พระราชหัตถเลขาเสด็จประพาสมณฑลราชบุรี ในปีระกา ร.ศ. ๑๒๘
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
/**/อธิบาย
พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในเรื่องเสด็จประพาสมีหลายเรื่องหลายคราว ดังได้แสดงบรรยายไว้ในต้นเล่มพระราชหัตถเลขาซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้พิมพ์พระราชทานในงารสัปตมวารพระศพสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขมาลมารศรี พระอัครราชเทวีนั้นแล้ว พระราชหัตถเลขาพระราชทานมายังพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังดำรงพระยศเปนมกุฎราชกุมาร ทรงสำเร็จราชการรักษาพระนคร ทรงแถลงเรื่องเสด็จประพาสมณฑลราชบุรีซึ่งพิมพ์ในสมุดเล่มนี้ ดูเหมือนถ้าว่าโดยลำดับจะเปนคราวที่สุดซึ่งทรงพระราชนิพนธ์ในเรื่องเสด็จประพาส ด้วยต่อมาอีกปีหนึ่งสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงก็เสด็จสวรรคต ในระหว่างนั้นได้เสด็จประพาสเมืองเพ็ชร์บุรีอิก ๓ คราว แต่ก็เปนการเสด็จไปโดยรถไฟตรงไปตรงมาไม่มีกิจที่จะทรงพระราชนิพนธ์พระราชหัตถเลขา
<ด.ร.>
/*1*/พระราชหัตถเลขา
เมื่อคราวเสด็จประพาสมณฑลราชบุรี ในปีระกา พ.ศ. ๒๔๕๒
พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๑
เมืองราชบุรี
วันที่ ๓๑ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๔๒ ๑๒๘
บอกมายังมกุฎราชกุมาร สำหรับที่ประชุม ได้ออกจากท่าวัดราชาธิวาสมาในคลองบางกอกใหญ่ ได้เห็นคลองนั้นกันเรือกว้างขวาง แต่คนที่คอยดูน่าจะไม่สู้ รู้แน่ หรือเร็วเกินกว่าที่จะแลเห็นไป
ประตูน้ำแรกมีโรงแถวแลตลาดของพระอรรถการ1 ดูครึกครื้นมากจำไม่ได้ว่าเปนปากคลองภาษีเจริญ การที่เข้าประตูน้ำได้เข้าแต่เรือยนต์สามลำ เปิดปิดไม่สู้ช้า เพราะระดับน้ำไม่สู้ผิดกันมาก แต่เรือเราไม่สันทัดอย่างธรรมเนียม ถูกสายน้ำปัดเปะปะไปแลไม่เห็นที่ผูกเรือซึ่งเขาปักหลักไว้บนหลังเขื่อน รอใกล้ประตูหนักไป ในลำคลองมีบ้านเรือนแน่นหนาขึ้นมากกว่า ๕ ปีมาแล้วที่ได้เห็น แต่น่าเสียดายมากที่คลองนี้ได้เล็กเกินไป แต่ส่วนเรือเดิรไปมามากกว่าที่ไหน ๆ เปนถนนเจริญกรุงในระหว่างเมืองนครไชยศรีกับกรุงเทพ ฯ เวลาเสด็จเขากันเรือเสีย ตามธรรมดาได้ทราบความว่าเปนที่คับคั่งกันมาก
/*2*/ความคิดเรื่องขุดคลองภาษีเจริญสายนี้ เปนคลองครั้งแรกที่คิดจะให้เปนทางค้าขายในรัชกาลที่ ๔ ยกคลองผดุงกรุงเกษมคลองเจดีย์บูชา คลองมหาสวัสดี มีความประสงค์ต่างกัน คลองผดุงนั้นขุดเพื่อจะให้เปนคูพระนครชั้นนอก สำหรับต่อสู้ คลองเจดีย์บูชาสำหรับแต่จะเข้าไปปฏิสังขรณ์พระปฐมเจดีย์อย่างเดียว คลองมหาสวัสดีเปนคลองที่สำหรับจะเสด็จพระราชดำเนิรพระปฐม แลเปนคลองเปิดที่ให้เปนนาสำหรับแจกพระเจ้าลูกเธอ แต่คลองนี้คิดจะให้เปนทางเรือไปมาค้าขาย พระยาพิสนท์สมบัติบริบูรณ (ยิ้ม) เมื่อยังเปนพระภาษีสมบัติบริบูรณ เปนผู้เริ่มคิด เปนผู้มีโรงจักร์หีบอ้อยอยู่ที่ดอนกะฎี แลได้ทราบแบบอย่างว่า ฝรั่งเขาขุดคลองเก็บเงิน จึงได้ทำเรื่องราวถวาย ขอขุดคลองเก็บเงิน ประมาณเดิมว่าจะขุดกว้าง ๖ วา หรือ ๘ วา คิดทุนแลพิกัดเก็บเงินมาด้วย ครั้นเมื่อทรงปรึกษากับสมเด็จเจ้าพระยา สมเด็จเจ้าพระยาเห็นว่าที่จะขุดคลองให้กว้างนั้น ไม่สามารถที่จะทำให้ประโยชน์ยืนยาวได้ อย่างเช่นคลองมหาไชยแรกลงมือขุด ๘ วา สายน้ำเดิรไม่พอก็ชักตื้น ถ้าขุดแต่คลองแคบ ๆ ให้ต้องสายน้ำก็จะกัดกว้างออกไปเอง จึงได้ลดขนาดลงมาเสียเปน ๔ วา คิดค่าที่ขุดเปนเงินประมาณ ๔๐๐ ชั่งเศษเท่านั้น ทูลกระหม่อม2ก็ทรงพระศรัทธาขึ้นมา ว่าจะขุดเก็บเงินก็จะไม่ได้เท่าไร อยากจะบำเพ็ญทาน จึงได้ยกเงินพรรคลังข้างที่หรือพระคลังเดิม อันเปนส่วนซึ่งพระยาพิสนท์จะต้องส่งนั้นให้พระยาพิสนท์ แต่คลองนิ้หาได้เสด็จทอดพระเนตร์ไม่ ครั้นเมื่อ/*3*/สำเร็จแล้ว เรือเดิรไปมามากมีประโยชน์ สมเด็จเจ้าพระยาจึงได้คิดจะขุดบ้าง ตั้งแต่แม่น้ำท่าจีนมาออกแม่น้ำแม่กลอง แต่ขนาดที่ลดลงไว้ว่า ๔ วานั้นนับว่าเปนผิด ทั้งคลองมหาสวัสดิแลคลองภาษีเจริญแต่ครั้นจะขยายขึ้นไป ๘ วาก็ยังเห็นว่าใหญ่เกินไป จึงขุดเพียง ๖ วา เงินที่ขุดนั้นสมเด็จเจ้าพระยาก็ไม่ต้องออก พระราชทานเงินภาษีน้ำตาลซึ่งจ่ายในตัว คือยกไว้เปนเงินสำหรับสร้างวังเพ็ชร์บุรี ไม่ต้องส่งคลังเลย ถึงวังเพ็ชร์บุรีแล้วสำเร็จ เงินนั้นไม่ส่ง คลังก็ไม่ทราบจำนวนว่าเท่าใด สำหรับมีการอะไรที่เปนราชการก็ใช้บ้าง แจกจ่ายข้าราชการในกรมกระลาโหมบ้าง นอกนั้นก็อยู่ในสมเด็จเจ้าพระยา จึงทรงมอบให้เอาเงินรายนั้นใช้ แต่สมเด็จเจ้าพระยาท่านว่าของท่านขุด เพราะความจริงก็เปนอยู่ ถ้าไม่เอามาใช้ขุดคลองเงินก็คงเปนของสมเด็จเจ้าพระยา แต่ที่ดินสองข้างคลอง สมเด็จเจ้าพระยาได้ผลประโยชน์มาก โดยแจกจ่ายให้แก่ภรรยาพี่น้องลูกหลานแลคนซึ่งฝากตัว แต่ถ้าผู้อื่นจะจับจองต้องเสียเงิน ไม่เสมอกันมากบ้างน้อยบ้าง คลองดำเนิรสดวกสายน้ำท่าจีนไหลขึ้นลงทเลแรง จึงได้กัดปากคลองข้างตวันออกกว้างได้เร็ว เปนพยานความเห็นของสมเด็จเจ้าพระยา ข้อที่ว่าขุดเล็กก็ใหญ่ออกไปเอง เปนเรื่องสำหรับท่านยกขึ้นพูดอยู่เสมอ ถึงว่าใหญ่แต่ปากคลอง ใน ๆ เข้าไปก็ไม่ใหญ่ ก็ยังมีความหวังใจว่าน้ำจะกัดลึกได้ตลอด จนเดี๋ยวนี้ก็ยังหาตลอดไม่
