บทละครเรื่องขุนช้างขุนแผ่น กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ
คำนำ
มหาเสวกโท พระยาพจนปรีชา (ม.ร.ว. สำเริง อิศรศักด์ ณกรุงเทพ) จะปลงศพคุณหญิง (พยอม ) พจนปรีชา ปราถนาจะพิมพ์หนังสือเปนของแจกเนื่องในทักษิณานุปทานที่บำเพ็ญอุทิศให้แก่ภรรยาสักเรื่อง ๑ มาขอให้ข้าพเจ้าช่วยเลือกหาหนังสือที่ในหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนครให้พิมพ์ ข้ามเจ้านึกได้ถึงบทละคอนเรื่องขุนช้างขุนแผนพระราชนิพนธ์ของสมเด็จบวรราชเจ้า กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพย์มีอยู่ในหอพระสมุด ฯ ซึ่งข้าพเจ้าได้หวงไว้เพื่อจะพิมพ์ให้เหมาะกับโอกาศเห็นว่าควรจะให้พระยาพจนปรีชาพิมพ์ได้ ด้วยเปนปนัดคาสืบสาโลหิตมาแต่สมเด็จพระบวรราชเจ้าพระองค์นั้น อิกประการ ๑พระยาพจนปรีชาเปนนักเรียน มีมิตรสหายในพวกชอบทางวรรณคดีอยู่มาก หนังสือเรื่องนี้เปนหนังสือแปลกยังไม่เคยพิมพ์ แลเข้าใจว่าจะไม่มีฉบับอยู่ที่อื่นอิก ถ้าพิมพ์แจกผู้ที่ได้รับก็เห็นจะพอใจ ทั้งจะเปนประโยชน์รักษาพระราชนิพนธ์ไว้มิให้เสื่อมสูญด้วย ข้าพเจ้าบอกความคิดเห็นแก่พระยาพจนปรีชา ๆ ก็เห็นชอบด้วย จึงรับฉบับไปจัดการพิมพ์ตามประสงค์
หนังสือซึ่งสมเด็จพระบวรราชเจ้า กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพย์ทรงพระราชนิพนธ์ แลมีพระราชบัณฑูรให้แต่งขึ้น หอพระสมุดฯ รวบรวมไว้ได้หลายเรื่อง แต่ต้นฉบับที่มีอยู่ไม่ใคร่จะบริบูรณ์ หนังสือที่ทรงพระราชนิพนธ์เองมักเปนบทกลอนเปนพื้น ที่หอพระสมุด ฯ ได้/*(2)พิมพ์แล้วคือ ลิลิตนิราศเสด็จยาตราทัพไปปราบพม่าข้าศึกทางแขวงกาญจนบุรีเรื่อง ๑ เพลงยาวโต้ตอบกับพระองค์เจ้าหญิงดาราวดีเรื่อง ๑ บทละคอนเรื่องเบ็ดเตล็ดสำหรัยเบิกโรงชุด ๑ บทละคอนเรื่องพระลอชุด ๑ บทละคอนเรื่องหนุมานอาสา (สังเกตสำนวนดูเหมือนจะเปนของผู้อื่นแต่งตามรับสั่ง) เรื่อง ๑ หนังสือซึ่งมีพระราชบัณฑูรให้ผู้อื่นแต่งนั้น มีหนังสือเรื่องพิไชยสงครามเปนสำคัญ ปรากฎในบานพแนกว่า ทรงตั้งกรรมการให้รวบรวมหนังสือพิไชยสงคราม เข้าเปนเรื่องเดียวกัน เปนหนังสือ ๑๒ เล่มสมุดไทยแต่ที่ในหอพระสมุด ฯ ได้ฉบับไว้หาครบไม่
ส่วนบทละคอนเรื่องขุนช้างขุนแผนนี้ ทรงพระราชนิพนธ์เปนตอนๆจะทรงกี่ตอนทราบไม่ได้ แต่ที่มีฉบับอยู่ในหอพระสมุด ฯ ๓ ตอนด้วยกัน ตอนที่ ๑ ตรงนางวันทองพบกับนางลาวทองเกิดหึงส์กัน ตอนที่ ๒ ตรงขุนแผนลอบลักนางวันทองจากขุนช้าง ตอนที่ ๓ ตรงอสูรกายนางวันทองห้ามทัพ ต้นฉบับตอนที่ ๓ ไม่บริบูรณ์ พระยาพจนปรีชาจงรับไปพิมพ์แต่ตอนที่ ๑ กับตอนที่ ๒
พิเคราะห์ดูเรื่องละคอนซึ่งสมเด็จพระบวรราชเจ้า กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพย์ทรงพระราชนิพนธ์นั้น ดูเหมือนมีพระราชประสงค์จะหาเรื่องแปลกเล่นให้ผิดกับผู้อื่น จึ่งเอาเรื่องเบ็ดเตล็ดสำหรับโขนเล่นเบิกโรง แลเอาลิลิตเรื่องพระลอมาแต่งเปนบทละคอน แลแทรกเรื่องรามเกียรติตอนหนุมานอาสา ให้เปนเรื่องนางสุวรรณกันยุมา/*(3)กับนางเบญกายหึงส์กัน ส่วนเรื่องขุนช้างขุนแผนก่อนนั้นก็เห็นจะใช้แต่ขับเสภาหามีผู้หนึ่งผู้ใดเล่นละคอนไม่ จึงทรงพระราชนิพนธ์เปนบทละคอนขึ้นเพื่อจะได้เล่นให้แปลกกับผู้อื่นเช่นเดียวกัน ถ้าว่าโดยทางตำนานเห็นพอจะยุติได้ ว่าละคอนที่เล่นเรื่องขุนช้างขุนแผนนั้น สมเด็จพระบวรราชเจ้า กรมพระราชรังบวรมหาศักดิพลเสพย์ทรงริขึ้นก่อนที่ละคอนนอกเล่นเรื่องขุนช้างขุนแผนกันเปนสามัญมาเล่นต่อในรัชกาลที่ ๔ มีละคอนโรงนายเนตร นายต่าย ชำานาญเล่นเรื่องขุนช้างขุนแผน นายต่ายเปนตัวขุนช้าง นายเนตรเปนตัวพระไวย แลเปนนางได้ด้วยเล่นไม่มีใครสู้ แต่เรื่องที่เล่นมักเล่นตอนแต่งงารพระไวย กัยตอนขุนช้างถวายฎีกาเอาบทเสภาไปแก้เปนบทละคอน หาได้แต่งบทใหม่อย่างสมเด็จพระบวรราชเจ้า กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพย์ทรงพระราชนิพนธ์ไม่ มาจนถึงรัชกาลที่ ๕ เมื่อเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรงเล่นละคอนเรื่องขุนช้างขุนแผนตอนพลายเพ็ชรพลายบัว จึงให้หลวงพัฒนพงศ์ภักดี ( ทิม ) แต่งบทละคอนเรื่องขุนช้างขุนแผนขึ้นอิกตอน ๑ ละคอนเจ้าคุณพระประยูรวงศ์ยังเล่นอย่จนทุกวันนี้ ตำนานบทละคอนเรื่องขุนช้างขุนแผนมีดังแสดงมา
อนึ่งพระยาพจนปรีชาได้จดเส้นสกุลคุณหญิง (พยอม) พจนปรีชาส่งมาเพื่อให้พิมพ์ในท้ายคำนำแทนประวัติ จึงได้พิมพ์ไว้ตามประสงค์ดังต่อไปนี้
ประวัติ
( ๑ ) เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช
บุณย์รอด ต้นสกุลบุณยรัตพันธุ์
( ๒ ) เจ้าพระยาอภัยภูธร น้อย
( ๓ ) เจ้าพระยาภูธราภัย นุต
( ๔ ) นายจ่ารง กลิ่น-บิดา. ปุ้ย-มาดา
( ๕ ) พยอม
เกิดวัน ๔ ฯ๘ ๔ ค่ำปีเถาะเอกศก จุลศักราช ๑๒๔๑ วันที่ ๓ มีนาคม รัตนโกสินทรศก ๙๘ พระพุทธศักราช ๒๔๒๒
มีธิดาแลบุตรเกิดด้วยพระยาพจนปรีชา ( หม่อมราชวงศสำเริง อิศรศักดิ ณกรุงเทพ ) ๗ คน คงอยู่ในบัดนี้ ๓ คือที่ ๒ หญิง หม่อมหลวงผกา ที่ ๔ หญิง หม่อมหลวงมาลี ที่ ๗ ชาย หม่อมหลวงธนู
ถึงแก่กรรมวันพุธที่ ๑๒ ธันวาคม พระพุทธศักราช ๒๔๒๐ รวมอายุตามโหราศาสตร์ ได้ ๓๗ ปี ๙ เดือน ๑๐ วัน
ฌาปนกิจศพ วันที่ ๓ พฤษภาคม พระพุทธศักราซ ๒๔๖๗
/*(5)ข้าพเจ้าขออนุโมทนากุศลบุญราศีทักษิณานุปทาน ซึ่งมหาเสวกโทพระยาพจนปรีชาได้บำเพ็ญเปนปัตติทานมัยทางทารสังคหะ แลที่ได้พิมพ์หนังสือเรื่องนี้ให้แพร่หลาย หวังว่าผู้ที่ได้รับไปคงพอใจแลอนุโมทนาด้วยทั่วกัน.
ดำรงราชานุภาพ สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๒๙ เมษายน พระพุทธศักราช ๒๔๖๗
พระราชนิพนธ์
บทลคร
เรื่องขุนช้างขุนแผน
ตอน ๑ ตั้งแต่ขุนแผนกลับจากการทัพมาบ้านนางวันทอง
นางวันทองกับนางลาวทองหึงกัน จนขุนแผนกลับบ้านเดิม
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนเชี่ยวชาญหาญกล้า
ตีเชียงทองได้แล้วกลับมา	เฝ้าจอมอิศราปิ่นโมลี
ได้พระราชทานรางวัลครัน	เกษมสันต์ผ่องพักตร์เปนศักดิ์ศรี
จะกลับไปสุพรรณบุรี	ลงนาวีใหญ่ไพร่เพียบพาย
โล้ ๔ คำ
จำปาทองเทศ
๏ ขุนแผนคลอเคล้าลาวทอง	พี่เลี้ยงสองชม้อยเมียงม่าย
หม่อมขุนเย้าหยอกตามสบาย	ลาวทองร้องไฮ้อายชาวเรือ
ขุนแผนว่าเมียใครที่ไหนมา	เสน่หาเต็มทนจนล้นเหลือ
ต้องนอกผ้าดังว่าเขาถูกเนื้อ	ร้องเผื่อเสียก่อนว่างอนจริง
หยอกแหย่แอ๋แหน้อยฤานั่น	เชิงชั้นเกือบจะเปนท่านผู้หญิง
สดุ้งพดสามคดระทวยทิ้ง	มันเพราพริ้งยิ่งชื่อฤาลาวตาย
๖ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ลาวทองขวยเขินสะเทินม่าย
เหตุว่าหม่อมขุนเปนผู้ชาย	ไม่มีอายทำได้ก็ทำเอา
ลาวไทยถ้าเปนหญิงก็เหมือนกัน	อย่าเษกสรรรำพรรณเพ้อเลยพ่อเจ้า
เผอิญหม่อมเห็นว่าข้าพริ้งเพรา	บุญเราจะได้เปนหม่อมแม่เรือน
๔ คำ
/*ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนเสสรวลชวนกลบเกลื่อน
ไม่สบิ้งสบัดขัดแชเชือน	อย่าพักเตือนเลยจะเลี้ยงให้เต็มโต
พลพายพายระดมรีบรัด	สามเล่มจัดร่ายยาวกราวโห่
เมียผัวต้วขย้อนคลอนยอกโย้	พลาดขยับร้องโอ๋ซวดเซทับ
๔ คำ
ช้าปี่
๏ สิ้นเอยสิ้นแสง	จรูญแจรงเมฆเกลื้อนเลื่อนสลับ
รวิวรรณผายผันโพยมพยับ	ไถงดับอับแสงรวิวร
บุหลันเลื่อนล่องฟ้าพโยมมาศ	โอภาสแจ่มจำรัสประภัศร
แผ้วหล้าดาดาษสสิธร	พิศเดือนเหมือนจะวอนให้อ่อนใจ
แส้งตรัจปรัดผิวลาวทองน้อย	งามชม้อยนวลหน้าหน้าแข่งไข
สัพยอกหยอกเยียเคลียกันไป	ตามแนวในชลมารคไม่คลาศคลา
เพลาดึกลมพัดมาเยนเฉื่อย	หนาวเรื่อยน้ำฟ้าต้องหน้า
ชื่นชุ่มเยือกเย็นทั่วกายา	สะพักผ้าไม่อุ่นเหมือนเบียดกัน
มืดราตรีผินข้างนี้เถิดนะเจ้า	มาคลึงเคล้าเสียให้หายคลายคางสั่น
ทำเอนอิงพิงพาดพัวพัน	พูดล้อเล่นขันขันมากลางเรือ
โอ้ ๑๐ คำ
๏ แล้วถอนจิตคิดถวิลถึงพิมพี่	โอ้ป่านนี้จะละห้อยคอยเหลือ
เพลานอนจะโอดอ่อนน้ำตาเจือ	เออน่าเบื่อเรือพายไม่ไหวเลย
เขม่นตาข้างขวาให้หวั่นหวาด	เอ๊ะประหลาดผิดใจอะไรเหวย
เมียงามละไว้ให้ห่างเชย	อกเอ๋ยนานหนักมักมีภัย
ฝากไว้กับแม่ยายแก่ชายเปื้อน	ทำอะไรไหลเลื่อนไม่เอาได้
อ้ายขุนช้างทุจริตอิจฉาใจ	มันคิดปองอยู่มิได้วายวัน
คนึงพลางทางเร่งนาวาคลา	พอเรื่อฟ้าจวนแจ้งแสงฉัน
ภาณุมาศโอภาสรพีพรรณ	กับบุหลันเด่นดวงอรุโณทัย
ถึงสุพรรณพลันประทับกับหน้าบ้าน	ยิ่งรำคาญร้อนรนหม่นไหม้
ยลบ้านพิศเรือนนี่เรือนใคร	หวั่นใจทวีทุเรศอารมณ์รัว
๑๐ คำ
ร่าย
๏ บัดนั้น	สายทองพี่เลี้ยงตื่นขมุกขมัว
ลงมาท่าน้ำชำระตัว	หมอกมัวเหนเรือใครรอรา
ดูดูรู้ว่าเรือขุนแผน	ก็กลับแล่นคืนขึ้นบนเคหา
บอกวันทองพลันว่าหม่อมมา	จอดอยู่น่าท่าถึงเดี๋ยวนี้
๔ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	วันทองมัวหมองไม่ใสศรี
แจ้งว่าผัวมาก็ยินดี	แย้มน่าต่างม้วนมู่ลี่แลดู
เหนเรือจอดอยู่หน้าตะพานใหญ่	มีความไคว่มิได้อดสู
ยินดีปรีดาน้ำตาพรู	วางวู่วิ่งสลดกำสรดจร
เพลง ๔ คำ
๏ ถึงเอยถึงท่า	ระอาหน้าร้อนรุ่มดั่งสุมขอน
ย่างยาวก้าวลงเรือที่นอน	สท้อนถอนซบพักตรโศกาลัย
โอด ๒ คำ
/*4ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนเห็นพิมน้องหมองไหม้
กำสรดโศกวิโยคยิ่งสิ่งใด	เปนไฉนชนี้นะน้องรัก
ผิวช้ำคล้ำกลั้วมัวมลทิน	ผันผินมาบอกพี่ให้ตระหนัก
ผัวมาชอบแต่ว่าจะทายทัก	ซบพักตร์ร้องร่ำทำไมน้อง
ฤาอาดูรภูลทเวศโรคาไข้	เจ็บช้ำน้ำใจหม่นหมอง
พิมเอ๋ยใยฟูมน้ำตานอง	เข้าประคองปลอบเชดชลนา
๖ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	วันทองโศกแสนสหัสสา
กราบลงแทบเท้าภัสดา	มิใคร่จะเงยพักตราระทมใจ
อึดอัดสอื้นจะออกความ	คิดขามอิดเอื้อนไม่บอกได้
ตั้งแต่หม่อมบำราศคลาศไป	รักษาตัวกลัวภัยเปนพ้นคิด
อกุศลตามผลาญประหารพลัน	ขุนช้างมันคิดคดทุจริต
มารดาข้าถือว่าเปนมิตร	เชื่อสนิธมิได้คิดสงกา
เอากระดูกห่อผ้าพามาให้	ว่าหม่อมม้วยบรรลัยสิ้นสังขาร์
เสียทัพยับย่อยชัยปรา	ลาวฆ่าแทงตายวายชีวัน
บอกมาแต่เมืองกำแพงเพชร	คดีทูลสิ้นเสรจเปนคำมั่น
มันทำร่ำร้องไห้รำพรรณ	ข้างบ้านสำคัญว่าความจริง
ชวนกันร่ำระงมซมทั้งเรือน	กลาดเกลื่อนสิ้นเสือกเกลือกกลิ้ง
น้องก็เขลาไม่ระแวงแคลงประวิง	ร้องไห้นิ่งจนสลบซบซอน
/*5มิได้วายว่างเว้นทเวศ	กับสายทองนองเนตรสยดสยอน
ราตรีนองน้ำสุชลนอน	ระบมค่อนอกช้ำระยำทรวง
จึงพากันไปดูโพธิ์สามต้น	ก็เหลืองหล่นใบกลาดดาดร่วง
ยิ่งทวีทุกข์เพิ่มเติมตวง	มาหลงกลเขาลวงนี้เนื้อกรรม
ก็ตั้งใจแต่สร้างการกุศล	แผ่ผลไปให้หม่อมทุกเช้าค่ำ
บุญใดที่มิได้เคยทำ	ทำแล้วตรวจน้ำอุทิศไป
เสพย์อาหารตรวจน้ำทุกค่ำเช้า	จะนอนเล่าก็ไม่หลับใหล
จนไผ่ผอมตรอมซูบระยำใจ	น้องล้มไข้ป้ำปิ้มจะวายปราณ
ท่านมารดาหาแพทย์มารักษา	หมอใดมาว่าโรคนี้หนักท่าน
เหลือมือจะเยียวยาแล้วอาการ	ได้แต่หมอกลางบ้านประทังมา
๒๒ คำ
ร่าย
๏ จึงไปนิมนต์ท่านวัดป่าเลลัยก์	ดูเคราะห์ว่าฆาตใหญ่ไขว่นักหนา
มิจากผัวตัวจะตายวายชีวา	เธอจึงเปลี่ยนชื่อข้าเรียกวันทอง
ให้นามต้องชาตาจะซาเคราะห์	จะค่อยเลาะกว่าเก่าจากเสร้าหมอง
อยู่มินานมีพระกาฬประหารน้อง	อ้ายขุนช้างจองหองบังอาจใจ
แต่งเถ้าแก่มาขอต่อมารดร	พูดจาหลอนหลอกตะคอกใหญ่
ว่ากฎหมายผัวตายณรงค์ชัย	กรมวังท่านจะให้ตำรวจมา
เก็บเอาภรรยาเปนม่ายหลวง	ตามกระทรวงพระสุรัสซ้ายขวา
แม่แก่ตกใจไม่ไตร่ตรา	เขาขอข้ายอมยกให้ขุนช้าง
เร่งรัดมัดให้มาปลูกหอ	ไม่รั้งรอหารือน้อยหนึ่งบ้าง
/*6รื้อหอเก่าไปปลูกเสียวัดกลาง	ปลูกหอใหม่ไม่ระคางคร่อมลง
บ่ายหน่อยขันหมากมาถึงบ้าน	ทั้งสมภารมากลุ้มประชุมสงฆ์
อ้ายหัวล้านป๋อหลอออทนง	กับเผ่าพงศ์เพื่อนบ่าวมาหลายลำ
ทุนสินสอดผ้าไหว้มากหนักหนา	แม่ข้าโลภเผลอพูดเพ้อพล่ำ
จะให้ข้าแต่งตัวไปซัดน้ำ	ฉุดปล้ำลากข้าไม่ปรานี
น้องขืนขัดมิได้ไคลคลา	แม่ต่อยตบข้าน่าบัดสี
อยู่มาอีกเจ็ดราตรี	จะส่งตัวให้อ้ายผีเข้าหอกัน
น้องไม่ลงปลงใจแขงขัด	แม่ผูกมัดเฆี่ยนตีไม่ผ่อนผัน
ขอดค่อนด่าว่าไม่เว้นวัน	ไม่เษกสรรความจริงยิ่งเหลือทน
หม่อมมิเชื่อเมียว่าแกล้งว่า	เลิกผ้าให้ดูแผลแน่ปี้ป่น
ไม่สิ้นแหนงระแวงน้องต้องจำจน	ไม่เปนคนสู่สู้เวราไป
คิดคิดจะใคร่ตายเสียดีกว่า	จะดูหน้าต่อตาผู้ใดได้
กอดเท้าหม่อมขุนเข้าร่ำไร	สอื้นไห้จะสิ้นสมประดี
โอด ๒๒ คำ
โลม
๏ เมียเอยเมียรัก	อย่าร่ำนักผิวพักตร์จะหมองศรี
เดือดอึดอัดฮึดฮัดเต็มที่	ดังอัคคีจุดจ่อรื้อรอคิด
ประโลมปลอบเอาใจภรรยา	นี่หากว่าเจ้าเปนคนสุจริต
แม้นชั่วไม่รักผัวมัวมืดมิด	จะเชยชิดชอบชู้สำราญครัน
หนึ่งว่าน้อยฤาแน่แม่สหาย	ไม่ทันตายฤามาแสร้งแซงสรร
เมียกูรู้อยู่สิ้นทั้งสุพรรณ	เหลือที่กลิ้นสุดอดจะลดลา
๖ คำ
/*7ร่าย
๏ อ้ายหัวล้านเล่นกันเถิดวันนี้	อีเถ้าแก่แม่พี่ที่ปรึกษา
บรรดาคนสนิธคิดกันมา	ห้ำหั่นบั่นฆ่าให้ม้วยมุด
เจ้านายไม่เลี้ยงก็สู้ตาย	ถึงแม่ยายก็ฟันเสียให้สิ้นสุด
จับฟ้าฟื้นกวัดแกว่งแต่งตัวยุทธ	เรียกบ่าวไพร่อุตลุดอึงคนึง
