วิวาหพระสมุท
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
คำนำ
เนื่องในงานฌาปนกิจศพ คุณหญิงอบเชย พิพิธสมบัติ ณ ฌาปนสถานวัดธาตุทอง กำหนดงานวันที่ ๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๐๙ นี้ พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวีในรัชกาลที่ ๖ ได้มีพระเสาวนีย์ให้ พลตรีประพัทธ์ กุวานนท์ มาแจ้งแก่เจ้าหน้าที่กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ว่ามีพระประสงค์จะจัดพิมพ์หนังสือเรื่อง “วิวาหพระสมุท” พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ประทานเป็นอนุสรณ์ในงานนี้ กรมศิลปากรยินดีอนุญาตให้พิมพ์ได้ดังพระประสงค์
วิวาหพระสมุทเป็นบทละครพูดสลับลำ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์ขึ้น เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๑ เพื่อให้คณะเสือป่า กองเสนาหลวงรักษาพระองค์แสดงในพระราชวังสนามจันทร์ เก็บเงินบำรุงราชนาวีสมาคมแห่งกรุงสยาม เมื่อวันที่ ๑๖ กุมภาพันธ์ ๒๔๖๑ บทละครเรื่องนี้ได้รับความสนใจจากผู้ชมและผู้อ่านมาก ปรากฎว่าต่อมา ดอกเตอร์ ทอ วันลีย์ ได้ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตแปลงบทละครพูดเรื่องนี้เป็นภาษาอังกฤษ และได้นำออกแสดงที่โรงละครหลวงมิสกวันด้วย แม้ว่าตัวละครและชื่อสถานที่ในบทละครเรื่องนี้จะเป็นภาษาต่างประเทศและไม่ค่อยคุ้นหูผู้อ่านผู้ฟัง แต่เนื้อเรื่อง ลักษณะคำประพันธ์ และบทเจรจา ล้วนมีความไพเราะซาบซึ้งสอดคล้องกับเนื้อเรื่องทุกตอน จนมีผู้นำคำประพันธ์บางตอนมาใช้เป็นบทขับร้องเพลงไทยเดิม และเพลงไทยสากล กันอย่างแพร่หลายในปัจจุบัน เช่นบทร้องของอันเดรที่ว่า
ถึงกลางวันสุริยันแจ่มประจักษ์
ไม่เห็นหน้านงลักษณ์ยิ่งมืดใหญ่
ถึงราตรีมีจันทร์อันอำไพ
ไม่เห็นโฉมประโลมใจก็มืดมน
อ้าดวงสุรีย์ศรีของพี่เอ๋ย
ขอเชิญเผยน่าต่างนางอีกหน
ขอเชิญจันทร์ล่องสว่างกลางสากล
เยี่ยมมาให้พี่ยลเยือกอุรา ฯ
และบทร้องอันเดรกับอันโดรเมดาที่ว่า
ถ้าแม้พี่เลือกได้ตามใจพี่
จะไปพ้นที่นี้นั้นหาไม่
จะยืนชมขวัญตาผู้ยาใจ
กว่าจะได้สวมกอดแม่ยอดรัก ฯ
โอ้พ่อยอดยาจิตของมิตร์เอ๋ย
เมื่อไรเลยจะได้เชยชิดชม
กลิ่นหอมได้ดอมดม
ห่างรักหักอารมณ์
โอ้แสนระทมระทวยเอย ฯ

ที่จำไปท่องเป็นสุภาษิตก็มี เช่น
“ปากเปนเอก เลขเปนโท โบราณว่า
หนังสือตรี มีปัญญา ไม่เสียหลาย
ถึงรู้มาก ไม่มีปาก ลำบากตาย
มีอุบาย พูดไม่เปน เห็นป่วยการ”
กรมศิลปากรขออนุโมทนาในกุศลวิทยาทาน ที่พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี ในรัชกาลที่ ๖ ได้ทรงบำเพ็ญอุทิศแด่คุณหญิงอบเชย พิพิธสมบัติ โดยโปรดให้พิมพ์หนังสือนี้ประทานเป็นอนุสรณ์ ขอกุศลนี้จงเป็นพลวปัจจัยส่งเสริมให้ คุณหญิงอบเชย พิพิธสมบัติ ผู้ล่วงลับไปแล้ว ได้ประสบอิฏฐคุณมนุญผลตามควรแก่คติวิสัยในสัมปรายภพทุกประการ เทอญ.
กรมศิลปากร
๔ พฤษภาคม ๒๕๐๙
ประวัติ
คุณหญิงอบเชย พิพิธสมบัติ นามเดิบอบเชย ดุลยจินดา เป็นธิดานายปู่และนางเทียน เกิดเมื่อวันศุกร์แรม ๑๒ ค่ำ เดือน ๓ ปีวอก ตรงกับวันที่ ๒๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๗ กำพร้าบิดาตั้งแต่อายุได้ ๓ ขวบ เมื่อมีอายุพอสมควร พระยาสารสินสวามิภักดิ์ (เทียนฮี้ สารสิน) ผู้เป็นลุงได้ส่งเข้าเรียนที่โรงเรียนกุลสตรีวังหลัง ซึ่งเป็นโรงเรียนสตรีแห่งแรกในประเทศไทย เมื่อเสร็จการศึกษาแล้วได้ออกมาช่วยมารดาประกอบอาชีพที่บ้าน และได้สมรสกับนายตาบ กุวานนท์ หลังจากสมรสประมาณปีเศษ นายตาบฯ ได้รับทุนกระทรวงพระคลังมหาสมบัติให้ไปศึกษาการบัญชี ณ ประเทศอังกฤษ เป็นเวลา ๔ ปี ระหว่างนั้นมิสโคลอาจารย์ใหญ่โรงเรียนวังหลังได้ข้อให้ไปช่วยปฏิบัติงานที่โรงเรียนเป็นเวลาประมาณ ๑ ปี
คุณหญิงอบเชย พิพิธสมบัติ มีบุตรธิดา ๔ คน คือ
๑. นางสาว ประพิธ กุวานนท์
๒. พลตรีประพัทธ์ กุวานนท์ สมรสกับคุณสัตยวดี จารุดุล
๓. เด็กชายวิจิตร (ถึงแก่กรรม)
๔. แพทย์หญิงมุกดา สมรสกับทันตแพทย์ประเสริฐ เกษมสุวรรณ
คุณหญิงอบเชย พิพิธสมบัติ เป็นคนทันสมัยอยู่เสมอ สมกับการศึกษาอบรมที่ได้รับจาก “โรงเรียนแหม่มโคล” ชอบอ่านหนังสืออ่านเล่น และหนังสือข่าวสารการเมืองเป็นประจำ และสนทนาเรื่องต่างๆ ได้ทุกเรื่อง รวมทั้งข่าวสารการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง เป็นผู้สนใจติดตามและจำเรื่องราวได้ทุกกาลสมัย ก่อนหน้าถึงแก่กรรมสัก ๒ เดือน ได้ปรารภว่าอยากจะอ่านพระราชนิพนธ์ วิวาหพระสมุท อีก เพราะเป็นผู้ที่มีอารมณ์ชื่นบาน และชอบยกสุภาษิตเป็นโคลงกลอนมาเปรียบเทียบประกอบการสนทนา ทำให้ผู้ร่วมสนทนาได้รับความสนุกสนานไปด้วย ท่านเป็นภรรยาที่ดีของสามี ร่วมทุกข์ร่วมสุขตั้งแต่นายตายฯ จนกระทั่งเป็นมหาอำมาตย์ตรี พระยาพิพิธสมบัติ ปลัดทูลฉลองกระทรวงพาณิชย์และคมนาคม ดูแลการบ้านการเรือนแลอบรมลูกหลาน กับส่งเสริมให้เล่าเรียนอย่างดีที่สุดเท่าที่จะให้ได้ นอกจากลูกหลานแล้วยังไดอุปการะเด็กที่มีผู้มาฝากให้อยู่ที่บ้านได้เล่าเรียนจนสำเร็จทำการงานเป็นหลักฐานไปก็หลายคน ท่านเป็นผู้ใจบุญสุนทร์ทาน โอบอ้อมอารี เผื่อแผ่ และมีความเชื่อมั่นในพระพุทธศาสนา เมื่อยังแข็งแรงได้ไปฟังเทศน์ที่วัดทุกวันพระ เมื่อชราได้เปิดวิทยุฟังพระธรรมเทศนาแทนที่จะออกไปนอกบ้าน ดังได้กล่าวแล้ว่าเป็นคนทันสมัย นอกจากการทำบุญช่วยในการบวชพระ ทอดกฐิน สร้างวัด ซึ่งพุทธมามกะปฏิบัติกันอยู่เป็นประจำแล้ว ยังได้ช่วยการกุศลอื่นๆ อีกตามกาลสมัย ท่านเคยปรารภอยู่เสมอว่า เงินทองมีไว้ไม่ใช่สำหรับใช้จ่ายสุรุ่ยสุร่ายให้หมดสิ้นไปหรือตระหนี่ถี่เหนียว แต่ต้องใช้ให้เป็นประโญชน์แก่ตัวเอง และแก่ผู้อื่นที่ขัดสน ท่านได้ส่งเงินไปสมทบสร้างวัดไทยที่ลอนดอนเป็นการกุศลรายสุดท้าย
คุณหญิงอบเชย พิพิธสมบัติ มีโรคประจำตัวอยู่อย่างเดียวคือโรคหืด แต่ก็มิได้ถึงแก่กรรมด้วยโรคนั้น ว่าไปแล้วเป็นผู้มีอายุยืนนานกว่าพี่น้อง โดยมีอายุถึง ๘๒ ปี นางเง็ก สุจริตกุล พี่สาวใหญ่ ผู้ซึ่งเป็นมารดาของคุณหญิงอนุรักษ์ราชมณเฑียรได้ถึงแก่กรรมไปก่อน ต่อมาน้องชายคนสุดท้อง อำมาตย์เอกพระยาสุวภัทรวิจิตร (กวย ดุลยจินดา) แลต่อมาจึงถึงพี่ชาย อำมาตย์เอกพระยาดุลยธรรมธาดา (เสียง ดุลยจินดา) ท่านเป็นคนสุดท้ายที่ถึงแก่กรรมด้วยเส้นโลหิตในสมองแตก หมดสติที่หน้าหิ้งพระ เมื่อวันที่ ๑๘ มีนาคม ๒๕๐๙ เวลา ๑๘.๐๐ น. บุตรและแพทย์ประจำตัวได้รีบนำส่งโรงพยาบาลหญิง แต่ก็แก้ไขไม่ฟื้น จนกระทั่งสิ้นลมด้วยอาการอันสงบเมื่อเวลา ๒๑.๐๐ น.
ด้วยอำนาจบุญกุศลที่ท่านได้บำเพ็ญไว้แล้วด้วยดี จงเป็นปัจจัยส่งเสริมให้ประสบแต่อิฏฐวิบุลมนุญผลในสัมปรายภพเทอญ.
ตัวละคร
ท้าวมิดัส (เจ้าผู้ครองเกาะอัลฟะเบตา)
อันเดร (เจ้าต่างนคร)
คริล (สหายของอันเดร)
คริสโตเฟอร์ (หัวหน้านักบวช)
โยฮันนิส (หลานคริสโตเฟอร์)
คอนสตันติโน๊ส (สหายของโยฮันนิส)
มาร์โคส (พลเมืองอัลฟา)
นายนาวาเอก เอ็ดเวอร์ด ไลออน
นายเรือเอก ยอร์ช วอเตอร์ส
นายเรือโท ยอน วอลลิส } (เรือรบอังกฤษ “อ๊อกสฟอร์ด”)
เต๊กหลี (เจ็กบ๋อยของนายนาวาเอก ไลออน)
อันโดรเมดา (ธิดาท้าวมิดัส)
แมรี ริดเด็ลล์ (นางสาวอังกฤษ, พี่เลี้ยงนางอันโดรเมดา)
เอเลน โสเฟีย } (นางสาวใช้ในวัง)
เซเลีย (หญิงชาวเมืองอัลฟา)
นอกจากนี้มีทหารเรือ, ตำรวจ, หญิงชายพลเมือง ฯ ล ฯ
ฉาก
ลานระหว่างวังกับวัด, เมืองอัลฟา, นครหลวงแห่งอัลฟะเบตา ฉากผืนหลังเปนทเล, มีเกาะและแหลมบังเปนอ่าว, เห็นทเลใหญ่ทางระหว่างช่องเกาะและแหลม, ด้านหลัง, ต่อฉากหลังเข้ามา มีพนักก่อด้วยศิลาและปูนอย่างแข็งแรง, สูงราวแค่เอว, มีเสาสี่เหลี่ยมขั้น ๆ เปนตอน ๆ (ต้องทำให้แขงแรงพอที่คนจะขึ้นนั่งบนนั้นได้.) ด้านขวาเปนวังท้าวมิดัส, เปนตึก ๒ ชั้น ชั้นล่างมีน่าต่าง ๓ ช่อง เปิดได้ทั้ง ๓ ช่อง ชั้นบนมีน่าต่าง ๓ ช่องเหมือนกัน, แต่เปิดได้แต่ช่องเดียว คือช่องกลางซึ่งมีเกยยื่นออกมาฃ้างหน้าด้วย (และเกยนี้ต้องทำให้แขงแรงพอที่คนจะยืนได้.) ด้านซ้ายเปนโบถวัด, มีประตูใหญ่อยู่กลาง (เปิดได้), และมีบรรใดลงจากประตู เปนบรรใดปูศิลา. ปลายฉากทั้งฃ้างขวาและซ้ายทำหักไป, เพื่อให้เห็นเปนถนน เดิน/*3ไปมาได้ระหว่างปลายฉากกับพนักด้านหลัง.
ฉากนี้ใช้สำหรับตลอดเรื่อง, แต่ในชุดที่ ๑ มีธงเทียวติดตกแต่ง และที่ประตูโบถแขวนพวกดอกไม้ใบไม้เปนเฟื่อง, ในชุดที่ ๒ ไม่มีของตกแต่ง.
ชุดที่ ๑
(เมื่อเปิดฉาก, พลเมืองยืนอยู่แน่นลานหันหน้าไปทางโบถ, มีทหารยืนรายทางจากประตูโบถไปทางฃ้างขวาโรง, อันเปนทางที่เจ้าเมืองเดินจากวังไปโบถ, ที่ประตูโบถมีตำรวจของเจ้าเมืองยืนยามอยู่คู่ ๑. ประตูโบถเปิดอยู่.)
บทร้องหมู่ –ชาวเมือง
(โยนดาบ)
๏ พวกเราชาวบุรียินดีเหลือ
พระเปนเจ้าเอื้อเฟื้อเราหนักหนา
จึงแสนสุขสนุกทุกเวลา
ทั้งทิพาราตรีไม่มีภัย
ถึงเมืองเราเล็กน้อยกระจ้อยจิ๊ด
จะเดือดร้อนจนนิดก็หาไม่
ใครอยากโตโอ้อ้างก็ช่างใคร
เราพอใจมั่นเหมาะแล้วเกาะเรา
/*4อยู่ที่กลางหว่างน้ำสมุทล้อม
เหมือนกำแพงแรงห้อมตีนักเจ้า
เมื่อยามร้อนลมโชยโรยรื่นเรา
ก็บรรเทาความร้อนระทมกาย
ถึงยามหนาวลมอ่าวก็พัดอุ่น
หอมกรุ่นๆไออากาศค่อยผาดผาย
ดังนี้ดังเมืองแมนแสนสบาย
ทั้งหญิงชายสุขสมอารมณ์จินต์. ๚
บทสวด (ในโรง, ทางโบถ)
(ลำ – “Onward Christian Soldiers”)
๏ อ้าพระองค์ผู้ทรงฤท
ธิมหิทธิโลกินทร์
พระรังฟ้าและรังดิน
นรชาติรังสรรค์
๏ ทรงสร้างสัตว์ติรัจฉาน
และประทานชีวัน
ทรงสร้างพืชผลาพรร
ณ ประดิษฐพฤกษา
๏ ขอพระองค์พระโลเกษ
สุรเดชทรงอา
นุภาวะประสาทสา
ระพัตเพิ่มพูลผล
๏ โปรดรักษาพระองค์รา
ชะวิศาละดล
อิกรักษะนฤมล
วรราชบุตรี
๏ ขอให้จงเจริญสุข
นิรทุกข์ยายี
ให้สองทรงสวัสดี
นิรโรคภัยพาล
๏ อิกคุ้มครองทั้งผองทวย
นรราษฎร์สุขสานต์
คุ้มครองรัฏฐะโอลาร
สิริรุ่งรุจี
/*5(เมื่อเริ่มบทสวดนี้ บรรดาคนที่อยู่กลางโรงคุกเฃ่าทั้งหมด, เว้นแต่ทหารกับตำรวจซึ่งยืนตรงอยู่, ครั้นเมื่อจบบทสวดแล้ว ทุกคนรอง “สาธุ” แล้วลุกขึ้นยืน บัดนี้ดนตรีเริ่มตีเพลงซึ่งจะร้องต่อไป, และตีเรื่อยจนกว่าจะเริ่มร้อง, ในระหว่างนี้ มีตำรวจประมาณสี่คู่เดินริ้วออกมาจากในโบถ, นำหน้าท้าวมิดัสซึ่งจูงราชบุตรี, มีหัวหน้านักบวชและนักบวชกับขุนนาง, และผู้หญิงออกมาด้วย, คือ แมรี ริดเด็ลล์, เอเลน, โสเฟีย, เปนต้น. ตำรวจเมื่อลงบรรใดถึงพื้นแล้วกลับหลังหัน, ยืนหันหน้าไปทางโบถ, ท้าวมิดัสกับราชบุตรียืนที่บันไดชั้นบน, คำนับพลเมือง, บัดนี้พลเมืองจึ่งเริ่มร้องเพลง.)
บทร้องหมู่ –พลเมือง
(นางนาค)
๏ ไชโยราชาธิบดี ผู้ครองบุรี และเฃตตะแคว้นแดนงาม
๏ ยโศโฉมยงนงราม ประเสริฐเลิศงาม ผู้พระบุตรีศรีสมร
๏ ข้าเจ้าเหล่าชนนิกร อำนวยอวยพร ให้นางสวัสดิ์วัฒนา
๏ จงเจริญพระชนม์พรรษา สุขทุกทิวา ราตรีอย่ามีหมองมล
๏ ขอพระเปนเจ้าสากล จงบันดาลดล ให้นางเกษมเปรมปรีย์
๏ กันภัยอย่าไห้ยายี ประสงค์ใดมี จงได้สัมฤทธิ์สิทธิ์สรรพ์ ๚
บทพากย์ –ท้าวมิดัส
๏ ขอบใจขอบใจท่านครัน ประนอมพร้อมกัน ให้พรแด่พระบุตรี
๏ วันนี้วันงามยามดี คล้ายกับดิถี สมภพแท่งเจ้าธิดา
๏ ตัวเราปลื้มเปรมวิญญา ที่ปวงประชา อุสาหะช่วยอวยพร
๏ บัดนี้โฉมยงองอร จะกล่าวสุนทร มธุรตอบขอบใจ.
บทร้อง –อันโดรเมดา
(นาคราช)
๏ ได้ฟังคำอวยพรสุนทรหวาน
แสนทราบสร้านกมลวิมลใส
ฃ้าจะฃอกล่าวตอบเพื่อขอบใจ
จงรับไมตรีชอบเพื่อตอบแทน
ธรรมดาหญิงชายทั้งหลายไซร้
ถ้าหากไร้เพื่อนยากลำบากแสน
หากมีมิตร์จิตหายระคายแค้น
รสใดๆไม่แม้นไมตรีรส
อันฃ้านี้โชคดีเปนหนักหนา
เพราะรู้ว่าท่านเปนมิตร์ทั้งหมด
ถึงมีทุกข์สักหน่อยก็ถอยลด
เมื่อฟังพจน์มิตรช่วยกันอวยพร
ขอเทเวศร์ทรงเดชวิเศษศักดิ์
ช่วยพำนักเหล่าท่านสโมสร
โปรดบันดาลสุขสวัสดิ์สถาวร
อนุสรสิ่งใดสมใจเทอญ. ๚
พิณพาทย์เล่นเพลงพญาเดิน, กระบวนท้าวมิดัสเข้าโรงหายไปทางขวา. เมื่อกระบวนไปพ้นแล้ว พลเมืองต่างคนต่างหายไป, และคนอื่นๆก็หายไปหมด, คงเหลือแต่โยฮันนิสกับคอนสตันติโน๊ส.)
เจรจา
โยฮันนิส –
อย่างไรเพื่อน ? วันนี้เจ้าหล่อนราวกับนางฟ้าเทียวนะ !
คอนสตัน. –
(พูดกระชากๆ) ไม่เห็นแปลกอะไรกว่าวันอื่นๆ.
โยฮันนิส –
เอ๊ะ! นี่อย่างไรกัน ? พุกด้วยดีๆ ก็กระโชกเอาราวกับจะกัด. เปนอะไรไปหรือเพื่อน ?
คอนสตัน. –
เปนอะไร ๆ ทุกอย่างนอกจากตาย !
โยฮันนิส –
ฮือ ! ก็จะเว้นทำไมอย่างเดียว.
คอนสตัน. –
ก็ถ้าแกอยากให้ฉันตายนักก็ไม่ยากอะไร. ดาบก็มีอยู่กับมือ ฟันเสียก็แล้วกัน. หรือผลักฉันให้คะมำลงไปจากเขื่อนนี้ก็ได้.
โยฮันนิส –
ขอบใจที่แนะหนทางให้, แต่ฉันเองก็ยังไม่อยากตาย และถ้าฉันฆ่าแกได้โดยฉันไม่ต้องเสียชีวิตเองด้วย บางทีฉันก็จะทำตามประสงค์ของแกได้, แต่นี้ฉันไม่เห็นตารอด เพราะฉนั้น/*8จำใจต้องขัดใจเพื่อน, ยอมฆ่าเพื่อนไม่ได้จริง ๆ เทียว.
คอนสตัน. –
นี่แกพูดเปื่อยของแกจบหรือยัง ?
โยฮันนิส –
อ้าว ! ฟังดูสิ ! กลับหาว่าพูดเปื่อย ! แกจะพูดอะไรก็พูดไปซิ, ฉันไปห้ามปรามอะไรแกฤๅ ?
คอนสตัน. –
จะช่วยออกความคิดหน่อยไม่ได้ฤๅ ?
โยฮันนิส –
เรื่องอะไร ?
คอนสตัน. –
ก็เรื่องเดิมนั่นสิ.
โยฮันนิส –
ก็ฉันได้ออกความคิดให้ทีหนึ่งแล้วไม่ใช่ฤๅ ?
คอนสตัน. –
จริงอยู่, แต่มันไม่มีผลอะไรเลย.
โยฮันนิส –
ทำไม?
คอนสตัน. –
เพราะผู้หญิงเฃาไม่รักฉันนั่นสิ.
โยฮันนิส –
อือ! นั่นเปนข้อขัดข้องสำคัญอยู่, แต่ฉันจะช่วยแกอย่างไรอีกก็ไม่ได้, เพราะถ้าฉันจะเกี้ยวเจ้าหล่อนแทน แกก็คงไม่ชอบเปนแน่.
คอนสตัน. –
การเกี้ยวพาราสีอะไรฉันก็คงจะไม่เลวกว่าแกนัก, แต่ที่ฉันไม่สำเร็งประสงค์ก็เพราะมีข้อขัดขวางสำคัญอัน ๑
/*9โยฮันนิส –
อ้ายเครื่องขัดขวางนั้นมันเปนอย่างไร, รูปร่างเปนอะไร ?
คอนสตัน. –
รูปร่างมันก็เปนผู้ชายนั่นสิ.
โยฮันนิส –
โอ้โห! ชื่อไหร่ ?
คอนสตัน. –
ชื่ออันเดร.
โยฮันนิส –
ฮือ ! แน่ละฤๅ ? แกมันจะหึงษ์มากเกินไปกระมัง. ต้องขอให้เข้าใจว่าอันเดรเฃาเปนเชื้อเจ้าต่างเมืองมา, เจ้านายของเราก็ต้องรับรองอย่างเปนสัมพันธมิตรหรือญาติกันตามแบบ, อันเดรจึงได้ไปมาบ่อย ๆ ที่วัง, ก็ย่อมจะได้มีโอกาสพูดจากับเจ้าหญิงอยู่บ้างเปนธรรมดา.
คอนสตัน. –
ธรรมดาทำไมต้องเยี่ยมน่าต่างพูดกัน.
โยฮันนิส –
ธรรมดาคนเราจะที่พูดกันถ้ามีอะไรขวางอยู่ระหว่างกลาง ก็พูดกันไม่ได้ถนัด เพราะฉนั้นเมื่อมีผนังตึกขวางอยู่ ก็ต้องไปโผล่น่าต่าง.
คอนสตัน. –
เวลานี้ไม่ได้ขอให้แกเล่นตลกเลย, ขอให้ช่วยในความทุกข์ร้อนต่างหาก. – อ้าว ! โน่นแน่มาแล้ว. เราแอบดูเฃาก่อนเถอะว่าเฃาจะออกท่าอย่างไร เมื่อเฃาคิดกลเราจะได้ซ้อนกลของเฃา.
(คอนสตันติโน๊สพาโยฮันนิสเข้าไปในประตูโบถแล้วหับประตูแง้มดู. อันเดรกับคิริลเดินเข้ามาจากทางซ้ายมือ, คิริลหยุดยืนอยู่ที่พนักหลังเพื่อดูต้นทางให้สหาย, และฝ่ายอันเดรไปยืนตรงน่าต่างวัง เงยหน้าร้องส่งเสียงขึ้นไปที่น่าต่างกลาง.)
บทร้อง – อันเดร
(คลื่นกระทบฝั่ง)
๏ อันโดรเมดาสุดาสวรรค์
ยิ่งกว่าชีวันเสนหา
ขอเชิญสาวสวรรค์ขวัญฟ้า
เปิดวิมานมองมาให้ชื่นใจ
ถึงกลางวันสุริยันแจ่มประจักษ์
ไม่เห็นหน้านงลักษณ์ยิ่งมืดใหญ่
ถึงราตรีมีจันทร์อันอำไพ
ไม่เห็นโฉมประโลมใจก็มืดมน
อ้าดวงสุรีย์ศรีของพี่เอ๋ย
ขอเชิญเผยน่าต่างนางอีกหน
ขอเชิญจันทร์ล่องสว่างกลางสากล
เยี่ยมมาให้พี่ยลเยือกอุรา ฯ
(นางอันโดรเมดาออกมาทางน่าต่างช่องกลางชั้นบน)
บทร้อง – อันโดรเมดา
(บังใบ)
๏ ได้ยินคำสำเนียงเสียงเสนาะ
แสนไพเราะรสรักเปนหนักหนา
เหมือนยินเสียงหงส์ทองที่ฟ่องฟ้า
กล่อมสุนทรวอนว่าน่ายินดี
(นางออกมาที่เกยมองลงไปเห็นอันเดร, และร้องต่อไป)
ถึงแม้ว่าจะสนิทนิทรา
ก็ผวาเมื่อสดับศัพท์เสียงพี่
ถึงดิฉันร้อนรุ่มกลุ้มฤดี
เสียงเหมือนทิพย์วารีมาประพรม
แต่โอ้ว่าอนิจจาได้กินหวาน
มิช้านานก็ต้องกลืนทั้งขื่นขม
พอพี่ไปใจน้องต้องระทม
ยิ่งมาชมก็ยิ่งช้ำระกำใจ. ๚
บทร้องคู่ – อันเดรกับอันโดรเมดา
(แขกสาหร่าย)
อันเดร –
ถ้าแม้พี่เลือกได้ตามใจพี่...จะไปพ้นที่นี้นั้นหาไม่

