ชุมนุมพระบรมราชาธิบาย ๒๔๗๑ v1
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
๑ ตรงกับ พ.ศ. ๒๔๑๑ ควรจะหมายถึงรัชกาลที่ ๕127คณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี แห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ *องค์ประกอบ๑. หม่อมเจ้ากรณิกา จิตรพงศ์ที่ปรึกษา๒. หม่อมหลวงจิรายุ นพวงศ์ที่ปรึกษา๓. นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการ๔. รองนายกรัฐมนตรี (ที่ได้รับมอบหมาย) รองประธานกรรมการ คนที่ ๑๕. รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีรองประธานกรรมการ คนที่ ๒๖. ท่านผู้หญิงบุตรี วีระไวทยะ กรรมการ๗. หม่อมราชวงศ์สุริยวุฒิ สุขสวัสดิ์กรรมการ๘. พลตรี หม่อมราชวงศ์ศุภวัฒย์ เกษมศรีกรรมการ๙. ราชเลขาธิการ กรรมการ๑๐. เลขาธิการพระราชวัง กรรมการ๑๑. ปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีกรรมการ๑๒. ปลัดกระทรวงกลาโหม กรรมการ๑๓. ปลัดกระทรวงการคลัง กรรมการ๑๔. ปลัดกระทรวงการต่างประเทศ กรรมการ๑๕. ปลัดกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา กรรมการ๑๖. ปลัดกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ กรรมการ๑๗. ปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์กรรมการ๑๘. ปลัดกระทรวงคมนาคม กรรมการ๑๙. ปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กรรมการ๒๐. ปลัดกระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร กรรมการ๒๑. ปลัดกระทรวงพลังงาน กรรมการ๒๒. ปลัดกระทรวงพาณิชย์กรรมการ๒๓. ปลัดกระทรวงมหาดไทย กรรมการ๒๔. ปลัดกระทรวงยุติธรรม กรรมการ๒๕. ปลัดกระทรวงแรงงาน กรรมการ๒๖. ปลัดกระทรวงวัฒนธรรม กรรมการ*แต่งตั้งตามมติคณะรัฐมนตรี เมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๔๖ ต่อมาทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานชื่องานเฉลิมพระเกียรติฯ ว่า “งานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ใน โอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปี” คณะกรรมการอำนวยการจึงเปลี่ยนชื่อเป็นคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปี128๒๗. ปลัดกระทรวงศึกษาธิการ กรรมการ๒๘. ปลัดกระทรวงสาธารณสุข กรรมการ๒๙. ปลัดกระทรวงอุตสาหกรรม กรรมการ๓๐. ปลัดทบวงมหาวิทยาลัย กรรมการ๓๑. เลขาธิการนายกรัฐมนตรีกรรมการ๓๒. เลขาธิการคณะรัฐมนตรีกรรมการ๓๓. ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร กรรมการ๓๔. ผู้อำนวยการสำนักงบประมาณ กรรมการ๓๕. ผู้บัญชาการทหารสูงสุด กรรมการ๓๖. ผู้บัญชาการทหารบก กรรมการ๓๗. ผู้บัญชาการทหารเรือ กรรมการ๓๘. ผู้บัญชาการทหารอากาศ กรรมการ๓๙. ผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติกรรมการ๔๐. อธิบดีกรมประชาสัมพันธ์กรรมการ๔๑. ผู้อำนวยการสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติกรรมการ๔๒. อธิบดีกรมศิลปากร กรรมการ๔๓. อธิบดีกรมธนารักษ์กรรมการ๔๔. นายสุเมธ ชุมสาย ณ อยุธยา กรรมการ๔๕. นาวาอากาศเอกอาวุธ เงินชูกลิ่น กรรมการ๔๖. นายกสมาคมวิทยาศาสตร์แห่งประเทศไทย กรรมการในพระบรมราชูปถัมภ์๔๗. นายอร่าม สวัสดิวิชัย กรรมการ๔๘. ปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีกรรมการและเลขานุการ๔๙. รองปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๕๐. ผู้อำนวยการกองพระราชพิธี สำนักพระราชวัง กรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๕๑. ผู้อำนวยการสำนักนโยบายและยุทธศาสตร์กรรมการและผู้ช่วยเลขานุการสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอำนาจหน้าที่๑. กำหนดนโยบายและแนวทางการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี แห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗๒. พิจารณาและให้ความเห็นชอบแผนงาน โครงการและกิจกรรม การจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗๓. แต่งตั้งคณะอนุกรรมการ และคณะทำงาน เพื่อช่วยเหลือการปฏิบัติงานตามที่เห็นสมควร๔. ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง129คำสั่งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ที่ ๑/๒๕๔๖เรื่อง แต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายโครงการและกิจกรรม
_________ด้วยคณะรัฐมนตรีได้มีมติเมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๔๖ เห็นชอบการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ เป็นโครงการเฉลิมฉลองของรัฐบาล และแต่งตั้งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ดังนั้น เพื่อให้การดำเนินงานดังกล่าวเป็นไปด้วยความเรียบร้อยบรรลุผลตามวัตถุประสงค์อาศัยอำนาจตามมติคณะรัฐมนตรีประกอบกับมติที่ประชุมคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี ฯ ครั้งที่ ๑/๒๕๔๖ เมื่อวันที่ ๑๑ สิงหาคม ๒๕๔๖ จึงแต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายโครงการและกิจกรรมโดยมี องค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ ดังต่อไปนี้๑. องค์ประกอบ๑.๑ รองนายกรัฐมนตรี (นายสุวิทย์ คุณกิติ) ประธานอนุกรรมการ๑.๒ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี รองประธานอนุกรรมการ คนที่ ๑๑.๓ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ รองประธานอนุกรรมการ คนที่ ๒๑.๔ ราชเลขาธิการ อนุกรรมการ๑.๕ เลขาธิการพระราชวัง อนุกรรมการ๑.๖ ปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีอนุกรรมการ๑.๗ ปลัดกระทรวงกลาโหม อนุกรรมการ๑.๘ ปลัดกระทรวงการคลัง อนุกรรมการ๑.๙ ปลัดกระทรวงการต่างประเทศ อนุกรรมการ๑.๑๐ ปลัดกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา อนุกรรมการ130๑.๑๑ ปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม อนุกรรมการ๑.๑๒ ปลัดกระทรวงพาณิชย์อนุกรรมการ๑.๑๓ ปลัดกระทรวงมหาดไทย อนุกรรมการ๑.๑๔ ปลัดกระทรวงวัฒนธรรม อนุกรรมการ๑.๑๕ ปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการ๑.๑๖ ปลัดกระทรวงศึกษาธิการ อนุกรรมการ๑.๑๗ ผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๑๘ ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร อนุกรรมการ๑.๑๙ ผู้อำนวยการสำนักงบประมาณ อนุกรรมการ๑.๒๐ อธิบดีกรมประชาสัมพันธ์อนุกรรมการ๑.๒๑ อธิบดีกรมธนารักษ์อนุกรรมการ๑.๒๒ อธิบดีกรมการศาสนา อนุกรรมการ๑.๒๓ อธิบดีกรมศิลปากร อนุกรรมการ๑.๒๔ เลขาธิการคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๒๕ ผู้อำนวยการสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๒๖ อธิการบดีสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหาร ลาดกระบัง อนุกรรมการ๑.๒๗ อธิการบดีสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้า พระนครเหนือ อนุกรรมการ๑.๒๘ อธิการบดีมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้า ธนบุรีอนุกรรมการ๑.๒๙ นายกสมาคมวิทยาศาสตร์แห่งประเทศไทย อนุกรรมการในพระบรมราชูปถัมภ์ หรือผู้แทน๑.๓๐ นายกสมาคมดาราศาสตร์ไทย หรือผู้แทน อนุกรรมการ๑.๓๑ ท่านผู้หญิงบุตรี วีระไวทยะ อนุกรรมการ๑.๓๒ นายสิปปนนท์ เกตุทัต อนุกรรมการ๑.๓๓ นายสุเมธ ชุมสาย ณ อยุธยา อนุกรรมการ๑.๓๔ นาวาอากาศเอก อาวุธ เงินชูกลิ่น อนุกรรมการ๑.๓๕ นายมานิตย์ ศิริวรรณ อนุกรรมการ๑.๓๖ นายเอนก นาวิกมูล อนุกรรมการ๑.๓๗ นายวีระ โรจน์พจนรัตน์อนุกรรมการ๑.๓๘ นายภูธร ภูมะธน อนุกรรมการ๑.๓๙ นายอารี สวัสดีอนุกรรมการ๑.๔๐ อนุกรรมการและเลขานุการคณะอนุกรรมการ อนุกรรมการฝ่ายประชาสัมพันธ์131๑.๔๑ รองปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการและตามที่ปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีมอบหมาย เลขานุการ๑.๔๒ ผู้อำนวยการสำนักนโยบายและยุทธศาสตร์สำนักงานปลัด อนุกรรมการและกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีผู้ช่วยเลขานุการ๑.๔๓ ผู้แทนสำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีอนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๔๔ ผู้แทนสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๒. อำนาจหน้าที่๒.๑ จัดทำโครงการและกิจกรรม การจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี แห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗๒.๒ กำหนดหลักเกณฑ์การพิจารณาโครงการและกิจกรรมที่หน่วยงานทั้งภาครัฐและภาคเอกชนจัดขึ้น๒.๓ พิจารณากลั่นกรองโครงการและกิจกรรมที่หน่วยงานทั้งภาครัฐและภาคเอกชนจัดขึ้นรวมทั้งให้ความเห็นและข้อเสนอแนะต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๔ เสนอวงเงินงบประมาณการดำเนินงานต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๕ รายงานผลการดำเนินงานให้คณะกรรมการอำนวยการฯ ทราบเป็นระยะๆ๒.๖ แต่งตั้งคณะทำงานเพื่อช่วยเหลือในการปฏิบัติงานได้ตามความจำเป็น๒.๗ ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปสั่ง ณ วันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๖พันตำรวจโท(ทักษิณ ชินวัตร)นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗132คำสั่งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ที่ ๒/๒๕๔๖เรื่อง แต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก
_________ด้วยคณะรัฐมนตรีได้มีมติเมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๔๖ เห็นชอบการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ เป็นโครงการเฉลิมฉลองของรัฐบาล และแต่งตั้งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ดังนั้น เพื่อให้การดำเนินงานดังกล่าวเป็นไปด้วยความเรียบร้อยบรรลุผลตามวัตถุประสงค์อาศัยอำนาจตามมติคณะรัฐมนตรีประกอบกับมติที่ประชุมคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี ฯ ครั้งที่ ๑/๒๕๔๖ เมื่อวันที่ ๑๑ สิงหาคม ๒๕๔๖ จึงแต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก โดยมีองค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ ดังต่อไปนี้๑. องค์ประกอบ๑.๑ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรม ประธานอนุกรรมการ๑.๒ ปลัดกระทรวงวัฒนธรรม รองประธานอนุกรรมการ๑.๓ ราชเลขาธิการ อนุกรรมการ๑.๔ เลขาธิการพระราชวัง อนุกรรมการ๑.๕ อธิบดีกรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อม อนุกรรมการ๑.๖ อธิบดีกรมการศาสนา อนุกรรมการ๑.๗ อธิบดีกรมศิลปากร อนุกรรมการ๑.๘ เลขาธิการคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๙ ผู้อำนวยการสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๑๐ เลขาธิการราชบัณฑิตยสถาน อนุกรรมการ133๑.๑๑ ผู้ตรวจราชการสำนักนายกรัฐมนตรีตามที่อนุกรรมการปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีมอบหมาย๑.๑๒ ผู้แทนกระทรวงการต่างประเทศ อนุกรรมการ๑.๑๓ ผู้แทนสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๑๔ ท่านผู้หญิงบุตรี วีระไวทยะ อนุกรรมการ๑.๑๕ พลตรี หม่อมราชวงศ์ศุภวัฒย์ เกษมศรีอนุกรรมการ๑.๑๖ นายเกรียงไกร วิศวามิตร อนุกรรมการ๑.๑๗ นายทองต่อ กล้วยไม้ ณ อยุธยา อนุกรรมการ๑.๑๘ นางสาวบุหลง ศรีกนก อนุกรรมการ๑.๑๙ นายสมบัติ พลายน้อย อนุกรรมการ๑.๒๐ นางสายไหม จบกลศึก อนุกรรมการ๑.๒๑ นายอร่าม สวัสดิวิชัย อนุกรรมการ๑.๒๒ นายเอนก นาวิกมูล อนุกรรมการ๑.๒๓ นายบัณฑูร ล่ำซำ อนุกรรมการ๑.๒๔ นายกสมาคมวิทยาศาสตร์แห่งประเทศไทย อนุกรรมการในพระบรมราชูปถัมภ์ หรือผู้แทน๑.๒๕ นายกสมาคมดาราศาสตร์ไทย หรือผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๖ รองอธิบดีกรมศิลปากรตามที่อธิบดีกรมศิลปากรมอบหมาย อนุกรรมการและเลขานุการ๑.๒๗ ผู้อำนวยการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๒๘ ผู้แทนสำนักงานปลัดกระทรวงวัฒนธรรม อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๒๙ ผู้แทนสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๒. อำนาจหน้าที่๒.๑ จัดพิมพ์หนังสือที่ระลึกงานสมโภช ๒๐๐ ปี แห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗๒.๒ พิจารณากลั่นกรองหนังสือที่หน่วยงานภาครัฐและเอกชนจัดพิมพ์ขึ้น เพื่อร่วมงานสมโภช ๒๐๐ ปีฯ รวมทั้งให้ความเห็นและข้อเสนอแนะต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๓ เสนอวงเงินงบประมาณการดำเนินงานต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๔ รายงานผลการดำเนินงานให้คณะกรรมการอำนวยการฯ ทราบเป็นระยะๆ134๒.๕ แต่งตั้งคณะทำงานเพื่อช่วยเหลือในการปฏิบัติงานได้ตามความจำเป็น๒.๖ ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปสั่ง ณ วันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๖พันตำรวจโท(ทักษิณ ชินวัตร)นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗135คำสั่งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ที่ ๓/๒๕๔๖เรื่อง แต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายสร้างสิ่งอนุสรณ์
_________ด้วยคณะรัฐมนตรีได้มีมติเมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๔๖ เห็นชอบการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ เป็นโครงการเฉลิมฉลองของรัฐบาล และแต่งตั้งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ดังนั้น เพื่อให้การดำเนินงานดังกล่าวเป็นไปด้วยความเรียบร้อยบรรลุผลตามวัตถุประสงค์อาศัยอำนาจตามมติคณะรัฐมนตรีประกอบกับมติที่ประชุมคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี ฯ ครั้งที่ ๑/๒๕๔๖ เมื่อวันที่ ๑๑ สิงหาคม ๒๕๔๖ จึงแต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายสร้างสิ่งอนุสรณ์ โดยมีองค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ ดังต่อไปนี้๑. องค์ประกอบ๑.๑ รองนายกรัฐมนตรี (นายจาตุรนต์ ฉายแสง) ประธานอนุกรรมการ๑.๒ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีรองประธานอนุกรรมการ๑.๓ ราชเลขาธิการ อนุกรรมการ๑.๔ เลขาธิการพระราชวัง อนุกรรมการ๑.๕ ปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการ๑.๖ ปลัดกระทรวงวัฒนธรรม อนุกรรมการ๑.๗ อธิบดีกรมธนารักษ์อนุกรรมการ๑.๘ อธิบดีกรมไปรษณีย์โทรเลข อนุกรรมการ๑.๙ อธิบดีกรมศิลปากร อนุกรรมการ๑.๑๐ ปลัดกรุงเทพมหานคร อนุกรรมการ136๑.๑๑ ผู้อำนวยการสำนักโบราณคดีอนุกรรมการ๑.๑๒ ท่านผู้หญิงบุตรี วีระไวทยะ อนุกรรมการ๑.๑๓ พลตรี หม่อมราชวงศ์ ศุภวัฒย์ เกษมศรีอนุกรรมการ๑.๑๔ หม่อมราชวงศ์สุริยวุฒิ สุขสวัสดิ์อนุกรรมการ๑.๑๕ นาวาอากาศเอก อาวุธ เงินชูกลิ่น อนุกรรมการ๑.๑๖ นายประพัฒน์ ตรีณรงค์อนุกรรมการ๑.๑๗ นายสนธิ เตชานันท์อนุกรรมการ๑.๑๘ นายสุเมธ ชุมสาย ณ อยุธยา อนุกรรมการ๑.๑๙ ผู้แทนบริษัท ทศท. คอร์ปอเรชั่น จำกัด (มหาชน) อนุกรรมการ๑.๒๐ ผู้แทนการสื่อสารแห่งประเทศไทย อนุกรรมการ๑.๒๑ ผู้แทนสมาพันธ์นักศึกษาเก่าสถาบันพระจอมเกล้าทั้ง ๓ แห่ง อนุกรรมการ๑.๒๒ อนุกรรมการและเลขานุการคณะอนุกรรมการ อนุกรรมการฝ่ายประชาสัมพันธ์๑.๒๓ รองอธิบดีกรมศิลปากรตามที่อธิบดีกรมศิลปากรมอบหมาย อนุกรรมการและเลขานุการ๑.๒๔ ผู้แทนสำนักสถาปัตยกรรมและหัตถศิลป์อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๒๕ ผู้แทนสำนักโบราณคดีอนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๒๖ ผู้แทนสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๒. อำนาจหน้าที่๒.๑ ก่อสร้าง ปรับปรุงและอนุรักษ์อาคารสถานที่เพื่อเป็นอนุสรณ์๒.๒ จัดทำเหรียญกษาปณ์ที่ระลึกและเหรียญที่ระลึก๒.๓ จัดทำบัตรโทรศัพท์และดวงตราไปรษณียากร๒.๔ เสนอวงเงินงบประมาณการดำเนินงานต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๕ รายงานผลการดำเนินงานให้คณะกรรมการอำนวยการฯ ทราบเป็นระยะๆ๒.๖ ให้มีอำนาจแต่งตั้งคณะทำงานเพื่อช่วยเหลือในการปฏิบัติงานได้ตามความจำเป็น๒.๗ ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง137ทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปสั่ง ณ วันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๖พันตำรวจโท(ทักษิณ ชินวัตร)นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗138คำสั่งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ที่ ๔/๒๕๔๖เรื่อง แต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายประชาสัมพันธ์
_________ด้วยคณะรัฐมนตรีได้มีมติเมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๔๖ เห็นชอบการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ เป็นโครงการเฉลิมฉลองของรัฐบาล และแต่งตั้งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ดังนั้น เพื่อให้การดำเนินงานดังกล่าวเป็นไปด้วยความเรียบร้อยบรรลุผลตามวัตถุประสงค์อาศัยอำนาจตามมติคณะรัฐมนตรีประกอบกับมติที่ประชุมคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีฯ ครั้งที่ ๑/๒๕๔๖ เมื่อวันที่ ๑๑ สิงหาคม ๒๕๔๖ จึงแต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายประชาสัมพันธ์ โดยมีองค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ ดังต่อไปนี้๑. องค์ประกอบ๑.๑ รองนายกรัฐมนตรี (นายวิษณุ เครืองาม) ประธานอนุกรรมการ๑.๒ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีรองประธานอนุกรรมการ๑.๓ ปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีอนุกรรมการ๑.๔ ปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการ๑.๕ อธิบดีกรมสารนิเทศ อนุกรรมการ๑.๖ อธิบดีกรมศิลปากร อนุกรรมการ๑.๗ ปลัดกรุงเทพมหานคร อนุกรรมการ๑.๘ เจ้ากรมกิจการพลเรือน กองทัพบก อนุกรรมการ๑.๙ ผู้แทนกระทรวงมหาดไทย อนุกรรมการ๑.๑๐ ผู้อำนวยการสำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติอนุกรรมการ139๑.๑๑ ผู้อำนวยการสำนักบริหารกลาง อนุกรรมการสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี๑.๑๒ ผู้อำนวยการกองข่าว สำนักราชเลขาธิการ อนุกรรมการ๑.๑๓ หัวหน้ากลุ่มงานกิจการพิเศษ สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีอนุกรรมการ๑.๑๔ ผู้อำนวยการองค์การสื่อสารมวลชนแห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๑๕ ผู้ว่าการการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย หรือผู้แทน อนุกรรมการ๑.๑๖ ประธานโทรทัศน์รวมการเฉพาะกิจแห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๑๗ ผู้อำนวยการสถานีวิทยุโทรทัศน์ไทยทีวีสีช่อง ๓ อ.ส.ม.ท. อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๑๘ ผู้อำนวยการสถานีโทรทัศน์กองทัพบกช่อง ๕ หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๑๙ ผู้อำนวยการสถานโทรทัศน์สีกองทัพบกช่อง ๗ หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๐ ผู้อำนวยการสถานีโทรทัศน์ไทยทีวีสีช่อง ๙ อ.ส.ม.ท. หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๑ ผู้อำนวยการสถานีวิทยุโทรทัศน์แห่งประเทศไทยช่อง ๑๑ อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๒๒ ผู้อำนวยการสถานีโทรทัศน์ไอทีวี หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๓ ผู้อำนวยการสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๔ ผู้อำนวยการสถานีวิทยุ อ.ส.ม.ท. หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๕ นายกสมาคมนักวิทยุและโทรทัศน์แห่งประเทศไทย อนุกรรมการในพระบรมราชูปถัมภ์ หรือ ผู้แทน๑.๒๖ นายกสมาคมนักข่าวแห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๗ นายกสมาคมผู้สื่อข่าวต่างประเทศแห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๘ นายกสมาคมนักหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๙ นายกสมาคมหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย อนุกรรมการในพระบรมราชูปถัมภ์ หรือ ผู้แทน๑.๓๐ นายกสมาคมนักประชาสัมพันธ์แห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๓๑ นายกสมาคมถ่ายภาพในพระบรมราชูปถัมภ์ หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๓๒ นายกสมาคมช่างภาพสื่อมวลชนแห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๓๓ อธิบดีกรมประชาสัมพันธ์อนุกรรมการและเลขานุการ๑.๓๔ ผู้อำนวยการสำนักพัฒนาการประชาสัมพันธ์อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๓๕ ผู้แทนกรมประชาสัมพันธ์อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ140๑.๓๖ ผู้แทนสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๒. อำนาจหน้าที่๒.๑ วางแผนและดำเนินการประชาสัมพันธ์การจัดงานเฉลิมฉลองให้ประชาชนได้รับทราบอย่างกว้างขวาง๒.๒ เชิญชวนให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการเฉลิมฉลองเพื่อเป็นการน้อมรำลึกถึงพระมหา-กรุณาธิคุณและแสดงออกซึ่งความจงรักภักดี รวมทั้งยึดมั่นในสถาบันพระมหากษัตริย์๒.๓ ประชาสัมพันธ์เชิญชวนและประสานงานกับหน่วยงานภาครัฐและภาคเอกชนให้ดำเนินการและสนับสนุนโครงการและกิจกรรมเฉลิมฉลอง๒.๔ กำกับ ดูแลและอำนวยความสะดวกในการปฏิบัติงานแก่สื่อมวลชน๒.๕ ประสานงานกับคณะอนุกรรมการฝ่ายต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง เพื่อดำเนินงานให้เป็นไปด้วยความเรียบร้อยและสอดคล้องกัน๒.๖ เสนอวงเงินงบประมาณการดำเนินงานต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๗ รายงานผลการดำเนินงานให้คณะกรรมการอำนวยการฯ ทราบเป็นระยะๆ๒.๘ แต่งตั้งคณะทำงานเพื่อช่วยเหลือการปฏิบัติงาน ได้ตามความจำเป็น๒.๙ ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปสั่ง ณ วันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๖พันตำรวจโท(ทักษิณ ชินวัตร)นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗141คำสั่งคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึกที่ ๑/๒๕๔๗เรื่อง แต่งตั้งคณะทำงานกลั่นกรองการจัดพิมพ์หนังสือที่ระลึก
_________โดยมติที่ประชุมคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก ครั้งที่ ๑/๒๕๔๗ เมื่อวันที่ ๕มกราคม พ.ศ. ๒๕๔๗ เห็นสมควรแต่งตั้งคณะทำงานกลั่นกรองการจัดพิมพ์หนังสือที่ระลึกงานเฉลิม-พระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปีโดยมีองค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ ดังนี้๑. องค์ประกอบ๑.๑ พลตรี หม่อมราชวงศ์ ศุภวัฒย์ เกษมศรีประธานคณะทำงาน๑.๒ นายสด แดงเอียด คณะทำงาน๑.๓ นายทองต่อ กล้วยไม้ ณ อยุธยา คณะทำงาน๑.๔ นางสายไหม จบกลศึก คณะทำงาน๑.๕ เลขาธิการราชบัณฑิตยสถาน คณะทำงาน๑.๖ ผู้อำนวยการสำนักหอสมุดแห่งชาติคณะทำงาน๑.๗ ผู้อำนวยการสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติคณะทำงาน๑.๘ ผู้อำนวยการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์คณะทำงาน๑.๙ นายอร่าม สวัสดิวิชัย คณะทำงาน๑.๑๐ นางสาววีณา โรจนราธา คณะทำงานและเลขานุการ๑.๑๑ นางนุชนารถ กิจงาม คณะทำงานและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๑๒ นางสาววัฒนา อุ่นทรัพย์คณะทำงานและผู้ช่วยเลขานุการ142๒. หน้าที่๒.๑ พิจารณากลั่นกรองการจัดพิมพ์หนังสือที่ระลึกที่หน่วยงานภาครัฐและเอกชนเสนอเข้าร่วมงานเฉลิมพระเกียรติ รวมทั้งให้ความเห็นและข้อเสนอแนะต่อคณะอนุกรรมการฯ๒.๒ รายงานผลการดำเนินงานให้คณะอนุกรรมการฯ ทราบ๒.๓ ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปสั่ง ณ วันที่ ๘ มกราคม พ.ศ. ๒๕๔๗(นายอนุรักษ์ จุรีมาศ)รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรมประธานอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึกประชุมประกาศรวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเรื่องประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔คณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจัดพิมพ์เป็นที่ระลึกในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปีวันที่ ๑๘ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๔๗รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเรื่องประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔คณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจัดพิมพ์เป็นที่ระลึกในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปีวันที่ ๑๘ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๔๗รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเรื่อง ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔คณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึกในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปีจัดพิมพ์ จำนวน ๑๐,๐๐๐ เล่มจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ, ๒๓๔๗ - ๒๔๑๑รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่องประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔- - กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๔๘.๕๓๙ หน้า.๑. รวมเรื่อง. I ชื่อเรื่อง.๓๔๐.๐๙๕๙๓ISBN 974-9527-98-4ที่ปรึกษา นายอารักษ์สังหิตกุล ดร.ประเสริฐ ณ นครอธิบดีกรมศิลปากร ท่านผู้หญิงวรุณยุพา สนิทวงศ์ ณ อยุธยานางสมศรีเอี่ยมธรรมรองอธิบดีกรมศิลปากรนายบวรเวท รุ่งรุจีผู้อำนวยการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์บรรณาธิการนางสาวสุทธิพันธ์ ขุทรานนท์นักอักษรศาสตร์ ๘ ว.นางสาววัฒนา อุ่นทรัพย์นักอักษรศาสตร์ ๗ ว.พระบรมฉายาลักษณ์ รัชกาลที่ ๔พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ แห่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ ทรงเป็นพระมหากษัตริยาธิราชเจ้าผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ทรงปกครองแผ่นดินด้วยทศพิธราชธรรม ทรงทำนุบำรุงพระบวรพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองเป็นอเนกประการ พร้อมกับทรงอุปถัมภ์ศาสนาอื่น ทรงพระปรีชาสามารถอย่างยิ่งในสรรพวิชาการ ทรงศึกษาวิจัยจนทรงคำนวณการเกิดสุริยุปราคาล่วงหน้าได้ถูกต้องแม่นยำ เป็นที่เลื่องลือในวงการดาราศาสตร์ทั่วโลก พระเกียรติคุณที่สำคัญยิ่งอีกประการหนึ่งคือ พระบรมราโชบายด้านการต่างประเทศ ทรงเปิดประเทศและพัฒนาบ้านเมืองให้เจริญทัดเทียมนานาอารยประเทศ ทรงนำพาบ้านเมืองให้ผ่านพ้นวิกฤตชาติได้อย่างสง่างาม จนที่สุดประเทศไทยเป็นชาติเดียวในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่สามารถดำรงคงความเป็นเอกราชไว้ได้ในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปี ของพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว วันที่ ๑๘ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๔๗ รัฐบาลและประชาชนชาวไทยจึงพร้อมใจจัดงานเฉลิมพระเกียรติเพื่อประกาศพระเกียรติคุณให้แผ่ไพศาล และในโอกาสเดียวกันนี้องค์การศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (UNESCO) ได้ร่วมเฉลิมฉลองประกาศยกย่องพระเกียรติคุณให้ทรงเป็นบุคคลสำคัญของโลก สาขาการศึกษา วัฒนธรรม สังคมศาสตร์มานุษยวิทยา การพัฒนาสังคมและสื่อสาร นับเป็นเกียรติภูมิสูงส่งของประเทศไทยและของชาวไทยทั้งชาติ ที่จะจารึกพระเกียรติประวัติอันงดงามนี้ไว้ไปตราบจิรัฐิติกาลพันตำรวจโท(ทักษิณ ชินวัตร)นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปีคำปรารภคำนำคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปี ได้รับมอบหมายให้พิจารณาดำเนินการจัดทำหนังสืออนุสรณ์เนื่องในพระเกียรติคุณแห่งพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๔ แห่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ ในการที่รัฐบาลและประชาชนชาวไทยแสดงกตเวทิตาธรรมสมัครสมานจัดงานรัฐพิธีเฉลิมฉลองน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายเป็นราชสักการะ สนองพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงนำประเทศรอดพ้นจากลัทธิล่าอาณานิคม ทรงนำสันติสุข และความเจริญรุ่งเรืองสู่ประเทศชาติ ตลอดจนทรงพระปรีชาสามารถจนเป็นที่เลื่องลือในวงการดาราศาสตร์ทั่วโลก และยังเป็นเกียรติยศอันยิ่งใหญ่ของชาติในท่ามกลางมิตรประเทศปัจจุบัน เมื่อองค์การศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (UNESCO)ได้ประกาศพระเกียรติคุณให้เป็นบุคคลสำคัญของโลกในสาขาการศึกษา วัฒนธรรม สังคมศาสตร์มานุษยวิทยา การพัฒนาสังคมและสื่อสาร ประจำปี ๒๕๔๖ - ๒๕๔๗หนังสืออนุสรณ์ทุกสาขาจำนวนมาก มีหน่วยงานทั้งภาครัฐและภาคเอกชน ตั้งความปรารถนาร่วมกันจัดพิมพ์ขึ้นเฉลิมพระเกียรติในโอกาสสำคัญนี้ เฉพาะภาครัฐบาลประกอบด้วย สำนักนายกรัฐมนตรี กระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี และกระทรวงวัฒนธรรม รวมจำนวน ๑๖ รายการเป็นหนังสือพระราชนิพนธ์ และเอกสารวิชาการอันเป็นรากฐานการพัฒนาประเทศในรัชสมัย ล้วนเป็นหลักฐานประวัติศาสตร์ชาติไทยที่มีคุณค่าแสดงวัฒนธรรมของแผ่นดิน ซึ่งคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก จะได้เผยแพร่ไปสู่สถานศึกษาและแหล่งเรียนรู้ทุกระดับทั่วประเทศ เพื่อให้ประชาชนชาวไทยได้รับรู้และสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงประกอบพระราชกรณียกิจด้วยพระวิริยะอุตสาหะอย่างยิ่งไว้แก่แผ่นดิน เพื่อจะได้บังเกิดความรักและหวงแหนประเทศชาติก่อให้เกิดพลังร่วมในการพัฒนาบ้านเมืองให้ยั่งยืนสืบไป(นายอนุรักษ์ จุรีมาศ)รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรมประธานอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึกกพระราชประวัติ และพระราชกรณียกิจในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว *พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๔ แห่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ ๒ และสมเด็จพระศรีสุริเยนทรา บรมราชินี เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันพฤหัสบดีที่ ๑๘ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๓๔๗ ณ พระราชวังเดิม กรุงธนบุรี มีพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎ มีสมเด็จพระเชษฐาและสมเด็จพระอนุชาร่วมสมเด็จพระบรมราชชนนี๒ พระองค์คือ๑. พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้า สิ้นพระชนม์ในวันประสูติ๒. พระบาทสมเด็จพระปวเรนทราเมศ มหิศเรศรังสรรค์ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเริ่มศึกษาอักขรสมัยตั้งแต่เสด็จประทับที่พระราชวังเดิม ในสำนักสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ขุน) วัดโมลีโลกยาราม เมื่อสมเด็จพระบรมชนกนาถเสด็จขึ้นครองราชสมบัติ พระองค์ได้เสด็จเข้าประทับในพระบรมมหาราชวังพร้อมด้วยสมเด็จพระบรมราชชนนี พุทธศักราช ๒๓๕๕ พระชนมายุ ๙ พรรษา สมเด็จพระบรมชนกนาถทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประกอบพระราชพิธีลงสรง เฉลิมพระนามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่าสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎสมมุติเทววงศ์ พงศ์อิศวรกษัตริย์ ขัตติยราชกุมาร ต่อมาเมื่อพระชนมายุได้ ๑๒ พรรษา ทรงได้รับมอบหมายให้คุมกองทัพ และเสบียงอาหารออกไปรับครอบครัวมอญที่เมืองกาญจนบุรี มีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิทักษมนตรี พระปิตุลาตามเสด็จด้วยพุทธศักราช ๒๓๕๙ พระชนมายุ ๑๓ พรรษา สมเด็จพระบรมชนกนาถโปรดให้มีพระราชพิธีโสกันต์ครั้งใหญ่ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท และเมื่อพระชนมายุ ๑๔ พรรษา ทรงผนวชเป็นสามเณร ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม สมเด็จพระสังฆราช (มี) เป็นพระอุปัชฌาย์แล้วเสด็จประทับจำพรรษา ณ วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ ทรงบรรพชาอยู่ ๗ เดือนจึงลาบรรพชาหลังจากนั้นเสด็จประทับ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทรงศึกษาวิชาความรู้ต่างๆ ตามประเพณีสำหรับพระราชกุมาร เช่น การฝึกหัดอาวุธ และวิชาคชศาสตร์ สมเด็จพระบรมชนกนาถโปรดให้บัญชาการกรมมหาดเล็ก
* ข้อมูลจากสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากรขพุทธศักราช ๒๓๖๗ พระชนมายุครบ ๒๑ พรรษา ทรงผนวช ณ วัดพระศรีรัตนศาสดารามสมเด็จพระสังฆราช (ด่อน) เป็นพระอุปัชฌาย์ พระนามฉายาในขณะทรงผนวชคือ “วชิรญาณเถระ”ประทับที่วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ ๓ วัน แล้วเสด็จออกจำพรรษา ณ วัดสมอราย (วัดราชาธิวาวิหาร) ได้ ๑๕ วัน พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยเสด็จสวรรคตโดยมิได้ทรงมอบราชสมบัติแก่ผู้ใด พระบรมวงศานุวงศ์และเสนาบดีชั้นผู้ใหญ่ประชุมปรึกษากันแล้ว ได้อัญเชิญกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ พระราชโอรสองค์ใหญ่ พระเชษฐาต่างพระมารดา ขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์ด้วยทรงเจริญพระชนมายุกว่าถึง ๑๗ พรรษา และทรงมีประสบการณ์มากทั้งด้านการค้า การสงครามและการปกครองพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงผนวชอยู่ตลอดรัชกาลที่ ๓ เป็นเวลา ๒๗ ปีแรกเสด็จจำพรรษา ณ วัดสมอราย ทรงศึกษาอบรมวิปัสสนาธุระ ต่อมาทรงย้ายกลับมาจำพรรษาณ วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษดิ์ ทรงศึกษาภาษาบาลี พระปริยัติธรรม ทรงสอบได้เปรียญ ๕ ประโยคและเชี่ยวชาญรอบรู้พระไตรปิฎกอย่างแตกฉาน พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งแม่กองสนามหลวง ตรวจสอบภาษาบาลี และพระราชทานเลื่อนสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะในพุทธศักราช ๒๓๗๒ ต่อมาทรงย้ายมาประทับ ณ วัดสมอรายอีกครั้งหนึ่ง ทรงปฏิบัติตนเป็นผู้นำในการชำระวัตรปฏิบัติของสงฆ์ให้เคร่งครัดต่อพระธรรมวินัยยิ่งขึ้น มีภิกษุสามเณรเลื่อมใสปฏิบัติตามเป็นอันมาก ก็รวมตัวจัดตั้งเป็นพระสงฆ์คณะใหม่เรียกคณะธรรมยุตหรือธรรมยุติกนิกาย ส่วนพระสงฆ์ในนิกายเดิม คือ มหานิกายก็ปรับปรุงวัตรปฏิบัติให้เคร่งครัดเช่นกันยังผลให้การพระศาสนาเรียบร้อยขึ้นพุทธศักราช ๒๓๗๙ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเชิญเสด็จมาครองวัดบวรนิเวศวิหาร พระอารามแห่งใหม่ที่เพิ่งสร้างเสร็จ ขณะมีพระชนมายุ ๓๒ พรรษา และทรงผนวชได้ ๑๒ พรรษาแล้ว พระองค์ทรงจัดระเบียบการคณะสงฆ์ การปกครองวัด ตลอดจนอบรมฝ่ายฆราวาสที่เข้าวัด ระเบียบที่สำคัญทั้งหลายเหล่านี้ได้ยึดถือปฏิบัติกันสืบมาจนปัจจุบันทรงเป็นที่ยอมรับนับถือของบุคคลทั่วไป ในพระปรีชาญาณ ทรงตั้งโรงเรียนสอนภาษาบาลีขึ้นที่วัดบวรนิเวศวิหาร ทรงส่งสมณทูตไปยังเมืองแคนดี้ในเกาะลังกาเพื่อศึกษาพระธรรมวินัย และนำมาประพฤติปฏิบัติและเผยแพร่ให้เจริญรุ่งเรืองในบ้านเมือง ทรงคิดตัวอักษรอริยกะ ทั้งแบบตัวพิมพ์และตัวเขียนในการเรียบเรียงตำราภาษาบาลี ทรงตั้งโรงพิมพ์ของคนไทยขึ้นเป็นแห่งแรกที่วัดบวรนิเวศวิหาร และโปรดให้ตีพิมพ์หนังสือทางพระพุทธศาสนาขึ้นหลายเล่ม เช่นหนังสือพระปาติโมกข์ หนังสือสวดมนต์ ทรงริเริ่มการเทศนาเป็นภาษาไทยแทนการยกคาถาภาษาบาลีมากล่าวก่อนอธิบายความขณะทรงผนวช มหาอำนาจตะวันตกกำลังขยายอิทธิพลเข้ามาในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ทรงตระหนักถึงความจำเป็นในการคบค้าสมาคมกับชาวตะวันตกและการเรียนภาษาต่างประเทศจึงทรงศึกษาภาษาอังกฤษจากหมอสอนศาสนา มิสเตอร์ เจสซี่ แคสแวลล์ เป็นผลให้คทรงศึกษาวิทยาการความก้าวหน้าของตะวันตกหลายแขนง ได้แก่ วิชาภูมิศาสตร์ คณิตศาสตร์และดาราศาสตร์ จนทรงสามารถรู้เท่าทันความคิดอ่านตลอดจนความผันแปรของสถานการณ์โลกในขณะนั้นได้เป็นอย่างดี นอกจากนั้น การที่ได้เสด็จธุดงค์จาริกไปบูชาปูชนียสถานตามหัวเมืองต่างๆ เช่นพระปฐมเจดีย์ จังหวัดนครปฐม ทำให้ได้ทอดพระเนตรเห็นสภาพบ้านเมืองและความเป็นอยู่ของราษฎรอย่างแท้จริง ประการสำคัญคือในพุทธศักราช ๒๓๗๖ ทรงพบ “ศิลาจารึกหลักที่ ๑” ของพ่อขุนรามคำแหงมหาราช ที่เมืองเก่าสุโขทัยโปรดให้นำมาไว้ที่วัดสมอรายพร้อมกับจารึกหลักที่ ๔ เมื่อเสด็จไปประทับที่วัดบวรนิเวศวิหาร ก็โปรดให้ย้ายจารึกทั้งสองหลักไปด้วย ด้วยพระปรีชาสามารถด้านอักษรศาสตร์ ประกอบกับทรงสนพระทัยด้านประวัติศาสตร์จึงทรงอ่านจารึกทั้ง ๒ หลักได้ เป็นการวางรากฐานและแนวทางให้กับการศึกษาอักษรโบราณรวมทั้งการศึกษาประวัติศาสตร์ในยุคต่อๆ มาเมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต พระบรมวงศานุวงศ์ เสนาบดีและข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ ได้กราบบังคมทูลอัญเชิญขึ้นครองราชย์ จึงทรงลาผนวช เสด็จขึ้นเถลิงถวัลย-ราชสมบัติ เมื่อวันที่ ๓ เมษายน พุทธศักราช ๒๓๙๓ * และมีพระราชพิธีบรมราชาภิเษกเมื่อวันที่๑๕ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๓๙๔ ทรงสถาปนาเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ สมเด็จพระ-อนุชาธิราช ผู้ทรงรอบรู้ด้านการต่างประเทศ การทหาร และการเดินเรือขึ้นเป็นพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ดำรงพระอิสริยยศเสมอพระเจ้าแผ่นดินอีกพระองค์หนึ่ง ตลอดรัชสมัยของพระองค์ทรงบำเพ็ญพระราชกรณียกิจต่างๆ และทรงสนพระราชหฤทัยใฝ่ศึกษาวิทยาการของประเทศตะวันตก ทรงนำมาประยุกต์ใช้เพื่อพัฒนาบ้านเมืองให้ทัดเทียมกับนานาอารยประเทศอันก่อให้เกิดคุณประโยชน์แก่ประเทศชาติอย่างอเนกอนันต์และสามารถธำรงเอกราชไว้ได้ตราบจนทุกวันนี้ด้านการปกครองและการบริหารราชการแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเป็นนักปกครองที่ทรงพระปรีชาสามารถยิ่งทรงได้รับการยกย่องว่าเป็นนักนิติศาสตร์พระองค์หนึ่ง ทรงเปลี่ยนแปลงการปกครองเป็น ๒ลักษณะควบคู่กันไป คือ การปรับปรุงแก้ไขธรรมเนียมประเพณีที่มีมาแต่เดิมให้เหมาะสมกับสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงและรับอารยธรรมและวิทยาการตะวันตกมาใช้ ได้แก่ ปรับปรุงพระราชพิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยา โปรดให้สวมเสื้อเวลาเข้าเฝ้า พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้
* ตามโบราณราชประเพณีเมื่อพระมหากษัตริย์เสด็จสวรรคตแผ่นดินจะว่างพระมหากษัตริย์มิได้ ผู้ที่สืบราชสมบัติต่อมา คือพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งขณะนั้นยังทรงผนวชอยู่ จึงทรงรับราชสมบัติและถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา เมื่อวันที่ ๓ เมษายน พุทธศักราช ๒๓๙๓ แล้วรอฤกษ์ลาผนวช วันที่ ๔ เมษายนพุทธศักราช ๒๓๙๓ ซึ่งปฏิทินทางจันทรคติยังเป็น จ.ศ. ๑๒๑๒ โทศกฆชาวต่างชาติยืนเฝ้าได้ในท้องพระโรง แม้ว่าการหมอบคลานจะยังมิได้ยกเลิกไป พระราชทานพระหัตถ์ให้แก่ผู้มาเฝ้าทูลละอองพระบาทจับ การชักธงประจำพระองค์และธงชาติ ประเพณีการยิงสลุด เลิกธรรมเนียมบังคับให้บ้านเรือนสองข้างทางเสด็จปิดประตูหน้าต่าง และมีพระบรม-ราชานุญาตให้ประชาชนได้เฝ้าอย่างใกล้ชิดทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ราษฎรเข้าเฝ้าถวายฎีกาได้ ณ พระที่นั่งสุทไธสวรรย์ซึ่งจะเสด็จออกเดือนละ ๔ ครั้ง เมื่อทรงรับฎีการ้องทุกข์ แล้วโปรดเกล้าฯ ให้ตุลาการชำระความให้เสร็จโดยเร็ว ทรงออกประกาศและพระราชบัญญัติที่เป็นข้อความที่เข้าใจง่ายแสดงถึงความอาทรห่วงใย หรือเป็นโอวาท แนะนำสั่งสอนประชาชนในเรื่องต่างๆ เช่น ออกประกาศตักเตือนไม่ให้ราษฎรทิ้งซากสัตว์ และสิ่งปฏิกูลลงในแม่น้ำลำคลอง กำหนดการก่อเตาไฟในครัวแบบใหม่เพื่อไม่ให้เป็นเชื้อเพลิงลุกลามทำให้เกิดไฟไหม้เสียหายแก่ทรัพย์สินของราษฎร ประกาศแนะนำให้ราษฎรระวังรักษาบ้านเรือนเพื่อป้องกันโจรผู้ร้ายด้วยการทำลิ่มสลักประตูหน้าต่าง แนะนำให้ปลูกฝีเพื่อป้องกันไข้ทรพิษระบาด ประกาศคุ้มครองไม่ให้นายเงินกดขี่ข่มเหงไพร่ ข่มเหงทาหรือพยายามหน่วงเหนี่ยวมิให้ทาสไถ่ถอนตนเป็นอิสระ ออกพระราชบัญญัติลดเงินนาคู่โค ทรงเริ่มกิจการตำรวจแนวใหม่ ทรงแก้ไขกฎหมายและตรากฎหมายขึ้นไว้ตลอดรัชกาล เป็นกฎหมายลายลักษณ์อักษรที่มั่นคง และเริ่มตีพิมพ์ประกาศให้ทราบในหนังสือ “ราชกิจจานุเบกษา” เมื่อพุทธศักราช ๒๔๐๑ จำนวนประกาศ พระราชบัญญัติ และกฎหมายต่างๆ ที่ออกใช้บังคับมีจำนวนเกือบ ๕๐๐ ฉบับ ซึ่งกฎหมายรัชกาลที่ ๔ เปรียบเสมือนภาพของชีวิตและความเป็นอยู่ในสมัยนั้นที่ถ่ายทอดแสดงให้เห็นตามความเป็นจริงอย่างชัดแจ้งด้านการพระศาสนาและศิลปกรรมพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาและการศึกษาพระปริยัติธรรมให้เจริญรุ่งเรืองยิ่งขึ้น ทรงวางพระองค์เป็นกลางระหว่างสงฆ์มหานิกายและธรรมยุตินิกาย พระราชทานเสรีภาพในการนับถือศาสนา พระราชทานที่ดินและวัตถุในการก่อสร้างศาสนสถานของศาสนาอื่นๆ ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลเพิ่มเติมขึ้นกว่าธรรมเนียมเดิมหลายประการทรงเป็นพระมหากษัตริย์ไทยพระองค์แรกที่ทรงนำพระพุทธศาสนามาเกี่ยวข้องในการพระราชพิธีต่างๆ ซึ่งแต่เดิมพระราชพิธีทั้งหลายเหล่านั้นเป็นเรื่องของพิธีพราหมณ์เพียงอย่างเดียว เช่นพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระราชพิธีจรดพระนังคัล ทรงริเริ่มจัดให้มีการบูชาพระรัตนตรัยเป็นพิเศษในวันสำคัญทางศาสนา เช่น วันวิสาขบูชา วันมาฆบูชา และการบำเพ็ญกุศลตามเทศกาลต่างๆ ทรงสร้างวัดที่สร้างค้างมาแต่สมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และบูรณะปฏิสังขรณ์วัดที่ชำรุดทรุดโทรม ทั้งในกรุงเทพฯและหัวเมืองกว่า ๔๐ วัด เช่น วัดพระศรีรัตน-ศาสดาราม วัดชนะสงคราม วัดบวรมงคล วัดราชโอรสาราม วัดสระเกศ วัดสุทัศนเทพวรารามงวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม วัดปรินายก วัดสุวรรณดาราราม วัดปทุมคงคา วัดเสนาสนารามวัดกระวิศยาราม วัดบวรนิเวศวิหาร วัดราชาธิวาสฯลฯ ทรงสร้างวัดขึ้นใหม่ ๕ วัด คือวัดบรมนิวาสวัดโสมนัสวิหาร วัดปทุมวนาราม วัดมกุฏกษัตริยาราม และวัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม ซึ่งเป็นวัดประจำรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างพระพุทธรูปซึ่งมีพุทธลักษณะแตกต่างไปจากพุทธศิลป์ทั่วไป คือ มีลักษณะใกล้เคียงกับมนุษย์ทั่วไปมากขึ้น เช่น พระสัมพุทธพรรณีพระนิรันตราย พระพุทธอังคีรสทรงสร้างและปฏิสังขรณ์พุทธเจดีย์ขึ้นใหม่ตามแบบพระราชนิยมคือ พุทธเจดีย์ทรงลังกา เช่น พระปฐมเจดีย์ พระศรีรัตนเจดีย์ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระเจดีย์วัดบวรนิเวศวิหาร พระเจดีย์วัดราชสิทธาราม พระธาตุจอมเพ็ชร พระนครคีรี จังหวัดเพชรบุรีพระสมุทรเจดีย์ จังหวัดสมุทรปราการ ทรงสร้างและบูรณะพระราชวัง เช่น พระอภิเนาวนิเวศน์ซึ่งเป็นหมู่พระมหามณเฑียร ที่นอกจากเป็นที่ประทับแล้ว ยังเป็นที่รับรองราชทูตและมีพระที่นั่งที่จัดพิเศษสำหรับเก็บรวบรวมโบราณวัตถุและประติมากรรมจากทวีปยุโรปในลักษณะการเริ่มต้นจัดพิพิธภัณฑ์ พระราชวังพระนครคีรี จังหวัดเพชรบุรี พระราชวังจันทรเกษม จังหวัดพระนครศรีอยุธยาพระราชวังนารายณ์ราชนิเวศน์ จังหวัดลพบุรีนอกจากนั้นยังโปรดให้ซ่อมแซมเรือสุพรรณหงส์ และสร้างเรืออนันตนาคราช เรือพระที่นั่งในกระบวนพยุหยาตราทางชลมารคอีกด้วยด้านเศรษฐกิจและการคลังการเก็บภาษีอากรอันเป็นรายได้ของแผ่นดินในตอนต้นรัชกาลมี ๔๖ อย่าง โดยรัฐบาลจัดเก็บเองเฉพาะภาษีที่สำคัญบางอย่าง นอกนั้นให้เอกชนเป็นผู้ประมูลรับผูกขาดไปจัดเก็บโดยแต่งตั้งให้เป็นเจ้าภาษีนายอากร พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้ยกเลิกภาษีอากรที่ซับซ้อนเป็นภาระแก่ประชาชน เช่น อากรค่าน้ำ อากรรักษาเกาะ ภาษีเกวียน เปลี่ยนแปลงพิกัดอัตราภาษีให้ลดหย่อนลง เช่น อากรตลาด เปลี่ยนเป็นเก็บภาษีโรงร้าน เรือนแพ เพื่อเกื้อหนุนการทำมาหากินของราษฎร ทรงดำเนินนโยบายเพื่อผ่อนคลายความตึงเครียดทางการเมืองระหว่างประเทศด้วยการกำหนดพิกัดภาษีสินค้าขาเข้าอนุญาตให้ส่งข้าวเป็นสินค้าออกได้เป็นครั้งแรกค้าฝิ่นได้โดยผ่านระบบเจ้าภาษีนายอากร แต่ห้ามชาวไทยเสพฝิ่น และในพุทธศักราช ๒๓๙๘ ได้ทำสนธิสัญญาเบาว์ริงกับอังกฤษ ซึ่งต่อมาได้โปรดให้ทำสัญญาทางพระราชไมตรีและการค้าตามแนวเดียวที่ทำกับอังกฤษ กับสหรัฐอเมริกา ฝรั่งเศสและประเทศสำคัญๆ ทางตะวันตกอีกหลายประเทศ จัดตั้งกงสุลสยามขึ้นในประเทศต่างๆ เพื่อส่งเสริมการค้ากับประเทศนั้นๆ ให้เจริญรุ่งเรืองยิ่งขึ้น ทำให้เศรษฐกิจของไทยเปลี่ยนแปลงไป มีการค้าขายกันอย่างกว้างขวางต้องปรับปรุงระบบจการเงินของประเทศ โดยทรงจัดตั้งโรงกษาปณ์สิทธิการขึ้นในพระบรมมหาราชวังเมื่อพุทธศักราช๒๔๐๓ เพื่อผลิตเหรียญกษาปณ์ขึ้นแทนเงินพดด้วง และเบี้ยหอย เงินที่ผลิตจากโรงกษาปณ์ทำด้วยโลหะต่างๆ กัน คือเหรียญเงิน เหรียญดีบุก เหรียญทอง และเหรียญทองแดง การผลิตเหรียญได้ดำเนินการมาจนพุทธศักราช ๒๔๐๘ จึงถือได้ว่าประเทศไทยมีเงินตราเป็นรูปเหรียญแร่ต่างๆตามแบบสากลนิยม นอกจากนั้นทรงตั้งโรงสีไฟ สำหรับสีข้าว โรงเลื่อยจักร จัดตั้งที่ทำการศุลกากรขึ้นทำหน้าที่จัดเก็บภาษี เป็นการวางพื้นฐานสำหรับหารายได้เข้าประเทศเพิ่มขึ้นด้านการศึกษาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเป็นนักอักษรศาสตร์ที่สำคัญยิ่งพระองค์หนึ่งของไทย มีพระอัจฉริยภาพในภาษามคธหรือภาษาบาลี อันเป็นภาษาจารึกพระธรรมคำสอนของพระพุทธศาสนา จึงทรงพระปรีชารอบรู้เชี่ยวชาญในพระธรรมคำสอนอย่างลึกซึ้งกว้างขวาง และได้ทรงพระราชนิพนธ์หนังสือต่างๆ ไว้เป็นจำนวนมากที่เป็นภาษามคธ และรู้จักกันแพร่หลายทั่วไป คือบทสวดทำวัตรเช้า - ทำวัตรค่ำ ที่ภิกษุสามเณรและพุทธศาสนิกชนใช้สวดกันทั่วไปในปัจจุบัน พระราชนิพนธ์ภาษาไทยที่สำคัญ เช่น เรื่องอุโบสถศีล การนับถือพระพุทธศาสนาพรหมจริยกถา วิปัสสนากรรมฐาน เป็นต้น ทรงพระราชดำริแบบอักษรไทยสำหรับเขียนภาษาบาลีขึ้นเป็นครั้งแรกเรียกว่าแบบ “การยุต” ซึ่งได้ใช้เป็นแบบในการพิมพ์พระไตรปิฎกอักษรไทยครั้งแรกและฉบับแรกเมื่อพุทธศักราช ๒๔๓๖ ในรัชกาลที่ ๕พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงตระหนักถึงความสำคัญของการศึกษาว่าเป็นสิ่งจำเป็นในการปรับปรุงบ้านเมือง และพัฒนาประเทศให้ทันสมัยเป็นที่ยอมรับของประเทศมหาอำนาจตะวันตก ทรงสนับสนุนริเริ่มจัดการศึกษาสมัยใหม่ โดยเฉพาะการศึกษาภาษาอังกฤษทรงจ้างมิชชันนารีมาเป็นครูสอนภาษาอังกฤษ และความรู้ทั่วไปในพระบรมมหาราชวัง ในด้านการศึกษาของราษฎรทรงสนับสนุนให้มิชชันนารีอเมริกาตั้งโรงเรียนขึ้นทั้งในพระนครและหัวเมืองจัดส่งข้าราชการไทยไปศึกษาและดูงานในต่างประเทศเป็นครั้งแรก จัดตั้งพิพิธภัณฑ์ รวบรวมศิลปวัตถุที่ทรงนำมาเมื่อครั้งที่เสด็จธุดงค์ไปในชนบทมาจัดแสดงให้เห็นถึงวัฒนธรรมของบ้านเมืองพระราชกรณียกิจทางการศึกษาในรัชสมัยของพระองค์เป็นการวางพื้นฐานช่วยให้การปฏิรูปการศึกษาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เจริญก้าวหน้าในเวลาต่อมาฉด้านการคมนาคม และการสื่อสารพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงวางรากฐานการคมนาคมสมัยใหม่ให้แก่ชาวไทยขยายบ้านเมืองให้ทันสมัย โปรดให้ขุดคลองคูเมืองรอบนอก ริมคลองสร้างป้อมขึ้นหลายป้อมสร้างถนนเพื่อใช้ในการคมนาคมหลายสาย ได้แก่ ถนนเจริญกรุง ถนนบำรุงเมือง ถนนเฟื่องนครถนนสีลม และถนนตรง (ถนนพระรามที่ ๔) ได้มีการตั้งบ้านเรือนขึ้นสองข้างถนนเป็นจำนวนมากทำให้เมืองขยายออกไปกว่าเดิม การพัฒนาทางน้ำโปรดให้ขุดคลองเพิ่มขึ้นหลายสาย เช่น คลองมหาสวัสดิ์ คลองภาษีเจริญ คลองดำเนินสะดวก คลองบางลี่ คลองบางยี่สาน และคลองเจดีย์บูชาเพื่อความสะดวกในการคมนาคมขนส่งทางน้ำ แล้วยังช่วยให้เกษตรกรได้อาศัยน้ำในคลองมาใช้ในการเพาะปลูกด้วยนอกจากนั้นยังทรงสนับสนุนให้ต่อเรือกลไฟขึ้นใช้ในการเดินทางขนส่ง และป้องกันประเทศ ทรงอนุญาตให้อังกฤษสร้างสายโทรเลขผ่านประเทศไทยไปยังเมืองสิงคโปร์ ซึ่งทำให้ประเทศไทยได้รับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ การติดต่อค้าขาย และเป็นการช่วยให้ชาวไทยได้รู้เห็นวิทยาการใหม่ๆ ได้อย่างรวดเร็วด้านการป้องกันประเทศและการทหารในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นระยะเวลาที่สำคัญที่สุดในการป้องกันรักษาประเทศให้ปลอดภัยจากการล่าอาณานิคมของมหาอำนาจตะวันตก ซึ่งแข่งขันกันทั้งในด้านการค้าและการเมือง การเผชิญหน้ากับมหาอำนาจตะวันตกนับเป็นปัญหาใหญ่หลวงสำหรับผู้ปกครองประเทศในสมัยนั้น เพราะชาติตะวันตกมีความรู้ในวิทยาการ มีกำลังอาวุธสมัยใหม่ และมีความมั่นคงทางเศรษฐกิจมากกว่า พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงนำประเทศผ่านช่วงเวลาวิกฤตเข้าสู่ยุคใหม่ด้วยพระปรีชาญาณมองเห็นการณ์ไกล โดยทรงยอมรับศิลปวิทยาการด้านต่างๆ และริเริ่มปรับปรุงประเทศตามแบบตะวันตก ทรงจ้างนายร้อยเอกอิมเปนายทหารอังกฤษมาเป็นครูฝึกสอนกิจการทหารบก โปรดเกล้าฯ ให้เกณฑ์คนกรมอาสาลาวและเขมรมาฝึกหัดทหารเรียกว่า “ทหารเกณฑ์หัดอย่างยุโรป”พุทธศักราช ๒๓๙๔ โปรดเกล้าฯ ให้พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว รับนายร้อยเอกโทมัสยอร์ช น็อกซ์ นายทหารอังกฤษนอกราชการจากอินเดียมาเป็นครูฝึกทหารวังหน้าฝึกหัดกรมทหารรักษาพระองค์เป็นทหารอย่างยุโรป โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งกรมทหารราบ กรมทหารปืนใหญ่ กรมพรรคนาวิกโยธิน ปรับปรุงกิจการกองทัพเรือ โปรดให้ต่อเรือรบกลไฟใช้จักรหลายลำเช่น เรือราญรุกไพรี เรือศรีอยุธยาเดช เรือสงครามครรชิต เรือสยามูประสดัมภ์ เรืออาสาวดีรและทรงจ้างชาวตะวันตกมาเป็นต้นหน เป็นต้นชด้านการต่างประเทศในรัชกาลที่ ๔ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เป็นช่วงเวลาแห่งการล่าอาณานิคมของมหาอำนาจตะวันตก โดยเฉพาะอังกฤษและฝรั่งเศสกำลังแข่งขันกันแสวงหาอาณานิคมตามส่วนต่างๆ ของโลกพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงดำเนินนโยบายต่อด้านลัทธิจักรวรรดินิยมด้วยการอาศัยข้อได้เปรียบของสถานที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ของประเทศและการแข่งขันชิงดีระหว่างอังกฤษและฝรั่งเศสเป็นแรงผลักดันและส่งผลให้ไทยมีฐานะเป็นดินแดนกันกระทบ (Buffer State)ระหว่างอาณานิคมของอังกฤษที่พม่าและอาณานิคมฝรั่งเศสในอินโดจีน ในขณะเดียวกันได้ทรงดำเนินนโยบายโอนอ่อนผ่อนตามการบีบบังคับทางการเมืองและการทูตจากมหาอำนาจตะวันตกปรับปรุงบ้านเมืองให้ก้าวหน้าทันสมัยเยี่ยงอารยประเทศ ยอมเปิดประเทศทำสนธิสัญญากับชาติตะวันตก แม้จะมีข้อเสียเปรียบแต่ก็ทำให้ไทยรอดพ้นจากการคุกคามของมหาอำนาจตะวันตกทรงแต่งตั้งชาวต่างประเทศเป็นกงสุลไทยประจำต่างประเทศ ทรงส่งทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีกับต่างชาติ เช่น อังกฤษ ฝรั่งเศสและทรงติดต่อกับสหรัฐอเมริกา แม้ว่าในรัชสมัยนี้ ไทยจะถูกคุกคามจากมหาอำนาจตะวันตกอย่างหนัก จนต้องเสียดินแดนภายใต้อำนาจให้แก่ฝรั่งเศสเป็นครั้งแรกใน พ.ศ. ๒๔๑๐ แต่ก็นับว่านโยบายการทูตประสบผลสำเร็จ เพราะเมื่อเปรียบเทียบกับประเทศเพื่อนบ้านขณะนั้น ไทยเป็นชาติเดียวเท่านั้นในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่รอดพ้นภัยพิบัติจากการล่าอาณานิคมและสามารถดำรงรักษาเอกราชไว้ได้ด้านวิทยาศาสตร์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงใฝ่พระทัยการศึกษาวิทยาการสมัยใหม่ของโลกตะวันตกเป็นอย่างยิ่ง ทั้งด้านภาษาต่างประเทศ ภูมิศาสตร์ แผนที่ ฟิสิกส์ คณิตศาสตร์ และที่ทรงสนพระราชหฤทัยศึกษาค้นคว้ามากคือ ดาราศาสตร์ ทรงรอบรู้และเชี่ยวชาญในวิชาดาราศาสตร์ โหราศาสตร์ และคณิตศาสตร์ชั้นสูง จนสามารถคำนวณ วัน เวลา และสถานที่เกิดสุริยุปราคาล่วงหน้าถึง ๒ ปี ได้อย่างถูกต้องแม่นยำ ว่าจะเกิดสุริยุปราคาหมดทั้งดวงในวันที่ ๑๘สิงหาคม พุทธศักราช ๒๔๑๑ เวลา ๑๐ นาฬิกา ๓๖ นาที ๒๐ วินาที ใช้เวลาเต็มดวง ๖ นาที๔๖ วินาที และสามารถเห็นได้ชัดเจนที่บริเวณคลองวาฬ ตำบลหว้ากอ จังหวัดประจวบคีรีขันธ์จึงเสด็จพระราชดำเนินไปประทับที่ตำบลหว้ากอ โดยทรงเชิญ คณะทูตานุฑูต นักดาราศาสตร์ชาวต่างประเทศ และเซอร์ แฮรี่ออด ผู้สำเร็จราชการสิงคโปร์ ไปร่วมพิสูจน์ด้วย ซึ่งปรากฏว่าทรงคำนวณได้ถูกต้อง เป็นการพิสูจน์ผลการศึกษาวิจัยครั้งยิ่งใหญ่และครั้งแรกของชาติไทย จนเป็นที่เลื่องลือในวงการดาราศาสตร์ทั่วโลกถึงพระนาม “คิงมงกุฎ” ซึ่งนับเป็นประวัติศาสตร์ที่ภาคภูมิใจยิ่งของประเทศชาติซหลังจากเสด็จพระราชดำเนินกลับกรุงเทพฯ แล้ว ทรงประชวรด้วยพระโรคไข้จับสั่นอย่างรุนแรงและเสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ ๑ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๔๑๑ พระชนพรรษา ๖๕ พรรษา ทรงดำรงสิริราชสมบัติเป็นเวลา ๑๘ ปี มีพระราชโอรสพระราชธิดา ๘๒ พระองค์ เป็นต้นราชสกุลเนื่องในรัชกาลที่ ๔ สืบเชื้อสายมา ๒๘ ราชสกุลพระปรีชาสามารถด้านวิทยาศาสตร์ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นที่ประจักษ์แก่ชาวโลก เมื่อวันที่ ๑๔ เมษายน พุทธศักราช ๒๕๒๕ คณะรัฐมนตรีได้มีมติเทิดพระเกียรติแด่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในฐานะทรงเป็น “พระบิดาแห่งวิทยาศาสตร์ไทย” และกำหนดให้วันที่ ๑๘ สิงหาคม ของทุกปีเป็น “วันวิทยาศาสตร์แห่งชาติ”ปีพุทธศักราช ๒๕๔๗ องค์การศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ(UNESCO) ได้ประกาศยกย่องพระเกียรติคุณพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้ทรงเป็นบุคคลสำคัญของโลก สาขาการศึกษา วัฒนธรรม สังคมศาสตร์ มานุษยวิทยา การพัฒนาสังคมและสื่อสารญคำชี้แจงในมหามงคลสมัยครบ ๒๐๐ ปี แห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในปีพุทธศักราช ๒๕๔๗ คณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึกในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในโอกาสที่วันพระบรม-ราชสมภพครบ ๒๐๐ ปี กำหนดให้สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร จัดพิมพ์หนังสือชุดรวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อเฉลิมพระเกียรติ และเพื่อให้เป็นเอกสารสำคัญในการศึกษาเรื่องราวในรัชสมัย ซึ่งนอกจากจะแสดงให้เห็นถึงความเป็นไปของบ้านเมืองแล้ว ยังแสดงให้เห็นถึงแนวพระราชดำริ พระราชวินิจฉัย และพระอัจฉริยภาพในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ทรงนำประเทศในช่วงเวลาที่กระแสอิทธิพลตะวันตกกำลังมีบทบาทอย่างเต็มที่ หนังสือชุดนี้ประกอบด้วย๑. ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒. ชุมนุมพระบรมราชาธิบายและพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔๓. พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในส่วนหนังสือประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ นั้น ถือเป็นเอกสารสำคัญทางประวัติศาสตร์สำหรับผู้ประสงค์ที่จะศึกษาหรือเรียนรู้เรื่องราวต่างๆ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งอาจกล่าวได้ว่าเป็นช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของความเปลี่ยนแปลงทางสังคมจากยุคสยามเก่าเข้าสู่ยุคสยามใหม่ นักประวัติศาสตร์และนักวิชาการหลายหลากแขนงต่างนิยมยกย่องและเทิดทูนพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวว่า ทรงเป็นผู้นำการปฏิรูปประเทศทุกๆ ด้าน แต่จุดเริ่มต้นแห่งความสำเร็จดังกล่าว มิอาจที่จะปฏิเสธได้ว่า พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเป็นผู้วางรากฐานและแบบอย่างไว้ในช่วงเวลาที่ประเทศต้องเผชิญกับกระแสอันรุนแรงของจักรวรรดินิยมตะวันตกพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตระหนักว่าหากจะทรงยืนยันความเป็นตัวของตัวเองโดยไม่โอนอ่อนผ่อนตามกระแสบ้าง ประเทศชาติก็อาจจะต้องเผชิญภัยอย่างใหญ่หลวงเหมือนอย่างที่เพื่อนบ้านอันได้แก่พม่า เวียดนาม ต่างเผชิญมาแล้วและต้องตกเป็นอาณานิคมของชาติตะวันตก และเมื่อทรงผ่อนตามโดยการยินยอมทำสัญญาทางพระราชไมตรีและการค้ากับประเทศต่างๆ อันเริ่มต้นด้วยสนธิสัญญาเบาว์ริง ในปีพุทธศักราช ๒๓๙๘ ประเทศก็ต้องเผชิญกับความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมครั้งใหญ่ ผลกระทบนั้นมีทั้งด้านเศรษฐกิจพซึ่งเกิดการเปลี่ยนแปลงจากระบบเศรษฐกิจแบบพึ่งตนเองหรือแลกเปลี่ยนสินค้า มาเป็นเศรษฐกิจการค้า โดยเฉพาะอย่างยิ่งการค้าระหว่างประเทศ นอกจากนี้ ยังส่งผลกระทบต่อ ระบบสังคมระบบการปกครอง ความเปลี่ยนแปลงทั้งหลายเหล่านี้ “ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔” เป็นเอกสารชิ้นหนึ่งที่สะท้อนให้เห็นได้อย่างชัดเจนดังที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงพระนิพนธ์ไว้ใน “อธิบายความว่าด้วยประกาศรัชกาลที่ ๔” ว่า ประเพณีประกาศพระราชกฤษฎีกาแต่โบราณ เมื่อสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินดำรัสสั่งให้ประกาศกิจการอันใด คือเช่นตั้งพระราชบัญญัติ เป็นต้น โดยปรกติมักดำรัสสั่งให้อาลักษณ์เป็นพนักงานเรียบเรียงข้อความที่จะประกาศลงเป็นหนังสือ บางทีดำรัให้ผู้อื่นรับพระราชโองการมาสั่งอาลักษณ์ให้เรียบเรียงประกาศก็มี...เมื่ออาลักษณ์ร่างเสร็จแล้วคงนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายทรงตรวจแก้ก่อนจึงประกาศ...เมื่อพนักงานจะอ่านประกาศที่ตำบลไหนให้ตีฆ้องเป็นสัญญาเรียกราษฎรมาประชุมกันแล้วอ่านประกาศให้ฟัง ณ ที่นั้น วิธีประกาศเช่นว่ามานี้ จึงเรียกกันเป็นสามัญว่า “ตีฆ้องร้องป่าว” กล่าวคือ ประกาศก็คือสิ่งที่พระมหากษัตริย์มีพระราชประสงค์จะให้ขุนนางและราษฎรรับรู้และประพฤติปฏิบัติ มีลักษณะทำนองเดียวกับกฎหมายนอกจากนี้ ยังเป็นหนังสือแสดงพระราชนิยมและทรงพระราชนิพนธ์เองโดยมาก สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์ในคำนำฉบับพิมพ์ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ ภาค ๕ ความตอนหนึ่งว่า ...ประกาศในรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้า-เจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์แทบทั้งนั้น นับว่าเป็นหนังสือไทยหมวดหนึ่งซึ่งเปนอย่างดีที่สุดเพราะเหตุมีความรู้ทางราชการแลพงศาวดาร พระราชทานพระบรมราชาธิบายไว้ในประกาศทั้งปวงนั้นเปนอันมาก ทางสำนวนเล่าก็นับว่าเปนปฏิภาณอย่างเอกในภาษาไทยด้วย... ประกาศแต่ละฉบับจะกล่าวถึงสาเหตุที่ต้องออกประกาศอย่างละเอียดมีเหตุมีผล บางฉบับเป็นการวิพากษ์วิจารณ์สังคมสะท้อนให้เห็นความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคม เช่น ประกาศให้ใช้กะแปะอัฐแลโสฬสที่ทำขึ้นใหม่ เนื่องจากมีการขยายการค้าอย่างกว้างขวางขึ้น และต่อมาก็มีผู้ทำเงินปลอมประกาศบางฉบับส่งเสริมให้ราษฎรปลูกข้าวเพื่อส่งผลผลิตเป็นสินค้าออกไปค้าขายยังต่างประเทศประกาศบางฉบับสะท้อนให้เห็นสภาพสังคม เช่น สถานะของบุคคล รวมทั้งสถานภาพของสตรีในเรื่อง ผัวขายเมีย บิดามารดาขายบุตร ห้ามแต่งตัวเด็กด้วยเครื่องทองเงินแล้วปล่อยไปเที่ยวโดยลำพัง ห้ามคนไทยสูบฝิ่น เป็นต้นส่วนประวัติการรวบรวมและจัดพิมพ์ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ นั้น สมเด็จพระเจ้า-บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์อธิบายไว้โดยละเอียดแล้ว ใน “อธิบายความว่าด้วยประกาศ รัชกาลที่ ๔” และคำนำในประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ ภาค ๕ ว่า”หอพระสมุดฯ ได้พยายามรวบรวมมาช้านาน ได้สำเนาประกาศไว้กว่า ๔๐๐ เรื่อง ด้วยกันจะพิมพ์ให้พร้อมกันหมดในคราวเดียวก็มากนัก จึงได้คิดแบ่งพิมพ์เปนตอนๆ” และได้จัดพิมพ์ตามลำดับในวาระต่างๆ ที่มีผู้มาขอให้จัดพิมพ์ ดังนี้ฏ๑. ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ ภาค ๑ ประกาศปีกุญ พ.ศ. ๒๓๙๔ ปีชวด พ.ศ. ๒๓๙๕ปีฉลู พ.ศ. ๒๓๙๖ รวมประกาศ ๒๓ ฉบับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอรุณวดี โปรดให้พิมพ์ เมื่อปีระกา พ.ศ. ๒๔๖๔๒. ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ ภาค ๒ ประกาศปีขาล พ.ศ. ๒๓๙๗ ปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘รวมประกาศ ๔๗ ฉบับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสมรรัตน์สิริเชษฐ์ โปรดให้พิมพ์ เมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๔๖๕๓. ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ ภาค ๓ ประกาศปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๙๙ ปีมะเส็งพ.ศ. ๒๔๐๐ รวมประกาศ ๓๑ ฉบับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบุษบันบัวผัน โปรดให้พิมพ์ เมื่อปีกุญ พ.ศ. ๒๔๖๖๔. ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ ภาค ๔ ประกาศปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๐๑ รวมประกาศ๕๗ ฉบับพิมพ์ในงานพระศพ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศวโรปการ ครบศตมาหณ วันที่ ๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๖๖๕. ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ ภาค ๕ ประกาศปีมะแม พ.ศ. ๒๔๐๒ ปีวอก พ.ศ.๒๔๐๓ ปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔ รวมประกาศ ๓๙ ฉบับพิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสรรพสิทธิประสงค์ณ พระเมรุท้องสนามหลวง เมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๖๖. ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ ภาค ๖ ประกาศปีจอ พ.ศ. ๒๔๐๕ ปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖ปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๗ รวมประกาศ ๔๙ ฉบับพิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนมรุพงศ์สิริพัฒน์ณ พระเมรุท้องสนามหลวง เมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๖๗. ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ ภาค ๗ ประกาศปีฉลู พ.ศ. ๒๔๐๘ ปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙ปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๑๐ ปีมะโรง พ.ศ. ๒๔๑๑ รวมประกาศ ๔๐ ฉบับพิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ-วโรปการ ณ พระเมรุท้องสนามหลวง เมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๖๘. ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ ภาคปกิรณกะ ส่วนที่ ๑ รวมประกาศ ๒๖ ฉบับเก็บรวบรวมประกาศรัชกาลที่ ๔ ซึ่งหอสมุดแห่งพระนครหามาได้ในภายหลัง เป็นประกาศที่มีวันเดือนปีบ้าง ไม่มีบ้างสมเด็จพระมาตุจฉาเจ้า พระบรมราชเทวี โปรดให้พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพท้าวทรงกันดาน (เจ้าจอมมารดาหุ่น รัชกาลที่ ๔) เมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๔๖๗๙. ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ ภาคปกิรณกะ ส่วนที่ ๒ รวมประกาศ ๓๑ ฉบับสมเด็จพระมาตุจฉาเจ้า พระบรมราชเทวี โปรดให้พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพท้าวทรงกันดาน (เจ้าจอมมารดาหุ่น รัชกาลที่ ๔) เมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๔๖๗ฐ๑๐. ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ พุทธศักราช ๒๓๙๔ - ๒๔๐๔ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ พุทธศักราช ๒๔๐๕ - ๒๔๑๑ รวม ๒ เล่มพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้จัดพิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พลโท ม.จ.ชิดชนก กฤดากร ณ เมรุหลวงหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาสกรุงเทพฯ วันเสาร์ที่ ๒๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๔๑ในการพิมพ์คราวนี้ ได้รวบรวมประกาศรัชกาลที่ ๔ ทั้งหมด นำมาจัดพิมพ์ตามลำดับเวลา โดยผนวกประกาศฉบับที่ทราบวันเดือนปี ในภาคปกิรณกะไปไว้ตามลำดับปีนั้นๆ ส่วนประกาศที่ไม่ได้ระบุเวลา ยังคงรวมอยู่ในภาคปกิรณกะ ซึ่งพิมพ์ต่อท้ายประกาศ ปีพุทธศักราช ๒๔๑๑รวมเป็นประกาศทั้งสิ้น ๓๔๓ ฉบับส่วนการจัดพิมพ์ในวาระนี้ นางสาววัฒนา อุ่นทรัพย์ นักอักษรศาสตร์ ๗ ว. สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ เป็นผู้ดำเนินการตรวจสอบชำระประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ พ.ศ. ๒๓๙๔ -๒๔๐๔ นางสาวสุทธิพันธ์ ขุทรานนท์ นักอักษรศาสตร์ ๘ ว. สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์เป็นผู้ดำเนินการตรวจสอบประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ พ.ศ. ๒๔๐๕ - ๒๔๑๑ และภาคปกิรณกะโดยได้สอบค้นหาต้นฉบับเอกสารโบราณจากกลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติปรากฏว่ายังพบไม่ครบถ้วน และยังมีประกาศอีกจำนวนหนึ่งที่ยังไม่ได้นำมาตีพิมพ์ เนื่องจากระยะเวลาในการจัดทำจำกัด จึงเห็นสมควรให้ใช้ฉบับที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงรวบรวมไว้ตั้งแต่ครั้งทรงงานที่หอพระสมุดแห่งพระนคร มาเป็นต้นฉบับในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ โดยจัดทำเชิงอรรถอธิบายความบางตอน และเทียบวัน เดือน ปี ตามสุริยคติมีตัวเลขกำกับเชิงอรรถ ส่วนเชิงอรรถเดิมใช้เครื่องหมาย* กำกับ รักษาเนื้อหาตามต้นฉบับเดิมส่วนประกาศที่ยังไม่ได้รวบรวมจัดพิมพ์จะได้จัดการรวบรวม และตรวจสอบชำระเพื่อจัดพิมพ์ในโอกาสต่อไป(นายอารักษ์ สังหิตกุล)อธิบดีกรมศิลปากรสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์มิถุนายน ๒๕๔๘ฑสารบาญหน้าอธิบายความว่าด้วยประกาศรัชกาลที่ ๔ ๑พ.ศ. ๒๓๙๔๑. ประกาศพระราชบัญญัติมรดกสินเดิมแลสินสมรส ๔๒. ประกาศเรื่องโจทก์ทิ้งฟ้อง ๕๓. ประกาศเรื่องค่าฤชาธรรมเนียม ๖พ.ศ. ๒๓๙๕๔. ประกาศให้ข้าราชการลอกพระราชบัญญัติจากหอหลวง ๙๕. ประกาศขนานนามพระพุทธปฏิมากรประจำรัชกาล ๙๖. ประกาศห้ามตัดกระบวนทางเสด็จ ๑๒๗. ประกาศพระราชทานนามหม่อมเจ้า ๑๓๘. ประกาศว่าด้วยสังฆทาน ๑๔๙. ประกาศให้ใช้ในคำว่า สมเด็จ ให้ถูกตามเกียรติยศ ๑๖๑๐. ประกาศเรื่องเถรจั่นแทงผู้มีชื่อแล้วหนีไป แลห้ามไม่ให้๑๗บวชกุลบุตรอายุพ้น ๒๔ ถึง ๗๐ เป็นเถรเป็นเณร๑๑. ประกาศห้ามไม่ให้ใช้คำว่า ชอบเนื้อเจริญใจ แลติดเนื้อต้องใจ ในคำกราบทูล ๑๘๑๒. ประกาศเรื่องนามพระยาอิศรานุภาพ แลพระธัญญาภิบาล ๑๘พ.ศ. ๒๓๙๖๑๓. ประกาศเรื่องให้สึกพระสงฆ์สามเณรที่สูบฝิ่น ๑๙๑๔. ประกาศเรื่องเรียกกะปิ น้ำปลา ว่าเยื่อเคย น้ำเคย (ฉบับที่ ๑) ๒๐๑๕. ประกาศเรื่องเรียกกะปิ น้ำปลา ว่าเยื่อเคย น้ำเคย (ฉบับที่ ๒) ๒๐๑๖. ประกาศเรื่องนามพระอินทรอาสา ขุนอินทโรดม ๒๑๑๗. ประกาศนามพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ แลพระที่นั่งพุทไธสวรรย์๒๑๑๘. ประกาศให้เรียกชื่อพระที่นั่งสุทธาสวรรย์ว่า พระที่นั่งสุทไธสวรรย์๒๒พระที่นั่งพุทธาสวรรย์ให้เรียกว่าพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ฒหน้า๑๙. ประกาศให้ทำบาญชีพระสงฆ์สามเณรที่เป็นช่างทองแลช่างอื่นๆ ๒๒ขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวาย๒๐. ประกาศเตือนผู้ที่ใช้อักษรผิด ๒๔๒๑. ประกาศว่าด้วยการสร้างวัด ๒๔๒๒. ประกาศพระราชบัญญัติฝ่ายพระบวรราชวัง เรื่อง เล่นเบี้ยในพระบวรราชวัง ๒๕๒๓. ประกาศให้พระสงฆ์บูชาพระแก้วมรกต ในเดือน ๘ แรม ๘ ค่ำ ๒๘๒๔. ประกาศเรื่องถวายฎีกา ๒๙๒๕. ประกาศเรื่องนามหลวงบรรเทาทุกขราษฎร์๒๙๒๖. ประกาศว่าด้วยเรื่องฟ้องหาปาราชิก ๓๐๒๗. ประกาศเรื่องภิกษุสามเณรรักใคร่ผู้หญิง จนถึงเป็นปาราชิก ๓๑ให้มาลุกะโทษ จะยกโทษให้๒๘. ประกาศห้ามไม่ให้เอาแผงไม้ไผ่จากมาทำเป็นพะเพิงในพระอารามหลวง ๓๒๒๙. ประกาศห้ามไม่ให้ชักสื่อ แลชวนภิกษุสามเณรประพฤติอนาจาร ๓๒๓๐. ประกาศห้ามคฤหัสถ์ไม่ให้สมคบภิกษุสามเณรที่ประพฤติอนาจาร ๓๒๓๑. ประกาศว่าด้วยเรียกชื่อกรมล้อมพระราชวัง ๓๗๓๒. ประกาศว่าด้วยถวายของในงานโกนจุก ๓๘พ.ศ. ๒๓๙๗๓๓. ประกาศพระสงฆ์ที่จะสึกมารับราชการ ๓๙๓๔. ประกาศเรื่องฟ้องความผิดกระทรวง ๔๐๓๕. ประกาศให้ใช้คำว่า ฉศก แทน ฉ้อศก ๔๑๓๖. ประกาศสรรพนามสำหรับช้างมา ๔๒๓๗. ประกาศเรื่องกราบทูลความที่ไม่เป็นจริง ๔๒๓๘. ประกาศห้ามไม่ให้ผู้มีอำนาจเข้าไปเกี่ยวข้องในการพิจารณาคดี๔๓๓๙. ประกาศว่าด้วยเวลากราบทูลข้อราชการแลกิจธุระ ๔๔๔๐. ประกาศห้ามไม่ให้หม่อมห้ามเจ้าต่างกรมมาคบนางใน ๔๔๔๑. ประกาศห้ามไม่ให้ทำฎีกาถวายด้วยกระดาษม้วน แลให้ใช้อักษรตามแบบอย่าง ๔๕๔๒. หมายประกาศเขตรังวัด ผู้ร้ายขุดวัด ๔๖๔๓. ประกาศว่าด้วยลักษณะที่จะใช้ถ้อยคำในฎีกาทูลเกล้าฯ ถวาย ๔๗๔๔. ประกาศเรื่องเงินทาสลูกหนี้๔๘๔๕. ประกาศห้ามมิให้ภิกษุสามเณรคบผู้หญิงมาพูดที่กุฎี๔๙ณหน้า๔๖. ประกาศห้ามไม่ให้ทำศพหน้าวัดหลวง หรือริมทางเสด็จ ๕๑๔๗. ประกาศพระราชทานนามวัดเงินว่า วัดรัชฎาธิฐาน วัดทองว่า ๕๑วัดกาญจนสิงหาศน์๔๘. ประกาศเรื่องพระราชาคณะ ฐานา เปรียญ สึกมากเกินไป ๕๒จะต้องเข้าเดือนทำการพิมพ์๔๙. ประกาศพระราชทานส่วนพระราชกุศลในการที่ทรงบริจาคเพชรใหญ่๕๓ประดับพระอุณาโลมพระพุทธรัตนปฏิมากร๕๐. ประกาศห้ามไม่ให้คนสูบฝิ่นเป็นขุนหมื่นรับเบี้ยหวัด ๕๔๕๑. ประกาศให้ระวังเพลิงไหม้๕๕๕๒. ประกาศทรงอนุญาตข้าราชการฝ่ายในทูลลาออก ๕๖๕๓. ประกาศไม่ทรงติเตียนคน ๔ จำพวก ๕๘๕๔. ประกาศห้ามไม่ให้ทำช้างเล่นละครเป็นช้างเผือก ๕๘๕๕. ประกาศพระราชลัญจกรองค์ใหม่๕๙๕๖. ประกาศพิมพ์โฆษณาพิกัดภาษีอากร ๖๐พ.ศ. ๒๓๙๘๕๗. ประกาศคนเล่นว่าวให้ระวังสายป่าน ๖๑๕๘. ประกาศให้สมเด็จเจ้าพระยาทั้ง ๒ องค์ เป็นแม่กองสักเลก ๖๑๕๙. ประกาศให้เรียกปีเถาะ สัปตศก ๖๓๖๐. ประกาศเรื่องหม่อมเจ้ากราบถวายบังคมลาไปหัวเมือง ๖๔๖๑. ประกาศห้ามมิให้เรือที่โดยเสด็จตัดกระบวน ๖๕๖๒. ประกาศให้ใช้เลขปีรัชกาลทับหลังศก ๖๖๖๓. ประกาศเรื่องคนกองนอก ๖๖๖๔. ประกาศกำหนดสักเลก ๖๘๖๕. ประกาศว่าด้วยบ่าวไพร่ของผู้มีอำนาจออกไปอยู่หัวเมือง ๖๙๖๖. ประกาศพระบรมราโชวาทข้าหลวงออกไปสักเลกหัวเมือง ๗๐๖๗. ประกาศขนานนามเมืองประจวบคีรีขันธ์ เมืองปัจจันตคิรีเขตร ๗๒๖๘. ประกาศห้ามมิให้เชื่อการหลอกด้วยอ้างอำนาจผี๗๒๖๙. ประกาศให้เขียนตัวเลขปีรัชกาลประจำหลังศก ๗๓๗๐. ประกาศว่าด้วยละครผู้หญิง แลเรื่องหมอเรื่องช่าง ๗๔๗๑. ประกาศว่าด้วยออกพระนามแลคำกราบทูลฯ ๗๕ดหน้า๗๒. ประกาศเรื่องรับเบี้ยหวัดแทนกัน ๗๖๗๓. ประกาศว่าด้วยคนทำเงินแดง ๗๘๗๔. ประกาศว่าด้วยเขียนเลขประจำปีรัชกาลทับหลังศก ๗๙๗๕. ประกาศเรื่องพระยาโบราณบุรานุรักษ์ กับกรมการกราบทูลฟ้อง ๗๙เจ้าพระยามหาศิริธรรม ฯ ข้ามเสนาบดี๗๖. ประกาศเปลี่ยนตราภูมิคุ้มห้าม ๘๑๗๗. ประกาศว่าด้วยดวงตราต่างๆ ที่ใช้ประทับตราภูมิ๘๒๗๘. ประกาศว่าด้วยราษฎรชาวกรุงเก่าถวายข้าวเปลือก ๘๔๗๙. ประกาศว่าด้วยคนพาลเสพสุราในเวลาตรุษสงกรานต์๘๕๘๐. ประกาศว่าด้วยท้องสนามหลวง แลท้องสนามไชย ๘๖๘๑. ประกาศเรื่องถวายฎีกา ๘๖๘๒. ประกาศว่าด้วยหมู่ข้าหลวงเดิม ๘๗พ.ศ. ๒๓๙๙๘๓. ประกาศเรื่องให้สำรวจคฤหัสถ์อาศัยวัด ๘๙๘๔. ประกาศว่าด้วยตราประจำหมายประกาศ ๙๐๘๕. ประกาศว่าด้วยผู้ที่จะรับทำภาษีอากรต่างๆ ให้ทำเรื่องราวยื่นตามกรม ๙๐๘๖. ประกาศว่าด้วยเขตที่ซึ่งฝรั่งจะเช่าหรือซื้อได้๙๑๘๗. ประกาศว่าด้วยการประพฤติต่อฝรั่งเศสอังกฤษ แลอเมริกัน ๙๓ที่มาอยู่ในเมืองไทย๘๘. ประกาศเตือนให้ราษฎรซื้อข้าว เพราะจะเปิดให้จำหน่ายออกนอกประเทศ ๙๙๘๙. ประกาศเรียกอากรมะพร้าว ๓ ต้นสลึง ๙๙๙๐. ประกาศอนุญาตให้ชาวกรุง ฯ รับจ้างฝรั่ง ๑๐๐๙๑. คำประกาศเรื่องปวารณา ๑๐๑๙๒. ประกาศห้ามไม่ให้คนตื่นข่าวเรื่องเรือรบไปมา ๑๐๓๙๓. ประกาศว่าด้วยกลับตั้งอากรค่าน้ำ แลลดค่านาคู่โค ๑๐๕๙๔. ประกาศพิกัดอากรค่าน้ำ ๑๐๘๙๕. ประกาศเตือนสติผู้ซื้อข้าว ขายข้าว ๑๑๑๙๖. ประกาศให้ใช้เงินเหรียญนอก (ครั้งที่ ๑) ๑๑๑๙๗. ประกาศทรงตักเตือนไม่ให้ทิ้งศพสัตว์ลงในน้ำ แลให้ทอดเตาไฟ ๑๑๔อย่าให้เป็นเชื้อเพลิง แลให้คิดทำลิ่มสลักรักษาเรือนตหน้า๙๘. ประกาศเรื่องให้หนังสือคุ้มภาษีอากรโดยพลการ ๑๑๕๙๙. ประกาศกำหนดเวลาถวายฎีกา ๑๑๗๑๐๐. พระบรมราโชวาทพระราชทานรางวัลเพิ่มเบี้ยหวัด พระบรมวงศานุวงศ์๑๑๘๑๐๑. พระบรมราโชวาทพระราชทานเงิน แลทรงสั่งสอนพระเจ้าลูกเธอ ฯ ๑๑๙๑๐๒. ประกาศห้ามมิให้ใช้คำบางคำกราบบังคมทูล ๑๒๐๑๐๓. ประกาศสงกรานต์ ปีมะเส็ง นพศก ๑๒๐พ.ศ. ๒๔๐๐๑๐๔. ประกาศตักเตือนเรื่องซื้อข้าวขายข้าวในปีมะเส็ง ๑๒๑๑๐๕. ประกาศอนุญาตให้คนในบังคับสยามรับทำงานของกงสุลอังกฤษได้๑๒๒๑๐๖. ประกาศกำหนดอำนาจเจ้าบ้านแลเจ้าพนักงานในการจับกุม ๑๒๒๑๐๗. ประกาศห้ามไม่ให้เอาทองเหรียญ เงินเหรียญ แต่งตัวให้เด็ก ๑๒๔แลอนุญาตให้ใช้เงินเหรียญนอก๑๐๘. ประกาศยกเลิกการยิงกระสุน แลอนุญาตให้ราษฎรเฝ้าได้๑๒๕ในทางเสด็จพระราชดำเนิน๑๐๙. ประกาศเรื่องความทาสลูกหนี้ แลภรรยาหนีไปอยู่วังเจ้า บ้านผู้มีบรรดาศักดิ์สูง ๑๒๘๑๑๐. ประกาศให้ใช้เงินเหรียญครั้งที่ ๒ ๑๒๙๑๑๑. ประกาศแผ่พระราชกุศลซ่อมแซมถนน ๑๓๐๑๑๒. ประกาศพระราชบัญญัติให้ใช้เงินเหรียญนอก ๑๓๐๑๑๓. ประกาศห้ามไม่ให้พระสงฆ์สามเณรเที่ยวเตร่ในทางเสด็จพระราชดำเนิน ๑๓๑๑๑๔. ประกาศการรักษาพระนครคราวเสด็จประพาสหัวเมืองชายทะเลตะวันออก ๑๓๓๑๑๕. ประกาศให้ผู้ที่ไปราชการหัวเมืองแลต่างประเทศ ๑๓๕ทำหนังสือกราบบังคมทูลโดยตรงพ.ศ. ๒๔๐๑๑๑๖. ประกาศเรื่องออกหนังสือราชกิจจานุเบกษา ๑๓๖๑๑๗. ประกาศมหาสงกรานต์ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก ๑๓๗๑๑๘. ประกาศผูกปี้ข้อมือจีน ๑๓๘๑๑๙. ประกาศเรื่องอากรเตาสุรากรุงเก่า ๑๔๐๑๒๐. ประกาศจ่ายเงินภาษีเข้าบำรุงพระนคร ๑๔๒๑๒๑. ประกาศเรื่องคนเสพสุราเมาในวันสงกรานต์๑๔๓ถหน้า๑๒๒. ประกาศพระราชทานนามคลองเจดีย์บูชา ๑๔๔๑๒๓. ประกาศเรื่องพระนารายณ์ราชนิเวศน์เมืองลพบุรี นามพระที่นั่ง บ่อน้ำ ๑๔๕พระราชทานเปลี่ยนนาม วัดขวิด นามเมืองลพบุรี นามเมืองสระบุรี เมืองพรหมบุรี๑๒๔. ประกาศตั้งภาษีน้ำตาลทรายแยกเป็น ๓ ราย ๑๔๗๑๒๕. ประกาศยกเงินหางข้าวค่านาปีแรกโค่นสร้าง ๑๔๘๑๒๖. ประกาศกำหนดค่าธรรมเนียมรับตราภูมิคุ้มห้าม ๑๔๙๑๒๗. ประกาศพิกัดค่าธรรมเนียมรับตั๋วคุ้มสัก ๑๕๐๑๒๘. ประกาศการที่จะทูลเกล้า ฯ ถวายฎีกา ๑๕๐๑๒๙. หมายประกาศเรื่องปลอมสักหมายหมู่๑๕๒๑๓๐. ประกาศการพระราชพิธีจรดพระนังคัล ๑๕๓๑๓๑. ประกาศว่าด้วยคำที่เรียก เสร็จ สำเร็จ สัมฤทธิ สัมเรทธ ๑๕๔๑๓๒. ประกาศเรื่องภาษีพลู๑๕๔๑๓๓. ประกาศห้ามขี่ม้าแลจูงม้าเปล่าเข้าในพระราชวัง ๑๕๕๑๓๔. ประกาศห้ามไม่ให้ขี่ม้าจูงม้ามาในพระบรมมหาราชวัง ๑๕๖๑๓๕. ประกาศนามพระที่นั่งชลังคพิมาน แลพระที่นั่งฝ่ายตะวันออกในพระบรมมหาราชวัง ๑๕๗๑๓๖. พระราชกระแสเลิกเก็บอากรตลาด เปลี่ยนเป็นเก็บภาษี โรงร้าน เรือแพ ๑๕๘๑๓๗. ประกาศให้บอกบาญชีราชสกุลแลราชนิกุล ที่เกิดใหม่จะได้รับพระราชทานเบี้ยหวัด ๑๖๑๑๓๘. ประกาศในพระบรมมหาราชวัง ถ้าจะช่วยคนหรือการกู้หนี้ให้มีนายประกัน ๑๖๒๑๓๙. ประกาศห้ามมิให้ทาสแลลูกหนี้หนีเข้าแอบแฝงในที่ผู้มีบุญ จับกุมยาก ๑๖๒๑๔๐. พระราชกระแสเรื่องทาสลูกหนี้หนีนายเงินไปอาศัยวังเจ้าบ้านขุนนาง ๑๖๓แลในพระบรมมหาราชวัง๑๔๑. ประกาศตั้งเจ้าพระยานิกรบดินทรเป็นผู้สำเร็จราชการกองสักเลกแทน ๑๖๗สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ๑๔๒. คำพิพากษาแลพระราชกระแสตัดสินเรื่องโทษ อ้ายกลับพระยาไชยา ๑๖๘๑๔๓. ประกาศยกเลิกอากรตลาด ตั้งพิกัดภาษีเรือ โรงร้าน ตึก แพ ๑๗๐๑๔๔. ประกาศบอกน้ำฝนต้นข้าว แลห้ามมิให้ลือการผิดๆ ๑๗๒๑๔๕. ประกาศตั้งตำแหน่งผู้สำเร็จราชการเมืองขึ้น เมืองกาญจนบุรี ๗ เมือง ๑๗๔แลตั้งจีนเวชเป็นขุนราชภัตการ๑๔๖. ประกาศให้เลือกพระราชครูลูกขุน พระมหาราชครูปโรหิต พระมหาราชครูมหิธร ๑๗๕๑๔๗. ประกาศข้าราชการจะนำข้อความขึ้นกราบบังคมทูล ให้จดหมาย ๑๗๖ยื่นต่อมหาดเล็กๆ ส่งท่านข้างในทหน้า๑๔๘. ประกาศให้ลงชื่อด้วยลายมือตนในหนังสือทูลเกล้า ฯ ถวาย ๑๗๗๑๔๙. ประกาศเวลาเสด็จลงพระตำหนักน้ำแลประทับในเรือบด ๑๗๘จะชักธงจอมเกล้าขึ้นเป็นที่หมาย ห้ามคนขายแจวเรือผ่าน๑๕๐. ประกาศตั้งผู้จับคนยิงปืนในแขวงกรุงเทพฯ ซึ่งมิได้บอกปากเสียง ๑๗๘๑๕๑. ประกาศห้ามไม่ให้ช่วยคนในบังคับต่างประเทศยุโรปมาเป็นทาส ๑๗๙๑๕๒. ประกาศดาวหางขึ้นอย่าให้วิตก ๑๗๙๑๕๓. ประกาศให้ผู้ถวายฎีกาลงชื่อหรือวานผู้ที่ไว้ใจลงแทน ๑๘๐๑๕๔. ประกาศห้ามยิงปืน ถ้าจะยิงให้บอกศาลาก่อนจึงยิงได้๑๘๑๑๕๕. เตือนสติพนักงานต้องทำการเฉพาะตำแหน่ง ๑๘๓๑๕๖. ประกาศพระราชทานพระบรมราชานุญาต ให้เจ้าจอมอยู่งานกราบถวายบังคม ๑๘๔ลาออกได้ แลว่าด้วยเจ้าจอมมารดา แลหม่อมห้ามที่มีหม่อมเจ้ามีผัว๑๕๗. ประกาศพระราชทานพระบรมราชานุญาต ข้าราชการฝ่ายใน ๑๘๖กราบถวายบังคมลาออก ๑๒ คน๑๕๘. ประกาศกำหนดโทษผู้ร้ายทิ้งไฟ ๑๘๗๑๕๙. ประกาศนามผู้ว่าราชการเมืองนครเขื่อนขันธ์๑๘๘๑๖๐. ประกาศห้ามมิให้เฝ้ากรมหมื่นถาวรวรยศ แลกรมหมื่นอลงกพกิจปรีชาที่วัง ๑๘๘นอกจากผู้เป็นกรมขึ้น๑๖๑. ประกาศเรื่องคนโทษหนีเข้าไปอาศัยในวังเจ้าหรือมีผู้แก้ไขให้ผู้คุมร้อง ๑๘๙๑๖๒. ประกาศห้ามไม่ให้พระสงฆ์พายเรือแจวเรือเวลาเสด็จทางชลมารคแลประทับริมน้ำ ๑๙๐๑๖๓. ประกาศแผ่พระราชกุศลให้พระบรมวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองฯ ๑๙๑ให้ช่วยปลูกสร้างวัดพระปฐมเจดีย์๑๖๔. ประกาศวันสงกรานต์ ปีมะแม เอกศก ๑๙๓๑๖๕. ประกาศผู้ถือศาสนาแลผู้ถือผิด ๑๙๔๑๖๖. ประกาศเรื่องพระยาพิพิธฤทธิเดช ผู้สำเร็จราชการเมืองตราด ๑๙๖ส่งหญิงเข้ามาถวาย ๓ คน๑๖๗. ประกาศชำระความหัวเมืองแลบอกส่งกรุงเทพฯ ๒๐๐๑๖๘. ประกาศเตือนสติในคำเรียกเจ้าพระยามุขมนตรี แลหลวงมลโยธานุโยค ๒๐๒แลกรมล้อมวัง๑๖๙. ประกาศเตือนสติคำที่เรียกซากศพ ๒๐๒๑๗๐. ประกาศเตือนสติในคำว่าปิดตรา ๒๐๓๑๗๑. ว่าด้วยคำที่เรียกว่าทแกล้วทหาร ๒๐๓๑๗๒. ประกาศว่าด้วยคำที่เรียกใบบอกแลท้องตรา ๒๐๓ธหน้าพ.ศ. ๒๔๐๒๑๗๓. ประกาศมหาสงกรานต์ ปีมะแม เอกศก ๒๐๕๑๗๔. ประกาศเรื่องมิให้ละทิ้งคนเสียจริต ๒๐๕๑๗๕. ประกาศให้ผู้รับพระบรมราชโองการฟังรับสั่งให้ชัดเจน ๒๐๗๑๗๖. ประกาศพระราชบัญญัติพระสงฆ์สามเณรแลศิษย์วัด ๒๐๗๑๗๗. ประกาศขนานนามพระที่นั่งในท่าราชวรดิษฐ แลพระที่นั่งสร้างใหม่๒๑๒๑๗๘. ประกาศพระราชบัญญัติให้คัดความมรดก ทูลเกล้าฯ ถวายใน ๑๕ วัน ๒๑๓๑๗๙. ประกาศให้ใช้คำ กับ แก่ แด่ แต่ ต่อ ใน ยัง ในที่ควร ๒๑๔๑๘๐. ประกาศพิกัดอากรค่าน้ำให้เก็บตามเครื่องมือ ๒๑๕๑๘๑. ประกาศว่าด้วยทรงทำนุบำรุงพระพุทธศาสนา ๒๑๙พ.ศ. ๒๔๐๓๑๘๒. ประกาศมหาสงกรานต์ ปีวอก โทศก ๒๒๒๑๘๓. ประกาศห้ามข้าเจ้ามิให้ปิดบังความผิดของเจ้านาย ๒๒๔๑๘๔. ประกาศว่าด้วยลักษณะให้ลงแกงไดลายมือในหนังสือสำคัญ มณฑลกรุงเทพฯ ๒๒๖๑๘๕. ประกาศว่าด้วยลักษณะให้ลงแกงไดลายมือในหนังสือสำคัญ ในหัวเมืองทั่วไป ๒๒๙๑๘๖. พระราชบัญญัติกฎหมายท้องน้ำ บุกรุก ห้ามยิงปืน แลการเที่ยวอาละวาด ๒๓๒ของพวกกะลาสี๑๘๗. ประกาศให้ยกค่าไม้ปกำใบค่าน้ำมัน ๒๔๒๑๘๘. ประกาศพระราชบัญญัติให้ภิกษุสามเณรแลลูกศิษย์วัด เมื่อประพฤติอนาจาร ๒๔๕แล้วให้มาลุแก่โทษเสีย จะยกโทษให้๑๘๙. หมายประกาศเรื่องตัวเลกเป็นพาล ให้เจ้าหมู่มูลนายกักขัง แลบอกกล่าว ๒๔๖เสียจึงจะพ้นความผิด๑๙๐. ประกาศห้ามพระสงฆ์ไม่ให้บอกใบ้แทงหวย แลประพฤติอนาจาร ๒๔๘๑๙๑. ประกาศให้ผู้ที่ทรงรู้จักมาเฝ้า จะพระราชทานเงิน ๒๔๙๑๙๒. ประกาศพิกัดราคาเงินเหรียญบาทแลเงินแป ๒๕๐๑๙๓. ประกาศให้เจ้าคณะมีหมายประกาศไปตามพระอารามให้ชำระต้นไม้ต่างๆ ๒๕๒ที่ขึ้นบนหลังคา แลกำแพง ให้ชำระลานวัดให้หมดจด ในเวลาเสด็จพระราชทานพระกฐิน๑๙๔. ประกาศพระราชบัญญัติเรื่องที่กระหนาบคาบเกี่ยว แลการกู้หนี้ในระหว่างญาติ๒๕๓๑๙๕. ประกาศให้ตรวจตรารักษาบ้านเรือน แลจับกุมโจรผู้ร้าย ๒๕๔นหน้า๑๙๖. ประกาศขอแรงราษฎรบ้านใกล้เคียง ตัดถอนต้นโพธิ์ ต้นไทร แลต้นไม้อื่นๆ ๒๕๖ที่กำแพง ป้อม ประตู๑๙๗. หมายประกาศพระราชกระแสซึ่งทรงตัดสินโทษจีนเสง อำแดงอิ่มผู้ทำวิชาอาคม ๒๕๖๑๙๘. ประกาศร่างตราภูมิคุ้มห้ามค่านาแก่ไพร่หลวงบางเหล่าเป็นพิเศษ ๒๕๙พ.ศ. ๒๔๐๔๑๙๙. ประกาศมหาสงกรานต์ ปีระกา ตรีศก ๒๖๑๒๐๐. ประกาศพระราชบัญญัติเรื่องพระสงฆ์สามเณรลักเพศ ๒๖๖๒๐๑. ประกาศเรื่องบรรจุของในพระเจดีย์ที่เขาพนมขวด ๒๖๗๒๐๒. ประกาศเรื่องข้าเจ้าแข็งบ่าวนายแรงข่มเหงราษฎร ๒๖๘๒๐๓. ประกาศดาวหางปีระกา ตรีศก ๒๗๐๒๐๔. ประกาศสุริยอุปราคา ๒๗๒๒๐๕. ประกาศพระราชบัญญัติให้ใช้คำนำหน้าชื่อชนต่างๆ ๒๗๓๒๐๖. ประกาศร่างพระราชหัตถเลขาพระราชทานนาพระเจ้าลูกเธอ ๒๗๕๒๐๗. ประกาศดาวพระเคราะห์พุธเข้าในดวงพระอาทิตย์๒๗๖๒๐๘. ประกาศวางระเบียบให้เจ้านายแต่งพระองค์ในพิธีถือน้ำแลตามเสด็จ ๒๗๗๒๐๙. ประกาศทรงอนุญาตให้ข้างในกราบถวายบังคมลาออกจากราชการ ๒๗๘๒๑๐. ประกาศการโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ แลเฉลิมพระนามสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ ๒๗๙๒๑๑. ประกาศให้นำเลกมารับหนังสือพิมพ์คุ้มสัก แลสักหลังมือ ๒๘๒พ.ศ. ๒๔๐๕๒๑๒. ประกาศสงกรานต์ ปีจอ จัตวาศก ๒๘๓๒๑๓. ประกาศเรื่องการถวายทองเงินพระเจ้าลูกเธอในการโสกันต์๒๘๙๒๑๔. ประกาศเรื่องเกณฑ์ทรายโรยถนนในการพระศพ ๒๙๐๒๑๕. ประกาศห้ามมิให้กราบบังคมทูลทักอ้วนผอมขาวดำ ๒๙๑๒๑๖. ประกาศวางโทษเรื่องทักอ้วนผอม ๒๙๑๒๑๗. ประกาศให้เรียกคลองวัดไชยพฤกษ์ว่าคลองมหาสวัสดิ์ คลองเข้าไป ๒๙๔พระปฐมว่าคลองเจดีย์บูชา๒๑๘. ประกาศให้ชำระตัวเลกพระคลังสุภรัต ซึ่งไปแอบอิงอยู่ในกรมต่างๆ ๒๙๔ส่งให้คลังสุภรัต๒๑๙. ประกาศให้คัดเรื่องความที่ราษฎรฟ้องร้องขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวาย ๒๙๕บหน้า๒๒๐. ประกาศให้เก็บภาษีหัวเบี้ยรวมอยู่ในบ่อน ๒๙๖๒๒๑. ประกาศให้ใช้กะแปะอัฐแลโสฬสที่ทำขึ้นใหม่๒๙๗๒๒๒. ประกาศห้ามไม่ให้ตื่นกันเรื่องกะแปะอัฐแลโสฬสจะใช้ไม่ได้๓๐๑๒๒๓. ประกาศห้ามมิให้นับอัฐโสฬสลงที่พื้นแข็งๆ ๓๐๓๒๒๔. ประกาศขยายสถานที่จำหน่ายแลรับกะแปะอัฐแลโสฬส ๓๐๓๒๒๕. ต้นประกาศพระราชทานแลกเปลี่ยนที่วิสุงคามสีมาเมืองลพบุรี๓๐๕๒๒๖. ประกาศการพระราชพิธีลงสรงโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ ๓๑๒๒๒๗. ประกาศให้ข้าราชการที่ทำการวิวาหมงคล โกนจุกบุตร ๓๒๐นำความกราบบังคมทูลฯ แลข้าราชการในทำเนียบถึงแก่กรรมให้บอกกระทรวงวัง๒๒๘. ประกาศไม่ให้หม่อมเจ้าหม่อมราชวงศ์ตลอดจนบุตรหลานเหลนไปเที่ยว ๓๒๑ตามหัวเมืองโดยไม่ได้ทูลลา๒๒๙. ประกาศเรื่องการนุ่งขาวแลกระแสพระราชดำรัสในการที่ทรงแจก ๓๒๔พระราชทรัพย์ส่วนพระองค์พ.ศ. ๒๔๐๖๒๓๐. ประกาศมหาสงกรานต์ ปีกุน เบญจศก ๓๒๗๒๓๑. ประกาศพระราชบัญญัติรับฟ้องความเจ้า แลห้ามเจ้ามิให้ไปไกลพระนคร ๓๓๒๒๓๒. ประกาศการทรงปฏิสังขรณ์พระเจดีย์วัดชุมพลนิกายาราม ที่เกาะบางปอิน ๓๓๔๒๓๓. ประกาศพระราชทานอนุญาตให้ข้าราชการฝ่ายในทูลลาออกนอกราชการได้๓๓๖๒๓๔. ประกาศพิกัดราคาทองแป ทศ พิศ พัดดึงส์๓๓๘๒๓๕. ประกาศห้ามไม่ให้เชื่อถือข้าราชการเก่านอกตำแหน่ง ๓๔๔๒๓๖. พระราชปรารภเรื่องเดินเป็นผู้ว่าราชการเมือง ๓๔๖๒๓๗. ประกาศว่าด้วยการเดินเป็นเจ้าเมือง ๓๔๘๒๓๘. ประกาศงานพระเมรุเจ้าฟ้าจันทรมณฑล แลงานฉลองวัด ๓๕๐๒๓๙. ประกาศพิกัดภาษี เรือ ตึก แพ โรงร้าน ๓๕๖พ.ศ. ๒๔๐๗๒๔๐. ประกาศสงกรานต์ ปีชวด ฉศก ๓๕๙๒๔๑. ประกาศให้ผู้ที่ได้กู้ยืมเงินในพระเจ้าลูกเธอ มาสารภาพต่อกรมวัง ๓๖๓๒๔๒. ประกาศวันธรรมสวนะ แก้ความในประกาศสงกรานต์ที่ผิด ๓๖๔๒๔๓. ประกาศเตือนสติให้สงวนข้าวไว้ให้พอกินตลอดปี๓๖๔ปหน้า๒๔๔. ประกาศพิกัดเงินเหรียญนอก ๓๖๕๒๔๕. ประกาศเลิกภาษีผลมะพร้าว ๓๖๗๒๔๖. ประกาศว่าด้วยแจกเบี้ยหวัดเป็นทองทศ ทองพิศ ทองพัดดึงส์แทนเงิน ๓๖๘๒๔๗. ประกาศเฉลิมพระชนมพรรษา ๓๗๐๒๔๘. ประกาศว่าด้วยการเล่าลือกันว่าพระพุทธทำนายเกิดขึ้นที่เมืองเขมร ๓๗๒๒๔๙. ประกาศว่าด้วยเรื่องมีผู้ทำอัฐปลอม ๓๗๕๒๕๐. ประกาศด้วยเรื่องมีผู้ทำเงินปลอม ๓๗๖๒๕๑. ประกาศเพิ่มเติมเรื่องอัฐโสฬสอ่อนแลบางไป ๓๗๘๒๕๒. ประกาศว่าด้วยเรื่องราคาข้าว ๓๗๙๒๕๓. ประกาศพระราชทานโอวาทแก่ผู้ซื้อข้าวขายข้าว ๓๘๐๒๕๔. ประกาศให้ผู้ถูกใช้อัฐปลอมนำมาทูลเกล้า ฯ ถวาย ๓๘๒๒๕๕. ประกาศห้ามมิให้เรียกหม่อมราชวงศ์แลหม่อมหลวงว่าเจ้า ๓๘๒๒๕๖. ประกาศไม่ให้จำหน่ายข้าวออกไปนอกประเทศ ๓๘๓๒๕๗. ประกาศให้เรียกค่าธรรมเนียมเรือลูกค้าในเมืองที่มีกงสุลสยาม ๓๘๕๒๕๘. ประกาศพระราชบัญญัติเรื่องนาตราแดงแลนาคู่โค ๓๘๖๒๕๙. ประกาศตั้งกงสุลปรุศเสียน ๓๘๙๒๖๐. ประกาศเรื่องทำพระศพเจ้านาย แลศพเสนาบดี ที่พระเมรุกลางเมือง ๓๙๓พ.ศ. ๒๔๐๘๒๖๑. ประกาศมหาสงกรานต์ ปีฉลู สัปตศก ๓๙๕๒๖๒. ประกาศห้ามมิให้นายบ่อนทดรองเงินให้นักเลงเล่นเบี้ย ๔๐๑อนุญาตให้ทำสารกรมธรรม์แทน๒๖๓. ประกาศห้ามมิให้เขียนหนังสือทูลเกล้า ฯ ถวายด้วยหมึกดินสอที่จืดจาง ๔๐๒๒๖๔. ประกาศเรื่องจีนทำอัฐปลอม ๔๐๓๒๖๕. ประกาศพระราชทานชื่อวัดเงินวัดทอง ๔๐๔๒๖๖. ประกาศไม่ให้พิกัดราคาข้าว ๔๐๕๒๖๗. ประกาศห้ามมิให้เล่นแอ่วลาว ๔๐๕๒๖๘. ประกาศว่าด้วยปฏิสังขรณ์วัดขุนแสน ๔๐๖๒๖๙. ประกาศให้ภาษีตั้งอยู่กับด่าน ๔๐๗๒๗๐. ประกาศให้ใช้เบี้ยทองแดงซีกเสี้ยว ๔๐๘ผหน้า๒๗๑. ประกาศพระราชบัญญัติลักษณะลักพา ๔๐๙๒๗๒. ประกาศพิกัดภาษีน้ำมันมะพร้าว ๔๑๓๒๗๓. ประกาศพระราชพิธีโสกันต์ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์๔๑๕๒๗๔. ประกาศห้ามมิให้ผู้ที่มิได้สังกัดวังหน้าโกนผม เมื่อพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้า ฯ ๔๒๕สวรรคต ที่ ๑๒๗๕. ประกาศห้ามมิให้ผู้ที่มิได้สังกัดวังหน้าโกนผม เมื่อพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้า ฯ ๔๒๖สวรรคต ที่ ๒๒๗๖. ประกาศเรื่องจะพระราชทานเบี้ยหวัดพระโอรสพระธิดาในพระบวรราชวัง ๔๒๖พ.ศ. ๒๔๐๙๒๗๗. ประกาศมหาสงกรานต์ ปีขาล อัฐศก ๔๓๒๒๗๘. ประกาศพิกัดภาษีเรือตึกแพโรงร้าน ๔๓๘๒๗๙. ประกาศห้ามไม่ให้เอาเครื่องประดับทองเงินแต่งกายให้เด็ก ๔๔๑ที่ยังไม่รู้จักหลีกหลบโจรผู้ร้าย๒๘๐. ประกาศให้ใช้ทองแดงซีกเสี้ยวซึ่งทำบางกว่าครั้งแรก ๔๔๔๒๘๑. ประกาศให้เจ้าสำนักพรรคพวกของผู้ร้ายมาลุแก่โทษ ๔๔๕๒๘๒. ประกาศห้ามไม่ให้แต่งตัวเด็กด้วยเครื่องทองเงิน แล้วปล่อยไปเที่ยวโดยลำพัง ๔๔๕๒๘๓. ประกาศเรื่องจำนำแลขายฝากกรรมสิทธิ์ที่ดิน ๔๔๗พ.ศ. ๒๔๑๐๒๘๔. ประกาศห้ามไม่ให้ข้าราชการคบหากับเศรษฐีบางแมว แลจีนทองเซ็ก ๔๔๘๒๘๕. ประกาศให้พวกที่อยู่แถวทิมในพระราชวังทำความสะอาด ๔๔๙๒๘๖. ประกาศให้ผู้ติดใจสงสัยนายตุ้มมาสู้ความ ๔๔๙๒๘๗. ประกาศทรงปฏิญาณด้วยพระอาการกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ ๔๕๐๒๘๘. ประกาศให้ชำระคนไทยที่สูบฝิ่น ๔๕๒๒๘๙. ประกาศเลื่อนกรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ แลกรมหมื่นราชสีหวิกรม เป็นกรมขุน ๔๕๓แลทรงตั้งสมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา สมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ เป็นกรมขุน๒๙๐. ประกาศพระราชบัญญัติเพิ่มเติมเรื่องขายฝาก แลจำนำกรรมสิทธิ์ที่ดิน ๔๕๔๒๙๑. ประกาศพระราชทานบรรดาศักดิ์พ่อค้าต่างประเทศ ๔๕๕ฝหน้า๒๙๒. ประกาศห้ามไม่ให้ขุนศาลตระลาการ เจ้าหนี้นายเงินทำหนังสือยอมความแล ๔๕๖สารกรมธรรม์ โดยลูกความแลทาสลูกหนี้ไม่รู้ไม่เห็น๒๙๓. ยิงปืนอาฏานา ฝั่งตะวันตก ๔๕๗๒๙๔. ประกาศพระราชบัญญัติเรื่องผัวขายเมีย บิดามารดาขายบุตร ๔๕๘๒๙๕. ประกาศห้ามไม่ให้พนักงานผู้ยิงปืนพิธีตรุษ ทำอย่างอ้ายนาก อ้ายแย้ม ๔๖๐พ.ศ. ๒๔๑๑๒๙๖. ประกาศมหาสงกรานต์ ปีมะโรง สัมฤทธิ์ศก ๔๖๑๒๙๗. ประกาศให้ใช้พระนามสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ แลสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ ๔๖๗ในหนังสือกราบบังคมทูล๒๙๘. ประกาศให้ผู้จะตั้งตุลาการเลือกสรรตุลาการ ที่ลูกความไม่รังเกียจ ๔๖๗๒๙๙. ประกาศพระราชบัญญัติลักษณะลักพา ๔๖๘๓๐๐. ประกาศห้ามไม่ให้นักโทษร้องถวายฎีกาในเวลาเสด็จพระราชดำเนิน ๔๗๑๓๐๑. ประกาศให้เรียกนามวัดราชประดิษฐ์ให้ถูก ๔๗๓๓๐๒. ประกาศสุริยุปราคาหมดดวง ๔๗๕๓๐๓. ประกาศว่าด้วยวิธีคิดอธิกมาส ๔๗๖๓๐๔. ว่าด้วยวันธรรมสวนะ ๔๘๒๓๐๕. ประกาศวิธีบอกศักราช ๔๘๓๓๐๖. พระราชกำหนดเรื่องนาฬิกา ๔๘๔๓๐๗. ประกาศว่าด้วยพระอาทิตย์ถึงดาวฤกษ์อัสยุช ก็เป็นมหาสงกรานต์๔๘๕๓๐๘. ประกาศเรื่องพัชวาลวิชนี๔๘๖๓๐๙. ประกาศเรื่องราชทูตไปเจริญทางพระราชไมตรี๔๘๙๓๑๐. ประกาศใช้คำนำพระนามพระบรมวงศานุวงศ์๔๙๙๓๑๑. ประกาศให้ใช้คำต่อแลคำตาย ๕๐๑๓๑๒. ประกาศให้คงใช้คำที่เรียกภูษามาลาแลวัดพนัญเชิง ๕๐๒๓๑๓. ประกาศให้เรียกคลองผดุงกรุงเกษม แลถนนเจริญกรุง ๕๐๓๓๑๔. ประกาศให้ใช้คำว่าใส่ในที่ควร ๕๐๓พหน้าภาคปกิรณกะ๓๑๕. ประกาศเรียกงาปิว่าเยื่อเคยในคำกราบทูล ๕๐๔๓๑๖. ประกาศให้เรียกว่าสวนนันทอุทยานให้ถูก ๕๐๔๓๑๗. ประกาศเรื่องใช้คำพูดว่า ต้นแผ่นดิน กลางแผ่นดิน ปลายแผ่นดิน ๕๐๔๓๑๘. ประกาศให้เรียกที่ประทับท้องสนามหลวงว่าพลับพลา ๕๐๕๓๑๙. ประกาศเรื่องพระพุทธบุษยรัตน ๕๐๕๓๒๐. ประกาศปฏิสังขรณ์วัดไชยพฤกษมาลา วัดเขมาภิรตาราม ๕๑๐๓๒๑. ประกาศว่าด้วยเงินสำหรับซ่อมแซมพระอารามซึ่งเป็นส่วนพระองค์๕๑๓๓๒๒. ประกาศเรื่องพระราชทานกฐินที่กรุงเก่า ๕๑๖๓๒๓. ประกาศแผ่พระราชกุศลในการฉลองวัดหงษรัตนาราม ๕๑๗๓๒๔. ประกาศแผ่พระราชกุศลฉลองพระศรีรัตนมหาเจดีย์๕๒๐๓๒๕. ประกาศการทำของเลี้ยงพระในการเฉลิมพระชนมพรรษา ๕๒๑๓๒๖. ประกาศเรื่องเงินปี้จีนปีชวดทำถนน ๕๒๑๓๒๗. ประกาศชำระเลกในสมเด็จพระนางนาถราชเทวี สมเด็จพระเทพศิรินทร์๕๒๒๓๒๘. ประกาศเรื่องตราภูมคุ้มห้าม ๕๒๒๓๒๙. ประกาศสักเลกไพร่หลวง ๕๒๔๓๓๐. ประกาศไม่ให้ลูกหมู่ไพร่หลวง เมื่อบวชอยู่รับจ้างทำช่างทอง ๕๒๖๓๓๑. ประกาศไม่ให้เชื่อฟังเรื่องที่ผู้มีคดีไม่ฟ้องเอาไปลงหนังสือพิมพ์๕๒๖๓๓๒. ประกาศเรื่องราษฎรเมืองระยองถวายฎีกา กล่าวโทษผู้สำเร็จราชการเมือง ๕๒๘๓๓๓. ประกาศไม่ให้เชื่อข้อความที่มีผู้ทิ้งหนังสือไปลงหนังสือพิมพ์๕๒๙๓๓๔. ประกาศเรื่องเอาศพไว้ค้างคืน ๕๓๐๓๓๕. ประกาศทรงอนุญาตให้ราษฎรถวายฎีกา ทูลถามเรื่องที่เล่าลือได้๕๓๑๓๓๖. ประกาศว่าด้วยเนื้อนิลกสาปน์๕๓๒๓๓๗. ประกาศว่าด้วยเครื่องรองน้ำฝนอย่างยุโรป ๕๓๔๓๓๘. ประกาศกำหนดที่จะเอาทองแปมาขึ้นเอาเงินไปแต่ท้องพระคลัง ๕๓๔๓๓๙. ประกาศกำหนดที่รับทองทศพิศพัดดึงส์๕๓๕๓๔๐. ประกาศห้ามไม่ให้กระบวนแห่ตีสุนัขให้ไล่ไปเสียให้พ้น ๕๓๕แลอย่าให้ตุ๊กแกมีในอุโบสถหรือที่ประทับ๓๔๑. ประกาศให้พระสงฆ์ทุกๆ พระอารามตั้งพิธีฝน ๕๓๖๓๔๒. ประกาศวางระเบียบผู้ซึ่งจะถวายตัวเป็นมหาดเล็ก ๕๓๖๓๔๓. ประกาศเรื่องตั้งพันปากพล่อย ๕๓๖1 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔อธิบายความว่าด้วยประกาศรัชกาลที่ ๔
ประเพณีประกาศพระราชกฤษฎีกาแต่โบราณ เมื่อสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินดำรัสสั่งให้ประกาศกิจการอันใด คือเช่นตั้งพระราชบัญญัติ เป็นต้น โดยปรกติมักดำรัสสั่งให้อาลักษณ์เป็นพนักงานเรียบเรียงข้อความที่จะประกาศลงเป็นหนังสือ บางทีดำรัสให้ผู้อื่นรับพระราชโองการมาสั่งอาลักษณ์ให้เรียบเรียงประกาศก็มี ผู้รับสั่งมักเป็นเจ้าหน้าที่ซึ่งจะต้องอำนวยการที่ประกาศแต่ที่มิใช่เป็นเจ้าหน้าที่เป็นแต่ข้าเฝ้าคนใดคนหนึ่ง ดำรัสใช้ตามสะดวกพระราชหฤทัยก็มีลักษณะที่อาลักษณ์เรียบเรียงประกาศนั้น ตั้งข้อความเป็นหลัก ๕ อย่างคือ (๑) วันเดือนปีที่สั่ง (๒) นามผู้สั่งถ้าสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินดำรัสสั่งเองก็อ้างแต่ว่ามีพระราชโองการ ถ้ามีผู้อื่นมาสั่งก็อ้างนามผู้นั้นรับพระราชโองการ (๓) กล่าวถึงคดีอันเป็นมูลเหตุแห่งประกาศนั้น (๔) พระราชวินิจฉัย (๕) ข้อบัญญัติพระราชนิยมที่ให้ประกาศเมื่ออาลักษณ์ร่างเสร็จแล้วนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายทรงตรวจแก้ก่อนจึงประกาศ แต่ข้อนี้หาได้กล่าวไว้ให้ปรากฏไม่ ลักษณะที่ประกาศนั้นแต่โบราณเป็นหน้าที่กรมพระสุรัสวดี โดยเป็นผู้ถือบาญชีกระทรวงทบวงการทั้งปวง ที่จะคัดสำเนาประกาศแจกจ่ายไปยังกรมต่างๆ ทุกกรม ส่วนหัวเมืองทั้งปวงนั้น เมื่อมหาดไทย กลาโหม กรมท่าอันเป็นเจ้ากระทรวงบังคับบัญชาหัวเมือง ได้รับประกาศจากกรมพระสุรัสวดี ก็คัดสำเนาส่งไปยังหัวเมืองอันขึ้นอยู่ในกรมนั้นๆ อีกชั้น ๑ ลักษณะการที่จะประกาศให้ราษฎรทราบพระราชกฤษฎีกานั้นประเพณีเดิมในกรุงเทพฯ กรมเมืองให้นายอำเภอเป็นเจ้าพนักงานไปเที่ยวอ่านประกาศตามตำบลที่ประชุมชนส่วนหัวเมืองทั้งปวง เจ้าเมืองกรมการให้กำนันเป็นพนักงานอ่านประกาศ เมื่อพนักงานจะอ่านประกาศที่ตำบลไหน ให้ตีฆ้องเป็นสัญญา เรียกราษฎรมาประชุมกันแล้วอ่านประกาศให้ฟังณ ที่นั้น วิธีประกาศเช่นว่ามานี้จึงเรียกกันเป็นสามัญว่า “ตีฆ้องร้องป่าว” ส่วนต้นฉบับประกาศพระราชกฤษฎีกาทั้งปวงนั้น อาลักษณ์รักษาไว้ในหอหลวงฉบับ ๑ คัดส่งไปรักษาไว้ที่ศาลลูกขุนอันเป็นที่ประชุมเสนาบดีฉบับ ๑ แลส่งไปรักษาไว้ที่ศาลหลวงอันเป็นที่ประชุมผู้พิพากษาด้วยอีกฉบับ ๑ ประเพณีเดิมมีลักษณะดังว่ามานี้หนังสือประกาศชั้นเดิม ต้นร่างแลสำเนามักเขียนในสมุดดำด้วยเส้นดินสอขาว ส่วนตัวประกาศที่ส่งไป ณ ที่ต่างๆ มักใช้เขียนลงม้วนกระดาษข่อยด้วยดินสอดำ เพราะวิธีตีพิมพ์หนังสือไทยยังไม่เกิดขึ้นในชั้นนั้น มาจนในรัชกาลที่ ๓ พวกมิชชันนารีอเมริกันตั้งโรงพิมพ์หนังสือไทยขึ้น ความปรากฏว่า เมื่อปีกุน พ.ศ. ๒๓๘๒ พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้โปรดให้โรงพิมพ์พวกอเมริกันพิมพ์หมายประกาศห้ามมิให้คนสูบฝิ่นแลค้าขายฝิ่นเป็นหนังสือ๙๐๐๐ ฉบับ นับเป็นครั้งแรกที่ได้พิมพ์หมายประกาศแต่พิมพ์ครั้งนั้นแล้วมิได้ปรากฏว่าพิมพ์ประกาศเรื่องอื่นต่อมาอีกถึงรัชกาลที่ ๔ ในชั้นแรกประกาศต่างๆ ก็ยังใช้เขียนแจกตามแบบเดิมปรากฏแต่ว่าทรงแก้ไขวิธีแจกประกาศ ซึ่งแต่เดิมกรมพระสุรัสวดีเป็นพนักงานเขียนประกาศแจกจ่ายไปตามกระทรวงทบวงการต่างๆ นั้น โปรดฯ ให้กรมต่างๆ ไปคัดสำเนาหมายประกาศเอง2 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวณ หอหลวงยังคงส่งสำเนาประกาศไปแต่ที่มหาดไทย กลาโหมแลกรมท่า สำหรับจะได้มีท้องตราประกาศออกไปตามหัวเมือง การที่แก้ไขชั้นนี้ก็พอเห็นเหตุได้ คงเป็นเพราะการเขียนประกาศแจกจ่ายมาแต่ก่อน เป็นการมากมายเหลือกำลังพนักงานกรมพระสุรัสวดี แจกไปไม่ทั่วถึงทุกกระทรวงทบวงการได้จริงดังที่กล่าวในลักษณะประกาศ จึงได้โปรดฯ ให้กรมอื่นๆ ไปคัดประกาศเอาเอง ณ หอหลวง ต่อมาในรัชกาลที่ ๔ นั้น โปรดฯ ให้สร้างโรงพิมพ์หลวงขึ้นที่ในพระบรมมหาราชวังขนานนามว่าโรงอักษรพิมพการ (อยู่ตรงพระที่นั่งภาณุมาศจำรูญบัดนี้) เริ่มพิมพ์หมายประกาศเมื่อปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๐๑ ในชั้นต้นโปรดเกล้าฯ ให้ทำเป็นหนังสือพิมพ์ข่าวออกโดยระยะเวลา ขนานนามว่า หนังสือราชกิจจานุเบกษา บอกข่าวในราชสำนักแลเก็บความจากประกาศต่างๆ ซึ่งได้ออกในระยะนั้นบอกไว้ให้ทราบเพียงเนื้อความหนังสือราชกิจจานุเบกษาซึ่งออกในรัชกาลที่ ๔ ครั้งนั้น พิเคราะห์ดูเรื่องที่พิมพ์เป็นพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จฯพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยมากเห็นไม่มีผู้อื่นกล้ารับผิดชอบเป็นผู้แต่ง ครั้นต่อมาทรงติดพระราชธุระอื่นมากขึ้น ไม่มีเวลาพอจะทรงแต่งหนังสือราชกิจจานุเบกษา เพราะฉะนั้นพิมพ์อยู่ได้สักปี ๑จึงต้องหยุด แต่การที่พิมพ์หมายประกาศเห็นจะนิยมกันมาก เมื่อหยุดหนังสือราชกิจจานุเบกษาแล้ว จึงโปรดฯ ให้พิมพ์แต่หมายประกาศแลให้พิมพ์ตลอดเรื่อง ไม่คัดแต่เนื้อความเหมือนอย่างที่ลงพิมพ์ในหนังสือราชกิจจานุเบกษามาแต่ก่อน ทำเป็นใบปลิวแจกตามกระทรวงทบวงการแลจ่ายไปปิดไว้ตามที่ประชุมชนแทนป่าวร้อง เป็นประเพณีสืบมาจนรัชกาลที่ ๕ จนกลับออกหนังสือราชกิจจานุเบกษาอีกเมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๔๑๗ แต่นั้นบรรดาประกาศจึงใช้ลงในหนังสือราชกิจจา-นุเบกษาแลเลิกวิธีแจกจ่ายหมายประกาศอย่างแต่ก่อนสืบมาจนตราบเท่าทุกวันนี้เพราะเรื่องตำนานเป็นดังแสดงมา ประกาศในรัชกาลที่ ๔ จึงมีสำเนาเป็น ๒ ชนิด คือประกาศในชั้นต้นเมื่อยังมิได้ตั้งโรงพิมพ์หลวงนั้น มีแต่สำเนาเป็นแต่หนังสือเขียน ประกาศตอนหลังเมื่อตั้งโรงพิมพ์หลวงแล้ว มีสำเนาเป็นหนังสือพิมพ์ สำเนาประกาศชั้นที่เป็นหนังสือเขียนมีฉบับน้อยมาแต่เดิม ยิ่งนานก็ยิ่งหายากขึ้นทุกที ประกาศที่มีฉบับพิมพ์หาง่ายกว่าจึงมีผู้รวบรวมไว้บ้าง แต่ก็ไม่ปรากฏว่ามีใครที่สามารถรวบรวมไว้ได้หมดทุกฉบับ เป็นแต่มีกันมากบ้างน้อยบ้างการที่รวบรวมประกาศรัชกาลที่ ๔ พิมพ์ขึ้นใหม่ให้เป็นสาธารณประโยชน์ได้จับทำเมื่อครั้งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณทรงบัญชาการโรงพิมพ์หลวง แลเป็นผู้จัดการหนังสือราชกิจจานุเบกษาซึ่งกลับพิมพ์อีกในรัชกาลที่ ๕ นั้น ได้ทรงหาสำเนาประกาศครั้งรัชกาลที่ ๔ มาพิมพ์ไว้ในหนังสือราชกิจจานุเบกษาบ้าง เมื่อพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ ออกหนังสือพิมพ์ดรุโณวาทก็ได้ทรงหาฉบับมาพิมพ์ไว้ในหนังสือดรุโณวาทอีกบ้างต่อมาเมื่อพอพระสมุดวชิราญาณออกหนังสือพิมพ์ กรรมการหอพระสมุดฯ ก็หาสำเนาประกาศรัชกาลที่ ๔ มาพิมพ์ไว้ในหนังสือวชิรญาณอีกบ้าง แต่ที่รวบรวมประกาศรัชกาลที่ ๔ พิมพ์เป็นเล่มสมุดโดยเฉพาะ พึ่งมาพิมพ์เมื่อครั้งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงบัญชาการโรงพิมพ์หลวง ได้ทรงพยายายามหาฉบับแต่ที่ต่างๆ มารวบรวมพิมพ์ขึ้นเมื่อรัตนโกสินทรศก3 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๑๐ (พ.ศ. ๒๔๓๔) พิมพ์ได้ ๓ เล่มสมุด โรงอักษรพิมพการเลิก โรงพิมพ์อักษรนิติจึงพิมพ์ต่อมาอีกเล่ม ๑ รวมเป็น ๔ เล่มด้วยกันเมื่อตั้งหอพระสมุดสำหรับพระนคร กรรมการได้รวบรวมประกาศรัชกาลที่ ๔ บรรดามีอยู่ในหนังสือต่างๆ ที่กล่าวมา แลหาฉบับได้เพิ่มเติมมาแต่ที่อื่นอีก คือได้ฉบับซึ่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ ได้ทรงรวบรวมไว้ประทานมาราย ๑ ได้สำเนาประกาศรัชกาลที่ ๔ ในจำพวกหนังสือซึ่งหอพระสมุดฯ หาได้จากที่ต่างๆ แห่งละเรื่องสองเรื่องก็มีหลายราย แต่ที่สำคัญนั้นคือได้ในสำเนาหมายรับสั่งกระทรวงมหาดไทยซึ่งส่งมายังหอพระสมุดฯ มีสำเนาหมายประกาศรัชกาลที่ ๔ ปรากฏอยู่ในจดหมายรายวันของกรมมหาดไทยหลายเรื่องล้วนเป็นประกาศในชั้นที่ยังมิได้มีการพิมพ์ เริ่มแต่ปีกุน พ.ศ. ๒๓๙๔ อันเป็นปีแรกพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติเป็นต้นมา กรรมการจึงเห็นว่าสมควรจะพิมพ์ประกาศรัชกาลที่ ๔ ซึ่งมีฉบับอยู่ในหอพระสมุดฯ ให้เป็นสาธารณประโยชน์ได้แต่ประกาศรัชกาลที่ ๔ ซึ่งมีฉบับอยู่ในหอพระสมุดฯ เป็นประกาศพระราชนิยมก็มี เป็นประกาศพระราชบัญญัติก็มี ความที่ประกาศยังคงใช้เป็นกฎหมายแลประเพณีอยู่ก็มี ยกเลิกเสียแล้วก็มี การที่หอพระสมุดฯ พิมพ์ ประสงค์จะพิมพ์ประกาศรัชกาลที่ ๔ บรรดามี ไม่เลือกว่าอย่างใดๆ ความมุ่งหมายมีแต่จะให้ประโยชน์ในทางศึกษาโบราณคดี แลวรรณคดีเป็นประมาณจึงขอบอกไว้ให้ท่านผู้อ่านทราบ ว่าบรรดาประกาศในฉบับซึ่งหอพระสมุดฯ พิมพ์นี้มิใช่สำหรับจะเอาไปยกอ้างใช้ในทางอรรถคดีที่ใดๆ เพราะความในประกาศเรื่องใดจะยังคงใช้อยู่ หรือจะยกเลิกเสียแล้ว ข้อนี้กรรมการหอพระสมุดฯ มิได้เอาเป็นธุระสอบสวน ประสงค์จะให้อ่านแต่เป็นอย่างเป็นจดหมายเหตุเก่าเท่านั้น4 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พ.ศ. ๒๓๙๔๑. ประกาศพระราชบัญญัติมรดกสินเดิมแลสินสมรคัดจากหมายรับสั่งเดือน ๘ ปีกุน ตรีศก จุลศักราช ๑๒๑๓
ศุภมัศดุ จุลศักราช ๑๒๑๓ ศุกรสังวัจฉระกติกมาสสุกรปักษฉัษฐีดฤถีครุวารปริเฉทกาลกำหนด พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ สมมติเทพยพงศ์ วงศาดิศวรกษัตริย์วรขัติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศราชาธิราชบรมนาถบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวผู้ทรงทศพิธราชธรรม์อนันตคุณวิบุลยปรีชาอันมหาประเสริฐ เสด็จออกเหนือสุวรรณบัลลังก์ภายใต้พระมหาบวรเศวตฉัตร ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยมไหสุริยพิมาน โดยสถานอุตราภิมุข พร้อมด้วยพระบรมวงศ์แลเสนาบดีมุขมนตรีกระวีชาติ ราชพฤฒาโหราจารย์เฝ้าเบื้องบาทบงกชมาศตามอันดับพระยามหาอำมาตย์นำข้อความนายภามาร้องถวายฎีกากล่าวโทษ พระยาชลบุรี กรมการกับขุนเทพอาญา ขุนศาล ขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณา ว่าเดิมอำแดงอูมารดาจีนหกให้เถ้าแก่มาขออำแดงเจียมต่อนายสุกอำแดงดี บิดามารดาอำแดงเจียม ให้เป็นภรรยาจีนหก มีเงินสินสอด๑๐ ตำลึง เงินทุน ๒ ชั่ง เรือนหอฝากระดานหลังหนึ่ง นายสุกอำแดงดียกอำแดงเจียมให้อยู่กินเป็นผัวเมียกับจีนหกเกิดบุตรด้วยกันคนหนึ่ง อยู่มาจีนหกตาย ฝ่ายอำแดงอูมารดาจีนหกมาฟ้องต่อพระยาชลบุรีจะขอเอาสินเดิมคืน พระยาชลบุรีประทับฟ้องให้ขุนมหาดไทยเป็นตุลาการพิจารณาเสร็จสำนวน ส่งสัจเข้ามาให้พระกระเสมผู้ปรับๆ สัจไปว่า ให้อำแดงเจียมคืนเงินทุน๒ ชั่งกับเรือนหอหลังหนึ่งให้กับอำแดงอูมารดาจีนหกตามกฎหมาย ฝ่ายอำแดงเจียมมีคำทุเลาว่าอำแดงเจียมกับจีนหกมีบุตรด้วยกันคนหนึ่งจะไม่ได้ส่วนทรัพย์ของปู่ย่าบ้างหรือ อำแดงเจียมไม่ยอม ติดใจอยู่พระยาชลบุรี ขุนมหาดไทยให้ยกคำเสีย จะเร่งเอาสินเดิมคืนให้อำแดงอูมารดาจีนหกผู้ตายตามใบสัจจึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งว่า ซึ่งพระกระเสมปรับสัจว่าให้อำแดงเจียมคืนสินเดิมให้อำแดงอูมารดาจีนหกนั้นหาเป็นยุติธรรมไม่ ประเพณีบิดามารดาประกอบให้บุตรมีภริยาสามี แล้วบริจาคเงินทองทรัพย์สิ่งของทั้งปวงให้แก่บุตรชายบุตรหญิงปรารถนาจะให้สืบสกุลวงศ์เป็นเชื้อสายบริบูรณ์ไปภายหน้า บุตรเขยบุตรสะใภ้อยู่กินเป็นผัวเมียกันจนมีบุตรด้วยกัน บุตรของผู้ตายนั้นก็นับเนื่องอยู่ในหลาน เป็นสัมพันธญาติหาใช่ผู้อื่นไม่ควรจะให้บุตรผู้ตายซึ่งเป็นหลายได้ส่วนแบ่งปันทรัพย์มรดกในสินเดิมบ้างจึงจะเป็นยุติธรรม ตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าชายหญิงสมรสด้วยกัน เขาตายจากกัน สินเดิมมากน้อยเท่าใดให้ทำเป็น๑๐ ส่วน ให้หลานซึ่งเป็นบุตรของผู้ตายได้ส่วนแบ่งปันคนหนึ่ง ให้ได้ส่วนหนึ่ง ถ้ามีบุตร๒-๓-๔-๕-๖-๗-๘-๙ คน ก็ให้ได้คนละส่วนจงทุกคน ถ้าสินเดิมนั้นเหลืออยู่มากน้อยเท่าใด5 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔จึงให้คืนสินเดิมให้กับบิดามารดาญาติพี่น้องของผู้ตายไป ถ้าผู้ตายมีบุตรถึง ๑๐ คนแล้วก็ให้ยกเลิกเดิมเสีย อย่าให้คืนสินเดิมให้แก่บิดามารดาญาติพี่น้องของผู้ตายเลย ถ้าผู้ตายมีสินสมรมาก บิดามารดาญาติพี่น้องของผู้ตายหาแบ่งปั่นเอาสินสมรสไม่ จะขอเอาสินเดิมคืนดังนี้ ก็อย่าให้เอาเงินในสินเดิมมาแบ่งปันให้แก่หลานเลย ด้วยเหตุว่าหลานได้ส่วนแบ่งในสินสมรสมากกว่าที่จะได้ส่วนแบ่งปันในสินเดิมแล้ว ถ้าสินสมรสที่บิดามารดาญาติพี่น้องจะยกให้ไว้แก่หลานไม่แบ่งปันเอานั้นน้อยกว่าที่จะได้ส่วนแบ่งปันในสินเดิม ก็ให้คิดแบ่งเฉลี่ยในสินเดิมไปบรรจบกับสินสมรสให้ครบคนละส่วนทุกคน ถ้าบิดามารดาฝ่ายชายก็ดี หญิงก็ดีถึงแก่มรณภาพทั้งบิดามารดา ยังแต่ญาติพี่น้องจะขอเอาสินเดิมคืนก็ให้แบ่ง ๑๐ ส่วน ให้บุตรผู้ตายได้คนละ ๒ ส่วน เหลืออยู่เท่าใดจึงแบ่งปันให้ตามพระราชกฤษฎีกาเดิม ถ้าไม่มีบุตรด้วยกัน มีสินเดิมมากน้อยเท่าใด ให้ทำเป็น๒๐ ส่วน ถ้าอยู่กินเป็นผัวเมียกันใน ๑๐ ปีลงมาฝ่ายชายก็ดี หญิงก็ดี ตายจากกัน สินเดิมมีมากน้อยเท่าใด ให้คืนให้กับบิดามารดาญาติพี่น้องของผู้ตายตามมากน้อย ถ้าอยู่กินด้วยกันพ้น๑๐ ปีขึ้นไป ฝ่ายชายหรือหญิงก็ดี ตายจากกันตั้งแต่ ๑๑ ปีขึ้นไปถึง ๑๙ ปี ให้คิดลดสินเดิมไว้ส่วนผู้ตายให้ผู้ยังปีละส่วน ถ้าอยู่กินด้วยกันถึง ๒๐ ปีขึ้นไป เขาตายจากกัน ก็อย่าคืนสินเดิมให้แก่บิดามารดาญาติพี่น้องของผู้ตายนั้นเลย สินสมรสทำได้ด้วยกันมากน้อยเท่าใด ให้แบ่งปันให้กับบิดามารดาญาติพี่น้องบุตรหลานเขาผู้ตายตามพระราชกฤษฎีกาเดิม๒. ประกาศเรื่องโจทก์ทิ้งฟ้องคัดจากหมายรับสั่งเดือนยี่ ปีกุน จุลศักราช ๑๒๑๓
ด้วยเจ้าพระยายมราช รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าณ วัน๗ฯ ๒ ค่ำ ๑ ปีกุน ตรีศก เวลาเช้าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงวิริยปรีชาญาณทศพิธราชธรรม์อันมหาประเสริฐ เสด็จออก ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยมไหสุริยพิมานโดยสถานอุตราภิมุข พร้อมด้วยสมเด็จเจ้าพระยาแลเสนาบดีมนตรีกระวีชาติปโรหิตาจารย์เฝ้าละอองธุลีพระบาทโดยอันดับ นายพินิจราชการมหาดเล็กลำดับความกราบทูลพระกรุณาว่าตั้งแต่ ณ วัน๑ฯ ๗ ค่ำ ๒ ปีกุน ตรีศก มาจนถึง ณ วัน๑ฯ ๑ ค่ำ ๓ ปีกุน ตรีศก ได้เดือน ราษฎรผู้มีคดีฟ้องไว้กับขุนศรีธรรมราชจ่าศาล ณ ศาลหลวงด้วยข้อความเพ่ง อาญา อุทธรณ์ นครบาล๑๑๒๒ ฉบับ ได้ส่งฟ้องไว้ให้ตุลาการหมายเกาะจำเลยมาพิจารณาแต่ ๓๖๐ ฉบับ ผู้มาฟ้องละฟ้องของตนไว้ที่ขุนศรีธรรมราช จ่าศาลผู้รับฟ้อง ๔๑๑ ฉบับ พระศรีภูริปรีชา เสนาบดีศรีสาลักษณ์ผู้ประทับ ๑๙๗ ฉบับ ตุลาการผู้พิจารณา ๒๔ ฉบับ ฉบับ เข้ากัน ๓๖๒ ฉบับ๑ตรงกับวันจันทร์ที่ ๒๙ ธันวาคม พ.ศ. ๒๓๙๔๒ตรงกับวันเสาร์ที่ ๓๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๔๓ตรงกับวันจันทร์ที่ ๒๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๓๙๔6 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งว่า ให้เจ้าพระยายมราชเป็นผู้สำเร็จการในกรมลูกขุนผู้ปรับแลตุลาการพิจารณาความราษฎรทั้งปวง เป็นยุติธรรมตามกฎหมายให้แล้วโดยเร็ว เจ้าพระยายมราชซึ่งได้แต่งกฎหมายประกาศไว้สำหรับผู้รับฟ้องผู้ประทับแลตุลาการผู้พิจารณา แต่นี้สืบไปเมื่อหน้าถ้าผู้ใดมาฟ้องไว้แล้วทิ้งฟ้องเสียไม่มาเตือนขุนศรีธรรมราชจ่าศาลให้ส่งฟ้องไปให้ผู้ประทับก็ดี มิได้มาเตือนพระศรีภูริปรีชาศรีลาลักษณ์ให้ส่งฟ้องที่ประทับไว้ไปให้ตุลาการก็ดี มิได้มาเตือนตุลาการให้หมายเกาะจำเลยมาพิจารณาก็ดี ผู้ที่มาฟ้องละฟ้องของตนไว้ให้ความค้างช้าอยู่ในผู้รับฟ้องผู้ประทับแลตุลาการนั้นหาชอบไม่ ถ้าผู้ฟ้องละฟ้องทิ้งไว้ไม่มาเตือนผู้รับฟ้อง ผู้ประทับฟ้อง แลตุลาการให้พิจารณาต่อไป พ้นกำหนด ๑๕ วันแล้วให้ยกฟ้องนั้นเลิกเสียอย่าให้พิจารณาต่อไปอนึ่งผู้มีคดีฟ้องขึ้นใหม่ด้วยข้อความประการใดๆ ก็ดี ให้ขุนศรีธรรมราช จำศาล เขียนบานแผนกจดหมายสังกัดมูลนายบ้านเรือนผู้ฟ้องไว้ว่าจะกล่าวโทษคนนั้นด้วยเรื่องความอย่างนั้นไว้ก่อน แล้วให้ผู้ฟ้องหานายประกันๆ ให้จงได้ใน ๓ วัน อย่าให้ขุนศรีธรรมราชเรียกค่าเชิงประกันแก่ผู้มาฟ้องนั้นเลย ถ้าผู้มาฟ้องขัดแข็งมิให้นายประกันก็อย่าให้ขุนศรีธรรมราชรับฟ้องนั้นไว้อนึ่งผู้มาฟ้องให้นายประกันแล้ว ผู้รับฟ้องก็รับฟ้องไว้ยังหาได้ส่งเจ้ากระทรวงไม่ผู้ฟ้องป่วยแลมีราชการไปก็ให้ผู้หนึ่งผู้ใดมาบอกแก่ผู้รับฟ้องไว้เป็นคำนับ ถ้ากลับจากราชการแลหายป่วยแล้วให้เตือนว่าความต่อไปใน ๑๕ วัน ถ้าพ้นกำหนดจะให้ยกฟ้องเสีย ให้นายเวรมหาดไทยกลาโหมหมายประกาศทุกหมู่ ทุกหมวด ให้เจ้าต่างกรมแลหากรมมิได้ฝ่ายหน้าฝ่ายใน ในพระบรมมหาราชวังแลพระบวรราชวัง แขวงกำนันพันนายบ้าน นายอำเภอ อาณาประชาราษฎรผู้มีคดีให้รู้จงทั่วให้ทำตามหมายประกาศนี้จงทุกประการ ตามพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯลงพิมพ์ ณ วันเสาร์ เดือน ๓ ขึ้น ๓ ค่ำ ๑ ปีกุน ตรีศก จุลศักราช ๑๒๑๓๓. ประกาศเรื่องค่าฤชาธรรมเนียมคัดจากหมายรับสั่งเดือน ๔ ปีกุน ตรีศก จุลศักราช ๑๒๑๓
ด้วยพระยายมราชรับพระบรมราชโองการใส่เกล้าใส่กระหม่อมทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมสั่งว่า ทุกวันนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติบรมราชาภิเษกแล้ว ตั้งพระทัยจะทรงทำนุบำรุงพระบวรพุทธศาสนารักษาไว้ซึ่งเขตขัณฑเสมาแลอาณาประชาราษฎรไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินให้อยู่เย็นเป็นสุขทั่วไป แลพระราชหฤทัยทรงพระปรารภว่าราษฎรเดือดร้อนเป็นความกันค้างโรงศาลอยู่แต่ก่อนบ้างครั้งนี้บ้างมีอยู่เป็นอันมาก แลตุลาการผู้พิพากษาผู้ปรับ หาพิจารณาความราษฎรให้สำเร็จเด็ดขาดแล้วโดยเร็วไม่ ราษฎรได้ความเดือดร้อน ป่วยการทำมาหากินแลขาดราชการงานโยธา๑ตรงกับวันที่ ๒๔ มกราคม พ.ศ. ๒๓๙๔7 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔จึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อมสั่งว่าให้เจ้าพระยายมราชลูกขุน ณ ศาลามาเป็นแม่กองช่วยลูกขุน ณ ศาลหลวงผู้ปรับกับตุลาการทั้งปวงพิจารณาว่ากล่าว บังคับบัญชาตัดสินความของราษฎรที่ค้างโรงศาลอยู่เก่าใหม่นั้นให้สำเร็จเด็ดขาดแล้วโดยเร็ว ราษฎรจะได้ไปทำมาหากินเลี้ยงชีวิตสืบไป เจ้าพระยายมราชทราบความอยู่ว่าตุลาการพิจารณาความแล้วบ้างยังบ้าง ตุลาการเสมียนผู้คุมเรียกค่าฤชาธรรมเนียมกับคู่ความล้ำเหลือไป ฝ่ายคู่ความหารู้อย่างธรรมเนียมไม่ ยอมให้ไป บางทีตุลาการเสมียนผู้คุมเรียกเอาค่าฤชาธรรมเนียมโจทก์จำเลยไว้มากแต่ยังหาครบไม่ ฝ่ายตุลาการเสมียนผู้คุม ว่าได้ค่าฤชาธรรมเนียมนั้นน้อยเป็นความเถียงกัน ครั้นคู่ความจะว่ากล่าวให้เห็นจริงให้ได้ ก็อยู่ในกลัวอำนาจตุลาการเสมียนผู้คุมจำใจต้องเสียให้อีก บางทีตุลาการได้ตัวคนร้ายผู้ทำผิดเป็นเสี้ยนหนามแผ่นดินมาพิจารณารับเป็นสัจซัดพวกเพื่อน ครั้นได้ตัวพวกเพื่อนมาจำตรวนไว้พิจารณา ยังหาได้ความจริงตามซัดไม่ นายพะทำมะรงผู้คุมเรียกเอาค่าธรรมเนียมลดขื่อ ๑ บาท น้ำมัน ๒ สลึง ร้อยโซ่ ๒ สลึงถอด ๑ บาท ๒ สลึง ตรวจ ๒ สลึง รวม ๑ ตำลึง บางทีโจทก์ฟ้องหากล่าวโทษให้เรียกจำเลยก็ดีผู้ร้ายรับเป็นสัจซัดพวกเพื่อนก็ดี ตุลาการได้ตัวจำเลยผู้ต้องซัดมาพิจารณาไม่เป็นสัจ ต้องเสียค่าฤชาธรรมเนียมให้กับตุลาการไปดังนี้ ก็เป็นที่ราษฎรได้ความเดือดร้อนหาควรไม่ เจ้าพระยายมราชพร้อมด้วยลูกขุน ณ ศาลหลวงเชิญพระราชกำหนดบทพระอัยการในหอหลวงซึ่งว่าด้วยค่าฤชาธรรมเนียมออกมามีเนื้อความว่า ถ้าเป็นความรับสั่งในพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ตุลาการชำระเอาความจริง ตุลาการพิจารณาเสร็จสำนวนโจทก์ควรต้องเสียค่าสั่ง ๑ ตำลึง เชิงประกัน ๑ ตำลึง เทียบ ๑ บาท ชี้สองสถาน ๒ สลึงเฟื้อง สืบพยาน ๑ บาท๒ สลึง ชันสูตร ๑ บาท ๒ สลึง เบี้ยเลี้ยง ๑ สลึง คัดทูล ๑ บาท ๒ สลึง ใส่บท ๓ บาท ปรึกษาชี้ขาด ๒ บาท ๓ สลึง รักษาสำนวนเดือนละ ๑ บาท เอาแต่ ๓ เดือน ๓ บาท รวม ๕ ตำลึง๓ บาทเฟื้อง ให้เรียกค่าฤชาฝ่ายจำเลยทุกสำนวนๆ ละ ๔ ตำลึง ๓ บาทเฟื้อง ยกแต่ค่ารับสั่ง๑ ตำลึง ถ้ามีพระบรมราชโองการแลพระบวรราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ลงพระราชอาญาจำถามจำเลยแลโจทก์ผู้พิรุธให้ว่าความกันจนเสร็จแล้ว ตุลาการกราบทูลพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พ้นโทษ ให้เรียกค่าทูลฉลอง ๓ ตำลึง รับสั่ง ๒ ตำลึง รวม ๕ ตำลึง ให้ผู้ต้องจำช่วยกันเสียอย่าให้เรียกเรียงตัว ถ้าความผิดโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พิจารณามิให้ลงพระราชอาญาจำ ให้เสียค่าฤชาธรรมเนียมตามรูปความซึ่งได้พิจารณา อย่าให้เรียกค่าทูลฉลองค่ารับสั่งเป็นอันขาด ถ้าโจทก์จำเลยมีคำให้เรียกค่ารับคำ ๒ สลึงเฟื้อง ค่าปรึกษา ๒ สลึงเฟื้อง ถ้าติงหรือทุเลาคำปรึกษา ให้ตุลาการเรียกค่าทุเลาติงอย่างละ ๒ สลึงเฟื้อง ถ้าทุเลาติงนั้นชอบ อย่าให้เรียกค่าทุเลาค่าติงเลย ถ้าทุเลาติงไม่ชอบจึงให้เรียกเอาตามอย่างธรรมเนียม ถ้าผู้มีคดีมาฟ้องศาลให้จ่าศาลเรียกค่ารับฟ้อง ๒ สลึง ศาลหลวงให้จ่าศาลเรียกค่ารับฟ้อง ๒ สลึง พระราชพินิจจัยอ่านฟ้องเสนอเรียกเอา ๑ บาท ถ้าหัวพันมหาดไทย หัวพันกลาโหมเอาฟ้องมาเสนอเรียกเอา ๑ บาทถ้าฟ้องตกถึงศาลโจทก์ต้องเสียค่าหมายเกาะจำเลย ตราตุลาการ ๒ สลึง เขียนหมาย ๒ สลึงเดินหมาย ๒ สลึง รวม ๑ บาท ๒ สลึง ค่าส่งตัวจำเลยให้กับนายผู้ส่ง ๑ บาท ๒ สลึง8 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรวมทั้งหมด ๓ บาท ถ้าความแพ่งประทับพิจารณาเถ้าแก่แล้วกัน ให้ตุลาการเรียกค่าเชิงประกัน๑ บาท ยอม ๓ สลึง รักษายอม ๑ บาท ปรึกษายอมความ ๒ สลึงเฟื้อง รวม ๓ บาทสลึงเฟื้องข้างละเท่านี้ ถ้าความเพ่งประทับ พิจารณาให้ตุลาการเรียกค่าฤชาเชิงประกัน ๒ บาท ที่นั่งวงกาสลึงเฟื้องสืบพยาน ๑ บาท ๒ สลึง ชันสูตร ๑ บาท ๒ สลึง เบี้ยเลี้ยงเฟื้อง ๑ ชี้สองสถาน ๒ สลึงเฟื้อง รักษาสำนวน ๓ บาท คัดกระทงแถลง ๑ บาท สลึง ชี้ขาด ๑ บาทสลึงเฟื้อง ใบสัจ ๑ บาท๒ สลึง ทุเลา ๒ สลึงเฟื้อง ติง ๒ สลึงเฟื้อง รวม ๓ ตำลึง ๓ บาท ข้างละเท่านี้ แต่สิบหยิบหนึ่งเอากับผู้ได้ ถ้าความนครบาลความอาญาให้เรียกค่าเชิงประกัน ๑ ตำลึง นอกจากนั้นเรียกเท่ากับความเพ่ง ถ้าโจทก์หาว่าจำเลยเป็นผู้ร้ายแลผู้ร้ายซัดพวกเพื่อนๆ รับเป็นสัจแล้วจึงให้ตุลาการเรียกค่าฤชาธรรมเนียมตะรางแลทิม ค่าลดขื่อ ๑ บาท ร้อยโซ่ ๒ สลึง ตรวจ ๒ สลึง น้ำมัน ๒ สลึงถอด ๑ บาท ๒ สลึง รวม ๑ ตำลึง ถ้าพิจารณาจำเลยผู้ต้องซัดไม่เป็นสัจ ห้ามอย่าให้ตุลาการนายพะทำมะรงนายผู้คุม เรียกเอาค่าฤชากับค่าธรรมเนียมตะรางแลทิมเป็นอันขาดอนึ่งโจทก์หาจำเลยแลผู้ร้ายรับเป็นสัจซัดพวกเพื่อนจำเลยพวกเพื่อนผู้ต้องซัดไม่เป็นสัจให้โจทก์ผู้ต้องซัดเสียเงินค่าฤชาธรรมเนียมตะรางแลทิมแทนจำเลยแลผู้ต้องซัด เพราะเหตุว่าตนกล่าวโทษแลซัดท่านไม่จริง เจ้าพระยายมราชทราบความตามพระราชกำหนดบทพระอัยการแล้วให้หมายประกาศแก่ตุลาการเสมียนผู้คุมอาณาประชาราษฎรในกรุงนอกกรุงให้จงทั่ว ถ้าโจทก์จำเลยเอาเงินค่าฤชามาเสียให้แก่ตุลาการ ให้ตุลาการจดหมายปิดตราให้กับคู่ความ ว่าได้ค่าฤชาของผู้นั้นไว้เท่านั้นเป็นสำคัญ คู่ความกับตุลาการจึงจะไม่ได้วิวาทเถียงกันต่อไป ถ้าตุลาการเสมียนผู้คุมเรียกค่าฤชาธรรมเนียมกับโจทก์จำเลยเหลือเกินผิดจากหมายประกาศไว้นี้ตั้งแต่ ๑เฟื้องขึ้นไป พิจารณาเป็นสัจ จะเอาบรรดาศักดิ์ตุลาการเสมียนผู้คุมตั้งปรับไหมให้กับลูกความผู้ต้องเสียเงินนั้น ตามพระราชกำหนดบทพระอัยการซึ่งมีมาแต่ก่อนแล ซึ่งประกาศมาครั้งนี้ก็ตามกระแสพระบรมราชโองการให้จัดแจงไปตามธรรมเนียมพระราชกำหนดเก่าไปก่อนนั้นพลาง แต่ในพระราชดำรินั้นก็ยังทรงเห็นอยู่ว่าลูกขุนแลขุนศาลก็เป็นข้าทูลละอองธุลีพระบาทรับเบี้ยหวัดทุกปีแล้ว จะมีธรรมเนียมให้มาเรียกร้องค่าธรรมเนียมแก่ลูกความซึ่งมีความทุกข์คับแค้นคนจนนั้นทำอะไรหนักหนาอีกเล่า ยังทรงพระราชดำริอยู่ว่าจะเพิ่มเติมเบี้ยหวัดแก่ลูกขุนตุลาการขุนศาลทั้งปวงให้พอเลี้ยงชีวิตทำราชการสนองพระเดชพระคุณในที่ปรึกษาแลชำระความด้วยกรุณาแก่ราษฎรอย่างเดียว แล้วจะให้ลดหรือเลิกค่าฤชาธรรมเนียมทั้งปวงเสียอีก แต่การพระราชดำริจะบัญญัติยังไปไม่ตลอด เพราะราชการอื่นๆ ที่จะต้องทรงจัดแจงก่อนนั้นมีมากนัก หามีช่องที่จะทรงพระราชดำริตริตรองปรึกษากับพระบรมวงศานุวงศ์แลเข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ให้ตกลงกันไม่จึงโปรดให้ใช้ยั่งยืนตามธรรมเนียมพระราชกำหนดเก่าไปก่อน แล้วจึงจะทรงพระราชดำริผ่อนผันต่อภายหลังให้ตลอดไปทั้งกรุงนอกกรุงหมายประกาศพระราชบัญญัติพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ลงหนังสือพิมพ์ ณ วันศุกร์ เดือน ๔ ขึ้นค่ำ ๑ ๑ จุลศักราช ๑๒๑๓ ปีกุน ตรีศก ฯ๑ตรงกับวันที่ ๒๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๓๙๔9 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พ.ศ. ๒๓๙๕๔. ให้ข้าราชการลอกพระราชบัญญัติจากหอหลวงคัดจากหมายรับสั่งเดือน ๖ ปีชวด จัตวาศก จุลศักราช ๑๒๑๔
ด้วยพระศรีภูริปรีชา เสนาบดีศรีสาลักษณ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ให้แต่งพระราชบัญญัติประกาศข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือน ซึ่งมีพนักงานในกระบวนแห่เสด็จพระราชดำเนินโดยทางชลมารคสถลมารคนั้นได้แต่งสำเร็จแล้วให้กรมพระสุรัสวดีหมายประกาศข้าราชการทั้งปวงให้มาลอกพระราชบัญญัติในหอหลวงลงเส้นหมึกไว้ทุกคนจงได้ นานไปเบื้องหน้า ถ้าใครไม่รู้พระราชบัญญัติอันนี้ แลทำให้ผิดพระราชบัญญัติประการใดๆ แล้ว จะแก้ตัวว่าไม่รู้นั้นไม่ได้เลยเป็นอันขาดทีเดียว จะลงพระราชอาญาเจ้าพนักงานซึ่งต้องเกณฑ์ในกระบวนแห่นั้นโดยโทษานุโทษตามรับสั่ง๕. ประกาศขนานนามพระพุทธปฏิมากรประจำรัชกาลณ วันพุธ เดือน ๖ แรม ๙ ค่ำ ปีชวด ๑ จุลศักราช ๑๒๑๔ พ.ศ. ๒๓๙๕
ศิริศยุภมัสดุ อดีตกาลพระพุทธศักราช ชไมยสหัสสังวัจฉระไตรสตาธฤกปัญจะนวุติสังวัจฉระปัตยุบันกาล มุสิกะสังวัจฉระไพศาล มาศะกาลปักษ นวมีดฤถีพุธวาระ ปริเฉทะกาลกำหนดพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ สมมติเทพยพงศ์ วงศาดิศวรกษัตริย์ วรขัติยราช-นิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ อุภโตสุชาติสังสุทธเคราะห์ณี จักรีบรมนาถอดิศวรราชรามรังกูล สุจริตมูลสุสาธิตอุกฤษฐวิบูลย บุรพาดูลย์กฤษดาภินิหาร สุภาธิการรังสฤษดิ์ธัญญะลักษณวิจิตรโสภาคสรรพางค์ มหาชโนตมางค์ประณต บาทบงกชยุคล ประสิทธิสรรพศุภผลอุดม บรมสุขุมาลบุรุษย์รัตน์สิกษาพิพัฒนสรรพโกศล สุวิสุทธิวิมลศุภศิลสมาจารย์ เพชรญาณประภาไพโรจน์ อเนกโกพิสาธุคุณวิบุลยสันดาน ทิพยเทพาวตารไพศาลเกียรติคุณ อดุลยพิเศษสรรพเทเวศรานุรักษ์ เอกอรรคมหาบุรุษสุตพุทธมหากวี ตรีปีฏกาทิโกศล วิมลปรีชามาหาอุดมบัณฑิตยสุนทรวิจิตรปฏิภาณ บริบูรณคุณสารสยามาทิโลก ดิลกมหาบริวารนายก อนันตมหันต์วรฤทธิเดชสรรพวิเศษศิรินทร มหาชนนิกรสโมสรสมมต ประสิทธิวรยศมโหดม บรมราชสมบัตินพปพลเศวตฉัตราดิฉัตร ศิริรัตโนปลักษณมหาบรมราชาภิเสกาภิสิต สรรพทศทิศชิตไชย สกล๑ตรงกับวันจันทร์ที่ ๒๙ ธันวาคม พ.ศ. ๒๓๙๔10 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมไหยสวริยมหาสวามินทร มเหศวรมหินทรมหารามาธิราชโรดม บรมนาถชาติอาชาวไศรยพุทธาทิไตรรัตนสรณารักษ อุกฤษฐศักดิอรรคนเรศราธิบดี เมตตากรุณาสีตลหฤทัย อโนปไมยบุญการ สกลไพศาลมหารัษฎาธิเบนทร ปรเมนทรธรรมมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตรพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่า พระบาทสมเด็จพระบรมอัยกาธิราชได้เสวยสิริราชสมบัติดำรงแผ่นดินมา มีพระเดชพระคุณแก่สมณพราหมณาจารย์อาณาประชาราษฎรทั้งหลายเป็นอันมาก ได้เป็นบรมธรรมิกราชาธิราชเป็นปฐมในพระบรมราชวงศ์อันนี้แม้ถึงพระบาทสมเด็จพระบรมชนกนาถเล่า ก็ควรจะกล่าวว่าเป็นปฐมในพระบรมราชวงศ์นี้เหมือนกัน เพราะว่าเมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระบรมอัยกาธิราช เสด็จมาสถาปนาจัดการพระมหานครและพระบรมราชวงศ์อันนี้ให้ประดิษฐานดำรงมา พระบาทสมเด็จพระบรมชนกนาถก็เป็นพระบรมราชโอรสผู้ใหญ่แล้ว จึงได้เสด็จช่วยจัดการสถาปนากรุงเทพ ฯ พระมหานครอมรรัตนโกสินทรามหินทรายุธยา มหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศมหาสถานและพระบรมราชวงศ์นี้พร้อมกันด้วย เมื่อพระบาทสมเด็จพระบรมอัยกาธิราชได้เสวยสิริราชสมบัติทรงพระชราแล้ว ก็ได้ทรงสถาปนาให้เป็นกรมพระราชวังบวร แล้วได้มอบสิริราชสมบัติพระราชทานให้แต่ยังมีพระชนม์อยู่ เพราะฉะนั้นพระบาทสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชซึ่งเสด็จสวรรคตได้ถวายพระเพลิงใหม่นั้น ทรงพระราชดำริเห็นว่า พระบาทสมเด็จพระบรมอัยกาธิราช และพระบาทสมเด็จพระบรมชนกนาถ เป็นต้น เป็นใหญ่ในพระบรมราชวงศ์อันนี้ จึงได้ทรงสถาปนาพระมหาปฏิมาฉลองพระองค์ทั้งสอง แลได้ทรงขนานพระนามพระพุทธปฏิมาองค์หนึ่งว่า พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกองค์หนึ่งว่า พระพุทธเลิศหล้านภาลัย ให้ประดิษฐานไว้ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดารามเป็นที่เคารพสักการบูชาแก่พระบรมราชวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองธุลีพระบาท เมื่อการพระราชพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาปีละ ๒ ครั้ง ๑ เสมอไป แล้วโปรดเกล้าฯ ให้ประกาศพระบรมราชวงศานุวงศ์สมณพราหมณาจารย์ข้าทูลละอองธุลีพระบาทอาณาประชาราษฎรทั้งปวงให้รู้ทั่วกันว่า พระพุทธปฏิมาองค์หนึ่งซึ่งถวายพระนามว่าพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกนั้น ทรงพระราชอุทิศถวายในพระบาทสมเด็จพระบรมอัยกาธิราชจักรพรรดินาถบพิตร พระองค์หนึ่ง ซึ่งถวายพระนามว่าพุทธเลิศหล้านภาลัยนั้น ทรงพระราชอุทิศถวายในพระบาทสมเด็จพระบรมชนกนาถธรรมิกราชบพิตร ให้บัตรหมายใช้ชื่อแผ่นดินโดยพระนาม แห่งพระมโหทิพฐปฏิมาทั้ง ๒ พระองค์นั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงเห็นด้วยว่าชอบอยู่แล้ว เพราะว่าพระบาทสมเด็จพระบรมอัยกาธิราชและพระบาทสมเด็จพระบรมชนกนาถนั้น ได้เสวยสิริราชสมบัติเป็นปฐมในพระบรมราชวงศ์นี้เหมือนพระเจ้าอู่ทองซึ่งได้มาสถาปนากรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา ซึ่งเป็นโบราณราชธานีเก่านั้น๑ครั้งที่หนึ่งทำในวันขึ้น ๓ ค่ำเดือน ๕ (พิธีตรุษ) ครั้งที่สองทำในวันแรม ๑๓ ค่ำเดือน ๑๐ (พิธีสารท)พระราชพิธีนี้เริ่มมีมาแต่ครั้งสมัยกรุงศรีอยุธยาในรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑11 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ก็ได้ชื่อว่าเป็นปฐมในพระราชวงศ์ทั้งปวงในกรุงเก่า พระเจ้าแผ่นดินในภายหลังครั้งกรุงเก่าคิดถึงพระเดชพระคุณพระเจ้าอู่ทองรามาธิบดีว่า ได้ทรงสถาปนาพระมหานครและราชวงศ์ให้ดำรงมาก่อนกว่าพระเจ้าแผ่นดินอื่นๆ จึงได้ทรงสร้างพระปฏิมากรพระองค์หนึ่ง ขนานพระนามว่าพระเชษฐบิดร ทรงพระราชอุทิศถวายพระเจ้าอู่ทองรามาธิบดี ให้เป็นที่เคารพสักการบูชาแห่งพระเจ้าแผ่นดิน แลข้าราชการทั้งปวงสืบๆ มา ครั้นภายหลังมีพระเจ้าแผ่นดินได้เสวยสิริราชสมบัติสืบมา ก็มีพระนามต่างๆ กัน เป็นที่อ้างในพระราชพงศาวดาร แต่ในกรุงเทพฯ มหานครนี้พระเจ้าแผ่นดินซึ่งเสด็จสวรรคตล่วงไป มีพระนามปรากฏอยู่แต่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ๑ แลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ๒ พระองค์ เท่านั้น ก็ให้คงบัตรหมายใช้ชื่อแผ่นดินอยู่อย่างเดิมนั้นชอบอยู่แล้ว แต่พระบาทสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชเจ้า ซึ่งเสด็จสวรรคตได้ถวายพระเพลิงใหม่แล้วนั้นได้เป็นพระราชโอรสผู้ใหญ่ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ยังไม่ได้เสด็จเสวยสิริราชสมบัตินั้นพระชนม์ได้ ๒๐ พรรษาเศษแล้ว ครั้นพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยได้เสด็จเถลิงถวัลย-ราชสมบัติอยู่ ๑๖ พรรษา ทรงพระประชวร ไม่ช้าเสด็จสวรรคต พระบรมราชวงศานุวงศ์แลข้าราชการทั้งปวงเห็นว่าพระบาทสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช เป็นพระราชโอรสผู้ใหญ่ ได้สิทธิ์ขาดสำเร็จราชการมาช้านาน จึงได้เชิญเสด็จเสวยสิริราชสมบัติต่อมา แลพระบาทสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชเจ้านั้น เมื่อได้เสวยสิริราชสมบัติพระชนม์ได้ ๓๗ พรรษา อยู่ในราชสมบัติ ๒๗ ปีเสด็จสวรรคต ยังหามีพระนามวิเศษปรากฏพ้นจากสามัญนามไม่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่าซึ่งจะออกพระนามพระเจ้าแผ่นดินอื่นๆ นอกจากพระบาทสมเด็จพระบรมอัยกาธิราช แลพระบาทสมเด็จพระบรมชนกนาถทั้ง ๒ พระองค์นั้น ด้วยใช้อักษรพุทธนำหน้านั้นไม่สู้สมควร เพราะมิได้มีพระปฏิมาวิเศษเหมือนพระเจ้าอยู่หัวทั้ง ๒ พระองค์ แลมิได้เป็นปฐมในพระบรมราชวงศ์อันนี้ เพราะฉะนั้นตั้งแต่แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช ซึ่งเสด็จสวรรคต ได้ถวายพระเพลิงใหม่ล่วงแล้วไปนั้น ถ้าจะออกชื่อแผ่นดินก็ให้บัตรหมายใช้อักษรอื่นๆนำอักษรเกล้าฯ ต่อเข้าว่า เจ้าอยู่หัว เหมือนอย่างพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว แลยักย้ายใช้อักษรอื่นๆ นำหน้าอักษรเกล้าต่อไป บัดนี้มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูร สุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้สถาปนา พระนาม พระบรมอัฐิในพระบรมเชษฐาธิราชเจ้า ซึ่งเสด็จสวรรคต ได้ถวายพระเพลิงใหม่นั้นว่า พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวแต่นี้สืบไปเมื่อหน้าถ้าพระราชวงศานุวงศ์สมณพราหมณาจารย์ ข้าทูลละลองธุลีพระบาทอาณา-ประชาราษฎรทั้งปวงจะออกพระนามอ้างแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชให้เรียกว่าแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว๑คณะรัฐมนตรีได้มีมติเมื่อวันที่ ๒๓ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๒๕ ถวายพระนามว่า “พระบาทสมเด็จพระพุทธ-ยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช”12 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่ง พระพุทธปฏิมากรฉลองพระองค์ ในพระบาทสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชเจ้านั้นมีพระนามว่าพระพุทธรังสรรค์ อักษรนั้นไม่สัมผัสกับอักษรพระนามพระพุทธนฤมิตร ซึ่งเป็นพระฉลองพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย จึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้แปลง พระนามพระพุทธรังสรรค์ว่า พระพุทธรังสฤษดิ์ ให้อักษรสัมผัสกับพระนามพระพุทธนฤมิตร ซึ่งเป็นพระฉลองพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เหมือนอย่างพระพุทธปฏิมากรฉลองพระองค์ ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกนั้น มีพระนามว่าพระพุทธเพชรัตน์ มีอักษรสัมผัสกับพระนามพระพุทธปฏิมากรฉลองพระองค์ในสมเด็จพระบรมมหาอัยกาธิบดี ซึ่งมีพระนามว่าพระพุทธจักรพรรดินั้นหรือจะออกชื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชเจ้า ว่าแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธรังสฤษดิ์ ด้วยพระนามแห่งพระพุทธปฏิมากรฉลองพระองค์นั้นก็ตาม ด้วยอำนาจพระราชกุศลผลกตัญญูกตเวทีในพระเจ้าอยู่หัวทั้ง ๓ พระองค์ ซึ่งเสด็จสวรรคตล่วงไปแล้วนั้น ขอความสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลจงมีแด่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแลพระอัครมเหสี พระราชวงศานุวงศ์สมณพราหมณา-จารย์ ข้าทูลละอองธุลีพระบาทฝ่ายหน้าฝ่ายในแลอาณาประชาราษฎรทั้งหลาย อันอาศัยในพระราชอาณาเขตทั่วขอบขัณฑสีมาอาณาจักรนี้ เทอญ๖. ประกาศห้ามตัดกระบวนทางเสด็จคัดจากหมายรับสั่งเดือน ๘ ปีชวด จุลศักราช ๑๒๑๔
ศุภมัสดุ ศักราช ๑๒๑๔ ปีชวด จัตวาศก เชฐมาสกาลปักษ์ เตรสีดฤถี จันทรวารปริเฉทกาลกำหนด พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ สมมติเทพยพงศ์ วงศาดิศวรกษัตริย์วรขัติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศบรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนารถบรมบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จออก ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยมไหสุริยพิมานโดยสถานอุตราภิมุข พร้อมด้วยพระราชวงศานุวงศ์เสนามาตย์ราชมนตรีกระวีชาติ ราชบัณฑิตราชปโรหิตโหราจารย์เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทโดยอันดับ จึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ดำรัสเหนือเกล้าฯ เฉพาะพระศรีภูริปรีชาเสนาบดีศรีสาลักษณ์ ให้แต่งพระราชบัญญัติประกาศข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือน ซึ่งมีพนักงานในกระบวนแห่เสด็จพระราชดำเนินทางชลมารคทางสถลมารคให้รู้จงทั่วกัน ว่าแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าเสด็จพระราชดำเนินไป ณ ที่ตำบลใดให้เจ้าพนักงานผู้ซึ่งต้องเกณฑ์ในกระบวนแห่หน้าแห่หลังทั้งปวงระวังระไวให้กวดขัน ถ้าเสด็จทางชลมารคห้ามอย่าให้เรือเจ้าต่างกรม แลยังไม่มีกรม แลเรือข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายใน ในพระบรมมหาราชวัง แลพระบวรราชวัง แลเรือราษฎรทั้งหลายพายล่วงลัดตัดกระบวนแห่แลล่วงกระบวนเข้ามาได้เป็นอันขาดทีเดียว ถ้าเห็นเรือใดๆ พายเข้ามาก็ให้เจ้าพนักงานซึ่งอยู่ในกระบวนนั้นห้ามปราม ถ้าห้ามมิฟังให้ยิงด้วยกระสุน ถ้ายังมิฟังให้หยุดเรือไว้ ถ้าเสด็จประทับอยู่ในพระอาราม13 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔หรือที่ใดๆ ไกลจากเรือพระที่นั่งแลเรือในกระบวนแห่ทั้งปวง ประทับอยู่กับฝั่ง ยังหาได้ออกลอยลำไม่ถ้ามีเรือใดๆ พายเข้ามา ก็ให้เจ้าพนักงานในกระบวนแห่เรียกเข้ามาหยุดเรือไว้ ไต่ถามว่าจะไปด้วยราชการอันใดหรือจะไปที่ไหน แล้วให้ถามกันต่อๆ ขึ้นไปในพวกกระบวนแห่ ให้ได้ความว่าจวนเวลาจะเสด็จพระราชดำเนินลงเรือพระที่นั่งแล้วหรือยังไม่จวนเวลา ถ้าได้ความเป็นแน่ว่ากาลยังนานอยู่จึงจะเสด็จพระราชดำเนิน ให้ค้นคว้าเครื่องศัสตราวุธเสียให้สิ้นเชิง เมื่อรู้เป็นแน่ว่ามิใช่เรือคนร้ายแล้วจึงให้ปล่อยไป ถ้าเห็นว่ากาลจวนจะเสด็จพระราชดำเนินลงเรือพระที่นั่งแล้วให้เจ้าพนักงานค้นคว้าเครื่องศัสตราวุธใหญ่เล็กเสียก่อนแล้ว จึงบังคับให้เรือนั้นจอดแอบฝั่งยั้งหยุดเสีย จนสิ้นกระบวนแห่แล้วจึงค่อยไปถ้าเสด็จพระราชดำเนินทางสถลมารค ให้เจ้าพนักงานในกระบวนแห่ระวังห้ามคนอย่าให้แปลกปลอมเข้าไปในกระบวนแห่ แลเดินล่วงลัดตัดกระบวนแห่ไปได้เป็นอันขาดทีเดียว ถ้าเสด็จประทับอยู่ในอารามหรือที่ใดๆ ก็ให้ระวังห้ามปราม อย่าให้ผู้หนึ่งผู้ใดล่วงเข้าไปในล้อมวง ถ้าผู้ใดมิฟังจะขืนเข้าไปให้ได้ก็ให้เจ้าพนักงานยุดตัวไว้ไต่ถามให้ได้ความว่าจะเข้าไปด้วยราชการสิ่งใดแล้วให้ค้นคว้าเครื่องศัสตราวุธซึ่งจะพึงเหน็บซ่อนเข้าไปได้นั้นเสียก่อน เมื่อรู้เป็นแน่ว่ามิใช่พวกคนร้ายแล้วจึงปล่อยเข้าไป ถ้าเจ้าพนักงานผู้ใดๆ มิทำตามพระราชบัญญัตินี้ จะให้ลงพระราชอาญาเจ้าพนักงานโดยโทษานุโทษ๗. ประกาศพระราชทานนามหม่อมเจ้าคัดจากหมายรับสั่งเดือน ๘ ปีชวด จุลศักราช ๑๒๑๔
ด้วยพระศรีภูริปรีชา เสนาบดีศรีลาลักษณ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามหม่อมเจ้าชายขาวในกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์๑ ว่าหม่อมเจ้าฉายฉันเฉิด หม่อมเจ้าชายดำในกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ว่าหม่อมเจ้าประเสริฐศักดิ์ แล้วให้กรมวังหมายประกาศให้รู้จงทั่วกัน ว่าแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า จะบาดหมายออกพระนามหม่อมเจ้าทั้ง ๒ องค์นั้น ก็ให้ออกพระนามว่า หม่อมเจ้าฉายฉันเฉิดหม่อมเจ้าประเสริฐศักดิ์ จงทุกแห่งประกาศมาแต่ ณ วัน๓ฯ ๘ ค่ำ ๒ ปีชวด จัตวาศก จุลศักราช ๑๒๑๔๑กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ ประสูติ พ.ศ. ๒๓๕๕ พระนามเดิม พระองค์เจ้าชายศิริวงศ์ พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๓สิ้นพระชนม์ พ.ศ. ๒๓๘๒ พระชันษา ๒๘ ปี รัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาพระอัฐิขึ้นเป็น สมเด็จพระบรมราชมาตามหัยกาเธอ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ ต้นราชสกุล ศิริวงศ์๒ตรงกับวันเสาร์ที่ ๑๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๙๕14 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๘. ประกาศว่าด้วยสังฆทานคัดจากหมายรับสั่งเดือน ๙ ปีชวด จุลศักราช ๑๒๑๔
ศิริศุภมัสดุ อดีตกาลพุทธศักราชชไมยสหัสสสังวัจฉระไตรสตาธฤกบัญจนวุติสังวัจฉระปัตยุบันกาลมุสิกสังวัจฉระ อาสาธมาสศุกรปักษ์ปัญจมีดฤศติวาร ปริเฉทกาลกำหนด พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริว่า พระบาทสมเด็จพระบรมนาถบรมบพิตร พระเจ้าอยู่หัวทั้งสามพระองค์ซึ่งได้เสวยสิริราชสมบัติมาแต่ก่อนในกรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุธยามหาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศมหาสถานนี้ ได้ทรงบริจาคพระราชทรัพย์ให้ทำโภชนทานถวายแก่พระภิกษุมีพระราชาคณะเป็นประธานบางพระองค์ ได้ถวายในวันอุโบสถวันละ ๒๐ องค์ แลได้ทรงพระราชทานถวายด้วยมคธภาษาว่า “พุทฺธปฺปมุขสฺสภิกฺขุสงฺฆสฺสนิยาเทม” สมมติว่าเป็นสังฆทานเสมอมิได้ขาดเว้นไว้แต่วันในพระราชพิธีตรุษสารทแลวันเข้าพรรษา ออกพรรษา วันวิสาขบูชา วันสงกรานต์แลวันซึ่งมีการพระราชกุศลอื่นต่างหาก จากพระราชกุศลโดยปรกติ เมื่อทรงพระราชทานโดยว่าเป็นสังฆทานดังนี้ พระภิกษุซึ่งเป็นที่ ๒ รองพระราชาคณะลงมาก็ต้องอปโลกน์ด้วยมคธภาษาว่า”อยํ ป ü มภาโค มหาเถรสฺสปาปุณาติ อฺวเสสา ภาคา อมฺหากํ ปาปุณฺนติ” เป็นความลำบากแก่พระภิกษุซึ่งเป็นผู้อปโลกน์นั้น อนึ่งทรงพระราชดำริเห็นว่าการซึ่งถวายสังฆทานดังนี้ ถ้าจะเทียบคู่กับพระบาลีอรรถกถาฎีกาก็หาถูกต้องโดยสนิทไม่ เมื่อว่าที่แท้ก็เป็นปาฏิกบุคลิกทานแต่อ้างว่าเป็นสังฆทานเท่านั้น จึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่งให้นิมนต์สมเด็จพระวันรัตน สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ พระศรีวิสุทธิวงศ์มาพร้อมกัน ณ พระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ในพระบรมมหาราชวัง มีพระบรมราชโองการดำรัสเล่าพระกระแสพระราชดำริให้ฟัง แล้วนิมนต์ให้สมเด็จพระวันรัตน สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ พระศรีวิสุทธิวงศ์ลงไปเฝ้าพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสศรีสุคตขัติวงศ์๑ กราบทูลโดยกระแสพระราชดำริทั้งปวงนั้นให้ทรงทราบ เมื่อปรึกษาเห็นพร้อมกันว่าซึ่งกระแสพระราชดำรินั้นชอบแล้ว จะได้ทรงบริจาคพระราชทรัพย์ออกบำเพ็ญพระราชกุศลในวันปรกติแลวันอุโบสถด้วยโภชนาทานสืบไปในเบื้องหน้าจึงพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสสมเด็จพระวันรัตน สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ พระศรีวิสุทธิวงศ์พร้อมกันเห็นว่า ซึ่งข้อพระราชดำริทั้งปวงนั้นชอบแล้วต้องตามพระบาลีอรรถกถา ด้วยสังฆทานที่พระผู้มีพระภาคตรัสเทศนาในทักขิณาวิภังคสูตรมี ๗ประการ แลบิณฑบาตทานส่วนพระราชกุศลนี้ก็เป็นสังฆคตาทักขิณาที่ ๖ ที่จำแนกในพระบาลีว่า๑พระนามเดิม พระองค์เจ้าชายวาสุกรี ประสูติ พ.ศ. ๒๓๓๓ ทรงรับมหาสมณุตมาภิเษกเป็น กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสในสมัยรัชกาลที่ ๔ สิ้นพระชนม์ พ.ศ. ๒๓๙๖ พระชนมายุ ๖๔ พรรษา รัชกาลที่ ๖ทรงสถาปนาเป็น สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนร15 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔”เอตฺตเก เม ภิกฺขู ภิกฺขุสงฺฆโต อุททิสฺสถาติ ทานํ เทติ” ดังนี้ ในพระวินัยเล่าก็สมกับพุทธานุญาตว่า “อนุชามามิ ภิกฺขเว สงฺฆภตฺตํ ฯลฯ ปาฏิปาทิกํ” ดังนี้ คำพระอรรถกถาก็ได้แสดงว่า”รญฺโญ หิ ราชมหามตฺตสฺสวา เคเห อติปณีตานิ อฏ˛ü อุทฺเทสภตฺตานิ นิจฺจํ ทิยนฺติ ตานิเอกวาริกภตฺตานิ กตฺวา ภิกฺขู วิสุํ üิติกาย ปริภุญฺชนฺติ” อนึ่งคัมภีร์ที่โบราณาจารย์รจนาไว้อย่างธรรมบทแลมหาวงศ์เป็นต้น ก็มีนิทานว่านางศิริมาได้ถวายอัฏฐกภัตแก่ภิกษุสงฆ์วันละ ๘ องค์ภัตตฺทเทสก ภิกษุสำแดงภิกษุให้ไปแต่สงฆ์รับอัฏฐกภัตในเรือนนางศิริมานั้นทุกวัน แลมีนิทานว่า พระเจ้าอโศกมหาราช แม้เมื่อทรงเลื่อมใสในนิโครธสามเณรนั้น ก็ได้ทรงถวายอัฏฐกภัตก่อนด้วยคำที่มาในคัมภีร์ต่างๆ เห็นถูกต้องกับด้วยพระราชดำริ ซึ่งทรงปฏิบัติครั้งนี้เป็นธรรมานุธรรมปฏิบัติบูชา ต้องตามพระพุทธประสงค์ เป็นอุภโตวิสุทธิทักขิณาอปริมาณคุณวิบุลยผลอย่างอุกฤษฎ์ สมควรจะเป็นกัลยาณวัตรสืบไปโดยราชประเพณี ควรที่พระราชาคณะเถรานุเถระทั้งปวงทุกพระองค์ในอารามหลวง จะคิดฉลองพระเดชพระคุณ รักษาพระราชศรัทธาให้เจริญพระราชกุศลโดยสัมมาปฏิบัติ แล้วจงได้รู้กำหนดพระราชประสงค์ว่า ตั้งแต่นี้ไปในพระบรมมหาราชวังจะทรงตั้งอัฏฐกภัตไว้เป็นสังฆทานวันละ ๘ ส่วน เป็นปุคลิกทานวันละ ๒ ส่วนทุกๆ วันเป็นปรกติในวันอุโบสถเดือนละ ๔ ครั้ง จะทรงถวายอุโบสถิกภัตเพิ่มขึ้นอีก ๑๐ ส่วน เป็นนิพัทธพระราชกุศลเสมอไปมิได้ขาด เว้นไว้แต่พระราชพิธีตรุษสารท สงกรานต์ วิสาขบูชา เข้าพรรษา ออกพรรษาถวายไตรปี ฉลองไตรปี แลวันนักขัตฤกษ์อื่นๆ ซึ่งมีการ พระราชกุศล วิเศษแปลกไป กับคราวเมื่อพระราช ธุระมีประการใดๆ บ้าง ซึ่งจะมิได้เป็นช่องแก่การบำเพ็ญพระราชกุศลอันนี้ ให้พระราชาคณะ พระครูในวัดเดิม วัดขึ้นทุกพระอารามหลวง จงได้รู้ว่าอัฏฐกภัตทานซึ่งทรง-พระราชอุทิศถวายนั้นแด่พระสงฆ์ในวันเดิมวัดขึ้น ที่มีพระราชาคณะ พระครูอยู่ครอบครองทุกพระอารามหลวง ๕๔ พระอารามในเขตกรุงเทพฯมหานครนี้ แลจะทรงถวายปาฏิปุคลิกทานเฉพาะพระราชาคณะ พระครูผู้ใหญ่ซึ่งมีกำหนด ๘๔ องค์ด้วย แลในพระอารามใดมีพระราชาคณะหรือพระครูแต่องค์เดียว เว้น ๘๓ วัน สังฆภัตทานเวรหนึ่งนิมนต์พระสงฆ์ในอารามนั้น ๘ รูปมารับกับให้มีพระราชาคณะ ๑ ฐานานุกรม ๑ เป็นประธานนำมาด้วย ถ้ามีพระราชาคณะ ๒ องค์เว้น๘๒ วันสังฆภัตทานจะถึง ๒ เวร นิมนต์พระสงฆ์ในพระอารามนั้น จัดแจงกันดังว่าแล้วมารับวันละ๑๐ องค์ๆ ถ้าพระราชาคณะมี ๓ องค์ ๔ องค์ ๕ องค์ สังฆภัตทานก็ถึงมากวันขึ้นไปเป็น ๓ เวร๔ เวร ๕ เวร ให้พระสงฆ์จัดแจงกันอย่างก่อนมารับวันละ ๑๐ ๆ ตามพระราชาคณะที่มีมากน้อยให้เป็นนิจไปดังนี้ตามวันปรกติ เมื่อพระอารามใดต้องวันอุโบสถวันใดวันหนึ่ง ก็ให้พระสงฆ์ในอารามนั้นๆ จดแจงเพิ่มขึ้นอีก ๑๐ องค์ ผสมกับเดิม ๑๐ เป็น ๒๐ องค์ มารับโปสอุถิกภัตด้วยแต่พระสงฆ์ในอารามหลวงทั้งปวงซึ่งจะได้รับอาหารบิณฑบาตทานส่วนพระราชนิพัทธกุศลนั้นจึงได้ประชุมสงฆ์ในพัทธสีมาแล้ว ปรึกษาขอพระภิกษุผู้สามารถพร้อมองค์ ๕ ประการ คือมิได้ลุอำนาจแก่ฉันทาคติ ๑ โทสาคติ ๑ ภยาคติ ๑ โมหาคติ ๑ กับมีปรีชาญาณรอบรู้ว่าสำแดงแล้วแลมิได้สำแดง ๑ จัดแจงผลัดเปลี่ยนพระสงฆ์ผู้ใหญ่ผู้น้อยซึ่งควรจะเข้าไปรับส่วนโภชนาทานในพระราชฐานนั้น แล้วจึงสวดสมมติภัตุทเทศกะให้สำเร็จ ด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา โดยบรม16 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพุทธานุญาตในท้ายเสนาสนขันธ์ ว่าดังนี้ “สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ ยทิ สงฺฆสฺสปตฺตกลฺลํ สงฺโฆอิตฺถนฺนามํ ภิกฺขุํ ภตฺตุทฺเทสกํ สมฺมนฺเนยฺย เอสา ญตฺติ สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ อิตฺถนฺนามํ ภิกฺขํุสมฺมนฺนติ ยสฺสา ยสฺมโต ขมติ อิตฺถนฺนามสฺสภิกฺขุโน ภตฺตุทฺเทสโก ขมติ สงฺฆสฺสตสฺมา ตุณฺหีเอวเมตํ ธารยามิ” ภิกษุองค์นั้นจะได้เป็นพนักงานสำหรับจัดแจงสังฆภัต ให้ถึงแก่ภิกษุในอารามตามลำดับพรรษาแลฐิฏิกาที่จะพึงผลัดเปลี่ยนไปโดยวินัยนิยมนั้นๆ สองพระเดชพระคุณรักษาพระราชศรัทธาให้เจริญพระราชกุศลตามพระราชดำริทุกพระอาราม ตามข้อวินัยกติกาซึ่งประกาศมานี้ เทอญฯ๙. ประกาศให้ใช้ในคำว่า สมเด็จ ให้ถูกตามเกียรติยศณ วัน ๓๕ฯ ๑๐ ค่ำ ๑ ปีชวด จัตวาศก ศักราช ๑๒๑๔
ด้วยพระศรีภูริปรีชา เสนาบดีศรีสาลักษณ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ สั่งว่า เจ้าเป็นกรมแลผู้ที่มิใช่เจ้า เป็นขุนนางตำแหน่งใหญ่น้อยใดๆ เมื่อพระราชวงศานุวงศ์แลข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือนกรมฝ่ายหน้าฝ่ายในจะกราบบังคมทูลพระกรุณาฯ หรือพูดจาออกชื่อออกพระนามประการใดๆ ก็ให้รู้พระราชบัญญัตินี้ไว้คือว่า พระเจ้าอยู่หัว วังหลวง วังหน้าสองพระองค์ให้ออกพระนามว่าพระบาทสมเด็จ นำหน้าก่อน อย่าให้ว่าสมเด็จเปล่า ถ้าเจ้าเป็นกรมสมเด็จพระก็ให้ว่ากรมสมเด็จพระ อย่าให้ว่าสมเด็จเปล่า ถ้าเป็นกรมพระก็ให้ว่ากรมพระ อย่าให้ว่าพระเปล่าเหมือนอย่างพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์บัดนี้ ถ้าจะออกพระนามก็ให้ว่า พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้าที่เป็นกรมสมเด็จนั้น เหมือนอย่างกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสกรมสมเด็จพระเดชาดิศร ๒ แลกรมสมเด็จอื่นๆ กรมพระนั้นเหมือนอย่างกรมพระรามอิศเรศ ๓ กรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์๔ แลกรมพระอื่นๆ ฝ่ายพระราชาคณะที่ทรงพระกรุณาโปรดฯ ตั้งให้เป็นสมเด็จนั้น เหมือนอย่างสมเด็จพระอริยวงศาดตญาณ สมเด็จ๑ขึ้น ๕ ค่ำ เดือน ๑๐ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑๙ สิงหาคม พ.ศ. ๒๓๙๕ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันอังคารจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๒กรมสมเด็จพระเดชาดิศร พระนามเดิม พระองค์เจ้าชายมั่ง พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ ประสูติ พ.ศ. ๒๓๓๖ถึงรัชกาลที่ ๔ เป็น กรมสมเด็จพระเดชาดิศร กำกับกรมนา ศักดินา ๓๕๐๐๐ สิ้นพระชนม์ พ.ศ. ๒๔๐๒พระชันษา ๖๗ ปี รัชกาลที่ ๖ โปรดให้ยกเลิกพระยศ “กรมสมเด็จพระ” แล้วทรงบัญญัติพระยศ “กรมพระยา”ขึ้นมาแทน ใช้คำนำพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาดิศร ต้นราชสกุล เดชาติวงศ์๓กรมพระรามอิศเรศ พระนามเดิม พระองค์เจ้าชายสุริยา พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๑ ประสูติ พ.ศ. ๒๓๓๒ ถึงรัชกาลที่ ๔ เป็นกรมพระรามอิศเรศ สิ้นพระชนม์ พ.ศ. ๒๓๙๗ พระชันษา ๖๖ ปี ต้นราชสกุล สุริยกุล๔กรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์ พระนามเดิม พระองค์เจ้าชายพนมวัน พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ ประสูติพ.ศ. ๒๓๓๗ ถึงรัชกาลที่ ๔ เป็น กรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์ สิ้นพระชนม์ พ.ศ. ๒๓๙๙ พระชันษา ๖๒ ปีต้นราชสกุล พนมวัน17 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พระพุฒาจารย์แลสมเด็จอื่นๆ นี้มีแต่สมเด็จเปล่า ให้ออกพระนามพูดจาว่ากล่าวตามพระราชบัญญัตินี้ถ้าจะใช้อย่างอื่นแล้ว เจ้ากับขุนนางฟังดูก็เป็นเหมือนกันไป กรมสมเด็จพระเดชาดิศรถ้าจะออกพระนามว่าสมเด็จเปล่า ก็จะเหมือนสมเด็จพระอริยวงศ์แลองค์อื่นๆไป กรมพระพิพิธ-โภคภูเบนทร์แลกรมพระอื่นๆ ถ้าจะไม่ว่ากรมนำหน้าเข้าก่อนแล้ว จะว่าพระเปล่าก็จะเหมือนพระพิพิธเดชะ แลพระอื่นๆ ไป เพราะฉะนั้น ให้คงใช้ตามพระราชบัญญัตินี้จงได้ตามรับสั่ง๑๐. ประกาศเรื่องเถรจั่นแทงผู้มีชื่อแล้วหนีไปและห้ามไม่ให้บวชกุลบุตรอายุพ้น ๒๔ ถึง ๗๐ เป็นเถรเป็นเณรณ วัน เดือน ๑๑ ปีชวด จ.ศ.๑๒๑๔
กพประกาศแก่ พระราชาคณะ พระครู ฐานานุกรม เปรียญอนุจร ทุกๆ พระอารามหลวงแลวัดขึ้นทั้งคณะกลาง คณะเหนือ คณะใต้ ในแขวงจังหวัดกรุง แลหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวงจงทั่วด้วยมีรับสั่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสศรีสุคตขัติยวงศ์ สั่งว่าณ วันพุธ เดือน ๑๑ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีชวด ๑ จัตวาศก พระบาทสมเด็จบรมนาถบรมบพิตร พระจอม-เกล้าเจ้าอยู่หัวผู้ทรงพระคุณธรรมอนันตคุณวิบูลยปรีชาอนันตมหาประเสริฐเสด็จออก ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทรงพระราชปรารภเหตุอันพระยาศรีสุริยวงศ์กราบทูลพระกรุณาว่า เถรจั่นบวชอยู่ ณ วัดทองเพลง แทงเอาผู้มีชื่อแล้วหนีไป ยังเอาตัวมิได้ จึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งว่า ทุกวันนี้คนพาลอายุเกินอุปสมบทหลีกหลบเข้าบวชเป็นแถว เป็นเณร อาศัยวัดทำการทุจริตหยาบช้าต่างๆ มีเป็นอันมาก แต่ที่กุลบุตรจะบวชเป็นสามเณรตั้งแต่อายุยังอยู่ในทารกภูมิไปจนถึงอายุได้ ๒๑ ปี ควรที่จะอุปสมบทบวชเป็นภิกษุแม้นมีความขัดข้องด้วยเหตุอันใดอันหนึ่ง มิได้อุปสมบทก็ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นสามเณรไปอีก ๓ ปี จนถึงอายุได้ ๒๔ ปี ถ้าพ้นไปกว่านั้นไม่อุปสมบทก็ให้สึกเสีย เป็นคฤหัสถ์จะได้รับราชการแผ่นดิน ห้ามอย่าให้บวชเป็นเถรเป็นเณรสืบไปอีกกว่านั้น อนึ่ง ถ้าภิกษุชราอายุถึง ๗๐ ปีแล้ว จะปฏิบัติในสมณธรรมิได้จะประจุออกบวชเป็นเถร เป็นเณร ก็ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้บวช มิได้ห้าม แม้นคฤหัสถ์ชราอายุล่วงถึง ๗๐ ปีแล้ว จะหากินเลี้ยงชีวิตในฆราวาสนั้นขัดสน จะบวชเป็นเถรเป็นเณรพอได้บิณฑบาตฉันเลี้ยงชีวิตโดยง่าย ก็จะได้หักบาญชีคฤหัสถ์ห้ามแต่อายุกว่า ๒๔ ปีขึ้นไปจนถึง ๗๐ ปี มิให้บวชเป็นเถรเป็นเณรในระหว่างนั้นเป็นอันขาด๑ตรงกับวันที่ ๒๒ กันยายน พ.ศ. ๒๓๙๕18 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทีเดียว แม้นล่วงพระราชบัญญัติครั้งนี้ อุปัชฌาย์อาจารย์ผู้บวชให้ก็จะมีโทษฝ่ายพุทธจักร ตัวกุลบุตรผู้บวชก็จะมีโทษทั้งฝ่ายพุทธจักรแลพระราชอาณาจักรทั้ง ๒ ฝ่าย เป็นมหันตโทษ ถ้าพระราชาคณะฐานานุกรมเปรียญ อนุจรทั้งปวงทุกๆ พระอาราม แจ้งในพระราชกำหนดกพประกาศนี้แล้วก็จงกระทำตามพระราชบัญญัตินี้จงทุกประการ๑๑. ประกาศห้ามไม่ให้ใช้คำว่า ชอบเนื้อเจริญใจแลติดเนื้อต้องใจ ในคำกราบทูลคัดจากหมายรับสั่ง เดือนยี่ ปีชวด จุลศักราช ๑๒๑๔
ด้วยพระธรรมการบดี ศรีวีสุทธสาสนวโรประการ จางวางกรมพระธรรมการ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ตั้งแต่นี้ไป เจ้าต่างกรมเจ้ายังมิได้ตั้งกรมแลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือน ฝ่ายหน้าฝ่ายในทั้งปวงจงรู้ทั่วกัน ถ้าจะกราบทูลพระกรุณาด้วยข้อความสิ่งใดๆ ก็ดี ในคำควรจะว่าๆ ชอบเนื้อเจริญใจ แลติดเนื้อต้องใจ ที่เคยใช้มาแต่ก่อนๆ นั้น อย่าได้ว่าเลยเป็นอันขาดทีเดียว เพราะว่าโวหารเช่นนั้นเป็นคำหยาบ ไม่ควรจะกราบทูลพระกรุณาหามิได้ ให้มหาดไทย กลาโหม พระสัสดีหมายบอกจงทั่วตามรับสั่ง๑๒. ประกาศเรื่องนามพระยาอิศรานุภาพแลพระธัญญาภิบาลคัดจากหมายรับสั่ง เดือนยี่ ปีชวด จุลศักราช ๑๒๑๔
ด้วยพระศรีภูริปรีชา เสนาบดีศรีสาลักษณ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ให้มีหมายประกาศขึ้นไปในพระบรมราชวังว่า ชื่อพระยาอิศราภาพนั้นแปลออกไม่ได้ความ ถ้าจะแปลว่าความไม่เป็นอิสระหาถูกต้องไม่ ให้เติมอักษร นุ เข้าอักษรหนึ่งว่าพระยาอิศรานุภาพ แปลว่าผู้มีอานุภาพดังพระอิศวรหรือว่าผู้มีอานุภาพแห่งพระอิศวร ดังนี้จึงจะสมควรอนึ่ง ชื่อพระธัญญาบริบาลก็ไม่สมควร ด้วยความแปลว่าผู้ไม่รักษาข้าวเปลือก หาสมต้องตามความประสงค์ไม่ ให้แปลงเสียว่าพระธัญญาภิบาล แปลว่าผู้รักษาข้าวเปลือกโดยยิ่ง ถ้าไม่เชื่อก็ให้ราชบัณฑิตในพระบวรราชวัง ไต่ถามพระราชาคณะ เปรียญ นักปราชญ์ผู้รู้ดูเถิดอนึ่ง พระยาประเสริฐดำรงนั้นไม่ค่อยจะรู้ ให้เติมคำว่าพระยาประเสริฐสาตรดำรง อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง19 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พ.ศ. ๒๓๙๖๑๓. ประกาศเรื่องให้สึกพระสงฆ์สามเณรที่สูบฝิ่นณ วันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ ๑ ปีฉลู จ.ศ. ๑๒๑๕
กพประกาศแก่พระราชาคณะ พระครูฐานา พระเปรียญในคณะกลาง คณะเหนือ คณะใต้ทุกๆ พระอารามหลวงจงทั่วด้วย ณ วันเดือน ๕ แรม ๑๒ ค่ำ ๒ ปีฉลู เบญจศก สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์เข้าไปถวายพระธรรมเทศนา ที่ตำหนักสมเด็จพระนางเจ้า มีพระบรมราชโองการดำรัสั่งสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ให้มาทูลพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรศรีสุคตขัติยวงศ์ ว่าบัดนี้คฤหัสถ์ซัดถึงพระสงฆ์วัดสามพระยาว่าสูบฝิ่น โปรดฯ จะให้พระราชาคณะเจ้าอารามส่งตัวภิกษุที่สูบฝิ่นแก่กรมพระธรรมการ ถ้าภิกษุสามเณรวัดใดสูบฝิ่นเจ้าอารามส่งตัวมิได้ ให้การว่าหลบหลีกหนีหายไป จะโปรดฯ ให้บนคฤหัสถ์ติดตามเอาตัว ถ้าได้ตัวแล้วก็จะให้พระราชาคณะในพระอารามนั้น เสียสินบนให้แก่คฤหัสถ์ผู้จับนั้น อนึ่ง ซึ่งบาญชีสำมะโนครัวซึ่งยังไม่ได้ส่งนั้นให้เร่งส่งเสียในวันเดือน ๗ ปีฉลู เบญจศกจึงมีรับสั่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสศรีสุคตขัติยวงศ์ สั่งว่าให้พระราชาคณะทั้งปวงผู้เป็นเจ้าอารามสั่งฐานานุกรม สั่งเจ้าคณะให้ตรวจตราดูแลพระสงฆ์สามเณรในอารามของตัว ถ้ามีสูบฝิ่นกินกัญชากินสุราเล่นเบี้ย ก็อย่าให้ขับไล่ ให้สึกเสียทีเดียว อนึ่งห้ามอย่าให้คบหาภิกษุสามเณร ที่เที่ยวเตร็ดเตร่หามีอารามไม่ แลคฤหัสถ์อันใช่ญาติมาหลับนอนที่กุฎี ตั้งแต่คืนหนึ่งสองคืนขึ้นไปเป็นอันขาด ถ้าภิกษุสามเณรคฤหัสถ์ที่กระทำผิดดังกล่าวมานี้มาอาศัยหลับนอนอยู่ในกุฎีใด มีผู้ซัดถึงว่าอยู่กุฎีนั้น ถ้าได้ตัวผู้นั้นไปไถ่ถามได้ความจริงว่าอยู่กุฎีนั้นก็จะให้เจ้าของกุฎีนั้นเสียสินบนให้แก่คฤหัสถ์ตามมากน้อย แม้นมีภิกษุสามเณรคนร้ายที่กระทำความผิดดังกล่าวมานี้ ถ้ามีในอารามใด ก็ให้ท่านผู้เป็นเจ้าอารามเอาโทษแก่ฐานานุกรม เจ้าหมู่เจ้าคณะของผู้กระทำผิดโดยสมควรแก่โทษมากแลน้อย ให้พระราชาคณะฐานา พระครูเจ้าอธิการผู้เป็นเจ้าอาราม จงตรวจตรากำชับว่ากล่าวกันให้กวดขันอย่าได้ประมาท จึงจะพ้นความผิดในพระราชอาณาจักรกพประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีฉลู เบญจศก๑ตรงกับวันที่ ๑๖ เมษายน พ.ศ. ๒๓๙๖๒ตรงกับวันอังคารที่ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๓๙๖20 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๔. ประกาศเรื่องเรียกกะปิ น้ำปลาว่า เยื่อเคย น้ำเคย(ฉบับที่ ๑)คัดมาจากหมายรับสั่งเดือน ๖ ปีฉลู เบญจศก จุลศักราช ๑๒๑๕
ด้วยหลวงสิทธิ์นายเวรมหาดเล็ก รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า คำบุราณราษฎรชาวบ้านเรียกกันว่า กะปิ น้ำปลา คำข้าราชการกราบบังคมทูลพระกรุณาว่าน้ำเคยว่างาปิ พระราชดำริทรงเห็นว่า เรียกว่างาปินั้น หาสมกับของดีบังเกิดในเยื่อเคยไม่ แลงาปินั้นชอบแต่จะเรียกว่าเยื่อเคยจึงจะต้องกับของที่บังเกิดจึงจะควร แต่น้ำเคยนั้นข้าราชการเรียกว่าน้ำเคยก็ควรด้วยเป็นของบังเกิดแต่เยื่อเคย คำบุราณราษฎรเรียกว่ากันว่ากะปิน้ำปลาเห็นหาควรกับของที่บังเกิดไม่ ตั้งแต่นี้ไปภายหน้า ให้ข้าราชการพระบรมมหาราชวังพระบวรราชวัง แลเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมแลอาณาประชาราษฎรทั้งปวง ให้เรียกว่าเยื่อเคย น้ำเคย ตามพระกระแสพระราชบัญญัติจึงจะควรให้กรมพระสัสดี มหาดไทย กลาโหม กรมพระนครบาลหมายให้กราบทูลเจ้าต่างกรมเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม ข้างหน้าข้างใน แลหมายบอกข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือนพระบรมมหาราชวังพระบรมราชวัง ให้หมายอำเภอป่าวร้องแก่อาณาประชาราษฎรให้รู้จงทั่วกันตามรับสั่ง๑๕. ประกาศเรื่องเรียกกะปิ น้ำปลาว่า เยื่อเคย น้ำเคย(ฉบับที่ ๒)คัดมาจากหมายรับสั่งปีฉลู เบญจศก ศักราช ๑๒๑๕
ด้วยหลวงนายสิทธิ์มหาดเล็ก รับบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯสั่งว่า ซึ่งมีหมายไปแต่ก่อนให้นายอำเภอป่าวร้องอาณาประชาราษฎร แต่ในจังหวัดกรุงเทพฯ ให้เรียกกะปิว่าเยื่อเคย ให้เรียกน้ำปลาว่าน้ำเคย นายอำเภอป่าวร้องราษฎร แต่ในจังหวัดพระนครก็หารู้ทั่วกันไม่ ราษฎรก็เรียกกะปิน้ำปลาเสมออยู่ตามคำบุราณเดิมคนที่เป็นพาลแอบอ้างว่าเป็นนายอำเภอเที่ยวข่มเหงข่มขู่ลงเอาเงินกับอาณาประชาราษฎรชุกชุมเป็นหลายราย ตั้งแต่นี้สืบไปภายหน้า ให้อาณาประชาราษฎรเรียกกะปิน้ำปลาตามคำบุราณแต่เดิม แต่ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยกราบบังคมทูลพระกรุณานั้นให้กราบทูลพระกรุณาว่า เยื่อเคย น้ำเคยตามหมายประกาศมาครั้งก่อน แลให้มหาดไทย กลาโหม กรมพระสัสดี หมายบอกให้นายอำเภอป่าวร้องราษฎรให้รู้จงทั่วกันตามรับสั่ง21 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๖. ประกาศเรื่องนาม พระอินทรอาสา ขุนอินทโรดม
ด้วยจมื่นจงขวารับสั่งพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ว่า มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ สั่งว่า เจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมแลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวังตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าจะกราบบังคมทูลพระกรุณาออกชื่อพระอินอาสา ขุนอินอุดมนั้นให้เรียกว่า พระอินทรอาสา เจ้าเมืองพนัสนิคม ถึงขุนนางอื่นๆ ชื่อพ้องต้องกัน ก็ให้เรียก พระอินทร จงทุกชื่อ แลขุนอินอุดม ปลัดกรมอาสาใหม่ ให้เรียกว่าขุนอินทโรดมปลัดกรมอาสาใหม่ จึงจะถูกชื่อตามตำแหน่งนั้น ให้มหาดไทย กลาโหม กรมพระสัสดีหมายประกาศให้รู้ทั่วจงทุกหมู่ทุกกรม อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๑๗. ประกาศนามพระที่นั่งสุทไธสวรรย์แลพระที่นั่งพุทไธสวรรย์คัดมาจากหมายรับสั่ง ณ วัน ๔ ฯ๑๒ ๖ ค่ำ ปีฉลู๑เบญจศก จุลศักราช ๑๒๑๕
ด้วยพระธรรมการบดี ศรีวิสุทธสาสนวโรประการ จางวางกรมธรรมการ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า พระที่นั่งสุทธาสวรรย์ที่เรียกกันมาแต่ก่อนนั้นหาถูกไม่ ทรงพระราชทานนามใหม่ว่า พระที่นั่งสุทไธสวรรย์ แปลเป็นคำไทยว่าพระที่นั่งไอสวรรย์โถงไม่มีฝาบังอนึ่ง พระที่นั่งพุทธาสวรรย์ในพระบวรราชวังนั้น ถ้าข้าราชการทูลละอองธุลีพระบาทในพระบรมมหาราชวัง จะกราบบังคมทูลพระกรุณาในพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจะต้องออกนามพระที่นั่งนั้นแล้ว ให้กราบทูลว่าพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ อย่าทูลว่าพระที่นั่งพุทธาสวรรย์ ตั้งแต่นี้ไป ให้เจ้าต่างกรม แลยังไม่ได้ตั้งกรมแลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือนกรมฝ่ายหน้าฝ่ายใน ให้เรียกนามพระที่นั่งสุทธาสวรรย์นั้นว่า พระที่นั่งสุทไธสวรรย์ ให้เรียกนามพระที่นั่งพุทธาสวรรย์นั้นว่า พระที่นั่งพุทไธสวรรย์ ตามรับสั่งอย่ากราบทูลอย่างเรียกให้ผิดพระราชบัญญัตินี้ไป ถ้ากราบทูล ถ้าเรียกให้ผิดนามพระราชบัญญัติไปแล้ว จะมีโทษแก่ผู้นั้นหมายตามรับสั่ง๑ตรงกับวันที่ ๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๖22 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘. ประกาศให้เรียกชื่อพระที่นั่งสุทธาสวรรย์ว่าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์พระที่นั่งพุทธาสวรรย์ให้เรียกว่าพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ณ วันพุธ เดือน ๖ แรม ๑๒ ค่ำ ปีฉลู พ.ศ. ๒๓๙๖
ด้วยพระธรรมการบดี ศรีวิสุทธสาสนวโรประการ จางวางกรมพระธรรมการ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า พระที่นั่งสุทธาสวรรย์ที่เรียกกันมาแต่ก่อนนั้นหาถูกไม่ ทรงพระราชทานนามใหม่ว่า พระที่นั่งสุทไธสวรรย์ แปลเป็นคำไทยว่าพระที่นั่งไอสวรรย์โถงไม่มีฝาบัง อนึ่ง พระที่นั่งพุทธาสวรรย์ในพระบวรราชวังนั้น ถ้าพระราชาคณะพระครู ฐานา เปรียญ เจ้าอธิการ อันดับจะถวายพระพรในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจะต้องออกนามพระที่นั่งนั้นแล้ว ให้ถวายพระพรว่าพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ อย่าถวายพระพรว่าพุทธาสวรรย์ ตั้งแต่นี้ไป ให้พระราชาคณะ พระครูฐานา เปรียญ อันดับ เรียกนามพระที่นั่งสุทธาสวรรย์นั้นว่า พระที่นั่งสุทไธสวรรย์ ให้เรียกนามพระที่นั่งพุทธาสวรรย์นั้นว่า พระที่นั่งพุทไธสวรรย์ตามรับสั่ง อย่าให้พระราชาคณะ พระครู ฐานา เปรียญอันดับ ถวายพระพรเรียกให้ผิดพระราชบัญญัตินี้ไปได้เป็นอันขาด ถ้าถวายพระพรเรียกให้ผิดนามไปแล้ว จะมีโทษกับพระราชาคณะ ฐานานุกรม เปรียญ อันดับ ผู้นั้น หมายมา ณ วันพุธ เดือน ๖ แรม ๑๒ ค่ำ ปีฉลูเบญจศก๑๙. ประกาศให้ทำบาญชีพระสงฆ์สามเณรที่เป็นช่างทองและช่างอื่นๆ ขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายณ วันศุกร์ เดือน ๗ ขึ้น ๖ ค่ำ ๑ ปีฉลู จ.ศ. ๑๒๑๕
ด้วยพระธรรมการบดี ศรีวิสุทธสาสนวโรประการ จางวางกรมพระธรรมการ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า พระสงฆ์ซึ่งเป็นพระราชาคณะ พระครูฐานา เปรียญ เจ้าอธิการ พระอนุจร และสามเณร เปรียญ อนุจรที่อยู่ในพระอารามหลวง แลวัดบางที่ขึ้นกับพระอารามหลวงกรุงเทพฯ กับเมืองนครเขื่อนขัณฑ์๒ เมืองสมุทรปราการ เมืองสาครบุรี๓เมืองนครไชยศรี เมืองปทุมธานี กรุงเก่า ๔ แลเมืองขึ้นแขวงกรุงเก่านี้เล่า ก็เป็นเมืองใกล้กรุงเทพฯ๑ตรงกับวันที่ ๑๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๖๒อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ๓จังหวัดสมุทรสาคร๔จังหวัดพระนครศรีอยุธยา23 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔จะมีพระสงฆ์สามเณร ซึ่งเป็นช่างทำทองรูปพรรณต่างๆ แลช่างเงิน ช่างหุงทอง ช่างตีเหล็กเป็นนักเลงเล่นเแร่แปรธาตุปรอทโดยที่สุดมีเตาต้มน้ำร้อนนั้นก็ดี มีอยู่มากน้อยเท่าใดจะทรงทราบให้พระครูทักษิณคณิสร พระครูอุดรคณารักษ์ พระครูอมรวิไชย เจ้าคณะใหญ่วัดพระเชตุพนมีลิขิตประกาศไปทุกพระอารามในกรุงเทพฯ แลเมืองขึ้นซึ่งมีรายชื่อในบาญชี พระราชาคณะพระครู พระฐานา พระเปรียญ เจ้าอธิการ พระสงฆ์อนุจร สามเณรเปรียญ อนุจร ซึ่งเป็นช่างทำทองรูปพรรณต่างๆ แลเป็นช่างเงิน ช่างหุงทอง ช่างตีเหล็ก มีเตาสูบ ไม่มีเตาสูบ แลมีเตาสูบเล่นแร่แปรธาตุปรอท ต้มน้ำร้อน มาส่งเจ้าพนักงานผู้รับสั่งจงละเอียดลออ ให้จดวัสสาอายุ สังกัดเจ้านายกับว่าสักแล้วยังไม่ได้สักทั้งนายประกันผู้บอกด้วยให้แน่นอนจงทุกกรมกำหนดให้เอาบาญชีมายื่น พระอารามหลวงนั้นกำหนดเอามาส่งให้เสร็จแต่ในวันเดือน ๗ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๑ ปีฉลู เบญจศกวัดบางที่ขึ้นกับพระอารามหลวง ส่งบาญชีให้เสร็จในวันเดือน ๗ แรม ๑๕ ค่ำ ๒ ปีฉลู เบญจศกแต่หัวเมืองนั้นให้ส่งบาญชีแล้วเสร็จที่สุดเพียง ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๓ ปฐมาษาฒ ปีฉลูเบญจศก ให้จงได้ จะได้ทำบาญชีรายชื่อขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบใต้ฝ่าละอองไว้ถ้าจะทรงสร้างรูปพระปฏิมากรหรือพระเจดีย์เป็นเครื่องทองคำ แลของที่เป็นพระราชกุศลต่างๆเมื่อใด ก็จะได้นิมนต์พระสงฆ์สามเณรที่เป็นช่างทองมาช่วยทำฉลองพระเดชพระคุณกับพวกช่างทองหลวง ให้แล้วโดยเร็วทันพระราชประสงค์ เหมือนอย่างพระสงฆ์สามเณร ที่เป็นช่างเขียนช่างปั้นนั้นเล่า แต่ก่อนๆ มาก็เคยนิมนต์มาช่วยช่างหลวง เขียน ปั้นพระอุโบสถ วิหาร แล้วมาเป็นหลายพระอารามหลวง จนบาญชีรายชื่อพระช่างก็ยังปรากฏมาเท่าทุกวันนี้นั้นฉันใด พระสงฆ์สามเณรที่เป็นช่างทองนั้น ก็จะได้มีบาญชีรายชื่อตำบลวัด และสังกัดเจ้านายให้แน่นอนไว้ในกรมพระธรรมการให้เหมือนกัน อนึ่ง หมายฉบับใหญ่ที่จะว่าให้ละเอียดนั้น เจ้าพนักงานเรียงเสร็จแล้วจะให้นำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายเมื่อใด จะโปรดเกล้าฯ ประการใด จึงจะได้เอาคำประกาศหมายมาให้ทราบต่อครั้งหลัง อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่งหมายมา ณ วันศุกร์ เดือน ๗ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีฉลู เบญจศก๑ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๒๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๖๒เดือน ๗ ปีฉลู เบญจศก ไม่มีแรม ๑๕ ค่ำ (เดือน๘_๘อุตราษาฒ)๓ตรงกับวันพุธ ที่ ๒๐ กรกพาคม พ.ศ. ๒๓๙๖๒๑. ประกาศว่าด้วยการสร้างวัดคัดจากหมายรับสั่งเดือน ๘ ปีฉลู จุลศักราช ๑๒๑๕
ด้วยพระยาบำเรอภักดิ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าทรงพระราชดำริว่า ทุกวันนี้พระสงฆ์ราชาคณะ แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ราษฎรไทยจีนที่มีศรัทธามากมีศรัทธาอุตสาหสร้างวัดวาอาราม ปฏิสังขรณ์ทำนุบำรุงซ่อมแซมพระอุโบสถพระวิหารการเปรียญหอไตรหอระฆัง โดยประณีตให้งามดี ด้วยมีศรัทธามาก ทำตามใจรัก ลางทีก็ทำซุ้มประตูซุ้มหน้าต่าง เป็นซุ้มจรนำแลคูหามีช่อฟ้าใบระกาไม่ก็มีบ้าง ลางวัดมีหอไตรหอระฆังเป็นยอดปรางค์ยอดมณฑป แลพระอุโบสถวิหารการเปรียญทำเป็นช่อฟ้าใบระกาก็มีบ้าง หาสังเกตได้ว่าวัดหลวงวัดราษฎร์ไม่ ก็ตามใจเจ้าของที่มีศรัทธาเถิด มิใช่จะห้ามปราม แต่ให้มาบอกแก่พระยาบำรุงศาสนาจางวางข้าพระเสียก่อน จะได้นำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ว่าพระราชาคณะองค์นั้นแลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยคนนั้น ราษฎรไทยจีนคนนั้นๆ ที่มีศรัทธาสร้างวัดวาอารามจะโปรดเกล้าฯ พระราชทานเพิ่มเติมของหลวงด้วยช่วยทำวัด24 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๐. ประกาศเตือนผู้ที่ใช้อักษรผิด
ด้วยขุนสุวรรณอักษร รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าใส่กระหม่อม ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมสั่งให้ประกาศว่าด้วยอักษร ๔ อักษร คือ ฤ ฤๅ ฦ ฦๅ นี้หาควรจะใส่ ห นำแลกากบาทไม่ เมื่อถึงคำว่า ฤๅ ที่เขียนอุตริกว่าโบราณว่า หฤๅ บ้าง ฤๅ บ้าง ก็ให้เขียนแต่ ฤๅอย่างนี้ อย่าให้เขียน ห นำแลใส่กากบาทเลย ด้วยตัว ห นั้นเฉพาะนำได้แต่ตัวอักษรต่ำเหมือนอย่าง หมู่ หนี แหวน อย่างนี้ เป็นอักษรต่ำจึงเอา ห นำได้ อักษรต่ำนั้นคือ คตฆง ชซฌญฑฒณ ทธน พฟภม ยรลวฬฮ แลกากบาทนั้นใช้ได้แต่อักษรกลางเหมือนอย่าง เก๋ง เป๋า จ๋าอย่างนี้ เป็นอักษรกลางจึงใส่กากบาทได้ อักษรกลางนั้นคือ กจ พฏ ดต บปอ ตั้งแต่นี้สืบไปให้ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยซึ่งจะมีธุระเขียนหนังสือเรื่องราวขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาแล้ว ก็ให้ศึกษาไต่ถาม เขียนให้ถูกต้องตามอักษรสูง อักษรกลาง อักษรต่ำ อย่าให้เขียนใส่กากบาทแลเอา ห นำผิดๆ เข้ามาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายเป็นอันขาดทีเดียวพระราชบัญญัตินี้ตีพิมพ์แต่ ณ วันพุธ เดือน ๘ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ๑ ปีฉลู เบญจศก จุลศักราช๑๒๑๕๑ตรงกับวันที่ ๑๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๙๖25 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ให้แล้วเสร็จงามดี จะได้เป็นที่ไหว้ที่บูชากับอาณาประชาราษฎร และนานาประเทศนั้น ให้มหาดไทย กลาโหม กรมพระสุรัสวดี หมายบอกเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฏรไทยจีนเจ๊สัวชาวแพให้รู้จงทั่ว ว่าถ้าจะทำพระอุโบสถ พระวิหารการเปรียญหอไตร หอระฆังแล้ว ก็ให้มาบอกกับพระยาบำรุงศาสนาเสียก่อนอย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๒๒. ประกาศพระราชบัญญัติฝ่ายพระบวรราชวังเรื่องเล่นเบี้ยในพระบวรราชวังคัดมาจากหมายรับสั่งเดือน ๘ อุตราษาฒ ปีฉลู จุลศักราช ๑๒๑๕
ด้วยพระยาเทพมณเฑียร รับพระบวรราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯสั่งว่า พระวรวงศ์เธอชั้น ๒ พระองค์เจ้าอรุณ ๑ กราบบังคมทูลพระกรุณาว่า พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงสุด ลงไปพระบรมมหาราชวัง ออกไปพระเมรุพระศพสมเด็จพระนางนาถโสมนัสวัฒนาวดีมอบลูกกุญแจตำหนักไว้กับขำข้าหลวง แล้วใช้ให้แหข้าหลวงขึ้นมาเอาหมากพลูเสวยที่ตำหนักแหเอาลูกกุญแจไขประตูตำหนักออก แล้วเปิดบานประตูหาออกไม่ แหจึงเดินไปดูรอบตำหนักเห็นหน้าต่างเฉลียงตำหนักบานเปิดแย้มอยู่ แหจึงเปิดบานหน้าต่างเข้าไปในตำหนัก เห็นประตูใส่กลอนไว้ แหจึงรู้ว่าผู้ร้ายเข้าในตำหนัก จึงเอาความไปทูลพระองค์เจ้าหญิงสุดที่พระเมรุ พระองค์เจ้าหญิงสุดกลับเข้าไปบรรทมอยู่ในพระบรมมหาราชวังคืนหนึ่ง ครั้นรุ่งขึ้นเวลาเย็น พระองค์เจ้าหญิงสุดจึงได้กลับเข้ามาในพระบวรราชวัง ตรวจสิ่งของ ไขลูกกุญแจกำปั่นกุญแจหีบออกดูทองรูปพรรณหายไปหลายสิ่ง คิดเป็นทองคำหนัก ๑๘ ตำลึงบาท กับข้อความเป็นหลายประการได้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว ทรงเห็นว่าชะรอยจะเป็นคนนอกพระบวรราชวังเข้ามาคบหากันกับคนในพระบวรราชวังเป็นผู้ร้ายจึงคิดการเอาสิ่งของไปได้ดังนี้ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้พระยาบริรักษ์ราชา พระพรหมสุรินทร์ พระพรหมธิบาล พระศรีพิทักษ์ เป็นตุลาการชำระเอาตัวผู้ร้ายให้จงได้ ตุลาการพิจารณาได้ความว่า อีปริกภรรยานายนุดอยู่นอกพระบวรราชวังเข้าไปคบหากันกับหม่อมหุ่น หม่อมนวม ในพระบวรราชวัง ตั้งบ่อนไพ่บ่อนถั่วมาหลายครั้ง เสียหายสิ้นทรัพย์สิ่งของจนเป็นหนี้ลง อีกปริกกับหม่อมหุ่นหม่อมนวมคิดกันว่า พระองค์เจ้าหญิงสุดไม่อยู่ลูกกุญแจประตูตำหนักอยู่กับขำข้าหลวง ขำหาอยู่ไม่ ไปดูงานพระศพ อีปริกกับหม่อมหุ่นหม่อมนวมจึงไปหาลูกกุญแจได้ริมที่นอนเพลา ๕ โมงเช้า อีปริกเอาลูกกุญแจไขประตูตำหนัก ให้หม่อมหุ่นหม่อมนวมเข้าไปในตำหนัก อีปริกลั่นกุญแจประตูไว้ดังเก่า แล้วเอาลูกกุญแจไว้ข้างที่นอนตามเดิม๑พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอรุณ พระราชธิดาในสมเด็จพระบวรราชเจ้า กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ ประสูติ พ.ศ. ๒๓๔๘ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ พ.ศ. ๒๔๒๘ พระชันษา ๘๑ ปี26 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอีปริกจึงมาคอยดูระวังคนข้างนอก หม่อมหุ่นหม่อมนวมจึงลั่นกลอนประตูไว้ แล้วค้นหาลูกกุญแจหีบกำปั่น ได้ลุกกุญแจกำปั่นในหีบหนัง จึงเอาลูกกุญแจไขได้ทรัพย์สิ่งของทองรูปพรรณหลายสิ่งเป็นทองคำหนัก ๑๘ ตำลึงบาท หม่อมหุ่นหม่อมนวมเปิดหน้าต่างข้างเฉลียงออกมาแต่กลอนประตูนั้นใส่อยู่ หาได้ถอดไม่ หม่อมหุ่นหม่อมนวมพาทองรูปพรรณไปที่เรือนหม่อมหุ่น พอดวงแก้วมารดาหม่อมหุ่นเข้าไปเยี่ยมหม่อมหุ่นอยู่ที่นั่นด้วย หม่อมหุ่นกับหม่อมนวมจึงเอาทองรูปพรรณออกมาตัดแบ่งเป็น ๔ ส่วน ให้อีปริกส่วนหนึ่ง ดวงแก้วมารดาหม่อมหุ่นส่วนหนึ่ง ยังอีก ๒ ส่วนนั้นหม่อมหุ่นหม่อมนวมปันกันคนละส่วน ตุลาการให้ชำระเร่งเอาทองรูปพรรณซึ่งผู้ร้ายลักไปถวายพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงสุดแล้ว ตุลาการจึงนำเอาข้อความทั้งนี้ขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ทรงพระราชดำรัสว่า ในพระบวรราชวังนี้ แต่ก่อนหามีผู้ใดบังคับว่ากล่าวรักษาพระบวรราชวังเด็ดขาดไม่ คนนอกพระราชวังเข้าไปอาศัยอยู่ในพระบวรราชวังก็มีอยู่มากที่เป็นคนนักเลงทุจริตก็มี เป็นข้าเจ้าบ่าวนายหลบหนีเข้าไปอาศัยอยู่ก็มีบ้าง คบหากันเข้ากับคนในพระบวรราชวังเล่นเพื่อน ตั้งบ่อนถั่ว บ่อนแปดเก้า เล่นหวย การพนันต่างๆ จนสิ้นทรัพย์สิ่งสินเกิดโจรผู้ร้ายมาช้านาน ครั้นเสด็จขึ้นพระบวรราชาภิเษกแล้ว ตั้งพระทัยอยู่เป็นนิจที่จะทำนุบำรุงพระราชวงศานุวงศ์ แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยจะให้ถาวรขึ้น สิ่งใดที่ชั่วมาแต่ก่อนมิให้ประพฤติจะให้ประพฤติแต่การที่สิ่งอันดี เป็นผลประโยชน์ต่อไปภายหน้า จึงโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งท้าวสัตยา-นุรักษ์เป็นผู้ใหญ่ว่าราชการในพระบวรราชวัง แล้วโปรดตั้งจ่าศาลา จ่าด้าน ทนายเรือนโขลนพระราชทานยศถาศักดิ์ให้ทั้งผู้ใหญ่ผู้น้อยครบพนักงานอยู่แล้ว หวังพระทัยจะมิให้คนพาลภายนอกเข้ามาคบหากันกับคนในพระบวรราชวังเป็นพาลกระทำความชั่วต่อไป แลท้าวสัตยานุรักษ์กับจ่าศาลา จ่าด้าน ทนายเรือนโขลนมีความประมาทหาตรวจตราราชการในพระบวรราชวังให้รอบคอบไม่ แลให้อีปริกเข้าไปคบหากันกับหม่อมหุ่นหม่อมนวม ตั้งบ่อนเล่นเบี้ยเสียกันลงจนถึงเป็นโจรผู้ร้ายให้เคืองใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทดังนี้ โทษท้าวสัตยานุรักษ์กับจ่าทนาย เรือนโขลนมีความผิดอยู่ด้วยกันเป็นอันมาก ครั้นจะให้ลงพระราชอาญาตามโทษานุโทษเล่า ก็ทรงเห็นว่าท้าวสัตยานุรักษ์ทนายเรือนโขลนล่วงพระราชอาญาผิดแต่ครั้งเดียว จึงโปรดพระราชทานโทษให้ภาคทัณฑ์ไว้ครั้งหนึ่งก่อน แต่หม่อมนุ่น หม่อมนวม ดวงแก้ว อีปริก ซึ่งคบหากันเป็นผู้ร้ายนั้นจะให้ลงพระราชอาญาตามโทษานุโทษจึงมีพระบวรราชโองการดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งว่า ตั้งแต่ ณ วันอังคาร เดือน ๘ อุตราษาฒขึ้น ๒ ค่ำ ๑ ปีฉลู เบญจศก สืบไปห้ามมิให้พระองค์เจ้า หม่อมเจ้า เจ้าจอม หม่อมพนักงาน ท้าวนางจ่าโขลน ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย แลข้าเจ้าบ่าวนายที่อยู่ในพระบวรราชวังคบหากันตั้งบ่อนโปบ่อนถั่ว บ่อนกำตัด บ่อนเล่นแปดเก้า แทงหวยแลเล่นการพนันต่างๆ ซึ่งจะให้เสียทรัพย์สิ่งสินแก่กัน นอกจากสงกรานต์ ๔ วัน ตรุษจีน ๓ วัน เป็นอันขาดทีเดียว ให้ท้าวนาง จ่าศาลา จ่าด้าน๑ตรงกับวันที่ ๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๙๖27 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ทนายเรือนโขลนซึ่งเป็นพนักงานรักษาพระบวรราชวัง หมั่นตรวจตราดูแลให้รอบคอบจงเป็นนิจอย่าได้มีความประมาท ถ้าผู้ใดมิฟังตามพระราชบัญญัติห้ามปราม ขืนคบหาชักชวนกันลักลอบตั้งบ่อนเล่นโปเล่นถั่ว เล่นกำตัด เล่นแปดเก้า แทงหวยแลการพนันต่างๆ ได้เสียทรัพย์สิ่งสินแก่กันต่อไป เจ้าพนักงาน จ่าศาลา จ่าด้าน ทนายเรือนโขลนจับได้ด้านผู้ใดก็ดี แลผู้อื่นจับได้ก็ดีมีผู้มาร้องฟ้องชำระเป็นสัจ ก็ให้ปรับไหมผู้ที่เป็นนายบ่อนแลเจ้าของที่คนละ ๑๐ ตำลึง ผู้ที่เล่นด้วยกันแลเจ้าของด้านนั้นคนละ ๕ ตำลึง แลทนายเรือนคนละ ๓ ตำลึงให้แก่ผู้จับได้แลผู้มาร้องฟ้อง แล้วให้นำเอาข้อความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทรงทราบใต้ละอองธุลีพระบาทจะได้โปรดเกล้าฯ ให้ลงพระราชอาญาแก่ผู้ทำผิดให้สาหัสผู้ที่หาความผิดมิได้จะไม่ได้ดูเยี่ยงอย่างกันต่อไป ถ้าแลมีผู้มาร้องฟ้องกล่าวว่าผู้ใดคบคิดกันตั้งบ่อนขึ้นเล่นการพนันต่างๆ ท้าวสัตยานุรักษ์จ่าทนายเรือนโขลนซึ่งเป็นพนักงานได้ว่ากล่าวเห็นกับหน้าบุคคลผู้นั้น ปิดบังอำพรางความเสียมิได้นำความขึ้นกราบบังคมทูล พระกรุณาให้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ภายหลังมีผู้มาว่ากล่าวชำระเป็นสัจ จะลงโทษเจ้าพนักงานซึ่งปิดบังความเสียเสมอกันกับผู้ที่กระทำผิดอนึ่ง มีพระราชบัญญัติห้ามมิให้คนภายนอกพระบวรราชวังเข้ามาคบหากันกับคนในพระบวรราชวัง ห้ามมิให้เจ้าจอมหม่อมพนักงานท้าวนางจ่าโขลนผู้ใหญ่ผู้น้อย แลข้าหลวงพระองค์เจ้าหม่อมเจ้าข้าทาสทั้งปวง ซึ่งอยู่ในพระบวรราชวังคบหาคนนอกพระบวรราชวังแลบุตรภรรยาข้าทาสลูกหนี้หลบหนีเจ้าหนี้สามีนายเงินเข้ามาไว้หลับนอนค้างวันค้างคืน แอบแฝงคิดการประทุษร้ายต่างๆ ให้เคืองใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ถ้าผู้ใดมิกระทำตามพระราชบัญญัติห้ามปราบทั้งนี้ยังคบหาคนนอกพระบวรราชวังเข้ามาไว้นอนค้างวันค้างคืน จะเอาตัวเจ้าของเรือนผู้คบหาไว้ลงโทษโดยพระราชบัญญัติจงหนักอนึ่ง คนซึ่งอยู่ในบวรราชวังทุกวันนี้ คนเก่าคนใหม่ระคนกันอยู่ โดยมากหาทรงทราบว่าจะเป็นคนดีคนชั่วประการใดไม่ ให้ท้าวสัตยานุรักษ์ เรียกเอาบาญชีจำนวนคนซึ่งอยู่ในตำหนักพระองค์เจ้า หม่อมเจ้า แลเรือนเจ้าจอม หม่อมพนักงาน ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยจงทุกเรือน แล้วให้ข้าหลวงผู้ใหญ่ผู้น้อยในพระตำหนักพระองค์เจ้า หม่อมเจ้า แลเจ้าจอม หม่อมพนักงานข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย เจ้าของตำหนักเจ้าของเรือน ทำบาญชีญาติพี่น้องผู้คนข้าทาสเข้ามาอยู่ด้วย ผู้ซึ่งทำราชการในพระบวรราชวังจะเป็นตำหนักกี่คน เรือนหนึ่งกี่คนมายื่นกับท้าวสัตยานุรักษ์ให้สิ้นเชิงท้าวสัตยานุรักษ์ได้บาญชีเสร็จแล้วท้าวสัตยานุรักษ์ได้ตรวจดูผู้คน ว่าผู้ใดที่นอกจากเจ้านายที่ยื่นบาญชีจะมาแอบแฝงอยู่สักกี่คนจะได้รู้ ถ้าเจ้านายได้ยื่นบาญชีแล้วแลข้าทาสได้ใช้สอยอยู่ในพระบวรราชวังนั้น เจ้านายให้ไปทำการนอกพระบวรราชวังก็ดี แลทาสจะส่งเงินไปก็ดี ให้เจ้านายหักบาญชีซึ่งยื่นไว้ตามเดิมนั้นลง ถ้าเจ้านายจะเอาข้าคนซึ่งอยู่นอกพระราชวัง แลช่วยทาสขึ้นใหม่จะเอาเข้ามาไว้ใช้สอยในพระบวรราชวังให้มากขึ้นไป กว่าแต่ก่อน ก็ให้ไปบอกศาลาบอกบาญชีเดิมยื่นนั้นขึ้นตามจำนวนคน ซึ่งได้ใช้สอยประจำอยู่ในพระบวรราชวังอนึ่ง ผู้ใหญ่ผู้น้อย ซึ่งทำราชการอยู่ในพระบวรราชวังจะมีญาติพี่น้องแลสมัครพรรคพวกอุปการะกันมาแต่ก่อนแต่อยู่นอกพระบวรราชวัง จะเข้าไปเยี่ยมเยียนสู่หาพยาบาลไข้เจ็บแก่กัน28 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวควรจะค้างวันค้างคืนอยู่ตำหนักอยู่เรือนใดในพระบวรราชวัง ก็ให้ข้าหลวงผู้ใหญ่ในตำหนักพระองค์เจ้า หม่อมเจ้า แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยเจ้าของเรือนไปแจ้งกับท้าวสัตยานุรักษ์แลจ่าศาลาให้รู้ก่อน จึงให้อยู่แรมวันแรมคืน เมื่อจะกลับไปจากพระบวรราชวัง ก็ให้ไปแจ้งกับท้าวสัตยานุรักษ์ จ่าศาลาให้รู้ด้วยให้กรมวังเขียน พระราชบัญญัติส่งให้ ท้าวสัตยานุรักษ์ ประกาศข้าทูลละอองธุลีพระบาทฝ่ายในให้รู้จงทั่วกัน อย่าให้ผู้ใดกระทำความผิดจากพระราชบัญญัติห้ามปรามนี้เป็นอันขาดทีเดียวถ้ามิฟัง จับได้รับเป็นสัจ ให้ลงโทษเป็นตะพุ่นเกี่ยวหญ้าม้าตามพระราชบัญญัติๆ ให้ไว้ ณ วันอังคาร ขึ้น ๒ ค่ำ เดือน ๘ อุตราษาฒ ปีฉลี เบญจศก๒๓. ประกาศให้พระสงฆ์บูชาพระแก้วมรกตในเดือน ๘ แรม ๘ ค่ำณ วันเสาร์ เดือน๘-๘แรม ๓ ค่ำ ๑ ปีฉลู พ.ศ. ๒๓๙๖
ด้วยมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ สั่งว่า พระแก้วมรกตวัดพระศรีรัตนศาสดารามเป็นของคู่แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก แล้วเป็นที่นับถือสักการบูชาแก่พระมหากษัตราธิราชเจ้าทุกๆ พระองค์มา อนึ่ง ในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังมีพระชนม์อยู่ ก็ได้ตรัสประภาษอยู่เนื่องๆ ว่า พระพุทธปฏิมากรแก้วมรกตองค์นี้ ถ้าเป็นพระสงฆ์เหมือนอย่างสามัญทุกวันนี้ ก็คงจะได้เป็นสมเด็จพระสังฆราชเป็นแท้ อนึ่งสมเด็จพระสังฆราชสมเด็จพระวันรัตแลพระราชาคณะผู้ใหญ่ทุกๆ รูปนั้น ครั้งถึงเทศกาลเข้าพรรษาแล้ว ก็ย่อมมีพระราชาคณะฐานานุกรม เปรียญ อนุจร ที่เป็นผู้น้อยมาทำสักการบูชาด้วยธูปเทียนดอกไม้ต่างๆแต่พระแก้วมรกตนี้ ก็เป็นของวิเศษประเสริฐอยู่ในโลก ครั้นถึงเทศกาลเข้าพรรษาก็ไม่มีพระราชาคณะฐานานุกรม เปรียญ อนุจร รูปใดรูปหนึ่งมาทำสักการเลย มีแต่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระองค์เดียวเท่านั้นได้เสด็จทรงสักการบูชา อนึ่ง เมื่อ ณ วันเดือน๘-๘แรมค่ำ ๑ ๒ อุตราษาฒนั้นเป็นวันเข้าพรรษา พระราชาคณะ ฐานานุกรม เปรียญ อนุจร ทุกๆ พระอาราม ก็ย่อมนำเอาธูปเทียนดอกไม้ไปทำสักการบูชาพระพุทธรูปในพระอุโบสถที่วัดของท่านทุกๆ พระอาราม แต่พระแก้วมรกตนี้ ไม่มีใครมาบูชาเลย ถึง ณ วัน๘-๘แรม ๘ ค่ำนี้๓ อุตราษาฒ นิมนต์พระราชาคณะฐานานุกรม เปรียญ อนุจร มา๑ตรงกับวันที่ ๒๓ กรกพาคม พ.ศ. ๒๓๙๖๒ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๑ กรกพาคม พ.ศ. ๒๓๙๖๓ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๘ กรกพาคม พ.ศ. ๒๓๙๖29 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ลิขิตพระครูทักษิณคณิสร พระครูอุดรคณารักษ์ พระครูอมรวิไชย มาถึง สมเด็จพระราชาคณะ พระราชาคณะ ฐานานุกรม เปรียญ อนุจร ทั้งปวงจงทราบด้วยมีรับสั่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสศรีสุคตขัติยวงศ์สั่งว่า ณ วันเดือน๘-๘แรม ๘ ค่ำ อุตราษาฒ เพลแล้ว ให้สมเด็จพระราชาคณะ ฐานานุกรมเปรียญ อนุจร หาธูปเทียนดอกไม้ต่างๆ เข้าไปนมัสการพระแก้วมรกตในวัดพระศรีรัตนศาสดารามอย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง ลิขิตมา ณ วันเสาร์ เดือน๘-๘แรม ๓ ค่ำ อุตราษาฒ ด้วยสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวด้วย๒๔. ประกาศเรื่องถวายฎีกาคัดจากหมายรับสั่ง ปีฉลู เบญจศก จุลศักราช ๑๒๑๕
ด้วยพระยาเพชรพิไชยรับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่ามีหมายประกาศมาแต่ก่อนว่า จะเสด็จออกทรงโปรยทาน ณ พระที่นั่งสุทไธสวรรย์เดือนละ ๔ ครั้งด้วยทรงพระกรุณาเมตตาแก่อาณาประชาราษฎรทั้งปวง ซึ่งมีทุกข์เดือดร้อนข้อความสิ่งใดสิ่งหนึ่งก็ให้ทำคำร้องฎีกามาทูลเกล้าฯ ถวายด้วยจะได้โปรดให้มีตุลาการชำระให้แล้วโดยเร็ว อาณาประชาราษฎรทั้งปวงซึ่งมีทุกข์เดือดร้อนด้วยข้อความก็ทำคำร้องฎีกาทูลเกล้าฯ ถวายซึ่งผู้ร้องฎีกานั้นหาร้องฎีกาโดยข้อความตามจริงไม่ จ้างบนหาผู้เจ้าสำนวนตบแต่งแนะนำเก็บเอาข้อความไม่จริงมาเพิ่มเติมคำร้องฎีกาซึ่งมาทูลเกล้าฯ ถวาย พิจารณาเป็นสัตย์ โปรดให้ลงพระราชอาญาแล้ว โทษควรที่จะปล่อยก็โปรดเกล้าฯ ให้ยกโทษปล่อยไป โทษควรจะส่งไปจำไว้ ณ คุกก็โปรดให้ไปจำไว้ ณ คุกอย่าให้ดูเยี่ยงอย่างกันต่อไป๒๕. ประกาศเรื่องนามหลวงบรรเทาทุกขราษฎร์
ศุภมัสดุ ศักราช ๑๒๑๕ อุศภสังวัจฉระภัทธปทมาศ สุกปักษยเอการสดฤถีภุมวารปริเฉทกาลกำหนด พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ สุทธสมมติเทพยพงศ์ วงศาดิศวรกษัตริย์วรขัติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักพรรดิราชสังกาศ บรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงทศพิธราชธรรม์อนันตคุณวิบุลยปรีชาอันมหาประเสริฐเสด็จออก ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยมไหสวริยพิมานโดยสถานอุตราภิมุข พร้อมพระบรมวงศา-นุวงศ์แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารฝ่ายพลเรือนเฝ้าเบื้องบาทบงกชมาศพร้อมมูลตามลำดับ มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าฯ ทรงพระ30 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกรุณาโปรดเกล้า สั่งเฉพาะพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นภูบาลบริรักษ์๑ ว่า ชื่อหลวงทุกขราษฎร์ที่เรียกมาแต่ก่อนๆ นั้นหาชอบกลไม่ฟังดูเป็นที่ประหนึ่งกระทำทุกข์ให้แก่อาณาประชาราษฎรให้ได้ความเดือดร้อน บัดนี้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ขนานนามใหม่ด้วยพระราชหฤทัยจะมิให้นักปราชญผู้มีปัญญาวิชารู้ภาษามคธสันสกฤตตริตรองละเอียดตำหนิติเตียนคนโบราณได้ เพราะชื่อนั้นไปในเบื้องหน้า จึงได้เพิ่มขนานนามว่าหลวงบรรเทาทุกขราษฎร์ หรือจะว่าแต่หลวง-บรรเทาทุกข์เท่านั้นก็พอจะฟังได้ ตั้งแต่นี้สืบไปภายหน้า ถ้าแลข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยกรมใดๆ จะกราบบังคมทูลพระกรุณา แลจะตั้งที่หลวง ที่ขุน ที่หมื่น ทุกขราษฎร์ประการใดก็อย่าให้ว่าแต่ทุกขราษฎร์เท่านั้นเหมือนแต่ก่อน ให้กราบบังคมทูลพระกรุณาแลจะตั้งที่ ให้เรียกว่าหลวงบรรเทาทุกขราษฎร์ตามพระราชบัญญัตินี้ ให้กรมวังหมายประกาศให้กรมมหาดไทย กรมกลาโหม กรมท่า กรมสัสดี แจกพระราชบัญญัตินี้ประกาศให้จงรู้ทั่วทุกหมวดทุกกรมทั้งในกรุงนอกกรุง แลหัวเมืองเอก โท ตรี จัตวา ปักษ์ใต้ ฝ่ายเหนือทั้งปวง อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๒๖. ประกาศว่าด้วยเรื่องฟ้องหาปาราชิกคัดมาจากหมายรับสั่ง ปีฉลู เบญจศก จุลศักราช ๑๒๑๕
ด้วยพระยาบำเรอภักดิ์รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าให้มีหมายประกาศแก่พระสมณพราหมณาจารย์ แลข้าทูลละอองผู้ใหญ่ผู้น้อย แลอาณาประชา-ราษฎรทั้งปวง ด้วยพระสงฆ์ทุกวันนี้ดูเหมือนจะไม่มีศรัทธาที่จะให้เป็นประโยชน์ชั่วนี้ชั่วหน้า บวชในพระศาสนาแล้วตั้งใจจะหาแต่ลาภสักการแล้วกระทำอุลามกต่างๆ เป็นต้นว่า ไปคบหาผู้หญิงพูดจากันในที่ลับแต่สองต่อสองจนถึงชำเรากันดังนี้ เห็นจะมีอยู่โดยมาก แต่หากว่าไม่มีผู้ใดจะฟ้องร้องว่ากล่าวเหมือนเรื่องอ้ายเสนไปคบหากันกับอีหนูไปมาหากันจนถึงชำเรากันทั้งพระ แล้วมีคนไปฟ้องหาในกรมพระธรรมการ กรมพระธรรมการแลตุลาการชำระอ้ายเสน หาเป็นสัจไม่ด้วยเห็นแก่อ้ายเสน ครั้นมาภายหลัง อ้ายเสนกับอีหนูกลับมาเป็นผัวเมียกันเข้า ครั้นเอาตัวอีหนูมาถามกลับรับเป็นสัจ แต่ตัวอ้ายเสนนั้นหนีไป ยังไม่ได้ตัว และพระสงฆ์อื่นๆ ก็เห็นจะเป็นเหมือนอ้ายเสนจะมีอยู่มาก จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ว่า แต่นี้สืบไป ถ้าผู้ใดรู้เห็นว่าพระสงฆ์รูปใดวัดใดเป็นเช่นอ้ายเสนนี้แล้ว ให้เห็นแก่พระศาสนา อย่าได้ปิดบังอำพรางไว้ ให้มาฟ้องร้องว่ากล่าวในกรมพระธรรมการตามกระทรวง ถ้าแลกรมพระธรรมการเห็นแก่ฝ่ายจำเลยแลผัดเพี้ยนไปให้เนิ่นช้าให้ทำเรื่องราวฎีกามาทูลเกล้าฯ ถวายพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ปราสาท จะได้โปรดเกล้าฯ ให้ข้าทูล๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูบาลบริรักษ์ พระนามเดิม พระองค์เจ้าชายกปิตถา พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ ประสูติ พ.ศ. ๒๓๕๗ รัชกาลที่ ๔ ทรงสถาปนาเป็น กรมหมื่นภูบาลบริรักษ์ ได้ว่ากรมพระอาลักษณ์สิ้นพระชนม์ พ.ศ. ๒๔๑๕ พระชันษา ๖๐ ปี ต้นราชสกุล กปิตถา31 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ละอองธุลีพระบาทคนหนึ่งคนใดชำระ ถ้าชำระได้ความเป็นสัจ ก็จะทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานรางวัลให้แก่ผู้โจทก์นั้นโดยสมควร ถ้าผู้ใดที่บ้านใกล้เรือนเคียงแลรู้เห็นแล้วปิดบังอำพรางไว้ไม่มาฟ้องร้องว่ากล่าวก็ดี จะโปรดเกล้าฯ ให้ปรับไหมผู้นั้น ถ้าถือศักดินา ๑๒๐๐ ไร่ลงไปให้จ่ายเข้าเดือนๆ หนึ่ง ถ้าถือศักดินา ๔๐๐ ไร่จะให้ผู้นั้นเข้าเดือน ๒เดือน อนึ่ง ถ้าผู้รู้เห็นเป็นใจแลช่วยชักสื่อพระให้ผู้หญิง ชักผู้หญิงให้พระ ถ้าชำระเป็นสัจ จะโปรดเกล้าฯ ให้ปรับไหมผู้นั้นให้เป็นตะพุ่นหญ้าช้าง ด้วยเสมอโทษปาราชิก๒๗. ประกาศเรื่องภิกษุสามเณรรักใคร่ผู้หญิงจนถึงเป็นปาราชิก ให้มาลุกะโทษ จะยกโทษให้ณ วันเสาร์ เดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ ๑ ปีฉลู จ.ศ. ๑๒๑๕
ด้วยพระธรรมการบดี ศรีวิสุทธศาสนวโรประการ จางวางกรมพระธรรมการ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า พระราชาคณะ พระครู ฐานานุกรม เปรียญเจ้าอธิการ อนุจร และสามเณรรูปใดๆ ซึ่งรักใคร่ชอบใจสตรีภาพผู้ใดปรารถนาจะหาเตรียมไว้เมื่อสึก ให้ผู้ใดผู้หนึ่งเป็นสื่อไปพูดจาเกี้ยวแทะโลมสตรีภาพผู้นั้น แลให้หนังสือเพลงยาวกาพย์โคลงแลจดหมายข้อความที่รักใคร่บอกไปถึงสตรีที่รักใคร่ปรารถนาจะต้องการไว้เป็นภรรยา แลได้พูดจากับสตรีในที่ลับที่แจ้ง ในการพูดเกี้ยวทางชู้กัน ตำบลใดๆ จนถึงเป็นปาราชิก แลได้พูดจาชักสื่อสตรีให้รักใคร่เป็นชู้กับพระสงฆ์สามเณรรูปใดๆ แลชักสื่อนำข่าวสารถ้อยคำพระสงฆ์สามเณรรูปใดให้รักใคร่เป็นชู้กับสตรีคนใดคนหนึ่งก็ดี หรือรู้ว่าพระสงฆ์สามเณรรูปใดเป็นชู้รักใคร่กับสตรีคนใด พูดกับสตรีในที่ลับที่แจ้งจนถึงเป็นปาราชิก ความอย่างกล่าวมาแล้วนี้ ก็ให้พระสงฆ์สามเณรรูปนั้นมาให้การลุกะโทษต่อกรมพระธรรมการแต่ในเดือน ๑๒ จนถึงเดือน ๔ ปีฉลู เบญจศกทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ จะยกโทษโปรดพระราชทานให้กับผู้ที่มาลุกะโทษนั้น อนึ่ง พระสงฆ์สามเณรซึ่งประพฤติอนาจารทุจริตอย่างกล่าวมานี้ไม่มาลุกะโทษบอกความชั่วลามกของตัวต่อกรมพระธรรมการแล้ว แลมีบุรุษสตรีผู้ใดผู้หนึ่งมาให้การลุกะโทษต่อพระธรรมการว่า พระสงฆ์สามเณรรูปนั้นพระอารามนั้นประพฤติอนาจารทุจริตอย่างกล่าวมานี้ พิจารณาเป็นสัจ จะให้มีโทษกับพระสงฆ์สามเณรรูปนั้นตามโทษานุโทษจงหนัก ให้พระครูทักษิณ พระครูอุดร พระครูอมรวิชัยเจ้าคณะใหญ่วัดพระเชตุพนหมายประกาศไปให้รู้จงทุกๆ พระอารามในกรุงเทพฯ แลนอกกรุงหัวเมืองซึ่งขึ้นกับกรุงเทพฯ อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่งหมายมา ณ วันเสาร์ เดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ ปีฉลู เบญจศก ศักราช ๑๒๑๕๑ตรงกับวันที่ ๑๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๓๙๖32 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๘. ประกาศห้ามไม่ให้เอาแผงไม้ไผ่จากมาทำเป็นพะเพิงในพระอารามหลวงณ วันศุกร์ เดือนยี่ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๑ ปีฉลู จ.ศ ๑๒๑๕
ด้วยพระยาประสิทธิศุภการ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ สั่งว่า ให้พระครูทักษิณพระครูอุดร พระครูอมร ให้หมายประกาศทุกพระอาราม ด้วยในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่ง-เกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น ทรงพระราชศรัทธาบริจาคพระราชทรัพย์สร้างพระอารามหลวงทุกๆ พระอาราม ดูหมดจดงดงามขึ้นกว่าแต่ก่อนเป็นอันมาก ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนี้เสด็จพระราชดำเนินไปพระอารามใดก็ดี ได้ทอดพระเนตรเห็นกุฎีวิหารที่พระสงฆ์อาศัยอยู่นั้นเป็นตึกว่าไม่งาม มักพอใจเอาแผงไม้ไผ่บ้างจากบ้าง มาทำเป็นพะเพิง ทำเป็นฝากั้นห้องบ้าง เป็นหอนกบ้างเป็นกันสาดบ้าง ดูรุงรังไม่งาม อย่าให้มีเลย ก็เป็นรังฟืนรังไฟไม่งามบ้านงามเมือง แต่นี้สืบไปเมื่อหน้า จึงโปรดเกล้าฯ ให้มหาดเล็กไปเที่ยวสอดดู ถ้ากุฏิใดของพระราชาคณะก็ดีฐานานุกรมก็ดีและพระสงฆ์อันดับก็ดี ทำรุงรังอยู่ดังกล่าวมานี้ จะเอากับปิยการกของเจ้าคณะเจ้าอารามมาทำโทษหลวงตามโทษานุโทษ ถ้าไม่ชอบใจจะให้ดัดแปลงเสียใหม่ ให้ทำด้วยอิฐ ไม้ ปูนตามใจ แต่อย่าทำให้รกเรี้ยวรุงรังเหมือนอย่างกล่าวมาแล้วนั้น จะได้เจริญพระราชศรัทธา(หมายมา ณ วันศุกร์ เดือนยี่ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีฉลู เบญจศก)๒๙. ประกาศห้ามไม่ให้ชักสื่อแลชวนภิกษุสามเณรประพฤติอนาจารณ วัน ๗๑๒ฯ ๑๒ ปีฉลู๒ จ.ศ. ๑๒๑๕
