวในสาระโฉลกโน้นแล้ว ทีนี้จะว่า แต่ปะระเมหะ คือนิ่ว ๔ จำพวก นิ่วศิลาปูน ๑ นิ่วเนื้อ ๑ บานทะโรก ๑ กะษัยกล่อน ๑ จะว่าด้วยนิ่วศิลาปูน มักเกิด
เพื่ออาโปธาตุ แลผู้ใดกินหมากมากนักกลืนน้ำหมากเข้าไปเนือง ๆ
ปูนที่กินกลืนเข้าไปนั้น ที่จะได้ออกมากับมูตรคูธนั้นหามิได้ ก็ นอนเปนตะกอนคุมเปนก้อนปรวดอยู่ในกะเภาะมูตร ก็พอกเข้า
เปนลูกกลมดังเมล็ดบัว แลมักออกมาจุกช่องทวารปัสสาวะ แต่
เมื่อจะถ่ายปัสสาวะแต่ละครั้งนั้น ให้เจ็บปวดเปนกำลัง ดิ้นรนไป ดังจะขาดใจตาย แลให้กายนั้นผอมเหลือง
ถ้าจะแก้ท่านให้เอา พริกไทย ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ กะเทียม ๑ ผิวมะกรูด ๑ ไพล ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ สุพรรณถันแดง ๑ มูลแมลงสาบ ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท น้ำประสารทองสตุเท่ายา
ทั้งหลาย บดทำแท่งไว่จึงเอาสารล้มยัดเข้าในผลแตงกวา หมกไฟ แกลบให้สุก บีบเอาน้ำฝนยานื้กิน ถ่ายปัสสาวะคล่องออกมาก
แล้วเอาน้ำแตงกวาสุกชาม ๑ น้ำยาชาม ๑ ดินประสิวขาว ๒ บาท สารล้ม ๒ บาท น้ำประสารดีบุก ๒ สลึง ใส่ลงแช่ไว้คืน ๑ เอาไว้ฝนกับยานั้นกิน ให้ถัดลูกให้แตก แล้วจึงเอาฝักสำโรง ๑ งวงตาล ๑ ผักโขมหนาม ๑ พันงูแดง ๑ รากต่อไล้ ๑ แก่นขี้เหล็ก ๑ แก่นมะปราง ๑ รากสะตือ ๑ รากล้มกุ้ง ๑ ฝักล้มปอย ๑ รากมะกรูด รากสนุ่นน้ำ ๑ รากขี้หนอน ๑ รากมะขาม ๑ เชือกเถาว้ลปูน ๑ เถาวัลฟรียง ๑ ยาทั้งนื้
เผาเปนต่าง เอาสิ่งละ ๓ ชาม แช่น้ำไว้ ๓ คืน รินเอาน้ำใส่ต้ม ให้เดือด ๓ พลุ่ง ฝนกับยานั้นกินหายแล
ถ้ามิหายเอาสับปะรดสุกผล ๑ ปอกเปลือกเสียให้หมดแล้ว สับให้เปนแนวๆ จึงเอาแป้งสุรา ๑ ดินประสิวขาว บดทาสับปะรด
แล้วผูกแขวนไว้ จึงรองเอาน้ำใสมาฝนยานั้นกินเถิด ลูกนิ่วแตก
ออกมาสิ้นแล ท่านตีค่าไว้ชั่งทองหนึ่งแล
ทีนี้จะว่าด้วยนิ่วเนื้อด้วยอุปะทม ถ้าบุรุษเกิดด้วยมุตรฆาฎ ให้เปน ลำลาษขึ้นไปแต่ปากองคชาต แล้วมักลามเข้าไปสู่ฑวารเบา ไม่รู้หาย ก็โตออกมาแข็งเข้าฟนดานอยู่ ถ้าสัตรีก็เหมือนกัน
มักออกมาแต่ทวารเบาเปนเม็ดที่ช่วง ถ้าแก่ก็ลามขึ้นถึงหัวเหน่า
ให้ตกโลหิตเปนกำลัง เปนลิ่มเปนแท่งออกมาแต่ในกลางที่ปลายช่วง ขาดออกมาบ้างก็ให้เหม็นเหน้านัก ลางทีเปนบุพโพออกมาบ้าง
ให้ปวดหัวเหน่านักแลท้องน้อยดังจะขาดใจตาย ให้แน่นอก มักให้ อาเจียนน้ำเขฬะ บางทีให้จุกเสียด ให้ร้อนปลายมือปลายเท้า
แล้วให้ปวดสีสะให้ชักมือกำเท้ากำเปนเนืองๆ ถ้าแก้ด้วยยามิฟัง
เมื่อจะใกล้ตายให้ตกโลหิตสดๆ ออกมากลางวันกลางคืน จะกิน อาหารสิ่งใดมิได้ จะนอนก็มิหลับ โทษนั้น ๗ วัน ให้หูตึง
ตาไม่รู้จักหน้าคน สิ้นไม่รู้จักรสอาหารว่าร้อนเย็นจืดเค็มขมเปรี้ยว หวาน เปนตรีโทษ ๓ วันตาย พระอาจาริย์เจ้าจึงแต่งยาไว่ให้แก้
เสียแต่ยังอ่อนๆ อยู่
เอาหางไหลแดง ๒ บาท สห้สคุณ ๒ บาท ราก
ปลาไหลเผือก ๑ บาท บดละลายสุรากินขับโลหิตร้ายจนสิ้นเชิง
แล้วจึงดองยาให้กิน เอาหางไหล ๑ มะไฟเดือนห้า ๑ เอื้องเพ็ดม้า ๑ นมตำเยีย ๑ เจตมูล ๑ ไพล ๑ ขมิ้นอ้อย ๑
เปล้าทั้ง ๒ ดองตึง ๑ แก่นปรู ๑ แก่นประดู่ ๑ แก่นมหาด ๑ แก่นสน ๑ กรักขี ๑ สมุลแว้ง ๑ ขมิ้นเครือ ๑ โพกพาย ๑ รากกะสำเภาะ ๑ รากปูนไก่ด้น ๑ หนอนตายหยาก ๑
เทียนทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ยาทั้งนี้ เอาสิ่งละ ๑ บาท มดยอบ ๑ ตำลึง ดองสุรา ๓ ทนาน
ฝังเข้าเปลือกไว้ ๓ วัน พลีจงตีกินทุกวันหายแล
ขนานหนึ่งเอา พริกไทย ๑ ตำลึง ขิงแห้ง ๑ ตำลึง
ดีปลี ๑ ตำลึง สารส้ม ๑ ตำลึง มดยอบ ๑ ตำลึง รากเจตมูล ๕ บาท ตำห่อผ้าแช่สุรา ๓ ทนาน ทองผูกฅอหม้อ ๑ บาท
ฝังเข้าเปลือก ๓ วัน พลีจงดีกินถ้วย ๑ หาย ได้ทำมามากแล้ว
อนึ่งเปนช่วงโลหิตออกเปนดังช่วงเนื้อ ก็เหมือนกัน แต่ ทวารช่วงโลหิตนั้น มักเหน้าขาดออกมาเปนชิ้นเปนแท่ง เหม็น
ดังกลิ่นศพ ลางทีมักเปนน้ำเหลืองไหลไปทั้งกลางวันกลางคืน
หาแรงมิได้กินอาหารมิได้ ให้อาเจียนเนืองๆ ให้ลมจับบ่อยๆ
ถ้าจะแ?าให้ทำยาแช่ช่วงให้หดเสียก่อน เอาเบ็ญจมะฝ่อ ๑
เบ็ญจสะตือ ๑ เปลือกประโลง ๑ จุกหอม ๑ จุกกะเทียม ๑ รากต่อไส้ ๑ ผลเบ็ญจกานื ๑ สุพรรณกันเหลือง ๑ เกลือ ๑ เบ็ญจมะตาด ๑ ต้มไว้ให้* ย็นตลุ่นๆแล้วจึงแช่ ๓ วัน แล้วจึง ทำยาทา เอารากมะนาว ๑ ผลเบ็ญจกานื ๑ หน่อกระลา
มะพร้าวกะทิ ๑ สีเสียดเทศ ๑ เปลือกผลมะตูม ๑ เปลือก
ปะโลง ๑ กฤษณา ๑ ไล้หมากดิบ ๑ ปูนแห้งข้างเต้า ๑ ใบพลูแก ๑ บดทำแท่งไว้ฝนด้วยน้ำปูนใสทาทุกวันหายแล
ถ้ามิหายให้หุงน้ำมันใส่ต่อไป เอาหัวบุก ๑ หัวกลอย ๑ หัวอุตพิด ๑ หัวกระดาดทั้ง ๒ ขอบชะนางทั้ง ๒ ทะลาย
หมากดิบ ๑ ใบอังกาบ ๑ ใบเสนียด ๑ แตงหนู ๑ รากถั่วพู ๑ ใบทองพันชั่ง ๑ ยาทั้งนี้ตำเอาน้ำสิ่งละถ้วย น้ำมันงา ๒ ถ้วย
หุงให้คงแต่น้ำมัน ยาปรุงเอาเทียนทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑
ดอกจันทน์ ๑ ยาทั้งนื้เอาสิ่งละเพื่เอง ผลเบ็ญจกานื ๒ สลึง
สีเสียดเทศ ๑ สลึง ชันตะเคียน ๑ สลึง จุณสี ๑ สลึง
น้ำประสานทอง ๑ สลึง ผักแพวแดง ๒ สลึง ตำให้เลอียด ปรุงลงในน้ำมันกวนขึ้นผึ่งแดดไว้ ๓ วัน จึงเอาสำลีชุบลงไว้ที่ช่วง ทั้งกัดให้หด แก้เหน้าแก้เหม็น ถ้าเห็นช่วงนั้นหดเข้าไปได้ก็ให้
เอาใบลำโพง ทาน้ำมันหมูปีดช่วงเข้าไว้แล้วเอาผ้า!/ ใวให้
หลายชั้น ช่งให้เต็มแรงเถิดเข้าไปได้ แล้วจึงต้มยากินซัดช่วง
ห้ามโลหิตตกหนัก ให้เอาจุกกะเทียม ๑ จุกหอม ๑ รากเสนียด ๑ เทียนตำ ๒ บาท เทียนขาว ๑ สลึง สารล้ม ๑ บาท
ดินประสิวขาว ๑ บาท ตรีกฏก ๑ บาท ครั่ง ๑ บาท ฝาง ๖ สลึง ดอกคำไทย ๑ ตำลึง ดินปลวก ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ กินวันละ ๓ เวลาหาย แล้วต้มยากินให้ ระมัดสมานฝ าไส้
เอายาเข้าเย็นใต้ ๖ บาท เข้าเย็นเหนือ ๖ บาท ราก หนามรอบตัว ๑ รากพุงแก ๑ ข้นทองพยาบาท ๑ แก่นมะหาด ๑ แก่นปรู ๑ แก่นสน ๑ กรักขี ๑ กะทกรก ๑ โพกพาย ๑ ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ ผลราชตัด ๑ ผลสาระพัดพิศม์ ๑ ผลบิด ๑ ผลกราย ๑ กำจัด ๑ กำจาย ๑ รวมยาทั้งนี้ เอาสิ่งละบาท เทียนดำ ๒ บาท เทียนขาว ๒ บาท เทียนตา ตักแตน ๒ บาท เทียนเข้าเปลือก ๒ บาท ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ มดยอบ ๑ มหาละลาย หัวปรงป่า ๑ มหาสะดำ ๑ ทองเครือ ๑ ฤๅษีประสมแล้ว ๑ สังกะระนื ๑ เนระภูษี ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท ดองด้วย สุรากลั่น ๓ ทนาน ฝังเข้าเปลือกไว้ ๓ วัน ทองผูกคอหม้อ ๑ บาท กินแก้นิ่วทั้ง ๗ ประการ ให้สมานลำไส้แลขับหนองแลปรวดหายแล
ถ้าชายหญิงก็ดี เอาเบ็ญจขี้เหล็ก ๑ เชือกเขายอดด้วน ๑ รากชะบา ๑ ฟางเข้าเหนียว ๑ รากผ้เายแดง ๑ รากทนดี ๑ ใบพลวง ๑ สิ่งละเสมอภาคต้ม ๓ เอา ๑ เมื่อจะกินแซก ดินประสิวขาว สารส้ม เกลือ ให้กินแก่โทษช้ำ อันเกิดเปน
ปะระเมหะ คือทุลาวะสา มูตรพิการต่างๆ นั้น
ขนานหนึ่งแก่ให้ช่วงหด เอาผลจันทน์ ๑ เบ็ญจกานื ๑
รากมะฝ่อ ๑ เปลือกเฉียงพร้านางแอ ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาคบดทำ แท่งไว้ฝนด้วยสุราครึ่งน้ำครึ่งกินไป ๗ วัน แล้วให้เอาเบ็ญจ
มะฝ่อ ๑ เบ็ญจะลำโพง ๑ เบ็ญจมะเกลือ ๑ เบ็ญจะสะตือ ๑ สุพรรณถันเหลือง ๑ เปลือกเพกา ๑ ต้มให้งวดชะให้ชักช่วงหด แล้วหุงน้ำมันใส่ เอาใบคนทีสอ ๑ ใบกะเพรา ๑ ใบจิงจัอน้อย ๑ ใบผักเค็ด ๑ ใบตำลึง ๑ ใบตะไคร้,นา ๑ ใบตะไคร้บก ๑ ใบตาลหม่อน ๑ ใบตาลขะโมย ๑ เปลือกพุดฑรา ๑
เปลือกเพกา ๑ รากมะเขือขื่น ๑ รากถั่วพู ๑ ผลมะเขือขื่น ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ยาทั้งนี้ด้มเอาน้ำสิ่งละทนาน น้ำมันมะพร้าวไฟ
ทนาน ๑ หุงให้คงแต่น้ำมันแล้วจึงเอา รากเจตมูลเพลิง ๑
ผักแพวแดง ๑ ขอบชะนางแดง ๑ ดีงูเหลือม ๑ ฝัน ๑
ยาทั้งนี้เอาสิ่งละสลึง ดำให้แหลกปรุงลงในน้ำมันใส่ช่วงหดแล
อนึ่ง \.อานมตำเปีรกำมือ ๑ ขอบซะนางแดงกำมือ ๑
ขอบชะนางขาวกำมือ ๑ กะเม็งแดงกำมือ ๑ ขมิ้นอ้อย ๓๒ ชิ้น ลงด้วยทวะดึงษาการ ต้มกินชักช่วงเลื่อนเข้าได้
อนึ่งท่านกล่าวไว้ว่าเปนริศดวง มักตั้งชิ้นเหนือสะดือ
ใต้สะดือ ๓ นิ้วก็ดี มักบานเปนดอกบุก บางทีก็แตกเปนโลหิตสดๆ จางๆ ออกมา บางทีเปนน้ำชานหมาก นาล้เฮ
บางทีเปนเม็ดลงมาแต่สะดือถึงทวารหนักทวารเบา แล้วก็เลื่อน
เข้าเปนอันหนึ่งอันเดียวกัน ถ้าผู้ชายเรียกว่าบานทะโรค กัาสัตรี ภาพเรียกว่าเปนช่วงเลื่อนทวารเบา กัาสัตรีภาพเปนทวารหนัก
เรียกว่าเปนบานทะโรคดุจกัน ด้วยว่าสัตรีบางคนคลอดบุตรอยู่ไฟ
มิได้มดลูกจึงเหน้า บางทีชุดูเสียเปนแต่อมโลหิต บางทีเปน
ในมดลูก บางทีก็กลายเปนมุตรกฤจฉ์ช้ำรั่ว บางทีก็ให้เปีอยใน
ลำไส้ เปนเม็ดยอดแต่หัวเหน่าถึงทวารเบา มักให้เปนไปต่างๆ
ดังกล่าวมานั้น ถ้าจะแก้ท่านให้ทำยาขนานนิ้ทั้งกินทั้งทา
เอาผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑
ดีปลี ๑ หอมแดง ๑ กะเทียม ๑ ดินถนำ ๑ สรรพยาทั้งนี้ เอาสิ่งละ ๑ บาท สุพรรณกันเหลือง ๒ สลึง เอาสรรพดีแช่น้ำ เปนกระสายบดแล้วปิดข้นส้มฤทธ ลนควันเทียนให้ใต้ ๓ หน
ปันแท่งไว้ ถ้าจะกินฝนด้วยนำหน่อกะลา กินเวลาละ ๑๑ เม็ด ถ้าจะฝนด้วยน้ำผลมะนาวทาแผลก็ได้ ถ้าแผลเบื่แอยหนักฝนด้วย
น้ำมันหอมทาหายแล
ท่านให้ทำยารมให้เอา ไก่ตัวผู้ตัวหนึ่ง ถอนขนเสียให้หมด แล้วผ่าอกออก จึงเอาเทียนทั้ง ๕ โกฐทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑
ดอกจันทน์ ๑ กระวาน กานพลู ๑ สิ่งละสลึง พริกทั้ง ๓ ผลพิส้งกาสา ๑ หัวเข้าข้า ๑ หัวดองดึง ๑ หัวอุดะพิด ๑
หัวบุก ๑ หัวกลอย ๑ หัวกระดาดทั้ง ๒ เอาสิ่งละ ๒ สลึง ดินประสิวขาว ๓ ตำลึง เกลือ ๑ ตำลึง ยาทั้งนี้ตำให้แหลกแล้ว ยัดเข้าในไก่แล้วเย็บเสีย แล้วเอาหัวบุกรอ ๓ ชั่ง โขลกให้แหลก แล้วจึงเอาไก่ใส่กลาง เอาบุกใส่รอบนอก ยัดให้แน่นใส่สุรา ๕ ทนาน
เอาฝาละมีปิดผนึกสุมไฟแกลบเสีย ๓ วัน จึงเอาออกมาโขลก
ทั้งไก่ทั้งบุกนั้น แล้วจึงเอาแบ่งออกเปน ๒ ส่วนๆ หนึ่งนั้น
บดละลายน้ำขิงกิน ยังส่วนหนึ่งให้เอาใบมะขาม ๑ ใบส้มบ่อย ๑
ใบส้มเช้า ๑ เบ็ญจะมะตาด ๑ สิ่งละทนานๆ แปดร้อยสามสิบ
ใส่ลงในยานั้น เอามูตรโคต้มด้วยหม้อปากแคบๆ เอาแต่อายนั้น
รมพอเต็มกลั้น ให้ใต้ห้าวันช่วงหดหายแล
ถ้ามิหายให้แต่งยานี้รมต่อไป เอาถ่านไม้รวก ๑ บาท
ถ่านไม้ตีนเปด ๑ บาท ถ่านไม้สะแก ๑ บาท ถ่านไม้ซาก
๑ บาท ถ่านไม้ช้าแป้น ๑ บาท ถ่านไม้ลำโพง ๑ บาท
ชาตก้อน ๒ บาท สุพรรณก้นเหลือง ๑ บาท แดง ๑ บาท เทียนดำ ๑ สลึง เทียนแดง ๑ สลึง เขม่าเหล็ก ๑ สลึง
เช้าเหนียวกันยาขั้ว ๑ สลึง กำยาน ๒ สลึง กฤษณา ๒ สลึง ปรอด ๒ สลึง โหราทั้ง ๔ ยาทั้งนี้ทำผงกวนให้สบกัน ทำเปน
ชุดจุดไฟรม ๓ วัน แล้วจึงต้มยาอม เอาผักบุ้งส้วม ๑
ผักบุ้งไทย ๑ ใบเทียน ๑ ใบทับทิม ๑ รากสลอดน้ำ ๑
เปลือกตะเคียน ๑ เกลือ ๑ ต้มอมทุกวันๆ วันละหน แก้มิให้
ฟันคลอนแล
อนึ่งถ้าโลหิตเหน้าเปนบุพโพในทวารเบา เอาผักโหมหัด ๑ ชะเอมเทศ ๑ รากอัญชัน ๑ ดอกสัตบุศ ๑ บดละลาย
น้ำซาวเช้ากินแล
ขนานหนึ่งดำเอาน้ำ รากขิงชี่จอก ๑ น้ำเปลือกหมากสง ๒ จอก สุราเข้มจอก ๑ คุลืการด้วยกันอุ่นไฟให้ร้อนกินหายแล
ขนานหนึ่งเอา หญ้าปากควาย ๑ กะทือ ๑ บด
ละลายน้ำมะนาว พลีกินจงดีเถิดหาย
ขนานหนึ่งเอา หัวแห้วหมู ๑ ข่า ๑ ไพล ๑
กะชาย ๑ บดด้วยมูตรโคดำกินหายแล
ขนานหนึ่งเอา ไพลหมกไฟ ๑ ผลผักชี ๑ บดทำ
ลูกกลอนกินก็ได้ ละลายสุราก็ได้ แก้หยุดแล
ถ้าจะให้ขับโลหิตออก เอาปูนผง ๑ ดินประสิวขาว ๑ สารส้ม ๑ เอาน้ำแตงโมเปนกระสายบดให้เลอียด แล้วจึงเอา
สับปะรสสุกปอกเปลือกเสียสับให้เปนริ้ว ๆ จึงเอายาทาสับปะรส
แขวนไว้รองเอาน้ำ อุ่นไฟให้ร้อนๆ กินทีละจอก ขับโลหิตบุพโพ ออกมาสิ้นแล
ขนานหนึ่งเอา ใบขี้เหล็ก ๑ ใบส้มปอย ๑ ใบมะขาม ๑ ใบมะกา ๑ ใบกะพังโหมทั้ง ๒ เอาสิ่งละกำมือตัดหัวตัดท้าย เอาแก่นแสมทั้ง ๒ ต้มเอาน้ำให้ขัน เอารงทองใส่ลง ๒ สลึง
เขี้ยวไปให้คงแต่น้ำมัน กินรุโลหิตออก จึงเอาผลมะกรูด ๑๐๘ ซีก เกลือ ๓ ถ้วย สุรา ๓ ทนาน ดองไว้ ๓ วัน จึงกลั่นเอา
แต่น้ำใสแซกการะบูร ๒ สลึง จึงกินขับโลหิตบุพโพออกมา ยานี้ แก้ตลอดไปถึงมุตรกฤจฉ์ มุตรฆาฏ สันตะฆาฏ องคสูตร อุปะทม ช้ำรั่ว แลนิ่ว ๔ จำพวกก็หาย ได้ทำมามากแล้วหายทุกประการแล
แล้วแต่งยาชำระล้างไส้ ล้างโลหิต ล้างเสมหะ ล้างเอ็น ล้างเส้น เอาเบ็ญจขี้เหล็กสิ่งละ ๑ บาท โคกกระสุน ๑ ราก
พันงูแดง ๑ รากมะกา ๑ รากลำเจียก ๑ รากเจตมูล ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท ดินประสิวขาว ๒ สลึง น้ำประสารทอง
๒ สลึง ต้มกิน ๓ วันหาย
ทีนี้จะว่าด้วยบุรุษเปน? ส้ด้วนเปนบุพโพ ๔ ประการ คือ เปนด้วยเสพมาตุคามกระทบช้ำใน ถ้ามิดังนั้นก็เปนด้วยเสพล้ตรีลามก ก็ให้เปนเม็ดขึ้นมาประมาณเท่าเม็ดลั่วดำ ขี้นที่ปลายองคสูตร
ปลายองคชาตก็ดี ขึ้นรอบองคชาตนั้นก็ดี แตกเปนน้ำเหลือง
บุพโพโลหิตให้ทำพิศม์เจ็บปวดแสบร้อน แลให้ร้อนตังไฟลามเหน้า
เข้าไปแต่ปลายองคชาต บางทีถ้ดฅอองคชาตเหน้าเข้าไปทุกวัน
ทุกวัน จนถึงโคนองคชาตเมื่อใด ก็ตายเมื่อนั้นแล
อันว่า[.ใ]แไส้ลามนั้น คือผุดขึ้นมาเปนเม็ดๆ ดุจกัน แต่ ว่าเปนเม็ดแต่ข้างในออกมา บางทีก็เปีอยทั้งข้างนอกข้างในลามขึ้น มาถึงท้องน้อยผุดตังเปนลึเ แล้วก็เปนบุพโพออกมาทางทวารหนักเบา บุรุษสัตรีเปนเหมือนกัน ครั้นเปนดังนั้นแล้วก็ให้เปนไปต่าง ๆ
บางทีให้ลงท้องเปนมูกโลหิต ให้ปวดมวนจุกเสียดแน่นในอก
เพราะน้ำเหลืองนั้นแล่นเข้าไปตามลำไส้ มักให้อาเจียนกินอาหาร
มิได้ บางทีให้ลมจับเนืองๆ ถ้าเปนดังนี้ท่านว่าเข้าอยู่ในมือพระยา มัจจุราชแล
อนึ่งอันว่าโรค ๒ ประการ คือไส้ด้วนไส้ลามยาใช้เหมือน กันแปลกกันแต่ยาทา แม้นเปนอย่างไรให้แก้ตามกระบวนโรค
นั้นเถิด
ถ้าเปนไส้ด้วน เมื่อแรกตั้งนั้นเปนเม็ดขึ้นมา ท่านให้ท้ายา จุดให้หัวนั้นฝ่อไป อย่าให้ท้นเปนบุพโพได้
ให้เอาเห็ดมูลโค ๑ เห็ดระย้า ๑ เห็ดกะกินพิมาน ๑
เห็ดไม้แดง ๑ ถ่านไม้รวก ๑ ถ่านไม้ซาก ๑ ถ่านไม้สัก ๑
รากลำโพงกาสลัก ๑ ใบครามย้อมผ้า ๑ ฝาง ๑ เปลือกราก
หมีเหม็น ๑ รากขัดมอน ๑ รวมยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท
สิ่เน ๒ สลึง บดด้วยสุราเปนกระสายทำแท่งไว้ ละลายน้ำปูนใส ทาหายแล
อนึ่งยาต้มแก้พิศม์ปวดแสบร้อน เอาเชือกเขามวก ๑
คุคะ ๑ หัวผักบุ้งเทศ ๑ เห็ดกะกินพิมาน ๑ เห็ดมูลโค ๑ รากนางแย้ม ๑ รากเล็บมือนาง ๑ รากโมง ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท บดทาแก้ปวดร้อนหายแล