/*4*/เรือสุพรรณหงส์เดิรในลำคลองภาษีเจริญ ขยักขย่อน เพราะต้องเดิรเบา กินเวลา ๔ ชั่วโมงเศษนิดหน่อย ที่ประตูน้ำตวันตก น้ำผิดกับน้ำแม่น้ำประมาณสองศอกเศษ เพราะฉนั้นการที่ออกประตูน้ำจึงได้ช้า
มาถึงบางยางแต่เวลาบ่ายโมงหนึ่ง เวลายังวันอยู่จึงไม่ได้แวะเลยขึ้นไปตลาดใหม่ แวะที่บ้านที่ภรรยาพระทวีประชาชนคนเก่า1 ซึ่งเปนมารดาพระทวีประชาชนเดี๋ยวนี้2 อันได้เปนข้าหลวงเดิมมาแต่ก่อน เขาเลี้ยงของว่างอย่างจีน แล้วจึงได้กลับมาถึงพลับพลาเวลาพลบ ทางอยู่ในสองซั่วโมง ทั้งขาไปขามา
วันนี้ฝนตกมีพายุ แต่ฉันไม่ได้ถูกเลยทั้งฝนทั้งพายุ ไม่รู้สึกทีเดียว เรือภุชงค์จำแลงมาทีหลัง แต่มาทันเวลาหยุดกินเข้า ล่วงน่าออกไปก่อนถูกฝนถูกพายุ เรือเจ้าศรีใส3ลงมาแต่พระปฐม ถูกฝนถูกพายุ ที่บ้านพระทวีเขาก็บอกว่าฝนตกมาก
วันที่ ๓๐ สิงหาคม ร.ศ.๔๒ ๑๒๘ เวลาเช้าออกจากพลับพลาลงเรือกระบี่ ซึ่งเห็นว่าเดิรในคลองเรือเล็กจะคล่องแคล่วกว่า ก็เปนความจริง แล่นมาพร้อม ๆ กัน เรือกระบี่มาถึงก่อนเรือสุพรรณหงส์กว่าครึ่งชั่วโมง การเรือใหญ่ช้าเพราะน้ำดูดท้าย
/*5*/ประตูน้ำปากคลองดำเนิรสดวกนี้ ระดับน้ำผิดกันถึง ๔ ศอก น้ำล้นคลองบ่าลงมานอกประตูน้ำ ไหลอยู่เสมอในสระที่ก่อเขื่อนรอบนั้นเอง น้ำไหลปรี่อาบอยู่จนนึกสงสัยว่าจะรั่วได้ ครั้นเวลาเมื่อเปิดให้น้ำมาลงในอ่าง น้ำท่วมถึงหลังเขื่อนเดือดเปนไพรอยู่รอบ ประตูนี้ต้องเปิดน้ำ ๑๗ มินิตจิงได้เต็มได้ระดับน้ำในคลอง แต่ส่วนประตูข้างตวันตกระดับน้ำผิดกันกับระดับน้ำข้างนอก เพียงสักสี่ห้านิ้วเท่านั้น จึงออกได้เร็ว
ในลำคลอง ระยะหลัก ๑ หลัก ๒ จนกระทั่งถึงหลัก ๓ เดิมเปนจากแลปรง เดี๋ยวนี้มีจากแลปรงเข้าไปไม่ถึงหลัก ๑ เปนไร่นาไปหมด ได้ความว่าดีมาก ตามลำคลองมีตลาดเกิดขึ้นใหม่ถึงสามระยะ นับว่าไม่มีที่ว่าง ว่าคนราชบุรียกลงมาตั้งแถบคลองดำเนิรสดวกนี้มาก เรือกระบี่เดิร ๑๐๐ เส้นต่อ ๑๓ มินิต ๑๕ มินิตบ้างเท่านั้น ที่เดิรเช่นนี้ต้องขอโทษพระยาวงศา1 แต่เพราะเห็นว่าน้ำลบตลิ่งไม่มีคลื่นฟัดฝั่งมาก เพราะเรือเล็ก ชั่วโมงครึ่งตลอดคลอง มาถึงพลับพลาบางนกแขวก ถ้าจะไปราชบุรีก็ทันเหลือหลาย แต่ขัดข้องที่กระบวรจะมาไม่ทัน ไม่ได้หยุดกินกลางวันแห่งใด เลยมากินที่พลับพลาทีเดียว
น้ำราชบุรีลดมากตลิ่งสูง แต่ได้แลเห็นแลได้ข่าวว่าเข้างามทั่วทุกหนทุกแห่งไม่มีเสียเลย ยังหวังใจกันอยู่ว่าน้ำคงยังจะมาอีก
/*6*/เวลาบ่าย ๒ โมงเศษ ลงเรือล่องลงไปตามลำน้ำ เลี้ยวเข้าคลองบางน้อยฝั่งตวันออก คลองนี้เปนคลองเก่าลึกแลกว้าง สายน้ำเชี่ยวแรง ตามลำคลองเปนสวนหมากมะพร้าวแลผลไม่แน่นหนา ลักษณะสวนเมืองสมุทสงคราม มีบ้านเรือฝากระดานเปนพื้น ติดต่อกันเข้าไป วัดใหญ่ๆ ก็มีหลายวัด ข้างในมีทางแยกหลายแยก แต่ที่เปนทางร่วมไปคลองดำเนิรสดวกทางหนึ่ง ไปสมุทสงครามทางหนึ่ง ออกทางปากคลองนี้ทางหนึ่ง มีตลาดซื้อขายของสด เปนตลาดประจำอยู่ทุกวัน แต่ทางดำเนิรสดวกได้ปิดเสียเมื่อเวลาทำประตูน้ำนี้แล้ว เพราะฉนั้นน้ำจึงได้บ่าลงมาคลองนี้ไหลเชี่ยว ระยะทางตั้งแต่พลับพลาบางนกแขวกไปจนสุดตลาด อยู่ในชั่วโมงหนึ่ง ทั้งไปทั้งมา ขาไปทวนน้ำในคลอง ขามาทวนน้ำแม่น้ำ กลับมาถึงแต่เวลาบ่ายยังไม่ทัน ๔ โมง คอยอยู่จนกระทั่งบ่าย ๕ โมง กระบวรจึงได้มาถึง ผิดกันถึง ๒ ชั่วโมงเหลือเกินจริง ๆ ได้ความจากบริพัตร2ว่าเวลาเรือกระบวรมาถึง ระดับน้ำถึง ๕ ศอก แบ่งเข้าประตูน้ำเปน ๓ คราว คราวหนึ่งถึงชั่วโมงหนึ่ง กินเวลาสามชั่วโมง ต้องขี้ฉ้อเดิรตามลำคลองถึงร้อยเส้นต่อ ๒๐ มินิต จึงมาถึงไม่ทันค่ำดังนี้ วันนี้หนีฝนตอนแรกมาพ้น ถูกแต่นิดหน่อย ต่อเมื่อขากลับจากคลองบางน้อยจึงถูกบ้างเล็กน้อย
/*7*/วันที่ ๓๑ เวลาเช้าลงเรือกระบี่ ขึ้นมาแวะเข้าคลองบางป่าฝั่งตวันออก คลองนี้เล็กกว่าบางน้อย ไม่เปนสวนเปนคลองเข้าไปในนา บ้านเรือนมีราย ๆ มีเรือเข้าไปรับบันทุกเข้า ปลายคลองก็ผ่านนา คลองลัดตั้งแต่บางนกแขวกขึ้นมาถึงเมืองราชบุรี ซึ่งสมเด็จเจ้าพระยาขุดได้ผ่านกลองนี้ แต่คลองลัดนั้นตื้นเสียใช้ไม่ได้ช้านานมาแล้ว ได้ใช้อยู่ประมาณสัก ๖ ปี พระบำรุงบุรีราช3กล่าวว่า ปลายคลองแถบนี้ต้องเปนลงข้างล่างเปนธรรมดา คลองที่ขุดนี้ปากคลองขึ้นข้างเหนือ ทรายจึงได้มูนปิดปากคลองเสียเร็ว ออกจากคลองบางป่าขึ้นมาราชบุรี พักที่เรือนหน้าบ้านเทศา ซึ่งได้ให้ซื้อกรมรถไฟไว้แต่ก่อน พระยาไกรเพ็ชร์จัดการรับรองแขงแรง เลี้ยงดูบริบูรณ์มาก มีทั้งของสดสำหรับทำครัวด้วย พระยาสุริยากับภรรยาออกมาช่วย พระยามนตรีตั้งเรือนอยู่เหนือโรงเหล้ารัฐบาลใต้เมืองก็ได้มาด้วย พร้อมทั้งพระยาสุรินทรฦๅไชย พระยาราชพงศานุรักษ์ พอมาถึงได้ไปดูวัดสัตนาถปริวัตร ซึ่งพระพุทธวิริยากร4ได้ขยายพระอุโบสถกว้างไปอีกมาก/*8*/เกือบเท่าแนวสีมาเดิม แต่เพื่อจะต้องการห้องให้มาก แลจะไม่ให้เกินพักธสีมาเดิมด้วย จึงได้ทำเฉลียงฉ้อเข้ามาในประธานด้านหลัง ก่อน่าบรรณทับหลังสพาน ซึ่งเห็นว่าจะไม่ทนอยู่ได้เท่าไร ได้บอกยอมขยายพัทธสีมา ให้แก้หลังโบสถ์เติมเฉลียงออกไป ให้ตั้งต้นเรี่ยรายต่อไปใหม่ ได้ประเดิมไว้ ๒๐ ชั่ง (ยี่สิบชั่ง) มีพระสงฆ์ถึงสามสิบเศษ เวลาบ่ายได้ลงเรือดูตามลำนำ ไปเลี้ยวเข้าคลองบางสองร้อยจนถึงทางแยกที่จะไปเขางูได้ล่องกลับ