จะยืนชมขวัญตาผู้ยาใจ...กว่าจะได้สวมกอดแม่ยอดรัก ฯ
อันโดร. –
โอ้พ่อยอดยาจิตของมิตร์เอ๋ย...เมื่อไรเลยจะได้เชยชิดชม

กลิ่นหอมได้ดอมดม...ห่างรักหักอารมณ์

โอ้แสนระทมระทวยเอย ฯ
อันเดร –
ถ้าแม้ไม่เกรงใจบิดาเจ้า...จะลักองค์นงเยาว์จากตำหนัก

นี่หากเกรงโฉมฉายจะขายภักตร์...จึ่งจำหักใจคอยดูถ้อยที ๚
อันโดร. –
โอ้อันโดรเมดานิจาเอ๋ย...กระไรเลยเจ้าบ่เคยช้ำใจ

หมดหอมต้องตรอมใน...แทบจะบรรไลย

หัวใจจะขาดเสียแล้วเอย ๚
เจรจา
อันเดร –
แม่ยอดรักของพี่ หล่อนพูดเช่นนี้พี่เสียใจ มิใช่พี่นี้จะแกล้งเมื่อไรเล่าน้องแก้ว มันเปนกรรมของเราแล้วจึ่งไม่สมประสงค์.
อันโดร. –
อันเดร, นี่เธอน่ะพูดเปนกลอนอย่างนี้เสมอหรือ? หรือเปนแต่มาพูดที่นี่เท่านั้น.
อันเดร –
พูดเปนกลอนเสมอใครจะไปนึกออกเล่าหล่อนก็.
อันโดร. –
ถ้าเช่นนั้นทำไมต้องมาพูดเปนกลอนที่นี้ด้วยเล่า ?
อันเดร –
ประการ ๑ เพราะธรรมเนียมตัวนายโรงเฃาต้องพูดเปนกลอน, อิกประการ ๑ ฉันอุส่าห์นั่งแต่งคำพูดไว้เพราะ ๆ ก็ต้องหาโอกาสพูดเพื่อไม่ให้เสียเวลาที่ใช้สมองแต่ง.
อันโดร. –
นี่แน่, เธอเลิกเปนนายโรงเสียสักพัก ๑ ไม่ได้หรือ?
อันเดร –
อ๊ะ ! ก็ถ้าเลิกเปนนายโรงเสียแล้วฉันก็มิไม่ได้กับหล่อนฤๅ ?
อันโดร. –
ถ้าไม่เลิกก็เห็นจะไม่มีเวลาพูดกันจบละ เพราะเรื่องแต่งกลอนดิฉันแต่งไม่เปนเลย, เพราะฉนั้นพูดกันอย่างคน ๆ ดีกว่า.
/*13อันเดร –
ก็ตามใจหล่อนสิ.
อันโดร. –
ดิฉันขอถามว่าเธอมีความคิดอย่างไรบ้าง ?
อันเดร –
ความคิดน่ะมีหลายอย่างหลายประการนักหล่อน.
อันโดร. –
อะไรบ้าง ?
อันเดร –
อย่าง ๑ ฉันนึกว่าจะยกทัพมาล้อมเมืองนี้.
อันโดร. –
ก็แล้วอย่างไรเล่า ?
อันเดร –
มีข้อขัดข้องสำคัญอยู่คือ ไม่รู้จะได้กองทัพมาอย่างไร, เพราะเรือของพระบิดาฉันที้มีอยู่ ๓ ลำ ท่านเอาไปขายเฃาเสียแล้ว ในระหว่างเวลาที่ฉันมาอยู่ทางนี้.
อันโดร. –
ก็ไปหาเช่าเรือคนอื่นเฃาไม่ได้ฤๅ?
อันเดร. –
ขัดข้อง; เพราะขุนคลังแกเอาเงินไปเข้าหุ้นส่วนแบงก์เสียหมด, แล้วแบงก์ก็ล้มละลายเสียด้วย.
อันโดร. –
ก็กู้เงินใครเฃาไม่ได้ฤๅ ?
อันเดร –
ฉันเห็นมีคนที่มีเงินพอที่จะกู้ได้อยู่รายเดียว ก็แต่ท่านพระบิดาของหล่อนเองเท่านั้น, แต่การที่จะกู้เงินของท่านไปเช่าเรือบรรทุกกองทัพมาล้อมเมืองของท่านเอง ดูมันออกจะกระไร ๆ อยู่สักหน่อย.
/*14อันโดร. –
ถ้าเช่นนั้นทำไมไม่ตรงไปทูลพระบิดา ขอตัวดิฉันตรง ๆ.
อันเดร –
เออ ! จริงนะ ! ลืมนึกไปได้นี่ ! แต่หล่อนเชื่อหรือว่าท่านจะยอมยกให้ ?
อันโดร. –
ข้อนั้นดิฉันรับประกันไม่ได้, แต่ก็ยังไม่มีใครได้เคยไปพูดจาสู่ขอโดยตรงเลย, เพราะฉนั้น ถ้าเธอรีบไปพูดดู บางทีจะสำเร็จได้กระมัง ?
อันเดร –
ถ้าเช่นนั้นฉันจะรีบเข้าไปเดี็ยวนี้ทีเดียว.
อันโดร. –
ไปเดี๋ยวนี้ไม่เปนประโยชน์, เพราะเวลานี้ยังบรรทมกลางวันอยู่.
อันเดร –
ก็เมื่อไหร่จะตื่นเล่าหล่อน.
อันโดร. –
ราวบ่าย ๕ โมง.
อันเดร –
ตกลง ! บ่าย ๕ โมงฉันจะไปหาท่านทีเดียว.
อันโดร. –
ดีแล้ว, เวลานี้ไปเสียทีก่อนดีกว่า.
อันเดร –
ลาทีนะ ! (จูบมือโบกไปให้นาง)