ถ้าร้อนหนักเอาหัวบานเย็น ๑ ยาเข้าเย็น ๑ โกฐ
ก้านพร้าว ๑ เปลือกหอยโข่งเผา ๑ ฝ่น่จีน ๑ บดละลาย
น้ำปูนใสทาหายแล
I/  6 9,9, 9, เค  I
ถามิหายเหร้อนหนักท่านเห้เอา ก้ามปูทะเลเผา ๑
เปลือกหอยโข่งเผา ๑ รากลำโพงแดง ๑ รากขัดมอน ๑ ฝางเสน ๑ ดินประสิว ๑ เปลือกจิกนา ๑ ผลจิกนา ๑ เอาเสมอภาค บดด้วยน้ำลายจรเข้เปนกระสายทาหายแล
ยาทั้ง ๔ ขนานนี้แกิได้ทั้งไฟลามทุ่งลามเพลิง ถูกไฟถูก ดินประสิว ลูกตะกั่วซัดน้ำมันก็ได้ทุกประการ ได้ทำมามากแล้ว
ถ้ายอดนั้นแตกออกให้แสบร้อน เปนน้ำเหลืองก็ดี ให้เอา เปลือกปะโลง ๑ ไส้ในหมากดิบ ๑ กฤษณา ๑ เปลือก
กะทุ่มขี้หมู ๑ ปูนพลู ๑ บดด้วยน้ำมันทารัดแห้งเข้าเองแล
ถ้ามิฟังพิศม์นั้นกล้านักมักเผาเอาเนื้อนั้นสุก เหน้าเข้าไป
แต่ปลายองคชาดทุกวันๆ ก็ดี ท่านให้หุงน้ำมันนื้ใส่ดับพิศม์ทั้ง
รักษาเนื้อไว้มิให้เหน้าเข้าไปได้ ท่านให้เอามะพร้าวงอกบนด้น
เขี้ยวน้ำมันให้ได้ถ้วย ๑ จึงเอาใบกะเม็ง ๑ ใบยาสูบสดๆ ๑
เปลือกโพกพาย ๑ เปลือกจิก ๑ เปลือกกรด ๑ เบ็ญจลำโพง ๑ ใบเทียน ๑ ใบทับทิม ๑ ใบขมิ้นอ้อย ๑ ใบเลี่ยน ๑ ยาทั้งนี้ เอาสิ่งละถ้วย ใส่ลงกับนกมันมะพร้าวหุงให้คงแต่น้ำมัน แล้วเอา น้ำมันแมวดำชาตรีจอก ๑ น้ำมันฟองไก่จอก ๑ น้ำมันไขข้อโค จอก ๑ ปรุงใส่ลงเถิดวิเศษนัก น้ำมันนื้ท่านตีค่าไว้ตำลึงทองหนึ่ง ใชได้ทุกประการ แลตานทรางสรรพพิศม์ฝืเปื่อยเหน้า ทั้งแก้มให้
เปนด่างเปนแผลให้คงคืนตีดังเก่า แลแก่ไส้ด้วนไส้ลาม ดังกล่าว
มาแต่หนหลังหายสิ้นอย่าสนเท่ห์เลย ได้ทำมามากแล้ว ตำรานี้ฝรั่ง เอามาแต่เมือง ยัก}ไตราแล
น้ำมันแก้เปีอยลำลาบเข้าไปถึงในท้องลำไส้ คือดังกล่าว มาแต่หนหลังนั้น ท่านให้หุงน้ำมันกินภายใน เอาใบประทุมราชา ๑ ใบหญ้างวงข้าง ๑ ใบตานหม่อน ๑ ใบตะไคร้น้ำ ๑ ตะไคร้บก ๑ ใบตะไคร้หางนาค ๑ ใบส้มหมู ๑ ใบโกลน ๑ หญ้าแพรก ๑ หญ้าปากควาย ๑ ใบฝาง ๑ ใบคนทา ๑ ใบนนทรี ๑ ใบปีบ ๑ ใบจิงจ้อ ๑ ใบผักเด็ด ๑ ใบชุมเห็ดไทย ๑ ใบขี้เหล็ก ๑ ใบสะเดา ๑ ใบผักปลาบ ๑ ใบผักเปลว ๑ ใบขมิ้นอ้อย ๑ ใบไม้ ๒๒ สิ่งนื้เอาน้ำสิ่งละฑนาน แล้วจึงเอาแก่นปรู ๑ แก่นมะหาด ๑ แก่นขี้เหล็ก ๑ แก่นมะเกลือ ๑ แก่นสน ๑ ไม้ลัก ๑ กวักชี ๑ ประดู่ ๑ พะยุง ๑ แก่นพรม ๑ แก่นกันเกรา ๑ แก่นกะพี้เขาควาย ๑ ขันทองพะยาบาท ๑ รากพุงแก ๑ รากหนามรอบตัว ๑ รากป่าช้าหมอง ๑ ทองด้น ๑ ทองเครือ ๑ รากมะเดื่อดิน ๑ รากกะโดนดิน ๑ รากกะกินพิมาน ๑ รากโพปราสาท ๑ รากราชมานพ ๑
รากกำจัด ๑ รากโพกพาย ๑ รากพุ่มไก่ทั้ง ๒ รากกะลำเภาะ ๑ รากลูกเขยตายแม่ยายชักปก ๑ รากกำจาย ๑ รากกะทกรก ๑ รากกะหุงลาย ๑ เปลือกกะหุ่มขี้หมู ๑ เปลือกโพกพาย ๑ รากปิงคะราช ๑ รากมหาจักรพรรดิ ๑ แก่นแสมสาร ๑ แก่นแสมทะเล ๑ เบ็ญจราชพฤกษ์ ๑ ยา ๓๙ สิ่งนี้เอาสิ่งละ
๒ บาท เคี่ยวให้คงแต่น้ำข้นเอาแต่ ๓ ทนาน ประสมก่นกับยา
ใบไม้เอาน้ำมันงา ๓ ทนาน หุงให้คงแต่น้ำมัน แล้วจึงเอายา
ปรุงลง เอาเทียนทั้ง ๕ โกฐทั้ง ๕ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เบ็ญจกานี ๑ สีเสียดทั้ง ๒ น้ำประสารทอง ๑ เมล็ดในฟักเข้า ๑ เมล็ดใน
มะนาว ๑ รวมยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๒ สลึง ปรุงลงที่ในน้ำมัน ให้กินดูก่อน ๓ จัน ๔ จัน แล้วจึงให้กินน้ำมันต่อไป ๗ จัน
แล้วจึงให้กิน!/ว!/ว!/เสีย แล้วจึงต้มยาสมานต่อไป
ให้เอายาเข้าเย็น ๕ ตำลึง ชันทองพะยาบาท ๒๒ บาท หนอนตายหยาก ๖ บาท แสมสาร ๔ บาท แสมทะเล ๔ บาท ฟล้าใหญ่ ๔ บาท เปล้าน้อย ๔ บาท เทียนตำ ๔ บาท เทียนขาว ๔ บาท ใบถั่วแระ ๑ ใบกะเม็ง ๑ ใบผักเปด ๑ เอาสิ่งละกำมือ พริกไทย ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ เอาสิ่งละ ๒ บาท สุพรรณกันเหลือง ๖ บาท ต้มกินหายวิเศษนัก
แล้วจึงต้มน้ำฝาดชะ เอาผักเสี้ยนไทยทั้งต้นทั้งราก ต้มให้ งวดแล้วจึงเอาสารส้มใส่ไว้ให้เย็น ชำระแผลให้ชำระฝ้าออกให้สิ้น
ให้ชะด้วยน้ำจุณสีเอาแต่ที่ใสๆ ชะเสีย ๓ จัน จันละ ๓ เวลา ครั้น สิ้นฝาแล้วจึงชะน้ำยาต่อไป
ให้เอาเปลือกจิก ๑ เปลือกกรด ๑ เปลือกปะโลง ๑ เปลือก แคฝอย ๑ รากพิลังกาสา ๑ เปลือกมะฝ่อ ๑ เปลือกมะกอก ๑ เปลือกมะม่วงพรวน ๑ ต้มแช่ต้มชะบ้าง กว่าจะสิ้นฝาหาย
วิเศษนัก
ถ้าแผลนั้นสิ้นฝาอยู่แล้ว จึงเอาน้ำมันมะพร้าวจอก ๑
น้ำมันฟองไก่จอก ๑ น้ำมันโคจอก ๑ เคี่ยวขึ้นแล้วจึงเอาขี้ผึ้ง
ใส่ลงกวนดู ให้เปนขี้ผึ้งสีปาก แล้วจึงเอาฝ่นจีน ๑ ยางตะเคียน ๑ ใส่ลงแต่พอสมควรแล้วบดเถิด ปิดแผลหายวิเศษนัก
ถ้ามิหายให้ทำยาโรย ให้ขูดเอาหัวกะลามะพร้าวกะทิ ๑
ใบหว้าเผา ๑ ผลเบญกานีขั้ว ๑ น้ำประสารทองหน่อย ๑
สีเสียดทั้ง ๒ ใบตาลเผา ๑ ฝ่นจึน ๑ ยาทั้งนี้กวนให้ละเอียด ดังยานัดกุ ครั้นซะแล้วจึงโรยไปกว่าจะหายเถิด
อนึ่งถ้าจะแก้ด้วยยาสิ่งใดๆ มิหาย ให้แก้ด้วยยาสิ่งนี้เถิด ให้เอาปรอท ๑ บาท เทียนทั้ง ๕ สิ่งละ ๒ สลึง เข้าขั้ว ๑ บาท ใบกะเพรา ๑ ใบพลูแก ๑ เจตมูล ๑ กานพลู ๑ ยาทั้งนี้
เอาสิ่งละ ๒ สลึง ผลจันทน์ ๑ ดำละลายน้ำผึ้งน้ำสุราก็ได้
กินไป ๗ วันหายแล
ถ้ามิหายให้กินไปกว่าจะสิ้นยานั้น ให้กินเข้าเย็น ถ้า
เปนมะเรงคุธราดก็หาย
(จบบริบูรณ์แต่เพียงนี้)
พระคัมภีร์ตักกะศิลา*
—±-—.
สิทธิการิยะ จะกลาวถึงเมืองตักกะศิลา เกิดความ
ไข้วิปริตเมื่อหาลงเมือง ท้าวพระยาไพรฟ้าข้าแผ่นดินทั้งปวง
เกิดความไข้ล้มตายเปนอันมาก ซึ่งคนที่เหลือตายอยู่นั้นออกจาก
เมืองตักกะศิลาไป ยังเหลือแต่เปลือกเมืองเปล่า ยังมืพระฤาษี
องค์หนึ่ง มีนามมืใต้ปรากฏ เที่ยวโคจรมาแต่ป่าหิมพานต์ จึงเห็น แต่เมืองเปล่า มืแต่ซากศพตายก่ายกองทั้งบ้านเมือง เธอจึงตั้งพิธี ชุบซากศพนั้นขึ้น แล้วถามว่าท่านทั้งหลายนี้เปนเหตุอะไรจึงล้ม
ตายเปนอันมาก ฝูงคนทั้งหลายที่ชุบเปนขึ้นนั้น จึงแจ้งความว่า
ข้าแต่พระผู้เปนเจ้า บ้านเมืองนี้เกิดความไข้เปนพิกลต่างๆ ลาง คนไข้วัน ๑ บ้าง ๒ วันบ้าง ๓ วันบ้าง ๔ วันบ้างตาย
ลางคนนอนลางคนนั่งลางคนยืนลางคนตะแคงลางคนหงายตาย เปนเหตุเพราะความตายอย่างนี้ พระดาบสได้ฟังถ้อยคำคน
ทั้งหลายบอกดังนั้น ก็มืใจกรุณาแก่สัตว์ทั้งหลาย เธอพิจารณา
ด้วยฌานสมาบตรู้ว่าห่าลงเมือง จึงแต่งพระคัมภีร์ไข้เหนือแก!ข้พิศม์ ไข้กาฬตักกะศิลาสำหรับแพทย์ไปข้างน่า ให้รูประเภทอาการเพื่อจะ ให้สืบอายุสัตว์ไว้
ถ้าผู้ใดจะเรียนเปนแพทย์รักษาโรคไข้พิศม์ไข้เหนือ ก็ย่อมมี มาหลายจำพวก ผู้จะเปนแพทย์รักษาไข้พิศม์ไข้เหนือนั้น ให้เอาดิน โป่ง ๗ โป่ง ดินทา ๗ ท่า ดินปลวก ๗ แห่ง ดินสระ ๗ สระ
ดินป่าช้า ๗ ป่าช้า เอาขี่เท่าคนตายวนเสาร์เผาวนอังคาร
แล้วให้เอาใบราชพฤกษ์ ๑ ใบไชยพฤกษ์ ๑ ใบคันธพฤกษ์ ๑ ใบชุมแสง ๑ เผาประสมกับดิน ปันเปนรูปพระดาบสไว้บูชา
เมื่อจะบดยาเชิญรูปพระดาบสมาตั้งไว้เปนประธาน จึงทำเครื่อง
บูชาพระดาบส ดอกไม้ ธูปเทียนเครื่องกระยาบวชบายศรีซ้ายขวา ผ้าขาวปู เคารพสักการะบูชาพระดาบสแล้ว เศกยาด้วยพระคาถานี้
อธิเจตโส อปมัช์ชโต โมนปเถ สุสิก์ขโต
โสกานัพ์ภวัน์ติ ตาฑิโน อุปสัน์ตัส์ส สติมโต เมื่อจะไปดูไช้ก็ ให้ว่าพระคาถานี้ ให้เศกน้ำล้างหน้ารดตัวผู้ที่จะเรียนเปนแพทย์ รักษาไช้พิศม์ไข้เหนือนั้น จึงจะคุ้มอุปัททะวะอันตรายแห,งตัวได้
แล้วให้,ศกน้ามนต์ประคนไข้ แล้วให้พิจารณาไข้ให้ถ่องแห้
เมื่อผู้เปนเจ้าจะแสดงเภทไข้พิศม์ไข้เหนือแลไข้กาฬ ให้คน ทั้งหลายรูประจักษ์ คืออันใดที่จะเปนไข้พิศม์นั้นเปนต้น ไข้อีดำ
อีแดง ไข้ปานดำปานแดง ไข้ลากสาด ไข้สายฟ้าฟาด
ไข้ระบุชาติ ไข้กระดานหิน ไข้สังวาลพระอินทร์ ไข้มหาเมฆ
ไข้มหานิล ไข้เข้าไหม้ใหญ่น้อย ไข้เข้าไหม้ใบเตรียม ไข้!ฟเดือนห้า ไข้เปลวไฟฟ้า ไข้หงษ์ระทดดาวเรือง ไข้จันทรสูตร ไข้สุรียสูตร ไข้เมฆสูตร ว่าดังนี้คนทั้งหลายจึงวิงวอน ว่าข้าแต่ผู้ฟนเจ้าจงได้ โปรดสัตว์ทั้งหลายให้อายุยืนยาวไปข้างน่านั้น ขอผู้เปนเจ้าโปรดให้ ข้าพเจ้าทราบอาการไข้ เภทไข้ลักษณไข้ทุกประการ
ครั้งนั้นพระดาบสมีเมตตากรุณาแก่สัตว์ทั้งหลาย ซึ่งอ้อน
วอนด้วยจะใคร่ให้รู้แจ้งประจักษ์เภทไข้เหนือ ไข้พิศม์นั้นอันมีลักษณะ
ต่างๆ คืออันใดบ้าง แลพระผู้เปนเจ้าจึงห้ามว่า ไข้จำพวกนี้ย่อม ห้ามมิให้วางยาร้อนเผ็ดเปรี้ยว อย่าให้ประคบนวดอย่าให้ปล่อยปลิง อย่าให้กอกเอาโลหิตออกอย่าให้ถูกน้ามัน เหล้าก็อย่าให้ถูก น้ำร้อน ก็อย่าให้อาบอย่าให้กิน ล้มมีควันมีผิวกะทิน้ามันห้ามมิให้กิน ถ้า ใครไม่รู้ทำผิดดังกล่าวมานี้ ก็ถึงความตายดังนี้แล
อนึ่งผู้เปนเจ้าจะแสดงเภททั้งหลายไปข้างน่า ให้ผู้จะเปน
แพทย์พิจารณาจงเสอียดในลักษณไข้เหนือพิศม์กาฬ บางทีไม่เจ็บไข้
สบายอยู่เปนปรกติ ไข้เกิดในกายให้ผุดเปนแผนเปนเม็ดแดงดำ
เขียวก็ดี เปนทรายไปทั่วตัวก็ม็ ผุดได้ ๑ วัน ๒ วิน ๓ วิน จึงล้มไข้ใน ๑ วัน ๒ วัน ๓ วันทำพิศม์ต่างๆ ผุดขึ้นเปนแผน เปนวง เปนเม็ดทรายขึ้นมา เปนสีแดงสีดำสีเขียวสีน้ำคราม
เปนสีต่างๆ รอดบ้างตายบ้างแล ให้แพทย์เร่งยาจงหนัก ยากะทุ้ง ให้ไข้นั้นขึ้นให้สิ้น ถ้ากะทุ้งขึ้นมิสิ้นกลับเข้าไปกินตับปอด ให้ลง
โลหิตเสมหะ ลางทีลงทางทวารปัสสาวะให้ปิดปัสสาวะ ลางทีให้อา เจียรเปนโลหิตให้ใอ ลางทีทำให้ร้อนกร ะหายน้ำหอบสอึก สิ้น
กระด้างคางแข็งให้ชักตาเหลือกตากลับ ลางทีทำพิศม์ให้จับหัวใจ
ให้นอนกรนไปไม่มีสติสมปฤดี ให้จับหลับกรนครอก ๆ ลางที
กระทำพิศม์ให้ปิตตะสมุฏฐานกำเริบให้เหลืองไปทั่วกาย ถ้าแพทย์
รักษาดีก็จะรอด ถ้ารักษาไม่ดีก็จะตายให้ตรองจงหนัก พระผูเปน เจ้าจึงสำแดงให้แพทย์พิจารณารักษาไข้พิศม์ไข้เหนือให้เลอึยด ถ้า
ไมร้จักรักษาไข้ๆ เหนือไข้พิศม์ห้ามมิให้ไปรักษาเขา เห็นแก่อามิค
ๅ-  ~ ~ ~
สันจาง ๒ภจะเอาทรพยเขาวางยาผด เขาตายลงดวยพิศม์ยาของตัว แพทย์นั้นจะตกในมหาอเวจีนรก ถ้าแพทย์ผู้ใดประกอบไปด้วย
เมตตาจิตร เปนบุเรจาริก มีสติปัญญาประคับประคองรักษาวางยา ชอบด้วยโรค เหมือนพระโยคาวจรเจ้าพิจารณาจงเลอียด แพทย์ผู้ นั้นจะจำเริญประโยชน์ในโภคสมปิด อายุยืนวัฒนาคิริสวัสดีอันเปน เบื้องน่าแก่แพทย์ผู้นั้น พระผู้เปนเจ้าจึงแสดงให้รู้แต่เพียงนี้
อนึ่งพระผู้เปนเจ้าจะตกแต่งคัมภีร์ไข้เหนือ แลไข้พิศม์แล
พิศม์กาฬภายใน ลักษณไข้ให้ผู้เปนแพทย์พึงรู้ให้ถ่องแห้ ว่าไข้พิศม์ หรือมิใช่ไข้พิศม์ แลลักษณไข้พิศม์นั้น คืออิดำอิแดง ให้จับเท้าเย็น มือเย็นให้ตัวร้อนเปนเปลวไฟ ให้จักษุแดงตังโลหิต ร้อนเปนตอน เย็นเปนตอนมิได้เสมอกัน ลางทีจับแต่รุ่งจนเที่ยง ลางทีจับแต่
เที่ยงจนคา ลางทีจับแด,คาจนรุ่ง ลางทีให้ปวดสีสะให้ผุดเปนแผ่น นิ้วหนึ่งก็มี สองนิ้วภีมีเท่าใบพุดฑราก็มี ลางทีผุดขึ้นมาเท่า
ใบเทียนก็มีทั่วทั้งตัว แดงก็มีดำก็มี แดงนั้นเบากว่าดำ ถ้าเห็น ยังลึกอยู่ไม่ขึ้นให้เอาเทียนส่องมือดู แล้วให้แตงยากะทุ้งให้กิน
ชื่อว่าแก้วห้าดวง เอารากคนทา ๑ รากไม้เท้ายายมอม ๑
รากชิงชี่ ๑ รากมะเดื่อ ๑ รากหญ้านาง ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค ต้มให้กิน แล้วจึงแต่งยาประสะกะทุ้งผิวภายนอก ใบหญ้านาง ๑ ใบมะขาม ๑ เอาเสมอภาค เอาดินประสิวใส่แต่พอสมควรละลาย น้ำซาวเข้าพน ถ้ามิขึ้นกระทำให้ตัวร้อนเปนเปลว เอาเถาขี้กาแดง ทั้งใบทั้งราก ๑ เถาหญ้านางทั้งใบทั้งราก ๑ เอาเสมอภาค
แซกดินประสิวละลายด้วยน้ำซาวเข้าทั้งกินทั้งพ่น ถ้ามิฟังให้เอา
ใบทองหลางใบมน ๑ เปลือกทองหลางใบมน ๑ เข้าสารด้วย
เอาเสมอภาคแซกดินประสิวทั้งกินทั้งพน
ฑีนี้จะวาด้วยปานดำปานแดงตอไป ลักษณปานดำปานแดง นั้น ให้จับเท้ามือเย็น ลางทีให้เท้าร้อนมือร้อนให้ตัวร้อนเปนเปลว ให้ปวดสีสะให้จักษุแดงเปนสายโลหิต ให้ร้อนในอกให้เชื่อมให้มัว
ลางทีพิศม์กระทำภายในยากะทุ้งมิออก ให้ร้อนในกระหายน้ำ ลางที ให้ลิ้นกระด้างคางแขง ให้ผุดออกเทาวงสะบ้ามอนบ้าง เท่าใบ
พุดทราบ้างเทานิ้วหนึ่งสองนิ้วบ้าง ถ้าแพทย์รักษาให้ระจังจงได้
ปานแดงนั้นเบากวาปานดำ ถ้าขึ้นครึ่งตัวรักษารอดบ้างตายบ้าง
ถ้าขึ้นทั้งตัวสีตังผลตำลึงสุก สีตังผลหว้าสุกสีตังคราม สีดำตัง
หมึกลักษณตังนิ้ตาย
ทีนิ้จะว่าด้วยลัาษณดานหิน ขึ้นด้นขาทั้งสองข้างเปนวง
เขียวก็มึ เปนผลสีหว้าสีคราม สีผลตำลึงสุกหรือสีหมึก ลัาษณ จับให้ตัวเย็นตังหิน ให้ร้อนในให้กระหายน้ำทำพิศม์ ให้ลิ้นกระด้าง คางแขง ให้ปากแห้งคอแห้งฟันแห้ง เชื่อมมัวทำพิศม์จนสลบ
ให้เร่งรักษาแด,ยังอ่อน ถ้าเปือยลอกออกไปอย่ารักษาเลย อาการ นั้นตัดใน ๓ จัน ๗ จัน แพทย์จะแก!ด้แต่ยังไม่ลอกออกไป
ทีนิ้จะว่าด้วยลักษณมหาเมฆมหานิลต่อไป ถ้าว่าผุดขึ้นใน เนิ้อยังไม่ขึ้นหมด มีสัณฐานเท่าผลจิงจ้อสุกก็มึ เปนเงาอยู่ในเนิ้อ ยังมิขึ้นหมด ผุดทั้งตัวก็มึสีดำตังเมฆสีดำนิลกระทำพิศม์จับเชื่อมมัว ให้ลิ้นกระด้างคางแขง ให้หอบให้สอึกไม่เปนสมปฤดี ให้ปากแห้ง ฟันแห้งให้ล่ายอุจจาระปัสสาวะไม่รู้ตัวไม่รู้สึกว่าดีว่าชั่ว ให้เชื่อมมัว ไปไม่เปนเวลา ให้สลบ ให้แพทย์พิจารณารักษาให้ละเอียดตาย
สามส่วนรอดส่วนหนึ่ง
ทีนี้จะว่าลักษณไข้ระบุชาด ผุดเปนเมล็ดเท่าเมล็ดผักปลัง ก็มี เท่าเมล็ดเทียนก็มี เท่าเมล็ดงาก็มี เปนเหล่ากันอยู่ เติบเท่า นิ้วหนึ่งสองนิ้วก็มีสีดังชาด ยอดถานทั่วทั้งตัวกระทำพิศม์ให้เจ็บ
เชื่อมมัวร้อนในกระหายน้า ให้หอบสอึกกระทำพิศม์ต่างๆ ถ้า
แพทย์รักษาดีรอดบ้าง
ทีนี้จะว่าด้วยลักษณไข้สายฟ้าฟาด ให้ผุดเปนริ้วลงมาตาม ตัวนิ้วหนึ่งสองนิ้ว แดงตังผลตำลึงสุกก็มี เขียวตังสีครามก็มี
ตังสีผลหว้าสุกก็มี ตังสีดินหม้อก็มี เปนริ้วลงมาตามผุดทั้งหน้า
ทั้งหลัง ทำพิศม์ร้อนในกระหายน้า ให้ปากขมปากแห้งฟันแห้ง
ให้ร้อนเปนเปลวไปทั้งตัว ให้เชื่อมมัวเปนกำลังไม่เปนสติสมปฤดี
ให้สลบ ลักษณไข้สายฟ้าฟาดดังนี้ ให้แพทย์เร่งแก้ให้จงดี
จะได้ลักส่วนหนึ่ง ตายสามส่วน
ทีนี้จะว่าด้วยลักษณไข้ไฟเดือนห้า ถ้าทำพิศม์ให้ร้อนในอก เปนกำลัง ให้ผุดขึ้นที่อกตำก็มีแดงก็มี สีตังเปลวไฟให้ร้อนใน
ให้กระหายน้า ให้เชื่อมมัวไม่มีสติสมปฤดี ให้ลิ้นกระด้างคางแขง ให้สลบ ให้แพทย์พึงรู้ ถ้าแถ้ดีจะรอดลักส่วนหนึ่งเสียสามส่วน
ทีนี้จะกล่าวด้วยลักษณไข้เปลวไฟฟ้า ถ้าทำพิศม์ให้ร้อนเปน กำลังให้ร้อนเปนเปลวจับเอาหน้าตำ จมูกดำอกดำสีเปนควันให้
ปากแห้งลิ้นแห้งฟันแห้ง ให้ปากแลลิ้นแตกระแหง ลิ้นดำเพดานลอก ให้สลบไม่รู้จักสติสมปฤดี ถ้าอาการเหมือนกล่าวมานี้จะรอดลักส่วน หนึ่ง ตายลักสี่ส่วน
ทีนี้จะว่าด้วยลักษณไข้เข้าไหมนอย ให้จับตัวร้อนเปน
เปลวไฟให้มือเท้าเย็น ให้เจ็บไปทั่วสารพางค์กาย ให้เจ็บในเนื้อใน กระดูกเปนกำลัง ให้หอบให้สอึกให้เชื่อมมัว ลิ้นกระด้างคางแขง ให้ผุดขึ้นมาเหมือนมดกํดเปนแผ่นทั่วตัว มียอดแหลมขาวๆ ถ้า