ด้วยเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์เสนาบดีผู้ใหญ่ในกรมวัง รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ให้หมายประกาศให้กรมเมืองนายอำเภอกำนันพันนายบ้านป่าวร้องแก่อาณาประชาราษฎรให้รู้จงทั่วกันว่า ตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า อย่าให้ผู้ใดไปมาคบค้ากับพระสงฆ์แล้ว แลคิดจะให้พระสึกออกมาอยู่กินเป็นผัวเมียกัน ถึงจะยังไม่ได้เป็นปาราชิก แต่พระยังบวชอยู่ก็ดีเป็นแต่ติดพันกันก่อนแล้ว จึงสึกออกมาเป็นผัวเป็นเมียกันต่อภายหลังนี้แล๑ตรงกับวันที่ ๑๓ มกราคม พ.ศ. ๒๓๙๖๒ตรงกับวันที่ ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๓๙๖33 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔อนึ่ง ผู้ใดเป็นแม่สื่อได้นำเอาหนังสือ เพลงยาว กาพย์โคลงสิ่งของที่การเขาจะทำบุญให้ทานกับถ้อยคำเป็นเชิงเกี้ยวข้างพระไปให้กับผู้หญิงไปบอกกับผู้หญิง เอาข้างผู้หญิงไปให้ข้างพระก็ดี รู้เห็นเป็นใจด้วยกันดังนี้ ถ้ามีผู้ใดมาร้องฟ้องหรือเกิดความด้วยประการใดๆ ก็ดี จะเอาโทษแก่ผู้นั้นเป็นตะพุ่นหญ้าช้างเหมือนเป็นปาราชิกกับพระนั้น ถ้าเป็นแต่รู้เห็นมิได้ช่วยในการสื่อสน ไม่เอาความมาร้องฟ้องว่ากล่าวด้วยคิดเห็นว่าชั่วชั่งชีดีชั่งพราหมณ์ เป็นคนใจบุญนอกทางดังนี้ จะปรับผู้นั้นเป็นโทษละเมิดลาหนึ่งเอาเป็นพินัยไปจำหน่ายทำพระอารามหลวงอนึ่ง พระสงฆ์ใส่บ่อนถั่วบ่อนโปแลการพนันต่างๆ ถ้าผู้ใดไปเล่นกับพระก็ดี หรือใครเอาลูกไปฝากเป็นศิษย์วัดไว้ พระใช้ให้ต้มเหล้าต้มฝิ่นแลลักภาษีอากรใดๆ ก็ดี จะปรับไหมเอาตามความแผ่นดินเมืองแก่ศิษย์วัดคฤหัสถ์ที่ไปคบกับพระด้วย จึ่งทรงพระราชดำริว่า แต่ก่อนมาก็จะมีคนไปคบกับพระอยู่ดังนี้ก็จะมีมาก จึงทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งให้ประกาศว่า ผู้ใดไปคบกับพระมีความสิ่งใดๆ อยู่อย่างนี้ให้มาลุกะโทษเสียต่อกรมพระธรรมการ แต่ในเดือนอ้าย ปีฉลูเบญจศก จะโปรดเกล้ามิให้เอาโทษกับผู้นั้นอนึ่ง ห้ามมิให้ผู้ใดนิมนต์พระไปเทศน์ไปสวดโลนก็ดี แลให้พระกินเหล้าก็ดี กินข้าวค่ำก็ดีอนึ่ง จีนไทยผู้ใดห้ามมิให้ขายหมี่ขายเหล้าให้พระกินที่โรงที่ร้านของตนก็ดี แลใส่บ่อนถั่วบ่อนโปก็ดีแลการพนันต่างๆ ห้ามมิให้คบให้พระสงฆ์ไปเล่นในบ้านเรือนในโรงบ่อนของตัวก็ดี อนึ่งผู้ใดมีละครเป็นเจ้าของงานก็ดี หรือเป็นเจ้าของละครก็ดี แลมีพระสงฆ์เข้าไปดูละครในบ้านของตัวแลโรงละครให้จับเอาพระมาส่งกรมธรรมการ ถ้ามิจับเอามาส่งอย่างพระราชบัญญัติดังประกาศไว้นี้จะปรับไหมกับผู้นั้นตามโทษละเมิดลาหนึ่งตามศักดินาเอาเป็นสินไหมให้กับผู้มาฟ้องบ้าง ให้กับผู้ชำระบ้าง เหลือนั้นจะเอาเป็นพินัยหลวง จำหน่ายให้ทำพระอารามหลวง ด้วยว่าพระสงฆ์ทำอนาจารดังนี้ ให้เสื่อมเสียพระเกียรติยศต่อบ้านต่อเมือง อายกับนานาประเทศ แลพวกที่ล่วงพระราชบัญญัติดังนี้ เป็นคนใจบุญนอกทาง ตามใจพระสงฆ์ไม่ว่ากล่าวร้องฟ้องนั้นหาชอบไม่จึงให้ปรับผู้นั้นให้เสียสินพินัยจำหน่ายให้แก่ผู้นั้นทำพระอารามหลวง ก็จะเป็นกุศลเป็นอันมากแลเป็นพระเกียรติยศงามพระนครถาวรนานไปข้างหน้าและนานาประเทศจะมิได้หมิ่นประมาทได้ตามรับสั่ง(หมายมา ณ วัน ๗๑๒ฯ ๑๒ ปีฉลู เบญจศก)34 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๓๐. ประกาศห้ามคฤหัสถ์ไม่ให้สมคบภิกษุสามเณรที่ประพฤติอนาจาร
วันอาทิตย์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีฉลู๑ เบญจศก เพลาเช้า ๓ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ สุทธสมมติเทพยพงศ์ วงศาดิศวรกษัตริย์ วรขัติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ บรมราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จออกทรงปฏิบัติพระสงฆ์ฉันเช้า ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย มไหสุริยพิมาน โดยสถานอุตราภิมุขพร้อมด้วยพระบรมวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยเฝ้าโดยลำดับจึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสีหนาทดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อมว่า ทุกวันนี้กุลบุตรที่บวชเป็นภิกษุสามเณรเข้าในพระศาสนานั้น บางจำพวกมีศรัทธาตั้งใจรักษาศีลสิกขาบทอุตสาหะเล่าเรียนคันถะธุระ วิปัสสนาธุระ ตามสติปัญญา หวังจะให้เป็นประโยชน์ก็มีบ้าง บางจำพวกเป็นคนเกียจคร้านกลัวจะกะเกณฑ์ให้ข้าราชการหลบลี้หนี้เข้าบวชเป็นภิกษุสามเณร อาศัยพึ่งพระศาสนาเลี้ยงชีวิตแล้วประพฤติอนาจารทุจริตต่างๆ จนถึงเล่นสวาทเป็นปาราชิกก็มีอยู่โดยมาก เพราะเหตุด้วยคฤหัสถ์ชายหญิงทั้งปวงถือลัทธิผิด เข้าใจว่าชั่วชั่วชีดีชั่งสงฆ์ ถึงจะรู้ว่าภิกษุสามเณรรูปใดประพฤติอนาจารทุจริตกระทำความผิดสิ่งใดๆ ที่สุดจนถึงเป็นปาราชิกก็ดี ถ้าไม่โกรธกันแล้วก็นิ่งเพิกเฉยเสียดังนี้ ภิกษุสามเณรทั้งปวงจึงพากันประพฤติอนาจารทุจริต กระทำความชั่วลามกได้ต่างๆ อนึ่ง ทรงพระราชดำริเห็นว่า กาลทุกวันนี้ก็มิใช่ต้นพระศาสนาแล้ว พุทธจักรก็ย่อมอาศัยพระราชอาณาจักร พระศาสนาจึงจะวัฒนารุ่งเรืองตั้งอยู่ได้ จึงทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม สั่งหม่อมเจ้าจินดาให้เชิญพระกระแสพระบรมราชโองการออกมาให้ข้าพระพุทธเจ้าพระมหาราชครูปโรหิตาจารย์ พระมหาราชครูมหิธร พระราชครูพิราม พระราชครูพิเชต ขุนหลวงพระไกรศรี แต่งพระราชบัญญัติเพิ่มเติมขึ้นใหม่ แต่นี้สืบไปห้ามอย่าให้คฤหัสถ์ทั้งปวงคบภิกษุสามเณร สูบฝิ่น สูบกัญชา กินสุราน้ำตาลส้ม กินข้าวค่ำ แลกินของที่ไม่ควรภิกษุ สามเณรจะกินในเพลาค่ำ กินกับภิกษุสามเณร ณ บ้านเรือนโรงร้านของตนเป็นอันขาด อนึ่งห้ามอย่าให้ขายฝิ่นสุรา กัญชา น้ำตาลส้มแลขายของที่ไม่ควรภิกษุสามเณรจะกินในเพลาค่ำ ให้ภิกษุสามเณรกินแลสมคบให้ภิกษุสามเณรกระทำอนาจารสิ่งใดๆ ณบ้านเรือนโรงงานของตน อนึ่งห้ามอย่าให้ชายหญิงทั้งปวงคบภิกษุสามเณรเล่นโป ถั่ว ไพ่ โปงแปะ แลชนไก่ปลากัดปลาเข็ม เล่นการพนันต่างๆ บรรดาเจ้าภาษีนายอากรผูกพระราชทรัพย์ส่งขึ้นท้องพระคลังหลวง แลห้ามอย่าให้ชายหญิงทั้งปวงคบหาภิกษุสามเณรให้เข้ามาอยู่ในบ้านเรือนโรงร้านของตนตั้งแต่เพลา ๒ ยามจนรุ่งสว่างเป็นอันขาดถ้ามีกิจสิ่งใดๆ จะนิมนต์ภิกษุสามเณรเข้ามาในเวลาต้องห้าม ในกรุงเทพพระมหานครแลแขวง๑ตรงกับวันที่ ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๓๙๖35 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔กรุงเทพมหานคร ก็ให้เจ้าบ้านเรือนโรงร้านนั้นๆ มาบอกกรมธรรมการแลนายอำเภอผู้ใดผู้หนึ่งให้จดหมายศุภมาสวันคืนไว้เป็นสำคัญว่า วันนี้มีธุระสิ่งนั้น จะนิมนต์ภิกษุสามเณรชื่อนั้น อยู่พระ-อารามนี้ เข้ามาในบ้านเรือนโรงร้านของตนแต่เพลา ๒ ยามจนรุ่งสว่าง ถ้าภิกษุรูปใดสิ้นกิจแล้ว แลจะให้กลับไปวัด ก็ให้มาบอกกรมธรรมการนายอำเภอจดหมายศุภมาสวันคืนไว้ด้วย ถ้าหัวเมืองให้มาแจ้งต่อเจ้าเมือง กรมการ ธรรมการ สำหรับเมืองแลแขวงกำนันให้รู้ไว้เหมือนกรุงเทพพระมหานคร ให้เจ้าเมืองกรมการธรรมการแขวงกำนันผู้นั้นๆ จดหมายศุภมาสวันคืนขึ้นแรมไว้เป็นสำคัญ อนึ่งห้ามอย่าให้คฤหัสถ์ชายหญิงทั้งปวงลงเรือร่วมภิกษุสามเณร ซึ่งเป็นพาลไปเที่ยวดูกระทง เล่นกฐิน ผ้าป่า เที่ยวพายเรือแข่งเบียดเสียดชายหญิง แลเที่ยวดูโขน หุ่น ละคร งิ้วหนังแลการเล่นฟ้อนรำขับร้องต่างๆ ให้เสื่อมเสียพระเกียรติยศ ทำให้ชนอันมาแต่นานาประเทศซึ่งถือศาสนาต่างๆ ดูหมิ่นประมาทได้ถ้าผู้ใดบังอาจล่วงพระราชบัญญัติ ฝ่าฝืนขืนคบภิกษุสามเณรสูบฝิ่น สูบกัญชา กินสุราน้ำตาลส้ม กินข้าวค่ำ กินหมี่ แลของที่ไม่ควรภิกษุสามเณรจะกินในเพลาค่ำ กินกับภิกษุสามเณรณ บ้านเรือนโรงร้านของตน แลขายฝิ่น สุรา กัญชา น้ำตาลส้ม แลขายของที่ไม่ควรภิกษุสามเณรจะกินในเพลาค่ำ มีหมี่เป็นต้น ให้ภิกษุสามเณรกิน แลสมคบให้ภิกษุสามเณรกระทำอนาจารลามกสิ่งใดๆ ณ บ้านเรือนโรงร้านดังกล่าวมานี้ มีผู้มาว่า พิจารณาได้ความจริงนั้นให้ปรับไหมชายหญิงซ ึ่งกระทำความชั่วกับภิกษุสามเณร แลสมคบให้ภิกษุสามเณรประพฤติอนาจารทุจริตดังกล่าวมานี้นั้นโดยฐานะละเมิดพระราชบัญญัติตามบรรดาศักดิ์ทั้งผัวเมียเป็นพินัยหลวง แลซึ่งผู้ใดบังอาจล่วงพระราชบัญญัติ แลสมคบภิกษุสามเณรให้เล่นโป ถั่ว ไพ่ โปงแปะ แลเล่นชนไก่ ปลากัด ปลาเข็มเล่นการพนันสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ณ บ้านเรือนโรงร้านบ่อนของตน แลเล่นด้วยภิกษุสามเณรก็ดี บรรดามีภาษีอากรเจ้าภาษีอากรได้ส่งเงินขึ้นท้องพระคลังหลวงนั้น ให้ปรับไหมเหมือนคฤหัสถ์ลักใส่บ่อนเล่น อนึ่ง ผู้ใดล่วงพระราชบัญญัติสมคบให้ภิกษุสามเณรเข้ามา ณ บ้านเรือนโรงร้านของตนแต่เพลา ๒ ยามจนรุ่งไม่ได้บอกกรมธรรมการ นายอำเภอให้รู้จดหมายไว้ แลไม่ได้บอกเจ้าเมืองกรมการ ธรรมการ แขวงกำนันให้รู้จดหมายไว้แล้ว มีผู้มาว่า พิจารณาได้ความจริง ให้ปรับไหมผู้นั้นโดยฐานละเมิดตามบรรดาศักดิ์ทั้งผัวเมียเป็นพินัยหลวง ถ้าภิกษุสามเณรเล็ดลอดลอบเข้าไปในบ้านเรือนโรงร้านของผู้ใดๆ ในเพลาค่ำต่อรูปเดียว หามีเพื่อนภิกษุแลศิษย์ไม่ แลเข้าไปในบ้านเรือนโรงร้านในเพลา ๒ ยามขึ้นไป ก็ให้เจ้าของบ้านเรือนโรงร้านจับภิกษุสามเณรนั้นมาส่งกรมธรรมการจึงจะพ้นโทษ ถ้าจับมาส่งไม่ได้ ก็ให้มาว่ากล่าวต่อกรมธรรมการแต่ใน ๓ วันจงได้ อนึ่งผู้ใดบังอาจสมคบภิกษุสามเณรลงเรือรวมภิกษุสามเณรซึ่งเป็นพาล เที่ยวดูกระทง เล่นกฐินผ้าป่า พายเรือเบียดเสียดกับชายหญิงทั้งปวง มีผู้มาว่า พิจารณาเป็นสัจให้ปรับไหมผู้เป็น นายลำซึ่งสมคบนั้นโดยฐานละเมิด พระราชบัญญัติ ตามบรรดาศักดิ์เป็นพินัยหลวง แต่ผู้ที่ร่วมเรือไปด้วยภิกษุสามเณรนั้น ให้ปรับไหมกึ่งผู้ที่เป็นนายลำอนึ่ง ผู้ใดมีศรัทธานิมนต์ ภิกษุสามเณร มาเทศนามหาชาติก็ดี สวดศพก็ดี ถ้าภิกษุสามเณรเทศนามหาชาติแลสวดตลกคะนองนอกพระบาลีแล้ว ก็ให้เจ้าของกัณฑ์เจ้าของศพแล36 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวผู้นิมนต์ผู้มาฟังนั้นจับภิกษุสามเณรรูปนั้นมาส่งกรมธรรมการแต่ใน ๓ วันจึงจะพ้นโทษ ถ้าไม่จับมาส่งแลไม่นำความมาว่าต่อกรมธรรมการแต่ในกำหนด ๓ วัน แล้ว มีผู้มาฟ้องกล่าวโทษพิจารณาเป็นสัจ ให้ปรับไหมเจ้าของกัณฑ์เจ้าของศพผัวเมียแลผู้นิมนต์ โดยฐานละเมิดตามบรรดาศักดิ์เป็นพินัยหลวง ผู้ที่มานั่งฟังนั้น ให้ปรับไหมกึ่งเจ้าของกัณฑ์เจ้าของศพอนึ่ง ผู้ใดเป็นเจ้าของงานหาโขน หุ่น หาละคร งิ้ว หนังแลการเล่นฟ้อนรำขับร้องต่างๆมาเล่น ณ บ้านเรือนก็ดี ตำบลใดๆ ก็ดี ผู้เป็นนายกำกับงานไปเล่นก็ดี ผู้มาดูงานโรงนั้นก็ดีนอกจากงานภิกษุสามเณรในพระอารามแล้ว ให้เจ้าของงานผู้กำกับงาน แลผู้ซึ่งมาดูฟ้อนรำขับร้องทั้งปวง เอาใจใส่คอยดูแลระวัง ถ้าเห็นภิกษุสามเณรเข้ามาดูงานเล่นฟ้อนรำขับร้อง แล้วก็ให้จับภิกษุสามเณรที่มาดูงานรูปนั้นๆ มาส่งกรมธรรมการตามรับสั่ง ถ้าจับไม่ได้ ก็ให้มาว่ากล่าวต่อกรมธรรมการ แต่ใน ๓ วันจึงจะพ้นโทษ ถ้าเจ้าของงานผู้เป็นนายกำกับการเล่นฟ้อนรำขับร้องต่างๆ แลผู้มาดูงานโรงนั้น เห็นภิกษุสามเณรมาดูงานแล้วไม่จับตัวมาส่ง ให้นำความมาว่าใน ๓วัน มีผู้มาว่า พิจารณาเป็นสัจ ให้ปรับไหมเจ้าของงานแลผู้เป็นนายกำกับไปเล่นนั้น โดยฐานละเมิดตามบรรดาศักดิ์เป็นพินัยหลวง แล้วให้เจ้าของงานผู้กำกับการเล่นฟ้อนรำขับร้องต่างๆ นั้นสาบานตัวจำเพาะพระพักตร์พระปฏิมากร แลพระธรรม พระสงฆ์จงสาหัสแล้ว ให้ตุลาการซักถามเจ้าของงาน ผู้กำกับงานว่าผู้ใดมาดูการเล่นฟ้อนรำขับร้องร่วมเพลาภิกษุสามเณรบ้าง ถ้าเจ้าของงานผู้กำกับงานให้การว่าคนนั้นๆ มาดูงานร่วมเพลาภิกษุสามเณรมาดูแล้ว ให้ตุลาการเอาตัวผู้ที่มาดูงานร่วมเพลาภิกษุสามเณรนั้นมาพิจารณา ได้ความจริงแล้วให้ปรับไหมกึ่งเจ้าของงานอนึ่ง ผู้ที่เห็นภิกษุสามเณรประพฤติอนาจารทุจริต กระทำความผิดต่างๆ จนถึงเป็นปาราชิกแล้ว ผู้นั้นไม่จับภิกษุสามเณรรูปนั้นมาส่ง หรือไม่มาว่ากล่าวในกำหนด ๓ วันแล้ว มีผู้มาว่า พิจารณาเป็นสัจ ให้ปรับไหมผู้ที่เห็นภิกษุสามเณรประพฤติอนาจารดังกล่าวมานี้นั้นถึงผู้เป็นเจ้าของเรือนตามบรรดาศักดิ์เป็นพินัยหลวง ถ้าเป็นความปาราชิก ให้ปรับไหมกึ่งผู้ผิด แต่ผู้ที่รู้ว่าภิกษุสามเณรประพฤติอนาจารดังกล่าวมานี้ ถ้ารู้แล้วไม่นำความมาว่าต่อกรมธรรมการแต่ใน ๓วัน จนถึงมีผู้มาฟ้องกล่าวโทษ โปรดให้ตุลาการพิจารณาได้ความจริงนั้น ให้ตุลาการทอดเส้นเชือกแต่เรือนผู้ผิดไป ๓๐ วา ถ้าความปาราชิกผู้อยู่ใน ๑๐ วา ให้ปรับไหมเข้าเดือนทำพระอาราม ๓๐วัน ถ้าผู้อยู่ใน ๒๐ วา ให้ปรับไหมเข้าเดือนทำพระอาราม ๑๐ วัน ถ้าศักดินาตั้งแต่ ๔๐๐ ไร่ขึ้นไปให้บ่าวไปทำแทนแล้วปรับไหมทวีคูณโดยสมควรตามศักดินามากแลน้อย ถ้าเป็นความภิกษุสามเณรประพฤติอนาจารลามกสิ่งใดๆ นอกจากความเป็นปาราชิกแล้ว ให้ปรับไหมผู้ที่รู้ความแล้วนิ่งเสียนั้นเสมอผู้อยู่ใน ๓๐ วา แต่เงินค่าปรับไหมโทษละเมิดทั้งปวงซึ่งกล่าวมาทั้งนี้นั้นให้ตุลาการส่งไว้ในท้องพระคลังหลวง สำหรับไว้พระราชทานเป็นบำเหน็จรางวัลแก่ผู้นำความมาว่าพิจารณาได้ความจริงนั้นตามสมควรแก่รูปความทุกๆ เรื่องอนึ่ง คฤหัสถ์ชายหญิงทั้งปวงซึ่งประพฤติความชั่วกับภิกษุสามเณรก็ดี สมคบภิกษุสามเณรประพฤติอนาจารทุจริตต่างๆ ดังกล่าวมาทั้งนี้ก็ดี แลได้เห็นภิกษุสามเณรประพฤติอนาจารทุจริตต่างๆ ดังกล่าวมาทั้งนี้ ถ้าจับภิกษุสามเณรซึ่งประพฤติอนาจารทุจริตกระทำความผิด37 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ต่างๆ นั้นมาส่งกรมธรรมการ หรือนำความมาว่ากล่าวแต่ในกำหนด ๓ วัน พิจารณาได้ความจริงดังกล่าวหา ทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมยกโทษ โปรดพระราชทานให้กับผู้นั้นมิให้ปรับไหมเลย เพราะเหตุว่าผู้นั้นไม่มีความประมาทละเมิดพระราชบัญญัติ แล้วจะพระราชทานบำเหน็จรางวัลให้ตามสมควร อนึ่งเด็กอายุต่ำกว่า ๑๓ ปีนั้น อย่าให้ตุลาการเกาะมาพิจารณา แลเอาค่ารังวัดเลย เพราะว่าเป็นเด็กไม่รู้จักเดียงสาผิดแลชอบ ปรารถนาแต่จะดูงานแลเล่นฝ่ายเดียวอนึ่ง ผู้ใดเอาวิญญาณกทรัพย์อวิญญาณกทรัพย์สิ่งของทั้งปวงไปฝากภิกษุสามเณรไว้ ณกุฏิพระอารามใดๆ แลมีโจรผู้ร้ายลอบลักทรัพย์สิ่งของไปได้ มีผู้มาว่า ตุลาการพิจารณาได้ทรัพย์สิ่งของคืนทรัพย์นั้นไม่ควรจะคืนให้กับเจ้าของ ด้วยเหตุว่าเจ้าของทรัพย์ไม่รักษาทรัพย์สิ่งของทั้งปวงของตนไว้ ณ บ้านเรือน เจ้าของทรัพย์มีความประมาท ละเมิดพระราชบัญญัติห้ามครั้งนี้ให้ตุลาการมอบทรัพย์สิ่งของซึ่งพิจารณามาได้นั้น ให้เจ้ากรมปลัดกรมข้าพระปฏิมากรแก้วมรกตรักษาไว้ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม สำหรับจ่ายบูรณะปฏิสังขรณ์พระพุทธรูปพระสถูปเจดีย์ แลพระอารามซึ่งชำรุดต่อไป ถ้าผู้ใดไม่กระทำตามพระราชบัญญัติ ยังฝ่าฝืนขืนคบภิกษุสามเณรกระทำความชั่วลามกต่างๆ ดังกล่าวมานี้ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมจะให้ลงโทษกับผู้นั้นตามโทษานุโทษจงหนักถ้าคฤหัสถ์ชายหญิงทั้งปวง รู้ว่าภิกษุสามเณรประพฤติอนาจารทุจริตกระทำความผิดลามกต่างๆ จนถึงเป็นปาราชิกแล้ว แลจับภิกษุสามเณร ซึ่งกระทำผิดรูปนั้นมาส่งกรมธรรมการ หรือมาว่ากล่าวลุกะโทษตามพระราชบัญญัติแล้ว ภิกษุสามเณรทั้งปวงนั้นก็จะเข็ดขยาดมิอาจกระทำความชั่วลามกดังกล่าวมาต่างๆ ได้ พระศาสนาก็จะวัฒนาการรุ่งเรืองสืบต่อไป พอเป็นที่เลื่อมใแก่สัปปุรุษทายกทั้งปวงพระราชบัญญัติโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมไว้ ณ วันเสาร์ เดือน ๓ แรม ๑๓ ค่ำ ๑ ปีฉลูเบญจศก จุลศักราช ๑๒๑๕๓๑. ประกาศว่าด้วยเรียกชื่อกรมล้อมพระราชวัง
ด้วยพระอินทรเทพบดีศรีสมุห เจ้ากรมพระตำรวจใหญ่ขวารับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯทรงพระกรุณาโปรดเกล้าสั่งว่า เจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือน จะเกี่ยวด้วยกิจราชการสิ่งใดสิ่งหนึ่ง จะกราบบังคมทูลพระกรุณาด้วยไพร่หลวงขุนหมื่นในกรมล้อมวังนั้น ให้กราบบังคมทูลพระกรุณาว่าพระหลวงขุนหมื่นคนนั้นอยู่ในกรมล้อมพระราชวัง ถ้ากราบบังคมทูลพระกรุณา แต่ชื่อกรมก็ให้กราบบังคมทูลพระกรุณาว่ากรมล้อม๑ตรงกับวันที่ ๒๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๓๙๖38 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชวัง ถ้าเกี่ยวข้องจะต้องกราบบังคมทูลพระกรุณาในกรมล้อมวังในพระบรมมหาราชวัง ในพระบวรราชวังนั้น ให้กราบบังคมทูลพระกรุณาว่า พระหลวงขุนหมื่นนายนั้นล้อมพระราชวังอยู่ในพะบรมมหาราชวัง อยู่ในบวรราชวังดังนี้ อย่าให้กราบบังคมทูลพระกรุณาว่า ล้อมพระบรมมหาราชวัง หรือล้อมพระบวรราชวังเป็นอันขาดทีเดียว๓๒. ประกาศว่าด้วยถวายของในงานโกนจุกคัดจากหมายรับสั่ง เดือน ๔ แรม ๑๒ ค่ำ ๑ ปีฉลู จุลศักราช ๑๒๑๕
พระยารักษมณเฑียร รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าทุกวันนี้พระบรมวงศานุวงศ์ที่เป็นเจ้าต่างกรมผู้ใหญ่ โสกันต์หม่อมเจ้าในกรมครั้งไรก็ได้จัดของ *มาทูลเกล้าฯ ถวาย โปรดเกล้าฯ พระราชทานตอบแทนให้ตามสมควรเป็นเจ้าต่างกรมผู้ใหญ่ทุกครั้ง พระบรมวงศานุวงศ์ที่เป็นเจ้าต่างกรมแลยังไม่ได้ตั้งกรมผู้น้อย จะโสกันต์หม่อมเจ้าในกรมแลในพระบรมวงศานุวงศ์ ยังไม่ได้ตั้งกรมก็หาได้จัดของมาทูลเกล้าฯ ถวายเหมือนเจ้าต่างกรมผู้ใหญ่ไม่ เป็นอันมาก จะสำคัญว่าเป็นแต่พระบรมวงศานุวงศ์ผู้น้อยจะทูลเกล้าฯ ถวายของนั้นไม่ควร จึงทรงพระราชดำริว่า พระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ผู้น้อยก็ทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯชุบเลี้ยงตามสำคัญทุกพระองค์ ตั้งแต่นี้ไปเบื้องหน้า ถ้าพระบรมวงศานุวงศ์ที่เป็นเจ้าต่างกรมเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม จะโสกันต์หม่อมเจ้าก็ให้จัดของมาทูลเกล้าฯ ถวาย จะได้ทรงพระราชทานตอบแทนให้ตามสมควรทุกพระองค์อนึ่ง ข้าราชการที่ทรงพระมหากรุณาชุบเลี้ยงเป็นเจ้าพระยาแลพระยา โกนจุกบุตรหลานครั้งใด ก็ได้เคยจัดขอมาทูลเกล้าฯ ถวายทุกครั้ง ให้จัดของมาถวายตามเคยเหมือนแต่ก่อน แต่ข้าราชการที่เป็นพระหลวงแลเจ้าภาษี ซึ่งตั้งตึกร้านบ้านเรือนอยู่ ณ กรุงเทพฯ จะโกนจุกลงท่าบุตรหลานแต่ก่อนนั้นก็หาได้จัดของมาทูลเกล้าฯ ถวายเหมือนข้าราชการผู้ใหญ่ไม่ ตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าพระยา พระหลวง เจ้าภาษี จะโกนจุกลงท่าบุตรหลาน ก็ให้จัดของมาทูลเกล้าฯถวายจะได้พระราชทานตอบแทน ให้เหมือนข้าราชการที่เลื่อนกันตามควรแก่วาสนานั้น ให้มหาดไทยกลาโหม หมายให้กราบทูลเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลหมายบอกข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลเจ้าภาษีซึ่งขึ้นกรมท่าคลังสินค้า คลังมหาสมบัติให้รู้จงทั่ว* ของถวายที่กล่าวในประกาศนี้ หมายความของคาวหวานเครื่องเลื่อนซึ่งมักให้กันเป็นประเพณีมีงานของทรงตอบแทนนั้น หมายความว่า ของพระราชทานทำขวัญเด็กที่โกนจุก๑ตรงกับวันเสาร์ที่ ๒๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๓๙๖39 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พ.ศ. ๒๓๙๗๓๓. ประกาศพระสงฆ์ที่จะสึกมารับราชการ
ณ วันพุธ เดือน ๖ ขึ้น ๗ ค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก ศักราช ๑๒๑๖ เพลา ๔ ทุ่มเศษ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ สุทธิสมมติเทพยพงศ์ วงศาดิศวรกษัติรย์ วรขัติยราชนิกโรดมจาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ บรมราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จออก ณ พระที่นั่งราชฤดี มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าฯว่า พระบาทสมเด็จพระมหากษัตราธิราชพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติในกรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุธยา บรมราชธานีนี้ ๓ พระองค์ คือ พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระบาทสมเด็จฯพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ๔ พระองค์ ทั้งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวล้วนทรงพระราชศรัทธาเลื่อมใสหวังพระราชหฤทัยจะทรงทะนุบำรุงพระพุทธศาสนาให้รุ่่งเรือง บำเพ็ญพระราชกุศลให้เจริญยิ่งๆ ขึ้นไป ได้ทรงพระราชอุตสาหะบริจาคพระราชทรัพย์ ทรงประดิษฐานปฏิสังขรณ์พระอารามเป็นอันมาก ประดับด้วยอุโปสถาคารวิหารเสนาสนะน้อยใหญ่ให้ประณีตงดงามดีสมควรเป็นที่อยู่แห่งพระภิกษุสงฆ์สมณะบรรชิต ปฏิบัติสมณกิจตามธรรมวินัย เมื่อทรงเห็นพระภิกษุสงฆ์รูปใดมีสติปัญญาวิทยาคุณควรจะเป็นพระราชาคณะ พระครู ฐานานุกรมผู้ใหญ่รักษาหมู่คณะได้ ก็ทรงพระราชทานฐานันดรศักดิ์ ทรงฐาปนาให้เป็นพระราชาคณะ พระครูฐานานุกรมผู้ใหญ่ ปกครองหมู่คณะสั่งสอนภิกษุสามเณรให้ศึกษาเล่าเรียนพระคัมภีร์แลปฏิบัติสิกขาบทน้อยใหญ่ ได้ทรงพระราชทานนิตยภัตทุกๆ เดือน แด่พระราชาคณะฐานานุกรมตามควรแก่คุณสมบัติแห่งท่านนั้นๆ เมื่อภิกษุสงฆ์สามเณรรูปใดมีสติปัญญาฉลาด เล่าเรียนแปลพระคัมภีร์ได้เป็นที่เปรียญเอก โท ตรี ก็ทรงพระราชศรัทธาถวายนิตยภัตตามควรทุกเดือนให้เป็นกำลังแก่การเล่าเรียนสืบไป แลทรงพระราชทานนิตยภัตราคาสองสลึง แด่พระภิกษุสงฆ์ซึ่งอยู่ในพระอารามหลวงนั้นๆ ทั้งสิ้นทุกๆ เดือน ก็แลพระราชทรัพย์ที่ทรงพระราชอุทิศถวายแด่พระราชาคณะพระครูฐานานุกรมเปรียญ พระสงฆ์อันดับเดือนหนึ่งๆ เป็นเงินตรา ๖๗ ชั่งเศษ ปีหนึ่งเป็นเงินตรา๘๐๔ ชั่งเศษ แต่ทรงพระราชศรัทธาบริจาคพระราชทรัพย์ ทรงทะนุบำรุงให้เป็นกำลังในพระศาสนามากถึงเพียงนี้ ฝ่ายพระราชาคณะ พระครู ฐานานุกรม เปรียญพระสงฆ์อันดับเพราะอาศัยได้รับพระราชทานนิตยภัตซึ่งทรงพระราชอุทิศถวายนั้นเป็นกำลัง ได้สั่งสอนกันให้ศึกษาเล่าเรียนพระคัมภีร์เจริญมาช้านาน๑ตรงกับวันที่ ๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๗40 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวครั้งบัดเดี๋ยวนี้ พระราชาคณะ พระครู ฐานานุกรม เปรียญบาทองค์ที่เป็นโลภัชฌาสัยใจมักบาป แสวงหาแต่ลาภสักการแลยศถ่ายเดียว เที่ยวประจบฝากตัวในเจ้าขุนนาง ไว้ตัวเป็นคนกว้างขวางในกรมมหาดไทย กรมพระกลาโหม กรมท่า ด้วยคิดเห็นว่าท่านเหล่านั้นมีบุญวาสนาจะช่วยกราบทูลพระกรุณาให้สึกออกมาเป็นขุนนางในตำแหน่งกรมมหาดไทย กรมพระกลาโหมกรมท่า แห่งใดแห่งหนึ่งได้ ก็ซึ่งพระราชาคณะฐานานุกรมเปรียญรูปใดคิดดังนี้นั้นคงไม่สมประสงค์แล้ว อย่าคิดเลย เหนื่อยเปล่า เพราะว่าจะต้องพระราชประสงค์แต่คนที่มีชาติตระกูลเป็นบุตรขุนนางในตำแหน่งกรมมหาดไทย กรมพระกลาโหม กรมท่า ไม่ต้องพระราชประสงค์คนชาววัดเป็นพระยา พระ หลวง ขุน หมื่น ในกรมมหาดไทย กรมพระกลาโหม กรมท่า พวกชาววัดนั้นควรจะเป็นขุนนางได้แต่ในกรมลูกขุน กรมอาลักษณ์ กรมธรรมการ กรมราชบัณฑิต กรมสังฆการีเท่านั้นซึ่งชาววัดที่มิใช่บุตรมีชาติตระกูลคิดเสือกสนไปในกรมอื่นๆ นอกจาก ๕ กรมนี้แล้วไม่ได้เลยเป็นอันขาด ขอพระราชาคณะ พระครู ฐานานุกรมเปรียญทั้งปวง จงทราบความตามกระแสพระราชบัญญัตินี้เทอญฯ๓๔. ประกาศเรื่องฟ้องความผิดกระทรวงคัดจากหมายรับสั่งณ วันศุกร์ เดือน ๖ แรม ๘ ค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก จุลศักราช ๑๒๑๖
ด้วยพระยารักษมณเฑียร รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่าหม่อมเจ้าฉิมพลีทำเรื่องราวกราบทูลพระกรุณากล่าวโทษพระยาพิไชยชาญฤทธิ์ ขุนวิเศษจัตุรงค์ใจความว่า อีอิ่ม อีสุ่น ทาสหม่อมเจ้าฉิมพลีหนีไปอยู่กับขุนวิเศษจัตุรงค์ๆ รับเอาตัวไว้ หม่อมเจ้าฉิมพลีแต่งให้หมื่นวิชิตกำแหงทำเรื่องราวยื่นพระยาพิไชยชาญฤทธิ์ๆ รับเรื่องราวไว้ชำระ ได้ตัวอีสุ่นส่งให้หม่อมเจ้าฉิมพลีคนหนึ่ง แต่อีอิ่มนั้นพระยาพิไชยชาญฤทธิ์ว่าขุนพิเศษจัตุรงค์หาส่งไม่พระยาพิไชยชาญฤทธิ์รับความหม่อมเจ้าฉิมพลียื่นเรื่องราวเรียกเงินซึ่งมิใช่กระทรวงไว้ชำระว่ากล่าวคน ให้เกิดความขัดเคืองใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทจึงโปรดเกล้าฯ ให้มีหมายประกาศ ตั้งแต่นี้สืบไปภายหน้าห้ามอย่าให้ผู้ใดเอาความทาลูกหนี้ไปให้พระยาพิไชยชาญฤทธิ์อันใช่กระทรวงว่ากล่าว แลเร่งเงินก็ดีเป็นอันขาดทีเดียว ถ้าผู้ใดมิฟัง ขืนล่วงพระราชบัญญัตินำเอาความทาสลูกหนี้ไปว่ากล่าวเรียกเงินกับพระยาพิไชยชาญฤทธิ์ผิดด้วยกระทรวงโรงศาล จะให้ผู้นั้นเป็นภัพสูญ มิให้เอามูลคดีนั้นว่ากล่าวยังโรงศาลต่อไป ถ้าผู้ใดได้เอาความทาสลูกหนี้ไปให้พระยาพิไชยชาญฤทธิ์ว่ากล่าวเร่งเงินอยู่แล้ว ก็ให้ผู้นั้นไปถอนเอาความแลตัวทาสลูกหนี้มาเสียจากพระยาพิไชยชาญฤทธิ์ ไปว่ายังกระทรวงโรงศาลเสียใหม่ตามรับสั่ง๑ตรงกับวันที่ ๑๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๗41 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔อนึ่ง ผู้ใดมีคดีเกี่ยวข้องต่อเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่มีกรม แลหม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ หรือฝ่ายเจ้าจะต้องเป็นโจทก์ฟ้องหากล่าวโทษข้าราชการ ราษฎร ก็ให้นำเรื่องราวมายื่นต่อท่านผู้ใหญ่ในกรมวังตามกระทรวง อย่าให้เอาความเจ้าไปว่ากล่าวยังโรงศาลและตุลาการตำแหน่งอื่น ให้ว่าเหมือนดังความหม่อมเจ้าฉิมพลีนี้แลให้พระสุรัสวดีหมายประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์ แลข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือนผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายหน้าฝ่ายใน แลให้กรมพระนครบาลหมายประกาศแก่อาณาประชาราษฎรให้รู้จงทั่วกัน อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๓๕. ประกาศให้ใช้คำว่า ฉศก แทน ฉ้อศกณ วันอาทิตย์ เดือน ๗ แรม ๑ ค่ำ ๑ ปีขาล พ.ศ. ๒๓๙๗
ด้วยพระธรรมการบดี ศรีวิสุทธสาสนวโรประการ จางวางกรมพระธรรมการ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ สั่งว่า ณ วันเสาร์ เดือน ๗ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๒ ปีขาล ฉศก เพลา ๔ ทุ่มเศษพระธรรมกิติ วัดระฆังโฆสิตาราม เข้าไปถวายเทศนาในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย แล้วถวายศักราชว่าปีขาล ฉศกนั้น ทรงพระราชดำริเห็นว่า คำที่พระธรรมกิติถวายว่า ปีขาล ฉศก เป็นคำถูกตามอักษรภาษาไทย ที่เล่าเรียนกันต่อๆ มา จึงทรงพระกรุณาหมายใช้แทนเงิน ถวายบูชาคำที่ว่าปีขาลฉศก แก่พระธรรมกิติหมายและสลึง ๒๔ หมาย เป็นเงินตรา ๖ บาทแล้วทรงพระราชดำริเห็นว่า พระธรรมกิติอายุวัสสามาก ได้ถวายเทศนาในหลวงแลได้เทศนาในเจ้าต่างกรม เจ้ายังมิได้ตั้งกรมฝ่ายหน้า ฝ่ายใน เสนาบดีแลข้าทูลละอองธุลีพระบาทแลราษฎรทั้งปวงมีผู้นับถือโดยมาก ซึ่งพระธรรมกิติถวายศักราชว่า ปีขาล ฉศกครั้งนี้ ควรจะเป็นแบบฉบับสำหรับแผ่นดินต่อไปได้ ตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าปีใดเป็นฉศกแล้วก็ให้ใช้ว่าปี.......ฉศกทุกปี ตามอย่างพระธรรมกิติถวายศักราชนั้นเถิด ให้พระครูอมรวิไชยประกาศกับพระราชาคณะ พระครูฐานานุกรม เปรียญ เจ้าอธิการแลพระสงฆ์อนุจรถวายศักราชแลถวายพระพรว่า ปีขาล ฉศกจงได้ อย่าให้ถวายศักราชถวายพระพรว่า ปีขาล ฉ้อศก เลยเป็นอันขาดทีเดียวหมายมา ณ วันอาทิตย์ เดือน ๗ แรม ๑ ค่ำ ปีขาล ฉศก๑ตรงกับวันที่ ๑๑ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๙๗๒ตรงกับวันที่ ๑๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๙๗42 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๓๖. ประกาศสรรพนามสำหรับช้างม้าคัดจากหมายรับสั่งณ วันจันทร์ เดือน ๗ แรม ๙ ค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก
ด้วยขุนมหาสิทธิโวหาร รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าให้หมายประกาศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือน กรมฝ่ายหน้าฝ่ายในแลพระบวรราชวังฝ่ายหน้าฝ่ายในทั้งปวง ให้รู้จงทั่วกันว่า ช้างม้านี้เป็นสัตว์มีชาติมีสกุลไม่ควรเรียกว่าตัวหนึ่งสองตัว ให้เรียกว่าช้างหนึ่ง สองช้าง ม้าหนึ่ง สองม้า แต่สัตว์เดียรัจฉานนอกจากช้างม้านั้นให้เรียกว่าตัวหนึ่งสองตัว อย่าให้ว่าสองชะมด สองเต่า สองปลา กับคำจำเป็น คำผวนเหมือนหนึ่งต้นไม้ ๘ ต้น ๙ ต้น หรือแปดเต่า แปดตัว อย่างนี้ ถ้าจะกราบบังคมทูลพระกรุณา ให้กราบบังคมทูลพระกรุณาอย่างอื่น อย่าให้เป็นคำผวนได้ ให้กรมมหาดไทย กลาโหม สัสดี หมายให้รู้ทั่วกันตามรับสั่ง๓๗. ประกาศเรื่องกราบทูลความที่ไม่เป็นจริงคัดจากหมายรับสั่งณ วันศุกร์ เดือน ๗ ขึ้น ๗ ค่ำ ๒ ปีขาล ฉศก
ด้วยพระยาบำเรอภักดิ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าแต่ก่อนเจ้าตั้งกรมแล้ว เจ้ายังไม่ตั้งกรม เสนาบดีข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ้ายหน้าแลฝ่ายใน แลเจ้าพระยา พระราชาคณะ ฐานานุกรม ได้ทราบความกระแสพระบรมราชโองการดำรัสสั่งด้วยกิจราชการสิ่งใดสิ่งหนึ่งก็ทำตามกระแสพระบรมราชโองการไม่ให้ผิดจากรับสั่ง หรือมีข้อความของผู้ที่จะกราบบังคมทูลพระกรุณาก็ดี ผู้ที่จะกราบทูลนั้นก็ตรึกตรองสืบสวนข้อความให้แน่แล้ว การควรที่จะกราบทูลพระกรุณาฯ จึงได้กราบทูล ทุกวันนี้เจ้าตั้งกรมแล้วแลยังไม่ได้ตั้งกรม แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายหน้า ฝ่ายใน เจ้าพระ พระราชาคณะ ฐานานุกรม ที่ทราบพระกระแพระบรมราชโองการแลข้อความประการใดๆ ถ้าไม่ไล่เลียงสืบสวนให้ได้ความจริง เป็นแต่ได้ยินราษฎรลูกค้าพาณิชไทยจีนพูดกันความไม่จริง ไม่ควรที่จะกราบทูลก็นำข้อความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาฯให้ทรงขัดเคืองใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท เหมือนกับเรื่องความพระเมธาธรรมรศ มีชื่อ๑ตรงกับวันที่ ๑๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๙๗๒ตรงกับวันที่ ๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๙๗43 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ควรโปรดเกล้าฯ ให้กรมวังเกาะโยมกัปปิยการกมากักขังไว้ พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์๑ จดหมายข้อความให้นายหมึกมหาดเล็กกราบทูลพระกรุณาว่า กัปปิยการก โยมพี่ชายพระเมธาธรรมรศส่งเป็นตะพุ่นแล้ว ความรายนี้ก็หาได้ส่งเป็นตะพุ่นไม่ กับเรื่องโปรดเกล้าฯพระราชทานพระราชหัตถเลขาออกไปให้พระยาราชสุภาวดี สักเลกพระราชทานพระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าทักษิณชา กรมพระสัสดีก็หาสักตามพระราชหัตถเลขาไม่ เอาเลกไปสักไว้เสียกับพระอภัยสุรินทร์เจ้ากรมพลพันขวา ทรงทราบ ขัดเคืองใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทตั้งแต่นี้สืบไป เจ้าตั้งกรมแล้ว เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือน ในพระบรมมหาราชวัง ในพระบวรราชวัง ถ้าจะนำข้อความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาด้วยกิจราชการแลสุขทุกข์ ข้อความประการใดๆ ก็ให้สืบสวนเอาแต่ที่ความจริงขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาจึงจะควรให้กรมมหาดไทย กลาโหม พระสัสดี พระบรมมหาราชวังพระบวรราชวัง หมายให้กราบทูลเจ้าตั้งกรมแล้ว เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมกราบเรียนเสนาบดีผู้ใหญ่ แลหมายบอกข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยให้รู้จงทั่ว อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๓๘. ประกาศห้ามไม่ให้ผู้มีอำนาจเข้าไปเกี่ยวข้องในการพิจารณาคดีพบต้นฉบับในหมายรับสั่ง เดือน ๗ ปีขาล ฉศก
ตอนต้นฉบับขาดตั้งแต่นี้สืบไป ห้ามมิให้ผู้ทำเรื่องราวกราบบังคมทูลพระกรุณาแลร้องถวายฎีกาเก็บเอาความของผู้อื่นมาว่า แลเอาพระนามเจ้าตั้งกรมเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลชื่อขุนนางไม่ได้เป็นแม่กองมากดขี่ขุนศาลว่าได้เพ็ดทูลเจ้ากรมนั้น พระองค์นั้นได้ร้องกับขุนนางกรมนั้นกับอนึ่ง ขุนศาล ตุลาการ เจ้าพนักงานเรียกเงินค่าฤชาธรรมเนียมถูกต้องไม่เหลือเกินผิดกฎหมายแล้ว ห้ามอย่าให้เข้ามาว่ากล่าวเป็นอันขาดทีเดียว ถ้าผู้ใดมิฟัง จะให้กดเอาคดีเป็นแพ้ตามรูปความแล้ว จะให้ลงพระราชอาญาโดยฐานละเมิดเป็นพินัยหลวง๑สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ พระนามเดิม พระองค์เจ้าชายฤกษ์ พระราชโอรสในสมเด็จพระบวรราชเจ้า กรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์ ประสูติ พ.ศ. ๒๓๕๒ รัชกาลที่ ๔ ทรงสถาปนาเป็น กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ ในสมัยรัชกาลที่ ๕ ได้ทรงรับมหาสมณุตมาภิเษกเป็น สมเด็จกรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๔ ดำรงพระเกียรติยศเป็น สมเด็จพระมหาสังฆปรินายกทั่วทั้งพระราชอาณาเขต สิ้นพระชนม์ พ.ศ. ๒๔๓๕ พระชันษา ๘๔ ปี ในรัชกาลที่ ๖ ทรงสถาปนาเป็นสมเด็จพระมหาสมณเจ้า44 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่ง ขุนศาล ตุลาการ ซึ่งชำระความของราษฎรทุกๆ ศาล ถ้าความขัดขวางประการใดก็ให้ร้องเรียนกับแม่กอง ถ้าแม่กองชำระตัดสินไปแล้ว ก็ให้คัดข้อความขึ้นหารือ ฯพณฯ ลูกขุนณ ศาลหลวงๆปรึกษาไม่ตกลงหรือปรึกษาแย้งกันก็ดี ให้เอาข้อความแลคำปรึกษาแย้งขึ้นกราบเรียนหารือ ฯพณฯ ลูกขุนศาลาๆ ปรึกษาไม่สำเร็จแล้วแก่กันได้ ก็ให้เอาข้อความนั้นกราบบังคมทูลพระกรุณา อย่าให้ขุนศาลตุลาการกดความของราษฎรไว้ให้เนิ่นช้าเป็นอันขาดทีเดียว นั้นให้กรมมหาดไทย กลาโหม กรมเมือง หมายประกาศป่าวร้องข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือน ข้าเจ้าต่างกรม ยังไม่ได้ตั้งกรมฝ่ายหน้าฝ่ายใน ในพระบรมมหาราชวัง ในพระบวรราชวังแลราษฎรให้รู้จงทั่วตามรับสั่ง๓๙. ประกาศว่าด้วยเวลากราบทูลข้อราชการแลกิจธุระคัดจากหมายรับสั่งวันอาทิตย์ เดือน ๗ แรม ๑๕ ค่ำ ปีขาล ฉศก
พระยาบำเรอภักดิ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าเจ้าตั้งกรมแล้ว แลยังไม่ได้ตั้งกรมแลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย มีราชการแลธุระต่างๆ จะนำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาในเพลาเช้า ทรงปรนนิบัติพระสงฆ์ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ก็ควรจะกราบทูลได้แต่ในเพลาพระสงฆ์ยังฉันอยู่ ถ้าพระสงฆ์ฉันแล้ว เป็นเพลาเสด็จขึ้น จะกราบทูลหน่วงเหนี่ยวไว้ให้ช้าไม่ควร อย่าให้กราบทูลในเพลาพระสงฆ์ฉันแล้วเป็นอันขาดทีเดียว ถ้ามีราชการร้อนที่จะเลื่อนเวลาอื่นไม่ได้ ก็ควรจะกราบทูลได้ตามรับสั่ง๔๐. ประกาศห้ามไม่ให้หม่อมห้ามเจ้าต่างกรมมาคบนางในคัดจากหมายรับสั่งวันจันทร์ เดือน ๘ แรม ๑ ค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก
พระยาบำเรอภักดิ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าทุกวันนี้พระบรมวงศานุวงศ์ที่เป็นเจ้าต่างกรมแล้ว เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลหม่อมเจ้าฝ่ายข้างหน้าต่างองค์มีบุญมีวาสนามาก ได้เป็นกรมหลวง กรมขุน กรมหมื่น เป็นพระองค์เจ้าเป็นหม่อมเจ้ามีนางห้ามองค์ละ ๒๐ คน ๑๔ คน ๑๕ คน ๔ คน ๕ คน ๓ คนก็มีบ้าง ลางทีห้ามเจ้าต่างกรม๑ตรงกับวันที่ ๑๐ กรกพาคม พ.ศ. ๒๓๙๗45 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ห้ามเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม ห้ามหม่อมเจ้าเข้ามาคบหาชอบอัธยาศัยกับพระองค์เจ้า เจ้าจอม คุณ หม่อมในพระบรมมหาราชวังข้างในแล้ว แลหยิบยืมข้าวของทองเงินเนืองๆ ลางทีก็มานอนค้างอยู่ที่ตำหนัก ตึก เรือน พระองค์เจ้า เจ้าจอม คุณ หม่อม ในพระบรมมหาราชวัง เดือนหนึ่ง สองเดือนบ้าง ๗ วัน ๘ วันก็มีบ้าง ห้ามเจ้าลางคนเป็นคนดีก็มี เป็นคนไม่ดีก็มีตั้งแต่ ณ วันเดือน ๘ แรมค่ำ ๑ ปีขาล ฉศกนี้ ให้เจ้าต่างกรมยังไม่ได้ตั้งกรม หม่อมเจ้าห้ามปรามหม่อมห้ามในกรม อย่าให้เที่ยวเข้ามาคบหาพระองค์เจ้า เจ้าจอม คุณ หม่อม พนักงานในพระบรมมหาราชวังต่อไป ถ้าเจ้าต่างกรม ยังไม่ได้ตั้งกรม หม่อมเจ้า มีกิจธุระสิ่งใดๆ ควรจะให้หม่อมห้ามที่ได้ถือน้ำพระพิพัฒน์สัจจารับพระราชทานเบี้ยหวัดเข้ามาเฝ้าใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทให้มาหาท้าวนางผู้รับสั่งนำเฝ้ากราบบังคมทูลพระกรุณาตามข้อความ ถ้าเข้าไปเที่ยวตามอำเภอใจไปหาพระองค์เจ้า เจ้าจอม คุณ หม่อม ในพระบรมมหาราชวัง จะให้จ่า โขลน จับ ถ้าจับได้ที่ตำหนักพระองค์เจ้า ที่เรือนคุณ เรือนหม่อม จะให้ปรับเอาเงินให้กับผู้จับคนละ ๑๐ ตำลึง ถ้าจับได้ที่ตึกเจ้าจอม จะให้ปรับเอาเงินให้กับผู้จับคน ๑ ชั่ง ถ้าจับได้ที่ถนนหน้าตำหนัก หน้าตึกหน้าเรือน จะให้ปรับเอาเงินให้กับผู้จับคนละ ๕ ตำลึงนั้นให้จ่า ทนายเรือน นำหมายนี้ขึ้นกราบเรียน เจ้าคุณ ท้าวนางหลวงแม่เจ้า ให้หมายห้ามอย่าให้พระองค์เจ้า เจ้าจอม คุณ หม่อมคบหาหม่อมห้ามเจ้าต่างกรม ยังไม่ได้ตั้งกรม หม่อมเจ้าไว้ไปมาในพระบรมมหาราชวังเป็นอันขาดทีเดียวนั้นให้กรมมหาดไทย กลาโหม พระสัสดี หมายให้กราบทูลเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมหม่อมเจ้า ให้ทราบจงทั่วทุกกรม ทุกวัง อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๔๑. ประกาศห้ามไม่ให้ทำฎีกาถวายด้วยกระดาษม้วนแลให้ใช้อักษรตามแบบอย่างคัดจากหมายรับสั่งวันจันทร์ เดือน ๘ แรม ๘ ค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก
ขุนมหาสิทธิโวหาร รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าให้ประกาศแก่ข้าราชการฝ่ายทหาร พลเรือน ฝ่ายหน้าฝ่ายใน แลราษฎรทั้งปวง บรรดาที่ต้องทำฎีกาทูลเกล้าฯ ถวาย อย่าให้เขียนกระดาษม้วนยาวๆ อย่าให้ต้องทรงคลี่ลำบาก ให้เขียนใส่กระดาษตัดเป็นท่อนแล้วติดเข้าเหมือนอย่างสมุดฝรั่ง จะได้ทรงทอดพระเนตรง่ายๆ ถ้ายังสงสัยไม่เข้าใจ ให้มาดูตัวอย่างที่ห้องอาลักษณ์๑ตรงกับวันที่ ๑๗ กรกพาคม พ.ศ. ๒๓๙๗46 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่ง เงินที่จะเขียนใส่ในฎีกานั้น ถ้ายืมเงินกันมาเท่านั้นได้เอาไปใช้แล้วเท่านั้น ยังค้างอยู่เท่านั้น ข้างเจ้าหนี้ว่าเอามาส่งเท่านั้น ยังค้างอยู่เท่านั้น เจ้าหนี้กับลูกหนี้เถียงกัน ไม่ต้องกันหรือเรื่องราวอื่นๆ ที่จะต้องเอาเงินว่าเป็นตัวความอย่างนี้ เขียนรายเงินใส่ด้วยก็ควร เงินที่ไม่ต้อง.......(ฉบับขาด)อักษรที่จะใช้ให้ถูกต้อง แลพระนามเจ้าแลชื่อขุนนางที่จะต้องออกพระนามออกชื่อนั้นถ้าเขียนไม่ถูกก็ให้มาดูแบบดูอย่างที่ห้องอาลักษณ์ อย่าเขียนให้ผิดอักษรแลพระนามเจ้า แลชื่อขุนนางเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวายเป็นอันขาดทีเดียวให้กรมมหาดไทย กลาโหม กรมพระสัสดี หมายบอกให้รู้จงทั่วกันทุกหมู่ทุกกรม อย่าได้ขาดได้ตามรับสั่ง๔๒. หมายประกาศเขตรังวัดผู้ร้ายขุดวัดคัดจากหมายรับสั่งวันเสาร์ เดือน ๙ แรม ๓ ค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก
ให้กรมพระนครบารมีหมายประกาศทั่วไปว่า ตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าที่วัดอารามเจดีย์สถานใดๆ มีผู้ร้ายขุดคัดทำลายในพระอุโบสถ วิหาร พระเจดีย์ พระพุทธรูป ให้ชำรุดหักพังลงให้ชาวบ้านที่อยู่ในรางวัด ๔ เส้นรอบที่นั้นเข้าชื่อกันมาทำคำตราสินร้องเรียนแก่นายอำเภอรั้วแขวงกรมการเสียในเร็วๆ ภายในเดือนหนึ่ง ถ้าไม่ได้มาร้องเรียนตราสินเหตุที่เกิดในวัดใกล้บ้านของตัวในกำหนดเดือนหนึ่ง จนมีผู้อื่นนอกที่รังวัดไปเห็นเข้า มาว่ากล่าวขึ้นก็ดี มีผู้ฟ้องร้องกล่าวโทษผู้ร้ายที่ขุดที่ทำลาย จึงให้ข้าหลวงแลกรมการไปสืบได้ความว่ามีผู้ร้ายขุดจริงก็ดี ชาวบ้านในรังวัดถ้าเพิกเฉยเสียไม่เข้าชื่อกันมาตราสินร้องเรียนเสียในเดือนหนึ่งนั้น จะให้มีพินัยเสียค่าปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมสิ่งของในอารามที่ชำรุดลงเพราะเหตุนั้นกว่าจะสำเร็จดังเก่า ถ้าเป็นแขกฝรั่งคนนอกพระพุทธศาสนาไม่ยอมศรัทธาทำวัด ก็จะปรับให้เอาตัวมาทำการพระนครให้ถ้วนเดือนหนึ่งบ้าง ๒๒ วันบ้าง ๑๔ วันบ้าง ๗ วันบ้าง ตามที่อยู่ห่างแลชิดอารามนั้นผู้ที่ได้มาบอกกล่าวนายอำเภอรั้วแขวงกรมการเสียแต่เดือนหนึ่ง แต่วันที่สืบความได้ว่าเป็นวันผู้ร้ายขุดทำลายนั้นจะไม่ให้มีพินัยรังวัดเลยอนึ่ง การซึ่งเป็นมาแต่หลัง คือวัดมีผู้ขุดทำลายชำรุดมานานก่อนพระราชบัญญัตินี้นั้น ก็จะไม่ให้มีโทษแก่ผู้อยู่ในรังวัดดอกซึ่งมีพระราชบัญญัติมาทั้งนี้ เพื่อจะให้ชาวบ้านเอาใจใส่วัดวา๑เดือน ๙ แรม ๓ ค่ำ ตรงกับวันศุกร์ที่ ๑๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๓๙๗ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันเสาร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่47 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔อารามใกล้บ้านของตัว ไม่ปล่อยให้ผู้ร้ายขุดเสีย ทำลายเสีย เพราะของที่เป็นของท่านทำไว้สร้างไว้แต่ก่อนด้วยอิฐ ปูน ศิลาใดๆ ใหญ่ก็ดี เล็กก็ดี ถึงจะคร่ำคร่าชำรุดทรุดโทรมไปแล้ว ก็ยังเป็นเครื่องประดับพระนครอยู่สั่ง ณ วันเสาร์ เดือน ๙ แรม ๓ ค่ำ ปีขาล ฉศก จุลศักราช ๑๒๑๖๔๓. ประกาศว่าด้วยลักษณะที่จะใช้ถ้อยคำในฎีกาทูลเกล้า ฯ ถวายคัดจากหมายรับสั่งวันอาทิตย์ เดือน ๙ ขึ้น ๕ ค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นภูบาลบริรักษ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ให้ทำหมายประกาศไปทุกหมู่ทุกกรม ให้รู้จงทั่วกันว่า ผู้ที่ร้องถวายฎีกาแม้นเขียนพระนามพระบรมวงศานุวงศ์ แลชื่อข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย ชื่อลูกขุนแลขุนศาลในพระบรมมหาราชวัง ในพระบวรราชวัง ไม่ถูกอักขรอักษร ไม่ถูกไม้เอก ไม้โท ทัณฑฆาต บางทีก็เป็นคนอวดฉลาด อวดรู้ อุตริยักย้ายเขียนหลายอย่างนักนั้นหาถูกไม่อนึ่ง ผู้จะทำเรื่องราวทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย อย่าให้เขียนกระดาษอย่างม้วน ต้องคลี่ยืดยาวไปนัก ให้ผู้ทำเรื่องราวถวายให้พับกระดาษตามตัวอย่างที่โปรดพระราชทานให้ ถึงจะเขียนทั้งสองหน้าก็ได้ หน้าเดียวก็ได้ จะไม่เปลืองกระดาษหลายแผ่นด้วย เว้นไว้แต่หางว่าวที่เขาบอกให้เขียนยาวตามกระดาษม้วนก็ได้อนึ่ง ในเรื่องราวที่จะลงวันว่าปีใด ก็อย่าให้เขียนว่า ครั้น ณ วันค้างอยู่เปล่าๆ ให้ว่าเอาตามจำได้ ถ้าจะว่าเดือน ก็ให้ว่าเดือน ๕ หรือเดือน ๖ เดือน ๗ เดือน ๘ เดือน ๙ เดือน ๑๐ เดือน๑๑ เดือน ๑๒ ถ้าจะว่าปีก็ให้ว่าปีชวดหรือปีฉลู ถ้าจะว่าศกก็ให้ว่าเอกศกหรือโทศก ตรีศก จัตวาศก แต่ที่จำได้ ถ้าจะประสงค์ฤดูด้วย ก็ให้ว่าฤดูทำนา หรือฤดูเกี่ยวข้าว ฤดูเลิกนาแล้วอนึ่ง ถ้อยคำจะจดชื่อผู้หญิงนั้น ถ้าผู้หญิงที่ไม่มีบรรดาศักดิ์มีผัวแล้วอยู่กับผัวก็ดี เป็นม่ายก็ดี จึงให้เรียกว่าอำแดง ถ้ายังไม่มีผัวเรียกว่าอำแดงไม่ได้ ให้ออกชื่อเปล่าๆ เถิด แลภรรยาขุนนางซึ่งเป็นเจ้าพระยาแลพระยาพระหลวง ซึ่งมีตำแหน่งรับนามบัตร ถ้าเป็นภรรยาถือน้ำให้เรียกท่านเอาคำว่าท่านนำชื่อ แล้วว่าภรรยาผู้นั้นๆ ถ้าภรรยาน้อยให้ออกชื่อเปล่าๆ แล้วอ้างว่าภรรยาผู้นั้นอย่าให้เรียกว่าอำแดง แต่ภรรยาของคนที่เป็นหลวงขุนหมื่นที่ไม่ได้รับชื่อจากในหลวง เป็นแต่๑เดือน ๙ ขึ้น ๕ ค่ำ ตรงกับวันเสาร์ที่ ๒๙ กรกพาคม พ.ศ. ๒๓๙๗ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันอาทิตย์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่48 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเจ้าขุนมูลนายดังนั้น ให้เรียกอำแดง แต่คนหลวง โขลนสะดึง ช่างเย็บ ช่างย้อม เรียกว่าอำแดงไม่ได้ออกชื่อเปล่าๆ แล้ววางสังกัดเถิด แลนางห้าม เจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม ให้เรียกหม่อมข้างใน ในกรมนั้นๆ แต่ในพระบรมมหาราชวัง แลพระบรมราชวัง ให้เรียกเจ้าจอม อย่าเรียกจอมเปล่าๆอนึ่ง จะออกชื่อจำนวนนับสัตว์มีชีวิตนั้น ถ้าเป็นคน ช้าง ม้า ก็ให้ว่าคน ๑ คน คน ๒ คนคน ๓ คน ช้าง ๒ ช้าง ช้าง ๓ ช้าง ม้า ๒ ม้า ม้า ๓ ม้า แต่สัตว์นอกนั้นให้ว่า ๒ ตัว ๓ ตัว ๔ ตัว๕ ตัว เว้นไว้แต่ที่ว่า ๘, ๑๘, ๒๘, นั้น ให้ยกคำว่าตัวออกเสียอนึ่ง ของแบนๆ ดังใบไม้ใบลาน ว่าใบก็ได้ ห้ามแต่ของกลมๆ แลของเม็ดเล็กๆ ดังเม็ดข้าว ถั่ว งา ว่าเม็ดก็ได้ ห้ามแต่โตเท่าผลสวาดขึ้นไปอนึ่ง หญิงที่มีบุตรอยู่ในท้อง ให้ว่ามีครรภ์ อย่าว่ามีท้องลูกเป็นอันขาด ออกลูกให้ว่าคลอดแท้งลูกให้ว่าวิบัติครรภ์แต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าผู้ใดทำฎีกาทูลเกล้าฯ ถวายกราบบังคมทูลพระกรุณา ถ้าไม่เข้าใจยังสงสัยประการใด ก็ให้ถามที่กรมพระอาลักษณ์ให้กรมวังหมายประกาศ กรมมหาดไทย กลาโหม พระสัสดี ให้กรมพระสุรัสวดีหมายบอกจงทั่ว อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๔๔. ประกาศเรื่องเงินทาสลูกหนี้คัดจากหมายรับสั่งวันอาทิตย์ เดือน ๙ แรม ๑๑ ๑ ปีขาล ฉศก
เจ้าพระยาธรรมาธิบดี๒ เสนาบดีผู้ใหญ่ในกรมวัง รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ให้มีหมายประกาศทุกหมู่ทุกกรม ว่าใครจะเร่งเงินทาสลูกหนี้ของตัวเอง ก็ให้เร่งเถิดตามอาญานายเงิน แต่ถ้าลูกหนี้เป็นข้าราชการรับเบี้ยหวัดหลวง อย่าให้จองจำทำโทษ ถ้ากลัวจะหนีก็ให้ไปอาญัติเจ้าขุนมูลนายตามกรม ถ้าไม่รับก็ให้พาตัวมาส่งให้พระยาอภัยรณฤทธิ์ พระยาอนุชิตชาญไชย ตามขึ้นฝ่ายทหาร ส่งพระยาบำเรอภักดิ์ พระยารักษมณเฑียรตามกรมพลเรือน รับคุมตัวไว้เร่งให้ อย่าให้เอาข้าหลวงใหญ่ไปจิกจำทำโทษคุมขังเป็นอันขาดถ้าขืนเอาไป จะปรับให้เจ้าหนี้แลผู้ชำระเสียปรับไหมให้ลูกหนี้โดยสมควร ถ้าลูกหนี้อ้างว่าเป็น๑เดือน ๙ แรม ๑๑ ค่ำ ตรงกับวันเสาร์ที่ ๑๙ สิงหาคม พ.ศ. ๒๓๙๗ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันอาทิตย์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๒เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดีฯ นามเดิม เสือ สนธิรัตน เป็นบุตรเจ้าพระยารัตนาพิพิธ (สน) ถึงอสัญกรรมเมื่อวันที่ ๑๔ กรกพาคม ปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔49 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔คนหลวง ก็ให้มาสืบบาญชีเบี้ยหวัดให้แน่ ฝ่ายลูกหนี้เมื่อเป็นคนกลางเกาะไว้ ก็ให้มาบอกเจ้าขุนมูลนายแลถวายฎีกาใน ๑๕ วัน พ้นนั้นไม่ร้อง จะว่าเป็นคนหลวงไม่ได้ ให้มาบอกนายใน ๗ วันให้นายไปต่อว่ารับตัวมาเสีย แล้วให้เจ้าหนี้ไปอาญัติต่อกรมวังแลกรมพระตำรวจเถิด ถ้ามูลนายไปต่อว่าแล้วผู้เกาะไม่ให้ ให้เจ้าหมู่เอาความมาเรียนแก่ พระยาอภัยรณฤทธิ์ พระยาอนุชิตชาญไชยพระยาบำเรอภักดิ์ พระยารักษมณเฑียร ตามกรมทหาร พลเรือน ให้ไปเกาะเอาตัวผู้เร่งมาว่าแต่เจ้าหมู่ไม่ได้คืน ไม่ได้เรียน อย่าให้รับว่าก่อน ถ้าลูกหนี้ให้บอกเจ้าหมู่มูลนายไปต่อว่า ไม่ไปนิ่งเสียใน ๗ วัน ก็ให้ลูกหนี้มาร้องฎีกาใน ๑๕ วัน ถ้าลูกหนี้ทำความให้โตงเตงไปกว่าเดือนไม่ร้องฎีกา จะให้ต้องใช้เงินจงเต็มไม่ปรับให้ ถ้าเจ้าหมู่มูลนายไม่เอาธุระจนต้องร้องฎีกา ถ้าได้ความว่าลูกหนี้บอกแล้วไม่ไปรับ จะปรับให้ใช้หนี้กึ่งหนึ่งนั้นให้มหาดไทย กลาโหม พระสัสดี หมายให้กราบทูลเจ้าตั้งกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายทหารพลเรือนพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวัง ให้รู้ทั่วกันทุกหมู่ทุกกรม แต่ ณ วันเดือน ๙ แรม ๑๑ ค่ำ อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๔๕. ประกาศห้ามมิให้ภิกษุสามเณรคบผู้หญิงมาพูดที่กุฎีณ วันศุกร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ๑ ปีขาล จ.ศ. ๑๒๑๖
ด้วยหลวงธรรมรักษา รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าเมื่อเดือน ๕ ปีขาล ฉศกนี้ อีเพ็งเอาหนังสือเพลงยาวเข้าไปในพระบรมมหาราชวัง นายประตูจับหนังสือเพลงยาวได้ที่อีเพ็ง นายประตูส่งตัวอีเพ็งกับเพลงยาวให้กรมวังๆ ได้นำเอาข้อความผิดอีเพ็งผู้เอาหนังสือเพลงยาวเข้าวัง ขึ้นกราบบังคมทูลให้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท จึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ สั่งให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ ๒ ชำระอีเพ็งให้การว่า หนังสือเพลงยาวนี้ของอ้ายหนูวัดพระเชตุพน ตุลาการซักความต่อไป อีเพ็งรับเป็นสัตย์ว่า เมื่ออ้ายหนูยังเป็นสมีอยู่วัดพระเชตุพนนั้น อ้ายหนูกับอีเพ็งทำชำเรากันที่กุฎีอ้ายหนู๒-๓ ครั้ง แล้วอีเพ็งซัดถึงอ้ายพึ่งสมีว่าได้ทำชำเรากับอีเพ็งที่ห้องกุฎีด้วย อีเพ็งซัดว่า อ้ายดวงสมีได้ทำชำเรากับอีเพ็งหลายทีที่กุฎีอ้ายดวงสมีด้วย อ้ายทิมสมีทำชำเรากับอีปรางที่ห้องกุฎีอ้ายทิมสมีด้วย อ้ายเสือสมีทำชำเรากับอีรอดที่ห้องกุฎีอ้ายเสือสมีด้วย ตุลาการเอาตัวสมีอีมีชื่อผู้ต้องซัดมาชำระ สมีอีมีชื่อผู้ต้องซัดมารับเป็นสัตย์สมคำอีเพ็งให้การถึง พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวรจักร๑ตรงกับวันที่ ๑ กันยายน พ.ศ. ๒๓๙๗๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ พระนามเดิม พระองค์เจ้าชายปราโมช พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ประสูติ พ.ศ. ๒๓๕๙ รัชกาลที่ ๔ ทรงสถาปนาเป็น กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ ต่อมาได้กำกับกรมพระนครบาลกรมท่า สิ้นพระชนม์ พ.ศ. ๒๔๑๕ พระชันษา ๕๗ ปี ต้นราชสกุล ปราโมช50 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวธรานุภาพ นำเอาถ้อยคำอีนักโทษพวกนี้ขึ้นกราบบังคมทูลให้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทจึงทรงพระราชดำริเห็นว่า ภิกษุสามเณรทุกวันนี้บวชอาศัยพระศาสนาอยู่เพื่อลาภสักการต่างๆไม่บวชด้วยความเลื่อมใสในพระพุทธสิกขาบท ภิกษุสามเณรทุกวันนี้เป็นอลัชชีประพฤติความชั่วนั้นต่างๆ จนถึงเป็นปาราชิก ภิกษุสามเณรทำเมถุนธรรมได้โดยง่ายนั้น เป็นเหตุให้ภิกษุสามเณรไปหาผู้หญิงชาวบ้านนั้นโดยง่ายอย่างหนึ่ง ผู้หญิงชาวบ้านไปหาภิกษุสามเณรที่วัดที่กุฎีอย่างหนึ่งทรงพระราชดำริเห็นเหตุอย่างนี้ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ให้หลวงธรรมรักษาหมายประกาศไปแก่ พระราชาคณะ พระครูฐานา เจ้าอธิการในกรุงทั้งสิ้น ห้ามไม่ให้ภิกษุสามเณรคบผู้หญิงพูดจาบนกุฎี ฝ่ายผู้หญิงชาวบ้านเล่า ควรที่ให้มีหมายประกาศไป ห้ามไม่ให้เข้าวัด ถ้าขืนเข้าไปในวัด จะให้ตำรวจจับ ปรับเอาเงิน ๓ ตำลึง ก็ฝ่ายพระราชาคณะ พระครูฐานา เจ้าอธิการนั้นโปรดเกล้าฯ สั่งให้หลวงธรรมรักษามีหมายประกาศห้ามไปแล้ว แต่ผู้หญิงชาวบ้านนั้น ยังไม่ได้โปรดเกล้าฯ ให้มหาดไทย กลาโหม หมายประกาศห้าม เหตุนี้ มหาดไทยกลาโหมไม่ได้หมายประกาศห้ามนี้ พระราชาคณะ พระครูฐานา เจ้าอธิการ ชายหญิง ชาวบ้าน จึงคะนอง ถือใจว่าจะเป็นความหลอกไม่จับจริง ฝ่ายพระราชาคณะก็เพิกเฉย ไม่เกรงพระราชอาณาจักร ไม่กำชับว่ากล่าวภิกษุสามเณร ปล่อยให้ภิกษุสามเณรคบพาผู้หญิงชาวบ้านขึ้นพูดจาในที่หลับที่นอน จนถึงปาราชิก เหมือนอ้ายเปลี่ยนสมีวัดอรุณ เมื่อเดือน ๑๐ ปีขาลฉศกนี้ คบอีตาบขึ้นพูดจาทำชำเรากันในห้องกุฎีที่ลับครั้งหนึ่ง ข้อความที่อีตาบทำชำเรากับอ้ายเปลี่ยนทั้งสมีนั้น ก็ไม่มีผู้ใดฟ้องกล่าวโทษอีตาบกับอ้ายเปลี่ยนสมี ได้รู้ความข้อนี้เพราะอีตาบเอาหนังสือเพลงยาวไปในพระราชวังนายประตูจับตัวอีตาบได้ โปรดฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ ชำระ อ้ายเปลี่ยนสมีอีตาบให้การรับเป็นสัตย์ว่าได้ทำชำเรากันทั้งเป็นสมีบนกุฎีวัดอรุณราชวรารามครั้งหนึ่งจึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้หลวงธรรมรักษาเผดียงห้ามพระราชาคณะ พระครูฐานาเจ้าอธิการ ตามกระแสพระบรมราชโองการ ให้พระราชาคณะเอาใจใส่ภิกษุสามเณร อย่าให้คบผู้หญิงขึ้นพูดจาบนกุฎีเป็นอันขาด ถ้าขืนกระแสพระบรมราชโองการ จะพระราชทานลัญจกรสำคัญ ให้กรมทหารขวาซ้ายเป็นกองจับ ถ้าจับภิกษุสามเณรพูดจากับผู้หญิงได้ที่กุฎีใด ภิกษุสามเณรที่อยู่ใกล้เคียงกัน ก็จะปรับโทษเสมอกันกับที่พูดกับผู้หญิง เพราะภิกษุสามเณรอยู่ใกล้นั้นไม่ตักเตือนว่ากล่าวกัน อนึ่ง ถ้ากองจับเชิญพระราชลัญจกรเป็นสำคัญ ให้ภิกษุสามเณรแลผู้หญิงชาวบ้านดูรู้ว่าเป็นกองจับแล้วก็อย่าให้สู้รบเป็นอันขาด ถ้าไม่ได้เชิญตราหลวงให้ภิกษุสามเณรผู้หญิงชาวบ้านดู ผู้นั้นเป็นคนปลอมจับ ให้ภิกษุสามเณรจับคนนั้นส่งให้กับเจ้ากระทรวงให้จงได้ให้พระครูทักษิณคณิสร พระครูอุดรคณารักษ์ พระครูอมรวิไชย หมายประกาศไปแก่พระราชาคณะ พระครูฐานา เจ้าอธิการให้รู้จงทั่ว ห้ามอย่าให้ผู้หญิงตั้งแต่มารดา พี่ น้อง ญาติ และผู้อื่นอย่าให้ขึ้นกุฎีเป็นอันขาด ให้เจ้าคณะเร่งหมายไป อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่งหมายมา ณ วันศุกร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีขาล ฉศก51 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๔๖. ประกาศห้ามไม่ให้ทำศพหน้าวัดหลวงหรือริมทางเสด็จคัดจากหมายรับสั่งวันอังคาร เดือน ๑๐ แรม ๕ ค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก
จมื่นจงขวา รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า พระอารามหลวงทางที่จะเสด็จพระราชดำเนินทรงทอดพระกฐินเสมอทุกปี ขุนนางแลราษฎรที่มีทรัพย์ มักปลูกเมรุ ปลูกโรงทิมริมหน้าวัดมีอยู่เนืองๆ หาความไม่นั้น ให้พระบำรุงศาสนา จางวาง เลกวัดโยมสงฆ์ ประกาศเจ้ากรม ปลัดกรม เลกวัด แต่บรรดามีอยู่วัดใดอารามใดก็ให้เจ้ากรม ปลัดกรมรักษาพระอารามห้ามปรามผู้ที่จะกระทำการศพเจ้า ขุนนาง ราษฎร อย่าให้ปลูกเมรุ ปลูกโรงทึม ทำป่าช้าที่หน้าวัดพระอารามหลวงริมหนทางจะเสด็จพระราชดำเนิน ให้ไปเผาศพทำเมรุทำโรงทึม ที่หลังวัดลับทางเสด็จพระราชดำเนิน ถ้าเจ้ากรม ปลัดกรม เลกวัด ผู้รักษาพระอารามห้ามปรามมิฟัง ก็ให้มาบอกกรมวังผู้รับสั่ง ถ้าเจ้ากรม ปลัดกรม เลกวัด ผู้รักษาพระอารามหาห้ามปรามละเลยเสีย ถ้ามีผู้ใดมาฟ้องร้องว่ากล่าวเป็นใจให้เผาศพที่หน้าวัด จะเอาตัวเจ้ากรมปลัดกรม เลกวัด ผู้รักษาพระอารามมากระทำโทษตามรับสั่ง๔๗. ประกาศพระราชทานนามวัดเงินว่า วัดรัชฎาธิฐานวัดทองว่า วัดกาญจนสิงหาศน์คัดจากหมายรับสั่งวันศุกร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๖ ค่ำ ๒ ปีขาล ฉศก
ขุนมหาสิทธิโวหาร รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า วัดเงินวัดทอง บางพรมเป็นที่อันสมเด็จพระบรมราชมหาอัยยิกาเจ้า กรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์๓ทรงฐาปนาการสร้างไว้แต่ก่อน ครั้นเมื่อสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช คือพระบาทสมเด็จฯพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จดำรงอยู่ในราชสมบัติ ได้ทรงพระราชอุตสาหะให้ปฏิสังขรณ์เพิ่มเติม๑เดือน ๑๐ แรม ๕ ค่ำ ตรงกับวันจันทร์ที่ ๑๑ กันยายน พ.ศ. ๒๓๙๗ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันอังคารจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๒เดือน ๑๒ ขึ้น ๖ ค่ำ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๓๙๗ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันศุกร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๓สมเด็จพระอมรินทรา บรมราชินี พระนามเดิมว่า นาก ประสูติ พ.ศ. ๒๒๘๐ สวรรคตเมื่อ พ.ศ. ๒๓๖๙52 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้บริบูรณ์เป็นพระอารามหลวง ด้วยบริจาคพระราชทรัพย์กระทำให้สำเร็จ เพื่อจะฉลองพระเดชพระคุณในสมเด็จพระบรมราชมหาอัยยิกาเจ้า ซึ่งสวรรคตล่วงไปแล้วนาน แต่ยังไม่ได้ทรงพระราชทานพระนามเป็นบรรดาศักดิ์สมควรแก่พระอารามหลวง บัดนี้ทรงพระราชดำริให้แปลงชื่ออารามเดิมว่าวัดเงินวัดทองนั้น ให้เป็นนามมคธภาษา วัดเงินให้เรียกว่าวัดรัชฎาธิฐาน วัดทองให้เรียกวัดกาญจนสิงหาศน์ให้มหาดไทย กลาโหม กรมท่า หมายป่าวประกาศให้รู้จงทั่วกัน อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๔๘. ประกาศเรื่องพระราชาคณะ ฐานา เปรียญ สึกมากเกินไปจะต้องเข้าเดือนทำการพิมพ์ณ วันศุกร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก จ.ศ. ๑๒๑๖
ณ วันศุกร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีขาล ฉศก พระบาทสมเด็จพระบรมนาถบรมบพิตรพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จออกพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสสั่ง กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ ให้มีหมายประกาศไปแก่พระราชาคณะ เปรียญทั้งปวงให้รู้ว่า แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น พระราชาคณะ เปรียญสึกน้อยไม่มากนัก ในเดี๋ยวนี้พระราชาคณะ เปรียญสึกมาก มีบาญชีได้ถึง ๖๐ เศษ แปลกกว่าแต่ก่อนตั้งแต่นี้ต่อไป ถ้าพระราชาคณะ เปรียญสึกออกจะโปรดฯ ให้เป็นไพร่หลวงโรงพิมพ์แล้วจะได้จำไว้กว่าจะได้นายประกัน เมื่อได้นายประกันแล้ว จะให้เข้าเดือนทำการพิมพ์ ถ้าไปเดินกับข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยตำแหน่งใดๆ ให้มากราบทูลขอ ก็มิได้พระราชทานเลย แล้วจะลงพระราชอาญาแก่ผู้ที่ไปเดิน ๕๐ ที ขอพระราชาคณะ เปรียญทั้งปวงจงได้รู้ดังคำประกาศนี้ทั่วทุกๆ องค์ตามรับสั่งหมายประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีขาล ฉศก๑เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๓๙๗ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันศุกร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่53 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๔๙. ประกาศพระราชทานส่วนพระราชกุศลในการที่ทรงบริจาคเพชรใหญ่ประดับพระอุณาโลม พระพุทธรัตนปฏิมากรณ วันจันทร์ เดือน ๑๒ แรมค่ำ ๑ ๑ ปีขาล ฉศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ในพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้ประกาศพระราชทานส่วนพระราชกุศลมาให้ท่านทั้งปวง ที่เป็นชนยังถือพระพุทธศาสนานั้นให้ทราบทุกคน ด้วยเมื่อวันจันทร์ เดือน ๑๒ แรมค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก พระพุทธศาสนายุกาล ๒๓๙๗เสด็จพระราชดำเนินไปทรงถวายนมัสการสรงน้ำ เปลี่ยนเครื่องประดับพระมหาพุทธรัตนปฏิมากรแก้วมรกต ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ทอดพระเนตรเห็นพระอุณาโลมเก่าเป็นเรือนเพชรย่อมๆไม่งามไพโรจน์มาก จึงทรงพระราชศรัทธาอุตส่าห์บริจาคเพชรยอดใหญ่ ขนาดผลบัวอ่อนบริสุทธิ์สะอาดหนามีราคา ๖๐ ชั่ง สัณฐานเท่านี้ (ต้นฉบับเดิมลงขนาดเพชรไว้ด้วย) ประดับเข้าเป็นพระพุทธอุณาโลมแห่งพระพุทธรัตนปฏิมากร และพระราชทรัพย์ซึ่งได้จัดซื้อเพชรยอดนี้จะได้มาด้วยข่มเหงราษฎรได้มาก็มิได้ เป็นพระราชทรัพย์ส่วนนอกจากจำนวนเงินพระคลัง ซึ่งจะใช้แจกเบี้ยหวัดใช้ราชการแผ่นดิน แลการที่เป็นประโยชน์แก่ผู้หนึ่งผู้ใดในพระราชวงศานุวงศ์ แลข้าราชการสมณพราหมณาจารย์ ยาจกวณิพกทั้งปวง เพราะฉะนั้นไม่เป็นอันเสื่อมเสียประโยชน์ของท่านผู้ใดผู้หนึ่งเลย ด้วยพระราชมหัคฆบริจาคอันนี้ ขอท่านทั้งปวงที่ยังนับถือพระพุทธศาสนา เชื่อพระพุทธเจ้าเป็นอนุตรเขต จงมีใจเลื่อมใสศรัทธาอนุโมทนารับส่วนพระราชกุศลในพระพุทธบูชาอันนี้เถิด แลท่านผู้ที่ไม่เอาใจใส่เอื้อเฟื้อด้วยการกุศลในพระพุทธศาสนานั้นเล่า ถ้ามีความกตัญญูกตเวทีต่อพระเดชพระคุณ ในพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก แลพระบาทสมเด็จฯพระพุทธเลิศหล้านภาลัยแลพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว แลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งได้ทรงปฏิบัตินับถือพระมหาพุทธรัตนปฏิมากรนี้ มาเป็นที่เฉลิมพระเกียรติยศพระนคร แลพระบารมี ก็จงมีความยินดีด้วยมหัคฆรัตนบูชาอันนี้ เพื่อจะได้เป็นพระเกียรติยศแก่พระนครซึ่งเป็นที่อยู่ของท่านทั้งปวงด้วยกัน แลเป็นพระเกียรติยศแก่พระราชตระกูลอันนี้ที่เป็นที่พึ่งท่านทั้งปวง และบรรพบุรุษของท่านทั้งปวง ได้นับถือยกย่องทำนุบำรุงอาศัยเป็นสุขสถาพรสืบมาแลจะสืบไปนั้น บรรดาท่านทั้งปวงที่มีความยินดีอนุโมทนาพระราชกุศลอันนี้ทุกคน ทรงแผ่พระราชเมตตากรุณาจิตมาถึง ว่าขอให้ท่านทั้งปวง อยู่เย็นเป็นสุข สนุกสบาย พ้นจากอันตรายไข้เจ็บ อุปัทวทั้งปวงเทอญความปรารถนาอันใดที่ไม่มีโทษแก่ตัวท่านแลสัตว์ผู้อื่น ความปรารถนาอันนั้น ขอท่านทั้งปวงจงสำเร็จด้วยสะดวก เทอญ๑เดือน ๑๒ แรม ๑ ค่ำ ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๓๙๗ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันจันทร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่54 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวการพระราชบริจาคอันนี้ ทรงพระราชดำริเห็นว่าไม่ขัดขวางเป็นเหตุให้ท่านผู้ใดขุ่นเคืองขัดใจเลย พระนครนี้เป็นถิ่นที่ของคนนับถือพระพุทธศาสนาแต่เดิม ไม่ใช่แผ่นดินของศาสนาอื่นคนที่ถือศาสนาอื่นมาแต่อื่นก็ดี อยู่ในเมืองนี้ก็ดี จะโทมนัสน้อยใจด้วยริษยาแก่พระพุทธศาสนาเพราะบูชาอันนี้ไม่ได้ ด้วยไม่ใช่เมืองของศาสนาตัวเลย ถ้าโทมนัสก็ชื่อว่าโลภล่วงเกินไป แลถ้าท่านผู้มักเสียดายว่าของควรจะประดับราชตระกูลเป็นพระเกียรติยศแผ่นดิน ไปเป็นของวัดเสียจะได้ไม่ใช้ อย่าคิดอย่างนั้นเลย เพชรยอดอื่นใหญ่กว่านั้นหลายยอด ได้ทรงจัดหาไว้สำหรับแผ่นดินมีอยู่แล้ว ไม่เอาไปไหนเสียดอก ขอถวายพระพุทธเจ้าเป็นพระราชกุศล แลเป็นพระเกียรติยศในคนเป็นอันมากที่ถือพระพุทธศาสนานี้ยอดหนึ่งเถิด ขอท่านทั้งปวงจงยินดีอนุโมทนาประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือน ๑๒ แรมค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก๕๐. ประกาศห้ามไม่ให้คนสูบฝิ่นเป็นขุนหมื่นรับเบี้ยหวัดคัดจากหมายรับสั่งวันศุกร์ เดือน ๑๒ แรม ๕ ค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก
พระยาบำเรอภักดิ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าข้าเจ้าบ่าวขุนนางคบหากันสูบฝิ่นกินฝิ่นเป็นอันมาก แต่งให้กองจับออกจับได้ตัวมาชำระซักถามได้ความว่าเป็นขุน หมื่น พันทนาย ข้าราชการได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดก็มีอยู่เนืองๆ เจ้าหมู่มูลนายปิดบังอำพรางไว้ ต้องจับตัวมาชำระเกลือกจะยังหาสิ้นเชิงไม่ คนชั่วจำพวกนี้หาควรที่จะเป็นข้าราชการรับพระราชทานเบี้ยหวัดไม่จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ตั้งแต่นี้สืบไปภายหน้า ห้ามอย่าให้เจ้ากรม ปลัดกรมสมุหบาญชี เอาคนสูบฝิ่นกินฝิ่นเข้ามาตั้งเป็น ขุน หมื่น พันทนาย ข้าราชการ รับพระราชทานเบี้ยหวัดเป็นอันขาดทีเดียว ถ้าเจ้ากรม ปลัดกรม สมุหบาญชี หมู่ใดกรมใดฝ่าฝืนขืนพระราชบัญญัติเอาคนสูบฝิ่นกินฝิ่นเข้ามารับพระราชทานเบี้ยหวัดในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย มีผู้สืบเสาะจับตัวได้ ก็จะคืนเงินเบี้ยหวัดคนสูบฝิ่นเข้าท้องพระคลัง แล้วจะให้ปรับไหมเอาเงินเจ้ากรมปลัดกรมสมุหบาญชี ให้กับผู้จับตามบรรดาศักดิ์ แลจะเอาโทษเจ้าหมู่มูลนายกรมนั้นคนนั้นตามโทษานุโทษให้มหาดไทย กลาโหม พระสัสดี หมายประกาศกำชับกำชาให้รู้จงทั่วทุกหมู่ทุกกรมตามรับสั่ง๑เดือน ๑๒ แรม ๕ ค่ำ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๓๙๗ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันศุกร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่55 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๕๑. ประกาศให้ระวังเพลิงไหม้คัดจากหมายรับสั่งวันอาทิตย์ เดือน ๑๒ แรม ๗ ค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก
พระยาเพ็ชรพา รับพระบรมราชโอการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าเทศกาลเดือน ๑๒ เดือนอ้าย เดือนยี่ เดือน ๓ เดือน ๔ เดือน ๕ เป็นฤดูแล้ง ลมว่าวพัดกล้ามักเกิดเพลิงไหม้บ้านเรือนอาณาประชาราษฎร เกลือกจะมีอ้ายผู้ร้ายลอบแอบเอาไฟจุดเรือนโรงร้านปลอมเก็บเอาทรัพย์สิ่งของ แลอ้ายผู้ร้ายตีชิงวิ่งราวตัดช่องย่องเบามีชุกชุมกำเริบขึ้นเนืองๆราษฎรจะไล่จับโจรผู้ร้ายนั้นได้โดยยาก ให้นายอำเภอประกาศป่าวร้องข้าราชการแลราษฎรให้ตั้งจำหล่อจงทุกตรอกทุกถนน เป็นระยะทางเหมือนอย่างตามเคยมาแต่ก่อนอนึ่ง ให้เจ้าของบ้าน เจ้าของเรือน เจ้าของโรง เจ้าของร้าน ระวังรักษาเรือนโรงร้านบ้านของตัว อย่าให้มีอ้ายผู้ร้ายไปลอบจุดไฟเรือนโรงร้านบ้านของตัวได้ ถ้าแลบ้านใดมีเรือนโรงร้านร้างเปล่าอยู่ไม่มีคนอยู่เฝ้ารักษา ก็ให้นายอำเภอรื้อแย่งเสีย อย่าให้เป็นเชื้อเพลิงขึ้นได้ ถ้าบ้านใดเกิดเพลิงไหม้เรือนโรงร้าน จะเอาเจ้าของเรือนโรงร้านมาทำโทษ ตั้งแต่นี้สืบไป เพลากลางคืนตั้งแต่ยามหนึ่งขึ้นไปราษฎรผู้หนึ่งผู้ใดจะมีกิจการไปแห่งหนึ่งแห่งใดตำบลใด ก็ให้จุดไต้เพลิงถือเดินไปจึงจะชอบ ห้ามมิให้ถือเครื่องสาตราอาวุธเดินทางกลางคืนเป็นอันขาดทีเดียวอนึ่ง โจรผู้ร้ายลอบจุดไฟ ลอบชกตีฟันแทง แลเพลากลางคืน อ้ายคนร้ายถือมีด ขวานไม้พลอง กระบองสั้นยาวกลวงใหญ่ ก็ให้เจ้าของบ้านกับนายอำเภอจับเอาอ้ายคนร้ายไว้ให้จงได้แล้วให้มาส่งกับผู้รับสั่ง จะได้พิจารณาเอาโทษตามโทษานุโทษใหัมหาดไทย กลาโหม กรมพระสัสดี หมายทูลเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม บอกแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ให้นายอำเภอประกาศราษฎรให้รู้จงทั่วตามรับสั่ง๑เดือน ๑๒ แรม ๗ ค่ำ ตรงกับวันเสาร์ที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๓๙๗ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันอาทิตย์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่56 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๕๒. ประกาศทรงอนุญาตข้าราชการฝ่ายในทูลลาออกวันพฤหัสบดี เดือนอ้าย ขึ้น ๓ ค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก
มีพระบรมราชโองการในพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประกาศปฏิญาณไว้เป็นความสัจความจริง แก่เจ้าจอมอยู่งานชั้นใน ชั้นกลาง ชั้นนอกทั้งปวง เว้นแต่เจ้าจอมมารดาในพระเจ้าลูกเธอแลหม่อมพนักงานทุกตำแหน่ง แลจอมเจ้าเฒ่าแก่ แลท่านเฒ่าแก่แลนางรำบำเรอทั้งปวงทุกคนด้วยบัดนี้ไม่ทรงหวงแหนท่านผู้ใดผู้หนึ่งไว้ในราชการด้วยการข่มเหงกักขังดอก ทรงพระมหากรุณาชุบเลี้ยงตามสมัครแลเห็นแก่ตระกูลแลความชอบของท่านทั้งปวง จึงทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงพระราชทานเบี้ยหวัดผ้าปีแลเครื่องยศบรรดาศักดิ์โดยสมควร บัดนี้ท่านทั้งปวงก็ทำราชการมานานแล้ว ใครๆ ไม่สบาย จะใคร่กราบถวายบังคมลาออกนอกราชการ ไปอยู่วังเจ้า บ้านขุนนางบ้านบิดามารดาจะมีลูกมีผัวให้สบายประการใดก็อย่าให้กลัวความผิดเลย ให้กราบทูลถวายบังคมลาโดยตรง แล้วถวายเครื่องยศคืนแล้ว ก็จะโปรดให้ไปตามปรารถนาโดยสะดวก ไม่กักขังไว้ แลไม่ให้มีความผิดแก่ตัวผู้นั้น แลผู้ที่จะเป็นผัวนั้น ห้ามแต่อย่าให้สนสื่อหาชู้หาผัวแต่ตัวยังอยู่ในราชการด้วยอุบายทางใดทางหนึ่งก่อนกราบบังคมทูลพระกรุณาเป็นอันขาดทีเดียว เป็นดังนั้นจะเสียพระราชกำหนดสำหรับแผ่นดินไป เมื่อไปอยู่นอกพระราชวังแล้ว ถ้าเป็นคนมีตระกูลอยู่ ไปอยู่กับบิดามารดาญาติพี่น้อง หรือเป็นนางห้ามเจ้านายที่ทรงพระกรุณาให้มีบรรดาศักดิ์ใหญ่ๆ หรือเป็นภรรยาข้าราชการที่มีศักดินามาก ก็จะพระราชทานเบี้ยหวัดอยู่บ้างโดยสมควรอนึ่ง ถ้าเจ้าจอมอยู่งานชั้นในเห็นว่าพระราชบัญญัติบังคับๆ แคบใจนัก จะถวายบังคมลาออกนอกราชการก็อายอดสู อยู่ชั้นในไม่สบาย จะขอรับพระราชทานโอกาสเลื่อนออกมาเป็นชั้นกลางชั้นนอกแลพนักงานทำราชการสนองพระเดชพระคุณตามอย่าง แลบังคับเจ้าจอมอยู่งานชั้นกลางชั้นนอก แลพนักงานแลนางรำบำเรอ ก็ตามแต่จะชอบใจ แต่ให้กราบทูลก่อน อย่าเพ่อทำการประพฤติแชเชือนเกินอย่างเจ้าจอมอยู่งานชั้นในก่อนกราบทูลจะขอออกตัว จะทรงพระกรุณาโปรดให้ลดแต่เครื่องยศแลเบี้ยหวัดอย่างเจ้าจอมชั้นในเสียให้คงได้ดังเจ้าจอมอยู่งานชั้นกลางชั้นนอก แลพนักงานแลนางรำบำเรอโดยสมควรแต่เจ้าจอมมารดาในพระเจ้าลูกเธอ จะโปรดให้ออกนอกราชการไปมีผัวไม่ได้ จะเสียพระเกียรติยศพระเจ้าลูกเธอไป เมื่อจะใคร่ออกนอกราชการเพียงจะอยู่กับพระเจ้าลูกเธอ ไม่มีผัวก็จะทรงพระกรุณาโปรด กระแสพระบรมราชโองการดังนี้ ก็ได้มีพระราชดำรัสมาหลายครั้งแล้ว แต่ดูทีจะหามีใครเชื่อไม่ ด้วยเข้าใจว่าตัดเล่นก็ดี ประชดก็ดีการอันนี้ เป็นสุจริตสัจจริง จึงโปรดเกล้า๑เดือนอ้าย ขึ้น ๓ ค่ำ ตรงกับวันพุธที่ ๒๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๓๙๗ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพฤหัสบดีจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่57 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔โปรดกระหม่อม ให้ตีพิมพ์ประกาศพระราชทานเป็นสำคัญสัญญาไว้ให้มั่นคง ให้ท่านทั้งปวงเชื่อว่าไม่ทรงหวงแหนกักขังจริงๆ แลพระราชดำรัสนั้นเป็นความจริงความตรง ให้ท่านทั้งปวงรับคำประกาศนี้ไว้เป็นสำคัญ ถ้ากาลไปข้างหน้ามิได้เป็นจริงดังนี้ ก็ควรที่ท่านทั้งปวงและเทพยดามนุษย์จะครหาติเตียนอยู่แล้วอนึ่ง เจ้าจอมมารดาพระองค์เจ้าในแผ่นดินล่วงแล้วมา ถ้ายังมีพระองค์เจ้าอยู่ ก็อย่าให้มีผัว ถ้าอยากจะมีผัวให้ได้ ก็ให้มากราบทูลพระกรุณาว่าตัดรอนพระองค์เจ้าให้ขาดเสียก่อน อย่าให้เรียกว่าเจ้าจอมมารดาเลย ถ้าพระองค์เจ้ายอมตัด ไม่นับถือแล้ว จะโปรดให้มีผัวตามสบาย ถ้าไม่กราบทูลพระกรุณา ขืนมีผัว ถ้าผัวเป็นพระองค์เจ้าก็จะโปรดลดเบี้ยหวัดเสียกึ่งหนึ่ง ถ้าผัวเป็นหม่อมเจ้า เป็นข้าราชการมีบรรดาศักดิ์ก็ดี จะยกเบี้ยหวัด แล้วจะให้เสียภาษีปีละ ๑๒ ตำลึง ถ้ามีผัวข้าราชการมีบรรดาศักดิ์น้อยแลไพร่ จะให้ลงพระราชอาณาแล้วผัวจะให้ริบราชบาตรแล้วเอาตัวส่งหญ้าช้าง ตัวหญิงจะให้ลงพระราชอาญาจำไว้จนตาย ถ้าพระองค์เจ้าสงสาร กราบทูลขอก็จะพระราชทานให้ไปอยู่กับพระองค์เจ้า รับพระราชทานเบี้ยหวัดเหมือนอย่างนางนม ให้เรียกแต่ว่ามารดา ไม่ให้ใส่คำนำเรียกว่า เจ้าจอมอนึ่ง บรรดามารดาหม่อมเจ้าในพระองค์เจ้าที่ตั้งกรมแล้ว แลยังไม่ได้ตั้งกรมทั้งปวงซึ่งสิ้นพระชนม์แล้ว เมื่อหม่อมเจ้ายังมีตัวอยู่ถ้าไม่มีผัว ก็ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัด ๖ ตำลึงบ้างยิ่งกว่านั้นบ้าง ถ้ามีผัว ให้เลิกเบี้ยหวัดเสีย ให้ผัวที่เป็นไพร่มิใช่เจ้าเสียภาษีปีละ ๖ ตำลึง เป็นเบี้ยเลี้ยงแก่หม่อมเจ้าไปทุกเดือนกว่าหม่อมเจ้าจะไม่มีตัวภาษีนี้ใครอย่าติว่าแรง เพราะมิได้เรียกเอามาเป็นหลวงแต่สักเฟื้อง ๑ พระราชทานให้หม่อมเจ้าผู้บุตรทั้งสิ้น เป็นการจะกดขี่คนที่เป็นผัวมารดาหม่อมเจ้าให้ปฏิบัติหม่อมเจ้าไปอนึ่ง มารดาหม่อมเจ้าไม่มีผัว พระราชทานเบี้ยหวัดด้วย ก็เพื่อจะให้เป็นกำลังเลี้ยงหม่อมเจ้าไป ก็เมื่อไม่อยู่เลี้ยงหม่อมเจ้าไปมีผัวก็ควรให้คนผู้เป็นผัวเสียภาษีให้แก่หม่อมเจ้า เท่าเบี้ยหวัดซึ่งพระราชทานเมื่อไม่มีผัวจึงชอบ ถ้ามารดาหม่อมเจ้าที่มีผัวโกรธกับผัวถึงหย่าร้างขาดจากผัวเมียกัน ถ้าสาบานได้ทั้งสองข้าง หย่ากันแต่เดือนใดก็ให้ยกภาษีแต่นั้นไป โกรธกันเล็กน้อยถึงว่าไม่ได้อยู่ด้วยกัน ถ้าสาบานไม่ได้ว่าขาดกันก็ไม่พ้นภาษี ถ้าอยากจะไม่เสียภาษี มาทนสาบานแล้วกลับไปดีกัน หรือสืบได้ความจริงว่ายังดีกันอยู่ จะปรับให้ใช้ภาษีสองต่อจนเดือนที่ชำระความถ้ามารดาหม่อมเจ้ามีผัวเป็นพระองค์เจ้า ไม่เสียเกียรติยศอันใด เป็นแต่โปรดให้ยกเบี้ยหวัดให้ไปให้พระองค์เจ้าผู้ผัวเลี้ยงเถิด หรือจะได้เบี้ยหวัดก็จะได้ด้วยอำนาจพระองค์เจ้าที่เป็นผัวใหม่ ถ้ามารดาหม่อมเจ้าไปได้ผัวใหม่เป็นหม่อมเจ้า ถ้าหม่อมเจ้าผู้บุตรยอมยินดีเอาเป็นบิดาเลี้ยงก็แล้วไป ถ้าหม่อมเจ้าผู้บุตรมิยอมยินดีด้วย ก็จะทรงพระกรุณาโปรดชักเอาเบี้ยหวัดของหม่อมเจ้าที่เข้ามาเป็นผัวนั้นแบ่ง ๓ ส่วน ยกเอาส่วน ๑ ให้แก่หม่อมเจ้าผู้บุตรเป็นภาษีทุกปีไป เพราะทำให้หม่อมเจ้าผู้บุตรได้ความอับอาย ลักษณะพระราชกำหนดนี้ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ประกาศมาให้ท่านทั้งปวงทราบด้วยจงทั่วกันประกาศ ณ วันพฤหัสบดี เดือนอ้าย ขึ้น ๓ ค่ำ ปีขาล ฉศก58 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๕๓. ประกาศไม่ทรงติเตียนคน ๔ จำพวกลงวันพฤหัสบดี เดือนอ้าย ขึ้น ๓ ค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก
มีพระบรมราชโอการให้ประกาศพระราชดำริสังเขปมาให้ท่านทั้งปวงทราบพระราชอัธยาศัยว่าไม่ทรงติเตียนคน ๔ จำพวก ที่จะว่าข้างต้น และไม่โปรดคนจำพวก ๑ ที่จะว่าข้างปลายแลอธิบายโดยพิสดารให้ท่านทั้งปวงทราบเถิด”(๑) คนมีอุปนิสัยเป็นไปตามอุปนิสัยของตัว ก็ทรงเห็นชอบด้วย(๒) คนที่ต่ำวาสนาแล้วประพฤติสมควรแก่วาสนาตามได้ตามมีตามที่ตามทาง ก็ทรงเห็นชอบด้วย(๓) คนที่วาสนาน้อย ฝากตัวทั่วไป โน่นบ้าง นี่บ้าง ก็ทรงเห็นชอบด้วย(๔) คนที่มีสารทุกข์แล้ว เป็นไปตามสารทุกข์ของตัว ก็ทรงเห็นชอบด้วย”แต่คนที่มีสารทุกข์แล้วคิดไปอย่างไร มาให้นั่งแลเดินในที่ในทางอันไม่ควรแก่ตัว มาทำแลประพฤติให้แหลมให้ประหลาดเป็นที่จะให้คนอื่นรู้เห็นแล้วคิดไปต่างๆ ก่อเหตุให้เป็นที่หม่นหมองข้างโน้นข้างนี้นั้น ติดจะทรงชัง ไม่โปรด ไม่ชอบพระราชหฤทัยเลย คนเช่นนี้เป็นแต่มดไต่ข้อเท้าผู้มีวาสนาให้รำคาญ ขอเสียอย่าให้ท่านผู้ภักดีต่อราชการ เอามายกยอให้เปลืองเบี้ยหวัดเปล่าๆถ้าได้ราชการแผ่นดิน จงเอาเทอญประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือนอ้าย ขึ้น ๓ ค่ำ ปีขาล ฉศก๕๔. ประกาศห้ามไม่ให้ทำช้างเล่นละครเป็นช้างเผือกคัดจากหมายรับสั่งวันเสาร์ เดือนยี่ แรม ๑๐ ค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก
พระยาบำเรอภักดิ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าตั้งแต่ ณ วันเดือนอ้าย แรม ๑๐ ค่ำนี้สืบไป ห้ามมิให้พระองค์เจ้ามีกรม ยังไม่ได้ตั้งกรม แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฎรที่บรรดาเล่นโขนเล่นละครหากินอยู่ทั้งปวงให้รู้ทั่วกันว่าห้ามมิให้เขียนเป็นหัวช้างสีเผือก สีประหลาดให้ใช้ได้แต่หัวช้างดำ ถ้าจะเล่นโขน จะใช้เอราวัณอย่างเดียวนั้นได้ นอกนั้นห้ามมิให้ใช้หัวช้างสีเผือก สีประหลาดเลยเป็นอันขาด ถ้ามิฟัง ขืนเล่นผู้รับสั่งจับได้ จะปรับไหมมีโทษให้จงหนัก อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๑เดือนยี่ แรม ๑๐ ค่ำ ตรงกับวันศุกร์ที่ ๑๒ มกราคม พ.ศ. ๒๓๙๗ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันเสาร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่59 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๕๕. ประกาศพระราชลัญจกรองค์ใหม่วันเสาร์ เดือน ๓ แรม ๙ ค่ำ ๑ ปีขาล ฉศก
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศให้ทั่วกันว่า ตั้งแต่เสด็จเถลิงถวัลยราชบรมราชาภิเษกมาแล้ว ได้ทรงประทับพระบรมราชมหาลัญจกรตราพระบรมราชโองการดวงนี้ (ต้นฉบับเดิมลงรูปพระราชลัญจกรไว้ด้วย) กับพระราชลัญจกรสำหรับพระนามดวงนี้ (ต้นฉบับเดิมลงรูปพระราชลัญจกรไว้ด้วย) เป็นสำคัญทุกการงานไปในสิ่งที่จะต้องการสัญญาแม่นยำ ในพระบรมราชโองการดำรัสสั่งนั้น แลพระบรมราชลัญจกรทั้ง ๒ นี้ แกะด้วยงาพระยาช้างเผือกเป็นของหายาก เมื่อต้องการประทับทุกเมื่อทุกวันก็สึกหลอเข้าไป จนเส้นลายลักษณะใหญ่ไป จะต้องจำลองให้ลึกลงไปอีกเนื้องาก็จะหมดน้อยเข้าไปทุกครั้ง เพราะฉะนั้น ครั้งนี้โปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระราชลัญจกรทองคำตามอย่างนั้นแต่ดวงย่อมลงมา เพื่อให้ประดับง่ายในที่น้อยๆ แลให้มีขึ้นทรงแทนพระบรมมหาราชลัญจกรใหญ่ในกิจการต่างๆพระราชลัญจกรทองคำใหม่สองดวงนั้น คืออันนี้ (ต้นฉบับเดิมลงรูปพระราชลัญจกรไว้ด้วย) ให้ท่านทั้งปวงทุกพนักงานจำไว้ตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า พระบรมมหาราชลัญจกรใหญ่สององค์ จะทรงประทับแต่ในนามสัญญาบัตรตั้งเจ้าต่างกรมและพระราชาคณะ พระครู เจ้าพระยาแลพระยา พระ หลวง ซึ่งมีตำแหน่งควรจะทรงตั้งไปให้เป็นศรีสวัสดิมงคล แต่ในการอื่นมิใช่ตั้งตำแหน่งบรรดาศักดิ์ คือให้จ่ายเงินคลัง จ่ายดินปืน แลสั่งถ้อยความแลถอดคนโทษแลอื่นๆจะทรงประทับพระราชลัญจกรทองสำรับน้อยมาเป็นสำคัญ ขอให้ทุกพนักงานเชื่อดังพระบรมมหาราชลัญจกรแต่ก่อนนั้นเถิดอนึ่ง ถ้าการเล็กน้อยคือสั่งการใดๆ มาแต่ข้างไหนหรืออันใดๆ ซึ่งเป็นการรับสั่งใช้เร็วๆจะจดใส่พระราชหัตถเลขาประทับแต่พระราชลัญจกรพระราชโองการน้อยดวงนี้ (ต้นฉบับเดิมลงรูปพระราชลัญจกรไว้ด้วย) ซึ่งทำด้วยศิลาฝังหยดในเรือน ประดับพนรัตน์ประจำพระหัตถ์นั้นก็ดีประทับมาเป็นสำคัญ ก็ให้เชื่อฟังเทอญสั่ง ณ วันเสาร์ เดือน ๓ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีขาล ฉศก๑ตรงกับวันที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๓๙๗60 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๕๖. ประกาศพิมพ์โฆษณาพิกัดภาษีอากร
วันพุธ เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ ๑ ปีขาด ฉศก เวลาราตรีกาลพระบาทสมเด็จพระ-ปรเมนทรมหามกุฎ สุทธสมมติเทพยพงศ์ วงศาดิศวรกษัตริย์ วรขัติราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ บรมธรรมิกมหาราชาธิราชบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประทับณ พระที่นั่งราชฤดี มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ขุนมหาสิทธิโวหาร แต่งคำประกาศแก่ราษฎรทั้งปวงให้รู้ทั่วกันว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทุกๆ พระองค์ ซึ่งได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติครอบครองแผ่นดินอาณาประชาราษฎรมาแต่ก่อน ก็ได้อาศัยใช้เงินภาษีอากรต่างๆ ที่เรียกว่าพระราชทรัพย์เป็นกำลังราชการแผ่นดิน ถ้าไม่มีเงินภาษีอากรแล้วก็ไม่อาจจะดำรงรักษาแผ่นดินให้เป็นสุขได้ เพราะฉะนั้นจึงได้มีธรรมเนียมให้เรียกภาษีอากรกับราษฎรตามพิกัดมาจนทุกวันนี้ ก็แลการซึ่งตั้งเจ้าภาษีอากรให้ออกไปเก็บก็ได้พิกัดภาษีอากรแจ้งอยู่ในท้องตราแล้ว ได้ให้หัวเมืองลอกคัดท้องตราไว้ทุกหัวเมืองแล้วให้ประกาศแก่นายบ้านนายอำเภอกำนันให้ประกาศกับราษฎรให้รู้ทั่วตามพิกัดในท้องตราก็เมื่อประกาศนั้น ราษฎรได้รู้บ้าง มิได้รู้บ้าง ที่ไม่รู้พิกัดในท้องตรานั้นมีมากเพราะฉะนั้นเจ้าภาษีไปเก็บเหลือเกินพิกัดไป ราษฎรที่มิได้รู้ก็ยอมให้เก็บ ไม่มีใครอาจฟ้องร้องว่ากล่าวได้ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบ มีพระราชหฤทัยประสงค์จะให้ราษฎรทั้งปวงอยู่เย็นเป็นสุข จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้คิดพิกัดภาษีอากรทั้งปวง ตีพิมพ์แจกไปทุกแขวงทุกตำบล ให้ราษฎรรู้พิกัดภาษีอากรจงทั่วกัน แต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าเจ้าภาษีอากรมาเก็บเงินแก่ราษฎรเหลือเกิน นอกจากพิกัดที่ตีพิมพ์นี้แล้ว ก็ให้ราษฎรผู้ได้ความเดือดร้อนมาร้องฟ้องต่อเจ้ากระทรวงที่ภาษีอากรขึ้นอยู่ในพระคลังนั้นๆ๑เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ ตรงกับวันอังคารที่ ๑๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๓๙๗ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพุธจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่61 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พ.ศ. ๒๓๙๘๕๗. ประกาศคนเล่นว่าวให้ระวังสายป่านวันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้น ๒ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก จุลศักราช ๑๒๑๗
พระยาเพ็ชปาณีรับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าให้นายอำเภอป่าวร้องประกาศข้าราชการแลราษฎรที่เป็นนักเลงเล่นว่าวเอาว่าวขึ้น ก็ให้เล่นแต่ตามท้องสนามแถบที่ว่างเปล่า ไม่ห้ามปรามดอก ให้เล่นเถิดแต่อย่าให้สายป่านว่าวไปถูกเกี่ยวข้องพระมหาปราสาท พระที่นั่งสุทไธสวรรย์ ช่อฟ้า ใบระกา พระมหามนเทียร พระที่นั่งในพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวัง แลช่อฟ้า ใบระกา วัดวาอารามให้หักพังได้ ถ้าผู้ใดชักว่าวไม่ระวังให้สายป่านพาดไปถูกต้องของหลวง แลวัดวาอารามให้หักพังยับเยินสืบไป จะเอาตัวเจ้าของว่าวเป็นโทษตามรับสั่ง๕๘. ประกาศให้สมเด็จเจ้าพระยาทั้ง ๒ องค์ เป็นแม่กองสักเลกคัดจากหมายรับสั่งวันจันทร์ เดือน ๕ แรม ๘ ค่ำ ๒ ปีเถาะ สัปตศก
พระยาราชสุภาวดี จางวางกรมพระสุรัสวดี รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ตั้งแต่เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติพระบรมราชาภิเษกแล้ว ทรงพระราชดำริสอดส่องไปในการที่จะรวบรวมไพร่พลมาฝึกหัดทหารไว้รักษาพระนครจะให้ถาวรยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อนเก่า ด้วยจะมิให้ข้าศึกหมิ่นประมาทได้ อาณาประชาราษฎรจะได้ทำมาหากินอยู่เย็นเป็นสุขทั่วกัน ทั้งจะได้ทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาให้ถาวรยืดยาวไปภายหน้าด้วย จึงโปรดเกล้าฯ ให้เดินสวนเดินนาแลชำระบาญชีจำนวนเลกสักข้อมือหมายหมู่เสียใหม่ตามแบบอย่างพระเจ้าอยู่หัวทุกพระองค์ ซึ่งเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติมาแต่ก่อน แต่การเดินสวนเดินนาก็ได้โปรดเกล้าฯ แต่งข้าหลวงไปเดินเสร็จแล้ว ยังแต่การสักเลก เจ้าหมู่มูลนายยังหานำตัวเลกมาสักให้สิ้นเชิงไม่เมื่อสั่งไปแล้วแลมีหมายประกาศเร่งซ้ำแล้ว เจ้าหมู่มูลนายก็ยังทำจืดๆ จางๆ อยู่เหมือนอย่างแต่ก่อน จึงโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์๓ วรุตมพงศนายก สยามดิลก๑วันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้น ๒ ค่ำ ปฏิทินสำหรับค้นวันเดือนจันทรคติกับสุริยคติ ตรงกับวันที่ ๑๙ มีนาคมจ.ศ. ๑๒๑๖ พ.ศ. ๒๓๔๗ ปีขาล๒ตรงกับวันที่ ๙ เมษายน พ.ศ. ๒๓๙๘๓สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ นามเดิม ดิศ บุนนาค เกิด พ.ศ. ๒๓๓๑ บุตรเจ้าพระยามหาเสนา(บุนนาค) และเจ้าคุณนวล ชนสามัญเรียกว่า สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ ถือศักดินา ๓๐๐๐๐ ถึงแก่พิราลัยพ.ศ. ๒๓๙๘ อายุ ๖๘ ปี62 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโลกานุปาลนนารถฯ เป็นแม่กองใหญ่ จัดกองคุมเลกสักออกไปสักเลกหัวเมืองตะวันตกตะวันออกปากใต้ฝ่ายเหนือ ตั้งแต่เมืองสระบุรีขึ้นไป ฝ่ายตะวันออกเฉียงเหนือ ตั้งแต่เมืองวิเชียรบุรีขึ้นไปตะวันออกเฉียงใต้ ตั้งแต่เมืองระยองออกไป ตะวันตกตั้งแต่เมืองกาญจนบุรีต่อไป ปากใต้ตั้งแต่เมืองปราณออกไป ให้เจ้าเมืองกรมการทำบาญชีจำนวนคนทุกหมู่ทุกกรมซึ่งอยู่ในแขวงหัวเมืองตะวันตก ตะวันออกปากใต้ฝ่ายเหนือยื่นต่อแม่กองสักทุกเมือง ให้เจ้าหมู่มูลนายไพร่หลวงข้าส่วยแลเลกสมเลกสังกัดพรรคซึ่งมีอยู่ในหัวเมืองใดๆ ก็ให้สมุบาญชีนายกองปลัดกองออกไปนำตัวเลกสักณ หัวเมืองนั้นๆ จงทุกเมือง ตามความซึ่งโปรดเกล้าฯ แจ้งอยู่ในท้องตรานั้นแล้วแต่ในที่กรุงเทพฯ นี้โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ๑ นรเนตรนารถราชสุริยวงศ์ฯ เป็นแม่กองกำกับกรมพระสุรัสวดีสักเลกให้แล้วแต่ใน ๔ เดือน การซึ่งจะสักเลกต่อไปนั้นเลกไพร่หลวงแลเลกสังกัดพรรคข้าเจ้าบ่าวนายจะให้สักในกรุงเทพฯ หัวเมืองขึ้นกรมมหาดไทยเมืองฉะเชิงเทรา ๑ เมืองปราจิณบุรี ๑ เมืองกระบินทร์บุรี ๑ เมืองนครนายก ๑ เมืองสระบุรี ๑เมืองลพบุรี ๑ เมืองอินทบุรี ๑ เมืองพรหมบุรี ๑ เมืองสิงหบุรี ๑ เมืองอ่างทอง ๑ เมืองสุพรรณบุรี๑ กรุงเก่า ๑ ขึ้นกรมพระกลาโหม เมืองเพชรบุรี ๑ เมืองราชบุรี ๑ ขึ้นกรมท่า เมืองสมุทรสงคราม ๑เมืองสาครบุรี ๑ เมืองนครไชยศรี ๑ เมืองสมุทรปราการ ๑ เมืองพนัสนิคม ๑ เมืองชลบุรี ๑เมืองบางละมุง ๑ รวมด้วยกัน ๒๑ หัวเมือง ได้โปรดเกล้าฯ ให้มีตราขึ้นไปให้เจ้าเมืองกรมการทำบาญชีจำนวนคนไพร่หลวงเลกสังกัดพรรค ชื่อคนตำบลบ้านซึ่งอยู่ในแขวงหัวเมืองนั้นส่งลงมาทุกๆ หัวเมือง และให้เจ้าหมู่มูลนายไพร่หลวงไพร่สมกำลังทำบาญชีหางว่าวจำนวนคนไพร่หลวงไพร่สมเลกสังกัดพรรค ซึ่งอยู่ในแขวงหัวเมือง ๒๑ เมืองนั้นๆ มายื่นต่อกรมพระสุรัสวดีหางหนึ่งให้สิ้นจำนวนคนจะได้สอบกับบาญชีหางว่าวซึ่งเจ้าเมืองกรมการบอกส่งลงมา ถ้าสอบสวนรายชื่อคนตำบลบ้านถูกต้องกันแล้ว จึงจะให้นำตัวเลกมาสักต่อภายหลัง แต่ตัวเลกซึ่งอยู่ในแขวงกรุงเทพฯกับแขวงเมืองปทุมธานี เมืองนนทบุรี เมืองนครเขื่อนขันธ์นี้ ผู้คนหลายชนิดไปมาสับสนกันนักทั้งตำบลบ้านก็ติดๆ กันไป ไม่ขาดตอนกันเหมือนแขวงหัวเมือง ๒๑ เมือง ครั้นจะให้นายอำเภอกำนันทำบาญชีจำนวนคนให้เป็นแน่ก็เห็นว่าการที่จะสักเลกจะหน่วงช้าไปนัก จะให้แต่นายอำเภอกำนันตรวจดูให้รู้ไว้ว่า ไพร่หลวงกรมใดข้าเจ้าบ่าวนายของผู้ใดยังมิได้นำมาสัก ให้เจ้าหมู่มูลนายทำบาญชีจำนวนตัวเลกซึ่งอยู่ในแขวงกรุงเทพฯ แลแขวงเมืองปทุมธานี เมืองนนทบุรี เมืองนครเขื่อนขันธ์ เร่งเอามาสักเสียก่อน แต่ในเดือน ๕ นี้ต่อไป ถ้าเจ้าหมู่ไพร่หลวง แลเจ้าต่างกรมเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม ฝ่ายหน้าฝ่ายใน ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายทหารพลเรือนในพระบรมมหาราชวัง แลพระบวรราชวังเพิกเฉยเสีย มิได้นำเอาตัวเลกมาสักให้แล้วโดยเร็ว ก็จะให้๑สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ นามเดิม ทัต บุนนาค เกิด พ.ศ. ๒๓๓๔ บุตรเจ้าพระยามหาเสนา(บุนนาค) ร่วมมารดาเดียวกับสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ ชนสามัญเรียกว่า สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย ถือศักดินา ๓๐๐๐๐ ถึงแก่พิราลัย พ.ศ. ๒๔๐๐ อายุ ๖๗ ปี63 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔นายอำเภอกำนัน นำข้าหลวงกองจับออกจับตัวเลกซึ่งยังมิได้สักท้องมือมาสักไว้เป็นไพร่หลวงทั้งสิ้น ถ้ากองจับๆ ตัวเลกซึ่งยังมิได้สักมาได้ ชำระได้ความว่าเป็นไพร่หลวงกรมใด จะให้สักเป็นไพร่หลวงอยู่กรมนั้น แล้วจะหักเงินเบี้ยหวัดเจ้ากรม ปลัดกรม ให้เป็นบำเหน็จแก่ผู้จับเสมอคนละ ๒ ตำลึง ถ้าจับตัวเลกสังกัดพรรคมาได้ ก็จะให้สักไว้เป็นไพร่หลวงทั้งสิ้น เงินค่าจับนั้นจะให้ปรับไหมเอากับตัวเลกซึ่งจับมา ถ้าเร่งเงินกับตัวเลกมิได้แล้ว จึงจะพระราชทานเงินหลวงให้เป็นบำเหน็จกับข้าหลวงกองจับ แลนายอำเภอกำนันแบ่งปันกันทั้งนั้นให้กรมมหาดไทย พระกลาโหม พระสุรัสวดี หมายบอกเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมฝ่ายหน้าฝ่ายใน แลข้าทูลละอองธุลีพระบาท ผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายทหารพลเรือน ในพระบรมมหาราชวังและพระบวรราชวัง บรรดามีเลกให้รู้จงทั่ว อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๕๙. ประกาศให้เรียกปีเถาะ สัปตศกคัดจากหมายรับสั่งวันศุกร์ เดือน ๕ แรม ๑๑ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
นายน้อยอาลักษณ์* รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าสั่งว่าตั้งแต่ ณ วันเดือน ๕ แรม ๑๓ ค่ำ ๒ นี้ไปให้เรียกว่า ปีเถาะ สัปตศก ให้กรมวังหมายบอกเวรกรมมหาดไทย กลาโหม กรมสัสดี หมายบอกเจ้าตั้งกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยให้รู้จงทั่วกัน อย่าให้เจ้าพนักงานกรมใดๆ กราบบังคมทูลพระกรุณาว่า ปีเถาะ สัพตศกเป็นอันขาดทีเดียวหมายประกาศ ณ วันศุกร์ เดือน ๕ แรม ๑๑ ค่ำ ปีเถาะ ยังเป็นฉศก* นายน้อยอาลักษณ์นี้ เข้าใจว่าคือพระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย) ในรัชกาลที่ ๕ ครั้งเมื่อบวชได้เป็นพระราชาคณะที่พระประสิทธิสุตคุณ อยู่วัดสระเกศ เวลาประกาศนี้คงพึ่งสึกออกมารับราชการอยู่ในกรมพระอาลักษณ์๑เดือน ๕ แรม ๑๑ ค่ำ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑๒ เมษายน พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันศุกร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๒ตรงกับวันเสาร์ที่ ๑๔ เมษายน พ.ศ. ๒๓๙๘64 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๖๐. ประกาศเรื่องหม่อมเจ้ากราบถวายบังคมลาไปหัวเมืองคัดจากหมายรับสั่งวันพุธ เดือน ๖ แรม ๙ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
จมื่นจงซ้าย รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า หม่อมเจ้าชายหญิงในเจ้าต่างกรม แลยังมิได้ตั้งกรม ที่ยังแลสิ้นพระชนม์แล้วทุกพวกทุกกรม ตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้าถ้าหม่อมเจ้าองค์ใดองค์หนึ่งจะใคร่ไปเที่ยวเล่นนอกเขตนอกแขวงจะกลับมาถึงในวันเดียวไม่ได้ คือนอกแขวงกรุงเทพฯ เมืองนนทบุรี เมืองปทุมธานี เมืองนครเขื่อนขันธ์เมืองสมุทรสงคราม เมืองสาครบุรี เมืองสมุทรปราการ ออกไปไซร้ อย่าให้ไปโดยลำพัง ให้มากราบทูล กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศร์๒ กรมหลวงวงษาธิราชสนิท ๓ กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหาลามา ๔ ถ้ามีรับสั่งให้กรมวังมีหมายบอกให้กรมมหาดไทยกลาโหม กรมท่า ตามเมืองขึ้นนั้น ให้ทำตราเบิกด่านตามเมืองรายทาง แลว่าด้วยความประสงค์ที่จะไปนั้น ตามเมืองที่จะไปติดตามคนหนี หรือทวงหนี้สิน แลทำบุญทอดกฐินแลการอื่นๆ ในเมืองที่ประสงค์นั้น ให้หม่อมเจ้าที่จะไปกำหนดระยะทางวันคืนเดือนช้าเท่าไรจะกลับให้แน่นอนลงในท้องตราแล้วให้มหาดไทย กลาโหม กรมท่า ใช้ตราปลัดทูลฉลอง แลปลัดนั่งสารบาญชีให้ไปเป็นสำคัญในกรมมหาดไทย ให้พระยาราชวรานุกูล พระศรีสหะเทพ ให้ในกรมพระกลาโหม ให้พระยาเทพอรชุนพระนรินทรเสนี ให้ในกรมท่า ให้พระยาพิพัฒโกษา พระยาราชนุประพันธ์ ให้แต่ท้องตราแล๑ตรงกับวันที่ ๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๘๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศ เฉลิมพระยศเจ้านายเล่ม ๑ ฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๔๗๒หน้า ๕๔ ว่า “มหิศวรินทรามเรศร์” พระนามเดิม พระองค์เจ้าชายโต ประสูติ พ.ศ. ๒๓๔๖ พระราชโอรในรัชกาลที่ ๒ ได้ว่ากรมแสงปืนต้นมาแต่ในรัชกาลที่ ๓ ในรัชกาลที่ ๔ เป็นกรมหลวงมหิศวรินทรามเรศสิ้นพระชนม์ พ.ศ. ๒๔๐๔ พระชันษา ๕๙ ปี ต้นราชสกุล มหากุล๓พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท พระนามเดิม พระองค์เจ้าชายนวม ประสูติ พ.ศ. ๒๓๕๑พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ ในรัชกาลที่ ๔ เป็นกรมหลวงวงศาธิราชสนิท ได้ทรงกำกับราชการมหาดไทยว่าพระคลังสินค้า และเป็นที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน สิ้นพระชนม์ พ.ศ. ๒๔๑๓ พระชันษา ๖๓ ปี ต้นราชสกุลสนิทวงศ์๔สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ พระนามเดิม เจ้าฟ้าชายกลางประสูติ พ.ศ. ๒๓๖๒ รัชกาลที่ ๔ พระราชทานนามว่า เจ้าฟ้ามหามาลา และทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นปราบปรปักษ์ ได้ว่ากรมวัง กรมพระคชบาล และกรมสังฆการีธรรมการ ในรัชกาลที่ ๕ เลื่อนเป็นสมเด็จกรมพระยาบำราบปรปักษ์ และเป็นผู้สำเร็จราชการในพระราชสำนัก และว่าพระคลังทั้งปวง ต่อมาได้เป็นผู้สำเร็จราชการกรมมหาดไทย สิ้นพระชนม์ พ.ศ. ๒๔๒๙ พระชันษา ๖๗ ปี ต้นราชสกุล มาลากุล65 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔หนังสือเดินทางอย่าให้ช้าใน ๓ วัน แล้วอย่าให้เรียกเอาค่าตราค่าหมายเป็นอันขาด ถ้าช้ากว่า๓ วันไปมิได้ตรา ให้หม่อมเจ้าไปกราบทูลกรมหลวงมหิศวรินทรามเรศร์ กรมหลวงวงษาธิราชสนิทกรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้ามหามาลา ที่ทูลลาไว้นั้นให้ทรงเร่งรัดเตือนตราให้ ห้ามมิให้ไปโดยลำพัง ถ้าไปไม่มีท้องตราแลหนังสือเดินทาง แลอยู่นอกกรุงฯ เกินกำหนดในท้องตรา ถ้าหัวเมืองทราบว่าเป็นตราปลอมก็ดี จะจับตัวจำตรวนส่งเข้ามาแล้วจะพระราชทานรางวัลแก่ผู้จับส่งรายละ ๑ ชั่ง ๑๐ ตำลึง รายละ ๑ ชั่ง รายละ ๑๕ ตำลึง รายละ๑๐ ตำลึงบ้าง ตามใกล้ไกล แลความชอบมากน้อยจะปรับไหม เอาหม่อมเจ้าที่ต้องจับใช้เงินรางวัลให้ครบ แล้วจะให้มีโทษโดยโทษานุโทษด้วย ถ้าหม่อมเจ้า (ที่เป็น) โทษ (สูบ) ฝิ่น หนีออกไปจะให้สำเร็จโทษถึงสิ้นชีวิต บุตรหม่อมราชวงศ์บุตรหม่อมเจ้าก็นับว่าเป็นหม่อมเจ้าด้วย เพราะไม่ได้มีสังกัดสัก คนนอกลางพวง ก็เรียกว่าเจ้าเหมือนกันกับหม่อมเจ้า แต่หม่อมที่สักข้อมือแล้วแลรับตั๋วสิบยกแล้ว ไม่นับในหม่อมราชวงศ์นั้นให้มหาดไทย กลาโหม พระสัสดี หมายบอกให้รู้จงทั่วทุกหมู่ ทุกกรม อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๖๑. ประกาศห้ามมิให้เรือที่โดยเสด็จตัดกระบวนคัดจากหมายรับสั่งวันเสาร์ เดือน ๖ แรม ๑๑ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
พระยาเพ็ชรพา รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ถ้าเสด็จพระราชดำเนินทางชลมารค ให้เรือที่นั่งเจ้าต่างกรม แลเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลเรือข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ซึ่งนำซึ่งตามเสด็จๆ นั้น ให้นำให้ตามเสด็จไปตามตำแหน่งอย่าให้ล่วงลัดตัดกระบวนไปผิดตำแหน่งได้ ถ้าเรือที่นั่งเจ้าต่างกรมแลเจ้ายังมิได้ตั้งกรมแลเรือข้าราชการจะรีบไปรับเสด็จและจะไปเข้ากระบวน ถ้าไปพบปะเรือกระบวนเสด็จเข้าที่ใด ก็ให้จอดแอบแฝงเข้าเสีย อย่าให้พายแข่งขึ้นล่องกีดขวางเรือกระบวนเสด็จพระราชดำเนินได้ อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๑เดือน ๖ แรม ๑๑ ค่ำ ตรงกับวันศุกร์ที่ ๑๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันเสาร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่66 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๖๒. ประกาศให้ใช้เลขปีรัชกาลทับหลังศกณวันศุกร์ เดือน ๗ แรมค่ำ ๑ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
มีพระบรมราชโองการสั่งว่า ถ้าจะเขียนศกให้เขียนดังนี้ ปีกุน ตรีศ๑ ก ปีชวด จัตวาศ ๒ ก ปีฉลูเบญจศ๓ ก ปีขาล ฉศ ๔ ก ปีเถาะ สัปตศ ๕ ก ดังนี้คือให้นับ ๑ ตั้งแต่แรกเถลิงถวัลยราชสมบัติ ก็ถ้าปีหน้าปีโน้นต่อไป ก็ให้เขียนเลข ๖ เลข ๗ ไว้บนศกโดยลำดับปีแผ่นดินดังกล่าวมานี้เถิดประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือน ๗ แรมค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก๖๓. ประกาศเรื่องคนกองนอกณ วันศุกร์ เดือน ๗ แรมค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศ ให้ท่านทั้งปวงผู้มีนามมีชื่อฐานันดรยศบรรดาศักดิ์ใหญ่น้อยสูงต่ำต่างๆ ให้ทราบทั่วกันว่าพวกคนกองนอกที่เรียกว่า กองช้าง กองโค กองกระบือ กองไร่กองนา เฝ้าหนองบัวและอื่นๆ ต่างๆ ที่อ้างชื่อว่าเป็นข้าเป็นบ่าวเจ้านายขุนนางนั้นๆ ถ้าฮึกห้าวทำการชิงฉกฉวยลัก ช้าง ม้า โค กระบือ ของราษฎรไว้ใช้แลเอาค่าไถ่ของถอน หรือสมคบเกียดกันเอาลูกหนี้ทาสชาย ทาสหญิงของราษฎรไปไว้ แลขัดขวางค่านาค่าน้ำ ลักต้มสุราค้าขายสูบกินยาฝิ่นคิดทำกำลังทุบตีฟันแทงข่มขี่เจ้าของโคกระบือ ช้าง ม้า แลต่อสู้เจ้าภาษีนายอากร ขัดขืนแข็งต่อเจ้าเมืองกรมการอย่างนี้ก็ดี อย่างอื่นก็ดี ถ้ามีปากโจทก์ร้องฟ้องกล่าวโทษเช่นนี้ ชื่อขึ้นหลายรายหลายเรื่องได้แล้ว กองนั้นเห็นจะไม่ดีแน่แล้ว ด้วยตัวคนเช่นนี้ไม่เป็นที่ขว้างทิ้งยิงแทงของคนเป็นอันมาก ดังเจ้าเมืองกรมการขุนศาล ขุนโรงและลูกขุน ณ ศาลาที่เป็นชิงชังของคู่ความผู้แพ้และผู้ชนะที่ต้องเสียของกำนัลและเสียสินบนนั้นเลย เมื่อมิให้ชื่ออึงให้ราษฎรทั้งหลายรายหลายพวกแล้วก็ไม่ดีแท้ คนเช่นนี้เห็นว่าไม่เป็นประโยชน์แก่แผ่นดิน เป็นเสี้ยนหนามต่อแผ่นดินทำให้ราษฎรร้อนรนเหมือนหนามไม่เป็นประโยชน์เป็นคุณแก่ต้นไม้ แลคนที่จะอาศัยต้นไม้ด้วยขึ้นเก็บใบเก็บดอกเก็บผลหรือนั่งนอนที่ริมต้น ใต้ต้นนั้นเลย มีแต่รกต้นไม้และยอกเสียดแทงคนแลและสัตว์ที่ไปกระทบเข้า คนเช่นนี้ถึงเจ้านายของมันจะมีบุญโตใหญ่ไปข้างหน้าดังมันนึกมั่นหมาย เจ้านั้นจะเลี้ยงมันอย่างไรได้ ถึงจะให้มันเป็นใหญ่บังคับบัญชาราชการในกรุงนอกกรุงอย่างไร มันเป็นนักเลงมันก็อดเพลงไม่ได้ คงจะคิดฉ้อฉลคดโกงเจ้านายของมันเอง ทำข่มเหงราษฎรวุ่นวายไป ถึง๑เดือน ๗ แรม ๑ ค่ำ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๓๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันศุกร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่67 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔มันว่าจะกลับใจเป็นดีด้วยเป็นของเจ้ามันสิ้นแล้ว ก็จะเป็นที่หวาดหวั่นพรั่นพรึงแก่ราษฎรเพราะเขาเห็นมือมันมามาก ยากที่จะไว้ใจให้เป็นที่พึ่งแก่ราษฎรได้ ถ้าเจ้านายมันถึงตัวมีบุญโตใหญ่ขึ้นจะไม่เลี้ยงไม่ให้โตใหญ่จะคงไว้อย่างนั้นเล่า มันก็คงจะหากินอย่างนั้นอยู่นั่นเอง แลใครเป็นเจ้าขุนมูลนายมันมีชื่อให้มันอ้างไปทำดังว่าก่อนนั้นได้เล่า ถ้าเป็นคนมีบุญแท้ ก็คงจะช่วยแผ่นดินที่เป็นปัจจุบันกดขี่กำราบคนเช่นนี้เสียให้ราบคาบ อย่าให้เป็นเช่นนั้นสืบไปได้จึงจะชอบ ถ้ายังเกียดกันหวงแหน ไม่ยินดียอมให้ชำระถือท้ายคนเช่นนี้แล้ว ไม่ใช่ผู้มีบุญไม่มีสติปัญญาคิดหน้าคิดหลังเลยเพราะเมื่อตัวอาศัยแผ่นดินไปยินดีแก่เสี้ยนหนามแผ่นดินแล้ว ก็จะไม่เป็นที่นับถือของคนดีๆ เป็นอันมากเสียแต่บัดนี้ถึงหากว่าจะมีบุญขึ้นได้ก็จะให้เป็นทางให้คนเป็นอันมากเอาเยี่ยงอย่างตัวทำให้กาลเวลาของตัวไม่เป็นสุขเป็นคุณแก่ราษฎร ราษฎรก็จะร้อนหนักไป เพราะฉะนั้นใครจะถือหวงแหนช่วยอ้ายผู้ร้ายเหล่านี้อยู่แล้ว มิใช่ผู้มีบุญวาสนาแท้ ขอให้ท่านทั้งปวงช่วยกันคิดอ่านปราบปรามคนเช่นนี้ เสียให้ได้ อย่าคิดจะให้คนเกรงชื่อเกรงนามตัวในบัดนี้ ให้คิดการข้างหน้าให้มากเป็นเช่นนั้นแล้วจะทำให้เป็นเหตุ นานไปจะให้เขาไม่รักไม่เกรงตัวและลูกหลานของตัวเพราะเขาเห็นใจเสียว่ารักคนพาลมากกว่าคนดี เมื่อไม่รักแผ่นดินของเจ้าแผ่นดินก็เหมือนไม่รักตัวของตัว ว่ามาทั้งนี้เป็นความจริงๆ จะแขยะเสียดสีท่านผู้ใดหามิได้ว่าไปตามปัญญาเห็นว่าสัพเพสังขาราอนิจจาดอก อย่าให้ท่านผู้ใดที่ได้ฟังได้อ่านน้อยใจเลยเมื่อท่านผู้มีบรรดาศักดิ์ผู้ใดมีข้าคนบ่าวไพร่ ไปตั้งทำไร่ทำนารักษา ช้าง ม้า โค กระบืออยู่ในแขวงหัวเมืองใดๆ ถ้ามีหนังสือไปฝากเจ้าเมืองกรมการหรือว่าด้วยโวหารวาจาตัวเอง ให้เจ้าเมืองกรมการกลัวเกรงจนจะว่ากล่าวอะไรไม่ได้ จะบอกเข้ามายังเวรลูกขุน ณ ศาลาก็ไม่กล้าบอก แล้วท่านผู้เป็นเจ้าเป็นนายของคนเช่นนั้นซึ่งเป็นผู้ฝากก็ดี ผู้รักษาเมืองกรมการผู้รับฝากด้วยกลัวเกรงจะประจบประแจงฝากตัวก็ดี เป็นอันไม่ซื่อสัตย์ต่อแผ่นดิน ถ้าแผ่นดินมีเทวดารักษาทำนุบำรุงอยู่ เทวดาจะไม่รักษาทำนุบำรุงผู้นั้น เพราะฉะนั้นถ้าจะฝากบ่าวไพร่ไว้ในหัวเมืองให้มาขอหนังสือตามเสนาบดีเจ้าพนักงานมหาดไทย กลาโหม กรมท่าไปตามเมืองขึ้น ฝ่ายผู้รักษาเมืองกรมการผู้รับฝากนั้นเล่า ถ้าคดีเกี่ยวข้องกับคนกองที่ฝากไว้ ก็ให้หามาว่ากล่าวตามธรรมเนียม อย่าไปนั่งกลัวอยู่ให้ราษฎรร้อนรน ถ้าพวกคนกองขัดขวางก็ให้รีบบอกเข้ามายังเวรกรมที่เมืองขึ้นอยู่ฝ่ายเจ้าขุนมูลนายของคนกอง อย่าได้เข้าถือท้ายถือหางให้บ่าวไพร่ของตัวดื้อดึงขัดแข็งผู้รักษาเมืองกรมการจนมีความขึ้นได้ทางใด ทางหนึ่งว่าเป็นดังนั้น คือผู้รักษาเมืองกรมการเขาจะบอกกล่าวโทษคนกองเข้ามาก็ดี ราษฎรผู้ต้องข่มเหงแต่คนกองจะมาร้องทุกข์กล่าวโทษผู้รักษาเมืองกรมการว่า กลัวเกรงคนกองเสียไม่อาจไปเกาะครองผู้นั้นชำระความให้ก็ดี อย่างใดอย่างหนึ่งถ้าเห็นว่าผู้รักษาเมืองกรมการกดขี่บ่าวไพร่ของตัว ให้พาบ่าวไพร่มาร้องทุกข์อุทธรณ์ในกรุงฯ จะให้ตัวมาชำระให้ตามคดีที่กล่าว อย่าทำให้บ่าวไพร่ฮึกห้าวข่มเหงผู้รักษาเมือง กรมการ ราษฎรซึ่งเป็นไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน อยู่โดยตรงๆ ไม่คิดอ้างอิงพิงพะข้างโน้นนี้นั้น อย่างใดอย่างหนึ่งเป็นอันขาดทีเดียวประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือน ๗ แรมค่ำ ๑ ปีเถาะ สัตศก68 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๖๔. ประกาศกำหนดสักเลกณ วันพฤหัสบดี เดือน ๗ แรม ๗ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ โปรดกระหม่อมให้ประกาศแก่อาณาราษฎร ในกรุงแขวงกรุงเทพมหานคร แลหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือให้รู้ทั่วกัน ด้วยโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้มีหมายประกาศแก่เจ้าหมู่มูลนายเจ้าของเลก นำตัวเลกมาสักหลังมือให้สิ้นเชิง แต่ในสี่เดือนถ้าพ้นนั้น ไปจะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้นายอำเภอ กำนัน นำข้าหลวงกองจับออกจับตัวเลกซึ่งยังมิได้สักไว้เป็นไพร่หลวงทั้งสิ้น ถ้ากองจับตัวเลกซึ่งยังมิได้สักมาได้ ชำระได้ความว่าเป็นไพร่หลวงกรมใด จะให้สักไว้คงอยู่กรมนั้น แล้วจะหักเงินเบี้ยหวัดเจ้ากรมปลัดกรมให้เป็นบำเหน็จแก่ผู้จับตามตัวเลก ที่ต้องจับนั้นเสมอ คนละแปดบาท ถ้าจับตัวเลกสังกัดพรรคมาได้ ก็จะให้สักไว้เป็นไพร่หลวงทั้งสิ้น เงินค่าจับนั้นจะให้ปรับไหมเอากับตัวเลกซึ่งจับมาได้นั้นคนละแปดบาทหางว่าวยื่นสักที่กรุงเทพมหานครหกหางๆ ละสลึง รวมกันเป็นเงินหกสลึง ที่หัวเมืองนั้นยื่นหางว่าวแปดหางๆ ละเฟื้อง เป็นเงินบาทหนึ่ง ให้เจ้าหมู่มูลนายเจ้าของเลกกับตัวเลกเสียเงินค่าหางว่าว ค่าจับแต่ตามพิกัด มิให้เรียกเอาค่าบัญชีสำมะโนครัวและค่าธรรมเนียมอื่นๆ ในการสักเลกยิ่งขึ้นไปกว่านี้ ถ้าข้าหลวงเจ้าเมืองกรมการเรียกเงินค่าหางว่าวค่าจับเกินจากพิกัดขึ้นไปก็ให้มาร้องเรียนต่อแม่กองใหญ่ ถ้าแม่กองไม่ตัดสินให้ ให้เจ้าหมู่นายกองและตัวเลกไปร้องฎีกาเมื่อเสด็จออกพระที่นั่งสุทไธสวริยปราสาท ณ กรุงเทพมหานคร จะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้มีตระลาการตัดสินและปรับไหมเอาเงินคืนให้แก่เจ้าหมู่นายกองและตัวเลก ให้ตีพิมพ์ในโรงหลวงในพระบรมมหาราชวังประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๗ แรม ๗ ค่ ปีเถาะ สัปตศก๑เดือน ๗ แรม ๗ ค่ำ ตรงกับวันพุธที่ ๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพฤหัสบดีจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่69 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๖๕. ประกาศว่าด้วยบ่าวไพร่ของผู้มีอำนาจออกไปอยู่หัวเมืองณ วันพฤหัสบดี เดือน ๗ แรม ๑๔ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ประกาศแก่เจ้าเมืองกรมการและอาณาประชาราษฎรให้รู้จงทั่วกัน ด้วยแต่ก่อนได้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทว่า คนที่ถือเจ้าถือนายมักตั้งกองซ่องสุมสมคบโจรผู้ร้าย ลักพาค่าทาสแลลูกหนี้ชายหญิงแลช้าง ม้า โค กระบือของราษฎรไปไว้ ผู้ใดมาฟ้องร้องว่ากล่าวขัดแข็งต่อเจ้าเมืองกรมการถือเจ้าถือนายก็เคยมีมากทุกๆ แผ่นดิน การเป็นดังนี้เพราะเจ้าเมืองกรมการอาณาประชาราษฎรหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือพากันถือใจผิด ราษฎรมีคดีความเกี่ยวข้องจะฟ้องร้องต่อเจ้าเมืองกรมการก็ไปเกรงกลัวเสียว่าเขาเป็นข้าอยู่ในเจ้าพระองค์นั้นๆ ท่านขุนนางผู้นั้นๆ ถึงเจ้าเมืองกรมการจะบาดหมางไปเอาตัวก็คงจะไม่ได้ตัวมาแล้วจะมีความพยายามกลับมาทำข่มเหงต่างๆ ต่อๆ มากไปอีก จึงคิดอ่านเสียเงินค่าไถ่ถอนเสีย ด้วยคิดว่าดีกว่าฟ้องร้อง ฝ่ายเจ้าเมืองกรมการเล่าก็ถือใจผิดเหมือนกัน มีผู้มาฟ้องข้าเจ้าพระองค์นั้น บ่าวท่านขุนนางผู้นั้น ใช้กรมการไปเกาะตัวไม่ได้ตัวมา ครั้นจะบอกลงไปยังศาลาเวรมหาดไทย กลาโหม กรมท่า ตามเมืองขึ้น ให้นำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาก็คิดเกรงว่าพระองค์เจ้านั้น ข้าราชการผู้นั้นๆ ฝ่ายหน้าฝ่ายในก็ดี เป็นคนสนิทในพระเจ้าอยู่หัว ถ้าท่านจะกราบบังคมทูลพระกรุณาชักนำประการใด พระเจ้าอยู่หัวก็จะทรงเชื่อถือทุกประการ ที่ไหนเจ้าพนักงานจะกล้าเอาใบบอกขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณา แล้วท่านก็ได้สั่งเสียมีหนังสือฝากฝังมาไว้ พากันคิดให้ผิดๆ ไปดังนี้ การทุกวันนี้ไม่เป็นเช่นนั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระมหากรุณากับอาณาประชาราษฎรเป็นอันมาก ถึงท่านผู้ใดจะมีบุญญาธิการแหลมหลักสนิทชิดชมโปรดปรานเพ็ดทูลชักนำขัดขวางประการใด ก็ทรงซักไซ้สืบสวนไล่เลียงเอาแต่ที่จริงเป็นประธาน ทรงประพฤติการแต่ที่ชอบที่ควร ด้วยการซึ่งเป็นอย่างไรแก่บ้านเมืองมาแต่หลัง ได้เคยทรงทราบมานานแล้วทุกประการ ตั้งพระราชหฤทัยว่า การสิ่งไรที่เป็นที่ขัดข้องให้ราษฎรได้รับความเดือดร้อนนั้นจะมิให้มีต่อไป ตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าราษฎรเกี่ยวข้องคดีประการใดๆก็ให้มาร้องฟ้องต่อเจ้าเมืองกรมการ ให้เจ้าเมืองกรมการเกาะเอาตัวมาชำระให้แต่ใน ๑๕ วันหรือเดือนหนึ่งตามระยะทางใกล้ไกล ถ้าเจ้าเมืองกรมการนิ่งความไว้ พ้นกำหนดนี้ ให้มาร้องอุทธรณ์ยังท่านลูกขุน ณ ศาลาตามเมืองขึ้น ถ้าเป็นความฉกรรจ์มหันตโทษหรือความเสี้ยนหนามแผ่นดินอันใหญ่ หรือได้ความเดือดร้อนยิ่งนัก ก็ให้มาร้องถวายฎีกาทีเดียว จะได้โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เอาตัวผู้ต้องคดีมา ให้มีตระลาการชำระตัดสินให้สำเร็จตามพระราชกำหนดกฎหมายฝ่ายเจ้าเมืองกรมการนั้นเล่า ข้อคดีของราษฎรมีประการใด ก็อย่าให้คิดเกรงใจท่านผู้มีวาสนา๑เดือน ๗ แรม ๑๔ ค่ำ ตรงกับวันพุธที่ ๑๓ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพฤหัสบดีจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่70 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมากกว่าทุกข์ของราษฎรๆ จะมาร้องฟ้องข้อคดีประการใดก็ให้บาดหมายไปเกาะกุมเอาตัวผู้ต้องฟ้องมาชำระใน ๑๕ วัน ถ้าผู้ต้องฟ้องนั้นต่อสู้ขัดขวางมิมาแข็งแรง ก็ให้เร่งบอกมายังศาลาเวรจะได้นำเอาข้อความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณา ถ้าเจ้าเมืองกรมการคิดเกรงเจ้าพระองค์นั้นๆท่านขุนนางผู้นั้น ที่เป็นเจ้านายของผู้ต้องคดีจะมีหนังสือบอกลงมายังศาลาเวรก็ให้บอกเป็นคำนับมาในพระองค์เจ้าหรือท่านขุนนางที่เป็นเจ้านายของผู้ต้องคดีนั้นด้วย ฉบับหนึ่งว่า ตัวโจทก์เขามีเขาจะร้องฎีกาเอา ถ้าพระองค์เจ้าหรือขุนนางที่เป็นเจ้านายของผู้ต้องคดีได้หนังสือเจ้าเมืองกรมการที่คำนับชี้แจงข้อคดีของบ่าวข้าลงมาแล้ว กลับเข้ากับบ่าวข้า ว่ากล่าวโกรธขึ้นเจ้าเมืองกรมการคิดอ่านผูกพยาบาทคาดเวรต่อไป ทรงพระราชดำริเห็นว่า เจ้านายพระองค์นั้น ท่านขุนนางผู้นั้นมิได้มีใจที่จะทำนุบำรุงแผ่นดินและราษฎรให้อยู่เย็นเป็นสุขเลยเป็นอันธพาลโดยแท้ ที่จะเป็นใหญ่ต่อไปข้างหน้านั้นไม่ได้เป็นอันขาด ให้ผู้มีสติพิจารณาเทียบเคียงการซึ่งเป็นมาแต่หลังดูเถิดตีพิมพ์ประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๗ แรม ๑๔ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก๖๖. ประกาศพระบรมราโชวาทข้าหลวงออกไปสักเลกหัวเมืองลงวันพฤหัสบดี เดือน ๘ ขึ้น ๖ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
ด้วยมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้จดหมายกระแสพระราชดำริเป็นพระบรมราโชวาท ให้ประกาศกับเจ้าพระยา และพระยา พระ หลวง แม่กองสักเลก ซึ่งออกไปกำกับสักเลก ณ หัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือ แลพระยา แลเจ้าพระยา พระ หลวง ขุน หมื่น ซึ่งเป็นเจ้าเมืองกรมการกองนอกกองส่วยแต่บรรดาที่ได้กระทำสัตยานุสัตย์ ทูลเกล้าทูลกระหม่อม ถวายไว้ต่อใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท รับพระราชทานถือน้ำพระพิพัฒน์สัจจาปีละ ๒ ครั้งๆ นั้น ให้ประพฤติการให้สมควรกับที่ทรงพระมหากรุณา ชุบเกล้าชุบกระหม่อมตั้งแต่งไว้ให้มียศบรรดาศักดิ์ด้วยแต่ก่อนได้ทรงทราบการอยู่เป็นแน่ว่าดุจเป็นธรรมดาว่า ข้าราชการในกรุงเทพมหานครแลหัวเมืองก็ดี มักประพฤติการเผื่อแผ่การภายหน้า แลเหลียวซ้ายแลขวาระวังตัวนอกจากระวังราชการของพระเจ้าอยู่หัวกลัวสันกลัวคมเกรงเจ้าพระองค์นั้นๆ แลข้าราชการผู้อื่นฝ่ายหน้าฝ่ายในที่โปรดปราน มีบุญญาธิการหลักแหลม คิดเผื่อไว้ว่าใครจะเป็นใหญ่ในภายหน้า ถ้าจะเอาแต่ราชการอย่างเดียว ท่านก็จะพยาบาท ถ้าระแวงผิดลง ท่านก็จะเพ็ดทูลซ้ำเติมให้ต้องพระราชดำริ ติเตียนมาไปแลถอดถอนจากยศบรรดาศักดิ์หรือการยืดไปเมื่อหน้า ถ้าท่านพระองค์นั้นๆ ได้เป็นใหญ่ยิ่งขึ้นไป ก็จะไม่ชุบเลี้ยงไว้ในที่ฐานันดร แลจะไม่เลื่อนที่ทางให้เป็นอย่างอื่นๆ ยิ่งยศบรรดาศักดิ์ขึ้น๑ตรงกับวันที่ ๑๙ กรกพาคม พ.ศ. ๒๓๙๘71 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔แลคิดไปต่างๆ ตามตำราเก่าๆ นั้น ทรงทราบรู้เท่าหมดแล้ว ครั้งนี้โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานความสั่งสอนเตือนสติมาว่า การเช่นว่ามานี้อย่าให้คิดเลย นิสัยพระองค์ใดได้เป็นเจ้าแผ่นดินโดยสวัสดิ์ เพราะพระบรมวงศานุวงศ์แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยสวามิภักดิ์ พร้อมใจกันเชิญเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว ถึงจะมีอาฆาตพยาบาทกับใครๆ มาแต่ก่อนก็ดี ถ้าผู้นั้นมีความปลงใจทำราชการแผ่นดินโดยสัจสุจริตต่อแผ่นดินที่ล่วงแล้วมาแต่ก่อนปรากฏอยู่แล้วก็คงจะต้องชุบเลี้ยงผู้นั้นให้มียศบรรดาศักดิ์ยิ่งขึ้นตามสมควรแก่คุณานุคุณของผู้นั้นๆ เพื่อจะให้เป็นเยี่ยงอย่างสืบไปครั้งนี้ แต่เจ้าพระยายมราช ๑ พระยามหาอำมาตย์ก็เป็นขุนนางผู้ใหญ่ เป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยต่างพระเนตรพระกรรณ ทรงเชื่อว่าคงจะตั้งใจสืบสาวเอาเลกเดิมสักเลกลูกหมู่ซึ่งยังมิได้สักจงให้สิ้นเชิง แต่ทรงพระราชวิตกไปว่า ข้าราชการผู้น้อยแลกรมการกำนัน ที่เป็นคนโลภเห็นแก่ลาภจะปิดบังเอาตัวเลกไว้ ให้เป็นผลประโยชน์ อย่างหนึ่งพบปะคนที่หลบหนี และตั้งกองซ่องสุมอยู่ในป่าในดงจะจับกุมเอาตัวมา ก็เห็นว่าคนเหล่านั้นเป็นกองช่องกองลับอยู่ในเจ้าพระองค์นั้นๆ ท่านขุนนางคนนั้น หรือนายหมวดนายกองให้เงินให้ทองสิ่งของบ้างเล็กน้อยแล้วก็จะพากันนิ่งเสีย จะหาขับไล่ตัวเลกมาสักไม่ ตัวเลกก็จะหลงเหลือแลมีกองซ่องสุมถือเจ้าถือนายที่มีวาสนามาก ตั้งขัดแข็งต่อเจ้าเมืองกรมการรับช้างโคกระบือ ผู้ร้ายสมคบผู้คนข้าทาสของราษฎรไว้จนผู้จะติดตามเข้าไปเอาตัวก็มิได้ หรือจะได้โดยยาก เพราะฉะนั้นให้เจ้าพระยายมราช พระยามหาอำมาตย์ ข้าหลวงมีชื่อ แลเจ้าเมืองกรมการปลงใจลงในราชการแผ่นดิน คิดอ่านสืบสาวเอาเลกเดิมสักเลกลูกหมู่เอามาสักลงมือให้สิ้นเชิง อย่าให้มีผู้ปิดบังเลกไว้ แลกลัวเกรงเจ้าพระองค์นั้นๆ ท่านขุนนางคนนั้นๆ ที่มีบุญวาสนาแลระวังหน้า ระวังหลัง ถ้าเจ้าที่มีกรมหรือเสนาบดีผู้ใหญ่ที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจ้าอยู่หัว ทรงนับถือว่าเป็นผู้ใหญ่ ก็ให้แม่กองทูลหรือร่ำเรียนชี้แจงแบ่งหนักให้เป็นเบาแบ่งมากให้เป็นน้อย แต่พอได้ราชการอย่าให้เสียผลประโยชน์ทั้งสองฝ่าย แต่อย่าให้เป็นที่น้อยใจมัวหมองต่อใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อย่าให้แม่กองแลเจ้าเมืองกรมการละเลย ให้มีการซ่องสุมอยู่ในแขวงบ้านแขวงเมืองมากมายหลายกองเหมือนกาลแต่ก่อนๆ ได้เป็นอันขาดทีเดียว บ้านใดเมืองใดมีกองซ่องสุมอยู่เท่าใด ให้ช่วยกันสืบสวนเร่งรัดเอาตัวมาสักหลังมือให้สิ้นจงได้ จึงจะสมกับที่ทรงพระมหากรุณาชุบเลี้ยงไว้ในที่ยศบรรดาศักดิ์ ให้เป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยใช้สอยต่างพระเนตรพระกรรณต่อไป แลการซึ่งให้ทำบาญชีสำมะโนครัวและสักเลกในครั้งนี้ มีพระราชประสงค์จะใคร่ได้ตัวเลกไว้ให้สิ้นเชิง มีราชการศึกสงครามมา จึงได้สู้รบข้าศึกศัตรูให้ทั่วหน้าเสมอกันตีพิมพ์ประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๘ ปฐมาษาฒ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศ๕ ก๑เจ้าพระยายมราช นามเดิม นุช บุณยรัตพันธ์ เกิด พ.ศ. ๒๓๕๑ เป็นบุตรเจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย)รัชกาลที่ ๔ โปรดฯ ให้เป็นที่เจ้าพระยา ที่สมุหนายก มีสมญาว่า เจ้าพระยาภูธราภัยฯ อสัญกรรม พ.ศ. ๒๔๒๑อายุ ๗๑ ปี72 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๖๗. ประกาศขนานนามเมืองประจวบคีรีขันธ์เมืองปัจจันตคิรีเขตรคัดจากหมายรับสั่งวันอังคาร เดือน ๘ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
ขุนสารประเสริฐรับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า เมืองบางนางรมย์นั้น โปรดเกล้าฯ ให้เรียกเมืองประจวบคิรีขันธ์ กับที่เกาะกงนั้น โปรดเกล้าฯ ให้เรียกว่าเมืองปัจจันตคิรีเขตร ให้กรมวังหมายไปยัง กรมพระกลาโหม กรมท่า กรมพระศุภรัต สัสดีซ้ายขวาให้เรียกชื่อเมืองทั้ง ๒ ให้ถูกต้องตามรับสั่ง๖๘. ประกาศห้ามมิให้เชื่อการหลอกด้วยอ้างอำนาจผีณ วันพุธ เดือน ๘ แรม ๑๐ ค่ำ ๒ ปีเถาะ สัปตศก
วันอาทิตย์ เดือน ๘ อุตราษาฒ แรม ๗ ค่ำ ๓ ปีเถาะ สัปตศก พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ นำหนังสือเป็นเรื่องราวหลอกลวงซึ่งราษฎรหลอกต่อๆ กันมาขึ้นทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายให้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ในหนังสือนั้นใจความว่า พระยายมราชนายผีบอกแก่เจ้าเมืองปะกิ่งว่าจะเกิดความไข้ แต่ในที่สุดหนังสือนั้นห้ามมิให้จุดไต้ตามไฟในเหย้าเรือนที่เวลาพลบค่ำไปจนรุ่ง ใครเรียกก็อย่าขานอย่าทักทายสิ่งใดๆ ด้วย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโองการตรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อมว่า การเช่นนี้ไม่ประหลาดอัศจรรย์ได้เคยทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทมาแต่ก่อนหลายครั้งแล้ว เมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ก็มีครั้งหนึ่ง แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวสี่ครั้ง เรื่องราวก็เหมือนกันอย่างนี้ เป็นคำเล่าลืออื้ออึงว่าพระเที่ยวธุดงค์ได้เรื่องราวมาบ้าง หรือลายแทงผุดบ้าง ปลิวมาติดต้นไม้อยู่บ้าง การก็ไม่จริงเหมือนที่กำหนด ว่าจะเกิดเหตุการณ์สักครั้งเดียวชะรอยจะเป็นความคิดของผู้ร้าย จึงห้ามมิให้จุดไต้ตามไฟในเหย้าเรือน แลไม่ให้ร้องทักทาย๑ตรงกับวันที่ ๒๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๙๘๒เดือน ๘ แรม ๑๐ ค่ำ ตรงกับวันอังคารที่ ๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพุธจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๓เดือน ๘ แรม ๗ ค่ำ ตรงกับวันเสาร์ที่ ๔ สิงหาคม พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันอาทิตย์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่73 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔สิ่งใดๆ เพราะจะขึ้นปล้นสะดมย่องเบาลักทรัพย์สิ่งของ เห็นว่าเจ้าของบ้านเจ้าของเรือนจะระวังรักษาบ้านเรือน มั่นคงอยู่ไม่มีความประมาท อ้ายผู้ร้าย จะคิด ขึ้นปล้นสะดมย่องเบาได้โดยยากจึงแกล้งอุบายแต่งเรื่องราวหลอกลวงขู่ให้คนกลัวต่างๆ หวังจะให้คนทั้งปวงนับถือเชื่อฟังทำตามอ้ายผู้ร้ายจะได้ขึ้นปล้นสะดมย่องเบาเข้าลักทรัพย์สิ่งของได้โดยสะดวก จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ตีพิมพ์ประกาศแก่ข้าทูลละอองธุลีพระบาทแลราษฎรให้รู้ทั่วกันว่า อย่าให้เชื่อเรื่องราวเหล่านี้เป็นความไม่จริง ผู้ใดได้เรื่องราวอย่างนี้ไว้ ถ้าอยู่ในแขวงกรุงเทพมหานคร ก็ให้เอาเรื่องราวนี้มาส่งแก่กรมพระนครบาล ถ้าอยู่ในแขวงหัวเมืองใด ก็ให้เอาเรื่องราวนี้มาส่งแก่เจ้าเมืองนั้นๆ อย่าให้ราษฎรทั้งปวงตกใจกลัววุ่นวายไปต่างๆ อย่างใดอย่างหนึ่งเลย ให้รักษาแต่บ้านเรือนของตน คอยระวังจับผู้ร้ายให้ได้ ถ้าผู้ใดจับตัวผู้ร้ายมาส่งกรมพระนครบาลได้ในสามเดือนนี้ จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานรางวัลให้แก่ผู้นั้นโดยสมควรตีพิมพ์ประกาศมา ณ วันพุธ เดือน ๘ อุตราษาฒ แรม ๑๐ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก๖๙. ประกาศให้เขียนตัวเลขปีรัชกาลประจำหลังศกคัดจากหมายรับสั่ง เดือน ๘ ปีเถาะ สัปตศก
นายน้อย อาลักษณ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าตั้งแต่นี้สืบไป ถ้าจะเขียนบัตรหมายใดๆ ให้เขียนตัวเลขประจำไว้บนหลังศกจงทุกปี ให้นับแต่ปีกุนตรีศก เป็นซึ่งปีแรกเสด็จเถลิงถวัลยราชนั้นเป็นปีที่ ๑ มาให้เขียนตามอย่างนี้ ปีกุน ตรีนิศ๑ กปีชวด จัตวาศ๒ ก ปีฉลู เบญจศ ๓ ก ปีขาล ฉศ ๔ ก ปีเถาะ สัปตศ ๕ ก ให้เรียงตัวเลขเปลี่ยนเป็นลำดับตามปีที่ล่วงไปแล้วนั้น ให้กรมวังหมายสั่งเวรกรมมหาดไทย กรมกลาโหม กรมท่า กรมพระสัสดีเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยในพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวังให้รู้จงทั่ว อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง74 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๗๐. ประกาศว่าด้วยละครผู้หญิงแลเรื่องหมอเรื่องช่างณ วันอังคาร เดือน ๙ แรม ๗ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
พระยาวรพงศ์พิพัฒน์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือนในพระบรมมหาราชวังและพระบวรราชวังให้รู้จงทั่วกันว่า แต่ก่อนในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกแลแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย มีละครผู้หญิงแต่ในหลวงแห่งเดียว ด้วยมีพระราชบัญญัติห้ามมิให้พระราชวงศานุวงศ์ แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝึกหัดละครผู้หญิง เพราะฉะนั้น ข้างนอกจึงไม่มีใครเล่นละครผู้หญิงได้ ครั้นในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่โปรดละคร แต่ทว่าทรงแช่งชักติเตียนจะไม่ให้ผู้อื่นเล่น ถึงกระนั้นก็มีผู้ลักเล่นเงียบๆ อยู่ด้วยกันหลายราย มาในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนี้ พระราชวงศานุวงศ์และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยผู้ใดเล่นละครผู้ชายผู้หญิงก็มิได้ทรงรังเกียจเลย ทรงเห็นว่ามีละครด้วยกันหลายรายดี บ้านเมืองจะได้ครึกครื้น จะได้เป็นเกียรติยศแผ่นดิน เดี๋ยวนี้ท่านทั้งปวงเห็นว่าละครในหลวงมีขึ้น ก็หามีใครเล่นละครเหมือนอย่างแต่ก่อนไม่ คอยจะกลัวผิดและชอบอยู่ การอันนี้มิได้ทรงรังเกียจเลย ท่านทั้งปวงเคยเล่นอยู่แต่ก่อนอย่างไรก็ให้เล่นไปเถิด ในหลวงมีการงานอะไรบ้างก็จะได้โปรดหาเข้ามาเล่นถวายทอดพระเนตรบ้าง จะได้พระราชทานเงินโรงรางวัลให้บ้างผู้ใดจะเล่นก็เล่นเถิด ขอยกเสียแต่รัดเกล้ายอดอย่างหนึ่ง เครื่องแต่งตัวลงยาอย่างหนึ่ง พานทองหีบทองเป็นเครื่องยศอย่างหนึ่ง เมื่อบททำขวัญยกแต่แตรสังข์อย่างหนึ่ง แล้วอย่าให้ชุดบุตรชายบุตรหญิงที่เขาไม่สมควรเอามาเล่นละคร ให้เขาได้ความเดือดร้อนอย่างหนึ่ง ขอห้ามไว้แต่การเหล่านี้ ให้ท่านทั้งปวงเล่นไปเหมือนอย่างแต่ก่อนเถิดข้อหนึ่ง ทรงรังเกียจอยู่ด้วยคนเป็นหมอดูมักสอพลอประจบประแจงเจ้านาย ไว้ตัวเป็นผู้วิเศษรู้การที่ล่วงแล้วแลการข้างหน้าให้คนนับถือหลงเชื่อไป ถึงเกิดความอะไรขึ้นจะเอาจริงก็ไม่ได้สักอย่างเดียว คนที่นับถือหมอดูนั้นทรงรังเกียจนักข้อหนึ่ง หมอยา หมอนวดมีคนจะต้องการไว้ใช้อยู่ด้วยกันทุกแห่ง แต่หมอหลวงนั้นถ้าท่านผู้ใดจะต้องการไว้ใช้ที่วังที่บ้าน ก็อย่าให้เอาบังไว้เงียบๆ ราชการหลวงก็ไม่มารับราชการถึงคราวเบี้ยหวัดก็มารับเอาไปเปล่าๆ การหลวงก็ไม่ได้ใช้ มิใช่ว่าในหลวงจะทรงหวนแหน หมอนวดหมอยาก็หามิได้ ก็ใช้อยู่ด้วยกันต่อไป ถ้าท่านผู้ใดจะต้องการหมอนวดหมอยาไปไว้ใช้สำหรับวังสำหรับบ้านทีเดียว ก็กราบบังคมทูลพระกรุณาจะพระราชทานให้ จะได้ทรงทราบว่าอยู่ที่นั้นๆ๑เดือน ๙ แรม ๗ ค่ำ ตรงกับวันจันทร์ที่ ๓ กันยายน พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันอังคารจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่75 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔กับช่างเขียน ช่างปั้น แลช่างอื่นก็ดี ถ้าท่านผู้ใดจะต้องการไปไว้ใช้ ก็ให้กราบบังคมทูลพระกรุณาขอจะพระราชทานให้ประกาศมา ณ วังอังคาร เดือน ๙ แรม ๗ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก๗๑. ประกาศว่าด้วยออกพระนามแลคำกราบทูลฯคัดจากหมายรับสั่งวันพุธ เดือน ๑๐ ขึ้นค่ำ ๑ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
ขุนมหาสิทธิฯ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ให้หมายประกาศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยให้รู้ทั่วกันทุกกรมทั้งฝ่ายหน้าฝ่ายใน ผู้ที่จะต้องกราบทูลพระกรุณา ด้วยออกพระนามสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว แลเจ้าต่างกรม ให้ถูกต้องตามที่ใช้สั้นแลยาวและคำอื่นๆ คำที่จะต้องออกพระนามพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้ง ๒ พระองค์ให้ได้ ในที่จะกราบทูลแลใช้ในหนังสือท้องตราก็ดี ในที่อื่นๆ ก็ดี ถ้าไม่ออกพระนามให้ชัดจะว่าแต่พระเจ้าอยู่หัวเท่านั้น ก็จะไม่รู้ว่าพระเจ้าอยู่หัวพระองค์ไหนในที่บังคับเช่นนี้ให้ว่าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว อย่าให้ว่าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า พระปิ่นเกล้าให้ใส่เจ้าอยู่หัวเข้าด้วย ถ้าลดเจ้าอยู่หัวเสีย ไม่ใส่ก็ชื่อว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสมอกับเจ้าต่างกรมไปไม่ชอบอนึ่ง พระนามเจ้าต่างกรมเล่า จะใช้หนังสือท้องตราแลกราบทูลให้นำหน้าว่ากรมเสียก่อนเหมือนอย่างกรมสมเด็จพระเดชาดิศร กรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทกรมขุนสถิตย์สถาพร ๒ กรมหมื่นถาวรวรยศ ๓ ถ้าไม่ยกกรมขึ้นนำหน้าว่าก่อน ก็จะพ้องเข้ากับชื่อพระพิพิธสาลี หรือชื่อหลวงชื่อขุนนั้นไป เพราะฉะนั้นจึงให้ยกกรมขึ้นว่านำหน้าก่อนอนึ่ง ที่นำหน้าว่าพระบรมวงศ์เธอ พระราชวงศ์เธอ พระบวรวงศ์เธอ พระวงศ์เธอ นั้นก็ให้ใช้คงอยู่ตามหมายประกาศเดิมนั้นเถิด๑เดือน ๑๐ ขึ้นค่ำ ๑ ตรงกับวันอังคารที่ ๑๑ กันยายน พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพุธจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนสถิตย์สถาพร พระนามเดิม พระองค์เจ้าชายมรกฎ ประสูติ พ.ศ. ๒๓๕๑พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ ในรัชกาลที่ ๔ ทรงสถาปนาเป็นกรมขุนสถิตย์สถาพร ได้ว่ากรมช่างทหารในญวนต้นราชสกุล มรกฎ๓พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นถาวรวรยศ พระนามเดิม พระองค์เจ้าชายขัตติยา ประสูติ พ.ศ. ๒๓๕๒พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ ในรัชกาลที่ ๔ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นถาวรวรยศ ได้ว่ากรมฝีพาย และช่างเหลารางปืน สิ้นพระชนม์ พ.ศ. ๒๔๑๖ พระชันษา ๖๕ ปี76 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่ง จะกราบทูลพระกรุณาว่าพระสัทธรรมเทศนา ขอพระราชทานทูลกล้าทูลกระหม่อมถวายก็ดี คำเหล่านี้นั้นใช้ได้แต่ในที่อันควรจะใช้ สัทธรรมเทศนานั้นใช้ได้แต่ในเทศนาว่าด้วยพระนิพพานอย่างเดียว เทศนาที่เป็นนิทานต่างๆ จะว่าพระสัทธรรมเทศนาไม่ได้ ให้กราบทูลว่าพระธรรมเทศนาเท่านั้น อย่าให้ว่าพระสัทธรรมเทศนาอนึ่ง คำที่ว่าขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายนั้น จะใช้กราบทูลถวายพระราชกุศลไม่ได้ เพราะกุศลเป็นของไม่มีตัว ให้กราบทูลว่า ขอพระราชทานถวายพระราชกุศล ที่ว่าขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายนั้นใช้ได้แต่สัตว์เดียรฉานแลของต่างๆ แต่มนุษย์จะว่าทูลเกล้าฯถวายไม่ได้ เพราะมนุษย์นั้นใครฆ่าไม่ได้ ประหารชีวิตได้แต่พระเจ้าอยู่หัว เพราะมนุษย์เป็นข้าแผ่นดินอยู่เองโดยธรรมดา ถึงจะไปตีทัพจับเชลยมาได้หรือได้มาแต่ที่อื่นก็ดี จะกราบทูลว่าขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายไม่ได้ ให้กราบทูลว่าขอพระราชทานกราบทูลถวายประกาศมา ณ วันพุธ เดือน ๑๐ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก๗๒. ประกาศเรื่องรับเบี้ยหวัดแทนกันณ วันจันทร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
วันจันทร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จออกพระสิงหบัญชร พระรจนารังสรรค์ จางวางกรมช่างสิบหมู่ ทำเรื่องราวกราบบังคมทูลพระกรุณาว่ากรมช่างสิบหมู่ ที่ได้รับพระราชทานเงินเบี้ยหวัดนั้น ไม่มีตัวเข้ามารับพระราชทานน้ำพิพัฒน์สัตยาเหมือนอย่างรับพระราชทานเงินเบี้ยหวัด แลแลกไพร่หลวงช่างสิบหมู่ซึ่งสักไว้นั้น ก็ปิดบังเอาไว้เป็นอาณาประโยชน์โดยมาก ครั้นถึงกำหนดพระราชทานเบี้ยหวัดแล้วก็จ้างวานคนอื่นๆ เข้ามารับพระราชทานแทนไปเป็นประโยชน์แห่งตนตามรายชื่อซึ่งยื่นหางว่าวไว้ ครั้นได้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทดังนั้น จึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ดำรัสถามพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศร์ๆ จึงกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า เบี้ยหวัดทุกวันนี้จ้างวานคนอื่นเข้ามารับนี้ทุกแห่งทุกกรม จึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม สั่งพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศร์ ให้ตัวเจ้ากรม ปลัดกรมสมุหบาญชี สารวัตรนายหมวด นายกองกรมช่างสิบหมู่มาชำระเอาตัวคนมารับราชการให้สิ้นเชิง อย่าให้คบคิดกันจ้างวานคนอื่นเข้ามารับพระราชทานเงินเบี้ยหวัดแทนคนในกรมไปเป็นประโยชน์แห่งตนเป็นประโยชน์ท่านผู้อื่นเป็นอันขาด แล้วอย่าให้คบคิดปิดบังเอาเลกไพร่หลวงไว้ใช้สอยสืบต่อไป ปิดบังเอา๑เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๒๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันจันทร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่77 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ไพร่หลวงไว้นั้นก็อยู่ในฉ้อพระราชทรัพย์เหมือนกัน การซึ่งจ้างวานคนเข้ามารับพระราชทานเงินเบี้ยหวัดไปนั้น ก็เป็นเช่นนี้อยู่โดยมาก จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมว่า ตั้งแต่นี้ต่อไป ห้ามมิให้เจ้ากรม ปลัดกรม สมุหบาญชี สารวัตร นายหมวดกรมใดๆ จ้างวานคนอื่นเข้ามารับพระราชทานเงินเบี้ยหวัดแทนคนในกรมเป็นอันขาด ถ้าแลกรมใดๆ ยังขืนจ้างวานคนเข้ามารับพระราชทานเงินเบี้ยหวัดแทนคนไปแล้วก็ดี แลจ้างวานเข้ามาแล้วยังไม่ได้รับเงินไปก็ดี เจ้าพนักงานจับได้ แลมีผู้มาฟ้องร้องกล่าวโทษ หรือคนที่รับจ้างวานเข้ามานั้นกลัวพระราชอาญาเป็นโจทก์ฟ้องกล่าวโทษขึ้นว่าเจ้ากรม ปลัดกรม สมุหบาญชี สารวัตร นายหมวดคนนั้นกรมนั้น จ้างวานเข้ามารับพระราชทานเงินเบี้ยหวัดแทนคนนั้นๆ พิจารณาได้ความสัจจริงแล้ว จะให้เอาเบี้ยหวัดผู้นั้นตั้งปรับไหมเจ้ากรมปลัดกรม สมุหบาญชี สารวัตร นายหมวดในกรมนั้น โดยฐานจัตุรคูณตามเงินมากแลน้อยผู้ที่รับจ้างวานเข้ามารับพระราชทานเงินเบี้ยหวัดนั้น ถ้าแลตัวไม่ได้ว่ากล่าวขึ้น เจ้าพนักงานจับได้จะให้ลงพระราชอาญาปรับไหมทวีคูณ ด้วยมิใช่ตัวผู้นั้นเข้ามารับแทนผู้นั้น เงินที่ปรับไหมได้มานั้น จะโปรดพระราชทานให้เป็นบำเหน็จรางวัลแก่เจ้าพนักงานผู้ที่จับได้ แลผู้ที่มาลุกะโทษเป็นโจทก์ว่านั้นส่วนหนึ่ง ส่วนหนึ่งให้ส่งพระคลังมหาสมบัติไว้จ่ายราชการต่อไปอนึ่ง คนซึ่งได้รับพระราชทานเงินเบี้ยหวัดกรมใดๆ ป่วยเจ็บจะมารับพระราชทานเงินเบี้ยหวัดไม่ได้ ก็ให้เจ้ากรม ปลัดกรม สมุหบาญชี สารวัตรกรมนั้นๆ กราบทูลพระเจ้าพี่ยาเธอกรมหลวงมหิศวรินทรามเรศร์ แลบอกเจ้าพนักงานให้รู้ว่าคนนั้นๆ ป่วยเจ็บจะมารับพระราชทานเงินเบี้ยหวัดไม่ได้ จงทุกหมู่ทุกกรมตามรับสั่ง จะโปรดให้เจ้าพนักงานกำกับกันคุมเงินไปพระราชทานแก่ผู้ซึ่งป่วยเจ็บนั้นทุกๆ คน ถ้าคนซึ่งป่วยเจ็บนั้นบ้านไกล ก็ให้เจ้ากรม ปลัดกรมสมุหบาญชีสาบาน แล้วพาบุตรภรรยาญาติผู้ที่ป่วยเจ็บมารับพระราชทานเงินเบี้ยหวัดจงทุกคนโปรดให้ตีพิมพ์ประกาศข้าทูลละอองธุลีพระบาทในพระบรมมหาราชวัง แลในพระบวรราชวัง ให้รู้จงทั่วทุกหมู่ทุกกรมตามรับสั่งหมายประกาศตีพิมพ์ ณ วันศุกร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก๑เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันศุกร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่78 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๗๓. ประกาศว่าด้วยคนทำเงินแดงณ วันอังคาร เดือนอ้าย แรม ๑ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
ด้วยมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อมว่าให้ทำหนังสือพิมพ์ประกาศแก่อาณาประชาราษฎร ในกรุงนอกกรุงหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือให้รู้จงทั่วกันว่าคนที่ทำเงินแดงปลอมใช้สอยระคนปนกันกับเงินดี ในพระราชกำหนดกฎหมายเก่าให้ลงพระราชอาญา ๖๐ ที แล้วให้ตัดมือเสียอย่าให้กุมค้อนคีมได้ แล้วให้จำใส่คุกไว้จนตาย ภายหลังมาโปรดให้ยกโทษตัดมือเสียให้ลงพระราชอาญา ๖๐ ที แล้วให้ใส่คุกไว้ ๙ ปีบ้าง ๑๐ ปีบ้างเห็นว่าเข็ดหลาบแล้ว ก็โปรดให้พ้นโทษมาทำราชการอยู่กรมช่างเงินสืบต่อมาคนทำเงินแดงลอบลักใช้สอยมีมากขึ้น ราษฎรที่ดูเงินไม่สันทัดก็ต้องขาดทุน ทรงพระราชดำริเห็นว่าคนที่ทำเงินแดงนี้มีโทษมากตั้งใจจะฉ้อคนทั่วทั้งพระราชอาณาเขต ฉ้อทั้งพระฉ้อทั้งคฤหัสถ์ ฉ้อทั้งวัด ฉ้อทั้งบ้านวิสัยตราที่ตีประจำนี้จำเพราะมีแต่เจ้าพนักงานแห่งเดียวเหมือนกับในหลวงเป็นนายประกันน้ำเงินสูงต่ำ และหนักเบากับคนทั้งหลายทั่วพระราชอาณาเขต อ้ายพวกเหล่านี้ทำเงินแดงปลอมเงินดีทำตราปลอมตีตราหลวงมีโทษเป็นมหันตโทษ จึงโปรดให้ตัดมือเสียเพียงข้อแล้ว จำไว้ ณ คุกจนตายตามพระราชกำหนดเก่า แต่คนที่เป็นลูกมือนั้นให้ตัดนิ้วเสีย คนที่รับเอาเงินแดงไปใช้นั้น ให้เอาไปเป็นตะพุ่มหญ้าช้าง คนที่ทำเงินแดงที่ใช้เงินแดงในกรุงเทพมหานครทุกวันนี้ก็เบาบางกว่าแต่ก่อน สืบได้ความว่ายังมีอยู่บ้างเล็กน้อยไปเที่ยวลอบลักทำตามบ้านนอกแลหัวเมือง ทรงพระมหากรุณาอาณาประชาราษฎร โปรดพระราชทานโอกาสว่า ถ้าผู้ใดทำเงินแดงก็ดี ใช้เงินแดงก็ดีเป็นผู้สำนักให้ทำเงินแดงก็ดี ให้มาลุกะโทษตัวต่อพระราชรองเมือง พระเทพผลู เจ้ากรมกองตระเวน พระศรีไกรลาศ เจ้ากรมช่างเงิน เครื่องมือของตัวมีอยู่เท่าไรให้เอามาส่งเสียให้สิ้น ถ้าอยู่ที่แขวงเมืองใด ก็ให้ไปลุกะโทษตัวต่อเจ้าเมืองกรมการเมืองนั้น แต่ให้เจ้าเมืองกรมการเร่งบอกลงมา อย่านิ่งความไว้จนล่วงเวลา ถ้ายังไม่มีผู้ฟ้องร้องซัดทอดถึงก่อนวันลุกะโทษ ก็จะโปรดให้ยกโทษเสียทำหนังสือทานบนไว้ ให้มีนายประกันตัวไว้เป็นช่างทองบุตีทองแดงและอื่นๆ ถ้าลุกะโทษว่าได้เป็นลูกมือคนนั้นๆ ได้รับเอาเงินแดงของคนนั้นๆ ไปใช้ ได้เป็นที่สำนักให้คนนั้นๆ ทำเงินแดงตุลาการได้ผู้ทำเงินแดงมาชำระเป็นสัจ จะโปรดพระราชทานรางวัลให้แก่ผู้มาลุกะโทษตามสมควรแล้วจะโปรดยกโทษผู้นั้นเสีย ไม่ให้ต้องเฆี่ยนตีจองจำเสียเงินทอง ถ้าไม่มาลุกะโทษ มีผู้มาฟ้องร้องซัดทอดถึงก่อนก็จะเอาผู้นั้นเป็นโทษตามพระราชกำหนดกฎหมาย โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ตีพิมพ์ประกาศมาให้ท่านทั้งปวงเชื่อแท้ เทอญประกาศมา ณ วันอังคาร เดือนอ้าย แรม ๑ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก๑ตรงกับวันที่ ๒๒ มกราคม พ.ศ. ๒๓๙๘79 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๗๔. ประกาศว่าด้วยเขียนเลขประจำปีรัชกาลทับหลังศกณ วันอาทิตย์ เดือนอ้าย แรม ๖ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
ขุนมหาสิทธิ์โวหารรับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าตั้งแต่นี้ไปเมื่อหน้า ถ้าผู้ใดจะเขียนหนังสือจดหมายเหตุ และจดหมายด้วยข้อราชการใดๆ ตั้งแต่ปีขาล จัตวาศก ต้นแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก มาจนบัดนี้ ถ้าจะเขียนปีเขียนศก ให้เขียนเลขประจำปีในรัชกาลไว้บนศก และเขียนรูปตราแผ่นดินไว้ท้ายศกดังนี้ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ๒๗ ปีนั้น ตั้งแต่ปีขาล จัตวาศ๑ ก(เป็นต้น * ) ปีมะโรง สัมฤทธิศ๒๗ก (เป็นที่สุด)ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ๑๕ ปีนั้น ตั้งแต่ปีมะเส็ง เอกศ๑ ก(เป็นต้น) ปีมะแม เบญจศ๑๕ก (เป็นที่สุด)ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ๒๗ ปีนั้น ตั้งแต่ปีวอก ฉศ๑ ก (เป็นต้น)ปีจอ โทศ๒๗ก (เป็นสุด)ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเล่า ก็ให้ใช้ตามหมายประกาศชั้นก่อนแต่ให้เขียนรูปตราอามแผ่นดินไว้ข้างท้ายศก ตราสำหรับแผ่นดินให้เขียนอย่างนี้ตามรับสั่งณ วันอาทิตย์ เดือนอ้าย แรม ๖ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก๗๕. ประกาศเรื่องพระยาโบราณบุรานุรักษ์ กับกรมการกราบทูลฟ้องเจ้าพระยามหาศิริธรรมฯ ข้ามเสนาบดีณ วันอาทิตย์ เดือนอ้าย แรม ๑๓ ค่ำ ๒ ปีเถาะ สัปตศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ตีพิมพ์ประกาศแก่ร้อยแขวงอำเภอ กำนันพันนายบ้านราษฎรแขวงกรุงเก่าให้รู้ทั่วกันว่า ณ วันเสาร์เดือนอ้าย แรม ๑๒ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก เวลากลางคืน พระยาโบราณบุรานุรักษ์ เอาชื่อพระพิทักษ์* ในประกาศบอกรายปีตลอดทุกรัชกาล ในนี้ย่อลงให้สั้น๑เดือนอ้าย แรม ๖ ค่ำ ตรงกับวันเสาร์ที่ ๒๙ ธันวาคม พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันอาทิตย์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๒เดือนอ้าย แรม ๑๓ ค่ำ ตรงกับวันเสาร์ที่ ๕ มกราคม พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันอาทิตย์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่80 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเทพธานี หลวงยกกระบัตร หลวงมหาดไทย หลวงบรรเทาทุกขราษฎร์ หลวงเทพธรรมนูญหลวงแพ่ง หลวงสุนทรภักดี ผู้ช่วยเอาชื่อกราบบังคมทูลพระกรุณา ฟ้องกล่าวโทษเจ้าพระยามหาศิริธรรมฯ ๑ ต่างๆ จึงมีพระบรมราชโองการตรัสถามว่า ความนี้ได้กราบเรียน เจ้าพระยานิกรบดินทร ๒ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์๓ ผู้เป็นอัครมหาเสนาบดีผู้ใหญ่แล้วหรือ แลได้บอกลงมายังศาลาเวรมหาดไทยหรือไม่ พระยาโบราณบุรานุรักษ์ กราบบังคมทูลพระกรุณาว่า ไม่ได้กราบเรียนศาลาเวรมหาดไทยก็ไม่ได้บอก จึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมว่า พระยาโบราณบุรานุรักษ์ก็เป็นแต่เพียงปลัดหัวเมือง ควรจะกราบเรียนท่านเสนาบดีผู้ใหญ่ให้ทราบก่อนหรือให้มหาดไทยนำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาตามตำแหน่งจึงจะชอบ ถ้าเห็นว่าจะกราบเรียนท่านเสนาบดี เกรงว่าความจะไม่ตลอดไปได้ถึงไหนก็ควรจะทำเรื่องราวทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายเหมือนถวายฎีกา ตัวจะถวายหรือจะให้ผู้ใดที่มีตำแหน่งเฝ้าช่วยถวายก็ดี พระยาโบราณบุรานุรักษ์ เข้ามากราบบังคมทูลพระกรุณาฟ้องกล่าวโทษเจ้าพระยามหาศิริธรรมฯ ในท่ามกลางข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย หาควรไม่ จึงดำรัสสั่งให้ลงพระราชอาญาจำพระยาโบราณบุรานุรักษ์กับกรมการที่เข้าชื่อด้วย ซึ่งกรมการต้องรับพระราชอาญาจำนั้น จะได้ต้องเพราะที่เรื่องฟ้องหามิได้ต้องด้วยไม่เคารพยำเกรงต่อเสนาบดีดอก แต่เรื่องข้อคิดของราษฎรนั้น โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เจ้าพระยานิกรบดินทร มหินทรมหากัลยาณมิตร ที่สมุหนายก พระยาจ่าแสนบดี เจ้ากรมมหาดไทยฝ่ายพลำพัง พระสุริยภักดี เจ้ากรมพระตำรวจสนมซ้าย ขึ้นมาชำระให้เห็นเท็จจริงเที่ยงแท้โดยยุติธรรม แล้วจะได้จัดแจงการงานบ้านเมืองให้เรียบร้อยราบคาบเป็นปรกติ เพราะทรงพระมหากรุณาจะมิให้ราษฎรได้ความเดือดร้อน ให้อยู่เย็นเป็นสุขอย่าให้ราษฎรทั้งปวงตกใจคิดกลัวไปต่างๆ เลยประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือนอ้าย แรม ๑๓ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก๑เจ้าพระยามหาศิริธรรม นามเดิม เมือง หรือ น้อยใหญ่ ก็เรียก บุตรเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อย)ตำแหน่งผู้รักษากรุง ศักดินา ๑๐๐๐๐ เมื่อถึงอสัญกรรม พระราชทานเพลิง พ.ศ. ๒๔๐๓ เป็นบรรพบุรุษสกุลโกมารกุล ณ นคร๒เจ้าพระยานิกรบดินทร ที่สมุหนายก นามเดิม โต เกิด พ.ศ. ๒๓๒๗ บุตรหลวงพิชัยวารี (มั่น) ถึงอสัญกรรมพ.ศ. ๒๔๐๖ ต้นสกุล กัลยาณมิตร๓สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ นามเดิม ช่วง เกิด พ.ศ. ๒๓๕๑ บุตรสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหา-ประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) กับท่านผู้หญิงจันทร์ เป็นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ สมุหพระกลาโหม ในสมัยรัชกาลที่ ๔ เป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดินในสมัยรัชกาลที่ ๕ ถึงแก่พิราลัย พ.ศ. ๒๓๕๑ อายุ ๗๕ ปี81 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๗๖. ประกาศเปลี่ยนตราภูมิคุ้มห้ามณ วันศุกร์ เดือนยี่ ขึ้น ๔ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
ด้วยมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งให้ทำคำประกาศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย พระ หลวง ขุน หมื่น พันทนาย แลไพร่หลวงในพระบรมมหาราชวัง และพระบวรราชวัง เจ้าเมืองกรมการหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวง แลเจ้าภาษีนายอากรกำนันตลาดแลนายด่านขนอนทุกตำแหน่ง ให้รู้จงทั่วกันว่าแต่ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก แลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ได้โปรดพระราชทานตราภูมิคุ้มห้ามให้กับไพร่หลวงแต่หมู่ฝีพายเรือพระที่นั่งศรีสักหลาด เรือพระที่นั่งกราบทรง เรือพระที่นั่งกราบรอง เรือพระที่นั่งดั้งทองขวาญฟ้าฝีพายบ้านใหม่โพเรียง เรือดั้งอาสาวิเศษ ช่างลางหมู่โขลงรามัญดั้งทอง ดาบสองมือ อาสาจามกอง ทะเล นายท้าย นายใบเมืองสมุทรปราการกรมอภิรมย์ราชยาน ทหารรักษาพระองค์ ล้อมพระราชวังให้คุ้มค่าน้ำค่าตลาดสมพักศรได้เพียงราคาตำลึงหนึ่ง ภายหลังมาในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานตราภูมิให้กับไพร่หลวงทุกหมู่ทุกกรม แต่มีพระราชบัญญัติไว้ว่า ถ้าไพร่หลวงที่ได้ตราภูมินั้นตาย ก็ให้เจ้าหมู่มูลนายเอาตราภูมินั้นมาคืนให้กับเจ้าพนักงาน ถ้าบุตรหมู่ไพร่หลวงสักขึ้นใหม่ ได้รับราชการให้ทำหางว่าวยื่นขอตราภูมิให้ถูกชื่อคนตำบลบ้าน ครั้นกาลล่วงนานมาไพร่หลวงนั้นตาย มีราชการอื่นๆ ไป ไม่มีใครไปตักเตือน เจ้าหมู่มูลนายก็หาได้เอาตราภูมินั้นมาคืนให้กับเจ้าพนักงานไม่ ตราภูมิของผู้ตายนั้นมีผู้เอาไปซื้อขายกันต่อๆ ไปก็มีบ้าง ที่ภรรยาได้ผัวใหม่เป็นคนหมู่อื่นไม่ควรจะได้รับตราภูมิก็ได้ตราภูมิไปแอบอ้างขัดขวาง ไม่ให้เรียกสมพักศร อากรค่าน้ำค่าตลาดที่เป็นส่วนจะเก็บมาแจกเบี้ยหวัดแลรับจ่ายใช้ในราชการแผ่นดิน จนเกิดความวิวาทขึ้นหลายรายชำระได้ความว่าเป็นตราภูมิชื่อของผู้ตาย ภรรยาขายให้บ้าง คนต่างหมู่จากไพร่หลวงเข้าเป็นผัวใหม่แล้วรับชื่อผัวเก่าครอบครองเองบ้าง ยุ่งยิ่งนัก ครั้งนี้จึงโปรดเกล้าฯ ให้ปรึกษาท่านเสนาบดีว่าควรจะทำอย่างไร ขอรับพระราชทานโปรดเกล้าฯ ให้ทำตราภูมิใหม่ให้กับไพร่หลวงคนละฉบับ จะเรียกตราภูมิเก่ามาเสียให้สิ้นเชิง การจึงได้รอรั้งการสักเลกช้ามาจนปีนี้ บัดนี้โปรดเกล้าฯ ให้ประกาศกำหนดเป็นแต่ว่า ตั้งแต่ปีมะโรง อัฐศกไป จะได้แจกตราภูมิใหม่เป็นหนังสือตีพิมพ์ให้กับหมู่ไพร่หลวงทั้งสิ้น ตั้งแต่ต้นปีมะโรง อัฐศกไป ตราภูมิเก่าใช้ไม่ได้ ใช้ได้แต่ในปีฉลู เบญจศกปีขาล ฉศก ปีเถาะ สัปตศก เท่านี้แลบรรดาหมู่ไพร่หลวงสักขึ้นใหม่แลกรมตั้งใหม่ ที่ยังไม่ได้รับพระราชทานตราภูมินั้น ในก่อนได้ตราภูมิใหม่จะขัดขวางไม่เสียค่าน้ำสมพักศรขนอนตลาดนั้นไม่ได้ ให้คงเสียให้กับนายอากรตามพิกัด ต่อโปรดเกล้าฯ พระราชทานตราภูมิใหม่ให้เมื่อใด จึงจะ๑เดือนยี่ ขึ้น ๔ ค่ำ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑๐ มกราคม พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันศุกร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่82 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวคุ้มค่าน้ำสมพักศรค่าตลาดได้แต่ราคาตำลึงหนึ่งอย่างแต่ก่อน ห้ามมิให้เถียงเจ้าภาษีนายอากรกำนันตลาดแลนายน้ำว่าตัวเป็นไพร่หลวง ไม่ยอมเสียถึงเถียงก็อย่าให้เชื่อฟัง ถ้าทะเลาะวิวาททุ่มเถียงไม่ยอม ก็ให้เจ้าภาษีนายอากร นายน้ำ กำนันตลาดนำความ มาฟ้องต่อเจ้าจำนวนให้ต่อว่าพิพากษาให้ตามผิดชอบ โปรดเกล้าฯ ให้ตีพิมพ์ประกาศมาให้ท่านทั้งปวงรู้ เทอญประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือนยี่ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก๗๗. ประกาศว่าด้วยดวงตราต่างๆ ที่ใช้ประทับตราภูมิณ วันพุธ เดือนยี่ ขึ้น ๙ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
ด้วยมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อมสั่งให้ทำคำประกาศมายังเจ้าเมืองกรมการหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวง แลเจ้าภาษีนายอากรกำนันตลาดนายด่านขนอนทุกตำแหน่งให้รู้จักจงทั่วกันว่า ในกาลทุกวันนี้ ตราที่ใช้ตีประจำหนังสือนั้น มีมากด้วยกันทุกหมู่ทุกกรมทุกพนักงาน สำหรับประทับฎีกาเบิกของและตั๋วรับแลจ่ายของแลอื่นๆ ตามธุระพนักงานนั้นๆ ครั้นเมื่อคนโง่ๆ ขลาดๆ เปล่าๆ เห็นตราแดงๆ แล้วก็ตื่นกันกลัวเกรงเชื่อฟังโดยง่าย ด้วยสำคัญว่าหนังสือที่ตีตราแดงๆ นั้นคงจะไปแต่สำนักผู้มีวาสนาเป็นเจ้านายขุนนางที่มีอำนาจเป็นแท้ จึงมีขุนนางนอกพนักงาน ซึ่งควรจะใช้ตราไปนอกกรุงบ้าง ข้าเจ้าบ่าวนายบ้าง เมื่อรู้ปรกติของคนนอกกรุงว่ามักกลัวตราตีลงแดงๆ ในหนังสือเชื่อถือด้วยง่าย ไม่ดูลายในดวงตราเลย ก็ยอมทำหนังสือบังคับบัญชาว่ากล่าวเนื้อความไปตามปรารถนาตามประสงค์ประทับตราอย่างใดอย่างหนึ่งลงแล้ว ให้คนบ้านนอกถือออกไปถึงด่านขนอนร้อยแขวงนายอำเภอแลผู้รั้งรักษาเมืองกรมการ ว่าวุ่นวายด้วยกิจการธุระต่างๆ บางที่คนที่เป็นไพร่ใจพาลโง่ๆ เห็นแต่จะได้ จำลองลอกเอาอย่างตราที่มีตำแหน่งใช้ไปแกะปลอมประทับหนังสือปลอม ไปใช้ในที่ต่างๆตามประสงค์โกงๆ คดๆ ก็มีบ้างเนืองๆ จับได้เป็นหลายครั้ง ฝ่ายเจ้าเมืองกรมการเจ้าภาษีนายอากรกำนันตลาด นายด่านขนอนทุกตำแหน่ง เมื่อได้รับหนังสือใดๆ ก็ควรจะพิจารณาให้แน่นอนจึงเชื่อถือ หาควรจะเชื่อฟังเอาง่ายๆ ไม่ แลตราภูมิแต่ก่อนที่โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานให้กับไพร่หลวงทั้งปวงนั้น ถ้ากรมขึ้นมหาดไทยก็มีตราพระราชสีห์ประจำชื่อคน ตราพระคชสีห์สมทบประจำต่อ ถ้ากรมขึ้นกรมพระกลาโหมก็มีตราพระคชสีห์ประจำชื่อคน ตราพระราชสีห์สมทบประจำต่อ มีตราข้างที่เป็นรูปนารายณ์บังหลังนาคนั่งเหนือเกษียรสมุทรเป็นสำคัญกลางประจำศกทุกฉบับ แลท้องตราที่เคยมีไปตามพนักงานด้วยกิจราชการสิ่งใดๆ ถึงหัวเมืองนั้นเล่า ถ้าเมืองขึ้นในกรมมหาดไทยก็ต้องมีตราเจ้าพนักงานในกรมมหาดไทย เมืองขึ้นในกรมพระกลาโหมก็ต้องมี๑เดือนยี่ ขึ้น ๙ ค่ำ ตรงกับวันอังคารที่ ๑๕ มกราคม พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพุธจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่83 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ตราเจ้าพนักงานในกรมพระกลาโหม เมืองขึ้นในกรมท่าก็ต้องมีตราเจ้าพนักงานในกรมท่า คือตราพระราชสีห์ ตราพระคชสีห์ ตราบัวแก้ว และตราปลัดทูลฉลองแลตราอื่นๆ ในกรมมหาดไทยกรมพระกลาโหม กรมท่าที่ต้องบังคับในพระธรรมนูญ ตราในตำแหน่งเหล่านั้น ผู้ที่เคยรับก็คงจะจำได้ทั้งจะเทียบกับตราที่ปิดหนังสือขึ้นไปเก่าๆ ก็จะรู้ได้แน่นัก ถึงจะเป็นตราแกะปลอมก็จะจับได้ถ้ามีกิจราชการด้วยนายน้ำนายอากรสมพักศรกำนันตลาด เจ้าเมืองกรมการนายน้ำนายอากรสมพักศรกำนันตลาดก็ควรจะเชื่อฟังเอาตราเจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติ คือ ตรานกวายุภักษ์แลตราอื่นๆ ในตำแหน่งพนักงานพระคลังมหาสมบัติเอาเป็นแน่ชัดได้ ถึงพนักงานกรมนาจะมีไปด้วยธุระเก็บค่านาแลบังคับบัญชาใดๆ ในเรื่องไร่นา ก็มีตราดวงใดดวงหนึ่งในตรา ๙ ดวงของเจ้าพระยาพลเทพ ๑ แลตราปลัดทูลฉลองในกรมนาไป ถ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติแลกรมนาจะมีตราไปถึงหัวเมือง ก็ต้องมีตราพระคชสีห์ ตราพระราชสีห์ ตราบัวแก้ว นำไปถึงเจ้าเมืองกรมการตามเมืองขึ้นด้วยฉบับหนึ่งตามแบบอย่างกำหนดในราชการ ผู้ที่รับตราทั้งปวงหาควรที่จะเชื่อฟังตราอื่นๆ ไม่เลย แลเพราะเหตุที่มีผู้บังอาจใช้ตราปลอมตราเนืองๆ เกิดความขึ้นบัดนี้พระราชบัญญัติว่า ตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าแม้นขุนนางนอกตำแหน่งพนักงานควรที่จะมีตราไปหัวเมือง แลข้าเจ้าบ่าวนายใดๆ จะมีหนังสือว่ากล่าวการใดๆ ไปหัวเมือง หรือจะให้สำหรับตัวพวกพ้องบ่าวไพร่ไปว่าคุ้มห้ามค่านาค่าน้ำค่าตลาด สมพักศร อากรภาษีต่างๆ หรือการใดๆ ซึ่งขัดขวางต่อราชการ หนังสือนั้นถึงจะอ้างพระนามแลรับสั่งเจ้านายใดๆ ที่ มีเกียรติยศใหญ่ข้างในข้างหน้าว่ากล่าวขู่เข็ญอย่างไรก็ดี ก็อย่าให้เจ้าเมืองกรมการเสนาข้าหลวงนายน้ำนายอากรกำนันตลาดเชื่อฟังเอาเป็นอันขาด ให้จับเอาหนังสือกับผู้ที่ถือหนังสือมา ถ้าจับได้ในแขวงกรุงเทพมหานครนี้ก็ให้ส่งแก่กรมมหาดไทย กลาโหม กรมท่า แลพระคลังมหาสมบัติพระคลังสินค้าตามกรมที่ตัวผู้จับได้ขึ้นอยู่ ถ้าจับได้ที่หัวเมืองก็ให้คุมตัวมาส่งให้ผู้รักษาเมืองกรมการส่งลงมา ณ กรุงเทพมหานครโดยเร็วจะให้ปรับไหมผู้ถือหนังสือไปเป็นเงินตราชั่งหนึ่งให้แก่ผู้จับ แล้วจะให้ผู้ที่ให้หนังสือไปนั้นต้องใช้อากรที่ นายอากร ฟ้องขาดลง ตั้งแต่หนังสือนั้นลงวันคืนหรือตามที่ชำระได้ว่าให้ไปแต่เมื่อใดนั้นกว่าจะครบ ถ้าเจ้าภาษี นายอากรกำนันตลาด จับหนังสือที่มิใช่ ตราภูมิ คุ้มห้ามตามตำแหน่ง เป็นหนังสือชื่อขุนนางอ้างการเท็จ หรือหนังสือข้าเจ้าบ่าวนายให้ไปคุ้มค่านาค่าน้ำภาษีอากรสมพักศรตลาด นอกจากตราภูมิเก่าในปีเถาะ สัปตศกนี้ แลตราภูมิใหม่ตีพิมพ์แล้ว ประทับตราตามแบบใหม่ตั้งแต่มะโรง อัฐศกไปแล้ว ก็อย่าเชื่อฟังละวางเลยจงจับเอาหนังสือทั้งผู้ถือ ถ้าได้ในกรุงเทพมหานครก็ให้เอาหนังสือกับคนถือหนังสือมาส่งให้เจ้าพนักงานตามตำแหน่ง ถ้าจับได้ที่หัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือ ก็ให้ไปส่งกับเจ้าเมืองกรมการ ให้เจ้าเมืองกรมการเอาตัวผู้ถือหนังสือกับ หนังสือส่งเข้ามาในกรุงเทพมหานครแต่ใน ๑๕ วัน จะปรับไหมเอาเงินชั่งหนึ่งกับผู้ถือหนังสือให้แก่ผู้จับ ถ้านายอากรพบปะหนังสือที่มิใช่ตำแหน่งเจ้าพนักงาน๑เจ้าพระยาพลเทพ นามเดิม หลง เกิด พ.ศ. ๒๓๓๔ บุตรเจ้าพระยาสุระบดินทร์ฯ (บุญชี) กรุงธนบุรีพ.ศ. ๒๓๙๔ ดำรงตำแหน่งเสนาบดีจตุสดมภ์กรมนา ศักดินา ๑๐๐๐๐ ถึงอสัญกรรม พ.ศ. ๒๔๑๒84 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นหนังสืออ้างนามเจ้าชื่อขุนนางผิดอย่างตราภูมิเก่าใหม่ให้ไปแก่บ่าวไพร่แล้ว ถ้านายอากรเกรงพาสนาบารมีเจ้านายขุนนางที่อ้างในหนังสือและถ้อยคำผู้ถือนั้น แล้วนิ่งเสีย ปล่อยเสีย ไม่เอาตัวผู้ถือหนังสือมาส่งตามบังคับนี้ ถ้ามีผู้มาร้องฟ้องหรือจับหนังสือได้ที่อื่น ชำระซัดทอดไปถึง จะให้คิดเอาเงินอากรที่ร้องขาดในชั่วอายุหนังสือปลอมนั้น กับนายอากรจงเต็ม ถ้าเจ้าเมืองกรมการหรือเจ้าพนักงานในกรุง เมื่อนายอากรจับเอาผู้ถือหนังสือ และคนถือหนังสือมาส่งให้เห็นกับพระบารมีเจ้านายและวาสนาขุนนาง ปิดความว่ากล่าวไกล่เกลี่ยเสีย ไม่เอาเนื้อความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณา ก็ให้ผู้จับได้มาร้องถวายฎีกาให้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทโดยเร็วจะให้คิดเอาเงินอากรที่ขาดในชั่วอายุหนังสือปลอมนั้นกับเจ้าเมืองกรมการ และเจ้าพนักงานซึ่งไม่บอกมากรุงเทพมหานคร และไม่กราบทูลพระกรุณาว่าจะครบจำนวนขาดในชั่วอายุหนังสือนั้นโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ตีพิมพ์ประกาศมาให้ท่านทั้งปวงรู้เทอญประกาศมา ณ วันพุธ เดือนยี่ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก๗๘. ประกาศว่าด้วยราษฎรชาวกรุงเก่าถวายข้าวเปลือกณ วันพุธ เดือนยี่ แรม ๘ ค่ำ ๑ ปีเถาะ สัปตศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าฯ ว่า ซึ่งราษฎรชาวกรุงเก่ารวมกันทูลเกล้าฯ ถวายข้าวเปลือก ๓๘ เกวียนนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระเมตตาปรานีเป็นอันมาก ด้วยว่าราษฎร เมื่อทำนาได้ผลเมล็ดข้าวเปลือกมากน้อยเท่าใด ก็ต้องเสียค่านาอยู่ตามจำนวนเรียก แล้วยังอุตสาหะมีใจสวามิภักดิ์จัดข้าวเปลือกทูลเกล้าฯ ถวายเป็นส่วนฉลองพระเดชพระคุณอีกชั้นหนึ่ง จึงโปรดเกล้าฯ พระราชทานผ้าลายขึ้นไป ให้เจ้าพระยานิกรบดินทร มหินทรมหากัลยาณมิตร ที่สมุหนายก แจกแก่ราษฎรเหล่านั้นคนละผืนๆ เป็นรางวัลเล็กน้อย แลข้าวเปลือกซึ่งราษฎรทูลเกล้าฯ ถวายนั้น โปรดเกล้าฯ ให้เอามาใช้ในการพระราชกุศลจัดเป็นข้าวทรงบาตรบ้าง เลี้ยงพระสงฆ์ในพระบรมมหาราชวังบ้าง พระราชทานราษฎรป่วยเป็นโรคต่างๆ ซึ่งมารักษาตัวอยู่โรงหลวงบ้าง พระราชทานแก่คนพิการ ชรา นักโทษ แลราษฎรมารับพระราชทานนั้นบ้าง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานส่วนพระราชกุศลให้ราษฎรผู้เจ้าของข้าวได้อนุโมทนาทั้งสิ้นด้วยกัน แลให้อยู่เย็นเป็นสุขทั้งชั่วนี้ชั่วหน้า เทอญอนึ่ง โปรดเกล้าฯ ว่า เจ้าภาษีอากรค่าน้ำ แลสมพักศรนายอากรอื่นๆ เมื่อจะไปเก็บภาษีเรียกอากรหัวเมืองใด ก็มีตราไปวางแก่ผู้สำเร็จราชการเมืองแลกรมการ ร้อยแขวงกำนัน นายอำเภอได้ป่าวร้องให้ราษฎรชาวบ้านรู้บ้าง มิได้รู้บ้าง เจ้าภาษีนายอากรไปเรียกเอาภาษีอากรสมพักศร๑เดือนยี่ แรม ๘ ค่ำ ตรงกับวันอังคารที่ ๒๙ มกราคม พ.ศ. ๒๓๙๘ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพุธจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่85 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เหลือเกินพิกัด ราษฎรก็ต้องยอมเสียให้ เพราะมิได้รู้พิกัดในท้องตรา จึงโปรดเกล้าฯ สั่งให้คัดพิกัดภาษีอากรสมพักศรจะตีพิมพ์ แรกให้ราษฎรรู้ในกำหนดพิกัดต่อภายหลัง ก็ในระหว่างที่ยังมิได้ตีพิมพ์พิกัดแจกมานี้ ถ้าราษฎรผู้ใดได้ความเดือดร้อนเพราะเจ้าภาษีนายอากรกดขี่เรียกภาษีอากรเหลือเกิน หรือมีทุกข์ด้วยเรื่องคดีใดๆ ก็ดี ให้มากราบเรียนร้องทุกข์ต่อท่านเสนาบดี แม้นท่านเสนาบดีสั่งตุลาการคนใดให้ชำระ แลตุลาการกดความไว้ให้เนิ่นนานพ้นเดือนหนึ่งแล้ว ข้อคดียังมิได้สำเร็จ ก็ให้ราษฎรผู้ได้ความเดือดร้อนนั้นทำเรื่องราวฎีกาทูลเกล้าฯ ถวาย จะโปรดเกล้าฯทรงตัดสินให้สำเร็จโดยเร็วหมายประกาศมา ณ วันพุธ เดือนยี่ แรม ๘ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก๗๙. ประกาศว่าด้วยคนพาลเสพสุราในเวลาตรุษสงกรานต์คัดจากหมายรับสั่งปีเถาะ สัปตศก
ด้วยพระอินทราบดีสีหราชรองเมือง เจ้ากรมกองตระเวนขวา รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า เทศกาลตรุษสงกรานต์ ควรที่ราษฎรจะชักชวนกันทำบุญให้ทานกระทำการกุศลจึงจะชอบ นี่หาดังนั้นไม่ คนที่เป็นพาลสันดานหยาบชวนกันเสพสุราแล้วพากันไปเที่ยวกลางถนนหนทาง พูดจาท้าทายกล้าหาญให้เกิดการก่อวิวาทชกตีกัน เพราะเสพสุราแล้วหาอยู่ในบ้านในเรือนของตัวไม่ แต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ผู้ใดผู้หนึ่งจะเสพสุราเมาสักเท่าใดก็มิได้ห้าม ด้วยสุรามีอากรอยู่แต่เดิม ครั้นจะห้ามเสียทีเดียวก็หาควรไม่ ถ้าผู้ใดเสพสุราแล้วก็ให้อยู่แต่ในบ้านในเรือนของตัว ห้ามอย่าให้ไปเที่ยวชกตีวิวาทตามถนนหนทางที่บ้านเรือน เขตแดนผู้อื่นเป็นอันขาดทีเดียวอนึ่ง ให้เจ้าของบ้านเจ้าของเรือน รักษาบ้านเรือนเขตแดนของตัว อย่าให้ผู้อื่นมาชกตีวิวาทที่หน้าบ้านเรือนของตัวได้ ถ้าผู้ใดเมาสุราแล้วมิได้อยู่ในบ้านเรือนของตัว บังอาจไปเที่ยวชกตีวิวาทกันที่บ้านเรือนเขตแดนผู้อื่น ก็ให้เจ้าของบ้านเจ้าของเรือนจับตัวผู้ที่เมาสุรามาชกตีวิวาทให้จงได้ ถ้าแลผู้ที่เมาสุรามาเที่ยวชกตีวิวาทถึงบ้านเรือนเขตแดนผู้อื่น ตัวจะมีบาดเจ็บมากกว่าผู้ที่มิได้บุกรุก แลผู้มิได้บุกรุกจะมีบาดเจ็บ ก็จะตัดสินผู้ที่บุกรุกให้เป็นแพ้ จะทำโทษให้กับผู้ที่มิได้บุกรุกแต่ฝ่ายเดียว เพราะว่าตัวบังอาจไปเที่ยวชกตีวิวาทบุกรุกถึงบ้านถึงเรือนเขตแดนผู้อื่น หาอยู่ในที่บ้านเรือนเขตแดนของตัวไม่ให้มหาดไทย กลาโหม กรมพระสัสดี หมายบอกกับข้าราชการในพระบรมมหาราชวังพระบวรราชวัง ข้าเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แล้วประกาศแก่ราษฎรให้รู้จงทั่วกันตามรับสั่ง86 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๘๐. ประกาศว่าด้วยท้องสนามหลวงแลท้องสนามไชย
มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ประกาศข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย ในพระบรมมหาราชวัง แลพระบวรราชวังฝ่ายหน้าฝ่ายใน เจ้าต่างกรมและยังไม่ได้ตั้งกรม แลอาณาประชาราษฎรทั้งปวง ให้รู้จงทั่วกันว่า ที่ท้องนาหน้าวัดมหาธาตุนั้น คนอ้างการซึ่งนานๆ มีครั้งหนึ่งแลเป็นการอวมงคล มาเรียกเป็นชื่อตำบลว่า “ทุ่งพระเมรุ” นั้น หาชอบไม่ตั้งแต่นี้สืบไป ที่ท้องนาหน้าวัดมหาธาตุนั้นให้เรียกว่า “ท้องสนามหลวง”อนึ่ง ที่หน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ ให้เรียกว่า “ท้องสนามไชย” ให้ข้าราชการผู้จะเขียนบาดหมายและจะกราบบังคมทูลพระกรุณา แลราษฎรทั้งปวงเขียนชื่อเรียกชื่อที่ทั้งสองตำบลให้ถูกต้องตามชื่อซึ่งโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมไว้นี้ ถ้าผู้ที่ยังมิได้รู้หมายประกาศนี้ หรือได้รู้แล้วแต่หลงลืมไป ยังเรียกว่าทุ่งพระเมรุอยู่ตามเคยเรียกมาแต่ก่อน ถ้ากรมพระตำรวจ หรือกรมพระนครบาลผู้หนึ่งผู้ใดจับกุมผู้ที่เรียกพลั้งเรียกผิดนั้นมาปรับไหมเอาเงินทอง ก็ให้ผู้ต้องจับนั้นมาร้องฟ้องตามกระทรวง ถ้าชำระได้ความจริง โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ปรับไหมผู้จับทวีคูณให้แก่ผู้ต้องจับนั้นหมายประกาศนี้ออกใน ปีเถาะ สัปตศก๘๑. ประกาศเรื่องถวายฎีกา
โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้หมายประกาศแก่ข้าทูลละอองธุลีพระบาท ผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฎรผู้มีความทุกข์ร้อน จะถวายฎีกาทั้งปวงให้รู้ทั่วกันว่า แต่ก่อนได้มีหมายประกาศกำหนดวันเสด็จพระราชดำเนินออกพระที่นั่งสุทไธยสวริย ทรงรับฎีกาของราษฎรเดือนหนึ่ง ๔ ครั้ง ครั้นนานมามีราชการอย่างอื่นๆ ขึ้น เมื่อถึงวันที่กำหนดไว้ก็ไม่ได้เสด็จพระราชดำเนินออกไปบ้าง ซึ่งจะกำหนดเป็นแน่ตามหมายประกาศเดิมนั้นไม่ได้ การที่ราษฎรจะคอยถวายฎีกาจึงคลาดวันเนิ่นช้าไปจึงโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ถ้าราษฎรมีทุกข์เดือดร้อนด้วยข้อคดีใดๆ จะคอยถวายฎีกาเห็นจะเนิ่นช้า จะให้ญาติพี่น้องหรือพวกพ้อง ซึ่งเป็นข้าทูลละอองธุลีพระบาทที่มีตำแหน่งเฝ้า ให้เข้ามาถวายฎีกาแทนตัวในที่เสด็จออกทรงประทับแห่งใดๆ ในพระบรมมหาราชวังเป็นเวลาว่างราชการก็ได้ ไม่ให้มีความผิดแก่ผู้มาถวาย แต่ว่าให้ผู้รับฎีกาถวายนั้น เอาตัวเจ้าของฎีกาไว้อย่าให้หลบหนีไป จะได้ส่งตัวให้ผู้ชำระโดยง่ายอนึ่ง แต่เดิมได้มีกำหนดว่า ผู้ใดจะถวายฎีกาให้ไปหากรมล้อมพระราชวังให้เขียนให้นั้นด้วยพระราชประสงค์จะทรงอนุเคราะห์แก่ผู้ถวายฎีกา ให้ได้เรื่องราวฎีกาโดยเร็ว ตั้งแต่นี้สืบไป ผู้ที่จะถวายฎีกา จะให้กรมล้อมพระราชวังแต่งเขียนให้เหมือนอย่างแต่ก่อนก็ตาม หรือจะให้ผู้ใดแต่ง87 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เขียนให้ หรือจะแต่งเขียนเองก็ตาม แต่ให้เขียนให้ถูกถ้วนตามอักษรที่ใช้ไม่ผิด อนึ่ง อย่าสมคบนักเลงฝิ่นให้แต่งเขียนให้เป็นอันขาด ในเรื่องราวฎีกานั้นเล่า อย่าให้วนเวียนเลอะเทอะ ให้ว่าโดยความสัจจริง อย่าให้เก็บเอาความเท็จเป็นสำนวนเติมใส่ในฎีกา แล้วอย่าให้มีคำหยาบช้าต่อพระบรมวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้มีบรรดาศักดิ์ เมื่อจะกล่าวโทษผู้มีบรรดาศักดิ์ก็ให้เรียกตามชื่อผู้มีตำแหน่ง อย่าเติมขึ้น อย่าลดเสีย ผู้จะถวายฎีกาจงทำให้ถูกต้องตามพระราชกำหนดซึ่งโปรดเกล้าฯ ไว้นี้แลการซึ่งทรงรับฎีกาเป็นความเปลื้องทุกข์ของราษฎรนี้ ทรงยินดีว่าได้ทรงบำเพ็ญพระ-ราชกุศลอันใหญ่อยู่อย่างหนึ่ง จึงโปรดเกล้าฯ ว่า ถ้าผู้ใดมาทูลเกล้าฯ ถวายฎีกา จะพระราชทานเงินคนละสลึงเป็นบำเหน็จก่อน เมื่อชำระได้ความจริง ผู้ถวายฎีกาชนะความตามเรื่องราวในฎีกาของผู้นั้นแล้ว จะพระราชทานเงินเพิ่มให้อีกสลึงหนึ่งเป็นรางวัลหมายประกาศตีพิมพ์ ณ วันฯ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก๘๒. ประกาศว่าด้วยหมู่ข้าหลวงเดิมประกาศนี้ไม่แน่ว่าออกปีไหน
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศให้ทราบทั่วกันว่า ใครเป็นคนสักท้องมือพระนามเดิมสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎ ใครๆ ได้รับหนังสือคุ้มสัก ๑๐ ยก ในพระนามนั้น คนสังกัดนี้ที่เป็นข้าราชการตำแหน่งใดๆ ในพระบรมมหาราชวัง คือเป็นพระยา พระ หลวง จมื่น แลผู้สำเร็จราชการเมือง แลกรมการผู้ใหญ่ในหัวเมืองแล้วโปรดให้บุตรจากหมู่เป็นบุตรข้าราชการ บุตรชายจะถวายให้ทำราชการในมหาดเล็กก็ได้ จะให้เป็นขุนเล็กหมื่นน้อยทำราชการกับตัวก็ได้ จะถวายตัวในพระบวรราชวัง หรือเจ้าฟ้า พระองค์เจ้าที่ตั้งกรมแล้ว แลยังไม่ได้ตั้งกรมก็ได้ จะให้ทำราชการในตำแหน่งแผ่นดินใดๆ ตามสมัครก็ได้ บุตรที่บิดาได้เป็น พระยา พระ หลวง จมื่นในแผ่นดินปัจจุบันนี้ โปรดยกดังนี้ แต่อย่าให้ไปขุดคุ้ยเอาชื่อบิดาแลปู่ทวดที่เป็นพระยา พระ หลวงจมื่นในแผ่นดินที่ล่วงแล้วมาอ้างว่า ถ้าตัวเองหรือบิดาแลปู่ได้สักท้องมือ หรือรับหนังสือคุ้มสัก๑๐ ยก ในพระนามเดิมว่า สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎเกล้าคงว่าหมู่ข้าหลวงเดิม คนหมู่ข้าหลวงเดิม ที่ไม่ได้ทำราชการเป็นพระยา พระ หลวง จมื่นในพระบรมมหาราชวัง แลผู้สำเร็จราชการเมือง กรมการผู้ใหญ่ในหัวเมือง แลไม่ได้เป็นบุตรแลบุตรของบุตรชายพวกนั้นแล้ว ตัวเองก็ดี บุตรแลบุตรของบุตรชายก็ดี เป็นขุนเล็กหมื่นน้อยในราชการในพระบรมมหาราชวัง หรือเป็นมหาดเล็กในพระบรมมหาราชวัง หรือติดตัวตามเจ้าหมู่ข้าหลวงเดิมที่เป็นข้าราชการในพระบรมมหาราชวังตามนายเดิมอยู่ หรือมีผู้กราบทูลขอได้พระราชทานให้ไปอยู่ในพระบวรราชวัง แลเจ้าฟ้า พระองค์เจ้าฝ่ายหน้าฝ่ายใน หรือข้าราชการ ผู้ใหญ่ในกรมใดๆ ที่ได้กราบทูลขอ โปรดยกพระราชทานไปแล้วจริงตรงๆ ก็คงเป็นยกไม่ต้องชำระเอาตัว88 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวคนนอกจากกำหนด คือพ่อหมู่ที่ได้สักแลรับหนังสือคุ้มสักในพระนามเดิม แลลูกหมู่หลานหมู่เก่าใหม่ในพวกนั้น โจทก์หลบหลีกสังกัดเดิม ไปทำราชการในตำแหน่งใดๆ ในพระบวรราชวังหรือแอบแฝงให้เจ้านายแลขุนนางมิใช่นายเดิมในกรุงแลหัวเมืองใดๆ ทั้งปวง ต้องพระราชประสงค์จะให้ชำระเอาตัวมาใช้ราชการตามกรมที่ข้าหลวงเดิมเป็นเจ้ากรมปลัดกรมอยู่บัดนี้โปรดให้พระยาราชภักดีศรีรัตนสมบัติ พระยาราชสุภาวดี พระยาอภัยรณฤทธิ์พระยามหาเทพกระษัตริย์ พระยาบำเรอภักดิ์ พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียร พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ พระยาสมบัติยาธิบาล พระยาพหลพลพยุหเสนา หลวงโยธาธิบาล หลวงชำนาญนาวา-กล พระธรรมการบดี พระศรีสุนทรโวหาร พระหฤทัยหลวงราชเสวก หลวงภิบาลภูวนารถ หลวงราชวรานุรักษ์ จมื่นก่งศิลป์ ขุนอาจอัคนิกร ขุนอมรศักดาวุธ ขุนอินทรประสาท หลวงสิทธินายเวรมหาดเล็ก นายจ่ายวด นายกวด นายสนองราชบรรหาร นายเสนองานประพาศ ๒๖ นาย *สืบเสาะผู้บนบาน ผู้นำตัวนำจับ คนที่โจทหมู่ข้าหลวงเดิมนั้นๆ เอาตัวคืนมา ถ้ามีผู้นำจับตัวได้ถึงไปเป็นพระ หลวง ในพระบวรราชวัง ก็ไม่ให้พ้นจับผู้โจทต้องเสียเงิน ๑ ชั่งให้แก่บนจับ จะได้ให้สินบนบ้าง ค่าหักบาญชี แลค่าธรรมเนียมอื่นๆ บ้าง ถ้ารู้สึกตัวกลัวผิด ให้เข้ามาหาท่านผู้สืบจับ๒๖ นาย นายใดนายหนึ่งรับไว้ ต้องเสียค่าหักบาญชี ค่าเชิงประกันแลอื่นๆ เล็กน้อย ไม่ให้มากกว่า ๕ ตำลึง พ่อหมู่แลลูกหมู่ หลานหมู่ ต้องเสียเหมือนกัน* ข้าหลวงเดิมของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ มีชื่ออยู่ในประกาศที่ ๗๐ นี้คือพระยาราชภักดี(ช้าง)พระยาราชสุภาวดี(แก้ว)พระยาอภัยรณฤทธิ์(เฉย) แล้วเป็นเจ้าพระยายมราชพระยามหาเทพ (บัว) แล้วเป็นพระยาสีหราชฤทธิไกรพระยาบำเรอภักดิ์(ดิศ) แล้วเป็นพระยาอัพภันตริกามาตย์พระยาอนุรักษ์(สิงโต) แล้วเป็นพระยาพิทักษ์ภูบาลพระยาบุรุษ (เพ็ง) แล้วเป็นพระยาราชสุภาวดี แลเจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรงพระยาสมบัติยาธิบาล (อยู่)พระยาพหล (กลาง) แล้วเป็นพระยาวิสุทธิธรรมธาดา และพระยาวจีสัตยารักษ์หลวงโยธาธิบาล (คล้าย)หลวงชำนาญนาวากล (สวน)พระธรรมการบดี(ศุข)พระศรีสุนทรโวหาร (ฟัก) แล้วเป็นพระยาพระหฤทัย (เนียม) แล้วเป็นพระธรรมเสนาหลวงราชเสวก (จัน)หลวงอภิบาลภูวนารถ (ดิศ) แล้วเป็นพระศักดาภิเดชวรฤทธิ์หลวงราชวรานุรักษ์(พุ่ม) แล้วเป็นพระไชยบูร แลพระยาพิษณุโลกจมื่นก่งศิลป์(พิน) แล้วเป็นพระอัคเนศรขุนอาจอัคนิกร (หนู)ขุนอมรศักดาวุธ (อิ่ม) แล้วเป็นหลวงราชวรานุรักษ์ และพระไชยบูรขุนอินทรปราสาท (เอี่ยม) แล้วเป็นหลวงราชเสวกหลวงสิทธินายเวร (พุ่ม)นายจ่ายวด (ร้าย) แล้วเป็นหลวงจตุรงคโยธานายกวด (อ้น) แล้วเป็นพระศรีกาฬสมุดนายสนอง (ขำ) แล้วเป็นหลวงสิทธินายเวรนายเสนอ (เปรม)89 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พ.ศ. ๒๓๙๙๘๓. ประกาศเรื่องให้สำรวจคฤหัสถ์อาศัยวัดณ วันอาทิตย์ เดือน ๕ แรม ๗ ค่ำ ๑ ปีมะโรง จ.ศ. ๑๒๑๘
ด้วยมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า คฤหัสถ์ ซึ่งอาศัยวัดนั้น ทรงพระราชดำริเห็นว่า มักเกิดความเกี่ยวข้องเนืองๆ เกิดความขึ้นครั้งใดก็หลบหนีไปทุกครั้ง เหมือนความอ้ายพู่แหยมครั้งนี้ อ้ายพู่แหยมก็เป็นผู้ร้ายเก่าหลบหนีคุก ไปอาศัยสำนักหนีอยู่กับพระสงฆ์สามเณรแลซุ่มซ่อนอยู่ในวัดวาอารามแล้วเที่ยวกระทำอันตรายต่างๆ ตั้งแต่นี้สืบไป พระราชาคณะ พระครูฐานานุกรม เปรียญ เจ้าอธิการ แลพระสงฆ์สามเณรอารามใดๆ ที่มีศิษย์คฤหัสถ์อยู่นั้น ให้ทำหางว่าวมายื่นต่อกรมพระธรรมการ แต่ ณ วันขึ้น ค่ำ ๑ เดือน ๖ ๒ ปีมะโรง อัฐศก เสมอไปทุกๆเดือน ว่านายนั้นอายุเท่านั้น เป็นบุตรคนนั้น อยู่บ้านนั้น เป็นบ่าวคนนั้นสักหลังมือแล้ว ยังไม่ได้สักหลังมือ เป็นศิษย์พระสงฆ์สามเณรรูปนั้นๆ อนึ่ง แม้บิดามารดาญาติพี่น้องผู้ใดผู้หนึ่งมาเยี่ยมเยียนจะนอนค้างที่กุฎีสักคืนหนึ่ง ก็ให้พระสงฆ์สามเณรเจ้าของกุฎีไปบอกแก่พระสงฆ์ซึ่งเป็นใหญ่ในพระอาราม ว่าคนนั้นจะขออาศัยนอนค้างที่กุฎีสักคืนหนึ่งแล้วจะลาไป ถ้าพระสงฆ์สามเณรรูปใดๆเอาความไปบอกดังกล่าวแล้วนี้ ให้พระสงฆ์ซึ่งเป็นผู้ใหญ่ในพระอารามนั้นๆ ไต่ถามคฤหัสถ์ที่จะนอนค้างนั้นดู ถ้าเห็นควรจะนอนค้างได้ ก็ให้นอนค้างสักคืนหนึ่ง ห้ามไม่ให้พระสงฆ์สามเณรคบคฤหัสถ์นอกบาญชีไว้แลนอนค้างที่กุฎีพ้นคืนหนึ่งขึ้นไปได้เป็นอันขาด ถ้าพระสงฆ์สามเณรรูปใดคบคฤหัสถ์นอกบาญชีไว้ดังกล่าวแล้ว มีผู้จับคฤหัสถ์นั้นมาได้ในโบสถ์วิหาร การเปรียญ กุฎีอารามใด หรือเกิดความสิ่งหนึ่งสิ่งใดขึ้น จะให้มีโทษแก่พระราชาคณะ พระครู ฐานานุกรม เปรียญเจ้าอธิการในอารามนั้น แลพระสงฆ์สามเณรเจ้าของกุฎีโดยโทษานุโทษนั้นให้พระครูทักษิณคณิสรพระครูอุดรคณารักษ์ หมายประกาศคณะเหนือ คณะใต้ คณะกลาง คณะวัดพระเชตุพน ให้รู้จงทั่วทุกอาราม ทั้งวัดเดิม วัดขึ้น แลวัดบาง แลหัวเมืองนครเขื่อนขันธ์คณะนั้น ให้ทำหางว่าวมายื่นต่อผู้รับสั่งจงทุกเดือนๆ อย่าให้ขาด เสียราชการได้ตามรับสั่งหมายมา ณ วันอาทิตย์ เดือน ๕ แรม ๗ ค่ำ ปีมะโรง อัฐศ๖ ก๑เดือน ๕ แรม ๗ ค่ำ ตรงกับวันเสาร์ที่ ๒๖ เมษายน พ.ศ. ๒๓๙๙ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันอาทิตย์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๒ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๙90 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๘๔. ประกาศว่าด้วยตราประจำหมายประกาศณ วันพุธ เดือน ๕ แรม ๑๐ ค่ำ ๑ ปีมะโรง อัฐศก
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฎรทั้งปวงให้รู้ทั่วกันว่าตั้งแต่นี้ไป การที่จะให้ป่าวประกาศทั่วทั้งพระมหานคร ควรจะเชื่อฟังเอาเป็นจริงแน่แท้ได้นั้น๒ อย่าง คือประกาศไปแต่พระบรมราชโองการอย่าง ๑ ประกาศบังคับแต่เสนาบดี หรือนายอำเภอแลผู้รักษาเมือง ผู้รั้งกรมการอย่าง ๑ ถ้าจะมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ประกาศ บางครั้งก็จะเป็นหนังสือพิมพ์มีตราดวงนี้ เส้นดำนำหน้าหนังสือพิมพ์เป็นสำคัญเหมือนอย่างประกาศฉบับนี้ หรือถ้าเป็นการเร็วด่วน ก็จะเป็นหนังสือเขียน จะมีพระราชลัญจกรบรมราชโองการ องค์น้อยหรือองค์ใหญ่นำหน้า มีพระราชลัญจกรประจำแผ่นดินประทับพนมศกเป็นสำคัญ ถ้าเป็นแต่คำประกาศของนายอำเภอ ประกาศแก่ราษฎรชาวบ้านตามแขวงตามอำเภอ โดยบังคับเสนาบดีแลรักษาเมืองผู้รั้ง กรมการ ด้วยเรื่องโจรผู้ร้ายแลอื่นๆ ก็จะมีตราเจ้ากระทรวงผู้หมายประกาศนั้นๆ ปิดประจำเป็นสำคัญ ถ้าราษฎรได้เห็นดวงตราตามที่กำหนดไว้ในหมายประกาศฉบับนี้แล้ว ก็ให้เชื่อเอาเป็นจริงตามการใหญ่น้อยนั้นเทอญฯถ้าคำเขียนประกาศไม่มีดวงตราเป็นสำคัญ ก็อย่าให้เชื่อฟังเอาเป็นจริงเลย แต่บัตรหมายกันด้วยเรื่องการตามตำแหน่ง มิใช่คำประกาศทั่วทั้งพระมหานคร เป็นแต่สั่งกันในข้าราชการเจ้าขุนมูลนายนั้น ถึงไม่มีตราก็ให้เชื่อฟังกันตามเคยแต่ก่อนประกาศมา ณ วันพุธ เดือน ๕ แรม ๑๐ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก๘๕. ประกาศว่าด้วยผู้ที่จะรับทำภาษีอากรต่างๆให้ทำเรื่องราวยื่นตามกรมณ เดือน ๕ ๒ ปีมะโรง อัฐศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ตีพิมพ์ประกาศแก่ผู้ที่จะเดินเหินเป็นเจ้าภาษีนายอากรทั้งปวงให้รู้ทั่วกัน ว่าตั้งแต่นี้ไป จีนหรือไทยผู้ใดผู้หนึ่ง ซึ่งจะเป็นเจ้าภาษีรายใหม่ ยังไม่เคยมีมาแต่ก่อน เมื่อเห็นว่าพอจะเก็บพระราชทรัพย์ทูลเกล้าฯ ถวายเป็นประโยชน์๑เดือน ๕ แรม ๑๐ ค่ำ ตรงกับวันอังคารที่ ๒๙ เมษายน พ.ศ. ๒๓๙๙ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพุธจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๒ตรงกับวันที่ ๕ เมษายน ถึงวันที่ ๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๙91 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔กับแผ่นดินได้ ถ้าผู้นั้นขึ้นในกรมมหาดไทย ก็ให้ทำเรื่องราวมายื่นกรมมหาดไทย ถ้าขึ้นในกรมพระกลาโหม ก็ให้มายื่นกับกรมพระกลาโหม ถ้าขึ้นในกรมท่า ก็ให้มายื่นกรมท่า ถ้าขึ้นในพระคลังสินค้า ก็ให้ยื่นกับพระคลังสินค้า หรือผู้ซึ่งจะเป็นเจ้าภาษีนั้นอยู่ในกรุงฯ จะทำเรื่องราวไปยื่นทั้ง๓ กรม หรือกรมใดกรมหนึ่งก็ตาม หรือจะไปยื่นกับสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ นรเนตรนาถราชสุริยวงศ์ก็ได้ ถ้าใน ๑๕ วันว่าไม่แล้ว ก็ให้หานายหน้าข้างหน้าข้างใน นำเรื่องราวขึ้นกราบทูลพระกรุณาให้พร้อมกับหนังสือประกัน แลตัวนายประกันที่ทรงรู้จักหรือที่ควรจะทรงรู้จักจะทรงตัดสินให้แล้ว แต่ในเรื่องราวนั้น อย่าให้ว่าแบ่งปันตั้งพิกัดเอาเองว่าเท่านี้เท่านั้น ขึ้นที่นั้นเท่านั้น ที่นั่นเท่านั้น ให้แรงไปให้ว่าอ่อนน้อมเข้ามาพอสมควรถ้าภาษีอากรรายเก่าที่มีอยู่แล้ว เห็นเจ้าภาษีนายอากรคนเก่าทำมีกำไร แต่หาบวกขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายไม่ จะมาประมูลพระราชทรัพย์ให้ทวีมากขึ้นไปนั้น ถ้าขึ้นพระคลังมหาสมบัติ ก็ให้ยื่นเรื่องราวกับเจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติ ขึ้นพระคลังสินค้าก็ให้ยื่นกับเจ้าพนักงานพระคลังสินค้า ถ้าสงสัยเจ้าพนักงานว่าจะเห็นกับหน้าผู้อื่นจะไม่ทำโดยซื่อสัตย์สุจริต ก็ให้หานายหน้าข้างหน้าหรือข้างใน ให้นำเรื่องราวขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทพร้อมทั้งผู้ประกัน เมื่อทรงเห็นว่าควรจะได้แก่ผู้ใด ก็จะโปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าพนักงานให้กับผู้นั่นทำไปประกาศมา ณ วันเดือน ๕ ปีมะโรง อัฐศก จุลศักราช ๑๒๑๘๘๖. ประกาศว่าด้วยเขตที่ซึ่งฝรั่งจะเช่าหรือซื้อได้ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๗ ขึ้น ๒ ค่ำ ๑ ปีมะโรง อัฐศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ราษฎรชาวกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทรมหินทรายุธยาที่เรียกว่าบางกอก แลอยู่ในแขวงหัวเมืองชั้นในใกล้ๆคือเมืองนครเขื่อนขันธ์ที่เรียกว่าปากลัด เมืองสมุทรปราการที่เรียกว่าปากน้ำ เมืองสาครบุรีที่เรียกว่าท่าจีน เมืองนครไชยศรีที่เรียกว่าละครไชยศรี เมืองนนทบุรีที่เรียกว่าตลาดขวัญ เมืองปทุมธานีที่เรียกว่าสามโคก แลกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยาที่เรียกว่ากรุงเก่า ว่าเมืองอ่างทองเมืองสิงห์บุรี เมืองพรหมบุรี ที่เรียกว่าบ้านแป้ง บางพุทรา เมืองลพบุรี บุราณเรียกว่าละโว้แลคนชาววัดบางพวกอุตริเรียกว่าเมืองนพบุรีแลเมืองสระบุรีที่เรียกว่าเมืองใหม่บ้าง บ้านทนบ้านม่วงบ้าง แลเมืองนครนายกที่เรียกว่าคอระยก เมืองปราจีนบุรีที่เรียกว่าบางคาง เมือง๑เดือน ๗ ขึ้น ๒ ค่ำ ตรงกับวันพุธที่ ๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๙๙ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพฤหัสบดีจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่92 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉะเชิงเทราที่เรียกว่าแปดริ้ว เมืองพนัสนิคมที่เรียกว่าบ้านวัดโบสถ์วัดหลวง เมืองชลบุรีที่เรียกว่าบางปลาสร้อยหรือบางปาส้อย เมืองบางละมุง แลเกาะในหมู่เกาะสีชัง แลเมืองเพชรบุรีที่เรียกว่าพริบพรี แลเมืองสมุทรสงครามที่เรียกว่าแม่กลอง แลเมืองราชบุรีที่เรียกว่าราชพรี ราษฎรอยู่ในเขตแขวงเมืองเหล่านี้แลอื่นๆ คือ ไทย ลาว เขมร มอญ พม่า จีน ญวน แขก ฝรั่งเดิมทั้งปวงให้รู้จงทั่วบัดนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ทั้งสองพระองค์ ทรงราชดำริเห็นพร้อมกันกับความคิดท่านเสนาบดี ปรารถนาจะใคร่ทำนุบำรุงพระนครแลราษฎรให้มีทางที่ทำกินแลค้าายให้เจริญทรัพย์สมบัติขึ้นกว่าแต่ก่อน ครั้งนี้คนชาติที่มีผิวขาวที่เรียกว่าฝรั่งนอก เข้ามาทำสัญญาว่าจะขอเข้ามาซื้อที่อยู่ ตั้งทำมาหากินในพระราชอาณาจักรนี้ คล้ายกันกับจีนแลชาวประเทศอื่นซึ่งเข้ามาอยู่แต่ก่อน จึงทรงพระกรุณาโปรด ฯ ยอมให้พวกฝรั่งนอกซื้อที่เช่าที่ในเขตแขวงที่ไม่ใกล้ไม่ไกลนัก แต่กรุงเทพมหานคร คือในภายในพระนคร แลห่างกำแพงพระนครออกไปเพียงสองร้อยเส้นเข้ามาโดยรอบ ในเขตเท่านี้ห้ามไม่ให้ผู้ใดขายที่ขาดแก่คนนอกประเทศที่เข้ามาอยู่ยังไม่ถึง ๑๐ ปี แต่จะให้เช่านั้นได้ ไม่ห้ามเมื่อจะให้เช่านั้นให้มาทำหนังสือสัญญาว่ากล่าวกันต่อหน้ารั้วแขวงอำเภอแลเจ้าพนักงานให้รู้เห็นเป็นพยานไว้ อย่าให้ลอบขายด้วยโวหารว่าให้เช่า คือเอาเงินล่วงหน้ามากกว่ากำหนดเช่าตามเดือนตามปี ถ้าร้อนรนจะใคร่ได้เงินมาก จะขายที่กับคนนอกทีเดียวด้วยอยากจะได้เงินเร็วๆ ก็ให้กราบเรียนท่านเสนาบดีก่อน เมื่อท่านเสนาบดียอมให้ขายจึงขายได้ แลที่ห่างกำแพงพระนครสองร้อยเส้นออกไปในภายในที่ที่ไม่ไกลนัก เพียงเรือพายเรือแจวจะไปถึงได้ใน ๒๔ ชั่วโมงเข้ามานั้น เจ้าของที่จะขายที่บ้านทั้งเหย้าเรือนแลที่สวนที่นาให้ขาดกับคนนอกที่เรียกว่าฝรั่งก็ได้ ไม่ห้าม ไม่มีโทษ โปรด ฯอนุญาตแล้วเพราะว่าคนนอกมักใจใหญ่ใจโตซื้อแพงๆ ผู้ที่จะขายได้เงินมากๆ เงินทองจะได้ตกอยู่ในบ้านในเมือง ถ้ายังหวงที่อยู่จะให้คนนอกเช่าที่สวนที่นาที่โรงที่เรือนอย่างไรก็ได้ ราษฎรเจ้าของที่จะได้ๆ ค่าเช่าดีกว่านิ่งอยู่เปล่าๆ แลเมื่อเจ้าของมีกำลังทำเองให้มีผลมากกว่าค่าเช่าไม่ได้นั้น แต่ว่าห้ามไม่ให้ฉ้อเบียดบังเอาที่แลเรือน แลสวนแลนาของผู้อื่น ที่ไม่เป็นสิทธิแก่ตัวไปขายกับคนนอกประเทศให้เป็นความยุ่งยิ่งกันขึ้นเพราะเหตุนี้ ถ้าใครจะขาย จะให้เช่า ก็ให้มาบอกกล่าวกับรั้วแขวงอำเภอ ให้ร่ำเรียนแก่เจ้าพนักงานแลผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการให้รู้เห็นเป็นพยาน ทำหนังสือซื้อขายแลสัญญาเช่าที่ให้แน่นอนมั่นคง อย่าให้มีความเกี่ยวข้องทุ่มเถียงกันต่อไปข้างหน้าได้ แลกำหนดห่างพระนครสองร้อยเส้นแต่ที่ล้อมซึ่งห้ามไม่ให้ขายขาดนั้น คือทิศเหนือกำหนดถึงปากน้ำบางพุทราที่ร่วมกับแม่น้ำเจ้าพระยาต่อไปจนถึงกำแพงลพบุรี แลตรงไปถึงท่าพระงามแม่น้ำสระบุรี ทิศตะวันออกแต่ท่าพระงามถึงบางกนากปลายคลองขุดที่ออกแม่น้ำบางปะกง ตรงไปถึงปากน้ำบางปะกงต่อไปจนเกาะศรีมหาราชา ทิศใต้ตั้งแต่เกาะศรีมหาราชาไปจนถึงกำแพงเมืองเพชรบุรี ทิศตะวันตกตั้งแต่อ่าวทะเลเมืองเพชรบุรีไปถึงปากน้ำเมืองสมุทรสงคราม เลยไปตามลำแม่น้ำจนถึงกำแพงเมืองราชบุรี ต่อไปจนถึงเมืองสุพรรณบุรี ตั้งแต่สุพรรณบุรีไปถึงปากน้ำบางพุทราประจวบที่เก่า ภายใน93 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ที่เท่านี้แล ที่นอกกำหนดทาง ๒๔ ชั่วโมงนี้ออกไปเป็นที่เปลี่ยวที่ไกล ห้ามไม่ให้ผู้ใดขายแก่คนนอกประเทศ และให้คนนอกประเทศเช่าดังหนึ่งที่ภายในกำหนดเข้ามา แต่ในที่นอกกำหนดนั้นถ้าคนนอกประเทศมีหนังสือเบิกด่านเดินทางไปสำหรับตัวไม่เป็นคนหนีแล้วราษฎรจะซื้อจะขายด้วยก็ได้ จะให้เช่าพักพาอาศัยอยู่กว่าจะกลับก็ได้แต่จะให้เช่าเป็นที่อยู่ แลจะขายขาดไม่ได้คำประกาศนี้เป็นแต่คำสั้นๆ พอให้คนฟังเข้าใจง่าย อ่านรู้เร็วๆ ข้อความวิตถารมีอยู่อีกฉบับ ๑ได้แจกไปกับผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการรั้วแขวงอำเภอแล้วแลได้ปิดไว้ที่วัดใหญ่ๆ ที่ศาลากลางที่การเปรียญ หลายแห่งแล้วเมื่อไม่เข้าใจ ไปตามอ่านดูเถิด อย่าได้ปรารภเอาความในประกาศสั้นนี้ไปพูดจาเล่าลือกันไปผิดๆ ถูกๆประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๗ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศ๖ ก๘๗. ประกาศว่าด้วยการประพฤติต่อฝรั่งเศอังกฤษแลอเมริกันที่มาอยู่ในเมืองไทยณ วันพฤหัสบดี เดือน ๗ แรมค่ำ ๑ ๑ ปีมะโรง อัฐศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการ และบรรดาราษฎรทั้งไทย จีน ญวน มอญ ลาว เขมร พม่า มลายูแลคนเชื้อฝรั่ง โปรตุเกสเดิม และคนเชื้อแขกเทศแขกจามทุกชาติทุกภาษาทั้งปวงซึ่งอยู่ในกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทรมหินทรายุธยาที่เรียกว่าบางกอก แลอยู่แขวงหัวเมืองชั้นในใกล้ๆคือเมืองนครเขื่อนขันธ์ ที่เรียกว่าปากลัด เมืองสมุทรปราการที่เรียกว่าปากน้ำ เมืองสาครบุรีที่เรียกว่าท่าจีน เมืองนครไชยศรีที่เรียกว่าละครไชยศรี เมืองนนทบุรีที่เรียกว่าตลาดขวัญเมืองปทุมธานีที่เรียกว่าสามโคก และกรุงเทพทวารวดีศรีอยุธยาที่เรียกว่ากรุงเก่า ว่าเมืองอ่างทองเมืองสิงห์บุรี เมืองพรหมบุรีที่เรียกว่า บ้านแป้ง บางพุทรา เมืองลพบุรีที่บุราณเรียกว่าละโว้แลคนชาววัดบางพวกอุตริเรียกว่าเมืองนพบุรี และเมืองสระบุรีที่เรียกว่าเมืองใหม่บ้าง บ้านทนบ้านม่วงบ้าง และเมืองนครนายกที่เรียกว่าคอระยก เมืองปราจีนบุรีที่เรียกว่าบางคาง เมืองฉะเชิงเทราที่เรียกว่าแปดริ้ว เมืองพนัสนิคมที่เรียกว่าบ้านวัดโบสถ์วัดหลวง เมืองชลบุรีที่เรียกว่าบางปลาสร้อยหรือบางปาส้อย เมืองบางละมุงแลเกาะในหมู่เกาะสีชัง แลเมืองเพชรบุรีที่เรียกว่าพริบพรี และเมืองสมุทรสงครามที่เรียกว่าแม่กลอง แลเมืองราชบุรีที่เรียกว่าราชพรีราษฎรอยู่ในแขวงเมืองเหล่านี้แลอื่นๆ ให้ทราบจงทั่ว๑เดือน ๗ แรมค่ำ ๑ ตรงกับวันพุธที่ ๑๘ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๙๙ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพฤหัสบดีจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่94 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวด้วยเมื่อปีเถาะ สัปตศก (พ.ศ. ๒๓๙๘) เป็นปีที่ ๕ ในแผ่นดินปัจจุบันนี้ สมเด็จพระเจ้านโปเลยอนที่ ๓ เป็นพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสแลสมเด็จพระนางเจ้าวิกตอเรียเป็นเจ้าทวีปปริเตนใหญ่แลไอแลนด์แลเปรสิเดนต์ผู้ครองยูไนติดสเตตอเมริกา ได้บังคับให้ขุนนางเข้ามาขอทำสัญญาผูกพันทางพระราชไมตรี แลการที่ลูกค้าฝรั่งเศสอังกฤษอเมริกันจะเข้ามาค้าขายให้สะดวกสบายดีขึ้นกว่าแต่ก่อน ในขอสัญญาข้อ ๑ เป็นที่ ๔ ในลำดับนั้นมีว่า จะขอให้คนฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกันแลชาติอื่นๆ ซึ่งอยู่ในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน ได้เข้ามาพึ่งพระบารมีพระเดชพระคุณอาศัยตั้งบ้านเรือนอยู่ทำมาหากินในแผ่นดิน ซึ่งเป็นพระราชอาณาจักรกรุงสยามให้สมควรแก่การที่บ้านเมืองเป็นไมตรีกัน จะยอมให้เสียภาษีอากรในที่เพาะปลูก และค่าน้ำค่าตลาด และภาษีสินค้าขาเข้าขาออกทั้งปวงทุกอย่าง เสมอกันกับคนชาติอื่นภาษาอื่นซึ่งเข้ามาอาศัยพึ่งพระบารมีทำมาหากินอยู่แต่ก่อน จึงได้ทรงพระราชดำริพร้อมกับความคิดท่านเสนาบดี ว่าคนชาติฝรั่งเศสอังกฤษอเมริกัน แลคนซึ่งขึ้นกับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน บัดนี้ก็เป็นข้าแผ่นดินเมืองที่เป็นพระราชไมตรีกันแล้วทั้งสามเมือง แลคนชาติฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกันก็มีวิชาฉลาดในการงานต่างๆ เมื่อได้เข้ามาตั้งบ้านเรือนอยู่ในพระราชอาณาเขต เห็นจะมาประกอบการช่างทำสิ่งของเครื่องใช้สอยต่างๆประหลาดๆ ดีกว่าสิ่งของที่เคยทำได้ในกรุงซึ่งมีมาแต่ก่อนบ้าง แล้วจะเอาออกจำหนายซื้อขายแก่ราษฎรราคาของที่ทำเมืองนี้ก็จะถูกกว่าของที่ลูกค้านำมาขายแต่เมืองอื่น ช่างชาวพระนครนี้เมื่อเห็นดีก็จะร่ำเรียนเลียนทำตามอย่าง การช่างทั้งปวงก็จะจำเริญดีขึ้นกว่าแต่ก่อน อนึ่ง การเพาะการปลูกสิ่งของที่มีประโยชน์ในแผ่นดิน คนฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน มักเข้าใจวิธีเพาะปลูกมีตำรับตำรา ถ้าเข้ามามีอุตสาหะมีเพียรพยายามทำไร่นาเรือกสวนได้มากในที่เป็นป่าและท้องทุ่งที่รกร้างว่างเปล่าอยู่ ก็จะให้จำเริญสมพักศรอากรภาษีมีมากขึ้นแก่แผ่นดินโดยลำดับเวลาไปภายหน้าเมื่อพวกฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน เอาเงินทองมาแต่นอกประเทศลงทุนซื้อที่ เช่าที่ แลจ้างลูกจ้างใช้เงินทองเมืองอื่นก็จะได้ตกอยู่ในแผ่นดินจำเริญแก่ราษฎรพระนครนี้ ราษฎรที่ยากจนจะได้รับจ้างเลี้ยงชีวิตดีกว่าขายตัวเป็นทาสให้ท่านผู้อื่นใช้ ด้วยเป็นประโยชน์อย่างว่ามานี้แลอย่างอื่นๆ ก็ควรจะยอมให้ฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกันเข้ามาอาศัยอยู่ในพระราชอาณาจักรตามสบาย แต่ยังเห็นเหตุอยู่อีกอย่างหนึ่งว่า คนชาติฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกันรูปร่างเพศภาษาแปลก ต่างจริตกิริยา อย่างธรรมเนียมก็ผิดกันกับชาวประเทศนี้นัก ครั้นจะยอมให้ไปอยู่ไกลห่างพระนครไปนัก กลัวคนที่ไกลๆไม่เคยพบเห็นฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน จะสำคัญคิดว่าเป็นคนแปลกมาจะพากันข่มเหงต่างๆ เมื่อเดินทางไกลหรืออยู่ในที่เปลี่ยวคนใจร้ายใจพาลเมื่อเห็นเป็นคนต่างเมืองต่างภาษา ก็จะเข้าปล้นชิงตีรันฟันฆ่า เมื่อความเช่นนี้มีขึ้นจะไต่ถามหาพยานสืบอาการเป็นจริงก็จะยากไป เพราะพวกฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน ไม่รู้จักใครในที่ไกลที่เปลี่ยวจะได้ความลำบากนัก อนึ่ง จะให้พวกฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน ซื้อที่ขาดเป็นของฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน อยู่ในภายใน หรือใกล้พระเนตร แต่แรกมาใหม่ๆ ยังไม่กว้างขวางรู้จักใครมาก เมื่อบ้านเรือนเบียดเสียดแทรกแซงกันจะมีความทะเลาะวิวาท ชาวพระนครนี้เห็นว่าไม่รู้จักใครก็จะกลุ้มรุมข่มเหงต่างๆ ด้วยยังไม่คุ้นเคยจึงได้ทรงพระราชดำริพร้อมกับความคิดท่านเสนาบดี จะยอมให้ฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกันแลคนซึ่ง95 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ขึ้นกับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน เข้ามาอยู่ในกรุงเทพมหานครแต่ในทาง ๒๔ ชั่วโมง ที่จะไปด้วยเรือเป็นปรกติของประเทศนี้ แต่ในที่รอบพระนครสองร้อยเส้นนั้น ห้ามมิให้ฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกันที่มาใหม่อยู่ในประเทศนี้ยังไม่ถึง ๑๐ ปี ซื้อที่ขาดเป็นของตัวเป็นแต่จะเช่าอยู่นั้นได้ ที่ห่างกรุงเทพมหานครกว่าสองร้อยเส้นออกไป ภายใน ๒๔ ชั่วโมงเข้ามานั้นแห่งใดแห่งหนึ่ง ฝรั่งเศอังกฤษ อเมริกัน จะเช่าก็ได้ จะซื้อที่นาที่สวนที่บ้านที่เรือนขาดเป็นของตัวก็ได้ ท่านเสนาบดีจึงได้เชิญพระราชดำริไปพูดปรึกษากับทูตฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน ซึ่งเข้ามาขอทำสัญญาก็ได้ยอมพร้อมใจกันใส่ความอันนี้ไว้ในข้อสัญญาข้อเป็นที่ ๔ ด้วยลำดับว่าดังนี้ “คนอยู่ในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน จะมาค้าขายตามหัวเมืองชายทะเลซึ่งขึ้นกับกรุงเทพมหานครก็ค้าขายได้โดยสะดวก แต่จะอาศัยอยู่ที่เดียวก็แต่ในกรุงเทพมหานคร ตามในจังหวัดซึ่งกำหนดไว้ในหนังสือสัญญาประการหนึ่งคนอยู่ในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน จะมาเช่าที่ปลูกโรงปลูกเรือนปลูกตึก แลจะซื้อเรือนซื้อโรงซื้อตึก พ้นกำแพงออกไปกำหนด ๒๐๐ เส้น คือ ๔ ไมล์ เช่าได้แต่จะซื้อที่ซื้อไม่ได้ ถ้าอยู่ถึง ๑๐ ปีแล้วจะซื้อได้ ถ้าอยู่ยังไม่ถึง ๑๐ ปี ท่านเสนาบดีจะโปรดให้ซื้อก็ซื้อได้ที่นอกกำหนด ๒๐๐ เส้นนั้น คนอยู่ในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน จะซื้อจะเช่าที่เรือน ที่สวน ที่ไร่ ที่นา ตั้งแต่กำแพงเมืองออกไปเดินกำลังแจวเรือพายทาง ๒๔ ชั่วโมงจะซื้อจะเช่าเมื่อไรก็ซื้อได้เช่าได้ แต่เมื่อคนอยู่ในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน จะซื้อที่ซื้อเรือนจะต้องบอกกงสุลผรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน ตามที่ตามตำแหน่งผู้จะซื้อ กงสุลจะได้บอกเจ้าพนักงานฝ่ายไทย เจ้าพนักงานกับกงสุลเห็นว่าคนจะซื้อที่นั้นเป็นคนจะทำมาหากินโดยจริง เจ้าพนักงานกับกงสุลจะได้ช่วยว่ากล่าวให้ซื้อตามราคาสมควร แล้วจะได้ดูแลปักที่วัดที่ทำหนังสือปิดตราเจ้าพนักงานให้ไว้เป็นสำคัญ แล้วจะได้ฝากฝังเจ้าเมืองกรมการให้ช่วยดูแลทำนุบำรุงด้วย แลให้ผู้ที่ไปอยู่นั้นฟังบังคับบัญชาเจ้าเมืองกรมการตามยุติธรรม ค่าธรรมเนียมที่ทำไร่ทำสวน ราษฎรบ้านนั้นเมืองนั้นต้องเสียอย่างไร ก็ให้เสียตามชาวบ้านนั้น ชาวเมืองนั้น ถ้าในกำหนด ๓ ปีแล้วผู้ซื้อที่ไม่มีทุนรอนหรือแชเชือนเสียมิได้ ตั้งการปลูกสร้าง เสนาบดีจะคืนเงินค่าที่ให้จะตัดสินคืนเอาที่นั้นเสีย” หนังสือสัญญาทั้งสามเมืองความเหมือนกันนี้ได้ทำแล้ว แลขุนนางฝรั่งเศสขุนนางอเมริกันรับเอาไปว่าจะเอาไปลงตรามาส่งเปลี่ยนต่อภายหลัง หนังสือสัญญาเมืองอังกฤษที่ทำเสร็จแล้วก่อนนั้น ทูตอังกฤษก็ได้นำไปถวายสมเด็จพระนางเจ้ากรุงลอนดอนเมืองอังกฤษ ก็ทรงเห็นชอบด้วย ลงตราสันนิษฐานมาเป็นอันเสร็จแล้ว ว่าให้สัญญาคงอยู่อย่างนั้นทุกประการแลขุนนางอังกฤษซึ่งเป็นทูตจำทูลพระราชสาส์น แลเครื่องมงคลราชบรรณาการมาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย แลวางหนังสือสัญญากันทั้งสองฝ่ายเป็นสำเร็จในครั้งนั้น ได้ปรึกษากับเสนาบดีว่าคำในข้อสัญญาว่า คำที่ว่าห่างพระนครโดยรอบสองร้อยเส้นนี้ก็ดี คำว่าห่างไกลเพียงที่เรือไปมาได้ใน ๒๔ ชั่วโมงก็ดี ถึงจะประกาศไปใครไม่ได้วัดแลทดลองก็จะไม่รู้ว่าเพียงไหนจะเป็นเหตุให้สงสัยต้องเถียงกัน จึงได้ให้เจ้าพนักงานกรมเมืองไปกับขุนนางอังกฤษ วัดทางสองร้อยเส้นรอบพระนครปักเสาศิลาไว้ ๔ ทิศ เป็นที่หมายของวงเวียนรอบพระนคร แลในที่บรรทัดวงเวียนของพระนครจะข้ามแม่น้ำเจ้าพระยานั้น ก็ได้มีเสาศิลาเป็นสำคัญทั้งสองฟากด้วย ตั้งแต่96 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัววงเวียนที่มีเสาศิลาเป็นสำคัญ เข้ามาจนถึงพระนครนั้นห้ามมิให้ผู้ใดขายที่บ้านที่สวนแก่คนนอกประเทศเข้ามาอยู่ในกรุงยังไม่ถึง ๑๐ ปี เป็นแต่ให้เช่ามีกำหนดเป็นระยะนั้นได้ไม่ห้าม เมื่อจะให้เช่านั้น ให้มาทำหนังสือสัญญาว่ากล่าวกันต่อหน้ารั้วแขวงอำเภอ แลเจ้าพนักงานให้รู้เห็นเป็นพยานไว้ อย่าให้ลอบขายด้วยโวหารว่าให้เช่า คือเอาเงินล่วงหน้ามากกว่ากำหนดเช่าตามเดือนตามปีสมควรแก่เยี่ยงอย่าง ควรจะยอมกัน ถ้าร้อนรนจะใคร่ได้เงินมาก จะขายที่กับคนนอกทีเดียวด้วยอยากจะได้เงินเร็วๆ ก็ให้กราบเรียนท่านเสนาบดีก่อน เมื่อท่านเสนาบดียอมให้ขายจึงขายได้หรือจะใคร่จำนำทำสัญญาว่าขาดดอกเบี้ยเป็นหลุด ก็ให้มาบอกจำนำแก่คนมีทรัพย์ในฝ่ายไทยก่อนถ้าไม่รับให้เงินแรงกว่าอังกฤษรับแล้ว ให้เอาความมาเรียนท่านเสนาบดีกรมพระนครบาล จะคิดอ่านให้ได้สมประสงค์ก็แลในทาง ๒๔ ชั่วโมง แต่กำแพงกรุงเทพมหานครนอก ๒๐๐ เส้นโดยรอบนั้น ท่านเสนาบดีกับทูตอังกฤษปรึกษาว่ากำหนดลงเป็นตำบลแล้ว คือทิศเหนือกำหนดถึงปากน้ำบางพุทราที่ร่วมกับแม่น้ำเจ้าพระยา ต่อไปจนถึงกำแพงเมืองลพบุรี เลยไปถึงท่าพระงามเมืองสระบุรีทิศตะวันออกแต่ท่าพระงามถึงบางกนากปลายคลองขุดที่ออกแม่น้ำบางปะกง ตรงต่อไปถึงปากน้ำบางปะกงไปจนเกาะศรีมหาราชา ทิศใต้ตั้งแต่เกาะศรีมหาราชาไปจนถึงกำแพงเมืองเพชรบุรีทิศตะวันตกตั้งแต่ฝั่งอ่าวทะเลเมืองเพชรบุรี ไปถึงปากน้ำเมืองสมุทรสงคราม เลยไปตามลำแม่น้ำจนถึงกำแพงเมืองราชบุรีต่อไปจนถึงเมืองสุพรรณบุรี ตั้งแต่สุพรรณบุรีไปถึงปากน้ำบางพุทราประจวบที่เก่าในภายในที่เท่านี้ ถ้าราษฏรที่เป็นเจ้าของที่อยู่แต่ก่อนจะให้คนอังกฤษ แลคนซึ่งขึ้นกับอังกฤษหรือฝรั่งเศสอเมริกันเป็นชาวเมืองหรือขึ้นแก่เมืองฝรั่งเศสอเมริกา ซึ่งมาทำสัญญาแล้วนั้น เช่าอยู่ก็ได้ทำการเพาะปลูกก็ได้ จะขายให้ขาดทั้งที่บ้านที่เรือนที่สวนที่นาก็ได้ไม่ห้ามแต่เมื่อจะให้เช่าหรือจะขายให้นั้น ให้ทำหนังสือสัญญากำหนดที่กำหนดราคา มีวันคืนเดือนปีให้แน่นอนต่อหน้ารั้วแขวงอำเภอพนักงานให้รู้เป็นพยาน หรือเมื่อจะให้เงินรับเงินแลผัดผ่อนกันอย่างไร ก็ให้มีสักขีพยานแลใบรับใบให้เป็นหลักสำคัญ อย่าให้มีการวิวาททุ่มเถียงกันไปในภายหน้าได้เมื่ออังกฤษแลชาวยุโรปอื่นและชาวอเมริกันไปซื้อที่เช่าที่อยู่ในที่ใดๆ ไทยแลจีนและคนอื่นๆจะเข้าไปรับจ้างให้ทำการงานเอาสินจ้างเลี้ยงชีวิตก็ได้ไม่ห้าม อย่าให้คนที่มีความผิดต่อกฎหมายแผ่นดิน คือเป็นโจรและผู้ร้ายแลความชั่วอื่นๆ หลบหนีสุภาตระลาการรั้วแขวงอำเภอแลกองจับหรือทาสแลลูกหนี้ที่คิดจะหนีเจ้าขุนมูลนายแลเจ้าหนี้ หลบลี้เข้าไปอยู่ในที่ของอังกฤษและฝรั่งเศอเมริกันก่อความให้สุภาตระลาการเจ้าหมู่มูลนายต้องมาฟ้องร้องวิวาทเป็นความกับคนต่างประเทศคนที่เป็นต้นเหตุหลบหลีกเข้าไปอยู่ก่อเหตุให้เกิดความต้องว่ากับคนต่างประเทศนั้น คงจะต้องชำระเอาตัวคืนมาให้จงได้ เมื่อได้ตัวมาแล้วจะต้องให้มีโทษเพิ่มให้มากกว่าความผิดของคนผู้ทำผิดโดยปรกตินั้น ถึงทาสแลลูกหนี้ที่หนีเจ้าเบี้ยนายเงิน ทำให้เจ้าเบี้ยนายเงินต้องเป็นความกับคนต่างประเทศ ก็จะให้มีโทษอีกตามโทษานุโทษ เพราะท่านเสนาบดีได้ใส่หนังสือสัญญาไว้แล้วกับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกันว่าดังนี้ “ข้อ ๓ ว่าคนซึ่งอยู่ในบังคับไทยจะไปเป็นลูกจ้างอยู่กับคน97 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔อยู่ในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกันก็ดี คนอยู่ในบังคับไทยมิได้เป็นลูกจ้างก็ดี ทำผิดกฎหมายเมืองไทย จะหนีไปอาศัยอยู่กับคนอยู่ในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน ซึ่งอยู่ในกรุงเทพมหานครถ้ามีพยานว่าทำผิด หนีไปอยู่กับคนในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน กงสุลทั้ง ๓ ตามที่จะจับตัวส่งให้กับเจ้าพนักงานฝ่ายไทย ถ้าคนอยู่ในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน ที่เข้ามาตั้งบ้านเรือนและเข้ามาอาศัยค้าขายอยู่ในกรุงเทพมหานคร ทำผิดหนีไปอยู่กับคนในใต้บังคับไทยถ้ามีพยานว่าทำผิดหนีไปอยู่กับคนในใต้บังคับไทยจริง กงสุลทั้ง ๓ ตามที่จะขอเอาตัวเจ้าพนักงานฝ่ายไทยจะจับตัวส่งให้ ถ้าพวกจีนคนใดจะว่าเป็นคนอยู่ในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน ไม่มีสำคัญสิ่งไรเป็นพยานว่าเป็นคนบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน กงสุลทั้ง ๓ เมืองก็ไม่เอาเป็นธุระข้อ ๕ ว่าคนอยู่ในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน ที่เข้ามาจะอาศัยอยู่ ณ กรุงเทพมหานครต้องไปบอกกับกงสุลตามที่ให้จดชื่อไว้ ถ้าคนเหล่านี้จะออกไปทะเลหรือจะไปเที่ยวเกินกำหนดทาง๒๔ ชั่วโมง ตามสัญญาไว้ที่จะให้คนในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกันอยู่นั้น กงสุลตามที่จะไปขอหนังสือเบิกล่องเจ้าพนักงานฝ่ายไทยให้ไป ถ้าคนในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน จะกลับออกไปจากกรุงเทพมหานคร ถ้าขุนนางเจ้าพนักงานฝ่ายไทยบอกกับกงสุลตามที่ว่า มีเหตุควรจะห้ามมิให้ออกไป กงสุลตามที่ก็จะมิให้ออกไป ถ้าคนอยู่ในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกันไปเที่ยวในระหว่างทาง ๒๔ ชั่วโมง กงสุลตามที่จะเขียนเป็นหนังสือไทยให้ไปว่าคนนั้น ชื่ออย่างนั้น รูปร่างอย่างนั้น มีธุระอย่างนั้น แล้วจะต้องให้เจ้าพนักงานฝ่ายไทยปิดตราหนังสือให้ไปเป็นสำคัญด้วยชาวด่านทางฝ่ายไทยดูหนังสือแล้วให้คืนหนังสือให้ปล่อยตัวไปโดยเร็ว ถ้าไม่มีหนังสือกงสุลตามที่ปิดตราเจ้าพนักงานฝ่ายไทยไปสำหรับตัว ต้องสงสัยว่าเป็นคนหนีก็ให้ยึดเอาตัวไว้แล้ว ให้มาบอกความกับกงศุลตามที่ให้รู้ฯ ข้อ ๖ ว่าคนซึ่งอยู่ในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกันจะเข้ามาเที่ยวแลจะให้เข้ามาอาศัยอยู่ ณ กรุงเทพมหานคร จะถือศาสนาคริสตัน ไทยก็ไม่ห้ามปราม เมื่อจะสร้างวัดขึ้นจะทำได้ก็แต่ในที่เสนาบดีโปรดให้ ถ้าคนอยู่ในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน ซึ่งจะเข้ามาอยู่ณ กรุงเทพมหานครจะจ้างคนซึ่งอยู่ในใต้บังคับไทยมาเป็นลูกจ้าง เสนาบดีฝ่ายไทยจะไม่ห้ามปรามถ้าคนที่มีมูลนายจะมารับจ้างอยู่ในบังคับฝรั่งเศสอังกฤษ อเมริกัน มูลนายไม่รู้ มูลนายจะมาเอาตัวไปก็เอาไปได้ ถ้าคนในบังคับอังกฤษไปจ้างคนในใต้บังคับไทยเป็นลูกจ้างไม่ได้ทำสัญญากับมูลนายให้รู้ก่อน ภายหลังถ้าเกี่ยวข้องสิ่งหนึ่งสิ่งใดเสนาบดีฝ่ายไทยจะไม่ชำระให้”อนึ่ง คนซึ่งอยู่บ้านใกล้เคียงแลข้างบ้านก็ดี ห้ามอย่าให้รุกที่รุกแดน แลลอบเข้าไปถอนต้นไม้สิ่งใดที่ปลูกเพาะของคนต่างประเทศ แลก่อเหตุวิวาทอย่างใดอย่างหนึ่ง อนึ่ง อังกฤษแลชาวยุโรอื่นแลอเมริกัน เข้ามาเช่าที่ซื้อที่ตั้งบ้านเรือนอยู่ในที่ใดๆ ห้ามมิให้ผู้ใดเข้าไปล้อเลียนเย้ากวนก่อความวิวาทอย่างไรอย่างหนึ่งในบ้านของพวกอังกฤษแลชาวยุโรปอื่นแลอเมริกัน ซึ่งจะเข้ามาอยู่นั้น ถ้าใครเข้าไปทำล่วงเกินก่อวิวาทในบ้านของคนต่างประเทศก็จะให้มีโทษแก่ผู้นั้นฝ่ายเดียว จะไม่ว่าความให้ เมื่อผู้ใดจะซื้อจะขายกับพวกอังกฤษแลชาวยุโรปอื่นแลอเมริกัน ซึ่งจะเข้ามาตั้งอยู่ก็ดีจะเที่ยวไปในทางน้ำทางบกค้าขายอยู่ก็ดี ก็ให้ซื้อให้ขายสิ่งของทุกอย่าง เว้นแต่สุรา98 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแลยาฝิ่นนอกภาษี แต่เมื่อจะให้รับสิ่งของแลเงินทอง ก็ให้มีหนังสือรับเป็นสำคัญและพยานรู้เห็นถึงจะผัดผ่อนให้ปันกัน ก็ให้มีหนังสือไว้เป็นสลักสำคัญแลพยานรู้เห็น อย่าทำให้เกี่ยวข้องรุงรังนักมีความจะชำระยากไป เมื่อจะสมคบกับลูกค้าคนอังกฤษ แลชาวยุโรปอื่น แลอเมริกัน ก็ให้พบปะพูดจากันที่หน้าบ้านหน้าโรงมีผู้รู้ผู้เห็น อย่าให้คนต่างประเทศรุกรานเข้าไปทวงถามทุ่มเถียงยื้อแย่งจนเกิดวิวาทในบ้านในเรือนของตัวได้ ให้ออกรับพูดจาเสียหน้าบ้านหน้าโรงมีผู้รู้ผู้เห็นในสุราแลยาฝิ่นสองสิ่งนั้น ถ้าคนอังกฤษและชาวยุโรปอื่นแลคนอเมริกันมารับเอาน้ำสุราแต่นายอากรไปขาย น้ำสุรานั้นคนทั้งปวงซื้อกินซื้อใช้ก็ได้ไม่มีโทษ ต้มสุราขึ้นไม่ได้ ผูกไปแต่นายอากรก็ดี เอาสุราเมืองนอกมาขายก็ดี ห้ามมิให้ใครไปซื้อเอาออกมาแลไปซื้อกินในบ้านคนนอกประเทศนั้น คนที่ไปซื้อออกมาก็ดี คนที่ไปกินในบ้านนั้นเมาออกมาก็ดี ให้นายอากรจับปรับไหมเหมือนคนทำสุราตามโทษานุโทษ แต่ฝิ่นนั้นถ้าคนนอกประเทศมารับไปจากเจ้าภาษีจะไปสูบด้วยกันเองก็ดี ไปขายแก่จีนก็ดี ไม่มีโทษ ถ้าคนที่พระราชบัญญัติห้ามมิให้สูบฝิ่น ไปรับมาสูบมาขายก็ดี เข้าไปอาศัยสูบในบ้านนั้นก็ดี ก็จะมีโทษตามโทษสูบฝิ่น แต่ฝิ่นนอกประเทศที่คนนอกประเทศจะลอบเอามาซื้อขายนั้น ได้ห้ามไว้ในหนังสือสัญญาแล้ว เมื่อมีเหตุขึ้นก็ปรับปรุงกันตามหนังสือสัญญาอนึ่ง อย่าให้สมคบคน อังกฤษ และชาวยุโรปอื่นแล อเมริกันที่มีความผิดหนีกงสุลตามที่เมืองนั้นๆ แลกัปตันนายเรือแลคนหลบเจ้าหนี้ ให้หลบลี้อยู่ในบ้านในเรือน ถ้าหลบเข้าไปก็ให้จับตัวมาส่งกับรั้วแขวงนายอำเภอ จะได้พาตัวไปส่งกับกงสุลตามที่ตามข้อสัญญาที่ว่าแล้วนั้นถ้าคนอังกฤษแลชาวยุโรปแลอเมริกัน มาทำข่มเหงแก่ผู้ใดๆ นอกบ้านของผู้นั้นก็ดี หรือเกี่ยวข้องขัดขวางอย่างไรก็ดี ถ้าอยู่หัวเมืองก็ให้ทำเรื่องราวไปยื่นต่อผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการ พอที่ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการจะว่ากล่าวให้แล้วไปได้โดยยุติธรรมเห็นชอบด้วยกัน ก็ให้ว่าให้เป็นแล้วต่อกัน ถ้าขัดขวางอยู่จะไปมิได้ ก็อย่าให้ผู้สำเร็จราชการเมืองแลกรมการเกาะคล้องกดขี่ข่มเหงจำเลยวุ่นวายไป ก็ให้บอกส่งเรื่องราวกับโจทก์ลงมายังกรุงเทพมหานคร ถ้าคนที่เป็นความกับคนต่างประเทศอยู่ในกรุงเทพมหานคร จะฟ้องคนต่างประเทศ ก็ให้ทำเรื่องราวไปยื่นต่อเจ้าพนักงานกรมท่ากลางที่ศาลาเวรกรมท่า จะได้พาตัวโจทก์กับเรื่องราวไปหากงสุลของคนต่างประเทศนั้นให้หาตัวจำเลยมาชำระให้ หรือจะไปฟ้องกับกงสุลได้ทีเดียวก็ตาม เมื่อกงสุลบังคับอย่างไรให้ฟัง แลทำตาม ถ้ามิชอบด้วยก็อย่าทุ่มเถียงทะเลาะวิวาท ให้เอาความมาเรียนเจ้าพนักงานกรมท่ากลางให้ฟัง ช่วยไต่ถามต่อว่าให้โดยสมควรประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือนเจ็ด แรมค่ำ ๑ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก99 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๘๘. ประกาศเตือนให้ราษฎรซื้อข้าว เพราะจะเปิดให้จำหน่ายออกนอกประเทศณ วันพฤหัสบดี เดือน ๘ ขึ้นค่ำ ๑ ปีมะโรง ๑ อัฐศก