เมืองราชบุรีที่แลเห็นแปลกกว่าแต่ก่อนนั้น คือตึกตลาดซึ่งทำแล้วเสร็จ ถัดไปก็ศาล ๆ นี้ใหญ่โตสูงตระหง่านผิดกับที่อื่น ตามแถบที่ตั้งเตาปูนแต่ก่อนราย ๆ กันอยู่นั้น เดี๋ยวนี้ตั้งติดกันตลอดคุ้งน้ำซ้อนกัน ๒ ชั้น ๓ ชั้น ฟากตวันออกก็มี เห็นจะเปนด้วยปูนใช้การที่กรุงเทพ ฯ มากขึ้น จึงได้เผาปูนทวีขึ้นหลายเท่า มีที่แลเห็นแปลกคือวัดตาลปฎิสังขรณ์ใหม่ ท่านผู้หญิงจุ้ยเรี่ยรายปฏิสังขรณ์ กับวัดโคกม่อพระครูศิริปัญญามหามุนี3สร้างเปนมณฑปยอดเปนพระเจดีย์ มีระเบียงตั้งพระพุทธรูปรอบทำนองพระนครหลวง แต่ย่อม แลพระระเบียงหันหน้าออกข้างนอกดูงามพอใช้ เสียแต่มุงสังกสี แลเห็นมันเปนกำมลอไป
/*9*/ได้เลื่อนกำหนดเพิ่มขึ้นที่นี่อีก ๒ วัน เหลือหนึ่งนั้นเพ็ชร์บุรี คิดจะกลับเข้าไปถึงกรุงเทพ ฯ ต่อวันที่ ๑๘ เพื่อจะพักผ่อนร่างกายแก้เรื่องรูมมาติซั่มเสียสักที่ เดี๋ยวนี้ข้างบนแลื่อนหายลงไปเหลืออยู่ข้างล่าง ลุกนั่งยังไม่สู้ปรกติ ได้ส่งโปรแกรมที่กะใหม่มาให้ดูด้วยแล้ว
ไม่มีเหตุการณ์อันใดที่จะบอกข่าว ผู้ที่มาเปนการเรียบร้อยดีอยู่หมด
สยามินทร์
/*10*/พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๒
เมืองราชบุรี
วันที่ ๒ กันยายน รัตนโกสินทรศก๔๒ ๑๒๘
บอกมายังมกุฎราชกุมาร ต่อใบบอกฉบับแรก
เมื่อวันที่ ๑ กันยายน เวลาเช้า ได้ขึ้นรถเจ๊กไปดูแถวตลาด ถนนริมน้ำตั้งแต่หน้าบ้านเทศาไปได้ถมศิลาเขาหลาว บดแน่นเรียบร้อยดี ตลอดจนถึงที่ว่าการมณฑล ถนนสายที่เกิดความในหนังสือพิมพ์บ่นเรื่อยอยู่บ่อย ๆ นั้น คือถนนเทียมไปข้างทางรถไฟสำหรับไปสถานีทำเรียบร้อยเสร็จแล้วไม่ต้องเกิดความ แต่ถนนนอกนั้นยังไม่เปนแก่นสารอะไรเลย สายหลังปูด้วยอิฐเหมือนถนนเสาชิงช้าครั้งรัชกาลที่ ๔ ที่ลุ่มต่ำกว่าถนนสายหน้าเปนอันมาก เมืองราชบุรียังไม่เข้าเปนภูมมิวนิซิเปอลอย่างไรเข้าได้ ถ้าจะตั้งมิวนิซิเปอลจะได้แต่ตลาดพระคลังข้างที่รายเดียวเปนเนื้อ นอกนั้นก็มีแต่กระเสนกระสาย ตึกตลาดพระคลังข้างที่นั้นติดแน่นหนาดีมาก ตัวตลาดของสดไม่พอซึ่งที่จะขยายยังติดเกะกะต่าง ๆ ด้านหลังเปนตึกเก่าที่จะต้องรื้อ ด้านหน้าก็เปนโรงตำรวจภูธรซึ่งจะย้ายไปไหนก็ยังไม่ได้ ที่พักมิชชันนารีเข้าไปแซกอยู่ในระหว่างนั้น ยังจะต้องย้ายเปลี่ยนกันอีกหลายต่อ จึงจะขยายตลาดออกไปได้ พิเคราะห์ดูตึกรามที่ทำ ๆ ขึ้นไว้ก็เปนเครื่องน่าสังเวช แต่จะทนสู้เรือนฝากระดานก็ไม่ได้ เพราะเหตุที่ทำตึกแต่ไม่รู้จักวิธีทำตึก ปลูกสร้างขึ้นเหมือนยังเรือนไม้ง่อนแง่นกำมลอไปทั้งนั้น ตึกสมเด็จเจ้าพระยา/*11*/ซึ่งเปนที่ว่าการทั้งใหญ่ทั้งโต ก็ต้องมุงจากทับกระเบื้อง ที่วังเก่าซึ่งอยู่ตรงอาลูนอาลูน (สนามหญ้าใหญ่) ใช้เปนตารางไปพลางอยู่บัดนี้ ก็อยู่ได้ด้วยค้ำจุน ตารางใหม่ทำข้างล่างลงมาหลังบ้านเทศายังไม่แล้ว ที่วังนี้ในสมุดสามสิบสองเล่ม1ของมหาดไทยกะว่าจะทำเปนที่ว่าการมณฑลแต่เห็นจะยังลึก เลยขอไว้ว่า ถ้าจะทำแล้วขอให้ทำเปนตึกถาวรมั่นคงทีเดียว อย่ารื้อตึกลงปลูกเรือนฝากระดานครอบเลย เพราะราชบุรีมีพร้อมทั้งอิฐทั้งปูนซึ่งได้ลืมกล่าวในรายงารฉบับก่อน ว่าได้เกิดโรงสีไฟขึ้นโรงหนึ่งข้างใต้น้ำ ใช้ผนังก่ออิฐถือปูน แต่ยังไม่ได้ลงมือทำการ เมื่อดูตลาดตลอดแล้วได้ไปวัดศรีสุริยวงศ์ ยังไม่สู้ชำรุดมากนัก กลับมานั่งที่พักบ้านเทศาแลกินกลางวันพร้อมด้วยเจ้านาย
เวลาเย็นลงเรือไปบ้านพระยามนตรีสุริยวงศ์ ซึ่งอยู่ใต้เกาะลงไปหน่อยหนึ่ง เขาเลือกได้ที่ดีเปนที่ดอนปลูกเรือนกำมลอ ๆ แต่ทำเข้าท่วงที ตกแต่งสนุก เลี้ยงเป็ดไก่ปลูกต้นไม้ดูเปนที่สบายอยู่
วันที่ ๒ กันยายน เวลาเช้า ได้ขึ้นรถไปข้ามสพานรถไฟดูโรงทหารในเมือง การที่ยังไม่สำเร็จเมื่อดูครั้งก่อน แล้วสำเร็จขึ้นอีกหลายอย่าง มีโรงทหารปืนใหญ่เปนต้น ได้ตรวจดูที่โรงทหารปืนใหญ่ แลให้แสดงวิธิใช้ปืนใหญ่ให้ดูแล้ว ได้กลับลงทางสพานน้ำหน้าบ้านผู้บังคับการซึ่งอยู่ตรงข้ามกับที่พัก ลงเรือพายข้ามมาขึ้นที่อยู่
มีฝนตกแต่ตกเปนพัก ๆ ไม่กีดแก่การที่จะเที่ยวเตร่ แลไม่ตกพร่ำเพรื่อ เวลากลางวันไม่สู้ร้อน แต่เวลาจวนรุ่งหนาวต้องห่มผ้า /*12*/ที่บอกข่าวสองวันนี้ จะให้เปนเขตเวลาที่อยู่เมืองราชุรี ตั้งแต่พรุ่งนี้ไปจะเปนเวลาเดิรทาง จะบอกข่าวฉบับอื่นต่อไป
ป.ล. เมื่อเขียนหนังสือนี้แล้ว เวลาเย็นได้ไปวัดช่องลม ซึ่งพระครูอินทเขมา เจ้าอาวาสมาหาถวายพระราชกุศล แต่เรียกว่าวัดช้างล้ม ได้กล่าวว่าเปนที่ช้างล้ม ช่างไม่มีอะไรน่าดูสักอย่างเดียว รกรุงรัง วัดราชบุรีแล้วอย่าดูเสียเลยดีกว่า กลับมาจากวัดเลยไปดูที่สถานีรถไฟตามถนนเกิดความ ถนนนั้นเปนที่เรียบร้อยพอใช้ได้ แต่มีที่ซึ่งต้องพิจารณาเปนอันมาก เปนทำนบตั้งคันกั้นน้ำกันน้ำข้างนอกได้ แต่น้ำข้างในออกไม่ได้เหน้าเฟอะฟะถ้าหนักมือเข้าก็ต้องตั้งระหัด ทั้งนี้ก็เพราะไม่ได้ถมดินตามความคิด การจะถมก็มากเห็นจะยังนาน ที่สเตชั่นรถไฟก็ยังไปคนละทางอยู่บ้าง ราษฎรที่ได้บันทุกสิ่งของมาแต่เพ็ชร์บุรีหรือพระปฐมเจดีย์ ไม่สามารถจะขนของตามทางบกซึ่งอยู่หลังสเตชั่นได้ ไม่มีพาหนะอะไรจะขนนอกจากจะจ้างเจ๊กหาบ ส่วนคลองไปอยู่หน้าสเตชั่นตรงกันข้าม รถมาจอดข้างหน้าสเตชั่น ขนของลงเรือต้องข้ามราง เจ้าพนักงารเขาก็ห้ามไม่ให้ข้าม แต่ราษฎรก็ดื้อข้ามเพราะไม่ข้ามก็ไปลงเรือไม่ได้ นายสถานีต้องเลยอลุ่มอล่วยไปบ้าง ดีที่นายสถานีเปนคนไทย การที่ฝืนกันเล็ก ๆ น้อย ๆ เช่นนี้มักจะมีในระหว่างกรมรถไฟกับคนโดยสาร วันนี้ฝนไม่ตกเลย
จ.ป.ร.