แพทย์จะแก้ให้เร่งประทับยาให้หนัก ได้บ้างเสียบ้าง ถ้าลอกปอก หมูไปตายทีเดียวไม่รอดลักคนหนึ่ง
ทีนี้จะว่าด้วยไข้เข้าไหม้ใหญ่ ให้จับสบัดร้อนสะท้านหนาว ให้ปวดสีสะเปนกำลัง ให้จักษุแดงตังโลหิต ให้เท้าเย็นมือเย็น
ให้เจ็บในเนื้อในกระดูกทำพิศม์ ให้ลิ้นกระด้างคางแขง ผุดขึ้นมา
เหมือนมดกัดเปนแผนทั่วตัว มียอดแหลมขาวๆ ถ้าแพทย์จะ
แก้ให้เร่งประทับยาให้หนัก ได้บ้างเสียบ้าง ถ้าลอกปอกหมูออก
ไปตายทีเดียว ไมรอดสักคนหนึ่ง
ทีนื้จะวาด้วยไข้กระดานหิน ให้จับสบัดร้อนสบ้านหนาวให้ ปวดสีสะเปนกำลัง ให้จักษุแดงตังโลหิต ให้เบ้าเย็นมือเย็นให้เจ็บ เนื้อในกระดูกทำพิศม์ ให้ลิ้นกระด้างคางแขง ให้หอบให้สอึกให้ผุด ขึ้นมาทั่วตัว เหมือนกับลมพิศม์แดงตังผลตำลึงสุกเปนเม็ด ๆเหมือน เม็ดผดแล้วกลับตำลงไปติดเนื้อให้คัน ถ้าแพทย์แก้ดีพิศม์ในนั้น
คลายขึ้นแด,ผุดนั้นไมหาย ตอสามเดือนจึงตาย ไข้ลักษณตังนื้
ถ้าแพทย์ผู้ใดฉลาดแกไ,ขในโรคไข้พิศม์ จะรอดสักสวนหนึ่งตายสามสวน ถ้าไมรู้จักในโรคไข้พิศม์ตายทีเดียว ร้อยคนไมรอดลักคนหนึ่ง
ทีนื้จะวาด้วยไขสังวาลย์พระอิน มีลักษณสัณฐานผุด
ขึ้นเปนเม็ดแดงๆ เปนแถวๆ ถ้าหญิงขึ้นซ้ายถ้าชายขึ้นขวา
สะพายแล่งคล้ายสังวาลย์ ให้เปนพิศม์จับหอบแลสอึก ให้สบัดร้อน สบัดหนาว ถ้าแพทย์จะแก้ให้ประกอบยาให้จงหนัก จะได้ลักสวน หนึ่งเสียลักสามสวน
ทีนื้จะกลาวด้วยลักษณเข้าไหม้ใบเตรียม ให้จับสบัดร้อน สบัดหนาวให้ปวดสีสะเปนกำลัง ให้จักษุแดงตังโลหิตให้ร้อนเปน
กำลัง ให้มือเย็นเบ้าเย็น ให้เจ็บในเนื้อในกระดูกทำพิศม์ ให้ลิ้น กระด้างคางแขง ให้หอบสอึกสลบแล้วให้ผุดขึ้นมาทั้งตัวให้ปวดใน
เนื้อในกระดูก ผุดขึ้นมาตังลมพิศม์แดงตังผลตำลึงสุกเปนแผน
ทั่วทั้งตัว ใหญ่เทานิ้วหนึ่งสองนิ้วสามนื้วก็มี เปนเม็ดเล็กๆ เหมือน มดกัดก็มืแล้วกลับไปตำอยู่ ถ้าแพทย์แก้ดีจะรอดได้ลักสวนหนึ่ง จะ เสียลักสามสวน ถ้าคลายจากพิศม์ผุดขึ้นเปนทิวแล้วกลับตำเปนหนัง แรดอยู่หกเดือนตาย ถ้าลงกินตับกินปอดขาดออกมาตาย ร้อยคน ไมรอดลักคนหนึ่ง
ทีนื้จะวาด้วยลักษณไข้ดาวเรือง ให้จับเบ้าเย็นมือเย็น
ให้ตัวร้อนเปนเปลว ให้จักษุแดงตังโลหิตให้ปวดสีสะเปนกำลังตังวา
จักษุจะแตกออกมา ให้อาเจียนเปนกำลัง ให้เชื่อมมัวร้อนใน
กระหายน้ำหอบสอึก ให้ลิ้นกระด้างคางแขงลางที่ทำพิศม์ถึงสลบ
ให้ผุดขึ๋นเปนเหมือนลายโคมครึ่งลูก ถ้าแก้ดีได้สวนหนึ่ง เสีย สวนหนึ่ง
ทีนี้จะว่าด้วยไข้หงระทด ให้จับตัวร้อนเปนเปลว เท้าเย็น มือเย็นให้เชื่อมมัว ไมมีสติสมปฤดีให้หอบให้สอึก จับตัวแขงไป
เหมือนท่อนไม้ ให้ลิ้นกระด้างคางแขงจับไมเปนเวลา แต่ว่าไม่ผุด ให้ตัวเตรียมทั้งตัว ถ้าแพทย์ผู้มีสติปัญญาจะแก้ได้ จะเสีย
ส่วนหนึ่งรอดสวนหนึ่ง
ทีนี้จะวาด้วยไข้จันทรสูตร ให้จับตัวร้อนเปนเปลว เท้าเย็น มือเย็น ให้เชื่อมมัวไมเปนสติสมปฤดีให้หอบให้สอึก จับตัวแขงไป เหมือนทอนไม้ ให้ลิ้นกระด้างคางแขง จับไมเปนเวลาแต่ว่าไม่ผุด ตอพระจันฑรขึ้นทำพิศม์ให้สลบ ถ้าพระจันฑรไมขึ้นพิศม์ถอยลง
ทีนี้จะวาด้วยไข้สุริยสูตร ลักษณอาการเหมือนกันกับไข้
จันทรสูตร ผิดกันแต่ลักษณพระอาทิตย์ขึ้นแล้วทำพิศม์มากขึ้นจน
พระอาทิตย์ตก ลางทีให้สลบ
ทีนี้จะว่าด้วยไข้เมฆสูตร ลักษณอาการเหมือนไข้สุริยสูตร แต่ผิดกันบ้าง เกิดพยุห้ฟ้าฝนเมฆตั้งขึ้นทั่วทิศกระทำพิศม์ให้สลบ
ไข้สามประการนี้ ถ้าแก้ดีจะรอดสักส่วนหนึ่ง จะตายสักส่วนหนึ่ง ถ้าไมรู้จักแก้ร้อยคนก็ไม่รอดลักคนหนึ่ง
ทีนี้จะว่าด้วยไข้กาฬ ไข้ลากสาด มี ๙ ประการๆ หนึ่งให้ เท้าเย็นมือเย็น ให้ตัวร้อนเปนเปลวไฟ ให้ปวดสีสะเปนกำลัง
ให้จักษุแดงเปนโลหิต ให้จับเฟ้อพกให้ร้ารี้ร้าไรเปนปิศาจเข้าอยู่
ให้ชักมือกำเท้ากำจักษุเหลือกจักษุช้อน ให้ร้อนเปนตอนเย็น
เปนตอน ลางทีจับเหมือนหลับจับตัวเย็น ให้เหงื่อตกเอาผ้าบิด
ออกได้ แต่ร้อนในอกเปนกำลัง ให้หอบให้สอึกลิ้นกระด้างคางแขง ให้จับเชื่อมมัวไม่มีสติสมปฤดี ลางทีกระทำพิศม์ภายในให้ลงเปนโลหิต ไอเปนโลหิต ให้อาเจียนเปนโลหิต เปนเสมหะโลหิตเหน้าก็มี
ผุดขึ้นมาเหมือนลายตินกระดาดก็มี ผุดขึ้นมาเปนทรายขาว
ทั้งตัวก็มื ลายเหมือนงูลายสาบก็มี ลายเหมือนสายเลือดก็มี
ลายเหมือนดีบุกก็มื ลักษณดังนี้เรียกว่าลากสาดปานขาว ให้แพทย์ เรง แก้จะได้ลักสวนจะเสียลักสวน
(๒) ฑีนี้จะวาด้วยลักษณไข้ลากสาดปานแดง มืลักษณ
ผุดขึ้นมาเปนเมล็ดถั่วเล็กๆ แดงๆ เปนหมูเท่านิ้วสองนี้วทั้งตัว
เรียกว่าลากสาดปานแดงตาย
(๓) ฑีนิ้จะวาด้วยลักษณไข้ลากสาดปานเหลือง ให้ผุด ขึ้นมาเปนเม็ดเล็กๆ โตเทานิ้วหนึ่งสองนิ้วสามนิ้ว แดผิวนั้นเหลือง ลิ้นเหลือง ชื่อวาลากสาดปานเหลือง
(๔) ทีนิ้จะวาด้วยลักษณไข้ลากสาดปานดำ ลักษณะ
ผุดขึ้นมาเท่าแว่นใเาอ้อย ดำตังนิลลิ้นดำผุดทั่วทั้งตัว
(๕) ทีนิ้จะวาด้วยไข้ลากสาดปานเขียว ผุดขึ้นมาเปนหมู่ โตนิ้วหนึ่งสองนิ้วสามนิ้วก็มื เขียวตังสีคราม ลิ้นก็เขียวผุดขึ้นมา ทั่วทั้งตัว เรียกว่าลากสาดปานเขียวตาย
(๖) ฑีนิ้จะว่าด้วยลักษณไข้ลากสาดปานขาว ผุดขึ้น
มาเปนวงเทาผลพุดหรา ขาวเหมือนสีน้ำเข้าเช็ดผุดขึ้นมาทั่วทั้งตัว เรียกว่าลากสาดปานขาวตาย
(๗) ฑีนิ้จะวาด้วยไข้ลากสาดปานม่วง ผุดขึ้นมาสีดุจตัง ผลผักปลังสุกผุดขึ้นมาทั่วทั้งตัว เรียกว่าลากสาดปานม่วงตาย
(๘) ฑีนิ้จะวาด้วยลักษณไข้ลากสาดนางแอ้ม ผุดขึ้น
มาเปนเม็ดเล็กๆ เทานิ้วหนึ่งสองนิ้วสามนิ้ว มืสันฐานตังดอกนาง
แย้มทั่วทั้งตัว เรียกว่าลากสาดนางแย้มตาย
(๙) ฑีนิ้จะวาด้วยลักษณไข้ลากสาดพะนันเมือง เปนหมู เปนริ้วขึ้นมาเหมือนตัวปลิง โตนิ้วหนึ่งสองนิ้วสามนิ้ว ดำเหมือน
ดินหม้อไปทั่วทั้งตัว ชื่อวาลากสาดพะนันเมือง
(๑๐) ฑีนี้จะว่าด้วยไข้ลากสาดสามสหาย ให้ผุดขึ้นมา เปนเม็ดๆ เหมือนเท้าสุนักขมสีแดงทั่วทั้งตัว เรียกว่าลากสาด
สามสหาย
ถ้าผู้ใดจะเปนแพทย์ไปข้างนา ให้เรงตรึกตรองพิจารณา แก้ไขให้จงเลอียดจึงควร ถ้าแพทย์คนใดได้เรียนต่อครูจะแกใด้สัก สวนหนึ่ง จะตายสักสามส่วน ถ้าแพทย์คนใดมิได้เรียนตอครูรู้แต่ ตำรา เปนโมหาคติ แก้ไม่ได้ร้อยคนจะรอดสักคนหนึ่ง
ทีนี้จะวาด้วยลักษณไข้กาฬ ที่จะเกิดแซกในไข้พิศม์ทั่ง
๘ ประการ ให้จับเท้าเย็นมือเย็นให้ตัวร้อนเปนเปลว ให้ร้อนใน กระหายน้ำให้หอบให้สอึก ให้เมื่อยในกระดูกให้เสียวไปทั้งตัว
ให้จับสท้านร้อนสท้านหนาว ให้เชื่อมมัวให้ปวดสีสะเปนกำลัง
ให้ปากขมปากเมื่อยปากหวานเปนกำลัง ให้ปากแห้งตอแห้งลิ้นแห้ง เปนกำลัง ให้เพ้อพกกลุ้มอกกลุ้มใจทั้งนี้เปนลักษณที่ไข้กาฬจะ
แซกใน ๘ ประการ คือกาฬจะมาแขกนั้นมีนามปรากฎชื่อว่า
อะไรบ้าง
(๑) มีสันฐานผุดขึ้นเปนตังยุงกัดทั้งตัว ชื่อว่าประดงมด ให้คันทำพิศม์สงให้แสบร้อน
(๒) ทีนี้จะวาด้วยไข้ประดงข้างสืบไป มีสันฐานขึ้น
เหมือนผิวมะกรูด ทำพิศม์ให้ปวดแสบปวดร้อนให้คัน
(๓) ทีนี้จะวาด้วยไข้ประดงควายต่อไป มีสันฐานผุดขึ้น
มาเหมือนเงาหนอง ทำพิศม์สงให้ปวดแสบปวดร้อน
(๔) ทีนี้จะว่าด้วยประดงวัวต่อไป มีสันฐานตังผลมะยม
สุกทำพิศม์ทำสงให้ปวดแสบปวดร้อน
(๕) ทีนี้จะว่าด้วยลักษณประดงลิง ทำพิศม์ทำสงให้ปวด แสบปวดร้อนขึ้นทั้งตัว
(๖) ทีนี้จะว่าด้วยลักษณประดงแมว ผุดขึ้นมามีสันฐาน
ตังตาปลา ทำพิศม์ทำสงให้ปวดแสบปวดร้อน
(๗) ทีนี้จะว่าด้วยลักษณประดงแรด ผุดขึ้นมามีลันฐาน แดงหนาดังหนังแรด แล้วให้คลาดำเข้าเปนเกล็ดเหมือนหนังแรด
ทำพิศม์สงให้ปวดแสบปวดร้อน
(๘) ทีนี้จะว่าด้วยลักษณประดงไฟ ผุดขึ้นมามีลันฐาน
เหมือนไข้ระบุชาตก็ดีมีเม็ดแดงยอดดำ ให้จับสท้านร้อนสท้านหนาว ให้เชื่อมมัวกระหายน้ำเปนกำลัง
ประดง ๘ ประการนี้ ให้แพทย์ผู้มีปัญญาพิจารณา จงเลอียด ให้เร่งวางยาดับพิศม์กาฬแลยากะทุ้งกาฬ อยาให้พิศม์กลับ เข้าในข้อกระดูกได้ บางทีก็รอดบางทีก็ตาย ถ้าแพทย์รักษาชอบ ด้วยยาแล้วไมกะทุ้งให้หมดสิ้นเชิง กลับทำพิศม์คุดในข้อในกระดูก
ย่อมให้กลับกลายไปเปนโรคเรื้อน เปนพยาธี้เปนลมจะโปง แล
ลมปะโคมหินให้บวมไปทุกข้อทุกลำ ให้มีพิศม์มีสงให้ไหวดัวมิได้
ให้ร้องไปท้งกลางรันกลางคืน ราวกะฅอจะแตกออกไปพิศม์ประดง
๗ ประการ แดลักษณประดงแรดนั้น แก้พิศม์ตกคลายได้ ปีหนึ่ง เปนเม็ดยอดไม่หายกลายไปทำพิศม์ ให้ดันผิวหนาเปนหนังแรด
คลายลงอยู่ปีหนึ่ง ให้ตกโลหิตกินดับกินปอดขาดออกมาตาย
ทีนื้พระผูเปนเจ้าจะแสดงซึ่งเรื่องราว ไข้กาฬจะมาบังเกิด แก่สัตว์ทิ้งหลาย ๑0 ประการ คืออันใดบ้าง คือไข้ประกายดาษ ๑ ประกายเพลิง ๑ หัด ๑ เหือด ๑ งูสรัด ๑ เริมน้ำด้าง ๑ เริมน้ำเข้า ๑ ลำลาบเพลิง ๑ ไฟลามทุ่ง ๑ กำแพงทะลาย ๑ เข้า กันเปน ๑๐ ประการ
ประกายดาษนั้น มีลักษณไข้จับสท้านร้อนสท้านหนาวให้ จับเท้าเย็นมือเย็น ให้ปวดสีสะให้จักษุแดงดังโลหิต ให้เชื่อมมัว
เปนกำลัง ให้ปวดกระดูกให้ปวดในเนื้อ สิ้นกระด้างคางแขง
ให้หอบให้สอึก ผุดขึ้นมาเหมือนเม็ดฝีดาษทั่วตัว ทำพิศม์ให้สลบ
ให้เร่งวางยาให้จงดีแก้ไม่ดีตาย
ทีนื้จะว่าด้วยลักษณไข้ประกายเพลิงต่อไป อาการนั้นเหมือน ประกายดาษ แต่เม็ดผิดกันเม็ดใหญ่เท่าเมล็ดเทียน เท่าเม็ด
ชายขึ้นทั่วตัว ร้อนเปนไฟหัวนั้นให้ร้อนตังไฟลวก ทำพิศม์เปนกำลัง ให้แพ ท ย์รัก ษาให้จง ดี
ทีนี้จะแสดงไข้ออกหัดออกเหือดต่อไป ให้จับสท้านร้อน สฑ้านหนาว ให้เชื่อมมัว ให้ปวดสีสะลันหนึ่งสองวัน ผุดขึ้นมาเปน เม็ดทราย ไปทั่วทั่งตัวมียอดแหลมๆ ถ้าหลบเขึ้าในห้องให้ลง
ลักษณหัดเหือดมีลักษณคล้ายคลึงกัน
ทีนี้จะว่าด้วยให้งูสวัด (ตวัด) ตอไป บางทีให้วับสท้านร้อน สท้านหนาว ให้ปวดสีสะบางทีก็ไมวับ เปนเม็ดทรายขึ้นมาเปนแถว ขึ้นมามีลันฐานตังงู เม็ดพองๆ เปนเงาหนองก็มี ถ้าผู้หญิงเปนซ้าย ล้า ผู้ชา ยเปนขวา และข้ามลันหลังไป รักษาไม่ได้แด,พิศม์สงร้อนตัง
ไฟจุด
ทีนี้จะวาด้วยลักษณไข้เริมน้ำค้าง เริมน้ำเข้านั้นต่อไป มี ลักษณให้วับสท้านร้อนสท้านหนาว ให้วับเชื่อมมัวแล้วให้ปวดสีสะ
แล้วให้ผุดขึ้นมาเปนแผน นิ้วหนึ่งสองนี้วสามนิ้วสี่นิ้ว เปนเหล่า ๆ กัน น้ำใสเขาเรียกว่าเริมน้ำด้าง ล้าน้ำขุนเขาเรียกว่าเริมน้ำเข้า ให้เร่ง ประทับยา
ทีนี้จะสำแดงลำลาบเพลิงตอไป ลักษณลำลาบเพลิงนั้น
ให้ผุดขึ้นมาเปนแผน ให้วับสท้านร้อนสท้านหนาวให้ปวดสีสะ
เชื่อมมัวไป ทำพิศม์ตางๆ วางยาไม่ดีน้ำเหลืองแตกตาย
ทีนี้จะว่าด้วยลักษณไฟลามทุ่ง อาการก็เหมือนกันกับ
ลำลาบเพลิงเหมือนกัน
ทีนี้จะว่าด้วยลักษณกำแพงทลาย เมื่อจะตั้งเปนขึ้นนั้นมี
สีสะผุดขึ้นมาหัวเดียวทำพิศม์สงเปนกำลัง ให้วับสท้านร้อนสท้าน
หนาว ให้เชื่อมมัวร้อนในกระหายน้ำ ให้ฟกบวมขึ้นน้ำเหลืองแตก พังออก วางยาไม่หยุดให้พังออกได้ตาย พระอาจาริย์เจ้าจึงสาธก เข้าเปน ๑๐ ประการด้วยกัน ให้ผู้แพทย์ทั้งปวงพิจารณาโรคจง
ละเอียดจะได้รักษาสัตว์ไปข้างน่า
ทีแพระผู้เปนเจ้าจะแสดง ซึ่งฝีกาฬจะมาเกิดในไข้พิศม์
๑๐ ประการ ให้ผู้แพทย์รู้อาการไข้พิศม์ตอไป กาฬ ๑๐ ประการ นั้น คืออันใดบ้าง จึงวิสัชนาวา คือฟองสมุฑ ๑ เลี่ยมสมุฑ ๑ ทามสมุฑ ๑ ทามควาย ๑ ละลอกแก้ว ๑ กาฬทูม ๑
กาฬทาม ๑ มะเร็งตะมอย ๑ มะเร็งปากทูม ๑ มะเร็ง
เปลวไฟฟ้า ๑ รวมกินเปน ๑๐ ประการด้วยกัน เรียกชื่อวา
ฝีกาฬแล
ทีนี้จะวาด้วยลักษณกาฬ เกิดในปากในลิ้นในเพดาน
ชื่อวาฟองสมุท มีลักษณผุดขึ้นมาเทาเมล็ดงาเมล็ดถั่ว เทาผล
ผักปลังสุก เทาเมล็ดถั่วดำ นูนสูงขึ้นมาเปนหลังเบี้ยก็มีขึ้นมา
ขึ้นมาในปากในทำพิศม์ให้กินเข้ากินน้ำมิได้ ให้อับสท้านร้อน
สท้านหนาวให้เชื่อมมัว ให้ตัวร้อนเปนเปลว
ทีนี้จะวาด้วยลักษณเลี่ยมสมุท เกิดแด,ริมฝีปากทั้งสอง
ริมฝีปากข้างบนข้างลางก็มี บางทีเปนเม็ดเทาเมล็ดถั่วดำก็มี
ให้แตกร้าวเปนโลหิตไหล ทำพิศม์ให้จับสท้านร้อนสท้านหนาวให้
เชื่อมมัว ให้แพทย์เรงประทับยาให้จงดี ถ้าทำไมดีตายแล
ทีนี้จะวาด้วยลักษณทามสมุท เกิดบวมยาวขึ้นมาตาม
ข้างลิ้น ข้างขาตะไกรรายฟันด้นลิ้น ให้จับสท้านร้อนสท้านหนาว ให้เชื่อมให้มัว ให้ลิ้นแข็งเจรจามิได้ เรงแก้จงเร็ว ถ้าจะประทับ ยาอมมิฟังตายแล
ทีนี้จะวาด้วยลักษณทามควาย บังเกิดแดด้นกรามสองข้าง มีลันฐานยาวไปเหมือนตัวปลิง ทำพิศม์สงให้จับสท้านร้อนสท้านหนาว ให้เชื่อมมัวให้แพทย์เรงแก้จงเร็ว
ทีนี้จะวาด้วยลักษณไข้ละลอกแก้ว เกิดในทามกลางไข้พิศม์ มีลักษณสัณฐานเกิดเทาผลผักปลังก็มี เทาเมล็ดถั่วดำก็มี
เทาเมล็ดถั่วเขียวก็มี เทาเมล็ดจิงจ้อก็มี เปนเงาหนองก็มี ให้
แพทย์เรงรักษาให้จงดี
ทีนี้จะวาด้วยลักษณไข้กาฬทูม ให้บวมตามขาดะไกรทั้ง
สองข้าง บางทีก็บวมแด,ข้างเดียวทำพิศม์ ให้จับสท้านร้อน
สฑ้านหนาว ให้จับเชื่อมมัวให้ตัวร้อนเปนเปลว ให้ร้อนใน
กระหายน้ำ ให้เร่งแก้ให้จงดี
ฑีนี้จะวาด้วยลักษณไข้กาฬทามต่อไป มีลักษณเหมือนกัน กับไข้กาฬทูม แดผิดกันที่บวมตั้งแต่ขาตะไกร มาถึงฅอทั้งสองข้าง ให้แพทย์เรงประทับยาให้จงดี ถ้าแก้มิดีตาย
ฑีนี้จะวาด้วยลักษณไข้มะเร็งตะมอย มีลันฐานผุดข้น
มาเทาแม,มือผลจึงจ้อ ถ้าถานขาวสีสะดำทำพิศม์หนัก ให้จับ
สฑ้านร้อนสฑ้านหนาว ให้เชื่อมให้มัว บางทีผุดข้นมาข้นที่ตัว
ที่แขนที่ขา ให้แพทย์เร่งรักษาให้จงดี ถ้าแตกออกไปได้ถ้าจุดยา มิฟังแตกออกไป ถ้าไม่ตายกลายเปนมะเร็ง
ทีนี้จะว่าด้วยลักษณไข้มะเร็งปากทูม ผุดบวมข้นมาจาก
หลังที่งสองข้างก็มี ข้างเดียวก็มี มีสันฐานยอดเขียวเหมือน
น้ำครามทำพิศม์ต่าง ๆ ถ้าแพทย์จุตมิหายกลับแตกออกไปจะลงไป เหมือนปากทูม ถ้าแก้ดีไม่ตายกลายเปนมะเร็งปากหมู
ทีนี้จะวาด้วยลักษณไข้มะเร็งเปลวไฟ มีลันฐานผุดข้นมา เทาวงสะบ้า ยอดเขียวทำพิศม์เหมือนถูกไฟให้สลบ ให้แพทย์เร่งแก้ ให้จงดี ถ้าแตกหวะออกไปได้ตาย
ทีนี้จะว่าด้วยลักษณฝ็กาฬ เกิดข้นมาทีนิ้วมือทั้งสองข้าง ข้างเดียวก็มี มีสันฐานเท่าเมล็ดถํ่วเขียว เท่าเมล็ดถั๋วดำก็มี
เท่าผลผักปลังก็มี เลื่อมเปนหลังเบี้ยเท่าผลมะยมแลเท่าเม็ดหินก็มี มีสันฐานให้จับสท้านร้อนสท้านหนาว ให้เชื่อมให้มัวให้ปวดสีสะ
ทำพิศม์ ที่ผุดข้นมาเหมือนถูกไฟ ให้มือดำเหมือนดินหม้อ ทำพิศม์ ให้กลุ้มหัวใจนิ่งแน่ไป ชื่อมะเร็งนาคราช ให้เร่งรักษาให้จงดี
ถ้าแกไม่ฟังให้มือดำแขนดำตาย พระผูไปนเจ้าจึงสาธกเปนเอกเทศ แต่ละน้อยๆ เข้ากันเปน ๑๘ ประการ ด้วยกัน
ทีนี้พระผูเปนเจ้าจะแสดงซึ่งไข้กาฬ มาเกิดแก่สัตว์ทั้งหลาย คือไข้กระโดงทั้ง ๔ ไข้กระโดงไฟ ๑ ไข้กระโดงน้า ๑
ไข้กระโดงหิน ๑ ไข้กระโดงแกลบ ๑ เข้ากันเปน ๔ ประการ
ไข้กระโดงไฟนั้น มีลักษณทำพิศม์เหมือนเปลวไฟเผาไป
ทั่วกาย