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่ข้าราชการแลราษฎรชาวพระนครแลชาวนอกกรุงทั้งปวงให้ทราบว่า บัดนี้ก็เป็นต้นฝนกลางมือแล้ว ฝนก็งามดีอยู่ กลัวแต่ฝนจะมากเกินไปเสียอีกทรงกำหนดไว้ว่า ถ้าฝนงามจนเดือน ๑๐ แล้ว จะโปรดเปิดให้ลูกค้าซื้อข้าวออกไปจำหน่ายนอกประเทศ เมื่อเปิดแล้วราคาข้าวจะขึ้นไป เพราะฉะนั้นใครที่จะใคร่ซื้อข้าวด้วยราคาถูกๆ ก็ให้รับซื้อหาเก็บไว้ใช้สอยหรือมากเหลือใช้สอย เมื่อเปิดข้าวออกนอกประเทศแล้วก็จะได้ขายเอากำไรอย่าเสียดายเงินทุนกลัวข้าวผุเลย รีบซื้อไว้เสียเมื่อราคาข้าวยังไม่ขึ้น ไม่ซื้อแล้วถ้าราคาข้าวขึ้นไปเพราะเปิดข้าวออกนอกประเทศ ก็อย่าบ่นเอาในหลวงว่าทำให้ราคาข้าวแพงขึ้น เพราะในหลวงทรงพระเมตตากรุณาแก่ชาวนาจะได้ขายข้าวได้ราคา ไม่ทิ้งนาเสียไปทำการอื่นๆ แลแก่คนนอกประเทศที่เป็นมนุษย์เหมือนกันให้ใช้ข้าวไปกินโดยสะดวกตามกำลังทรัพย์ของเขา เพราะฉะนั้นจึงเตือนชาวในพระนครที่ไม่ได้ทำนาซื้อข้าวเขากินนั้นรีบซื้อข้าวไว้ จะต้องเสียเงินมากเมื่อข้าวขึ้นราคา หรืออย่าให้ต้องอายปากเลยประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๘ ขึ้น ค่ำ ๑ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก๘๙. ประกาศเรียกอากรมะพร้าว ๓ ต้นสลึงวันพฤหัสบดี เดือน ๙ ขึ้น ๖ ค่ำ ๒ ปีมะโรง อัฐศก
ด้วยพระยาพิพิธโภไคย รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าใส่กระหม่อมทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมสั่งว่า แต่ก่อนเจ้าภาษีน้ำมันมะพร้าวมาร้องว่าลางตำบลบ้านที่คนต่างๆไม่ได้เข้าออกคลุกคล่ำมักมีผู้ทำน้ำมันมะพร้าวปลอมแทรกซื้อขายเป็นอันมาก ครั้นจะแต่งคนพวกพ้องเจ้าภาษีให้ไปจับ ก็มักมีถ้อยความวิวาทชกตีแลทุ่มเถียงกัน ต้องเป็นคดีขึ้นโรงศาล ป่วยการทำอากรภาษี จึงหารู้ที่จะทำอย่างไรไม่ จะขอทำภาษีผลมะพร้าวที่ในสวนของราษฎรทีเดียวเจ้าภาษีจะจัดซื้อ ๑๐๐ ละ ๒ สลึงเฟื้อง จะจำหน่ายขายให้กับผู้ที่จะทำน้ำมัน ๑๐๐ ละ ๕ สลึงจึงท่านเสนาบดีปรึกษากันเห็นว่าราคามะพร้าวปรกติธรรมดาราษฎรซื้อขายกัน เมื่อคราวมะพร้าวชุมหรือผลเล็กขายกัน ๑๐๐ ละ ๒ สลึง สลึงเฟื้องก็มีบ้าง เมื่อคราวมะพร้าวแพงที่ผลใหญ่ขายกัน๑ตรงกับวันที่ ๓ กรกพาคม พ.ศ. ๒๓๙๙๒ตรงกับวันที่ ๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๓๙๙100 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๐๐ ละบาทก็มี ๕ สลึงก็มี จึงให้เจ้าภาษีซื้อ ๑๐๐ ละ ๒ สลึงเฟื้อง เป็นราคากลางควรอยู่แล้วแต่ถ้าสวนของผู้ใดเจ้าของจะใช้สอยกินเอง หรือจะทำน้ำมันใช้สอยที่บ้านที่เรือนของตัวก็ไม่ห้ามแต่มิให้ขายให้กับผู้อื่นไปทำน้ำมัน ด้วยน้ำมันมะพร้าวเป็นสินค้าใหญ่บรรทุกไปขายต่างประเทศมีกำไรมาก ครั้นสืบมาได้ความว่า เจ้าภาษีหาทำตามพิกัดอัตราไม่ ซื้อมะพร้าวของราษฎรชาวสวนก็ลดราคาเสียบ้าง เรียกเอามะพร้าวแถมประดน ๑ ร้อยหนึ่ง ๒๐ ผลบ้าง ๓๐ ผลบ้าง แล้วเที่ยวจับปรับไหมลงเอาเงินกับราษฎร โดยความเท็จบ้างจริงบ้าง ราษฎรได้รับความเดือดร้อนต่างๆครั้งนี้จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เลิกภาษีผลมะพร้าวน้ำมันมะพร้าวเสีย ให้ราษฎรขายผลมะพร้าวและทำน้ำมันขายตามชอบใจของตัวเป็นสุขสบาย แลยังขัดอยู่ด้วยต้องการน้ำมันมะพร้าวจับจ่ายใช้สอยราชการในพระบรมมหาราชวัง แลพระบวรราชวัง บูชาพระรัตนตรัยในพระอารามหลวง แลพระราชทานน้ำมันประจำเดือนกับพระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายหน้าฝ่ายในเสมอทุกเดือนเป็นอันมาก ครั้นจะยกเสียไม่ให้เรียกค่ามะพร้าวเลยทีเดียว ก็หามีกำลังอื่นมาใช้แทนในที่จะจัดซื้อน้ำมันมะพร้าวจับจ่ายในราชการไม่จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ยกค่าอากรมะพร้าวที่เรียกต้นละ ๑๐๐ เบี้ยในหน้าโฉนดเก่านั้นเสีย ให้เรียกเอา ๓ ต้นเป็นเงินสลึงหนึ่ง เป็นอันสมทบอากรมะพร้าวในสวนแลภาษีเป็นอันเดียวกันเสียทีเดียว มิให้ราษฎรได้ความลำบาก คิดเป็นเงินพอครบจำนวนที่จัดซื้อน้ำมันมะพร้าวจับจ่ายราชการ แลผลมะพร้าวต้นหนึ่งที่ผลดกก็เก็บได้ปีละ ๗๐ ผล ๘๐ ผลบ้าง ลางต้นที่ไม่สู้ดกก็เก็บได้ปีหนึ่งกว่า ๓๐ ผล ๔๐ ผล เรียกค่าต้นดังนี้ ราษฎรจะได้ทะนุบำรุงต้นมะพร้าวให้งามดี ก็คงจะมีผลประโยชน์กับราษฎรกว่าแต่ก่อน ตั้งแต่ปีมะโรงนักษัตร อัฐศกนี้ไป ภาษีผลมะพร้าวแลน้ำมันมะพร้าวเป็นอันเลิกแล้ว ให้ราษฎรที่มีสวนมะพร้าวเสียเงินค่าอากรมะพร้าวให้กับนายระวาง ๓ ต้นเป็นเงินสลึงหนึ่ง ตามบาญชีในหน้าโฉนดใหญ่เสมอจงทุกปีตามรับสั่งหมายประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๙ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก๙๐. ประกาศอนุญาตให้ชาวกรุงฯ รับจ้างฝรั่งณ วันเสาร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๕ ค่ำ ๒ ปีมะโรง อัฐศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศรู้ทั่วไปแก่บรรดาราษฎรที่อยู่ในพระราชอาณาจักร คือ ชาวกรุงเทพมหานครก็ดี ชาวหัวเมืองรอบคอบซึ่งจะไปมาถึงได้ใน๒๔ ชั่วโมงนั้นก็ดี ให้ทราบจงทั่วกันว่า บัดนี้มหานครใหญ่นอกประเทศถึงสามเมือง ได้เข้ามาทำสัญญาทางพระราชไมตรีแลการค้าขายกับด้วยพระมหานครนี้ การหนังสือสัญญาก็ทำสำเร็จแล้ว๑หนังสืออักขราภิธานศรับท์ ของหมอบรัดเลย์ ให้ความหมายว่า “ประดน, คือความที่ให้ของนอกจากราคาซื้อ,คนขายฟืนนั้นไม่ให้เลือกว่าเล็กใหญ่, ให้นอกจากราคาอีกร้อยหนึ่งนั้น”๒ตรงกับวันที่ ๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๓๙๙101 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔บัดนี้ก็มีลูกค้าพาณิชคนผิวขาวที่เรียกว่าฝรั่งหลายพวกหลายคน เอาเงินทองเป็นอันมากเข้ามาแล้วคิดอ่านจัดซื้อสินค้า แลหาที่ทางจะซื้อจะเช่า และจ้างคนฝ่ายไทยใช้ให้เป็นครูสอนภาษาแลทำการงานต่างๆ พระเจ้าแผ่นดินแลเสนาบดีก็มีความยินดี ว่าราษฎรฝ่ายไทยที่ยากจนจะได้ช่องเพื่อจะค้าขาย แลรับจ้างทำการหาเงินทองเป็นประโยชน์เจริญแก่บ้านเมือง แลการเรื่องจะให้เจ้าของที่ดินยอมให้คนนอกที่เรียกว่าฝรั่งซื้อที่เช่าที่ได้ กำหนดที่กำหนดกาลเพียงไร ก็ได้มีแจ้งในคำประกาศมาก่อนในเดือนเจ็ดนั้นแล้ว ใครยังไม่ทราบถนัดก็ให้ไปตามสืบคำประกาศที่มีในอำเภอรั้วแขวงแลใครๆ ที่ได้ไปก่อนนั้นเถิด แต่การที่จะรับจ้างคนพวกที่เรียกว่าฝรั่งทำการนั้น ก็ได้มีว่าไว้ข้างในคำประกาศฉบับใหญ่ ซึ่งประกาศซ้ำไปในเดือนเจ็ดนั้นแล้ว แต่ยังไม่ละเอียดถ้วนถี่ ครั้นเหตุอะไรมีขึ้นสักแห่งหนึ่งก็แตกตื่นตกใจเล่าลือกันไปผิดๆ ต่างๆ ลูกจ้างของคนนอกประเทศที่เรียกว่า ฝรั่งทำการค้างอยู่ หรือให้รักษาเหย้าเรือนสิ่งของอยู่ เมื่อได้ฟังอะไรเล็กน้อยก็แตกตื่นหลบหลีกหนีไป ทำให้ผู้จ้างผู้ใช้เสียประโยชน์ขาดประโยชน์ต่างๆเพราะฉะนั้นจึงประกาศมาบัดนี้ เพื่อจะให้เชื่อถือคำประกาศมีตราหลวงเป็นสำคัญ ให้เชื่อเอาเป็นจริงเป็นประมาณ อย่าให้เชื่อคำเล่าลือต่างๆ ใครๆ คือ ไทย จีน ญวน พม่า มอญ เขมรลาว แขกมลายู แขกจาม แลลูกหลานฝรั่งโปรตุเกสเดิม ทั้งปวงทั้งหญิงชาย ใครจะไปรับจ้างคนนอกที่เรียกว่าฝรั่งอยู่ให้ใช้ทำการในบ้านในเรือนในเรือ ของคนนอกที่เรียกว่าฝรั่งนั้นก็ดีจะรับเอาการของคนนอกที่เรียกว่าฝรั่งมาทำในบ้านในเรือนของตัวแลที่ใดๆ ก็ดี หรือจะเป็นแต่อยู่ในบ้านเรือนของตัว ไปทำการของคนนอกที่เรียกว่าฝรั่ง ตามเวลาดังครูที่ไปสอนหนังสือสอนภาษา แลคนไปจ้างขุดอู่ต่อเรือแลอื่นๆ นั้นก็ดี โปรดให้ทำหมดทุกอย่างมิได้ห้ามคนทั้งปวงที่อยากจะใคร่รับจ้าง จงได้ค่าจ้างเป็นผลประโยชน์ของตัวเลี้ยงชีวิตเถิด ไม่มีความผิดอันใดเพราะที่รับจ้างคนนอก ที่เรียกว่าฝรั่งนั้นเลยประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก๙๑. คำประกาศเรื่องปวารณา
ข้าพระพุทธเจ้าผู้รับพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าฯสั่งว่า เมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงทะนุบำรุงไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินให้อยู่เย็นเป็นสุขทุกทั่วหน้า ทรงพระราชศรัทธาเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาได้ทรงสร้างพระอุโบสถวิหารเสนาสนะให้ประณีตงาม แลได้ทรงปฏิสังขรณ์พระอุโบสถาคารเสนาสนะที่ชำรุด ให้คืนเป็นปรกติดีสมควรเป็นสถานที่พระสงฆ์ทำอุโบสถสังฆกรรมตามพระพุทธบัญญัติ แต่ฝ่ายพระสงฆ์บรรพษัทประพฤติการณ์โลเลเป็นอลัชชีไปเสียมาก ไม่ทำอุโบสถสังฆกรรมเลยก็มี ทำปีละ ๑ ครั้ง๒ ครั้งก็มีบ้าง ที่ไม่ทำมากกว่าทำ ได้ทรงทราบหนังสือทิ้งถวายในวัดพระศรีรัตนศาสดารามใจความว่าทุกวันนี้ เป็นกาลปลายพระพุทธศาสนาล่วงไปแล้ว พระสงฆ์ประพฤติอนาจารการทุจริตเห็นแก่ลาภสักการโลกามิสหนักไปในความสุขในปัจจุบันถ่ายเดียว ไม่เหลียวต่อวินัยบัญญัติ102 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพุทธานุญาตละเลยทอดทิ้งอุโบสถสังฆกรรมเสียมาก ถึงบางพวกทำอยู่บ้างก็สวดพระปาติโมกข์ไม่จบสวดเพียงสังฆาทิเสสบ้าง อนิยตบ้าง อ้างเลศอันตรายต่างๆ แล้วเลิกเสียบ้าง ฝ่ายพระเจ้าอยู่หัวทรงพระประสาทเลื่อมใสบริจาคพระราชทรัพย์ทรงพระราชอุทิศไปในพระศาสนาเป็นอันมากหวังจะให้เป็นกำลังแก่พระสงฆ์ อันจะดำรงพระพุทธศาสนาให้ถาวร เป็นประโยชน์ยืดยาวไปนานแก่ราษฎรประชาชนภายหน้า ขอพระบารมีปกเกล้าฯ ทรงเห็นแก่พระพุทธศาสนาให้มากอย่าให้พระพุทธศาสนาเสื่อมสิ้นเสียโดยเร็วเลย ครั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบเรื่องความหนังสือทิ้ง คิดสังเวชพระราชหฤทัย จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าฯ ให้เผดียงถามพระราชาคณะ ฐานานุกรม เปรียญ ดังคำที่ในหนังสือทิ้งนั้น พระราชาคณะฐานานุกรมรับว่ากาลเป็นปลายพระพุทธศาสนาเรียวลงมากถึงเพียงนี้แล้วจะสวดพระปาติโมกข์ให้จบไม่ได้ ด้วยพระปาติโมกข์ฟั่นเฝือนัก จะเป็นอันตู่พระพุทธวจนะไป บางพวกอ้างว่าท่านผู้ใหญ่ที่เป็นครูอาจารย์ทำมาอย่างนั้น จะสวดให้จบไม่ได้ จะผิดแบบครูอาจารย์ไม่ควรไปแล้วมีพระราชโองการดำรัสเหนือเกล้าฯ ให้สืบดูว่าวัดไหนทำอุโบสถบ้าง วัดไหนไม่ทำบ้าง ได้ทราบว่าวัดราชบูรณ วัดราชสิทธาราม วัดสมอราย วัดสัมพันธวงศาราม วัดโมฬีโลกย์ วัดปากน้ำ ๖ วัดนี้ แลวัดที่ขึ้นอยู่ในพระอารามนั้นๆ ได้ทำอุโบสถสวดพระปาติโมกข์เสมอทุกวันอุโบสถ จึงทรงพระดำริว่า ในพรรษาพระสงฆ์ไปเที่ยวเทศนาวันละ ๙ แห่ง ๑๐ แห่ง มิได้คิดแก่ความยากลำบาก หรือเที่ยวบังสุกุลหาลาภสักการ ถึงจะบุกน้ำลุยโคลนกรำฝนทนแดด ก็อุตสาหะไปได้ไม่กลัวเหนื่อย แต่ซึ่งจะกระทำอุโบสถสังฆกรรมอยู่ในวัด เป็นการไม่สู้ลำบากนักนั้น พระสงฆ์ไม่เอาเป็นธุระเลย เห็นเป็นความลำบากเพราะไม่ได้ลาภสักการ จึงได้ทรงพระราชอุทิศกระจาดพระปาติโมกข์ ให้ถวายพระสงฆ์ที่สวดพระปาติโมกข์ทุกๆ วันอุโบสถให้เป็นกำลังล่อให้อุโบสถสังฆกรรมเป็นไปในพระศาสนา ธรรมเนียมนั้นติดต่อมาจนถึงกาลบัดนี้ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ สุทธิสมมติเทพยวงศ์ วงศา-ดิศวรกระษัตริย์ วรขัติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ บรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระรำถึงถึงการปวารณาซึ่งพระสงฆ์ทำอยู่ทุกพระอาราม ทั้งฝ่ายในกรุงนอกกรุงแก่งแย่งมิได้ถูกกัน ลางวัดปวารณาพร้อมกันทั้งหมดบ้างลางวัดปวารณาทีละองค์บ้าง ไม่อาจเข้าพระทัยว่าอย่างไรจะถูกต้องตามพุทธพระบัญญัติเป็นแท้จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งเจ้าพนักงานให้ตรวจตราดูทุกพระอารามๆ ใดปวารณาทีละองค์ จะพระราชทานอุทิศถวายกระจาดปาติโมกข์ และพระราชทานเงินค่าเลี้ยงพระสงฆ์องค์ละ ๒ สลึง แลจับฉลาก ในพระอารามใดปวารณาพร้อมกัน จะขอยกเสียไม่ให้ถวายเพราะทรงพระราชอุทิศแต่ในพระสงฆ์ ซึ่งทำตามพระวินัยบัญญัติ ด้วยทรงพระราชดำริเห็นว่า ซึ่งกระจาดปาติโมกข์ที่ถวายไปในพระอารามนั้นๆ ก็ได้เป็นส่วนของภิกษุผู้สวดพระปาติโมกข์ก็ชอบแล้ว แต่ในวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำนี้ เป็นวันปวารณาพระสงฆ์ทุกๆ พระอารามมิได้ทำอุโบสถสวดปาติโมกข์ เป็นแต่ตั้งญัตติกรรมวาจาน้อยหนึ่งแล้วก็ทำปวารณาแก่กันเท่านั้น จึงได้ขอยกเงินตรา๒ ชั่ง ๔ ตำลึง ๓ บาท ที่ถวายแทนกระจาดปาติโมกข์ในวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ในพระอารามนั้นๆ เสียให้สิ้น มาให้ข้าทูลละอองธุลีพระบาท ผู้ใหญ่ผู้น้อยมาสนองพระเดชพระคุณ ทำสำรับ103 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔คาวหวานคิดราคา ๒ สลึง ฉลองบูชาความอุตสาหะปฏิบัติพระธรรมวินัยของพระสงฆ์ ที่ทำปวารณาทีละรูปๆ ทั้งกรุงเทพฯ กรุงเก่า ๔๑ อาราม พระสงฆ์ ๑๔๖๐ รูป เงินยกจากกระจาดปาติโมกข์ไม่พอ จึงพระราชทานเงินในท้องพระคลังเติมอีก คิดทั้งเงินกระจาดปาติโมกข์ด้วย เป็นเงิน ๙ ชั่ง ๒ ตำลัง ๒ บาท พระราชทรัพย์ ซึ่งพระราชทาน พระสงฆ์ที่ทำปวารณาทีละรูปในวันเดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ สิ้นไปถึงเพียงนี้ ด้วยทรงพระมหากรุณาพระราชหฤทัยประสงค์จะทรงทะนุบำรุงพระบวรพุทธศาสนาให้เจริญดำรงอยู่นานขอพระสงฆ์ทั้งปวงจงอนุโมทนา ตั้งไมตรีจิตต่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แผ่กุศลซึ่งได้สั่งสมด้วยการเล่าเรียนศึกษา แลปฏิบัติต้องตามพระธรรมวินัยนั้น ถวายในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้ทรงเจริญสิริสวัสดิ์สถาพร ดำรงในสิริราชสมบัติสิ้นกาลนาน แลให้พ้นศัตรูหมู่ปรปักษ์ไพรีอันเหี้ยมหาญ ให้พ่ายแพ้แก่พระราชวรฤทธิ์ ให้พระเกียรติยศแผ่ไพศาลทั่วทุกทิศานุทิศ ดังบรมจักรพรรดิจาตุรันตบพิตรบรมราชาธิราชฉะนั้น ขอพระสงฆ์ทั้งปวง จงดำรงในคำข้าพระพุทธเจ้าประกาศนี้ เทอญ๙๒. ประกาศห้ามไม่ให้คนตื่นข่าวเรื่องเรือรบไปมาณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ แรม ๒ ค่ำ ๑ ปีมะโรง อัฐศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ราษฎร คือ ไทย จีน ญวนมอญ ลาว เขมร พม่า มลายู แขกเทศ แขกจาม ฝรั่งเดิม ซึ่งอยู่ในกรุงเทพมหานครแลหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวงให้รู้จงทั่วกันว่า ครั้งนี้พระเจ้ากรุงอังกฤษ พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสแลเปรสิเดนต์เจ้าเมืองอเมริกา แต่งให้ทูตคุมเครื่องมงคลราชบรรณาการ เข้ามาเจริญทางพระราชไมตรี ขอทำหนังสือสัญญาค้าขายให้มีผลประโยชน์ทั้ง ๒ ฝ่าย จึงได้ทรงปรึกษากับท่านเสนาบดีเห็นพร้อมกันยอมทำหนังสือสัญญา เพราะทรงพระราชดำริเห็นว่าบ้านเมืองฝ่ายประเทศสยามนี้ ไม่มีที่เกิดแร่เงินจะร่อนถลุงใช้ได้เอง ต้องอาศัยใช้เงินมาแต่ประเทศอื่นแต่เกิดมา แลบัดนี้เมื่อได้ทำหนังสือสัญญากับประเทศใหญ่ที่มีลูกค้ามากแล้ว เรือลูกค้าต่างประเทศก็มีเข้ามามาก ถึงจะบรรทุกสินค้าเข้ามาขาย ก็ขายได้บ้างไม่มากนัก เห็นจะต้องเอาเงินนอกประเทศเข้ามาซื้อสินค้าในประเทศสยามนี้ ราษฎรก็จะได้มั่งมีบริบูรณ์ขึ้นกว่าแต่ก่อน เพราะจะได้สินค้าต่างๆ มาขายแลจะได้รับจ้างทำการงานทั้งปวง บัดนี้เรือลูกค้าคนขาวชาวประเทศนอก ที่เรียกว่าฝรั่งเข้ามาค้าขายก็มีมากขึ้นกว่าแต่ก่อน เอาเงินมาซื้อสินค้าในกรุงเทพมหานครบ้าง ลางลำก็มีสินค้าเข้ามาขายบ้าง แต่ที่เอาเงินมาซื้อสินค้าในกรุงเทพฯ นั้นก็มาก ได้ใช้เงินมาแต่นอกประเทศอยู่ไม่ได้ขาด แลจ้างคนในประเทศนี้เป็นลูกจ้างทำการงานต่างๆ ก็มาก๑ตรงกับวันที่ ๑๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๓๙๙104 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบัดนี้โปรดเกล้าฯ ให้ประกาศให้ราษฎรทั้งปวง มีความเพียรอุตส่าห์หาสิ่งของสินค้าต่างๆไปขายกับคนชาวนอกประเทศ ให้มีผลประโยชน์ตามชอบใจ หรือจะรับทำการจ้างสิ่งใดๆ ในที่บ้านเรือนคนนอกประเทศก็ดี ก็ให้รับจ้างทำโดยสะดวกสบายไม่ห้ามปราม แต่เมื่อแรกจะไปรับจ้างนั้นให้พูดจาว่ากล่าวกับมูลนาย ให้ตกลงกันด้วยราชการแลการของนายให้รู้กันไว้แต่เดิม ภายหลังอย่าให้มีเกี่ยวข้องต้องทุ่มเถียงกันให้เสียประโยชน์ทั้ง ๒ ฝ่ายอนึ่ง ธรรมเนียมเมืองใหญ่ในประเทศที่เรียกว่า เมืองฝรั่งหรือวิลาศนั้น ถ้ามีลูกค้าเมืองนั้นๆแต่งเรือไปมาค้าขายมากหลายลำหรือบางพวกไปตั้งอาศัยอยู่ค้าขายมาก ณ เขตแดนอื่นใดๆก็ย่อมมีเรือรบลำหนึ่งบ้าง หลายลำบ้าง มาเยี่ยมเยียนประเทศนั้นเนืองๆ แต่เมืองเดิมของลูกค้านั้นๆเพื่อจะช่วยระวังรักษาเป็นเพื่อนลูกค้ากันศัตรูในท้องทะเลมิให้ย่ำยีลูกค้าตามเมืองนั้นๆ ซึ่งมาค้าขายหรืออย่างหนึ่งเมื่อมีหนังสือสัญญาว่าผูกพันมั่นคงในทางไมตรีแล้ว เรือรบเมื่อขัดสนเสบียงอาหารแลสิ่งใดสิ่งหนึ่งก็แวะเข้ามา บางทีเข้ามาขออาศัยซ่อมแซมเรือชำรุดก็มี เพราะฉะนั้นแต่นี้ไปถ้าจะมีเรือรบลำเดียวหรือหลายลำเข้ามาถึงเมืองสมุทรปราการก็ดี หรือทอดนอกสันดอนก็ดี เมื่อได้ยินข่าวเรือรบมาแล้วก็ดี หรือธรรมเนียมเรือรบมาถึงแล้วย่อมยิงปืนคำนับเมือง ฝ่ายเมืองก็ต้องยิงรับคำนับกัน แลเมื่อเรือรบมา จะได้ยินเสียงปืนก็ดี อย่าให้ตื่นเล่าลือถือตามคะเนแลเชื่อข่าวคำเล่าลือซุบซิบต่างๆ แล้วสะดุ้งตกใจวุ่นวาย เลิกการค้าขายกับคนนอกที่เช่าที่ หรือไปมาหาตัวแลทำกระดากต่างๆ ให้เสียประโยชน์ไป จงซื้อขายกันคงอยู่ตามปรกติเถิด อย่าให้ตื่นกันวุ่นวายเหมือนครั้งก่อนๆ นั้นเลย ด้วยได้ทำสัญญาไว้แน่นอนแล้ว เมื่อจะมีการสิ่งใดขึ้น ขุนนางทั้งสองฝ่ายจะปรึกษาว่ากล่าวกันตามหนังสือสัญญาแต่โดยดี จะไม่ให้มีความเดือดร้อนแก่ราษฎรทั้งปวงจะทรงพระราชดำริระงับผ่อนปรนให้มีผลประโยชน์กับราษฎร ในประเทศยามอยู่เย็นเป็นสุขทั่วกันอนึ่ง บัดนี้สำเภาจีนสลัดในท้องทะเลก็มีมากขึ้น เพราะเมืองจีนเกิดวุ่นวายมาหลายปี แลในทะเลจีนเรือรบต่างประเทศมาตระเวนระวังมาก พวกจีนผู้ร้ายจึงแล่นเรือมาเที่ยวปล้นลูกค้าหากินข้างทะเลฝ่ายไทยทั้งตะวันตกตะวันออก ในปีเถาะ สัปตศก (พ.ศ. ๒๓๙๙) ได้โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้กำปั่นหลวงออกลาตระเวนก็จับมาได้หลายลำ หลายคน แต่จีนสลัดยังมากอยู่จึงทรงพระราชดริจะสร้างเรือรบ เรือกลไฟ เรือค่าย ใช้ปืนใหญ่ขึ้นอีกหลายลำอยู่ เพื่อจะใช้ออกแล่นไล่เรือสลัด แลจะป้องกันเรือตระเวนฝ่ายญวนมิให้ล่วงเกินมาทำร้ายแก่เขตแดนนี้ได้ เพราะได้ข่าวว่าที่แดนเมืองญวนก็มีสลัดมาก พวกเมืองญวนก็จัดเรือออกลาดตระเวนอยู่ เกลือกเรือตระเวนญวนจะไล่สลัดเกินเขตแดนญวนเข้ามา ซึ่งได้ยินข่าวว่าญวนจะคิดอย่างไรไม่ทราบถนัดได้จัดทหารลงมารักษาปากน้ำอยู่ทุกหัวเมือง ที่กรุงฯ จึงจะต้องตระเตรียมการระวังไว้บ้าง อย่าให้ญวนคิดเกินเลยเข้ามา เมื่อราษฎรเห็นการจัดแจงเรือรบเรือไล่สลัดดังนี้ ก็อย่าได้ถือเอาเล่าลือว่าจะมีทัพศึกรบพุ่งกับเมืองใดๆ แล้ว แลคิดหลบหลีกกลัวผิดไม่ค้าไม่ขายด้วยคนต่างประเทศแลไม่รับจ้างคนต่างประเทศ แลไม่ให้เช่าที่ซื้อดิน การอะไรแปลกๆ ไป ให้เป็นเหตุให้เสียประโยชน์ตามประสงค์เลย จงทำมาหากินอยู่โดยปรกติเถิด จงทำให้เต็มสัญญากับลูกค้าต่างประเทศที่ได้ทำสัญญานั้น ทุกประการเถิดประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ แรม ๒ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก105 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๙๓. ประกาศว่าด้วยกลับตั้งอากรค่าน้ำแลลดค่านาคู่โคณ วันอาทิตย์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๕ ค่ำ ๑ ปีมะโรง อัฐศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้ประกาศแก่ราษฎรทั้งปวงให้รู้ทั่วกันว่า ในแผ่นดินพระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อนทุกพระองค์แต่โบราณสืบมา ย่อมมีเยี่ยงอย่างแบบแผนตั้งให้นายอากรเรียกอากรค่าน้ำเก็บแต่ราษฎรบรรดาที่หาปลาในทะเลแม่น้ำลำคลองบึงบางที่เป็นทางน้ำไหล แลห้วยหนองน้ำ บรรดามีในพระราชอาณาจักรโดยพิกัดให้เก็บตามกำหนดเครื่องมือใหญ่แลน้อยแรงแลอ่อนต่างๆ กัน พิกัดต่างๆ นั้น มียั่งยืนแจ้งอยู่ในท้องตราเคยมีมาแต่ก่อนนั้นแล้ว จำนวนเงินค่าน้ำซึ่งนายอากรเก็บได้แล้วแลส่งเข้าท้องพระคลัง แต่ก่อนนั้นปีหนึ่งถึง ๗๐๐ ชั่งเศษ มาจนต้นแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวครั้งนั้น พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเพลิดเพลินไปในการพระราชกุศลมากนักจึงทรงสืบทราบว่า นายอากรไปเก็บอากรค่าน้ำแล้วตัดตอนขายหนองคลองบึงบางเป็นคลองเขินให้แก่ราษฎรเป็นเจ้าของที่ต่างๆ จึงผู้ซึ่งซื้อตอนทั้งปวงนั้น ปิดทำนบลงกะบังรังเผือกกั้นคลองบึงบางรุกรวมเอาปลากักขังไว้ในส่วนของตัวๆ ปลาจะว่ายไปมาตลอดไปในที่มีน้ำทั้งปวง ตามธรรมดาก็ไม่ได้ คนที่มีประโยชน์จะเดินเรือก็เดินไม่ได้ จึงทรงพระมหากรุณากับปลาว่าเป็นสัตว์มีชีวิต อย่าให้ต้องติดกักขังจำตายเลย แลให้คนที่มีประโยชน์เดินเรือไปมาได้คล่อง ไม่ต้องเข็นข้ามทำนบแลเฝือก เป็นเหตุให้มีการทะเลาะวิวาทกันนั้นด้วย จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ข้าหลวงไปเปิดทำนบแลกะบังรังเฝือก ที่กั้นหนองคลองเข้าบึงบางเป็นคลองเขินทั้งปวงนั้นเสีย แลห้ามปรามราษฎรไม่ให้ลงกะบังรังเฝือก ดังนั้นต่อไป แล้วให้ประกาศแก่นายอากรว่า บัดนี้ให้เลิกปิดกะบังรังเฝือกเสียทุกแห่งแล้ว ตั้งแต่นี้ไป ให้นายอากรเก็บค่าน้ำต่อไปแต่โดยพิกัดตามเครื่องมืออย่างเดียว อย่าตัดตอนขายต่อไปเลย เมื่ออากรจะขาดสักเท่าไร ก็ให้นายอากรมาร้องขาดเถิดจะลดให้ ฝ่ายนายอากรก็มาร้องขาด ให้ลดอากรลงปีหนึ่ง ๓๐๐ ชั่งเศษ คงเงินอากรอยู่แต่ปีละ๔๐๐ ชั่งเศษ ครั้นภายหลังยังทรงรังเกียจกลัวบาปต่อไป ด้วยทรงแคลงว่า เพราะมีค่าน้ำ คนจึงหาปลามากขึ้น จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมอีกครั้งหนึ่ง ให้ยกอากรค่าน้ำที่เคยเรียกได้เป็นเงินอากรเพียงปีละ ๔๐๐ ชั่งเศษนั้น เสียทีเดียว เพราะว่าครั้งนั้น ภาษีอากรได้ตั้งขึ้นใหม่มากมายหลายราย ได้เก็บเงินภาษีอากรรายใหม่ๆ นั้นมาจับจ่ายใช้ในราชการแผ่นดินแทน เกินมากกว่าเงินอากรค่าน้ำ ๗๐๐ ชั่งเศษ ซึ่งเลิกเสียทั้งสองครั้งนั้นอีก ไม่ขาดจำนวนพระราชทรัพย์ในท้องพระคลังซึ่งจะจ่ายใช้ราชการเลย และซึ่งโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ยกเงินอากรค่าน้ำครึ่งหนึ่ง ๓๐๐ ชั่งครั้งหนึ่ง ๔๐๐ ชั่ง สองครั้งเป็นจำนวนเงินควรจะได้เข้าท้องพระคลังทุกปี ปีละ ๗๐๐ ชั่งเศษนั้น๑ตรงกับวันที่ ๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๓๙๙106 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ไม่เป็นคุณอันใดแก่สัตว์ดิรัจฉานสมดังพระราชประสงค์ แลไม่ได้มาเป็นคุณเกื้อกูลหนุนแก่พระพุทธศาสนา ด้วยอาการอย่างใดอย่างหนึ่ง แลไม่ได้เป็นคุณแก่ราชการแผ่นดินเลย เพราะด้วยเหตุที่ยกเงินอากรค่าน้ำ ๗๐๐ ชั่งเศษนั้น จะเป็นเหตุให้ปลาตายน้อยลงกว่าแต่ก่อน จนสัตว์หนึ่งก็หาไม่เลย ราษฎรก็คงหาปลาอยู่เต็มมือตามเดิม หรือมีผู้ที่แต่ก่อนไม่ได้หากินด้วยปลาครั้นเห็นว่าภาษีอากรไม่มีเกี่ยวข้อง ก็หากินด้วยการหาปลามากขึ้นจนปลาเหลือราษฎรกินในประเทศนี้ ต้องบรรทุกไปขายเมืองอื่นหลายลำสำเภาทุกปีอีก ไม่เห็นว่าเป็นคุณแก่สัตว์ดิรัจฉานสมดังพระราชประสงค์เลย และเพราะเลิกค่าน้ำเสียนั้น ก็ไม่มีความเจริญแก่พระสงฆ์สามเณรในการเล่าเรียน หรือวัดวิหารเจดียถาน จะได้สร้างหรือปฏิสังขรณ์ให้มากให้ดีหรืออย่างไร ด้วยเลิกค่าน้ำนั้นก็หาไม่เลย เมื่อพระราชบัญญัติห้ามไปแต่ก่อน ไม่ให้ปิดกะบังรังเฝือกในคลองเขินเข้าบึงบางนั้น ครั้นเมื่อเลิกค่าน้ำเสียหมดทีเดียว ไม่มีใครรับเป็นธุระเอาใจใส่ในการที่ราษฎรหาปลา แลกราบทูลด้วยการนั้นเลย แล้วพวกข้าเจ้าบ่าวนายก็มาเดินเหินแก่เจ้าขุนมูลนายที่มีอำนาจบรรดาศักดิ์ ให้มีหนังสือไปถึงเจ้าเมืองกรมการเข้าหวงเอาห้วยหนองคลองบึงบางแล้วก็ปิดกะบังรังเฝือก ขายคลองขายหนองแก่กันเหมือนอย่างแต่ก่อนแล้ว ก็เอาผลประโยชน์ที่กันไว้ได้นั้นไปให้แก่เจ้าขุนมูลนายของตัวๆ ที่ให้หนังสือไปหวงห้วยหนองคลองบึงบางไว้ให้ตัวได้ผลประโยชน์อะไร ก็ไม่ได้เข้ามาในหลวงพระราชบัญญัติก็เป็นอันลบล้างไป พระราชประสงค์ก็ไม่สำเร็จแลเมื่อโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ยกเลิกค่าน้ำจะให้เป็นประโยชน์แก่สัตว์ดิรัจฉานก็มิได้เป็นคุณแก่สัตว์ดิรัจฉาน เห็นเป็นคุณมากแต่แก่คนฆ่าสัตว์หาปลาให้ได้ทำกินเหมือนเป็นไทแก่ตัว ไม่ต้องเสียส่วนช่วยราชการแผ่นดิน เป็นสุขดีเสียกว่าคนที่เลี้ยงชีวิตด้วยสัมมาอาชีพ คือทำนา แลทำไร่ ทำสวนนั้นเสียอีก แลพวกที่หาปลาได้รับผลประโยชน์ยกภาษีอากรที่ตัวควรจะต้องเสียปีละ ๗๐๐ ชั่งเศษทุกปีนั้นไปแต่ในหลวงดังนี้มาหลายปีแล้ว ก็ไม่ได้มีกตัญญูรู้พระเดชพระคุณ มาทำราชการฉลองพระเดชพระคุณในหลวง ให้ปรากฏเห็นประจักษ์เฉพาะแต่เหตุนั้นแต่สักอย่างหนึ่งเลยครั้นมาถึงแผ่นดินปัจจุบันนี้ ท่านเสนาบดีผู้ใหญ่ คือ สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย และเจ้าพระศรีสุริยวงศ์ เป็นประธาน เมื่อจัดแจงราชการแผ่นดินปรึกษาพร้อมกันเห็นว่า อากรค่าน้ำซึ่งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวให้เลิกเสีย ไม่เป็นคุณประโยชน์อันใดแก่สัตว์ดิรัจฉาน ไม่เห็นเป็นคุณความจำเริญแก่พระพุทธศาสนา แลไม่เป็นคุณเกื้อหนุนแก่ราชการแต่สักอย่างหนึ่ง ราษฎรกลับทำปลามากขึ้น ปลาก็ตายมากขึ้นกว่าแต่ก่อนเสียอีก จึงพร้อมกันกราบบังคมทูลพระกรุณา ขอให้เรียกค่าน้ำคืนมีดังเก่าตามโบราณ จึงทรงพระราชดำริว่าซึ่งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้เลิกอากรค่าน้ำ จะให้เป็นคุณแก่สัตว์ดิรัจฉานนั้นไม่สมพระประสงค์ ปลาก็คงต้องตายมากอยู่อย่างนั้นเองจริง แต่ทรงห้ามไม่ให้ราษฎรปิดกะบังรังเฝือก ปิดทำนบตัดตอนขายห้วยหนองคลองบึงบางแก่กันนั้น ทรงเห็นเป็นการชอบอยู่ เพราะว่าเมื่อให้เลิกการกะบังรังเฝือกนั้นเสียปลาก็ได้ว่ายไปว่ายมาในน้ำทั่วไปไม่ขัดขวางตามประโยชน์ของสัตว์แลตามประสงค์ของคนอยู่ในที่ทั้งปวงนั้น ผู้ที่ใช้เรือก็จะได้ไปมา107 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔โดยง่ายตามปรารถนา จึงได้ทรงยอมให้คืนเรียกอากรค่าน้ำแก่ราษฎรที่หาปลาตามพิกัดเครื่องมือที่ว่ามาแล้ว เป็นจำนวนเงินขึ้นท้องพระคลังแต่เพียง ๔๐๐ ชั่งเศษ สำหรับจ่ายใช้ราชการแผ่นดินแลห้ามมิให้นายอากรแลราษฎรปิดกะบังรังเฝือกกั้นทำนบตัดตอนขายลำแม่น้ำลำคลองที่เป็นทางน้ำไหล ที่เรือราษฎรไปมาได้นั้น ไปหวงกันเอาเป็นอาณาประโยชน์ส่วนตัวแต่ผู้เดียว อนึ่งลำคลองที่เข้าทุ่งเข้านา เมื่อฤดูน้ำมากเรือราษฎรไปมาได้ มิให้นายอากรหวงห้าม ให้ราษฎรหากินได้ทั่วกัน เมื่อน้ำลดคลองแห้งเป็นตอนๆ เหมือนอย่างหนองเรือไปมาไม่ได้แล้ว กับหนองแลบึงในท้องทุ่ง ให้นายอากรรักษาเป็นของนายอากรทำไปตามเดิม อย่าให้ราษฎรบังอาจแลลักลอบทำปลาในหนองในบึง แลลำคลองแห้งเป็นตอนซึ่งเป็นของนายอากรเป็นอันขาด ถ้าราษฎรจะหากิน ก็ให้ไปว่ากับนายอากรๆ จะยอมให้ก็ได้ไม่ยอมให้ก็ได้ อนึ่ง ลำแม่น้ำใหญ่ ถึงฤดูน้ำลดแห้งเป็นห้วงเป็นตอนเหมือนอย่างลำแม่น้ำเมืองลพบุรีนั้น คงเป็นแม่น้ำเหมือนน้ำไม่แห้งเพราะตลอดไปถึงบ้านเป็นอันมาก จึงห้ามมิให้นายอากรแลราษฎรหวงห้ามไว้แต่ผู้เดียว ให้ราษฎรได้หากินได้ทั่วกัน เหมือนเมื่อน้ำไหลอยู่เป็นนิตย์ ให้นายอากรแลราษฎรประพฤติตามพระราชบัญญัติ ที่ว่ามานี้ให้มั่นคง ดังแรกต้นแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีผู้ไปตรวจตราทุกปี อย่าให้มีปิดกะบังรังเฝือกตัดตอนขายสืบไปอนึ่ง เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ สมันตพงศ์พิสุทธ มหาบุรุษรัตโนดม ว่าที่สมุหพระกลาโหมดำริการรอบคอบแล้วกราบทูลพระกรุณาว่าอย่างธรรมเนียมเก็บค่านา เก็บกำหนดไร่ละสลึงเฟื้องเสมอไปหมดนั้น ชาวนาทุ่งนาหว่านนาคู่โคเสียเปรียบนาปักนาดำน้ำฝนฟางลอยถึงสองอย่าง คือข้าวนาทุ่งก็มีราคาน้อยกว่าข้าวนาสวน แลต้องเสียเสมอไปตามจำนวนนาในตราแดง ไม่ได้ลดหย่อนผ่อนเสียแต่ตามที่ได้ทำมีฟางข้าวเห็นอยู่ดังนาสวน ครั้นคราวเมื่อฝนแล้งหรือน้ำมากราษฎรชาวนาทุ่งจึงมาร้องทุกข์ต่างๆ เนืองๆ ถ้าแม้ทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ลดค่านาทุ่งที่ต้องเสียตามกำหนดจำนวนนาในตราแดงทั้งปวงนั้น ลงไร่ละเฟื้อง ให้เก็บแต่ไร่ละสลึงเท่านั้น จะควรยิ่งนัก ตามแต่จะทรงพระมหากรุณาโปรด จึงทรงพระราชดำริเป็นชอบทรงยินดีด้วย แล้วมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ดำรัสสั่งให้ลดค่านาทุ่งนาคู่โคลงคงเรียกแต่ไล่ละสลึงเสมอไป ตั้งแต่เดินนาในต้นปีเถาะ สัปตศกนั้นมา ให้ทรงพระกรุณาโปรดยกพระราชทานให้แก่ราษฎรชาวนาทุ่งทั้งปวง ไร่ละเฟื้อง คิดเป็นเงินถึง ๔๐๐ ชั่งเศษ เป็นอันใช้แทนเงินค่าน้ำที่เรียกขึ้นแต่ราษฎรที่หาปลา ยกมาพระราชทานให้แก่ราษฎรที่ทำนาเลี้ยงชีวิตโดยชอบธรรม บัดนี้ราษฎรก็มีความยินดีรู้พระเดชพระคุณ จึงได้นำเอาข้าวเปลือกมาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายตามมากแลน้อยสมควรกำลัง เป็นข้าวเปลือกถึง ๑๐๐ เกวียนเศษ ก็เป็นความชอบของราษฎรชาวนาที่รู้จักพระเดชพระคุณนั้นอยู่แล้ว จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้พระยาราช-ประสิทธิ์ เจ้ากรมพระคลังวิเศษ คุมผ้าห่มผ้านุ่งขึ้นไปพระราชทานกับราษฎรชาวนา ที่ได้ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายข้าวเปลือกคนละเล็กน้อยนั้น เป็นรางวัลคนละสำรับ แต่พอให้รู้แน่ว่าข้าวเปลือกของราษฎรที่มอบให้เจ้าเมืองกรมการทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายนั้น เจ้าเมืองกรมการไม่ได้เบียดบังไว้ ได้นำมาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายแล้ว แลซึ่งได้พระราชทานกับราษฎรโดยเป็น108 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวของตอบแทนนั้นมิได้ แลข้าวเปลือกซึ่งราษฎรทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายลงมานั้น ได้โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เจ้าพนักงานรับรักษาไว้ สำหรับจำหน่ายในการพระราชกุศล เป็นข้าวสำหรับทรงบาตรพระสงฆ์สามเณร แลเลี้ยงพระสงฆ์ฉันตามเคยบ้าง จ่ายในโรงพระราชทานเลี้ยงพระสงฆ์สามเณรยาจกวณิพกคนชราพิการแลคนไข้มารักษาตัว แลราษฎรที่มารับพระราชทาน ในโรงทานเป็นนิตย์ทุกวันบ้าง แลส่วนพระราชกุศลนั้นๆ ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานอุทิศมาเป็นของตอบแทนแก่ราษฎรชาวนาผู้เป็นเจ้าของข้าวเปลือกทั้งปวง จงชื่นชมยินดีรับส่วนพระราชกุศลนี้แล้วจงมีจิตคิดสำคัญว่าเหมือนกุศลที่ตนได้ทำเองทุกคนเถิด แล้วจงอุตสาหะทำมาหากิน ให้มีผลประโยชน์เจริญสุขสวัสดิ์ในชั่วนี้ และสะสมกุศลที่จะเป็นคุณแก่ตัวในชาติหน้าทั่วทุกคนเทอญอนึ่ง ทรงพระราชดำริด้วยกำลังพระมหากรุณา จะทำกำหนดค่าน้ำตามพิกัดเครื่องมือแลพิกัดเก็บตลาด ตีพิมพ์เป็นแบบเดียวกันแจกมาให้ทราบทั่วกัน เพื่อจะมิให้นายอากรค่าน้ำแลกำนันตลาดฉ้อฉลเก็บเกินกำหนดได้ แต่การครั้งนี้ยังไม่ทันจะจัดแจง แล้วจึงจะแจกครั้งหลังให้คอยฟัง อนึ่ง ถ้ามีข้าเจ้าบ่าวนายใด ตั้งกองสมคบผู้ร้ายลักไล่โคกระบือ สมคบทาสลูกหนี้ของผู้ใดๆ ไปดังเช่นเป็นมาแต่ก่อน ก็อย่าให้ราษฎรนิ่งทนความลำบากยากอย่างก่อนเลย จงมาฟ้องแก่ผู้รักษาเมือง กรมการให้ชำระให้ ถ้าไม่ชำระไม่ยอมส่ง ก็ให้รีบลงไปยื่นเรื่องราวร้องทุกข์ที่กรมล้อมพระราชวัง ณ กรุงเทพมหานครโดยเร็วเทอญ จะทรงพระมหากรุณาโปรดชำระให้ ให้ได้ทำไร่นาหาข้าวขายแก่ลูกค้า ทั้งในประเทศนอกประเทศให้เป็นสุขด้วยประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก๙๔. ประกาศพิกัดอากรค่าน้ำณ วันพุธ เดือนอ้าย ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๑ ปีมะโรง อัฐศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ประกาศแก่ราษฎรซึ่งอยู่ในกรุงเทพมหานครแลแขวงจังหวัดหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือให้รู้พิกัดอากรค่าน้ำ ซึ่งเคยมียั่งยืนมาแต่โบราณนั้นให้ทราบจงทั่วกัน เพื่อจะมิให้นายอากรลวงหลอกเรียกเหลือเกินไป พิกัดอากรค่าน้ำนั้นดังนี้น้ำจืด เรือแหพานลำหนึ่งให้เรียกปีละ ๒ ตำลึงกึ่ง เรือแหโปงลำหนึ่งให้เรียกปีละตำลึงกึ่งเรือแหทอดลำหนึ่งให้เรียกปีละบาท เรือช้อนใหญ่ลำหนึ่งให้เรียกปีละสองสลึง เรือช้อนเล็กลำหนึ่งให้เรียกปีละสลึง สุ่มคนหนึ่งให้เรียกปีละสลึง ข่ายดักปลาตะเพียนคนหนึ่งให้เรียกปีละบาทแทงกรบคนหนึ่งให้เรียกปีละสลึง ฉมวกคนหนึ่งให้เรียกปีละเฟื้อง ลอบยืนคนหนึ่งให้เรียกปีละ๖ สลึง ลอบนอนคนหนึ่งให้เรียกปีละบาท ดักตุ้มคนหนึ่งให้เรียกปีละสลึง ดักไซคนหนึ่งให้เรียกปีละสองสลึง ดักลันคนหนึ่งให้เรียกปีละเฟื้อง เบ็ดราวคนหนึ่งให้เรียกปีละสองสลึง ตกเบ็ดปลาหาง๑ตรงกับวันที่ ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๓๙๙109 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ปลาแมลงภู่คนหนึ่งให้เรียกปีละเฟื้อง สวิงกุ้งคนหนึ่งให้เรียกปีละเฟื้อง สวิงปลาคนหนึ่งให้เรียกปีละเฟื้อง อวนลำหนึ่งให้เรียกปีละ ๒ ตำลึงกึ่ง เชงเลงคนหนึ่งให้เรียกปีละบาท ยกยอเล็กปากกว้างต่ำกว่า ๔ ศอกลงมา คนหนึ่งให้เรียกปีละสลึง ดักจั่นคนหนึ่งให้เรียกปีละสลึง ชนางคนหนึ่งให้เรียกปีละสองสลึง ตกเบ็ดทรงปีหนึ่งให้เรียก ๑๐๐ ละสองสลึง โพงพางช่องหนึ่งให้เรียกปีละตำลึง ดักชุด ๑๐ ชุดให้เรียกปีละเฟื้อง ยกยอขันช่อปากกว้างตั้งแต่วาหนึ่งนั้นไป วาหนึ่งให้เรียกปีละ ๖ สลึง จิบปากหนึ่งให้เรียกปีละบาท กัตราลำหนึ่งให้เรียกปีละตำลึงกึ่ง ลอบพายให้เรียกปีละตำลึง ช้อนลอยสนั่นปากกว้างตั้งแต่ ๑๐ ศอกขึ้นไปให้เรียกปีละกึ่งตำลึง ถ้าราษฎรชักผักลอยน้ำปลูกไว้หน้าบ้านกว้าง ๕ ศอก ๖ ศอก ยาว ๓ วา ๔ วา ไม่เรียกอากร ถ้ายาวตั้งแต่ ๕ วา ๖ วาเรียกเป็นกล่ำ คิดกว้าง ๔ ศอก ยาว ๔ ศอกจัตุรัสวัดได้เท่าใด ให้เรียกปีหนึ่งกว้าง ๔ ศอกยาว ๔ ศอกเป็นเงินเฟื้องหนึ่ง ถ้าราษฎรขุดบ่อขังน้ำไว้กิน ไม่ได้ขังปลา เป็นแต่บ่อขังน้ำยาว๒ วา ๓ วา กว้าง ๒ วา ๓ วาไม่เรียกอากร ถ้ากว้างมากกว่า ๓ วาขึ้นไปมีปลาในบ่อให้คิดจัตุรัสละวาเป็นค่าน้ำปีหนึ่งให้เรียกปีละสลึงน้ำเค็ม รั้วปะกักคอกลำหนึ่งให้เรียกปีละสองตำลึงกึ่ง รั่วปะกักปลาลำหนึ่งให้เรียกปีละตำลึงกึ่ง เรือฉลอมอวนลำหนึ่งให้เรียกปีละสองตำลึงกึ่ง รั้วไซมานลำหนึ่งให้เรียกปีละสามตำลึงเบ็ดลากลำหนึ่งให้เรียกปีละสิบสลึง สู้กันรั้วไซมานหางหนึ่งให้เรียกปีละตำลึง ที่โพงพางปากน้ำให้เรียกปีลำตำลึง ที่โพงพางถัดขึ้นมาให้เรียกปีละสามบาท ที่โพงพางถัดต่อกันขึ้นมาให้เรียกปีละกึ่งตำลึง รั้วกางเคยบางเหี้ยให้เรียกปีละหกสลึง ทอดแหทะเลให้เรียกปีละบาท เบ็ดกุเราให้เรียกปีละสลึง แทงรั้วปูให้เรียกปีละสองสลึง สองคนลากอวนคนหนึ่งให้เรียกปีละบาท เบ็ดวางตับๆ หนึ่งให้เรียกปีละสองสลึง ช้อนกุ้งช้อนปลาคนหนึ่งให้เรียกปีละเฟื้อง รุนกุ้งทะเลให้เรียกปีละกึ่งตำลึงรั้วโพงพางลากปลาในคลองให้เรียกปีละสองสลึง รั้งโพงพางลำแม่น้ำให้เรียกปีละตำลึง รั้วดักปูให้เรียกปีละสองสลึง ปะกักคอกลากเรือฉลอมยกนายเรือเสีย นอกนั้นคนหนึ่งให้เรียกปีละบาทไสกุ้งไสเคยคนหนึ่งให้เรียกปีละสิบสลึง ครึ่งปีให้เรียกหกสลึง เดือนหนึ่งให้เรียกสองสลึง รั้งกางกุ้งกางเคยน้ำจืดน้ำเค็มรั้วหนึ่งให้เรียกปีละบาท เบ็ดลากกระเบนลำหนึ่งให้เรียกปีละ ๓ บาทเบ็ดล่อกะพงคนหนึ่งให้เรียกปีละสองสลึง เบ็ดราวปลาหางกิ่วให้เรียกปีละสลึง เบ็ดสายปลาหางกิ่วให้เรียกปีละสลึง แทงปลามัวน้ำลำหนึ่งให้เรียกปีละสลึง อวนราดยกนายเรือเสียนอกนั้นคนหนึ่งให้เรียกปีละบาท รั้วไซมานกลางคลองให้เรียกปีละสามตำลึง รั้วไซมานริมคลองให้เรียกปีละสองตำลึงกึ่ง ฉลอมกุเราให้เรียกปีละตำลึง ปะกักคอกกะพงลำหนึ่งให้เรียกปีละตำลึงกึ่ง ชุดน้อยไสเคยริมฝั่งให้เรียกปีละสลึง กระดานไสหาเคยแลหาสิ่งของต่างๆ คนหนึ่งให้เรียกปีละสลึง กระดานล้วงหมึกให้เรียกปีละสองสลึง ขุดหอยปากเป็ดให้เรียกปีละสองสลึง ฉมวกคนหนึ่งให้เรียกปีละสลึงสวิงดักกุ้งไม่มีคนให้เรียกปีละเฟื้อง เป็ดวาสาลากเบ็ดลำหนึ่งให้เรียกปีละ ๖ สลึง เรือหาหอยแครงลำหนึ่งให้เรียกปีละบาท เรือหาหอยกะพงลำหนึ่งให้เรียกปีละบาท เรือหาหอยหลอดคนหนึ่งให้เรียกปีละบาท เรือหาหอยแมลงภู่คนหนึ่งให้เรียกปีละบาท ละมุจับน้ำแห้งมีปีกไม่มีเฝือกให้เรียกปีละตำลึงกึ่ง ละมุจับน้ำลึกมีเฝือกมีก้นมีปีกให้เรียกปีละ ๕ ตำลึง เฝือกโปÖะจับ110 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวน้ำแห้งให้เรียกปีละ ๓ ตำลึง เฝือกรังมีก้นจับน้ำไม่แห้งให้เรียกปีละ ๔ ตำลึง อวนรังให้เรียกปีละ๔ ตำลึง อวนตีเคยให้เรียกปีละ ๔ ตำลึง อวนลากปลิงให้เรียกปีละ ๖ ตำลึง แหลนแทงปลิงชนักแทงปลิงจับปลิงลำหนึ่ง ๒ คนให้เรียกปีละตำลึง ชนักแทงกระจับตัวกระลำหนึ่ง ๒ คนให้เรียกปีละ๒ ตำลึง ราษฎรทำอวนโสรั้วจับปลาทะเลกลางคลองริมคลองยาวตั้งแต่ ๕ วา ๖ วา ให้เรียกปีหนึ่งวาละบาทแต่ที่หนองน้ำนั้นไม่เป็นที่หนทางราษฏรไปมาหากิน ก็ให้เป็นของนายอากรทำไปตามเดิมถ้าราษฎรจะทำก็ให้ไปกล่าวกับนายอากรให้ตกลงกัน ถ้านายอากรยอมให้ทำก็ได้ ถ้านายอากรไม่ยอมให้ทำก็อย่าให้ราษฎรบังอาจ แลลักลอบทำปลาในหนองซึ่งเป็นของนายอากรเป็นอันขาดแลให้นายอากรเรียกอากรค่าน้ำแก่ราษฎรที่มีเครื่องมือหากินในการจับกุ้งจับปลา ในทะเลลำน้ำลำคลอง แลบางที่เป็นทางน้ำไหลแลในที่ใดๆ ที่ไม่ใช่ห้วยหนองตามพิกัดซึ่งมีมาในท้องตรานี้ห้ามอย่าให้นายอากรเรียกอากรค่าน้ำล่วงแขวงล่วงอำเภอให้ล้ำเหลือผิดด้วยพิกัดอย่างธรรมเนียมแต่สิ่งใดสิ่งหนึ่งได้แต่การที่จะไม่ให้นายอากรแลราษฎรปิดทำนบลงกะบังรังเฝือกกั้นห้วยหนองคลองบึงบางไว้ให้ราษฎรหากินเสมอกันทั่วหน้า ให้นายอากรเรียกอากรค่าน้ำแก่ราษฎรที่มีเครื่องมือหากินนั้นถ้านายอากรค่าน้ำมาเรียกอากรค่าน้ำแก่ราษฎรเหลือเกินขึ้นไปกว่าพิกัดนี้แล้ว ถ้าราษฎรอยู่ในกรุงเทพมหานคร ให้ทำเรื่องราวมายื่นต่อเจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติ ให้ชำระให้แล้วใน ๑๕ วันถ้าราษฎรอยู่ ณ แขวงหัวเมืองก็ให้ไปฟ้องต่อเจ้าเมืองกรมการ ให้ชำระให้แล้วใน ๑๕ วัน ถ้าเจ้าเมืองกรมการไม่ชำระให้ได้ ก็ให้เจ้าเมืองกรมการเร่งบอกส่งลงมาต่อเจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติ ณ กรุงเทพมหานคร ให้ชำระให้แล้วใน ๑๕ วัน ถ้าเจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัตินิ่งเสียไม่ชำระให้ใน ๑๕ วัน ก็ให้ราษฎรทั้งในกรุงแลนอกกรุงทำเรื่องราวร้องถวายฎีกา แต่เรื่องราวนั้นให้เรียงลงให้ดีอย่าให้มีคำหยาบ แลอย่าว่าเป็นสำนวนยืดยาวไป ให้ว่าแต่ใจความของตัวตรงๆ ถ้าทำเองไม่ได้ก็ให้ไปหากรมล้อมพระราชวังให้ช่วยทำให้ เรื่องราวที่ทำเองที่กรมล้อมพระราชวังทำให้ก็ดี ให้ไปวานข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในที่เป็นญาติพี่น้องหรือชอบพอกันช่วยถวายให้เวลาไรๆ ก็ไม่ห้าม จะทรงรับ ผู้ที่รับเรื่องราวของราษฎรมาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายให้พาตัวเจ้าของเรื่องราวมาด้วย จะไม่มีโทษแก่ผู้รับเรื่องราวมาถวายเลยถ้าไม่มีผู้ใดช่วยถวายให้ก็ให้ราษฎรคอยในวันเจ็ดค่ำสิบห้าค่ำทุกๆ เดือนจะตีกลองวินิจฉัยเภรี เมื่อได้ยินกลองวินิจฉัยเภรีแล้วถ้าเสด็จออก ก็ให้เอาเรื่องราวทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย ถ้าไม่เสด็จออกก็ให้มายื่นกับเจ้าพนักงานผู้รับที่หน้าหอกลองวินิจฉัยเภรี เทอญฯประกาศมา ณ วันพุธ เดือนอ้าย ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก111 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๙๕. ประกาศเตือนสติผู้ซื้อข้าวขายข้าวณ วันอาทิตย์ เดือนยี่ ขึ้น ๙ ค่ำ ๑ ปีมะโรง อัฐศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ประกาศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฎรอยู่ในกรุงฯ นอกกรุงฯ ทั้งปวงให้ทราบทั่วกันว่า ในปีมะโรง นักษัตร อัฐศก นี้ฝนงามดีข้าวในนามีผลบริบูรณ์ทุกตำบล จนเล่าลือไปถึงคนต่างประเทศๆ จัดเรือกำปั่นเข้ามาซื้อข้าวมากหลายลำ ได้บรรทุกข้าวในกรุงฯ ออกไปมากแล้ว บัดนี้ราคาข้าวก็ขึ้นไปเพราะตื่นกันซื้อตื่นกันขาย ฝ่ายเรือลูกค้าต่างประเทศก็ยังมีเข้ามามากเพื่อจะซื้อข้าวออกไปไม่น้อยลง ถ้าในปีมะเส็งนักษัตร นพศก ฝนงามดีอยู่เหมือนอย่างปีนี้ ข้าวก็จะไม่ขัดสนแก่พลเมืองฝ่ายไทย ถ้าฝนไม่งามดีข้าวก็จะขึ้นราคาแพงมากไป เพราะฉะนั้นข้าราชการแลราษฎรผู้ใดๆ ซึ่งไม่ได้ทำนา หรือมีข้าวอยู่แต่น้อย จะใช้สอยไม่พอชั่วปีในปีมะเส็ง นพศกนั้น เมื่อกลัวว่าปีใหม่ข้าวจะแพง ก็ให้เร่งจัดซื้อเสียโดยเร็วแต่เวลายังถูกอยู่นี้ ให้พอการที่จะใช้สอยของตัว ถ้าในปีใหม่ฝนงามดี ข้าวงามเหมือนในปีนี้ข้าวที่ได้ซื้อไว้ก็จะไม่เสียเปล่า ได้จำหน่ายไปแก่ลูกค้าที่สีข้าวขาย แล้วซื้อข้าวใหม่ต่อไป จงรีบซื้อข้าวเก็บไว้ใช้กินแต่เมื่อราคาข้าวยังไม่แพงนัก อย่าให้ตื่นกันซื้อเมื่อฝนแล้งเมื่อข้าวแพงดังแต่ก่อนเลยอนึ่ง ผู้ที่เกียจคร้านไม่ได้ทำนาซื้อข้าวเขากิน ก็อยากแต่จะให้ราคาข้าวถูกอยู่เสมอไปราษฎรที่ทำนาถ้าขายข้าวได้ราคาถูกนักไม่สมกับแรงเหนื่อยก็จะท้อถอย ทิ้งไร่นาไปทำการอื่นๆ เสียเพราะฉะนั้นจึงทรงพระกรุณาโปรดฯ ให้ราษฎรขายข้าวแก่คนนอกประเทศเพื่อจะให้ราษฎรได้ผลประโยชน์ตามสมควรประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือนยี่ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก๙๖. ประกาศให้ใช้เงินเหรียญนอก (ครั้งที่ ๑)ณ วันพุธ เดือนยี่ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ๒ ปีมะโรง อัฐศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย แลผู้สำเร็จราชการเมือง กรมการ แลบรรดาราษฎรไทย จีน ญวน ลาว เขมร พม่า มลายู แลคนเชื้อผรั่ง โปรตุเกสเดิม แลคนเชื้อแขกเทศ แขกจามทุกชาติทุกภาษาทั้งปวงซึ่งเป็นพลเมืองอยู่กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทรมหินทรายุธยา แลแขวงหัวเมืองซึ่งขึ้นกับกรุงเทพมหานครให้รู้จงทั่ว๑ตรงกับวันที่ ๔ มกราคม พ.ศ. ๒๓๙๙๒ตรงกับวันที่ ๗ มกราคม พ.ศ. ๒๓๙๙112 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวด้วยตั้งแต่เซอยอนโบวริงเข้ามาทำหนังสือสัญญาแล้ว มาจนถึงเดือนอ้าย ปีมะโรง นักษัตรอัฐศก มีเรือลูกค้าต่างประเทศเข้ามาค้าขาย ณ กรุงเทพฯ ถึง ๑๐๓ ลำ เรือลูกค้ากรุงเทพมหานครตกแต่งออกไปค้าขายต่างประเทศถึง ๓๗ ลำ แต่เงินเหรียญเข้ามาซื้อสินค้าลำละสองหมื่นบ้างหมื่นหนึ่งบ้าง ห้าพันบ้าง เงินเหรียญจะใช้ซื้อสินค้ากับลูกค้าที่ในกรุงเทพมหานคร ก็ไม่มีผู้ใดจะรับเอาเงินเหรียญไว้ ด้วยการไม่เคยใช้มาแต่เดิม นายห้างอังกฤษ ฝรั่งเศสอเมริกัน ซึ่งเข้ามาตั้งค้าขายอยู่ ณ กรุงเทพมหานคร ต้องเอาเงินเหรียญเข้าไปวานช่างในคลังมหาสมบัติทำเงินตราก็ได้โปรดฯ ให้เจ้าพนักงานช่วยทำให้ ได้ทรงพระกรุณากับลูกค้าพาณิชทั้งปวง มิได้คิดที่จะเอาเศษกำไรอย่างใดอย่างหนึ่ง เงินที่ลูกค้าเข้าไปวานทำหักไว้ชั่งละตำลึงสลึงนั้น เป็นค่าถ่านเสียสลึงหนึ่ง ไล่เอาเนื้อทองแดงออกเสียสามบาท สูญเพลิงไปเสียบาทหนึ่ง แต่เนื้อทองแดงที่ไล่ออกไว้แต่สามบาทนั้น ก็พอคุ้มกันกับที่ลงทุนดีบุกชินเอาเลี้ยงเงินให้น้ำเงินใสบริสุทธิ์ ไม่มีเศษกำไรเลยแลลูกค้าเอาเงินเข้าไปวานทำก็ได้ทำไปแล้วถึง ๒๖๘,๘๒๗ เหรียญ เงินยังคั่งค้างอยู่ข้างนอกอีกหลายหมื่นเหรียญ ลูกค้าเอาเงินไปวานทำแล้วจะเร่งเอาเงินตราออกมาซื้อสินค้าโดยเร็ว เจ้าของเงินหลายรายต่างคนก็รบกวนจะเอาเงินก่อน ช่างทำเงินก็มีน้อยตัวตามเคยใช้ เตาหนึ่งทำได้แต่วันละสามชั่ง มีนายเตาอยู่สิบนาย ทำได้แต่วันละสามสิบชั่งเศษ การทำเงินพดด้วงมีตรานั้นทำด้วยเครื่องมือไทย ไม่ได้ทำสำเร็จด้วยเครื่องมือเหมือนอย่างชาวประเทศยุโรป การจึงช้าไม่ทันใจลูกค้าทั้งปวง ครั้นจะหาคนช่างทำให้มาก คนที่เคยทำเงินสันทัดก็มีน้อย จะให้ได้การเร็วๆ ก็ไม่ได้ ด้วยแต่ก่อนทำให้แต่การในหลวง ไม่ได้ทำการเหมือนครั้งนี้ จึงมิศแบลผู้ว่าการแทนกงสุลอังกฤษทำหนังสือทูลเกล้าฯ ถวายว่าลูกค้าพาณิชทั้งปวงเอาเงินเข้าไปให้ทำแล้ว ไม่ใคร่จะได้เงินตราออกมาป่วยการในทางค้าทางขาย ขอให้ประกาศให้ใช้เงินเหรียญเสียในบ้านในเมือง จะไม่ได้ลำบากยากแก่ลูกค้าทั้งปวง แลเงินซึ่งจะใช้นั้น ถ้ามากกว่าสิบชั่งขึ้นไปจะขอให้เงินเหรียญ ถ้าต่ำกว่าสิบชั่งลงมาผู้รับเป็นราษฎรลูกค้าบ้านนอกไม่รู้จักเงินเหรียญ จะให้เป็นเงินตราบาทแลแต่ก่อนผู้ที่มีเงินเหรียญมาแลกเอาเงินบาท ไปแลกกันข้างนอกคิดเหรียญละหกสลึงเจ็ดทศางค์ ที่จีนเรียกว่าหุนเงินร้อยเหรียญได้เงินบาทสองชั่งตำลึงสามบาทสองสลึง เข้าไปทำในพระคลังเงินร้อยเหรียญได้เงินบาทแต่สองชั่งตำลึงสามบาท มิศแบลขอให้แลกใช้กันครั้งนี้ เงินร้อยเหรียญจะขอเงินแต่สองชั่งตำลึงกึ่ง จึงทรงพระราชดำริเห็นว่า เงินเข้ามาในบ้านในเมือง ก็มีคุณกับแผ่นดินเป็นอันมาก ด้วยราษฎรจะได้มั่งมีทรัพย์สินเงินทองบริบูรณ์ขึ้น แลแผ่นดิน เมืองจีน เมืองพราหมณ์ เมืองแขกเทศแขกมลายู เมืองพม่า เมืองญวน ที่ลูกค้าชาวยุโรปได้ไปค้าขายถึงก็ได้ใช้เงินเหรียญกันทั่วไปแล้วแลเมืองสงขลา เมืองถลาง ๑ เมืองพงา ๒ เมืองตะกั่วทุ่ง เมืองตะกั่วป่า ๓ ซึ่งขึ้นกับกรุงเทพมหานครที่ค้าขายถึงกันกับประเทศที่ขึ้นแก่อังกฤษ ก็ใช้เงินเหรียญอยู่บ้างนานมาแล้ว แลที่กรุงเทพ๑จังหวัดภูเก็ต๒จังหวัดพังงา๓เมืองตะกั่วทุ่ง และเมืองตะกั่วป่า ปัจจุบันมีฐานะเป็นอำเภอในจังหวัดพังงา113 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔มหานครทุกวันนี้ ลูกค้าพาณิชเข้ามาค้าขายเจริญมากขึ้นกว่าแต่ก่อนหลายสิบเท่า ควรที่จะขอให้ใช้เงินเหรียญกันได้แล้ว ถ้าลูกค้าพาณิชแลราษฎรรักจะใช้เงินเหรียญกันก็ตามใจเถิด อย่ากลัวเลยว่าจะมีโทษเพราะใช้เงินเหรียญแต่ให้เจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติ คิดอ่านกันดูให้ตกลงจะใช้กันอย่างใด จะรับเงินภาษีอากรที่ส่งอย่างไรจึงจะสมควรกับการ เจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติได้ประชุมปรึกษากัน มีพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร ๑ เป็นประธาน พระยาราชภักดีพระยาพิพิธโภไคย พระยาไชยยศสมบัติ พระศรีไกรลาศ พร้อมกันเห็นว่า ซึ่งมิศแบลว่าการกงสุลอังกฤษทำหนังสือทูลเกล้าฯ ถวาย ขอให้ประกาศให้ใช้เงินเหรียญซื้อสินค้าได้ เงินเหรียญร้อยหนึ่งจะแลกเงินตราบาทสองชั่งตำลึงกึ่งนั้นชอบอยู่แล้ว ลูกค้าจะไม่ได้ป่วยการซื้อขาย เพราะการที่จะแลกเงินบาทไม่ทันการ แต่เงินเหรียญทุกวันนี้เป็นสามอย่างสี่อย่างๆ หนึ่งเงินที่ใหม่ยังหนักคงเต็มเหรียญละเจ็ดสลึงสองทศางค์อยู่ก็มี อย่างหนึ่งเงินที่เก่าแล้วเบาหย่อนตาชั่งไปเหรียญละทศางค์บ้างครึ่งทศางค์ก็มี อย่างหนึ่งเงินที่เข้าไปในแผ่นดินจีนแล้ว นายห้างตีตรายี่ห้อยับเยินไป ลางทีแตกหักเป็นย่อยก็มี การเป็นดังนี้ จะนับเหรียญร้อยหนึ่งเป็นเงินสองชั่งตำลึงกึ่ง ก็จะเกิดแก่งแย่งทุ่มเถียงไม่ตกลงกัน ถ้าเจ้าภาษีนายอากรลูกค้าพาณิชราษฎรทั้งปวงที่ซื้อขายได้เงินเหรียญไว้จะเอาเงินเหรียญเข้าไปส่งเป็นเงินหลวงแทนเงินภาษีอากร หรือจะแลกเปลี่ยนเอาเงินตรามาใช้สอยบ้าง ชาวพระคลังมหาสมบัติจะขอเผาเงินชั่งเงิน แล้วจะหักเอาเป็นค่าสูญเพลิงค่าถ่านชั่งละตำลึงสลึง คงให้เงินตราสิบแปดตำลึงสามบาทสามสลึง เหมือนอย่างเคยทำมาแต่ก่อน ถ้าเจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติ จะจ่ายเงินเหรียญให้ ก็จะคิดค่าสูญเพลิงค่าถ่าน ให้ชั่งละตำลึงสลึงเหมือนกับคนที่รับไว้ ซึ่งลูกค้าพาณิชแลราษฎรทั้งปวงจะซื้อขายใช้เงินเหรียญกันข้างนอกก็ตามใจ แต่ให้คิดสามเหรียญเป็นเงินตราตำลึงบาท ชั่งหนึ่งเป็นเงินเหรียญสี่สิบแปดเหรียญเงินตราสิบชั่งเป็นเงินสี่ร้อยแปดสิบเหรียญ เห็นว่าไม่สู้เสียรัดเสียเปรียบกันนักทั้งเจ้าของเงินเหรียญเจ้าของเงินบาท ถ้าเงินเบาตาชั่งแลเงินย่อยจะนับเป็นเหรียญไม่ได้ ก็ให้ชั่งตามพิกัดคลังเงินชั่งหนึ่งหักค่าสูญเพลิงค่าถ่านแล้ว คงให้เงินตราสิบแปดตำลึงสามบาทสามสลึงดังนี้ จึงโปรดเกล้าฯดำรัสสั่งว่า ซึ่งปรึกษาพร้อมกันเห็นดังนี้ชอบอยู่แล้ว ให้ประกาศลูกค้าพาณิชราษฎรรู้จงทั่ว ว่าตามใจจะใช้เงินเหรียญกันเทอญ เมื่อเจ้าภาษีนายอากรเรียกภาษีกับราษฎรได้เป็นเงินเหรียญ จะเอาเงินเหรียญเข้าไปส่งพระคลังมหาสมบัติ เจ้าพนักงานจะขอเผาเงินชั่งเงินตามอย่างเคยแลกเปลี่ยนกันแต่ก่อนแล้วก็จะรับประกาศมา ณ วันพุธ เดือนยี่ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร ประสูติ พ.ศ. ๒๓๖๗ พระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าชายสุประดิษฐ์ ทรงกำกับกรมพระคลังมหาสมบัติ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๕ พระชันษา๓๘ ปี ต้นราชสกุล สุประดิษฐ114 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๙๗. ประกาศทรงตักเตือนไม่ให้ทิ้งศพสัตว์ลงในน้ำแลให้ทอดเตาไฟอย่าให้เป็นเชื้อเพลิง แลให้คิดทำลิ่มสลักรักษาเรือนณ วันอาทิตย์ เดือน ๓ ขึ้น ๗ ค่ำ ๑ ปีมะโรง อัฐศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ประกาศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฎรทั้งปวง ให้รู้ทั่วกันว่า บัดนี้ได้ทราบข่าวคนนอกประเทศแลคนนอกกรุงฯ เป็นลาวแลเขมรแลชาวหัวเมืองดอนใช้น้ำบ่ออื่นๆ หลายพวก ย่อมติเตียนว่าชาวกรุงเทพฯ นี้ทำโสมมนักลงในแม่น้ำลำคลอง ด้วยทิ้งซากศพสัตว์ตายให้ลอยไปๆ มาๆ น่าเกลียดน่าชัง แล้วก็ใช้กินแลอาบน้ำอยู่เป็นนิจ เป็นน่ารังเกียจ เสียเกียรติยศพระมหานครเพราะเหตุฉะนั้นจึงทรงพระกรุณาโปรดฯ สั่งสอนเตือนสติมาว่า แต่นี้ไป ห้ามมิให้ใครผู้ใดผู้หนึ่งทิ้งสุนัขตาย แมวตาย แลซากศพสัตว์ต่างๆ ลงในแม่น้ำแลคลองใหญ่น้อยทั้งปวงเป็นอันขาดขอให้คิดอ่านใช้สอยจ้างวานใครๆ เอาไปทิ้งเสียที่ป่าช้าดังซากศพคนนั้นเถิด ถ้าบ้านเรือนอยู่ที่ริมน้ำจะเอาไปป่าช้ายาก ก็ให้ฝังเสียในดินในโคลนให้ลับลี้ไป อย่าให้ลอยไปลอยมาในน้ำได้แลการซึ่งทิ้งซากศพสัตว์ต่างๆ ลงในน้ำให้ลอยขึ้นลอยลงอยู่ดังนี้ คิดดูโดยละเอียดก็เห็นเป็นที่รังเกียจแก่คนที่ได้อาศัยใช้น้ำอยู่ทั้งสิ้นด้วยกัน พระสงฆ์สามเณรเป็นพระสมณะชาวนอกกรุงเทพฯคือเมืองลาวแลหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวง แลชาวราษฎรชาวนอกกรุงฯ เมื่อมีเหตุต้องลงมายังกรุงเทพฯ นี้แล้วก็รังเกียจติเตียนว่า เพราะต้องใช้น้ำไม่สะอาดจึงเป็นโรคต่างๆ ไม่เป็นสุขเหมือนอยู่นอกกรุงฯ ถึงคนนอกประเทศ คือ ฝรั่ง อังกฤษ จีน แขก ทั้งปวงซึ่งเข้ามาค้าขายในกรุงเทพฯก็ติเตียนดังนั้นอยู่โดยมาก เพราะฉะนั้นขอท่านทั้งปวงจงพร้อมใจกันคิดเห็นลงใจว่า ท่านทั้งปวงชาวกรุงฯ กับคนนอกกรุงฯ นอกประเทศก็เป็นมนุษย์ด้วยกัน ควรจะมีกรุณาแก่กัน ขอเสีย อย่าทิ้งซากศพสัตว์ต่างๆ ลงในน้ำ ทำให้น้ำเป็นที่รังเกียจแก่มนุษย์เหมือนกันเลย แต่นี้ไป ถ้าผู้ใดไม่ฟังพระบรมราโชวาทเตือนสติมาดังนี้แล้ว ยังขืนทำมักง่ายอยู่ดังเก่า ก็จะให้นายอำเภอสืบชาวบ้านใกล้เคียงเป็นพยาน ชำระเอาตัวผู้ไม่เอื้อเฟื้อมักง่ายทำให้โสโครกนั้นมาตระเวนประกาศห้ามผู้อื่นต่อไปอนึ่ง ธรรมเนียมคนชาวไทยทั้งปวง มักเป็นคนตระหนี่ เหนียวแน่นหวงทรัพย์ของตนไม่อยากให้ทั่วไปแก่ผู้อื่น แม้นถึงจะเป็นคนมีทรัพย์มาก พอจะก่อตึกอยู่ได้ ก็เสียดายทรัพย์กลัวจะหมด จะเปลืองไป ทำแต่เรือน ฝาจาก ฝาแตะ ฝากระดานที่เป็นเชื้อเพลิงแล้วมักทอดเตาไฟใกล้ฝาใกล้กองฟืน จะระวังรักษาอยู่เป็นนิจก็ไม่ได้ ด้วยมีธุระกังวลอื่นๆ มาก แลด้วยความ๑ตรงกับวันที่ ๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๓๙๙115 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ประมาทเลินเล่อไป เพลิงจึงติดขึ้นไหม้บ่อยๆ เป็นการเดือดร้อน บัดนี้ทรงพระมหากรุณาโปรดฯจะให้ราษฎรมีความสุข ไม่ต้องเสียทรัพย์เพราะเกิดเพลิงบางทีกระจัดกระจายไปด้วยรื้อขนปะปนคนอื่นหยิบคว้า แลต้องลงทุนทำเรือนขึ้นใหม่บ่อยๆ นั้นเลย จึงได้ทรงพระกรุณาสั่งสอนให้ทอดเตาไฟเสียอย่างใหม่จะมิให้ไหม้บ้านเรือน ตั้งแต่นี้สืบไป ให้คนที่เป็นผู้ใหญ่ในบ้านเรือนของตนๆทอดเตาเพลิงเสียใหม่ เอาใจใส่ตรวจตราดูแลระวังในที่อย่าให้ทอดเตาก่อเตาใกล้ฝาที่รุงรัง ให้ทอดก่อเตาเพลิงใหม่ที่ไม่เป็นเชื้อเพลิง คือ ทำด้วยอิฐด้วยปูน หรือดินเหมือนอย่างเตาที่ก่อไว้เป็นตัวอย่าง ที่ท้องสนามหลวงริมโรงคู่ต้นทางใหญ่นั้น หรือเป็นคนยากจนจะก่อดังนั้นมิได้ จะทอดเตาเพลิงอยู่อย่างเก่า ก็ให้เอาดินโคลนกับแกลบกับทรายประสมกันเข้าแล้วบวกฝาทาฝาที่ใกล้เตาเพลิงเสียให้ดี แล้วให้กองฟืนที่จะหุงข้าวให้ห่างๆ เตา อย่าให้เป็นเชื้อเพลิงได้ แลให้หมั่นระวังเอาใจใส่ในเรื่องที่จะเกิดเพลิงไหม้ให้มาก อย่าประมาทเลย จะให้กรมพระนครบาลตรวจค้นดูทุกบ้านเรือนในพระนคร ถ้าเรือนใดไม่จัดแจงที่เตาเพลิงด้วยอิฐปูนแลดินให้ห่าง ขืนทำรุงรัง จะให้ไล่เสียจากที่อยู่เอาที่ให้คนที่รู้ระวังอยู่ต่อไปอนึ่ง ทรงพระราชวิตกอยู่ ด้วยเรื่องโจรผู้ร้ายมีเนืองๆ มาต้องชำระในโรงศาล ก็มีเรื่องราวว่าผู้ร้ายเอาบันไดพาดขึ้นมาตัดฝาคัดลิ่มคัดสลักผลักหน้าต่างลักเอาสิ่งของทองเงินไป เมื่อเกิดความขึ้นที่ใดๆ ก็ยืนอยู่อย่างเดียว ทรงพระมหากรุณาแก่ราษฎรทั้งปวงจะให้หลีกเลี่ยงให้พ้นโจรภัยจึงได้ทรงสั่งสอนเตือนสติ ให้ทำลิ่มสลักประตูหน้าต่างให้หนีอย่างที่โจรผู้ร้ายจะรู้ง่าย ให้ทำเป็นกระบวนช่างที่คนฉลาดคิดทำอย่างไรๆ ตามสติปัญญาของคนนั้นๆ คือว่าจะใส่ลิ่มข้างบนข้างล่างลิ่มขวางหรืออย่างไรๆ ก็ตามแต่จะเห็นควร ให้ยักย้ายจัดแจงเสียบ้างให้แน่นหนา อย่าให้โจรผู้ร้ายเข้าไปลักเอาสิ่งของทองเงินไปได้ง่ายๆ ให้ราษฎรทั้งปวงคิดถึงพระเดชพระคุณที่ทรงสั่งสอนมานี้แล้ว จงคิดอ่านจัดแจงให้ถูกต้องตามพระกระแสจงทุกประการ จะได้มีสุขสวัสดิ์เจริญสิ้นกาลนานประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือน ๓ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก๙๘. ประกาศเรื่องให้หนังสือคุ้มภาษีอากรโดยพลการปีมะโรง อัฐศก
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่ข้าราชการบรรดาที่ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดทั้งปวงตั้งแต่เจ้าต่างกรมแลเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมลงไปจนถึงคนที่ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดชั่งหนึ่งเบี้ยหวัด ๑๕ ตำลึง ๑๐ ตำลึงเป็นที่สุด ให้ทราบว่า เงินซึ่งพระราชทานแจกเบี้ยหวัดแก่ข้าราชการทุกปีๆ นั้น มิใช่เงินได้มาแต่บ้านเมืองอื่นนอกประเทศ คือเงินในจำนวนภาษีอากรนั้นเองถ้าเจ้าต่างกรมแลเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมองค์ใด แลข้าราชการผู้ใดได้มีหนังสือปิดตราคุ้มห้ามภาษีอากรสมพักศรค่าน้ำ ค่านา ตลาด ให้ไปไว้สำหรับตัวบ่าวไพร่แลพวกพ้องเท่าใด ก็ให้เร่งไปเก็บเอาหนังสือนั้นกลับคืนมาเสียให้สิ้นเชิง แต่ในก่อนเบี้ยหวัดปีมะโรง นักษัตร อัฐศกนี้ แล้วให้ทำทานบน116 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวถวายในพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศร์ ในคำทานบนนั้นให้ว่า ข้าพเจ้ามิได้ให้หนังสือคุ้มภาษีอากรไปกับบ่าวไพร่ผู้ใดผู้หนึ่งเลย หรือข้าพเจ้าได้ให้หนังสือคุ้มภาษีอากรไปกับผู้นั้นๆ แต่ข้าพเจ้าได้เก็บคืนมาเสร็จแล้ว ถ้ามีผู้จับหนังสือภาษีอากรมีชื่อแลดวงตราของข้าพเจ้าชำระได้ความจริงแล้ว ให้หักเอาเบี้ยหวัดของข้าพเจ้าในปีมะโรง นักษัตร อัฐศกนี้ไว้ให้สิ้น ถ้าผู้ใดได้ถวายทานบนอย่างนี้ในพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศร์แล้วก็จะทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานเบี้ยหวัดแก่ผู้นั้นเต็มคงที่ไม่ลดหย่อน ถ้าผู้ใดมิได้ทำทานบนถวายในพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศร์ ตามพระบรมราชโองการดำรัสไซร้ จะพระราชทานเบี้ยหวัดแก่ผู้นั้นแต่ ๒ ส่วน ลดเสียส่วน ๑ ที่เคยได้รับพระราชทาน ๓๐ ชั่งจะพระราชทานแต่๒๐ ชั่ง ที่ ๒๐ ชั่งจะพระราชทานแต่ ๑๒ ชั่ง ที่ ๑๕ ชั่งจะพระราชทานแต่ ๑๐ ชั่ง ที่ ๑๒ ชั่งจะพระราชทานแต่ ๘ ชั่ง ที่ ๑๐ ชั่งจะพระราชทานแต่ ๖ ชั่ง ลดตลอดลงไปจนถึงเบี้ยหวัด ๑๕ ตำลึงจะพระราชทานแต่ ๑๐ ตำลึง เบี้ยหวัด ๑๐ ตำลึงจะพระราชทานแต่ ๗ ตำลึงเป็นที่สุดเพียงนั้นที่ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดต่ำกว่า ๑๐ ตำลึงลงไป แม้นมิได้ถวายทานบนก็ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระราชทานคงไว้ตามที่อนึ่ง ผู้ที่ถวายทานบนแล้ว สืบไปภายหน้ามีผู้จับหนังสือคุ้มห้ามภาษีอากรเป็นชื่อแลดวงตราของผู้นั้นชำระได้ความจริง ก็จะหักเบี้ยหวัดในปีนั้นเสีย ถ้าเป็นแต่เจ้ากรม ปลัดกรมสมุหบาญชี พี่เลี้ยงข้าในกรมในเจ้าต่างกรมแลยังไม่ได้ตั้งกรม ลอบลักอ้างพระนามใส่ไปในหนังสือคุ้มห้ามภาษีอากร เจ้ามิได้ทรงทราบด้วย หรือเสมียนทนายลอบอ้างเอาชื่อนายใส่ไปในหนังสือคุ้มภาษีอากร นายมิได้รู้เห็น ถ้าเป็นอย่างนี้มีผู้จับได้ ชำระได้ความว่าเจ้านายมิได้รู้เห็นจริงแล้ว ให้ลงพระราชอาญาผู้ให้หนังสือนั้นส่งไปเป็นตะพุ่นหญ้าช้างอนึ่ง ถ้าข้าราชการในพระราชวัง ให้หนังสือคุ้มภาษีอากรไปไว้กับบ่าวไพร่พวกพ้องผู้ใดผู้หนึ่ง ถ้ามีผู้จับได้ ชำระเป็นสัจ จะให้ปรับไหมรายละ ๓ ชั่งบ้าง ๕ ชั่งบ้าง ตามข้อความฉกรรจ์แลมิได้ฉกรรจ์ ถ้าเร่งเงินค่าปรับไหมไม่ได้ จะให้ลงพระราชอาญาส่งไป ณ คุกจ่ายใช้ราชการคิดค่างานเดือนลดให้ทุกเดือนกว่าจะครบจำนวนเงินค่าปรับไหมนั้นอนึ่ง ผู้สำเร็จราชการแลกรมการเมืองใดๆ กลับเข้ากับคนผิด เกียดกันคนที่ถือหนังสือคุ้มห้ามภาษีอากรไว้ มิได้ส่งตัวมาชำระ ทั้งนี้ก็เพราะผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการคิดเห็นว่า พระแสงดาบในแผ่นดินปัจจุบันนี้ไม่คม คิดกลัวแต่ดาบในอนาคตภายหน้า เพราะฉะนั้นก็จะต้องให้ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการ รู้จักคมพระแสงดาบในแผ่นดินปัจจุบันนี้เสียบ้างหมายประกาศนี้ออกในปีมะโรง นักษัตร อัฐศก ๑๒๑๘ ๑๑พ.ศ. ๒๓๙๙117 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๙๙. ประกาศกำหนดเวลาถวายฎีกาปีมะโรง อัฐศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฎรทั้งปวงให้รู้ทั่วกันว่า ใครๆ ผู้ใดในกรุงฯ แลหัวเมืองจะมีถ้อยความสิ่งหนึ่งสิ่งใด ถ้าในกรุงฯให้มาร้องฟ้องยังโรงศาลตามกระทรวง ถ้าหัวเมืองก็ให้ไปฟ้องต่อเจ้าเมืองกรมการ ถ้าเจ้าเมืองกรมการแกล้งกดขี่หรือหน่วงเหนี่ยวไม่ชำระให้แล้วโดยเร็ว ก็ให้มาฟ้องอุทธรณ์เจ้าเมืองกรมการต่อเจ้ากระทรวงตามกรมที่หัวเมืองนั้นขึ้นอยู่ ถ้าเจ้ากระทรวงตัดสินมิได้เป็นยุติธรรมหรือแกล้งหน่วงเหนี่ยวไว้ให้เนิ่นช้าเกินกำหนด ก็ให้ทำเรื่องราวถวายฎีกาเถิด แต่ความในเรื่องราวฎีกานั้นอย่าให้อ้อมค้อมยืดยาวนัก แลอย่าให้หยาบคาย ให้ว่าไปตรงๆ ตามความจริงของตัว ถ้าจะเขียนแลจะเรียงความแต่ลำพังสติปัญญาของตัวมิได้ ก็ให้ไปขอเสมียนในกรมล้อมพระราชวัง ซึ่งเป็นศาลรับสั่งให้ช่วยเรียบเรียงถ้อยคำแลเขียนให้ เมื่อจะถวายนั้น จะให้ญาติแลพวกพ้องซึ่งเป็นข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในช่วยถวายให้ในที่ใดที่หนึ่งก็ได้ ถ้าญาติแลพวกพ้องซึ่งเป็นข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในไม่มี เมื่อถึงวัน ๗ ค่ำ ๑๔ ค่ำ เสด็จพระราชดำเนินออก ณ พระที่นั่งสุทไธสวรรย์โปรดให้ตีกลองวินิจฉัยเภรีร้องเรียกคนร้องฎีกาเมื่อใด ก็ให้นำเรื่องราวของตนมาทูลเกล้าฯ ถวายที่หน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ ถ้าถึงวันกำหนดพระราชกิจอื่นๆ มีมาก จะมิได้เสด็จพระราชดำเนินออกไป ก็จะทรงพระกรุณาโปรดฯ ให้พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสเสด็จไปทรงคอยรับฎีกาของราษฎร อยู่ที่ชาลาหน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ ให้ราษฎรผู้จะถวายฎีกานำเรื่องราวของตนถวายแด่พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาส ๑ เทอญประกาศมา ณ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสประสูติ พ.ศ. ๒๓๖๕ พระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าชายนพวงศ์ ทรงกำกับกรมล้อมพระราชวัง ในเวลาต่อมาได้ทรงกำกับกรมพระคลังมหาสมบัติ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๐ พระชันษา ๔๖ ปี ต้นราชสกุล นพวงษ์118 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๐๐. พระบรมราโชวาทพระราชทานรางวัลเพิ่มเบี้ยหวัดพระบรมวงศานุวงศ์ปีมะโรง อัฐศก
สมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินกรุงสยาม ปฏิญาณไว้เป็นสำคัญว่า เงินตราเป็นพระราชทรัพย์ข้างในอื่น นอกจากจำนวนงวดขึ้นท้องพระคลังสำหรับจ่ายแจกเบี้ยหวัดแลจ่ายใช้ราชการ บัดนี้ทรงพระเมตตาอารีรักต่อพระบรมญาติ ซึ่งเป็นพระเจ้าลูกเธอในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย แลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว แลพระเจ้าลูกเธอในแผ่นดินปัจจุบันนี้ จึงยกพระราชทานแต่ส่วนหนึ่ง เท่านี้เป็นรางวัลเล็กน้อยเพิ่มเติมเบี้ยหวัดเพราะได้รับพระราชทานมาในแผ่นดินปัจจุบันนี้ ได้ ๕ ปีกึ่งมาแล้วไม่มีถ้อยความเป็นเหตุให้ทรงรังเกียจขัดเคือง เป็นข้อใหญ่ใจความเลย อันนั้นก็เป็นความชอบอันใหญ่อยู่แล้วอนึ่ง คู่ว่าเบี้ยหวัดรางวัลก็เป็นคู่กัน เบี้ยหวัดพระราชทานทุกปีแล้ว ถึงเพิ่มบ้างก็ชื่อว่าเบี้ยหวัดไป จึงทรงพระราชทานครั้งนี้อีกเล็กน้อย ให้ปรากฏว่าเป็นรางวัล แลเพราะที่กลัวความผิดไม่ได้หาทรัพย์ด้วยอุบายต่างๆ ที่ขัดขวางต่อราชการแผ่นดิน จนมีที่ได้น้อยกว่าที่เสียไป จึงทรงพระราชทานครั้งนี้ ด้วยทรงพระราชดำริว่าให้เป็นต้นทุน ประกอบการหากำไรไว้ใช้สอยต่อไปเป็นกำลังราชการแต่ทรงขอเสียว่า อย่าเอาไปใช้หนี้สิน แลเล่นโป ซื้อฝิ่น แลใช้การที่ไม่ชอบพระราชหฤทัย แลประกอบการอย่างใดๆ ที่จะให้ต้นทุนสาบสูญเสียนั้นอย่าทำเลย จงคิดอ่านประกอบการโดยอุบายต่างๆ ที่ชอบธรรม ให้เกิดพักผลตามกำลังเถิด กำไรที่ได้มาจะใช้สอยเสียหรือทำบุญให้ทานก็ตาม จะเพิ่มเข้าในทุนทำหาผลต่อไปก็ตามเถิดซึ่งพระราชทานทั้งนี้ จะประสงค์ต้นทุนแลผลกำไรคืนนั้นก็หามิได้ ต้องพระราชประสงค์จะใคร่ได้แต่ความยินดีว่า ทำได้ผลมากเจริญแก่ผู้รับพระราชทานไปเท่านั้น เพราะฉะนั้นปีหนึ่งทำหาผลได้เท่าใด ให้กราบทูลให้ทรงทราบเงียบๆ แต่ที่จริง จะทรงสืบสวน ถ้าได้ความว่าจริง ก็จะทรงยินดีมาก ถ้านานไปพระราชทรัพย์เช่นนี้ยังมียังหาได้อีก สบายพระราชหฤทัยเมื่อใด ก็จะพระราชทานเพิ่มมาให้เป็นทุนอีกต่อไปภายหน้าเพื่อทำนุบำรุงพระบรมราชญาติให้มีกำลังวังชาช่วยกันรักษาพระเกียรติยศเกียรติคุณของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย แลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งได้ทรงดำรงแผ่นดินสืบพระเกียรติยศเกียรติคุณ ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ซึ่งเป็นต้นในพระบรมราชวงศ์นี้ ให้ดำรงด้วยดีเป็นปรกติ อย่าให้ลดหย่อนเสื่อมทรามห่างเหินไปได้ด้วยเหตุใดเหตุหนึ่งเลย แลให้ความสัมพันธ์ปฏิพัทธ์ของพระราชตระกูลกับตระกูลเจ้าราชนิกูลเชื้อพระวงศ์ ซึ่งได้เป็นผู้มีบรรดาศักดิ์ทำความชอบแก่แผ่นดินมาแต่ก่อนจนบัดนี้นั้น ติดพันถาวรยั่งยืนไม่ห่างเหินเสื่อมถอยน้อยไปด้วย จงช่วยกันคิดการทั้งปวง ซึ่งเป็นเครื่องประดับพระเกียรติยศพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทุกพระองค์ในพระราชวงศ์นี้เป็นไปคงที่ถาวรยั่งยืนอยู่พร้อมมูลทุกประการเป็นอันฉลองพระเดชพระคุณเทอญ พระราชทาน ณ วัน ฯลฯ119 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๐๑. พระบรมราโชวาทพระราชทานเงินแลทรงสั่งสอนพระเจ้าลูกเธอฯปีมะโรง อัฐศก
สมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ สุทธสมมุติเทพยพงศ์ วงศาดิศวรกระษัตริย์ วรขัติยราชนิกโรดมจาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ บรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระจอมเกล้าแผ่นดินกรุงสยาม เป็นพระเจ้าแผ่นดินที่ ๔ ในพระราชวงศ์ซึ่งตั้งกรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุธยานี้ผู้เป็นบิดาของบุตร จะขอสั่งสอนผู้บุตรไว้ว่า (ลงพระนามพระเจ้าลูกเธอฯ) เอ่ย พ่อขอสั่งแก่ตัวเจ้าไว้ทรัพย์ที่หางว่าวจำนวนผูกติดกับหนังสือนี้ มีตราของพ่อปิดไว้เป็นสำคัญเท่านี้ พ่อให้แก่เจ้าคนเดียวตัวเจ้าเมื่อโตใหญ่อายุได้ ๑๖ ปีแล้ว จงคิดอ่านเอาเป็นทุนทำมาหากินเลี้ยงตัวต่อไป แลใช้สอยตามสมควรเถิด แต่พ่อขอเสียเป็นอันขาดทีเดียว คิดถึงคำพ่อสั่งสอนให้มากนักหนา อย่าสูบฝิ่นแลอย่าเล่นผู้หญิงที่ชั่ว อย่าเล่นเพื่อนกับใครเลย มีผัวมีเถิด แต่อย่าให้ปอกลอกเอาทรัพย์ของเจ้าไปได้นัก จงรักษาทุนของพ่อให้ไว้นี้เป็นเกียรติยศชั่วลูกชั่วหลาน เอาแต่กำไรใช้สอย เจ้าจงอย่าเล่นเบี้ย เล่นโป เล่นหวยเลยเป็นอันขาด แลอย่าทำสุรุ่ยสุร่ายใช้เงินทองง่าย ไม่คิดหน้าคิดหลังจงคิดอ่านทำมาหากินตริตรองให้ดี อย่าให้นักเลงคนโกงมันหลอกลวงได้ จะเสียทรัพย์ด้วยอายเขาด้วย เมื่อสืบไปภายหน้านานกว่าจะสิ้นอายุเจ้าตัวเจ้าจะตกเป็นข้าแผ่นดินใดใดเท่าใด ก็จงอุตส่าห์ตั้งใจทำราชการแผ่นดินให้ดี อย่ามีความเกียจคร้านแชเชือนแลเป็นอย่างอื่นๆ บรรดาที่ไม่ควร เจ้าอย่าทำอย่าประพฤติให้ต้องตำหนิติเตียนตลอดถึงพ่อด้วย ว่าสั่งสอนลูกไม่ดี จงเอาทรัพย์ที่พ่อให้ไว้นี้เป็นกำลังตั้งเป็นทุนเอากำไรใช้การบุญแลอุดหนุนตัวทำราชการแผ่นดินเทอญ ถ้าทรัพย์เท่านี้ที่พ่อให้ไว้ไปขัดขวางหรือร่อยหรอไปด้วย เหตุที่มีผู้ข่มเหงผิดๆ อย่างใดอย่างหนึ่งแล้วเจ้าจงเอาหนังสือคำสั่งของพ่อนี้ กับคำประกาศที่ให้ไว้ด้วยนั้น ให้เจ้านายแลท่านผู้ใหญ่ข้างในข้างหน้าดูด้วยกันให้หลายแห่ง ปรึกษาหารืออ้อนวอนขอความกรุณาเมตตาแลสติปัญญาท่านทั้งปวงให้อนุเคราะห์โดยสมควรเถิด เล่าความเล่าเหตุที่เป็นอย่างไรนั้นให้ท่านทั้งปวงฟังโดยจริงๆ พูดจาให้เรียบร้อยเบาๆ อย่าให้ท่านที่เป็นใหญ่ในแผ่นดินขัดเคืองกริ้วกราดชิงชังได้ จงระวังความผิดให้มากอย่าตามใจมารดาแลคนรักนัก ทรัพย์นี้ของพ่อให้เจ้าดอก ไม่ใช้มารดาเจ้าแลผู้อื่นเข้าทุนด้วยจงคิดถึงพ่อคนเดียวให้มาก เจ้าเกิดเมื่อพ่อสูงอายุแล้ว พ่อไม่ประมาท จึงจัดแจงให้ไว้แต่เดิม ถ้าพ่อยังมีชีวิตอยู่ อันตรายมีแก่เจ้าก่อน ถ้าอายุถึง ๑๖ ปีแล้ว สั่งให้ใครพ่อจะให้ผู้นั้น ถ้ายังไม่ถึงกำหนดหรือไม่ได้สั่ง พ่อจะเอาคืนมาทำบุญให้ทาน ถ้าพ่อมีชีวิตแลอำนาจไปนาน ทำมาหากินได้ก็จะเพิ่มให้อีก แล้วจะแก้หางว่าวสั่งไว้ ณ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก120 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๐๒. ประกาศห้ามไม่ให้ใช้คำบางคำกราบบังคมทูล ฯปีมะโรง อัฐศก
ด้วยขุนประสิทธิอักษรศาสตร์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯสั่งว่า คำว่ากระเบื้องปูพื้น กระเบื้องมุงหลังคา อ่างใส่น้ำ กระถางปลูกต้นไม้ คำเหล่านี้มีอยู่ใช้กราบบังคมทูลพระกรุณาได้ เขียนหางว่าวแลเรื่องราวทูลเกล้าฯ ถวายได้ แต่คำว่าอิฐหน้าวัวกระเบื้องหน้าวัว กระถางใส่น้ำมันไม่มี ใช้ไม่ได้ ข้าราชการทั้งปวงอย่าได้เขียนถวาย แลอย่าใช้กราบบังคมทูลพระกรุณาเลยเป็นอันขาดทีเดียว ถ้าข้าราชการผู้ใดเอาคำซึ่งมีกำหนดห้ามไว้นี้มาใช้เขียนถวายแลกราบบังคมทูลพระกรุณาแล้ว ให้อาลักษณ์ปรับไหมเอาคำละเฟื้อง ให้กรมวังหมายไปยังเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมฝ่ายหน้าฝ่ายใน แลกรมมหาดไทย กรมกลาโหมกรมสัสดีให้รู้จงทั่วกันตามรับสั่ง๑๐๓. ประกาศสงกรานต์ ปีมะเส็ง นพศกณ วันพุธ เดือน ๔ แรม ๑๕ ค่ำ ๑ ปีมะโรง อัฐศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าราชผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฎรในกรุงฯ นอกกรุงฯ ให้รู้ทั่วกันว่า ในปีมะเส็ง นักษัตร นพศกนี้ ณ วันเสาร์ เดือนห้าแรม ๒ ค่ำ ๒ เป็นวันมหาสงกรานต์ วันอาทิตย์ แรม ๓ ค่ำ ๓ เป็นวันเนา วันจันทร์ แรม ๔ ค่ำ ๔เป็นวันเถลิงศก เป็นวันนักษัตรฤกษ์พิเศษเพียง ๓ วัน ให้ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฎรในกรุงฯนอกกรุงฯ ทำบุญให้ทานในเขตมหาสงกรานต์นี้ เหมือนอย่างเคยทำมาแต่ก่อนปีมะเส็ง นพศกนี้ พุทธศักราช ๒๔๐๐ นับตั้งแต่วันเสาร์เดือน ๖ แรมค่ำ ๑ ๕ ไป เป็นปีที่ ๗ในรัชกาลปัจจุบันนี้ มหาศักราช ๑๗๗๙ จุลศักราช ๑๒๑๙ ตั้งแต่วันอาทิตย์ เดือน ๕ แรม ๔ ค่ำไปปีนี้ไม่มีอธิกมาสแลอธิกวาร จะมีสุริยคราสครั้งหนึ่งในเดือน ๑๐ สิ้นเดือน จะมีจันทรุปราคาครั้งหนึ่งในเดือน ๘ กลางเดือนณ วันเสาร์ เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ ๖ วันหนึ่ง วันพุธ เดือน ๑๐ แรม ๑๓ ค่ำ ๗ วันหนึ่งเป็นวันที่ถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาประกาศมา ณ วัน วันพุธ เดือน ๔ แรม ๑๕ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก๑ตรงกับวันที่ ๒๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๓๙๙๒ตรงกับวันที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๐๓ตรงกับวันที่ ๑๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๐๔ตรงกับวันที่ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๐๕ตรงกับวันที่ ๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๐๖เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ ตรงกับวันพุธที่ ๑๗ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๐ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันเสาร์ จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๗ตรงกับวันที่ ๑๖ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๐121 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พ.ศ. ๒๔๐๐ประกาศตักเตือนเรื่องซื้อข้าวขายข้าวในปีมะเส็งณ วันจันทร์ เดือนห้า ขึ้น ๑๒ ค่ำ ๑ ยังเป็นอัฐศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ราษฎรให้ทราบทั่วกันว่าเมื่อปีมะโรง อัฐศก (พ.ศ. ๒๓๙๙) นั้น ฝนต้นปีมีมากผิดปรกติ จึงได้เกรงว่าฝนกลางปีจะแล้งราษฎรจะตื่นกันซื้อข้าว ราคาข้าวจะแพงขึ้น ราษฎรที่ยากจนจะได้ความลำบาก จึงทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ปิดข้าวเสียแต่ต้นมือ มิให้คนนอกประเทศซื้อข้าวบรรทุกออกไปนอกพระราชอาณาเขต ตั้งแต่เดือน ๕ มาจนถึงเดือน ๙ ครั้นเห็นว่าฝนกลางปีตกมากบริบูรณ์ดีข้าวงามทั่วกันทุกตำบลแล้ว จึงให้เปิดข้าวจำหน่ายขายไปนอกประเทศ เพื่อจะให้ชาวนาไม่เกียจคร้านทิ้งการทำนาเสียแลจะได้มีน้ำใจทำนาให้มาก แลให้เป็นประโยชน์แก่ลูกค้าวาณิชต่างประเทศเพราะเป็นมนุษย์เหมือนกัน ความนั้นเล่าลือไปถึงต่างประเทศๆ จึงได้จัดเรือเข้ามาซื้อข้าวในกรุงเทพมหานคร บรรทุกออกไปมากหลายลำ แต่เลือกซื้อข้าวที่งามเป็นข้าวนาสวน ข้าวนาเมืองเพชรบุรี ข้าวหางม้า ด้วยเห็นว่าเป็นข้าวอย่างดี แลข้าวนาทุ่งนั้น ได้ซื้อขายกันอยู่แต่ในประเทศนี้โดยมากครั้นปลายปีมะโรง อัฐศก ตั้งแต่เดือน ๓ ๒ มาจนถึงเดือน ๕ (ปีมะเส็ง) ต้นเดือน ๓ฝนตกชุกมากนัก ผิดปรกติ ควรจะเกรงว่ากลางปีฝนจะแล้ง ครั้นจะประกาศให้ปิดข้าวเสียแต่บัดนี้ลูกค้าต่างประเทศก็ยังนิยมยินดีจะซื้อข้าว คนที่ขายข้าวก็ยังกำลังที่จะยินดีได้ช่องขายไม่วายลงราคาข้าวก็ยังไม่ขึ้นไม่แพงนัก ยังไม่มีเหตุที่ควรจะห้าม จึงยอมให้ได้ซื้อขายกันอยู่ยังไม่ห้ามถ้าใครกลัวว่าข้าวจะแพงในกลางปี เพราะเห็นว่าฝนจะน้อย ก็ให้รีบซื้อข้าวไว้ให้พอแต่เมื่อข้าวยังถูกอยู่ ฝ่ายชาวนาเล่าก็อย่าประมาท ที่ใดๆ เป็นที่ลุ่มที่เลนมีน้ำในฝนต้นมือพอจะทำนาได้ ให้รีบจัดแจงลงมือทำนาข้าวหางม้า ข้าวไร่ลงไว้ให้จงมากแต่ในต้นฤดูฝนนี้ เมื่อกลางปีฝนไม่แล้งเหมือนปีหลัง ข้าวนาสวนนาทุ่งก็จะได้ผลบริบูรณ์ดี ข้าวหางม้าที่ทำไว้จะเป็นสินค้าแก่คนนอกประเทศได้ราคากว่าข้าวนาทุ่ง ถ้าเมื่อปลายปีฝนน้อยไปจึงจะได้ปิดข้าว ห้ามมิให้จำหน่ายออกไปนอกประเทศ เพื่อจะให้ราษฎรทั้งปวงไม่ได้ความเดือดร้อนขัดสนจะได้เป็นสุขทั่วกันประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ปีมะเส็ง ยังเป็นอัฐศก๑ตรงกับวันที่ ๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๐๒ปีมะโรง อัฐศก เดือน ๓ ตรงกับวันที่ ๒๖ มกราคม ถึงวันที่ ๒๓ กุมภาพันธ์ จ.ศ. ๑๒๑๘ พ.ศ. ๒๓๙๙๓เดือน ๕ (ปีมะเส็ง) ต้นเดือน ตรงกับวันจันทร์ที่ ๑๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๐122 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๐๕. ประกาศอนุญาตให้คนในบังคับสยามรับทำงานของกงสุลอังกฤษได้ณ วันศุกร์ เดือนห้า แรม ๘ ค่ำ ปีมะเส็ง ๑ นพศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลลูกค้าไทยจีนทั้งปวง ให้ทราบทั่วกันว่าบัดนี้กงสุลอังกฤษจะสร้างตึกขึ้น ในที่ซึ่งโปรดพระราชทานให้ใต้บ้านกงสุลโปรตุเกสนั้น จึงได้คิดจะให้ลูกจ้างรับเหมา ทำการก่อตึกตามตัวอย่างที่กงสุลอังกฤษคิดไว้แล้วนั้น ให้แล้วโดยเร็ว เมื่อผู้ใดจะขายไม้ ขายอิฐ ขายปูน แลของอื่นๆ แก่กงสุลหรือผู้ใดๆ จะรับจ้างรับเหมาทำการของกงสุล ก็ให้ไปหากงสุลว่ากล่าวราคาค่าจ้างให้ตกลงกันแล้วจึงขายแลรับจ้างทำการตามชอบใจเถิด ในหลวงไม่ทรงพระราชดำริติเตียนอันใดดอก จะทรงยินดีด้วยผู้ขายของแลรับจ้าง ซึ่งเป็นคนในพระราชอาณาจักร จะได้เงินราคาค่าจ้างเป็นผลประโยชน์ของตัวเลี้ยงชีวิต จะได้ไม่มีความผิดอันใดเพราะที่ขายของรับจ้างต่อกงสุลนั้นเลยประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือนห้า แรมแปดค่ำ ปีมะเส็ง นักษัตร นพศก๑๐๖. ประกาศกำหนดอำนาจเจ้าบ้านแลเจ้าพนักงานในการจับกุมณ วันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้นค่ำ ๑ ปีมะเส็ง ๒ นพศก
ด้วยมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม สั่งให้ประกาศว่า การทุกวันนี้ คนที่เป็นพาลเมาสุราพากันเที่ยววิวาทชกตีฟันแทง แย่งชิงวิ่งราวราษฎรตามถนนหนทาง ลางทีก็เกิดวิวาทกันขึ้น มีถ้อยความได้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทอยู่เนืองๆบัดนี้ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งพระราชบัญญัติ พระราชทานกำลังอำนาจให้กับเจ้าของบ้านทุกตำบล ด้วยทรงตั้งพระราชหฤทัยจะกำราบเหล่าพวกพาลให้สงบราบคาบ โดยทรงพระมหากรุณาเมตตาแก่อาณาประชาราษฎร จะได้อยู่เย็นเป็นสุขทั่วหน้ากันพระราชบัญญัติครั้งนี้นั้น คือว่าตั้งแต่นี้ไปเมื่อหน้า ถ้าผู้ใดไปวิวาทชกตีฟันแทงกันที่หน้าบ้านผู้ใด ให้เจ้าของบ้านว่ากล่าวห้ามปรามเสีย ถ้าห้ามมิฟัง ให้เจ้าของบ้านจับตัวผู้วิวาทไว้ถ้าผู้วิวาทต่อสู้ เจ้าของบ้านมีบาดเจ็บ ผู้วิวาทก็มีบาดเจ็บ จะให้ปรับไหมแต่ผู้วิวาทให้กับเจ้าของบ้านฝ่ายเดียว ส่วนบาดเจ็บของผู้ที่มาวิวาทนั้นเป็นอันเจ็บเปล่า จะเอากลบรบไม่ได้ จะกล่าวว่า๑ตรงกับวันที่ ๑๗ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๐๒ตรงกับวันที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๐123 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เจ้าของบ้านทำให้เจ็บไม่ได้เลย เหตุเพราะว่าตัวบุกรุกไปต่อสู้กับเจ้าของบ้าน ถ้าเจ้าของบ้านจับตัวผู้บุกรุกเข้ามาวิวาทได้แล้ว ให้มัดผูกจำจองไว้ให้มั่นคง แต่ห้ามมิให้เจ้าของบ้านแลสมัครพรรคพวกชกต่อยทุบถองตบตีผู้ที่ต้องจับตัวได้ไว้แล้วนั้นอีกเลย ถ้าเจ้าของบ้านแลสมัครพรรคพวกเจ้าของบ้านชกต่อย ทุบ ถอง ตบตี ทำผู้ที่ต้องจับไว้แล้วนั้น เมื่อมิได้ต่อสู้ชกต่อยตี เป็นแต่เจ้าบ้านซ้ำเติมด้วยความโกรธ ถ้าเป็นดังนี้สืบไปได้ความจริง ก็ให้ปรับไหมผู้ทุบตีให้กับผู้ที่ต้องจับตามบาดแผลแลผู้ที่ต้องจับไว้นั้น ให้เจ้าของบ้านเอาตัวไปส่งกับนายอำเภอ ถ้าเจ้าของบ้านอยู่ในอำเภอพระบรมมหาราชวัง หรืออำเภอในพระบวรราชวัง ให้ส่งตามอำเภอนั้น ถ้าเจ้าของบ้านกำลังน้อยจะเอาตัวไปส่งนายอำเภอมิได้ กลัวสมัครพรรคพวกของผู้ที่ต้องจับจะแย่งชิงกลางทาง ก็ให้เจ้าของบ้านไปบอกนายอำเภอ ให้มารับตัวผู้ที่ต้องจับไปส่งกรมพระนครบาล จะได้ชำระว่ากล่าวเสียให้แล้ว ถ้าเจ้าของบ้านจับตัวผู้ที่วิวาทผิดตัวไป จับเอาผู้อื่นที่มายืนดูอยู่ในที่วิวาทนั้นมาก็เป็นเคราะห์ของผู้ที่ต้องจับ ถึงจะปล้ำปลุกบอบช้ำบ้าง เมื่อจับนั้นก็ดีเพราะว่าไม่ควรจะมาดูอยู่ในที่วิวาท จะเอาโทษแก่เจ้าของบ้านซึ่งจับนั้นไม่ได้อนึ่ง พนักงานในราชการ จะจับโจรผู้ร้ายมีความผิดต่างๆ เมื่อจะไปล้อมเรือนล้อมบ้านนั้นๆ จับคนหลบหลีกได้แต่กรมเมืองแลกรมพระตำรวจ กรมเมืองเป็นพนักงานได้ไปจับโจรผู้ร้าย กรมพระตำรวจนั้น ต่อมีพระบรมราชโองการทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ชำระเรื่องฝิ่น คนทำเงินแดง แลความอื่นสิ่งใดๆ ก็ดี ผู้ที่เป็นตระลาการศาลรับสั่งจะใช้ไปจับคนผู้คิดนั้น เป็นพนักงานกรมพระตำรวจ แต่บัดนี้ทรงพระมหากรุณาไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน ทรงพระราชดำริว่า เมื่อเหตุการณ์ถ้อยความมีขึ้นเล็กน้อย คนที่เป็นพาลมักปลอมตำรวจแลปลอมนายอำเภอนายพระทำมะรง ไปเที่ยวเกาะกุมราษฎร ขู่เข็ญว่ากล่าวให้กลัวโดยพลการ ราษฎรจะได้ความเดือดร้อนจึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้หล่อทองเหลืองเป็นรูปตราหนุมานสี่กรพระราชทานไว้สำหรับกรมพระตำรวจ กรมเมืองนั้น หล่อตรารูปสิงห์สำหรับกรม พระราชทานมอบไว้ ถ้ากรมพระตำรวจ แลนายอำเภอ นายพะทำมะรง จะไปเกาะกุมตัวข้าราชการตำแหน่งใดๆแลราษฎรด้วยความโจรผู้ร้าย ก็ให้บอกความกับเจ้าของบ้านให้รู้ให้ผู้ที่จะต้องเกาะดูตราทองหล่อที่ว่าแล้วนั้นสำหรับกรม เห็นแน่แล้วจึงให้เชื่อฟัง แม้นจะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ข้าราชการกรมใดชำระความสิ่งใดก็ดี จึงจะพระราชทานรูปตราอย่างอื่นให้เป็นสำคัญตามกรม ถ้านายอำเภอนายกำนัน นายอากร สมพักสรเรียกภาษีอากรแลลักต้มน้ำสุราขายยาฝิ่น ที่เรียกว่าเหล้าเถื่อนฝิ่นเถื่อนก็ดี ให้เจ้าหมู่มูลนายกรมไพร่หลวง ไพร่สมพรรคพัน จะไปหาตัวบ่าวไพร่มาว่าความแต่ในกรมก็ดี จึงจะไม่มีดวงตราเป็นสำคัญก็ได้ประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้นค่ำ ๑ ปีมะเส็ง นักษัตร นพศก ศักราช ๑๒๑๙124 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๐๗. ประกาศห้ามไม่ให้เอาทองเหรียญเงินเหรียญแต่งตัวให้เด็กแลอนุญาตให้ใช้เงินเหรียญนอกณ วันพฤหัสบดี เดือนเจ็ด ขึ้น ๔ ค่ำ ๑ ปีมะเส็ง นพศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ชายหญิงในกรุงนอกกรุงทั้งไพร่ทั้งผู้ดี บรรดาอยู่ในพระราชอาณาจักร ให้คิดคำนึงรำพึงดูให้รู้ที่ควรแลมิควร เพราะคนทุกวันนี้หลายแห่งหลายพวกด้วยกัน มารักงามน่าบัดสี อวดมั่งมีน่าอัปยศอวดยศน่าอายเขาอื่นไม่คิดคำนึงรำพึงดูให้รอบคอบ จงคิดเปรียบเทียบดูเถิด พวกละว้ากะเหรี่ยงชาวป่าชาวดง ไม่เคยเห็นหอยเบี้ยของทะเล แลได้รู้ว่าหอยเบี้ยของดีมีราคาซื้อของกินได้ บ้านเมืองคนป่ามีเบี้ยน้อยหาได้โดยยาก ก็มาสำคัญว่าเป็นของดี จึงได้มาเจาะร้อยห้อยเบี้ยเป็นเครื่องแต่งตัว คือผูกคอบ้างทำสังวาลใส่บ้าง ผูกชายเสื้อบ้าง ผูกชายผ้าบ้าง เครื่องประดับชาวป่าเช่นนั้นน่าหัวเราะนักมิใช่หรืออนึ่ง ราษฎรชาวบ้านนอกมีเงินน้อย หาเงินยาก เมื่อหาได้เล็กน้อย ก็เอาเงินบาทบ้าง เงินสลึงบ้างเงินเฟื้องบ้าง เจาะร้อยผูกคอผูกข้อมือบุตรหลาน ด้วยจะอวดกันว่ามีเงินอย่างนั้นเห็นงามอยู่หรือแลบัดนี้คนในกรุงเป็นอันมาก ทั้งไพร่ทั้งผู้ดีชื่นชมนิยมกันเอาทองเหรียญเงินเหรียญ เจาะร้อยผูกคอบ้าง ผูกข้อมือบ้าง ทำเป็นสังวาลบ้าง แต่งตัวบุตรหลานด้วยสำคัญว่าเป็นของประหลาดจะอวดว่ากว้างขวาง มีของต่างประเทศนั้นเห็นว่างามอย่างไร เมื่อคิดดูเป็นน่าอายน่าอดสูแก่คนนอกประเทศซึ่งมีทองเหรียญเงินทองดื่นถมมากมายใช้สอยซื้อขายเหมือนเงินบาท เงินสลึง เงินเฟื้องแลเบี้ยที่ใช้สอยกันอยู่ในกรุงแลในเขตแดนพระราชอาณาจักรนี้ไม่เป็นของวิเศษแปลกประหลาดเลยอนึ่ง ลายในทองเหรียญเงินเหรียญนั้น ก็มีเป็นรูปไม้กางเขนเครื่องหมายศาสนาของคนประเทศอื่น ซึ่งคนถือพระพุทธศาสนาไม่เชื่อไม่นับถือ และมีรูปมีนามเจ้าแผ่นดินประเทศอื่นต่างๆทุกเหรียญมิใช่หรือ แลบุตรหลานของคนไทยถือพุทธศาสนา แลเป็นข้าแผ่นดินอยู่ในพระราชอาณาจักรนี้ ไม่ควรจะเอาเครื่องหมายของศาสนาอื่นๆ แลรูปแลนามเจ้าแผ่นดินประเทศอื่น มาเป็นเครื่องประดับแต่งตัวบุตรหลานของตัวเลย เพราะฉะนั้น แต่นี้ไปขอเสียเถิดชายหญิงในกรุงนอกกรุงทั้งไพร่ผู้ดี บรรดาอยู่ในพระราชอาณาจักรอย่าได้เอาทองเหรียญ เงินเหรียญ มาเจาะร้อยทำเป็นเครื่องแต่งตัวบุตรหลานเลย ขอให้เลิกเสียเป็นอันขาดทีเดียว เงินเหรียญ ทองเหรียญ ใครมีใครหาได้ ก็จงใช้สอย ซื้อจ่ายขายแลกปนไปกับเงินตราในกรุงนี้เถิด ด้วยบัดนี้เงินเหรียญ ลูกค้าต่างประเทศก็เอาเข้ามาใช้สอยมากเมื่อรับไว้ใช้สอยแก่กันก็ดีอยู่ ด้วยไม่ใคร่จะเป็นแดง เพราะคนทำปลอมยาก ควรเชื่อได้ดีกว่าเงินตราทำในกรุงนี้ ในหลวงไม่ห้ามการใช้สอยเงินเหรียญในการซื้อขายเลย ถึงในท้องพระคลังบัดนี้เงินเหรียญก็มีมาก การหลวงก็จะใช้จับจ่ายเงินหลวง๑เดือน ๗ ขึ้น ๔ ค่ำ ตรงกับวันพุธที่ ๒๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๐ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพฤหัสบดีจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่125 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ปะปนไปกับเงินตราที่ทำในกรุงนี้ ถ้าราษฎรไม่เชื่อเนื้อเงินเหรียญ ก็จะตีตราอย่างตราเงินบาทลงในแผ่นดินเงินเหรียญมาให้เป็นสำคัญ ให้ราษฎรเชื่อว่าเป็นเนื้อเงินดี หมายประกาศมาณ วันพฤหัสบดี เดือนเจ็ด ขึ้นสี่ค่ำ ปีมะเส็ง นพศกอนึ่ง ให้ราษฎรทั้งปวงรู้พิกัดในที่จะใช้เงินเหรียญดังนี้ ๓ เหรียญ คิดเป็นเงินบาท ๔ บาท๖ เหรียญเป็นเงิน ๑๐ บาท ๙ เหรียญ เป็นเงิน ๑๕ บาท ๑๒ เหรียญเป็นเงิน ๒๐ บาท ๒๔ เหรียญเป็นเงิน ๔๐ บาท ๔๘ เหรียญเป็นเงิน ๘๐ บาท ๖๐ เหรียญเป็นเงิน ๑๐๐ บาท ให้ราษฎรรู้พิกัดดังนี้ แล้วให้ใช้สอยกัน เทอญ ฯ๑๐๘. ประกาศยกเลิกการยิงกระสุนแลอนุญาตให้ราษฎรเฝ้าได้ในทางเสด็จพระราชดำเนินณ วันอาทิตย์ เดือนแปด ขึ้น ๗ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก ๑
ด้วยเจ้าพระยายมราช ชาติเสนางค์นรินทร มหินทราธิบดีศรีวิชัย ราชมไหศวริยบริรักษภูมิพิทักษ์โลกากร ทัณฑ์ฤทธิธรนครบาล สมุหบดี อภัยพิริยปรากรมพาหุ รับพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อมสั่งว่า ให้หมายประกาศแก่บรรดาข้าราชการฝ่ายทหาร ฝ่ายพลเรือน ทั้งฝ่ายหน้า ฝ่ายใน แลราษฎรไทย จีน มอญ ลาว เขมรญวน แขก ฝรั่ง โปรตุเกสเดิมให้รู้จงทั่วกันว่า มีพระราชกำหนดแลบทพระอัยการสำหรับประเทศกรุงสยาม แต่ครั้งกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยาที่ทุกวันนี้เรียกว่ากรุงเก่านั้นสืบๆ มา เป็นอย่างธรรมเนียมอยู่จนตราบเท่าทุกวันนี้ ถ้าพระเจ้าแผ่นดินจะเสด็จพระราชดำเนินทางสถลมารคก็มีม้านำริ้วตรวจทางไปก่อน มีกระสุนมีธนูมีหอกซัดเสียบไปบนหลังม้า แล้วถึงกระบวนองครักษ์ถือหวายถือหอกขัดกระบี่เป็นลำดับๆ จนถึงพระราชยาน ถ้าเสด็จพระราชดำเนินทางชลมารคเล่าในเรือประตูหน้าประตูหลัง ในเรือดั้ง ในเรือกันยาทุกๆ ลำ แลหน้าแลท้ายเรือพระที่นั่ง ก็มีกระสุนมีปืนมีไม้ศีรษะตายไป ถ้ามีเรือตัดหน้าเรือพระที่นั่งหรือแข่งเรือขึ้นมา ก็ต้องลงอาญาตามกฎหมายถ้าราษฎรเดินยืนเยี่ยมหน้าต่างเยี่ยมประตูที่ใกล้ทางเสด็จพระราชดำเนิน ม้านำริ้วแลเจ้าพนักงานในเรือประตูหน้า ประตูหลัง ในเรือดั้ง ในเรือพระที่นั่งก็เอากระสุนยิง ครั้นกาลล่วงมานานเมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระบรมนาถบรมบพิตร พระพุทธเลิศหล้านภาลัย เสด็จพระราชดำเนินไปพระราชทานพระกฐิน ณ วัดหนัง ๒ ณ วัดนางนอง ๓ แล้วเสด็จพระราชดำเนินกลับมาในกลางทาง๑ตรงกับวันที่ ๒๘ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๐๐๒วัดหนังราชวรวิหาร เป็นวัดโบราณตั้งอยู่ฝั่งขวาของคลองด่าน เขตบางขุนเทียน กรุงเทพมหานคร สมเด็จพระศรีสุลาลัย พระบรมราชชนนี ทรงสถาปนาใหม่ทั่วทั้งพระอาราม๓วัดนางนองวรวิหาร เป็นวัดโบราณ ตั้งอยู่ในคลองด่าน ตรงข้ามวัดหนังราชวรวิหาร พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ปฏิสังขรณ์และสถาปนาใหม่ทั้งพระอาราม126 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงได้ยินเสียงผู้หญิงร้องทุกข์ถวายความว่า เจ้าพนักงานในเรือดั้งเอากระสุนยิงถูกดวงจักษุแตกครั้นได้ทรงสดับแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดฯ ให้รอเรือพระที่นั่ง แล้วดำรัสสั่งให้หลวงทิพเนตรเจ้ากรมหมอสำหรับรักษาจักษุโรค ซึ่งลงประจำอยู่ในเรือพระที่นั่งไปดูรักษา หลวงทิพเนตรจึงกลับมากราบทูลพระกรุณาว่า กระสุนยิงถูกดวงจักษุแตกเสียแล้ว จึงพระราชทานเงินตราผ้านุ่งผ้าห่มทำขวัญให้แก่หญิงผู้เสียจักษุนั้นแล้ว จึงโปรดให้มีพระราชบัญญัติห้ามว่า แต่นั้นสืบไปเมื่อหน้าอย่าให้เจ้าพนักงานในเรือประตูหน้า ประตูหลัง ในเรือดั้ง ในเรือพระที่นั่งเอากระสุนยิงเอาราษฎรต่อไป เป็นแต่ให้เงือดเงื้อพอให้รู้กลัว เพราะฉะนั้น เจ้าพนักงานต้องเอากระสุนเตรียมไปตามธรรมเนียม แล้วห้ามคนที่ไม่เคารพเรียบร้อย แต่ด้วยโบกมือห้ามบ้าง เงื้อกระสุนบ้างแต่ครั้งนั้นมา เจ้าพนักงานก็มิได้เอากระสุนยิงเอาราษฎร จะเป็นอยู่บ้างก็แต่ที่คนมิใช่เทือกแถวเคยนำเสด็จมาเนืองๆ แลมาเป็นพนักงานเรือประตูหน้า เรือประตูหลัง เรือดั้งขึ้นใหม่ๆตื่นๆ ถือไปตามพระราชกำหนดเดิม จึงได้ทราบว่ามีเหตุขึ้นบ้าง บัดนี้จึงประกาศซ้ำมา ตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าเจ้าพนักงานเรือประตูหน้า ประตูหลัง เรือดั้ง ยิงกระสุนถูกราษฎรพวกใดแล้วให้พวกนั้นสืบดูให้รู้แน่ว่าเรือประตูหน้า ประตูหลัง เรือดั้งลำใด จะเป็นเรือกรมใด มาร้องฟ้องได้ความแน่แล้วก็ให้ว่ากล่าวตามพระราชกำหนดที่ห้ามไว้ จะชำระทำโทษให้ หรือให้ทำขวัญให้โดยสมควรบัดนี้พระบาทสมเด็จพระบรมนาถบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริว่าเสด็จพระราชดำเนินไปทางสถลมารคแลทางชลมารค กรมเมือง แลนายอำเภอ พวกนั่งกองจุกซ่องล้อมวง ม้านำริ้ว แลตำรวจ แลเรือประตูหน้า ประตูหลัง เรือดั้ง ก็ไล่คนเสียมิให้อยู่ใกล้ทางเสด็จพระราชดำเนิน แล้วให้ชาวบ้านปิดประตูโรงประตูร้าน ประตูหน้าถังเสียหมด ก็มิได้เป็นการที่จะป้องกันอันตรายอย่างไรอย่างหนึ่งได้ ไม่เห็นเป็นคุณเลย เห็นเป็นโทษเป็นหลายประการ คือมิได้ทอดพระเนตรเห็นราษฎรที่เคยเฝ้า แลทรงรู้จักมาแต่ก่อน ประการหนึ่งปิดประตูโรง ประตูร้านประตูหน้าถังไว้ก็จะเป็นที่คนแอบแฝง คนที่แอบแฝงอยู่ในโรงร้านในหน้าถังนั้น จะเป็นคนดีหรือคนเสียจริตประการใดก็ไม่รู้จึงโปรดให้มีประกาศห้ามว่าตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าเสด็จพระราชดำเนินไปทางสถลมารคทางชลมารค ก็อย่าให้กรมเมืองนายอำเภอ แลกรมไพร่หลวงที่ไปนั่งกองจุกช่องล้อมวงไล่ราษฎรชาวบ้านไปไกลเลย แลอย่าให้ปิดประตูบ้าน แลประตูโรง ประตูร้าน ประตูเรือน ประตูแพ ประตูหน้าถังเสียดังแต่ก่อน ให้ราษฎรเจ้าของบ้านเป็นผู้ใหญ่ในบ้านในเรือน ออกมาคอยเฝ้ารับเสด็จถวายบังคมให้ทอดพระเนตรเห็น ถ้าทรงรู้จักจะได้ทรงทักทายปราศรัยบ้างตามสมควรให้ได้ความยินดีอนึ่ง ให้เจ้าของบ้าน เจ้าของเรือน เจ้าของโรง เจ้าของร้าน ตรวจตราดูอย่าให้คนเมาสุราแลคนเสียจริตอยู่ที่หน้าบ้าน หน้าเรือน หน้าโรง หน้าร้านของตัว เมื่อเพลาจวนจะเสด็จพระราชดำเนินได้เป็นอันขาด ถ้าเจ้าของบ้านเป็นข้าราชการมีกำลังก็ให้ไล่เสียให้ไปให้พ้นให้ไกล127 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔อย่าให้อยู่ที่หน้าบ้านได้ ถ้าไล่มิไป ก็ให้จับตัวส่งให้กรมเมืองแลพวกนั่งกองจุกช่องล้อมวง ถ้าเป็นราษฎรมีกำลังน้อยจะจับมิได้ จะไล่มิได้ ก็ให้ไปบอกกรมเมือง นายอำเภอ พวกนั่งกองจุกช่องล้อมวงให้มาช่วยไล่ช่วยจับเสียโดยเร็ว ในก่อนเวลาเสด็จพระราชดำเนินอย่าให้คนในกระบวนแห่เสด็จพระราชดำเนินต้องไล่ต้องจับคนเมาสุราคนเสียจริตให้วุ่นวายไป ถ้าเสด็จทางชลมารคก็ให้เจ้าของบ้าน เจ้าของเรือน เจ้าของแพ ออกมานั่งคอยเฝ้าหน้าบ้าน หน้าเรือน หน้าแพ ในที่ควรจะหมอบอยู่ได้ให้ทอดพระเนตรเห็น แล้วให้ดูถ้าเห็นกระบวนเสด็จพระราชดำเนินแล้ว แลมีเรือพายขึ้นล่องสวนทางแลแข่งกระบวน ก็ให้เจ้าของบ้าน เจ้าของเรือน เจ้าของแพ บอกให้เรือนั้นจอดเสียอย่าให้พายสวน พายแข่ง พายตัดหน้ากระบวนเสด็จพระราชดำเนินได้ ถ้าเป็นเรือจีนใหม่ เรือแขกเรือฝรั่ง เขาไม่รู้ธรรมเนียมไทยไม่เข้าใจกัน ก็ให้ใช้ใบ้บอกห้ามตามไม่รู้ภาษากัน ถ้าเจ้าของบ้านเจ้าของเรือน เจ้าของโรงร้าน เจ้าของแพไม่อยู่ ก็ให้บุตรภรรยาออกมารับเสด็จ ดูแลแทนบิดาแทนมารดาแทนผัวอนึ่ง ถ้าราษฎรเป็นจีน แลเมื่อเพลาเสด็จพระราชดำเนินไปถึงหน้าบ้าน หน้าเรือนหน้าโรงร้าน หน้าแพ ถ้าแลจะเคารพหมอบกราบอย่างไทย ตามเคยมาแต่ก่อนก็ตามใจ หรือจะลุกขึ้นยืนกุ๋ยเคารพตามอย่างจีนเคารพต่อพระเจ้าแผ่นดินจีนก็ตาม อนึ่ง แขกแลฝรั่งถ้ารู้ธรรมเนียมไทย จะนั่งลงเคารพหมอบกราบอย่างไทยก็ตาม หรือจะยืนเปิดหมวกก้มศีรษะยกมือเคารพอย่างแขกอย่างฝรั่งก็ตาม อย่าให้ข้าราชการในกระบวนเสด็จพระราชดำเนิน แลกรมเมือง นายอำเภอนั่งจุกช่องล้อมวง แลราษฎรชาวบ้านที่ออกมานั่งคอยเฝ้ารับเสด็จห้ามปรามว่ากล่าวขืนใจคนนอกประเทศ ซึ่งพอใจจะเคารพรับเสด็จตามจารีตของตัวๆ นั้น ให้นั่งหมอบลงเคารพกราบอย่างไทยเลยจงไต่ถามเสียให้รู้กิริยาคนนอกประเทศ แล้วจงยอมให้คนนอกประเทศได้เคารพตามใจจารีตที่เคยนับถือนั้นเถิดอนึ่ง ถ้าคนนอกประเทศมาเช่าโรง เช่าเรือน เช่าแพของผู้ใดอยู่ ก็ให้เจ้าของโรง เจ้าของเรือน เจ้าของแพ เอาใจใส่ตักเตือนคนนอกประเทศซึ่งไม่รู้ธรรมเนียมนั้น ให้เคารพตามธรรมเนียมคนประเทศนั้นๆ หรือตามอย่างไทยก็ตาม จงบอกกล่าวห้ามปรามเสีย อย่าทำกิริยาเกะๆ กะๆไม่มีเคารพได้ เมื่อเวลาเสด็จพระราชดำเนินทางสถลมารคชลมารคจงทุกราย ถ้ามีเหตุเพราะคนเมาสุรา แลคนเสียจริตแลอื่นๆ อันใดขึ้นที่หน้าบ้านร้านโรงผู้ใด เมื่อเวลาเสด็จพระราชดำเนิน ก็จะต้องหาตัวเจ้าของบ้านร้านโรงมาชำระ ให้ระวังให้รอบคอบ เทอญตีพิมพ์มา ณ วันอาทิตย์ เดือนแปด ขึ้นเจ็ดค่ำ ปีมะเส็ง นักษัตร นพศก128 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๐๙. ประกาศเรื่องความทาสลูกหนี้แลภรรยาหนีไปอยู่วังเจ้าบ้านผู้มีบรรดาศักดิ์สูงณ วันจันทร์ เดือนสิบเอ็ด ขึ้น ๓ ค่ำ ปีมะเส็ง ๑ นพศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์ แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย แลราษฎรทั้งปวงให้รู้ทั่วกันว่า แต่ในแผ่นดินก่อนๆ มาจนถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมียหนีผัว ทาสหนีนายเงิน ลูกหนี้หนีเจ้าหนี้เข้าแอบแฝงอาศัยอยู่ในพระบรมมหาราชวัง ในพระบวรราชวัง ในวังเจ้าต่างกรม แลยังไม่ได้ตั้งกรม แลในบ้านเสนาบดี ที่มียศบรรดาศักดิ์ใหญ่ เจ้าของวังเจ้าของบ้านก็ไม่รู้มีอยู่เนืองๆ มิได้ขาด เจ้าผัวแลนายเงินแลเจ้าหนี้จะติดตามก็ไม่ใคร่จะพบตัว หรือพบตัวแล้ว จะจับกุมก็ไม่ได้ เจ้าของวังเจ้าของบ้านก็ว่าจับคนหน้าวังหน้าบ้าน มักเกิดวิวาทเป็นการยุ่งยิ่งกันต่อไป จึงคิดเห็นว่าในเรื่องความที่ขัดขวางมีอยู่อย่างนี้แล้ว พระราชวังทั้งสองแลวังเจ้าบ้านเสนาบดี ก็เป็นที่หลบหลีกอาศัยพึ่งพิงของคนเหล่านั้น ผู้เจ้าของจะไปเฝ้าทูลเจ้าของวัง แลร้องเรียนเจ้าของบ้านก็ยากเข้าไม่ถึง จึงได้ประกาศว่าผู้ที่มีความเกี่ยวข้องดังนี้ ให้มาร้องเรียนต่อพระยาเพชรพิไชย ให้พระยาเพชรพิไชยช่วยตาม ขอเอาตัวคนที่เกี่ยวข้องนั้นมาชำระตัดสินเสียให้แล้ว ได้สั่งแต่เท่านี้ เพื่อจะได้เป็นที่พึ่งแก่ราษฎร แต่ในข้าราชการผู้น้อยต่ำศักดินา ๓๐๐๐ ลงมา หรือราษฎรสามัญ เมื่อมีความผัวเมียวิวาทกันแลความบ่าวทาสลูกหนี้เกี่ยวข้องประการใด ก็ควรจะว่ากล่าวตามกระทรวงณ โรงศาลบัดนี้กรมล้อมพระราชวังทำการเกินไป รับเอาความผัวเมียวิวาทกัน แลความทาสความลูกหนี้ที่ควรจะว่ากล่าวตามกระทรวงไม่เกี่ยวข้องดังกล่าวแล้วนั้นมาชำระเป็นหลายราย แลผู้ที่กรมล้อมพระราชวังไปเกาะครอง ต้องมาชำระในอันใช่ที่มีอยู่กี่ราย ก็ให้ทำเรื่องราวมาร้องถวายฎีกาเมื่อวันเสด็จพระราชดำเนินออกพระที่นั่งสุทไธศวริยก่อนแต่เบี้ยหวัด จะได้ยึดเงินเบี้ยหวัดกรมล้อมพระราชวังไว้ให้เป็นเบี้ยหวัดปรับทำขวัญ แก่คนที่ต้องเกาะมาชำระนั้นรายละสิบตำลึงทุกรายประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือนสิบเอ็ด ขึ้นสามค่ำ ปีมะเส็ง นพศก เป็นวันที่ ๒๔๑๒ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ฯ๑ตรงกับวันที่ ๒๑ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๐129 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๑๐. ประกาศให้ใช้เงินเหรียญครั้งที่ ๒ณ วันเสาร์ เดือนสิบเอ็ด แรม ๗ ค่ำ ๑ ปีมะเส็ง นพศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวงในพระบรมมหาราชวัง ในพระบวรราชวัง แลผู้สำเร็จราชการเมือง กรมการแลบรรดาราษฎรไทย จีน ญวน มอญ ลาว เขมร พม่า มลายู แลคนที่เชื้อฝรั่งโปรตุเกสเดิม แลคนที่เชื้อแขกทวายพม่า แขกมลายู แขกจาม ทุกภาษาบรรดาเป็นคนขึ้นอยู่ในพระราชอาณาจักรกรุงสยามทั้งปวง ซึ่งอยู่ในกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทรมหินทรายุธยา แลแขวงหัวเมืองซึ่งขึ้นกับกรุงเทพมหานครให้รู้จงทั่ว ด้วยตั้งแต่ได้ทำหนังสือสัญญากับชาติอังกฤษ ฝรั่งเศสอเมริกัน ทั้งสามเมืองแล้วมีเรือลูกค้าต่างประเทศเข้ามาค้าขายในท่ากรุงเทพมหานครมากกว่าแต่ก่อนหลายส่วน มีแต่เงินเหรียญเข้ามาซื้อสินค้าลำละสองหมื่นบ้าง สามหมื่นบ้าง โดยน้อยก็มีมากกว่าห้าพัน เงินเหรียญจะใช้ซื้อสินค้ากับลูกค้าที่ในกรุงเทพมหานครก็ไม่ใคร่จะมีผู้ใดรับเอาไว้ ด้วยการไม่เคยใช้มาแต่เดิมนายห้างอังกฤษ ฝรั่งเศสอเมริกัน ซึ่งเข้ามาตั้งค้าขายอยู่ ณ กรุงเทพมหานคร ต้องเอาเงินเหรียญให้ไปวานช่างในพระคลังมหาสมบัติทำเงินตรา ก็ได้โปรดให้เจ้าพนักงานรับช่วยทำให้ โดยทรงพระมหากรุณากับลูกค้าวาณิชทั้งปวง แล้วได้ให้ตีพิมพ์ประกาศให้ราษฎรลูกค้าวาณิชใช้เงินเหรียญกับลูกค้าต่างประเทศครั้งหนึ่งแล้ว ราษฎรลูกค้าวาณิชชาวกรุงเทพมหานคร แลชาวเมืองขึ้นทั้งปวง ในพระราชอาณาจักรก็ยังรังเกียจอยู่ ไม่ใช้เงินเหรียญ จึงทรงพระราชดำริว่าเงินเหรียญเข้ามาในบ้านในเมืองก็มีคุณกับแผ่นดินเป็นอันมาก ด้วยราษฎรจะได้มีทรัพย์สินเงินทองบริบูรณ์ขึ้น แลแผ่นดินเมืองจีน เมืองพราหมณ์ เมืองแขกเทศ เมืองมลายู เมืองพม่าเมืองมอญ ที่ลูกค้าชาวเมืองยุโรปได้ไปขายถึง ก็ได้ใช้เงินเหรียญกันทั่วไปแล้ว แลเมืองสงขลาเมืองถลาง เมืองพงา เมืองตะกั่วทุ่งตะกั่วป่าซึ่งขึ้นกรุงเทพมหานครที่ค้าขายถึงกันกับประเทศที่ขึ้นแก่อังกฤษ ก็ได้ใช้เงินเหรียญอยู่บ้างนานมาแล้ว แลที่กรุงเทพมหานครทุกวันนี้ลูกค้าวาณิชเข้ามาค้าขายเจริญมากขึ้นกว่าแต่ก่อนหลายสิบเท่า ควรจะให้ใช้เงินเหรียญกันได้แล้ว เพราะฉะนั้นจึงโปรดให้ประกาศซ้ำ ประกาศฉบับเก่าอีกฉบับหนึ่งเพื่อจะให้ลูกค้าวาณิชแลราษฎรใช้เงินเหรียญ เมื่อใช้ไม่ได้ก็ให้เอามาแลกต่อพระคลังมหาสมบัติตามพิกัด สามเหรียญเป็นเงินห้าบาทจะโปรดให้เจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติคอยรับเงินเหรียญเปลี่ยนเงินตราให้ราษฎรอนึ่ง บัดนี้ก็ได้โปรดให้เจ้าพนักงานช่างเงินทำเงินตราเพิ่มเติมขึ้นอีกก็มาก วันหนึ่งทำได้หลายๆ ร้อยบาท เพราะฉะนั้นอย่าให้ราษฎรลูกค้าวาณิชรังเกียจเลย ให้รับใช้เงินเหรียญกับชาวต่างประเทศเถิด ลูกค้าชาวต่างประเทศจะได้เข้ามาค้าขายมากเสมอไป เงินทองจะได้ตกอยู่ในกรุงเทพมหานคร อาณาประชาราษฎรก็จะเป็นสุขสมบูรณ์สมบัติทุกประการประกาศมา ณ วันเสาร์ แรมเจ็ดค่ำ เดือนสิบเอ็ด ปีมะเส็ง นักษัตร นพศก๑ตรงกับวันที่ ๑๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๐130 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๑๑. ประกาศแผ่พระราชกุศลซ่อมแซมถนนณ วันพุธ เดือนสิบสอง แรม ๓ ค่ำ ปีมะเส็ง ๑ นพศก
ด้วยเจ้าพระยายมราช ชาติเสนางค์นรินทร มหินทราธิบดี รับพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมสั่งว่า บัดนี้ถนนในพระนครชำรุดทรุดโทรมยับย่อยไปมาก สมณชีพราหมณ์อาณาประชาราษฎรเดินไปเดินมาลำบาก จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้เจ้าพระยายมราชเป็นแม่กองทำถนนที่ชำรุดไปนั้นทำเสียใหม่ให้เป็นปรกติเป็นหลายแห่งแล้ว ทรงพระดำริว่าการก่อถนนนี้ เป็นสาธารณกุศลเป็นประโยชน์แก่คนทั่วไป ใครๆ ก็จะได้เดินไปมาสบายสะดวกด้วยกันทุกๆ คน ควรที่ท่านทั้งปวงจะยินดีทำด้วยกัน เพราะฉะนั้น จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ประกาศบอกแผ่การพระราชกุศล ต่อพระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการผู้ใหญ่ ผู้น้อย ฝ่ายทหารพลเรือนข้างหน้าข้างใน ในพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวัง ที่ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดในจำนวนปีมะเส็ง นพศกนี้ ให้ได้ส่วนพระราชกุศลด้วยกันตามได้ตามมีตามศรัทธาอุตสาหะ คือขอให้เอาอิฐดีบ้าง อิฐหักบ้าง มากแลน้อย ตามแต่จะยินดีช่วยมากช่วยน้อยไม่ว่าไม่เกณฑ์จงมาเพิ่มในการพระราชกุศลทุกๆ คนเทอญ เมื่อจะเอาอิฐดีหรืออิฐหักมาส่งนั้น ให้มาส่งกับเจ้าพระยายมราชแม่กอง แต่ในเดือนอ้าย เดือนยี่ ปีมะเส็ง นพศก โปรดให้จดหมายรายวันตามผู้ใดมีศรัทธาได้เอาอิฐมาส่งมากแลน้อยให้มหาดเล็กรายงานกราบทูลพระกรุณาให้ทรงทราบจะทรงอนุโมทนาด้วยท่านทุกๆ คนตามรับสั่งตีพิมพ์ประกาศการพระราชกุศล ณ วันพุธ เดือนสิบสอง แรมสามค่ำ ปีมะเส็ง นพศก ฯ๑๑๒. ประกาศพระราชบัญญัติให้ใช้เงินเหรียญนอกณ วันพุธ เดือนสิบสอง แรม ๑๐ ค่ำ ปีมะเส็ง ๒ นพศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลลูกค้าพาณิชในประเทศ นอกประเทศแลราษฎรนอกกรุงในกรุง แลหัวเมืองเอก เมืองโทเมืองตรี เมืองจัตวา ปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือ ให้จงรู้ทั่วกัน ด้วยแต่ก่อนได้มีหมายประกาศว่าให้ใช้เงินเหรียญ กับความแจ้งอยู่ในหมายประกาศทั้ง ๒ ฉบับนั้นแล้ว แลทุกวันนี้ลูกค้าในประเทศนอกประเทศ คุมเงินเหรียญเข้ามาใช้ซื้อสินค้าในกรุงเทพฯ มากขึ้นทุกคราวเรือไป คิดดูตามบาญชีถึงสามสิบแสนเหรียญเศษแล้ว เจ้าของเงินเหรียญคุมเงินเข้าไปแลกเงินบาท เจ้าพนักงานทำเป็น๑ตรงกับวันที่ ๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๐๒ตรงกับวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๐131 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เงินบาท ก็ไม่ใคร่จะทันการที่จะใช้ จนถึงเดือนกำหนดเบี้ยหวัด ก็ต้องแจกเบี้ยหวัดเป็นเงินเหรียญไปแก่ข้าราชการ แลข้าราชการทั้งปวงรับเงินเหรียญไปแล้ว จะเอาไปใช้ก็มีผู้จะรับบ้าง ไม่มีผู้รับบ้างได้ความลำบาก เพราะจะต้องไปแลกเงินบาท หมายประกาศไปให้ใช้เงินเหรียญถึง ๒ ครั้งแล้วก็ยังหาใช้เงินเหรียญทั่วกันไปได้ไม่ แลตั้งแต่นี้ไป จะต้องมีพระราชบัญญัติให้มีเบี้ยปรับเสียบ้างเพราะไม่ฟังทำตามบังคับพระเจ้าแผ่นดิน แลเสนาบดีพร้อมกันบังคับประกาศมาบัดนี้ จึงมีพระราชบัญญัติพร้อมกับความคิดท่านเสนาบดีมาให้รู้ทั่วกันว่า ตั้งแต่นี้ไปถ้าข้าราชการก็ดี ลูกค้าในประเทศนอกประเทศ แลราษฎรคนใดที่มีเงินเหรียญ จะใช้ไถ่ค่าตัวทาแลใช้หนี้ เงินกู้ เงินยืม แลใช้เงินค่าสินค้าซึ่งเกี่ยวค้างกันมาแต่ก่อนก็ให้ผู้เจ้าหนี้นายเงินรับเงินเหรียญ คิดสามเหรียญเป็นเงินตราห้าบาทตามพิกัดซึ่งหมายแต่ก่อน ถ้าเจ้าหนี้นายเงินไม่รับเงินเหรียญไว้จะรับแต่เงินตราบาทฝ่ายเดียว ที่กรุงเทพฯ ให้ผู้เป็นลูกหนี้มาร้องต่อเจ้าพนักงานพระคลังสินค้า ซึ่งได้ตั้งรับแลกเงินเหรียญอยู่ ณ พระคลังสินค้า ที่หัวเมืองให้ผู้เป็นลูกหนี้มาร้องต่อผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการ จะได้หมายไปหาตัวเจ้าหนี้นายเงินผู้ไม่รับเงินเหรียญมาว่ากล่าวให้รับเงินเหรียญไปแล้วให้เจ้าพนักงานพระคลังสินค้าแลผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการ คิดหักไว้เป็นพินัยหลวงร้อยละห้าตามเงินมากแลน้อย เพราะเจ้าหนี้นายเงินมิได้ทำตามหมายประกาศแต่ก่อนแลลูกค้าในประเทศนอกประเทศจะซื้อขายต่อไปภายหน้าว่าราคาสินค้าตกลงกันแล้ว จะสัญญาใช้กันเป็นเงินตรา เงินเหรียญ ก็ให้มีหนังสือสัญญาสำคัญเป็นพยานกันไว้ ถ้าไม่มีหนังสือสัญญาเป็นสำคัญ จะมีความทุ่มเถียงต่อกัน ก็ให้เจ้าพนักงานแลผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการ ตัดสินให้ใช้เงินเหรียญกันได้ แล้วให้ชักไว้เป็นเงินพินัยร้อยละห้า ตั้งแต่ ณ วันพุธ เดือนอ้าย เริ่มค่ำ ๑ ปีมะเส็งนพศก ทุกราย ด้วยมิได้มีหนังสือสัญญาสำคัญต่อกัน ดังหมายประกาศนี้ประกาศมา ณ วันพุธ เดือน ๑๒ แรม ๑๐ ค่ำ ปีมะเส็ง นักษัตร นพศก๑๑๓. ประกาศห้ามไม่ให้พระสงฆ์สามเณรเที่ยวแตร่ในทางเสด็จพระราชดำเนินคัดจากหมายรับสั่ง ณ เดือน ๑๒ ปีมะเส็ง ๑ นพศก
ด้วยพระยาบำเรอภักดิ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯสั่งว่า จะเสด็จพระราชดำเนินไปแห่งใดแห่งหนึ่งทางสถลมารค ห้ามมิให้พระสงฆ์สามเณรเดินตามถนนนั่งที่เรือน ที่โรง ที่ร้าน ที่หน้าวัด ที่หน้าแพ เที่ยวแจวเรือ พายเรือไปมาในทางเสด็จพระราชดำเนินนั้นเป็นอันขาด ถ้าพระสงฆ์สามเณรยังมิฟังห้าม ขืนเดินตามถนน นั่งอยู่ที่เรือนที่โรง ที่ร้าน ที่หน้าวัด เที่ยวแจวเรือ พายเรืออยู่ฉะนี้ จะลงโทษสังฆการี ธรรมการ ตำรวจเวรนำสมทบ แลเรือประตูหน้า ประตูหลัง เรือดั้ง เรือกันให้จงหนัก๑เดือน ๑๒ ปีมะเส็ง ตรงกับวันที่ ๑๘ ตุลาคม ถึงวันที่ ๑๖ พฤศจิกายน จ.ศ. ๑๒๑๙ พ.ศ. ๒๔๐๐132 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้มหาดไทย กลาโหมหมายบอกสังฆการี ธรรมการ ตำรวจเวรนำสมทบ แลเรือประตูหน้าประตูหลัง เรือดั้ง เรือกันให้รู้จงทั่ว แล้วให้สังฆการี ธรรมการ จัดเรือโขนมีกันยามานำเสด็จไปหน้าประตู คอยห้ามพระสงฆ์สามเณรที่จะไปมาแลนั่งอยู่ที่เรือ ที่แพ ที่เรือน ที่โรง ที่ร้านเที่ยวแจวเรือ พายเรือ อย่าให้มากล้ำกลายได้เป็นอันขาดทีเดียว แล้วให้ไปทูลถามกรมหมื่นอุดมรัตนราษี* ๑ เสียก่อน จะทรงจัดให้เจ้ากรมปลัดกรมไป ก็สุดแล้วแต่จะรับสั่งอนึ่ง ให้พันพรหมราชคอยจัดเรือสังฆการี ให้ไปอยู่ที่หน้าเรือกระบวน อย่าให้เข้ามาปะปนในกระบวนเสด็จ แล้วให้บอกนายเรือรู้จงทั่วทุกลำด้วย ให้คอยไล่พระสงฆ์สามเณรอย่าให้กีดขวางทางเสด็จได้ แต่ซึ่งเลกจ่ายพายเรือ ให้ตรวจดูครบกระทง จงทุกลำ บางลำเล่าก็ได้คนไปเต็มลำครบกระทงบ้าง เรือดั้ง จึงนำเสด็จหนีเรือพระที่นั่งไม่พ้น ตกค้างอยู่กลางทาง แลเลกจ่ายที่มาพายเรือนั้นใส่เสื้อขาว เสื้อแดง เสื้อเขียว สำหรับตัวขาดร่องแร่งอยู่ก็มี จงกำชับนายเรือเสียอย่าให้เป็นเช่นนั้นขึ้นได้ ถ้าไปตรวจดูเห็นดังห้ามมานี้จะลงโทษพันพรหมราชให้จงหนัก ถ้าพันพุฒ พันเทพราช จ่ายเลกให้ไม่ครบ ให้มาทูลสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา จะได้ทรงชำระให้อนึ่ง ให้พันพุฒพันเทพราชจ่ายเลกให้พันพรหมราชบรรจุเรือดั้งเรือกันแซ เรือรูปสัตว์ซึ่งตามเสด็จในกระบวนน้อยใหญ่ ให้เต็มครบกระทงจงทุกลำ ถ้าจ่ายเลกไม่ครบจำนวน จะลงโทษนายเขียวนายวันตามโทษ ทั้งนี้เร่งระวังรักษาตัวตามพนักงาน อย่าให้เกิดฐานความผิดขึ้นได้เป็นอันขาดทีเดียวตามรับสั่งหมายมา ณ วันเดือน ๑๒ ปีมะเส็ง นพศก จุลศักราช ๑๒๑๙* กรมหมื่นอุดมรัตนราษี ทรงบัญชาการกรมธรรมการสังฆการีอยู่ในเวลานั้น๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นอุดมรัตนราษี ประสูติ พ.ศ. ๒๓๖๓ พระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าชายอรรณพทรงกำกับกรมสังฆการีและธรรมการ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๙ พระชันษา ๔๗ ปีต้นราชสกุล อรณพ นามราชสกุล อรณพ นี้ หนังสือลำดับราชสกุล ที่กระทรวงวังจัดพิมพ์ครั้งที่ ๒พ.ศ. ๒๔๗๒ พิมพ์ว่า “อรรณพ”133 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๑๔. ประกาศการรักษาพระนครคราวเสด็จประพาสหัวเมืองชายทะเลตะวันออกณ วันเสาร์ เดือนยี่ แรม ๓ ค่ำ ๑ ปีมะเส็ง นพศก
สมเด็จพระปเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยามประกาศไว้ให้ทราบทั่วกันทั้งเจ้านายแลขุนนาง แลคนในประเทศนอกประเทศ บรรดาอยู่ในกรุงเทพมหานครนี้ไม่ว่าผู้ใดด้วยบัดนี้ข้าพเจ้ากับกรมหลวงวงศาธิราชสนิท กับเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ เจ้าพระยายมราช * แลเจ้านายต่างกรม แลขุนนางอื่นๆ เป็นอันมาก มีกิจการที่จะไปเที่ยวดูฝั่งทะเลฝ่ายตะวันออกแลหัวเมืองขึ้นกรมท่าหลายวัน ประมาณเดือนเศษจึงจะกลับมา ก็ในระหว่างนี้ สารพัดราชการทั้งปวงซึ่งเป็นราชการแผ่นดิน อย่าให้ไปขัดคั่งค้างอยู่ด้วยอ้างว่าเสด็จไม่อยู่ก็ดี ด้วยต่อเสด็จมาเถิดก็ดีจะบอกออกไปกราบทูลพระกรุณาก่อนก็ดี ว่าไม่ได้ อย่าให้ใช้ตามตำราเก่าพาโลโสคลุมเสือกไอย่างนี้เป็นอันขาด ถ้าใครใช้ ให้คนทั้งปวงพึงรู้ว่าคนนั้นโกงเอง อย่าได้เชื่อถือ ในหลวงได้จัดแจงสั่งเสียไว้เสร็จแล้วทุกประการการใดๆ เป็นการแผ่นดินซึ่งจะต้องทูลฉลองให้ในหลวงสั่งเป็นสิทธิ์ขาด การอันนั้นให้กราบทูลในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้สั่ง ก็เป็นที่สิทธิ์ขาดได้เหมือนกัน ในระหว่างเดือนหนึ่งนี้ได้ถวายอำนาจอันเต็มไว้แก่ท่านแล้ว เพื่อจะให้สั่งสิทธิ์ขาดได้ทุกประการ ราชการอื่นๆหมดทุกกรมทุกตำแหน่ง ให้สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ นรเนตรนาถราชสุริยวงศ์บังคับบัญชาตัดสินแลเร่งให้ทำให้สำเร็จทั่วไป สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ นรเนตรนาถ-ราชสุริยวงศ์ บังคับบัญชาการได้ ให้ข้าราชการทุกตำแหน่งทำตามทุกประการ การทุกสิ่งแลความโรงศาล แลการงานทุกแห่ง ก็ให้ว่าให้ทำอยู่ตามเคยทุกอย่างทุกแห่ง อย่าให้ขัดขวางแลละคอยวันไปการจับจ่ายทุกครั้งก็ให้จ่ายอยู่ตามเคย อย่าให้ผัดว่าเสด็จกลับจึงจะจ่าย ถ้าการที่ไม่เคยจ่าย เมื่อมีเหตุขึ้น จะต้องจ่ายเป็นเงินเป็นของมากมายเป็นการแปลก ก็ถ้าพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวแลกรมสมเด็จพระเดชาดิศร สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ นรเนตรนาถราชสุริยวงศ์เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดี๒ เจ้าพระยาพลเทพ ** พระยาพิพิธโภไคศวริย พร้อมกันบังคับให้จ่ายก็จ่ายไปได้ แล้วจึงบอกออกไปให้ทราบ หรือยังไม่ร้อนรนนักก็ให้บอกฉลองออกไป แต่การจ่าย* เจ้าพระยายมราช (นุช) ต่อมาได้เป็นเจ้าพระยาภูธราภัย ที่สมุหนายก** เจ้าพระยาพลเทพ (หลง)๑ตรงกับวันที่ ๒ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๐๒เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดี นามเดิม ขำ เป็นบุตรสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ หม่อมรอดมารดา รัชกาลที่ ๔ ทรงตั้งเป็นเจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดี เสนาบดีจตุสดมภ์กรมท่า เมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๖ด้วยเหตุท่านป่วยเจ็บ จึงเปลี่ยนนามพระราชทานใหม่ว่า เจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี เมื่อพ.ศ. ๒๔๐๘ ภายหลังท่านป่วยจักษุ จึงกราบถวายบังคมลาออกจากราชการประจำ ในสมัยรัชกาลที่ ๕โปรดเกล้าฯ ให้กลับเข้ารับราชการในการต่างประเทศ และเป็นที่ปรึกษาคิดอ่านราชการแผ่นดิน ศักดินา๒๐๐๐๐ ถึงแก่พิราลัย พ.ศ. ๒๔๑๓ อายุ ๕๘ ปี134 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตามเคยนั้น อย่าให้ขัดขวางทุกสิ่งทุกประการ ความฎีการาษฎรมาร้องกล่าวโทษขุนโรงขุนศาลให้กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ รับ แล้วเอามาว่ากล่าวในศาลกรมล้อมพระราชวัง ได้ความประการใดให้กราบเรียนเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ * ตัดสินชี้ขาดไปให้แล้ว อย่าให้รอคอยอยู่ทูลฉลองเลยราชการในหัวเมือง มหาดไทย ควรจะมีท้องตราบังคับบัญชา หรือโต้ตอบไปมาประการใดเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ พระยามหาอำมาตย์** ปรึกษากับเจ้าพระยานิกรบดินทรพร้อมกันแล้วบังคับบัญชามีท้องตราไปเถิด แล้วจึงบอกเหตุไปให้ทราบ การใดๆ ที่จะเกี่ยวข้องกับด้วยคนนอกประเทศ คืออังกฤษ ฝรั่งเศสโปรตุเกสอเมริกัน ให้สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาตินรเนตรนาถราชสุริยวงศ์ กับเจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดี บังคับบัญชาว่ากล่าวจัดแจงไปให้เสร็จ อย่าให้ผัดเพี้ยนว่า ต่อเสด็จกลับมาความผู้ร้ายลักของคนนอกประเทศ ให้พระยาเพชรปาณีรับชำระ เมื่อชำระได้เพียงใดประการใด ก็ให้จดหมายบอกไปแก่กงสุลอย่าให้คนนอกว่าได้ว่าไม่ชำระไม่เอาธุระ การสักเลกในกรุงเทพฯ แลหัวเมือง ให้สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาตินรเนตรนาถราชสุริยวงศ์ กับพระยาราชสุภาวดี แลกรมสัสดี จัดแจงบังคับบัญชาทำไป อย่าให้ขัดข้องค้างอยู่ได้ เมื่อควรจะแต่งข้าหลวงแลท้องตราไป ก็ให้รีบแต่งข้าหลวงแลมีท้องตราตามพนักงานไป อย่าให้ขัดขวางรอช้าอยู่ได้ การจะแต่งข้าหลวงออกไปรังวัดนาปักแขวงกรุงเทพฯแลหัวเมืองนั้น ก็ให้สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ นรเนตรนาถราชสุริยวงศ์ แลมีแต่เจ้าพระยาพลเทพ จัดแจงแต่งไปรังวัดเถิด อย่าผัดเพี้ยนรอช้าอยู่การอื่นๆ จะว่าร่ำไปอีกก็จะไม่รู้จบลงตัดใจความว่า เพราะเหตุที่ทางไปนี้ อย่าให้ใครผู้ใดพาโลโสคลุมใช้การ ใช้ความคิดออดแอดอย่างเก่าๆเลย เป็นอันขาดทีเดียว ถ้าใครพูด ใครใช้ ก็ให้คนทั้งปวงรู้ว่าคนนั้นโกงเองไม่เป็นเพราะในหลวงขัดขวาง ในหลวงได้แต่งตั้งสั่งไว้ให้การทั้งปวงเป็นไปโดยปรกติทุกสิ่งทุกอย่างทุกหมู่ทุกกรมแล้วอนึ่ง ถ้าเกิดเพลิงไหม้ขึ้นแห่งใดตำบลใด ให้ช่วยกันดับ อย่าให้เพลิงไหม้มากไปได้ แลการระวังรักษาทั้งปวงในพระบรมมหาราชวังนี้ ให้กรมสมเด็จพระเดชาดิศร กรมพระพิทักษเทเวศร์๑กรมหลวงสรรพศิลปปรีชา ๒ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ พระยาเพชรพิไชยพระยาบำเรอภักดิ์ ให้ช่วยกันระวังรักษา แลให้สำเร็จประโยชน์ทุกสิ่งทุกประการ เมืองนครเขื่อนขันธ์เมืองสมุทรปราการ ให้พระยาสุรเสนาสำเร็จราชการกำกับรักษา อย่าให้มีเหตุการณ์แลเสียราชการได้ประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือนยี่ แรม ๓ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศกฯ* เจ้าพระยาธรรมา (เสือ)** พระยามหาอำมาตย์ (บุญศรี) ต่อมาได้เป็นเจ้าพระยาธรรมา แล้วเป็นเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระพิทักษ์เทเวศร์ ประสูติ พ.ศ. ๒๓๔๑ พระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าชายกุญชรได้ว่ากรมม้าและกรมพระคชบาล สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๖ พระชันษา ๖๕ ปี ต้นราชสกุลกุญชร๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพศิลป์ปรีชา ประสูติ พ.ศ. ๒๓๔๘ พระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าชายชุมแสงได้ทรงกำกับกรมหมอนวด สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๔ พระชันษา ๕๖ ปี ต้นราชสกุลชุมแสง เฉลิมพระยศเจ้านายเล่ม ๑ ฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๔๗๒ หน้า ๕๕ ว่า “สรรพศิลปปรีชา”135 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๑๕. ประกาศให้ผู้ที่ไปราชการหัวเมืองแลต่างประเทศทำหนังสือกราบบังคมทูลโดยตรงคัดจากหมายรับสั่งณ วันอาทิตย์ เดือน ๔ แรม ๑ ค่ำ ๑ ปีมะเส็ง นพศก
ด้วยเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯสั่งว่า แต่งให้ราชทูต อุปทูต ตรีทูต เชิญพระราชสาส์น คุมเครื่องมงคลราชบรรณาการออกไปจำเริญทางพระราชไมตรีกับเจ้าวิกตอเรีย ณ กรุงลอนดอน เมื่อทูตกราบถวายบังคมลาออกไปได้ทรงพระกรุณาดำรัสสั่ง ครั้นออกไปก็ได้มีพระราชหัตถเลขาทรงกำชับว่า ทูตไปถึงบ้านเมืองใดมีเหตุการณ์สิ่งใดให้มีหนังสือบอกเข้าไปยังเจ้าพนักงานตามกระทรวงฉบับ ๑ มีตรงมากราบบังคมทูลพระกรุณาฉบับ ๑ ทูตทราบความแล้ว ก็ไม่มีหนังสือเข้าไปตามกระแสรับสั่ง มีหนังสือมาถึงคนโน้นคนนี้ให้นำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาทุกครั้ง ครั้นหนังสือเข้าไปถึง จะฉีกผนึกออกทรงก็ผิดธรรมเนียม ต้องพระราชทานหนังสือไปให้ผู้นั้นผู้นี้ฉีกดูรู้เนื้อความแล้ว ผู้ซึ่งได้รับหนังสืองดรออยู่วันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง จึงได้นำหนังสือมาทูลเกล้าฯ ถวาย การณ์ควรจะทราบความโดยเร็วหาได้ทราบไม่ ทรงเห็นเป็นลำบากยากนักตั้งแต่นี้สืบไป โปรดเกล้าฯ ดำรัสให้ข้าทูลละอองคนใดถือศักดินาตั้งแต่ ๔๐๐ ไร่ขึ้นไปจะไปราชการหัวเมืองปักษ์ใต้ ฝ่ายเหนือ ฝ่ายตะวันตก ตะวันออก เมืองประเทศราชก็ดี แลจะเป็นราชทูต อุปทูต ตรีทูต ออกไปประเทศต่างๆ ก็ดี ถ้าข้าทูลละอองไปถึงบ้านเมืองใด มีเหตุการณ์สิ่งใดแลสืบทราบข่าวคราวแปลกประหลาดควรจะต้องบอก ก็ให้พร้อมกันบอกเข้ามากราบบังคมทูลพระกรุณาฉบับ ๑ บอกมายังเจ้าพนักงานตามกระทรวงฉบับ ๑ ความที่จะบอกกราบทูลพระกรุณานั้นความต้นจะลงในหนังสือให้ว่าข้าพระพุทธเจ้า ผู้นั้น ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ด้วยข้าพระพุทธเจ้ากราบถวายบังคมลาออกไปจากกรุงเทพฯณ วันนั้น เดือนนั้น ปีนั้น ไปถึงเมืองนั้น วันนั้น เดือนนั้น มีเหตุการณ์สิ่งนั้นๆ ได้จัดแจงไปอย่างนั้นว่าความแต่สั้นๆ พอทรงทราบจงทุกครั้ง แล้วให้ว่าความรายนี้ได้บอกเข้ามายังเจ้าพนักงานตามพนักงานฉบับ ๑ อย่าให้ระวังผิดกลัวเหลือกลัวเกิน แลบอกไปถึงคนโน้นคนนี้ ต้องให้นำความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาอย่าให้ช้าไปเหมือนราชทูต อุปทูต ตรีทูต ออกไปกรุงลอนดอนได้เป็นอันขาดทีเดียวถ้าข้าราชการคนใดไม่บอกเหตุการณ์มากราบบังคมทูลพระกรุณาตามรับสั่ง จะเอาตัวเป็นโทษ ให้มหาดไทย กลาโหม กรมท่า กรมพระสัสดี หมายบอกข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือน พระบรมมหาราชวังให้รู้จงทั่วทุกตำแหน่งอย่าให้ขาดได้ตามรับสั่งได้เขียนหมายเดินไป วันอาทิตย์ เดือน ๔ แรมค่ำ ๑ ปีมะเส็ง นพศก ทั้งหมด๑ตรงกับวันที่ ๒๘ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๐136 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพ.ศ. ๒๔๐๑๑๑๖. ประกาศเรื่องออกหนังสือราชกิจจานุเบกษาณ วันจันทร์ เดือนห้า ขึ้นค่ำ ๑ ๑ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก
พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ สุทธสมมติเทพยพงศ์ วงศาดิศวรกษัตริย์ วรขัตติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสักกาศ บรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตรพระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยาม ทรงพระราชดำริตริตรองในการจะทำนุบำรุงแผ่นดินให้เรียบร้อยสำเร็จประโยชน์ทั่วถึง แลแน่นอนให้ดีขึ้นไปกว่าแต่ก่อน จึงทรงพระราชวิตกว่า ราชการต่างๆซึ่งสั่งด้วยบัตรหมายแต่กรมวังให้สัสดีแลทะลวงฟันเดินบอกตามหมู่ตามกรมต่างๆ นั้นก็ดี การที่บังคับนายอำเภอมีหมายป่าวประกาศแก่ราษฎรในกรุงก็ดี การที่มีท้องตราไปให้เจ้าเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือ มีหมายให้กำนันรั้วแขวงอำเภอประกาศแก่ราษฎรในแขวงนั้นๆ ก็ดี พระราชบัญญัติใหม่ๆ ตั้งขึ้นเพื่อจะห้ามการที่มิควรแลบังคับการที่ควรก็ดี การเตือนสติให้ระลึกแลถือพระราชกำหนดกฎหมายเก่าก็ดี ตั้งขึ้นแลเลิกทิ้งอากรภาษีต่างๆ แลพิกัดภาษีนั้นๆ แลลดหย่อนลงหรือเพิ่มขึ้นพิกัดของในภาษีนั้นๆ ก็ดี การกะเกณฑ์หรือขอแรงแลบอกบุญก็ดี ว่าโดยสั้นโดยย่อเหตุใดๆการใดๆ ที่ควรข้าราชการทั้งปวง หรือราษฎรทั้งปวงจะพึงทราบทั่วกันนั้น แต่ก่อนเป็นแต่บัตรหมาย แลทำคำประกาศเขียนเส้นดินสอดำลงกระดาษส่งกันไปส่งกันมา แลให้ลอกต่อกันไปผิดๆ ถูกๆ แลเพราะฉบับหนังสือนั้นน้อย ผู้ที่จะได้อ่านก็น้อย ไม่รู้ทั่วถึงกัน ว่าการพระราชประสงค์แลประสงค์ของผู้ใหญ่ในแผ่นดินจะบังคับมาแลตกลงประการใด ข้าราชการทั้งปวงแลราษฎรทั้งปวงก็ไม่ทราบทั่วกัน ได้ยินแต่ว่า มีหมายว่าเกณฑ์ว่าประกาศว่าบังคับมาเมื่อการนั้นเกี่ยวข้องกับตัวใคร ก็เป็นแต่ถามกันต่อไป ผู้ที่จะอ่านต้นหมายต้นท้องตรานั้นน้อยตัว ถึงจะได้อ่านก็ไม่เข้าใจเพราะราษฎรเมืองไทยผู้ที่รู้หนังสือนั้นน้อยกว่าที่ไม่รู้ คนไพร่ในประเทศบ้านนอกหนังสือก็อ่านไม่ออก ดวงตราของขุนนางในตำแหน่งซึ่งจะบังคับราชการเรื่องไร จะเป็นอย่างไรก็ไม่รู้จัก ดูสักแต่ว่าเห็นดวงตราที่ตีมาด้วยชาดแลเส้นแดงๆ แล้วก็กลัว ผู้ที่ถือมาว่ากระไรก็เชื่อเพราะฉะนั้นจึงมีคนโกงๆ คดๆ แต่งหนังสือเป็นดังท้องตราบัตรหมายอ้างสั่งวังหลวงแลวังหน้า แลเจ้านายแลเสนาบดีที่เป็นที่ราษฎรนับถือยำเยงแล้ว ก็ว่าการบังคับไปต่างๆ ตามใจตัวปรารถนาด้วยการที่มิได้เป็นธรรม แลทำให้ราษฎรเดือดร้อน แลเสียพระเกียรติยศของพระเจ้าแผ่นดิน แลพระนามเจ้านายแลชื่อขุนนางไป เพราะฉะนั้นบัดนี้ทรงพระราชดำริจะบำบัดโทษต่างๆ ดังว่ามาแล้วนี้ทุกประการจึงโปรดให้ตั้งการตีพิมพ์หนังสืออย่างหนึ่ง มีชื่อโดยภาษาสันสกฤตว่า หนังสือราชกิจจานุเบกษา๑ตรงกับวันที่ ๑๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๐137 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔แปลว่าหนังสือเป็นที่เพ่งดูราชกิจมีตราเป็นรูปพระมหามงกุฎ แลฉัตรกระหนาบสองข้างดวงใหญ่ตีในเส้นดำกับตัวหนังสือนำหน้าเป็นอักษรตัวใหญ่ว่า ราชกิจจานุเบกษาอยู่เบื้องบนบรรทัดทุกฉบับเป็นสำคัญ แจกมาแก่คนต่างๆ ที่ควรจะรู้ทุกเดือนทุกปักษ์ ตั้งแต่เดือนห้าปีมะเมียเป็นปีที่แปดในรัชกาล อันเป็นปัจจุบันนั้นไป หนังสือในราชกิจจานุเบกษา คือการใดๆ ซึ่งได้มีท้องบัตรใบตราแลบัตรหมาย แลประกาศด้วยหนังสือเขียนเส้นดินสอดำประทับตราตามตำแหน่งตามธรรมเนียมเก่านั้น ซึ่งได้มีแล้วไปในปักษ์นั้น หรือปักษ์ที่ล่วงแล้วในเดือนนั้น หรือเดือนที่ล่วงแล้ว ก็จะเก็บเอาความมาว่า แต่ย่อๆ ในสิ่งซึ่งเป็นสำคัญ เพื่อจะให้เป็นพยานแก่ท้องบัตรใบตราแลบัตรหมายคำประกาศ ซึ่งมีไปแล้วก่อนนั้น เพื่อจะให้คนที่ได้อ่านหนังสือก่อนเชื้อแท้แน่ใจไม่สงสัยที่ไม่เข้าใจความจะได้เข้าใจ ผู้ใดไม่รู้ความในหนังสือท้องบัตรใบตราบัตรหมายก่อนก็จะได้รู้ถนัดอนึ่ง ถ้าเหตุแลการในราชการแผ่นดินประการใดๆ เกิดขึ้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินแลเสนาบดีพร้อมกันบังคับไปอย่างไร บางทีก็จะเล่าความนั้นใส่มาในราชกิจจานุเบกษานี้บ้างเพื่อจะให้รู้ทั่วกันมิให้เล่าลือผิดๆ ไปต่างๆ ขาดๆ เกินๆ เป็นเหตุให้เสียราชการแลเสียพระเกียรติยศแผ่นดินได้หนังสือราชกิจจานุเบกษานี้ เมื่อตกไปอยู่กับผู้ใด ขอให้เก็บไว้อย่าให้ฉีกทำลายล้างเสียเมื่อได้ฉบับอื่นต่อไปก็ให้เย็บต่อๆ เข้าเป็นสมุดเหมือนสมุดจีน สมุดฝรั่งตามลำดับตัวเลขที่หมายหนึ่ง สอง สาม สี่ ต่อๆ ไปซึ่งมีอยู่ทุกหน้ากระดาษนั้นเถิด ขอให้มีหนังสือราชกิจจานุเบกษานี้เก็บไว้สำหรับจะได้ค้นดูข้อราชการต่างๆ ทุกหมู่ทุกกรมข้าราชการ แลทุกหัวเมืองโดยประกาศนี้เทอญประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือนห้า ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก๗เป็นวันที่ ๒๔๙๖ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ขุนปฏิภาณพิจิตร ขุนมหาสิทธิโวหาร กรมพระอาลักษณ์ เป็นผู้รับสั่ง๑๑๗. ประกาศมหาสงกรานต์ปีมะเมีย สัมฤทธิศกณ วันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้นค่ำ ๑ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่คนทั้งปวง บรรดาคนที่ถือพระพุทธศาสนาแลธรรมเนียม ปี เดือน คืน วัน อย่างเช่นใช้ในเมืองไทยรู้ทั่วกัน ว่าในปีมะเมียนี้ วันอาทิตย์เดือนห้า แรมสิบสามค่ำ ๑ เป็นวันมหาสงกรานต์ วันจันทร์ เดือนห้า แรมสิบสี่ค่ำ ๒๑ตรงกับวันที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๑๒ตรงกับวันที่ ๑๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๑138 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแลวันอังคารเดือนหก ขึ้นค่ำหนึ่ง ๑ เป็นวันเนาว์ วันพุธ เดือนหก ขึ้นสองค่ำ ๒ เป็นวันเถลิงศกขึ้นศักราชใหม่เป็น ๑๒๒๐ ในปีนี้ การทำบุญแลเล่นนักขัตฤกษ์สงกรานต์เป็น ๔ วันด้วยกันคือ เดือนห้า แรมสิบสามค่ำ สิบสี่ค่ำ แลเดือนหก ขึ้นค่ำหนึ่ง และสองค่ำเป็นแน่แล้วคนฟั่นๆ เฟือนๆ เลือนๆ ไหลๆ จำการหลังไม่ได้ อย่าตื่นถามว่าทำไมสงกรานต์จึงเป็นสี่วันก็สงกรานต์สี่วันนี้โดยบังคับตามคัมภีร์โหราศาสตร์ลางปีก็เคยมีมาแต่ก่อนดอก ตั้งแต่วันจันทร์เดือนห้า ขึ้นค่ำหนึ่งไปจนวันอังคาร เดือนหก ขึ้นค่ำหนึ่ง จดหมายลงชื่อปีในที่ทั้งปวง ให้ว่าปีมะเมียยังเป็นนพศก๗ถ้าจดจุลศักราชให้คงเป็น ๑๒๑๙ อยู่ ตั้งแต่วันพุธ เดือนหก ขึ้นสองค่ำไปจนสิ้นปี จนถึงวันเสาร์เดือนสี่ แรมสิบห้าค่ำ ๓ วันตรุษสุดปีนี้นั้น ให้จดชื่อปีว่าปีมะเมียสัมฤทธิศก๘ลงเลขว่าจุลศักราช ๑๒๒๐ แต่เลข ๗ ตามปีแผ่นดินซึ่งเขียนไว้บนศกนั้น เมื่อเปลี่ยนสัมฤทธิศกแล้วให้เขียนเป็นเลข ๘ ไปกว่าจะเปลี่ยนศกใหม่เถิด ในปีมะเมีย สัมฤทธิศกนี้มีอธิกมาสเดือนแปดเป็น ๒ หนเป็นเดือนถ้วนทั้ง ๒ เดือน เมื่อเขียนเลขครุเดือน ๘ ต้องเขียนเลข๘ ตัวเดียวแล้วกาหมายไว้ข้างล่างดังอย่างนี้๘- ให้รู้ว่าเดือนแปดหลังจะมี ในเดือนแปดหลังต้องเขียนเลข ๘ เป็นต้องซ้อมกันไว้ท้ายครุดังอย่างนี้๘-๘เถิด วันพุธ เดือนห้า ขึ้นสามค่ำ ๔ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก๗วันหนึ่งวันอังคาร เดือนสิบ แรมสิบสามค่ำ ปีมะเมีย ๕ สัมฤทธิศก วันหนึ่งสองวันนี้เป็นวันกำหนดถือน้ำพระพิพัฒน์สัจจาประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือนห้า ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก๗เป็นวันที่ ๒๔๙๖ในรัชกาลปัจจุบันนี้ พระยาโหราบดี จางวางกรมโหร แลพระยาประสิทธิศุภการว่าที่พระครูพิรามเป็นผู้รับสั่ง๑๑๘. ประกาศผูกปี้ข้อมือจีนณ วันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้นค่ำ ๑ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก
ประกาศมา ด้วยท่านเสนาบดีผู้ใหญ่พร้อมกัน ให้ประกาศแก่ราษฎรไทยจีนทั้งปวงให้ทราบทั่วกันว่า ปีนี้เป็นปีกำหนดที่จะได้ผูกปี้จีนเกณฑ์ช่วยการแผ่นดิน ตามเกณฑ์อย่างแต่ก่อนบรรดาจีนทั้งปวงที่ไม่ได้สัก ไม่มีจำนวนในทะเบียนหางว่าวกรมพระสัสดีนั้นเกณฑ์ให้ทำการพระนครคนละเดือน ถ้าจะไม่ทำให้เสียเงินคนละตำลึงกับค่าฎีกาสลึงหนึ่งทุกคน ถ้าจีนคนใดจะ๑ตรงกับวันที่ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๑๒ตรงกับวันที่ ๑๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๑๓ตรงกับวันที่ ๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๒๔ตรงกับวันที่ ๑๗ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๐๕ตรงกับวันที่ ๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๑139 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ไม่ให้ผูกปี้ที่ข้อมือ จะขอแต่ฎีกาเปล่าให้เสียเงิน ค่าจ่ายราชการตำลึงกึ่ง ค่าฎีกาสองสลึง ถ้าจีนผู้ใดผูกปี้ปลอม รับปี้คนผู้ผูกฉ้อ จับได้จะปรับ ๑๐ ต่ำ เป็นเงินสิบตำลึง ผู้ทำตราไปฉ้อจีนทำปี้ให้หรือผู้แกะตราปลอมชำระได้เป็นสัตย์จะต้องรับพระราชอาชญา ๕๐ ที แล้วส่งต่อเป็นตะพุ่นหญ้าช้าง ไทยมิใช่จีนสูบยาฝิ่นไว้ผมเป็นจีนเพื่อจะให้พ้นจับนั้น แต่ก่อนได้ประกาศไว้ว่า ถ้ายังไม่ได้สักให้เสียเงินผูกปี้ปีละ ๕ ตำลึง สามปีเป็นเงิน ๑๕ ตำลึง ค่าฎีกาสามตำลึง แต่ที่สักแล้วนั้นให้เสียแต่ละคนตำลึงกึ่ง ค่าฎีกาสลึงเฟื้อง แลในปีเถาะ สัปตศ๕ กนั้น พวกไทยสูบยาฝิ่นไว้เปียเป็นจีนนั้นติดเกะกะเกียดโกงไปเป็นอันมาก ผู้ที่ยอมเสียเงินให้สิบห้าตำลึง แลตำลึงกึ่งตามประกาศนั้นน้อยตัว เพราะฉะนั้นในคราวผูกปี้ครั้งนี้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมสั่งว่า คนไทยสูบยาฝิ่นพวกนั้นซื่อตรงต่อพระราชบัญญัติ แลความที่เสนาบดีพร้อมใจกันบังคับคนไปนั้น แล้วทำโดยง่ายไม่คิดออดๆ แอดๆ คิดล่วงหน้าถือตัวว่ารู้เท่ารู้ทัน แลไม่ถือตัวว่าตัวเป็นพวกชาวสวรรค์กินทิพย์ หาความสุขหารัดหาเปรียบดังคนสูบฝิ่นอื่นๆ เป็นอันมากนั้น ทรงยินดีแก่พวกนั้นที่ได้สารภาพ ตัวยอมไว้เปียเป็นจีน แล้วเสียเงินคราวผูกปี้ตามบังคับไป เต็มตามคำประกาศในคราวผูกปี้จีน ปีเถาะ สัปตศ๕ กนั้น แลครั้งนี้โปรดเกล้าฯสั่งว่า พวกคนไทยที่ไว้เปียเป็นจีนเพราะสูบฝิ่นที่ได้เสียเงินเต็มสิบห้าตำลึง โดยที่ในครั้งก่อนแล้วนั้น ให้เสียแต่ห้าตำลึงเท่านั้นอีกสิบตำลึง ยกพระราชทานให้เป็นรางวัล เพราะความซื่อตรงในครั้งก่อน แลคนสูบฝิ่นไว้เปียเป็นจีนที่ได้สักแล้วครั้งก่อน ได้เสียเงินตำลึงกึ่งตามบังคับไปโดยง่ายในครั้งก่อนนั้น ครั้งนี้ให้เสียแต่กึ่งตำลึงเท่านั้น ตำลึงหนึ่งยกพระราชทานให้เป็นรางวัลดังว่าแล้ว ถ้าคนที่โปรดในครั้งนี้ให้เสียแต่ห้าตำลึงนั้น ถ้าไม่ยอมเสียเงินก็ให้ทำเองหรือจ้างคนแทนตัว จ่ายใช้ราชการ ๑๐๐ วัน คนที่สักแล้ว จะต้องเสียกึ่งตำลึงให้ครั้งนี้นั้น ถ้าไม่ยอมเสียเงินก็ให้รับจ่ายใช้ราชการแต่สิบวันแลคนไทย สูบยาฝิ่นไว้เปียเป็นจีน ครั้งก่อนยังไม่ได้สัก จึงต้องเสียแต่สิบห้าตำลึงไปแล้วนั้น ถ้าในครั้งนี้เป็นคนสักแล้ว ก็ให้เสียแต่กึ่งตำลึงหรือทำการแต่ ๑๐ วันดังคนที่สักแล้วได้เสียแต่ตำลึงกึ่งในก่อนนั้น แลซึ่งโปรดเกล้าฯ ให้ลดสองส่วนเรียกแต่ส่วนหนึ่งนั้นทรงพระกรุณาโปรดพระราชทาน เฉพาะแต่พวกคนไทยสูบยาฝิ่นไว้เปียเป็นจีนซึ่งได้ยอมเสียเงินถ้วนตามพระราชกฤษฎีกา ในครั้งปีเถาะ สัปตศ๕ ก จำพวกเดียว คนอื่นที่หลบหลีกลี้หนีแลผัดเพี้ยนออดแอดไปตามความตรึกตรองของคนที่ถือตัวว่าไม่เสียชาติที่เกิดมาเป็นเทวดากินอาหารทิพย์มีสติปัญญามากคิดเกียดโกงไปต่างๆ นั้น ไม่โปรดให้ลดแก่ผู้ใดเลย อย่ามาพาโลทุ่มเถียงเอาเลยไม่โปรดให้ ให้เรียกพวกนั้นตามพระราชกฤษฎีกาเดิมจงทุกคน แต่ค่าฎีกาก็ให้เสียเหมือนจีนทั้งปวงเสียเถิดคือผูกปี้ให้เสียคนละสลึง ขอแต่ฎีกาให้เสียคนละสองสลึง ถ้าต้องจำจองเร่งรัด ก็ให้เสียค่าทิมค่าผู้คุมตามธรรมเนียมเดิม ให้ผู้คุมเรียกตามเคยมาแต่ก่อน ครั้นนี้การผูกปี้จีน จะได้ลงมือผูกที่พระคลังสินค้าหน้าพระบรมมหาราชวัง ด้านตะวันตกริมแม่น้ำเจ้าพระยา ตั้งแต่วันศุกร์เดือนห้า ขึ้นห้าค่ำ ๑ ปีมะเมียยังเป็นนพศ๗ กไป จีนที่เป็นลูกจ้างคนมาค้าขายแต่ต่างประเทศก็คง๑ตรงกับวันที่ ๑๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๐140 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต้องผูกปี้ จะเอาเหตุนั้นมาเถียงไม่ได้ด้วยผู้ครองข้างไทยได้ว่ากันกับทูตนอกประเทศ ซึ่งมาทำสัญญาแต่แรกแล้ว เพราะฉะนั้นห้ามอย่าให้จีนที่ไม่รู้จักสัญญา สำคัญผิดเอาเหตุที่ตัวเป็นลูกจ้างนอกประเทศ ซึ่งมาอยู่ ณ กรุงเทพมหานครนั้นมาทุ่มเถียงให้ต้องต่อว่าต่อขาน จีนทั้งปวงจงมารับผูกปี้โดยดี ตามปรกติอย่าหลบลี้หนี้เข้าไปในบ้านเรือนคนนอกประเทศ ให้ต้องติดตามตัวว่ากล่าวกันวุ่นวายไป ถ้าจีนผู้ใดก่อเหตุให้มีความ ก็จะต้องรับอาญาเจ้าพนักงานโดยโทษานุโทษ ด้วยประกาศมาตามบังคับเสนาบดี ณ วันจันทร์ เดือนห้า ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีมะเมียยังเป็นนพศ๗ ก เป็นวันที่๒๔๙๖ ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑๑๙. ประกาศเรื่องอากรเตาสุรากรุงเก่าณ วันอังคาร เดือน ๕ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีมะเมีย ๑ ยังเป็นนพศก
ว่าเตาสุรากรุงเก่า ขุนโสภณเพ็ชร์รัตน์ทำมาเป็นจำนวนเงินปีละสองร้อยชั่ง ในปีมะเส็งนพศ๗ ก ที่ล่วงไปแล้วนี้ คนชาวกรุงเก่าขายข้าวได้มากก็ซื้อสุรากินมากขึ้น อากรเตาสุรามีกำไรจึงมีผู้คิดอ่านจะประมูลอากร ฝ่ายขุนโสภณเพ็ชร์รัตน์รู้ตัวว่าจะมีผู้ชิงจึงรีบลงมาก่อนเอาเงินสิบชั่งมาบวกทูลเกล้าฯ ถวาย ว่าทำอากรมีกำไรถวายได้แต่เท่านี้ นอกจำนวนส่วนในหางว่าวหาขอบวกสักหลังตราไม่ ภายหลังจีนเฉียมาทำเรื่องราวยื่นประมูลเงินขึ้นในพระคลังมหาสมบัติสี่สิบเจ็ดชั่ง ขึ้นในเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมต่างๆ สี่สิบสามชั่ง เป็นเงินขึ้นถึงเก้าสิบชั่งรวมกับเงินเดิมสองร้อยชั่ง เป็นเงินสองร้อยเก้าสิบชั่ง จีนเฉียรับเผาเงินล่วงหน้าทั้งสองร้อยเก้าสิบชั่ง แต่แรกจะรับตราตั้งเป็นนายอากรไปทีเดียว จึงทรงพระราชดำริเห็นว่าซึ่งขุนโสภณเพ็ชร์รัตน์มากล่าวก่อน ว่าอากรมีภาษีเพียงสิบชั่งเท่านั้น ก็เป็นอันตัดขาดรับแพ้แก่คนใหม่ผู้ประมูลอยู่แล้วแลเงินผาล่วงหน้างวดของคนใหม่นั้นถึงสองร้อยเก้าสิบชั่ง ถ้าจะคิดค่าป่วยการเงินเป็นดังดอกเบี้ยชั่งละบาท นับตามเดือนกว่าจะถึงงวดซึ่งจะได้ส่ง ถ้าจะคิดแต่ชั่งละบาททุกเดือน ปีหนึ่งก็จะมากเกินกว่าเงินสิบชั่ง ซึ่งขุนโสภณเพ็ชร์รัตน์บวกนั้นอีก ก็ภาษีอากรต่างๆ ซึ่งประมูลช่วงชิงกันอยู่ทั้งปวงนั้น ที่จะขึ้นในคราวเดียวครั้งเดียวนั้น ถึงแปดสิบชั่ง เก้าสิบชั่ง ร้อยชั่ง ดังนี้ ก็ห่างๆ กันโดยถ้าขุนโสภณเพ็ชร์รัตน์นายอากรคนเก่าจะรับประมูลทำเท่านั้นก็ดี หรือมากไปเล็กน้อยเพียงสิบชั่งยี่สิบชั่งก็ดี ความชอบในที่อากรเจริญขึ้นมากดังนี้ ก็หาเป็นความชอบของขุนโสภณ-เพ็ชร์รัตน์ไม่ เป็นความชอบของผู้มาประมูลขึ้นใหม่ทั้งสิ้น ถ้าจะให้ขุนโสภณเพ็ชร์รัตน์ทำไปก็เป็นเหตุจะให้คนซึ่งมาประมูลขึ้นใหม่นั้นติเตียนได้ว่าใครมีความชอบเห็นกับแผ่นดิน ผู้นั้นไม่ได้๑ตรงกับวันที่ ๒๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๐141 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เป็นนายอากร ผู้ที่เมื่ออากรมีภาษีคิดเบียดบังเอาเป็นอาณาประโยชน์นั้น กลับได้เป็นนายอากรก็จะเป็นที่ให้เล่าลือไปว่า ขุนโสภณเพ็ชร์รัตน์มีผู้แข็งแรงอุดหนุนอากรรายนี้ ใครจะช่วงชิงเห็นจะไม่ได้ เพราะเหตุนั้น จึงได้โปรดสั่งให้ตั้งจีนเฉียเป็นนายอากรใหม่ มีชื่อตำแหน่งตั้งว่าขุนพิพัฒมัทยากร ทำอากรเตาสุรากรุงเก่า ตั้งแต่ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘นี้ไป ขุนโสภณเพ็ชร์รัตน์เป็นคนมีความชอบมาแต่ก่อน โปรดให้ยกเอาไปตั้งรับเบี้ยหวัดอยู่ในพวกกรมการกรุงเก่า เป็นพนักงานสำหรับช่วยว่าความจีน เงินสิบชั่งที่ขุนโสภณเพ็ชร์รัตน์มาบวกทูลเกล้าฯ ถวายนั้นก็โปรดพระราชทานคืนให้ไปไม่รับไว้ ก็วิสัยอากรเตาสุราแลบ่อนเบี้ยนี้ ทุกแห่งทุกตำบลไม่ยั่งยืนอยู่ดังภาษีอากรอื่นๆ ขึ้นแล้วขาดเล่าเปลี่ยนกันมาเปลี่ยนกันไป ส่วนในรายที่ขึ้นในหลวงได้ก็ไปผ่อนใช้ ส่วนในรายที่ร้องขาดในจำนวนรวมแจกเบี้ยหวัดนั้นทุกปี ไม่มีกำไรแก่ในหลวงไปนักดอกก็เมื่อขุนพิพัฒมัทยากรทำอากรไปนานล่วงกาลแล้วก็เห็นจะร้องขาดลง ก็เมื่อขุนพิพัฒมัทยากรร้องขาดเมื่อใด ขุนโสภณเพ็ชร์รัตน์จะรับเข้าทำใหม่ให้สูงกว่าจำนวน ซึ่งขุนพิพัฒมัทยากรจะรับในภายหลังนั้นแต่สักเล็กน้อย ก็จะโปรดให้ขุนโสภณเพ็ชร์รัตน์คืนทำอากรเตาสุรากรุงเก่าต่อไปดอกเพราะขุนโสภณเพ็ชรรัตน์ทำมาได้ปีเศษเงินอากรก็มิได้เกี่ยวค้าง ให้คนทั้งปวงทราบว่าจีนเฉียเป็นขุนพิพัฒมัทยากรนายอากรเตาสุรากรุงเก่า ได้โปรดสั่งให้ตั้งไปแล้วแต่วันอังคารเดือนห้าขึ้นเก้าค่ำ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก๗เป็นวันที่ ๒๕๐๕ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ประกาศนี้ก็มาในวันนั้นขุนปฏิภาณพิจิตรเป็นผู้รับสั่งอนึ่ง ได้ยินว่าขุนโสภณเพ็ชร์รัตน์กล่าวอยู่ว่า นายอากรใหม่ที่เป็นขุนพิพัฒมัทยากรขึ้นเงินในการประมูลครั้งนี้ก็ไม่มากนักดอก น้อยกว่ากึ่งที่ว่าขึ้นนั้นอีก ในหลวงถูกลวงว่ามากจึงทรงยินดีตั้งไป เพราะเมื่อขุนโสภณเพ็ชร์รัตน์ทำอยู่นั้น ได้ถวายเงินนอกหางว่าว แก่เจ้าต่างกรมมากกว่ากึ่งที่ประมูลอีก เงินขึ้นของคนใหม่น้อยกว่าจำนวนที่จดในหางว่าวว่าขึ้น คำซึ่งว่าดังนี้ก็ไม่ชอบเลย เพราะเงินนอกหางว่าวไม่ได้ยื่นให้เจ้าพนักงานรู้เห็น ไม่ได้กราบทูลในหลวงนั้นแลไม่ได้มีจำนวนในตราตั้งแล้วก็เชื่อว่าให้กันเองตามใจ ไม่เชื่อว่าให้เงินขึ้นเลย เงินอย่างนี้ถึงส่งกันไม่ขาดค้างเลยไปสักกี่ปี ก็จะนับว่าเงินขึ้นไม่ได้ ผิดกันกับเงินขึ้นต่างกรมที่มีในหางว่าว ด้วยเหตุหลายสถาน(๑) คือเงินขึ้นนอกจำนวนอย่างนี้ ถ้าค้างก็ดีเถียงต่อสู้ก็ดี เจ้าต่างกรมหรือขุนนางที่ได้รับนั้น จะเกาะครองนายอากรเร่งรัดไม่ได้ ถ้าเกาะครองเร่งรัดนายอากรร้องฟ้องว่าข่มเหงก็ต้องตัดสินให้นายอากรชนะ ผู้เกาะต้องเสียเบี้ยปรับ แลเบี้ยทำขวัญโดยสถานละเมิดเพราะไม่ให้หนี้สินเกี่ยวค้าง เป็นแต่เมื่อมีเขาก็ให้กันเอง(๒) ถ้าเจ้าต่างกรมแลขุนนาง ที่ได้เงินขึ้นอย่างนี้เป็นหนี้หลวง จะเอาเงินค้างนอกหางว่าวมาตีให้ดังเงินลูกหนี้ ถ้านายอากรไม่ยอมเสียก็เร่งไม่ได้ ถึงเมื่อหนี้หลวงไม่ได้ค้างเลย แต่เมื่อเร่งเองไม่ได้แล้วจะถวายรายค้างนั้นเป็นหลวงก็ดี ขอพระบารมีให้ช่วยเร่งให้ก็ดี เร่งไม่ได้ทั้งนั้นทั้งสิ้น(๓) เงินจำนวนนอกท้องตราเช่นนี้ เมื่อนายอากรร้องขาด ในหลวงจะคิดเฉลี่ยให้ลดด้วยช่วยแผ่นดินก็ไม่ได้142 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(๔) เมื่อนายอากรอื่นเปลี่ยนไป นายอากรจะให้ต่อไปก็ได้จะให้แต่น้อยก็ได้ ไม่ให้เลยก็ได้ด้วยนายอากรเก่าให้กันเองนอกท้องตรานอกจำนวน(๕) เมื่อเจ้าต่างกรมแลยังไม่ได้ตั้งกรม หรือขุนนางนั้นไม่มีตัวแล้ว จำนวนนั้นก็สูญไปไม่ได้เข้ามาในหลวง เพราะฉะนั้นเงินนายอากรใหม่ซึ่งเป็นที่ขุนพิพัฒมัทยากรบอกว่า ขึ้นเท่าไรก็ชื่อว่าขึ้นเท่านั้น ถึงจะขึ้นต่างกรมจะลดน้อยไปก็ดี ควรจะว่าพึ่งขึ้นครั้งนี้แต่ก่อนขึ้นกันนอกท้องตราจะเอามาว่าไม่ได้เลย ถ้าว่าดังนั้นก็จะต้องมีกระทู้ว่าให้กัน ทำไมนอกท้องตรานอกจำนวนโดยว่าเจ้าพนักงานจะไม่รับ ทำไมไม่ร้องถวายในหลวงหน้าพระที่นั่งสุทไธศวริย์เข้ามาไม่ได้หรือถ้าไม่มีใครทูลให้นั้นแล๑๒๐. ประกาศจ่ายเงินภาษีเข้าบำรุงพระนครณ วันพฤหัสบดี เดือน ๕ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศแก่ราษฎรในกรุงนอกกรุงให้ทราบทั่วกันว่า แต่ก่อนในหลวงห้ามปิดข้าวไว้ไม่ให้เอาออกไปขายนอกประเทศ ยอมให้เอาไปแต่พอเป็นเสบียง คนทั้งปวงที่มิใช่ชาวนาแลพ่อค้าเรือต่างประเทศ ก็มีความสบายด้วยข้าวถูกเกวียนละตำลึงบ้าง ห้าบาทบ้างตำลึงกึ่งบ้าง แต่ชาวนาไม่ชอบใจ เพราะเขาขายได้น้อยไม่พอกิน ต้องทิ้งนาให้เป็นป่ารกแลเวนนาเสียหลายหมื่นไร่ไปหากินอย่างอื่น ถึงพ่อค้าก็ไม่ชอบใจด้วยอยากจะขายข้าวออกไปนอกประเทศต้องลักลอบเอาไป ครั้นเจ้าพนักงานจับได้ก็ต้องปรับ จึงต้องเป็นทุกข์ร้อนตัว คนที่ซื้อข้าวเก็บไว้มากกินหมดไปช้า ข้าวก็ผุก็เหม็นเสียไปใช้ไม่ได้ จึงพากันซื้อไว้แต่น้อย ครั้นมีฝนแล้งเข้าสัก ๙ วัน๑๐ วัน ก็ตื่นกันซื้อข้าวว่าจะเก็บไว้กินเมื่อข้าวแพง ชาวนาก็ได้ทีกดราคาข้าวไว้ขึ้นไปถึงเกวียนหนึ่งสิบตำลึง สิบสองตำลึงเร็วทีเดียว บัดนี้ผู้ใหญ่ในกรุงพร้อมใจกัน ยอมเปิดให้ลูกค้าต่างประเทศซื้อข้าวไปนอกประเทศได้ ราษฎรเป็นอันมากก็ตื่นกันค้าขาย ชาวนาก็ทำนามากไม่มีว่างทุกแห่งทุกตำบล แต่คนที่ไม่ใช่ชาวนามิใช่พ่อค้าเห็นจะไม่ชอบใจบ้าง ด้วยราคาข้าวไม่ตกลงจนตำลึงหนึ่งห้าบาท ตำลึงกึ่ง เหมือนแต่ก่อน ต้องเสียเงินซื้อข้าวกินมากไปกว่าแต่ก่อน บัดนี้จึงทรงพระมหากรุณาตักเตือนสติพวกนั้นมาว่า จงอย่าเสียใจแลติเตียนว่าเพราะเปิดข้าวออกไป ราคาข้าวแพงอยู่เสมอไม่ลดลงต้องเสียเงินซื้อข้าวกินมากไปนั้น จงคิดว่าเมื่อไม่เปิดข้าวคนทำนาน้อยไปฝนแล้งก็ต้องเสียเงินซื้อข้าวแพงมาก ชดเชยกับที่เสียน้อยเมื่อข้าวถูกเหมือนกัน ฝ่ายชาวนาได้ผลประโยชน์ เพราะนานั้นน้อย ครั้นทิ้งนารกร้างเสีย ต่อเกิดข้าวแพงจึงคิดทำ ก็ต้องถากถางมาก กว่าจะเป็นนาขึ้นได้ก็ยากเหนื่อยแรง จะคืนเป็นนาได้ก็น้อยไป เพราะฉะนั้นคนพวกที่ซื้อ๑ตรงกับวันที่ ๒๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๐143 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ข้าวกิน ก็จงมีใจเอ็นดูคิดถึงพวกชาวนาแลพ่อค้าด้วยเมตตากรุณาบ้าง แลส่วนตัวเมื่อเห็นว่าต้องเสียเงินซื้อข้าวกินนั้นแรงกว่าแต่ก่อนไป ก็จงมีอุตสาหะคิดอ่านหาที่ไร่นาทำเองบ้าง หรือคิดค้าขายทำมาหากินต่างๆ บ้างเถิด บ้านเมืองจะได้รุ่งเรืองด้วยการไร่นาค้าขาย ที่ทุ่งนาว่างร้างอยู่ไม่มีไร่นาถมไปข้าวที่คนนอกประเทศซื้อไปนั้น เสียภาษีแต่พระคลังสำหรับแผ่นดินเกวียนละตำลึง แลเงินภาษีข้าวนั้น บัดนี้ทรงพระราชดำริว่าเพราะเปิดข้าวออกไปนอกประเทศ จึงเกิดขึ้นแก่พระคลังหลวง ก็เพราะคนทั้งปวงซื้อข้าวกินแรงราคาไปกว่าแต่ก่อน ต้องเสียเงินมากไป เพราะเหตุที่เปิดข้าวให้ขายไปนอกประเทศนั้น จะวิตกว่าเงินของตัวตกเข้ามาเป็นภาษีข้าว จึงโปรดเกล้าฯให้จ่ายเงินภาษีข้าวจัดซื้ออิฐขนาดใหญ่พันละห้าตำลึง แล้วให้กรมเมืองก่อแลซ่อมแซมถนนแลหนทางในพระนคร แลยังจะให้สร้างสะพานข้ามคลองในพระนคร แลรอบพระนครให้แน่นหนาแข็งแรง ให้คนเดินไปมาสะดวกสบายด้วยกัน เป็นการดังนี้ คนทั้งปวงจงยินดีอนุโมทนาเอาเถิดว่าเหมือนกับเรี่ยไรกันซ่อมแซมถนนหนทาง แลสะพานข้ามคลองให้เดินสบายด้วยกัน ทั้งพระแลคฤหัสถ์ชาววัดชาวบ้านทั้งปวงประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือนห้า ขึ้นสิบเอ็ดค่ำ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก เป็นวันที่๒๕๐๗ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ พระยาศรีสุนทรโวหาร (ฟัก) เป็นผัวเหมือนทาสท่านผู้หญิงอิ่มขึ้นคานเป็นหลานพระยาศรีสิงหเทพ (เพ็ง) เป็นผู้รับสั่ง๑๒๑. ประกาศเรื่องคนเสพสุราเมาในวันสงกรานต์ณ วันอาทิตย์ เดือน ๕ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีมะเมีย ๑ ยังเป็นนพศก
ด้วยเจ้าพระยายมราช ชาติเสนางคนรินทร มหินทราธิบดีศรีวิไชย ราชมไหศวรรย์บริรักษ์ภูมิพิทักษโลกากรณ ทัณฑฤทธิธรนครบาลสมุหบดี อภัยพิริยปรากรมพาหุ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าใส่กระหม่อม ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมสั่งว่า เป็นเยี่ยงอย่างสืบมาแต่โบราณยามตรุษยามสงกรานต์ ผู้ชายโดยมาก เป็นนักเลงบ้างมิใช่นักเลงบ้าง พากันเสพสุราเมามายไปทุกหนทุกแห่งแล้วก็ออกเที่ยวเดินไปในถนนแลซุกซนเข้าไปในวัดวาอารามก่อถ้อยความวิวาท ชก ตี แทง ฟันกัน ตรุษสามวันเป็น ๔ ทั้งวันจ่ายเป็น ๕ ทั้งวันส่งสงกรานต์สามวันหรือสี่วันเป็น ๔ หรือ ๕ ทั้งวันจ่าย เป็น ๕ หรือ ๖ ทั้งวันส่งนั้น มักเกิดถ้อยความวิวาทตีรันฟันแทงกันหลายแห่งหลายตำบลนัก ทั้งในกำแพงพระนคร แลภายนอกพระนครเหลือกำลังที่นายอำเภอแลกกองตระเวนจะระวังดูแล แต่นี้ไป เวลาตรุษแลสงกรานต์ ให้เจ้าของบ้านเอาใจใส่๑ตรงกับวันที่ ๒๘ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๐144 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวระวังรักษาหน้าบ้านของตัวถ้ามีคนเมาสุรามาเอะอะอื้ออึงที่หน้าบ้าน ก็ให้จับเอาตัวมาส่งกรมพระนครบาลที่หน้าหับเผย ให้ทันเวลาที่ผู้นั้นยังเมาอยู่อย่าให้ทันสร่างเมา แต่ห้ามไม่ให้พวกบ้านอื่นๆมาพลอยกลุ้มรุมจับด้วย ถ้าคนเมามีพวกมาก ต่อสู้เจ้าของบ้าน ถึงเจ้าของบ้านจะชกตีมีบาดเจ็บก็ดีถ้าเมื่อจับตัวไปส่งกรมพระนครบาลๆ ชันสูตรรู้แน่ว่าคนนั้นเมาจริง ก็ให้เจ้าของบ้านเป็นชนะถ้าผู้จับมาส่งเห็นว่าถ้าจับตัวคนผู้บุกรุกไปส่งจะมีพวกของผู้นั้นคอยสกัดกั้นทาง แก้ไขตามทางที่จะไปส่งจะเกิดวิวาทกัน ถ้าอย่างนั้นก็ให้ยึดเอาไว้ มาบอกเล่ากับกรมพระนครบาลหรือนายอำเภอคนใดคนหนึ่งให้ไปชันสูตรว่าเมาหรือไม่เมา อย่าให้ทันคนเมานั้นสร่าง จะเป็นคำโต้เถียงกันไปอนึ่งในยามตรุษยามสงกรานต์นั้น ผู้ใดจะเสพสุราเมามากก็ให้อยู่แต่ในบ้านเรือนของตัว ถึงจะมีที่ไปก็ให้งดรอต่อสร่างเมาแล้วจึงไปหมายประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือนห้า ขึ้นสิบสี่ค่ำ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก๗เป็นวันที่๒๕๑๐ ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑๒๒. ประกาศพระราชทานนามคลองเจดีย์บูชาณ วันศุกร์ เดือน ๕ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ปีมะเมีย ๑ ยังเป็นนพศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศให้ทราบทั่วกันทั้งในกรุงนอกกรุงว่า คลองขุดใหม่แขวงเมืองนครไชยศรี ปากคลองอยู่กับท้ายบ้านท่านา ปลายคลองจดพระปฐมเจดีย์นั้น บัดนี้พระราชทานนามชื่อว่า คลองเจดีย์บูชา เพราะได้ทรงบริจาคพระราชทรัพย์๖๐๐ ชั่งเศษ จ้างจีนขุดให้เป็นคลองขึ้น เพื่อจะให้เป็นทางบูชาพระเจดีย์นั้น มิใช่คลองของผู้อื่นสร้าง เพราะฉะนั้นให้คนทั้งปวงเรียกนามตามพระราชทานนี้ เทอญประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือนห้า ขึ้นสิบสองค่ำ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก๗เป็นวันที่ ๒๕๐๘ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ขุนปฏิภาณวิจิตรเป็นผู้รับสั่ง๑ตรงกับวันที่ ๒๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๐145 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๒๓. ประกาศเรื่องพระนารายณ์ราชนิเวศน์เมืองลพบุรีนามพระที่นั่ง บ่อน้ำ พระราชทานเปลี่ยนนามวัดขวิดนามเมืองลพบุรี นามเมืองสระบุรี เมืองพรหมบุรีณ วันพุธ เดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก
ที่ในพระนารายณ์ราชนิเวศน์วังเมืองลพบุรีนั้น ได้มีพระบรมราชโองการให้พระยาพิไชยสงคราม ๑ พระยาพิชิตณรงค์ ๑ พระยานรินทรราชเสนี ๑ ขึ้นไปเป็นแม่กองทำการปฏิสังขรณ์ขึ้นไว้ เพื่อจะได้ให้เป็นที่ประทับในกาลอันควร เป็นที่สบายแลจะให้เป็นพระเกียรติยศ ซึ่งได้เชิดชูพระเกียรติยศพระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อน ชื่อพระที่นั่งเก่าในพระราชวังนั้น ค้นได้ตามหนังสือพระราชพงศาวดารโบราณสองฉบับ แลโคลงสรรเสริญพระเกียรติยศแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชฉบับหนึ่ง ได้ความเป็นแน่ว่า พระที่นั่งหลังกลางซึ่งมีท้องพระโรงออกมาจากผนังสี่ด้านดังพระมณฑปนั้น ชื่อว่าพระที่นั่งดุสิตสวรรค์ธัญญมหาปราสาท พระที่นั่งซึ่งข้างทิศใต้พระที่นั่งดุสิตสวรรค์ธัญญมหาปราสาท มีพื้นดินต่ำกำแพงคั่นอยู่นั้นชื่อพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ แลพระที่นั่งด้านทิศเหนือพระที่นั่งดุสิตสวรรค์ธัญญมหาปราสาทมีมุขเด่นออกแจ้งนั้น ชื่อพระที่นั่งจันทรพิศาลเป็นแน่แล้ว ให้ข้าราชการทั้งปวงเรียกชื่อแลใช้บัตร หมายตามชื่อทั้งสามนั้นเถิดฯอนึ่ง พระที่นั่งซึ่งไปสร้างลงใหม่ในระหว่างพระที่นั่งดุสิตสวรรค์ธัญญมหาปราสาท แลพระที่นั่งจันทรพิศาลนั้น องค์ใหญ่สูงข้างตะวันตกพระราชทานนามว่า พระที่นั่งพิมานมงกุฎ องค์ตะวันออกเป็นท้องพระโรงนั้นพระราชทานนามว่า พระที่นั่งสุทธวินิจฉัย พระที่นั่งย่อมสององค์ต่อออกไปจากพระที่นั่งวิสุทธวินิจฉัยด้านตะวันออกนั้น องค์ข้างใต้พระราชทานนามว่า พระที่นั่งไชยศาสตรากรองค์ข้างเหนือพระราชทานนามว่า พระที่นั่งอักษรศาสตราคม ให้นายงานแลกรมการผู้เขียนใบบอกรายงาน แลข้าราชการอื่นๆ ทุกตำแหน่งใช้ลงในใบบอกแลท้องตราแลบัตรหมายทั้งปวงดังนามพระราชทานนั้นเทอญฯ อนึ่ง เมื่อทรงพระราชดำริให้ไปจัดการปฏิสังขรณ์พระนารายณ์ราชนิเวศน์ วังเมืองลพบุรี นั้น ทรงพระราชวิตกนัก ด้วยกลัวจะไม่มีน้ำใช้ในฤดูแล้ง ได้มีรับสั่งโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้นายงานคิดอ่านขุดสระเก่าในพระราชวังซึ่งตื้นขึ้นเสียแล้วแต่ก่อนนั้นลองดูขุดลึกลงไปได้สี่วาเศษได้น้ำไหลซึมออกมามากเสมอจะวิดไม่แห้งเลย น้ำก็ใสสะอาดจืดสนิท กินแลอาบได้ ถึงในกำลังฤดูแล้งนี้น้ำก็ไม่แห้ง เพราะฉะนั้นให้ท่านทั้งปวงทราบเถิด ถ้าแม้นเจ้านายใดๆมีข้าในกรมจะอยู่ได้ที่เมืองลพบุรี แลข้าราชการพวกใดๆ จะมีญาติพี่น้องหรือบ่าวไพร่จะอยู่ได้ที่เมืองลพบุรี ถ้าท่านเจ้าพนักงานแลขุนนางพวกนั้นคิดว่า ถ้าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑ตรงกับวันที่ ๓๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๐146 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินไปประพาสประทับอยู่ที่นารายณ์ราชนิเวศน์วังลพบุรีนานๆ แล้วจะต้องโดยเสด็จพระราชดำเนินไปอยู่ด้วย ถ้าเป็นฤดูแล้งกลัวจะหาที่อาศัยยาก เพราะเรือไปจอดไม่ได้ ก็ให้คิดหาที่ไร่ที่สวนในเมืองลพบุรีเป็นที่ของในกรมเจ้านายแลเป็นของตัวของท่านขุนนางนั้นๆ เองแล้วให้ข้าในกรมแลบ่าวไพร่อยู่รักษาปลูกพลับพลา หรือตำหนักพัก หรือทำเนียบ หรือเรือนที่พักไว้ในที่นั้นๆ แลคิดให้ขุดบ่อน้ำไว้ให้ลึก ๔ วา ๕ วา เอาไม้ตีแม่เตาไฟกันพังฝังลงไปทุกชั้นก็จะได้น้ำใช้ในที่ใกล้ๆ หลายแห่งหลายตำบลด้วยกันดอก ขอจงมีอุตสาหะคิดอ่าน เทอญฯอนึ่ง วัดน้อยริมพระนารายณ์ราชนิเวศน์วังข้างใต้ ข้างกำแพงริมพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ออกไปนั้น คนเป็นอันมากเรียกว่า วัดขวิดบ้าง วัดจันทรบ้าง บัดนี้โปรดพระราชทานนามให้เรียกว่า วัดกระวิศราราม มีพระราชประสงค์จะทรงปฏิสังขรณ์ขึ้นเป็นพระอารามน้อยสำหรับพระสงฆ์รามัญเจริญพระปริตร จะตามเสด็จไปจะได้อาศัยใกล้พระราชสถานฯอนึ่ง ชื่อเมืองนั้นว่าลพบุรีเป็นแน่ เพราะแปลจากคำว่าเมืองละโว้ แต่ทุกวันนี้คนชาววัดอวดรู้อวดล้นๆ ไปอุตริเขียนว่า เมืองนพบุรี แปลว่าเมืองใหม่ หรือนพเคราะห์ นพคุณ นพรัตน์อะไรๆ คิดเหลิงเจิ้ง เลิ้งแมวไป ใครๆ อย่าเชื่อ อย่าเขียน อย่าเรียกตาม ให้คงใช้ว่า เมืองลพบุรีทั้งเรียกทั้งเขียน เทอญฯอนึ่ง เมืองสระบุรีนั้น ในพระราชกำหนดกฎหมายมาแต่โบราณ ก็เรียกแลเขียนว่าเมืองสระบุรี แต่เดี๋ยวนี้ใครเล่าเป็นตัวอุตริอวดรู้บาลีบาลั่ม มาเรียกบ้าง เขียนบ้าง ว่าเมืองสุระบุรีสุร แปลว่า คนกล้าหรือกล้าอะไรกับลาว ในหลวงก็ไม่ได้ตั้งได้แปลง ใครเล่าอวดรู้อวดดีมาดัดมาแปลงชื่อบ้านชื่อเมือง ตั้งแต่นี้ไป ห้ามอย่าให้ใครเรียกแลเขียนใส่ตีนอุว่า สุระบุรี เป็นอันขาดให้เรียกว่า สระบุรี แลเขียนว่า เมืองสระบุรี อยู่ตามเดิม เทอญฯอนึ่ง เมืองพรหม เมืองอินทรสองเมืองนี้ แต่ก่อนแม้ในพระราชกำหนดกฎหมายก็เขียนไว้ว่า เมืองพรหมบุรี เมืองอินทรบุรี เหมือนกัน ก็เป็นอันถูกต้องอยู่แล้ว ก็มาบัดนี้ใครเล่าเจ้าบทเจ้ากลอนมาอุตริเรียกเมืองพรหมบุรีว่า เมืองพรหมบุรินทร เพื่อจะให้กลอน พระกรุณาโปรดเกล้าฯดำรัสว่าชอบแล้ว ให้ปรึกษาเสนาบดีให้พร้อมกันก่อน จึงจะออกเป็นเจ้าภาษีได้ สมเด็จเจ้าพระยาจึงปรึกษาเสนาบดีเห็นพร้อมกันแล้ว จึงได้นำคำปรึกษาขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาอีกครั้งหนึ่งจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมตั้งจีนสินเป็นที่ขุนพิสุทธสินิเจ้าภาษี เก็บตามลำนำเจ้าพระยา ตั้งแต่เมืองสมุทรปราการ เมืองนครเขื่อนขันธ์ ขึ้นไปจนถึงเมืองพิชัย เมืองสวรรคโลกเมืองกำแพงเพชร ๑๙ หัวเมือง ตั้งจีนเกงอยู่เป็นขุนภักดีสินยากรเจ้าภาษี เก็บตามหัวเมืองฝ่ายตะวันออก คือเมืองฉะเชิงเทรา เมืองนครนายก เมืองปราจีนบุรี เมืองพนัสนิคม เมืองชลบุรีเมืองบางละมุง เมืองระยอง เมืองตราด เมืองจันทบุรี รวมกัน ๙ หัวเมือง เป็นเจ้าภาษีหนึ่งตั้งจีนเล็กเป็นขุนสุนทรสินิพิทักษ์เจ้าภาษี เก็บตามหัวเมืองฝ่ายตะวันตก เมืองสาครบุรี เมืองนครไชยศรี เมืองสุพรรณบุรี เมืองสมุทรสงคราม เมืองราชบุรี เมืองกาญจนบุรี เมืองเพชรบุรีเมืองปราณบุรี รวมกันแปดหัวเมือง เจ้าภาษีทั้งสามคนนี้ ขอรับพระราชทานทำ ๒ ปี ถึงจะเก็บภาษีขาด จะส่งเงินให้ครบทั้งสองปี จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานยกเดือนอธิกมา147 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ในจำนวนเงิน ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘นี้ ให้เดือนหนึ่ง เจ้าภาษีทั้งสามคนนี้ ได้รับทำภาษีตั้งแต่ณ วันอังคาร เดือนอ้าย ขึ้นค่ำหนึ่ง ๑ ปีมะเส็ง นพศก๗ต่อไปถึง ณ วันอาทิตย์ เดือนสิบสองแรมสิบห้าค่ำ ๒ ปีมะเมีย สัมฤทธิศ็ก ก็ครบงวดปีหนึ่งแล้วจะได้ทำต่อไปอีกงวดหนึ่ง ตั้งแต่วันจันทร์ เดือนอ้าย ขึ้นค่ำหนึ่ง ๓ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘ไปจนวันพฤหัสบดี เดือนสิบสองแรมห้าค่ำ ๔ ปีมะแม เอกศก จึงครบอีกงวดหนึ่งตามสัญญากราบทูล เงินทั้งสองงวดเท่ากันเพราะเดือนอธิกมาสติดกับเมืองอินทรบุรีเล่า ว่าอย่างนั้นไม่ถูกเลย เพราะคำว่าบุรีแปลว่าเมืองคำว่า บุรินทรแปลว่า เจ้าเมือง ผู้ครองเมือง ผู้ว่านั้นโง่นักใครอย่าเอาอย่าง คงให้เรียกว่าเมืองพรหมบุรี เมืองอินทรบุรี ตามเดิมเทอญฯแต่ผู้สำเร็จราชการเมืองพรหมบุรีนั้น มีนามว่าพระพรหมปราสาทศิลป ผู้สำเร็จราชการเมืองอินทรบุรีนั้น มีนามว่าพระอินทรประสิทธิศร ให้ข้าราชการทุกตำแหน่งเรียกแลเขียนให้ต้องกัน เทอญฯประกาศมา ณ วันพุธ เดือนห้า แรมสองค่ำ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก๗เป็นวันที่ ๒๕๑๒ในรัชกาลปัจจุบัน๑๒๔. ประกาศตั้งภาษีน้ำตาลทรายแยกเป็น ๓ รายณ วันพฤหัสบดี เดือน ๕ แรม ๓ ค่ำ ๕ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก
น้ำตาลทรายทุกเมืองในพระราชอาณาเขต แต่ก่อนมีเจ้าภาษีเก็บภาษีอยู่คนเดียว เมื่อปีมะโรง อัฐศก น้ำตาลทรายซื้อขายกันมีราคามากขึ้นกว่าแต่ก่อน สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ นรเนตรนาถราชสุริยวงศ์ จึงกราบบังคมทูลแด่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ว่าน้ำตาลทานมีราคาขึ้น โรงน้ำตาลทรายตั้งขึ้นอีกหลายโรงในงวดปีมะเส็ง นพศ๗ ก เงินภาษีก็จะขึ้นได้อีกมาก เห็นว่ามีเจ้าภาษีอยู่คนเดียวนั้นเงินจะมากนักจะขอรับพระราชทานแยกออกเป็นสามเจ้าภาษี ให้เก็บภาษีตามลำน้ำเจ้าพระยา ภาษี ๑ ตามหัวเมือง ฝ่ายตะวันออก ภาษี ๑ เก็บตามหัวเมืองฝ่ายตะวันตก ภาษี ๑ จึงทรงได้โปรดเกล้าฯ๑ตรงกับวันที่ ๑๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๐๒ตรงกับวันที่ ๕ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๑๓ตรงกับวันที่ ๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๑๔เดือนสิบสอง แรมห้าค่ำ ตรงกับวันจันทร์ที่ ๑๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๒ ข้อความต่อไปในต้นฉบับว่าครบอีกงวดหนึ่ง ซึ่งหมายถึงปีหนึ่ง จึงน่าจะเป็น เดือนสิบสอง แรมสิบห้าค่ำ ซึ่งตรงกับวันพฤหัสบดีที่๒๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๒๕วันพฤหัสบดี เดือน ๕ แรม ๓ ค่ำ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก นั้น ปฏิทินสำหรับค้นวันเดือนจันทรคติกับสุริยคติว่าเป็นปีมะโรง สัมฤทธิศก จ.ศ. ๑๒๒๐ ตรงกับวันที่ ๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๑148 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยกพระราชทานเสียแล้ว แลตั้งแต่วันอังคาร เดือนอ้าย ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีมะเส็ง นพศก๗ไปจนวันพฤหัสบดีเดือนสิบสอง แรมสิบห้าค่ำ ปีมะแม เอกศกนั้น ห้ามมิให้ผู้ใดประมูลชิงทำภาษีน้ำตาลทรายเลยต่อตั้งแต่วันศุกร์ เดือนอ้าย ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีมะแม เอกศก ไปจึงจะมีช่อง ถ้าใครจะประมูลชิงภาษีก็ได้หรือถ้าไม่มีใครยื่นเรื่องราวประมูลชิงภาษี ๓ คน จะร้องขาดบ้างก็ได้ แต่ภายในสองปี ซึ่งกำหนดไว้แล้วนั้น เจ้าภาษีน้ำตาลทรายทั้ง ๓ คน จะร้องขาดไม่ได้ ตามได้สัญญาไว้ในเรื่องราวแล้วประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือนห้า แรมสามค่ำ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก๗เป็นวันที่๒๕๑๓ ในรัชกาลปัจจุบัน๑๒๕. ประกาศยกเงินหางข้าวค่านาปีแรกโค่นสร้างณ วันเสาร์ เดือน ๕ แรม ๕ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก
พระบาทสมเด็จพระบรมนาถบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระเมตตากรุณาพวกราษฎรอยู่ในพระราชอาณาจักรนี้ ทรงเห็นว่าทุกวันนี้ เพราะโปรดให้ลูกค้าต่างประเทศซื้อข้าวออกไปต่างเมืองราคาข้าวก็แพงกว่าแต่ก่อน เมื่อเป็นอย่างนี้ถึงเป็นผลประโยชน์แก่ชาวนาแลพ่อค้าพาณิช ซึ่งค้าขายข้าวเจริญมากก็ดี ข้าราชการราษฎรที่ไม่ได้ทำนาค้าขาย เป็นแต่ซื้อข้าวกินต้องเสียเงินราคาข้าวเมื่อซื้อกินมากไปกว่าแต่ก่อน จะได้ความร้อนใจ จึงทรงพระราชดำริจะให้ผู้ทำนาโค่นสร้างถางพง ทำต่อๆ ออกไปให้ได้ผลเม็ดข้าวมากขึ้นกว่าแต่ก่อน ทั้งนาทุ่งแลนาสวนราคาข้าวจะค่อยลดหย่อนผ่อนลงผลประโยชน์แก่ผู้ทำนาแลลูกค้าขายข้าว ก็คงจะมีราษฎรที่ซื้อข้าวกินก็จะไม่เสียเงินมาก เพราะราคาข้าวแพงไปกว่าปรกตินั้น จึงได้ทรงปรึกษาท่านเสนาบดีเห็นพร้อมตามกระแสพระราชดำริแล้ว โปรดให้มีประกาศนี้มาให้ผู้สำเร็จราชการเมือง กรมการแลกำนันราษฎรทุกหัวเมืองทุกแขวงทุกอำเภอ แลข้าหลวงเสนา ผู้ที่เจ้าพนักงานกรมนาตั้งแต่งไปเรียกหางข้าวค่านาทั้งปวงให้ทราบทั่วกัน แล้วแลทำตามพระราชบัญญัตินี้ ว่าตั้งแต่ปีมะเมียสัมฤทธิิศก๘ไปทุกปีๆ ในภายหน้าในที่นาทุ่ง นาหว่าน ถ้าราษฎรโค่นสร้างถางพงทำนาขึ้นใหม่ในปีมะเมีย สัมฤทธิศกนี้ แลปีอื่นๆ ต่อไปภายหน้า ปีแรกทำ อย่าให้ข้าหลวงเสนาเรียกค่านาแก่ราษฎรเลย ด้วยผู้ทำโค่นสร้างถางพงลงใหม่ ได้ความลำบากยากเหนื่อยมากแล้วในปีแรกทำเมื่อต่อไปปีเป็นที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ นั้น ผู้โค่นสร้างถางพงจะทำก็ดี ผู้อื่นจะทำก็ดีให้ข้าหลวงเสนาเรียกค่านาแต่ไล่ละเฟื้องตามที่ได้ทำ ถ้าที่นั้นเป็นนายืนอยู่ครบ ๓ ปีแล้ว เจ้าของนั้นทำก็ดีผู้อื่นทำก็ดี ให้เรียกไร่ละสลึงบวกเป็นนาคู่โค ถ้าเจ้าของจะทิ้งนาเสีย ก็ให้เวนแก่ผู้สำเร็จราชการเมือง แลกรมการตามอย่างนาคู่โค แต่ฝ่ายส่วนนาปัก ถ้าราษฎรโค่นสร้างถางพงทำปีแรกตั้งแต่ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘ไป ก็โปรดยกค่านาพระราชทานให้เหมือนกัน อย่าให้ข้าหลวงเสนาเรียกค่านา๑ตรงกับวันที่ ๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๐149 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔แก่ราษฎรในปีนั้นเลย เมื่อต่อไปปีที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ จึงให้ข้าหลวงเสนาแต่ไร่ละสลึงตามที่ได้ทำถ้าที่นั้นเป็นนาเสมอไปสี่ปีอย่างนี้แล้ว จึงเรียกไร่ละสลึงเฟื้อง ตามธรรมเนียมมาปักนั้นเถิดถ้านาเป็นนาเก่านาร้างคันนาเก่ายังปรากฏอยู่ จะมาตู่เอาว่าเป็นโค่นสร้างถางพงนั้นไม่ได้ให้คงเรียกค่านาตามเคยอย่างแต่ก่อนนั้น เทอญอนึ่ง เมื่อแรกจะโค่นสร้างถางพงลงนั้น ให้บอกกับผู้สำเร็จราชการเมืองและกรมการให้รู้มีบาญชีไว้ให้แน่นอน อย่าให้เป็นที่วิวาททุ่มเถียงกับเสนาข้าหลวงแลกำนันไปในภายหน้าประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือนห้า แรมห้าค่ำ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก๗เป็นวันที่ ๒๕๑๕ในรัชกาลปัจจุบัน๑๒๖. ประกาศกำหนดค่าธรรมเนียมรับตราภูมิคุ้มห้ามณ วันจันทร์ เดือนห้า แรม ๗ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแต่บรรดาไพร่หลวงที่ได้รับพระราชทานตราภูมิคุ้มห้ามให้จงรู้ทั่วกัน ด้วยทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ แก่หมู่ไพร่หลวงทั้งปวง ทรงแคลงพระราชหฤทัยอยู่ว่า เจ้าพนักงานแลเจ้าหมู่มูลนาย จะเรียกค่าธรรมเนียมเหลือเกินไป จึงโปรดให้ประกาศให้ทราบทั่วกันเป็นแน่เป็นแบบเดียวว่า ไพร่หลวงที่ไปรับตรานั้น ต้องเสียค่าธรรมเนียม คนหนึ่งค่ากระดาษสลึงหนึ่งค่าพิมพ์เฟื้องหนึ่ง อาลักษณ์สองไพ ค่าตราพระคชสีห์สองไพ ตราพระราชสีห์สองไพ ตราพระคลังมหาสมบัติสองไพ ค่าตรวจแม่กองสองไพมหาดไทยสองไพ กลาโหมสองไพมหาดเล็กสองไพ แลค่าหางว่าวแม่กองสลึง อาลักษณ์สลึง กลาโหมเสมียนตราสลึง มหาดไทยพระราชทานเสนาสลึง คลังมหาสมบัติเสมียนตราสลึง มหาดเล็กเจ้าหมื่นศรีสรรักษ์สลึง รวมกันตราภูมิใบหนึ่ง ต้องเสียเงินเก้าสลึงเฟื้อง ถ้าเจ้าหมู่มูลนายแลจ้าพนักงานจะเรียกเอาเงินค่าธรรมเนียมเกินพิกัดนี้มากขึ้นไป อย่าให้หมู่ไพร่หลวงยอมให้ ถ้ามิฟังก็ให้ไปร้องทุกข์ ณ วังพระเจ้าพี่ยาเธอกรมสมเด็จพระเดชาดิศรซึ่งเป็นแม่กอง ถ้าการมิตลอดไป ก็ให้มาร้องถวายฎีกาในหลวงเทอญจะโปรดให้ชำระเงินเดิมคืนให้ประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือนห้า แรมเจ็ดค่ำ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก๗เป็นวันที่ ๒๕๑๗ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑ตรงกับวันที่ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๐150 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๒๗. ประกาศพิกัดค่าธรรมเนียมรับตั๋วคุ้มสักณ วันจันทร์ เดือนห้า แรม ๗ ค่ำ ปีมะเมีย ๑ ยังเป็นนพศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแต่บรรดาขุนหมื่นในกรุงขุนหมื่นกรมการ แลผู้ซึ่งได้รับพระราชทานหนังสือคุ้มสัก ๑๐ ยก ๑๒ ยก ๑๕ ยก ให้รู้จงทั่วกันด้วยทรงพระมหากรุณาแก่พวกขุนหมื่น แลผู้ซึ่งได้หนังสือคุ้มสัก ๑๐ ยก ๑๒ ยก ๑๕ ยกทั้งปวงทรงแคลงว่าเจ้าหมู่มูลนาย เจ้าพนักงานจะเรียกค่าธรรมเนียมเหลือเกินไป จึงโปรดเกล้าฯให้ประกาศให้ทราบทั่วกันว่า ขุนหมื่นในกรุงคนหนึ่ง ต้องเสียค่าหางว่าวหกหางๆ ละสลึงเป็นเงิน๖ สลึง ค่าตรา ๒ ดวงๆ สลึง ค่าสอบเฟื้อง ๑ ค่ากระดาษ สลึง ๑ ค่าพิมพ์เฟื้อง ๑ รวมเงิน๑๐ สลึงฯ ขุนหมื่นกรมการคนหนึ่ง ต้องเสียค่าหางว่าว ๖ หางๆ ละสลึง ค่าตรา ๒ ดวงๆ ละสลึงค่าสืบหางว่าวเฟื้อง ๑ ค่ากระดาษ ๒ สลึงฯ ค่าพิมพ์เฟื้อง ๑ รวมเงิน ๑๑ สลึงฯ คนที่ ๑๐ ยก ๑๒ยก ๑๕ ยกคนหนึ่ง ต้องเสียค่าหางว่าว ๖ หางๆ ละสลึง เป็นเงิน ๖ สลึง ค่าตรา ๒ ดวงๆ ละสลึงค่าตรวจเฟื้องหนึ่ง ค่ากระดาษ ๒ สลึง ค่าพิมพ์เฟื้อง ๑ เป็นเงิน ๕ สลึง รวมเงิน ๑๑ สลึงฯรวมกับหนังสือคุ้มสักใบหนึ่ง ต้องเสียค่าธรรมเนียมต่างกันอย่างนี้ ถ้าเจ้าหมู่มูลนายเจ้าพนักงานจะเรียกค่าธรรมเนียมมากขึ้นไปกว่านี้ อย่าให้พวกขุนหมื่น แลผู้ซึ่งจะได้หนังสือคุ้มสัก ๑๐ ยก ๑๒ยก ๑๕ ยก ยอมให้ ถ้ามิฟังให้มาฟ้องกล่าว ยื่นฟ้องแก่พระยาราชสุภาวดี ณ หอพระสัสดีถ้าการมิตลอดไป ไม่มีผู้ชำระเงินคืนให้ ก็ให้มาร้องถวายฎีกาในหลวง เทอญฯประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือนห้า แรมเจ็ดค่ำ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก๗เป็นวันที่ ๒๕๑๗ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑๒๘. ประกาศการที่จะทูลเกล้าฯ ถวายฎีกาณ วันอังคาร เดือนห้า แรม ๘ ค่ำ ๒ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก
ข้าราชการแลราษฎรในกรุงนอกกรุงจงทราบ ว่าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่ในพระบรมมหาราชวัง ทรงพระเมตตากรุณาแก่ไพร่บ้านพลเรือนทั้งปวงอยู่เป็นนิจ ใครๆ มีคดีขัดขวางในโรงศาลใดๆ ก็ให้ทำเรื่องราวเขียนใส่ในใบกระดาษทับเป็นใบๆ อย่าให้ม้วนยาวให้ทรงยากต้องคลี่ยืดยาวไป แลเขียนแต่ข้อความที่จริงอย่าเอาเท็จใส่ให้ต้องชำระลำบากไป๑ตรงกับวันที่ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๑ เป็นปีมะเมีย สัมฤทธิศก ไม่ใช่นพศก๒ตรงกับวันที่ ๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๑ เป็นปีมะเมีย สัมฤทธิศก ไม่ใช่นพศก151 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔แลอย่าว่าเป็นสำนวนแง่งอนค้อนคัดอ้อมค้อม แลอย่าว่าคำหยาบช้าต่อผู้มีบรรดาศักดิ์ตามโทโแลถ้าฟ้องว่าด่า คำด่าอย่างไรอย่าเขียนลง ให้ว่าแต่ว่าด่าทอหยาบช้าต่างๆ ก็พอเข้าใจ เมื่อเรื่องราวเขียนแล้ว ถ้ามีตำแหน่งเฝ้าก็ให้กราบทูลหรือยกชูถวายเองหน้าพระที่นั่ง ถ้าไม่มีตำแหน่งก็จงฝากเรื่องราวนั้นแก่ข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในผู้ใดผู้หนึ่ง ซึ่งเป็นญาติพี่น้องเจ้าขุนมูลนาย เป็นนายหน้านำเรื่องราวทูลเกล้าฯ ถวายในที่ใดที่หนึ่ง เวลาใดเวลาหนึ่งก็ได้ ไม่ห้าม ผู้นำเรื่องราวทูลเกล้าฯ ถวาย ถ้าส่งตัวเจ้าของเรื่องราวได้แล้วก็ไม่มีความดอก จงเอาธุระแก่ญาติพี่น้องบ่าวไพร่ด้วย ช่วยรับเรื่องราวมาทูลเกล้าฯ ถวายเถิด วันใดเมื่อใดไม่ว่าไม่ห้ามฯ ถ้าไพร่ไม่มีใครจะอนุเคราะห์ถวายเรื่องราวให้ ก็ให้คอยที่หน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ ในวันใกล้เป็นเบื้องหน้าวันพระ วันศีล คือขึ้นเจ็ดค่ำ แรมเจ็ดค่ำ แลวันที่เรียกว่าวันโกน คือขึ้นสิบสี่ค่ำ แลแรมสิบสี่ค่ำในเดือนถ้วน หรือสิบสามค่ำในเดือนขาด เวลาบ่าย เย็น ถ้าไม่มีราชการอื่นสำคัญแลฝนไม่ตกพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จะเสด็จออกบนพระที่นั่งสุทไธสวรรย์บ้าง ที่แท่นเบญจาหน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์บ้าง แล้วจะให้ตีกองวินิจฉัยเภรี เรียกคนมาถวายฎีกา เมื่อนั้นให้ผู้ที่จะใคร่ถวายฎีกาถือเรื่องราวเข้ามาทูลถวายเทอญฯ ถ้าบางว้นใกล้วันพระไม่ได้เสด็จออก ก็จะโปรดให้พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสเสด็จไปคอยรับเรื่องราวมาทูลเกล้าฯ ถวาย แล้วให้ตีกลองวินิจฉัยเภรีเรียกคนมาถวายฎีกามา เมื่อนั้นจงยื่นเรื่องราวถวายแก่พระเจ้าลูกยาเธอ เทอญฯตัวคนถวายฎีกาหน้าพระที่นั่ง ให้กรมพระตำรวจรับตัวไว้ คนที่มายื่นถวายเรื่องราวร้องฎีกาแก่พระเจ้าลูกเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสที่หน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์นั้น ให้กรมล้อมพระราชวังรับตัวไว้ อย่าให้ขุนโรงขุนศาลเดิม แลเจ้าหมู่มูลนายซึ่งเป็นฝักฝ่ายจำเลยในความฎีกาที่ร้องแล้วนั้นเกาะค้องเอาไปเฆี่ยนตีจำจองได้กว่าได้ทรงเรื่องราวแล้ว จะโปรดเกล้าฯประการใด โดยสมควรแก่เหตุแลการณ์ซึ่งมีในเรื่องราวฯ ถ้าผู้ถวายเรื่องราวเลอะเทอะฟั่นเฟือน อย่าเข้าใจยาก จะต้องคืนเรื่องราวให้ไปแต่งใหม่ ถ้าผู้จะแต่งเรื่องราวให้ไม่มี ก็ให้ผู้จะร้องฎีกาให้การแก่กรมล้อมพระราชวังขอให้ช่วยเขียนให้แล้วรับไปตรวจอ่านดู ถ้าเข้าใจเห็นว่าถูกความแล้ว ก็จงนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายหรือให้ผู้ใดทูลเกล้าฯ ถวายเถิด ห้ามอย่าให้กรมล้อมพระราชวังเรียกค่าธรรมเนียม ค่าจ้างเขียนมากไปกว่าสองสลึง อนึ่ง อย่าให้กักความไว้ ไม่เขียนให้นานกว่า ๑๕ วัน ถ้ากักไว้ช้าหรือเรียกค่าธรรมเนียมเขียนมากไปให้ผู้ร้องฎีการ้องกล่าวโทษกรมล้อมพระราชวังเอง ถ้าทำดังนั้น จึงต้องมีเบี้ยปรับไหมทำขวัญแก่ผู้ต้องกักความ แลต้องเสียค่าธรรมเนียมเกินกำหนดนั้นโดยโทษานุโทษฯผู้ถวายฎีกาหน้าพระที่นั่งนั้น ก็ทรงพระราชทานเงินคนละสองสลึงทุกคน เป็นค่ากระดาษดินสอ แลค่าจ้างเขียนฯ แต่คดีที่ร้องนั้น ถ้าควรจะชำระก็จะโปรดทรงเลือกตุลาการที่สมควรแก่ความเรื่องนั้นแลสั่งให้ชำระให้บางเรื่อง ไม่ควรจะชำระ คือเป็นเรื่องราวของคนเสียจริต ถ้าอย่างไรก็จะต้องคืนเสียบ้างฯ ถ้าจำเลยความฎีกานั้นเป็นข้าหลวงในพระบวรราชวัง ก็จะต้องส่งไปถวายในพระบวรราชวัง หรือคืนเรื่องราวให้ไปร้องเอาเองในพระบวรราชวังบ้าง จะว่าให้ได้ก็จะว่าให้บ้างโดยสมควรประกาศมา ณ วันอังคาร เดือนห้า แรมแปดค่ำ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก๗เป็นวันที่ ๒๔๑๘ในรัชกาลปัจจุบันนี้152 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๒๙. หมายประกาศเรื่องปลอมสักหมายหมู่ณ วันพุธ เดือน ๖ ขึ้น ๒ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ด้วยออกญาพระยาราชสุภาวดี ศรีสัจเทพนารายณ์ สมุหมาตยาธิบดี ศรีสุเรนทราเมศวรจางวางกรมพระสุรัสวดีกลาง รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าใส่กระหม่อม ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมสั่งว่าเมื่อครั้งแผ่นดินพระบาสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทั้ง ๓ พระองค์ ก็ทรงพระราชดำริการซึ่งจะรักษาพระราชอาณาจักร ด้วยจะเก็บเอาจำนวนพลฉกรรจ์เพื่อจะได้ทราบว่า ที่มีไพร่พลอยู่ในกรุงเทพมหานคร แลหัวเมืองซึ่งขึ้นกับกรุงเทพมหานครจะเป็นจำนวนคนฉกรรจ์ควรใช้ราชการได้มากน้อยเมืองละเท่าใด จึงโปรดเกล้าฯ ให้สักเลกไพร่หลวงสมกำลัง ณ กรุงเทพมหานคร แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้แต่งข้าหลวง กำกับกันออกไปสักเลก ณ หัวเมืองเอก เมืองโท เมืองตรีเมืองจัตวา ปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือซึ่งเป็นเมืองขึ้น ของขัณฑเสมา ตามอย่างธรรมเนียม การแผ่นดินสยามมาแต่เดิมแต่ก่อน เมื่อการสักเลกเป็นไปดังนี้ มีคนบางจำพวกที่เป็นคนใจเบาเกียจคร้านในราชการ ไม่พอใจให้กองสักสักท้องมือสักหลังมือกลัวจะมีบาญชีเก็บใช้ราชการ จึงคบคิดกันปลอมสักกันแลกันหวังจะมิให้ราชการ ครั้นจะไม่สักก็กลัวจะจับกุมมาทำโทษ ครั้นมีผู้ร้องฟ้องว่ากล่าว พิจารณาเป็นสัจว่าคบคิดกันปลอมสักจริง จึงให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยน ตี ส่งไปจำไว้ณ คุกบ้าง เป็นตะพุ่นหญ้าช้างบ้าง มีอย่างมาแต่ก่อนครั้นนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ บรมราชาภิเษกแล้วจึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สักเลกไพร่หลวงสมกำลัง ณ กรุงเทพมหานครแลหัวเมืองขึ้นกับกรุงเทพมหานครเหมือนอย่างพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้ง ๓ พระองค์แต่ก่อนฯ ครั้นนี้มีอ้ายมีชื่อนายไพร่พวกลาว ไพร่หลวงอาสาเมืองสุพรรณบุรี ๑๐๒ คน คบคิดกันปลอมตัวเอาเองหาให้กองสักสักไม่ ครั้นมีโจทก์ร้องฟ้องว่ากล่าว ท่านเสนาบดีส่งมาให้กรมพระสุรัสวดีชำระก็รับเป็นสัจ จึงนำข้อความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณา จึ่งทรงพระราชดำริว่าจะให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนตีส่งไปจำไว้ ณ คุก แลสักเป็นตะพุ่นหญ้าช้างทุกคนเหมือนอย่างแต่ก่อน ก็ทรงพระมหากรุณาแก่ไพร่พลที่เป็นคนโฉดเขลาพลอยผู้อื่นยอมให้ปลอมสักไปนั้น จะได้ความยากแค้นเดือดร้อนมากนัก จึงโปรดให้เอาแต่ที่เป็นต้นเหตุต้นคิด ๙ คน ไปสักเป็นไพร่หลวงตะพุ่นหญ้าช้างไพร่นอกนั้นโปรดให้สักแปลงเป็นไพร่หลวงคงกรมตามเดิม ให้เข้าเดือนหนึ่งออกสองเดือนถึงสามปีจึงให้เข้าเดือนหนึ่งออกสามเดือนเหมือนไพร่หลวงทั้งปวงฯ แล้วจึงทรงพระราชดำริต่อไปว่า๑ตรงกับวันที่ ๑๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๑153 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ไพร่หลวงไทยลาวสมข้าเจ้าบ่าวราชการในกรุงเทพมหานคร แลหัวเมืองทั้งปวง จะคบคิดกันปลอมสักหลังมือเหมือนไพร่หลวงลาวอาสาเมืองสุพรรณบุรี ก็คงจะมีอยู่ ยังหาสิ้นเชิงไม่ เพราะฉะนั้นจึงให้หมายประกาศว่า แต่นี้สืบไปให้ข้าหลวงแลผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการนายบ้านนายอำเภอด่านคอยทุกตำบลแลราษฎรที่จงรักภักดีเห็นแก่แผ่นดิน ตรวจตราสืบสวนดู ถ้ารู้ว่าไพร่หลวงสมกำลังพวกใด ณ บ้านเมืองใดคบคิดกันปลอมสักหลังมือตามอำเภอใจไม่เข้ามาสัก ณ กรุงเทพมหานคร แลหัวเมืองที่มีกองออกไปสักดังนี้ ก็ให้นำข้อความมาร้องฟ้องต่อข้าหลวง แลผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการนายบ้าน นายอำเภอ แลให้บอกส่งเข้ามา ณ กรุงเทพมหานคร ถ้าชำระเป็นสัจจะเป็นคนมากน้อยเท่าใด จะให้ลงพระราชอาญาแก่ผู้กระทำผิดตามโทษานุโทษ แต่โจทก์นั้นจะได้พระราชทานเงินตราเป็นบำเหน็จรางวัลไม่น้อยกว่าชั่งหนึ่ง ไม่มากกว่าสองชั่งตามมีความชอบมากแลน้อย คนที่เป็นต้นเหตุแลคนที่ยอมตัวให้สักจะได้รับพระราชอาญาแลปรับไหมตามโทษานุโทษ คล้ายกับตัวอย่างซึ่งเป็นไปแล้วนั้นได้มีหนังสอพิมพ์ประกาศออกมาแต่ ณ วันพุธ เดือนหก ขึ้นสองค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๗เป็นวันที่ ๒๕๒๖ ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑๓๐. การพระราชพิธีจรดพระนังคัลณ วันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ประกาศมาให้ทราบทั่วกันทั้งหัวเมืองแลในกรุง ว่าการพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาได้ทำแล้ว ณ กรุงเทพมหานคร ณ วันพุธ เดือนหก ขึ้นสิบค่ำ ๒ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก เจ้าพระยายมราชเป็นแทนที่เจ้าพระยาเกษตรธิบดีผู้ลงไถ เจ้าจอมเถ้าแก่ ๔ คน เจ้าจอมหงส์ บุตรเจ้าพระยารัตนาธิเบศ ๑ เจ้าจอมขลิบบุตรพระศรีวิโรจนเศรษฐีดิน ๑ เจ้าจอมเอมบุตรจมื่นวิสุทธิสมบัติ-เรือง ๑ เจ้าจอมองุ่นบุตรหลวงภักดีอากรสังข์ ๑ เป็นนางเทพีหาบข้าวปลูกทั้ง ๔ นางเจ้าพระยายมราชจับผ้าได้สำรับอย่างกลาง พระโคกินข้าวเปลือก ๑ ถั่ว ๑ หญ้า ๑ น้ำ ๑ การก็เป็นดังปีหลัง๒ ปี ๓ ปีมาแล้ว ให้ราษฎรเริ่มการนาในพระราชอาณาเขต ตั้งแต่ ณ วันศุกร์ เดือนหกขึ้นสิบเอ็ดค่ำ ไปเถิด๑ตรงกับวันที่ ๒๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๑๒เดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๑ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพุธจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่154 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๓๑. ประกาศว่าด้วยคำที่เรียก เสร็จ สำเร็จ สัมฤทธิ สัมเรทธณ วันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
คำว่าสำเร็จหรือเสร็จนี้ ถ้าเขียนสังโยคกับตัว จ เห็นว่าจะเป็นคำเขมร แปลว่า แล้ว ว่าจบว่าสุดการฯ แต่คนวัดคนนักบวชสึกออกมามักสงสัยว่าจะเป็นคำมาแต่มคธ ที่เรียกกันว่าบาลีนั้นว่าสมิทธิ จึงมักเขียนว่า สำเรทธิบ้าง สำเรทบ้าง เสรทธิบ้าง เสรทธบ้าง ครั้นพิเคราะห์ดูก็เป็นอันน่ารังเกียจ ว่าเป็นอุตริชาววัดหรือนักบวชสึกไป หนังสือฉบับโบราณมีเขียนว่า สัมฤทธิเหมือนกับชื่อทองสัมฤทธิก็มี คำนั้นแลเห็นจะมาแต่ศัพท์ว่า สมิทธิแท้ แปลว่าเต็ม ว่าพร้อม ว่าได้การว่าครบถ้วน เพราะฉะนั้นตั้งแต่นี้ไป เนื้อความที่ว่าแล้วให้เขียนว่า สำเร็จ แลเสร็จ ดังนี้ทุกแห่งคำที่ว่าเต็ม ว่าพร้อม ว่าครบถ้วน ดังคำว่า ผู้สำเรทธิราชการ แลสำเรทธิศก ให้ใช้ว่าสัมเรทธิดังนี้ เทอญ สัมในสัมเรทธิให้เขียนเป็นสัม ดังนี้จึงจะถูกเหมือนกับคำว่าคัมภีร์ ถ้าเขียนว่าสำในสำเรทธิ ก็จะไม่งามเป็นที่รังเกียจ เหมือนว่าคำที่ลางคนเขียนในคำว่า คำภีรนั้นฯ ก็ฝ่ายคำว่าสำเร็จที่แปลว่าแล้ว ว่าสุด ว่าจบนั้น คงให้เขียนว่าสำเร็จ อย่าหลงเขียนว่าสัมเร็จเลยประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือนหก ขึ้นสิบสองค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๗เป็นวันที่๒๕๓๗ ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑๓๒. ประกาศเรื่องภาษีพลูณ วันอาทิตย์ เดือน ๖ แรม ๕ ค่ำ ๒ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
มีพระบรมราชโองการดำรัสว่า มีผู้มีชื่อต่างๆ ข้างหน้าบ้างข้างในบ้าง รับเอาเรื่องราวของจีนเป็นพวกพ้องมายื่น ให้กราบทูลพระกรุณารับอาสาว่า จะทำภาษีพลูสด พลูแห้ง พลูนาบว่าไปด้วยความคิดต่างๆ อย่าให้เล่าเลย ตัดความเข้าก็คือ เป็นเหตุจะให้ใบพลูแพงมีราคาขึ้นมากไปกว่าแต่ก่อนทั้งสิ้น ทรงพระดำริเห็นว่า พลูเป็นของต้องการกินอยู่ก็แต่คนที่เป็นข้าขอบขัณฑเสมาทั้งสิ้น คนนอกประเทศ คือ ฝรั่ง อังกฤษ แขกเทศ แลจีน แม้นซึ่งเข้ามาอยู่ในกรุงเทพนี้ ก็ไม่มีใครกินแลใช้ พลูมิได้เป็นสินค้าออกไปนอกพระราชอาณาเขตเลย ไม่ควรที่จะก่อเหตุให้พลูแพงไปกว่าแต่ก่อน แล้วให้ลำบากแก่ชาวสวนพลูด้วยดังจีนหลายคนคิดนั้นเลย การที่เก็บสมพักศรสวนพลู๑เดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ตรงกับวันเสาร์ที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๑ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพฤหัสบดีจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๒ตรงกับวันที่ ๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๑155 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ตามพิกัดอย่างเดิมนั้นก็ดีอยู่แล้ว เพราะทรงพระราชดำริเห็นดังนี้ จึงทรงดุษณีภาพนิ่งอยู่หาได้สั่งให้ตั้งไปไม่ ก็ยังมีผู้กราบทูลถวายเรื่องราวขอทำภาษีพลูแล้วๆ เล่าๆ นับมาก็กว่า ๗ ครั้ง หรือ๖ ครั้งมาแล้ว เพราะฉะนั้น บัดนี้จึงโปรดเกล้าฯ ให้ประกาศให้ทราบทั่วกันว่า อย่าให้จีนผู้หนึ่งผู้ใดคิดอ่านว่าจะทำภาษีพลู ว่ากล่าวก่อเหตุให้ชาวสวนพลูแลราษฎรซึ่งอดพลูไม่ได้ต้องซื้อพลูกินได้ความสะดุ้งสะเทือนไปเลย แล้วอย่าให้ข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในนำเรื่องราวขอทำภาษีพลูยิ่งกว่าสมพักศรตามอย่างเก่าขึ้นกราบทูลซ้ำซากต่อไปเลย ไม่โปรด แล้วให้มีแต่สมพักศรอยู่ตามเดิม เทอญประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือนหก แรมห้าค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศ๘ ก๑๓๓. ประกาศห้ามขี่ม้าแลจูงม้าเปล่าเข้าในพระราชวังณ วันอาทิตย์ เดือน ๖ แรม ๕ ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ประกาศมาให้ทุกหมู่ทุกกรมทั้งพระนครว่า ให้สังเกตเถิดถึงพนักงานซึ่งไปบนหลังม้าทราบทั่วกันว่า ม้านำหน้าริ้ว เมื่อเสด็จพระราชดำเนินออกจากพระราชวัง ก็ย่อมไปด้วยม้านำตั้งแต่นอกประตูวิเศษไชยศรีไป เมื่อเสด็จพระราชดำเนินกลับ ก็นำมาหยุดเพียงนอกประตูวิเศษไชยศรี ก็ควรเห็นว่าเป็นเคารพชอบอยู่แล้ว ม้าข้าราชการที่ต้องเกณฑ์ตามเกณฑ์นำ เสด็จในกระบวนแต่งเครื่องแล้วจะเข้ามา ในพระราชวังชั้นในก็ได้ แต่ม้าเปล่าของข้าราชการที่ไม่ได้เข้าในกระบวนนั้น ห้ามมิให้เข้ามาชั้นใน เว้นแต่ม้าหลวงแลม้าพระเจ้าลูกเธอที่อยู่ในพระราชวัง จะเข้าออกทางประตูศรีสุนทรแลประตูสองชั้นได้ ม้าพระราชวงศานุวงศ์เข้ามาได้เพียงชั้นกลางจะล่วงเข้ามาชั้นในไม่ได้ เจ้าพนักงานกรมม้าฝึกม้าในชั้นในก็ให้บอกกรมวังเสียก่อนจึงฝึกม้า ถ้ารับสั่งให้ขี่จะไม่บอกก็ได้ แต่ข้าราชการก็ดี หรือข้าเจ้าบ่าวทาสข้าราชการก็ดี จะขี่ม้าเข้ามาชั้นในชั้นกลางไม่ได้ ถ้าขี่ม้าเข้ามาชั้นในจะลงพระราชอาญา ๕๐ ที ส่งไปคุก ถ้าจะไถ่โทษตัวก็ต้องปรับเอาเงินชั่งหนึ่งให้แก่ผู้จับ ถ้าขี่เข้ามาเพียงชั้นกลางจะปรับ ๑๐ ตำลึง ให้แก่ผู้จับเป็นรางวัล ถ้าม้าเปล่าไม่มีคนขี่เข้ามาในพระราชวังจะจับเอาเป็นม้าหลวง ถ้าเจ้าของมาตามก็ให้เรียกเอาค่าไถ่เท่าราคาที่ซื้อขาย ถ้าเจ้าของไม่ไถ่จะให้เอาไปขายเอาเงินแบ่งปันให้แก่ผู้จับ ผู้ที่ขี่ม้าเข้ามาทางประตูศรีสุนทรหรือประตูสองชั้น ถ้าเป็นขุนนางโปรดให้ไถ่โทษตัวชั่งหนึ่ง ถ้าเป็นข้าเจ้าบ่าวขุนนางจะให้ลงพระราชอาญา ๕๐ ที ส่งไปคุก ให้เจ้าหมู่มูลนายเสียเบี้ยแทนชั่งหนึ่ง ถ้าชั้นกลางปรับ ๑๐ ตำลึงแต่พระราชวงศานุวงศ์นั้นโปรดให้ขี่เข้ามาได้แต่ประตูวิเศษไชยศรีมาจนประตูสองชั้น ข้าราชการขี่เข้ามาได้เพียงประตูวิเศษไชยศรีเท่านั้นอนึ่ง ม้าที่ผู้หนึ่งผู้ใดเอามาถวาย ก็ให้มอบกับเจ้าพนักงานกรมม้าไว้ เมื่อมีพระบรมราชโองการดำรังสั่งให้นำเข้ามาทอดพระเนตร เจ้าพนักงานจึงนำเข้ามาถวายตัว เทอญ เพราะฉะนั้นตั้งแต่วันที่ ๑ เดือน ๖ แรม ๕ ค่ำนี้ไป ให้กรมวัง กรมม้า กรมทหาร คอยจับคนขี่ม้าเข้ามาใน156 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชวัง หรือม้าไม่มีคนขี่เข้ามาในที่กำหนดชั้นใน ตั้งแต่ประตูศรีสุนทร ประตูสองชั้นโดยรอบชั้นกลาง แต่ประตูวิเศษไชยศรีจนประตูสองชั้น ด้านสกัดเหนือ ด้านสกัดใต้ ถ้ากรมวังจับได้ก็ให้กรมวังแบ่ง ๔ ส่วน ให้กรมม้า ๑ ส่วน ให้กรมทหาร ๑ ส่วน กรมวังเอาสองส่วนมากกว่ากรมที่จับไม่ได้ ถ้ากรมม้า กรมทหารจับได้ก็ให้แบ่งปันเป็น ๔ ส่วนเหมือนกันประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือน ๖ แรม ๕ ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๗(รัชกาลที่ ๔)ขุนปฏิภาณพิจิตรเป็นผู้รับสั่ง๑๓๔. ประกาศห้ามไม่ให้ขี่ม้าจูงม้ามาในพระบรมมหาราชวังณ วันพฤหัสบดี เดือน ๗ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีมะเมีย ๑ สัมฤทธิศก