/*13*/พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๓
เมืองกาญจนบุรี
วันที่ ๗ กันยายน รัตนโกสินทรศก๔๒ ๑๒๘
ถึงมกุฎราชกุมาร
ได้รับหนังสือฉบับที่ ๑ กับรายวันราชการ วันที่ ๓๐ ที่ ๑ ที่ ๒ ได้ทราบความแล้ว
อนุสนธิใบบอกรายงารต่อฉบับที่ ๒
วันที่ ๓ เมื่อเวลาเช้าฝนตกหนัก ได้จัดการไว้ว่าจะไปปฐมเจดีย์จนต้องคิดเลิก ด้วยเหตุว่าจะหาพาหนะอันใดไปให้ถึงสถานีซึ่งอยู่กลางทุ่งไม่ให้เปียกฝนเปนว่าหามิได้ รถม้าก็มีพวกรถเช่าพอใช้ได้ รถเจ๊กก็มีแต่ไม่พอที่จะร่มฝนได้เลยสักสักอย่างเดียว กำหนดรถไฟเวลา ๒ โมงครึ่ง จน ๓ โมงแล้วฝนก็ยังตกสักครู่หนึ่งจึงหยุด ถ้าหากว่าจะย้อนไปขึ้นรถไฟถึงสถานีต้องเกินเวลา แต่รถไฟเขายอมมารับที่สพานจึงเปนอันสำเร็จได้ ขึ้นรถไฟพิเศษไปปฐมเจดีย์ ส่วนข้างในขึ้นไปด้วยกระบวร
เมื่อถึงปฐมเจดีย์ ได้แวะไปตูตลาดทั้ง ๒ ข้าง เห็นติดแน่นหนาบริบูรณดี เกือบจะว่าตลาดไหนสู้ไม่ใด้ แต่พื้นยังเปนโคลนลุ่มดอนต้องโรยแกลบ จะต้องคิดจัดการใหม่ให้สอาดขึ้น ส่วนถนนที่เปนของสุขาภิบาลก็ยังไม่ได้ถมหิน เห็นว่าเปนการสมควรแท้ที่จะต้องถมหินอย่างราชบุรี แล้วแต่การที่จะทำนั้น ถ้าทำให้มั่นคง คือมีหินเปน/*14*/อับเฉาหินก้อนย่อมแล้วจึงโรยละเอียด ซึ่งต้องลงทุนมากแต่ทนนานนั้น จะดีกว่าที่จะรีบโรยให้ทั่วไปทุกถนน เพราะที่ปฐมเจดีย์ถึงถนนไม่ได้โรยหินก็แห้งเร็ว รถไม่มีกี่คัน ถ้าทำเสียให้ดีถึงจะได้แต่ทีละน้อยคงจะทนไปได้ตั้ง ๑ ปี ถนนซ้ายพระจากสถานีไปดูเรียบร้อยดี ต้นมะขามงามตลอดจนถึงบันไดใหญ่ดูเปิดเผย แต่ตึก ๒ ข้างถนนออกจะไม่ใคร่ติดเพราะเข้าไปรุมกันอยูในตลาดเสียหมด พระปฐมเจดีย์แปลกกับที่อื่น ถ้าไม่เข้าไปในตลาดแล้วดูคนละไม่มีเท่าไร ได้ขึ้นรถไปดูถนนเทศาจนตลอด ต้นมะขามงามดีเหมือนกัน แล้วคิดจะไปทักษิณพระปฐม แต่ด้วยเหตุที่ฝนตกตั้งแต่ ๗ ทุ่มจนถึง ๒ โมงเช้า ปลายถนนหน้าพระแลถนนขวาพระจมอยู่ในน้ำ ต้องขับรถไปในน้ำเช่นนั้น เลี้ยวถนนหลังพระ เปนน้ำเปนโคลน จะไปแห่งใดอีกด้วยรถไม่ได้ แต่เวลายังวันอยู่ จึงได้ขึ้นรันแทะสปริง กลับไปทางถนนหลังพระ แล้วไปตามถนนไปสนามจันทร ซึ่งปลูกต้นขี้เหล็กงามอยู่มากแล้ว จนถึงบ้านสนามจันทร1 ได้พบฝรั่งที่ใช้ให้เพาะปลูกอะไรอยู่ในที่นั้น มีน้ำฝนขังเปนแห่ง ๆ ได้ขึ้นดูเรือนมีลมพัดเย็น แต่ดูการตกแต่งพื้นแผ่นดินจะยังมากอยู่ กลับมาทางเดิมเลยไปถนนขวาพระ วัดนับว่าเปนอันแล้วสำเร็จดูใหญ่โตมาก แต่น้ำฝนขังท่วมไปทั้งนั้น ได้ขึ้นลานพระปฐมทางถนนหน้าพระ พระนิกรม2 ไปคอยอยู่ที่วิหารตวันออก ไต่ถามได้ความว่าเปนที่เรียบร้อย การประดับกระเบื้ององค์ปฐมเจดีย์ยังมากอยู่ แต่การข้างล่างดูเรียบร้อยบริบูรณ์ดีขึ้น ต้นมฮอกานีลองปลูกไว้บนลานพระ ไม่โตตามที่ควรจะโต เห็นจะเปนด้วยรากติดอิฐข้างล่าง /*15*/แต่ถ้าจะตัดดูลายไม้ น่าจะดีกว่าไม้ที่ปลูกพื้นแผ่นดิน คิดจะปลูกต้นมฮอกานีถนนหลังพระให้ตลอด เปนการทดลองดูว่าพื้นที่เปนทรายเช่นนั้นจะงามห่รือไม่
พระยาศิริไชย1 เลี้ยงกับเข้าอย่างจีน แลพักอยู่จนเวลาบ่าย ๓ โมง จึงได้ขึ้นรถไฟกลับมาลงที่บ้านโป่ง พักพลับพลาแรม
วันที่ ๔ ได้ขึ้นมาด้วยกระบวรเรือไฟ เพราะท้องไม่สู้ปรกติ แต่ก็พอดีที่ถูกฝนกลางทาง พักที่พลับพลาตรงท่าเรือพระแท่นข้าม พลับพลา ๒ แห่งนี้เขาทำบนบกแขวนสูงเต็มที ด้วยเวลาเมื่อแรกทำกำลังน้ำมากถูกเวลาน้ำลดเข้าต้องปักปรำเติมประดักประเดิดมาก พระยาประสิทธิ์สงคราม2ลงมาแจ้งว่าน้ำกำลังขึ้น เห็นจะไม่สู้ขัดข้องอย่างเช่นที่คาดไว้แต่ก่อน ร้องเดชะพระบารมี ฝนก็ไม่ใคร่จะมี แต่ที่น้ำขึ้นมาเห็นจะเปนด้วยฝนข้างเหนือ
วันที่ ๕ มาโดยเรือกระบวรอีก ถึงพลับพลาเมืองกาญจนบุรีเวลาบ่าย ๕ โมง ระยะทางที่มา ๒ วันก่อนจืดเต็มที่ จะว่าน้ำมากพอแลเห็นบนตลิ่งก็ไม่ใช่ จะว่าน้ำน้อยสนุกในเชิงหาดก็ไม่ใช่ ครึ่ง ๆ กลาง ๆ เบื่อตา แต่ระยะทางวันนี้มีภูเขาสนุกงดงามดี
สังเกตได้อย่างหนึ่งว่า คนคงจะมากขึ้นกว่าแต่ก่อน ฝั่งน้ำที่เปนป่าเปลี่ยวมีน้อย พระยาประสิทธิ์สงครามว่าไร่ยาตลอดไปทั้งนั้น ราษฎรที่ได้พบปะ บอกว่าราคายากำลังดีทุกปาก
/*16*/พลับพลาครั้งนี้ไม่ได้ตั้งที่เดิม เขาย้ายลงมาตั้งตรงวัดใต้ข้ามฝั่งตวันตก แรกมาถึงแทบจะจำไม่ได้ เหตุด้วยเคยเห็นกาญจนบุรีมา ๓ เที่ยวแต่ก่อนเปนน่าแล้งทุกครั้ง คราวนี้น่าน้ำดูเปนอื่นไป ต้องลงเรือเล็กพายไปเที่ยวดูหลักฐานที่เคยจำจึงนึกได้ พลัยพลาที่นี่ทำบนบวบเปนแพ ปักแต่ปรำเรือจอดสบาย ขึ้นลงง่าย
วันที่ ๖ ลงเรือยนต์เล็ก ๒ ลำ ข้างในไปเรือใหญ่ ๒ ลำขึ้นไปลำแม่น้ำน้อย แวะที่เตาปูน ซึ่งภรรยาข้าราชการแลพ่อค้ามาตั้งร้านของเลี้ยงเปนที่ร่มมีต้นไม้ ใหญ่มาก ต้นทางที่จะขึ้นไปถ้ำใหม่ หยุดพักเลี้ยงดูกันแล้ว ได้ลงเรือแล่นต่อขึ้นไป ข้ามแก่งหลวงแก่งน้อยซึ่งไม่มีอะไรสังเกตได้นอกจากกรุย ช่างไม่ขบขันเสียจริง ๆ ขึ้นไปหยุดพักจอกเรือกินกลางวันที่วังหมึก แล้วจึงแล่นต่อไปจนถึงลำพาชี เปนระยะทางเท่าที่เคยขึ้นไปด้วยเรือแจวน่าแล้ง ๓ วันจึงได้กลับ ถูกฝนเมื่อจวนจะออกจากแม่น้ำน้อย
วันที่ ๗ วันนี้ได้ขึ้นไปดูเมือง ขึ้นตรงประตูเหนือ แล้วเลี้ยวมาหน้าเมืองดูป้อมกำแพง ชำรุดมากกว่าราชบุรี ไปจนถึงวัดท้ายเมืองแวะที่วัดเรียกว่าชุมพลชะนะสงคราม แล้วกลับเข้าประตูข้างใต้ ซึ่งแบ่งเขตเปนฝ่ายทหาร ดูที่ว่าการแลโรงทหารแล้วไปแวะที่หลักเมืองซึ่งมิศิลาจาฤก กำหนดเมื่อสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ขึ้นมาสร้าง ดูศาลแลศาลากลาง ผ่านออกทางประตูเหนือไปตามตลาดเหนือเมือง จนถึงวัดเหนือเรียกว่าวัดเทวะสังฆาราม วัดแรกเปนพระครูเจ้าคณะเมือง /*17*/วัดหลังนี้เปนพระครูเจ้าคณะรอง คล่องแคล่วทั้ง ๒ คน สวดมนต์แขง สมทบกันมาสวดที่แพตรงเรือข้ามทุกคืน สวดเหมือนพระบางกอกในวัดที่ไม่ขี้เกียจด้วย1 แต่วัดหลังเห็นจะมีสับปุรุษติดมาก บริบูรณกว่าวัดแรก ราชฎรมาคอยหาเปนอันมาก จนถึงพวกบ้านหนองขาวก็พากันมา พวกราชฎรหนองขาวนั้นอยู่ข้างจะเก่งในการพูดจากล้าหาญ เคยเฝ้ามาแต่รัชกาลที่ ๔ กราบทูลให้ถอดพระยากาญจนบุรีครั้งนั้นเสียคนหนึ่ง ในแผ่นดินปัจจุบันนี้ ก็ได้ถอดเจ้าเมืองเสียคนหนึ่งเหมือนกัน มีราษฎรมาสานเสื่อไม้รวกให้ดู การที่สานวันนี้เปนพิเศษ ทำพร้อมกันถึง ๑๐ คน เปนเสื่อขนาดใหญ่ แต่ถ้าปรกติเขาทำกว้าง ๔ ศอก ยาว ๔ ศอก ๒ คนถือไม้ ซึ่งเรียกว่าและคนละอัน หันหัวออกข้างนอกคนละข้าง ใช้เปลือกแสลงพรรณตีขัดเปนลายทำรวดเร็วดี ทำ ๒ คนนั้นได้วันละผืน ราคาผืนละ ๕ สลึง ถ้าผืนขนาดใหญ่ราคาก็มากขึ้นไป ของในตลาดไม่เห็นมีอะไรนอกจากของกรุงเทพ ฯ แลผลไม้ ในพื้นเมือง