ลักษณกระโดงนานั้น จับให้นอนเชื่อมมัวไปไม่เปนสติ
สมปฤดี ถึงจะเอารังมดแดงเข้ามาเคาะ ให้ทั่วตํวก็มิรู้สึกตัว
ทีนี้จะวาดวยลักษณกระโดงแกลบนั้น มีสันฐานผุดขึ้นมา เหมือนเม็ดทรายทั่วตัว ให้คันเปนกำลังมาทว่าจะเกาให้ทั่วตัวก็ไม่ หายคัน ถึงจะเอาไม้ขูดให้โลหิตออกไปทั้งตัวก็ไม่หายคัน
ทีนี้จะกล่าวด้วยลักษณไข้กระโดงหินทำพิศม์ต่าง ๆ ไม่รู้ที่จะ บอกแก่ใครได้ให้ยืนที่เดียว ถ้าจะให้นั้งลงก่ายอุจจาระปัสสาวะแทบ จะขาดใจตาย แด,ลักษณไข้กระโดงทั่ง ๔ นี้มีอายุแด, ๑ วัน
๒ วัน ถ้าแพทย์จะแก้แดวัน ๑ ไม่ถอยตาย
ทีนี้จะว่าด้วยลักษณไข้ช่องสมุฑเกิดแก่สัตว์ทั้งหลาย มี
ลักษณให้เชื่อมมัว ให้ร้อนในกระหายน้ำ ให้ตัวร้อนเปนเปลว
ให้ตาแดงตังโลหิต ให้ลิ้นกระด้างคางแขง ให้หอบให้สอึก
ให้ปากแห้งตอแห้งฟันแห้ง ให้ปวดสีสะให้อาเจียน ให้ร้อนเปนกำลัง มีสัณฐานผุดขึ้นมาตามช่องอก ตามราวนมเท่าวงสบ้ามอน เขียวก็ มีดำก็มี ๒ นิ้ว ๓ นิ้ว ยาวรีไปก็มี ถ้าผู้หญิงเปนขวา ผู้ชาย เปนซ้าย แก่ได้บ้างตายบ้าง ถ้าผู้ชายเปนขวา ถ้าผู้หญิง
เปนซ้าย ให้แพทย์เรงแก้ให้จงดี
ทีนี้จะแสดงซึ่งไข้สองจำพวกต่อไป ไข้อันหนึ่งชื่อว่าไข้คด ไข้อันหนึ่งชื่อว่าไข้แหงน พระผู้เปนเจ้าจึงแสดงให้มนุษหญิงชาย
พึงรู้ลักษณไข้คดนั้น ให้จับชักงอเข้าจนเลนหลังขาดตาย ไข้แหงน นั้นให้จับชักแอ่นเข้าจนเส้นท้องขาดตาย ไข้สองประการนั้นมีอายุที่ แพทย์จะแก่ได้นั้นแต่วันเดียว พระอาจาริย์เจ้าจึงแสดงไว้ ที่ผู้จะ เปนแพทย์ไปข้างน่าจงพิจารณาให้เลอียด บอกไว้แดเอกเทศให้พึง รู้แด,ละน้อย
ทีนิ้พระผู้เปนเจ้าจะแสดงบอกไว้แก,แพทย์ จะได้รักษา
มนุษหญิงชายไปข้างน่า ยังมีลักษณกาฬอีกบางจำพวก ชื่อวา
แม่ตะงาว ๑ ชื่อตะบองพะลำ ๑ ชื่อตะบองชะนวน ๑ ทั้งสาม ประการนี้ที่จะมาแซกในไข้พิศม์ ผู้จะเรียนเปนแพทย์ให้พิจารณาดู
พรรณสัณฐาน เภทไข้ที่ผุดขึ้นมานั้นจงเลอียด
ลักษณกาฬตะบองพะลำนั้น บางทีขึ้นในขาหนีบทั้งสอง
ข้างในที่ลับ มีสันฐานโตเทานิ้วหนึ่งกิมี แดงก็มีดำก็มีเขียวก็มี
ยาวเทานิ้วมือแลทำพิศม์ ให้ลิ้นกระด้างคางแขงจับนิ่งแนไป ให้
แพทย์ประทับยาให้จงดี ถ้าประทับยามิได้ตาย
ทีนี้จะกล่าวด้วยลักษณไข้แม่ตะงาว ผุดขึ้นมายาวรีใหญ
นิ้วหนึ่งสองนิ้วก็มี ขึ้นขาหนีบด้นขาในที่ลับทั้งสองข้าง ขึ้นตาม
รักแร้ ขึ้นตามหลังตามอก ถ้าจะขึ้นมานั้นทำพิศม์ให้สลบให้แพทย์ เร่งระวังแก้ให้จงดี ถ้ารู้ใมถึงโรคสำคัญว่าลมจับ ให้พิเคราะดู
จงเลอียด ถ้าไม่เห็นให้เอาเทียนสองดู หาพบแล้วให้ประทับยา
ให้จงดี ถ้าจุดยาไม่ฟังตาย
ลักษณไข้ตะบองชะนวนมีสันฐานเรียวเล็ก เท่าหวาย
ตะค้าโตนิ้วหนึ่งสองนิ้ว ยาวรีผุดขึ้นมาบั้นเอว ที่ถ้นขบขาทั้งสอง ในที่ลับ ท้องน้อยราวข้างทั้งใต้รักแร้ ทำพิศม์ต่างๆ ดำก็มีแดงก็มี เขียวกิมี ทำพิศม์ให้สลบ ให้ลิ้นกระด้างคางแขง ให้แพทย์เร่ง
วางยาให้จงดี ถ้าไมฟังตาย พระอาจาริย์เจ้าจึงแสดงไว้ ถ้า
ผู้จะเปนแพทย์ไปข้างนา ให้รู้ลักษณไข้จงถ่องแท้ จะได้รักษามนุษ หญิงชาย
ทีนิ้จะแสดงซึ่งไข้กาฬตอไป กาฬอันหนึ่งมีนามปรากฎคือ ละบองกาฬ เกิดแกมนุษหญิงชายทั้งหลาย ถ้าแพทย์มิรู้สำคัญ
วาลมจะโปง เปนปัตฆาฏสดุ้งไม่รู้ถึงโรคสีสันวรรณนั้นลูพิการ
แล้วให้ปล่อยปลิงประคบเท้า ยาร้อนกอกลมซับโลหิตออกให้
หมอนวดคนไข้นั้นไม่สู้เจ็บนักเที่ยวเดินไปได้ บวมตามข้อตาม
เกลียวปัดฆาฏถ้าแพทย์ไมรู้ถึงโรคทำพิศม์จะตายด้วยกาฬหมู่นี้
ทีนี้พระผูเปนเจ้าจะแสดงซึ่งลักษณไขละบองกาฬนั้น มีลักษณสันฐานบางทีเจ็บลง พูดอยู่ดีๆ เดินเหินได้ผุดขึ้นมา
ตามราวข้าง โตเทาผลมะตูม ขึ้นตามบั้นเอวตามตอต่อ ตาม
หัวไหล่ทั้งสองข้าง ตามข้อสอกทั้งสองข้าง ตามข้อมือทั้งสองข้าง ตามเท้าแลขาทั้งสองข้าง ตามโคนขาทั้งสองข้าง ตามเข่าทั้งสอง ข้าง บวมลื่นขึ้นมาทำพิศม์สงเปนกำลัง แตจะไหวก็ไม่ได้ให้จับ
เชื่อมมัว ปากแห้งฟันแห้งลิ้นแห้งตอแห้ง ให้หอบให้สอึกลิ้น
กระด้างคางแขง ให้จับเชื่อมให้มัวไปไมเปนสติสมปฤดี ให้ร้อนใน กระหายน้ำ ให้คลั่งเพ้อละเมอไป แต่จะ ไหวตัวก็ไม่ได้ ให้แพทย์ เรงแก้ให้จงดี ยาไม่ถึงที่ไข้นั้นก็ตาย พระผูเปนเจ้าบอกไร้ให้พิงรู้
สิทธิการิยะ พระอาจาริย์เจ้าจะแสดงซึ่งไข้หวัดน้อยใหญ่
ไข้หวัดมีลักษณสองจำพวก แลกำเดาสองจำพวก แลฤดูสาม
แลไข้ตาเหลืองหนึ่ง แลไข้สันนิบาตเก้าประการ แลลมจะแชกใน ไข้สันนิบาตอีกสี่จำพวกนั้นสืบตอไป อันวาคนทั้งหลายใดเมื่อจะ
บังเกิดไข้เปนหวัดนั้น ให้สบัดร้อนสท้านหนาวปวดสีสะเปนกำลัง
ระวิงระไวไอจามให้น้ำมูกตก ลักษณอันนี้ไข้เพื่อหวัดน้อย
อันวาคนไข้ทั้งหลายนั้น ไม่กินยาก็หายอาบน้ำก็หาย ใน ๓ วัน ๕ วัน
อันว่าคนไข้ทั้งหลายใดเมื่อจะเปนไข้นั้น ชื่อว่าหวัดใหญ่
ให้จับสะบัดร้อนสะท้านหนาว ให้ปวดสีสะให้ใอให้จาม น้ำมูกตก เปนกำลัง ให้ตัวร้อนให้อาเจียน ให้ปากแห้งปากเปรี้ยว ปากขม กินเข้าไม่ได้ แล้วแปรไปให้ไอเปนกำลัง แลทำพิศม์ตอแห้ง
ปากแห้งฟันแห้ง จมูกแห้งน้ำมูกแห้ง บางทีกระทำให้น้ามูกไหล หยดย้อย เหตุดังนี้ เพราะว่ามันสมองนั้นเหลวออกไปหยดออก
จากนาสิกทั้งสองข้าง ไปปะทะกับสอเสมหะ จึงให้โอไป แก้มิฟัง
กลายไปเปนริศดวงมองครอหืดไอ แลฝีเจ็ดประการจะบังเกิด
อันวาคนไข้ทั้งหลายนั้นก็ดี เมื่อแพทย์วางยามิฟังแล้ว อันว่า
ความตายจักมีแก่คนไข้นั้น แท้จริงอันว่าพระอาจาริย์จะแสดง
ไข้หวัดสองประการ ให้แกแพทย์ทั้งหลายพึงรู้ หวัดสองประการ เปนเหตุอย่างไร จึงวิสัชนาวาเกิดเพราะเหตุฤดูสามประการ คือคิม หันด้ฤดูหนึ่ง วัสสานะฤดูหนึ่ง เหมันตฤดูหนึ่ง เปนสามฤดู ด้วย
กัน โรคเกิดแต่คนทั้งหลายต้องร้อนอย่างหนึ่ง ต้องน้ำค้างอย่าง
หนึ่ง ต้องละอองฝนอย่างหนึ่ง จึงว่าจะเปนไข้หวัด แลผู้จะเปน แพทย์ไปข้างน่า อย่าพึงประมาทว่าไข้เปนหวัดดอก ถ้าแกไม่ฟัง แปรไข้ถึงมรณะ
สิทธิการิยะ พระอาจาริย์เจ้าผู้ปรีชาญาณกันอุดม จะ
แสดงไข้กำเดาสืบต่อไป กันว่าลักษณไข้กำเดามีสองประการนั้น
มีอาการให้ปวดสีสะ ให้จักษุแดงให้ตัวร้อนเปนเปลว ให้ใอสะบัดร้อน สะท้านหนาว ให้ปากขมปากเปรี้ยวปากกินเข้าไม่ได้ แลให้อาเจียน ให้นอนไม่หลับ ลักษณดังนี้เปนเพื่อไข้กำเดาน้อย
ทีนี้จะแสดงซึ่งไข้กำเดาใหญ่นั้นต่อไป มีอาการนั้นให้ปวด สีสะเปนกำลัง ให้จักษุแดงให้ตัวร้อนเปนเปลว ให้ใอให้สบัดร้อน สท้านหนาว ให้ปากแห้งตอแห้งเพดานแห้งฟันแห้ง ให้เชื่อม
ให้มัว ให้เมื่อยไปทั้งตัว จับสบัดร้อนสท้านหนาว ไม่เปนเวลา
บางทีผุดขึ้นเปนเม็ดเทายุงกัดทั้งตัว แต่เม็ดนั้นยอดไม่มี บางที
ให้ใอเปนโลหิตออกมาทางจมูกทางปาก บางทีให้ชักมือกำเท้ากำ
ถ้าแพทย์แถ้มีฟังใน ๓ วัน ๕ วัน สำคัญว่าเปนไข้เพื่อเส้น
เพื่อลมอัมพฤกษ์แลไข้ลันนิบาต มิรู้วิธีในไข้กำเดาก็จะเกิดกาฬห้า จำพวกแซกข้นมา คือกาฬฝีพิศม์หนึ่ง กาฬฝีฟกหนึ่ง กาฬคูธหนึ่ง
กาฬมูตรหนึ่ง กาฬสิงคลีหนึ่ง ก็จะบังเกิดแก่คนไข้ กันว่า
ความตายจักมีแก่ษุทคลเปนไข้นั้น แท้จริงพระอาจาริย์เจ้าจึงจะ
บอกให้ผู้จะเรียนเปนแพทย์ไปข้างน่าให้พึงรู้ ซึ่งลักษณไข้กำเดา
มีใช่ไข้เล็กน้อย จะว่าง่ายๆ เปนไข้สำคัญ เปรียบเหมือน
พระอาทิตย์ข้นดวงหนึ่ง โลกนั้นพอเปนศุข ครั้นข้นมาเปนสอง
ดวงโลกนั้นกระวนกระวายนัก ครั้นข้นสามดวงสัตวทั้งหลาย
ก็ตายหมด ฉันใดก็ดี พระอาจาริย์เจ้าเปรียบตังไข้กำเดาเหมือนกัน พระอาจาริย์เจ้าจึงยกสาธกไว้ ให้ผู้เปนแพทย์ไปดูไข้ จะเปน
ไข้พิศม์หรือไข้กำเดา แลลักษณไข้กำเดานั้น อาการที่จะผุดนอก
นั้นไมมี ที่วาจะเปนแผนเปนวงนั้นก็ไม่มี มีแตวาจะบังเกิดกาฬ
ทีเดียว ถ้าไม่ตายใน ๗ วัน ๙ วัน ๑๑ วัน ก็จะกลายไปเปน
ลันนิบาตสำประชวรบุราณชวร บอกไว้ให้แพทย์พึงรู้
พระอาจาริย์เจ้าจะแสดงซึ่งไข้ทั้งสามสืบต่อไป แลไข้ใน
คิมหันตฤดูนั้นคือเดือน ๕ เดือน ๖ เดือน ๗ เดือน ๘ เปนไข้ เพื่อโลหิตเปนใหญ่กว่าลมกว่าเสมหะทั้งปวงทุกประการ
ไข้ในวัสสานะฤดูคือเดือน ๙ เดือน ๑๐ เดือน ๑๑ เดือน ๑๒ นี้ ไข้เพื่อลมเปนใหญ่กว่าเลือด แลเสมหะทั้งปวง
ทั้งสองประการ
ไข้ในเหมันตฤดูนั้น คือเดือน ๑-๒-๓-๔ นี้ไข้เพื่อกำเดา แลเพื่อดีพลุ่ง เปนใหญ่กว่าเสมหะแลลมทั้งสองประการ อาการมี ต่างๆ ให้นอนละเมอมันร้ายแลเพ้อไป ย่อมเปนหวัดมองคร่อ
หิวหาแรงมิได้ให้เจ็บปาก ให้เท้าเย็นมือเย็นแลน้ำลายมาก แล
กระหายน้ำเนืองๆ แลให้หยากเนื้อพล่าปลายำสดคาว ให้หยากกิน หวานกินคาว มักให้บิดขี้เกียจคร้าน มักเปนฝึพุพองเจ็บข้อเท้า
ข้อมือ ย่อมสท้านหนาวดังนี้ ท่านให้วางยาอันร้อนจึงชอบโรค
นั้นแล
พระคัมภีร์ไกษย*
----------------------
โย โพธิปัล์ลํกวเร นิสินโน มาริ วิธํเสติ ลเภติ ฌาณํ
นรามเรเหว สุปูซิตัค์ดํ ต้น ตาฑิสาหํ ปีนมามิ พุฑ์ธํ
(โย พุท้โธ) อันว่าสมเด็จพระพุทธเจ้าพระองค์ใด (นิสิน โน) เสด็จประทับนั่งแล้วแท้จริง (โพธิปัล้ลํกว เร) ในโพธิบัลลังก์อัน
ประเสริฐ (วิธํเสติ) กำจัดเสีย (มารํ) ซึ่งมาร (ลเภติ) ท่านได้ (ฌาณํ) ซึ่งพระสัพพัญฌติญญาณ (อหํปิ) แม้อันว่าข้า (นมามิ) นมัสการบัดนี้ (ตํ พุท้ธํ) ซึ่งสมเด็จพระพุทธเจ้าพระองค์นั่น
(นรามเรหิเอว) อันมนุษแลเทพยดาทั้งหลายแท้จริง (สุปูชิตํ) บูชาเปน อันดีแล้ว (อัค์คํ) ผู้เลิศ (ตาทิสํ) ผู้มิได้จลาจลด้วยโลกธรรม
ธัม้โม พุฑ์เธนาปี จ เทสิโต โย รัก์เขติ สัตใต รัก์ขัน์เต อัต์ตานํ
นรามเรเหว สุปูปีตัด์ดํ ตัน ตาทิสาหํ ปีนมามิ ธัม์มํ
(โย ธัมใม) อันว่าพระธรรมใด (พุท้เธนาปีจ) แม้อันสมเด็จ พระพุทธเจ้า (เทสิโต) ตรัสเทศนาแล้ว (ร้กเขติ) ย่อมร้กษา (สัต์เต) ซึ่งสัตว์ทั้งหลาย (รัก6ขนเต) ผู้รู้รักษาไว้ (อัตตานํ) ซึ่งตน (อหํปี) แม้อันว่าข้า (นมามิ) นมัสการบัดนี้ (ตํ ธัม้มํ) ซึ่งพระธรรมนั่น (นรามเรหิเอว) อันมนุษแลเทพยดาทั้งหลายแท้จริง (สุปูชิตํ) บูชาเปน อันดีแล้ว (อัค์คํ) อันเลิศ (ตาฑิสํ) อันประกอบไปด้วยตาฑิคุณ
สุภเขต์ตสํเฆ ปวัป้ปัน์ติ ฟิซํ เตนัน์ตผลานิ ลัท์ธาน ปัจฉา
นรามเรเหว สุปูชิคัคคํ ตน ตาทิสาหํ ปีนมามิ สํฆํ
(เย ชนา) อันว่าชนทั้งหลายเหล่าใด (ปวัย์ปัน์ติ) หวานลง (พีชํ) ซึ่งพีชน์คือกุศล (สุภเขต์ตสํเฆ) ในสงฆ์อันเปนเนื้อนาบุญ อดุลยเขตร (เต ชนา) อันชนทั้งหลายเหลานั้น (ลัฑ์ธาน) ได้แล้ว (อนัน์ตผลานิ) ซึ่งผลทั้งหลายไม่มีที่สุด (ปัจฉา) ในภายหลัง
(อหํปี) แม้อันว่าข้า (นมามิ) นมัสการปัดนี้ (ตํ สํฆํ) ซึ่ง
พระอริยสงฆ์เหล่านั้น (นรามเรหิเอว) อันมนุษแลเทพยดา
ทั้งหลายแท้จริง (สุปู,ชิตํ) บูชาเปนอันดีแล้ว (อัค์คํ) อันยอด (ตาฑิสํ) อันประกอบไปด้วยศีลาธิคุณมิได้หวั่นไหว
เอวํ โหติ มยา กโต รตนัตตยปนาโม เตน สัพ์เพ อันตราเย
ปฎิพาหิตวา วักขามิ คันถเกษย์ยนามกํ ปรัมปรายอาภตํ
(รดนัต์ตยปณาโม) อันว่าประณามคุณพระรัตนไตรย
(มยา) อันข้า (กโต) กระทำแล้ว (โหติ) มี (เอวํ)
คือวา (วุต์ตนเยน) โดยไนยอันกลาวมาแล้วนี้ (อหํ) อันว่าข้า (ปฏิพาหิด้วา) ห้ามเสียแล้ว (อันตราเย) ซึ่งอันตรายทั้งหลาย (สัพไพ) ทั้งปวง (วัก6ขามิ) จักกล่าว (คันถํ) ซึ่งพระคัมภีร์ (เกษย์ยนามกํ) อันชื่อว่าไกษย (ปรัมปรายะ) อันอาจาริย์สืบๆ กันมา (อาภตํ) นำมา (โลกานุกัม์ปายะ) เพื่อจะอนุเคราะห์ แก,สัตว์โลกย์
อนาวุโธ ภวติ โยโธ ปราชิโต อมิต์เตน วา
ยัฌ์จ เวชโช อชานันโต โรคามิต์ตํ ปราเชติ
(โยโธ) อันว่าลังคามยุฑธโยธา (อนาวุโธ) ปราศจากอาวุธ (อมิต์เตนะ) อันข้าศึก (ปราชิโต) ให้พ่ายแพ้ (ภวติ) มี (อิว) คือว่า (ยถา) ฉันใด (เวชโช) อันว่าแพทย์ (อชานันั้[ต) เมื่อมิ ได้รู้ (ยัฌ์จ เกษย์ยคัน์ถํ) ซึ่งพระคัมภีร์ใกษยอันใดก็ดี (ปรกเชติ) ได้ชื่อว่าแพ้ (โรคามิต์ตํ) แกข้าศึกกลาวคือโรค
อาวุธํ วา คเหตวาน สํคามํ เชติ ฑุช์ชยํ
ยัฌ์จ เวชโช ชานเหตุ ชินาติ อมิต์ตโรคํ
(โยโธ) อันโยธามาตย์ (คเหตวาน) ถือเอาแล้ว (อาวุธํ) ซึ่งอาวุธ (เซติ) ผจญเสียได้ (สํคามํ) ซึ่งสงคราม (ฑุช์ชยํ) อันบุทคลจะชะนะเปนอันยาก (อิว) คือว่า (ยถา) ฉันใด
(เวช[ช) อันว่าแพทย์ (ชินาติ) ชะนะ (อมิด้ตํ) ซึ่งข้าศึก (โรคํ) กล่าวคือโรค (ชานเหตุ) เพราะเหตุความรู้ (ยัฌ์จ เกษย์ยคันถํ) ซึ่งพระคัมภีร์ไกษยอันใดก็ดี
ตัสมาหิ เอติฌจ เวช์ชัต์ถิกาเย สุณัน์ตุ สัพ์เพปิ
กเษ•ย์ยคัน้ถ ฉวีสตาการะมนุยุตตาหิ สุธิมเตวัฌ์จเต
เวทิตัพ์พา
(ยัสมา) เหตุใด (ตัสมาหิ) เหตุนั้นแท้จริง (เย กุลปุด้ตา) อันว่ากุลบุตรทั้งหลายใด (เวข้ชัด้ถืกา) ปราถนาเพื่อจะเปนแพทย์ (เต กุลปุด้ตา) อันว่ากุลบุตรทั้งหลายนั้น (สัพเพปี) แม้ทั้งปวง (สุณัน์ตุ) จงฟัง (เอตํ เกษย์ยคัน์ถํ) ซึ่งพระคัมภีร์ไกษยนี้ (หิ) แท้จริง (เต เกษย์ยา) อันว่าไกษยทั้งหลายนั้น (อนุยุด้ตา)
ประกอบไป (ฉวีสตาการํ) คือวา (ฉวีสติอากาเรหิ) ด้วย
อาการทั้งหลาย ๒๖ จำพวก (สุธีมตา) อันแพทย์ผู้ประกอบ
ไปด้วยปัญญาเปนอันดี (เวทิคัพ์พา) พึงรู้แจ้ง (เอวํ) คือวา (อิติ วุจ์จมานนเยน) โดยนัยอันกล่าวไว้ดังนี้
พระอาจาริย์ท่านจึงซ้ำสาธกลงไว้ว่า ถ้าบุฑคลผู้ใดปราถนา
ที่จะเปนแพทย์สืบไปเมื่อน่านั้น ให้มีปัญญาสอดส่องพิจารณาคัมภีร์ แพทย์ทั้งหลายให้แมนยำ แล้วให้ตรับฟังในคัมภีร์ไกษยสาศตรนี้
ซึ่งพระอาจาริย์เจ้าประมวนไว้ เปนลักษณ ๒๖ จำพวกต่างๆ กัน พอเปนที่สำคัญพึงรู้โดยนัยสังเขปไว้ดังนี้เถิด
สิทธิฑาริยะ จะกล่าวลักษณไกษยโรค ซึ่งพระอาจาริย์ ประมวนไว้มีประเภท ๒๖ จำพวก แต่ไกษย ๘ จำพวกนั้น คือไกษยกล่อน ๕ ไกษยน้ำ ๑ ไกษยลม ๑ ไกษยไฟ ๑
ทั้ง ๘ จำพวกนี้เกิดแดกองสมุฏฐานธาตุ แจ้งอยู่ในคัมภีร์
วุฒิกะโรค กล่าวคือกล่อน ๕ ประการโน้นเสร็จแล้ว ในที่นี้จะกล่าว แต่ไกษยอันบังเกิดเปนอุปปาติกะโรค ๑๘ จำพวกนี้ คือ
ไกษยล้น ไกษยราก ไกษยเหล็ก ไกษยปู ไกษยจุก
ไกษยปลาไหล ไกษยปลาหมอ ไกษยปลาดุก ไกษยปลวก
ไกษยลิ้นกระบือ ไกษยเตา ไกษยดาน ไกษยฑ้น ไกษยเสียด ไกษยไฟ ไกษยน้ำ ไกษยเชือก ไกษยลม ประมวน
เปน ๑๘ จำพวกด้วยกันดังกล่าวมานี้
ในลำดับนี้จะกลาวแดลักษณไกษยล้นนั้นเปนปฐมไป อันวา
ไก ษยล้นนั้นเกิดเพื่อน้ำเหลือง โดยกำลังลมพัด,ให้เปนฟองแลน้ำ
กระทำให้ท้องลั่นขึ้นแลลั่นลง ล้าข้างขึ้นให้แดกอก ล้าข้างแรม
ให้ถวงหัวเห็นาดังจะขาดใจตายดังนี้
ล้าจะแล้เอา หอยโขงเผา ๑ หอยขมเผา ๑
หอยกาบเผา ๑ รากผักโหมหิน ๑ ลูกสวาด ๑ ตรีกฏก
เอาส่วนเท่ากันตำให้เปนผง บดทำแทงไว้ละลายน้ำเหล้าแซกหัว
น้ำมันยางกิน แล้ใกษยล้นหายดีนัก
อนึ่งเอากะดูกโคเผา ๑ หอยกาบเผา ๑ หอยแครงเผา ๑ หอยขมเผา ๑ หอยอีรมเผา ๑ หอยมือเสือเผา ๑
หอยพิมพการังเผา ๑ หอยนมนางเผา ๑ เบ็ญจะมูล ๑ เอาสิ่งละ ๑ สวน พริกไทย ๒๕ สวน ทำเปนผงบดทำแท่งไว้ ละลายน้ำปูนใสกินแล้ใกษยล้นทั้งปวงหายแล