แต่ต้นโพธิ์ปลูกไว้เสี่ยงทาย	ตัดรากทำอุบายใครรู้ถึง
ค้นอาวุธในท้องเรือดังตังตึง	บอกกันอึงนายให้ไปล้อมเรือน
๑๒ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ลาวทองร้องห้ามความจะเปื้อน
อย่ามุมุ่นหุนหันฟั่นเฟือน	ไม่เหมือนกลางป่าค่าไม้
หม่อมขาฟังเมียก่อนพ่อเจ้า	ถ้อยความมันจะเน่าไปไหน
เมืองมีขื่ออย่าถือชล่าใจ	ฟังข้างเดียวยังกระไรฤาหม่อมพลาย
ใช่คอเขาเปนทั่งสันหลังเหล็ก	ไม่ใช่เด็กเขาจะทำเอาแต่ด้าย
จะกะไรบ้างกระมังข้างเรานาย	บุราณว่าหญิงร้ายชายทรชน
ท่านแม่ยายมิปลงใจไฉนฤา	เขาจึงรื้อหอห้างเสียจนป่น
หม่อมมีความชอบมาเหลือล้น	ทูลยุบลแล้วแต่จะโปรดปราณ
๘ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	วันทองยินคำร่ำว่าขาน
เหลียวดูวู่โกรธพิโรธดาน	ดั่งประหารสับเสี่ยงเยี่ยงกัน
นี่เมียหม่อมฤาใครที่ไหนมา	จึงลอยหน้าห้ามผัวจนตัวสั่น
/*เทจจริงสิ่งรู้สารพรรณ	ชะช่างกลั่นรูปคารมสมชเลย
แน่ะนางลาวอย่าน้าววาจาคม	ข้ากับเจ้ามันไม่สมกันแม่เอ๋ย
เซซัดหัวพลัดข้าไม่เคย	รู้ว่าเหวยว่าหลงเข้าดงรัก
ก็ตามทีชอบอยู่ประสีประสา	ความเขาว่าการอะไรมาสลัก
มาจ่อไต้ตำตอเข้าต้ำฮัก	ชอบฤาหม่อมไม่ทันทักนางเมียงาม
๘ คำ
โลม
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนร้องฮาฟังพี่ห้าม
อย่าโมโหโยก่อนจะเล่าความ	ไม่ไต่ถามเลยอะไรมาอึงคนึง
นางคนนี้ลูกเจ้าเมืองจอมทอง	ปึกแผ่นพวกพ้องเขาก็เกือบขึง
ทำคุณกับบิดาเขาพอพึง	เขาจึงยกลาวทองให้มาเปนเมีย
พี่พามาหวังจะให้คำนับเจ้า	อะไรเล่าพอจ่อจอดเรือจะเสีย
ยังฟังความเมียข้างบ้านอยู่ปัวเปีย	ไม่ทันเล่าเรื่องเมียใหม่ได้มา
เท่านั้นเถิดน้องพี่อย่าวีวุ่น	รกคนเปนทุนดีกว่ารกหญ้า
หนึ่งก่อนสองตามลำดับมา	ลาวทองอย่าช้าไหว้วันทอง
วันทองเล่าเจ้าอย่าหวงหึง	โกรธขึ้งขอเถิดเจ้าทั้งสอง
จงสมัคสมานปรองดอง	มาตรึกตรองเรื่องความมันหยามเรา
๑๐ คำ
โลม
๏ ร้องเอยร้องว่า	มันไม่น่าแล้วอย่าเลยเจ้า
ชั่วดีช่างข้าเถิดทำเนา	นางเมียเบ่าแล้วฤาน้อยฤาแน
จริงอยู่แต่พอจอดทั้งตอดขบ	ชวนกันเกลื่อนเลื่อนกลบลบแผล
ย่อมว่าผัวเปนประทัดซื่อสัตย์แท้	ทีนี้มันแปรเปนธนูชะดูตรง
ไม่พักพร้องว่าพวกพ้องมั่งคั่ง	ถึงเซซังก็ไม่สูญประยูรหงส
ข้าดอกคะมันประดาดชาติเผ่าพงศ	จึงได้หลงตามหม่อมสู้เสียตัว
๖ คำ
โลม
๏ วันเอยวันทอง	ให้ปรองดองเอออะไรไม่ฟังผัว
ก่อนไม่เคยเลยว่ารู้เกรงกลัว	ฤาแกล้งยั่วจะให้โกรธา
เอนดูข้าหน่อยเถิดแม่คุณ	ถึงไม่คิดบาปบุญเห็นแก่หน้า
เออยิ่งห้ามฤายิ่งหยามไม่ลดลา	อย่าจัดจ้าไปเลยนักจะหักค้าน
ธรรมดากระเบื้องร้อนจะรานร้าว	มันจะฉาวอึงอายเขาชาวบ้าน
ลุกยืนเผลไผล้ไม่เปนการ	จะรำคาญสองซ้ำระยำมัว
๖ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ลาวทองร้อนเร่านั่งเกาหัว
นึกในใจกูจะให้มันสั่นรัว	สบตาผัวทำกลัวชำเลืองแล
ผัวเมินปากขยิบกระซิบด่า	ไว้กิริยาว่าผัวรักขึ้นเคียงแค่
แอบหลังผัวเล่นตัวระทวยแท้	ทำปากแบ้ยั่ววันทองค้อนควัก
๔ คำ
ร่าย
๏ ดูเอยดูดู๋	ยิ่งกว่าใครไม่รู้เลยทำหนัก
สมแล้วหม่อมพร้อมเพรียงจะเคียงพักตร	มันค้อนควักอยู่ข้างหลังนั่งด่า
รู้ฤาไม่แอบกระซิบพิไรบ่น	หม่อมเคยทนอย่าให้ล่วงมาถึงข้า
ว่าจะให้เมียไหว้แต่วาจา	มันเล่นหน้าเล่นตัวรู้กลัวใคร
ชกสีสะแล้วจะให้มาลูบหลัง	พี่น้องเอยใครชั่งจะอดได้
ไม่หย่อนหยุดกระซิบว่าฤาด่าใคร	เปนอะไรก็เปนไปเถิดวันทอง
ถึงจะไหว้กูก็ไม่ปราถนา	พามาคุมเหงถึงบ้านช่อง
หม่อมขาหม่อมถึงจะไม่เลี้ยงน้อง	ฆ่าเสียเถิดอย่าให้ต้องกินระกำ
ทีนี้อีลาวนุ่งซิ่นจะบินร่อน	หม่อมเตว็ดลงนอนให้เหยียบย่ำ
นิ่งอยู่ใยมิเล่นเต้นรำ	มายืนก้มหน้าคว่ำอยู่ทำไม
๑๐ คำ
ร่าย
๏ สุดเอยสุดกลั้น	ลาวทองเคี้ยวฟันหมั่นไส้
มารยาบีบน้ำตาต่อไป	ข้าเปนลาวชาวไพรดอกแม่คุณ
ไม่ได้ว่าอะไรหน่อยหนึ่งเลย	อกเอ๋ยเธอเปนไรจึ่งเฉียวฉุน
พลอยว่าข้าน้อยคิดจะเอาบุญ	เหนหม่อมหมุนมุโกรธวุ่นวาย
จะไปรอนฟอนฟันเขาทั้งบ้าน	ใช่การจะพากันฉิบหาย
อย่างอื่นไหนคุณใหญ่ท่านแม่ยาย	รอดตายเพราะใครห้ามไม่ลามปาม
คิดอยู่จะฝากตัวคุณเมียหลวง	มิใช่จะจ้วงล่วงเกินไม่เข็ดขาม
ไม่พอที่เลยจะก่อข้อความ	ไหว้ไม่เอาก็ตามเถิดเจ้าคะ
/*ฉันมิได้ถือเนื้อถือตัว	สุดแต่จอมหม่อมผัวไม่เกะกะ
ไม่รู้ว่าจะไขว้ไล่รานระ	เหยียบย่ำผัวเปะปะพันธุ์ไม่เคย
แม้นรู้กระนั้นจะสรรหา	ไม้ขอนสักนองามาแม่เอ๋ย
มากำนัลกันไขว้ให้สะเบย	ไม่มีสิ่งใดเลยติดมือมา
เมื่อหม่อมผัวจะพาข้ามานี้	ไม่บอกว่าเมียมีคุณเจ้าขา
ชอบผิดจงคิดกรุณา	ไม่เมตตาสักคราวลาวชาวดง
๑๔ คำ
ร่าย
๏ ถ้อยเอยถ้อยคำ	ส้อนเงื่อนเกลื่อนทำให้ผัวหลง
ต้องเสน่ห์ถูกสนัดแล้วมั่นคง	จึงงวยงงงมงายว่ากันดี
ผัวข้าฝ้าขึ้นเหนฤาไม่	นวลที่หน้านี้มิใช่ฤาหม่อมพี่
แต่กลับทัพก็ยับมาเตมที	น่าบัดสีมันให้กินสิ้นแล้วเคอะ
ให้อีลาวชาวดอนมาร่อนร่า	เชิดชูหน้าราคีเปื้อนเปรอะ
เอียงคว่ำไปแล้วเจ้าจอมเลอะ	เท่านั้นเถอะพอรู้เท่ากัน
เหม่อีลาวปากยาวว่าเมื่อกี้	แสร้งเษกสีนองาสูงสรร
เมื่อไรเล่าจึงจะเอามากำนัล	กูจะกลั่นช้างงาไปร่ารับ
โฉมนางวางมาแต่จอมทอง	กว้างขวางพวกพ้องให้ขึ้นขับ
คดคมคารมชเลยทัพ	รู้แล้วเจ้าเขานับว่าใจบุญ
ถ้าไม่ห้ามผัวไหนจะหยุดโย	จะเที่ยวพาโลแกว่งหอกออกวุ่น
ไล่แยงแทงทิ่มจิ้มเปนจุณ	นี่ไม่หมุนไปได้เงือดงด
/*12มารดาจึงได้รอดวอดวาย	เพราะนางลาวระงับพลายหายหด
ชนะผัวผัวกลัวจึ่งละลด	เคยข่มกดกันมาถูกท่าทาง
ดีจริงยิ่งหญิงในแผ่นภพ	จะเชิดชื่อลือจบว่าคู่สร้าง
หม่อมผัวกอดไว้อย่าได้วาง	มันยอดนางใต้หล้าไม่มีใคร
๑๗ คำ
ร่าย
๏ หม่อมเอยหม่อมขา	ได้ยินคุณภรรยาฤาหาไม่
ยืนลืมตากะปริบพริบอยู่ใย	ทนไม่ได้แล้วคะไม่ละกัน
เอออะไรกระนี้ท่านผู้หญิง	ขยันยิ่งสั่นรัวตัวสั่น
เหนอดอ่อนยิ่งรอนสีสะชัน	ปากคันคอยอยู่กี่เวลา
พอผัวถึงกระทั่งปึ่งตะบึงบอน	ข้าฉอ้อนบรรยายขายน้ำหน้า
ทำเคละคละปะเปอะเปรอะรา	ไว้คอยท่าท่านผัวไม่มีอาย
ชอบแต่ล้างบ้านเรือนหายเปื้อนก่อน	จึงขอดค่อนคนอื่นนางตื่นม่าย
ผัวไปทัพไม่ทันกลับรู้ข่าวตาย	ช่างเชื่อง่ายปักเลนโอนเอนรัว
กลับว่าข้อนี้นี่กว้างขวาง	จริงคะเลี้ยงช้างไว้ท่าผัว
ช้างคนช้างพลายมากหลายตัว	จึ่งรื้อเรือนทะลายรั้วแคบไม่พอ
ขอบใจพี่จะให้ไปรับข้า	สุดปัญญาที่จะขี่ไม่มีขอ
อย่าให้ไปเลยเอาไว้กันตอ	เตาหม้อหอถอนไม่สิ้นปักดินลึก
ต้องเสนียดถูกสนัดกลัดมัน	ดีฉันจึงทำเสน่ห์มากลางศึก
ป่วยไข้ไผ่ผอมแต่ลำนึก	จริงอยู่คะยิ่งกว่าหมึกเขม่ามอม
จะขยำน้ำแช่ก็ไม่หาย	ถึงส่ายน้ำดอกไม้ก็ไม่หอม
/*13สบู่ฟอกปอกเปื้อนเปรอะปอม	อย่าพักย้อมเลยยังมัวกลั้วมลทิน
ชามแตกบัดกรีไม่สนิธ	ต่อไม่ติดแล้วแผลไม่อยากสิ้น
ซ้ำว่าข้าเอาสิ่งชั่วให้ผัวกิน	ยังแต่จะบินขี้คร้านตบมือ
หมอทายว่าเคราะห์ร้ายไม่ยั้งหยุด	เสาร์อุจลัคณ์จมไม่รู้ฤา
ทั้งสุพรรณมันสนั่นออกระบือ	อย่าพักอื้อมันไม่กลบลบรอย
๒๐ คำ
๏ แค้นเอยแค้นนัก	อีผัวรักน้อยฤาไม่ราถอย
เข้าแฝงหลังเมียงเคียงตะบอย	คารมราวกับทองย้อยเจียวขันคู
ดีแล้วจะได้เห็นฝีมือกัน	เรียกสายทองอี่จันอี่ปอยหนู
นิ่งใยลงมาหวามาช่วยกู	ตบให้รู้จักสำเหนียกมันฮึกดี
๔ คำ
๏ บัดนั้น	สายทองพี่เลี้ยงกับทาสี
อยู่บนตะพานเตรียมคอยที	ก็โจนลงนาวีพร้อมกัน
๒ คำ
๏ สายเอยสายทอง	ชอบแต่ห้ามปรามน้องผ่อนผัน
ใยจึงพากันเปนบ้าดุดัน	นี่สำคัญอย่างไรจึ่งวุ่นวาย
ว่าพลางกั้นกางขวางหน้า	ร้องอย่าอย่าทำมันไม่ได้
เหลืออดกูไม่ลดทั้งบ่าวนาย	มิเกือบตายอย่าประมาทฝีมือกู
๔ คำ
๏ ไม่เอยไม่ฟัง	ปลอบก็ช่างห้ามก็ช่างอย่าพักขู่
เอาวาก็รากันวิ่งพรู	บ่าวนายจู่ลู่ไล่ลาวทอง
เชิด ๒ คำ
๏ กล้าเอยกล้าดี	จะสู้ตายที่นี่ลงเปนสอง
กอดผัวไว้ไม่วางทางร้อง	ข่มเหงน้องจริงจริงพ่อคุณ
คนเดียวช่วยกันเปนสามสี่	ราวกับฝูงยักขินีเจียวนี่วุ่น
/*14ทำอะไรก็ทำเถิดตามบุญ	โทโสหมุนกึกกักหักฮีก
แม้นทำข้าไม่ได้ก็ใช่คน	ใจพรั่นปากบ่นเก่งกึก
เนื้อเต้นเอ็นขึ้นคารมคึก	ครั้งนี้แลจะทำศึกกับนางยักษ์
๖ คำ
๏ บัดนั้น	สาวเวียงสาววันพรั่นหนัก
พี่เลี้ยงคอยเคียงใจทึกทัก	เข้ามาใกล้หมายจะผลักให้ตกน้ำ
ถึงสี่เราสามก็ไม่กลัว	คาดเรี่ยวแรงตัวเหนพอปล้ำ
ผิดนักย่อยยับเยินระยำ	สิ้นบุญสิ้นกรรมกันวันนี้
๔ คำ
ศัพท์ไทย
๏ อีเอยอีลาวทอง อย่าพักจองหองเสียดสี มึงท้ากูดี ตีให้หนำใจ สายทองพี่เลี้ยง ก้าวเฉียงเลี่ยงไล่ สองข้างวิ่งไขว่ ที่ในนาวา กลัวคุณผู้ชาย ตายแล้วขี้ข้า คุณนายโกรธา พว้าพวัง ช่วยกันพรึบพร้อม ล้อมหน้าล้อมหลัง ห้ามผัวไม่ฟัง ตึงตังโลดโจน
๘ คำ
รื้อ
๏ พิมเอยพิมพี่ ทำไมนี่จะมาเต้นเปนเล่นโขน กั้นไว้ไล่โดน เผ่นโผนดึงดัน ดูเอาเถิดฤา เท้ามือเหลือคัน พลัดไปข้างนั้น กลับหันเวียนวง เรือเกลือกเสือกพลาด อีทาษล้มลง ขุนแผนถีบส่ง จมพงชายเฟือย พี่เลี้ยงลาวทอง ปัดป้องจนเหนื่อย ผ้าพลิ้วปลิวเปลือย มึนเมื่อยทุบตี นางไทยไล่ตบ ลาวหลบหลีกหนี ว่องไวเต็มที่ ต่างดีด้วยกัน ผัวไล่เปะปะ ปะทะพันลวัน ผลักนี่ตีนั่น ขยันจริงเจียว
เชิด ๑๒ คำ
รื้อ
๏ คุณเอยคุณชาย คุณหญิงแสนร้ายตาเขียว รุมข้าข้างเดียว กราดเกรี้ยวโกรธา ทั้งข้าทั้งไทย มาไล่ตีด่า พาลเอาผิดข้า ต่อหน้าพ่อคุณ
๔ คำ
โอ้
๏ พ่อเอยพ่อเจ้า	เหนฤาไม่เล่าใครก่อวุ่น
อย่าเข้าใครออกใครเถิดเอาบุญ	น้องก็ไช่ชาติสถุลเซซัด
บิดามารดายอยกให้	ใช่เกิดในกระบอกไม้ได้สลัด
ฉันมิใช่แตกตื่นชเลยพลัด	ไม่เคยพบจ้านจัดเช่นนี้เลย
อยู่บ้านข้าแต่น้อยมาจนใหญ่	ไม่มีใครได้ข่มเหงกระนี้เหย
จะดื้อด้านไปไม่ได้ด้วยไม่เคย	อกเอ๋ยกรรมกรรมมาจำเมือ
กอดเท้าผัวโอดอ้อนฉอ้อนไห้	นี่อะไรจะให้เนื้อมาสู่เสือ
ตายจริงแล้วไม่ทันขึ้นจากเรือ	จะเปนเหยื่อนางไทยใจยักษ
แสร้งทำกำสรดโศกา	มารยาไม่ชั่วเล่นตัวหนัก
พิไรร่ำน้ำเนตรนองพักตร์	จะลาหม่อมทั้งรักแล้วจำตาย
๑๐ คำ
๏ วันเอยวันทอง	เอออะไรจองหองใจหาย
จะพาลคิดหยิบผิดด้วยอุบาย	แยบคายหญิงร้ายแสนกล
พอถึงอ้อนตะบึงตะบอนบอก	ทำย้อนยอกน้อยฤาสับสน
รู้สิ้นแล้วลิ้นลาวน	สายทองมึงก็คนร่วมคิด
/*16จะป้องปิดมิดควันกระนั้นฤา	จึงอึงอื้อฉอเลาะลบกลบเอาผิด
ไม่ทันรู้เลยเจ้าเหล่างูพิษ	เชื่อสนิธคิดจะตอดไม่รอดตัว
แหมแม้นี่แน่นางคนดี	เขี้ยวมีขบได้ทั้งก้นหัว
ปลอบโดยดีไม่มีความเกรงกลัว	แกล้งเย้ายั่วผัวให้หมางใจ
กูรู้เท่ามึงแล้วพิมเอ๋ย	จะไห้เลยตามเลยหาผัวใหม่
ลงมาต้อนตีปลาหน้าไทร	ไม่ให้ขึ้นไปฤาที่บนเรือน
จักพบอ้ายขุนช้างมากางกั้น	เออกระนั้นแล้วซีอีคนเปื้อน
ชอบชู้แล้วมิหนำทำบิดเบือน	ชั่วกระไรหนอช่างเหมือนกากกากี
ตายเสียเถิดจะอยู่ดูหน้าใคร	เลี้ยงเจ้าไม่ได้แล้วบัดศรี
พระสมุทรเจ้าเอยลึกเต็มที่	ก็ไม่เหมือนนางนี้เลยลึกซึ้ง
กว้างขวางปากอ่าวแล่นล่องเสียด	ก้าวกระเดียดสุดดิ่งจะทิ้งถึง
จะฝ่าคลื่นฝืนละลอกข้ามตะบึง	กูกลัวลมเพชหึงจะรุมร้อน
โบราณว่าได้คิดไม่ผิดดอก	แต่ด้ามหอกไม่ทันพ้นรั้วก่อน
หญิงชั่วน้ำกลั้วใบตองบอน	จะราร่อนคบชู้มาสู่เชย
๑๘ คำ
๏ หนักเอยหนักหนา	อีลาวฉอ้อนเปนบ้าไปแล้วเหวย
พล่ามน้ำลายตะกายเปล่าเดาเลย	อกเอ๋ยไม่ชั่วเปนตัวเปน
เจ้าลิ้นทองหกหันผูกพันพัว	ปั้นน้ำเปนตัวใครบอกเหน
ยิ่งแค้นหนักแสนสาน้ำตากระเด็น	ว่ากันเล่นเปล่าเปล่าเจียวเจ้าพลาย
รู้แล้วว่าสางจะร้างที่	ก็บอกแต่โดยดีจะหนีหน่าย
เจ้าเศษราชสีห์ทำตะกาย	จะกัดหินให้ทะลายถ้ำพัง
/*17แม้นพ้นมือวันทองไปไม่ช้า	หม่อมข้าจะเชิดหน้าเปนพระงั่ง
จะเปนเอี่ยวพญาโด่งดัง	เพราะอีลาวเซซังมันชุบเลี้ยง
สมน้ำหน้าหม่อมผัวหัวแดง	นางกระเหว่าระดูแล้งจะส่งเสียง
วาสนาข้าสิ้นแล้วไม่ควรเคียง	เท่านั้นเถิดข้าไม่เถียงแล้วตามที
จึงว่าแก่สายทองจองจ้าน	ล้างตะพานบ้านเรือนเอาตีนสี
ได้ตรวจน้ำคว่ำกระลากันวันนี้	อันจะกลับคืนดีอย่าสงกา
๑๒ คำ
ศัพท์ไทย
๏ น้อยเอยน้อยฤา กล้าปากกล้ามือเอาสิหวา ชักดาบแกว่งมา เงื้อง่าจะฟัน ลาวทองทำกลัว ห้ามผัวตัวสั่น เข้าขวางกางกั้น ตัวขยันซ่อนกล ในใจไม่ละ เอานะแยบยล ทำดีทีชน สายสนวิงวอน
๖ คำ
๏ พ่อเอยพ่อคุณ	อดไจได้บุญจงงดก่อน
สุภาษิตพะพาลอย่าราญรอน	สุนัขร้ายเห่าหอนจำหนีตัว
สิ่งชั่วเหลวไหลอย่าไล่ราน	จะกระเดนเซนซ่านระคายกลั้ว
จะพลอยเปรอะเลอะละมอมมัว	น้องจะเปนคนชั่วยุยง
ถึงเธอด่าว่าไม่เถือเธอ	ด้วยเปนคนมะเมอลุ่มหลง
ถือว่าเปนเมียเดิมเหิมทนง	ไม่คิดเลยว่าหงส์หลงลงเลน
ชิงดาบที่มือมาใส่ฝัก	เอนดูอย่ารั้งหยักถกเขมร
เข้ายื้อแย่งเปลื้องลดปลดกระเบน	อย่าให้น้องมีเวรเวราไป
๘ คำ
๏ ได้เอยได้ฟัง	วันทองไม่ยั้งอดได้
ยิ่งกว่าโกร่งโพลงพลุ่งดังเปลวไฟ	ร้อนกลุ้มสุมไหม้อุระรุม
ร้องว่าอีเกรงเวรบำบัดบาป	มึงส้อนหยาบมิให้ใครเข้าหลุม
ชิงผัวเขาไปได้ไว้กำกุม	รอดนรกหลายขุมแล้วอีลาว
ผัวมึงจะได้พลอยขึ้นสวรรค	เหาะด้วยกันเถิดเชิดฉิ่งฉาว
ถูจะคอยชมบุญมึงสักคราว	ผัวอีลาวเจ้าจะเลี้ยงเปนออกญา