มีวัดญวนมาตั้งประชิดติดอยู่กับวัดเหนือนี้วัดหนึ่ง ได้ตั้งมาช้านานแล้ว มีพระพุทธรูปใหญ่ ๓ องค์ ว่าเปนพระศิลาไปทำมาแต่เมือง/*18*/กาญจนบุรีเก่า อาการกิริยาของวัดแลของพระหันเข้ามาข้างไทย พระพุทธรูปไม่มีพระจีนเลย เวลาสวดก็นั่งสวดอย่างไทย ๆ ดูเปนอย่างเจ๊กอยู่ก็ยังมีที่จุดประทัดแลทอดติ้ว เห็นจะคิดเห็นว่าไม่ผิดอะไรกันกับวัดพนัญเชิงแลวัดกัลยาณมิตร2
ที่จริงภูมิฐานเมืองปากแพรกดีกว่าเมืองที่เขาชนไก่ เพราะตั้งอยู่ในที่ร่วมแม่น้ำใหญ่ทั้ง ๒ แม่น้ำ พื้นแผ่นดินที่ตั้งเมืองก็สูง แลเห็นแม่น้ำน้อยได้ไกล ป้อมกลางย่านตั้งอยู่ตรงลำน้ำทีเดียว แต่การก่อสร้างช่างไม่แน่นหนาเสียจริง ๆ ชำรุดแหว่งเว้าหรอไปได้เอง เมืองนี้ใช้ใบเสมาที่เรียกว่าเสมาป้อม ไม่ใช้ใบเสมาที่เปนหลักอย่างเมืองราชบุรี ลักษณะรูปเสมาย่อมเกิดมาจากค่ายทำด้วยไม้ เสมาอย่างกรุงเทพฯ นั้น เดิมคงจะใช้ไม้ทั้งต้น หยักปลายเปนรูปเม็ด ฝ่ายใบเสมาป้อมนั้นคงจะเกิดขึ้นด้วยตั้งกระดานระเนียด แล้วแหวะปลายระเนียดลงไว้เปนช่องปืน ครั้นเมื่อทำป้อมก่ออิฐถือปูนก็ยังใช้ตามแบบเดิมนั้นติดมา เมืองกาญจนบุรีนี้เล็กกว่าเมืองราชบุรีมาก
/*19*/สอบถามดูระยะทาง ตั้งแต่ปากแพรกขึ้นไปถึงลาดหญ้า ซึ่งอยู่ในลำน้ำใหญ่ ๓ ชั่วโมง ตั้งแต่ลาดหญ้าขึ้นไปเขาชนไก่อีกชั่วโมงหนึ่ง เปน ๔ ชั่วโมง ถ้าจะขึ้นไปเมืองศรีสวัสดิ์ ทางเรือแจว ๑๕ คืน เพราะน้ำแรงมาก เรือยังเดิรต่อไปจากศรีสวัสดิ์ได้อีก ๕ คืน น้ำแควใหญ่เวลานี้เรือยนต์เดิรไม่สดวก รพี1ได้ขึ้นไปลองดูเพื่อจะตรวจทาง ใบจักรบิ่น เพราะฉนั้นจึงได้เลิกไม่ขึ้นทางแควใหญ่จนถึงเมืองเก่าดังที่ได้กะไว้ ซึ่งเปนดังนี้เพราะน้ำมีน้อยเท่านั้น ถ้าหากว่าได้มาตามกำหนดเดิมจะขึ้นไปถึงไหนก็ขึ้นไปได้
ผู้ที่มาไม่มีผู้ใดเจ็บไข้เพราะดินฟ้าอากาศของเมืองนี้ เปนแต่เจ็บไข้มาแต่เดิม หรือเปนด้วยเหตุอื่น ๆ
สยามินทร์
/*20*/พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๔
เมืองสมุทสงคราม
วันที่ ๑๐ กันยายน ร. ศก๔๒ ๑๒๘
ถึงมกุฎราชกุมาร
ด้วยได้รับหนังสือฉบับที่ ๒ ส่งรายวันราชการ ๕ รายวันมานั้นได้ทราบแล้ว
อนุสนธิรายงารบอกระยะทางต่อจากหนังสือฉบับที่ ๓ ครั้งก่อน เมื่อวันที่ ๘ กันยายน ได้ให้กระบวรข้างในลงเรือยนต์ ๒ ลำล่วงน่าไปก่อน เพื่อจะไปขึ้นที่บ้านโป่ง ไปนมัสการพระปฐมเจดีย์แล้วแลไปเมืองราชบุรีโดยรถไฟ ตัวฉันเองได้ล่องโดยเรือกระบวร เพราะได้รับคำเชิญให้เปิดสพานที่ตำบลโพธาราม เรือล่องเร็วกว่าที่คาดหมายมาก ได้มาถึงโพธารามในเวลาเที่ยง ขึ้นสพานอันจะเปิดนั้น เดิรตรงขึ้นไปตามหนทางที่จะไปสเตชั่นรถไฟ แล้วเลี้ยวซ้ายไปวัดโพธาราม ออกจากวัดโพธารามลงตามทางซึ่งตรงลงไปสพานวัด แต่เปนร้านขายของทั้ง ๒ ฟาก แล้วจึงเลี้ยวไปตามในตลาดริมน้ำ ไปจนสุดตลาดซึ่งเกือบจะถึงที่ว่าการอำเภอ รายฎรได้ดาดปรำปูผ้าตลอดทาง ตำบลโพธารามนี้เปนที่ตลาดอย่างสำเพ็งยืดยาวมาก ผู้คนแน่นหนา จำนวนคนในอำเภอโพธารามถึง ๔๐,๐๐๐ มากกว่าอำเภอเมืองราชบุรี เมื่อเสร็จการเดิรตามตลาดตลอดแล้ว กลับลงเรือล่องมาถึงที่พักเมืองราชบุรีเวลาบ่าย ๔ โมง แต่พวกที่ไปพระปฐมเจดีย์ได้กลับมาถึงต่อเวลาบ่าย ๕ โมงเศษ
/*21*/วันที่ ๙ กันยายน ระยะทางวันนี้สั้น ออกเรือสายล่องลงมาถึงหน้าที่ว่าการเมืองสมุทสงคราม พักที่แพตามเคย แล้วได้ลงเรือยนต์ออกไปดูที่ปากอ่าว แล้วแล่นกลับขึ้นมาเข้าไปดูคลองสุนัขหอนหน่อยหนึ่ง แล้วกลับแล่นขึ้นไปอำพวา แวะเยี่ยมขุนวิชิตสมรรถการนายอำเภอ ซึ่งได้เคยปลอมไปบ้านเขาเมื่อมาเที่ยวครั้งก่อน1 แล้วล่องกลับไปเข้าคลองอำพวา ประสงค์จะไปให้จนถึงวัดดาวโด่ง แต่เห็นคลองดาวโด่งแคบลงทุกทีกลัวจะกลับเรือไม่ได้ จึงได้ล่องกลับออกมาตามทางเดิม แวะกินน้ำชาที่บ้านชายบริพัตร ซึ่งตั้งอยู่ในคลองอำพวาไม่ลึกเท่าใด แล้วจึงได้กลับมาเรือ วันนี้มียุงแต่ยังน้อยกว่ากรุงเทพฯ
วันที่ ๑๐ กันยายน ลงเรือไปขึ้นที่วัดอำพวันเจดียาราม พวกราชนิกูลมาคอยเฝ้าในที่นี้ วัดนี้ได้ลงมือปฏิสังขรณ์บ้างตั้งแต่มาคราวก่อนไม่ใคร่กระเตื้องขึ้นได้ เหตุด้วยใหญ่โตมาก ไม่มีสมภารดีๆ เหลือแต่พระอนุจรอยู่ ๖ รูป เสนาสนะทรุดโทรมทั่วไปทุกแห่ง การปฏิสังขรณ์ ได้ทำแต่เฉพาะพระอุโบสถ แต่คราวนี้เขาได้ถางที่ทั่วถึง แลเห็นขอบเขตวัด ซึ่งน่าจะมีราษฎรรุกเหลื่อมเข้ามาเสียมากแล้ว จนที่คอด ๆ กิ่ว ๆ ไม่เปนเหลี่ยม แต่กระนั้นยังใหญ่โตมาก เห็นว่าการซึ่งได้คิดอ่านสืบเสาะหาที่สวนเดิมของสมเด็จพระรูปนั้น จะหาที่ไหนได้ คงจะได้รวมเข้าอยู่ในวัดนี้หมด จะไม่ใช่แต่เจ้าของเดียว จะพลอยศรัทธาตามเสด็จสมเด็จพระอมรินทรไปด้วยอีกมากเจ้าของด้วยกัน สิ่ง/*22*/ซึ่งลูกสร้างจึงเที่ยวรายอยู่ในที่ต่างๆ ทั่วไป น่าจะเปนว่าที่เดิมที่สำคัญตั้งพระอุโบสถขึ้นแล้ว ที่ใครมีอยู่ใกล้เคียงถวายเพิ่มเข้าอยู่ในวัด สร้างเปนกุฎีบ้างศาลาบ้าง วิหารการเปรียญบ้าง รายกันไปไม่ได้คิดวางแผนที่ในครั้งเดียว มีจนกระทั่งถึงเมรุยอดหลังคามุงกระเบื้องขนาดใหญ่ แต่อายุของงารที่ทำหรือปฏิสังขรณ์ย่อมต่าง ๆกัน ทรวดทรงพระอุโบสถเปนอย่างแผ่นดินพระพุทธยอดฟ้า เทือกวัดสุวรรณดาราราม แต่พระประธานเปนอย่างวัดอรุณ แต่เดี๋ยวนิ้ผิดพระเศียร น่าจะมีเหตุแตกพังอย่างไร ซ่อมขึ้นไม่เหมือนเก่า พระพักตรเลวกว่าพระองค์ แลซ้ำเลวกว่าพระสาวกไปด้วย ซุ้มเสมาเปนของรัชกาลที่ ๔ ทรงสร้าง พระวิหารแลกุฎีใหญ่เปนฝีมือรัชกาลที่ ๓ พระปรางค์มีระเบียงล้อม รูปบานบนซึ่งแปลกไม่มีที่ไหนโตเท่านี้ ได้ออกเงินพระคลังข้างที่สำหรับปฏิสังขรณ์อีก ๔,๐๐๐ บาท แลเรี่ยรายได้บ้าง เห็นว่าวัดอำพวันนี้คงจะได้คิดจะให้เปนคู่กันกับวัดสุวรวรณดาราราม จึงได้ทรงสร้างบางอย่างทุก ๆ รัชกาลมา จะทิ้งให้สาบสูญเสียเห็นจะไม่ควร ข้อขัดข้องสำคัญนั้น คือหาเจ้าอธิการไม่ได้ แต่ก่อนมาเปนวัดพระราชาคณะอยู่เสมอ แต่ได้โทรมเข้าเลยโทรมไม่ฟื้น เพราะไม่มีใครยอมไปอยู่ การที่ไม่ยอมไปอยู่นั้นเห็นจะเปนด้วยปราศจากลาภผล ไม่เหมือนวัดบ้านแหลมแลวัดพวงมาลัย ซึ่งได้ผลประโยชน์ในทางขลังต่าง ๆ แต่ด้วยเหตุที่ไม่มีสมภารดีนี้ จนราษฎรในคลองอำพวา ก็พากันเข้าไปทำบุญเสียวัดปากน้ำลึกเข้าไปข้างใน การที่จะแก้ไขไม่ให้ร้างไม่มีอย่างอื่นนอกจากหาสมภารที่ดีมาไว้1