(นางโบกมือตอบแล้วหายเข้าไปทางน่าต่าง; บัดนี้คิริลจึงเดินมาหาอันเดร)
/*15คิริล –
ผมไม่อยากขัดคอ, แต่ผมขอบอกให้เจ้าทราบว่า การที่จะไปขอนางนั้นจะไม่เปนการง่ายเท่าที่เจ้าคิดดอกนะ.
อันเดร –
ทำไม
คิริล –
ประการ ๑ ท้าวมิดัสเธอเปนคนที่เห็นแก่ประโยชน์ส่วนตัวมาก, เพราะฉนั้น ถ้าไม่ทำให้เธอโลภอยากได้ทรัพย์, หรือเห่ออยากเปนใหญ่, เธอคงไม่ค่อยเต็มใจ, นอกจากที่จะทำให้เธอตกใจกลัวนั่นแหละ บางทีก็จะสำเร็จได้เหมือนกัน.
อันเดร –
ก็แล้วอีกประการ ๑ เล่า ?
คิริล –
อีกประการ ๑ มีผู้ที่เฃาต้องการนางงามนั้นอยู่ด้วยอีกราย ๑
อันเดร –
ฉันรู้แล้ว, แต่ฉันไม่รู้สึกว่า เฃาได้เปรียบฉันอย่างไร, มั่งมีก็ไม่มากกว่า.
คิริล –
เจ้าทราบได้อย่างไรว่าเฃาไม่มีกว่า.
อันเดร –
ก็ถ้าเฃาไม่ขัดสนอยู่ละก็ทำไมจึงจะตะเกียกตะกายอยากได้นางอันโดรเมดานักเล่า ?
คิริล –
อ้อ! นี่ใคร ที่อยากได้เจ้าหญิงนั้น แปลว่าต้องการทรัพย์สมบัติของหล่อนทั้งนั้นหรือเจ้า ?
/*16อันเดร –
ก็อย่างนั้นนะสิ !
คิริล –
ขออภัยเถิด, ก็ตัวเจ้าเองละ ?
อันเดร –
อย่าอึงไปนะ, ที่จริงเมื่อแรกมาฉันเองก็นึกถึงแต่ทรัพย์สมบัติของหล่อนมากกว่าอย่างอื่น, แต่ครั้นมาได้คุ้นเคยกันเฃ้าแล้ว แลเห็นว่าหล่อนออกจะรักฉันจริง ๆ ฉันก็ออกจะเกิดเอ็นดูขึ้นมา จนเลยกลายเปนออกจะรักจริง ๆ แล้ว. แต่อย่ามัวพูดกันเสียเวลาเปล่าเลย, ช่วยกันคิดอุบายที่จะใช้ เพื่อให้ท่านท่าวมิดัสตกลงยกลูกสาวให้เร็วๆหน่อยเถอะ.
คิริล –
จะเอาเงินไปล่อให้โลภหรือ ?
อันเดร –
เราก็ไม่มีเงิน !
คิริล –
จะบ้อยอด้วยยศหรือ ?
อันเดร –
เราก็ไม่มีจะให้เธอได้ !
คิริล –
ถ้าเช่นนั้นต้องใช้อำนาจทำเอะอะ –
อันเดร –
เราก็ไม่มีอะไรจะสำแดงอำนาจ.
คิริล –
มีสิ!
อันเดร –
ที่ไหน?
คิริล –
ในอ่าวนั่นอย่างไรละเจ้า.
/*17อันเดร –
ฉันไม่เข้าใจ !
คิริล –
อะไรไม่เข้าใจ, ก็เรือรบมีอยู่นั่นทั้งลำอย่างไรล่ะ.
อันเดร –
ก็มันเรือแพนาวาอะไรของเราที่ไหน ?
คิริล –
แล้วกัน ! ถึงมันไม่ใช่ก็ตี๋ต่างเอาไม่ได้หรือเจ้า ?
อันเดร –
จะตี๋ต่างตี๋แต่งอะไรได้ เฃาชักธงอังกฤษอยู่ออกโทนโท่ !
คิริล –
ก็ตี๋ต่างว่าเราได้ไปทำสัญญาสัมพันธไมตรีกับอังกฤษ แล้วอังกฤษส่งเรือรบมาช่วยเรา อย่างนี้ก็จะแล้วกัน,
อันเดร –
ชอบกล. น่าลองดู.
คิริล –
ลองเถอะ! .
บทร้องคู่ – อันเดรกับคิริล
(แขกหนัง)
อันเดร -
ผู้ใดมีอำนาจวาสนา
ธรรมดาหาอะไรก็หาได้
กำหมัดคือยุติธรรมจงจำไว้
ใครหมัดใหญ่ได้เปรียบเรียบเทียวเกลอ.
คิริล -
ใครหมัดย่อมต้องถ่อมกายายอบ
ต้องคอยหมอบคอยกราบราบเทียวเหนอ
คอยระแวงแขยงอยู่ละเออ
มิได้กล้าเผยอขึ้นตึงตัง
อันเดร -
มีอำนาจวาสนาวาจาสิทธิ์
พูดสิ่งใดไม่ผิดเพราะฤทธิ์ขลัง
คิริล -
ถึงพูดผิดกำหมัดซัดลงปัง
กลายเปนพูดถูกจังไปทั้งเพ
อันเดร –
กำหมัดเล็ก
คิริล –
ลูกเด็กเถียงได้
อันเดร –
จะส่งเสียงเถียงไป
คิริล –
ไม่ไหวเหว
อันเดร –
ต้องขอยืมหมัดโต
คิริล –
ไว้โบ๊เบ๊
อันเดร –
เดินโอ้เอ้
คิริล –
วางปึ่งให้ถึงดี ?
(สองสหายเดินจูงมือกันไปทางขวา)
(ขณะนี้ได้เสียงเอะอะในโรงทานฃ้างขวาคือได้ยินเสียงจีนพูดเอะอะว่า “เลี้ยวกัง ! นี่ทำไลอย่างลี้ !” ฯลฯ และเสียงคนอื่นพูดกันต่าง ๆ นานา, แล้วเต๊กหลีจึงออกมาจากทางขวา มีพลเมืองห้อมล้อมมาเปนกลุ่มใหญ่. พอโผล่ออกมา พลเมืองก็ร้องบทต่อไปนี้: –)
บทร้องสลับ
(ชมดงนอก)
ลูกคู่ –
นี่ตัวอะไรอยากใคร่รู้ ดูๆ คล้ายมนุษย์เรานี่หนา
เซเลีย –
เหมือนมนุษย์พร้อมพรั่งทั้งกายา
มาร์โคส –
แต่ทว่ามีหางกลางกระบาน
เซเลีย –
เดินเหมือนคน
มาร์โคส –
ไม่ซน, เหมือนลิงไพร
เซเลีย –
พูดก็ได้
มาร์โคส –
มากกว่า, เดรฉาน
/*20เซเลีย –
คนหรือไร ?
ลูกคู่ –
เฃ้าใกล้ๆ, ไม่ได้การ
มาร์โคส –
อย่าล้อหนา
ลูกคู่ –
ท่าจะพล่าน. มากัดตาย ?
เจรจา
เต๊กหลี –
เลี้ยวกัง ? พวกนี้เซี้ยวทั้งนั้ง ?
เซเลีย –
นั่นมันพูดหรืออะไร?
มาร์โคส –
ดูเหมือนพูดหล่อน.
เต๊กหลี –
ลูเหมืองพูก? ใคลูพูกไล่, ไล่แต่ฟัง, หูไม่เตกก็ฟังพูกเอาซี !
เซเลีย –
นี่แกเปนคนฤๅ?
เต๊กหลี –
อุบ๊ะ? ถามอิไลอย่างนั้น ! ไม่เปนคงจะเปนอิไลล่ะ?
มาร์โคส –
หมายว่าเปนสัตว์น่ะสิ.
เต๊กหลี –
เปนสักอิไล ? เปนปู่มึงก็ไล่, ลิยำแท้ ๆ !
เซเลีย –
มันก็พูดคล้ายคนนะมาร์โคส,
เต๊กหลี –
เม่หนูคงนี้ก็พอยเซี้ยวไปล่วย ? ก็อั๊วเปนคงนะสิ, เลี้ยวก็เปนผัวหล่อนก็ไล่ ?
เซเลีย –
อุ๋ย! ดูสิ พูดอะไรอย่างนั้น ?
เต๊กหลี –
ทียังงละก็เฃ้าจายละ! ผู้หญิงมันเหมือนกังทั้งน้าน, พูดถึงผัวอีเฃ้าจาย.
มาร์โคส –
นี่แน่! แกว่าแกเปนคน ทำไมแกมีหางที่หัว?
เต๊กหลี –
หางที่ไหน ? นี่ผมต่างหาก.
มาร์โคส –
ผมเฃาก็ไว้อย่างฉันหรือคนอื่น ๆ ซิ, นี่ทำไมยาวเปนหาง.
เต๊กหลี –
ลื้กนี้เปนคงโง่ยำหมามาก ! ไว้ผมอย่างนี้ลีมาก, ใช้ไล่หลายอย่าง.
มาร์โคส –
ใช้ได้อย่างไรบ้าง?
เต๊กหลี –
อั๊วจิเล่าให้ฟัง. ฟังลี ๆ นะ !
บทร้อง – เต๊กหลี
(จีนหน้าเรือ)
๏ อั๊วเปนจีนซิวิไลซ์ใคไม่ลู้
พากันลูถูกเล่งไม่เปงเลื่อง
เมืองของอั๊วตงฮั้วอล่ามเลือง
เปงบ้างเมืองนักปาดฉิลาดลัก
/*22ก็ผมเปียนี้ซีเปงยี่ห้อ
บอกเซี่ยงฮ้อไปไหนใคลู้จัก
เมื่อทำผิดโปลิศเฃาชอบนัก
จับหางเปียฉุดชักเอาตัวไป
แม้เปงบ๋อยลับช้ายนายหัวหลั่ง
นายเฃาสั่งขัดเกือกเลือกใหม่ ๆ
ไม่ต้องหาผ้าผ่องให้ล้องใจ
เอาหางเปียถูไถเกือกมันลี
แม้เปนกุ๊กทำคัวไม่กัวยาก
ไม่ลำบากยากนานการขัดสี
ผ้าเช็ดถ้วยชามอิไลไม่ต้องมี
เอาเปียนี้ต่างผ้าน่าชมจิง. ฯ
เจรจา
มาร์โคส. –
อุ๊วะ ! ฃ้าไม่เห็นดีเลย ! สกปรกจะตาย !
เต๊กหลี –
ลือไม่ลู้จักอิไล, ไม่ลู้จักของลี.
มาร์โคส –
ที่ทางบ้านเมืองแกจะเปนอย่างไรไม่ทราบ แต่ที่บ้านเมืองนี้เฃาไม่ใช่อย่างนั้น.
เซเลีย –
แกว่าแกมาจากเมืองไหนนะ?
เต๊กหลี –
มวงจีน.
เซเลีย –
อะไรนะ ? เมืองตีนหรือ?
เต๊กหลี –
มวงจีน! ตงฮั้ว !
เซเลีย –
นั่นเปนไรเล่า ! ฉันว่าแล้ว ! มาจากดงจริง ๆ แหละ.
เต๊กหลี –
เลี้ยวกัง! ใครบอกว่ามาจากดง ! อั๊วว่าตงต่างหาก.
/*23เซเลีย –
รู้แล้ว! แกพูดไม่ชัด จึงพูดว่า “ตง.” ฉันเรียกว่าคง
คนอื่นๆ –
(พูดกันแซ่) คนป่านะสิ.
เต๊กหลี –
คนป่าที่ไหน? โง่ แท้ๆ พวกลื้อ. อั๊วมาจากทิเลต่างหาก.
มาร์โคส –
เอ๊ะ ! ถ้าเช่นนั้นก็เปนผีทเลน่ะสิ!
เต๊กหลี –
เลี้ยวกัง! เป็งคงแท้ ๆ หาว่าเปนผีทิเล! ยังไม่ทังตายอิไลเป็งผีเสียเลี้ยว.
คนแก่ผู้ ๑. –
พวกเราระวังให้ดีนะ! ฉันได้เคยได้ยินปู่ย่าตายายท่านกล่าวอยู่ว่า, ถ้าเมื่อไรจะมีภัยมาถึงเมืองเรา, จะมีผีขึ้นมาจากทเล.

(คนอื่นพากันตกใจ ต่างคนต่างพูดกันต่าง ๆ, และต่างคนต่างหลีกออกไปไห้ไกลเต๊กหลี)
เต๊กหลี –
(พูดกับคนดู) โง่เท้ๆ พวกนี้! อีว่าอั๊วเป็งผี อั๊วต้องหลอกให้สินุก (ทำเสียงดุ) เฮ้ย ! อ้ายพวกเหล่านี้! มึงลู้จักกูไหม ? กูเป็งเจ้าทิเล ชื่อจุ๊ยเซียงฮ่องเต้ ! มึงต้องเอาหมูเป็กไก่มาให้กูกิง. ไม่เป็งยังงั้งกูจิกิงพวกมึงทั้งหมก.
คนแก่. –
เจ้าประคุณ! อย่าโกรธเลย ! ลูกจะไปจัดหาเครื่อง/*24เส้นมาให้.
เต๊กหลี –
ไปเล็วๆ ! กูเฮี้ยนลัก ลู้ไหม ? (พูดกับคนดู) ขออย่าให้พวกทิหางหัวหลั่งมาทางนี้เลย จิมาขักคอ !
คนแก่ –
เชิญมาทางนี้เถิดเจ้าฃ้า.
เต๊กหลี –
ไปไหน?
คนแก่. –
ไปกินเครื่องเซ่นเจ้าฃ้า.
เต๊กหลี –
ลีทีเลียว. นำกูไป!

(ตาแก่กับพลเมืองนำเต๊กหลีไปฃ้างซ้าย, คงเหลือแต่มาร์โคสกับเซเลีย.)
มาร์โคส –
เซเลีย, ท่าทางมันจะไม่ได้เรื่องเสียแล้ว. จะเกิดยุ่งกันใหญ่. จะทำอย่างไรดี.
เซเลีย –
ฉันเห็นว่าควรไปปรึกษาแหม่มอังกฤษดูจะดี, เพราะเฃาเปนคนมีความรู้มาก.
มาร์โคส –
จริงหล่อน, บางทีแหม่มเฃาจะช่วยคิดอ่านแก้ไขเรียบร้อยไปได้. ไปหาแหม่มดีกว่า. (สองคนพากันไปทางซ้าย)

(โยฮันนิสกับคอนสตันติโน๊สออกมาจากโบถ)
โยฮันนิส –
สำเร็จแล้ว!
คอนสตัน. –
สำเร็จอะไร?
/*25โยฮันนิส –
อุบายที่จะซ้อนกลของอันเดร.
คอนสตัน. –
คืออย่างไร ?
โยฮันนิส –
เราต้องคิดอ่านยุให้พวกพลเมืองแตกตื่นกลัวผีทเลให้มากๆ. เวลานี้ก็พอบรรจบครบรอบร้อยปี ถึงเวลาที่นิยมกันว่าพระสมุทจะมาทวงสร่วย.
คอนสตัน. –
.แล้วก็จะเปนประโยชน์อะไรกับเรา ฉันยังแลไม่เห็น.
โยฮันนิส –
อ้าว! ก็เมื่อพลเมืองตื่นกันเช่นนั้นแล้ว ท่านเจ้าเมืองก็คงจะต้องคิดแก้ไข, ฉันก็จะยุขรัวลุงของฉันให้ทูลเจ้าเมืองว่า ทางที่จะแก้ไขก็มีได้อยู่ทางเดียวคือต้องทำพิธีวิวาหะลูกสาวเจ้าเมืองกับพระสมุท ตามแบบโบราณที่เคยได้กระทำมาทุกๆ รอบร้อยปี.
คอนสตัน. –
อุ๊วะ! หล่อนก็จมน้ำตายเสียเท่านั้นเอง. บ้าจริง ๆ ความคิดของแก!
โยฮันนิส –
ก็ฟังให้จบก่อนสิ! พอถึงเวลาจะได้ฤกษ์ ขรัวลุงของฉันก็จะฝันไปว่า, พระสมุทบอกว่า ถ้าให้นางนั้นแต่งงานกับผู้ที่พระสมุทจัดให้มาเปนผัวนางแทนตัวละก็เปนใช้ได้. –
คอนสตัน. –
ชอบกล !
โยฮันนิส –
ธรรมดาผู้มีสติปัญญา, ถ้าเอาชนะไม่ได้ตรงๆ ก็ต้องเอาชนะด้วยอุบาย!
บทร้องคู่ – โยฮันนิสกับคอนสตันติโน๊ส
(โยสลัม)
โยฮัน. –
ปากเปนเอก
คอนส. –
เลขเปนโท
โยฮัน. –
โบราณว่า
คอนส. –
หนังสือตรี
โยฮัน. –
มีปัญญา
คอนส. –
ไม่เสียหลาย
โยฮัน. –
ถึงรู้มาก
คอนส. –
ไม่มีปาก
โยฮัน. –
ลำบากตาย
คอนส. –
มีอุบาย
โยฮัน. –
พูดไม่เปน
คอนส. –
เห็นป่วยการ
โยฮัน. –
ถึงเปนครูรู้วิชา
คอนส. –
ปัญญามาก
/*27โยฮัน. –
ไม่รู้จักใช้ปาก
คอนส. –
ให้จัดจ้าน
โยฮัน. –
เหมือนเต่าฝังนั่งซื่อ
คอนส. –
ฮื้อรำคาญ
โยฮัน. –
วิชาชาญมากเปล่า
คอนส. –
ไม่เข้าที
โยฮัน. –
ใครช่างพูดพลิกแพลงเหมือนแรงมาก
คอนส. –
คนนิยมลมปากมากเจียวพี่
พร้อมกัน –
ถึงรู้น้อยถ้อยคำให้ขำดี คงเปนที่สมคเนที่เฉโก ฯ
(ร้องจบแล้วพากันไปทางขวา.)
(นางแมรี ริดเด็ลล์. กับนางเอเลนและโสเฟีย, กับมาร์โคสและเซเลีย เดินเข้ามาจากทางซ้าย)
เจรจา
แมรี. –
อ้อ! เปนเรื่องราวชอบกลอยู่. แล้วก็พวกพลเมืองเฃาเชื่อถือกันแน่นอนเทียวฤๅ ?
มาร์โคส. –
พวกคนสมัยใหม่ที่ไม่เชื่อก็มีมาก, แต่พวกผู้ใหญ่.ๆ เฃาเชื่อ เพราะเถียงเฃาไม่ใคร่ขึ้น.
/*28เอเลน –
คราวนี้ถ้าแหม่มไม่ช่วยคิดแก้ไขเห็นจะไม่ได้การ.
โสเฟีย –
เจ้าหญิงจะถูกจับไปแต่งงานกับพระสมุทเสียแน่ละ.
แมรี –
การแต่งงานกับพระสมุทเฃาทำพิธีกันอย่างไร ?
เอเลน –
ตามที่ดิฉันได้ทราบมา, คือแต่งพระองค์เจ้าหญิงด้วยเครื่องฃาวเหมือนเจ้าสาวแล้วแห่ลงไปชายทเลในวันที่น้ำขึ้นมากที่สุด, เอาตัวนั่งไว้กับเก้าอี้จนน้ำทเลขนพาเอาเก้าอี้ลอยไปในทเล.
แมรี –
เอ๊ะ ! ถ้าเช่นนั้นมิจมน้ำตายฤๅ ?
โสเฟีย –
แล้วแต่คลื่นลม, ถ้าคลื่นลมไม่รู้จัดนัก ก็ช่วยเอากลับขึ้นมาได้ แต่ถ้าคลื่นลมจัดก็ช่วยไม่ได้.
เอเลน –
แต่ถึงจะช่วยขึ้นมาได้ก็เต็มที, เพราะเมื่อแต่งงานกับพระสมุทแล้วจะแต่งงานกับคนอื่นอีกไม่ได้อีกต่อไป.
แมรี. –
ลำบากอยู่หน่อย. แต่เรายังไม่ควรจะตีตนก่อนไข้ เพราะบางทีท้าวมิดัสจะไม่ให้ทำตามธรรมเนียมเดิม.
เอเลน –
ก็ถ้าพลเมืองร้องให้ทำพิธีจะขัดเฃาได้หรือคะ ?
โสเฟีย –
แล้วเวลานี้ก็พะเอิน จำเภาะครบกำหนดร้อยปีแล้วด้วย.
เซเลีย –
แล้วก็พะเอินมีอ้ายตัวคนประหลาดมาจากทเลด้วย.
แมรี. –
เอ! ถ้าเช่นนั้นก็ต้องคิดหาทางแก้, แต่ฉันก็ยังนึกไม่/*29ออกว่าจะแก้อย่างไร. ถ้าเช่นนี้ได้มีใครเปนที่ปฤกษาสักคน ๑ จะดี.
(พิณพาทย์ทำเพลงกราวนอก, พวกพลเมืองพากันออกมา, โจษกันเอะอะถึงทหารเรือ, และต่างคนต่างยืนเปนกลุ่ม ๆ คอยดู, แล้วแถวทหารเรือจึงเดินออกมา, มีนายนาวาเอก เอ็ดเวอร์ด ไลออน เดินนำหน้า และนายทหารเรืออีก ๒ คนคุมแถว.)
บทร้องทหารเรือ
(กราวนอก)
๏ พวกเราเสนานาวายุทธ์
ฤทธิรุทรลือลั่นสนั่นหล้า
ทุกหนย่นย่อไม่รอรา
ระอิดระอาซึ่งนาวี
ว่องไวใช้จักร์ไม่พักผ่อน
เลี้ยวไล่ดัษกรไปรี ๆ
ยิงปืนเปรี้ยง ๆ ก็เที่ยงดี
ได้ทีซ้ำปล่อยตอร์ปิโด
เปรี้ยง ๆ โครม ๆ โหมปืนใหญ่
แวบ ๆ แสงไฟดูแดงโร่
ปัง ๆ เรือถูกลูกปืนโต
เผลาะ ๆ เหมาะโหว่เสียพอแรง
ฟูดจ๋อมตอร์บิโดไปโร่ไล่
แยะปังเฃ้าไปไฟวู่แสง
ถูกเรือข้าศึกตึ๊กตะแคง
พวกเราฤทธิแรงก็ไชโย!
(ในระหว่างที่ร้อง ทหารเรือย่ำเท้าตามจังหวะ จนเมื่อจบเพลงแล้วจึงหยุดยืนตรง, แล้วนายทหารบอกพัก.)
/*30บทร้อง –นายนาวาเอก ไลออน, กับทหาร
(แขกไทร)
ไลออน –
ทหารราชนาวีดีนักหนา เพราะใจกล้าหาใครจะเปรียบได้