อนึ่งเอาเปลือกขึ้วเผา ๑ เปลือกลูกสำโรงเผา ๑
ผักโหมหนามเผา ๑ มะกรูดชะมดเผา ๑ ลูกพิลังกาสาขั้ว ๑
เมล็ดฝ้ายขั้ว ๑ ขึ้ใต้เสม็ด ๑ เอาสิ่งละ ๑ สวน สมอรองแรง ๒ สวน พริกไทย ๑๗ สวน ทำเปนผงบดทำแท่งไว้ ละลาย น้ำมะกรูดกิน แล้ใกษยล้นทั้งปวงหาย
ยาชื่อตรีภักตร เอามหาหิงคุ์ ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ เทียนเยาวพานี ๑ เจตมูลเพลิง ๑ เอาสิ่งละ ๑ สวน
กานพลู ๑ การะบูร ๑ เอาสิ่งละ ๒ สวน ตรีกฏกสิ่งละ ๓ สวน ยาดำ ๑ รงทองประสะ ๑ เอาสิ่งละ ๔ สวน ตำเปนผง เอายาง สลัดใดเปนกระสาย บดทำแทงไว้ละลายน้ำผึ้งกินหนัก ๑ สลึง
ประจุไกษยล้นหายวิเศษนักแล
สิทธิการิยะ จะกลาวลักษณไกษยโรค อันบังเกิดขึ้นเปน อุปปาติกะ คือไกษยรากนั้นเปนคำรบสอง บังเกิดเพื่อลมร้อง
ให้อาเจียนลมเปลา แลให้ลั่นอยู่,ในห้องดงจ๊อก ๆ แล้วให้ตึง
ไปทั้งกาย ดุจบุฑคลเอาเชือกมารัดไว้ ให้ผู้นั้นร้องครางอยู่ทั้ง
กลางวันกลางคืนมิได้ขาด ดังจะกลัดใจตาย ดุจกลาวมาดังนี้
ล้าจะแก้เอา เปลือกมะตูม ๑ ลูกกระเบา ๑ เมล็ดใน
ลูกฟักเข้า ๑ ขี้โคที่เขาทาข้างพ้อม ๑ ขี้ใด้เสม็ด ๑ เอาสวน เทากันตำเปนผงบดเปนแท่งไว้ ละลายน้ำปูนใสกิน แล้ใกษย
รากหายวิเศษนัก
อนึ่งเอา กระเทียม ๑ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑
กระวาน ๑ กานพลู ๑ ดีปลี ๑ ลูกสวาด ๑ ลูกกระเบา ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ สะค้าน ๑ รากข้าพลู ๑ เอาสวนเทากัน ตำเปนผงบดทำแท่งไว้ละลายน้ำร้อนกิน แล้ใกษยรากหายแล
อนึ่งเอา ตรีกฏก เบ็ญจมูล โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐเชียง ๑ โกฐหัวบัว ๑ โกฐนึ่าเด้า ๑ เทียนดำ ๑ เทียนแดง ๑ เทียนขาว ๑ เทียนเข้าเปลือก ๑ เทียนตาดักแตน ๑
สิ่งละ ๑ สวน กระวาน ๑ กานพลู ๑ อบเชย ๑ สมุลแว้ง ๑ ลูกราชดัด ๑ ลูกสาระฟัดพิศม์ ๑ สิ่งละ ๒ สวน ลูกยอออน ๑
รากยอ ๑ ใบยอ ๑ ตรีผลา ๑ เปลือกมะกอกน้ำ ๑ เมล็ดใน มะกอก ๑ สิ่งละ ๓ สวน เทียนสัตบุศ ๔ สวน ตำเปนผงบด ทำแทงไว้ ละลายน้ำรากมะกอกด้มก็ได้ น้ำรากยอด้มก็ได้
แซกพิมเสน กินแล้ใกษยรากทั้งปวงหายดีนักแล
อนึ่งเอา รากมะตูม ๑ ลูกราชดัด ๑ ลูกกระเบา ๑
ลูกโคกกระออม ๑ ลูกฟักเข้า ๑ ลูกพิลังกาสา ๑ สิ่งละ
๑ สวน รากลูกเขยตาย ๒ สวน สค้าน ๓ สวน ขี้ใต้เสม็ด
๔ สวน ตำเปนผงบดทำแทงไว้ละลายนึ่ารากยอด้มก็ได้ นึ่าราก มะกอกต้มก็ได้ น้ำรากประคำดีควายต้มก็ได้ แซกการะบูรกินแล้ ไกษยราก อันบังเกิดเพื่อลมร้อง กระทำให้อาเจียนลมเปลา
แลให้ลั่นอยู่ในห้องนั้นหายแล
สิทธิการิย จะกล่าวลักษณไกษยโรคอันบังเกิดขึ้นเปน
อุปปาติกะ คือ ไกษยเหล็กนั้นเปนคำรบ ๓ มีประเภทกระทำให้ ปวดหัวเหน่า แลท้องน้อยนั้นแขงดุจดังแผ่นหิน แลจะไหวตัว
ไปมากิมิได้ ครั้นแก่เข้าแขงลามขึ้นไปถึงยอดอก แล้วให้บริโภค อาหารมิได้ ให้ปวดขบดังจะขาดใจตาย ดังนี้
ถ้าจะแก้เอา ขมิ้นอ้อย ๑ เปลือกไข่เปด ๑ เบี้ย
ตัวผู้เผา ๑ เขม่าเหล็ก ๑ เอาส่วนเท่ากันตำเปนผง บดละลาย น้ำมะนาวกินแก!กษยเหล็กซึ่งกล่าวมานั้นหายแล
อนึ่งเอา ใบกระเพรา ๑ ใบแมงลัก ๑ ใบผักเสี้ยนผี ๑ กระชาย ๑ กันชา ๑ พริกไทย ๑ ขิง ๑ หอมแดง ๑
หญ้าไชร ๑ เกลือ ๑ ลูกดัดเด้า ๑ ยาทั้งนี้ตำเอาน้ำสิ่งละทนาน น้ามันงา ๑ ทนาน หุงให้คงแต่น้ามันแล้วจึงเอา ลูกจันทน์ ๑
ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เทียนตำ ๑ เทียนขาว ๑ การะบูร ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท ตำเปนผงปรุงลงในน้ามันนั้น แล้ว จึงเอามาทาท้องรีดให้!ด้สามวันก่อน แล้วจึงกินน้ามันนี้อีกสามวัน วิเศษนัก
ยาขนานนี้ชื่อวาสนั่นไตรภพ ครอบไกษยทั้งปวงดีนัก
อนึ่งท่านให้เอา ผักเสี้ยนผี ๑ ใบกะเม็ง ๑ ใบย่าง
ทราย ๑ ใบคนทีเขมา ๑ ใบคนทีสอ ๑ ข่า ๑ กะชาย ๑ หอม ๑ กระเทียม ๑ ดองดึง ๑ พริกไทย ๑ เกลือ ๑ ยาทั้งนี้ ตำเอาน้าสิ่งละทนาน น้ามันงาทนาน ๑ หุงให้คงแต่น้ามันแล้ว จึงเอาลูกจันทน์ ๑ เทียนทั้ง ๕ กานพลู ๑ สิ่งละ ๑ สลึง
การะบูรหนัก ๑ บาท ตำเปนผงปรุงลงในน้ามัน แล้วเอามา
รีดท้องบ้าง กินบ้างแก้ไกษยเหล็กหายวิเศษนัก
อนึ่งเอา ตรีกฏก กะเทียม ๑ กะชาย ๑ หอม ๑ ข่า ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ตำเอาน้าสิ่งละทนาน น้ามันงาทนาน ๑ น้าใบมะคำไก่ ๒ ทนาน หุงให้คงแต่น้ามัน แล้วจึงเอาเทียนตำ ๑ ทนาน เทียนเยาวภานี ๒ ทนาน การะบูร
๓ ทนาน เทียนขาว ๔ ทนาน ตำเปนผงปรุงลงในน้ำมัน
รีดแลทาทองทั้งกินด้วยแกไ,กษยซึ่งกล่าวมานั้นหายวิเศษนัก ยาน้ำมัน ๓ ขนานนี้ได้ใช้มามากแล้ว
สิทธิการิยะ จะกล่าวลักษณไกษยโรคอ้นปงเกิดขึ้นเปน
อุปปาติกะ คือ ไกษยปูเปนคำรบ ๔ เกิดเพื่อโลหิตคุมกัน
มีสัณฐานอ้งปูทะเลเช้ากินอยู่ในกะเกาะเช้า กระทำให้ปวดขบ
ท้องน้อยเปนกำลัง บริโภคอาหารทราบลงไปเมื่อใดค่อยสงบลง
ครั้นสิ้นอาหารแล้วกระทำให้พัดอยู่ดุจดังกงเกวียน ลั่นอยู่ตามลำไล้ เจ็บดังจะขาดใจตาย
ล้าจะแก้เอา ผักเสี้ยนผี ๑ ขอบชะนางแดง ๑
เอื้องเพ็ดม้า ๑ คุ่มทั้ง ๒ หัวหอม ๑ หัวกะเทียม ๑ ใบคนทีสอ ๑ เปลือกมะรุม ๑ เปลือกทองหลาง ๑ หญ้าไซร ๑ กะพังโหมทั้ง ๒ เบี้ยตัวผู้เผา ๑ หอยโข่งเผา ๑ หอยกาบเผา ๑ หอยขมเผา ๑ หอยสังข์เผา ๑ เอาสิ่งละ ๑ ส่วน พริกไทย ๑๙ ส่วน ยา ๒๐ สิ่งนี้ตำเปนผงบดทำแท่งไว ละลายน้าเหล้ากินก็ได้
ละลายน้ำผึ้งรวงกินก็ได้ แก้ไกษยปูนั้นหายวิเศษนัก
อนึ่งเอา เปลือกคุ่มน้า ๑ เปลือกกุมบก ๑ เปลือกมะรุม ๑ เปลือกทองหลาง ๑ เปลือกตาเสือ ๑ เปลือกสะท้อน ๑
สิ่งละ ๑ ส่วน เอื้องเพ็ดม้า ๑ โลฑนง ๑ แล้ม้าทะลาย ๑ สิ่งละ ๒ สวน หอยแครงเผา ๑ หอยกาบส่อนเผา ๑ หอย มือเสือเผา ๑ หอยอีรมเผา ๑ หอยสังข์เผา ๑ สิ่งละ ๓ ส่วน ดีปลี ๕ สวน พริกไทย ๑๗ ส่วน ตำเปนผงบดทำแท่งไว้
ละลายน้ำมะนาว น้าล้มสาชูก็ได้ ละลายน้าเหล้าก็ได้ หรือ
น้ามะงั่วก็ได้ กินแก้ใกษยปูทำพิศม์หายแล
ยาตัดรากไกษยปู เอาโกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐเชียง ๑ เทียนขาว ๑ เทียนดำ ๑ กานพลู ๑ ลูกเอ็น ๑ จันทน์ทั้ง ๒ สิ่งละ ๑ สวน วานรอนทอง ๑ เจตมูลเพลิง ๑ ดองดึงหัวขวาน ๑ สิ่งละ ๒ สวน ลูกสลอดประสะแล้ว ๒๕ สวน ตำเปนผงไว้แล้วจึง เอาน้าตาลหม้อหนัก ๔ ตำลึง ๒ บาท ละลายด้วยน้ามะพร้าว
นาฬิเก ๑ ผล ใส่กะทะเคี่ยวให้เปนยางมะตูม เอายาผงปรุงลง
กวนไปอย่าใหไหม้แต่-พอปันใต้ กินหนัก ๒ ไพ ประจุไกษยปูลง สิ้นโทษร้ายหายแล
สิทธิการิยะ จะกล่าวลักษณไกษยโรคอันบังเกิดขึ้นเปน
อุปปาติกะ คือ ไกษยจุกเปนคำรบ ๕ กล่าวคือลมเดินแทงเข้าไป ในเส้นเอ็นภายใน เปนยาคันตุกะวาด แลให้เส้นพองขึ้นในท้อง
ให้จุกให้แดกดังจะขาดใจ ให้นอนควาร้องอยู่เปนนิจ จะนอนหงาย ขึ้นก็มิ,ได้ มีทุกขเวทนาเปนกำลัง ดังกล่าวมานี้
ถ้าจะแก้ให้เอายาชื่อเนาวหอยนั้นมาแก้จึงจะควร
ยาชื่อเนาวหอย เอากระดูกเสือเผา ๑ กระดูกโคเผา ๑ กระดูกแพะเผา ๑ กระดูกงูเหลือมเผา ๑ สิ่งละ ๑ ส่วน หอยขมเผา ๑ หอยแครงเผา ๑ หอยตาวัวเผา ๑ หอย
พิมพการังเผา ๑ หอยอีรมเผา ๑ หอยกาบเผา ๑ หอย
จุ๊บแจงเผา ๑ หอยมุกเผา ๑ หอยสังข์เผา ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน
รากทนดี ๓ ส่วน เจตมูลเพลิง ๑ สหัสคุณเทศ ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน พริกไทย ๓๒ ส่วน ทำเปนผงบดทำแท่ง,ไร้ ละลายน้ำผึ้งกินหนัก ๑ สลึง แก้ไกษยจุกหายวิเศษนัก ถ้ามิฟังละลายน้ำปูนใสให้
กินดูก่อน ถ้ามิฟังจึงหุงน้ำมันแก้ต่อไป
ยาน้ำมันแก้!กษยจุก เอาน้ำขอบชะนางทั้งสองสิ่งละ ๑ ทนาน น้ำเอื้องเพ็ดม้า ๑ ทนาน น้ำผักเสี้ยนผี ๑ ทนาน น้ำเปลือกกุม ทั้งสองสิ่งละ ๑ ทนาน น้ำกะเทียม ๑ ทนาน น้ำหอมแดง
๑ ทนาน น้ำเปลือกทองหลางใบมน ๑ ทนาน น้ำกะทือ
๑ ทนาน น้ำพริกไทย ๑ ทนาน น้ำใบคนทีสอ ๑ ทนาน
น้ำเปลือกมะรุม ๑ ทนาน น้ำหญ้าไซร ๑ ทนาน น้ำกะฟังโหม ทั้งสองสิ่งละ ๑ ทนาน น้ำมันงา ๑ ทนาน หุงให้คงแต่น้ำมันแล้วจึง เอาผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑
เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ ดีปลี ๑ การะบูร ๑ หิงคุ์ยางโพ ๑ สิ่งละ ๑ สลึง ทำเปนผงปรุงลงในน้ำมัน แล้วจึงเอามากินบ้าง
รีดตามเส้นท้องนั้นบ้าง แก้!กษยจุกหายวิเศษนัก
แล้วจึงแตงยาตัดรากไกษยจุกให้กินตอไป
ยาตัดรากไกษยจุก เอาเบี้ยจั่นเผา ๗ เบี้ย เบี้ยแก้เผา ๙ เบี้ย เบี้ยโป่งเผา ๑๑ เบี้ย เบี้ยลายเผา ๑๓ เบี้ย เบี้ยพองลม ๑๕ เบี้ย ขิงแห้งหนัก ๒ สลึง ดีปลีหนัก ๑ บาท พริกไทยหนัก ๑ บาท ๒ สลึง ทำเปนผงบดทำแท่งไว้ละลายน้ำมะนาวกิน
ตัดรากไกษยจุกทั้งปวงนั้นหายวิเศษนักได้ใช้มาแล้ว
สิทธิการิยะ จะกลาวลักษณไกษยโรค อันบังเกิดขึ้นเปน อุปปาติกะ คือ ไกษ-ยปลาไหลเปนคำรบ ๖ ครั้นแกเช้าจึงกระทำ โทษเอาหางนั้นชอนลงไปแทงเอาหัวเห็นา แลทวารหนักทวารเบา
แล้วให้ขัดอุจจาระบัสสาวะ ให้อุจจาระเหลืองตังขมิ้น บางฑีสีแดง ตังนาฝางต้มแลนาดอกคำ แลตัวไกษยนั้นพันขึ้นไปตามลำไล้
หัวนั้นหยั่งขึ้นไปถึงชายตับแลกะเพาะเช้า ล้าบริโภคอาหารลงไป
เมื่อใด ตัวไกษยนั้นก็กินอาหารด้วยทุกเวลา ถ้ามิได้บริโภค
อาหารลงไป ตัวไกษยนั้นก็กัดเอาชายตับชายม้ามเจ็บปวดยิ่งนัก
บางทีให้เมื่อยขบทุกข้อกระดูก บางทีให้ขนชูขันดุจไข้จับ ตังกลาว าฟ้
ล้าจะแล้เอา ผักเปดแดงกำมือ ๑ (กลั้นใจตัดหัวตัดท้าย) พริกไทย ๗ เมล็ด ขิง ๗ ขึ้น ขา ๗ ขึ้น กะชาย ๗ ขึ้น ไพล ๗ ขึ้น กะทือ ๗ ขึ้น ขมิ้นอ้อย ๗ ชิ้น หอม ๗ หัว กะเทียม ๗ กลีบ ผิวมะกรูด ๗ ผล ตำละลายน้ำมูตรเจ้าตัวกิน คอนถ้วยแกง กิน ๓ เวลา กินได้แด,วันตับ แล้วจึงแตงยาประจุ ให้กินตอไป
ยาประจุไกษยปลาไหล ให้เอาตรีกฏก หิงคุ์ยางโพ ๑
ยาตำ ๑ การะบูร ๑ กานพลู ๑ สิ่งละ ๑ บาท กะเทียมสด ๑ บาท รงทองเอามาตำเปนผงแล้วเอาน้ำมะกรูดบีบลง พอบันได้ หอใบบัวหลวง ๗ ชั้นเอาบี้งไฟให้เตรียม เอา ๑ ตำลึง ๒ บาท แล้วตำผง เอาน้ำมะขามเปียกเปนกระสาย บดทำแทงไว้ ล้า
ธาตุหนักกิน ๒ สลึง ธาตุเบากิน ๑ สลึง ประจุไกษยปลาไหล
ดีนัก
แกงยารุไกษยปลาไหล เอาหัวเข้าข้าสด ๑ ตำลึง ใบวานหางข้าง ๙ ใบ พริกไทย ๗ เม็ด ขิง ๗ ชิ้น ขา ๗ ชิ้น กะทือ ๗ ชิ้น ไพล ๗ ชิ้น ขมิ้นอ้อย ๗ ชิ้น หอม ๗ หัว กะเทียม ๗ กลีบ ปลาไหลตัว ๑ แกงใสกะปิปลาร้า ให้อรอยดีแล้วจึงเอาปีกนาคราช ผิวมะกรูดมาหั่นใสในแกงยานั้น
ให้กินถ้วยแกง ๑ ลงจนเสมหะ ตัวไกษยขาดออกมาเปน
ทอนใหญ่ท่อนน้อย ดุจโลหิตเปนลิ่มเปนแท่งออกมาหายวิเศษนัก
อนึ่งเอา ล้มเข้า ๑ สลัดใด ๑ ใบวานหางข้าง ๑
สิ่งละกำมือ ๑ พริกไทย ๗ เมล็ด พริกเทศ ๗ เมล็ด ขิง ๗ ชิ้น กะเทียม ๗ กลีบ ทำเปนยาสด กินแกใกษยปลาไหล วิเศษนัก
สิทธิการิยะ จะกลาวลักษณไกษยโรค อันบังเกิดชิ้นเปน อุปปาติกะ คือ ไกษยปลาหมอเปนคำรบ ๗ มีจิตรวิญญาณเกิดขึ้น ในลำไล้ ถ้าข้างขึ้นตัวไกษยบายสีสะชิ้นมากัดเอาชายตับชายม้าม แลปอดกระทำให้จุกให้แดก ถ้าข้างแรมตัวไกษยบ่ายสีสะลงไป
ท้องน้อย แลหัวเหน่า กระทำให้ขัดอุจจาระแลบัสสาวะ แลให้ผู้ นั้นเจ็บปวด มีความเวทนาเปนกำลัง ให้ปวดร้องครางอยู่ดังใจจะ ขาดตาย แลลักษณดังนี้ ถ้าจะแก้เอาแกงยาที่แก้ใกษยปลาไหล
นั้นมาวางดูก่อน ถ้ามิฟังจึงแต่งยาขนานนี้ให้กินต่อไป
ยาแก่ใกษยปลาหมอแต่ยังอ่อนอยู่นั้น เอาปลาหมอ ๓ ตัว เอาทั้งเกล็ด แล้วเอายางสลัดใดทาให้ทั่วทั้งตัวปิงไฟให้เตรียม
แล้วเอามาทาอีก ทาให้ใต้ ๓ หน ปิงไฟให้เตรียมทุกครั้ง จึงแต่ง ยาพริกขิง เหมือนกันกับพริกขิงแกงยาไกษยปลาไหลนั้น แล้วจึง เอาปลาหมอ ๓ ตัวนั้นตำลงทั้งเกล็ด ทำเปนแกงยาให้ดีแล้วจึงเอา ใบเหงือกปลาหมอใส่ลงเปนผัก กินแก้ไกษยปลาหมอหายแล
อนึ่งยาแกงขั้วนกออกแก่ใกษยปลาหมอ เอานกออกตัว ๑
มาถอนขนให้หมดเอาทั้งตับไตไล้พุง ล้างแดมูลออกเสียให้หมด
แล้วลับให้แหลก แล้วจึงใส่พริกขิงเหมือนขั้วกิน เอามะพร้าวไฟ ทำเปนกะทิใส่ลงขั้ว เอาลูกหัวลิงเปนผัก แล้วจึงเอาเทียนทั้ง ๕
โกฐพุงปลา ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ ผลกระวาน ๑ กานพลู ๑ ใบกระวาน ๑ ผลผักชี ๑ เมล็ดใน ลูกสะแก ๑ เมล็ดในผลมะนาว ๑ ผลผลาญสัตรู ๑ ทำเปนผง ปรุงลงในแกงยาให้กิน กินยานี้แล้วเว้นไว้ ๓ จัน จึงแตงยาประจุ ให้กินเถิด
ยาประจุไกษยปลาหมอ เอาผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ ผลกระวาน ๑ กานพลู ๑ ใบกระวาน ๑ โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ จันทน์ทั้ง ๒ ผลเอ็น ๑ เมล็ดในผลฟักเข้า ๑ ว่านร่อนทอง ๑ เจตมูลเพลิง ๑ ดองดึง ๑ สิ่งละ ๑ ส่วน ลูกสลอดกับ
ทั้งเปลือกนอก ๒๒ ส่วน ทำเปนผงแล้วจึงเอาน้ำตาลหม้อหนัก
๔ ตำลึง ๒ บาท ละลายด้วยน้ำมะพร้าวนาฬิเก ๑ ผล ใส่ลงกวน ไปอย่าให้ไหม้ เอาแด,พอทั้นได้กินหนักคราวละ ๒ ไพ ลงจนสิ้น โทษร้ายหายวิเศษนัก
ขนานหนึ่งเอา ตรีกฏก ตรีผลา สิ่งละ ๑ ส่วน เทียนขาว ๒ สวน สลัดใด ๑๕ สวน ทำเปนผงบดละลายน้ำสุรากินหนัก
๑ สลึง แก้สรรพไกษยหายแล
สิทธิการิยะ จะกลาวลักษณไกษยโรค กันกังเกิดข้นเปน อุปปาติกะ คือ ไกษยปลาดุกเปนคำรบ ๘ เกิดเพื่อโลหิตแล น้ำเหลืองระคนกัน มีจิตรวิญญาณดุจปลาดุกจริงๆ เกิดขึ๋นใน
กะเพาะเข้า ถ้าสัตรีจับเอามดลูก มีสัณฐานดังแมหญิงทรงครรภ์ได้ ๗ เดือน ๘ เดือน บางทีแทงไปข้างซ้าย, ขวา, ถ้าข้างขึ้น
ยันไปเอายอดอกให้เจิบอกต้องลมมิได้ บางทีให้หอบให้สอึก ถ้า
ข้างแรมเลื่อนลงมาอยูท้องน้อยแลหัวเหน่า บางทีดาลงไปกระดูก
สันหลัง ตึงลงไปด้นขาทั้ง ๒ มิทันรู้ก็ว่ามีครรภ์ ถ้าแพทย์จะรักษา ให้พิจารณาให้แม่นยำดังนี้ ถ้าจะแก้ให้เอายาที่แถ้ไกษยปลาไหล
นั้นมาแก้ดุจกัน ถ้ามิฟังให้แตงยานี้กินต่อไป
ยาแก้ไกษยปลาดุก เอาเปลือกราชพฤกษ์ ๑ เปลือก ตาเสือ ๑ รากตองแตก ๑ พาดไฉนนุ่น ๑ พริกไทย ๑
ขิงแห้ง ๑ กะเทียม ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑
กระวาน ๑ กานพลู ๑ ขา ๑ กระชาย ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ หอม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ กะปิ ๑ ปลาดุกย่าง ๑ ตัว ปลาร้า
ปลาอ้อย ๕ ตัว ยา ๒๐ สิ่งนี้ทำเปนแกง แล้วเอาใบมะกาที่
เพสลาดนั้นมาหั่นใสลงเปนผัก กินให้ใต้ถ้วยแกงหนึ่ง ลงจนสิ้น โทษร้ายหายวิเศษนัก
ยารุตัดรากไกษยปลาดุก เอาโหราเดือยไก มหาหิงคุ์
ยาดำ ๑ กระเทียม ๑ การะบูร ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ
๑ สวน พริกไทย ๑๖ สวน ดีงูเหลือม ๑ ดีตะพาบน้ำ ๑