ได้ความชอบตีเชียงทองถวาย	ได้ย่ายายมาประดังพรั่งหน้า
คิดบ้างเปนไรแต่หลังมา	ชอบมิดปิดตาเสียแรงเรา
๘ คำ
๏ วาเอยวาจา	หยาบช้าน้อยฤาฟังดูเจ้า
อย่าห้ามเลยตามทีเถิดทำเนา	มันแกล้งเย้าเขี่ยฝอยให้ไฟฮือ
ชิงดาพมาไม่ได้จากลาวทอง	ฉวยได้ไม้ตีฆ้องขว้างดังหวือ
วันทองหลบล้อล่อตบมือ	ไล่ตีกันอึงอื้อพันลวัน
เชิด ๔ คำ
๏ หวาดเอยหวาดจิต	ร้องกรีดวิ่งหนีตัวสั่น
กับสายทองโดดขึ้นจากเรือพลัน	กระทืบตะพานลั่นสนั่นไป
เพลง ๒ คำ
๏ มาเอยมาถึง	ขึ้นเรือนรำพึงถอนใจใหญ่
ทุ่มทอดตัวนอนเร่งร้อนใจ	ฉุกคิดขึ้นได้สิได้เกิน
โทโสเจ้ากรรมทำแค้นเขญ	ไม่ควรเปนฤาเปนจึงค้างเขิน
ผัวมาดีใจไปเชื้อเชิญ	กรรมผเอิญทำให้ตัดรอน
๔ คำ
/*19โอ้
๏ โอ้พ่อพลายแก้วของเมียเอ๋ย	ใครเลยจะช่วยห้ามไว้ก่อน
ให้งดโกรธขอโทษวิงวอน	โอดอ่อนรำพรรณร่ำไร
วันทองเอ๋ยทำชั่วผัวได้ห้าม	วู่วามไม่ลดอดได้
จนเธอเคลือบแคลงแหนงใจ	สิ่งดีทำไว้ไพล่พลิกแพลง
ไม่ชั่วก็ชั่วแล้วครั้งนี้	เหมือนจันทรอับศรีสิ้นแสง
วลาหกตกสิ้นระดูแล้ง	นับวันแต่จะแห้งร้อนแรงรุม
ผลไม้เคยงอกใบระบัดช่อ	ผลิผลเน่าฝ่อจะหล่นสุม
ศกุนชาติจตุบาทร้องประชุม	จะแย่งเหยียบจิกกลุ้มระยำเยิน
แสนซื่อสุจริตไว้ท่าผัว	มิได้ปนระคนชั่วระหกระเหิน
หมอทายทัดไม่ประหยัดระมัดเกิน	เพราะผะเอิญใจเรวไม่รั้งรา
ถึงผัวรักก็คงเปนเมียน้อย	ค่อยค่อยช้าช้าจะดีกว่า
เหยียบเต่าให้เต็มบาทา	คั้นลูกศกุนาไว้ในมือ
มิวันนี้วันโน้นจะโดนปะ	คงจะมีวันพระไปไหนฤา
ด่วนได้ทำใจฮึดฮือ	อึงอื้อรีบโกรธจะโทษใคร
อึดอัดตัดรอนกันเสรจสิ้น	จนให้มันชิงบินเอาไปได้
อกเอ๋ยจะคิดฉันใด	จนใจโอ้ไห้พิไรครวญ
โอด ๑๖ คำ
ร่าย
๏ แค้นเอยแค้นจิต	สุดคิดฟูมฟองนองกำสรวญ
เปนสตรีสามีร้างเรรวน	ชายจะลวนหยามย่ำระยำเยา
แล้วขุนช้างจ่อร่อรออยู่นี่	จะได้ทีมันแล้วทีนี้เจ้า
/*20ท่านแม่ก็โลภมิใช่เบา	จะสมคเนเต้นเร้ายงยุ
เมื่อรูปทรงไม่น่าเสน่หา	ราวหนึ่งว่ากากเก้อมะเมอดุ
กิริยาหยาบคายมุทลุ	หัวหูดังสุด้วยตาลยี
สุ้งเสียงคลื่นไส้น่าอาเจียน	ผัวงามจะเปลี่ยนอ้ายผัวผี
พิมเอ๋ยจนใจแล้วเตมที	ตายเสียเถิดเหนดีกว่าเปนคน
จะดูหน้าใครได้ย่านสุพรรณ	แต่เขาแลตากันแสยงขน
สุดที่จะดื้อด้านทานทน	ผัวสองเปลี่ยนปนยังลืมตา
จะซ่อนปิดมิดมุดไว้ที่ไหน	ปะเข้าเมื่อไรเหมือนแก้ผ้า
จะได้ความอายอิดระอา	โอ้ว่าพ่อพลายของเมีย
แต่ถนอมกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงน้อง	เกินน้อยมิได้พร้องสู้นิ่งเสีย
ไม่ว่างสมชมเคล้าเย้าหยอกเยีย	หนักเบาไกล่เกลี่ยอดลด
ครั้งนี้พิมผิดจริงจริงพ่อ	หม่อมก็รออยู่เหลือที่จะอด
น้องก็ไม่นอกในน้ำใจคด	เพราะกฎกรรมซ้ำระยำแล้ว
ทำไฉนผีสางเทวดา	เชิญช่วยไปลาหม่อมพลายแก้ว
จะจำตายห้องห่วงด้วยบ่วงแร้ว	มาเผาเถิดจะแพ้วอศภคอย
สุดสิ้นชีวันแลจะเหน	ดีร้ายตัวเปนชั่วถ่อย
ชาติโน้นอย่าขอพบกลบรอย	อ้ายขุนช้างแต่ชื่อหน่อยอย่าได้ยิน
จะขอคอยพบแต่หม่อมพลายแก้ว	แสนเสน่ห์สุดแล้วไม่สูญสิ้น
กว่าจะล่มฟ้าแดนแผ่นดิน	เทพเจ้าอมรินทรเปนพยาน
แค้นคิดพยาบาทลาวทอง	ถึงตายแล้วคงจะปองมาประหาร
/*21หักคอให้ม้วยวายปราณ	โมโหดานเดือดใจมันไส้พุง
แล้วชักผ้ามาตะบิดผูกคอ	ไม่ย่อท้อถอยหลังเหมือนอย่างกุ้ง
รวบรัดกระหวัดเข้ากับราวมุ้ง	กระโดดผลุงลงไปจะให้ตาย
เชิดฉิ่ง
๏ พลัดตกจากเตียงเสียงต้ำตึง	เงื่อนหลุดลุกทลึ่งคะมำหงาย
ผีตายโหงเข้าซ้ำประจำกาย	แทบจะตายวายวอดมอดม้วย
๒ คำ
๏ บัดนั้น	สายทองวิ่งถลาเข้ามาช่วย
เหนวันทองหอบหายใจรวย	ยังระหวยร้องบอกกันออกอึง
บ่าวไพร่ตกใจไขว่นักหนา	วางวิ่งวุ่นมาโดนฝาผึง
ตกล่องล้มประทะกันตังตึง	ใครถึงขยำขยับจับเทพจร
๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	สีประจันนอนสายไม่ตื่นก่อน
เสียงอึงทลิ่งมาถอดกลอน	ม้วนอนหัวหกตกกระได
เมื่อยมึนขัดขาน่าตะโพก	ยืนโขยกขืนเขย่งไปไม่ได้
เก่นตะโกนโวยเหวยมันทำไม	ลูกกูเปนไรเร่งบอกมา
๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ขุนช้างนอนหอรอคอยท่า
กลางคืนรื่นรมย์ชมนึกมา	หลายราตรีตากตาแก้วตาพราว
คืนวันจวนรุ่งเคลิ้มหลับใหล	จนตวันโด่งไกลเขาฉ่าฉาว
ตกใจตื่นไม่รู้เรื่องราว	โดดจากหอพุ่งยาวลงมาดิน
ประจวบจอมคร่อมเท้าสีประจัน	หกหันกลับหงายพลิกกายผิน
ขอโทษแม่เถิดกลัวผีพลอยกิน	จึงชิงบินข้ามเสียให้สิ้นแคลง
/*22จะลุกต่อไปอีกก็ไม่ได้	ขัดสบักยอกไหล่ตัวแขง
ทำช่วยนวดสีประจันฟั้นแรงแรง	แม่ด่าว่าเกินแกงไปแล้ววะ
ขุนช้างว่าฉันตะบันฟั้นหาเส้น	ปะแต่เอนกับกระดูกเกะกะ
เส้นจมเสียหมดหดแล้วคะ	ขยำกันเปะปะอยู่สองคน
๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	สายทองแยบคายสายสน
แก้วันทองน้องคลายไม่วายชนม	วิ่งด้นรีบมาที่ท่าน้ำ
๒ คำ
ชุบ
๏ ถึงเอยถึงท่า	มายาแกล้งพิไรร้องร่ำ
จะลงไปในเรือกลัวระยำ	หม่อมพลายจะตีซ้ำหวั่นหวาดใจ
อยู่แต่บนตพานร้องว่า	ใครอยู่น่ากันยาเรียนให้ได้
ว่าแม่วันทองจะบรรลัย	กลับขึ้นไปจากเรือผูกคอตาย
อุตลุดพันลวันช่วยกันแก้	นิ่งแน่นวดฟั้นยังไม่หาย
ไปดูใจน้องน้อยเถิดคุณชาย	จะวอดวายเสียแล้วครั้งนี้
๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนแว่วสดับตรับถ้วนถี่
จำเสียงได้สายทองมันตัวดี	เอ๊ะอีนี่มายาฤาว่าจริง
ยังอาลัยถอนใจรื้อดานโกรธ	รุมพิโรธตริตรึกนึกนิ่ง
เปลี่ยนใจไปมาหวั่นประวิง	ดีก็มีหลายสิ่งน้ำตาเล็ด
๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ลาวทองร้องว่าฉาไม่เข็ด
หม่อมร้องไห้ฤาไรเอามือเช็ด	จะกลับขืนบรเพ็ดฤาคุณชาย
ขมสเดามะระก็กลืนบ้าง	บรเพ็ดพุงช้างขมฉิบหาย
หม่อมจะขืนเลี้ยงคุณแสนร้าย	ข้าจะโดดน้ำตายเสียแล้วคะ
๔ คำ
/*23๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนพริบไหวไม่ดอกหนะ
ผงเข้าตาระคายเคืองจริงวะ	นี่ขยะอะไรปลิวมา
ชิชะจะโดดน้ำตาย	ไม่วอดวายกลับคืนมาหาข้า
แล้วจึงค่อยทำใหม่ให้เตมประดา	เมื่อไรเล่าจะท้ากูดำน้ำ
แล้วร้องว่าแนะนางสายทอง	หญิงชั่วกูไม่ปองอย่างพักร่ำ
ช่างใครตามบุญตามกรรม	มันตัดรอนตรวจน้ำคว่ำกระลา
มาบอกกูใยอีคนพล่อย	น้อยฤาเมื่อตะกี้ใยมิว่า
แต่เดิมเสริมส่งกันลงมา	ฝูงอีกาดำปลอดตลอดใจ
๘ คำ
๏ ว่าเอยว่าแล้ว	พลายแก้วจึงสั่งบ่าวไพร่
ผูกม้าช้างเรวกูจะไป	บ้านเขาชนไก่ประเดี๋ยวนี้
๒ คำ
๏ บัดนั้น	นายหมวดบ่าวไพร่อึงมี่
ผูกช้างม้าวุ่นวิ่งเปนสิงคลี	ของดีดีบรรทุกสัปคับ
ที่คอนหาบใส่หาบจัดยุ่ง	ไถ้ถุงคาดเอวเสรจสรรพ
เตือนกันว่าอย่าให้อะไรยับ	ได้มาแต่ทัพฝากภรรยา
๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนแสร้งชื่นฝืนหรรษา
ชวนลาวทองให้เสพย์โภชนา	แล้วชำระกายาเยือกเยนใจ
๒ คำ
ชมตลาด
๏ ขุนแผนนุ่งยกทองเจดสี	พื้นเขียวอย่างดีระกำไหม
ลาวทองนุ่งหิ่งห้อยชมไพร	แต่งตัวอย่างไทยวิลัยวรรณ
/*24ขุนแผนรัดรัดประคดหนามขนุน	คาดเขมขัดลายดุนดวงกุดั่น
ลาวทองใส่เสื้อหงอนไก่งามครั้น	ขลิบคั่นสีฟ้าดวงพุดตาน
ขุนแผนใส่เสื้อเข้มขาบอย่างดี	พื้นแดงเกล็ดถี่เกี้ยวส่าน
ดิ่งตะกรุดประคำทองของประทาน	ใส่อวดชาวบ้านโพกขลิบครุย
ลาวทองห่มแพรสีน้ำเงินเพลาะ	ดวงเหมาะหลินปากเถาดูพราวฉุย
มุ่นมวยห้อยพวงดอกไม้กรุย	ปักปิ่นกันลุ่ยเรือนรังแตน
ช้องหูลานคำสำหรับใส่	สอดกำไลเกลียวสุวรรณพันปลายแขน
มิเสียทีพามาแต่ต่างแดน	เมขลาก็จะแม้นละกลกัน
๑๐ คำ
ร่าย
๏ ครั้นแล้วขึ้นจากนาวี	จะมาขึ้นกรินีขมีขมัน
พี่เลี้ยงสาวเวียงสาววัน	ก็ผายผันตามมาทั้งสองคน
๒ คำ
เสมอ
๏ ครั้นเอยครั้นถึง	ริมบึงนอกรั้วแนวถนน
ที่ประชุมช้างม้าไพร่พล	ต่อถนนหลังบ้านจะผ่านไป
ขุนแผนลาวทองร่วมช้างกัน	สาวเวียงสาววันจัดช้างให้
พังละว้าได้มาแต่อุไทย	สั่งคนขี่ขับให้ทันช้างกู
ยืนช้างจัดแจงหาบคอน	ตรงกับเรือนที่นอนวันทองอยู่
ถอนใจอาลัยเหลียวแลดู	สายทองบอกจักใคร่รู้ว่าจริงเท็จ
คิดในใจใคร่ให้ไปไถ่ถาม	หักใจตามแต่ถนัดมันตัดเสร็จ
ชลนัยน์ไม่ฟังหลั่งไหลเล็ด	ลอบเช็ดมิให้เหนอายลาวทอง
๘ คำ
/*25๏ เมื่อนั้น	วันทองกำสรดอยู่ในห้อง
ผูกคอตายไม่วายดังใจปอง	บ่าวไพร่พวกพ้องแก้ไว้ฟื้น
ยิ่งระบมระทมทุกขแสนทวี	ทั้งเจบอายสุดที่จะฝ่าฝืน
ตัวกูไม่อยู่แล้วให้ยาวยืน	ตริพลางทางสอื้นโศกา
โอด ๔ คำ
๏ บัดนั้น	สายทองขึ้นมาแต่ตีนท่า
ร้องไห้ฟูมฟายน้ำตา	ตรงมาสู่ห้องวันทอง
เพลงเรว ๒ คำ
ชุบ
๏ มาเอยมาถึง	วางตะบึงเข้าไปในห้อง
สวมกอดพิมเข้าเร่าร้อง	กรรมของน้องจริงจริงยิ่งรัญจวน
เล่าความที่ลงไปหาคุณชาย	บรรยายให้ฟังถี่ถ้วน
ดังหนึ่งล่องน้ำเชี่ยวไม่เหลียวทวน	สั่งกันด่วนรีบรัดจัดจะไป
ผูกช้างม้าหาบคอนผ่อนบรรทุก	เกษมสุขเหนหาเอื้อเฟื้อไม่
เหมือนเด็ดก้านบุษมาลย์ไม่ไว้ใย	จะไปบ้านเขาชนไก่ประเดี๋ยวนี้
๖ คำ
๏ สายเอยสายทอง	เคราะห์น้องเปนได้ไม่พอที่
อัดอั้นตันใจไม่สมประดี	สองนารีร่ำไห้ไปมา
โอด ๒ คำ
๏ ส่างเอยส่างให้	เสียงอะไรนอกบ้านอึงนักหนา
เสียงคนเสียงช้างเสียงม้า	แว่วผวาสำเนียงเสียงหม่อมพลาย
ดำรงยืนเยี่ยมหน้าต่างแลดู	สำคัญรู้ผัวจะไปใจหาย
พ่อทิ้งเมียได้ให้จำตาย	นึกเสียดายตะลึงแลชแง้งง
๔ คำ
/*26ทยอย
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนเหลือบเหนยังพิศวง
รอรักเมียเสียดายรูปทรง	อาลัยหลงทักแน่แอ้เจ้าพิม
พิมเอ๋ยยังงามนักหนา	อื่นได้เหนมาไม่ปานปิ้ม
เคลิ้มทำแยบคายพรายพริ้ม	แย้มยิ้มให้คิดขวยใจ
๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ลาวทองสรวลร่าว่ามันไส้
ได้ยินบ้างฤาไม่ใครว่าไว้	ว่าไม่อาลัยตัดรอน
ปากใจหนอไม่เหมือนกัน	ผีจึงแสร้งแหล่งสำคัญให้สังหรณ์
ไม่รู้ว่าชาวใต้ใฝ่สาละวอน	แม้นรู้แล้วชาวดอนไม่มาเลย
๔ คำ
ปีนตลิ่ง
๏ ได้เอยได้ยิน	ใครนินทาข้าต่อหน้าเหวย
จริงฤาหยอกบอกมาอย่าเยาะเย้ย	มือข้าเคยหยิกปากคนคารม
เราก็เชื่อรูปเราว่าเพราพริ้ง	ปะแม่หญิงคงจะตามมาสู่สม
จับคางสั่นนี่ใครเราได้ชม	กูบจะล้มนะต้องตีอย่าหนีมือ
๔ คำ
๏ อย่าเอยอย่าว่า	ขอไปทีเถอะขาหาไม่ฤา
เชื่อดีรูปงามเลื่องลือ	เมียจึงอื้ออยู่ข้างบ้านแต่งงานการ
หม่อมผัวงามทรงเมียจงรัก	จึงไปสมัครหาอื่นมาสมาน
ชมกันเถิดเมียเยี่ยมหน้าต่างทยาน	ช่างไม่อายชาวบ้านเลยคุณชาย
๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนกลบเกลื่อนเสียให้หาย
เท่านั้นเถิดอย่าว่าวุ่นวาย	มันจะสายแดดจะร้อนอ่อนแรงคน
/*27ว่าพลางทางให้เดิรผ่อน	ไปก่อนไปหลังอย่าสับสน
แล้วขับช้างไคลคลามากลางพล	จรดลออกทุ่งตัดตรงไป
กราวนอก ๔ คำ
โทน
๏ พังเอยพังอาจ	แสนฉลาดหลังดีไม่มีไหน
ปัดย่างคลาดคล่องว่องไว	ขับใหญ่สเทินดีมีฝีท้าว
กิริยาไว้หน้าปรบหูหาง	วิ่งวางถูกทำนองทุกฝีก้าว
เทริดเสาตัวกลมสมยาว	หางดอกตาขาวกระกลาย
เล็บผ่องไม่แซมเสี้ยนโตนด	เม้มโอษฐขันขบงามขนาย
งามรูปแต่ละอย่างกว่าช้างพลาย	สีกายดำขลับหม่นมัน
พังละว้าตามติดชิดมา	ล้อเล่นเจรจากันขันขัน
ตัดทุ่งมุ่งไม้พุ่มไพรวัน	หยอกกันมาในสัปคับ
เชิด ๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	พิมเหนผัวไปลมจับ
ซบลงกับหน้าต่างคอพับ	จะคืนกลับมาที่นอนเตมที
โอด ๒ คำ
๏ บัดนั้น	สายทองเข้าประคองนางโฉมศรี
พามาที่นอนผ่อนสมประดี	พูดเอาใจน้องพี่รั้งรอดู
ฉันคาดน้ำใจหม่อมพลายแก้ว	เหนแล้วคงจะกลับมาอยู่
ไม่ช้าดอกแม่คงจะได้รู้	ปลอบกันบ้างทางขู่กันสองคน
๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนป่วนจิตคิดสับสน
เปลี่ยนใจนึกไขว่อลวน	เหลียวมายลดูบ้านรำคาญครัน
/*28พิศดูเมียใหม่ที่ได้มา	ทรวดทรงขนงหน้าดูคมสัน
ปรนนิบัติอื่นอื่นดีทั้งนั้น	แต่สำคัญทรลักษณ์ด้วยการกิน
อึ่งตกวดตุ๊ดตู่งูเงี้ยว	ช่างกระไรเลยเคี้ยวกินเสียสิ้น
อาหารหยาบคายเปนอาจิณ	มลทินรังเกียจเกลียดระอา
พิมเอ๋ยพี่ยังอาลัยอยู่	การกินรู้สารพัดจัดหา
ไม่เปื้อนเปรอะเหมือนลาวชาวพนา	น้ำมือโอชาอร่อยรส
จะเพราพริ้งก็ไม่ยิ่งหย่อนแก่กัน	สิ่งสำคัญลับลี้ล้วนดีหมด
ไทยงอนลาวอ่อนระทวยทด	กัลเม็ดปรากฏทั้งสองนาง
โบราณว่าอย่าให้มีเมียสอง	ทีนี้ต้องตำราไขว่ใจหมาง
แสนคนึงรำพึงมาตามทาง	หน้าเผือดเลือดจางพลางถอนใจ
๑๒ คำ
๏ บัดนั้น	ลาวทองถามว่าหม่อมเปนไร
ทำผอืดจืดจางหมางอันใด	ถอนใจใหญ่คอแห้งกลืนเขฬะ
๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนตอบว่าไม่ดอกหนะ
ช้างคลอนขย่อนโยกโรคประทะ	ประหนึ่งจะอาเจียนเวียนมึนมัว
๒ คำ
๏ หม่อมเอยหม่อมขา	รู้ท่าแล้วคะเจ้าคุณผัว
จะกลับไปหาเมียไปแต่ตัว	ฉันนี้กลัวมันนักไม่มักเมือ
ส่งเสียจากช้างไว้กลางป่า	จะยอมม้วยมรณาเปนเหยื่อเสือ
มารยาแสร้งบีบน้ำตาเจือ	บ่นว่าโอ้เนื้อกรรมทำร่ำไร
โอด ๔ คำ
/*29๏ จึงเอยจึงว่า	อะไรนี่มันไม่น่าร้องไห้
ฟ้าผ่าพี่เถิดให้ผิดไป	ข้าไม่ได้คิดคนึงถึงวันทอง
ลาวทองน้องข้าอย่าร่ำ	มองดูแล้วทำเอามือป้อง
นี่จริงฤาเล่นลองลอง	เสือสมิงเมียงมองจะกินลาว
เนื้ออื่นมันไม่ปราถนา	เหนว่าลาวทองกำเดาะสาว