เจ้านายใช้ตายไหนก็ตายไป ถึงบรรลัยไว้ชื่อ
ทหาร –
ให้ฦๅชา
ไลออน –
ทุกประเทศเฃตแคว้นแดนมนุษ ทุกสมุทน่านน้ำยำเกรงฃ้า

เพราะยามรบ ๆ จริงไม่นิ่งช้า ยามเมตตาใจดี
ทหาร –
ปราณีคน
ไลออน –
ไม่กดขี่ข่มเหงคเนงร้าย ทั้งหญิงชายนิยม
นายทหาร –
ทุกแห่งหน
ไลออน –
ผู้ชายชอบสนิทเปนมิตร์ตน ผู้หญิงชอบพวกพล
พลทหาร –
ว่าเจ้าชู้
ไลออน –
ยามขึ้นบกยกไว้ให้พวกเรา ไม่มีเหงาเฮใหญ่
นายทหาร –
ใครไม่สู้
ไลออน –
เที่ยวตลาดโรงร้านชำนาญดู พอยามเย็นหาคู่
พลทหาร –
เที่ยวเดินกรอ
/*31นายทหาร –
แต่ถึงเฟื่องเพียงไร
พลทหาร –
ไม่หยาบหยาม
นายทหาร –
ไม่ลวนลามต่อหญิง
พลทหาร –
จริง ๆ หนอ
นายทหาร –
ล้วนรู้เลือกรู้รัก
พลทหาร –
รู้จักพอ
นายทหาร –
ชอบแต่ล้อสนุก
พลทหาร –
สุขด้วยกัน. ฯ
บทร้อง –แมรี
(บุล่ง)
๏ ดิฉันนี้ปรีดิ์เปรมเกษมสานต์
เห็นทหารอังกฤษฤทธิ์มหันต์
ขึ้นมายังแดนเกาะนี้เหมาะครัน
ตัวดิฉันต้อนรับด้วยจริงใจ
ดิฉันเปนอังกฤษมิตร์บุตรี
แห่งเจ้าครองธานีบุรีใหญ่
พะเอินมีเหตุการณ์รำคาญใจ
ขอจงได้เมตตาปรานี
ทหารเรือขึ้นชื่อและฦๅนาม
ว่าชอบช่วยนงรามผู้หมองศรี
ขอท่านจงช่วยฃ้าในครานี้
จะยินดีขอบใจไม่ลืมบุญ. ๚
/*32เจรจา
ไลออน –
อ้อ! ถ้าเช่นนั้นจะเปนหล่อนละกระมัง ที่ชื่อมิสแมรี ริดเด็ลล์ ?
แมรี. –
ถูกแล้ว.
ไลออน –
ฉันมีความยินดีมากที่ได้พบหล่อน. ตัวฉันชื่อนายนาวาเอก เอ็ดเวอร์ด ไลออน. (จับมือกับแมรี) ฉันขออนุญาตนำนายทหาร ๒ นายนี้ให้หล่อนรู้จัก. –นายเรือเอก วอเตอร์ส –นายเรือโท วอลลิส. (เมื่อออกชื่อผู้ใด, ผู้นั้นเดินออกจากแถวไปจับมือกับแมรี.) เมื่อแต่กี้หล่อนกล่าวว่ามีความรำคาญอะไรอยู่อย่าง ๑ ไม่ใช่ฤๅ? ถ้าฉันจะช่วยแก้ไขได้ฉันจะยินดีทีเดียว.
แมรี. –
เรื่องราวอยู่ฃ้างจะยืดยาว, แต่ดิฉันขอกล่าวถึงปลายเหตุเสียก่อน. เมื่อแต่กี้นี้เกิดเรื่องประหลาดอะไรขึ้นอัน ๑, คือพวกพลเมืองเกิดลือกันว่ามีผีมาจากทเล
ไลออน –
เอ๊ะ! หวังใจว่าไม่ได้หมายความว่าพวกทหารของฉัน.
แมรี. –
ไม่ใช่, เพราะเฃาว่ากันว่ามีหางที่หัว.
ไลออน –
อ๋อ ! ถ้าเช่นนั่นน่ากลัวจะเปนอ้ายบ๋อยของฉันเสียแน่แล้ว ฉันกลับมาจากเมืองจีน มันติดมากับฉันด้วย.
/*33แมรี. –
ถ้าเช่นนั้นแน่แล้ว. พลเมืองที่นี่ไม่เคยเห็นจีน จึงเห็นเปนตัวปลาดอะไรอัน ๑, เพราะมีหางที่หัว.
ไลออน –
ฉันบอกมันหล้ายหนแล้วว่าให้ตัดเปียเสีย มันก็ไม่ยอม; มันว่าถ้าตัดเปียแปลว่าเปนพวกจีนใหม่. คือเปนคนในบังคับริปับลิคจีน, แต่ส่วนตัวมันเปนคนในบังคับอังกฤษ มันจะเอาเปียไว้ให้เปนยี่ฮ่อ. แล้วก็มันมาทำยุ่งอะไรหรือจ๊ะ ?
แมรี. –
มาตั้งตัวเปนผู้วิเศษอะไรใหญ่โตทีเดียว.
ไลออน –
ไม่ได้การ, วุ่นใหญ่. เฃ้าแผนของมันอีกแล้ว. ขึ้นบกที่ไหนก่อเหตุที่นั้น ! เดี๋ยวนี้ไปอยู่ไหน หล่อนทราบไหม?
แมรี. –
มีตาอะไรมาพาตัวไป, ว่าจะไปหาเครื่องเส้นให้.
ไลออน –
จับมัน! ฉันต่องให้คนไปจับเอาตัวมา, (พูดกับทหาร) ใครไปตามเต๊กหลีสัก ๒ คนเถอะ ! (ทหาร ๒ คนออกมาจากแถวยืนคอยรับคำสั่งต่อไป) มันไปทางไหน ใครรู้บ้าง ?
แมรี. –
มาร์โคส, ช่วยพาทหารเฃาไปทีเถิด, พวกแกคงมีผู้รู้บ้างว่าจีนนั่นไปทางไหน.
มาร์โคส –
ได้สิแหม่ม. (พูดกับพลเมือง) ใครเห็นคนมีหางที่หัวอยู่ที่ไหนบ้าง ! (มีผู้ตอบหลายคนว่า “เห็น! อยู่ทางโน้น”) /*34ถ้าเช่นนั้นมาช่วยกันนำทหารเฃาไป. (มาร์โคสกับเซเลียนำทหารเรือ ๒ คนออกไปทางซ้าย พร้อมด้วยพวกพลเมือง.)
ไลออน –
ทหารพักแถวได้.
วอเตอร์ส –
พักแถว! (นายและพลทหารต่างคนต่างไปเดินหรือยืนเล่นเปนหมู่ ๆ ทางฃ้างหลังโรง.)
ไลออน –
ฉันได้ทราบฃ่าวว่า วันนี้เปนวันประสูตรเจ้าหญิงธิดาเจ้าเมืองไม่ใช่ฤๅจ๊ะ ?
แมรี. –
คะ. เมื่อบ่ายนี้ได้มีงานสวดมนต์ที่วัด ค่ำวันนี้จะมีงานเลี้ยงและมีสโมสรสันนิบาตในวัง, ถ้าเจ้าเมืองทราบคงจะเชิญคุณเปนแน่.
ไลออน –
ถ้าพวกนายทหารของฉันได้รับเชิญก็จะดีอยู่ เพราะนานมาแล้วไม่ได้กินของดี ๆ.
แมรี. –
ดิฉันจะให้เฃาไปทูลเจ้าหญิง. (พูดกับเอเลนและโสเฟีย) แม่เล็ก ๆ ทั้ง ๒, วานไปทูลเจ้าหญิงให้ทรงทราบทีเถิด ว่านายนาวาเอกไลออนกับนายทหารเรืออังกฤษขึ้นมาจากเรือรบ อยากจะถวายพระพรวันประสูตร (เอเลนกับโสเฟียไปทางซ้าย)
ไลออน –
ฉันขออภัยในการที่จะถามอะไรสักอย่าง ๑ หล่อน/*35ได้จากบ้านมานานแล้วฤๅ ?
แมรี. –
สักสามปีมาแล้ว.
ไลออน –
ไม่คิดถึงบ้านบ้างฤๅ ?
แมรี. –
ก็คิดถึงสิคะ ! คุณเองต้องลงเรือไปเสียนาน ๆ ไม่คิดถึงบ้างฤๅ ?
ไลออน –
พุทโธ่! ! ทำไมจะไม่คิดถึงละหล่อน ฉันก็เที่ยวตุรัดตุเหร่อยู่หลายปีแล้วเหมือนกัน นาน ๆ จะได้โผล่กลับไปบ้านครั้ง ๑ ก็ไม่ได้อยู่นาน, ต้องถูกส่งลงเรือไปอีก, แต่นี้ฉันเคราะห์ดี ได้เลื่อนยศเปนนายนาวาเอกแล้ว, ท่าทางจะได้เปนผู้บังคับการเรืออะไรที่อยู่ใกล้ ๆ บ้านสักหน่อย.
แมรี. –
ถ้าเช่นนั้นคุณกับดิฉันก็เห็นใจกันสิ!
ไลออน. –
ที่จริงเรื่องคิดถึงบ้านก็คงมีคล้าย ๆ กัน, แต่ผู้หญิงที่ต้องมาอยู่ไกลบ้านเช่นนี้ น่าจะรู้สึกว้าเหว่ยิ่งกว่าผู้ชาย.
แมรี. –
ก็เปนอยู่, บางวันเมื่อตวันรอน ๆ นึกถึงความสุขที่เคยได้รับมาแล้วที่บ้านชักใจหายพิลึก.
ไลออน –
จริงหล่อน, ใจมันวับ ๆ หวำ ๆ พิกล !
บทร้องคู่ –แมรี กับ ไลออน
(ตะนาวแปลง)
แมรี. –
เมื่อสายัณห์ตวันจะยอแสง...เห็นแสงแดงจับน้ำทเลกว้าง

ใจตึก ๆ รำฦกถึงบ้านพลาง...แสนอ้างว้างเศร้าจิต
ไลออน –
อนิจจา !
ไลออน –
เมื่อลมโชยโอยกลิ่นผกากรุ่น...หอมไม่ฉุนรวยรื่นชื่นนาสา

กลิ่นสุคนธ์ตลบอบอุรา...ยิ่งคิดถึงเคหา
แมรี. –
อ้าอกตรม.

เมื่อยามยินเสียงนกวิหคแว่ว...ร้องแจ้ว ๆ เสียงใสในต้นส้ม

คิดถึงเพลงดนตรีที่เคยชม...โอ้อารมณ์ชอกช้ำ
ไลออน –
ระกำใจ !