ดีปลาไหล ๑ ดีนาค ๑ เอาแซกลงพอควร รวมยา ๑๐ สิ่งนี้ตำเปน ผง เอารากลำโพงกาสลักต้มเปนกระสาย บดทำแท่งไว้แด,
พอประมาณ แล้วเอายางสลัดใดมาเคล้า ผึ่งแดดแด,พอยางแห้ง
แล้วเอามาเคล้าอีกให้ใต้ ๓ หน จึงผึ่งแดดให้แห้งทีเดียวใส่ห่อ
ต้มให้กิน ถ้ากิน ๓ เม็ด ลง ๓ หน กิน ๔ เม็ด ลง ๔ หน กิน ๕ เม็ด ลง ๕ หน ให้กินไปตามกำลังที่จะสู้ยาได้ ลงจน สิ้นร้ายตัดตัวไกษยตายขาดออกมา หายแล้วจึงต้มยาสมานให้กิน
ต่อไป
ยาสมานลำไส!กษยปลาดุก เอาเทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ ใบถั่วแระ ๑ ใบผักเปด ๑ ใบกะเม็ง ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน
ยาเข้าเย็น ๑๐ ส่วน เปลือกกันเกรา ๒๐ ส่วน มะพร้าวไฟ
ทุบใส่ทั้งน้ำทั้งเยื่อ ๑ ผล รวมยาทั้งนี้ต้ม ๓ เอา ๑ กินเปนยา ตัดรากสมานลำไล้ไกษยปลาไหล, ปลาหมอ, ปลาดุก, แล
ไกษยเด่า, ไกษยดาน, ไกษยปลวก, ทั้ง ๖ จำพวกนี้หายสิ้น วิเศษนัก
สิทธิการิยะ จะกล่าวลักษณไกษยโรค อินปงเกิดขึ้น เปนอุปปาติกะ คือ ไกษยปลวกเปนคำรบ ๙ เกิดเพื่อสันทฆาฏ
กระทำให้ปวดขบเอาทรวงอกตังจะขาดใจตาย เปนแล้วหายไปได้
๑ เดือน ๒ เดือน ๓ เดือน จึงกลับเปนมาเล่า แต่เปนเช่นนี้หลาย ครั้งหลายหน ครั้นแก่เข้าทำให้ผิวเนื้อนั้นซีดแลเผือดผอมแห้งลง
มิทันร้ก็ว่าฝีปลวกผิดกันแดที่มีหนองแลหาหนองมิ,ใต้ ถ้าฝีปลวก
มีหนอง ถ้าไกษยปลวกหาหนองมิได้ ลักษณดังนี้แพทย์พึง
พิจารณาจงเลอียดเถิด
ถ้าจะแก้เอา ใบส้มซ่า ๑ ใบมะขาม ๑ ใบส้มป่อย ๑ ใบส้มเสี้ยว ๑ ใบส้มสันดาน ๑ ใบส้มสลุง ๑ ใบมะตาดเครือ ๑ สิ่งละกำมือ ใบมะกา ๓ กำมือ รังมดลี่ ๑ แทนปลวก ๑ แทน สมอทั้ง ๓ หัวหอม ๑ สิ่งละเทาอายุคนไข้ เทียนดำหนัก ๑ บาท ขมิ้นอ้อย ๑ ไพล ๑ รากตองแตก ๑ หนักสิ่งละ ๓ ตำลึง รวมยา ๑๖ สิ่งนี้ต้มตามวิธีให้กิน แก้ใกษยปลวกกระทำ ให้จับสหัดร้อนสหัดหนาว ถ้าจะทุเลาแซกดีเกลือตามสมุฏฐาน
ธาตุหนักเบา ให้กินลงจนสิ้นโทษร้าย แล้วจึงเอายาประจำธาตุให้ กินตอไป
ยาประจำธาตุไกษยปลวก เอาเขาควายเผา ๑ ผล
สบ้าเผา ๑ ปูนแห้งข้างเต้าเผา ๑ สิ่งละ ๑ สวน พริกไทย ๓ สวน ตำเปนผงบดทำแทงไว้ละลายน้ำปูนใสกิน แก้ใกษยปลวก แลเจริญธาตุให้เปนปรกติวิเศษนัก
อนึ่งเอา ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ เทียนแดง ๑ เทียนตาตักแตน ๑ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐกัดตรา ๑ กานพลู ๑ ดีปลี ๑ สิ่งละ ๑ สวน ยาดำ ๔ สวน การะบูร ๙ สวน สหัสคุณเทศ ๑ พริกไทย ๑ สิ่งละ ๕ สวน รากจิงจ้อ ๑ รากฑนดี ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ สิ่งละ ๖ สวน สมอไทย ๑๔ สวน ตำเปนผงบดด้วยน้ำผึ้ง
น้ำมะกรูด น้ำมะนาว ๑ น้ำส้มซาก็ได้ กินแก้ใกษยปลวกซึ่ง
กระทำพิศม์ตางๆ แลสรรพไกษยแลสรรพโรคทั้งปวง หายวิเศษนัก ทานดีคาไว้แสนตำลึงทอง
อนึ่งเอา โกฐทั้ง ๕ เทียนทั้ง ๕ ตรีผลา ตรีกฏก
กานพลู ๑ สิ่งละ ๑ สวน รากส้มกุ้งทั้ง ๒ แกนขี้เหล็ก ๑ แกนแสมฑเล ๑ สิ่งละ ๒ สวน รากฑนดี ๕ สวน ตำเปนผง บดละลายน้ำผึ้งหรือน้ำขิงก็ได้ น้ำส้มซาหรือน้ำร้อนก็ได้ กินแก้ ไกษยทั้งปวงหายวิเศษนัก
สิทธิการิย จะกลาวลักษณไกษยโรค อันบังเกิดขึ้นเปน อุปปาติกะ คือ ไกษยกระบือ เปนคำรบ ๑๐ บังเกิดเพื่อโลหิต ลิ่มติดอยู่ชายตบัเปนตัวแข็ง ยาวออกมาจากชายโครงข้างขวา
มีสันฐานดังลิ้นกระบือ กระทำให้ครั่นตัว ให้ร้อนให้จับเปนเวลา
ให้จุกให้แน่นอก ให้บริโภคอาหารมิได้ ให้นอนมิหลับอยู่เปนนิจ
ให้กายนั้นซูบผอมแห้งไป ครั้นแกเข้าตัวไกษยแตกออกเปนโลหิต
แลป้าเหลือง ให้ซึมไปในไส้ใหญไส้น้อย ทำให้ใส้พองท้องใหญ
ตังกลาวมานี้จึงได้ชื่อว่ามารไกษยเปนอสาทิยโรค แพทย์จะเยียวยา ยากนัก ถ้าแก่ถึงกะตัวไกษยแตกออกแล้วแก้มิได้เลย
ถ้าจะแก้ให้แก้แดยังออนๆ อยูนั้น บางทีได้บ้าง เสียบ้าง ให้แก้ด้วยยาเนาวหอย อันมิอยูในลักษณวาด้วยไกษยจุกในคำรบ ๕ โน้นแล้ว ให้เอาน้ากระสายดาง ๖ ประการนี้ให้กิน ด่างสำโรง ๑ ด่างงวงตาล ๑ ด่างไม้ขี้หนอน ๑ ดางไม้ขี้เหล็กทั้ง ๕
ดางหญ้าพันงูแดง ๑ ด่างไม้ตาดุม ๑ ด่างทั้ง ๖ ประการนี้
เปนน้ากระสายละลายยาเนาวหอยกิน ๗ วน แล้วจึงแต่งยารุ
ให้กินตอไป
ยารุไกษยลิ้นกระบือ เอาตรีกฏก เทียนดำ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ว่านน้า ๑ กานพลู ๑ การะบูร ๑ สิ่งละ ๑ ส่วน ลูกสลอดประสะ แล้ว ๙ ส่วน ตำเปนผงเอาน้าตาลหม้อ น้ามะขามเปียกเปน
กระสายบดทำแท่งไว้ ถ้าธาตุหนักกินหนัก ๒ ไพ ธาตุเบากินหนัก ๑ ไพ ลงลิ้นเชิงแล้ว จึงกินยาเนาวหอย ๕ วันรุทีหนึ่ง กินยา
เนาวหอยไปอีก ๗ วันรุทีหนึ่ง กินให้ได้ ๓ ครั้ง ถ้าโรคหนัก
ล่วงไปให้บวมท้อง จึงแต่งยาแก้ต่อไปดังนี้
ยาแก้ไกษยลิ้นกระบือ มักทำให้บวมนั้น เอาพระยามือ
เหล็ก ๑ แก่นขี้เหล็ก ๑ ยาเข้าเย็น ๑ สิ่งละ ๑๐ ตำลึง สารล้ม ๑ ดินประสิวขาว ๑ รงทอง ๑ สิ่งละ ๑ ตำลึง ต้มตามวิธีให้กิน ๖ วัน ๗ วัน แล้วรุวันหนึ่ง แล้วจึงแตงยาดองให้กินตอไปดังนี้
ยาดองแก้ใกษยลิ้นกระบือบั้นปลาย เอาเปลือกมะรุม ๑
แกนแสมทั้ง ๒ แก่นขี้เหล็ก ๑ รากมะกรูด ๑ รากเสนียด ๑
สิ่งละเท่ากัน ดองด้วยเหล้า ๓ ทนาน กังเข้าเปลือกไว้ ๓ วัน กินถ้วยชาหนึ่งกิน ๗ วัน จึงกินยารุวันหนึ่ง แล้วกินยาดองนี้
ประจำไปแก!กษยลิ้นกระบือบั้นปลายดีนัก
สิทธิการิย จะกล่าวลักษณไกษยโรค อันบังเกิดขึ้นเปน อุปปาติกะ คือ ไกษยเต่าเปนคำรบ ๑๑ เกิดเพื่อดานเสมหะตั้ง ชายโครงซ้ายขวาก็มีเท่าฟองเปด แล้วลามขึ๋นมาจุกอยู่ยอดอก
กระทำให้จับทุกเวลาน้ำฃึ้น ให้กายซูบผอมผิวเนื้อเหลืองดังทาขมิ้น ครั้นแก่เข้าให้โลหิตตกทวารหนักแลทวารเบา โทษทั้งนี้คือดัวไกษย แตกออกฟนอสาฑิยโรค
ถ้าจะแก้เอา โคกกระสุน ๓ กำมือ มะกรูด ๑ ฝานขวาง ผลเอา ๓ ท่อน ขมิ้นอ้อย ๕ ชิ้น ลงด้วย นะโมพุทธายะ องค์ละ ชิ้น เอาปูนขาวเปนกระสายต้มให้กินสามวันหายจับ แล้วจึงแต่ง
ยาละลายตัวเต่าให้กินต่อไป
ยาละลายตัวเต่า เอาพริกไทย ๑ ขิงแห้ง ๓ ดีปลี ๑ กะเทียม ๑ แกนปรู ๑ สิ่งละ ๑ ส่วน กระดูกแพะเผา ๕ ส่วน ตำเปนผงบดทำแท่งไว้ น้ำกักเปดเดงด้มเปนกระสาย กินละลาย ตัวไกษยเตาวิเศษนัก
ถ้ามิฟัง ไกษยจำพวกนี้แปรมาเปนม้ามย้อยหยอน กระทำ เพศดุจกัน บางทีเปนเตา บางทีเปนป้าง บางทีเปนตับใหญ่ก็มื ให้เอายาแก้เตาแก้ป้างแก้ตับนั้นมากินแก้กอน
ก้ามิฟังจึงเอายาเข้าเขาแพะ เข้ากระดูกแพะนั้นให้กิน
ถ้ามิฟังจึงเอายาเนาวหอย อันมือยูในลักษณวาด้วยไกษย
จุกเปนคำรบ ๕ นั้นแล้ว มาละลายน้ำต่าง ๖ ประการ มือยู่ในลักษณ ว่าด้วยไกษยลิ้นกระบือนั้นมาแก้ตอภายหลัง แล้วจึงแตงยาประจุให้ กินตอไป
ยาชื่อพรหมภักตร เอาผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑
สิ่งละ ๑ ส่วน การะบูร ๑ มหาหิงค์ ๑ ยาดำ ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน
ยางสลัดใด ๑๒ ส่วน พริกไทย ๑๔ ส่วน ทำเปนผงเอา
นาเปลือกมะรุมเปนกระสาย บดทำแท่งไว้เท่าเมล็ดพริกไทย
กินเม็ด ๑ ลงทีหนึ่ง ถ้าจะให้ลงมากทวียากินตามกำลังธาตุหนัก
แลเบา ชำระไกษยเด่าตกสิ้นแลแก้สรรพไกษยทั้ง ๒๖ จำพวก
แลแก้ท้องรุ้งพุงมารริศดวงมองคร่อ แลแก้โลหิตสัตรีฤดูแห้ง
ผอมเหลือง บริโภคอาหารมักค้างอยู่ในทรวงอก แก้ลมแก้หอบ
ประจุเสมหะให้ตกทวารหนัก แลประจุสรรพลมทั้งปวงลันมีพิศม์แล
หาพิศม์มิได้ แก้สรรพโรคลันมีอยู่ในคัมภีร์ทั้งหลายต่างๆ นั้นหาย วีเศษนัก ไค้ใช้มาแล้วอย่าสนเท่ห์เลย
ขนานหนึ่งเอา มหาหิงคุ์ ๑ ผลจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กานพลู ๑ สิ่งละ ๑ ส่วน ยาดำ ๑ รงทอง ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน ตรีกะฏุก ๓ ส่วน ยางสลัดใด ๑๔ ส่วน ตำเปนผงบดทำแท่งไว้
ละลายน้ำผึ้งกินหนัก ๑ สลึง แก้!กษยเด่าตกสิ้นแล
สิทธิการิย จะกลาวลักษณไกษยโรคลันบังเกิดเปนอุปปาติกะ คือ ไกษยดาน ลันเปนคำรบ ๑๒ ตั้งอยู่ยอดอกแขงดังแผ่นศิลา ถ้าตั้งลามลงไปถึงท้องน้อยแล้วเมื่อใด กระทำให้ร้องครางอยู่ทั้ง
กลางวันแลกลางคืน ถกเย็นเช้ามิได้ ถ้าถกร้อนค่อยสงบลงหน่อย
ไ; 7 7;77 7
หนงแลวกลับปวดมาเลา กระทาเหจุกเสยดแนนหนาอกบริเภค
อาหารมิได้ ถ้าลามลงไปถึงหัวเหน่าแล้วเมื่อใดเปนอติสยะโรค
แพทย์จะรักษามิได้เลย ถ้าจะรักษาให้รักษาแด,เมื่อลังมิได้ลงถึง
หัวเห็นา ดุจกล่าวไว้ดังนี้
ถ้าจะแก้ให้เอายาเนาวหอย ลันมีอยู่ในลักษณว่าด้วย
ไกษยจุกในคำรบ ๕ นั้นมาแก้ก่อน ถ้ามิฟังจึงดองยานี้ด่อไป
ยาดองแถ้ใกษยดาน เอาเทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑
มดยอบ ๑ แก่นปรู ๑ แก่นมหาด ๑ กระฟังอาด ๑ ขมิ้นเครือ ๑ หัวเบ็ญจบัตร ๑ สิ่งละ ๒ ส่วน ส้มเสี้ยว ๑ ล้มสันดาน ๑
ส้มเช้า ๑ สลัดใด ๑ มตาดเครือ ๑ มหาละลาย ๑ เจตมูลเพลิง ๑ ขิงแห้ง ๑ สิ่งละ ๔ ส่วน พริกไทยเมล็ดส่อน ๑๐ ส่วน สหัสคุณเทศ ๑๒ ส่วน ตำเปนผงห่อผ้าขาว ดองด้วยน้ำเหล้า ๕ ทนาน
ฝังเข้าเปลือกไว้ ๓ วัน เมื่อจะกินให้พลี กินเข้ากินเย็นกินให้ใด้ ๗ วัน แล้วจึงแต่งยาประจุให้กินต่อไป
ยาประจุไกษยดาน เอาเปลือกสห้อน ๑ เปลือกราชพฤกษ์ ๑ มะพร้าวไฟ ๓ ผล ผ่าเอาผลละ ๑ ซีก เอาแต่ซีกข้างกลาง
ขูดคั้นเปนกะทิให้ข้นคุลีการเข้าด้วยกัน หุงให้คงแค่น้ำมัน แล้ว
เอาเม็ดสลอด ๑๐๘ เมล็ด ผาเอาเมล็ดละ ๑ ซีกบดให้เลอียด
แล้วจึงทอดลงในน้ำมันให้เตรียม แล้วจึงให้กินแต่ช้อนหอย ๑
ลงสิ้นเชิงแก้ใกษยดานให้ตก แล้วเว้นไว้ ๗ วัน ให้กินวัน ๑
แล้วจึง แตง ยาชื่อนารายษ์พังคายให้กินตอไป
ยาชื่อ นารายน์พังค่าย เอามหาหิงคุ์ ๑ อำพัน ๒
เจตมูลเพลิง ๓ ฝักชีล้อม ๔ โกฐสอ ๕ พริกไทย ๖
มะตูมออน ๗ ลูกข้าพลู ๘ ชิงแห้ง ๙ สมอ ๑๐ เทียนดำ ๑๑ แก่นบุนนาก ๑๒ เปลาน้อย ๑๓ รากฑนดี ๑๔ ตำเปนผงบดละลาย น้ำร้อนกินหนัก ๑ สลึง แก้!กษยดานซึ่งกลาวมานั้น แลไกษย ทั้งปวงหายวิเศษนัก
ขนานหนึ่งเอา ตรีกฏก มหาหิงค์ ๑ เจตพังคี ๑
*  0" .ๆ, ๔
สิงละ ๑ สวน สมอเทศ ๑ สมอเทย ๑ สิงละ ๓ สวน
เทียนดำ ๔ ส่วน โกฐน้าเด้า ๖ ส่วน ตำเปนผงบดละลายน้า
มะขามเปียกกินหนัก ๑ สลึง แก!กษยดานหายวิเศษนัก
จะกล่าวไฑษยกล่อน ๕ ประการ คือ ดิน, น้า, ลม, ไฟ, จะว่าปริยายออกไป คือไกษยดินนั้นมันเกิดเพื่อปถวีธาตุ
คือเส้นกล่อนนั้นมันตั้งเปนก้อนอยู่ตามหัวเหน้าซ้าย, ขวา, ก็ดี มันก็เลื่อนลงไปเอาลูกอัณฑะ ให้กำเริบฟกขึ้น จับต้องเข้ามิได้
ให้เจ็บเสียวตลอดถึงหัวใจ เมื่อกินยาชอบมันก็ชักหดขึ้นไป ตั้ง
เปนก้อนเปนเถาขึ้นมาหัวเหน้ามันก็ให้เสียดสีข้างถึงยอดอก แล้วมัน ให้ปวดยอดอก อันว่าเส้นอันนั้นมันแทงเข้าเมื่อใด มันให้โทษ
๑๑ ประการ มันให้เจ็บเสียดแทง เปนพรรดึกให้เปนก้อนอยู่ในท้อง แล้วมันให้เจ็บทั่วสารพางค์กาย มันให้เจ็บสะเอวมันให้มีอตาย
เท้าตาย ให้เมื่อยขบชัดหัวเห็นาตะโพกให้ท้องตึงๆ ลงไปสองราว
ข้างและทวารเบา มันให้เจ็บสีสะให้วิงให้เวียนหน้าตา ให้ตาฟาง
หูตึงให้ขัดสีข้าง ให้ห้องขึ้นห้องพองบริโภคอาหารไม่มีรส โรคทั้งนี้ เกิดเพราะเสมหะแห้งอยู่นอกไส้ มักเกิดพรรตึก เมื่อจะเปนนั้นมัน ให้ขึ้นเนื้อขึ้นดัวให้ถอยอาหาร บางทีมันให้จับร้อนจับหนาวมัก
อยากเปรี้ยวหวาน มันอยากอย่างนี้ชอบที่แห่งโรคดังนี้ บุรุษสัตรี
เหมือนกัน อันว่าไกษยกล่อนเหล่านี้มันเกิดขึ้นเพื่อเส้นแลอุจจาระ
ผูกพรรตึก อยู่ในปถวีธาตุ
ถ้าจะแห้ท่านให้เอา สค้าน ๑ ว่านน้า ๑ ผักแพวแดง ๑ ยาดำ ๑ มหาหิงคุ์ ๑ โกฐสอ ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐจุลาลำพา ๑ กันชา ๑ ชะเอมเทศ ๑ ดีปลี ๑ แก่นแสมทเล ๑
รากเจตมูลเพลิง ๑ หัวอุตพิด ๑ หัวดองตึง ๑ ยาทั้งนี้เสมอภาค เอาพริกไทยเท่ายาทั้งหลาย ตำเปนผงละลายน้าผงกินหนัก ๑ สลึง กินยานี้ ๗ จันแล้วจึงกินยาทุเลาเสียครั้ง ๑ แล้วจึงทำยาขนานนี้ กินตอไปเถิด
เอาผลจันทน้ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ สมุลแว้ง ๑ เทียนดำ ๑ ผักแพวแดง ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑
ดีปลี ๑ ขิงแห้ง ๑ กะเทียม ๑ หัวบุก ๑ หัวกลอย ๑ หัวอุตพิด ๑ กระดาดทั้ง ๒ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละบาท เอาพริกไทย ๕ ตำลึง การะบูร ๒ บาท ตำผงละลายน้ำผึ้งก็ไค้ น้ำร้อนก็ไค้ น้ำส้มสายชูก็ใต้กินหา ยแล
อันวา ไกษยน้า นั้นเกิดเพื่อกองน้า คือโลหิต ๑ น้าเหลือง ๑ เสลด ๑ ทั้งสามประการนี้เปนแต่ประการ ๑ ก็ดี ถ้าเปนทั้งสามประการก็ดีชื่อว่าไกษยเลือด ถ้าผู้หญิงมันตั้งใต้ สดือ ๓ นิ้ว มันก็ให้ปวดขัดถึงยอดอก เจ็บปวดเอาดังขาดใจ
ลางทีมันให้ลามขึ้นไปถึงยอดอก ประดุจเปนฝีมะเร็งทรวงแลฝึปลวก
ถ้าจะแก้ให้เอา แกนขี้เหล็ก ๑ ตำลึง แก่นแสมทั้ง ๒ สิ่งละ ๑ ตำลึง กานพลู ๑ ตำลึง มดยอบ ๑ ตำลึง รากเจตมูล ๑ ตำลึง รากส้มกุ้ง ๓ บาท รากผักเปดแดง ๒ บาท สหัสคุณเทศ ๒ บาท ปูนขาว ๑ บาท พริกยี่ปู่น ๑ บาท
พริกลอน ๑ บาท ขิงแห้ง ๑ บาท ผิวมะกรูด ๑ บาท
ดีปลี ๑ บาท ยาทั้งนี้ดองด้วยสุรา ๓ ทนาน ให้กินจอกหนึ่งครั้น ถึง ๗ วันแล้วจึงกินยาประจุเสีย ก็อาจสามารถที่ว่าจะแก้ไกษย
โลหิต ถ้าผู้หญิงทานว่าโลหิตเข้าฝัก แลเลือดแห้งติดกระดูกสันหลัง แลหัวเห็นา ลางทีเลือดมันจับเอาหัวใจให้คลํ่งใคล้ดังผีเข้าอยู
ถ้าผู้ชายเปนก้อนเสือดขึ้นจับเอาหน้าอก มันให้กลายเปน
ผีในอกเปนผีหัวคว่า ลางทีมันกลายเปนมานเลือด มันก็ทำตางๆ ลางทีมันกลายเปนมุตกฤจฉ์ มุตฆาฏสันทะมาฏ เปนต้นด้วยเพราะ ไกษยเลือดมันขึ้นด้วยกลอนน้าคือโลหิต ทานให้ทำยาชนานนี้แถ้
ทานให้เอาน้าหญ้าไชทนาน ๑ น้าเถาวัลเปริยงทนาน ๑ น้าลูกบวบขมทนาน ๑ เถาเปลือกสำโรง ๒ สลึง เปลือกหอยขม ๒ สลึง เปลือกหอยแครง ๒ สลึง เปลือกหอยจุบแจง ๒ สลึง ลูกมะกล้าขาว ๒ สลึง ลูกมะกล้าดำ ๒ สลึง รากตองแตก
๒ สลึง หางไหลแดง ๒ สลึง ลูกจิงจ้อน้อย ๒ สลึง
เปล้วน้อย ๒ สลึง แก่นแสมทเล ๒ สลึง ดินประสิวขาว ๒ สลึง
รากไคร้เครือ ๒ สลึง ยางสลัดใด ๒ สลึง ยางมะตูม ๒ สลึง ยาดำ ๖ สลึง สิริยาทั้งนี้กวนเข้าด้วยกันกับน้ำผึ้งแดพอทั้นได้กิน ถ้าธาตุเบากินหนัก ๑ ไพ ถ้าธาตุหนักกิน ๒ ไพลงจนเสลดแล
แล้วหยุดยาที่กินนี้ไว้ ๑๐ วันจึงกินทีหนึ่ง แล้วกินยาเติมไปเกิด
หายแล
อันวาไกษยเพลิงนั้นมันเกิดด้วยกลอนไฟ ด้วยธาตุไฟอัน
ชื่อว่าอัคคืมุคะ คือธาตุไฟพัดไมตลอด ดังอยู่เพียงที่อันนั้นแล
มันก็ให้วิปริตแปรปรานไปตางๆ ลางทีมันตั้งขึ้นในทรวงอก แล้ว มันให้จุกขึ้นไปดังจะขาดใจตาย มันให้ร้อนดังไฟให้เหงื่อไหลแตก
ทุกเส้นขน
ถ้าจะแก้ทานให้เอา ยาเข้าเย็น ๑ บาท สารล้ม ๑ บาท ตรีกะฏุกสิ่งละ ๒ สลึง โคกกระสุนกำมือ ๑ ดัดหัวดัดท้าย