ชุ่มมันไว้ฉันได้ยืดยาว	ตั้งเต่งเคร่งราวกับเปล่งปลี
ว่าพลางสัพยอกหยอกเย้า	ต้องเต้าใครบอกจะหน่ายหนี
หนูผีขี้แยเตมที	เอามือจี้ที่แก้มกระแอมล้อ
คนเก้อเอ้อเร้อนี้ดูขัน	ลาวทองเหลือกลั้นก็หัวร่อ
จะสิ้นงามเสียแล้วเจ้ามอลอ	คราบน้ำตาเปนต่อหม่อมแมวคราว
ร้องไห้ปนสรวลสำรวลร่า	ผัดหน้าเสียใหม่เถิดให้ขาว
ระยะทางที่จะไปยังยืดยาว	ข้าอายแก่ชาวบ้านรำคาญครัน
๑๒ คำ
ชมดง
๏ ว่าเอยว่าพลาง	ชวนนางให้ชมพนาสัณฑ์
พิศพรรณมิ่งไม้ในไพรวัน	แจงจันทน์กระเจี้ยงจิกจวง
กาหลงแกแลกาลา	มูกมันโมกลามูกหลวง
พลวงหนูพลวงใหญ่พลับพลวง	มะไฟพวงห้อยระย้าริมทาง
ปริงปรางปริกเปราะปรูปรง	มหาหงเหียงหาดเสลาสล้าง
ตะแบกตะบากเต็งรังหูกวาง	ตะเคียนข่อยเค็ดคางทั้งแคแตร
/*30ไข่เน่าขนุนสนุ่นเสนียด	สีเสียดสีสนหวายแส้
โกงกางตุมกาตุมแก	หว้าแหว้วายเว้ผาวัง
ช้องนางช้างน้าวรอยหัก	สีสุกสักศรีสิทธิแซมมสัง
กระแตกระต่ายกระทั่งติดตรังตัง	มตาดต้องต้นสพรั่งกะตังบาย
กุ่มบกพรมคดตีนเต่า	นกเขาเงากระทิงมหิงษ์หาย
แม่ยายปกต้นลูกเขยตาย	กระลำพักผีพ่ายพุงดอ
มะเดื่อดินลำดวนดงราชดัด	กำจัดกำจายจิงจ้อ
ประยงคุ์แยงแย้ยางยอ	สมีสมอเสม็ดซ้องแมว
เหลาหลกลางลิงลานเสลา	แมลงเม่าหมากมาดแต่งแต้ว
ไผ่ผากโพบายพัดแพว	เกดแก้วพิกุลกรรณิการ์
ขี้เหล็กเลือดเหมือดคนร้อยคุณ	เข็มยี่สุ่นคางแดงมะค่า
ลักกระจั่นพุงจาบจันทนา	เถาสบ้าลำบิดขมิ้นเครือ
สนธิ์สร้อยสนธิ์แกลบสนธิ์ทเล	ตีนจรเข้ย่างทรายตาเสือ
ขี้อ้ายหางกรายมะเกลือ	เห็นมะเดื่อสุกดกดาษแดง
ผลมะเดื่องามดังปัทมราต	ข้างในล้วนกิมิชาติบ่อนแสลง
นารีชั่วสุดที่ระวังระแวง	บุราณว่ามิได้แกล้งกล่าวเลย
เสียดายเมียเสียใจน้ำตาปรอย	รูปงามใจถ่อยนักพิมเอ๋ย
รำพึงพลางมิได้มีความเสบย	ทำเปนเฉยชมไม้มาแกนแกน
เชิด ๒๔ คำ
/*31๏ ตวันเอยตวันเที่ยง	แดดเปรี้ยงร้อนนักเหลือแสน
ถึงบึงหนึ่งใหญ่เปนแว่นแคว้น	ขอบหนองแน่นสตือชื้อชิด
น่าสนุกสนานนักหนา	ถามบ่าวบอกว่าน้ำสนิธ
ใสเย็นดังว่าสุรามฤตย	ลูกกุ้งปลานิดนิดก็เห็นตัว
จึงชวนลาวทองภรรยา	จะหยุดอาบน้ำท่าแก้ปวดหัว
ระงับกายให้สบายหายมึนมัว	ลมตกจึงผัวจะพาไป
๖ คำ
๏ แล้วปลงช้างม้าหาบคอน	เหนือยมาบ้างนอนเดิรไขว่
บ้างหาฟืนจะหุงเข้าสีไฟ	เก็บผักที่กินได้บ้างอาบน้ำ
สบายใจเต้นรำทำเพลง	โฉงเฉงชกต่อยปะเตะปล้ำ
บ้างโจนลงในหนองคนองดำ	เอาโคลนมอมกันระยำเปื้อนเลอะ
๔ คำ
๏ เมื่อเอยเมื่อนั้น	ขุนแผนชวนลาวทองว่ามาเถอะ
ไยนางพี่เลี้ยงยังนั่งเคอะ	เรียกแล้วยังเซอะไม่ใคร่ลุก
เร็วเร็วไปอาบน้ำชำระกาย	ล้างเหงื่อเสียให้สบายจะได้สุข
แรงร้อนจะได้ผ่อนบรรเทาทุกข	แลดูหนองฤาสนุกเปนพ้นใจ
ลาวทองพี่เลี้ยงตามมา	หยิบผ้าอาบพาดบ่าเอามาให้
ถึงท่าน้ำว่าท่าถึงถิ่นไทย	แก้ผ้าอาบมันไม่ได้เหมือนเมืองลาว
ที่เขาไม่เคยเหนจะชวนกัน	แยกเขี้ยวยิงฟันสนั่นฉาว
จะระบือลือเล่าเปนเรื่องราว	ว่าหญิงลาวหาวได้ใต้สดือ
๘ คำ
/*32๏ หม่อมเอยหม่อมขา	เสกสรรแสร้งว่าน้อยไปฤา
โกรธาถลาเข้าแย่งยื้อ	ทำฮึดหือจะใคร่หยิกให้ยับเยิน
ยิ่งกว่าเปนเบื้อไม่มีอาย	คมค้อนเมียงม่ายระคางเขิน
ขุนแผนขออภัยได้ว่าเกิน	ล้อหลอกหยอกเอินกันไปมา
๔ คำ
๏ น้ำเอยน้ำใส	อาบเล่นเย็นใจหรรษา
ขุนแผนลาวทองภรรยา	พี่เลี้ยงเสน่หาสองนารี
สี่คนบันเทิงเริงรื่น	ชุ่มชื่นชำระกายขัดสี
เหนบัวหลวงเผื่อนขมบรรดามี	ยินดีจะใคร่ได้กลัวน้ำฤก
อ้อนวอนหม่อมช่วยเก็บมาให้	ขุนแผนว่าไปไม่ได้เกรงปลาหมึก
ลาวทองว่าหม่อมเปนทหารฮึก	จะทำศึกอย่างไรกลัวเต่าปลา
ขุนแผนว่าในน้ำไม่เห็นตัว	บนบกยังชั่วดีกว่า
ถึงอย่างไรก็ให้เห็นหน้าตา	สู้กันได้หลายท่าด้วยไม้มือ
อย่าประมาทสัตว์น้ำปลาเต่า	ขบสำคัญเข้ามิชวดฤา
จะเอ้อเร้อเก้อปล่าวฮึดฮือ	ก็จะเปนแต่ชื่อว่าตากุญ
ลาวทองว่าไฮ้อะไรนี่	ไม่พอที่จะว่าก็ว่าวุ่น
เก็บให้น้องหน่อยเถิดเจ้าคุณ	ถวายพระเอาบุญด้วยกัน
ขุนแผนว่ายแหวกแทรกเก็บบัว	แล้วทำกลัวประดักน้ำทำตัวสั่น
ลาวทองมาช่วยพี่ซีให้ทัน	ปลาหมึกมันจะกินพี่เสียแล้ว
ลาวทองพี่เลี้ยงร้องหวีดหวาด	เอาน้ำสาดเปนไรจึงดิ้นแด่ว
ไหนปลาเล่าเปล่าไม่มีวี่แวว	หม่อมพลายแก้วลวงน้องให้ตกใจ
/*33ขุนแผนผุดทลึ่งจึงว่า	นี่หากข้าชิงชกปลาก่อนได้
ฟันมันหักเขี้ยวหลุดมุดหนีไป	แม้นหาไม่ไหนจะรอดนะจริงจัง
แล้วแหวกว่ายร่ายเก็บสัตบงก์	เลือกจงแต่ที่แดงตูมตั้ง
สองดอกส่งให้ไม่รอรั้ง	เหมือนมังสังของใครเติบเต็มมือ
จริงเจ้าลาวทองไม่ว่าเล่น	น่าใคร่เคล้นคลึงคลำขยำถือ
ถูกของข้าแล้วคะอย่าแออือ	ไม่เหมือนจริงฤาค้อนควัก
แน่เจ้าลาวทองน้องพี่	มาเล่นเรื่องเถิดดีสนุกหนัก
หนองนี้แสนแล้วแก้วเมียรัก	นงลักษณสามนางเปนกินนร
อุณรุทต้องที่พี่จะเปน	ไล่กันเล่นในน้ำสโมสร
ร้องบทเชิดฉิ่งกลอนลคร	ตั้งท่าเหาะร่อนไล่สามนาง
เฉิด ๒๖ คำ
๏ คลาเอยคลาไคล	เลี้ยวไล่ยื้อยุดกั้นกาง
ขุนแผนมิได้ขวยระคาง	แข่งเคียงมิได้ห่างราญรุก
น้ำแหวกแตกฟองลอองฉ่า	คลื่นเปนบ้าเต่าปลาตื่นสนุก
ละลอกแซะแระฝั่งแฉะชุก	อุกคลุกอลหม่านทั้งบึงบัว
๔ คำ
๏ หม่อมเอยหม่อมขา	เปนบ้าเมื่อไรนี่หม่อมผัว
เล่นอะไรเช่นนี้ไม่รู้ตัว	ยิ่งกว่ามัวลำโพงตระโกรงไป
เอออะไรไม่อายเขาบ้างฤา	คนอื้อแต่ล้วนบ่าวไพร่
เขาจะหัวเราะในใจ	เล่นด้วยไม่ได้อย่างนี้
๔ คำ
/*34๏ เปนเอยเปนไร	ชู้เมียของใครเมียของพี่
พี่เลี้ยงเล่าก็เปล่ากับสามี	การกี้ของใครทำไมเรา
บุราณว่ามีเหลกก็เหมือนพร้า	ต้องกฎเขาว่าไว้แล้วเจ้า
เพียงนี้ไม่พอจะหนักเบา	อย่าขืนขัดเปล่าเปล่าหน่อยหนึ่งเลย
พลางไล่ไขว่คว้าสองสาวศรี	จับลองใครจะดีกว่ากันเอ๋ย
สาวเวียงปัดป้องทำนองเคย	สาววันเฉยแฉะช้าระกำกุม
เต่งโตเหลวไหลละลาดพาด	สมกับลำมาดเกือบกับตุ่ม
สองนางวิ่งโครมโรมรุม	ตกหลุมในน้ำคะมำเซ
ทำเปนพิโรธโกรธขึ้ง	เกรงลาวทองจะหึงสจึงหันเห
จริงใจนึกใคร่อยู่ลังเล	โดยคเนให้ทีทั้งสองคน
๑๐ คำ
๏ เมื่อนั้น	ลาวทองว่าทำไมไขว่สับสน
ทำเช่นนี้สุดที่จะทานทน	สัปดนเล่นเล่ห์จะเทครัว
หากว่าฉันมาแต่ผู้หญิงสาม	ลวนลามคุมเหงฤาคุณผัว
ไม่เล่นแล้วลมพานไส้ใจสั่นรัว	แม้นเกิดกลั้วแน่นคอจะขอล้วง
สำรอกรากอาเจียนเสียให้หาย	เปนตายสิ้นท้องน้องสิ้นห่วง
เล่นกันเถิดตามถนัดไม่ทักท้วง	ทำดังว่าดักบ่วงกันได้มา
ลาวทองขึ้นเสียจากหนองน้ำ	เพ้อพร่ำรำพรรณบ่นบ้า
ผลัดผ้าเสียพลันผันไคลคลา	สู่ฉายาชมรมร่มไทร
๔ คำ
/*35๏ บัดนั้น	สาวเวียงสาววันรู้อัชฌาศรัย
ชวนกันจะตามลาวทองไป	ขุนแผนยุดมือไว้ทั้งสองคน
นางเบี่ยงบิดปิดไม้มือ	แย่งยื้อชุลมุนวุ่นสับสน
สาวเวียงว่าแต่ไหนมาได้ทน	แต่พอจนถึงบ้านหน่อยเปนไร
๔ คำ
๏ จึงเอยจึงว่า	ไม่สมหน้าตาฤาไฉน
นายโรงอุณรุทธเมืองไทย	จะเปนไรเจียวเจ้าลาวกินนร
สองตัวสามตัวมันพัวพัน	ปล่อยกินนรวันไปเสียก่อน
ทรวดทรงระเหิดระเหินเกินชามช้อน	จะบินร่อนไปข้างไหนก็ตามที
๔ คำ
๏ บัดนั้น	สาววันน้อยจิตคิดบัดสี
เสียใจด้วยหม่อมไม่ไยดี	ขวยเขินสเทินทีค้อนควัก
ไม่ช้าจะได้เห็นกัน	พยาบาทคาดคั้นเดือดอึดอัก
หมายใจจะไปบอกน้องรัก	ยุลาวทองให้อักหลักด้วยโกรธา
ขุนแผนครั้นสาววันไป	ยืดสาวเวียงไว้แล้วจึงว่า
สมจิตคิดแล้วนะแก้วตา	มุ่งมาดมาแต่น่าเมืองกำแพง
รู้บ้างฤาไม่น้ำใจเรา	นี่แน่เจ้ามิได้เษกสรรแสร้ง
จริงจริงอย่ากริ่งหวั่นระแวง	อย่าพลิกแพลงหนีมือดื้อดึง
จงจิตคิดมาจะปลูกฝัง	ถวิลหวังจนกระทั่งบุญถึง
มากลางทางพยาบาทไม่ขาดคนึง	กีดเกะกะจึงได้ละเลยมา
๑๐ คำ
๏ ว่าเอยว่าพลาง	สัพยอกหยอกนางหรรษา
ไม่คลุกคลีทีถนอมด้วยกรุณา	ฉวยคว้าจับต้องแต่ปลายมือ
/*36พาชมดวงบุษบันเล่น	แทรกเร้นมาให้พ้นคนอยู่อื้อ
เร่ร่ายชายแฝงเข้าดงปรือ	รกชื้อบื้อชัดกลัดกอบัว
ได้ท่วงทีที่ในเชิงทางสังวาส	ก็แอบอิงพิงพาดเข้าเย้ายั่ว
เบี่ยงบ่ายพอให้รู้สึกตัว	เหน็บแนมแกมกลั้วระคนรัก
๖ คำ
๏ บัดนั้น	สาวเวียงอกสั่นพรั่นหนัก
คิดใคร่อยู่ใจไหวทึกทัก	ทำพลิกผลักแล้วกล่าววาจา
อะไรเลียมเล่นเช่นนี้	มันไม่ดีหนานายพ่อคุณขา
ฉันนี้ประดาษชาติช้า	เลี้ยงเปนทาษข้าจึงจะควร
ไม่อาจเอื้อมเลยล่วงให้เกินศักดิ	พิศพักตร์อยู่เช้าเย็นเห็นน่าสรวล
ไม่รอดชั่วกลัวเขาจะสำรวล	อย่ายียวนหยอกเย้าเลยเอาบุญ
แล้วสาววันคงจะรันไปยงยุ	ลาวทองหล่อนจะดุหันหุน
จะก่อเกิดวิวาทชุลมุล	หม่อมจะรำคาญขุ่นระคายเคือง
๘ คำ
๏ สาวเอยสาวเวียง	อย่าหลีกเลี่ยงข้อนั้นจะปลดเปลื้อง
ข้าห่อหิ้วพามาจากบ้านเมือง	จะกระด้างกระเดื่องนั้นผิดไป
ลาวทองมิใช่ง่องจะโง่โง่	จะทำแต่โมโหหาเปนไม่
เราขืนแขงแรงเรี่ยวคงตามใจ	ไว้อัชฌาอาศรัยไม่ดุดึง
ทำไมกับนางเลอะเคอะสาววัน	มันไม่ขันที่จะเข้ามาหวงหึงส
จะยุยงอย่างไรอย่าพรั่นพรึง	ข้อที่ซึ่งพิศพักตรอยู่เช้าเยน
กลัวเสียสรวลถ่อมควรแต่ช่วงใช้	ยศศักดิทำไม่ได้ไม่ว่าเล่น
สุดแต่ใจต่อใจเอาเป็น	ในตาเห็นว่าดีไม่หนีตา
/*37หน้านี้ไม่ชั่วอย่ากลัวร้าง	ต้องส่วนนางลักษณดีนักหนา
ฉนี้แล้วไม่เพี้ยนผิดตำรา	จะเปนหม้ายผัวอย่าอย่าพึงคิด
นี่แน่อุแม่เอ๋ยนางพี่นาง	ถึงจะแก่อ่อนอย่าหมางระคางจิต
เย่าเรือนเฝืองฝาทำมิดชิด	ไม้อ่อนตอกตะบิดผูกมัด
ถึงแก่ก็แต่กับลาวทอง	เรียกพี่นางตามทำนองด้วยปากถนัด
อย่าทำแชห่างแหระแคระคัด	ใผ่ใบขิงจะมีรัดไม้สองน้อง
๑๔ คำ
๏ ว่าเอยว่าแล้ว	พ่อพลายแก้วชิดชมประสมสอง
แปลกเปลี่ยนเหียนหันผันประลอง	เคล้าคล่องว่องไวไปมา
๒ คำ
จบฉบับเล่ม ๒
พระราชนิพนธ์ บทลคร เรื่องขุนช้างขุนแผน (ตอน ๒)
ตั้งแต่ขุนแผนครวญถึงนางลาวทอง
แล้วกลับคิดถึงนางวันทอง
จนถึงลักพานางวันทองไปอยู่ป่า
/*38(ต้นฉบับดังนี้)
ข้าพระพุทธเจ้า ขุนสารวัตรอักษร จำลองพระราชนิพนธ์ ขุนแผนคำร้อง ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย ขอเดชะ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนกำสรดเสร้าหมอง
ให้ง่วงเหงาถึงเจ้าลาวทอง	เขาร้องฟ้องต้องติดอยู่ไนวัง
ไปเปนชาวสดึงเวทนา	โอ้อนิจจาการปักมักเจ็บหลัง
เคยเปนสุขเช้าค่ำแต่ลำพัง	จะต้องนั่งตรากตรำทำสดึง
เช่นลูกเมียอ้ายอนุเหมือนอย่างนั้น	ผัวมันคิดขบถโทษควรถึง
ป่านนี้น้องของพี่จะรำพึง	เคยหยอกเย้าเคล้าคลึงผัวเมีย
เคราะห์กรรมจำพรากจากไกล	ดั่งเดดดวงใจเอาไปเสีย
ร้อนเหมือนได้ตามลามเลีย	เสียเมียเก่าใหม่ทั้งสองคน
ไม่มีความสุขเฝ้าทุกข์ร้อน	ยามนอนโหยไห้ระเหระหน
แต่ฟูมฟองนองคร่ำน้ำสุชล	คิดแต่จนอยู่ด้วยกันกับวันทอง
ยิ่งน้อยจิตคิดแค้นขุนช้าง	มาผ่ากลางวางเข้าเปนเจ้าของ
เพียงนี้มิหนำยังซ้ำฟ้อง	จนลาวทองต้องติดเปนคนวัง
อนิจจาริสยาประดาเสีย	มันไม่ให้มีเมียด้วยเขาบั้ง
เปนมิตรคิดร้ายมาหลายครั้ง	เออจะนั่งน้อยหน้ามันว่าไร
๑๔ คำ
/*39ร่าย
๏ เมียเอยเมียเรา	มันชิงเข้ามาเปนเจ้าผัวได้
ขี้เกียจเกลียดความยิ่งย่ามไป	ทนงใจจองหองว่ามีทรัพย์
มันก่อกรรมจำกูจะแก้แค้น	ทดแทนล้วงไส้ให้ถึงตับ
ลักวันทองพาหนีให้ลี้ลับ	มันจะปรับเอาใครอ้ายเฉโก
ถึงจะติดตามไปก็ไม่พรั่น	จะขับม้าฝ่าฟันให้วิ่งโร่
ให้มันสาสมใจร้องไห้โฮ	โยโสว่ามีทรัพย์นับกระบุง
จะได้เล่นเหนกันวันพรุ่งนี้	เอาให้สิ้นสมประดีตีอกผลุง
งุ่นง่านดานเดือดอยู่ในมุ้ง	ไม่หลับเลยจนรุ่งขึ้นแก่ตา
ลุกจากที่นอนถอนใจใหญ่	ออกไปน่าต่างล้างหน้า
เปิดประตูลงเรือนรีบคลา	เดิรก้าวยาวมาด้วยขัดใจ
๑๐ คำ เสมอ
๏ มาเอยมาถึง	เปิดมุ้งปลุกท่านคุณผู้ใหญ่
เล่าความให้ฟังแต่หลังไป	จะจำไกลอำลาไปสุพรรณ
น้อยจิตคิดแค้นขุนช้างนัก	ลูกรักเหลือที่จะอดกลั้น
มันร้องฟ้องกล่าวโทษโรธทัณฑ์	เสียแรงเปนเกลอกันมันคิดคด
ปองผิดคิดร้ายมาหลายหน	เมียลูกสองคนก็จนหมด
ตั้งใจเสียดส่อทรยศ	โป้ปดร่ำไปอ้ายคนเท็จ
ลูกรักจะลักพาวันทองหนี	ทำให้ถึงที่แก้เผ็ด
ให้มันนั่งก้มหน้าน้ำตาเล็ด	นั่นแหละจึงจะเข็ดฝีมือกัน
๘ คำ
/*40๏ เมื่อนั้น	ทองประสีห้ามลูกตัวสั่น
แม่ก็แก่กกงกงัน	วันทองมันก็ชั่วแล้วอย่าเลย
เจ็บไข้เจ้าจะได้อยู่รักษา	ฟังคำมารดาเถิดลูกเอ๋ย
เสียได้ใช่ว่าเจ้าไม่เคย	อย่าสืบพันธุ์มันเลยแสนอัปรีย์
หาเอาใหม่ลูกสาวชาวบางกอก	ที่งามดีมีดอกอย่าจู้จี้
เจ้านายชุบเลี้ยงถึงเพียงนี้	ไม่พอที่จะให้เคืองบทมาลย์
๖ คำ
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนตอบคำร่ำว่าขาน
มิใช่ลูกไม่ได้ทำราชการ	เปนทหารเลื่องชื่อลือยศ
ขุนช้างมั่งมีแต่เงินทอง	มันจองหองทำให้ได้อัปยศ
อย่าห้ามลูกเลยแม่ไม่ละลด	จะแก้แค้นแทนทดให้ถึงใจ
มันเอาเมียของลูกไปเปนเมีย	จะนอนกลิ้งนิ่งเสียกระไรได้
กราบเท้ามารดาแล้วว่าไป	วันเปนวันธงชัยฤกษดี
ฉันขอกราบลาคุณแม่	อย่าครั่นคร้ามว่าจะแพ้แก่อ้ายผี
ช่วยอวยชัยขอให้สวัสดี	คุณแม่อยู่อย่าได้มีโรคา
๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ทองประสีอ้อนวอนไม่ผ่อนหา
จนใจอวยชัยให้ลูกยา	อันไพรีบีฑาให้แพ้ฤทธิ
เวทมนตร์คาถาวิชาการ	ที่ศึกษาอาจารย์จงประสิทธิ
พ่อจะคิดสิ่งใดให้สมคิด	ราชทัณฑ์ความผิดอย่าพะพาน
๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนผ่องแผ้วเกษมสานต์