เมื่อยินเสียงดนตรีที่เคยเล่น...นึกฝันเห็นความสุขยิ่งทุกข์ใหญ่

นึกถึงคราวเล่นระบำจนหนำใจ...ราวจะไข้เพราะคนึง
แมรี. –
ขึ้งอุรา !
(ฝรั่งรำเท้า)
ไลออน –
แต่วันนี้วันดี
แมรี. –
เปนศรีวัน
ทั้งสอง –
ได้ประสบพบกันควรหรรษา
ไลออน –
ไม่ควรคิดข้อเศร้า
แมรี. –
เหงาวิญญา
ทั้งสอง –
มาหัวเราะดีกว่าสบายใจ
แมรี. –
ถึงเดี๋ยวนี้ไกลบ้าน
ไลออน –
รำคาญจิต
ทั้งสอง –
แม้นคิดจะกลับก็กลับได้
แมรี. –
ได้พบเพื่อนร่วมชาติ
ไลออน –
อันกาจไกร
ทั้งสอง –
สองใจมิตรจิตสนิทกัน
เจรจา
เอเลน –
(พูดกับแมรี) เจ้าเมืองเสด็จมาต้อนรับผู้บังคับการเรือรบ.
ไลออน –
เอ๊ะ ! อย่างนั้นฤๅ ? – ทหารแถว ! (นายเรือเอกเรียกทหารเข้าแถว.)
(พิณพาทย์ทำเพลงพระยาเดิน, กระบวนแห่ท้าวมิดัสออกมาทางซ้าย, มาหยุดกลางโรง; ทหารวันทิยะหัดถ์. ท้าวมิดัสจับมือกับนายนาวาเอก ไลออน.)
บทร้อง – ท้าวมิดัส
(สารถี)
๏ ฃ้ายินดีต้อนรับคำนับท่าน
นายทหารนาวีผู้มีศักดิ์
ที่ท่านพานาวามาสำนัก
เห็นประจักษ์จริงใจซึ่งไมตรี
กรุงบริเตนเปนใหญ่ในสมุท
ฤทธิรุทรฦๅชาทุกราษี
มีอำนาจอาจท้าทั่วธาตรี
ส่งนาวีเที่ยวตรวจสำรวจการ
อันอัลฟะเบตาเปนเกาะย่อม
เคยประนอมไมตรีไม่มีหาญ
ที่ท่านมาครานี้ไมตรีการ
จะชื่นบานยิ่งกว่าเก่าเราพอใจ
ขอเชิญท่านทหารและนายพล
ทั่วทุกตนไปยังที่วังใหญ่
ฃ้าจะเชิญกินของที่ต้องใจ
ขออย่าให้เสียศรัทธาที่ฃ้าเชิญ ฯ
บทร้อง –ไลออนกับทหาร
(มอญชมดาว)
ไลออน –
ฃ้าขอขอบพระคุณสุนทรคำ
ทหาร –
ฃ้าขอขอบพระคุณสุนทรคำ
ไลออน –
ช่างหวานฉ่ำหนักหนาน่าสรรเสริญ
ทหาร –
ฮิบฮุเร ฮิบฮุเร ฮิบฮุเร
ไลออน –
หฤทัยท้าวนี้ดีเหลือเกิน
ทหาร –
หฤทัยท้าวนี้ดีเหลือเกิน
/*39ไลออน –
ทหารโห่ขึ้นเทอญ ฮิบฮุเร
ทหาร –
ฮิบฮุเร ฮิบฮุเร ฮิบฮุเร
ไลออน –
ที่ฃ้านำนาวามาที่นี้
ทหาร –
ทีขำนำนาวามาทัน
ไลออน –
เพราะไมตรีแม่นมั่นไม่หันเห
ทหาร –
ฮิบฮุเร ฮิบฮุเร ฮิบฮุเร
ไลออน –
เหล่าทหารพร้อมพรั่งกันทั้งเพ
ทหาร –
เหล่าทหารพร้อมพรั่งกันทั้งเพ
ไลออน –
โหเฮถวายไท จงไชโย
ทหาร –
ฮิบฮุเร ฮิบฮุเร ฮิบฮุเร
(ในตอนท้ายแห่งบทร้องนี้ ประตูโบถเปิดและคริสโตเฟอร์หัวหน้านักบวช โยฮันนิส และคอนสตันติโน๊ส ออกมาจากโบถ ยืนที่บันได, ทหารร้องจบ คริสโตเฟอร์ร้องต่อทีเดียว)
บทส่ง –ร้องสลับ
คริสโตเฟอร์ (พราหมณ์เฃ้าโบถ)
๏ ดูก่อนราชามหายศ
อีกทวยราษฎร์ทั้งหมดฟังผู้ใหญ่
ระวังเถิดจะต้องหม่นหมองใจ
มหาภัยจะมายายี
/*40แมรีกับผู้หญิง (กำปอ)
๏ หนอยแน่หนอยแน่ท่านแก่เถ้า
มาพูดเย้าเปนบ้าน่าบัดสี
เฃากำลังตั้งใจต่อไมตรี
มาอู้อี้อื้ออ้าน่ารำคาญ
คริสโตเฟอร์ (พราหมณ์เฃ้าโบถ)
๏ ราชาระวังอย่าฟังโง่
พูดโยโสเสรแสร้งแกล้งอวดหาญ
จงนึกถ้อยคำในตำนาน
ที่โบราณบิดาท่านว่าไว้
ทหารเรือ (ปีนตลิ่งนอก)
๏ โฮโฮฮาฮาน่าหัวเราะ
ตาแก่เกราะกำลังจะคลั่งใหญ่
โฮโฮฮาฮาบ้าเหลือใจ
ควรรับไปส่งโรงพยาบาล
คริสโตเฟอร์ (ทำนองพากย์)
๏ ดูดู๋กระไรใจเบา ไม่ฟังเสียงเรา ผู้รู้กระบิลปริญญา
แมรีและผู้หญิง (กำปอ)
๏ เจ้านายเธอจำนงทรงต้อนรับ
และคำนับโยธาผู้กล้าหาญ
มาพูดยวนกวนใจไม่เข้าการ
จงกลับบ้านเถิดตาอย่าชวนโย
คริสโตเฟอร์ (ทำนองพากย์)
๏ มัวเหม่อเผลอเรื่อยเฉื่อยชา มีภัยใหญ่มา ราชาอย่านิ่งนอนใจ
ทหารเรือ (ปีนตลิ่งนอก)
๏ ฮือฮือตาขวางท่าทางวุ่น
ฮือฮือแกฉุนจนเดือดพล่าน
หุยฮาตาแก่แกซมซาน
หุยฮาคางยานเหมือนลิงไพร
/*41คริสโตเฟอร์ (ศัพไทย)
๏ ฟังซี ผู้หญิงกับกลาสีมาชวนโง่ เกิดภัยใหญ่โต โอไม่รู้ตัว ราชาเชื่อหญิง จะยิ่งยุ่งนัว เกิดภัยไม่กลัว มัวหลงหลับตา เกิดเหตุแรงร้าย กล้ำกรายบีฑา ทั่วทั้งภารา จะว้าวุ่นไป
คนอื่นทั้งหมด (กราวรำ) (ร้องทั้งผู้ชายและหญิง)
๏ โฮโฮฮาฮาน่าหัวเราะ
เฮาะเฮาะแกบ่นเหมือนคนบ้า
ตาเถ้าชะแรแก่ชรา
หลงแล้วคุณตามาดึงดัน
ฮือฮือโกรธาจนตาแดง
ชะชะทำแขงจนตัวสั่น
เกรี้ยวกร้าวขบเขี้ยวเคี้ยวฟัน
เลิกกันดีกว่าคุณตาเอย ฯ
ปิดม่าน
ชุดที่ ๒
/*42(เมื่อเปิดม่านพวกพลเมืองอยู่เต็มลาน, ต่างคนต่างแสดงกิริยาอาการกระสับกระส่าย)
บทร้องหมู่ –พลเมือง
(แขกมอญ)
๏ อยู่ดีๆ มีภัยอันใหญ่หลวง
เราทั้งปวงกลัวหมดสยดสยอง
อนิจจามหาสาคร
ทำให้เดือดร้อนไปทั่วกัน
เมื่อยอมให้อาศรัยในพื้นเกาะ
เราเห็นเหมาะแม่นจริงทุกสิ่งสรรพ์
ก็ล่วงลับพรรษามาหลายพัน
ควรจะยกให้กันเสียสักที
เวียนมาทวงค่าเช่าเราไม่หยุด
พระสมุทข่มเหงคอยเร่งณี่
โอ้ว่าอนิจจาพระบุตรี
ในครานี้ต้องม้วยมรณา ฯ
บทร้อง –มาร์โคสกับเซเลีย
(สาลิกาชมเดือน)
มาร์โคส –
๏ นี่แน่หญิงชายสหายรัก
เราควรจักคิดหลังและคิดหน้า
เซเลีย –
ผู้ที่มีสติและปัญญา
ไม่ควรหลงวาจาที่หลอกลวง
มาร์โคส –
แม้สาครมีอิทธิฤทธี
คงจะมีฤทธิ์ทั่วไปทุกห้วง
เซเลีย –
บรรดาที่เกาะฝั่งทั้งปวง
คงไปทวงค่าเช่าเอาตามใจ
/*43มาร์โคส –
นี่เมืองอื่นไหน ๆ ไม่เห็นมี
ที่วารีไปทวงสร่วยได้
เซเลีย –
เมืองเราก็เหมือนเมืองใคร ๆ
เหตุไฉนจะต้องกลัวเกรง
มาร์โคส –
ครั้งนี้มีผู้ที่เฉโก
โยโสจงจิตคิดข่มเหง
เซเลีย –
หวังประโยชน์โพธผลของตนเอง
ไม่ยำเกรงอายบาปแสนหยาบช้า ฯ
เจรจา
คริสโตเฟอร์ – เซเลีย คำที่เจ้าพูดมานี้ ปรากฏว่าคิดผิดหนักหนา เจ้าเปนคนเบาปัญญาหลงเชื่อมิจฉาทิฐิไม่ตริตรอง เฃาพูดว่ากระไรก็หลงไหลเชื่อเขาไปหมด จะมาให้พวกพ้องพลอยต้องเดือดร้อนไปด้วย นี่แน่พลเมืองทั้งหลายชายหญิง จงฟังคำฃ้าผู้เปนอาจารย์เถิด ฃ้าพูดครั้งนี้ เพราะมีความเมตตากรุณาต่อเจ้าทั้งหลาย ชาวเราไม่ควรที่เหิมหาญคัดค้านคำโบราณที่ท่านกล่าวมา, ซึ่งถ้าไม่จริงแล้ว ท่านจะจดจำไว้ทำไม ชาวเราเช่าที่พระสมุทอาศรัย ตั้งภูมิลำเนาตั้งแต่ปู่ย่าตายาย จะอวดดีขัดขืนฝ่าฝืนไม่ได้ เราต้องจำใจครั่นคร้ามพระสมุท และปฏิบัติตามโบราณประเพณี ต้องยอมยกพระราชบุตรีให้เปนพระมเหสีพระสมุท บัดนี้ควรเราทั้งหลายจะช่วยกันวิงวอนพระเปนเจ้า ให้ทรงพระกรุณาแก่เราทั้งหลาย ให้ได้พ้นภัยสิ้นความทุกข์ร้อนต่อไป.
/*44(บัดนี้คนทั้งหมดคุกเข่า หันหน้าไปทางโบถ. เว้นแต่มาร์โคสกับเซเลียซึ่งหลีกหายไปทางซ้าย; ฝ่ายคริสโตเฟอร์ยืนประนมมือ และว่าคำอ้อนวอนพระเปนเจ้า ดังต่อไปนี้ : –)
คำอ้อนวอน –คริสโตเฟอร์
(ทำนองอ่านโคลง)
๏ อ้าพระสถิตชั้น
อัมพร
ผู้ประดิษฐ์แดนดิน
อิกฟ้า
สร่างสมุทสาคร
น้อยใหญ่
จงโปรดเมตตาฃ้า
บาทบงสุ์
๏ ทรงช่วยขจัดทุกข์
โพยภัย
ระงับดับขุกเข็ญ
ขุ่นข้อง
ทรงช่วยดับลมใน
อากาศ
ระงับระลอกท้อง
ทเลหลวง
๏ ปวงพลีพรั่งพร้อม
บูชา
ถวายแด่พระผู้เปน
โลกนาถ
ขอพระกรุณา
ปกเกศ
ขอจุ่งประชาราษฎร์
ปราศภัย
/*45๏ ด้วยใจวาทะพร้อม
สรรเสริญ
ชมพระกรุณา
ครอบโลก
อ้าพระอย่าทรงเมิน
มานัส
โปรดช่วยระงับโศก
สิทธิ์ถวิล ฯ
(คนยืนขึ้นพร้อมกันแล้วสวดสรรเสริญพระเปนเจ้าต่อไป)
บทสวด
(สระพัญญะ)
๏ อ้าองค์พระโลเกศ
สุรเดชะพรหมินทร์
สร้างปวงสมุทสิน
ธุประเทศะโลกีย์
๏ สร้างดวงตวันส่อง
สิริโรจะรังสี
สร้างจันทิมามี
สิริเห็นก็เย็นตา
๏ เหตุการณะสากล
ธก็ดลด้วยเดชา
นุภาพประสาทสา
ระพัดสิ่งสัมฤทธิ์ไป
๏ จงทรงพระเมตตา
กรุณาฃ้าไท
กำจัดซึ่งโพยภัย
พิบัติเบียดประชากร
๏ โปรดช่วยอำนวยอิฎ
ฐะสุผลให้พ้นร้อน
โปรดช่วยอำนวยพร
พลสุขสวัสดี.
(เมื่อสวดจบแล้ว พลเมืองคำนับคริสโตเฟอร์ แล้วต่างคน/*46ต่างไป. เมื่อพลเมืองไปหมดแล้ว โยฮันนิสกับคอนสตันติโน๊สจึงออกมาจากในโบถ.)
เจรจา
โยฮันนิส –
ลุงดีมาก ! ท่าทางเห็นจะสมคะเนเราเปนแน่.
คอนสตัน. –
คนเชื่อฃ้างเรามากจริงอยู่, แต่ก็ต้องอย่าลืมว่ามีพวกที่ไม่เชื่อเราอยู่บ้าง.
โยฮันนิส –
แต่ไม่เปนไร! ฃ้างเราได้เปรียบ, เพราะขรัวลุงท่านเก่งมาก. ลากเอาอีข้อมิจฉาทิฐิออกมาพูด เล่นเอาเงียบเทียว. ที่จริงนางเซเลียกับอ้ายเจ้ามาร์โคสนั้น, มันก็คงได้นางแหม่มอังกฤษหนุนหลังอยู่เท่านั้นเอง จึงได้เหิมหาญนัก; จริงไหมขรัวลุง.
คริสโต. –
ก็จะคิดอ่านพูดจากับแหม่มนั้น ให้มาเปนพวกเราเสียไม่ได้หรืออย่างไร ?
โยฮันนิส –
ไม่ได้เปนแน่! ธรรมเนียมผู้หญิงอังกฤษดื้อนัก, แล้วก็จะใช้อุบายอย่างผู้หญิงชาวเราไม่ได้, ถ้าเฃาไม่เต็มใจชอบพอเราจริง ๆ ขืนเฃ้าไปทำเกาะแกะชดีชร้ายตบหน้าเอาด้วย.
คริส์โต. –
ถ้าเช่นนั้นก็ลำบากอยู่, เพราะลุงรู้สึกว่าแหม่มคนนั้นแหละ เปนผู้กีดขวางอย่างสำคัญในทางความคิดของเรา, และบางท็จะถึงแก่ทำให้ไม่เปนผลสำเร็จก็เปนได้.
/*47โยฮันนิส –
คุณลุงก็ไม่ควรจะวิตกไปเลย, ท้าวมิดัสท่านเปนเจ้าบ้านผ่านเมือง, ท่านได้ลั่นวาจาไว้แล้วว่าจะยอมตั้งพิธีวิวาท์พระบุตรีกับพระสมุท ถ้าพลเมืองปราถนาเช่นนั้น. ข้อสำคัญที่เราจะต้องคอยระวังก็มีอยู่เพียงแต่อย่าให้พลเมืองกลับใจเสียเท่านั้น.
คอนสตัน. –
ถ้าเราได้ตัวอ้ายคนปลาดนั้นมาไว้ แล้วสอนให้มันพูดตามที่เราสอนละก็เปนสำเร็จแน่.
โยฮันนิส –
แต่เมื่อกี้นี้ฉันพบมันแล้ว, นัดมันไว้ว่าให้มาพบกันที่นี่, แต่ทำไมยังไม่มาก็ไม่ทราบ.

(เต๊กหลีเดินเข้ามาจากฃ้างขวา)
โยฮันนิส –
อ้อ! มาแล้ว, ทำไมพึงมาละเกลอ ?
เต๊กหลี –
ใครบอกว่าพึ่งมา? อัวมาเป็งนางเลี้ยว, มาคอยจงหลักเสียตื่งหนึ่งเลี้ยว.
โยฮันนิส –
อ้าว ! มานานแล้วทำไมไม่ตรงมาหาฉันล่ะ?
เต๊กหลี –
อั๊วเห็งคงมันยุ่งกันนัก, เบียดกันแน่น, ฟังอ้ายแก่คงนั้นพูดไลไม่ลู้, พูดมากเท้ ๆ อ้ายเก่. (คริสโตเฟอร์เมินหน้า, ออกเคือง)
คอนสตัน. –
แกอย่าไปเรียกท่านว่าอ้ายแก่สิ !
/*48เต๊กหลี –
ทำไลไม่เก่หลือ. หนวกยาวลาวกับเพะ ยังเป็งหนุ่มหลือ ?
คอนสตัน. –
ไม่ใช่, แต่ท่านเปนคนที่ใคร ๆ เฃานับถือกันทั้งนั้น.
เต๊กหลี –
ไม่จริง! อั๊วไม่นับถือ.
คอนสตัน. –
อ้าว! แล้วกัน.
เต๊กหลี –
เลี้ยวกังยังไล? อีไม่ไล่เป็งก๋งของอั๊วจิไล่นับถือ.
คริสโต. –
ฉันเห็นว่าจะพูดกับคนอย่างนี้ ดูน่าจะไม่เปนประโยชน์.
เต๊กหลี –
ก็ใคอยากพูกกับลื้อล่ะ ? ไม่มีใคพูกกับลื้อ ลื้อทิลึ่งเข้ามาพูดทำไล ?

(คริสโตเฟอร์สบัดหน้า) หนอยแน่! ลื้อไม่ต้องค้อน ลื้อไม่ใช่ผู้หญิงลื้อค้อนทำไล.
โยฮันนิส –
นี่แน่, พูดกับฉันดีกว่า. แกอยากได้เงินไหม?
เต๊กหลี –
อื๋อ! ทำไลจิไม่อยากไล่! ลื้อพูดยังงี้บ่อยๆ อั๊วชอบฟัง.
โยฮันนิส –
ดีแล้ว, ฉันจะให้เงินแกร้อยเหรียญ.
เต๊กหลี –
อยู่ไหนล่ะ: เอามาซี ! (แบมือ)
โยฮันนิส –
ช้าก่อน ! ถ้าฉันให้เงินแก แกต้องทำอะไรให้/*49ฉันสักอย่างหนึ่งนะ.
เต๊กหลี –
ทำไล?
โยฮันนิส –
เย็น ๆ วันนี้เฃาจะแห่ผู้หญิงสาวคน ๒ ไปลงทเล.
เต๊กหลี –
ลงทิเลทำไล ? อีจะอาบน้ำหลือ?
โยฮันนิส –
เออ! เฃาจะอาบน้ำ.
เต๊กหลี –
อาบน้ำทำไลต้องเห่? อั๊วอาบน้ำไม่เห็งใคมาเห่อั๊วเลย. เมื่อไลอั๊วอยากอาบน้ำ อั๊วก็เก้ผ้าเลี้ยวเอาโพงตักน้ำลกซ่า ๆ เท่านั้น.
โยฮันนิส –
นั่นแหละ, ผู้หญิงคนนี้เฃาเปนคนสำคัญ; เฃาอาบน้ำต้องมีพิธี.
เต๊กหลี –
ก็จิให้อั๊วทำไล? จิให้อั๊วไปช่วยเฃาอาบน้ำหลือ?
โยฮันนิส –
ไม่ใช่เช่นนั้น. ธุระของแกมีอย่างเดียว, คือถ้าเมื่อไรฉันให้อาณัติสัญญา –
เต๊กหลี –
ให้ยานัดอั๊วไม่เอา; อั๊วนัดไม่เป็ง.
โยฮันนิส –
ไม่ใช่! แกเฃ้าใจผิด. ฉันหมายความว่า ถ้าเมื่อฉันพยักหน้า.
เต๊กหลี –
ก็ทำไลไม่ว่ายังงั้น ? ทำไมว่ายานัด ?
/*50โยฮันนิส –
ถ้าฉันพยักหน้าแกก็จะต้องเดินออกมา, ชี้มือไปที่คนนั้น (ชี้คอนสตันติโน๊ส) แล้วพูดว่า “คอนสตันติโน๊ส”!
เต๊กหลี –
ไอ๊ย่า! พูดว่าไลหนา? .
โยฮันนิส –
“คอนสตันติโน๊ส”
เต๊กหลี –
เฃ้าตังไลนะ?
โยฮันนิส –
ไม่ใช่เข้าตัง. “คอนสตัน”
เต๊กหลี –
กังตั๋ง !
โยฮันนิส –
ไม่ใช่! “คอนสตัน.”
เต๊กหลี –
คนตั๋ง!
โยฮันนิส –
เออ ๆ, ตามใจเถอะ. ต่อ “ตี่โน๊ส” อีกน้อยได้ไหม ?
เต๊กหลี –
ตีนนก!
คอนสตัน. –
ก็พูดว่าตีนเป็ดเสียก็แล้วกัน!
เต๊กหลี –
ก็ตามใจลื้อ? ตีนเป็ก, ตีนห่าน, ตีนหมู, ตีนหมา, พูกไล่ทั้งนั้นถ้าให้ง็อนล้อยเหลียง! ลื้อจะเอาไลเน่ตีนไลเน่.
คอนสตัน. –
ไม่เอาตีนอะไรทั้งนั้นแหละ. เอาแต่มือเท่านั้นก็พอ.
/*51เต๊กหลี –
“คนตั๋ง” ไม่เอาหลือ ?
คอนสตัน. –
ไม่เอาละ! ชี้มืออย่างเดียวพอแล้ว.
เต๊กหลี –
ชี้มือก็ได้ล้อยเหลียงเหมืองกังหลือ ?
โยฮันนิส –
เออ ! ได้เหมือนกัน.
เต๊กหลี –
ขอล่วงหน้าห้าสิบก่องไล่ไหม่ ?
โยฮันนิส –
ไว้เสร็จธุระก่อนจึ่งค่อยเอาเงินสิ.
เต๊กหลี –
ก็เลี้ยวไปสิ! (ตั้งท่าจะเดินไป)
โยฮันนิส –
ชำก่อน! เอาไปเพียงสามสิบก่อนพอไหม ? เวลานี้ฉันมีเงินติดกระเป๋ามาเท่านั้นเอง.
เต๊กหลี –
เอาซี! (แบมือ. โยฮันนิสส่งเงินให้.)
บทร้อง –เต๊กหลี
(จีนต้องเชียง)
๏ เจ๊กฉิหลาดหนักหนาอย่าลูหมิ่ง
ลู้จักทางหากินไม่เลือกท่า
ยอมเป็งกุ๊กเป็งบ๋อยถ่อยกายา
ทงลำบากอยากหาซึ่งง็อนทอง
นายไว้ใจให้ง็อนไปจับจ่าย
อุส่าห์ต่อคนฃายจนได้ของ
ซื้อราคาย่อมเยาว์เฃ้าทำนอง
เศษง็อนทองเลยต๋งได้ตามใจ
ของ ๆ นายเก่าๆ เอาห่มนุ่ง
นายหล่ายุ่งช่างเฃาเลาทงไล่
/*52เก็บเล็กเก็บน้อยค่อยเก็บไป
มิช้าใยลวยอู๋ลูมั่งมี
เลี้ยวลานายหัวหลั่งไปตั้งล้าง
ไม่ช้าเลยเป็งห้างเกี๊ยมเต็มที
เลยไล่เป็งเจ๊สัวตัวเก่งลี
พวกอั้งยี่เลือกฃ้าเปงซาเฮีย
เที่ยวข่มหมูขู่เข็งเล่งตามใจ
เต๊ยเอาไล่เต็มที่ไม่มีเสีย
คอยลิวังหมาต๋าอย่านัวเนีย
คงไม่เอี้ยเปงสุขสินุกนาน. ฯ
เจรจา
เต๊กหลี –
เลี้ยวเมื่อไหล่มา ?
โยฮันนิส –
เย็นวันนี้. พอเห็นแห่มาก็มาก็แล้วกัน
เต๊กหลี –
เฃ้าใจเลี้ยว. (ออกไป)
โยฮันนิส –
อย่างไรขรัวลุง. สำเร็จสมปราถนาแล้วไหมเล่า ? คนเราในโลกนี้เฃาว่ามีราคาทุกคน, และถ้าเอาเงินล่อให้พอ ๆ แล้ว จะปราถนาจะให้ทำอะไรเปนต้องได้ทุกสิ่ง.
คริสโต. –
ลุงยังไม่สู้เชื่อนัก. ลุงเห็นมันอย่างไร ๆ อยู่. บางทีมันจะพลิกแพลงเอาก็ได้.
โยฮันนิส –
ข้อนั้นมันต้องเสี่ยงบุญเสี่ยงกรรมบ้างสิขอรับ. ธรรมดาการเล่นพนันมันมีตาได้ก็ย่อมมีตาเสีย. แต่เราต้องหวังได้ไว้เสมอ!
บทร้องสามคน
(ลาวสมเด็จ)
โยฮัน. –
ครานี้จะสมหมายสหายรัก
คริสโต. –
อย่าหมายนักจักต้องนั่งร้องไห้
โยฮัน. คอนส.} –
พุทโธ่คุณลุง นี่แกช่างยุ่ง จริงนอ !
คอนส. –
เราหวังได้สำเร็จเสร็จดังใจ
คริสโต. –
อย่านึกแน่เกินไปไม่เฃ้าที
โยฮัน. คอนส.} –
เปนแน่จริงเจียว อย่าได้เฉลียวใจเลย !
คริสโต. –
มิใช่ลุงจะแกล่งมาแช่งชัก
โยฮัน. –
เปนแต่หนักใจหน่อยนั้นควรที่
คริสโต. คอนส.} –
เพราะว่าจงรัก จึงพลอยมาหนัก ใจนอ!
คริสโต. –
ฃ้าขอให้สมหวังดังฤดี.
คอนส. –
ท่านให้พรเช่นนี้จงสมพร
คริสโต. โยฮัน.} –
ขอให้สมพร ได้ชมบังอร จริงหนอ!
(จบบทแล้ว สามคนนี้เลยเฃ้าโรงทางฃ้างซ้าย, แล้วอันเดรกับคิริลจึงเดินมาจากทางขวา.)
เจรจา
คิริล –
ตามใจพลเมืองในเรืองอื่น ๆ ผมก็เห็นพอจะยอมได้อยู่, แต่ข้อที่จะยอมจนถึงแก่ให้พระบุตรีตาย ผมเห็นอยู่ฃ้างจะมากเกินไปสักหน่อยหนึ่งละกระมั่ง.
อันเดร –
ฉันเข้าใจว่าบางทีท้าวมิดัสจะได้ตรองหาอุบายแก้ไขไว้เสร็จแล้ว ยิ่งกว่านั้น ฉันอาจจะบอกแกได้ว่า ดูเหมือนฉันจะทราบเค้าอยู่ตะหงิด ๆ แล้ว ว่าท้าวมิดัสจะคิดแก้อย่างไร.
คิริล –
ความคิดเปนอย่างไร ?
อันเดร –
ได้ข่าวว่า ได้เขียนหนังสือไปเชิญผู้บังคับการกับทหารเรืออังกฤษขึ้นมาดูพิธี.
คิริล –
ก็แล้วหวังผลอย่างไร ?
อันเดร –
จะหวังอย่างไรก็ไม่ทราบแน่. แต่ตัวท้าวมิดัสมาโน่นแล้ว, ถ้ารอฟังต่อไปบางทีจะได้ความ.