/*23*/กลับจากวัดไปทำครัวเลี้ยงกลางวันกันที่บ้านชายบริพัตร บ้านนี้ทำเปนเรือนอย่างไทย สองหลังแฝด แลหอนั่งใหญ่มีชานแล่นตลอด เปนที่สบายอย่างไทย ตกแต่งด้วยเครื่องเฟอนิเชอไทยๆ งามดี เลี้ยงกันแล้วได้ลงเรือพายไปตามคลองอำพวา แวะวัดดาวดึงส์ที่เคยหยุดพักกินเข้าแต่ก่อน แล้วเข้าคลองดาวโด่ง ไปจนถึงวัดดาวโด่ง แวะที่วัดซึ่งได้โดยดูบวชนาคแต่ก่อน คิดจะไปบางใหญ่แต่เห็นจะไม่ทันด้วยเย็นเสียแล้ว จึงได้เลี้ยวลงทางคลองขวาง ไปออกคลองสุนัขหอน แล้วกลับเข้าคลองลัดจวนขึ้นมาออกปากคลองเหนือที่ว่าการ
เมืองสมุทสงครามนี้ ท่วงทีภูมิฐานเหมือนอย่างกรุงเทพฯ ฝั่งตวันตก แถบคลองบางใหญ่บางคูเวียง มีทางที่จะเที่ยวซอกแซกได้มาก ถ้าจะลงเรือเล็กไปเที่ยวจะไปได้หลายวัน คนในพื้นเมืองมีความนิยมนับถือเจ้านาย แลไว้ตัวเปนที่สนิธสนมทั่วไป
ตั้งแต่กลับลงมาจากกาญจนบุรีแล้ว ไม่มีฝนตกมาก มีแต่ฝนประปรายเล็กน้อย น้ำเวลาเช้าแห้งขอด การที่จะไปเพ็ชรบุรีเรือจะออกได้ต่อเวลา ๔ โมงเช้าล่วงไป การทั้งปวงเปนที่เรียบร้อยดีอยู่หมด
สยามินทร์
/*24*/พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๕
เพ็ชร์บุรี
วันที่ ๑๕ กันยายน ร. ศก๔๒ ๑๒๘
มกุฎราชกุมาร
อนุสนธิต่อฉบับที่ ๔
วันที่ ๑๑ แต่เช้ามามีลมจัดน้ำยังไม่ขึ้น จน ๔ โมงลมก็ยังไม่สงบ น้ำสังเกตก็ยังน้อยอยู่ จึงได้รอต่อ ๕ โมงออกเรือ ได้ลงเรือสุพรรณหงส์มาแต่กระบวรเรือยนต์ พบเรือทั้งปวงที่ล่วงน่าลงมา หมายจะออกก่อนก็ไม่มีใครกล้าออกเลย แต่เรือสุพรรณหงส์ เรือภุชงค์จำแลงใช้ออกทเลราโทดีมาก เรือกระบี่เรือครุฑ ถ้าคลื่นตีข้างยังกลิ้งไปกลิ้งมา เพราะไม่มีกระดูกงู เรือ ๒ ลำนี้มีกระดูกงูสู้คลื่นแขงมาก ข้กมทเลชั่วโมงครึ่งถึงบ้านแหลม น้ำอยู่ข้างจะน้อย เข้ามาได้ในปากอ่าวบ้านแหลมหน่อยหนึ่งท้องเรือครือ จึงต้องหยุดกินเข้าที่ถัดหมู่บ้านขึ้นมา ที่ปากอ่าวทั้ง ๒ แห่ง มีเรือปลาแต่งธงเทียวทอดสมอราย ๒ ข้างทางตลอด ครั้นกินเข้าแล้ว จะรอจนน้ำขึ้นช้าอยู่ จึงได้ถ่ายลงเรือกระบี่เรือครุฑ ขึ้นมาถึงเพ็ชร์บุรีบ่าย ๓ โมง เรือกระบวรมาถึงต่อเวลาเย็น ได้พักอยู่ที่ตึกพักริมน้ำในแพซึ่งเขาทำครอบเรือ ไม่ได้ขึ้นอยู่บนบก เมื่อเวลาก่อนมาถึงน้ำมาก ด้วยฝนตกเสมอทุกวัน แต่วันนี้เปนวันฝนหยุดน้ำแห้งลงไปมาก เขาตั้งร้านที่หลัง/*25*/หมู่ตึกให้คนมาขายของเครื่องเล่นแลอาหารต่าง ๆ เปนการสนุกสนานอยู่ ผู้คนแน่นหนามากตามเคยผิดกันกับเมืองอื่น ๆ เพราะเมืองเพ็ชร์บุรีเปนเมืองที่นิยมเจ้าแผ่นดินมาเสียแต่รัชกาลที่ ๔ ด้วยทรงพระกรุณาไว้มาก ติดต่อกันมาจนรัชกาลปัจจุบันนี้
วันที่ ๑๒ กันยายน ได้ขึ้นรถไปตามถนนหลังจวน ข้ามสพานไปแล้วไปตามถนนตลาดแวะดูตามร้านบางแห่ง แลตลาดของสด ดูถนนกว้างขวาง เหตุด้วยของสดเข้าไปขายเสียในตลาด แต่ตลาดของสดเล็กไปไม่พอ ด้วยที่เมืองเพ็ชร์บุรีนี้มีตลาดแห่งเดียว แลเปนเวลาของเต็มที่ในเวลาบ่าย ๒ โมง ผิดกับตลาดอื่นๆ ถนนี้ตึกรามไม่ได้ดีอะไรขึ้น แต่ดูติดแน่นหนา ต่อกันตลอดเปนร้านยาวไปมาก จนเกือบจะถึงที่สุดถนน ผู้คนแน่นหนาผิดกว่าแต่ก่อน แล้วได้เลี้ยไปถนนสายหลัง ซึ่งเจ้าพระยาสุรพันธ์1ตัดขึ้นใหม่ ไปตามแนวกำแพงเมือง ทางนี้เลยไปจนถึงนาตำบลปากช่องแต่ไม่ได้ไปตลอด เลี้ยวลงทางถนนขวาง ผ่านหน้าวัดกำแพงแลง มาหยุดที่วัดใหญ่สุวรรณาราม ซึ่งเปนที่ฉันชอบใจฝีมือช่างในวัดนั้น บรรดาฝีมือที่ทำทุกอย่างปรากฏว่าเปนช่างหลวงได้ทำอย่างวิเศษ ตั้งแต่เสาเม็ดทรงมันมุมกำแพงเปนต้น พระครูมหาวิหาราภิรักษ์2ได้ปลูกโรงขึ้นรับ/*26*/ในระหว่างพระอุโบสถแลการเปรียญ มีงารที่ได้ทำขึ้นใหม่ คือได้สร้างพระระเบียงล้อมรอบพระอุโบสถ แต่เปนความคิดทีแปลกใหม่ดีมาก จะถือว่าเปนศาลารายก็ได้ เปนพระระเบียงก็ได้ เพราะเขาตัดขาดเปนหลัง ๆ มีช่อฟ้าใบระกาหลังคาซ้อนสองชั้นทุกหลัง ลักษณทำนองกุฏิล้อมวัดราชสิทธิ์ แต่แยบคายงดงามดีกว่าวัดราชสิทธิเปนอันมาก เปนเหตุให้ต้องเสาะสืบหาผู้ซึ่งเปนเจ้าความคิด ได้ตัวขุนศรีวังยศ1 ซึ่งเปนคนเจ้าพระยาสุรพันธ์ใช้ในการช่าง เปนผู้ที่ได้บวชอยู่ในวัดนี้ก่อน คิดตัวอย่างแลจัดการก่อสร้างทั้งสิ้น ได้สร้างขึ้นด้วยเงินเรี่ยราย พระในวัดนี้ตั้งแต่พระครูเปนต้นไปเปนช่างด้วยกันโดยมาก รู้จักรักษาของเก่าดีเปนอย่างยิ่ง เช่นการเปรียญซึ่งเปนสิ่งสำคัญ ไม้ท่อนไหนผุเปลี่ยนแต่ท่อนนั้น ส่วนที่เปนลวดลายสลักหรือเขียนอันยังจะใช้ได้เก็บของเก่าประกอบอย่างดีที่สุดซึ่งจะทำได้ แต่ในการที่จะซ่อมขึ้นให้บริบูรณ์ดีอย่างเก่านั้น ไม่แต่ฝีมือพระ ถึงฝีมือช่างหลวงทุกวันนี้ก็ยากที่จะทำให้เข้ากันกับของเดิมได้ รูปภาพเทพชุมนุมที่นั่งเปนชั้น ๆ ในผนังพระอุโบสถดูได้ทุกตัว แลเห็นได้ว่าไม่มีฝีมือแห่งใดในกรุงเทพ ฯ เหมือนเลย เช่นหน้ายักษ์ไม่ได้เขียนเปนหัวโขน เขียนเปนหน้าคนที่อ้วนๆ ย่นๆ ที่ซึ่งเปนกนกก็เขียนเปนหนวดเครา แต่อย่าเข้าใจว่าเขียนเปนภาพกาก เขียนแบบแสดงให้เห็นว่า ผู้ที่เขียนนั้นรู้ความคิดเดิม ว่ายักษ์หมายความว่าเปนคน/*27*/ชนิดใด เทวดาเปนคนชนิดใด การนุ่งห่มเครื่องแต่งตัวรู้ว่าจะสอดสวมอย่างไร ไม่ได้เขียนพุ่ง ๆ อย่างเช่นทุกวันนี้ รูปนั้นอยู่ข้างจะลบเลือนมาก เพราะเหตุว่าคงจะได้เขียนก่อน ๓๐๐ ปีขึ้นไป เว้นแต่ด้านหน้ามารผงญ ทีจะชำรุดมาก จึงได้เขียนเพิ่มขึ้นใหม่ ก็แลเห็นได้ถนัดว่า ความคิดไม่ตลอดลงร่องรอย