โดยด่วนร้อนใจไปจัดการ	ให้ทันฤกษศุภวารจะได้ไป
๒ คำ เสมอ
/*41๏ มาเอยมาถึง	ปลูกศาลหนึ่งเพียงตาโตใหญ่
เอาย่ามเครื่องกับดาพขึ้นพาดไว้	จุดเทียนชัยร่ายเวทองครักษ
มหาทมิฬโอมอ่านปลุกอาวุธ	ฟ้าฟื้นฝักหลุดเห็นประจักษ
ลงยันตร์ปถมังเปนรูปยักษ	ภควำกระลำพักสำหรับตัว
เษกน้ำมันด้วยขันสัมฤทธิน้อย	มะกรูดส้มป่อยสะหัว
บริสุทธผุดผ่องไม่หมองมัว	ยกเมฆดูดีชั่วอ้ายขุนช้าง
อ้ายจัญไรเมฆไขว่วิปริต	แขนขาต่อไม่ติดกันสักอย่าง
รู้ตระหนักประจักษไม่ระคาง	เกลอเกลือจืดจางจะได้ดู
๘ คำ ชมตลาด
๏ ขุนแผนจัดแจงแต่งกาย	ใส่กางเกงริ้วลายมัสหรู่
กำลังวันเรียนไว้ใช้ตามครู	นุ่งปูมเคยคู่ออกชิงชัย
รัดประคดหนามขนุนคาดรัด	เข็มขัดมั่นเหมาะสายไหม
สลัปตุ่นยกเปนอักษรใน	สรรใส่อาวุธศรีมีศักดา
ลูกสกดคดเขี้ยวหมูตัน	นอเต่าเขาสำคัญกระต่ายป่า
ซังแซวตายซากกรากยา	โขมดฟ้าฝ่าโหงพราย
พระไสกระเต่นประรางควาน	สรรพว่านร้อยแปดทองถักสาย
คาดเอวเสกซ้ำประจำกาย	อับจนมากมายได้ทดลอง
ใส่เสื้อสีแสดย้อมว่าน	พระอาจารย์ให้ใหม่เมื่อเดือนสิบสอง
แล้วสวมสอดตะกรุดประคำทอง	เครื่องของพระราชทานบำเหน็จฦๅ
/*42เมื่อครั้งไปตีเชียงทองได้	นิ้วชี้ใส่พิรอดเคยนับถือ
ก้อยซ้ายแหวนเพชรที่พึ่งซื้อ	ติดมือชมเล่นสองสามวัน
แล้วโพกผ้าประเจียดพันมงคล	ของท่านวัดสับประดนไม่มีพรั่น
ประจงจับฟ้าฟื้นยืนยัน	ร่ายเวทสำคัญภาวนา
๑๔ คำ ตระ
๏ เดชะคาถามหามนตร์	โหงพรายกุมารกล่นมากนักหนา
เปนยักษ์ยัดอัดอึงกันเข้ามา	ขุนแผนแหงนดูฟ้าฤกษบน
องศาผ่องแผ้วแจ่มจำรัส	หมอกเมฆมิได้กลัดโพยมหน
ตามเกล็ดนาคาจรดล-	หลีกพ้นผีหลวงกาเลไท
แล้วตรงเข้าไปยังโรงสีหมอก	ถอดขลุมออกแล้วเอาบังเหียนใส่
กาววาวดาวเงินอร่ามไป	ใบโพธิ์หน้าก้าไหล่พูพราย
อานปรุฉลุลายกระหนก	รัดอกคาดมั่นกระสันสาย
เบาะอานพานหน้าพานท้าย	หนังข้างขวาซ้ายลายพื้นแดง
เหยียบโกลนโผนเผ่นขึ้นหลัง	เหนี่ยวรั้งสายถือกระทืบแผง
สีหมอกเผ่นลำพองคนองแรง	ออกกลางแปลงน่าบ้านร่านรน
๑๐ คำ เชิดฉิ่ง
๏ ม้าเอยม้าหมอก	มีขวัญพาดหอกแซมขน
หูกระหนกยกหน้าย่างยนตร์	อกใหญ่ทานทนตัวดี
ขับควบพริบไหวไวว่อง	ขี่น้อยย่างย่องอยู่กับที่
เยื้องเท้าย่อท้ายเตือนตี	แต่เต้นถูกถี่มีพยศ
/*43แท้ไทยเทียมเทศลาประสม	ดังหมึกพรมหม่นมันมรกต
สันทัดทีทวนเลี้ยวลด	เหี้ยมห้าวทรหดปืนไฟ
ออกสู่สู้ศึกหลายหน	ประจัญประจญรู้ทีหนีไล่
อัสดรของเราตัวนี้ไซ้	สองเมียมาเปลี่ยนให้ไม่เอาเลย
๘ คำ
ร่าย
๏ ขับม้ารีบร้นมาพ้นบ้าน	สั่งกุมารว่าจะไปเร็วเร็วเหวย
ทางตัดลัดป่าพ่อไม่เคย	เจ้ากุมารทองเอ๋ยนำหน้าไป
กุมารทองพาเข้าป่ารหง	ดั้นดงข้ามทุ่งเลียบไสล
ไม่เดิรตามทางเกวียนเคยคัลไล	บัดเดี๋ยวใจพ้นย่านกาญจน์บุรี
๔ คำ
ชมดง
๏ ดงดึกดูพิลึกน่าแสยง	ไม่แจ่มแจ้งเลยชอุ่มอับสี
คลุ่มคลุ้มพุ่มมืดดังราตรี	แต่พื้นเลี่ยนเล่ห์วิถีหนทางทำ
ใช่ทางมนุษยเคยสัญจร	ทางอมรปู่โป่งโขมดคล่ำ
กู่เพรียกเรียกกระหึมงึมงำ	เยือกอย่างถ้ำเยนอย่างเถื่อนเปล่าเปลี่ยวจริง
เทศกาลดูสุมาลยนี้นักหนา	ย้อยระย้าเหลือหลากมากหลายสิ่ง
บ้างหล่นดาดกลาดเหนดังเททิ้ง	หอมยิ่งตระหลบอบเรณู
คิดใคร่เด็ดดมชมเล่น	ป่านี้เปนกระไรมิรู้อยู่
กับพังเหยพญาไฟก็พอดู	ไม่นานนักสักครู่ออกปากดง
๘ คำ ร้องกราว
๏ รีบเอยรีบมา	แคว้นสุพรรณไม่ช้าสมประสงค์
พ้นกันดารเลียบละเมาะจำเพาะตรง	ป่าระหงเลี่ยนตลิบดังทรายโปรย
มิ่งไม้นานาดอกระบัด	พระพายพัดพวงพยอมหอมโหย
รวยรินกลิ่นสุกรมยมโดย	ที่ร่วงโรยโอ้แม้นเหมือนวันทอง
แสนเสียดายลืมอายไม่รักตัว	คบขุนช้างคนชั่วให้มัวหมอง
ดั่งดอกไม้สิ้นกลิ่นอายลออง	ชรอยกรรมนำน้องค้ำจุนจูง
คิดรัญจวนครวญให้อาลัยหา	พลางขับม้าเลียบเดิรตามเนินสูง
พอลมชายบ่ายเย็นเห็นนกยูง	เปนฝูงฝูงฟ้อนหางอยู่กลางเตียน
ถวิลถึงสองเมียเสียน้ำใจ	พิศชอุ่มพุ่มไผ่เหมือนไม้เขียน
ที่ไฟป่าไหม้ซอจนตอเกรียน	แลตะโล่งตลอดเลี่ยนเตียนตลุย
หนามคาหญ้าแพรกพึ่งแตกหน่อ	ระกะกอรวกรายบ้างตายขุย
ไก่ป่าพาเมียมาเขี่ยคุ้ย	ดินฟุ้งฝุ่นกระจุยกระจัดกระจาย
วันทองเอ๋ยพี่ยังไม่วายรัก	แค้นนักนึกเดือดไม่เหือดหาย
เร่งรีบขับม้าจนตาลาย	กำหนดหมายหนองตะเข้คเนมา
ห้วยโรงตะพานบ้านกะเหรี่ยง	เฉลียงเลี่ยงลัดออกชายป่า
ไม่หย่อนหยุดรุดตะบึงถึงโรงนา	ยังไม้สนทยาเพลาวัน
๑๖ คำ เชิด
๏ หยุดเอยหยุดอยู่	อีกสักครู่ก็จะดับพระสุริยฉัน
ระยะทางยามเศษอีกเท่านั้น	พอดีกันกับเพลาคนหลับนอน
จึงขยายรัดอกสีหมอก	ถอดบังเหียนออกทิ้งหญ้าป้อน
รวิวันสิ้นสีรวีวอน	จัดแจงอัสดรขึ้นขับไป
๔ คำ เชิด
๏ มาเอยมาถึง	น้อยฤามึงอ้ายขุนช้างทำบ้านใหญ่
สิงเมียเขาเกษมเปรมปรีดิ์ใจ	เปนสิทธิฤาไรจะเต้นโกรง
ถือแต่ว่ามั่งมีเงินทอง	ทำทำนองเปนพญาอ่าโถง
รั้วทึบทำใหม่ใหม่ไม้โปลง	โรงโกงกล่นเกลื่อนเรือนข้าไทย
บ่าวหนุ่มหนุ่มคนองร้องพาดควาย	บ้างเมามายลุกขึ้นเล่นเต้นปรบไก่
บนเรือนนั่งยามตามไฟ	ปั่นฝ้ายกรอไหมไนออกเกรียว
๖ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนช้างเขม่นตาขวาเสียวเสียว
เรียกวันทองเข้าห้องเสียทีเดียว	กอดเกี้ยวหยุกหยิกซิกซี้
แล้วร้องโอ้โลมชมโฉม	จี้ลองต้องกระโจมจับโน่นนี่
ทำทีล่อกอดคอรอดูที	หัวเราะรี่ระริกทนหยิกเอา
๔ คำ
๏ จึงเอยจึงว่า	ทุดไม่น่าเลยอะไรกะนี้เล่า
ตะกรามตะกรี้เช่นนี้เด็กขี้เมา	ฉีอ้ายเถ้าหัวงูดูดู๋เปน
ชกเอาเขกหนึ่งแต่ไม่หนัก	โกรธระคนปนรักประจักษเห็น
ข้าไม่สบายมาแต่ตวันเย็น	วานอย่าเล่นงุ่นง่านรำคาญใจ
๔ คำ
๏ บัดนั้น	ขุนช้างเสรว่าแก้ไข
เปนไรน้องเจ้าจึงหมองหฤทัย	เล่านิยายเล่นเสียให้คลายทุกข์
เรื่องหนึ่งยังมียายกับตา	ไปทำนาบนเขากับส้มจุก
แล้วคี่ใส่สำเภาเน่าหนอกพลุก	พวกคนนั่งฟังสนุกเลอะเทอะ
๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	วันทองร้องเอาอะไรมาว่าเปรอะ
หยาบคายร้ายกาจชาติคนเคอะ	มีแต่หยำเยอะสมทรวดทรง
ขุนช้างว่าอย่าอย่าฮ่าอย่าโกรธ	ขอโทษเถิดหยอกน้องคนองหลง
หาวนอนหวอดกอดประคองต้องประจง	กระแอมไอหวัดลงจมูกคัด
๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนแอบฟังดูให้ถนัด
ได้ยินเสียงวิ่งไวเข้าใจชัด	ร่ายมนตร์อัดมหาอุตมุดปิดตา
แล้วกลั้นใจหยิบดินสามก้อนเษก	ลงเลขประจำซ้ำคาถา
ทิ้งด้วยกำลังข้ามหลังคา	คนบนเรือนดังว่าอดนอนนาน
งุยง่วงโงกเหงาเงียบระงับ	ล้มทับหลับแงบไปทั้งบ้าน
ขุนแผนจึงสั่งพรายกุมาร	ให้ดาลใจอย่าให้ไหวติง
๖ คำ
๏ บัดนั้น	กุมารทองแรงฤทธิศักดิสิทธิสิง
รับคำทำได้ดังใจจริง	ปิศาจวิ่งเข้าบ้านบันดาลดล
๒ คำ
๏ คืนเอยคืนนั้น	ขุนช้างวันทองสยองขน
หายใจผอยม่อยมิดปิดตากรน	ตั้งท่าง่าชนจับลิงเตียว
ประตูชาลตอกลิ่มใส่กลอนไว้	ผีไขวไล่เปิดเสียประเดียว
แมวหมาซอกซอนพลอนเกรียว	อะไรอร่อยค้นเคี้ยวหกตกตึง
สำรับกับเข้าปูปลา	วางไว้บนม้าหมาค้นถึง
หม้อเข้าหม้อแกงแหลกแตกอึง	บ้างหอนเห่าอึงคนึงเคี้ยวคำราม
คนทั้งเรือนหลับใหลไม่ไหวติง	ดั่งเขียงขอนท่อนทิ้งเขาเหยียบข้าม
น้ำลายไหลปากอ้าหมาเลียพลาม	กะโหลกกะทายถุงย่ามยื้อแย่งกัน
๘ คำ
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนชำนาญมนตร์คนขยัน
เอาสีหมอกผูกไว้บันไดพลัน	ให้โหงนั้นอยู่ระวังแล้วล่วงเลย
/*47ถือฟ้าฟื้นกวัดแกว่งองอาจ	ขึ้นบนเรือนน้อยนาดเดินเฉยๆ
ไม่ระแวงระวังดังหนึ่งเคย	เรียกกุมารทองเอ๋ยตามบิดา
๔ คำ เพลง
ชมตลาด
๏ เดือนเอยเดือนหงาย	นอกชาลทำสบายเทียวนักหนา
ต้นไม้ใส่กระถางวางบนม้า	เอนชายหลายท่าป่าทำนอง
มีภูเขาก่อกองด้วยฟองน้ำ	ชะโงกง้ำถ้ำเหวเปลวปล่อง
ไม้พุ่มโกรนเกรียนเขียนเปนรอง	มีบึงหนองคลองน้ำลำธาร
ทำเปนดงละเมาะเหมาะหนักหนา	ปั้นกระทิงมหิงษาฝูงช้างสาร
ทั้งอาศรมฤาษีมีเหล่าพราน	สรวมหัวล่อไล่ทยานเข้าแทงเนื้อ
ตุ๊กกระตาแบกพเนียดต่อนกเขา	เที่ยวชนเข้าในรกตกใจเสือ
ในห้วยหนองคลองน้ำทำเปนเรือ	น้อยๆ ลอยดูไม่เบื่ออุตส่าห์ทำ
บ้างเทียบเปนบ้านป่าไร่กระเหรี่ยง	ชมรมเรียงแซกโพนคล้องข้างคล่ำ
มันทำล่อวันทองแล้วเจ้ากรรม	ปลูกกระจับไหหลำน้อยฤาเจียว
มียี่หุบจัมปาแขกไฝ่ฝ้า	จูหลันชาโปตั๋นห่ำเสี้ยว
กุหลาบขาวกุหลาบแดงแรงทีเดียว	ปลูกใส่อ่างเขียวดกดอกซาม
บัวก็มีแห้วก็มีอุตส่าห์ปลูก	เปลือกมันใหญ่โตกว่าลูกเท่าตุ่มหาม
ได้ไม้จีนมาแต่ไหนอ้ายบ้ากาม	เหนมันตามประจบปลัดจัน
กรงกินดินสีชมพูก็มีด้วย	เก้าอี้ถ้วยตั้งไว้ด้วยรวยขยัน
อ่างเรียงเลี้ยงปลาฟักพืชน์พันธุ์	เดือนแจ้งดังกลางวันเห็นตัวปลา
/*58เอานิ้วมือดีดน้ำลงต้ำจิบ	ว่ายกระดิบกระดิบเข้ามาหา
ทั้งเหลืองแดงด่างดีมีนานา	ปุ่มหลังปุ่มหน้าหมุนน่าดู
ลางตัวปลั้วเปลี้ยดั่งเบี้ยตุ้ม	ตลุ่มปุ้มกระดิกหางกระทั่งหู
บ้างแหวกว่ายลอยล่องฟ่องฟู	หน้าเอนดูขดขุ้มเปนปุ่มโป
เย่าเรือนเหมือนขุนนางมันช่างทำ	ตรงรางน้ำนั้นวางอ่างเลียงโผ
มันได้มาแต่ไหนใบโตๆ	โยโสสุงสิงหยิ่งเหลือตัว
ติดกระจกตั้งเก้าอี้ที่บนหอ	ราวกับพ่อมันเปนเจ้าสัว
วันทองจึ่งปลดปลงหลงเมามัว	จะเที่ยวไปให้ทั่วกลัวจะช้า
แลเหนนกบาระบุ่นโนรี	สารพรรณจะมีทีเดียวหวา
สัตตวรรณกะตั้วสาลิกา	พูดได้ทักมาว่าเสียงคน
จึงบังคับแก่ฝูงโหงพราย	ให้ทำลายเขาไม้ให้ปี้ป่น
วันทองจะได้หายวายกังวล	สั่งแล้วจรดลไคลคลา
๒๘ คำ เพลง
๏ เข้าเอยเข้าไป	ถึงชานเรือนชั้นในไขว่เที่ยวหา
บ่าวไพร่นอนกลาดดาษดา	มองดูหน้าตาไม่สมประดี
ที่นอนร้ายผ้าผ่อนล่อนหลุด	ถ่มน้ำลายถุยทุดอีบัดศรี
ถีบซ้ำก็ไม่ตื่นฟื้นอินทรีย์	นอนแผ่แบบี้อยู่กลางกั๊ก
ขุนช้างวันทองอยู่ห้องไหน	ทำไมจึงจะรู้แจ้งประจักษ
จะดูหน้าวันทองน้องรัก	ขุนช้างมันฟูมฟักมาหลายเดือน
แก้มก้อยมิช้ำระยำฤา	รอยมือจะขยำคลำเสียเปื้อน
คิดๆดังหนึ่งใครไล่ต่อยเตือน	แลเห็นประตูเรือนงับแง
/*49ชวาลาสว่างดังกลางวัน	หมายสำคัญว่าอยู่ที่นี่แน่
เปิดเยี่ยมฉโงกเหนลับแล	รีบแร่เข้าไปไม่รอเลย
๑๐ คำ ชมโฉม
๏ เห็นนางหนึ่งจ้อยร่อยนอนบนเตียง	กำดัดกำเดาะเนื้อเกลี้ยงเหมาะแม่เอ๋ย
รูปร่างขาวๆน่าชมเชย	หลับสนิทนี่ใครเหวยนอนแนบเนียน
รุ่นราวสาวแท้แน่สนัด	อุระรัดดังกะมุทผุดจากเกษียร
ทั้งขอบคิ้วลำคอพอพึงเพียน	แม้นเขียนเจียนกันกับวันทอง
นี่พี่น้องขุนช้างฤาไฉน	ทรวดทรงอย่างในไม่เศร้าหมอง
แล้วขึ้นนั่งบนเตียงเคียงประคอง	เอามือต้องสะไบไม่ให้ครือ
สารพัดครัดเคร่งเปล่งปลั่ง	รีรอขอรั้งเอาเถิดฤา
หันหวนป่วนปั่นคันไม้มือ	จะปลุกขึ้นถามชื่อเกี้ยวลอง
พยักเรียกกุมารทองเข้ามาใกล้	แก้เครื่องส่งสั่งให้ไปเสียนอกห้อง
เห็นผ้าห่มนวลนางวางกอง	เอาขึ้นป้องบังไฟซ่อนฟ้าฟืน
๑๐ คำ
๏ บัดนั้น	กุมารทองหัวเราะว่าอย่าให้ตื่น
อดไม่ได้เข้าไปเล่นกลางคืน	ปลุกขึ้นพูดเข้าหูอื่นสิเสียงาน
รับเอาเครื่องออกมาขมีขมัน	พ่อขุนแผนเธอขันเจียวจ้าน
เดิมทีคิดมาจะทำการ	มาลอบรักสมัคสมานเกี้ยวชู้แช
๔ คำ
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนฟังพรายพริ้มยิ้มแต้
ลูกกูแสนเฉลียวดีแท้	จะเข้าไปมิใช่แม่กุมารทอง
ว่าแล้วร่ายเวทคลายสกด	แล้วขยดปรามาดจับต้อง
สั่นปลุกลุกขึ้นเถิดน้อง	อุตส่าห์มาถึงห้องมืดค่ำคืน
๔ คำ
/*50ร่าย
๏ บัดนั้น	นางแก้วกิริยาผวาตื่น
กำลังมนตร์มึนมัวไม่ใคร่ฟื้น	ดึกดื่นปลุกทำไมใครเข้ามา
เพ่งดูก็ยังไม่รู้จัก	อกใจทึกทักพรั่นหนักหนา
สั่นรัวทั่วทั้งกายา	จะร้องขึ้นประหม่าด้วยความกลัว
ป้องปิดบิดเบือนเชือนหนี	ขุนแผนเสน่ห์ดีเข้าเย้ายั่ว
ชายตาๆต่อกันพันพัว	ใครหนออาจช่างไม่กลัวปลาดนัก
ดูจริตผิดโจรใช่ผู้ร้าย	เห็นเปนชายผู้ดีมียศศักดิ
มหาละลวยดนจิตให้คิดรัก	ทำพลิกผลักกรพลางทางถามไป
เที่ยงนางกลางคืนไม่เกรงกลัว	หลงตัวหลับตามาแต่ไหน
ซ้ำทำข่มเหงไม่เกรงใจ	ราวกับใครแนะนัดให้นายมา
ยังไม่กลับออกไปเสียจากห้อง	เดี๋ยวนี้น้องร้องบอกเขาดอกหนา
คนจนดอกเจ้าไม่เข้ายา	ในเรือนข้าห้องนี้ไม่มีอะไร
๑๒ คำ
โลม
๏ วาเอยวาจา	พี่อายหน้าน้องอย่าสงไสย
ใช่สดมย่องเบาเข้าของใคร	เสียมิได้ก็แต่รักลักชมเชย
พี่ชื่อขุนแผนแกว่นสงคราม	จะมาตามภรรยาดอกน้องเอ๋ย
วันทองอยู่ห้องไหนยังไม่เคย	จึงหลงเลยเข้ามาในห้องนี้
เจ้าหลับอยู่ดูแม้นเหมือนวันทอง	จึ่งหลงต้องจิตคิดว่าเมียพี่
อย่าถือโทษโกรธไปทำไมมี	จะหยิกตีก็ตามแต่ความคิด
/*51ได้มาหาน้องถึงห้องใน	ขออภัยเถิดพี่นี้รับผิด
ชรอยกุศลดลใจชักให้ชิด	ขอถามนิดหนึ่งน้องอย่าถือเลย
เจ้าเปนญาติขุนช้างฤาวันทอง	นี่นามน้องชื่อใดอะไรเอ๋ย
อย่าอำยวนควรแล้วจะคุ้นเคย	ชายได้เชยจับต้องน้องถึงตัว
กระไรกันก็กระไรเถิดน้องพี่	เลือกนักผิดดีมีแต่ชั่ว
คนอื่นต้องเปนสองจะหมองมัว	พี่นี้ผัวผูกรักภักดีจริง
๑๒ คำ
๏ บัดบั้น	แก้วกิริยาตริตรึกนึกนิ่ง
คิดขึ้นได้หวาดหวั่นพรั่นประวิง	ขุนแผนแท้แน่นิ่งร้อนแรงรึง
เอะเกิดเหตุแล้วกระมังครั้งนี้	หน้าที่ความผิดจะมาถึง
จะรบราฆ่าฟันกันอื้ออึง	น้อยหนึ่งจะว่าเราคบค้า
จำจะเร่งบอกความที่ถามไถ่	ให้ออกไปเรวๆเสียดีกว่า