ต้ม ๓ เอา ๑ เศกด้วยสัพพาสีให้กินอย่าให้ผู้อื่นกินรวม แก้จุก แก้ร้อนหายแล
แก!กษยกล่อนมันให้ร้อนท้องร้อนหลัง ท่านให้เอาแสมทเล ๑ บาท ขิง ๑ บาท ดีปลี ๑ บาท ลูกจันทน์ ๑ บาท
กานพลู ๑ บาท พริกไทย ๕ บาท ตำเปนผงละลายน้ำผึ้งกิน แก!กษยไฟกินไป ๗ จันแล้วจึงกินประจุเสีย แล้วจึงทำยานี้ตอไป
ทานให้เอา แกนขี้เหล็ก ๑ ตำลึง แกนมหาด ๖ บาท แกนแสมทเล ๒๒ บาท แกนแสมสาร ๒๒ บาท แกนมะเกลือ ๒๒ บาท กรักขี ๕ บาท กะเทียม ๖ บาท รากโคกกระออม ๕ บาท รากช้าพลู ๑๐ บาท รากเจตมูลเพลิง ๑๐ บาท
รากตองแตก ๕ ตำลึง ผักเสี้ยนกิน ๓ ตำลึง รากผักเสี้ยนผี ๓ บาท รากส้มกุ้งทั้งสองเอาสิ่งละ ๓ บาท ยาเช้าเย็นจีน ๓๐ บาท ยาเช้าเย็นเหนือ ๓๐ บาท ล้าจะดองๆ ด้วยเหล้า
พอท่วมยาเถิด ล้าจะทำเปนผงใสมหาหิงคุ์ ๕ บาท ลูกจันทน์ ๑ บาท ดีปลี ๑ บาท กะเทียม ๑ บาท พริกไทย ๑ บาท เกลือแต่ พอรำหัด เมื่อกินตั้งขวัญเช้าเทียนสามเลมมะพร้าวอ่อนลูก ๑
เมี่ยงคำหนึ่งเงิน ๑ บาท ขนมเล็กน้อยบูชาจงดี ล้าดองเอาทอง ผูกฅอหม้อ ๑ บาท ผังเช้าเปลือกไร้ ๓ จัน จึงกินเถิดวิเศษนัก ทานดีค่าไว้ชั่งทองหนึ่งแล
อันว่าไกษยกล่อนปังเกิดเพื่อลมนั้น ว่าด้วยลมไกษย
จำพวกหนึ่งเมื่อจะกำเริบช้างขึ้นช้างแรมคล้ายกัน ล้าเย็นเช้าคล้าย เหมือนหนึ่งคนดี ล้ามันจะเปนขึ้นมาแล้วมันจุกขึ้นมา แล้วมันก็ขัด มาขบตอดเอาในท้อง มันให้ร้องอยู่ อกนั้นเย็นดังน้ำ แล้วมันให้ กลับขบยิ่งนัก แต่ว่ากินอาหารแล้วก็ร้อนลงไป มันคลายแต่ละน้อย ล้าจะแล้ท่าน,ให้เอายาที่แก!กษยลมนั้นมาแล้เถิด
อันว่าไกษยเถานั้นมันเกิดเพื่อลมลันทฆาฏ แลลมปัดฆาฏ มันแล่นเช้าในลัาเล้นนั้น มันให้เส้นพองแขงขวางอยู่หัวเห็นา
มาประจบเกลียวช้าง ล้าผ้ชายมันขึ้นช้างขวา ล้าผ้หญิงมันขึ้น
I.โ I33,3
ขางชาย มินเสยดมาตามชายเครงถงยอดอก มินกเหปวดขบเอา ในอกตลอดเสียวถึงลำฅอ ลางทีมันมักให้อาเจียนน้ำลาย ล้ามันราก ออกมาที่ปวดขบนั้นมันก็ค่อยสงบลงสักหน่อย ก็ทำเพศอาการ
ประดุจฝีปลวกฝีมะเร็งทรวง ผิดกันที่เปนน้ำมูตร ถ้าเปนไกษย
น้ำมูตรแดง แต่ว่าติดอยู่ข้างจะเหลืองสักหน่อย ให้เอาถ้วยรอง
ไว้ดูเมื่อมันนอนลงอยู่ที่ก้นถ้ายนั้นด้งปูนกินหมากแลถ้าฝีสีมันดำ แลโรคอันนี้มันเปนเพราะกินของคาวของหวานนักจึงเปน แดเปนๆ หายๆ ไปประมาณ ๑๒ ปี ๑๓ ปี แล้วมันก็จะกลายเปนมาร
ไกษยรักษาไม่ได้ ถ้าจะแก้ๆได้เมื่อมันยังอ่อนๆ อยู่นั้น ท่านให้ ชำระด้วยยาเบ็ญจอัมพฤกษ์อันอยูข้างด้นนั้น กินวันหนึ่งเว้นเสีย
ห้าวันจึงกินทีหนึ่ง แล้วจึงกินยาอันชื่อนารายน์พังค่าย ห้าวันจึง
กินยาชำระที่หนึ่ง แล้วท่านจึงให้ทำยานึ่กินเวลาเย็น
ท่านให้เอา จิงจ้อ ๒ ตำลึง รากตองแตก ๖ บาท
สมอไทย ๖ บาท รากเจตมูลเพลิง ๖ บาท สหัสคุณเทศ ๑ บาท เทียนดำ ๑ บาท เทียนขาว ๑ บาท เทียนแดง ๑ บาท
เทียนตาด้กแตน ๑ บาท โกฐสอ ๑ บาท โกฐเขมา ๑ บาท โกฐกัดตรา ๑ บาท ยาดำ ๑ บาท มหาหิงคุ์ ๑ บาท
กานพลู ๑ บาท ดีปลี ๑ บาท การะบูร ๓ สลึง
เอาพริกไทย ๕ บาท ๒ สลึง ตำเปนผงละลายน้ำผึ้งน้ำร้อนก็ได้
น้ำมะกรูดน้ำมะนาวน้ำล้มซ่าก็ได้ แก้สาระพัดไกษยสาระพัดโรค
ทั้งปวงแล ยานึ่ชื่อดาวดึงษาพระอินทราเธอให้ทานแกคนทั้งหลาย ตีค่าไว้แสนตำลึงทอง ๑ แล
แล้วจึงต้มยาให้กิน เอามะกรูด มะนาวอยางละ ๗ ลูก
ขิง ๗ ดีปลี ๗ กะเทียม ๗ หัว พริกไทย ๑ บาท
ไพล ๑ บาท สารล้ม ๑ บาท ดินประสิวขาว ๖ สลึง
เกลือกำมือ ๑ ต้ม ๓ เอา ๑ กินเพลาเย็นทุกวัน เปนยาตัดราก
ไกษยแล
ยาแกงเปนยารุท่านให้เอา เปลือกทองหลางใบมนทั้ง ๒
เปลือกมะรุม ๑ ใบสวาด ๑ ลูกคัดเด้า ๑ เครื่องยาทั้งนึ่
เอาสิ่งละ ๗ เอาปลาร้าปลาล้อย ๗ ตัว ปลาดุกย่าง ๑ ตัว
เอาใบสลอดที่กินลงที่อ่อนๆ นั้น ๗ ใบ หั่นเปนผักใส่ลง ทำเปน แกงยาเถิด ลงเสลดเขียวเหลืองออกมาหายแล
อนึ่งทานให้ถายด้วยยานี้ เอากฤษณา ๑ กะลำ,กก ๑
ขอนดอก ๑ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ เทียนเยาวพานี ๑ เทียนเข้าเปลือก ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ โกฐหัวบัว ๑ โกฐกระดูก ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ สลึง เอาสมอทั้ง ๓ สิ่งละ ๒ สลึง ลูกสลอดนั้นปอกเปลือกผาเอาไส้ในออกเสีย แล้วเอาเข้าสุกหอ
ให้มิด แล้วเอาผ้าขาวหอต้มให้น้ำแห้งถึง ๓ หน แล้วเอาขึ้น
ตากแดดให้แห้ง แล้วเอาต้มด้วยใบมะขาม ๑ ใบล้มป่อย ๑
เกลือ ๑ ต้มไปให้น้ำแห้งถึง ๓ หน แล้วตากแดดให้แห้ง
เอาเท่ายาทั้งหลาย ตำเปนผงละลายน้ำผึ้งกินดีนัก กล้าลง ๕ หน กิน ๗ กล้าลง ๗ หน ยานี้มีคุณนัก แก้โรคทั้งปวงวิเศษนักแล อยาสนเฑห้เลย
แก้ใกษยจุกเสียดทานให้เอา ตรีกฏก ๑ แกนแสมทั้ง ๒ สหัสคุณทั้ง ๒ เจตมูลเพลิง ๑ ฝักล้มป่อยขั้ว ๑ ยาทั้งนี้ เอาสิ่งละ ๓ บาท สมฺลแว้ง ๖ บาท ลกจันทน์ ๑ สลึง
~ -    3  I V ป้คุ
ดอกจันทน ๑ สลิง กานพลู ๑ สลิง ตาเปนผงละลายนาผิง
น้ำกะเทียมกินแก้ใกษยจุกเสียดแล ถ้าจะแก้ลมอำมพฤกษ์ ลม
ชื่อมหาสดมภ์ ละลายขิง ขา กะเทียม ตามแด,จะละลาย
กินเกิด ห้ามน้ำมะนาวแล
ขนานหนึ่งเลาทานให้เอา ลูกเอ็นเทศ ๕ บาท อบเชยเทศ
๓ บาท ๓ สลึง ชะเอมเทศ ๕ บาท ๒ สลึง ลกกระวาน
. I I
๒ บาท ๒ สลิง ลูกมะขามปอม ๑๐ บาท พริกลอน ๒ ตาลิง ๓ สลึง ขิงแห้ง ๕ บาท ดีปลี ๖ บาท ดอกบุนนาก ๑ ตำลึง ตำเปนผงแล้วเอาน้ำตาลชายเท่ายาทั้งหลาย คุลีการเข้าด้วยยา
น้ำผึ้งกินแก้ลมไกษยซึ่งเจ็บอกขัดในอก แก้พรรดึกดีนักแล
อันวา ไกษยทั้นเมื่อท้องเปลานั้นคอยสงบ ครั้นกินอาหาร เข้าไปมันก็ท้นขึ้นมาเอายอดอก เมื่อมันแนนอกแนนในโครงหายใจ อยูอัดๆ ดังจะสิ้นใจ มันแนนขึ้นมาแดท้องน้อย มันชักเอากระเพาะ เข้าขึ้นไปไว้จะกินอาหารมิได้ ถ้าจะแก้ทานให้เอาดีปลี ๑๐ บาท
ขิงแห้ง ๓ ตำลึง ยาตำ ๓ บาท การะบูร ๖ สลึง พริกไทย ๒ บาท กานพลู ๓ สลึง กระวาน ๒ สลึง ตำเปนผง แก!กษยท้นท้อง ละลายน้ำผึ้งกินหายแล
แล้วให้ทำยาแกง ที่เข้าหัวเข้าข้าแลว่านหางช้าง นั้น
ให้กินแล้ว จึงทำยาขนานนี้กินเกิด ทานให้เอาเทียนทั้ง ๕
โกฐทั้ง ๕ เปล้าทั้ง ๒ เอาสิ่งละ ๑ สลึง พริกหอม ๑
พริกหาง ๑ ลูกจันทน์ ๑ ลูกกระวาน ๑ คราม ๑ ยาทั้งนี้
เอาสิ่งละ ๑ เทั้อง บอระเพ็ด ๑ แห้วหมู ๑ ขมิ้นอ้อย ๑
ลูกพิลังกาสา ๑ รากไคร้เครือ ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท
สหัสคุณ ๑ ตำลึง ใบกระเพราแห้ง ๒ ตำลึง ดีปลี ๑ บาท กันชา ๒ สลึง ตำเปนผงละลายน้ำผึ้งกินแก้ลมไกษยเสียดหายแล
ถ้ามิฟังท่านให้ทำยานี้กินเอา กะเทียม ๑ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ดีปลี ๑ ลูกในสวาด ๑ ลูกในสบ้า ๑ บุกรอ ๑ อุตพิด ๑ กะดาดหัว ๑ ยาทั้งนี้
เอาสิ่งละ ๖ สลึง รากเจตมูลเพลิง ๑ ตำลึง พริกเทศ ๑ ตำลึง
พริกไทยเท่ายาทั้งหลาย ตำเปนผงละลายน้ำผึ้งกินหนัก ๑ สลึง
แก้!กษยท้น จุกเสียดในอกเสียดแทงทั้งตัวก็ดี ให้สท้านหนาวเย็น
ตังลูกเห็บก็ดี กินยานี้หายแลยานี้ชื่อไฟประไลยกัล!]แล
ทีนี้จะกล่าวไกษ-ยเสียดนั้น เกิดแต่แม่เท้าตามเส้นตะคริว
มันให้ปวดขบสคุ้งทั้งตัว แล้วมันก็ขนไปเสียดเอาชายโครงตัง
จะขาดใจ บางทีมันก็ขบเอาทั้งตัว ครั้นสคุ้งขึ้นมาทั้งตัวมันก็
เสียดแทงเอาชายโครงข้างซ้ายข้างขวาก็ดี มันก็ทำให้คนผู้นั้นร้อง
อยู่ตังจะสิ้นใจ ท่านให้แถ้ด้วยนวดแล้วให้แต่งยาให้กิน
ท่านให้เอาคากรอง ๑ งาช้าง ๑ นอแรด ๑ เขี้ยวเสือ ๑ เขี้ยวจรเข้ ๑ เขี้ยวหมู ๑ เขาแพะ ๑ เขากุย ๑ เขากวาง ๑ เขาควายเผือก ๑ ยาทั้งนี้เผาให้!หม้ แล้วเอาโกฐทั้ง ๕
เทียนทั้ง ๕ เปล้าทั้ง ๒ ตับเต่าทั้ง ๒ จันทน์ทั้ง ๒ ทุ่มทั้ง ๒
ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ ลูกเบ็ญจกานี ๑ สค้าน ๑
พิศนาด ๑ รากไคร้เครือ ๑ รากช้าพลู ๑ รากหมอน้อย ๑
โลทนง ๑ ขาต้น ๑ พริก ๑ ขิง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑
ใบคนทีสอ ๑ ใบสเดา ๑ ใบยางทราย ๑ สิริยาทั้งนี้
เอาเสมอภาค ทำแทงไว้ฝนด้วยน้ำร้อนแซกดีงูลงกิน แกใกษย
เสียดขบทั่วตัวตามเส้นสดุ้งแทงเอาหัวอก แลชายโครงหายสิ้นแล
ลมไกษยเช่นนี้ชอบยาเย็นแลยาสุขุมแล
ยาประจุไกษ-ยทั้งปวงท่านให้เอา ลูกมะตูมออน ๑ ลูก พิลังกาสา ๑ บอระเพ็ด ๑ แห้วหมู ๑ เปลือกมะหาด ๑
รากเจตมูล ๑ สต้าน ๑ กรุงเขมา ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ พริก ๑ ดีปลี ๑ ลูกสลอด ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๒ สลึง รากไคร้เครือ ๖ สลึง ตำเปนผงละลายน้ำมิ้งกินเท่าลูกพุดทรา แก้เสียดในอกหายๆทุกประการแล ไข้พิศม์๗จำพวก ลมเปนก้อน ในทรวงแลพรรดึก แลท้องมารๆไกษย๗จำพวก สอึก๔ จำพวก ขี้เรื้อน หิด สันนิบาต ๗ จำพวกหายทุกประการแล
อนึ่งท่านให้ทำยาครอบไกษย ท่านให้เอา แก่นสน ๑
รากคัดเต้า ๑ รากขี้เหล็ก ๑ รากแสมสาร ๑ มะฆังทั้ง ๒
เอาทั้งรากทั้งใบ จำปา ๑ กะดังงา ๑ เอาทั้งรากทั้งใบด้วย ลูกพิลังกาสา ๑ หมูเครือ ๑ เจตมูล ๑ หญาไซร ๑
เอื้องเพ็ดม้า ๑ สะต้าน ๑ รากเข้าสาน ๑ รากมะดูกทั้ง ๒ รากสหัสคุณเทศ ๑ รากถั่วแปบผี ๑ รากตาเสือ ๑ รากคันทรง ๑ รากมะเกลือ ๑ รากมะรุม ๑ ทุ่มบก ๑ ทองหลาง ๑
บอระเพ็ด ๑ พริก ๑ ขิง ๑ หอม ๑ กะทือ ๑ กะชาย ๑ กะเทียม ๑ ไพล ๑ ผิวมะนาว ๑ ผิวมะกรูด ๑ สิริรวมยานี้ เอาเสมอภาค แล้วตำเปนผงแล้วจึงเอาน้ำมิ้งหม้กไว้ ๗ จัน
ครอบไกษย ๗ จำพวกหายทุกประการแล
ขนานหนึ่งทานให้เอา ผักเปดกะบุง ๑ ขิง ๑ ชั่ง
กะเทียมจุก ๑ น้ำผึ้ง ๓ ทนานเขี้ยวให้เปนยางมะตูม แล้วเอา พริกไทยทะนาน ๑ ลูกสะบ้าเผา ๓ ลูก การะบูร ๑ ตำลึง
บดปรุงลงกวนแดพอบ้นได้ ให้กินแก้ใกษย ๑๖ จำพวกนั้นหาย
ทุกประการแล
ยาผงชื่อยาพรหมภักตร์ ประจุไกษยครอบไกษยฑ้องมาร หืดไอทั้งปวง แก้ลมตีนตายเสลดตกผอมเหลือง เปนลมงวงเหงา เจ็บในอก ท่านให้เอา มหาหิงคุ์ ๑ ยาตำ ๑ สีเสียดเทศ ๑ เทียนตำ ๑ เทียนขาว ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑
กานพลู ๑ กันชา ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ ยาทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท ลูกจันทน์ ๒ บาท การะบูร ๓ บาท โหราเท้าสุนัก ๕ บาท
รงทอง ๖ บาท ฝิน ๑ ตำลึง สิริยาทั้งนี้ตำเปนผงละลายน้ำผึ้ง
เปนกระสายกินหนักสลึง ๑ เปนยาตัดรากไกษย ทั้ง ๑๒๖ จำพวก ดังกล่าวมานั้นหายแล
จะกล่าวไกษยจำพวกหนึ่ง เกิดเพื่อลม ๖ จำพวก
จำพวกหนึ่งเกิดเพื่อลมในไส้ มันก็ให้เปนดานกลมเขาประมาณเท่า
ลูกในตาล เมื่อมันแกเข้ามันให้แข็งไปทั้ง ๒ ข้าง แล้วมันให้
จุกเสียดแน่นในอกท่านให้เอา ผักเสี้ยนผีขั้ว ๑ ลูกในสะบ้าเผา ๑
บดละลายเหล้าให้กินหายแล
ไกษยลมจำพวกหนึ่ง มันเกิดเพื่อนอกไส้แล้วมันแล่นเข้า
ในกระดูก มันให้เมื่อยทุกกระดูกตังจะแตกจากกัน ถ้าจะแก้ท่านให้ เอากระดูกงูเหลือมเผา ๑ กระดูกแพะเผา ๑ เปลือกหอยขมเผา ๑ เปลือกหอยกาบเผา ๑ บดละลายเหล้าให้กินหายแล
ไกษยลมจำพวกหนึ่งบังเกิดเพื่อลมทั้งกาย แลลมอันนั้นมัน ก็ประมวญกันเข้า ตั้งอยูเหนือสดือเท่าลูกมะเดื่อ มันให้จุกเสียด
แน่นอกเปนกำลัง ถ้าจะแก้ท่านให้เอา ผักเสี้ยนผี ๑ ขอบชะนาง ทั้ง ๒ มะรุม ๑ ทองหลาง ๑ เอื้องเพ็ดม้า ๑ หญ้าไซร ๑ ผักคราด ๑ ผักโขมหิน ๑ กะพังโหม ๑ ใบคนทีสอ ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ หอม ๑ กก ๑ คา ๑ ยาทั้งนี้ตำเอาน้ำสิ่งละทนาน ๑ น้ำมันงาทนาน ๑ หุงให้คงแต่น้ำมัน ยาปรุงเอา ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ มหาหิงคุ์ ๑ การะบูร ๑ เทียนทั้ง ๕ ยาทั้งนี้บดปรุงลงในน้ำมัน ให้กินบ้างทานอกบ้าง
หายแล
ไกษยเกิดเพราะลมอุทระวาดนั้น มันเกิดขั้นมาแต่ปลายเท้า ขั้นมาถึงสีสะ เมื่อจะเปนเหตุแก่บุทคลผู้นั้น แลลมนั้นมันพัดอยู่แด,
เพียงยอดอก มันก็แล่นเข้าในลำไส้ มันก็ให้เปนเม็ดขึ้นในลำไส้
และมันก็ให้เปนฝีรวงผึ้ง มันก็ให้เจ็บปวดพ้นประมาณ ถ้าจะแก้ให้ เอากระดูกวัว ๑ หอยตาวัว ๑ หอยกาบ ๑ บดละลายน้ำปูนใสกิน หายแล
ไกษยมันเกิดเพื่อลม มันพัดแต่ปลายเท้าตลอดถึงกะหม่อมนั้น ลมอันนี้มันพัดไม่ตลอด ตันอยู่เพียงไหนมันให้เจ็บอยู่เพียงนั้นแล
ชื่อว่าไกษยลมมันตั้ง ๔ สฐาน ที่ใต้สดือนั้นแห่ง ๑ เหนือ สดือนั้นแห่ง ๑ ที่ริมสดือซ้ายขวาตามมันจะตั้งขึ้นแห่งใดแห่งหนึ่ง ๑ ประดุจฝีหวด้วนนั้น ถ้าจะแก้ท่านให้เอา เปลือกงิ้ว ๑
ลูกพิลังกาสา ๑ สารส้ม ๑ มะกรูด ๑ ยา ๔ สิ่งนี้เผาไฟ
บดละลายน้ำมะกรูดกินหายแล
ไกษยไฟ นั้นมันเกิดเพื่อเตโช ชื่อว่าอะพิตาชื่อปาคะนื
มันให้จับเปนเพลา แล้วมันให้ลูกตานั้นแดงเจ็บปางตาย แลมัน
เข้าเจ็บรวบที่ยอดอกเหมือนฝีมะเร็งทรวง มันให้จับเวลาบ่ายแล้ว
บวมหน้าบวมท้องบวมตีน แลบวม ๓ ประการนี้ตายแล
ถ้าจะแก้ท่านให้เอา ลูกมะม่วงพรวน ๑ ลูกในมะระ ๑
หอยขม ๑ หอยทราย ๑ หอยกาบ ๑ หอยแครง ๑
หอยสังข์ ๑ ยาทั้งนี้เผาไฟให้ไหม้บดละลายเหล้ากินหายแล
ไกษยไฟกองหนึ่งชื่อปริพัยหัคดี และเพลิงที,เผาอาหาร
พิการกินอาหารมันให้ผะอืดผะอมให้ท้องขึ้น มิได้ผายลมหรือให้เจ็บ อกแน่นอกกินอาหารมิได้ ท่านให้เอามะกรูดต้มให้สุก เอายา
เบ็ญจขันธ์ทั้งกินทั้งทาเท่าลูกมะกรูด แล้วจึงเอามหาหิงคุ์ ๑ บาท การะบูร ๑ บาท พริกไทย ๑ บาท กะเทียม ๑ บาท
ไพล ๑ บาท บดด้วยอันทั้นเปนลูกกลอนกินหายแล
ไกษยอันหนึ่งมันเกิดเพือเตโชธาดุอันชื่อวาลันตัปปคดี มันให้เย็นทั่วตัว แต่ว่าให้ร้อนภายในเปนกำลัง มันตั้งขึ้นใด้สดือ ๓ นิ้ว มันให้จุกแดกมันให้ลั่นขึ้นลั่นลง ให้เสียดสีข้างจะพลิกตัวไป มามิได้ ประดุจเปนปัตฆาฏให้เจ็บให้ปวดสีสะให้วิงเวียนหน้าตา
ถ้าจะแก้ให้เอา ตรีผลา ๑ ดองดึง ๑ เทียนทั้ง ๕ เอาสิ่งละ ๑ บาท มหาหิงคุ์ ๒ สลึง กะเทียมเอาทั้งหัวรากใบเท่ายา
ทั้งหลาย ตำเปนผงละลายน้ำผึ้งกินหาย
ขนานหนึ่งเอา เปลือกกุมทั้ง ๒ เปลือกหอยกาบ ๑
เปลือกหอยโขง ๑ หอยขม ๑ หอยแครง ๑ หอยสังข์ ๑
เปลือกหอยทั้งนี้เผาให้โชนแล้วเอา ขิงแห้ง ๑ ดีปลี ๑
เอาเท่าหัน พริกไทยเท่ายาทั้งหลายตำเปนผงแล้วให้รำหัด
การะบูร ๑ ปูนผง ๑ ละลายน้ำผึ้งทั้นเปนลูกกลอนกินหาย
ถ้าจะแก้หืดละลายน้ำสุรากินหายแล
ขนานหนึ่งเล่า ถ้ามันให้จุกเสียดปวดขบเปนกำลัง ให้เอา พริกเทศ ๑๐๘ เม็ด พริกล่อน ๑๐๘ เมล็ด ผักกะซับเอาทั้ง
ต้นรากใบลูกเอาสิ่งละ ๑ บาท หญ้าไซย้อย ๑ หญ้าไซแห้ง ๑ เอา สิ่งละ ๑ บาท หญ้ายองไฟ ๑ บาท ไพลแห้ง ๑ บาท
ตำเปนผงละลายน้ำสุราน้ำล้มซ่าน้ำขิงน้ำมะนาวน้ำกะเทียมก็ได้ ยักกระสายให้ชอบโรคนั้นเถิด
ยาชื่อพรหมภักตรน้อย ประจุไกษย ๑๘ จำพวก ท่านให้ เอามหาหิงคุ์ ๑ บาท ยาดำ ๑ บาท การะบูร ๑ บาท
ลูกจันทน์ ๑ สลึง ดอกจันทน์ ๑ สลึง ยาสลัดใด ๓ บาท