เสาปูนแต่ทาสีน้ำมันเขียนลายรดน้ำ เปลี่ยนแม่ลายต่างกันทุก ๆ คู่ แต่กรอบเชิงอย่างเดียวกัน กรอบเชิงงามนัก พระพุทธรูปในอุโบสถไม่สู้สำคัญอันใด แต่มีพระคันธารราฐหล่อ เห็นจะเปนฝีมือจีนโบราณ หน้าไม่เปนเจ๊ก ที่เห็นว่าเปนฝีมือจีนอยู่ก็โดยเรื่องผ้าห่ม ห่มดองคาดราตคดข้างในแล้วคลุมสังฆาฏิ แหวกที่พระอุระ มีฐานงาม พระพุทธรูปองค์นี้ว่าทูลกระหม่อมได้เชิญเข้าไปแต่เมื่อเวลาทรงผนวช ครั้นเมื่อเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว ได้ถวายเศวตฉัตร์ผ้าขาว ซึ่งยังปักประจำอยู่เดี๋ยวนี้ ครั้นเมื่อสร้างพระนครคีรี จึงได้เชิญกลับออกมาไว้ที่วัดใหญ่ตามเดิม มีรูปเจ้าอาวาสเดิม ซึ่งว่าเปนผู้ปฏิสังขรณ์ นั่งพนมมือถือดอกบัวตูมอยู่รูปหนึ่ง ทำด้วยความตั้งใจจะให้เหมือน ฝีมือดีพอใช้ ท่านองค์นี้ว่าเปนสามเณรอยู่ในเมืองเพ็ชร์บุรี ลงอาบน้ำพบเปลือกแตงโมลอยมาเก็บเปลือกแตงโมนั้นกิน พวกเพื่อนศิษย์วัดด้วยกันล้อเลียนอับอายจึงได้หนีเข้าไปยังกรุง ตั้งหน้าเรียนพระปริยัติธรรมจนได้เปนพระราชาคณะ แล้วจึงได้กลับออกมาปฏิสังขรณ์วัดนี้ บางปากกล่าวว่า ภายหลัง/*28*/ได้เปนสมเด็จพระสังฆราช เปนที่น่าสงสัยอยู่บ้าง ว่ากลัวจะหลงที่สังฆราชา2 ด้วยตำแหน่งพระครูเมืองเพ็ชร์บุรีมี ๕ อย่างเดียวกันกับเมืองนครศรีธรรมราช เมืองสงขลา เมืองพัทลุง แต่ตามหนังสือเก่า ๆ เขานับว่าเปนพระราชาคณะทั้งนั้น ชรอยพระครู ๕ องค์นี้จะเปนพระสังฆราชาองค์หนึ่ง เช่นพระพากุลเถรเปนพระสังฆราชาเมืองสวางคบุรี เพ็ชร์บุรีนี้ในเวลานั้นน่าที่พระครูสุวรรณมุนีจะเปนสังฆราชา ท่านสมเด็จเจ้าแตงโมนี้จะเปนพระสุวรรณมุนีเสียดอกกระมัง จึงได้ชื่อวัดเพิ่มขึ้นว่าวัดใหญ่สุวรรณาราม1 ทุกวันนี้พระครูสุวรรณมุนีก็ยังเปนเจ้าคณะอยู่
หลังพระอุโบสถตรงกันแนวเดียว มีการเปรียญยาว เสาแปดเหลี่ยมเขียนลายรดน้ำ ลายไม่ซ้ำกันทุกคู่ ฝากระดานปกนข้างนอกเขียนลายทอง ข้างในเขียนลายน้ำกาว บานประตูสลักซับซ้อน ซุ้มเปนคูหางามเสียจริง ข้อซึ่งคิดจะเอาอย่างสร้างการเปรียญวัดราชาธิวาส ก็เพราะรักการเปรียญวัดใหญ่นี้2 มีธรรมาสน์เทศน์แล/**/สังเคตพระสวดของเก่างามเหลือที่จะพรรณา3 แต่คนไม่ใคร่มีใครชอบ เขาเห็นบุษบกที่รูปเหมือนพุ่มเข้าพรรษางามกว่าจึงได้สร้างขึ้นใหม่ พึ่งจะแล้ว ราคาจะหลายสิบชั่ง ที่เพ้อพรรณาถึงเรื่องวัดใหญ่ลงไว้นี้เพราะเหตุที่เห็นไม่มีผู้ใดชอบฝีมืออย่างละเอียดชนิดนี้แล้ว เห็นเปนอย่างเก่าเร่อร่าไป คงไม่มีผู้ใดสามารถที่จะคิดปฏิสังขรณ์ จึงได้ว่าไว้เสีย พอให้มึจดหมายลงไว้ว่าของดีมีอยู่ในวัดนั้น ได้ถวายเงินไว้สำหรับปฎิสังขรณ์ ๒ ชั่ง ครั้งก่อนก็ได้เคยออกช่วยมาก ๆ เช่นนี้ พระวัดนั้นอยู่ข้างจะถือเอาเปนผู้อุปการของวัด แต่จะกล่าวได้ว่าถ้าผู้ใดออกมาเมืองเพ็ชร์บุรีมีน้ำใจที่จะดูการช่าง ไม่ใช่แต่เพียงมาเที่ยวถ้ำเที่ยวเขา จะหาที่อื่นดูให้ดียิ่งขึ้นไปกว่าวัดใหญ่เปนไม่มี
กลับมาแวะซื้อของที่ร้านหลังจวน แล้วไปทำครัว ซึ่งพระยาสุรินทรฦๅไชยได้จัดไว้พร้อมเพรียงดีอย่างยิ่ง
เวลาบ่ายได้ขึ้นรถไปที่บ้านปืน ซึ่งได้ซึ้อไว้หมายจะทำเปนที่พัก4 ด้วยเหตุว่าที่หน้าตึกซึ่งเรียกว่าจวนเดี๋ยวนี้ เปนที่พักข้าราชการ แล/*30*/อยู่ใกล้ทางรถไฟยิ่งกว่าเมืองราชบุรี ได้ตัดถนนไปถึงบ้านปืนแต่เมื่อมาคราวก่อน ถ้าจะไปจากแถวที่เรียกว่าจวนนี้ทาง ๕๐ เส้นเศษ อยู่เยื้องวัดเกาะวัดจันท์ ปากคลองไปบางทลุหน่อยหนึ่ง แต่ยังไม่ได้ทำอะไรให้ราษฎรอาศรัยทำไร่อยู่ตามเดิม ถนนฝั่งตวันตกที่เปนตลาดขึ้นไปถึงวัดเกาะแล้ว ถ้าทำสพานข้ามที่นั้น ก็ไม่ไกลจากตลาดเท่าใด ขากลับล่องทางเรือ แวะเยี่ยมวัดเกาะซึ่งเปนที่คุ้นเคยกัน
วันที่ ๑๓ กันยายน ออกจะเปนหวัดมาตั้งแต่วันแรกมา เวลาเช้าจึงไม่ได้ไปไหน แต่ก็พอดีกับที่ฝนตกมาก จนเวลาเย็นจึงได้หาย ได้ขึ้นไปวัดมหาสมณาราม ถวายเงินปฏิสังขรณ์แลเลี้ยงพระในวัดรวมกัน ๘๐๐ บาท เหตุด้วยวัดนี้กันดารน้ำ เงินที่ให้ไว้ครั้งก่อนเธอได้ขุดบ่อ แต่ยังไม่สู้พอจึงได้เติมไว้ให้อีก อยู่ข้างจะกันดาร โดยเหตุที่ขึ้นไปอยู่บนเขาไม่มีน้ำ แลถ้าน่าฝนเช่นนี้ก็มักจะจับไข้ ข้อที่ฉันรังเกียจไม่ยอมขึ้นไปอยู่บนเขาในระดูฝน ก็ด้วยเรื่องกลัวไข้ เพราะได้โดยถูกมาเมื่อครั้งลูกหญิงพาหุรัด1ครั้งหนึ่งแล้ว ด้วยเขานั้นเปนศิลาปูน เวลาถูกแดดเผาร้อน ฝนตกลงมาก็เกิดเปนไออบขึ้น เพราะฉนั้นน่าฝนจึงไม่ค่อยสบาย การที่เสด็จแต่ก่อนท่านเสด็จเดือนสี่เดือนห้าหรือเดือนสิบสองเดือนอ้าย ซึ่งเปนเวลาแล้งจึงไม่มีไข้เจ็บ แต่ในที่/*31*/พื้นราบเพ็ชร์บุรีไม่เปนที่มีไข้เจ็บเลย ถามพระมหาสมณวงศ์2ก็บอกว่าไข้มีเสมอทุกปี แลเปนในระดูฝน วัดนี้ฉันได้เคยค้างอยู่ ๕ คืนที่ศาลาการเปรียญจตุรมุขเมื่อครั้งบวชเณร จึงเปนที่คุ้นเคยกันกับวัดนั้น
ออกจากพระนครคิรี ไปตามถนนน่าวิหารวัดพระนอน เห็นหลังคาที่ได้อนุญาตให้ทำสังกะสีคลุมขึ้นไว้นั้น แล้วสำเร็จแต่เปนการที่ป้องกันได้ชั่วคราว เพราะตัวผนังชำรุดน่ากลัวจะพัง เลี้ยวลงทางถนนเขาบันไดอิฐ หยุดพูดกับพระพิศาลสมณกิจ3ที่หน้าวัดคงคา แต่ไม่ได้เข้าไปเพราะเหตุที่ไม่มีอะไรจะดู กลับลงทางถนนบ้านหม้อแล้วไปเลี้ยวข้ามสพาน แวะดูบ้านพระยาสุรินทรฦๅไชย แล้วไปดูพระพุทธรูป ซึ่งเป่นพระประธานวัดโพธาราม เปนพระเก่างามเลื่องลืออยู่ วัดนี้เปนวัดที่มารดาเจ้าพระยาภาณุวงศ์ปฏิสังขรณ์ อยู่ใกล้กันกับวัดใหญ่ ทางรถไฟผ่านไปในระหว่างวัดใหญ่แลวัดโพธาราม อยู่ในตัดผ่านเข้าไปในเมือง แต่เปนคนละท่ากับเมืองราชบุรี
มิศเตอกิงทูตอเมริกันกับภรรยาออกมาอยู่ที่นี่ ได้เห็นแต่วันแรกมาถึง แต่ครั้นเมื่อวานนี้ให้ไปบอกให้มาหา เย่าเรือนปิดหมดทุกแห่ง เหตุด้วยเปนวันอาทิตย์ ต่อวันนี้จึงได้พบ คิดจะอยู่ที่นี่นาน เพื่อจะรักษาตัวในการที่มิศเตอกิงได้ป่วย แต่จะกลับเข้าไปในการเฉลิมพระชนม์พรรษาคราวหนึ่งแล้วจึงจะกลับมา