ตัวข้าชื่อแก้วกิริยา	บิดาเปนเจ้าเมืองสุโขทัย
เขาร้องฟ้องต้องปรับยับเยิน	ยังค้างเกินเงินสิบห้าหาไม่ได้
จึงเอาข้ามาขายฝากไว้	ลำบากยากไว้มาหลายปี
เชิญไปเถิดฉันจะปิดประตู	อย่ามาเซ้าซี้อยู่จู้จี้
ข้าคนเขญใจใช่ผู้ดี	ไม่ควรที่ลดเลี้ยวเกี้ยวพาน
๑๐ คำ
โลม
๏ ได้เอยได้ฟังว่า	แก้วกิริยาเจ้าช่างว่าขาน
รสถ้อยน้อยฤาฉ่ำดังน้ำตาล	กินหวานเล่ห์ลิ้นประโลมใจ
ทรวดทรงท่วงทีไม่แกล้งว่า	ถึงเปนเมียเจ้าพญาก็เปนได้
เงินนิดเท่านั้นพรั่นทำไม	จะช่วยใช้รับทุกข์ธุระน้อง
/*52ว่าพลางทางขยับจับข้อมือ	ดูดู๋ดื้ออึดอัดตะปัดตะป่อง
แม้นสลัดตัดอาลัยไม่ปรองดอง	พี่ไม่ออกจากห้องแล้ววันนี้
จะนอนนิ่งกลิ้งทูดอยู่ในมุ้ง	จนรุ่งให้เขาจับได้กับที่
จะเปนถ้อยร้อยความสามสี่ปี	กอดกันตายอยู่ที่นี่ไม่หนีไกล
แล้วซ้ำเป่าอาคมสมสวาท	พิงพาดลองดูรู้ทีใคร่
อุ้มขึ้นใส่ตักสพักไว้	ลูบไล้โลมเล้าเคล้าคลึงนาง
อัศจรรยมืดมนเปนฝนฟ้า	นาฬิกากลฝรั่งดังเหง่งหง่าง
เมฆเกลื่อนเดือนส่องแสงรางๆ	อาบน้ำค้างหนาวแนบแอบอิงกัน
เสนาะสำเนียงเสียงจักระจั่นแจ้ว	กอดแก้วกิริยาแล้วรับขวัญ
ถ้อยทีมีอาลัยใจผูกพัน	เกษมสันต์สังวาศสวาทอร
๑๔ คำ โลม
โลม
๏ เจ้าเอ๋ยเจ้าพี่	ธุระมีเพลาจวนจะด่วนก่อน
ใช่ไม่รักจักสลัดตัดรอน	จะจำจรสุดใจแล้วณแก้วตา
จึงถอดแหวนเพชรน้อยจากนิ้วมือ	พี่ซื้อหลวงนรินทรไว้สิบห้า
ส่งให้พอได้กับราคา	ดั่งจำเพาะเจาะมาช่วยทุกข์น้อง
จงขายเขาเอาเงินให้ขุนช้าง	จวนสว่างแล้วเจ้าอย่าเสร้าหมอง
เอนดูพี่เถิดช่วยชี้ห้องวันทอง	พลางประคองลูบไล้อาลัยลา
๖ คำ
ร่าย
๏ เปนเอยเปนหญิง	ยากนักทุกสิ่งไม่แกล้งว่า
เคืองขัดกลัดกลุ้มในวิญญา	สุชลฟูมไนยนาเข้าตาจน
/*53จะแขงขัดทัดทานก็ไม่ได้	เสียใจผินหลังแล้วนั่งบ่น
นิจจาเอ๋ยงวยงงหลงเล่ห์กล	แยบยลชายซื่ออือดีจริง
สมใจได้เชยเฉยฉาก	เกิดเปนคนนี้ยากหนอผู้หญิง
มิทันไรก็สลัดซัดเททิ้ง	ทอดตัวกลิ้งร่ำร้องแต่เบาๆ
๖ คำ
โลม
๏ น้องเอยน้องพี่	ธุระมีก็ย่อมแจ้งกับเจ้า
จะใคร่อยู่สู่สมชมเคล้า	เรือนเขาเจ้าจะให้อยู่อย่างไร
ค่อยๆช้าๆจะมารับ	ไม่สับปลับมายาดอกหาไม่
จับมือนางวางประทับอุระไว้	นี่มิใช่ฤาใจอาลัยรัว
ทึกทักจะร้างรักจนอกสั่น	เปนอย่างนั้นจริงเจ้าเหนใจผัว
ใช่บ้านเมืองกลางป่าข้าไม่กลัว	ถึงจะนัวอยู่ด้วยกันตวันแดง
ขุนช้างจะทำไมกับเราได้	จะใสให้วิ่งล้มตะแคงแก้ง
จะได้แต่ตาปรอยหงอยเปนแร้ง	จนใจกลัวระแวงราชทัณฑ์
ทำเอามือซับหน้าน้ำตาไหล	ไว้เยื่อใยเอาใจให้วายกระสัน
แม้นข้ามคืนวันนี้เสียทีครัน	ขุนช้างมันก็เปนมิตรแต่คิดคด
จะแก้แค้นแทนทำให้ถึงใจ	ความจริงพี่มิได้โป้ปด
ออกไปข้างนอกด้วยกันเพียงชั้นลด	บอกกำหนดแนะตำแหน่งเรือนวันทอง
๑๒ คำ ทยอย
๏ ว่าเอยว่าพลาง	ประจงจูงมือนางออกจากห้อง
แสงเดือนแจ่มจำรัสผ่องพักตรน้อง	ขุนแผนมองหล่องฉ่องละอองละออ
ยลหน้าดังหน้าจะแข่งแข	จะจำแหห่างไฉนฉนี้หนอ
ทรุดนั่งชั่งใจใคร่รั้งรอ	น้ำตาคลอจนใจจำไคลคลา
๔ คำ ร่าย
๏ บัดนั้น	ฝ่ายแก้วกิริยาเสน่หา
อิดเอื้อนมิใคร่บอกออกวาจา	คิดในใจแล้วว่าวิงวอน
นึกกริ่งจริงๆไม่เสกสรร	จะเหนอะไรกับฉันแต่ร่อนๆ
เด็ดเดี่ยวยากไร้อนาทร	ท่านได้พบเมียก่อนหาไหนเลย
ความชอบถึงจะบอกห้องให้	แต่พอได้ก็เบือนเชือนเฉย
จำจนจะต้องทนอยู่ตามเคย	ลึกแล้วเอ๋ยเมื่อใดจะได้พบ
จริงเจียวเหมือนหนึ่งเคี้ยวยันสลา	ไม่ทันจืดนิจจาพอปูนสบ
บอกแล้วว่าอย่าๆไม่ควรคบ	เวรใดมาประจบให้จำเปน
จนใจใช้กรรมเสียเถิดนะ	นั่นแน่คะห้องวันทองที่ทำเขญ
ยังกระไรฤาข้าไม่ว่าเล่น	ฉันเหนกับนายฉันเข้าพันพัว
ดูสนิทสนมกันนักหนา	ไหนจะผันหน้ามาหาท่านเจ้าผัว
ชั่งใครเปนไรไม่เปียปัว	คิดถึงตัวดีกว่าโศกาลัย
๑๒ คำ โอด
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนเช็ดน้ำตาอย่าร้องไห้
หยิบโน่นฉวยนี่ทีเอาใจ	ถึงจะไปคงจะกลับมารับน้อง
ตายเสียเมื่อไรไม่ได้มา	ฟังคำพี่ว่าอย่าหม่นหมอง
(หมดฉบับเล่ม ๑)
/*55(ขึ้นเล่ม ๒ เปนสมุดต่างสำรับ)
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	วันทองร้องว่ากระไรเอ๋ย
หม่อมทำนายฝันนี้ผิดทีเคย	จะว่าเลยเล่นฤาจริงก็กริ่งใจ
ฟังฟังยิ่งหวั่นพรั่นจิต	สำเนียงผิดกับขุนช้างนางสงสัย
เอามือคลำเนื้อตัวทั่วไป	ขนอกขนใจก็ไม่มี
ลูบดูคอคางก็ว่างเปล่า	หนวดเคราหมดไปเสียไหนนี่
ผิดกายชายเกรงเพลงผิดที	ผิดแล้วสินี่ใครดูแบบบาง
ลุกขึ้นเขม้นเห็นขุนแผน	ยิ่งแสนแค้นขุ่นข้องหมองหมาง
แลเหลียวมาเหนขุนช้าง	กลิ้งอยู่ข้างเตียงอนาถใจ
ถลามากอดผัวตัวสั่น	คิดว่าขุนแผนฟันเสียตักษัย
ผลักพลิกดูแผลแลทั่วไป	เห็นยังผ่อนหายใจค่อยคลายกลัว
สั่นปลุกลุกขึ้นเรวเรวเจ้า	ขะโมยขึ้นเรือนเราแล้วหม่อมผัว
จะหยิกตีเท่าใดไม่รู้ตัว	ชั่งชั่วนี่กระไรไม่ลืมตา
๑๒ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนแค้นขัดสหัสสา
ว่าแก่วันทองดีแล้ววา	ไม่คิดน้ำหน้ากันมั่งเลย
เช่นหน้าข้ากระนี้ฤาผู้ร้าย	สมบัติชู้มากมายเจียวฤาเหวย
เหนกูลักของใครมือไม้เคย	ทำเฉยราวกับไม่รู้จักกัน
นางเมียเศรษฐีดีหนอ	ทำตัวสั่นตัวงอปลุกชู้ขัน
ปลุกขึ้นเร็วเร็วจะไม่ทัน	ชู้เองกูพรั่นกลัวฝีมือ
/*56ดูหน้าข้าก่อนก็เปนไร	องคเธอฤาใช่หาไม่ฤา
แผดเสียงขึ้นไปเถิดให้เขาฦๅ	กอดชู้ร้องอื้อไม่มีอาย
วันทองเอ๋ยเก้อละเมอเพ้อหลง	ผัวมึงมั่นคงฤาคนง่าย
มั่งมีเงินทองเตมสบาย	คงได้กอดชู้ตายแล้ววันนี้
ทำกึกกักคึกคักชักดาพ	ฟันให้เลือดไหลอาบอยู่กับที่
เร็วเร็วปลุกขู้ขึ้นดูดี	ให้มันสู้กูซีปลุกให้ลุก
เอออะไรไม่คิดถึงคราวยาก	ทำห้ำหั่นบั่นบากชิงสุก
สนุกนักมันมักได้ทุกข์	ไล่ลุกกูจะฟันทั้งผัวเมีย
๑๔ คำ
ร่าย
๏ หวีดเอยหวีดหวาด	ใจจะขาดกลัวจะฆ่าขุนช้างเสีย
กลัวก็กลัวปลุกก็ปลุกคลุกเคลีย	น้ำตาเรี่ยไม่รู้สึกก็นึกแค้น
ตายร้ายตายดีก็ทีหนึ่ง	ข้าไม่พึ่งใบบุญเจ้าขุนแผน
พยาบาทมาตรหมายทดแทน	ใจพรั่นปากแปร้นท้าทาย
จะทำอย่างไรก็เร่งทำเข้า	ฤาแผ่นดินของเจ้าพูดง่ายง่าย
แม้นข้ากับขุนช้างนี้วอดวาย	ถึงตายก็คงกระดูกร้อง
รู้แล้วว่าทหารมีฝีมือ	เชิดชื่อในอยุธยาไม่มีสอง
ป่านนี้จะมากลับคิดตริตรอง	ถึงคราวยากนั้นไม่ต้องกับทำระยำ
คนชั่วข้าก็อยู่ประสาชั่ว	สุดที่กลัวแล้วเจ้าเคราแดงก่ำ
สารพัดแสร้งใส่ใจยังจำ	จะมาลำเลิกนั้นด้วยอันใด
/*57ข้าเถียงฤาว่าไม่ได้เปนเมีย	แต่เจ้าทอดทิ้งเสียไม่รักใคร่
ขุนช้างเขาจึงขอข้ามาไว้	แกล้งลอยช้อนตักอะไรเจ้าคนพาล
ครั้งหนึ่งพาอีลาวมาให้ด่า	ถึงตีนท่าน่าเรือนตะพานบ้าน
ประเดี๋ยวประเดี๋ยวแกล้งกลับมาประจาน	จะว่าอะไรก็โรงศาลของท่านมี
จะมาข้อนด่าใครว่ามีชู้	นึกดูก่อนเปนไรกระนี้นี่
สับปลับปลับปลิ้นสิ้นที	ว่าวันทองไม่ดีชั่วตัดรอน
เจ้าทิ้งไว้ไปมีเมียจึงมีผัว	ใครบั่นบากนี่ตัวออกหากก่อน
เพื่อนรั้วหัวบ้านรู้ขจร	ขึ้นเรือนเขาคนพลอนฤาใช่โจร
๑๘ คำ
ร่าย
๏ น้ำเอยน้ำคำ	น้อยฤาแปลกเปลี่ยนน้ำกระทั่งโขน
หากผุดมุดลงแก่งเชี่ยวโชน	หินผาจะสู้โดนไม่ย่อท้อ
ท้าทายจะให้กลับไปร้องฟ้อง	มั่งมีเงินทองแล้วขันก้อ
ขุนช้างมันเคยเกลี่ยไกลไปป้อยอ	อ้ายพ่อไกรศรีทุกทีความ
เชื่อดีไกรศรีไปเถิดวะ	ถ้อยความจะชนะไม่พักถาม
เปนไรไม่เข้าไปช่วยกันติดตาม	สามปามฝืนฝ่าค้าอัปรีย์
ห้ามเหล็กลักเหล็กประทุกเรือ	ฉ้อเขาเปนเบือเขาฟ้องมี่
ชิงเชือดคอตายอ้ายอัปรีย์	ชวนขึ้นศาลเชื่อดีซิน่ากลัว
อย่ายาวความเหวยจะถามวันทองน้อย	ค่อยๆคิดบ้างฟังคำผัว
ได้ผิดแล้วอย่าถือดีที่เมามัว	แม่เอ่ยชั่วสละได้ก็คงดี
/*58การเกินแต่หลังไม่ถือแล้ว	วันทองน้องแก้วจงเชื่อพี่
จะมารับกลับไปประเดี๋ยวนี้	ใช่ที่จะมาล่อลวงน้อง
จริงจริงจะสบถก็เจียนได้	ตั้งแต่จากเจ้าไปแต่เดือนสิบสอง
ไม่วายว่างคนึงถึงวันทอง	ขึ้นสวรรค์อย่าพ้องปดเลย
วิงวอนโดยดีนี้คิดไฉน	จะไปฤามิไปแม่คุณเอ๋ย
อย่าซบซอนช้อนคางขึ้นให้เงย	จะบู้บี้ไม่เบยไม่เข้ายา
เจ้าก็คนปัญญาดีทีฉลาด	พิเคราะห์ดูลำมาดเขากับข้า
ขุนช้างสู้ได้ฤาแก้วตา	รูปร่างวาจาทีท่าทาง
สองเอาหนึ่งสามเอาหนึ่งก็ต่อได้	มิใช่ไก่อย่าเล่นเลยกับไก่ล่าง
ขุนช้างเหมือนระตูตามกวาง	อิเห็นาร้างปลอมแปลงก็มีฤทธิ
แม้นมิปลงใจไปด้วยกับพี่	จะผูกมือเข้าตีเอาความผิด
จะละลดกันนั้นอย่าพึงคิด	จ้อยร่อยจิริดคร่าเอาไป
คนทั้งเรือนอย่าเข้าใจว่าใครตื่น	ไม่คลายสกดให้ฟื้นตื่นไม่ได้
จะเฝ้าปลุกขุนช้างอยู่เมื่อไร	ชั่งจิตชั่งใจแล้วบอกมา
๒๔ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	วันทองได้ฟังขุนแผนว่า
วนเวียนเปลี่ยนใจไขว่ปัญญา	โลเลเสน่หาเล่ห์ลมลิว
กริ่งจะจริงฤาหนอยังรอรัก	เหนหาญทหักมุมุ่นทำฉุนฉิว
หม่อมขุนแผนนี้น้ำใจมักไหวปลิว	โยเยเผลพลิ้วไม่ยั่งยืน
พ่อขุนช้างรูปโพล่โง่จริงอยู่	สิ่งดีใครไม่รู้อยู่หาอื่น
หม่อมเอ๋ยรักแล้วจะกลับกลืน	เคยขื่นขมเผ็ดฉันเข็ดแล้ว
/*59ลาวทองต้องติดเปนชาวสดึง	นั่นแลจึงกลับมารับฤาหม่อมแก้ว
หาไม่ไหนจะได้มาวี่แวว	น่าเสียดายจัดแจ้วจำนรรจา
รูปร่างอีลาวราวรังสรรค์	เต็มขยันหน้าหนอไม่แกล้งว่า
สุดที่จะคาดค่าว่าราคา	สองสลึงแล้วอย่ามาต่อเลย
จริงฤาไม่ลาวทองนี้ยอดรัก	นี้ทอดดวดตกคลักฤาหม่อมเอ๋ย
ไม่ติดตามมาให้ได้ไว้แชเชย	ไม่ขันเลยนี่ใครจูงจมูกนาย
แล้วพาโลว่าชอบกับไกรศรี	โกรธเขาแล้วซีต้นกฎหมาย
เขาวางบทอีลาวต้องติดตาย	เปนชาวสดึงไม่วายว่างเย็บ
จะเอาไปแก้ขัดผลัดอีลาว	แม่เจ้าเอ๋ยใจใครจะไม่เจ็บ
คราวจะเปนไม่เห็นดีเท่าขี้เล็บ	ชั่วที่ไหนไล่เก็บใส่ความคน
ฉันเชื่อแล้วหม่อมจ๋าอย่าสบถ	จะสบัดเสียให้หมดลิ้นสิ้นขน
แม้นใคร่ได้ลาวทองคืนอย่าร้อนรน	จะช่วยเดิรเหินบนคุณในวัง
๑๘ คำ
ร่าย
๏ วันเอยวันทอง	สำนวนน้องราวกับเหล็กดีตั้ง
ไม่รู้เท่าเหมือนภูเขาเส้นผมบัง	ว่ากันแต่จริงจังอย่าแชเชือน
ขุนช้างนั้นระตูจรกา	วันทองคือบุษบาแม้นเหมือน
อันอิเหนานี้พี่เปนเจ้าเรือน	อย่าบิดเบือนเลยเรานึกว่าสึกชี
หนกระทายหมายมาคว้าสัมผัส	รวบรัดใยปัดมือพี่
ใช่ว่าไม่เคยเมื่อไรมี	ท่วงทีสันทัดอยู่ด้วยกัน
/*60อันอิเหนาในเรื่องเผาเมืองก่อน	จึงได้ผ่อนพานางผายผัน
นี่จะให้เผาบ้างเหมือนอย่างนั้น	จริงฤาวันทองพี่จะลีลา
หยิบเอาใต้ไปจุดที่ตะเกียง	เดีรเมียงจะไปเผาเอาริมฝา
ขุนช้างขุนช่อยช่างมันวา	ได้แต่เมียของข้าจะพาไป
๑๐ คำ
ร่าย
๏ พ่อเอยพ่อคุณ	อย่ามุมุ่นอย่างนี้หาดีไม่
ปากว่าใจพรั่นหวั่นอกใจ	วิ่งเข้าไปดับไฟยึดไม้มือ
กลัวว่าขุนช้างจะวอดวาย	อุบายว่าของของฉันมิไหม้ฤา
ฉุดบั้นเอวกะแหย่งแย่งยื้อ	เอนดูน้องน้อยอย่าดื้อจะบาปกรรม
๔ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนเหนเปนทีขยี้ขยำ
คาดคั้นข่มขู่เอาถ้อยคำ	ห้ามแล้วก็ไม่ทำจะตามใจ
ว่ากันแต่จริงอย่าแชเชือน	เหย้าเรือนก็หาเผาจุดไม่
ขุนช้างก็จะให้ชีวิตไว้	แต่มาไปด้วยกันแต่โดยดี
๔ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	วันทองหลีกเลี่ยงเบี่ยงหนี
กลัวขุนแผนจะราฆ่าตี	ยอมแต่ปากว่าไปซีแต่วาจา
ยังอาลัยผัวใหม่ใจอึดอัด	การสัมผัสร่วมรสเสน่หา
ไม่เอื้อเฟื้อกระไรนักรักระอา	แต่ทว่าเงินทองของพัวพัน
/*61เคหาโอฬารึกนึกเสียดาย	ใจหายว้าเหว่เหหัน
หม่อมขาจะมาพากลับไปนั้น	อัศจรรย์ฉันคิดไม่เหนเลย
ชื่อชั่วก็มีผัวใหม่แล้ว	พ่อพลายแก้วทำอย่างไรนี่หม่อมเอ๋ย
เคี้ยวคายคายแล้วยังไม่เคย	ชอบแต่เลยไปบางกอกดอกจะดี
ติดตามอีลาวชาวจอมทอง	มาประคองเคียงพักตร์จักถูกที่
จะต้องการฉันไปทำไมมี	คนเช่นนี้หม่อมฤาจะรื้อรัก
๑๐ คำ
ร่าย
๏ ลิ้นเอยลิ้นลม	เจ้าคารี้สีคารมคมคายหนัก
เหม่อุแหม่แล้วแลชวนแชชัก	ยิ่งกว่าใครไม่รู้จักทำนองเจียว
จะว่าอะไรไม่พอใจได้ยินหมด	อย่าเลี้ยวลดให้ข้าว่าแก้เกี้ยว
ไปไม่ไปอย่าบิดบูดพูดคำเดียว	จะหน่วงเหนี่ยวใจข้าเร็วก็ย่อมรู้
๔ คำ
ร่าย
๏ หม่อมเอยหม่อมขา	เข้าของน้องหนักหนายังมีอยู่
ไม่ขืนขัดน้ำใจได้เอนดู	งดสักครู่พอได้เก็บติดตัวไป
แก้วแหวนเงินทองของละเอียด	จักแซกเสียดพอกำลังเอาไปได้
จริงๆหนาครั้งนี้ไม่ไว้ใจ	หม่อมทิ้งเสียเมื่อไรได้เลี้ยงตัว
๔ คำ
ร่าย
๏ แสนเอยแสนงอน	สาระล้วนมีแต่ไม่ไว้ใจผัว
กระนั้นแหละจริงไขวไพล่เปลี่ยนนัว	ของอยู่ไหนค้นให้ทั่วแล้วอย่าช้า
อะไรอะร่อยจะเอาไปก็ตามที	แต่จิงจ้อของดีนั้นแลอย่า
แม้นไม่ฟังขืนเอาไปได้โกรธา	ฟ้าผ่าผิดทีตีให้ตาย
๔ คำ
/*62ร่าย
๏ ค้อนเอยค้อนให้	เสียน้ำใจจำจนต้องขวนขวาย
ลุกขึ้นเที่ยวหาคว้ากระทาย	ฟูมฟายน้ำตาเข้าห้องพลัน
๒ คำ เพลงเรว
ร่าย
๏ ขุนแผนเยื้องย่องตามมา	นึกในใจเมียข้ามันน่าขัน
ปิดปากหัวร่ององัน	จะไปเอาอะไรนั่นที่ห้องใน
๒ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	วันทองหม่นหมองร้องไห้
ฝันเหนตรงแท้แน่แก่ใจ	จะผ่อนผันฉันไดก็เตมที
๒ คำ
ร่าย
๏ โอ้เหมือนว่าวคราววสันต์พันดักเดี้ย	ก็ชอบแต่ตายเสียไปเปนผี
วันทองเอ๋ยสุดคิดแล้วครั้งนี้	น่าที่จะมีแต่อัปมาณ
ผัวใหม่พึ่งไม่ได้ปลุกไม่ลุก	ผัวเก่าบุกรุกหักหาญ