(ท้าวมิดัสเดินมาจากทางซ้าย. มีมหาดเล็กตามมา ๒ คน)
มิดัส –
(พูดกับมหาดเล็ก) คอยดูต้นทางไว้. ถ้าใครจะมา/*55ทางนี้บอกให้ทราบด้วย. (พูดกับอันเดร) ดูเถิดอันเดร, ฉันมันช่างลำบากเสียจริง ๆ ! เวลานี้มีแต่คนลักลอบสอดแนมคอยฟังอยู่รอบฃ้าง, จนฉันไม่กล้าพูดความลับอะไรภายในวังของฉันเองแล้ว, จึงต้องมาพูดกับเธอที่กลางพระลานเช่นนี้.
อันเดร –
ลำบากมากจริงอยู่ขอรับ!
มิดัส –
ฉันอยากจะมาเล่าให้เธอฟังว่า ฉันได้จัดการไปแล้วอย่างไร, (เหลียวซ้ายแลขวา) ไม่มีใครอยูใกล้นอกจากพวกเราละไม่ใช่ฤๅ ?
อันเดร –
ไม่มีละขอรับ
มิดัส –
ในโน้นไม่มีใครฤๅ ? (บุ้ยปากไปทางโบถ) โปรดดูเสียให้แน่หน่อยจะดี

(“คิริลไปเบิดประตูโบถ” มองดู แล้วกลับมาบอกว่าไม่มีใคร.)
มิดัส –
ไม่ได้, ต้องใช้ความระวังมาก, เพราะคริสโตเฟอร์แกสำคัญนัก, แล้วก็แกไม่ใคร่ชอบฉันอยู่ด้วย. การที่ฉันได้กระทำคือได้วานให้แหม่มริดเด็ลล์ไปหาผู้บังคับการเรือรบอังกฤษ ขอเชิญให้ผู้บังคับการกับนายและพลทหารเรือขึ้นมาช่วยงานด้วย.
อันเดร –
ก็แล้วท่านหวังจะได้ผลอย่างไร ?
มิดัส –
ประการที่ ๑ หวังว่า พวกอังกฤษเฃาคงไม่นิ่งดูดาย ให้/*56ลูกสาวฉันจมน้ำ, และเมื่อเฃาเห็นท่าทางจวนแจคงช่วยหล่อนรอดจากทเล, แล้วฉันก็จะได้พูดแก้ได้เต็มปากว่า ส่วนตัวฉันไม่ได้หวงลูกสาว ได้ยอมยกให้แก่พระสมุทแล้ว แต่หากพวกอังกฤษเฃาช่วยหล่อนไว้เองต่างหาก. ประการที่ ๒ ฉันหวังว่า พลเมืองคงจะไม่กล้าโต้แย้งหรือคัดค้านกิจการของทหารอังกฤษ เพราะถ้าจะเถียงก็จะต้องเถียงกับปืนและดาบปลายปืน, ซึ่งเถียงยากอยู่หน่อย.
อันเดร –
ดำริห์ของพระเจ้าอาอยู่ฃ้างจะรอบคอบอยุ่มาก.
คิริล –
แต่พระกรุณาเห็นจะทรงลืมอะไรเสียอย่างหนึ่งละกระมัง ?
มิดัส –
ข้อใด?
คิริล –
หญิงที่ยกให้เปนมเหษีพระสมุทแล้ว ถึงแม้ว่าจะเคราะห์ดีพอที่จะรอดจากทเลมาได้ ก็มีสามีอีกไม่ได้เลยไม่ใช่หรือ ?
มิดัส –
ถูกแล้ว.
อันเดร –
อ้าว ! แล้วกัน ถ้าเช่นนั้นหม่อมฉันมิเลยเปนอันมิได้นางอันโดรเมดาหรือขอรับ ?
มิดัส –
ท่าทางมันจะเปนเช่นนั้นแหละ
อันเดร –
แล้วกัน ! เช่นนั้นจะใช้ได้หรือขอรับ ?
มิดัส –
ก็ใช้ไม่ได้ก็จะทำอย่างไรล่ะหลานชาย ?
อันเดร –
ผมไม่รู้ไม่ชี้ด้วย, เปนน่าที่พระเจ้าอาจะต้องคิดหาอุบายให้ผมได้นางอันโดรเมดาให้จงได้, ถ้าหาไม่เปนได้เกิดความใหญ่เปนแน่ละ ! ไม่เชื่อคอยดูสิ, เปนเกิดความใหญ่ทีเดียว.
บทร้อง – มิดัส, อันเดร คิริล
(สมิงทองมอญ)
มิดัส –
การที่จะขู่เข็ญเห็นน่าหัว จะให้ฉันนึกกลัวอย่างไรได้

อันอำนาจราชศักดิ์ของเธอไซร้ มีเพียงไรตัวฉันนั้นย่อมรู้
อันเดร –
ถึงอำนาจราชศักดิ์จักมีน้อย ปัญญาไซร้ไม่ถ่อยมีพออยู่

ถ้ามิเชื่อพระองค์จงคอยดู ไม่ช้าจะบ่นอู้
คิริล –
หรือครวญคราง
อันเดร –
ฃ้าจะหาแตรมาจากโรงหนัง
คิริล –
มารุมเป่ารอบวังทั้งสี่ฃ้าง
อันเดร –
เสียงให้อื้ออึงไปไม่วายวาง
คิริล –
เลือกแตรอย่างเสียงแตกแผกทำนอง
มิดัส –
โอ๊ย เหลือทน!
อันเดร –
ยิ่งบ่นยิ่งเป่าอู้
มิดัส –
ต้องอุดหู !
คิริล –
นิ่งประทังให้ดังก้อง
มิดัส –
ฉันวิ่งหนี
/*58อันเดร –
รี่ตามไปทั้งกอง
มิดัส –
หนีลงคลอง ?
คิริล –
ตามไปไม่ละลด !
มิดัส –
หนวกหูตาย !
อันเดร คิริล } –
มุ่งหมายให้ท่านแพ้
มิดัส –
ต้องยอมแน่
อันเดร คิริล } –
ปรีดาเปนสาหส
สามคน –
ปรองดองกันฉันสามัคคีรส จะเปลื้องปลดรำคาญสำราญเอยฯ
เจรจา
อันเดร –
ถ้าเช่นนั้นเอาเปนเฃ้าใจกันว่า ผมเปนอันต้องได้พระบุตรีของพระเจ้าอาแน่ละนะ.
มิดัส –
เธอจะเข้าใจเช่นนั้นฉันก็อนุญาตไม่ขัดใจเธอเลย.
อันเดร –
เอ๊ะ! นี้พูดเปนเจ้าถ้อยอย่างไรอยู่ ! จะรับรองหรือไม่รับรองก็ว่ามาให้แน่นะขอรับ.
มิดัส –
จะให้ฉันรับรองยิ่งกว่านั้นอย่างไรได้ ? ฉันได้บอกแล้วว่า/*59ฉันได้จัดการมากที่สุดที่จะทำได้แล้ว, ฉันเตรียมหนทางไว้ให้ลูกสาวฉันรอดจากทเลแล้ว, ส่วนที่เธอต้องการจะให้เปนเมียเธอ ฉันจะไปจัดการได้ฤๅ ?
อันเดร –
คิริล ! พระเจ้าอาโยเยเสียแล้ว.
คิริล –
ผมจะไปเที่ยวตามแตรเดี๋ยวนี้ ! ผมจะเลือกหาอย่างเสียงแตก และเพี้ยนมากที่สุดที่จะหาได้ จะไปเที่ยวตามทั้งที่โรงหนังต่าง ๆ ทั้งที่ตามบ้านเชลยศักดิ์
มิดัส –
ช้าๆ ช้าๆ! อย่าเพ่อด่วนไปนักสิน่า! พุทโธ่ ช่างไม่สงสารหูฉันบ้างเลยเทียวหรือ ?
คิริล –
ก็ถ้าท่านไม่อยากหนวกหูก็ต้องตามใจเจ้าอันเดรสิขอรับ
มิดัส –
ฉันนี้ก็อยากตามใจดอกนะพ่อคุณ, แต่ปัญญาฉันมันทึบเสียแล้ว ไม่รู้จะคิดแก้ไขอย่างไรที่จะให้เปนที่เรียบร้อยไปได้ทุกทาง. แต่เอาเถอะ ฉันจะลองปรึกษาแหม่มริดเด็ลล์ดูอน, บางทีเฃาจะมีความเห็นอย่างไรบ้าง.
มหาดเล็กผู้ ๑ –
มีคนมาแล้วเจ้าค่ะ.
มิดัส –
รู้จักเฃาไหม?
มหาดเล็ก –
แหม่มอังกฤษกับนายทหารเรืออังกฤษ.
มิดัส –
พอเหมาะเทียว!