ประกาศมาให้ทราบทั่วกัน ทุกหมู่ทุกกรมทั้งพระนครว่า คนทั้งปวงรู้หรือไม่ ในพระราชวังห้ามมิให้ใครๆ ไปบนหลังม้า แลจูงม้ามาเลี้ยงในพระราชวัง ลักหญ้าหลวงให้ม้าที่มิใช่ม้าหลวงกินให้คนทั้งปวงสังเกตเถิด ถึงคนหลวงพนักงานซึ่งไปบนหลังม้านำหน้าริ้ว เมื่อเสด็จพระราชดำเนินออกจากพระราชวัง ก็ย่อมไปด้วยม้านำตั้งแต่นอกประตูวิเศษไชยศรีไป เมื่อเสด็จพระราชดำเนินกลับ ก็นำมาหยุดเพียงนอกประตูวิเศษไชยศรี แล้วก็ลงไปมอบจุกช่องอยู่ ก็ควรเห็นเป็นเคารพอยู่แล้ว ม้าข้าราชการที่ต้องเกณฑ์นำเสด็จตามเสด็จในกระบวน แต่งเครื่องแล้วจะเข้ามาในพระราชวังชั้นในก็ได้แต่มาเปล่าไม่ได้แต่งเครื่องของเจ้านาย แลข้าราชการที่ไม่ได้ต้องเกณฑ์เข้าในกระบวน ห้ามมิให้เข้ามาในพระราชวังชั้นใน เว้นแต่ม้าหลวงม้าพระเจ้าลูกเธอที่ยังอยู่ในพระราชวัง โปรดให้เข้าออกทางประตูศรีสุนทรแลประตูสองชั้นได้ ม้าพระราชวงศานุวงศ์เข้ามาได้เพียงชั้นกลาง หยุดเพียงประตูสองชั้น จะล่วงเข้ามาในพระราชวังชั้นในไม่ได้ ถึงเจ้าพนักงานกรมม้า จะฝึกม้าในพระราชวัง ก็ให้บอกกรมวังเสียก่อนจึงฝึกม้า ถ้าไม่บอกกรมวัง ให้กรมวังจับปรับให้เสียเงินตามพระราชบัญญัติ ถ้ามีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ไปบนหนังม้า หรือให้ฝึกประการใดๆ จะไม่บอกกรมวังก่อนก็ได้ แต่ข้าราชการก็ดี หรือข้าเจ้าบ่าวทาสของข้าราชการก็ดีจะมาบนหลังม้าล่วงเข้ามาในพระราชวังชั้นในหรือชั้นกลางไม่ได้เลยเป็นอันขาด ถ้าผู้ซึ่งไปบนหลังม้าเป็นข้าราชการล่วงเข้ามาในพระราชวังชั้นใน จะให้เสียเบี้ยปรับชั่งหนึ่งพระราชทานเป็นรางวัลแก่ผู้จับ ล่วงเข้ามาเพียงชั้นกลางจะให้เสียเบี้ยปรับสิบตำลึง แล้วเก็บม้าเป็นม้าหลวงถ้าเป็นข้าเจ้าบ่าวทาสขุนนางล่วงเข้ามาชั้นใน ให้เจ้าแลเจ้าหมู่มูลนายเสียเบี้ยปรับแทนชั่งหนึ่งแล้วลงพระราชอาญา ๕๐ ทีส่งไปคุก เพียงชั้นกลางให้เสียปรับสิบตำลึงแล้วเก็บมาเป็นม้าหลวง๑ตรงกับวันที่ ๑๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๑157 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ถึงม้าที่ไม่มีคนบนหลังแลไม่มีใครจูง พลัดล่วงเข้ามาในพระราชวัง ก็ให้จับเป็นม้าหลวง ถ้ามีเจ้าของมาติดตาม ก็ให้เรียกเอาค่าไถ่ตามราคาม้าที่ซื้อยายก่อนจึงให้ไป ถ้าเจ้าของไม่มาไถ่ก็ให้เอาม้าไปขาย เอาเงินมาแบ่งปันให้ผู้จับแต่พระราชวงศานุวงศ์นั้นโปรดฯ ให้มาบนหลังม้าได้แต่ประตูวิเศษไชยศรีจนประตูสองชั้น ข้าราชการมาบนหลังม้าได้เพียงนอกประตูวิเศษไชยศรีเท่านั้น จะล่วงเข้ามาในพระราชวังเพียงชั้นกลางก็ไม่ได้ อนึ่ง ม้าที่ผู้หนึ่งผู้ใดนำมาถวาย ก็ให้มอบกับเจ้าพนักงานกรมม้าให้รับไว้ เมื่อมีพระบรมราชโองการดำรัสสังให้นำเข้ามา จึงนำเข้ามาถวายตัวเทอญเพราะฉะนั้น ตั้งแต่นี้ไป ให้กรมวังกรมม้าคอยจับผู้ซึ่งไปมาบนหลังม้า หรือม้าเปล่าที่ล่วงเข้าในพระราชวังตามกำหนดชั้นในตั้งแต่ประตูศรีสุนทรประตูสองชั้นโดยรอบ ชั้นกลางแต่ประตูวิเศษไชยศรี มาจนประตูสองชั้นด้านสกัดเหนือ ด้านสกัดใต้ ในพระราชวังเป็นที่กำหนดถ้ากรมวังจับได้ก็ให้แบ่งปันกับกรมม้า กรมม้าจับได้ก็ให้แบ่งส่วนเบี้ยปรับให้แก่กรมวัง เป็นรางวัลค่าจับโดยสมควร ให้ท่านทั้งปวงทราบความดังประกาศนี้ เทอญประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือนเจ็ด ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘เป็นวันที่๒๖๓๙ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ขุนปฏิภาณพิจิตร เป็นผู้รับสั่ง๑๓๕. ประกาศนามพระที่นั่งชลังคพิมานแลพระที่นั่งฝ่ายตะวันออกในพระบรมมหาราชวังณ วันพุธ เดือน ๗ ขึ้น ๗ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ว่าด้วยชื่อพระที่นั่งชลังคพิมาน เรียกได้แต่องค์เล็กริมน้ำหลังเดียว นอกนั้นองค์ใหญ่ด้านเหนือ แลองค์ใหญ่ด้านใต้ องค์สูงยังไม่มีชื่อ ซึ่งจะเรียกว่าชลังคพิมานทั่วไปทุกหลังทั้งจังหวัดพระตำหนักน้ำนั้นไม่ได้ เปรียบเหมือนในจังหวัดท้องพระโรง ก็มีชื่อพระตำหนักต่างๆ พระที่นั่งสนามจันทร์ ก็เป็นชื่อพระที่นั่งองค์เล็กหลังเดียว ไม่ได้เป็นชื่อทั่วไปทั้งจังหวัดท้องพระโรงฉันใดพระที่นั่งชลังคพิมานก็เป็นชื่อพระที่นั่งองค์เล็กริมน้ำหลังเดียวเหมือนกันอนึ่ง พระที่นั่งสร้างขึ้นใหม่บนกำแพงตรงหน้าพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ชื่อพระที่นั่งไชยชุมพล พระที่นั่งตึกหอสูงสำหรับทอดพระเนตรเห็นไปไกลนั้น ชื่อพระที่นั่งภูวดลทัศไนย ฯ พระมหาปราสาทบนกำแพงด้านตะวันออก ชื่อพระที่นั่งสุทไธศวริย์ ฯ พระที่นั่ง๑ตรงกับวันที่ ๑๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๑158 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวท้องพระโรงใหม่ในสวน ชื่อพระที่นั่งอนันตสมาคมฯ พระที่นั่งองค์สูงด้านหลังพระที่นั่งอนันตสมาคมชื่อพระที่นั่งบรมพิมาน ฯ พระที่นั่งองค์ด้านตะวันตกต่อมาข้างใน ชื่อพระที่นั่งนงคราญสโมสร ฯพระที่นั่งองค์ด้านใต้ ชื่อพระที่นั่งจันทรทิพโอภาสพระที่นั่งองค์ด้านเหนือ ชื่อพระที่นั่งภาณุมาศจำรูญ ฯ พระที่นั่งแฝด ซึ่งเป็นพระตำหนักเดิม อยู่ด้านเหนือ ชื่อพระที่นั่งมูลมณเฑียร ฯ หอพระปริตรอยู่ด้านเหนือพระที่นั่งอนันตสมาคม ชื่อหอเสถียรธรรมปริตร ฯประกาศมา ณ วันพุธ เดือนเจ็ด ขึ้นเจ็ดค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิิศก๘เป็นวันที่ ๒๕๖๒ในรัชกาลปัจจุบันนี้พระศรีสุนทรโวหาร สันดานมากด้วยวิตกเกือบอกหัก เป็นผู้รับสั่ง ฯ๑๓๖. พระราชกระแสเลิกเก็บอากรตลาดเปลี่ยนเป็นเก็บภาษีโรงร้าน เรือแพณ วันศุกร์ เดือน ๘ ขึ้น ๑ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ว่าอากรเก็บตลาดกรุงเทพมหานคร แลเมืองนนทบุรี เป็นนายอากรเดียวกันมาแต่ก่อนแต่ครั้งท้าวเทพทากร ท้าวเงินทำมาครั้นท้าวเทพทากร ท้าวเงินถึงแก่กรรมลง ในปลายแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงพระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดี๒กราบทูลในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ขอให้นิ่มบุตรพระพิทักษ์ทศกรทำต่อมาได้สองปีครั้นล่วงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มาในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนี้ พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดีนั้น ได้สมมัตยาภิเษกเป็นสมเด็จพระนางเธอ เป็นใหญ่ในฝ่ายข้างใน สมเด็จพระนางเธอ ทรงขัดเคืองแก่นิ่มมาตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคตแล้ว นิ่มหานับถือในพระเดชพระคุณไม่ จึงได้กราบทูลขอถอดนิ่มออกเสียจากที่กำนันตลาด แล้วทูลขอตั้งท่านจัน ภรรยาพระศรีไชยบาน เป็นที่กำนันตลาดต่อมา ทำจำนวนเงินอากรตลาดกรุงเทพมหานคร แลอากรตลาดเมืองนนทบุรี ตามจำนวนซึ่งท้าวเทพทากร ท้าวเงิน ทำมาแต่ก่อนนั้นไม่มีจำนวนประมูลเลยทั้งสองครั้ง ท่านจัน ภรรยาพระศรีไชยบานทำอากรมาตั้งแต่ปีชวด จัตวาศก จนปีมะเส็ง นพศก๗หกปี เงินอากรค้างทับงวดทับปีมาเป็นอันมาก จึงพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร พระยาราชภักดีศรีรัตนราชสมบัติ พระยาพิพิธโภไคยศวรรย์ จมื่นศรีสรรักษ์ แลเจ้าพนักงานกรมสรรพากรปรึกษาเห็นพร้อมกัน๑ตรงกับวันที่ ๑๑ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๐๑๒สมเด็จพระนางโสมนัสวัฒนาวดี ประสูติ พ.ศ. ๒๓๗๗ พระนามเดิม หม่อมเจ้าหญิงโสมนัสสิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๕ พระชันษา ๑๙ ปี159 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เห็นว่าจะให้ท่านจัน ทำต่อไปมิได้ จึงได้ไปคิดอ่านกับพระยาพิศาลศุภผล ให้แต่งให้หญิงคนหนึ่งชื่อเขียนเป็นกำนันตลาด หลวงบริบูรณสุรากรเป็นผู้เข้าส่วน ทำตามจำนวนเดิมทั้งกรุงเทพมหานครแลเมืองนนท์สองราย ครั้นจัดแจงกันแล้วเจ้าพนักงานทั้งปวง จึงได้นำความขึ้นกราบทูลพระกรุณาขอพระราชทาน ตั้งเขียน เป็นตัวกำนันตลาด ตั้งแต่ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘นี้ไป ฯ เมื่อเวลานั้นจะทรงพระราชดำริจัดแจงการเสียใหม่ ก็ยังไม่ทันจะได้ทรงปรึกษากับผู้ใหญ่ที่ควรปรึกษา จึงได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ตั้งเขียนเป็นกำนันตลาดไปก่อนตามธรรมเนียมเก่า แต่ ณ วันจันทร์เดือนห้า ขึ้นค่ำหนึ่ง ๑ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก ลำดับนั้น จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสว่า ได้ทรงพระราชดำริคาดใจ คิดถึงใจราษฎรอยู่ทุกหน้ามานานแล้ว ก็เห็นว่าไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน ซึ่งเป็นคนยากจนโดยมาก เลี้ยงชีวิตด้วยลงทุนหาของเล็กน้อยมาขาย หากำไรเล็กๆ น้อยๆ ได้กำไรบ้างขาดทุนบ้าง ไม่พอใจจะเสียค่าตลาดทุกคนด้วยกัน เพราะฉะนั้น พระราชหฤทัยทรงพระเมตตากรุณาสงสาร อยากจะให้เลิกการเก็บตลาดเสียทั้งสิ้น ให้ราษฎรที่ยากจนได้หากินสบาย แต่เป็นธรรมเนียมแต่โบราณ เงินค่าอากรตลาดที่ส่งเข้ามาในท้องพระคลังนั้น ก็เป็นเงินรวมสำหรับแจกเบี้ยหวัดข้าราชการสาธารณทั่วไป เหมือนของสงฆ์ของกลาง จะได้เป็นพระราชทรัพย์ส่วนที่จะทรงใช้สอยตามพระราชประสงค์อย่างอื่นหามิได้ บางส่วนเป็นเอกเทศแทบเท่าส่วนที่สี่ เป็นเงินขึ้นในพระบวรราชวังแลเจ้าต่างกรมแลเจ้ายังไม่มีกรม เป็นหลายแห่งด้วยกัน เพราะฉะนั้นเมื่อจะเลิกอากรตลาดเสียทั้งสิ้นทั้งในกรุงแลหัวเมืองทั้งปวง จะเป็นเงินสักเท่าใดตกไปทุกปี เงินขึ้นในพระบวรราชวัง แลเจ้านายอื่นๆ ก็จะต้องเลิกไปหมด ก็จำนวนเงินขึ้นพระคลังมหาสมบัติ แลเงินขึ้นในพระบวรราชวัง แลต่างกรมทั้งปวงที่ตกไปอย่างนี้ ก็ยังไม่มีเงินที่อื่นจะมาใช้แจกเบี้ยหวัด แลเงินขึ้นพระบวรราชวัง แลเจ้าต่างกรมทั้งปวงได้ จะต้องทรงปรึกษาหารือพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวในพระบวรราชวัง แลพระบรมราชวงศานุวงศ์ เจ้านายบรรดาที่มีเงินอากรตลาดขึ้นอยู่แลท่านเสนาบดีให้เห็นพร้อมกันตกลงกันว่าจะเลิกเพียงใดอย่างใดจะควร แลจะตั้งพิกัดอัตราผ่อนปรนเสียใหม่ อย่างใดจึงจะเป็นไปเพื่อจะให้ความสุขสบายแก่ราษฎรที่ยากจน ลงทุนซื้อของเล็กน้อยมาวางขายในท้องถนนเป็นเวลาแลกระเดียดแบกเดินเร่ขาย หรือใส่ในเรือน้อยเที่ยวพายไปมาขายอยู่ในแม่น้ำลำคลอง แลของซื้อขายนั้นเป็นของเมื่อล่วงเวลาแล้วก็จะเน่าบูดเสียเป็นเก็บไว้ไม่ได้ เป็นเหตุให้ผู้ขายไม่หมดได้จะต้องขาดทุน จะจัดแจงไฉนราษฎรที่ขัดสนค่นจนดังนี้จึงจะไม่ต้องลำบากด้วยเสียค่าตลาดแก่ในหลวง ต้องซ้ำความเสียใจเพราะบางทีขาดทุนนั้น ฯ ให้พระยาราชภักดี พระยาพิพิธโภไคยศวรรย์ จมื่นศรีสรรักษ์ไปคิดอ่านปรึกษากับเสนาบดีดูให้เห็นพร้อมกันตั้งพิกัดเก็บตลาดเสียใหม่ ยกการเก็บเบี้ยแก่ไพร่ที่ขายของแผงลอย แลเร่ขายในบกแลเรือเล็กน้อยทั้งปวงเสีย ถึงอากรจะลดลงมากเท่าใดก็ตาม เงินขึ้นในพระบวรราชวัง แลขึ้นต่างกรมจะขาดลงเท่าใด ให้คิดอ่านเงินขึ้นในท้องพระคลังรายอื่นใช้ให้ อย่าให้เจ้านายทั้งปวงพลอยเสื่อมเสีย๑ตรงกับวันที่ ๑๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๐160 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวส่วนอากรตลาดที่เคยได้แลควรจะได้นั้นด้วย อย่าให้มีที่เสียใจแก่ท่านทั้งปวงที่จะไม่ยินดีตามพระราชดำริในครั้งนี้นั้นเลย เมื่อปรึกษากันตกลงแล้วอย่างไร ก็ให้ไปหาตัวพระยาพิศาลศุภผล เขียนกำนันตลาด แลหลวงบริบูรณ์สุรากร ผู้เข้าส่วนมาปรึกษาว่ากล่าวให้ตกลงกันแล้วจึงทำตราตั้งเสียใหม่ ตามพิกัดใหม่นั้นเทอญ ครั้นวันศุกร์ เดือนห้าขึ้นสิบสองค่ำ ๑ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเริ่มก่อการในพระฤกษ์ที่พระปฐมเจดีย์ พร้อมด้วยพระบรมราชวงศานุวงศ์ แลท่านเสนาบดี แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย จึงได้ทรงปรึกษาพระราชดำริในการที่จะให้เลิกเก็บตลาดแต่ราษฎรที่ยากจนขายของเล็กน้อยทั้งปวงเสียนั้น กับพระเจ้าน้องยาเธอกรมหลวงวงศาธิราชสนิท เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ เจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี เจ้าพระยายมราชท่านทั้งปวงนั้นก็มีความชื่นชมเห็นชอบด้วยพระกระแสพระราชดำริ ครั้นเสด็จพระราชดำเนินกลับแต่พระปฐมเจดีย์แล้ว วันหนึ่งเวลาบ่ายเสด็จทรงม้าพระที่นั่งประพาสลงไปถึงที่ตลาดประตูท่าพาทอดพระเนตรเห็นตลาดออกขายของอยู่ มีพระบรมราชโองการดำรัสถามชาวร้านที่ขายของเล็กน้อยอยู่ในที่นั้น ว่าเสียค่าตลาดอยู่เท่าใด เสียเป็นรายเดือนหรือรายวันชาวตลาดกราบทูลว่า เสียวันละสองร้อยเบี้ย จึงทรงระลึกตรวจดูตามพิกัดในท้องตราตั้งกำนันตลาด ก็ได้ความว่าแผงลอยเช่นนี้ควรจะเสียแต่เพียงร้อยเบี้ย กำนันตลาดเก็บเกินพิกัดเป็นสองเท่า หากำไรมากเกินอยู่ จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสประกาศแก่ชาวตลาดในที่นั้นว่าจะใคร่ทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้า ฯให้เลิกอากรตลาดเสียทั้งสิ้น แต่เมื่อถึงวันพระแปดค่ำ สิบห้าค่ำ ต้องพระราชประสงค์ จะให้ชาวตลาดมีอุตสาหะ หาดอกไม้ธูปเทียนไปนมัสการพระพุทธปฏิมากรแก้ว ณ วัดพระศรีรัตนศาสดารามทุกวันพระจะได้หรือมิได้ ชาวตลาดกราบทูลรับว่าได้ จึงทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้า ฯ รับแก่ราษฎรชาวตลาดว่าจะให้เลิกอากรตลาดเสียในเร็วๆ เมื่อปรึกษาเสนาบดีตกลงแล้วนั้น ราษฎรได้ทราบต่อๆ กันไป ก็มีความยินดีมานมัสการพระพุทธรัตนปฏิมากรแก้ว ณ วัดพระศรีรัตนศาสดารามตามกำหนดวันพระแปดค่ำ สิบห้าค่ำ เป็นอันมากมาจนทุกวันนี้ ฯ เมื่อเสด็จพระราชดำเนินกลับมาพระราชวังแล้ว จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสเตือนพระยาราชภักดี พระยาพิพิธโภไคยศวรรย์ให้คิดอ่านปรึกษาให้ตกลงกันเร็วๆ จึงพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท พระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร แลท่านเสนาบดีทั้งปวง แลเจ้าพนักงาน เจ้าจำนวนกรมพระคลังมหาสมบัติ ปรึกษากันตั้งพิกัดภาษีโรงร้านเรือแพที่ขายของ แต่เจ้าของผู้ขายของรายใหญ่ๆ แลตั้งไว้ให้มีผู้เช่าคิดตามค่าเช่า แลดังค่าเช่า ๑๒ ชักหนึ่ง แทนที่อากรเก็บตลาด แล้วประกาศให้ยกอากรเก็บตลาดในของเล็กน้อย ในราคาทุนตำลึงลงมาทั้งปวง เสียทั้งบกทั้งเรือ แลคิดให้เก็บภาษีเรือค้าขายทั้งต้องเสียแต่แห่งเดียวคราวเดียว ไม่ต้องเสียหลายแห่งตามกำนัน ตลาดในหัวเมืองต่างๆพิกัดภาษีโรงร้านเรือแพ ตั้งแลยกอากรตลาดนั้น ได้ให้ไปแต่วันศุกร์ เดือนแปด บุรพาษาฒขึ้นค่ำหนึ่ง ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘แล้ว ความพิกัดนั้นอย่างไร ก็จงฟังคำประกาศที่ต่อนี้ลงไปนั้น เทอญ๑ตรงกับวันที่ ๒๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๐161 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๓๗. ประกาศให้บอกบาญชีราชสกุลแลราชนิกุลที่เกิดใหม่จะได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดณ วันศุกร์ เดือน ๘ ขึ้น ๑ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ประกาศมาทุกวังเจ้า บรรดาที่มีพระองค์เจ้า หม่อมเจ้าจะประสูติออกมา แล้วจะได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดในปีนั้น ให้ทราบว่าตั้งแต่ปีนี้ไป ถ้าพระองค์เจ้าแลหม่อมเจ้าประสูติใหม่หรือหม่อมราชวงศ์ราชนิกุลเกิดใหม่ เกิดในปักษ์ขึ้นแรมใด ก็ให้มาแจ้งความที่ศาลาท้าวศรีสัจจาในพระบรมมหาราชวัง ในปักษ์นั้น อย่าให้ล่วงปักษ์ไป ถ้าทำปิดๆ ง่าๆ อ้อมๆ แอ้มๆตามวิสัยใจอย่างเก่าจะมาบอกเอาต่อถึงเบี้ยหวัดนั้นไม่ได้ ถ้าเมื่อหน้าเบี้ยหวัดจึงมาบอกเข้าบาญชีอย่างเก่า ก็จะให้คนไปสอบดู ถ้าเห็นว่าบุตรนั้นโตกว่า เกิดในปักษ์นั้นก็จะยกเสีย ไม่ให้เบี้ยหวัดเลยเพราะถ้าเป็นเจ้าก็เป็นเหมือนเจ้ามืดไปแล้ว ลงตกเป็นบุตรบิดาไม่นับถือ จึงไม่มาบอกบาญชีแต่แรกฯอนึ่ง พระองค์เจ้า หม่อมเจ้า ที่ประสูติใหม่ แลหม่อมราชวงศ์ราชนิกุลที่เกิดใหม่ ได้บอกบาญชีแล้วยังไม่ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดก็ดี พระองค์เจ้า หม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ราชนิกุลที่มีบาญชีแล้วในเบี้ยหวัดก็ดี มีอันตรายชีวิตลงในปักษ์ใด ก็ให้มีผู้มาแจ้งความที่ศาลาท้าวศรีสัจจาในปักษ์นั้น ถ้าศพเก็บไว้แลฝังไว้ ก็ให้แจ้งความก่อนศพยังไม่ได้เผาด้วย เพราะพระองค์เจ้าหม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ราชนิกุลเหล่านี้ ก็เนื่องในพระราชวงศานุวงศ์ มีพระราชประสงค์จะใคร่ทรงสงเคราะห์ในกาลที่เป็นมงคลแลกาลที่เป็นอุปัทวะ โดยสมควรเสมอทั่วไป ก็ซึ่งเจ้านายไม่บอกนั้น ก็ด้วยรังเกียจด้วยชื่อมารดาหรือกระไร แลถ้ารังเกียจ ก็อย่าให้เอาชื่อมารดามาบอกเลยถ้ามารดามีบรรดาศักดิ์ เป็นตระกูลเจ้านายหรือบุตรหลานขุนนางในหลวงทรงทราบก็จะพลอยยินดีด้วย เพราะลางคนมีบรรดาศักดิ์เพราะเมีย เหมือนตาฟักเป็นแต่ชาววัดชาววา มีวาสนาข้างวัดมาชอบพลัดชอบผลู ไปได้หลานพระยาศรีสหเทพ (เพ็ง) เป็นเมีย เดี๋ยวนี้ก็ไว้ตัวเหมือนพระยาวรพงศ์พิพัฒน์ แลเจ้าหมื่นเสมอใจราช ว่าเป็นพวกเดียวกันประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือนแปด บุรพาษาฒ ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีมะเมีย สัมฤทธิศ๘ กศักราช ๑๒๒๐ เป็นวันที่ ๒๕๗๕ ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑ตรงกับวันที่ ๑๑ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๐๑162 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๓๘. ประกาศในพระบรมมหาราชวัง ถ้าจะช่วยคนหรือการกู้หนี้ให้มีนายประกันณ วันอาทิตย์ เดือน ๘ ขึ้น ๓ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศแก่ท่านทั้งปวง ทั้งผู้ดีแลไพร่ในพระบรมราชวัง ว่าใครๆจะช่วยคนแลให้กู้ยืม อย่าให้เชื่อคนที่มาหาเงินง่ายๆ แล้วแลช่วยเลื่อนลอย ให้มีนายประกันมั่นคงถ้าแต่ก่อนผู้ใดช่วยหรือให้กู้หนี้ยืมสินไปไม่มีนายประกันมั่นคง ก็ให้เร่งตัวทาสแลลูกหนี้ให้หานายประกันให้เสียในเดือน ๘ ปฐมาสาฒนี้ อย่าให้คนไม่มีนายประกันเลื่อนลอยในพระมหาราชวังนี้ได้เลยเป็นอันขาดทีเดียว ถ้าพ้นเดือน ๘ ปฐมาสาฒนี้ไป บ่าวไพร่แลลูกหนี้ของผู้ใดไม่มีประกันเลื่อนลอย หลบหลีกหนีไปอยู่ที่ขัดที่ขวางต้องว่าความยากเพราะไม่มีประกัน ในหลวงต้องลำบากแล้วเงินที่ได้มานั้น จะหักถวายในวัดพระศรีรัตนศาสดารามส่วน ๑ จะให้แก่เจ้าเบี้ยนายเงินไป๒ ส่วน ส่วนที่ถวายวัดพระศรีรัตนศาสดารามนั้น ให้เจ้าเบี้ยนายเงินอนุโมทนาเอาแต่ส่วนบุญเถิดประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือนแปด ขึ้น ๓ ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘เป็นวันที่ ๒๕๘๗ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑๓๙. ประกาศห้ามมิให้ทาสแลลูกหนี้หนีเข้าแอบแฝงในที่ผู้มีบุญ จับกุมยากณ วันอาทิตย์ เดือน ๘ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศแก่ผู้ดีแลไพร่ทั้งปวง ที่กู้หนี้ยืมสินแลขายตัวแล้ว แลจะกู้หนี้ยืมสินแลขายตัวไปในภายหน้า ทำตัวเป็นทาสเป็นลูกหนี้ท่านผู้ใดผู้หนึ่งในพระบรมมหาราชวังก็ดี ใครๆ เป็นผู้ขายทาสเหล่านั้นก็ดี จะมาเป็นนายประกันแก่ทาสแลลูกหนี้เหล่านั้นก็ดี ห้ามเป็นอันขาด อย่าให้หลบหลีกหนีไปแอบแฝงในที่ขัดขวางอยู่ในพระบวรราชวัง แลวังเจ้าต่างกรมแลบ้านเสนาบดีผู้ใหญ่ ที่เจ้าเบี้ยนายเงินแลเจ้าพนักงาน เจ้ากระทรวงทบวงการรั้วแขวงนายอำเภอจะไปติดตามค้นคว้าหาตัวยากนั้น ที่เช่นนี้อย่าให้ตัวทาสแลลูกหนี้แลผู้ขายนายประกันหลบหลีกไปแอบแฝงอยู่เลยเป็นอันขาด ถ้าแม้นผู้ใดมิฟังคำประกาศนี้ ขืนไปแอบแฝงในที่แข็งขัดขวางตามหาตัวยากดังว่าแล้วนั้น จนความต้องกราบทูลพระกรุณาแล้ว ก็คงจะทรงพระราชดำริสืบสาวเสียสินบนผู้นำจับตัวให้จงได้ ถ้าจับตัวได้ มาชำระได้ความว่าเข้าไปแอบแฝงขัดขวาง ในที่ซึ่ง๑ตรงกับวันที่ ๑๓ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๐๑163 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เจ้ากระทรวงทบวงการรั้วแขวงนายอำเภอ ปรกติจะตามตัวยากดังนั้นจริง เงินสินบน ในหลวงต้องเสียสินบนจับเท่าไร ตั้งแต่ ๓ ชั่งลงมา ๑๐ ตำลึงขึ้นไป จะให้เจ้าของวัง เจ้าของบ้าน หรือเจ้าพนักงานสำหรับวัง ซึ่งทาสแลลูกหนี้แลผู้ขาย นายประกัน หลบหลีกหนีเข้าไปแอบแฝงอยู่นั้นใช้จนครบ ตัวผู้หนีเข้าไปแอบแฝงนั้น ค่าตัวเท่าใด เงินที่ประกันนั้นเท่าใด ในหลวงจะรับใช้ให้นายเงิน ถ้าลูกหนี้มีนายประกันจะให้เต็ม ถ้าไม่มีนายประกัน จะให้แต่สองส่วน อ้ายอีผู้หนีไปแอบแฝงในที่ขัดขวางตามตัวหายากนั้น จะเอาไปประหารชีวิตเสีย เพราะมันเป็นผู้คิดอ่านก่อเยี่ยงอย่าง จะให้เกิดซ่องขึ้นในบ้านในเมือง อนึ่ง เพราะมันวิ่งเข้าไปเป็นผงติดใต้รองเท้าผู้ที่มีบุญไม่รู้ตัวแล้วจะเสี้ยมเขาควายให้ขวิดกัน แลเมื่อมีเหตุขึ้น ถ้าอ้ายอีผู้ใดผู้ซึ่งหนีหย่างนี้ ต้องรับพระราชอาญาถึงประหารชีวิตจริง ท่านเสนาบดีแลท่านที่รู้พระราชกำหนดกฎหมายจะตำหนิติเตียนว่าพระราชอาญาเกินโทษไปไม่ได้ ด้วยไม่มีคำประกาศชี้แจงมาดังนี้แล้ว เหตุบังเกิดภายหลังคำประกาศนี้ไปแล้ว จะติเตียนไม่ได้ประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือนแปด บุรพาษาฒ ขึ้นสามค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศกเป็นวันที่ ๒๕๘๗ ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑๔๐. พระราชกระแสเรื่องทาสลูกหนี้หนีนายเงินไปอาศัยวังเจ้าบ้านขุนนางแลในพระบรมมหาราชวังณ วันอังคาร เดือน ๘ ขึ้น ๕ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศ แก่เจ้าต่างกรมแลยังไม่ได้ตั้งกรมแลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ให้ทราบทั่วกันตลอดลงไปจนข้าเจ้าบ่าวนายแลราษฎรทั้งปวง ว่าทุกวันนี้มีที่หลายแห่งคือวังเจ้าบ้านขุนนางใหญ่ๆ ที่คนเล่าลือเป็นที่ยำเยงเกรงขาม เมื่อผู้คนบ่าวไพร่ทาสลูกหนี้ของคนบรรดาศักดิ์น้อย แลราษฎรสามัญหนีเข้าไปแอบอิงอาศัยอยู่ เจ้าหมู่มูลนายถึงรู้จะไปติดตามไม่ได้จะว่าเป็นดังที่ซ่องที่เขาวงก์ก็คล้ายกัน บัดนี้มีพระราชบัญญัติห้ามอย่าให้คนข้างหน้าข้างในที่อยู่ในสถานที่เช่นว่านั้น ถือว่าเจ้าวังแข็งเจ้าบ้านแรง แล้วแลกำเริบมารับรอง หรือแต่งคนมาเกลี้ยกล่อมเอาคนหลวงแลคนของเจ้านายแลผู้มีบรรดาศักดิ์ ที่อยู่ในพระบรมมหาราชวัง ไปแอบแฝงขัดขวางไว้ในที่ดังว่านั้นเป็นอันขาดทีเดียว ถ้ามีผู้กล่าวขึ้นว่าไปอยู่ที่นั้นๆ เช่นว่ามานี้ จะต้องให้ไปต่อว่าชำระเอาตัวมาให้ได้ ขอท่านผู้เป็นเจ้าของวังเจ้าของบ้าน อย่าคิดหาเกียรติยศนอกรีตไปโดยใจอย่างเก่าๆ ด้วยควรคิดเสียใจ ว่าชื่อบ้านชื่อตัวต้องถึงกราบเพ็ดกราบทูลอายเขา ผู้ฟ้องร้อง๑ตรงกับวันที่ ๑๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๐๑164 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกราบทูลไม่เกรงหน้าเกรงใจอะไรๆ อย่างเก่าๆ นั้นก็ดี ในหลวงทรงทราบแล้ว ในหลวงไม่ทรงเกรงใจเกรงหน้าต่อว่าให้ชื่อขึ้นเป็นความอัปยศก็ดี เรื่องอย่างเก่าๆ อย่างนี้ขอเสียอย่าวิตกเลยให้ลำบากใจ ในหลวงทรงเห็นแล้วว่าจะทำอย่างไรได้บ้านใหญ่วังโต คนเป็นอันมาก คนใจดีก็มีใจพาลกำเริบต่างๆ บ้างก็คงมี มีความผิดบ้าง พลั้งบ้างก็คงมี เจ้าวังเจ้าบ้านที่ไหนจะรู้ทั่วไปในหลวงไม่ขัดเคืองรังเกียจอะไรแก่เจ้าวังเจ้าบ้านดอก เมื่อผู้คนบ่าวไพร่ทาสลูกหนี้หนีเข้าไปขัดขวางอยู่ เจ้าหมู่มูลนายเจ้าเบี้ยนายเงินเมื่อเกรงบุญบ้านนั้นวังนั้นอยู่เข้าไปติดตามไม่ได้ก็คงจะไปเที่ยวบ่นแล้วๆ เล่าๆ ร่ำไปในที่นั้นๆ อันนั้นก็ไม่เป็นเกียรติยศแก่เจ้าวัง เจ้าบ้านซึ่งผู้ร้ายผู้ผิดเข้าไปอาศัยอยู่นั้นเลย ก็จะเป็นเหตุให้ผู้ที่ได้ยินคำครหานั้นครหาต่อไป แลให้เป็นที่หวาดหวั่นพรั่นพรึงของคนเป็นอันมาก ที่เป็นคนสุภาพราบเรียบร้อยซื่อตรง ที่มีทาสมีลูกหนี้อยู่บ้างนั้นไป แลบัดนี้ท่านเจ้าวังเจ้าบ้านเช่นคนนี้ทั้งปวง ก็รู้ว่าเป็นที่ใหญ่ที่โตแล้วบ้าง จะยิ่งใหญ่โตขึ้นไปอีกกว่านี้บ้าง ถึงตัวบ่าวไพร่ทาสลูกหนี้ผู้ที่หนีเข้าไปแอบอิงอาศัย จะสรรเสริญบุญคุณว่าเข้ามาพึ่งพ้นภัยเจ้าหมู่มูลนายเจ้าเบี้ยนายเงินได้ ใครจะได้ยินไปก็จะไม่สรรเสริญเป็นเกียรติยศอะไรนักเพราะคนพวกนั้นเป็นผู้ผิด บางคนเป็นโจรผู้ร้ายลักสิ่งของๆ มูลนายเจ้าเบี้ยนายเงินหนีไปก็มีเป็นอันมาก ใครได้ยินไปก็คงเข้าใจว่า ผู้ใหญ่สมคบผู้ร้ายผู้ผิดไม่เป็นเกียรติยศ เหมือนหนึ่งว่าถ้ามีศีรษะไม้คนเมาไล่ตีไล่ฟันใครมาก็ดี มีผู้ร้ายไล่ตีผู้ใดผู้หนึ่งจะฉกชิงวิ่งราวเอาทรัพย์สิ่งสินในตัวเมืองผู้ใดก็ดี ผู้ที่กลัวศีรษะไม้แลผู้ร้ายวิ่งเข้าไปในบ้านใหญ่วังโต พ้นจากมือคนศีรษะไม้แลผู้ร้ายไปได้ดังนี้ จึงเป็นเกียรติยศแก่เจ้าบ้านเจ้าวังนั้นได้ วิสัยคนที่เป็นใหญ่แล้วหรือจักเป็นใหญ่ต่อไปในกาลบัดนี้ ควรจะต้องรักษาเกียรติยศ ให้มีกิตติศัพท์เล่าลือว่า เมตตาปรานีแก่คนทั้งปวงไม่เข้าแก่บ่าวไพร่ของตน แลไม่เข้าแก่คนผิด แลคิดอนุเคราะห์แก่คนหาผิดมิได้ ไม่เลือกหน้าว่าผู้ใดจึงจะสมควร จะแสวงหาเกียรติยศให้เล่าลือ แต่ว่ากล้าว่าหาญทั้งข้า ทั้งเจ้า ทั้งบ่าว ทั้งนายไม่มีผู้อื่นก้ำเกินกล้ำกรายได้ดังตำราเก่าๆ นั้นไม่ต้องกับการบ้านเมืองทุกวันนี้เลย คิดดูเถิดเพราะบ้านเมืองทุกวันนี้ เปิดแก่ชาวทะเล ไม่ปิดอยู่แต่กันเองเหมือนอย่างแต่ก่อน ถ้าผู้ใหญ่ในแผ่นดินเป็นแง่เป็นงอน ถือเขาถือเราต่อกัน ไม่มีสโมสรสามัคคีต่อกันมั่นคงยั่งยืนแล้ว ก็จะเป็นที่หมิ่นประมาทได้โดยเร็วทีเดียว ก็แลเจ้านายแลผู้มีบรรดาศักดิ์ใหญ่น้อยฝ่ายใน ในพระบรมมหาราชวังนี้ทั้งสิ้น ก็เป็นของในหลวงโดยสนิทชิดชมวิเศษเหมือนกับพระองค์เจ้าหม่อมเจ้าเล็กๆเจ้าจอมหม่อมห้ามบุตรภรรยาญาติวงศ์เหลนหลานว่านเครือที่อยู่ในวังในบ้านนั้นๆ เป็นของเจ้านายแลขุนนางใหญ่ๆ เหมือนกัน เพราะเหตุดังนั้น เมื่อทาสแลลูกหนี้ของผู้ใดๆ ที่อยู่ในพระบรมมหาราชวังนี้ จะหลบหลีกหนีไป ขัดขวางอยู่ที่วังเจ้าบ้านขุนนาง ที่เจ้าเบี้ยนายเงินจะไปติดตามต่อว่าไม่ได้แล้ว เจ้าเบี้ยนายเงินจะรู้ที่ไปร้องให้ใครช่วย ด้วยตัวไม่ได้อยู่ที่อื่นก็ต้องมาร้องให้ในหลวงช่วยก็ด้วยเหตุนั้น ท่านเจ้าวังเจ้าบ้านที่มีชื่อขึ้นดังนี้ จะมีความโกรธา พยาบาท อาฆาตแค้น แก่ผู้กราบทูลนั้นก็ไม่ต้องที่เลย ในหลวงเมื่อทราบเหตุดังนี้ ก็จะต้องช่วยผู้อยู่ในพระบรมมหาราชวังนั้นไม่มีที่พึ่งอื่นนอกจากในหลวงเลยตั้งแต่นี้สืบไป ถ้ามีผู้ใดในพระบรมมหาราชวังนี้มากล่าว ว่าทาแลลูกหนี้หนีเข้าไปแอบอิงอาศัยอยู่ที่หญิงชายในวังใดบ้านใด ได้ความเป็นแน่แล้ว ในหลวงก็จะทรง165 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔จดหมายให้ผู้รับสั่ง เป็นข้าราชการฝ่ายในหรือฝ่ายหน้า โดยสมควรไปต่อว่าเพ็ดทูลแก่เจ้าวังร่ำเรียนแก่เจ้าบ้านโดยดี ขอให้ชำระส่งตัวให้ ก็ถ้าหากว่าท่านเจ้าวังเจ้าบ้านแห่งใดจะมีใจมานะทิฐิกระด้างกระเดื่องไม่อยากแพ้เห็นแต่แก่ชนะ ด้วยหวังว่าจะหาเกียรติยศอย่างเก่าๆ ตามวิสัยใจคนที่ฟังเสียงแต่บ่าวไพร่ของตัวเมามัวไป ไม่ฟังเสียงใครๆ ข้างซ้ายข้างขวา จะเสือกไสตัวทาลูกหนี้ให้หนีต่อไป หรือจะยักยอกซ่อนเร้นไว้ที่ไหนแล้วจะปฏิเสธเสียว่าไม่มีไม่รู้ก็ดี หรือแม้นเป็นคนซื่อตรงอยู่ ถูกลูกหลอกเมียลวงบ่าวไพร่ใส่ไคล้ล่อให้หลงกลเชื่อถือไป ว่าความไม่จริงปฏิเสธเสียว่าไม่มี ไม่รู้ก็ดี ถ้าว่าปฏิเสธมาดังนี้ ในหลวงจะบนผู้มีชื่อด้วยสินบนแรงๆ ตั้งแต่ชั่งหนึ่งขึ้นไป ห้าชั่งลงมา โดยสมควร ให้สืบสาวนำจับตัวให้จงได้ ถ้าเทวดาเก่าๆ เคยรักษาแผ่นดินโดยธรรมอนุเคราะห์แก่คนชอบธรรม ยังไม่จุติเสียหมด ถ้าด้วยฤทธิ์เทวดาหรืออย่างไรก็เห็นจะจับตัวได้สักรายหนึ่งสองราย ถ้าได้ตัวแล้วในหลวงจะออกเงินหลวงให้สินบนแก่ผู้จับโดยเร็วแล้วจะชำระตัวทาสแลลูกหนี้ซึ่งหนีนั้นว่าหนีไปอยู่ที่ไหนบ้างๆ ถ้ามันซัดทอดว่าได้ไปอาศัยอยู่กี่แห่งกี่ตำบล ผู้ที่ต้องซัดแม้นไม่รับต่อสู้ ก็จะสืบพยานรังวัดเอาความจริง ถ้าสมว่าคนนั้นหนีไปอาศัยอยู่กี่แห่งกี่ตำบล เจ้าบ้านเจ้าวังแลผู้เจ้าสำนักอาศัยจะต้องเฉลี่ยเรี่ยไรกันเสียเงินใช้สินบน ตั้งแต่ชั่งหนึ่งขึ้นไปห้าชั่งลงมา โดยสมควรเท่ากับที่ในหลวงเสียไป ไม่คิดเอากับตัวทาสแลลูกหนี้ ซึ่งประกาศว่ามาทั้งนี้ ว่าด้วยทาสแลลูกหนี้ของเจ้าหนี้ของเจ้านายแลผู้มีบรรดาศักดิ์ใหญ่น้อยที่อยู่ในพระบรมมหาราชวังนี้อย่างเดียว ก็ถ้าแม้นทาสแลลูกหนี้ของผู้ซึ่งอยู่ในที่อื่น นอกจากพระบรมมหาราชวังนี้ หรือของราษฎรสามัญแห่งใด ตำบลใดก็ดี หลบหลีกลี้หนีเข้ามาแอบอิงอาศัยผู้ใดผู้หนึ่งอยู่ในพระบรมมหาราชวัง ก็อย่าให้เจ้าเบี้ยนายเงินมีความกริ่งเกรงกลัวความผิดอย่างใดอย่างหนึ่งเลย ให้รีบทำเรื่องราวมายื่นแก่พระยาเพชร์พิไชย จางวางกรมล้อมพระราชวังให้ชำระเรียกตัวส่งให้โดยเร็ว ถ้าแม้นพระยาเพชร์พิไชยชักช้าอยู่กว่า ๗ วัน ก็ให้มาร้องถวายฎีกา เมื่อเวลาเสด็จออกพระที่นั่งสุทไธสวรรย์หรือจะให้ญาติพี่น้องพวกพ้องเป็นข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายใน ผู้ใดผู้หนึ่งถวายเรื่องราวในที่ใดที่หนึ่ง เมื่อใดเมื่อหนึ่งก็ได้ไม่ห้าม ถ้าแม้นในหลวงทรงทราบความแล้วก็จะทรงชำระให้โดยสุจริตไม่คิดเข้าแก่ผู้ใด ว่ามานี้โดยสุจริต เทวดาเก่าๆ จงเป็นพยาน เทอญ ฯก็ถ้าแม้นทาสแลลูกหนี้ของผู้ใด หลบหลีกหนีไปแอบอิงอาศัยอยู่ที่อื่นๆ นอกจากพระบรมมหาราชวังนี้ แต่ที่วังเจ้าบ้านขุนนางเป็นที่ยำเยงเกรงขาม เจ้าเบี้ยนายเงินจะไปติดตามเอาตัวไม่ได้ แลพ้นวิสัยกำนันนายอำเภอ เจ้ากระทรวงทบวงการ จะติดตามค้นคว้าหาตัวหรือต่อว่าได้แล้ว ก็ให้เจ้าเบี้ยนายเงินทำเรื่องราวมายื่นแก่พระยาเพชร์พิไชย จางวางกรมล้อมพระราชวังเหมือนกัน ถ้าเกี่ยวข้องในพระบวรราชวัง เจ้าเบี้ยนายเงินจะสมัครไปยื่นเรื่องราวแก่พระยามณเฑียรบาลเองก็ตามถ้ามายื่นกับพระยาเพชร์พิไชย ก็ให้พระยาเพชร์พิไชย ทอดโฉนดบัตรหมายไปให้พระยามณเฑียรบาลส่งถ้าเกี่ยวข้องในวังเจ้าบ้านขุนนางอื่น ก็ให้พระยาเพชร์พิไชยทอดโฉนดบัตรหมายไป หรือจะเพ็ดทูลร่ำเรียนต่อว่าด้วยปากได้ ก็จงจัดแจงเอาตัวทาสแลลูกหนี้หรือต้นเงินแลดอกเบี้ยมาคืนให้เจ้าเบี้ยนายเงินเสียจงได้ ถ้าแม้นพระยาเพชร์พิไชยลุอำนาจแก่ฉันทาโทสาภยาคติไปไม่ชำระให้ รอไว้ให้เนิ่นช้าเกินกว่า ๗ วัน ก็ให้ร้องถวายฎีกาเมื่อเวลาเสด็จออกพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ หรือจะให้ญาติ166 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพี่น้องพวกพ้องเป็นข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในผู้ใดผู้หนึ่ง ถวายเรื่องราวให้ที่ใดที่หนึ่ง เมื่อใดเมื่อหนึ่งก็ได้ไม่ห้าม ฯ ถ้าในหลวงทรงทราบแล้วก็จะทรงเลือกดู ก็ถ้าถิ่นที่โจทก์กล่าวว่าทาสแลลูกหนี้หนีไปแอบอิงอาศัยนั้น เป็นพระบวรราชวังหรือวังเจ้าต่างกรมผู้ใหญ่ หรือบ้านท่านเสนาบดีผู้ใหญ่ที่ท่านเจ้าวัง เจ้าบ้านควรจะเป็นตุลาการเป็นที่พึ่งแก่ราษฎรได้ ในหลวงก็จะทรงมอบเรื่องราวกับตัวโจทก์ไปให้ท่านเจ้าวังเจ้าบ้านชำระให้เป็นแล้วแก่กันโดยสมควรแก่สติปัญญา แลยศบรรดาศักดิ์ของท่านที่เป็นเจ้าวังเจ้าบ้านนั้นๆ เจ้าเบี้ยนายเงินจะแพ้หรือชนะ จะได้ตัวทาสลูกหนี้ไปหรือไม่ได้จะได้ต้นเงินแลดอกเบี้ยครบหรือลดหย่อนประการใด ก็สุดแต่บุญแลวาสนาแลสติปัญญาของท่านเจ้าวังเจ้าบ้าน ซึ่งเป็นตระลาการแลตัวโจทก์ตัวจำเลยฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งนั้นเถิด ไม่เอาเป็นกังวลแล้วถ้ามิชอบด้วยยุติธรรม สุกก็จะหอมงอมก็จะหล่นไปเอง เมื่อโจทก์ไม่ชอบใจจะมาร้องถวายฎีกาอีกก็จะส่งเรื่องราวไปอีก ในหลวงไม่เอาเป็นกิจกังวลยิ่งกว่านั้น ว่าทั้งนี้จะให้เห็นว่าท่านที่เป็นเจ้าใหญ่นายโต ก็ควรจะเป็นที่พึ่งแก่ราษฎรได้เหมือนกับในหลวง แต่ถ้าแม้นไปเกี่ยวข้องวังเจ้าเล็กบ้านขุนนางน้อยมีสติปัญญาวาสนา ไม่ควรจะเป็นตระลาการได้ เป็นโจทก์จะสงสัยว่า ว่าความลำเอียงเข้ากับบุตรภรรยาข้าบ่าวของตัวไป แล้วในหลวงก็จะให้หาเจ้ากรม ปลัดกรม จางวางนายเวรของเจ้าแลเรียกทนายของขุนนางมาให้มีตระลาการเกาะกุม เร่งรัดชำระว่ากล่าวโดยสมควรแก่ความแผ่นดินเมือง แต่ถ้าทาสแลลูกหนี้หลบหลีกหนีไปอาศัยในที่อื่นๆ มิใช่วังเจ้าบ้านขุนนางใหญ่ๆเป็นที่เป็นวิสัยที่กำนัน นายอำเภอ เจ้ากระทรวงทบวงการจะติดตามเกาะคล้องหาตัวได้ตามธรรมเนียมแล้ว ความเรื่องนั้นไม่ใช่กระทรวงกรมล้อมพระราชวังจะเอามาชำระเลย จงให้เจ้าเบี้ยนายเงินนำกำนันนายอำเภอไปจับกุมเอาตัวให้ หรือจะฟ้องร้อง ณ โรงศาลตามธรรมเนียมก็ตามเมื่อขัดขวางประการใด ก็อย่าให้มายื่นเรื่องราวแก่พระยาเพชร์พิไชยเลย แลอย่าให้กรมล้อมพระราชวังไปเก็บเอาคดีอย่างนี้มาว่าก่อน เจ้าหมู่มูลนายเจ้าเบี้ยนายเงินจงเขียนเรื่องราวมาหรือมาที่กรมล้อมพระราชวัง ให้เขียนเรื่องราวให้มาร้องถวายฎีกาเทอญ ในหลวงจะโปรดให้ชำระตามอย่างความฎีกา ถ้าคดีไม่ต้องอย่างที่จะมาร้องต่อกรมล้อมพระราชวัง ผู้ใดสมคบคนในกรมล้อมพระราชวัง ให้เอาคดีอย่างนั้นมาชำระ ผู้สมคบก็ดี ตุลาการผู้ชำระก็ดี จะมีโทษตามโทษานุโทษประกาศมา ณ วันอังคาร เดือนแปด บุรพาษาฒ ขึ้นห้าค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘เป็นวันที่ ๒๕๘๙ ในรัชกาลปัจจุบันนี้167 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๔๑. ประกาศตั้งเจ้าพระยานิกรบดินทรเป็นผู้สำเร็จราชการกองสักเลกแทนสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติณ วันพฤหัสบดี เดือน ๘ ขึ้น ๗ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ด้วยออกญาพระยาราชสุภาวดีศรีสัจเทพนารายณ์ สมุหมาตยาธิบดีศรีสุเรนทราเมศวรจางวางกรมพระสุรัสวดีกลาง รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าใส่กระหม่อม ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมสั่งว่า แต่ก่อนได้โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาตินรเนตรนาถราชสุริยวงศ์ ได้ประทับตราจันทรมณฑลหนังสือพิมพ์คุ้มสัก แจกให้ขุนหมื่นในกรุงเทพมหานคร แลหัวเมืองไปก็มาก ครั้น ณ วันอาทิตย์ เดือนสาม แรมเก้าค่ำ ๒ ปีมะเส็ง นพศ๗ กสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ นรเนตรนาถราชสุริยวงศ์ ถึงพิราลัยแล้ว การสักเลกแจกหนังสือพิมพ์ยังไม่สำเร็จ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เจ้าพระยานิกรบดินทร มหินทรมหากัลยาณมิตรที่สมุหนายก เป็นผู้สำเร็จราชการในการสักเลก แลแจกหนังสือพิมพ์คุ้มสักต่อไปจึงพระราชทานตราวิมานลอยล้อมด้วยเมฆ ให้สำหรับประทับหนังสือพิมพ์คุ้มสักเป็นสำคัญ ถ้าข้าหลวงกองสัก ผู้สำเร็จราชการเมือง แลกรมการแขวงกำนันพันผู้ใหญ่บ้านด่านคอยซึ่งคอยจับเลกเห็นตราวิมานลอยล้อมด้วยเมฆ กับตรากรมพระสุรัสวดีในพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวังประทับกำกับกันมาฉบับใด ก็ให้เชื่อถือดังหนังสือคุ้มสัก ซึ่งประทับตราจันทรมณฑลเหมือนกันแล้วปล่อยผู้ได้รับพระราชทานหนังสือพิมพ์คุ้มสักไปมาโดยสะดวก ให้กรมมหาดไทย กรมพระกลาโหม กรมพระสุรัสวดี หมายบอกเจ้าต่างกรมเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือนในพระบรมมหาราชวัง ในพระบวรราชวังให้รู้จงทั่ว แล้วให้กรมมหาดไทยกรมพระกลาโหม กรมท่า มีตราบอกผู้สำเร็จราชการเมือง กรมการหัวเมืองซึ่งคุมเลกเข้ามาสักแลขุนหมื่นซึ่งเข้ามารับหนังสือพิมพ์คุ้มสัก ณ กรุงเทพมหานครให้สิ้นเชิง อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่งหมายประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือนแปด บุรพาษาฒ ขึ้นเจ็ดค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศ๘ ก๑ตรงกับวันที่ ๑๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๐๑๒ตรงกับวันที่ ๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๐168 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๔๒. คำพิพากษาแลพระราชกระแสตัดสินเรื่องโทษอ้ายกลับพระยาไชยาณ วันศุกร์ เดือน ๘ ขึ้น ๘ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
พระยาวิชิตภักดี ศรีวิไชยสงคราม ผู้สำเร็จราชการเมืองไชยาคนเก่า ชื่อตัวชื่อนายกลับเดิมเป็นพระบริรักษ์เมืองพังงา เป็นโทษแต่แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวๆ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้หาตัวเข้ามาขังไว้ในกรุงถึงสามปี มาจนถึงพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว มีผู้มาฟ้องกล่าวโทษพระบริรักษ์ภูธร (กลับ) คนนี้ ว่าเจรจาหยาบช้าต่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ความที่ว่านั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงจำได้ว่าเป็นโวหารถ้อยคำหยาบช้าตามคำหม่อมไกรสร ซึ่งเป็นชาติเวรต่อพระเดชพระคุณมาแต่ก่อนเป็นแน่ เพราะคำนั้นไม่เป็นวิสัยคนไพร่ผู้เป็นโจทก์ แลพระบริรักษ์ภูธร (กลับ)คนนี้ แต่ก่อนก็ได้ประจบประแจงอยู่กับหม่อมไกรสร แลสมคบกับเจ้าฟ้าอาภรณ์เมื่อกำลัง ฝากตัวเข้าเป็นหลานสนิทของหม่อมไกรสรนั้น เพราะฉะนั้น เห็นพระบริรักษ์ภูธร (กลับ) จะว่าหยาบช้านั้นด้วยได้มา แต่ปากหม่อมไกรสรหรือเจ้าฟ้าอาภรณ์ แล้วก็พูดต่อไปเป็นแน่ด้วยเป็นความวัดๆวาๆ พระๆ สงฆ์ๆ ตามวิสัยพวกนั้น ไม่เป็นวิสัยแก่เจ้านาย ขุนนาง ข้าราชการ หมู่อื่น กรมอื่นนอกจากหม่อมไกรสรแลเจ้าฟ้าอาภรณ์ ที่ถนัดหาคำวัดๆ วาๆ มานั้นเลย แต่เพราะความหยาบช้าทั้งปวง พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ยกเสีย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงเห็นชอบด้วย ทรงโมทนาด้วย จึงได้โปรดให้ยกความนั้นเสียทีเดียวไม่ให้ชำระถึงพระบริรักษ์ภูธร (กลับ) กราบทูลยอมขอให้ชำระก็ไม่ทรงชำระเลย แลทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯตั้งให้พระบริรักษ์ภูธร (กลับ) ไปเป็นที่พระยาไชยา ได้ว่าราชการเมืองไชยามาได้ ๔ ปี ภายหลังมีผู้มาฟ้องกล่าวโทษพระยาไชยาหลายข้อ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระยาเทพวรชุนหลวงนายสิทธิ นายจ่าเขมงศัสตรียาวุธออกไปชำระ ก็มีผู้มาฟ้องกล่าวโทษพระยาไชยาเข้าอีกมากมายหลายเรื่องนัก นับกว่า ๖๐ เรื่อง ๗๐ เรื่อง ชำระไปให้ก็แพ้โจทก์ทุกเรื่อง แต่พระยาไชยาไม่อ่อนน้อมกระด้างกระเดื่องต่อตุลาการๆ จึงได้มีใบบอกกล่าวโทษเข้ามาอีก จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้มีตราสั่งให้เจ้าพระยานครศรีธรรมราชขึ้นมาช่วยชำระ เพราะพี่สาวพระยาไชยาได้เป็นภรรยาเก่าของเจ้าพระยานครศรีธรรมราชมาแต่ก่อน แต่ตัวพระยาไชยานั้นให้มีท้องตราไปถอดถอนเสียจากที่แล้วให้จำตรวนไว้ แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งพระสิงคิคุณอดุลย์ภูมานุรักษ์ ผู้สำเร็จราชการเมืองกำเนิดนพคุณ ๒ ไปเป็นที่พระยาไชยาว่าราชการต่อไป๑ตรงกับวันที่ ๑๘ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๐๑๒คือ อำเภอบางสะพาน อยู่ทางใต้จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ประมาณ ๘๐ กิโลเมตร เป็นเมืองที่พบทองที่มีเนื้อบริสุทธิ์ที่สุดในประเทศไทย ที่เรียกว่า ทองเนื้อเก้า หรือทองนพคุณ จึงเรียกเมืองนี้ว่า เมืองกำเนิดนพคุณ169 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ครั้นเจ้าพระยานครศรีธรรมราชขึ้นมาชำระความอยู่ ณ เมืองไชยา ป่วยลงกราบถวายบังคมลากลับลงไปเมืองนครศรีธรรมราช ความ ๖๐ หรือ ๗๐ เรื่อง ซึ่งราษฎรฟ้องกล่าวโทษพระยาไชยานั้นได้ความจริงเป็นสัจเป็นแน่แล้ว ๒๘ หรือ ๒๙ เรื่อง แล้วยังค้างอยู่เป็นอันมาก ท่านเสนาบดีปรึกษาเห็นพร้อมกันกราบทูลพระกรุณาว่า พระยาไชยาคนนี้ครั้งในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อเป็นพระบริรักษ์ภูธรอยู่เมืองพังงา ก็มีความผิดเป็นอันมาก พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเห็นว่าจะให้อยู่ในเมืองพังงาไม่ได้ จึงโปรดเกล้าฯ ให้หาตัวมากักขังไว้ในกรุงเทพมหานครนี้ ไม่โปรดให้กลับออกไป ครั้งนี้ทรงพระมหากรุณาชุบเลี้ยงให้มีบรรดาศักดิ์สมแก่ชาติตระกูล ได้โปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เอาปฏิญญาทานบนแล้วจึงโปรดเกล้า ฯ ให้เป็นที่พระยาไชยา พระยาไชยากลับมีความฮึกเหิมหนักไป คิดว่าไกลพระเนตรพระกรรณ เมื่อได้ยศศักดิ์เป็นผู้สำเร็จราชการเมืองแล้ว ก็เห็นเป็นช่องที่จะหาลาภหาผลจึงทำการข่มเหงราษฎร ทำให้เดือดร้อนมากมายหลายเรื่อง ไม่ควรจะเอาไว้ขอรับพระราชทานให้ประหารชีวิตเสีย อย่าให้เป็นเยี่ยงอย่างแก่ผู้ซึ่งจะทรงพระมหากรุณา ชุบเลี้ยงให้เป็นผู้สำเร็จราชการหัวเมืองไกลๆ ต่อไป แสอ้ายกลับพระยาไชยา ทำความข่มเหงราษฎรมากมายหลายเรื่องนักถ้าจะชำระไปก็จะมิรู้สิ้นรู้สุดลงเหมือนกับครั้งความหม่อมไกรสร ทำข่มเหงคนเป็นอันมากมาช้านานพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ชำระความก็เกิดทับๆ มาหลายร้อยเรื่องต่อๆ ไป ไม่สุดลง จนต้องโปรดให้ลูกขุน ณ ศาลาแลลูกขุนศาลหลวงปรึกษาก็ต้องพร้อมกันขอรับพระราชทานไปให้สำเร็จโทษใช้ทุกข์ราษฎรทั้งปวงเสียเป็นตัวอย่างที่สูง ถ้าจะว่าตัวอย่างที่ต่ำก็เหมือนอ้ายม่วงอ้ายเมือง ที่เป็นขุนชำนาญแลหมื่นรามกองกระบือของสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย อยู่บ้านนาเริ่ง แลอ้ายปานซึ่งเป็นที่หมื่นรักษาพลกองนอกขึ้นในกรมพระกลาโหม อยู่แขวงเมืองราชบุรี คนสามคนนั้นได้ฉ้อฉกลักช้างแลโคกระบือปล้นกลางทางเปลี่ยวแลสมคบทาสลูกหนี้เจ้าเบี้ยนายเงินไปเป็นอันมากนับเรื่องไม่ถ้วน จะชำระไปไม่สุดสิ้น จึงต้องพร้อมกันขอรับพระราชทานให้ประหารชีวิตให้เป็นอันใช้ทุกข์แก่ราษฎรเสีย ในปีเถาะ สัปตศกนั้นเป็นอย่างมาแล้ว ครั้งนี้อ้ายกลับพระยาไชยาคนนี้ ก็ขอรับพระราชทานให้ ทรงอนุญาตให้เสนาบดีมีท้องตราบังคับสั่งให้ประหารชีวิตใช้ทุกข์แก่ราษฎร ซึ่งได้ทุกข์เพราะอ้ายกลับพระยาไชยาทำนั้นเสีย ตามแบบอย่างทั้งอย่างสูงอย่างต่ำนั้น เทอญ ฯจึงทรงพระราชดำริว่า ความคิดของท่านเสนาบดีว่าดังนี้ ก็ชอบด้วยทางราชการหนักหนาแล้ว แต่ทรงพระราชดำริว่าจะให้มีท้องตราออกไป ให้ประหารชีวิตเสียตามคำท่านเสนาบดีญาติพี่น้องของอ้ายกลับพระยาไชยาที่มีอยู่ในกรุงบ้าง ก็จะให้อ้อนวอนพระสงฆ์ให้มาทูลขอครั้นจะไม่พระราชทานพระสงฆ์ก็จะติเตียนว่า ไม่ทรงทำตามธรรมิกโอวาทของสมณพราหมณ์จะพระราชทานเล่าบุญคุณความดีก็จะตกอยู่แก่พระสงฆ์ฝ่ายเดียว ดูเหมือนพระเจ้าแผ่นดินไม่มีพระราชหฤทัยเมตตากรุณาแก่สัตว์เลย ถ้าจะตรัสตอบสงฆ์ว่า การเรื่องนี้สุดแต่ท่านเสนาบดีเถิดเพราะเป็นความของท่านเสนาบดีตัดสินพวกพ้องอ้ายกลับพระยาไชยาก็จะรบกวนพระสงฆ์ ให้ไปขอต่อท่านเสนาบดีมิให้ประหารชีวิต ท่านเสนาบดีก็จะอ้างรับสั่งในหลวงเล่าการก็จะโยๆ เย170 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นล้อเลียนกันไปไม่เป็นราชการแผ่นดิน บัดนี้จึงทรงพระราชดำริตัดสินการที่ควรให้เห็นพร้อมว่าอ้ายกลับพระยาไชยาเมื่อออกไปเป็นพระยาไชยาก็มีความชอบอยู่ ด้วยเมื่อผู้ใดผู้หนึ่งจะล่วงบังคับการงานสิ่งไรที่ขัดต่อการแผ่นดิน นอกจากท้องตราพระคชสีห์ใหญ่ที่ออกไปจากกรมพระกลาโหมแล้ว อ้ายกลับพระยาไชยาก็ไม่เชื่อฟังเลย เชื่อฟังแต่ท้องตราพระคชสีห์ ซึ่งไปแต่กรมพระกลาโหมอย่างเดียว อันนี้เป็นความชอบต่อราชการแผ่นดินมากอยู่ ครั้นจะให้ประหารชีวิตอ้ายกลับพระยาไชยา ตามที่ท่านเสนาบดีพร้อมกันกราบทูลพระกรุณา ใช้ทุกข์ของราษฎรที่ได้ความเดือดร้อนเพราะอ้ายกลับนั้นเล่า คนทั้งปวงจะไม่รู้ว่าประหารชีวิตด้วยเรื่องอะไร ก็จะเป็นเหตุให้เล่าลือกันไปผิดๆ ถูกๆ ต่างๆ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหมออกไปลงพระราชอาญาเฆี่ยนอ้ายกลับพระยาไชยาสามยก แล้วตระเวนบกสามวัน ตระเวนเรือสามวัน แล้วเอาขึ้นขาหยั่งประจานว่าเป็นโทษเพราะได้ทำราษฎรให้ได้ความเดือดร้อน จึงได้รับพระราชอาญาอย่างนี้ แล้วให้ริบราชบาตรอ้ายกลับพระยาไชยาให้สิ้นเชิงแล้ว รวบรวมเอาทรัพย์สินเงินทองบรรดามี แลสิ่งของมีราคาควรจะขายได้ก็ให้ขายเอาเงินเพิ่มเข้าแล้ว เฉลี่ยแจกใช้ให้แก่ราษฎรทุกเรื่องความที่อ้ายกลับได้ข่มเหงนั้นโดยสมควร แต่บุตรภรรยาทาสชายหญิงของอ้ายกลับนั้นจงเก็บเอามาเป็นหลวง ที่มีค่าตัวจะประทานเงินหลวงตามค่าตัว ที่ไม่มีค่าตัวจะพระราชทานตามเกษียณอายุ เอาไปรวมแจกให้ราษฎรจนสิ้น เพื่อจะมิให้ใครดูเยี่ยงอย่างต่อไป พระราชดำริดังนี้ เมื่อท่านเสนาบดีผู้ใดไม่เห็นชอบด้วย ก็ให้กราบทูลพระกรุณาให้ยักย้ายอย่างใดก็ตาม เมื่อทรงเห็นชอบด้วยก็จะทรงประพฤติตามประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือนแปด บุรพาษาฒ ขึ้นแปดค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘เป็นวันที่ ๒๕๙๒ ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑๔๓. ประกาศยกเลิกอากรตลาดตั้งพิกัดภาษีเรือ โรงร้าน ตึก แพณ วันเสาร์ เดือน ๘ แรม ๘ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งฝ่ายหน้าฝ่ายใน อาณาประชาราษฎรทั้งปวงให้รู้จงทั่วกันด้วยมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม สั่งให้ท่านเสนาบดีว่าเป็นธรรมเนียมแต่โบราณมา ให้เรียกเป็นค่าที่ แต่ผู้ที่ลูกค้านั่งเดินเที่ยวค้าขายของต่างๆ ในแผ่นดินขึ้นแก่แผ่นดินได้ชื่อเรียกกันว่าเสียค่าเบิกตลาดนั้น มาจับจ่ายใช้การบ้านเมืองทุกปีมาแต่ก่อนตามเคย แต่กาล๑ตรงกับวันที่ ๓ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๐๑171 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔บัดนี้ราษฎรที่ทุนรอนน้อยต้องเสียค่าตลาดแรงนัก เพราะกำนันตลาดมีทุกบ้านทุกเมือง ราษฎรลูกค้าเร่ค้าขายถึงบ้านใดเมืองใดก็เรียกค่าตลาดตลอดมาทุกบ้านทุกเมือง ทรงพระมหากรุณาสงสารแก่ราษฎรที่มีทุนรอนน้อย จะใคร่ให้เลิกการเก็บตลาดเล็กน้อย แต่ราษฎรที่ขายของซึ่งทำขึ้นแล้วหามาแล้ว เมื่อขายไม่หมดจะทิ้งเน่าบูดเหี่ยวแห้งไปเสียต้องขาดทุนเปล่า เพราะของเก็บไว้นานไม่ได้ทั้งปวงนั้นเสีย จะคิดผ่อนผันฉันใดจะดี จะให้ราษฎรที่ยากจนต้องเสียเงินอากรแต่น้อย ให้ท่านเสนาบดีปรึกษาหารือกัน ท่านเสนาบดีปรึกษาพร้อมกัน ให้เลิกอากรตลาดนั้นเสีย เปลี่ยนเรียกเป็นภาษีที่ซื้อขายเพราะเห็นว่าผู้ที่มีทรัพย์ตั้งโรงร้านไว้ใส่สินค้าของตัวบ้าง ให้เช่าบ้างหาเรือไปบรรทุกสินค้าบ้าง รับจ้างบ้าง มีผลประโยชน์มาก ไม่ต้องเสียค่าที่ จะให้เรียกภาษีเป็นค่าที่แต่พวกเจ้าของ โรง ร้าน เรือน เรือ ซึ่งเป็นที่ขายแลให้เช่าทั้งปวงนั้นโดยสมควร แลจะยกเปิดราษฎรที่มีทุนรอนค้าขายเล็กน้อยในแผงลอยแลเร่ขาย แลเรือเร่ขายของราคาต่ำกว่าตำลึงลงมาทั้งปวงไม่ให้ต้องเสียเงินอากรเลย แลราษฎรที่มีทุนรอนมาก จะบรรทุกสินค้าใหญ่ๆ มากๆ ราคากว่าตำลึงขึ้นไปเข้ามาขาย โดยคงจะต้องเสียอากรอยู่ ก็จะได้เสียเงินอากรแต่แห่งเดียว ไม่ต้องเสียซ้ำๆ เป็นหลายแห่ง จึงให้หาตัวพระยาพิศาลศุภผล หลวงบริบูรณ์สุรากรผู้เข้าส่วนกับเขียนทำอากรตลาดกรุงเทพฯ เมืองนนทบุรี มาถามว่าจะโปรดเกล้า ฯ ให้เลิกอากรตลาด จะให้เรียกเป็นภาษีที่ซื้อขายดังท่านเสนาบดีคิดกันนั้น พระยาพิศาลศุภผล หลวงบริบูรณ์สุรากรจะทำได้หรือมิได้พระยาพิศาลศุภผล หลวงบริบูรณ์สุรากรรับใส่เกล้าใส่กระหม่อมว่า จะขอรับพระราชทานเรียกภาษีแต่เจ้าของที่ ค่าจ้าง ค่าเช่าที่ บ้านเรือน โรงร้าน ตึกแพ ที่ใส่บ่อนต่างๆ เจ้าของทำไว้ให้เช่าราคามากน้อยเท่าใด กำหนดเอาค่าเช่าเรียกภาษีตามราคาให้เช่า ๑๒ ชัก ๑ ให้ชักภาษีแต่ผู้เจ้าของที่ได้ค่าเช่า ฯ เรือใหญ่เรือน้อย เจ้าของเรือรับจ้าง บรรทุกสินค้า ให้เช่าราคามากน้อยเท่าใด กำหนดเอาค่าจ้างค่าเช่าเรียกภาษีตามราคารับจ้างราคาให้เช่า ๑๒ ชัก ๑ ให้ชักเอาภาษีแต่ผู้เจ้าของที่ได้ค่าจ้างค่าเช่า ฯ ที่บ้านเรือนโรงร้านตึกแพ เจ้าของใส่สินค้าซึ่งซื้อมาแต่อื่นเป็นของตัวไว้ขายให้เรียกเอาตามบ้านเรือนโรงร้านตึกแพ เท่ากันกับที่ผู้ให้เช่า แต่แพที่ซื้อสินค้ามาไว้ขายนั้นไม่เสมอกัน ใหญ่บ้าง เล็กบ้าง ให้เรียกตามแพใหญ่เล็ก ตั้งแต่แพละ ๒ ตำลึงลงมาเรียกภาษีค่าที่ ๑๒ ชัก ๑ ให้ชักเอาแต่ผู้เจ้าของ ฯ เรือใหญ่เรือน้อยเจ้าของเรือบรรทุกสินค้าของตัวไว้ขาย ให้เรียกเอาเท่ากันกับเรือที่บรรทุกรับจ้าง เรือที่ให้เช่าบรรทุกสินค้าเรียกภาษี ๑๒ชัก ๑ ให้ชักเอากับผู้เจ้าของเรือเท่าราคาเช่าเที่ยวหนึ่งศอกละสลึงลงมา ฯ ข้าวในนา ของในสวนในไร่ เป็นสินค้าของตัวเจ้าของเอามาใส่ไว้ในที่บ้าน เรือน โรง ร้าน ตึก แพของตัวเอาไว้เพื่อจะใช้กินแลเหลือกินอยู่บ้าง จะซื้อขายก็ได้นั้น เพราะด้วยมิได้ซื้อหามาไว้เพื่อประโยชน์ จะเป็นสินค้าขายให้แก่ผู้อื่นเอากำไรอีกต่อหนึ่ง หรือจะซื้อไว้บรรทุกเรือของตัวที่จะไปค้าต่างๆ ประเทศก็ไม่ต้องเสียภาษีที่ไว้ จะต้องเสียแต่ภาษีปากเรือขาออกตามธรรมเนียม ถ้าซื้อไว้เพื่อประโยชน์เอากำไรอีกต่อหนึ่ง จึงต้องเสียภาษีโรงเรือนตึกที่ใส่ของนั้น ฯ แลที่บ้านเรือนโรงร้านตึกแพเจ้าของทำไว้สำหรับให้เช่า ลูกค้าไม่ได้เช่า เจ้าของไม่ได้ใส่สินค้า ไม่ต้องเสียภาษี เรือเที่ยวซื้อขายถ้ามีสินค้าอยู่ในลำเรือนั้นราคาสินค้าตั้งแต่ตำลึงลงมาไม่ต้องเสียภาษี172 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่ง เลกไพร่หลวงที่ได้รับพระราชทานตราภูมิ แต่ก่อนได้ทรงพระกรุณาโปรดให้ยกอากรตลาดสมพักศรค่าน้ำสามประการให้แก่ไพร่หลวง มีกำหนดในตราภูมิคนละ ๘ บาทบ้าง ๗ บาทบ้าง ๖ บาทบ้าง ๕ บาทบ้าง ๔ บาทบ้าง ต่างๆ กันตามหมู่ตามกรม ซึ่งมีราชการหนักแรงเบาแรงต่างๆ ครั้นบัดนี้โปรดให้เลิกอากรเสีย เลกไพร่หลวงสังกัดพันที่เคยเสียค่าตลาด แลไม่เคยเสียค่าตลาดก็ลงเป็นไม่ต้องเสียเสมอกัน แต่ตราภูมิของเลกไพร่หลวงนั้นคุ้มภาษีอื่นๆ ก็ไม่ได้เพราะไพร่หลวงต้องเสียภาษีอื่นๆ เหมือนคนทั้งปวงอยู่ เมื่อเป็นดังนี้ คำว่าตราภูมิคุ้มค่าตลาดก็เป็นขาดประโยชน์ไม่ต้องการไป ครั้งนี้โปรดตั้งภาษีที่บ้านเรือนโรงร้านตึกแพเรือขึ้นใหม่ แล้วจึงทรงพระมหากรุณาโปรดให้ยกลดส่วนภาษีรายนี้ พระราชทานให้แก่ไพร่หลวงตามกำหนด ในตราภูมิที่เคยคุ้มตลาดมาแต่ก่อนแทนเข้า ถ้าเจ้าภาษีไปเรียกภาษี ถ้าไพร่หลวงเป็นเจ้าของ เรือนโรงร้าน ตึกแพ ซึ่งจะต้องเสียภาษีรายนี้ แล้วก็ให้ไพร่หลวงเชิญตราภูมิมาให้เจ้าภาษีดูในตราภูมิว่าคุ้มค่าตลาดได้เท่าใด ก็ให้ยกภาษีบ้านเรือน โรง ร้าน ตึก แพ เรือ ให้ตามในตราภูมิกำหนดว่าคุ้มค่าตลาดนั้น ถ้าภาษีมากกว่าตราภูมิที่คุ้มได้ ก็ให้คิดลดยกให้แก่ไพร่หลวงเสียแต่ตามกำหนด เงินเหลือเท่าใดให้เสียภาษีให้แก่เจ้าภาษีตามมากแลน้อย แลการซึ่งโปรดเกล้า ฯให้เลิกอากรตลาดเสียดังนี้ เพราะทรงพระมหาเมตตากรุณาแก่ราษฎรว่าต้องเสียตลาดมากๆ น้อยๆไม่เสมอกัน ถ้าเจ้าภาษีเรียกเอาภาษีเหลือเกินจากพิกัดที่ประกาศมานี้ ก็ให้มาร้องต่อพระยาราชภักดี พระยาพิพิธโภไคยศวรรย์ เจ้าจำนวนพระคลังมหาสมบัติ ถ้าพระยาราชภักดี พระยาพิพิธโภไคยศวรรย์ เจ้าจำนวนมิว่ากล่าวชำระให้หรือตัดสินให้เรียกภาษีเหลือเกินไป ก็ให้ทำเรื่องราวขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวายเป็นความฎีกา จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ตระลาการชำระถ้าได้ความจริงว่าเจ้าภาษีเรียกเหลือเกินจากพิกัดนี้ ก็จะปรับไหมแก่เจ้าภาษีตามมากแลน้อยแลทำโทษแก่ผู้ไปเก็บภาษีให้ตามสมควรประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือนแปด บุรพาษาฒ แรมแปดค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศกศักราช ๑๒๒๐ เป็นวันที่ ๒๖๐๗ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ขุนสารประเสริฐ เป็นผู้รับสั่ง๑๔๔. ประกาศบอกน้ำฝนต้นข้าว แลห้ามมิให้ลือการผิดๆณ วันเสาร์ เดือน ๘ แรม ๘ ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้า ฯ ให้ประกาศแก่ข้าทูลละออง ฯ ผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฎรในกรุงนอกกรุงให้ทราบทั่วกันว่า ณ เดือนเจ็ด ข้างขึ้น มาถึงเดือนแปด บุรพาษาฒ ข้างแรมปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘ลมตะวันตกพัดกล้า ฝนงด ๔ วัน ๕ วันตก ตกก็แต่ประปราย แลปีนี้ก็มีอธิกมาสดูทีฝนจะแล้งอยู่สัก ๖๐ วัน ต่อถึงเดือนเก้า พระอาทิตย์ดำเนินตรงศีรษะที่กรุงเทพฯเมื่อเวลาเที่ยงจึงจะมีฝนมาก แต่ครั้นจะปิดข้าวเสีย ไม่ให้ลูกค้าจำหน่ายออกไปนอกประเทศเล่าการก็ยังไม่แน่ว่า ฝนจะแล้งมาก หรือจะเป็นแต่เล็กน้อย แลคิดเห็นว่าถ้าข้าวจะมีราคาขึ้นมากไป173 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ลูกค้าต่างประเทศก็จะไม่ซื้อข้าว จะหยุดไปเองไม่ต้องห้ามดอก เพราะฉะนั้นโปรดให้ลูกค้าได้ซื้อขายโดยปรกติอยู่ เมื่อข้าราชการแลราษฎรคนใดมีบ่าวไพร่ใช้สอยมาก กลัวข้าวจะมีราคาแพงมากไปก็ให้เร่งซื้อขึ้นไว้ให้พอกินไปตลอดปี อย่าให้พากันบ่นว่า ในหลวงไม่ทรงพระกรุณาดำรัสสั่งให้ปิดข้าว ข้าวจึงได้มีราคาแพงไป อนึ่ง อย่าให้พระสงฆ์สามเณรคนเถรๆ วัดๆ ป่าๆ เถื่อนๆเล่าลือกันว่าฝรั่งอังกฤษมาลวงซื้อเอาข้าวไปเทน้ำทะเลเสียที่ว่าอย่างนี้เคอะนัก โง่นัก ด้วยเงินที่เอาเข้ามาซื้อข้าวนั้น ฝรั่งก็ไม่หาได้ง่าย ดังกรวดทรายในทะเล อย่าลือว่าฝรั่งอังกฤษลวงเอาไปให้ญวน เมื่อดังนี้ก็ดีอยู่ เงินจะได้มากขึ้นในบ้านในเมืองของไทย ดีกว่าข้าวเก็บไว้เหลือกินแลผุเสียหรือคนทำนาน้อยไปจนที่นารถเสียเปล่า อ้ายญวนได้ข้าวไปมันจะมาทำไมกับไทยก็ให้มันมาหรือลือกันว่าอังกฤษกับญวนกลมเกลียวเป็นอันเดียวกันนั้น ญวนเป็นพ่ออังกฤษเมื่อไร ทำบุญคุณกับฝรั่งอังกฤษเมื่อไร อย่าลือดังนั้นไม่ถูกเลย เหมือนเมื่อครั้งราชทูตไปเมืองอังกฤษ พระสงฆ์สามเณรคนเถรๆ วัด แลคนป่าๆ ลือกันว่าอังกฤษเอาทูตไทยไปขังให้ตายเสียบ้าง ว่าเอาไปขายให้ญวนบ้าง การนั้นจริงดังลือหรือ ถ้าจริง ทำไมทูตจึงได้กลับมาโดยสุขสวัสดีเล่า เพราะฉะนั้นการเช่นนี้อย่าให้ลือกันผิดๆ ไป อย่าถือว่าเขาว่ากันมากประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือนแปด บุรพาษาฒ แรมแปดค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘เป็นวันที่ ๒๖๐๗ ในรัชกาลปัจจุบันนี้พระศรีสุนทรโวหาร เป็นผู้รับสั่ง ฯ174 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๔๕. ประกาศตั้งตำแหน่งผู้สำเร็จราชการเมืองขึ้นเมืองกาญจนบุรี ๗ เมือง แลตั้งจีนเวชเป็นขุนราชภัตการณ วันจันทร์ เดือน ๘ แรม ๑๐ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
เมืองสมิงสิงหบุรี๒ ๑ เมืองลุ่มสุ่ม ๓ ๑ เมืองท่าตะกั่ว ๔ ๑ เมืองไทรโยค ๕ ๑ เมืองท่าขนุน ๖ ๑เมืองทองผาภูมิ๗ ๑ เมืองท่ากระดาน ๘ ๑ ทั้งเจ็ดหัวเมือง ๙ เหล่านี้ แต่เดิมก็ไม่เป็นเมือง เป็นแต่ที่ตั้งค่ายที่ด่านตั้งอยู่เท่านั้น แต่พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อน ทรงพระราชดำริว่า จะให้มีเกียรติศัพท์ดังออกไปข้างเมืองพม่าว่า มีหัวเมืองแน่นหนาหลายชั้น จึงโปรดตั้งให้เป็นหัวขึ้นมีกรมการอยู่รักษาทุกเมืองๆ แลชื่อผู้สำเร็จราชการเมืองทั้งเจ็ดนั้น แต่เดิมก็ไม่มี เป็นแต่ชื่อเรียกตามตำบลที่ตั้งอยู่นั้นเอง บัดนี้ทรงพระราชดำริว่า ผู้สำเร็จราชการเมืองไม่มีชื่อตั้งไม่สมควร ณวันพฤหัสเดือนแปด บุรพาษาฒ แรมหกค่ำ ๑๐ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานชื่อเป็นภาษาสันสกฤตแก่ผู้สำเร็จราชการเมืองเหล่านั้นดังนี้ พระสมิงสิงหบุรี เป็นพระสมิงสิงหบุรินทร์ผู้สำเร็จราชการเมืองสมิงสิงหบุรี พระลุ่มสุ่มเป็นพระนินนะภูมิบดี ผู้สำเร็จราชการเมืองลุ่มสุ่มพระท่าตะกั่วเป็นชินติฐบดี ผู้สำเร็จราชการเมืองท่าตะกั่ว พระไทรโยคเป็นพระนิโครธาภิโยคผู้สำเร็จราชการเมืองไทรโยค พระท่าขนุน เป็นพระปนัสติฐบดี ผู้สำเร็จราชการเมืองท่าขนุนพระทองผาภูมิ เป็นพระเสลภูมิบดี ผู้สำเร็จราชการเมืองทองผาภูมิ พระท่ากระดาน เป็นพระผลกติฐบดี ผู้สำเร็จราชการเมืองท่ากระดาน แล้วพระราชทานเสื้อเข้มขาบคนละตัวๆ เป็นของขวัญหัวเมืองทั้งเจ็ดนั้น ขึ้นแก่เมืองกาญจนบุรีทั้งสิ้น แต่ผู้สำเร็จราชการกรมการเมืองแยกย้ายกันมาตั้ง๑ตรงกับวันที่ ๕ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๐๑๒เมืองสมิงสิงหบุรี หรือเมืองสิงห์ อยู่ลำน้ำแควน้อย ยุบเป็นหมู่บ้านอยู่ในเขตอำเภอเมืองกาญจนบุรี๓เมืองลุ่มสุ่ม อยู่ลำน้ำแควน้อย ยุบเป็นหมู่บ้าน อยู่ในเขตกิ่งอำเภอไทรโยค ปัจจุบันเป็นตำบลในอำเภอไทรโยค๔เมืองท่าตะกั่ว อยู่ลำน้ำแควน้อย ปัจจุบันคือบ้านวังใหญ่ อำเภอไทรโยค๕เมืองไทรโยค อยู่ลำน้ำแควน้อย เป็นกิ่งอำเภอไทรโยค ขึ้นอำเภอวังกะ๖เมืองท่าขนุน ตั้งอยู่ลำน้ำแควน้อย อยู่เลยเมืองไทรโยคขึ้นไปทางเหนือ เป็นเมืองที่รัชกาลที่ ๑ มาตั้งค่ายหลวง ในสมัยต่อมา เมื่อมีการจัดแบ่งเขตการปกครองใหม่ เมืองท่าขนุนยุบลงเป็นกิ่งอำเภอสังขละบุรี ขึ้นอำเภอวังกะ (เป็นอำเภอที่ตั้งใหม่หลัง ร.ศ. ๑๒๐)๗เมืองทองผาภูมิ อยู่ลำน้ำแควน้อย ยุบเป็นหมู่บ้าน อยู่ในกิ่งอำเภอสังขละบุรี๘เมืองท่ากระดาน อยู่ลำน้ำแควใหญ่ ยุบเป็นหมู่บ้าน อยู่ในเขตอำเภอศรีสวัสดิ์(๒-๘ ตามพระราชบัญญัติจัดการปกครองตามระเบียบใหม่ ตั้งแต่ ร.ศ. ๑๑๔ - สมุดราชบุรี)๙ทั้งเจ็ดหัวเมือง เป็นเมืองเก่าที่มีความสำคัญมากในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ มีหน้าที่ดูแลสืบข่าวราชการทัพตามชายแดนไทย-พม่า๑๐ ตรงกับวันที่ ๑ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๐๑175 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔อยู่ในแขวงเมืองราชบุรีบ้าง ให้จีนเอ้งเป็นขุนราชภัตการจางวางจีนช่างกาวหลาว พระราชทานให้ถือศักดินา ๕๐๐ ทำราชการตั้งแต่ ณ วันจันทร์ เดือนแปด บุรพาษาฒ แรม ๑๐ ค่ำ ปีมะเมียสัมฤทธิศก๘๑๔๖. ประกาศให้เลือกพระราชครูลูกขุนพระมหาราชครูปโรหิต พระมหาราชครูมหิธรคัดจากหมายรับสั่ง เดือน ๘ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ด้วยเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี ศรีสุวิรมหามัตวงศ ราชพงศนิกรานุรักษ มหาสวามิภักดิบรมราโชปการาภิรมย์ สระโพดมกิจวิจารณ มหามณเฑียรบาลบดินทร ราชนิเวศนินทรามาตย์อันเตปุริกนาถเสนาบดี อภัยพิริยปรากรมพาหุ เป็นประธานาธิบดีในกรมวังรับพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ดำรัสเหนือเกล้า ฯ สั่งว่า ให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์ที่ตั้งกรมแล้วแลยังไม่ได้ตั้งกรม ข้าราชการเจ้าพระยาแลพระยา พระหลวงในพระบรมมหาราชวังแลในพระบรมราชวังจงทั่วกันว่า พระมหาราชครูปโรหิตาจารย์ (ทองดี) พระมหาราชครูมหิธร (อู่)ถึงแก่กรรมแล้ว ที่พระราชครูทั้ง ๒ จะต้องตั้งขึ้นใหม่ เมื่อว่าจะทรงปรึกษากับพระราชวงศานุวงศ์องค์หนึ่ง สององค์ แลท่านเสนาบดีสามคนสี่คน เลือกสรรข้าราชการผู้ใดผู้หนึ่งเป็นก็จะได้แลทรงพระราชดำริเห็นว่า ที่พระมหาราชครูปโรหิตาจารย์ พระมหาราชครูมหิธร พระครูพิเชตพระครูพิราม ๔ ตำแหน่งนี้ เป็นผู้พิพากษาตัดสินผิดแลชอบ สุขทุกข์ความของท่านทั้งหลายทั่วกันต่อออกไปจนราษฎรซึ่งเป็นบ่าวไพร่ในสังกัด แล้วได้ทรงทราบว่าในประเทศอื่นๆ เมื่อผู้ครองแผ่นดินจะตั้งผู้สำหรับตัดสินความ ก็ย่อมให้คนทั้งปวงเลือกแล้วจดหมายชื่อเข้ามาส่งต่อเจ้าพนักงานเจ้าพนักงานสอบดู ถ้ามีชอบใจท่านผู้ใดมาก ก็ให้ผู้นั้นเป็นผู้ตัดสินคดีของราษฎร ครั้งนี้จะทรงทะนุบำรุงบ้านเมืองให้สมบูรณ์อยู่เย็นเป็นสุขทั่วกัน โดยอย่างธรรมเนียมแก้ไขใหม่ให้ดีขึ้นกว่าเก่าจึงโปรดเกล้า ฯ ขอให้พระราชวงศานุวงศ์ที่ตั้งกรมแล้ว แลยังไม่ได้ตั้งกรม ข้าราชการเจ้าพระยาแลพระยาพระหลวงในพระบรมมหาราชวัง แลพระบวรราชวัง คิดตรึกตรองเลือกดูที่ชอบใจ อย่าให้ปรึกษากันว่า จะชอบใจให้ผู้ใดเป็นที่พระมหาราชครูปโรหิตาจารย์ พระมหาราชครูมหิธร ก็ให้จดหมายลงว่า ข้าพระพุทธเจ้าคนนั้นเห็นด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม ว่าคนชื่อนั้นสมควรที่จะเป็นพระมหาราชครูปโรหิตาจารย์ คนชื่อนั้นสมควรที่จะเป็นพระมหาราชครูมหิธร มิได้บังคับว่าให้เลือกเอาแต่ข้าราชการในพระบรมมหาราชวัง แลพระบวรราชวัง ถึงข้าเจ้าบ่าวข้าราชการ ถ้าเห็นว่ามีสติปัญญาควรจะเป็นที่ตัดสินความ โดยสัตย์ โดยธรรม ตามพระราชกำหนดกฎหมายให้สิ้นสงสัยชอบใจแก่คนทั้งปวงได้ ก็ให้เขียนชื่อส่งมอบให้อาลักษณ์ผู้เอาโครงจดหมายไปถามหารือพระบรมวงศานุวงศ์ ก็ให้เขียนถวายเข้ามาองค์ละฉบับทุกๆ องค์ ข้าราชการก็ให้เขียนเข้ามาถวายคนละฉบับๆ จงทุกๆ คน โปรดเกล้า ฯ ว่าอย่าให้รังเกียจสงสัยว่าจะทรงล่อล่วงล้อเลียน176 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอย่างใดอย่างหนึ่งเลย แล้วอย่าให้คิดวนเวียนรั้งรอว่าเมื่อจะเลือกผู้นั้นๆ เข้าไปตามใจตัว จะไม่ถูกพระกระแสดอกกระมังก็ดี แลถ้าจะเลือกเข้าไปแล้วจะไม่ได้เป็นดังว่า เข้าไปจะต้องอายเขาดอกกระมังก็ดีเช่นนี้ ก็อย่างเก่าๆ อย่างนี้ขอเสียเถิด นิสัยใจคนต่างๆ กัน ก็ถึงจะเลือกชอบใจต่างๆบัดนี้จะต้องพระราชประสงค์ ก็ตั้งตามใจคนทั้งหลายเป็นอันมาก เลือกชอบใจท่านผู้ใดมากด้วยกันก็จะให้ผู้นั้นเป็นที่พระมหาราชครูทั้งสองนั้น ถ้าจะเลือกชอบใจพระยาประสิทธิศุภการ ผู้ว่าที่พระครูพิราม แลพระครูพิเชตคนใดคนหนึ่งให้เลื่อนขึ้นเป็นที่พระมหาราชครูปโรหิตาจารย์ พระมหาราชครูมหิธรแล้วก็ให้เลือกหาผู้ที่จะเป็นพระครูพิเชต พระครูพิรามแทนเข้าไปด้วย เขียนชื่อเข้าไปส่งทั้งสี่ตำแหน่งทีเดียว ทราบหมายนี้แล้วให้คิดอ่านตริตรองไว้แล้วให้เขียนถวายไปส่งทุกวันไปเมื่อขุนหมื่นในอาลักษณ์จะไปถาม ตั้งแต่ ณ วันจันทร์ เดือนแปด ทุติยาษาฒ ขึ้นเก้าค่ำ ๑ จนถึงวันอาทิตย์ เดือนแปด ทุติยาษาฒ ขึ้นสิบห้าค่ำ ๒ ให้เป็นเสร็จในเจ็ดวัน อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง ฯ๑๔๗. ประกาศข้าราชการจะนำข้อความขึ้นกราบบังคมทูล ให้จดหมายยื่นต่อมหาดเล็กๆ ส่งท่านข้างในคัดจากหมายรับสั่ง เดือน ๘ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ด้วยพระยาบำเรอภักดิ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯสั่งว่า ถ้าข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยจะนำเรื่องความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาด้วยความประการใดก็ดี ก็ให้จดหมายยื่นแก่มหาดเล็กๆ จะได้ส่งไปให้ท่านข้างใน ควรจะกราบบังคมทูลพระกรุณาได้ไม่ได้ฉันใด หรือจะควรประการใดจะได้ห้ามไว้นั้น ให้มหาดไทย กลาโหม กรมพระสุรัสวดีหมายบอกข้าทูลละอองธุลีพระบาทให้รู้ทั่วแก่ทุกตำแหน่ง อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง ฯ๑ตรงกับวันที่ ๑๙ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๐๑๒ตรงกับวันที่ ๒๕ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๐๑177 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๔๘. ประกาศให้ลงชื่อด้วยลายมือตนในหนังสือทูลเกล้า ฯ ถวายณ วันพฤหัสบดี เดือน ๙ ขึ้น ๕ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้า ฯ ให้ประกาศแก่พระบรมวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายทหารพลเรือน พระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวังให้ทราบจงทั่วกัน ด้วยเมื่อก่อนแต่นี้ไป คดีหลายเรื่องลูกขุนปรึกษาผิดๆ ไปบ้าง มีผู้ร้องถวายฎีกา มีรับสั่งให้เรียกคำปรึกษามาทรงทอดพระเนตร ครั้นทรงพระราชตำหนิติเตียนแล้ว ลูกขุนบางนายออกตัวว่า ไม่ทราบตัวป่วยอยู่บ้าง มีกิจธุระไม่ได้รับราชการบ้าง ลูกขุนผู้เรียงลักเอาชื่อใส่ลงดอก จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งว่า ตั้งแต่นี้ไปลูกขุนผู้ใดจะลงชื่อในคำปรึกษาพร้อมกันก็ดี จะลงในคำแย้งก็ดีในคดีเรื่องใดๆ ให้ลงลายมือเขียนชื่อตัวเอง หรือถ้าให้คนอื่นเขียนก็ให้เขียนลงในกระดาษขาวแล้วประทับตราตามตำแหน่งของตัวทุกคน ในคดีทุกเรื่องตั้งแต่นั้นมา เมื่อขุนศาลตระลาการพิจารณาความเสร็จสิ้นสำนวนแล้ว ทำข้อความขึ้นเสนอลูกขุน ณ ศาลหลวงๆ ปรึกษากันเรียงความผิด ความแผลงแล้ว เห็นความประการใดก็ลงชื่อเองบ้าง แล้วประทับตราตามตำแหน่งไว้เป็นสำคัญทุกเรื่อง ตามพระราชโองการดำรัสสั่งนั้นมานานแล้ว เมื่อการผิดชอบอย่างไรไปภายหน้าก็ให้เป็นที่ทุ่มเถียงกันได้ แต่การอื่นๆ นอกจากคดีความนั้นขัดข้องด้วยเหตุสิ่งใด ทรงปรึกษาพระราชวงศานุวงศ์แลท่านเสนาบดี ข้าราชการ ก็กราบบังคมทูลพระกรุณาตามเห็นเมื่อทรงเห็นชอบด้วย ก็โปรดเกล้า ฯ ดำรัสสั่งเจ้าพนักงานไปตามการ ถ้าไม่ทรงเห็นชอบด้วยก็ทรงติเตียนทักท้วงบ้าง ผู้อื่นลักเขียนชื่อส่งเข้ามาทูลเกล้า ฯ ถวาย จะจับเอาเหตุมาต่อว่าก็ไม่มีสลักสำคัญ เพราะฉะนั้นแต่นี้สืบไปภายหน้าจะทวงปรึกษาด้วยการบ้านเมืองแลการทั้งปวงหรือพระราชวงศานุวงศ์ ท่านเสนาบดี ข้าราชการผู้ใดจะทำเรื่องราวจดหมายหางว่าว ว่าด้วยเหตุสิ่งใดปรึกษาพร้อมด้วยผู้ใด ก็ให้ลงชื่อว่า ข้าพระพุทธเจ้า (คนนั้น) ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า (อย่างนั้น) จนสิ้นข้อความชื่อนั้นจะลงที่ต้นหนังสือ หรือจะลงที่ท้ายวันท้ายศกก็ตามแต่ให้เขียนด้วยลายมือตัวเองลงในสมุด หรือกระดาษไว้เป็นสำคัญจงทุกฉบับ ถ้าเป็นกระดาษจะประทับตราของผู้ที่มีชื่อลงในเรื่องราวจดหมายหางว่าวก็ตาม จึงจะเป็นที่เชื่อถือสำคัญมั่นคงแก่กัน ฯประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือนเก้า ขึ้นห้าค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘เป็นวันที่ ๒๗๐๒ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑เดือน ๙ ขึ้น ๕ ค่ำ ตรงกับวันเสาร์ที่ ๑๔ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๑ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพฤหัสบดีจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่178 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๔๙. ประกาศเวลาเสด็จลงพระตำหนักน้ำแลประทับในเรือบดจะชักธงจอมเกล้าขึ้นเป็นที่หมายห้ามคนพายเรือแจวเรือผ่านคัดจากหมายรับสั่ง เดือน ๙ ปีมะเมีย ๑ สัมฤทธิศก
ด้วยพระยาเพ็ชรชฎา รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาตรัสเหนือเกล้า ฯสั่งว่า แต่ก่อนจะเสด็จลงไปพระตำหนักน้ำ ก็บัตรหมายให้เจ้าพนักงาน นายอำเภอแลตำรวจห้ามคนมิให้แจวเรือพายเรือขึ้นล่องไปที่หน้าพระตำหนัก แต่นี้สืบไปเมื่อหน้าถ้าเสด็จลงไปพระตำหนักน้ำเป็นราชการเร็ว ไม่ทันบัตรหมาย ให้เจ้าพนักงานรู้ทั่วกัน จะโปรดเกล้า ฯ ให้ชักธงจอมเกล้าขึ้นไว้บนเสาธง ริมพระตำหนักน้ำให้รู้ว่าเสด็จประทับอยู่พระตำหนักน้ำ ห้ามมิให้เรือเจ้าต่างกรม เจ้ายังมิได้ตั้งกรม เรือข้าราชการ เรือราษฎรแจวพายขึ้นล่องผ่านไปหน้าพระตำหนักน้ำให้นั่งแล้วพายหลีกข้ามไปริมฝั่งตะวันตก ถ้าแลจะเสด็จลงเรือพระที่นั่งบด จะให้มีธงปักไว้ในเรือพระที่นั่งบดเป็นสำคัญขึ้นล่องไปในทางชลมารค แล้วให้เรือต่างกรม แลเรือเจ้ายังมิได้ตั้งกรมแลเรือข้าราชการ เรือราษฎรจอดหยุดแอบเข้าเรียบริมฝั่ง อย่าให้เรือแจวเรือพายขึ้นล่องต่อไปเป็นอันขาด ถ้าแลเรือพระที่นั่งบดพ้นไปแล้วจึงให้เจ้าต่างกรม เจ้ายังมิได้ตั้งกรม แลเรือข้าราชการเรือราษฎรทั้งปวงนั้นแจวพายขึ้นล่องไปตามรับสั่ง ฯ๑๕๐. ประกาศตั้งผู้จับคนยิงปืนในแขวงกรุงเทพ ฯซึ่งมิได้บอกปากเสียงคัดจากหมายรับสั่ง เดือน ๑๐ ปีมะเมีย ๒ สัมฤทธิศก
ด้วยพระยาบำเรอภักดิ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่าให้กรมวัง กรมพระตำรวจหน้า กรมเมือง กรมพระนครบาล นายอำเภอ กรมตำรวจ ทนายเลือกหอกไปตรวจตามพระราชอาณาเขตแขวงกรุงเทพ ฯ ให้ทั่วไป ถ้าผู้ใดบังอาจยิงปืนในเพลากลางวันกลางคืน ไม่บอกปากเสียง ให้จับเอาตัวคนที่ยิงปืนมาส่งให้ผู้รับสั่งๆ จะได้กราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท ให้ผู้ต้องเกณฑ์ทั้งนี้ไปตรวจจับตั้งแต่ณ วันจันทร์ เดือน ๑๐ แรม ๑๒ ค่ำ ๓ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก เสมอทุกวันไปกว่าจะมีรับสั่งห้ามตามเคย อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๑เดือน ๙ ปีมะเมีย ตรงกับวันที่ ๑๐ สิงหาคม ถึงวันที่ ๗ กันยายน จ.ศ. ๑๒๒๐ พ.ศ. ๒๔๐๑๒เดือน ๑๐ ปีมะเมีย ตรงกับวันที่ ๘ กันยายน ถึงวันที่ ๗ ตุลาคม จ.ศ. ๑๒๒๐ พ.ศ. ๒๔๐๑๓ตรงกับวันที่ ๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๑179 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๕๑. ประกาศห้ามไม่ให้ช่วยคนในบังคับต่างประเทศยุโรปมาเป็นทา(คัดจากหมายรับสั่ง ณ วันอังคาร เดือน ๑๑ ขึ้น ๕ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก)
ด้วยเจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า เซอรอเบ็ดซอมเบอ กงสุลอังกฤษ ทำหนังสือมายื่นเจ้าพนักงานกรมท่า ขอให้นำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า ขุนนางที่เมืองอังกฤษมีหนังสือเข้ามาว่า กรุงเทพฯ กับกรุงอังกฤษได้ทำหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรีแล้วลูกค้าคนในบังคับอังกฤษเข้ามาค้าขายมีบุตรภรรยาอยู่ณ กรุงเทพฯ มาก คนในบังคับอังกฤษเกิดบุตรที่กรุงเทพฯ หลายคน ในกฎหมายสำหรับบ้านเมืองมีว่า ถ้าบิดาเป็นอังกฤษ บุตรก็เป็นคนในบังคับอังกฤษตามบิดานั้น โปรดเกล้าฯ รับสั่งว่าธรรมเนียมอังกฤษแลประเทศยุโรปนั้น หาได้ช่วยคนมาเป็นข้าทาสใช้สอยเหมือนอย่างที่กรุงเทพฯ ไม่ตั้งแต่นี้สืบไป ผู้ใดจะช่วยคนเป็นทาสใช้สอยก็ให้สืบสวนดูให้แน่นอน อย่าให้ช่วยเอาคนในบังคับอังกฤษแลคนในบังคับชาวต่างประเทศยุโรปมาเป็นทาสเป็นอันขาดทีเดียว ถ้าจะจ้างเป็นลูกจ้างใช้สอยนั้นไม่ห้าม ถ้าผู้ใดช่วยเอาคนในบังคับชาวต่างประเทศยุโรปมาเป็นทาสถ้ากงสุลมีหนังสือมาว่ากล่าว ก็จะต้องส่งตัวให้ นายเงินที่ช่วยไว้จะคิดเอาเงินค่าตัวนั้นไม่ได้ ให้มหาดไทยกลาโหมกรมพระสัสดี หมายบอกเจ้าตั้งกรมแล้ว เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม ฝ่ายหน้าฝ่ายในแลลูกขุน ณ ศาลหลวงแลข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือน ในพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวังแล้วให้กรมเมืองหมายประกาศอาณาประชาราษฎรให้รู้จงทั่วให้ทำตามหมายรับสั่งนี้ จงทุกประการหมายมา ณ วันอังคาร เดือน ๑๑ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๑๕๒. ประกาศดาวหางขึ้นอย่าให้วิตก(ณ วันอาทิตย์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ๒ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก)
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศให้รู้ทั่วกันว่า วันเสาร์เดือนสิบ แรมสิบค่ำ ๓ นายจบคชศิลปทรงบาศขวาได้เห็นดาวหางดวงนี้ ครั้นวันพฤหัสเดือนสิบแรมสิบห้าค่ำ ๔ เจ้านายแลข้าราชการจึงได้เห็นด้วยกันมาก ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑ตรงกับวันที่ ๑๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๒๐๑๒เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ตรงกับวันอังคารที่ ๑๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๑ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันอาทิตย์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๓ตรงกับวันที่ ๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๒๐๑๔ตรงกับวันที่ ๗ ตุลาคม พ.ศ. ๒๒๐๑180 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงทอดพระเนตร แล้วทรงดำรัสว่า ดาวดวงนี้ทรงจำได้ว่าได้เคยมีมาแต่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยครั้งหนึ่งแล้ว เมื่อปีมะเมีย โทศก จุลศักราช ๑๑๗๒ ๑ ได้ ๔๘ ปีมาแล้ว คราวนั้นก็มาในเดือนสิบเอ็ด ๒ ในทิศนี้ในราศีแลฤดูกาลเวลาเช่นนี้ ก็ไม่มีเหตุอะไรนัก มีแต่ความไข้ทรพิษแลกระบือล้มมากแลฝนแล้ง แล้วก็ได้พระเศวตกุญชรมาในปีมะแม ตรีศกนั้น ถึงคนมีอายุมากได้เห็นแล้ว แต่ไม่ได้สังเกตก็จำไม่ได้ คนอายุน้อยก็ไม่ได้เคยเห็น ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงจำได้แน่ แลพระยาโหราธิบดีก็จำได้ แต่ชาวประเทศยุโรปได้เห็นในประเทศยุโรปนานหลายเดือนแล้ว ได้ลงในหนังสือพิมพ์ตั้งแต่เดือนหกมา แลดาวอย่างนี้มีคติแลทางที่ดำเนินยาวไปในท้องฟ้า ไม่เหมือนดาวพระเคราะห์อื่นแลดาวพระเคราะห์ทั้งปวง เป็นของสัญจรไปนานหลายปีแล้วก็กลับมาได้เห็นในประเทศข้างนี้อีก เพราะเหตุนี้อย่าให้ราษฎรทั้งปวงตื่นกัน แลคิดวิตกเล่าลือไปต่างๆ ด้วยว่ามิใช่จะได้เห็นแต่ในพระนครนี้ แลเมืองที่ใกล้เคียงเท่านั้นหามิได้ ย่อมได้เห็นทุกบ้านทุกเมือง ทั่วพิภพอย่างได้เห็นนี้แลประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือนสิบเอ็ด ขึ้นสิบค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘เป็นวันที่ ๒๗๑๓ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑๕๓. ประกาศให้ผู้ถวายฎีกาลงชื่อหรือวานผู้ที่ไว้ใจลงแทนณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ๓ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายทหารพลเรือน ในพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวัง ให้ทราบจงทั่วกันด้วยเมื่อก่อนแต่ปีนี้ไป คดีหลายเรื่องลูกขุนปรึกษาผิดๆ ไปบ้าง มีผู้ร้องถวายฎีกา มีพระบรมราชโองการให้เรียกคำปรึกษามาทรงทอดพระเนตร ครั้นบางทีทรงพระราชดำริติเตียนแล้ว ลูกขุนบางนายออกตัวว่าไม่ทราบ ตัวป่วยอยู่บ้าง มีกิจธุระไม่ได้มารับราชการบ้างลูกขุนผู้เรียงลักเอาชื่อใส่ลงดอก จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งว่าตั้งแต่กาลนั้นไป ลูกขุนผู้ใดจะลงชื่อในคำปรึกษาพร้อมกันก็ดี จะลงในคำแย้งก็ดี ในคดีเรื่องใดๆ ให้ลงลายมือเขียนตัวเอง หรือถ้าให้คนอื่นเขียนก็ให้เขียนลงในกระดาษขาว แล้วประทับตราตามตำแหน่งของตัว แล้วจึงผนึกเข้ากับสมุดคำปรึกษาหรือลงชื่อแล้วประทับตราตามตำแหน่งในใบสัจ ทับหลังสัจแลหลังฟ้องทุกนาย ในคดีทุกเรื่องบรรดาที่ตัวได้ปรึกษา ตั้งแต่นั้นมา การใดๆ ซึ่งลูกขุนได้ปรึกษานั้น เมื่อลูกขุนผู้ที่ประชุมปรึกษาในเรื่องนั้นๆ เมื่อเห็นพร้อมกันเรียงความลงแล้ว ก็ลงชื่อเองบ้างให้ผู้อื่นเขียนแทนบ้าง แล้วประทับตรา๑ตรงกับพ.ศ. ๒๓๕๓๒เดือนสิบเอ็ด ปีมะเมีย ตรงกับวันที่ ๒๙ กันยายน ถึง วันที่ ๒๗ ตุลาคม จ.ศ. ๑๑๗๒ พ.ศ. ๒๓๕๓๓ตรงกับวันที่ ๒๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๑181 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ตามตำแหน่งไว้เป็นสำคัญทุกเรื่อง ตามพระราชโองการดำรัสสั่งนั้นมานานแล้ว ภายหลังราษฎรผู้มาร้องถวายฎีกา จ้างเสมียนเขียนมาบ้าง มาให้การคดีให้พนักงานเรียบเรียงที่กรมล้อมพระราชวังบ้างเมื่อเรื่องราวถวายแล้ว ครั้นได้ทรงทอดพระเนตรเรื่องราว บางเรื่องทรงตัดสินให้ผู้ถวายฎีกาเสียเปรียบไปตามความในคำของผู้นั้นเองบ้าง โปรดให้มีกระทู้ซักถาม ข้างผู้ถวายฎีกากลับให้การว่า ตัวไม่รู้หนังสือเขียนไม่ได้ เจ้าพนักงานหรือผู้รับเขียนแต่งความผิดไป ไม่ต้องความจริงบ้าง เขียนเกินๆ ขาดๆ บ้าง เป็นที่ทุ่มเถียงกันเนืองๆ หลายเรื่อง เพราะฉะนั้นแต่นี้สืบไปมีพระบรมราชโองการให้ประกาศทั่วไปทุกตำแหน่ง ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยผู้ใดจะทำเรื่องราวทูลเกล้าฯ ถวาย ว่าด้วยเหตุสิ่งใดก็ดี ก็ให้ลงชื่อเป็นลายมือของตัวในที่ที่ว่าข้าพระพุทธเจ้า (ชื่อ)ดังนี้ เป็นสำคัญจงทุกฉบับ ถ้าราษฎรจะทำเรื่องราวฎีกาทูลเกล้าฯ ถวาย ด้วยไปให้เจ้าพนักงานกรมล้อมพระราชวัง เรียงความแลเขียนเรื่องราวให้ เมื่อเรื่องราวแต่งเขียนแล้ว ให้ผู้แต่งอ่านให้เจ้าของเรื่องราวฟังแล้ว ให้เจ้าของเรื่องราวรับไปวานให้ผู้อื่นอ่านให้ฟังหลายครั้งแล้ว ลงชื่อเป็นลายมือของตัวเป็นสำคัญ หรือวานผู้อื่นที่ตัวเชื่อถือลงชื่อหมายลายมือแทนในเรื่องราวนั้นจงทุกฉบับ ว่าข้าพระพุทธเจ้าชื่อนี้ ชอบใจแล้ว จึงนำมาถวายให้เป็นที่เชื่อฟังได้ เถียงไม่ได้อนึ่ง บางทีทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระราชวงศานุวงศ์ แลท่านเสนาบดี แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ๆ ปรึกษาด้วยข้อราชการใดๆ หรือเรื่องราวซึ่งผู้ใหญ่ผู้น้อยเป็นอันมากจะเข้าชื่อกันจะกราบบังคมทูลพระกรุณาว่าด้วยเหตุสิ่งใดๆ ก็ให้ลงชื่อด้วยลายมือของท่านผู้นั้นๆ หรือประทับตรามาเป็นสำคัญจงทุกครั้ง อย่าให้เป็นที่ทรงรังเกียจว่าผู้อื่นเอาแต่ชื่อท่านบางองค์บางคนไม่ได้เห็นไม่ได้ฟังคำปรึกษาแลเรื่องราวนั้นเลยจงทำมาใส่ตามบังคับมานี้ให้ทั่วกันประกาศ ณ วันพฤหัสเดือนสิบเอ็ด ขึ้นสิบสี่ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก เป็นวันที่ ๒๗๑๗ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑๕๔. ประกาศห้ามยิงปืน ถ้าจะยิงให้บอกศาลาก่อนจึงยิงได้ณ วันศุกร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศแก่ข้าราชการ แลราษฎรให้ทราบทั่วกัน ว่าแต่ก่อนนี้ได้มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้มีพระราชบัญญัติห้ามว่าคนในประเทศ คนนอกประเทศอย่าให้ผู้ใดยิงปืนใหญ่น้อย ที่บ้าน ที่เรือน ที่แพ ที่เรือ ถ้าจะทำการสิ่งหนึ่งสิ่งใดจะขอยิงปืนใหญ่น้อยให้ผู้นั้นมาบอกต่อเจ้าพนักงานให้ทราบก่อนจึงยิงได้ ถ้าไม่บอกให้เจ้าพนักงานทราบก่อนแลยิงปืนใหญ่น้อยให้ผู้นั้นต้องเสียค่าปรับไหม เป็นเงิน ๒ ชั่ง แลบัดนี้คงยังประมาทอยู่หาเอาใจใส่ทำตามไม่๑เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๑ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันศุกร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่182 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเพราะมีเหตุขึ้น คือนายกล่อม บุตรหลวงฤทธิสำแดง เจ้ากรมฝรั่งปืนใหญ่ ไม่มาบอกต่อเจ้าพนักงานเองอย่างเคยแต่ก่อน เป็นแต่สั่งให้หมื่นนิพนธอักษร ช่างดอกไม้มาบอกศาลา ว่าจะขอทำการ ปี ณวันเสาร์ เดือนสิบ แรมสิบค่ำ ๑ จะมีดอกไม้เพลิงพลุสามตับ แลดอกไม้เพลิงอื่นๆ ไม่บอกว่าจะยิงปืนเลยหมื่นนิพนธอักษร มิใช่เจ้างานการบุญข้างฝรั่ง มาทำจดหมายอ้างชื่อนายกล่อมนั้น มายื่นต่อเจ้าพนักงาน กรมมหาดไทย กลาโหม กรมวังสามฉบับ แล้วนายกล่อมยิงปืนใหญ่ที่วัดฝรั่งปากคลองผดุงกรุงเกษมข้างใต้ ในวันนั้นเสียงปืนดังหลายนัด จึงทรงพระราชดำรัสถามเจ้าพนักงานๆ กราบบังคมทูลพระกรุณาว่า ไม่มีผู้ใดบอก ด้วยการยิงปืน มีแต่จดหมายหมื่นนิพนธ-อักษรมายื่นต่อกรมมหาดไทยว่านายนายกล่อม ฝรั่งจะขอจุดดอกไม้เพลิง จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งพระยาอนุรักษราชมณเฑียร ให้เอาตัวนายกล่อม กับหมื่นนิพนธอักษรช่างดอกไม้มาชำระ ไล่เลียงไต่ถามการยังค้างอยู่ ในวันอาทิตย์เดือนสิบ แรมสิบเอ็ดค่ำแล้วนั้น ได้มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งกรมพระนครบาล ให้นายอำเภอประกาศห้ามอย่าให้ผู้ใดยิงปืนใหญ่น้อยโดยลำพังไม่ได้บอกศาลาก่อนเลยเป็นอันขาด จงทุกอำเภอแลในวันอาทิตย์ เดือนสิบ แรมสิบเอ็ดค่ำนั้น เวลาย่ำค่ำแล้วทรงได้ยินเสียงปืนใหญ่อีกครั้ง มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้กรมพระนครบาลไปสืบถามพระอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง ได้ตัวอ้ายไช อ้ายเท้ง สองคนมาถาม ได้ความว่าอ้ายไช อ้ายเท้ง อ้ายแหยม อ้ายเกด ๔ คน คบคิดกันเอาดินตับพลุ ใส่ในกระบอกไม้ไผ่จุดไฟยิงเล่นแทนปิ่นที่ลานหน้าวัดสุทัศน์เทพวราราม ทรงพระราชดำริว่า บัดนี้ชะรอยคนพวกนี้จะเมาได้ยินเสียงปืนฝรั่งยิงก็ชะรอยจะคิดว่าฝรั่งเมาสุรายิงปืนเล่นได้ ก็พลอยยิงเล่นบ้าง เข้าใจว่าไม่มีใครว่าได้แล้ว ดังนี้เป็นเหตุจะให้ผู้อื่นดูอย่างต่อๆ ไป การก็จะไม่สงบลง จึงทรงดำรัสสั่งให้กรมพระตำรวจเอาตัวนายกล่อม หมื่นนิพนธอักษร อ้ายไช อ้ายเท้ง อ้ายแหยม อ้ายเกด ๖ คน ไปลงพระราชอาญาเฆี่ยนคนละ ๕๐ ที ในที่ยิงปืนนั้นแล้ว ให้ตระเวนบกสามวัน ตระเวนเรือสามวันเพื่อจะมิให้มีผู้ดูเยี่ยงอย่าง แล้ว ๕ คนนั้นให้จำไว้เพราะมีโทษมาก แต่นายกล่อมฝรั่งนั้น ทรงพระกรุณาโปรดให้ปล่อยไป ให้พ้นโทษ เพราะการยิงปืนที่วัดฝรั่งนั้น เป็นการเคยทำมาแต่ก่อนไม่สู้ผิดนัก แลบัดนี้ให้ประกาศซ้ำมาให้มั่นคงแข็งแรงว่าตั้งแต่นี้ไป ถ้าผู้จะยิงปืนใหญ่มีเสียงดังมากเป็นสงสัยว่าปืนในพระราชวังยิงบอกสัญญาเพลิงไหม้ มิใช่ยิงนก แลคาบศิลาที่ยิงหัดยิงเป้าในวังเจ้าบ้านขุนนางแล้ว ให้ผู้นั้นจดหมายยื่นต่อกรมพระนครบาลด้วยฉบับหนึ่ง เพื่อจะได้ประกาศให้ทราบให้ทั่วพระนครก่อนวันนั้น วันหนึ่ง สองวัน แลให้บอกศาลามหาดไทย ศาลากลาโหม กรมวังตามเคยจึงจะยิงได้ ถ้าจะยิงปืนคาบศิลาแลปืนชนวนทองแดงที่ใกล้พระราชวัง ก็ให้ผู้นั้นจดหมายมาบอกต่อกรมมหาดไทย กรมพระกลาโหม กรมวัง ตามเคยอย่างแต่ก่อน ถ้าผู้ใดยิงปืนใหญ่ปืนน้อยด้วยไม่มีจดหมายมายื่นต่อกรมพระนครบาล กรมมหาดไทย กรมพระกลาโหม กรมวัง ก่อนทำการล่วงพระราชบัญญัติเช่นนี้อีก จะให้ลงพระราชอาญาแก่ผู้นั้น เฆี่ยน ๕๐ แล้วจำไว้ ณ คุก ถ้าคนต่างประเทศ จะให้กงสุลปรับไหม ให้เสียเงิน ๒ ชั่งตามกฎหมายท้องน้ำประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือนสิบเอ็ด ขึ้นสิบห้าค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก เป็นวันที่ ๒๗๑๘ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑ตรงกับ วันที่ ๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๑183 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๕๕. เตือนสติพนักงานต้องทำการเฉพาะตำแหน่งณ วันเสาร์ เดือน ๑๑ แรม ๑ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
เตือนสติว่าราชการใดๆ ข้าราชการตามพนักงานในกรมนั้นๆ แล้วผู้นั้นๆ ก็ต้องทำตามพนักงานของตัว ไม่ต้องคอยรับสั่งเลย ควรต้องทำทุกประการ ถ้าขาดไปก็มีความผิด แต่ผู้ใดเป็นขุนนางตำแหน่งพนักงานอื่น ถึงจะมีความสวามิภักดิ์ จะมาช่วยทำการนอกพนักงานของตัวก็ไม่ได้เหมือนอย่างกรมวัง สนมพลเรือนสนมตำรวจ เป็นพนักงานสำหรับกำกับข้างในไปที่ใดที่หนึ่งนอกพระราชวัง ผู้เป็นพนักงานอื่นจะมาพลอยแทรกแซงกำกับไปด้วยก็ไม่ได้ ถ้ามีราชการหรือคดีเกี่ยวข้องในกรมวัง ก็เป็นพนักงานสำหรับทอดโฉนดบัตรหมายเข้าไป พนักงานอื่นจะทอดโฉนดบัตรหมายเข้าไปก็ไม่ได้ แต่บางทีผู้ที่เป็นพนักงานอื่น มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ สั่งให้ว่าให้ทำการของพนักงานอื่นเป็นครั้งเป็นคราว หรือบางสิ่งบางอย่าง ก็ว่าได้ ทำได้ เป็นคราวๆ แลในสิ่งแลอย่าง ซึ่งโปรดให้ว่า (ให้ทำ) นั้นตามรับสั่ง ผู้ที่เป็นเจ้าของพนักงานอยู่ในกรมนั้น จะขัดขวางไว้ไม่ให้ผู้นั้นว่า ไม่ให้ผู้นั้นทำหรือจะแย่งชิงทำเองก็ไม่ได้ เหมือนศาลมรดก แต่เดิมก็ขึ้นอยู่ในกรมวัง แต่บัดนี้ทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยกขึ้นไปกรมล้อมพระราชวัง ถ้าแลกรมวังจะไปตามว่ากล่าวบังคับบัญชาก็ไม่ได้ จะตั้งศาลมรดกว่าต่างหากก็ไม่ได้อนึ่ง ความมรดกแลความฎีกา แลความอื่นๆ บางเรื่องทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีตระลาการศาลรับสั่งชำระต่างหาก นอกจากโรงศาลตามพระธรรมนูญ ความเหล่านั้นก็ตกอยู่แก่ผู้รับสั่งนั้นๆ ถึงผู้ที่เป็นพนักงานโรงศาลตามกระทรวง จะตามแย่งชิงมาว่ากล่าวก็ไม่ได้เรื่องทาสลูกหนี้หนีเข้าไปแอบแฝงขัดขวางอยู่ในพระราชวัง เดิมเป็นพนักงานของกรมวังก็จริง บัดนี้พระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้ประกาศแล้วว่า ให้เป็นพนักงานของพระยาเพชร-พิไชยช่วยตามต่อว่า ชำระส่งตัวทาสแลลูกหนี้ หรือเงินค่าตัว ค่าป่วยการแลอื่นๆ นั้น ให้แก่นายเงินแลเจ้าหนี้ เมื่อการจะเกี่ยวข้างในพระยาเพชรพิไชย ก็ต้องถอดโฉนดบัตรหมายไปจึงจะชอบเมื่อนายเงินแลเจ้าหนี้ไม่ว่าที่พระยาเพชรพิไชย กลับมาว่าที่กรมวังๆ จะรับความมาตามเคยนั้นก็ไม่ควร เพราะได้มีประกาศในหนังสือราชกิจจานุเบกษาแผ่นที่ ๙ ประกาศที่ ๒๐ แล้ว ความควรส่งให้พระยาเพชรพิไชยจึงจะชอบ ถ้าพระยาเพชรพิไชยไม่ชำระให้ ช้าไว้กว่า ๗ วันก็ควรจะให้เจ้าของทาสมาร้องถวายฎีกาเอง หรือจะนำทูลเกล้าฯ ให้ก็ได้ ซึ่งจะมาชำระเรียกร้องเร่งรัดต่างหากตามพนักงานเดิมไม่ควรลงหนังสือพิมพ์ราชกิจจานุเบกษา ณ วันเสาร์ เดือน ๑๑ แรม ๑ ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศกศักราช ๑๒๒๐๑ตรงกับวันที่ ๒๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๑184 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๕๖. ประกาศพระราชทานพระบรมราชานุญาต ให้เจ้าจอมอยู่งานกราบถวายบังคมลาออกได้ แลว่าด้วยเจ้าจอมมารดาแลหม่อมห้ามที่มีหม่อมเจ้ามีผัวณ วันอาทิตย์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๒ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่ราชวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยให้ทราบทั่วกันว่า เมื่อครั้งปีขาลฉศกนั้น ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประกาศมาฉบับหนึ่งแล้ว ครั้นปีมะเมีย สัมฤทธิศก จึงโปรดเกล้าฯ ให้ประกาศซ้ำมาอีก เพื่อจะให้ทราบมั่นคงตามฉบับเดิม มีเนื้อความว่าในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประกาศปฏิญาณไว้เป็นความสัจความจริง แก่เจ้าจอมอยู่งานชั้นใน ชั้นกลาง ชั้นนอกทั้งปวง เว้นแต่เจ้าจอมมารดาในพระเจ้าลูกยาเธอ แลหม่อมพนักงานทุกตำแหน่ง แลเจ้าจอมถ้าแก่ แลท่านเถ้าแก่ แลนางรำบำเรอทั้งปวงทุกคน ด้วยบัดนี้ไม่ได้ทรงหวงแหนท่านผู้ใดผู้หนึ่งไว้ในราชการ ด้วยการข่มเหงกักขังดอก ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงตามสมัครแลเห็นแก่ตระกูลแลความชอบของท่านทั้งปวง จึงทรงพระกรุณาชุบเลี้ยง พระราชทานเบี้ยหวัดผ้าปี แลเครื่องยศบรรดาศักดิ์โดยสมควร บัดนี้ท่านทั้งปวง ก็ทำราชการมานานแล้ว ใครๆไม่สบายจะใคร่กราบถวายบังคมลาออกนอกราชการ ไปอยู่วังเจ้า บ้านขุนนางบ้านบิดามารดาจะมีลูกมีผัวให้สบายประการใด ก็อย่าให้กลัวความผิดเลย ให้กราบทูลถวายบังคมลาโดยตรง แล้วก็จะโปรดให้ไปตามปรารถนาโดยสะดวก ไม่กักขังไว้ แลไม่ให้มีความผิดแก่ผู้นั้น แลผู้ที่จะเป็นผัวนั้นเลย ห้ามแต่อย่าให้สนสื่อหาชู้หาผัวแต่ตัวยังอยู่ในราชการด้วยอุบายทางใดทางหนึ่ง ก่อนกราบบังคมทูลพระกรุณาเป็นอันขาดทีเดียว เป็นดังนั้นจะเสียพระราชกำหนดสำหรับแผ่นดินไป เมื่อไปอยู่นอกพระราชวังแล้ว ถ้าเป็นคนมีตระกูลอยู่ ไปอยู่กับบิดามารดาญาติพี่น้อง หรือเป็นนางห้ามเจ้านายที่ทรงพระกรุณาให้มีบรรดาศักดิ์ใหญ่ๆ หรือเป็นภรรยาข้าราชการที่มีศักดินามาก ก็จะพระราชทานเบี้ยหวัดอยู่บ้างโดยสมควร อนึ่ง ถ้าเจ้าจอมอยู่่งานชั้นในเห็นว่าพระราชบัญญัติบังคับคับแคบใจนัก จะถวายบังคมลาออกราชการก็อายอดสู อยู่ชั้นในไม่สบาย จะขอรับพระราชทานโอกาสเลื่อนออกมาเป็นชั้นกลาง ชั้นนอก แลพนักงานทำราชการสนองพระเดชพระคุณตามอย่างแลบังคับเจ้าจอมอยู่งานชั้นกลาง ชั้นนอก แลพนักงานแลนางรำบำเรอ ก็ตามแต่จะชอบใจ แต่ให้กราบทูลก่อน อย่าเพ่อทำการประพฤติแชเชือนเกินอย่างเจ้าจอมอยู่งานชั้นใน ก่อนกราบทูลขอออกตัว จะทรงพระกรุณาโปรดให้ลดแต่เครื่องยศ แลเบี้ยหวัดอย่างเจ้าจอมอยู่งานชั้นในเสีย ให้คงได้ดังเจ้าจอมอยู่งานชั้นกลาง ชั้นนอก แลพนักงาน แลนางรำบำเรอ โดยสมควร แต่เจ้าจอมมารดาในพระเจ้าลูกเธอ จะโปรดให้ออกนอกราชการไปมีผัวไม่ได้ จะเสียพระเกียรติยศพระเจ้าลูกเธอไป เมื่อจะใคร่ออกนอกราชการ เพียงจะอยู่กับพระเจ้าลูกเธอไม่มีผัว ก็จะทรงพระกรุณา๑ตรงกับวันที่ ๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๑185 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔โปรดกระแสพระบรมราชโองการดังนี้ ก็ได้มีพะราชดำรัสมาหลายครั้งแล้ว แต่ดูทีจะหามีใครเชื่อไม่ด้วยเข้าใจว่าตรัสเล่นก็ดี ประชดก็ดี อันการนี้เป็นสุจริตสัตย์จริง จึงโปรดเกล้าฯ ให้ตีพิมพ์ประกาศพระราชทานเป็นสำคัญสัญญาไว้ให้มั่นคง ให้ท่านทั้งปวงเชื่อว่าไม่ทรงหวงแหนกักขังจริงๆ แลพระราชดำรัสนั้นเป็นความจริงความตรง ให้ท่านทั้งปวงรับคำประกาศนี้ไว้เป็นสำคัญ ถ้ากาลไปข้างหน้ามิได้เป็นจริงดังนี้ ก็ควรที่ท่านทั้งปวง แลเทพยดา มนุษย์ จะควรหาติเตียนอยู่แล้ว อนึ่งเจ้าจอมมารดา พระองค์เจ้าในแผ่นดินล่วงแล้วมา ถ้ายังมีพระองค์เจ้าอยู่ ก็อย่าให้มีผัว ถ้าอยากจะมีผัวให้ได้ ก็ให้มากราบทูลพระกรุณาว่าตัดรอนพระองค์เจ้าให้ขาดเสียก่อน อย่าให้เรียกว่าเจ้าจอมมารดาเลย ถ้าพระองค์เจ้ายอมตัด ไม่นับถือแล้ว จะโปรดให้มีผัวตามสบาย ถ้าไม่ได้กราบทูลพระกรุณา ขืนมีผัว ถ้าผัวเป็นพระองค์เจ้า ก็จะโปรดลดเบี้ยหวัดเสียกึ่งหนึ่ง ถ้าผัวเป็นหม่อมเจ้าเป็นข้าราชการมีบรรดาศักดิ์ก็ดี จะยกเบี้ยหวัดเสีย แล้วจะให้เสียภาษีปีละ ๑๒ ตำลึง ถ้ามีผัวเป็นข้าราชการมีบรรดาศักดิ์น้อย แลไพร่ จะให้ลงพระราชอาญา แล้วผัวจะให้ริบราชบาตร แล้วเอาตัวส่งหญ้าช้าง ตัวหญิง ให้ลงพระราชอาญาจำไว้จนตาย ถ้าพระองค์เจ้าสงสาร กราบทูลขอ ก็จะพระราชทานให้ไปอยู่กับพระองค์เจ้า รับพระราชทานเบี้ยหวัดเหมือนอย่างนางนม ให้เรียกแต่ว่ามารดา ไม่ให้ใส่คำนำเรียกว่าเจ้าจอม อนึ่ง บรรดามารดาหม่อมเจ้าในพระองค์เจ้าที่ตั้งกรมแล้วแลยังไม่ได้ตั้งกรมทั้งปวง ซึ่งสิ้นพระชนม์แล้ว เมื่อหม่อมเจ้ายังมีตัวอยู่ ถ้าไม่มีผัว ก็ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัด ๖ ตำลึงบ้าง ยิ่งกว่านั้นบ้าง ถ้ามีผัว ให้เลิกเบี้ยหวัดเสีย ให้ผัวที่เป็นไพร่มิใช่เจ้า ให้เสียภาษีปีละ ๖ ตำลึงเป็นเบี้ยเลี้ยงแก่หม่อมเจ้าไปทุกเดือนกว่าหม่อมเจ้าจะไม่มีตัวภาษีนี้ใครอย่าติว่าแรง เพราะมิได้เรียกเอามาเป็นหลวงแต่สักเฟื้อง ๑ พระราชทานให้หม่อมเจ้าบุตรทั้งสิ้น เป็นการจะกดขี่คนที่เป็นผัวมารดาหม่อมเจ้า ให้ปฏิบัติหม่อมเจ้าไป อนึ่ง เมื่อมารดาหม่อมเจ้าผู้ไม่มีผัวพระราชทานเบี้ยหวัดด้วย ก็เพื่อจะให้เป็นกำลังเลี้ยงหม่อมเจ้าไป ก็เมื่อไม่อยู่เลี้ยงหม่อมเจ้าไปมีผัว ก็ควรให้คนผู้เป็นผัวเสียภาษีให้แก่หม่อมเจ้า เท่าเบี้ยหวัดซึ่งพระราชทานเมื่อไม่มีผัวจึงชอบ ถ้ามารดาหม่อมเจ้าที่มีผัว โกรธกับผัวถึงหย่าร้างขาดจากผัวเมียกัน ถ้าสาบานได้ทั้งสองข้างหย่ากันแต่เดือนใด ก็ให้ยกภาษีแต่เดือนนั้นไป โกรธกันเล็กน้อยถึงว่าไม่ได้อยู่ด้วยกันถ้าสาบานไม่ได้ว่าขาดกัน ก็ไม่พ้นภาษี ถ้าอยากจะไม่เสียภาษีมาทนสาบานแล้วกลับไปดีกัน หรือสืบได้ความจริงว่ายังดีกันอยู่ จะปรับให้ใช้ภาษี สองต่อจนเดือนที่ชำระความ ถ้ามารดาหม่อมเจ้ามีผัวเป็นพระองค์เจ้า ไม่เสียเกียรติยศอันใด เป็นแต่โปรดให้ยกเบี้ยหวัดเสียไปให้พระองค์เจ้าผู้ผัวเลี้ยงเถิด หรือจะได้เบี้ยหวัด ก็จะได้ด้วยอำนาจพระองค์เจ้าที่เป็นผัวใหม่ ถ้ามารดาหม่อมเจ้าไปได้ผัวใหม่เป็นหม่อมเจ้า ถ้าหม่อมเจ้าผู้บุตรยอมยินดีเอาเป็นบิดาเลี้ยงก็แล้วไป ถ้าหม่อมเจ้าผู้บุตรมิยอมยินดีด้วย ก็จะทรงพระกรุณาโปรดชักเอาเบี้ยหวัดของหม่อมเจ้าที่เข้ามาเป็นผัวนั้น แบ่งสามส่วนยกเอาส่วนหนึ่งให้แก่หม่อมเจ้าผู้บุตรเป็นภาษีทุกปีไป เพราะทำให้หม่อมเจ้าผู้บุตรได้ความอับอาย ลักษณะพระราชกำหนดนี้ โปรดเกล้าฯ ให้ประกาศให้ท่านทั้งปวงจงทราบด้วยจงทั่วกันประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือนสิบสอง ขึ้นสองค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก เป็นวันที่ ๒๗๓๔ในรัชกาลปัจจุบันนี้186 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๕๗. ประกาศพระราชทานพระบรมราชานุญาตข้าราชการฝ่ายในกราบถวายบังคมลาออก ๑๒ คนณ วันจันทร์ เดือนอ้าย ขึ้น ๑ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่ท่านทั้งปวง ให้ทราบว่าเพราะได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ไว้แต่ก่อนว่า บรรดาข้าราชการฝ่ายในแก่สาวปานกลางใดๆ เว้นไว้แต่เจ้าจอมมารดามีพระองค์เจ้า นอกนั้นถ้าใครจะใคร่ออกนอกราชการเอง หรือบิดามารดาจะขอให้ออกนอกราชการก็จะโปรดให้ออกโดยสะดวก ไม่ห้ามปรามกักขังดังธรรมเนียมเก่าแลที่อื่นๆ ในปีมะเมีย สัมฤทธิศกนี้มีคนข้างใน ๑๒ คน กราบถวายบังคมลาออกนอกราชการ ไม่รับพระราชทานเบี้ยหวัด ก็โปรดเกล้าฯ ให้ออกโดยสะดวก คน ๑๒ คนนั้น มีชื่อตัวแลชื่อบิดา แลกำหนดอายุประมาณดังนี้ ๑. เผือกบุตรพระยาประชาชีพ (คต) อายุ ๓๘ ปี ๒. แสง บุตรพระยาเพชรฏา (น้อย) อายุ ๓๙ ปี ๓. หุ่นบุตรพระฤทัย อายุ ๒๓ ปี ๔. ตาด บุตรนายศรีมหาดเล็ก อายุ ๓๗ ปี สี่คนนี้ ถวายตัวแต่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว คนที่ ๑ ที่ ๒ เป็นเจ้าจอมอยู่งาน คนที่ ๓ ยังว่างอยู่คนที่ ๔ เป็นพนักงานชวาลา ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบัดนี้ ที่ ๑ที่ ๒ ตกเป็นพนักงานชวาลา พนักงานพระสุธารส๒ คน ที่ ๓ ยกขึ้นมาเป็นเจ้าจอมอยู่งาน คนที่ ๔คงเป็นพนักงานอยู่ตามเดิม บัดนี้ทั้งสี่คนนี้เห็นว่าจะได้ความสบายกายสบายใจด้วยออกอยู่นอกพระราชวัง จึงกราบถวายบังคมลาออกก็โปรดให้ออก ๑. เลี่ยม บุตรพระยาราชภักดีศรีรัตนราชสมบัติอายุ ๒๑ ปี ๒. พุ่ม บุตรพระประชาชีพ (กระต่าย) อายุ ๑๖ ปี ๓. กลีบ บุตรพระยาประชาชีพ(กระต่าย) อายุ ๑๕ ปี ๔. สังวาล บุตรพระราชสมบัติ อายุ ๑๘ ปี ๕. ปริก บุตรหลวงอุดมจินดาอายุ ๑๖ ปี ๖. เลี่ยม บุตรหลวงอุทยานาธิกรณ์ อายุ ๑๕ ปี ๗. สารภี บุตรขุนบุรินทรเก่า อายุ๑๕ ปี ๘. พัน บุตรขุนชำนาญคดี อายุ ๑๕ ปี ๘ คนนี้ ถวายตัวในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนี้ คนที่ ๑ เป็นพนักงานพระแสง ป่วยเป็นลมสันดานจึงขอออก ที่ ๒ ที่ ๓นั้นเข้ามาถวายเมื่อบิดาตายแล้ว พอเป็นเหตุที่จะได้มรดกมากเพราะทำราชการ ครั้นได้มรดกแล้วก็ขอออก ที่ ๔ ที่ ๕ ที่ ๖ ที่ ๗ ที่ ๘ เป็นละคร มีวิชา รู้เต้น รู้รำ อยู่คนที่ ๔ ที่ ๕ นั้น บิดาไม่ยอมให้ออก อยากให้อยู่ทำราชการฉลองพระเดชพระคุณ แต่มารดามาขอให้ออกตัวก็อยากออกก็โปรดให้ออกตามใจตัวแลมารดา ที่ ๖ นั้นว่ากันในพระราชวัง ว่าหูตาน่ากลัวนัก ขัดใจก็ออกเสียบิดามารดาก็เห็นชอบด้วย ที่ ๗ นั้น รูปพรรณก็ชอบกลอยู่ ครั้นจะทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงเป็นเจ้าจอมอยู่งาน ก็ทรงเห็นว่ามีกิริยาแง่งอน ศึกษามากเกินการไป ทรงเห็นว่าจะเป็นที่ชอบใจของคนที่ชอบอย่างนั้นเป็นอันมาก จึงโปรดว่าจะออกเสียก็ตามเถิด จึงออกเสีย ที่ ๘ นั้นเป็นคนมือไวทำความเนืองๆ ไม่มีใครรับเลี้ยงไว้ ผู้ใหญ่ในพระราชวังบังคับให้ออกเสีย คนทั้งสิบสองคนนี้พ้นจากราชการแล้ว ถ้าจะไปถวายตัวในวังเจ้าก็ดี จะรับไว้ก็ได้ จะเข้าฝากตัวในบ้านขุนนางจะรับ๑ตรงกับวันที่ ๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๑187 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ไว้ก็ได้ หรือเจ้านายแลขุนนางผู้ใดชอบใจคนใดจะเกลี้ยกล่อมสู่ขอไปจากบิดามารดา เอาไปเลี้ยงเป็นนางห้ามเป็นภรรยาก็ตาม ทรงทราบ จะทรงยินดีโดยสุจริต ไม่กระดากกระเดื่องเคืองขัดอะไรเลยเพราะมีพระราชประสงค์จะให้ผู้ที่จะใคร่ได้ภรรยา ได้ภรรยา แลให้ผู้ที่ออกได้ชื่นชมสมประสงค์ด้วย ครั้นจะยกพระราชทานมาตามทรงพระราชดำริ ก็กลัวชายแลหญิงจะไม่ต้องใจกัน แลบิดามารดาของหญิงจะไม่ยินดี ก็จะเป็นทีว่าร้อนรนไป พระราชประสงค์จะให้ราชธรรมเนียมใหม่อันนี้ปรากฏเป็นอย่างไปในภายหน้า แลเป็นพระเกียรติยศด้วย คนที่ออกไม่ต้องเสียเงินทองอะไร ดังครั้งแผ่นดินก่อนๆ มาเลยประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือนอ้าย ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีมะเมีย สัมฤทธิศก เป็นวันที่ ๒๗๔๒ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ท้าวอาบข้างในเป็นผู้รับสั่ง๑๕๘. ประกาศกำหนดโทษผู้ร้ายทิ้งไฟณ วันอาทิตย์ เดือนยี่ ขึ้น ๘ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศให้รู้ทั่วกันทั้งพระนครว่าผู้ร้ายลอบวางไฟเพื่อจะให้ไหม้บ้านเรือนย่อมมีโทษมากกว่าผู้ร้ายอื่นๆ โดยความพระอัยการ ก็เพราะว่าของหลวง คือยุ้งฉางคลังไว้สิ่งของโรงรองงานเรือนสำหรับรับแขกเมือง โรงเรือหลวงพระอารามแลอื่นๆ ย่อมมีอยู่แทบทุกแห่งทุกทิศทุกทาง ถ้าเกิดเพลิงขึ้นแล้วของหลวงนั้นๆ ก็ไหม้เสียไปด้วย ผู้จุดไฟขึ้นนั้นชื่อว่าประทุษร้ายต่อพระเจ้าแผ่นดิน แลว่าโดยยุติธรรมเล่า ถ้าไหม้บ้านข้าราชการ แลบ้านราษฎรเจ้าของบ้านเรือนเสียทรัพย์สิ่งของเป็นอันมาก ลางคนหนีเพลิงไม่พ้นตายในเพลิงก็มี หรือชาวบ้านที่อยู่ใกล้เคียงเพลิงมิได้ไหม้ก็พลอยเสียทรัพย์สิ่งของไป ด้วยแตกตื่นด่วนขนของกระจัดกระจายเสียแลหายเป็นอันมาก แต่ว่าแต่ก่อนนั้นเมื่อมีผู้ลอบวางไฟทิ้งมีผู้จับได้มา หรือชำระได้ความเป็นสัตย์แล้ว บางทีต้องรับพระราชอาญาเฆี่ยน ต้องตัดมือบ้าง เป็นแต่จำคุกไว้บ้าง เป็นแต่ตัดสินไว้ว่าโทษถึงตายบ้างแล้วก็เลยไป หาได้ประหารชีวิตไม่ บัดนี้ให้มีประกาศไว้แม่นยำว่า แต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าผู้ใดจับตัวผู้ร้ายลอบวางไฟทิ้งเช่นนั้นได้ จะพระราชทานรางวัลเป็นอันมากให้แก่ผู้จับแต่ตัวอ้ายผู้ร้ายลอบวางไฟทั้งนั้น จะให้ประหารชีวิตเสียเป็นแน่ทีเดียวไม่ไว้ชีวิตเลย ถ้าทาสของผู้ใดลอบวางไฟทิ้งที่เรือนนั้นก็ดีเรือนอื่นก็ดี นายเงินจับตัวทาสมาส่งโดยสุจริต ชำระได้ความเป็นสัตย์แลนายเงินไม่เป็นใจด้วยทาสจะโปรดพระราชทานเงินหลวงใช้ค่าตัวทาสนั้นให้แก่นายเงินตามมากแลน้อยประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือนยี่ ขึ้นแปดค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก เป็นวันที่ ๒๗๘๒ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑เดือนยี่ ขึ้น ๘ ค่ำตรงกับวันอังคารที่ ๑๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๑ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันอาทิตย์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่188 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๕๙. ประกาศนามผู้ว่าราชการเมืองนครเขื่อนขันธ์ณ วันพฤหัสบดี เดือนยี่ ขึ้นสิบค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
วันพฤหัสเดือนยี่ ขึ้นสิบค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก ดำรัสว่าชื่อผู้สำเร็จราชการเมืองนครเขื่อนขันธ์ เป็นชื่อตั้งตามนามเมืองไปเมื่อแรกตั้งเมืองนั้น พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยได้พระราชทานแต่นามเมือง ยังไม่ได้พระราชทานนามผู้สำเร็จราชการเมืองการก็เลยมาควรจะมีชื่อผู้สำเร็จราชการเมืองให้แปลกจากนามเมืองดังหนึ่ง เมืองปทุมธานี พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ได้พระราชทานนามเมืองว่า เมืองปทุมธานี แล้วก็ทรงตั้งผู้สำเร็จราชการเมืองขึ้น แล้วพระราชทานนามว่า พระยาพิทักษ์ทวยหาญ เป็นชื่อต่างจากนามเมืองนั้นจึงจะสมควร เพราะฉะนั้นบัดนี้โปรดพระราชทานนามพระยาผู้สำเร็จราชการเมืองนครเขื่อนขันธ์นั้น ว่าพระยาดำรงราชพลขันธ์ ผู้สำเร็จราชการเมืองนครเขื่อนขันธ์ ถือศักดินา ๓๐๐๐ โปรดเลื่อนให้หลวงยศโยธี ผู้ช่วยเมืองนครเขื่อนขันธ์ เป็นหลวงขยันสงคราม ปลัดเมืองนครเขื่อนขันธ์ถือศักดินา ๖๐๐ ดำรัสว่าชื่อหลวงยกกระบัตรเมืองนครเขื่อนขันธ์ว่า หลวงภูกามภักดีนั้นไม่ชอบกลเพราะว่าภูกาลนั้นเป็นคำที่เชือนมาแต่คำว่าโปคคาม ซึ่งเป็นชื่อเมืองมหานครเดิมเก่าของพม่าก่อนเมืองอังวะ ไม่ใช่ชื่อเมืองมอญเพราะฉะนั้น บัดนี้โปรดให้เปลี่ยนชื่อหลวงยกกระบัตรเมืองนครเขื่อนขันธ์ว่า หลวงนิคมคามบริรักษ์ ยกกระบัตรเมืองนครเขื่อนขันธ์ ถือศักดินา ๕๐๐ ฯ๑๖๐. ประกาศห้ามมิให้เฝ้ากรมหมื่นถาวรวรยศแลกรมหมื่นอลงกพกิจปรีชาที่วัง นอกจากผู้เป็นกรมขึ้นณ วันเสาร์ เดือนยี่ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ๒ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ประกาศให้ส่งต่อๆ ไป ในข้าราชการในพระบรมมหาราชวังทุกหมู่ทุกกรมว่า กรมหมื่นถาวรวรยศ ๓ กรมหมื่นอลงกพกิจปรีชา ๔ เมื่อเสด็จอยู่วัง มักทรงเมาอยู่โดยมาก เพราะฉะนั้นเว้นเสียแต่คนในกรมฝีพาย แลเกณฑ์ขาดกวาดสนาม ซึ่งเป็นกรมขึ้นกรมหมื่นถาวรวรยศได้ทรงบังคับบัญชาอยู่ แลกรมแสงปืน แลช่างในกรมแสงซึ่งกรมหมื่นอลงกพกิจปรีชาได้ทรงบังคับบัญชาอยู่นั้น๑ตรงกับวันที่ ๑๓ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๑๒ตรงกับวันเสาร์ที่ ๑๕ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๑๓พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นถาวรวรยศ ประสูติ พ.ศ. ๒๓๕๒ พระนามเดิม “พระองค์เจ้าชายขัตติยา”ได้ว่ากรมฝีพายและช่างเหลารางปืน สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ พ.ศ. ๒๔๑๖ พระชันษา ๖๕ ปี๔พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นอลงกพกิจปรีชา ประสูติ พ.ศ. ๒๓๕๔ พระนามเดิม “พระองค์เจ้าชายนิลรัตน์”ได้ว่ากรมแสงปืนต้น กรมแสงหอกดาบและได้กำกับช่างเงินโรงกษาปณ์ ทำเหรียญเงิน สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ พ.ศ. ๒๔๑๐ พระชันษา ๕๗ ปี ต้นราชสกุล นิลรัตน189 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔แล้ว ห้ามอย่าให้คนอื่นนอกนี้ไปเฝ้าที่วังด้วยธุระใดๆ ก็ดี ถึงจะมีผู้มาบอกว่ารับสั่งให้หาก้อย่าให้ไปให้คอยเฝ้าเอาเมื่อเสด็จเข้ามาในพระราชวังนี้เถิดอย่าให้ไปเฝ้าที่วังเลย เพราะไปพบเสด็จกำลังเมาอยู่เกลือกจะทรงกริ้วด้วยเหตุอันมิได้ควร แลจะทรงเตะถีบชกถองทำการเกินๆ ถ้าแต่เหตุนั้นเกิดวิวาทกับข้าในกรม แลผู้ใดๆ ทั้งวังนั้นขึ้นด้วยก็จะหาพยานยาก ผู้ตัดสินก็จะตัดสินยาก เพราะได้ประกาศไว้แต่ก่อนแล้วว่าอย่าให้ผู้ใดเข้าไปวิวาทกับเจ้าของบ้าน ถ้าใครเข้าไปวิวาทจะเอาเป็นแพ้เจ้าของบ้านดังนี้ ก็วังเจ้าต่างกรมสองวังนี้พระองค์เจ้าเจ้าวังมีปรกติมักทรงเมาอยู่ไว้ใจยาก มักจะก่อความขึ้นง่ายๆ เพราะฉะนั้นให้ข้าราชการตำแหน่งอื่น นอกจากกรมที่บังคับไว้นั้น เว้นเสีย อย่าเข้าไปเลย ถึงมีเหตุที่ควรจะเฝ้าก็ให้คอยเฝ้าในพระราชวังนี้เถิด แลกรมที่ออกชื่อมาก่อน ว่าเป็นกรมขึ้นอยู่ในบังคับพระองค์เจ้าสองกรมนั้น เมื่อมีเหตุในราชการควรไปเฝ้า หรือมีรับสั่งให้หาไปด้วยราชการก็ต้องไปเฝ้า ถึงกระนั้นก็ให้ระวัง เมื่อเวลาเจ้าทรงเมาอยู่อย่าเข้าไปเฝ้าเลยอย่าทุ่มเถียงให้ขัดเคืองขึ้นได้ อนึ่ง ถ้ามีการด่วนหรือการที่ควรข้าราชการจะไปที่วังทั้งสองนั้น คือมีพระบรมราชโองการรับสั่งให้ไปเชิญเสด็จก็ดี ทูลถามการงานใดๆ ก็ดี เชิญพระอาการก็ดี เมื่อไปถึงพบเสด็จ หรือมิพบเสด็จ หรือไปพบเมาอยู่อย่างไร เมื่อไม่ได้ราชการตามพระประสงค์ ให้กลับมากราบทูลพระกรุณาในทันทีอย่ารอไว้ช้า เมื่อเสด็จขึ้นแล้ว ก็ให้จดหมายส่งเข้ามาข้างในตามเหตุนั้นในการที่มีพระบรมราชโองการรับสั่งใช้ไปถึงมีวิวาทบาดคล้องขึ้น จะเอาตามประกาศไว้ก่อนไม่ได้ชื่อว่าข้าในกรมข่มเหงผู้ถือรับสั่ง อนึ่งใครๆ ก็ดี เมื่อเจ้าบ้านเจ้าวังไปเชิญไปหาตัวคนบ้านอื่นมาในวังในบ้านของตัวแล้ว ผู้ที่ต้องเชิญให้หามาเองก็ดี แต่มาพูดจาขัดคอกับเจ้าของวัง เจ้าของบ้านชกตีกับเจ้าของวัง เจ้าของบ้านขึ้นจะตัดสินเอาเป็นบุกรุกไม่ได้ เพราะเจ้าของวัง เจ้าของบ้านไปหามาเอง ยอมให้เข้าไปเอง ต่อผู้ที่มานั้นคุมสมัครพรรคพวกก็ดี แต่ตัวก็ดีบุกรุกเข้าไปเอง ไม่มีความ ยอมแต่เจ้าของวังเจ้าของบ้านก่อน จึงควรว่าบุกรุกได้ประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือนยี่ ขึ้นสิบสองค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘เป็นวันที่ ๒๘๕๗ ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑๖๑. ประกาศเรื่องคนโทษหนีเข้าไปอาศัยในวังเจ้าหรือมีผู้แก้ไขให้ผู้คุมร้องณ วันอาทิตย์ เดือนยี่ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ประกาศให้ส่งต่อๆ กันไปว่า บรรดาโรงศาล แลทิม แลคุก แลที่จำที่ขังคนโทษหรือคนเป็นหนี้หลวงก็ดี ทุกหมู่ทุกกรมในพระบรมมหาราชวังแลเจ้าหมู่นายหมวดบรรดาที่คุมเลกไพร่หลวงจ่ายเดือนหรือไพร่หลวงกองส่วยต่างๆ ในกรุงนอกกรุงก็ดี ให้ทราบทั่วกันว่ากาลทุกวันนี้เจ้าเล็ก๑ตรงกับวันที่ ๑๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๑190 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนายน้อยก็มักมีที่เลื่องลือไป ดังได้ยินอยู่ด้วยกันกลุ้มๆ คนทั้งปวงก็นับถือตามคำคนมากกลัวเกรงตามไป เมื่อเป็นดังนี้คนโทษในทิม ในคุก แลลูกความที่จะแพ้ในศาล แลตัวไพร่หลวงแลลูกหมู่ไพร่หลวงก็เชื่อถือดังนั้น ก็หลบหลีกหนีคุก หนีทิม หนีโรงศาล หนีหมู่ หนีกรมไปแอบแฝงฝากตัวอาศัยที่เจ้านายนั้นๆ ก็มักตื่นๆ รับเอาตัวไว้ง่ายๆ แลเป็นที่สำนักอาศัยของคนพวกนั้นมีมากหลายราย ฝ่ายผู้คุมขุนโรงขุนศาลก็ไปกริ่งเกรงกลัวเสีย ไม่ติดตามไปว่ากล่าวท้วงถามร่ำเรียนเพ็ดทูล พากันทำการให้เป็นเหตุให้คนพาลกำเริบทั้งไพร่ทั้งผู้ดี ตั้งแต่นี้ถ้าเกิดความขึ้นดังที่เป็นแล้วนี้ คือมีมาฉุดลากแย่งชิงคนโทษไปแต่ผู้คุม ถ้าในกรมพระนครบาลให้ผู้คุมมาบอกเล่าต่อมูลนายในกรมพระนครบาลทุกคน ถ้าในกรมพระตำรวจให้ผู้คุมมาแจ้งความต่อมูลนายในกรมพระตำรวจทุกคน ถ้าเป็นลูกความอยู่ ณ โรงศาล ก็ให้ผู้คุมมาบอกเล่ามูลนายกระทรวงนั้นๆ ทุกคนในเจ็ดวันอย่านิ่งไว้ให้ช้า ถ้ามูลนายไม่กราบทูลพระกรุณา ให้ผู้คุมทำเรื่องราวร้องถวายฎีกาอย่านิ่งไว้ให้ช้านานวันไป ถ้าแลทรงทราบมาด้วยเหตุอื่นๆ หรือผู้อื่นข้างหน้าข้างในกราบทูลพระกรุณาจะปรับไหมให้ผู้คุมแลตัวนายที่ทราบเรื่องความนั้นแล้วนิ่งเสี่ยไม่กราบทูลพระกรุณานั้นให้ใช้แทน ถ้าเป็นลูกความให้ใช้ความท่านทั้งเรื่อง ถ้าเป็นหนี้หลวงให้ใช้หนี้หลวงจงครบ ถ้าเป็นไพร่หลวงให้ใช้ตัวไพร่หลวง เมื่อไม่มีตัวไพร่จะใช้ ให้คิดเงินใช้ให้สามสิบตำลึงแทนไพร่หลวง เทอญประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือนยี่ ขึ้นสิบสามค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘เป็นวันที่ ๒๘๕๘ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑๖๒. ประกาศห้ามไม่ให้พระสงฆ์พายเรือแจวเรือเวลาเสด็จทางชลมารคแลประทับริมน้ำคัดจากหมายรับสั่ง เดือนยี่ ปีมะเมีย ๑ สัมฤทธิศก
ด้วยพระยาอภัยรณฤทธิ์รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าเสด็จพระราชดำเนินทางชลมารคไปรับพระที่วัดเขมาภิรตาราม ณ วันศุกร์ เดือนยี่ ขึ้น ๑๑ ค่ำทรงทอดพระเนตรเห็นพระภิกษุสงฆ์ยืนแจวเรือขึ้นล่องตามลำน้ำผ่านพระที่นั่ง ทรงเห็นจับได้ถึง๓ ราย โปรดเกล้าฯ ให้เอาพระภิกษุนั้นไปมอบให้พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอุดม แลกรมธรรมการตั้งแต่นี้ไปห้ามมิให้ภิกษุสามเณรพายเรือแจวเรือขึ้นล่องตามลำน้ำ เมื่อเวลาเสด็จพระราชดำเนินทางชลมารคแลเสด็จลงประทับพระที่นั่งชลังคพิมาน พระที่นั่งริมน้ำนั้น ให้กรมธรรมการจัดเรือสกัดหัวน้ำท้ายน้ำ ห้ามพระภิกษุสงฆ์ อย่าให้พายเรือ แจวเรือขึ้นล่อง ตามลำน้ำ เมื่อเวลาเสด็จพระราชดำเนินทางชลมารค แลเสด็จพระที่นั่งชลังคพิมาน พระที่นั่งริมน้ำเป็นอันขาดทีเดียวเสมอทุกๆ ครั้ง ระวังอย่าให้มีความผิดได้เป็นอันขาดทีเดียว อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๑เดือนยี่ ปีมะเมีย ตรงกับวันที่ ๔ มกราคม ถึงวันที่ ๒ กุมภาพันธ์ จ.ศ. ๑๒๒๐ พ.ศ. ๒๔๐๑191 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๖๓. ประกาศแผ่พระราชกุศลให้พระบรมวงศานุวงศ์แลข้าทูลละอองฯให้ช่วยปลูกสร้างวัดพระปฐมเจดีย์คัดจากหมายรับสั่ง ณ วันจันทร์ เดือน ๓ ขึ้น ๕ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ด้วยเจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีฯ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า พระปฐมเจดีย์ที่มีอยู่ในแขวงเมืองนครไชยศรี เป็นพระมหาเจดีย์อันใหญ่กว่าเจดีย์ในประเทศสยามทุกๆ แห่ง เป็นของเก่ามาช้านาน ทรงทอดพระเนตรพิเคราะห์ฝีมือทำอิฐแลก่อเห็นเป็นของเก่าแล้วแก่เล่ามาหลายคราว แต่รูปพระสถูปเดิมนั้นก็เหมือนอย่างของแต่แรกตั้งพระพุทธศาสนาในลังกาทวีป แลที่อื่นๆ ไม่เป็นฝีมือไทยสามัญชั้นหลังๆ เลย แต่พระปรางค์แลบันไดนั้นเห็นเป็นฝีมือเพิ่มเข้าชั้นหลังลงมาเป็นแน่ จึงทรงพระราชดำริเห็นว่า พระปฐมเจดีย์นี้จะเป็นของที่ได้มีผู้สร้างขึ้นก่อนพระเจดีย์ทั้งปวง จึงได้ชื่อว่า พระปฐมเจดีย์ แต่ที่เรียกว่าพระปทมนั้นเป็นสำเนียงเขมร มอญ สืบได้ความในหนังสือเก่าๆ ว่าสร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงแล้วได้พรรษา๑ บ้าง ว่าสร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ ๕๖๙ พรรษาบ้าง ว่าสร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้๑๑๓๓ บ้าง สร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ ๑๑๘๕ พรรษาบ้าง สร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้๑๒๓๔ พรรษาบ้าง ได้ความดังนี้ จึงเห็นการจะมีผู้สร้างซ้ำทำเติมมาหลายครั้งหลายคราวแล้วแลเป็นสถานที่ใหญ่โตกว่าที่อื่น แลคงจะมีพระบรมธาตุที่เขาบรรจุไว้เป็นแน่ไม่เป็นที่สงสัยเลยพระปฐมเจดีย์นี้ได้มีปรากฏอยู่ก่อนพระพุทธบาทแลพระฉายปัถวีหลายร้อยปีเพราะฉะนั้นไม่ควรจะทิ้งให้รกร้างปรักหักพังยับเยินเสีย จึงได้โปรดเกล้าฯ ให้ปฏิสังขรณ์แลก่อสร้างขึ้นให้สูงโตใหญ่งามดีขึ้นกว่าแต่ก่อน การที่ทำขึ่้นไปได้มากอยู่แล้ว แต่บรรดาพระราชวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ผู้น้อย ข้าทูลละอองฯ ทั้งปวงที่มีศรัทธาได้เข้าส่วนเป็นค่าอิฐค่าปูนในองค์พระปฐมเจดีย์บ้างตามแต่ศรัทธา บัดนี้สัปปุรุษก็ไปนมัสการแลทำบุญให้ทานมากขึ้นทุกๆ ปี เป็นที่เลื่อมใสศรัทธาแก่ประชาชนทั้งปวงอยู่แล้ว แต่พระอุโบสถพระวิหารกุฎีเสนาสนะของเก่าปรักหักพังยังหาได้กระทำไม่ จะโปรดให้ทำเป็นการในหลวงก็เห็นว่าจะช้านัก ครั้นจะจ้างเหมาผู้รับจ้างก็เป็นแต่ผู้น้อยจะว่าเกี่ยงเป็นชั้นเชิงไปต่างๆ เพราะไกลพระนคร จะทำแต่พอแล้วง่ายๆ แลการก็ทำขึ้นได้ไม่ทันกัน เพราะจะหาผู้รับเหมาไปได้แต่ละพวกช้าๆ จึงทรงพระราชดำริว่า ครั้งเมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ยังมิได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ยังเป็นพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์เจ้าต่างกรมอยู่ในแผ่นดิน พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยนั้น เมื่อทรงสร้างวัดราชโอรสวราราม ก็ทรงบอกบุญพระราชทานเงินให้ในข้าราชการที่ชอบพอคุ้นเคย พึ่งพระเดชพระคุณอยู่หลายนาย ช่วยกันทำก็แล้วได้โดยเร็ว เมื่อในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงสร้างกุฎีวัดอรุณราชวราราม ก็ตามอย่างนั้นโปรดให้พระราชทานเงินบอกบุญขอแรงพระราช๑ตรงกับวันที่ ๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๑192 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัววงศานุวงศ์ ข้าทูลละอองฯ ช่วยกันทำ การครั้งนั้นก็ประกวดประขันกันสนุกสนาน การก็แล้วโดยเร็วเป็นอย่างมาก ครั้งนี้จึงมีพระราชประสงค์จะให้ทำการพระอารามที่พระปฐมเจดีย์ เหมือนอย่างวัดราชโอรสวราราม แลวัดอรุณราชวรารามฉะนั้น แลพระปฐมเจดีย์ก็อยู่ในป่าไกลพระนครเหมือนกับพระพุทธบาท ที่พระพุทธบาทก็เป็นของกลางผู้ใดมีศรัทธาก็ไปสร้างศาลากุฎีพระวิหารการอื่นๆขึ้นไว้ก็ได้ ไม่ได้ห้ามปรามว่าเป็นเป็นพระอารามหลวงฉันใด บัดนี้พระราชประสงค์ว่าจะให้พระปฐมเจดีย์เป็นของกสางเหมือนอย่างพระพุทธบาทฉันนั้น แลได้คิดไว้จะทำในบริเวณพระปฐมเจดีย์นั้น ที่พระอุโบสถหลังหนึ่ง วิหารสี่ทิศสี่หลัง แลพระระเบียงรอบประจวบท้ายพระวิหารทิศแลกุฎีเจ้าอธิการหมู่หนึ่งสี่หลัง กุฎีอันดับยี่สิบหลัง ครั้นจะโปรดเกล้าฯ ให้จ้างแลกะเกณฑ์แลกจ่ายให้ทำเหมือนอย่างทำการในพระนครก็จะเป็นพระอารามหลวงไป ท่านผู้ใดมีศรัทธาจะสร้างสิ่งใดลงก็จะเกรงว่าเป็นพระอารามหลวง จะหาอาจสร้างทำสิ่งใดลงไม่ แต่การครั้งนี้เป็นการแรกทำ จะต้องแผ่พระราชกุศลมาให้พระราชวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองฯ ให้ช่วยกันทำตามศรัทธาของท่านผู้ทำจะยักย้ายตามชอบใจ จะได้ทรงทอดพระเนตรปลาดๆ แต่อย่าให้โตใหญ่นัก ด้วยเป็นของอยู่ในป่านานไปถ้าชำรุดลง ผู้ศรัทธาจะปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมยากหรือว่าท่านผู้ใดไม่อยากทำกุฎี จะทำพระอุโบสถและพระวิหารก็จะโปรดให้ทำ ถ้าจะทำแต่กุฎีจงมีศรัทธาดูแลให้ช่างทำให้มั่นคงแน่นหนาให้เสาแลตัวไม้โตใหญ่จะได้มั่นคงถาวรไปนาน เงินที่ลงทุนทำกุฎีแลพระอุโบสถ พระวิหารไปมากน้อยเท่าใด จะพระราชทานให้โดยสมควรคล้ายคลึงกับราคา แผ่พระราชกุศลมาในพระบรมวงศานุวงศ์ฯพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมสมเด็จพระเดชาดิศร หลัง ๑พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมพระพิทักษ์เทเวศร์หลัง ๑พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศรวัชรินทร หลัง ๑พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงสรรพศิลป์ปรีชา หลัง ๑พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท หลัง ๑สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา หลัง ๑พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ หลัง ๑พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาส หลัง ๑พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร หลัง ๑พระราชวงศ์เธอ กรมหมื่นราชสีหวิกรม หลัง ๑พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอุดมรัตนราษี แลข้าทูลละอองฯ หลัง ๑ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหม หลัง ๑ท่านเจ้าพระยานิกรบดินทร ที่สมุหนายก หลัง ๑เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดีหลัง ๑เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีหลัง ๑เจ้าพระยายมราชชาติเสนางค์หลัง ๑193 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เจ้าพระยาพลเทพสรรพพลเสพ หลัง ๑พระยาราชภักดีหลัง ๑พระยาศรีพิพัฒน์หลัง ๑พระยาเพ็ชรพิไชย หลัง ๑พระยาอภัยรณฤทธิ์หลัง ๑พระยาสุรเสนา หลัง ๑พระยาโชพึกราชเศรษฐีหลัง ๑พระยาพิพิธโภไคย หลัง ๑พระยาบำเรอภักดิ์หลัง ๑แลท่านผู้ที่ไม่มีนามมีชื่อมาในหมายนี้จะมีศรัทธาปลูกสร้างกุฎีแลศาลาเป็นที่พักที่อาศัยพระสงฆ์ลงไปที่แห่งใดแห่งหนึ่ง ก็ได้ ไม่ห้าม ท่านที่รับทำจะสงสัยด้วยแผนที่แลตัวอย่าง ก็ให้ใช้คนไปถามพระยาสามภพพ่าย แล้วให้เจ้ากรมปลัด กรมสมุหบาญชีในกรมนั้นๆ ไปเบิกเงินต่อเจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติ จะได้จ่ายเงินให้ลงทุนทำไปก่อน แต่มีพระราชประสงค์จะให้จัดการให้เห็นว่าได้ลงมือในเดือน ๔ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก นี้ให้ทันรับเสด็จพระราชดำเนินออกไปทอดพระเนตรองค์พระปฐมเจดีย์ ตามรับสั่ง๑๖๔. ประกาศวันสงกรานต์ปีมะแม เอกศกณ วันศุกร์ เดือน ๔ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๑ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฎรในกรุงนอกกรุงให้รู้ทั่วกันว่าในปีมะแม นักษัตร เอกศก ณ วันอังคาร เดือนห้า ขึ้นสิบค่ำ ๒ เป็นวันมหาสงกรานต์ วันพุธ เดือนห้า ขึ้นสิบเอ็ดค่ำ ๓ เป็นวันเนา วันพฤหัสบดี เดือนห้าขึ้น ๑๒ ค่ำ ๔ เป็นวันเถลิงศก เป็นวันนักษัตรฤกษ์พิเศษเพียงสามวัน ให้ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฎรในกรุงนอกกรุง ทำบุญให้ทาน ในเขตมหาสงกรานต์นี้ เหมือนอย่างเคยทำมาแต่ก่อนเมื่อวันสุดท้ายสิ้นสงกรานต์สามวันแล้ว มักไต่ถามกันว่าปีนี้สงกรานต์ขี่อะไร ถืออะไร นั่งนอนอย่างไร กินอะไร เรื่องอย่างนี้จะบอกให้แจ้งก็ได้ แต่หาเป็นประโยชน์ไม่ ถ้าจะใคร่รู้ ให้มาคอยดูรูป๑ตรงกับวันที่ ๑๘ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๑๒ตรงกับวันที่ ๑๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๒๓ตรงกับวันที่ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๒๔ตรงกับวันที่ ๑๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๒194 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมหาสงกรานต์ ซึ่งเขียนแขวนไว้ที่หน้าพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ในวันถือน้ำพิพัฒน์สัตยาแล้วนั้นเถิด ปีมะแม เอกศกนี้พระพุทธศักราช ๒๔๐๒ นับตั้งแต่วันอังคาร เดือนหก แรมค่ำหนึ่ง ๑ ไปเป็นปีที่ ๙ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ มหาศักราช ๑๗๘๑ จุลศักราช ๑๒๒๑ ตั้งแต่วันพฤหัสเดือนห้าขึ้นสิบสองค่ำไป ปีนี้ไม่มีอธิกมาสแล อธิกวาร ณ วันอังคาร เดือนห้า ขึ้นสามค่ำ ๒ วันหนึ่ง วันเสาร์เดือนสิบ แรมสิบสามค่ำ ๓ วันหนึ่งเป็นวันที่ถือน้ำพิพัฒน์สัตยาประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือนสี่ ขึ้นสิบห้าค่ำ ปีมะเมีย นักษัตร สัมฤทธิศก๘๑๖๕. ประกาศผู้ถือศาสนาแลผู้ถือผิดปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ว่าธรรมเนียมผู้ครองแผ่นดินที่เป็นยุติธรรม มิได้ห้ามราษฎรทั้งปวงในการถือศาสนาเป็นที่พึ่งของตัวๆ ในเวลาที่สุดแลการเบื้องหน้า ทรงอนุญาตยอมให้คนถือศาสนาตามอัธยาศัยด้วยว่าการถือศาสนา ลางสิ่งก็ต้องกัน เหมือนอย่างไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ลักทรัพย์ ไม่ล่วงเกินในการเมถุนสังวาสทำชู้ภรรยาของผู้อื่น แลไม่เจรจาคำเท็จ แลไม่เสพสุรา แลอดความโกรธมีเมตตากรุณาแก่กัน แลซื่อสัตย์ กตัญญูกตเวที แลให้ปันสิ่งของ เฉลี่ยความสุขแก่กันแลทำความดีอื่นๆ ซึ่งเป็นคุณประโยชน์แก่กัน ก็มีอีกหลายอย่างคนทุกชาติ ทุกภาษา ทุกศาสนาก็เห็นพร้อมกันว่า เป็นความดีความชอบ เป็นยุติธรรม ก็ลางสิ่งซึ่งเป็นการขัดต่อการแผ่นดินบ้านเมืองถึงคนบางจำพวกที่เป็นคนใกล้จะเสียจริตนับถือว่าใครทำได้เป็นคนดีมีศรัทธาแก่กล้าจะเห็นว่าเป็นบุญกุศลมาก ด้วยได้ฟังคำเล่าลือ แลได้ฟังพระสงฆ์บางรูปที่ไม่ได้เล่าเรียนศึกษาพระไตรปิฎกธรรมให้รู้จริงมาเทศนาเลอะๆ ลามๆ ใกล้จะเสียจริต พรรณนาสรรเสริญว่าเป็นบุญเป็นกุศลมาก แล้วหลงใหลเห็นตามไป เหมือนอย่างเผาตัวบูชาพระรัตนตรัย แลเชือดคอเอาศีรษะบูชาพระ เชือดเนื้อรองเลือดใส่ตะเกียงตามบูชา แลทำการอื่นที่ขัดต่อราชการแผ่นดินก็ดี มีโดยชุกชุม เหมือนอย่างสามเณรสุกเผาตัวที่วัดหงสาราม แลนายเรือง นายนก เผาตัวบูชาพระที่หน้าพระอุโบสถวัดอรุณราชวราราม แลนางชีผู้หนึ่งเผาตัวบูชาพระพุทธบาท เป็นตัวอย่างเห็นอยู่ทั่วกันดังนี้ ผู้ครองแผ่นดินที่เป็นธรรม แลท่านเป็นคนฉลาดทั้งปวง ไม่เห็นว่าเป็นความดีความชอบด้วยเลยแต่สักศาสนาหนึ่ง ก็การเผาตัวบูชาพระก็ดี เชือดเนื้อรองโลหิตใส่ตะเกียงตามบูชาพระก็ดีตัดศีรษะบูชาพระก็ดี เห็นว่าไม่ใช่ทางของคนฉลาด เป็นหนทางของคนเสียจริต แลคนที่ใกล้จะเสียจริต ไม่ควรที่คนทั้งปวงจะเห็นว่าเป็นการบุญการกุศลในพระพุทธศาสนา นักปราชญ์ได้ค้นหา๑ตรงกับวันที่ ๑๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๒๒ตรงกับวันที่ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๒๓ตรงกับวันที่ ๒๔ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๒195 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ในพระคัมภีร์ที่ควรเชื่อได้ว่าเป็นพระบาลีพุทธภาษิต หรือสาวกภาษิตในศาสนาก็ไม่พบเห็นเลยแต่สักแห่งหนึ่งว่าการทำอย่างนั้นเป็นบุญเป็นกุศล ถึงจะมีในหนังสือแปลร้อยที่พระสงฆ์ซุ่มซ่ามเทศนา ลวงสัปปุรุษที่โง่ๆ ตื่นๆ ให้นับถืออยู่บ้างก็ดี เมื่อพิเคราะห์ดูจริงๆ ก็เห็นว่าไม่ใช่สำนวนในพระศาสนาชะรอยจะเป็นสำนวนของคนที่โง่ๆ ตื่นๆ ใกล้จะเสียจริตแน่แล้วอย่าให้ใครเชื่อฟังเอาเป็นตัวอย่างเลยเป็นอันขาด ถึงในพระวินัยบัญญัติก็ให้ห้ามไว้ มิให้พระสงฆ์ชักชวนคนให้ฆ่าตัวถ้าพระสงฆ์รูปใดชักชวนมนุษย์ให้ตายด้วยวจีประโยค ก็เป็นปาราชิก เพราะฉะนั้นจึงเห็นว่าไม่ใช่การบุญการกุศล ไม่ควรอนุโมทนายอมตามเลย เป็นการขัดต่อแผ่นดิน ถึงในพระศาสนาอื่นๆก็เห็นว่าจะไม่มีใครสรรเสริญว่าเป็นความดีมีความชอบแต่สักแห่งเลยเพราะฉะนั้น ตั้งแต่นี้สืบไป อย่าให้ใครเผาตัวบูชาพระตัดศีรษะบูชาพระ เชือดเนื้อรองโลหิตตามตะเกียงบูชาพระเลยเป็นอันขาด เพราะว่าเป็นการขัดต่อราชการแผ่นดิน เมื่อผู้ใดได้เห็นใครเผาตัวบูชาพระ หรือตัดศีรษะเชือดเนื้อรองโลหิตตามตะเกียงบูชาพระก็ดี หรือได้เห็นใครผูกคอตาย โจนน้ำตายก็ดี ก็ให้เข้าช่วย ว่ากล่าว ห้ามปราม แย่งชิงเครื่องศัสตราวุธเสีย อย่าให้ผู้นั้นทำได้ ถ้าตัวผู้เห็นคนเดียวกำลังน้อย หรือกลัวศัสตราวุธ จะเข้าแย่งชิงมิได้ก็ให้ร้องบอกเรียกผู้อื่นมาให้ช่วยกันห้ามปราม ผู้ซึ่งได้รู้เห็นแลจะนั่งดูดายเสีย ไม่ห้ามปราม หรือจะพลอยเห็นว่าได้บุญได้กุศลนั้นไม่ได้ ถ้าผู้ใดได้รู้เห็นแล้วดูดายเสีย ไม่ว่ากล่าวห้ามปราม แย่งชิงเครื่องศัสตราวุธหรือไม่ช่วยตัดเชือกก็ดี จะให้ผู้นั้นเสียเบี้ยปรับตามรังวัดถ้าผู้รู้เห็นอยู่ในที่ใกล้อนึ่ง สตรีที่เป็นม่ายผัวหย่า ผัวตาย ร้างมานานๆ ขึ้นคานอยู่ หรือหญิงสะเทิ้นที่ตั้งแต่เล็กยังไม่เคยพบชาย ขึ้นคานอยู่นานๆ ย่อมสืบเสาะหาผัวที่ไม่มีภรรยา วิสัยคนที่เป็นคฤหัสถ์ ก็มีภรรยาทุกคนด้วยกัน ไม่ใคร่มีใครว่างเปล่าอยู่ ฝ่ายพระสงฆ์บวชอยู่นาน ไม่มีภรรยา เป็นคนว่างเปล่าอยู่ ถ้าให้สึกออกมา ได้เป็นผัวจะดี พระสงฆ์เล่าบวชอยู่นาน ได้ยศบรรดาศักดิ์แต่ในหลวงทรงตั้งให้เป็นที่พระราชาคณะ ฐานานุกรม เปรียญ รับนิตยภัตไตรปีได้ แลเทศนาบ้าง บังสุกุลบ้างแลรับนิมนต์ในการพิธีอื่นๆ บ้าง หรือเป็นพระครูเจ้าอธิการ แลอนุจรก็ดี ได้เทศนาบังสุกุลรวบรวมเฟื้องสลึง ตำลึงบาทไว้ได้มาก ถ้าเราเกลี้ยกล่อมให้สึกออกมาเป็นผัวได้ ก็คงจะทอดเทเข้าฝากตัวกลัวเรา จะได้มอบหมายเงินทองที่เก็บไว้ให้แก่เราทั้งสิ้นคงอยู่ในอำนาจเราๆ จะใช้อย่างไรคงได้ดังปรารถนาทุกอย่าง ด้วยคนชาววัดบวชอยู่นาน ไม่เคยพบการชำเราชำเขา ได้พบเข้าแล้วก็ตื่นไปงมเซอะไป ดังนั้น จึงคิดกลอุบายเอาบุตรชายไปฝากไว้บ้าง ชักโยงพวกพ้องพี่น้องให้ไปอยู่บ้างพอได้ไปมาเป็นสนสื่อ แลได้ส่งคาวหวานเปรี้ยวเค็มถวายพระสงฆ์ที่ตนชอบใจอยากได้เป็นผัวหรือเป็นเขยนั้นเนืองๆ ฝ่ายพระสงฆ์เล่าเป็นชาววัด ได้อุปการเกื้อหนุนสมดังที่คิดไว้ เมื่อยังไม่ได้สึกมักอ้อๆ แอ้ๆ เข้าประจ๋อประแจ๋ประจบประแจงฝากตัวเป็นญาติเป็นโยม เรียกโยมที่บ้าน โยมที่แพโยมที่ตึก บ้านล่าง บ้านบนดังนี้ มีโดยมาก ครั้นได้คราว ก็สึกออกมากินอยู่ด้วยกันกับนางคนนั้นบ้าง กับน้องสาวแลบุตรของนางคนนั้นบ้าง หรือชำเรากันเสียก่อนแต่ยังไม่สึกบ้าง หญิงพอใจหาพระสงฆ์ชาววัดเป็นผัว พระสงฆ์ชาววัดที่สึกออกมาพอใจหาหญิงม่ายหญิงขึ้นคานเป็นภรรยาอย่างนี้ก็มีชุกชุมมากนักทุกหนทุกแห่ง จะระบุชื่อว่าคนนี้ คนนั้น คู่นี้ คู่นั้น จะพรรณนาไปก็ไม่สิ้น196 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสุดลง แลเป็นเครื่องเคืองหูรำคาญใจ ท่านที่มีแผลไม่พอใจฟัง เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าขอเตือนสติท่านทั้งปวงที่อ้างชื่อมาแล้วให้รู้ว่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินมีพระราชหฤทัยประสงค์จะทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาให้บริสุทธิ์ มิให้มัวหมองเป็นมลทิน แลให้รุ่งเรืองเจริญเป็นประโยชน์แก่ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินเป็นอันมาก แลมีพระราชประสงค์จะทรงทำนุบำรุงแผ่นดินทั่วพระราชอาณาจักรให้อยู่เย็นเป็นสุขทั้งไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน สมณพราหมณาจารย์ จึงโปรดเกล้าฯ เตือนสติให้ระวังตัวกลัวผิดด้วยกันทั่วทุกคนทั้งชาววัดชาวบ้านว่า ตั้งแต่นี้สืบไป ถ้าผู้หญิงหาพระเป็นผัวหรือพระหาหญิงม่ายหญิงขึ้นคานเป็นภรรยา แลทำการสนสื่อไปมาเพื่อเมถุนสังวาสแล้ว มีผู้มาโจทนาว่ากล่าวสืบได้ความเป็นสัจ จะให้ปรับไหมมีโทษตามพระราชบัญญัติ แลจะปรับพระสงฆ์ที่อยู่ใกล้เคียงในที่รังวัด ๓ เส้น ๑๕ วา หรือชาวบ้านที่อยู่ใกล้เคียงรู้เห็นเป็นใจไม่ว่ากล่าว แลไม่ฟ้องร้อง แกล้งเพิกเฉยปิดความนิ่งเสีย จะปรับให้เสียรังวัดในการบุญ คืออยู่ในที่ ๓ เส้น ๑๕ วา ได้รู้เห็น ให้ทำวัดถากหญ้า รื้อขนอิฐปูน ใช้ในการบุญกว่าจะครบตามกำหนดรังวัดที่ใกล้แลไกลตามสมควรเมื่อสตรีใดๆ มีความเกี่ยวข้องด้วยเรื่องพระสงฆ์ดังว่ามานี้ หรือพระสงฆ์ชาววัดที่จะสึก ได้มีความเกี่ยวข้องด้วยเรื่องผู้หญิง คือหาภรรยาแต่ยังเป็นพระสงฆ์อยู่ก็ดี มีอยู่สักกี่แห่งกี่ราย ก็ให้มาลุกะโทษเสียโดยตรง อย่าให้ปิดบังไว้ให้เนิ่นช้าเกิน ๑๕ วัน จะโปรดยกโทษให้ ถ้ามีคดีเกี่ยวข้องแลแกล้งปิดบังไว้ไม่มาลุกะโทษเสียโดยตรง ในกำหนด ๑๕ วัน มีปากโจทก์หรือผู้มาฟ้องร้องว่ากล่าว หรือกราบทูลพระกรุณาให้ขุ่นเคืองฝ่าละอองธุลีพระบาทก็ดี จะให้ปรับไหมมีโทษจงหนักเสมอกับคนที่เป็นปาราชิกทั้งชาววัดแลชาวบ้านจะให้เสียรังวัดกึ่งผู้ผิดประกาศมา ณ ปีมะเมีย สัมฤทธิศกขุนปฏิภาณพิจิตร เป็นผู้รับสั่ง๑๖๖. ประกาศเรื่องพระยาพิพิธฤทธิเดช ผู้สำเร็จราชการเมืองตราดส่งหญิงเข้ามาถวาย ๓ คนปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ด้วยมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้ประกาศเจ้านายขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยในกรุงแลผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการ หัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือให้ทราบทั่วกัน ด้วย ณ วันจันทร์เดือนยี่ แรม ๕ ค่ำ ๑ ปีมะเส็ง นพศก เสด็จพระราชดำเนินทางชลมารค ออกไปทรงประพาทางทะเล ตั้งแต่เมืองชลบุรีออกไปจนถึงเมืองจันทบุรีเมืองตราด พร้อมด้วยพระราชวงศานุวงศ์ข้าทูลละอองฯ เป็นอันมาก ทรงประทับแรมอยู่หลายราตรี เมื่อเสด็จประทับอยู่เกาะช้างนั้น พระเจ้า๑ตรงกับวันที่ ๔ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๐197 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ลูกเธอ พระองค์เจ้าทักษิณชา ๑ ชากับเจ้าจอมมารดา กราบถวายบังคมลาขึ้นไปเยี่ยมเยียนพระยาพิพิธฤทธิเดช แลพระผลภูมไพศาลกับญาติอื่นๆ ณ เมืองตราดเพลาหนึ่ง แล้วก็กลับลงเรือพระที่นั่งจึงเสด็จพระราชดำเนินกลับเข้ามา ณ กรุงเทพฯ เจ้าจอมมารดาในพระองค์เจ้าทักษิณชากราบทูลพระกรุณาว่า พระยาพิพิธฤทธิเดชวิเศษสิงหนาท ผู้สำเร็จราชการเมืองตราด สั่งความมาให้กราบบังคมทูลพระกรุณาว่า พระยาพิพิธฤทธิเดช จัดได้หญิงเป็นหลานในวงศ์สามคนจะพามาถวายตัว ในเวลาเสด็จทรงประทับแรมอยู่นั้นไม่ทัน เสด็จพระราชดำเนินกลับเสียก่อน อนึ่งในเวลานั้น พระยาพิพิธฤทธิเดชก็มีใบบอกเข้ามายังเจ้าพนักงานกรมท่าว่า อ้ายจีนสลัดมาเที่ยวตีเรือลูกค้าที่แขวงเมืองตราดอยู่เนืองๆ จึงโปรดเกล้าฯ ให้นายขันมหาดเล็กหุ้มแพรคุมเรือพระที่นั่งโผนเผ่นทะเลออกไปลาดตระเวนฟังราชการ จับอ้ายจีนสลัด แลให้เจ้าจอม เถ้าแก่สองคนที่จะใคร่ไปเที่ยวทะเลไปด้วยนายขัน ครั้นนายขันมหาดเล็ก เจ้าจอมเถ้าแก่จะกลับมา พระยาพิพิธฤทธิเดชมอบหญิงเป็นหลานสามคน ให้นำเข้ามาถวายตัวทำราชการสนองพระเดชพระคุณ จึงโปรดเกล้าฯให้พระราชทานเงินตราคนละ ๑๐ ตำลึง ผ้านุ่งคนละ ๓ สำรับ ผ้าห่มคนละ ๓ สำรับ ให้ไปหัดเป็นละครมโหรี แลอยู่ด้วยเจ้าจอมมารดาแลญาติที่ทำราชการอยู่ในพระบรมมหาราชวังเป็นปรกติครั้น ณ เดือน ๙ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก มารดาของหญิงคนหนึ่ง เข้ามาทำเรื่องราวถวายฎีกากล่าวโทษพระยาพิพิธฤทธิเดชกรมการ ว่าบิดามารดาหญิงไม่มีความผิด พระยาพิพิธฤทธิเดชให้ไปจับมาจำ เร่งรัดเอาบุตรหญิงได้แล้วส่งตัวเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย บิดามารดาไม่ยอมยินดี จะขอบุตรกลับไปจึงทรงพระราชดำริว่า บุตรเป็นที่รักแห่งบิดามารดา ถ้าพระยาพิพิธฤทธิเดชกรมการไปเกาะบิดามารดามาจองจำ ลงเอาพัสดุเงินทองหรือไปฉุดลากบุตรสาวกรมการราษฎรมาเป็นภรรยาตัวเอง หรือนำไปถวายให้เจ้าอื่น นายอื่น โดยพลการข่มเหง พระยาพิพิธฤทธิเดชกรมการจะมีความผิด ในครั้งนี้ พระยาพิพิธฤทธิเดชจัดเอาหญิงคนนั้นมา ไม่ได้หน่วงเหนี่ยวไว้ให้เนิ่นช้าส่งเข้ามาถวายนั้นก็มิใช่ผู้อื่น ชำระได้ความเป็นแน่ว่า ปู่ทวดของหญิงนั้นเป็นลุง คือพี่ชายของพระยาพิพิธสมบัติ (สุข) ซึ่งเป็นบิดาของพระยาพิพิธฤทธิเดชเอง เหมือนขนทรายเข้าวัด จะว่าพระยาพิพิธฤทธิเดชผิดนั้นยังไม่ควร จึงโปรดเกล้าฯ ให้ถามตัวหญิงนั้นว่า จะสมัครทำราชการอยู่ณ กรุงเทพฯ หรือจะตามบิดามารดาไป หญิงนั้นให้กราบบังคมทูลพระกรุณาว่า จะขอกราบถวายบังคมลาไปอยู่ด้วยบิดามารดา จึงโปรดเกล้าฯ ให้ส่งตัวหญิงให้มารดารับไป แลเงินตรา ๑๐ ตำลึงผ้านุ่ง ๓ สำรับ ผ้าห่ม ๓ สำรับ ที่พระราชทานให้หญิงเมื่อแรกมาถึงนั้น ก็ยกพระราชทานให้เป็นรางวัล ทำขวัญให้บิดามารดาของหญิงที่เกาะครองเร่งรัดนั้น แทนเบี้ยปรับพระยาพิพิธฤทธิเดชไปครั้งหนึ่งแล้วๆ ได้ทรงพระกรุณาดำรัสถามหญิงอีก ๒ คน ว่าจะออกไปอยู่ด้วยบิดามารดาดังนั้นหรือ จะส่งตัวให้ไปตามสมัคร หญิงสองคนกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า จะขอทำราชการอยู่ ณกรุงเทพฯ จึงโปรดเกล้าฯ ให้พระราชทานเงินเบี้ยหวัด ในปีมะเมีย สัมฤทธิศกนี้คนละ ๑๐ ตำลึง๑พระเจ้าบรมวงค์เธอ พระองค์เจ้าทักษิณชา ประสูติ พ.ศ. ๒๓๙๕ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๙พระชันษา ๕๕ ปี ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาจันทร์198 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวครั้น ณ วันพุธ เดือน ๓ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ๑ ปีมะเมียสัมฤทธิศก มารดาของหญิงอีกคนหนึ่ง เข้าทำเรื่องราวทูลเกล้าฯ ถวายกล่าวโทษพระยาพิพิธฤทธิเดชกรมการ ว่าด้วยบุตรเหมือนอย่างครั้งก่อนก็ได้ทรงตัดสินให้หญิงไปอยู่พร้อมด้วยบิดามารดาเป็นมาแต่หลัง เงิน ๑๐ ตำลึงกับผ้า ๓ สำรับนั้นก็ยกพระราชทานให้เป็นเบี้ยทำขวัญเหมือนกัน ครั้นทรงพิเคราะห์ดูในเรื่องราว นายทองจินผัวอำแดงเหียงเมีย บิดามารดาตะเภา นายกรดผัว อำแดงชุ่มเมีย บิดามารดาผาด ทั้งสองรายกล่าวโทษพระยาพิพิธฤทธิเดชวิเศษสิงหนาท กับนายขัน ว่าเกาะครองกดขี่ข่มเหงให้ถวายบุตรเข้ามานั้น ทรงพระราชดำริเห็นว่าไม่สู้ผิดมากดอก ด้วยสืบตามความจริง ก็เป็นการในเครือญาติกันมิใช่ผู้อื่น นายทองจีน ก็เป็นหลานของลุงพระยาพิพิธฤทธิเดช คือเป็นบุตรของบุตรพี่ชายพระยาพิพิธสมบัติ (สุข) ซึ่งเป็นบิดาพระยาพิพิธฤทธิเดช แลเป็นตาของนายขัน ฝ่ายนายกรดเล่า ก็เป็นบุตรของพี่สาวบิดามารดาเดียวกันกับท่านอื่น ซึ่งเป็นมารดานายขัน แลเป็นพี่สาวร่วมบิดากับพระยาพิพิธฤทธิเดช เพราะฉะนั้น ตะเภา ผาด สองคนนั้น ก็เป็นหลานเป็นญาติ บุตรพี่หลานน้องกันกับพระยาพิพิธฤทธิเดช แลนายขันนั้นเองมิใช่ผู้อื่น พระยาพิพิธฤทธิเดช เป็นพี่ชายร่วมบิดาของเจ้าจอมมารดาในพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าทักษิณชา ๑ พระองค์เจ้ามัณยาภาธร ๒ ๑ พระองค์เจ้าสุขสวัสดิ๓ ๑ พระองค์เจ้าเกษมศรีศุภโยค ๔ ๑ พระยาพิพิธฤทธิเดชเป็นลุงของพระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าทั้ง ๔ พระองค์นั้น เจ้าจอมมารดาพระองค์เจ้า ๔ พระองค์นั้น ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงเป็นเจ้าจอมพระสนมเอก มีพานทองคำ เครื่องใช้สอยทองคำหีบลงยาราชาวดีเป็นเครื่องยศ ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดปีละ ๑๐ ชั่ง เพราะเป็นเจ้าจอมข้าหลวงเดิมมา แลพระยาพิพิธฤทธิเดชพี่ชายของเจ้าจอมมารดานั้น ก็ทรงพระมหากรุณาชุบเลี้ยง ให้เป็นผู้สำเร็จราชการเมืองตราด แทนที่พระยาพิพิธสมบัติผู้บิดา ถ้าว่าแผ่นดินปัจจุบันนี้เป็นของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(คือพระองค์ที่เรียกว่าเจ้าฟ้ามงกุฎบ้าง ทูลกระหม่อมฟ้าใหญ่บ้าง แต่ก่อนนั้น) แล้วเจ้าจอมมารดากับพระยาพิพิธฤทธิเดช ก็ควรคนทั้งปวงจะรู้ว่าเป็นประธาน เป็นผู้ใหญ่ในพวกพ้องวงศ์ญาติของพระยาพิพิธสมบัติสืบๆ มา ทั้งหญิงทั้งชายทั้งสิ้น ควรจะเป็นที่พึ่งที่นับถือของพวกญาติทุกคนแลซึ่งพระยาพิพิธฤทธิเดช จัดแจงเก็บหญิงเด็กๆ เป็นบุตรหลานนับเนื่องในเครือญาติ ส่งเข้าถวาย๑ตรงกับวันที่ ๑๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๑๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ามัณยาภาธร ประสูติ พ.ศ. ๒๓๙๗ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อพ.ศ. ๒๒๒๘ (จดหมายเหตุราชกิจรายวัน รัชกาลที่ ๕ ภาค ๑๗ ว่า สิ้นพระชนม์ พ.ศ. ๒๔๒๖) พระชันษา๓๒ ปี ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาจันทร์๓พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช ประสูติ พ.ศ. ๒๓๙๘ พระนามเดิม “พระองค์เจ้าชายสุขสวัสดิ์”สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๖ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๘ พระชันษา ๗๑ ปี ที่ ๓ ในเจ้าจอมมารดาจันทร์ ต้นราชสกุลสุขสวัสดิ์๔พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงศ์ประวัติ ประสูติ พ.ศ. ๒๔๐๐ พระนามเดิม “พระองค์เจ้าชายเกษมศรีศุภโยค” ทรงกำกับกรมช่างมุก สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๖ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๘ พระชันษา ๕๙ ปีที่ ๔ ในเจ้าจอมมารดาจันทร์ ต้นราชสกุล เกษมศรี199 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ตัวให้ทำราชการอยู่ในพระบรมมหาราชวังทั้งนี้ ก็จะทำด้วยคิดว่าตัวเป็นผู้ใหญ่ในวงศ์ญาติ จะจัดแจงให้บุตรหลานเข้ามาทำราชการอยู่ให้อุ่นหนาฝาข้างกับเจ้าจอมมารดาผู้น้อง แลพระองค์เจ้าผู้หลาน ให้สมควรเป็นเกียรติยศ แลจะให้บิดาของหญิงเด็กๆ พวกนั้นได้มีหน้าแลบรรดาศักดิ์ว่ามีบุตรทำราชการอยู่ในพระบรมมหาราชวัง ความคิดของบิดามารดาหญิงเด็กเหล่านั้น เป็นคนนอกกรุงไม่รู้ว่าอะไรจะงามไม่งาม จะเป็นคุณเป็นโทษ ความคิดเหมือนคนเสียจริต จะเอาเป็นประมาณไม่ได้พระยาพิพิธฤทธิเดชจะคิดดังนี้ จึงกดขี่ข่มเหงเอาตามใจตัว ด้วยคิดว่าตัวเป็นใหญ่ในวงศ์ญาติรู้จักดีชั่ว งามไม่งาม มิใช่ว่าไปข่มเหง ฉุดลากผู้อื่น ซึ่งไม่ได้เป็นญาติ เป็นข้าเจ้าบ่าวนายอื่นมาจะเห็นว่าเป็นผิดไม่ได้อนึ่ง การที่พระยาพิพิธฤทธิเดช เกาะครองกดขี่เร่งรัดเอาตัวหญิงเด็กๆ ในเครือญาติถวายเข้ามาในหลวงดังนี้ ถ้าท่านทั้งหลายทั้งปวงรู้ว่าพระยาพิพิธฤทธิเดช ถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาอยู่ในพระนามพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (คือเจ้าฟ้ามงกุฎนั้นแล้ว) การก็ควรจะเห็นว่าเป็นอันเหมือนขนทรายเข้าวัด มิใช่เกาะครองเร่งรัดลงเอาเบี้ยหอยเงินทองอะไร หรือจะเอาไปถวายเจ้าอื่นนายอื่นประจบประแจงผู้ใดก็หาไม่ ไม่ควรจะเอาโทษ ไม่ควรจะให้มีเบี้ยปรับให้แก่ผู้กล่าวโทษนั้นเลย อนึ่ง การในพระบรมมหาราชวังแต่ก่อนหญิงคนใดบิดามารดา หรือญาติพี่น้องนำมาถวายตัวให้ทำราชการ ได้เป็นเจ้าจอมหรือพนักงานใดๆ หรือเป็นละครเป็นมโหรี โดยอย่างต่ำเป็นจ่า แลทนายเรือนพวกโขลน รับราชการอยู่ในพระบรมมหาราชวังแล้วก็เป็นออกไม่ได้ ถ้าจะคิดออกนอกราชการต้องทำมารยาเป็นอุบาย ว่าป่วยเป็นโรคเรื้อน มะเร็ง แลเป็นโรคต่างๆ หรือเสียจริตเป็นผู้ร้ายเป็นการเท็จๆ ไม่จริงดังนี้ก็มีบ้าง ลางที่คิดเดินเสียนายหน้า ให้เจ้าจอมคุณข้างในกราบบังคมทูลพระกรุณาขอบ้าง จึงออกนอกราชการได้ แลในแผ่นดินปัจจุบันนี้ทรงรักษายุติธรรมแล้วก็ได้หมายประกาศไว้ว่า ผู้ใดนำบุตรหญิงมาถวายตัว ให้ทำราชการอยู่ในพระบรมมหาราชวังเมื่อหญิงนั้นจะออกนอกราชการ ถ้ากราบบังคมทูลพระกรุณาตามเหตุที่เป็นจริงๆ ตรงๆ ไม่มีมารยาแล้วก็ไม่ได้ทรงรังเกียจ โปรดให้ออกตามใจง่ายๆ ไม่ให้ต้องเสียเงินเสียทองสิ่งใด ถึงเงินทองซึ่งพระราชทานให้มากน้อยเท่าใด ก็ไม่ชำระเอาคืน แต่ได้พระราชทานให้หญิงออกนอกราชการไปอยู่ตามใจมีมากหลายรายมาแล้ว แลมารดาหญิงจะขอเอาบุตรไป ก็ชอบแต่จะบอกกล่าวให้เจ้าจอม หรือท้าวนางข้างในช่วยกราบบังคมทูลพระกรุณาขอ หรือมารดาหญิงแลตัวหญิงควรจะร้องถวายฎีกา แต่ในพระบรมมหาราชวัง มารดาหญิงก็ไม่ทำดังนั้น ไปเดินเหินหานายหน้าให้ต้องเสียพัสดุทองเงิน แลเก็บเอาความข้างในใส่ในเรื่องราวไปร้องถวายฎีกาหน้าพระที่นั่งสุทไธศวริย์ให้เป็นที่เสื่อมเสียพระเกียรติยศไปดังนี้ มารดาหญิงแลผู้แนะนำทำเรื่องราวมีความผิดอยู่ อนึ่งหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือ ทุกวันนี้พระบรมวงศานุวงศ์แลข้าราชการขึ้นลงไปมาอยู่ไม่ขาด ครั้นจะไม่ประกาศชี้แจงการให้ทราบไว้ กลัวเกลือกข้าราชการ แลผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการจะไปทำข่มเหงฉุดเอาบุตรหลานสาวราษฎรมาเป็นภรรยา หรือเกาะบิดามารดามาจำเร่งเอาบุตรหลานนำไปถวายเจ้านายผู้มีวาสนาที่แข็งแรงแห่งอื่นนอกจากในหลวง ทำให้ราษฎรได้ความเดือดร้อนต่างๆ ดังนั้นก็จะให้มีโทษตามโทษานุโทษ ถ้านำเข้ามาถวายในหลวงโดยแท้แห่งเดียวเป็นอันหา200 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโทษมิได้ อนึ่ง ผู้หญิงบ้านนอกขอกนาเป็นลูกแลกไพร่หลวงไพร่สมทาสขุนนางในหลวงไม่เอาเป็นเมียดอก เกลือกจะมีลูกออกมาจะเสียเกียรติยศ แต่เมื่อผู้นำเอาหญิงงามๆ มาให้ก็ดีใจอยู่ด้วยจะให้มีกิตติศัพท์เล่าลือว่า ยังไม่ชราภาพหนัก จึงมีผู้หาเมียให้เท่านั้นดอกจึงรับไว้ แล้วให้หัดเป็นละครบ้าง มโหรีบ้าง เล่นการต่างๆ ไปโดยสมควร จะได้ทำหม่นหมองในคนต่ำๆ เลวๆ นั้นหามิได้ ถ้าบิดามารดามาร้องจะขอตัวคืนไป หรือตัวร้องจะออกเองก็ไปง่ายๆ ดีๆ ผู้หญิงนั้นก็บริสุทธิ์อยู่ไม่เศร้าหมอง ถ้าบิดามารดาว่ามีผู้เร่งรัดเกาะครองจึงต้องยอมให้บุตรมา ถ้ามีความร้องทุกข์ ดังนี้ ในหลวงก็จะทำขวัญให้ได้ แต่ถ้าแม้นผู้หญิงไปตกอยู่ที่อื่นบิดามารดามาร้องแก่ในหลวงลางราย ก็จะเร่งให้คืนให้ได้ ลางรายก็จะเร่งเอาตัวให้ไม่ได้ ถ้าไม่ได้จะปรับให้ผู้ชักนำเสียค่าตัวคนตามเกษียณอายุ ห้าต่อบ้าง หกบ้างเป็นเงิน ๓ ชั่งบ้าง ๓ ชั่ง ๑๒ ตำลึงบ้าง ถ้าบิดามารดาร้องว่าต้องเกาะครองจองจำ ก็จะชำระปรับผู้เกาะครองจองจำโดยสถานละเมิดข่มเหงคนอันหาผิดมิได้นั้นตามฐานานุศักดิ์ ว่าทั้งนี้ว่าด้วยทำการให้ข้าวให้เกลือให้เรือให้พาย สอพลอแก่ผู้อื่นนอกจากในหลวง ถ้าทำเพื่อในหลวงแท้ไม่ใช่ที่อื่น เหมือนพระยาพิพิธฤทธิเดชแล้วเป็นอันทำด้วยจะให้คนอื่นขนทรายเข้าวัด ถึงทำเขาผิดในหลวงจะรับทำขวัญให้ ไม่ให้เสียอะไร เว้นไว้แต่เกินนัก คือเฆี่ยนถึง ๑๐๐ ถึง ๕๐ หรือทำให้เขาล้มตายก็ดี จึงจะต้องมีโทษบ้าง เพื่อไม่เป็นเยี่ยงอย่างต่อไปประกาศมา ณ วัน ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก๑๖๗. ประกาศชำระความหัวเมืองแลบอกส่งกรุงเทพฯปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ด้วยพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้ประกาศเจ้าต่างกรมเจ้ายังมิได้ตั้งกรม แลข้าทูลละอองฯ ผู้ใหญ่ผู้น้อย เจ้าเมืองกรมการหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือให้ทราบทั่วกัน ด้วยแต่ก่อนได้มีหมายประกาศไว้ว่า คนในพระบรมมหาราชวังเป็นโจทก์ฟ้องกล่าวโทษคนในพระบวรราชวังลางทีคนในพระบวรราชวังฟ้องกล่าวโทษคนในพระบรมมหาราชวังก็มี ที่โจทก์จำเลยเป็นคนฝ่ายเดียวฟ้องกันด้วยคดีต่างๆ ก็มี ที่กรุงเทพฯ นั้น ก็ได้ให้โจทก์ตามจำเลยแล้ว แต่ที่หัวเมืองราษฎรมีความทุกข์มาฟ้องเจ้าเมืองกรมการผู้รับฟ้องลางเมืองไต่ถามได้สังกัดมูลนาย ลางเมืองไม่ไล่เลียงรับแต่ฟ้องไว้พิจารณา ถ้าความนั้นขัดขวางก็บอกส่งฟ้อง ให้เจ้าคดีความถือลงไปไม่วางยังเวรตามตำแหน่ง ไปเที่ยววางให้ผิดแบบอย่างธรรมเนียมเกิดความเคืองใต้ฝ่าละอองฯ เนืองๆ ตั้งแต่นี้สืบไป ถ้าคนในพระบรมราชวังจะฟ้องแต่คนในพระบรมราชวัง ด้วยคดีเป็นหนี้สินชกตีวิวาทฉ้อบังบังของหลวง หรือปิดบังผู้คนช้างม้าโคกระบือไว้ ไม่ได้เป็นความโจรผู้ร้ายเสี้ยนหนามแผ่นดินทั้งไม่ได้เกี่ยวข้องคนในพระบรมมหาราชวังแล้วให้เจ้าเมืองกรมการหาตัวนายกองปลัดกองมาพร้อมกัน มอบฟ้องให้นายกองปลัดกองชำระว่ากล่าวกันเอง ถ้าแม้นโจทก์อยู่กองหนึ่งจำเลยอยู่201 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔กองหนึ่ง ก็ให้นายกองปลัดกองทั้งสองฝ่ายมามอบฟ้องให้ว่ากล่าวไกล่เกลี่ยเสียให้สำเร็จ ถ้าชำระไม่แล้วให้เจ้าเมืองกรมการเอาตัวโจทก์จำเลยมาช่วยว่ากล่าวตัดสินเป็นแล้วแก่กัน ไม่ตกลงให้บอกส่งลงมายังเวรมหาดไทย กลาโหม กรมท่า ในพระบรมราชวัง อนึ่งคนในพระบวรราชวังจะฟ้องกล่าวโทษ นายกอง ปลัดกอง ขุนหมื่น นายหมวดแลไพร่ ว่าเป็นผู้ร้ายปล้นสะดมฆ่ากันตายลักคน ลักช้าง ลักม้า ลักโค กระบือ เป็นความเสี้ยนหนามแผ่นดินข้อใหญ่ จะมอบฟ้องให้ นายกองปลัดกอง ไปชำระไม่ได้ ให้เจ้าเมืองกรมการเอาตัวโจทก์จำเลยมาชำระว่ากล่าวให้ถูกต้องตามกฎหมาย เมื่อนายกอง ปลัดกอง กลัวเจ้าเมืองกรมการจะว่าไม่เป็นสัจเป็นธรรม ก็ให้นายกองปลัดกอง ในพระบวรราชวังไปนั่งฟังผิดแลชอบ ถ้าการนั้นขัดขวางจะต้องบอกหารือหรือส่งตัวโจทก์จำเลยลงไปให้ชำระที่กรุงเทพฯ ก็ให้แต่งกรมการคุมตัวลงไปส่งในพระบวรราชวัง แต่ให้บอกลงไปยังเวรมหาดไทย กลาโหม กรมท่า ในพระบรมมหาราชวังให้ทราบจงทุกครั้งอย่าให้มอบฟ้องให้โจทก์จำเลยถือลงไปเป็นอันขาดอนึ่ง คนในพระบวรราชวังจะฟ้องหากล่าวโทษ คนในพระบรมมหาราชวังๆ จะฟ้องหากล่าวโทษคนในพระบวรราชวัง ด้วยความแพ่งอาญาอุทธรณ์นครบาลก็ดี ให้เจ้าเมืองกรมการเอาตัวมาชำระว่ากล่าวโทษไปตามกฎหมาย ให้ไล่เลียงให้รู้สังกัดมูลนาย เมื่ออ้ายมีชื่อจะให้การซัดทอดถึงคนซึ่งอยู่ในพระบรมมหาราชวัง แลพระบวรราชวังก็ดี อ้ายคนร้ายรู้สึกคดีจะหลบหนีมาหานายที่กรุงเทพฯ ขอหนังสือมูลนายนอกตำแหน่งบังคับให้ชำระให้ส่งก็ดี อย่าเพ่อเชื่ออย่าเพ่อทำตาม ต่อมีหนังสือเจ้าพนักงานมหาดไทย กลาโหม กรมท่า ในพระบรมมหาราชวังขึ้นมาเป็นสำคัญจึงให้ทำตามบังคับ ถ้าแม้นอ้ายมีชื่อผู้ร้ายเป็นคนต่างบ้านต่างเมืองเอาตัวไม่ได้ ให้เจ้าเมืองกรมการรีบบอกลงไป ณ กรุงเทพฯ โดยเร็ว จะได้มีหนังสือไปถึงเจ้าเมืองกรมการหัวเมืองทั้งปวง ให้สืบสาวจับส่งมาให้เจ้าเมืองกรมการเมืองต้นเหตุชำระต่อไป ถ้าเจ้าเมืองกรมการชำระขัดขวางจะต้องบอกหารือ แลบอกส่งตัวโจทก์จำเลยลงไป ถ้าแม้นโจทก์หรือจำเลยเป็นคนในพระบรมมหาราชวังบ้าง หรือเป็นคนในพระบวรราชวังบ้าง ให้บอกส่งลงไปยังเวรมหาดไทย เวรกลาโหมเวรกรมท่า ในพระบรมมหาราชวังฉบับ ๑ แล้วให้บอกไปยังเวรมหาดไทย เวรกลาโหม เวรกรมท่าในพระบวรราชวังฉบับ ๑ ควรจะส่งความไปว่าในพระบวรราชวังจะได้ส่งไป ควรจะเอาตัวไว้ชำระในพระบรมมหาราชวังจะได้ให้ชำระว่ากล่าวกัน หรือพอจะประชุมพร้อมกันชำระได้ ก็จะได้ให้ชำระให้แล้วตามกฎหมาย ถ้าแม้นโจทก์จำเลยเป็นคนในพระบรมมหาราชวังทั้งสองฝ่าย อย่าให้บอกลงไปยังเวรมหาดไทย เวรกลาโหม เวรกรมท่าในพระบวรราชวังเลย ให้บอกลงไปในพระบรมมหาราชวังแห่งเดียวให้เจ้าเมืองกรมการทำให้ถูกต้องตามประกาศนี้จงทุกประการฯประกาศ ณ วันฯ ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก202 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๖๘. ประกาศเตือนสติในคำเรียกเจ้าพระยามุขมนตรีแลหลวงมลโยธานุโยค แลกรมล้อมวังปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ว่าด้วยเจ้าพระยาผู้ใหญ่ ในกรมมหาดไทยในพระบวรราชวังชื่อเจ้าพระยามุขมนตรี๑ไม่มีตัวภินำหน้า อย่าให้เรียกว่าเจ้าพระยาภิมุขมนตรี กับตำแหน่งจางวางกรมทนายเลือกในพระบรมมหาราชวัง ชื่อหลวงมลโยธานุโยค ไม่มีตัว พิ หรือ วิ นำหน้าเหมือนกัน อย่าให้เรียกว่าหลวงพิมลโยธานุโยค หรือวิมลโยธานุโยค เป็นอันขาด สองชื่อนี้จำไว้ให้แน่นอนเลกไพร่หลวงที่ขึ้นกับพระยาเพชร์พิไชย แลเลกไพร่หลวงที่ขึ้นกับพระยาเพ็ชร์รัตน ให้เรียกว่าเลกไพร่หลวงกรมล้อมวัง กรมล้อมพระราชวัง เหมือนกันเป็นอย่างเดียว อย่าอุตริเรียกอย่างอื่นให้มากไป ถ้าจะใคร่ว่าให้ชัด ให้ว่าเลกไพร่หลวงกรมล้อมวัง ในพระบรมมหาราชวังไพร่หลวงล้อมวง ในพระบวรราชวัง ดังนี้ เทอญฯ๑๖๙. ประกาศเตือนสติคำที่เรียกซากศพปีมะเมีย สัมฤทธิศก
ใครๆ คือพระภิกษุในสงฆ์หรือนักปราชญ์ แลคนใช้หนังสือแลข้าราชการผู้จะกราบทูลจงทราบแน่เถิด ว่าคำเรียกซากผีว่าศพนั้นถูกต้องแล้ว ให้ใช้เขียนหนังสือแลกราบทูลว่าศพอยู่นั้นแลใครอย่าอุตริคิดตามชาววัดคิดล้นไป เขียนบ้าง กราบทูลบ้างว่า “อสุภ อสภ อาสภ” อย่างใดๆอย่างหนึ่งเลย ถ้าใครขืนว่า อสภ อาสภ ดังนั้น ในหลวงทรงแช่งไว้ว่า ให้ศีรษะคนนั้นล้านเหมือนหลวงตาในวันโกนเป็นนิจนิรันดรไป ถ้าใครเขียนแลกราบทูลว่าศพตรงๆ แล้ว ทรงพระอธิษฐานอวยพรผู้นั้นว่า ถ้าศีรษะล้าน ให้ผมงอกดก ถ้าไม่ล้านก็อย่าให้ล้านเลย คำว่าศพนี้ออกจากคำมคธว่า ฉโว เป็นแท้ใช่อื่นฯ๑เจ้าพระยามุขมนตรี นามเดิม เกษ เกิด พ.ศ. ๒๓๔๔ บุตรเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี)รัชกาลที่ ๔ ทรงตั้งเป็นเจ้าพระยา ตำแหน่งในพระบวรราชวัง ถือศักดินา ๑๐๐๐๐ อสัญกรรม พ.ศ. ๒๔๑๒อายุ ๖๙ ปี203 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๗๐. ประกาศเตือนสติในคำว่าปิดตราปีมะเมีย สัมฤทธิศก
คำว่าปิดตราบ้าง ปิตราบ้าง เดี๋ยวนี้พากันพูดแลใช้เขียนมากนักแทบทุกแห่งทุกพนักงานคำนั้นไม่ถูกเลย ไม่ดีเลย เพราะว่าถ้าตราเขาตีไว้แล้วที่กระดาษหรือที่ไหนๆ ใครอยากจะไม่ให้คนอื่นเห็นตรานั้น ตัดกระดาษไปทาบผนึกลงเสียนั้น แลควรจะเรียกว่าปิดตรา ถ้าทำตราให้ปรากพเป็นสำคัญ ควรจะเรียกว่า “ตีตรา” ก็ดี “ประทับตรา” ก็ดี ไม่ควรจะว่าปิดตราเลยอนึ่ง คำว่า ปิตรา คำนี้เขียนไว้ก็ชุมแต่ยังอ่านไม่เข้าใจ คำว่าปิตรานั้นจะเหมือนว่าแจะตราหรือ เพราะเอาตราไปแจะเข้าหรือ๑๗๑. ว่าด้วยคำที่เรียกว่าทแกล้วทหารปีมะเมีย สัมฤทธิศก
บัดนี้ข้าราชการแทบทุกตำแหน่ง จะแต่งหนังสืออะไรก็พอใจที่จะว่าทแกล้วทหาร คำนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ยังไม่ทรงทราบแน่ในพระราชหฤทัยเลยว่าอะไรเป็นทแกล้วทรงทราบแต่หาญหรือทหาร ว่าเป็นคนที่ถืออาวุธศัสตราเตรียมตัวจะสู้ข้าศึก แต่ทแกล้วนั้นไม่ทราบว่าเป็นคนอย่างไรเลย คนที่ไม่กลัวใครนั้นควรจะว่าคนกล้าแกล้วก็ดี คนกล้าหาญก็ดีคนแกล้วหาญก็ดี ว่าใครแต่ทแกล้วนั้นคือคนจำพวกใด๑๗๒. ประกาศว่าด้วยคำที่เรียกใบบอกแลท้องตราปีมะเมีย สัมฤทธิศก
คนชาววัดๆ หาเฟื้องหาสลึงที่วัด ได้เล็กน้อยก็สำคัญตัวว่ามีทรัพย์พอเป็นทุนสึกออกหากินข้างบ้านด้วยการแต่งแลเขียนหนังสือมักโง่เคอะไม่รู้จักขนบธรรมเนียมในราชการแผ่นดินว่าผิดๆ ถูกๆ ท่านทั้งปวงอย่าเชื่อถือนักฯ หนังสือทั้งปวงที่ดำเนินพระราชโองการไปจากกรุงยังหัวเมืองต่างๆ ถ้าเมืองเป็นประเทศราช หนังสือดำเนินพระราชโองการนั้น เรียกว่าศุภอักษรบ้างท้องตราบ้าง ตามเมืองเจ้าแลเมืองท้าวพระยา ถ้าเมืองน้ำพระพิพัฒน์สัตยา ก็เรียกแต่ว่าท้องตราฯถ้าหนังสือเสนาบดีก็เรียกแต่ว่าตราบ้าง หนังสือบ้าง ถ้าหนังสือขุนนางต่ำๆ ลงมา ก็เรียกแต่ว่าหนังสือ บรรดาหนังสือซึ่งออกไปจากกรุงเทพฯ ยังหัวเมืองทั้งปวงแล้ว จะเรียกว่าใบบอกก็ดีหนังสือบอกก็ดี ไม่ได้เลยเป็นอันขาดทีเดียว ถ้าว่าอย่างนั้นก็เหมือนกับว่ากรุงเทพฯ เป็นเหมือน204 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวขึ้นแก่หัวเมือง หนังสือเสนาบดีไปจากกรุงเทพฯ จะว่าอย่างนั้นได้ต่อเมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินไปอยู่นอกกรุง หนังสือเสนาบดีส่งออกไปวางเวรกรมท่าให้กราบทูลพระกรุณานั้น จะเรียกว่าใบบอกก็ได้ หนังสือบอกก็ได้ หนังสือซึ่งมาแต่หัวเมืองประเทศราชใหญ่วางเวรมหาดไทยเรียกว่าศุภอักษร หนังสือถึงเสนาบดีด้วยเหตุนอกตำแหน่งใหญ่ เรียกหนังสือบอก ถ้ามาแต่ประเทศราชน้อยๆ หรือหัวเมืองน้ำพระพิพัฒน์สัตยาทั้งปวง หรือหนังสือมาแต่แม่ทัพนายกอง ซึ่งออกไปจากกรุงเทพฯ จะเรียกว่าใบบอกก็ได้ หนังสือบอกก็ได้ ควรหมดแต่จะเรียกว่าท้องตราก็ดี ตราก็ดี ไม่ได้เลยเป็นอันขาด ถ้าใครมาเรียกผิดๆ เขียนถวายก็ดีกราบทูลก็ดี จะต้องปรับให้กวาดชานหมากล้างน้ำหมาก ทั้งในทั้งนอกท้องพระโรงพระบรมมหาราชวัง ให้ท่านทั้งปวงระวังปากอย่าเชื่อคนวัดๆ เถรๆ นัก ไม่รู้ขนบธรรมเนียมราชการอะไร205 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พ.ศ. ๒๔๐๒๑๗๓. ประกาศมหาสงกรานต์ ปีมะแม เอกศกเดือน ๕ ปีมะแม ยังเป็นสัมฤทธิศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฎรในกรุงนอกกรุงให้รู้ทั่วกันว่าในปีมะแม นักษัตร เอกศก ณ วันอังคาร เดือนห้าขึ้นสิบค่ำ ๑ เป็นวันมหาสงกรานต์ วันพุธ เดือนห้า ขึ้นสิบเอ็ดค่ำ ๒ เป็นวันเนา วันพฤหัสเดือนห้าขึ้นสิบสองค่ำ ๓ เป็นวันเถลิงศก เป็นวันนักษัตร ฤกษ์พิเศษเพียงสามวัน ให้ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฎรในกรุงนอกกรุงทำบุญให้ทานในเขตมหาสงกรานต์นี้ เหมือนอย่างเคยทำมาแต่ก่อน เมื่อวันสุดท้ายสิ้นสงกรานต์สามวันแล้ว มักไต่ถามกันว่าปีนี้สงกรานต์ขี่อะไร ถืออะไร นั่งนอนอย่างไรกินอะไร เรื่องอย่างนี้จะบอกมาให้แจ้งก็ได้ แต่หาเป็นประโยชน์ไม่ ถ้าจะใคร่รู้ ให้มาคอยดูรูปมหาสงกรานต์ ซึ่งเขียนแขวนไว้ที่หน้าพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ในวันถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาแล้วนั้นเถิด ปีมะแม เอกศกนี้ พุทธศักราช ๒๔๐๒ นับตั้งแต่วันอังคาร เดือน ๖ แรม ๔ ค่ำหนึ่งไปเป็นปีที่ ๙ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ มหาศักราช ๑๗๘๑๑๗๔. ประกาศเรื่องมิให้ละทิ้งคนเสียจริตณ วันอาทิตย์ เดือน ๕ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๕ ปีมะแม เอกศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่น้อยแลราษฎรทั้งปวงให้รู้ทั่วกันว่า บรรดาคนซึ่งตั้งบ้านเรือนอยู่ในกำแพงพระนคร แลนอกกำแพงพระนครโดยรอบ แลที่วัดทุกพระอารามซึ่งไปมาตลอดถึงกันได้ ถ้าญาติพี่น้องบุตรหลานบ่าวทาของผู้ใด แลลูกวัด คฤหัสถ์ สามเณร ศิษย์ของพระองค์ไร เสียจริตเป็นบ้าคลุ้มคลั่ง หรือคลุ้มดีคลุ้มร้ายเป็นคราวๆ มีอยู่ ก็ให้ผู้นั้นเอาใจใส่รักษาพยาบาลกักขังระวังให้แน่นหนามั่นคงอย่าปล่อยให้เที่ยวไปมาตามลำพังได้ ถ้าคนเสียจริตพลัดแพลงหลบหนีไปเมื่อใด ก็ให้เจ้าของบ้าน เจ้าของเรือน๑ตรงกับวันที่ ๑๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๒๒ตรงกับวันที่ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๒๓ตรงกับวันที่ ๑๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๒๔ตรงกับ วันที่ ๑๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๒๕ตรงกับวันที่ ๑๗ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๒206 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวญาติพี่น้อง หรือผู้ที่รับคนเสียจริตไว้รักษานั้น มาอายัดบอกรูปพรรณสัณฐานตำหนิกิริยาอาการต่อเวรกรมวังให้แน่นอน แล้วให้กรมวังจดหมายว่า วันนั้น เดือนนั้น ปีนั้น คนนั้น ชื่อนั้น เป็นเจ้าของบ้ามาบอกอายัดประตูต่อเวรกรมวัง เวรนั้น ชื่อนั้น เป็นผู้ได้รับอายัดว่าบ้าจำไว้ หนีไปรูปพรรณสัณฐาน อาการกิริยาตำหนินุ่งห่มอย่างนั้น แล้วให้เขียนหกฉบับ แล้วมอบให้นายประตูวิเศษไชยศรีฉบับหนึ่ง ประตูเทวาพิทักษ์ฉบับหนึ่ง ประตูพิทักษ์บวรฉบับหนึ่ง ประตูสุนทรทิศาฉบับหนึ่ง ประตูเทวาภิรมย์ฉบับหนึ่ง เอาไว้ที่เวรชาววังฉบับหนึ่ง ให้กับผู้ที่มาอายัดไปฉบับหนึ่งแล้วให้กรมวังผู้รับอายัดเรียกเอาเงินค่าอายัดแต่บาทหนึ่ง แล้วจึงให้เจ้าของบ้าไปบอกต่อกรมพระนครบาลให้ช่วยตามจับ แล้วให้เจ้าของบ้าเร่งติดตามรับเสียให้ได้ตัวโดยเร็ว อย่าให้นิ่งนอนใจเสีย ถ้าญาติพวกพ้องเหลือกำลังที่จะระวังดูแลรักษา ก็ให้เอาตัวคนเสียจริตนั้นมามอบหมายส่งให้กรมพระนครบาล ด้วยโปรดเกล้าฯ พระราชทานข้าวหลวงไว้สำหรับแจกให้เลี้ยงคนเสียจริตถ้าไม่มีผ้านุ่งห่มให้กรมพระนครบาลไปรับที่โรงทานมาให้ ทรงพระกรุณาโปรดไม่ให้อดอยาก ขัดสนอนึ่ง ถ้าญาติพวกพ้องรับคนเสียจริตไว้รักษาพยาบาลปล่อยทิ้งไว้ให้เที่ยวไปมาได้ตามลำพังถ้าคนเสียจริตนั้นเข้ามาในพระบรมมหาราชวังถึงชั้นใน คือล่วงเข้ามาในประตูพิมานไชยศรี ประตูดุสิดาราม ประตูศรีสุนทร ประตูอนงคลีลา เจ้าพนักงานจับได้ ถ้ามีศัสตราวุธด้วย ให้ปรับไหมญาติพวกพ้องของคนเสียจริตเป็นเงินตราสามชั่ง ถ้าไม่มีเครื่องศัสตราวุธให้ปรับไหมสองชั่ง ถ้าจับได้ที่ชั้นกลาง คือล่วงเข้ามาในประตู วิเศษไชยศรี ประตูเทวาพิทักษ์ ประตูรัตนพิศาล ถ้ามีอาวุธให้ปรับไหมสองชั่ง ไม่มีอาวุธให้ปรับไหมชั่งสิบตำลึง ถ้าจับได้ที่ชั้นนอกคือ ล่วงเข้ามาใน ประตูพิทักษ์บวร ประตูสุนทรทิศา ประตูเทวาภิรมย์ได้ที่ชั้นรอบนอก จังหวัดพระบรมมหาราชวัง มีศัสตราวุธให้ปรับไหมห้าตำลึง ไม่มีศัสตราวุธให้ปรับไหมสามตำลึง แลเงินค่าปรับไหมทั้งปวงนี้จะพระราชทานเป็นรางวัลแก่เจ้าพนักงานผู้จับ แลให้กรมมหาดไทย กรมพระกลาโหม กรมพระสัสดี กรมเมือง นายอำเภอ สังฆการี หมายประกาศแก่ข้าราชการ ฝ่ายทหารพลเรือนเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม ในพระบรมมหาราชวัง ในพระบวรราชวัง แลพระอารามในกำแพงพระอารามนอกกำแพง พระนคร ราษฎรทุกบ้าน ทุกอำเภอทั่วไปหมายประกาศตีพิมพ์มา ณ วันอาทิตย์ เดือนห้า ขึ้นสิบห้าค่ำ ปีมะแม นักษัตร เอกศก๙207 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๗๕. ประกาศให้ผู้รับพระบรมราชโองการฟังรับสั่งให้ชัดเจนคัดจากหมายรับสั่ง เดือน ๕ ปีมะแม เอกศก
ด้วยพระยาบำรุงราชฐาน รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯสั่งว่า ให้หมายประกาศแก่พระบรมวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายทหารฝ่ายพลเรือนให้รู้ทั่วทุกหมู่ทุกกรม ทุกพนักงาน ถ้ามีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าสั่งว่าอย่างไรให้ฟังให้เข้าใจ ถ้าไม่เข้าใจ หรือกลัวจะเข้าใจผิด ให้กราบทูลฉลองอย่าให้คอยช่องให้เสียเวลา สั่งอย่างไรเอาอย่างนั้นอย่างเดียว อย่าสู่รู้ไปอย่าคิดเอาเอง สั่งอย่างใดเอาอย่างนั้น เมื่อขัดข้องให้กราบทูลฉลองก่อน อย่าสู่รู้ทำเอาเอง อย่าคิดว่าจะเอาตามเคยนั้น ให้มหาดไทย ให้กลาโหม ให้กรมพระสัสดี ให้สนมพลเรือนหมายทูลให้ทรงทราบ หมายบอกให้รู้ทุกหมู่ทุกกรมทุกพนักงานการรับสั่ง๑๗๖. ประกาศพระราชบัญญัติพระสงฆ์สามเณรแลศิษย์วัดณ วันจันทร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑ ค่ำ ๑ ปีมะแม เอกศก
ด้วยพระธรรมการบดีรับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าตั้งแต่โปรดสักเลกมาทั้งในกรุงเทพฯ แลหัวเมือง คนที่สมสักแล้วหลบหลีกไปบวชเป็นพระภิกษุสงฆ์สามเณรแลแอบอิงเป็นศิษย์วัดอยู่มากนัก แลเมื่อมีคดีความปาราชิกบ้าง ความผู้ร้ายบ้างความวิวาทตีรันบ้าง ก็ย่อมมีคำกล่าวในความว่าพระภิกษุสามเณร แลศิษย์วัดเทพสุราแลน้ำตาลส้มเมามายวุ่นวายนั้นด้วยแทบทุกเรื่อง จึงเห็นว่า พระภิกษุ สามเณร แลศิษย์วัดเห็นจะนิยมกันเสพสุราน้ำเมามากนัก เมื่อจะสังเกตเหตุสังเกตได้จนว่า เมื่อคนที่มีศรัทธาหรือคนถือการเสียเคราะห์เอาไก่ไปปล่อยวัดไม่ขาด ไก่เหลืออยู่มาก แต่วัดที่เรียกว่า วัดสมถะอย่างวัดสมอราย ๒วัดรังษีสุทธาวาสแลวัดอื่นๆ ในวัดที่มีนักเลงมากนั้น ไก่ปล่อยหือไม่ขึ้นด้วยได้เคยทราบว่าชาววัดจับเอาไปแลกหมี่แลสุรากับจีนเจ้าของสุรา เจ้าของหมี่กินในเวลากลางคืนเสียหมด ใครไม่เชื่อสังเกตสืบดูก็จะรู้ความเป็นจริง ชาวบ้านชาวเมืองจะมาเอานักเลงเป็นที่บูชาที่ไหว้ท่านอยู่อย่างนี้ไม่ควรเลย เพราะฉะนั้นบัดนี้ โปรดจะให้ชำระทุกพระอารามหลวงแลวัดขึ้นทั้งปวง จะขอเอาตัวพระภิกษุสามเณรที่เสพสุราน้ำตาลส้ม แลสูบฝิ่น สูบกัญชา กินข้าวค่ำ เล่นถั่วโปการพนันต่างๆ๑ตรงกับวันที่ ๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๒๒วัดราชาธิวาสราชวรวิหาร208 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแลถืออาวุธเที่ยวหรือเล่นสวาท สึกเสียแทบให้สิ้นเชิง อย่าให้รกวัดวาอารามที่ทำบุญบูชา ถึงศิษย์วัดแลคนอาศัยวัดก็เป็นคนซื้อสุราแลน้ำตาลส้มให้พระสงฆ์สามเณรกิน แลซื้อฝิ่นกัญชาให้พระภิกษุสามเณรสูบ ตัวก็กินแลสูบด้วยโดยมาก แลสมคบพระภิกษุสามเณรเล่นถั่วโปการพนันต่างๆเพราะฉะนั้นขอประกาศมาก่อนโดยข้อตามลำดับนับด้วยตัวเลขต่อไป(๑) ขอให้พระราชาคณะ พระครูฐานานุกรม เปรียญเจ้าคณะ วัดเดิม วัดขึ้น แลเจ้าอธิการชำระตรวจตราสืบสวนพระภิกษุสามเณรที่เสพสุราน้ำตาลส้ม สูบฝิ่นกัญชาแลกินข้าวค่ำเล่นถั่วโปการพนันต่างๆ แลถืออาวุธเที่ยวแลเล่นสวาท หรือศิษย์วัดที่ซื้อสุราแลน้ำตาลส้ม ซื้อฝิ่นซื้อกัญชาให้พระภิกษุสามเณรกินแลสูบ ตัวได้กินได้สูบด้วยพระภิกษุสามเณร แลสมคบพระภิกษุสามเณรเป็นศีรษะไม้ถืออาวุธ แลเที่ยวเล่นถั่วโป การพนันต่างๆ ดังที่กล่าวไว้ อย่างใดอย่างหนึ่งนั้น ให้รู้จักตัวแล้วก็กำจัดให้สึกเสีย แล้วให้ไปเสียให้พ้นพระอารามหลวงจงได้ แต่อย่าขับไปทั้งเป็นภิกษุสามเณรจะออกจากวัดนี้ไปวัดโน้นวุ่นไป ให้ชำระกันเสียในเดือนหก ปีมะแม เอกศกนี้(๒) พระสงฆ์สามเณร ที่เจ้าคณะเจ้าอธิการเห็นว่าควรจะอยู่ในพระอารามหลวง แลวัดขึ้นทั้งปวงนั้นก็ให้มีนายประกัน แลที่นายประกันไม่มีตัวแล้วก็ให้เรียนนายประกันใหม่ เรียกตัวนายประกันแต่ที่เป็นคฤหัสถ์มีเหย้าเรือนสังกัดมูลนายได้แล้ว ก็พาตัวนายประกันมาให้บาญชีแก่กรมธรรมการในกรุงเทพฯ แลธรรมการหัวเมือง ในเดือนหก ปีมะแม เอกศ๙ กนี้ พระภิกษุสามเณรที่มีนายประกันแล้วให้เจ้าคณะเจ้าอธิการบอกบาญชีแก่กรมธรรมการในกรุงเทพฯ แลหัวเมืองให้ทราบให้เรียกบาญชีไว้ทุกเดือน ดังบาญชีนิตยภัต เมื่อจะขับไล่ไปเสีย ลาไป สึกไป หรือหนีไปก็ให้บอกกรมธรรมการให้รู้ไว้ก่อนแต่ยังไม่มีคดีต้องฟ้องร้องขัดขวางในศาลกรมธรรมการ ถ้าไม่บอกเมื่อมีคดีสิ่งใดๆ เกิดขึ้น จะตั้งจำหน่ายขับไล่ไปแล้ว ลาไปแล้ว สึกไปแล้ว หรือหนีไปก่อนแล้วนั้นไม่ได้ จะต้องเร่งเอาตัว(๓) ศิษย์วัดแลคฤหัสถ์อาศัยวัดทั้งปวง ก็เป็นคนในพระราชอาณาจักร มิใช่เป็นคนในพุทธจักร จะให้เลื่อนลอยอยู่ไม่ได้ ให้กรมพระนครบาลในกรุงเทพฯ แลผู้สำเร็จราชการกรมการหัวเมือง จัดแจงหาคนซึ่งเป็นหลักหลายอยู่ใกล้วัด ตั้งเป็นนายอำเภอสำหรับจัดให้ตรวจตราดูศิษย์วัด แลคนอาศัยวัด ให้รู้จักบิดามารดา แลสังกัดเจ้าหมู่มูลนาย แลให้บาญชีแกกรมธรรมการให้รู้ด้วยว่า วัดนั้นๆ เป็นอำเภอคนนั้นๆ เกิดความขึ้นเมื่อใด จะได้เรียกเอาตัวผู้ต้องคดี(๔) พระสงฆ์ในพระอารามนั้นๆ จะมีคฤหัสถ์เป็นศิษย์วัดแลคนอาศัยวัด ควรพระสงฆ์จะรับฝากไว้เท่าใด ก็จงยื่นบาญชี และตระกูลเดิม แลสังกัดมูลนายของคนเหล่านั้น ให้นายอำเภอแลกำนันเดิมที่อยู่ใกล้วัด หรือที่กรมพระนครบาล แลผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการตั้งขึ้นไว้นั้น ให้รู้จักตัวไว้เป็นคำนับด้วย ถ้าคนที่ยื่นบาญชีไว้แล้วจะไปจากวัดด้วยเหตุใดๆ ก็จงบอกให้นายอำเภอแลกำนั้นรู้ให้นายอำเภอแลกำนันตรวจตรา อย่าให้มีคนนอกจากคนที่พระภิกษุสามเณรยื่นบาญชีรับไว้นั้นเลย ถ้าสืบว่าใครแอบแฝงอยู่ในวัด พระสงฆ์ไม่ได้ให้บาญชีรับตัว คนนั้นก็เป็นที่รังเกียจว่าเป็นผู้ร้ายแลคนหนีเจ้าเบี้ยนายเงินเหตุอื่นๆ เพราะฉะนั้นให้กำนัน นายอำเภอ จับตัวมาส่งกรมพระสัสดีชำระดู ถ้าไม่เป็นผู้ร้ายหนีคุก หนีทิมแลทาสลูกหนี้หนีเจ้าเบี้ยนายเงิน เป็นแต่คนจรจัดพลัด หรือมี209 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔สังกัดมิใช่ไพร่หลวงแล้วก็ให้เอาสักเป็นไพร่หลวง จะพระราชทานรางวัลผู้จับ นับตัวผู้แอบอิงอาศัยวัดนั้นคนละสองตำลึง แล้วให้ตัวเลกใช้รางวัลหรือเข้าเดือนออกเดือนเข้า ๒ เดือน ถ้าเป็นผู้ร้ายหนีคุก หนีทิมก็ให้ผู้คุมใช้รางวัลสองตำลึง ถ้าเป็นทาสลูกหนี้ก็ให้เจ้าเบี้ยนายเงินใช้รางวัลสองตำลึง แล้วรับตัวไป(๕) พระภิกษุสามเณรที่ไม่มีนายประกันแอบอาศัยอยู่ในวัดหรือในบ้านก็ดี แลเป็นคนเที่ยวลอยเรืออยู่ก็ดี เข้าแอบอิงอาศัยอยู่ในบ้านเรือนใครๆ ก็ดี ให้กรมธรรมการสืบจับตัวนักบวชนอกหมู่นอกคณะเช่นนี้มา จะบนผู้นำจับรูปละสามตำลึง ถ้าได้ตัวมาแล้วจะให้สึกออกสักเป็นไพร่หลวง แลให้ผู้นั้นใช้เงินรางวับค่าจับ หรือเข้าเดือนออกเดือนเข้า ๓ เดือน แลพระสงฆ์สามเณรที่สมคบพระสงฆ์สามเณรไว้ในกุฎีนอกบาญชีไม่มีประกันนั้น มีโทษเสมอผู้ผิดด้วย คฤหัสถ์ที่สมคบไว้ในบ้านหรือในเรือเรือนของตัว ก็จะให้มีโทษตามโทษานุโทษ(๖) พระสงฆ์ชรา พิการเสียจักษุ เรียกนายประกันคฤหัสถ์ไม่ได้ ให้เจ้าคณะ เจ้าอธิการพาตัวมาให้กรมธรรมการดูตัว หรือถ้ามาไม่ได้ก็ให้พาธรรมการไปดูตัว เมื่อเห็นว่าชราแท้แล้วแลพิการเป็นง่อยเปลี้ยแท้ แลเสียจักษุสองข้างแลเสียโสด ไม่มีผู้ใดจะรับประกันแท้แล้ว ให้เจ้าคณะช่วยอนุเคราะห์รับประกันไว้เถิด แลเห็นว่าควรจะยื่นบาญชีในคิลานภัต แต่ถ้ากลายเป็นคนมีคดีความปาราชิกก็ดี ความผู้ร้ายก็ดี แลมีคดีสิ่งใดๆ จะเร่งเอาตัวแต่ผู้รับนิตยภัตของเจ้าคณะผู้รับประกัน อนึ่ง พระสงฆ์ในกรุงที่ไม่กว้างขวาง เป็นภิกษุอนาถาไม่มีบิดามารดาญาติโยม แลพระสงฆ์สัญจรมาแต่นอกกรุงหัวเมืองไกลไม่มีที่พึ่ง ไม่มีที่รู้จักคุ้นเคย มีศรัทธาจะใคร่มาอยู่เล่าเรียนอาศัยในวัดอารามใด เพราะไม่มีผู้อนุเคราะห์รับประกัน เจ้าคณะหรือเจ้าอธิการไม่รับไว้ให้พระสงฆ์รูปนั้นมาหาพระธรรมการบดีหรือหลวงธรรมเสนาเจ้ากรมปลัดกรมในกรมธรรมการพระวิเชียรปรีชา พระเมธาธิบดี หลวงอุดมจินดา หลวงราชาภิรมย์ เจ้ากรมปลัดกรม ในกรมราชบัณฑิต ให้ผู้มีบรรดาศักดิ์ซึ่งออกชื่อมาแล้วที่พระสงฆ์มาหาจะให้เป็นที่พึ่งนั้น ไต่ถามสืบสวนดูให้รู้ว่า พระภิกษุรูปนั้นๆ ดั้งเดิมมาแต่ไหน อยู่วัดวาอารามใด มีข้อความเกี่ยวข้องต้องไล่ต้องขับจากอารามนั้นอารามนี้หรือไม่ ถ้าได้ความว่าเป็นภิกษุดีไม่มีถ้อยความอะไร เป็นภิกษุเรียบร้อยมีศรัทธาจะใคร่ประพฤติพรหมจรรย์ แลมีอุตสาหะจะใคร่เล่าเรียนปฏิบัติอยู่จริง ก็ให้พระธรรมการบดี หลวงธรรมเสนา หรือผู้อื่นที่รับธุระพระสงฆ์รูปนั้น นำความขึ้นกราบทูลพระกรุณาให้ทรงทราบจะทรงพระมหากรุณาโปรดให้มีผู้ช่วยอนุเคราะห์รับรองแลญาติโยมปฏิบัติโดยสมควร(๗) สามเณรแก่ สามเณรโค่ง บวชภิกษุแล้วอายุตั้งแต่ ๒๕ ขึ้นไป ต่ำ ๗๐ ปีลงมาอย่าให้มีในอารามใดๆ ให้บวชเป็นภิกษุเสียหรือบวชเป็นปะขาวศิษย์วัด แล้วให้ยื่นบาญชีนายอำเภอแลกำนันไว้เสีย ถ้าเป็นคนชราพิการเสียจักษุ พระสงฆ์จะเลี้ยงไว้ด้วยกรุณาก็ได้ แต่ให้กำนันนายอำเภอรู้ไว้ ถ้าไม่พอใจจะเอาไว้ก็ให้เอามาส่งโรงทาน พระเจ้าแผ่นดินจะทรงพระมหากรุณาให้พนักงานรับเลี้ยงไว้ในโรงทาน อนึ่ง ถ้าพระราชาคณะ ฐานานุกรม พระครูเจ้าอาราม เปรียญพระครูเจ้าคณะมีความสงสัยตัวด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่รักจะเป็นภิกษุอุปสมบทอยู่ แต่ว่าถ้าสึกออกเป็นปะขาวแลคฤหัสถ์ก็เห็นว่าจะลำบากกระดากอยู่ เพราะเคยเป็นอุปัชฌาอาจารย์ที่210 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนับถือของภิกษุสามเณรเป็นอันมากอยู่แล้ว มีความชอบใจจะใคร่สึกออกเป็นสามเณรแก่อยู่ในวัดเพื่อจะให้ศิษยซึ่งยังบวชอยู่ แลผู้ปฏิบัตินับถือ แต่นักบวชได้ปฏิบัติง่าย เหมือนหนึ่งพระปัญญาคัมภีร์เถร ซึ่งมาแต่วัดคงคาประมูลมาเป็นพระราชาอยู่ในวัดราชสิทธารามนั้น ถ้าพระราชาคณะฐานานุกรม พระครูเจ้าคณะเจ้าอารามรูปใดรูปหนึ่งมีประสงค์ดังนี้ ก็ให้มาแจ้งความตามจริงโดยสุจริต ต่อพระยาประสิทธิศุภการ ให้กราบทูลพระกรุณาให้ทรงทราบ ก็จะทรงพระกรุณาโปรดฯทรงพระอนุญาตให้สึกเป็นแต่สามเณรอยู่ในวัดตามสบายไม่ห้ามดอก เพราะทรงทราบรู้จักตัวอยู่แล้ว ไม่เป็นที่แอบอิงของคนพาล แต่ภิกษุอนุจรสามัญนั้น ถ้าอายุมากถึง ๗๐ ขึ้นไปแล้วใคร่ออกเป็นสามเณร ให้มาหาท่านเจ้าคณะ ให้เจ้าคณะพาตัวมาแจ้งความต่อกรมธรรมการให้ทราบโดยสุจริตตามจริงแล้ว ก็จะทรงพระมหากรุณาโปรดให้สึกเป็นแต่สามเณรอยู่อาศัยในพระอารามแลวัดนั้นๆ ต่อไป แต่ให้ยื่นบาญชีไว้ต่อกรมธรรมการให้ทราบ อย่าให้เป็นที่แอบอิงของคนฉกรรจ์จะหลบหลีกเจ้าขุนมูลนายบวชขวางๆ รีๆ ไม่ต้องการนั้น ถ้ามีสามเณรโค่งอายุมากกว่า ๒๕ ขึ้นไป๗๐ ลงมา ถ้าแอบแฝงอยู่ในวัด ให้กรมธรรมการแลกำนันนายอำเภอไปสืบจับ ถ้าได้ตัวมาก็จะเอาสักเป็นไพร่หลวงผู้นำจับจะได้รับพระราชทานรางวัลตามจำนวนสามเณรโค่ง ซึ่งนำจับมาได้คนละสามตำลึงแล้วจะให้ (สามเณรโค่งที่เป็นไพร่หลวงนั้น) เข้าเดือนใช้รางวัลกำหนดสามเดือนนอกจากสามเดือนที่ต้องเข้าเวรเป็นปรกติ(๘) ในแขวงกรุงเทพฯ แลเมืองนครเขื่อนขันธ์ เมืองนนทบุรีทั้งปวง ห้ามอย่าให้คนเสียจริตเป็นพระภิกษุสามเณรก็ดี เป็นคฤหัสถ์ก็ดีแอบอิงอาศัยอยู่ในวัดเป็นอันขาด หรือเป็นญาติสนิทหรือเป็นครูอาจารย์จะพาไป แลจะส่งไปหัวเมืองไกลไม่ได้ก็ดี หรือพระสงฆ์ผู้ใดเป็นแพทย์รักษาคนเสียจริต จะใคร่รับฝากคนเสียจริตไว้รักษาตามวิชาตัวหรือกรุณาก็ดี ก็ให้กักขังไว้ให้แน่นหนาอย่าปล่อยให้เที่ยวไปมา แลให้มารับประกันตัวไว้แต่นายอำเภอแลกำนัน แลให้นายอำเภอแลกำนันตรวจตรา ว่าคนเสียจริตอยู่ในวัดวาอารามใดถ้าไม่มีประกันก็ให้จับตัวมาส่งยังโรงหลวง ที่เป็นที่รักษาคนเสียจริต ณ กรมพระนครบาล อย่าให้ละเลยไว้ ถ้ามีคนเสียจริตปลอมคนดีเข้ามาในพระบรมมหาราชวัง มีผู้จับได้ ผู้จับควรจะได้รับพระราชทานรางวัลสองชั่งลงมาชั่งหนึ่งขึ้นไป ตามเวลาเป็นกลางวันแลกลางคืนแลสถานที่เข้าไปลึกแลตื้นนั้น แลจะให้ชำระว่าคนเสียจริตนั้นมาแต่ไหน เป็นคนของใคร เมื่อสืบไปได้ความว่า เป็นคนอาศัยวัดเที่ยวเลื่อนลอยอยู่ไม่มีเจ้าของรางวัลค่าจับนั้นจะต้องให้นายอำเภอแลกำนันที่อยู่ใกล้วัดกับศิษย์วัดทั้งปวงเรี่ยไรช่วยกันใช้ ถ้าได้ความว่าอาศัยอยู่กับพระสงฆ์สามเณรแห่งใดแห่งหนึ่งเป็นเจ้าของ รางวัลค่าจับจะต้องให้ศิษย์แลบิดามารดาของศิษย์ที่อยู่วัดด้วย แลผู้ปฏิบัติเป็นญาติโยมส่งสำรับ หรือนายประกันของพระสงฆ์สามเณรรูปนั้นช่วยกันใช้ ถ้าไม่มีญาติโยมผู้ปฏิบัติ จะต้องให้นายอำเภอแลกำนันกับผู้รับนิตยภัตของเจ้าคณะ แลนายประกันช่วยกันใช้ ถ้าพระอารามหลวงมีข้าพระให้เจ้ากรม ปลัดกรมข้าพระเอาใจใส่ตรวจตรา อย่าให้มีคนเสียจริตอยู่ในพระอารามหลวงได้ เมื่อได้ความว่าคนเสียจริตอยู่ในพระอารามหลวงใด เมื่อได้ความว่าคนเสียจริตอยู่ในพระอารามหลวงที่มีข้าพระแล้วเจ้ากรมปลัดกรมข้าพระต้องช่วยกันใช้ ถ้าคนเสียจริตไปจากบ้านเรือนผู้ใด ผู้นั้นต้องใช้รางวัลค่าจับ211 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ส่วนคนเสียจริตที่เข้าไปในพระบรมมหาราชวัง เพราะต้องคลางแคลงว่าเป็นคนร้าย มาทำมารยาเป็นคนเสียจริต มีพระราชกำหนดกฎหมายว่า ให้ต้องรับพระราชอาชญาเฆี่ยนแล้วให้จำไว้ในคุกจนตาย(๙) ภิกษุสามเณรใด ได้เกี้ยวพาลผู้หญิงให้เป็นที่รังเกียจก็ดี เป็นปาราชิกเมถุนกับหญิงก็ดี เล่นสวาทสัมผัสหรือถึงชำเราก็ดี ยังบวชอยู่ก็ดี หรือสึกไปแล้วยังไม่ครบกำหนดสามปีก็ดีภิกษุสามเณรใดๆ เสพสุรา น้ำตาลส้ม สูบฝิ่น สูบกัญชา เล่นโป เล่นถั่ว แลอื่นๆ แต่อย่างใดอย่างหนึ่ง ยังบวชอยู่ก็ดี สึกไปแล้วยังไม่ครบสามเดือนก็ดี เมื่อยังไม่มีโจทก์ฟ้อง มีความร้อนตัวกลัวผิด ให้รีบมาสารภาพลุแก่โทษต่อกรมธรรมการตามความสัจความจริง อย่าอำพรางปิดบังความชั่วไว้ แลซัดทอดพวกเพื่อนผู้ทำผิดด้วยกันเช่นกันตามรู้ตามเห็นให้สิ้นเชิง แลผู้ที่ทำผิดลุแก่โทษดังนี้ จะทรงพระมหากรุณายกโทษให้ ไม่ให้ต้องรับพระราชอาญา ถ้ามิใช่ลูกหมู่ไพร่หลวงไม่ต้องสักเป็นไพร่หลวงแลไม่ต้องเสียค่าฤชา จะต้องเสียแต่สมุดดินสอเล็กน้อยแล้วจะมอบตัวคืนให้เจ้าหมู่มูลนายแลบิดามารดาไป ถ้าไม่สารภาพลุแก่โทษแล้ว แลมีผู้ฟ้องผู้ซัดทอด เมื่อชำระไปมีผู้ยืนยันกล่าวหาตั้งแต่สองปากขึ้นไปจะให้เอาเป็นสัจ ถ้าเป็นความปาราชิกมหันตโทษสึกไปแล้วพ้นกำหนดสามปีจึงพ้นเขต ถ้ายังอยู่ในสามปีลงมาจะโปรดให้เอาตัวมาชำระ ถ้าเป็นการเสพสุรา น้ำตาลส้มแลอื่นๆ สึกไปแล้วเกินสามเดือนจึงพ้นโทษ ถ้าสึกไปยังไม่ครบสามเดือนจะให้เอาตัวมาชำระ เอาเป็นสัจแล้วสักเป็นไพร่หลวง ถ้าหลบหนีไปจะบนผู้นำจับรูปละห้าตำลึง ได้ตัวมาจะให้ใช้ค่าสินบนนำจับด้วย(๑๐) คฤหัสถ์ศิษย์วัดหรือชาวบ้าน เป็นคนสอพลอซื้อสุราน้ำตาลส้มให้พระสงฆ์สามเณรกิน ซื้อฝิ่น ซื้อกัญชาให้พระสงฆ์สามเณรสูบ แลตัวได้กินได้สูบกับพระสงฆ์สามเณร แลเล่นโปเล่นถั่ว แลเล่นอื่นๆ กับพระสงฆ์สามเณร ก็ให้มาสารภาพลุแก่โทษตามความสัจต่อกรมธรรมการซัดพวกเพื่อผู้ทำผิดด้วยกัน ตามรู้ตามเห็นให้สิ้นเชิง จะทรงพระมหากรุณาโปรดไม่ให้ต้องรับพระราชอาญา แลไม่ให้ต้องมีโทษ ไม่ให้ต้องเสียสิ่งหนึ่งสิ่งใด ถ้าไม่สารภาพลุแก่โทษโดยดีมีผู้ซัดทองถึง ถ้าภิกษุสามเณรยังบวชอยู่ในวัดก็ดี หรือสึกแล้วยังไม่พ้นเขตสามปีหรือสามเดือนตามกำหนดดังกล่าวแล้วนั้น คฤหัสถ์ผู้นั้นก็ไม่พ้นโทษ จะโปรดให้เอาตัวมาชำระเอาเป็นสัจเพราะฉะนั้นเมื่อบุตรหลานญาติพี่น้องแลบ่าวไพร่ของผู้ใด ไปบวชอยู่ในวัดวาอารามใดๆ ให้บิดามารดาญาติพี่น้องและเจ้าหมู่มูลนายสืบสาวฟังดูถ้าสงสัย หรือความผิดอื่นๆ อย่างใดอย่างหนึ่งแลบิดามารดาญาติพี่น้องมีความร้อนตัวกลัวว่าจะพลอยได้ความผิดด้วย หรือเจ้าหมู่มูลนายเสียดายว่าลูกหมู่ของตัว จะต้องตกไปเป็นไพร่หลวง ก็ให้มาว่ากล่าวเกลี้ยกล่อมภิกษุสามเณรรูปนั้นๆ ให้สึกออกเสียโดยดี แลพาตัวผู้ผิดมาให้การสารภาพลุแก่โทษต่อกรมธรรมการตามสัจจริงแลให้ซัดทอดพวกเพื่อนผู้ทำผิดด้วยกันตามรู้ตามเห็นให้สิ้นเชิง จงทรงพระมหากรุณาโปรดยกโทษผู้ที่ทำผิดให้เป็นความชอบแก่ผู้ที่พาตัวผู้ผิดมาสารภาพุแก่โทษนั้น ไม่ให้ผู้ผิดนั้นต้องรับพระราชอาญา แลไม่ต้องมีโทษ ไม่ให้ต้องเสียสิ่งหนึ่งสิ่งใด จะมอบตัวคืนให้เจ้าหมู่มูลนายแลบิดามารดาไป ถ้าไม่มาสารภาพลุแก่โทษแล้วชำระไป มีผู้ยืนยันกล่าวหาตั้งแต่สองปากขึ้นไปจะเอา212 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นสัจ ให้มีโทษดังกล่าวแล้ว ถ้าเป็นไพร่หลวงแลหมู่ไพร่หลวงเดิมทำผิดดังนี้ จะให้ลงพระราชอาญา ๓๐ ที ถ้าจะไถ่โทษห้าทีต่อแสนคิดเป็นเงินหกตำลึง ถ้าไม่มีเงินใช้ให้เข้าเดือนออกเดือน ที่เข้าเวรเป็นปรกติใช้ ๔ เดือน แลผู้ที่มีความผิดดังกล่าวแล้วนี้ ถ้าหลบหนีไปจะเสียสินบนให้ตามจับ ได้ตัวมาแล้วจะทำโทษดังกล่าวแล้ว แลให้ใช้สินบนแก่ผู้จับด้วยคนละห้าตำลึง หรือเข้าเดือนใช้การแทน ๔ เดือน(๑๑) อนึ่ง ในตระกูลในบ้านใด เมื่อคราวป่วยไข้แลเหตุอื่นๆ ที่ควรจะนิมนต์พระภิกษุสามเณรไปรักษาพยาบาล หรืออยู่เป็นเพื่อน ต้องนอนค้างแรมอยู่ในบ้านในเรือนก็ดี แลนิมนต์ภิกษุไปสวดที่ไว้ศพ ต้องค้างแรมอยู่ในบ้านเรือนก็ดี ให้จดหมายยื่นแก่นายอำเภอแลกำนัน แลแก่ผู้มีบรรดาศักดิ์ที่อยู่ใกล้ เป็นที่พระยาและพระ หลวง ขุน หมื่น ผู้ใดผู้หนึ่งให้รู้ไว้ด้วย เมื่อมีถ้อยความขึ้น ถ้ามีผู้กล่าวหาเป็นความปาราชิก และเรื่องอื่นๆ จะได้ชำระโดยง่าย ผู้ที่อยู่บ้านใกล้เรือนเคียง ถ้าเห็นการแปลกประหลาดอย่างหนึ่งอย่างใด ก็ให้ว่ากล่าวห้ามปรามเสีย แลให้มาแจ้งความแก่ผู้มีบรรดาศักดิ์ที่ใกล้เคียงแลนายอำเภอ กำนันให้รู้ด้วย ถ้าผู้เจ้าภาพ ผู้เจ้าของบ้านเจ้าของเรือน ไม่จดหมายมายื่นต่อนายอำเภอ แลกำนัน แลผู้มีบรรดาศักดิ์ ตามที่กล่าวแล้วมีผู้กล่าวหาด้วยความปาราชิก แลความเรื่องอื่นๆ ซึ่งเป็นความชั่วต่างๆ จะชำระเอาเป็นสัจแลผู้ที่บ้านใกล้เรือนเคียงไม่ช่วยเอาใจใส่ดูแลว่ากล่าวบ้าง แลรู้เห็นแล้วไม่มาแจ้งความต่อนายอำเภอกำนัน แลผู้มีบรรดาศักดิ์ ก็จะให้เสียรังวัดมากแลน้อยตามที่อยู่ใกล้อยู่ไกล ดังมีในพระราชบัญญัติแต่ก่อนนั้น ให้เจ้าคณะหมายไปให้ทั่วทุกพระอาราม วัดเดิมแลวัดขึ้นในกรุงเทพฯ แลหัวเมืองทั้งปวงประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือนหก ขึ้น ๑ ค่ำ ปีมะแม เอกศก๙๑๗๗. ประกาศขนานนามพระที่นั่งในท่าราชวรดิษฐแลพระที่นั่งสร้างใหม่ณ วันเสาร์ เดือน ๙ ขึ้น ๑ ค่ำ ๑ ปีมะแม เอกศก
มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้ประกาศแก้ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทุกหมู่ทุกกรม ทุกพนักงาน ให้ทราบทั่วกันว่า พระตำนักที่ประทับริมฝั่งน้ำ ที่เรียกกันว่าพระตำหนักน้ำบ้าง พระตำหนักแพบ้างนั้น บัดนี้พระราชทานชื่อว่าพระที่นั่ง (ชลังคณพิมาน)ดังนี้ จำเพาะแต่หลังสงริมน้ำหลังเดียว มิใช่ชื่อทั้งหมู่ ทั้งจังหวัด หลังสูงอีกองค์หนึ่ง มีฝารอบพระที่นั่ง (ทิพยสถานเทพยสถิต) หลังใหญ่องค์ข้างเหนือพระที่นั่ง (ราชกิจวินิจฉัย) หลังใหญ่องค์ข้างใต้พระที่นั่ง (อนงค์ในสราญรมย์) ป้อนริมมุมน้ำข้างเหนือ ชื่อป้อม (พรหมอำนวยศิลป) ป้อมริมน้ำข้างใต้ ชื่อป้อม (อินทรอำนวยศร) แลชื่อทั่วจังหวัดนั้น เรียกว่าที่ประทับ (ราชวรดิษฐ) ท่าน้ำ๑ตรงกับวันที่ ๓๐ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๐๒213 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ทางเสด็จพระราชดำเนิน ตรงพระที่นั่งราชกิจวินิจฉัยลงไปนั้นชื่อท่าที่ประทับ (ราชวรดิษฐ) ให้ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย จะใช้ลงในท้องตรา หรือจะบัตรหมายแลจะเขียนเรื่องราวทูลเกล้าฯ ถวายหรือจะกราบทูลพระกรุณาให้ใช้ให้ถูกตามประกาศนี้ จงทั่วกันเทอญประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือนเก้า ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีมะแม เอกศก๘เป็นวันที่ ๓๐๕๒ ในรัชกาลปัจจุบันนี้อนึ่ง พระที่นั่งสร้างขึ้นใหม่ บนกำแพงตรงหน้าพระอุโบสถ วัดพระศรีรัตนศาสดารามชื่อพระที่นั่งไชยชุมพล พระที่นั่งตึกหอสูงสำหรับทอดพระเนตรเห็นไปไกลนั้น ชื่อพระที่นั่งภูวดลทัศไนย พระมหาปราสาทบนกำแพงด้านตะวันออก ชื่อพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ พระที่นั่งท้องพระโรงใหม่ในสวน ชื่อพระที่นั่งอนันตสมาคม พระที่นั่งองค์สูง ด้านหลังพระที่นั่งอนันตสมาคม ชื่อพระที่นั่งบรมพิมาน พระที่นั่งองค์ด้านตะวันตก ต่อมาข้างใน ชื่อพระที่นั่งนงคราญสโมสร พระที่นั่งองค์ด้านใต้ ชื่อพระที่นั่งจันทรทิพยโอภาสพระที่นั่งองค์ด้านเหนือ ชื่อพระที่นั่งภานุมาศจำรูญพระที่นั่งแฝดซึ่งเป็นพระตำหนักเดิม อยู่ด้านเหนือ ชื่อพระที่นั่งมูลมณเทียร หอพระปริตรอยู่ด้านเหนือพระที่นั่งอนันตสมาคม ชื่อหอเสถียรธรรมปริตรประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือนเก้า ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีมะแม เอกศก เป็นวันที่ ๓๐๕๒ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑๗๘. ประกาศพระราชบัญญัติให้คัดความมรดกทูลเกล้าฯ ถวายใน ๑๕ วันณ วันจันทร์ เดือน ๙ แรม ๙ ค่ำ ๑ ปีมะแม เอกศก
ว่า พระบาทสมเด็จพระบรมนาถบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชหฤทัย ทรงพระเมตตากรุณา แก่อาณาประชาราษฎรไพร่ฟ้า ข้าแผ่นดิน สมณพราหมณาจารย์ ทั่วพระราชอาณาเขต ตั้งพระราชหฤทัย ให้ทำนุบำรุง ให้อยู่เย็นเป็นสุข ได้ทรงทราบว่าตุลาการขุนศาลทุกกระทรวง ชำระความต่างๆ ตามเรื่องคดีของราษฎร ถูกต้องตามยุติธรรมบ้าง มิถูกต้องตามยุติธรรมบ้าง อาศัยโลภเห็นแก่ลาภเล็กน้อย ตัดสินตกไปฝ่ายโจทก์บ้าง จำเลยบ้าง ที่ควรแพ้ให้เป็นชนะ ที่ควรชนะ ให้เป็นแพ้ ตามความปรารถนาของตน แลเสี้ยมสอนฝ่ายโจทก์ ฝ่ายจำเลยให้มีถ้อยคำสำนวนต่อกัน เรื่องความควรจะสั้น ก็ชักให้ยืดยาวเนิ่นช้า ให้ราษฎรป่วยการหาผลประโยชน์เลี้ยงชีวิต อันเป็นธรรมดาของลูกขุนตุลาการ ที่แส่หาลาภผลในโรงในศาล เป็นการเกียจโกงไม่ชอบโดยยุติธรรม แลพระราชกำหนดมีตัวอย่างเหมือนความมรดก เรื่องนาย..........โจทก์อำแดง.........จำเลยที่ตุลาการตัดสินว่าผู้ใดได้รักษาไข้ปลงศพให้ได้ส่วนแบ่งปันทรัพย์มรดกของ๑ตรงกับวันที่ ๒๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๒214 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวผู้ตาย ไม่ไต่ถามหาเครือญาติที่สนิท แลทางที่ควรจะได้ส่วนแบ่งปันตามมากแลน้อยหรือไม่ควรจะได้แลทรัพย์มรดกนั้นควรจะแบ่งปัน ก็แต่บุตรภรรยาแลเครือญาติที่สนิท ซึ่งได้ร่วมทุกข์ร่วมสุขทำมาหากินมาด้วยกันกับผู้ที่ถึงแก่กรรม จึงจะชอบโดยยุติธรรม เพราะฉะนั้นจึงโปรดเกล้าฯ ให้พระยาประสิทธิ์ศุภการ เป็นพนักงานคัดเรื่องความของราษฎรที่ฟ้องร้องขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายให้ทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท เมื่อทรงเห็นชอบประการใด จะได้ทรงตัดสินให้แล้วแก่กันโดยยุติธรรมเพื่อจะให้ราษฎรในพระราชอาณาจักร ได้อยู่เย็นเป็นสุขทุกถ้วนหน้า แลข้อซึ่งพระยาประสิทธิ์ศุภการ พูดอ้างว่าคอยหาช่องที่ทูลเกล้าฯ ถวาย เรื่องความมรดกนั้น ไม่ใคร่ได้ความ จึงเนิ่นช้าอยู่การซึ่งพระยาประสิทธิ์ศุภการพูดเช่นนี้ ก็เห็นว่าเป็นอันแส่หาผลประโยชน์ฝ่ายตัวอย่างเดียวเท่านั้นเพราะฉะนั้น จึงได้หน่วงเหนี่ยวเรื่องความมรดกไว้ให้เนิ่นช้า เรื่องหนึ่งถึงห้าเดือน หกเดือน ปีหนึ่งก็มีบ้าง จนมีผู้กล่าวโทษร้องถวายฎีกา ทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท จึงได้ทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งพระราชบัญญัติ ว่าตั้งแต่นี้ไป ถ้ามีผู้มาร้องฟ้องด้วยเรื่องความมรดกแล้ว ให้คัดข้อความตามเรื่องส่งให้พระยาประสิทธิ์ศุภการ นำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทแต่ในกำหนด ๑๕ วัน ถ้าแลขุนศรีธรรมราช จ่าศาลเห็นแก่จะได้ผลประโยชน์เล็กๆ น้อยๆผิดเพี้ยนกดความของราษฎรให้เนิ่นช้าไปจนเกินกำหนด ๑๕ วัน ถ้าราษฎรผู้ได้ความเดือดร้อนมาฟ้องหากล่าวโทษ หรือร้องถวายฎีกาให้ทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว จะให้ปรับไหมวันละบาท นับตั้งแต่วันฟ้องแล้ว มาจนถึงวันทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือนเก้า แรมเก้าค่ำ ปีมะแม เอกศก เป็นวันที่ ๓๐๗๕ ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑๗๙. ประกาศให้ใช้คำ กับ แก่ แด่ แต่ ต่อ ใน ยัง ในที่ควรณ วันพฤหัสเดือนยี่ แรม ๕ ค่ำ ๑ ปีมะแม เอกศก
ประกาศมาให้คนเขียนหนังสือทั้งปวงทราบทั่วแล้ว สังเกตใช้ให้ถูกในที่ควรจะว่า (กับ) ว่า(แก่) ว่า (แด่) ว่า (แต่) ว่า (ต่อ) ว่า (ใน) ว่า (ยัง) จงสังเกตให้แน่ แล้วใช้ให้ถูก อย่าให้เป็นกับไปทุกแห่ง แลอย่ากลัว (กับ) งกเงิ่นไปฯ คนสองคนสามคนขึ้นไปทำกิริยาเหมือนกันใช้ว่า กับผัวนอนกับเมีย ผัวอยู่กับเมีย นายไปกับบ่าว คนหนึ่งนั่งพูดเล่นกับคนหนึ่ง นายปรึกษากับบ่าวบุตรร่วมสุขร่วมทุกข์กับบิดามารดา ลูกค้าซื้อขายกับชาวบ้าน ขุนนางเจรจากับแขกเมือง ละครเล่นกับตลกคนหนึ่งวิวาทกับเพื่อนบ้าน ผู้ร้ายตีรันกันกับเจ้าเรือน คนโทษไปกับผู้คุม อะไรอื่นๆเช่นนี้มีมากมายนัก เอาที่คนสองคนสามคน หรือมาก ทำกิริยาเดียวกันทำด้วยกันจึงใช้กับฯ อนึ่งถ้าเป็นของที่ไปด้วย มาด้วย อยู่ด้วย ได้มาด้วย เสียไป หายไปด้วยก้น ก็ว่ากับได้ เหมือนหนึ่ง๑ตรงกับวันที่ ๑๒ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๒215 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔คนไปกับย่ามของตัว ไปกับดาบแลปืนของตัว ก็ว่าได้ คนมากับหาบสิ่งของ คนแก่มากับไม้เท้าคนมากับช้าง กับม้า กับโคกับกระบือ คนอยู่กับหีบผ้า ทองเก็บไว้กับเงิน ผ้ากับเสื้ออยู่ด้วยกันคนได้มีดมากับด้ามได้ขวานมากับสิ่ว ได้ปืนมากับดินดำ ได้เกวียนมากับวัว หีบไฟไหม้เสียกับผ้าเงินหายไปกับถุงด้วยกันฯ ของก็ดี สัตว์ก็ดี คนก็ดี อยู่ด้วยกัน ไปด้วยกัน ทำอะไรด้วยกัน ต้องที่จะออกชื่อด้วยกันว่ากับ ได้สิ้น คือเงินกับท้อง หม้อข้าวกับเชิงกราน บังเหียนกับม้า ตะพดกับโคสายสนตะพายกับกระบือ นกกับกรง ทหารกับปืน คนกับช้าง ม้ากับรถ โคกับเกวียน คนกับรองเท้า ช้างกับม้า ลากับอูฐ บุตรกับบิดา ข้ากับเจ้า เรือกับคน อะไรๆ เป็นอันมาก ที่ไปด้วยกันมาด้วยกัน อยู่ด้วยกัน ทำอะไรด้วยกัน ว่ากับได้หมด แต่ถวายแลให้ แลรับ แลเรียกเอา บอกเล่าว่ากับไม่ได้เลย ฯ ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายในหลวง ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ถวายในเจ้าต่างกรม กำนันให้ท่านเสนาบดีฯ ถวายพระพรแด่พระเจ้าอยู่หัว กราบทูลพระกรุณาแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กราบทูลต่อเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม เรียนต่อท่านเสนาบดี แจ้งความต่อผู้สำเร็จราชการเมือง กรมการฟ้องต่อลูกขุน ณ ศาลหลวง ให้ใช้ใน แด่ ต่อ โดยสมควรนอกกว่านี้ใช้แก่ คือพระราชทานแก่ ให้แก่ บอกแก่ แจ้งความแก่ ทำโทษแก่ ใครๆ อะไรๆว่าไม่สุดแล้ว คำที่ต่อกับแจ้งแก่ ร้องเรียกแก่ ทำคุณแก่ ทำให้แก่ บอกให้แก่ แจกจ่ายแก่ เสียไปแก่ลงพระราชอาญาแก่ ให้ปรับไหมแก่ ได้แก่ เสียแก่ ไว้แก่ ไว้ใจแก่ ไว้ความแก่ เอ็นดูแก่ เห็นแก่ให้ถ้อยคำแก่ ยอมแก่ โกรธแก่ ไว้ธุระแก่ ให้ศีลให้พรแก่ สมควรแก่ จงมีแก่ สงสารแก่ อนุเคราะห์แก่ขายให้แก่ ให้ช่องแก่ แลอื่นๆ ที่คล้ายกัน ให้ว่าแก่อย่าว่ากับเลย เหมือนคำที่จะควรว่าแต่นั้น คือรับแต่ ขอแต่ เอาแต่ เรียกเอาแต่ ได้พระราชทานแต่ ได้อนุเคราะห์แต่ เรียกภาษีแต่ เอามาแต่ฟังแต่ มาแต่ ซื้อมาแต่ เรียกเอาแต่ เก็บเอาแต่ รู้แต่ แลอื่นๆ ใช้แต่ในที่ว่าด้วยต้นทางมาประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือนยี่ แรมห้าค่ำ ปีมะแม เอกศก๙๑๘๐. ประกาศพิกัดอากรค่าน้ำให้เก็บตามเครื่องมือณ วันพฤหัสบดี เดือน ๓ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ๑ ปีมะแม เอกศก
มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ประกาศแก่ราษฎรทั้งปวง บรรดาอยู่ในกรุงเทพมหานคร แลหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือ ฝ่ายตะวันตก ตะวันออก ให้รู้จงทั่วกัน ด้วยเรื่องอากรค่าน้ำฯ อากรค่าน้ำนี้ แต่ก่อนมีสำหรับแผ่นดินแต่โบราณมาทุกแผ่นดิน เป็นอย่างธรรมเนียมเดิมแต่ครั้งกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยาเก่า แต่เมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น โปรดให้ลดลงแล้วเลิกเสียสิ้น ด้วยเหตุการณ์แลพระราชประสงค์อันใดแลผลเป็นคุณเป็นโทษแก่แผ่นดินอย่างไร ครั้นมาถึงแผ่นดินปัจจุบันนี้มีเหตุอย่างไร ท่านเสนาบดีจึงเห็นพร้อมกัน๑ตรงกับวันที่ ๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๒216 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกราบทูลขอให้ตั้งขึ้นอีกตามกำหนดจำนวนเดิม ครั้นภายหลังทรงพระราชดำริอย่างไร จึงให้ลดลงคงเรียกตามกำหนดจำนวนเมื่อครั้งลดในแผ่นดินที่ล่วงแล้วมานั้นอีกเล่า ความทั้งปวงแจ้งอยู่ในตราตั้งนายอากร แลหนังสือประกาศซึ่งมีมาแต่หลังนั้นแล้ว ครั้นอากรค่าน้ำเรียกสืบมาหลายปีจึงมีผู้กราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทเป็นหลายครั้งว่า นายอากรรับทำอากรค่าน้ำ แล้วขายช่วงให้ผู้อื่นเป็นตอนๆ ไปตามระยะแขวงในกรุงเทพมหานคร แลหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือแลผู้ที่ซื้อช่วงไปนั้น หาเรียกอากรตามพิกัดท้องตราไม่ ไปยักย้ายเรียกให้เหลือๆ เกินๆ เอารัดเอาเปรียบราษฎรๆ ที่ไม่ได้รู้พิกัดในท้องตรา ก็ต้องยอมเสียให้ตามใจผู้เก็บที่รับช่วงไปจากนายอากรใหญ่ เพราะผู้รักษาเมืองกรมการ นายบ้าน นายอำเภอ ถึงลอกตราตั้งไว้แล้วก็มิได้คัดพิกัดในท้องตราหมายประกาศให้ราษฎรได้รู้ทั่วกัน บัดนี้ทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ทำกำหนดพิกัดอากรค่าน้ำ ตีพิมพ์ประกาศแจกให้ราษฎรทั้งปวงได้รู้ทั่วกันว่า ผู้ที่เรียกอากรในจังหวัดกรุงเทพมหานครก็ดี หัวเมืองก็ดี ถ้าทำผิดท้องตราแลหมายประกาศนี้ ห้ามอย่าให้ราษฎรยอมเสียอากรให้ตามใจผู้ที่เรียกอากรเกินกว่าพิกัดนี้ไปด้วยความกลัวเกรง แต่อย่าให้ราษฎรขัดเอาเงินที่ควรเสียอากรตามพิกัดในท้องตรา แลหมายประกาศไว้ให้ค้างงวดค้างปี ถ้าผู้ที่เรียกอากรไม่ฟัง ขืนเรียกให้เหลือๆ เกินๆ ผิดท้องตราแลหมายประกาศอันนี้แล้ว ถ้าราษฎรในหัวเมือง ก็ให้ไปร้องต่อผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการ ถ้าอยู่แขวงกรุงเทพมหานคร ก็ให้ไปร้องต่อพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร พระยาราชภักดีศรีรัตนราชสมบัติ และพระยาพิพิธโภไคยศวรรย์ ซึ่งเป็นประธาน ในเจ้าพนักงาน ในกรมพระคลังมหาสมบัติผู้เจ้ากระทรวง ถ้าแลผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการหัวเมืองนั้นๆ แลเจ้ากระทรวงไม่ชำระว่ากล่าวให้ก็ให้ไปร้องเรียนต่อท่านเสนาบดี ถ้าท่านเสนาบดีไม่ชำระว่ากล่าวให้สำเร็จได้ ก็ให้ราษฎรทำเรื่องราวไปร้องถวายฎีกาเมื่อวันเสด็จออกพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ ทรงปฏิบัติพระสงฆ์เวลาเช้าหรือเมื่อเวลาบ่ายเสด็จออกที่เกยหน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ จะทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายเรื่องราวร้องฎีกาวันใดก็ได้ ไม่ห้าม ถ้ามีความร้อนรนมาก มาคอยอยู่เห็นว่าไม่เสด็จแล้ว ให้ส่งเรื่องราวนั้นต่อเจ้าขุนมูลนาย แลญาติพี่น้องพวกพ้องฝ่ายหน้าฝ่ายใน ผู้ใดผู้หนึ่ง ให้ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายเถิดแต่ให้ผู้ที่รับเรื่องราวไปถวายนั้น รู้จักตัวเจ้าของเรื่องราวไว้ให้แน่นอน อย่าให้เป็นหนังสือทิ้งไปหรือว่าถ้าไม่มีที่ใดจะรับถวายได้แล้ว ให้มายื่นต่อท่านพระยาเพชรพิไชยที่ศาลารับฎีกานั้นเถิด ให้กรมล้อมพระราชวังคอยรับทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายในขณะนั้น อย่ากดนิ่งไว้ให้เนิ่นช้า แต่ขอห้ามราษฎรอย่าให้ร้องทุกข์ถวายในวันมีพระราชกิจต่างๆ คือเมื่อเสด็จออกพระที่นั่งสุทไธสวรรย์จะทอดพระเนตรกระบวนแห่ต่างๆ แลการวิ่งม้า แลมวยปล้ำแลอื่นๆ ซึ่งเป็นการนักขัตฤกษ์ ในกำหนดแลนอกกำหนดหรือในเวลาเมื่อเสด็จพระราชดำเนินการพระกฐิน แลเสด็จพระราชดำเนินโดยกระบวนในการใหญ่ๆ ณ ที่ใดๆ ในวัน ในเวลาดังว่านี้ อย่าให้ผู้ใดเที่ยวสกัดแทรกแซงเข้ามาร้องถวายฎีกาเลย ให้มาคอยดูทุกวันๆ ที่หน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์เถิด ทรงทราบแล้วจะโปรดให้มีตระลาการชำระให้ ถ้าได้ความจริงว่าผู้ที่เรียกอากรข่มเหง แลฉ้อราษฎรจริง ก็จะทำโทษแลปรับไหมผู้ที่เรียกอากรให้แก่ราษฎรจะให้ราษฎรได้เงินคืนทั้งค่าป่วยการเงิน ถ้าชำระได้ความว่า217 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ราษฎรขัดไม่ยอมเสียอากรให้ตามพิกัดท้องตรา และหมายประกาศ ก็จะต้องชำระเร่งให้ผู้ขัดใช้ส่วนที่ควรจะเสียตามพิกัดซึ่งขัดไว้นั้น จงเต็มตามที่ค้างอยู่เท่าใดนั้น ถ้าผู้สำเร็จราชการเมืองใดเป็นใจด้วยนายอากร ยอมให้นายอากรเก็บอากรค่าน้ำให้เหลือเกินผิดท้องตรา และหมายประกาศให้ราษฎรได้ความเดือดร้อน ชำระได้ความจริงแล้ว จะให้มีโทษแก่ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการ ผู้ที่ยอมให้เก็บ ผิดจากพิกัดในท้องตราแลหมายประกาศตามโทษานุโทษ แลอากรค่าน้ำนี้ ให้ราษฎรที่มีเครื่องมือไปจับกุ้ง จับปลา จับหอย จับปู เสียเงินอากรค่าน้ำให้แก่ผู้ที่เรียกอากรตามพิกัดนี้น้ำจืดเรือแหพานลำหนึ่งปีละ ๑๐ บาท เรือแหโปงลำหนึ่งปีละ ๖ บาท เรือแหทอดลำหนึ่งปีละบาท เรือช้อนใหญ่ลำหนึ่งปีละสองสลึง เรือช้อนเล็กลำหนึ่งปีละสลึง สุ่มเรียกคนหนึ่งปีละสลึงข่ายดักปลาตะเพียนคนหนึ่งปีละบาท แทงกรบคนหนึ่งปีละสลึง ฉมวกคนหนึ่งปีละเฟื้อง ลอบยืนคนหนึ่งปีละหกสลึง ลอบนอนคนหนึ่งปีละบาท ดักตุ้มคนหนึ่งปีละสลึง ดักไซคนหนึ่งปีละสองสลึงดักลันคนหนึ่งปีละเฟื้อง เบ็ดราวคนหนึ่งปีละสองสลึง ตกเบ็ดปลาช่อน ปลาชะโดคนหนึ่งปีละเฟื้องสวิงกุ้งคนหนึ่งปีละเฟื้อง สวิงปลาคนหนึ่งปีละเฟื้อง อวนลำหนึ่งปีละ ๑๐ บาท เชงเลงคนหนึ่งปีละบาท ยกยอเล็กปากกว้างต่ำกว่า ๔ ศอก ลงมาคนหนึ่งปีละสลึง ดักจั่นคนหนึ่งปีละสลึง ชนางคนหนึ่งปีละสองสลึง ตกเบ็ดทรงปีหนึ่งร้อยละสองสลึง โพงพางช่องหนึ่งปีละตำลึง ดักชุดสิบชุดปีละเฟื้อง ยกยอขันช่อปากกว้าง ตั้งแต่วาหนึ่งขึ้นไป วาหนึ่งปีละหกสลึง จิบปากหนึ่งปีละบาท กัดตรา ๑ลำหนึ่งปีละหกบาท ลอบพายลำหนึ่งปีละตำลึง ช้อนลอยสนั่นปากกว้างตั้งแต่ ๑๐๐ ศอกขึ้นไปให้เสียปีละกึ่งตำลึง ถ้าราษฎรชักผัก ชักหญ้าลอยน้ำ ปลูกไว้หน้าบ้าน หน้าเรือน ยาวสิ้นเขตบ้านแต่ที่มีรั้ว ถ้่าบ้านไม่มีรั้วให้วัดตั้งแต่เรือนไปข้างละห้าวาเป็นสิ้นเขตหญ้ากร่ำที่ไม่ให้ราษฎรเสียเงินอากรแต่เท่านี้ ถ้าราษฎรชักผัก ชักหญ้าลอยน้ำ ปลูกไว้นอกจากหน้าบ้าน หน้าเรือน วัดได้ยาวสี่ศอก กว้างสี่ศอก ให้เสียเงินอากรวาละเฟื้อง ถ้าราษฎรชักผักชักหญ้าไว้มากน้อยเท่าใด ให้ราษฎรเสียเงินอากรให้แก่นายอากรตามมากแลน้อย ถ้าราษฎรขุดบ่อขังน้ำไว้กินไม่ได้ขังปลาเป็นแต่บ่อขังน้ำยาวสองวาสามวา กว้างสองวาสามวา ไม่ต้องเสียอากร ถ้ายาวกว้างมากกว่าสามวาขึ้นไปมีปลาในบ่อ ให้คิดที่กว้างยาวละวาๆ แล้ว ปีหนึ่งต้องเสียวาละสลึงน้ำเค็ม รั้วปกักคอกลำหนึ่งปีละ ๑๐ บาท รั้วปกักลาลำหนึ่งปีละ ๖ บาท เรือฉลอมญวนลำหนึ่งปีละ ๑๐ บาท รั้วชายม้านลำหนึ่งปีละสามตำลึง เบ็ดลากลำหนึ่ง ๑๐ สลึง ชูกั้นรั้วชายม้านหางหนึ่งปีละตำลึง ที่โพงพางปากน้ำปีละตำลึง ที่โพงพางถัดขึ้นมาปีละ ๓ บาท ที่โพงพางถัดมาปีละกึ่งตำลึง รั้วกางเคยบางเหี้ยปีละ ๖ สลึง ทอดแหทะเลปีละบาท เบ็ดกุเราปีละสลึง แทรงรั้วปูปีละสองสลึง สองคนลากอวนคนหนึ่งปีละบาท เบ็ดวางตับๆ หนึ่งปีละ ๒ สลึง ช้อนกุ้งช้อนปลาคนหนึ่งปีละเฟื้อง รุนกุ้งทะเลปีละกึ่งตำลึง รั้วโพงพางลากปลาในคลองปีละ ๒ สลึง รั้วโพงพางแม่น้ำปีละตำลึง รั้วดักปูปีละ ๒ สลึง ปกักคอกลากเรือฉลอมยกนายเรือเสีย นอกนั้นเรียกคนหนึ่งปีละบาทไสกุ้งไสเคยคนหนึ่งปีละ ๑๐ สลึง ครึ่งปีให้เรียก ๖ สลึง เดือนละ ๒ สลึง รั้วกางกุ้ง กางเคย น้ำจืด๑กัตรา หมายถึงเรือผีหลอก218 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวน้ำเค็ม รั่วหนึ่งปีละบาท เบ็ดปลากะเบนลำหนึ่งปีละ ๓ บาท เบ็ดล่อตพงคนหนึ่งๆ ปีละ ๒ สลึงเบ็ดราวปลาหางกิ่วปีละ ๒ สลึง เบ็ดสายปลาหางกิ่วปีละ ๒ สลึง แทงปลามัวน้ำลำหนึ่งปีละสลึงอวนรายยกนายเรือเสียนอกนั้นเรียกคนหนึ่งปีละ ๓ ตำลึง รั้วชายม้านกลางคลองปีละ ๓ ตำลึงรั้วชายม้านริมคลองปีละ ๑๐ บาท ฉลอมกุเราปีละตำลึง ปกักคอกตพงลำหนึ่งปีละ ๖ บาทอิชุดน้อยไสเคยริมฝั่งปีละสลึง กระดานไสหาหอยแลสิ่งต่างๆ คนหนึ่งปีละสลึง กระดานล้วงหมึกปีละ ๒ สลึง ขุดหอยปากเป็ดปีละสลึง ฉมวกคนหนึ่งปีละสลึง สวิงตักกุ้งไม่มีคันปีละเฟื้องเป็ดวาสาลากเบ็ดลำหนึ่งปีละ ๖ สลึง เรือหาหอยแครงคนหนึ่งปีละบาท เรือหาหอยตพงคนหนึ่งปีละบาท เรือหาหอยหลอดคนหนึ่งปีละบาท เรือหาหอยแมงภู่คนหนึ่งปีละบาท ลมุจับน้ำแห้งมีปีกไม่มีเฝือกปีละ ๖ บาท ลมุจับน้ำลึกมีก้นมีปีกมีเฝือกปีละ ๕ ตำลึง เฝือกโปÖะจับน้ำแห้งปีละ ๓ตำลึง เฝือกรังมีก้นจับน้ำไม่แห้งปีละ ๔ ตำลึง อวนรังปีละ ๔ ตำลึง อวนตีเคยปีละ ๔ ตำลึงอวนลากปลิงปีละ ๖ ตำลึง แหลนแทงปลิง ฉะนักแทงปลิงจับปลิงลำหนึ่งสองคนปีละตำลึง ฉะนักแทงกระจับตัวกระสองคนต่อลำปีละ ๒ ตำลึง ราษฎรทำอวนใส่รั้วจับปลาทะเลกลางคลอง ริมคลองยาวตั้งแต่ห้าวาหกวาปีหนึ่งวาละบาทถ้าถึงเทศกาลน้ำลด คลองนั้นแห้งขาดเป็นห้วงเป็นตอน แลหนองน้ำขังนั้น ก็ให้นายอากรรักษาหวงห้ามไว้เป็นสิทธิ์ตามเคย ถ้าราษฎรจะทำก็ให้ไปว่ากล่าวต่อนายอากรให้ตกลงกันนายอากรยอมให้ทำจึงทำได้ ถ้านายอากรไม่ยอมก็อย่าให้ราษฎรบังอาจลักลอบทำปลาในหนองในคลองที่น้ำแห้งขาดเป็นห้วงเป็นตอน ซึ่งเป็นหนองของนายอากรเป็นอันขาดแลพิกัดในท้องตราก็กำหนดเรียกดังกล่าวมานี้ แต่ผู้ที่เรียกอากรคิดยักย้ายเรียกอากรเหลือเกินอยู่ ให้ราษฎรผู้ที่จับกุ้ง จับปลา จับหอย จับปูในน้ำจืดน้ำเค็ม พิเคราะห์ดูในพิกัดหมายประกาศนี้ให้ถ้วนถี่จะได้เสียอากรค่าน้ำให้ตามพิกัด เครื่องมือที่ทำนั้นให้ตามกำหนในท้องตราถ้าผู้ที่เรียกอากรจะเรียกเกินขึ้นไป อย่าให้ราษฎรผู้จับกุ้ง จับปลา จับหอย จับปู ยอมเสียให้ให้ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการมีใจเมตตากรุณาแก่ราษฎร รับหมายประกาศนี้แจกไปให้ราษฎรรู้ให้ทั่วกัน อย่าให้เป็นใจด้วยผู้ที่เรียกอากร แลยอมให้ผู้ที่เรียกอากรยักย้ายเก็บอากรให้เหลือๆเกินๆ ให้ผิดท้องตราแลหมายประกาศไปจะมีโทษแก่ตัว ฝ่ายผู้ที่เรียกอากรเล่าควรจะมีความเมตตากรุณาแก่ราษฎร ด้วยอากรจะมีประโยชน์กำไร ก็เพราะราษฎรไม่ได้ความเดือดร้อน จะได้มีน้ำใจชักชวนกันอุตสาหะทำมาหากิน โดยทางคล่องโดยสะดวก ให้ผู้ที่เรียกอากรเก็บอากรแต่โดยซื่อสัตย์ตามพิกัดท้องตราอย่าเรียกให้เหลือเกินผิดจากพิกัดท้องตราแลหมายประกาศ ให้ราษฎรได้รับความเดือดร้อนสิ่งหนึ่งสิ่งใดได้ และฝ่ายราษฎรทั้งปวงเล่าก็ให้ยอมเสียอากร ให้ผู้ที่เรียกอากรตามพิกัดในหมายประกาศนี้แต่โดยดีจงทุกประการ ถ้าสงสัยข้อใดก็ให้ไปถามผู้รักษาเมืองกรมการเสียให้เข้าใจ ให้ผู้ที่เรียกอากรกับราษฎรจงมีความอ่อนน้อมต่อกัน ความทะเลาะวิวาทก็จะไม่บังเกิดมีต่อกันประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือนสาม ขึ้นสิบเอ็ดค่ำ ปีมะแม เอกศก๙เป็นวันที่ ๓๑๘๖ในรัชกาลปัจจุบันนี้ พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสิงหรา เป็นผู้รับสั่ง219 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๘๑. ประกาศว่าด้วยทรงทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาปีมะแม เอกศก
พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ สุทธิสมมติเทพยพงศ วงศาดิศวรกระษัตริย์วรขัตติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ บรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริตริตรองในการจะทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองไปในกาลภายหน้า จึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่พระสงฆ์ ราชาคณะ ฐานานุกรม เปรียญ เจ้าอธิการ ฝ่ายคามวาสีอรัญวาสีทั้งในกรุงนอกกรุงผู้สำเร็จราชการเมืองแลกรมการในหัวเมือง เอกโทตรีจัตวาปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือให้ทราบทั่วกันว่าการในพระศาสนาคือพระภิกษุสงฆ์ปฏิบัติในพระวินัยสิขาบท รักษาพระจตุปาริสุทธิศีล แลจำเริญสมถะวิปัสสนา ทำสังฆกรรมมีอุโบสถกรรมเป็นต้น แลการที่ปฏิบัติตามโบราณคติทั้งนี้ พระสงฆ์บางพวกก็ประพฤติตามโบราณคติท่านผู้เป็นครูอุปัชฌายอาจารย์ แต่ก่อนสั่งสอนให้ศึกษาสืบๆ มาพระสงฆ์บางพวกได้เห็นพระบาลีในคัมภีร์ พระวินัยได้ดำริตริตรองเห็นถ่องแท้แน่ในใจ แล้วปฏิบัติไปตามตนเห็น ด้วยสำคัญว่าอย่างนั้น เป็นการฝืนอย่างโบราณดั้งเดิม และการนั้นผู้ซึ่งไม่ได้รู้ด้วยเห็นด้วยก็เรียกว่าเป็นการอุตริขึ้น แลในที่ถูกเที่ยงแท้ในพระบาลีคัมภีร์ พระวินัยสิขาบทนั้น จะให้ท่านทั้งหลายทั้งปวงรู้เห็น แลเชื่อต้องกันพร้อมเหมือนกันนั้นก็เป็นอันยาก พระสงฆ์สองพวกนี้จะประพฤติปฏิบัติแปลกต่างกันบ้างในอภิสมาจาริกวัตร เป็นต้นว่า พินทุอธิษฐานบริโภคนุ่งห่มสบงจีวรอย่างมอญอย่างไทย อย่างไรในหลวงก็ไม่ต้องห้ามตามแต่ใจของพระสงฆ์จะปฏิบัติ เพราะเป็นการประพฤติดีไม่เป็นการทุจริต ไม่ติดไปด้วยการบาปหยาบช้า ไม่เกี่ยวข้องการแผ่นดิน แต่อย่าให้พระสงฆ์ราชาคณะ ฐานานุกรม เปรียญ เจ้าอธิการ อนุจรแลฆราวาสที่มียศบรรดาศักดิ์ที่ไม่มียศบรรดาศักดิ์ ผู้สำเร็จราชการเมือง แลกรมการที่นับถือพระสงฆ์ ซึ่งเป็นครูอาจารย์แลพวกของตัวข่มขี่ปรับโทษว่าเป็นผิดลงทัณฑกรรม แลติเตียนนินทาว่ากล่าวเสียดสีกระทบกระทั่วแก่พระสงฆ์พวกอื่นที่ปฏิบัติแปลกต่างกันบ้างเล็กน้อยดังนี้ ไม่เป็นประโยชน์สิ่งใดสิ่งหนึ่งเลย ถ้าแลประชุมกันมากเป็นการใหญ่ฝ่ายสมณะหรือฆราวาสเป็นการแปลกประหลาด ณ หัวเมืองใดก็ให้ผู้สำเร็จราชการเมือง แลกรมการเมืองนั้นบอกมา ให้นำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท จะได้ทรงพระราชดำริตริตรองว่าจะเกี่ยวข้องในการแผ่นดินบ้างหรือ หรือไม่เกี่ยวข้องในการแผ่นดิน จะเป็นความดีหรือร้ายประการใด จะได้โปรดเกล้าฯ ให้ชำระ ที่ไม่ควรจะชำระก็จะไม่ให้ชำระ ด้วยทรงรังเกียจว่าจะเหมือนเรื่องความผู้วิเศษเกิดขึ้นที่เมืองประจันตคิรีเขต ผู้วิเศษคนนี้คิดทำการโกหกล่อลวงกรมการ แลราษฎรที่ไม่มีปัญญาให้ลุ่มหลงเลื่อมใสแล้วตั้งซ่องประชุมชายหญิงชาวเมืองนั้น ชักชวนหญิงให้ถวายเมถุนธรรมแก่ตัว ทำเล่ห์กลให้เกี่ยวข้องในการแผ่นดิน จึงทรงรังเกียจในพระราชหฤทัยดังนี้ ถ้าประชุมกันเป็นการใหญ่ฝ่ายสมณะหรือฆราวาสในหัวเมืองใด ก็ให้ผู้สำเร็จราชการเมือง แลกรมการบอกมาให้นำขึ้นกราบบังคมทูล220 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระกรุณาให้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทดังกล่าวแล้วนั้น ข้อหนึ่งพระสงฆ์ในพระอารามใดขัดสนด้วยบิณฑบาต จึงทำเวชกรรมเป็นหมอยารักษาโรคป่วยไข้แก่ตระกูลที่มียศบรรดาศักดิ์และราษฎร หรือทำการช่างต่างๆ แต่พอได้ทรัพย์มูลค่าจตุปัจจัยทั้งสี่เลี้ยงชีวิต ในหลวงก็ไม่ทรงห้ามเว้นเสียจากการที่ประพฤติทุจริต เป็นการบาปหยาบทำให้เกี่ยวข้องในการแผ่นดิน คือภิกษุประพฤติเป็นพาลคบเพื่อนทำอนาจารการลามก สูบฝิ่นสูบกัญชาเสพสุราบ้าหรั่น กินน้ำตาลเมาเหล้าอุ กินข้าวค่ำ เที่ยวตีชิงวิ่งราวไม่มีหิริโอตตัปปะ แลเป็นนักเลงเที่ยวกลางคืน ถือเครื่องศัสตราวุธปืนเล็ก หอก ดาบ ขวานเล็ก มีดหมอ มีดกราย มีดกะหลาป๋า กล้องใหญ่ กระบองสั้นกระบองยาว มีเหลี่ยม แลไม่มีเหลี่ยม เที่ยวลอบยิงลอบแทงฟันตีกันกับเพื่อนสมณะหรือคฤหัสถ์ในนอกพระอาราม และเป็นนักเลงเล่นการพนัน ชนนกเขา ชนไก่ วิ่งวัว วิ่งควาย เล่นโปถั่วหวยกำตัดเล่นปลากัดตัดทุเรียน โพกศีรษะห่มผ้าขาวสีชมพู แลเที่ยวดูงานมหรสพเบียดเสียดแทรกผู้หญิงแลนั่งพูดกับผู้หญิงในที่ลับสองต่อสอง ส้องเสพเมถุนธรรมกับด้วยบุรุษสตรีจนถึงชำเรา แลลงเรือแจวเรือพายไปกับผู้หญิง ขึ้นล่องแข่งเรือเล่นทุ่งเล่นกฐินชักพระเที่ยวดูเสด็จพระราชดำเนินโดยกระบวนแห่พยุหบาตร ทำองอาจไม่หลีกหลบ แจวเรือพายเรือเดินผ่านกระบวน ทำให้เสื่อมพระราชศรัทธา แลพระเกียรติยศในหลวง แต่บรรดาต่างประเทศที่ไม่นับถือพระพุทธศาสนาเข้ามาอยู่ในพระมหานครนี้ ได้เห็นพระสงฆ์ประพฤติอนาจารอย่างนี้ ก็จะติเตียนนินทาได้ว่าคนไทยชาวสยามนี้ เคารพนับถือผู้ที่ไม่สำรวมกาย ไม่ปฏิบัติให้เป็นที่เลื่อมใสของผู้เคารพนับถือดังนี้ จะว่างามดีว่าประเสริฐอย่างไร ภิกษุผู้ประพฤติอนาจารให้เกี่ยวข้องการแผ่นดินดังนี้ ในหลวงจะต้องทรงชำระ แลพระสงฆ์ทำการ สวนไร่นา ตัดไม่ทำเรือ ตัดไม้ไผ่ ตัดขอนสัก ตัดเสาขายแลล่องแพไม้ขอน สักไม้เสา ไม้ไผ่ ไม้รวกขาย ล่องเรือฉลอม เรือเป็ด แลเรือแม่ปะ เรือกูและและเรืออะไรๆ ใหญ่เล็ก บรรทุกข้าวแลสินค้าต่างๆ มาขาย แลขายลงเรือกำปั่นสำเภาปักษ์ใต้ด้วยกำลังตัวหรือเข้าส่วนกับฆราวาสเป็นสุงกะฆาพขาดจากอากรสมพักศรภาษี ที่เป็นพระราชทรัพย์ของหลวงแลทรัพย์ของราษฎร แลประกอบการดังฆราวาสไถ่ทาสทำกรมธรรม์ใส่ชื่อตัวเก็บเอากระยาดอกเบี้ยแก่ผู้มากู้มาขายตัวบุตรภรรยา แลญาติพี่น้องทาสเชลยหรือพวกของตัวผูกดอกเบี้ย แลรับจำนำ ทำตึก ทำเรือนโรงร้านเรือแพขาย แลให้เช่าเก็บเอาค่าเช่า หรือเข้าส่วนกับฆราวาสปราศจากละอาย เป็นมิจฉาชีพไม่ชอบในสมณกิจ แลพระสงฆ์อวดความรู้เป็นผู้วิเศษทำเวทมนตร์คาถาเสกน้ำรดน้ำประ ผู้มียศบรรดาศักดิ์แลราษฎรผู้ดีไพร่ให้เกี่ยวข้องการแผ่นดินทั้งนี้ในหลวงจะต้องทรงชำระข้อหนึ่งการที่จะว่ากล่าวข่มขี่แลยกย่องทั้งสองนี้ เป็นการสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน ด้วยว่าพระวินัยสิกขาบทเป็นที่ดำรงพระพุทธศาสนาให้ถาวร สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินได้เป็นผู้ทำนุบำรุงให้รุ่งเรืองไปในกาลภายหน้า เพราะฉะนั้นผู้ที่ทำพระพุทธศาสนาให้มัวหมองจึงต้องทรงชำระ ฝ่ายสมณะผู้ประพฤติชอบประกอบการปฏิบัติในพระวินัยสิกขาบท ก็ทรงสงเคราะห์ยกย่องโดยสมควรแก่คุณวิเศษมากน้อย เพราะฉะนั้นพระราชาคณะ ฐานานุกรม แลเปรียญ เจ้าอธิการ อนุจรฝ่ายคามวาสี อรัญวาสี ในกรุงนอกกรุงทั้งปวง จงประพฤติโดยชอบประกอบด้วยศีลสังวร221 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔อุตสาหศึกษาสอนศิษยานุศิษย์ในข้อพระวินัยสิกขาบท แลให้เล่าเรียนคันถธุระวิปัสสนาสมณกิจจึงจะสมควรเป็นสมณสักยบุตรสมมติสงฆ์อันประเสริฐ ในพระพุทธศาสนาเป็นที่มนัสการบูชา สักการะเนื้อนาบุญของเทวดามนุษย์บุรุษสตรีที่เป็นสัมมาทิฐิ ให้พระสงฆ์ทั้งปวงจงมีความปรารถนาแลพยายามจิตแลปัญญา พิจารณาในวินัยสิกขาบทให้เห็นพร้อมกัน เมื่อเห็นผิดชอบประการใดก็ให้ไต่ถามปรึกษากัน โดยบาลีแลอรรถกถาอาจริยวาท คือถ้อยคำของอาจารย์สั่งสอนสืบๆ มากับอัตโนมัติปัญญาของตัว สอบสวนให้ถูกต้องกันเห็นสมควรแล้ว จงอนุโมทนาสาธุแก่กันถ้าไม่ชอบใจจงตั้งจิตเป็นอุเบกษาเพิกเฉยไว้ อย่าได้มีจิตเป็นฉันทาคติเป็นโทษาคติภยาคติโมหาคติแก่กัน จงเห็นแด่พระเดชพระคุณในหลวงที่ทรงบริจาคพระราชทรัพย์นับมิได้ ออกปฏิบัติด้วยจตุปัจจัยทั้งสี่ โดยสมควรแก่คุณานุรูปอันมีคุณวิเศษมากวิเศษน้อย ได้ทรงทะนุบำรุงพระพุทธ-ศาสนาให้ถาวรรุ่งเรืองไปในกาลภายหน้าประกาศมา ณ ปีมะแม เอกศก ในรัชกาลปัจจุบันนี้222 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพ.ศ. ๒๔๐๓๑๘๒. ประกาศมหาสงกรานต์ ปีวอก โทศก *ณ วันพุธ เดือน ๔ แรม ๘ ค่ำ ปีมะแม ๑ เอกศก
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศแก่คนทั้งปวง บรรดาที่นับถือพระพุทธศาสนาแลธรรมปีเดือน วันคืน อย่างเช่นใช้ในเมืองไทยให้รู้ทั่วกัน ในปีวอก โทศก๑๐นี้ วันพุธ เดือนห้า แรมหกค่ำ ๒เป็นวันเนา วันศุกร์ เดือนห้า แรมแปดค่ำ ๓ เป็นวันเถลิงศก ขึ้นศักราชใหม่เป็น ๑๒๒๒ ในปีนี้การทำบุญแลเล่นนักขัตฤกษ์สงกรานต์เป็น ๓ วัน ตามเคยอย่างทุกปี ตั้งแต่วันพฤหัสบดี เดือนห้าขึ้นค่ำหนึ่ง ๔ ไปจนวันพฤหัสบดี แรมเจ็ดค่ำ จดหมายลงชื่อปีในที่ทั้งปวง ให้ว่าปีวอกยังเป็นเอกศกถ้าจดจุลศักราชให้คงเป็น ๑๒๒๑ อยู่ ตั้งแต่วันศุกร์เดือนห้า แรม ๘ ค่ำ ไปจนสิ้นปี คือจนถึงวันจันทร์ เดือนสี่ แรมสิบห้าค่ำ ๕ ซึ่งเป็นวันตรุษสุดปีนั้น ให้ใช้ว่าปีวอก โทศก ลงเลขจุลศักราชว่า ๑๒๒๒ แต่เลขตามปีแผ่นดินซึ่งเขียนไว้บนศกนั้นเมื่อเปลี่ยนโทศกแล้ว ให้เขียนเป็นเลข ๑๐ไปกว่าจะเปลี่ยนใหม่เถิด ในปีวอก โทศกนี้ มีอธิกวาร คือเดือน ๗ เป็นเดือนถ้วนนับ ๓๐ วันคือมีเดือน ๗ แรม ๑๕ ค่ำด้วย คนฟั่นๆ เฟือนๆ เลื่อนๆ ไหลๆ จำการหลังไม่ได้ อย่าตื่นถามว่าทำไมเดือน ๗ เป็นเดือนคี่ จึงเป็นเดือนถ้วนได้ ไม่เคยพบเคยเห็น ที่จริงนั้นเดือนเจ็ดเป็นเดือนถ้วนอย่างนี้ ได้เคยมีเมื่อปีระกา เอกศก ศักราช ๑๒๑๑ ครั้งหนึ่ง มีเมื่อปีขาล ฉศก ศักราช ๑๒๑๖ครั้งหนึ่ง ในระยะ ๕ ปีบ้าง ๖ ปีบ้าง เคยมีมาแต่ก่อน อย่าให้สงสัยสนเท่ห์เลย ในปีวอก โทศกนี้วันเสาร์ เดือนห้า ขึ้นสามค่ำ ๖ วันหนึ่ง วันพฤหัสบดี เดือนสิบ แรมสิบสามค่ำ ๗ วันหนึ่ง เป็นวันประชุมถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา วันจันทร์ เดือนหกขึ้นสิบค่ำ ๘ เป็นวันจะทำพระราชพิธีจรดพระนังคัล*ประกาศฉบับนี้ออกในปีมะแม แต่เป็นประกาศสงกรานต์ปีวอก จึงยกมาไว้ต้นของปีวอก๑ตรงกับวันที่ ๑๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๒๒ตรงกับวันที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๓๓ตรงกับวันที่ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๓๔ตรงกับวันที่ ๒๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๒๕ตรงกับวันที่ ๑๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๓๖เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๓ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันเสาร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๗ตรงกับวันที่ ๑๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๓๘เดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๒๙ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๓ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันจันทร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่223 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ให้ราษฎรลงมือภายหลังวันนั้น คือตั้งแต่วันอังคาร เดือนหก ขึ้นห้าค่ำไป ๑ แลห้ามมิให้ลงมือทำนาก่อนหรือในวันนั้น ตลอดพระราชอาณาเขต ถ้าถึงวันเพ็ญ เดือนหก เป็นวันวิสาขนักษัตรบูชาให้เอาวันเสาร์ เดือนหก แรมค่ำหนึ่ง ๒ เป็นวันเพ็ญ จึงจะต้องด้วยนักษัตรฤกษ์ที่เห็นตรง วันพุธเดือนแปด แรมค่ำหนึ่ง ๓ เป็นวันเข้าปุริมพรรษา วันเสาร์ เดือนเก้า แรมค่ำหนึ่ง ๔ เป็นวันเข้าปัจฉิมพรรษา วันอาทิตย์ เดือนสิบเอ็ด ขึ้นสิบห้าค่ำ ๕ สมมติเป็นวันมหาปวารณา อาราธนาพระสงฆ์ในพระราชอาณาจักร ตรวจดูนักษัตรฤกษ์ในอากาศเป็นพยานแล้ว ประพฤติการวินัยกรรมให้ชอบเทอญแลซึ่งว่าวันอาทิตย์ เดือนสิบเอ็ด ขึ้นสิบห้าค่ำเป็นวันมหาปวารณานั้น ว่าตามลัทธิที่พระสงฆ์เป็นอันมาก ทุกบ้านทุกเรือนในพระราชอาณาจักรนี้ นับถือกันว่าเป็นอันถูกต้อง แต่ถ้าจะคิดให้ละเอียดแล้ว เพราะปีนี้มีอธิกวาร วันในภายในพรรษามีแต่ ๘๘ วัน ในข้างขึ้น เดือนสิบเอ็ดนั้นพระจันทร์จะเต็มเสียแต่ในวันเสาร์ เดือนสิบเอ็ด ขึ้นสิบสี่ค่ำ ๖ ครั้นวันอาทิตย์ เดือนสิบเอ็ดขึ้นสิบห้าค่ำ พระจันทร์ตก แรมไปแล้ว ถ้าพระสงฆ์จะถือละเอียดตามพระวินัย ว่าปวารณาทำข้างแรมไม่ได้ ก็จงทำปวารณาเสียแต่ในวันเสาร์ เดือนสิบเอ็ด ขึ้นสิบสี่ค่ำ ก็เป็นดีแท้จริงไม่ผิดเลยแต่วันเข้าปุริมพรรษานั้น ถูกแน่แล้ว ต้องเอาวันพุธ เดือนแปด แรมค่ำหนึ่งเป็นแน่ แต่วันเข้าปัจฉิมพรรษนั้น ถ้าจะคิดโดยละเอียดดังวันปวารณา จะต้องอธิษฐานปัจฉิมพรรษาในวันพฤหัสบดีเดือนเก้า ขึ้นสิบสี่ค่ำ ๗ ซึ่งจะมีจันทรอุปราคานั้น ชื่อว่าเดือนหนึ่ง แต่หน้าอาษาฒบุรณมีเป็นเต็มบริบูรณ์แล้ว ให้ผู้รู้แลผู้จะถือวินัยให้ถูกต้องจงพิจารณาเลือกปฏิบัติเถิด ตามชอบใจ จะถือตามนักษัตรฤกษ์อันละเอียด หรือจะถือตามลัทธิที่เคยก็ตาม ถ้าไม่ถืออะไรก็แล้วไปเถิดไม่บังคับบัญชาอะไรมาดอก เป็นแต่บอกให้ทราบ เชื่อก็ตาม ไม่เชื่อก็แล้วไป อย่าว่าอะไรเลย ปีนี้สงกรานต์ทรงพาหนะอะไร ภักษาหารอะไร ถืออะไร จะว่ามาก็ไม่ต้องการวันพุธ เดือนเก้า ขึ้นสิบสี่ค่ำ ๘ ปีวอก โทศก๑๐จะมีจันทรอุปราคาจะจับทิศอาคเนย์กินเป็นอัฒคราธกึ่งดวง หย่อนอยู่หน่อยหนึ่งแล้วเลียบมาข้างทิศทักษิณ แล้วจะคลายออกจนหลุดทิศทักษิณค่อนข้างหรดีหน่อยหนึ่ง ที่กรุงเทพมหานคร กรุงเก่า แลลพบุรีขึ้นไปข้างเหนือ ปักษ์ใต้๑ตรงกับวันที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๓๒ตรงกับวันที่ ๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๓๓ตรงกับวันที่ ๔ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๐๓๔เดือน ๙ แรมค่ำหนึ่ง ตรงกับวันศุกร์ที่ ๓ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๓ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันเสาร์จึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๕ตรงกับวันที่ ๓๐ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๓๖ตรงกับวันที่ ๒๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๓๗เดือน ๙ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ตรงกับวันพุธที่ ๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๓ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพฤหัสบดีจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๘ตรงกับวันที่ ๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๓224 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจนเมืองสงขลา เมืองตานี เป็นบรรทัดกลางเวลาแรก จับ ๔ ทุ่มกับ ๔๔ นาที คือ ๗ บาทนาฬิกาแต่ว่าจะเห็นพระจันทร์หมองมัวข้างทิศอาคเนย์ก่อนขาดขอบ ๓ บาทนาฬิกา เวลากลางคราธคือจับเกือบถึงกึ่งดวงเป็นมากที่สุด เป็นเวลา ๒ ยามถ้วนเที่ยงคืนทีเดียว เวลาหลุด ขอบพระจันทร์เห็นเต็มเมื่อ ๗ ทุ่ม กับ ๑๖ นาที คือ ๓ นาฬิกา แต่พระจันทร์ยังจะหมองอยู่ข้างทิศหรดีไปอีก ๓ บาทนาฬิกา กำหนดทั้งสามสถานนี้ ถ้าจะทายในเมืองฝั่งทะเลตะวันออก ตั้งแต่เมืองตราด เมื่อจันทบุรี ขึ้นมาจนเมืองชลบุรี เมืองพนัสนิคม เมืองฉะเชิงเทรา เมืองปราจีนบุรี ในแนวตะวันออกกรุงเทพ ต้องทายให้แก่กว่าที่กรุงเทพดังว่าแล้วนั้น ๒ นาฬิกาบ้าง ๓ นาฬิกาบ้างตามเมืองที่ห่างไปตะวันออก คือให้เพิ่มส่วนที่ ๓ หรือกึ่งแห่งบาทเข้าทายเถิด จึงถูกกับเวลานาฬิกาตั้งในเมืองเหล่านั้น แต่ฝ่ายเมืองฝั่งทะเลตะวันตก ตั้งแต่เมืองนครศรีธรรมราช ขึ้นมาจนเมืองเพชรบุรี เมืองกาญจนบุรี ถ้าจะทายก็ให้ลดลงกว่ากำหนดที่ว่าแล้วนั้น ๒ นาทีบ้าง ๓ นาทีบ้าง คือลดเสียเท่าส่วนที่ ๓ แห่งบาทหรือกึ่งบาท ตามเมืองที่ไกลแลใกล้กรุงเทพไปข้างตะวันตกเพราะเวลาเที่ยงคืนเที่ยงวัน ในฝั่งตะวันตก เป็นหลังเที่ยงคืนเที่ยงวันในฝั่งทะเลตะวันออก ๔นาทีบ้าง ๕ นาทีบ้าง ๖ นาทีบ้าง พยากรณ์จันทรอุปราคานี้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงคำนวณมิใช่โหรทำถวายประกาศมา ณ วันพุธ เดือนสี่ แรมแปดค่ำ ปีมะแม เอกศก๙พระยาประสิทธิ์ศุภการแลพระศรีสุนทรโวหาร เป็นผู้รับสั่ง๑๘๓. ประกาศห้ามข้าเจ้ามิให้ปิดบังความผิดของเจ้านายวันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ๑ ปีวอก ยังเป็นเอกศก
มีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อม ให้ประกาศแก่เจ้ากรม ปลัดกรมสมุห์บาญชี พี่เลี้ยงจางวางในเจ้ากรมแล้ว แลยังไม่ได้ตั้งกรม ในพระบรมมหาราชวัง ให้รู้ทั่วกันว่าถ้าเจ้าของนายนั้นๆ ทำความผิด ความชั่ว ล่วงเกินพระราชกำหนดกฎหมายประการใดๆถึงมิใช่ความกบฏ ประทุษร้าย เป็นความเพียงแต่เสพสุราให้เหลือเกิน จนเสด็จออกไปนอกวังเที่ยวข่มเหงทุบตีราษฎรผู้มิได้มีความผิด หรือเสด็จไปเที่ยวแย่งชิงเอาทรัพย์สิ่งของราษฎรให้ได้ความเดือดร้อน หรือคบค้าคนสูบฝิ่นสูบกัญชา ถ้าให้เจ้าสูบฝิ่นสูบกัญชาดังนี้ ให้เจ้ากรม ปลัดกรมสมุห์บาญชี พี่เลี้ยง จาวางว่ากล่าวห้ามปราม แล้วทำเรื่องราวมายื่นต่อกรมวังไว้เป็นคำนับ มีกำหนดศุภมาสวันคืนวันยื่นเป็นพยานไว้ ถ้าเจ้านั้นขืนทำต่อไปก็ดี หรือไม่เอื้อเฟื้อกริ้วกราดขู่เข็ญแต่แรกว่าก็ดี เมื่อเป็นดังนี้ ก็ให้ยื่นเรื่องราวที่กรมวังอีก ขอให้นำเรื่องความขึ้นกราบทูลพระกรุณาให้ทราบ๑ตรงกับวันที่ ๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๓225 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทตามเจ้าซึ่งทำความผิดความชั่วนั้นโดยความจริง อย่าลดหย่อนผ่อนให้เบาเลยบังคับมาฉะนี้ เพราะเหตุด้วยเจ้ากรมปลัดกรมสมุห์บาญชี พี่เลี้ยง จางวาง นั้น อย่างธรรมเนียมแต่ก่อนมา ในหลวงทรงตั้งพระราชทานให้ไปกำกับเจ้าเป็นพนักงานดูแลระวังเจ้ามิให้ทำความผิดความชั่วต่างๆ แลเจ้ากรม ปลัดกรม กรมสมุห์บาญชี พี่เลี้ยง จางวางเล่า ก็ถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดเหมือนข้าราชการในตำแหน่งทั้งปวง เหตุดังนี้ เจ้ากรมปลัดกรมสมุห์บาญชี พี่เลี้ยง จางวาง เหมือนเป็นนายประกันเจ้า เมื่อทำเรื่องราวไปยื่นต่อกรมวังนั้น ให้จดหมายวัน เดือน ปี ที่ตัวได้ทำเรื่องราวมายื่นไว้ให้แน่นอน ถ้ากรมวังนำเรื่องราวของตัวที่ได้ยื่นให้กราบบังคมทูลพระกรุณานั้น ขึ้นทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายใน ๗ วัน เมื่อมีระยะวันที่เสด็จออกทรงรับฎีกาของราษฎร ก็ให้เจ้ากรม ปลัดกรม สมุห์บาญชี พี่เลี้ยงจางวาง ที่ได้ทำเรื่องราวมายื่นไว้ต่อกรมวังนั้น ทำเรื่องราวมาร้องถวายฎีกาที่หน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ในวันที่เคยเสด็จออกทรงรับฎีการาษฎรดังนี้ เจ้ากรม ปลัดกรม สมุห์บาญชี พี่เลี้ยง จางวาง จึงพ้นความผิดความชั่วได้ถ้าแลพากันละเลยเสีย ไม่ได้ดูแลระวังเจ้าให้ทำความผิดความชั่วแล้ว จะมาแก้ว่าไม่ได้มา ไม่รู้ก็ดีหรือรู้ความแล้วช่วยปิดบัง กลัวเกรงเจ้ามากไปกว่าราชการ มิได้ทำเรื่องราวมายื่นต่อกรมวัง ให้กราบทูลพระกรุณาให้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทก็ดี หรือทำเรื่องราวไปยื่นต่อกรมวังแล้ว แลเมื่อกรมวังไม่กราบทูลพระกรุณา จนล่วงพ้นกำหนดเจ็ดวันแล้ว เมื่อถึงวันเสด็จออกรับฎีการาษฎรก็ไม่มาทำเรื่องราวร้องถวายฎีกาให้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท จะลงพระราชอาญาทำโทษแก่เจ้ากรม ปลัดกรม สมุห์บาญชี พี่เลี้ยง จางวาง ตามโทษที่เจ้าทำความผิดมากแลน้อย ฝ่ายกรมวังเมื่อรับเรื่องราวนั้น ถ้าเป็นเรื่องราวยื่นเป็นคำนับ ไม่ได้ขอให้กราบทูลพระกรุณาก่อน ก็ให้เอาเรื่องราวไปกราบเรียนเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ให้ทราบใต้เท้าไว้ เมื่อนั้นให้เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์รับเรื่องราวนั้นเก็บไว้เป็นพยานแล้วสืบถามผู้อื่นดู ถ้าผู้ยื่นขอให้กราบทูลพระกรุณาแน่แล้ว ก็ให้เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ หรือพระยาบำเรอภักดิ์ พระยาอนุรักษราชมณเฑียร พระยาบำรุงราชฐานพระภูบาลบันเทิง ผู้ใดผู้หนึ่งนำขึ้นกราบทูลพระกรุณาในเจ็ดวัน ถ้าไม่นำขึ้นกราบทูลพระกรุณาจนเจ้ากรม ปลัดกรม สมุห์บาญชี พี่เลี้ยง จางวาง มาร้องถวายฎีกาแล้ว ผู้ใหญ่ในกรมวังแลผู้รับเรื่องราวไว้ จะต้องรับพระราชอาญา ให้เสียรางวัลให้ผู้ร้องนั้น เคยได้รับพระราชทานในปีหนึ่งหรือสองปีตามการที่ร้องนั้นเป็นความชอบมากแลน้อย ถ้าได้นำเรื่องราวมายื่นคำนับไว้ต่อกรมวังแล้วเป็นแน่นอน ถึงจะไม่ได้กราบบังคมทูลพระกรุณาก่อน เพราะเห็นว่าเป็นการผิดครั้งหนึ่งจะคอยว่ากล่าวห้ามปรามเจ้าไม่ให้ทำต่อไป แต่เจ้านั้นไม่กลัวเกรง แลไม่เอื้อเฟื้อ ขืนทำต่อไปอีกจึงให้เจ้ากรม ปลัดกรม สมุห์บาญชี พี่เลี้ยง จางวาง นำเรื่องความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ต่อครั้งที่สองดังนี้ เจ้ากรม ปลัดกรม สมุห์บาญชี พี่เลี้ยง จางวางไม่ยื่นเรื่องราวดังบังคับแล้วนั้น ด้วยเกรงเจ้ามากกว่าราชการ จนมีผู้อื่นมากล่าวความชั่ว ความผิดของเจ้า ทราบถึงพระเนตรพระกรรณก่อนก็ดีหรือมีผู้มายื่นเรื่องราวให้กราบบังคมทูลพระกรุณาก่อนก็ดี จะลงพระราชอาญาเจ้ากรม ปลัดกรม สมุห์บาญชี พี่เลี้ยง จางวาง ตามโทษมากแลน้อยแล้วจะปรับไหมหักเบี้ยหวัด เจ้ากรม ปลัดกรม สมุห์บาญชี พี่เลี้ยง จางวาง ปีหนึ่งหรือสองปี226 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานให้เป็นรางวัลแก่ผู้ที่นำเรื่องความมากล่าว หรือยื่นเรื่องราวนั้นตามความฉกรรจ์ไม่ฉกรรจ์ให้กรมมหาดไทย สัสดี สนมพลเรือน หมายประกาศแก่เจ้ากรม ปลัดกรม สมุห์บาญชี พี่เลี้ยงจางวาง ในเจ้าตั้งกรมแล้วแลยังไม่ได้ตั้งกรม ข้างหน้าข้างใน ในพระบรมมหาราชวัง ในพระบวรราชวัง ให้รู้จงทั่วหมายประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือนห้า ขึ้นสองค่ำ ปีวอก ยังเป็นเอกศก เป็นวันที่ ๓๒๙๙ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑๘๔. ประกาศว่าด้วยลักษณะให้ลงแกงไดลายมือในหนังสือสำคัญมณฑลกรุงเทพ ฯณ วันพฤหัสบดี เดือน ๕ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๑ ปีวอก ยังเป็นเอกศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย แลราษฎรบรรดาอยู่ในกรุงเทพฯ แลหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวงให้ทราบทั่วกันว่าธรรมเนียมตามพระราชกำหนดกฎหมาย ซึ่งมีมาแต่โบราณ แลธรรมเนียมประเทศอื่นใหญ่ๆแทบทุกประเทศ ใช้รวมกันในการตัดสินคดีความใดๆ คือ ว่าด้วยขายคนเป็นทาสหรือสัญญาจ้างใช้การ หรือขายที่ดิน แลเรือ แลอื่นๆ แลกู้หนี้ยืมสิน แลจำนำ แลเช่าสิ่งของ ที่ดิน โรงเรือนเรือ หรือส่งเงินหนี้เดิม ดอกเบี้ย หรือเงินภาษีอากร แลผัดนัดทานบนใบยอม แลสัญญาในเหตุนั้นๆ ในกาลนั้นๆ บรรดาซึ่งจะเชื่อฟังแต่ด้วยคำพูดคำกล่าวปากเปล่าไม่ได้เพราะเกรงว่านานไปจะมีวิวาทถุ้งเถียงกัน จึงต้องมีหนังสือเป็นสำคัญให้ไว้ต่อกัน คือเป็นหนังสือสารกรมธรรม์หนังสือขาย หนังสือสัญญาจ้าง แลเช่า แลประกัน และประทวน แลหนังสือสัญญาผัดนัด แลตั๋วรับตั๋วส่ง เงินหนี้เดิมแลดอกเบี้ย แลภาษีอากร ย่อมใช้มีชื่อหมายลายมือผู้เขียนกำหนดศุภมาสวันคืนแลขีดแกงได แลมีกำหนดนับบรรทัดแลลงชื่อผู้เขียนไว้เป็นพยานด้วยทั้งปวงก็ดี อนึ่ง หนังสืออีกพวกหนึ่งเป็นหนังสือซึ่งเขียนไว้เป็นแม่นยำในโรงศาล คือคำฟ้อง คำให้การ คำเทียบ คำสอบคำพยาน ทานบน ใบยอม ใบสัตย์ ย่อมมีธรรมเนียมหยิกผูกเล็บหมายมือไว้เป็นสำคัญด้วยกันทั้งโจทก์จำเลย หรือผู้ที่มีตราใช้ ก็ประทับตราไว้เป็นสำคัญนั้นก็ดีบรรดาหนังสือทั้งปวงที่กล่าวมานี้ ถ้ามิใช่หนังสือซึ่งผู้ฉ้อฉลปลอมทำ ควรคัดค้านเสียได้แน่นอนแล้ว ก็ย่อมเป็นประมาณในการตัดสินคดีความทุกเรื่องทุกรายดีกว่าพยานอ้างสืบ ซึ่งเป็นที่รังเกียจว่าจะซักซ้อมแลมีชั้นเชิงในการถามนั้นๆ๑ตรงกับวันที่ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๓227 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔แต่บัดนี้มีผู้ร้องถวายฎีกาเนืองๆ ต่อสู้หนังสือซึ่งจะเป็นประมาณในการนั้น ในเรื่องฎีกานั้นกล่าวความต่างๆ ว่าส่งเงินแล้วไม่ได้สารกรมธรรม์คืนมาบ้าง เมื่อส่งเงินเป็นเอกเทศแล้ว หาได้สลักหลังสารกรมธรรม์ไว้บ้าง ไม่ได้หนังสือประทวนมาบ้าง ได้ส่งเงินแล้วมากได้ตั๋วรับซึ่งผู้รับทำให้ว่าได้ส่งเงินแต่น้อยบ้าง บางพวกว่าตัวไม่ยอมทำหนังสือสารกรมธรรม์ แลประกัน แลประทวน มีผู้คุมเหง ขู่เข็ญ หรือเฆี่ยนตี จำจอง บังคับให้ทำ จึ่งต้องจำใจทำบ้าง บางพวกซึ่งต้องคดีในโรงศาล กล่าวว่าตัวให้การอย่างหนึ่ง แต่เสมียนไม่เขียนตามคำให้การ แล้วเปลี่ยนแปลงแต่งถ้อยคำสำนวนเอาเองบ้าง แลว่าตัวไม่ยอมทำทานบน แลผัด แลใบยอม ตระลาการบังคับคุมเหงให้ทำจึงต้องทำบ้างเมื่อมีผู้มากล่าวอย่างนี้ ร้องอย่างนี้เนืองๆ การก็ปรากฏว่าผู้กล่าวนั้น จะตัดเสียไม่ให้เชื่อหนังสือที่ใช้เป็นประมาณทั้งปวงนั้นได้แล้วจะขอให้สืบแต่พยาน ซึ่งเป็นที่รังเกียจว่าผู้นั้นจะได้ซักซ้อมไว้ก็ดี จะชักให้เนิ่นช้าให้ยืดยาวไปไม่รู้แล้วลงก็ดี เพราะฉะนั้น จึงมีพระบรมราชโองการให้ประกาศให้ทราบทั่วกันว่า ตั้งแต่นี้สืบไป ถ้าตัวทาสแลลูกหนี้จะส่งเงินค่าตัวแลเงินกู้ต่อนายเงินเมื่อวันใด เวลาใด ก็ให้ขอศาลกรมธรรม์หนังสือประกันมาให้พร้อม แล้วจึงส่งเงินเปลี่ยนกันกับหนังสือสำคัญนั้นให้ทันที อย่าให้มีเหตุที่จะว่ายังไม่ได้ส่งได้ ถ้านายเงินว่าสารกรมธรรม์หายหรืออยู่ไกล ก็ให้ขอเป็นหนังสือประทวนมาเป็นสำคัญได้แล้ว จึงส่งเงินให้ ถ้าส่งดอกเบี้ยต่อท่านก็ให้สลักหลังสารกรมธรรม์ในเวลานั้น อย่าละเลยไว้ให้ล่วงวันล่วงเวลาไป ถ้าไม่ได้สารกรมธรรม์มาสลักหลัง ก็จงขอเอาประทวนเป็นใบรับมาเป็นสำคัญถ้าเป็นการจำนำ การเช่าที่ดิน เรือน แลโรง แลเรือ ก็ให้มีหนังสือสัญญาต่อกัน เมื่อรับเมื่อส่งนั้นให้แน่นอน อนึ่ง ในการรับการส่งเงินภาษีอากร ก็ให้ใช้ตั๋วใช้ฎีกาต่อกันให้ถูกต้องกับการจริง ถ้าไม่ได้ตั๋วได้ฎีกาถูกต้องกับรายเงิน ก็อย่าเพ่อให้รับให้ส่งเงินต่อกันก่อนผู้ใดพวกใดถ้าเชื่อกัน ยังไม่ได้สารกรมธรรม์คืน หรือประทวน หรือหนังสือประกันแลตั๋วแลฎีการับในเวลาพร้อมดังบังคับมานั้น ได้ส่งเงินไปก่อนแล้ว เมื่อนายเงินผู้รับเงินเถียงว่ายังไม่ได้เอาสารกรมธรรม์ แลหนังสือขาย หนังสือจำนำ ออกสู้ก็ดี เรียกเอาตั๋วเอาฎีกาเป็นสำคัญแต่ผู้ว่าส่งเงินแล้วนั้นไม่ได้ก็ดี ตระลาการที่ทำตามพระราชกำหนดกฎหมาย ก็จะตัดสินเอาตามสารกรมธรรม์ แลตั๋วฎีกาซึ่งมีแลไม่มีนั้น ผู้เจ้าคดีจะเกี่ยงพออ้างพยานชักการให้เนิ่นช้าด้วยสำนวนในคดีต่างๆ นั้น ไม่ควรตระลาการจะทำตามเลย อนึ่ง ในหนังสือสารกรมธรรม์ขาย แลกู้แลสัญญา จำนำ ซื้อขาย ห้ามอย่าให้เอาชื่อผู้อื่นมาใส่แทน ผู้ใดเป็นเจ้าของทรัพย์ ก็ให้ใส่ชื่อผู้นั้นเองตรงๆ ถ้าในหนังสือเป็นชื่อของผู้ใด ก็จะตัดสินเป็นของผู้นั้นที่มีชื่อในหนังสือ ถ้าจะกล่าวว่ามีผู้ทำหนังสือปลอมตัว ไม่ได้เขียน ไม่ได้ทำ ไม่ได้จ้าง ไม่ได้วานให้ผู้อื่นเขียน ถ้าไม่ได้รู้ไม่ได้เห็นเลยจริงๆ จะคัดค้านเอาดังนี้แต่เดิมก็ค้านได้ ต้องสืบเอาความจริงแต่พยาน แลสอบลายมือผู้เขียน แลอุบายที่ชอบอย่างอื่นๆ ถ้าตัวทาสยอมทำแล้วภายหลังกลับต่อสู้เป็นสำนวนว่ามีผู้คุมเหง ขู่เข็ญ หรือเฆี่ยนตี จำจอง บังคับให้ทำ จึงต้องจำใจทำดังนี้ ไม่ได้เลย228 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่ง ผู้ที่ต้องคดีในโรงศาล เมื่อตัวให้การเสมียนเขียนถ้อยคำแล้วสอบเทียบ แล้วอ่านให้โจทก์จำเลยฟังทั้งสองฝ่ายตามเรื่องคดีนั้น โจทก์จำเลยฟังว่าถูกต้องดีแล้วก็เป็นดี ถ้าโจทก์จำเลยไม่รู้หนังสือหรือสงสัยติดใจเสมียนว่า ไม่เขียนตามคำให้การ แล้วเปลี่ยนแปลงแต่งถ้อยคำสำนวนเอาเอง ก็จงขอให้เอาหนังสือที่เสมียนเขียนไว้นั้นให้คนอื่นๆ ที่อยู่ในที่นั้นอ่านสอบดูให้หลายเที่ยว ฝ่ายตระลาการเสมียนก็ต้องยอมให้ลูกความสอบสำนวนจนสิ้นสงสัย หรือให้ตระลาการแลเสมียนหาคนอื่นๆ มาอ่านสอบให้ลูกความฟังจนลูกความสิ้นสงสัย แล้วจึ่งให้ผูกหยิกเล็บหมายมือไว้ ลูกความผู้ใดได้ยอมหยิกเล็บหมายมือแล้วก็ต้องรับว่าคำนั้นเป็นคำของตัวเถียงไม่ได้ถ้าลูกความจับได้ว่าเสมียนเขียนไม่ถูกต้องกับความที่ตัวให้การแน่แล้ว ก็ให้ต่อว่าขึ้นให้เสมียนเขียนให้ถูกต้องตามคำของตัวแล้ว จึ่งให้เสมียนจดหมายไว้ในท้ายเป็นสำคัญว่า ได้ต่อว่าแล้วผูกหยิกเล็บไว้ด้วยกันทั้งสองฝ่าย ผู้ที่มีตราประทับตราไว้เป็นสำคัญ ถ้าเวลาจวนค่ำจวนเลิกยังติดใจเสมียนแก้คำสำนวนยังไม่แล้ว ถ้าจะต้องผูกไว้ก็ให้มีจดหมายไว้ในสมุดนั้นว่าคำนี้ลูกความยังไม่ชอบใจว่าถูกต้องแท้ จะต้องแก้อยู่แล้วจึงผูกเข้าไว้เถิด ถ้าได้หยิกเล็บหมายมือไว้หรือประทับตราแล้ว ภายหลังตัวจะร้องติดใจเสมียนนั้นอีกไม่ได้ ถ้านายเงินคิดจะฉ้อตัวทาสแลลูกหนี้ด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือขู่เข็ญ ข่มเหง เฆี่ยนตี จำจอง ให้ตัว ทาสแลลูกหนี้ทำสารกรมธรรม์ แลประทวน แลสัญญา ตัวทาสแลลูกหนี้ไม่ยอมทำก็ดี ถ้าตระลาการหรือเสมียนผู้คุมข่มเหงขืนใจลูกความเปลี่ยนแปลงถ้อยคำสำนวนก็ดี หรือเฆี่ยนตีบังคับให้ทำทานบนแลผัดแลใบยอมตัว ไม่ยอมทำก็ดี ก็ให้ตัวทาสแลลูกหนี้ แลผู้ต้องคดีนั้นร้องเรียนต่อพระยาเพ็ชรพิไชยแลพระยาอภัยรณฤทธิ์ ในสามวันเจ็ดวันได้มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งไว้แล้ว คอยชำระให้อย่ารอช้า ถ้าชำระได้ความว่าเป็นการข่มเหงขู่เข็ญ หรือเฆี่ยนตีจำจองบังคับให้ทำสารกรมธรรม์แลประกัน แลประทวน แลสัญญา แลหนังสือคำให้การผิด แลทานบนมิชอบ แลผัด แลใบยอมมิชอบนั้นจริง จะให้ปรับไหมมีโทษแก่ผู้บังคับนั้นตามโทษานุโทษ ถ้าแต่เดิมตัวผู้นั้นๆ ไม่ยอมทำหนังสือสารกรมธรรม์ แลประกัน แลประทวน แลหนังสือสัญญา แลทานบน แลผัด แลใบยอมให้แล้ว ถ้ามีผู้ข่มเหงเร่งรัดให้ทำควรจะมาร้องในสามวันในเจ็ดวัน แลไม่มาร้องต่อพระยาเพ็ชรพิไชยพระยาอภัยรณฤทธิ ในสามวันในเจ็ดวัน แล้วได้ยอมทำหนังสือนั้นๆ ให้แล้ว ภายหลังมีสำนวนต่อสู้ว่าท่านบังคับให้ทำจึงต้องจำใจทำ ท่านข่มเหงให้ยอมจึงต้องจำใจยอม จะกล่าวแก้ตัวดังนี้ไม่ได้คงจะตัดสินให้ผู้นั้นเป็นแพ้ หนังสือที่ผู้นั้นทำหรือที่ลงชื่อหมายลายมือ แลประทับดวงตราแลขีดหมายแกงไดไว้นั้นแลเป็นประมาณประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือนห้า ขึ้นสิบห้าค่ำ ปีวอก ยังเป็นเอกศก เป็นวันที่ ๓๓๐๒ในรัชกาลปัจจุบันนี้229 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๘๕. ประกาศว่าด้วยลักษณะให้ลงแกงไดลายมือในหนังสือสำคัญ ในหัวเมืองทั่วไป *ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๕ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีวอก ยังเป็นเอกศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย แลราษฎรบรรดาอยู่ในกรุงเทพ ฯ แลหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวงให้ทราบทั่วกันว่า ธรรมเนียมพระราชกำหนดกฎหมายซึ่งมีมาแต่โบราณ แลธรรมเนียมประเทศอื่นใหญ่ๆแทบทุกประเทศ ให้ร่วมกันในการตัดสินคดีความใดๆ คือว่าด้วยขายคนเป็นทาสหรือสัญญาจ้างใช้การ หรือขายที่ดินแลเรือ แลอื่นๆ แลกู้หนี้ แลยืมสิน แลจำนำ แลเช่าสิ่งของที่ดินโรงเรือนหรือส่งเงินหนี้เดิมดอกเบี้ย หรือเงินภาษีอากร แลผัดนัด ทานบนใบยอมแลสัญญาในเหตุนั้นๆบรรดาซึ่งจะเชื่อฟังแต่ถ้อยคำพูด คำกล่าวปากเปล่าไม่ได้เพราะเกรงว่านานไปจะมีวิวาททุ่มเถียงกันจึงต้องมีหนังสือเป็นสำคัญให้ไว้ต่อกัน คือเป็นหนังสือสารกรมธรรม์ หนังสือขาย หนังสือสัญญาจ้างแลเช่า แลประกัน แลประทวน และหนังสือสัญญาผัดนัด แลตั๋วรับตั๋วส่งเงินหนี้เดิม แลดอกเบี้ยแลค่าภาษีอากร ย่อมใช้มีชื่อหมายลายมือผู้เขียนกำหนดศุภมาศวันคืน แลขีดแกงได แลมีกำหนดนับบรรทัด แลลงชื่อผู้เขียนไว้เป็นพยานด้วยทั้งปวงก็ดี อนึ่ง หนังสืออีกพวกหนึ่งเป็นหนังสือซึ่งเขียนไว้เป็นแม่นยำในโรงศาล คือคำฟ้อง คำให้การ คำเทียบ คำสอบ คำพยาน ทานบนใบยอมใบสัตย์ ย่อมมีธรรมเนียมหยิกผูกเล็บหมายมือไว้เป็นสำคัญด้วยกันทั้งโจทก์ทั้งจำเลย หรือผู้ที่มีตราใช้ก็ประทับตราไว้เป็นสำคัญนั้นก็ดี บรรดาหนังสือทั้งปวงที่กล่าวนี้ ถ้ามิใช่หนังสือซึ่งผู้จะฉ้อฉนปลอมทำความคัดค้านเสียได้แน่นอนแล้ว ก็ย่อมเป็นประมาณในการตัดสินคดีความทุกเรื่องทุกราย ดีกว่าพยานอ้างสืบ ซึ่งเป็นที่รังเกียจว่าจะซักซ้อม และมีชั้นเชิงในการถามนั้นๆแต่บัดนี้มีผู้ร้องถวายฎีกาเนืองๆ ต่อสู้หนังสือซึ่งจะเป็นประมาณในการนั้น ในเรื่องฎีกานั้นกล่าวความต่างๆ ว่าส่งเงินแล้วไม่ได้สารกรมธรรม์คืนมาบ้าง เมื่อส่งเงินเป็นเอกเทศแล้ว หาได้สลักหลังสารกรมธรรม์ไว้ไม่บ้าง ไม่ได้หนังสือประทวนมาบ้าง ได้ส่งเงินแล้วมากได้ตั๋วรับซึ่งผู้รับทำให้ว่าได้ ส่งเงินแต่น้อยบ้าง บางพวกว่าตัวไม่ยอมทำหนังสือสารกรมธรรม์แลประกันแลประทวน มีผู้ข่มเหงขู่เข็ญหรือเฆี่ยนตีจำจองบังคับให้ทำจึงต้องจำใจทำบ้าง บางพวกซึ่งต้องคดีในโรงศาล กล่าวว่าตัวให้การอย่างหนึ่ง แต่เสมียนไม่เขียนตามคำให้การแล้วเปลี่ยนแปลง แต่ถ้อยคำ สำนวน เอาเองบ้าง แลว่าตัวไม่ยอมทำทานบนแลผัดแลใบยอม ตุลาการบังคับข่มเหงให้ทำจึงยอมทำบ้าง*ประกาศฉบับนี้ความอย่างเดียวกับฉบับ ๑๗๐ เติมความเพียงว่า ในหัวเมืองให้ร้องตามเมืองเท่านั้น230 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อมีผู้มากล่าวอย่างนี้ร้องอย่างนี้เนืองๆ การก็ปรากฏว่าผู้กล่าวจะตัดเสียไม่ให้เชื่อหนังสือที่ใช้เป็นประมาณทั้งปวงนั้นได้ แล้วจะขอให้สืบแต่พยานซึ่งเป็นที่รังเกียจว่าผู้นั้นจะได้ซักซ้อมไว้ก็ดีจะชักให้เนิ่นช้ายืดยาวไปไม่แล้วลงก็ดี เพราะฉะนั้นจึงมีพระบรมราชโองการให้ประกาศให้ทราบทั่วกันว่า ตั้งแต่นี้สืบไป ถ้าตัวทาสแลลูกหนี้จะส่งเงินค่าตัว และเงินกู้ต่อนายเงินเมื่อวันใดเวลาใดก็ให้ขอสารกรมธรรม์หนังสือประกันมาให้พร้อม แล้วจึงส่งเงินเปลี่ยนกันกับหนังสือสำคัญนั้นให้ทันที อย่าให้มีเหตุที่จะว่ายังไม่ได้ส่งได้ ถ้านายเงินว่าสารกรมธรรม์หายหรืออยู่ไกล ก็ให้ขอเป็นหนังสือประทวนมาเป็นสำคัญได้แล้วจึงส่งเงินให้ ถ้าส่งดอกเบี้ยต่อท่าน ก็ให้สลักหลังสารกรมธรรม์ในเวลานั้น อย่าละเลยไว้ให้ล่วงวันล่วงเวลาไป ถ้าไม่ได้สารกรมธรรม์มาสลักหลัง ก็จงขอเอาใบประทวนเป็นใบรับมาเป็นสำคัญถ้าเป็นการจำนำการเช่าที่ดินเรือน แลโรง แลเรือ ก็ให้มีหนังสือสัญญาต่อกันเมื่อรับเมื่อส่งนั้นให้แน่นอน อนึ่ง ในการรับการส่งเงินภาษีอากร ก็ให้ใช้ตั๋วใช้ฎีกาต่อกันให้ถูกต้องกับการจริง ถ้าไม่ได้ตั๋ว ไม่ได้ฎีกาถูกต้องกับรายเงิน ก็อย่าเพ่อให้รับให้ส่งเงินต่อกันก่อนผู้ใดพวกใดถ้าเชื่อกัน ยังไม่ได้สารกรมธรรม์คืน หรือประทวนหรือหนังสือประกัน แลตั๋วแลฎีการับในเวลาพร้อมดังบังคับมานั้น ได้ส่งเงินไปก่อนแล้ว เมื่อนายเงินผู้รับเงินเถียงว่ายังไม่ได้เอาสารกรมธรรม์แลหนังสือขายหนังสือจำนำออกสู้ก็ดี เรียกเอาตั๋วเอาฎีกาเป็นสำคัญแต่ผู้ว่าส่งเงินแล้วนั้นไม่ได้ก็ดี ตุลาการที่ทำตามพระราชกำหนดกฎหมาย ก็จะตัดสินเอาตามสารกรมธรรม์แลตั๋ว แลฎีกาซึ่งมีแลไม่มีนั้น ผู้เจ้าคดีจะเกี่ยงพออ้างพยานซักการให้เนิ่นช้าด้วยสำนวนในคดีต่างๆ นั้นไม่ควรตุลาการจะทำตามเลย อนึ่ง ในหนังสือสารกรมธรรม์ขายแลกู้แลสัญญาจำนำซื้อขาย ห้ามอย่าให้เอาชื่อผู้อื่นมาใส่แทน ผู้ใดเป็นเจ้าของทรัพย์ก็ให้ใส่ชื่อผู้นั้นเองตรงๆ ถ้าในหนังสือเป็นชื่อของผู้ใดก็จะตัดสินเป็นของผู้นั้นที่มีชื่อในหนังสือ ถ้าจะกล่าวว่ามีผู้ทำหนังสือปลอมตัว ไม่ได้เขียน ไม่ได้ทำ ไม่ได้จ้าง ไม่ได้วานให้ผู้อื่นเขียน ถ้าไม่ได้รู้ ไม่ได้เห็นเลยจริงๆจะคัดค้านดังนี้แต่เดิมก็คัดค้านได้ ต้องสืบเอาความจริงแต่พยานแลสอบลายมือผู้เขียนแลอุบายที่ชอบอย่างอื่นๆ ถ้าตัวทาสยอมทำแล้ว ภายหลังกลับต่อสู้เป็นสำนวน ว่ามีผู้ข่มเหงขู่เข็ญหรือเฆี่ยนตีจำจองบังคับให้ทำจึงต้องจำใจทำดังนี้ไม่ได้เลยอนึ่ง ผู้ที่ต้องคดีในโรงศาล เมื่อตัวให้การเสมียนเขียนถ้อยคำแล้วสอบเทียบแล้วอ่านให้โจทก์จำเลยฟังทั้งสองฝ่ายตามเรื่องคดีนั้น โจทก์จำเลยฟังว่าถูกต้องดีแล้วก็เป็นดี ถ้าโจทก์จำเลยไม่รู้หนังสือหรือสงสัย ติดใจเสมียนว่าไม่เขียนตามคำให้การ แล้วเปลี่ยนแปลงแต่งถ้อยคำสำนวนเอาเอง ก็จงขอให้เอาหนังสือที่เสมียนเขียนไว้นั้นให้คนอื่นๆ ที่อยู่ในที่นั้นอ่านสอบดูให้หลายเที่ยวฝ่ายตุลาการแลเสมียนก็ยอมให้ลูกความมอบสำนวนจนสิ้นสงสัย หรือให้ตุลาการแลเสมียนหาคนอื่นๆ มาอ่านสอบให้ลูกความฟังจนลูกความสิ้นสงสัย แล้วจึงให้ผูกหยิกเล็บหมายมือไว้ ลูกความผู้ใดได้ยอมให้หยิกเล็บหมายมือลงแล้ว ก็ต้องรับคำว่าคำนั้นเป็นคำของตัวเถียงไม่ได้ ถ้าลูกความจับได้ว่าเสมียนเขียนไม่ถูกต้องกับความที่ตัวให้การแน่แล้ว ก็ให้ต่อว่าขึ้นให้เสมียนเขียนให้ถูกต้องตามคำของตัวแล้ว จึงให้เสมียนจดหมายไว้ในท้ายเป็นสำคัญว่าได้ต่อว่า แล้วผูกหยิกเล็บไว้ด้วยกัน231 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ทั้งสองฝ่าย ผู้ที่มีตราประทับตราไว้เป็นสำคัญ ถ้าเวลาจวนค่ำจวนเลิกยังติดใจเสมียนแก้สำนวนยังไม่แล้ว ถ้าจะต้องผูกไว้ก็ให้มีจดหมายไว้ในสมุดนั้น ว่าคำนี้ลูกความยังไม่ชอบใจว่าถูกต้องแท้จะต้องแก้อยู่แล้ว จึงผูกเข้าไว้เถิด ถ้าได้หยิกเล็บหมายมือไว้ หรือประทับตราแล้วภายหลังตัวจะร้องติดใจเสมียนนั้นอีกไม่ได้ ถ้านายเงินคิดจะฉ้อตัวทาสแลลูกหนี้ด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่งหรือข่มเหงขู่เข็ญเฆี่ยนตีจำจองให้ตัวทาสแลลูกหนี้ทำสารกรมธรรม์ แลประทวน แลสัญญาตัวทาสแลลูกหนี้ไม่ยอมทำก็ดี ถ้าตุลาการ หรือเสมียน ผู้คุม ข่มเหง ขืนใจลูกความเปลี่ยนแปลงถ้อยคำสำนวนก็ดี หรือเฆี่ยนตีบังคับให้ทำทานบนแลผัดแลใบยอมตัวไม่ยอมทำก็ดีก็ให้ตัวทาสแลลูกหนี้ แลผู้ต้องคดีนั้นร้องเรียนต่อพระยาเพชรพิไชย แลพระยาอภัยรณฤทธิในสามวันเจ็ดวัน ได้มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งไว้แล้วคอยชำระให้อย่าให้รอช้า ถ้าชำระได้ความว่าเป็นการข่มเหงขู่เข็ญ หรือเฆี่ยนตีจำจอง บังคับให้ทำสารกรมธรรม์ แลประกัน แลประทวนแลสัญญา แลหนังสือคำให้การผิด แลทานบนมิชอบ แลผัด แลใบยอมมิชอบนั้นจริง จะให้ปรับไหมมีโทษแก่ผู้บังคับนั้น ตามโทษานุโทษ ถ้าการที่ข่มเหงให้ทำหนังสือสารกรมธรรม์ ประกันประทวนแลสัญญาทานบนใบยอมแลหนังสือผัดนัด แลตั๋วฎีกาดังนั้นเป็นไปในหัวเมืองตั้งแต่เมืองนนทบุรีเมืองนครเขื่อนขันธ์ออกไป ก็ให้ผู้ต้องข่มเหงทำหนังสือจะไม่ยอมทำนั้น ไปร้องแก่ผู้สำเร็จราชการเมืองแลกรมการ ถ้าผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการข่มเหงดังนี้เอง ก็ให้ผู้ต้องข่มเหงนั้นร้องอุทธรณ์หน้าโรง กล่าวโทษผู้ข่มเหงให้ทำหนังสือ ถ้าผู้ใดร้องอุทธรณ์ดังนี้แล้ว คดีเดิมให้งดไว้ให้บอกมายังกรุงเทพ ฯ ถ้าผู้ข่มเหงให้ทำหนังสือมิใช่ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการ ก็ให้ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการชำระให้ ถ้าชำระไม่ตกลงให้บอกมายังกรุงเทพ ฯ ถ้าผู้ซึ่งข่มเหงผู้อื่นให้ทำหนังสือนั้นจำจองกักขังผู้ที่ตัวจะให้ทำหนังสือนั้นไว้มาร้องไม่ได้ ก็ให้ผู้ต้องจำจองกักขังจ้างวานอ้อนวอนหาผู้อื่นมาร้องแทนตัวเถิด ทั้งในกรุงเทพฯ แลหัวเมืองในการที่ร้องอย่างนี้ อย่าให้ผู้รับฟ้องเลือกว่าญาติของเจ้าคดีหรือใช่ญาติ ความเรื่องเดียวกันหรือต่างเรื่อง ตามกฎหมายในคดีอื่นๆ เลยในการอย่างนี้อย่าให้ว่าผู้มาร้องแทนนั้นเก็บเอาคดีของผู้อื่นมาว่า สุดแต่นำตัวผู้ต้องจำจองควบคุมกักขังให้ทำหนังสือนั้นได้แล้ว ถ้าผู้นั้นรับว่าให้มาร้องจริงผู้มาร้องแทนก็สิ้นธุระ ให้ตุลาการไปเร่งเอาตัวผู้ต้องข่มเหงให้ทำหนังสือนั้นมาว่าคดีของตัว กล่าวต่อสู้กับผู้ข่มเหงนั้นไปเถิด ถ้าแต่เดิมตัวผู้นั้นๆ ไม่ยอมทำหนังสือสารกรมธรรม์ แลประกัน แลประทวน แลหนังสือสัญญาทานบน แลผัดแลใบยอมให้แล้ว ถ้ามีผู้ข่มเหงเร่งรัดให้ทำ ควรจะมาร้อง แลให้ผู้อื่นมาร้องแทนในสามวันเจ็ดวันแลไม่มาร้อง แลไม่ให้ผู้อื่นมาร้องต่อพระยาเพชรพิไชย พระยาอภัยรณฤทธิหรือหัวเมืองไม่ร้องไม่ให้ผู้อื่นมาร้องแทน ร้องอุทธรณ์หน้าโรงตามหัวเมืองนั้นๆ ตามแขวงในสามวันในเจ็ดวันแล้วได้ยอมทำหนังสือให้แล้ว ภายหลังมีสำนวนต่อสู้ว่าท่านบังคับให้ทำจึงต้องจำใจทำ ท่านข่มเหงให้ยอมจึงต้องจำใจยอม จะกล่าวแก้ตัวดังนี้ไม่ได้ คงจะตัดสินให้ผู้นั้นเป็นแพ้ หนังสือที่ผู้ทำหรือที่ลงชื่อหมายลายมือ แลประทับดวงตราแลขีดหมายแกงไดวันนั้น แลเป็นประมาณประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือนห้า ขึ้นสิบห้าค่ำ ปีวอก ยังเป็นเอกศก เป็นวันที่ ๓๓๐๒ในรัชกาลปัจจุบันนี้232 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘๖. พระราชบัญญัติกฎหมายท้องน้ำ บุกรุก ห้ามยิงปืนแลการเที่ยวอาละวาดของพวกกลาสีณ วันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ค่ำ ๑ ๑ ปีวอก โทศก
ศุภมัสดุจุลศักราช ๑๒๑๙ สัปปสังวัจฉรมิคสิรมาสสุกรปักษ์ จตุตถีดิถีศุกรวารบริเฉทกำหนดพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ สุทธสมมติเทพยพงศ์ วงศาดิศวรกษัตริย์ วรขัตติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพระดิราชสังกาศ บรมธรรมมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตรพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงพระคุณธรรมอันมหาประเสริฐ เสด็จออก ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยมไหศวริยพิมาน โดยสถานอุตราภิมุข พร้อมทั้งราชวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองธุลีพระบาท ผู้ใหญ่ผู้น้อยเฝ้าอยู่โดยลำดับ จึงเจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดีว่าที่พระคลัง กราบบังคมทูลพระกรุณาว่าทุกวันนี้เรือลูกค้าเมืองต่างประเทศเข้ามาค้าขายมาก เรือใหญ่ทอดก้าวก่ายกันไปไม่เป็นอันดับกันแลกัปตันนายเรือก็ลงเรือเล็กตีกรรเชียงเที่ยวขึ้นล่องในลำแม่น้ำมิได้ขาด เกิดความขึ้นเพราะเรือโดนกัน แลความอื่นๆ เป็นหลายอย่าง ขอพระราชทานพระราชบัญญัติไว้เป็นกฎหมายสำหรับลำแม่น้ำฉบับหนึ่ง ถ้ามีความเกี่ยวข้องไปข้างหน้าจะได้ตัดสินตามพระราชบัญญัติซึ่งโปรดไว้ จึงมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อมว่า แต่ก่อนมาเรือลูกค้าวาณิชเข้ามาขาย ณ กรุงเทพมหานครน้อย จึงไม่มีกฎหมายสำหรับเรือใหญ่มีแต่ว่าด้วยเรือเล็กขึ้นล่องในแม่น้ำ ในกาลนี้ลูกค้าในกรุงเทพมหานคร ก็สร้างเรือใบใหญ่ๆ ขึ้นมาก เรือลูกค้าต่างประเทศก็เข้ามาค้าขายทวีมากขึ้นทุกที จนถึงในปีที่ ๗ ที่ ๘ แห่งรัชกาลปัจจุบันนี้ เรือลูกค้าต่างประเทศมาในปีหนึ่งก็นับด้วยร้อยลำขึ้นไปแล้ว ถ้อยความในท้องน้ำก็เกิดขึ้นหลายอย่างหลายประการ คนต่างประเทศก็เข้ามาอยู่มากขึ้น แลความในหนังสือสัญญา ซึ่งเมืองใหญ่ต่างประเทศขอให้ราชทูตเข้ามาทำไว้กับกรุงเทพมหานคร ก็มีว่าบรรดาคนอยู่ในบังคับกงสุล ซึ่งเข้ามาอยู่ ณกรุงเทพมหานคร ก็ต้องฟังบังคับบัญชาของกงสุลที่เข้ามาตั้งอยู่ ณ กรุงเทพมหานคร กงสุลจะได้ทำตามหนังสือสัญญาใหม่นี้ แลข้อหนังสือสัญญาเก่าที่มิได้ยกเสียจงทุกประการ แล้วจะได้บังคับบัญชาคนในบังคับของกงสุล ให้ทำตามด้วย แลกงสุลจะรับรักษากฎหมายการค้าขาย แลกฎหมายที่ห้ามปรามจะมิให้คนที่อยู่ในบังคับกงสุลทำผิดล่วงเกินกฎหมายสัญญาของอังกฤษ ของฝรั่งเศสของอเมริกัน ของเดนมาร์กโปรตุคอล กับไทยที่มีอยู่แล้วแลจะมีต่อไปในภายหน้า ถ้าคนอยู่ในบังคับกงสุลจะเกิดวิวาทกันขึ้นกับคนอยู่ในบังคับไทย กงสุลแลเจ้าพนักงานฝ่ายไทยจะปรึกษาตัดสิน ถ้าคนอยู่ในบังคับกงสุลทำผิดกงสุลจะทำโทษ ตามกฎหมายเมืองนั้นๆ คนอยู่ในบังคับไทยทำผิด ไทยจะทำโทษตามกฎหมายเมืองไทย เพราะฉะนั้นการก็ควรจะตั้งกฎหมายทาง๑ตรงกับวันที่ ๒๐ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๓233 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔บกทางน้ำไว้สำหรับแผ่นดิน ให้ใช้ได้ด้วยกันทั้งฝ่ายไทยแลคนต่างประเทศ ต่อไปข้างหน้ามีความเกี่ยวข้อง จะได้ชำระว่ากล่าวง่าย จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้มีพระราชบัญญัติว่าด้วยเรือใหญ่๑๐ มาตรา เรือเล็ก ๗ มาตรา แพแลโพงพางแลของลอยน้ำ ๓ มาตรา ทางบก ๔ มาตรา รวมเป็น๒๔ มาตราด้วยกันมาตรา ๑ เรือในกรุงเทพมหานครก็ดี เรือเมืองต่างประเทศก็ดี เรือใหญ่ก็ดี เรือลำเลียงก็ดีเข้ามาในลำแม่น้ำเจ้าพระยา แลแม่น้ำหัวเมืองใดๆ ในอาณาเขตกรุงสยาม ถ้าเข้ามาในลำแม่น้ำเจ้าพระยา ให้ทอดสมอที่ด่านเมืองสมุทรปราการ ให้กัปตันนายเรือบอกชื่อกัปตันชื่อเรือว่ามาแต่เมืองนั้นๆ คนมาในเรือเท่านั้นมีสินค้าสิ่งนั้น ให้เจ้าพนักงานตรวจตราเสียก่อน ถ้ามีปืนกระสุนดินดำก็ให้กัปตันนายเรือเอาปืนกระสุนดินดำ มอบให้ผู้สำเร็จราชการ เมืองสมุทรปราการเก็บรักษาไว้ ถ้าเรือจะล่องออกไป เรือลูกค้าเมืองต่างประเทศก็ดี เรือลูกค้าในกรุงเทพมหานครที่ใช้กัปตันต้นหนคนชาวยุโรปก็ดี ให้มาบอกกับหลวงวิสูตรสาครดิษฐหับประมาสะแตมเจ้าท่าให้รู้ก่อนแล้วให้ไปขอหนังสือเปิดล่อง แต่เจ้าพนักงานที่โรงภาษี แต่เรือลูกค้าที่ใช้ธงจีนแขกตามประเทศของตัวนั้น ให้บอกเจ้าพนักงานกรมท่าซ้ายกรมท่าขวา ขอเปิดล่องไปตามธรรมเนียม เรือล่องไปถึงด่านให้แวะทอดสมอที่ด่าน เอาหนังสือเปิดล่องไปส่งให้เจ้าพนักงานที่ด่าน เจ้าพนักงานตรวจตราดูแล้ว ไม่มีเหตุเกี่ยวข้องสิ่งใดให้ล่องไป ถ้าเรือขึ้นเรือล่องไม่แวะด่าน ทำให้ผิดหนังสือสัญญาจะปรับไหมเป็นเงิน ๘๐๐ บาท ตามในหนังสือสัญญาที่ว่าไว้ ถ้าเรือไปเข้าปากน้ำหัวเมืองใดๆเรือเข้าเรือออกให้ทอดสมอที่ด่าน ไปแจ้งต่อผู้สำเร็จราชการเมืองๆ จะบังคับประการใด ให้ลูกค้าทำตามบังคับกฎหมาย แลข้อสัญญามาตรา ๒ เรือเข้ามาในลำแม่น้ำแล้ว เวลากลางคืนให้จุดไฟโคมแขวนไม้ที่เสากระโดงตั้งแต่ดาดฟ้าขึ้นไปสูงสามวาเป็นที่สังเกต ให้จุดไฟไว้ตั้งแต่เวลาพลบไปจนย่ำรุ่ง เรือเข้ามาถึงกรุงเทพมหานคร ให้กัปตันนายเรือมาบอกเจ้าท่าให้รู้ก่อน เจ้าท่าให้ทอดสมอที่แห่งใดก็ต้องทำตามบังคับเจ้าท่า แล้วให้ทอดสมอสองสายทั้งน้ำขึ้นน้ำลง แล้วให้เลื่อนถอยเสาชี้เข้ามาเสีย เจ้าท่าจะบังคับการสิ่งไร ให้กัปตันนายเรือฟังบังคับเจ้าท่า ถ้าเจ้าท่าไม่ได้ลงไป จะมีหนังสือใช้คนไปบอกก็ได้มาตรา ๓ ให้เจ้าท่าบังคับให้ลูกค้าทอดสมอเรืออย่าให้ชิดฝั่งนักเรือหันขึ้นล่องอย่าให้โดนแพเข้าได้ อย่าให้ทอดสมอเรียงลำติดๆ กันออกมาจนกีดทางเรือเดิน อย่าให้ทอดตรงปากคลองทุกแห่ง ให้ทอดเรียงลำต่อๆ เป็นลำดับลงไป ห้ามอย่าให้กัปตันนายเรือผูกหางเชือกหางโซ่ล่ามขึ้นไปผูกไว้บนตลิ่ง ให้กีดทางเรือเดินไปมามาตรา ๔ ถ้าเรือโดนกันแตกหัก ผู้คนล้มตาย เสียสิ่งของมากน้อยเท่าใด ให้มาบอกเจ้าท่าๆ จะได้ไปดูว่าผู้ใดจะทำผิดทำชอบ แล้วเจ้าท่าจะไปบอกแก่ผู้ที่ควรจะชำระความได้ จะได้ชำระตัดสินให้ ถ้าเรือเข้ามาเป็นเหตุขึ้นรั่วจมน้ำอยู่ตามทางเรือเดิน เจ้าท่าจะบังคับให้นายเรือคิดอ่านจ้างคนเอาเรือออกไปเสียให้พ้นทาง ถ้านายเรือไม่จ้างคนเอาเรือที่จมนั้นไป เจ้าท่าจะจ้างคนเอาเรือไปให้พ้นทางเรือเดิน ลงทุนมากน้อยเท่าใดจะคิดเอาแต่นายเรือ234 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมาตรา ๕ ถ้าลูกค้าทั้งปวงไม่ทำตามบังคับ ในมาตรา ๒ มาตรา ๓ นั้น ถ้าเรือใหญ่ล่องลงไปแลแล่นขึ้นมา โดนถูกเรือของตัวแตกหัก จะเอาใช้แต่ผู้โดนไม่ได้ ถ้าเรือเล็กไปโดนเรือใหญ่ที่ทอดผิดกฎหมาย เรือเล็กล่มจมไป เสียของมากน้อยเท่าใด จะบังคับให้ใช้ของที่เสียไปให้ครบแล้วต้องปรับไหมเงิน ๑๖๐ บาท แก่นายเรือ เพราะไม่ฟังบังคับในมาตรา ๒ มาตรา ๓ คดีเช่นนี้ทุกระวาง ซึ่งจะกล่าวต่อไปในเบื้องหน้าก็ดี แห่งนี้ก็ดี ถ้าผู้ต้องใช้สงสัยไม่เชื่อคำในการผู้เสียของก็ให้ผู้เสียของอ้างพยานที่เห็น เมื่อเอาของบรรทุกเรือ มาสาบานให้ตามศาสนาคนนั้นนับถือถ้าพยานสาบานได้จึงปรับไหมให้ ข้อให้มีเบี้ยปรับไหมเงินนั้นเป็นของแผ่นดินไทยทุกข้อมาตรา ๖ ว่าถ้านายเรือถอยเรือเข้าจอดริมตลิ่ง เพื่อจะรับสินค้าแลประโยชน์อื่น จะผูกเชือกแลสาวกะฉุดเรือเข้าไปในเวลากลางวันก็ได้ไม่ห้าม แต่อย่าให้ผูกทิ้งไว้จนกลางคืน ถ้าถอยเรือเข้ารับสินค้าผูกติดกับตะพานแต่ลำหนึ่ง สองลำ ไม่กีดทางเรือเดิน แลเข้าจอดทิ้งอับเฉาหรือทำการสิ่งใดๆ เรือจอดแอบตลิ่งอยู่ไม่มีหนทางเดินข้างใน จะผูกเชือกขนขดโยงเรือไว้ก็ได้ แลเรือพระที่นั่งทอดสมออยู่ที่หน้าพระบรมมหาราชวัง แลพระบวรราชวัง ถึงจะเอาเชือกเอาโซ่ผูกโยงไว้บนตลิ่งก็ได้ เพราะใกล้เป็นหน้าพระที่นั่งที่ประทับริมน้ำไม่ควรที่คนทั้งหลาย นอกจากข้าราชการจะพายหรือเข้าไปใกล้ในที่อันนั้น ถ้าผู้ใดพายเรือเข้าไปข้างในเรือพระที่นั่งหน้าพระที่นั่งที่ประทับริมน้ำโดนเชือกผูกเรือพระที่นั่ง เรือเล็กล่มลง ก็เป็นอันไม่ได้สินใช้เพราะได้ห้ามไว้แล้วเฉพาะสองแห่งเท่านั้นอนึ่ง เรือในคลอง เจ้าของเรือบรรทุกของออกทอดขายอยู่ที่ท้องน้ำ จะทอดสมออยู่ใกล้ฝั่งก็ได้ แต่ให้มีหนทางในระหว่างแพแลเรือนั้น ให้เรือเล็กเดินไปมาได้ ตามที่ว่าไว้ในข้อ ๓ นั้นถ้าเรือเล็กจะไปผ่านติดโซ่ที่ผูกโยงไว้ แลโดนเรือทอดอยู่ เรือของตัวล่ม เสียของไปเท่าใด เรือที่ล่มจะเอาใช้แลปรับไหมแต่เรือใหญ่ไม่ได้มาตรา ๗ ถ้าพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทั้งสองพระองค์จะเสด็จพระราชดำเนินไปทางชลมารค เรือทอดสมอกีดทางอยู่ เจ้าพนักงานแลเจ้าท่าไปบอกให้ถอยเรือไปเสียให้พ้นทางเสด็จ กัปตันนายเรือก็ต้องถอยเรือไปให้พ้นทางแต่ในสามชั่วโมง แต่บรรดาเรือลูกค้าที่ทอดอยู่ในลำแม่น้ำ ถ้าเรือพระที่นั่งมาถึงแล้ว ขอให้ชักธงรับตามธรรมเนียมคนซึ่งอยู่ในเรือนั้นจะหลบตัวเสียให้ลับก็ได้ หรือจะออกมาคำนับตามธรรมเนียมภาษาของตัวก็ได้ แต่ห้ามอย่าให้เดินไปเดินมาแลขึ้นนั่งห้อยเท้าบนปากเรือ ขึ้นทำงานบนเสากระโดงเป็นการหมิ่นประมาท ถ้าทำการหมิ่นประมาทดังนี้ แลไม่ถอยเรือไปให้พ้นทางเสด็จ ถ้าเรือลูกค้ากรุงเทพมหานคร จะให้เจ้าพนักงานทำโทษ ถ้าเรือลูกค้าต่างประเทศขึ้นแก่กงสุลเมืองไร จะฟ้องแก่กงสุลเมืองนั้นมาตรา ๘ ว่าเรือใหญ่ซึ่งถอยขึ้นถอยล่องไปโดนเรือลูกค้าลำใดลำหนึ่ง ซึ่งจอดอยู่เป็นปรกติตามบังคับแล้วนั้นก็ดี โดนเรือแพบ้านเรือนที่จอด แลตั้งอยู่เป็นปรกตินั้น แตกหักพังไปก็ดีกัปตันนายเรือผู้ที่ถอยมาโดนนั้น ต้องคิดราคาใช้ให้ตามที่แตกหักเสียไปมากแลน้อย แต่เรือที่แล่นมาโดนเขาเข้านั้น ถึงจะแตกหักพังอย่างไรจะเอาสินใช้แต่เรือจอดแลแพบ้านเรือนนั้นมิได้ เพราะมาโดนเข้าเอง235 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔อนึ่ง เรือกลไฟจะมีไปข้างหน้าหลายลำ จะไปมาตามน้ำทวนน้ำก็ดี อย่าให้เดินริมฝั่งให้เดินกลางน้ำริมแนวเรือใหญ่ทอดด้วยเรือกลไฟมีกำลังเร็วมาก เรืออื่นจะหลีกไม่ทันมาตรา ๙ ว่าแพที่คนอยู่ก็ดี แพไม้ซุงไม้ไผ่ก็ดี เจ้าของถอยขึ้นล่องแลขาดลอยตามสายน้ำไปถ้าเรือลำใดทอดอยู่ผิดทางที่บังคับไว้ในมาตราที่ ๒ ที่ ๓ เมื่อแพมาโดนเข้าฟันแพให้แตกหักพังไม้ขาดหายไป ผู้ตัดฟันก็ต้องใช้ของแก่เจ้าของแพ ถ้าแพโดนเรือแตกหักไปอย่างไร เจ้าของเรือจะเอาสินใช้แต่เจ้าของแพก็ไม่ได้อนึ่ง ผู้ใดจะล่องแพให้มีสายสมอกะโรยลงไป ให้เดินแต่ในระหว่างช่องเรือทอดแลแพที่จอด จะล่องไปข้างไหนก็ให้ไปข้างหนึ่ง ถ้าแลล่องไปโดยเรือที่จอดอยู่ ตามกฎหมายบังคับไว้ในมาตราที่ ๒ ที่ ๓ ก็ให้เจ้าของเรือตัดฟันแพที่มาโดนนั้นปล่อยไป แต่อย่าให้ทำอันตรายแก่ผู้คนแลเอาไม้ในแพนั้นไว้ เมื่อเป็นแต่ตัดให้พ้นเรือไปเสียถึงไม้หายไป เจ้าของแพจะเอาใช้แต่เจ้าของเรือก็ไม่ได้ ถ้าเจ้าของเรือไม่ได้ตัดแพ แพหลุดไปเอง แล้วเรือแตกหักเพราะแพโดน เจ้าของแพต้องใช้ให้ห้ามอย่าให้เจ้าของแพเอาเชือกไปผูกกับสายสมอเรือที่ทอดอยู่ แลห้ามอย่าให้ล่องเรือใหญ่ล่องแพเวลากลางคืน อนึ่ง ถ้าผู้ใดจะล่องแพไปอย่าให้ชิดฝั่งนัก ถ้าชิดฝั่งไปโดนแพที่จอดเป็นปรกติแตกหักไป ให้เจ้าของแพที่มาโดนนั้นใช้ของเจ้าของแพจอด ถ้าที่ใดในระหว่างกลางน้ำไม่มีเรือจอดจะล่องแพไปกลางน้ำได้ ถ้าแพจะเอาเชือกผูกไว้กับตลิ่งให้ชิดฝั่งก็ได้ ถ้าเรือผู้ใดพานเชือกโดนแพเรือล่ม เสียของไป จะเอาใช้แต่เจ้าของแพไม่ได้ เพราะแพไม่เหมือนเรือ เรือพายควรรู้แล้วต้องหลีกอย่าเดินข้างหลังแพที่จอดริมฝั่งมาตรา ๑๐ ห้ามมิให้ทิ้ง ศิลา ทราย ดิน อับเฉา ลงตั้งแต่ที่ใกล้สันดอนน้ำลึก ๗ วา เข้ามาในจนแม่น้ำเจ้าพระยา แลลำแม่น้ำอื่นๆ ด้วย ถ้าจะทิ้ง ศิลา ทราย ดิน อับเฉา ให้บอกเจ้าท่าหรือเจ้าพนักงาน จะได้ชี้ที่ให้ทิ้ง เมื่อบังคับให้ทิ้งที่แห่งใดแล้ว จึงทิ้งได้ถ้ากัปตันนายเรือไม่ฟังกฎหมายนี้ ขืนทิ้งอับเฉาลงในที่ห้ามไว้นี้จะปรับไหมเงิน ๒๐๐ บาทอนึ่ง ผู้ใดจะไปรับจ้างนำล่องเรือเข้าเรือออก ก็ให้มาหาหลวงวิสูตรสาครดิษฐเจ้าท่าให้ไล่เลียงดูเสียก่อน เมื่อหลวงวิสูตรสาครดิษฐเห็นว่าเป็นคนรู้แท้แล้ว จะให้หนังสือสำหรับตัวไปห้ามมิให้ไปรับจ้างนำล่องเอาเอง ถ้าผู้ใดไม่มีหนังสือเจ้าท่าสำหรับตัว นำเรือเข้ามาติดผิดหนทางจะปรับไหมเอาค่าป่วยการให้เจ้าของเรือ ถ้าผู้ที่ได้รับหนังสือเจ้าท่าแล้ว ไปนำร่องเรือผิดหนทางจะต้องชำระดูก่อน ถ้าควรจะปรับไหม จึงจะปรับไหมให้236 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตั้งแต่นี้ไปเป็นพระราชบัญญัติว่าด้วยเรือเล็กขึ้นล่องในลำแม่น้ำแลในคลอง
มาตรา ๑ เรือไปตามน้ำขึ้นก็ดี ไปตามน้ำลงก็ดี ให้ออกกลางน้ำ เรือทวนน้ำให้ไปริมฝั่งถ้าเรือตามน้ำมาเดินริมฝั่ง ถ้าเรือทวนน้ำไปเดินกลางน้ำ ให้ผิดทางที่บังคับไว้ จนเรือโดนกันล่มแตกหัก เสียสิ่งของไป ให้เรือที่เดินผิดทางใช้ของเรือที่ล่ม ถ้าเรือเดินผิดทางล่มจะเอาใช้แต่เจ้าของเรือที่เดินถูกทางนั้นไม่ได้ ถ้ามีการมีเหตุควรจะต้องไปริมฝั่ง ให้ระวังรักษาให้ดี อย่าให้โดนเรือทวนน้ำได้มาตรา ๒ เรือขึ้นน้ำก็ดี เรือล่องน้ำก็ดี ที่ไปตามกัน เรือลำหลังเร็วไปกระทั่งเรือหน้าแตกหักล่มไปก็ดี หรือไปกระทั่งเรือที่จอดอยู่ตามปรกติ แตกล่มไปก็ดี ให้ใช้ของเรือที่ล่มมาตรา ๓ เรือลำหนึ่งจะออกจากท่าไป หรือออกจากปากคลองก็ดี เรือลำหนึ่งจะเข้าจอดก็ดี หรือพายสวนมาตามทางก็ดี หลบหลีกกันมิทัน โดนกันเข้าล่มไปด้วยมิได้แกล้ง ให้เจ้าของเรือซึ่งมิได้ล่มนั้นอยู่ช่วยกู้เรือเก็บของ ถ้ามิได้อยู่ช่วย ให้ใช้ของเรือที่ล่มเสียของไปนั้นกึ่งหนึ่งเพราะหาความเมตตากรุณามิได้มาตรา ๔ เรือเบาให้หลีกเรือหนัก ถ้าเรือเบาไปโดนเรือหนักล่ม ให้ใช้ของท่านจงเต็มถ้าคนตาย ให้ใช้ค่าคนท่านตามกฎหมายเดิม ถ้าเรือหนักโดนเรือเบาล่มไม่ต้องใช้ ถ้าเรือเบาต่อเรือเบาหลบหลีกกันมิทัน โดนกันล่ม ให้เรือที่ไม่ล่มอยู่ช่วยกันกู้หรือเก็บของถ้าไม่อยู่ช่วย ให้ใช้ของเรือที่ล่มเสียไปนั้นกึ่งหนึ่ง อนึ่ง เรือข้างหนึ่งโต เห็นว่าเรือข้างหนึ่งเล็ก พอจะรั้งรอหลบหลีกได้ไม่รอรั้งหลบหลีก เรือใหญ่แกล้งเกยเรือเล็กล่มจมไป ให้ใช้ของเรือที่ล่มจงเต็ม ถ้าเรือหนักต่อเรือหนักโดนกัน ข้างหนึ่งได้ร้องบอกแต่ไกลพ้น ๑๐ วา ให้รอไว้ ถ้ามิฟัง ขืนไปโดนเรือผู้ที่ร้องห้ามล่มไปเสียสิ่งของมากน้อยเท่าใด ให้ผู้โดนนั้นใช้สิ่งของเรือที่ล่มจงเต็ม ถ้ามิทันบอกกันแต่ไกล ๑๐ วาแลโดนกัน เรือนั้นล่มข้างหนึ่ง ควรว่าเป็นบาปเคราะห์มาตรา ๕ เรือหนักที่บรรทุกเพียบ แลเรือเบาจอดอยู่ชิดกัน เรือเบาจะถอยจะเลื่อนที่ไปต้องบอกคนในเรือหนักให้ระวังด้วยกัน อย่าให้โดนให้เกยเรือเพียบ ถ้าไม่บอกก่อนถอย แลเลื่อนเรือเบาไปเกยเรือหนักล่ม เจ้าของเรือเบาต้องใช้ของเรือหนักซึ่งเสียแลหาย ถ้ามิได้ถอยแลเลื่อนเป็นแต่เรือกระทบกระทั่งกันเข้า ด้วยลมพายุแลคลื่นระลอก เรือเบาโดนเรือหนัก เรือหนักล่มให้เจ้าของเรือเบาใช้ของกึ่งหนึ่ง เพราะเรือใหญ่กว่ามาจอดใกล้นักจึงโดน ถ้าเรือหนักใหญ่เรือเบาเล็ก กระทบกระทั่งกันเข้าล่มไปข้างหนึ่ง ด้วยพายุแลคลื่นระลอก จะว่าแก่กันมิได้ อนึ่งเรือลำหนึ่งข้ามฟากขวางกระแสน้ำไป เรือลำหนึ่งล่องน้ำมา ถ้าเรือข้ามฟากเล็ก เรือล่องน้ำใหญ่ให้เรือข้ามฟากหลีกเรือล่องน้ำ ถ้าเรือล่องน้ำเล็ก เรือข้ามฟากใหญ่ให้เรือล่องน้ำหลีกเรือข้ามฟากถ้าเรือเล็กไม่หลีกเรือใหญ่ เรือเล็กแตกล่ม จะเอาใช้แต่เรือใหญ่ไม่ได้ ถ้าเรือเล็กหนัก เรือใหญ่เบาให้เรือใหญ่หลีกเรือเล็ก ถ้าเรือใหญ่ไม่หลีกโดนเรือเล็กล่ม ให้ใช้ของเรือเล็ก ถ้าเรือใหญ่จอดอยู่237 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔แนบฝั่ง พ้นทางเรือเดิน เรือเล็กหนักถอยเลื่อนไปโดนเรือใหญ่ เรือเล็กล่มไปเอง จะเอาใช้แต่เรือจอดมิได้มาตรา ๖ เรือไปในลำคลองแคบ ที่จะไปตามบังคับในมาตรา ๑ ตามน้ำแลทวนน้ำนั้นมิได้ด้วยคลองนั้นคับแคบ ก็ให้เรือเล็กหลีกเรือใหญ่ เรือใหญ่เบาให้หลีกเรือหนัก ถ้าเรือลำใดเป็นเรือเบาก็ดีบรรทุกของเพียบก็ดี ถ้าจะจอดให้จอดเรียงลำกัน แอบแนบอยู่ตามแนวคลอง อย่าให้จอดซ้อนลำกันออกมา จนกีดทางเรือเดินแลจอดขวางคลอง แลจอดปักหลักอยู่กลางคลอง แลจอดซ้อนลำกัน ถ้าเรือขึ้นล่องมาโดนเรือของตัวแตกหักล่ม เสียของไปมากน้อยเท่าใดจะให้ผู้โดนใช้นั้นไม่ได้ ถ้าเป็นเวลากลางคืน เรือที่มาโดนนั้นล่มเสียของไป จะให้เรือที่จอดผิด บังคับใช้ของจงเต็มอนึ่ง คลองรอบกรุงเทพมหานครชั้นใน และคลองผดุงกรุงเกษมแลคลองสมมต คลองบางกอกใหญ่ บางกอกน้อย เป็นทางเรือเดินไปมามากทั้งกลางวันกลางคืน ห้ามมิให้ผู้ใดเอาเรือมาปักหลักคัดช้อนอยู่กลางคลอง ให้กีดทางเรือเดิน ถ้าจะคัดช้อนหากิน ก็ให้ไปทำเสียที่คลองอื่นที่มีเรือเดินน้อยไม่ห้ามมาตรา ๗ มีกฎหมายเดิมว่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทั้งสองพระองค์ จะเสด็จพระราชดำเนินทางชลมารค ห้ามมิให้คนทั้งปวงพายเรือแจวเรือ ตีกรรเชียง ตัดหน้ากระบวนตัดท้ายกระบวน แลพายเรือเคียงแข่งกระบวนไป แลเข้าปนไปในกระบวน แลเมื่อเสด็จลงลอยพระประทีปในเวลากลางคืน ณ ที่ประทับริมน้ำ ตามพระราชพิธีทุกปีในเดือน ๑๑ เดือน ๑๒เดือนละสามวัน หรือมีการนักขัตฤกษ์ บางครั้งเสด็จลงที่ประทับริมน้ำหน้าพระราชวังก็ดี ที่อื่นๆก็ดี ถ้ามีตั้งกองจุกช่องล่องล้อมวง ห้ามคนแปลกๆ ไม่ให้ล่วงเข้ามาในที่ล้อมวง ถ้าผู้ใดขืนพายเรือล่วงเกินเข้าไปในที่ล้อมวงจุกช่องห้ามปรามเจ้าพนักงานจะจับตัวไปทำโทษ ถ้าเป็นคนนอกประเทศซึ่งอยู่ในบังคับกงสุลต่างๆ ขอเสียเถิด อย่าให้ผิดกฎหมายนี้ ถ้าขืนทำให้ผิดกฎหมาย เจ้าพนักงานจะจับตัวส่งต่อกงสุล ถ้าต่อสู้ไม่ยอมให้จับ วิวาททุบตีกันขึ้นแตกหักล้มตายประการใด จะว่ากล่าวเอาผิดแต่เจ้าพนักงานผู้จับไม่ได้เพราะได้ประกาศแล้ว ถ้าคนนอกประเทศทำเจ้าพนักงานล้มตายกงสุลจะปรับไหมทำโทษให้ตามกฎหมาย แลเมื่อมีเวลาที่จะเสด็จทางใดเมื่อใด หรือจะมีนักขัตฤกษ์เสด็จลงที่ประทับริมน้ำหรือที่อื่นๆ เมื่อใดเจ้าพนักงานจะจดหมายไปบอกกงสุลให้ทราบไว้ก่อนวันหนึ่งหรือสองวัน เว้นแต่วันลอยพระประทีปปีละ ๖ วันนั้นไม่ต้องบอก ให้กงสุลทราบเอาเองอนึ่ง ถ้าเสด็จไปประทับตั้งล้อมวงที่วังสวนนันทอุทยานสวนสระปทุม ก็ไม่ต้องบอก เพราะเป็นที่หลวงใช่ทางเดินตั้งแต่นี้ไปเป็นพระราชกำหนดแก่ชาวแพ แลโพงพางมาตรา ๑ ห้ามไม่ให้ชาวแพปักหลักแพจนกีดทางเรือเดิน ถ้าจะปักหลักพอกันหน้าแพของตัวนั้น ก็ให้ห่างไว้เพียงสามศอก ถ้าผู้ใดไม่ฟัง ขืนปักหลักแพให้เกินกำหนดออกมา เรือมาโดนถูกหลักแพ เรือล่มเสียงของไปมากน้อยเท่าใด จะบังคับให้เจ้าของแพใช้ของเรือที่ล่มจงเต็ม238 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมาตรา ๒ เรือทอดสมอผูกติดๆ กัน ออกคัดช้อนอยู่กลางน้ำก็ดี โพงพางมีลูกบวบทอดเรียงกันออกมากลางน้ำก็ดี เวลากลางคืนให้มีไต้เพลิงแลเป่าของกระบือเป็นที่สังเกต ถ้าเรือแพขึ้นล่องมาโดนถูกเรือแลโพงพางขาดลอดไปประการใดก็ดี เจ้าของเรือ เจ้าของโพงพาง จะให้ผู้มาโดนใช้ไม่ได้ เพราะว่าเรือคัดช้อนผูกติดกัน แลลูกบวบโพงพางรุงรังมาก ไม่เหมือนเรือใหญ่ที่บังคับให้ทอดเลียงลำกันกลางน้ำ หรือแพที่จอดเรียงกันริมฝั่ง ดังบังคับไว้ในเบื้องต้นนั้นแลจะบังคับลูกบวบโพงพางแลเรือคัดช้อนให้ทอดอย่างอื่นไม่ได้ ด้วยเคยใช้การอย่างนั้นเป็นการทำมาหากิน ถึงเมื่อเรือแพมาโดนถูกเรือถูกโพงพาง เรือล่มแพแตกเสียสิ่งของแลผู้คนล้มตาย ก็จะเอาใช้แต่เจ้าของเรือ เจ้าของโพงพางไม่ได้เหมือนกัน ให้ผู้ล่องเรือแพรู้แห่งที่โพงพางแลเรือคัดช้อนแล้วระวังตัวแต่ไกลเถิด โพงพางแลคัดช้อนก็ย่อมอยู่เป็นที่เป็นตำบล ไม่ได้ยักย้ายไปมาเนืองๆเหมือนเรือใบเรือทะเลดอก แต่ห้ามอย่าให้เจ้าของโพงพางเอาไม้ไผ่ผูกขวางช่องไว้ขึงแต่เชือกรั้งลูกบวบให้หยุดยึดกันตามธรรมเนียมนั้นไม่ห้าม อนึ่ง ตั้งแต่ริมตลิ่งออกมาถึงลูกบวบเป็นทางเรือเดินนั้น ห้ามมิให้เอาเชือกขึงแลไม้ขวางออกไปให้กีดทางเรือเดิน ถ้าเจ้าของโพงพางขึงเชือกทอดไม้ออกให้กีดทางเรือเดิน เรือขึ้นเรือล่องไปพานเชือกพานไม้เรือล่ม ถ้าเสียสิ่งของมากน้อยเท่าใดให้ผู้ขึงเชือกทอดไม้ไปแต่ตลิ่งใช้ของเรือที่ล่ม ถ้าคนตาย ให้ใช้ค่าคนท่านตามกฎหมายเดิมมาตรา ๓ ว่าถึงกฎหมายเดิม ก็ห้ามมิให้ผู้ใดเก็บของตกแลของลอยน้ำ แต่ครั้นกาลนานมาคนไม่รู้กฎหมาย ก็สำคัญว่าไม่ห้ามเก็บเอาไว้ เจ้าของไปตาม ก็ทุ่มเถียงว่าตู่ทวง เกิดทะเลาะวิวาทกันบ้าง เอาเก็บซ่อนเสียบ้าง เป็นที่สงสัยว่าเป็นผู้ร้ายลักฉกเอามามีเหตุต่างๆ วิวาทกันเนืองๆ แลของหายในแม่น้ำ ก็ย่อมเป็นไม้ขอนสักแลกระดาน ที่แพล่องมาแตกกระจัดกระจายไปตามสายน้ำเจ้าของไปเที่ยวตามรวบรวมไม่ทัน แลเรือที่ใช้สอยขาดลอยไปนั้นโดยมาก เพราะฉะนั้นบัดนี้ห้ามมิให้ผู้ใด ทั้งคนในประเทศ นอกประเทศเก็บเอาไม้ขอนสักแลกระดาน แลเรือเครื่องกำปั่นขาดตกจมน้ำอยู่ก็ดีของสิ่งใดๆ ที่ลอยน้ำไปก็ดี เก็บเอาไว้ว่าเป็นของตัวให้ขาดจากเจ้าของด้วยถือว่าเก็บตกได้ไม่มีเจ้าของแล้ว ของเป็นของผู้เก็บได้ ตามลัทธิคนไม่รู้กฎหมายเลย ถ้าใครเห็นของลอยน้ำมาไม่มีเจ้าของก็ดี หรือไล่โจรผู้ร้ายได้ก็ดี ก็ให้เก็บเอาของนั้นไปมอบไว้ หรือบอกกล่าวแก่นายอำเภอหรือกำนันพันนายบ้าน แลผู้ที่มีบรรดาศักดิ์ที่อยู่ใกล้ ถ้าเป็นเครื่องเรือก็ให้ไปบอกหลวงวิสูตรสาครดิษฐเจ้าท่าให้รู้ภายใน ๑๒ ชั่วโมง ให้เจ้าท่าหรือนายอำเภอกำนันพันนายบ้าน แลผู้มีบรรดาศักดิ์ จดหมายไว้ให้แน่นอน แล้วคอยฟังดูเถิด ฝ่ายเจ้าของจงรีบไปเที่ยวสืบตามหาของตัวซึ่งหายไป ไต่ถามทุกอำเภอในกำหนดเดือนหนึ่ง อย่าให้ช้าไป แลให้ผู้เก็บได้หรือเจ้าท่า กำนัน นายอำเภอ แลผู้มีบรรดาศักดิ์ ซึ่งได้รับของไว้หรือท่านบอกกล่าวนั้นบอกให้รู้แล้ว แล้วสอบดูของให้แน่นอน ว่าจะถูกของรายนั้น หรือจะผิดรายไปให้ได้ความเป็นแน่นอนแล้ว จึงจะคืนให้เจ้าของไปได้ ถ้ายังสงสัยว่าของไม่ต้องกัน ก็รอฟังรายอื่นอยู่ก่อน ถ้าผู้เก็บของลอยน้ำของจมน้ำ แลของโล่โจรผู้ร้ายได้แล้วเอาไปซ่อนเสีย ไม่เอาไปมอบแก่เจ้าท่า นายอำเภอ หรือกำนันพันนายบ้าน แลผู้มีบรรดาศักดิ์ในภายใน ๑๒ ชั่วโมง สืบจับได้จะเอาเป็นผู้ร้ายถ้าช่วยเก็บให้เจ้าของได้บอกแก่เจ้าท่า หรือนายอำเภอ กำนันพันนายบ้าน แลผู้มีบรรดาศักดิ์ไว้แล้ว239 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เมื่อเจ้าของมาตามพบจะเอาของคืนไป ผู้เก็บได้จะขอเอาค่าไถ่เป็นรางวัลบ้าง ก็ตามแต่เจ้าของแลผู้เก็บได้กับเจ้าท่าแลนายอำเภอ กำนัน แลผู้มีบรรดาศักดิ์ จะว่ากล่าวเปรียบเทียบให้ตกลงกันตั้งแต่นี้พระราชบัญญัติว่าการทางบกมาตรา ๑ มีพระราชบัญญัติว่าด้วยบุกรุกสำหรับแผ่นดินไว้แต่ก่อนมีเป็นหลายมาตราเอาแต่ใจความว่า ถ้าผู้ใดวิวาทด่าตีกันพาพวกเพื่อนถือไม้ก้อนอิฐก้อนดิน เครื่องศัตราวุธต่างๆรุกไปตีด่าฟันแทงท่านถึงที่เขตแดนบ้านเรือน โรงร้าง เรือแพ ที่อาศัยอยู่เป็นปรกติ เจ้าของที่มีบาดเจ็บ ให้ปรับไหมผู้รุกทวีคูณ พวกไปด้วยมิได้ลงมือ ให้ไหมกึ่งต้นจงทุกคน ถ้าเจ้าของที่ตีฟันแทงผู้รุกนั้นบาดเจ็บแลถึงตาย จะเอาโทษเจ้าของที่ฟันแทงนั้นมิได้ ประการหนึ่งผู้ใดด่าตีฟันแทงกันที่กลางถนนหนทางสถานที่ใดๆ ผู้แพ้หนีเข้าไปในเขตบ้านท่านผู้อ่าน ผู้ตีรุกเข้าไปในเขตบ้านท่านว่าไม่เป็นรุก ถ้าผู้แพ้หนีขึ้นไปจนบนเรือนผู้มีชื่อแล้วยังตามขึ้นไปตีอีก ท่านว่าบังอาจเอาเป็นบุกรุกประการหนึ่ง ผู้ใดไปหาท่านด้วยธุระสิ่งใด หรือไปซื้อสิ่งของเข้าไปในบ้านโรงร้านเรือแพโดยสุภาพ เกิดวิวาทกันขึ้น จะเอาเป็นบุกรุกมิได้ เพราะการวิวาทเกิดขึ้นในที่อันนั้น ประการหนึ่งเจ้าหมู่มูลนายไปจับบ่าวไพร่ แลทาสลูกหนี้ พบปะที่แห่งใดไล่ติดตามกันไป ผู้หนีๆ เข้าไปในบ้านท่านผู้อื่นก็ดี บ้านของตัวก็ดี เจ้าหมู่มูลนายตามเข้าไปจับตัว จะว่าเป็นบุกรุกไม่ได้ ถ้าเป็นวังเจ้า บ้านขุนนางแลบ้านคนต่างประเทศ ให้ผู้จับบอกเจ้าของบ้านเสียก่อน เจ้าของบ้านจะได้ชำระเอาตัวส่งให้ ฯ บัดนี้ ประกาศกฎหมายนี้มาเพื่อให้คนในประเทศ คนนอกประเทศทราบทั่วกันว่าถ้าผู้ใดบุกรุกเข้าไปวิวาทถึงที่บ้านโรงเรือนร้านเรือแพท่าน เจ้าของบ้านเรือนโรงร้านเรือแพทุบตีมีบาดเจ็บถึงสาหัสแลตายก็ดี จะไปฟ้องร้องว่ากล่าวขึ้น ตระลาการผู้พิจารณา สืบได้ความจริงว่าบุกรุกแล้ว จะไม่ตัดสินให้ตามบาดเจ็บ เพราะทำผิดกฎหมายบุกรุก เจ็บเปล่า จะเอาเบี้ยปรับไหมแลทำขวัญมิได้เลยมาตรา ๒ ว่าด้วยการที่คนในประเทศนอกประเทศยิงปืนใหญ่ด้วยธรรมเนียมในกรุงเทพมหานคร กฎหมายเก่าก็มีอยู่ ห้ามมิให้คนทั้งปวงยิงปืนใหญ่ที่จะมีเสียงดังถึง ๑๐๐ เส้น ด้วยเหตุใดๆ คือ เป็นการมงคลแลอื่นๆ โดยตามใจตัว ไม่มีกำหนดเหตุที่ควรจะยิง แลเมื่อยิงในแขวงกรุงเทพมหานคร ก็ไม่ได้บอกกล่าวให้เจ้าพนักงานในพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทราบแลยอมให้ก่อน หรือถ้าแขวงหัวเมืองไม่ได้บอกผู้รั้งกรมการให้ทราบแลยอมให้ก่อน ถ้าใครล่วงบังคับนี้ก็มีโทษ เพราะว่าเสียงปืนใหญ่เมื่อใครยิงขึ้นไม่มีเหตุรู้ทั่วก่อนแล้ว ก็ย่อมเป็นที่ตกใจแก่คนเป็นอันมากว่าเกิดเพลิง แลเหตุอื่นเป็นที่เล่าลือกันต่างๆ ไป เพราะมีกำหนดอยู่ในกรุงเทพมหานครว่าเสียงปืนใหญ่เป็นสำคัญสัญญาในพระบรมมหาราชวัง ยิงเมื่อเวลาก่อนสว่าง ๔๘ นาทีทุกวัน วันละ๔ นัด เพื่อจะให้คนที่ควรจะตื่นนอนเมื่อจนรุ่ง ตื่นต้องเวลาแน่นอนทั่วกัน แลในพระบวรราชวังยิงเมื่อเวลานับเต็ม ๘ นาฬิกา แต่เพียงนัดหนึ่ง ยิงเมื่อก่อนรุ่ง ๔๘ นาที อีกนัดหนึ่งเสมอทุกวันที่โรงทหารตามการเคยสังเกตตามธรรมเนียมทหารในพระบวรราชวัง ถ้าปืนใหญ่ยิงเมื่อพ้นกำหนด240 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเวลานี้ ก็สำแดงว่ามีเหตุ คือเกิดเพลิงไหม้บ้านเรือน ถ้าเพลิงเกิดไกลพระราชวังยิง ๔ นัดถ้าใกล้พระราชวัง ยิง ๘ นัด เมื่อคนทั้งปวงได้ยินเสียงปืนแลรู้ว่าเพลิงไหม้ไกลแลใกล้ตามสังเกตนั้นจะได้มาช่วยดับเพลิงทั่วกัน แลเมื่อมีการจะยิงบูชาพระฤกษ์ หรือคำนับ หรือการพระราชพิธีแลจะลอง จะซ้อมปืนใหญ่ เป็นการหลวงในบางครั้งบางคาบ ก็ย่อมเคยให้มีประกาศให้ราษฎรทราบทุกอำเภอก่อน จึงได้ยิงตามกำหนดเวลาแลวัน เพื่อจะมิให้ราษฎรตื่นตกใจ ครั้นเมื่อครั้งเรือรบพาเชอยอนโบวริงเข้ามาทำสัญญา เมื่อจะยิงปืนคำนับตามธรรมเนียมอังกฤษนั้นก็ได้บอกกล่าวให้ทราบก่อน จึงยิงตามกำหนด ภายหลังมาคนนอกประเทศที่ไม่รู้ สำคัญว่าการยิงปืนตามธรรมเนียมเรือรบไม่ห้าม แลยิงคำนับเจ้านายของตน ตามวันในกำหนดในประเทศของตัวไม่ห้ามก็ยิงปืนใหญ่โดยมิได้บอกกล่าวให้ทราบก่อน หรือพวกหนึ่งได้บอกแล้วพวกอื่นได้ยินเสียงปืนขึ้นแล้วก็พลอยยิงบ้าง แลคนในกรุงก็มีความกำเริบใจสำคัญว่า บัดนี้คนต่างประเทศยิงปืนเล่นได้เนืองๆ เห็นจะไม่มีที่ห้ามแล้วก็ยิงบ้างโดยไม่มีกำหนด การที่ห้ามตามกำหนดเก่านั้นก็ลบเลือนโลเลไป เพราะฉะนั้นจะขอบังคับซ้ำห้าม ว่าตั้งแต่ในด่านเมืองสมุทรปราการเข้ามา ถ้าคนในประเทศนอกประเทศมีเหตุควรจะยิง คือยิงในการฤกษ์โกนจุกลงท่า หรือจะยิงคำนับตามชาติตามภาษาที่เคยนับถือ จะยิงในการบุญอย่างฝรั่งที่วัดฝรั่งหรือที่อื่นปีละครั้งละคราว ก็ไม่ขัดขวางห้ามปราม แต่ให้เจ้าของวัดเจ้าของบ้าน เจ้าของงาน จดหมายบอกกล่าวต่อกรมมหาดไทย กรมพระกลาโหม กรมท่า กรมเมืองเสียก่อนแต่วันจะยิงสามวัน เจ้าพนักงานกรมเมืองจะได้ป่าวร้องให้ราษฎรรู้ว่า วันนั้น เวลานั้นคนนั้นจะยิงปืนใหญ่ด้วยธุระอย่างนั้นๆ ข้าราชการแลราษฎรจะได้ไม่มีความสงสัย อนึ่ง ถ้าจะยิงปืนคาบศิลาปืนนกหลอก ตามวังเจ้าต่างกรม แลเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลบ้านข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยจะตั้งป้อมหัดบุตรหลาน ญาติพี่น้อง บ่าวไพร่ ให้ชำนิชำนาญในการยิงปืนเล็กก็ได้ แต่ให้จดหมายไปบอกต่อเจ้าพนักงานกรมมหาดไทย กรมพระกลาโหมให้รู้กำหนดเวลาทุกวัน หรือในวันมีกำหนด เจ้าพนักงานกรมมหาดไทย จะได้ให้กรมพระแสงไปตรวจตราดูป้อมที่จะหัดยิงให้พ้นหนทางคนเดินไปมา เมื่อหัดยิงนั้น จะได้ไม่ถูกเป็นอันตรายอนึ่ง ถ้าจะยิงนกยิงสัตว์ก็ยิงได้แต่ที่ป่าที่ทุ่งนา ที่มิใช่ที่วัดที่บ้าน มิใช่หนทางคนที่เดินไปมาถ้าจะยิงในที่วัดที่บ้านที่หนทางคนไปมา ผู้ที่จะยิงลางทีคนดีบ้างคนเมาสุราบ้าง ไม่ทันเห็นคนก็จะไปถูกคนป่วยเจ็บตาย ครั้นไปเอาตัวผู้ที่ยิงถูกคนตายนั้นมาจะปรับไหมทำโทษตามกฎหมายว่ายิงคนตาย ผู้ที่ยิงนั้นก็เถียงว่าหาได้แกล้งยิงคนไม่ต้องทุ่มเถียงโอกเอกกันกว่าจะตัดสินตกลงก็ยากปืนนั้นก็เป็นอาวุธทางไกล อาจที่จะทำลายชีวิตคนได้ กว่าจักษุคนเห็น คือบังฝา บังต้นไม้ไม่เห็นได้ด้วยจักษุ ปืนก็ตลอดไปถูกคนตายได้ เหตุฉะนี้จึงได้ตั้งกฎหมายไว้ห้ามมิให้ยิงปืนเล็กในที่วัดที่บ้าน ถึงที่ป่าที่ทุ่งก็ดี ห้ามมิให้ยิงช้าง ม้า แลโค กระบือ แลสัตว์ ที่เจ้าของหวงห้ามเลี้ยงไว้ ถ้าผู้ใดมิฟัง ขืนยิงปืนให้ผิดแต่กฎหมายนี้ จะต้องปรับไหมเงินตั้งแต่ ๑๖๐ บาทขึ้นไปแล ๔๐๐ บาทลงมา ตามยิงมากแลน้อยตามกฎหมาย ถูกช้าง ม้า โค กระบือ สุกร เป็ด ไก่สัตว์ที่มีเจ้าของเลี้ยงอยู่ทำให้ตายจะต้องคิดเงินให้ตามราคาของๆ เจ้าของตามของมากแลน้อยอีก241 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ส่วนหนึ่ง ถ้าคนฝ่ายไทยยิงถูกคนป่วยเจ็บตาย จะปรับไหมทำโทษตามกฎหมายเดิมในประเทศสยามถ้าคนต่างประเทศยิงถูกคนป่วยเจ็บตายกงสุลจะปรับไหมทำโทษตามกฎหมายมาตรา ๓ ให้กัปตันนายเรือ แลนายห้างที่เข้ามาอยู่ในประเทศสยาม ห้ามอย่าให้กะลาสีลูกเรือ แลลูกจ้างไทยจีน แลคนขาวคนดำถืออาวุธต่างๆ คือปืนยาว ปืนสั้น แลมีดไปเที่ยวตามลำน้ำลำคลองแลบนบก ถ้าจะมีธุระเที่ยวไปซื้อของก็อย่าให้มีอาวุธสำหรับตัวไป ให้ไปแต่มือเปล่าแล้วให้สั่งแลกำมโดของนายห้างกำกับไปด้วย ถ้ากัปตันแลนายห้างไม่ห้ามปรามกะลาสีลูกเรือแลลูกจ้างไทยจีนแลคนขาวคนดำ ปล่อยให้ถือเครื่องอาวุธต่างๆ คือปืนยาวปืนสั้น แลมีด ไปเที่ยวตามลำน้ำ ลำคลอง บนบก เวลากลางวันกลางคืนทำการวิวาท เจ้าพนักงาน หรือชาวบ้านจะช่วยกันจับตัวมาส่งต่อกงสุลให้ทำโทษ ถ้าไม่ยอมให้จับโดยดี ต่อสู้กันถึงแตกหักมีบาดเจ็บอย่างไรจะเอาโทษแต่ผู้จับไม่ได้ ถ้าทิ่มแทงทุบตีผู้จับเจ็บป่วยถึงตาย กงสุลจะปรับไหมทำโทษให้ตามกฎหมายอนึ่ง ลูกค้าถอยเรือขึ้นล่องมาในลำแม่น้ำ เรือค้างน้ำอยู่กลางทาง กะลาสีขึ้นไปเก็บผลไม้ในสวนกิน เจ้าของสวนห้ามปรามไม่ฟัง จะเอามีดไล่ทิ่มแทงเจ้าของสวนความมีอยู่เนื่องๆ ครั้นจะให้เจ้าของสวนจับกุมเอาตัวมาฟ้องให้กงสุลทำโทษเล่า คนที่เฝ้าสวนนั้นน้อยมีอยู่แต่คนหนึ่ง สองคนจะจับกุมก็ไม่ได้ ให้กัปตันนายเรือแลนายห้างห้ามเสีย อย่าให้กะลาสี แลลูกจ้างไปเก็บเอาผลไม้ของราษฎร ชาวสวนเป็นอันขาด ถ้ามิฟังไปขนเก็บผลไม้ในสวน เจ้าของสวนแลคนเฝ้าสวนเอากระสุนยิงถูกแตกหัก เจ็บป่วยประการใด จะเอาโทษแต่เจ้าของสวนไม่ได้ ถ้าทำเจ้าของสวนเจ็บป่วยล้มตาย กงสุลจะชำระโทษให้ตามกฎหมายมาตรา ๔ ห้ามมิให้คนเที่ยวไปในกำแพงวัง แลขึ้นลงที่ตำหนักน้ำ ในพระบรมมหาราชวังพระบวรราชวัง แลวังสวนนันทอุทยาน วังสวนสระปทุมวัน ซึ่งมีเจ้าพนักงานแลนายประตูรักษาอยู่เข้าไปไม่ได้ ต่อเจ้าพนักงานนำแลยอมแล้วจึงเข้าไปได้ ถ้าห้ามมิฟัง ขืนเข้าไปในที่ห้าม แลขึ้นลงในท่าพระตำหนักน้ำ แลเข้าไปในประตูพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวัง แลวังสวนนันทอุทยานแลวังสวนสระปทุมวัน เจ้าพนักงาน แลนายประตูจะจับตัวมาส่งต่อกงสุล ถ้าสู้รบกันล้มตายลงจะเอาผิดแต่เจ้าพนักงาน แลนายประตูไม่ได้ ถ้าเจ้าพนักงานแลนายประตูตาย กงสุลจะปรับไหมทำโทษให้ตามกฎหมายพระราชบัญญัตินี้ ได้ตีพิมพ์เป็นอักษรไทย อักษรอังกฤษประกาศมาในครั้งหนึ่งก่อนเมื่อกาลต่อไปข้างหน้า มีความเกี่ยวข้องขึ้นอีก นอกจากพระราชบัญญัตินี้ ก็จะตั้งพระราชบัญญัตินั้นๆ เพิ่มเติมต่อไป ให้พระสงฆ์สามเณร แลข้าราชการ ฝ่ายทหาร ฝ่ายพลเรือน แลผู้สำเร็จราชการเมือง เอก โท ตรี จัตวา ปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือ แลราษฎรลูกค้าในประเทศ นอกประเทศทุกภาษา ซึ่งเข้ามาค้าขายเรือใหญ่แลเรือเล็กไปมาในคลอง แลลำแม่น้ำให้รู้จงทั่วกัน แล้วให้ประพฤติทำตามพระราชบัญญัตินี้จงทุกประการประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้นค่ำ ๑ ปีวอก โทศก จุลศักราช ๑๒๒๒242 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘๗. ประกาศให้ยกค่าไม้ปกำใบค่าน้ำมันณ วันพุธ เดือน ๙ ขึ้น ๗ ค่ำ ๑ ปีวอก โทศก
มีพระบรมราชโองการในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวดำรัสสั่งให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์ แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย แลราษฎรทั้งปวง บรรดาที่มีสวนเป็นเจ้าของสวนอยู่ในกรุง นอกกรุง ทั้งปวงให้ทราบว่า ตั้งแต่ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติครอบครองแผ่นดินมา ก็ทรงพระมหากรุณาเมตตาแก่มนุษยนิกร ไพร่ฟ้า ประชาชนทั่วไปทุกหน้าทุกตน แต่ถ้าว่าเมื่อจะให้ปกครองรักษาท่านทั้งปวง ให้พ้นอุปัทวอันตราย คือต้องโจรผู้ร้ายแลวิวาทก่ำเกินกันต่างๆ แลภัยอื่นๆ เป็นอันมากอยู่ดังนี้แล้วแต่พระองค์เดียวไม่มีกำลัง ผู้อื่นช่วยเป็นที่ปรึกษาคิดอ่าน แลพลโยธาทวยหาญ ที่จะเป็นกำลังจะปราบปรามศัตรู แลพวกพาลผู้ร้ายต่างๆ ก็ดี ไม่มีพระราชทรัพย์พอใช้ในที่พระราชทานเบี้ยหวัดรางวัลแก่ผู้ช่วยในราชการแผ่นดินแลโยธาทวยหาญ และจะจับจ่ายในการงานถิ่นฐานต่างๆ แลเครื่องศัสตราวุธเป็นเครื่องรักษาแผ่นดินนั้นก็ดีแล้วจะรักษาปกครองท่านทั้งปวงไปได้หรือ ฯ ก็ภาษีอากรต่างๆ ซึ่งเรียกเป็นส่วนหลวงตามพิกัดที่ควร ๑๐ ลดบ้าง ๑๒ ลดบ้าง ๑๕ ลดบ้าง แต่ผู้ประกอบการทำมาหากินนั้นๆ ก็ทราบพระราชหฤทัยอยู่แล้วว่า ท่านทั้งปวงไม่พอใจจะเสีย แต่ถ้าจะให้ยกให้เลิกเสียหมดตามประสงค์ของท่านทั้งปวง ก็จะได้สิ่งใดมาจับจ่ายทะนุบำรุงในการแผ่นดินเล่า มิใช่ว่ามีราชฤทธิ์ จะทรงพระอธิษฐานให้ฝนแก้วเจ็ดประการ ตกลงมาเต็มบ้านเต็มเมืองได้เหมือนพระเวสสันดร โดยถ้าจะให้ห่าฝนแก้วเจ็ดประการตกลงมาทั่วทั้งบ้านทั้งเมืองได้ เมื่อนั้นแก้วเจ็ดประการก็จะเหมือนกับหญ้าแลใบไม้ จะซื้อขายกันไม่ได้ ก็จะต้องการร้องหาสิ่งอื่นมาใช้แทนเงินทองดอกกระมัง เพราะเหตุฉะนี้ย่อมทรงพระราชดำริตริตรองอยู่เป็นนิตย์ ทรงพิจารณาเลือกสรรค้นคว้าหาภาษีอากรควรจะมีแต่ที่ใดไม่ควรจะมีในที่ใด เมื่อพิเคราะห์ไปด้วยเหตุต่างๆ ถ้าทรงพระราชดำริเห็นว่าแต่ที่ใดภาษีอากรไม่ควรเรียกแต่ราษฎรถึงที่นั้นแต่ก่อนมีอย่างธรรมเนียม เคยให้เรียกมา ก็ทรงพระมหากรุณาแก่ราษฎรทรงปรึกษาด้วยท่านเสนาบดี แล้วก็ได้ให้เลิกถอนเสียเป็นหลายเรื่องหลายรายมาแล้ว หรือภาษีอากรแต่สิ่งใดที่มีกำไรมีผลแก่ผู้ทำนั้นน้อยพิกัดแรงเกินอยู่ก็โปรดให้ลดพิกัดนั้นลงเสีย ให้สมควรก็หลายรายแล้ว แลเมื่อพระราชทรัพย์สำหรับใช้ราชการแผ่นดินตกน้อยไปไม่พอแก่การจับจ่าย ก็ทรงปรึกษาเสนาบดี แลลูกค้าผู้ใหญ่ให้เห็นพร้อมกันว่าสิ่งใดมีผลแก่ผู้ทำมากยังไม่มีภาษีอากรมาแต่ก่อน ควรจะเรียกภาษีอากรขึ้นท้องพระคลัง ใช้แทนส่วนที่เลิกเสียลดเสียนั้นได้ ก็ให้เสนาบดี แลลูกค้าผู้ใหญ่ปรึกษาพร้อมใจกัน ตั้งพิกัดอัตราที่ควรแล้ว ให้มีภาษีอากรแต่สิ่งนั้นขึ้นบ้าง พอได้ใช้ส่วนที่ตกที่ขาดไปได้ คงเป็นกำลังรักษาแผ่นดินมิให้เสื่อมทรามลง ฯ๑ตรงกับวันที่ ๒๕ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๐๓243 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ก็แลการทั้งปวงต่างๆ ที่เป็นที่ทำกินของราษฎร ย่อมยักย้ายแปรปรวนไปตามเวลานั้นๆ ไม่ยืนอยู่บางสิ่งราคาขึ้น บางสิ่งราคาตก บางสิ่งมีคนตื่นกันทำมาก บางสิ่งผู้ที่เคยทำละเลยเสียโดยมากเพราะฉะนั้นการตั้งขึ้นใหม่ แลเลิกหรือลดภาษีอากรตามการนั้นเหตุนั้นๆ ก็ต้องจำเป็นยักย้ายเปลี่ยนแปลงแปรปรวนไป ซึ่งจะให้ยืนอยู่ด้วยสักว่าถือลัทธิว่า ให้ทำให้คงอยู่ตามอย่างเก่าอย่างเดิมนั้นไม่ได้เป็นแท้ ฯ ถึงว่าทรงพระราชอุตสาหะทรงพระอนุเคราะห์แก่ราษฎรอยู่ดังนี้ ราชการต่างๆ มีมากจะทรงพระราชดำริให้ละเอียดลออตลอดสิ้นไปทุกอย่างทุกสิ่งทุกสถานในขณะเดียวก็ไม่ได้ ต้องคอยทรงพระราชดำริ แลไต่ถามเจ้าพนักงานแลข้าราชการผู้ใหญ่เก่าๆ ไล่เลียงทราบพระราชหฤทัยได้แน่นอน แล้วที่ทรงตัดสินไปได้แต่เวลาละเรื่องสองเรื่อง รายหนึ่งสองรายเสมอไปหรือลางสิ่งเล็กน้อยเคลือบแฝงอยู่ในกรมว่าอย่างธรรมเนียมเก่าก็ยังไม่ประจักษ์ง่าย ต่อเหตุบังเกิดมีจึงได้ทรงพระปรารภขึ้น แล้วทรงตัดสินให้ยักย้ายเสียใหม่ หันเข้าหาการที่ควรแก่กาลปัจจุบันนี้ครั้งนี้ทรงพระปรารภถึงเรื่องอากรสวนใหญ่ ไล่เลียงเจ้าพนักงานทราบการถ้วนถี่แล้วจึงทรงพระราชดำริว่าราษฎรที่มีสวน อุตส่าห์ทำที่สวนปลูกต้นผลไม้ต่างๆ ได้ผูกแก้เงินอากรแต่ขุนหมื่นนายระวางไปตามพิกัดต้นผลไม้ โดยอย่างธรรมเนียมเก่าใหม่ ตามที่มีจำนวนต้นไม้มีพิกัดเงินอากรมากแลน้อย โดยกำหนดที่ทำไว้ในโฉนด ซึ่งได้ประทับตราแปดดวงของข้าหลวงเดินสวนแปดนายนั้น ต้องเสียเงินเสมอทุกปีแล้วยังมีอย่างธรรมเนียมสืบมาแต่แผ่นดินที่ล่วงแล้วว่าให้ชาวสวนต้องเสียเงินนอกจากอากร ๔ อย่างอีกเป็นเงินสวนละสองสลึง คือ ค่าไม้ปกำใบเฟื้องหนึ่ง ค่าเฉลี่ยน้ำมันเฟื้องหนึ่ง ค่าผลดีปลีเฟื้องหนึ่ง ค่าเม็ดคำเฟื้องหนึ่ง ค่าของ ๔ อย่างนี้ราษฎรเจ้าของสวนต้องเสียทุกปีมาช้านาน บัดนี้ทรงพระราชดำริเห็นว่า ของสองสิ่งคือค่าไม้ปกำใบค่าเฉลี่ยน้ำมันมะพร้าวใช้ราชการนั้น จะมีมาแต่ครั้งใดแผ่นดินใดหาทราบเป็นแน่ไม่ ทรงพระราชดำริเห็นว่าจะเป็นกระแสพระราชดำริพระเจ้าแผ่นดิน หรือความคิดเสนาบดีแต่ก่อนเก่า ครั้งเมื่อเวลาในหลวงยังกำลังตกแต่งสำเภาจีนออกไปค้าขายต่างประเทศ มีกำไรมาใช้ในราชการแผ่นดินอยู่แลเมื่อเวลาภาษีไม้ไผ่น้ำมันมะพร้าวยังไม่มี ราษฎรผู้ที่มีสวนจึงต้องส่งไม้ปกำใบสำหรับใช้แต่งสำเภาหลวงแลเฉลี่ยน้ำมันมะพร้าวมาใช้ราชการ ครั้นมากาลเมื่อภาษีไม้ไผ่ ภาษีน้ำมันมะพร้าวมีขึ้นแล้ว สำเภาจีนในหลวงก็ไม่ได้ตกแต่งไปค้าขายแล้ว ค่าไม้ปกำใบแลค่าเฉลี่ยน้ำมันควรจะให้เลิกเสีย แต่หามีผู้ใดคิดอ่านยกเลิกค่าไม้ปกำใบ ค่าเฉลี่ยน้ำมันเสียไม่ นายระวางจึงได้เรียกเก็บมาตามเคยทุกปี บัดนี้จึงทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมจะให้ยกเงินค่าไม้ปกำใบเฟื้องหนึ่ง ค่าเฉลี่ยน้ำมันเฟื้องหนึ่งเป็นสวนละสลึงหนึ่ง ที่เจ้าของสวนต้องเสียอยู่ทุกปีนั้นเสีย แลเงินค่าไม้ปกำใบค่าเฉลี่ยน้ำมัน ที่นายระวางได้เก็บมาส่งไว้ยังพระคลังมหาสมบัติ แลได้ใช้จ่ายราชการไปแล้ว แต่ปีกุน ตรีศก ถึงปีมะแม เอกศก จะใคร่คิดพระราชทานใช้คืนให้แก่เจ้าของสวนนั้นด้วย แต่ค่าผลดีปลีเม็ดคำอีกอย่างละเฟื้องหนึ่ง เป็นเงินสวนละสลึงหนึ่งนั้น ทรงพระราชดำริเห็นว่าเป็นค่าของเกณฑ์ปลูก ตามกระแสพระราชดำริ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงไว้เพื่อจะทะนุบำรุงบ้านเมืองให้รุ่งเรืองด้วยสินค้าสิ่งของควรจะใช้สอยเป็นประโยชน์แก่แผ่นดินแลราษฎร จึงได้มีพระราชโองการ ให้ขุนหมื่นนายระวางป่าวร้องเจ้าของสวนให้ปลูกต้นดีปลีต้นคำ244 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวขึ้นไว้ในที่ว่างหว่างต้นไม้ ที่ยังว่างอยู่ควรจะปลูกได้ตามมากแลน้อย แต่เกรงว่าราษฎรเจ้าของสวนที่เกียจคร้านจะไม่ปลูกขึ้นตามบังคับ จึงเกณฑ์ให้ส่งผลดีปลีเม็ดคำแก่นายระวางทุกปีเป็นสำคัญสวนในกรุงเทพมหานครสวนหนึ่งส่งผลดีปลีหนักชั่งจีนกับเม็ดคำทะนานหนึ่ง แต่สวนเมืองสมุทรสงคราม เมืองราชบุรี เมืองเพชรบุรี เมืองสาครบุรี เมืองนครไชยศรี เมืองฉะเชิงเทรานั้นส่งผลดีปลีหนักสองชั่งจีนสิ่งเดียวเป็นธรรมเนียมมา เพราะฉะนั้นให้เลิกเสียด้วย ก็ไม่มีเหตุเป็นที่อ้างอันควรจะต้องคงไว้ตามพระราชบัญญัติ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงจะชอบครั้นทรงพระราชดำริ แล้วจึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พนักงานเชิญกระแสพระราชดำริ ให้ปรึกษาท่านเสนาบดี ให้เห็นพร้อมกันก่อนแล้วจึงให้ประกาศไปจึงท่านเสนาบดีกับเจ้าพนักงานปรึกษาพร้อมกันแล้ว กราบบังคมทูลพระกรุณาว่า ซึ่งทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ จะให้ยกเงินค่าไม้ปกำใบ ค่าเฉลี่ยน้ำมันที่ราษฎรเจ้าของสวนต้องเสียอยู่ทุกปี ปีละสลึงเสียนั้น ชอบด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมแล้ว แต่เงินค่าไม้ปกำค่าเฉลี่ยน้ำมันจำนวนเก่า ซึ่งขุนหมื่นนายระวางเก็บเอามาส่งไว้ยังพระคลังมหาสมบัติแล้วแต่ ณ ปีกุน ตรีศกถึงปีมะแมเอกศกนั้น เห็นว่าเจ้าของสวนลางรายตายสูญ หรือยกอพยพหลบหนีไปก็มีบ้างที่ขายสวนให้แก่ผู้อื่นต่อๆ กันไปหลายรายแล้วก็มีบ้าง ถ้าจะโปรดเกล้าฯ ให้ชำระเงินที่เก็บมาแล้วถึง ๙ จำนวนคืนให้ ราษฎรเจ้าของสวนจะได้รับพระราชทาน จะขาดๆ เหลือๆ ไม่ทั่วกัน การที่จะชำระคืนนั้นก็จะไม่รู้จบลง ขอรับพระราชทานให้ยกเงินค่าไม้ปกำใบ ค่าเฉลี่ยน้ำมันสองสิ่งนี้ แต่จำนวนปีวอกโทศกสืบต่อไปเทอญ แต่เจ้าของเกณฑ์ปลูกทั้งสองสิ่งนั้น ขอรับพระราชทานให้ขุนหมื่นนายระวางคงเรียกอยู่ตามเดิม ตามกระแสพระราชดำรินั้นเถิด จึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมว่า ท่านเสนาบดีเห็นพร้อมกันดังนั้นแล้ว แล้วให้มีหมายบอกแก่ราษฎรชาวสวนให้ผู้จงทั่ว ถ้าราษฎรที่มีสวนจะผูกแก้เงินอากรแต่นายระวางสืบไป อย่าให้เสียค่าไม้ปกำใบเฟื้องหนึ่ง ค่าเฉลี่ยน้ำมันเฟื้องหนึ่ง เป็นเงินสวนละสลึงต่อไปเลย คงให้ส่งแต่ค่าของเกณฑ์ปลูกทั้งสองสิ่งๆ ละเฟื้องนั้นอยู่ตามเดิม หรือจะส่งผลดีปลีเม็ดคำ สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ก็ให้นายระวางรับเอาไว้ถ้ามิรับพูดจาเกี่ยงเลี่ยงคิดจะเอาเป็นเงินอย่างเดียวก็ดี หรือยังไม่เร่งรัดเรียกร้องจะเอาค่าไม้ปกำใบแลค่าเฉลี่ยน้ำมันอีกก็ดี ให้ราษฎรมาร้องเรียนยังพระคลังมหาสมบัติ ถ้าเจ้าพนักงานไม่ตัดสินให้ก็ให้ทำฎีกาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายให้ทราบเทอญประกาศมา ณ วันพุธเดือน ๙ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีวอก โทศก เป็นวันที่ ๓๓๖๐ ในรัชกาลปัจจุบันนี้245 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๘๘. ประกาศพระราชบัญญัติให้ภิกษุสามเณรแลลูกศิษย์วัดเมื่อประพฤติอนาจารแล้วให้มาลุแก่โทษเสีย จะยกโทษให้ณ วันศุกร์ เดือน ๙ แรม ๑ ค่ำ ๑ ปีวอก โทศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่พระสงฆ์สามเณร คฤหัสถ์ศิษย์วัดทั้งปวงให้ทราบทั่วกัน ตั้งแต่นี้สืบไป พระสงฆ์สามเณรรูปใดประพฤติอนาจารทุจริตได้เกี้ยวให้เป็นที่รังเกียจก็ดี หรือได้ถึงชำเรากับผู้หญิง แลเล่นสวาทสัมผัสหรือถึงชำเราก็มียังบวชอยู่แลสึกไปแล้วยังไม่พ้นกำหนดสามปีก็ดี พระสงฆ์สามเณรสูบฝิ่นสูบกัญชา กินสุราน้ำตาลส้ม เล่นถั่วโปการพนันต่างๆ นุ่งผ้าคฤหัสถ์ ถืออาวุธเที่ยวอย่างใดอย่างหนึ่ง ดังที่กล่าวห้ามไว้นั้น ยังบวชอยู่ก็ดี สึกไปแล้วยังไม่พ้นสามเดือนก็ดี เมื่อยังไม่มีโจทก์ฟ้องหรือซัดทอดถึงตัวก่อนแล้วมีความร้อนตัวกลัวผิด ก็ให้มาสารภาพลุแก่โทษตัวต่อกรมธรรมการตามสัตย์จริงอย่าอำพรางปิดบังความชั่วไว้ แลซัดพวกเพื่อนผู้ทำผิดด้วยกันเช่นกันตามรู้ตามเห็นให้สิ้นเชิง จะทรงพระกรุณายกโทษพระราชทานให้แก่ผู้ที่สารภาพลุแก่โทษตัวนั้น ไม่ให้ต้องรับพระราชอาญา ถ้ามิใช่หมู่ไพร่หลวง ไม่ต้องสักเป็นไพร่หลวงแลไม่ให้ต้องเสียค่าฤชาธรรมเนียม จะต้องเสียสมุดดินสอเล็กน้อยแล้วจะมอบตัวคืนให้เจ้าหมู่มูลนายไปสักตามหมู่เดิม อนึ่ง คฤหัสถ์ศิษย์วัดหรือชาวบ้านเป็นคนสอพอ ซื้อฝิ่น ซื้อสุรา ซื้อน้ำตาลส้มให้พระสงฆ์สามเณรสูบแลกิน แลตัวได้สูบได้กินด้วยพระสงฆ์สามเณรก็ดี เล่นถั่วโปการพนันกับพระสงฆ์สามเณรแลเล่นสวาท หรือเป็นคนชักสื่อผู้หญิงให้พระสงฆ์สามเณร แลได้รู้ได้เห็นว่าพระสงฆ์สามเณรทำผิดอย่างใดอย่างหนึ่งที่กล่าวห้ามไว้แล้วหรือตัวหญิงซึ่งได้ยอมให้พระสงฆ์สามเณรทำชำเราด้วย หรือสัมผัสถูกต้อง นั่งในที่ลับสองต่อสองหรือได้รับได้ให้หนังสือเล้าโลมเกี้ยวพาน หรือพูดเจรจาต่างๆ ในทางสังวาสด้วยพระสงฆ์สามเณรรูปใดรูปหนึ่งก็ดี ก็ให้มาสารภาพพลุแก่โทษตัวตามความสัตย์จริงต่อกรมธรรมการ แลซัดพวกเพื่อนผู้ทำผิดด้วยกันเช่นกันตามรู้ตามเห็นให้สิ้นเชิง จะทรงพระมหากรุณายกโทษพระราชทานเหมือนพระสงฆ์สามเณรที่มาสารภาพลุแก่โทษนั้น ถ้าพระสงฆ์สามเณรแลคฤหัสถ์ผู้ทำผิด ไม่สารภาพลุแก่โทษตัวโดยดี แต่ในปีวอก โทศกนี้ เมื่อชำระไปมีผู้ยืนยันกล่าวหาตั้งแต่สองปากจะเอาเป็นสัตย์ลงโทษตามโทษานุโทษ ฝ่ายคฤหัสถ์ศิษย์วัดที่อยู่กุฎีหมู่เดียวกับพระสงฆ์สามเณรผู้ทำผิดนั้น แต่ก่อนไม่มีโทษจึงพากันเพิกเฉยเสีย พระสงฆ์สามเณรจึงเกิดความเช่นนี้อย่างนี้เนืองๆตั้งแต่นี้สืบไป จะให้มีโทษแก่คฤหัสถ์ศิษย์วัดที่อยู่กระพีเดียวกับพระสงฆ์สามเณรผู้ทำผิดด้วยจะชำระเอาตัวสักเป็นไพร่หลวงทุกคนแต่อายุ ๑๓ นี้ขึ้นไป อนึ่ง ในวัดอารามใดๆ อย่าให้มีพระสงฆ์สามเณรอยู่นอกบาญชี ถ้าพระสงฆ์สามเณรอยู่นอกบาญชีมีผู้จับตัวมาได้จะให้สึกออก๑ตรงกับวันที่ ๓ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๓246 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสักไพร่หลวง พระสงฆ์สามเณรผู้สมคบไว้ในกระพีนอกบาญชีนั้น มีโทษเสมอผู้ผิดด้วย แล้วจะให้กับปิยการกหรือผู้ส่งสำรับพระราชาคณะ พระครู ฐานานุกรม เปรียญ เจ้าหมวดในคณะแลนายประกันของภิกษุผู้สมคบเป็นเจ้าสำนัก แลภิกษุอื่นที่อยู่ร่วมอุปจารชานจังหวัดเดียวกับผู้สมคบนั้นๆ เรี่ยไรกันเสียเงินให้เป็นรางวัลแก่ผู้จับ นับตัวพระสงฆ์สามเณรผู้อยู่นอกบาญชีรูปละ ๓ ตำลึงถ้าพระสงฆ์สามเณรอาคันตุกะจะมาอาศัยอยู่ ก็จงบอกเจ้าพนักงานกรมธรรมการให้รู้ พระสงฆ์สามเณรที่อยู่ในบาญชีมีประกันผู้รับแล้ว แลประพฤติอนาจารทุจริตอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นการเกี่ยวข้องในพระราชอาณาจักร ควรจะสึกเป็นโทษหลวงนั้น เมื่อพระราชาคณะ พระครู ฐานานุกรมเปรียญ เจ้าคณะ แลเจ้าอธิการรู้จักตัวพระสงฆ์สามเณรผู้ทำผิดแล้ว ขอให้พระราชาคณะ พระครูฐานานุกรม เปรียญ เจ้าคณะ เจ้าอธิการ เป็นธุระว่ากล่าวให้พระสงฆ์สามเณรผู้ทำผิดอย่างที่กล่าวห้ามไว้นั้นสึกเสีย อย่าให้รกอยู่ในพระศาสนา ถ้าพระสงฆ์สามเณรผู้ทำผิดไม่ยอมจะสึกก็ให้มอบตัวคืนให้นายประกันผู้รับตัวไป ถ้าผู้ทำผิดรู้สึกโทษตัว หนีไปก็ดี หรือมีอธิกรณ์เล็กน้อยเจ้าคณะ เจ้าอธิการไม่ชอบใจ ขับไล่ไปก็ดี ลาไปโดยปรกติหรือไปโดยธรรมดาก็ดี ก็ให้มาบอกกรมธรรมการแต่ยังไม่มีคดีฟ้องต้องซัด ว่าพระสงฆ์สามเณรรูปนั้น ประพฤติอนาจารสิ่งนั้นๆ ให้สึกไปแล้ว แลหนีไปแล้ว หรือไม่ยอมสึกมอบตัวคืนให้นายประกันผู้รับไปแล้ว หรือขับไล่ไปเสียแล้วแลลาไป สึกไปโดยธรรมดา เมื่อเจ้าคณะ เจ้าอธิการ มาบอกไว้ดังนี้แล้ว ไม่ติดตามเอาตัวผู้ทำผิดนั้นมาชำระคดีเรื่องนั้นๆ ต่อไป ความสิ่งใดจะเกิดขึ้นที่ตัวผู้นั้น ก็ไม่เอาตัวผู้นั้นแต่เจ้าคณะเจ้าอธิการ ให้กรมธรรมการทำตั๋วประทับตราให้เจ้าคณะ เจ้าอธิการ ไปเป็นสำคัญว่าได้มาบอกไว้แล้ว ถ้าไม่ได้มาบอกไว้แต่ก่อนแล้ว ภายหลังมีคดีความสิ่งใดเกิดขึ้น จะตั้งจำหน่ายว่า ขับไล่ไปเสียแล้ว ลาไป สึกไปแล้ว หรือหนีไปก่อนแล้วนั้นไม่ได้ จะต้องเร่งเอาตัวผู้ต้องคดีแต่เจ้าคณะเจ้าอธิการทุกๆ เรื่องพระราชบัญญัติประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือน ๙ แรมค่ำ ๑ ปีวอก โทศก ฯ๑๘๙. หมายประกาศเรื่องตัวเลกเป็นพาลให้เจ้าหมู่มูลนายกักขังแลบอกกล่าวเสียจึงจะพ้นความผิดณ วันอาทิตย์ เดือน ๙ แรม ๓ ค่ำ ๑ ปีวอก โทศก
ด้วยพระศรีกาฬสมุดรับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมสั่งว่า ให้มีหมายประกาศแก่เจ้าตั้งกรมแล้ว พระองค์เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม หม่อมเจ้าหม่อมราชวงศ์แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายทหารพลเรือน ในพระบรมมหาราชวัง พระบวร๑ตรงกับวันที่ ๕ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๓247 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ราชวังให้รู้ทั่วกันว่า ถ้าไพร่หลวงกรมหนึ่งกรมใดเป็นคนสูบฝิ่นกินสุรา คบหากันเที่ยวทำโจรกรรมปล้นสะดม ตีชิงวิ่งราว แทง ฟัน บุกรุกถึงบ้านถึงเรือน เจ้าหมู่มูลนายเห็นว่าไพร่หลวงผู้นั้นเป็นคนพาลจะไปทำให้เกิดความขึ้น จะเอาตัวไพร่หลวงส่งไม่ได้ ก็ให้เจ้าหมู่มูลนายเอาตัวไพร่หลวงไปส่งยังกรมพระนครบาล มอบฝากคุกฝากตะรางไว้ให้มั่นคง แล้วให้เจ้าหมู่มูลนายทำหางว่าวมายื่นต่อเจ้าพนักงานผู้ชำระจ่ายเดือนคนละฉบับ จะได้หักบาญชีตะรางเดือนให้ ถ้าเป็นข้าเจ้าบ่าวข้าราชการแลทาสเจ้าหมู่มูลนายเห็นว่าเป็นคนพาลจะไปทำให้เกิดความขึ้น จะส่งตัวไม่ได้จะเอาบ่าวทาสของตัวจำจองไว้ให้มั่นคง อย่าให้ไปทำให้เกิดความขึ้นก็ได้ ถ้าเหลือกำลัง เจ้าหมู่มูลนายจะเอาบ่าวทาสของตัวไปส่งยังเจ้าพนักงานที่มีทิมมีตะรางเป็นที่ขังคนกรมหนึ่งกรมใดก็ตามใจ ถ้าบ่าวทาสที่ไปส่งไว้นั้นไปทำให้เกิดความขึ้น ก็จะได้เอาตัวบ่าวตัวทาสที่ไปส่งไว้นั้นแต่เจ้าพนักงานแลผู้คุมที่รับไว้ ถ้าเจ้าหมู่มูลนายโกรธแกล้งพาโลจำจองตัวเลกของตัวก็ดี ให้ผู้หนึ่งผู้ใดไปจำจองก็ดี ตัวเลกร้องสมัครเป็นไพร่หลวง ถ้าไม่มีผู้ใดรับประกันตัวเลก ก็จะจำจองไว้กว่าจะมีผู้รับประกันจึงจะส่งตัวเลกไปเป็นไพร่หลวง ถ้าไพร่หลวงก็ดี ข้าเจ้าบ่าวข้าราชการแลทาสก็ดีไปทำให้เกิดความขึ้นดังนี้ เจ้ากรม ปลัดกรมซึ่งคุมไพร่หลวง เจ้าตั้งกรมแล้ว พระองค์เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม หม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ ข้าราชการผู้ใหญ่น้อย ฝ่ายทหาร ฝ่ายพลเรือน แลเจ้าพนักงานผู้รับตัวเลกสักไว้ หรือในหนังสือคุ้มสักไว้ในพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวัง ส่งตัวเลกไพร่หลวงไพร่สม บ่าวแลทาสที่ไปทำให้เกิดความ ไม่ได้ตัวแต่ในกำหนดเจ็ดวันจะเรียกเร่งเอาเงินไปเป็นค่าสินบนจับเลกไพร่หลวง ไพร่สม ตั้งแต่ชั่งหนึ่งขึ้นไปจนถึงสิบชั่ง ตามที่ได้ความว่าเป็นคนหัวหน้าพวกเพื่อนต้นเหตุปลายเหตุ ทำให้เกิดความขึ้นมากแลน้อยแต่เจ้าหมู่มูลนายแลผู้คุมผู้รับตัวเลกไว้นั้น มาไว้กลางตระลาการก่อน ถ้าเจ้าหมู่มูลนายแลผู้คุมรับผู้รับตัวเลกไม่มีเงินจะใช้ค่าสินบน ก็จะให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนเจ้าหมู่มูลนาย แลผู้คุมและผู้รับตัวเลก กว่าจะได้เงินครบค่าสินบนจะลดเงินให้เพราะเฆี่ยนทีละกึ่งตำลึงด้วย เงินที่ส่งแล้วจะให้แก่ผู้ที่จับคนผิดได้ ถ้าเจ้าหมู่มูลนายแลผู้คุมผู้รับตัวเลก ไพร่หลวง ไพร่สม บ่าวแลทาสที่ไปทำให้เกิดความมาส่งให้ได้แล้วเงินค่าสินบนซึ่งเจ้าหมู่มูลนายแลผู้คุมผู้รับตัวเลกเสียไว้มากน้อยเท่าใด จึงจะคืนให้เจ้าหมู่มูลนายแลผู้คุมผู้รับตัวเลก ถ้าเจ้าหมู่มูลนายผู้คุมเสียค่าสินบนไปเพราะอ้ายผู้ทำผิด จะไปเอาบุตรภรรยาข้าทาสบ้านช่องข้าวของของอ้ายผู้ทำผิดมากว่าจะคุ้มเงินที่เสียไปก็ได้ แต่ให้บอกกล่าวแก่กรมพระสัสดี ในพระบรมมหาราชวัง ในพระบวรราชวัง ตามกรมขึ้นให้รู้เป็นพยานก่อน ถึงญาติพี่น้องของผู้ผิดจะมาร้องฟ้องว่าเจ้าหมู่มูลนายผู้คุม ไปเอาบุตรภรรยาข้าทาสบ้านเรือนข้าวของของผู้ผิดมาชำระได้ความจริงว่า เอามาแทนพอครบค่าสินบนไม่มากเกินไปแล้ว เจ้าหมู่มูลนายแลผู้คุมก็ไม่มีความผิดเลย แต่สินบนจับไพร่หลวงหรือคนที่ควรจะเป็นไพร่หลวง โจทก์หลบเข้าไปแอบอิงสักหรือรับหนังสือคุ้มสัก หรืออ้างอิงเข้าแอบแฝงอยู่ในบ้านช่องนั้น ผู้สมคบเป็นคนผิดต้องใช้สินบนค่าจับเปล่า จะเรียกร้องเอาแต่ไพร่หลวง แลบุตรภรรยาของไพร่หลวงไม่ได้เลย ความทั้งปวงนี้ให้กรมมหาดไทย กรมพระกลาโหม กรมท่า กรมพระสัสดี หมายบอกจงทั่ว อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่งหมายประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือน ๙ แรม ๓ ค่ำ ปีวอก โทศก248 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๙๐. ประกาศห้ามพระสงฆ์ไม่ให้บอกใบ้แทงหวยแลประพฤติอนาจารณ วันจันทร์ เดือน ๑๐ แรม ๓ ค่ำ ๑ ปีวอก โทศก
ด้วย พระธรรมการบดี ศรีวิสุทธสาสนวงศ์ประการ จางวางกรมธรรมการ รับพระบรมราชโองการสั่งว่า อัญเชิญพระราชปุจฉาออกมาเผดียงถาม พระพิมลธรรม พระธรรมวโรดมพระราชาคณะผู้ใหญ่ผู้น้อย ๑๖ รูป ประชุมกัน ณ ตำหนักกรมสมเด็จพระปรมานุชิต ชิโนรศรีสุคตขัติยวงศ์ วัดพระเชตุพนมหาวิหารว่า แต่ครั้งก่อนพระราชาคณะผู้น้อยผู้ใหญ่ ท่านประชุมกันปรึกษาโทษว่า พระภิกษุสามเณรบอกใบ้แทงหวยเป็นการใกล้อุตริมนุษยธรรมอยู่ เหตุไม่รู้ว่ารู้ ไม่เห็น ว่าเห็น ทั้งเป็นภัณฑไทยใกล้อทินนาทาน เหตุเขาเสียทรัพย์ทั้งสองฝ่าย ไม่เอาไว้ร่วมสังฆกรรมทำอุโบสถธรรมต่อไป ให้สึกเสีย แต่ภิกษุที่แทงหวยนั้นเป็นสเตกิจฉาเยียวยาได้ จึงปรึกษากันจะขอรับพระราชทานว่ากล่าวสั่งสอนเอาสัญญาทานบนไว้สักครึ่งหนึ่ง ถ้าขืนกระทำต่อไป จะให้สึกเสียจากพระศาสนา ได้ถวายพระพรไว้ครั้งนี้แล้วก็ให้หมายประกาศไปให้รู้ทั่วทุกๆพระอารามแล้ว ตั้งแต่นี้สืบไปเบื้องหน้า มีภิกษุสามเณรเป็นนักเลงบอกใบ้แทงหวยเกิดขึ้น ณอารามใดๆ จะให้ลงทัณฑกรมพระราชาคณะ พระครู ฐานานุกรม เจ้าคณะเจ้าอธิการ ในพระอารามนั้นๆ แลจะถวายทัณฑกรรมเจ้าประคุณผู้ใหญ่ที่มาประชุมพร้อมกันด้วย กฎหมายฉบับนี้ ก็ประกาศให้รู้ตัวกันแต่ก่อนครั้งหนึ่งแล้ว ก็บัดนี้ภิกษุสามเณรยังประพฤติขืนหมายยืนอยู่หาประพฤติตามกฎหมายที่ประกาศไว้ หาเอาไม่ ยังบอกใบ้แทงหวย กินเหล้า เล่นเบี้ย ทำอนาจารต่างๆ ตามอำเภอใจ ฝ่ายพระราชาคณะฐานานุกรม ผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวงเล่า ก็ไม่มีความอายแก่พระสงฆ์ลังกา พม่า มอญ ซึ่งได้เข้ามาอยู่ในพระมหานคร แลไม่มีความอายสัปปุรุษสีกาทายก ที่เขามีศรัทธาเลื่อมใสในพระศาสนา จึงละเมินเพิกเฉยเสีย หาช่วยสั่งสอนห้ามปรามกันไม่ ภิกษุสามเณรจึงกำเริบใจกระทำแต่การทุจริตต่างๆ ตามอำเภอใจ ให้มัวหมองในพระศาสนามีเป็นอันมากจนถึงอ้ายสมีเขียน อยู่วัดชีปะขาว ไปนอนบอกหวยอยู่ในบ้านกับสีกา ๒,๓,๔, คืน แลอ้ายมหาขันเปรียญ อยู่วัดมหาธาตุนุ่งห่มผ้าปลอมเพศคฤหัสถ์กินเหล้าถือดาบเที่ยวกลางถนนเพลากลางคืนราชบุรุษจับได้ ทราบถึงเจ้าแผ่นดิน จึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้พระธรรมการบดีดำเนินพระราชปุจฉามาเผดียงถามพระราชาคณะผู้น้อยผู้ใหญ่ ว่าภิกษุสามเณรบอกใบ้หวยอย่างอ้ายเขียน แลช่างทำทองรูปพรรณนั้น ควรจะไว้รวมอุโบสถสังฆกรรมหรือ หรือจะมีความรังเกียจเป็นประการใด ให้ถวายพระพรทรงทราบพระราชาคณะผู้น้อยผู้ใหญ่ได้ถวายพระพรแล้ว ว่าภิกษุบอกใบ้หวยอย่างอ้ายเขียนนี้ เป็นบาปสมาจาร แลภิกษุสามเณรกินเหล้า ปลอมเพศเป็นคฤหัสถ์๑ตรงกับวันที่ ๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๓249 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เช่นอ้ายขัน แลเป็นช่างทำทองรูปพรรณ เป็นการจ้างหากินอย่างฆราวาสนั้นก็ดี เหล่าจำพวกนี้ไม่รับพระราชทานเอาไว้ร่วมอุโบสถสังฆกรรม ถ้าจับได้จะลงทัณฑกรรมตี ๕๐ ที แล้วจะให้สึกจากพระสงฆ์ แต่นี้สืบไป พระราชาคณะ ฐานานุกรม เปรียญเจ้าหมู่ทุกคณะ เจ้าอธิการ ในกรุงนอกกรุงทุกๆ พระอารามทราบหมายประกาศนี้แล้ว ช่วยว่ากล่าวสั่งสอนพระสงฆ์สามเณร อย่าให้บอกใบ้แทงหวย ทำช่างทองรูปพรรณต่างๆ เป็นการจ้างหากินอย่างฆราวาสอย่าให้นุ่งห่มผ้าคฤหัสถ์เที่ยวกินเหล้า ใส่หมวกจีโบเที่ยวแทงโปแทงถั่วตามโรงจีนแลประเทศที่ใดๆ ก็ดี อย่าให้มีผิดขึ้นได้ในพระอารามเป็นอันขาด ถ้ามีอยู่ในพระอารามใด พระครูฐานานุกรม เจ้าหมู่ เจ้าคณะเจ้าอธิการ อย่าปิดบังอำพรางไว้ จับตัวมาส่งยังเจ้าคณะ เหนือ ใต้ กลาง วัดพระเชตุพนจงทุกๆเรื่องอย่าประมาท ราชบุรุษเขาสืบเสาะบนบานจับภิกษุสามเณรผู้บอกใบ้แทงหวย หรือกินเหล้านุ่งห่มผ้าปลอมเพศเป็นคฤหัสถ์ ใส่หมวกจีโบแทงโบแทงถั่ว ถือศัสตราวุธกระบอกยาวกระบอกสั้นเป็นช่างทองทำรูปพรรณ เป็นการจ้างหากินอย่างฆารวาสประพฤติอนาจารต่างๆ ถ้าราชบุรุษเขาจับตัวเอามาได้ หรือมีผู้มาร้องเรียน รู้จักชื่อว่าอยู่วัดใดอารามใดแล้ว จะให้ปรับหมายทำทัณฑกรรมกับพระครู ฐานานุกรม เจ้าคณะอธิการ อุปัชฌาย์อาจารย์วัดนั้นๆ แล้ว จะต้องปรับหมายให้เสียรังวัด เหมือนเช่นวัดมหาธาตุ ถ้าภิกษุสามเณรอยู่ในกุฎีใกล้เคียงกัน รู้เห็นแล้วไม่เอาความมากราบเรียนกับเจ้าคณะผู้ใหญ่ให้แจ้ง ก็จะให้ปรับโทษจงหนักตามภิกษุสามเณรผู้กระทำผิด แต่พระภิกษุเณรเณรรูปใด อยู่พระอารามใดที่บอกใบ้หวยให้เขานั้น เจ้าหมู่เจ้าคณะรู้แล้วให้จับตัวมาส่งแก่เจ้าคณะผู้ใหญ่วัดพระเชตุพน อย่าให้ปิดบังไว้ในพระศาสนาเป็นอันขาดหมายประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือน ๑๐ แรม ๓ ค่ำ ปีวอก โทศก๑๐๑๙๑. ประกาศให้ผู้ที่ทรงรู้จักมาเฝ้า จะพระราชทานเงินณ วันพุธ เดือน ๑๐ แรม ๑๒ ค่ำ ๑ ปีวอก โทศก
ด้วยพระยาวรพงศ์พิพัทธ์ เจ้าหมื่นศรีสรรักษ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ดำรัสว่า เมื่อปีมะแม เอกศก ได้ทรงอนุเคราะห์แก่อาณาประชาราษฎรชายหญิงในกรุงเทพ ฯ แลหัวเมือง คนที่สูงอายุตั้งแต่อายุ ๖๐ ปีขึ้นไปนั้น พระราชทานเงินคนละบาททั่วทุกคนแล้ว บัดนี้มีพระราชประสงค์จะใคร่ทรงอนุเคราะห์แต่คนที่ได้ทรงรู้จักมาแต่ก่อนก็ดี ที่ทรงรู้จักในทุกวันนี้ก็ดี จะพระราชทานเงินคนละบาท ไม่เลือกว่าผู้ดี ว่าไพร่ให้ทั่วกัน เพราะฉะนั้น จึงให้ประกาศในพระราชวงศานุวงศ์ ฝ่ายหน้าฝ่ายในแลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย แลไพร่หลวงข้าเจ้าบ่าวข้าราชการชายหญิงทั้งในพระบรมมหาราชวัง แลพระบวรราชวัง แลพระสงฆ์สามเณรที่มีฐานันดร๑ตรงกับวันที่ ๑๒ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๓250 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแลอนุจร ทุกอาราม แลคนต่างประเทศ คือ จีน แขก ฝรั่ง แลอื่นๆ ทั้งปวง ว่าผู้ใดที่ได้ทรงรู้จักหน้ารู้จักชื่อที่เป็นพระราชวงศานุวงศ์แลข้าราชการนั้น ให้มาบอกต่อเจ้าพนักงานให้จดหมายขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวาย ที่เป็นไพร่หลวง ให้เจ้าหมู่มูลนายนำตัวมายื่นบาญชีต่อเจ้าพนักงาน ที่เป็นข้าเจ้าบ่าวข้าราชการ อยู่แขวงใด อำเภอใด ให้นายอำเภอนั้น แขวงนั้น นำตัวผู้นั้น หรือนำชื่อผู้นั้นมายื่นบาญชีต่อเจ้าพนักงาน ถ้าเป็นนักโทษอยู่ในคุกตะรางทิมแห่งใดๆ ก็ให้เจ้าของคุกตะรางทิมนั้นๆ นำชื่อนักโทษนั้นๆ ที่ทรงรู้จักมายื่นต่อเจ้าพนักงาน ถ้าพระสงฆ์สามเณร ก็ให้มาบอกต่อกรมสังฆการี ให้สังฆการีนำเอาชื่อพระสงฆ์สามเณรรูปนั้น มายื่นต่อเจ้าพนักงาน ถ้าเป็นคนต่างประเทศขึ้นอยู่ในกรมใด ก็ให้มาบอกต่อเจ้าพนักงานในกรมนั้น ให้เจ้าพนักงานในกรมนั้นนำเอาชื่อผู้นั้นมายื่นต่อเจ้าพนักงานผู้รับบาญชี จะได้นำชื่อชายหญิงทั้งปวงเหล่านั้นขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณา ให้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท จะได้กำหนดวันให้มารับพระราชทานเงินแลผู้ที่รับบาญชีนั้น คือพระยาราชภักดี พระยาพิพิธโภไคยศวรรย์ ผู้เป็นเจ้าพนักงานในกรมพระคลังมหาสมบัติ แลนายจ่าเรศ มหาดเล็ก แลขุนธนรัตน พร้อมกันจะคอยรับจดหมายรายชื่อคนอยู่ที่ชาลาหน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ ผู้ใดได้รู้หมายประกาศนี้แล้ว ให้ป่าวร้องกันต่อๆ ไปทุกแขวงทุกอำเภอ ให้มาบอกบาญชีตั้งแต่วันอาทิตย์ เดือนสิบเอ็ด ขึ้นค่ำหนึ่ง ๑ ปีวอก โทศกไปทุกวันๆ แลผู้ใดที่บอกบาญชีว่า ได้ทรงรู้จักมาแต่ก่อนนั้น ถ้าได้ทอดพระเนตรโดยจะไม่ทรงรู้จักก็ไม่พระราชทานเงินบาท ไม่มีโทษอะไรแก่ผู้นั้นดอก อย่าให้มีรังเกียจเลย ให้มาตามหมายประกาศนี้จงทั่วกันทุกแขวงทุกอำเภอ เจ้าพนักงานทุกหมู่ทุกกรม แลอำเภอแขวงในตำบลใดให้รับเอาชื่อคนตามแขวงนั้น อำเภอนั้น มาส่งต่อเจ้าพนักงานตามหมายประกาศนี้หมายประกาศหนังสือพิมพ์มา ณ วันพุธ เดือน ๑๐ แรม ๑๒ ค่ำ ปีวอก โทศก๑๙๒. ประกาศพิกัดราคาเงินเหรียญบาทแลเงินแปณ วันจันทร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๒ ค่ำ ๒ ปีวอก โทศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่เจ้านายฝ่ายหนึ่งฝ่ายในแลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย แลราษฎร แลพระสงฆ์ แลสามเณรคฤหัสถ์ชาววัด ชาวบ้าน ในกรุงนอกกรุงทั้งปวงให้ทราบทั่วกันว่า ในพระราชอาณาจักรนี้ แต่ก่อนเมื่อผู้ครองแผ่นดินจะใคร่ให้ผู้ซื้อผู้ขายจ่ายรับสิ่งของทั้งปวงด้วยใช้เงินใช้ทองเป็นราคานั้น ถ้าเป็นตัวเงินหรือทองที่มีเนื้อเงินเนื้อทองต่างๆ แลมีกำหนด ไม่ได้จำกัดคงรูปนั้นๆ ครั้นเมื่อเวลาซื้อขายใช้จ่ายต่อกันก็เป็นที่ต้อง๑ตรงกับวันที่ ๑๖ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๓๒ตรงกับวันที่ ๑๗ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๓251 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ถุ้งเถียงเกี่ยงเลี่ยงกันด้วยเนื้อเงินเนื้อทองต่ำสูง แลต้องชั่งต้องตรวจสอบสวนน้ำหนักในตราชูตราชั่งต่างๆ ก็เป็นที่ถุ้มเถียงวิวาทบาดคล้องกันเนือง ๆ แล้วเป็นเหตุให้ช้าเสียเวลาประสงค์นั้นๆ ไปจึงได้คิดอ่านตั้งพนักงานเป็นกองเดียว เลือกน้ำเงินให้เสมอกันเป็นอย่างเดียวแล้ว ตัดชั่งตั้งรูปให้มีน้ำหนักเสมอกัน เป็นเงินเฟื้องเงินสลึงเงินบาทเงินกึ่งบาทขึ้นได้แล้ว จึงตีตรารูปต่างๆตามแผ่นดินนั้นๆ เป็นสำคัญ ให้คนเชื่อว่าทำไปแต่โรงช่างเงินใหญ่เป็นของพระเจ้าแผ่นดิน เจ้าพนักงานได้สอบน้ำเงินแลน้ำหนักแล้วไม่คลาด ไม่ขาดไม่เกิน เพราะเชื่อต่อรูปพดด้วงแลตราหลวงที่ประทับแล้ว ก็ไม่มีใครเสียเวลาสอบชั่งหรือดูน้ำเงินเลย ซื้อขายจ่ายใช้กันได้คล่องๆไม่ต้องลำบากเนิ่นช้าเสียเวลาไปดังหนึ่งใช้เงินใช้ทองเปล่าที่เป็นรูปเป็นแท่งต่างๆ ตัดชั่งใช้แก่กันดังในเมืองพม่านั้น ครั้นเมื่อราษฎรใช้เงินพดด้วงตีตราหลวงดังนี้ ไม่มีสอบน้ำหนักแลดูเนื้อเงินแล้วมีพวกช่างเหล็ก ช่างทอง ช่างเงินในกรุงบ้าง นอกกรุงบ้าง ลอบทำเงินเจือทองแดง แลเงินดีบุกเป็นรูปพดด้วงตีตราแกะปลอมให้เหมือนตราหลวง ทำเงินทองแดงเงินดีบุกขึ้นได้เป็นอันมากแล้วก็ลอบเอาเข้าเปลี่ยนปลอมซื้อขายเองบ้าง ขายให้แก่ชายหญิงซึ่งเป็นคนโกงๆ รับไปเปลี่ยนปลอมใช้สอยบ้าง เงินปลอมจึงชุกชุมขึ้นในแผ่นดิน เมื่อการเป็นดังนี้พระเจ้าแผ่นดินซึ่งตั้งโรงเงินหลวงพดด้วงตีตราให้ราษฎรใช้นั้น ก็เหมือนกับเป็นนายประกันให้อ้ายผู้ร้ายที่ทำเงินทองแดงเงินดีบุกเหรียญตราหลวงแล้วทำขึ้นนั้นไปเป็นที่ขัดเคืองพระราชหฤทัย ทรงโทมนัสมากนักมาช้านานแลเมื่อการค้าขายในกรุงเจริญขึ้น มีเงินเหรียญเมืองต่างประเทศเข้ามามาก ลูกค้านอกประเทศเมื่อเอาเงินเหรียญมาซื้อของลูกค้าในประเทศก็หาใคร่จะยินดีรับไม่ ด้วยรังเกียจเนื้อเงินว่าต่ำกว่าเงินบาทบ้าง ว่ากลัวจะเป็นเหรียญปลอมบ้าง หรือถึงจะยอมรับก็ต้องคิดกลับเป็นบาท เป็นสลึงเป็นเฟื้อง โดยมาตราธรรมเนียมไทย เป็นที่ถุ้งเถียงกันวุ่นวายไปกับลูกค้าต่างประเทศ กว่าจะตกลงกันก็ช้าเลยเวลาค้าขายไป ครั้นนั้นผู้ครองฝ่ายไทยได้พร้อมใจกันกับกงสุลต่างประเทศทั้งปวงแล้วตัดสินว่า ให้คิดเงินเหรียญสามเหรียญเปลี่ยนกับเงินไทยห้าบาทประกาศไปแล้วก็ยังมีผู้เถียงเกี่ยงเลียงไปต่างๆ ว่าอย่างนั้นก็เสียเปรียบด้วยเหตุนั้นเหตุนี้ตามแต่จะว่าไป ทั้งผู้ให้เงินก็ว่าเสียเปรียบจนจะฟังเอามิได้ ครั้นจะคิดเป็นหุน เป็นเซ็น เป็นสลึง เป็นเฟื้อง แลปลายเบี้ยก็เป็นที่จะให้คิดกันยาก จึงตัดสินมาว่า สามเหรียญเป็นเงินห้าบาทขาดตัวลง ถึงกระนั้นราษฎรฝ่ายไทยก็ยังว่าเข้าใจยาก ซึ่งเป็นทั้งนี้ก็เพราะมาตราเงินเหรียญ เงินรูเปียไม่ต้องกับมาตราของไทย เพราะเหตุนั้นบัดนี้จึงได้ทรงพระราชดำริการให้ตั้งโรงจักรทำเงินแป เงินเหรียญขึ้นเป็นอย่างใหม่ ทำหมดจดสะอาดได้งามดีเหมือนกับเงินมาแต่เมืองยุโรป ที่เรียกว่าเมืองฝรั่งโดยกำหนดเหรียญอย่างไทยเหรียญละบาทเป็นพื้นแล้ว มีเงินแปๆละสองสลึงบ้าง สลึงบ้าง เฟื้องบ้าง ในเงินเหรียญเงินแปเหล่านี้หน้าหนึ่งมีตรารูปพระมหาพิชัยมงกุฎอยู่กลาง มีฉัตรกระหนาบอยู่สองข้าง มีกิ่งไม้เป็นเปลวแทรกอยู่ในท้องลาย หน้าหนึ่งเป็นรูปจักรกลางใจจักรมีรูปช้างประจำแผ่นดิน รอบวงจักรชั้นนอกเหรียญบาทมีดาวอยู่แปดทิศคือบอกว่าแปดเฟื้อง แปสองสลึงมีดาวอยู่สี่ทิศคือบอกว่าสี่เฟื้อง แปสลึงมีดาวอยู่ข้างบนข้างล่างสองดาวคือบอกว่าสองเฟื้อง แปเฟื้องมีดาวอยู่ข้างบนดาวเดียวแปลว่าเฟื้องเดียว เงินจำพวกนี้มีพระราชประสงค์จะให้เจ้านาย แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฎร252 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินทั้งปวง ใช้ได้เสมอเงินบาท เงินกึ่งบาท เงินสลึง เงินเฟื้อง ไม่ให้อ้ายผู้ร้ายทำเงินแดงเปลี่ยนปลอมได้เลยเพราะจะทำขึ้นได้โดยยาก อีกอย่างหนึ่งมีแปทองคำเนื้อแปดเศษสองน้ำหนักเฟื้องหนึ่งกับวิศางค์หนึ่ง คือหนักกว่าเงินเฟื้องขึ้นไปเท่าส่วนที่ยี่สิบของเฟื้อง หรือถ้าจะสนัดเรียกอย่างจีนก็ควรจะว่าเฟื้องหนึ่งกับกึ่งหุน แปเช่นนี้ราคาสิบแปดหนักเป็นราคาแปละสิบสลึงที่เรียกว่าตำลึงจีน แปเช่นนี้ผู้ได้ไปเมื่อต้องการทองแล้วจะยุบทำรูปพรรณก็ได้ไม่เสียเปรียบนักเพราะสิบแปดหนักนั้นก็ใกล้ราคาทองอย่างสูงอยู่แล้ว แต่ถ้าว่าเมื่อไม่ชอบใจก็ให้เอาแปทองนั้นมาเปลี่ยนเอาเงินสิบสลึงที่เจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติ ซึ่งไปคอยรับหมายใช้แทนเงินอยู่ตามเคยนั้น ก็จะได้เงินไปในทันทีไม่มีขัดขวางถึงเงินเหรียญบาท แลแปกึ่งบาท แปสลึง แปเฟื้องที่ใครๆ ได้ไป ถ้าใช้ไม่คล่องไม่ชอบใจก็ให้มาเปลี่ยนเองเงินบาท เงินกึ่งบาท เงินสลึง เงินเฟื้องตามกำหนดนั้นเถิด ก็จะได้เงินพดด้วงซึ่งเป็นเงินบาท เงินกึ่งบาท เงินสลึง เงินเฟื้อง ตามรูปไปในทันทีเหมือนกระดาษหมายแทนเงินเหมือนกัน เงินเหรียญเงินแปแลทองแปที่มีลักษณะดังว่าแล้วนั้นจะได้พระราชทานแลจับจ่ายออกไปตั้งแต่วันอาทิตย์เดือนสิบเอ็ด ขึ้นแปดค่ำ ๑ ปีวอก โทศกซึ่งเป็นปีที่สิบในรัชกาลปัจจุบันนี้ไป จึงทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตีพิมพ์ประกาศนี้มาให้ทราบทั่วกันก่อนประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีวอก โทศก เป็นวันที่ ๓๔๑๓ ในรัชกาลปัจจุบันนี้พระศรีสุนทรโวหารผู้ว่าที่พระอาลักษณ์ แลพระศรีไกรลาสราชเศรษฐี เป็นผู้รับสั่ง๑๙๓. ประกาศให้เจ้าคณะมีหมายประกาศไปตามพระอารามให้ชำระต้นไม้ต่างๆ ที่ขึ้นบนหลังคาแลกำแพง ให้ชำระลานวัดให้หมดจดในเวลาเสด็จพระราชทานพระกฐินคัดจากหมายรับสั่ง ณ วันอังคาร เดือน ๑๑ ขึ้น ๓ ค่ำ ๒ ปีวอก โทศก
ด้วยพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอุดมรัตนราศี รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า ในเดือน ๑๑ ข้างแรมนี้ก็ฤดูจะเสด็จพระราชดำเนินพระราชทานพระกฐินในพระอารามหลวงนั้น ให้เจ้าคณะหมายประกาศไปตามพระอารามขึ้นให้ชำระต้นโพธิ์ต้นไทร ต้นไม้ต่างๆ ที่ขึ้นบนหลังคาพระอุโบสถ พระวิหารการเปรียญ กุฎี ศาลา พระเจดีย์๑ตรงกับวันที่ ๒๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๓๒ตรงกับวันที่ ๑๘ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๓253 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พระปรางค์ กำแพงแก้ว แลที่ไม่ควรขึ้นนั้นก็ให้ชำระเสีย กับทั้งในลานวัดนั้นก็ให้ชำระเสียให้หมดจดแล้วให้ขัดตะไคร่น้ำเอาปูนฉาบเสียใหม่ ให้หมดจดงามดีจงทุกๆ พระอาราม ถ้าจะต้องการปูนใช้บ้างเล็กน้อยก็ให้ไปถวายพระพรที่วังพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอุดมรัตนราศี กำหนดณ วันจันทร์ เดือน ๑๑ แรม ๑ ค่ำ ๑ ปีวอก โทศก จะแต่งให้สังฆการีกรมธรรมการออกตรวจจงทุกๆ พระอาราม ถ้าพระอารามใดยังรกเรี้ยวอยู่ก็จะให้เกาะไวยาวัจกรไปขังไว้ แล้วจะให้ผู้ตรวจมาตรวจดู ถ้าชำระพระอารามหมดจดดีแล้ว จึงจะให้ปล่อยไวยาวัจกร ให้พระครูปลัดหมายไปตามวัดขึ้นให้รู้ทั่วกันโดยเร็วจงทุกพระอาราม อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง หมายมา ณ วันอังคารเดือน ๑๑ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีวอก โทศก๑๙๔. ประกาศพระราชบัญญัติเรื่องที่กระหนาบคาบเกี่ยวแลการกู้หนี้ในระหว่างญาติณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๒ ปีวอก โทศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ดำรัสเหนือเกล้า ฯ ว่า กฎหมายเดิม๑๒ มาตรา ว่าด้วยราษฎรซื้อที่บ้านเรือนแลสวนไร่นากระหนาบคาบเกี่ยวกัน ว่าบ่าว ทาช้าง ม้า โค กระบือ บุตร ภรรยา ผู้ต้องกระหนาบคาบเกี่ยวมีอันเป็นป่วยไข้ตายเป็นความสงสัยว่าต้องเสนียดหรือไข้โรคกรรมไม่แน่ไม่เที่ยง ให้ปรับผู้ซื้อผู้ทำที่กระหนาบเป็นสินไหมพินัยนั้นเกินหนักอยู่ ให้ยกเลิกปรับไหมเสีย แต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าราษฎรผู้ที่จะซื้อที่บ้านเรือนสวนไร่นาตำบลใด ก็ให้ผู้ซื้อไปหาอำเภอ กำนันมาชันสูตรดูที่บ้านไร่นาที่สวนซึ่งจะซื้อกันนั้น ถ้าเห็นว่ากระหนาบคาบเกี่ยวกันจริง ก็ให้อำเภอกำนันทำแผนที่พาโจทก์มากฎหมายร้องเรียนในการเมืองถ้าราษฎรยื่นเรื่องราวในกรมเมือง ก็ให้นำขึ้นกราบเรียนต่อท่านผู้สำเร็จราชการในกรมเมือง สั่งให้ผู้ใดพิจารณาชันสูตร เห็นว่าที่บ้านที่สวนเป็นกระหนาบคาบเกี่ยวจริง ก็ให้บังคับตัดสินให้คืนที่ให้ผู้ขายเสีย อย่าให้เป็นกระหนาบคาบเกี่ยวกันต่อไป ถ้าผู้ต้องกระหนาบจะรับซื้อเอาที่ไว้ ก็ให้ทำราคาเป็น ๔ ส่วน ลดราคาที่บ้าน ที่สวนลงส่วนหนึ่ง ให้ผู้ซื้อที่กระหนาบแต่ ๓ ส่วน ถ้าผู้ต้องกะหนาบจะเปลี่ยนที่ให้ ที่กระหนาบ ๕ ส่วน ให้แต่ ๔ ส่วน อนึ่ง ที่ตรอกถนนทางน้ำบกในกรุงนอกกรุง ซึ่งเป็นทางเดินเข้าออกไปมาทุกตำบล เป็นการแห่งอำเภอ กำนันกองตระเวนได้พิทักษ์รักษาบังคับ ห้ามอย่าให้เจ้าที่เจ้าบ้านปิดทองทุกทาง ถ้าขัดขวางว่ากล่าวมิฟังให้อำเภอกำนันทำเรื่องราวร้องเรียนต่อกรมนครบาลให้จัดแจงเสียให้จงได้ อนึ่ง มีบทกฎหมายว่าด้วยญาติ แล๑ตรงกับวันที่ ๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๓๒ตรงกับวันที่ ๒๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๓254 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมิตรขาย แลกู้แก่กันมีสารกรมธรรม์เป็นคำนับ ๗ มาตรา ว่าได้โดยง่ายให้ยกดอกเสีย ได้โดยยากให้แบ่งดอกเบี้ย ๒-๓ ๔-๕ ส่วน ยกเสียส่วน ๑-๒ ส่วนบ้าง ตามสนิทห่างนั้น ทรงเห็นว่าเป็นอาญาการบังคับไว้จะให้ญาติสงเคราะห์แก่ญาติ แลญาติผู้เป็นเจ้าหนี้นายเงินที่รักทรัพย์มากอยากได้ดอกเบี้ยนั้น ถึงลูกหนี้รับตามสารกรมธรรม์เจ้าหนี้ก็ไม่รับว่าเป็นญาติ ต้องพิจารณาเอาความจริงอย่างหนึ่งญาติที่ยากจนจะกู้หนี้ขายตัวญาติที่มีทรัพย์ๆ ก็รังเกียจความมีกฎหมายห้าม ไม่ให้เสียดอกแก่กันนั้น เหมือนอย่างหนึ่งจะให้ญาติมิตรที่ยากจนกู้หนี้ขายตัวกับญาติมิตรไม่ได้ซึ่งบทพระอัยการยังบังคับไว้ว่าให้ยกดอกเบี้ยแลแบ่งได้แบ่งเสียกันโดยง่ายโดยยาก เห็นเกินอยู่ให้ยกเสีย แต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าญาติมิตรกู้หนี้ขายตัวแก่กัน ทำสารกรมธรรม์สัญญาผูกดอกเบี้ยคำนับมีดอกเบี้ยมากน้อยเท่าใด ก็ให้เสียกันตามหนังสือสัญญา ตามแต่ญาติจะสงเคราะห์ยกให้แก่กันนั้นเถิด ให้มหาดไทยกลาโหมหมายประกาศพระราชบัญญัตินี้ให้รู้จงทั่วกัน กพให้ไว้ ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๒ ขึ้น ๕ ค่ำ ๑ ปีวอก โทศกพระราชบัญญัติใหม่๑๙๕. ประกาศให้ตรวจตรารักษาบ้านเรือนแลจับกุมโจรผู้ร้ายคัดจากหมายรับสั่ง ณ วันเสาร์ เดือนอ้าย แรม ๑๐ ค่ำ ๒ ปีวอก โทศก
ด้วยเจ้าพระยายมราช รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าถึงเทศกาลเดือนอ้าย เดือนยี่ เดือนสาม เดือนสี่ เป็นฤดูแล้งลมจับพัดกล้าเกลือกจะเกิดเพลิง แลโจรผู้ร้ายมักกำเริบเที่ยว ตีฟัน ฉกชิง วิ่งราว ตัดช่องย่องเบา แลลอบทิ้งไฟให้ไหม้บ้านเรือนแล้วปลอมขึ้นเก็บเอาทรัพย์สิ่งของไป กระทำอันตรายแก่อาณาประชาราษฎร์ให้ได้ความเดือดร้อนต่างๆ นั้น ให้เจ้าของบ้านเจ้าของเรือนออกนั่งยามตรวจตรา หน้าบ้าน หน้าเรือน ของตัวอย่าให้เกิดโจรผู้ร้ายมาตีฟัน ฉกชิง วิ่งราว ตัดช่องย่องเบาลอบทิ้งไฟบ้านเรือน เขตแดนของตัวได้ตำบลใดที่เป็นวังเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมแลบ้านข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยที่มีผู้คนบ่าวไพร่มากให้เจ้าของวังเจ้าของบ้าน ดูแลกำชับตรวจตราว่ากล่าว ถ้าหุงข้าวแล้วอย่าให้มั่วสุมเพลิงไว้ดับให้สิ้นเชื้อเพลิง เมื่อจะจุดไต้เพลิงในเรือนในโรง จุดคบจุดเทียน จุดตะเกียงบูชาพระไว้ใกล้ฝา ใกล้มุ้งใกล้ผ้าสิ่งอันที่จะเป็นเชื้อเพลิง ก็อย่าให้มีความประมาท ให้เฝ้าอยู่ดูแลของตัว อย่าทิ้งไฟให้เกิดเพลิงไหม้ขึ้นได้ ให้เจ้าของวัง เจ้าของบ้านจัดบ่าวไพร่ออกนั่งยามรักษาวัง รักษาบ้านของตัว๑เดือน ๑๒ ขึ้น ๕ ค่ำ ตรงกับวันศุกร์ที่ ๑๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๓ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันพฤหัสบดีจึงคลาดเคลื่อนกันอยู่๒ตรงกับวันที่ ๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๓255 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ถ้าเกิดเพลิงขึ้นจะได้ช่วยกันดับให้ทันท่วงที ถ้าแลเกิดเพลิงไหม้ขึ้นตำบลอื่นมิใช่บ้านเรือนของตัวๆ เป็นแต่ผู้จะไปช่วยดับเพลิง ห้ามอย่าให้ถือหอกดาบเครื่องศัสตราอาวุธไปช่วยดับเพลิงปลอมเป็นเจ้าของบ้าน เจ้าของเรือนที่ไฟไหม้นั้น ให้อำเภอเที่ยวตรวจตราดูว่า เรือนโรงผู้ใดปลูกใกล้เคียงของหลวงเห็นว่าจะเป็นเชื้อไฟไหม้ถึงของหลวง ก็ให้เจ้าของอำเภอขับไล่เสียอย่าให้เป็นเชื้อไฟไหม้ถึงของหลวงได้ ถ้าเรือนโรงของผู้ใดเจ้าของอพยพหลบหนีไป ทั้งเรือนทั้งโรงไว้ให้ร้างว่างเปล่าไม่มีผู้ใดรักษา เห็นว่าจะเป็นเชื้อไฟแลโจรผู้ร้ายจะมาพักอาศัย ให้เจ้าของอำเภอรื้อเสีย อย่าให้รกร้างเป็นเชื้อไฟแลเป็นที่พักอาศัยแก่โจรผู้ร้ายได้ แล้วให้เที่ยวตรวจดูว่าตำบลใดควรที่จะตั้งจำล่อ ก็ให้เตือนเจ้าของวัง เจ้าของบ้านตั้งจำล่อให้เหมือนตามเคยแต่ก่อน อนึ่งข้าราชการราษฎรจะมีกิจราชการเดินทางไปมาในเพลากลางคืน ก็ให้จุดไต้เพลิงเดินทาง ห้ามอย่าให้ถือดาบ ถือมีด ถือขวาน ถือลูกดิ่ง ถือกล้องใหญ่ ไม่พลองกระบองสั้นยาวเล็ก เดินเที่ยวไปมาในเพลากลางคืนเป็นอันขาดทีเดียว ถ้าแลผู้ใดเดินทางกลางคืน พ้นกว่ายามหนึ่งขึ้นไปไม่มีไต้เพลิงก็ให้กองจับๆ เอาตัวไปไล่เลียงดู ถ้าไม่ได้เครื่องศัสตราอาวุธสิ่งใดเป็นสำคัญเห็นว่าไม่เป็นโจรผู้ร้าย ถ้าเจ้าหมู่มูลนายมารับ ก็ให้ผู้จับมอบตัวผู้นั้นให้เจ้าหมู่มูลนายไป ห้ามอย่าให้ผู้จับเรียกพัสดุทองเงิน แลค่าธรรมเนียมแก่ผู้ที่ไม่มีโทษนั้นเลย ถ้าคนที่เดินทางเพลากลางคืนถือดาบถือมีด ถือขวาน ถือลูกดิ่ง ถือกล้องใหญ่ ไม้พลองกระบองสั้นยาวเล็ก เดินทางเพลากลางคืนแลลอบทิ้งไฟ ก็ให้เจ้าของบ้านแลกองจับๆ เอาตัวผู้นั้นไปจงได้จำไว้ให้มั่นคง แล้วให้เร่งเอามาส่งยังเจ้ากระทรวงจะได้เป็นบำเหน็จความชอบให้กับผู้จับตามสมควร แต่ห้ามอย่าให้ผู้จับละเลยปล่อยตัวอ้ายคนร้ายหนีไปได้ ให้มหาดไทย กลาโหม พระสัสดี หมายบอกเจ้าแก่เจ้าต่างกรมยังไม่ได้ตั้งกรมแลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหาร พลเรือน ในพระบรมมหาราชวัง ในพระบวรราชวัง แล้วให้นายอำเภอประกาศแก่ราษฎรให้รู้จงทั่วอย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง256 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๙๖. ประกาศขอแรงราษฎรบ้านใกล้เคียงตัดถอนต้นโพธิ์ต้นไทร แลต้นไม้อื่นๆ ที่กำแพง ป้อม ประตูณ วัน เดือนยี่ ปีวอก โทศก
ด้วยพระยาอภัยรณฤทธิ์รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯสั่งว่า ต้นโพธิ์ ต้นไทร ต้นไม้ต่างๆ ขึ้นตามขอบกำแพงประตูรอบพระนครชั้นนอก พระราชวังชั้นกลางหลายแห่งหลายตำบลนั้น ให้พระยาพิไชยบุรินทรา พระยาเพชรพา พระยาเพชร์ปาณี ป่าวร้องข้าราชการแลราษฎรที่บ้านเรือนอยู่ใกล้ในกำแพงนอกกำแพงพระนครรอบนอก ให้ช่วยกันตัดถอนต้นโพธิ์ ต้นไทร ต้นไม้ต่างๆ ที่ขึ้นอยู่ตามกำแพง ตามป้อม ตามประตู อย่าให้ต้นไม้รกร้างอยู่ตามป้อม ตามกำแพง ตามประตู หน้าบ้าน หลังบ้านได้เป็นอันขาด แต่ที่ป้อมกำแพงที่ประตูรอบพระราชวังชั้นกลาง ชั้นในนั้น ให้กรมล้อมพระราชวัง กรมวังนอก กรมการขาดช่วยกันตัดถอนต้นโพธิ์ ต้นไทร ต้นไม้ต่างๆ ให้เตียนดี อย่าให้มีรกร้างอยู่ได้ พนักงานซึ่งสั่งมาทั้งนี้เร่งป่าวร้องกะเกณฑ์กันลงมือตัดถอนกวาดถาง ตั้งแต่ ณ วันจันทร์ เดือนยี่ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ๑ ปีวอก โทศกให้แล้วใน ๗ วัน ถึง ณ วันพุธ เดือนยี่ แรม ๖ ค่ำ ๒ จะโปรดเกล้าฯ ให้มีรายงานไปตรวจถ้าป้อม กำแพง ประตู หน้าบ้าน หลังบ้านยังรกร้างอยู่ จะให้ปรับไหมเอาเงินกับเจ้าของบ้านแลป้อมกำแพงประตูรอบพระราชวังชั้นในชั้นกลาง แลเจ้าพนักงานมาจ้างไพร่หลวงไปชำระตัดถอนต้นโพธิ์ ต้นไทร ต้นไม้ต่างๆ ตามป้อม ตามกำแพง ตามประตูต่อไปตามรับสั่ง๑๙๗. หมายประกาศพระราชกระแสซึ่งทรงตัดสินโทษจีนเสงอำแดงอิ่มผู้ทำวิชาอาคมคัดจากหมายรับสั่ง ณ วันอาทิตย์ เดือนยี่ แรม ๑๒ ค่ำ ๓ ปีวอก โทศก
ด้วยเจ้าพระยายมราช ชาติเสนางคนรินทร มหินทราธิบดีศรีวิไชย ราชมไหศวริยบริรักษภูมิพิทักษโลกากร ทัณฑฤทธิธรนครบาล รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ดำรัสสั่งให้ประกาศแก่ข้าทูลละอองธุลีพระบาท ผู้ใหญ่ผู้น้อย แลกรมการร้อยแขวงกำนันอำเภอด่านทางทุกตำบล ทั้งในกรุงนอกกรุงให้ทราบทั่วกัน ด้วยจีนเสงผัวอำแดงอิ่มภรรยา๑ตรงกับวันที่ ๒๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๓๒ตรงกับวันที่ ๒ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๓๓ตรงกับวันที่ ๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๓257 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ตั้งบ้านเรือนแลจอดแพอยู่ใกล้บ้านพระยาสามภพพ่ายๆ จับได้กระทงกระดาษมีชื่อพระยาสามภพพ่ายแลภรรยา แลชื่อเจ้าจอมข้างใน ซึ่งเป็นญาติพระยาสามภพพ่าย แลชื่ออำแดงสุ่นบ้านใกล้เคียงแลทาสอำแดงสุ่น อยู่ในพื้นกระทง แล้วมีหมากพลูคำหนึ่ง เทียนเล่มหนึ่งจุดลอยมา พระยาสามภพพ่ายเอากระทงกระดาษที่มีชื่อต่างๆ นั้น มากราบเรียนเจ้าพระยายมราช แลกล่าวความสงสัยตามสาเหตุ ว่าเห็นจีนเสงจะทำ เจ้าพระยายมราช จึงได้หาตัวจีนเสงมาชำระแต่แรกปฏิเสธไม่รับ ครั้นภายหลังได้สอบลายมือจีนเสง ก็เห็นว่าลายมือนั้นเหมือนกับอักษรที่จีนเสงเขียนไว้ในหนังสือประกันทาสเมื่อมาเป็นความแต่ก่อน ครั้นไล่เลียงไต่ถามต่อไป จีนเสงรับสารภาพว่าได้ทำจริง ด้วยเป็นวิชาได้เรียนมาแต่สมีน้อยผู้ตายแล้ว แลเมื่อยังไม่ตายได้เป็นอาจารย์จีนเสงสอนวิชานี้ไว้ จะทำความให้หาย เพราะจีนเสงเป็นความอยู่กับอำแดงสุ่น กลัวอำแดงสุ่นจะทำเรื่องราวเป็นคำร้องถวายฎีกา แล้วจะให้พระยาสามภพพ่ายกับภรรยา นำเรื่องราวนั้นมาส่งให้เจ้าจอมข้างใน ซึ่งเป็นญาติทูลเกล้าฯ ถวาย จึงได้เขียนชื่ออำแดงสุ่นกับทาสซึ่งเป็นเจ้าของความแลผู้ที่ชอบกับอำแดงสุ่นจะช่วยนำความมาร้องฎีกานั้นลอยน้ำไปเสีย เพื่อจะให้ความสูญหายแต่ฝ่ายพระยาสามภพพ่ายกับเจ้าจอมข้างในเห็นว่าสาเหตุอื่นมี เพราะแต่ก่อนตำบลที่บ้านที่แพของอำแดงสุ่น ซึ่งเนื่องกันกับที่ของจีนเสงนั้นเป็นของผู้มีชื่ออื่นมาขายไว้แก่เจ้าจอมข้างในๆ ไม่ต้องการที่นั้น บอกขายเสีย จีนเสงได้มาขอซื้อก่อน แล้วภายหลังอำแดงสุ่นจึงมาว่าขอซื้อขึ้นราคาที่นั้นสูงไปกว่าราคาที่จีนเสงว่า เจ้าจอมข้างในจึงได้ขายที่นั้นให้อำแดงสุ่นไป ไม่ขายให้แก่จีนเสงเห็นจีนเสงจะมีความอาฆาตแค้นแก่เจ้าจอมข้างในแลพระยาสามภพพ่ายแลภรรยา ซึ่งคิดอ่านกันขายที่นั้นให้อำแดงสุ่น แลอำแดงสุ่นผู้ชิงซื้อที่นั้น ความทั้งปวงนี้ เจ้าพระยายมราชได้นำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณา จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสว่า กิริยาที่จีนเสงทำนั้นเหมือนกับคนเสียจริตถ้าว่าเพศบ้านเพศเมืองอันนี้คนไม่ถือว่าเขียนชื่อกระทำวิชาให้ป่วยไข้ล้มตาย เกิดรำเพรำพัดชมบต่างๆ ได้ แลถ้าว่าราษฎรไม่สะดุ้งสะเทือนต่อการอย่างนี้แล้ว ก็ควรจะตัดสินว่า กิริยาของคนจริต ให้เป็นแล้วเลิกไป แต่เพราะเพศรำเพรำพัดแลกระทำวิชาการต่างๆ มากนัก จนเป็นทางที่หากินของพวกทำวิชา พวกหนึ่งอวดว่าเป็นหมอทำ พวกหนึ่งอวดว่าเป็นหมอแก้ ฝ่ายผู้ที่เชื่อก็สอดแส่เสียสินจ้างสินบน ให้มากระทำกันบ้างที่สงสัยว่าถูกกระทำก็มากันมาแก้ไขวุ่นไปต่างๆเพราะฉะนั้น พระราชกำหนดกฎหมายเก่า จึงว่าให้จับคนเป็นชมบผีปอบฆ่าเสียก็มี แลว่าถ้าจับเลขยันต์ได้ในกำลังคุมความ ให้ปรับคดีเป็นแพ้ แลมีเบี้ยปรับก็มี แลอย่างแต่ก่อนแพทย์หมอที่อวดว่ามีวิทยา ได้ทำเสน่ห์เล่ห์มนตร์ หรือทำจะให้ป่วยไข้ล้มตาย ถ้าการเกี่ยวข้องเข้ามาในพระราชวังแลข้าราชการ ก็ได้ลงพระราชอาญาถึงประหารชีวิตเสียก็มี จำไว้ ณ คุกก็มี เป็นตัวอย่างมาเป็นหลายเรื่องหลายรายแลครั้งนี้จีนเสงก็ทำการเอิบเอื้อมเข้ามาเอาชื่อเจ้าจอมข้างใน ในพระบรมมหาราชวังใส่ด้วยแลชื่อพระยาสามภพพ่าย ซึ่งทรงพระมหากรุณาชุบเลี้ยง ให้เป็นจางวางกรมทหารใน ใส่ด้วยกระทงทำวิชาลอยไป เป็นที่หวาดหวั่นสะดุ้งสะเทือนแก่ผู้เจ้าของชื่อ ซึ่งต้องกระทำนั้น แต่ครั้นจะให้ลูกขุน ณ ศาลหลวงปรึกษาโทษ ก็จะปรึกษาว่าแรงไปต่างๆ ตามตัวอย่างที่มีมาเมื่อจะให้ทำ258 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตามลูกขุนปรึกษา ก็จะเป็นอันทำโทษแก่คนเสียจริตไป หรือถ้าลูกขุนจะปรึกษามาให้ปรับเป็นสินไหมพินัยเบี้ยปรับนั้น ก็จะไม่งามแก่ความโดยตรง เหมือนกับปรับคนอื่น ซึ่งขว้างทิ้งตีรันฟันแทงกัน ครั้นจะตัดสินเสียว่าเป็นกิริยาเสียจริตดอกให้เลิกความเสีย ก็เพราะกฎหมายเก่ามีว่าให้ทำโทษก็มีเพราะตัวอย่างเคยทำโทษมาก็มีเป็นอันมาก ก็จะเป็นที่เห็นว่าครั้งนี้วิชาจีนเสงดีจึงลบเลือนความหายไม่ต้องโทษทัณฑ์แลเบี้ยปรับ จีนเสงก็จะได้ใจกำเริบว่าวิชาตัวขลัง เมื่อมีข้อขุ่นเคืองกับผู้ใดด้วยเหตุเล็กน้อย เหมือนอย่างเช่นเป็นครั้งนี้ก็จะทำดังนี้ไปเนืองๆ คนอื่นๆ จะนับถือมากเข้าใครๆ โกรธขึ้นชิงชังกัน ก็จะมาหาจีนเสงให้ทำการนั้นก็เป็นที่หวาดหวั่นสะดุ้งสะเทือนแก่ผู้ที่ถูกชื่อกระทำ แลถือลัทธิว่าคนทำร้ายกันได้ด้วยวิชาการตามเพศบ้านพื้นเมืองอนึ่ง ถ้าจีนเสงอยู่ในกรุงเทพฯ นี้ จีนเสงจะได้ใจว่าวิชาขลังทำไปเนืองๆ ก็ดี จะมีผู้นับถือเข้าไปหาให้ทำเนืองๆ ก็ดี การก็จะเอิบเอื้อมไปกระทบพระนามพระองค์เจ้าแลหม่อมเจ้า แลชื่อเสียงชะตาราศีของข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายใน ในพระบรมมหาราชวัง แลพระบรมราชวัง หรือผู้ที่จะไปนับถือจีนเสงเข้า จะเป็นผู้มีวาสนาบรรดาศักดิ์ ก็จะเป็นที่ขุ่นข้องหมองหมางสะดุ้งสะเทือนไปในผู้มีบรรดาศักดิ์ด้วยกัน เพราะฉะนั้นโทษทัณฑ์ตามกฎหมายตามอย่างเก่า ซึ่งควรลูกขุนจะปรึกษาให้ลงแก่จีนเสง ครั้นนี้นั้นให้ยกเสียทั้งสิ้น ให้เป็นแต่สักหน้าผากจีนเสงว่า (มักทำวิชาการเขียนชื่อคนลอยน้ำทำให้คนตกใจ) อย่างนี้แล้ว ขับไล่จีนเสงกับบุตรภรรยา แลทาสไปเสียจากแขวงกรุงเทพฯ แลแขวงเมืองนนทบุรี แขวงเมืองปทุมธานี แลแขวงเมืองนครเขื่อนขันธ์แขวงเมืองสุมทรปราการ ซึ่งเป็นแขวงใกล้กรุงเทพฯ ทรัพย์สมบัติแลแพแลเรือนให้จีนเสงรื้อขนเอาไปเสียให้พ้นแขวงทั้ง ๕ นี้ ในภายใน ๑๕ วัน แต่ที่ดินที่แพจอด หรือสวนหรือนาของจีนเสงที่มีอยู่ในแขวงกรุงเทพฯ แลหัวเมืองใกล้ทั้ง ๔ นั้น ไม่โปรดให้จีนเสงเป็นเจ้าของ ให้ขาดคืนจากเป็นของจีนเสง คงเป็นที่หลวง แลห้ามไม่ให้ผู้ใดผู้หนึ่งในแขวงกรุงเทพฯ แลแขวงหัวเมืองทั้ง ๔ นั้นสมคบจีนเสงให้ไปมาหาสู่อยู่กินเป็นอันขาดทีเดียว ให้ด่านทั้งปวงในแขวงกรุงเทพฯ แลแขวงเมืองนั้นๆ คอยจับ ถ้าจีนเสงกับบุตรภรรยาทาสล่วงด่านเข้ามาให้จับตัวไว้ แล้วปรับไหมเสียเงินแก่ผู้จับได้คนละสองตำลึงกึ่ง แลผู้ที่ล่วงเข้ามานั้นจะเอาตัวสักเป็นไพร่หลวงโรงสี หรือจำคุกไว้ตามโทษานุโทษถ้าภรรยาจีนเสงหย่ากับผัวแล้วก็พ้นจากห้าม ถ้าทาสจีนเสงส่งเงินไปอยู่กับผู้อื่นแล้วก็พ้นจากห้ามแต่ถ้าจะส่งเงินไปอยู่กับผู้อื่นแล้ว อย่าให้มาคบจีนเสงเลย ให้บอกนายอำเภอร้อยแขวงกรมการเป็นพยานจึงจะพ้นห้าม ถ้าจะไม่ไปกับจีนเสง จะส่งเงินเสียก็ได้ในคราวนี้ ถ้าจีนเสงกับบุตรภรรยาทาสที่สมัครไปด้วยกัน จะไปตั้งบ้านเรือนอยู่ตำบลใดๆ ในแขวงหัวเมืองอื่นๆ นอกจากแขวงกรุงเทพฯ แลแขวงหัวเมืองทั้ง ๔ ดังว่าแล้วนั้นไม่ห้าม เมื่อจีนเสงไปอยู่ ณ แขวงหัวเมืองใดๆ แล้วถ้าจะมีผู้ใดๆ ในแขวงหัวเมืองนั้นๆ ไปมาหาสู่คบหากับจีนเสง ซึ่งเป็นคนสักหน้าด้วยเหตุนี้ผู้อื่นก็จะได้รู้ว่าผู้นั้นเป็นคนพอใจวิชาการกระทำยำเยียแล้วจะได้รู้จักตัวไว้ ถ้ากลัวก็จะได้ระวังตัวถ้าจีนเสงไปอยู่หัวเมืองใดๆ มีผู้ไปนับถือร่ำเรียนวิชานั้น หรือไปหาขอให้กระทำยำเยียแปลกประหลาดมากขึ้นผิดปรกติ ก็ให้จับกุมคุมไว้ แล้วบอกข้อความเข้าไปยังกรุงเทพมหานครให้ทราบหมายประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือนยี่ แรม ๑๐ ค่ำ ปีวอก โทศก259 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๑๙๘. ประกาศร่างตราภูมิคุ้มห้ามค่านาแก่ไพร่หลวงบางเหล่าเป็นพิเศษปีวอก โทศก
หนังสือเจ้าพระยาพลเทพ สรรพพลเสพย์ เสนาบดีศรีวิไชยราชมไหศวรรย์ อเนกนันตธัญญาหาร พิจารณปฏิพัทธ นพรัตนมุรธาธรมหิศรวรสมุหเชษฐเกษตราธิบดี อภัยพิริยปรากรมพาหุมาถึงผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการ ข้าหลวงเสนาแลนายบ้านนายอำเภอทุกตำบล ด้วยมีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งว่า เพราะแต่ก่อนเมื่อครั้งประกาศให้เลิกนารายขัดทั้งสิ้นแต่เมื่อปีแรกเดินนานั้น ได้ทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีคำประกาศไว้ว่า ไพร่หลวงหมู่ใดถ้าท่านเสนาบดีผู้ใหญ่เห็นว่า ต้องรับราชการมากเป็นนิตย์กว่าไพร่หลวงหมู่อื่น ตราภูมิซึ่งพระราชทานคุ้มห้ามได้แต่อากรสมพักศรตลาดค่าน้ำ โดยสามัญเสมอแก่ไพร่หลวงทุกหมู่ทุกกรมนั้นไม่พอเป็นกำลังเลี้ยงชีวิตแก่ไพร่หลวงพวกใด ซึ่งไม่ทำมาหากินด้วยทำสวนทำไร่ แลค้าขายในท้องตลาด แลหาปลาในน้ำนั้นแล้ว จะกราบทูลพระกรุณา ขอให้ยกค่านาพระราชทานคนละเท่าไร ก็จะพระราชทานตราภูมิพิเศษคุ้มค่านาให้โดยสมควร ครั้นเมื่อปีมะเมียสัมฤทธิศก๘เสด็จพระราชดำเนินไปประพาสเมืองเพชรบุรี ได้ทอดพระเนตรเขามหาสมณ ทรงเห็นว่าเป็นที่สบายชอบกล สมควรจะเป็นที่ประทับได้ จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เป็นแม่กองทำการที่เขามหาสมณ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ จึงเกณฑ์พวกลาวพวนลาวทรงดำ มาทำการ แลการคัดขนศิลาถมที่ลุ่มแลปราบที่ดอน เป็นราชการหนักแรงมาก เพราะฉะนั้นบัดนี้จึงเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ สมันตพงศพิสุทธ มหาบุรุษรัตโนดม บรมอัครมหาเสนาบดีอภัยพิริยปรากรมพาหุ ที่สมุหพระกลาโหม กราบบังคมทูลพระกรุณาว่า ลาวพวน ลาวทรงดำได้รับราชการฉลองพระเดชพระคุณมากกว่าไพร่หลวงหมู่อื่น ตราภูมิซึ่งพระราชทานไว้ให้คุ้มห้ามอากรสมพักศรตลาดค่าน้ำทั้งปวงนั้น ก็ไม่มีที่จะใช้คุ้มห้ามสิ่งใดให้วิเศษกว่าไพร่หลวงหมู่อื่นได้เพราะในเมืองเพชรบุรีการทำไร่ปลูกเพาะพืชผลต่างๆ แลการหากุ้งปลา แลค้าขายอย่างอื่นลาวหมู่นี้ก็ไม่ได้ทำเลี้ยงชีวิตของตน ได้อาศัยแต่การทำนาอย่างเดียวเป็นที่เลี้ยงชีวิต จะขอรับพระราชทานยกค่านาให้โดยสมควร เพื่อจะได้เป็นกำลังทำราชการฉลองพระเดชพระคุณมากกว่าไพร่หลวงสามัญ จะได้เป็นที่ยินดี ไม่เป็นที่เสียใจว่าต้องรับราชการมากกว่าไพร่หลวงหมู่อื่น ครั้นได้ทรงสดับก็ทรงพระราชดำริเห็นชอบด้วยแล้ว จึงทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯให้ทำตราภูมิพิเศษเป็นสำคัญให้ยกค่านาพระราชทานให้แก่ไพร่หลวง ลาวพวน ลาวทรงดำเมืองเพชรบุรี เสมอคนละแปดบาท ตั้งแต่จำนวนปีมะแม เอกศก๘๑ไปทุกปี แล้วให้ตีพิมพ์แจกไปเป็นสำคัญ ในมือไพร่หลวงหมู่นั้นคนละฉบับ มีกำหนดได้เขียนชื่อคนตำหนิ แลตำบลบ้านจำนวนนาถ้วนถี่ แล้วประทับตราภูมิคุ้มห้าม แลตรากรมเกษตราธิบดีว่ากรมนามาเป็นสำคัญทุกฉบับ๑จ.ศ. ๑๒๒๑ พ.ศ. ๒๔๐๒260 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการข้าหลวงเสนา ซึ่งไปเรียกเงินค่านาแต่ราษฎรนั้น ตรวจดูชื่อคนแลตำหนิ บุตรภรรยาตำบลบ้านจำนวนนาตามหนังสือพิมพ์ตราภูมินั้น ถ้าเห็นว่านารายใดเจ้าของใดของไพร่หลวง ลาวพวน ลาวทรงดำที่ออกชื่อมาแล้วนั้นทำได้น้อย มีค่านาต่ำกว่าแปดบาทลงมา ก็อย่าให้เรียกเงินค่านาแต่เจ้าของนารายนั้นเลย ถ้านารายใดเจ้าของใดทำได้มาก มีค่านาเกินกว่าแปดบาทขึ้นไปให้ยกเงินค่านารายนั้น ให้เจ้าของนั้นเสมอแต่คนละแปดบาท ที่เหลือเกินกว่านั้นจึงให้ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการ แลข้าหลวงเสนาเรียกมาเป็นค่านาตามธรรมเนียมถ้ามีหนังสือชื่อใครอ้างอย่างใดๆ เป็นหนังสือเขียน มิใช่หนังสือพิมพ์ แลไม่มีตราภูมิคุ้มห้ามแลตรากรมเกษตราธิบดี ในพระบรมมหาราชวังมาเป็นสำคัญดังนี้แล้ว อย่าให้เชื่อฟังเลยเป็นอันขาดทีเดียวให้จับเอาตราภูมิปลอมกับตัวผู้ถือนั้นมาส่งยังกรมเกษตราธิบดี จะได้รับพระราชทานรางวัลแก่ผู้จับโดยสมควรหนังสือพิมพ์ฉบับนี้ ทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม พระราชทานให้แก่นาย รูปพรรณ ผิวเนื้อ ตำหนิ ภรรยา ชื่อบ้านอยู่ แขวง สังกัดกรมได้รับตราหนังสือพิมพ์ไป ณ วัน ค่ำ ปีวอก โทศก๑๐จุลศักราช ๑๒๒๒261 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พ.ศ. ๒๔๐๔๑๙๙. ประกาศมหาสงกรานต์ ปีระกา ตรีศกณ วันอังคาร เดือน ๕ ขึ้น ๑ ค่ำ ๑ ปีระกา ยังเป็นโทศก
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศแก่คนทั้งปวง บรรดาที่นับถือพระพุทธศาสนา แลธรรมเนียมปี เดือน วัน คืนอย่างเช่นใช้ในเมืองไทยให้รู้ทั่วกัน ว่าในปีระกา ตรีศกนี้ วันพฤหัสบดีเดือน ๖ ขึ้น ๒ ค่ำ ๒ เป็นวันมหาสงกรานต์ พระอาทิตย์จะขึ้นราศีเมษ ในเวลาบ่าย ๕ โมง ๔๘ นาทีวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๓ ค่ำ ๓ เป็นวันเนา วันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ ๔ เป็นวันเถลิงศก ขึ้นศักราชใหม่เป็น ๑๒๒๓ ในเวลา ๔ ทุ่มกับนาที ๑ กับ ๑๒ วินาที เพราะฉะนั้นในปีระกาทำบุญแลเล่นนักษัตรฤกษ์สงกรานต์เป็น ๓ วัน ตามเคยอย่างทุกปี ปีนี้สงกรานต์ทรงพาหนะอะไร ภักษาหารอะไร ถืออะไร จะว่ามาก็ไม่ต้องการ ใครจะใคร่ทราบก็มาดูรูปที่เขียนแขวนไว้ในพระบรมมหาราชวัง เทอญ ลักษณะจดหมายวัน คืน เดือน ปีใช้ดังนี้ คือ ตั้งแต่วันอังคาร เดือนห้า ขึ้นค่ำ ๑ ไปจนถึงวันศุกร์ เดือนหก ขึ้น ๓ ค่ำ จดหมายลงชื่อปีในที่ทั้งปวง ให้ว่าปีระกา ยังเป็นโทศก ถ้าจดจุลศักราชให้คงเป็น ๑๒๒๒ อยู่ ตั้งแต่วันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ ๕ ไปจนถึงวันอาทิตย์ เดือน ๔แรม ๑๕ ค่ำ ๖ ซึ่งเป็นวันตรุษสุดปีนั้นให้ใช้ว่าปีระกา ตรีศก ลงเลขจุลศักราชว่า ๑๒๒๓ แก้เลข ๑๐ตามปีแผ่นดินซึ่งเขียนไว้บนศกนั้น เมื่อเปลี่ยนตรีศกแล้วให้เขียนเป็นเลข ๑๑ ไปกว่าจะเปลี่ยนศกใหม่เถิด ในปีระกา ตรีศกนี้มีอธิกมาสเดือนแปดเป็นสองหน เป็นเดือนถ้วนทั้งสองเดือน เมื่อเขียนเลขครุ เดือนแปดก่อน เขียนเลข ๘ เลขเดียว แล้วกาหมายไว้ข้างล่างดังอย่างนี้๘_ ให้รู้ว่าเดือนแปดหลังจะมี ในเดือนแปดหลังนั้นเขียนเลข ๘ เป็นสองซ้อนกันไว้ท้ายครุดังอย่าง๘ _๘เถิดในปีระกา ตรีศกนี้ วันพฤหัสบดี เดือนห้า ขึ้น ๓ ค่ำ ๗ วันหนึ่ง วันพุธ เดือน ๑๐ แรม ๑๓ ค่ำ ๘วันหนึ่ง เป็นวันประชุมถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา วันจันทร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ๙ จะเป็นวันจะทำ๑ตรงกับวันที่ ๑๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๓๒ตรงกับวันที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๔๓ตรงกับวันที่ ๑๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๔๔ตรงกับวันที่ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๔๕ตรงกับวันที่ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๔๖ตรงกับวันที่ ๓๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๗ปฏิทินสำหรับค้นวัน เดือน จันทรคติกับสุริยคติ ของกรมวิชชาธิการ ปีระกา ตรีศก ตรงกับ จ.ศ. ๑๒๒๓พ.ศ. ๒๔๐๔ นั้น วันพฤหัสบดี เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ ไม่มี แต่ปีจอ จัตวาศก เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ ตรงกับวันพุธที่ ๒ เมษายน จ.ศ. ๑๒๒๔ พ.ศ. ๒๔๐๕ และในปีวอก โทศก เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่๑๔ มีนาคม จ.ศ. ๑๒๒๒ พ.ศ. ๒๔๐๓๘ตรงกับวันที่๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๙ตรงกับวันที่ ๒๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๔262 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชพิธีจรดพระนังคัล ให้ราษฎรลงมือทำนาภายหลังวันนั้น ตั้งแต่วันอังคาร เดือนหกขึ้นสิบสี่ค่ำ ๑ ไป ห้ามมิให้ลงมือทำนาก่อน หรือในวันนั้นตลอดพระราชอาณาเขต พระราชพิธีจองเปรียง ๒ ในปีระกา ตรีศกนี้ ยกโคมวันอาทิตย์ เดือนสิบสอง ขึ้นค่ำหนึ่ง ๓ ลดโคมวันพุธ เดือนสิบสองแรม ๓ ค่ำ ๔ เป็นวันอาทิตย์เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๕ เป็นวันชีพ่อพราหมณ์จะได้ทำพระราชพิธีกฤติเกยา ๖ ณ พระเทวสถาน พระราชพิธีคเชนทรัศวสนาน ๗ ๒ ครั้ง แลพระราชพิธีสารท แลพระราชพิธีตรียัมพวายตรีพวาย ๘ แลพระราชพิธีสัมพัจฉรฉิน ๙ คงทำในวันคืนแลเดือนขึ้นแรมนั้นๆ ตามเคยเหมือนอย่างทุกปี ในปีระกา ตรีศกนี้ วันพุธเป็นวันธงไชยเป็นวันดี วันอังคารเป็นวันอุบาทว์วันพฤหัสบดีเป็นวันโลกาวินาศ ห้ามฤกษ์แลการมงคล ในปีระกา ตรีศกนี้ จะมีสุริยุปราคาครั้งหนึ่งในวันจันทร์ เดือน๘ _๘ขึ้นค่ำ ๑ ๑๐ เวลาเช้าจะจับเป็นบาทคราธ อนึ่งจะมีเหตุประหลาดอีกอย่างหนึ่งคือในวันจันทร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๙ ค่ำ ๑๑ เวลาเที่ยงแล้ว ๑๓ นาที ดวงพระเคราะห์พุธจะเข้าไปในดวงอาทิตย์ข้างทิศอีสาน แล้วจะเลื่อนมาใกล้กลางดวงเวลาบ่าย ๒ โมง ๑๔ นาที แล้วจะเลื่อนมาออกจากดวงพระอาทิตย์ข้างทิศหรดี เวลาบ่าย ๔ โมง ๑๔ นาที ดวงพระเคราะห์พุธนั้นเล็กนัก๑ตรงกับวันที่๒๓ เมษายน พ.ศ ๒๔๐๔๒เป็นพระราชพิธีบูชาพระเจ้าตามคติความเชื่อในศาสนาพราหมณ์ และบูชาพระบรมสารีริกธาตุที่บรรจุไว้ในพระจุฬามณี เจดีย์ที่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์และรอยพระพุทธบาท กระทำในเดือน ๑๒ เป็นพระราชพิธีมีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา ปัจจุบันยกเลิกไปแล้ว๓ตรงกับวันที่ ๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๔๔ตรงกับวันที่ ๒๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๔๕ตรงกับวันที่ ๑๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๔๖พระราชพิธีกฤติเกยา หรือพระราชพิธีกะติเกยา คือพระราชพิธีตามไฟไว้รับพระเจ้าในศาสนาพราหมณ์ตามคติที่เชื่อว่าจะเสด็จลงมาเยี่ยมโลกในวันจันทร์เต็มดวงกลางเดือนสิบสอง๗พระราชพิธีนี้มีขึ้นในแผ่นดินพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสืบทอดจากการพระราชพิธีสมัยโบราณเป็นการประชุมจตุรงคเสนา ๔ หมู่และชำระพระขรรค์ เป็นการสวัสดิมงคลให้เจริญความสัตย์และระงับเวร การพระราชพิธีนี้เนื่องกันกับพระราชพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา เรียกชื่อติดกันว่า ขรรคโถวนพิธีศรีสัจปานกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเพิ่มเติมการพระราชกุศลขึ้นเป็นพิธีสงฆ์ (พระราชพิธีสิบสองเดือน)๘พระราชพิธีตรียัมปวาย เรียกอย่างสามัญว่า “พิธีโล้ชิงช้า” เป็นพิธีต้อนรับปีใหม่ของพราหมณ์ และรับเสด็จพระอิศวรที่เสด็จลงมาเยี่ยมโลก จัดขึ้นในเดือนอ้ายขึ้น ๖ ค่ำ ถึงแรม ๑ ค่ำ ต่อมาภายหลังเลื่อนไปจัดในเดือนยี่ วันขึ้นแรมเดิม พระราชพิธีนี้มีมาตั้งแต่สมัยสุโขทัย และเลิกไปใน พ.ศ. ๒๔๗๗๙พระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ เป็นการทำบุญส่งท้ายปีเก่าต้อนรับปีใหม่ เพื่อให้เกิดความเป็นสิริมงคลแก่พระนครและพระเจ้าแผ่นดิน ตลอดจนพระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการฝ่ายใน ฝ่ายนอก และอาณาราษฎรจัดขึ้นตรงกับวันแรม ๑๔ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำ เดือน ๔ ถึงวันขึ้น ๑ ค่ำ เดือน ๕ พระราชพิธีนี้ เริ่มมีขึ้นในสมัยอยุธยาปลายแผ่นดินพระเจ้าบรมโกษ ประมาณ พ.ศ. ๒๒๙๐ และเลิกไปใน พ.ศ. ๒๔๘๐(เชิงอรรถที่ ๖, ๘, ๙ กรมศิลปากร. นามานุกรมขนบประเพณีไทย หมวดพระราชพิธีและรัฐพิธี กรุงเทพฯ :โรงพิมพ์คุรุสภา, ๒๕๔๖. หน้า ๖, ๗๗, ๒๘๖).๑๐ตรงกับวันที่ ๘ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๑๑ตรงกับวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๔263 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ดูตาเปล่าจะไม่เห็น ถ้าเอากล้องส่องใหญ่ๆ ที่สาปด้วยแก้วแดงคงจะเห็นดวงพระเคราะห์พุธจุดดำเดินอยู่ในดวงพระอาทิตย์ดังทายนี้เป็นแท้ วันอังคาร เดือน๘ _๘แรม ๑ ค่ำ ๑ เป็นวันเข้าปุริมพรรษาวันพฤหัสบดี เดือน ๙ แรมค่ำ ๑ ๒ ถ้าเชื่อตามอย่างตามเคยก็ควรจะว่าเป็นวันเข้าปัจฉิมพรรษาวันเสาร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๓ ก็เป็นวันมหาปวารณา ถ้าจะว่าตามนักษัตรฤกษ์ในอากาศนับดิถีประสงค์ ปักษ์ขึ้นของเดือน ๙ นั้นเป็นปักษ์ขาด พระจันทร์ใกล้จะเต็มเสียในวันอังคารเดือน ๙ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ๔ แล้ว เพราะฉะนั้นวันพุธ เดือน ๙ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๕ ก็ชื่อว่าเป็นวันเพ็ญแต่ชื่อแต่ดิถีนั้นเป็นปาฏิบทของกาฬปักษ์ เพราะฉะนั้นถ้าจะถือพระวินัยให้ละเอียด เวลาค่ำวันนั้นให้พิเคราะห์ดูดวงพระจันทร์ ถ้าเห็นว่าพร่องลงแล้วก็พึงเข้าปัจฉิมพรรษาเสียแต่ในวันนั้น โดยไม่สู้เชื่อสงสัยอยู่จะเข้าอีกวันหนึ่งก็ได้ จะบาปกรรมอะไรมีต่อการที่ว่าสองซ้ำสามซ้ำ ถึงวันเสาร์ เดือน๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๖ ก็เป็นวันมหาปวารณาตามอย่างที่เคยถือมาโดยการหยาบๆ ครั้นเมื่อคิดตามนักษัตรฤกษ์แล้ว เดือน ๑๑ ข้างขึ้นก็เป็นปักษ์ขาดเหมือนกัน วันศุกร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ๗ นั้นโดยดิถีประสงค์เป็นวันเพ็ญ เพราะฉะนั้น ถ้าพระสงฆ์จะถือโดยละเอียดให้ถูกต้อง จะต้องควรทำปวารณาเสียแต่ในวันนั้น อันนี้เป็นอย่างดีสิ้นสงสัย ถึงในบาลีพระวินัยก็มีอยู่จะทำปวารณาในขึ้น ๑๔ ค่ำ ไม่เชื่อก็ไปค้นบาลีดูเอา การปีเดือนซึ่งนับในเมืองนั้นๆ บรรดาซึ่งเป็นที่มีพระพุทธ-ศาสนา ก็เป็นแต่โครงๆ ไปดังอย่างธรรมเนียมไว้เพื่อจะให้คนเรียกง่ายจำง่าย แต่กาลเมื่อมาถึงพระพุทธบัญญัติแล้ว ก็ต้องกำหนดเอาตาม นักษัตรฤกษ์พระจันทร์ที่เห็นปรากฏแก่ตาในอากาศนั้นเป็นประมาณ ขอพระสงฆ์ผู้จะใคร่ปฏิบัติวินัยให้ถูกต้อง จงเรียนรู้นักษัตรฤกษ์ แล้วพิเคราะห์ดูตามกำหนดวินัยธรรมนั้นๆ ให้ชอบ เทอญ การเข้าปุริมพรรษาเข้าปัจฉิมพรรษาแลปวารณา ไม่ใช่การของพระเจ้าแผ่นดินๆ เป็นแต่ผู้ทะนุบำรุงชนทั้งปวงในพระราชอาณาจักร ให้ถือศาสนาตามใจตัวให้สิ้นความร้อนรำคาญใจ เพราะถือศาสนา ก็แลซึ่งประกาศมาด้วยวันเหล่านี้ เพราะเห็นว่าพระสงฆ์ไม่ได้ศึกษาในนักษัตรฤกษ์โดยมาก เป็นแต่ทำตามๆ กัน ก็พระสงฆ์บางพวกขวนขวายจะใคร่รู้การละเอียดนั้นก็มี จึงกล่าวมาตามใจพวกนั้นบ้าง เป็นการช่วยเตือนสติ เมื่อเชื่อก็จงทำตามเมื่อไม่เชื่อก็แล้วไปไม่มีผิดชอบอะไรแก่การแผ่นดิน พระสงฆ์ในพระราชอาณาจักรทั้งปวง จงถือพระวินัยตามใจ อย่าได้ว่ากล่าวข่มขู่กันด้วยเหตุนี้เลย อนึ่ง วันวิสาขบูชาที่ถือตามลัทธิในอรรถ-กถาว่า เป็นวันประสูติ แลได้ตรัสแลปรินิพพานของพระพุทธเจ้านั้น ปีนี้นักษัตรฤกษ์วิสาขบุรณมี๑ตรงกับวันที่ ๒๓ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๒ตรงกับวันที่ ๒๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๓ตรงกับวันที่ ๑๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๔ตรงกับวันที่ ๒๐ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๕ตรงกับวันที่ ๒๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๖ตรงกับวันที่ ๑๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๗ตรงกับวันที่ ๑๘ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๔264 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตกในวันศุกร์ เดือน ๗ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๑ ไม่อยู่ในวันพุธ เดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ๒ แลในกลางเดือน ๖ ปีนี้นั้น ในพระบรมมหาราชวังจะมีแต่การสมโภชพระมหาเศวตฉัตรที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทวันอังคาร เดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ๓ ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ วันพุธ เดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ที่พระที่นั่งอนันตสมาคม วันพฤหัสบดี เดือน ๖ แรมค่ำ ๑ ๔ เป็นการมงคลสำหรับพระราชวังตามปี มิใช่วิสาขบูชานั้นๆ เป็นวันศุกร์เดือน ๗ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ในปีระกา ตรีศกนี้เป็นแท้ ใครที่มีศรัทธาเชื่อถือแก่การกุศลซึ่งจะได้ทำตามลัทธิของชนที่ถือพุทธศาสนา ว่าเป็นนักษัตรฤกษ์เหมือนเวลาประสูติแลได้ตรัสแลปรินิพพานของพระพุทธเจ้าแล้ว ก็จงทำการกุศลตามชอบใจ เทอญ ในวันนั้นถึงชื่อเรียกว่าเป็นเดือน ๗ ก็ดี นักษัตรฤกษ์พระจันทร์จะเหมือนกับฤกษ์วันเพ็ญเดือน ๖ ทุกปี ซึ่งมีมาต่อหลังแลจะมีต่อไปข้างหน้าใน ๑๙ ปี วนไปเป็นปีอธิกมาส๗ ปี คือปีที่ ๓ ที่ ๖ ที่ ๙ ที่ ๑๑ที่ ๑๔ ที่ ๑๗ ที่ ๑๙ ปีนี้เป็นปีที่ ๑๗ นับแต่ปีมะเส็ง สัปตศก ศักราช ๑๒๐๗ ๕ มาถึงปีกุน เบญจศกศักราช ๑๒๒๕ ๖ จะเป็นปีที่ครบ ๑๙ จะมีอธิกมาสในปีมีอธิกมาสนั้น เพ็ญเดือน ๖ เป็นวิสาขบูชาได้อยู่ แต่ปีที่ ๑๑ แลปีที่ ๑๙ ในปีที่ ๓ ที่ ๖ ที่ ๙ ที่ ๑๔ ที่ ๑๗ วิสาขบูชาต้องตกอยู่กลางเดือน ๗จึงต้องด้วยนักษัตรฤกษ์ในอากาศ การนี้เป็นแล้ว แลซึ่งหมอบรัดเลทำหนังสือประกาศตีพิมพ์ว่าวันอังคาร เดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ วันพุธ เดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ วันพฤหัสบดี เดือน ๖ แรม ค่ำ ๑เป็นวันไทยนับถือว่าเป็นวันประสูติ แลได้ตรัสแลนิพพานของพระพุทธเจ้าเรียกว่า วิสาขบูชา คือนับเป็นอย่างฝรั่งว่าเดือนเอเปริยล คนหัวประจบฝรั่งกินไม่รู้จักอะไร วิสาขบูชานั้นมิใช่การใช่กี้มิใช่หนี้ใช่สินอะไรของหมอบรัดเล เก็บเอาไปตีพิมพ์อวดรู้เปล่าๆ เดือนเอเปริยลเป็นวิสาขบูชาไม่ได้ อังกฤษที่จะรู้การในพระพุทธศาสนาแท้ๆ ที่เขาดีกว่าหมอบรัดเลอยู่ในเมืองอังกฤษก็มีถมไปพวกนักปราชญ์อังกฤษเหล่านั้น เขาตีพิมพ์ไว้ในหนังสือของเขาว่า วันที่มีพระจันทร์เต็มในเดือนเมย์ทุกปีนั้น เป็นวันพระพุทธเจ้าได้ตรัสรู้ด้วยสัญญาอย่างยิ่งในใต้ต้นไม้โพธิ์ ถ้าปีวันเพ็ญสองหนในเดือนเมย์ วันเพ็ญหลังควรนับว่าเป็นวิสาขบูชา คำนี้ของเขาถูกแท้แล้ว หนังสืออังกฤษที่เขาว่าอย่างนี้หมอบรัดเลเห็นจะไม่ได้อ่าน ที่เขารู้นักษัตรฤกษ์แท้ แล้วว่าไว้ในปีระกา ตรีศกนี้ วันอุโบสถเป็นที่รักษาคืออุโบสถ แลมีมหาธรรมสวนะนั้นผิดกับวันที่นับว่าวันอุโบสถ หรือวันพระตามเคยรู้ด้วยกันในชาวสยามทั้งปวงนั้นมีอยู่ ๘ วัน คือ (วันอังคาร เดือน ๙ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ๗ วันพุธ เดือน ๙๑ตรงกับวันที่ ๒๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๒ตรงกับวันที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๔๓ตรงกับวันที่ ๒๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๔๔ตรงกับวันที่ ๒๕ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๔๕พ.ศ. ๒๓๘๘๖พ.ศ. ๒๔๐๖๗ตรงกับวันที่ ๒๐ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๔265 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔แรม ๗ ค่ำ ๑ วันศุกร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ๒ วันเสาร์ เดือน ๑๑ แรม ๗ ค่ำ ๓ วันจันทร์ เดือนอ้ายขึ้น ๑๔ ค่ำ ๔ วันอังคาร เดือนอ้าย แรม ๗ ค่ำ ๕ วันพฤหัสบดี เดือน ๓ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ๖ วันศุกร์ เดือน๓ แรม ๗ ค่ำ ๗ ) วันเท่านี้ วันอุโบสถแลวันธรรมสวนะ นอกจาก ๘ วันนี้แล้วก็คงในวันตามเคยคือ ขึ้น ๘ ค่ำ แรม ๘ ค่ำ แลขึ้น ๑๕ ค่ำ ทุกเดือน แลแรม ๑๕ ค่ำ ในเดือน ๖ เดือน๘-๘เดือน ๑๐เดือน ๑๒ เดือนยี่ เดือน ๔ แล แรม ๑๔ ค่ำ ในเดือน ๕ เดือน ๗ เดือน ๙ เดือน ๑๑ เดือนอ้ายเดือน ๓ จะต้องยักวันจำศีลแลฟังพระธรรมแต่ใน ๘ วันที่ว่าข้างต้นเท่านั้น ในปีระกา ตรีศกนี้วันพฤหัสบดี วันอังคารเป็นวันไม่ดีไม่ใช้ วันพุธเป็นวันดี ถ้าจะใช้ฤกษ์ยามแลกำหนดในราชการใดๆ ให้ใช้วันพุธให้รู้ทั่วกันทั้งในกรุงแลหัวเมือง เทอญอนึ่ง มีพระบรมราชโองการ ดำรัสสั่งให้กำชับราษฎรในกรุงนอกกรุงทุกแขวงทุกอำเภอบรรดาที่ทำนา ว่าเมื่อปีมะแม เอกศกนั้นฝนน้อยก็จริง แต่น้ำเหนือลงมามากก็พอเป็นคุณแก่ข้าวหนักที่ทำปลายมือได้ ครั้นปีวอก โทศก ฝนก็งามน้ำก็ใหญ่ นาทำได้ทั้งต้นมือ กลางมือแลปลายมือบริบูรณ์ทุกตำบลหนแห่งแล้ว อย่าให้ราษฎรประมาทใจไป ข้าวในปีวอกถึงได้มากลูกค้าต่างประเทศก็ซื้อไปเสียมากแล้ว ในปีระกา ตรีศกนี้ตามเหตุที่เคยสังเกตมานั้น ปรากฏว่าเป็นคราวฝนจะน้อยน้ำจะทรามกว่าปีหลังเกือบกึ่ง ฝนต้นมือในเดือน ๖ เดือน ๗ เดือน ๘ จะค่อยมีบ้าง ครั้นเดือน๘-๘เดือน ๙ จะน้อยไป ฝนปลายมือก็จะทราม เพราะฉะนั้นถ้าฝนมีมาแล้วให้รีบลงมือการนาเสียให้เร็วๆ ตั้งแต่แรมเดือน ๖ ไปให้ทำนาข้าวหางม้านาปรังให้มาก อย่าประมาทว่าจะคอยฝนปลายมือ แลน้ำเหนือนักเลยจะเสียครั้งเสียคราวไป ประกาศมาให้ทราบไว้ หาไม่จะว่าผู้ครองแผ่นดินไม่สังเกตการเตือนสติราษฎร รู้จักแต่ให้พรแผ่นดินไปอย่างเดียวประกาศมา ณ วันอังคาร เดือน ๕ ขึ้นค่ำ ๑ ปีระกา ยังเป็นโทศก๑ตรงกับวันที่ ๒๘ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๒ตรงกับวันที่ ๑๘ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๓ตรงกับวันที่ ๒๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๔ตรงกับวันที่ ๑๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๕ตรงกับวันที่ ๒๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๖ตรงกับวันที่ ๑๓ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๔๗ตรงกับวันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๔266 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๐๐. ประกาศพระราชบัญญัติเรื่องพระสงฆ์สามเณรลักเพศณ วันเสาร์ เดือน ๕ แรม ๑๑ ค่ำ ๑ ปีระกา ยังเป็นโทศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์ข้าทูลละอองธุลีพระบาท ในพระบรมมหาราชวัง ในพระบวรราชวัง แลพระสงฆ์ แลสามเณรแลราษฎรทั้งปวงให้ทราบทั่วกันว่า พระสงฆ์สามเณรทุกวันนี้มักประพฤติการนักเลงแปลงเพศเป็นคฤหัสถ์ไปเล่นเบี้ย เล่นโบ แลสูบฝิ่น กินสุรา ถือศัสตราวุธเที่ยวกลางคืนชุกชุมมากขึ้น จับได้มาเนืองๆ ครั้นแปลงเพศมาถึงกุฎีแล้วก็สำคัญใจว่าตัวไม่ได้ปลงสิกขาบท กลับเอาผ้าเหลืองนุ่งห่มเข้าตามเพศเดิม การที่ถือใจว่าไม่ได้ปลงสิกขาบท กลับนุ่งห่มผ้าเหลืองนั้น เป็นความในใจจะเชื่อถือเอาไม่ได้ ฝ่ายคฤหัสถ์ที่แปลงเพศเป็นภิกษุเข้าร่วมสังฆกรรมในคณะสงฆ์นั้น ตามพระวินัยบัญญัติก็มีโทษห้ามอุปสมบท เพราะฉะนั้นตั้งแต่นี้สืบไป พระสงฆ์สามเณรรูปใดๆ แปลงเพศเป็นคฤหสถ์ปลอมไปเล่นเบี้ย เล่นโป แลสูบฝิ่น กินสุรา ถืออาวุธเที่ยวกลางคืน อย่างใดอย่างหนึ่งที่กล่าวห้ามไว้นั้น มีผู้จับตัวมาได้ หรือสึกแล้วยังไม่พ้นสามเดือน มีโจทก์ฟ้องกล่าวโทษพิจารณาเป็นสัจแล้ว จะให้สักหน้าว่าลักเพศภิกษุ ลงพระราชอาญาเฆี่ยน ๒ ยก ๖๐ ที ส่งตัวไปเป็นไพร่หลวงโรงสี ฝ่ายพระราชวงศานุวงศ์ ข้าทูลละอองธุลีพระบาท แลราษฎรคนใดที่ได้ไปเล่นเบี้ยเล่นโป สูบฝิ่น กินสุรา อย่างหนึ่งอย่างใด ด้วยกันกับพระสงฆ์สามเณรที่แปลงเพศเป็นคฤหัสถ์นั้นจะให้ปรับไหมนับตัวพระสงฆ์สามเณรผู้ที่ลักเพศไปด้วยนั้นรูปละ ๑๐๐ บาททุกคน เงินค่าปรับไหมจะเอาไปทำการในพระอารามเป็นพินัยแก่พระพุทธศาสนา ถ้าไม่มีเงินจะเสียค่าปรับไหม ก็จะให้เอาตัวจำตรวนไว้ใช้การในพระอาราม หักเงินให้เป็นค่าแรงเดือนละตำลึงกึ่งกว่าจะครบเงินค่าปรับไหมอนึ่ง พระสงฆ์สามเณรรูปใดๆ สึกวันใดแล้ว ขอให้พระราชาคณะ พระครู ฐานานุกรมเปรียญ แลเจ้าอธิการในอารามนั้น วัดนั้นจดหมายไว้ให้มั่นคงแน่นอน ว่าพระสงฆ์สามเณรรูปนั้นๆ สึกวันนั้นจะได้เป็นที่อ้างหมายเป็นสำคัญต่อไปพระราชบัญญัติ ประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือน ๕ แรม ๑๑ ค่ำ ปีระกา ยังเป็นโทศกเป็นวันที่ ๓๖๑๕ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ พระธรรมการบดี เป็นผู้รับสั่ง๑ตรงกับวันที่ ๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๔267 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๐๑. ประกาศเรื่องบรรจุของในพระเจดีย์ที่เขาพนมขวดณ วันจันทร์ เดือน ๖ แรม ๕ ค่ำ ๑ ปีระกา ตรีศก)
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่พระภิกษุสามเณรแลราษฎรให้รู้ทั่วกันว่า พระเจดีย์บนยอดเขาพนมขวดนี้ เดิมท่านเจ้าอธิการวัดสระบัวได้สร้างขึ้นไว้นานแล้ว ครั้นภายหลังต้องอสนีบาตชำรุดไปแล้ว ครั้นเมื่อเดือนหก ปีวอก โทศก พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยาม ในรัชกาลที่ ๔ ในพระบรม-ราชวงศ์ปัจจุบันนี้ ได้เสด็จพระราชดำเนินออกมาประพาสแลทอดพระเนตรการเริ่มแรกนาหลวงในเขาพนมขวด จึงมีพระราชประสงค์จะทรงบำเพ็ญพระราชกุศลในการปฏิสังขรณ์ จึงได้มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ช่างก่อปั้นพอกเพิ่มเติมให้เขื่องขึ้นกว่าเก่า แล้วได้ทรงบรรจุเตปูชนียวัตถุ เรียกว่าพระบรมพุทธสารีริกธาตุขนาดน้อย ๗ พระองค์ เป็นพระธาตุได้มาแต่เมืองลำพูนบ้าง เมืองน่านบ้าง เมืองพม่าบ้าง เผื่อว่าจะต้องที่แท้บ้าง เป็นบุญเขตประดิษฐานไว้ในกล่องจันทน์แดงที่ ๑ แล้วไว้ในกล่องจันทน์ขาวที่ ๒ แล้วไว้ในกล่องศิลาที่ ๓ ปกปิดไว้ในถุงตาด แลมีใบลานจารึกอักษรบาลีโอวาทปาติโมกข์ แลพาหุลเทศนา แลอื่นๆ หกลานแล้วปิดทองคำเปลว ปกปิดไว้ในถุงตาดเท่านั้น ไม่มีของมีราคาสำคัญยิ่งไปกว่านี้ เพราะได้ทราบอยู่แล้วว่า พระเจดีย์อยู่ในที่เปลี่ยวที่ไกลไม่มีใครรักษา ผู้ที่จะสำคัญว่าจะมีทรัพย์ฝังไว้ มักขุดทำลายให้ยับเยินไปเสีย ได้เห็นเป็นตัวอย่างมามากแล้ว จึ่งได้บรรจุไว้แต่พระบรมธาตุแลใบลานจารึกพระบาลีปิดทองคำเปลวเท่านั้น เพื่อเป็นบุญเขตเจริญกุศลวิเศษแก่เทพยดามนุษย์สัปปุรุษชายหญิง แลพระภิกษุสามเณรทั้งปวงบรรดาที่ได้มาถึงพระเจดีย์ แล้วได้นมัสการบูชาเป็นประโยชน์เท่านั้นดอก อย่าให้ผู้ใดสงสัยว่ามีของดีมีราคา ไม่มีเพชรพลอย พุทธรูปทองเงิน ของที่ดีมีราคาบรรจุไว้เลยในพระเจดีย์นี้ เพราะฉะนั้นขอเสียอย่าให้มีผู้ใดสำคัญว่ามีของดีมีราคา แล้วพยายามลอบลักขุดหาของที่บรรจุในพระเจดีย์นี้เลย จงให้ตั้งอยู่เป็นปรกติไว้มนัสการ แลเป็นเครื่องงามบ้านงามเมืองเถิด จะได้เป็นที่ทำบุญบูชาของผู้มีศรัทธาประกาศนี้เป็นความจริงมา ณ วันจันทร์ เดือน ๖ แรม ๕ ค่ำ ปีระกา ตรีศก เป็นปีที่ ๑๑ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ฯพระบรมธาตุ ๗ พระองค์ที่ ๑ จันทน์แดงที่ ๒ จันทน์ขาวที่ ๓ ศิลาใบลานปิดทอง๑ตรงกับวันที่ ๒๙ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๔268 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๐๒. ประกาศเรื่องข้าเจ้าแข็งบ่าวนายแรงข่มเหงราษฎรณ วันจันทร์ เดือน๘-๘ขึ้น ๑ ค่ำ ๑ ปีระกา ตรีศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าราชการแลราษฎรแขวงกรุงเทพมหานครให้รู้ทั่วว่า คนทุกวันนี้พากันคุมสมัครพรรคพวกชวนกันเสพสุราเมาแล้วถือตัว อวดตัว ต่างๆ ว่าเป็นมหาดเล็กหลวง ตำรวจหลวง แลเป็นทหาร แลเป็นไพร่หลวงอยู่ในส่วนหลวงบ้าง ว่าเป็นข้าเจ้าแข็งบ่าวนายแรงบ้าง แลเป็นลูกจ้างพวกพ้องของชาวนอกประเทศบ้างแลเป็นสมัครพรรคพวกของเศรษฐีมีทรัพย์บ้าง แล้วก็อวดอ้างท้าทายว่าไม่กลัวใคร ถึงจะมีถ้อยความไปจะอ้างอิงพิงพาดราชการเอา แลว่าเจ้านายกงสุลจะช่วย หรือเพื่อนฝูงที่มีเงินง้างตระลาการหันเหไปเมื่อถือใจดังนั้น บ้างอวดเอาเปล่าๆ แล้วก็เที่ยวทำข่มเหง ชกตี ฟันแทง แย่งชิงคนเดินทางบ้าง บุกรุกเข้าไปในบ้านในเรือน โรงร้าน ทุบตี ฟันแทงเจ้าของบ้าน เจ้าของเรือน เจ้าของโรงเจ้าของร้าน ให้มีบาดเจ็บบ้าง ทำสิ่งของต่างๆ ให้แตกหักหาย หรือแย่งชิงเอาไปเสียบ้าง การเป็นความดังนี้เนืองๆ ฝ่ายทวยราษฎรที่โง่เขลาขลาดก็รังเกียจไปว่าในหลวงแลข้าราชการคงจะเข้าด้วยคนหลวง ไม่ทำโทษกันนักหนาจะเป็นเวราอาฆาตไป หรือเจ้าที่แข็งแรง เมื่อนานไปโตใหญ่ขึ้นจะพยาบาทอาฆาตขัดเคือง หรือกลัวว่าตระลาการจะเกรงบุญเจ้านายที่แข็งแรง หรือเกรงใจคนนอกประเทศอยู่ หรือจะเห็นแก่สินบนของกำนัล จะปรับให้ความตัวแพ้จะต้องเสียเบี้ยปรับหรือจะไกล่เกลี่ยให้เป็นเสมอเลิกแล้วกัน ก็กลัวจะเป็นเวราอาฆาตเพราะที่ฟ้อง ก็พากันอดออมนิ่งความเสีย หรือฝากตัวเข้าพวกพาลนั้นเสีย ด้วยเหตุนี้พวกพาลนั้นจึงกำเริบใจมากขึ้น อนึ่ง ถึงเจ้ากระทรวง เมื่อผู้ทำผิดเป็นข้าเจ้าแข็งบ่าวนายแรง หรือให้ของกำนัลแลสินบน ก็อ้อแอ้ ง่อนแง่นไปดังนั้น ก็จะเห็นเป็นอยู่บ้างจริงเพราะยังหนุ่มอยู่ก็คิดถึงตัว ที่แก่อยู่ ก็คิดถึงบุตรหลาน การซึ่งเป็นทั้งนี้ ก็เพราะการแผ่นดินเมืองยังเจือปนระคนกับการเถื่อน การป่า เพราะฉะนั้นประกาศไว้ว่าตั้งแต่นี้ไปเมื่อหน้า ถ้ามีคนคนใด พวกใดเป็นคนหลวง ข้าเจ้าบ่าวนายก็ดี เมาสุราคุมสมัครพรรคพวกตั้งแต่ ๕ คนขึ้นไป ทำข่มเหงราษฎร ด้วยกลุ้มรุม ชกตี ฟัน แทง ขว้างทิ้งก็ดี บุกรุกเข้าไปในบ้าน ในเรือน โรงร้านก็ดี ด้วยการที่มิใช่รับบังคับไปจากนายอำเภอ แลเจ้ากระทรวงกองจับผู้ผิดต่างๆ นั้นแล้ว ให้ผู้ต้องข่มเหงต้องพิพาททำเรื่องราวไปยื่นต่อกรมพระนครบาล หรือเจ้ากรมปลัดกรม กองตระเวนซ้ายขวา ให้ชันสูตรบาดแผลแลตราสินสิ่งของที่แตกหักหายทั้งปวงตามธรรมเนียม แลให้เจ้ากระทรวง กรมพระนครบาล ตามเกาะจับตัวผู้ผิดมาชำระไปตามเคยนั้นก่อนแล้ว ถึงความจะยังไม่ได้ชำระค้างอยู่ ให้ทำเรื่องราวอีกฉบับหนึ่ง ให้ความต้องกันกับที่ฟ้องไว้แลให้เอาแต่ความจริงที่ควรจะสืบพยานรังวัดสมได้มาทูลเกล้าฯ ถวาย เมื่อเวลาเสด็จออก๑ตรงกับวันที่ ๘ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๐๔269 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ท้องสนามหน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ในเร็วๆ ให้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทด้วย หรือว่าถ้ามีราชการต่างๆ แลฝนตก ไม่เสด็จออกท้องสนามหลายวันไป ก็ให้เอาเรื่องราวนั้นมาให้เจ้าขุนมูลนาย หรือญาติน้องพวกพ้องซึ่งเป็นข้าราชการฝ่ายหน้า ฝ่ายใน ผู้ใดผู้หนึ่งทูลเกล้าฯถวายให้ความทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทด้วย ให้สืบสังกัดชื่อเสียงผู้ล่วงเกินทำผิดนั้นให้ได้ความใส่ในเรื่องราวมาตามได้ เมื่อทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว เมื่อทรงพระราชดำริเห็นว่าเจ้ากระทรวงควรจะชำระไป ก็จะได้ทรงตักเตือนให้เจ้ากระทรวงชำระ ถ้าทราบว่าเป็นพวกพ้องมากโตใหญ่ หรือมีเหตุการณ์เป็นที่สงสัยว่าตระลาการเจ้ากระทรวงจะง่อนแง่นไป ก็จะได้ทรงแต่งตั้งตระลาการศาลรับสั่งที่ควรจะเชื่อได้ เร่งให้ชำระสืบตามจับผู้ผิดเป็นการร้อน แลชำระความนั้น เป็นความรับสั่งมิให้โยเย แต่ถ้าร้องดังนี้ ให้ร้องแต่เรื่องราวเดิมอย่าเพ่อกล่าวโทษเจ้ากระทรวงว่ากดความเสียก็ดี ว่าไม่จับเลยก็ดี เพราะการยังเร็ววันนัก จะเป็นที่ให้เจ้ากระทรวงบาดหมางเสียใจไป การที่ให้ร้องดังนี้ คือให้ร้องเร็วๆ ภายในสิบวัน ตั้งแต่ความเกิดแล้วมา แต่ถ้าคำร้องนั้นเกินกว่าเหตุนั้น น้อยว่ามากจนสืบพยานรังวัดไม่สมเลย จะต้องให้มีโทษแก่โจทก์ผู้ร้องความไม่จริงเสียบ้าง ถ้าสืบพยานรังวัดสมว่าผู้ผิดมีสมัครพรรคพวกไปมากแท้แล้ว บ่าวไพร่ของผู้ใดไปคุมสมัครพรรคพวกข่มเหงราษฎรดังนี้ เจ้าหมู่มูลนายรู้แล้ว ถึงความจะไม่มีใครฟ้อง อย่าเพ่อดีใจว่าราษฎรเกรงบุญเกรงวาสนาไม่กล้าฟ้องร้อง เมื่อกลัวบ่าวของตัว ก็จะมาสวามิภักดิ์เป็นข้าเจ้าเดียวกัน นายเดียวกันเสีย ด้วยเหตุนี้ ข้าแลบ่าวไพร่จะได้มากขึ้น อย่าเพ่อดีใจเพลินไปดังนี้จงเร่งจับเอาตัวข้า เอาตัวบ่าว ของตัวที่ทำผิดมากักขังไว้ก่อน อย่าให้ท้าย ยุแยงให้หลบหนีเมื่อความมีแล้ว อย่ามาผัดอ้อๆ แอ้ๆ ไปดังนี้ ไม่เอา อย่างนี้เคยมามากจืดนัก รู้เท่าสติปัญญาเสียหมดแล้ว อย่าพูดดังนี้เลยขี้เกียจฟัง ถ้าเกิดความขึ้นแล้ว เมื่อข้าแลบ่าวไพร่ของเจ้าใด นายใดมีผู้กล่าวหาหรือถูกซัดทอด ต้องเรียกตัวมาเป็นจำเลยในความอย่างนี้ ถ้าส่งตัวไม่ได้ภายในสิบวันแล้ว จะประกาศบนให้มีผู้จับตั้งแต่ ๑๐๐ บาท ขึ้นไป ๔๐๐ บาทลงมา ตามวาสนาเจ้าแลนายที่แข็งแลอ่อน หรือฝีมือชื่อเสียงผู้ผิดนั้นกล้าแลอ่อน ถ้ามีผู้ส่งหรือนำจับได้นั้น แต่เจ้าหมู่มูลนายที่ทำให้คนหนี จะต้องเกาะเร่งให้ใช้เงินหลวงที่เสียเป็นสินบนแลรางวัลไปนั้นจงเต็ม แต่ถ้าเรื่องความเป็นแต่วิวาทขว้างปาหรือลอบตี ฟัน แทง แย่งชิงวิ่งราว เป็นแต่เรื่องเล็กน้อยลงไปไม่มีใครเป็นพยาน เห็นว่าสมัครพรรคพวกมามาก ผู้ร้ายมามากถึง ๕ คนขึ้นไปแล้ว ก็ให้ไปร้องฟ้องตามกระทรวงว่าความกันไปก่อน ความยังว่ากันอยู่ยังไม่ขัดข้องเข้า ก็อย่าเพ่อมาถวายฎีกาเลย ต่อเมื่อตระลาการพิจารณาเข้าข้างฝ่ายโจทก์ฝ่ายจำเลย ไม่ทำตามพระราชกำหนดกฎหมายประกาศใดจึงมาร้องถวายฎีกากล่าวโทษตระลาการเมื่อภายหลังประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือนแปด ขึ้น ๑ ค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓270 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๐๓. ประกาศดาวหางปีระกา ตรีศกณ วันจันทร์ เดือน๘-๘ขึ้น ๑ ค่ำ ปีระกา ตรีศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ราษฎรผู้ใหญ่ผู้น้อยแลราษฎร ไทย จีน ทั้งปวงให้ทราบทั่วกันว่าในปีระกา ตรีศกนี้ จะมีดาวหางมาคล้ายกันกับปีมะเมีย สัมฤทธิศก แต่การคำนวณดาวหางนี้ จะทราบละเอียดว่าจะมาวันไร จะอยู่เท่าไรยังคำนวณไม่ถูกเป็นแน่ได้ เมื่อจดหมายสงกรานต์จะใส่ก็ไม่ทัน เพราะคำนวณจะเอาเป็นแน่ยังไม่ได้ ของอย่างนี้ก็ว่าจะรู้ได้โดยคำนวณล่วงหน้า แต่ว่าลางสิ่งก็ได้ละเอียดดังสุริยอุปราคาแลจันทรอุปราคา ลางสิ่งก็เป็นแต่รู้ได้ว่าจะเป็นจะมี เพราะฉะนั้น ถ้าใครเห็นอย่าให้ตกใจว่ากระไรวุ่นวายไป วิสัยของแปลกประหลาดในอากาศมีมา ถ้าจะมีโทษก็เคยเห็น ให้เกิดเหตุสองอย่างให้ฝนแล้งในฤดูฝน หรือจะให้ฝนตกมากเกินปรกติไปอย่างหนึ่ง จะให้เกิดความไข้ต่างๆ แก่คนหรือ ช้าง ม้า โค กระบือ อย่างหนึ่ง เหมือนอย่างเช่นดาวหางซึ่งมีมาเมื่อปลายปีมะเมีย สัมฤทธิศกนั้น ก็เกิดเหตุแต่กระบือตายมากอย่างหนึ่งแล้ว ในฤดูฝน ปีมะแมฝนก็แล้ง ครั้นปลายปีมะแมแลต้นปีวอก ก็มีความไข้ลงราก ก็ถ้ากลัวแต่เหตุอย่างนี้ ก็ให้เตรียมตัวต่อสู้เหตุอย่างนี้ คือว่ากลัวฝนแล้ง เมื่อฝนยังมีอยู่ก็ให้รีบทำนาเสีย ทำข้าวไร่ ข้าวหางม้า ข้าวสามเดือน ทันสารทไปตามได้ตามมี ที่ไม่ได้ทำนา มีพี่น้องบุตรภรรยาบ่าวไพร่มาก ก็ให้จัดซื้อข้าวเก็บเตรียมไว้ให้พอกิน อย่าตื่นขายเสียนัก ถ้ากลัวความไข้ว่าเกลือกฝีดาษจะชุม ตัวใครแลบุตรหลานใครยังไม่ได้ออกฝีดาษก็ให้รีบพามาปลูกฝีดาษที่โรงทานนอกก็ดี โรงหมอท่าพระก็ดี ศาลาวัดสุทัศน์เทพวรารามก็ดีเสียโดยเร็ว อย่าให้ทันฝีดาษมีมา ถ้ากลัวว่าไข้ลงรากจะมีมา ก็ให้ขัดตัวปฏิบัติเสียให้สะอาดๆอย่าทำให้สกปรกโสมมตามเคยตัวนัก หาที่หลับที่นอนที่สะอาด ใช้หาเครื่องซึ่งเป็นเครื่องกำจัดกลิ่นร้าย คือกำยาน การบูรเตรียมไว้ เมื่อความไข้มีมา สุมรมเหย้าเรือนผ้านุ่งผ้าห่มเสียให้กำจัดพิษอากาศที่ร้ายกระจายไป แลหายาที่เคยเชื่อถือเตรียมไว้ใกล้ๆ เผื่อขุกค่ำคืนจะได้ใช้แก้ไขกันน้ำละลายการบูรกินกัน ทาตัวกัน ถ้ากลัวไข้จับสั่นก็หาน้ำการบูรไว้ ปวดหัวตัวร้อนเล็กน้อย ก็ให้กินน้ำการบูร แลเอาน้ำการบูรทาฝ่ามือ ฝ่าเท้าเสียเล็กน้อยก่อน อย่าปล่อยให้เป็นมากไป หรือใครรู้เห็นยาอะไรว่าดีก็หาไว้ หรือแรกจะเป็น เมื่อยขบ เท้าเย็น ปวดศีรษะเล็กน้อย ก็อย่าเชื่อหมอว่าลมว่าเส้นไป อย่าเพ่อกินร้อนเข้าไป อย่ากินอาหารที่หวานที่มันมากนัก รีบรุถ่ายเสียด้วยดีเกลืออย่าใช้ยาสลอดให้แสลงไข้ไป พื้นปากพื้นใจของหมอพอใจพูดแต่ว่าลม เอายาร้อนแก้ อนึ่ง บ้านเมืองมีไข้เจ็บ ซึ่งเป็นเหตุให้คนตายอย่างไร จะมากเมื่อไร ให้คอยระวังสืบที่ป่าช้าที่มีศพไปเผามากๆ อยู่ทุกวันเนืองๆ จะได้ความจริงพระเจ้าแผ่นดิน คนทั้งปวงยกย่องตั้งไว้เป็นที่พึ่ง ใครมีทุกข์ร้อนถ้อยความประการใดก็ย่อมมาร้องให้ช่วย ดังหนึ่งทารก เมื่อมีเหตุแล้ว ก็มาร้องหาบิดามารดา เพราะฉะนั้น พระเจ้าแผ่นดินชื่อว่าคนทั้งปวงยกย่องให้เป็นบิดามารดาของตัวแล้ว ก็มีความกรุณาแก่คนทั้งปวง ดังหนึ่ง271 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔บิดามารดากรุณาแก่บุตรจริงๆ โดยสุจริตจึงกล่าวสั่งสอนมาให้รักษาตัวรักษาชีวิตในเหตุที่น่ากลัวจะเป็น แลมีตัวอย่างเคยเป็น แต่ฝ่ายราษฎรไทยจีนเป็นอันมากทั้งปวงนี้ เป็นคนถือผีถือสางถือมดถือหมอดู คนกลัวอะไรมาก อยากอะไรมาก คนทรงผีแลหมอดู ก็พอใจเอาสิ่งนั้นมาว่ายุแยงให้คนตื่นไปต่างๆ เมื่อเห็นดาวหางครั้งก่อนมีมา ก็พอใจลือกันว่าเจ้าจะตายนายจะล้ม ผู้มีบุญจะมา บ้านเมืองจะเป็นจลาจล ผู้คนจะเกิดรบพุ่งกันพอใจว่าดังนี้ จนตื่นกันไปเปล่าๆ เป็นนักเป็นหนา เหมือนอย่างครั้งปีมะเมีย สัมฤทธิศกนั้น เหตุเช่นนั้น ก็ไม่ได้เป็นได้มีเลย เราเคยจับปดคนทรงผีแลหมอดูได้แล้วไม่ใช่หรือเมื่อพิเคราะห์ใคร่ควรดู โดยเหตุดาวหางเป็นของมาบนฟ้า เมื่อจะให้โทษให้คุณอย่างไรก็จะให้โทษให้คุณแก่สัตว์แก่คนที่อยู่ใต้ฟ้าเพรื่อไป ผู้ใดปฏิบัติตัวไม่ดี ไม่มียาที่จะแก้ป้องกันกินทาซึมซาบอยู่กับกาย เป็นผู้ไม่สบายมีโรคภัยเล็กน้อย ที่เป็นช่องจะให้พิษเช่นนั้น แล่นเข้าไปในกายให้เกิดเจ็บไข้ได้ ความไข้ก็ต้องแก่ผู้นั้นไม่เลือกหน้าว่าใคร ก็ดาวหางมาบนฟ้า โกรธขึ้งหึงสาพยาบาทอาฆาตแค้นอะไรอยู่กับเจ้านายมาแล้ว จะได้มาตรงใส่เอาเจ้านายทีเดียวไม่เห็นจริงด้วยซึ่งผู้คนจะรบพุ่งกันนั้น จะมีเหตุก็เพราะคนที่เป็นต้นเหตุก่อให้เกิดความเหมือนอย่างเจ้าเวียดนาม ฝรั่ง มาขอทำสัญญาไมตรีดีๆ เหมือนอย่างเช่นมาทำกับเมืองไทย ก็ไม่รับไม่ยอมทำถุ้งเถียงเกะกะไป จึงก่อเหตุให้รบกันกับฝรั่ง ถ้าจะรับทำสัญญาเสียดีๆ เหมือนอย่างเมืองไทยทำแล้ว ก็มิสบายอยู่อย่างเมืองไทยหรือ เพราะฉะนั้น เห็นว่าซึ่งผู้คนจะรบกันนั้น ก็เป็นเพราะคนด้วยกันก่อเหตุขึ้นเอง ดาวหางไม่ได้มายุใครให้รบกัน ถ้าราษฎรตื่นเล่าลือไปเช่นนั้น คนสิ้นคิดลางคนที่เป็นพาล อยากจะให้การที่ตัวประสงค์เป็นสมใจพลอยก่อเหตุต่อไป เหมือนอย่างเมื่อครั้งปีมะเมีย สัมฤทธิศก มีอ้ายมีชื่อคนหนึ่ง มีหนี้อยู่มาก แลเป็นทาสท่านผู้อื่นอยู่ เมื่อรู้ว่าราษฎรแตกตื่นเล่าลือกันต่างๆ ไปเป็นอันมาก ก็อยากจะให้เป็นจริงดังว่า ด้วยเข้าใจว่าบ้านแตกเมืองตื่นแล้ว คนทั้งปวงก็จะพลัดกันไปหมดจะได้พ้นหนี้พ้นทาสผู้อื่น นั่งคอยนอนคอยจะให้เหตุบังเกิดมีเมื่อเหตุไม่มีมา กลั้นความปรารถนาไม่ได้ ก็เอาไฟไปเที่ยวลอบจุดบ้านเรือน โรง ด้วยคิดว่าเมื่อไฟเกิดขึ้นแล้ว คนที่เตรียมจะตื่นก็จะได้ตื่นไปเป็นเหตุขึ้น ให้สมดังราษฎรลือ อ้ายมีชื่อผู้นั้นเอาไฟไปจุดติดขึ้นที่ถนนสี่กัÍกเสาชิงช้า กองตระเวนจับได้ พิจารณาเป็นสัตย์ ท่านเสนาบดีปรึกษาให้เอาไปประหารชีวิตเสีย เพราะฉะนั้น ครั้งนี้เห็นดาวหางอย่าพากันตื่นเล่าลือเช่นนั้นไป เกลือกจะเป็นเหตุให้อ้ายคนพาลเช่นนั้นทิ้งฟืนทิ้งไฟ หรืออ้ายผู้ร้ายบางพวกอยากปล้นเหย้าปล้นเรือนเมื่อเห็นว่าใจราษฎรไม่สโมสร คิดฟั่นเฟือน คิดครั่นคร้ามไปต่างๆ จะไม่ใคร่ช่วยกันแล้ว ก็จะควบคุมเป็นพวกกันปล้นเหย้าปล้นเรือนที่เปลี่ยว ก่อเหตุต่างๆ เพราะฉะนั้น ขอให้ข้าราชการแลราษฎรทั้งปวง รักษาตัว รักษาใจ รักษาเหย้า รักษาเรือน แลทรัพย์สมบัติอยู่โดยปรกติ อย่าเชื่อมดถ่อหมอดูคนทรงผีว่าอย่างนี้อย่างนั้นเพราะดาวหางที่จะขึ้นในปีนั้นเลย ดาวหางจะมีมาปีไร มนุษย์ที่มีความรู้เขาคำนวณดูรู้เรียกก่อนแล้ว เหมือนกับทายสุริยอุปราคา จันทรอุปราคา ก็วิชานี้หมอดูที่เที่ยวหากินอยู่ก็ดี คนทรงผีก็ดี ไม่รู้ทายสุริยทายจันทร์ก็ทายไม่ได้เลย มิใช่หรือ272 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตั้งแต่แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมาจนกาลบัดนี้ ดาวหางมาปรากฏในท้องฟ้าก็หลายครั้งหลายที ก็เห็นมีแต่วัวตายควายล้ม ฝนแล้ง ฝนเกินนั้น แลเป็นผลใกล้กับกาลเมื่อดาวหางมาแทบทุกครั้ง แลเมื่อปีเปลี่ยนแผ่นดินทั้งสามคราวนั้นดาวหางก็ไม่มี ไม่เห็นว่าพระเจ้าแผ่นดินเป็นอันตรายเพราะดาวหางเหมือนอย่างแผ่นดินไหวเหมือนกัน นานๆ ก็มีมาลางทีก็ไหวมาก ลางทีก็ไหวน้อย เวลาแผ่นดินไหวนั้น ห่างกันบ้าง ชิดกันบ้าง มีมาทุกแผ่นดินก็มิได้มีเหตุอะไรแก่บ้านเมืองในปีเมื่อแผ่นดินไหว ท่านทั้งปวงที่เกิดทีหลังๆ ไม่ได้สังเกต สืบผู้หลักผู้ใหญ่ไป ก็รู้ได้เหมือนดังว่าอนึ่ง ในปีมะเมีย สัมฤทธิศกนั้น ราษฎรลือกันว่า เห็นพระอาทิตย์เป็นสองดวง การนั้นไม่จริง เป็นการล่อลวงของคนที่อยากจะให้คนตื่น ก็คิดอ่านซ่อมแซมแต้มเติมเข้า คนเอาแว่นตาลนควันไต้แล้วใส่เข้าดูเงาพระอาทิตย์ ในกระจกฉายเงาพระอาทิตย์จับที่แว่นตาลนควันไต้นั้นก็ตลบลงไปปรากฏในกระจก เห็นเป็นสองดวงสามดวงขึ้น ใครทำอย่างนั้น หันหน้าให้ถูกทิศที่จะเห็นอย่างนั้นเมื่อไรก็เห็นเมื่อนั้น เป็นอุบายของคนที่อยากจะให้คนตื่นแกล้งยุกันดอก ได้ทดลองแล้ว บอกมาจริงๆ อย่าตื่นไปประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือน๘-๘ขึ้นค่ำ ๑ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓๒๐๔. ประกาศสุริยอุปราคาเดือน ๘ บุรพาษาฒ ปีระกา ตรีศก
วันจันทร์ เดือนแปด บุรพาษาฒ ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีระกา ตรีศก จะมีสุริยอุปราคา ถ้าท้องฟ้าไม่มืดฝน ก็จะเห็นจับทิศหรดีเวลา ๖ นาฬิกากับ ๑๐ นาที นับแต่เที่ยงคืนมา แต่ถ้าถือตามนาฬิกาตั้งของชาวนาฬิกา เพราะเวลาในฤดูนี้กลางวันมาก สว่างเมื่อไรก็ย่ำรุ่งในวันนั้น ๕ นาฬิกากับ๑๓ นาที แต่เที่ยงคืนมา ก็ต้องย่ำรุ่ง ๖ นาฬิกา กับ ๒๕ นาทีจึงได้ตีโมง ๑ ในระหว่างย่ำรุ่งมาจนตีโมงหนึ่ง ๓๒ นาที คิดแบ่งสิบส่วน ตามอย่างไทย ๗ นาทีกับ ๑๒ วินาที เป็นบาทหนึ่งก็เมื่อเวลา ๖ โมงกับ ๑๐ นาทีนั้น เป็นเวลาก่อนแต่ตีโมง ๑ อยู่ ๑๕ นาที เพราะฉะนั้น เป็นบาทอย่างไทย ก็ต้องทายว่าจะจับย่ำรุ่งแล้วกับแปดบาทสุริยอุปราคาครั้งนี้ เป็นอัฒคราธ แต่เพราะแสงพระอาทิตย์ข่มก็จะเห็นพร่องกว่าอัฒคราธอยู่สักหน่อย แหว่งตรงทิศทักษิณ เมื่อเวลา ๗ โมงกับ ๑๕ นาที แต่เที่ยงคืนคิดเป็นโมงอย่างไทยโมง ๑ กับ ๗ บาทแล้วก็จักคลายออกแหว่งเร่ไปข้างทิศอาคเนย์ แล้วจะหลุดเป็นโมกขบริสุทธิ์ในทิศอาคเนย์ เวลา ๘ โมงกับ ๒๕ นาที แต่เที่ยงคืนคิดเป็นโมงอย่างไทยสองโมง ๗ บาทการทายนี้ คงจะถูกตรงตามทายในกรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุธยา ในที่อื่นห่างๆ ออกไปน้อยๆ ก็จะเร็วไปบ้าง ช้าไปบ้าง เหมือนอย่างที่กรุงเก่าก็จะเห็นทีหลังที่กรุงเทพฯไปสักนาที ๑ ถ้าเมืองชลบุรีจะเห็นทีหลังที่กรุงเทพฯ ไปสักนาทีกึ่งกับสองนาที ถ้าเมือง273 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ฉะเชิงเทราจะเห็นทีหลังที่กรุงเทพฯ ไปสักสองนาทีเศษ ที่เมืองเพชรบุรี เมืองราชบุรี จะเห็นก่อนที่กรุงเทพฯ ไปสักสองนาทีกึ่ง ว่าทั้งนี้ ด้วยนาฬิกาที่จะตั้งตามเวลาในเมืองนั้น ถ้าจะเอานาฬิกาที่ตั้งในกรุงเทพฯ ไปดูก็จะเห็นพร้อมกันไป แต่ถ้าจะว่าด้วยเมืองไกลๆ อย่างเมืองนครศรีธรรมราชเมืองสงขลาแล้ว จะเห็นจับก่อนที่กรุงเทพฯ หลายนาที คราธก็จะมากกว่ากึ่งถึงเมืองตรังกานูแลเมืองปาหัง ก็จะเห็นจับตรงทิศประจิม เมื่อเวลากลางคราธพระอาทิตย์จะดูเห็นทะลุดำอยู่กลางมีรัศมีพระอาทิตย์เป็นขอบอยู่รอบตัว เหมือนวงกำไลสักสองนาทีกึ่ง ถ้าลงไปถึงเมืองสิงคโปร์แลเมืองยักตรา จะเห็นจับข้างทิศพายัพ แลกลางคราธจะแหว่งข้างทิศอุดรบริสุทธิ์ข้างทิศอีสานถ้าจะว่าด้วยเมืองฝ่ายเหนือที่ไกลๆ จะจับแลมีคราธในทิศเหมือนที่กรุงเทพฯ แต่เวลาจับจะน้อยเข้ากว่าที่กรุงเทพฯ คราธก็จะน้อยเป็นเพียงบาทคราธ จะคำนวณทายให้ทุกเมืองก็ได้แต่เห็นว่าไม่มีคนดูนาฬิกาให้ถูก หาต้องการไม่ ทายเอาให้สมแก่ชาวเมืองไทยว่าวันนั้นเวลาเช้าจะมีสุริยอุปราคา เมื่อแต่เวลาพระสงฆ์บิณฑบาตกลับหรือฉันเช้าอยู่เท่านั้นก็ดีแล้ว๒๐๕. ประกาศพระราชบัญญัติให้ใช้คำนำหน้าชื่อชนต่างๆณ วันพุธ เดือน ๑๐ ขึ้น ๗ ค่ำ ๑ ปีระกา ตรีศก
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศให้ทราบทั่วกันว่า คนในพระราชอาณาจักรมิใช่จีน มิใช่ฝรั่ง แขก ญวน พม่า มอญ ซึ่งมาแต่เมืองจีน เมืองฝรั่ง เมืองแขก เมืองญวน เมืองพม่า เมืองมอญแลมิใช่พระภิกษุสงฆ์ สามเณร ชีพ่อพราหมณ์ หลวงญวน หลวงจีน บาทหลวงฝรั่ง โต๊ะแขก รูปชีแพทย์หมอ แลครูอาจารย์สอนหนังสือก็ดี ยกเสียแต่ข้าราชการที่มีชื่อตามบรรดาศักดิ์ แต่หมื่นขึ้นไปถึงสมเด็จเจ้าพระยาแลเจ้าพระยาก็ดี แลยกเสียพระองค์เจ้า หม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ แลเจ้าประเทศราช แลเจ้าซึ่งเป็นบุตรหลานพี่น้องของเจ้าประเทศราชตลอดลงไปจนท้าวเพี้ยในเมืองลาวพระยาพระในเมืองเขมร ตองกูตวนเจะในเมืองมลายู จ่ากังในพวกกะเหรี่ยงก็ดี แล้วชายสามัญทั้งปวง มีคำนำหน้าชื่ออยู่แต่สองอย่าง คือนายอย่างหนึ่ง อ้ายอย่างหนึ่ง ตั้งแต่นายยามหุ้มแพรมหาดเล็ก แลนายเวรตำรวจ นายม้าจูง นายท้ายช้าง ลงไปจนตัวเลกหมู่ไพร่หลวงสามัญ มิใช่ไพร่หลวงมหันตโทษ แลนักโทษที่ไม่มีบรรดาศักดิ์ แลขาดบรรดาศักดิ์ก็ดี ไพร่สมกำลัง แลลูกหมู่มิใช่ทาสมิใช่เชลยก็ดี มีคำนำชื่อว่านายทั้งหมดตัวแลลูกหมู่ไพร่หลวงมหันตโทษ แลนักโทษที่ไม่มีบรรดาศักดิ์ แลขาดบรรดาศักดิ์แล้วแลตัว แลลูกหมู่ ทาสเชลย ทั้งปวงมีคำนำหน้าชื่อว่าอ้าย หญิงเช่นผู้ชายที่มีคำนำหน้าชื่อว่าอ้ายทั้งปวงนั้นย่อมมีคำนำหน้าชื่อว่า อี ทั้งสิ้น๑ตรงกับวันที่ ๑๑ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๔274 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแต่หญิงอื่นจากที่ต้องมีลักษณะจะเรียกว่า อี นั้น ถ้าเป็นพระองค์เจ้า หม่อมเจ้า ก็เรียกว่าพระองค์เจ้า หม่อมเจ้าตามที่ ถ้าต้องโทษถอดจากบรรดาศักดิ์ พระองค์เจ้า หม่อมเจ้าก็เรียกว่าหม่อม บุตรชายหญิงของหม่อมเจ้าก็เรียกว่าหม่อมเหมือนกัน กับราชนิกูลที่ไม่มีชื่อตำแหน่งทั้งชายหญิงก็เรียกว่าหม่อมแต่ในกาลทุกวันนี้ เจ้าราชนิกูล ผู้หญิงเชื้อพระวงศ์ที่สนิทในพระเจ้าอยู่หัว เขาเรียกกันว่าคุณว่าเจ้าคุณบ้าง ข้างในใช้ชิดของพระเจ้าอยู่หัวในพระบรมมหาราชวัง แลพระบวรราชวัง มีคำนำหน้าว่าเจ้าจอม ถ้ามีพระองค์เจ้าก็มีคำนำหน้าเพิ่มเข้าว่าเจ้าจอมมารดา จอมเปล่าก็ขาดไป ท่านเจ้าจอมก็เกินไปเจ้าจอมอยู่งานในแผ่นดินที่ล่วงแล้ว ที่สูงอายุแล้วใช้ราชการออกข้างหน้าได้ เรียกว่าเจ้าจอมเถ้าแก่พนักงานข้างในทั้งปวงที่ไม่ได้เป็นเจ้าแลราชนิกูล เรียกว่า หม่อมพนักงานทั้งสิ้นหม่อมพนักงาน ที่สูงอายุแล้วใช้ราชการออกข้างหน้าได้ก็ดี หญิงม่ายภรรยาข้าราชการที่ผัวถึงอสัญกรรม ถึงแก่กรรมบ้าง ผัวหย่าผัวร้างบ้าง เข้ามารับราชการเช่นนั้นก็ดี บรรดาหญิงสูงอายุที่มิใช่เจ้าจอมเก่า ซึ่งรับราชการเช่นเดียวกับเจ้าจอมเถ้าแก่นั้น เรียกว่าท่านเถ้าแก่หญิงมีบรรดาศักดิ์ ในตำแหน่งมีชื่อตามบรรดาศักดิ์ มีคำนำว่าท้าว แต่กาลบัดนี้หญิงที่ไม่มีชื่อตามบรรดาศักดิ์ แต่ว่าราชการแทนท้าวหรือเทียบที่ท้าว ก็มีคำว่า ท้าว หน้าชื่อเดิมว่าท่านท้าวก็เกินไปนายโขลนที่เป็นจ่าทนายเรือน ก็มีคำว่านำหน้าชื่อว่า ทนายเรือน ข้างในใช้ชิดของพระองค์เจ้า หม่อมเจ้าทั้งปวง ที่มิใช่พระองค์เจ้า หม่อมเจ้าก็เรียกว่าหม่อมทั้งสิ้นภรรยาหลวงข้าราชการ ที่ถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาของข้าราชการที่ถือศักดินาตั้งแต่นา๑๐๐๐๐ ลงมาจนถึง ๔๐๐ ก็ดี ที่ได้พระราชทานเครื่องยศตามบรรดาศักดิ์ ก็มีคำว่าท่านผู้หญิงว่าท่านนำหน้าชื่อ ที่ไม่ได้รับพระราชทานเครื่องยศบรรดาศักดิ์ก็ดี เป็นอนุภริยามิใช่ทาสภริยาที่มีบุตรด้วยกันก็ดี หญิงบุตรหลานข้าราชการที่มีบรรดาศักดิ์ก็ดี หญิงยังไม่มีผัวก็ดี ไม่ต้องมีคำนำหน้าชื่อทั้งสิ้นภรรยาข้าราชการที่ต่ำนา ๔๐๐ ลงมา จนถึงไพร่หลวงไพร่สมทั้งปวง ยกแต่หญิงมหันตโทษทาสเชลยที่ต้องลักษณะ จะเรียกว่าอีแล้วมีคำนำหน้าชื่อว่าอำแดงเด็กสามัญที่ยังไม่ได้โกนจุกอายุไม่เกิน ๑๓ ปี ทั้งชายทั้งหญิงที่นอกจากจะเรียกว่าอ้ายว่าอีแล้ว จะเรียกว่าหนูนำหน้าชื่อก็ควรประกาศมา ณ วันพุธ เดือน ๑๐ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓ หรือวันที่๓๗๗๓ ในรัชกาลปัจจุบัน275 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๐๖. ประกาศร่างพระราชหัตถเลขาพระราชทานนาพระเจ้าลูกเธอณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๖ ค่ำ ๑ ปีระกา ตรีศก
สมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้ากรุงสยามซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินที่ ๔ในพระบรมมหาราชวงศ์ปัจจุบันนี้ ขอประกาศแก่ชนที่ควรจะรู้คำประกาศนี้ว่า ที่ท้องทุ่งริมคลองขุดใหม่ ตั้งแต่บางขวางไปออกบ้านงิ้วรายนั้น เป็นแขวงเมืองนนทบุรี เมืองนครไชยศรี เดิมรกร้างว่างเปล่าอยู่หามีผู้เป็นเจ้าของไม่ ครั้นเมื่อขุดคลองตลอดไปแล้ว ข้าพเจ้าได้สั่งเจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดีที่พระคลัง ผู้เป็นแม่กองขุดคลองให้จับที่ร้างว่างเปล่านั้นเป็นที่นาอยู่ในแขวงเมืองนนทบุรีฝั่งเหนือ ๑๖๒๐ ไร่ อยู่ในแขวงเมืองนครไชยศรีฝั่งเหนือ ๙๓๙๖ ไร่ ฝั่งใต้ ๕๑๘๔ ไร่รวมเป็นที่นา ๑๖๒๐๐ ไร่ แบ่ง ๕๐ ส่วน ได้ส่วนละ ๓๒๔ ไร่ เป็นที่นายาว ๖๐ เส้น กว้าง ๕ เส้น๘ วา ที่นาทั้งปวงนี้เพราะไม่มีเจ้าของมาแต่เดิม เป็นที่จับจองของข้าพเจ้าแล้ว ข้าพเจ้าขอยกส่วนที่ว่านั้นส่วนหนึ่งส่วนหนึ่งให้บุตรชายหญิงของข้าพเจ้า คนละส่วนบ้าง สองส่วนบ้างให้เป็นที่ให้บ่าวไพร่ไปตั้งทำนาหรือจะให้ผู้อื่นเช่าก็ตามส่วนหนึ่งซึ่งจะมีสำคัญ ด้วยหนังสือพิมพ์ฉบับนี้ข้าพเจ้ายอมยกให้..............ให้...............จงเอาหนังสือพิมพ์ฉบับนี้ไปเป็นสำคัญแล้ว ขอให้เจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี นำข้าหลวงไปรังวัดแล้ว ทำตราแดงให้เป็นสำคัญ ตามอย่างธรรมเนียมแผ่นดินเมืองเถิดนาจับจองใหม่ ไม่มีค่านาในกำหนดตามประกาศแต่ก่อนแล้วแต่นารายนี้ถ้ายังเป็นของ....................อยู่ตราบใด ไม่ได้ขายไม่ได้ยกให้ผู้อื่นไป ข้าพเจ้าผู้มีอำนาจแต่ท่านเสนาบดียอมไว้ให้ยกค่านาให้แก่นาของผู้ใดๆ ตามชอบใจได้นั้น ขอยกค่านาให้แก่...........ผู้เป็นเจ้าของนาไปกว่าจะต้องทำตราแดงใหม่ ภายหลังตราแดงในครั้งนี้ประกาศไว้ วันพฤหัสบดี เดือนสิบเอ็ด ขึ้นหกค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓ เป็นวันที่๓๘๐๒ ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑ตรงกับวันที่ ๑๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๔276 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๐๗. ประกาศดาวพระเคราะห์พุธเข้าในดวงพระอาทิตย์ณ วันอาทิตย์ เดือน ๑๑ แรม ๒ ค่ำ ๑ ปีระกา ตรีศก
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศให้การทราบแก่ผู้จะได้อ่านประกาศนี้ทั้งปวง วันอังคารเดือนสิบสอง ขึ้นสิบค่ำ ๒ ดวงพระเคราะห์พุธจะเข้าในดวงพระอาทิตย์ ว่าตามจะเห็นที่กรุงเทพ-มหานคร แรกเริ่มกระทบเข้าทางทิศอีสานค่อนข้างบุรพาเห็นดำเป็นเม็ด จดขอบพระอาทิตย์แหว่งเข้าไปนิดหนึ่ง เมื่อเวลาเที่ยงแล้วกับ ๑๔ นาทีแล้วจุดดำนั้นจะเลื่อนเดินไปในดวงพระอาทิตย์โอนไปข้างทิศปัจจิมเฉียดขวางไปถึงที่ลึก เพียงเท่าส่วนที่หกของดวงพระอาทิตย์ ค่อนอยู่ข้างเหนือ ส่วนหนึ่งไม่ถึงกลาง ถ้าจะเป็นคราธก็ควรว่าฉฬางคคราธเข้าไปส่วนหนึ่งหรือ ๕ ส่วนจะเห็นดังนี้เมื่อเวลาบ่าย ๒ โมงกับ ๑๓ นาที แล้วจุดดำนั้นก็จะเดินไปทิศพายัพออกข้างทิศพายัพค่อนข้างทิศอุดร หลุดจากดวงพระอาทิตย์เวลาบ่าย ๔ โมง กับ ๒๐ นาที การที่เป็นดังนี้ต้องดูด้วยกล้องส่องที่มีแว่นสีเขียว หรือน้ำเงิน หรือสีแดง สาบบังตาจึงจะเห็นได้ ด้วยดวงพระพุธเป็นจุดดำนั้นเล็กนัก ถ้าดูด้วยกล้องสาบ ด้วยกระจกสีดังนี้ คงจะเห็นได้ทุกเวลาเข้า แลถึงกลางแลออกดังทายไว้นี้แล อนึ่ง เมื่อใดๆ ถ้ามีผู้ดูด้วยกล้องดังนี้ มักเห็นจุดดำแลแผลด่างในดวง-พระอาทิตย์เนืองๆ เขื่องบ้าง ย่อมบ้าง อันนั้นมิใช่พระเคราะห์เข้า เป็นแต่ด่างแด่นในดวงพระอาทิตย์นั้นเอง ลอยไปลอยมาหันหายไป ๑๒ วัน ๑๓ วัน แล้วกลับมาอีก แล้วย้ายที่ไปต่างๆ จะทายเอาแน่ไม่ได้ แต่ในครั้งนี้มิใช่อย่างนั้น พระเคราะห์พุธจะเข้าเป็นแท้นานๆ ถึง๒๒ ปี ขึ้นไปจึงมีครั้งหนึ่ง แล้วเว้นไป ๒ ปี มีอีกครั้งหนึ่งเป็นธรรมดา แต่ลางทีเป็นเสียในกลางคืน ที่กรุงเทพมหานครนี้ไม่เห็น ครั้งนี้จะเห็นจึงทายมาเพื่อจะให้รู้การบนฟ้ามนุษย์สังเกตทายล่วงหน้าไว้ได้ อะไรเห็นประหลาดบนฟ้าไม่ควรที่จะเก็บเอาเป็นเหตุมาตื่นกันต่างๆ ต้นเหตุที่เป็นมีผู้รู้เขารู้ได้แล้ว ซึ่งทายครั้งนี้ ทายตามเวลาซึ่งจะเห็นที่กรุงเทพมหานคร แลกรุงเก่าแลเมืองลพบุรี ถ้าจะทายตามที่จะเห็นในเมืองฝั่งทะเลไทยข้างตะวันออก คือเมืองปราจิณบุรี เมืองฉะเชิงเทรา เมืองชลบุรี ต้องทายเพิ่มเข้า ๒ นาทีทุกระยะ ถ้าจะทายที่เมืองจันทบุรีแลเมืองตราดต้องเพิ่มเข้าถึง ๓ นาที ถ้าจะทายในเมืองฝั่งทะเลไทยข้างตะวันตก คือเมืองราชบุรี เมืองสมุทรสงคราม เมืองเพชรบุรี เมืองนครศรีธรรมราช แลเมืองฝ่ายเหนือ ตั้งแต่เมืองชัยนาทขึ้นไปจนถึงเมืองกำแพงเพชรแลเมืองตาก ให้ทายลดเสีย ๒ นาทีทุกระยะ ในเมืองกาญจนบุรี เมืองชุมพร เมืองไชยา ให้ทายลดเสีย ๓ นาทีทุกระยะ แต่ที่เมืองสงขลาทายเหมือนกรุงเทพมหานคร๑เดือน ๑๑ แรม ๒ ค่ำ ตรงกับวันจันทร์ที่ ๒๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๔ แต่ต้นฉบับบันทึกว่า วันอาทิตย์น่าจะไม่ถูกต้อง เนื่องจากท้ายประกาศฉบับนี้ก็บันทึกว่าเป็นวันจันทร์๒ตรงกับวันที่ ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๔277 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔จึงจะถูกกับนาฬิกา แลซึ่งได้ประกาศมาแต่ก่อน ในประกาศมหาสงกรานต์ว่าจะเป็นดังนี้ ในวันจันทร์ เดือนสิบสอง ขึ้นเก้าค่ำ ๑ นั้นผิดไป เพราะครั้งนี้รีบจะให้ตีพิมพ์คำนวณหยาบอยู่ หาละเอียดไม่ประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือนสิบเอ็ด แรมสองค่ำ ปีระกา ตรีศก๒๐๘. ประกาศวางระเบียบให้เจ้านายแต่งพระองค์ในพิธีถือน้ำแลตามเสด็จคัดจากหมายรับสั่ง เดือน ๑๑ ๒ ปีระกา ตรีศก
ด้วยพระราชโกษา รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าเมื่อวันพุธ เดือน ๑๐ แรม ๑๓ ค่ำ ๓ ปีระกา ตรีศก ประชุมถือน้ำพระพิพัฒน์ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดารามนั้น ได้ทรงทอดพระเนตรเห็นเจ้าต่างกรมบางพระองค์ทรงผ้าไหมดอกขาว ไม่มีกรอบไม่มีเชิง หรือผ้าวิลาศพื้นขาวแต่ทรงคาดฉลองพระองค์ครุยไม่งามเลยขัดกันนัก จึงโปรดเกล้าฯ หมายประกาศว่า แต่นี้ไปเมื่อหน้า ห้ามมิให้เจ้านายทรงผ้าทรงที่ไม่มีกรอบไม่มีเชิงแล้วคาดฉลองพระองค์ครุย หรือทรงผ้าที่มีกรอบมีเชิง แต่ทรงคาดแพร (ต้นฉบับขาด)วันเสด็จมาถือน้ำ หรือแต่งพระองค์เสด็จไปตามเสด็จโดยกระบวนพยุหยาตราทางใดก็ดี ตำบลใดก็ดี อย่าให้แต่งพระองค์ให้ผิดไปดังครั้งนี้ได้เป็นอันขาดทีเดียว ถ้าเจ้านายพระองค์ใดแต่งพระองค์ดังครั้งนี้ จะโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพนักงานภูษามาลาคอยปรับกับข้าในกรม ผู้ไม่ทูลทัดทานเตือนให้ถูกตามหมายประกาศนี้เป็นเงินสามตำลึงบ้างห้าตำลึงบ้าง ถ้าเจ้านายจะแต่งพระองค์ไปถือน้ำนั้นจะทรงผ้ายกทองพรรณพื้นขาวก็ได้ ผ้าลายเกี้ยวพื้นขาว ผ้าเขียนทองก็ได้ ไม่เขียนก็ได้ หรือไม่มีผ้าลายเกี้ยวพื้นก็ให้เอาผ้าเกี้ยวพื้นสีมา เอาผ้าลายอย่างผ้าลายวิลาศพื้นขาวมาดามสีก็ใช้ได้เหมือนกัน แล้วแลทรงคาดฉลองพระองค์ครุยก็จะงามดีไม่มีผู้ใดติเตียนได้ หรือที่เจ้าเล็กนายน้อยจะทรงผ้าไหมผ้าลายอย่างผ้าลายวิลาศพื้นขาวให้ทรงคาดแพรขาว จึงจะงามสมควรกันกับผ้าทรงที่ไม่มีกรอบ ไม่มีเชิงดังนี้ไม่ต้องห้าม๑ตรงกับวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๔๒เดือน ๑๑ ปีระกา ตรงกับวันที่ ๕ ตุลาคม ถึงวันที่ ๒ พฤศจิกายน จ.ศ. ๑๒๒๓ พ.ศ. ๒๔๐๔๓ตรงกับวันที่ ๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๔278 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๐๙. ประกาศทรงอนุญาตให้ข้างในกราบถวายบังคมลาออกจากราชการณ วันอาทิตย์ เดือนอ้าย ขึ้น ๑๓ ค่ำ ๑ ปีระกา ตรีศก