จะขืนขัดก็จะวอดวายปราณ	เข้าเงื้อมมือมัจจุการต้องจำจน
เข้าเข่นขู่มีแต่จะถูลาก	เนื้อวิบากกรรมใดไม่เปนผล
พว้าพวังสิ้นทีทำวี่ทำวล	เหมือนกระสือต้องมนตร์จนน้ำใจ
ขุนช้างถึงรูปชั่วน้ำใจดี	ชู้เมียก็หามีที่ไหนไม่
สารพัดมั่งมีทุกสิ่งไป	เหย้าเรือนทำให้สนุกนัก
จะทำอะไรตามไจไม่ฝ่าฝืน	ยามนอนแล้วจำขืนสมานสมัค
ซุ่มซ่ามนี่กระไรไม่น่ารัก	ชาติผู้ดีมีศักดิสลึงเฟื้อง
รวิราย ๑๐ คำ
ร่าย
๏ ครวญพลางทางตริไปมา	หม่อมขุนแผนยศถาเธอฟุ้งเฟื่อง
เปนแม่ทัพมีชัยได้บ้านเมือง	กรุงกระเดื่องยอดทหารชาญณรงค์
แต่รุ่นราวคราวหนุ่มจนปานนี้	ยั่งยืนเต็มดีท่วงทีระหง
งามจริตกิริยาทรวดทรง	หยิบหย่งสมุนไพรไม่เปนเลย
ถึงกับลูกเจ้าพญาสู้กันได้	ตาดีสุดใจพ่อคุณเอ๋ย
คมกริบดังจะหยิบออกชูเชย	ชวนเสวยรสร่วมฤดีดาน
ชายใดจะเสมอไม่มีสอง	เสน่ห์น้องจริงจิตยังคิดสมาน
แต่ทว่าจนใจได้เกินการ	จะทนทานเชิดหน้าระอาอาย
บ่นพลางทางค้นเข้าของ	เงินทองรูปภัณฑ์มากหลาย
สายสอิ้งสร้อยอ่อนใส่กระทาย	แหวนรังเรือนรายเนื่องยักกะตรา
เอาผ้าผ่อนดีดีปิดข้างบน	นึกอะไรได้ซ้นเสียใต้ผ้า
หยิบโน่นเสียดายนี่เช็ดยีตา	สุชลอาบพักตราหมองมัว
จนแล้วสู้ฟันกันอีกหน	เชิงชนย่อมรู้อยู่หม่อมผัว
อีลาวนั้นก็ไม่อยู่ยังแต่ตัว	ดีกับชั่วนั้นสำหรับกับโลกีย์
๑๔ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนแฝงฟังสิ้นถ้วนถี่
วันทองไปไหนเล่าเจ้าตัวดี	ทำไม่เห็นเอ๊ะแล้วหนีกันฤาไร
ว่าจะมาเก็บของสักประเดี๋ยว	หายไปเที่ยวหาหาเห็นไม่
ชรอยจะแพลงพลิกชุกชิกใจ	เมื่อกี้ใครนั่งบ่นเพ้อพก
/*64นินทาว่าร้ายกันลับหลัง	ดีบ้างชั่วบ้างทำคับอก
คนสองใจมันมักไพล่ไปนรก	เพราะหม่อมผมดกจะตกลึก
แอแหนี่แน่นั่งอยู่นี่	ไหนจะดีเล่าน้องเฝ้าตรองตรึก
เท่านั้นเถิดอย่าเปลี่ยนใจให้ไขว่นึก	ป่วยการดึกดื่นแล้วอย่าเรรวน
ก้มมองดูหน้าน้ำตาคล่ำ	ร้องว่ากรรมจะมาซ้ำด้วยคำสรวล
ไม่พอที่เลยจะให้หน้าหายนวล	เออไม่ควรจะมอมเปนแมวคราว
วันทองเอ๋ยดูรูปขุนแผนเล่น	พี่นี้เห็นอาจอ้อพอเกี้ยวสาว
แม้นว่าจะเล่นข้างเต้นกราว	เปนรองเจ้าบ่าวใหม่อ้ายทรยศ
ดีแล้วที่น้องจะฟันสู้	มาพันตูกันอิกหนดูทนอด
อย่าทำเก้ออ่อนคอท้อระทด	เก็บของเสียให้หมดเร็วอย่าข้า
ก้มลงมองค้นของในกระทาย	แหวนเก่าจำด้ายนี่ของข้า
ขุนวิเชียรขาหักไปยักกะตรา	เขาซื้อมาข้าขอปันไว้
เมื่อครั้งสมสู่อยู่กับเจ้า	จริงฤาไม่เล่านี่เราให้
ไม่ลำเลิกดอกน้องอย่าหมองใจ	กลัวจะลืมไปจึงตักเตือน
๑๘ คำ
ร่าย
๏ อายเอยอายใจ	แสแยแล้วใครไม่มีเหมือน
ได้เกินเก้อพูดเร่อแชเชือน	กลบเกลื่อนเขินค้างหมางระอา
เร่งกระไรหายใจไม่ใคร่จะทัน	มือสั่นหยิบไม่ถูกแล้วหม่อมขา
ค้นถุงเงินปลีกที่เปลี่ยนมา	จากคุณย่าท่านท้าวเทพอากร
/*65ใส่ลงในกระทายยกกระแทก	ประชดประชันดันแดกไม่หยุดหย่อน
จะพาหนีไปข้างไหนให้พ้นร้อน	ซุ่มซ่อนจะมิให้ใครเขารู้
แล้วจะเหมือนอ้ายอนุอีคำปล้อง	เที่ยวจองคร่องหันเหเซซังอยู่
พาไปพามาน่าเอนดู	ทำเล่นเช่นลักชู้ให้ได้อาย
๘ คำ
ร่าย
๏ ขุนแผนร้องว่าอุแม่เอ๋ย	กระไรเลยพึ่งรู้สึกว่าเดือนหงาย
คราวมืดมัวไม่กลัวเขายินร้าย	มาคิดอายต่อทีหลังกระทั่งโกร่ง
มันไม่เหมือนอ้ายอนุอีคำปล้อง	ไม่ควรน้องจะไปเปรียบคนตายโหง
อ้ายคนต้นขบถคดโกง	เปนบ้าลำโพงมุทะลุ
เชื่อถ้อยฟังคำอ้ายราชวงศ	มันยุยงพ่อมันอ้ายอนุ
อ้ายปาศักดิ์สุทธิสารพลอยเซี่ยมยุ	พากันติดเรือนตรุต้องเวรจำ
จะชักยาวสาวยืดไปใยเล่า	ไปก็ไปเถิดเจ้าอย่าครวญคร่ำ
ทอดอาลัยเสียเถิดตัวเจ้ากรรม	อ้ายหมาเน่าลอยน้ำท้องพอง
ฤาไม่ไปจะให้พี่อยู่ที่นี่	เออก็ดีอยู่มิดชิดเปนหับห้อง
มาเข้าหอใหม่กันเถิดวันทอง	นอนที่นี่ก็ตามน้องคนองโลม
๑๐ คำ
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	มาย่าดีใหม่น้องประคองโฉม
เอนอิงพิงแอบแนบตระโบม	จ้วงกระโจมโน่นนี่รู้ทีกัน
ปิดป้องโดยทำนองเชิงสัมผัส	อะไรเจ้าเฝ้าปัดสลัดผัน
อุแม่เอ๋ยจากมาไม่ช้าวัน	แก่หัดครันๆขยันเจียว
/*66ปรานีผัวเก่าบ้างอย่าหมางสวาท	พี่เต็มอาจคึกก้อจ่อใจเสียว
เคยเลี่ยมอ๋อปันกันเปนทุนเดียว	มาทำตาขุ่นเขียวข้อนพิไร
๖ คำ
๏ น้อยเอยน้อยฤา	ดูดู๋ดื้อบัดศรีสิเปนได้
ไม่เคยเห็นเช่นนี้เลยผิดใจ	อีลาวมันหัดใหม่จนตะกลาม
น่าอับอายราวกับตายไส้ขาด	ดูปลาดฤาแสร้งแกล้งหยาบหยาม
ไปไหนก็ไปจะไปตาม	จะว่าที่พระรามเดิรไพร
ลุกขึ้นปัดปัดสบัดสบิ้ง	ใยยังนิ่งหยุดยั้งนั่งไถล
คว้ากระทายได้เดิรตรงไป	ทำอะไรอยู่เล่าเจ้าจอมพลาย
๖ คำ
๏ ขุนแผนว่าแม่เอ๋ยนางถั่วขัด	เอาแต่ตามถนัดไม่เบี่ยงบ่าย
กระหายห่างร้างมาแต่ปีกลาย	จึงได้ไต่สายขาดแกนตะกลาม
ดูเยี่ยงวันทองเล่ห์เจ้าพี่	คู่ผลัดมีตีทุกวันประจันสนาม
ลาวสอนใหม่ไม่เหมือนไทยจึงได้ตาม	รูปงามเชื่อได้เปนไรมี
ไหนไหนก็คงไม่วางผัว	นี่แลตัวตัวดอกสร้อยเกศี
จะว่ากล่าวยาวยืดจะช้าที	เออกระนี้แล้วจะให้เปนพระราม
ก็จะพาเอาสีดานงลักษณ	ไปให้พ้นทศพักตรยักษ์ซุ่มซ่าม
ถ้าน้อยหนึ่งเถิดเจ้าโฉมงาม	ลุกขึ้นเดิรตามเมียงออกมา
๘ คำ
๏ มาถึงน่าเตียงห้องนอก	เย้าหยอกยั่ววันทองทำป้องหน้า
ชี้ว่านี่แน่อสุรา	ที่มันลักสีดามาเชยชม
นอนนิ่งกลิ่งทูตอ้ายอูฐอัด	มาดูเสียให้สนัดจะร้างสม
ทศกรรฐตัวนี้หัวเกลี้ยงกลม	ปั้นยากกว่าขนมต้มรามัญ
/*67ร่าย
๏ เจ็บเอยเจ็บจิต	วันทองคิดอายใจไหวหวั่น
รื้ออาลัยผัวใหม่ดานแดยัน	ชำเลืองแลแปรผันแก้วตาพราย
กระดากเก้อเดิรเร่อเกินพ้น	จำจนจะกลับก็ไม่ได้
กลัวอาญาขุนแผนจะวอดวาย	นัยน์ตาลายสดุดประตูเซ
กระทายหกของตกก้นกระแทก	เก้อตะกายเล็บแกรกแล้วกล่าวเสร
เคราะห์รื้อน้อยใหญ่ให้โยเย	แหวนทองกลาดชะเอเก็บชุลมุน
๖ คำ
ร่าย
๏ ร้องเอยร้องว่า	กบที่ไหนเล่ามาจึงจับวุ่น
ปล่อยมันเสียเถิดเจ้าเอาบุญ	แต่อย่าให้ต้นทุนขาดลอย
เก้อเกาเล็บเล่นไม่เห็นขัน	ทำไมนั่นยังนั่งทอดละห้อย
เข้าช่วยเก็บของให้อย่าตะบอย	ช้าอีกหน่อยจะรุ่งโพลงขึ้นโด่งแดง
๔ คำ
ร่าย
๏ บัดนั้น	กุมารทองเมียงมองประตูแฝง
เห็นวันทองพลั้งพลาดล้มตะแคง	ทำเปนแกล้งร้องว่าอย่าพ่อพลาย
แม่แกผิดทีเดียวเท่านั้นดอก	อย่าตีกันให้ชอกช้ำถลาย
ทำคลับคล้ายมิให้เห็นกาย	แม่จ๋าฉันไม่วายคิดถึงเลย
จากมาอยู่ที่นี่นี้สบาย	ฤาซังตายด้วยโกรธพิโรธเอ๋ย
กำพร้าแม่อดกล้วยไม่มีสเบย	แม่คิดถึงฤาเฉยลืมลูกไป
ฉันเตือนพ่อบ่อยบ่อยให้มารับ	ลาวทองเขากำกับไม่มาได้
ขึ้นชื่อลาวนี้ฉันชังมันสุดใจ	รักแม่ไทยมากกว่าหนาว่าจริง
๘ คำ
ร่าย
๏ เสียงเอยเสียงแจ้ว	แว่วแว่วไม่ถนัดคะนึงนิ่ง
นี่เสียงใครคิดระแวงแคลงประวิง	ตรีกกริ่งจำได้เหมือนจะรู้
นึกได้คล้ายเสียงกุมารทอง	ขมุกขมัวพิศมองอยู่เปนครู่
กุมารทองสำแดงกายออกให้ดู	ไม่ได้อยู่ด้วยกันกี่วันมี
แปลกฉันไปฤาหม่อมแม่ขา	วันทองว่าพ่อมาด้วยฤานี่
คิดถึงความเก่าเศร้าโศกี	ไม่พอที่เปนทั้งนี้เพราะอีลาว
ออกชื่อลาวทองกระทั่งหู	ดังเพลิงพลามวามวู่โชนฉาว
ตั้งคอก่อเขะเกะเรื่องราว	พ่อจ้าวเถิดจงเห็นที่จริงใจ
นีไม่กลัวผู้กำกับเขาดอกฤา	พ่อกุมารหม่อมจึงดื้อมาได้
น้อยจิตคิดคิดไม่ใคร่ไป	เจ็บใจชอกช้ำคำคุณเมีย
๑๐ คำ
ร่าย
๏ ขุนแผนได้ยินผินมาว่า	ลูกข้าจะยัวลมล่มเรือเสีย
กุมารทองแกล้งแล้วให้ปัวเปีย	พ่อไกล่เกลี่ยเรียบร้อยอยู่ถ้อยคำ
เอาลาวทองมาออกชื่อจนอื้ออึง	รื้อตะบอยตะบึงพิไรร่ำ
ดูเถิดไม่ว่าเล่นเลยเจ้ากรรม	จ่อจุดลุกแล้วหาน้ำมาดับไฟ
๔ คำ
ร่าย
๏ บัดนั้น	กุมารทองหัวร่อร่าว่าแก้ไข
โทโสมาแขกแปลกเปลี่ยนใจ	ไม่เปนไรดอกพ่ออย่าโกรธา
ที่หม่อมแม่วันทองท้อถอยหลัง	รอรั้งไม่ไปไว้งานข้า
จะวิงวอนผ่อนผันให้เต็มประดา	ว่าแม่จ๋าอย่าถือพ่อฉันเลย
/*69ครั้งนั้นลาวทองมันให้กินมด	หลงละเมอเยอยศไปแม่เอ๋ย
รู้สึกผิดได้คิดไม่มีสเบย	มาไปเถิดแม่เอ๋ยอย่าเฉยเชือน
ตั้งแต่นี้ฉันจะเปนนายประกัน	มิให้พ่อเปนอย่างนั้นเปรอะเปื้อน
ลาวทองไม่ให้กลับมาขึ้นเรือน	เขาไปเสียหลายเดือนแล้วจริงจริง
แล้วผินหน้ามาว่าแน่ะคุณพ่อ	แม่ฉันขอความสัตยไว้อีกสิ่ง
ลาวทองนั้นให้สลัดซัดเททิ้ง	ให้สมกับมันหยิ่งสาระดอง
ฝ่ายแม่ฉันจะแก้ประกันด้วย	กับขุนช้างรูปรวยจองคร่อง
ไม่ให้มีเยื่อใยกลับใจปอง	จะผ่าสองเสียให้เสร็จเด็ดรัก
ขุนแผนวันทองจึ่งว่า	ตามใจลูกยาไม่หาญหัก
กุมารทองหัวร่อก้อกั๊ก	ดีใจนักอย่าช้าเลยมาไป
วิ่งเข้ามาหยิบยกเอากระทาย	หนักจะตายฉันจะช่วยเอาไปให้
ทั้งสามก็ตามกันคลาไคล	ออกประตูเรือนใหญ่ถึงนอกชาล
เพลง ๑๐ คำ
๏ แผ้วเอยแผ้วหล้า	จันทราแจ้งกระจ่างสว่างบ้าน
ดังจะจับมดได้ก็ไม่ปาน	บ่ายหน่อยคล้อยบรรณสารคารินเรือง
ดาวจะเข้ผกผันหันเศียรกลับ	ซ้อนสลับดาวรุ่งขึ้นฟุ้งเฟื่อง
ประกายพฤกษสุกฉ่ำประจำเมือง	ขึ้นค้างเบื้องบูรพทิศตามฤดู
สำคัญตระหนักว่าจักจวนรุ่ง	ขุนแผนไม่ดานสดุ้งเชื่อมืออยู่
ถึงสว่างเพื่อนบ้านใครจะรู้	ตามมาก็จะสู้กูไม่ลด
๖ คำ
ร่าย
๏ วันทองเห็นของที่นอกชาน	รอยต่อยแตกฉานระยำหมด
จึงกล่าววาจาว่าประชด	นี่คนคดที่ไหนทำรังแก
ถอนต้นไม้รื้อเขาเสียด้วย	มอดม้วยข่มเหงเล่นทีเดียวแหล
ตุ่มอ่างกระถางโอ่งแอ	ทุบเสียนี่แท้พาลพาโล
ของทั้งนี้มันทำไมอะไรเล่า	หนักเบาใครแบกไว้ได้โมโห
ทำกระไรได้รู้จักคนเฉโก	อวดดีฤาโง่ทำเช่นนี้
๖ คำ
ร่าย
๏ บัดนั้น	กุมารทองร้องว่าอย่าจู้จี้
ถึงอาลัยก็ไม่กลับคืนดี	ของเช่นนี้ใช่ที่ไม่ต้องการ
ใครเล่าทุบต่อยแตกย่อยยับ	คุณพ่อกับฉันเองทำเพ่นพ่าน
หาเอาใหม่ก็จะได้อย่ารำคาญ	ทำสิ้นอาลัยบ้านจะได้ไป
๔ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนหัวร่อร่าว่าแก้ไข
โอ่งอ่างกระถางใส่ต้นไม้	เขาห้วยของใครข้าไม่รู้
คิดว่าของขุนช้างก็ต่อยเล่น	กลับเปนของวันทองน่าอดสู
พี่ขอโทษอย่าโกรธได้เอนดู	ไม่ได้อยู่แล้วอย่าอาลัยเลย
ขุนแผนพาวันทองรีบคลา	ถึงเรือนแก้วกิริยาหักใจเฉย
รื้อถอนใจอาลัยไม่สเบย	ทำเปนเปรยถามวันทองว่าห้องใคร
/*71วันทองว่าห้องแก้วกิริยา	ขุนแผนว่าหน้าตาเปนไฉน
สาวแก่แม่ม่ายเมียผู้ใด	ลูกเต้าเหล่าไหนจะใคร่รู้
ยินชื่อมีความกรุณา	ใคร่แวะดูหน้าตาอย่างไรอยู่
ไฉนน้องวันทองโฉมตรู	ให้แวะดูหรือไม่น้ำใจเรา
จะไปแต่หญิงเดียวเปลี่ยวนัก	ลักเอาไปใช้สรอยเปนไรเล่า
พอเปนเพื่อนได้ใช้การหนักเบา	เอาฤาเจ้าเห็นเป็นทีพี่หารือ
๑๒ คำ
ร่าย
๏ ได้เอยได้สดับ	หวั่นใจไหววับกระไรหรือ
นี่มาแวะแทะเล็มเล่นหัวมือ	ดอกกระมังทำไขสือสวนรอย
แล้วกิริยากุมารทองคนองแย้ม	ทำกระแอมแกมสรวลสำรวลบ่อย
จะทำตกกระไดโจนโผนลอย	หม่อมจะแวะจะว่อยก็ตามใจ
แก้วกิริยารูปเล่าเขาไม่ชั่ว	จะเอาไปแทนตัวฉันฤาไฉน
ตบมือได้กันเถิดเปนไร	ฉันดีใจจะได้กลับไปหลับนอน
๖ คำ
ร่าย
๏ บัดนั้น	นวลแก้วกิริยาโฉมสมร
แต่ขุนแผนจากไปใจอาวรณ	ทุรนร้อนแรงรุมกลุ้มรัก
ด้วยไม่เคยร่วมชมสมสังวาส	ปะปลาดประเดี๋ยวใจอาลัยหนัก
นอนนั่งตั้งวิตกอกทึกทัก	ชมประวิชต่างพักตร์พิไรครวญ
๔ คำ
โอ้
๏ โอ้เหมือนฟ้าแลบแปลบตา	มาได้แต่เวทนาฟูมกำสรวญ
กลิ่นอายยังกระหลบอบรัญจวน	นี่เนื้อกรรมมาประมวญประมาททำ
พรากสัตว์ให้พลัดคู่ร้าง	จึ่งเจาะจังหวังบ้างไม่ข้ามค่ำ
ชื่นประเดี๋ยวเปลี่ยวลำบากจากระยำ	ก้มหน้าใช้กรรมร่ำโศกา
๔ คำ
ร่าย
/*72๏ ครั้นวายกำสรดแว่วเสียง	สดับสำเนียงเอียงหูฟังรู้ว่า
ชรอยหม่อมจะพาวันทองมา	เสียงจ้าดังฉอเลาะเกาะแกะกัน
จึงลุกรีบมาแอบแง้มประตู	เปิดออกมองดูขมีขมัน
เห็นหม่อมขุนวันทองสองพัลวัน	กับเด็กคนหนึ่งนั้นน่าเอนดู
ลูกใครมาแต่ไหนไม่รู้จัก	ไม่ถามทักเมียงมองฟังอยู่
นี่เอาลับออกมาไขให้กันรู้	ฤาจึงแว่วเข้าหูออกชื่อเรา
๖ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนว่าแก่วันทองนี่แน่เจ้า
อะไรนี่มีแต่จะโดนเดา	ใครบอกเจ้าเปล่าๆว่าเราแวะ
ฉิฉะจะให้ไปเปลี่ยนตัว	ยังรักผัวหัวล้านอยู่นั่นแหละ
แต่กุมารหัวร่อพอข้อแคะ	ชวนเฉลาะเขาะแกะจะไม่ไป
กุมารทองลูกข้าหน้าทะเล้น	เคยเปนเช่นนี้มาแต่ไหน
ทำไมนั้นข้าจะได้ตกกระได	ถ้าตกจริงก็ไม่ไว้วันทอง
คงจะถูลู่ลากลงไปด้วย	เจ็บป่วยมอดม้วยคงเปนสอง
ข้าหารือโดยซื่อปรองดอง	น้อยฤาน้องจิตใจเออเช่นนี้
เชิงข้างหึงส์แล้วว่องไวดังไฟจุด	แว่วสักนิดอุตลุดเหมือนบ้าจี้
มันร่อยหรอสึกไปเมื่อไรมี	ไปคนเดียวก็ตามทีช่างเปนไร
๑๐ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	วันทองร้องว่าขันนั่นมิใช่
ว่าข้าชั่วแล้วอย่าพาเอาข้าไป	รังกะตุ๋ยถุยอะไรเปนเช่นนี้
ที่ข้างแระแวะค่างแล้วปรากฏ	ดีชั่วไม่เลือกหมดไม่บัดสี
เว้นเสียไม่เห็นเล่นแต่หางมี	วิฬารีแลไม่ได้เปนภรรยา
๔ คำ
/*73ร่าย
๏ บัดนั้น	กุมารทองเห็นอึงจึงร้องว่า
รำคาญหูดูดู๋แหกขี้ตา	เพื่อนบ้านเขาว่าเขาจะนอน
อะไรมาหึงส์ลมระงมอื้อ	จริงแล้วฤาแม่ขาฟังข้าก่อน
พ่อแกแวะซื้อพลูดูลคร	หน่อยหนึ่งดอกไม่ยอกย้อนอย่าร้อนใจ
ฉันเปนพยานรู้อยู่ทั้งคน	เธอรีบร้นมาตามแม่แลข้อใหญ่
จริงหนาแม่พ่อแกไม่แชไช	ห้องนี้หลงเข้าไปดอกจริงจริง
สักประเดี๋ยวก็กลับออกมา	เร็วนักหนาไม่ทันสมพิรมย์หญิง