พริกไทย ๓ บาท ๒ สลึง บดด้วยน้ำมะรุมเปนกระสาย ปันเท่า เมล็ดพริกไทยกินแต่เมล็ดหนึ่งจงทุกหันฆ่าใล้เดือนตกล้นแล ถ้าเปนท้องรุ้งท้องมารก็หายเปนหืดไอเพื่อเสลดมองคร่อก็หาย ถ้าผู้หญิงเปนด้วยโลหิต ผอมเหลือง กินอาหารมักค้างอยูที่อกก็หาย แลลมท้นห้องหอบพักก็หาย ยานี้วิเศษนักแล
ฉบับหนึ่งสิ้นแดเท่านี้ ยังฉบับหนึ่งเล่าเหมือนกัน
แต่ว่าแปลกกันแต่ละน้อย
จะกล่าวยาแก้ลมไกษย ท่านให้เอา แก่นคูน ๑ แก่น
ขี้เหล็ก ๑ แก่นมหาด ๑ แก่นสน ๑ เชือกเขาหนัง ๑ ยาทั้งนี้ เอาเท่าหัน ดองด้วยเหล้าไว้ ๗ หันให้กิน แก้ลมไกษยแลลมมวน ไส้หายสิ้นแล
ไกษยหนึ่งมันให้จุกมันเกิดเปนลม บิดเปนเสลดแลเลือดเข้า ในเส้น มันให้ร้อนยิ่งนัก ถ้าจะแก้ลมอันนี้ใช้ เอามะกรูด ๑ มะนาว ๑ ฝักส้มปอย ๑ กำแพงทลาย ๑ หญ้าเกล็ดหอย ๑ ข่อยหยอง ๑ ใบหนาด ๑ ตะไคร้น้ำ ๑ ลูกมะเกลือ ๑
ขมิ้นอ้อย ๑ บุก ๑ กลอย ๑ บุกรอ ๑ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค ตำเอาน้ำสิ่งละฑนาน น้ำมันทนาน ๑ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เทียนตำ ๑ เทียนขาว ๑ ดีปลี ๑ การะบูร ๑ บดปรุงลงหุงให้คงแด,น้ำมัน ทั้งกินทาแก้ลมไกษย
จุกเสียดหายแล
ลมไกษยอันหนึ่งมันให้ร้อนในอกแลท้อง มันเกิดเพราะ
ลมเสลด ถ้าจะแก้ใกษยเหล่านี้ท่านให้เอา เปลือกถั่วเขียว ๑
ลูกพิลังกาสา ๑ สารส้ม ๑ ส้มกุ้ง ๑ มะรุม ๑ ยาทั้งนี้ เอาเท่ากันเผาไฟละลายเหล้ากินหายแล
อนึ่งซื่อไกษยข้นนั้น มันเกิดเพราะเลือดค้างสันหลัง มัน ให้เจ็บหลังอยูไมรู้วาย ถ้าจะแก้ให้เอา พุงวัว ๑ พุงเขน ๑
หญ้าไซ ๑ กะทุมเลือด ๑ กะทุ่มหลวง ๑ ชาเลือด ๑
ทุ่มบก ๑ ทองหลาง ๑ ฝักเสี้ยนผี ๑ ขิง ๑ ข่า ๑ กะเทียม ๑ เชิงกก ๑ สะเดา ๑ ยาทั้งนี้เอาเท่ากันตำเอาน้ำสิ่งละทนาน
น้ำมันงาฑนาน ๑ ยาปรุงเอา ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑
กระวาน ๑ กานพลู ๑ เทียนตำ ๑ เทียนขาว ๑ เกลือสินเธาว์ ๑ ยาทั้งนี้ปรุงลงหุงให้คงแด,น้ำมัน ให้กินแก้ใกษยข้นหายแล
อนึ่งลมไกษยขึ้นน้ำ มันให้เปนเพราะลมแลน้ำในกะเพาะ
นั้น มันให้เจ็บอังจะตาย ถ้าจะแก้ให้เอา หอยขม ๑
หอยกาบ ๑ ผักโหมหัด ๑ ฝักโหมหิน ๑ ลูกสวาด ๑
ยาทั้งนี้เผาให้ใหม้ ละลายน้ำมันยางกินหายแล
ลมไกษยอันหนึ่งมันให้รากมันให้ลั่นในท้อง ประดุจอังปลา ว่ายเสียงอยู่ในโพรง ถ้าจะแก้ท่านให้เอา เปลือกมะตูม ๑
ลูกกะเบา ๑ ขี้วัว ๑ ขี้ใก่ ๑ เผาให้ใหม้ละลายน้ำปูนใสให้กิน หายแล
ลมไกษยดานนั้นมันแขงอยู่ในท้อง ประดุจดังวาแผน
กระดานตีบท้นท้องอยู่ มันให้เจ็บปวดนัก ถ้าจะแก้เอา
ขมิ้นอ้อย ๑ เบี้ยจั่น ๑ เปลือกไขเป็ด ๑ เข้าเหนียว ๑
เผาไฟละลายน้ำปูนใสกินหายแล
ถ้าไมฟังเอา ผักเสี้ยนผี ๑ หญ้าไซ ๑ ขี้อ้าย ๑
ลูกคัดเค้า ๑ ใบกะเพราแดง ๑ แมงลัก ๑ ตะไคร้ ๑ กะชาย ๑ พริก ๑ ขิง ๑ หอม ๑ เกลือ ๑ ยาทั้งนี้ตำเอาน้ำสิ่งละฑนาน ๑ น้ำมันงาฑนาน ๑ หุงให้เหลือแดน้ำมันแล้วเอา ลูกจันทน์ ๑
ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เทียนขาว ๑ การะบูร ๑ บดลงในน้ำมันกินแก้ใกษยลงท้องก็ได้ ไกษยฟกก็ได้ น้ำมันชื่อ สนั้นโสฬศแล
ลมไกษยอันหนึ่งมันฟัดเลือดอยูในอาพาธนั้น มันแลนขึ้น
มาให้ระส่ำระสาย ดุจดังกงเกวียนมันให้จุกเสียด เปนเพราะลมแล เลือด ถ้าจะแก้ทานให้เอา ผักเสี้ยนผี ๑ ขอบชะนางแดง ๑
เอื้องเพ็ดม้า ๑ กุมทั้ง ๒ มะรุม ๑ ทองหลาง ๑ หญ้าไซ ๑ ใบคนทีสอ ๑ กะฟังโหม ๑ ผักคราด ๑ ผักโหมหิน ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑ ขิง ๑ ไพล ๑ เบี้ยจั่น ๑ หอยโขง ๑ หอยกาบ ๑ เอาเทากันเผาไฟละลายน้ำผึ้งน้ำสุราก็ได้กินหายแล
ไกษยอันหนึ่งมันเกิดเพราะลมแลนเข้าในกระดูก มันให้เจ็บ ทั่วดัวไมรู้วายเลย ถ้าจะแก้ทานให้เอาหินปูน ๑ กระดูกงูเหลือม ๑ หอยกาบ ๑ เผาไฟบดละลายน้ำสุรากินหายแล
ลมอันหนึ่งมันเปนก้อนแขงอยู่เทาลูกตาล รองขานอยู่ใน
หัวดับ มันให้เจ็บทั่วดัว ถ้าจะแก้เอา ผักเสี้ยนผี ๑ ลูกสะบ้า เผาละลายเหล้ากินหายแล
ลมไกษยอันหนึ่งเลือดเข้าไปอยู่ในเอ็น มันยอมให้ขัดข้อ
ก็ตีเปนลูกอยูก็ตี ถ้าจะแก้ทานให้เอา เบี้ยจั่น ๑ หอยโขงเผา ๑ หอยกาบเผา ๑ ละลายเหล้ากินลูกอนเกิด ถ้ามิฟังเอาผักเสี้ยนผี ๑ ผักโหมหิน ๑ ขอบชนางแดง ๑ เอื้องเพ็ดม้า ๑ หญ้าไซ ๑
ใบคนทิสอ ๑ กุมทั้ง ๒ มะรุม ๑ ทองหลาง ๑ กะพังโหม ๑ พริก ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ ยาทั้งนี้ ตำเอาน้ำสิ่งละฑนาน น้ำมันดิบฑนาน หุงให้คงแต่น้ำมัน
แล้วเอา ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ การะบูร ๑ มหาหิงคุ์ ๑ ดีปลี ๑ บดปรุงลงในน้ำมันให้กินหายแล
ยาแก้ลมไกษยเอา หินปูน ๑ กระดูกงูเหลือม ๑
หอยกาบเผา ๑ ละลายเหล้ากิน ถ้ามิพังยานี้แล้วก็เปนกรรม
ของผู้นั้นตายแลอย่าสนเท่ห์เลย
สิทธิการิย อันว่าไกษ-ยทั้ง ๗ จำพวกนั้น ไกษยอันหนึ่ง ชื่อว่าไกษยเบือกดวายนั้น มันให้เปนเกลียวอยู่ที่ริมสดือ มันให้ ปวดนักหนาหาความศุขมิได้เลย หัวมันจุกอยู่สดือมันให้มารยาหนัก เบาพานเหลืองๆ ดังขมิ้นก็ดี ถ้าจะแก้เอา บอระเพ็ด ๑
เปลือกมะกรูด ๑ เปลือกมะนาว ๑ พริก ๑ ขิง ๑ ข่าตาแดง ๑ ผิวมะรั้ว ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ หอม ๑ กก ๑ ผักเสี้ยนผี ๑ ผักแพวทั้ง ๒ กุมทั้ง ๒ มะรุม ๑ ทองหลาง ๑ ตำเปนผงละลาย น้ำผึ้งน้ำสุราก็ได้กินหายแล
อนึ่งลมไกษยปลามันเอาหัวนั้นเสียดนั้นมาจุกเอาหัวดับ หางมันนั้นก็รีไปตามสายสดือ มันก็ให้,ปวดอยู่ริวๆ รุดๆ สุดกำลังจะ หงายจะคว่าลงก็ บ มิได้ มันห้เสลดน้ำลายไหลออกมิรู้ขาด ลางที มันให้สอึกขึ้นมาเจ็บต้องลงมิได้ ถ้าจะแก้ให้เอาเปลือกตาเสือ ๑
เปลือกมะกล่ำด้น ๑ เปลือกมะกอก ๑ ดอกผักแพวทั้ง ๒
กุ่มทั้ง ๒ มะรุม ๑ ทองหลาง ๑ กะเช้าผีมด ๑ ว่านหางตะเข้ ๑ พริก ๑ ขิง ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ กก ๑ กะชาย ๑
ยาทั้งนี้เอาเท่ากัน ตำเปนผงละลายน้ำผึ้งกินก็ได้ แช่เหล้าไว้
๗ วันกินหายแล
ลมไกษยอันหนึ่งชื่อลิ๋นกระบือ มันเกิดเพราะเลือดมันก็
ให้เปนขึ้นในห้อง ครั้นกินของแสลงเช้าไป เลือดนั้นมันก็ตำคล้าม ละลายออกไปมันก็ให้ปวดนัก ล้ากินน้ำร้อนเช้าไปมันก็ค่อยคลาย
สักหน่อยหนึ่ง แล้วมันก็กลับปวดไปอีกเล่า ถ้าจะแก้เอาสะค้าน ๑ เปลือกมะมวง ๑ เปลือกแกนประคำ ๑ กำแพงทลาย ๑ ดอกผกแพวแดง ๑ ดอกผกแพวขาว ๑ กุมทั้ง ๒
มะรุม ๑ ทองหลาง ๑ บอระเพ็ด ๑ กระดาด ๑ ผิวมะกรูด ๑ ผิวมะนาว ๑ ผิวมะงั่ว ๑ พริก ๑ ขิง ๑ ขา ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑ ไพล ๑ กะทือ ๑ ยาทั้งนี้เอาเทากันดำผงละลาย น้ำผึ้งน้ำเหล้ากินก็ได้ ถ้าจะแช่เหล้าฝังเข้าเปลือกไว้ ๗ วันกิน
หายแล
ไกษยอันหนึ่งชื่อไกษ-ยเลือด มันพัดเลือดแขงเข้ามันให้
เจ็บในท้อง ครั้นนวดลงมันก็หายเจ็บไป ครั้นแกเข้ามันก็ให้หน้า เผือดตาเหลืองซูบผอมไป ถ้าจะแก้ให้เอา รากเจตพังคี ๑
รากคัดเค้า ๑ รากสัตคน ๑ รากแสมสาร ๑ รากมะตม ๑
ขิเหลกทง ๒ มะรุม ๑ ทองหลาง ๑ บอระเพด ๑ หวดองดิง ๑ หัวบุกรอ ๑ หัวกลอย ๑ หัวกระดาด ๑ พริก ๑ ขิง ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ ตะไคร้ ๑ กะชาย ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ยาทั้งนี้เอาเท่ากัน ตำเปนผงละลายน้ำผึ้งกินก็ได้ แช่เหล้าไว้
๗ วันกินหายแล
ลมอันหนึ่งชื่อไกษยปลาไหลมันเอาหัวลงถึงขา มันให้เจ็บ สันหลัง ครั้นเมื่อถึงวันมันจะขึ้น มันให้รุบๆ ตามเส้นจุกเสียด
ครั้นนวดลงมันก็ปวดเสียวไปทั่วทั้งคัว มักกินอาหารมิได้เลย ถ้า
จะแก้ให้เอา เปลือกกะกินพิมาน ๑ เปลือกมะม่วง ๑ เปลือก
แกนประคำ ๑ กำแพงทะลาย ๑ ดอกฝักแพวแดง ๑ ดอก
ฝักแพวขาว ๑ กุมทั้ง ๒ ทองหลาง ๑ มะรุม ๑ บอระเพ็ด ๑ กระดาด ๑ ผิวมะกรูด ๑ ผิวมะนาว ๑ ผิวมะรั้ว ๑ พริก ๑ ขิง ๑ ข่า ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑ ไพล ๑ กะทือ ๑ ยาทั้งนี้ เอาเท่ากันดำผงละลายน้ำผึ้งน้ำเหล้ากินก็ได้ ถ้าจะแช่เหล้าฝัง
เข้าเปลือกไว้ ๗ วันกินหายแล
ไกษยอันหนึ่งชื่อไกษยเลือด* มันพัดเลือดแขงเข้าให้เจ็บ
ในท้อง ครั้นนวดลงมันก็หายเจ็บไป ครั้นมันแก่เข้ามันก็ให้หน้า
เผือดตาเหลืองรูปผอมไป ถ้าจะแก้ให้เอา รากเจตพังคี ๑
รากดีงูต้น ๑ รากพิศม์งูงอด ๑ รากคัดเต้า ๑ รากพรม ๑
รากพุงดอ ๑ แก ๑ รากปู่เจ้า ๑ รากขี้อ้าย ๑ รากส้มกุ้ง ๑
รากส้มป่อย ๑ รากเท้ายายม่อม ๑ รากสดึงช้างเผือก ๑
รากสีหวดทั้ง ๒ รากสมอทั้ง ๒ สีเสียดทั้ง ๒ กุมทั้ง ๒
ทองหลาง ๑ มะรุม ๑ เปลือกทิ้งก่อน ๑ เปลือกจันทน์ต้น ๑ เปลือกละมุดสีดา ๑ พาดไฉน ๑ ปลาไหลเผือก ๑ มะรุมป่า ๑ ตับเตาน้อย ๑ แคแดง ๑ แคขาว ๑ ผักเสี้ยนผี ๑
ฉ้อผักหนาม ๑ พริก ๑ ขิง ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑
กะทือ ๑ ไพล ๑ ตะไคร้ ๑ ยาทั้งนี้เอาเทากันตำเปนผง
ละลายน้ำผึ้งรับประทานก็ได้ ถ้าจะแช่สุราต้องผังในเช้าเปลือกไว้
๗ วัน จึงรับประทานหายแล
ลมคันหนึ่งชื่อไกษยแช่ และมันก็พัดกลับเช้าเท่าฟองเปด
ถ้ายืนขึ้นมันก็จุกเอาหัวตับ ครั้นมันแกแล้วมันก็ถอยลง มันขับ
ทวารทั้ง ๙ แห้งแล้วจะถึงแกความมรณะ ถ้าจะแก้ท่านให้เอา
แกนสน ๑ แก่นแสมสาร ๑ รากสะเดา ๑ รากขี้เหล็ก ๑ รากเครือเช้าหมูสี ๑ พิลังกาสา ๑ เอาทั้งรากทั้งใบ จำปาทั้ง รากทั้งใบ พิศม์หมาบ้า ๑ หญ้าไช ๑ ผักแพวทั้ง ๒ มะรุม ๑ ทองหลาง ๑ พริก ๑ ขิง ๑ หอม ๑ กะเทียม ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ ยาทั้งนี้ละลายสุราน้ำขิงก็ได้ ถ้าจะแช่เหล้าไว้ ๗ วันจึงกิน หายแล
หนึ่งตำราหลวงชื่อไฟสุมขอน เสวยแก้ไกษยเลือดแล
ไกษยลมจุกเสียดท่านให้เอา หอยแครงเผา ๑ เจตมูลเพลิง ๑ สมุลแว้ง ๑ หญ้ายอนไฟ ๑ ขิงแห้ง ๑ ปูนผง ๑ ยาทั้งนี้ เอาสิ่งละ ๔ ส่วน เอาแก่นแสม ๑ พริก ๑ ขิง ๑ เอาสิ่งละ ๘ ส่วน เอาดีปลี ๖ ส่วนตำผงละลายสุราเสวยดีนักแล
ขนานหนึ่งชื่ออัมฤตย็โอสถ แก้ลมไกษยทั้งปวงเอา
สหัสคุณ ๑ แก่นแสมทเล ๑ รากล้มกุ้ง ๑ ลูกมะตูม ๑ ลูกมะแหน ๑ สูกพิลังกาสา ๑ สมอเทศ ๑ สมอไทย ๑ โกฏเขมา ๑ เทียนดำ ๑ เทียนขาว ๑ ลูกจันทน์ ๑
ดอกจันทน์ ๑ กระวาน ๑ กานพลู ๑ ดีปลี ๑ ยาทั้งนี้ เอาเสมอภาคเอาเปลือกหอยโขง ๑ เปลือกหอยขม ๑ เปลือก หอยแครง ๑ เบี้ยผู้เผา ๑ เอาสิ่งละ ๓ สวน เอากันชา ๑๐ สวน เอาพริกไทย ๒ เท่ายาทั้งหลาย ตำผงกระสายกักย้ายใช้ให้
ชอบโรคทั้งหลายเถิด ตำราหลวง ๒ ขนานเทานี้แล
ยาประจุสำหรับโรคทั้งปวงเอา มหาหิงคุ้ ๑ เปลือก
มะเกลือ ๑ เอาลูกสลอดเท่ายาทั้งนั้น เอาการะบูรเท่ายาสลอด
บดด้วยน้ำผึ้งรวงบั้นเทาลูกมะกล่ำ กินแก้ลมมือตายตีนตาย แล
บวมทั่วตัวท้องมานเลือดตกอยู่ก็หาย ยานี้ชื่อพรหมภักตรใหญ่
ได้ทำมาแล้วดีนักแล
ยาประจุขนานหนึ่งทานให้เอา บุกรอ ๑ ตำลึง บอระเพ็ด ๑ บาท สลอด ๑ บาท ขิง ๒ สลึง ลูกพิลังกาสา ๒ สลึง แห้วหมู ๒ สลึง ลูกมะตูม ๒ สลึง ผักแพวแดง ๓ สลึง
พริกไทย ๑ สลึง ตำเปนผงละลายน้ำผึ้งรวง บั้นเทาเมล็ดฝ้ายกิน เม็ด ๑ ลงที ๑ กิน ๗ เม็ดลง ๗ ที จำเพาะยาแก้หืดไอ
ริศดวงหายแล ยานี้ชื่อพรหมภักตรแล
ยาประจุครอบโรคทั้งปวงเอา พริก ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ กะเทียม ๑ ไพล ๑ การะบูร ๑ มหาหิงคุ้ ๑ เทียนตำ ๑ ยา ๘ สิ่งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท เอายาตำ ๒ บาท รงทอง ๑ สลึง
พิมเสน ๑ สลึง ดีงูเหลือม ๑ สลึง ลูกสลอดประสะแล้วเอาเท่ายา ทั้งหลาย บดด้วยน้ำมะนาวบั้นเม็ดเทาลูกมะกล้า ละลายน้ำร้อน กิน ๕ เม็ด หญิงชายก็ดีกำลังน้อยให้กินแก ๓ เม็ด ประกอบ
ฝีเหือดแลเลือดลมหายมากแล้วอย่าสนเท่ห์เลย
ขนานหนึ่งวิเศษนัก ทานให้เอา ขมิ้นอ้อย ๑ สลึง
ดองดึง ๑ สลึง ดีปลี ๒ สลึง ขันทศกร ๒ สลึง ตรีผลา ๓ สลึง ขิงแห้ง ๓ สลึง พริกไทย ๑ บาท รากเจตมูลเพลิง ๑ บาท
รากฑนดี ๓ บาท ๒ สลึง ตำเปนผงแล้วเอาน้ำผึ้ง ๔ สวน น้าอ้อยแดง ๑ สวน คุลืการเช้าด้วยกันกินหนัก ๑ สลึง กินจัน ๑ คุ้มไปเดือนหนึ่ง กินเดือน ๑ คุ้มไปปีหนึ่งแลรูปงามแล
ยาชื่อจันฑหฤไทยแก!ข้ทั้งปวงท่านให้เอา เกสรบัวหลวง ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาก ๑ ดอกสาระภี ๑ ลูกสมอทั้ง ๓
สิ่งละ ๑ บาท ลูกมะขามป้อม ๑ บาท ว่านน้ำ ๒ สลึง
หอม ๒ สลึง กะเทียม ๒ สลึง ชะลูด ๑ บาท อบเชยทั้ง ๒ สิ่งละ ๑ สลึง ลูกจันทน์ ๒ สลึง เปราะ ๓ บาท จันทน์เทศ ลูกผักชี ๒ สลึง ชะเอมเทศ ๑ บาท จันทนา ๑๐ บาท จันชะมด ๑๐ บาท ชะมดพิมเสนเปนกระสายบด ถ้าจะแก้
เชื่อมมัวน้ำจันทน์น้ำดอกไม้ ถ้าจะแก้กระหายน้ำ น้ำใส้ฟัก
น้ำขันทศกร รากฟักเข้า แก้ระทดระทวยทิ้งอาหาร รากบัว
รากมะกอกเข้าข้ว ดำเอาน้ำละลายยากินชูกำลัง แก้ชักฝีดาษ
ละลายน้ำสุราเอาดีจัดลงว่านน้ำ, กะเทียม, หิวหอม, ๓ สิ่ง ขั้วให้กรอบน้ำกระสายยักใช้เกิดวิเศษนัก
ยาดองแก้เลือดของขรัวพ่อฉิมให้เอา กะเทียม ๕ ตำลึง
การะบูร ๑๐ บาท วานน้ำ ๕ ตำลึง ผักเปดแดง ๕ ตำลึง
บอระเพ็ด ๕ ตำลึง ไพล ๕ ตำลึง เกลือ ๕ ตำลึง ดีเกลือ ๑ มะกรูด ๓๓ ลูก ต้มกับผักเปดแดงตำคั้นเอาน้ำดอง จึงเอายา
ทั้งนั้นปรุงลงกินดีนักแล
ให้เอามหาหิงค์ ๑ บาท ว่านน้ำ ๑ สลึง เจตมูลเพลิง
๒ สลึง เกลือสินเธาว์ ๒ สลึง พริกไทย ๖ สลึง การะบูร ๒ สลึง กานพลู ๑ สลึง แห้วหมู ๒ สลึง โกฐพุงปลา ๑ เทิ้อง
โกฐสอ ๑ เฟื้อง ยาตำ ๑ บาท รากตองแตก ๑ บาท
ดีปลี ๖ สลึง รากข้าพลู ๑ สลึง ผลกระดอม ๖ สลึง บอระเพ็ด ๒ สลึง ลูกกระวาน ๒ สลึง กะเทียม ๒ สลึง ขมิ้นอ้อย ๒ สลึง หิศตำเทศ ๑ บาท ใบสะเดา ๑ ตำลึง ตำเปนผงละลายน้ำร้อน
หรือน้ำส้มก็ได้ หรือส้มซ่าก็ได้ น้ำผึ้งก็ได้หรือน้ำร้อนก็ได้ แก้ลม อันเกิดแต่เท้าให้เท้าตายมือตาย และแก้ลมริศดวงก็หายสิ้นแล ให้ รับประทานเท่าผลสมอแก้ลม ๓๐๐ จำพวกก็หายแล ถ้าร้บประทาน ได้ ๗ รัน เสียงจังจักกระจั่นเรไร ถ้ารับประทาน ๑๕ รัน เสียง นกการะเวก ถ้ารับประทานได้นานๆ เสียงจังหงษ์ทองอยู่ในถ้า
คูหาสวรรค์ ถ้ารัยประทานถึงเดือน ๑ เรียนพระใดรปีกฎ ๘๔๐๐๐ จบ
คาถาปัญญาสวาง ปราศจากพยาธิ ๕๐๐ จำพวกก็หายสิ้นแล
รับประทานถึง ๖ เดือนจักษุสวางทั้ง ๒ ข้าง รับประทานถึง
๗ เดือน รู้กำเนิดเทวดาในชั้นฟ้า รับประทานถึง ๘ เดือน
พระเวสสุวรรณลงมาสูเราแล รับประทานถึง ๙ เดือนอายุยืนได้
ถึง ๒๐๐ ปี ให้ทำยานี้กินเถิด ถ้าผู้ใดได้ตำรานี้แล้วไมทำกิน
เหมือนเหยียบแผนดินผิดทีเดียวแล ตำรานี้ทานคิดปฤษณาได้อยา
สนเทห้เลย ถ้าได้พบให้ทำกินจำเริญอาหารด้วยแล
(จบคัมภีร์ไกษย์)