/*60(แมรีกับนายนาวาเอก ไลออนเดินคู่กันเฃ้ามาจากทางซ้าย. และมีผู้ตามมาอีก คือนายเรือเอก วอเตอร์สกับนางเอเลน, นายเรือโท วอลลิสกับนางโสเฟีย, และเต๊กหลีตามมาสุดท้าย.)
มิดัส –
แหม่มมาก็ดีแล้ว, ตกลงอย่างไรบ้าง?
แมรี –
ได้พูดจากันตกลงกับท่านผู้บังคับการเสร็จแล้ว.
ไลออน –
ท่านไม่ต้องวิตก ! ฃ้าพเจ้าเตรียมการไว้พร้อมเสร็จ สำหรับที่จะช่วยเจ้าหญิงให้พ้นจากอันตราย, และถ้าใครจะทุ่งเถียงโต้แย้งก็ต้องพูดกับปืนและปลายดาบ.
มิดัส –
แต่เดี๋ยวนี้เกิดเหตุขัดข้องขึ้นอีกอย่าง ๑ แล้ว คือตามชรรมเนียมผู้หญิงที่ได้ยกให้พระสมุทแล้ว ถึงแม้ว่าจะเคราะห์ดีพอที่จะรอดจากทเลมาได้ ก็มีผัวอีกไม่ได้ แต่อันเดรเฃาจะต้องการลูกสาวฉันให้ได้ ฉันก็ไม่รู้จะทำอย่างไรต่อไป.
ไลออน –
อือ! ไม่มีทางที่จะผ่อนผันบ้างเลยหรือขอรับ!
มิดัส –
ตามตำราโบราณมีอยู่ว่า ถ้าพระสมุทจัดผู้ ๑ ผู้ใดที่เปนญาติวงศ์ขึ้นมาแทนตัวก็ยกให้ผู้นั้นได้.
ไลออน –
ใครเปนผู้ชี้ตัวว่าคนนั้นคนนี้เปนผู้แทนพระสมุท.
มิดัส –
ใคร ๆ ชี้ก็ได้ แต่ผู้วินิจฉัยเด็ดขาดตกอยู่ในน่าที่หัวหน้านักบวช.
/*61ไลออน –
อ้อ! เช่นน้เองแหละหล่อน ! (แมรีพยักหน้า)
มิดัส –
เอ๊ะ! อะไรกัน ?
ไลออน –
อ้ายบ๋อยผมมันไปเล่าให้ฟังว่ามีตาแก่หนวดยาวคน ๑
มิดัส –
คริสโตเฟอร์แน่ละ!
ไลออน –
กับผู้ชายหนุ่มอีก ๒ คน ได้ติดสินบนมันให้ทำอะไรอันหนึ่ง. (เรียกบ๋อย) เต๊กหลี! มาเล่าไปทีหรือว่าเฃาจะให้ทำอะไร ?
เต๊กหลี –
อีว่าเมื่อมีเห่ผู้หญิงลงมาอาบน้ำให้อั๊วมาชี้ผู้ชายคนหนึ่งเท่านั้น.
มิดัส –
รู้ไหมว่าผู้ชายคนนั้นชื่ออะไร.
เต๊กหลี –
อีว่าชื่อคนตั๋งตีนนก หลือไลก็ไม่ลู้ไล่.
มิดัส –
อ๋อ ! คอนสตันติโน๊สละกระมัง ?
เต๊กหลี –
ตีนนกหลือตีนไก่ไลอั๊วไม่ลู้ไล่!
อันเดร –
ข้อนี้ก็แปลว่า เฃาคิดกันจะสมมุติเอาคอนสตันติโน๊สเปนตัวแทนพระสมุทละสิขอรับ ?
มิดัส –
ท่าทางมันก็จะเปนเช่นนั้น !
อันเดร –
เราจะซ้อนกลเสียไม่ได้ถา ?
ไลออน –
ได้! พะเอินฃ้าพเจ้าได้คิดเตรียมไว้เสร็จแล้ว, ความ/*62คิดไปตรงกันเฃ้าด้วย.
อันเดร –
คิดไว้อย่างไร ?
ไลออน –
คิดว่าจะสมมุติให้ตัวท่านเปนผู้แทนตัวพระสมุท, ได้คิดเล่นกลไว้สนุกทีเดียว, แต่จะขยายในที่นี้ก็จะจืดเสีย. ขอให้ท่านเชื่อถือฃ้าพเจ้าเปนแล้วกัน.
อันเดร –
ตามใจท่านทุกอย่าง.
ไลออน –
ถ้าเช่นนั้นเชิญท่านไปกับเต๊กหลีบ๋อยของฃ้าพเจ้าก่อน, เฃาจะหาเครื่องแต่งตัวให้ท่านใหม่ และจะอธิบายให้เฃ้าใจธุระที่ท่านจะต้องทำ, แล้วฃ้าพเจ้าจะไปพบกับท่านทีโฮเตลและชี้แจงอีกทีหนึ่ง, – เต๊กหลี, พาท่านผู้นี้ไป. (เต๊กหลีพาอันเดรกับคิริลไปทางซ้าย)
มิดัส –
อุบายของท่านเปนสำเร็จแน่ฤๅ ?
ไลออน –
หวังใจว่าจะสำเร็จ :– แต่ถึงอุบายไม่สำเร็จ ก็คงจะใช้ปืนช่วยวิงวอนจนสำเร็จได้. แต่ส่วนตัวท่านเองต้องขอให้ทำไม่รู้ไม่เห็นในกิจการต่าง ๆ ที่ผมจะทำทุกประการ.
มิดัส –
เข้าใจแล้ว, ขอบใจมาก ! (จับมือกับไลออน) ฉันจะต้องเข้าไปเตรียมตัว. ลาก่อน. (เฃ้าโรงกับมหาดเล็ก).
แมรี. –
ดิฉันขอบใจคุณมากในการที่ช่วยคิดคราวนี้ ดิฉันสงสารเจ้าหญิงในการที่จะต้องตกระกำลำบากโดยไม่พอที่เลย.
/*63ไลออน –
ถ้าอุบายของเราสำเร็จ เจ้าหญิงเธอก็จะได้แต่งงานกับชู้รักของเธอ, หล่อนก็จะมิหมดน่าที่หรือจ๊ะ ?
แมรี. –
ก็หมด.
ไลออน –
ถ้าเช่นนั้นหล่อนจะไปไหนต่อไป ?
แมรี. –
ดิฉันยังไม่ทราบ.
ไลออน –
ก็ไม่กลับบ้านหรือจ้ะ ?
แมรี, –
กลับไปไม่ได้.
ไลออน –
ทำไม?
แมรี. –
ดิฉันจะบอกคุณตามตรง. พ่อดิฉันได้เมียใหม่, เฃาไม่ชอบดิฉัน.
ไลออน –
ถ้าเช่นนั้นหล่อนมีบ้านของหล่อนเสียเองมิดีกว่าหรือ, จะได้มีอำนาจสิทธิ์ขาดเปนเจ้าของบ้าน.
แมรี. –
ดิฉันมีเงินมีทองอะไรที่ไหนจะได้มีบ้านของตัวได้?
ไลออน –
จะต้องมีเงินมีทองทำไม. บ้านมิใช่จะหาได้แต่โดยทางซื้อด้วยเงินเท่านั้นเมื่อไร ?
แมรี. –
ก็จะซื้อด้วยอะไรล่ะคะ ?
ไลออน –
ซื้อด้วยคำพูดคำเดียวก็พอ. พูดว่า “ตกลง” เท่านั้นก็พอแล้ว.
/*64แมรี. –
ตกลงอะไร ?
ไลออน –
หล่อนก็ช่างทำไขสือไปได้! ฉันได้พูดจาวิงวอนมาหลายวันแล้ว ขอให้หล่อนเมตตาต่อฉัน, ทำไมหล่อนใจดำเสียจริง ๆ.
แมรี. –
ดิฉันจะไปรู้ได้หรือว่าคุณพูดเล่นหรือพูดจริง ? เฃาว่าทหารเรือน่ะเก่งนัก, มักจะมีเมียไว้ทุกท่าเรือ.
ไลออน –
อะไรหล่อนก็เชื่อของเหลวไหลเช่นนั้นด้วยหรือ ?
บทร้อง – ไลออน
(ปี่แก้วน้อย)
๏ โฉมเฉลาเยาวพาอย่าเฉลียว
พี่เคยเที่ยวเจนจิตทุกทิศา
ไม่เคยเห็นนารีที่ต้องตา
จนพบแก้วกัลยาจึ่งสร้านรัก
พี่ขอร่ำคำขาดในชาตินี้
ไม่ขอมีคู่อื่นให้เสียศักดิ์
แม้นนวลน้องไม่ปองปรองดองรัก
ขอเชิญชักดาบฟันพี่บรรลัย ฯ
(แมรีใจอ่อน หันไปหาไลออน แสดงกิริยายินยอม, ไลออนจึงกอดและจูบ.)
เจรจา
ไลออน –
วอเตอร์ส! วอลลิส! มาทางนี้! (นายทหาร ๒ นายกับหญิง ๒ คน ที่พูดกันอยู่ฃ้างหลังเดินออกมาฃ้างหน้า.) ขอให้/*65ช่วยกันแสดงความยินดีด้วย มิส์สริดเด็ลล์ได้ตกลงยินยอมจะแต่งงานกับฉันแล้ว.
วอเตอร์ส –
ถ้าเช่นนั้นผมก็เลยขอพรสำหรับตัวผมกับเอเลนด้วยทีเดียว.
วอลลิส –
และผมขอพรสำหรับตัวผมกับโสเฟียด้วย.
ไลออน –
ฉันยินดีให้พรด้วยเต็มใจ ! (ต่างคนต่างจับมือกัน)
บทร้องสลับ – นายทหารกับหญิงสามคู่
(สามเส้า)
หญิง –
เปนผู้หญิงแท้จริงแสนลำบาก
ชาย –
เปนผู้ชายยิ่งยากกว่าหลายเท่า
หญิง –
หญิงต้องเจียมกายามาแต่เยาว์
ชาย –
ชายต้องเฝ้าวิงวอนให้หล่อนรัก
หญิง –
หญิงถึงรักต้องแสร้งแกล้งทำเฉย
ชาย –
หวังให้ชายอยากเชยยิ่งขึ้นหนัก
หญิง ชาย} –
ต่างคนต่างซัดกันน่าขันนัก ที่แท้ต่างสมัคจะรักกัน
หญิง –
วิสัยหญิงต้องอาย
ชาย –
ยั่วชายชิด
หญิง –
หญิงย่อมดัดจริต
ชาย –
จิตชายสั่น
หญิง ชาย} –
ถ้าแม้นรักจริงแล้วไม่แคล้วกัน เสน่ห์พันผูกสนิทชิดชมเอย ฯ
เจรจา
แมรี –
ไม่ได้การ จวนเวลาแล้ว, เราต้องไปช่วยกันแต่งองค์เจ้าหญิงละแม่เล็ก ๆ
ไลออน –
พวกฉันก็ต้องไปเตรียมตัวไว้ให้พร้อมเหมือนกัน (ต่างคนต่างไป คือผู้หญิงไปขวา ผู้ชายไปซ้าย)
(พิณพาทย์เล่นเพลงทยอย; พลเมืองต่างคนต่างเดินเฃ้ามา, กิริยาอาการเศร้าโศกและพูดกันซุบซิบ. ในที่สุดมาร์โค้สกับเซเลียเฃ้ามา, พิณพาทย์จึ่งหยุด)
มาร์โค้ส –
นี่แน่เพื่อนพลเมืองทั้งหลาย ขออย่าได้เคืองฉันหน่อยเลย, ฉันจะพูดอะไรขอให้ฟัง, ที่เกิดเหตุชาวเราต้องเปนทุกข์ร้อนคราวนี้ ขอให้ไตร่ตรองดูให้ดีว่าเกิดขึ้นเพราะเหตุใด ? เพราะเราทั้งหลายคิดถึงแต่ตัวเอง, กลัวภัยอันตรายจะมาถึงตัว, จึ่งถูกหลอกเล่น/*67ราวกับทารก.
เซเลีย –
จริง ๆ นะ, พวกเราไม่นึกละอายแก่ใจบ้างเลยฤๅ? ค่าที่เรารักตัวของเราเอง, กลัวไม่มีมูล จนเจ้าหญิงจะต้องเสียพระชนม์ในไม่ช้าแล้ว. ขอให้ตรองดูให้ดีหน่อย, ทเลมีชีวิตจิตใจอะไรที่ไหน, จึ่งจะมาทำร้ายแก่เราได้.
มาร์โคส –
อีกประการ ๑ ถ้าทเลมีอิทธิฤทธิ์จริงจังแล้ว, เรือแพนาวาอะไรจะเดินไปมาได้ฤๅ? ทเลคงไม่ยอมให้เดินเปนแน่ทีเดียว, (พลเมืองออกจะรวนเร, เพราะเห็นเฃาพูดชอบกล.)
เซเลีย –
เชื่อเถิด, พวกเราถูกหลอกเสียแล้ว, เพราะฉนั้นกลับใจเสียดีกว่า. อย่าให้เจ้าหญิงของเราต้องเสียพระชนม์เลย. นึกสงสารเจ้านายบ้างเถิด.
(คริสโตเฟอร์, โยฮันนิส และคอนสตันติโน๊สออกมาจากโบถ.)
คริสโต. –
มาร์โคส ! เซเลีย ! เจ้าทั้งสองนี้ไม่รู้จักยำเกรงเราบ้างเจียวฤๅ ? เราได้ว่ากล่าวตักเตือนครั้ง ๑ แล้ว ว่าอย่าให้พูดชักชวนให้คนทั้งหลายปั่นป่วน เหตุไฉนมาบังอาจขัดขืนคำห้ามของเรา ?
มาร์โคส –
คริสโตเฟอร์, เมื่อก่อนนี้ฃ้าพเจ้าก็ได้เคยเคารพนับถือท่านว่าเปนผู้ใหญ่และเปนนักบวช; แต่เดี๋ยวนี้ฃ้าพเจ้ารู้สึกเสีย/*68แล้ว ว่าท่านเปนผู้ที่ไม่ประพฤติอยู่ในทำนองคลองธรรม, สมรู้ร่วมคิดกับคนที่คิดมิชอบ ฃ้าพเจ้าจึงได้สิ้นนับถือท่านเสียแล้ว.
เซเลีย –
ดิฉันก็เหมือนกัน !
คริสโต. –
เจ้าทั้งสองรู้ไหม ว่าถ้าฃ้าจะแช้งเจ้า เจ้าก็จะต้องวินาศไปทันตาเห็น.
มาร์โคส –
เอาสิท่าน! ถ้าท่านดีจริง วิเศษจริงละก็ทำให้สมปากพูดหน่อยสิ !
โยฮันนิส –
(พูดกับคริสโตเฟอร์) ไม่ได้การละขรัวลุง. เลิกที. ขืนเถียงกับมันเราเฃ้าเนื้อ.
คริสโต. –
ฃ้าเปนผู้อยู่ในศีลในธรรม จะฆ่าคนเล่นง่ายๆ เช่นนั้นได้ฤๅ ?
มาร์โคส –
ปลิ้นปล้อนเอาตัวรอดไปได้ที่หนึ่ง ! แต่นี่แน่ท่านขรัว ถ้าอยากจะสำแดงตนเปนผู้วิเศษจริงละก็ มีโอกาศเหมาะทีเดียว ปืนเรือรบที่ในอ่าวนั้นเฃาตั้งศูนย์ไว้ตรงกุฏิท่านขรัวเผงเดียว! ถ้าเฃาจะยิงก็ปิดลูกปืนไว้ก็แล้วกัน. ฮะ ๆ ฮะ ๆ !
คริสโต. –
อยู่ดี ๆ เฃาจะมายิงกุฏิฃ้าทำไม?
มาร์โคส –
ไว้ถามผู้บังคับการเรือเอาเองดีกว่ากระมังท่านขรัว เฃานำกองทหารมาโน่นแล้ว.
/*69(บัดนี้พวกทหารเรือร้องเพลง “ดิปปะแรรี ” และเดินเข้ามา, หรือถ้าร้องไม่ได้ก็ให้พิณพาทย์ทำเพลงเดินแทนก็ได้; นายนาวาเอกไลออนนำแถวทหารเรือเฃ้ามาจากทางขวา, ทหารถือปืนและคาดปลายดาบพร้อม; ตั้งแถวในลานฃ้าง ๑, คือฃ้างขวาแห่งที่เล่น.)
คริสโต. –
ฉันมีความยินดีที่ได้เห็นท่านนำทหารขึ้นมาช่วยในพิธีสำคัญสำหรับเกาะนี้. (ยื่นมือไปหวังจะจับมือกับนายนาวาเอกไลออน แต่ไลออนไม่จับมือด้วย)
ไลออน –
ฉันก็มีความยินดีเหมือนกัน ในการที่ฉันได้มีโอกาศมาดูพิธีอันนี้, เพราะฉันเกี่ยวข้องกับพระสมุทมาก
คริสโต. –
เอ๊ะ. เกี่ยวข้องอย่างไร ?
ไลออน –
ราชนาวีเปนเจ้าทเล, เปนผู้ครองทเลทั่วไป, เพราะฉนั้นท่านทราบไว้จะดี. ฉันขอบอกกล่าวให้ท่านทราบว่า ในการที่จะแปลความปราถนาของพระสมุท ราชนาวีไม่ยอมแพ้ใคร. และในที่นี้ตัวฉันเปนนายทหารผู้ใหญ่ฝ่ายราชนาวี เพราะฉนั้นจึงเปนตัวผู้แทนราชนาวี.
(คริสโตเฟอร์คำนับแล้วเมินหน้าไป, แสดงกิริยาอาการไม่สู้จะสบาย. ขณะนี้พิณพาทย์ตีเพลงพระยาเดิน; กระบวนแห่ท้าวมิดัสกับ/*70นางอันโดรเมดาออกมาจากทางซ้าย, พร้อมด้วยแมรี, เอเลน, โสเฟีย ฯลฯ มาหยุดที่กลางโรง. นางอันโดรเมดาแต่งเครื่องขาวล้วนอย่างแบบเจ้าสาว.)
บทร้อง – ท้าวมิดัส
(แมลงวันทอง)
๏ ดูราประชาราษฎร
จงฟังพจน์สุนทรที่วอนว่า
เราผู้ครองไอสวรรยา
ในนครอัลฟาสง่าครัน
จงจิตพิทักษ์รักษา
ประโยชน์แห่งประชาข้าขอบขัณฑ์
บำรุงความสุขทุกคืนวัน
ทุกสิ่งสรรพ์ยอมให้ด้วยไมตรี
หวังให้เขตรัฐวัฒนะ
ยอมสละธิดามารศรี
ให้วิวาห์กับมหาวารี
เพื่อกันภัยยายีชนทั่วไป
ขอให้ท่านหัวหน้าคณาชี
กล่าววาทีวอนพระผู้เปนใหญ่
ให้ทรงพระเมตตาแก่ฃ้าไทย
ขอให้แผ้วพ้นภัยพาล. ฯ
(ทั้งหมดนอกจากทหารคุกเข่าลงสวด; ฝ่ายทหารเปิดหมวกแต่ยืนตรงอยู่ และไม่สวด.)
คำวอน – คริสโตเฟอร์
(ทำนองโองการแช่งน้ำ)
๏ โอมพระมหาบิตุราช อาศนะเมืองแมน แสนสุรเกียรติอะคร้าว ท้าวเปนใหญ่ยิ่งยง พระประสงค์สิทธิ ในปัถพีทั่วแคว้น /*71และแดนฟ้าเท่ากัน ขอเทวัญจงช่วย อำนวยอานุภาพชงัด ให้สารพัตสัมฤทธิ์ สิทธิแด่ภูธร ผู้ครองนครอัลฟา ราชาประสงค์สิ่งใด ขอเทพไทจงช่วย อำนวยพรให้ผล ดลสิทธิสมฤดี หนึ่งจงมีเมตตา แด่เหล่าฃ้าประชาราษฎร์ ประสาทสุขสโมสร ประชากรสำราญ พ้นภัยพาลพิบัติเบียด พ้นเสนียดจัญไร โดยเทพไทยนุเคราะห์ ให้มั่นเหมาะสัมฤทธิ์ อิฏฐผลไพบูลย์ เพิ่มพูลสวัสดิ์เกษม เปรมกมลทั่วหน้า สมดังฃ้าทูลวอน แน่เทอญ ฯ
(ประชาชนรับว่า “สาธุ” แล้วลุกขึ้นยืน ท้าวมิดัสจึงไปหาบุตรี และร้องรำพรรณต่อไป.)
บทร้อง –ท้าวมิดัส
(โอ้)
๏ โอ้ว่าลูกรักของพ่อเอ๋ย
พ่อจะเสียทรามเชยไม่พอที่
เคยถนอมทุกทิวาราตรี
คราวนี้จะต้องพรากไปจากกัน
พ่อมีเจ้าคนเคียวนะลูกแก้ว
แต่น้อยแล้วเฝ้าถนอมเจ้าจอมขวัญ
เช้าเย็นเคยเห็นหน้ากัน
แจ่มจันทร์ชื่นจิตของบิดา
เมื่อแก่เถ้าหมายเจ้าช่วยรับใช้
เมื่อยามไข้หมายเจ้าเฝ้ารักษา
เมื่อยามถึงวันตายวายชีวา
หวังลูกช่วยปิดตาเมื่อสิ้นใจ
อนิจจาธิดาเปนคราวเคราะห์
จำเพาะต้องจากพ่อรอไมได้
จำเปนต้องสละผละดวงใจ
ราวกับไม่เมตตาปราณี ฯ
เจรจา
/*72มิดัส –
เวลานี้พร้อมแล้ว เตรียมกระบวนนำเจ้าหญิงไปลงทเลเถิด
ไลออน –
ช้าก่อนขอรับ! ฃ้าพเจ้าเปนคนต่างแดนมา ได้รับพระกรุณาให้มาดูพิธีนี้ก็เปนเกียรติยศมากแล้ว, แต่อยากจะขอประทานอนญาตกล่าวอะไรสักคำหนึ่ง.
คริสโต. –
ขอโทษเถิดท่าน! แต่เวลานี้ดูไมใช่เวลายอันควรที่ชาวต่างประเทศจะแสดงความเห็นใด ๆ
ไลออน –
ขอโทษเถิดท่าน ! แต่เมื่อกี้นี้ฉันไม่ได้พูดกับท่าน (หันไปพูดกับท้าวมิดัส) ฃ้าพเจ้าได้รับประทานอนุญาตให้กล่าวความเห็นหรือไม่.
มิดัส –
ท่านจะกล่าวอะไรก็กล่าวเถิด
ไลออน –
ข้าพเจ้าเห็นว่า พิธีทั้งปวงควรจะทำพอเปนเคล็ดเท่านั้น, ไม่ควรถึงแก่ให้เสียชีวิตมนุษย์ ไม่ว่าจะเปนคนต่ำหรือสูงเพียงไร, เพราะการที่เอามนุษย์บูชายัญ เชื่อว่าคงจะไม่เปนที่พอพระทัยแห่งพระเปนเจ้าบนสวรรค์ ซึ่งมีพระเมตตากรุณาแก่สัตว์และมนุษหาที่สุดมิได้.
คริสโต. –
ฃ้าพเจ้าไม่ทราบว่านายนาวาเอกไลออน มีอำนาจอย่างไรที่จะมาแสดงความเห็นในเรื่องพิธีการของเรา.
/*73ไลออน –
ฃ้าพเจ้าขอตอบว่า ประการ ๑ ได้รับอนุญาตของเจ้าผู้ครองเมืองแล้วให้แสดงความเห็น, ประการที่ ๒ ฃ้าพเจ้าขอเชิญท่านคริสโตเฟอร์เหลียวดูแถวทหารนั้น คงจะพอเข้าใจว่าเหตุใดฃ้าพเจ้าจึงมีอำนาจแสดงความเห็นได้ในที่นี้ !
มิดัส –
ถ้าเช่นนั้นตามความเห็นของท่านจะควรทำอย่างไรดี ?
ไลออน –
ฃ้าพเจ้าขอกล่าวคำเดียวแต่ว่า ฃ้าพเจ้าไม่เห็นชอบด้วยในการที่เจ้าหญิงจะต้องเสียพระชนม์ หรือแม้เปนอันตรายแต่เล็กน้อยในการพิธีอันนี้, แต่ส่วนข้อที่จะเบี่ยงบ่ายอย่างไรไมให้เสียพิธีนั้น ฃ้าพเจ้าไม่ใช่เจ้าของพิธี, เพราะฉะนั้นควรให้นักบวชผู้ใหญ่ของท่านแสดงความเห็นว่า
มิดัส –
คริสโตเฟอร์, จะว่าอย่างไร ?
คริสโต. –
ฃ้าพเจ้าเห็นว่า เมื่อใครเปนผู้คัดค้านในการที่จะทำพิธีไปให้เต็มตามระเบียบ ก็ให้ผู้นั้นหาอุบายแก้มาเองถึงจะถูก!
ไลออน –
ถ้าเช่นนั้นฉันก็ไม่ขัดข้อง. – วอเตอร์ส! (พยักหน้า.)
วอเตอร์ส –
(พูดกับทหาร) ออกมาฃ้างหน้าคู่หนึ่ง ! (ทหารออกมาหน้าแถวคู่ ๑) สรวมดาบ ! (ทหารสรวมดาบ) หน้าเดิน ! (วอเตอร์สพาทหาร ๒ คนนั้นไปยืนเคียงคริสโตเฟอร์ฃ้างละคน)
คริสโต. –
เอ๊ะ ! นี่อะไรกัน!
ไลออน –
ก็ให้ฉันทำพิธีตามใจฉัน ฉันก็ทำน่าสิ ! นี่แน่/*74วอเตอร์ส, พาตัวท่านผู้นี้ลงไปเรือ, มอบตัวให้ผู้คุมเอาเฃ้าห้องขัง, และใส่ตรวนเสียด้วย. พอเวลาที่น้ำท่วมถึงเจ้าหญิงนั่ง เอาตาแก่นั่นโยนน้ำเสียทั้งตรวน. เฃ้าใจไหม ?
วอเตอร์ส –
ขอรับ!
คริสโต. –
แล้วกัน! อะไรจะฆ่าคนเสียทั้งเปนเทียวหรือนาย ?
ไลออน –
คนตายแล้วจะฆ่าทำไม, ไม่จำเปนเลย.
คริสโต. –
โธ, ผมไม่มีความผิดเลย ทำไมนายจะฆ่าผม ?
ไลออน –
ก็เจ้าหญิงเธอมีความผิดอะไร ?
คริสโต. –
ผมได้ส่งใช้ฆ่าให้แกงอะไรเมื่อไร? พวกราษฎรเฃา (พลเมืองต่างคนต่างร้องเถียงว่า “เปล่า”, เพราะกลัวนายทหารอังกฤษจะจับ.)
ไลออน –
ได้ยินไหมล่ะ ? เฃาพากันร้องว่าเปล่าทั้งนั้น. แท้จริงตัวแกทีเดียวเปนผู้เที่ยวพูดให้พลเมืองปั่นป่วนกลัวพระสมุท. แล้วก็แกเองทีเดียวเปนผู้ยุให้ทำพิธีแต่งงานเจ้าหญิงกับพระสมุท, เพราะฉะนั้นแกต้องคิดหาทางแก้ไขให้จงได้, ถ้ามิฉนั้นแกก็ต้องตามเสด็จเจ้าหญิงไป, หรือบางทีแกจะไปหาพระสมุทโดยลำพังก็ได้ เพราะอย่างไร ๆ ฉันคงพยายามช่วยไม่ให้เจ้าหญิงจมน้ำ.
/*75มิดัส –
จะคิดอย่างไรก็คิดเสียเถิดคริสโตเฟอร์, เพราะชักช้าไปจะไม่มีเวลาพอทำพิธี.
ไลออน –
มีทางแก้หรือไม่มี, ว่ามา ?
คริสโต. –
มี!
มิดัส –
มีก็กล่าวมาสิ.
คริสโต. –
ถ้ามีใครมาเปนเจ้าบ่าวแทนพระสมุท แล้วก็ยกเจ้าหญิงให้แก่ผู้นั้น, เปนเสร็จเรื่องกัน.
มิดัส –
ทำอย่างไรจึงจะหาผู้แทนเช่นนั้นได้.
คริสโต. –
ต้องให้พระสมุทดลใจผู้ใดผู้หนึ่งให้ชี้ตัวผู้แทน.
ไลออน –
ถ้าเช่นนั้นก็รีบจัดการร่ายเวทร่ายมนตร์อะไรเฃ้าสิ! (คริสโตเฟอร์แกล้งทำเปนหลับตาว่ามนตร์อยู่ครู่ใหญ่ ๆ ในระหว่างนี้โยฮันนิสเลี่ยงออกไปครู่ ๑ แล้วกลับเฃ้ามา, อีกครู่ ๑ เต๊กหลีจึงเดินเฃ้ามายืนกลางโรง.
เต๊กหลี –
(ชี้คอนสตันติโน๊ส) คนตั๋ง!
พลเมือง –
อะไร!
เต๊กหลี –
ตีนนก!
พลเมือง –
อ้อ!
/*76คริสโต. –
ดูกรทูตพระสมุท. ท่านได้รับใช้ให้มาชี้ตัวผู้ที่ควรเปนสามีพระบุตรีฉนั้นฤๅ ?
เต๊กหลี –
ป่าว!
คริสโต. –
เอ๊ะ. ถ้าเช่นนั้นมาทำไมเล่า ?
เต๊กหลี –
ก็บอกใหอั๊วมาอั๊วก็มาน่าซี.
คริสโต. –
ใครบอกให้มา? พระสมุทฤๅ ?
เต๊กหลี –
สมุทสะหมาไลที่ไหนอั๊วไมลู้จัก.
คริสโต. –
ก็ใครบอกให้มาเล่า ?
เต๊กหลี –
ใคล่า! อ้ายคนตั๋งนั่นซี! (ชี้คอนสตันติโน๊ส) ไหนล่าง็อนล้อยเหลียงที่จะให้อั๊ว ?
คอนสตัน –
ใครบอกว่าจะให้เงินทองอะไร ? เหลวไหลพิลึก !
เต๊กหลี –
เหลียวไหลยังไล? ลื้อซิคนตั๋ง – ตั๋งจิงล่วย, ใช้ไม่ไล่เลย; พูกโกหกเท้ ๆ, ผ่าวะ ! (พวกพลเมืองพูดกันซุบซิบ)
ไลออน –
เลิกที! เถียงกันไปก็ไม่เปนประโยชน์. ข้อสำคัญเปนอันได้ความว่านายคนนั้น (ชี้คอนสตันติโน๊ส) ไมใช่ผู้ที่พระสมุทสมมุติให้มาแทนตัว; ถูกไหมขอรับ?
มิดัส –
ถูกแล้ว !
คริสโต –
อะไร? พระองค์ทรงทราบอย่างไรว่าถูกแล้ว ?
มิดัส –
ฉันทราบเพราะท่านผู้บังคับการบอก; และอีกประการ ๑ ฉันไม่ต้องการมีทหารเปนพี่เลี้ยงอย่างตัวท่าน!
ไลออน –
ท่านเจ้าเมืองมีความปรีชาสามารถมาก.
คริสโต. –
ถ้าเช่นนั้นใครจะเปนผู้ชี้ตัวผู้แทนพระสมุทได้เล่า ?
ไลออน –
ฃ้าพเจ้า !
คริสโต. –
เพราะเหตุใด ?
ไลออน –
ฃ้าพเจ้าจะชี้แจงให้ฟัง.
บทร้อง –ไลออน, ทหารรับลูกคู่
(ลำ – “Rule Britannia”)
ไลออน –
แต่เริ่มเดิมที ไม่มีผู้ใด มีฤทธิไกร ที่ในวารี