เห็นหน้าตากันฤาไม่ใจประวิง	ฉันก็กริ่งเห็นพ่อจะพอใจ
คนองหัวยั่วล้อทั้งพ่อแม่	แอแฮแต่ละน้อยพลอยกันไขว่
ขอเสียเถิดจะช้าเรามาไป	เข้าผลักไสฉุดคว่าพาดำเนิร
เพลง ๑๐ คำ
ร่าย
๏ บัดนั้น	แก้วกิริยามองแลชะแง้เหิน
ลับตาเขาพากันเดิรเกิน	ใคร่ตามไปคิดเขินน้ำใจนัก
เห็นท่วงทีวันทองนี่นักหนา	เขายาวระฟ้าขวิดเกกกัก
แว้งข้างแว้งคูดูเค็กคัก	ชรอยจักขี้หึงส์เต็มที
ตามไปก็จะไปเปนเมียน้อย	ไม่รักไปรักป้อยแล้วจู้จี้
ปิดประตูรีบจรผ่อนสมประดี	น้ำตาปรี่อาลัยถอนใจฮือ
๖ คำ
/*74โอ้
๏ ถึงที่นอนเปิดมุ้งไล่ยุงริ้น	รวยรวยกลิ่นยังไม่สิ้นน้อยไปฤา
ทอดตัววางตาค้างหาวนอนปรือ	อ้าปากหวอดกอดมือระทมทุกข
ผุดลุกผุดนั่งไม่หลับใหล	ได้ยินเสียงอะไรแกรกกรุก
ร้อนร่านรำคาญพล่านพลุก	เปนตุ๊กกระตาล้มลุกม่อยหลับไป
๔ คำ
ร่าย
๏ ขุนแผนวันทองกับกุมาร	ออกมาถึงนอกชานหน้าหอใหญ่
บาระบุ่นสัตวาที่เลี้ยงไว้	ทักอึงคนึงไขว่อลวน
ว่าใครนี้มาลักพาแม่วันทอง	เพรียกพร้องจอแจแซ่สับสน
ขุนแผนสำคัญว่าเสียงคน	ชักดาพออกประจญประจัญรับ
กุมารทองร้องบอกนกดอกพ่อ	วันทองหัวร่อว่าไม่ฟังศัพท์
แท้ทหารชำนาญในการทัพ	นกน่อยคอยขยับไหวพริบ
ขุนแผนเดิรเร่อเก้อสักหน่อย	บ่นค่อยค่อยในคอกระอุบกระอิบ
วันทองว่าพูดดังดังอย่างุบงิบ	ขุนแผนว่าจะหยิบผิดกันอีกแล้ว
ถึงประตูชาลเรือนลงกระได	ศกุนไก่มี่สนั่นขันแจ้ว
ฤกษปลอดตลอดคลาศแคล้ว	ดุเหว่าแว่วจวนรุ่งมุ่งไคลคลา
เพลงเรว ๑๐ คำ
ร่าย
๏ บัดนั้น	ม้าหมอกหม่นรนร่านทะยานท่า
ครั้นเห็นขุนแผนลงมา	จากเรือนเริงร่าเรียงราย
/*75เหลือบมาประสบพบวันทอง	แรงร้องทีทักด้วยจำด้าย
เท้าน่าเขี่ยคุ้ยตะกุยตะกาย	วุ่นวายแลบลิ้นเลียพลาม
วันทองเคยป้อนกล้วยอ้อยให้กิน	จึงจำกลิ่นได้ไม่ระคางขาม
วันทองทักว่ายังพ่วงพีงาม	นึกถึงความหลังนั่งโศกี
โอด ๖ คำ
ร่าย
๏ บัดนั้น	กุมารทองร้องเรียกฝูงผี
สำแดงกายเปนหมู่อสุรี	อึงมี่มาประชุมเปนโกลา
๒ คำ
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนประโลมวันทองว่า
เท่านั้นเลิดอย่าเสร้าโศกา	มาขึ้นม้าเถิดพี่จะพาไป
จึงกระสันรัดอกเข้าให้ตึง	แล้วจึงมาแต่งตัววันทองให้
เสื้อหนังไก่ที่ปิดปากกระทายไว้	หยิบเอามาให้ใส่นุ่งจีบโจง
แพรห่มปากเถาตะแบงมาน	โพกหัวดอกพุดตานโอ่โถง
สอนว่าถึงม้าจะเผ่นโผนตะโพง	ยึดสายถือรั้งโยงอย่าวางมือ
แล้วส่งเมียให้ขึ้นขี่ข้างหน้า	ผัวขี่หลังประคองมาชักสายถือ
กุมารทองหัวร่อร้องอออือ	แฝดติดกันมีฤาฉันพึ่งพบ
๘ คำ
ร่าย
๏ ขุนแผนว่าแสนแล้วเจ้ากุมาร	ท่วงทีดีจ้านเชิงประจบ
แย้มพรายไม่ให้ใครทวนทบ	มาคบเด็กสร้างบ้านต้องตำรา
๒ คำ
โทน
๏ ม้าเอยม้าแซม	หมอกแกมมรกตเต็มหา
รอบรู้ดั่งมนุษย์สุดปัญญา	วางหูหางไว้หน้าดั่งม้ายนตร์
/*76เริงว่าออกมาถึงนอกบ้าน	เผ่นทยานผ่านตามแนวถนน
บันเทิงร้องหฤหรรษ์ร่านรน	สเทินถูกดั่งม้าต้นไม่สะเทือน
รวังคนบนหลังไม่พลั้งพลาด	ม้าใดไม่ฉลาดเสมอเหมือน
จะให้เร็วก็เร็วไม่พักเตือน	เดิรไกลเปนม้าเรือนดำเนิรทาง
อมนุษย์นำหน้าม้าสพรั่ง	กุมารแบกกระทายรั้งยึดหาง
กำบังไว้มิให้วันทองระคาง	จะตกใจผีสางคร้ามกลัว
ให้เห็นกันแต่สามสี่ทั้งม้า	คนองเล่นเจรจาเย้ายั่ว
ดีใจได้ประชิดจนติดตัว	เห็นผัวบ้างฤาไม่อาลัยรัก
๑๐ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	วันทองร้องว่าฉันคันมือหนัก
จะใคร่ลองเล็บเล่นดูสักพัก	นานแล้วต่อจักลืมฝีมือ
ขุนแผนร้องตอบคำว่า	อย่าอย่ามิตกม้าลงไปฤา
ข้ามิใช่หมื่นทนคนฦฦา	เช่นอ้ายตื้อหัวล้านมันทานทน
ถึงน่าเรือนพี่ขุนช้างสอนพญา	โรงนางม้ามีอยู่ริมถนน
พอสีหมอกร้องร่านรน	นางม้ายินสับสนรนร้อง
คราวสัดสำเนียงอัศดรผู้	หื่นคู่กระทืบโรงตะโกรงก้อง
ขุนแผนจึงถามวันทอง	ม้าผู้เมียของใครน้องเลี้ยงไว้
วันทองบอกนางม้าสอนพญา	เขาแลกมาม้าพาลบ้านผักไห่
กระบือถอนบ้านเชี่ยนเปลี่ยนกันไป	ขุนแผนดีใจหยุดรอรั้ง
/*77ว่าแก่วันทองน้องพี่	ทยุดที่นี่สักประเดี๋ยวอย่าหักหลัง
ให้กุมารทองอยู่ระไวระวัง	พอสมหวังดั่งคิดที่จิตจง
ขมีขมันโดดลงจากอาชา	รีบมาหมายได้เหมือนใจประสงค์
กำหนดเสียงม้าร้องมั่นคง	เดิรตรงมุ่งไปด้วยปรีดา
กราวรำ ๑๔ คำ
ร่าย
๏ ถึงเอยถึงรั้ว	ขัดแตะทึบทำยังชั่วแน่นหนา
เอาฟ้าฟื้นฟาดฟอนรอนรา	แตะพังออกไม่ช้าก็เข้าไป
ถึงโรงม้ามองเมียงฟังดู	กองเพลิงสุมอยู่ยังสงสัย
คนเลี้ยงหลับฤาตื่นฉันใด	ไม่ไว้ใจก็สกดเสียฉับพลัน
ตระ ๔ คำ
ร่าย
๏ บัดนั้น	อ้ายอึ่งควาญม้าข่าคำมั่น
เทศกาลลมว่าวหนาวงกงัน	คืนนั้นนอนไม่หลับจับหืดงอ
ผิงไฟเอาตุ้งก่ามาชัก	ดังคลอกคลักดื่มดูดปากผลอ
บังหวนควันซูดซืดฝืดคอ	ต้องสกดกรนฝอล้มหลับไป
๔ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนสังเกตว่าคนหลับใหล
เข้าไปในโรงม้าทันใจ	ฟางไฟริบหรี่มอซอ
จึงนั่งโก้งโค้งกระโพงเป่า	เอาฟืนฝอยใส่เข้าเร่งก่อ
ลุกโพลงสว่างกระจ่างพอ	เห็นอ้ายข่างอนหง่อคุดคู้
/*78เหลือบซ้ายแลขวาทั่วไป	เบาะบางแขวนไว้ก็มีอยู่
เข้าไปปลดเอามาพินิจดู	ก็รู้ว่าเบาะโคราชได้ไหนมา
แล้ววางไว้พบกันไต้ไปจุดส่อง	อ้ายสอนพญาจองคร่องเกลียดน้ำหน้า
ทำโพงโสงน้อยฤาเกินหน้าตา	ชาติข้าจองหองเหมือนน้องชาย
คิดว่ามีม้ามากปลูกโรงโกง	ตัวเดียวโป้งโหยงก็เปนได้
เลี้ยงม้าตัวเมียขี่ไม่มีอาย	แต่รูปดีแซมทรายสูงใหญ่ยาว
ท่วงทีเดิรทางจะทนอด	ปะทัดหลังดำหมดชาติปากขาว
นัยน์ตาก็ไม่กาววาว	ข้อเท้ากลมกล่อมกีบฝักบัว
จึงถอดขลุมเอาบังเหียนใส่เข้า	ดูหน้าตาสอดเปลายังชั่ว
เอาเบาะบางพาดผูกเครื่องตัว	หยิบเอาสุ่มมาครอบหัวอ้ายข่าไว้
แล้วจูงเอานางม้ามานอกบ้าน	โดดทยานขึ้นหลังลองขับใหญ่
สเทินเรียบสนิธสนมก็ดีใจ	วันทองพอจะขี่ได้ก็ขับมา
เชิด ๑๐ คำ
ร่าย
๏ มาเอยมาถึง	ที่วันทองกับกุมารคอยท่า
ที่ต้นทองโหลงใหญ่เยื้องบ้านมา	บอกว่าไปหาม้ามาได้ดี
ตั้งใจเอามาให้วันทอง	สนิธดีจริงน้องน่าขับขี่
ต่างคนต่างลงจากพาชี	สุขเกษมเปรมปรีดิ์กันสองคน
๔ คำ
ร่าย
๏ ขุนแผนดำริห์ตริว่า	จำจะด่าขุนช้างเล่นให้ปี้ป่น
ลูกอีเถ้าเทพทองสาลวน	เก่นก่นเสียให้หมดเหล่าปราณ
จึงว่าวันทองน้องทพี่	หยุดประเดี๋ยวธุระมีจะแต่งสาร
ไว้ให้หม่อมสหายหัวล้าน	ป่าววงศวารไปตามอย่ารั้งรอ
จึงเอาดาบถากเปลือกทองโหลงใหญ่	เอาถ่านไฟเขียนใช้ต่างดินสอ
จะเล่นลิ้นว่าเล่นให้พอพอ	ลวงล่อล้อให้มันเดือดดาน
ครั้นเขียนสำเร็จเสร็จแล้ว	พลายแก้วอวดโอ้โวหาร
อ่านให้วันทองพรายกุมาร	ศุภสารของเราเสนาะดี
๘ คำ
ช้า
๏ ในลักษณว่านายพลายแก้ว	เลิศแล้วถึงตามไปไม่มีหนี
เจ้านายชุบเลี้ยงโปรดเต็มที่	วิชาการมนตร์มีขลังนัก
ได้เปนขุนแผนแสนณรงค์	อาจทนงสมกันกับยศศักดิ์
ลูกอีเถ้าเทพทองทำคึกคัก	หมายจะหักเอาด้วยทรัพย์เชื่อดี
คบมิตรทำลายมิตรไม่คิดบาป	นิยมหยาบเอออะไรเช่นนี้นี่
ภรรยาของเขาเจ้าผัวมี	ไม่คิดที่จะเปนเวรากรรม
ไม่ส่องกระจกดูหน้าตาหัวหู	เศษบาปกินยังจะรู้อ้ายหัวหำ
ผมเผ้าไฟนรกเลียระยำ	ไม่นึกคลำดูบ้างหาไม่เลย
คอยลอดตอดขบกันลับลับ	โกหกสับปลับสุดแล้วเหวย
จนลาวทองต้องพรากจากเชย	มึงเอ๋ยทำแค้นกูแสนทวี
/*80ความสัตยไม่รักษาสัตย	สบถแล้วก็สบัดเสียกับที่
กูมาแก้แค้นมึงวันนี้	ตลุนตุ๋นกลิ้งคี่นอนกรน
จะห้ำหั่นบั่นเสียก็จะได้	ตายแล้วเกิดใหม่สักร้อยหน
เสียดายดาพฆ่าอ้ายมิใช่คน	กูขึ้นเรือนใช่ทำวนเข้าของใคร
ใช่ผู้ร้ายสกดปล้นค้นสมบัติ	สารพัดหาปราถนาไม่
ทุบต่อยเล่นตามสบายใจ	พาแต่เมียกูไปเร่งไปตาม
ขุดอ้ายศรีวิชัยเอาไปด้วย	ป่าวพวกพ้องไปช่วยก็ไม่ขาม
อ้ายราชพญาสอนพญาฝูงบ้ากาม	ซุ่มซ่ามไปให้หมดสิ้นเหล่ากอ
คนเดียวแลจะสู้ให้ดูเล่น	ครั้งนี้แลจะเหนฝีมือพ่อ
ไม่อวดตัวสรรแสร้งแกล้งยกยอ	คูฆอเขียนเสือให้วัวกลัว
จะไปคอยอยู่ที่กลางป่า	อย่านอนใจให้ช้ามุดหัว
มึงก็เปนคนดีมิใช่ชั่ว	เปนทหารต้มถั่วซนไฟ
เขาเลื่องชื่อฦๅขลาดเองนักหนา	อ้ายคี่ข้าพญาศรีใส
อย่าไปมือเปล่าตามโคมไป	จะเอาบุหรี่ไปคอยไว้อย่าปรารม
มึงไปถึงเมื่อไรจ่อจุด	จะสูบให้อุตลุดควันกระหม
อ้ายสองหน้าชาติข้ามิใช่พรหม	หน้ากลมกลมข้างท้ายทอยตาไม่มี
๒๖ คำ
ถอนร่าย
๏ วันทองขวยเขินค้อนไห้	กุมารทองชอบใจว่าถูกที่
ชวนกันสุขเกษมเปรมปรีดี	ขึ้นพาชีรีบเร่งขับไป
/*81ให้นางม้าวันทองขี่ไปหน้า	ม้าหมอกรอรามาเคียงใกล้
ขุนแผนคอยประคองไม่ไว้ใจ	กุมารทองระวังระไวม้าวันทอง
เชิด ๖ คำ
ร่าย
๏ เดือนเอยเดือนดับ	แสงเงินจับนภดลหับหนห้อง
เวหาสน์เรื่อเรื่อสุวรรณเรืองรอง	โอภาสส่องพื้นฟ้านภาดล
อรุณรุ่งพุ่งดวงสุริเยศ	เสด็จประเวศเผ่นผยองล่องเวหน
ขุนแผนวันทองพากันจรดล	พอรุ่งขึ้นถึงตำบลตำหนักเย็น
ที่ประทับท้าวพญามาแต่ก่อน	ร่มกาหลงไม่มีร้อนน่านอนเล่น
รวยรวยกลิ่นอ่อนอ่อนขจรรำเพ็ญ	ที่ทางเห็นสนุกสนานนัก
ใกล้พระแท่นดงรังหนองขาว	ระยะยาวสักกิ่งร้อยรอยกรุยปัก
ลับลี้ควรที่จะหยุดพัก	ค่ำจึงจักไปด้วยกับแสงจันทร์
คิดแล้วจึงว่าแก่วันทอง	หยุดที่นี่ก่อนน้องผ่อนผัน
พักร้อนนอนเสียเถิดกลางวัน	คืนนี้เราเคี่ยวกันรุ่งกับตา
เดินมาเที่ยวเลาะเราะหาที่	ใต้กาหลงต้นนี้เตียนนักหนา
ขุนแผนวันทองลงจากม้า	แก้เครื่องอาชาเสียทันใจ
จึงเรียกกุมารทองมาสั่ง	พ่อจงไประวังริมทางใหญ่
ใครมาตามให้รู้แต่ไกลไกล	โหงพรายนั้นให้ไปล้อมวง
ให้เอาม้าไปอาบน้ำกินหญ้า	แล้วไปหาผลไม้เอามาส่ง
เอาเบาะม้าแผงข้างวางปูลง	ร้อนแสงสุริยงทับหลังตา
คิดกำจัดอมนุษย์ให้ไปหมด	ทอดรันทดลงที่ใต้พฤกษา
สัพยอกหยอกเย้าภรรยา	แก้กันชีพหลังมาออกแบ่งปัน
ของกินพ่อม่ายไร้เมีย	มันชั่วประดาเสียไม่น่าฉัน
มากินเถิดตามแกนด้วยกัน	อย่าถือเชิงถือชั้นจะแสบท้อง
๒๐ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	วันทองสำรวลสรวลสนอง
ท่านผู้หญิงแต่ละคนเนื้อเปนทอง	แต่ล้วนเหล่าเผ่าพ้องผู้ครองเมือง
ไม่ควรเลยหนอท่านคุณผู้ชาย	จะมาว่าเปนม่ายเคี้ยวเอื้อง
คราวชาตาเฟื่องฟุ้งรุ่งเรือง	กำลังเปรื่องแล้วเปนไรเล่าหม่อมพลาย
ฉันอีกเปนคนชั่วช้า	ระอาหน้าดำตามอมหมึกหมาย
หม่อมจะพลอยขายหน้าได้อาย	มันไม่เปนโล้พายดอกพ่อคุณ
บ่นพลางทางเสพผลาหาร	สองสมานผูกพันธ์เปนควันกรุ่น
เปนไก่เก่าไม่ให้หลวมกรวมประทุน	แต่ละน้อยคอยตลุ่นในเชิงชั้น
๘ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ขุนแผนสำรวลสรวลสันต์
ชั่วดีน้องพี่ไม่อย่างนั้น	คำบุราณกล่าวมั่นแต่ก่อนมี
ท่าน้ำศาลานทีหญิง	สามสี่สิ่งจะว่าแดนของใครนี่
ธรรมดาเคราะห์ร้ายเคราะห์ดี	ปรปวาทใครที่จะหนีพ้น
สุดแต่ใจน้ำใจเจ้ากับข้า	ถ่มน้ำลายรดฟ้าเวหน
ใครถ่มก็จะล่นลงต้องตน	ทำวลบ่นเพ้อเออรำคาญ
/*83แต่เราจำจากพรากกันมา	อย่าเนิ่นนักชักช้าหน่วงสมาน
ขะเยื่อนขยดเข้าใกล้เกือบได้การ	ตะกวดคลานเข้ามาชิดคิดว่างู
วันทองโลดขุนแผนโดดตกใจ	เห็นตะกวดทุดจรรไรแกล้งจู่ลู่
มาชิงพลบเมื่อจะสบปูนกับพลู	อีกสักครู่ก็จะแผ่แบกิน
เบี้ยหน่วยจนพลิกไพล่ไปเปนครบ	น่าตีให้บัดซบสลบดิ้น
ให้วันทองน้องข้าพลอยตื่นบิน	เจ้าเอยผินมาข้างนี้มิใช่งู
มามาน้องลองเล่นเห็นถิ่นแปลก	กับอันแรกจะผิดบ้างอย่างไรอยู่
หยิบเอาเล็ดกระเบาเข้ามองดู	ปลาดหนอไม่รู้จักเลย
ร้องกระโวยกระวายเข้าว่ามานี่	เราได้ของดีน้องพี่เอ๋ย
นั่งลงทำพินิจพิศชูเชย	ของไม่เคยได้เหนทำเล่นล้อ
๑๖ คำ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	วันทองอมสรวลสันต์กลั้นหัวร่อ
เอามือปิดปากไว้ไอในคอ	กระแอมข้อระคนปนจาม
เมียงเข้ามาครั้นใกล้ทรุดไพล่นั่ง	ขอดูมั่งเปนไรทำไถ่ถาม
ลวงหลอกดอกกระมังพ่อโฉมงาม	เพลงข้างล่อต่อความขยันนัก
ขุนแผนทำกมุดกมิดมือปิดป้อง	เอาขึ้นส่องร้องว่าพึ่งรู้จัก
ดูสิเจ้าเห็นจะพราววาวน่ารัก	นี่ยังหมกอยู่ในฝักจึ่งมอยอ
ว่าพลางทางขยดเข้าไปใกล้	แบมือออกพี่จะให้ไม่ให้ขอ
ขยับมือแบกำทำแลล้อ	ดีดดังหวอร้องปร๋อปรื๋อบินไป
๘ คำ
ร่าย
๏ วันทองว่าหม่อมแล้วเปนเช่นนี้	มีแต่ลวงสับปลี้น่าหมั่นไส้
ค้อนขวับทีขยับขะเยื่อนไกล	ขุนแผนทับตักไว้มิให้ลุก
๒ คำ
/*84โอ้โลม
๏ แน่เอยแน่เจ้า	พี่จะเล่านิยายให้สนุก
ธรรมดาสัตวในวัฏทุกข์	ลูกกบเปนปลาดุกไปก็มี
ผลกระเบางอกปีกบินไปได้	น่าอัศจรรยใจนักน้องพี่
เจ้าจะว่าโป้ปดก็ตามที	เหมือนกรวดสำโรงโด่งหนีไปกับมือ
ทางภิรมย์เกลียวกลมสมสวาท	เอนอิงพิงพาดสัมผัสถือ
ประโลมประเล้าเบาเบามิให้ครือ	เปนตัวสืออยู่ด้วยกันรู้ชั้นเชิง
วันทองท่วงทีดีป้องปิด	ขุนแผนสกิดล่อล้อให้หลงเหลิง
ไว้ทีหนีทีไล่ให้กระเจิง	ต่างสำเริงเชิงสนิธชิดกลมเกลียว
โลม ๘ คำ
๏ อัศจรรย์ในอรัญถิ่นประเทศ	โดยสังเกตแปลกเปลี่ยนกระเสียนเสียว
สองเกษมเปรมปริ่มกระยิ่มเจียว	ลัดาเกี้ยวเกี่ยวกระหวัดรัดรึงกัน
แฝกคาหญ้าระบัดในภูมิประเทศ	บันดาลเหตุทั่วทำเลพลอยป่วนปั่น
จัตุบาททวิบาทที่เหล่านั้น	ก็ผกผันตื่นเต้นเล่นประลอง
สัตวใดที่พอใจคนองน้ำ	ก็เวียนผุดเวียนดำประจำหนอง
วารีขุ่นข้นรคนฟอง	สองกระกองปองสวาทสมมาตรครัน
๖ คำ