/*32*/วันที่ ๑๔ กันยายน เวลาสายแล้วได้ลงเรือยนต์เล็ก ๒ ลำ มีแต่ของแห้งไป ขึ้นไปเที่ยวเหนือน้ำ แวะที่ท่าเสน แล้วขึ้นไปจอดทำกับเข้ากลางวันกินที่วัดท่าหมูสี เมื่อก่อน ๕ ปีมาแล้วได้เคยขึ้นไปถึงวัดป่าแป้น ครั้นเมื่อกินเข้ากลางวันแล้ว ได้แล่นต่อขึ้นไปจนถึงท่าศาลา ครั้นจะไปต่ออีกเห็นว่าเวลาบ่าย ๔ โมงแล้ว จึงได้ล่อง แต่ขาล่องเร็วเหลือเกินไม่ทันบ่าย ๕ โมงก็ถึง ระยะทางตามลำน้ำมีบ้านเรือนตลอด ชื่อตำบลที่เรียกว่าท่า ๆ นั้น คือเปนท่าสำหรับผักของไร่ เปนฟักเหลือง ฟักเขียวเปนต้นลงเรือลำโต ๆ เพราะที่สองข้างแม่น้ำนั้นเปนไร่ตลอดไป ทางที่ขึ้นไปมีเกินท่าไชย ซึ่งเปนที่ตักน้ำเสวยขึ้นไปเปนอันมาก มีข้อหนึ่งซึ่งลี้ลับอยู่ คือน้ำราชาภิเษกนั้น ไม่ใช่ใช้แต่น้ำสี่สระ ใช้น้ำแม่น้ำทั้ง ๕ ในกรุงสยาม คือแม่น้ำบางปกง แม่น้ำศักดิ์ แม่น้ำท่าจีน แม่น้ำแม่กลอง แลแม่น้ำเพ็ชร์บุรี มีชื่อตำบลที่ตักทุกเมือง แต่เพ็ชร์บุรีนี้ที่ท่าไชย มีข้อที่น่าสงสัยอยู่ว่า เหตุไฉนจึงไม่ใช้แม่น้ำเจ้าพระยา ข้อนี้ควรจะสันนิฐานได้ ว่าแม่น้ำหัวรอที่กรุงเก่านี้เปนน้ำใหม่ ลำน้ำเจ้าพระยาตอนล่างเปนสายน้ำที่มาจากน้ำศักดิ์ ลำน้ำไชยนาทตอนบนลงลำน้ำมะขามเถ้าไปลำน้ำท่าจีน การที่น้ำเปลี่ยนสายมาลงเจ้าพระยามาก ก็เพราะเหตุที่ขุดคลอง น้ำพัดมาเสีย แม่น้ำท่าจีนจึงได้เสีย ตำราตักน้ำนี้คงจะได้ตั้งมาก่อนเวลาขุดคลองในระหว่าง ๒ แม่น้ำ จึงยังยืนอยู่ตามเดิม เรื่องนี้ก็เปนนอกเรื่องที่มาเที่ยว จดลงไว้ให้เปนหลักฐาน
/*33*/น้ำที่เพ็ชร์บุรีวันนี้ขึ้นสูงอีกมาก แต่ถ้าฝนไม่ตกก็น่าจะยุบลงได้อีก อากาศวันนี้แห้งสนิธ มีฝนประปรายบ้างในเวลาจวนพลบ แต่ก็ไม่ชื้น มีความเสียใจที่จะบอกว่าปลาทูปีนี้ใช้ไม่ได้ ผอมเล็กเนื้อเหลว แลมีน้อย ไม่ได้ทุกวันด้วย
สยามินทร์
/*34*/พระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๖
เมืองเพ็ชร์บุรี
วันที่ ๑๓ กันยายน รัตนโกสินทรศก๔๒ ๑๒๘
ถึงมกุฎราชกุมาร
เมื่อจะจบเรื่องที่มาเที่ยวครั้งนี้ ซึ่งขอจดหมายฉบับนี้เปนอนุสนธิต่อฉบับที่ ๕
วันที่ ๑๕ กันยายน เวลาช่าย ได้ไปบ้านลาวตำบลสพานยี่หน มีพลับพลาที่เขาปลูกไว้รับ แลพวกลาวผู้หญิงดีดฝ้ายปั่นฝ้าย ได้ดูบนเรือน ในการที่จะอธิบายถึงลาวทรงดำนี้ ดูเหมือนจะจืดไปเสียแล้ว เพราะใคร ๆ ก็ได้พบเห็น แลตาคนก็สังเกตดูได้ง่าย ไม่เหมือนอย่างการช่างที่วัดใหญ่ ซึ่งไม่ใคร่จะมีใครเห็น เพราะเหตุฉนั้นจึงขอข้ามเสียไม่เล่า ได้ขึ้นรถต่อไปทางไร่ส้มจนถึงเวียงคอย ซึ่งเปนสพานไม้ รถข้ามไม่ได้ ทางเส้นนี้ เปนทางไปตลอดถึงราชบุรี แต่ทางราชบุรีจมหมดแล้วเหลืออยู่แต่ในเขตเพ็ชรบุรี ทางที่สำหรับไปเที่ยวเตร่กันก็สิ้นสนุกอยู่เพียงเวียงคอย เขาจึงรักษาไว้แต่เพียงนั้น ถึงดังนั้นก็ต้องมีสพานเรือกข้ามลำมาบ ถ้าหากว่าไม่ใช่เวลาเสด็จก็ทีรถจะไปไม่ถึง สิ่งซึ่งควรจะพิ่งสังเกตในเมืองเพ็ชรบุรีนั้น คือคันนาสูงกว่าที่ไหนๆ ถ้ายิ่งเปนนาดีคันนาก็ยิ่งสูงมากขึ้นเพราะเหตุที่เปนนาดอน เจ้าของนาฉายพื้นดินให้ราบทิ้งดินขึ้นไปแต่งคันนา ทางที่มานี้แลเห็นเขาหมู่มหาสวรรค์บันไดอิฐ ทำให้ภูมิประเทศงามชื่นตาขึ้น แต่ก่อนที่จะ/*35*/กลับถูกฝนอยู่ข้างจะหนัก ถ้าหากว่าเปนพื้นดินบางกอกไม่ได้ปูอิฐโรยศิลาเช่นนี้ ฝนตกลงมาเท่าที่ตกจะเคลื่อนรถจากที่ไม่ได้ ที่นี้เปนดินทราย เวลาแต่งถนนทุบเสียให้แน่นทนฝนได้นาน ถ้าพอหญ้าแพรกขึ้นเสียแล้วแน่นเปนถนนปูอิฐทีเดียว
วันที่ ๑๖ กันยายน เปลี่ยนพัดพุดตาลหักทองขวางให้พระครูมหาวิหาราภิรักษ์วัดใหญ่ เพิ่มนิจภัตให้เท่าพระครูเจ้าอาวาส ให้พัดรองเจ้าอธิการวัดป่าแป้น วัดศาลาหมูสีแลวัดเกาะ เพราะได้รู้จักกันแต่ก่อนเคยไปพักที่วัด แลได้ซ่อมแซมศาลาที่เคยไปพักนั้นไว้คอยรับครั้งนี้ วัดศาลาหมูสีพึ่งจะไปครั้งนี้ แต่เจ้าอธิการกลิ่นเปนผู้ที่ไม่รับเงิน ให้เงินก็บอกคืนเสียเฉย ๆ จึงให้พัดย่ามแลจีวรแพร
วันนี้ขึ้นไปเขามหาสวรรค์ ด้วยหวังจะแสดงความเคารพอย่างขึ้นไปเฝ้าทูลกระหม่อมตามที่รู้สึกในใจจำได้ กินเข้ากลางวันแล้วกลับขับรถแล่นไปทางน่าเขาบันไดอิฐ แต่ไม่ได้ขึ้น เพื่อจะดูหนทางซึ่งคิดจะตัดใหม่ไปทางหลังเขามหาสวรรค์ แลดูศาลาแต่งแง่ ซึ่งเปนที่กล่าวไว้ในหนังสือเสภาว่าขุนแผนซื้อม้าสีหมอกนั้น
วันที่ ๑๗ กันยายน วันนี้ให้พัดเจ้าอธิการริดวัดพลับพลาไชยซึ่งเปนผู้ที่ได้คุ้นเคยกันมาช้านาน แลเปนผู้นำมหาพัน1ไปให้ แล้วได้ออกมหาดเล็กเด็กชาชาวเมืองนี้ตามเคย แจกเหรียญแลเงิน พวก/*36*/มหาดเล็กเหล่านี้อยู่ข้างจะรักษาการงารดีมาก ของสิ่งใดที่มีอยู่ ไม่ได้แตกหักสูญหายเลยแต่สักสิ่ง เห็นอยู่อย่างไรก็เช่นนั้น ที่สุดจนเครื่องแช่อิ่มฝรั่ง ซึ่งทูลหม่อมทรงซื้อมาไว้ เมื่อคิดจะรับพระปิ่นเกล้าแต่ปีกุญเบญจศกจุลศักราช ๑๒๒๕ ก็ยังอยู่จนกระทั่งถึงเดี๋ยวนี้ หมู่พระที่นั่งได้ซ่อมแซมไว้หมดจดเรียบร้อยดีเหมือนยังใหม่
วันนี้ฝนตกจนเวลาเย็น แต่เมื่อฝนซาแล้วได้ขึ้นรถไปดูที่วัดอุทัย ซึ่งท่านหญิงอู่2 เริ่มปฏิสังขรณ์เก่อนเวลาจะตาย ได้ให้เงินไว้สำหรับทำต่อแต่พอสำเร็จ แล้วไปตามถนนเรียกว่าอมาตยวงศ ซึ่งยังมิได้ไปดูทางนั้นในครั้งนี้ ผ่านวัดพระทรง วัดสนามพราหมณ์ วัดชีปเกิด ไปถึงวัดป้อมแล้วเลี้ยวลงตลาดกลับมาตามถนนตลาด
อากาศที่เมืองเพ็ชรบุรี เวลากลางวันอยู่ข้างจะร้อน แต่ถ้าหากว่าฝนจะตกยิ่งรัอนจัด แต่พอฝนตกแล้วเปนหายร้อนทันที เวลากลางคืนเย็นจวนรุ่งหนาวต้องห่มผ้า หมอเบอรเกอ3ชิบ ว่าสบายดีกว่าที่ไหน ๆ ในเมืองไทย ยุงไม่มีเลย
เดิมคิดว่าจะกลับทางเรือ ขึ้นรถไฟสมุทสงคราม แต่เผชิญเวลาน้ำไม่เหมาะเสียเลยได้ตั้งปณิธานไว้ว่า ถ้าหากว่าน้ำไม่เฉพาะจะต้องข้ามตั้งแต่เวลาย่ำรุ่งไปจน ๒ โมงเช้าแล้วจะกลับทางเรือ เพราะจะล่องจากเมืองทันไม่ต้องลงไปนอนตากยุงที่บ้านแหลม แต่ช่างเผอิญเหมาะ/*37*/เหมือนแกล้งกะ เฉพาะน้ำเวลาย่ำรุ่งไปจน ๒ โมงเช้าตัดไม่ให้กลับทางเรือจึงต้องกลับทางบก ซึ่งเปนเรื่องเดิมรถไฟตามเคย อันไม่จำเปนจะต้องเขียน จึงเปนอันจบเรื่องกันเพียงเท่านี้ ฯะ
สยามินทร์
พระรูปสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้าสุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี
ฉายเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๕