จึ่งองค์พระเปนเจ้า มีพระวาที ใครมีนาวี จงครองแดนชล ฯ

ครองเถิดนาวี นาวีจงครองทเล ชะนะศัตรู ศัตรูมลายทั้งเพ ฯ
ทหาร –
ครองเถิดนาวี ฯลฯ
ไลออน –
แต่การนั้นมา เสนาสมุท ผู้ฤทธิรุทร์ กำแหงแรงรณ

จึ่งครองชลาลัย ที่ในสากล เพราะนาวาพล รับเทวบัญชา

ครองเถิดนาวี นาวีจงครองทเล ชะนะศัตรู ศัตรูมลายทั้งเพ ฯ
ทหาร –
ครองเถิดนาวี ฯลฯ
/*78ไลออน –
ชาติใดมีเรือ เพื่อประดิยุทธ ท่องถิ่นสมุท คอยยุทธนา

เหมือนมีกำลังแรง ขันแขงรักษา ชาติศาสนา กษัตราภูมี

ครองเถิดนาวี ฯลฯ
ทหาร –
ครองเถิดนาวี ฯลฯ
ไลออน –
ฉนั้นชวนกัน สวามิภักดิ์ ประนอมพร้อมพรัก และสามัคคี

ช่วยกันและเรี่ยราย ถวายนาวี เรือพระร่วงมี สิทธิศักดิสมญา

ราชะนาวี นาวีจะมีเดชา ชะนะศัตรู ศัตรูมลายเร็วรา !
ทหาร –
ราชะนาวี นาวีจะมีเดชา ชะนะศัตรู ศัตรูมลายเร็วรา !
เจรจา
มิดัส –
ฃ้าพเจ้ายอมแล้ว ว่าเวลานี้บรรดาผู้ที่มาประชุมอยู่ ณ ที่นี้ไม่มีผู้ใดที่จะควรพูดแทนพระสมุทยิ่งไปกว่าท่านผู้บังคับการ, เพราะท่านเปนผู้ครองทเล.
ไลออน –
ถ้าเช่นนั้นฃ้าพเจ้าจะได้เรียกผู้ที่ฃ้าพเจ้าสมมติให้เปนผู้แทนตัวพระสมุทมายังที่นี้ – เต๊กหลีไปพาตัวมา. (เต๊กหลีออกไปทางขวา)
มิดัส –
เอ๊ะ ! อ้ายเจ้าคนนั้นอย่างไรจึงมักมีน่าที่เกี่ยวข้องกับตัวผู้แทนพระสมุท ?
ไลออน –
ครั้งก่อนมันเกี่ยวข้องเพราะนายคอนสตันติโน๊สเฃาจ้างมันร้อยเหรียญ แต่ที่มันเกี่ยวข้องคราวนี้เพราะผมสั่งให้มันทำ /*79และถ้าไม่ทำตามผมจะต้องโบยด้วยปลายเชือกโหลหนึ่ง, เงินร้อยเหรียญนั้นมันก็ชอบดอก แต่มันกลัวปลายเชือกมากกว่า ! – (หัวเราะ)
(เต๊กหลีลากรถลากคัน ๑ เข้ามาทางข้างฃวา, ในรถนั้นไม่เห็นตัวคนเลยสักคนเดียว ไลออนแกล้งทำเปนไม่ดูรถ.)
มิดัส –
เอ๊ะ! นี่อะไรกัน.
ไลออน –
ก็คนที่ฃ้าพเจ้าว่ามาแทนพระสมุทอย่างไรล่ะ!
มิดัส –
คนอะไรที่ไหน ฉันไม่เห็นมีเลย
ไลออน –
พุทโธ! อะไรคนทั้งคนไม่เห็น! – ฃ้าพเจ้าให้เฃาขึ้นรถมาเพื่อให้เปนสง่าสมเกียรติยศเชื้อวงศ์พระสมุท – (เหลียวไปดูรถ, ทำตกใจ) เอ๊ะ! หายไปไหน ?
คริสโต. –
(เยาะ) กลับลงทเลไปเสียแล้วละกระมัง ? (พลเมืองซุบซิบกัน)
ไลออน –
ถึงจะกลับไปแล้วก็เรียกกลับคืนมาได้. (พูดกับพลเมือง) ไม่เชื่อท่านทั้งหลายคอยดูสิ ! (ชักม่านปิดหน้ารถและพูดช้า ๆ เหมือนสั่ง) เชื้อวงศ์พระสมุทจงแสดงกายให้ปรากฎแก่ตาที่ประชุมชนอย่าได้ช้าเลย! (ชักม่านเปิด, จึงเห็นอันเดรแต่งเครื่องทหารเรืออังกฤษนั่งอยู่บนเบาะ, พลเมืองแสดงความปลาดใจ. ไลออนกวักมือ, อันเดร/*80จึงลงจากรถ, แล้วเต๊กหลีเอารถเข้าโรง)
คริสโต. –
อันเดรนี่เอง, นึกว่าใคร!
อันเดร –
ก็ฉันเองนี่แหละ ! ท่านจะว่าอย่างไร !
คริสโต. –
ฉันจะไปว่ากระไรเธอ นอกจากที่จะกล่าวว่าเธอก็ไม่ได้เปนญาติกับพระสมุทสนิทสนมอะไรยิ่งไปกว่าคอนสตันติโน๊ส.
อันเดร –
ทำไมจะไม่สนิทกว่า? ดูทีหรือ, ฉันเปนนายทหารเรือ ฉันเปนชาวทเล, และท่านผู้บังคับการผู้มีอำนาจในทเลนี้ได้ชี้ฉันแล้วว่าฉันเปนญาติพระสมุท, หรือท่านจะไม่เชื่อ?
ไลออน –
ไม่เชื่ออย่างไร – หลักฐานมั่นคงพอแล้ว. ขอให้ท่านใช้สติปัญญาไตร่ตรองดูสักหน่อย แล้วคงจะเห็นชอบด้วยตามฃ้าพเจ้าเปนแน่.
คริสโต. –
ฃ้าพเจ้ารับรองเช่นนั้นไม่ได้.
ไลออน –
ไตรตรองดูให้ดีเถิดท่าน. – แถวสรวมดาบ !
วอเตอร์ส –
กอง, สรวมดาบ! (ทหารเรือสรวมดาบทั้งหมด)
โยฮันนิส –
ขรัวลุง! เรามันเสียท่าเฃาเสียรอบตัวแล้ว จะดื้อดันไปก็ไม่เปนประโยชน์ เพราะฉนั้นยอมตามใจเฃาเสียดีกว่า.
คริสโต. –
(พูดกับไลออน) ฃ้าพเจ้ายอมแล้ว ว่าผู้ที่ท่าน/*81เลือกมานี้ เปนผู้ที่สมควรจะเปนคู่เจ้าหญิงแทนพระสมุทได้.
มิดัส –
พลเมืองทั้งหลาย ท่านเห็นชอบด้วยฤๅ !
พลเมือง –
ดีแล้ว
มิดัส –
ถ้าเช่นนั้นเราขอประกาศว่า เรายกนางอันโดรเมดาธิดาของเรา ให้แก่เจ้าอันเดร เพื่อเปนคู่ครองกันต่อไป.
พลเมือง –
ไชโย
บทส่งท้าย
มิดัส –
(แขกบรเทศ)

๏ ขออำนวยอวยพรสุนทรสวัสดิ์ เพิ่มพิพัฒน์เพาะปลูกลูกทั้งสอง

จะประสงค์สิ่งใดให้สมปอง อยู่ร่วมห้องเสน่หาอย่าจืดจาง.
ทุกคน
(แขกบรเทศ)

เทวานุภาพนำผล เกิดสรรพมงคลรอบฃ้าง

สรรพโศกโรคร้ายจงวายวาง ทั้งพระแลนางจงอยู่เย็น.
แมรี
(สีนวล)

๏ ปวงเหล่านารียินดีช่วย กล่าวอำนวยพรยุพินให้สิ้นเข็ญ

จงพูลเพิ่มเสริมสวาสดิ์ฃาดลำเค็ญ จงอยู่เย็นทั้งสอง
หญิง
คู่ครองกัน
แมรี –
ทั้งชายหญิงรักจริงไม่กริ่งจิต เปนมิ่งมิตร์ปรีย์เปรมเกษมสันต์

/*82ต่างจะเชิดจะชูคู่ชีวัน ต่างรักพันธ์ผูกสนิท
หญิง
จิตไมตรี
ไลออน
(สดายง)

๏ ฃ้าเจ้าเสนานาวายุทธ ล้วนยินดีที่สุดเกษมศรี

เจ้าหญิงชายทั้งคู่ดูเหมาะดี เหล่าเสนีจึงช่วยกันอวยพร
นายทหาร –
ขอทั้งสองร่วมห้อง
พลทหาร –
ปรองดองรัก
นายทหาร –
อย่าได้วายสมัคร
พลทหาร –
รสสมร
นายทหาร –
ขอเจ้าชายรื่นรมย์
พลทหาร –
ให้สมพร
นายทหาร –
ขอบังอรอยู่เย็น
พลทหาร –
เปนนิรันดร์
(ฝรั่งเวศุกรรม)
อันโดร –
ขอบใจท่านหนักหนา ที่บรรดาให้พรฉัน
อันเดร –
เมตตาปราณีครัน นางกับฉันขอขอบใจ
อันโดร –
คำพรสุนทรพจน์ หวานยิ่งรสอย่างไหน ๆ
อันเดร –
จับจิตติดดวงใจ
อันโดร –
จับจิตติดดวงใจ จนบรรลัยไม่ลืมคุณ ฯ
ร้องทั้งหมด (แขกบรเทศ)
จงชวนกันปรีย์เปรมเกษมสานต์
หมดรำคาญสิ้นเรื่องที่เคืองขุ่น
หมดเหตุวิวาทบาดสกุล
หมดว้าวุ่นเกษมสามัคคี
เทวานุภาพนำผล
เกิดสรรพมงคลเสริมศรี
เทพช่วยรักษาปราณี
ขอให้สุขสวัสดีทั่วกัน ฯ
ปิดม่าน
จบเรื่อง