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยในพระบรมมหาราชวัง แลพระบวรราชวังทั้งหัวเมือง แลในกรุงฯ ผู้ใดๆ บรรดาที่มีบุตรมีหลานผู้หญิงถวายตัวทำราชการอยู่ในพระบรมมหาราชวังเป็นเจ้าจอมอยู่งานชั้นกลาง ยังไม่มีเครื่องยศ แลไม่ได้เป็นเจ้าจอมมารดามีพระองค์เจ้าก็ดี เป็นละครก็ดีเป็นพนักงานตำแหน่งใดๆ ก็ดี ให้ทราบทั่วกันตามพระราชปฏิญญานี้ ว่าท่านทั้งปวงมีความจงรักภักดีต่อพระเดชพระคุณ จึงได้พาบุตรหลานมาให้ถวายตัวทำราชการอยู่ข้างใน จัดเป็นความชอบอันใหญ่ปรากฏอยู่แล้ว ก็เมื่อท่านทั้งหลายถวายบุตรหลานให้ทำราชการอยู่ดังนี้ ด้วยมีความประสงค์เกียรติยศ จะให้อย่างไรความประสงค์นั้นใครๆ ก็อาจคาดทราบถึงใจกันอยู่แล้ว ก็ข้าราชการฝ่ายในถวายตัวขึ้นทุกปีๆ ตลอดสิบเอ็ดปีมา เงินเบี้ยหวัดก็เปลืองมากขึ้นกว่าแต่ก่อน บัดนี้จนเงินสองพันชั่งก็ไม่พอ ผู้ที่ได้รับพระราชทานก็ยังบ่นว่าได้น้อยโดยมาก เพราะจำนวนผู้รับพระราชทานเบี้ยหวัดนั้นมาก ที่ทางในพระบรมมหาราชวัง ก็เป็นที่เบียดเสียดเยียดยัดกันอยู่ไป เมื่อบุตรหลานของท่านทั้งหลายมาทำราชการอยู่มากด้วยกันดังนี้ก็เหลือกำลังที่จะทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงให้ชื่นชมสมประสงค์ ให้ทั่วถึงทุกหน้าทุกพวกทุกรายไปท่านผู้ที่เคยมีภรรยามากมีบ่าวมาก เมื่อเทียบกับใจของตัวก็จะเห็นจริง วันหนึ่งคืนหนึ่ง ๒๔ชั่วโมงเท่านี้ สารพัดการในประเทศนอกประเทศก็มาเร่งมาทวงอยู่เป็นนิตย์ ทุกเวลาไม่ว่างเว้นเห็นอยู่ด้วยกันไม่ใช่หรือ ก็บุตรหลานของท่านผู้ใดมาทำราชการอยู่ในพระบรมมหาราชวังนานแล้ว เมื่อไม่ชื่นชมสมประสงค์เป็นที่น้อยหน้าน้อยใจแก่ท่านทั้งหลายอยู่ก็ดี เป็นที่เห็นว่ามาคัดค้างว่างเปล่าอยู่ให้เปลืองอายุก็ดี ก็ควรที่จะเห็นจะคิดอยู่แล้ว ขอทรงรับสารภาพแก่ท่านทั้งหลายทั้งปวงโดยซื่อสัตย์สุจริต ไม่กล่าวประชดประชันแดกดันอะไรดอก บัดนี้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ยอมพระราชทานคืนบุตรหลานของท่านทั้งปวง ซึ่งนอกจากเจ้าจอมมารดาที่มีพระองค์เจ้าแล้วก็ดี ที่ได้รับพระราชทานเครื่องยศเป็นเครื่องทองคำแล้วก็ดี นอกนั้นตามแต่ใจบิดามารดา แลญาติดังบิดามารดาเถิด จงมารับตัวกลับไปแล้ว จะถวายในพระบวรราชวัง หรือในพระองค์เจ้าต่างกรมแลยังไม่ได้ตั้งกรม แลท่านเสนาบดี หรือจะยกให้มีผัวตามที่ใครจะรักใคร่สู่ขอตามแต่ใจของบิดามารดา แลญาติดังบิดามารดา แลตัวผู้นั้นๆ เถิด หรือผู้ที่ไม่มีบิดามารดาแลญาติ ใคร่ออกเองก็ให้มาขอร้องออกตามสบาย คำที่ประกาศนี้เป็นความจริงไม่ประชดประชันอันใด ขอให้เทพยดารักษาพระมหาเศวตรฉัตร พระเสื้อเมือง พระทรงเมือง แลเทพยดาที่มีฤทธิ์ รู้จิตมนุษย์ เป็นพยานแก่พระราชหฤทัยเทอญ๑ตรงกับวันที่ ๑๕ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๔279 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔แต่เจ้าจอมมารดาที่มีพระองค์เจ้าก็ดี มีเครื่องยศเป็นเครื่องทองคำแล้วก็ดี ไม่ยอมพระราชทานให้ใคร ไม่โปรดให้ออก ใครๆ อย่าพาโลคำประกาศนี้แล้ว แลแต่งแม่สื่อมาลุยลายวุ่นวายในพระราชวัง ดังอ้ายเขียนบุตรพระยาราชภักดีทำครั้งก่อนเป็นอันขาดทีเดียว ถ้ามิฟังก็ไม่พ้นพระราชอาญาตามกพพระอัยการประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือนอ้าย ขึ้นสิบสามค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓ เป็นวันที่ ๓๘๗๓ ในรัชกาลปัจจุบัน๒๑๐. ประกาศการโสกันต์พระเจ้าลูกเธอแลเฉลิมพระนามสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอณ วันจันทร์ เดือน ๔ ขึ้น ๓ ค่ำ ๑ ปีระกา ตรีศก
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์ แลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในในพระบรมมหาราชวัง แลพระบรมราชวังทั้งปวงให้ทราบทั่วกันว่า ในเดือนสี่ ปีระกา ตรีศกนี้จะมีการโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์๒ ตั้งพระราชพิธีที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระสงฆ์จะได้สวดพระปริตรพุทธมนต์ ๓ วัน ตั้งแต่วันอาทิตย์ เดือนสี่ แรมค่ำหนึ่ง ๓ ไป ครั้นวันพุธ เดือนสี่ แรมสี่ค่ำ ๔ เวลาเช้าจะได้โสกันต์ เวลาบ่ายจะได้สมโภช ครั้นวันพฤหัสบดี คือเดือนสี่ แรมห้าค่ำ ๕ เวลาบ่าย จะได้ตั้งสวดพระพุทธมนต์เฉลิมพระนามพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าชายพระองค์ใหญ่๖ ครั้นวันศุกร์ เดือนสี่ แรมหกค่ำ ๗ เวลาเช้า จะพระราชทานพระสุพรรณบัฏ แล้วเวลาบ่ายสมโภชเวียนเทียนต่อการโสกันต์ไปเพียงเท่านี้ เป็นการแห่เสด็จพระเจ้าลูกยาเธอ หกวันแปดเวลา ก็ในการโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์แลการตั้งพระนามในพระสุพรรณบัฏแก่พระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าชายพระองค์ใหญ่ ซึ่งจะทำในเดือนสี่ปีระกา ตรีศกครั้งนี้นั้น ผู้ใดจะถวายของสมโภชก็ได้ ไม่ถวายก็ได้ ถวายมากก็ได้ น้อยก็ได้๑ตรงกับวันที่ ๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ อรรคราชสุดา ประสูติ พ.ศ. ๒๓๙๔ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ พ.ศ. ๒๔๒๙ พระชันษา ๓๖ ปี๓ตรงกับวันที่ ๑๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๔ตรงกับวันที่ ๑๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๕ตรงกับวันที่ ๒๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๔๖พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระบรมราชสมภพ พ.ศ. ๒๓๙๖ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นพิฆเนศวรสุรสังกาศ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๔ เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ พ.ศ. ๒๔๑๑ ดำรงสิริราชสมบัติ ๔๒ ปีเสด็จสวรรคต พ.ศ. ๒๔๙๓ พระชนมพรรษา ๕๘ พรรษา๗ตรงกับวันที่ ๒๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๔280 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสุดแต่ใจของผู้นั้นๆ จะชอบใจ ไม่ทรงพระราชดำริติเตียนเร่งรัดร้องขอกะเกณฑ์อะไร ขอเสียอย่าให้ปรึกษากันบ่นอู้ๆ อี้ๆ แลแลดูกันทำตามกันและตามยศดังการกะเกณฑ์เลยเป็นอันขาดทีเดียว ใครจะสมโภชเท่าไรก็จงทำตามใจเป็นส่วนของตัวคนเดียวหรือจะไม่ทำก็ตามใจตัวเถิดอย่าถามกันแลดูกันปรึกษากันด้วยเรื่องนี้เลย การถวายของสมโภชเป็นการมงคลไม่มีความผิดมีแต่ความชอบดอก โทษเพราะไม่สมโภชไม่มีเลย ผู้ใหญ่จะว่าผู้น้อยทำเกินหน้าก็อย่าว่ากันอย่าถือกัน เพราะการนี้มิใช่ราชการตกทอดกะเกณฑ์ ของถวายสมโภชนั้นก็จะไม่เก็บไว้เป็นหลวงดอก จะเป็นของพระเจ้าลูกเธอที่จะโสกันต์ แลรับพระสุพรรณบัฏนั้นแล ถ้าใครคุ้นเคยนับถือในพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์นั้น โดยฉันญาติหรือคุ้นเคยชอบพออย่างไร ก็จงทำตามใจที่ชอบกับพระเจ้าลูกยาเธอทั้งสองพระองค์นั้นเถิด ถ้าไม่รู้จักหรือรู้จักก็ดี ขัดขวางใจอยู่อย่างไรไม่พอใจสมโภชก็แล้วไปเถิด อย่าวิตกกระดากกระเดื่องอะไรไปเลยไม่ต้องการ ถ้าท่านทั้งหลายทั้งปวงมารับราชการตามตำแหน่งที่เกณฑ์ให้มาทำมาแห่ แลมาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ตามกำหนดวันเวลาตามหมายกรมวังแลกรมพระสัสดี แลมารับพระราชทานของเลี้ยงเป็นมงคล ในการพระราชพิธีนั้นไม่ขาดไม่กระดากหน้าไป ก็เป็นดีเป็นความชอบในราชการอยู่แล้ว ไม่มีผิดอะไรดอก ท่านทั้งปวงพอใจจะให้ประกาศไปหรือว่าการครั้งนี้อย่าต้องเข้าเนื้อเข้าหนังท่านเลย ใครอย่ามาสมโภชพระเจ้าลูกเธอเป็นเงินทองสิ่งของผ้าผ่อนแต่สักสิ่งหนึ่งเลยเป็นอันขาดทีเดียวถึงใครเอามาก็จะไม่รับ จะไม่ให้รับ ท่านทั้งปวงพอใจจะให้ประกาศอย่างนี้หรือจึงจะสบายใจซึ่งจะประกาศดังนี้ ไม่ได้ด้วยเยี่ยงอย่างไม่เคยประกาศมา ของสมโภชนั้นในหลวงก็ไม่เคยเก็บไว้เป็นของหลวง ดังการในราษฎรที่มารดาบิดาเก็บเอาของขวัญของบุตรไว้เป็นของตัว แล้วทำบุญซื้อขายวายล่องต่อไปนั้นเลย ก็ถ้าจะประกาศดังนี้ ในหลวงก็ชื่อว่าทำอันตรายลาภของพระเจ้าลูกเธอไป คนทั้งปวงเป็นอันมากซึ่งเขานับถือพระเจ้าลูกเธอพระองค์นั้นๆ โดยฉันที่เป็นญาติฝ่ายข้างเจ้าจอมมารดานั้นก็มี การที่เคยมาแต่ก่อน ซึ่งประกาศดังนี้ก็หาต้องที่ไม่ ครั้งแผ่นดินก่อนๆ การโสกันต์ใหญ่ๆ ก็เคยมีมาเป็นหลายครั้ง พระเจ้าอยู่หัวท่านก็ไม่ได้ประกาศห้ามว่าอย่าให้ใครสมโภชก็ดี อย่าให้พระเจ้าลูกเธอรับของขวัญก็ดีเลย พระเจ้าลูกเธอของท่านก็เคยได้รับของขวัญมากบ้าง น้อยบ้าง ตามพระบารมีของพระเจ้าลูกเธอพระองค์นั้นๆ เป็นอย่างมา ก็ในเวลาแผ่นดินก่อนๆ นั้นการโกนจุกลงท่าข้างนอกที่ไหนๆ ทำ ถ้าเด็กผู้ซึ่งจะโกนจุกนั้นไม่ได้ถวายตัวเป็นข้าราชการก่อน จนเมื่อจะโกนจุกไม่ได้ถวายดอกไม้ธูปเทียนกราบถวายบังคมลาแล้ว ในหลวงก็ไม่ทราบการโกนจุกของผู้ใดเลย แต่ในแผ่นดินปัจจุบันนี้ ผู้ศีรษะจุกได้ถวายตัวเป็นข้าราชการแล้ว เมื่อจะโกนจุกได้เอาดอกไม้ธูปเทียนมากราบถวายบังคมลาตามธรรมเนียมแล้วก็ดี ผู้โกนจุกไม่ได้เป็นข้าราชการ ไม่ทรงรู้จักเลยทีเดียวก็ดี เมื่อผู้ใดจะโกนจุกบุตร จะโกนจุกหลาน ก็จัดแจงสิ่งของที่เป็นเครื่องคาวหวานอาหารต่างๆ ที่เรียกว่า ของเลื่อนมาทูลเกล้าฯ ถวายแทบทุกแห่งทุกราย ทั้งวังเจ้าบ้านขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อย ก็ได้พระราชทานเงินบ้าง ทองบ้าง เป็นของขวัญไปช่วยตามอย่างธรรมเนียมเหมือนข้าราชการ แลราษฎรไปช่วยกัน ไม่เป็นเหมือนการหลวง แต่ก่อนท่านทั้งปวงก็จะย่อมทราบอยู่แล้ว ในปีหนึ่งมีเดือนโกนจุกอยู่ ๕ เดือน คือเดือน ๙ เดือน ๑๒ เดือนยี่281 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เดือน ๔ เดือน ๖ ก็ในเดือนเหล่านี้แต่ละเดือนๆ มีผู้นำเอาของเลื่อนมาทูลเกล้าฯ ถวายเดือนละสองราย สามราย สี่ราย ห้ารายไม่ขาด ก็ได้พระราชทานพระราชทรัพย์ให้ข้าราชการฝ่ายในคุมไปทำขวัญ ปีหนึ่งสิ้นหลายสิบชั่ง ถึงกระนั้นก็ไม่ได้ทรงพระราชดำริเสียดายพระราชทรัพย์ดอก เมื่อได้ช่องได้โอกาสที่จะได้ทรงสำแดงพระเมตตากรุณาแก่ท่านทั้งหลายทั้งปวงดังนี้ก็ทรงพระโสมนัสด้วยพระเมตตากรุณาที่ได้ทรงสำแดงนั่นเป็นดีอยู่แล้ว อนึ่ง ท่านทั้งหลายทั้งปวงเห็นจะวิตกไปว่า พระเจ้าลูกเธอในแผ่นดินปัจจุบันนี้มาก ตั้งแต่ปีระกา ตรีศกนี้ไป ก็เห็นจะต้องขลุกขลุ่ยด้วยการโสกันต์วุ่นไปทุกปี ถ้าท่านวิตกดังนี้ขอเสียเถิดอย่าวิตกเลย ทรงพระราชดำริไว้ว่า การโสกันต์ก็เป็นการพิเศษดังนี้จะทำก็แต่พระเจ้าลูกเธอพระองค์ใหญ่ๆ สำคัญๆ เมื่อเวลาว่างราชการพอจะทำได้ดอก จะไม่ทำไปทุกพระองค์ดอก เหมือนหนึ่งในพระบวรราชวัง เมื่อปีชวดจัตวาศก ก็ได้มีการโสกันต์พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ายอด ๑ แลพระองค์เจ้าสุดาสวรรค์๒เป็นการใหญ่ครั้งหนึ่ง ภายหลังพระเจ้าวรวงศ์เธอพระองค์อื่นก็ได้โสกันต์เป็นการสามัญ มีในพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์สืบมาจนบัดนี้ ก็ในพระบรมมหาราชวังนี้ การโสกันต์พระเจ้าลูกเธอพึงจะมีในปีระกา ตรีศกนี้เป็นปฐม จึงได้ทรงพระราชดำริเป็นการพิเศษหน่อยหนึ่งคล้ายๆ กันกับการในพระบวรราชวังเมื่อปีชวด จัตวาศก ก็ถ้าจะว่าไปถึงการในแผ่นดินที่ล่วงมาแล้วสืบดูเถิด การโสกันต์พิเศษมีแผ่นดินหนึ่งหลายๆ ครั้ง มีทั้งในพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวัง แต่การมากบ้าง น้อยบ้าง พระองค์เจ้า หม่อมเจ้า แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายหน้าฝ่ายใน ผู้มีบรรดาศักดิ์ใดๆ ที่ได้รับหมายประกาศนี้ ได้ทราบความดังประกาศมานี้แล้ว ถ้าไม่มีธุระป่วยไข้แลกิจการสำคัญ แลไม่กระดากอกกระเดื่องใจอย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว ขอเชิญเสด็จแลเชิญท่านเข้ามาสโมสรในการโสกันต์ แลการเฉลิมพระนามพระเจ้าลูกเธอสักเวลาหนึ่งสองเวลาในวันทั้งหกวัน ตั้งแต่วันอาทิตย์ เดือนสี่ แรมค่ำหนึ่ง ไปจนวันศุกร์ในเดือนสี่ แรมหกค่ำ พอให้เป็นสิริสวัสดิ์พิพัฒน-มงคล เพราะท่านทั้งปวงแต่ละพระองค์แต่ละองค์ แต่ละนายมีมงคลกุศลเหตุได้สร้างมา จึงได้มีบุญพาสนายศบรรดาศักดิ์ใหญ่บ้าง ย่อมบ้าง ดีกว่าสามัญมนุษย์ เมื่อมาสโมสรในการพระราชพิธีมงคลการ ก็จะได้เป็นสวัสดิมงคล สมควรที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระเมตตากรุณาชุบเลี้ยงไม่ได้ทรงชิงชังรังเกียจมุ่งร้ายหมายขวัญท่านผู้หนึ่งผู้ใดเลย เป็นความจริงประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือนสี่ ขึ้นสามค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓ เป็นวันที่๓๙๔๖ ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ ประสูติ พ.ศ. ๒๓๘๑ พระนามเดิมว่า ยอด รัชกาลที่ ๔ พระราชทานพระนามว่า “พระองค์เจ้ายอดยิ่งประยุรยศ บวรราโชรสรัตนราชกุมาร” ทิวงคตในรัชกาลที่ ๕ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๘พระชันษา ๔๘ ปี๒พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุดาสวรรค์ ประสูติ พ.ศ. ๒๓๘๓ เรียกกันว่า “พระองค์ปุก” สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๖ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๕ พระชันษา ๗๓ ปี282 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๑๑. ประกาศให้นำเลกมารับหนังสือพิมพ์คุ้มสักแลสักหลังมือคัดจากหมายประกาศ เดือน ๔ ๑ ปีระกา ตรีศก
ด้วยพระยาราชสุภาวดี พระยาประมวญประมาณพล รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า แต่ก่อนนั้นได้มีหมายประกาศว่า ให้เจ้ากรม ปลัดกรม สมุหบาญชีเจ้าหมู่มูลนาย ไพร่หลวง ไพร่สม ฝ่ายทหาร ฝ่ายพลเรือน แลข้าเจ้าตั้งกรมแล้ว เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม ฝ่ายหน้าฝ่ายใน ในพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวัง ให้นำเลกมาสักกลับลงมือแต่ปีกุนตรีศกมา ๒ เจ้าหมู่มูลนายก็ได้นำเลกมาสักบ้าง แต่ยังน้อยอยู่ จึงโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ นรเนตรนาถราชสุริยวงศ์เป็นแม่กองสัก ได้แต่งข้าหลวงกองจับออกจับถึง ๘กอง เจ้าหมู่มูลนายจึงได้นำเลกไพร่หลวง ไพร่สมมาสัก ณ ปีเถาะ สัปตศก ๓ ปีมะโรง อัฐศก ๔ปีมะเส็ง นพศก ๕ รวมสามปี ได้เลกสักหลังมือแลรับหนังสือคุ้มสักเป็นอันมาก ครั้นเดือน ๓ปีมะเส็ง ๖ นพศก สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยถึงแก่พิราลัยแล้ว จึงโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยานิกร-บดินทร มหินทรมหากัลยาณมิตรมาเป็นแม่กอง ก็ได้หมายประกาศให้เจ้ากรม ปลัดกรม สมุหบาญชีเจ้าหมู่มูลนาย นำเลกไพร่หลวง ไพร่สม ข้าเจ้าบ่าว ข้าราชการ แลขุนหมื่นที่ไม่ได้สักให้มารับหนังสือพิมพ์คุ้มสักแล้วสักหลังมือก็หลายครั้งแล้ว เจ้าหมู่มูลนายได้นำเลกมาสักแลรับหนังสือ-พิมพ์คุ้มสักน้อยลงไป ตั้งแต่สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยเป็นแม่กองแต่ปีเถาะ สัปตศก มาถึงปีระกาตรีศก ๖ ปี เลกหมู่ที่สมสักแลภิกษุสามเณรสึกก็มีขึ้นเป็นอันมาก เจ้ากรม ปลัดกรม สมุหบาญชีเจ้าหมู่ มูลนาย ฝ่ายทหารพลเรือน ในพระบรมมหาราชวัง ในพระบวรราชวังเพิกเฉยละเลยเสียหานำเอาเลกหมู่ขึ้นแลภิกษุสามเณรสึกมารับหนังสือพิมพ์คุ้มสักแลสักหลังมือรับราชการไม่ครั้งนี้ให้เจ้ากรม ปลัดกรม สมุหบาญชี เจ้าหมู่มูลนายเร่งให้นำเลกไพร่หลวง ไพร่สม แลข้าเจ้าบ่าวข้าราชการ แต่บรรดาที่ยังไม่ได้รับหนังสือพิมพ์คุ้มสักแลยังไม่ได้สักหลังมือ มารับหนังสือพิมพ์คุ้มสักแลสักหลังมือแต่ในเดือน ๔ ปีระกา ตรีศกนี้ให้สิ้นเชิง ถึงเดือน ๕ ปีจอ จัตวาศก ๗ จะโปรดเกล้าฯ ให้แต่งข้าหลวงกองจับออกจับในกรุงเทพฯ แลหัวเมืองปักต์ใต้ฝ่ายเหนือทุกหัวเมืองถ้ากองจับๆ ได้เลกสักท้องมือเดิม แลหมู่ขึ้นที่ยังไม่ได้สักหลังมือ ชำระได้ความเป็นสัจว่า เป็นหมู่ไพร่หลวง ไพร่สม กรมใด แลเป็นทาสของผู้ใด จะมีค่าตัวมากน้อยเท่าใด ก็จะปรับไหมเอาเงินค่าตัวเป็นภัพ ตัวเลกตัวทาสนั้นจะเอาสักเป็นไพร่หลวงจ่ายเดือน แลจะปรับไหมเอาเงินค่าปรับแก่เจ้ากรม ปลัดกรม สมุหบาญชี เจ้าหมู่มูลนายกรมนั้นๆ เป็นค่าสินบนให้กองจับคนละ ๒ ตำลึงตามหมายประกาศเดิมนั้น ให้มหาดไทย กลาโหม กรมพระสัสดี หมายบอกให้รู้จงทั่วตามรับสั่ง๑เดือน ๔ ปีระกา ตรงกับวันที่ ๑ มีนาคม ถึงวันที่ ๓๐ มีนาคม จ.ศ. ๑๒๒๓ พ.ศ. ๒๔๐๔๒ปีกุน ตรีศก ตรงกับ จ.ศ. ๑๒๑๓ พ.ศ. ๒๓๙๔๓ปีเถาะ สัปตศก ตรงกับ จ.ศ. ๑๒๑๗ พ.ศ. ๒๓๙๘๔ปีมะโรง อัฐศก ตรงกับ จ.ศ. ๑๒๑๘ พ.ศ. ๒๓๙๙๕ปีมะเส็ง นพศก ตรงกับ จ.ศ. ๑๒๑๙ พ.ศ. ๒๔๐๐๖เดือน ๓ ปีมะเส็ง ตรงกับวันที่ ๑๕ มกราคม ถึงวันที่ ๑๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๐๗เดือน ๕ ปีจอ ตรงกับวันที่ ๓๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๔ ถึงวันที่ ๒๘ เมษายน จ.ศ. ๑๒๒๔ พ.ศ. ๒๔๐๕283 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พ.ศ. ๒๔๐๕๒๑๒. ประกาศสงกรานต์ ปีจอ จัตวาศก
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่ชนทั้งปวงบรรดาที่นับถือพระพุทธศาสนาแลธรรมเนียมปี เดือน วัน คืนอย่างเช่นใช้ในเมืองไทยให้รู้ทั่วกันว่า ใน ปีจอ จัตวาศกนี้ วันศุกร์ เดือน ๕ ขึ้น๑๒ ค่ำ ๑ เป็นวันมหาสงกรานต์ พระอาทิตย์จะขึ้นราศีเมษ เดือน ๕ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เวลาตี ๒ ยามกับ๒๔ นาที วันเสาร์ เดือน ๕ ขึ้น ๑๓ ค่ำ วันอาทิตย์ เดือน ๕ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ๒ วันนี้เป็นวันเนาในวันอาทิตย์ เดือน ๕ ขึ้น ๑๔ ค่ำนี้ เวลา ๑๐ ทุ่มกับ ๑๓ นาที ๔๘ วินาที เป็นเวลาเถลิงศกขึ้นศักราชใหม่ แต่ในคราวที่เป็นเช่นนี้เคยใช้เถลิงศกตกอยู่ในวันหน้าเป็นธรรมเนียมมา เพราะตามตำราโหรทำปฏิทินอย่างไทย ใช้กำหนดเวลาล่วงเที่ยงคืนแล้วเป็นวันหน้าเถลิงศกนั้น ภายหลังเวลาพระอาทิตย์ขึ้นราศีเมษ ๕ โมงกับ ๕๐ นาทีทุกปี แต่เวลาอาทิตย์ยกเลื่อนไป ๖ โมงกับ๑๒ นาที ๓๖ วินาที ทุกปี ครั้นเวลาอาทิตย์ยกไปราศีเมษ เป็นกลางคืนดึกไปในวันมหาสงกรานต์แล้ว เวลาเถลิงศกก็ไปตกในวันที่ ๔ ต้องมีวันเนา ๒ วัน ด้วยเหตุนี้จึงยกวันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้น๑๕ ค่ำ ๒ เป็นวันเถลิงศกขึ้นศักราชใหม่เป็น ๑๒๒๔ เพราะฉะนั้น ในปีนี้สงกรานต์เป็น ๔ วันให้พระราชวงศานุวงศ์ ข้าราชการ แลราษฎรชาวพระนคร แลชาวหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวงทราบทั่วพร้อมกันแล้ว จงประพฤติการทำบุญให้ทานแลเล่นนักขัตฤกษ์ในวันสงกรานต์เป็น ๔ วันตามอย่างเคยมีมาแต่ก่อนนั้น เทอญคนฟั่นๆ เฟือนๆ ไหลๆ เล่อๆ จำการหลังไม่ได้ อย่าตื่นถามว่าสงกรานต์ทำไมจึงเป็น๔ วัน สงกรานต์ ๔ วันนี้ แต่ก่อนลางปีดังในปีมะเมีย สัมฤทธิศก ก็เคยมีเป็นอย่างมาแล้วเป็นหลายครั้ง อย่าสงสัยสนเท่ห์ถามไถ่กันวุ่นไปเพราะเหตุนี้เลยปีนี้สงกรานต์ทรงพาหนะอะไร ภักษาหารอะไร ถืออะไร จะว่ามาก็ไม่ต้องการ ใครจะใคร่ทราบก็มาดูรูปที่เขียนแขวนไว้ในพระบรมมหาราชวัง เทอญลักษณะจดหมาย วัน คืน เดือน ปี ใช้ดังนี้ คือตั้งแต่วันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้นค่ำ ๑ไปจนขึ้น ๑๕ ค่ำ จดหมายลงชื่อปีในที่ทั้งปวงให้ว่าปีจอยังเป็นตรีศก ถ้าจะจดจุลศักราชให้คงเป็น๑๒๒๓ อยู่ ตั้งแต่วันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ไปจนถึงวันพฤหัสบดี เดือน ๔ แรม ๑๕ ค่ำซึ่งเป็นวันตรุษสุดปีนั้นให้ใช้ว่า ปีจอ จัตวาศก ลงเลขจุลศักราชว่า ๑๒๒๔ แก้เลข ๑๑ ตามปีแผ่นดินซึ่งเขียนไว้บนศกนั้น เมื่อเปลี่ยนจัตวาศกแล้ว ให้เขียนเป็นเลข ๑๒ ดังนี้ ปีจอ จัตวาศก๑๒ไปกว่าจะเปลี่ยนศกใหม่เถิด๑ตรงกับวันศุกร์ที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๕๒ตรงกับวันจันทร์ที่ ๑๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๕284 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวใน ปีจอ จัตวาศก๑๒นี้ วันพุธ เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ วันหนึ่ง วันอาทิตย์ เดือน ๑๐แรม ๑๓ ค่ำ วันหนึ่ง เป็นวันประชุมถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาวันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๓ ค่ำ เป็นวันจะทำพระราชพิธีจรดพระนังคัล ให้ราษฎรลงมือทำนาภายหลังวันนั้น ตั้งแต่วันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำไป ห้ามมิให้ลงมือทำนาก่อน หรือในวันนั้นตลอดพระราชอาณาเขตพระราชพิธีจองเปรียง ๑ ใน ปีจอ จัตวาศก นี้ ยกโคมวันพุธ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๔ ค่ำลดโคมวันจันทร์ เดือนอ้าย ขึ้น ๓ ค่ำ ณ วันอาทิตย์ เดือนอ้าย แรมค่ำ ๑ เป็นวันชีพ่อพราหมณ์จะได้ทำพระราชพิธีกฤติเกยา ๒ ณ พระเทวสถาน พระราชพิธีคเชนทรัศวสนาน ๓ ๒ ครั้งแลพระราชพิธีสารท ๔ แลพระราชพิธีตรียัมพวายตรีปวาย ๕ แลพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์๖คงทำในวันคืนแลเดือนขึ้นแรมนั้นๆ ตามเคยเหมือนอย่างทุกปีใน ปีจอ จัตวาศก นี้ วันเสาร์เป็นวันธงไชย เป็นวันดี วันศุกร์เป็นวันอุบาทว์แลเป็นวันโลกวินาศ ห้ามฤกษ์การมงคลทั้งปวงอนึ่ง วันเสาร์ เดือน ๘ แรมค่ำ ๑ เป็นวันเข้าปุริมพรรษา วันจันทร์ เดือน ๙ แรมค่ำ ๑เป็นวันเข้าปัจฉิมพรรษา วันพุธ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันมหาปวารณาคงอยู่ตามที่ไม่ยักเยื้องอะไรอนึ่ง วันวิสาขบูชาที่ถือตามลัทธิในอรรถกถาว่าเป็นวันประสูติ แลได้ตรัสรู้แลปรินิพพานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น ปีนี้นักขัตฤกษ์วิสาขบุรณมีคงอยู่ในวันอังคาร เดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ๑เป็นพระราชพิธีในเดือน ๑๒ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระบรมราชาธิบายว่า ในกพมณเฑียรบาลว่า พิธีจองเปรียง ลดชุดลอยโคม เดิมเป็นพิธีพราหมณ์เพื่อบูชาพระเป็นเจ้าทั้งสาม คือพระอิศวร พระนารายณ์ พระพรหม แต่ครั้นเมื่อพระเจ้าแผ่นดินทรงนับถือพระพุทธศาสนา ก็กล่าวว่าบูชาพระบรมสารีริกธาตุ พระจุฬามณี ในดาวดึงสพิภพ และบูชาพระพุทธบาท ซึ่งปรากฏอยู่ ณ หาดทรายเรียกว่า นะมะพานที เป็นที่ฝูงนาคทั้งปวงสักการบูชาอยู่- ดูรายละเอียดใน พระราชพิธีสิบสองเดือน๒เป็นพิธีตามเพลิงคอยรับพระเป็นเจ้าจะเสด็จลงมา กำหนดประกอบพิธีในเดือน ๑๒ เมื่อพระจันทร์เสวยฤกษ์กฤติกาเต็มบริบูรณ์ - ดูรายละเอียดใน พระราชพิธีสิบสองเดือน๓พระราชพิธีนี้มีขึ้นในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสืบทอดการจากพระราชพิธีสมัยโบราณเป็นการประชุมจตุรงคเสนาสี่หมู่ และชำระพระขรรค์เป็นการสวัสดิมงคลให้เจริญความสัตย์ และระงับเวร การพระราชพิธีนี้เนื่องกันกับพระราชพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา เรียกชื่อติดกันว่า ขรรคโธวนพิธีศรีสัจจปานกาล พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเพิ่มเติมการพระราชกุศลขึ้นเป็นพิธีสงฆ์- ดูรายละเอียดใน พระราชพิธีสิบสองเดือน๔พิธีทำบุญเมื่อ ปี เดือน วัน คืน ล่วงมาถึงกึ่งกลางรอบ๕พิธีปีใหม่ของพราหมณ์๖พิธีโหมกุณฑ์หรือโหมไฟ285 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ใครที่มีศรัทธาเชื่อถือแก่การกุศล ซึ่งจะได้ทำตามลัทธิของชนที่ถือพระพุทธศาสนา ว่าเป็นนักขัตฤกษ์เหมือนวันประสูติแลได้ตรัสรู้แลปรินิพพานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว ก็จงทำการกุศลตามชอบใจให้สมควรแก่ความเลื่อมใสนั้น เทอญในพระบรมมหาราชวังจะมีการสมโภชพระมหาเศวตฉัตร ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทวันจันทร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ วันอังคาร เดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำที่พระที่นั่งอนันตสมาคม วันพุธ เดือน ๖ แรมค่ำ ๑ เป็นการมงคลสำหรับพระราชวังตามเคยอย่างทุกปีในปีจอ จัตวาศก นี้ วันอุโบสถเป็นที่รักษาอุโบสถศีลแลมีมหาธรรมสวนะนั้นผิดกับวันที่นับว่าวันอุโบสถหรือวันพระตามเคยรู้ด้วยกันในชาวสยามทั้งปวงนั้นมีอยู่ ๔ วัน คือวันอาทิตย์เดือนยี่ ขึ้นค่ำ ๑ วันจันทร์ เดือนยี่ ขึ้น ๙ ค่ำ วันพุธ เดือน ๔ ขึ้นค่ำ ๑ วันพฤหัสบดี เดือน ๔ขึ้น ๙ ค่ำ ๔ วันเท่านี้ วันอุโบสถแลวันธรรมสวนะนอกจาก ๔ วันนี้แล้วก็คงในวันตามเคยคือขึ้น ๘ ค่ำ แรม ๘ ค่ำ แลขึ้น ๑๕ ค่ำ ทุกเดือน แลแรม ๑๕ ค่ำ ในเดือน ๖ เดือน ๘เดือน ๑๐ เดือน ๑๒ เดือนยี่ เดือน ๔ แลแรม ๑๔ ค่ำ ในเดือน ๕ เดือน ๗ เดือน ๙ เดือน ๑๑แต่แรม ๑๔ ค่ำ ในเดือนอ้าย เดือน ๓ นั้นไม่นับเป็นวันอุโบสถ เพราะปักษ์นั้นเป็นปักษ์ถ้วนวันอุโบสถตกในวันขึ้นค่ำ ๑ ณ เดือนยี่ เดือน ๔ ในกาลบัดนี้พระสงฆ์ก็มีคฤหัสถ์ก็มีเป็นอันมากที่มีอุตสาหะจะใคร่ทำธรรมสวนะแลรักษาอุโบสถศีลให้ถูกต้องตรง วันเพ็ญ วันดับ ตามดิถีประสงค์แลวันที่ ๘ นับแต่ วันเพ็ญ วันดับ นั้นไป ก็เพื่อจะอนุเคราะห์แก่ชนพวกนั้นให้รู้ วันเพ็ญ วันดับแลวันที่ ๘ ตามดิถีประสงค์ จึ่งได้เขียนราย วันเพ็ญ วันดับ แลขึ้น ๘ ค่ำ แรม ๘ ค่ำ ตามดิถีประสงค์ไว้ตลอดชั่วปีใน ปีจอ จัตวาศก นี้ เดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันจันทร์ แรม ๘ ค่ำเป็นวันอังคาร แรม ๑๔ ค่ำ เป็นวันจันทร์ เดือน ๖ วันขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันอังคารแรม ๘ ค่ำ แรม ๑๕ ค่ำ เป็นวันพุธ เดือน ๗ วันขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันพฤหัสบดีแรม ๘ ค่ำ เป็นวันศุกร์ แรม ๑๔ ค่ำ เป็นวันพฤหัสบดี เดือน ๘ วันขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันศุกร์ แรม ๘ ค่ำ แรม ๑๕ ค่ำ เป็นวันเสาร์ เดือน ๙ วันขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันอาทิตย์แรม ๘ ค่ำ เป็นวันจันทร์ แรม ๑๔ ค่ำเป็นวันอาทิตย์ เดือน ๑๐ วันขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำเป็นวันจันทร์ แรม ๘ ค่ำ แรม ๑๕ ค่ำ เป็นวันอังคาร เดือน ๑๑ วันขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำเป็นวันพุธ แรม ๘ ค่ำ เป็นวันพฤหัสบดี แรม ๑๔ ค่ำ เป็นวันพุธ เดือน ๑๒ ขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำเป็นวันพฤหัสบดี แรม ๘ ค่ำ แรม ๑๕ ค่ำ เป็นวันศุกร์ เดือนอ้าย วันขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำเป็นวันเสาร์ แรม ๘ ค่ำ แลวันขึ้นค่ำ ๑ เดือนยี่ เป็นวันอาทิตย์ เดือนยี่ ขึ้น ๙ ค่ำ เป็นวันจันทร์ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันอาทิตย์ แรม ๘ ค่ำ แรม ๑๕ ค่ำ เป็นวันจันทร์ เดือน ๓ ขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำเป็นวันอังคาร แรม ๘ ค่ำ แลขึ้นค่ำ ๑ เดือน ๔ เป็นวันพุธ เดือน ๔ ขึ้น ๙ ค่ำ เป็นวันพฤหัสบดีขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันพุธ แรม ๘ ค่ำ แรม ๑๕ ค่ำ เป็นวันพฤหัสบดี ให้สังเกตวันเหล่านี้ให้แน่นอนแล้ว จงทำธรรมสวนะแลรักษาอุโบสถศีลให้สมควรแก่ความเลื่อมใ286 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่ง ถ้าจะทำพิธีมาฆบูชาตามนิยมซึ่งมีกำหนดในคัมภีร์อรรถกถาว่า เป็นวันที่ชุมนุมพระสาวก ๑๒๕๐ แลพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้แสดงโอวาทปาฏิโมกข์นั้น ปีนี้นักขัตฤกษ์มาฆบุรณมีตกในวันพุธ เดือน ๔ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ไม่อยู่ในวันอังคาร เดือน ๓ ขึ้น ๑๕ ค่ำ นั้นเลย ในวันนั้นถึงชื่อเรียกว่าเป็นวันเพ็ญ เดือน ๔ ก็ดี นักขัตฤกษ์พระจันทร์จะเหมือนกับฤกษ์ วันเพ็ญ เดือน ๓ทุกปี ซึ่งมีมาแต่หลัง แลจะมีต่อไปข้างหน้า ให้สังเกตดูดวงพระจันทร์ในอากาศนั้นเป็นพยานการนี้เป็นแน่แล้วอนึ่ง วันเวลาพระอาทิตย์ยกเปลี่ยนขึ้นราศีใหม่ ที่เรียกว่า สงกรานต์ เดือนใน ปีจอจัตวาศก นี้ คือวันศุกร์ เดือน ๕ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เวลา ๒ ยามกับ ๒๔ นาที วันจันทร์ เดือน ๖ขึ้น ๑๔ ค่ำ เวลา ๔ ทุ่ม วันศุกร์ เดือน ๗ แรมค่ำ ๑ เวลาเช้า ๒ โมง ๔๘ นาที วันจันทร์เดือน ๘ แรม ๓ ค่ำ เวลา ๕ ทุ่ม ๑๒ นาที วันศุกร์ เดือน ๙ แรม ๔ ค่ำ เวลาเช้า ๕ โมง๓๖ นาที วันจันทร์ เดือน ๑๐ แรม ๗ ค่ำ เวลาบ่าย ๒ โมง วันพุธ เดือน ๑๑ แรม ๗ ค่ำเวลา ๗ ทุ่ม ๑๒ นาที วันศุกร์ เดือน ๑๒ แรม ๘ ค่ำ เวลา ๕ ทุ่ม ๓๖ นาที วันอาทิตย์เดือนอ้าย แรม ๘ ค่ำ เวลาเช้า ๕ โมง ๑๖ นาที วันจันทร์ เดือนยี่ แรม ๘ ค่ำ เวลาทุ่ม ๑ กับ๓๖ นาที วันอังคาร เดือน ๓ แรม ๗ ค่ำ เวลา ๑๑ ทุ่ม ๑๒ นาที วันพฤหัสบดี เดือน ๔แรม ๘ ค่ำ เวลา ๕ ทุ่ม ๑๒ นาที แลซึ่งกล่าวมานี้เพื่อประโยชน์แก่ท่านผู้ที่ต้องการหาฤกษ์ดีวันดีเมื่อรู้ว่าวันพระอาทิตย์ยกนี้เป็นวันห้ามมงคลทั้งปวงจะได้หลีกเลี่ยงเสีย แล้วจะได้ประพฤติการมงคลในวันอื่นๆ นอกจากวันดังว่านี้ว่าด้วยจันทรุปราคา สุริยุปราคาใน ปีจอ จัตวาศก นี้ ถ้าจะว่าไปทั่วทั้งมนุษยโลกมีสุริยุปราคาถึง ๓ ครั้ง จันทรุปราคา ๒ ครั้ง วันพฤหัสบดี เดือน ๗ ขึ้น ๑๕ ค่ำ มีจันทรุปราคาครั้งหนึ่ง เป็นเวลากลางวัน ในกรุงนี้ไม่เห็น วันพฤหัสบดี เดือน ๗ แรม ๑๔ ค่ำ มีสุริยุปราคาครั้งหนึ่ง ถึงเป็นเวลากลางวัน ในพระราชอาณาจักรนี้จะไม่เห็นเลย วันศุกร์ เดือน ๑๒ แรม ๑๕ ค่ำมีสุริยุปราคาอีกครั้งหนึ่ง ถึงเป็นเวลากลางวัน ในพระราชอาณาจักรนี้ก็จะไม่เห็นเหมือนกันวันเสาร์ เดือนอ้าย ขึ้น ๑๕ ค่ำ จะมีจันทรุปราคาอีกครั้งหนึ่ง เป็นเวลากลางวันในพระราชอาณาจักรนี้ก็จะไม่เห็นจันทรุปราคา ๒ ครั้ง สุริยุปราคา ๒ ครั้ง ซึ่งว่าทั้งนี้ในเมืองไทยก็ไม่ต้องการดอก เพราะจะไม่เห็นเลยทั้งนั้น แต่ถ้าผู้ที่ต้องการหาฤกษ์ดีวันดี รังเกียจว่าวันใกล้อุปราคาไม่เป็นมงคล ก็จะได้หลีกเลี่ยงเสีย ยังจะมีสุริยุปราคาอีกคราวหนึ่งคือ วันอาทิตย์ เดือนยี่ขึ้นค่ำ ๑ เวลาใกล้เที่ยง สุริยุปราคาครั้งนี้ ในกรุงเทพฯ ก็ไม่เห็นเลย แต่ถ้าจะว่าไปทั้งพระราชอาณาจักรตั้งแต่เมืองปักษ์ใต้ฝ่ายทะเลทั้งปวงขึ้นมาจนถึงกรุงเทพฯ แต่กรุงเทพฯ ขึ้นไปจนเมืองชัยนาท เมืองอุทัยธานี แต่ตะวันตกไปจนเมืองกาญจนบุรี แลตะวันออกไปจนเมืองปราจีนบุรีเมืองกระบินทร์ เมืองพระตะบอง จะไม่ได้เห็นเลย คงจะเห็นพระอาทิตย์บริบูรณ์อยู่แต่เวลาพระอาทิตย์ขึ้น จนเวลาพระอาทิตย์ตกทุกเมือง แต่เมืองฝ่ายเหนือ ตั้งแต่เมืองนครสวรรค์ขึ้นไปฝ่ายตะวันออกตั้งแต่เมืองนครราชสีมาขึ้นไปข้างเหนือ ถ้าชาวเมืองนั้นรู้อยู่แล้ว ถ้ามีแว่นกระจกสีเขียวสีแดงบังตาคอยเพ่งดูพระอาทิตย์ เมื่อเวลาพระอาทิตย์เที่ยงแล้วไม่ช้า ก็จะได้เห็นสุริยุปราคา287 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔จับดวงพระอาทิตย์แหว่งข้างเหนือสักหน่อย สักครู่หนึ่ง แล้วจะโมกขบริสุทธิ์๑ แต่ในเมืองฝ่ายเหนือสูงขึ้นไป คือเมืองพิษณุโลก เมืองพิไชย เมืองสุโขทัย เมืองกำแพงเพชร เมืองตากเมืองอุตรดิตถ์ เมืองสวางคบุรี จะได้เห็นสุริยุปราคาจับมากกว่าเมืองฝ่ายใต้หน่อยหนึ่ง ถ้าขึ้นไปถึงเมืองลาวพุงขาว คือเมืองนครพนม เมืองหนองคาย เมืองหลวงพระบาง แลอื่นๆ เมืองลาวพุงดำคือเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองนครลำพูน เมืองน่าน เมืองแพร่ แลเมืองอื่นๆ จะได้เห็นสุริยุปราคาถนัดเข้า แลจับอยู่นานกว่าหัวเมืองฝ่ายไทย จนลางเมืองจะจับก่อนเที่ยงหน่อยหนึ่งก็จะมีสุริยุปราคาซึ่งจะได้เห็นนั้นในเมืองเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองนครลำพูน เมืองน่านเมืองแพร่ แลเมืองอื่นๆ ที่ทายไว้ว่าจะได้เห็นนั้น เวลาเห็นนั้นก็จะไม่เห็นพร้อมกัน แต่คงอยู่ในเวลาใกล้เที่ยงดังว่ามาในเมืองที่เห็นถนัด แรกจับจะเห็นข้างทิศอุดร แล้วจะเยื้องไปข้างทิศอีสานหน่อยหนึ่งแล้วก็จะหลุดไปว่า วัน คืน เดือน ปี ล่วงไปๆ ดังนี้ อายุของมนุษยชนในโลกทั้งปวง ณ กาลบัดนี้มีประมาณเพียง ๘๐ ปี แลต่ำลงมากว่า ๘๐ ปีนั้นก็หมดไปสิ้นไป ใกล้ต่อเวลาที่จะถึงแก่ความตายเข้าไปทุกวันๆ ด้วยกันทุกคนๆ ความตายนั้นไม่เลือกหน้าว่าผู้ใดๆ เป็นคนจนคนมี ผู้ดีแลไพร่เป็นคฤหัสถ์บรรพชิตไม่มีใครล่วงพ้นจากความตายนั้นได้เลย ก็แลสัตว์ทั้งปวง คนทั้งปวงมีชีวิตของตัวเป็นที่รักหมดด้วยกัน กลัวตายไม่อยากตายโดยมากเป็นธรรมดา แต่ว่าหาเสมอกันไม่ลางคนได้ความทุกข์ ความยากมาก เบื่อหน่ายในชีวิตของตัวบ้าง คลั่งไคล้ฟั่นเฟือนเห็นวิปริตไปต่างๆ บ้าง ศรัทธาล้นเหลือเฟือฟายคิดจะทำบุญด้วยชีวิตบ้าง ผูกคอตาย เชือดคอตาย กินยาตายแลเผาตัวเสียก็มี หรืออวดกล้าหาญแข็งแรงเกินประมาณไป ขึ้นไม้สูงแล้วเข้าใกล้ไฟใกล้ดินปืนแลเข้าปล้ำปลุกกับสัตว์ร้าย ว่ายน้ำลึกแล่นเรือเล็กฝ่าคลื่นฝ่าลม แลเข้าชกต่อยตีรันฟันแทงแย้งยิงกับผู้อื่น ไม่อาลัยในชีวิตคิดว่าตายไหนตายลง หรือกล้าเสพสุรามากเกินประมาณ หรือกินยากล้าแรงยิ่งนักด้วยอยากจะให้โรคหายเร็ว คนเช่นนี้ลางทีก็เพลี่ยงพล้ำทำให้ชีวิตตัวเสียไปก็มีบ้างถึงกระนั้นมีอยู่ห่างๆ ก็ผู้ที่รักชีวิตไม่อยากตายกลัวตายนั้นมีโดยมาก ถึงกระนั้นลางคนยากจนไม่มีทรัพย์สินเหย้าเรือนเคหา บุตรภรรยาซึ่งเป็นที่ห่วงใยอาลัย แลเห็นว่าชาติสกุลตัวก็ต่ำ พาหนะเป็นกำลังก็ไม่มี สติปัญญาตัวก็น้อย อายุแลวัยก็ล่วงไปมากแล้ว ก็บ่นอยู่อึงๆว่า จะอยู่ก็อยู่จะตายก็ตาย ตามแต่กำลังบุญแลบาปกรรม หรือตามแต่ผีสางเทวดาจะอนุเคราะห์แลไม่อนุเคราะห์ดังนี้ก็มีโดยมาก ก็ในผู้ที่มีห่วงใยที่อาลัยอาวรณ์โตใหญ่นั้นเล่า บางพวกก็มีปัญญาอันอบรมด้วยพระไตรลักษณปัญญาเห็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา รู้ว่าเกิดมาคงถึงแก่ความตาย ไม่เที่ยง แลการทั้งปวงย่อมแปรผันไปต่างๆ ในชีวิตสัตว์ทั้งปวงแล้วความทุกข์เป็นพื้น ความสุขเป็นดอกดวงมีแต่ละเมื่อละขณะ ถึงเวลาปลายคงกลายลงหาทุกข์ ความสุขที่ได้แล้วหรือที่หมายว่าจะได้ คงจะกลับมาเป็นอารมณ์แก่ใจ ให้เกิดความเศร้าโศกทุกข์โทมนัสมากในเวลานั้น สรรพสิ่งทุกอันในตัวนอกตัวไม่เป็นตน ไม่อยู่ในใต้อำนาจความอยากความปรารถนา ผู้ใดปลงปัญญาเห็นดังนี้จริงๆ ผู้นั้นถึงมี๑การที่พระอาทิตย์พ้นจากเงาโลกโดยสิ้นเชิง เมื่อมีสุริยุปราคา288 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวห่วงใยที่อาลัยอาวรณ์มากก็อาจไว้อัธยาศัยเป็นกลางๆ อยู่ได้ ก็ผู้ใดมีใจไม่ได้อบรมในทางปัญญาอย่างนี้ มีจิตไม่ได้จำเริญอย่างนี้ ก็ย่อมรักชีวิตมาก กลัวความตายมาก ถึงจะแก่ชราทุพพลภาพมีโรคมีภัยอย่างไรไปแล้ว ถ้ามีความปรารถนาความมุ่งหมายอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ในใจในความคิดก็ย่อมหวาดหวั่นพรั่นพรึงแต่ความตายมากนัก ผู้ใดกลัวตายแล้ว ถ้าจะหลบหลีกเลี่ยง ไม่เข้าใกล้เข้าเคียง ช้างร้ายเสือร้ายสัตว์ร้าย แลไม่ขึ้นไม้สูง ไม่ว่ายน้ำลึก ไม่แล่นเรือเล็กออกทะเลลึกไม่เข้าป่าเข้าดง เข้าศึกสงคราม แลการชกตีฟันแทงกับผู้อื่น แลไม่เข้าใกล้ไฟใกล้ดินปืน ไม่กินสุรามาก ไม่กินยาร้ายยาแรง ไม่กินของแสลงเมื่อหน้าไข้หน้าเจ็บ แลไม่ประพฤติการผิดๆ ที่เป็นเหตุจะให้ต้องราชทัณฑ์ การดังว่ามานี้นั้นเป็นการอันสมควรที่จะเห็นจริงด้วยกัน ว่าเป็นทางที่จะหลีกหนีความตายอยู่แล้ว แต่ความกลัวของคนบางพวกยังยิ่งขึ้นไปกว่านี้ ถึงหลีกเลี่ยงดังว่ามานี้แล้วก็ยังมีความระแวงว่าตัวตั้งอยู่ในที่ใกล้แห่งความตาย ยังพรั่นพรึงว่าอันตรายแห่งชีวิตจะมีมายังคิดหาเครื่องกันความตายแลทางหลีกเลี่ยงอย่างอื่นอีกมาก พ้นที่จะพรรณนา แต่การทั้งปวงนั้นไม่อาจที่จะเห็นจริงพร้อมกันได้ แต่ในคำนักปราชญ์ที่สั่งสอนสืบมาในพระคัมภีร์ ที่มีในพระพุทธศาสนาที่เป็นทางกรรมวาท กิริยาวาท นั้น ท่านสรรเสริญทานบางอัน ศีลวัตรบางอย่าง กุศลกรรมบถบางตัว แลการขวนขวายบางทาง ภาวนาบางอารมณ์ บูชาบางวิธี ว่าเป็นที่จะให้ออกผลให้อายุยืนในทิฏฐธรรมชาตินี้ แลสัมปรายภพชาติหน้า แต่ที่จะห้ามความตายให้ขาดไม่ให้มีมานั้นไม่ได้ ถ้ายังเกิดเป็นกายเป็นใจอยู่ตราบใด ก็คงยังต้องอยู่ใต้อำนาจความตายจะประหารอยู่ตราบนั้น ไม่มีใครพ้นเลย ถึงใครอายุยืนมากแล้วก็ไม่ไกลกว่าคนอายุสั้นนัก เหมือนไม้แก่นไกลกว่าต้นกล้วยต้นอ้อย ทานนั้นคือให้เครื่องกันอันตรายชีวิตสัตว์ คือผ้ากรองน้ำ เครื่องกรองน้ำแลอื่นๆแลเครื่องอุดหนุนชีวิตสัตว์คืออาหารแลสิ่งอื่นๆ แลยา หรือเครื่องยารักษาไข้เจ็บ แลบริจาคทรัพย์จ้างหมอให้รักษาโรคต่างๆ แลเสียทรัพย์ช่วยให้สัตว์ที่จะตายเร็วๆ ให้รอดตายไปคราวหนึ่งๆ ศีลนั้นคือเว้นจากปาณาติบาตแลวิหิงสาการเบียดเบียนท่านผู้อื่น แลเบียดเบียนสัตว์ กรรมบถนั้นคืออนภิชฌาอพยาบาท การที่ไม่มุ่งหมายทรัพย์สิ่งของๆ ท่านผู้อื่นด้วยความโลภจนถึงแช่งให้ผู้นั้นตาย เพื่อประสงค์จะได้ของท่านมาเป็นของตัว การขวนขวายนั้นคืออุตสาหะรักษาพยาบาลคนไข้ ขวนขวายหาหมอมารักษาคนไข้ แลขวนขวายหายาแลแต่งอาหารที่ชอบโรคให้คนไข้ แลให้กำลังช่วยผู้รักษาไข้เจ็บ แลภาวนาวิธีนั้นคือประกอบความเมตตากรุณาในผู้อื่นทั่วไป เสมอกับตัวแลผู้ที่เป็นที่รักของตัว แลบูชาวิธีนั้น คือว่าด้วยการปฏิสังขรณ์ในวัตถุสถานที่บูชานับถือแลที่อยู่อาศัย ที่สำเร็จสุขประโยชน์ทั่วไปแก่ชนเป็นอันมากนั้นๆ ให้เป็นปรกติดำรงอยู่สิ้นกาลนาน การทั้งปวงดังกล่าวมานี้ท่านได้สรรเสริญว่า เป็นเหตุจะให้สำเร็จเป็นสภาคผล เป็นเครื่องจะให้ชนมายุของสัตว์ยืนยาว ในทิฏฐธรรมชาตินี้แลสัมปรายภพชาติหน้า ก็แต่การที่หลบผีหนีสางล้างจังไรไม่เยี่ยมเยียนใกล้กรายผู้ตายผู้ไข้ หลีกเลี่ยงไปไม่ขอได้ยินข่าวไข้ข่าวตาย ด้วยกลัวว่าจะเป็นอวมงคล ความร้ายความอุบาทว์ จะพลอยตามมาถึงตัวด้วยดังนี้ ก็ผู้ที่ถือความสะอาดดังว่านี้เมื่อพิเคราะห์สืบสาวไปก็เห็นว่าตายไปๆ ต้องให้คนที่คลุกคลีอยู่กับซากศพกินนอนอยู่ในป่าช้าฝังเผาเสียเนืองๆ ไม่รู้ขาด เพราะการที่ถืออย่างนั้นไม่เห็นจริงพร้อมกันแลไม่ถูกต้องตามคำนักปราชญ์ที่กล่าวสอนไว้ดังว่าแล้วในข้างต้นนั้น289 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เพราะฉะนั้น ขอท่านผู้มีปัญญาจงรีบร้อนขวนขวายประพฤติการบุญการกุศลเป็นความสุจริตให้มาก ด้วยกายวาจาแลใจโดยเป็นการเร็วเหมือนอย่างชนที่ศีรษะเพลิงไหม้ แล้วรีบร้อนจะดับไฟในศีรษะของตน ฉะนั้น สรรพการกุศลทั้งปวงพึงส่ำสมทำให้พร้อมมูลในสันดาน ด้วยความไม่ประมาทด้วยประการทั้งปวง เทอญ๒๑๓. ประกาศเรื่องการถวายทองเงินพระเจ้าลูกเธอในการโสกันต์ณ วันพุธ เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีจอ ยังเป็น ตรีศก ๑
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศแก่ท่านทั้งหลายทั้งปวง บรรดาที่ถวายทองเงินสิ่งของต่างๆ เป็นการสมโภชพระเจ้าลูกเธอ ในการโสกันต์ แลตั้งพระนามครั้งนี้ให้ทราบทั่วกันว่า ได้มีประกาศไปแต่ก่อนแล้ว ใจความว่าท่านทั้งปวงจะสมโภชก็ได้ ไม่สมโภชก็ได้ ถวายมากก็ได้ถวายน้อยก็ได้ แต่ห้ามว่าอย่าให้บ่นต่างๆ แลดูอย่างกัน บัดนี้ท่านทั้งปวงก็เห็นจะคงบ่นแลดูกันบ้างหรือถึงไม่ได้บ่นไม่ได้แลดูกันบ้างก็ดี การนั้นก็ยกไว้เสียเถิด ตัดสังเขปเอาว่าเป็นอันทำตามประกาศแล้ว การก็ปรากฏเป็นพระเกียรติยศงามดีแล้ว เมื่อท่านทั้งปวงเสียทรัพย์มากบ้างน้อยบ้าง ถวายเข้ามาในการสมโภชครั้งนี้ ทรงพระราชดำริประสงค์จะไม่ให้ท่านทั้งปวงเสื่อมสูญจากผลประโยชน์ของตน ครั้นจะพระราชทานเงินตอบแทน เท่ากับตัวเงินแลราคาทองสิ่งของที่ถวายเข้ามานั้น ให้เท่าที่เสียมาในครั้งหนึ่งคราวเดียวก็จะได้ แต่ทรงพระราชดำริว่า การจะให้ปรากฏเหมือนว่าไม่รับของขวัญในการสมโภช ท่านทั้งปวงก็จะมีความเสียใจไปว่าเป็นชั้นเชิงรังเกียจรังงอนไม่สนิทกับท่านทั้งปวง อนึ่ง ธรรมเนียมดังนี้แต่ก่อนก็ไม่มี จึงทรงพระราชดำริจะพระราชทานตอบแทนในภายหลังเมื่อเวลาที่ควร คล้ายกับการที่ข้าราชการแลราษฎรประพฤติในการรับแลตอบแทนกันในการโกนจุกลงเท่านั้น ครั้งนี้ในเดือน ๔ ปีระกา ตรีศก ภายหลังการสมโภชมาแล้ว มีข้าราชการบางนายโกนจุกบุตรเป็นข้าราชการอยู่ข้างในได้กราบถวายบังคมลาแล้วบ้างที่ไม่ได้เป็นข้าราชการข้างในไม่ได้ถวายบังคมลาก็มีบ้างเป็นหลายราย ทั้งสองพวกสองอย่างนั้นได้จัดสิ่งของที่เลี้ยงกันส่งเข้าไปทูลเกล้า ฯ ถวาย ตามธรรมเนียมเหมือนที่เรียกกันว่าเลื่อน ก็ได้ทรงยินดีพระราชทานเงินตอบแทนเท่ากับเงินที่ผู้นั้นๆ เอามาสมโภชบ้าง เกินขึ้นไปบ้าง ลดกึ่งบ้างลดส่วนหนึ่งในสามบ้าง ตามบรรดาศักดิ์ผู้โกนจุก แลตามที่ผู้สมโภชมือหนักมือเบาเพราะผู้มือหนักมีบุญวาสนาน้อย จะพระราชทานมากก็เกินเยี่ยงอย่างไป ผู้มือเบามีบุตรแลญาติที่โกนจุกมีบรรดาศักดิ์ใหญ่ ก็ต้องพระราชทานมากตามบรรดาศักดิ์ผู้โกนจุก พอคล้ายคลึงกัน เพราะฉะนั้น๑ตรงกับวันพุธที่ ๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๕290 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อท่านผู้ใดจะมีการโกนจุกบุตรหลานแลญาติใกล้ๆ เมื่อเวลาใดๆ ก็อย่าถือลัทธิธรรมเนียมเก่าเลยให้แต่งของเครื่องเลี้ยงเครื่องเลื่อนมาทูลเกล้าฯถวายโดยควร ได้ทราบแล้วจะได้พระราชทานตอบแทนไปเป็นเกียรติยศ โดยอย่างที่ว่ามาแล้ว ไม่ให้ท่านทั้งปวงเสื่อมเสียประโยชน์เปล่าแลบัดนี้โปรดเกล้าฯ ให้ประกาศพระราชทานส่วนพระราชกุศลในการที่ได้ทรงบำเพ็ญในกาลครั้งนี้แลทรงอำนวยพระราชทานพรมงคลมาถึงท่านทั้งปวงทุกคน ด้วยความทรงพระเมตตากรุณาประสงค์จะให้ท่านเจริญชนมายุ สุข พล ปฏิภาณ สิริสวัสดิ์ทุกประการประกาศมา ณ วันพุธ เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีจอ ยังเป็นตรีศก ศักราช ๑๒๒๓ เป็นวันที่๓๙๗๖ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๑๔. ประกาศเรื่องเกณฑ์ทรายโรยถนนในการพระศพณ วันพุธ เดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่เจ้าหมู่มูลนายแลไพร่ทั้งปวงให้ทราบทั่วกันว่า ในการพระศพครั้งนี้ ซึ่งได้ตั้งราชวัติมีฉัตรรายทางเป็นการใหญ่ครั้งนี้ไม่ได้ทรงพระราชดำริว่า จะให้เกณฑ์ไพร่ให้หาทรายมารายโรยถนนทางชักรถเชิญพระศพมานั้นเพราะทรงเห็นว่าท้องถนนก็เป็นของก่อทำขึ้นใหม่ไม่นานนัก ยังเรียบร้อยดีอยู่ไม่ยับเยินลุ่มๆดอนๆ เหมือนอย่างแต่ก่อน ไม่ควรที่จะทำให้ไพร่เดือดร้อน เพราะต้องเกณฑ์เสียเงินค่าทรายเลยเพราะฉะนั้นจึงไม่ได้มีพระราชโองการดำรัสสั่งให้กะเกณฑ์กันเอาทรายมาเกลี่ยตามถนนเหมือนครั้งก่อนๆ นั้นเลย แต่เจ้าพนักงานได้เคยเห็นการแต่ก่อนๆ เป็นอย่างมาแล้ว จึงได้เกณฑ์ไปโดยอย่างเก่า ครั้นทอดพระเนตรเห็น จึงได้มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ประกาศเสียว่า ถ้าผู้ใดได้ซื้อทรายมาโรยเป็นเงินเท่าไรให้มาคิดเอาเงินแต่ในหลวงจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯพระราชทานให้ อย่าไปเรียกเอาแต่ไพร่เลย ถ้าผู้ใดไปเรียกเงินค่าทรายแต่ไพร่หลวงได้มาแล้วเท่าไรก็ให้ผู้นั้นคืนให้ใช้ให้เสียแก่ไพร่ผู้ที่ต้องเกณฑ์นั้น ให้ครบครันเสร็จกันในเดือนนี้โดยเร็วเมื่อไพร่คนใดได้รู้ประกาศนี้แล้ว ถ้าได้เสียเงินมาเท่าไรแก่เจ้าหมู่มูลนาย ก็ให้มารับมาทวงเงินของตัวที่เสียมานั้นไป ถ้าเจ้าหมู่มูลนายผู้หนึ่งผู้ใด ยังขืนไปเรียกไปเก็บเงินค่าทรายโรยถนนนี้ก็อย่าเชื่อ อย่าให้ ถ้าเจ้าหมู่มูลนายมิฟัง ขืนเรียกก็ดี กดเงินที่เรียกมาไว้แล้ว ไม่คืนให้แก่ไพร่ก็ดีให้ไพร่มาร้องถวายฎีกาให้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท จะทรงพระมหากรุณาโปรดให้มีตระลาการชำระให้ แต่ไพร่จะขัดเจ้าหมู่มูลนายด้วยเหตุอื่นๆนอกจากเรื่องนี้ คือกะเกณฑ์เข้าเดือนปีละเดือนหรือจะยกเดือนคิดเป็นค่าทรายจ่ายการแลอื่นๆ ผู้ที่ต้องเกณฑ์นั้นจะพาโลมาร้องถวายฎีกาแล้วไม่โปรดให้ชำระให้๑ตรงกับวันพุธที่ ๑๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๕291 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ประกาศมา ณ วันพุธ เดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ศักราช ๑๒๒๔ เป็นวันที่ ๓๙๙๐ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๑๕. ประกาศห้ามมิให้กราบบังคมทูลทักอ้วนผอมขาวดำณ วันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศพระบรมวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ๆ แลพระสงฆ์ราชาคณะ พระครูฐานานุกรม แลแพทย์หมอให้ทราบทั่วกันว่า ตั้งแต่นี้ไป ห้ามเป็นอันขาด อย่าให้ท่านผู้ใดปราศรัยทักทายถึงพระกายพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยคำว่าอ้วน ว่าผอม ว่าดำ ว่าขาว สรรเสริญก็ดี ติเตียนก็ดีแต่อย่างใดอย่างหนึ่ง คำปราศรัยอย่างนี้ไม่ดี เป็นการล่วงเกินต่ำสูงนัก อย่าได้พูด อย่าได้ใช้เลยประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก๑๒ศักราช ๑๒๒๔๒๑๖. ประกาศวางโทษเรื่องทักอ้วนผอมณ วันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ๒
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศการที่มีผู้ปราศรัยทักทายเจ้านายผู้มีบรรดาศักดิ์สูงด้วยการในพระกาย ทักว่าอ้วนว่าผอมนี้เป็นอัปมงคล ไม่ควรตามเหตุที่อ้างเป็นหลายประการ คือคำว่าอ้วน ว่าผอม เป็นคำหยาบ คำต่ำคำเลวประการหนึ่ง คือเอาการที่ควรจะวิตกเป็นประมาณว่าดีว่าชั่วในสัตว์เดียรัจฉานมาพูดมาเจรจาในมนุษย์มีศักดิ์สูงไม่มีประโยชน์ประการหนึ่ง คือทำให้กำเริบมิ่งขวัญของกายผู้มีศิริ ด้วยการเจรจาขัดแก่การที่โบราณห้ามมาประการหนึ่ง ซึ่งคำว่าอ้วน ว่าผอม เป็นคำต่ำคำเลวหยาบนั้นฟังเอาเถิด ปากผู้ดีๆ ที่มีอัธยาศัย เมื่อเขาจะต้องพูดว่าเจ้านายผอมไปแลอ้วนขึ้น เขาก็ย่อมว่าซูบพระองค์แลทรงพระเจริญหรือพ่วงพีดังนี้โดยมาก เขาไม่ว่าอ้วน ว่าผอมมิใช่หรือ อนึ่งเปรียบความให้เห็นตัวอย่างในถ้อยคำเหมือนเจ้าจอมมารดาศรี ในพระเจ้าพี่นางเธอ พระองค์เจ้าบุบผา คือเจ้าจอมที่เป็นบุตรเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช แลเป็นน้องเจ้าพระยาอภัยภูธร แลพระยาอนุชิตชาญไชยขุนทอง แลเป็นอา๑ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๕๒ตรงกับวันเสาร์ที่ ๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๕ ต้นฉบับบันทึกว่าเป็นวันพฤหัสบดี แต่เมื่อสอบค้นแล้วปรากฏว่า วันเดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก เป็นวันเสาร์ ซึ่งสอดคล้องกับท้ายประกาศระบุว่าเป็นวันเสาร์เช่นกันจึงแก้ไขให้ถูกต้อง292 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเจ้าพระยายมราช พระยาเสนาภูเบศรบัดนี้ แลพระยาอนุชิตชาญไชยหนูแลอื่นๆ นั้น เมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เจ้าจอมมารดาศรีเป็นเจ้าจอมมารดาผู้ใหญ่ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ว่าราชการฝ่ายในต่างโดยมาก ท่านทั้งหลายทั้งปวงตลอดลงไปจนไพร่เลวยำเยงเกรงกลัวนับถือมาก เมื่อจะเรียกออกชื่อเดิมว่าคุณศรี เจ้าคุณศรีก็กระดากปาก จึงอาศัยเอาสัณฐานกายเจ้าจอมมารดานั้น ซึ่งแปลกกันกับสัณฐานกายคุณนุ่นพระบรมญาติ ที่เรียกว่าเจ้าคุณวังหลวง ผู้ว่าราชการในพระราชวังโดยมากเหมือนกันนั้นเป็นที่อ้าง แล้วจึงเรียกนามแปรไปว่า เจ้าคุณพี ชื่อนี้ก็ยังแจ้งอยู่แก่เหล่าหลานแลญาติสืบมา คิดดูเถิด ถ้าคำว่าอ้วนว่าผอมเป็นคำดี เขาจะยักว่าเจ้าคุณพีทำไม เขาจะมิเรียกว่าเจ้าคุณอ้วนหรือ อนึ่ง เมื่อเรียกข้างเจ้าจอมมารดาศรีว่าเจ้าคุณพีแล้ว คุณนุ่นพระบรมญาติผู้ว่าราชการตั้งเป็นคู่กัน ก็ควรจะเรียกว่าเจ้าคุณผอมเพราะคำว่าผอมเป็นคำต่ำ จึงเรียกว่าเจ้าคุณวังหลวง โดยเทียบกับคุณคุ้มผู้น้องท่านนั้น ซึ่งเป็นผู้ใหญ่ว่าราชการในพระบวรราชวัง มีผู้เรียกว่าเจ้าคุณวังหน้า แลคุณกระต่ายน้อง ท่านซึ่งในเวลานั้นได้เป็นผู้ใหญ่ในข้าหลวงในเจ้าฟ้ากรมหลวงเทพยวดี๑ ซึ่งเสด็จอยู่ที่ปรัศว์ซ้ายแลพระที่นั่งวิมานรัตยาซึ่งนับเนื่องในหมู่พระมหาปราสาทนั้นว่า เจ้าคุณปราสาท ก็ซึ่งข้อที่ว่าเอาการที่ควรจะวิตกเป็นประมาณ ว่าดีชั่วว่าในสัตว์เดียรัจฉานมาพูดมาเจรจาว่าในมนุษย์มีศักดิ์สูงไม่มีประโยชน์นั้น คือว่าให้เห็นด้วยกันว่า การที่จะวิตกแล้วติว่าผอมเป็นชั่ว สรรเสริญว่าอ้วนเป็นดีเป็นประมาณของประโยชน์นั้นต้องการในสัตว์เดียรัจฉานสองจำพวก คือสัตว์ที่เป็นพาหนะจำพวกหนึ่ง สัตว์ที่จะต้องการเนื้อที่เรียกว่ามังสะเป็นอาหารจำพวกหนึ่ง เมื่อผู้ใดจะซื้อหา ช้าง ม้า โค กระบืออูฐ ลา ซึ่งเป็นพาหนะจะใช้แรง ก็ย่อมสรรเสริญสัตว์ที่อ้วน ติสัตว์ที่ผอม สัตว์ที่อ้วนมีราคามากสัตว์ที่ผอมมีราคาน้อย ถึงสัตว์ที่เป็นอาหาร คือ สุกร แพะ แกะ แลสมัน กวางทรายตลอดลงไปจน เป็ด ไก่ แลปลา บรรดาที่จะใช้เนื้อเป็นอาหาร ผู้ซื้อหาต้องการ ก็เลือกหาสัตว์ที่อ้วนเพราะมีเนื้อมาก สัตว์ที่อ้วนมีราคามาก เพราะสัตว์ที่ผอมเป็นสัตว์สงสัยว่าเป็นสัตว์มีโรคก็ความอ้วนความผอมนั้น เมื่อมาพิจารณาในมนุษย์ แม้นในคนที่จะใช้แรงเป็นทาสกรรมกร หรือทหารแลคนมวยคนปล้ำต่างๆ มัชฌิมบุรุษคือคนสัณฐานกลางนั้นเป็นดี คนอ้วนนักเมื่อเป็นทาสวิ่งตามนายไม่ไหว ใช้ปีนป่ายขึ้นร่างร้านหลังคาไม่ได้มักหอบฮ่อเฮ่ออยู่ ถ้าเป็นมวยเป็นปล้ำถูกเตะถูกชกหกล้มลงลุกไม่ขึ้น ถ้าผอมนักใช้แบกใช้หามของใหญ่ของหนักไม่ใคร่ได้โลเลนัก ถ้าเป็นมวยเป็นปล้ำแรงน้อยไปชกเขาไม่แตก เตะเขาไม่ล้ม แต่ผู้สรรเสริญคนอ้วนติคนผอมนั้น ดูเหมือนทีจะว่าคนอ้วนอายุยืน คนผอมอายุสั้น การนั้นก็ไม่จริงไม่เป็นประมาณ จีนชื่นที่เป็นพระยาพิศาลศุภผลที่เป็นผู้อ้วนอย่างเอก อายุอ่อนกว่ามหาคงที่เป็นพระราชกระวี ซึ่งเป็นผู้ผอมอย่างเอกนั้น ถึง๓๒ ปี ก็เหตุไรเล่าพระยาพิศาลศุภผลจึงตายไปก่อนพระราชกระวี ข้อซึ่งว่าทำให้กำเริบมิ่งขวัญ๑สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าประไพวดี กรมหลวงเทพยวดี ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ประสูติแต่ สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี293 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ของกายผู้มีศิริด้วยการเจรจาขัดแก่การที่โบราณห้ามมานั้นให้สืบสังเกตเอาเถิด คนที่เลี้ยงเด็กต่อหน้าเด็กนั้น เขาไม่ว่าอ้วนว่าหนักว่าน่ารักน่าชม เพราะว่าดีมักกลับเป็นร้าย แต่ซึ่งว่าซูบว่าผอมไปนั้นบิดามารดาแลญาติพี่เลี้ยงเด็กมักวิตก เพราะเหตุที่ว่าเด็กไม่รู้จักรักษาตัว การที่รักษาตัวเด็กนั้นเป็นธุระของผู้ใหญ่ ที่จะได้หาหมอมาประกอบยา แลขู่เข็ญขืนใจให้เด็กกิน ก็ผู้ใหญ่ทั้งปวงนั้นชีวิตของเขาๆ ก็รัก เมื่อจะสบายไม่สบายตัวเขารู้ก่อนผู้อื่น กายของเขาๆ ก็เห็นอยู่เป็นนิตย์ด้วยส่องกระจกอยู่ทุกวัน ถึงที่ไหนจะไม่มีกระจกหาน้ำใส่ขันส่องดูหน้าดูรูปของตัวเป็นธรรมดาไม่ต้องการที่ผู้อื่นจะปราศรัยล่วงเกินเข้ามา ถ้าทักหลอกว่าศีรษะล้านดีกว่า เพราะพูดเป็นการเล่นไม่เอื้อมถึงชีวิตชีวัง ก็การทักว่าอ้วนว่าผอมนั้น เมื่อพิเคราะห์ไปเป็นการเอื้อมถึงชีวิตชีวัง แลผู้พูดไว้ตัวสูงเป็นเหมือนดังบิดามารดา สบประมาทเจ้าของกายผู้ที่ต้องทักนั้น ให้เป็นเหมือนดังเด็กๆ ไม่รู้จักรักษาตัวก็ท่านทั้งหลายทั้งปวงบัดนี้ ไม่ใคร่จะสังเกตการเรื่องนี้ทักได้ทักเอา จนถึงในพระเจ้าแผ่นดินที่มีพระเดชานุภาพเป็นที่ล้นที่พ้น ก็ยังล่วงเกินกราบทูลทักทายเนืองๆ ไม่ระวังว่าเป็นการต่ำสูงเกินเลย การทักทายอย่างนี้ มักมีมาแต่พระสงฆ์แลหมอแลท่านผู้ใหญ่ๆ ข้างในข้างหน้าเพราะฉะนั้น บัดนี้จึงมีพระบรมราชโองการให้ประกาศห้ามอย่าให้ล่วงเกินทักทายอย่างที่ว่าแล้วทั้งพระสงฆ์แลคฤหัสถ์ชาววัดชาววา ถ้าพระสงฆ์จะเข้ามาในพระราชฐานวันใดเวลาใด ให้สังฆการีเชิญพระราชบัญญัตินี้ มาว่ากล่าวเตือนสติให้ระวัง ด้วยพระสงฆ์มักฟั่นๆ เฟือนๆ ไหลๆ เลื่อนๆฝ่ายข้าราชการผู้ใหญ่ๆ สูงอายุเล่า ก็ให้กรมวังคอยเตือนห้ามปราม อย่าให้กราบทูลทักทายเกินเลยได้ หมอถวายอยู่งานถวายพระโอสถ มักใกล้ที่จะกราบทูลอย่างนี้ เมื่อเวลาไรเรียกหมอ ให้ชาวที่คอยกำชับให้ระวังอย่าให้กราบทูลทักทายได้ ถ้าผู้ใดมิฟัง ขืนกราบทูลทักทายดังนี้ จะให้ลงพระราชอาญาทวนด้วยหวาย ๕๐ ที สังฆการีแลชาวที่แลกรมวังอยู่ในเวรที่เกิดเหตุขึ้นนั้นจะต้องให้รับพระราชอาญาด้วยคนละ ๓๐ ที ๒๐ ที ตามโทษานุโทษที่ได้ตักเตือนบ้าง แลไม่ได้ตักเตือนเลยตามสถานที่ผู้กำกับนั้น คือถ้าในพระสงฆ์จะลงโทษแก่สังฆการี ถ้าในหมอจะลงโทษแก่ชาวที่ ถ้าในข้าราชการจะลงโทษแก่กรมวัง ถ้าท่านผู้ใดที่ไม่ควรจะรับพระราชอาญา คือพระสงฆ์ก็จะให้มีเบี้ยปรับถ่ายโทษตน ถึงในข้าราชการฝ่ายในเล่า เมื่อท้าวนางหรือท่านอื่นๆจะพาผู้ใดเข้าเฝ้า ก็ให้คอยตักเตือนห้ามปรามกำชับผู้นั้นก่อน ถ้าเกิดเหตุขึ้นเพราะผู้ที่เข้าเฝ้า จะลงโทษแก่ท่านผู้นำเฝ้านั้นด้วย ตามโทษานุโทษประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ศักราช ๑๒๒๔ เป็นวันที่ ๔๐๐๗ในรัชกาลปัตยุบันนี้294 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๑๗. ประกาศให้เรียกคลองวัดไชยพฤกษ์ว่าคลองมหาสวัสดิ์คลองเข้าไปพระปฐมว่าคลองเจดีย์บูชาคัดจากหมายรับสั่งณ วันอังคาร เดือน ๗ แรม ๑๒ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ๑
ด้วยเจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี๒ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ดำรัสเหนือเกล้า ฯ สั่งว่า คลองวัดไชยพฤกษมาลา ขุดทะลุออกไปลำแม่น้ำเมืองนครไชยศรีนั้น ยังหาได้พระราชทานชื่อคลองไม่ บัดนี้พระราชทานชื่อว่า คลองมหาสวัสดิ์ จะได้คู่กันกับคลองเจดีย์บูชานั้น ให้มหาดไทย กลาโหม กรมพระสัสดี หมายบอกพระราชวงศานุวงศ์ข้าราชการฝ่ายหน้า ฝ่ายใน ในพระบรมมหาราชวัง ในพระบวรราชวัง อาณาประชาราษฎรให้รู้จงทั่ว ถ้าจะกราบบังคมทูลพระกรุณาหรือผู้ที่มีกิจทำเรื่องราวถวายฎีกา แลจะต้องใส่หนังสือประการใด อ้างถึงคลองนี้ ก็ให้เรียกว่าคลองมหาสวัสดิ์คลองหนึ่ง คลองเจดีย์บูชา คือคลองเข้าไปพระปฐมเจดีย์คลองหนึ่ง อย่าให้หลงลืมพลั้งพลาดได้ตามหมายประกาศมา ณ วันอังคาร เดือน ๗ แรม ๑๒ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก๑๒๒๑๘. ประกาศให้ชำระตัวเลกพระคลังสุภรัตซึ่งไปแอบอิงอยู่ในกรมต่างๆ ส่งให้คลังสุภรัตคัดจากหมายรับสั่ง เดือน ๗ ปีจอ จัตวาศก
ด้วยจมื่นวิสุทธิสมบัติ ปลัดกรมพระคลังสุภรัต รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ไพร่หลวงกรมพระคลังสุภรัต แต่ครั้งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชศรัทธาพระราชทานเงินปีละ ๑๐ ชั่ง ช่วยคนมีทุกข์ อยากบวชปีละ ๑๐ คนครั้นคนพวกนั้นสึกออกมาจากภิกษุแล้ว โปรดเกล้าฯ ให้สักไว้เป็นไพร่หลวงในพระคลังสุภรัตสำหรับจะได้ต้มกรัก ตักน้ำ ตำขมิ้น ย้อมผ้า ใช้การพระราชกุศล บัดนี้ไพร่หลวงเหล่านั้น๑ตรงกับวันอังคารที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๐๕๒ต่อมาคือเจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค) ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นเจ้าพระยาจตุสดมภ์ในกรมท่า ได้ทำการใหญ่ที่เป็นคุณแก่แผ่นดิน คือขุดคลองมหาสวัสดิ์ คลองเจดีย์บูชา และคลองสนนตรง บูรณปฏิสังขรณ์พระปฐมเจดีย์ วัดเฉลิมพระเกียรติ ฯลฯดูรายละเอียดใน เรื่องตั้งเจ้าพระยาในกรุงรัตนโกสินทร์295 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔หลบหลีกหนีไปแอบอิงพะพิงอยู่ในกรมอื่นๆ เป็นอันมาก คงมีตัวรับราชการอยู่ในกรมนั้นน้อยนักบัดนี้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้จมื่นวิสุทธิสมบัติชำระกัน กว่าจะสืบเสาะจับเอาไพร่หลวงที่หนีไปแอบอิงอยู่ในกรมอื่นนั้นให้สิ้นเชิง ถ้ารู้ว่าไพร่หลวงไปแอบอิงอยู่ที่ใดจะเอาตัวไม่ได้ ให้กราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทรงทราบนั้น ให้มหาดไทย กลาโหม กรมพระสัสดี หมายประกาศไปแก่จางวาง เจ้ากรม ปลัดกรม สมุหบัญชีในพระบรมวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองฯ ฝ่ายทหารพลเรือนทั้งพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวัง ให้จงรู้ทั่วกันทุกหมวดทุกกรม ว่าถ้าไพร่หลวงกรมพระคลังสุภรัตไปแอบอิงอยู่กับท่านผู้ใด ก็ให้ท่านผู้นั้นเอาตัวไพร่หลวงมาส่งแก่เจ้ากรม ปลัดกรมสมุหบัญชีกรมพระคลังสุภรัต อย่าให้ปิดบังไว้ ถ้าปิดบังไว้ไม่เอาตัวมาส่งเจ้าพนักงานจะเสียสินบนจับ ถ้าจับไพร่หลวงได้ ไพร่หลวงให้การว่าไปแอบอิงอยู่กับท่านผู้ใดจะให้ท่านผู้นั้นเสียเงินค่าสินบนแทนตามเงินมากแลน้อย จะบนตั้งแต่ ๓ ตำลึง ไปจน ๑๐ ตำลึง ท่านทั้งปวงรู้หมายนี้แล้วจงเร่งเอาตัวไพร่หลวงมาส่งโดยเร็ว อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๒๑๙. ประกาศให้คัดเรื่องความที่ราษฎรร้องฟ้องขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวายคัดจากหมายรับสั่ง เดือน ๘ ปีจอ จัตวาศก
ด้วยพระยามนูเนติบัญหาร รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯสั่งว่า นายเผื่อนไพร่หลวงล้อมพระราชวัง ทำเรื่องราวร้องถวายฎีกากล่าวโทษผู้สำเร็จราชการเมืองแลกรมการเมืองสมุทรปราการ เป็นข้อความอุทธรณ์ แลเรื่องความที่นายเผื่อนร้องถวายฎีกานั้นมิใช่คดีของนายเผื่อนๆ เป็นคนเจ้าสำนวนเก็บเอาความของญาติพี่น้อง ซึ่งมิได้ประกันไว้ความให้นายเผื่อนร้องถวายฎีกา ไม่ชอบ โปรดเกล้าฯ สั่งให้คัดเรื่องความที่ราษฎรฟ้องหาว่ากล่าวกันเป็นโจทก์จำเลยก็ดี ซึ่งญาติพี่น้องบุตรหลานประกันไว้ความให้ฟ้อง แลประกันให้แก้ความเป็นจำเลยก็ดี มีอยู่ในโรงในศาลใด ให้ตระลาการพิจารณาคัดเอาเรื่องความซึ่งได้พิจารณาอยู่ในโรงศาลให้คัดเอามาส่งแก่ผู้รับสั่งให้สิ้นเชิง จะได้รวมบัญชีคู่ความขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง296 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๒๐. ประกาศให้เก็บภาษีหัวเบี้ยรวมอยู่ในบ่อนณ วันจันทร์ เดือน ๙ แรม ๑ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ๑
ด้วยพระยาศรีพิพัฒน์รัตนราชโกษาธิบดี จางวางพระคลังสินค้า ๒ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า จีนนิ้วทำเรื่องราวยื่นต่อเจ้าจำนวนการกรมพระคลังสินค้า ให้นำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย จะขอเรียกภาษีแต่ผู้ชักหัวเบี้ยที่เรียกว่าพะหัวเฉงละ ๑ เฟื้องจีนนิ้วจะรับทำภาษีทูลเกล้าฯ ถวาย ปีหนึ่งเป็นจำนวนเงิน ๑๘ ตำลึง ๖ บาท มีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งว่า ภาษีรายนี้จะให้ผู้อื่นทำไม่ได้ จะเกี่ยวข้องวิวาทกับหลวงบาลผู้ทำอากรบ่อนเบี้ย ให้เจ้าจำนวนหาตัวหลวงภาษีวิเศษมาปรึกษาดูเถิด เจ้าจำนวนได้หาตัวหลวงภาษีวิเศษมาปรึกษา หลวงภาษีวิเศษทำเรื่องราวยื่นต่อเจ้าจำนวนให้นำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายว่าจะเก็บภาษีกับคนชักหัวเบี้ยเป็นเฉงนั้น คนชักหัวเบี้ยเป็นคนจร ยากที่จะตรวจตรา จะขอรับพระราชทานให้นายบ่อนเก็บแต่ผู้ชักหัวเบี้ยไว้ส่ง โปแลกะแปะถ้าเล่นประตูละ ๒๐ บาทลงมาให้เก็บเสื่อหนึ่งวันละ ๑ สลึง คืนละ ๑ สลึง ถ้าเล่นประตูละ ๒๐ บาทขึ้นไป ให้เก็บเสื่อหนึ่งวันละ๒ สลึง คืนละ ๒ สลึง ถ้าเล่นถั่วให้เก็บแต่ผู้ชักหัวเบี้ยเสื่อหนึ่งวันละ ๒ สลึง คืนละ ๒ สลึงจะบวกเงินอากรบ่อนเบี้ยขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายปีละ ๒๑๐ ชั่ง จึงมีพระบรมราชโองการ ดำรัเหนือเกล้าฯ ให้ปรึกษาท่านเสนาบดีๆ ปรึกษาพร้อมกันทำเรื่องราวทูลเกล้า ฯ ถวายว่า ซึ่งจะเพิ่มภาษีบ่อนเบี้ย เรียกภาษีพะหัวผู้ชักหัวเบี้ยนั้นก็ชอบอยู่แล้ว หาเห็นว่าจะเป็นที่เกี่ยวข้องเดือดร้อนแก่ราษฎรไม่ ด้วยว่าเป็นแต่การเล่นให้เสียวันคืนที่จะทำมาค้าขาย อันเป็นเครื่องเกื้อกูลซึ่งจะให้บ้านเมืองเจริญขึ้น จะเรียกภาษีทวีขึ้นอย่างไรก็ได้ จึงดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งว่า ท่านเสนาบดีเห็นพร้อมกันแล้ว ก็ให้หลวงภาษีวิเศษเก็บตามเรื่องราวหลวงภาษีวิเศษนั้นเถิด ตั้งแต่ ณ วันจันทร์แรมค่ำ ๑ เดือน ๙ ปีจอ จัตวาศกนี้ไป ให้นายบ่อนเก็บแต่ผู้ชักหัวเบี้ยโปแลกะแปะ ถ้าเล่นประตูละ ๒๐ บาทลงมา ให้เก็บแต่ผู้ชักหัวเบี้ยเสื่อหนึ่งวันละ ๑ สลึง คืนละ ๑ สลึง ถ้าเล่นประตูละ๒๐ บาทขึ้นไป ให้เก็บแต่ผู้ชักหัวเบี้ยเสื่อหนึ่งวันละ ๒ สลึง คืนละ ๒ สลึง ถ้าเล่นถั่วให้เก็บแต่ผู้ชักหัวเบี้ยเสื่อหนึ่งวันละ ๒ สลึง คืนละ ๒ สลึง เป็นจำนวนเงินปีละ ๒๑๐ ชั่งนั้นทุกปี ให้หลวงภาษีวิเศษส่งเงินแก่เจ้าจำนวนกรมพระคลังสินค้าปีละ ๔ งวดจงทุกงวด ถ้าปีใดมีอธิกมาส ๓ ก็ให้หลวง๑ตรงกับวันจันทร์ที่ ๑๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๕๒เป็นบุตรสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ นามเดิม แพ รับราชการมาตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นจางวางกรมพระคลังสินค้า ใน พ.ศ. ๒๔๐๐ โปรดเกล้าฯ ให้เป็นราชทูต เชิญพระราชสาส์นออกไปเจริญพระราชไมตรีณ กรุงฝรั่งเศสในสมัยพระเจ้าหลุยส์นโปเลียนที่ ๓ ดูรายละเอียดใน เรื่องตั้งเจ้าพระยาในกรุงรัตนโกสินทร์๓เดือนที่เพิ่มขึ้นในปีจันทรคติ คือ มีเดือน ๘ สองหน297 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ภาษีวิเศษบวกขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายอีกเดือนหนึ่ง ถ้าผู้ที่เก็บหัวเบี้ยกับนายบ่อนคบคิดกันปิดบังไม่เสียภาษี จับได้ ให้เอาภาษีที่จับนั้นตั้งปรับไหม ๑๐ ต่อนั้น ให้พระอินทราธิบดีสีหราชรองเมืองเจ้ากรมกองตระเวนขวา พระเทพผลูเจ้ากรมกองตระเวนซ้าย หมายประกาศให้ขุนพัฒน์นายบ่อนนักเลงแลผู้ชักหัวเบี้ยให้รู้จงทั่วกันหมายประกาศมา ณ วันจันทร์ แรมค่ำ ๑ เดือน ๙ ปีจอ จัตวาศก๑๒๒๒๑. ประกาศให้ใช้กะแปะอัฐแลโสฬสที่ทำขึ้นใหม่*ณ วันจันทร์ เดือน ๑๐ ขึ้นค่ำ ๑ ปีจอ จัตวาศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ท่านทั้งหลายชายหญิงใหญ่น้อย ในพระนครนอกพระนครทั้งปวง ทั่วทั้งพระราชอาณาเขตให้ทราบทั่วกัน โดยความที่ประกาศชี้แจงมาบัดนี้ แต่ก่อนในบ้านเมืองไทย ลาว ฯลฯ เหล่านี้ นานมาแล้วแต่โบราณ ราชการใช้หอยอย่างหนึ่งที่เรียกว่าเบี้ย มาแตกปลีกออกไปจากเงินปลีกซื้อจ่ายขายแลกแก่กันอยู่ดังเช่นรู้เช่นเห็นด้วยกันนั้น ก็โดยประมาณตามพระราชกำหนดกฎหมายโบราณ ว่าให้คิดเบี้ยแปดร้อยต่อเฟื้อง แลคำโบราณก็เล่าว่า ครั้งกรุงเก่าราษฎรซื้อขายแลกเปลี่ยนเบี้ยแปดร้อยต่อเฟื้องจริงครั้นยกบ้านย้ายเมืองมาตั้งกรุงเทพมหานครอยู่ในส่วนนี้ หอยเบี้ยสาบสูญมีน้อยไป เงินเฟื้องหนึ่งแตกเป็นเบี้ยได้แต่เพียงสองร้อย คนที่เที่ยวไปมาเห็นเบี้ยตกที่ไหนเบี้ยหนึ่งสองเบี้ยก็เก็บ เมื่อผู้มีศรัทธาโปรยเบี้ยให้เป็นทานก็กลุ้มรุมแย่งชิงกัน ลูกค้าต่างประเทศเห็นว่ามีผู้ต้องการเบี้ยมากก็เก็บหอยอย่างนั้นในทะเลใส่กระสอบเข้ามาซื้อขายทุกปี เบี้ยมีมากขึ้น ราษฎรซื้อจ่ายแตกเป็นปลีกจากเงินเฟื้องมากขึ้นไปเป็นสองร้อยยี่สิบห้าต่อเฟื้อง แล้วสองร้อยห้าสิบต่อเฟื้อง แล้วขึ้นไปห้าร้อยต่อเฟื้อง แล้วขึ้นไปแปดร้อยต่อเฟื้อง เมื่อเบี้ยยังแพงอยู่ไม่ถึงแปดร้อยต่อเฟื้องนั้น คนสูงอายุเป็นอันมากบ่นว่าบ้านเมืองเราเดี๋ยวนี้ขัดสน เงินเฟื้องแตกเบี้ยไม่ถึงแปดร้อยเหมือนเมื่อครั้งกรุงเก่า ครั้นเมื่อเบี้ยขึ้นถึงแปดร้อยต่อเฟื้องแล้ว ท่านทั้งปวงที่รู้พระราชกำหนดกฎหมายแลกาลโบราณก็ชื่นชมยินดีว่าบัดนี้บ้านเมืองสมบูรณ์ขึ้นจนเบี้ยขึ้นไปถึงแปดร้อยต่อเฟื้อง ต้องตามกฎหมายเหมือนกาลก่อน ครั้นลูกค้านำหอยที่เรียกว่าเบี้ยมาขายมากขึ้นไป ราคาเบี้ยก็ถูกมากไปถึงพันหนึ่งต่อเฟื้อง พันสองร้อยพันสามร้อยต่อเฟื้อง ก็เมื่อเบี้ยถูกมากไปกว่าแปดร้อยต่อเฟื้องก็ดี* ประกาศเรื่องนี้มี ๓ ฉบับ ลงวันเดียวกัน ฉบับหนึ่งพิสดาร ฉบับหนึ่งเป็นปานกลาง ฉบับหนึ่งความย่อสันนิษฐานว่า ฉบับพิสดารเห็นจะประกาศในกรุงเทพฯ ฉบับที่ตัดความสั้นลงมาทั้ง ๒ ฉบับ เห็นจะสำหรับส่งไปประกาศตามหัวเมือง นำมาพิมพ์ไว้ในประชุมประกาศนี้แต่ฉบับพิสดารฉบับเดียว ด้วยความอีก ๒ ฉบับนั้นก็อย่างเดียวกัน เป็นแต่ตัดให้สั้นลง๑ตรงกับวันจันทร์ที่ ๒๕ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๕298 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเบี้ยแพงไม่ถึงแปดร้อยต่อเฟื้องก็ดี การคิดเบี้ยปรับไหมในการพิพากษาความตามพระราชกำหนดกฎหมาย ก็คงคิดเบี้ยแปดร้อยต่อเฟื้องยืนเสมออยู่ไม่ยักย้าย ทั้งในกรุงเทพมหานครแลหัวเมืองก็เมื่อเวลาเบี้ยพันหนึ่ง พันสองร้อย พันสามร้อย ต่อเฟื้องนั้น มีผู้บ่นว่าแต่ก่อนมีเบี้ยห้าเบี้ยสิบเบี้ยก็ซื้อของกินได้อิ่มหนึ่ง บัดนี้มีถึงร้อยเบี้ยซื้อกินก็ไม่ใคร่จะได้เต็มอิ่ม ของแพงไปกว่าจะซื้อกินได้ต้องทนแสบท้องนับอยู่นาน ในบ่อนถั่วย่อยเมื่อเวลาเบี้ยแพงนับเบี้ยแทงถั่วกัน ครั้นเวลาเบี้ยถูกเกียจคร้านที่จะนับ เอาชามตวงแทงถั่วกันบ้าง บอกเบี้ยละร้อย เบี้ยละห้าสิบแทงถั่วกันเป็นคะแนนบ้าง ก็ในแผ่นดินปัตยุบันนี้ ลูกค้านำของสิ่งอื่นมาค้าขายเสียมากไม่เก็บเบี้ยมา เบี้ยเก่าแตกตกหกหายสาบสูญไป ราคาเบี้ยลดลงมา จนบัดนี้คงแปดร้อยต่อเฟื้อง เหมือนอย่างที่ว่าในกฎหมายก็เมื่อราคาเบี้ยได้ดังกฎหมายที่คิดเบี้ยปรับอยู่ดังนี้ นักปราชญ์ที่ถือกฎหมายก็เห็นว่าเป็นดีอยู่แล้วแต่คนบางพวกก็ยังบ่นว่าเอาเงินไปแตกเบี้ยบัดนี้ได้น้อยไป ก็คำบ่นของคนที่ไม่คิดหน้าคิดหลังนั้นไม่เป็นประมาณ เมื่อเบี้ยมากก็บ่นว่ามาก ลำบากที่ต้องนับซื้อขายกันช้าไป มีเบี้ยน้อยก็ซื้อของอิ่มท้องไม่ได้ ครั้นเมื่อเบี้ยแพงขึ้นก็กลับบ่นเล่าว่าเงินปลีกไปแตกเบี้ยได้น้อยไป ราษฎรบ่นทั้งเมื่อเบี้ยมาก เบี้ยน้อย เบี้ยถูก เบี้ยแพงดังนี้ จะเอาเป็นประมาณก็ไม่ได้ จะว่าให้เป็นหลักหลายแล้วเห็นว่าถ้าเบี้ยเป็นแปดร้อยต่อเฟื้อง ต้องตามกฎหมายนั้นเป็นดี สืบไปภายหน้าแต่นี้ ถ้าว่าไม่มีลูกค้านอกประเทศนำเบี้ยมาขายมากขึ้น ก็เห็นว่าเบี้ยจะแพงขึ้น เฟื้องหนึ่งไม่ได้ถึงแปดร้อยแลคำคนที่บ่นว่าเบี้ยมากต้องนับช้าอยู่ลำบากไปเสียเวลานั้น ก็ควรจะเห็นชอบด้วยบ้างอยู่ บัดนี้ในกรุงเทพมหานครคิดประกอบการกลไฟทำกะแปะดีบุกผสมด้วยทองแดงแลดีบุกดำ ทำให้แข็งกว่าดีบุกปรกติ มีพื้นเกลี้ยงเกลาดี แลลวดลายเรียบร้อย หน้าหนึ่งมีตราจักรรูปช้างอยู่กลาง มีอักษรไทยบอกประมาณอยู่ข้างบน เลขแลอักษรอังกฤษบอกประมาณกระหนาบอยู่สองข้าง มีอักษรจีนบอกประมาณอยู่ข้างล่าง เพื่อจะให้รู้ง่ายทั้งสามภาษา ซึ่งเป็นจำพวกขายค้าโตใหญ่ได้รู้เสมอกันหน้าหนึ่งมีตราประจำปัตยุบันนี้ เพื่อจะให้รู้ว่าเป็นของเกิดขึ้นในแผ่นดินปัตยุบันนี้ทุกแผ่น กะแปะอย่างนี้ก็หมดจดดี เกลี้ยงเกลากว่ากะแปะทองเหลืองจีน แลกะแปะสังกะสีของญวน แลปี้ทองเหลืองหล่อเช่นใช้ในบ่อนเบี้ยทั้งปวง เห็นเป็นแน่ว่าผู้อื่นไม่ทำปลอมได้ ควรจะใช้ทั่วทั้งพระราชอาณาเขต กะแปะอย่างใหม่นี้มีเป็นสองขนาด เพื่อจะให้ใช้แทนเบี้ยร้อยแลเบี้ยห้าสิบ ในเบี้ย ๘๐๐ ต่อเฟื้อง ตามพระราชกำหนดกฎหมาย ราษฎรจะได้ซื้อขายแก่กันง่ายๆ ไม่ช้าต้องเสียเวลานั่งนับเบี้ยอยู่อย่างก่อน กะแปะอย่างใหญ่ซึ่งมีริ้วใช้แทนเบี้ยร้อย ๘ กะแปะเป็นเฟื้องให้เรียกว่าอัฐ นับกันว่าอัฐหนึ่งสองอัฐขึ้นไปจนแปดอัฐเป็นเฟื้อง กะแปะอย่างน้อยข้างเกลี้ยง ใช้แทนเบี้ยห้าสิบ ๑๖ กะแปะเป็นเฟื้อง ให้เรียกว่าโสฬสนับกันว่าโสฬสหนึ่งสองโสฬสขึ้นไปจนสิบหกโสฬสเป็นเฟื้อง กะแปะอัฐแลโสฬสทั้งปวงนี้ จะทำเพิ่มเติมขึ้นให้มาก แล้วจะแจกจ่ายจำหน่ายไปก็ผู้ใดได้ไปครบ ๘ อัฐแล้ว ๑๖ โสฬสตามกำหนดที่นับว่าเป็นเฟื้องขึ้นไปจนมากเท่าใดๆ ควรจะคิดเป็นเงิน ชั่งหนึ่ง สองชั่ง สิบชั่ง ร้อยชั่ง ก็ดี ให้รวมกะแปะนั้นมาขึ้นรับเงินไปแต่ชาวพระคลังมหาสมบัติ เหมือนเช่นมาขึ้นเงินด้วยกระดาษหมายใช้แทนเงินนั้นเถิด จะไม่มีขัดขวางอย่างหนึ่งอย่างใด จะได้โดยสะดวก ถ้ามีข้อขัดขวางอย่างไร ก็ให้มาร้องถวายฎีกาโดยเร็วเถิด จะชำระให้299 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔หอยเบี้ยที่เคยใช้อยู่แต่ก่อนก็คงใช้กันอยู่ตามเคยเถิดไม่ห้าม เพื่อจะได้ใช้ในปลาย ในเศษต่ำกว่าห้าสิบเบี้ยลงมา ก็เมื่อราคาเบี้ยเป็น ๘๐๐ ต่อเฟื้อง อยู่อย่างเช่นบัดนี้ก็เป็นดีอยู่แล้ว เพราะต้องตามกฎหมาย ถ้าสืบต่อไปเบี้ยน้อยลงราคาไม่ถึง ๘๐๐ ต่อเฟื้อง ราคากะแปะอัฐแลโสฬสก็คงจะให้ขึ้นเงินแต่พระคลัง ๘ อัฐเป็นเฟื้อง ๑๖ โสฬสเป็นเฟื้องยั่งยืนอยู่ ไม่คิดลดไปตามเบี้ยเลย ถ้าหากว่าลูกค้าต่างประเทศจะเก็บเบี้ยมาขายมากมายขึ้นดังก่อน จนราคาเบี้ยถูกมากกว่า ๘๐๐ ต่อเฟื้องขึ้นไป ก็เห็นว่าผู้เก็บหอยเบี้ยมาขายแลผู้ซื้อหอยเบี้ยไว้จับจ่ายใช้สอยให้แพร่หลาย จนราคาเบี้ยถูกเกินกว่าพระราชกำหนดกฎหมายไปนั้น เป็นอันขัดขวางแก่ทางที่จะทำกะแปะใช้ เมื่อเป็นดังนี้จะต้องตั้งภาษีใหม่ คิดชักภาษีแต่ผู้ที่ขายเบี้ยมากไปกว่า ๘๐๐ ต่อเฟื้อง เป็นประโยชน์แก่แผ่นดินบ้างอนึ่ง ดีบุกย่อยในบ้านในเมือง คือเครื่องรูปพรรณต่างๆ ที่ช่างดีบุกทำในเมืองนี้หรือมาแต่เมืองจีนคือถ้ำชาแลอื่นๆ ผู้ซื้อไปใช้สอยชำรุดแล้วทอดทิ้งเสียก็มีอยู่มากไม่เป็นประโยชน์ ถ้าผู้ใดจะใคร่ได้กะแปะแทนเบี้ยร้อย เบี้ยห้าสิบไปใช้ หรือจะใคร่ได้เงินก็ให้รวบรวมดีบุกย่อยนั้นมาขายที่โรงจักรทำกะแปะในพระบรมมหาราชวัง คิดน้ำหนักเจ็ดตำลึงต่อเฟื้อง จะต้องการเงินก็จะได้เงินจะต้องการกะแปะแทนเบี้ยร้อย เบี้ยห้าสิบ ก็จะได้กะแปะ ๘ อัฐหรือ ๑๖ โสฬสแล ๔ อัฐ กับ๘ โสฬสแลอัฐกับโสฬสเจือจานกันอย่างอื่นพอเฟื้องหนึ่ง เท่าราคาดีบุกหนักเจ็ดตำลึง ให้ได้ไปตามชอบใจ ถ้าแม้นดีบุกที่มาแลกไม่ถึง ๗ ตำลึง หรือมีเศษเกิน ๗ ตำลึงไป ไม่ถึง ๑๔ ตำลึงแลชั่งกับตำลึงหนึ่ง แลอื่นๆ ต่อขึ้นไป ราคาดีบุกเศษนั้นก็จะต้องคิดเป็นกะแปะ อัฐแลโสฬกระจัดกระจายให้ดังนี้ คือถ้าเศษเพียงบาทเดียวไม่คิดให้ ถ้าเศษเป็นกึ่งตำลึงสามบาทก็ดี จะให้ราคาโสฬสหนึ่ง สี่บาทหรือห้าบาทจะให้สองโสฬสหกบาทจะให้สามโสฬสเจ็ดบาทแปดบาทจะให้สี่โสฬสเก้าบาท สิบบาท จะให้ห้าโสฬสสิบเอ็ดบาทหรือสามตำลึงจะให้หกโสฬสสิบสามบาทจะให้เจ็ดโสฬสสิบสี่บาท สิบห้าบาท จะให้แปดโสฬสสิบหกบาท สิบเจ็ดบาทจะให้เก้าโสฬสิบแปดบาท สิบเก้าบาท จะให้สิบโสฬสยี่สิบบาทจะให้สิบเอ็ดโสฬสยี่สิบเอ็ดบาทหรือห้าตำลึงกึ่งจะให้สิบสองโสฬสยี่สิบสามบาท ยี่สิบสี่บาท จะให้สิบสามโสฬสยี่สิบห้าบาท ยี่สิบหกบาทจะให้สิบสี่โสฬสยี่สิบเจ็ดบาทจะให้สิบห้าโสฬสยี่สิบแปดบาทครบเจ็ดตำลึงแล้วจะให้เฟื้องหนึ่งโดยอย่างนี้คิดต่อขึ้นไปทุกระยะละเจ็ดตำลึง เทอญกะแปะอัฐแลโสฬสจำพวกนี้ เมื่อราษฎรได้รับไปใช้สอยลากไสไปมา ถึงจะสึกร่อยหรอขาดน้ำหนักไปบ้างก็ดี ลายลบเลือนบู้บี้ไปบ้างก็ดี ถ้ายังเห็นปรากฏอยู่พอเชื่อได้ว่า เป็นของที่ทำไปจากในหลวงแท้ มิใช่ของผู้อื่นทำปลอมแล้ว เมื่อจะนำมาเปลี่ยนขอรับเงินแต่คลังมหาสมบัติไปก็คงจะให้เต็มตามกำหนด ๘ อัฐเฟื้อง ๑๖ โสฬสเฟื้องไม่ลดหย่อน แต่ถ้าผู้ได้กะแปะไปเจาะทำให้ทะลุเสีย หรือตัดฟันให้ขาดบิ่นเป็นท่อน เสียรูปสัณฐานไป จะมาขอขึ้นเงินตามจำนวนนับกะแปะที่ขาดที่ตัดเป็นท่อน เป็นชิ้นแลทะลุเสียแล้วนั้น ตามกำหนด ๘ อัฐ ๑๖ โสฬสเป็นเฟื้องไม่ได้ถึงลวดลายตราเดิมยังเหลืออยู่บ้างก็รับไม่ได้ เพราะถ้ายอมรับ ก็เป็นทางที่จะให้มีผู้คิดแกล้งตัดกะแปะหนึ่งให้เป็นสองท่อนสามท่อน มาขึ้นเงินให้ได้เงินมากมีกำไรไป จะรับได้แต่กะแปะที่คง300 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรูปเดิม ไม่ต้องตัดต้องเจาะ ถึงจะสึกหรอบู้บี้เสียลวดลายก็ไม่ว่า ถ้าลายตรายังปรากฏอยู่พอเชื่อได้ก็จะรับ ก็กะแปะที่เจาะทะลุแลถูกตัดฟันขาดวิ่นเสียสัณฐานแล้วนั้น ถ้าจะใคร่ขอแลกกะแปะดีไปให้ได้ ก็จะยอมให้ชั่งกะแปะที่ยับเยินนั้นเป็นน้ำหนักเท่าไร ก็จะชั่งกะแปะดีคิดให้ไปแต่กึ่งหนักคือถ้ากะแปะเสียหนัก ๒ ตำลึง จะชั่งกะแปะดี หนักเพียงตำลึงหนึ่ง หรือมีเศษเล็กน้อยพอครบจำนวนแผ่นให้ไป เพราะกะแปะเสียจะต้องหลอมทำใหม่ ขาดเนื้อสูญเพลิงไปมากจะแลกหนักต่อหนักไม่ได้อนึ่ง เมื่อเจ้าพนักงานจ่ายกะแปะไปในการจำเป็นต่างๆ ตามราชการ ให้ผู้ซึ่งจะรับกะแปะไปนั้นเลือกสรรตรวจตราเสียต่อหน้าเจ้าพนักงาน ถ้าเห็นว่าร่อยหรอใกล้จะยับเยิน หรือมีลายลบเลือนไปไม่ชอบใจ ในเวลาเมื่อแลกรับต่อหน้าเจ้าพนักงานนั้น เมื่อรับไปพ้นที่ต่อหน้าเจ้าพนักงานแล้ว จะกลับมาแลกเปลี่ยนไม่ได้อีก แต่กะแปะที่สึกหรอบู้บี้เสียลวดลายบ้าง ถ้าจะไปเปลี่ยนกะแปะที่ทะลุขาดหักแล้ว มาสารภาพว่ากะแปะนั้นได้รับไปจากเจ้าพนักงาน จะขอเปลี่ยนใหม่จะยอมให้เปลี่ยนไม่ได้ เพราะเป็นที่สงสัยว่าจะรับกะแปะดีไปเปลี่ยนกะแปะเสียมาเปลี่ยนเล่าจะต้องให้ชั่งกะแปะเสีย แลกกะแปะดีไป แต่ตามน้ำหนักเพียงกึ่งหนักดังว่าแล้วซึ่งว่ามาทั้งนี้เพื่อจะกันความคิดคนพาลที่จะหักจะเจาะกะแปะหนึ่งให้เป็นสองมาพาโลแลกเงิน เพราะการที่กะแปะใช้มาใช้ไป คงจะร่อยหรอห้ามไม่ได้ เมื่อมีผู้มาขอแลกก็ต้องยอมให้แลกนั้นเป็นเหตุ ถ้ากะแปะที่สึกหรอเสียลวดลายบ้าง ไม่มีรอยเจาะ รอยตัด รอยต่อแล้ว ก็คงจะให้ขึ้นเหมือนกะแปะดีอนึ่ง เมื่อกะแปะอัฐกะแปะโสฬสนี้แพร่หลายไปมาก ราษฎรซื้อขายแก่กันเมื่อมีผู้ร้อนรนต้องการ ถึงจะขายกันแพงขึ้นไปจนถึงอัฐละสองร้อยเบี้ย ๔ อัฐเป็นเฟื้องโสฬสละร้อยเบี้ย ๘ โสฬเป็นเฟื้องก็ดี หรือผู้ใดมีกะแปะมาก อยากจะขายเสียง่ายๆ อยากได้เงินเร็วๆ จะขายถูกจนถึงอัฐละ๕๐ เบี้ย ๑๖ อัฐเป็นเฟื้อง โสฬสละ ๒๕ เบี้ย ๓๒ โสฬสเป็นเฟื้องก็ดี เมื่อการผันแปรไปในราษฎรอย่างไร ผู้ที่จะมาแลกเงินไปจากท้องพระคลัง คงจะได้ ๘ อัฐเฟื้อง ๑๖ โสฬสเฟื้อง ยั่งยืนอยู่อย่างเดียวตามราคาหลวง จะไม่ให้ยักย้ายไปตามราษฎรเลย ให้เชื่อฟังคำประกาศนี้เป็นประมาณประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือน ๑๐ ขึ้นค่ำ ๑ ปีจอ จัตวาศก ศักราช ๑๒๒๔ เป็นปีที่ ๑๒หรือเป็นวันที่ ๔๑๒๑ ในรัชกาลปัตยุบันนี้301 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๒๒. ประกาศห้ามไม่ให้ตื่นกันเรื่องกะแปะอัฐแลโสฬสจะใช้ไม่ได้ณ วันศุกร์ เดือน ๑๐ แรม ๑๑ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ๑
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่ราษฎรทั้งปวงให้รู้ทั่วกันว่า บัดนี้ได้ยินข่าวว่ามีผู้ไปเที่ยวประกาศว่า เบี้ยอัฐ เบี้ยโสฬสที่แจกจ่ายมาก่อนนั้นใช้ไม่ได้แล้ว ว่าในหลวงจะเรียกคืนบ้างว่าอะไรๆ ไปบ้าง ต่างๆ ผิดๆ กัน การทั้งปวงนั้นไม่จริงหมด คงใช้ได้อยู่ดังประกาศก่อนเมื่อราษฎรไม่เชื่อไม่ใช้กัน ใครมีเบี้ยอัฐเบี้ยโสฬสเมื่อมีผู้มาขอซื้อถูกๆ กว่า ๘ แผ่นเฟื้อง๑๖ แผ่นเฟื้อง ให้จับตัวคนนั้นเป็นคนโกง เบี้ยอัฐคง ๘ แผ่นเฟื้อง เบี้ยโสฬสคง ๑๖ แผ่นเฟื้องเป็นนิตย์ เมื่อใครไม่เชื่อให้เอามาขึ้นที่พระคลัง ก็คงจะได้เงินไป ๘ อัฐเฟื้อง ๑๖ โสฬสเฟื้องตาปีตาชาติ ไม่ยักไม่ย้ายไม่กลายไม่กลับเลย ที่พระคลังคงจะให้ราษฎรมาขึ้นเงิน แลมาเปลี่ยนอยู่เสมอเป็นนิตย์ คนที่ไปพูดผิดๆ ต่างๆ นอกจากคำประกาศด้วยเรื่องเบี้ยอัฐ เบี้ยโสฬให้พร้อมกันจำตัวจำหน้าไว้ หรือให้จับตัวผู้นั้นไว้ แล้วเอามาส่งต่อพระยาอภัยรณฤทธิ์ที่โรงชำระจะให้รางวัล ผู้ไปพูดผิดๆ นั้น ถ้ามีพยานรู้เห็นยืนยันมากจะปรับไหมให้ใช้รางวัล แต่ผู้ที่มาขึ้นเบี้ยอัฐ เบี้ยโสฬสนั้นไม่มีโทษ ฝ่ายราษฎรเมื่อมีผู้ไปพูดอย่างนั้นอย่างนี้ อย่าให้เชื่อฟังเลยเป็นอันขาดทีเดียว เบี้ยอัฐเบี้ยโสฬสใครมีอยู่ เห็นว่าจะใช้ไม่ได้ ซื้อขายชาวตลาดไม่รับก็ให้กลับมาขึ้นเงินแต่พระคลังไป จะให้ตามพิกัด ๘ อัฐเฟื้อง ๑๖ โสฬสเฟื้องจะรับเสมอคำประกาศก่อน ไม่ปิดไม่ห้าม ไม่ลดราคาให้ถูกอนึ่ง การทำกะแปะอัฐกะแปะโสฬสนี้ มิใช่ของเจ้าอื่นนายใดไม่ได้มาห้ามมาปรามถึงจะมีผู้มาห้ามก็ไม่ยอมทำตาม ด้วยทุนที่ทำขึ้นก็ดี เงินที่จะรับราษฎรมาขึ้นก็ดี ไม่ได้เกี่ยวข้องเป็นของใคร ตรารูปมงกุฎนั้นถึงเงินบาทก็เป็นอย่างนั้นไม่ใช่หรือ เหมือนกับไม่มีใครถือว่าสูงว่าต่ำเมืองอื่นๆ เหมือนทองเหรียญเงินเหรียญทองแดง เขาก็มีรูปหน้าเจ้าแผ่นดินของเขาข้างหนึ่งๆก็เป็นตราของเจ้าแผ่นดินนั้นบ้าง เป็นรูปมงกุฎอย่างเมืองเขาบ้าง แลมีชื่อเจ้าแผ่นดินของเขาเป็นอักษรทีเดียว เป็นอย่างเป็นธรรมเนียมทุกเมืองมิใช่หรือ สืบดูเถิดอย่าว่าจุกจิกอุตริตะรอยไปเลยใครไม่ฉลาดกว่าพระราชดำริไปดอกอนึ่ง คำที่ผู้พูดว่าตราที่ประทับในกะแปะนี้นานไปจะใช้ไม่ได้ คำนี้ไม่จริงไม่ควรเชื่อ ด้วยเป็นอย่างธรรมเนียมเหมือนกับเงินตราของแผ่นดินก่อนๆ สามแผ่นดิน สี่แผ่นดินมา แม้นเป็นแผ่นดินล่วงไปแล้วก็ยังใช้ได้อยู่ฉันใด เบี้ยกะแปะในเมืองจีนเมืองญวนแลเมืองอื่นๆ ถึงเป็นของแผ่นดินเก่าๆ ล่วงมาแล้วก็ต้องคงใช้ได้อยู่เหมือนกันฉันนั้น จะใช้ไม่ได้แต่ของที่คนทำปลอม ถ้าเป็นของทำไปแต่แผ่นดินใหญ่ ก็ต้องให้ใช้ได้สืบๆ แผ่นดินไปจนของสูญไปเอง ที่จะคิดกลัวว่านาน๑ตรงกับวันศุกร์ที่ ๑๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๕302 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไปจะใช้ไม่ได้นั้น ไม่ชอบกับอย่างธรรมเนียมเมืองที่ใช้กะแปะทั้งปวง ถ้าแม้นเจ้าแผ่นดินองค์ใดห้ามไม่ให้ใช้หรือมาขึ้นเงินไม่ใช้ให้ ลูกค้าวาณิชก็คงมาร้องทุกข์กล่าวโทษต่างๆ จนทนไม่ได้ต้องใช้ให้เอง การคงเป็นอย่างนี้เป็นแน่อนึ่ง เครื่องกลที่ทำกะแปะนั้น ก็เป็นทุนแต่เงินของแผ่นดินจับจ่ายสร้างขึ้นเพื่อจะทำนุแผ่นดินให้รุ่งเรืองมีกะแปะใช้เหมือนเมืองอื่น ไม่ใช้หอยเหมือนลาว เหมือนข่า ชาวป่า ชาวดงเครื่องกล เครื่องจักร ทั้งโรง ทั้งที่ทำนั้น ก็จะคงเป็นของแผ่นดินสืบไปสิ้นกาลนานมิใช่ชั่วอายุคนเดียว ก็ตราที่เปลี่ยนไปทุกแผ่นดินๆ นั้น เป็นแต่จะให้รู้ว่ากะแปะนั้นทำในแผ่นดินนั้นๆ ความจริงนั้นกะแปะทั้งปวงก็คงเป็นของแผ่นดินเสมออยู่ ถ้าเจ้าแผ่นดินองค์ใดในอนาคตมีพระราชดำริผิดธรรมเนียมไป จะว่ากะแปะที่มีตราของแผ่นดินที่ล่วงแล้ว เมื่อราษฎรขอขึ้นเงินจะไม่ยอมให้ จะไม่ใช้เงินให้ จะตัดเอาเป็นเลิกดังคำลือเสียแล้ว เครื่องในโรงทำกะแปะที่มีอยู่จะทำต่อหรือไม่ ถ้าจะเลิกเสียไม่ทำแล้ว ของที่ลงทุนมาเป็นนักเป็นหนาก็มิเป็นอันทิ้งเสียเปล่าหรือ จะขาย ใครเขาจะซื้อการทำกะแปะที่ให้ราษฎรใช้แทนเบี้ยเป็นการของบ้านใหญ่เมืองโตทุกทิศทุกประเทศ เมืองเขมรเขาเป็นเมืองขึ้นของกรุงเทพฯ เขาก็ยังริใช้ก่อนกรุงเทพฯ นี้ขึ้นไปถึงสิบห้าปี สิบหกปีมาแล้วที่เมืองสงขลา พระยาสงขลาเขาก็หล่อแผ่นดีบุกมีตราให้ราษฎรใช้แทนเบี้ยนานมาแล้ว ก็ในกรุงเทพฯ นี้มีผู้ริอ่านการกะแปะแทนเบี้ยขึ้นได้ทำใช้กันแล้ว ใครจะมาเป็นใหญ่เป็นโตจะให้เลิกละเสียก็จะเป็นอันทำบ้านเมืองกรุงเทพฯ ให้คืนกลับเป็นเหมือนเมืองลาว เมืองข่า เมืองป่า เมืองดงใช้แต่หอยเบี้ยกันไม่อายเขาหรือ ถ้าจะทำต่อไป ห้ามไม่ให้ใช้ตราเก่าแล้ว เขาก็จะสงสัยว่าของทำขึ้นใหม่ในแผ่นดินนั้น นานไปก็จะใช้ไม่ได้เหมือนกัน เขาก็จะไม่เชื่อไม่ถือ ถ้าในแผ่นดินนั้นจะให้ใช้ตราในแผ่นดินนั้นอย่างเดียว ตราในแผ่นดินก่อนๆ ก็ต้องยอมให้ใช้เหมือนกัน ถ้าไม่ยอมให้ใช้ก็จะต้องซื้อมาให้หมดเต็มตามราคาจึงจะเป็นยุติธรรม ด้วยพระเจ้าแผ่นดินก็เป็นมนุษย์ แลไม่เป็นเช่นไม้กอหญ้าเลยเหมือนกันทุกพระองค์ ไม่มีพระองค์ใดเป็นไม้แก่นแลเป็นทองเหลือง ทองแดงของแผ่นดิน เมื่อแผ่นดินยังตั้งอยู่ก็เป็นเช่นของอยู่ในแผ่นดินเดียว จะให้เปลี่ยนไปอย่างเปลี่ยนพระวงศ์ก็ดี พระองค์ก็ดี ของพระเจ้าแผ่นดิน แลเปลี่ยนตำแหน่งขุนนางนั้นไม่ได้ ขุนนางในแผ่นดินเมื่อเปลี่ยนแผ่นดินไปแล้วก็ยังคงบรรดาศักดิ์แลตำแหน่งอยู่ฉันใด สิ่งของบังเกิดขึ้นตามพระราชบัญญัติทั้งปวง ก็จะต้องคงเป็นพระราชบัญญัติอยู่ จะทำลายล้างเลิกถอนไม่ได้ แต่หอยเบี้ยก็ดีกะแปะตราเมืองอื่นก็ดี จะมาขึ้นเงินแต่ท้องพระคลังไม่ได้ เพราะมิใช่ของทำไปแต่พระเจ้าแผ่นดินเมืองนี้ประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือน ๑๐ แรม ๑๑ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ศักราช ๑๒๒๔ เป็นปีที่ ๑๒ในรัชกาลปัตยุบันนี้303 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๒๓. ประกาศห้ามมิให้นับอัฐโสฬสลงที่พื้นแข็งๆณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ๑
ใครจะนับเบี้ยกะแปะอัฐแลโสฬสที่ใดๆ ห้ามอย่าให้เทลงนับที่พื้นปูน พื้นศิลา แลพื้นอิฐกระเบื้องแลกระดานแข็งๆ หยาบๆ ของจะสึกหรอเสียลวดลายไปเร็ว ให้ปูผ้าหรือเจียมลงก่อนแล้วจึงเทลงนับบนผ้าหรือเจียมทุกแห่งทุกตำบล คนทั้งปวงจะต้องพร้อมใจสงวน เพราะใช้ด้วยกันทุกคนไปนาน ฯวันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ศักราช ๑๒๒๔ หรือเป็นวันที่ ๔๑๕๒ในรัชกาลปัตยุบันนี้๑ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๕ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๕๒ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๕ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๕๓พระที่นั่งองค์นี้ แต่เดิมเมื่อครั้งรัชกาลที่ ๑-๒ เป็นพลับพลาสร้างบนกำแพงพระบรมมหาราชวังฝ่ายตะวันออกตรงบริเวณสนามชัย เรียกกันตามสภาพว่าพลับพลาสูง ต่อมารัชกาลที่ ๓ โปรดให้รื้อพลับพลาสร้างเป็นพระที่นั่งมีหลังคาเป็นยอดปราสาท พระราชทานนามว่าพระที่นั่งสุทธาศวรรย์ ครั้นถึงรัชกาลที่ ๔ ทรงเปลี่ยนนามเป็นพระที่นั่งสุทไธสวรรย์๒๒๔. ประกาศขยายสถานที่จำหน่ายแลรับกะแปะอัฐแลโสฬณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ๒
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศแก่ราษฎรทั้งปวงให้ทราบว่า ทรงพระราชดำริว่า ตำบลที่รับราษฎรเอาหมายแทนเงินแลเบี้ยกะแปะมาส่งเจ้าพนักงานขึ้นเอาเงินหลวงไปนั้นก็ดี ที่จำหน่ายเบี้ยกะแปะไปให้ราษฎรผู้มาขอซื้อก็ดี อยู่ในพระราชวังเป็นที่ลับลี้อยู่ ราษฎรไม่ทราบ ไม่เห็นไม่รู้แห่ง ไปมายาก จึงตื่นเชื่อเล่าลือผิดๆ ต่างๆ ไปง่ายๆบัดนี้จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้เจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติออกมาตั้งปักป้ายมีอักษรประกาศคอยรับราษฎรที่มีเบี้ยอัฐ เบี้ยโสฬสจะใคร่แลกเปลี่ยนให้เป็นเงินนั้นนำมาส่งเจ้าพนักงาน แล้วรับเงินไปตามกำหนด ๘ อัฐเป็นเฟื้อง ๑๖ โสฬสเป็นเฟื้องนั้นโดยง่าย ที่หน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ปราสาท ๓ ทุกวัน ตั้งแต่เวลาบ่าย ๒ โมงเศษ ไปจนบ่าย ๕ โมงเศษทุกเวลาเว้นแต่วันมีการประชุมพระราชพิธีคเชนทรัศวสนาน ตรียัมพวายแลอื่นๆ ใครๆ มีเบี้ยกะแปะอัฐหรือโสฬสจะใคร่ได้กลับเป็นเงินไป ก็ให้คุมเบี้ยกะแปะมาให้ทันในสามชั่วโมงที่กำหนดว่าแล้วนั้น304 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวถ้าเห็นป้ายปักไว้ที่นั้นเมื่อใด ให้รู้ว่าเจ้าพนักงานมาคอยให้เงินรับเบี้ยกะแปะเมื่อนั้น ถ้าป้ายยังไม่ได้ปักหรือถอนไปแล้ว ก็ให้รู้ว่ายังไม่ถึงเวลา หรือพ้นเวลาตามสังเกตนั้นเถิด ถ้าวันใดไม่มีช่องจะรับ ก็จะไม่ปักป้ายในเวลานั้นก็การจะให้เงินแก่ผู้มาขอแลกเงินด้วยเบี้ยกะแปะนั้น ไม่มีกำหนดว่ามากน้อยเท่าใด ใครได้เบี้ยกะแปะมาส่งเท่าใดก็จะคิดเงินให้เต็มตามพิกัดครบตามจำนวนเบี้ยกะแปะที่มาส่งตั้งแต่เฟื้องหนึ่ง สลึงหนึ่ง ขึ้นไปจนบาทจนตำลึง จนชั่งหนึ่ง สองชั่ง สิบชั่ง จนถึงร้อยชั่ง ถ้ามีผู้มาส่งเบี้ยกะแปะครบจำนวน ก็จะรับจะให้เงินสดในเวลาเดียว ไม่ให้คั่งค้างเลยอย่าสงสัยอนึ่ง ถ้าราษฎรผู้ใดจะต้องการเบี้ยกะแปะไปใช้ ก็ให้มาซื้อไปจากที่นั้น เจ้าพนักงานหญิงข้างในจะออกมาปักป้ายตั้งจำหน่ายขายให้ราษฎรตามพิกัด ๘ อัฐเป็นเฟื้อง ๑๖ โสฬสเป็นเฟื้องที่ท้ายพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ปราสาททุกวัน หรือเว้นบ้าง ในเวลากำหนด ๓ ชั่วโมงดังว่าแล้วแต่บัดนี้เพราะเบี้ยกะแปะยังทำได้น้อย ทำไม่ใคร่ทันมือ ไม่ใคร่พอความปรารถนาของผู้ต้องการเพราะฉะนั้นลางเวลาจะได้จำหน่ายให้ราษฎร ลางเวลาจะไม่ได้จำหน่าย จะจำหน่ายได้มากบ้างน้อยบ้างไม่พอ ใครจะมาถึงก่อนเมื่อป้ายแรกยกปักขึ้นก็จะได้เต็มปรารถนา มาถึงทีหลังจะได้ซื้อไปแต่น้อยบ้างหรือไม่ได้บ้าง เมื่อป้ายถอนเสียแล้วให้รู้ว่าวันนั้นบอกเลิกบอกหมด ถ้าไม่ได้ปักป้ายวันใด ให้รู้ว่าวันนั้นยังไม่มีเบี้ยกะแปะจะขายให้ ถ้าเมื่อปักป้ายขึ้นคนวิ่งกลุ้มรุมมาชิงกันซื้อของไม่พอ ก็จะขายให้แต่คนละเฟื้อง ๑ สลึง ๑ บาท ๑ ตามมีกะแปะพอจำหน่ายในวันนั้นผู้ยังต้องการมาก ก็ให้คอยเวลาวันอื่นต่อไป ใครมีเบี้ยมากคร้านที่จะมาส่งเจ้าพนักงาน จะขายให้ผู้อื่นก็ได้ ผู้ที่จะซื้อเมื่อไม่อยากจะมาซื้อแต่เจ้าพนักงาน หรือซื้อแต่เจ้าพนักงานยังไม่ได้พอประสงค์เพราะเบี้ยกะแปะยังมีไม่พอ จะซื้อกันข้างนอกก็ได้ แต่ห้ามอย่าข่มขี่ขู่เข็ญแลหลอกลวงอ้างโน่นอิงนี่ ขืนใจให้ผู้มีกะแปะร้อนตัวขายก็ดี ล่อลวงซื้อถูกกว่าพิกัดก็ดี ห้ามอย่าให้ทำเป็นอันขาด เมื่อผู้มาว่ากล่าวความประหลาดๆ ใดๆ ด้วยเรื่องเบี้ยกะแปะเหล่านี้ อย่าให้เชื่อฟังเลยให้ฟังเอาคำประกาศสั้นประกาศยาว ประกาศเก่าประกาศใหม่ ที่ว่าด้วยเรื่องกะแปะนี้เป็นประมาณซึ่งทรงพระราชดำริจัดการให้ทำเบี้ยกะแปะอัฐโสฬสจำหน่ายไปให้ราษฎรใช้แทนเบี้ยแทนเงินนั้นด้วยพระราชประสงค์จะทรงทำนุบำรุงพระนครให้รุ่งเรือง มีเบี้ยกะแปะใช้แทนเบี้ยเหมือนเมืองจีนเมืองอังกฤษแลอื่นๆ ที่เป็นเมืองใหญ่ มิใช่จะคิดปอกลอกแกะและเอาเงินของราษฎร ทำให้ผู้ใดเสียประโยชน์ เมื่อผู้ต้องการเบี้ยกะแปะมาขอซื้อก็คงขายให้ ๘ อัฐต่อเฟื้อง ๑๖ โสฬสต่อเฟื้องเมื่อมีผู้เก็บเบี้ยกะแปะมาคืนขายส่งหลวง ก็คงซื้อตามพิกัดเดิม ไม่ได้กดราคาให้ถูกเอากำไรภาษีคิดดูเถิดจะเห็นจริงประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ศักราช ๑๒๒๔เป็นปีที่ ๑๒ หรือเป็นวันที่ ๔๑๕๒ ในรัชกาลปัตยุบันนี้305 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๒๕. ต้นประกาศพระราชทานแลกเปลี่ยนที่วิสุงคามสีมาเมืองลพบุรีณ วันพุธ เดือน ๑๒ แรม ๑๓ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินที่ ๔ ในพระบรมราชวงศ์นี้ ให้ทำคำประกาศไว้ ให้พระสงฆ์สามเณรแลคฤหัสถ์ ใครๆ ผู้ใดซึ่งได้อ่านแลฟังให้ทราบทั่วกันว่า พระราชวังเก่าเมืองลพบุรี พระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้ทรงสถาปนาขึ้น หรือปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมของเก่าที่มีมาแต่เดิมขึ้นไว้ให้บริบูรณ์ เป็นที่ประทับเสด็จอยู่ในฤดูแล้งหลายปีในเวลารัชกาลอันนั้นขอบเขตกำแพงรอบคอบ แลซากเศษของพระที่นั่งมีชื่อต่างๆ ก็ยังเหลือปรากฏอยู่จนทุกวันนี้แลมีความในหนังสือพระราชพงศาวดารโบราณแต่งสืบมากล่าวว่า เมื่อเวลาพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ทรงพระประชวรหนักใกล้เสด็จสวรรคตมีข้าราชการข้าหลวงเดิมบางนายมีความจงรักภักดีกตัญญูกตเวทีต่อพระเดชพระคุณมาก ไม่อยากจะเป็นข้าท่านผู้อื่นต่อไป เมื่อเห็นทรงพระประชวรหนักแล้วก็มีใจอุตสาหะจะใคร่ได้บรรพชาอุปสมบทในพระพุทธศาสนา ประพฤติพรหมจรรย์อุทิศถวายส่วนพระราชกุศลฉลองพระเดชพระคุณต่อไป จึ่งได้กราบทูลถวายบังคมลาก็ทรงพระราชศรัทธาทรงพระอนุญาตแล้ว พระราชทานผ้าไตรจีวร บาตร บริขารพร้อม แล้วมีพระราชประสงค์จะให้พระสงฆ์ทำสังฆกรรมให้สำเร็จบรรพชาอุปสมบทแก่พวกนั้นในพระราชวังนั้น ไม่ให้ไปทำในที่อื่นห่างพระเนตรพระกรรณไป ครั้งนั้นพระสงฆ์ทั้งปวงปรึกษาพร้อมกันถวายพระพรว่าจะทำอุปสัมปทกรรมในพระราชวัง ตามพระราชประสงค์นั้นยังไม่ได้ ต่อถ้าทรงกำหนดเขตรอบคอบสถานที่จะให้ทำอุปสัมปทกรรมนั้นเป็นวิสุงคามสีมา ยกเป็นแขวงหนึ่งต่างหากจากพระราชอาณาเขตแล้ว จึงจะทำอุปสัมปทกรรมในที่นั้นได้ จึงพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงกำหนดเขตรอบขอบกำแพงพระราชวังเอากำแพงเป็นสำคัญทุกทิศ แล้วก็ทรงพระราชอุทิศถวายเป็นวิสุงคามสีมา แต่พระสงฆ์อันจะมาแต่จาตุทิศทั้งสี่ จะได้อาศัยทำสังฆกรรมมีอุโบสถกรรมเป็นต้น โดยง่าย แลว่าครั้งนั้นพระสงฆ์ได้รับที่วิสุงคามสีมา ซึ่งทรงพระราชอุทิศถวายนั้นแล้วไปชุมนุมกันที่ท้องพระโรง เนื่องกับมุขเด็จพระที่นั่งดุสิตสวรรค์ธัญมหาปราสาท แล้วทำสังฆกรรมให้สำเร็จอุปสมบทแก่ข้าราชการพวกข้าหลวงเดิมเหล่านั้น ตามพระราชประสงค์เสร็จแล้ว ก็ถวายพระพรลาพากันกลับไปยังพระอาราม มีความในพระราชพงศาวดารดังนี้ ก็การเป็นจริงดังว่านี้หรือจะไม่จริงประการใดก็ยังสงสัยอยู่ ก็ตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเสด็จสวรรคตมาแล้วจนบัดนี้ กาลก็ล่วงไปใกล้ ๒๐๐ ปี ในเวลารัชกาลพระเจ้าแผ่นดินพระองค์อื่น ต่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเจ้านั้นมา ก็ไม่ได้ยินว่าพระองค์ใดไปทรงซ่อมแซมปฏิสังขรณ์๑ตรงกับวันพุธที่ ๑๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๕306 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยกพระราชวังนั้นเป็นพระอารามให้สมกับการที่ว่าเป็นวิสุงคามสีมา พระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้ทรงพระอุทิศถวายไว้เป็นของสงฆ์ แลจะได้มีปรากฏว่าพระสงฆ์ไปครอบครองเป็นเจ้าของที่นั้น คือจะเอาเป็นพระอารามที่อยู่ก็ดี จะให้ผู้ใดเช่าเป็นที่อยู่ที่ทำสวนเก็บเอาค่าเช่าเป็นตัตรุปบาตบริโภคแก่สงฆ์ก็ดี ก็ไม่มีที่ได้เห็นได้ยินเลย ชนทั้งปวงก็ยังเรียกที่นั้นอยู่ว่าพระราชวังคุ้มบัดนี้ ก็ถ้าจะเห็นไปว่าที่นั้นหาเป็นของสงฆ์ไม่ ก็ยังมีความสงสัยอยู่ว่าพระเจ้าแผ่นดินพระองค์อื่นๆ ซึ่งได้เสวยราชสมบัติภายหลัง แต่พระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเจ้านั้นมา ไม่มีพระองค์ใดพระองค์หนึ่งไปสถาปนาซ่อมแซมขึ้นเป็นพระราชวัง แล้วเสด็จไปประทับสำราญพระราชหฤทัยบริโภคพระราชวังนั้น ดังพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเจ้านั้นเลย วิสัยท่านโบราณก่อนๆ ที่ใดสิ่งใดมีกำแพงล้อมแน่นหนา ถ้าไม่ได้บริโภคแล้วก็ย่อมรื้อแร่งทำลายล้างเสียด้วยเข้าใจว่าข้าศึกศัตรูจะเข้าอาศัย แลพระราชวังนี้ก็ไม่มีพระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อนพระองค์ใดพระองค์หนึ่งรื้อแร่งแย่งทำลายล้างลงเลย เป็นแต่ของชำรุดทรุดโทรมหักพังไปเอง บางพวกราษฎรเห็นว่ารกร้างว่างเปล่าอยู่ ก็เข้าไปอาศัยทำสวนน้อยหน่า เมื่อเห็นตึกร้างบางอันกีดขวางที่จะทำสวนอยู่ก็รื้อเสียบ้าง แลพระที่นั่งสุทธาสวรรค์นั้นมีผนังก่อด้วยศิลาแลง เมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชประสงค์ศิลาแลงมาก่อพระเจดีย์ที่วัดสระเกษ มีพระบรมราชโองการดำรัสให้ข้าราชการไปเที่ยวหาศิลาแลงในเมืองร้างเก่าๆ มา ครั้งนั้นผู้รับสั่งไปเที่ยวรื้อศิลาแลงที่เป็นผนังตึกแลกำแพงของวัดของบ้านแลสะพานช้างในกรุงเก่าไปทูลเกล้าฯ ถวายเป็นอันมาก ครั้งนั้นจึงพวกหนึ่งมารื้อพระที่นั่งสุทธาสวรรค์ขนเอาศิลาแลงไปเสียด้วย การที่พระที่นั่งสุทธาสวรรค์ต้องรื้อดังนี้ก็มีเพียงใน ๒๐ ปีลงมา ก่อนนั้นขึ้นไปไม่มีใครรื้ออะไร แลได้ทอดพระเนตรทรงพิเคราะห์ทั่วไปเห็นแปลกประหลาด น่าที่จะเป็นที่สำคัญอยู่สองสิ่ง คือในชั้นต่ำใต้พระที่นั่งดุสิตสวรรค์ธัญมหาปราสาท มีพระพุทธรูปศิลาหักๆ ทิ้งเกลื่อนกลาดอยู่สองสามพระองค์แห่งหนึ่งคือที่ตึกพระเจ้าเหา ข้างท้ายข้างหนึ่งมีแท่นชั้นชุกชี ดูเหมือนจะเป็นที่ตั้งพระพุทธรูปแห่งหนึ่งด้วยเหตุนี้เป็นที่สงสัยว่าชะรอยพระเจ้าแผ่นดินภายหลัง แต่พระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเจ้านั้นมา จะทรงเห็นว่าที่นั้นเป็นที่วิสุงคามสีมาของสงฆ์แล้วกระมัง จึงไม่ไปทรงซ่อมแซมขึ้นบริโภคเป็นพระราชวังสืบไป แลไม่รื้อแร่งทำลายเสีย งดไว้เหมือนพระอารามที่ร้างพระสงฆ์ หรือชนต่างๆ เก่าๆ บางพวกเห็นจะสำคัญรู้ว่าที่นั้นเป็นของสงฆ์ จึงเชิญพระพุทธรูปบางพระองค์ไปไว้บนพระมหาปราสาท ครั้นเมื่อพื้นผุพังทำลายลงจึงแตกหักตกทิ้งเกลื่อนกลาดอยู่ดังนี้กระมัง ที่ตึกพระเจ้าเหาจะมีผู้ทำแท่นขึ้นตั้งพระพุทธรูปไว้กระมัง ยังสงสัยอยู่แลในรัชกาลปัตยุบันนี้ เมื่อปีมะโรง นักษัตร อัฐศก จุลศักราช ๑๒๑๘ ๑ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงสังเกต จนเหตุทั้งปวงนี้ได้ทราบพระราชหฤทัยแล้ว จึงทรงปรึกษาด้วยพระราชาคณะนักปราชญ์ในพระพุทธศาสนา แลท่านเสนาบดีที่มีสติปัญญา มีความคำนึง๑ตรงกับ พ.ศ. ๒๓๙๙307 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔รู้รอบคอบในการแผ่นดิน ว่าสถานถิ่นที่เป็นพระราชวังในเมืองลพบุรีนั้นอำปลังอยู่ จะว่าเป็นของวัดก็ใช่ ของบ้านก็ใช่ แลบัดนี้ราษฎรก็ไปหวงเอาเป็นส่วนๆ ปลูกน้อยหน่า ถือว่าส่วนๆนั้นเป็นที่ดินของตัว ซื้อขายให้ปันแก่กันไปก็มี จะทำอย่างไรดีจึงจะสมควร ถ้าจะนิ่งไว้ชนมีทรัพย์ต่างประเทศที่เข้ามาใหม่ๆ ตื่นหาที่อยู่ที่ทำกิน จะเห็นว่าที่นั้นมีผนังตึกรามมากมีกำแพงล้อมอยู่รอบคอบ ควรจะสร้างซ่อมแซมขึ้นเป็นตึกกว้านบ้านเรือนที่อยู่ได้ ก็จะพากันไปซื้อที่สวนน้อยหน่าของราษฎรเหล่านั้นได้ แล้วจะรื้อกำแพงหรือผนังบางอันมาประสมบางแห่ง ก่อขึ้นเป็นตึกกว้านบ้านเรือนของเขาได้ ก็จะเป็นที่เสียพระเกียรติยศแผ่นดินไปว่า พระราชวังโบราณกลับกลายไปเป็นบ้านชนนอกประเทศ เมื่อเวลาเขาไปจับเข้าแล้วจะไปห้ามไว้ก็ใช่ที่ เพราะของนั้นเป็นของร้างไม่มีใครบริโภคเขาจะไปทำให้ดีขึ้นก็จะต้องยอม ถ้าแม้นฝ่ายเราจะชิงไปรื้อเอาอิฐเอาปูนมาเสียให้หมด แล้วเอาไปก่อสร้าง หรือซ่อมแซมพระเจดีย์วิหารอารามน้อยใหญ่ แรงรื้อแรงขนนั้นก็จะต้องเสียค่าจ้างค่าแรงคนมากไปยิ่งกว่าจะเสียเงินซื้ออิฐซื้อปูนใหม่ทำอะไรๆ นั้นอีก ของฝีมือท่านแต่ก่อนเป็นของโบราณท่านทำไว้ จะรื้อทำลายล้างให้สาบสูญเสียก็เสียดาย ผู้ที่รื้อทำลายของโบราณใหญ่ๆ นั้นก็เห็นไม่ใคร่จะสบายนักวุ่นวายมีเหตุต่างๆ ถ้าจะไปทำลายล้างลงมีเหตุอะไรขึ้นก็จะเป็นที่เสียใจ ก็ถ้าจะไปซ่อมแซมสร้างขึ้นให้เป็นวัดใหญ่ เช่นวัดเฉลิมพระเกียรติเมืองนนทบุรีแล้วยกถวายเป็นของสงฆ์ ก็ในเมืองลพบุรีจะมีพระสงฆ์กี่รูปกี่องค์แลทายกสัปบุรุษคฤหัสถ์กี่คนจะสามารถอาจทำนุบำรุงรักษาครอบครองพระอารามนี้ให้เป็นอารามสืบไปได้ ครั้นกาลนานไปก็คงจะตกลงเป็นอย่างเก่า เมื่อเราจะรู้แลถือว่าที่นั้นเป็นของสงฆ์ บัดนี้สงฆ์ก็ไม่ได้บริโภคอะไรจะให้ยกสมพัตสรอากรผลไม้ในวังนั้นถวายสงฆ์ก็ดีอยู่ แต่จะคุ้มไม่ให้มีผู้ไปซื้อที่นั้นทำตึกทำบ้านก็ไม่ได้ จึงได้ทรงพระราชดำริเห็นความตามลักษณะในพระวินัย โดยเค้าบาลีในคัมภีร์บริวารกล่าวในเสทโมจนคาถาว่า ของใดเป็นครุภัณฑ์ของสงฆ์ ที่พระผู้มีพระภาคย์พระพุทธเจ้าบัญญัติห้ามว่าไม่ให้แจกกันแลไม่ให้สละให้ใครเสีย ของนั้นเมื่อภิกษุจะเอามาแจกกันเสียก็ดี สละให้ใครเสียก็ดีด้วยอุบายอย่างหนึ่งไม่เป็นอาบัตินั้นมีอยู่ ปัญหานี้นักปราชญ์คิดแล้ว ก็ความแก้ปัญหานี้ พระอรรถกถาจาริย์เจ้าท่านว่า คือถ้ามีผู้เอาของอื่น เปลี่ยนให้เป็นของสงฆ์แล้ว ของเดิมก็พ้นจากเป็นของสงฆ์ จะเอามาแจกก็ดี มาสละเสียก็ดีก็ได้ คือใครได้เสียของเปลี่ยนของสงฆ์แทนแล้วของสงฆ์เดิมก็เป็นของผู้นั้น ในพระอรรถกถาจูฬวรรคก็กล่าวว่า ของสงฆ์ที่เป็นครุภัณฑ์ที่พระพุทธบัญญัติห้ามไม่ให้แจกไม่ให้สละนั้น ถ้าผู้ใดมีประสงค์จะเปลี่ยนเอาก็ได้ แต่ให้เอาของครุภัณฑ์เปลี่ยนกับของครุภัณฑ์ จะเอาลหุภัณฑ์มาเปลี่ยนไม่ควร อนึ่ง ให้เปลี่ยนของถาวรด้วยของถาวร จะเอาของไม่ถาวรมาเปลี่ยนของถาวรไม่ควร แลของที่เปลี่ยนกันนั้น มากน้อยใหญ่เล็กกว่ากันประการใด ถ้าไม่เสื่อมประโยชน์สงฆ์ไปแล้วก็ควร แล้วท่านสำแดงในที่เปลี่ยน ที่อารามที่วิหาร ที่สวน ที่นา ใหญ่เล็กใกล้ไกล แลเปลี่ยนกุฎีวิหารที่อยู่อาศัย กล่าวไว้พิสดารมากผู้มีประโยชน์ค้นพระคัมภีร์ดูจะรู้ได้ถ้วนถี่ ก็ด้วยเหตุดังนี้ ลักษณะวินัยได้ทราบพระราชหฤทัยแล้วทุกประการ308 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงมีพระบรมราชโองการดำรัสให้เจ้าพนักงาน กรมพระเกษตราธิบดี จัดซื้อที่นาตำบลหนึ่งใหญ่กว่าที่พระราชวังนั้น แลใหญ่กว่าที่บ้านเจ้าพระยาวิชเยนท์๑ ด้วย เพราะได้เห็นว่าที่บ้านเจ้าพระยาวิชเยนท์นั้น พระสงฆ์ได้เข้าไปอยู่ครอบครองเอาเป็นที่วัดในคราวหนึ่ง แล้วละทิ้งร้างเสียจะรักษาให้เป็นวัดต่อไปไม่ได้ ที่นาที่จัดซื้อนั้น จึงทรงพระราชอุทิศถวายในพระพุทธจักรเป็นของจาตุทิศสงฆ์แลกเปลี่ยนที่พระราชวัง แลที่บ้านเจ้าพระยาวิชเยนท์ คืนมาเป็นของในพระราชอาณาจักร ที่นาซึ่งทรงพระราชอุทิศถวายแลกเปลี่ยนที่พระราชวัง แลที่บ้านเจ้าพระยาวิชเยนท์นั้นบัดนี้ก็เป็นของสงฆ์มีผู้เช่าทำนาทุกปี ได้ยินว่าค่าเช่าได้ปีละ ๑๐ ตำลึง สองบาทสองสลึง พระสงฆ์ในเมืองลพบุรีได้เก็บเป็นตัตรุปบาตบริโภคอยู่ทุกปี ตั้งแต่ปีมะเส็ง นพศก มา ค่านาก็ไม่ได้เก็บเป็นหลวง ที่ซึ่งทรงพระราชอุทิศถวายเปลี่ยนนั้น ไม่สักแต่ว่าเป็นที่พระกัลปนาสัดพระสัดสงฆ์ตามธรรมเนียม ทรงพระราชอุทิศยกเป็นที่ของสงฆ์ขาด ให้สงฆ์เป็นเจ้าของด้วย ให้บริโภคค่านาเป็นพระกัลปนาด้วย เหมือนหนึ่งราษฎรเช่านาท่านผู้อื่นทำ ต้องเสียค่าเช่าให้เจ้าของนาด้วย ต้องเสียค่านาแทนเจ้าของนาด้วยฉันใด ผู้ที่เข้าไปทำนาในที่ของสงฆ์อันนั้น ต้องเสียค่าเช่าส่วนหนึ่งค่านาส่วนหนึ่ง เป็นของสงฆ์ทั้งสองส่วน ตามอย่างราคาที่ราษฎรเช่านากันเท่าไรแล้วเสียค่านาแทนกันไร่ละสลึงนั้น ตามธรรมเนียมนาคู่โค หรือจะอย่างไรก็สุดแต่กัปปิยการกผู้รับบังคับสงฆ์ถ้ากัปปิยการกผู้รับบังคับสงฆ์จะทำนาเอาข้าวส่งสงฆ์หรือขายเอาเงินใช้ก็ตาม แต่ค่านาต้องเสียให้สงฆ์เป็นพระกัลปนาด้วย ว่าด้วยค่านาในที่นานี้ อย่าให้กำนันแลเสนาข้าหลวงเข้าไปล่วงว่าล่วงกล่าวเรียกร้อง อย่างที่กัลปนาสัดพระสัดสงฆ์ที่อื่นนั้นเลย การทั้งปวงจงเสร็จสุดอยู่แก่พระสงฆ์ทั้งปวงในแขวงเมืองลพบุรี ก็ถ้ามีความขัดข้องประการใดด้วยที่นั้นไปภายหน้า ขอให้พระสงฆ์ในเมืองลพบุรีพร้อมกันแต่งผู้อาสาสงฆ์ฟ้องต่อกรมธรรมการในกรุงเทพมหานคร หรือธรรมการในหัวเมืองเถิด ในรัชกาลปัตยุบันนี้ก็จะสั่งให้ชำระให้ หรือถ้าขัดข้องจะบังเกิดมีในอนาคตเวลาไกลก็ขอให้ท่านผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ถ้านับถือพระพุทธศาสนาก็จงเห็นแก่พระพุทธศาสนา ถ้านับถือแต่ยุติธรรมก็จงเห็นแก่ยุติธรรม ช่วยชำระให้ถูกต้องตามคำประกาศนี้เทอญ เพราะที่นานั้นได้เอาเงินหลวงจัดซื้อของราษฎรแล้วโดยดี ไม่ได้แย่งชิงของผู้ใดมาถวายดอก ควรเห็นว่าเป็นของสงฆ์แท้ขาดทีเดียว ให้ท่านทั้งปวงรู้ดังนี้ทั่วๆ กันสืบไป๑เจ้าพระยาวิชเยนทร์หรือวิชาเยนทร์ เป็นขุนนางที่สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงโปรดปรานยิ่งคนหนึ่งเมื่อเสด็จแปรพระราชฐานมาประทับที่เมืองลพบุรี ก็โปรดให้สร้างบ้านให้เจ้าพระยาวิชาเยนทร์ด้วย เจ้าพระยาวิชาเยนทร์นี้เป็นชาวกรีก ชื่อคอนสแตนติน ฟอลคอน (Constantine Phaulkon) มีชื่อเดิมว่าเยรากี(Gerakis) แปลว่า เหยี่ยวนกเขา เดินทางเข้ามาค้าขายในกรุงศรีอยุธยาเมื่อ พ.ศ. ๒๒๒๑ และได้เข้าฝากตัวรับราชการอยู่กับเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ขุนเหล็ก) ใน พ.ศ. ๒๒๒๒ ได้รับตำแหน่งสมุหบัญชีในกรมพระคลังสินค้ารับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นหลวงวิชาเยนทร์ พ.ศ. ๒๒๒๓ เป็นพระฤทธิ์กำแหงภักดี ศรีสุเรนทรเสนาพ.ศ. ๒๒๒๘ เป็นพระยาวิชาเยนทร์ พ.ศ. ๒๒๓๐ ได้เลื่อนเป็นเจ้าพระยาวิชาเยนทร์ ว่าที่ตำแหน่งสมุหนายกตอนปลายรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ถูกสมเด็จพระเพทราชาจับตัวไปประหารชีวิตที่วัดซากปัจจุบันคือวัดหินสองก้อน ริมทะเลสาบชุบศร เมื่อวันที่ ๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๒๓๑ ขณะมีอายุ ๓๘ ปี309 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ก็วัตถุสถาน คือพระที่นั่งมีชื่อน้อยใหญ่ แลตึกศาลากำแพงรอบกำแพงชั้นนอกชั้นในนั้นก็ไม่มีว่าในพระราชพงศาวดารดอก ว่าทรงพระราชอุทิศถวายเป็นของสงฆ์ด้วย มีว่าแต่ถวายแต่ที่เป็นวิสุงคามสีมา แต่พระวาจาที่พระบาทมหาราชตรัสนั้น จะอย่างไรก็ไม่รู้เป็นแน่ เมื่อทรงพิเคราะห์ตามลักษณะพระวินัยก็ดี ตามกฎหมายบ้านเมืองก็ดี เห็นความว่าถ้าผู้ใดว่าแก่ผู้อื่นว่าที่บ้านของข้านี้ข้าให้แก่ท่าน จงเป็นที่ของท่าน เมื่อว่าแต่เท่านี้ที่ดินเป็นของผู้ได้ เหย้าเรือนรั้วกำแพงยังเป็นของเจ้าของเดิมๆ แลผู้ใดได้มรดกเจ้าของเดิม จะรื้อเอาไปอื่นก็ได้ จะขายเสียก็ได้ถ้าว่าผู้ให้กล่าวแก่ผู้อื่นว่าเรือนโรงรั้วกำแพงเหล่านี้ข้าให้แก่ท่านจงเป็นของท่าน แต่ที่ไม่ได้ว่าเมื่อเป็นดังนี้ที่ก็เป็นของเจ้าของเดิม ถ้าผู้ใดได้รับเหย้าเรือนรั้วกำแพงที่มีผู้ให้ดังนี้ จะอยู่ในที่นั้นก็ชื่อว่าอาศัยที่เจ้าของเดิมอยู่ ถ้าเจ้าของเดิมแลผู้รับมรดกเจ้าของเดิมไม่ให้อยู่เหย้าเรือนรั้วกำแพงเหล่านั้น ผู้ที่เป็นเจ้าของใหม่ก็จะต้องรื้อเอาไป หรือบอกขายแก่ผู้อื่นเสียก็ได้ แต่จะทึกเอาที่ไม่ได้ก็ในกฎหมายบ้านเมืองว่า เจ้าของบ้านยอมให้ผู้อาศัยปลูกเรือนเสาไม้จริง หรือก่อตึกลงในที่ของตัวแล้ว ล่วงไป ๓ ปีแล้วจะไล่ไม่ได้ ต้องตัดสินที่ที่เรือนปลูกอยู่ที่ตึกตั้งอยู่ ให้เป็นของเจ้าของตึกเจ้าของเรือน ซึ่งว่าดังนี้ก็ตามปัญญาผู้ตั้งกฎหมายคำนึงเห็นไปว่า เจ้าของที่ยอมให้ผู้อาศัยทำของถาวรลงในที่ของตัวแล้ว ก็เหมือนกับยอมให้ที่ดินที่ของถาวรนั้นตั้งอยู่ ก็ซึ่งวางระยะ ๓ ปีนั้นคือจะกันไม่ให้ถ้อยความเกิด แต่ผู้ซึ่งจะรับมรดก เจ้าของที่เกลือกจะมาไล่ให้รื้อให้ถอนของที่จะรื้อจะถอนยากนั้นไป เป็นความลำบากแก่ผู้อาศัย จึงตั้งกฎหมายไว้เป็นแยบคาย ดังนี้ ถ้าเจ้าของเดิมว่าแก่ผู้อื่นว่า ที่นี้ของข้าขอให้แก่ท่านทั้งเหย้าทั้งเรือนรั้วกำแพงก็ดี หรือว่าบ้านเรือนของข้านี้ทั้งที่ทั้งเรือน ข้าขอยกให้แก่ท่านก็ดี บ้านเรือนที่ดินอันนั้นเป็นของๆ ผู้ได้นั้นทั้งหมด ถึงเจ้าของเดิมทั้งบุตรภรรยาจะอยู่ไปในที่นั้นด้วยก็ชื่อว่าอาศัยอยู่ ถ้าเจ้าของใหม่หรือผู้รับมรดกเจ้าของใหม่จะไม่ให้อยู่ไล่เสียก็ต้องไป หรือจะเรียกเอาค่าเช่าค่าไถ่ก็ต้องให้ตามใจเจ้าของใหม่ทั้งนั้น ก็เมื่อเวลาพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเจ้า มีพระราชโองการดำรัสถวายที่พระราชวังนั้น จะว่าอย่างไรก็ไม่ทราบเลย แต่โดยการที่เห็นว่าพระเจ้าแผ่นดินสืบๆ มา ไม่ไปรื้อไปแร่งแย่งเอาอิฐเอาปูนไปใช้ราชการอื่นเลยนั้น เป็นที่เห็นว่าพระเจ้าแผ่นดินทั้งปวงนั้นจะทรงแคลงว่า ตึกแลกำแพงในวังนั้นเป็นของสงฆ์หมดกระมัง เมื่อแคลงว่าจะเป็นเช่นในที่กล่าวทีหลังในสามอย่างนั้น ถือว่าอย่างนี้ก็ดีอยู่เป็นครุกะเจตนา แต่บัดนี้ตึกเรือนวัตถุสถานในวังนั้นก็ไม่มีหลังคา หักทรุดโทรมไปแล้วโดยมาก ถ้าโดยว่าสงฆ์จะได้เป็นเจ้าของที่นั้น คิดจะซ่อมแซมขึ้นให้เป็นที่อยู่ให้ได้ เมื่อไม่มีทุนรอนอื่นเพิ่มเติมเข้าเลย ก็คงจะต้องรื้อเอาอิฐผนังหลังอื่นมาก่อผสมหลังอื่นก่อรอบเข้าเป็นหลังคาให้อาศัยได้ จะต้องรื้อกำแพงเอาอิฐเก่าปูนเก่าขายเขาจ้างคนใช้ทำการ ก็เมื่อทำดังนี้เครื่องอิฐปูนที่เหลืออยู่ในวังนั้นก็คงหมดไป ด้วยลักษณะวินัยที่ว่า เมื่อไม่มีสิ่งไรแล้วก็ให้สละเสนาสนะลามกบางอัน มาบริโภครักษาเสนาสนะแลถิ่นที่ซึ่งเป็นสำคัญไม่ให้ขาดมูลสูญไปนั้น ด้วยเหตุนี้ กำแพงแลตึกร้างที่อยู่ในวังเหลืออยู่นั้น ก็เหมือนกันกับเป็นแต่กองอิฐกองปูนของสงฆ์ เมื่อไม่มีทุนอื่นจะจับจ่ายแต่อิฐปูนในกองนั้น ก็จะได้เป็นเสนาสนะมากมายโตใหญ่ขึ้นเท่าไร จะทิ้งร้างก็310 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่ไว้เป็นประโยชน์ จะคอยใครที่มีศรัทธามาสร้างวังนั้นให้เป็นวัดอยู่เล่า พระสงฆ์เหล่าไรจะไปอยู่ที่เมืองลพบุรีบัดนี้เป็นเมืองแห้งแล้งกันดาร ถ้าแม้นจะมีผู้มีบุญในอนาคตจะมีศรัทธาสร้างวัดใหญ่เห็นเขาจะสร้างวัดพรหมสุรินทร์ที่ต่อออกไปเรียกว่าวัดปรินายกที่ค้างโลเลนั้นเสียก่อน ด้วยเป็นวัดอยู่ใกล้บ้านใกล้เมือง ที่วังลพบุรีไม่เห็นว่าจะมีใครมีอุตส่าห์ไปสร้างเป็นวัดเลย ถึงจะสร้างขึ้นก็ไม่มีพระสงฆ์จะอยู่ให้สมควรจะรักษาวัดได้จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ผู้ที่เคยซื้ออิฐซื้อปูนตีราคาของร้างในวังนั้นว่า จะเป็นราคาสักเท่าไร ผู้รับสั่งเป็นอันมากปรึกษาพร้อมกันตีราคาว่าประมาณ ๕๐๐ ชั่งขึ้นไป ๖๐๐ชั่งลงมาจึงมีพระบรมราชโองการดำรัสว่า จะขอปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมสร้างอารามอื่นถวายสงฆ์ให้หลายตำบลจงได้ ทรงบริจาคพระราชทรัพย์ถึง ๖๐๐ ชั่ง ๗๐๐ ชั่งขึ้นไปใช้แทนราคาอิฐปูนของร้างที่มีในพระราชวังนั้น จึงได้ทรงบริจาคพระราชทรัพย์ให้ไปปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมวัดชุมพลนิกายารามในเกาะบางปอิน แขวงกรุงศรีอยุธยาเก่าพระอารามหนึ่ง สิ้นพระราชทรัพย์ไปแล้ว ๒๐๐ ชั่งเศษด้วยทรงพระราชดำริเห็นว่า พระอารามนั้นเป็นของพระบาทสมเด็จพระเจ้าปราสาททองซึ่งเป็นพระชนกนาถของพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนั้น ได้ทรงสถาปนาสร้างไว้แต่เมื่อจุลศักราชใกล้ครบ ๒๐๐๐ ปี แล้วได้ทรงบริจาคพระราชทรัพย์ให้ปฏิสังขรณ์วัดเสนาสนารามริมวังจันทรเกษมกรุงศรีอยุธยาเก่าอีกพระอารามหนึ่ง สิ้นพระราชทรัพย์ไปแล้ว ๓๐๐ ชั่งเศษด้วยทรงพระราชดำริเห็นว่า วัดเสนาสนารามมีวัตถุสถานใหญ่ เห็นจะเป็นพระอารามหลวงอยู่ใกล้พระบวรราชวัง คือวังจันทรเกษม ซึ่งเป็นวังที่ประทับของพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชแต่เมื่อยังไม่ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชราชาภิเษก มาจนได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติราชาภิเษกแล้วก็ยังเสด็จประทับอยู่ในวังนั้นหลายปี แลในเมืองลพบุรีนั้น ทรงพระราชดำริจะให้ปฏิสังขรณ์พระอาราม ใช้แทนค่าอิฐปูนในพระราชวัง ได้ทรงพินิจพิจารณาเลือกหลายอารามแล้ว วัดพระมหาธาตุอยู่ใกล้พระราชวัง ควรจะปฏิสังขรณ์ขึ้น แต่เห็นว่าวัตถุสถานในที่นั้นก็มากมายหลายสิ่งจะให้สำเร็จแล้วไปก็ได้เป็นอันยาก เพราะปูนหาได้ไม่ใคร่จะทันมือ อนึ่ง ถ้าจะสร้างขึ้นเป็นวัดใหญ่ก็อยู่ห่างแม่น้ำลำคลอง พระสงฆ์ผู้จะอยู่ปฏิบัติอารามก็ไม่ใคร่มี ทอดพระเนตรเห็นวัดขวิดมีพระอุโบสถน้อยหลังหนึ่ง มีกำแพงล้อมรอบอยู่ใกล้ชิดเนื่องกับพระราชวัง จึงได้มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่ง พระนครพรามปลัดเมืองลพบุรี เป็นแม่การปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมขึ้นใหม่ แล้วได้พระราชทานพระราชทรัพย์ จัดซื้อที่สวนน้อยหน่าของราษฎรต่อออกอีกวงหนึ่งเป็นที่กุฏิพระสงฆ์กุฎีศาลาก็ได้สร้างขึ้นบ้างแล้ว พระราชทรัพย์ที่ได้ทรงบริจาคปฏิสังขรณ์วัดขวิดนั้น สิ้นไปแล้ว๖๐ ชั่งเศษ ยังจะให้ทำต่อไปกว่าจะสำเร็จ พระราชทรัพย์ที่ทรงพระราชอุทิศบริจาคไปแล้ว แลจะบริจาคต่อไปเท่าไรก็ดี เป็นค่าถาวรวัตถุครุภัณฑ์แลแรงคนทำในการปฏิสังขรณ์พระอารามทั้งสามที่ออกนามมานี้ ให้ท่านทั้งปวงพึงรู้ว่าเป็นปฏิการ ใช้แทนค่าอิฐปูนของร้างที่ตกค้างเหลืออยู่ในพระราชวัง ซึ่งเป็นที่สงสัยอยู่ว่าเป็นที่ของสงฆ์นั้น เทอญ311 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔บัดนี้พระอุโบสถวัดขวิดซึ่งปฏิสังขรณ์ใหม่ ได้มีพระบรมราชโองการ ให้ต่อมุขเด็จด้านหน้าออกไปครอบทับกรวมสวมนิมิตสีมาชัยอยู่ไม่สู้งามดี จึงได้ทรงอาราธนาพระสงฆ์ มีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์๑ เป็นประธาน ขึ้นไปชุมนุมสวดถอนพัทธสีมาเก่าแล้วผูกพัทธสีมาใหม่ ขยายออกไปให้ได้อุปจารรอบงามดี ก็ที่พระอุโบสถวัดขวิดนั้นมีวิสุงคามสีมาซึ่งพระเจ้าแผ่นดินสยามแต่ก่อนพระองค์ใดพระองค์หนึ่ง ทรงกำหนดไว้แล้วเพียงเท่าไรยกเป็นส่วนหนึ่งต่างหากจากพระราชอาณาเขต เป็นแขวงวิเศษสำหรับสังฆกรรม ที่อันนั้นก็เป็นอันคะเนรู้ว่าจะมีอยู่แต่เพียงที่ใกล้กับบริเฉทสีมาที่ปรากฏอยู่แล้วนั้น ครั้งนี้เมื่อสีมาที่สงฆ์ผูกสงฆ์ถอนแล้ววิสุงคามสีมานั้นก็คงเป็นของสงฆ์อยู่ตามเดิม บัดนี้ทรงพระราชศรัทธาจะใคร่เพิ่มวิสุงคามสีมานั้นให้ใหญ่ บริเฉทอันใดที่พระเจ้าแผ่นดินสยามโบราณได้ทรงกำหนดถวายไว้แต่น้อยนั้น ขอลบเลิกเสียแล้ว บัดนี้มีพระบรมราชโองการให้กำหนดที่วิสุงคามสีมาใหม่เพิ่มเติมเข้าโดยรอบ คือที่วัดขวิดเก่าแลที่ต่อออกไปใหม่ วงด้วยกำแพงรอบนอกทั้ง ๒ วงนั้นเป็นอันเดียว ต่อกันกับเขตเก่าของสงฆ์ เป็นแขวงเดียวไม่แยกต่างกำหนดที่โดยยาวด้านตะวันออก ๒ เส้น ๕ วา ด้านตะวันตก๒ เส้น ๘ วา โดยกว้างด้านเหนือ ๑๓ วา ๒ ศอก ด้านใต้เส้น ๗ วา ๒ ศอก ทรงพระราชอุทิศกำหนดถวายเป็นวิสุงคามสีมาแขวงหนึ่งต่างหากจากพระราชอาณาเขต เป็นแขวงวิเศษสำหรับพระสงฆ์สามัคคีต้องตามลัทธิในคัมภีร์พระอรรถกถาฎีกาเป็นที่ของสงฆ์ใช้แทนที่พระราชวังที่ว่าพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงถวายไว้เป็นของสงฆ์ก็ดี แทนค่าอิฐค่าปูนที่ตกค้างเหลืออยู่ในพระราชวังนั้นก็ดี อีกส่วนหนึ่ง ขอพระสงฆ์สามเณรแลคฤหัสถ์ผู้นับถือพระพุทธศาสนาทั้งปวงจงได้รู้ความตามประกาศมานี้ทุกประการ เทอญวัดขวิดนั้น นามว่าขวิดนั้นไม่สู้เพราะ พระราชทานนามเปลี่ยนว่า วัดกรวิศยารามทรงพระราชอุทิศถวายที่วิสุงคามสีมานั้น แลพระราชทานนามนี้แก่พระอารามนั้นประกาศมา ณ วันพุธ เดือน ๑๒ แรม ๑๓ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก พุทธศาสนกาล ๒๔๐๕เป็นวันที่ ๔๒๐๗ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๑พระยศครั้งสุดท้ายคือ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ ดำรงพระเกียรติยศเป็นสมเด็จพระมหาสังฆปรินายกทั่วทั้งพระราชอาณาเขต เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๔ ในสมัยรัชกาลที่ ๕ มีพระนามเดิมว่าพระองค์เจ้าชายฤกษ์ เป็นพระราชโอรสในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์ ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาน้อยเล็ก ทรงผนวชเป็นสามเณรมาตั้งแต่รัชกาลที่ ๒ เมื่อ พ.ศ. ๒๓๕๒ ครั้นถึงรัชกาลที่ ๔ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ ฯ สถิต ณ วัดบวรนิเวศ312 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๒๖. ประกาศการพระราชพิธีลงสรงโสกันต์พระเจ้าลูกเธอณ วันพุธ เดือนยี่ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ๑
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์แลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในในพระบรมมหาราชวังแลพระบวรราชวังทั้งปวง ให้ทราบทั่วกันว่าใน เดือนยี่ ปีจอ จัตวาศก นี้จะทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ แก่พระเจ้าลูกเธอบางพระองค์ที่ถึงเวลาควรจะโสกันต์ จะให้มีการโสกันต์เป็นการพิเศษกว่าปรกติในการพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ แลที่ควรจะตั้งพระนามในพระสุพรรณบัฏให้มียศบรรดาศักดิ์เต็มตามที่โดยสมควร จะโปรดให้มีการมงคลเฉลิมพระนามพระราชทานพระสุพรรณบัฏ เพราะทรงพระราชดำริว่า การลงสรงโสกันต์นี้ เป็นทางเดิมซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแต่ก่อน ได้ทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ได้เสด็จพระราชดำเนินแต่เมื่อเวลายังทรงพระเยาว์ ท่านทั้งหลายทั้งปวงที่สูงอายุยังจำความได้อยู่ก็จำได้ ท่านทั้งปวงที่เกิดมาใหม่ไม่ได้เห็นเอง ก็จะมีผู้ลือเล่าให้เข้าหูบ้างกระมัง จนเชื่อได้ว่าเป็นจริง การเป็นสิ่งซึ่งเป็นการมงคล พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแต่ก่อน ทรงพระมหากรุณาโปรดปรากฏพระเกียรติยศไว้ ก็บัดนี้พระเจ้าลูกเธอมีหลายพระองค์ เมื่อจะปลงเห็นเสียว่าต่ำศักดิ์ ไม่ควรจะให้ดำเนินไปในทางนั้นเลยแล้ว การก็จะเป็นอันตัดขาดว่า ทางซึ่งเคยได้เสด็จพระราชดำเนินมาแต่ยังทรงพระเยาว์พระเจ้าลูกเธอบางองค์ไม่ได้โดยเสด็จดำเนินตามบ้างเลย ก็จะเป็นที่ทรงพระโทมนัสรำคาญพระราชหฤทัยไปไม่รู้หาย การที่เป็นแบบอย่างแต่โบราณก็จะไม่มีใครได้เห็นได้รู้ แลจำไว้เป็นเยี่ยงอย่างสืบไปในภายหน้า ก็บัดนี้พระบารมีเพียงเท่าใด ท่านทั้งปวงที่ช่างคิดช่างรำพึงจะเห็นว่าสูงต่ำดำขาวเพียงเท่าไรจงยกไว้ แต่กำลังพระราชทรัพย์แลอำนาจแลราชอิสริยยศ บริวารยศที่มีอยู่ในเวลาบัดนี้พอจะทำได้ พระเจ้าลูกเธอ ๔ พระองค์ ซึ่งประสูติแต่พระนางเธอพระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์๒ สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่๓ พร้อมใจกับท่านเสนาบดีกราบทูลพระกรุณาขอพระราชทานบรรดาศักดิ์ให้เป็นเจ้าฟ้า เพราะเห็นว่าถ้าไม่ให้เป็นเจ้าฟ้าขึ้นแล้ว ฐานันดรตำแหน่งเจ้าฟ้าก็จะสาบสูญไปไม่มีในแผ่นดิน จึงทรงพระราชดำริว่า ครั้งกรุงศรีอยุธยาเก่าพระเจ้าลูกเธอพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้า มีอยู่หลายพระองค์ ก็ในเจ้าฟ้าเหล่านั้นบางพระองค์ พระมารดาเป็นแต่บุตรีเจ้าราชินิกูลพระญาติพระวงศ์ห่างๆ ของพระเจ้าแผ่นดินก็มีเป็นอันมาก ก็พระนางเธอพระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์สูงศักดิ์ในราชินิกูลดีกว่าบุตรีเจ้าราชินิกูลมิใช่หรือ สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ท่านกราบทูลพระกรุณาครั้งนั้น ก็โดยท่านสำคัญว่าตัวท่านสูงอายุแล้ว จะไม่ได้อยู่ไปเท่าไร ไม่ได้๑ตรงกับวันพุธที่ ๒๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๕๒ต่อมาทรงได้รับสถาปนาเป็นสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวประสูติแต่กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ และพระชนนีน้อย เป็นพระราชมารดาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๓สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค)313 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔มุ่งได้หมายจะชมการอะไรในอนาคตเหมือนอย่างใจคนเป็นอันมาก เมื่อสิ่งไรเป็นช่องเป็นโอกาจะประดับประดาเวลาปัตยุบันให้งามให้ดี ท่านก็กราบทูลไปโดยความยินดี ก็เมื่อทรงพระราชดำริเปรียบเทียบการโบราณเห็นว่าตัวอย่างมี ก็ทรงพระโสมนัสยินดีเพื่อจะให้มีพระเจ้าลูกเธอบางพระองค์ได้ โดยเสด็จดำเนินตามในวิเศษอิสริยยศ อันปรากฏรู้อยู่ทั่วกันว่า เป็นหนทางซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแต่ก่อน ทรงพระมหากรุณาโปรดฯ ให้เสด็จพระราชดำเนินมานั้นได้ ก็เป็นที่สำราญพระราชหฤทัยไปอย่างหนึ่งไม่ให้มีโทมนัสจึงมีพระบรมราชโองการดำรัสโปรดฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ ซึ่งประสูติแต่พระนางเธอพระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์นั้น เป็นเจ้าฟ้าตามคำสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่กราบทูลพระกรุณาขอ มิใช่จะทรงพระราชดำริลบล้างขวางขัดบุญวาสนาบารมีท่านผู้ใด ด้วยพระราชหฤทัยริษยาอาธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งเลย เทพยดาทั้งปวงจงเป็นพยาน เทอญเมื่อ ปีระกา ตรีศก ได้พระราชทานพระสุพรรณบัฏแก่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์๑ แลเลื่อนให้เป็นเจ้าฟ้าต่างกรม ได้มีการแห่แลสมโภชสองเวลาสมมุติว่าแทนการลงสรงแล้วครั้งหนึ่ง ครั้งนี้ทรงพระราชดำริว่า พระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าหญิง ซึ่งเป็นพระกนิษฐาของสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ร่วมพระมารดา พระมารดาก็ไม่มีแล้ว ควรจะพระราชทานอิสริยยศบรรดาศักดิ์ให้เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าฝ่ายในไว้พระองค์หนึ่งตามเยี่ยงอย่างเช่นเคยมีมาแล้วแต่แผ่นดินก่อนๆ จึงกำหนดการพระราชพิธีตรียัมพวาย ตามปีซึ่งเคยตั้งในวันเสาร์ เดือนยี่ ขึ้น ๗ ค่ำ วันอาทิตย์ เดือนยี่ ขึ้น ๘ ค่ำ วันจันทร์ เดือนยี่ ขึ้น ๙ ค่ำ๓ วันนั้น ให้ไปตั้งที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท จะได้บูชาพระพุทธรูปแลเทพยดา ด้วยข้าวเม่าข้าวตอกแลผลไม้ต่างๆ แลอาราธนาพระสงฆ์รับบิณฑบาตแลไทยธรรมแลสวดพระพุทธมนต์ทั้ง๓ วัน ๓ เวลา เสร็จแล้วจึงจะให้มีการพระราชพิธีเฉลิมพระนามพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิงอีก ๒ วัน ๓ เวลา คือวันอังคาร เดือนยี่ ขึ้น ๑๐ ค่ำ เวลาบ่าย ๒ โมงเศษ จะได้แห่เสด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิงเป็นขบวนพยุหยาตรา มาแต่เกยท้องฉนวนหน้าพระที่นั่งนงคราญสโมสรในพระราชวัง ออกประตูราชสำราญ อ้อมมาเข้าประตูพิมานไชยศรี แล้วประทับเกยพระที่นั่งอาภรณ์พิโมกขปราสาท เชิญเสด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิง ขึ้นไปทรงฟังพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์บนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ครั้นพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์จบแล้ว แห่เสด็จกลับตามทางที่แห่เสด็จไป ครั้นรุ่งขึ้น วันพุธ เดือนยี่ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เวลาย่ำรุ่งจะได้แห่เสด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าหญิง ออกจากเกยพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ไปประทับเกยพระที่นั่งอาภรณ์พิโมกขปราสาทแล้วเชิญเสด็จเข้าที่สรงสระสมมุติว่าอโนดาตเขาไกรลาสด้านตะวันตกพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทแล้วเชิญเสด็จมาประทับสรงน้ำพระพุทธมนต์ เทวมนต์ บนพระมณฑปที่แต่งไว้ข้างพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เสร็จแล้วทรงเครื่องเสด็จมาเฝ้าในมุขด้านตะวันออก พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทจะได้พระราชทานพระสุพรรณบัฏ แสดงพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑล๑ต่อมาเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติเป็นพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว314 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโสภณภัควดี๑ แล้วจะได้พระราชทานเครื่องยศต่างๆ ตามราชตระกูล ให้เสร็จในเวลาก่อนเช้าโมง ๑ เป็นฤกษ์อันดี แล้วจึงจะได้เลี้ยงพระสงฆ์ๆ ฉันเสร็จแล้วจะได้ทรงถวายไทยธรรม พระสงฆ์อนุโมทนาถวายไชยมงคล เสร็จแล้วจึงจะได้แห่เสด็จพระเจ้าลูกเธอกลับโดยทางอ้อมรอบนอกอย่างแห่ในวันหลังนั้น เวลาบ่าย ๒ โมงเศษ จะได้เชิญเสด็จพระเจ้าลูกเธอออกจากเกยหน้าฉนวนในพระราชวัง อ้อมไปทางที่แห่วันก่อน เชิญเสด็จขึ้นพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท แล้วจะได้ตั้งบายศรีสมโภชเวียนเทียน เสร็จแล้วแห่เสด็จกลับอีกเวลาหนึ่ง แลในวันทั้งสองคือ วันอังคารเดือนยี่ ขึ้น ๑๐ ค่ำ เวลาบ่าย แลในวันพุธ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เวลาเช้า เวลาบ่าย จะได้มีการเลี้ยงดูพระราชวงศานุวงศ์ แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลชาวต่างประเทศ บรรดามาประชุมในมงคลการอันนี้ตลอดลงไปจนเกณฑ์แห่ทั้งสามเวลา พวกเกณฑ์แห่แลพวกการเล่นต่างๆ นั้น จะได้รับพระราชทานเงินตราแจกเป็นรางวัลด้วยทุกคน การเฉลิมพระนามพระราชทานพระสุพรรณบัฏเสร็จ เพียงนี้แลการพระราชพิธีโสกันต์นั้น ทรงพระราชดำริว่า พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าทักษิณชานราธิราชบุตรี๒ หนึ่ง พระองค์เจ้าโสมาวดีศรีรัตนราชธิดา ๓ หนึ่ง สองพระองค์นี้เป็นพระเจ้าลูกเธอภายในเป็นที่ ๒ ที่ ๓ อ่อนพระชนม์พรรษากว่าพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์อรรควรราชสุดา ๔ เพียง ๙ เดือน ๑๐ เดือนไม่ถึงปี พระเจ้าลูกเธอทั้ง ๓ พระองค์ซึ่งออกพระนามมานี้ ทรงพระเจริญวัยเป็นพระพี่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ แลพระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าหญิงทั้ง ๓ พระองค์นี้ ได้รู้จักมักคุ้นเป็นที่นับถือชอบพอกับพระราชวงศานุวงศ์ฝ่ายหน้าฝ่ายใน แลท่านเสนาบดีแลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ตลอดไปจนกงสุลลูกค้านานาประเทศก็ย่อมนับถือมาเฝ้าแหนทักทายไต่ถามอยู่เนืองๆ มีพระนามแลพระเกียรติยศปรากฏกว่าพระเจ้าลูกเธอพระองค์อื่นๆ ก็การโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์นั้น ได้ทำแล้วแต่ในเดือน ๔ ปีระกา ตรีศก ก็ในครั้งนี้เป็นคราวควรจะมีการโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าทักษิณชาพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าโสมาวดี ครั้นจะทำให้ต่ำต้อยน้อยลงมากว่าการซึ่งมีในปีหลังทรงพระราชดำริเห็นว่ายังหาควรไม่ เพราะพระเจ้าลูกเธอ ๒ องค์นี้ ทรงพระกรุณายกย่องชุบเลี้ยงไว้ให้มียศบรรดาศักดิ์เสมอกันกับพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์แต่เดิมมา จึงได้กำหนดว่า จะให้มีการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่เหมือนเช่นการซึ่งมีมาในปีหลัง ยังพระเจ้าลูกเธออีกพระองค์หนึ่ง พระนามว่าพระองค์เจ้าประภัศศร ๕ พระชนมายุยังอ่อนเพียง ๙ ปี แต่ทรง๑ต่อมาทรงได้รับสถาปนาเป็นสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑล โสภณภควดี กรมหลวงวิสุทธิกษัตรีย์๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทักษิณชา พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาจันทร์๓พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสมรรัตนสิริเชษฐ พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเที่ยง๔พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ อรรคราชสุดา พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาแพ๕พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภัศศร พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเกศ315 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พระเจริญรูปพรรณกว่าพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าทักษิณชา พระองค์เจ้าโสมาวดี ควรที่จะโสกันต์ได้ จึงทรงพระราชดำริว่า การครั้งนี้เป็นการใหญ่ พลอยโสกันต์เสียด้วยได้ก็เป็นดี จึงโปรดฯให้พระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้านี้โสกันต์ด้วยอีกพระองค์หนึ่ง รวมเป็น ๓อนึ่ง หม่อมเจ้าหลานเธอ หม่อมเจ้าหญิง ในพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร ๑แต่ก่อนกำหนดไว้ว่าจะโสกันต์ที่วังนั้นในปีนี้ ก็บัดนี้ช่องโอกาสที่จะโสกันต์ที่วังนั้นไม่มีแล้ว จึงทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยกมาสมทบห้อยท้ายเข้าในการโสกันต์ด้วย กำหนดการพระราชพิธีโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ ๓ พระองค์ หม่อมเจ้าหลานเธอองค์หนึ่ง จะได้ตั้ง ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ตั้งแต่วันจันทร์ เดือนยี่ แรม ๘ ค่ำ ๒ ไป วันนั้นเวลากลางวันจะได้นิมนต์พระสงฆ์๗๐ รูป มาชุมนุมที่พระที่นั่งอนันตสมาคม ๓ พระองค์เจ้า หม่อมเจ้า ซึ่งจะโสกันต์ จะได้ทรงถวายไตรจีวรพัดย่ามเป็นปฐมมหามงคลก่อน ครั้นพระสงฆ์สรงน้ำครองไตรแล้วจะได้ไปประชุมกันในพระราชพิธีที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ครั้นเวลาบ่าย ๒ โมงเศษ จะได้ตั้งขบวนแห่เสด็จพระองค์เจ้า หม่อมเจ้า ซึ่งจะได้โสกันต์เป็นพยุหยาตราแต่เกยปลายฉนวนหน้าพระที่นั่งนงคราญสโมสรข้างใน อ้อมไปออกประตูราชสำราญแล้วเข้าประตูวิมานไชยศรี ประทับที่เกยพระที่นั่งอาภรณ์พิโมกขปราสาท แล้วเชิญเสด็จพระองค์เจ้า หม่อมเจ้า ซึ่งจะได้โสกันต์ขึ้นไปทรงฟังพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์บนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ครั้นพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์จบแล้วจะได้เสด็จกลับตามทางที่แห่เสด็จไป การแห่ดังนี้จะได้มีในวันอังคาร เดือนยี่ แรม ๙ ค่ำวันพุธ เดือนยี่ แรม ๑๐ ค่ำ ด้วยเหมือนกันทั้ง ๓ วัน ครั้นวันพฤหัสบดี เดือนยี่ แรม ๑๑ ค่ำเวลาพอย่ำรุ่ง จะได้แห่เสด็จพระองค์เจ้าหม่อมเจ้าซึ่งจะได้โสกันต์ออกจากเกยพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ไปประทับเกยพระที่นั่งอาภรณ์พิโมกขปราสาท แล้วเชิญเสด็จไปโสกันต์พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทแล้วสรงน้ำตามอย่างธรรมเนียม เสร็จแล้วเลี้ยงพระสงฆ์ถวายไทยธรรม พระสงฆ์ได้อนุโมทนาถวายไชยมงคลเสร็จแล้วจะได้แห่เสด็จกลับอ้อมโดยทางเก่า เหมือนอย่างเช่นแห่วันก่อนทั้ง ๓ วันครั้นเวลาบ่าย ๒ โมงเศษ จะได้แห่เสด็จพระองค์เจ้า หม่อมเจ้า ที่โสกันต์แล้วไปสมโภชที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทอีกเวลาหนึ่ง เป็นเสร็จการพระราชพิธี ก็การพระราชพิธีโสกันต์นี้เป็นไป ๔ วันมีแห่ ๕ เวลา เมื่อเวลาแห่ประทับก็ดี แห่กลับแล้วก็ดี จะได้มีการเลี้ยงดูพระราชวงศานุวงศ์แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลพวกเกณฑ์แห่ทั้งปวง แลชาวต่างประเทศที่มาประชุมในการมงคลนี้ด้วยทุกเวลา พวกเกณฑ์แห่แลพวกการเล่นต่างๆ จะได้รับพระราชทานเงินตราแจกเป็นรางวัลทุกนายทุกนางทุกคน๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร พระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าชายสุประดิษฐ วรฤทธิราชมหามกุฎบุรุษยรัตนราชวโรรสพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาน้อยได้ทรงกำกับกรมพระคลังมหาสมบัติ ในสมัยรัชกาลที่ ๔๒ตรงกับวันจันทร์ที่ ๑๒ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๕๓หมายถึง พระที่นั่งองค์เดิมในพระบรมมหาราชวัง ภายหลังถูกเพลิงไหม้เสียหายไป316 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ในการเฉลิมพระนามแลการโสกันต์ ซึ่งจะทำในเดือนยี่ ปีจอ จัตวาศก ครั้งนี้นั้น ผู้ใดถวายของสมโภชก็ได้ ไม่ถวายก็ได้ ถวายมากก็ได้น้อยก็ได้สุดแต่ใจของตัวผู้นั้นๆ จะชอบใจไม่ทรงพระราชดำริติเตียนเร่งรัดร้องขอกะเกณฑ์อะไร ขอเสียอย่าให้ปรึกษากันบ่นอู้ๆ อี้ๆ และแลดูกันทำตามกันแลตามยศ ดังการกะเกณฑ์เลยเป็นอันขาดทีเดียว ใครจะสมโภชเท่าไรก็จงทำตามใจเป็นส่วนของตัวคนเดียวหรือจะไม่ทำก็ตามใจตัวเถิด อย่าถามกันแลดูกันปรึกษากันด้วยเรื่องนี้เลยการถวายของสมโภชเป็นการมงคลไม่มีความผิด มีแต่ความชอบ โทษเพราะไม่สมโภชไม่มีเลยผู้ใหญ่จะว่าผู้น้อยทำเกินหน้าก็อย่าว่ากันอย่าถือกัน เพราะการนี้มิใช่ราชการตกทอดกะเกณฑ์ของถวายสมโภชนั้นก็จะไม่เก็บไว้เป็นหลวงดอก จะเป็นของพระเจ้าลูกเธอที่จะโสกันต์ แลจะรับพระสุพรรณบัฏนั้นแล ถ้าใครคุ้นเคยนับถือในพระเจ้าลูกเธอทั้ง ๔ พระองค์นั้น โดยฉันญาติหรือคุ้นเคยชอบพออย่างไร ก็จงทำตามใจที่ชอบกับพระองค์เจ้าลูกเธอทั้ง ๔ พระองค์นั้นเถิดถ้าไม่รู้จักหรือรู้จักก็ดี ขัดขวางใจอยู่อย่างไรไม่พอใจสมโภชก็แล้วไปเถิด อย่าวิตกกระดากกระเดื่องอะไรไปเลย ไม่ต้องการ ถ้าท่านทั้งหลายทั้งปวงมารับราชการตามตำแหน่งที่เกณฑ์ให้มาทำมาแห่แลมาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทตามกำหนดวันเวลาที่ว่ากำหนดมาข้างต้นนั้น แลมารับพระราชทานของเลี้ยง เป็นการมงคลในพระราชพิธีนั้นไม่ขาด ไม่กระดากหน้าไป ก็เป็นดีเป็นความชอบในราชการอยู่แล้ว ไม่มีผิดอะไรเลยท่านทั้งปวงพอใจจะให้ประกาศไปหรือ ว่าการครั้งนี้อย่าต้องเข้าเนื้อเข้าหนังท่านเลยใครอย่ามาสมโภชพระเจ้าลูกเธอเป็นเงินทองสิ่งของผ้าผ่อนแต่สักสิ่งหนึ่งเลยเป็นอันขาดทีเดียวถึงใครเอามาก็จะไม่รับไม่ให้รับ ท่านทั้งปวงพอใจจะให้ประกาศอย่างนี้หรือจึงจะสบายใจ ซึ่งจะประกาศดังนี้ไม่ได้ ด้วยเยี่ยงอย่างไม่เคยประกาศมา ของสมโภชนั้นในหลวงก็ไม่เคยเก็บไว้เป็นของหลวง ดังการในราษฎรที่บิดามารดาเก็บเอาของขวัญของบุตรไว้เป็นของตัว แล้วทำทุนซื้อขายต่อไปนั้นเลย ก็ถ้าจะประกาศดังนี้ ในหลวงก็ชื่อว่าทำอันตรายของพระเจ้าลูกเธอไป คนทั้งปวงเป็นอันมากซึ่งเขานับถือพระเจ้าลูกเธอพระองค์นั้นๆ โดยฉันที่เป็นญาติฝ่ายข้างเจ้าจอมมารดานั้นก็มีการก็เคยมีมาแต่ก่อน ซึ่งจะประกาศดังนี้ก็หาต้องที่ไม่ ครั้งแผ่นดินก่อนๆ การโสกันต์ใหญ่ๆ ก็เคยมีมาหลายครั้ง พระเจ้าอยู่หัวท่านก็ไม่ได้ประกาศห้ามว่าอย่าให้สมโภชก็ดี อย่าให้พระเจ้าลูกเธอรับของขวัญก็ดีเลย พระเจ้าลูกเธอของท่านก็เคยได้รับของขวัญมากบ้างน้อยบ้าง ตามพระบารมีของพระเจ้าลูกเธอพระองค์นั้นๆ เป็นอย่างมา ก็ในเวลาแผ่นดินก่อนๆ นั้น การโกนจุกลงท่าข้างนอกที่ไหนๆ ทำ ถ้าเด็กผู้ซึ่งจะโกนจุกนั้นไม่ได้ถวายตัวเป็นข้าราชการก่อน เมื่อจะโกนจุกไม่ถวายดอกไม้ธูปเทียน กราบถวายบังคมลาแล้วในหลวงก็ไม่ทราบด้วยการโกนจุกของผู้ใดเลยแต่ในแผ่นดินปัตยุบันนี้ ผู้ศีรษะจุกมากราบถวายบังคมลาตามธรรมเนียมแล้วก็ดี ผู้โกนจุกไม่ได้เป็นข้าราชการ ไม่ทรงรู้จักเลยทีเดียวก็ดี เมื่อผู้ใดจะโกนจุกบุตรหรือหลาน ก็ย่อมจัดแจงสิ่งของที่เป็นเครื่องคาวหวานอาหารต่างๆ ที่เรียกว่าของเลื่อน มาทูลเกล้าฯ ถวายแทบทุกแห่งทุกรายทั้งวังเจ้าบ้านขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อย ก็ได้พระราชทานเงินบ้าง ทองบ้างเป็นของขวัญ ไปช่วยตามอย่างธรรมเนียม เหมือนข้าราชการแลราษฎรไปช่วยกัน ไม่เป็นเหมือนการหลวงแต่ก่อน317 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ท่านทั้งปวงก็ย่อมทราบอยู่แล้ว ในปีหนึ่งมีเดือนโกนจุกอยู่ ๕ เดือน คือ เดือน ๙, ๑๒, ๒, ๔, ๖ก็ในเดือนเหล่านี้ แต่ละเดือนๆ มีผู้นำเอาของเลื่อนมาทูลเกล้าฯ ถวายเดือนละ ๒ ราย ๓ ราย๔ ราย ๕ ราย ไม่ขาด ก็ได้พระราชทานพระราชทรัพย์ให้ข้าราชการฝ่ายใน คุมไปทำขวัญปีหนึ่งสิ้นหลายสิบชั่ง ถึงกระนั้นก็ไม่ได้ทรงพระราชดำริเสียดายพระราชทรัพย์เลย ไม่ได้ทรงสำคัญว่าแรงติดผู้ใดดังไพร่ๆ สำคัญกันนั้นเลย เมื่อได้ช่องได้โอกาสที่จะได้ทรงสำแดง พระเมตตากรุณาแก่ท่านทั้งหลายทั้งปวงดังนี้ ก็ทรงพระโสมนัสด้วยพระเมตตากรุณา ที่ได้ทรงสำแดงนั้นเป็นดีอยู่่แล้วอนึ่ง ท่านทั้งหลายทั้งปวงเห็นจะวิตกไปว่า พระเจ้าลูกเธอในแผ่นดินปัตยุบันนี้มาก ตั้งแต่ปีระกาตรีศกไป ก็เห็นจะต้องขลุกขลุ่ยด้วยการโสกันต์วุ่นไปทุกปี ถ้าท่านวิตกดังนี้ ก็ขอเสียเถิดอย่าวิตกเลย ทรงพระราชดำริไว้ว่า การโสกันต์เป็นการพิเศษดังนี้ จะทำก็แต่แก่พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าใหญ่ๆ สำคัญๆ เมื่อเวลาว่างราชการพอจะทำได้ จะไม่ทำไปทุกพระองค์จงเชื่อเถิดอนึ่ง ผู้ที่มักนึกมักคิดแบบแผนภาคภูมิ จะนึกบ้างคิดบ้างกระมังว่า พระเจ้าลูกเธอซึ่งโสกันต์นี้ เป็นแต่พระองค์เจ้ามีเจ้าจอมมารดาเป็นพระสนมมิใช่เจ้าฟ้า ก็ซึ่งมีนางมยุรฉัตรนางเชิญเครื่องนางสระนั้นเกินไป ถึงครั้งโสกันต์เจ้าฟ้าอาภรณ์๑ เจ้าฟ้ามหามาลา ๒ เจ้าฟ้าปิอว ๓ ก็ไม่ได้มีนางมยุรฉัตรนางเชิญเครื่องแลนางสระ ก็หรือจะว่าครั้งนั้นไม่มีเพราะไม่มีเจ้าของก็จงยกไว้ ในแผ่นดิน พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ก็ได้มีการแห่โสกันต์พระเจ้าลูกเธอเป็นหลายครั้งหลายคราว นอกจากการโสกันต์เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี๔ ครั้งหนึ่งคราวเดียวแล้ว ก็ไม่มีนางมยุรฉัตรเชิญเครื่องแลนางสระเลย ถึงครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ในพระบรมมหาราชวังนี้ มีการโสกันต์พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดี๕ ครั้งหนึ่ง ในพระบวรราชวังก็มีการแห่โสกันต์พระองค์เจ้าบ้างเมื่อใน ปีชวด จัตวาศก ในพระบวรราชวังปัตยุบันก็มีการโสกันต์กรมหมื่น๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าอาภรณ์ พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี ในสมัยรัชกาลที่ ๓ ทรงรับราชการได้ทรงช่วยกำกับกรมพระคชบาล๒สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี ทรงรับราชการในกรมวังกรมพระคชบาล กรมสังฆการีธรรมการ ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ ๕ ทรงได้เป็นผู้สำเร็จราชการในพระราชสำนักและว่าพระคลังทั้งปวง และได้เป็นผู้สำเร็จราชการกรมมหาดไทย๓พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าปิอว พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี๔พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี พระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าหญิงจันทบุรี พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาทองสุก ซึ่งเป็นราชธิดาพระเจ้าอินทวงศ์ คือพระไชยเชษฐาธิราชที่ ๓ แห่งนครเวียงจันทน์ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี ได้เป็นพระราชชายานารีในรัชกาลที่ ๒มีเจ้าฟ้า ๔ พระองค์๕สมเด็จพระนางเจ้าโสมนัสวัฒนาวดี สมเด็จพระบรมราชินีในรัชกาลที่ ๔ ประสูติแต่พระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้าลักขณานุคุณ เป็นพระเจ้าหลานเธอในรัชกาลที่ ๓318 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบวรวิไชยชาญ ๑ แลพระองค์เจ้าสุดาสวรรค์๒ ก็การทั้งปวงนั้นได้ทำเมื่อกำลังมีเจ้าของว่าเป็นอย่างยิ่งก็ครั้งโสกันต์พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดี พระบารมีพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวก็เป็นที่ล้นที่พ้น ก็เพราะท่านทรงพระราชดำริเห็นว่า พระองค์เจ้าผู้จะโสกันต์นั้นมิใช่เจ้าฟ้า ท่านจึงมิให้มีนางมยุรฉัตรเชิญเครื่องแลนางสระเป็นอย่างมาแล้ว ครั้งนี้มาให้มีขึ้นเป็นการเกินไป ถ้าท่านผู้ใดจะคิดดังนี้จะว่าดังนี้ด้วยแลดูการใกล้ๆ ก็ควรที่จะว่าควรที่จะคิดอยู่แล้ว มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ประกาศสารภาพมาว่า ซึ่งท่านคิดท่านว่าดังนั้นชอบด้วยขนบธรรมเนียมอยู่แล้ว เพราะแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาเก่าได้สืบทราบมาเป็นแน่ว่า การโสกันต์พระองค์เจ้าซึ่งไม่ได้เป็นเจ้าฟ้าแล้วไม่เคยมีนางมยุรฉัตรเชิญเครื่องนางสระเลยเป็นความจริง แต่ซึ่งโปรดให้ทำการเกินดังนี้นั้นด้วยทรงพระราชดำริเห็นว่า ผู้ที่เคยทำเกินยิ่งกว่านี้ยังมีอยู่ ไม่เชื่อก็ให้สืบถามเอาเถิดจะได้ความจริงเมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ในพระบวรราชวังมีการโสกันต์แห่ใหญ่โตถึง ๔ ครั้ง พระองค์เจ้าที่ได้โสกันต์ ๔ ครั้งนั้น ถ้าจะออกพระนามไปก็จะเป็นมงคลบ้าง ไม่เป็นมงคลบ้าง นับได้ ๑๑ เป็นแต่พระองค์เจ้าในเจ้าจอมมารดาเป็นพระสนมหมด แปลกๆ อยู่หน่อยหนึ่งแต่พระองค์เจ้ากำภูฉัตร ๓ เจ้าจอมมารดาเป็นนักพระองค์เมืองเขมร แลพระองค์เจ้าปัทมราช ๔ เจ้าจอมมารดาเคยเป็นผู้ที่บ่าวไพร่เรียกว่า เจ้า เมื่อครั้งเมืองนครศรีธรรมราชตั้งตัวเป็นใหญ่ไม่ขึ้นใครเท่านั้น ก็ท่านผู้ที่ได้โสกันต์ใน ๔ ครั้งนั้น บัดนี้ยังมีอยู่ ๔ พระองค์ คือ พระองค์เจ้าดวงจันทร ๕ หนึ่ง พระองค์เจ้าดาราหนึ่ง พระองค์เจ้าปัทมราชหนึ่ง กรมขุนนรานุชิต ๖ หนึ่ง ใครไม่เชื่อก็ไปสืบถามท่านดูเถิด จะได้รู้ความเป็นจริง ในการโสกันต์ ๔ ครั้งในพระบวรราชวังนั้น มีนางเชิญมยุรฉัตร นางเชิญดอกบัว นางเชิญพระแสง เชิญเครื่อง เชิญพัดแลนางสระทั้ง ๔ ครั้ง ๔ คราวเป็นแน่ ตัวผู้เชิญมยุรฉัตร บัดนี้ก็ยังมีตัวอยู่ คือเจ้าจอมมารดาตานี๗ ไม่เชื่อก็ไปสืบถามดูเถิดเมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ในพระบรมมหาราชวังนี้ มีการ๑กรมพระราชวังบวรสถานมงคลในรัชกาลที่ ๕ เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวประสูติแต่เจ้าคุณจอมมารดาเอม๒พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุดาสวรรค์ เรียกกันว่า พระองค์ปุก พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดามาลัย๓หนังสือราชสกุลวงศ์ ใช้ว่า พระองค์เจ้ากัมพุชฉัตร พระราชธิดาในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทประสูติแต่เจ้าจอมมารดานักองอี เป็นเชื้อพระราชวงศ์กัมพูชาที่เข้ามาเมื่อเสด็จไปตีกรุงกัมพูชา ได้เป็นพระสนมเอกในพระบวรราชวัง เรียกกันว่า สมเด็จพระศรีวรราชธิดา๔พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าปัทมราช พระราชธิดาในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท ประสูติแต่เจ้าจอมมารดานุ้ย ซึ่งเป็นธิดาเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (พัฒน์)๕พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดวงจันทร์ พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่เจ้าจอมมารดากล่ำ๖พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมขุนนรานุชิต พระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าชายสังกะทัต พระราชโอรสในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาฉิม๗เจ้าจอมในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เป็นธิดาเจ้าพระยามหาเสนา (บุนนาค)319 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ลงสรงครั้ง ๑ โสกันต์ใหญ่ ๒ ครั้งฉันใด ที่ในพระบวรราชวังก็มีการโสกันต์ ๒ ครั้งคล้ายกันก็ท่านผู้ได้โสกันต์ในพระบวรราชวังนั้น คือกรมหมื่นกษัตริย์ศรีศักดิเดช ๑ หนึ่ง พระองค์เจ้าน้อย ๒หนึ่ง ก็ท่านทั้ง ๒ พระองค์นี้บัตรหมายก็ว่าพระองค์เจ้า แต่ว่าการครั้งนั้นจะว่าเป็นพระองค์เจ้าหรือเจ้าฟ้าก็อมเอออยู่ไม่รู้ที่จะตัดสินเลย แต่แห่แหนนั้นก็มีมยุรฉัตรแลเชิญเครื่องนางสระตั้งเขาไกรลาสสมโภช ๓ วันเป็นการใหญ่โต ผู้ที่ได้เชิญมยุรฉัตร เชิญดอกบัว แลเชิญเครื่องก็ยังมีตัวอยู่โดยมากสืบถามเอาเถิด ก็แลการเมื่อปีหลังแลการครั้งนี้นั้น การที่ควรเพียงไรก็ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทอยู่สิ้น ก็พระราชวงศานุวงศ์แลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายใน กราบทูลพระกรุณาโดยมากว่า การแห่โสกันต์ที่มีนางเชิญมยุรฉัตรเชิญเครื่องแลนางสระนั้น ยังไม่ได้เห็นเลยเป็นแต่ได้ยินเล่าต่อๆ มา ถ้ามีขึ้นให้เห็นประจักษ์ตาเลยเป็นแบบอย่างได้จะดี ผู้กราบทูลดังนี้โดยมาก จึงทรงพระราชดำริว่า การที่จะแห่ดังนี้นั้นก็ควรจะรอไว้ต่อเมื่อเวลาโสกันต์พระเจ้าลูกเธอซึ่งเป็นเจ้าฟ้า แต่เห็นว่าวันเวลาจะมาถึงนั้นก็ยังนาน คิดกำหนดกาลไปก็ต่อปีฉลู สัปตศกปีเถาะ นพศก ปีมะโรง สัมฤทธิศก ปีมะแม ตรีศก จึงจะมี ก็จะคิดรอรั้งหวังเวลาไกลก็จะไว้ใจยากผู้ที่อยากคอยดูก็อยากไป ผู้ที่จะไม่พอใจให้ถึงเวลานั้นเข้าก็มีชุม ก็เมื่อสิ่งไรมีผู้อยากเห็นด้วยกันมากเมื่อมีอำนาจจะทำได้ก็ควรรีบทำให้เห็น ก็เพราะทรงระแวงอยู่ว่า จะเป็นอันเกินอย่างธรรมเนียมจึงโปรดให้มีการเฉลิมพระนามพระเจ้าลูกเธอ ซึ่งเป็นเจ้าฟ้าเข้ากำกับการด้วย ให้การโสกันต์พลอยกลมเกลียวไป อนึ่ง การโสกันต์นั้นก็โปรดให้ลดลง ให้มีแต่วันเดียวไม่ให้มี ๓ วันเหมือนครั้งโสกันต์พระองค์เจ้าพัฒนาวดี แลการโสกันต์ที่มีในพระบวรราชวัง แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก แลแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยนั้น เมื่ออธิบายชี้แจงให้เห็นดังนี้แล้ว จะมีผู้พูดผู้คิดว่าเกินไป ขอให้พวกนั้นไปคิดไปพูดถึงการโสกันต์ ในพระบวรราชวังในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ๔ ครั้งนั้นก่อนเถิด ควรเห็นว่าเกินยิ่งกว่าครั้งนี้ เพราะพระองค์เจ้าในพระบวรราชวัง มิใช่เจ้าฟ้าก็ทรงศักดินาเพียง ๔๐๐๐ พระองค์เจ้าในพระบรมมหาราชวัง ทรงศักดินา ๖๐๐๐ ตามกฎหมาย คิดดูเถิด ก็การโสกันต์นี้เจ้าฟ้าให้ทำอย่างไร พระองค์เจ้าให้ทำอย่างไร กฎหมายก็ไม่มี ถึงในพระบวรราชวังบัดนี้จะมีการโสกันต์เมื่อกำลังจะทำไปได้เพียงเท่าไร จะทำไปเท่านั้นก็ได้ ถึงจะมีมยุรฉัตรเชิญเครื่องนางสระเหมือนกันก็ไม่ห้ามไม่ทรงพระราชดำริติเตียนว่าอย่างไร เพราะการแต่ก่อนเคยมีมาแล้วเป็นอย่าง แต่ปากใจคนต่างๆ จะพูดไปคิดไปอย่างไรนั้นไม่ทราบเลย กาลที่ล่วงมาแต่หลังๆ ได้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทอยู่เพียงเท่าใด ก็ทรงประกาศชี้แจงไว้ในประกาศนี้ให้ทราบทั่วกันว่า การในแผ่นดินที่อยู่อย่างใดอย่างหนึ่ง ได้ทรงสังเกตสืบทราบอยู่สิ้นไม่เซอะซมงมงาย๑พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นกษัตริย์ศรีศักดิเดช พระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าชายพงศ์อิศเรศ ในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์ ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาสำลี๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าน้อย พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาสวน320 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระองค์เจ้าแลหม่อมเจ้าแลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายหน้าฝ่ายในผู้มีบรรดาศักดิ์ใดๆที่รับหมายประกาศนี้ ได้ทราบความดังประกาศมานี้แล้ว ถ้าไม่มีธุระป่วยไข้แลกิจราชการสำคัญแลไม่กระดากอกกระเดื่องใจอย่างไรอย่างหนึ่งแล้ว ขอเชิญเสด็จแลเชิญท่านเข้ามาสโมสร ในการเฉลิมพระนามแลการโสกันต์พระเจ้าลูกเธอสักเวลาหนึ่งสองเวลาในวัน ๖ วัน คือในวันอังคารเดือนยี่ ขึ้น ๑๐ ค่ำวันหนึ่ง ในวันพุธ เดือนยี่ ขึ้น ๑๑ ค่ำวันหนึ่ง ทั้งเวลาเช้าเวลาบ่าย วันจันทร์เดือนยี่ แรม ๘ ค่ำ วันอังคาร เดือนยี่ แรม ๙ ค่ำ วันพุธ เดือนยี่ แรม ๑๐ ค่ำ ๓ วันเวลาบ่ายวันพฤหัสบดี เดือนยี่ แรม ๑๑ ค่ำวันหนึ่ง ทั้งเช้าทั้งบ่าย รวม ๖ วันด้วยกัน พอให้เป็นสิริสวัสดิ์พิพัฒนมงคล เพราะท่านทั้งปวงแต่ละพระองค์แต่ละองค์แต่ละนายมีมงคลกุศลเหตุได้สร้างมา จึงได้มีบุญพาสนายศบรรดาศักดิ์ ใหญ่บ้างย่อมบ้างดีกว่าสามัญมนุษย์ เมื่อมาสมโภชในพระราชพิธีมงคลการ ก็จะได้เป็นสวัสดิมงคล สมควรที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระเมตตากรุณาชุบเลี้ยง ไม่ได้ทรงชิงชังรังเกียจมุ่งร้ายหมายขวัญท่านผู้หนึ่งผู้ใดเลยเป็นความจริงประกาศมา ณ วันพุธ เดือนยี่ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ศักราช ๑๒๒๔ เป็นวันที่ ๔๒๔๒ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๒๗. ประกาศให้ข้าราชการที่ทำการวิวาหมงคลโกนจุกบุตร นำความกราบบังคมทูล ฯ แลข้าราชการในทำเนียบถึงแก่กรรมให้บอกกระทรวงวังคัดจากหมายรับสั่ง เดือน ๓ ปีจอ จัตวาศก ๑
ด้วยพระยาราชสุภาวดี๒ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าให้มีหมายประกาศแต่บรรดาข้าทูลละอองฯ ผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือน ซึ่งจะทำการวิวาหมงคลโกนจุกบุตรหญิงแลบุตรชาย ก็ให้เอาข้อความเข้ามากราบทูลพระกรุณาให้ทราบใต้ฝ่าละอองฯ จงทุกหมู่ทุกกรม กับ อนึ่ง ขุนนางอยู่ในทำเนียบที่ต้องตำแหน่งเฝ้าถึงแก่กรรมนั้น ก็ให้บุตรแลญาติพี่น้องเข้ามาบอกต่อท่านเจ้าพนักงานกรมวังให้ทราบ จะได้เอาความขึ้นกราบทูลพระกรุณาให้ทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๑ตรงกับเดือนมกราคม - กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๕๒ตำแหน่งสุดท้าย คือ เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) ที่สมุหนายก321 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๒๘. ประกาศไม่ให้หม่อมเจ้าหม่อมราชวงศ์ตลอดจนบุตรหลานเหลนไปเที่ยวตามหัวเมืองโดยไม่ได้ทูลลาณ ปีจอ จัตวาศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งให้ประกาศแก่เจ้าต่างกรม แลเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม หม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ แลบุตรหลาน แลเหลนหม่อมราชวงศ์ในพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวัง แลผู้สำเร็จราชการเมือง ปลัด ยกกระบัตร กรมการผู้ใหญ่ซึ่งอยู่ในตำแหน่งหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือให้ทราบทั่วกันว่า แต่ก่อนได้ประกาศไว้ว่า หม่อมเจ้าแลหม่อมราชวงศ์ก็ดี หรือบุตรหลานเหลนหม่อมราชวงศ์ก็ดี จะไปเที่ยวได้แต่หนทางที่กลับมาในเวลาวันเดียว คือแขวงกรุงเทพฯ แลแขวงเมืองนนทบุรี เมืองปทุมธานี เมืองนครเขื่อนขันธ์เมืองสมุทรปราการ เมืองสาครบุรี คลองบางขนาก ถ้ามีกิจธุระจะไปติดตามคนหนีหรือทวงหนี้สินเยี่ยมญาติพี่น้องฝ่ายมารดาที่ป่วยเจ็บ แลทำบุญทอดกฐินแลอื่นๆ หรือญาติพี่น้องมีเรือกสวนไร่นาจะออกไปทำมาหากินโดยสุจริตที่แขวงหัวเมือง นอกจากที่ออกชื่อก่อนนั้น ก็ให้หม่อมเจ้าหม่อมราชวงศ์ มาทูลพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศร ๑ แลพระเจ้าน้องยาเธอกรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๒ กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ ๓ หรือสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา แห่งใดแห่งหนึ่งก่อน ที่ควรจะกราบบังคมทูลพระกรุณาจะได้กราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ที่ไม่สมควรจะกราบบังคมทูลเป็นแต่การเล็กน้อย จะได้สั่งกรมวังให้หมายบอกเวรกรมมหาดไทย กรมพระกลาโหม กรมท่า มีหนังสือเบิกด่านให้ขึ้นไปสำหรับตัวหม่อมเจ้า (หม่อมราชวงศ์) เป็นสำคัญ ให้ผู้สำเร็จราชการ กรมการ ตรวจตราดูแลช่วยให้หม่อมเจ้าหม่อมราชวงศ์สำเร็จธุระแต่ในเท่าที่มีในหนังสือเบิกด่าน แลหนังสือถึงผู้สำเร็จราชการกรมการอย่าให้ประพฤติการเหลือเกินอยู่เนิ่นช้าพ้นเวลา แลธุระกำหนดในหนังสือเจ้าพนักงานเป็นอันขาดถ้าหม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์เที่ยวไปมาหรือขึ้นไปตั้งทำเรือกสวนไร่นาหลบหนีอยู่แขวงเมืองใดๆไม่มีหนังสือเจ้าพนักงานเบิกด่านมาถึงผู้สำเร็จราชการแลกรมการก็ดี หรือมีหนังสือจับได้เป็น๑พระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าชายโต พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเลี้ยง ได้ว่ากรมแสงปืนต้นมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๓๒พระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าชายนวม พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาปรางใหญ่ ในรัชกาลที่ ๔ ทรงกำกับราชการมหาดไทย ว่าพระคลังสินค้า และเป็นที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน๓พระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าชายปราโมช พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาอัมพา ในสมัยรัชกาลที่ ๔ ได้กำกับกรมพระนครบาล ได้ว่ากรมหมอ กรมช่างเคลือบ ช่างหุงกระจก กรมญวนหก ได้ชำระความรับสั่ง ได้ว่ากรมท่า322 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวหนังสือผิดพนักงาน คือขุนนางตำแหน่งอื่นแลข้าต่างกรมก็ดี หรือมีชื่อเจ้าพนักงานไม่แท้จับได้ว่าเป็นตราแต่งปลอมก็ดี หรือมีผู้กล่าวโทษว่ามีผู้อวดอ้างว่าตัวเป็นเจ้าชายเจ้าหญิง ออกไปเที่ยวอยู่ที่ใดๆ ก็ดี อย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว ให้ผู้สำเร็จราชการ กรมการ จับหม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ แลคนที่อ้างว่าตัวเป็นเจ้าชายเจ้าหญิงนั้นจำส่งลงไป ณ กรุงเทพ ฯ จะโปรดเกล้า ฯ พระราชทานรางวัลให้โดยสมควร ความแจ้งอยู่ในท้องตราที่เขียนลงวันอาทิตย์เดือน ๗ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีเถาะสัปตศก๕นั้นแล้ว บัดนี้สืบทราบแลมีผู้กราบบังคมทูลพระกรุณา ว่าหม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์แลบุตรหลานเหลนหม่อมราชวงศ์ทั้งชายทั้งหญิง ขึ้นไปตั้งบ้านเรือนแอบแฝงอยู่ ณ แขวงหัวเมืองเป็นหลายองค์ ถึงเทศกาลถือน้ำพระราชพิธีก็ไม่มาถือ ได้จัดให้ข้าหลวงแยกออกจับ ได้ตัวหม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ แลหม่อมหลวง ซึ่งเป็นบุตรหม่อมราชวงศ์ลงมาชำระไต่ถามก็รับสารภาพผิด ได้ให้ลงพระราชอาญาจำไว้บ้าง ให้คุมบ้าง แล้วมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทุกพระองค์ก็มีพระเจ้าน้องยาเธอ พระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอทั้งฝ่ายหน้า ฝ่ายใน หลายพระองค์ทุก ๆ แผ่นดิน พระเจ้าน้องยาเธอ พระเจ้าลูกยาเธอ พระเจ้าหลานเธอ ก็มีความเจริญพระราชวงศ์ ด้วยมีบุตรบุตรีแลนัดดาปนัดดาสืบแพร่หลายเป็นอันมากผู้ที่เป็นบุตรบุตรีเจ้าฟ้าแลพระองค์เจ้านั้นก็เป็นหม่อมเจ้า ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดถือน้ำพิพัฒน์สัตยา ที่ทำราชการมีความชอบ ก็ทรงพระมหากรุณาชุบเกล้าฯ เลี้ยงให้เป็นพระองค์เจ้าขึ้นก็มีบ้างที่เกียจคร้านถึงปีก็เป็นแต่มารับพระราชทานน้ำพระพิพัฒน์สัตยา ๒ ครั้ง รับพระราชทานเบี้ยหวัดครั้งหนึ่ง ลางทีก็ไม่มาป่วยเจ็บเสีย วานคนอื่นมารับแทนไปก็มีบ้าง ที่บุตรหม่อมเจ้าต่อลงไปนั้นก็เป็นหม่อมราชวงศ์มีศักดินา ๕๐๐ ไร่ บุตรหลานเหลน หม่อมราชวงศ์ก็ยังนับเนื่องอยู่ในวงศ์ราชตระกูลไม่ต้องสักมีสังกัดเหมือนไพร่ แต่ไม่ได้รับพระราชทานเงินเบี้ยหวัดแลถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา เป็นแต่พึ่งพาอาศัยบิดามารดาแลญาติ ซึ่งเป็นหม่อมเจ้าอยู่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แลพระราชวงศานุวงศ์ก็ไม่ได้ทรงรู้จักชื่อหม่อมราชวงศ์ที่บิดาแลญาติพามาถวายตัวรับราชการบ้างก็เล็กน้อย จึงได้รับพระราชทานเบี้ยหวัด หม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์บุตรหลานเหลนต่อลงไป ที่หากินโดยสุจริตเรียบร้อยอยู่ในกรุงก็มี ที่คบหาพากันสูบฝิ่นกินสุราประพฤติการเป็นพาลต่างๆ ก็มีเป็นอันมาก ลางทีเที่ยวไปแอบแฝงอยู่ ณ แขวงหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือ เที่ยวอวดอ้างตั้งตัวเป็นเจ้า มีคนนับถือเข้าแล้วตั้งกองซ่องสุมเกลี้ยกล่อมผู้คนขัดขวางไม่ยำเกรงผู้สำเร็จราชการกรมการชำระคดีความ ทำข่มเหงอาณาประชาราษฎรให้เกิดความขัดเคืองใต้ฝ่าละอองฯ เนืองๆ ลางทีเป็นผู้หญิงเป็นบุตรหลานขุนหมื่นผู้น้อยแลบุตรอาณาประชาราษฎรมีทุกข์อยากอยู่กับผู้มีชื่อ แต่รู้จักพระนามเจ้าต่างกรมเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมเก่าๆ เดิมเข้าหาผู้สำเร็จราชการ กรมการ ให้ช่วยธุระใช้หนี้สินยอมเป็นภรรยาผู้สำเร็จราชการ กรมการกลัวจะเป็นภรรยาต่ำชาติ คิดพูดจาอวดอ้างตั้งตัวว่าเป็นบุตรหลานเชื้อวงศ์อยู่ในเจ้าพระองค์นั้นๆ ให้กิตติศัพท์ปรากฏไปแก่ชาวป่าชาวดงว่า ผู้นั้นๆ ได้เจ้าหญิงมาเป็นภรรยาอย่างนี้ก็มี แลเหตุการณ์ที่เป็นมาแต่หลัง ได้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทมามากแล้ว บัดนี้ที่กรุงเทพฯ ก็ได้ประกาศว่าตั้งแต่นี้สืบไปภายหน้า หม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ก็ดี บุตรหลานเหลนหม่อมราชวงศ์ก็ดี จะออกไปหัวเมือง323 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ชั้นในได้ก็แต่เมืองนนทบุรี เมืองปทุมธานี เมืองนครเขื่อนขันธ์ เมืองสมุทรปราการ แต่หัวเมืองที่นอกจากออกชื่อ ๔ หัวเมือง พระองค์เจ้า หม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ จะไปเมืองใดให้มาแจ้งแก่พระยาอัพภันตริกามาตย์ ว่ามีกิจการสิ่งนั้นจะไปเมืองนั้น จะไปสักกี่วันกี่เวลาให้มีกำหนดพระยาอัพภันตริกามาตย์จะได้กราบบังคมทูลพระกรุณา ถ้าเป็นการร้อนไม่เสด็จออก ก็ให้พระยาอัพภันตริกามาตย์ส่งจดหมายเข้าไปกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท แล้วจะมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งพระยาอัพภันตริกามาตย์มาขอหนังสือหัวเมืองขึ้น กรมมหาดไทยจะมีหนังสือเจ้าพระยานิกรบดินทร หรือหนังสือพระยามหาอำมาตย์ ประทับตราพระราชสีห์มาเป็นสำคัญ หัวเมืองขึ้นกลาโหมจะมีหนังสือเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ประทับตราศรพระขรรค์ หรือจะใช้หนังสือพระยาสุรเสนา ประทับตราพระคชสีห์มาเป็นสำคัญ หัวเมืองขึ้นกรมท่า จะมีหนังสือเจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี หรือหนังสือพระยาพิพัฒน์โกษา พระยาราชานุประพันธ์ ประทับตราบัวแก้วมาเป็นสำคัญ ถ้าพระองค์เจ้า หม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ มาถึงแล้ว ให้ผู้สำเร็จราชการกรมการตรวจดูหนังสือ ถูกต้องแล้วก็ให้ผู้สำเร็จราชการ กรมการ อนุเคราะห์พระองค์เจ้าหม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ ให้สมควร ถึงกำหนดให้เชิญพระองค์เจ้า หม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์กลับลงไป ณ กรุงเทพฯ ถ้าพระองค์เจ้า หม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ขึ้นมา ไม่มีหนังสือตามกระทรวงมาเป็นสำคัญ มาโดยปรกติ แลมาเที่ยวข่มเหงราษฎรให้ได้ความเดือดร้อนก็ดี หรือผู้ใดไม่ได้เป็นเจ้าอวดอ้างตั้งตัวเป็นเจ้า มาแอบแฝงอยู่ ณ แขวงหัวเมืองก็ดี อนึ่ง มีที่เสด็จไปประพาสที่แห่งใดพระองค์เจ้า หม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ ต้องตามเสด็จไปด้วย เสด็จกลับแล้ว มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้เจ้าตั้งกรมแล้ว แลพระองค์เจ้าอยู่จัดแจงการทั้งปวงจึงจะอยู่ได้ ถ้าไม่ได้มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่ง เจ้าองค์ใดเที่ยวแชเชือนอยู่ตั้ง ๔ วัน ๕ วัน ไม่กลับไป ณ กรุงเทพ ฯเที่ยวต่อไปในหัวเมืองทั้งปวง ก็ให้ผู้สำเร็จราชการ กรมการยึดเรือพระองค์เจ้า แลเรือหม่อมเจ้าหม่อมราชวงศ์ไว้ ให้เร่งรีบบอกลงไป ณ กรุงเทพ ฯ โดยเร็ว พระองค์เจ้า หม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ที่ขึ้นมาตั้งบ้านเรือนแอบแฝงอยู่ในแขวงบ้านเมือง ให้ผู้สำเร็จราชการ กรมการจับตัวมาไต่ถามถ้าเป็นเจ้าให้เอาตรวนจำเอาผ้าขาวพันตรวนแต่งกรมการคุมลงไปส่ง ณ กรุงเทพ ฯ จะพระราชทานรางวัลให้ผู้สำเร็จราชการกรมการผู้จับพระองค์เจ้าเสมอองค์ละ ๓ ชั่ง องค์ละ ๑๐ ตำลึงบ้างตามผิดมากแลน้อย แต่ราษฎรที่อวดอ้างตั้งตัวเป็นเจ้านั้นให้พระราชทานรางวัล เมืองใดจับได้ก็ให้เป็นความชอบแก่เมืองนั้น ให้ผู้สำเร็จราชการเมือง กรมการตรวจตราการบ้านเมืองให้แข็งแรงจัดแจงการให้ถูกต้องตามท้องตราประกาศ ซึ่งโปรดเกล้า ฯ ขึ้นมาแต่ก่อนแลครั้งนี้จงทุกประการอย่าให้หม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ แลบุตรหลานหม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ ที่แอบแฝงอยู่ในแขวงบ้านเมืองได้เป็นอันขาด ที่กรุงเทพฯ นั้น ก็ได้ โปรดให้ชนผู้มีชื่อสืบสวนอยู่ ถ้าได้ความว่า พระองค์เจ้าแลหม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ บุตรหลานเหลนหม่อมราชวงศ์มาตั้งบ้านเรือนอยู่เมืองใด ผู้สำเร็จราชการเมือง กรมการไม่จับ ผู้รับสินบนนำจับได้ จะเอาตัวผู้สำเร็จราชการเมือง ปลัด ยกกระบัตรกรมการ ผู้ใหญ่ซึ่งอยู่ในตำแหน่งเป็นโทษ แล้วจะให้ปรับไหมใช้เงินรางวัลให้เป็นบำเหน็จแก่ผู้นำจับตามมากแลน้อย ประกาศมาให้ไว้ ณ วันค่ำ ปีจอ จัตวาศก324 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๒๙. ประกาศเรื่องการนุ่งขาวแลกระแสพระราชดำรัสในการที่ทรงแจกพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ณ ปีจอ จัตวาศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศให้ทราบทั่วกันว่า ในหลวงไม่ได้ถือเราถือเขาถือเก่าถือใหม่ดอก ก็เมื่องานกรมหมื่นวิษณุนาถนั้น ข้าไทที่เคยใช้สอยอยู่แต่เดิม ก็ได้ใช้สอยถึงกัน จึงได้ให้นุ่งขาวก็ควร ครั้งนี้ไม่เหมือนอย่างนั้น ใครที่เป็นผู้คุ้นเคยบ้างหรือเนื่องนับในเป็นญาติบ้าง จะนุ่งขาวก็ควร มิใช่จะกำหนดว่าใครเป็นข้าหลวงเดิมแล้วให้นุ่งขาวให้หมด มิได้ดอกอย่าตื่นกันวุ่นนักจะเลอะเทอะไป ที่พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ นายกวดนายรองขัน นายเอม มหาดเล็กน้องนายรองขัน จมื่นไชยาภรณ์ นายชิด นายเทศหลวงนาวานุรักษ์ก็ชอบอยู่แล้ว หลวงภาษีวิเศษ หลวงประมูลราชทรัพย์ ก็ชอบอยู่แล้วมีพระบรมราชโองการให้จดหมายกระแสพระราชดำรัสดังนี้ ตัวข้าพเจ้านี้มีคนเป็นอันมากทั้งพระทั้งคฤหัสถ์ข้างวัดข้างบ้านทั้งหญิงทั้งชาย ตั้งต้นแต่บ่าวผู้ใหญ่เก่าๆ ของข้าพเจ้าเองขึ้นไปย่อมคิดเห็นว่าข้าพเจ้ามีกำลังน้อย ทั้งกำลังกาย กำลังปัญญา คือเห็นว่าซูบผอมไม่มีเรี่ยวแรงแข็งกล้าโรคภัยมากเจ็บไข้บ่อยๆ แลว่าข้าพเจ้าคิดๆ พูดๆ อะไรผิดๆ ถูกๆ ไม่เหมือนท่านทั้งปวงคิดท่านทั้งปวงพูด ด้วยเหตุนี้คนเป็นอันมาก แม้นถึงมิใช่ชังตัวข้าพเจ้า ก็คิดเห็นว่าข้าพเจ้าเป็นคนนอกเศษนอกเลยไม่ควรจะคิดจะหมายให้ได้ลากขากดีโดยผู้ที่มีความเมตตากรุณาแก่ข้าพเจ้าจริงๆก็มีแต่ความปรารถนาอธิษฐานให้ข้าพเจ้าได้ที่พึ่งที่พิงที่อิงที่อาศัย อย่าให้ผู้ใหญ่ในแผ่นดินรังเกียจชิงชัง ท่านทั้งปวงเป็นอันมากที่มีความเมตตาแก่ข้าพเจ้าจริงๆ ก็ปรารถนาสุขประโยชน์แก่ตัวข้าพเจ้าเพียงเท่านี้ ไม่มีใครได้คิดจะให้เป็นโตเป็นใหญ่ ก็เจ้านายผู้หญิงที่ไหนแหลมๆ อยู่มีทรัพย์สมบัติบ่าวไพร่มาก ท่านทั้งหลายทั้งปวงนึกหมายว่าจะให้ได้แก่ท่านผู้อื่นจะได้ชมบุญตามวัยอายุก็ดี ตามทรัพย์สมบัติสติปัญญาก็ดี ที่คู่ควรกัน ไม่มีใคร ได้นึก ได้หมาย ได้ลือ ได้เล่าได้อยาก ให้ได้แก่ข้าพเจ้า เพราะเห็นว่าข้าพเจ้าเป็นคนแก่ เป็นคนโรค เป็นคนจน ความที่จริงๆ ก็ท่านผู้หลักผู้ใหญ่บ้าง ท่านที่ล่วงแล้วบ้าง ยังบ้าง ไม่คิดไม่เห็นอย่างคนเป็นอันมากที่ว่ามานั้นคิดแลมารู้มาเห็นความจริงในสติปัญญาแลปรกติธรรมดาของข้าพเจ้า แลบางท่านเห็นแก่บิดามารดาข้าพเจ้าจริงๆ แล้วมาชุบย้อมยกยอข้าพเจ้าให้เป็นโตเป็นใหญ่ แล้วยังคิดอ่านให้ข้าพเจ้าได้เมียสาวๆ เป็นเจ้าเป็นนายซึ่งหลักแหลมที่ผู้อื่นหมายว่าควรแก่ท่านผู้อื่นนั้น ใจเจ้านายเช่นนั้นได้เป็นของข้าพเจ้า ความปรากฏในแผ่นดินดังการที่ล่วงมาแล้ว เป็นเกียรติยศแก่ข้าพเจ้านักหนาข้าพเจ้าขอบคุณท่านผู้หลักผู้ใหญ่ทั้งปวงนั้นยิ่งนักไม่ลืมเลย แต่มาเสียใจนักหนาด้วยเหตุการณ์ที่เป็นมาแต่หลังหลายครั้ง ซ้ำซากมาจนครั้งนี้ ดูเหมือนความคิดความชอบใจของผีสางเทวดาหรือเคราะห์หรือกรรมอะไรๆ ที่เป็นอังกฤษเขาเรียกว่า สเปอเรเยนซี แปลว่าผู้ทำข้างบน คือมิใช่วิสัยที่มนุษย์ที่จะทำได้นั้น มาทำแก่ข้าพเจ้าให้สมคิดคนทั้งปวงเป็นอันมากไปเสียหมด ไม่ให้สมคิด325 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ท่านผู้หลักผู้ใหญ่ เป็นเหตุให้คนทั้งปวงเป็นอันมากจะลักว่าข้าพเจ้าลับหลังหยาบๆ เหมือนอย่างคำตลาดว่ากันว่าสมน้ำหน้าที่เจ๋อเจ๊อมาเอาของที่ไม่ควรแก่ตัวนั้นไป เพราะข้าพเจ้าถูกลูกเสียเมียตายเป็นหลายหนหลายครั้งซ้ำซากมา ลูกคนไรที่แหลมๆ มีสติปัญญา มีทรัพย์สมบัติ หรือลูกคนใดมีตาคือบิดาของมารดา ลูกคนนั้นเป็นผู้มียศศักดิ์ชื่อเสียง แลมีญาติฝ่ายมารดามาก ลูกเช่นนั้นก็วิบัติไปหลายคน เมียที่ควรเป็นเกียรติยศออกหน้าออกชื่อได้ก็เสียไปหลายซ้ำดังนี้ เป็นที่คนเป็นอันมากจะยิ้มเย้ยได้ แลการที่เป็นทั้งนี้ก็มิใช่มนุษย์ทำเลย เป็นแต่ดูเหมือนตามใจมนุษย์เป็นอันมาก ไม่ตามใจท่านผู้หลักผู้ใหญ่ในบ้านในเมือง ถึงกระนั้นยังจะต้องขอบใจแก่ผีสางเทวดาแลเคราะห์กรรมอื่นๆ ซึ่งเป็นเหตุข้างบนพ้นวิสัยมนุษย์ที่จะทำอยู่ ที่บันดาลให้ตัวข้าพเจ้าอยู่สบายดี ไม่ป่วยไข้อะไรนักเหมือนอย่างแต่ก่อน ทนทานการงานทั้งกลางวันกลางคืน ไม่เป็นดังคนเป็นอันมากหมายแลทายแลทัก อนึ่ง บันดาลให้ข้าพเจ้าได้มีทรัพย์สมบัติบริบูรณ์พอเลี้ยงบุตรภรรยา ทำบุญให้ทานได้มาก ไม่ยากไม่จนไม่ต้องเป็นหนี้เป็นสินรุงๆ รังๆ แลมีทรัพย์สมบัติเหลืออยู่มากหลายพันชั่งมานานแล้ว แลให้ได้มีของต่างๆ ซึ่งแต่ก่อนไม่เคยมีเป็นหลายสิ่ง ถึงถูกช้างเผือกได้มาปีเดียวล้มเสียช้างหนึ่งได้มากลางทางล้มเสียช้างหนึ่ง ก็ยังมีช้างเผือกอื่นมายืนอยู่ในบ้านในเมืองเป็นเกียรติยศได้ แลขอบใจผีสางเทวดาเคราะห์กรรมอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งไม่บันดาลให้ข้าพเจ้าให้ทำให้พูดให้ประพฤติการ ที่ท่านผู้หลักผู้ใหญ่จะสำคัญแลติเตียนได้ว่าผิดๆ ไปเชือนๆ ไปแต่อันนี้นั้นเป็นเพราะข้าพเจ้าตั้งใจเป็นหนึ่ง แลประพฤติอยู่เสมอในที่เมื่อจะทำอะไรจะประพฤติอะไรจะปรึกษาท่านผู้หลักผู้ใหญ่ก่อน ต่อท่านผู้หลักผู้ใหญ่เห็นชอบด้วยแล้วจึงจะทำจะประพฤติ จะไม่ทำแต่ตามใจตัว ขัดขืนคำท่านผู้หลักผู้ใหญ่เลย แต่ครั้งนี้ถูกเสียใจด้วยความเป็นที่เสียใจ ดังว่ามาแล้วนั้นก็เป็นหลายครั้ง แลอายุวัยก็มากเท่าญาติพี่น้องที่เป็นผู้ใหญ่ๆ แต่ก่อนนั้นมาแล้ว ในเจ้านายผู้ชายที่เป็นเจ้าวังหลวง ก็ไม่มีใครแก่กว่าข้าพเจ้าแล้ว ก็ร้อนใจไปด้วยเห็นว่าคนทั้งปวงเป็นอันมาก จะรำพึงว่าข้าพเจ้าเป็นคนเคราะห์ร้าย ถูกลูกเสียเมียตายหลายซ้ำหลายซากเข้าอย่างเข้าเยี่ยง ซึ่งเป็นแก่ท่านแต่ก่อนอยู่แล้ว ก็พากันกระหยิ่มยิ้มไปด้วยทรัพย์สมบัติของข้าพเจ้าก็ทรัพย์สมบัติของข้าพเจ้านั้น ข้าพเจ้ารู้อยู่เป็นแน่ว่า จะไม่ได้อยู่เป็นของข้าพเจ้าคราวหนึ่งมื้อหนึ่งเป็นแท้ แต่ไม่รู้เป็นแน่ว่าเร็วหรือช้า ก็เมื่อใดจะไม่ได้อยู่เป็นของข้าพเจ้าๆ จะต้องวางจะต้องละทรัพย์เหล่านั้นแล้ว ถ้าจะมีผู้ โปรดให้ตามใจข้าพเจ้า ไม่ข่มเหงข้าพเจ้า ก็อยากแต่จะแจกญาติพี่น้องบุตรหลานเหลนที่นับโดยวงศ์ใกล้บิดามารดาแลตัวข้าพเจ้า แลบ่าวไพร่เดิมของบิดามารดาแลตัวข้าพเจ้าบ้าง แลท่านทั้งหลายทั้งปวงที่มีคุณอุปการะ แลบุตรหลานของท่านพวกนั้นบ้างบุตรภรรยาของข้าพเจ้าที่ควรนับถือบ้าง ถ้าได้ดังนี้ข้าพเจ้ามีความยินดี ก็เมื่อผู้อื่นที่เห็นว่าควรอย่างอื่น เป็นต้นว่าพระสงฆ์แลคนที่ถือศาสนากล้าจะติเตียนข้าพเจ้าว่าอยากจะสละแล้ว ทำไมไม่ถวายพระสงฆ์ ทำไมไม่ถวายวัด ทำไมไม่สร้างวัด ไม่ซ่อมแซมวัด ปล่อยให้วัดหักพังอยู่ทั้งในกรุงนอกกรุงแลอื่นๆ ก็ดี ใครจะว่าอย่างไร ใครจะหมายอย่างไร ข้าพเจ้าดูเหมือนคาดใจถูกอยู่แล้ว แต่ว่าไม่สมัครทำอย่างท่านทั้งหลายทั้งปวงคิด สมัครจะแจกกันเสียอย่างว่านี้อย่างเดียวก็ถ้าจะนิ่งไว้ต่อถึงเวลาที่จะไม่ได้อยู่กับทรัพย์แล้วจึงจะให้แจก เมื่อกำลังน้อยวาสนาน้อย แล้วกลัว326 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจะไม่ได้ดังใจ ก็จะเป็นที่เกิดความโกรธความเสียใจในปลายมือไป หรือจะให้ไว้ใจแก่ผู้อื่นให้แจกก็ไม่มีที่ไว้ใจ ครั้งนี้จึงหักใจแจกเสียเอง แต่ที่แจกไปแล้วเป็นแต่ทองนากเงินทุนบ้าง คิดราคาสองพันชั่งมีเศษมากๆ เกือบสามพันชั่งแล้ว ยังเหลืออยู่บ้างเล็กน้อยก็ยังจะแจกต่อไปอีก แลต้องคิดจ่ายเสียในการครั้งนี้บ้างก็หลายร้อยชั่ง แต่นี้ต่อไปข้างหน้าถ้าข้าพเจ้ายังอยู่ ทรัพย์ที่ยังมีอยู่ในมือเล็กน้อยก็ดี หรือยังติดลูกหนี้อยู่อีกหลายร้อยชั่งก็ดี หรือจะได้มาแต่ไหนอีกก็ดี ข้าพเจ้าขอรับประทานใช้บ้างเล็กน้อยในการที่ต้องการ คือทำบุญให้ทานทำบ้านทำเรือนให้ลูกเลื่อนๆ นอกนั้นก็สุดแต่ท่านผู้หลักผู้ใหญ่จะบังคับเถิด จะให้สร้างบ้านสร้างเมือง หรือช่วยจ่ายในราชการแผ่นดินหรือการทำนุบำรุงพระศาสนา หรือเพิ่มเติมในท้องพระคลังที่เก็บสำหรับแผ่นดิน ก็จะยอมทำตามทุกประการ พระราชทรัพย์ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งอยู่ในที่ใดก็ดี ในพระคลังก็ดีข้าพเจ้าไม่รับประทานเลย เมื่อหายหกตกหล่นไปเสียบ้างด้วยเหตุต่างๆ ไม่เต็มตามบัญชีข้าพเจ้าจะรับใช้ ของก็ยังอยู่พร้อมขาดไปไม่มากนัก แจ้งอยู่แก่พนักงานแล้ว ขอรับประทานให้มีที่เก็บที่ไว้ ที่รวบ ที่รวม ให้ห่างให้ไกลจากพระที่นั่งที่ข้าพเจ้าอยู่แลคลังเป็นที่ไว้เงินไว้ทองของข้าพเจ้าถ้าท่านผู้ใดสงสัยว่าข้าพเจ้ายักยอกไปข้างไหน คือพระสงฆ์ก็ดี เจ้านายขุนนางก็ดี ก็ให้เชิญมาดูตรวจเอาเถิด ของยังเต็มอยู่หมดข้าพเจ้าไม่ได้ยักยอกเอามาใช้สอย นอกจากจ่ายทำวัดของท่านที่ยังค้างอยู่ดังท่านรับสั่งนั้นเลย แต่ซึ่งข้าพเจ้าแจกเงินทองวุ่นวายมากในครั้งนี้ จะเป็นที่ท่านผู้หลักผู้ใหญ่หรือใครๆ อื่นๆ เห็นว่าทำผิดๆ คิดผิดๆ ไป หรืออย่างไรก็ไม่ทราบเลย อนึ่งท่านผู้หลักผู้ใหญ่ซึ่งมีความดีเป็นคุณแก่ข้าพเจ้าแต่เดิมมาจนบัดนี้ แลเป็นกำลังในที่ว่าราชการรักษาแผ่นดินอยู่นั้นก็ดี บ่าวไพร่ซึ่งเป็นคนข้างเคียงของข้าพเจ้าเอง ที่นับถือข้าพเจ้าจริงๆ ไม่ได้ดูหมิ่นดูแคลนข้าพเจ้าเหมือนอย่างคนเป็นอันมากดังว่าแล้วนั้นก็ดี ยังอยู่ยั่งยืนเป็นปรกติตลอดมาเหมือนตัวข้าพเจ้า ข้าพเจ้าได้ ไว้ ใจวางตามอบหูให้คิดให้ดูให้ฟังราชการในที่ต่างๆ ห่างๆ ไกลๆ หรือเป็นการไพร่ต่ำๆ จากตาจากหูข้าพเจ้าจนข้าพเจ้าได้ความสุข เบาใจ เบาแรง อยู่จนทุกวันนี้ ก็เป็นดีนักหนา327 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พ.ศ. ๒๔๐๖๒๓๐. ประกาศมหาสงกรานต์ ปีกุน เบญจศก
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่ชนทั้งปวงบรรดาที่นับถือพระพุทธศาสนา และธรรมเนียมปี เดือน วัน คืน อย่างเช่นใช้ในเมืองไทยให้รู้ทั่วกันว่า ในปีกุน เบญจศก นี้ วันอาทิตย์เดือน ๕ แรม ๙ ค่ำ ๑ เป็นวันมหาสงกรานต์ พระอาทิตย์จะขึ้นสู่ราศีเมษ ในเวลาย่ำรุ่งแล้ว๔๘ นาที วันจันทร์ เดือน ๕ แรม ๑๐ ค่ำ เป็นวันเนา วันอังคาร เดือน ๕ แรม ๑๑ ค่ำ เป็นวันเถลิงศก ขึ้นศักราชใหม่เป็น ๑๒๒๕ ในเวลาเช้า ๔ โมง ๒๖ นาที กับ ๒๔ วินาที เพราะฉะนั้นในปีนี้การทำบุญแลเล่นนักขัตฤกษ์สงกรานต์เป็น ๓ วันตามเคยมีโดยมาก ปีนี้สงกรานต์นามกรอย่างไรทรงพาหนะอะไร ภักษาหารอะไร ถืออะไร จะว่ามาก็ไม่ต้องการ ใครจะใคร่ทราบก็มาดูรูปที่เขียนแขวนไว้ในพระบรมมหาราชวัง เทอญลักษณะจดหมาย วัน คืน เดือน ปี ใช้ดังนี้ คือตั้งแต่วันศุกร์ เดือน ๕ ขึ้นค่ำ ๑ ไปจนถึงวันจันทร์ เดือน ๕ แรม ๑๐ ค่ำ จดหมายลงชื่อปีในที่ทั้งปวง ให้ว่าปีกุนยังเป็นจัตวาศกถ้าจดจุลศักราชให้คงเป็น ๑๒๒๔ อยู่ ตั้งแต่วันอังคาร เดือน ๕ แรม ๑๑ ค่ำ ไปจนถึงวันพุธเดือน ๔ แรม ๑๕ ค่ำ ซึ่งเป็นวันตรุษสุดปีนั้น ให้ใช้ว่าปีกุน เบญจศก ลงเลขจุลศักราช ๑๒๒๕แก้เลข ๑๒ ตามปีแผ่นดินซึ่งเขียนไว้บนศกนั้น เมื่อเปลี่ยนเบญจศกแล้ว ให้เขียนเป็นเลข ๑๓ไปกว่าจะเปลี่ยนศกใหม่เถิดในปีกุน เบญจศก นี้ วันอาทิตย์ เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำวันหนึ่ง วันเสาร์ เดือน ๑๐ แรม๑๓ ค่ำวันหนึ่ง เป็นวันประชุมถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา วันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เป็นวันจะทำพระราชพิธีจรดพระนังคัลให้ราษฎรลงมือทำนาภายหลังวันนั้น คือตั้งแต่วันศุกร์ เดือน ๖ขึ้น ๑๔ ค่ำไป ห้ามมิให้ลงมือทำนาก่อนหรือในวันนั้นตลอดพระราชอาณาเขตในปีนี้ฤกษ์วิสาขบุรณมีีไม่สู้เรียบร้อยสนิท เพราะหวุดหวิดกับอธิกมาสซึ่งมีในปีที่ ๑๙เป็นปลายระยะเมื่อเที่ยงคืนวันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ฤกษ์ก็เป็นแต่ ๑๔ มีเศษใกล้ ๑๕แต่ตามปักษคณนา วันนั้นเป็นวันที่ ๑๔ มีในปลายปักษ์ขาด แลตามดิถีที่ทำแต่สมผุดลบเป็นเพียนดิถีก็เป็น ๑๔ มีเศษนาที ต่อวันอาทิตย์ เดือน ๖ แรมค่ำ ๑ ฤกษ์เป็น ๑๕ มีเศษนาทีใกล้ ๑๖ ดิถีก็เป็น ๑๕ มีเศษ ถ้าจะดูดวงพระจันทร์ก็จะเห็นกลมสนิทในวันนั้น ครั้นเมื่อวันอาทิตย์เดือน ๗ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ดิถี ๑๕ นาทีแก่จวน ๑๖ ก็วันจันทร์ เดือน ๗ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ดิถีเต็ม ๑๕ฤกษ์เต็ม ๑๗ เสียแล้วในเวลาเที่ยงคืน เพราะดังนี้เห็นว่า ถ้าจะทำวิสาขบูชาในวันเสาร์๑ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๑๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๖328 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แลวันอาทิตย์ เดือน ๖ แรมค่ำ ๑ นั้นจะเป็นดี ว่าโดยธรรมเนียมหยาบๆปีไม่มีอธิกมาสวิสาขบูชาคงอยู่ในกลางเดือน ๖ ทุกเมื่อ แต่พระจันทร์บางทีก็เต็มใน ๑๔ ค่ำบ้าง๑๕ ค่ำบ้าง แรมค่ำ ๑ บ้าง แรม ๒ ค่ำก็มีบ้าง ในปีมีอธิกมาสที่เป็นที่ ๓ แต่ปีที่มีอธิกมาสแล้วแต่หลังฤกษ์วิสาขบุรณมีคงในกลางเดือน ๗ เป็นแน่ แต่ในปีมีอธิกมาสเป็นปีที่ ๒ แต่ปีซึ่งมีอธิกมามาแล้วแต่หลัง ฤกษ์วิสาขบุรณมีต้องคงอยู่ในกลางเดือน ๖ เหมือนอย่างปีนี้ แต่ฤกษ์แลดิถีตามสมผุดนั้น ลางทีก็สนิท ลางทีก็ไม่สนิท เพราะอุจแลนิตย์ของจันทร์ทำให้ซัดไปเซมา ในพระบรมมหาราชวังนี้ จะมีการสมโภชพระมหาเศวตฉัตรที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท วันศุกร์ เดือน ๖ขึ้น ๑๔ ค่ำ ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ วันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ที่พระที่นั่งอนันตสมาคมวันอาทิตย์ เดือน ๖ แรมค่ำ ๑ เป็นมงคล สำหรับพระราชวังตามปี ในปีกุน เบญจศก นี้ มีอธิกมาเดือน ๘ เป็น ๒ หน เป็นเดือนถ้วนทั้ง ๒ เดือน เมื่อเขียนเลขครุเดือน ๘ ก่อน เขียนเลข ๘เลขเดียวแล้วกาหมายไว้ข้างล่างดังตัวอย่างนี้ ๘--ให้รู้ว่าจะมีเดือน ๘ หลัง ในเดือน ๘ หลังนั้นเขียนเลข ๘ เป็น ๒ ซ้อนกันไว้ท้ายครุดังตัวอย่างนี้๘--๘เถิด วันศุกร์เดือน๘--๘แรมค่ำ ๑ เป็นวันเข้าปุริมพรรษา วันอาทิตย์ เดือน ๙ แรมค่ำ ๑ เป็นวันเข้าปัจฉิมพรรษา วันอังคาร เดือน ๑๑ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันมหาปวารณา คนฟั่นๆ เฟือนๆ ไหลๆ เล่อๆ จำการหลังไม่ได้อย่าตื่นถามกันว่าทำไมปีนี้จึ่งเป็นเดือน ๘ สองหนเล่าเร็วนัก แต่ก่อนดูเหมือนเว้นว่างสามปีๆ จึงมีอธิกมาคราวหนึ่งมิใช่หรือ อย่าสงสัยอย่างนั้นเลย เคยมาแต่หลังใช้อธิกมาสตามคราวอย่างนี้แล ใน ๑๙ ปีมีอธิกมาส๗ ครั้ง จัดเป็นระยะๆ คือมีอธิกมาสในปีที่ ๓ ที่ ๖ ที่ ๙ ที่ ๑๑ ที่ ๑๔ ที่ ๑๗ ที่ ๑๙ระยะเช่นนี้นับแต่ปีเถาะ นพศก ศักราช ๑๑๖๙ มาจนปีระกา สัปตศก ศักราช ๑๑๘๗ เป็นระยะหนึ่งนับแต่ ปีจอ อัฐศก ศักราช ๑๑๘๘ มาจนปีมะโรง ฉศก ศักราช ๑๒๐๖ เป็นระยะหนึ่ง นับแต่ปีมะเส็ง สัปตศก ศักราช ๑๒๐๗ มาจนปีกุน เบญจศก ศักราช ๑๒๒๕ นี้สิ้นอีกระยะหนึ่ง ปีนี้เป็นปีที่ ๑๙ ต้องมีอธิกมาสว่าโดยสังเขปอธิกมาสเว้น ๒ ปีบ้าง ปี ๑ บ้าง ก็เคยมีใช้มาอย่างนี้แต่โบราณมา อย่าสนเท่ห์เลยพระราชพิธีจองเปรียงในปีกุน เบญจศก นี้ ยกโคมในวันพุธ เดือน ๑๒ ขึ้นค่ำ ๑ ลดโคมในวันศุกร์ เดือน ๑๒ แรม ๒ ค่ำ ให้พระราชวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทแลราษฎรบรรดาซึ่งจะได้ยกโคมลดโคม ได้รู้ตามกำหนดนี้ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๒ แรมค่ำ ๑ เป็นวันชีพ่อพราหมณ์จะได้ทำพระราชพิธีกฤติเกยาณ หอพระเทวสถาน พระราชพิธีคเชนทรัศวสนาน ๒ ครั้ง แลพระราชพิธีสารท แลพระราชพิธีตรียัมพวายตรีปวายแลพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ คงทำในวันคืนขึ้นแรมนั้นๆ ตามเคยเหมือนอย่างทุกปีในปีกุน เบญจศก วังอังคารเป็นธงไชยเป็นวันดี วันจันทร์เป็นวันอุบาทว์ วันเสาร์เป็นวันโลกาวินาศ ห้ามฤกษ์แลการมงคลทั้งปวงในปีนี้มาฆบุรณมีตกในวันอาทิตย์ เดือน ๓ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ท่านผู้ประโยชน์ด้วยการกุศลถ้าจะทำพิธีมาฆบูชา ให้ต้องตามลัทธิในคัมภีร์อรรถกถากล่าวนิยมไว้ว่า เป็นวันที่ชุมนุมพระสาวก329 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ผู้เป็นขีณาสพอรหันต์ ๑๒๕๐ เป็นมหาสมาคมใหญ่ สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงแสดงโอวาทปาฏิโมกข์ในที่สมาคมนั้น ในปีนี้ควรจะทำในวันอาทิตย์ เดือน ๓ ขึ้น ๑๔ ค่ำในปีกุน เบญจศก นี้ วันอุโบสถเป็นที่รักษาศีลอุโบสถ แลมีมหาธรรมสวนะ ซึ่งผิดกับวันที่นับว่าวันอุโบสถหรือวันพระตามเคยรู้อยู่ด้วยกันในชาวสยามทั้งปวงนั้นมีอยู่ ๔ วัน คือวันเสาร์เดือน ๖ ขึ้นค่ำ ๑ วันอาทิตย์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ วันอังคาร เดือน ๘ ขึ้นค่ำ ๑ วันพุธ เดือน ๘ขึ้น ๙ ค่ำ เท่านี้ เป็นวันรักษาอุโบสถแลธรรมสวนะโดยตรง เพราะในปักษ์ข้างแรมในเดือน ๕แลเดือน ๗ ทั้งสองนั้นเป็นปักษ์ถ้วน มีวันเป็น ๑๕ วันตามวิธีปักษคณนา มิใช่ปักษ์ขาดวันอุโบสถแลวันธรรมสวนะนอกจาก ๔ วันนี้แล้วก็คงต้องกัน คือในวันขึ้น ๘ ค่ำ แรม ๘ ค่ำแลขึ้น ๑๕ ค่ำ แลแรม ๑๕ ค่ำ หรือแรม ๑๔ ค่ำ ในเดือนขาดทุกเดือนตลอดชั่วปีใหม่ไม่ยักเยื้องอะไรอนึ่ง วันเวลาพระอาทิตย์ยกเปลี่ยนขึ้นราศีใหม่ ซึ่งเรียกว่าสงกรานต์ เดือนในปีกุนเบญจศกนี้ พระอาทิตย์ยกขึ้นสู่ราศีเมษ ตั้งแต่วันอาทิตย์ เดือน ๕ แรม ๙ ค่ำ เวลารุ่งแล้ว๔๘ นาที อยู่จนวันอังคาร เดือน ๖ แรม ๑๐ ค่ำ เวลา ๑๐ ทุ่มกับ ๔๘ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีพฤษภจนวันเสาร์ เดือน ๗ แรม ๑๒ ค่ำ เวลาบ่าย ๒ โมง ๒๔ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีเมถุนจนวันพุธ เดือน ๘ แรม ๑๕ ค่ำ เวลาย่ำรุ่งแล้ว ๒๔ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีกรกพ จนวันเสาร์เดือน ๙ ขึ้นค่ำ ๑ เวลาย่ำค่ำแล้ว ๒๔ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีสิงห์ จนวันอังคาร เดือน ๑๐ขึ้น ๓ ค่ำ เวลาทุ่ม ๑ กับ ๓๖ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีกันย์ จนวันศุกร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ เวลาเช้า๒ โมง แล้วยกไปอยู่ราศีตุลย์ จนวันเสาร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๔ ค่ำ เวลา ๑๑ ทุ่มกับ ๑๒ นาทีแล้วยกไปอยู่ราศีพิจิก จนวันจันทร์ เดือนอ้าย ขึ้น ๔ ค่ำ เวลาบ่าย ๕ โมงกับ ๓๖ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีธนู จนวันอังคาร เดือนยี่ ขึ้น ๔ ค่ำ เวลา ๗ ทุ่ม กับ ๓๖ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีมังกรจนวันพฤหัสบดี เดือน ๓ ขึ้น ๔ ค่ำเวลาเช้า ๔ โมง แล้วยกไปอยู่ราศีกุมภ์ จนวันศุกร์ เดือน ๔ขึ้น ๔ ค่ำ เวลา ๑๑ ทุ่ม กับ ๓๖ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีมิน จนวันอาทิตย์ เดือน ๕ ขึ้น ๔ ค่ำปีชวด ยังเป็นเบญจศกแลซึ่งกล่าวมานี้ เพื่อจะให้ท่านทั้งปวงได้รู้เทียบเคียงน้ำฝนแลน้ำมากน้ำน้อย ในปีหลังกับปีปัจจุบันนี้เป็นประโยชน์ เพราะการซึ่งจะเทียบเคียงนั้น จะคิดแต่ง่ายๆ สั้นๆ แต่เพียงเดือนต่อเดือน คือเดือน ๗ เดือน ๘ ในปีหลัง มาเทียบกับเดือน ๗ เดือน ๘ ในปีนี้ แลเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ในปีหลัง มาเทียบกับเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ ในปีนี้ ดังนี้จะเอาเป็นแน่ไม่ได้ ต้องเทียบเดือนตามระยะพระอาทิตย์ยกดังกล่าวแล้วจึงเป็นแน่ได้อนึ่ง ท่านผู้ต้องการจะหาฤกษ์ดีวันดี เมื่อรู้วันพระอาทิตย์ยกเป็นวันห้ามการมงคลทั้งปวงจะได้หลีกเลี่ยงเสียแล้ว จะได้ประพฤติการมงคลในวันอื่นๆ นอกจากวันดังว่านี้ในปีกุน เบญจศก นี้ ว่าทั่วไปทั้งมนุษยโลก จะมีจันทรุปราคาแลสุริยุปราคา อย่างละ๒ ครั้ง ห้ามฤกษ์ตั้งแต่วันจันทร์ เดือน ๖ แรม ๙ ค่ำ ไปจนวันจันทร์ เดือน ๗ แรม ๗ ค่ำแลตั้งแต่วันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ แรม ๙ ค่ำไปจนวันพฤหัสบดี เดือน ๑๒ แรม ๗ ค่ำ ทำการ330 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมงคลไม่สู้ดี แลสุริยุปราคา ๒ ครั้ง จันทรุปราคาครั้งหนึ่ง ในบ้านเมืองฝ่ายไทยนี้จะไม่เห็นเลยจะเห็นได้แต่จันทรุปราคาครั้งหนึ่งจะมีวันจันทร์ เดือน ๗ ขึ้น ๑๕ ค่ำ จะจับเวลา ๔ นาฬิกากับ ๓๑ นาทีแต่เที่ยงคืน คิดเป็นเวลาตี ๑๑ ทุ่ม ในฤดูนั้นจะจับทิศอาคเนย์แล้วจะจับมากเข้าไปจนเกือบค่อนดวง พระจันทร์ก็จะลับ จะจับสิ้นดวงต่อเวลา ๖ นาฬิกากับ ๓๕ นาทีแต่เที่ยงคืน คิดเป็นเวลาย่ำรุ่งแล้วเกือบโมง ๑ เมื่อสิ้นดวงแลต่อนั้นไปเมื่อคืนคายในเมืองนี้จะไม่เห็นจันทรุปราคาครั้งนี้เป็นฤดูฝน ถ้าเมฆมืดในท้องฟ้าก็จะไม่เห็น ดวงพระจันทร์ก็จะคล้อยต่ำจวนตกแล้ว เวลาจวนรุ่งกำลังคนมัวนอน ถ้าไม่คอยดูก็จะไม่เห็น แต่ที่จริงนั้นจะเป็นแน่แท้เมื่อ วัน คืน เดือน ปี ล่วงไปๆ ดังนี้ อายุของมนุษยชนในโลกทั้งปวง ณ กาลบัดนี้มีประมาณเพียงแปดสิบปี แลต่ำลงมากว่าแปดสิบปีนั้นก็หมดไปสิ้นไป ใกล้ต่อเวลาที่จะถึงแก่ความตายเข้าไปทุกวันๆ ด้วยกันทุกคนๆ ความตายนั้นไม่เลือกหน้าว่าผู้ใดๆ เป็นคนจนคนมีผู้ดีแลไพร่ เป็นคฤหัสถ์บรรพชิต ไม่มีใครล่วงพ้นจากความตายนั้นได้เลย ก็แลสัตว์ทั้งปวงคนทั้งปวงมีชีวิตของตัวเป็นที่รักหมดด้วยกันกลัวตาย ไม่อยากตายโดยมากเป็นธรรมดา แต่ว่าหาเสมอกันไม่ลางคนได้ความทุกข์ความยากมาก เบื่อหน่ายในชีวิตของตัวบ้าง คลั่งไคล้ฟั่นเฟือนเห็นวิปริตไปต่างๆ บ้าง ศรัทธาล้นเหลือเฟือฟายคิดจะทำบุญด้วยชีวิตบ้าง ผูกคอตาย เชือดคอตาย กินยาตายแลเผาตัวเสียก็มี หรืออวดกล้าหาญแข็งแรงเกินประมาณไปขึ้นไม้สูงแลเข้าใกล้ไฟใกล้ดินปืน แลเข้าปล้ำปลุกกับสัตว์ร้ายว่ายน้ำลึก แล่นเรือเล็กฝ่าคลื่นฝ่าลม แลเข้าชกต่อยตีรันฟันแทงแย้งยิงกับผู้อื่น ไม่อาลัยในชีวิตคิดว่าตายไหนตายลง หรือกล้าเสพสุรามากเกินประมาณ หรือกินยากล้าแรงยิ่งนัก ด้วยอยากจะให้โรคหายเร็ว คนเช่นนี้ลางทีก็เพลี่ยงพล้ำทำให้ชีวิตตัวเสียไปก็มีบ้าง ถึงกระนั้นมีอยู่ห่างๆ ก็ผู้ที่รักชีวิตไม่อยากตาย กลัวตายนั้นมีโดยมาก ถึงกระนั้นลางคนยากจนไม่มีทรัพย์สินเหย้าเรือนเคหาบุตรภรรยาซึ่งเป็นที่ห่วงใยอาลัย แลเห็นว่าชาติสกุลตัวต่ำ พาหนะเป็นกำลังก็ไม่มี สติปัญญาตัวก็น้อย อายุแลวัยก็ล่วงไปมากแล้ว ก็บ่นอยู่อึงๆ ว่าจะอยู่ก็อยู่จะตายก็ตาย ตามแต่กำลังบุญแลบาป หรือตามแต่ผีสางเทวดาจะอนุเคราะห์แลไม่อนุเคราะห์ดังนี้ก็มีโดยมาก ก็ในผู้ที่มีห่วงใยที่อาลัยอาวรณ์โตใหญ่นั้นเล่า บางพวกก็มีปัญญาอันอบรมด้วยพระไตรลักษณะปัญญา เห็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา รู้ว่าเกิดมาคงถึงแก่ความตายไม่เที่ยง แลการทั้งปวงย่อมแปรผันไปต่างๆ ในชีวิตสัตว์ทั้งปวงแล้วความทุกข์เป็นพื้น ความสุขเป็นดอกดวงมีแต่ละเมื่อละขณะ ถึงเวลาปลายคงกลายลงหาทุกข์ ความสุขที่ได้แล้วหรือที่หมายว่าจะได้คงจะกลับมาเป็นอารมณ์แก่ใจ ให้เกิดความเศร้าโศกทุกข์โทมนัสมากในเวลานั้น สรรพสิ่งทุกข์ในตัวนอกตัวไม่เป็นตนไม่อยู่ในใต้อำนาจความอยากความปรารถนา ผู้ใดปลงปัญญาเห็นดังนี้จริงๆ ผู้นั้นถึงมีห่วงใยที่อาลัยอาวรณ์มาก ก็อาจไว้อัธยาศัยเป็นกลางๆ อยู่ได้ ก็ผู้ใดมีใจไม่ได้อบรมในทางปัญญาอย่างนี้ มีจิตไม่ได้จำเริญอย่างนี้ ก็ย่อมรักชีวิตมาก กลัวความตายมาก ถึงจะแก่ชราทุพพลภาพมีโรคมีภัยอย่างไรไปแล้ว ถ้ามีความปรารถนาความมุ่งหมายอย่างหนึ่งอยู่ในใจความคิด ก็ย่อมหวาดหวั่นพรั่นพรึงแต่ความตายมากนัก ผู้ใดกลัวตายแล้วถ้าจะหลบหลีกเลี่ยงไม่เข้าใกล้เข้าเคียงช้างร้าย เสือร้าย สัตว์ร้าย แลไม่ขึ้นไม้สูงไม่ว่ายน้ำลึกไม่แล่นเรือเล็กออกทะเลลึก ไม่เข้าป่า เข้าดง331 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เข้าศึก เข้าสงคราม แลการชกตีฟันแทงกับผู้อื่น แลไม่เข้าใกล้ไฟใกล้ดินปืน ไม่กินสุรามาก ไม่กินยาร้ายยาแรงไม่กินของแสลงเมื่อหน้าไข้หน้าเจ็บ แลไม่ประพฤติการผิดๆ ที่เป็นเหตุจะให้ต้องราชทัณฑ์ การดังว่ามานี้นั้น เป็นการอันสมควรที่จะเห็นจริงด้วยกัน ว่าเป็นทางที่จะหลีกหนีความตายอยู่แล้ว แต่ความกลัวของคนบางพวกยังยิ่งขึ้นไปกว่านี้ ถึงหลีกเลี่ยงดังว่ามานี้แล้ว ก็ยังมีความระแวงว่า ตัวตั้งอยู่ในที่ใกล้แห่งความตาย ยังพรั่นพรึงว่าอันตรายแห่งชีวิตจะมีมา ยังคิดหาเครื่องกันความตาย แลทางหลีกเลี่ยงอย่างอื่นอีกมากพ้นที่จะพรรณนา แต่การทั้งปวงนั้นไม่อาจที่จะเห็นจริงพร้อมกันได้ แต่ในคำนักปราชญ์ที่สั่งสอนสืบมา ในพระคัมภีร์ที่มีในพระพุทธศาสนาที่เป็นทางกรรมวาท กิริยาวาท นั้น ท่านสรรเสริญทานบางอัน ศีลวัตรบางอย่าง กุศลกรรมบถบางตัวแลการขวนขวายบางทาง ภาวนาบางอารมณ์ บูชาบางวิธี ว่าเป็นที่จะให้ออกผล ให้อายุยืนในทิฏฐธรรมชาตินี้ แลสัมปรายภพชาติหน้า แต่ที่จะห้ามความตายให้ขาด ไม่ให้มีมานั้นไม่ได้ถ้ายังเกิดเป็นกาย เป็นใจ อยู่ตราบใด ก็คงยังต้องอยู่ใต้อำนาจความตายจะประหารอยู่ตราบนั้นไม่มีใครพ้นเลย ถึงใครอายุยืนมากแล้ว ก็ไม่ไกลกว่าคนอายุสั้นนัก เหมือนไม้แก่นไกลกว่าต้นกล้วย ต้นอ้อย ทานนั้นคือให้เครื่องกันอันตรายชีวิตสัตว์ คือผ้ากรองน้ำเครื่องกรองน้ำแลอื่นๆแลเครื่องอุดหนุนชีวิตสัตว์คืออาหารแลสิ่งอื่นๆ แลยาหรือเครื่องยารักษาไข้เจ็บ แลบริจาคทรัพย์จ้างหมอให้รักษาโรคต่างๆ แลเสียทรัพย์ช่วยให้สัตว์ที่จะตายเร็วๆ ให้รอดตายไปคราวหนึ่งๆ ศีลนั้นคือ เว้นจากปาณาติบาต แลวิหิงสา การเบียดเบียนท่านผู้อื่นแลเบียดเบียนสัตว์ กรรมบถนั้นคืออนภิชฌาอพยาบาท การที่ไม่มุ่งหมายทรัพย์สิ่งของ ของท่านผู้อื่นด้วยความโลภ จนถึงแช่งให้ผู้นั้นตาย เพื่อประสงค์จะได้ของท่านมาเป็นของตัว การขวนขวายนั้น คืออุตสาหะรักษาพยาบาลคนไข้ ขวนขวายหาหมอมารักษาคนไข้ แลขวนขวายหายา แลแต่งอาหารที่ชอบโรคให้คนไข้ แลให้กำลังช่วยผู้รักษาไข้เจ็บ แลภาวนาวิธีนั้นคือประกอบความเมตตากรุณาในผู้อื่นทั่วไปเสมอกับตัว แลผู้ที่เป็นที่รักของตัว แลบูชาวิธีนั้น คือว่าด้วยการปฏิสังขรณ์ในวัตถุสถานที่บูชานับถือแลที่อยู่ที่อาศัยที่สำเร็จสุขประโยชน์ทั่วไปแก่ชนเป็นอันมากนั้นๆ ให้เป็นปรกติดำรงอยู่สิ้นกาลนาน การทั้งปวงดังกล่าวมานี้ท่านได้สรรเสริญว่า เป็นเหตุจะให้สำเร็จเป็นสภาคผล เป็นเครื่องจะให้ชนมายุของสัตว์ยืนยาวในทิฏฐธรรมชาตินี้แลสัมปรายภพชาติหน้า ก็แต่การที่หลบผีหนีสางล้างจังไรไม่เยี่ยมเยียนใกล้กลายผู้ตายผู้ไข้ หลีกเลี่ยงไปไม่ขอได้ยินข่าวไข้ข่าวตาย ด้วยกลัวว่าจะเป็นอวมงคล ความร้ายความอุบาทว์จะพลอยตามมาถึงตัวด้วยดังนี้ ก็ผู้ที่ถือความสะอาดดังว่านี้เมื่อพิเคราะห์สืบสาวไปก็เห็นว่าตายไปๆ ต้องให้คนที่คลุกคลีอยู่กับซากศพกินนอนอยู่ในป่าช้าฝังเผาเสียเนืองๆ ไม่รู้ขาดเพราะการที่ถืออย่างนั้นไม่เห็นจริงพร้อมกัน แลไม่ถูกต้องตามคำนักปราชญ์ที่กล่าวสอนไว้ดังว่าแล้วในข้างต้นนั้นเพราะฉะนั้นขอท่านผู้มีปัญญา จงรีบร้อนขวนขวายประพฤติการบุญการกุศลเป็นความสุจริตให้มากด้วย กาย วาจา แลใจ โดยเป็นการเร็วเหมือนอย่างชนที่ศีรษะเพลิงไหม้แล้วรีบร้อนจะดับไฟในศีรษะของตนฉะนั้น สรรพการกุศลทั้งปวงพึงส่ำสมทำให้พร้อมมูลในสันดาน ด้วยความไม่ประมาทด้วยประการทั้งปวง เทอญ332 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๓๑. ประกาศพระราชบัญญัติรับฟ้องความเจ้าแลห้ามเจ้ามิให้ไปไกลพระนครณ วันอาทิตย์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศขุนโรงขุนศาลในกรุงทุกโรงทุกศาล แลผู้รักษาเมืองกรมการหัวเมือง เอก โท ตรี จัตวา ปักษ์ใต้ ฝ่ายเหนือหัวเมืองทั้งปวงจงทั่วแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้ามีผู้ใดร้องฟ้องกล่าวโทษเจ้าต่างกรม พระองค์เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมแลหม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ ที่คนโดยมากเรียกว่าเจ้า แลเจ้าจอมข้างในๆ พระบรมมหาราชวังแลพระบวรราชวังก็ดี ถ้าความมีผู้มาฟ้องแล้วลูกขุนแลขุนศรีธรรมราชจ่าศาล แลผู้รักษาเมืองกรมการ พนักงานรับฟ้อง จะใช้คำตอบอย่างเก่าว่าเป็นความเจ้านายแลข้างในพระราชวังจนใจรับไม่ได้ดังนี้ อย่าให้มีเลยเป็นอันขาดทีเดียว ว่าอย่างนี้เหมือนท่านทั้งปวงเป็นข้าเจ้าแผ่นดินที่เป็นคนเถื่อนคนป่า เป็นโจรผู้ร้ายปล้นบ้านปล้นเมืองมาเก่าแลดุร้าย ให้ท้ายถือหางให้พี่น้องบุตรภรรยาเที่ยวคุมเหงราษฎรไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินแล้วจุกโรงจุกศาลเสีย เมื่อพูดดังนี้เป็นอันกลัวเจ้ากลัวนายเล็กน้อยไป ไม่เห็นแก่แผ่นดินใหญ่ ถ้ามีความอย่างนี้ให้รีบให้โจทก์ให้การต่างฟ้องถ้วนถี่ แล้วคุมตัวโจทก์ไว้อย่าให้ใครเอาตัวไปแล อย่าให้หนีไปแล้ว ถ้าในกรุงเป็นความเจ้านายแลหม่อมราชวงศ์ก็ให้ยื่นถวายพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร์ก็ดี เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์เสนาบดีก็ดีให้กราบทูลพระกรุณา ถ้าเป็นความข้างในๆ พระบรมมหาราชวัง ก็ให้ยื่นเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์หรือพระยาบำเรอภักดิ์ พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียรกราบทูลพระกรุณาโดยเร็ว ถ้าความช้าไปถึง๑๕ วัน หรือเดือนหนึ่ง ให้พวกโจทก์ร้องถวายฎีกาเอาเถิด ถ้าเป็นความข้างในพระบวรราชวัง ให้เอาฟ้องกับตัวโจทก์ยื่นไปส่งพระยามณเฑียรบาลนำกราบทูลในพระบวรราชวังเถิด ถ้าเป็นความฟ้องหัวเมือง ให้ผู้รักษาเมืองกรมการรับฟ้อง แล้วรีบบอกส่งฟ้องกับตัวโจทก์มากรุงเทพมหานครโดยเร็ว ตัวหม่อมเจ้าหม่อมราชวงศ์ที่หนีออกไปก่อถ้อยทำความที่หัวเมืองนั้น ก็ให้ผู้รักษาเมืองกรมการจับตัวจำตรวนส่งเข้ามาด้วยทีเดียว ถ้าไม่ทำดังนี้ พูดว่าเป็นความเจ้านายว่าไม่ได้จนใจอย่างก่อน จะปรับให้ใช้ทั้งเรื่องแล้วจะให้มีเบี้ยละเมิดด้วยตามฐานานุศักดิ์ ผู้รับฟ้องที่ปัดเสียนั้นกี่นาย แต่ละนายมีศักดินาเท่าไร จะให้ปรับเป็นเบี้ยละเมิดร้อยละตำลึง จนถึงผู้รักษาเมืองนาหมื่นต้องเสียเบี้ยละเมิดห้าชั่งเป็นค่าทรายถมท้องสนาม ถึงผู้รับฟ้องในกรุงแลลูกขุนพูดอย่างนั้นอีกก็จะให้ใช้ความแลปรับเป็นเบี้ยละเมิดเหมือนกัน ถ้าหม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์ชายหญิงใดๆ หนีไปหัวเมืองใดๆ แอบแฝงซุ่มซ่อนอยู่แห่งใดๆ หรือคุมสมัครพรรคพวกอยู่แห่งใดๆ ใครรู้ให้มาบอกแก่ผู้สำเร็จราชการเมือง กรมการ ให้ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการไปล้อมไปตามจับตัวจำส่งลงมาโดยเร็ว ใครนำจับใครฟ้องจะพระราชทานรางวัลชั่งห้าตำลึง ตามจับตัวหม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์๑ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๒๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๖333 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ที่จับตัวได้มา ถ้าผู้รักษาเมือง กรมการเกรงวาสนาเจ้านายบิดเบือนเชือนแชเสียไม่จับ ให้ผู้นำลงมาร้องถวายฎีกาโดยเร็ว ประกาศไว้แก่เจ้าต่างกรม พระองค์เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลหม่อมเจ้าหม่อมราชวงศ์ ฝ่ายหน้าฝ่ายในทั้งปวง ถ้าผู้ใดไปเที่ยวในที่ต่างๆ ไปเองได้แต่เพียงกำหนด ข้างตะวันออกเพียงปากคลองบางขนากเข้ามา หรือทางข้างใต้เพียงด่านเมืองสมุทรปราการแลปากบางเหี้ยเข้ามา ข้างตะวันตกเพียงด่านเมืองสมุทรสาครเข้ามา ทางคลองมหาสวัสดิ์เพียงปากคลองท่าหวดเข้ามา ทางคลองบางใหญ่เพียงปากคลองลานตากฟ้าเข้ามา ทางเหนือเพียงด่านบ้านงิ้วเข้ามา เที่ยวอยู่ในจำกัดนี้ไม่ห้าม ถ้าเป็นหม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์จะไปตั้งอยู่ก็ได้ ถ้าจะไปเกินกว่ากำหนดนั้น คือประสงค์จะไปการบุญ จะไปทอดกฐิน หรือฉลองอารามเจดีย์ในหัวเมืองต่างๆก็ดี จะไปนมัสการพระพุทธบาทพระพุทธฉายพระปฐมเจดีย์พระแท่นดงรังก็ดี จะไปเยี่ยมเยียนไข้เจ็บมารดา แลย่า ตา ยาย พี่น้อง หรือครูอาจารย์ซึ่งไปตั้งบ้านเรือนหรือไปป่วยไข้อยู่หัวเมืองก็ดีจะไปด้วยการเลี้ยงชีวิตหาทรัพย์สิ่งสิน คือนำของไปขายแลซื้อไม้ซื้อเสาแลสินค้าอื่นๆ มา แลทวงหนี้สิน แลปลดเปลื้องใช้สอยหนี้สิน แลตามตัวทาสลูกหนี้ที่หนีหายไปแลอื่นๆ บรรดาที่เกิดเหตุให้มีประสงค์ซึ่งจะต้องไปในหัวเมืองต่างๆ ซึ่งเป็นเมืองน้ำพิพัฒน์สัตยาชั้นในไม่สู้ไกลนัก เป็นชั้นนอกต่อเขตแดนกับนานาประเทศแล้ว ก็ให้กราบทูลถวายบังคมลากำหนดไปช้าอยู่ตั้งแต่ ๗ วันขึ้นไป ๓ เดือนลงมาให้ทราบ จะทรงพระมหากรุณาโปรดฯ ไม่ห้ามไว้ ถ้าไม่มีกำลังจะเข้ามาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทได้ ก็จงจดหมายให้เจ้านายพี่น้อง หรือข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในตามที่รู้จักกราบทูลถวายจดหมาย กราบถวายบังคมลาเถิด ถวายที่ใดๆ เมื่อใดก็ได้ไม่ห้าม เจ้านายแลข้าราชการฝ่ายหน้ารับจดหมายเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวายไม่มีช่องถวายข้างหน้า ก็ให้ส่งแก่เจ้าจอมเถ้าแก่ท่าน เถ้าแก่ทูลเกล้าฯ ถวายข้างในเถิดจะโปรดสั่งเจ้าพนักงานตามบังคับหัวเมืองให้ทำตรานำแลช่วยธุระตามประสงค์ แลระวังไม่ให้มีเหตุการณ์ต่างๆ แลหนังสือเดินทางเปิดด่านให้ไปโดยสะดวก แลกำหนดคุ้มจับกุมในเวลาที่ควรแก่ธุระ การที่ว่ากราบทูลยากไม่มีช่องนั้นอย่าพูดเลยให้ถวายจดหมายกราบถวายบังคมลาเถิด จะโปรดสั่งตรานำแลหนังสือเดินทางให้ ไม่ให้ต้องเสียค่าตราเลย แต่ถ้าจะกราบถวายบังคมลาไปไกลนัก จนถึงหัวเมืองน้ำพระพิพัฒน์สัตยาชั้นนอกใกล้เมืองลาว เมืองพม่า เมืองมอญ เมืองแขก คือ เมืองตาก เมืองสวรรคโลก เมืองอุตรดิตถ์เมืองสรรคบุรี เมืองพระตะบอง เมืองประจวบคีรีขันธ์ เมืองประจันตคีรีเขตร เมืองไทรโยคแลอื่นๆจะโปรดให้ไปทุกองค์ทุกนายไม่ได้ จะต้องทรงพระราชดำริเลือกก่อน ควรจะโปรดให้ไปจึงจะโปรดเกล้าฯ ได้ ถ้าเจ้าต่างกรมแลพระองค์เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลท่านเสนาบดีซึ่งจะไปราชการทิศใดๆตำบลใดๆ จะต้องการหม่อมเจ้าลางองค์ หม่อมราชวงศ์ลางนายไปใช้สอย โดยความประสงค์ศิลปศาสตร์วิชาการ แลความอาจหาญใดๆ ที่จะได้ราชการแลการของท่านนั้น คือจะให้เป็นเสมียนเขียนหนังสือแต่งหนังสือ หรือเป็นผู้ประกอบการกลไฟ หรือเป็นช่างเหล็กช่างไม้ซ่อมแซมการในเรือหรือการอื่นๆ ประสงค์จะให้หม่อมเจ้า หม่อมราชวงศ์นั้นไปด้วย ก็ให้กราบทูลพระกรุณาด้วยวาจาหรือจะเขียนจดหมายถวายแลให้ถวายการทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้วก็จะทรงชื่นชมยินดีด้วย จะได้พระราชทานเสื้อผ้าเป็นเครื่องแต่งตัว แลเงินตราเป็นทุนเสบียงอาหารแก่หม่อมเจ้า334 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวหม่อมราชวงศ์ ซึ่งจะได้ไปราชการด้วยนั้น แล้วจะได้ทรงมอบหมายไปไม่ให้มีถ้อยความ แต่ซึ่งจะเป็นดังเจ้าวังจะตื่นวิชาความรู้พระสงฆ์มาแต่ลังกา ว่าดีกว่าพม่าทั้งแผ่นดิน จนมอบราชบุตรชื่อฉับปัตตะราชกุมารให้เป็นศิษย์ พระสงฆ์ลังกาบวชเป็นสามเณรให้ตามอาจารย์ไปเห็นการในเกาะลังกาแลเรียนวิชาต่างๆ มานั้น เห็นเป็นอันพิลึกนัก จะให้ทรงเห็นตามไปด้วยนั้นเหลือพระสติปัญญาที่จะตามไปได้ เมื่อจะติเตียนว่าพระราชอัธยาศัยเป็นเจ้านายโบราณถือการเก่าไปก็ตามแต่จะติเถิดประกาศเป็นกฎหมายมา ณ วันอาทิตย์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ศักราช ๑๒๒๕เป็นวันที่ ๔๓๖๕ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๓๒. ประกาศการทรงปฏิสังขรณ์พระเจดีย์วัดชุมพลนิกายารามที่เกาะบางปอินณ วันจันทร์ เดือน ๘ แรม ๑๓ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยามเป็นที่ ๔ ในพระบรมราชวงศ์ ซึ่งดำรงกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร มหินทรายุธยาราชธานี ซึ่งตั้งอยู่ประเทศบางกอกนั้น ดำรัสสั่งให้ประกาศแก่ผู้มายังพระอารามนี้ให้ทราบทั่วกันว่า พระเจดีย์ ๒ พระองค์ในวัดชุมพลนิกายารามเกาะบางปอินนี้ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง ซึ่งเสด็จเถลิงถวัลยราชปราบดาภิเษกกรุงทวาราวดีศรีอยุธยา เมื่อปีมะเมีย โทศก ศักราช ๙๙๒ ๒ นั้น ได้ทรงสถาปนาไว้พร้อมทั้งวัตถุทั้งปวงในพระอารามนี้ ในปีวอก จัตวาศก ศักราช ๙๙๔ ๓ คิดนับตั้งแต่ปีนั้นมาจนปีกุน เบญจศกศักราช ๑๒๒๕ ๔ ล่วงไป ๒๓๑ ปีมาแล้ว แลได้ยินมาว่าภายหลังมา เมื่อแผ่นดินพระบรมราชาธิราช พระบรมโกษฐ์ ซึ่งได้เสด็จเถลิงถวัลยราชปราบดาภิเษกในปีชวด จัตวาศก ศักราช๑๐๙๔ ๕ นั้น สมเด็จพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ในแผ่นดินนั้น ทรงผนวชเสด็จอยู่วัดโคกแสงในพระนคร มาทรงปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมขึ้นอีกครั้งหนึ่ง บัดนี้พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยาม ซึ่งทรงพระราชดำริแล้ว ดำรัสสั่งให้๑ตรงกับวันจันทร์ที่ ๑๓ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๐๖๒พ.ศ. ๒๑๗๓๓พ.ศ. ๒๑๗๕๔พ.ศ. ๒๔๐๖๕พ.ศ. ๒๒๗๕335 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ประกาศนี้ ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติบรมราชาภิเษก ณ กรุงรัตนโกสินทร มหินทรายุธยาบางกอก เมื่อ ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีกุน ตรีศก ศักราช ๑๒๑๓ ๑ ทรงพระราชศรัทธา ให้ปฏิสังขรณ์พระเจดีย์ทั้งสองนี้กับทั้งวัตถุทั้งปวงในวัดชุมพลนิกายารามนี้ขึ้นใหม่เสร็จแล้ว ได้ทรงบรรจุพระบรมธาตุขนาดกลาง ๒ ขนาดน้อย ๒ สี่พระองค์ไว้ในผอบจันทน์แดงจันทน์ขาว ผอบศิลาซ้อนกันเป็นลำดับ แล้วเก็บไว้ในมณฑปศิลากับในพระมหาโพธิที่สืบมาแต่ต้นพระมหาโพธิเดิมด้วย แลไม่ให้มีเครื่องเพชร เครื่องพลอย เครื่องทอง เครื่องเงิน ของมีราคาแต่สักสิ่งหนึ่งบรรจุด้วยเลย มีแต่ทองใบหนักไม่ถึงส่วนที่ ๔ ของเฟื้องห่อพระบรมธาตุอยู่ชั้นในเท่านั้นเพราะได้ทราบแล้วว่า ผู้ที่ปรารถนาหาเงินหาทองเที่ยวขุดทำลายพระเจดีย์ฐานในที่ต่างๆ มีมากแล้ว กล่าวไว้นี้เป็นความจริงทีเดียวไม่ว่าเท็จ จะทำบุญแล้วจะพูดเท็จให้เป็นบาปทำไม ขอท่านทั้งปวงอย่าได้คิดขุดทำลายพระเจดีย์นี้ด้วยสำคัญว่าจะได้เงินทองของมีราคาเลย จงช่วยกันระวังรักษาไว้ให้ถาวรอยู่สิ้นกาลนาน เป็นที่ไหว้กราบสักการบูชาด้วยกันทั่วๆ ไป เพื่อจะได้จำเริญกุศลราศี เทอญพระราชกุศลในการปฏิสังขรณ์พระเจดีย์นี้ แลพระพุทธปฏิมากร ทั้งโรงพระอุโบสถแลวิหาร การเปรียญ กุฎีสงฆ์ ศาลา ทั้งปวงในวัดชุมพลนิกายารามเกาะบางปอินนี้ คิดเป็นพระราชทรัพย์ทรงบริจาคประมาณ ๕๐๐ ชั่งเศษครั้งนี้ ทรงพระราชอุทิศพระราชกุศลถวายสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง ซึ่งได้ทรงสถาปนาพระอารามนี้มาแต่เดิม แลทรงพระราชอุทิศกัลปนาผลเพื่อได้ถึงแด่เจ้าฟ้ากรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ ผู้ซึ่งได้มาทำนุบำรุงปฏิสังขรณ์พระเจดีย์ แลพระอารามนี้ครั้งหนึ่งนั้นด้วย แลพระราชทานส่วนกุศลแก่ท่านทั้งหลายชายหญิงผู้ได้อ่านหนังสือนี้ ทั้งคฤหัสถ์บรรพชิต เทพยดา มนุษย์ทั้งปวงจงได้อนุโมทนา จงเจริญด้วย อายุ พรรณ สุข พล ปฏิภาณสรรพสิริสวัสดิพิพัฒน์มงคลทุกประการ จงสำเร็จแก่ความปรารถนาในทางพระนฤพานดับทุกข์ทั้งปวง เทอญทรงบำเพ็ญพระราชกุศลนี้ก็ดีอื่นๆ อีกเป็นอันมากก็ดี จะได้ทรงปฏิญญาว่าขอให้ได้สำเร็จพระพุทธภูมิโพธิญาณ อวดอ้างพระบารมีว่าเป็นพระโพธิสัตว์อย่างเช่นใช้มาแต่ก่อนอึงๆ อยู่นั้นก็หามิได้ ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลนี้แลอื่นๆ ก็ไว้หวังตั้งพระราชหฤทัย ขอให้ได้สรรพสมบัติคือความบริบูรณ์คุณธรรมแลอิสริยยศบริวารทรัพย์สิ่งสินเป็นอาทิ บรรดาที่จะได้ไปเป็นอุปการูปนิสัยอุดหนุนให้ได้ช่องโอกาสเพื่อจะเสด็จถึงที่สุดสังสารทุกข์ภัยทั้งปวงโดยเร็วโดยง่าย ความทุกข์ทั้งปวงจะดับด้วยประการใดขอจงได้ดังนั้น สรรพวิบัติทั้งปวงซึ่งเป็นเหตุจะให้เนิ่นช้าอยู่ในสังสารทุกข์จงอย่าได้มี ถึงจะมีบ้างก็ให้พลันอันตรธานหาย เทอญประกาศไว้เมื่อ ณ วันจันทร์ เดือน ๘ บุรพาษาฒ แรม ๑๓ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ศักราช๑๒๒๕ เป็นปีที่ ๑๓ หรือ วันที่ ๔๔๔๓ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๑ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๔336 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๓๓. ประกาศพระราชทานอนุญาตให้ข้าราชการฝ่ายใน ทูลลาออกนอกราชการได้ณ วันเสาร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ๑
สมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยาม ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินที่ ๔ในพระบรมราชวงศ์นี้ ขอทำคำประกาศแก่ข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในแลผู้รักษาเมืองกรมการหัวเมืองบางเมืองผู้ใดๆ บรรดาที่มีบุตรหญิงแลหลานแลญาติเป็นหญิงเด็กแลรุ่นแลสาว มาถวายตัวทำราชการอยู่ในพระบรมมหาราชวังนี้ทั้งปวง ให้ทราบความเป็นจริง บัดนี้ผู้หญิงที่มาถวายตัวทำราชการในพระบรมมหาราชวังนี้ตั้งแต่ปีกุนตรีศกมาจนถึงปีกุนเบญจศกนี้มากมายหลายคนขึ้นเหลือใช้เหลือสอย จนข้าพเจ้าจำหน้าก็ไม่ได้ จำชื่อก็ไม่ได้โดยมาก จนถึงเดี๋ยวนี้ก็ยังมีผู้ถวายตัวมากขึ้นทุกปี จนเด็กอายุ ๕ ขวบ ๖ ขวบขึ้นไปก็ถวายตัว ที่เป็นที่อยู่ในวังยัดเยียดแน่นนั่นกันเหย้าเรือนไม่ใคร่จะพอ เมื่อผู้ใดมาถวายตัวอยู่ใหม่ ถ้าเป็นเด็กก็มีเบี้ยหวัด ๓ ตำลึง ๔ ตำลึง๕ ตำลึง ๖ ตำลึงหรือ ๗ ตำลึง ในปีแรกตามยศของบิดา ปีต่อๆ มาเบี้ยหวัดก็ทวีมากขึ้นไปถึง๘ ตำลึง ๑๐ ตำลึง ๑๒ ตำลึง ๑๕ ตำลึง ตามที่มีฝีมือเต้นรำ แลเหตุอื่นๆ ในที่โกนจุกแล้วเป็นสาวแล้ว เบี้ยหวัด ๑๐ ตำลึง ๑๒ ตำลึง ๑๕ ตำลึงเป็นอย่างน้อย อย่างเลวชั่ง ๑ ชั่ง ๕ ตำลึงชั่ง ๑๐ ตำลึง เป็นพื้นทั่วไปโดยมาก ถ้าจะคิดเป็นเบี้ยหวัดของพวกถวายตัวใหม่มิใช่ค้างมาแต่แผ่นดินเก่าที่แจกอยู่ในปีจอจัตวาศกปีกุนเบญจศกนี้เงินกว่า ๕๐๐ ชั่งเศษแล้ว ก็ผู้ที่ข้าพเจ้าได้ใช้สอยอยู่นั้นก็น้อยตัว เพราะการงานมีก็มากยากที่จะจำหน้าจำชื่อได้ ใครใกล้เคียงคุ้นเคยก็ใช้ผู้นั้นไป ก็เมื่อต้องแจกเบี้ยหวัดแก่บุตรหลานท่านทั้งหลายทั้งปวงอยู่ทุกปี ดังนี้ข้าพเจ้าก็ไม่เสียใจเสียดายเงินดอก นึกว่าเพิ่มเบี้ยหวัดให้ท่านทั้งหลายทั้งปวงที่มีความจงรักภักดี เป็นอันช่วยเลี้ยงบุตรเลี้ยงหลานท่าน เมื่อท่านไม่ให้บุตรหลานท่านเข้ามาอยู่ในวังท่านก็ต้องเสียเงินเป็นเครื่องเลี้ยงบุตรเลี้ยงหลาน เมื่อให้เข้ามาอยู่ในวังข้าพเจ้าก็ช่วยเข้าบ้างไม่ว่าไรดอก แต่เดี๋ยวนี้ข้าพเจ้าวิตกว่าผู้หญิงเป็นอันมากมาต้องกักต้องขังอยู่ยัดเยียดเบียดเสียดกัน ก็ไม่ต้องการเปลืองอายุผู้หญิงเหล่านั้นไป แลเป็นที่ให้คนที่ไม่รู้จักผิดชอบตื้นลึกหนาบางเห็นไปว่าใจข้าพเจ้าละโมบโลภในสตรีมากหวงกันกักขังไว้ ความจริงไม่เป็นดังนั้น ข้าพเจ้าเป็นผู้รู้ประมาณรู้เวลาว่าราชการแลบำเพ็ญการกุศลสวดมนต์ภาวนา จะเพลิดเพลินไปด้วยสตรีไม่มีเวลาก็หามิได้ ก็เมื่อท่านผู้ใดรังเกียจการในพระราชวังว่าจะให้บุตรหลานท่านเข้ามาทำราชการอยู่ข้างในวัง กลัวจะมีเหตุนั้นๆ ซึ่งไม่เป็นที่ชอบใจท่านต่างๆ ดังท่านจะคิดเห็นไปนั้น ข้าพเจ้าก็เห็นด้วยทุกอย่าง ว่าควรที่จะรังเกียจอยู่แล้วถ้าท่านผู้ใดมีบุตรหลานเป็นหญิง จะไม่เข้ามาทำราชการในวังเพราะรังเกียจนั้นๆ ข้าพเจ้าก็ไม่มีความน้อยใจเลย ก็ท่านผู้ที่ให้บุตรหลานเข้าทำราชการอยู่ในวังข้าพเจ้าเข้าใจว่าท่านทั้งหลายยอมบุตรหลาน๑ตรงกับวันเสาร์ที่ ๒๖ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๖337 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔มาให้ข้าพเจ้าเลือก ให้เป็นตัวละครตัวเอก นางเอกแลการอื่นๆ การที่ยอมให้ข้าพเจ้าเลือกเพียงเท่านั้น ก็เป็นบุญคุณของท่านทั้งหลายทั้งปวงมีอยู่แก่ข้าพเจ้ามากอยู่แล้ว ก็บัดนี้ข้าพเจ้าคิดจะเปลื้องความลำบากที่ผู้หญิงเป็นอันมาก มาต้องยัดเยียดเบียดเสียดกันอยู่เปลืองอายุไป แลมาต้องเป็นสูงๆ ต่ำๆ ดำๆ ขาวๆ ปะปน อยู่กับบุตรหลาน ของผู้ที่ท่านจะพึงคิดว่าต่ำศักดิ์กว่าตัวท่านเป็นการรำคาญใจท่านอยู่ อนึ่ง จะใคร่เปลื้องการสำคัญของคนบางจำพวกซึ่งจะพึงคิดว่า ข้าพเจ้ามีความละโมบโลภในสตรีหวงแหนไว้มากไม่ให้ใคร ข้าพเจ้าอยากจะใคร่ปลดปละสละเสียให้บางเบาไป จะหวงไว้แต่ที่มีบุตรชายบุตรหญิงด้วยข้าพเจ้า แลที่ไม่มีบุตรก็แต่ที่ข้าพเจ้าได้เลี้ยงให้มีเครื่องยศ แลเบี้ยหวัด ตั้งแต่ ๒๐๐ บาทขึ้นไป นอกนั้นข้าพเจ้าอยากจะใคร่ให้ได้ไปตามปรารถนา แลตามชอบใจของบิดามารดาหญิงพวกนั้น อนึ่ง เจ้านายพี่น้องของข้าพเจ้าชิดห่างทั้งปวงต่างๆ ตลอดลงไปจนหม่อมเจ้าบางองค์ได้มีคุณูปการะแก่ข้าพเจ้าอยู่ก็มีเป็นอันมาก ถึงในพวกมิใช่เจ้านาย คือเป็นขุนนางตั้งแต่เสนาบดีลงไป จนถึงบุตรหลานของท่านผู้หลักผู้ใหญ่ซึ่งเป็นมหาดเล็กอยู่ บางท่านบางนายก็เป็นญาติกับข้าพเจ้าก็มี ถึงไม่เป็นญาติ ข้าพเจ้ารักดังญาติก็มีคิดไปถ่ายหนึ่งข้าพเจ้าอยากว่าผู้หญิงที่เหลือใช้ของข้าพเจ้าแล้ว ทั้งเด็กทั้งใหญ่ ข้าพเจ้าอยากจะใคร่จัดให้สมควร คือจะยกให้ไปทำราชการในพระบวรราชวังบ้าง ให้ไปอยู่วังเจ้าต่างกรมแลเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมที่ได้ราชการบ้าง ยกไปให้อยู่กับขุนนางผู้ใหญ่ที่มีความชอบสมควรใช้สอยบ้างแลจัดแจงแต่งให้อยู่ด้วยกับหม่อมเจ้าแลข้าราชการ ตลอดลงไปจนมหาดเล็กที่ได้ราชการบ้างท่านทั้งหลายทั้งปวงจะได้ช่วยกันเลี้ยง ท่านผู้ใดสัตย์ซื่อเชื่อถือใจจริงข้าพเจ้าในที่ว่ามานี้ ไม่กระดากหน้าตามตำราเก่า รับไปตามข้าพเจ้าให้ก็จะได้มีความยินดี การก็จะได้ปรากฏเป็นยศแก่ข้าพเจ้าว่าบุญคุณเผื่อแผ่แก่ท่านทั้งหลายทั้งปวงไม่หวงสตรีไว้ ข้าพเจ้าจะทำดังนี้ด้วยอำนาจเป็นเจ้าแผ่นดินก็จะทำได้ แต่ถ้าทำดังนั้นก็จะเป็นที่ท่านทั้งหลายทั้งปวงผู้เป็นบิดามารดา แลญาติของหญิงเหล่านั้นจะคิดจะว่าข้าพเจ้าสำคัญบุตรหลานแลญาติของท่าน ซึ่งท่านทั้งหลายสวามิภักดิ์มาถวายตัวนั้นเป็นดังเชลยตีทัพมาได้ ก็ด้วยเหตุนี้ข้าพเจ้าจะทำดังว่าก่อนไม่ได้ ข้าพเจ้าเกรงใจท่านผู้พามานัก ต้องหารือแก่ท่านทั้งหลายทั้งปวงก่อน ท่านทั้งปวงจงรู้ดังคำประกาศนี้เถิดท่านทั้งปวงก็ย่อมรู้อยู่แล้ว การในวังเป็นอย่างไร บัดนี้ข้าพเจ้าทำคำประกาศยอมมาบุตรหลานแลญาติของท่านผู้ใดที่เป็นหญิงสาวหญิงรุ่น ไม่ได้เบี้ยหวัดถึง ๒๐๐ บาท แลมิใช่ผู้ที่มีสารกรมขายตัวเป็นทาสหรือกู้เงินเป็นหนี้ข้าพเจ้าแล้ว ข้าพเจ้ายอมคืนให้ตามใจบิดามารดาแลญาติที่พามาถวาย จงมารับกลับคืนไปให้มีผัวหรือจะถวายในเจ้านายใดๆ หรือจะยกให้ขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยก็ตามแต่ใจของท่าน ข้าพเจ้าไม่ติเตียนน้อยใจอันใด ข้าพเจ้ายอมคืนให้โดยสะดวกแลจะไม่กระดากหน้าแก่ผู้ที่ได้ไปนั้นเลยตั้งแต่ ปีกุน ตรีศก จนถึงปีกุน เบญจศกนี้ ผู้หญิงที่เป็นเมียข้าพเจ้าอยู่ก่อนลาออกไปมีผัวอยู่ข้างนอกก็หลายคน ผัวของหญิงเหล่านั้นกับข้าพเจ้าก็ดีกันหมด ไม่ได้ขัดเคืองกระดากกระเดื่องกับใคร คนที่เป็นเมียข้าพเจ้าอยู่ก่อนบางคนมีผัวใหม่แล้วกลับมาหา ข้าพเจ้าก็พูดจาด้วยดีอยู่การเป็นอย่างอยู่แล้ว เมื่อประกาศแล้วดังนี้ ถ้าบิดามารดาแลญาติไม่สมัครรับไป จะให้หญิงเหล่านั้น338 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทำราชการในวังนี้ต่อไปก็จะต้องให้เป็นพนักงานทำการนั้นๆ หรือเป็นทหารมโหรีแลอื่นๆ ก็เบี้ยหวัดตามตำแหน่งพนักงานนั้น ชั่ง ๑ บ้าง ชั่ง ๕ ตำลึงบ้าง ชั่ง ๑๐ ตำลึงบ้าง ก็จะให้เสมอไปตามการหนักเบา เมื่อบอกออกเมื่อไรก็จะให้ออก แต่ที่เด็กๆ นั้นที่เป็นตัวละครสำคัญๆ คือพระเอกนางเอกขอไว้ก่อน พอได้เล่นรับแขกบ้านแขกเมืองไป หรือจะกลับไปไว้บ้านก็ได้ เมื่อมีงานละครหรือแห่แหนอันใดบอกขอแรงมาช่วยก็ได้ เพราะยังเป็นเด็กอยู่ไม่ควรจะมีเจ้าของแต่บุตรพระยาบำเรอภักดิ์พวกหนึ่ง บุตรพระยาบุรุษยรัตน์พวกหนึ่ง เป็นบุตรบ่าวเดิมของข้าพเจ้า ได้เป็นเจ้าแผ่นดินก็ดี ไม่เป็นเจ้าแผ่นดินแต่ไม่บวชอยู่ก็ดี คนพวกนี้ข้าพเจ้าเชื่อว่าบิดาของพวกนั้นคงให้อยู่กับข้าพเจ้าผู้เดียวไม่ให้ใคร เพราะฉะนั้น บัดนี้ข้าพเจ้าไม่ยอมให้ใคร ใครอย่าจู่โจมล่วงเกินคิดอ่านอย่างไรเข้ามาสตรีที่มีบุตรกับข้าพเจ้า ที่เบี้ยหวัดไม่ถึง ๒๐๐ บาทมีอยู่บ้าง แต่ถ้าบุตรยังอยู่ ข้าพเจ้าไม่ยอมให้ใคร ที่เบี้ยหวัด ๒๐๐ บาทขึ้นไป บุตรมีก็ดีไม่มีก็ดี ข้าพเจ้าเห็นว่าไม่ควรที่ท่านที่ผู้เป็นบิดามารดาแลญาติจะว่าข้าพเจ้าเลี้ยงไม่ดี ข้าพเจ้าจึงว่าตัดได้ว่าไม่ให้ใคร ก็ถ้าแม้นคนเหล่านั้นที่ไม่มีบุตร ข้าพเจ้าลดเบี้ยหวัดเสียไม่ถึง ๒๐๐ บาทเมื่อใด ท่านจงเข้าใจว่าเป็นอันคืนให้ท่านเมื่อนั้นเถิด ก็ในที่นอกจากคนที่ข้าพเจ้าว่ากันไว้ดังนี้แล้ว ใครชอบใจจะใคร่ได้ก็จงไปว่ากล่าวสู่ขอต่อบิดามารดาเขาเถิด ข้าพเจ้าไม่ว่า ผู้อ่านคำประกาศนี้พิจารณาความให้เข้าใจ อย่าพาโลคำประกาศจู่โจมมาเกี่ยวพานเบี้ยหวัด ๔๐๐ บาทเขาประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ศักราช ๑๒๒๕ เป็นวันที่๔๕๑๗ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๓๔. ประกาศพิกัดราคาทองแปทศพิศพัดดึงส์ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ แรม ๒ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายหน้าฝ่ายใน แลราษฎรในกรุงแลหัวเมืองให้ทราบทั่วกันว่า ในพระราชอาณาจักรนี้แต่ก่อนทองคำมีน้อย เป็นแต่ใช้ทำรูปพรรณต่างๆ เป็นเครื่องยศเครื่องประดับ ก็บัดนี้ทองคำใบของจีนบ้าง ทองแท่งจีนบ้าง ทองคำเมืองกาสฟอเนียบ้าง ทองเหรียญเมืองยุโรปเมืองอเมริกาบ้าง มีเข้ามามากในพระราชอาณาจักร จนเกินการที่จะใช้สอยทำรูปพรรณแลเครื่องประดับ ผู้มีทรัพย์เก็บทองไว้มาก ร้องขอขายแลขอส่งแทนภาษีอากรก็มี ด้วยเหตุนี้จึงทรงพระราชดำริว่า ตามอย่างเมืองอื่นที่เป็นเมืองแผ่นดินใหญ่นั้นๆ หลายเมือง เมื่อทองคำมีมากขึ้นผู้ครองแผ่นดินเมืองนั้นๆ ก็คิดทำเป็นทองเหรียญ มีตราหลวงเป็นสำคัญ ให้ราษฎรใช้ในกำหนด๑ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๖339 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ราคานั้นๆ ไม่ต้องเถียงน้ำหนักแลเนื้อทองตีราคากันผู้ได้ทองตราทองเหรียญไป เมื่อต้องการเงินมาขอขึ้นเงินต่อคลังหลวง หรือเศรษฐีเจ้าทรัพย์ก็ได้ตามกำหนดซึ่งพิกัดไว้ จนเมืองนั้นๆ ใช้ทองตราทองเหรียญแก่กันอยู่เป็นปรกติเหมือนใช้เงินตราแลเบี้ยแปะทั้งปวง ก็ในกรุงเทพฯ นี้ ทองตราใช้กับเงินตราเช่นนั้นยังหามีไม่ จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้เจ้าพนักงานโรงจักร ซึ่งเป็นที่ทำเงินเหรียญแลเบี้ยอัฐเบี้ยโสฬสนั้น คิดทำทองเหรียญทองแปด้วยทองคำเนื้อแปดเศษสอง คือทองใบยี่ห้ออันเสงเป็น ๓ ขนาด ขนาดใหญ่ตีราคาแปละ ๘ บาท ขนาดกลางตีราคาแปละ ๔ บาทขนาดน้อยตีราคาแปละ ๑๐ สลึง ขนาดใหญ่ ขนาดกลางนั้นเทียบตามอย่างทองเหรียญอังกฤษคือเหรียญใหญ่ของอังกฤษที่เรียกว่าทองปอนด์ หรืออีกชื่อหนึ่งว่าสเตอร์ลิงก์๑ หรืออีกชื่อหนึ่งเรียกว่าสอเวอร์เรนด์๒ แลเหรียญขนาดย่อมเรียกว่าทองฮาฟปอนด์ หรืออีกชื่อหนึ่งว่าเสมิสเตอร์ลิงก์หรืออีกชื่อหนึ่งว่าฮาฟสอเวอร์เรนด์ จะว่าตามการซึ่งคิดมาตราเงินในเมืองอังกฤษนั้น อังกฤษคิดนับว่าปอนด์หนึ่งเป็น ๒๐ ชิลลิงๆ หนึ่งเป็น ๑๒ เปน แลในการสั่งสิ่งของซื้อขายอยู่ เมื่อได้บิลคือหนังสือกำหนดราคาของมาแต่เมืองอังกฤษก็ยอม คิดนับเป็นจำนวนปอนด์มา ๙ ปอนด์ ๑๐ ปอนด์๑๐๐ ปอนด์ แลอื่นๆ ครั้นมาที่กรุงเทพฯ นี้ ถ้าผู้ซื้อมีทองปอนด์ เอาทองปอนด์ใช้ให้ก็ได้ ถ้าไม่มีทองปอนด์นายห้างผู้รับสั่งของคิดเอาเงินแต่ผู้สั่งปอนด์ละ ๘ บาทเสมอไป ถ้าจำนวนเป็นฮาฟปอนด์ คือครึ่งปอนด์ก็คิดเอา ๔ บาทเสมอไป คงคิดราคากัน ๑๐ ปอนด์ เป็นเงินชั่งหนึ่ง แล๒๐ ฮาฟปอนด์เป็นเงินชั่งหนึ่ง แต่ตัวทองปอนด์ทองฮาฟปอนด์นั้นไม่เป็นทองบริสุทธิ์ เป็นทองขวางลิ่มประสมทองแดงส่วน ๑ ใน ๑๒ ส่วน ปอนด์หนึ่งหนัก ๒ สลึง เมื่อคิดราคาปอนด์ละ๘ บาท ก็เป็น ๑๖ หนัก ฮาฟปอนด์นั้นหนัก ๑ สลึง คิดราคาฮาฟปอนด์ละ ๔ บาทก็เป็น ๑๖หนักเหมือนกัน ทองปอนด์ ทองฮาฟปอนด์นั้นได้เอามาหุงคัดเอาทองแดงออกเสีย ก็คงเนื้อทองคำเนื้อแปดปอนด์ ๑ แต่สลึง ๑ กับเฟื้อง ๑ กับ ๒ ไพ คิดราคาปอนด์ละ ๘ บาท ก็เป็น ๑๘ หนักเกินสักหน่อย ทองในฮาฟปอนด์ที่หุงแล้วก็คงแต่เฟื้อง ๑ กับ ๓ ไพ คิดฮาฟปอนด์ละ ๔ บาท ก็เป็น๑๘ หนักเกินหน่อยหนึ่งเหมือนกัน จึงทรงพระราชดำริว่า ซึ่งทองตราทองเหรียญเมืองอื่นเจือทองแดงให้ขวางลิ่มนั้น เพื่อจะให้มีเนื้อกระด้างใช้ทนได้นาน ตราไม่ใคร่เลื่อนไป ไม่ต้องยุบทำใหม่บ่อยๆ ให้เสียสูญเพลิง อนึ่ง จะให้ล่อใจคนที่ไม่รู้ดูทองว่าคงลิ่มขวางลิ่มยินดี ว่าคิดราคาแต่๑๖ หนัก ในกรุงเทพฯ นี้จะทำเช่นนั้นให้เหมือนกันก็ได้ แต่ครั้นจะทำอย่างนั้น ทองในบ้านในเมืองก็จะเป็นทองขวางลิ่มไปเสียมาก ราษฎรที่ไม่นับถือก็จะรังเกียจไป จึงโปรดฯ ให้คงทำด้วยเนื้อทองล้วน คิดราคา ๑๘ หนักตามเนื้อทองบริสุทธิ์ ก็เมื่อคิดแปละ ๑๘ หนักทั้ง ๓ อย่าง ขนาดใหญ่ทองน้ำหนักสลึงเฟื้อง กับ ๓ ไพเท่านี้ ราคา ๘ บาท ขนาดกลางน้ำหนักทองเฟื้องกับ ๓ ไพกึ่งเท่านี้ราคา ๔ บาท ขนาดน้อยน้ำหนักทองเฟื้องกับ ๑ ไพเท่านี้ ราคา ๑๐ สลึง ขนาดใหญ่ขนาดกลางนั้นใช้ในที่ทองปอนด์แลฮาฟปอนด์ของอังกฤษดังว่าแล้ว แต่ขนาดน้อยราคา ๑๐ สลึงนั้นใช้แทนตำลึงอย่างจีน ที่จีนเรียกว่าเตล์ก็ดี ว่าเนียะก็ดี๑sterling๒sovereign อัตราเงินอังกฤษสมัยโบราณ เป็นเหรียญทองมีค่าเท่ากับ ๑ ปอนด์340 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทองแปที่ทำขึ้นใหม่จำพวก ๓ อย่างนี้ ล้วนเป็นทองคำเนื้อบริสุทธิ์ ไม่ได้ผสมเงินผสมทองแดงเลย แต่คิดราคา ๑๘ นั้น ตามราคาเนื้อทองในทองปอนด์แลทองฮาฟปอนด์ของอังกฤษซึ่งจะพึงคำนึงเอาว่าไม่ได้ผสมทองแดงนั้นเลย ก็ในกาลทุกวันนี้ เพราะทองคำมีเข้ามามากล้นเหลือไป ผู้มีทองคำมากอยากขายเอาเงินใช้ ก็บอกขายราคาต่ำลงมา จนทองมีราคาถูกเนื้อแปดเศษสองก็หย่อนกว่า ๑๖ หนัก ก็การที่ทองราคาต่ำไปนี้ เพราะทองมีมากเข้ามา ประมาณเนื้อทองซึ่งเรียกกันอยู่ว่าเนื้อสี่ เนื้อห้า เนื้อหก เนื้อเจ็ด เนื้อแปด หรืออีกคำหนึ่งว่านพคุณเก้าน้ำหรืออีกเล่าคำคนที่พูดละเอียดบอกเศษขาเนื้อหกเนื้อเจ็ดสองขาสามขา หรือลางอย่างที่เศษอย่างคำว่าเนื้อแปดเศษสอง ก็คำว่าเหล่านี้จะมีต้นเดิมรากของคำมาแต่ไหน ท่านทั้งหลายเข้าใจหรือไม่ซึ่งวางประมาณเป็นจำนวน นับมีแต่สี่ขึ้นไปหาเก้า แลนับต่ำใต้สี่ลงมาก็ไม่มี คือไม่มีว่าเนื้อหนึ่งเนื้อสองเนื้อสาม แต่บางทีก็มีอยู่บ้างเป็นคำโบราณคำลาวแต่ก่อน ได้ยินอยู่ว่าเนื้อหนึ่งเนื้อสองแต่เดี๋ยวนี้ก็ไม่มีใครพูดแล้ว แลจำนวนนับเนื้อทองคำเกินกว่าเก้าขึ้นไป คือใครจะว่าเนื้อสิบเนื้อสิบเอ็ด เนื้อสิบสอง เนื้อยี่สิบ สามสิบ เนื้อร้อย เนื้อพัน ไม่มีทีเดียว ก็ซึ่งเหตุให้เรียกอย่างนี้นั้นคืออย่างไร ท่านทั้งปวงเข้าใจหรือไม่ จะว่าให้ท่านทั้งปวงฟังตามที่ได้รู้มา ท่านผู้ใดรู้แล้วก็อย่าล่อออเลย จะว่าทั้งนี้เพราะเห็นว่าผู้ที่ไม่รู้มีโดยมาก ให้รู้มากๆ ด้วยกัน จึงจะขอว่าให้เข้าใจประมาณเนื้อทองคำตั้งแต่สี่ขึ้นไปจนเนื้อนพคุณเก้าน้ำนั้น เป็นธรรมเนียมเมืองลาวเชียงแสน ซึ่งเป็นต้นเดิมของไทยชาวเหนือสืบมา ครั้งนั้นที่เมืองเชียงแสน บ่อแร่ทองมีมากเงินมีน้อย เพราะเป็นบ้านดอนเมืองเขินอยู่ไกลทะเล กำปั่นแลสำเภาเข้าไม่ถึง มีเงินใช้แต่เงินที่คัดออกจากทองเนื้อต่ำด้วยการหุงบ้าง แลมีเงินจีนเงินญวนมาแต่ลูกค้าทางบกบ้าง มีเงินใช้ในพื้นบ้านพื้นเมืองน้อย เจ้าบ้านเจ้าเมืองอยากให้แร่เงินเกิดในแผ่นดินเป็นของบ้านเมืองนั้นเอง แต่งคนให้ออกเที่ยวสืบเสาะหาบ่อแร่ที่จะถลุงเป็นเงินได้ ก็ได้เนื้อแร่ประหลาดๆ มาบ้าง สำคัญว่าเป็นเงินแล้วทำพดด้วงประทับตราใช้สอยกันก็มีบ้าง แต่ครั้นนานเข้าเก่าแล้วก็ดำไป เงินตราของเก่าที่ทำด้วยแร่อย่างนั้นทุกวันนี้ก็ยังมีหาได้อยู่บ้าง พวกแปรธาตุเรียกว่าเงินดำคือเงินที่มีเนื้อละเอียดกว่าเงินปรกติ แต่สีดำคล้ายทองสัมฤทธิ์ เงินลาวอีกอย่างหนึ่งเรียกว่าเงินขาเกวียน น้ำเนื้อเงินดีกว่าเนื้อเงินที่ใช้อยู่โดยปรกติ เนื้อละเอียดดีแลขาว เงินพวกนั้นประมาณการดูเห็นจะคัดออกจากทองคำเนื้อต่ำ หรืออย่างหนึ่งจะทำแต่เงินเนื้อนุ่มมาแต่เมืองจีนทางบก ก็เพราะในเมืองเชียงแสนใช้เงินเนื้อสูงกว่าเงินเหรียญ เงินตราในทุกวันนี้ก็ดี แลเพราะมีเงินใช้ในบ้านในเมืองน้อย เหมือนบ้านเมืองที่มีเบี้ยน้อย ก็ใช้เบี้ยร้อย สองร้อย ต่อเฟื้องบางแห่งบางคราวฉันใด ในเมืองเชียงแสนแต่ก่อนมีเงินใช้น้อยมีทองคำมาก ทองคำจึงราคาถูก ทองคำที่เนื้อต่ำซื้อขายกันหนักหนึ่งเป็นเงิน ๔ บาท จึงเรียกว่าเนื้อสี่ ที่เนื้อสูงขึ้นไปกว่านั้น ทองคำหนักบาทหนึ่งเป็นราคาเงิน ๕ บาทเรียกว่าเนื้อห้า ทองคำหนักบาทหนึ่งเป็นราคาเงิน ๖ บาทเรียกว่าเนื้อหก ทองคำหนักบาทหนึ่งเป็นราคาเงิน ๗ บาทเรียกว่าเนื้อเจ็ด ทองคำหนักบาทหนึ่งเป็นราคาเงิน ๘ บาทเรียกว่าเนื้อแปดทองคำหนักบาทหนึ่ง เป็นราคาเงิน ๘ บาท ๒ สลึง เรียกว่าเนื้อแปดสองขา หรืออีกคำหนึ่งเรียกว่าเนื้อแปดเศษสอง ตามการที่ราษฎรใช้ซื้อขายกันในเวลานั้น ทองคำเนื้อสุกสูงอย่างเอกเช่นทองบางตะพาน ขายกันหนักบาทหนึ่ง เป็นราคาเงิน ๙ บาท เรียกว่านพคุณเก้าน้ำ ก็ที่ว่าสองขาสามขาก็ดี หรือที่ว่าเศษสองเศษสามก็ดี โดยละเอียดนั้น คือว่าเศษสลึงแต่หน้าชั้นนั้นขึ้นไป341 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ทองผสมสีเหลืองๆ ให้ดินไม่ขึ้นทุกวันนี้ เรียกกันว่าทองเนื้อริน แต่ก่อนลาวเรียกว่าเนื้อสองเพราะขายกัน ๒ หนัก ทองเนื้อรินอย่างเลว หรือทองสีดอกบวบซึ่งในเวลานั้นขายกันหนักราคาต่อหนัก ลาวเรียกว่าทองเนื้อหนึ่งแต่โบราณได้ยินว่าบ้างอยู่ ก็ประมาณชื่อเนื้อทองเหล่านี้ทั้งปวง เดิมเป็นธรรมเนียมของลาวชาวเชียงแสนแลใช้เป็นโวหารในการเทียบน้ำทอง ครั้นสืบมาถึงบ้านเมืองใกล้ทะเลเงินมีมามาก ราคาทองก็แพงขึ้นไปถึง ๒ เท่าพิกัดนั้น คือบางทีทองคำเนื้อนพคุณบางตะพานราคาถึง ๒๐ หนัก ถึง ๑๙ หนัก ทองคำเนื้อแปดสามัญที่เรียกว่าเนื้อแปดตลาด ราคาถึง ๑๘ หนัก ๑๗ หนักกึ่ง คนโบราณว่ากันอีกคำหนึ่งว่าข้าวกับทองโต้ราคากันเมื่อไรข้าวถูกทองแพง เมื่อไรข้าวแพงทองถูก ซึ่งว่าดังนี้ก็จริงอยู่บ้างในเวลาเมื่อในกรุงมีธรรมเนียมปิดข้าว ไม่ให้มีผู้เอาออกไปค้าขายนาๆ ประเทศเป็นนิตย์ เมื่อนั้นชาวนาเมื่อทำนาได้ข้าวมาก จะขายราคาแพงก็ขายไม่ใคร่ได้ จะเก็บไว้กลัวจะผุผะเสียต้องขายไปราคาต่ำๆ เพียงเกวียนละ ๕ บาท ๔ บาท ๓ บาท ถึงกระนั้นไม่ใคร่มีผู้ซื้อ ต้องเอาข้าวออกแลกของต่างๆบรรดาที่จะใช้จะกิน เมื่อขายดังนี้ก็ไม่ได้ทรัพย์สินมากเป็นกำไรสมกับแรงเหนื่อย ที่ชาวนาคู่โคกลัวต้องเสียค่านาเปล่าเวรนาเสีย นาน้ำฝนฟางลอยก็ทิ้งไม่ทำ ชาวนาที่ทำอยู่ก็คอยจ้องมองหาเวลาที่จะกดราคาข้าวให้สูงขึ้น เมื่อเวลาคนตื่นกันซื้อ ก็เมื่อใดฝนแล้งสักเดือนหนึ่งครึ่งเดือนหรือมีข่าวศึกเสือเหนือใต้อะไรมา คนที่มีครอบครัวบุตรภรรยาทาสชายหญิงมาก ก็เกิดความสะดุ้งตกใจกลัวข้าวจะแพง ตื่นกันเที่ยวซื้อข้าวมาไว้ตื่นอย่างนั้นหลายสิบแห่งเข้าด้วยกัน ราคาข้าวก็แพงขึ้นไปในสองวันสามวัน ก็เพราะนามีน้อยตัวข้าวก็น้อย เมื่อตื่นกันซื้อมากเอาไปกักเสียข้าวก็ไม่พอประสงค์ของคนที่ตื่นนั้น ต้องขอซื้อขอปันกันอยู่ ที่มีข้าวมากอยากได้กำไร ก็ยิ่งกดราคาข้าวให้สูงขึ้นไป จนเงินของคนบางจำพวกจะใช้ราคาข้าวไม่มี ต้องเอาทองออกตีให้แทนราคาข้าว ฝ่ายผู้จะรับเอาทองไว้ก็เกี่ยงเลี่ยงให้ลดราคาทองต่ำลงไป ด้วยเหตุนี้เมื่อไรข้าวแพงราคาทองจึ่งต่ำลงมา ก็เพราะตื่นความที่ปีหลังฝนน้อยน้ำน้อยก็ดี ฝนมากน้ำมากเกินไปก็ดีครั้นฤดูทำนาปีใหม่ ชาวนาเห็นว่าข้าวแพง อยากจะขายข้าวให้มีกำไร ตื่นกันทำนามากทุกแห่งทุกตำบล คนที่ทิ้งนาไปทำมาหากินอย่างอื่นแล้วก็กลับไปทำนา ฝ่ายผู้ที่ซื้อข้าวไว้เกินประมาณเห็นว่าปีใหม่ข้าวใหม่จะมีมาก ข้าวที่ตัวตื่นซื้อไว้แพง จะเก็บไว้กลัวจะผุผะเสีย หรือจะขายต่อเมื่อข้าวใหม่มีมามาก ก็กลัวว่าราคาข้าวจะตกลงหนัก จะขาดทุนมากไป ก็รีบร้อนเร่งขายข้าวของตัวที่เก็บไว้เสียโดยเร็ว สู้ขายขาดทุนแต่น้อยด้วยเห็นว่าดีกว่าจะขายเมื่อเวลาข้าวใหม่มีราคาจะตกมากนั้นก็เมื่อขายข้าวขาดทุนไปดังนี้แล้วก็กลับไปหากำไรในทองซึ่งตัวได้เอาข้าวแลกไว้ หรือเอาเงินซื้อไว้ด้วยราคาต่ำๆ ดังว่าแล้วนั้น ก็พากันกดราคาทองให้สูงขึ้นไป ก็ทองนั้นเป็นของเก็บไว้ไม่ผุผะเมื่อราคายังต่ำอยู่ไม่ขาย เมื่อราคาทองกลับสูงขึ้นไปจึงขาย ก็ด้วยเหตุนี้เมื่อไรราคาข้าวถูกทองจึงแพง คำที่ว่ามาก่อนนั้นก็ชอบด้วยเหตุบ้างโดยจริง แต่บัดนี้เพราะเปิดข้าวให้นานาประเทศขนข้าวไปจำหน่ายเมืองอื่นไม่ห้าม ก็มีผู้ทำนามากเต็มที่แลนาเกิดขึ้นใหม่ๆ ทุกปี เมล็ดข้าวมีในบ้านในเมืองล้นเหลือเฟือฟาย คนต่างประเทศเอาเรือเข้ามาบรรทุกข้าวไปขายเมืองอื่นมากมายหลายลำปีหนึ่งขนข้าวไปหลายหมื่นเกวียน ราษฎรก็กดราคาข้าวให้แพงอยู่เป็นนิตย์ ด้วยคิดจะขายเอาเงินให้มาก ฝ่ายลูกค้านานาประเทศ เมื่อเห็นข้าวในกรุงเทพฯ ราคาแพงเพียงพอจะซื้อเอาไปขายมี342 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกำไรได้ ก็เอาเงินมาบ้าง เอาทองมาบ้าง แต่เมืองอื่นมาซื้อข้าวไป ก็เงินทองเมื่อเข้ามาในบ้านในเมืองก็ไม่หมดไม่สูญไปเหมือนดังข้าวที่คนกินเสีย เงินทองในพื้นบ้านพื้นเมืองก็มากขึ้นทุกปีตั้งแต่เปิดข้าวมา ๘ ปีนี้ เงินเมืองอื่นเข้ามาในกรุงเทพฯ นี้หลายหมื่นชั่ง ทองคำเข้ามาในกรุงเทพฯนี้หลายสิบหาบ เพราะฉะนั้นถึงข้าวมีมาก ราคาก็คงแพงอยู่ คือเกวียนละ ๔ ตำลึง ๕ ตำลึงเสมอไปเหมือนกับของสิ่งอื่นๆ ราษฎรขายอยู่ ถูกๆ ราคาก็แพงขึ้นหมดทุกอย่าง เพราะเงินทองมีเข้ามามาก เมื่อเป็นดังนี้การก็เป็นอัศจรรย์อยู่อย่างหนึ่ง กาลล่วงมาถึง ๙ ปี ๑๐ ปีแล้ว โดยปีใดปรากฏว่าฝนน้อย น้ำป่าก็มาช่วยนาไม่ให้เสีย เหมือนอย่างปีมะแม เอกศก ปีระกา ตรีศก ปีจอ จัตวาศกนั้น แลในปีกุน เบญจศก นี้ ตั้งแต่เดือน ๕ เดือน ๖ มาจนสิ้นเดือน ๑๐ ดูฝนตกชุกมากนัก เป็นที่น่ากลัวว่าจะเป็นน้ำใหญ่มาท่วมข้าวเสีย แต่เมื่อสืบไปในเมืองฝ่ายเหนือก็ได้ความว่า น้ำในปีนี้น้อยกว่าน้ำในปีหลังอีก ต้นข้าวทุกแห่งทุกตำบลเป็นชุ่มชื่นอยู่ด้วยน้ำฝน ข้าวก็คงจะได้ไม่เสียทุกแห่งก็เมื่อการเป็นดังนี้อยู่ จะว่าอย่างเก่าว่าเมื่อไรข้าวถูกทองแพง เมื่อไรข้าวแพงทองถูก เห็นจะหาชอบไม่แล้ว ด้วยข้าวเปิดเสียแก่นานาประเทศแล้ว ราษฎรทำนาเต็มมืออยู่เสมอ ผู้ที่ไม่ได้ทำนาก็ไม่ได้ตื่นชิงกันซื้อข้าวอย่างแต่ก่อนมานานแล้วมิใช่หรือ เพราะฉะนั้นจะต้องว่าใหม่ ว่าเมื่อใดชาวต่างประเทศเอาทองเข้ามาใช้เป็นราคาสินค้าในกรุงเทพฯ มาก เมื่อนั้นราคาทองก็จะตกเมื่อใดลูกค้าชาวต่างประเทศเอาเงินเข้ามาใช้เป็นราคาสินค้าในกรุงเทพฯ มาก เมื่อนั้นราคาทองก็จะกลับขึ้นไป ก็แต่ทองนั้นมีแต่เป็นทองลิ่มทองใบจะซื้อขายกันก็ยาก ผู้จะซื้อมักกดราคาให้ต่ำไม่ใคร่จะซื้อ ทองมาเหลือเฟืออยู่มาก จึงได้คิดทำเป็น ทองแป มีตราให้ใช้ประจำราคาสินค้าที่ซื้อขายกันได้เหมือนกับเงิน เมื่อผู้จะเอาไปทางไกลใส่พกไปเล็กน้อย ก็ได้ราคาหลายตำลึงหลายชั่งไม่หนักบ่า หนักพก หนักหาบ หนักเรือเหมือนอย่างพาเอาเงินไป หรือจะเก็บไว้ในหีบในที่น้อยๆไว้ข้างที่หลับที่นอนก็จะเก็บไว้ได้มากๆ ง่ายๆ บัดนี้ซึ่งตั้งราคา ๑๘ หนักไปนั้น เพราะเป็นทองมีตรา เมื่อผู้ใดได้ไปซื้อไปเมื่อไม่พอใจเอาไว้ เห็นไปว่าเสียเปรียบจะใคร่ได้เงินก็จงเอามาคืนขึ้นรับเงินไปจากพระคลังหลวงตามราคา ๑๘ หนักนั้นเถิด ถ้าทองไม่ถูกเจาะถูกตัดยับเสีย ถึงลายจะเลือนลบสึกหรอไปบ้าง ถ้ายังสังเกตได้ว่าเป็นตราเดิมแท้มิใช่ของปลอมแล้ว ชาวพระคลังก็จะรับใช้ราคา ๘ บาท ๔ บาท ๑๐ สลึงตามเดิมนั้นให้ ก็เพราะในหลวงรับจะใช้ราคาเท่านี้ยั่งยืนไม่ลดหย่อนดังนี้แล้ว ผู้ที่ได้ไปไม่ควรรังเกียจ ควรรับใช้ตามพิกัดประกาศมา เหมือนกับเงินตราพดด้วงบาทกึ่งบาทแลสลึง แลเฟื้องก็ดี เงินเหรียญกึ่งตำลึง เงินเหรียญบาท กึ่งบาทแลสลึง แลเฟื้องก็ดี เบี้ยอัฐเบี้ยโสฬสก็ดี เงินเหรียญของมาแต่เมืองนอกซึ่งคิดกันตามประกาศไว้ใช้ ๓ เหรียญ ๕ บาทแลเงินรูเปียที่แขกมลายูหรือชาวปักษ์ใต้เรียกว่าย่ำไปราคาแปละ ๓ สลึง นั้นก็ดี เมื่อมีตราเป็นที่สังเกตแล้วราษฎรก็ใช้กันง่ายๆ ไม่เลือกน้ำเงินไม่เลือกน้ำหนัก แลไม่คิดราคาดีบุกแลทองแดงนั้นเลย ใช้ยืนตามพิกัดประกาศแต่ก่อนฉันใด ทองแปมีตรา ๓ ขนาดนี้ ก็ให้ใช้ตามพิกัดแปใหญ่แปละ ๘ บาท แปกลาง แปละ ๔ บาท แปน้อย แปละ ๑๐ สลึง เหมือนกันดังนั้นเถิด แต่ถ้าผู้มีเนื้อทองคำเปล่าจะมาให้ทำแป ๓ อย่างนั้นให้ จะต้องหักค่าถ่านค่าสูญเพลิงตามแต่เจ้าพนักงานจะคิดให้ตามสมควรแก่งาน ถ้าจะเอาทองเปล่าหรือทองรูปพรรณมาแลกเอาทองแปจะคิดหนักต่อหนักไม่ได้ ต่อให้ขายราคาทองคำแลราคารูปพรรณที่เอามานั้น ตกลงว่าเป็นราคาเท่าใดตาม343 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ราษฎรซื้อขายกันนั้นแล้ว จึงจะคิดราคาทองแปตามพิกัดนี้ใช้ราคาทองคำเปล่าแลรูปพรรณนั้นให้เพราะจะต้องเสียแรงแลเสียถ่านเสียฟืนแลสูญเพลิงไป ทองแปมีตราที่ไปเจาะไปตัดทำยับเยินเสียแล้ว ราคาก็ตกเหมือนราคาทองคำเปล่าที่ราษฎรซื้อขายกันขึ้นๆ ลงๆ ตามเวลานั้นๆ แต่ราคาทองแปนั้นเมื่อมีผู้เอาทองแปมีตราเป็นสำคัญอยู่นั้นมาขึ้นเอาเงินหรือมาส่งแทนภาษีอากรเงินพินัยใดๆ ก็ดี คงจะคิดราคาพิกัด ๒ ตำลึง แลตำลึง ๑ แล ๑๐ สลึงนั้น ยั่งยืนเสมออยู่ถึงทองคำที่ราษฎรซื้อขายกันราคาจะต่ำลงก็ดี จะสูงขึ้นกว่า ๑๘ หนักก็ดี ก็จะไม่ยักย้ายราคาเลยคงจะใช้ให้หักให้ตามราคานี้ เมื่อราษฎรรับทองแปทั้ง ๓ ขนาดนี้ใช้ได้ทั่วกันมากๆ แล้วในหลวงจะสั่งตามหัวเมืองนั้นๆ ว่า ถ้ามีผู้เอาทองแปทั้ง ๓ จำพวกนี้ไปขอขึ้นก็ให้กรมการคอยรับตามหัวเมืองนั้นทุกๆ เมืองไปทองแป ๓ ขนาดนี้ ถ้าจะเรียกชื่อว่าแปทองใหญ่ แปทองกลาง แปทองเล็ก ก็จืดหนักไปแลเมื่อเวลาจะใส่เข้ากับคำนับว่า ๓ แปทองใหญ่ ๔ แปทองกลาง ๕ แปทองเล็ก ก็ฟังยากไปอนึ่ง แปทองใหญ่ แปทองกลาง แปทองเล็ก เป็นเถาเป็นขนาดต่างๆ ของเมืองอื่นก็มีมาปะปนอยู่เมื่อเรียกดังนั้นก็จะเลอะเทอะไป ไม่รู้ว่าแปทองใหญ่ แปทองกลาง แปทองเล็ก ของเมืองไรถ้าจะเอาชื่ออังกฤษมาเรียกขนาดใหญ่ว่า ทองปอนด์ ขนาดกลางว่า ทองฮาฟปอนด์ ลักษณะก็ไม่เหมือนกันแท้เป็นแต่ราคาเท่ากัน ด้วยทองปอนด์แลฮาฟปอนด์ของอังกฤษนั้น เป็นทองขวางลิ่มเข้าทองแดง คิด ๑๖ หนักตามทองขวางลิ่มนั้น ก็เมื่อคัดทองแดงออกคงแต่ทองก็เป็นราคา๑๘ หนักกว่าไปหน่อยหนึ่ง เพราะฉะนั้น ถ้าจะเรียกว่าทองปอนด์ทองฮาฟปอนด์ตามอังกฤษก็จะปนไปกับทองที่ไม่เหมือนกัน ถ้าจะเรียกอย่างนั้นให้ได้ก็จะต้องเอาคำว่าไทยใส่เข้า ว่าทองปอนด์ไทย ฮาฟปอนด์ไทย จึงจะเข้าใจถนัด ทองขนาดเล็กนั้นเล่า เพราะทำตามราคาตำลึงจีนจะเรียกว่า ทองเตล์หรือทองเนียะก็ได้ แต่ข้างหนึ่งเป็นชื่ออังกฤษข้างหนึ่งเป็นชื่อจีน จะเรียกของที่ทำขึ้นในเมืองไทยก็ไม่ชอบกล ก็เหมือนอย่างแปดีบุกใหญ่น้อย ซึ่งใช้แทน เบี้ยร้อย เบี้ยห้าสิบนั้นครั้นจะเรียกเบี้ยร้อย เบี้ยห้าสิบ เมื่อมาใส่เข้ากับนับก็ขัดหูฟังยากไป เหมือนจะว่าร้อยร้อยสองร้อยร้อย ห้าสิบห้าสิบ ร้อยห้าสิบ สองร้อยห้าสิบ ก็ฟังยากไม่รู้ว่าคำไรเป็นคำนับ คำไรเป็นชื่อเบี้ย เพราะฉะนั้นจึงได้ให้ชื่อเป็นคำศัพท์สูงว่าอัฐว่าโสฬสคำนั้นเดี๋ยวนี้ก็ใช้คล่องแล้วทั้งบ้านทั้งเมืองฉันใด ถ้าจะเรียกชื่อทอง ๓ ขนาดนี้ จะเรียกให้เข้าศัพท์สูงอย่างอัฐอย่างโสฬสก็ได้ให้เรียกทองขนาดใหญ่ว่า (ทศ) แปลว่า ๑๐ แปเป็นเงินชั่งหนึ่ง ขนาดกลางเรียกว่า (พิศ)แปลว่า ๒๐ แปเป็นเงินชั่งหนึ่งขนาดน้อยเรียกว่า (พัดดึงส์) แปลว่า ๓๒ แปเป็นเงินชั่งหนึ่งอีกอย่างหนึ่งแปทองขนาดใหญ่ ให้เรียกว่า (ทุกกังส์) แปลว่าสองตำลึง ขนาดกลาง ให้เรียกว่า(เอกกังส์) แปลว่าตำลึงเดียว ขนาดน้อยให้เรียกว่า (จีนกังส์) แปลว่าตำลึงจีน ตามแต่จะชอบใจเถิดแต่เห็นว่าอย่างก่อนนั้นเป็นดี ด้วยคล้ายกับชื่ออัฐชื่อโสฬสซึ่งบอก ๘ แล ๑๖ แบ่งแต่เฟื้องในทองนี้ให้เรียกว่า (ทองทศ) (ทองพิศ) (ทองพัดดึงส์) ซึ่งแบ่งเป็น ๑๐ แล ๒๐ แล ๓๒ แต่ราคาชั่งหนึ่งนั้นเทอญประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ แรม ๒ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ศักราช ๑๒๒๕หรือเป็นวันที่ ๔๕๕๐ ในรัชกาลปัตยุบันนี้344 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๓๕. ประกาศห้ามไม่ให้เชื่อถือข้าราชการเก่านอกตำแหน่งณ วันอังคาร เดือน ๑๒ แรม ๖ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่คนทั้งปวงให้ทราบทั่วกันว่าความประหลาดๆ ต่างๆ คือเจ้านายแลขุนนางนอกตำแหน่งว่าการโรงศาล แลมิใช่ผู้รับสั่งให้ว่าความรับสั่งกระทำคุมเหงราษฎร ด้วยเกาะครองจองจำเฆี่ยนตีลงเงินทองฉุดลูกสาวแลอื่นๆ ในกรุงเทพฯ นี้ก็ดี ผู้รักษากรุงเก่า ผู้สำเร็จราชการเมืองน้ำพระพิพัฒน์สัตยาเจ้าเมืองประเทศราชแลกรมการหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวง รับแลเชื่อทำตามหนังสือแลข้าหลวงนอกตำแหน่งที่ได้บังคับหัวเมือง ไม่มีตราเจ้าพนักงานในตำแหน่งได้บังคับหัวเมืองนำไปแล้ว คุมเหงราษฎรด้วยการต่างๆ เกาะกุมกะเกณฑ์หรือแย่งชิงสิ่งใดๆ ของราษฎรเป็นการนอกจากราชการในแผ่นดินใหญ่ หรือขัดขวางไม่ให้เจ้าภาษีนายอากรเก็บภาษีอากรหรือถึงกะเกณฑ์ตามบังคับในท้องตราเจ้าพนักงานก็เรียกให้เหลือเกินไป เจ้าภาษีนายอากรฉ้อราษฎรเรียกเหลือเกินพิกัดไปก็ดี การเช่นนี้ให้รีบมาร้องโดยเร็วๆ ทีเดียว ถ้าได้ความจริงจะพระราชทานรางวัล ตั้งแต่ ๕ ตำลึงขึ้นไปถึง๕ ชั่ง ลงมาตามความใหญ่แลน้อย แล้วจะปรับผู้ทำผิดแลผู้ว่าราชการหัวเมือง ซึ่งทำตามหนังสือไม่มีท้องตราเจ้าพนักงานนำนั้นให้ใช้จงเต็ม แล้วพินัยหลวงเท่าส่วนที่ ๕ ของเบี้ยใช้เป็นรางวัลเป็นค่าทรายถมสนามทหารด้วยประกาศอันนี้นั้นผู้อ่านยังไม่เข้าใจ ซึ่งให้ประกาศนั้นประกาศด้วยความ ๒ อย่างคือมีผู้อ้างรับสั่งแลบัญชาเจ้าแข็งนายแรงในกรุงเทพฯ หรือถือท้องตราแลหนังสือเจ้าพนักงาน ซึ่งเคยบังคับบัญชาหัวเมืองนั้นๆ ไม่มีตรานำ ออกไปทำเองหรือบังคับผู้รักษาเมืองกรมการ ให้ทำตามรับสั่งเจ้าบัญชานายซึ่งมีนามมีชื่อเป็นที่ตื่น ที่หอม ที่กลัว ที่เกรง นั้นอย่างหนึ่ง คือเจ้าภาษีนายอากรแลผู้รับช่วงใช้เจ้าภาษีนายอากร ไปเรียกภาษีอากรเกินพิกัดอัตรา แลทำคุมเหงราษฎรต่างๆ อย่างหนึ่ง ความสองอย่างนี้ ทรงพระราชดำริเห็นว่า ถ้าเกิดขึ้นในหัวเมืองใดๆ มีผู้มาร้องต่อผู้รักษาเมืองกรมการ ถ้าเป็นความอย่างที่แรกผู้รักษาเมืองกรมการก็มักสะทกเจ้าสะท้านนายง่อนๆ แง่นๆ ไป มาร้องอุทธรณ์ในกรุงเจ้ากระทรวงทบวงการก็มักกลัวเจ้าเกรงนายง่อนๆ แง่นไปเหมือนกัน เพราะฉะนั้น จึงประกาศให้ผู้ต้องพิพาทมาร้องในหลวงทีเดียวก็ความเรื่องเจ้าภาษีนายอากรนั้น เจ้าภาษีนายอากรมักอ้างอวดตัวว่าเป็นผู้ขนทรายเข้าวัดมีตราตั้งแต่งออกไป ฝ่ายผู้รักษาเมืองกรมการก็ถือว่าเจ้าภาษีนายอากรไม่ได้อยู่ในอำนาจของตัวครั้นจะว่าจะกล่าวก็เกรงผิดแลชอบ ว่าจะเป็นอันตรายแก่การทำภาษีอากรเจริญพระราชทรัพย์ในท้องพระคลังไป หรือเจ้าภาษีนายอากรเป็นจีนมีเงินทองมักเข้าจุกยาแลเอาขาหมูขว้าง ผู้รักษาเมือง๑ตรงกับวันอังคารที่ ๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๖345 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔กรมการก็ง่อนแง่นไป ถึงมีผู้มาร้องอุทธรณ์ในกรุงเทพฯ เจ้ากระทรวงทบวงการผู้รับร้องทุกข์ร้องอุทธรณ์ ก็มักเกี่ยงเลี่ยงว่าเป็นหน้าที่ของเจ้าจำนวนนั้นๆ ไปเกรงใจเจ้าจำนวนไม่ใคร่จะว่าฝ่ายเจ้าจำนวนผู้ตั้งจีนเป็นเจ้าภาษีนายอากรไปนั้น ก็มักประพฤติตัวเป็นเจ้าของภาษีอากรนั้นๆช่วยปลดช่วยเปลื้องช่วยแก้ช่วยไขไป ไม่ใคร่จะเมตตากรุณาแก่ราษฎร ทรงพระราชวิตกดังนี้จึงได้ประกาศไว้ดังก่อนนั้นในความแลการสองอย่างเท่านี้ ให้มาร้องในหลวงทีเดียว ก็ในความเรื่องอื่นๆ นอกจากการรับสั่งของเจ้าแข็งนายแรงหรือท้องตราแลหนังสือนอกตำแหน่งอย่างหนึ่งเจ้าภาษีนายอากรเก็บภาษีอากรเกินพิกัดอย่างหนึ่ง เป็นสองอย่างด้วยกันนี้แล้ว กฎหมายเดิมก็บังคับว่าให้ร้องอุทธรณ์หน้าโรงก่อน ถ้าไม่สำเร็จก็ให้มาฟ้องอุทธรณ์ในกรุงเทพฯ ตามกระทรวงทบวงการ แลมีคำประกาศเดิมว่า ถ้าผู้ต้องพิพาทนั้นเป็นผู้อยู่ในราชการ หรือข้าเจ้าบ่าวขุนนางที่มีเจ้าขุนมูลนายจะอุดหนุนช่วยไม่ให้ป่วยการใช้สอย จะเข้าไปหาเองหรือมีผู้พาเข้าไปหา ฯพณฯสมุหนายก สมุหพระกลาโหม กรมท่า ตามหัวเมืองที่ขึ้นนั้น ฯพณฯ ทั้งสามรับแลมีบัญชาให้ผู้ใดชำระก็ชำระได้ เมื่อชำระได้ความอย่างไรแล้ว มีบัญชาสั่งให้ส่งลูกขุนแลผู้ปรับให้ปรึกษาแลปรับปรุงก็ปรึกษาแลปรับปรุงตลอดไปได้ กฎหมายเดิมแลคำประกาศนี้จะได้เลิกถอนเสียก็หามิได้นอกจากการสองเรื่องที่ว่ามาข้างต้นแลการอื่นใหญ่ๆ ที่จะว่าไปในประกาศนี้นั้นแล้วก็คงอยู่ตามเดิมแต่การสองเรื่องแลการใหญ่ซึ่งจะว่าไปในประกาศนี้ เมื่อจะมาร้องต่อในหลวงทีเดียวก็ได้ การนอกนั้นเมื่อความอุทธรณ์หน้าโรงแล้วไม่สำเร็จ เข้ามาร้องอุทธรณ์ในกรุงเทพฯ ไม่มีผู้ไปเบิกความเข้ามาก็ดี หรือเบิกความเข้ามาแล้วพิจารณาไม่เป็นธรรมก็ดี เมื่อความกราบเรียน ฯพณฯ ทั้งสามแล้ว ผู้รับบัญชาชำระไม่เป็นธรรม เมื่อคู่ความร้องทุกข์แต่ ฯพณฯ ไม่ชำระให้ตลอดไปแลไม่ตัดสินให้แล้วก็ดี จึงควรทำเรื่องราวมาร้องในหลวง กล่าวโทษเจ้ากระทรวงในกรุงเทพฯ แลตระลาการที่ฯพณฯ บังคับให้ว่านั้น เมื่อเป็นดังนี้ในหลวงจึงจะชำระไต่ถามให้ แลคำซึ่งว่าไว้ข้างต้นว่าการใหญ่นั้น คือการที่แต่ก่อนบางทีเคยเป็นแต่ว่าห่างๆ คือ เจ้าเมืองกรมการบางเมืองที่ไกลๆ คิดเอาใจออกห่างไปสวามิภักดิ์แก่ไทยต่างด้าวท้าวต่างแดน หรือตื่นนับถือผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งอ้างอวดผู้มีบุญมีฤทธิ์เดชหรือวิชาความรู้ทำให้ราษฎรตื่นเล่าลือกัน แล้วมั่วสุมประชุมเข้านับถือ จนจะเป็นขบถเจ้าก็ดีหรือเมืองใดเอาข่าวร้ายในกรุงเทพฯไปกล่าว แล้วก็เชิดชูชื่อเสียงเจ้าอื่นนายใดนอกจากพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ที่ครองแผ่นดินอยู่แล้ว ก็ตระเตรียมการหันเหจะเอาใจออกห่างจากพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ที่ครองแผ่นดินอยู่นั่นก็ดี การที่เป็นดังว่ามานี้ ควรเห็นว่าหัวเมืองนั้นเป็นขบถเมื่อผู้ใดซื่อสัตย์ต่อพระเจ้าแผ่นดินใหญ่โดยสุจริต ไม่เข้าด้วย ทำเรื่องราวมายื่นต่อ ฯพณฯ ที่บังคับหัวเมืองนั้นก็ได้ จะมาร้องถวายฎีกาทีเดียวก็ได้ จงว่าแต่ที่จริงๆ อย่าให้เกินไป อย่างหนึ่งผู้สำเร็จราชการแลกรมการเมืองใดสูบฝิ่นกินสุรามากนัก ทำกรรโชกคุมเหงราษฎรให้ได้รับความเดือดร้อนหลายเรื่องหลายราย จนถึงราษฎรยกอพยพหลบหลีกหนีหายไปอยู่เสียบ้านอื่นเมืองอื่นเห็นประจักษ์นับเรือนนับครัวได้ เมื่อการร้อนโตใหญ่อย่างนี้บังเกิดขึ้นในหัวเมือง เมื่อผู้ใดเห็นแก่แผ่นดินจะทำเรื่องราวมายื่นต่อ ฯพณฯ ที่บังคับหัวเมืองนั้นๆ ก็ดี ร้องในหลวงก็ดีก็ได้ เพื่อจะรักษาราษฎรไม่ให้อพยพหลบหลีกหนีไป แต่ถ้าเป็นความร้อนน้อยๆ ไม่ถึงราษฎรอพยพหลบลี้หนีหายทิ้งบ้านเรือน346 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวภูมิลำเนาแล้ว คดีของผู้ใดก็ให้เจ้าคดีฟ้องร้องอุทธรณ์หน้าโรง อุทธรณ์ในกรุงเทพฯ ตามกฎหมายธรรมเนียมเดิมหรือกราบเรียน ฯพณฯ ที่ว่าหัวเมืองนั้นๆ ตามคำประกาศ จงว่าแต่ในคดีของตัวๆห้ามมิให้ผู้ใดผู้หนึ่งเป็นเจ้าถ้อยหมอความ เที่ยวยุยงแลรับอาสาราษฎร แลเก็บเอาคดีของผู้อื่นมาฟ้องร้องว่ากล่าวยุ่งยิ่งไปประกาศมา ณ วันอังคาร เดือน ๑๒ แรม ๖ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ศักราช ๑๒๒๕๒๓๖. พระราชปรารภเรื่องเดินเป็นผู้ว่าราชการเมือง
พระยานครสวรรค์ (ภู่) ถึงแก่กรรมแล้วแต่เดือน ๕ ข้างแรม ทรงพระราชดำริว่าพระยอดเมืองขวางปลัด เดิมเป็นหลวงเฑียรฆราชยกกระบัตรมานานแต่ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ครั้นเมื่อพระยานครสวรรค์ (ภู่) เป็นพระยานครสวรรค์ พระยอดเมืองขวางเก่าเป็นพระยาบรรพตภูมาธิการแล้ว ก็ได้โปรดฯ ให้เป็นพระยอดเมืองขวางปลัดทำราชการมา ที่แท้พระยานครสวรรค์ (ภู่) แต่ก่อนเป็นแต่หลวงธรรมากรมการผู้น้อย ต่ำศักดิ์กว่าพระยอดเมืองขวางผู้นี้ เมื่อเป็นหลวงเฑียรฆราชยกกระบัตรนั้นอีก แต่เพราะเป็นข้าหลวงเดิมมา จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เป็นพระยานครสวรรค์ ก็บัดนี้ถึงแก่กรรมแล้ว ทรงพระราชดำริเห็นว่าควรจะให้พระยอดเมืองขวางปลัด เป็นพระยานครสวรรค์ทำราชการฉลองพระเดชพระคุณต่อไป เพราะราชการในเมืองนครสวรรค์ประการใดๆ พระยอดเมืองขวางย่อมเข้าใจ จะได้ทำราชการถ้วนถี่ดีกว่าผู้อื่นจะไปเป็น ก็ผู้อื่นจะไปเป็นนั้นถ้าผู้มีบรรดาศักดิ์สูง อย่างครั้งหนึ่งพระยาอนุชิตราชาจางวางกรมพระตำรวจไปเป็น ครั้งหนึ่งพระยาอภัยสงคราม เจ้ากรมอาสาใหญ่ฝ่ายพระบวรราชวังไปเป็น ผู้ที่มีบรรดาศักดิ์ใหญ่ในกรุงเทพฯ อยู่ก่อนแล้วไปเป็นผู้สำเร็จราชการเมืองดังนั้นยกไว้แต่ผู้น้อยๆ มิใช่ผู้มีบรรดาศักดิ์ใหญ่ในกรุงเทพฯ ถ้าขึ้นไปเป็นที่พระยานครสวรรค์ เห็นขนบราชการในเมืองนั้นจะได้ถ้วนถี่ดีไปกว่าพระยอดเมืองขวาง ซึ่งทำราชการอยู่ในเมืองนั้นนานดังนี้จะหมายเชื่อว่าเป็นดีกว่าไม่ได้ เพราะใครตะกุยตะกายขึ้น ก็คงเดินเหินเสียสินบน ๔๐ ชั่ง ๕๐ ชั่งขึ้นไปเงินสินบนนั้นจะเอามาแต่ไหน ที่มีของตัวก็จะลงทุนของตัวมาเสียสินบน ถ้าไม่มีก็คงจะกู้ยืมเขามาเสียสินบน ต้องเสียดอกเบี้ยไปพลางต้นทุนแลดอกเบี้ยนั้นจะเอาที่ไหน ก็คงจะไปรีดเอาที่ไพร่บ้านพลเมืองแลลูกค้าวานิชดิบๆ สุกๆ ไปต่างๆ ทำให้ราษฎรได้ความเดือดร้อน ยิ่งไปกว่าปรกติเป็นแน่จึงเห็นเป็นแท้อยู่แล้วว่า ผู้ใดเดินเหินจะไปเป็นผู้สำเร็จราชการหัวเมือง คนนั้นสำหรับเกี่ยวกับปีศาจที่เรียกว่าห่า ผู้ใดรับสินบนเดินเหินช่วยแก้ไขให้คนเช่นนั้นได้ไปเป็นผู้สำเร็จราชการหัวเมืองจะได้บาปกรรมมากนัก เหมือนกับเอาห่าไปปล่อยในบ้านในเมืองเป็นที่อยู่ของมนุษย์ ขอเสียเถิดอย่าเอาเลย
347 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ที่เมืองนครสวรรค์นั้น จะโปรดฯ ให้พระยอดเมืองขวางปลัดเป็นพระยานครสวรรค์หลวงเฑียรฆราชยกกระบัตรจะโปรดฯ ให้เลื่อนเป็นพระยอดเมืองขวางปลัด นายเกตมหาดเล็กบุตรนายมีหมื่นภักดีเสียจักษุ ข้าหลวงเดิม จะโปรดฯ ให้เป็นหลวงเฑียรฆราชยกกระบัตรนายมีนั้น ได้เคยทรงใช้สอยมาแต่เดิมช้านาน เคยทรงเห็นสติปัญญาปากคำมา เคยรับสั่งใช้ให้ไปเฝ้าเจ้านายไปหาขุนนางในกรุงเทพฯ มาแต่ก่อน บัดนี้หมื่นภักดีก็ยังอยู่ แต่ชรามากอายุเกือบ ๘๐ แล้วเสียจักษุทั้งสองข้างเป็นราชการไม่ได้ถ้ายังหนุ่มอยู่หรือไม่เสียจักษุ ก็ทรงพระราชดำริเห็นว่า ควรจะเป็นพระยานครสวรรค์ได้ นายมีมีบุตรชาย ๓ คน นายกอนที่ ๑นายเกตที่ ๒ พระเอมพิธีธรรม * ที่ ๓ นายกอน นายเกตเดิมก็ถวายตัวเป็นมหาดเล็กในพระบรมมหาราชวัง แต่นายกอนนั้นครั้นมาภายหลังเชื่อมดถ่อหมอดู หรือคาดหมายการเกินรู้มากล้นไปจึงหนีโจทก์เจ้านายเดิมของตัวของบิดาไปถวายตัวทำราชการในพระบวรราชวัง จนได้ลากขากดีเป็นที่นายฉลองไนยนาถ แต่นายเกต พระเอมพิธีธรรมนั้น ก็ยังคงทำราชการในพระบรมมหาราชวังตามสังกัดเดิมมีความชอบอยู่ พระเอมนั้นบวชเป็นพระภิกษุอยู่ ก็ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงให้เป็นเหมือนเช่นพระเปรียญ ได้ไตรปีแลนิตยภัตรปี สมควรแก่ความรู้แลความสามารถในธุระพระพุทธศาสนา แต่นายเกตนั้นยังหาได้ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงให้มีตำแหน่งราชการสถานใดไม่ ครั้นจะไม่ให้ได้ดีมียศบ้าง ก็จะเป็นที่เสียใจแก่นายเกต พระเอม ซึ่งเป็นผู้ซื่อสัตย์สุจริตไม่ได้คิดโจษจากเจ้านายเดิมของตัวไปตามนายกอนพี่ชาย อนึ่ง ถ้านายเกตแลพระเอม ไม่ได้มียศก็จะสมความว่าร้ายคิดร้ายของนายกอนผู้พี่ ว่าเพราะโจษจากเจ้านายเดิมของตัวไปจึงได้ดีมียศนั้น เพราะฉะนั้นอย่างไรๆ ก็คงจะโปรดฯ นายเกต ให้เป็นหลวงเฑียรฆราชยกกระบัตรเมืองนครสวรรค์ให้จงได้ ถึงจะโง่ฉลาดอย่างไร นายมีเสียจักษุผู้บิดาก็คงจะช่วยทำนุบำรุงที่เมืองไชยานั้น พระยาไชยา (จุ้ย) ป่วยหนักเป็นวัณโรคในท้องถึงแก่บวมแล้ว ถ้าถึงแก่กรรมลงก็ทรงพระราชดำริไว้จะให้พระยาอัษพงค์ทิศรักษาเมืองกระหรือพระยาอภัยสงครามหรือจมื่นเด็กชายนายใดนายหนึ่งไปเป็น ห้ามอย่าให้ใครคิดเห็นผิดๆ ไปตะกายตะกุยวุ่นวายอายเขาเสียเปล่า ใครคิดเดินเหินเอาที่ผู้สำเร็จราชการเมืองต่างๆ ห่างพระเนตร พระกรรณ ด้วยเสียสินบนอย่างนี้ควรที่นักปราชญ์ผู้ฉลาดรู้จะคิดเห็นว่าผู้นั้นไม่ใช่มนุษย์ คิดแต่จะไปกินเนื้อเถือหนังมนุษย์เป็นเที่ยงแท้ ช่วยแก้ช่วยไขผู้นั้นก็บาปนักหนาเรื่องเมืองนครสวรรค์เมืองไชยา ใครอย่าคิดอย่าว่าอย่างไรไปเลย ถ้าขืนเพ็ดทูลจะเอาใครไปเป็นก็จะทรงเห็นว่าผู้อยากได้เป็นผู้สำเร็จราชการเดินเหินนั้นก็ดี ผู้เพ็ดทูลแก้ไขก็ดีว่าอมนุษย์ภูตผีเข้าสิง จึงคิดการจะกินเนื้อมนุษย์ให้เกินไป จะทำให้ไพร่ได้ความยากไม่ต้องการเลย
* เข้าใจว่าคือพระอริยมุนี (เอม) พระราชาคณะองค์แรกของวัดเทพศิรินทร์ เดิมเป็น พระพิธีธรรมวัดบวรนิเวศ348 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเดี๋ยวนี้แต่คนต่ำๆ เลวๆ แขนก็ไม่เป็นแขนคน ก็ยังคิดเจ๋อเจอะจะเอาที่พระยานครสวรรค์จะเสียเงินสินบนสี่พันบาทห้าพันบาท แลขุนนางบางนายไปที่ไหนฉาวที่นั้น ทำยศเกินๆ จนต้องโทษทัณฑ์เลื่องลือชื่อฉาวมาแต่ก่อน ยังเดินเหินจะเอาที่พระยาไชยา ก็เมืองไชยาชะตาร้ายใครไปเป็นผู้สำเร็จราชการเมืองต้องถอดกลับมาเป็นพระยาไชยานอกราชการอยู่ถึงสามนายแต่ก่อน คือ พระยาไชยาหอหนึ่ง พระยาไชยาปลอดหนึ่ง พระยาไชยากรับหนึ่ง ก็ถ้าเอาคนเช่นนี้คือที่ไปที่ไหนฉาวที่นั้นมาหลายครั้งไปเป็น กลัวจะต้องเป็นเกินไปกว่าพระยาไชยานอกราชการจะเป็นพระยาไชยาติดคุกจนตายไป
คำที่ว่ามานี้จะเรียกว่าคำประกาศก็ไม่ได้ เพราะบ่นเพ้อนัก ใครอย่าว่าเพ้อเลย ผู้แต่งรู้ตัวอยู่แล้วว่าเพ้อ๒๓๗. ประกาศว่าด้วยการเดินเป็นเจ้าเมืองณ วันพฤหัสบดี เดือนอ้าย ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าทูลละอองธุลีพระบาทฝ่ายหน้าฝ่ายในให้ทราบทั่วกันว่า อ้ายพระ อ้ายจมื่น อ้ายหลวง อ้ายขุน หรืออ้ายหมื่นเจ๋อเจอะกล้าๆเป็นคนในกรุงบ้าง คนในหัวเมืองบ้าง ที่อยากจะเป็นผู้สำเร็จราชการเมืองในหัวเมืองนั้นๆ หานายหน้าเที่ยวเดินขอเสียสินบนถวายพระองค์เจ้า เจ้าจอมข้างในบ้าง หรือเดินขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยตามพนักงานบ้าง หรือเดินในท่านผู้หญิงหรือเมียน้อยตัวโปรดของขุนนางบ้าง หรือเดินตามบุตรหลานชายหญิงของขุนนางก็มีบ้าง เสียสินบนแรงๆ ขอให้ช่วยเพ็ดทูลว่ากล่าวให้ได้ตั้งออกไปเป็นผู้สำเร็จราชการที่เรียกว่า เจ้าเมือง ในหัวเมือง เอก โท ตรี จัตวา นั้นๆ ฝ่ายผู้ที่เห็นแก่สินบนก็ต่างคนต่างรับแล้วก็ต่างคนต่างหาอุบายเพ็ดทูลเย่อหยิ่งกันไปต่างๆ ตามสติปัญญา ผู้ที่อยากจะเป็นผู้สำเร็จราชการหัวเมือง สู้เป็นหนี้สินกู้ยืมท่านผู้อื่นสู้เสียดอกเบี้ยมาเสียสินบนไปได้เป็นผู้สำเร็จราชการเมืองเหล่านี้นั้น ขอให้ท่านทั้งปวงตั้งแต่ผู้ดีตลอดไปจนไพร่รู้จักเถิด ว่าใจมันมิใช่ใจคนเป็นผีโหง ผีห่า สู้เสียเงินเสียทองเป็นหนี้เป็นสินผูกดอกท่านผู้อื่นไป ด้วยคิดว่าจะไปกินเลือดเนื้อมนุษย์ เถือเนื้อมนุษย์ หรือเอาเลือดมนุษย์ในเมืองนั้นมาใช้หนี้ได้ทันประสงค์ จึงคิดการดังนั้นก็เพราะการในหัวเมืองเป็นการไกลพระเนตรพระกรรณ ไกลหูไกลตาท่านผู้หลักผู้ใหญ่ จะพูดจะทำบังคับบัญชาอะไรไปคดๆ โกงๆ ก็อาจจะทำไปได้ทุกอย่างเพราะตัวไปนั่งซังเป็นที่สูง ไม่มีผู้ขัดขวางได้ จะพรรณนากิริยาของผู้สำเร็จราชการเมืองหัวเมืองที่ทำผิดๆ ไปนั้น จะรำพันไปเล่มสมุดหนึ่งก็ไม่พอ๑ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๖349 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ก็ตามธรรมเนียมที่ผู้สำเร็จราชการเมืองจะได้นั้น ก็มีแต่ค่าที่นั่งค่าประทับแลส่วนพินัยที่แบ่งกันในปีหนึ่งแทนเบี้ยหวัด ประตูที่จะได้โดยธรรมเนียมนั้นก็คล้ายๆ กับข้าราชการในกรุงดอกกับผู้ที่จะเดินไปเป็นที่ผู้สำเร็จราชการ ณ หัวเมืองนั้นโดยอย่างต่ำก็ ๓๐ ชั่งขึ้นไป โดยอย่างใหญ่ก็เพียง ๓๐๐ ชั่งลงมา จึงเห็นแท้ว่าคนที่อยากจะไปด้วยสินบนดังนี้ คือเป็นใจผีโหงผีห่าตั้งใจแต่จะคิดกินเลือดกินเนื้อมนุษย์ในเมืองนั้น ไม่มีเมตตากรุณา ยิ่งแรงสินบนมากเสียดอกเบี้ยเจ้าหนี้มาเสียสินบนมากก็ร้อนมาก จะเปลื้องหนี้อยากจะผ่อนดอกเบี้ยหรืออยากจะเอาทุนคืน คงจะไปทำผิดๆ ถูกๆ บังหลวงฉ้อราษฎร์กะเกณฑ์เกินราชการ เอาผู้ร้ายมาผูกให้ซัดผิดๆ หรือคิดเอาสินบนปล่อยผู้ร้ายเสีย หรืออื่นๆ อะไร ไปไม่หยุดหย่อนเป็นแน่ผู้ใดที่เห็นแก่สินบนรับสินบน ช่วยเดินเหินว่ากล่าวเพ็ดทูลแคะไค้ให้ผู้นั้นๆ ได้เป็นผู้สำเร็จราชการเมืองนั้น ถ้าได้เงินสินบนด้วยเหตุนั้นก็คือว่าผู้นั้นหากรุณาแก่มนุษย์มิได้ ชื่อว่าคิดเอาเลือดเนื้อของราษฎรคนยากคนไร้ ที่อยู่บ้านห่างเมืองไกลมาขายให้อ้ายยักษ์ อ้ายผี เป็นผีโหงผีห่า ผู้ที่หากินอย่างนี้จะได้บาปมากนักหนาทีเดียว ที่ว่าดังนี้ผู้ที่ซื่อๆ อยู่ในสัตย์ในธรรมคงเห็นจริงด้วยหมดเพราะฉะนั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระมหากรุณาแก่ไพร่ฟ้าอาณาประชาราษฎรที่อยู่บ้านแยกเมืองต่างบ้านห่างเมืองไกลหาที่พึ่งได้ด้วยยากนั้นอยู่ กลัวผู้ที่หาผิดมิได้จะได้ความทุกข์ ความยาก เบียดเบียนคุมเหงต่างๆ แต่ผู้สำเร็จราชการเมือง แลกรมการผู้ใหญ่ที่ใจเป็นใจ ผีโหง ผีห่า ซึ่งเสียสินบนมากๆ อยากจะไปเป็นนั้นอยู่ ถ้ามีผู้กราบทูลแนะนำขอร้องให้ผู้ใด มักทรงรังเกียจนักที่จะตั้งไปกลัวจะเป็นบาปเป็นกรรม กลัวจะเป็นเหมือนเอาผีห่าผีโหง ไปปล่อยให้กินราษฎร เพราะเคยทรงเห็นมาแล้วแต่ครั้งแผ่นดินก่อนๆ ผู้ที่เสียสินบนไปเป็นผู้ที่สำเร็จราชการเมืองเช่นนี้ อยู่ไปไม่ช้าราษฎรก็ยกอพยพหลบหนีไปอยู่แขวงอื่น ที่หัวเมืองห่างๆไกลต่อเขตต่อแดนกับเมืองอื่นก็ทิ้งบ้านทิ้งเรือนเสีย หนีไปอยู่เขตแดนเมืองอื่นก็ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ถ้าจะทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ช่องให้ทางแก่ข้าราชการ ผู้ที่ได้ฉลองพระเดชพระคุณมาก ทรงปรึกษาหารือด้วย แล้วให้ได้ตั้งแต่งออกไปก็ได้ดอก แต่ทรงรังเกียจนัก กลัวจะเป็นบาปเป็นกรรมไปประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือนอ้าย ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีกุน เบญจศก จุลศักราช ๑๒๒๕350 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๓๘. ประกาศงานพระเมรุเจ้าฟ้าจันทรมณฑล ๑แลงานฉลองวัดณ วันอาทิตย์ เดือนยี่ แรม ๑ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ๒
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวดำรัสสั่งให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทฝ่ายหน้าฝ่ายใน ในพระบรมมหาราชวังแลพระบวรราชวัง ตลอดลงไปจนราษฎรให้ทราบทั่วกันว่า การที่ท้องสนามหลวงครั้งนี้ทรงพระราชปรารภเริ่มขึ้นด้วยพระราชประสงค์จะทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายฉลองพระเดชพระคุณ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย แลกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์๓ ซึ่งเป็นพระบรมชนกนาถแลพระบรมราชชนนี จึงได้ทรงสถาปนาปฏิสังขรณ์วัดชัยพฤกษมาลา ซึ่งเป็นพระอารามเดิมของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ไปทรงเริ่มการสถาปนาไว้แต่ก่อนแลวัดเขมาภิรตาราม ซึ่งกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ได้ทรงปฏิสังขรณ์สร้างไว้แต่เดิมมาสำเร็จแล้วอนึ่ง ได้ทรงปฏิสังขรณ์พระวิหารแลพระพุทธรูปในวัดรัชฎาธิฐาน ซึ่งกรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ พระบรมราชเปตามหัยยิกาทรงสถาปนาไว้แต่ก่อนตำบลหนึ่ง พระสถูปเจดีย์ทั้งคู่มีพระอัคฆิยเจดีย์ ๔ ทิศเป็นบริวาร ที่หน้าพระอุโบสถวัดราชสิทธาราม พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบรมเชษฐาธิราชทรงสถาปนาไว้ในหมู่ข้างใต้แต่ก่อน ครั้งนี้มีพระราชศรัทธาทรงพระอุตสาหะปฏิสังขรณ์ให้วัฒนาการถาวรดีขึ้นกว่าเก่า แล้วพระราชทานขนานนามพระสถูปเจดีย์ของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวว่า พระศิราสนะเจดีย์ แลพระราชทานขนานพระนามพระสถูปเจดีย์เป็นของทรงสถาปนาการสร้างไว้ด้วยพระองค์นั้นว่า พระศิรจุมภฏะเจดีย์ การในสถานทั้ง ๔ ที่ว่ามานี้สำเร็จลงแล้ว จึงจะมีมหกรรมการฉลองทรงพระราชอุทิศพระราชกุศลถวายท่านผู้ทรงสถาปนาการไว้แต่เดิมนั้น ครั้นจะไปทำที่พระอารามทั้ง ๒ หรือสถานทั้ง ๔ การก็จะแยกย้ายเป็น ๒ ครั้ง ๔ คราวไปมีพระราชประสงค์จะให้เป็นอันสำเร็จในครั้งหนึ่งคราวเดียวกัน๑สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑล โสภณภควดี กรมหลวงวิสุทธิกษัตรีย์ พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี สิ้นพระชนม์เมื่อวันพฤหัสบดีที่ ๑๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๖๒ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๒๔ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๖๓พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้เปลี่ยนการออกขานพระนามาภิไธยใหม่เป็น “สมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี” ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย351 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔อนึ่ง ได้ดำรัสประกาศเป็นพระราชปฏิญาณไว้แต่เมื่อปีกุน ตรีศก ล่วง ๑๓ ปีมาแล้วแต่หลัง ว่าครั้งทรงพระเยาว์อยู่มีพระชนมายุได้ ๑๓ ปี พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยโปรดเกล้าฯ ให้มีพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่เต็มตามยศ ได้ทรงสร้างเขาไกรลาสพระราชทานให้ปรากฏมีในจดหมายเหตุสืบมา ท่านทั้งปวงที่ได้เกิดแล้วครั้งนั้นก็ได้ยินแก่หูรู้แก่ตาเถียงไม่ได้ อนึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เมื่อมีชนมายุได้ ๔๖ ได้เสด็จเถลิงถวัลย์ราชปราบดาภิเษกในศิริราชสมบัติในกรุงเทพฯ นี้เป็นปฐม ครั้นอยู่ในราชสมบัติได้ ๑๓ ปี พระชนมายุย่างเข้า๖๐ ปีแล้ว ได้ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลบูชาพระบรมอัฐิ สมเด็จพระบรมมหาปัยกาธิบดี ซึ่งเป็นสมเด็จพระบรมชนกนาถ ๑ ณ ท้องสนามหลวงเป็นการใหญ่ ถวายไทยธรรมแก่พระภิกษุสงฆ์ทรงพระราชอุทิศไปฉลองพระเดชพระคุณปรากฏเป็นอย่างมาครั้งหนึ่งแล้ว ก็ครั้งนี้เมื่อได้เสด็จเถลิงถวัลยราชราชาภิเษกในราชสมบัติในปีกุน ตรีศก พระชนมายุได้ ๔๖ ปี คล้ายกันกับพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เมื่อเวลามีงานฉลองพระบรมอัฐิสมเด็จพระบรมมหาปัยกาธิบดีได้แล้วจะทรงสร้างเขาไกรลาสที่ท้องสนามหลวง ถวายเป็นบูชาพระบรมอัฐิพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย แลกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ เป็นอันทดแทนฉลองพระเดชพระคุณที่ได้ทรงสร้างเขาไกรลาสพระราชทานนั้นให้เป็นการใหญ่คล้ายกับกาลครั้งนั้น ครั้นภายหลังเมื่อมาถึงปีวอก โทศก ใกล้ปีกุน เบญจศก ก็ทรงพระราชดำริอยู่ว่าจะทรงประพฤติให้สำเร็จดังพระราชปฏิญญา แต่ทรงพระราชดำริเกรงท่านทั้งหลายทั้งปวงจะติฉินนินทา ว่าไม่มีเหตุก็มาก่อให้เป็นผลไม่มีต้นก็มาก่อให้เป็นปลาย ทำให้ท่านทั้งหลายได้ความลำบากกายลำบากใจในอันใช่ที่ การนี้ก็มิใช่การบ้านการเมืองเป็นคุณแก่แผ่นดินดงสร้างเรือรบ เรือกลไฟ ป้อมกำแพง ตึกดิน ฉางข้าวแลไม่เป็นการถาวรยั่งยืนดังสร้างรั้ววังปราสาทราชฐาน แลไม่เป็นการเป็นประโยชน์เป็นคุณแก่ชนเป็นอันมาก ดังสร้างถนนหนทางห้วยคลอง เพราะทรงพระราชวิตกดังนี้อยู่ จึงได้รั้งๆ รอๆมาตั้งแต่ปีวอก โทศก มาจนปีกุน เบญจศกนี้ พระราชวงศานุวงศ์องค์ใหญ่ๆ แลพระเจ้าลูกเธอแลเจ้าจอมข้างในที่ได้ราชการก็เป็นอันตรายลงมาก ต้องทำการพระศพการศพเนืองๆ มาไม่ว่างวายท่านทั้งหลายมีน้ำใจได้ถวายผ้าขาวมาช่วยในการพระศพแต่หลังสองครั้งมาแล้ว ก็พระศพสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าจันทรมณฑล ครั้งนี้พระชนมายุก็ยังเยาว์ ควรจะนับว่าเป็นเจ้าเล็กนายน้อยดอก แต่ซึ่งทำเป็นการใหญ่ก็ด้วยอาศัยจะเป็นที่อ้างว่าการพระศพ ไม่ให้มีผู้ว่านักว่าให้คนลำบากในอันใช่ที่ แลจะไม่ให้มีแบบแผนเป็นเยี่ยงอย่างไป เป็นเหตุให้คนทั้งปวงได้ความลำบากนอกจากการพระศพ ตามอย่างตามธรรมเนียมนั้นอนึ่ง เสาแลตัวไม้ใหญ่ๆ สิ่งของที่ทำในครั้งนี้ ก็ไม่ได้ตกทอดกะเกณฑ์มากนัก เป็นแต่ของเก่ามีสะสมทับมาแต่ครั้งการพระศพพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศร์๒ พระนางเธอ๑พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงสถาปนาพระอัฐิเป็นสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศ พระโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเลี้ยง ในสมัยรัชกาลที่ ๓ ได้ว่ากรมแสงปืนต้น352 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์๑ พระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร ๒ โดยมากกะเกณฑ์ให้ตัดเพิ่มเติมมาบ้างก็แต่น้อยดอก ก็ครั้งนี้พระองค์เจ้าหม่อมเจ้าแลข้าราชการที่ต้องเกณฑ์ขอแรงให้ทำการนั้นๆ เป็นหน้าที่ต่างๆ แลเป็นนายงานนายการ ก็ได้รับการตามหน้าที่จะให้ทันทีไม่ให้เสียราชการตามพระราชประสงค์นั้นก็มีความชอบหนักหนาแล้ว ทรงพระราชดำริระลึกบุญคุณท่านทั้งปวงมากจริงๆ จะพระราชทานรางวัล ก็แลที่การตามการที่เคยมา คือจะต้องถวายผ้าขาวช่วยในการพระศพครั้งนี้ก็ดี ผู้ใดๆ ไม่อยากมาจะต้องจำใจมาก็ดี ถึงจะยกเสียงดเสียก็โปรดฯ ยอมสิ่งทั้งปวงที่เป็นเครื่องบำเพ็ญพระราชกุศล ก็ทรงจัดแจงตระเตรียมไว้พร้อมสรรพเสร็จอยู่แล้ว นอกจากเจ้าหน้าที่ประจำงานตามตำแหน่งแล้ว เมื่อกำลังมีงานใครจะมาก็ได้ไม่มาก็ได้ตามแต่จะเห็นว่าอย่างไรจะสบายก็ตามเถิด อย่าต้องคิดพูดจาว่ากล่าวแก้ตัวแก้ความอะไรให้ลำบากใจลำบากหูผู้ฟังเลย ของถวายในการช่วยโรงครัวก็ดี การสดับปกรณ์ก็ดี เมื่อมีน้ำใจจะถวายก็ถวายได้ เมื่อไม่ถวายขัดสนอยู่อย่างไรก็อย่าถวายเลย ในสิ่งที่เป็นของมีราคา ท่านทั้งปวงอย่าต้องเสียทรัพย์ของตัวเลยไม่ต้องพระราชประสงค์ แลการครั้งนี้เป็นการฉลองพระอารามด้วยแต่ก่อนตามธรรมเนียม เมื่อในหลวงฉลองพระอารามหรือเฉลิมพระราชมณเฑียรเมื่อไร พระราชวงศานุวงศ์แลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายใน เคยถวายดอกไม้ธูปเทียนสำแดงความยินดีเป็นประเพณีมาก็ดอกไม้ธูปเทียนไม่เป็นที่สิ้นไร้ไม้ตัวอะไรนัก ถ้าจะมาถวายก็ให้ถวายที่ท้องสนามหลวง กำลังงานตั้งแต่วันจันทร์ เดือน ๓ ขึ้นค่ำ ๑ ๓ ไปจนวันอาทิตย์ เดือน ๓ ขึ้น ๗ ค่ำ ๔ นั้นเถิด จะได้รวบรวมดอกไม้ประดับเรียบเรียงในพานทองที่ตั้งพระเบญจาบ้าง ประดับต้นไม้ให้ภูเขาบ้าง ธูปเทียนจะได้ถวายพระสงฆ์บ้าง จะได้ส่งไปจุดบูชาพระพุทธรูปพระเจดีย์ในพระอารามที่ฉลองบ้าง พระราชทานส่วนพระราชกุศลแก่ท่านทั้งหลายผู้ถวายทุกพระองค์ แลองค์แลนายแลนางผู้ถวายนั้นไม่อยากจะมาฝากผู้อื่นมาถวายก็ได้ เลกไพร่หลวงชายหญิงแลเลกสังกัดขึ้นที่ต้องกะเกณฑ์ประจำหน้าที่แลทำการงานต่างๆ ในครั้งนี้นั้น แต่ล้วนเป็นเลกมีจำนวนสักสำหรับกะเกณฑ์ทำราชการแผ่นดินแลการเจ้าขุนมูลนายตามอย่างธรรมเนียมเมืองไทยมาแต่ก่อน เมื่อมีการไม่มีการครั้งนี้ก็ดี ก็คงถูกจ่ายถูกใช้ตามเดือนเสมอ ก็ซึ่งทำการครั้งนี้ก็แต่คนจ่ายตามเดือน แลข้าในกรมสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าจันทรมณฑลที่สิ้นพระชนม์ แลข้าในกรมสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์๕๑ต่อมาทรงได้รับสถาปนาเป็นสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาน้อย พระนามเดิมว่าพระองค์เจ้าชายสุประดิษฐ์๓ตรงกับวันจันทร์ที่ ๘ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๖๔ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๑๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๖๕ต่อมาเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติเป็นพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว353 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เจ้าฟ้าจาตุรนรัศมี๑ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์๒ ซึ่งเป็นเจ้าภาพ ก็สิ่งของที่กะเกณฑ์ไปแลพระราชวงศานุวงศ์ให้ทำก็ขอตามตัวนายให้ช่วยทำมา เหมือนอย่างที่เรียกว่าเกณฑ์ตามเบี้ยหวัด เมื่อนายรับการเกณฑ์ นายเขาก็ใช้บ่าวเขาเอง ในหลวงจะได้สั่งให้ระดมใช้แรงคนเกินปรกติก็หาไม่ก็ขุนช่างหมื่นช่างหรือพวกใดที่มีน้อยตัวต่อรวมใช้ก็จะพระราชทานรางวัลการพระราชกุศลครั้งนี้ ทรงพระราชอุทิศเฉพาะพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ ซึ่งเป็นสมเด็จพระบรมชนกนาถแลพระบรมราชชนนีเป็นเดิมก็จริง แต่ทรงพระราชดำริเห็นว่า จะเว้นพระบรมอัฐิสมเด็จพระบรมมหาปัยกาธิบดี ซึ่งเป็นพระบรมอัครราชบรรพบุรุษซึ่งมีการบูชาใหญ่ในท้องสนามหลวงครั้งนี้เป็นปฐมนั้น แลพระบรมอัฐิพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก แลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นสมเด็จพระบรมอัยกาธิราช ได้เป็นสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช ได้เป็นพระเจ้าแผ่นดินทรงครองกรุงเทพมหานคร มีพระเดชพระคุณแก่ท่านทั้งหลายทั้งปวงมาเหมือนกับพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย บรมชนกนาถนั้น ไม่เชิญไปประดิษฐานกระทำสักการบูชาด้วยไม่ควร จึงได้มีพระบรมราชโองการ ให้เชิญพระโกศพระบรมอัฐิทั้ง ๓ นั้น ไปพร้อมกันกับพระโกศพระบรมอัฐิพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประดิษฐานไว้ในพระมหาสุวรรณมณฑปบุษบกทองคำใหญ่ท่ามกลางบนยอดเขา พระอัฐิสมเด็จพระบรมมหาปัยกาธิบดีอยู่ทิศตะวันตก พระบรมอัฐิพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกอยู่ทิศเหนือ พระบรมอัฐิพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยอยู่ทิศใต้ พระบรมอัฐิพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวอยู่ทิศตะวันตกอนึ่ง มีพระบรมราชโองการให้เชิญพระอัฐิ กรมสมเด็จพระศรีสุดารักษ์พระบรมราชอัยยิกา ๓ประดิษฐานในพระมณฑปทองน้อยอยู่ทิศตะวันออก พระอัฐิกรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์๔พระบรมราชเปตามไหยิกาประดิษฐานในพระมณฑปทองน้อยในทิศเหนือ พระอัฐิกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ พระบรมราชชนนี ประดิษฐานในมณฑปทองน้อยในทิศใต้ พระอัฐิสมเด็จพระรูปศิริโสภาคย์มหานาคนารี พระบรมปัยยิกา ประดิษฐานในพระมณฑปทองน้อยในทิศตะวันตกตั้งพร้อมกัน ถ้าพระราชวงศานุวงศ์ฝ่ายหน้าฝ่ายในใหญ่น้อยใดๆ จะทรงพระศรัทธาบำเพ็ญพระกุศลนิมนต์พระสงฆ์สดับปกรณ์บ้าง หรือมีพระธรรมเทศนาบ้าง แจกทานทิ้งทานบ้างเมื่อเวลาว่างก็ได้ตามศรัทธาอุตสาหะ แต่ขอให้ทำให้ปรากฏอย่าปะปนกับการหลวงเลย จะได้เป็นพระเกียรติยศแก่ผู้ทำ เพราะผู้ทำก็จะมี ผู้จะไม่ทำก็จะมี จะทำอย่างไรเท่าใดก็จงทำตามศรัทธาเลื่อมใสอย่ากะเกณฑ์นัดหมายกันเลย๑สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี กรมพระจักรพรรดิพงศ์๒สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช๓เป็นสมเด็จพระพี่นางในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช๔สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินีในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช354 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่ง เมื่อการพระศพพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธรเสร็จแล้ว หัวเมืองปักษ์ใต้ที่อยู่ไกลถวายผ้าไตรแลผ้าขาวเข้ามามากยังตกค้างอยู่ ครั้งนี้จึงโปรดให้เชิญอัฐิพระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร กับพระอัฐิพระเจ้าลูกเธอพระองค์อื่นที่สิ้นพระชนม์แล้ว มาตั้งในพระเมรุที่พระราชทานเพลิง พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธรนั้น ผันพระภูษาโยงลงในคฤหข้างทิศตะวันตก สดับปกรณ์ด้วย ก็การครั้งนี้เป็นการวิเศษ ไม่อยู่ตามอย่าง ตามธรรมเนียม ตามแบบตามแผนอย่างพระเมรุแต่ก่อน ทรงแนะนำให้ทำตามชอบพระหฤทัยการจะได้เริ่มแต่วันอังคาร เดือน ๓ ขึ้น ๒ ค่ำ ๑ ไป จะได้เชิญพระบรมธาตุ แลพระพุทธรูปออกไปประดิษฐาน ทรงทำพุทธบูชา ธรรมบูชา สังฆบูชา ให้เป็นมงคลก่อน ๒ วัน คือวันอังคารเดือน ๓ ขึ้น ๒ ค่ำ แลวันพุธ เดือน ๓ ขึ้น ๓ ค่ำ ๒ จนเวลากลางคืน วันนั้นจุดดอกไม้แล้วเชิญพระบรมธาตุแลพระพุทธรูปกลับ ครั้นวันพฤหัสบดีเดือน ๓ ขึ้น ๔ ค่ำ ๓ เวลาเช้าจึงจะเชิญพระบรมอัฐิแลพระอัฐิออกไปตั้งดังว่าแล้ว ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลต่างๆ เป็นการฉลองพระอารามที่ออกชื่อมาแล้วนั้นถวายส่วนพระราชกุศลได้ ๔ วัน จนถึงวันอาทิตย์ เดือน ๓ขึ้น ๗ ค่ำ ๔ ครั้นวันจันทร์ เดือน ๓ ขึ้น ๘ ค่ำ ๕ เวลาเช้า จะได้แห่พระบรมอัฐิแลพระอัฐิกลับแล้วจะได้รื้อระทาใหญ่แลเสาไม้สูงสามต่อลงเสีย ลดการงานต่างๆ เสียให้สมควร วันจันทร์เดือน ๓ขึ้น ๘ ค่ำ จะเสด็จพระราชดำเนินไปวัดเขมาภิรตารามที่ ๑ วัดชัยพฤกษมาลาที่ ๒ วัดรัชฎาธิฐานที่๓ วัดราชสิทธารามที่ ๔ จะได้พระราชทานไทยธรรมแก่พระสงฆ์แลทิ้งทานทั้ง ๔ ตำบลในวันนั้นเป็นวันที่สุดการฉลองสำเร็จบริบูรณ์ ครั้นวันอังคาร เดือน ๓ ขึ้น ๙ ค่ำ ๖ จะได้เชิญพระศพสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้าจันทรมณฑลออกไปตั้งที่พระเมรุ มีพระธรรมเทศนาสดับปกรณ์แลทิ้งทานแจกทาน ทรงพระราชอุทิศพระราชกุศลไป ๓ วัน จนวันพฤหัสบดี เดือน ๓ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ๗เวลาบ่าย จะได้พระราชทานเพลิง วันศุกร์ เดือน ๓ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ๘ เก็บพระอัฐิ แล้วจะได้ฉลองพระอัฐิอีกวันหนึ่ง วันเสาร์ เดือน ๓ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ๙ เวลาเช้า จะได้เชิญพระอัฐิกลับเป็นเสร็จการการครั้งนี้มีอย่างไรทำอย่างไรขอเสียอย่าให้เจ้านายขุนนางแลราษฎรบ่นว่า ไม่มีที่จะนั่งไม่มีทางจะเดินหาที่นั่งหาทางเดินยาก ควรจะทำอย่างนี้ไม่ควรทำอย่างนั้น ควรจะทำอย่างนั้นไม่ควร๑ตรงกับวันอังคารที่ ๙ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๖๒ตรงกับวันพุธที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๖๓ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๖๔ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๑๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๖๕ตรงกับวันจันทร์ที่ ๑๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๖๖ตรงกับวันอังคารที่ ๑๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๖๗ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑๘ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๖๘ตรงกับวันศุกร์ที่ ๑๙ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๖๙ตรงกับวันเสาร์ที่ ๒๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๖355 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ทำอย่างโน้น เพราะไม่ทำอย่างนี้จึงเป็นอย่างนั้น เพราะไม่ทำอย่างนั้นจึงเป็นอย่างโน้น ว่าอวดสติปัญญาตัวไป ว่าเป็นผู้รู้การรู้งานแลติเตียนว่าเจ้างานโง่เขลาไม่เห็นงานเห็นการไม่ตระเตรียมที่นั่งทางเดินให้สมควร ขอเสียเถิดอย่าว่าเลยขี้เกียจฟังขี้เกียจได้ยิน การนี้ก็ไม่ใช่การงานของใครแผ่นดินบัดนี้ก็ไม่ใช่แผ่นดินของใคร ซึ่งให้มีการครั้งนี้ก็เพื่อจะทรงปฏิบัติฉลองพระเดชพระคุณพระบาทสมเด็จพระบรมชนกนาถพระบรมราชชนนีอย่างหนึ่ง พระบรมอัฐิก็อยู่ในพระบรมราชวังนี้ก็ไม่เป็นของผู้ใดอย่างหนึ่ง จะทรงพระอนุเคราะห์แก่พระเจ้าลูกยาเธอที่สิ้นพระชนม์แล้ว จึงได้ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลพระราชทานพระเจ้าลูกเธอไม่ให้เกี่ยวข้องกับใคร ไม่ได้ตั้งพระราชหฤทัยว่าจะให้มีงานครั้งนี้ เป็นที่นั่งทางเดินเป็นที่ชอบใจแก่ผู้อื่นนอกจากพระราชประสงค์ เพราะการอันนี้ไม่เกี่ยวข้องกีดขวางแก่ท่านผู้ใด ด้วยโปรดฯ แล้วว่าใครๆ จะช่วยก็ได้ไม่ช่วยก็ได้ ใครๆ จะมาก็ได้ไม่มาก็ได้ ถึงใครไม่ช่วยไม่มาจะไม่ทรงพระราชดำริว่าเป็นชั้นเป็นเชิง แลว่ากระไรเลย อย่าวิตกต่างๆ ไปไม่ต้องการ ถึงใครที่ช่วยที่มาจะเห็นหน้าทั่วหรือไม่ทั่วก็ไม่ทราบเลย จะจำหน้าได้หรือไม่จำหน้าได้ก็ไม่ทราบเลย เมื่อให้ข้าวของพระราชทานไปจะได้ทั่วถึงหรือไม่ทั่วถึงก็ไม่ทราบเลยเพราะมากกว่ามากมาอุตลุดวุ่นวาย ถ้าการเป็นอย่างไรผิดๆ ไปบ้าง คือมาแล้วไม่ได้ทรงทักทายก็ดี ที่ไม่ทอดพระเนตรแล้วไม่ได้ตรัสถามหาก็ดี ของพระราชทานแจกไปไม่ได้ทั่วก็ดี โรงครัวที่เลี้ยงไม่ได้เชิญไปเลี้ยงก็ดี ก็อย่าถือโทษเลย เพราะขลุกขลุ่ยวุ่นวายนัก ใครอย่ามาว่าจู้จี้เล็กๆน้อยๆ อะไรเลย ด้วยการนอกเรื่องนี้ ใครมีน้ำใจจะให้สติปัญญาความคิดความอ่านก็จงมาให้ด้วยราชการแผ่นดินที่เป็นการสำคัญ การบ้านการเมืองหรือคดีเนื้อความสุขทุกข์ของราษฎรดีกว่าว่าด้วยที่นั่ง ทางเดินแลอื่นๆ ผู้นี้มาผู้นั้นไม่มา ผู้นี้ช่วยผู้นั้นเฉยเสียการทำบุญให้ทานก็ดี การศพการผีก็ดี โกนจุกลงท่าก็ดี ถ้าเป็นการหลวงก็สุดแต่พระราชดำริพระราชประสงค์ ถ้าเป็นการราษฎรก็สุดแต่ใจเจ้างาน ผู้อื่นจะห้ามปรามทัดทานได้แต่การที่ทำเกินยศเกินวาสนาไป แต่พระองค์เจ้าหม่อมเจ้าแลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายใน ซึ่งรับราชการเป็นเจ้าหน้าที่ในการนั้นๆ ก็ดี เป็นพนักงานในการนั้นก็ดี ในงานนี้ถ้ามีความสงสัยไม่เข้าใจในการแลกำหนดที่จะต้องพระราชประสงค์ก็ให้กราบทูลจงเนืองๆ ให้รู้การเป็นแน่แล้วจึงทำ อย่าคะเนทำด้วยไหลไปตามการก่อนการเก่า อนึ่งถ้าเห็นเวลาล่วงการคาดว่าจะไม่ทรงระลึกได้ ก็ให้กราบทูลฉลองเถิด ให้กราบทูลทั้งข้างหน้าข้างในแต่การในเรื่องที่มีพระราชประสงค์ทรงพระราชดำริไว้แล้ว เป็นแต่ไม่เข้าใจหรือเห็นล่วงเวลาขอเสียอย่าคิดการนอกเรื่องเข้ามาริอ่าน กราบทูลให้รำคาญพระโสตในการครั้งนี้เลยในการครั้งนี้ ถ้ามีราชการแผ่นดินเป็นการสำคัญๆ ก็ดี เกิดวิวาทชกตีฉกวิ่งราวหรือจับกุมกันผิดๆ ก็ดี ข่าวไข้ข่าวตายของผู้อยู่ในราชการก็ดี จะกราบทูลพระกรุณาก็ได้ไม่ห้าม อย่าให้เสียราชการแผ่นดินเลย ห้ามแต่อย่าให้ติเตียนดัดแปลงแซงแทรกพระราชดำริในการครั้งนี้นั้นอย่างเดียวดังว่าแล้วเท่านั้นประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือนยี่ แรมค่ำ ๑ ปีกุน เบญจศก356 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๓๙. ประกาศพิกัดภาษี เรือ ตึก แพ โรงร้านณ วันจันทร์ เดือน ๔ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศข้าราชการในกรุงเทพฯ แลผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการ ณ หัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวงแลเจ้าภาษีนายอากร แลผู้รับช่วงไปทำแทนเจ้าภาษีนายอากรทุกเรื่องทุกราย แลกำนันนายอำเภอแลราษฎรในกรุงนอกกรุงทั้งปวงให้ทราบทั่วกัน ว่าด้วยเรื่องภาษีเรือแลที่บ้านเรือนโรงร้านตึกแพ ภาษีเรือแลที่บ้านเรือนโรงร้านตึกแพนี้ แต่ก่อนเป็นอากรเบิกตลาดแก่ผู้ที่ลูกค้านั่งเดินเที่ยวค้าขายของต่างๆ จึงทรงพระราชดำริเห็นว่าราษฎรที่มีทุนรอนน้อยทำของต่างๆ คือขนมแลอื่นๆ ขึ้นแล้วหาผลไม้แลผักต่างๆ มาแล้วเดินขายวางขาย เมื่อขายไม่หมดก็ย่อมเน่าบูดเหี่ยวแห้งไปเสียต้องขาดทุนเปล่า เพราะของเก็บไว้นานไม่ได้ แล้วผู้เก็บตลาดทะเลาะกับไพร่คนยากคนจน เพราะเบี้ย ๙ เบี้ย ๑๐ เบี้ย อึงๆน่ารำคาญ จะคิดอ่านผ่อนผันฉันใดจะดี จะให้ราษฎรที่ยากจนไม่ต้องลำบากด้วยทุ่งเถียงกับผู้เก็บตลาดเพราะเบี้ยเล็กน้อย แลเสียเบี้ยเล็กน้อยวุ่นวายไป ให้ท่านเสนาบดีปรึกษาหารือกันจัดการเสียใหม่ให้สมควร ท่านเสนาบดีปรึกษาพร้อมกันให้เลิกอากรตลาดนั้นเสีย เปลี่ยนเรียกเป็นภาษีซื้อขาย เพราะเห็นว่าผู้ที่มีทรัพย์ตั้งโรงร้านไว้ใส่สินค้าของตัวบ้าง ให้เช่าบ้าง หาเรือไปบรรทุกสินค้าบ้าง รับจ้างบ้าง มีผลประโยชน์มากไม่ต้องเสียค่าที่ จึงโปรดเกล้าฯ ให้เลิกอากรเบิกตลาดเสียเปลี่ยนเรียกเป็นภาษีเรือค้าขาย แลที่บ้านเรือนโรงร้านตึกแพที่ค้าขายขึ้นใหม่ ความทั้งปวงแจ้งอยู่ในตราตั้งเจ้าภาษี แลราชกิจจานุเบกษาแผ่นที่ ๑๑ นั้นแล้ว ครั้นภาษีเรียกสืบๆ มาหลายปี จึงมีผู้กราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทเป็นหลายครั้งว่า เจ้าภาษีรับทำภาษีแล้วขายช่วงให้ผู้อื่นเป็นตอนๆ ไปตามระยะแขวงในกรุงเทพฯ แลหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือแลผู้ที่ซื้อช่วงไปนั้นหาเรียกภาษีตามพิกัดท้องตรานั้นไม่ ไปยักย้ายเรียกภาษีให้เหลือๆ เกินๆเอารัดเอาเปรียบแก่ราษฎรๆ ที่ไม่ได้รู้พิกัดในท้องตราก็ต้องยอมเสียให้ตามใจผู้เก็บที่รับช่วงไปจากเจ้าภาษีใหญ่ เพราะผู้รักษาเมืองกรมการนายบ้านนายอำเภอ ถึงลอกท้องตราตั้งไว้แล้ว ก็มิได้คัดพิกัดในท้องตราหมายประกาศให้ราษฎรรู้ทั่วกัน บัดนี้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ทำกำหนดตามพิกัดภาษีตีพิมพ์ประกาศแจกให้ราษฎรทั้งปวงได้รู้กันว่า เจ้าภาษีซึ่งจะเรียกภาษีในจังหวัดกรุงเทพฯ ก็ดี หัวเมืองก็ดี ทำผิดท้องตราแลหมายประกาศนี้ ห้ามอย่าให้ราษฎรยอมเสียภาษีให้ตามใจเจ้าภาษี ให้ราษฎรดูตามพิกัดที่ประกาศมานี้ แล้วเอาหนังสือพิมพ์ประกาศออกเถียงเถิดถ้ามิฟังให้ร้องทุกข์กล่าวโทษผู้เก็บภาษีเถิดพิกัดนั้นดังนี้ แพที่ไว้สินค้าขาย หรือตั้งบ่อนเล่นเบี้ยต่างๆ แลให้เช่านั้น ในพิกัดเดิมว่าถึงจะทำหลังคาเป็นหลังหนึ่งก็ดี ๒ หลังก็ดี ให้เรียกภาษีแต่หลังเดียว ปีหนึ่งกำหนดแพ ๓ ห้อง๑ตรงกับวันจันทร์ที่ ๒๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๖357 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เป็นเงิน ๒ ตำลึงบาท ๒ ห้อง เป็นเงินตำลึง ๒ บาท ห้องหนึ่ง เป็นเงิน ๓ บาท ครั้นเจ้าภาษีไปเรียกราษฎรชาวแพที่ไว้สินค้าขาย แลให้เช่าไว้สินค้าขาย หรือตั้งบ่อนเล่นเบี้ยต่างๆ ร้องว่าไว้สินค้าน้อยบ้าง ให้เช่าค่าเช่าไม่ถึงห้องละ ๓ บาทบ้าง สินค้าไม่เสมอกันอย่างนี้ จึงให้เจ้าภาษีเรียกลดหย่อนลง ให้เรียกภาษีเพิ่มแพที่มีสินค้าขาย หรือให้เช่าไว้สินค้าสิ่งหนึ่งสองสิ่งสามสิ่งที่ราคาน้อยแต่ห้องละ ๖ สลึง ๒ ห้อง เป็นเงิน ๓ บาท ๓ ห้อง เป็นเงินตำลึง ๒ สลึง แต่แพที่ตั้งบ่อนต่างๆ แลให้เช่า หรือแพของตัวไว้สินค้าขายราคามาก มีผ้าลายแลผ้าแพร เครื่องทองเหลืองทองขาวแลอื่นๆ ที่มีราคาคล้ายๆ กัน ให้เรียกภาษีห้องละ ๓ บาท แพ ๒ ห้อง เป็นเงินตำลึง๒ บาท แพ ๓ ห้อง เป็นเงิน ๒ ตำลึงบาทตามพิกัดเดิม ถ้าราษฎรตีเหล็ก แลหล่อเครื่องทองเหลืองทองขาว ปั้นหม้อ ทำคราม ทำปอ ทำไต้ ทำตะลุ่ม แลที่ไว้ไต้แลทำของสิ่งหนึ่งสิ่งใดๆ อันซึ่งเป็นสินค้าแต่สิ่งเดียวไว้ในที่ในโรงร้านของตัวไว้ขายราคามากกว่าตำลึงขึ้นไป โรงร้านนั้นให้เรียกภาษีห้องละ ๒ สลึง ถ้ามีสินค้า ๒ สิ่ง ๓ สิ่งให้เรียกภาษีห้องละบาท ถ้ามีสินค้า ๔ สิ่ง ๕ สิ่งเหมือนสินค้าในแพ ให้เรียกภาษีห้องละ ๒ บาท ถ้าเช่าที่โรงร้านตึกไว้สินค้าขาย ถึงสินค้าจะมีมากเท่าใดๆ ก็ดี หรือเช่าที่โรงร้านตึกบ่อนต่างๆ แลทำสิ่งของขายในที่โรงร้านตึก ถึงผู้ให้เช่าจะคิดอุบายว่าให้เช่าแต่โรงเท่านั้น แบ่งเป็นค่าเช่าเครื่องใช้ต่างๆ ในโรงเสียเท่านั้นก็ดี ผู้ได้ค่าเช่าที่โรงร้านตึกแลเครื่องใช้ในโรงร้านตึก รวมปีหนึ่งเป็นเงินค่าเช่าเท่าใด ให้เรียกภาษีตามราคาเช่า๑๒ ชัก ๑ ราษฎรทำโรงเคี่ยวน้ำมันขาย ทำเรือขาย สีข้าวขาย แลตั้งบ่อนต่างๆ เป็นที่โรงของตัวไม่ได้เช่า ให้เจ้าภาษีเรียกห้องละบาท ถ้าเป็นเพิงหน้าเดียว ให้เรียกภาษีห้องละ ๒ สลึงราษฎรเช่าแต่ที่ดินแล้วปลูกโรงเอาเองตั้งบ่อนไว้สินค้าขาย ให้เจ้าภาษีเรียกภาษี ๑๒ ชัก ๑เทียบเหมือนกันกับโรงเช่า ให้เรียกภาษี ๑๒ ชัก ๑ แต่เจ้าของผู้ที่ได้ค่าเช่าที่ดินตามราคามากแลน้อย ถ้าได้ค่าเช่าที่ดินยังไม่เท่าที่เทียบกับค่าเช่าโรง ให้เรียกเอาแต่ผู้ซึ่งปลูกโรงตั้งบ่อนไว้สินค้าขายเพิ่มเข้าให้เท่ากับค่าเช่าโรงอย่างก่อน ราษฎรทำโรงทำร้านบรรทุกปลาไว้ขายตามชายทะเลนั้น ราษฎรเจ้าของโรงเจ้าของร้านมีเรือไปหาปลามาแต่รั้วในลำเรือไม่ได้ขาย เป็นแต่บรรทุกมาส่งขึ้นร้านไว้ขาย ให้เรียกภาษีโรงห้องละ ๒ สลึง ราษฎรสานงอบ สานเสื่อลำแพนเย็บจาก เย็บกระแชง ไว้ที่โรงร้าน วางขาย ถ้าไม้จากของตัวทำขายไม่ต้องเสียภาษี ถ้าไปรับมาแต่ที่อื่นรวมไว้ขายราคามากกว่าตำลึงขึ้นไป จึงให้เรียกภาษีเป็นที่ไว้สินค้าห้องละ ๒ สลึงโรงเลี้ยงสุกรขายสุกรตั้งแต่ ๑๐ ตัวขึ้นไป โรงเลี้ยงเป็ด เลี้ยงไก่ขาย เป็ดไก่ตั้งแต่ ๕๐ ตัวขึ้นไปจึงให้เรียกภาษีเป็นที่ไว้สินค้าขายบาทหนึ่ง ถ้าสุกรต่ำกว่า ๑๐ ตัว เป็ดไก่ต่ำกว่า ๕๐ ตัว แลเป็นที่เลี้ยงกลางแจ้งไม่มีโรงไม่ให้เรียกภาษี ถ้าแลโรงทำน้ำมันมีสุกรอยู่ในโรงนั้นมากน้อยเท่าใดให้เสียแต่ภาษีโรงทำน้ำมันอย่างเดียว ถ้าแลปลูกโรงห่างๆ น้ำมันออกไปวาหนึ่งเลี้ยงสุกรไว้ขายโรงนั้นก็ต้องเสียภาษีเหมือนโรงที่ไว้สินค้าเหมือนกัน ถ้าเรือบรรทุกสินค้าขายราคาสินค้าในลำเรือไม่ถึงตำลึง แลเรือใหญ่เรือน้อยที่ไม่ได้เช่า เจ้าของไปเอง หรือใช้คนไปบรรทุกข้าวแลสิ่งของทั้งปวง358 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมาใช้มากิน เจ้าของหรือคนรับใช้สาบานได้ว่าไม่ได้ขายเองด้วยเรือลำนั้น หรือเรือของตัวไปบรรทุกสินค้ามาส่งขึ้นแพแลที่โรงร้านไว้ขาย แพแลที่เสียภาษีแล้วไม่ได้ขายในเรือด้วยก็ไม่ต้องเสียภาษีเรือ แต่เรือที่บรรทุกสินค้าขายราคาสินค้ามากกว่าตำลึงขึ้นไป หรือเรือใหญ่เรือน้อยซึ่งเจ้าของให้เช่าใช้แลเรือรับจ้างบรรทุกสินค้านอกจากเรือบรรทุกน้ำตาลทราย พริกไทย ไม้แดง ๓ สิ่งแล้วก็ให้เรียกภาษีเสมอศอกละสลึงเป็นจำนวนปี แต่เรือซึ่งบรรทุกน้ำตาลทราย พริกไทย ไม้แดงนั้นครั้นจะให้เรียกภาษีเป็นวาเป็นศอกตามจำนวนนี้ ลางลำก็บรรทุกมากเที่ยว ลางลำก็บรรทุกน้อยเที่ยวไม่เสมอกัน จึงให้เรียกภาษีเป็นเที่ยวตามราคาที่รับจ้าง ๑๒ ชัก ๑ เรือ โรงร้าน ตึก แพที่ๆไม่ได้ให้เช่า เจ้าของไม่ได้ไว้สินค้าวางขายหรือโรงร้านตึกแพที่บรรทุกสินค้าไว้สำหรับจะได้บรรทุกเรือของตัวที่จะไปค้าต่างประเทศ ไม่ได้ขายในที่นั้นที่โรงร้านตึกแพไม่ได้วางของขายก็ไม่ต้องเสียภาษีที่ไว้เพราะจะต้องเสียภาษีปากเรือขาออกแล้ว ถ้าเจ้าของตึกแพโรงร้านเรือเป็นไพร่หลวงมีตราภูมิ์เอาตราภูมิ์ออกสู้ ในตราภูมิ์ว่าคุ้มค่าตลาดได้เท่าใดก็ให้ยกภาษีเรือโรงร้านตึกแพที่ไว้สินค้าที่ตั้งบ่อนต่างๆ ให้ตามพิกัดตลาดในตราภูมิ์ ถ้าเงินภาษีมากกว่ากำหนดในตราภูมิ์ที่คุ้มได้มากน้อยเท่าใด เงินภาษีที่เหลือจากกำหนดในตราภูมิ์นั้น ก็ให้ผู้มีตราภูมิ์เสียภาษีให้แก่เจ้าภาษีเท่านั้นตามมากแลน้อยแลพิกัดในท้องตราก็กำหนดให้เรียกดังกล่าวมานี้ แต่เจ้าภาษีคิดยักย้ายเรียกภาษีเหลือเกินอยู่ ให้ราษฎรผู้ที่มีเรือแลที่บ้านเรือนโรงร้านตึกแพทั้งปวง พิเคราะห์ดูในพิกัดหมายประกาศนี้ให้ถ้วนถี่ จะได้เสียภาษีให้ตามพิกัดกำหนดในท้องตราตามพิกัด ถ้าเจ้าภาษีจะเรียกเกินขึ้นไปอย่าให้ราษฎรยอมเสียให้ ให้ร้องฟ้องเอาเถิดให้ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการมีใจเมตตากรุณาแก่ราษฎร รับหมายประกาศตีพิมพ์นี้แจกไปให้ราษฎรรู้ทั่วกัน อย่าให้เป็นใจด้วยเจ้าภาษีแลยอมให้เจ้าภาษียักย้ายเก็บภาษีให้เหลือๆเกินๆ ให้ผิดท้องตราแลหมายประกาศไป ถ้าผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการคุมเหงราษฎรให้เสียภาษีเกินพิกัดตามใจเจ้าภาษีถ้าได้ความว่าทำจริงจะให้มีโทษด้วย ฝ่ายเจ้าภาษีเล่าจงมีความเมตตากรุณาแก่ราษฎร ภาษีจะมีประโยชน์กำไรก็เพราะราษฎรทำมาหากินโดยคล่องโดยสะดวกจะได้ทำมากขึ้น ให้เจ้าภาษีเก็บภาษีโดยซื่อสัตย์ตามพิกัดท้องตรา อย่าให้เรียกเหลือเกินผิดจากพิกัดท้องตราแลหมายประกาศนี้ ให้ราษฎรได้ความเดือดร้อนสิ่งใดสิ่งหนึ่งได้ แลฝ่ายราษฎรทั้งปวงเล่าก็ให้ยอมเสียภาษีให้เจ้าภาษีตามพิกัดในหมายประกาศนี้แต่โดยดีจงทุกประการเป็นอันช่วยราชการแผ่นดินซึ่งเป็นที่พึ่งของท่านทั้งปวงอยู่ ถ้าสงสัยข้อใดก็ให้ไปถามผู้รักษาเมืองกรมการเสียให้เข้าใจ จะได้เสียภาษีให้เจ้าภาษีตามพิกัด แลให้เจ้าภาษีกับราษฎรจงมีความอ่อนน้อมต่อกันความทะเลาะวิวาทก็จะไม่บังเกิดมีต่อกันประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือน ๔ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ศักราช ๑๒๒๕ หรือเป็นวันที่ ๔๖๙๕ ในรัชกาลปัตยุบันนี้359 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พ.ศ. ๒๔๐๗๒๔๐. ประกาศสงกรานต์ ปีชวด ฉศก
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศแก่ชนทั้งปวง บรรดาที่นับถือพระพุทธศาสนา แลธรรมเนียม ปี เดือน วัน คืน อย่างเช่นใช้ในเมืองไทยให้รู้ทั่วกันว่า ในปีชวด ฉศก นี้ วันจันทร์เดือน ๕ ขึ้น ๕ ค่ำ ๑ เป็นวันมหาสงกรานต์ พระอาทิตย์จะขึ้นสู่ราศีเมษในเวลาบ่าย ๒๔ นาทีวันอังคาร เดือน ๕ ขึ้น ๖ ค่ำ ๒ เป็นวันเนา วันพุธ เดือน ๕ ขึ้น ๗ ค่ำ ๓ เป็นวันเถลิงศก ขึ้นศักราชใหม่เป็น ๑๒๒๖ ในเวลาบ่าย ๔ โมงแล้วกับ ๓๙ นาที เพราะฉะนั้นในปีนี้การทำบุญแลเล่นนักขัตฤกษ์เป็น ๓ วัน ตามเคยมีโดยมาก ปีนี้สงกรานต์นามกรอย่างไร ทรงพาหนะอะไรภักษาหารอะไร ถืออะไร จะว่ามาก็ไม่ต้องการ ใครจะใคร่ทราบก็มาดูรูปที่แขวนไว้ในพระบรมมหาราชวัง เทอญลักษณะจดหมาย วัน คืน เดือน ปี ใช้ดังนี้ คือตั้งแต่วันพฤหัสบดี เดือน ๕ ขึ้นค่ำ ๑ ไปจนถึงวันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้น ๕ ค่ำ จดหมายลงชื่อปีในที่ทั้งปวงให้ว่าปีชวดยังเป็นเบญจศกถ้าจดจุลศักราชให้คงเป็น ๑๒๒๕ อยู่ ตั้งแต่วันพุธ เดือน ๕ ขึ้น ๗ ค่ำ ไปถึงวันอาทิตย์ เดือน ๔แรม ๑๕ ค่ำ ซึ่งเป็นวันตรุษสุดปีนั้นให้ใช้ว่าปีชวด ฉศ๑ ก ๔ลงเลขจุลศักราชว่า ๑๒๒๖แก้เลข ๑๓ ตามปีแผ่นดิน ซึ่งเขียนไว้บนศกนั้น เมื่อเปลี่ยนฉศ๑ ก ๔แล้วให้เขียนเป็นเลข ๑๔ไปกว่าจะเปลี่ยนศกใหม่เถิดในปีชวด ฉศกนี้ วันเสาร์ เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ วันหนึ่ง วันพุธ เดือน ๑๐ แรม ๑๓ ค่ำวันหนึ่ง เป็นวันประชุมถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา วันจันทร์ เดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ เป็นวันจะทำพระราชพิธีจรดพระนังคัล ให้ราษฎรลงมือทำนาภายหลังวันนั้น คือตั้งแต่วันอังคาร เดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำไปห้ามมิให้ลงมือทำนาก่อนหรือในวันนั้นตลอดพระราชอาณาเขตอนึ่ง วันวิสาขบูชาถือตามนิยมในอรรถกถาว่าเป็นวันประสูติแลได้ตรัสรู้แลปรินิพพานของพระพุทธเจ้านั้น ปีนี้นักขัตฤกษ์วิสาขบุรณมีตกในวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ในพระบรมมหาราชวังนี้ จะมีการสมโภชพระมหาเศวตฉัตรที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท วันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ วันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ที่พระที่นั่งอนันตสมาคม วันเสาร์ เดือน ๖แรมค่ำ ๑ เป็นการมงคลสำหรับพระราชวังตามเคยอย่างทุกปี วันอังคาร เดือน ๘ แรมค่ำ ๑เป็นวันเข้าปุริมพรรษา วันพฤหัสบดี เดือน ๙ แรมค่ำ ๑ เป็นวันเข้าปัจฉิมพรรษา วันเสาร์๑ตรงกับวันจันทร์ที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๗๒ตรงกับวันอังคารที่ ๑๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๗๓ตรงกับวันพุธที่ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๗360 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันมหาปวารณา ในปีชวด ฉศก นี้ พระราชพิธีจองเปรียงยกโคมในวันศุกร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ลดโคมในวันเสาร์ เดือน ๑๒ แรม ๑๓ ค่ำ ให้พระราชวงศานุวงศ์แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทแลราษฎร บรรดาซึ่งจะได้ยกโคมลดโคมให้รู้ตามกำหนดนี้ วันจันทร์เดือน ๑๒ แรมค่ำ ๑ เป็นวันชีพ่อพราหมณ์จะได้ทำพระราชพิธีกฤติเกยา ณ หอพระเทวสถานพระราชพิธีคเชนทรัศวสนาน ๒ ครั้ง แลพระราชพิธีสารท แลพระราชพิธีตรียัมพวายแลตรีปวายแลพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ คงทำในวันคืนขึ้นแรมนั้นๆ ตามเคยเหมือนอย่างทุกปี ในปีชวดฉศก๑๔วันศุกร์เป็นวันธงชัยแลเป็นวันอธิบดี วันพฤหัสบดีเป็นวันอุบาทว์ วันอาทิตย์เป็นวันโลกาวินาศ ในปีชวด ฉศก นี้วันอุโบสถเป็นวันที่รักษาศีลอุโบสถแลทำมหาธรรมสวนะซึ่งผิดกับวันที่นับว่าวันอุโบสถ หรือวันพระตามเคยรู้ด้วยกันในชาวสยามทั้งปวงนั้น มีในเดือนถ้วนข้างขึ้นบ้างข้างแรมบ้าง ทุกเดือนตลอดชั่วปีนับได้ ๒๒ วัน เพราะในปักษ์ข้างแรมในเดือนขาดทั้ง ๖ เดือนเป็นปักษ์ถ้วน มีวันเป็น ๑๕ วัน วันตามปักขคณนาวิธีมิใช่ปักษ์ขาด วันมหาธรรมสวนะจึ่งเลื่อนไปวันหนึ่งๆ ตกในปักษ์ข้างขึ้นในเดือนถ้วนทั้ง ๖ เดือน แลข้างแรมบ้าง คือดังนี้ วันศุกร์ เดือน ๖ขึ้นค่ำ ๑ วันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ วันจันทร์ เดือน ๘ ขึ้นค่ำ ๑ วันอังคาร เดือน ๘ ขึ้น ๙ ค่ำวันอังคาร เดือน ๘ แรมค่ำ ๑ วันพุธ เดือน ๘ แรม ๙ ค่ำ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๐ ขึ้นค่ำ ๑วันศุกร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๙ ค่ำ วันศุกร์ เดือน ๑๐ แรมค่ำ ๑ วันเสาร์ เดือน ๑๐ แรม ๙ ค่ำ วันอาทิตย์เดือน ๑๒ ขึ้นค่ำ ๑ วันจันทร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๙ ค่ำ วันจันทร์ เดือน ๑๒ แรมค่ำ ๑ วันอังคารเดือน ๑๒ แรม ๙ ค่ำ วันพุธ เดือนยี่ ขึ้นค่ำ ๑ วันพฤหัสบดี เดือนยี่ ขึ้น ๙ ค่ำ วันพฤหัสบดีเดือนยี่ แรมค่ำ ๑ วันศุกร์ เดือนยี่ แรม ๙ ค่ำ วันเสาร์ เดือน ๔ ขึ้น ๑ ค่ำ วันอาทิตย์ เดือน ๔ขึ้น ๙ ค่ำ วันอาทิตย์ เดือน ๔ แรมค่ำ ๑ วันจันทร์ เดือน ๔ แรม ๙ ค่ำ เท่านี้เป็นวันอุโบสถแลทำมหาธรรมสวนะโดยตรง นอกจาก ๒๒ วันนี้แล้ว ก็คงต้องกันในวันตามเคย คือในวันขึ้น ๘ ค่ำขึ้น ๑๕ ค่ำ แลแรม ๘ ค่ำ ในเดือนขาดทุกเดือน แลแรม ๑๕ ค่ำ ในเดือนถ้วนทุกเดือนตลอดปีไม่ยักเยื้องอะไร อนึ่ง วันเวลาพระอาทิตย์ยกเปลี่ยนขึ้นราศีใหม่ ซึ่งเรียกว่าสงกรานต์เดือนในปีชวด ฉศก๑๔นี้ พระอาทิตย์ยกขึ้นสู่ราศีเมษ ตั้งแต่ วันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้น ๕ ค่ำ เวลาบ่าย๒๔ นาที อยู่จนวันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๗ ค่ำ เวลาเช้า ๔ โมง ๑๒ นาที แล้ว ยกไปอยู่ราศีพฤษภ จนวันอาทิตย์ เดือน ๗ ขึ้น ๘ ค่ำ เวลา ๒ ทุ่ม ๒๔ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีเมถุนจนวันพฤหัสบดี เดือน ๘ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เวลาบ่าย ๒๘ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีกรกพ จนวันอาทิตย์เดือน ๙ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เวลา ๕ ทุ่มกับ ๓๖ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีสิงห์ จนวันพุธ เดือน ๑๐ขึ้น ๑๔ ค่ำ เวลา ๘ ทุ่ม กับ ๒๒ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีกันย์ จนวันเสาร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำเวลาบ่าย ๒ โมง แล้วยกไปอยู่ราศีตุลย์ จนวันจันทร์ เดือน ๑๒ แรมค่ำ ๑ เวลาเช้า ๕ โมงกับ ๓๖ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีพิจิก จนวันอังคาร เดือนอ้าย ขึ้น ๑๕ ค่ำ เวลา ๒ ยามกับ ๒๔ นาทีแล้วยกไปอยู่ราศีธนู จนวันพฤหัสบดี เดือนยี่ แรมค่ำ ๑ เวลาเช้าโมง ๑ กับ ๑๒ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีมังกร จนวันศุกร์ เดือน ๓ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เวลาย่ำค่ำ แล้วยกไปอยู่ราศีกุมภ์ จนวันอาทิตย์เดือน ๔ แรมค่ำ ๑ เวลา ๕ โมงกับ ๓๖ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีมีน จนวันอังคาร เดือน ๕ แรม361 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ค่ำ ๑ ปีฉลู ยังเป็นฉศก๑๔แลกล่าวมานี้เพื่อจะให้ท่านทั้งปวงได้รู้เทียบเคียงน้ำฝนแลน้ำมากน้ำน้อยปีหลังกับปีปัตยุบันนี้ เป็นประโยชน์ เพราะการซึ่งจะเทียบเคียงนั้นจะคิดแต่ง่ายๆ สั้นๆ แต่เพียงเดือนต่อเดือน คือเดือน ๗ เดือน ๘ ปีหลัง มาเทียบเคียงกับเดือน ๗ เดือน ๘ ในปีนี้ แลเดือน ๑๑เดือน ๑๒ ในปีหลัง มาเทียบเคียงกับเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ ในปีนี้ ดังนี้จะเอาเป็นแน่ไม่ได้ ต้องเทียบเดือนตามระยะพระอาทิตย์ดังกล่าวมาแล้วจึงเป็นแน่ได้ อนึ่ง ท่านผู้ต้องการจะหาฤกษ์ดีวันดีเมื่อรู้วันพระอาทิตย์ยกเป็นวันห้ามการมงคลทั้งปวงแล้ว จะได้หลีกเลี่ยงเสียแลจะได้ประพฤติการมงคลในวันอื่นๆ นอกจากวันดังว่านี้วันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้นค่ำ ๑ ปีชวด ฉศกนี้ จะมีสุริยุปราคาจับมาแต่ในกลางคืน วันพฤหัสบดีเดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำ พระอาทิตย์จะขึ้นเมื่อเวลา ๕ นาฬิกากับ ๔๓ นาที นับแต่เที่ยงคืนมาล่วงแล้ว จะเห็นพระอาทิตย์ยังแหว่งอยู่หน่อยหนึ่งข้างทิศอาคเนย์สัก ๖ นาที หรือ ๗ นาที ก็จะเป็นโมกขบริสุทธิ์ จะเห็นอย่างนี้ทั้งปากใต้ฝ่ายเหนือทุกเมือง ต่อขึ้นสูงๆ ดูเห็นขอบฟ้าที่จดกับทุ่งนากับทะเลจึ่งจะเห็นได้ ถึงกระนั้นเพราะฤดูเป็นเมฆหมอกมาก เวลาเช้าอากาศมักกลุ้มคลุ้มอยู่เห็นจะไม่เห็นโดยมาก นอกจากวันนี้ในปีชวด ฉศก๑๔จันทรุปราคาแลสุริยุปราคาซึ่งจะเห็นได้ในพระราชอาณาจักรนี้จะไม่มีเมื่อ วัน คืน เดือน ปี ล่วงไปๆ ดังนี้ อายุของมนุษยชนในโลกทั้งปวง ณ กาลบัดนี้มีประมาณเพียง ๘๐ ปี แลต่ำลงมากว่า ๘๐ ปีนั้น ก็หมดสิ้นไปใกล้แก่เวลาที่จะถึงแก่ความตายเข้าไปทุกวันๆ ด้วยกันทุกคนๆ ความตายนั้นไม่เลือกหน้าผู้ใดๆ เป็นคนจน คนมี ผู้ดีแลไพร่เป็นคฤหัสถ์ บรรพชิต ไม่มีใครล่วงพ้นจากความตายนั้นได้เลย ก็แลสัตว์ทั้งปวงคนทั้งปวงมีชีวิตของตัวเป็นที่รักหมดด้วยกัน กลัวตายไม่อยากตายโดยมากเป็นธรรมดา แต่ว่าหาเสมอกันไม่ลางคนได้ความทุกข์ความยากมาก เบื่อหน่ายในชีวิตของตัวบ้าง คลั่งไคล้ฟั่นเฟือนเห็นวิปริตไปต่างๆ บ้าง ศรัทธาล้นเหลือเฟือฟายคิดจะทำบุญด้วยชีวิต บ้างผูกคอตาย เชือดคอตาย กินยาตายแลเผาตัวเสียก็มี หรืออวดกล้าหาญแข็งแรงเกินประมาณไป ขึ้นไม้สูงแลเข้าใกล้ไฟใกล้ดินปืนแลเข้าปล้ำปลุกกับสัตว์ร้าย ว่ายน้ำลึก แล่นเรือเล็กฝ่าคลื่นฝ่าลม แลเข้าชกต่อยตีรันฟันแทงแย้งยิงกับผู้อื่น ไม่อาลัยในชีวิต คิดว่าตายไหนตายลง หรือกล้าเสพสุรามากเกินประมาณ หรือกินยากล้าแรงยิ่งนักด้วยอยากจะให้โรคหายเร็ว คนเช่นนี้ลางทีก็ทำให้เพลี่ยงพล้ำ ทำชีวิตตัวเสียไปก็มีบ้างถึงกระนั้นมีอยู่ห่างๆ ก็ผู้ที่รักชีวิตไม่อยากตายกลัวตายนั้นมีโดยมาก ลางคนยากจนไม่มีทรัพย์สินเหย้าเรือนเคหาบุตรภรรยา ซึ่งเป็นที่ห่วงใยอาลัย แลเห็นว่าชาติตระกูลตัวก็ต่ำ พาหนะเป็นกำลังก็ไม่มี สติปัญญาตัวก็น้อย อายุแลวัยก็ล่วงไปมากแล้ว ก็บ่นอยู่อึงๆ ว่าจะอยู่ก็อยู่ จะตายก็ตายตามแต่กำลังบุญแลบาปกรรม หรือตามแต่ผีสางเทวดาจะอนุเคราะห์แลไม่อนุเคราะห์ ดังนี้ก็มีโดยมาก ก็ในผู้ที่มีห่วงใยแลอาลัยอาวรณ์โตใหญ่นั้นเล่า บางพวกก็มีปัญญาอันอบรมด้วยพระไตรลักษณปัญญา เห็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา รู้ว่าเกิดมาคงถึงแก่ความตายไม่เที่ยง แลการทั้งปวงย่อมแปรผันไปต่างๆ ในชีวิตสัตว์ทั้งปวงแล้ว ความทุกข์เป็นพื้น ความสุขเป็นดอกดวงมีแต่ละเมื่อละขณะ ถึงเวลาปลายคงกลายลงหาทุกข์ ความสุขที่ได้แล้ว หรือที่หมายว่าจะได้ คงจะ362 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกลับมาเป็นอารมณ์แก่ใจให้เกิดความเศร้าโศกทุกข์โทมนัสมาก ในเวลานั้น สรรพสิ่งทุกข์อันในตัวนอกตัวไม่เป็นตน ไม่อยู่ในใต้อำนาจความอยาก ความปรารถนา ผู้ใดปลงปัญญาเห็นดังนี้จริงๆผู้นั้นถึงมีห่วงใยที่อาลัยอาวรณ์มาก ก็อาจให้อัธยาศัยเป็นกลางๆ อยู่ได้ ก็ผู้ใดมีใจไม่ได้อบรมในทางปัญญาอย่างนี้ มีจิตไม่ได้เจริญอย่างนี้ ก็ย่อมรักชีวิตมากกลัวความตายมาก ถึงจะแก่ชราทุพพลภาพ มีโรคมีภัยอย่างไรไปแล้ว ถ้ามีความปรารถนาความมุ่งหมายอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ในใจ ความคิดก็ย่อมหวาดหวั่นพรั่นพรึงแก่ความตายมากนัก ผู้ใดกลัวตายแล้ว ถ้าจะหลบหลีกเลี่ยงไม่เข้าใกล้เข้าเคียงช้างร้าย เสือร้าย สัตว์ร้าย แลไม่ขึ้นไม้สูง ไม่ว่ายน้ำลึก ไม่แล่นเรือเล็กออกทะเลลึก ไม่เข้าป่าเข้าดง เข้าศึกเข้าสงคราม แลการชกตีฟันแทงกับผู้อื่น แลไม่เข้าใกล้ไฟ ใกล้ดินปืน ไม่กินสุรามาก ไม่กินยาร้ายยาแรง ไม่กินของแสลงเมื่อหน้าไข้หน้าเจ็บ แลไม่ประพฤติการผิดๆ ที่เป็นเหตุจะให้ต้องราชทัณฑ์ การดังว่ามานั้น เป็นการอันสมควรที่จะเห็นจริงด้วยกันว่าเป็นทางที่จะหลีกหนีความตายอยู่แล้ว แต่ความกลัวของคนบางพวกยังยิ่งขึ้นไปกว่านี้ ถึงหลีกเลี่ยงดังว่ามานี้แล้ว ก็ยังมีความระแวงว่า ตัวตั้งอยู่ในที่ใกล้แห่งความตาย ยังพรั่นพรึงว่าอันตรายแห่งชีวิตจะมีมา ยังคิดหาเครื่องกันความตาย แลทางหลีกเลี่ยงอย่างอื่นอีกมากพ้นที่จะพรรณนาแต่การทั้งปวงนั้น ไม่อาจที่จะเห็นจริงพร้อมกันได้ แต่ในคำนักปราชญ์ที่สั่งสอนสืบมาในพระคัมภีร์ที่มีในพระพุทธศาสนา ที่เป็นทางกรรมวาท กิริยวาทนั้น ท่านสรรเสริญทานบางอัน ศีลวัตรบางอย่าง กุศลกรรมบถบางตัว แลการขวนขวายบางทาง ภาวนาบางอารมณ์ บูชาบางวิธี ว่าเป็นที่จะให้ออกผลให้อายุยืนในทิฏฐธรรมชาตินี้ แลสัมปรายภพชาติหน้า แต่ที่จะห้ามความตายให้ขาดไม่ให้มีมานั้นไม่ได้ ถ้ายังเกิดเป็นกายเป็นใจอยู่ตราบใด ก็คงยังต้องอยู่ในอำนาจความตายจะประหารอยู่ตราบนั้น ไม่มีใครพ้นได้เลย ถึงใครอายุยืนมากแล้วก็ไม่ไกลกว่าคนอายุสั้นนัก เหมือนไม้แก่นไกลกว่าต้นกล้วยต้นอ้อย ทานนั้นคือให้เครื่องกันอันตรายชีวิตสัตว์ คือผ้ากรองน้ำเครื่องกรองน้ำแลอื่นๆ แลเครื่องอุดหนุนชีวิตสัตว์คืออาหารแลสิ่งอื่นๆ แลยาหรือเครื่องยารักษาไข้เจ็บแลบริจาคทรัพย์จ้างหมอให้รักษาโรคต่าง แลเสียทรัพย์ช่วยให้สัตว์ที่ตายเร็วๆ ให้รอดตายไปคราวหนึ่งๆ ศีลนั้น คือเว้นจากปาณาติบาต แลวิหิงสาการเบียดเบียนท่านผู้อื่นแลเบียดเบียนสัตว์กรรมบถนั้นคือ อนภิชฌาอพยาบาท การที่ไม่มุ่งหมายทรัพย์สิ่งของๆ ท่านผู้อื่นด้วยความโลภจนถึงแช่งให้ผู้นั้นตาย เพื่อประสงค์จะได้ของท่านมาเป็นของตัว การขวนขวายนั้นคืออุตสาหะพยาบาลคนไข้ขวนขวายหาหมอมารักษาคนไข้ แลขวนขวายหายาแลแต่งอาหารที่ชอบโรคให้คนไข้ แลให้กำลังช่วยผู้รักษาไข้เจ็บ แลภาวนาวิธีนั้น คือประกอบความเมตตากรุณาในผู้อื่นทั่วไปเสมอตัวแลผู้ที่เป็นที่รักของตัว แลบูชาวิธีนั้นคือ ว่าด้วยการปฏิสังขรณ์ในวัตถุสถานที่บูชานับถือแลที่อยู่ที่อาศัยสำเร็จสุขประโยชน์ทั่วไป แก่ชนเป็นอันมากนั้นๆ ให้เป็นปรกติดำรงอยู่สิ้นกาลนานการทั้งปวง ดังกล่าวมานี้ท่านได้สรรเสริญว่าเป็นเหตุจะให้สำเร็จเป็นสภาคผล เป็นเครื่องจะให้ชนมายุของสัตว์ยืนยาวในทิฏฐธรรมชาตินี้ แลสัมปรายภพชาติหน้า ก็แต่การที่หลบผีหนีสางล้างจังไรไม่เยี่ยมเยียนใกล้กรายผู้ตายผู้ไข้ หลีกเลี่ยงไปไม่ขอได้ยินข่าวไข้ข่าวตาย ด้วยกลัวว่าจะเป็นอวมงคลความร้ายความอุบาทว์ จะพลอยตามมาถึงตัวด้วยดังนี้ ก็ผู้ที่ถือความสะอาดดังว่านี้ เมื่อพิเคราะห์363 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔สืบไป ก็เห็นว่าตายไปเนืองๆ ต้องให้คนที่คลุกคลีอยู่กับซากศพกินนอนอยู่ในป่าช้าฝังเผาเสียเนืองๆ ไม่รู้ขาด เพราะการที่ถืออย่างนั้นไม่เห็นจริงพร้อมกันแลไม่ถูกต้องตามคำนักปราชญ์ที่กล่าวสอนไว้ ดังว่าแล้วในข้างต้นนั้น เพราะฉะนั้นขอท่านผู้มีปัญญา จงรีบร้อนขวนขวายประพฤติการบุญการกุศลเป็นความสุจริตให้มาก ด้วยกายวาจาแลใจโดยเป็นการเร็ว เหมือนอย่างชนที่มีศีรษะเพลิงไหม้แล้วรีบร้อนจะดับไฟในศีรษะของตัวฉะนั้น สรรพการกุศลทั้งปวงพึงส่ำสมทำให้พร้อมมูลในสันดาน ด้วยความไม่ประมาทด้วยประการทั้งปวง เทอญ๒๔๑. ประกาศให้ผู้ที่ได้กู้ยืมเงินในพระเจ้าลูกเธอมาสารภาพต่อกรมวังเดือน ๕ ปีชวด ฉศก
ด้วยพระศรีสุนทรโวหาร รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯสั่งว่า ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยในพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวัง แลพวกญาติพี่น้องของผู้ใดตลอดไปจนถึงเจ้าภาษีนายอากรเก่าแก่ แลจีนลูกค้า ได้ไปยืมหรือกู้เงินเป็นของในพระเจ้าลูกเธอพระองค์ใดๆ ใช้สอยบ้างมากน้อยเท่าใด ให้มาสารภาพแจ้งความต่อท่านพระยาภูบาลบรรเทิงพระยาบำเรอภักดิ์ พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียร แลจมื่นจงซ้ายจงขวา ปลัดวังซ้ายขวา แต่แห่งใดแห่งหนึ่งก็ได้ ตามความจริง หรือไม่ได้กู้ยืมเกี่ยวข้องเองแล้ว เป็นแต่ได้รู้ได้ยิน คำบอกกล่าวว่าผู้นั้นๆ กู้ยืมไป ก็ให้มาแจ้งความสารภาพเสียต่อท่านกรมวังที่ออกชื่อแล้วนั้น ในกำหนด ๓ วันคือวันพฤหัสบดี วันศุกร์ วันเสาร์ แรม ๗ ค่ำ ๘ ค่ำ ๙ ค่ำ เดือน ๕ ๑ ถ้าท่านผู้ใดทราบการนี้แล้วนิ่งความเสียไม่มาสารภาพตามกำหนดแล้ว ความได้ทราบใต้ฝ่าละอองฯ แต่ที่อื่นๆ มีผู้กราบบังคมทูลพระกรุณาก่อน จึงมาแจ้งความต่อภายหลัง จะให้มีโทษแก่ผู้นั้น ให้มหาดไทย กลาโหม หมายบอกข้าราชการให้รู้ทั่วกันทุกหมู่ทุกกรม แต่ ณ วันแรม ๗ ค่ำ ๘ ค่ำ ๙ ค่ำ เดือน ๕ ปีชวด ฉศกตามรับสั่ง๑ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๘ วันศุกร์ที่ ๒๙ วันเสาร์ที่ ๓๐ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๗364 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๔๒. ประกาศวันธรรมสวนะ แก้ความในประกาศสงกรานต์ที่ผิดณ วันจันทร์ เดือน ๘ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๑
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่ พระสงฆ์ สามเณรแลคฤหัสถ์ชายหญิงซึ่งถือลัทธิมีมหาธรรมสวนะแลจำศีลแลนับปักษ์ทำอุโบสถปวารณา ตามที่จะให้ถูกต้องแก่คติแก่พระอาทิตย์พระจันทร์ทั้งปวงให้ทราบทั่วกันว่า ในหมายประกาศสำหรับ ปีชวด ฉศก๑๔นั้น พระศรีสุนทรโวหารวางวันบอกวันเลื่อนผิดอยู่ ๖ วัน วันเสาร์ เดือน ๖ แรมค่ำ ๑ วันอาทิตย์ เดือน ๖ แรม ๙ ค่ำแลวันอังคาร เดือน ๘ แรมค่ำ ๑ วันพุธ เดือน ๘ แรม ๙ ค่ำ แลวันศุกร์เดือน ๑๐ แรมค่ำ ๑วันเสาร์ เดือน ๑๐ แรม ๙ ค่ำ ๖ วันนี้เป็นวันเลื่อนนั้นผิดไป ว่าหลงเกินไปให้ยกเสีย คงให้ถืออยู่ในวันหลังวันนั้นเข้ามา พึงสังเกตโดยสังเขปว่า ในปีชวด ฉศก๑๔นี้เดือนขาดทั้ง ๖ เดือน คือเดือน ๕เดือน ๗ เดือน ๙ เดือน ๑๑ เดือนอ้าย เดือน ๓ ใน ๖ เดือนนี้มีวันอุโบสถถ้วนธรรมสวนะแต่ ๓ คือ ขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรม ๘ ค่ำ เหมือนกันทุกเดือน แรม ๑๔ ค่ำ ไม่เป็นวันอุโบสถแลธรรมสวนะให้งดอยู่ ในเดือนถ้วนนอกจาก ๖ เดือนที่ว่าแล้วนั้น มีวันอุโบสถแลธรรมสวนะ ๕ วันทุกเดือน แต่แปลกกันอยู่คือในเดือน ๖ เดือน ๘ เดือน ๑๐ สามเดือนนี้ วันขึ้นค่ำ ๑ วันขึ้น๙ ค่ำ วันขึ้น ๑๕ ค่ำ วันแรม ๘ ค่ำ แรม ๑๕ ค่ำ ๕ วัน เป็นวันอุโบสถแลธรรมสวนะเหมือนกันทั้ง ๓ เดือน ก็ในเดือน ๑๒ เดือนยี่ เดือน ๔ สามเดือนนี้ วันขึ้นค่ำ ๑ วันขึ้น ๙ ค่ำ วันแรมค่ำ ๑วันแรม ๙ ค่ำ แลวันแรม ๑๕ ค่ำ ๕ วันเป็นวันอุโบสถแลธรรมสวนะเหมือนกันทุกเดือน จงคิดให้เข้าใจอย่าหลงประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือน ๘ ขึ้น ๑๕ ค่ำปีชวด ฉศก๑๔ศักราช ๑๒๒๖ เป็นวันที่๔๘๑๔ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๔๓. ประกาศเตือนสติให้สงวนข้าวไว้ให้พอกินตลอดปีณ วันพฤหัสบดี เดือน ๙ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๒
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ท่านทั้งหลายทั้งปวงในพระราชอาณาจักรนี้ให้ทราบว่า ในปีชวด ฉศก นี้ลาดเลาเงาเงื่อนฟ้าฝนเป็นคล้ายกันกับปีชวดจัตวาศก ที่ล่วงมาแล้ว ๑๒ ปี ฝนต้นมือกลางมือก็น้อยนัก ยังมีที่หมายอยู่แต่ฝนปลายมือ ประมาณการตามทรงสังเกต ว่าเมื่อใดพระอาทิตย์ข้ามตรงสูญเวลาเที่ยงกรุงเทพฯไปแล้ว ในกลางเดือน ๙๑ตรงกับวันจันทร์ที่ ๑๘ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๐๗๒ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๗365 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ปีนี้ เห็นจะมีฝนมาบ้างในเดือน ๙ ข้างแรมแลเดือน ๑๐ ทั้งเดือน ถึงกระนั้นก็เห็นจะน้อย ก็เพราะฉะนั้นเมื่อผู้ใดมีพวกพ้องพี่น้องบ่าวไพร่มาก กลัวจะได้ความยากเพราะขัดสนด้วยข้าวจะกินต่อไปในปีหน้า เพราะกลัวว่านาจะมีผลน้อยข้าวจะขัดสน ก็ให้คิดอ่านขวนขวายหารวบรวมไว้ให้พออย่าเพิกเฉยนิ่งนอนใจ ท่านทั้งหลายทั้งปวงอย่าบ่นอย่าว่าในหลวงว่าปล่อยให้คนต่างประเทศซื้อข้าวไปเสียหมด เห็นฝนฟ้าแล้งแล้วทำไมจึงไม่ประกาศกักข้าวไว้ ในการที่จะบ่นอย่างนี้ ทรงพระราชดำริว่าหาต้องการไม่ ถึงราคาข้าวแพงขึ้นไป ก็เพราะคนนอกประเทศเอาเงินทองต่างเมืองมาซื้อหาโปรยหว่านอยู่ในกรุงนี้มาก ราคาข้าวปรกติจึงสูงขึ้นไป ก็เมื่อราคาข้าวสูงอยู่ดังนี้คนนอกประเทศเขายังซื้อบรรทุกเรือไปอยู่เสมอ ก็เพราะเขาไปขายได้มีกำไรอยู่ ถ้าราษฎรฝ่ายเราเห็นว่าข้าวในพื้นบ้านพื้นเมืองน้อยไปแล้ว ก็จะกลัวอดอยากไม่ยอมขายเอง หรือถึงจะขายก็จะตั้งราคาสูงขึ้นไปตามการ คนนอกประเทศเห็นว่าจะซื้อไปด้วยราคาแพงนักเอาข้าวไปขายเมืองอื่นไม่มีกำไรแล้วเขาก็จะหยุดเอง ไม่ต้องประกาศปิดห้าม แลคนบางพวกเล่าลือว่าคนนอกประเทศมีเงินทองมาก ขนเอาเงินทองเข้ามาล่อซื้อเอาข้าวเมืองไทยไปเทน้ำเสีย เพื่อจะให้เมืองไทยได้ความอดอยาก คำคนที่พูดอย่างนี้ลืออย่างนี้ป่านัก วัดๆ เถนๆ นัก อย่าฟังเสียงเลยไม่ต้องการคนต่างประเทศถึงมีเงินมีทองมากก็ไม่หาเงินทองได้ง่ายเช่นเราหากรวดหาทรายได้ง่ายในเมืองนี้ก็ถ้าเขาคิดจะทำอย่างไรแก่เรา เมื่อเขามีเงินทองมากหรือกำลังวังชามาก เขาก็จะคิดจะทำไปอย่างอื่น จะมาซื้อข้าวไปเทน้ำถึง ๙ ปี ๑๐ ปีมาแล้วอย่างนี้ไม่ต้องการ ว่าก็จะยืดยาวไป ตัดใจความสั้นว่าปีนี้เห็นฝนแล้งอยู่แลเป็นคราวรอบขวบ ๑๒ ปีที่เคยมีฝนแล้ง กลัวข้าวในภูมินาจะได้ผลน้อยไป ท่านทั้งหลายทั้งปวงที่ไม่ได้ทำนาจะได้ความลำบากขัดสนเพราะฉะนั้น จึงเตือนสติมาให้ท่านทั้งปวงรีบร้อนรนหาข้าวรวบรวมไว้ให้พอ ถ้าฝนปลายมือหนามามากจึงขายเอาเงินคืนเสียก็ได้ ถึงจะขาดทุนก็จะไม่มากนัก ระวังตัวระแวงทุกข์ภัยไว้ดีกว่าเลินเล่ออยู่ประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๙ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖ เป็นวันที่๔๘๓๘ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๔๔. ประกาศพิกัดเงินเหรียญนอกณ วันเสาร์ เดือน ๙ แรม ๓ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้ประกาศแก่ข้าราชการแลทวยราษฎรทั้งปวง ในกรุงนอกกรุงทั่วทั้งพระราชอาณาจักรให้ทราบทั่วกันว่า เมื่อปีมะโรง อัฐศก ศักราช ๑๒๑๘ ๒ ลูกค้าต่างประเทศเข้ามาค้าขายในกรุงเทพมหานครนี้๑ตรงกับวันเสาร์ที่ ๒๐ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๗๒พ.ศ. ๒๓๙๙366 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเอาเงินเหรียญเข้ามาซื้อของมาก ราษฎรหารับเงินเหรียญไม่ เพราะไม่เข้าใจในน้ำหนักแลราคาเงินเหรียญ แลสงสัยว่าจะใช้สอยยาก จึงไม่รับ ร้องหาแต่เงินบาท ครั้งนั้นได้มีประกาศตามการที่ทดลองแล้วว่าเงินเหรียญตัวนก ๓ เหรียญเท่าเงิน ๕ บาท ๖ เหรียญเท่ากับเงิน ๑๐ บาท๑๒ เหรียญเท่ากับเงิน ๕ ตำลึง ๒๔ เหรียญ เท่ากับเงิน ๑๐ ตำลึง ๔๘ เหรียญเท่ากับราคาเงินชั่ง ๑ เมื่อคนต่างประเทศเข้ามาซื้อของด้วยเงินเหรียญ คิดราคาดังนี้แล้วให้ราษฎรรับเถิดอย่ารังเกียจเลย เงินเหรียญที่รับมาแล้วนั้นจะเอามาส่งคลังแลกเอาเงินบาทไปตามกำหนดนั้นก็ได้จะส่งภาษีอากรตามพิกัดนั้นก็ได้ ให้ราษฎรรู้พิกัดดังนี้แล้ว จงยอมซื้อขายกับคนนอกประเทศโดยสะดวกด้วยเงินเหรียญตัวนก เมื่อสงสัยจะตรวจตราดีแดงทิ้งลงฟังเสียงก็ได้ เผาไฟดูก็ได้ในเงินเหรียญเงินแดงเงินปลอมก็น้อยกว่าเงินบาท แลจะดูจับดีแดงก็ได้ง่ายกว่าเงินบาท คำประกาศไว้แต่ก่อนอย่างนี้ การก็ได้ยั่งยืนอยู่ ไม่ได้แปรผันอันใด ราษฎรก็ได้ซื้อขายใช้สอยด้วยเงินเหรียญตามพิกัด ๓ เหรียญต่อ ๕ บาทนั้นเป็นปรกติเรียบร้อยมานานแล้ว เมื่อสิ่งของขายที่ห้างอังกฤษห้างแขก ผู้ใดไปซื้อด้วยเงินเหรียญผู้ขายก็รับโดยคล่อง ใครจะสั่งสิ่งของให้ทำมาหามาแต่นอกประเทศ ก็ย่อมใช้เงินเหรียญกันได้คล่องไม่มีขัดขวางอันใด ผู้ที่จะเก็บไว้มากเก็บเงินเหรียญไว้ก็ไม่ขาดทุนอะไร จะซื้อของในเมืองนี้ก็ได้เมืองอื่นก็ได้คล่องสะดวกดีแล้วมิใช่หรือ ก็บัดนี้ในเร็วๆลูกค้าต่างประเทศมากล่าวว่า ซื้อสินค้าด้วยเงินเหรียญราษฎรไม่ใคร่รับ ร้องหาเงินบาท การที่เป็นดังนี้ราษฎรตื่นกันไปด้วยอะไรจึงไม่รับเงินเหรียญ ถ้าว่าไม่รับเงินเหรียญเพราะลูกค้านอกประเทศเอาเงินเหรียญต่างๆ เป็นเงินเหรียญวิลันดาบ้าง เงินเหรียญรูเปียบ้างมาซื้อของเห็นผิดสัณฐานผิดตราไปไม่เข้าใจน้ำหนักแลราคาจึงไม่รับ ถ้าเป็นดังนี้จะประกาศให้รู้ได้ว่าเงินเหรียญวิลันดานั้นขนาดใหญ่ย่อมกว่าเงินเหรียญนกอยู่หน่อยหนึ่ง เงินเหรียญนก ๑๒ เหรียญเป็น ๕ ตำลึงเงินเหรียญวิลันดาขนาดใหญ่ ๑๓ เหรียญเป็นเงิน ๕ ตำลึง เงินเหรียญนก ๔๘ เหรียญเป็นเงินชั่ง ๑ เงินเหรียญวิลันดาขนาดใหญ่ ๕๒ เหรียญ เป็นเงินชั่ง ๑ เงินรูเปียเมืองอินเดียนั้นคิดกันหยาบๆ แต่เดิมมาจนบัดนี้ก็คิดรูเปียละ ๓ สลึง ๔ รูเปียต่อ ๓ บาท แต่ครั้งนี้พิจารณาโดยละเอียดเข้าด้วยชั่งเทียบกับเหรียญตัวนกได้ความว่า ๑๑๒ รูเปียเท่ากันกับ ๔๘ เหรียญนก หรือเงินไทยชั่ง ๑ ให้ราษฎรรู้พิกัดนี้แล้ว รับซื้อขายกับชาวต่างประเทศด้วยเงินเหรียญตามประกาศก่อนแลบัดนี้นั้น เทอญ ถ้าเป็นเงินย่อยเล็กน้อยกว่าเหรียญที่ออกชื่อมานี้ แลเป็นเหรียญหักเหรียญชำรุดมีตรานายห้างเมืองจีนมาก ก็ให้รวมเอาชั่งกับเงินเหรียญนกหนักเท่า ๓ เหรียญนก แล้วให้คิดเงินกัน๕ บาท เทอญ อนึ่ง ถ้าราษฎรไม่รับเงินเหรียญชาวนอกประเทศมาซื้อของนั้นเพราะตื่นกันเล่าลือจนให้เกิดสงสัยว่าจะไม่เป็นเงินดีไปกระมัง ถ้าเกิดความสงสัยอย่างนี้ขอแจ้งความมาให้ท่านทั้งปวงรู้ ว่าที่ลือตื่นกันอย่างนั้นไม่จริง ด้วยชาวนอกประเทศเอาเงินเหรียญมาแลกเงินบาทไปแต่คลังในเร็วๆ นี้หลายแสนเหรียญเป็นเงินหลายพันชั่งแล้ว ในหลวงได้ให้หลอมเงินเหรียญเหล่านั้นหีบทำเป็นเงินเหรียญบาทได้หลอมลงแล้วกว่าห้าพันชั่ง น้ำเงินก็เป็นปรกติอยู่อย่างแต่ก่อนเงินเหรียญปลอมคือเป็นเงินแดง หรือเงินผ่าเอาดีบุกแล่นไว้ข้างใน มีแปลกปลอมมาบ้างก็เล็กน้อยตาดูก็พอจับได้ ทิ้งลงฟังเสียงก็พอจับได้ ไม่มากนักผิดสังเกตผิดปรกติไปดอก การก็เหมือนอย่าง367 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔แต่ก่อนนั้นแล เพราะฉะนั้นอย่าให้ท่านทั้งหลายทั้งปวงตื่นกันเล่าลือผิดๆ ถูกๆ ไป ให้ซื้อขายกันด้วยเงินเหรียญตามคำประกาศเก่า คือ ๓ เหรียญ เป็นเงิน ๕ บาท ๖ เหรียญเป็นเงิน ๑๐ บาท๑๒ เหรียญเป็นเงิน ๕ ตำลึง ๒๔ เหรียญ เป็นเงิน ๑๐ ตำลึง ๔๘ เหรียญ เป็นเงินชั่ง ๑ เงินรูเปียเมืองอินเดียนั้น ๗ รูเปีย เป็นเงิน ๕ บาท ๑๔ รูเปีย เป็นเงิน ๑๐ บาท ๒๘ รูเปีย เป็นเงิน ๕ ตำลึงคือ ๒๐ บาท ๕๖ รูเปีย เป็นเงิน ๑๐ ตำลึง คือ ๔๐ บาท ๑๑๒ รูเปีย เป็นเงินชั่ง ๑ คือ ๘๐ บาทเงินเหรียญวิลันดาขนาดใหญ่ ๑๓ เหรียญ เป็นเงิน ๕ ตำลึง ๒๖ เหรียญ เป็นเงิน ๑๐ ตำลึง๕๒ เหรียญ เป็นเงินชั่ง ๑ ยั่งยืนอย่างก่อนนั้น เทอญประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือน ๙ แรม ๓ ค่ำ ปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖ เป็นวันที่ ๔๘๔๗ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๔๕. ประกาศเลิกภาษีผลมะพร้าวณ วันจันทร์ เดือน ๙ แรม ๑๒ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๑
ด้วยพระยาราชภักดีศรีรัตนราชสมบัติ พระยาพิพิธโภไคศวริย รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าใส่กระหม่อม ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมสั่งว่า เมื่อ ณ ปีฉลู เบญจศกโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ข้าหลวง ๘ นาย ออกเดินรางวัดสวนของราษฎร แล้วได้ทำบัญชีลงราคาต้นมะพร้าวในหน้าโฉนดต้นละ ๑๐๐ เบี้ย แจกให้แก่ราษฎรเจ้าของสวนทุกราย เจ้าภาษีน้ำมันมะพร้าวมาร้องว่า ราษฎรชาวบ้านลักทำน้ำมันมะพร้าวปลอมแทรกซื้อขาย ครั้นจะแต่งคนออกจับกุมก็จะเกิดวิวาทฟ้องร้องขึ้นโรงศาลป่วยการทำอากร จะขอทำภาษีผลมะพร้าวซื้อขายแต่ผู้เดียว ท่านเสนาบดีปรึกษาพร้อมกันกราบบังคมทูลพระกรุณา ขอรับพระราชทานตั้งเจ้าภาษีไปเก็บภาษีผลมะพร้าว เจ้าภาษีก็หาเก็บภาษีตามพิกัดไม่ ทำให้ราษฎรได้ความเดือดร้อน ณ ปีมะโรง อัฐศก โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ยกภาษีผลมะพร้าวแลราคาค่าต้นมะพร้าว ต้นละ ๑๐๐เบี้ยนั้นออกเสีย ให้นายระวางเรียกเป็นค่าอากรมะพร้าว ๓ ต้น เป็นเงินสลึง ๑ ให้ราษฎรขายผลมะพร้าวแลน้ำมันมะพร้าวตามชอบใจ ณ ปีชวด ฉศก นี้ผลมะพร้าวน้ำมันมะพร้าว มีราคาแพงมากขึ้นกว่าแต่ก่อน ทรงพระราชดำริเห็นว่า ผลมะพร้าวน้ำมันมะพร้าวมีราคาแพงเพราะต้นมะพร้าวของเก่าต้นแก่สูงดวดไปไม่มีผลบ้าง ตายเสียบ้าง ต้นมะพร้าวจึงน้อยไป ราษฎรเจ้าของสวนไม่ปลูกเพิ่มเติมขึ้นในที่สวน เพราะกลัวจะต้องเสียอากรต้นมะพร้าว ๓ ต้น เป็นเงินสลึง ๑ ผลมะพร้าวแลน้ำมันมะพร้าวจึงแพงไม่บริบูรณ์ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมสั่งว่า แต่นี้สืบไปให้บอกประกาศแก่ราษฎรเจ้าของสวนแขวงกรุงเทพมหานคร แลหัวเมืองที่สวนมะพร้าวต้องเสียอากรอยู่นั้น ถ้าถึงกำหนดปีฉลู สัปตศก จะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ยกราคา๑ตรงกับวันจันทร์ที่ ๒๙ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๗368 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต้นมะพร้าวเสีย มิให้นายระวางเรียกอากรต้นมะพร้าวแก่ราษฎรเจ้าของสวนสืบไป แล้วจะได้เรียกภาษีน้ำมันแก่ผู้ทำน้ำมันเหมือนอย่างแต่ก่อน ให้เจ้าของสวนซ่อมแซมปลูกสร้างต้นมะพร้าวขึ้นไว้ให้บริบูรณ์อยู่ในสวนยิ่งขึ้นไปกว่าเก่าเถิด การก็จะเป็นประโยชน์แก่บ้านเมืองเพราะว่าน้ำมันมะพร้าวนั้น ใช้ในบ้านเมืองก็มาก แล้วก็จะได้เป็นสินค้าบรรทุกเรือออกไปจำหน่ายหัวเมืองแลนานาประเทศ ทุกแห่งทุกตำบล การประกาศนี้ ให้พระแก้วคฤหรัตนบดีเจ้ากรม ขุนพิพัฒนากรปลัดซ้าย ขุนวิสุทธากร ปลัดขวา พระคลังสวนในหลวงแก้วเจ้ากรม ขุนศรีสมบัติปลัดกรมสวนนอกขุนหมื่นนายระวางบอกประกาศแก่ราษฎรเจ้าของสวนให้รู้จงทั่วกัน อย่าให้มีความเกียจคร้านอุตส่าห์ซ่อมแซมปลูกสร้างต้นมะพร้าวขึ้นให้มีมากเหมือนๆ กัน สัปตศกจงทุกๆ สวนแต่ในจำนวนปีชวด ฉศก นี้ยังคงเรียกอากรตามเดิม แต่ปีฉลูไปอากรต้นมะพร้าวโปรดยกพระราชทานให้ราษฎรเจ้าของสวนทุกรายอย่าให้ขาดได้ตามรับสั่งหมายประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือน ๙ แรม ๑๒ ค่ำ ปีชวด ฉศก๒๔๖. ประกาศว่าด้วยแจกเบี้ยหวัดเป็นทองทศทองพิศ ทองพัดดึงส์๑ แทนเงินณ วันเสาร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๒
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์ แลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในให้ทราบทั่วกันว่า ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกแลแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยครั้งโน้น เมื่อไรสำเภาเสียมาก หรือสินค้าสำเภาราคาตกมาก เงินกำไรสำเภาน้อยไปไม่พอแจกเบี้ยหวัด ก็บอกลดกึ่งจำนวนเก่าบ้าง หรือจำนวนเก่าแบ่ง ๓ ส่วน ลดส่วน ๑ บ้าง แบ่ง ๔ ส่วน ลดส่วน ๑ บ้าง แลบางคราวพระราชทานผ้าลายดีให้แทนเงินบ้าง พระราชทานทองคำบางตะพานบ้าง ทองคำจีนบ้าง ให้แทนเงินก็มีบัญชีเก่าๆ ยังเป็นพยานเห็นอยู่ ถ้าไม่เชื่อจะเอามาให้ดูก็ได้ การเป็นอย่างมาดังนี้มีอยู่ ก็เมื่อการปัตยุบันบัดนี้ผันแปรยักย้ายไปอย่างไรบ้าง ก็จะขอให้ท่านทั้งปวงผู้รับพระราชทานเบี้ยหวัดผันผ่อนยอมไปตามการโดยสมควร บัดนี้เรือกำปั่นในกรุงไปค้าต่างประเทศไม่ได้เงินเข้ามา ได้แต่ทองคำเข้ามามากขึ้นๆ จนราคาทองคำเนื้อแปดซึ่งแต่ก่อนเคยขายกันถึง ๑๗ หนักกึ่งแล ๑๗ หนัก๑ทองทศ ทองพิศ ทองพัดดึงส์ เป็นค่ากำหนดแลกเปลี่ยนของเหรียญทองกระษาปณ์ในสมัยรัชกาลที่ ๔ทองทศมีค่าเท่ากับ ๑ ใน ๑๐ ของชั่ง คือ ๘ บาท ทองพิศมีค่าเท่ากับ ๑ ใน ๒๐ ของชั่ง คือ ๔ บาททองพัดดึงส์มีค่าเท่ากับ ๑ ใน ๓๒ ของชั่ง คือ ๒.๕๐ บาทดูที่ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒๒ตรงกับวันเสาร์ที่ ๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๗369 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ตกลงมาทีละน้อย เดี๋ยวนี้อยู่เพียง ๑๕ หนัก แล ๑๕ ย่อมเล็กน้อยก็มี นายอากรแลเจ้าภาษีซึ่งส่งเงินขึ้นท้องพระคลัง ก็ขอส่งเป็นทองคำเสียโดยมากไม่ใคร่จะส่งเงิน ถึงที่ส่งเงินก็ขอส่งเป็นเงินเหรียญเงินงุ่น ๑ เสียโดยมาก ไม่ใคร่ส่งเงินตราบาทๆ นั้นลูกค้าต่างประเทศมาขอแลกไปใช้สอยซื้อสินค้าแต่ราษฎรๆ ที่ยากจนแต่ก่อนไม่เคยมีเงินมาก ครั้นได้เงินไปก็ตื่นมั่งมีเอาไปเก็บงำซ่อนเสียไม่เอาออกใช้ เงินตราบาทหายไปๆ เงินตราบาทที่นายอากรแลเจ้าภาษีส่งเข้ามาในท้องพระคลังลูกค้าต่างประเทศก็เอาเงินเหรียญมาขอแลกไปทุกคราวเรือไฟ ในระหว่าง ๒๐ วัน พันชั่งขึ้นไปจนสองพันชั่งลงมาเสมออยู่ดังนี้นานมาหลายเดือนแล้ว เงินเหรียญเงินงุ่นที่ได้ไว้ในท้องพระคลังก็ให้ทำเป็นเหรียญบาทอยู่ ทำขึ้นได้บ้างลูกค้าต่างประเทศก็มาขอแลกไปๆ ไม่หยุดลง ครั้นจะกักไว้ไม่ให้แลก ก็จะผิดต่อสัญญาเป็นอันขัดทางค้าขาย เครื่องจักรที่ทำเงินเหรียญพวกช่างเงินเก่าก็มีความริษยาบนบานผู้ร้ายที่เป็นผู้จ่ายทำการอยู่นั้น ให้แกล้งทำจักรให้หักเสียถึงสองคราวมาแล้วการต้องหยุดซ่อมแซมทำจักรอยู่ช้าวันไปถึงจะยอมแพ้แก่ช่างเงินให้ทำเงินตราบาทไปอย่างเก่าก็จะไม่ทำขึ้นได้โดยรวดเร็วทันท่วงที เหมือนกับเงินเหรียญบาทที่ทำในจักรได้ แล้วจะเป็นช่องให้ผู้ที่คิดหากำไรทำเนื้อเงินให้เสียไปทุกชั้น แลจะเป็นช่องให้อ้ายผู้ร้ายที่ทำเงินแดง ลอบทำเงินแดงมากขึ้น ทองคำที่เจ้าภาษีนายอากรส่งแทนเงินนั้น ทรงพระราชดำริให้ทำทองทศทองพิศทองพัดดึงส์ใช้เหมือนหนึ่งกับหมายแทนเงิน ๘ บาท ๔ บาท ๑๐ สลึงโดยลำดับ ความแจ้งอยู่ในประกาศแต่ก่อนนั้นแล้ว ทอง ๓ อย่างนี้ก็ได้พระราชทานแลแจกจ่ายไปมากแล้วใช้แทนเงินได้ คือเหมือนกับเบี้ยอัฐเบี้ยโสฬส๘ อัฐใช้แทนเงินเฟื้อง ๑๖ โสฬสใช้แทนเงินเฟื้องฉันใด ทองทศใช้แทนเงิน ๘ บาททองพิศใช้แทนเงิน ๔ บาท ทองพัดดึงส์ใช้แทนเงิน ๑๐ สลึงฉันนั้น เบี้ยอัฐ เบี้ยโสฬสก็ดี ทองทศทองพิศ ทองพัดดึงส์ก็ดี ผู้ได้ไปจะเอามาส่งแทนภาษีอากรก็ได้ จะมาขึ้นเอาเงินตราไปแต่คลังก็ได้เมื่อเป็นดังนี้ทอง ๓ พวกนั้นก็เหมือนกันกับเบี้ยอัฐเบี้ยโสฬสเบี้ยอัฐเบี้ยโสฬสเป็นแต่ดีบุกกับทองแดงใช้แทนเงินได้เพราะตราเป็นสำคัญ เมื่อมาขึ้นขอเปลี่ยนเงินในพระคลังก็เปลี่ยนได้ตามกำหนดไม่ขัดขวางนั้นฉันใด ทอง ๓ พวกนี้ถึงราคาทองสูงอยู่ คือคิดเป็น ๑๘ หนักทองก็เพราะมีตราเป็นสำคัญแล้ว ควรใช้ได้เหมือนกัน เมื่อมาใช้แทนภาษีอากรหรือขึ้นเงินในท้องพระคลังก็ได้ฉันนั้น ก็ครั้งนี้จะแจกเบี้ยหวัดด้วยเงินตรา เหรียญบาทยังทำขึ้นไม่ทัน ควรจะต้องรอเบี้ยหวัดไว้แจกต่อแรมเดือน ๑๒ กฐินแล้ว เหมือนอย่างครั้งแผ่นดิน พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวหรือแผ่นดินปัตยุบันนี้ ตั้งแต่ปีกุน ตรีศก มาจนปีมะเมีย สัมฤทธิศก นั้นจะรอไว้ก็ได้ แต่เงินมีบ้างพอจะแจกไปราชการต่างๆ ก็ว่างอยู่ จะรอไว้ก็ไม่ต้องการ เพราะฉะนั้น ทรงพระราชดำริจะลงมือพระราชทานเบี้ยหวัดตั้งแต่วันจันทร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๒ ไป แต่จะต้องเอาทองทศ ทองพิศ ทองพัดดึงส์ตีให้แทนเงินบาทบ้าง ในส่วนที่ ๕ ที่ ๖ จะว่าเป็นอย่างพอเห็นคือผู้ใดได้เบี้ยหวัด ๕ ตำลึง จะพระราชทานเงินแต่ ๔ ตำลึงทองพิศๆ หนึ่ง แทนเงินตำลึงหนึ่ง๑เงินแท่งชนิดหนึ่ง๒ตรงกับวันจันทร์ที่ ๕ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๗370 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวหรือเบี้ยหวัด ๖ ตำลึง จะพระราชทานเงินแต่ ๕ ตำลึง ทองพิศๆ หนึ่ง หรือพระราชทานเงินแต่๔ ตำลึง ๓ บาทแลทองพัดดึงส์ ๒ แทนเงิน ๕ บาท ผู้ใดได้รับพระราชทานเบี้ยหวัด ๑๐ ตำลึงจะพระราชทานเงินแต่ ๘ ตำลึง ทองทศๆ หนึ่ง แทนเงิน ๒ ตำลึง ถ้าเบี้ยหวัด ๑๒ ตำลึงจะพระราชทานแต่สิบตำลึงทองทศๆ หนึ่ง หรือทองพิศ ๒ พิศ แทนเงิน ๒ ตำลึง หรือเงินแต่ ๙ตำลึงกึ่ง ทองพัดดึงส์ ๔ แทนเงิน ๒ ตำลึงกึ่งขึ้นไปโดยนัยนี้ จนในที่เบี้ยหวัดมากๆ จะพระราชทานทองทศ ๕ หรือทองพิศ ๑๐ หรือทองพัดดึงส์ ๑๖ แทนเงิน ๑๐ ตำลึง ทองทศ ๑๐หรือทองพิศ ๒๐ หรือทองพัดดึงส์ ๓๒ แทนเงินชั่ง ๑ ให้รับทองไปแทนเงินไว้ก่อน ก็ถ้าจะใคร่ได้เงินจะมาขอเปลี่ยนเอาเงินไปก็ได้ แต่ขอให้รอไว้จนการแจกเบี้ยหวัดแล้ว คือสิ้นเดือน ๑๒แล้วถึงเดือนอ้าย ขึ้นค่ำ ๑ ไปจะมาเปลี่ยนขึ้นเอาเงินก็ได้ แต่ภายในเดือน ๑๒ เข้ามาในข้าราชการที่ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดขอให้งดรอรั้งไว้ก่อน อย่าเพ่อมาด่วนเร่งเอาเงินบาทเพราะเงินบาทที่ทำออกยังไม่ทันมือ แต่ถ้าเอาไปใช้สอยกระจัดกระจาย ราษฎรผู้ซื้อขายได้ทองไปจะรีบร้อนมาเปลี่ยนเอาเงินก็จะยอมให้ไม่ห้ามมิให้ขัดขวางทางค้าขายแลประโยชน์โภชผลของราษฎร ให้พระราชวงศานุวงศ์แลข้าราชการรู้ความตามประกาศนี้ให้แน่นอน อย่าให้เข้าใจผิดๆ ไปประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖ เป็นวันที่ ๔๘๖๑ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๔๗. ประกาศเฉลิมพระชนมพรรษาณ วันศุกร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการแลนายบ้านกำนันให้ทราบทั่วกัน ด้วยท่านเสนาบดีปรึกษาพร้อมกันว่า พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงพระคุณธรรมอันมหาประเสริฐ เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ พระบรมราชาภิเษกแล้ว ตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม ทรงบำรุงพระบรมพุทธศาสนาบำเพ็ญพระราชกุศลเพิ่มเติมขึ้นกว่าธรรมเนียมเดิมเป็นหลายอย่าง ประการหนึ่ง พระราชวงศานุวงศ์มีกรมแล้วก็เลื่อนเป็นกรมใหญ่ ที่ยังไม่มีกรมก็ตั้งเป็นกรมขึ้น ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยก็ทรงชุบเลี้ยงให้มียศบรรดาศักดิ์ตามตระกูลวงศ์ แลทรงชุบเลี้ยงด้วยคุณวิชาแลความอุตสาหะของผู้นั้นๆ ตามควรแก่คุณานุรูปแล้วทรงพระมหากรุณาเมตตาแก่ราษฎรให้มีโอกาสถวายฎีกาแสดงความทุกข์ร้อน ซึ่งมีมาแต่ผู้มีบรรดาศักดิ์แลผู้มีทรัพย์แลขุนศาลกดความไว้ไม่ชำระแลอื่นๆ ทุกเดือนมิได้ขาด การซึ่งราษฎรได้ความเดือดร้อนเพราะผู้มีบรรดาศักดิ์แลผู้มีทรัพย์นั้น ก็เบาบางลงกว่าแต่ก่อนเป็นอันมาก แล้วทรง๑ตรงกับวันศุกร์ที่ ๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๗371 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พระอุตสาหะเสด็จออกว่าราชการแผ่นดินวันละ ๒ เวลาเสมอมามิได้เคลื่อนคลาดโดยพระทัยทรงพระเมตตากรุณาแก่ข้าทูลละอองฯ แลอาณาประชาราษฎรเพื่อระงับเหตุภัยมิให้ได้ความขัดข้องเดือดร้อน แล้วก็ทรงสอดส่องทำนุบำรุงเปิดทางค้าขายให้เจริญมากขึ้น ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินก็บริบูรณ์ด้วยทรัพย์สิ่งของเงินทองตามคุณานุรูปทั่วไปในพระราชอาณาจักรมากกว่าก่อน ควรคนทั้งหลายซึ่งเป็นไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินจะคิดถึงพระเดชพระคุณมีกตัญญูต่อใต้ฝ่าละอองฯ แลใน ปีชวดฉศก นี้ วันอังคาร เดือน ๑๑ แรม ๓ ค่ำ ๑ พระชนมพรรษาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวผู้ทรงพระคุณธรรมอันมหาประเสริฐถ้วนครบ ๖๐ ปี ตามวิธีสุริยสงกรานต์ รอบพระอาทิตย์ ๖๐ครั้ง ท่านเสนาบดีแลข้าทูลละอองฯ ผู้ใหญ่ผู้น้อยในกรุงเทพฯ คิดจะฉลองพระเดชพระคุณ เฉลิมพระชนมพรรษาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้เป็นพระเกียรติยศอันใหญ่ยิ่ง จะให้ประเดียง ๒ พระสงฆ์มาฉัน วันอังคาร เดือน ๑๑ แรม ๓ ค่ำ เวลาเช้า เวลาบ่าย พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์ ตั้งเครื่องบูชาแขวนโคมตามหน้าวัง หน้าบ้าน หน้าตึก แลมีการละเล่นต่างๆ ให้ครึกครื้น ตามที่มีกตัญญูกตเวทีรู้พระเดชพระคุณ แลที่หัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือนั้น ผู้ว่าราชการเมืองกรมการ ก็ได้ทรงพระมหากรุณาชุบเลี้ยงให้มียศถาบรรดาศักดิ์ตามผู้ใหญ่ผู้น้อย จงคิดถึงพระเดชพระคุณประกาศบอกกล่าวกรมการ แลราษฎร วันอังคาร เดือน ๑๑ แรม๓ ค่ำ เวลาเช้าให้ผู้ว่าราชการเมืองกรมการผู้มีบรรดาศักดิ์ปฏิบัติพระสงฆ์ เวลาบ่าย นิมนต์พระสงฆ์มาสวดพระพุทธมนต์ตั้งเครื่องบูชา เวลาค่ำ ให้แขวนโคมตามหน้าตึก หน้าโรง หน้าเรือน หน้าแพแลคิดให้มีการเล่นต่างๆ ตามที่ในพื้นบ้านพื้นเมือง แลในบ้านเรือนราษฎรนั้นให้แขวนโคมตามหน้าบ้านแลแถวตลาดทุกตำบล ตามคนที่ยินดีเห็นแก่พระบารมีคิดถึงพระเดชพระคุณ จะยอมทำตามสั่ง แลชักชวนนั้น การที่ท่านเสนาบดีข้าทูลละอองฯ พร้อมใจกันคิดถึงพระเดชพระคุณดังนี้แล้วบอกกล่าวป่าวร้องชักชวนคนทั้งปวงในกรุงนอกกรุง ให้ทำการมงคลเฉลิมพระชนมพรรษาฉลองพระเดชพระคุณพร้อมกันดังนี้ ก็ด้วยเข้าใจว่าคนเป็นอันมากได้พึ่งพระบารมีพระเดชพระคุณได้ความสบายความเจริญมานาน ก็คงจะคิดถึงพระเดชพระคุณมากด้วยกัน แต่ถ้าผู้ใดจะเกียจคร้านหรือคิดว่ายากจนขัดสนจนน้ำมันตามตะเกียงแม้นในเวลาเดียวก็เสียดาย หรือเห็นว่ามีเหตุการณ์อะไรอื่นๆ เป็นที่ไม่สบายสะดวกใจ จะไม่ทำก็แล้วไป ไม่ได้ตกทอดกะเกณฑ์เร่งรัดให้ทำดอกตามแต่ใจคนทั้งปวง ไม่ถือเอาเป็นความผิดด้วยความคิดต่างๆ กัน ซึ่งประกาศมานี้เป็นแต่ชักชวนผู้ที่คิดถึงพระเดชพระคุณที่พอใจจะทำ ให้ทำคล้ายกันในวันเดียวกันคือ วันอังคาร เดือน ๑๑แรม ๓ ค่ำ ปีชวด ฉศกนี้ แต่ราษฎรข้าเจ้าบ่าวนาย หรือลูกค้าต่างประเทศ จีน แขก ฝรั่ง เหล่าใดพวกใดไม่ยินดีทำตาม เพราะถือว่ายากจนขัดสนก็ดี หรือโดยจะว่าหยาบช้านินทาไม่นับถือพระบารมีพระเดชพระคุณอย่างใดๆ ก็ดี อย่าให้ผู้สำเร็จราชการเมือง กรมการ นายบ้าน กำนัน๑ตรงกับวันอังคารที่ ๑๘ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๗๒ประเดียง หรือเผดียง หมายความว่า บอกให้รู้ หรือนิมนต์372 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอำเภอ ผู้ใดผู้หนึ่งเกาะกุมมาจิกจำทำโทษว่ากล่าวอะไร เพราะปากคนเจรจาหยาบช้าไปตามวาจาตามใจก็ไม่ทรงถือโทษ ความฟ้องหยาบช้าโปรดยกเสียนานมาแล้ว ต่อพวกใดมั่วสุมคุมพรรคพวกเข้าขัดแข็งต่อการแผ่นดิน หรือก่อเหตุให้คนตื่นไปผิดๆ ประหลาดๆ ต่างๆ จึงให้รักษาเมืองกรมการ นายบ้าน กำนัน อำเภอ เอาใจใส่ไว้ให้รู้ดูท่วงที แลมีใบบอกมายังลูกขุน ณ ศาลา หรือกราบเรียนเป็นความเงียบๆ มาแก่ ฯ พณ ฯ ผู้ว่าราชการปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือนั้นๆ ให้ทราบ แล้วฟังทำตามบัญชาสั่ง ครั้งนี้ถึงผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการได้จัดการทำบุญบูชาเฉลิมพระชนมพรรษาเสร็จแล้ว ให้บอกถวายพระราชกุศลมาให้กราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบใต้ฝ่าละอองฯประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีชวดฉศก๑๔ศักราช ๑๒๒๖ เป็นวันที่๔๘๖๗ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๔๘. ประกาศว่าด้วยการเล่าลือกันว่าพระพุทธทำนายเกิดขึ้นที่เมืองเขมรณ วันอังคาร เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้ประกาศแก่ราษฎรไทย มอญ ลาว แขวงเมืองพระพุทธบาท แลแขวงเมืองสระบุรี แลแขวงเมืองไชยบาดาล แลเมืองอื่นต่อๆ ไป จนเมืองใกล้เมืองนครเสียมราฐว่า ในเร็วๆนี้มีหนังสือคนหลอกต่อๆ กัน อ้างว่าเป็นหนังสือพุทธทำนายแลหนังสือผู้มีบุญเป็นเจ้าชีวิตแล้วทายเลอะไปต่างๆ แลมีผู้ตื่นกันอ่านแลลอกไว้แลเล่าลือกันไปเป็นอันมาก หนังสือนี้ความทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว ทรงพระราชดำริเห็นว่าเป็นสำนวนเขมร ชะรอยจะเป็นหนังสือพวกอ้ายเขมรขบถแขวงเมืองนครเสียมราฐ จะคิดแต่งขึ้นเกลี้ยกล่อมพวกเขมรป่าดงแลลาวฝ่ายตะวันออกเมืองนครราชสีมาให้เข้าด้วย เพราะมีตัวอ้ายขบถชื่ออ้ายโนรีพ่อเป็นไทยแม่เป็นญวนอยู่เมืองเขมร ได้พากันเข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ อ้ายโนรีลูกใหญ่ขึ้นแล้วบวชเป็นภิกษุอยู่วัดเทพธิดาราม ๒ พรรษา แล้วหนีไปเมืองเขมรสึกออกอ้างอวดตัวว่าเป็นบุตรนักองอิ่ม ชื่อนักองพิม ซึ่งเข้ามาอยู่ ณ กรุงเทพฯแต่ก่อนตายเสียนานแล้วนั้น เกลี้ยกล่อมชักชวนผู้คนเป็นอันมากไปตั้งอยู่ที่พระนครหลวง พระนครธมเมืองเขมร ครั้นกรมการเมืองนครเสียมราฐไปจับ พากันหนีไปเมืองสุรินทร์ เมืองสังขะเมืองพทายสูง พวกกรมการเมืองเหล่านั้นจับไว้ได้แล้วหนีไปได้ กลับมาตั้งในพระนครหลวงอีกอ้ายโนรีนั้นมันรู้ภาษาแลหนังสือทั้งไทยแลเขมร เห็นมันจะเขียนหนังสือนั้นออกขู่เข็ญราษฎรให้เข้าด้วย แลอ้างพระอินทร์พระพรหมอะไรไปตามวิสัยใจชาวป่า แล้วให้พวกมันเอาออกอวดเป็น๑ตรงกับวันอังคารที่ ๑๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๗373 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ความประหลาดให้คนออกต่อๆ ไป ชะรอยหนังสือนั้นลาวเมืองสระบุรีขึ้นไปเที่ยวได้ลอกมาหรือลาวข้างบนจะพาเอาลงมาด้วย ถึงเมืองสระบุรีแล้วก็สำแดงต่อกันไปจึงเอิกเกริกดังนี้ บัดนี้ก็ได้ความมาแต่เมืองนครเสียมราฐว่า อ้ายโนรีขบถนั้นกับสมัครพรรคพวกยกมาจากพระนครหลวง พระนครธมจะเข้าตีเมืองนครเสียมราฐ พระยานุภาพไกรภพกรมการเมืองนครเสียมราฐ ได้รบต่อสู้พวกอ้ายขบถล้มตายแตกกระจัดกระจายไป พวกอ้ายโนรีกลับใจไม่เข้าด้วยอ้ายโนรี จับเอาอ้ายโนรีตัวนายขบถมาส่งต่อพระยานุภาพไกรภพ ผู้สำเร็จราชการเมืองนครเสียมราฐ แลขุนพิษณุแสนข้าหลวงเอาตัวจำไว้ได้มั่นคงแล้ว ยังชำระเอาตัวพวกพ้องต่อไปอยู่ ตัวอ้ายขบถที่ว่าเป็นผู้มีบุญนั้นก็จะมีตราพระราชสีห์ประทับจักรให้ไปประหารชีวิตเสียโดยเร็วนี้ไม่ช้า เพราะฉะนั้นบัดนี้จึงประกาศมาว่าใครอย่าเชื่อถือหนังสือขู่แลเชิดชูอ้ายคนที่ว่าเป็นผู้มีบุญอยู่ที่พระนครหลวงนั้นเลย ใครได้ลอกหนังสือนั้นไว้แลได้พูดจาไปก็ให้มารับสารภาพแก่ผู้รักษาเมืองกรมการเสียโดยดี จะพระราชทานโทษให้ ใครมารับสารภาพก็ให้ผู้รักษาเมืองกรมการจดชื่อไว้ อย่าเรียกค่าฤชาธรรมเนียมอะไรเลยถ้าผู้ใดยังเชื่อถือเอาหนังสือนั้นเที่ยวให้ออกแลเกลี้ยกล่อมคนให้เชื่อถือด้วยการกระซิบกระซาบต่อไป พจารณาได้ความจริงจะให้มีโทษตามโทษานุโทษอนึ่ง ประกาศชี้แจงมาว่าท่านทั้งหลายทั้งปวงที่มีอายุมากๆ อยู่มานาน จงระลึกถึงความหลังๆ ไปตามที่ได้เคยเห็นเคยฟังมา หนังสือไม่มีเจ้าของอย่างนี้แลมีผู้เอามาให้ออกต่อๆ กันบ้างปิดไว้บ้าง ก่อเหตุให้เล่าลืออื้ออึงไป หนังสือเหล่านั้นเป็นหนังสือมอญ หนังสือพม่าก็มี หนังสือลาวก็มี หนังสือไทย แลหนังสือจีนก็มีบ้าง หนังสือเหล่านั้นก็เล่าลืออ้างว่าเป็นหนังสือของพระอินทร์บ้างของท้าวเวสสุวรรณบ้าง แลว่าพระสงฆ์ไปเที่ยวธุดงค์ยักษ์มาส่งให้บ้าง แลว่าไปได้มาแต่ในถ้ำในเหวบ้าง ความในหนังสือนั้นก็เป็นแต่กล่าวอ้างข่มขู่คนด้วยยักษ์ด้วยผีแลทายว่าจะมีความไข้ความเจ็บ หรือศึกเสือเหนือใต้อะไรไปต่างๆ อ้างว่าเมื่อนั้นเมื่อนี้เดือนนี้ปีนั้นจะมีมา แล้วก็ชักชวนคนให้สวดมนต์ภาวนาแลไม่กินปลากินเนื้อ แลให้รักษาศีล ๕ ศีล ๘ นับถือบิดามารดาผู้หลักผู้ใหญ่ครูบาอาจารย์ แลว่าใครเชื่ออายุจะยืนนานพันปีสองพันปี แลว่าเมื่อนั้นเมื่อนี้ผู้เช่นนั้นผู้เช่นนี้จะมาก็คำในหนังสือเช่นนี้เป็นแต่วาจาชาววัดพระๆ เถรๆ เห็นว่าคนหวาดกลัวอะไรอยู่ก็เอานั้นมาว่าเห็นว่าสิ่งไรคนนับถือว่าดีคนคันอยากอยู่โดยมากอย่างไร ก็เอาอย่างนั้นมาว่าล่อไป ดูทีเหมือนจะเป็นพระหรือเถรที่อดๆ อยากๆ อยู่ไม่มีใครเขาให้ ก็จะมาขู่คนให้ทำบุญให้ทานแก่ตัว แลในหนังสือลางฉบับเหล่านั้นก็กำหนดวันคืนว่าวันนั้นคืนนี้ ให้ปิดประตูปิดหน้าต่างแลอย่าจุดไต้ให้เพลิงแก่ผู้ใด ใครเรียกอย่าขานใครวานอย่าไป ได้ยินเสียงอะไรอย่าทักที่ว่าอย่างนี้ก็มี ก็หนังสืออย่างนี้เป็นที่น่าสงสัย ชะรอยจะเป็นความคิดอ้ายผู้ร้าย คิดจะปล้นชิงวิ่งสะดมใครๆ แล้วจะไม่ให้ชาวบ้านช่วยกัน แต่เอาอื่นเข้ามาบรรจบเข้ามาตามคนเป็นอันมากคัน ด้วยอ้างว่าพระอินทร์ พระพรหมท้าวเวสสุวรรณ พระยายมราช สั่งมาว่าอย่างนั้นอย่างนี้ อะไรๆ ไปตามใจคนที่ถือลัทธิต่างๆก็หนังสือเช่นนี้มีมาแต่หลังเท่าไรกี่ครั้งเล่าจงระลึกดู ก็การอย่างไรที่ทำนายทายทักไว้ในหนังสือนั้นการเป็นอย่างนั้นจริงหรือเปล่า ไปหมดเห็นประจักษ์อยู่ จืดเสียบ้างเถิด อย่าตื่นกันเชื่อถือลือเล่าไปนักเลย คำอย่างนี้เป็นคำคนโกงบ้าๆ เบาๆ นึกอะไรได้ก็ว่าไปอย่างนั้น นิ่งอยู่ไม่ได้374 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยังอีกอย่างหนึ่งลือมาบ่อยๆ ว่าคนตายไปแล้วกลับเป็นขึ้นมา ให้การเลอะๆ ไปต่างๆ ว่าพระยายมราชบ้าง นายนิรยบาลบ้าง พระอินทร์บ้าง สั่งมาว่าให้ทำอย่างนั้นอย่างนี้ เป็นต้นว่าให้เอาผ้าไปห่มพระปรางค์วัดพุทไธศวรรย์ แลก่อพระทรายไว้หน้าบ้านหน้าเรือน แลปักเฉลวเขียนหม้อตาลปักไว้บ้าง ว่าไปต่างๆ อ้างขู่ว่าจะพ้นความไข้ความเจ็บ แลอะไรไปอย่างนั้น คำลือเช่นนี้ก็ต่างๆ กัน มีมาบ่อยๆ คนก็เชื่อทำตามร่ำไป ก็ถ้าหากว่าผู้ที่จะก่อลืออย่างนั้นเป็นคนโลนๆ จะมาอ้างคำคนตายเป็นคืน หรือเขียนหนังสือมาว่ากล่าวขู่คนด้วยโพยภัยต่างๆ ไปแล้ว จะว่าหญิงชายชาวบ้าน ถ้าอยากจะพ้นภัยให้เปลื้องผ้านุ่งผ้าห่มเสียให้หมด มายืนอยู่หน้าบ้านทุกวัน ถ้ามีหนังสือหรือคำลือมาอย่างนี้จะยอมทำตามหรือ คนที่เขียนหนังสือแลคนลือก็บ้า คนที่ฟังแลทำตามก็บอด้วยกันทั้งนั้น จืดเสียบ้างเถิด อย่าตื่นกันเชื่อถือนักเลยประกาศมา ณ วันอังคาร เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๓ ค่ำปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖ หรือเป็นวันที่ ๔๘๗๑ ในรัชกาลปัตยุบันนี้375 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๔๙. ประกาศว่าด้วยเรื่องมีผู้ทำอัฐปลอมณ วันศุกร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในให้ทราบทั่วกัน เดี๋ยวนี้มีผู้พูดผู้กราบทูลว่ามีคนทำอัฐปลอม ว่ามากหลายปากทั้งข้างหน้าข้างใน รับสั่งเรียกเอาจะทอดพระเนตร ก็ซัดกันไปโยนกันมาว่าอยู่ที่นั้นที่นี้ คนนี้เอาไว้คนนั้นเอาไว้ทำหายเสียแล้วหลายเรื่องหลายพวกแล้วพูดแต่ปากเปล่าทั้งนั้น รับสั่งเรียกเอา จะทอดพระเนตรก็ไม่ได้สักอันหนึ่ง มีผู้เอาเข้ามาถวายรายหนึ่ง ๒ อัฐว่าอัฐปลอม ทรงพิเคราะห์ก็เห็นว่าไม่ใช่อัฐปลอมเป็นอัฐแท้ แต่ตีพิมพ์ไม่ถนัด พลัดพลาดหลงปนไป ก็บัดนี้ถ้าใครได้อัฐปลอมเป็นข้าราชการก็ดีราษฎรก็ดี ให้เอามาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายทอดพระเนตร ถ้าทรงเห็นว่าเป็นอัฐปลอมแท้จะพระราชทานรางวัลแก่ผู้เอาเข้ามาถวาย แต่ถ้าจะเอาแผ่นตะกั่วมีลายอย่างอื่นไม่คล้ายกับอัฐหลวงจนเป็นที่สงสัยมาถวายไม่ได้รางวัล คำที่ลือว่ามีผู้ทำอัฐปลอมได้นั้น กลัวจะออกจากปากของผู้ที่รับสินบนพวกอ้ายสิน ศรีไกรลาสอ้ายสุด สุทธกระสาปน์ หรือใครๆ มีเบี้ยมากอยากใช้เบี้ยจะออกเที่ยวพูดเที่ยวลือให้คนซื้อขายหายนับถืออัฐเสีย จะได้กลับใช้เบี้ย จะได้เลิกโรงกษาปณ์ผู้ฟังอย่าเชื่อนัก ถ้าใครได้อัฐปลอมไว้ให้เอามาทูลเกล้าฯ ถวาย จะพระราชทานรางวัลให้ ได้กำไรมากกว่าเอาอัฐแท้มาขึ้นเอาเงิน เพราะรับสั่งเรียกจะทอดพระเนตรหลายรายมาแล้ว เป็นแต่พูดกันอึงไปเปล่าทั้งนั้น เมื่อเดือน ๘ ล่วงมาแล้ว พระอินทราธิบดีสีหราชรองเมืองจับจีนทำดีบุกมาได้ทั้งเครื่องมือ ก็ในเครื่องมือเหล่านั้นมีพิมพ์ศิลาคู่หนึ่ง แกะเลียนรูปเบี้ยอัฐ มีผู้นำพิมพ์นั้นถวายทอดพระเนตร ทรงพระราชดำริเห็นว่า จีนนั้นอุตริทำไปอย่างนั้นเอง ซึ่งจะหล่อด้วยพิมพ์นั้นเห็นจะไม่ได้ การซึ่งทรงพระราชดำริดังนี้ เพราะทรงสันทัดชัดเจนในการหล่อพิมพ์หนังสือมาแต่ก่อนแต่ยังมีผู้สงสัยเป็นอันมากว่าจีนผู้นั้นทำอัฐปลอมได้ จึงได้มีพระราชโองการดำรัสให้จีนนั้นรับพิมพ์นั้นไปหล่อให้เป็นอัฐปลอมขึ้นให้ได้ ถ้าหล่อขึ้นได้จะยกพระราชอาญาให้ ถ้าหล่อไม่ได้จะลงพระราชอาญาเฆี่ยน เร่งให้หล่อจงได้ แล้วจะเอาตัวส่งเข้าคุกตามโทษคนทำเงินแดงเงินตะกั่วปลอม จีนนั้นก็อยากพ้นโทษนั่งหล่อวันยังค่ำก็ไม่เป็นอัฐบริบูรณ์ได้สักอันหนึ่ง เป็นแต่ขาดๆ วิ่นๆ ไป จีนนั้นก็สารภาพว่าเป็นของพึ่งริทำขึ้น ยังหาได้เคยหล่อไม่ ได้ให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนเร่งให้หล่อเป็นอัฐขึ้นให้ได้ จีนนั้นก็พยายามหล่ออยู่วันยังค่ำ จนศิลาพิมพ์นั้นร้อนนักแตกหักไปก็ไม่เป็นอัฐขึ้นด้วยเหตุนี้กระมัง มีผู้ตื่นลือพูดอื้ออึงไป ครั้นไล่จะเอาจริงเข้าการถึง ๒ เดือนมาแล้ว ก็ยังไม่ได้อัฐที่เห็นว่าเป็นปลอมก็อัฐแท้ที่ราษฎรได้ไปนั้น ถ้าเห็นว่าเก่าไปไม่ชอบใจ จะมาเปลี่ยนเอาอัฐใหม่ๆไปใช้ก็ได้ จะมาขึ้นเอาเงินไปใช้ก็ได้ ตามพิกัดในประกาศเก่าทุกอย่างทุกประการไม่ขัดขวางเปลี่ยนแปลงอะไรประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖ หรือเป็นวันที่๔๙๓๐ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๑ตรงกับวันศุกร์ที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๗376 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๕๐. ประกาศด้วยเรื่องมีผู้ทำเงินปลอมณ วันเสาร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลกงสุลต่างประเทศ ซึ่งมียศใหญ่แลสามัญ แลลูกค้าวานิชในประเทศนอกประเทศให้ทราบทั่วกันว่า เดี่ยวนี้มีคนเป็นอันมากตื่นลือกันว่า เงินตราแปแลเงินเหรียญบาทในกรุงเทพมหานครนี้ มีผู้ปลอมทำได้เหมือน เพราะเงินจำพวกนี้เป็นอย่างใหม่ ลูกค้าวานิชชาวบ้านชาวเมืองที่ไม่สู้เคยใช้ได้ยินอะไรก็ตื่นสะดุ้งสะเทื้อนไปได้ง่ายๆ จะขอแจ้งความจริงมาให้รู้ ตั้งแต่ใช้เงินบาทแบนแลเงินแปมา มีผู้เอาเงินปลอมมาร้อง ๖ ราย(๑) รายหนึ่งเมื่อเดือน ๘ ปีชวด ฉศกนี้ ขุนอินทรพิจิตร์ เจ้ากรมช่างหล่อ ได้เงินสลึงปลอมมาสลึง ๑ ทอดพระเนตรเห็นว่า เงินสลึงนั้นผู้ทำเห็นจะเอาเงินแปสลึงหลวงไปอัดด้วยดินละเอียดในกระบอกไม้ถ่ายลายตราทั้งสองหน้าได้ แล้วผ่าชักเงินออกเสียแล้วประกับเข้า เอาทองแดงหล่อแล้วตัดริมให้กลม แล้วจึงเอาไปแช่เงินให้ผิวเป็นเงิน เมื่อเผาไฟเข้าเงินที่แช่หายไปก็เป็นทองแดงล้วนผสมดีบุกบ้างไม่มีเงินปนมาก เหมือนเงินแดงพดด้วงดูก็ง่าย เพราะผิวเงินแช่ผิดกับเงินจริง แลผิวหล่อไม่เกลี้ยงเหมือนกับเงินตีพิมพ์ ทรงพระราชดำริเห็นว่าของทำด้วยหล่อเอาเช่นนี้ จะไม่ทำได้มากสักเท่าไรนักหรอก เป็นแต่ผู้รังแกทำก็ทำไป ทำขึ้นแล้วก็ใช้ลองดูของก็พลัดมา ถ้าจะทำเข้าจริงๆ เห็นจะไม่มีกำไรนักดอกก็จะเลิกไปเอง ครั้นมาเมื่อเดือน ๑๐ข้างขึ้นนี้ มีผู้เอาเงินบาทปลอมมาร้อง ๓ ราย(๒) รายหนึ่งหลวงนาวาเกนิกรจับมาส่งบาท ๑ เงินบาทนั้นทอดพระเนตรก็เห็นว่า เป็นของหล่อด้วยทองแดงผสมด้วยดีบุกแล้วแช่เงิน เหมือนกับเงินสลึงที่ขุนอินทรพิจิตร์จับส่งมา เป็นฝีมือเดียวกัน สัณฐานก็ย่อมกว่าเงินเหรียญบาทน้อยหนึ่ง เพราะพิมพ์ดินที่หล่อถูกไฟสุกชักหดเข้า(๓) อีกรายหนึ่งพระยาบุรุษย์รัตนราชพัลลภได้มาแต่โรงกงสีโป เหรียญนั้นเป็นเหรียญหล่อด้วยดีบุกล้วนสีดำลายเลือนๆ แต่ตราเป็นตราเงินบาท เนื้อก็เป็นดีบุกแท้ ไม่ได้เจือทองแดงเหมือนเบี้ยอัฐ ทรงพิเคราะห์เห็นว่าเหรียญนั้นก็เป็นฝีมือเดียวกันกับผู้ที่ทำเหรียญทองแดงแช่เงินชะรอยจะทำเหมือนเหรียญทองแดงแช่เงิน หล่อไม่ใคร่จะได้เสียไปมาก จึงย้ายมาหล่อด้วยดีบุกแล้วเกลือกปรอทหรืออย่างไร พอให้ขาวคล้ายเงิน แล้วก็เอาซับซ้อนเข้ากับเงินเหรียญบาทแท้ใช้ไป(๔) อีกรายหนึ่งห้างเรมิกัมปนีฝรั่งเศสจับส่งขึ้นมาเหรียญหนึ่ง เหรียญนั้นเนื้อเงินก็บริสุทธิ์เหมือนเหรียญบาทไม่เป็นเงินแดง ชั่งน้ำหนักก็เต็มบาท แต่ตราตีพลัดพลาดอยู่ไม่สู้ดีก็เหรียญบาทนี้มิใช่ของทำปลอม ของคลังแท้ เป็นแต่เจ้าพนักงานผู้เลือกเมื่อเวลาตีพิมพ์หลงตาไปไม่ได้คัดออกเสีย นายห้างได้ฟังคำลือก็ตื่นลือเห็นว่าแปลกตาน้อยหนึ่งก็จับมา๑ตรงกับวันเสาร์ที่ ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๗377 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔(๕) อีกรายหนึ่งพระยาบุรุษย์รัตนราชพัลลภ ได้มาส่งอีกเหรียญหนึ่ง เหรียญนั้นเป็นเหรียญหล่อด้วยทองแดง ทรงพิเคราะห์เห็นว่าเหรียญนั้นก็เป็นฝีมือเดียวกันกับผู้ที่ทำเหรียญทองแดงแช่เงิน เหมือนกับเหรียญทองแดงแช่เงินที่หลวงนาวาเกนิกรจับส่งมา(๖) อีกรายหนึ่งพระไชยยศสมบัติ จับได้แต่เงินอากรสวนมีผู้มาส่ง เหรียญนั้นก็เป็นของทำฝีมือเดียวกันกับเหรียญที่หลวงนาวาเกนิกรได้มาส่ง เงินปลอมที่ทำด้วยหล่อทองแดงหล่อดีบุกดังว่าแล้วนั้น ทรงพระราชดำริเห็นว่าจะมีน้อยดอกไม่มากนัก แล้วก็ดูง่ายกว่าเงินแดงตราบาทเพราะฉะนั้นประกาศมาแก่ข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายใน แลทวยราษฎรพ่อค้าในประเทศนอกประเทศทั้งปวงให้ทราบเป็นแน่ว่า ตั้งแต่นี้ตลอด ๔ เดือนในปีชวดฉศกนี้ ใครพบเงินปลอมที่เป็นดีบุกหล่อดังว่านั้นก็ดี เป็นทองแดงดังว่านั้นก็ดี หรือเป็นเงินปนทองแดงทองขาวอะไรๆ ก็ดี บรรดาที่เลียนทำตามเงินเหรียญบาทเงินแปหลวงครั้งนี้แล้วใครเลือกได้ใครพบก็ให้เอามาส่งต่อเจ้าพนักงานที่หน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ ถ้าเป็นทองแดงทองเหลืองหล่อแช่เงินหรือเงินปนทองแดงก็จะพระราชทานเงินดีเปลี่ยนให้บาทต่อบาทสลึงต่อสลึงเฟื้องต่อเฟื้องเป็นรางวัล แต่ถ้าเป็นดีบุกหล่อจะพระราชทานรางวัลแต่ ๑๐ อัฐ ๑๒ อัฐ แก่ผู้เอามาถวายเพราะหมิ่นเหม่นัก ผู้รับไว้ก็โง่เขลานักถ้ามีผู้เอาเบี้ยอัฐไปบอกว่าเงินบาทจะเชื่อหรือ การที่ประกาศนี้ให้เป็นไปในภายใน ๔ เดือนในปีชวดฉศกนี้ ถึงเสียพระราชทรัพย์ไปก็ไม่ทรงเสียดาย เพราะปีนี้ฝนแล้งข้าวแพงผู้ที่จับเงินปลอมมาถวายจะได้เงินดีไปซื้อข้าวกิน กำลังคนที่ทำปลอมจะทำได้เร็วเท่าไร เงินปลอมจะมีเท่าไรจะได้รู้ ขอท่านทั้งปวงที่พบเงินปลอม อย่าได้คิดเก็บไว้ใช้แก้ตัวดังพวกเก็บเงินแดงไว้เลย ก็เมื่อเงินเหรียญปลอมได้เข้ามามาก แลเวลาพ้นกำหนด ๔ เดือน แล้วจะทรงแจกจ่ายไปเป็นตัวอย่างในที่ลูกค้าใหญ่ๆ แลนายบ่อน แลเจ้าภาษีนายอากรที่รับเงินมากๆ สำหรับเทียบเลือกเงินดีเงินแดงโดยจะมีผู้ทำปลอมต่อไป มีผู้รู้จักเสียมากด้วยกันแล้วก็จะใช้ฝืดเคืองเข้าก็จะเลิกไปเอง กำลังตาดูพอจะรู้ดอกอย่าเพ่อตื่นไป ผู้จะทำเงินเหรียญปลอมยากกว่าทำเงินพดด้วงปลอม เงินพดด้วงปลอมก็มีผู้ทำมานาน ถึงกระนั้นก็ไม่มากนักในบ้านเมือง เงินที่เผาส่งท้องพระคลัง ๑๐๐ ชั่ง จะจับแดงได้อย่างมากทีเดียวก็เพียง ๑๐ บาท ๓ ตำลึงลงมาไม่มากนัก ถึงเงินเหรียญที่ชาวนอกประเทศเอามาแลกก็จับเงินปลอมได้บ้างคล้ายๆ กัน อย่าเพ่อพากันตื่นตกใจไป แต่ยังมีเงินเหรียญบาทแลกึ่งบาทแลสลึงแลเฟื้องอีกจำพวกหนึ่ง ผิดกับของที่ทำในครั้งนี้มีอยู่บ้าง เงินจำพวกนั้นเป็นของทำไว้นานแต่ปีมะเส็ง นพศก ปีมะเมีย สัมฤทธิศก เงินจำพวกนั้นทำด้วยเครื่องมืออย่างหนึ่ง ตราอย่างหนึ่ง ทำได้แต่วันละเล็กน้อยไม่มากนัก ได้ทำเป็นเงินเหรียญบาทขึ้น ๓๐ ชั่ง เป็นเงินย่อย ๑๐ ชั่ง๑๐ ตำลึง ทองพัดดึงส์บ้าง ครั้นทำขึ้นลองดูแล้วเห็นว่าทำไปจะไม่พอใช้ จึงได้คิดทำเสียอย่างใหม่เช่นทำอยู่ในกาลบัดนี้ เงินทองซึ่งทำครั้งก่อนนั้น ตราผิดกับของที่ทำครั้งนี้อยู่บ้างเล็กน้อย ในกระบวนลายดอกไม้แลฟันจักรแลกระจังข้างเงินก็มีแลละเอียด น้ำเงินดำกว่าเงินครั้งนี้คล้ายกับเงินบาท แลเขื่องกว่า บางกว่า เงินเหรียญบาทสำรับใหม่หน่อยหนึ่ง แต่น้ำหนักเท่ากัน เงินเหรียญทองเหรียญแปจำพวกนั้น ได้ทรงแจกจ่ายพระราชทานแก่ผู้มีชื่อนั้นๆ ไปบ้าง ทิ้งทานแก่ราษฎรไปบ้างนานแล้ว ก่อนแต่ตั้งโรงจักรครั้งนี้ เงินทองพวกนั้นใครได้ไว้ถ้าไม่สงสัยจะเก็บไว้ดูเล่นก็ตาม378 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวหรือเห็นว่าเป็นสงสัยเพราะตราผิดอย่าง ก็ให้เอามาขอแลกต่อเจ้าพนักงานก็จะเอาทองพัดดึงส์แลเงินบาทเงินกึ่งบาท ซึ่งทำใหม่ใช้อยู่มากในครั้งนี้เปลี่ยนให้อย่าวิตกสงสัยเลย เงินทองพวกนั้นเป็นเนื้อดีหมด ไม่ใช่ของแดงของปลอม อนึ่ง เงินเหรียญบาทที่ทำในโรงจักรครั้งนี้ ฝีมือแรกทำพลัดๆไพล่ๆ ไม่สู้ดีเหมือนกับเงินเหรียญบาทใหม่ๆ มีอยู่บ้าง ลางทีปลายยอดมงกุฎกับหลังช้างเถียงกันอยู่ก็มี ก็เงินเหรียญบาทของผู้ใดมี ถ้าสงสัยว่าเป็นเหรียญปลอม ก็ให้เอามาให้เจ้าพนักงานดูที่หน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ จะไม่เรียกเอาค่าตาดู ถ้าสงสัยอยู่ไม่หายจะให้เผาให้ดูก็จะยอมเผาให้แต่จะต้องเรียกค่าเผาตามธรรมเนียม เพราะเจ้าพนักงานเหนื่อยแรงมากแลเสียถ่าน ด้วยเงินเหรียญบาทที่ต้องสงสัย ถ้าเจ้าของจะไปตัดไปเชือดหรือจะเผาเองก็ได้ แต่ถ้าทำยับเยินจนขาดวิ่นทะลุไปแล้ว จะมาเปลี่ยนเอาเงินดีจะต้องให้ ๓ เหรียญ ๕ บาท เหมือนเงินเหรียญแลเงินอื่นๆเพราะจะต้องยุบทำใหม่ แต่เงินที่ตีตราผิดเชิงแลไม่สู้ชัดเรียบร้อย ความผิดนั้นเป็นของเจ้าพนักงานผู้ทำ จะมาแลกเอาเงินดีไปใช้ได้ไม่คิดเอาเหมือนเงินตายประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖ หรือเป็นวันที่๔๙๓๑ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๕๑. ประกาศเพิ่มเติมเรื่องอัฐโสฬสอ่อนแลบางไปณ วันอาทิตย์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๑
มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่ง ให้ประกาศเพิ่มเติมมาด้วยเรื่องข่าวลือว่าอัฐปลอมนั้น มีเหตุอยู่อย่างหนึ่งที่คนจะสงสัยจึงลือกันกระมัง เบี้ยอัฐ เบี้ยโสฬสแต่แรกทำนั้นดีบุกเจือทองแดงเข้าให้แข็งชั่งละบาททำไปเป็นอันมาก ดีบุกที่ทำอัฐแลโสฬสครั้งนั้นแผ่ด้วยหีบอย่างแผ่เงินทำเงินเหรียญ ครั้นภายหลังมาในต้นปีชวด ฉศก นี้ ห้างเมืองสิงคโปร์แลห้างเมืองจีนล้มไปหลายห้างลูกค้าไม่มีที่แลกเปลี่ยนเงินเหรียญด้วยใช้บิลซื้อสิ่งของ ก็เอาเงินเหรียญเข้ามามากนัก แล้วขอแลกเงินบาทไปใช้ ในกรุงเทพฯ นี้เงินเหรียญมีมากคั่งค้างอยู่ ต้องทำเงินบาทให้ลูกค้าต่างประเทศแลก ๗ วัน ๔๐๐ ชั่ง แลใช้ราชการจ่ายการ แลแจกเบี้ยหวัดด้วย การต้องทำเงินอยู่เป็นนิตย์ไม่มีช่องที่จะหีบแผ่ดีบุกทำอัฐแลโสฬสการดีบุกหยุดมาหลายเดือน ผู้ต้องการอัฐใช้ร้องหามากเร่งให้ทำ จึงทรงพระราชดำริแล้วดำรัสสั่งให้จีนช่างดีบุกหลอมดีบุกแล้วทับด้วยศิลารองกระดาษทำเป็นแผ่นแล้วตัดเป็นแผ่นกลมมาตีตราเป็นเบี้ยอัฐลองดู ก็เห็นว่าคงใช้ได้เหมือนกัน แต่จีนช่างดีบุกเมื่อหลอมดีบุกที่เข้าทองแดงมาก ก็ว่าร้อนนัก เกิดเพลิงไหม้กระดาษซึ่งรองหน้าศิลาทับตามเคยอย่างจีนนั้นเสียทำไม่ได้ จึงขอเจือเนื้อดีบุกมากขึ้นกว่าแต่ก่อน ให้เนื้ออ่อนเข้า จึงโปรดฯให้ทำตามจีนว่า ด้วยเหตุที่เนื้อดีบุกอ่อนไปกว่าแต่ก่อน จักรตีตรากดแรงอยู่อย่างเดิมลายในแผ่น๑ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๑๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๗379 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เบี้ยอัฐก็เส้นเขื่องเกินไปสักหน่อย เนื้อเบี้ยอัฐนั้นก็บางไปกว่าแต่ก่อนสักน้อย แลเบี้ยอัฐที่ทำครั้งหลังนี้ก็อ่อนไปกว่าแต่ก่อนสักน้อย แต่ผู้ดูไม่ทราบความนี้สังเกตได้บ้าง ก็สงสัยไปว่ามีผู้ปลอมทำกระมัง เบี้ยอัฐที่อ่อนแลบางไปได้ทำจำหน่ายไปแล้ว ๕๐๐๐๐ เศษไม่มากนัก บัดนี้ก็ได้คิดจัดการทำให้ดีบุกเบี้ยอัฐแข็งขึ้นเหมือนอย่างเดิมแล้วแต่ทำได้วันหนึ่งน้อยไปกว่าแต่ก่อน เพราะต้องหีบทำเงินเปลืองเวลา เบี้ยอัฐแลโสฬสครั้งก่อนที่แข็งนั้นก็ดี เบี้ยอัฐโสฬสใหม่นี้เนื้ออ่อนบางก็ดีโปรดฯ ให้ใช้ได้เหมือนกัน ถ้าตราหลวงยังมีอยู่แล้วแลไม่ได้ตัดแลเจาะให้ขาดให้ทะลุแล้วผู้ได้ไว้จะเอามาขึ้นเอาเงินหลวงไปแต่พระคลังก็ได้เหมือนกัน ถ้าใช้สึกหรอไปบ้างก็คงรับแลก จะแลกเอาอัฐไปใหม่ไปใช้ก็ได้จะขึ้นเงินก็ได้ ถ้าเห็นว่าเป็นตราหลวง ซึ่งบีบด้วยจักรแล้วใช้ได้หมด ต่อเป็นแผ่นหลอมแลตราผิดไปจึ่งจะเป็นของปลอม ถึงกระนั้นใครพบให้เอามายื่นให้ทูลเกล้าฯ ถวายทอดพระเนตรจะพระราชทานรางวัล จะได้รู้จักฝีมือคนปลอม แต่ซึ่งหนาแลบางกว่ากัน แลอ่อนแข็งกว่ากันนั้นเป็นของทำไปแต่ในหลวง ทั้งสองอย่างตราเดียวกันแท้ ใช้ได้เหมือนกันอย่าสงสัยเลย หรือผู้ที่ได้เบี้ยอัฐที่บางที่อ่อนไม่ชอบใจ จะเอามาเปลี่ยนเอาที่หนาที่แข็งซึ่งแก้ไขทำใหม่ก็จะให้เปลี่ยนแต่เห็นว่าไม่กระไรนักดอกใช้ได้เหมือนกัน ต่อสึกหรอบี้แบนไปตราเหลืออยู่พอเห็น จึงเอามาเปลี่ยนเถิด ถ้าไม่ขาดวิ่นเป็นรอยตัดหรือเจาะทะลุแล้ว จะรับให้แลกไปทุกเมื่อประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖ หรือเป็นวันที่ ๔๙๓๒ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๕๒. ประกาศว่าด้วยเรื่องราคาข้าวณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศให้ทราบทั่วกันทั้งในกรุงนอกกรุง ว่าปีนี้ฝนแล้งน้ำน้อย ราษฎรตื่นกันซื้อขายข้าวราคาแพงตามใจผู้มีข้าวอยากได้เงินผู้กลัวอดอยากซื้อข้าวไว้ ก็การเรื่องนี้ในพระเจ้าแผ่นดินไม่ขัดขวางอะไร โปรดฯ ให้ตามแต่ใจราษฎรจะซื้อขายกัน ไม่ได้ห้ามปรามพิกัดกดราคาคุมเหงอย่างหนึ่งอย่างใด ถ้ามีผู้ใดไปอ้างรับสั่งวังหลวงก็ดี วังหน้าก็ดี ว่าพิกัดราคาข้าวห้ามไม่ให้ขายแพงขู่เข็ญผู้ขายข้าวก็อย่าได้เชื่อเลยให้จับตัว เอามาส่งกรมพระนครบาล โดยมีพวกพ้องไปมากจับไม่ได้ ให้รู้จักหน้ารู้จักชื่อไว้แล้วมาฟ้องจะทำโทษให้ประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ ปีชวด ฉศก๑ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๗380 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๕๓. ประกาศพระราชทานโอวาทแก่ผู้ซื้อข้าวขายข้าวณ วันอาทิตย์ เดือน ๑๒ แรม ๑๔ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดพระราชทานโอวาทความสั่งสอนเตือนสติแก่ผู้ซื้อข้าวขายข้าวทั้งปวง เพราะผู้ซื้อก็ตื่นซื้อนักเพราะผู้ขายก็ตื่นโก่งราคานัก จึงวุ่นวายไปต่างๆ ผู้ซื้อนั้นหากินด้วยการอื่นแลผู้อาศัยบ้านเรือนท่านผู้อื่นอยู่ ไม่มีที่เอาไว้ข้าวเป็นยุ้งฉางสะสมไว้ คือลูกค้าชาวเรือชาวแพ แลผู้อาศัยวังเจ้าบ้านขุนนางแลอื่นๆ พวกนี้ ยามเมื่อราคาข้าวเป็นปกติก็ซื้อข้าวสารกิน แต่ลูกค้าชาวเรือชาวบกที่บรรทุกเรือเล็ก แลหาบข้าวสารขายถึงที่อยู่ของตัว ไม่ได้ไปเที่ยวซื้อหาไกลๆ ห่างที่อยู่ของตัวเลยก็บัดนี้ฝนแล้งนาไม่มีผล คนก็ตื่นกันกลัวข้าวจะแพงชิงกันซื้อข้าวมาก ผู้ขายข้าวอยากได้เงินมากเห็นเป็นครั้งเป็นคราวที่จะโก่งราคาสูงได้แล้วก็ขึ้นราคาไป ที่จริงนั้นข้าวปีหลังก็ยังเหลืออยู่มากถ้าข้าวมีน้อยแล้วผู้ขายก็จะกลัวอดที่ไหนก็จะขายให้ เพราะอยากได้เงินจึงขาย แต่เพราะตื่นกันซื้อมากมาย อยากได้เงินมากก็ขึ้นราคาไป ก็ฝ่ายผู้ซื้ออยากซื้อแต่ถูกก็คิดไปตามใจเป็นพาล อยากจะให้ผู้มีอำนาจไปคุมเหงข่มขู่ขืนใจ ให้ผู้ขายๆ แต่ราคาต่ำๆ ก็ซึ่งจะทำอย่างนั้นไม่ควร เมื่อเป็นดังนั้นผู้มีข้าวอยู่กลัวจะถูกข่มขู่ขืนใจให้ขายราคาต่ำก็จะพากันกักข้าวเสีย ผู้ที่ไม่มีข้าวไม่มีที่ซื้อจะมิพากันอดหรือ เมื่ออดแล้วจะมาร้องให้ผู้มีอำนาจที่ตัวขอให้ข่มขี่ผู้ขายข้าวให้ขายแต่ถูกนั้น ให้ไปเที่ยวค้นปล้นแย่งเจ้าของข้าวมาแจกให้ตัวหรือ ผู้มีอำนาจมีบุญไม่ควรจะเป็นข้าศึกแก่ผู้หาความผิดมิได้ เพราะฉะนั้นจึงสั่งสอนมาว่า ผู้ที่จะซื้อข้าวจะซื้อง่ายๆ อยู่อย่างก่อนๆ ไม่คิดผันผ่อนด้วยความอุตสาหะบ้าง ผู้ขายข้าวก็คงจะขึ้นราคาสูงไป ก็ถ้ามาขึ้นราคาสูงแล้ว อย่าพากันตื่นซื้อถึงกลัวจะไม่มีข้าวกิน ก็อุตสาหะไปไกลๆ หน่อยหนึ่ง คืออย่าซื้อแต่พวกเร่ขาย ไปขอซื้อขอปันเอาแต่โรงสี โรงไรขายแพงเหมือนกับพวกเร่ขายก็อย่าซื้อ โรงไรขายถูกลงมาหน่อยหนึ่งจึงซื้อพวกเร่ขายหรือโรงไรที่ขายแพง เมื่อไม่มีผู้ซื้อหรือผู้ซื้อน้อยไปทนไม่ได้ ก็จะลดราคาลงมาเองไม่ต้องข่มขู่ดอก อย่างหนึ่งแต่ก่อนเมื่อมีโรงสีข้าวสารขายยังน้อยอยู่ ตามบ้านเรือนต่างๆ จนในพระบรมมหาราชวังแลพระบวรราชวัง ก็มีกระเดื่องแลครกตำข้าวแทบทุกเหย้าเรือน กลางวันหรือบ่ายแล้วนายก็ใช้ให้บ่าวตำครกละสากบ้างสองสากบ้าง แล้วก็ฝัดเป็นข้าวสารกรอกหม้อทีเดียวเห็นเป็นดังนั้นมาแต่ก่อนนาน ก็เดี๋ยวนี้เพราะโรงสีข้าวมีขึ้นมาก ครกกระเดื่องจึงสาบสูญไปเหมือนกับหีบแลไนปั่นฝ้ายแลกี่ทอผ้า ก็เมื่อชาวต่างประเทศต่างเอาผ้ามาขาย เอาด้ายมาจำหน่ายมาก จนราคาถูกไปกว่าด้ายที่ปั่นฝ้ายที่ทอในเมืองนี้ การหีบฝ้ายดีดฝ้าย ปั่นฝ้ายทุกหนทุกแห่งก็อันตรธานหายไป ยังมีอยู่บ้างแต่ทอผ้าก็เอาด้ายเมืองนอกมาทอ ก็ในกาลบัดนี้พวกที่ล่องข้าวเปลือก๑ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๒๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๗381 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔แขวงกรุงเก่ามาขาย แลมาส่งโรงสีแลบ้านผู้มียุ้งฉางโดยมาก คนที่คับแคบเล็กน้อย แต่ก่อนเคยตำข้าวกินแทบทุกเวลาก็ไม่มีใครตำข้าวกิน พากันตื่นซื้อข้าวสารร่ำไป ก็เป็นเหตุให้ผู้ขายข้าวได้ใจกำเริบโก่งราคาไป ก็ถ้าแม้นผู้ไม่อยากซื้อราคาแพงหาครกหาสากขึ้นอย่างก่อนให้หลายแห่งแลไปขอซื้อขอปันข้าวเปลือกจากเรือข้าว หรือไปซื้อมาแต่ชาวนาใกล้หรือไกลตามแต่จะไปได้ ถึงจะยากลำบากก็อุตสาหะทนเอาหน่อยหนึ่ง ไปซื้อเอาข้าวเปลือกมาเก็บไว้ในเหย้าเรือน พอตำกินไปในเดือนหนึ่งสองเดือน ผ่อนผันไปจนให้คนขายเห็นว่าไม่สู้ตื่นซื้อ แล้วราคาข้าวก็จะค่อยลดลงถ้าผู้ซื้อข้าวกินฟังคำสั่งสอนนี้อุตสาหะทำตามบ้างหลายๆ ราย ผู้ขายก็เห็นจะโก่งราคาขายไปไม่ได้ดอก ก็จะเอากำไรแต่น้อย ข้าวต้องลดราคาลงมาเอง อันนี้เป็นโอวาทสั่งสอนแก่ผู้ซื้อข้าวฝ่ายผู้ขายข้าวนั้นก็จงฟังคำสั่งสอนบ้าง การที่ฝนแล้งในปีชวด ฉศก นี้ทั้งปี ก็เป็นครั้งเป็นคราวอยู่ที่คนจะตื่นซื้อข้าวด้วยราคาแพงไปจนฝนปีใหม่ ผู้ขายข้าวในแผ่นดินปัตยุบันนี้ทั้งชาวนาแลชาวล่องข้าวขายแลชาวโรงสีแลพวกบรรทุกข้าวสารไปเที่ยวเร่ขาย ก็ได้เงินทองมีกำไรมากมายกว่าแผ่นดินก่อน ที่เป็นหนี้เป็นสินแต่ก่อนก็หลุดไปมากหลายรายรู้อยู่ด้วยกัน คนทั้งบ้านทั้งเมืองก็สำคัญว่าพวกขายข้าวมั่งมีทรัพย์สมบัติกว่าแต่ก่อน ก็ครั้งนี้จะพากันตุนโก่งราคาข้าวให้สูงมากนักไป ผู้ซื้อที่เป็นคนซื่อๆ มีทรัพย์สมบัติอยู่บ้างไม่มีข้าวกินก็จะซื้อไปได้ แต่ผู้ที่ยากจนเข็ญใจไม่มีเงินจะซื้อแพงๆ แลใจเป็นพาลก็มีเป็นอันมาก ถึงจนถึงยากก็คงต้องกินข้าว ก็เมื่อไม่มีข้าวจะกิน ไม่มีเงินจะซื้อข้าวกิน ก็จะพากันเป็นโจร เป็นผู้ร้ายประพฤติการผิดๆ วุ่นวายไปต่างๆ ก็เมื่อผู้ขายข้าวแลเจ้าของข้าวที่มีข้าวอยู่หรือที่เขารู้ว่ามีทรัพย์อยู่หรือได้เงินไปมากอยู่ในที่เปลี่ยวหรือไปในที่เปลี่ยวจะถูกโจรผู้ร้ายปล้นชิงวิ่งสะดม ถึงจะไว้ใจอำนาจแผ่นดินว่าจะเป็นที่พึ่งคุ้มเกรงรักษา ก็คิดดูให้ดีเถิดกว่าถั่วจะสุกก็งาจะไหม้ ก็ถ้าแม้นผ่อนผันขายไป อย่าพากันตื่นขายเอากำไรให้มากนัก ทำให้ผู้ซื้อยินดีซื้ออยู่ จะได้ขายข้าวแลบรรทุกข้าวไปขายโดยสะดวกสบายไม่มีอันตรายต่างๆ คิดการยาวรักษาตัวบ้าง อย่าเห็นแก่แต่จะได้ อนึ่ง จงมีเมตตากรุณาแก่คนยากคนจน ถ้าเห็นว่าขัดสนเข้าแล้ว ก็เลือกหน้าขายเอากำไรแต่น้อยบ้าง เอาใจผู้ซื้อไว้อย่าให้เข้าพวกผู้จะคิดร้ายแก่ตัวจึงจะดีอันนี้เป็นโอวาทสั่งสอนแก่คนผู้ขายข้าวประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือน ๑๒ แรม ๑๔ ค่ำ ปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖ หรือเป็นวันที่ ๔๙๔๖ ในรัชกาลปัตยุบันนี้382 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๕๔. ประกาศให้ผู้ถูกใช้อัฐปลอมนำมาทูลเกล้าฯ ถวายณ วันเสาร์ เดือนอ้าย ขึ้น ๕ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศให้ทราบทั่วกันว่า เดี๋ยวนี้มีผู้ทำอัฐปลอมใช้ขึ้น อัฐปลอมนั้นเห็นจับได้ง่ายดอก แต่ซึ่งไม่รู้เพราะไม่สังเกต บัดนี้โปรดเกล้าฯ ว่าใครมีอัฐลวดลายไม่ดี เป็นที่สงสัยว่าปลอมก็อย่าให้ใช้สอยกันต่อไป ให้มาแลกเอาอัฐดีที่หน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ทุกวันไปใช้ จะรับแลกให้อัฐต่ออัฐเหมือนอัฐดีไม่เลือกดอก อัฐที่เป็นที่สงสัยให้เอามาแลกเสียให้หมดในภายใน ๔ เดือนนี้ เมื่อได้อัฐปลอมไว้มากแล้ว พ้น ๔ เดือนไปจึงจะพระราชทานมาให้ทุกแห่งทุกตำบล ใครเป็นที่ค้าท่าขาย ถ้าท่านทั้งหลายรู้จักเลือกฟั้นเข้าบ้างแล้วพวกทำปลอมใช้ก็จะระอาไปเองดอก อย่าตกใจไป เดี๋ยวนี้ใครได้รับไว้ผิดหน่อยถูกหน่อยก็ให้เอามาเปลี่ยนเอาอัฐดี หรือขึ้นเอาเงินไปใช้ก่อนเถิดยังไม่ถือโทษให้รีบเอาอัฐเป็นที่สงสัยมาแลกเอาอัฐดีไป หรือมาขึ้นเอาเงินไปโดยเร็ว แต่ในภายใน ๔ เดือนในปีชวด ฉศก นี้ อย่าตื่นตกใจไปเลยประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือนอ้าย ขึ้น ๕ ค่ำ ปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖ หรือเป็นวันที่ ๔๙๕๒ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๕๕. ประกาศห้ามมิให้เรียกหม่อมราชวงศ์แลหม่อมหลวงว่าเจ้าณ วันศุกร์ เดือนอ้าย ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๒
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์แลข้าราชการ แลราษฎรในกรุงนอกกรุงแลเจ้าเมืองกรมการให้ทราบทั่วกันว่า หม่อมราชวงศ์ที่ในข้าราชการเรียกว่าหม่อมหลวง ที่ไพร่ๆ ก็เรียกเจ้านั้นเป็นวิเศษอยู่กว่าไพร่อย่างเดียวแต่ไม่ต้องสักข้อมือ นอกนั้นก็เหมือนไพร่ เข้าถวายตัวทำราชการรับเบี้ยหวัดแลใช้อยู่ในมหาดเล็กก็มี ที่รับเบี้ยหวัดอยู่ในท้ายหม่อมเจ้าทำราชการในโรงหล่อแลการอื่นๆ ก็มี ที่เที่ยวซุกซนแอบแฝงเจ้านายขุนนางอยู่ก็มี เที่ยวอยู่เหมือนกับไพร่ไม่ควรที่ใครจะว่าเป็นเจ้า จนใจว่าไรไม่ได้ทำไมไม่ได้ คำนี้ให้เลิกทีเดียว ข้าราชการในกรุงก็ดี หัวเมืองก็ดี อย่าว่าดังนี้เลย การควรอย่างไรก็ให้อย่างนั้นเหมือนกันกับไพร่ คือว่าถ้าฟ้องโรงศาลก็ให้รับฟ้องเสนอลูกขุนให้ ให้ผู้ประทับฟ้องประทับไปศาลตามกระบวนความ เมื่อจะหมายเอาตัว หมายให้สนมพลเรือนจับส่ง ก็ถ้าอยู่ในตำแหน่งราชการมหาดเล็ก ในพระบรมมหาราชวังแลในพระบวรราชวัง ให้สนมพลเรือนหมายมา หมายไปให้๑ตรงกับวันเสาร์ที่ ๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๗๒ตรงกับวันศุกร์ที่ ๙ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๗383 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ตัวนายมหาดเล็กส่ง ก็ถ้าหม่อมราชวงศ์นั้นรับเบี้ยหวัดอยู่ในท้ายหม่อมเจ้า ให้ขุนศาลส่งความไปถวายพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร์ชำระ หรือหม่อมราชวงศ์ที่ได้ตัวมาเกะกะไม่กลัวขุนศาลๆ จะชำระจะเฆี่ยนไม่ถนัดกลัวบาปอยู่ ก็ให้ส่งความไปถวายพระเจ้าน้องยาเธอกรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร์อีกเหมือนกัน ถ้าหม่อมราชวงศ์ทำราชการในพระบรมมหาราชวังเป็นมหาดเล็ก ก็ให้ประทับความให้พระยามณเฑียรบาลชำระ ถ้าเป็นความฉกรรจ์มิใช่ความประทับเป็นความร้องต่อกรมพระนครบาล อย่าให้หลงละเมอพูดสำนวนบ้าอยู่ ให้นายอำเภอแลกองตระเวนรีบไปตามจับเอามา อย่าว่าหม่อมราชวงศ์เลย คำว่าเจ้านายว่าไม่ได้ อย่าให้มีทั้งในกรุงแลหัวเมืองประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือนอ้าย ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖ หรือเป็นวันที่ ๔๙๕๙ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๕๖. ประกาศไม่ให้จำหน่ายข้าวออกไปนอกประเทศณ วันจันทร์ เดือนอ้าย แรม ๑๓ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๑
ด้วยเจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี ขอประกาศแก่เจ๊สัวผู้แต่งเรือไปค้าขายเมืองต่างประเทศแลคนทั้งหลายที่มีข้าวไปขายแก่เจ๊สัว นายห้างให้ทราบทั่วกัน ด้วยมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อมสั่งว่า ปีชวด ฉศก นี้ ในพระราชอาณาจักรสยามนี้ ส่วนข้างตะวันตกเป็นน้ำท่วม ส่วนอื่นๆ เป็นฝนน้อยน้ำน้อย ราษฎรทำนาลางแห่งทำ ๑๐ ส่วนได้ ๒ ส่วน ลางแห่งทำ ๑๐ ส่วน ได้ส่วน ๑ บ้าง ลางแห่งข้าวเสียไม่ได้ทีเดียว ผู้ที่มีเงินก็ตื่นกันซื้อข้าวไว้ จนราคาข้าวสารขึ้นถึงถังละกึ่งตำลึง เดี๋ยวนี้ลดลงมาอยู่ถังละ ๕ สลึงเฟื้องราคาข้าวเปลือกเล่าก็คงอยู่เกวียน ๖๐ บาท ๗๐ บาทตามข้าวงามข้าวไม่งาม ราคาข้าวก็ไม่ลดถอยลงมาอีก ข้าวแพงไปทั้งหัวเมืองแลในกรุงเทพฯ ราษฎรอยู่ตามหัวเมืองที่เป็นคนขัดสนยากจนไม่มีเงินซื้อข้าวทำนาก็ไม่ได้ ต้องเข้าป่าแลหากล้วยแลเก็บขุยไผ่มากินต่างข้าว ลางทีก็หาของอื่นปนข้าวกินก็มีโดยมาก ครั้นจะไม่ปิดไว้จำพวกที่มีข้าวเห็นราคาข้าวแพงก็จะสีเป็นข้าวกล้องข้าวสารขายลงเรือใหญ่ไปนอกประเทศ จะเอาพืชพรรณข้าวไว้ก็แต่พอของตัว ครั้นถึงฤดูทำนาคนที่ไม่มีพันธุ์ข้าว จะไปเที่ยวซื้อหาแบ่งปันกันมาทำข้าวปลูกก็จะได้แห่งละเล็กละน้อย ถึงจะมีฝนบริบูรณ์ก็จะทำนาไม่ได้เต็มภาคภูมิ ข้าวก็จะแพงต่อไปอีก จะขาดผลประโยชน์ไปทั้งผู้แต่งเรือแลผู้ทำนา ข้าวเป็นสินค้าใหญ่แล้วก็เป็นกำลังแก่บ้านเมือง ทรงพระมหากรุณาเมตตาแก่อาณาประชาราษฎร์แลลูกค้าพาณิชย์ทั้งปวงทั่วไป เพื่อจะให้เป็นประโยชน์ทั่วกัน ทั้งคนในประเทศแล๑ตรงกับวันจันทร์ที่ ๒๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๗384 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวคนต่างประเทศ จึงได้ขอปิดข้าวแก่นายห้างต่างๆ ที่เข้ามาตั้งห้างซื้อขาย แต่เดือน ๓ ขึ้นค่ำ ๑ปีชวด ฉศก ๑ เพราะหนังสือสัญญามีว่าให้บอกเขาให้รู้ก่อนห้ามเดือนหนึ่ง แต่ลูกค้าที่กรุงเทพฯ แลลูกค้าอื่นๆ ที่ไม่ได้ทำหนังสือสัญญานั้น จะขอปิดตั้งแต่เดือนยี่ ขึ้นค่ำ ๑ ปีชวด ฉศก ๒ ไป ๘ เดือนจนสิ้นเดือน ๙ ปีฉลู สัปตศก ถ้าเห็นต้นข้าวในนาตั้งตัวได้บริบูรณ์ ฝนต้นมือกลางมือเป็นปกติดีควรจะเปิดได้แล้วจึงจะออกหนังสือประกาศให้รู้ ถ้าเห็นว่าฝนไม่บริบูรณ์ ข้าวในนาไม่ได้ผลเต็มภาคภูมิเสียไปมาก ก็จะขอปิดต่อไปอีกปีหนึ่ง เมื่อถึงเดือนยี่ ขึ้นค่ำ ๑ ปีชวด ฉศก กำหนดห้ามแล้ว ขอเสียอย่าให้เจ๊สัวแลลูกค้าผู้ซื้อข้าว ขายข้าว ซื้อขายข้าวลงเรือใหญ่ไปขายต่างประเทศเลยเป็นอันขาด แลข้าวที่ซื้อขึ้นใส่ยุ้งฉางไว้แต่ก่อนหมายประกาศห้ามนั้น จะบรรทุกออกไปขายเหมือนอย่างคนต่างประเทศนั้นก็ไม่ได้ ผู้ใดจะขายข้าวก็ซื้อขายแต่กันกิน แต่ในพื้นบ้านพื้นเมือง ถ้าจะแต่งเรือไปค้าต่างประเทศจะซื้อเป็นข้าวเสบียงบ้าง ก็ให้มาบอกต่อเจ้าพนักงานผู้เรียกภาษีข้าวให้รู้ก่อน เมื่อเห็นควรจะให้ไปมากน้อยเท่าใด ก็จะคิดให้ตามคนมากแลน้อย ระยะทางใกล้แลไกลเมื่อเรือทอดอยู่ในลำแม่น้ำ จะซื้อกินเป็นหวยสิทธิก็บอกเจ้าพนักงานให้รู้ว่าจะซื้อขึ้นเท่านั้นๆถ้าไม่บอกเจ้าพนักงานมีผู้ส่อเสียดรับสินบนเจ้าพนักงานไปค้นดู ถ้าข้าวมากกว่าเกวียนขึ้นไป ก็จะปรับไหมตามกฎหมายท้องน้ำ ถ้าผู้ใดเป็นเจ้าของข้าวลักลอบขายข้าวลงเรือใหญ่ไปต่างประเทศหรือข้าวกระสอบไปส่งลงเรือใหญ่กลางวันก็ดีกลางคืนก็ดี ถ้ามีผู้ส่อเสียดรับสินบนจับได้ ชำระได้ความจริงจะปรับไหมเหมือนกัน แลหัวเมืองชายทะเลฝั่งตะวันตกตะวันออก ซึ่งอยู่ในพระราชอาณาเขตนั้น ถ้าข้าวแพงยิ่งกว่าที่กรุงเทพฯ จะเข้ามาซื้อข้าวที่กรุงเทพฯ ออกไปขายเจือจานกันกิน ก็ให้ขอหนังสือผู้ว่าราชการเมืองนั้นๆ เข้ามาถึงเจ้าพนักงานเป็นสำคัญ แล้วก็จะยอมให้ออกไปด้วยเป็นไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินเดียวกัน ถ้าหัวเมืองต่อหัวเมืองด้วยกันข้าวเมืองหนึ่งถูกเมืองหนึ่งแพงถ้าราษฎรที่อยู่หัวเมืองข้าวแพงจะไปซื้อข้าวที่หัวเมืองข้าวถูกกิน ก็ให้ขอหนังสือผู้ว่าราชการเมืองนั้น ไปถึงผู้ว่าราชการเมืองที่ข้าวถูกเป็นสำคัญก่อน แล้วก็ให้ผู้ว่าราชการเมืองที่ข้าวถูกยอมขายให้ไป อย่าให้เรียกเอาภาษีเลย ถ้าจะซื้อสินค้าไปขายเมืองต่างประเทศก็อย่าให้ผู้ว่าราชการเมืองยอมให้ไป แลให้ผู้ว่าราชการเมืองคอยระวังรักษาอย่าให้ผู้ที่มาขอหนังสือหลอกลวง ขอหนังสือไปซื้อข้าวได้แล้ว ไปขายเมืองนอกเขตแดนเป็นอันขาดทีเดียว ความประกาศนี้ให้มหาดไทย กลาโหมหมายบอกตามกรมขึ้นให้รู้ทั่วกัน แลหัวเมืองชายทะเลข้างตะวันตกตะวันออกนั้นด้วยตามรับสั่งหมายประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือนอ้าย แรม ๑๓ ค่ำ ปีชวด จุลศักราช ๑๒๒๖๑ตรงกับวันอังคารที่ ๒๐ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๗๒ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๒๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๗385 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๕๗. ประกาศให้เรียกค่าธรรมเนียมเรือลูกค้าในเมืองที่มีกงสุลสยามณ วันจันทร์ เดือนอ้าย แรม ๑๓ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๑
เจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี ประกาศแก่เจ๊สัวผู้แต่งเรือใช้ธงช้าง ๒ ให้รู้จงทั่ว ด้วยกงสุลไทยที่ตั้งอยู่ในเมืองขึ้นอังกฤษ มีหนังสือเข้ามาว่า ถ้าลูกค้ากรุงเทพมหานครแต่งเรือออกไปค้าขายในเมืองขึ้นอังกฤษที่กงสุลตั้งอยู่ มีธุระเกี่ยวข้องสิ่งใดกงสุลจะเอาเป็นธุระ กงสุลจะขอเรียกค่าธรรมเนียมแต่เรือลูกค้าที่ออกไปค้าขายแจ้งที่อยู่ในบัญชีนั้นแล้ว ได้นำความขึ้นกราบบังคมทูลฯแด่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระเจ้าแผ่นดินทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ สั่งให้ปรึกษาท่านเสนาบดีทั้งปวงจะเห็นควรประการใด ท่านเสนาบดีปรึกษาพร้อมกันให้กราบบังคมทูลฯว่า ที่กรุงเทพมหานครได้ตั้งกงสุลออกไปช่วยรับธุระเรือลูกค้าที่เป็นเมืองท่าค้าขายอยู่หลายเมืองแล้ว ก็ต้องยอมให้กงสุลฝ่ายสยามสำหรับพระบารมีกรุงเทพมหานครเรียกค่าธรรมเนียมเหมือนอย่างกงสุลเมืองอื่นๆ จึงโปรดเกล้าฯ ว่าซึ่งท่านเสนาบดีปรึกษาเห็นพร้อมกัน ควรจะให้กงสุลฝ่ายสยามเรียกค่าธรรมเนียมแต่ลูกเรือค้านั้นชอบแล้ว เขาจะได้ระวังรักษาเอาธุระในทางค้าขาย ให้ประกาศลูกค้าในกรุงเทพฯ ให้รู้ทั่วกันว่าค่าธรรมเนียมที่กงสุลสยามจะเรียกแต่เรือลูกค้ากรุงเทพมหานครนี้ มิสเตอร์อาดำซอนเป็นกงสุลสยามที่เมืองฮ่องกง มีหนังสือเข้ามาขอเรียกเป็นตันๆ ละ ๓ เซนต์ แล้วไม่เรียกค่าสิ่งของอะไรอีกหรือจะไปค้าขายเมืองสิงคโปร์หรือเมืองปีนัง เมืองร่างกุ้ง เมืองมะเกา ๓ ที่มีกงสุลฝ่ายสยามแล้วก็จะต้องเสียค่าธรรมเนียมให้ตันละ ๓ เซนต์เหมือนๆ กัน ถ้ากงสุลเรียกมากขึ้นไปกว่านี้ ก็อย่าให้กัปตันแลนายเรือยอมเสียให้ ความบังคับในพระยาโชพึกราชเศรษฐีประกาศลูกค้าผู้แต่งเรือให้รู้จงทั่วว่า ถ้าผู้ใดจะแต่งเรือออกไปค้าขาย เมืองที่มีกงสุลไทยได้ระวังรักษาลูกค้าฝ่ายสยามอยู่ที่ใดก็ให้กัปตันแลนายเรือไปหากงสุลฝ่ายสยาม ให้กงสุลบอกกล่าวให้ทำตามกฎหมายเมืองนั้นๆทุกเที่ยวทุกลำประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือนอ้าย แรม ๑๓ ค่ำ ปีชวด ฉศก จุลศักราช ๑๒๒๖๑ตรงกับวันจันทร์ที่ ๒๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๗๒แต่เดิมไทยยังไม่มีธงชาติใช้โดยเฉพาะ ต่อมาเมื่อมีการเดินเรือค้าขายกับประเทศทางตะวันตกในสมัยอยุธยาจึงใช้ธงสีแดงติดเป็นเครื่องหมายว่าเป็นเรือสินค้าไทย และใช้ต่อมาจนถึงสมัยธนบุรี ครั้นถึงรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช สมัยรัตนโกสินทร์ มีพระบรมราชโองการให้ทำรูปจักรสีขาวติดไว้กลางธงแดงเป็นเครื่องหมายใช้เฉพาะเรือหลวง สำหรับเรือราษฎรยังคงใช้ธงสีแดงเกลี้ยง พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยมีพระบรมราชโองการให้ทำรูปช้างเผือกไว้กลางวงจักรในธงเรือหลวงด้วย ส่วนธงเรือสินค้าของราษฎรยังคงเป็นธงแดงเกลี้ยง ครั้นถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ภายหลังจากที่ทรงทำหนังสือสัญญาเปิดการค้าขายกับประเทศต่างๆ ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๓๙๘ มีเรือสินค้าชาติต่างๆเข้ามาค้าขายหลายชาติ แต่ละชาติล้วนชักธงชาติของตนเป็นสำคัญ จึงจำเป็นที่ไทยจะต้องมีธงชาติที่แน่นอนจึงโปรดให้ใช้ธงสีแดงตรงกลางมีรูปช้างเผือก โดยโปรดให้นำรูปวงจักรออกเพราะเป็นเครื่องหมายเฉพาะของพระเจ้าแผ่นดิน เรียกกันว่า ธงช้าง๓เมืองมาเก๊า (Macao)386 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๕๘. ประกาศพระราชบัญญัติเรื่องนาตราแดงแลนาคู่โคณ วันพุธ เดือนยี่ ขึ้นค่ำ๑ ปีชวด ฉศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ผู้สำเร็จราชการเมืองแลกรมการพัฒนาข้าหลวงเสนานายอำเภอ รั้วแขวงกำนันแลราษฎรชายหญิงนั้นๆ บรรดาที่เป็นเจ้าของนา มีตราแดงในแขวงกรุงเก่าแลลพบุรี แลอ่างทอง แลสุพรรณบุรี บรรดาที่เคยเสียค่านาอย่างนาคู่โค ผูกขาดตามจำนวนตราแดงเสมอ ไม่มีประเมินตามอย่างธรรมเนียมแต่ก่อนมานั้นให้ทราบทั่วกัน ตามคำประกาศมานี้ว่าพิสดารในตัวเล็กแล แต่ใจความในตัวอักษรใหญ่ใครคร้านจะอ่านมากก็จงอ่านแต่ที่ตัวอักษรใหญ่ข้างท้ายเถิดประกาศพิสดารดังนี้ว่าการอย่างธรรมเนียมสำหรับแผ่นดินมาเรียกค่านาคู่โค คือนาหว่านในแขวงที่ออกชื่อมาแล้วนั้น ให้เรียกเสมอตามจำนวนในตราแดงไม่มีประเมินตรวจเรียกแต่ตามที่ได้ทำอย่างนาปักเลยนาปักที่เรียกว่านาฟางลอยนาน้ำฝน ในแขวงที่ออกชื่อมาแล้วนี้ก็ดี แลนาที่หว่านที่ทำมาแล้วหลายปี ยังไม่มีบัญชีออกในตราแดงแล้วก็ดี ข้าหลวงเสนาไปประเมินเรียกแต่ตามที่ได้ทำทุกปีเหมือนอย่างสมพัตสร การเช่นนี้ธรรมเนียมสืบแผ่นดินมา ค่านานั้นแต่ก่อนเรียกเป็นหางข้าวตวงขึ้นฉางหลวงไร่ละ ๒ ถัง แล้วซ้ำจัดซื้อเป็นราคาหลวงอีกไร่ละ ๒ ถัง พระราชทานเงินให้ไร่ละเฟื้องเป็นราคาหลวงถังละ ๒ ไพ แต่ราษฎรต้องขนมาส่งถึงฉางในกรุงเทพฯ แลฉางหัวเมือง ตามแต่เจ้าพนักงานจะบังคับ ราษฎรได้ความยากบ้างง่ายบ้างไม่เสมอกัน ที่ได้ความยากก็ร้องทุกข์กล่าวโทษข้าหลวงเสนาแลเจ้าพนักงานไปต่างๆ ต้องมีผู้ตัดสิน เป็นถ้อยความอยู่เนืองๆ มาจนถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ครั้งนั้นทรงพระราชดำริพร้อมกับความคิดเจ้านายต่างกรมแลเสนาบดีเห็นว่า เรียกหางข้าวค่านาแลจัดซื้อข้าวเป็นตัวข้าวแล้วก็บังคับให้มาส่งถึงฉางราษฎรได้ทำความลำบากมากบ้าง น้อยบ้างไม่เสมอกัน ที่ถูกเกาะครองเร่งรัดก็มักร้องทุกข์กล่าวโทษเจ้าพนักงาน แลข้าหลวงเสนา เป็นถ้อยความต่างๆ เนืองๆ จึงได้คิดอ่านตั้งอย่างธรรมเนียมเสียใหม่ เลิกเรียกหางข้าวค่านาแลจัดซื้อเป็นราคาหลวงอย่างแต่ก่อนนั้นเสีย แล้วมีพระราชบัญญัติให้เรียกเป็นค่านาไร่ละสลึงเฟื้องเสมอกันไปทั้งนาคู่โค แลนาน้ำฝนฟางลอย แต่การที่เรียกตามประเมินนาปักนาน้ำฝนฟางลอย แลเรียกตามจำนวนในตราแดงแลนาคู่โคนั้นยังคงอยู่ตามเดิมไม่ยักย้าย ก็เมื่อใดฝนแล้งน้ำน้อย หรือน้ำมากเกินประมาณ ราษฎรเจ้าของนาคู่โคที่ต้องเสียตามจำนวนตราแดง มักร้องทุกข์ว่าทำนาได้ผลน้อยจะทนเสียค่านาตามจำนวนตราแดงไปไม่ได้ ที่เป็นไพร่หลวงฝีพายแลพวกพ้องของพวกฝีพายมาเข้าชื่อกันถวายฎีกาในกรุงเทพฯ บ้าง ก็การที่สำเร็จแก่ผู้ร้องนั้นเป็นไปต่างๆ เอานิยมลงไม่ได้ ลางทีก็โปรดฯ ให้ยก ให้ลด ให้แต่ไพร่หลวงกรมฝีพาย๑ตรงกับวันพุธที่ ๒๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๗387 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ที่ลงมารับราชการ บางทีก็โปรดฯ ให้ประเมินเรียกเอาแต่ตามที่ได้ทำ บางทีก็โปรดฯ ลดให้ไร่ละเฟื้องเสมอไปในปีหนึ่งนั้น ตามครั้งคราวที่เป็นใหญ่เป็นน้อยหายืนลงเป็นอย่างไม่ จนมาถึงปีชวดจัตวาศก เป็นปีที่ ๒ ในแผ่นดินปัจจุบันนี้ ฝนแล้งน้ำน้อยคล้ายกับในปีนี้ ได้ทรงพระราชดำริพร้อมกับท่านเสนาบดีก่อนแต่ยังไม่มีใครมาร้องว่า ในปีนี้ฝนแล้งน้ำน้อย จะเรียกค่านาคู่โคเสมอไร่สลึงเฟื้องตามจำนวนในตราแดงเห็นจะมีผู้มาร้องเป็นแน่ เมื่อต่อมีผู้มาร้องแล้วจึงจะให้ไปประเมินเรียกแต่ตามที่ได้ทำก็จะรู้เป็นแน่ได้ยากไป เพราะกว่าจะได้ประเมินนาคลอกเสียแล้ว จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งเจ้าพระยาพลเทพสรรพพลเสพยเสนาบดีขึ้นไปตั้งกองอยู่ที่กรุงเก่า แต่งข้าหลวงเสนาออกประเมินนาคู่โค ให้รู้จำนวนว่าได้ทำเท่าไร ทำไม่ได้เท่าไร ค่าเส้นเชือกประเมินนั้นก็ไม่ได้คิด ครั้นประเมินเสร็จแล้วก็โปรดฯ ให้เรียกค่านาไร่ละสลึงเฟื้องแต่ที่ได้ทำ ที่ไม่ได้ทำโปรดฯยกพระราชทานให้ ครั้นปีเถาะ สัปตศ๕ ก โปรดฯ ให้เดินนาทำตราแดงใหม่ จึงได้ทรงพระราชดำริพร้อมกับความคิดท่านเสนาบดี เห็นว่านาคู่โคต้องเสียไร่ละสลึงเฟื้องเสมอตามจำนวนในตราแดงนั้น เสียเปรียบนาปักอยู่ เพราะนาปักเสียแต่ตามที่ได้ ซึ่งแต่ก่อนมีอย่างธรรมเนียมบังคับให้นาคู่โคเสียตามจำนวนในตราแดงเสมอนั้น ก็เห็นว่านาหว่านมีผลมากกว่านาปัก ถึงในปีนี้ฝนแล้ง นาปักน้ำฝนฟางลอยเสียทำไม่ได้ น้ำเหนือมามากนาคู่โคก็ทำได้ อนึ่ง ประสงค์จะกดเจ้าของนาให้อุตสาหะทำนาให้เต็มภูมิ จึงได้บังคับให้เรียกเสมอตามจำนวนในตราแดงไม่มีประเมินครั้นเมื่อพิเคราะห์ดูนาคู่โคมีผลมาก ราคาข้าวก็ต่ำกว่าข้าวนาสวนนาปัก คิดดูก็พอชดเชยกันแลซึ่งประสงค์จะกดให้ราษฎรทำนาให้เต็มภูมินั้น เห็นว่าบัดนี้ข้าวจะเปิดให้ขายคนต่างประเทศไม่ได้ปิดเหมือนอย่างแต่ก่อน ราษฎรคงพอใจทำเต็มภูมิอยู่เอง ซึ่งราษฎรเจ้าของนาคู่โคต้องเสียไร่ละสลึงเฟื้องเสมออยู่นั้น เป็นอันเสียเปรียบนาปักอยู่ ถ้าฝนแลน้ำเป็นปรกติ ทำนาได้เต็มภูมิเสียแต่น้อย ก็จะยอมเสียไป ถ้าเมื่อใดฝนแล้งน้ำน้อย ก็คงจะร้องว่าทนค่านาไม่ได้เพราะฉะนั้นควรจะลดค่านาคู่โคทั้งปวง บรรดาซึ่งเรียกตามจำนวนในตราแดงนั้นพระราชทานให้ไร่ละเฟื้องทุกปีเสมอไป ใช้เนื้อล่วงหน้าแทนส่วนของนาที่ทำไม่ได้ ในลางปีมีบางครั้งบางคราว เมื่อฝนแล้งน้ำนั้นน้อยทีเดียว เมื่อปีฝนแล้งน้ำน้อยก็ดี เป็นปรกติก็ดี ให้เรียกแต่ไร่ละสลึงตามจำนวนในตราแดงเหมือนกับให้ราษฎรเข้าชื่อทำนาผูกขาดตามจำนวนในตราแดงทีเดียว ไม่มีช่องที่จะร้องเพราะได้ลดไว้ให้ต่ำกว่านาปักอยู่แล้ว ถ้าใครยังเห็นอยู่ว่าจะทนเสียค่านาไปไม่ได้ ก็ให้เวนนาแก่กรมนาผูกเป็นหลวงเสียทีเดียวการที่โปรดฯ ให้ลดค่านาตราแดงพระราชทานราษฎร เพื่อไม่ให้เสียเปรียบในปีฝนแล้งน้ำน้อย ซึ่งจะมีบางครั้งบางคราวล่วงหน้ามาไว้ตั้งแต่ปีเดินนาใหม่นับได้ถึง ๑๐ ปี ๑๑ ปี มาแล้วราษฎรเข้าใจหรือไม่ แต่ก่อนใครไม่เข้าใจให้คิดให้เข้าใจด้วยคำประกาศนี้ การที่ลดค่านาพระราชทานให้ราษฎรเจ้าของนาคู่โคไร่ละเฟื้องในแขวงกรุงเทพฯ กรุงเก่า อ่างทอง ลพบุรีสุพรรณบุรีนั้น คิดจำนวนนาถึง ๓๒๐๐๐๐ ไร่ แลเมื่อลดพระราชทานให้ไร่ละเฟื้องทุกปี เป็นเงิน๕๐๐ ชั่งขึ้นไป เพราะ ๓๒๐๐๐๐ เฟื้องเป็นเงิน ๔๐๐๐๐ บาท คือ ๕๐๐ ชั่งทุกปี สิ้นปีเป็นเงินถึง๕๐๐ ชั่ง ว่าดังนี้ราษฎรเห็นด้วยหรือไม่ อีกอย่างหนึ่งค่านา ๓๒๐๐๐๐ ไร่นั้น เมื่อเรียกไร่ละสลึง388 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเฟื้อง ได้เงินปีละ ๑๕๐๐ ชั่ง เมื่อเรียกไร่ละสลึง ได้เงินแต่ปีละ ๑๐๐๐ ชั่ง ก็ในปีนี้ฝนแล้งน้ำน้อยจะคงเรียกอยู่ไร่ละสลึงตามธรรมเนียมไม่ได้หรือ ราษฎรได้เปรียบในหลวงกว่าแต่ก่อนมาถึง ๙ ปี๑๐ ปีแล้วอนึ่ง ในปีนี้เมื่อเดือน ๑๑ เสด็จขึ้นไปทอดพระเนตรน้ำกรุงเก่า ทรงเห็นว่าน้อย ได้มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้กะเกณฑ์ข้าราชการไปปิดน้ำ แล้วจำหน่ายพระราชทรัพย์แจกเป็นเงินค่ากับข้าวผู้ทำการคนละบาท แลจ่ายข้าวสารเสบียงคนละ ๑๐ ทะนาน แลจ่ายจัดซื้อไม้เพิ่มเติมไม้เกณฑ์ตัดให้ทันการ สิ้นพระราชทรัพย์ ๕๐ ชั่งเศษ โดยทรงพระมหากรุณาช่วยนาของราษฎรทั้งแขวงกรุงเก่า แลลพบุรี แลอ่างทอง ตามกำลังจะทำได้ เป็นพระเดชพระคุณแก่ราษฎรอยู่ ควรราษฎรจะคิดถึงพระเดชพระคุณบ้าง อย่าให้ต้องลำบากนักครั้งนี้มีพระบรมราชโองการให้ปรึกษาท่านเสนาบดีเห็นพร้อมกันกราบทูลพระกรุณาดังนี้ว่าข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้าฯ พร้อมกันว่า แต่ก่อนราคาข้าวถูกเกวียนละ ๑๐ บาท เกวียนละ๓ ตำลึง ราษฎรทำนาก็น้อย ค่านาก็เรียกไร่ละสลึงเฟื้อง ตั้งแต่ ๙ ปี ๑๐ ปีมาโปรดเกล้าฯเปิดข้าวให้ราษฎรได้ซื้อขายไปแก่ลูกค้าต่างประเทศ ราคาข้าวก็ขึ้นเกวียนละ ๕ ตำลึงเป็นพื้นราษฎรทำนาก็มากขึ้น ค่านาคู่โคลดลงเรียกแต่ไร่ละสลึง ราษฎรได้เปรียบเงินค่านามากกว่านาน้ำฝนนาฟางลอยอยู่แล้ว แต่นาคู่โคเป็นนาผูกขาดเรียกค่าที่ไร่ละสลึง ตามหน้าโฉนดตราแดงณ ปีชวด ฉศก ฝนแล้งราษฎรทำนาไม่เต็มภูมิ ข้าหลวงเสนาจะไปเรียกเงินค่านาตามหน้าโฉนดตราแดง ราษฎรก็คงจะร้องถ้าถึงเกาะกุมเร่งรัดก็จะพากันได้ความเดือดร้อน ขอรับพระราชทานให้มีหมายประกาศแก่ราษฎรให้ทราบทั่วกันว่า ถึงกำหนดข้าหลวงเสนาจะมาเรียกเงินค่านาคู่โคถ้าราษฎรยอมเสียตามหน้าโฉนดตราแดง ก็ให้ข้าหลวงเสนาเรียกเงินค่านาให้เต็มไร่ละสลึงถ้าราษฎรรายใดจะขอเสียเงินค่านาให้แต่ที่ได้เก็บเกี่ยวไร่ละสลึง ก็จะยอมรับที่ไม่ได้เก็บเกี่ยวจะขอค้างไว้นั้น ก็จะยอมให้ค้าง แต่ที่ค้างนั้นจะเป็นเนื้อที่มากน้อยเท่าใด ต้องให้ข้าหลวงเสนาประเมิน ถึงปีฉลู สัปตศก จะเรียกเอาเงินค่านาที่ค้างไร่ละสลึงเฟื้อง เพราะด้วยเหตุ ๓ ประการประการหนึ่ง เพราะต้องป่วยการข้าหลวงเสนาประเมินประการหนึ่ง เงินหลวงค้างไปนานถึงปีหนึ่งประการหนึ่ง ราคาข้าวก็แพงกว่าแต่ก่อน เกวียนหนึ่งถึง ๕ ตำลึง ๖ ตำลึงเป็นพื้น เพราะดังนั้นจึงต้องเรียกไร่ละสลึงเฟื้อง เหมือนประเมินนาฟางลอย แต่หนังสือประกาศนั้นขอให้มีสำหรับข้าหลวงเสนาไปด้วยจงทุกนายซึ่งจะมีแต่ท้องตราถึงเจ้าเมืองกรมการนั้น ราษฎรจะไม่รู้ทั่วกันก็จะเข้าใจไปต่างๆ เห็นด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมดังนี้ ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมขอเดชะเพราะฉะนั้น บัดนี้ให้ประกาศเป็นคำสั้นๆ ดังนี้ ปีนี้เพราะฝนแล้งน้ำน้อย นาหว่านคู่โคแขวงกรุงเก่า แขวงอ่างทอง ลพบุรี สุพรรณบุรี ก็ให้คงเรียกเสมอไร่ละสลึงตามเคย เต็มตามจำนวนมีในตราแดงสำหรับนาคู่โคอย่างแต่ก่อน แต่ให้กรมการข้าหลวงเสนากำนันนายอำเภอพร้อมกันผันผ่อนหย่อนตามใจราษฎร ซึ่งเป็นเจ้าของนาของผู้ใดยอมส่งค่านาไร่ละสลึงเต็มตามจำนวนในตราแดงตามเคย ก็ให้รับทำให้เสร็จให้เป็นแล้ว ถ้าผู้ใดร้องว่าขัดสนเงินไม่มีจะเสียเต็มตามจำนวนมี389 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ในตราแดงเพราะปีนี้ทำนาไม่ได้ผล จะขอค้างไปก็ให้ยอมให้ค้าง ถ้าจะขอค้างทั้งจำนวนได้ทำแลไม่ได้ทำ ก็ให้ทำบัญชีตั้งค้างไว้ให้แน่ ถ้าจะขอเสียแต่ที่ได้ทำ จะขอค้างในที่ไม่ได้ทำก็ให้ประเมินได้จำนวนแน่แล้ว ก็ให้เรียกไร่ละสลึงตามแต่ที่ได้ทำ จำนวนที่ไม่ได้ทำก็ให้ตั้งค้างไว้ เมื่อปีต่อไปจึงให้ใช้รายค้าง แต่รายค้างจะต้องขอเรียกให้ใช้ไร่ละสลึงเฟื้อง เพราะเงินหลวงคั่งค้างปีอยู่ แลต้องลำบากข้าหลวงเสนาที่ประเมินราคาข้าวเดี๋ยวนี้ก็ขายแพงกว่าแต่ก่อน ในหลวงก็ไม่ได้ตั้งพิกัดอัตราสำรวจกวดขันอะไรเลย ตามใจราษฎรจะตั้งราคาขายกัน ขายไปต่างประเทศก็ได้ไม่ได้ปิดชาวนาได้เงินมากกว่าแต่ก่อน ซึ่งจะเรียกไร่ละสลึงเฟื้องนั้นให้เรียกแต่นาที่ตั้งค้างปี ก็ค่านาในจำนวนสำหรับปีในปีต่อไป คงเรียกไร่ละสลึงยืนตามจำนวนในตราแดง แลตามอย่างที่มีมาแล้วในปีหลังๆ แต่นานอกจำนวน บวกในนาคู่โคมีในตราแดงแขวงทั้ง ๔ นั้น ถ้าเป็นนาขึ้นในเร็วๆ ให้เรียกตามลักษณะนาขึ้นเร็วๆ ถ้าเป็นนาเก่ายังไม่ได้บวกในตราแดง ก็ให้ข้าหลวงเสนาประเมินเรียกตามแต่ที่ได้ทำได้ในปีนี้ก็ดีปีอื่นก็ดี ให้ราษฎรเข้าใจตามประกาศนี้ อย่าหลงด้วยเรื่องค่านาค้างแลค่านาสำหรับปีเข้าใจให้ผิดไปเลยประกาศมา ณ วันพุธ เดือนยี่ ขึ้นค่ำ ๑ ปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖ หรือเป็นวันที่ ๔๙๗๗ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๕๙. ประกาศตั้งกงสุลปรุศเสียนณ วันศุกร์ เดือน ๓ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๑
สมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎพระจอมเกล้าเจ้ากรุงสยาม ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ที่ ๔ในพระบรมราชวงศ์นี้ แลเป็นเจ้าเป็นใหญ่ได้ครอบครองพระราชอาณาจักรสยามราษฎร์ แวดล้อมด้วยนานาประเทศราช ชนบทต่างๆ ทุกทิศคือลาวโยน ลาวเฉียง ในทิศพายัพแลอุดร ลาวกาวแลทิศอีสานจนบูรพ์ กัมพูชา เขมร แต่บูรพ์จนอาคเณย์ เมืองมลายูเป็นอันมาก แต่ทิศทักษิณจนหรดีแลบ้านเมืองกะเหรี่ยงบางเหล่า แต่ทิศประจิมจนพายัพแลข่าของ แลชาติต่างๆ อื่นๆ อีกเป็นอันมาก ขอประกาศความแสดงราชการอันนี้มาแก่ท่านทั้งปวง หรือท่านผู้หนึ่งผู้ใดที่จะได้อ่านแลฟังคำประกาศนี้ ดังนี้ชาวแผ่นดินปรุศเสียน กับชาวสยาม แต่ก่อนหารู้จักกันไม่แต่โบราณมา ครั้นเมื่อในแผ่นดินปัตยุบันนี้ การค้าขายต่างประเทศในแผ่นดินสยามมีความเจริญขึ้นด้วยมีสัญญากับนานาประเทศ ซึ่งมาค้าขายแต่ยุโรปแลอเมริกา จึงมีชนปรุศเสียนแลเยอรมันเข้ามาตั้งค้าขายอยู่บ้างพาเรือกำปั่นใช้ธงปรุศเสียนแลเยอรมันบรรทุกสินค้าเข้ามาขาย แลรับซื้อสินค้าฝ่ายสยามออกไป๑ตรงกับวันศุกร์ที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๗390 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบ้าง แต่สัญญาในระหว่างสยามกับปรุศเสียนแลเยอรมันนี้ยังไม่มีต่อกัน ก่อนปีระกา ตรีศก ศักราชสยาม ๑๒๒๓ ๑ ตรงกันกับคริสตศักราช ๑๘๖๑ ขึ้นไป ถึงยังไม่มีสัญญาต่อกันดังนั้น ผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยาม ก็ได้อนุเคราะห์ชนชาวเมืองปรุศเสียนแลเยอรมันนี้ ซึ่งเข้ามาอยู่ในแผ่นดินสยามแลเรียกภาษีแลค่าธรรมเนียม แต่เรือปรุศเสียนแลเยอรมัน โดยอาการคล้ายกันกับอย่างซึ่งได้อนุเคราะห์แก่ แลเรียกแต่ลูกค้าชาวยุโรปพวกอื่นซึ่งได้ทำสัญญากับผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยามแล้วไม่ได้ข่มเหงชาวปรุศเสียนแลเยอรมันให้เกินอย่างอนุเคราะห์แก่ แลเรียกแต่พวกเมืองที่มีสัญญาแล้วนั้นไป เมื่อปีมะเส็ง นพศก ศักราช ๑๒๑๙ ตรงกันกับคริสตศักราช ๑๘๕๗ ๒ ทูตฝ่ายสยามขึ้นไปเมืองลอนดอน ได้พบแลมีเคารพรู้จักแลเห็นเจ้านายฝ่ายแผ่นดินปรุศเสียน ซึ่งไปในเมืองลอนดอนครั้งนั้น ด้วยเหตุนี้ เงาความไมตรีในระหว่างชาวสยามกับปรุศเสียนก็มีขึ้น ครั้นปีระกาตรีศก ศักราช ๑๒๒๓ ตรงกันกับคริสตศักราช ๑๘๖๑ สมเด็จพระเจ้ากรุงปรุศเสียน จึงแต่งให้กอนเออเลนเบิดเป็นทูตผู้ถือรับสั่ง เข้ามาขอทำสัญญาในกรุงเทพพระมหานครนี้ ด้วยทางพระราชไมตรี แลการค้าขายในระหว่างสยามแลปรุศเสียนเข้ากับเมืองเยอรมันนี ๒๑ พวก * เพื่อความเจริญแก่บ้านเมืองทั้ง ๒ ฝ่าย สัญญาแล้วเสร็จลงวันศุกร์ เดือน ๓ ขึ้น ๘ ค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช๑๒๒๓ ๓ เป็นวันที่ ๗ ในเดือนเฟปรุวารี ในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๒ แล้วเปลี่ยนให้เป็นอันสำเร็จณ วันจันทร์ เดือน ๖ แรม ๓ ค่ำ ปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖ เป็นวันที่ ๙ ของเดือนเม คริสตศักราช๑๘๖๔ ๔ ในข้อสัญญาที่ทำนั้น ว่าด้วยจะตั้งกงสุลมีว่าไว้ในข้อ ๒ ว่ายอมให้ตั้งกงสุลด้วยกันทั้ง ๒ฝ่ายดังนี้ ว่าสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทั้ง ๒ ฝ่ายที่ได้ทำสัญญานี้ มีอำนาจที่จะตั้งกงสุลเยเนราลแลกงสุล แลไวซะกงสุล แลผู้ว่าการแทนกงสุลในเมืองชายทะเล แลเมืองต่างๆ ประเทศทั้ง ๒ ฝ่ายนั้นได้ กงสุลเหล่านี้จะต้องนับถือให้มีอำนาจทั้งที่ยกที่เว้นในประเทศที่เขาจะไปอยู่นั้นตามที่ให้แล้วหรือตามที่ยังจะยอมให้แก่กงสุลประเทศอื่นๆ อันเป็นตำแหน่งเดียวกันที่เป็นไมตรีกันแล้ว แลจะเป็นไมตรีกันต่อไปภายหน้าอย่างไรจะให้เหมือนกัน แต่ราชการในตำแหน่งกงสุลเหล่านี้จะไม่จับทำการของตัวก่อนได้รับหนังสือเอกษกวาเตอร์ คือหนังสือที่ประเทศที่กงสุลจะไปอยู่ยอมรับให้ว่าการกงสุลจึงจะว่าได้ ประเทศดอยชะทั้งหลายที่เข้าในสัญญานี้ จะตั้งผู้ว่าการกงสุลคนหนึ่งสำหรับเมืองหนึ่งเป็นเมืองชายทะเลหรือเมืองชั้นในก็ได้ แต่ในตำบลเหล่านั้นที่เขาจะตั้งกงสุลเยเนราลหรือกงสุล เขาจะตั้งไวซะกงสุล หรือผู้ว่าการแทนกงสุลอีกคนหนึ่งก็ได้ จะได้ทำการแทน*คือประเทศในเยอรมนีที่เข้ากันในการเก็บภาษีเป็นอย่าง ซอละฟะรีนะ๑พ.ศ. ๒๔๐๔๒พ.ศ. ๒๔๐๐๓ตรงกับวันศุกร์ที่ ๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๔๔ตรวจสอบวันแล้ว พบว่าไม่ตรงกัน กล่าวคือ วันจันทร์ เดือน ๖ แรม ๓ ค่ำ ปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖ทางสุริยคติจะตรงกับวันจันทร์ที่ ๒๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๗ ส่วนวันที่ ๙ พฤษภาคม ค.ศ. ๑๘๖๔ ในทางจันทรคติจะตรงกับวันจันทร์ เดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีชวด ฉศก391 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔กงสุลเยเนราลหรือกงสุล เมื่อเขาจะไม่อยู่หรือมีเหตุจะว่าการเองไม่ได้ กงสุลเยเนราลแลกงสุลจะตั้งไวซะกงสุล หรือผู้ว่าการแทนกงสุลก็ได้ด้วย อนึ่ง การซึ่งจะเป็นประโยชน์แก่คนทั้งสิ้น ที่อยู่ในบังคับประเทศดอยชะต่างๆ ที่เข้าในสัญญานี้ กงสุลจะรักษาแลดูเอาไว้ใต้บังคับของกงสุล แม้คนเหล่านั้นจะมาก็ดี หรือจะอาศัยอยู่ในประเทศสยามก็ดี ผู้ว่าการกงสุลนั้นจะต้องประพฤติตามข้อความในหนังสือสัญญานี้ทั้งสิ้น แลบังคับให้ชาวประเทศดอยชะต่างๆ นั้นประพฤติไปตามด้วยผู้ว่าการกงสุลนั้นจะต้องประกาศแลช่วยให้สำเร็จไปได้ ข้อสัญญาแลไขข้อสัญญาทั้งสิ้นซึ่งตั้งไว้แล้วบัดนี้หรือซึ่งจะตั้งในเบื้องหน้า ให้คนในบังคับดอยชะต่างๆ นั้นรักษาไว้เพื่อจะบังคับการงานของเขา แลเพื่อเขาจะได้ประพฤติตามกฎหมายแผ่นดินสยาม ถ้าผู้ว่าการกงสุลฝ่ายประเทศดอยชะนั้นไม่อยู่ ชาวประเทศดอยชะต่างๆ ที่เข้าในสัญญานี้ อันจะมาหรือจะอาศัยอยู่ในประเทศสยามนี้จะไปพึ่งให้กงสุลประเทศอื่น อันเป็นไมตรีกันกับประเทศของตนช่วยธุระก็ได้ หรือจะพึ่งเจ้าพนักงานฝ่ายไทยในตำบลนั้นให้ช่วยธุระก็ได้ เจ้าพนักงานฝ่ายไทยในตำบลนั้นก็เอาธุระให้มีผลประโยชน์ตามหนังสือสัญญานี้ว่าเพราะในหนังสือสัญญามีอยู่ ว่าให้ผู้ครองแผ่นดินสยาม ตั้งกงสุลฝ่ายสยามไว้ในท่าบ้านเมืองเป็นของปรุศเสียนแลเยอรมัน ก็ตั้งแต่สัญญาเสร็จแล้ว ข้างผู้ครองแผ่นดินฝ่ายปรุศเสียนแลเยอรมันก็ยังหาได้ตั้งกงสุลฝ่ายปรุศเสียนแลเยอรมันไว้ในกรุงเทพฯ นี้ไม่เมื่อมีการงานถ้อยความสิ่งใด จะมีข้อสงสัยต้องปรึกษาด้วยธุระของเรือแลคนซึ่งขึ้นอยู่ในอำนาจเยอรมันแลปรุศเสียน ก็จะต้องเขียนหนังสือส่งไปถึงเสนาบดีในเมืองปรุศเสียน ก็ผู้จะรับส่งหนังสือปรึกษาหารือไต่ถามแลฟังความที่ควร แทนผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยาม ในแผ่นดินปรุศเสียนยังหามีไม่ ควรจะตั้งผู้หนึ่งผู้ใดให้เป็นกงสุลฝ่ายสยามในแผ่นดินปรุศเสียน เป็นผู้อยู่ต่อหน้าแทนผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยามสักนายหนึ่งก็ดีจึงเราพระเจ้ากรุงสยามกับเสนาบดี ได้ปรึกษาพร้อมกันเห็นว่ามิสเตอร์อามากวาร์ดเป็นชนชาวปรุศเสียนได้เคยเข้ามาอยู่ในกรุงเทพมหานครนี้ แลรู้จักคุ้นเคยกับเราพระเจ้ากรุงสยามแลเสนาบดีในแผ่นดินสยามมานาน แลก่อนเอวเลนเบิดราชทูตเมืองปรุศเสียนก็ได้มีหนังสือมาถึงเราพระเจ้ากรุงสยาม ทำให้แน่ใจว่ามิสเตอร์อามากวาร์ด เป็นคนควรนับถือเชื่อแลไว้ใจอยู่เพราะฉะนั้นควรจะตั้งให้เป็นกงสุลฝ่ายสยาม รับธุระอยู่แทนผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยาม อยู่ที่เมืองเบอรลินในแผ่นดินปรุศเสียนได้ บัดนี้เราพระเจ้ากรุงสยามตั้งความเชื่อความไว้ใจ ในมิสเตอร์อามากวาร์ดนั้นแล้ว ขอประกาศมาให้ท่านทั้งปวงรู้ด้วยคำประกาศนี้ซึ่งได้ประทับพระราชลัญจกรตามตำแหน่งแลพระราชลัญจกรพิเศษ เฉพาะสำหรับเราพระเจ้ากรุงสยามแลราชหัตถเลขาของเราพระเจ้ากรุงสยามเป็นสำคัญ ขอตั้งมิสเตอร์อามากวาร์ดให้เป็นกงสุลฝ่ายสยาม มีฐานันดรนามตามภาษาสังสกฤตโดยอย่างธรรมเนียมสยามว่า หลวงสยามยศบาลกงสุลฝ่ายสยาม เราพระเจ้ากรุงสยามให้อำนาจอันเต็มแก่มิสเตอร์อามากวาร์ดหลวงสยามยศบาล เพื่อจะรับราชการในตำแหน่งกลสุลฝ่ายสยามตามกฎหมาย เอนเตอรนาแชนานลอก็ดี แลกฎหมายสำหรับเมืองปรุศเสียนนั้นก็ดีเสมอไปตลอดเวลาความชอบใจของเราพระเจ้ากรุงสยามปัตยุบันนี้ หรือผู้จะสืบพระราชวงศา นุวงศ์แลสืบราชอิสริยยศต่อไปภายหน้า แลตลอดเวลาอายุ หรือความชอบใจของมิสเตอร์อามากวาร์ด นั้นเอง392 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อใดมีสำคัญอื่น สำแดงความชอบใจอย่างอื่นแห่งเราพระเจ้ากรุงสยามบัดนี้ก็ดี แห่งผู้สืบพระราชวงศานุวงศ์แลราชอิสริยยศในภายหน้าก็ดี มีพระราชลัญจกรสำหรับแผ่นดินสยามประทับไปสำแดงให้เห็นให้ได้ยินจนเชื่อได้ หรือเมื่อใดอายุมิสเตอร์อามากวาร์ดนั้นสิ้น หรือเมื่อใดมิสเตอร์อามากวาร์ดนั้นไม่พอใจจะรับการกงสุลฝ่ายสยามสืบไปลาออกเสียจากที่ เมื่อนั้นอำนาจที่ยอมมาสำคัญฉบับนี้ชื่อว่าระงับไป เมื่อมิสเตอร์อามากวาร์ดนั้นตั้งอยู่ในอำนาจนี้ เมื่อจะไม่อยู่ในเมืองเบอรลินหรือป่วยไข้ไม่อุตสาหะประการใด มอบหมายให้ผู้อื่นรับธุระทำแทนไป ผู้นั้นก็ให้มีอำนาจเป็นดังกงสุลทำแทนไปได้กว่าจะมีสำคัญฉบับอื่น ซึ่งเราพระเจ้ากรุงสยาม หรือผู้สืบราชวงศานุวงศ์แลสืบราชอิสริยยศในภายหน้า จะให้ไปตั้งผู้นั้นหรือผู้อื่นเป็นที่กงสุลต่อไป อำนาจกงสุลจึงจะตกอยู่แก่ผู้อื่นมีชื่อในสำคัญฉบับอื่นนั้นเมื่อนั้นบัดนี้มิสเตอร์อามากวาร์ด หลวงสยามยศบาลกงสุลฝ่ายสยาม ชอบใจจะให้มีผู้ช่วยราชการหรือเสมียนผู้เขียนหนังสือขึ้นอีกนายหนึ่งหรือสองนายด้วย ถ้าความต้องการจะพึงมีประการใดแล้วก็ควรให้มิสเตอร์อามากวาร์ด หลวงสยามยศบาลกงสุลฝ่ายสยาม มีหนังสือมาหารือเรียบเรียงกับเจ้าพระยาพระคลัง ผู้ว่าการต่างประเทศฝ่ายสยามเทอญเมื่อหลวงสยามยศบาล รับราชการเป็นกงสุลอยู่เมืองเบอรลินในแผ่นดินปรุศเสียนนั้น ให้มีหนังสือโต้ตอบไปมากับเจ้าพระยาพระคลัง เสนาบดีผู้ว่าการต่างประเทศฝ่ายสยามจงเนืองๆ ในเวลาแลช่องโอกาสอันควร สั่งสนทนาหารือให้เข้าใจในขนบราชการที่จะต้องตามประสงค์ เมื่อเจ้าพระยาพระคลังมีคำสั่งไปประการใด ถ้าเห็นชอบด้วยราชการ ก็จงทำตามทุกประการ ถ้ายังมีความสงสัยไม่เข้าใจชัด หรือเห็นว่าเป็นอันข้องขัดแก่กฎหมาย แลอย่างธรรมเนียมในเมืองเบอรลินก็ให้มีหนังสือชี้แจงมาให้ถ้วนถี่ แลไต่ถามหารือเอาความให้ละเอียดเข้าใจได้แล้ว จึงทำตามคำสั่งแลให้หลวงสยามยศบาลกงสุลฝ่ายสยามเมืองเบอรลินคอยฟังถ้อยคำผู้ครองแผ่นดินในปรุศเสียนจะว่ากล่าวด้วยเหตุผลประการใด เกี่ยวข้องมาในแผ่นดินสยาม ก็ให้มีหนังสือแจ้งความมาถึงเจ้าพระยาพระคลังคอยฟังคำตอบ ถ้าได้ความประการใดแล้ว จงนำไปแจ้งความแก่ผู้ครองแผ่นดินปรุศเสียนเถิดหรือการใดๆ ในแผ่นดินสยาม หลวงสยามยศบาล กงสุลฝ่ายสยามเข้าใจเป็นแน่เพราะได้รู้แต่เจ้าพระยาพระคลังแต่เดิมแล้ว จะโต้ตอบแก่ผู้ครองแผ่นดินปรุศเสียนทันคำถามหารือทีเดียวก็ได้ แต่ถ้าผู้ครองแผ่นดินปรุศเสียนจะว่ากล่าวให้ยินยอมอำนวยตาม ในข้อความใดๆ แทนผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยาม ต้องมีใบบอกมาหารือเจ้าพระยาพระคลังก่อน ต่อได้บังคับโดยเฉพาะไปแต่เจ้าพระยาพระคลัง จึงยอมลงเป็นอันขาดได้ อนึ่งการใดๆ ในเมืองอื่นๆ ในแผ่นดินยุโรป ที่อยู่ใกล้เคียงผู้ครองแผ่นดินนั้นๆ จะว่าประการใด เป็นการเกี่ยวข้องกับด้วยแผ่นดินสยาม หลวงสยามยศบาลกงสุลฝ่ายสยามได้ทราบความแล้ว จงบอกมาให้เจ้าพระยาพระคลังทราบด้วย393 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ถ้าเราพระเจ้ากรุงสยาม หรือเสนาบดีผู้ครองแผ่นดินสยาม จะมีความต้องประสงค์สิ่งใดๆในเมืองปรุศเสียนแลเยอรมันนีหรือที่อื่นๆ จะสั่งให้หลวงสยามยศบาล กงสุลฝ่ายสยามจัดซื้อจัดหามา ก็ให้ช่วยรับเป็นธุระด้วย แต่การสั่งจะเป็นสั่งแท้ต่อได้หนังสือสั่งเฉพาะเป็นสำคัญไปทุกครั้งแต่เจ้าพนักงานฝ่ายสยามจึงเป็นสั่งแท้ คิดเอาเงินแต่ผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยามได้ขอให้สิ่งซึ่งเป็นประธานแก่สกลโลก จงอนุเคราะห์รักษามิสเตอร์อามากวาร์ด หลวงสยามยศบาล กงสุลฝ่ายสยาม ให้มีความสุขสวัสดิ์ทุกประการ เทอญประกาศนี้ส่งมาแต่ท้องพระโรงหลวงพระที่นั่งอนันตสมาคม บรมมหาราชวัง ณ กรุงรัตนโกสินทร มหินทรายุธยาบางกอก ณ วันศุกร์ เป็นดิถีที่ ๑๕ ในข้างขึ้นของจันทรมาสชื่อมาฆเป็นเดือนที่ ๓ แห่งฤดูหนาวมาใน ปีชวด ฉศก ศักราชโหรสยาม ๑๒๒๖ ตรงกันกับกำหนดสุริยคติกาล เป็นวันที่ ๑๐ ของเดือนเฟปรุวารี ในปีมีคริศตศักราช ๑๘๖๕ เป็นปีที่ ๑๕ หรือเป็นวันที่ ๕๐๒๑ ในรัชกาลปัตยุบันของเราพระเจ้ากรุงสยามนี้๒๖๐. ประกาศเรื่องทำพระศพเจ้านายแลศพเสนาบดี ที่พระเมรุกลางเมืองปีชวด ฉศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์แลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในให้ทราบทั่วกันว่า ที่พระเมรุที่พระราชทานเพลิงพระศพพระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธรนั้น ให้รอไว้ไม่ให้รื้อ ครั้นเมื่อวันจันทร์ เดือน ๙ แรม ๒ ค่ำ ๑ พระเจ้าน้องนางเธอ พระองค์เจ้าขนิษฐน้อยสิ้นพระชนม์ลง ทรงพระราชดำริว่า พระศพพระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร ได้ทำในที่พระเมรุท้องสนามหลวงแล้ว พระศพพระเจ้าน้องนางเธอพระองค์เจ้าขนิษฐน้อยจะไปทำ ณ ที่อื่น ก็จะเป็นที่เห็นไปว่า ทรงนับถือแต่พระเจ้าลูกยาเธอมากกว่าพระเจ้าน้องนางเธอไป การแต่ก่อนก็เคยมีเป็นอย่างมาแล้ว เมื่อพระเมรุในที่ท้องสนามหลวงยังมีอยู่ พระศพพระราชวงศานุวงศ์ที่ไม่เป็นพระศพฝังแล้ว ก็โปรดฯ ให้ทำที่ท้องสนามหลวงติดต่อกันมา พระศพพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมพระพิทักษ์เทเวศร์๒ แลพระศพพระพี่นางเธอ๑ตรวจสอบแล้วพบว่า ในปีชวด ฉศก เดือน ๙ แรม ๒ ค่ำ ตรงกับวันศุกร์ที่ ๑๙ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๗ถ้าหากเป็นวันจันทร์ เดือน ๙ จะตรงกับแรม ๕ ค่ำ๒เคยว่าราชการกรมพระคชบาล เป็นพระโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาศิลา สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ ๑๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๖ ต้นสกุล กุญชร394 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระองค์เจ้าใย ๑ ก็ได้โปรดฯ ให้เชิญมาตั้งที่พระเมรุแล้วพระราชทานเพลิง ณ ท้องสนามหลวงเพราะฉะนั้น ครั้งนี้เมื่อเคารพพระศพสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑลเสร็จแล้ว ครั้น ณวันพุธ เดือน ๓ แรม ๒ ค่ำ ๒ จะได้เชิญพระศพพระเจ้าน้องนางเธอ พระองค์เจ้าขนิษฐน้อยไปตั้งที่พระเมรุท้องสนามหลวง สดับปกรณ์มีเทศนามีงาน ๓ วัน วันศุกร์ เดือน ๓ แรม ๔ ค่ำ ๓จะได้พระราชทานเพลิงการเป็นเสร็จ อนึ่ง ณ วันพุธ เดือนยี่ เจ้าพระยานิกรบดินทรมหินทรมหากัลยาณมิตร ถึงอนิจกรรมลง ทรงพระราชดำริว่า การศพท่านเสนาบดีที่สมุหนายกผู้ใหญ่ เมื่อพระเมรุในท้องสนามหลวงมีอยู่แล้วก็ควรทำต่อเนื่องกันไป เหมือนอย่างครั้งในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระเมรุยังมีอยู่ ศพเจ้าพระยาวงศาสุรศักดิ์ แลศพพระยาอุไทยธรรมกลาง ก็ทรงกระกรุณาโปรดฯ ให้ทำที่ท้องสนามหลวงในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อพระเมรุที่ท้องสนามหลวงยังมีอยู่ ศพเจ้าพระยาอภัยภูธร แลศพพระยาราชมนตรี ก็ทรงพระกรุณาโปรดฯ ให้ทำที่พระเมรุ ณ ท้องสนามหลวงเป็นอย่างมาแล้ว ครั้งนี้ศพเจ้าพระยานิกรบดินทรมหินทรมหากัลยาณมิตรจะทำ ณ ที่อื่น ก็จะต้องกะเกณฑ์กันทำเมรุแลโรงโขน โรงหุ่น โรงครัว โรงงานการก็จะลำบากแก่นายด้านนายงานทั้งปวงไป เพราะฉะนั้นจึงโปรดฯ ให้ทำที่พระเมรุ ณ ท้องสนามหลวง แต่การทั้งปวงสุดแต่เจ้าภาพ ในหลวงเป็นแต่ผู้ช่วยในการศพนั้น ท่านทั้งหลายทั้งปวง พระองค์ใด องค์ใด ผู้ใด จะมาก็ได้ไม่มาก็ได้ จะช่วยก็ได้ไม่ช่วยก็ได้๑พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาอิน สิ้นพระชนม์เมื่อ พ.ศ.๒๔๐๖๒สอบดูแล้วพบว่าวันคลาดเคลื่อน เนื่องจากวัน เดือน ๓ แรม ๒ ค่ำ ในปีชวด ฉศก ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๑๒กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๗ ถ้าเป็นวันพุธ เดือน ๓ จะตรงกับ แรม ๕ ค่ำ๓สอบดูแล้วพบว่าวันคลาดเคลื่อน เนื่องจาก เดือน ๓ แรม ๔ ค่ำ ตรงกับวันพุธที่ ๑๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๗ถ้าเป็นวันศุกร์จะตรงกับแรม ๗ ค่ำ395 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พ.ศ. ๒๔๐๘๒๖๑. ประกาศมหาสงกรานต์ ปีฉลู สัปตศก
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศแก่ชนทั้งปวง บรรดาที่นับถือพระพุทธศาสนา และธรรมเนียม ปี เดือน วัน คืน อย่างเช่นใช้ในเมืองไทยให้ทราบทั่วกันว่า ในปีฉลู สัปตศก นี้วันอังคาร เดือน ๕ แรมค่ำ ๑ ๑ เป็นวันมหาสงกรานต์ พระอาทิตย์จะขึ้นราศีเมษในเวลาย่ำค่ำแล้ว๒๔ นาที วันพุธ เดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ เป็นวันเนา วันพฤหัสบดี เดือน ๕ แรม ๓ ค่ำ ๒ เป็นวันเถลิงศกขึ้นศักราชใหม่ ๑๒๒๗ ในเวลา ๔ ทุ่มกับ ๕๑ นาที ๓๖ วินาที เพราะฉะนั้นในปีนี้การทำบุญแลเล่นนักษัตรฤกษ์สงกรานต์เป็นสามวันตามเคยมีโดยมาก ปีนี้สงกรานต์นามกรอย่างไร ทรงพาหนะอะไร ภักษาหารอะไร ถืออะไร จะว่ามาก็ไม่ต้องการ ใครจะใคร่ทราบก็มาดูรูปที่เขียนแขวนไว้ในพระบรมมหาราชวัง เทอญลักษณะจดหมาย วัน คืน เดือน ปี ใช้ดังนี้ คือตั้งแต่วันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้นค่ำ ๑ ไปจนถึงวันพุธ เดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ จดหมายลงชื่อปีในที่ทั้งปวงให้ว่าปีฉลูยังเป็นฉศก ถ้าจดจุลศักราชด้วยให้คงเป็น ๑๒๒๖ อยู่ตั้งแต่วันพฤหัสบดี เดือน ๕ แรม ๓ ค่ำ ไปจนถึงวันศุกร์ เดือน ๔แรม ๑๕ ค่ำ ซึ่งเป็นวันตรุษสุดปีฉลูนี้ ให้ใช้จดว่าปีฉลู สัปตศก ลงเลขจุลศักราชว่า ๑๒๒๗แก้เลข ๑๔ ตามปีแผ่นดินซึ่งเขียนไว้บนศกนั้น เมื่อเปลี่ยนสัปตศกแล้วให้เขียนเป็นเลข ๑๕ ไปกว่าจะเปลี่ยนศกใหม่ เทอญในปีฉลู สัปตศกนี้ วันพุธ เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ วันหนึ่ง วันจันทร์ เดือน ๑๐ แรม ๑๓ ค่ำวันหนึ่ง เป็นวันประชุมถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ เป็นวันจะทำพระราชพิธีจรดพระนังคัลให้ราษฎรลงมือทำนาภายหลังวันนั้น คือตั้งแต่วันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำไป ห้ามไม่ให้ลงมือทำนาก่อนหรือในวันศุกร์เดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ นั้นตลอดพระราชอาณาเขตวันวิสาขบูชาที่ถือตามนิยมในอรรถกถา ว่าเป็นวันประสูติแลได้ตรัสรู้แลปรินิพพานของพระพุทธเจ้านั้น ปีนี้นักษัตรฤกษ์วิสาขบูรณมีตกในวันพุธ เดือน ๖ แรมค่ำ ๑ ในพระบรมมหาราชวังนี้จะมีการสมโภชพระมหาเศวตฉัตร ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท วันพุธ เดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำที่พระที่นั่งอนันตสมาคม วันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ วันศุกร์เดือน ๖ แรมค่ำ ๑ เป็นการมงคลสำหรับพระราชวังตามเคยอย่างทุกปี๑ตรงกับวันอังคารที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๘๒ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๘396 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในปีฉลู สัปตศก นี้ เดือน ๗ มีแรม ๑๕ ค่ำ เป็นอธิกวาร คือ เดือน ๗ เป็นเดือนถ้วนนับ ๓๐ วัน คนฟั่นๆ เฟือนๆ เลื่อนๆ ไหลๆ จำการหลังไม่ได้อย่าตื่นถามว่าทำไมเดือน ๗ เป็นเดือนขาด จะเป็นเดือนถ้วนได้หรือ ไม่เคยพบเคยเห็น ที่จริงนั้น เดือน ๗ เป็นเดือนถ้วน อย่างนี้ได้เคยมีเมื่อปีระกา เอกศก ศักราช ๑๒๑๑ ครั้งหนึ่ง มีเมื่อปีขาล ฉศก ศักราช ๑๒๑๖ ครั้งหนึ่งมีเมื่อปีวอก โทศก ศักราช ๑๒๒๒ ครั้งหนึ่ง ในระยะ ๕ ปีบ้าง ๖ ปีบ้าง มาแต่ก่อนอย่าให้สงสัยสนเท่ห์เลยวันอาทิตย์ เดือน ๘ แรมค่ำ ๑ เป็นวันเข้าปุริมพรรษา วันเข้าปัจฉิมพรรษานี้ตามปักษ์คณนาชี้ วันอาทิตย์ เดือน ๙ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เป็นวันเพ็ญ แต่เพราะเดือนนั้นอาทิตย์แลจันทร์เดินช้าจะเห็นเป็นเวลาเพ็ญ ต่อวันจันทร์ เดือน ๙ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เวลาเที่ยงแล้วไป ค่ำลงคงจะเห็นพระจันทร์ร่อยแรมแล้ว เพราะฉะนั้นถ้าจะเข้าปัจฉิมพรรษาวันนั้นก็ได้ หรือจะเข้าต่อวันอังคาร เดือน ๙ แรมค่ำ ๑ ตามเคยก็ตามใจวันจันทร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เป็นวันเฉลิมพระชนมพรรษาในพระบวรราชวังวันพุธ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เวลาตี ๑๑ ทุ่มกับ ๑๓ นาที พระจันทร์เพ็ญเป็นบูรณมีแล้วควรเป็นวันมหาปวารณา วันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ พระจันทร์เป็นแรมแล้ว เพราะในภายในพรรษานี้มีวันแต่ ๘๘ วัน คือนับแต่วันอาทิตย์ เดือน ๘ แรมค่ำ ๑ ไป จนถึงวันพุธเดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ พระจันทร์เพ็ญสามหนครบสามเดือนแล้ว ถ้าปวารณาต่อ ๑๕ ค่ำ ก็เป็นวันเกินไปวันหนึ่ง แต่ถ้าไม่เชื่อคำที่ว่ามานี้ เพราะไม่เคยทำในวันขึ้น ๑๔ ค่ำ จะทำในวันขึ้น ๑๕ ค่ำ ตามเคยก็ตาม การที่ว่ามานี้ว่าเตือนสติมาตามรู้ เมื่อไม่เชื่อก็แล้วไปไม่บังคับบัญชาอะไรด้วยการศาสนาดอกวันพุธ เดือน ๑๑ แรม ๑๓ ค่ำ เป็นวันเฉลิมพระชนมพรรษาในพระบรมมหาราชวังวันพฤหัสบดี เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เป็นวันพระราชพิธีจองเปรียงยกโคม วันอาทิตย์เดือนอ้าย ขึ้นค่ำ ๑ เป็นวันลดโคม ให้พระราชวงศานุวงศ์แลข้าทูลละอองธุลีพระบาท แลราษฎรบรรดาซึ่งจะได้ยกโคมลดโคมให้รู้แล้วทำตามกำหนดนี้วันเสาร์ เดือน ๑๒ แรมค่ำ ๑ เป็นวันชีพ่อพราหมณ์จะได้ทำการพระราชพิธีกฤติเกยาณ หอพระเทวสถานถ้าจะทำพิธีมาฆบูชา ในปีนี้เพราะจวนอธิกมาสจะมาในปีหน้า จึงตกในวันพฤหัสบดีเดือน ๔ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แลชีพ่อพราหมณ์จะได้ทำพิธีศิวาราตรีในหอพระเทวสถานพระราชพิธีคเชนทรัศวสนาน ๒ ครั้ง คงทำในวันขึ้น ๓ ค่ำ ๔ ค่ำ เดือน ๕ แลขึ้น ๔ ค่ำ๕ ค่ำ เดือน ๑๑ แลพระราชพิธีสารทคงทำในวันแรม ๑๓ ค่ำ ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐ สามราตรีให้การเป็นเสร็จในขึ้น ๑ ค่ำ เดือน ๑๑พระราชพิธีตรียัมพวาย เริ่มแต่วันขึ้น ๗ ค่ำ เดือนยี่ ไปจนวันแรมค่ำ ๑ เดือนยี่ สิบราตรีแลพระราชพิธีตรีปวายเริ่มแต่วันแรมค่ำ ๑ เดือนยี่ไป การเป็นเสร็จต่อวันแรม ๕ ค่ำ เดือนยี่ห้าราตรี แลพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์คงทำตั้งแต่วันแรม ๑๑ ค่ำ เดือน ๔ ไป ๔ ราตรี ๕ วันการเป็นเสร็จในวันแรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๔ ตามเคยเหมือนอย่างทุกปี ไม่ยักเยื้องอะไร397 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ในปีฉลู สัปตศก นี้ วันจันทร์เป็นวันธงไชย แลเป็นโลกาวินาศ วันเสาร์เป็นวันอธิบดีวันอาทิตย์เป็นวันอุบาทว์อนึ่ง วันอุโบสถเป็นที่รักษาอุโบสถศีล แลทำมหาธรรมสวนะซึ่งผิดกับวันที่นับว่าวันอุโบสถ หรือวันพระตามเคยรู้ด้วยกันในชาวสยามทั้งปวงนั้น ในปีฉลูสัปตศกนี้มี ๑๒ วันคือวันอังคาร ขึ้นค่ำ ๑ วันพุธ ขึ้น ๙ ค่ำ แรมค่ำ ๑ วันพฤหัสบดี แรม ๙ ค่ำ ในเดือน ๖ วันอาทิตย์ขึ้น ๑๔ ค่ำ วันจันทร์ แรม ๗ ค่ำ ในเดือน ๑๑ วันเสาร์ ขึ้น ๑๔ ค่ำ วันอาทิตย์ แรม ๗ ค่ำในเดือนอ้าย วันอังคาร ขึ้น ๑๔ ค่ำ วันพุธ แรม ๗ ค่ำ ในเดือน ๓ รวมเป็น ๑๒ วันเท่านี้เป็นวันรักษาอุโบสถแลทำมหาธรรมสวนะโดยตรง นอกจาก ๑๒ วันนี้แล้วก็คงต้องกันในวันตามเคย คือในวันขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรม ๘ ค่ำ แรม ๑๕ ค่ำ ในเดือนถ้วน หรือแรม ๑๔ ค่ำในเดือนขาด ทุกเดือนตลอดชั่วปีไม่ยักเยื้องอะไรวันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๓ ค่ำ พระอาทิตย์เวลาเที่ยงตรงศีรษะในประเทศบางกอกขาขึ้นไปเหนือวันพุธ เดือน ๗ แรม ๑๓ ค่ำ พระอาทิตย์เที่ยงสุดทางเหนือ จะกลับลงใต้เป็นอายันสงกรานต์เหนือเข้าวสันตฤดูวันจันทร์ เดือน ๘ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ดวงพระอาทิตย์เป็นเล็กลงที่สุด เพราะขึ้นอุจเป็นสฏสีติหรือพสุสงกรานต์เหนือวันพุธ เดือน ๙ แรม ๙ ค่ำ พระอาทิตย์เที่ยงตรงศีรษะ ณ ประเทศบางกอกขาลงไปใต้วันเสาร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๓ ค่ำ พระอาทิตย์เที่ยงถึงกึ่งกลางทางที่จะโอนไปเหนือใต้ เป็นสามัญสงกรานต์ เข้าสารทฤดูวันพฤหัสบดี เดือนยี่ ขึ้น ๔ ค่ำ พระอาทิตย์เที่ยงสุดทางใต้จะกลับมาเหนือเป็นอายันสงกรานต์ใต้ เข้าฤดูสิสิรวันจันทร์ เดือนยี่ ขึ้น ๑๕ ค่ำ พระอาทิตย์เป็นดวงโตที่สุดเพราะตกนิตยเป็นสฏสีติสงกรานต์หรือพสุสงกรานต์ ใต้วันนั้นเรียกว่าสงกรานต์ฝรั่ง เพราะศักราชฝรั่งขึ้นเป็น ๑๘๖๖ ว่านี้พอให้คนใกล้ๆ ฝรั่งรู้ ผู้ว่าจะได้ถือศาสนาฝรั่งหาไม่วันอังคาร เดือน ๔ แรม ๑๒ ค่ำ พระอาทิตย์เที่ยงขึ้นมาถึงกึ่งทางเหนือใต้ชื่อสามัญสงกรานต์เข้าฤดูนิทาฆวันเวลาพระอาทิตย์ยกเปลี่ยนราศีใหม่ ซึ่งเรียกว่าสงกรานต์เดือน ในปีฉลู สัปตศกนี้พระอาทิตย์ยกขึ้นราศีเมษตั้งแต่วันอังคาร เดือน ๕ แรมค่ำ ๑ เวลาย่ำค่ำแล้ว ๒๔ นาทีอยู่จนวันศุกร์ เดือน ๕ แรม ๓ ค่ำ เวลาบ่าย ๕ โมงกับ ๑๒ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีพฤษภ จนวันจันทร์เดือน ๗ แรม ๔ ค่ำ เวลา ๓ ยามกับ ๓๖ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีเมถุน จนวันศุกร์ เดือน ๘แรม ๖ ค่ำ เวลาย่ำค่ำ แล้วยกไปอยู่ราศีกรกพ จนวันอังคาร เดือน ๙ แรม ๘ ค่ำ เวลาย่ำรุ่งแล้ว๒๔ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีสิงห์ จนวันศุกร์ เดือน ๑๐ แรม ๑๐ ค่ำ เวลาเช้า ๓ โมงกับ ๑๒ นาทีแล้วยกไปอยู่ราศีกันย์ จนวันอาทิตย์ เดือน ๑๑ แรม ๑๐ ค่ำ เวลา ๒ ทุ่ม แล้วยกไปอยู่ราศีตุลย์398 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจนวันอังคาร เดือน ๑๒ แรม ๑๑ ค่ำ เวลาย่ำค่ำแล้ว ๒๔ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีพิจิก จนวันพฤหัสบดี เดือนอ้าย แรม ๑๑ ค่ำ เวลาย่ำรุ่งแล้วยกไปอยู่ราศีธนู จนวันศุกร์ เดือนยี่ แรม ๑๑ ค่ำเวลาบ่ายโมง ๑ กับ ๓๖ นาที แล้วยกไปอยู่ราศีมังกร จนวันเสาร์ เดือน ๓ แรม ๑๐ ค่ำ เวลา๒ ยาม แล้วยกไปอยู่ราศีกุมภ์ จนวันจันทร์ เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ เวลาบ่าย ๕ โมงกับ ๓๖ นาทีแล้วยกไปอยู่ราศีมีน จนวันพฤหัสบดี เดือน ๕ แรม ๑๒ ค่ำ ปีขาล ยังเป็นสัปตศ๑๕กอยู่ แลซึ่งกล่าวมานี้ เพื่อจะให้ท่านทั้งปวงได้รู้เทียบเคียงน้ำฝนแลน้ำมากน้ำน้อย ในปีหลังกับปีปัตยุบันนี้เป็นประโยชน์ เพราะการซึ่งจะเทียบเคียงนั้นจะคิดแต่ง่ายๆ สั้นๆ แต่เพียงเดือนต่อเดือน คือเดือน ๗ เดือน ๘ ในปีหลังมาเทียบเคียงกับเดือน ๗ เดือน ๘ ในปีนี้ แลเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ในปีหลังมาเทียบกับเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ ในปีนี้ ดังนี้จะเป็นแน่ไม่ได้ ต้องเทียบเดือนตามระยะพระอาทิตย์ยกดังกล่าวมาแล้วจึงเป็นแน่ได้ท่านผู้ต้องการจะหาฤกษ์ดีวันดี เมื่อรู้วันพระอาทิตย์ยกเป็นวันห้ามการมงคลทั้งปวงแล้วจะได้หลีกเลี่ยงเสีย แลจะได้ประพฤติการมงคลในวันอื่นๆ นอกจากนั้น ดังว่ามานี้อนึ่ง ในหมายสงกรานต์เก่าๆ มีคำทำนายทายน้ำทายฝนว่าปีนี้นาคให้น้ำกี่ตัวๆ บันดาลให้ฝนตกกี่ร้อยห่าต่อกี่ร้อยห่า ตกในเขาเท่านั้น ในป่าเท่านี้ ในทะเลเท่านั้น ในมนุษย์โลกเท่านั้นแล้วก็แบ่งฝนเป็นสามมือ คือต้นมือ กลางมือ ปลายมือ ถ้าในมือใดตำราบอกว่าฝนมากก็ทายว่าฝนงาม ถ้าตำราบอกว่าฝนน้อยก็ทายว่าฝนงามพอดี ไม่มีทายว่ามากเกินไปเลย ก็การทายเป็นแต่อวยชัยให้พรบ้านเมืองไม่ทายจริงๆ ตามตำรา ด้วยกลัวว่าคนจะตกใจจะคิดอย่างไรๆ ไป หรือจะเป็นอัปมงคลแก่บ้านเมืองไป ว่าแต่พอรู้ในทีเป็นอย่างธรรมเนียมมาแล้วก็ทายน้ำงามในปีนั้นๆ ว่าจะมากกว่าปีหลังคืบหนึ่งบ้าง ศอกหนึ่งบ้าง หรือจะน้อยกว่าปีหลังคืบหนึ่งบ้าง ศอกหนึ่งบ้างที่แท้การทายอย่างนี้ตำราก็เหม่นเหม่ไม่น่าเชื่อ จึงได้ยกเสีย หาได้บอกมาในประกาศสงกรานต์แต่ก่อนๆ ไม่ ก็ยังมีนักปราชญ์จำพวกหนึ่งซึ่งใช้ตำราโหรสังเกตพระเคราะห์ในอากาศ ด้วยโคจรแห่งพระพุธพระศุกร์ แล้วก็ทายขึ้นใหม่ๆ ว่าฝนปีใดจะมาก ฝนปีใดจะน้อย ก็นักปราชญ์พวกนั้นสังเกตการต่างๆมาก อย่างสังเกตโคจรพระอาทิตย์พระจันทร์ แลราหู แล้วก็ทายเวลา น้ำขึ้นน้ำลงก็ทายถูกได้ทุกวัน ก็วิชาทายน้ำขึ้น น้ำลงนั้น ในเมืองไทยแต่ก่อนก็ไม่มี ก็เมื่อมีขึ้นเป็นความสัตย์ความจริงก็มีขึ้นในเมืองนี้ จะได้ไปเรียนของฝรั่งมาก็หาไม่ แต่ที่ทายฝนนี้นักปราชญ์พวกนั้นทายก็ยังหาสู้ถูกถนัดไม่ อย่างใน ปีชวด ฉศก ที่ล่วงมาแล้วนักปราชญ์พวกนั้นทายว่า ฝนมากน้ำจะมาก ก็น้ำมากนั้นเฉพาะไปเป็นมากแต่ข้างเมืองพม่า แลแผ่นดินไทยใกล้เขตแดนพม่า แต่ในบ้านเมืองของไทยในระยะกลางตลอดเหนือ แลระยะตะวันออกน้ำก็น้อยฝนก็น้อยไปฯ แต่ในปีฉลูสัปตศก นี้ นักปราชญ์พวกนั้นทายไว้ว่าฝนจะน้อยน้ำจะน้อย คล้ายกับปีที่ฝนน้อยน้ำน้อยมาแต่ก่อน สังเกตดูอากาศก็เป็นที่น่ากลัวนัก ว่าจะเป็นดังนั้นจริงด้วย บัดนี้ฤดูลมสำเภาแล้ว ลมก็อ่อนฝนชะลานก็ไม่มีมา ท้องฟ้าก็ผ่องแผ้วไปไม่มีเมฆตั้งทั้งกลางวันกลางคืนโดยมาก เพราะฉะนั้นขอประกาศมาให้ท่านทั้งหลายทั้งปวง คิดพยายามทำนาปรังนาเพาะเลยแลข้าวไร่ให้ได้มากๆ ให้รีบทำตั้งแต่เดือน ๖ ไป โดยฝนน้อยข้าวไร่จะได้รอดตัวอยู่ นาปรังจะได้ตั้งตัว399 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔อยู่ด้วยน้ำท่าวิดสาดบ้าง ให้ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการแขวงอำเภอป่าวร้องราษฎรให้คิดทำนาข้าวไร่ นาปรังเตรียมตัวไว้ เกลือกปีนี้ฝนแลน้ำจะน้อย นาใหญ่จะไม่มีผล คนถูกอัตคัดมาปีหนึ่งแล้วจะได้ความลำบากมากไปในปีฉลู สัปตศ๑๕ก นี้ วันพุธ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ จะมีจันทรุปราคา จะเห็นขอบพระจันทร์หมองข้างทิศอาคเนย์ ตั้งแต่เวลา ๓ ยามกับ ๓๐ นาที คือ ๓ นาฬิกากึ่งแต่เที่ยงคืนไปจน เวลาตี ๑๐ ทุ่ม ๙ นาที คือ ๔ นาฬิกากับ ๙ นาที แต่เที่ยงคืนพระจันทร์จึงจะขาดขอบข้างทิศอาคเนย์แล้วจะจับหันเร่ไปข้างทิศทักษิณ จะจับเพียงเกินบาทคราสน้อยหนึ่ง คือจับส่วนหนึ่งเหลือสองส่วนถึงกลางคราสเวลาตี ๑๑ ทุ่มกับ ๑๐ นาที คือ ๕ นาฬิกา ๑๐ นาที แต่เที่ยงคืนแล้วจะคลายออกเยื้องข้างทิศหรดี จนเวลาสว่างแล้วเป็นตี ๑๑ ทุ่มกับ ๕๓ นาที ในกรุงเทพมหานครนี้ ก็จะเห็นพระจันทร์ทั้งคราสค้างตกไป ยังไม่โมกขบริสุทธิ์ จะหลุดกันต่อเวลาย่ำรุ่งแล้วคือ ๖ นาฬิกา ๑๑ นาที แต่เที่ยง ในฟ้าที่เมืองไทยแลไม่เห็น แต่เมืองอื่นตั้งแต่เบงคอลไปเขาจะเห็นได้เมื่อ วัน คืน เดือน ปี ล่วงไปๆ ดังนี้ อายุของมนุษย์ในโลกทั้งปวง ณ กาลบัดนี้มีประมาณเพียงแปดสิบปี แลต่ำลงมากว่าแปดสิบปีนั้นก็หมดไปสิ้นไป ใกล้ต่อเวลาที่จะถึงแก่ความตายเข้าไปทุกวันๆ ด้วยกันทุกคนๆ ความตายนั้นไม่เลือกหน้าว่าผู้ใดๆ เป็นคนจน คนมีผู้ดีแลไพร่ คนคฤหัสถ์บรรพชิตไม่มีใครล่วงพ้นจากความตายนั้นได้เลย ก็แลสัตว์ทั้งปวงคนทั้งปวงมีชีวิตของตัวเป็นที่รักหมดด้วยกัน กลัวตายไม่อยากตายโดยมากเป็นธรรมดา แต่ว่าหาเสมอกันไม่ ลางคนได้ความทุกข์ความยากมาก เบื่อหน่ายในชีวิตของตัวบ้าง คลั่งไคล้ฟั่นเฟือนเห็นวิปริตไปต่างๆ บ้าง ศรัทธาล้นเหลือเฟือฟายคิดจะทำบุญด้วยชีวิตบ้าง ผูกคอตาย เชือดคอตาย กินยาตาย แลเผาตัวเสียก็มี หรืออวดกล้าหาญแข็งแรงเกินประมาณไป ขึ้นไม้สูงแลเข้าใกล้ไฟใกล้ดินปืนแลเข้าปล้ำปลุกกับสัตว์ร้าย ว่ายน้ำลึก แล่นเรือเล็กฝ่าคลื่นฝ่าลมแลเข้าชกต่อยตีรันฟันแทงแย่งยิง กับผู้อื่นไม่อาลัยในชีวิตคิดว่าตายไหนตายลง หรือกล้าเสพสุรามากเกินประมาณ หรือกินยากล้าแรงยิ่งนัก ด้วยอยากจะให้โรคหายเร็ว คนเช่นนี้ลางทีก็เพลี่ยงพล้ำทำให้ชีวิตตัวเสียไปก็มีบ้าง ถึงกระนั้นมีอยู่ห่างๆ ก็ผู้ที่รักชีวิตไม่อยากตายกลัวตายนั้นมีโดยมาก ถึงกระนั้นลางคนยากจนไม่มีทรัพย์สินเหย้าเรือนเคหา บุตรภรรยาซึ่งเป็นที่ห่วงใยอาลัย แลเห็นว่าชาติตระกูลตัวก็ต่ำ พาหนะเป็นกำลังก็ไม่มี สติปัญญาก็น้อยอายุแลวัยก็ล่วงไปมากแล้ว ก็บ่นอยู่อึงๆ ว่าจะอยู่ก็อยู่ จะตายก็ตาย ตามแต่กำลังบุญแลบาปกรรม หรือตามแต่ผีสางเทวดาจะอนุเคราะห์แลไม่อนุเคราะห์ดังนี้ก็มีโดยมาก ก็ในผู้ที่มีห่วงใยที่อาลัยอาวรณ์โตใหญ่นั้นเล่า บางพวกก็มีปัญญาอันอบรมด้วยพระไตรลักษณปัญญาเห็น อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา รู้ว่าเกิดมาคงถึงแก่ความตายไม่เที่ยง แลการทั้งปวงย่อมแปรผันไปต่างๆ ในชีวิตสัตว์ทั้งปวงแล้วความทุกข์เป็นพื้น สุขเป็นดอกดวงมีแต่ละเมื่อละขณะ ถึงเวลาปลายคงกลายลงหาความทุกข์ ความสุขที่ได้แล้วหรือที่หมายว่าจะได้คงจะกลับมาเป็นอารมณ์แก่ใจให้เกิดความเศร้าโศก ทุกข์โทมนัสมากในเวลานั้น สรรพสิ่งทุกอันในตัว นอกตัว ไม่เป็นตนไม่อยู่ในใต้อำนาจความอยากความปรารถนา ผู้ใดปลงปัญญาเห็น400 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวดังนี้จริงๆ ผู้นั้นถึงมีห่วงใยที่อาลัยอาวรณ์มากก็อาจไว้อัธยาศัยเป็นกลางๆ อยู่ได้ ก็ผู้ใดไม่มีใจไม่ได้อบรมในทางปัญญาอย่างนี้ มีจิตไม่ได้เจริญอย่างนี้ก็ย่อมรักชีวิตมาก กลัวความตายมากถึงแก่ชราทุพพลภาพ มีโรคภัยอย่างไรไปแล้ว ถ้ามีความปรารถนาความมุ่งหมายอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่ในใจในความคิด ก็ย่อมหวาดหวั่นพรั่นพรึงแก่ความตายมากนัก ผู้ใดกลัวตายแล้ว ถ้าจะหลบหลีกเลี่ยงไม่เข้าใกล้เข้าเคียงช้างร้ายเสือร้ายสัตว์ร้าย ไม่ขึ้นไม้สูง ไม่ว่ายน้ำลึก ไม่แล่นเรือเล็กออกทะเลลึก ไม่เข้าป่าเข้าดง เข้าศึก เข้าสงคราม แลการชกตีฟันแทงกับผู้อื่น แลไม่เข้าใกล้ไฟ เข้าใกล้ดินปืน ไม่กินสุรามาก ไม่กินยาร้ายยาแรง ไม่กินของแสลงเมื่อหน้าไข้หน้าเจ็บแลไม่ประพฤติการผิดๆ ที่เป็นเหตุจะให้ต้องราชทัณฑ์ การดังว่ามานี้นั้นเป็นการอันสมควรที่จะเห็นจริงด้วยกันว่า เป็นทางที่จะหลีกหนีความตายอยู่แล้ว แต่ความกลัวของคนบางพวกยังยิ่งขึ้นไปกว่านี้ ถึงหลีกเลี่ยงดังว่ามานี้แล้ว ก็ยังมีความระแวงว่าตัวตั้งอยู่ในที่ใกล้แห่งความตายยังพรั่นพรึงว่าอันตรายแห่งชีวิตจะมีมา ยังคิดหาเครื่องกันความตายแลทางหลีกเลี่ยงอย่างอื่นอีกมากพ้นที่จะพรรณนา แต่การทั้งปวงนั้นไม่อาจที่จะเห็นจริงพร้อมกันได้ แต่ในคำนักปราชญ์ที่สั่งสอนสืบมาในพระคัมภีร์ที่มีในพระพุทธศาสนาที่เป็นทางกรรมวาทกิริยาวาทนั้น ท่านสรรเสริญทานบางอัน ศีลวัตรบางอย่าง กุศลกรรมบถบางตัว แลการขวนขวายบางทาง ภาวนาบางอารมณ์บูชาบางวิธี ว่าเป็นที่จะให้ออกผลให้อายุยืนในทิฏฐธรรมชาตินี้แลสัมปรายภพชาติหน้า แต่ที่จะห้ามความตายให้ขาดไม่ให้มีมานั้นไม่ได้ ถ้ายังเกิดเป็นกายเป็นใจอยู่ตราบใด ก็คงยังต้องอยู่ในอำนาจความตายจะประหารอยู่ตราบนั้น ไม่มีใครพ้นเลย ถึงใครอายุยืนมากแล้วก็ไม่ไกลกว่าคนอายุสั้นนัก เหมือนไม้แก่นไกลกว่าต้นกล้วย ต้นอ้อยทานนั้นคือ ให้เครื่องกันอันตรายชีวิตสัตว์คือผ้ากรองน้ำ เครื่องน้ำแลอื่นๆ แลเครื่องอุดหนุนชีวิตสัตว์ คืออาหารแลสิ่งอื่นๆ แลยาหรือเครื่องยารักษาไข้เจ็บ แลบริจาคทรัพย์จ้างหมอให้มารักษาโรคต่างๆ แลเสียทรัพย์ช่วยให้สัตว์ที่จะตายเร็วๆ ให้รอดตายไปคราวหนึ่งๆศีลนั้นคือเว้นจากปาณาติบาต แลวิหิงสาการเบียดเบียนท่านผู้อื่นเบียดเบียนสัตว์ฯกรรมบถนั้นคือ อนภิชฌาอพยาบาทการที่ไม่มุ่งหมายทรัพย์สิ่งของๆ ท่านผู้อื่น ด้วยความโลภจนถึงแช่งให้ผู้นั้นตายเพื่อประสงค์ของท่านมาเป็นของตัวฯ การขวนขวายนั้น คืออุตสาหะรักษาพยาบาลคนไข้ ขวนขวายหาหมอมารักษาคนไข้ แลขวนขวายหายาแลแต่งอาหารที่ชอบโรคให้คนไข้ แลให้กำลังช่วยผู้รักษาไข้เจ็บฯ ภาวนาวิธีนั้นคือประกอบความเมตตากรุณาให้ผู้อื่นทั่วไปเสมอกับตัว แลผู้ที่เป็นที่รักของตัวบูชาวิธีนั้น คือว่าด้วยการปฏิสังขรณ์วัตถุสถานที่บูชานับถือแลที่อยู่ที่อาศัยที่สำเร็จสุขประโยชน์ทั่วไปแก่ชนเป็นอันมากนั้นๆ ให้เป็นปกติดำรงอยู่สิ้นกาลนาน การทั้งปวงดังกล่าวมานี้ท่านได้สรรเสริญว่าเป็นเหตุจะให้สำเร็จเป็นสภาคผล เป็นเครื่องจะให้ชนมายุของสัตว์ยืนยาวในทิฏฐธรรมชาตินี้ แลสัมปรายภพชาติหน้า ก็แต่การที่หลบผีหนีสางล้างจังไรไม่เยี่ยมเยียนใกล้กรายผู้ตายผู้ไข้ หลีกเลี่ยงไปไม่ขอได้ยินข่าวไข้ข่าวตาย ด้วยกลัวว่าจะเป็นอวมงคล ความร้ายความอุบาทว์จะพลอยตามมาถึงตัวด้วยดังนี้ ก็ผู้ที่ถือความสะอาดดังว่ามานี้เมื่อพิเคราะห์สืบสาวไป401 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ก็เห็นว่าตายไปๆ ต้องให้คนที่คลุกคลีอยู่กับซากศพกินนอนอยู่ในป่าช้า ฝังเผาเสียเนืองๆ ไม่รู้ขาดเพราะการที่ถืออย่างนั้นไม่เห็นจริงพร้อมกัน แลไม่ถูกต้องตามคำนักปราชญ์ที่กล่าวสอนไว้ดังว่าแล้วในข้างต้นนั้นเพราะฉะนั้นขอท่านผู้มีปัญญา จงรีบร้อนขวนขวายประพฤติการบุญการกุศลเป็นความสุจริตให้มาก ด้วยกายวาจาแลใจโดยเป็นการเร็ว เหมือนอย่างชนที่ศีรษะเพลิงไหม้ แล้วรีบร้อนจะดับไฟในศีรษะของตนฉะนั้น สรรพการกุศลทั้งปวงพึงส่ำสมทำให้พร้อมมูลในสันดานด้วยความไม่ประมาท ด้วยประการทั้งปวง เทอญ๒๖๒. ประกาศห้ามมิให้นายบ่อนทดรองเงินให้นักเลงเล่นเบี้ยอนุญาตให้ทำสารกรมธรรม์แทนปีฉลู ยังเป็นฉศก
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ลูกขุนตุลาการแลผู้รักษาเมืองกรมการเมืองเอก โท ตรี แลเจ้ากระทรวงบ่อนเบี้ย แลนายบ่อนไทย จีน แลนักเลงทั้งปวงในกรุง นอกกรุงให้ทราบทั่วกัน ด้วยพระราชกำหนดเดิมมีอยู่ว่า ถ้านักเลงมาเล่นบ่อนเบี้ยขัดสนจะยืมเงินเค้าปี้สกาลงเล่น ให้นายตรานายบ่อนหัวเบี้ยพิเคราะห์ดูคุณานุรูปก่อนจึงให้ยืมแลทดรองให้นักเลงเล่นแต่พอสมควรที่จะได้ตามอย่าง ตามธรรมเนียม ไพร่มีครัวมีคน ๒ คน ๓ คนมีโคกระบือคู่หนึ่ง สองคู่ มีข้าว ๔ เกวียน ๕ เกวียน มีนา ๒๐ ไร่ ๓๐ ไร่ ให้ทดรองแต่ ๒ ชั่งลงมาไพร่มิได้มีครัวมีแต่ข้า ๗ คน ๘ คน ๙ คน ให้รองชั่งสิบตำลึง ถ้ามีข้า ๔ คน ๕ คน ๖ คนให้รองชั่งหนึ่ง มีคน ๒ คน ๓ คน ให้รองสิบตำลึงกึ่ง ถ้ามีแต่โคกระบือ ๔๐ ตัว ๕๐ ตัว ให้รองสองชั่ง มี ๒๐ ตัว ๓๐ ตัวให้รองชั่งสิบตำลึง มี ๑๘ ตัว ๑๙ ตัวให้รองชั่งหนึ่ง มี ๑๕ ตัว ๑๖ ตัวให้รองสิบห้าตำลึง มี ๙ ตัว ๑๐ ตัว ให้รองสิบสองตำลึงกึ่ง มี ๖ ตัว ๗ ตัวให้รองสิบตำลึง มี ๔ ตัว๕ ตัว ให้รองเจ็ดตำลึง มี ๒ ตัว ๓ ตัว ให้รองห้าตำลึง ถ้ามีนาสวน ราคา ๗ ชั่ง ๘ ชั่ง ให้รองสองชั่งลงมา ถ้าราคา ๕ ชั่ง ๖ ชั่ง ให้รองชั่งสิบตำลึง ราคา ๔ ชั่ง ๕ ชั่ง ให้รองห้าตำลึงราคา ๓ ชั่งให้รองชั่งหนึ่ง ราคา ๒ ชั่ง ให้รองสิบห้าตำลึง ราคา ชั่งสิบตำลึง ให้รองสิบตำลึงราคา ๑ ชั่ง ให้รองเจ็ดตำลึง ราคา ๑๐ ตำลึง ๑๕ ตำลึง ให้รองห้าตำลึง ถ้าไพร่ราบคู่หัวผัวเมียมีบุตร ๑ คน ๒ คน ๓ คน ให้รองสิบสองตำลึงกึ่ง ถ้าแต่ผัวกับเมียให้รองสิบตำลึง ถ้าแลตัวผู้เดียวให้รองห้าตำลึง ถ้าแลเป็นทาสอย่าให้ทดรองเป็นอันขาดทีเดียว ประการหนึ่ง ถ้านักเลงหญิงมาเล่นเบี้ยบ่อนถั่ว บ่อนกำตัด บ่อนไพ่งา นั้นก็ให้นายบ่อนหัวเบี้ยพิเคราะห์ดู ถ้ามีแหวนถือ ๒ มือนุ่งห่มสะคราญ มีข้าคนตามหลัง ๓ คน ๔ คน ถือหีบขันหมากเครื่องเงินเครื่องถมให้ทดรองแต่ชั่งหนึ่งลงมา ถ้ามีแหวนถือมือเดียว มีข้าคนตามหลังคนหนึ่งสองคนให้รองแต่สิบตำลึงถ้าไม่มีแหวนถือ มีเครื่องกินมีแต่ข้าตามหลัง ๑ คน ๒ คน ให้รองแต่ห้าตำลึง ถ้าตัวผู้เดียวให้รองแต่สิบบาท พระราชกำหนดแต่ก่อนเช่นนี้402 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงพระราชดำริว่า ทุกวันนี้นักเลงไปเล่นบ่อนไทยจีน ขัดสนลง นายบ่อนทดรองให้บ้างให้เล่นพัวพัน ซู่เอี๋ยบ้าง นักเลงที่ซื่อตรงก็ผัดผ่อนหามาใช้ ที่นักเลงไม่ซื่อตรงก็คิดอุบายต่อสู้ว่าไม่ได้ทดรองแลไม่ได้เล่นเสีย ที่เสียมากว่าเสียน้อยต้องเป็นความกัน เพราะไม่มีสารกรมธรรม์เป็นสำคัญ ตามเงินที่ทดรองแลให้เล่นพัวพันซู่เอี๋ยกัน จนมีผู้ทำฎีกาทูลเกล้าฯ ถวายทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ว่านายบ่อนให้นักเลงเล่นพัวพันซู่เอี๋ย เกี่ยวค้างกัน จึงโปรดไม่ให้ชำระให้ยกเลิกไปเสียหลายเรื่องหลายราย แลพระราชกำหนดแต่ก่อนข้อที่ให้ทดรองนักเลงตามคุณานุรูปไม่มีสารกรมธรรม์เป็นสำคัญนั้นให้ยกเสีย แต่นี้สืบไปนักเลงผู้ใดจะไปเล่นบ่อนไทยบ่อนจีน ถ้าขัดสนลงไม่มีเงินจะเล่น จะให้นายบ่อนทดรองก็ให้นักเลงผู้นั้นทำสารกรมธรรม์กู้หรือขาย แลทำหนังสือสัญญาให้แก่นายบ่อน จึงให้นายบ่อนทดรองให้เงินตามสารกรมธรรม์ ให้คิดเอาดอกเบี้ยตามที่สัญญากัน เป็นค่าป่วยการเงินไปกว่าจะส่งเงิน ถ้านักเลงผู้เล่นไม่ทำสารกรมธรรม์ให้ก็อย่าให้นายบ่อนทดรองแลอย่าให้เล่นพัวพันซู่เอี๋ยเกี่ยวค้างกันเป็นอันขาด ถ้านายบ่อนผู้ใดขืนทดรองแลให้เล่นพัวพันซู่เอี๋ยเกี่ยวค้างกันไม่มีสารกรมธรรม์แลหนังสือสัญญา จะไปทำเรื่องราวร้องฟ้อง ณ โรงศาลกรมใดๆ อย่าให้ลูกขุนตระลาการแลผู้รักษาเมืองกรมการเจ้ากระทรวงบ่อนเบี้ยรับฟ้องของผู้นั้นไว้ชำระว่ากล่าวเป็นอันขาดทีเดียวประกาศมา ณ วัน ปีฉลู ยังเป็นฉศ๑๔ก๒๖๓. ประกาศห้ามมิให้เขียนหนังสือทูลเกล้าฯถวายด้วยหมึกดินสอที่จืดจางณ วันอาทิตย์ เดือน ๙ แรม ๑๓ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์ที่ตั้งกรมแล้วแลยังไม่ได้ตั้งกรม แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายหน้าฝ่ายใน ในพระบรมมหาราชวัง แลพระบวรราชวัง ทุกหมู่ ทุกกรม ทุกพนักงาน แลพระราชาคณะฐานานุกรมเปรียญทุกคณะ ทุกพระอาราม แลราษฎรไทยจีนแลอื่นๆ ในกรุงนอกกรุงทั้งปวงให้ทราบทั่วกันว่าผู้ใดเขียนหนังสือเรื่องราวหรือจดหมายเล็กน้อย จะนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย ห้ามอย่าให้ใช้ดินสอดำฝรั่งอย่างจางๆ ไม่ดำแท้ เขียนลงในกระดาษฝรั่งหรือกระดาษอะไรๆ เป็นอันขาดถ้าจะใช้เขียนหมึกฝรั่งหรือหมึกจีน ก็ห้ามอย่าให้ใช้หมึกจืดๆ จางๆ เหมือนกัน ให้ใช้ที่สีดำแท้ๆอนึ่ง ดินสอฝรั่งต่างสี สีน้ำเงินสีแดงนั้นก็ดี หมึกสีน้ำเงินสีแดงนั้นก็ดี ใช้ได้ไม่ห้ามหรือดินสอดำไทยเขียนลงในกระดาษไทยตามที่เคยใช้มานั้นก็ไม่ห้าม ให้ท่านผู้ที่จะต้องเขียนนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายเรื่องราวจดหมายประการใดๆ ขอจงทำตามพระราชบัญญัตินี้ อย่าให้๑ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๒๐ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๘403 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เป็นการขุ่นหมองฝ่าละอองธุลีพระบาทได้ จะได้สำเร็จความประสงค์ของตนโดยสะดวกสบายทุกประการประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือน ๙ แรม ๑๓ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก๒๖๔. ประกาศเรื่องจีนทำอัฐปลอมณ วันเสาร์ เดือน ๑๐ แรม ๑๑ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก ๑
มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่ง ให้ประกาศแก่ราษฎรในกรุงแลหัวเมืองให้รู้ทั่วกันว่ามีจีนพวกหนึ่งทำเบี้ยอัฐปลอม เอาอัฐหลวงไปกดพิมพ์ดินแล้วเอาดีบุกหลอม เที่ยวปลอมขายถูกๆมีผู้รับซื้อใช้สอยอยู่บ้างไม่มากนัก จับตัวได้มารายหนึ่ง ชำระได้ความว่าไปเที่ยวลอยเรือทำบ้างอาศัยเช่าโรงผู้มีชื่ออยู่ทำบ้าง เพราะฉะนั้นให้ประกาศว่าตั้งแต่นี้ไปราษฎรให้ระวังคนใกล้ๆ อย่าให้มีคนอาศัยลักทำอัฐปลอมแลทำเงินแดงหล่อ ให้สืบเสาะคนในรังวัดที่ของตนอยู่เสมอ ถ้าจับตัวคนทำอัฐปลอมหรือเงินแดงหลอมเป็นแผ่นเงินบาทมาส่งได้พร้อมทั้งเครื่องมือ หรือสลักสำคัญจะพระราชทานรางวัล ๘๐ บาท ๑๐๐ บาท ๑๒๐ บาทตามสมควรแก่การที่เป็นมากแลน้อยถ้าแม้คนในรังวัดไม่เอาใจใส่ระวัง พวกอื่นนอกรังวัดรับสินบนนำจับได้ ถ้าที่อาศัยของผู้ร้ายเป็นที่มีเจ้าของให้เช่า จะปรับให้เจ้าของใช้สินบน ถ้าที่ผู้ร้ายเป็นเจ้าของที่ของผู้ร้ายเอง จะให้เฉลี่ยเรี่ยรายคนในรังวัด เสียสินบนตามสมควรแก่ศักดิ์ใหญ่แลน้อย เงินเหรียญแดงแลอัฐปลอมนั้นผิดกับของหลวง ผิวขรุขระไม่เกลี้ยงแลขอบบิดเพล่ไพล่อยู่ อัฐนั้นผิดมากที่เนื้ออ่อนหักโอนไปได้ง่ายให้เทียบกันดูกับอัฐหลวง ก็จะรู้ได้ไม่สงสัยเลย ถ้าใครมีอัฐปลอมอย่าให้ใช้กันต่อไป หรือเมื่อเสียดายจะขืนใช้กันอยู่ ถ้ามีผู้จับได้เป็นอัฐอ่อนอัฐปลอม จะให้ผู้เอามาใช้เสียเบี้ยปรับให้ผู้จับอัฐละสองอัฐสามอัฐ ถ้าอัฐปลอมของใครมีเป็นอัฐอ่อน ให้เก็บรวบรวมเป็นดีบุกหนักได้เจ็ดตำลึงแล้วขึ้นเอาเงินเฟื้องต่อคลังไปจะให้เจ็ดตำลึงต่อเฟื้อง หรือ ๘ อัฐ หรือ ๑๖ โสฬสตามแต่ปรารถนาให้ต้องกันกับคำประกาศเก่า ถ้าผู้มีอัฐมากจะเอามาขึ้นเงินที่คลัง ชาวคลังจะต้องเทียบคัดดู ถ้าเป็นอัฐปลอมพับไปง่ายๆ จะคิดให้แต่เจ็ดตำลึงต่อเฟื้อง แต่ถ้าเนื้อเป็นอัฐเดิมถึงจะเก่าคร่ำคร่าสึกหรอบ้าง ถ้าไม่ขาดเป็นสองท่อนสามท่อนแล้ว ก็จะใช้ให้แปดอัฐต่อเฟื้อง เนื้ออัฐหลวงแข็งคนปลอมจะหลอมหล่อไม่ได้ ได้ให้ผู้ร้ายลองหลอมแล้วไม่เป็น อนึ่ง คนต่างประเทศที่ไทยเรียกว่าฝรั่ง เดี๋ยวนี้เที่ยวตะกุยตะกายพูดวุ่นไป ว่าจะยุผู้ครองแผ่นดินฝ่ายไทย ให้เลิกล้างเบี้ยอัฐดีบุกเสียแล้ว จะทำเบี้ยทองแดงเข้ามาขายให้ถูกๆ ให้ในหลวงจ่ายแก่ราษฎรแพงๆ เป็นกำไร หรืออย่างหนึ่งว่าจะรับผูกภาษีทำแปทองแดง มาขายแก่ราษฎรถวายเงินภาษีแก่ในหลวง การที่ว่าอย่างนี้โดยฤทธิ์ที่พวกคนต่างประเทศที่เรียกว่าฝรั่ง อยู่ในใต้ความหรือว่าในหลวงเชื่อคนยุยงง่ายๆ ใจทะยานอยากได้๑ตรงกับวันเสาร์ที่ ๑๖ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๘404 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเงินก็พูดไปคิดไป การนั้นใครได้ฟังอย่าเชื่อ ในหลวงไม่ยอมให้ทำ ถ้าฝรั่งจะเอาเบี้ยทองแดงมาขาย ถ้าเป็นตราของแผ่นดินไทยก็จะไม่ยอมให้ขาย ถ้าเป็นตราเมืองอื่นเหมือนแปะจีนแปะญวนแลแปะทองแดงของประเทศอื่น ถ้ามีผู้ซื้อไว้จะมาส่งแทนภาษีอากรก็จะไม่รับ จะมาขอขึ้นเงินไปแต่ในหลวงก็จะไม่รับ จะได้แต่เอามาขายให้ คิดราคาตามน้ำหนักทองแดงทองเหลืองแลสังกะสีที่ไม่มีตรา เมื่อเวลาในหลวงต้องการทองแดงทองเหลืองสังกะสีก็จะซื้อ เมื่อเวลาไม่ต้องการก็จะไม่รับซื้อ ไม่รับรองเป็นเจ้าของ เพราะฉะนั้นพวกคนต่างประเทศที่เรียกว่าฝรั่ง จะพูดอย่างไรหรือจะลงหนังสือพิมพ์ประกาศอย่างไร อย่าเชื่อเลยว่าในหลวงจะทำตาม อย่าฟังเสียเลยเป็นอันขาดทีเดียวแต่แปทองแดงนั้นในหลวงก็จะทำในเร็วๆ นี้ สองแปต่อเฟื้องอย่างหนึ่งเรียกว่าซีก สี่แปต่อเฟื้องอย่างหนึ่งเรียกว่าเสี้ยว จะมีตรามงกุฎ ตราช้าง ตราจักรเหมือนอัฐเหมือนโสฬสแลมีหนังสือบอกเป็นหนังสือไทย หนังสือจีน หนังสืออังกฤษสามอย่าง ว่าสองอันเป็นเฟื้อง สี่อันเป็นเฟื้องแปทองแดงอย่างนี้ใครได้ไปจะมาขึ้นเอาเงินคลังสองแปต่อเฟื้อง สี่แปต่อเฟื้องจะยอมใช้ให้แต่แปทองแดงตราเมืองอื่น หรือแปทองเหลืองสังกะสีของจีนของญวณจะมาขึ้นเอาเงินคลังไม่ได้ประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือน ๑๐ แรม ๑๑ ค่ำ ปีฉลู สัปตศ๑๕ก๒๖๕. ประกาศพระราชทานชื่อวัดเงินวัดทองณ วันพุธ เดือน ๑๒ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก ๑
ด้วยขุนมหาสิทธิโวหาร รับพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ สั่งว่า วัดเงินวัดทอง บางพรมที่อันสมเด็จพระบรมราชมหาอัยยิกาเจ้า กรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์๒ ทรงสถาปนาการสร้างไว้แต่ก่อน ครั้นเมื่อสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช คือพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จดำรงอยู่ในราชสมบัติ ได้ทรงพระราชอุตสาหะให้ปฏิสังขรณ์เพิ่มเติมให้บริบูรณ์เป็นอารามหลวง ด้วยบริจาคพระราชทรัพย์กระทำให้สำเร็จ เพื่อฉลองพระเดชพระคุณในสมเด็จพระบรมราชมหาอัยยิกาเจ้า ซึ่งเสด็จสวรรคตล่วงไปแล้วนาน แต่ยังไม่ได้ทรงพระราชทานนามเป็นบรรดาศักดิ์สมควรแก่พระอารามหลวง บัดนี้ทรงพระราชดำริให้แปลงชื่ออารามเดิมว่าวัดเงินวัดทองนั้น ให้เป็นนามในมคธภาษา วัดเงินให้เรียกวัดรัชฎาธิฐาน วัดทองให้เรียกว่าวัดกาญจนสิงหาสน์ ให้กรมวังหมายสั่งเวรมหาดไทยเวรกลาโหม ให้ป่าวประกาศให้รู้จงทั่วกัน อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่งหมายมา ณ วันพุธ เดือน ๑๒ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีฉลู สัปตศ๑๕ก๑ตรงกับวันพุธที่ ๒๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๘๒สมเด็จพระบรมราชินีในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช405 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๖๖. ประกาศไม่ให้พิกัดราคาข้าวณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศให้ทราบทั่วกันทั้งในกรุงนอกกรุงว่า ปีนี้ฝนแล้งน้ำน้อย ราษฎรตื่นกันซื้อขายข้าวราคาแพง ตามใจผู้มีข้าวอยากได้เงินผู้กลัวอดอยากซื้อข้าวไว้ ก็การเรื่องนี้ในพระเจ้าแผ่นดินไม่ขัดขวางอะไร โปรดให้ตามแต่ใจราษฎรจะซื้อขายกัน ไม่ได้ห้ามปรามพิกัดกดราคาข่มเหงอย่างหนึ่งอย่างใด ถ้ามีผู้ใดไปอ้างรับสั่งวังหลวงก็ดีวังหน้าก็ดี ว่าพิกัดราคาข้าวห้ามไม่ให้ขายแพงขู่เข็ญผู้ขายข้าว ก็อย่าได้เชื่อเลย ให้จับเอาตัวมาส่งกรมพระนครบาล โดยมีพวกพ้องไปมากจับไม่ได้ให้รู้จักหน้ารู้จักชื่อไว้แล้วมาฟ้อง จะทำโทษให้ประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก๒๖๗. ประกาศห้ามมิให้เล่นแอ่วลาวณ วันศุกร์ เดือน ๑๒ แรม ๑๔ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก ๒
มีพระบรมราชโองการดำรัสแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย แลทวยราษฎรชาวสยามทุกหมู่ทุกเหล่าในกรุงแลหัวเมืองให้ทราบกระแสพระราชดำริว่า เมืองไทยเป็นที่ประชุมชาวต่างเพศต่างภาษาใกล้ไกลมากด้วยกันมานานแล้ว การเล่นฟ้อนรำขับร้องของภาษาอย่างต่างๆ เคยมีมาปะปนเป็นที่ดูเล่นฟังเล่นต่างๆ สำราญ เป็นเกียรติยศบ้านเมืองก็ดีอยู่ แต่ถ้าของเหล่านั้นคงอยู่ตามเพศตามภาษาของคนนั้นๆ ก็สมควร หรือไทยจะเลียนเอามาเล่นได้บ้าง ก็เป็นดีอยู่ว่าไทยเลียน ใครเลียนได้เหมือนหนึ่งพระเทศนามหาชาติว่าอย่างลาวก็ได้ ว่าอย่างมอญก็ได้ ว่าอย่างพม่าก็ได้ ว่าอย่างเขมรก็ได้ก็เป็นดี แต่จะเอามาเป็นพื้นไม่ควร ต้องเอาอย่างไทยเป็นพื้น อย่างอื่นๆว่าเล่นได้แต่แหล่หนึ่งสองแหล่ก็การบัดนี้เห็นแปลกไปนัก ชาวไทยทั้งปวงละทิ้งการเล่นสำหรับเมืองตัวคือปี่พาทย์มโหรีเสภาครึ่งท่อน ปรบไก่สักรวาเพลงไก่ป่าเกี่ยวข้าวแลละครร้องเสียหมด พากันเล่นแต่ลาวแคนไปทุกหนทุกแห่งทุกตำบลทั้งผู้ชายผู้หญิง จนท่านที่มีปี่พาทย์มโหรีไม่มีผู้ใดหา ต้องบอกขายเครื่องปี่พาทย์เครื่องมโหรี ในที่มีงานโกนจุกบวชนาคก็หาลาวแคนเล่นเสียหมดทุกแห่ง ราคาหางานหนึ่งแรงถึงสิบตำลึง สิบสองตำลึง การที่เป็นอย่างนี้ ทรงพระราชดำริเห็นว่าไม่สู้งามไม่สู้ควรที่การเล่น๑สอบวันแล้วปรากฏว่าคลาดเคลื่อน ในปีฉลู สัปตศก วันเดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ ตรงกับวันอังคารที่ ๗พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๘ ถ้าเป็นวันพฤหัสบดี จะตรงกับแรม ๖ ค่ำ๒ตรงกับวันศุกร์ที่ ๑๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๘406 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอย่างลาวจะมาเป็นพื้นเมืองไทย ลาวแคนเป็นข้าของไทยๆ ไม่เคยเป็นข้าลาว จะเอาอย่างลาวมาเป็นพื้นเมืองไทยไม่สมควร ตั้งแต่พากันเล่นลาวแคนมาอย่างเดียวก็กว่าสิบปีมาแล้ว จนการตกเป็นพื้นเมือง แลสังเกตดูการเล่นลาวแคนชุกชุมที่ไหน ฝนก็ตกน้อยร่วงโรยไป ถึงปีนี้ข้าวในนารอดตัวก็เพราะน้ำป่ามาช่วยเมืองที่เล่นลาวแคนมาก เมื่อฤดูฝนๆ ก็น้อยทำนาก็เสียไม่งอกงาม ทำขึ้นได้บ้างเมื่อปลายฝน น้ำป่ากระโชกมาก็เสียหมด เพราะฉะนั้นทรงพระราชวิตกอยู่ โปรดให้ขออ้อนวอนแก่ท่านทั้งหลายทั้งปวง ที่คิดถึงพระเดชพระคุณจริงๆ ให้งดการเล่นลาวแคนเสีย อย่าหามาดูแลฟังแลอย่าให้เล่นเองเลย ลองดูสักปีหนึ่งสองปี การเล่นต่างๆ อย่างเก่าของไทย คือละครฟ้อนรำปี่พาทย์มโหรีเสภาครึ่งท่อนปรบไก่ สักรวา เพลงไก่ป่าเกี่ยวข้าวแลอะไรๆ ที่เคยเล่นมาแต่ก่อนเอามาเล่นเอามากู้ขึ้นบ้างอย่าให้สูญ เล่นลาวแคนขอให้งดเสียเลิกเสียสักปีหนึ่งสองปีลองดู ฟ้าฝนจะงามไม่งามอย่างไรต่อไปข้างหน้าประกาศอันนี้ถ้ามิฟังยังขืนเล่นลาวแคนอยู่จะให้เรียกภาษีให้แรง ใครเล่นที่ไหนจะให้เรียกแต่เจ้าของที่แลผู้เล่น ถ้าลักเล่นจะต้องจับปรับให้เสียภาษีสองต่อสามต่อประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือน ๑๒ แรม ๑๔ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก๒๖๘. ประกาศว่าด้วยปฏิสังขรณ์วัดขุนแสน ๑
มีพระบรมราชโองการ ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ดำรัสสั่งให้ประกาศพระราชทานพระราชกุศล แก่ราษฎรชาวกรุงเก่าให้ทราบ ว่าพระมหาสถูปเจดีย์ ณ วัดขุนแสนเป็นของสูงใหญ่ อยู่ใกล้พระราชวังจันทร์เกษม ๒ เป็นที่ประทับ พระมหาสถูปเจดีย์นั้นชำรุดทรุดโทรมมานาน ทอดพระเนตรเนืองๆ ทรงรำคาญพระเนตร แลทรงเสียดายของใหญ่ของเก่า จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งพระยาราชสงคราม จ้างลูกจ้างปฏิสังขรณ์ขึ้นใหม่ ให้เขื่องใหญ่กว่าเก่า มั่นคงถาวรสืบไปในภายหน้า แลให้ปฏิสังขรณ์พระวิหารหลวงสำหรับพระเจดีย์ แลกำแพงล้อมแลขุดคูล้อมถมดินให้ดอนด้วย ค่าจ้างเท่าใดจะทรงบริจาคเป็นพระพุทธบูชา ภายหลังมีกรมการกรุงเก่ากราบทูลพระกรุณาว่า พระมหาสถูปเจดีย์พระองค์นี้ศักดิ์สิทธิ์ มีปาฏิหาริย์เห็นเป็นรัศมีแสงสว่างบางคราวมีผู้รู้เห็นหลายคน ราษฎรที่รู้เห็นเหตุอัศจรรย์นั้นนับถือมากอยู่ ได้ทรงสดับดังนี้ จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสว่า ถ้าราษฎรนับถือพระมหาสถูปเจดีย์วัดขุนแสนมาก ก็ทรงพระโสมนัยินดีด้วย โปรดพระราชทานช่องโอกาสแก่ราษฎรให้บำเพ็ญเป็นพระพุทธบูชา ช่วยในการพระราชกุศลปฏิสังขรณ์ พระมหาสถูปเจดีย์พระวิหารหลวงแลศาลากำแพงแก้วทั้งปวงในวัดขุนแสนนี้๑อยู่ที่จังหวัดพระนครศรีอยุธยา๒พระราชวังที่ประทับของวังหน้าในสมัยอยุธยา407 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ตามแต่ศรัทธาอุตสาหะเถิด ในวันอังคาร เดือนอ้าย ขึ้น ๓ ค่ำ ๑ แลวันพุธ เดือนอ้าย ขึ้น ๔ ค่ำปีฉลู สัปตศก นี้ จะเสด็จพระราชดำเนินมาเริ่มการก่อเป็นฤกษ์ แลจะโปรดให้มีละคอนข้างในเล่นเรื่องพระนารายณ์ปราบนนทยักษ์แลเรื่องพิราพ ในเวลาเย็นวันที่ ๑ ก่อน แลเล่นเรื่องพระอุณรุทในวันที่ ๒ เพื่อจะให้ราษฎรประชุมกัน ณ พระราชวังจันทร์เกษม อนุโมทนาพระราชกุศลนั้น แลให้ราษฎรที่มีศรัทธาอุตสาหะบริจาคช่วยในการพระราชกุศลนั้น คนละอัฐหนึ่งสองอัฐขึ้นไปจนเฟื้องสลึงบาทตำลึงขึ้นไป ตามได้ตามมีเถิด การนี้ไม่เกณฑ์บังคับบัญชาอะไรดอก ซึ่งให้ประกาศทั้งนี้เพื่อจะให้ราษฎรได้มีความยินดีได้รับส่วนพระราชกุศลเบี้ยเงินที่ราษฎรจะเข้าด้วยให้มาติดเทียนที่โรงละคอนพระราชวังจันทร์เกษม ณ วันอังคาร เดือนอ้าย ขึ้น ๓ ค่ำ แลวันพุธเดือนอ้าย ขึ้น ๔ ค่ำพร้อมกัน จะโปรดให้พระยาราชสงครามแม่กองแลผู้กำกับรับไว้จ่ายในการวัดขุนแสน เมื่อพระมหาสถูปเจดีย์แลพระอารามนั้นเสร็จแล้ว ท่านทั้งปวงที่ได้เข้าเงินช่วยก็จะได้เห็นได้นมัสการอยู่เนืองๆ จะได้เจริญกุศลสมบัติเป็นเนืองนิตย์ไปประกาศนี้แต่แก่ไทย จีน มอญ ลาว ที่นับถือพระพุทธศาสนา ไม่ว่าอะไรแก่แขกแลฝรั่งที่ถือศาสนาอื่น คนถือศาสนาอื่นอย่าหัวเราะเยาะเย้ย อย่าล่วงมาหึงหวงว่าอะไรไปเลย๒๖๙. ประกาศให้ภาษีตั้งอยู่กับด่านณ วันพฤหัสบดี เดือนอ้าย ขึ้น ๑๒ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก ๒
เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ฯ ว่าที่สมุหพระกลาโหม รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าราษฎรชาวกรุงเทพฯ แลคนหัวเมืองขึ้นลงไปมาเนืองๆ บางพวกว่ากล่าวติเตียนชาวด่านแลเจ้าภาษีว่าขานต่างๆ ให้ได้ความเป็นข่าวว่า ราษฎรมาถึงด่านขุนหมื่นชาวด่านเรียกเรือให้จอดตรวจดูสิ่งของต้องห้าม ครั้นไปถึงโรงภาษีเจ้าภาษีก็เรียกดูสิ่งของบรรดาที่ต้องตามพิกัดภาษี ถ้าแม้นเรือขึ้นลงพ้นด่านแลโรงภาษีไป ชาวด่านว่าราษฎรชาวเรือหนีด่านจับเอาตัวราษฎรมาบังคับให้ทำขวัญด่าน ราษฎรไม่ทำกักเรือแลเก็บเอาแจวเอาหางเสือไว้ ราษฎรต้องเสียค่าไถ่จึงไปได้ ลางทีชาวด่านกับราษฎรเกิดวิวาทชกตีกันก็มี ฝ่ายเจ้าภาษีนั้นถ้าเรือไม่แวะโรงภาษีก็แต่งคนไปเอาเรือราษฎรมาตรวจดูสิ่งของในลำเรือต้องตามภาษี พาลว่าราษฎรหนีภาษีปรับไหมเอาสิ่งของไว้จนสิ้น ก็บัดนี้ด่านกับโรงภาษีก็แยกย้ายกันตั้ง ราษฎรไปมาทางวันหนึ่งต้องจอดด่านจอดโรงภาษีถึงเก้าแห่งสิบแห่ง ถ้าแม้นราษฎรกับชาวด่านเจ้าภาษีมีความวิวาทไม่มีพยานแล้ว ยากที่จะชำระได้ความจริง จะไม่จัดการเสียให้เรียบร้อยก็เห็นเป็นที่ลำบากแก่ราษฎรทั้งหลายมากนัก ตั้งแต่นี้สืบไปให้บังคับเจ้าภาษีให้ยกโรงภาษีบรรดาตั้งเก็บเรียกอยู่๑ตรงกับวันอังคารที่ ๒๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๘๒ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๓๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๘408 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวณ แขวงหัวเมือง ให้มารวมตั้งติดอยู่กับด่านจงทุกแห่งทุกตำบล ราษฎรจอดด่านแล้วให้เจ้าภาษีมาตรวจดูสิ่งของที่ต้องตามภาษี ก็ให้เจ้าภาษีเก็บเรียกเอาแต่ราษฎรตามพิกัดท้องตรา เมื่อเจ้าภาษีมีความวิวาทราษฎรจะได้อ้างชาวด่านเป็นพยาน ถ้าชาวด่านจับสิ่งของต้องห้ามได้หรือชาวด่านจะวิวาทกับราษฎรจะได้อ้างเจ้าภาษีเป็นพยาน ห้ามไม่ให้เจ้าภาษีแยกย้ายตั้งอยู่ต่างหากจากด่านเหมือนแต่ก่อน เจ้าภาษีขืนไปตั้งโรงภาษีที่แห่งใดพ้นด่านไปหลายเส้นจนต้องราษฎรจะต้องแวะเป็นหลายแห่งไปนั้น จะมาร้องว่าราษฎรจะไม่จอดโรงภาษีนั้นไม่ได้ จะต้องให้เป็นพับอยู่แก่เจ้าภาษี เมื่อเจ้าภาษีกับด่านตั้งอยู่แห่งเดียวกันได้ดังนี้ เห็นว่าราษฎรจะได้ความสุขยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน พระบรมราชโองการดำรัสสั่งดังนี้นั้นให้มหาดไทย กลาโหม กรมท่า กรมพระสัสดี หมายบอกเจ้าภาษีบรรดาที่รับทำภาษีทั้งปวงตามกรมขึ้น แลมีตราบังคับไปถึงผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการให้ตรวจดูที่แห่งที่เป็นทางร่วมเรือเดิน ควรจะยกด่านมาตั้งที่โรงภาษีหรือจะยกโรงภาษีไปตั้งอยู่ที่ด่านอย่างไร ก็ให้เร่งจัดการเสียให้เสร็จในปีฉลู สัปตศก ถ้าถึงเดือน ๕ ขึ้นค่ำ ๑ ปีขาลอัฐศก ๑ ไปแล้ว ถึงชาวเรือที่จะต้องเสียภาษีไม่แวะโรงภาษีที่ไปเที่ยวตั้งเอาตามอำเภอใจ จะให้บังคับซึ่งไม่ติดต่ออยู่กับด่านนั้นมาให้ปรับไหมทำโทษให้ก็ทำตามไม่ได้ แลที่ๆ จะตั้งโรงภาษีเหนือด่านท้ายด่าน แลยกด่านไปตั้งติดกับโรงภาษีนั้นเป็นสวนที่บ้านของราษฎรมีเจ้าของ ให้ชาวด่านแลเจ้าภาษีไปว่าซื้อว่าเช่าตามราคาพอสมควร ถ้าราษฎรไม่ยอมขายไม่ยอมให้เช่าจะว่ากล่าวขัดขวางไปอย่างไร ให้ผู้สำเร็จราชการเมือง กรมการ กำนัน หาตัวราษฎรเจ้าของที่มาว่ากล่าวผ่อนปรน ให้ชาวด่านแลเจ้าภาษีได้ตั้งเรียกภาษีจงสมควรตามรับสั่งหมายประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือนอ้าย ขึ้น ๑๒ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก จุลศักราช ๑๒๒๗๒๗๐. ประกาศให้ใช้เบี้ยทองแดงซีกเสี้ยวณ วันพุธ เดือนอ้าย แรม ๑๐ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก ๒
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าราชการแลราษฎร ในกรุงแลหัวเมืองตลอดพระราชอาณาจักรให้รู้ทั่วกันว่า เบี้ยทองแดงทำใหม่ มีตราเหมือนเบี้ยอัฐเหมือนเบี้ยโสฬสอย่างใหญ่เรียกว่าซีก ใช้สองอันเป็นเฟื้อง อย่างเล็กเรียกว่าเสี้ยว ใช้สี่อันเป็นเฟื้อง ได้โปรดให้จ่ายใช้กัน ตั้งแต่ ณ วันพุธ เดือนอ้าย แรม ๑๐ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก ถ้าผู้ใดได้ไปจะมาขึ้นเอาเงินที่ท้องพระคลังมหาสมบัติ เจ้าพนักงานจะรับขึ้นให้ตามพิกัดอย่างว่านี้ ให้ชนทั้งปวงรับใช้สอยกันอย่าได้สงสัยเลยประกาศมา ณ วันพุธ เดือนอ้าย แรม ๑๐ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก เป็นวันที่ ๕๓๒๙ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๑ตรงกับวันศุกร์ที่ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๔๑๐๒ตรงกับวันพุธที่ ๑๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๘409 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๗๑. ประกาศพระราชบัญญัติลักษณะลักพาณ วันจันทร์ เดือนยี่ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ลูกขุนตระลาการโรงศาลแลราษฎรในกรุงหัวเมืองให้ทราบทั่วกันว่า เมื่อวันอาทิตย์ เดือนอ้าย แรม ๗ ค่ำ ๒ ปีฉลู สัปตศ๑๕กเสด็จออกหน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ มีหญิงสาวคนหนึ่ง ทำเรื่องราวฎีกามาทูลเกล้าฯ ถวาย ความในฎีกาดังนี้ ข้าพระพุทธเจ้า อำแดงเหมือน เป็นบุตร นายเกต อำแดงนุ่น อายุข้าพระพุทธเจ้าได้๒๑ ปี ตั้งบ้านเรือนอยู่บางม่วง แขวงเมืองนนทบุรี มีความทุกข์ร้อนขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาสถวายเรื่องราวให้ทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท พระราชอาญาเป็นล้นเกล้าฯ เดิมข้าพระพุทธเจ้ากับนายริดรักใคร่เป็นชู้กัน บิดามารดาข้าพระพุทธเจ้าหารู้ไม่ ครั้นอยู่มา ณเดือน ๔ ปีชวด ฉศ๑๔ก นายภูให้เถ้าแก่มาขอข้าพระพุทธเจ้าต่อบิดามารดาข้าพระพุทธเจ้าบิดามารดาก็ยอมจะให้ข้าพระพุทธเจ้าเป็นภรรยานายภู ข้าพระพุทธเจ้ารู้ความว่าบิดามารดาจะยกข้าพระพุทธเจ้าให้เป็นภรรยานายภู ข้าพระพุทธเจ้าไม่ยอม บิดามารดาโกรธด่าว่าทุบตีข้าพระพุทธเจ้าครั้น ณ เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ ๓ ปีชวด ฉศ๑๔ก เวลาพลบค่ำ บิดามารดาข้าพระพุทธเจ้าให้นายภูฉุดตัวข้าพระพุทธเจ้าไปที่บ้านเรือนนายภูๆ ให้ข้าพระพุทธเจ้าเข้าไปในห้องเรือน ข้าพระพุทธเจ้าไม่ไป ข้าพระพุทธเจ้าก็นั่งอยู่ที่ชานเรือนนายภูจนรุ่งขึ้นเวลาเช้า ชายหญิงชาวบ้านได้รู้เห็นเป็นอันมาก แล้วข้าพระพุทธเจ้าก็กลับมาบ้านเรือนบิดามารดาข้าพระพุทธเจ้า บิดามารดาก็ด่าว่าทุบตีข้าพระพุทธเจ้าอีก จะให้ข้าพระพุทธเจ้าเป็นภรรยานายภูให้จงได้ แล้วบิดามารดาข้าพระพุทธเจ้าให้นายภูฉุดตัวข้าพระพุทธเจ้าไปที่บ้านเรือนนายภูอีกครั้งหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าก็หาขึ้นไปบนเรือนนายภูไม่ แล้วข้าพระพุทธเจ้าก็กลับมาบ้านเรือนบิดามารดาข้าพระพุทธเจ้า บิดามารดาโกรธด่าว่าทุบตีข้าพระพุทธเจ้า แล้วว่าถ้าข้าพระพุทธเจ้าไม่ยอมเป็นภรรยานายภู จะเอาปืนยิงข้าพระพุทธเจ้าให้ตาย ข้าพระพุทธเจ้ากลัวก็หนีไปหานายริดชู้เดิมข้าพระพุทธเจ้าได้สองวันสามวัน บิดามารดาข้าพระพุทธเจ้าสั่งผู้มีชื่อให้บอกนายริด ให้เอาดอกไม้ธูปเทียนมาสมาบิดามารดาข้าพระพุทธเจ้านายริดก็ให้ผู้มีชื่อเถ้าแก่เอาดอกไม้ธูปเทียนมาสมาบิดามารดาข้าพระพุทธเจ้า บิดามารดาข้าพระพุทธเจ้าจึงพาเถ้าแก่เอาดอกไม้ธูปเทียนไปที่บ้านกำนัน ในเวลานั้นนายภูไปคอยอยู่ที่บ้านกำนัน นายภูจึงอายัติตัวเถ้าแก่ไว้แก่กำนัน ครั้น ณ เดือน ๗ ปีฉลู สัปตศ๑๕ก มีหมายหลวงสยามนนทเขตรขยันปลัด ไปเกาะข้าพระพุทธเจ้ากับนายริดกับบิดามารดานายริดมาที่ศาลากลางเมืองนนทบุรี หลวงปลัดแลกรมการถามข้าพระพุทธเจ้าๆ ให้การว่า ข้าพระพุทธเจ้าหาได้รักใคร่ยอมเป็นภรรยานายภูไม่ พระนนทบุรีแลกรมการเปรียบเทียบตัดสินว่า ถ้านายภูสาบานตัวได้ ว่าข้าพระพุทธเจ้าได้ยอมเป็นภรรยานายภู ให้นายริดแพ้ความนายภูๆ ไม่ยอมสาบาน แล้วกรมการ๑ตรงกับวันจันทร์ที่ ๑๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๘๒ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๑๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๘๓ตรงกับวันจันทร์ที่ ๑๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๘410 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเปรียบเทียบว่า ถ้าข้าพระพุทธเจ้าสาบานตัวได้ว่าไม่ได้ยอมเป็นภรรยานายภู ให้นายภูยอมแล้วความแก่กัน นายภูก็หายอมให้ข้าพระพุทธเจ้าสาบานไม่ ครั้นเดือน ๙ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีฉลู สัปตศ๑๕กนายภูกลับฟ้องกล่าวโทษนายริดกับบิดามารดานายริดกับผู้มีชื่อเถ้าแก่ ๒ คน มีความแจ้งอยู่ในฟ้องนายภูนั้นแล้ว พระนนทบุรีแลกรมการเกาะได้ตัวนายริดกับบิดามารดานายริดกับผู้มีชื่อเถ้าแก่ ๒คน มาแล้ว บังคับให้นายริดส่งตัวข้าพระพุทธเจ้า นายริดก็ส่งตัวข้าพระพุทธเจ้าให้ตระลาการนายริดกับบิดามารดานายริด แลผู้มีชื่อเถ้าแก่ ๒ คน ก็เป็นคู่สู้ความกับนายภู แต่ตัวข้าพระพุทธเจ้าได้ให้การไว้ต่อตระลาการเป็นความสัตย์ความจริง ข้าพระพุทธเจ้าหาได้เป็นภรรยานายภูไม่ แจ้งอยู่ในคำให้การนั้นแล้ว นายเปี่ยม พะทำมะรง คุมตัวข้าพระพุทธเจ้ากักขังไว้ที่ตะราง แล้วมารดาข้าพระพุทธเจ้าก็มาว่าขู่เข็ญจะให้ข้าพระพุทธเจ้ายอมเป็นภรรยานายภูให้จงได้ ข้าพระพุทธเจ้าไม่ยอม ข้าพระพุทธเจ้าเตือนตระลาการให้ชำระความต่อไปก็ไม่ชำระให้นายเปี่ยม พะทำมะรงก็คุมตัวข้าพระพุทธเจ้ากักขังไว้แกล้งใช้การงานต่างๆ เหลือทนได้ความทุกข์ร้อนนัก ข้าพระพุทธเจ้าจึงได้หนีมาทำฎีกาทูลเกล้าฯ ถวาย พระราชอาญาเป็นล้นเกล้าฯ ข้าพระพุทธเจ้าไม่ยอมเป็นภรรยานายภู ข้าพระพุทธเจ้าสมัครเป็นภรรยานายริดชู้เดิมของข้าพระพุทธเจ้าต่อไป ขอพระบารมีปกเกล้าฯ เป็นที่พึ่ง ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ขอเดชะฎีกานี้ทรงแล้ว จึงทรงพระราชหัตถเลขาสลักหลังฎีกาลง ถ้าความเรื่องที่กล่าวในฎีกานี้ไม่ผิดไกลจากการที่เป็นจริงนัก ให้จมื่นราชามาตย์กับนายรอดมอญมหาดเล็ก ขึ้นไปจัดการตัดสินให้หญิงผู้ร้องฎีกาตกเป็นภรรยาชายชู้เดิมตามสมัคร เพราะหญิงนั้นก็อายุก็มากถึง ๒๐ ปีเศษแล้วควรจะเลือกหาผัวตามชอบใจได้ แต่ให้ชายชู้เดิมเสียเบี้ยละเมิด ให้บิดามารดาหญิงชั่งหนึ่ง ใช้ชายผู้ที่ได้หญิงนั้นด้วย บิดามารดายอมยกให้สิบตำลึง รวมเป็นเงินสามสิบตำลึง ค่าฤชาธรรมเนียมให้ชายชู้เดิมเสียแทนบิดามารดาหญิง แลชายที่ว่าเป็นเจ้าของหญิงนั้นด้วย ให้ความเป็นเลิกแล้วแก่กันทั้งเรื่อง แต่ถ้าความแปลกจะมีนอกจากที่ว่าในฎีกานี้ จะต้องตัดสินตามสัก ๒ อย่าง คือกิริยาที่บิดามารดายอมยกให้บุตรหญิงของตัวไปแก่ชายนั้นกระมัง จึงต้องยอมให้เขาฉุด ก็ถ้าการเป็นดังนี้ ให้ตัดสินว่าบิดามารดาไม่ได้เป็นเจ้าของบุตรชายบุตรหญิง ดังหนึ่งคนเป็นเจ้าของโคกระบือช้างม้า จะตั้งราคาขายตามชอบใจได้หรือ ดังนายเงินเป็นเจ้าของทาสที่มีค่าตัวจนจะขายทาสนั้นตามค่าตัวเดิมได้ เมื่อบิดามารดาจนจะขายบุตร ต่อบุตรยอมให้ขายจึงขายได้ ถ้าไม่ยอมให้ขายก็ขายไม่ได้ หรือยอมให้ขายถ้าบุตรยอมรับหนี้ค่าตัวเพียงเท่าไรก็ขายได้แต่เพียงเท่านั้น กฎหมายเก่าอย่างไรผิดไปจากอย่างนี้อย่าเอา เพราะฉะนั้นในความเรื่องนี้ ถ้าบิดามารดาเอาชื่อหญิงนั้นไปขายให้แก่ชายที่มาฉุดเท่าไร ก็ให้บิดามารดาใช้เงินเขาเอง อย่าให้ชายผู้เดิมแลตัวหญิงต้องใช้เพราะเห็นชัดว่าตัวหญิงไม่ยอมให้ขาย แลหญิงนั้นเมื่อหนีบิดามารดาตามชายชู้ไป ถ้าเอาเงินทองสิ่งของของบิดามารดาติดตัวไปด้วย ถ้าบิดามารดาไม่ยอมให้ก็เร่งคืนให้เว้นไว้แต่ผ้านุ่งห่มแลเบี้ยเงินหรือสิ่งของราคาสักสามตำลึง ให้บิดามารดาลดให้หญิง เพื่อจะเป็นเสบียงเลี้ยงตัวอยู่สักเดือนหนึ่งสองเดือน กว่าจะมีที่ทำมาหากินกับชายที่ตัวหญิงนั้นยอมเป็นเมียเขา ความวิวาทอายัติแลฟ้องเถ้าแก่ให้เลิกเสียให้หมด ตามลัทธิผู้ชายในบ้านในเมืองทุกวันนี้ พอใจถือว่าหญิงคนใดชายได้พาเข้าไปในที่ลับจับต้องถึงตัวแล้ว ก็พอใจถือตัวว่าเป็นเจ้าผัว ความก็ว่าอย่างนั้น ผู้ตัดสินก็ว่าอย่างนั้น แล้วตัดสินให้ผัวเป็นเจ้าของ แลให้เมียเป็นดังสัตว์เดียรัจฉาน เพราะลัทธิอย่างนั้นแล411 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔จึงได้ตัดสินในเวลาหนึ่ง ให้เลิกกฎหมายเก่าว่าหญิงหย่าชายหย่าได้นั้นให้ยก กฎหมายนั้นต้องยุติธรรมอยู่ให้เอาเป็นประมาณ ความเรื่องนี้ที่เปรียบเทียบพิจารณาว่าเป็นเมียว่าไม่ได้เป็นเมียให้ยกเสีย เอาแต่ตามใจหญิงที่สมัครไม่สมัครเป็นประมาณ หญิงใดมีชายมาขอบิดามารดายกให้ตัวยอมไปอยู่ด้วยกัน มีผู้รู้เห็นด้วยกันมากกว่าสองคนเป็นผัวเมียกัน ร่วมสุขทุกข์ทุนรอนเดียวกันอยู่นานหลายวันหลายเดือนประจักษ์แจ้งแก่คนรอบบ้านรอบเมือง ไม่มีใครขัดใครเถียง จึงควรตัดสินว่าเป็นผัวเมียกัน ในความเรื่องนี้จะให้เป็นถึงอย่างนั้นจะไม่ได้ จึงต้องให้เป็นไปตามใจหญิงสมัครความคล้ายกับเรื่องนี้แต่ก่อนก็เคยตัดสินมา แต่ก่อนมีผู้มีชื่อพาบุตรหญิงไปขายไว้แก่พระยาสิงหราชฤทธิไกร ผู้บิดาหลวงเสนาภักดี แต่หญิงนั้นยังเป็นเด็ก ครั้นหญิงนั้นเจริญเป็นสาว หลวงเสนาภักดีสมคบเป็นภรรยา ครั้นภายหลังบิดามารดาของหญิงมายุยงหญิงให้ถอนตัวจากหลวงเสนาภักดี ไม่ยอมเป็นภรรยา จะสมัครคืนไปกับบิดามารดา หลวงเสนาภักดีก็ยอมปล่อย บิดามารดาจึงเอาเงินค่าตัวมาส่งหลวงเสนาภักดีแล้วรับตัวหญิงไปไว้ ไม่ช้าก็ไปบอกขายให้ผู้อื่นยอมยกหญิงนั้นให้เป็นภรรยาผู้อื่น หญิงนั้นไม่สมัครมาร้องทุกข์ จะขอกลับคืนมาเป็นภรรยาหลวงเสนาภักดีหลวงเสนาภักดีก็ยอมใช้เงินแรงกว่าค่าตัวเดิม แต่ยังน้อยกว่าจำนวนเงินที่บิดามารดาขืนใจบุตรไปขายให้ผู้อื่น ความเรื่องนี้ก็ได้โปรดตัดสินให้ตามใจหญิงแลหลวงเสนาภักดี ไม่ยอมให้ตามใจบิดามารดาแลชายซึ่งจะเข้ามาเป็นเจ้าของใหม่ ความ ๒ เรื่องนี้โปรดตัดสินให้ตามหญิงแลชายที่รักใคร่กันไม่ตามใจบิดามารดา ชะรอยคนบางจำพวกที่มีคดีของตัว ที่ตัวสำคัญว่าคล้ายกับเรื่อง ๒ เรื่องนี้แต่ได้ถูกตัดสินไปอย่างอื่นแต่ก่อนแล้ว จะว่าจะบ่นหรือจะคิดว่าทรงตัดสินความต่างๆ ครั้งก่อนก็ไม่เหมือนกัน การนั้นทรงพระราชดำริทราบแล้วว่าจะมีผู้ว่าอย่างนั้นจะคิดอย่างนั้น ขอให้ผู้สังเกตคดีถ้อยความพิจารณาดูให้ละเอียดซึ่งทรงตัดสินต่างๆ ไปนั้น ตามบรรดาศักดิ์ชาติตระกูลของหญิงแลชาย แลเกี่ยวข้องในที่สูงที่ต่ำมีที่กำหนดผิดกันอยู่ จึงทรงตัดสินยักเยื้องไป ชักเรื่องเทียบให้เห็นว่า แต่ก่อนนี้ไปนายไทยมหาดเล็ก ซึ่งแต่ก่อนเป็นนายรองชิด บัดนี้เป็นขุนนครเขตรเกษมศรีรองปลัดกรมกองตระเวนขวา แต่งเถ้าแก่ไปขอทรัพย์บุตรพระยาเทพอรชุนเป็นภรรยา ได้ปลูกหอปลูกเรือนอยู่ด้วยกัน แล้วได้ให้ท้าวสมศักดินกพาทรัพย์เข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทข้างใน ได้พระราชทานเงินตราให้ทรัพย์เมื่อเวลาเข้าไปเฝ้าบ้าง ครั้นภายหลังทรัพย์กับนายรองชิดโกรธขึ้งขุ่นเคืองกัน นายรองชิดมาอยู่บ้านเดิมไปมาหาสู่ทรัพย์แต่ห่างๆ ภายหลังทรัพย์มีชู้กับพันสรสิทธิ์ปั่นในกรมพระตำรวจ แลเมื่อพระยาเทพอรชุนไม่ได้อยู่บ้าน ไปราชการมณฑลนครศรีธรรมราชนายรองชิดไปหาทรัพย์จับได้พันสรสิทธิ์ปั่นชายชู้ในที่นอนเถียงไม่ได้ นายรองชิดเห็นว่าทรัพย์เคยได้เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ทรงรู้จักอยู่ จึงนำความนั้นกราบทูลพระกรุณา จึงมีพระบรมราชโองการให้ลูกขุนปรับชายชู้ตามศักดินานายรองชิดเสร็จแล้ว หญิงสมัครจะไปอยู่กับชายชู้ๆก็สมัครจะรับไปเพราะได้เสียเบี้ยปรับมากแล้ว มีพระบรมราชโองการดำรัสว่า ทรัพย์เป็นบุตรขุนนางมีบรรดาศักดิ์ ไม่เป็นหญิงบุตรบิดามารดาสามัญเสมอราษฎร จะโปรดให้เป็นไปตามใจทรัพย์แลชายชู้ของทรัพย์ไม่ได้ พระยาเทพอรชุนบิดาของทรัพย์ก็ไปราชการอยู่ไกล ภายหลังเกิดความเรื่องนี้ขึ้น พระยาเทพอรชุนจะว่าอย่างไรก็ยังไม่ทราบ จึงโปรดให้หาตัวนายพิศาลหุ้มแพรในพระบวรราชวัง แลบุตรพระยาเทพอรชุนที่เป็นมหาดเล็กหลายนายมาแล้ว มีพระบรมราชโองการดำรัสถามว่า ทรัพย์บุตรพระยาเทพอรชุนนอกใจ นายรองชิดผู้ผัวยอมให้พันสรสิทธิ์ทำชู้จนนาย412 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรองชิดผู้ผัวจับได้ บัดนี้ชายชู้ก็เสียเบี้ยปรับเสร็จแล้ว ตัวทรัพย์จะสมัครไปอยู่กับชายชู้ ญาติพี่น้องจะยอมให้หรือไม่ คาดเห็นว่า พระยาเทพอรชุนจะยอมยกให้ชายชู้หรือไม่ บุตรพระยาเทพอรชุนทุกนายกราบทูลพระกรุณาว่าไม่ยอม คาดใจพระยาเทพอรชุนว่าเห็นจะไม่ยอมให้ไปกับชายชู้จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้มอบตัวทรัพย์ให้นายพิศาลพี่ชายของทรัพย์รับตัวทรัพย์ไปจำไว้คอยท่าพระยาเทพอรชุน การต่อไปข้างหน้าสุดแต่พระยาเทพอรชุนผู้บิดาอนึ่ง กฎหมายเก่าว่าผัวเมียหย่าร้างกันแยกย้ายกันไป บุตรชายให้ได้แก่มารดาบุตรหญิงให้ได้แก่บิดา กฎหมายบทนี้มีพระบรมราชโองการดำรัสว่า ให้ใช้ได้แต่ในบุตรของบิดามารดาที่เป็นศักดิ์ต่ำ ก็ถ้าว่าบุตรของบิดามารดาที่เป็นศักดิ์สูง ศักดินากว่า ๔๐๐ ขึ้นไปให้ตามใจบิดา ถ้าบิดาไม่รับเลี้ยงขับไล่บุตรเสียด้วย บุตรจึงตกเป็นของมารดา ถ้าบิดารักชาติตระกูลยศศักดิ์อยู่ไม่ยอมให้ไปกับมารดา บุตรก็ต้องเป็นของบิดาหมด ด้วยนัยนี้ถ้าในบางทีบางคราวหญิงที่มีศักดิ์สูงจะไปได้ผัวไพร่มีบุตรเกิดด้วยกัน บุตรนั้นก็ต้องเป็นของมารดา หรือของตาแลญาติข้างมารดาหมดตามบรรดาศักดิ์ เมื่อตัดสินดังนี้ จะว่าเข้าข้างผู้ดีข่มขี่ไพร่เกินไปก็ตาม แต่เห็นว่าผู้ดีมีบรรดาศักดิ์เป็นอันมากจะเห็นชอบด้วย ถ้าจะไม่ตัดสินอย่างนั้นจะว่าไปตามกฎหมายเก่าก็จะเป็นที่เสียใจ แก่ผู้มีบรรดาศักดิ์มากนัก ชักเรื่องว่ามาทั้งนี้จะให้เห็นหลักความที่ทรงพระราชดำริแล้วตัดสิน อย่างความบางเรื่องคล้ายๆ กับความที่ร้องฎีกา ๒ เรื่องนี้ คือผู้หญิงสมัครจะไปอยู่กับผู้ชายๆ ก็สมัครจะรับแต่ญาติพี่น้องของหญิงเป็นผู้มีบรรดาศักดิ์สูงเขาไม่ยอมเลย ก็ในความเรื่องนั้นตามรูปความ ก็ควรจะทรงตัดสินให้ตามใจหญิงสมัคร เหมือนกับความฎีกา ๒ เรื่องนี้ ท่านทั้งหลายเป็นอันมากที่ไม่ได้มาพิจารณาการให้ละเอียด ก็ดูเหมือนจะเห็นไปอย่างนั้นด้วย แต่เมื่อพิเคราะห์ให้ละเอียดไประลึกดูการแต่หลังมา เห็นว่าหญิงในตระกูลนั้นไม่เคยตกไปเป็นภรรยาผัวที่ต่ำศักดิ์เสมอกับชายที่หญิงนั้นรักนั้นเลย ชายคนนั้นมักใหญ่ใฝ่สูงเอื้อมเข้าไปสมคบกับหญิงในตระกูลสูงเช่นนั้นเป็นที่แปลกใจคนในตระกูลนั้นทั้งสิ้น ถ้าจะตัดสินให้ตามใจหญิงแล้ว คนในตระกูลนั้นทั้งสิ้น เขาคงคิดว่าผู้ครองแผ่นดินลดศักดิ์ตระกูลเขาให้ต่ำไป ตัวอย่างจะเป็นที่ให้เขาเสียใจไม่รู้หาย ถึงจะบังคับชายให้เสียเบี้ยละเมิดให้แก่เขาตามกฎหมายอย่าว่าเลย ถึงจะเสียให้เขาสัก ๑๐๐ ชั่งเป็นเบี้ยปรับ เขาก็ลั่นวาจาว่าไม่ยอมยินดีรับเป็นอันขาดทีเดียว อนึ่ง ถ้าจะตัดสินให้ชายหญิงคู่นั้นได้อยู่ด้วยกันตามสมัครรักใคร่กันแล้ว ผู้ตัดสินก็ดูเป็นโง่งมนัก ไม่รู้เท่ารู้ทันคนเสียคมเสียคาย ถูกหลอกถูกลวงกล้ำกรายเข้ามาในพระราชวัง โทษเสมอขบถแต่แผ่นดินเก่ามาจนแผ่นดินใหม่ ก็จะเป็นอันไม่รู้เท่าอ้ายขบถอีขบถเสียการที่ปรากฏว่าไม่รู้เท่านั้นจะเป็นที่จะให้คนลามๆ ต่างๆ เดินทางนั้นมาลูยลายพระราชฐานต่อไปในภายหน้า จึงประกาศมาขอให้ผู้มีปัญญาตริตรองดูแต่ความสามัญในโรงศาลในกรุงแลหัวเมืองทั้งปวง ให้ตุลาการพิจารณาสังเกตตระกูลหญิงตระกูลชาย แลเปรียบเทียบให้คล้ายกับกระแสพระราชดำริก็ซึ่งถือลัทธิว่าชายถูกต้องหญิงแล้วก็ชื่อว่าเป็นเมียนั้นใช้ไม่ได้ ให้บังคับตามใจสมัครในตระกูลหญิงที่ต่ำ แลตามใจบิดามารดาพี่น้องหญิงในตระกูลที่สูงศักดิ์ตามบังคับนี้เถิดวิสัยตระกูลต่ำมีแต่คิดจะหาเงินหาทอง ย่อมข่มขืนบุตรหลานของตัวแล้วเอาไปขายไปให้ให้ไปต้องทนยากอยู่ในที่ที่ตัวจะได้เงินได้ทองมาก แต่บุตรไม่ควรที่จะต้องยากเพราะบิดามารดาจึงต้องตัดสินให้ตามใจบุตรสมัคร ประการหนึ่งหญิงก็ไม่ควรจะสึกหรอมากไปหลายแห่ง ใน413 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ตระกูลต่ำ ถ้าตัดสินให้เป็นของบิดามารดาแล้ว ก็จะทำให้สึกหรอมากไป ดังเช่นเป็นในความฎีกา๒ เรื่องนี้ ก็ในตระกูลสูงโดยว่าหญิงพลัดไปสึกหรอในสถานที่ต่ำ เป็นที่อับอายขายหน้าแก่ญาติพี่น้องก็เมื่อคืนมาให้ญาติพี่น้อง ถึงไปต้องสึกหรอเป็นสองซ้ำสามซ้ำ ญาติพี่น้องทั้งปวงคงจะไม่ยอมให้ไปสึกหรอในตระกูลต่ำ โดยจะต้องสึกหรอเขาคงจะให้ไปสึกหรอในที่มีศักดิ์สูงเป็นที่ยำเยงกลัวของคนเป็นอันมาก คนทั้งปวงเกรงใจไม่ออกปากพูดถึงความเรื่องนั้นได้ ก็เป็นอันแก้อายให้หายไปโดยลำดับ เพราะจะทำคนทั้งหลายให้ลืมความนั้นเสียประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือนยี่ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีฉลู สัปตศ๑๔ก ศักราช ๑๒๒๗ หรือเป็นวันที่ ๕๓๓๒ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๗๒. ประกาศพิกัดภาษีน้ำมันมะพร้าวณ วันอังคาร เดือนยี่ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่เจ้าภาษีนายอากร แลราษฎรผู้ต้มน้ำมันมะพร้าวในกรุงเทพฯ แลหัวเมืองให้รู้ทั่วกันว่าพระยาราชพงศานุรักษ์ ผู้ว่าราชการเมืองสมุทรสงครามกรมการมีใบบอกมาวางเวรกรมท่า ว่ามีจีนราษฎรเข้าชื่อกัน ๖๖ คนร้องกล่าวโทษเจ้าภาษีน้ำมันมะพร้าวว่า เก็บภาษีผิดพิกัดท้องตรา เจ้าจำนวนกรมพระคลังมหาสมบัตินำข้อความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท จึงโปรดเกล้าฯให้มีตระลาการชำระได้ความจริงสมดังคำร้องจีนมีชื่อ ให้ลูกขุนศาลหลวงปรึกษาทำโทษปรับไหมเจ้าภาษีหลงจู๊เสมียนจีนเตงเสร็จแล้ว ตั้งแต่นี้สืบไปให้เจ้าภาษีน้ำมันมะพร้าว ทำตามข้อพิกัดให้ถูกต้องตามพิกัดท้องตราทุกประการข้อ ๑. ว่า ให้ขุนเตลาธิกรณ์เรียกภาษีแต่ราษฎรมีชื่อผู้ต้มน้ำมันมะพร้าว ๑๐ ยิบหนึ่ง ๒ถ้าราษฎรเสียภาษี ๑๐ ยิบหนึ่งให้เจ้าภาษีแล้ว ให้เจ้าภาษีทำตั๋วฎีกาให้แก่ราษฎรทุกรายให้ราษฎรซื้อขายน้ำมันมะพร้าวได้โดยสะดวกข้อ ๒. ว่า ถ้าราษฎรมีชื่อจะต้มน้ำมันมะพร้าว จำหน่ายใช้สอยแลกเปลี่ยน ให้มารับตั๋วต่อเจ้าภาษีไปตั้งต้มน้ำมัน ถ้าต้มน้ำมันได้มากน้อยเท่าใดให้มาบอกแก่เจ้าภาษีๆ จะได้เรียกภาษีตามน้ำมันมากแลน้อย น้ำมันที่เรียกภาษีแล้วนั้น เจ้าของจะขายให้แก่เจ้าภาษีก็ได้ จะขายให้ผู้ใดผู้หนึ่งราคาถูกราคาแพงก็ได้ แต่ผลมะพร้าวนั้นราษฎรเจ้าของกับลูกค้าจะซื้อขายกันราคาถูกแพงเท่าใดไม่ห้าม๑ตรงกับวันอังคารที่ ๑๙ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๘๒คือ “สิบหยิบหนึ่ง”414 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวข้อหนึ่งว่า ห้ามอย่าให้ราษฎรที่ไม่ได้มารับตั๋วต่อเจ้าภาษีนั้นลักต้มน้ำมันมะพร้าว ซื้อขายใช้สอยแลกเปลี่ยนเป็นอันขาด ถ้าลักต้มน้ำมันมะพร้าวมีผู้รับสินบนจับได้จะปรับไหมใช้เงินภาษีสามวันเป็นเงิน ๖ ชั่ง ๕ ตำลึง ให้เป็นสินบนแก่ผู้นำจับเงิน ๑๕ ตำลึงข้อหนึ่งว่า แต่ก่อนเมื่อยังไม่ได้ตั้งภาษีน้ำมันมะพร้าวนั้น ราษฎรมีชื่อต้มน้ำมันมะพร้าวจำหน่าย ซื้อน้ำมันมะพร้าวไว้จำหน่าย น้ำมันจำหน่ายไม่หมดเหลืออยู่มากน้อยเท่าใด ถ้าถึงกำหนดวันเจ้าภาษีเขาเรียกภาษีแล้ว ให้ราษฎรมาบอกเจ้าภาษีน้ำมันมะพร้าวเสียก่อน จึงจำหน่ายได้ ถ้าไม่มาบอกเจ้าภาษีเอาน้ำมันไปจำหน่ายแก่ผู้ใดผู้หนึ่งก็ดี มีผู้รับสินบนจับได้จะปรับไหมเหมือนอย่างผู้ลักต้มน้ำมันขายข้อหนึ่งว่า ถ้าราษฎรมีชื่อ ที่มารับทำหนังสือสัญญาต่อเจ้าภาษีไปตั้งต้มน้ำมันนั้น ต้มน้ำมันไว้แล้วมาบอกเจ้าภาษี ให้เจ้าภาษีไปเรียกภาษีในวันนั้น ถ้าเจ้าภาษีมีธุระจะไปไม่ได้ในวันนั้นก็ให้เจ้าภาษีทำหนังสือผัดให้ราษฎรผู้ต้มน้ำมัน มีกำหนดว่าในสองสามวันให้เป็นแน่นอน ให้ราษฎรผู้ต้มน้ำมันทำตั๋วลงชื่อลงวันแลเวลานั้น ได้มาบอกเจ้าภาษีแล้วให้รับหนังสือผัดของเจ้าภาษีไปไว้ ถ้าเจ้าภาษีนิ่งเสีย หรือบิดพลิ้วไปไม่ไปตามนัดก็ดี ผัดเกินสองวันก็ดี สามวันก็ดีไม่ทำหนังสือผัดให้แก่ราษฎรก็ดี ไม่รับตั๋วที่ราษฎรทำมาให้ไว้นั้นก็ดี ทำให้น้ำมันของราษฎรค้างเนิ่นช้าจะจำหน่ายก็ไม่ได้ ให้ราษฎรมาร้องต่อเจ้าพนักงานกรมพระคลังมหาสมบัติให้เอาใบผัดแลตั๋วยื่นที่เจ้าภาษีไม่รับนั้นมาเป็นสำคัญด้วย จะได้ทำโทษเจ้าภาษีตามโทษานุโทษข้อหนึ่งว่า น้ำมันที่บรรทุกเรือเข้ามาแต่ต่างประเทศก็ได้เสียภาษีร้อยชักสามแล้ว ห้ามไม่ให้ขุนเตลาธิกรณ์เรียกภาษีเป็นสองซ้ำได้ข้อหนึ่งว่า ถ้ามีผู้รับสินบนนำจับผู้ลักลอบต้มน้ำมันมะพร้าว ในแขวงเมืองนั้นๆ ให้ขุนเตลาธิกรณ์แลหลงจู๊เสมียนคนใช้ไปขอกรมการกำนันต่อผู้ว่าราชการเมืองกำกับไปจับให้ทุกคราวถ้าจับได้ตัวผู้ลักลอบต้มน้ำมันมะพร้าวมาแล้ว ให้ผู้ว่าราชการเมืองกรมการแลเจ้าภาษีตัดสินตามพิกัดท้องตรา ถ้าตัดสินไม่ตกลงให้บอกส่งมาตามกระทรวง เจ้ากระทรวงจะได้ส่งให้เจ้าจำนวนชำระตัดสินให้แล้วแก่กันข้อหนึ่งว่า ถ้าขุนเตลาธิกรณ์เสมียนคนใช้ แลผู้รับช่วงจำหน่ายน้ำมันมะพร้าวในแขวงเมืองนั้นๆ ไปจับผู้ลักลอบต้มน้ำมันมะพร้าวแต่ลำพังพวกเจ้าภาษี ไม่ได้ขอกรมการกำนันต่อผู้ว่าราชการเมืองกำกับไปด้วย แลมีผู้มาร้องฟ้องพิจารณาเป็นสัตย์จะปรับไหมมีโทษแก่เจ้าภาษีเหมือนโทษผู้ลักลอบต้มน้ำมันมะพร้าวเหมือนกัน ห้ามอย่าให้ราษฎรทำน้ำตาลมะพร้าวใหญ่ให้ผลมะพร้าวน้อยไปเป็นอันขาด ให้เจ้าภาษีแลราษฎรทำตามพิกัดท้องตรา แลคำประกาศนี้เถิดประกาศมา ณ วันอังคาร เดือนยี่ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก๑๕ศักราช ๑๒๒๗ เป็นวันที่๕๓๓๓ ในรัชกาลปัตยุบันนี้415 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๗๓. ประกาศพระราชพิธีโสกันต์สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ณ วันพฤหัสบดี เดือนยี่ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก ๑
ประกาศเล่าด้วยธรรมเนียมลงสรงโสกันต์ที่เป็นพิธีสำหรับราชตระกูลในแผ่นดินสยามสืบมาสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้า สมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าทั้งชายทั้งหญิงคือท่านที่มีพระบิดาพระมารดาเป็นราชตระกูลทั้งสองฝ่าย แต่จะว่าให้ละเอียดถ้าการเป็นตั้งพระวงศ์ใหม่ พระเจ้าพี่ยา พระเจ้าน้องยา พระเจ้าพี่นาง พระเจ้าน้องนาง ที่ร่วมพระชนกชนนีกับสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ ก็เป็นสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอสมเด็จพระพี่นางเธอ สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอทั้งสิ้น แต่ที่ต่างพระมารดาต่อโปรดให้เป็นจึงเป็นได้พระเจ้าลูกเธอที่ประสูติแต่พระอัครมเหสีพระราชชายาที่ติดมาแต่เดิมก็ดี ตั้งใหม่ก็ดี เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าทั้งชายทั้งหญิง พระเจ้าลูกเธอที่เจ้าจอมเป็นมารดาเป็นแต่พระสนมไม่เป็นเจ้าฟ้า ก็เป็นแต่พระองค์เจ้า ถ้าเจ้าจอมเป็นเชื้อพระวงศ์ห่างๆ ก็ดี เป็นบุตรเจ้าแผ่นดินเมืองน้อยรอบคอบก็ดี หรือเป็นบุตรเสนาบดีมีความชอบก็ดี ถ้าโปรดให้เป็นเจ้าฟ้าก็เป็นได้พระเจ้าหลานเธอนั้นคือพระโอรสพระธิดาในพระบวรราชวัง ถ้าพระมารดาโปรดให้เป็นเจ้าบุตรีก็เป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอเจ้าฟ้าหญิง สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าหญิง เมื่อได้พระสวามีเป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ก็ดี เป็นกรมพระราชวังก็ดี เป็นเจ้าต่างกรมไม่มีกรมเจ้าฟ้าหรือพระองค์เจ้าก็ดี ถ้ามีบุตรบุตรีบังเกิดก็เป็นเจ้าฟ้าตามพระมารดาแต่ศักดินาต่ำ เสมอพระองค์เจ้าที่เป็นพระเจ้าหลานเธอ ดังสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ มีศักดินาเสมอเพียงพระองค์เจ้าที่เป็นพระเจ้าลูกเธอเมื่อแผ่นดินสืบๆ มา พระราชโอรสพระราชธิดาของสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ แลกรมพระราชวังที่ประสูติแต่พระมารดาเป็นเจ้าฟ้าก็ดี เป็นพระองค์เจ้าก็ดี คงเป็นเจ้าฟ้า ถ้ามารดาเป็นแต่หม่อมเจ้าแลราชนิกูลแลธิดาเมืองน้อยรอบคอบก็คงเป็นแต่พระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้า ต่อพระเจ้าแผ่นดินใหญ่โปรดให้เป็นเจ้าฟ้าจึงเป็นได้ในกรมพระราชวังหลัง บุตรบุตรีประสูติแต่อัครชายามียศเป็นเจ้าก็เป็นได้เพียงพระองค์เจ้าต่อมารดาเป็นเจ้าฟ้าจึงเป็นเจ้าฟ้าตามพระมารดา บุตรบุตรีกรมพระราชวังหลัง ที่เกิดแต่พระสนมก็คงเป็นหม่อมเจ้าเหมือนกับบุตรบุตรีของพระองค์เจ้าชายทั้งปวง ที่ตั้งกรมแล้วแลยังไม่มีกรมหม่อมเจ้าทั้งปวงที่ได้ราชการฝ่ายหน้าฝ่ายใน โปรดเลื่อนให้เป็นพระองค์เจ้าโดยความชอบก็เป็นได้การกำหนดที่ว่ามานี้ตามแบบแผนซึ่งมีสืบมาแต่โบราณหลายชั่วแผ่นดินแต่ครั้งกรุงเก่ามา๑ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๘416 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อครั้งแผ่นดินกรุงธนบุรี แรกตั้งแผ่นดินบางกอกก่อนพระวงศ์นี้ มีพระเจ้าลูกเธอชายเป็นเจ้าฟ้า ๓ พระองค์ พระองค์หนึ่งเกิดแต่พระอัครชายาเดิม อีกพระองค์หนึ่งเกิดแต่มารดาที่เป็นพระญาติพระวงศ์ของพระเจ้าแผ่นดินในเวลานั้น อีกพระองค์หนึ่งเกิดแต่มารดาที่เป็นบุตรีของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เมื่อตั้งพระวงศ์ใหม่ขึ้น สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ๒ พระองค์ก็เป็นเจ้าฟ้า สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์ใหญ่มีพระบุตร ๓ บุตรี ๑ แต่พระบิดาสิ้นชีพเสียนานแล้ว สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์น้อยมีพระบุตร ๓ บุตรี ๒ พระบิดาก็สิ้นชีพเสียนานแล้วเหมือนกัน ก็ทั้ง ๙ พระองค์นั้นพระเจ้าอยู่หัวโปรดให้เป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าทั้งสิ้น ภายหลังมาพระบุตรของสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์ใหญ่นั้น โปรดให้เป็นกรมพระราชวังหลังเป็นลำดับสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอที่โปรดให้เป็นกรมพระราชวังบวรในแผ่นดินนั้นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในแผ่นดินนั้น มีพระราชโอรส๒ พระองค์ พระราชธิดา๒ พระองค์แต่พระอัครชายาเดิม โปรดให้เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าทั้ง ๔ พระองค์แต่กรมพระราชวังมีพระธิดาประสูติแต่พระมารดาเป็นเชื้อเจ้าเมืองเชียงใหม่ โปรดให้เป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าด้วย รวมเจ้าฟ้าในต้นแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกคือสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ ๒ ถ้านับสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอที่เป็นกรมพระราชวังด้วยก็เป็น๓ เป็นชั้นศักดิ์สูงอย่างเอก สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้า ๔ พระองค์เป็นอย่างโท สมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้า นับกรมพระราชวังด้วยเป็น ๑๑ พระองค์เป็นอย่างตรี รวมเจ้าฟ้าทั้ง ๒อย่างเป็น ๑๘ พระองค์ คือนับเจ้าฟ้าหลานเธอที่เป็นราชบุตรกรุงธนบุรีด้วยนั้น อนึ่งมีเจ้าฟ้าหญิงแก่อีกพระองค์หนึ่งเป็นพระราชธิดาสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินพระวงศ์เก่ากรุงศรีอยุธยา ยังคงยศบรรดาศักดิ์เป็นเจ้าฟ้าอยู่ด้วย จึงรวมเป็น ๑๙ พระองค์ด้วยกันก็ในเจ้าฟ้าเหล่านี้ เมื่อแรกตั้งแผ่นดินยังไม่ได้โสกันต์ ๗ พระองค์ คือสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้า ๓ พระองค์ ยกแต่พระองค์ใหญ่ สมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าในสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์น้อย ๒ พระองค์ สมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าในกรมพระราชวังพระองค์หนึ่งสมเด็จพระเจ้าหลานเธอที่เป็นราชบุตรกรุงธนบุรีพระองค์หนึ่ง จึงรวมเป็น ๗ พระองค์ เมื่อถึงปีมีกำหนดควรจะโสกันต์ก็มีราชการทัพศึกกับพม่าวุ่นวายอยู่เพราะเป็นการต้นแผ่นดิน ไม่มีช่องมีเวลาที่จะได้ทำพระราชพิธีให้เต็มตามตำรา คือ ๒ พระองค์ถึงกำหนดโสกันต์ในปีแรกตั้งแผ่นดินใหม่ คือปีขาล จัตวาศก ศักราช ๑๑๔๔ ๑ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๗๘๒ อีก ๒ พระองค์ถึงกำหนด ในปีมะเส็ง สัปตศก ศักราช ๑๑๔๗ ๒ ตรงกับปีมี คริสตศักราช ๑๗๘๕ อีก ๒ พระองค์ถึงกำหนดโสกันต์ในปีระกา เอกศก ศักราช ๑๑๕๑ ๓ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๗๘๙ สมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าที่เป็นราชบุตรเจ้ากรุงธนบุรีนั้น ถึงกำหนดโสกันต์ใน ปีกุน ตรีศก๑พ.ศ. ๒๓๒๕๒พ.ศ. ๒๓๒๘๓พ.ศ. ๒๓๓๒417 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ศักราช ๑๑๕๓ ๑ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๗๙๑ ใน ๑๐ ปีนี้พม่ายกมารบแทบทุกปีมีราชการทัพศึกมาก ไม่มีช่องที่จะได้คิดทำการลงสรงโสกันต์เลย เป็นแต่ทำโดยสังเขปพอเป็นแล้วไปแต่เจ้าฟ้าพินทวดีซึ่งเป็นพระราชธิดาพระเจ้าแผ่นดินกรุงศรีอยุธยาโบราณนั้น ท่านเคยลงสรงโสกันต์ด้วยพระองค์เอง แลเห็นการงานต่างๆ เมื่อเวลาลงสรงโสกันต์เจ้าพี่เจ้าน้องของท่านๆทราบการทุกอย่างเป็นผู้แนะอย่างธรรมเนียมโบราณอื่นๆ ต่างๆ หลายอย่างหลายประการในกรุงเทพฯ นี้ เมื่อท่านเห็นว่าเจ้าฟ้า ๗ พระองค์ที่โสกันต์ ไม่ได้ทำเต็มตามตำราพระราชพิธีแต่สักพระองค์หนึ่งจนหมดเจ้าฟ้าไปแล้ว ท่านก็บ่นนักว่าการอย่างธรรมเนียมพระราชพิธีลงสรงโสกันต์เจ้าจะสาบสูญไปเสียแล้ว ท่านก็ทรงชราแล้ว เมื่อไม่มีพระชนม์ท่าน ถ้าการสืบไปมีเวลาที่จะได้ทำขึ้นใครจะมาแนะชี้การให้ถูกต้องตามแบบแผนได้เล่า ท่านจึงคิดอ่านจดหมายการงานลงสรงโสกันต์ต่างๆ ลงไว้ แล้วชี้แจงให้ผู้ใหญ่ผู้น้อยข้างหน้าข้างในเรียนดูรู้ไว้ด้วยกันมาก เพื่อจะไม่ให้การสาบสูญไป ความที่เจ้าฟ้าพินทวดีทรงพระวิตกนั้น กรมพระราชวังในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงเห็นชอบด้วย จึงทรงสร้างเขาไกรลาสมีพระมณฑปบนยอดแลมีสระอโนดาตแลท่อไขน้ำจากปากสัตว์ทั้ง ๔ ตามอย่างเจ้าฟ้าพินทวดีชี้การให้ทำ ครั้นการเขาไกรลาสเสร็จแล้ว ก็กราบทูลขอแด่พระเจ้าอยู่หัวได้โปรดให้ทำการโสกันต์พระราชบุตรแลพระราชบุตรีของท่าน ที่เป็นแต่พระองค์เจ้าสมมตให้เป็นดังเจ้าฟ้า ทำการทั้งนี้แม้ผิดอย่างธรรมเนียมก็เพื่อว่าจะให้เห็นเป็นอย่างทันเวลาเมื่อเจ้าฟ้าพินทวดียังทรงพระชนม์อยู่จะให้มีผู้ได้รู้ได้เห็นไว้เป็นอันมากมิให้การสาบสูญไป พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็โปรดให้การเป็นไปตามพระทัยกรมพระราชวัง แต่ส่วนพระองค์ไม่ชอบพระราชหฤทัยจะทำให้ผิดอย่างธรรมเนียมไป กรมพระราชวัง เมื่อได้ช่องโปรดอำนวยให้ทำก็ได้ทำการโสกันต์ในพระบวรราชวัง ๓ ครั้ง คือปีเถาะสัปตศก ศักราช ๑๑๕๗ ๒ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๗๙๕ ครั้งหนึ่ง คือ ปีมะเมีย สัมฤทธิศกศักราช ๑๑๖๐ ๓ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๗๙๘ ครั้งหนึ่ง คือปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๑๖๓ ๔ตรงกับปี มีคริสตศักราช ๑๘๐๑ ครั้งหนึ่งแลในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกนั้นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระองค์ใหญ่ได้เสด็จอยู่กับพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าหญิง ในสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์น้อยประสูติพระราชโอรส๓ พระองค์ พระองค์ที่ ๑ ประสูติในปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๑๖๓ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๘๐๑ ได้เป็นเจ้าฟ้าตามพระมารดา แต่สิ้นพระชนม์เสียในปีนั้น พระองค์ที่ ๒ประสูติในปีชวด ฉศก ศักราช ๑๑๖๖ ๕ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๘๐๔ พระองค์ที่ ๓ ประสูติ๑พ.ศ. ๒๓๓๔๒พ.ศ. ๒๓๓๘๓พ.ศ. ๒๓๔๑๔พ.ศ. ๒๓๔๔๕พ.ศ. ๒๓๔๗418 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในปีมะโรง สัมฤทธิศก ศักราช ๑๑๗๐ ๑ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๘๐๘ ๒ พระองค์นี้เป็นเจ้าฟ้าตามพระมารดา แลเมื่อกรมพระราชวังบวรในแผ่นดินนั้นสวรรคตในปีกุน เบญจศก ศักราช๑๑๖๕ ๒ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๘๐๓ แล้วล่วงมาถึง ปีเถาะ นพศก ศักราช ๑๑๖๙ ๓โปรดให้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าพระองค์ใหญ่เลื่อนที่เป็นกรมพระราชวังบวร เมื่อนั้นเจ้าฟ้าพระโอรสท่าน ๒ พระองค์ พระองค์หนึ่งประสูติก่อนเลื่อนที่ พระองค์หนึ่งประสูติเมื่อเลื่อนที่แล้วนั้น เป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าก็พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ได้มีพระราชธิดาพระองค์หนึ่ง มารดาเป็นบุตรีเจ้าเมืองเวียงจันทน์๔ โปรดให้เป็นแต่เพียงพระองค์เจ้าเหมือนกันกับพระราชบุตรแลพระราชบุตรีพระองค์อื่นที่ประสูติแต่พระสนม เจ้าจอมมารดาของพระองค์เจ้านั้นสิ้นชีพ ในปีกุน เบญจศกเมื่อกรมพระราชวังบวรสวรรคตแล้วนั้น พระองค์เจ้านั้นมีพระชนมายุได้ ๕ ขวบเป็นกำพร้าไม่มีเจ้าจอมมารดา ทรงพระกรุณามาก ภายหลังล่วงมาปีหนึ่ง พระองค์เจ้านั้นตามเสด็จลงไปลอยกระทง วิ่งเล่นตกน้ำหายไป คนทั้งปวงตกใจ เที่ยวหาอยู่ครู่หนึ่ง จึงพบพระองค์เจ้าไปเกาะทุ่นหยวกอยู่หาจมน้ำไม่ ผู้พบเชิญเสด็จกลับมาได้ จึงทรงพระกรุณาโปรดมากขึ้น มีพระราชโองการดำรัสว่า พระองค์เจ้านี้เจ้าจอมมารดาก็เป็นฝ่ายลาว อัยยิกาธิบดี คือตัวเจ้าเวียงจันทน์ก็ยังอยู่ ควรจะให้เลื่อนที่เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้า การพิธีโสกันต์ในพระบรมมหาราชวัง แต่ตั้งแผ่นดินมาก็ยังหาได้ทำไม่ ถ้าถึงคราวโสกันต์จะได้ทำให้เป็นแบบอย่างในแผ่นดิน จึงโปรดพระราชทานพระสุพรรณบัฏ ให้เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดีเจ้าฟ้านั้นเมื่อถึงปีมะโรง สัมฤทธิศก ศักราช ๑๑๗๐ ๕ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๘๐๘ พระชนมายุครบ ๑๑ ปีถึงกำหนดที่จะโสกันต์ เมื่อนั้นเจ้าฟ้าพินทวดีที่เป็นผู้ชี้การมาก็สิ้นพระชนม์ไปแล้วถึง๗ ปี ถึงกระนั้นแบบแผนตัวอย่างการต่างๆ ที่เจ้าฟ้าพินทวดีได้ทรงจัดไว้ มีผู้ได้เรียนรู้เห็นอยู่เป็นอันมาก แลได้ดูอย่างการที่ทำแต่ก่อนในพระบวรราชวังสามครั้งนั้นด้วย จึงได้จัดการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่เต็มตามตำรา คือตั้งพระราชพิธีพระมหาปราสาทคล้ายกับพระราชพิธีตรุษแลมีเขาไกรลาสราชวัตร ฉัตรทอง ฉัตรเงิน แลฉัตรรายทาง นั่งกลาบาศ แลการเล่นต่างๆ อย่างสูงแลแห่มีมยุรฉัตร นางเชิญเครื่อง นางสระแห่เครื่องขาว เสด็จมาทรงฟังพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์สามวัน แล้วแห่มาเวลาเช้าโสกันต์ในวันที่ ๔ แล้วเสด็จขึ้นเขาไกรลาสครอบเครื่องต้น แล้วแห่เวียนเขาไกรลาส๓ รอบ แล้วแห่กลับในเวลาเช้า ครั้นเวลาบ่ายแห่เครื่องแดงมาสมโภชวันนั้นแล้วต่อไปอีก ๒ วัน วันที่ ๗ จึงแห่พระเกศาไปลอย การเป็นเสร็จโสกันต์เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี ในเดือน ๔ปีมะโรง สัมฤทธิศก ศักราช ๑๑๗๐ ตรงกับเดือนมาร์ชในปีคริสตศักราช ๑๘๐๙๑พ.ศ. ๒๓๕๑๒พ.ศ. ๒๓๔๖๓พ.ศ. ๒๓๕๐๔เจ้าจอมมารดาทองสุก หรือเจ้านางทองสุก ราชธิดาพระเจ้าอินทวงศ์ คือ พระไชยเชษฐาธิราชที่ ๓๕พ.ศ. ๒๓๕๑419 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ครั้นล่วงมาอีก ๖ เดือน พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จสวรรคต สมเด็จพระเจ้าลูกเธอกรมพระราชวังบวร ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติเป็นแผ่นดินที่ ๒ เจ้าฟ้าพระราชโอรสสองพระองค์นั้นก็เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้า พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยพระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้นทรงปรึกษาด้วยข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายหน้าฝ่ายใน ว่าการพระราชพิธีโสกันต์เจ้าฟ้าได้ทำลงเป็นอย่างมีแบบแผนเป็นจดหมายเหตุอยู่แล้ว แต่การพระราชพิธีลงสรงตั้งพระนามเจ้าฟ้าโดยอย่างเต็มตามตำราครั้งกรุงศรีอยุธยาเก่า ยังหาได้ทำเป็นแบบอย่างไม่ผู้หลักผู้ใหญ่ที่เคยเห็นก็แก่ชรา เกือบจะหมดไปแล้วจะสาบสูญเสีย จะใคร่ทำไว้ให้เป็นเกียรติยศเยี่ยงอย่างสักครั้งหนึ่ง ข้าราชการเห็นพร้อมตามกระแสพระราชดำริ ครั้นถึง ปีระกา เบญจศกศักราช ๑๑๗๕ ๑ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๘๑๓ จึงได้ตั้งการพระราชพิธีลงสรงสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าพระองค์ใหญ่ผูกแพไม้ไผ่ที่ท่าราชวรดิษฐ มีกรงที่สรงอยู่กลางล้อมด้วยซี่กรงชั้นหนึ่งตารางไม้ไผ่อีกชั้นหนึ่งร่างแหอีกชั้นหนึ่ง ผ้าขาวอีกชั้นหนึ่ง มีบันไดเงินบันไดทองลง ๒ ข้างบันไดกลางเป็นเตียงหลั่นหุ้มผ้าขาว เรียกว่าบันไดแก้ว ในกรงมีมะพร้าวคู่ปิดเงินปิดทอง แลปลาทอง ปลาเงิน กุ้งทอง กุ้งเงิน ลอยอยู่ทั้งสี่ทิศ กรงนั้นมีพระมณฑปสวมมีราชวัตร ฉัตรทองฉัตรนาค ฉัตรเงิน ล้อมสามชั้น มีทหารนั่งรายรอบแลมีเรือจุกช่องล้อมวง แพที่สรงแทนเขาไกรลาในการโสกันต์การพระราชพิธีนอกนั้น คือการขึ้นพระมหาปราสาท แลการแห่ ทางแห่การเล่นต่างๆก็เหมือนกับการโสกันต์ แห่เครื่องขาวเสด็จไปทรงฟังพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ขึ้นมหาปราสาทสามวัน วันที่ ๔ จึงแห่เสด็จลงไปท่าราชวรดิษฐ สรงในแพที่สรงแล้วแห่กลับ แล้วจึงเสด็จมารับพระสุพรรณบัฏขึ้นมหาปราสาท พระราชทานพระสุพรรณบัฏจารึกพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎสมมติวงศ์ พงศอิศวรกระษัตริย์ ขัติยราชกุมาร ครั้นเวลาบ่ายแห่เครื่องแดงทรงเครื่องต้น มาสมโภชที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ครั้งนั้นเรียกว่าพระที่นั่งจักรพรรดิพิมานในวันนั้นแลต่อไปอีกสองวันเป็นสามเวลา เสร็จการพระราชพิธีลงสรง ครั้นเสร็จการแล้วมีพระราชโองการดำรัสว่า การลงสรงเช่นนี้ทำแต่ครั้งเดียวนี้เถิด พอเป็นตัวอย่างไว้ไม่ให้สูญพิธีโบราณเพราะการโสกันต์เป็นอันจำจะต้องทำสำหรับยศเจ้าฟ้า ทุกๆ พระองค์ การลงสรงทำเป็นสองซ้ำก็หาต้องการไม่ ไพร่ๆ ที่เขาลงท่าลูกเขานั้น เพราะเขาร้อนรนจะเร่งเอาของขวัญเก็บเอาเงินคนอื่นมาใช้ เขาจึงรีบด่วนทำการลงท่าก่อนเวลาโกนจุก เพราะเขาเห็นว่าการโกนจุกนั้นยังช้าอยู่ก็ในหลวงไม่ได้ร้อนรนอะไรไม่ควรจะทำให้เป็นสองซ้ำสามซ้ำทำแต่โสกันต์เถิด ด้วยเป็นของต้องจำใจทำตามธรรมเนียม ครั้นมาเดือน ๔ ปีชวดอัฐศก ศักราช ๑๑๗๘ ๒ เป็นเดือนมาร์ชในปีมีคริสตศักราช ๑๘๑๗ ได้มีการพระราชพิธีโสกันต์สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎนั้นเป็นการใหญ่เหมือนกันกับครั้งโสกันต์เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี ครั้นมาเดือน ๔ ปีมะโรง อัฐศกศักราช ๑๑๘๒ ๓ ตรงกับเดือนมาร์ช ในปีมีคริสตศักราช ๑๘๒๑ ได้มีการพระราชพิธีโสกันต์๑พ.ศ. ๒๓๕๖๒พ.ศ. ๒๓๕๙๓พ.ศ. ๒๓๖๓420 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าอิศวเรศจุฑามณี๑ อีกครั้งหนึ่ง มีเขาไกรลาสแลการอื่นๆ เหมือนกันกับการสองครั้งก่อน เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดีนั้นได้ทำราชการในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย มีพระโอรส๓ พระธิดา ๑ เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าทั้ง ๔ พระองค์พระองค์ใหญ่ประสูติใน ปีชวด อัฐศก ศักราช ๑๑๗๘ ๒ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๘๑๖ พระนามว่าเจ้าฟ้าอาภรณ์ พระองค์ที่ ๒ ประสูติในปีเถาะ เอกศก ศักราช ๑๑๘๑ ๓ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๘๑๙พระนามว่าเจ้าฟ้ามหามาลา พระองค์ที่ ๓ เป็นเจ้าฟ้าหญิงประสูติเมื่อศักราช ๑๑๘๒ ๔ สิ้นพระชนม์เสียในวันประสูติ พระองค์ที่ ๔ ประสูติใน ปีมะเมีย จัตวาศก ศักราช ๑๑๘๔ ๕ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๘๒๒ พระนามว่าเจ้าฟ้าปิอว สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้า ๓ พระองค์นี้ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยก็ทรงพระราชดำริไว้จะทำการโสกันต์ให้เต็มตามตำราเหมือนกันก็แต่เมื่อยังไม่ถึงเวลาโสกันต์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยก็เสด็จสวรรคตในปีวอก ฉศกศักราช ๑๑๘๖ ๖ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๘๒๔ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติก็แลในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยนั้น ข้างพระบวรราชวังมีการโสกันต์สองครั้ง คือโสกันต์พระองค์เจ้าพงศ์อิศเรศร์๗ ครั้งหนึ่ง ในเดือน ๔ ปีวอก จัตวาศก ศักราช ๑๑๗๔ตรงกับเดือนมาร์ชในปีมีคริสตศักราช ๑๘๑๓ อีกครั้งหนึ่งมีการโสกันต์พระองค์เจ้าน้อยนฤมล ๘ในเดือน ๔ ปีจอ ฉศก ศักราช ๑๑๗๖ ตรงกับเดือนมาร์ช ในปีมีคริสตศักราช ๑๘๑๕ในครั้งหลังมีเขาไกรลาสด้วย แต่ย่อมกว่าในพระบรมมหาราชวัง การที่ทำนั้นก็คล้ายกับการโสกันต์เจ้าฟ้า เพราะทรงนับถือว่าพระองค์เจ้าสองพระองค์นั้นประสูติแต่พระมารดาเป็นธิดาเจ้ากรุงธนบุรี๙ แต่เพราะมีเหตุจึงหาได้โปรดให้เป็นเจ้าฟ้าไม่ ว่าด้วยการโสกันต์ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยสิ้นเท่านี้ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น เมื่อปีจอ อัฐศก ศักราช ๑๑๘๘มาจน ปีชวด สัมฤทธิศก ศักราช ๑๑๙๐ คือเป็นปีมีคริสตศักราช ๑๘๒๖, ๑๘๒๗, ๑๘๒๘ นั้นเจ้าอนุเวียงจันทน์คิดขบถบ้านเมืองมีการทัพศึกไม่เป็นปรกติ พระบรมศพสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ค้างอยู่บนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทถึง ๒ ปี ครั้นการพระบรมศพแล้ว พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท๑ต่อมาคือ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว๒พ.ศ. ๒๓๕๙๓พ.ศ. ๒๓๖๒๔พ.ศ. ๒๓๖๓๕พ.ศ. ๒๓๖๕๖พ.ศ. ๒๓๖๗๗พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นกษัตริย์ศรีศักดิเดช ต้นสกุล อิศรเสนา๘พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้านฤมล๙เจ้าจอมมารดาสำลี ในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์421 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ชำรุดต้องรื้อทำใหม่ในปีชวด สัมฤทธิศก พระชนมายุสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้าอาภรณ์ถึงกำหนดโสกันต์ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโองการดำรัสว่า บ้านเมืองมีราชการทัพศึกอยู่หาสู้สบายไม่ พระมหาปราสาทก็ต้องรื้อทำใหม่ไม่มีที่ตั้งพระราชพิธีโสกันต์ทำแต่สังเขปเอาเถิด จึงตั้งพระราชพิธีโสกันต์ที่พระที่นั่งสุทไธศวรรยปราสาทใหม่ไม่มีเขาไกรลาแต่การแห่นั้นก็คล้ายกับกระบวนพยุหยาตรา โสกันต์ในวันที่ ๔ แล้วเวลาบ่ายแห่ทรงเครื่องต้นสมโภชเวลาเดียวเป็นเสร็จการโสกันต์สังเขปครั้งนี้เป็นอย่างลงแล้ว ก็เมื่อโสกันต์สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลาก็ดี สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าปิอวก็ดี ศักราช ๑๑๙๓แลปีมะเมีย ฉศก ศักราช ๑๑๙๒ มีพระราชโองการดำรัสว่า เมื่อโสกันต์สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้าอาภรณ์ ทำเพียงเท่าไรก็ทำเพียงเท่านั้นเถิด ก็มีการแห่เหมือนกัน แต่เปลี่ยนไปโสกันต์แลสมโภชที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทงาน ๔ วัน เลิกเหมือนกัน ก็การ ๓ ครั้งนี้มีคนบ่นซุบซิบอยู่มาก ว่าการเป็นเช่นนั้นเพราะไม่มีเจ้าของ ในพระบวรราชวังแผ่นดินนั้นมีการโสกันต์ ๓ ครั้งแห่เป็นพยุหยาตรา เจ้าที่โสกันต์ ๓ ครั้งก็เป็นแต่พระองค์เจ้ามิใช่เจ้าฟ้า กรมพระราชวังนั้นมีพระราชบุตรพระองค์ ๑ แต่พระอรรคชายาทรงพระนามพระองค์ดาราวดี เป็นพระราชธิดากรมพระราชวังแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระราชบุตรพระองค์นี้ตามศักดิ์ที่มีในกฎหมายอย่างธรรมเนียมก็เป็นเจ้าฟ้า แต่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวหาได้โปรดให้เป็นไม่ เรียกพระนามแต่ว่าพระองค์เจ้าอิศราพงศ์ๆ นั้นมีพระชนมายุถึงกำหนดโสกันต์ กรมพระราชวังสวรรคตก่อน แต่พระองค์เจ้านั้นยังไม่ได้โสกันต์ เมื่อโสกันต์มาโสกันต์ในพระบรมมหาราชวังด้วยพิธีไม่มีแห่แหนเหมือนพระองค์เจ้าสามัญ ก็มีผู้คนกระซิบกันว่าเป็นอย่างนี้เพราะไม่มีเจ้าของเหมือนก่อนนั้นพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงรับหม่อมเจ้าหญิง ธิดาพระองค์เจ้าลักขณานุคุณที่พระบิดาสิ้นพระชนม์ พระชนมายุได้ ๗ เดือนมาเลี้ยงไว้ในพระราชวัง โปรดปรานมากยิ่งกว่าพระราชบุตรพระราชธิดา พระราชทานสุพรรณบัฏเลื่อนที่ให้เป็นพระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดีทำท่วงทีเหมือนจะให้เป็นเจ้าฟ้า ด้วยพิธีเหมือนเวลาเลื่อนหม่อมเจ้าให้เป็นพระองค์เจ้านั้นคล้ายกับเมื่อเลื่อนพระองค์เจ้าหญิงให้เป็นเจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกนั้น ครั้นพระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดีทรงพระเจริญชนมายุถึงกำหนดโสกันต์ในปีมะเมียอัฐศก ศักราช ๑๒๐๘ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๘๕๖ ให้ตั้งการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่ คล้ายกับโสกันต์เจ้าฟ้าเป็นแต่ไม่มีเขาไกรลาสปลูกพระเบญจาที่สรงแลพลับพลาเปลื้องเครื่องบนชลาพระมหาปราสาทแทน การอื่นๆ ก็เหมือนกันกับเจ้าฟ้าแห่ถึง ๖ วันเป็นแต่วันที่ ๗ ไม่มีแห่พระเกศา ก็โสกันต์ครั้งนี้อย่าว่าแต่พวกอื่นเลย ถึงพระเจ้าลูกเธอฝ่ายหน้าฝ่ายในของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวก็บ่นว่า พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดีมีบุญมากไปกว่าพระองค์เจ้าลูกเธอทั้งปวงอีก การโสกันต์ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวสิ้นเท่านี้ ครั้นล่วงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ในปีกุน ตรีศก ศักราช ๑๒๑๓ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๘๕๑ จึงพระราชวงศานุวงศ์ ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวงพร้อมใจกัน422 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเชิญเสด็จสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้ามงกุฎ ขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติรับพระบรมราชาภิเษกในพระบรมมหาราชวัง แลเชิญเสด็จสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าอิศวเรศจุฑามณีให้รับพระบวรราชาภิเษกในพระบวรราชวัง ตามอย่างยศพระเจ้าแผ่นดิน ๒ พระองค์ อย่างแต่ก่อนเพราะเห็นว่าสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้า ๒ พระองค์นี้มีพระบารมีเล่าลือชาปรากฏเป็นที่นับถือของคนใกล้แลไกลเป็นอันมาก ด้วยได้มีการลงสรงแลโสกันต์เป็นการใหญ่ในแผ่นดิน พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยถึง ๓ ครั้ง ดังกล่าวมาแล้ว แล้วพระราชวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ฝ่ายหน้าฝ่ายใน แลท่านเสนาบดีปรึกษาพร้อมกันว่า พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดี ได้เป็นพระองค์เจ้ามียศใหญ่ได้มีการโสกันต์อย่างเจ้าฟ้าในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระนามแลเกียรติยศลือชาปรากฏสมควร จึงได้กราบทูลถวายตั้งเป็นสมเด็จพระนางเธอเป็นเจ้าเป็นใหญ่ข้างใน สมเด็จพระนางเธอพระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดีทรงพระครรภ์ได้ ๗ เดือน ประชวรลงประสูติพระราชโอรสในกำลังประชวร พระราชโอรสนั้นเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าชายเรียกพระนามตามพระมารดาว่า เจ้าฟ้าโสมนัสมีพระชนม์อยู่เพียง ๓ นาฬิกา ก็สิ้นพระชนม์เพราะกำลังยังอ่อนนัก สมเด็จพระนางเธอนั้น ก็ประชวรหนักลงพระอาการหาคลายไม่ สิ้นพระชนม์ภายหลังพระโอรส๕๐ วัน คือในวันอาทิตย์ เดือน ๑๑ แรม ๑๒ ค่ำ ปีชวด จัตวาศกศักราช ๑๒๑๔ ๑ ตรงกับวันที่ ๑๐ เดือนออกตอเบอรปีมีคริสตศักราช ๑๘๕๒ ครั้นภายหลังมาพระราชวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ฝ่ายหน้าฝ่ายใน แลเสนาบดีพร้อมใจกันถวายพระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์๒ ผู้พระธิดาของพระเจ้าลุง ๓ ของสมเด็จพระนางเธอซึ่งสิ้นพระชนม์แล้วนั้น ให้เป็นสมเด็จพระนางเธอสืบฐานันดรนั้นต่อไปสมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์ประสูติพระราชบุตรใหญ่พระองค์ ๑ทรงพระนามสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ในกลางปีฉลู เบญจศก ศักราช ๑๒๑๕ตรงกับเดือนเสปเตมเบอร คริสตศักราช ๑๘๕๓ แล้วประสูติพระราชธิดาอีกพระองค์ ๑ ทรงพระนามสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าจันทรมณฑล ในปีเถาะ สัปตศก ศักราช ๑๒๑๗ ตรงกับเดือนเอปริลในปีมีคริสตศักราช ๑๘๕๕ แล้วประสูติพระราชบุตรอีกพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่าสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้าจาตุรนตรัศมี ในปลายปีมะโรง อัฐศก ศักราช ๑๒๑๘ ตรงกับเดือนยันนุวารีปีมีคริสตศักราช ๑๘๕๗ แลประสูติพระราชบุตรอีกพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าภาณุรังษี ในปลายปีมะแม เอกศก ศักราช ๑๒๒๑ ตรงกับเดือนยันนุวารีในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๐ สมเด็จพระนางเธอพระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์นั้น ประชวรพระโรคในพระทรวงมาปีเศษ สิ้นพระชนม์ ในเดือน ๑๐ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓๑ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๑๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๓๙๕๒สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี๓สมเด็จพระบรมราชมาตามหัยกาเธอ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์423 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ตรงกับเดือนเสปเตมเบอรคริสตศักราช ๑๘๓๒ แล้ว สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าหญิงจันทรมณฑลก็สิ้นพระชนม์ลงในเดือน ๖ ปีกุน เบญจศก ๑๒๒๕ ตรงกับเดือนเมคริสตศักราช ๑๘๖๓ ยังคงสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้า ๓ พระองค์ก็ในแผ่นดินปัจจุบันนี้ เมื่อปีชวด จัตวาศก ศักราช ๑๒๑๔ มีการโสกันต์ในพระบวรราชวังครั้งหนึ่ง มีเขาไกรลาสแลการแห่การเล่นใหญ่กว่าปรกติแต่ไม่เต็มตำรา การคล้ายกันกับเช่นเคยมีในพระบวรราชวังแต่ก่อนมา ภายหลังแต่ครั้งนั้นมาในพระบวรราชวังเมื่อโสกันต์พระองค์เจ้าคราวใดก็มีการแห่เครื่องสูงกลองชนะทุกครั้ง แต่ทำการนั้นในพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ ไม่ได้ทำเป็นการใหญ่ไม่ได้ตั้งเขาไกรลาสแลมีการเล่นนักดูประชุม ถึงกระนั้นการก็เป็นอย่างลงในการโสกันต์พระองค์เจ้าแผ่นดินปัจจุบันนี้ แต่ฝ่ายในพระบรมมหาราชวัง พระเจ้าลูกเธอที่มีพระชนมายุเจริญจนถึงกำหนดจะโสกันต์ยังหามีไม่ จนถึงปีระกา ตรีศกครั้นมาเมื่อปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๒ พระเจ้าลูกเธอพระองค์ใหญ่ยิ่งเยาวลักษณ มีพระชนมายุเจริญถึงกำหนดควรจะโสกันต์ พระราชวงศานุวงศ์แลท่านเสนาบดีกราบทูลพระกรุณา ว่าการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่เว้นว่างมานานหาได้ทำไม่ถึง ๕๐ ปีเศษมาแล้ว ผู้ที่ได้เคยเห็นการในครั้งก่อนก็มีน้อยตัวแล้ว ถึงจะได้เห็นจะจำการก็ไม่ถนัด แต่ผู้ที่ไม่ได้เห็นนั้นมากกว่ามาก ขอพระราชทานให้ตั้งการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่ในการโสกันต์พระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าเป็นปฐม ในพระบรมมหาราชวัง เพื่อจะได้เป็นแบบอย่างต่อไปภายหน้า ครั้งนั้นจึงได้มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ตั้งการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่มีกระบวนแห่แลมีนางเชิญมยุรฉัตรนางเชิญเครื่องนางสระ แลการเล่นอื่นๆ แต่ไม่มีเขาไกรลาสแลได้มีการพระราชพิธีรับพระสุพรรณบัฏเฉลิมพระนามพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ขึ้นเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์บดินทรเทพยมหามกุฎ มหาบุรุษรัตนราชรวิวงศ์วรพงศ์บริพัตร สิริวัฒนราชกุมาร แทนพระราชพิธีลงสรง แต่ไม่มีพระมณฑปขึ้นแพในที่สรงการพระราชพิธีทั้งสองนี้ได้มีในเดือน ๔ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓ ตรงกับเดือนมาร์ชในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๓ เมื่อการพระราชพิธีโสกันต์ได้มีลงเป็นอย่างดังนี้แล้ว ครั้นมาเมื่อปีจอจัตวาศก พระเจ้าลูกเธอ ๓ พระองค์คือพระองค์เจ้าหญิงทักษิณชา ๑ พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดี๒พระองค์เจ้าหญิงประภัศร ๓ มีพระชนมายุเจริญถึงกำหนดควรจะโสกันต์ จึงได้โปรดให้มีการแห่โสกันต์เป็นการใหญ่อย่างครั้งก่อนอีกครั้งหนึ่ง ในเดือนยี่ ปีจอ จัตวาศก ศักราช ๑๒๒๔ ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๓๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทักษิณชา ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาจันทร์๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสมรรัตนสิริเชษฐ ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเที่ยง๓พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภัศร ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเกศ424 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแลในเดือน ๔ ปีจอ จัตวาศก นั้น ในพระบวรราชวังได้มีการโสกันต์พระองค์เจ้าอีกครั้งหนึ่งเป็นการใหญ่ มีการแห่แลการเล่นแลเขาไกรลาสน้อยคล้ายกับเมื่อปีชวด จัตวาศก โน้นแลภายหลังมาเมื่อปีชวด ฉศก พระเจ้าลูกเธอ ๒ พระองค์ คือพระองค์เจ้าพักตรพิมลพรรณ ๑พระองค์เจ้ามัณยาภาธร ๒ มีพระชนมายุเจริญกำหนดควรจะโสกันต์ จึงทรงพระราชดำริว่า ในครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระราชาธิเบศรมหาราชปราสาททอง ได้มีการโสกันต์พระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าอิน ณ ที่ประทับเกาะบ้านเลนเป็นอย่างมา ก็ครั้งนี้พระราชวังที่ประทับเป็นที่ประพาก็มีหลายตำบล จึงโปรดให้มีการแห่โสกันต์เป็นการใหญ่อย่างครั้งก่อน ที่พระนครคิรี ณ เมืองเพชรบุรี ตามอย่างซึ่งเคยมีในโบราณนั้นอีกครั้งหนึ่ง ในเดือนยี่ ปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖ตรงกับปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๔เมื่อว่าการตามเหตุที่ควร พระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าซึ่งมิใช่เจ้าฟ้า ก็ไม่ควรจะมีการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่ แต่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก แลในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ในพระบวรราชวังได้มีการแห่โสกันต์พระองค์เจ้าเกินธรรมเนียมเก่า ๒ ครั้ง ๓ ครั้งมาแล้ว แลในแผ่นดินปัจจุบันนี้ ในพระบวรราชวังก็มีการเกินธรรมเนียมเก่านำหน้าเป็นอย่างมาก่อนถึง ๒ ครั้งแล้ว ฝ่ายในพระบรมมหาราชวังจึงต้องทำตามไปการเป็นทั้งนี้ก็เพราะการโสกันต์เป็นการใหญ่ไม่ได้มีมานานแล้ว ผู้จะใคร่ดูมีมากแลจะคอยเวลาภายหน้าก็ไม่ไว้ใจการว่าจะเป็นแน่ที่จะได้ดู จึงกราบทูลขอให้ทำขึ้นบัดนี้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์พระองค์ใหญ่ มีพระชนมายุได้เต็ม ๑๒ ปีแต่ปีประสูติ ถึงกำหนดเวลาควรจะมีการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่ ด้วยได้พระราชทานพระอิสริยยศต่างๆ เสมออย่างพระองค์ ในครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทุกประการแล้ว ครั้งนี้จึงควรให้มีการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่เต็มตามตำรา ซึ่งมีในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ๒ ครั้งนั้น เพื่อจะได้เป็นแบบอย่างไปภายหน้า ท่านผู้ที่จ้างเกณฑ์รับราชการใดๆ ในบัดนี้จงมีความยินดีคิดฉลองพระเดชพระคุณทุกท่านทุกนายให้เต็มตามกำลังเทอญฝ่ายชนชาวต่างประเทศที่ไม่รู้เรื่องเดิมมา ขอเสียอย่าบ่นต่างๆ ว่าการครั้งนี้ไม่เป็นคุณประโยชน์อะไรแก่บ้านเมือง ทำให้คนเป็นอันมากป่วยการเสียเวลาด้วยต้องเกณฑ์ทำการต่างๆแลพากันเพลิดเพลินมาดูการเล่นหลายวันหลายเวลาแลอื่นๆ เพราะการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่ เต็มตามตำราโดยธรรมเนียมในสยามเช่นนี้ เป็นของเคยมีสืบๆ มาแต่โบราณในแผ่นดินหนึ่งก็ไม่มีมากเคยมีแต่ครั้งหนึ่ง ๒ ครั้งเท่านั้น เมื่อจะตัดเสียจะไม่ให้มีเป็นแบบอย่างแล้วท่านผู้ที่รู้ขนบธรรมเนียมโบราณก็จะมีความเสียใจว่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงนับถือการต่างประเทศมาก มาเลิกละทิ้งการธรรมเนียมโบราณเสียสิ้นง่ายนัก ควรจะต้องรักษาแบบโบราณราชประเพณีไว้ไม่ให้เสื่อมสูญจึงจะชอบ๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพักตร์พิมลพรรณ ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาแพ๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ามัณยาภาธร ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาจันทร์425 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔การที่ในการโสกันต์นี้ ท่านทั้งหลายทั้งปวงเป็นอันมาก ย่อมนำสิ่งของทองเงินมาถวายพระเจ้าลูกเธอที่โสกันต์ เป็นการสมโภชโดยอย่างธรรมเนียมทำต่อๆ มา การนี้ท่านเป็นอันมากทำก็โดยชอบพอคุ้นเคยในพระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าที่โสกันต์นั้น ตามใจในหลวงไม่ได้ขอร้องกะเกณฑ์อะไรดอก ใครพอใจจะถวายก็ถวายไม่ถวายก็ได้ไม่มีความผิดอะไรถ้ามีที่ได้ถวายสมโภชพระเจ้าลูกเธอแล้วนั้น มีการโกนจุกบุตรหลานเมื่อใดให้กราบทูลให้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท จะได้พระราชทานตอบแทนให้มีกำไรบ้างคุ้มทุนบ้าง อย่างการเลื่อนลงแขกลงขันกันข้างนอกตามประเพณีบ้านเมือง เพราะฉะนั้นอย่าให้ผู้ใดๆ เข้าใจผิด บ่นพึมพำผิดๆ ไปในอันใช่เหตุเลยเป็นอันขาดทีเดียวประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือนยี่ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก ศักราช ๑๒๒๗ เป็นวันที่๕๓๔๒ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๗๔. ประกาศห้ามมิให้ผู้ที่มิได้สังกัดวังหน้าโกนผมเมื่อพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ สวรรคต ที่ ๑ณ เดือนยี่ ปีฉลู สัปตศก
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศว่าคนที่โกนผมผิดสังกัด คือคนมิใช่สังกัดวังหน้านั้นถ้าผู้ชายเป็นแขกเคยโกนมาแต่เดิม ก็ไม่ว่า คนที่โกนด้วยเหตุคือป่วยไข้ ได้โกนมาแต่ก่อนเดือนยี่แรมหกค่ำ ๑ ขึ้นไปก็ไม่ว่า ข้าเจ้าบ่าวนายที่เจ้าขุนมุลนายตาย หญิงผัวตายหรือบิดามารดาพ่อผัวแม่ผัวตายโกนเพราะเหตุนั้นก็ไม่ว่า หรือญาติอันใกล้ของมุลนายตายมุลนายให้โกนช่วย อย่างที่ศพเจ้าพระยายมราชบุตรที่ไม่ได้ทำราชการ หรือบ่าวทาสของพระยาปราจิณบุรีจะโกนช่วยในการศพก็ไม่ว่า การโกนนั้นติดต่อมาแต่ก่อนเดือนยี่แรมหกค่ำก็ดี ภายหลังก็ดี ถ้าศพที่ควรอ้างยังมีเป็นสำคัญอยู่ตราบใดก็โกนได้ตราบนั้น แต่ซึ่งคนที่หลงโกนประจบผิดไป เป็นผู้หญิงอยู่กับผัวหรือเป็นบุตรอยู่กับบิดา ที่เป็นข้าราชการอยู่วังหลวงแล้ว จะอ้างอิงพิงเอาว่าเป็นข้าเจ้าบ่าวนายข้างวังหน้าไม่ได้หญิงที่อยู่กับผัวหรือนายเงินแลผู้ที่ตัวพึ่งพาอาศัยอยู่ใดๆ จะต้องโกน แต่หญิงที่เป็นไพร่หลวงสักหรือรับเบี้ยหวัดในวังหน้านั้นจำพวกเดียวอยู่ไหนๆ ก็ต้องโกน หญิงลูกหมู่ของพวกนั้นก็เหมือนกันคนอื่นนอกจากไพร่หลวงจะอ้างว่าเป็นข้าเจ้าบ่าวนายข้างวังหน้าฟังเอาไม่ได้ ให้เอาตามที่อยู่คืออยู่กับผัวก็ให้ตามผัว อยู่กับบิดามารดาหรือนายเงินก็ให้ตามบิดามารดาหรือนายเงิน เจ้าบ้านเจ้าเรือนเจ้าที่อาศัย จะแก้ตัวว่าเป็นข้าเจ้าบ่าวนายข้างวังหน้าจะซ้ำร้ายไป ใครโกนผิดก็ให้มาสารภาพลุแก่โทษเสียโดยเร็วแล้วรับตั๋วคุ้มตัวไปเถิด ลุแก่โทษแล้วไม่ต้องปรับผู้ที่แก้ตัวผิดไม่พ้นปรับ๑ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๗ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๘ วันที่พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต426 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๗๕. ประกาศห้ามมิให้ผู้ที่มิได้สังกัดวังหน้าโกนผมเมื่อพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ สวรรคต ที่ ๒ณ วันอังคาร เดือน ๓ ขึ้น ๗ ค่ำปีฉลู สัปตศก ๑
มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ประกาศให้ทราบทั่วกันว่าในการสวรรคตในพระบวรราชวังครั้งนี้ ข้าราชการแลราษฎรไพร่หลวงสังกัดพรรค์ทาสเชลยบรรดาที่มิใช่สังกัดขึ้นข้าวังหน้าทั้งชายทั้งหญิง เว้นแต่ข้าเจ้าที่สิ้นพระชนม์ แลบ่าวนายตาย แลที่บิดามารดาตาย แลหญิงผัวตายแลแขกที่เคยโกนอยู่โดยปกติ นอกนั้นอย่าให้พลอยโกนผมเลยเป็นอันขาดทีเดียว ถ้าผู้ใดมิทันรู้พลอยโกนผมเกินไปแล้ว ให้ผู้นั้นมาลุแก่โทษต่อจมื่นราชามาตย์โดยเร็ว ถ้าไม่มาลุแก่โทษนิ่งนอนใจเสีย มีผู้ส่อนำจับตัวมาได้จะให้ปรับไหมมีโทษแก่ผู้นั้นเป็นการล่วงพระราชอาญา ถ้ามาลุแก่โทษแล้วรับตั๋วประทับตราไปเป็นสำคัญประกาศมา ณ วันอังคาร เดือน ๓ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก๒๗๖. ประกาศเรื่องจะพระราชทานเบี้ยหวัดพระโอรสพระธิดา ในพระบวรราชวัง*ปีฉลู สัปตศก
สมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้ากรุงสยาม ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ที่ ๔ในพระบรมราชวงศ์นี้ ขอประกาศไว้แก่พระองค์เจ้าซึ่งเป็นพระโอรสพระธิดา ของสมเด็จพระปวเรนทรราเมศร์มหิศเรศร์รังสรรค์ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว มีผู้ใหญ่ฝ่ายหน้า คือกรมหมื่นบวรวิชัยชาญ ๒ ฝ่ายในคือพระองค์เจ้าดวงประภา ๓ แลเจ้านายแลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในซึ่งเป็นหลักเป็นประธานในราชการแผ่นดิน บรรดาที่จะได้อ่านคำประกาศนี้ ให้ทราบทั่วกันเป็นความจริง ข้าพเจ้าเมื่อก่อนปีกุน ตรีศก ขึ้นไปบวชเป็นภิกษุอยู่ถึง ๒๗ กาลฝน ถือสิกขาวินัยมั่นคงไม่ได้รับแลเก็บเงินทองเอง ไม่ได้รู้จำนวนว่ามีเท่าไรต่อเท่าไร มีประตูที่ได้เงินมาเสมอก็แต่เบี้ยหวัดแลเงินเดือนที่ได้รับพระราชทาน เงินเดือนที่ได้รับพระราชทานแต่ในหลวง ในแผ่นดิน*ประกาศฉบับนี้ไม่จบ เห็นจะทรงร่างไว้ไม่ได้ออก แต่เห็นท้องเรื่องเป็นคติจึงนำมาพิมพ์ไว้ด้วย๑ตรงกับวันอังคารที่ ๒๓ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๘๒กรมพระราชวังบวรวิชัยชาญในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๓พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดวงประภา427 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ตั้งแต่ปีวอก ฉศก ศักราช ๑๑๘๖ มาจนปีชวด โทศกศักราช ๑๒๐๒ สิบเอ็ดปี ปีละสิบชั่ง ตั้งแต่ปีฉลู ตรีศก มาจนปีจอ โทศก สิบปี ได้รับพระราชทานปีละ ๑๕ ชั่ง แต่เงินเบี้ยหวัดนั้นได้ไว้บ้าง สัสดีเขาหักแทนตัวเลกเสียมาก ข้าพเจ้าเป็นภิกษุอยู่ก็ไม่รู้ที่จะไปเร่งรัดเอาแก่ผู้ใด เพราะเป็นการเบียดเบียนผู้อื่น เร่งรัดเอาเงินทองเห็นว่าไม่ควรแต่เงินเดือนได้รับพระราชทานเดือนละ ๕ ตำลึงเสมอทุกเดือน ใช้สอยเสียหมดไม่เหลือเลย มีประตูได้อีกทางหนึ่ง คือภาษีอากรที่ขึ้นมาแต่ครั้งแผ่นดินทูลกระหม่อมพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ชื่อรายขึ้นในชื่อข้าพเจ้าปีละ๗๐ชั่งเศษ รายขึ้นในกรมหลวงพิทักษ์มนตรีทูลกระหม่อมท่านยกพระราชทานให้ตั้งแต่พระราชทานเพลิงกรมหลวงพิทักษ์มนตรีแล้ว มีจำนวน๖๐ ชั่งเศษ รวมสองจำนวนเป็นเงินขึ้นปีละ ๑๓๐ ชั่งเศษ เงินจำนวนนี้ก็ไม่ได้ทุกปี ค้างอยู่ที่นายอากรรุงรังสูญหายไปเสียโดยมาก เพราะไม่มีอำนาจที่จะเร่งเอา มาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ถูกเฉลี่ยเมื่อเลิกอากรค่าน้ำ เงินตกไปทั้งสองรายโดยมาก เพราะแผ่นดินก่อนๆภาษีอากรต่างๆ มีแต่เตาสุรา ค่าน้ำ ตลาดสมพักสร บ่อนเบี้ยเท่านั้น ไม่มีภาษีต่างๆ เหมือนอย่างครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ครั้นมาในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวยักย้ายอย่างธรรมเนียมภาษีอากรไปมากกว่าครึ่ง คงเงินในจำนวนชื่อข้าพเจ้าเพียงสักสี่สิบชั่งเศษ ก็จำนวนเงินขึ้นสองรายนี้นายช้างที่เป็นพระยาราชภักดีเป็นเจ้าจำนวนเก็บมา ก็เมื่อสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ท่านยังไม่สิ้นพระชนม์ ท่านเรียกรวบรวมไปเก็บไว้แล้วท่านให้แจกเบี้ยหวัดบ่าวข้าพเจ้าเสียทั้งผู้ชายผู้หญิงทุกปีๆ ละ ๕๐ ชั่งเศษ มาเมื่อปีมะแม สัปตศก ศักราช๑๑๙๗ เงินขึ้นข้าพเจ้า สมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ท่านเอาไปทำวิหารวัดหงส์เสียหมด หาแจกแก่บ่าวข้าพเจ้าไม่ เลกทาสผู้ชายหลายคนเป็นของกรมหลวงพิทักษ์มนตรี สั่งไว้ให้แจกหม่อมเจ้าที่เป็นบุตรแลธิดาของท่าน ตัวเลกไม่สมัครให้แจกแยกย้ายกันไปสมัครจะอยู่กับข้าพเจ้าเป็นอันมากยอมไปอยู่กับหม่อมเจ้าเหล่านั้นแต่น้อยตัว สมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ท่านจึงชักเงินของท่านออกประทานให้หม่อมเจ้าที่จะได้ส่วนแบ่งปันตัวเลกต่อไป คิดนับตัวคนๆ ละชั่งมากกว่าเกษียณอายุ ตามลัทธิของท่านที่ถือว่าให้เงินถ่ายค่าตัวคนไปให้พอที่จะช่วยคนใช้ได้นั้น ตัวเลกทาเหล่านั้นท่านประทานข้าพเจ้าไว้ทั้งสิ้น ครั้นเมื่อท่านไปรับทำวัดหงส์ ท่านจะมาเรียกเอาคนเหล่านี้ไปทำวัด ข้าพเจ้าไม่ยอมถวายเพราะไม่มีใครจะใช้พายเรือ ท่านกริ้วข้าพเจ้า ท่านลำเลิกของท่านท่านช่วยให้ ข้าพเจ้าจึงว่าถ้าอย่างนั้น ให้ท่านหักเอาเงิน ๕๐ ชั่งเศษของข้าพเจ้าที่เอาไปทำวัดนั้นเสียเป็นอันใช้เงินของท่าน ถึงเงินของข้าพเจ้าเกินไปก็ยอมถวายเป็นกำไรดอกเบี้ยเงินของท่าน เมื่อท่านเห็นว่าตั้งแต่ข้าพเจ้าได้เลกทาสเหล่านั้นนานปีมาแล้ว ดอกเบี้ยของท่านขึ้นถึงต้นเท่าดอกท่านจะให้ใช้จนต้นเท่าดอก ก็จะไปเที่ยวยืมเงินญาติพี่น้องขึ้นมาถวายให้เต็มด้วยเงินของข้าพเจ้าที่ท่านเอาไปทำวัดเสียนั้น ก็มากกว่าเงินเดิมของท่านอยู่แล้ว โดยจะต้องใช้ให้ต้นเท่าดอกก็ไม่มากนัก ความก็เป็นนิ่งกันไป ตั้งแต่สมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์สิ้นพระชนม์แล้วเงินภาษีอากรขึ้นปีละ ๕๐ ชั่งเศษ พระยาราชภักดีไปเก็บได้มาบ้างไม่ได้บ้าง จะเป็นปีละเท่าไรข้าพเจ้าก็ไม่รู้เลย ก็แจกบ่าวไพร่ที่ได้ใช้สอยเสียบ้าง ทำวัดบรมนิวาสวัดบวรนิเวศบ้าง กรมหมื่น428 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมเหศวร กรมหมื่นวิษณุนาถเอาไปใช้บ้างก็หมดไป สมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์เมื่อท่านประชวรจะสิ้นพระชนม์ท่านมอบเงินให้กรมขุนกัลยามา ๑๕๐ ชั่งเศษ เป็นส่วนมรดกของท่าน ๕๐ ชั่งอีก ๑๐๐ ชั่งท่านรับสั่งว่าเป็นเงินเบี้ยหวัดเดิมของข้าพเจ้าท่านทรงเก็บไว้ แลท่านได้เอาไปทรงใช้สอยในการทำวัดหงส์เสียบ้าง รับสั่งว่าขอเสียเถิดกับท่านได้ประทานเงินอีก ๑๐๐ ชั่ง มอบให้เจ้าพระยาพลเทพหลงมาส่งให้เงียบๆ ก็เงินซึ่งเป็นมรดกสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์นั้นข้าพเจ้าไม่ได้เอาไว้เลย ราย ๑๐๐ ชั่ง ซึ่งไปทำพระเจดีย์วัดบรมนิวาสหมด อีก ๕๐ ชั่งนั้นได้จ่ายจ้างช่างเขียนวัดบวรนิเวศ ๑๑ ชั่งเศษ เหลือนั้นทำบุญพระอัฐิสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์หมดเมื่อเวลาภายหลัง แต่การถวายพระเพลิงนั้น เงินเบี้ยหวัดเดิมข้าพเจ้าอยู่ที่กรมขุนกัลยาสุนทรๆกับเจ้าพี่น้องทำปุยี่ปุยำไป เมื่อเวลากรมขุนกัลยาสุนทรกับเจ้าพี่น้องล่วงไปแล้วไม่ได้ตัวเงินมาได้แต่รายจำหน่ายต่างๆ ที่จำหน่ายไม่ตกก็ได้สารกรมธรรมมาบ้าง สารกรมธรรมนั้นมีตัวลูกหนี้บ้างไม่มีตัวลูกหนี้บ้างกรมหมื่นวิษณุนาถเรียกร้องอย่างไรก็ไม่รู้เลย แต่ลูกหนี้ที่เป็นผู้มีบรรดาศักดิ์ทอดสู้เอาไม่ใช้จนทุกวันนี้ หรือตายไปในเร็วๆ ก็ยังมี ก็ยังเงินๆ ภาษีอากรบ้าง เงินเบี้ยหวัดที่เหลือจากสัสดีหักไว้แลใช้สอยบ้างนั้น กรมหมื่นวิษณุนาถเก็บไว้เป็นตัวเงิน ที่มีอยู่เมื่อปลายปีจอ จัตวาศก ๑๐๐ ชั่งเศษเป็นทุนเดิมของข้าพเจ้าก่อนเข้ามาในพระบรมมหาราชวังนี้ ครั้นเมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตแล้ว ท่านผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวงยอมให้ข้าพเจ้าเป็นเจ้าแผ่นดิน ได้เข้ามาอาศัยอยู่ในคลังสุภรัตก่อนราชาภิเษกเดือนครึ่ง เจ้าภาษีนายอากรต่างๆ เอาเงินมาเพิ่มเติมให้รายละเล็กน้อยประมาณ ๖๐ ชั่ง ก็ครั้งนั้นเพราะจัดแจงการแผ่นดินแลให้ข้างโน้นข้างนี้ต่างๆในเวลาว่างยังไม่ได้ราชาภิเษก ข้าพเจ้าไม่ให้ใช้เงินคลัง เพราะยังไม่ได้เป็นเจ้าแผ่นดินจะใช้เงินคลังในการของตัวไม่ควร เงิน ๑๖๐ ชั่งเศษนั้นก็หมดแต่ก่อนราชาภิเษก เมื่อราชาภิเษกแล้วเงินเหลืออยู่ ๑๐๐ บาท ข้าพเจ้าจึงได้มาร้องแก่กรมหลวงวงศาธิราชสนิทว่า ข้าพเจ้าเป็นเจ้าชีวิตมีเงินชั่งเดียวเหมือนชาวนอกว่าเจ้าชีวิตเห็นจะมีเงินถึงชั่ง กรมหลวงวงศาธิราชสนิทจึงปรึกษาเสนาบดีบังคับให้ชาวคลังยกเงินคงคลังให้ข้าพเจ้าใช้สอยครั้งหนึ่ง ๑๐๐ ชั่ง แล้วเพิ่มให้อีก ๑๐๐ ชั่งด้วยตัดสินกันว่า เมื่อเวลาว่างเจ้าแผ่นดินที่ราชาภิเษกแล้วนั้น ข้าพเจ้าได้ออกเงินของข้าพเจ้าไปในราชการต่างๆ มาก ข้าพเจ้าก็เอาเงิน ๒๐๐ ชั่งนั้นทำทุนหากำไรต่อมา ได้ซื้อสินค้าฝากเรือไปขายแลให้มีผู้กู้ยืมเอาดอกเบี้ย ภายหลังมีผู้เกื้อหนุนแต่ข้างโน้นข้างนี้อีกก็ค่อยมีทรัพย์เจริญมา เพราะตั้งแต่ราชาภิเษกแล้ว การจับจ่ายทั้งปวงใช้เงินงวดเงินคลังตามธรรมเนียมเดิมทุกอย่างไม่ต้องชักเงินทุนเรือนออกใช้ เมื่อข้าพเจ้าเป็นเจ้าแผ่นดินอยู่นี้ ข้าพเจ้าไว้ตัวเป็นผู้รักษาแผ่นดิน ไม่ได้สำคัญเงินทองพระคลังของเก่าของใหม่ข้างในข้างหน้าว่าเป็นทรัพย์สินของตัว เงินที่มีในจำนวนของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเก็บไว้ ข้าพเจ้าก็ไม่ได้เอาไปข้างไหนรวบรวมไว้สำหรับแผ่นดินตามเดิมทั้งเงินทั้งทอง ได้จ่ายไปแต่เงินรายหมื่นชั่ง พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวให้เขียนหนังสือขอทำพระอารามที่ค้าง จึงได้จ่ายไปในการพระอารามที่ค้างมาแต่แผ่นดินนั้นหมดไปบ้าง ก็แลการจ่ายต่างๆ ตามเคยอย่างแต่ก่อน ก็ดูอย่างตามแบบบาญชีเก่า แล้วจ่ายไปทุกช่อง429 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ทุกประตู ก็การจ่ายซึ่งเป็นการใหม่ๆ คือยกไปเป็นเบี้ยหวัดเงินเดือนในพระบวรราชวังก็ดี เพิ่มเบี้ยหวัดเงินเดือนเจ้าต่างกรม ไม่มีกรมก็ดี จ่ายหัดทหารขึ้นก็ดี ทำเรือรบเรือกลไฟก็ดี ทำการพระราชวังแลพระนครก็ดี ข้าพเจ้าได้ปรึกษาเจ้านายผู้ใหญ่ แลท่านเสนาบดีเห็นพร้อมกันตั้งลงเป็นตำราแล้ว จึงได้ใช้ว่ายไป ที่ยังไม่ได้ปรึกษาก็ใช้ไปตามแบบเก่าจนทุกวันนี้ ก็เงินที่ได้นอกจากจำนวนขึ้นท้องพระคลังตามตราตั้งเจ้าภาษีนายอากรแลเงินส่วยหัวเมืองแลตัวเลกไพร่หลวงส่วยตามเคยสำหรับแผ่นดิน หรือบรรณาการแต่หัวเมืองขึ้นแก่แผ่นดิน เงินทั้งปวงนี้ก็ใช้ในรวมเบี้ยหวัดอย่างหนึ่ง จ่ายราชการต่างๆ ตามตำราเก่าแลตำราใหม่อย่างหนึ่ง เป็นเงินสิ้นไปปีหนึ่งๆ สองหมื่นชั่งขึ้นไปไม่ต่ำลงมาก็แต่เพราะข้าพเจ้าอุตส่าห์เสือกสนหาตามกำลังด้วยไว้ตัวเหมือนอย่างไม่ได้เป็นเจ้าแผ่นดิน ก็มีเงินขึ้นด้วยค้าขายได้กำไรบ้าง ท่านข้างโน้นข้างนี้มีคุณูปการช่วยหาให้บ้าง ให้ชาวนอกประเทศกู้ยืมได้ดอกเบี้ยบ้าง มีขึ้นจึงได้จับจ่ายให้เป็นคุณแก่บุตรภรรยาข้าพเจ้า นอกจากเบี้ยหวัดแลเงินเดือน ซึ่งพระเจ้าลูกเธอแลเจ้าจอมข้างในได้รับพระราชทานมา เบี้ยหวัดแลเงินเดือนที่แจกแก่บุตรภรรยาข้าพเจ้า แลพี่เลี้ยงนางนมของบุตรข้าพเจ้า ที่เอาเงินคลังไปนั้นก็แต่ตามตำราเก่า ตามอย่างก่อนเจ้านายในพระบรมมหาราชวัง ได้ไปเท่าใดก็ให้ไปเท่านั้นตามใหญ่ตามน้อยเหมือนอย่างแต่กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสกรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร ก็ได้เบี้ยหวัดปีละ ๑๕ ชั่งเงินเดือนๆ ละ ๕ ตำลึง เหมือนกับกรมหมื่นอมเรนทรบดินทร เมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เหมือนอย่าง “ยิ่งเยาวลักษณ” “ทักษิณชา” “โสมาวดี” เป็นลูกใหญ่โกนจุกแล้วก็ให้เบี้ยหวัดแห่งละ ๑๐ ชั่ง เงินเดือนๆ ละ ๓ ตำลึง เหมือนพระองค์เจ้าดวงเดือน เมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ชายจุฬาลงกรณ์ ตั้งเป็นต่างกรมแล้ว ก็ให้เบี้ยหวัด ๑๐ ชั่งเงินเดือนๆ ละ ๕ ตำลึง เหมือนอย่างตัวข้าพเจ้าเมื่อต้นแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวบุตรนอกนั้นให้แห่งละ ๕ ชั่งบ้าง ๔ ชั่งบ้าง ๓ ชั่งบ้าง ๒ ชั่ง ๑๐ ตำลึงบ้าง ๒ ชั่งถ้วนบ้างตามที่ใกล้แลไกลใหญ่แลน้อยที่ได้ใช้สอยเรียกว่าใกล้ที่ไม่ได้ใช้สอยเรียกว่าไกล อายุมากเรียกว่าใหญ่ อายุเด็กเรียกว่าน้อย แจกดังนี้ตามอย่างเก่า คล้ายกับบาญชีเก่าในแผ่นดินที่ล่วงแล้วอนึ่งเมื่อครั้งแผ่นดินก่อน เจ้าจอมอยู่งานมีครรภ์ พระเจ้าอยู่หัวท่านประทานเงินเลี้ยงครรภ์รายละ ๑๐ ชั่งบ้าง ๘ ชั่งบ้าง ๗ ชั่งบ้าง แลเมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานแต่รายละ ๕ ชั่ง แล้วพระราชทานสายสะอิ้งทองคำหนัก ๘ บาทบ้าง ๙ บาทบ้างทุกรายก็เงินที่จ่ายเลี้ยงครรภ์แลทองสายสะอิ้งรักษาครรภ์นั้นก็เอาเงินทองในท้องพระคลังจ่ายไปทุกแผ่นดินมีฎีกาหมายรับสั่งเบิก มีบาญชีจดเอิกเกริกไป ข้าพเจ้าเห็นว่าเป็นการอะไรมิรู้อยู่ ตั้งแต่ข้าพเจ้าเข้ามามีบุตรถึง ๖๖ แล้ว ข้าพเจ้าไม่ได้เบิกไม่ได้เรียกเงินคลังเป็นเงินเลี้ยงครรภ์เลย ข้าพเจ้าให้เงินของข้าพเจ้าเองไปทุกราย แต่ทองนั้นข้าพเจ้าให้ย้ายเสียจากสายสะอิ้งครรภ์รักษา ให้ทำเป็นจอกมีพานรองมีช้อนตัก รวมเป็นทองหนัก ๘ บาทบ้าง ๑๐ บาทบ้างให้แก่บุตรที่เกิดใหม่เป็นขวัญแรกทองที่ทำจอกขันช้อนนี้ข้าพเจ้าให้เบิกเอาแต่พระคลังทองเพื่อจะไม่ให้สูญตำราที่อย่างเก่าเคยมีมาในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานสายสะอิ้งครรภ์รักษานั้น แต่ไม่ยกชื่อว่าเป็นของมารดาให้ยกชื่อว่าเป็นของบุตรที่นับเข้าในเชื้อสายเจ้านายในแผ่นดิน จะว่าถึง430 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเบี้ยหวัดเจ้านายในพระบวรราชวังนั้น ข้าพเจ้ามีความเสียใจนัก เพื่อจะยืนยันอย่างธรรมเนียมตามที่ได้ดูบาญชีเก่าเป็นตำรามาทั้งสามแผ่นดินที่ล่วงแล้ว เมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกนั้น เมื่อปีมีกรมพระราชวังอยู่ เจ้านายในพระบวรราชวังตั้งแต่เจ้าฟ้าพิกุลทอง ๑ ลงมา ไม่มีนามในบาญชีเบี้ยหวัดแลเงินเดือนเลย มีแต่แบ่งเงินไปแจกเบี้ยหวัดในพระบวรราชวังปีละ ๕๐๐ ชั่ง แต่เงินเดือนในพระบวรราชวังนั้น ต้นแผ่นดินสามปีมีบาญชีว่าเดือนละ๕ ชั่ง แล้วต่อมาอีกเจ็ดปีมีบาญชีว่าเดือนละ ๑๐ ชั่ง ต่อมาอีกสิบเอ็ดปีมีบาญชีว่าเดือนละ ๒๐ ชั่งต่อมาภายหลังเมื่อกรมพระราชวังไม่มีแล้วเจ้านายในพระบวรราชวังจึงมีบาญชีเบี้ยหวัดองค์ละ๒ ชั่งขึ้นไป ๑๐ ชั่งลงมา ตามใหญ่ตามน้อย แต่เงินเดือนมีเจ้าฟ้าพิกุลทองที่เป็นกรมขุนศรีสุนทรแลกรมหมื่นเสนีเทพแลพระองค์เจ้าดุษฎีเท่านั้น ครั้นเมื่อตั้งวังหน้าใหม่ที่พระราชวังเดิม ข้าราชการในพระบวรราชวังขุนนางข้างหน้ามารับในพระบรมมหาราชวังหมด เงินรวมทั้งปีมากๆ น้อยๆไม่เสมอกัน แต่เจ้านายนั้นได้รับพระราชทานบ้าง ไม่ได้รับพระราชทานบ้าง ได้รับพระราชทานแต่ที่ได้เข้ามาเฝ้าในพระราชวัง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกได้ทรงรู้จักแล้วรับสั่งให้พระราชทานจึงได้ ไม่ได้รับสั่งแล้วก็ไม่ได้ การเป็นดังนั้นมาแต่ครั้งเป็นต่างกรม แต่ข้าราชการข้างในนั้นได้รับพระราชทานแต่คุณศรีที่เรียกว่าคุณผู้เดียว นอกนั้นได้รับพระราชทานแต่จ่าทนายเรือนแลโขลนที่ยกแบ่งไปจากพระบวรราชวังเก่า ถึงกระนั้นก็ได้มารับพระราชทานในบาญชีรวมพร้อมกันกับข้าราชการในพระบวรราชวังเก่า ซึ่งรักษาพระบวรราชวังอยู่นั้น แต่เงินเดือนในพระบวรราชวังนั้นแต่แรก ได้ตั้งพระราชทานไปแต่เดือนละชั่ง ภายหลังพระราชทานเดือนละ ๓ ชั่ง ของจับจ่ายทุกสิ่งเบิกแต่พระคลังในพระบรมมหาราชวังบ้าง จัดซื้อเอาแต่เงินกำไรสำเภาบ้าง ว่าถึงการในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเท่านี้เมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยนั้นพระราชทรัพย์ขัดสน เงินท้องพระคลังจะแจกข้าราชการไม่พอ ต้องลดกึ่งแลแบ่งสามให้แต่สองแทบทุกปี เงินไม่มีต้องเอาผ้าตีให้ก็มีบ้างมีบาญชีแต่ว่าไปขอยืมเงินในพระบวรราชวังมาแจกเบี้ยหวัด แล้วจึงเก็บเงินค้างใช้คืน เพราะครั้งนั้นในพระบวรราชวังค้าสำเภามีกำไรมาก เงินพอเบี้ยหวัดเป็นข้าราชการในพระบวรราชวัง ต่อปีไรสำเภาในพระบวรราชวังเสียพระราชทานขึ้นไปบ้างน้อยๆ มากๆ ไม่เสมอตำรา แต่เงินเดือนๆ ละ๒๐ ชั่งเสมอ แต่พระองค์เจ้านั้นเมื่อกรมพระราชวังยังมีอยู่ได้รับพระราชทานตามบาญชีเดิมที่เคยได้ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก กรมหมื่นธิเบศรบวร พระองค์เจ้าประชุมวงศ์ได้รับพระราชทานองค์ละ ๓ ชั่ง นอกนั้นก็ได้น้อยๆ ลงมาจนถึงที่พระเยาว์ยังไม่โสกันต์ได้องค์ละ๕ ตำลึง โสกันต์แล้วองค์ละ ๑๐ ตำลึง ที่มาแต่วังบ้านหลวงเดิมก็ดี ที่ประสูติใหม่ในพระบวรราชวังก็ดีที่ยังไม่ได้โสกันต์ได้รับพระราชทาน ๕ ตำลึง ที่โสกันต์แล้วก็ ๑๐ ตำลึง เหมือนกับหม่อมเจ้าในวัง๑พระธิดาองค์แรกในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท ประสูติแต่เจ้าศิริรจจา น้องพระเจ้ากาวิละ เมืองเชียงใหม่ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงสถาปนาให้เป็นเจ้าฟ้าฯ กรมขุนศรีสุนทร431 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เจ้าต่างกรม แลว่ากันว่าพระองค์เจ้าในพระบวรราชวัง ในแผ่นดินปัตยุบันเวลานั้นๆ ควรได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดในเงินรวมสำหรับในพระบวรราชวัง ซึ่งได้พระราชทานไปดังว่าแล้วนั้น แต่ตามบาญชีเก่าที่เคยมาแต่แผ่นดินก่อน ต่อมาถึงปีฉลู สัปตศก ศักราช ๑๑๗๗ กรมพระราชวังไม่มีแล้ว พระองค์เจ้าในพระบวรราชวังจึงได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดมากขึ้น คือพระองค์เจ้าประยงก์เป็นพระองค์ใหญ่ โปรดให้เป็นกรมหมื่นธิเบศรแล้ว พระราชทานเบี้ยหวัด ๑๐ ชั่งพระองค์เจ้าหนูปานซึ่งเป็นกรมหมื่นอมรมนตรีบัดนี้กับพระองค์เจ้าหญิงใหญ่ประชุมวงศ์ได้รับพระราชทานองค์ละ ๕ ชั่ง นอกนั้นได้รับพระราชทานองค์ละ ๓ ชั่งบ้าง ๒ ชั่งบ้าง ชั่ง ๑๐ ตำลึงบ้างชั่งหนึ่งบ้าง ตามใหญ่แลน้อย แต่เงินเดือนเจ้านายในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยมีบาญชีว่าได้รับพระราชทาน แต่ตามเคยได้ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกที่พระราชทานขึ้นใหม่ไม่มีๆ แต่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อมาได้วังหม่อมเหมนเป็นวังแล้ว เบี้ยหวัดที่หม่อมเหมนเคยได้สามสิบชั่งทุกปี เงินเดือนๆ ละ ๑๐ ตำลึงทุกเดือนก็ได้รับพระราชทานแต่ปีแรกมาอยู่วังนั้น จนสิ้นแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยฯ432 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพ.ศ. ๒๔๐๙๒๗๗. ประกาศมหาสงกรานต์ ปีขาล อัฐศก________________มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่ชนทั้งปวง บรรดาที่นับถือพระพุทธศาสนา แลธรรมเนียมปีเดือนวันคืน อย่างเช่นใช้ในเมืองไทยให้ทราบทั่วกันว่า ในปีขาล อัฐศกนี้ วันพุธ เดือนห้าแรม ๑๑ ค่ำ ๑ เป็นวันมหาสงกรานต์ พระอาทิตย์จะขึ้นราศีเมษในเวลา ๗ ทุ่มกับ ๓๖ นาทีวันพฤหัสบดี วันศุกร์ เดือน ๕ แรม ๑๒ ค่ำ แรม ๑๓ ค่ำ เป็นวันเนา วันเสาร์ เดือน ๕แรม ๑๔ ค่ำ เป็นวันเถลิงศก ขึ้นศักราชใหม่ ๑๒๒๘ ในวันศุกร์เวลา ๑๑ ทุ่มกับ ๔ นาที ๑๒ วินาทีวันเสาร์เป็นหน้าวันนั้น ต้องว่าวันเถลิงศก เพราะคัมภีร์โหรนับต้นวันแต่เที่ยงคืนก่อนเช้านั้นเพราะฉะนั้นในปีนี้ การทำบุญแลเล่นนักษัตรฤกษ์สงกรานต์เป็น ๔ วันตามเคยมีมาแต่ก่อนในลางปีปีนี้สงกรานต์นามกรอย่างไร ทรงพาหนะอะไร ภักษาหารอะไร ถืออะไร จะว่ามาก็ไม่ต้องการ ใครจะใคร่ทราบก็มาดูรูปที่แขวนไว้ในพระบรมมหาราชวังเทอญลักษณะจดหมายวันคืนเดือนปีใช้ดังนี้ คือเดือน ๕ แรม ๑๓ ค่ำ จดหมายลงชื่อปีในที่ทั้งปวงให้ว่าปีขาลยังเป็นสัปตศก๑๕ถ้าจดจุลศักราชด้วยให้วางเป็น ๑๒๒๗ อยู่ ตั้งแต่วันเสาร์ เดือน ๕แรม ๑๔ ค่ำ ไปถึงวันพฤหัสบดีเดือน ๔ แรม ๑๕ ค่ำ ซึ่งเป็นวันตรุษสุดปีขาลนี้ให้ใช้ว่าปีขาลอัฐศก ลงเลขจุลศักราชว่า ๑๒๒๘ แก้เลข ๑๕ ตามปีแผ่นดินซึ่งเขียนไว้บนศกนั้น เมื่อเปลี่ยนอัฐศก๑๖ แล้วให้เขียนเลข ๑๖ ไปกว่าจะเปลี่ยนศก ๑๖ ใหม่เถิดในปีขาล อัฐศกนี้ วันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ วันหนึ่ง วันอาทิตย์ เดือน ๑๐ แรม ๑๓ค่ำวันหนึ่ง เป็นวันประชุมถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เป็นวันจะได้ทำพระราชพิธีจรดพระนังคัลให้ราษฎรลงมือทำนาภายหลังวันนั้น คือตั้งแต่วันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำไป ห้ามมิให้ลงมือทำนาก่อนนั้นเข้ามาตลอดพระราชอาณาเขต หรือในวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำนั้น จะทำได้แต่แรกนากรุงเก่าแห่งเดียววันวิสาขบูชาที่ถือตามธรรมเนียมในพระอรรถกถา ว่าเป็นวันประสูติแลได้ตรัสรู้แลปรินิพพานของพระพุทธเจ้านั้น ปีนี้นักษัตรฤกษ์วิสาขบุรณมีไม่มีในเดือน ๖ เพราะเดือนนั้นวันเพ็ญไม่ถึงฤกษ์วิสาขะ จะไปได้ฤกษ์วิสาขบุรณมีต่อวันอังคาร เดือน ๗ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ในกลางเดือน ๖ นั้นมีแต่ราชการฉัตรมงคล คือในพระบรมมหาราชวังนี้ จะมีการสมโภชพระมหาเศวตฉัตร ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท วันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ วันอาทิตย์ เดือน ๖ขึ้น ๑๕ ค่ำ ที่พระที่นั่งอนันตสมาคม วันจันทร์ เดือน ๖ แรมค่ำหนึ่ง เป็นการมงคลสำหรับพระราชวังตามปี๑ตรงกับวันพุธที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๙433 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ในปีขาล อัฐศก๑๖ นี้ มีอธิกมาสๆ ตกในเดือน ๕ แต่ให้เรียกเดือน ๘ เป็นสองหนเป็นเดือนถ้วนทั้งสองเดือนตามเคยเมื่อเขียนเลขครุเดือน ๘ ก่อน ให้เขียนเลข ๘ เลขเดียว แล้วกาหมายไว้ข้างล่างดังตัวอย่างนี้ ๘ _ ให้รู้ว่ามีเดือน ๘ หลังในเดือน ๘ หลังนั้นเลข ๘ เป็นสองตัวซ้อนกันไว้ท้ายครุดังตัวอย่างนี้๘ _๘เถิดใน ๑๙ ปีมีอธิกมาส๗ ครั้ง จัดเป็นระยะๆ เป็นอัตราเสมอไป คือนับตั้งแต่ปีกำหนดว่าเป็นต้นอย่างปีชวด ฉศก๑๔ ไป อธิกมาสมีในปีที่ ๓ ที่ ๖ ที่ ๙ ที่ ๑๑ ที่ ๑๔ ที่ ๑๗ ที่ ๑๙ ว่าโดยย่อย่นเข้า ก็ควรว่าอธิกมาสในปีที่ ๓ เว้น ๒ ปีบ้าง มีในปีที่ ๒ เว้นปีหนึ่งบ้าง ที่ว่าเว้นสามปีๆ ปีจึงจะมีอธิกมาสครั้งหนึ่งนั้น เป็นคำชาววัดๆ เถนๆ ไม่รู้จักอะไรไม่ควรเชื่อฟัง เคยใช้อย่างนี้แต่โบราณมาอย่าสนเท่ห์เลยในปีขาล อัฐศก๑๖ นี้ วันเสาร์ เดือน ๘ อุตราษาฒ แรมค่ำหนึ่งเป็นวันเข้าปุริมพรรษาวันอาทิตย์ เดือน ๙ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันเข้าปัจฉิมพรรษา เพราะเดือนนั้นจะเป็นวันเพ็ญ แต่วันขึ้น๑๔ ค่ำ วันพฤหัสบดีเดือน ๑๑ ขึ้น ๙ ค่ำ เป็นวันเฉลิมพระชนมพรรษาในพระบรมมหาราชวังตามกำหนดสุริยคติกาลวันพฤหัสบดี เดือน ๑๒ ขึ้นค่ำหนึ่ง เป็นวันพระราชพิธีจองเปรียงยกโคม วันอาทิตย์เดือน ๑๒ แรม ๓ ค่ำ เป็นวันลดโคม ให้พระราชวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองธุลีพระบาท แลราษฎรบรรดาซึ่งจะยกโคมลดโคม รู้แล้วทำตามกำหนดนี้วันศุกร์ เดือน ๑๒ แรมค่ำหนึ่ง เป็นวันชีพ่อพราหมณ์จะได้ทำพระราชพิธีกฤติเกยาณ หอพระเทวสถานถ้าจะทำพิธีมาฆบูชาในปีนี้ ตกในวันจันทร์ เดือน ๓ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ชีพ่อพราหมณ์จะได้ทำพิธีศิวาราตรีในหอพระเทวสถานด้วยพระราชพิธีคเชนทรัศวสนาน ๒ ครั้ง คงทำในวันขึ้น ๓ ค่ำ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เดือน ๕ แลขึ้น ๔ ค่ำ๕ ค่ำ เดือน ๑๑ ตามเคยทุกปีแลพระราชพิธีคงทำในวันแรม ๑๓ ค่ำ ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ เดือนสิบ ๓ ราตรี ให้เป็นการเสร็จในวันขึ้นค่ำหนึ่งเดือน ๑๑ ลอยพระประทีปในวันขึ้น ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ แรมค่ำหนึ่งทั้งเดือน ๑๑ แลเดือน ๑๒ เป็น ๖ วันพระราชพิธีตรียัมพวายเริ่มแต่วันขึ้น ๗ ค่ำ เดือนยี่ ไปจนวันแรมค่ำหนึ่งเดือนยี่ ๑๐ ราตรีแลพระราชพิธีตรียัมพวายเริ่มแต่วันแรมค่ำหนึ่งเดือนยี่ไป การเป็นเสร็จต่อวันแรม ๕ ค่ำเดือนยี่๕ ราตรีแลพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ คงทำแต่วันแรม ๑๑ ค่ำ เดือน ๔ ไป ๔ ราตรี ๕ วันการเป็นเสร็จในวันแรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๔ ตามเคยเหมือนอย่างทุกปี ยั่งยืนไม่ยักเยื้องในปีขาล อัฐศก๑๖นี้ วันพฤหัสบดีเป็นวันธงชัย วันอังคารเป็นวันโลกาวินาศ วันพุธเป็นวันอุบาทว์ วันอาทิตย์เป็นวันอธิบดี434 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่งวันอุโบสถ เป็นที่รักษาอุโบสถศีลแลทำมหาธรรมสวนะ ซึ่งผิดกับวันที่นับว่าวันอุโบสถ หรือวันพระตามเคยรู้ด้วยกันในชาวสยามทั้งปวงนั้น ในปีขาล อัฐศก๑๖ นี้ มี ๑๒ วันคือวันศุกร์แรม ๑๔ ค่ำ ในเดือน ๘ อุตราษาฒ วันเสาร์ ขึ้น ๗ ค่ำ ขึ้น ๑๔ ค่ำ วันอาทิตย์แรม ๗ ค่ำ ในเดือน ๙ วันจันทร์แรม ๑๔ ค่ำ ในเดือน ๑๐ วันอังคารขึ้น ๗ ค่ำ แลขึ้น ๑๔ ค่ำวันพุธแรม ๗ ค่ำ ในเดือน ๑๑ วันศุกร์ ขึ้น ๑๔ ค่ำ แลวันเสาร์แรม ๗ ค่ำ ในเดือนอ้าย วันจันทร์ขึ้น ๑๔ ค่ำ แลวันอังคารแรม ๗ ค่ำ ในเดือน ๓ รวม ๑๒ วันเท่านี้ เป็นวันรักษาอุโบสถแลมหาธรรมสวนะโดยตรง นอกจาก ๑๒ วันดังว่านี้แล้วก็คงต้องในวันตามเคย คือวันขึ้น ๘ ค่ำขึ้น ๑๕ ค่ำ แลแรม ๘ ค่ำ แรม ๑๕ ค่ำ ในเดือนถ้วน หรือแรม ๑๔ ค่ำ ในเดือนขาดทุกเดือนตลอดชั่วปีคงที่ต้องกันอยู่ วันศุกร์เดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ พระอาทิตย์เวลาเที่ยงตรงศีรษะ ประเทศบางกอกขาขึ้นไปเหนือ วันพฤหัสบดี เดือน ๘ ปฐมาษาฒขึ้น ๙ ค่ำ พระอาทิตย์เที่ยงสุดทางเหนือจะกลับลงใต้ เป็นอายันตสงกรานต์เหนือเข้าวัสสันตฤดู วันจันทร์เดือน ๘ ปฐมาษาฒ แรม ๕ค่ำดวงพระอาทิตย์เป็นเล็กที่สุด เพราะขึ้นอุจเป็นสฏสีติ หรือพสุสงกรานต์เหนือ วันพฤหัสบดีเดือน ๙ ขึ้น ๕ ค่ำ พระอาทิตย์เที่ยงตรงศีรษะ ประเทศบางกอกขาลงไปใต้ วันอาทิตย์เดือน ๑๐ขึ้น ๑๔ ค่ำ พระอาทิตย์เที่ยงถึงกึ่งกลางทางที่โอนไปเหนือไปใต้ เป็นสามัญสงกรานต์ เข้าสารทรดูวันศุกร์เดือนอ้ายขึ้น ๑๔ ค่ำ พระอาทิตย์เที่ยงสุดทางใต้เข้าสิสิรรดู วันอังคารเดือนอ้ายแรม ๑๐ ค่ำพระอาทิตย์ดวงโตที่สุด เพราะตกนิตย์เป็นสฏสีติสงกรานต์ หรือพสุสงกรานต์ใต้ วันนั้นเรียกว่าสงกรานต์ฝรั่ง เพราะศักราชฝรั่งขึ้นเป็น ๑๘๖๗ ว่านี้พอให้คนใกล้ๆ ฝรั่งได้รู้ ผู้ว่าจะได้ถือศาสนาฝรั่งหาไม่ วันพุธเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ พระอาทิตย์เที่ยงขึ้นมาถึงกึ่งกลางทางที่จะโอนไปเหนือไปใต้ชื่อสามัญสงกรานต์ เข้านิทาฆะรดู อนึ่งวันเวลาพระอาทิตย์ยกเปลี่ยนขึ้นราศีใหม่ ซึ่งเรียกว่าสงกรานต์เดือน ในปีขาล อัฐศกนี้ พระอาทิตย์ขึ้นราศีเมษตั้งแต่วันพุธเดือน ๕ แรม ๑๑ ค่ำเวลา ๗ ทุ่มกับ ๓๖ นาที อยู่จนวันเสาร์เดือน ๖ แรม ๑๓ ค่ำ เวลาค่ำแล้ว ๔ ทุ่มกับ ๔๘ นาทีในเดือนนี้ วันขึ้น ๖ ค่ำ วันแรม ๖ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีพฤศภจนวันพุธเดือน ๘ขึ้นค่ำหนึ่ง เวลาเช้า ๓ โมงกับ ๓๖ นาที ในเดือนนี้ วันขึ้น ๔ ค่ำ แรม ๔ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญแล้วยกไปราศีเมถุนจนวันเสาร์เดือน๘ _๘ขึ้นสองค่ำ เวลาสองยามในเดือนนี้วันขึ้น ๘ ค่ำ แรม ๘ ค่ำเป็นดิถีมหาสูญแล้วยกไปอยู่ราศีกรกฏจนวันเดือน ๙ ขึ้น ๔ ค่ำ เวลาบ่าย ๒๔ นาที ในเดือนนี้วันขึ้น ๖ ค่ำ วันแรม ๖ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ ยกไปสู่ราศีสิงห์ จนวันเสาร์เดือน ๑๐ ขึ้น ๖ ค่ำเวลาบ่าย ๒ โมงกับ ๔๘ นาที ในเดือนนี้วันขึ้น ๑๐ ค่ำ วันแรม ๑๐ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีกันย์ จนวันจันทร์เดือน ๑๑ ขึ้น ๖ ค่ำ เวลา ๘ ทุ่ม ในเดือนนี้วันขึ้น ๘ ค่ำ แรม ๘ ค่ำเป็นวันดิถีมหาสูญแล้วยกไปอยู่ราศีตุลย์ จนวันพุธเดือน ๑๒ ขึ้น ๗ ค่ำ เวลา ๒ ยามกับ ๒๔ นาทีในเดือนนี้วันขึ้น ๑๒ ค่ำ แรม ๑๒ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีพิจิก ในวันศุกร์เดือนอ้ายขึ้น ๗ ค่ำ เวลาบ่าย ๒๔ นาที ในเดือนนี้วันขึ้น ๑๐ ค่ำ แรม ๑๐ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีธนู จนวันเสาร์เดือนยี่ขึ้น ๗ ค่ำ เวลาบ่าย ๒ ทุ่มกับ ๒๔ นาที ในเดือนนี้ วันขึ้น ๒ ค่ำวันแรม ๒ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีมังกรจนวันจันทร์เดือน ๓ เวลาย่ำรุ่ง ในเดือนนี้435 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔วันขึ้น ๑๒ ค่ำ แรม ๑๒ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีกุมภ์ จนวันอังคารเดือน ๔ขึ้น ๗ ค่ำ เวลา ๒ ยาม ในเดือนนี้วันขึ้น ๔ ค่ำ แรม ๔ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีมินจนวันศุกร์เดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำ ปีเถาะยังเป็นอัฐศกอยู่ ในเดือนนี้วันขึ้น ๒ ค่ำ แรม ๒ ค่ำเป็นดิถีมหาสูญ แลซึ่งกล่าวมานี้เพื่อจะให้ท่านทั้งปวงได้รู้เทียบเคียงน้ำฝน แลน้ำมากน้ำน้อยในปีหลังกับปีปัจจุบันเป็นประโยชน์ เพราะการซึ่งจะเทียบเคียงนั้น จะคิดแต่ง่ายๆ สั้นๆ แต่เพียงเดือนต่อเดือน คือเดือน ๗ เดือน ๘ ในปีหลังมาเทียบเคียงกับเดือน ๗ เดือน ๘ ในปีนี้ แลเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ ในปีหลังมาเทียบเคียงกับเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ ในปีนี้ ดังนี้จะเป็นแน่ไม่ได้ต้องเทียบเดือนตามระยะพระอาทิตย์ยกดังกล่าวแล้วจึงจะแน่ได้ท่านผู้ต้องการจะหาฤกษ์ดีวันดี เมื่อรู้วันพระอาทิตย์ยกเป็นวันห้ามการมงคลทั้งปวงแล้วจะได้หลีกเลี่ยงเสียแลจะได้ประพฤติการมงคลในวันอื่นๆ นอกจากวันดังว่านี้ว่าตามอธิกมาสโดยอธิกมาสตก ในปีขาล อัฐศกนี้ อธิกมาสตกในเดือน ๕ นึกว่าเหมือนเดือน ๕ เป็นสองหน ผู้จะหาฤกษ์หายามที่ต้องการให้ถูกแท้ จะต้องคิดว่าเดือน ๖ เหมือนเป็นเดือน ๕ เพราะวันเพ็ญเดือน ๖ พระจันทร์ยังไม่ถึงวิสาขนักษัตรฤกษ์ กระทำวิสาขบูชาก็ยังหาชอบไม่ ต่อวันเพ็ญเดือน ๗ จึงได้วิสาขนักษัตรฤกษ์ควรทำวิสาขบูชา ว่าตามตำราที่แท้ อธิกมาปีนี้ เหมือนหนึ่งเดือน ๕ สองหน เดือน ๗ มีนักษัตรฤกษ์เหมือนเดือน ๖ เดือน ๘ มีนักษัตรฤกษ์เหมือน ๗ ต่อเดือน๘ _๘จึงจะตรงเป็นเดือน ๘ แท้ แต่อย่างธรรมเนียมลัทธิในสยามประเทศนี้แลเมืองอื่นๆ เป็นอันมาก บรรดาที่ใช้เดือนตามทางพระจันทร์แต่โบราณมา ดูทวีที่จะเห็นว่านักษัตรฤกษ์อื่นไม่สำคัญมากนัก สำคัญอยู่แต่วันเข้าพรรษามากกว่านักษัตรฤกษ์อื่น ก็ถ้าจะเรียกชื่อเดือนเป็นสองซ้อนสองหนในเดือนต่างๆ ที่อธิกมาสตก ก็จะเป็นที่คนชาวบ้านชาวเมืองโง่เขลาจะจำยากไป จึงเรียกชื่อเดือนซ้ำเป็นสองหนเฉพาะแต่ในเดือน ๘ ทุกคราวอธิกมาเพื่อจะมิให้คลาดวันเข้าพรรษา ผู้ซึ่งจะหาฤกษ์งามยามดีให้ถูกต้องแท้ จงผ่อนผันดูแลราศีพระอาทิตย์แลฤกษ์พระจันทร์ตามปฏิทินโหรให้สมควรเถิดวันจันทร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีขาล อัฐศก ศักราช ๑๒๒๘ แต่เวลาพลบค่ำไปจะเห็นขอบพระจันทร์หมองอยู่ข้างทิศบูรพา เยื้องอิสาณ ครั้นถึงเวลา ๗ นาฬิกากับ ๑๐ นาทีแต่เที่ยงคือใกล้เวลาทุ่มหนึ่ง จึงจะเห็นพระจันทร์ขาดขอบเป็นแหว่งแท้ ต่อเวลา ๘ นาฬิกากับ ๙ นาทีแต่เที่ยงคือเวลา ๒ ทุ่ม กับบาทหนึ่ง พระจันทร์จะเป็นสรรพคราวสิ้นดวง ครั้นเวลา ๘ นาฬิกากับ ๓๖ นาทีแต่เที่ยง คือยามหนึ่งกับ ๖ บาท พระจันทร์จึงคลายเห็นดวงออกมาข้างทิศหรดีต่อเวลาตี ๑๐ นาฬิกากับ ๓๕ นาทีแต่เที่ยง คือ ๔ ทุ่มกับ ๖ บาท พระจันทร์จึงจะเป็นโมกขบริสุทธิ์บริบูรณ์เต็มดวงแต่จะหมองไปวันอังคาร เดือน ๓ แรม ๑๔ ค่ำ ปีขาล อัฐศก ก็เป็นคราวจะมีสุริยุปราคาแต่ยังหาได้คำนวณละเอียดทันเวลาลงพิมพ์ไม่ แคลงอยู่ว่าจะไม่เห็นที่กรุงเทพฯด้วยหวุดหวิดอยู่ ถ้าจะเห็นก็เล็กน้อย เวลาบ่ายโมงเศษหรือ ๒ โมงยังไม่ได้ทำเลขละเอียดเลย436 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัววันอังคาร เดือน ๔ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีขาล อัฐศก จะมีจันทรุปราคาจะจับแต่ในเวลาบ่ายไม่เห็นเมื่อจับจะเห็นต่อเมื่อเวลาจะปล่อยจะคลายในเวลาทุ่มหนึ่งเข้ามา ยังหาได้ทำละเอียดไม่เมื่อทำละเอียดได้ความว่าเป็นคราสอย่างไร จะปล่อยจะคลายกันเวลาไร จึงจะลงพิมพ์ประกาศมาครั้งหลัง ราชการอื่นๆ มากไม่มีช่องจะคำนวณเลย จะให้โหรคำนวณก็หยาบนักเอาแน่ไม่ได้วันจันทร์ เดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ เวลา ๕ ทุ่มเศษเกือบ ๒ ยามวันหนึ่ง วันอาทิตย์เดือน ๖ขึ้น ๑๕ ค่ำเวลา ๘ ทุ่มเศษวันหนึ่ง ในสองวันนี้ ดาวพระเสาร์จะเข้าในพระจันทร์เป็นแน่ เข้ามาในด้านตะวันออกแล้วจะออกไปด้านตะวันตก ใครๆ ได้เห็นแล้วอย่าตื่นถามพูดซุบซิบกันไปต่างๆสำคัญผิดๆ เพราะเป็นคราวดาวเดือนเดินตรงทางร่วมกันก็บังกันโดยธรรมดาอย่างนั้นเอง ไม่เป็นเหตุการณ์อะไรเมื่อวันคืนเดือนปีล่วงไปๆ ดังนี้ อายุของมนุษย์ทั้งปวงในโลกครั้งนี้ประมาณ ๘๐ ปี แลต่ำลงมากว่านั้นก็หมดไปสิ้นไป ใกล้ต่อเวลาที่จะถึงแก่ความตายเข้าไปทุกวันๆ สั้นเข้าไปทุกเวลาความตายไม่เลือกหน้าว่าผู้ใด เป็นคนจนคนมีผู้ดีแลไพร่ชาวบ้านชาววัด ไม่ล่วงพ้นจากความตายได้เลย ก็แลสัตว์ทั้งปวงมนุษย์ทั้งปวงย่อมรักชีวิตหมดด้วยกัน กลัวตายไม่อยากตายเป็นธรรมดาถึงกระนั้นก็ไม่ล่วงความตายไปได้ตามปรารถนา ชีวิตของมนุษย์ทั้งปวงของสัตว์ทั้งปวงน้อยนักน้อยหนามีแต่หมดไปสิ้นไป เหมือนหนึ่งน้ำในแม่น้ำน้อยในคราวฤดูแล้ง มีแต่แห้งไปหมดไปถ่ายเดียว ก็อายุของมนุษย์ทั้งหลายสัตว์ทั้งหลายน้อยนัก ควรที่ผู้เป็นคนดีมีปัญญาจะพึงเบื่อหน่ายเกลียดชัง แล้วรีบเร่งประพฤติการดีการชอบ ที่เป็นที่ตั้งสุขประโยชน์แก่กันให้มากโดยเป็นการเร็วการด่วน เหมือนคนที่ศีรษะเพลิงไหม้ รีบร้อนหาน้ำเครื่องเย็นดับเพลิงในศีรษะนั้นการประพฤติชอบดี เป็นคุณเป็นประโยชน์แก่กันแลกัน ซึ่งสำเร็จเป็นที่พึ่งพำนักของสัตว์ทั้งปวงที่นักปราชญ์เป็นอันมากเห็นว่าชอบดีพร้อมกันนั้น คือความเมตตากรุณาแลสงเคราะห์อนุเคราะห์เผื่อแผ่ความสุขให้แก่กัน ทั้งในหมู่มนุษย์แลหมู่สัตว์ แลตั้งตนไว้ให้เต็มพร้อมด้วยความดีความชอบ๑๐ อย่าง คือไม่ฆ่าสัตว์เป็นให้ตาย ไม่ลักฉ้อทรัพย์ของผู้อื่น ไม่ประพฤติผิดในที่ๆ ไม่ควรล่วงเป็นผู้ถือสัตย์ไม่กล่าวเท็จล่อลวงให้ผู้อื่นหลง ไม่พูดยุยงส่อเสียดให้ผู้อื่นแตกร้าวกัน ไม่พูดคำหยาบให้เจ็บร้อนใจผู้อื่น ไม่พูดเพ้อเจ้อเปล่าจากประโยชน์ ไม่มุ่งหมายอยากได้ทรัพย์ของผู้อื่นด้วยความมักได้ ไม่มีผูกใจเจ็บจนถึงแช่งให้ผู้นั้นตาย ย่อมตริตรองด้วยปัญญาที่ชอบ ไม่ถือมั่นตามความเห็นผิดทางดีทางชั่ว การประพฤติชอบดี ๑๐ อย่างดังว่ามานี้ เป็นความดีความชอบมีสำหรับโลกตั้งอยู่เสมอ จะมีผู้ถือก็ดีไม่มีใครถือก็ดี ก็คงมีอยู่อย่างนั้นไม่แปรผันยักเยื้องเป็นอย่างอื่นไปเลยเป็นอันขาดแลการฆ่าสัตว์นั้น ว่าตามพระราชบัญญัติในพระพุทธศาสนาเป็นอย่างอุกฤษฏ์ก็ปรับโทษหนักโทษเบาตามที่เป็นมนุษย์ เป็นสัตว์ติรัจฉาน แลห้ามมิให้ตัดฟันต้นไม้กอหญ้า ห้ามมิให้ขุดให้เผาทำแผ่นดินให้กำเริบอนุโลมตามลัทธิชนบางจำพวกซึ่งถือกันในที่บางแห่งว่าเป็นบาป เพราะถือว่าต้นไม้ว่ากอหญ้าแลแผ่นดินมีชีวิตรู้เป็นรู้ตายเหมือนกัน437 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔บางพวกถือว่า ฆ่ามนุษย์มีชาติเสมอกับตนรู้จักสุขรู้จักทุกข์เหล่าเดียวกันจึงเป็นบาป ฆ่าสัตว์อื่นนอกนั้นไม่มีบาป ลัทธิคนสองพวกนี้ไม่ต้องกัน แก่งแย่งกันอยู่ดังนี้ นักปราชญ์ผู้มีปัญญาเป็นอันมากใคร่ครวญเทียบเคียงดูเห็นว่า สัตว์มีชีวิตแล้วใครฆ่าก็เป็นบาปสิ้น แต่ว่าสัตว์มีคุณมากบาปมาก มีคุณน้อยบาปน้อย ต้องฆ่าด้วยการขวนขวาย จัดหาเตรียมการมากก็บาปมาก น้อยก็บาปน้อยโดยสมควร ในการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของหวงแหนไม่ยอมให้นั้น เมื่อว่าตามบัญญัติในพระพุทธศาสนา ก็ปรับโทษหนักโทษเบาตามสิ่งของของมนุษย์ ที่มีราคามากราคาน้อยตามสมควร แต่ฝ่ายในของสัตว์ชาติอื่น จากมนุษย์ไม่ว่าไว้ แต่เมื่อว่าด้วยการที่ควรประพฤติทั่วไปในโลกแล้ว ผู้มีปัญญาใคร่ครวญดู ก็เห็นว่าของที่มีเจ้าของหวงแหนแล้วจะมากจะน้อยก็ดี ต้องคงเป็นบาปสิ้น เพราะเจ้าของเขาไม่ยอมให้ เพราะฉะนั้นการที่เว้นจากถือเอาของที่เจ้าของหวงแหนเป็นทางแห่งความดีความงามในโลกแท้ ผู้มีปัญญาเห็นพร้อมกันว่าเป็นกุศล ก็การประพฤติผิดในที่ไม่ควรล่วงเล่า เมื่อพิเคราะห์ดูเจ้าผัวไม่อยากจะให้หญิงผู้เป็นเมียไปรักใคร่ปะปนกับชายอื่นหญิงผู้ภรรยาเล่าพอใจจะให้ผัวร่วมรักอยู่แต่กับตน บิดามารดาญาติพี่น้องฝ่ายหญิง ก็ไม่อยากจะให้หญิงผู้บุตรแลที่เป็นญาติพี่น้องไปคบหากับชายอื่น นอกจากชายผู้เป็นเจ้าของหรือในการกำหนดตามที่ตั้งไว้ในบางประเทศ เมื่อชายมาประพฤติคงที่อยู่ตามประสงค์ดังว่านั้นก็เป็นอันผูกพันรักษาจิต ผัวเมียบิดามารดาญาติพี่น้องไว้ไม่ให้กำเริบร้าวรานเกิดทะเลาะวิวาท ให้พรักพร้อมเป็นสุขในการงานนั้นๆ เมื่อมาละเมิดจากที่ว่านั้น ก็เป็นเหตุให้กำเริบจิตร้าวรานเกิดทะเลาะวิวาทวุ่นวาย ไม่พรักพร้อมในกิจการ จึงเห็นว่าการประพฤติผิดในที่ไม่ควรล่วงเป็นบาป การงดเว้นจากประพฤติผิดดังว่ามานั้นเสียได้ เป็นความดีความชอบในโลก การเจรจาคำเท็จเล่า เมื่อว่าตามบัญญัติในพระพุทธศาสนา ก็ปรับโทษหนักโทษเบาตามความล่วงการผิดพุทธบัญญัติ ถึงนักปราชญ์ก็เห็นต้องกันว่าเป็นบาปแท้ เพราะล่อลวงให้ผู้ฟังทราบความผิดไปสำคัญผิดไปแต่ความจริง พูดคำส่อเสียด พูดคำหยาบคาย พูดคำเพ้อเจ้อ ทั้ง ๓ นี้ เพราะมีโทษทำผู้พร้อมเพรียงให้แตกร้าว ให้ผู้ฟังเกิดความเจ็บช้ำใจด้วยเครื่องที่ไม่พอประโยชน์ ทำให้ผู้ฟังเสื่อมการงานเสียประโยชน์ที่จะได้ทำ นักปราชญ์จึงเห็นพร้อมกันว่าเป็นบาป ความโลภอยากได้ของผู้อื่นนักคิดจะเอามาเป็นของตนเสียถ่ายเดียว ไม่คิดขอแลซื้อหาแลกเปลี่ยนตามสมควร ความประทุษร้ายผูกใจเจ็บดำริแช่งสัตว์นั้นๆ มนุษย์นั้นๆ ซึ่งตนไม่ชอบใจ คิดจะให้สาบสูญจะไม่ให้มีตัวอยู่ได้แลความเห็นผิดจากต้นเหตุของบุญของบาป เห็นส่วนผิดว่าเป็นชอบ เห็นส่วนชอบว่าเป็นผิดความเห็นว่าทางความดีทั้ง ๙ ไม่เป็นความดี ทางความชั่วทั้ง ๙ ไม่เป็นความผิด จึงให้เกิดความอยากได้ แลความประทุษร้ายแรงกล้า จนล่วงฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในที่ไม่ควรล่วงพูดเท็จส่อเสียดหยาบคายเพ้อเจ้อมากมูล จะเสื่อมสูญจากทางชอบทางผิดทุกประการ เพราะฉะนั้นนักปราชญ์ผู้มีปัญญา ได้ทราบตามความชอบความผิดดังว่ามานี้ว่าเป็นเหตุแห่งทางที่ไม่ดีไม่ชั่วแล้ว จงประพฤติตนให้ดำรงอยู่ในความดีความชอบ ละเว้นความผิดความชั่ว อันเป็นทางจะให้โทษที่ชั่วเสียให้ห่างไกล ด้วยความไม่เลินเล่อในที่ทุกแห่ง ในการที่จะพึงทำทุกประการนั้นเทอญ438 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่งการแสวงหาแลการถือศาสนา ซึ่งจะเป็นที่พึ่งของตนในชาตินี้ชาติหน้า ก็เป็นการดีสมควรเป็นที่ยิ่งแล้ว ควรที่ท่านทั้งปวงทุกๆ คนจะตริตรองใคร่ครวญด้วยปัญญาตนเอง เมื่อเห็นประจักษ์ว่าศาสนาใดในหมู่ใดพวกใดจะเป็นที่พึ่งได้ควรแก่ปัญญาแล้ว ก็จงถือแลปฏิบัติตามศาสนานั้นโดยน้ำใจตนเอง อย่าถือด้วยการตื่นการเกณฑ์ แลการเล่าลือ แลว่าธรรมเนียมเคยถือสืบๆ มา หรืออ้างการที่ไม่เห็นประจักษ์มาว่ามาขู่ให้กลัว ให้ดีใจ ก็อย่ามีความพิศวงต่อเหตุต่างๆแล้วถือตามทำตาม เมื่อได้ที่พึ่งที่นับถืออันงามดีสมควรแล้ว จงประกอบความเลื่อมใสให้มากจึงปฏิบัติตามก็มีความเจริญดี แก่ตนทุกคนๆ นั้นแล๒๗๘. ประกาศพิกัดภาษีเรือตึกแพโรงร้านณ วันอาทิตย์ เดือน ๖ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีขาล อัฐศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศข้าราชการในกรุงเทพฯแลผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการ ณ หัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวง แลเจ้าภาษีนายอากรแลผู้รับช่วงไปทำแทนเจ้าภาษีนายอากรทุกเรื่องทุกนาย แลกำนันนายอำเภอแลราษฎรในกรุงนอกกรุงทั้งปวงให้รู้ทั่วกันว่า ด้วยเรื่องภาษีเรือแลที่บ้านเรือนโรงร้านตึกแพนี้ แต่ก่อนเป็นอากรเบิกตลาดแก่ผู้ที่ลูกค้านั่งเดินเที่ยวค้าขายของ จึงทรงพระราชดำริเห็นว่าราษฎรที่มีทุนรอนน้อยทำของต่างๆ คือขนมแลอื่นๆ ขึ้นแล้ว หาผลไม้แลผักต่างๆ มาแล้วเดินขายวางขาย เมื่อขายไม่หมดก็ย่อมเน่าบูดเหี่ยวแห้งไปเสียต้องขาดทุนเปล่า เพราะของเก็บไว้นานไม่ได้ แล้วผู้เก็บตลาดทะเลาะกับไพร่คนยากคนจนเพราะเบี้ย ๙ เบี้ย ๑๐ เบี้ยอึงๆ น่ารำคาญ จะคิดผ่อนผันฉันใดจะดีจะให้ราษฎรที่ยากจนไม่ต้องลำบากด้วยถุ้งเถียงกับผู้เก็บตลาดเพราะเบี้ยเล็กน้อยแลเสียเบี้ยเล็กน้อยวุ่นวายไป ให้ท่านเสนาบดีปรึกษาหารือกันจัดการเสียใหม่ให้สมควร ท่านเสนาบดีปรึกษาพร้อมกันให้เลิกอากรตลาดนั้นเสีย เปลี่ยนเรียกเป็นภาษีซื้อขายเพราะเห็นว่าผู้ที่มีทรัพย์ตั้งโรงร้านไว้สินค้าของตัวบ้างให้เช่าบ้าง แลเรือไปบรรทุกสินค้าบ้างรับจ้างบ้าง มีผลประโยชน์มากไม่ต้องเสียค่าที่จึงโปรดเกล้าฯ ให้เลิกอากรเบิกตลาดเสียเปลี่ยนเรียกเป็นภาษีเรือค้าขาย แลที่บ้านเรือนโรงร้านตึกแพที่ค้าขายขึ้นใหม่ๆ ความทั้งปวงแจ้งอยู่ในตราตั้งเจ้าภาษีแลราชกิจจานุเบกษาแผ่นที่ ๑๑ นั้นแล้วครั้นภาษีเรียกสืบๆ มาหลายปี จึงมีผู้กราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทเป็นหลายครั้ง ว่าเจ้าภาษีรับทำภาษีแล้วขายช่วงให้ผู้อื่นเป็นตอนๆ ไปตามระยะแขวงในกรุงเทพฯแลหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือ แลผู้ที่ซื้อช่วงไปนั้นหาเรียกภาษีตามพิกัดท้องตรานั้นไม่ ไปยักย้ายเรียกให้เหลือๆ เกินๆ เอารัดเอาเปรียบแก่ราษฎรๆ ที่ไม่รู้พิกัดในท้องตรา ก็ต้องยอมเสียให้ตามใจ๑ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๑๕ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๙439 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ผู้เก็บที่รับช่วงไปจากเจ้าภาษีใหญ่ เพราะผู้รักษาเมืองกรมการนายบ้านนายอำเภอถึงลอกท้องตราตั้งไว้แล้วก็มิได้คัดพิกัดในท้องตราหมายประกาศให้ราษฎรรู้ทั่วกัน ครั้งนี้ทรงพระราชดำริเห็นว่าราษฎรมีเรือไปบรรทุกสินค้ามาไว้ขายที่โรงร้านตึกแพๆ เสียภาษีแล้วก็ต้องเสียภาษีเรืออีกเป็นสองซ้ำได้ความลำบาก จึงโปรดเกล้าให้ยกภาษีเรือเร่เรือจรเสียให้คงไว้แต่เรือขายของประจำเหมือนกับโรงร้าน แลเรือบรรทุกอิฐทรายกระเบื้อง ด้วยเป็นของไม่ได้เสียภาษี แลโรงร้านตึกแพที่ไว้สินค้าให้เช่าตั้งบ่อนเล่นเบี้ยเขียนหวยแลโรงคนชั่ว ให้ทำกำหนดตามพิกัดภาษีตีพิมพ์ประกาศแจกให้ราษฎรทั้งปวงได้รู้ทั่วกันว่า เจ้าภาษีซึ่งจะเรียกภาษีในจังหวัดกรุงเทพฯ ก็ดี หัวเมืองก็ดี ถ้าทำผิดท้องตราแลประกาศนี้ห้ามอย่าให้ราษฎรยอมเสียภาษีให้ตามใจเจ้าภาษีให้ราษฎรดูตามพิกัดที่ประกาศมานี้ แล้วเอาหนังสือพิมพ์ประกาศออกเถียงเถิด ถ้ามิฟังให้ร้องทุกข์กล่าวโทษผู้เก็บภาษีเถิดพิกัดนั้นดังนี้ เรือขายของประจำเหมือนกับโรงร้าน แลเรือบรรทุกอิฐทรายกระเบื้องขายในแขวงกรุงเทพฯ แลหัวเมืองเป็นของไม่ได้เสียภาษีให้เรียกภาษีศอกละสลึงวาละบาท แต่โรงร้านตึกที่ต้องเสียค่าจ้างโปลิศลาดตระเวนรักษาอยู่ทุกเดือน ตึกโรงร้านแลที่ให้เช่าไว้สินค้าตั้งบ่อนเล่นเบี้ยเขียนหวยแลคนเช่าอยู่ แลโรงคนชั่วในท้องที่ลาดตระเวนให้เรียกภาษีค่าเช่า ๑๒ ชักหนึ่งกึ่ง คือ๑๒ ตำลึงชัก ๖ บาท แลโรงร้านตึกที่ไม่ได้เช่าไว้สินค้าของตัวเองให้เรียกภาษีเทียบเหมือนกับที่เช่า แต่โรงร้านตึกที่ไม่ได้ลาดตระเวนแลโรงร้านตึกตามหัวเมือง ให้เรียกภาษีค่าเช่า ๑๒ ชักหนึ่งถ้าตึกโรงร้านของตัวไว้สินค้าขายเอง ให้เรียกภาษีเทียบตามค่าเช่า ๑๒ ชักหนึ่งเหมือนกับที่เช่ากำหนดให้เรียกภาษีแพที่ไว้สินค้าขายสินค้าสิ่งหนึ่ง ๒ สิ่ง ๓ สิ่งเป็นสินค้าราคาน้อย ให้เรียกภาษีแพห้องละ ๖ สลึง ๒ ห้องเป็นเงิน ๓ บาท สามห้องเป็นเงินตำลึงสองสลึง ถ้าสินค้า ๔ สิ่ง ๕ สิ่ง๖ สิ่งเป็นสินค้าราคาน้อย ให้เรียกภาษีห้องละกึ่งตำลึง สองห้องเป็นเงินตำลึงหนึ่ง สามห้องเป็นเงินตำลึงกึ่ง แลแพที่มีสินค้าราคามาก คือผ้าขาว ผ้าลาย ๘ ผ้าแพร แลเครื่องทองเหลือง ๘ทองขาวเครื่อง ๘ แก้วเครื่องเหล็ก แลปืนหนังเขาหน่องา สุรา ยาฝิ่นแลทองคำ แลแพให้เช่าเขียนหวยตั้งบ่อนเล่นเบี้ยต่างๆ ให้เรียกภาษีห้องละ ๓ บาท สองห้องเป็นเงิน ๖ บาท สามห้องเป็นเงิน ๙ บาท ให้เรียกภาษีแต่ผู้ที่อยู่ในโรงร้านตึกแพนั้นๆ ครั้นจะให้ผู้ที่อยู่ในโรงร้านตึกแพนั้นนำไปหาเจ้าของโรงร้านตึกแพนั้นก็ยาก บางทีก็อยู่ไกลบางทีก็อยู่ใกล้บางทีไปไม่พบบ้าง มักเกิดวิวาทกันอย่างนี้จึงให้เจ้าภาษีเก็บแก่ผู้ที่อยู่ในโรงร้านตึกแพนั้นแล้ว จึงให้ผู้เช่าไปหักเงินค่าเช่าแต่เจ้าของโรงร้านตึกแพ ที่ได้เสียภาษีไปตามมากแลน้อย แลโรงร้านตึกแพซึ่งอยู่ตามแถวท้องตลาดแทรกปนอยู่ในระหว่างโรงร้านตึกแพที่วางสินค้าขาย ไม่ประกอบการซื้อขายให้มีผลประโยชน์เจริญแก่แผ่นดินนั้นไม่ชอบ ให้เรียกภาษีเท่ากับโรงร้านตึกแพที่ไว้สินค้าขายเหมือนกัน แลโรงร้านตึกแพซึ่งอยู่ตามหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือนั้นจะเทียบเป็นค่าเช่าไม่ได้ด้วยผู้เช่านั้นก็น้อย ถ้าราษฎรตีเหล็กหล่อเครื่องทองเหลืองทองขาวแลโรงปั้นหม้อคำคร่าวทำปอทำไต้ทำตะลุ่ม แลโรงไว้ชันน้ำมันข้าวเปลือกข้าวสารซึ่งเป็นสินค้าต่างๆ ไว้ขาย ให้เรียกภาษีห้องละสองสลึง โรงสีข้าวขายแลทำเรือขายให้เรียกภาษีห้องละบาท ถ้ามีสินค้า ๔ สิ่ง ๕ สิ่ง ให้เรียกภาษีห้องละกึ่งตำลึง440 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแลร้านซึ่งตากหมากตากเนื้อตากปลาในกรุงเทพฯ แลหัวเมืองไว้ขาย ให้เรียกภาษีห้องละสองสลึงราษฎรสานงอบสานเสื่อลำแพนเย็บจากเย็บกระแชงไว้ในที่โรงร้าน แลไปรับมาแต่อื่นรวมไว้ขายราคามากกว่าตำลึงขึ้นไปให้เรียกภาษีเป็นที่ไว้สินค้าห้องละสองสลึง โรงเลี้ยงสุกรขายสุกร ตั้งแต่๑๐ ตัวขึ้นไป โรงเลี้ยงเป็ดเลี้ยงไก่ ๘ ขายไก่ขายเป็ดตั้งแต่ ๕๐ ตัวขึ้นไป จึงให้เรียกภาษีเป็นที่ไว้สินค้าห้องละบาท ถ้าสุกรต่ำกว่า ๑๐ ตัว เป็ดไก่ต่ำกว่า ๕๐ ตัวลงมาแลเป็นที่เลี้ยงกลางแจ้งไม่มีโรงไม่ต้องเสียภาษี ถ้าแลโรงทำน้ำมันมีสุกรอยู่ในโรงนั้นมากน้อยเท่าใด ให้เสียแต่ภาษีโรงทำน้ำมันอย่างเดียว ถ้าราษฎรผู้เช่าโรงร้านตึกที่เช่าราคามากแต่บอกแต่น้อยปิดบังค่าเช่าไว้ไม่บอกโดยตรง เจ้าภาษีแลพวกเจ้าภาษีสืบจับได้ชำระได้ความจริง ก็ให้ปรับไหมแก่ผู้บังภาษีสามต่อตามค่าเช่ามากแลน้อย แลเงินสินบนมากน้อยเท่าใดก็ให้เจ้าภาษีเรียกเอาแต่ผู้บังภาษีแลพิกัดในท้องตรากำหนดให้เรียกภาษีดังกล่าวมานี้ แต่เจ้าภาษียักย้ายเรียกภาษีเหลือเกินอยู่ให้ราษฎรผู้ที่มีเรือแลที่บ้านเรือนโรงร้านตึกแพทั้งปวงพิเคราะห์ดูในพิกัดประกาศนี้ให้ถ้วนถี่ จะได้เสียภาษีตามกำหนดในท้องตราตามพิกัดถ้าเจ้าภาษีจะเรียกเกินขึ้นไปอย่าให้ราษฎรยอมเสียให้ๆ ร้องฟ้องเอาเถิด ให้ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการมีใจเมตตากรุณาแก่ราษฎร รับประกาศตีพิมพ์นี้แจกให้ราษฎรรู้ทั่วกัน อย่าให้เป็นใจด้วยเจ้าภาษีแลยอมให้เจ้าภาษียักย้ายเก็บภาษีให้เหลือๆ เกินๆ ผิดท้องตราแลประกาศไปถ้าผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการคุมเหงราษฎรให้เสียภาษีตามใจเจ้าภาษี ถ้าได้ความว่าทำจริงจะให้มีโทษด้วย ฝ่ายเจ้าภาษีเล่าจงมีความเมตตากรุณาแก่ราษฎร ภาษีจะมีกำไรก็เพราะราษฎรทำมาหากินโดยคล่องโดยสะดวกจะได้ทำมากขึ้น ให้เจ้าภาษีเก็บภาษีโดยซื่อสัตย์ตามพิกัดท้องตราอย่าให้เรียกเกินผิดจากพิกัดท้องตราแลประกาศนี้ ให้ราษฎรได้ความเดือดร้อนสิ่งใดสิ่งหนึ่งได้แลฝ่ายราษฎรทั้งปวงเล่าก็ให้ยอมเสียภาษีให้เจ้าภาษีตามพิกัดในประเทศนี้แต่โดยดีจงทุกประการเป็นอันช่วยราชการแผ่นดินซึ่งเป็นที่พึ่งของท่านทั้งปวงอยู่ ถ้าสงสัยข้อใดก็ให้ไปถามผู้รักษาเมืองกรมการเสียให้เข้าใจ จะได้เสียภาษีให้เจ้าภาษีตามพิกัด แลให้เจ้าภาษีกับราษฎรจงมีความอ่อนน้อมต่อกัน ความทะเลาะวิวาทก็จะไม่บังเกิดมีต่อกันประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือน ๖ ขึ้นค่ำ ๑ ปีขาล อัฐศก หรือเป็นวันที่ ๕๔๕๒ในรัชกาลปัจจุบันนี้441 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๗๙. ประกาศห้ามไม่ให้เอาเครื่องประดับทองเงินแต่งกายให้เด็ก ที่ยังไม่รู้จักหลีกหลบโจรผู้ร้ายณ วันเสาร์ เดือน ๗ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีขาล อัฐศ๑๖ก ๑
ด้วยพระอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ให้หมายประกาศบอกแก่ข้าราชการ ฝ่ายทหาร พลเรือน ในพระบรมมหาราชวังพระบวรราชวัง ข้าเจ้าต่างกรม ยังไม่ได้ตั้งกรม แลราษฎรให้รู้จงทั่วกันว่าเมืองไทยมีธรรมเนียมไม่ดีมาแต่โบราณ อาภัพกว่าเมืองอื่นๆ ทุกบ้านทุกเมืองอยู่อย่างหนึ่ง เมืองอื่นๆ เขาถึงจะมีเงินทองเขาก็เก็บไว้เองแลประกอบการค้าขายไปตามธรรมเนียม หรือถึงจะตกแต่งเข้าในตัว เขาก็ตกแต่งเข้าในตัวผู้ใหญ่ คือผู้หญิงสอดกำไลสวมสายสร้อยแลแหวน ผู้ชายสอดดุมแลนาฬิกาแลเครื่องกลัดต่างๆ บรรดาของที่มีราคาก็ตกแต่งอยู่ในผู้ใหญ่ ที่เป็นคนมีสติปัญญามากรู้จักคนดีคนร้ายหรือถึงจะมีอันตรายพอมีกำลังร้องแรกสู้รบได้ ฝ่ายเด็กๆ นั้นเขาไม่เอาอะไรไว้ เขาตกแต่งให้แต่เสื้อกางเกง จึงไม่มีเหตุที่จะมีผู้ร้ายจับเอาเด็กไปฆ่าเสีย ก็ฝ่ายชาวเมืองไทยนี้ เมื่อเงินทองมีขึ้นไม่ได้ พอใจอยากอวดเขาว่ามั่งมีอดอวดไม่ได้ ทำกำไลก้านบัวสอดสวมให้ลูกเล็กๆ ข้างละสิบบาทบ้าง สามตำลึงบ้าง แล้วทำกำไลเท้าให้ข้างละสามตำลึงสี่ตำลึง แล้วปล่อยให้เด็กไปเที่ยววิ่งอยู่หน้าบ้านหน้าเรือนกลางถนน ลงอาบน้ำในแม่น้ำลำคลองกลางวันกลางคืน แลไว้ใจแก่ทาที่เป็นคนมีทุกข์ยาก ซึ่งเป็นคนไม่ควรจะวางใจให้เลี้ยงดูแลพาไปข้างโน้นข้างนี้ เหมือนหนึ่งเอาปลาย่างไปมอบส่งให้แก่แมวไว้ หรือเอาน้ำอ้อยน้ำตาลไปล่อไว้ที่มด ย่อมเป็นที่มุ่งหมายปรารถนาของอ้ายอีเหล่านั้นด้วยความประมาททั้งกลางคืนกลางวัน ก็เกิดเหตุคือทาสในเรือนที่เลี้ยงบุตรนั้นเองพาบุตรนั้นไปบีบคอกดจมน้ำทำให้ตายเสีย แต่ทาสในเรือนเป็นศัตรูขึ้นเอง อย่าว่าแต่ผู้อื่นเลยมีเป็นหลายเรื่องเนืองๆ แต่ที่คนบ้านใกล้เรือนเคียงชวนเอาไปแล้วฆ่าเสียบ้าง หรือทาสในเรือนที่คุ้นเคยกับเด็กส่งค่าตัวไปอยู่ที่อื่น ลอบลักพาเอาเด็กไปฆ่าเสียบ้าง ไม่รู้ว่าสักกี่สิบรายมาแล้วคนก็ไม่เข็ด ยิ่งมีเงินทองขึ้นก็ยิ่งเอาของแต่งเด็กล่อผู้ร้ายหนักเข้า ทุกวันนี้คนก็เล่นเบี้ยเสียโปมากผู้ร้ายชุกชุม จนมีความเรื่องที่มีผู้จับเอาเด็กไปกดน้ำบีบคอหักคอฆ่าเสีย ไม่ว่างเดือนเว้นปีเลยตั้งแต่นี้ไปขอเตือนสติมาแก่ท่านทั้งหลายทั้งปวง ผู้มีบุตรหลานของตนหรือขอบุตรหลานท่านผู้อื่นมาเลี้ยงไว้ ขอให้เลิกการแต่งสวมสอดของเครื่องเงินทองไว้กับเด็กๆ นั้นเสียเป็นอันขาดทีเดียว เพราะเป็นเหยื่อล่อผู้ร้าย เป็นเหตุให้เด็กต้องตายเนืองๆ ถ้าท่านผู้ใดที่มีเงินมีทองมากยังคิดอาลัยอยู่ อยากจะแต่งให้ได้ก็จงแต่งไปตามเวลาคือคราวตรุษสงกรานต์หรือสารทเข้าพรรษา๑ตรงกับวันเสาร์ที่ ๑๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๙442 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวหน้าฤดูกฐิน เทศนามหาชาติ เวลาโกนจุกแลงานบ่าวสาว แลวันทำบุญให้ทานอื่นๆ เป็นคราวที่ควรจะตกแต่งบิดามารดาหรือญาติผู้ใหญ่แลคนที่ไว้วางใจได้ จนถึงว่าจะไม่มีภัยเป็นอันตรายแก่เด็กแลของที่แต่งนั้น กำกับไปด้วยคนหนึ่งสองคนแล้ว ถึงจะตกแต่งให้เป็นเกียรติยศเป็นคราวดังนี้ไม่ห้าม แต่การที่แต่งอยู่เป็นนิตย์ไป ไม่เป็นครั้งเป็นคราวดังว่าแล้วนั้น ย่อมมีภัยเป็นอันตรายถึงชีวิตแก่บุตรหลานของตนที่เลี้ยงไว้ ก็ถ้าจะใคร่อวดเขาว่ามั่งมีมากแล้ว เมื่อถึงปีใหม่เดือนใหม่จะขนสิ่งของใดๆ ออกกองตั้งไว้ที่กลางบ้านกลางเรือน ทำขวัญเงินขวัญทองให้คนทั้งปวงเห็นหรือเวลาเช้าๆ ขนเอาสิ่งของมากองมาวางแขวนไว้ริมถนนหนทาง ให้คนเดินไปเดินมาดูเล่นทุกวันๆอย่างนี้ดีกว่า ด้วยไว้ใจคนเดินไปเดินมานั้นว่าจะไม่มีใครลักลอบเอาไป ถึงหากว่าจะมีผู้หยิบเอาไปก็เสียแต่ของไม่มีใครต้องตาย ก็ฝ่ายเด็กๆ ที่แต่งตัวด้วยทองเงินแล้ว ไม่อยู่บนเรือนในบ้านมีผู้ดูแลระวังรักษา ปล่อยให้เที่ยววิ่งไปมาตามถนนหนทางนอกบ้านนอกเรือน มีผู้ร้ายจับตัวไปได้ฆ่าเสียแล้วของก็ต้องเสียเด็กก็ต้องตาย เด็กต้องตายอย่างนี้ในแผ่นดินก่อนที่ล่วงมาก็มีมากไม่รู้ว่ากี่เรื่องกี่รายในกรุงบ้างหัวเมืองบ้าง แต่ในแผ่นดินปัจจุบันนี้ ตั้งแต่เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติบรมราชาภิเษกแล้วมาก็มีเนืองๆ ไม่ขาดในกรุงบ้างหัวเมืองบ้าง๑. เมื่อปีกุน ตรีศก๑อีดกเมืองขุขันบุรีหักคอเด็กตาย ถอดเอาสิ่งของแต่งตัวเด็กเจ้าเมืองกรมการส่งตัวอีดกมา ณ กรุงเทพฯ ให้ประหารชีวิตเสีย๒. เมื่อปีชวด จัตวาศก๒อีกลายทาสหมื่นอาจบ้านบางตะนาวศรีแขวงเมืองนนทบุรีหักคอหนูเผือกอายุ ๘ ขวบตาย ถอดเอาเสมาทองคำ ๑ เอากำไลทองคำคู่ ๑ เอากำไลเท้าเงินคู่ ๑ได้ตัวอีกลายมาแล้ว ให้ประหารชีวิตผ่าอกเสียที่ศาลเจ้าปากคลองบางขวาง๓. เมื่อปีขาล ฉศก อีปั่นบ้านบางลมุดแขวงกรุงเทพฯ หักคอเด็กบุตรนายเรืองนายเงินตายให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยน ๒ ยก ๖๐ ที ขึ้นขาหย่างประจาน ๓ วัน สับเสี่ยงแล้วให้นายเงินรับเอาตัวไป๔. เมื่อปีมะเมีย สัมฤทธิศก๘อีเมาะอีนุ่น ทาสหลวงบานเบิกบุรีรัตน บ้านหน้าวัดบพิตรพิมุข หักคอหนูเล็กอายุ ๗ ปีบุตรนายเงินตาย ถอดเอากำไลมือทองคำคู่หนึ่ง ให้ประหารชีวิตเสียที่ทุ่งนามักกะสัน๕. เมื่อปีมะแม เอกศก๙อีปลีบ้านเมืองชลบุรี หักคอเด็กตายแล้วถอดเอาเสมาทองคำอันหนึ่ง ได้ตัวอีปลีมาชำระเป็นสัตย์แล้ว สั่งให้ประหารชีวิตเสียที่เมืองชลบุรี๖. เมื่อปีวอก โทศก๑๐อีเทศทาสอำแดงกลาย เมืองอุทัยธานีหักคอหนูเขียวอายุ๙ ขวบตาย ถอดเอาเสมาทองคำ ๑ กำไลเท้าคู่ ๑ ได้ตัวอีเทศมาชำระเป็นสัตย์ แล้วส่งตัวไปให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยน ๓ ยก ประหารชีวิตเสียที่เมืองอุทัยธานี๗. เมื่อปีวอก โทศก๑๐อ้ายโหบ่าวพระพิไชยกองลวาอยู่บ้านถ้ำแขวงเมืองกาญจนบุรีเอาไม้ตีหนูฉาวอายุ ๑๔ ปีตาย ถอดเอาตุ้มหูทองคำ ๑ กำไลเท้าคู่ ๑ ให้ลงพระราชอาญาจำอยู่ณ คุก443 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๘. เมื่อปีระกา ตรีศก๑๑อีอ่ำทาสอำแดงสุด บ้านริมพระราชวังหลวง กดคอหนูจูอายุ๘ ปีตาย ถอดเอาปิ่นทองคำอัน ๑ เสมาทองคำอัน ๑ กำไลมือทองคำคู่ ๑ ให้ลงพระราชอาญาจำไว้ ณ คุก๙. เมื่อปีระกา ตรีศก๑๑อีเปียทาสหม่อมเจ้าอัมพร ริมวังกรมหมื่นเทวานุรักษ์หักคอหนูเล็กบุตรอำแดงต่วนอายุ ๗ ปีตาย ถอดเอากำไลทองคำคู่ ๑ กำไลเงินคู่ ๑ ให้ลงพระราชอาญาจำไว้ ณ คุกอ้ายผู้ร้ายฆ่าเด็กตายเช่นนี้ เมื่อจับตัวได้ก็มาลงพระราชอาญาเฆี่ยนแล้วให้ประหารชีวิตเสียเป็นอันมากแล้ว ที่ยังต้องรับพระราชอาญาจำไว้ ณ คุกก็มีอย่างว่ามานี้แล้ว อ้ายผู้ร้ายก็ยังไม่เข็ดหลาบเลิกการนั้นเสีย ยังมีอยู่ไม่ขาดจนทุกวันนี้ ก็ที่บิดามารดาแลญาติลุงป้าอาน้าแลใครๆแต่งบุตรแต่งหลานด้วยเครื่องทองเครื่องเงินแล้ว มีความประมาทปล่อยให้เด็กเที่ยวอยู่ตามลำพังไม่มีผู้ระวังรักษานั้น จะว่าไม่มีความผิดนั้นไม่ได้ จะต้องปรับไหมแก่บิดามารดาแลพี่ป้าน้าลุงแลใครๆ ที่ตกแต่งให้เด็กนั้นตามพระราชบัญญัติ ซึ่งจะกล่าวไปนี้(๑) ห้ามไม่ให้คนทั้งปวงเอาเครื่องทอง ตั้งแต่ทองหนักบาทเฟื้องหนึ่งขึ้นไป ผูกติดแลสวมไว้กับตัวเด็กที่เป็นบุตรหลานก็ดี เป็นบุตรเลี้ยงหลานเลี้ยงแลทาสก็ดีแล้วแลปล่อยให้เที่ยวอยู่เที่ยวไปในน้ำแลบก เปลี่ยวคนบ้างมีเพื่อนบ้าง ห้ามทั้งนี้เพราะเห็นว่าของนั้นเป็นเหยื่อให้ผู้ร้ายฆ่าเด็กเสีย ก็เพราะบิดามารดาพี่ป้าน้าลุงเอาของที่เป็นเหยื่อผู้ร้ายมาผูกไว้สวมไว้กับตัวเด็ก เหตุจึงบังเกิดมี จะเกิดด้วยเด็กไปวิวาทกับผู้ร้ายก็หาไม่เลย เมื่อรู้อยู่ดังนี้แล้วขืนทำก็ควรเห็นว่าเป็นใจกับผู้ร้าย เอาเหยื่อผู้ร้ายมาติดไว้กับตัวเด็ก จนเด็กต้องตายเนืองๆ ผู้ประกอบเหยื่อผู้ร้ายไว้ในตัวเด็กจะว่าตัวไม่มีผิดว่าไม่ได้(๒) ใครๆ เห็นเด็กมีเครื่องทองเงินผูกสวมติดตัวเที่ยวอยู่ผู้เดียวเปลี่ยวคน เมื่อเห็นดังนี้แล้วอย่าจับเด็กนั้นฆ่าเสียเลย จงจับตัวมาส่งนายอำเภอกรมพระนครบาลทั้งปวง หรือจะแก้เอาของมาไม่ทุบตีเด็กให้เจ็บป่วยลงจงเอามาส่งกรมพระนครบาลเถิด จะให้กรมพระนครบาลปรับผู้เป็นเจ้าของเครื่องทองเครื่องเงิน ที่ผูกสวมไว้ที่ตัวเด็กด้วยความประมาทนั้น ให้ใช้ค่าถ่ายแก่ผู้จับเท่าราคาของ ถึงจะขอร้องกันไม่ควรลดให้ เพราะผู้ที่เอาเครื่องทองเครื่องเงินผูกสวมเด็กไว้นั้นทำด้วยความประมาทเป็นเหตุจะให้เด็กต้องตาย ผู้ที่จับเด็กไม่ฆ่าเสียเป็นผู้เตือนสติให้รู้ มีความชอบควรจะให้รางวัล(๓) ถ้ามีผู้ร้ายฆ่าเด็กตาย ผู้ร้ายต้องโทษถึงตายตกตามตัวเด็กทุกเรื่อง ค่าปลุกตัวเผาผีโดยจะเรียกได้ อย่าให้ได้แก่ผู้แต่งผู้สวมในเด็กนั้นเลย ค่าเผาผีเด็กผู้ตายนั้น ถ้ามีญาติให้ญาติอื่นไปทำ ค่าปลุกตัวซื้อทรายโปรยถนนเสีย เครื่องทองเครื่องเงินที่ผู้ร้ายลักไปได้มาแล้ว ก็อย่าคืนให้เจ้าของเอาจำหน่ายซื้อทรายโปรยถนนเสีย แลผู้ที่ผูกสวมเครื่องทองเครื่องเงินให้แก่เด็กนั้นมาให้ปรับค่าปลุกตัวอีกต่อหนึ่ง มาซื้อทรายโปรยถนน ก็ถ้าเครื่องทองเครื่องเงินซึ่งผู้ร้ายลักไปนั้นชำระไม่ได้ผู้ร้ายจะไม่ได้ตัวก็ดี ให้ใช้ค่าเครื่องทองเครื่องเงินนั้นจงครบ มาซื้อทรายโปรยถนน444 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(๔) ถ้าผู้มีบรรดาศักดิ์เอาเครื่องทองเครื่องเงินแต่งให้บุตรให้หลาน แล้วบังคับให้ทาน้ำเงินก็ดี ทาสเกิดในเรือนเบี้ยก็ดี บ่าวตามสังกัดตัวเป็นเจ้าขุนมุลนายก็ดี ลูกจ้างก็ดี ให้กำกับควบคุมพิทักษ์รักษา แลบ่าวลูกจ้างจะจับตัวเด็กนั้นมาส่งกรมพระนครบาล ให้ปรับใช้ค่าถ่ายของดังว่านั้นไม่ได้ เพราะอยู่ในอำนาจเขา เขาใช้ต้องทำตามนายใช้ระวังไว้ให้ดี แต่ถ้าทาสละเลยประมาท ไปทำให้มีผู้จับเอาเด็กไปส่งกรมพระนครบาลได้ ค่าถ่ายของทั้งปวงนายต้องเสียๆ แล้วก็จะคิดแก่ทาสจนเต็มราคาไม่ได้ คิดให้ทาสใช้ได้แต่ส่วนหนึ่งในสาม เพราะตัวเป็นนายขืนใจให้มันระวังเด็กๆ ก็ไม่อยู่ในอำนาจมันแท้ๆ หรืออีกอย่างหนึ่ง ถ้ามีผู้มาฆ่าเด็กนั้นตาย แลผู้ที่นายบังคับให้ระวังเด็กเป็นแต่ประมาทไปไม่ได้รู้เห็นเป็นใจด้วยอ้ายผู้ร้าย ก็ต้องช่วยเสียค่าปลุกตัวแลค่าใช้ของเป็นค่าทรายโปรยถนนตามบังคับในข้อ (๓) แต่ส่วนหนึ่งในสามเหมือนกัน เพราะมันทำด้วยนายใช้แลเด็กนั้นก็ไม่อยู่ในอำนาจมันแท้ ก็ซึ่งว่าเด็กไม่อยู่ในอำนาจมันแท้นั้น คือเด็กอายุมากกว่า ๗ ปีขึ้นไป ถ้าอายุใต้กว่า ๗ ปีลงมา มีเหตุ ๒ อย่างดังว่าแล้วนั้น ทาสแลบ่าวแลลูกจ้างต้องเสียกึ่งค่ามากกว่าส่วนหนึ่งในสาม ข้อพระราชบัญญัติทั้งนี้ ให้กรมมหาดไทย กรมกลาโหม กรมพระสัสดีหมายบอกแก่ข้าราชการ ฝ่ายทหารพลเรือนในพระบรมมหาราชวังแลพระบวรราชวัง ข้าเจ้าต่างกรมเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม ให้รู้จงทั่วกันทุกหมู่ทุกกรม อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่งหมายประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือน ๗ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีขาล อัฐศก๑๖๒๘๐. ประกาศให้ใช้ทองแดงซีกเสี้ยวซึ่งทำบางกว่าครั้งแรกณ วันศุกร์ เดือน ๔ แรม ๙ ค่ำ ปีขาล อัฐศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทให้ประกาศแก่ข้าราชการแลทวยราษฎรในกรุงนอกกรุงทั้งปวงให้ทราบทั่วกันว่า เมื่อแรกเดิมจะคิดทำซีกเสี้ยวขึ้นใช้นั้น พระเจ้าน้องยาเธอกรมหมื่นอลงกพกิจปรีชา ๒ พระวิสุทธิโยธามาตย์ คิดว่าจะให้ราคาทองแดงของซีกเท่ากับกึ่งเฟื้องแลจะให้ราคาทองแดงของเสี้ยวเท่ากับส่วนที่ ๔ ของเฟื้อง จึงทำขึ้นในทอดแรกซีกเสี้ยวหนาไปเมื่อทรงโปรยทรงทิ้งทานแก่ราษฎร ถูกศีรษะคนผู้รับแตกบ้างฟกช้ำบ้าง จึงทรงพระราชดำริว่ารูปทองแดงที่ทำขึ้นใช้ มีตราประทับแลมีอักษรบอกไว้ว่า ๒ อันเฟื้อง ๔ อันเฟื้อง เป็นสำคัญแน่นอนควรเชื่อได้ มิใช่ตราปลอมแล้ว ถึงจะทำให้บางลงเบาลงก็เป็นใช้ได้ แล้วพระวิสุทธิโยธามาตย์จึงได้ทำขึ้นในทอดหลัง รูปซีกเสี้ยวบางกว่าซีกเสี้ยวที่ทำในทอดแรกแล้วก็ได้จ่ายใช้ไปทั้ง ๒ คราวให้ราษฎรซื้อขายแลกเปลี่ยนเป็นอย่างเดียวราคาเท่ากัน คือซีก ๒ อันเป็นเฟื้อง เสี้ยว ๔ อันเป็น๑ตรงกับวันศุกร์ที่ ๒๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๙๒พระนามเดิมว่าพระองค์เจ้านิลรัตน พระโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาพิม ครั้นถึงรัชกาลที่ ๔ ทรงรับราชการกรมแสงปืนต้น กรมแสงหอกดาบ และได้กำกับช่างเงินโรงกษาปณ์ ทำเงินเหรียญ445 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เฟื้อง ดังหมายประกาศก่อนนั้นเถิด อย่าให้มีความสงสัยรังเกียจเลย เมื่อผู้ใดจะมาแลกขึ้นเงินในท้องพระคลัง ก็ให้เจ้าพนักงานรับจ่ายเงินให้ไปตามราคาซีก ๒ อันเป็นเฟื้องเสี้ยว ๔ อันเป็นเฟื้องหรือจะส่งแทนเงินภาษีอากรค่าน้ำ แลอื่นๆ ก็ให้เจ้าพนักงานรับคิดราคาให้เหมือนกันทั้งอย่างหนาอย่างบางนั้นเถิดประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือน ๔ แรม ๙ ค่ำ ปีขาล อัฐศก๑๖เป็นวันที่ ๕๗๙๘ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๘๑. ประกาศให้เจ้าสำนักพรรคพวกของผู้ร้ายมาลุแก่โทษณ วันอาทิตย์ เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ ปีขาล อัฐศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย แลทวยราษฎรทั้งปวงในกรุงแลหัวเมืองให้ทราบทั่วกันว่า ในกาลทุกวันนี้ ผู้ร้ายปล้นมีชุกชุมมากกว่าแต่ก่อน เมื่อจับตัวอ้ายผู้ร้ายมาได้ชำระเป็นสัตย์แล้ว บุตรภรรยาแลเจ้าสำนักผู้สมคบร่วมคิดกันกับอ้ายผู้ร้าย ก็ต้องพลอยรับโทษเสมออ้ายผู้ร้ายแลกึ่งอ้ายผู้ร้ายตกเป็นไพร่หลวงบัดนี้ทรงพระกรุณาโปรดว่า ให้บุตรภรรยาบ่าวทาสแลญาติพี่น้องเจ้าสำนักอาศัยของผู้ร้าย ผู้ใดผู้หนึ่งมีความร้อนใจนำเอาสิ่งของที่อ้ายผู้ร้ายได้มาไว้ มาสารภาพลุแก่โทษต่อตระลาการตามสัตย์จริงไม่ปิดบังไว้ แต่ก่อนยังไม่มีผู้ซัดถึงแล้ว จะให้มีบำเหน็จความชอบแก่ผู้นั้นโดยสมควร ถ้าต่อไปมีผู้ซัดถึงแล้วจึงนำของกลางมาสารภาพลุแก่โทษ ก็จะโปรดให้ผู้นั้นพ้นโทษไม่ต้องตกเป็นไพร่หลวงประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ ปีขาล อัฐศก ศักราช ๑๒๒๘๒๘๒. ประกาศห้ามไม่ให้แต่งตัวเด็กด้วยเครื่องทองเงินแล้วปล่อยไปเที่ยวโดยลำพังณ วันอาทิตย์ เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ ปีขาล อัฐศก ๒
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย แลทวยราษฎรทั้งปวงในกรุงแลหัวเมืองให้ทราบทั่วกันว่า ทุกวันนี้ชาวบ้านชาวเมืองพอใจอยากอวดว่ามั่งมี ทำเครื่องทองเงินแต่งตัวให้เด็กๆ แล้วปล่อยให้เที่ยวอยู่ตามลำพัง ในน้ำในบกตามถนนหนทางด้วยความเลินเล่อไม่มีใครระวังระไว จึงมีอ้ายผู้ร้ายมาลอบลักพาเด็กไปฆ่าเสีย๑ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๓๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๙๒ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๓๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๙446 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแล้วเก็บเอาของแต่งตัวเด็กไปดังนี้เนืองๆ ไม่ใคร่ขาดปีแลเดือน คนอยากอวดมั่งมีก็ไม่ฟังยังขืนแต่งเด็กด้วยเครื่องทองเครื่องเงิน เป็นเหยื่อล่ออ้ายยักษ์อียักษ์ให้กินเด็กเสียไม่ว่างวายปีเดือนเพราะฉะนั้นตั้งแต่นี้สืบไปห้ามไม่ให้ผู้ใดคือบิดามารดาแลญาติพี่น้องทำของแต่งตัวเด็กๆ ซึ่งเป็นบุตรหลานเหลนแลบุตรเลี้ยงหลานเลี้ยงหรือเป็นทาสด้วยเครื่องทองเครื่องเงินทำเป็นรูปพรรณอย่างหนึ่งอย่างใดผูกติดแลสวมไว้กับตัวเด็กเป็นที่ล่อผู้ร้ายแล้วปล่อยให้เที่ยวไปตามลำพังไม่มีผู้ระวังรักษาข้อนี้ทรงพระราชดำริเห็นว่า ถ้าแผ่นดินไม่ระวังผู้ร้ายก็จะฆ่าตายเสียเนืองๆ จึงให้มีประกาศไปว่า ถ้าใครๆ พบปะเด็กที่มีเครื่องทองเครื่องเงินติดตัวไม่มีผู้รักษาแล้ว ให้จับตัวเด็กนั้นมาส่งต่อนายอำเภอกรมพระนครบาล หรือจะแก้เอาแต่ของมาก็ตาม แต่อย่าทุบตีทำให้เด็กนั้นเจ็บป่วย เอามามอบส่งให้กรมพระนครบาล ให้กรมพระนครบาลปรับไหมผู้เจ้าของแต่งตัวเด็กให้ใช้ค่าถ่ายแก่ผู้จับเท่ากับราคาของนั้น ถ้าไม่มีใครจับกันดังประกาศมานี้ ในหลวงจะแต่งให้คนหลวงออกเที่ยวจับ ถ้าคนหลวงจับตัวเด็กเช่นดังว่านั้นได้มาแล้วบิดามารดาหรือญาติพี่น้องผู้เจ้าของเด็กนั้นติดตามมาทันในวันนั้นก็จะให้เสียค่าถ่ายของให้แก่ผู้จับเท่าราคาของแล้วจะให้ปล่อยตัวเด็กมอบไปถ้าไม่มีผู้ใดติดตามมาว่ากล่าวแล้ว จะให้ยึดเอาตัวไว้เป็นไพร่หลวง เด็กผู้ชายให้หัดโขน เด็กผู้หญิงให้เป็นละครหลวงอย่างเลว เพราะเห็นว่ามีประโยชน์ดีกว่าให้อ้ายผู้ร้ายลักพาไปฆ่าเสีย ใครๆ เอาทองเงินของตัวมาวางไว้กลางถนนหนทางไม่เก็บระวังรักษา ด้วยจะใคร่ให้คนทั้งปวงรู้ว่ามั่งมีครั้นผู้ร้ายลักไปจะมาร้องให้แผ่นดินชำระผู้ร้ายให้จะควรหรือ การที่เอาทองเอาเงินผูกแต่งเด็กปล่อยให้เที่ยวก็เหมือนกัน การที่อ้ายผู้ร้ายจับเด็กฆ่าเสียจึงมีเนืองๆ ผู้ร้ายเช่นนี้แต่ในแผ่นดินปัจจุบันนี้ประหารชีวิตเสียหลายสิบคนแล้ว ก็ยังมีผู้ดูเยี่ยงอย่างทำอย่างนั้นร่ำไป ด้วยคิดว่าจะหลบเสียไม่ให้จับได้ ที่ไม่ได้ตัวมีเป็นตัวอย่าง ลางเรื่องได้แต่ศพเด็กตายอยู่ ลางเรื่องหายไปทั้งเด็กทั้งผู้ร้ายไม่รู้ว่าไปข้างไหน การที่เป็นดังนี้ฉะเพาะมีในบ้านนี้เมืองนี้ เพราะธรรมเนียมไม่ดีมักอวดมั่งมี ด้วยการแต่งเด็กด้วยทองด้วยเงิน เมืองอื่นๆ เขาแต่งเด็กแต่ด้วยเสื้อแลกางเกง ไม่มีผู้ร้ายลักบุตรเขาไป ไม่มีผู้ร้ายฆ่าเด็กเสียชาวบ้านชาวเมืองเราจะมาหลงผูกทองผูกเงินไว้แก่เด็กให้เที่ยววิ่งเล่นอยู่ล่อคน ให้เป็นยักษ์กินเด็กไปทำไมถ้าเกิดผู้ร้ายถึงชำระได้ก็ไม่คืนให้ ของที่อ้ายผู้ร้ายลักไปยกให้เป็นรางวัลแก่ผู้จับผู้ร้ายเบี้ยปลุกตัวผู้ตายก็ไม่ให้ได้ จะยกให้ผู้จับเสีย แล้วจะปรับให้เสียค่าปลุกตัว แลค่าของอีกต่อหนึ่งเป็นรางวัลผู้จับ ให้สมหน้าสาใจผู้อวดมั่งมีจนทำให้เด็กตายบ่อยๆ แล้วไม่รู้เข็ดรู้กลัวเลยประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ ปีขาล อัฐศก ศักราช ๑๒๒๘ เป็นวันที่๕๗๙๓ ในรัชกาลปัจจุบันนี้447 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๘๓. ประกาศเรื่องจำนำแลขายฝากกรรมสิทธิ์ที่ดินณ วันอาทิตย์ เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ ปีขาล อัฐศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ดำรัสสั่งให้ประกาศแก่เจ้ากระทรวงทบวงการโรงศาลทุกตำบล ในกรุงเทพมหานครแลหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวงให้ทราบทั่วกันว่า แต่ก่อนผู้มีชื่อเป็นอันมากมีสวนมีนาของตัว คือมีผู้ยกให้ขายให้หรือได้มรดกสืบตระกูลตามกฎหมาย ของอยู่ในอำนาจของตัวเป็นที่ทำกินดีอยู่แล้วไม่นิ่งอยู่ เห็นว่าเงินดีกว่าจึงเอาสวนแลนาไปขายไปจำนำไว้แก่ผู้อื่นโดยราคาถูกหรือแพงในเวลาหนึ่ง เอาเงินของท่านมาใช้ การเป็นอย่างนี้ก็เพราะแต่ก่อนสวนแลนาราคาถูก ผู้เจ้าของสวนเจ้าของนาเห็นว่าจะขายจะจำนำเอาเงินมาดีกว่าเอาที่สวนที่นาไว้ บัดนี้สวนแลนามีราคาแพงขึ้น เพราะมีผู้ทำนาทำสวนมากขึ้น จึงผู้ขายผู้จำนำนั้นเองหรือญาติพี่น้องบุตรหลานของผู้นั้นอยากใคร่ได้สวนแลนาคืนคิดอ่านมาฟ้องร้องถุ้งเถียงว่าขายฝากไม่ได้ขายขาด แลจำนำยังไม่หลุดจะขอถ่ายตามราคาเดิมด้วยเป็นของเดิมของตัวต่อสู้หนังสือสัญญาแลเถียงด้วยอุบายต่างๆ ท้าให้สืบพยานให้ยากแก่ตระลาการหลายเรื่องเนืองๆ ไปเพราะฉะนั้นบัดนี้มีพระบรมราชโองการให้ประกาศว่า อย่าให้เจ้าพนักงานขุนศาลกระทรวงนั้นๆรับมาพิจารณาให้เป็นถ้อยคำสำนวนยืดยาวไปเลย ถ้าฟ้องค้างโรงค้างศาลมีอยู่กี่เรื่องกี่ราย ให้ขุนศาลตัดสินเสียให้แล้ว คือตัดสินให้เป็นสิทธิแก่ผู้ที่ได้โฉนดตราแดงสำหรับที่สวนที่นาไว้นั้นเถิดให้ความเป็นแล้ว ถ้าขายฝากแลจำนำมีแต่หนังสือเหมือนสารกรมธรรม์เป็นสำคัญ เป็นแต่ยอมให้เก็บผลไม้ในสวน แลทำนาเอาเม็ดข้าวต่างกระยาดอกเบี้ย โฉนดตราแดงแลหนังสือสำคัญอื่นๆแต่เดิมสำหรับสวนแลนา ไม่ได้ให้แก่ผู้รับจำนำแลผู้รับขายฝากไป เจ้าของเดิมยังเก็บไว้ได้ยังตกอยู่ที่มือเจ้าของเดิม จึงควรเห็นว่าเป็นจำนำแท้เป็นขายฝากแท้ ให้ชำระเงินถ่ายกัน ต้นเงินแลดอกเบี้ยเหมือนหนี้สิน ถ้าให้โฉนดแลตราแดงแลหนังสือสำคัญอื่นๆ แก่ผู้ซื้อผู้รับจำนำไปแล้วให้ตัดสินให้ผู้รับซื้อผู้รับจำนำเป็นเจ้าของสวนเจ้าของนานั้นเถิด ถ้าผู้ขายฝากผู้จำนำจะเอาคืนให้ได้ก็ต้องใช้ราคาตามแต่ผู้รับขายฝากผู้รับจำนำจะยอมขาย ถ้าไม่ยอมขายก็เป็นสิทธิแก่ผู้รับขายฝากผู้รับจำนำ แต่ถ้าผู้รับขายฝากผู้รับจำนำจะไม่เอาไว้ จะขายจะจำนำหรือจะตีแทนเป็นหนี้ให้ผู้อื่นไปเสียเป็นเงินเท่าใด เจ้าของเดิมถ้ายังเสียดายสวนแลนาอยู่ว่าเป็นของเดิมของตัว หรือของบิดามารดาญาติพี่น้อง ก็ให้ใช้เงินตามราคาที่เจ้าของใหม่จะขายแลจำนำกันนั้นแล้วคืนเอามาได้ จะเอาราคาเดิมมาว่าไม่ได้ เพราะที่สวนแลนาแต่เดิมราคาถูก เดี๋ยวนี้ราคาแพง ถ้าผู้อยากจะถ่ายสวนถ่ายนาให้ได้ไม่ยอม อย่าให้ขัดคดีไว้ให้ช้ามาร้องถวายฎีกาเอาเถิด ผู้ขืนประกาศนี้มาร้องก็เหมือนสมัครเป็นไพร่หลวงทั้งชายทั้งหญิงจงรู้ตัวเถิดประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ ปีขาล อัฐศก ศักราช ๑๒๒๘ หรือเป็นวันที่ ๕๘๐๐ ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๓๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๐๙448 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพ.ศ. ๒๔๑๐๒๘๔. ประกาศห้ามไม่ให้ข้าราชการคบหากับเศรษฐีบางแมวแลจีนทองเซ็กณ วันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีเถาะ นพศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์ แลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในแลราษฎรในกรุงแลหัวเมืองให้ทราบทั่วกันว่า เศรษฐีบางแมวซึ่งเป็นที่ขุนพินิตโวหาร เป็นคนมั่งมีก็จริงแต่เป็นคนโกงเจ้าสำนวนเจ้าถ้อยหมอความ ในหลวงจับสำนวนได้ชัดเห็นเป็นแน่ว่าเป็นคนโกงแท้ไม่ซื่อสัตย์ ไม่มีความเมตตาปรานีแก่ราษฎรคือคนนี้ที่ทาสจะส่งเงินก็ไม่รับเงินเถียงว่าหน้าไร่หน้านา ทำน้ำจะเอาปลาทำนาจะเอาข้าว ถ้าเดือน ๔ เดือน ๕ หลบตัวเสียเดือนอื่นไป ๑๐ เดือน ๑๑ เดือนว่าหน้านาเสียไม่รับเงิน ถึง ๓ ปีทาสร้องทุกข์ส่งเงินยังโรงศาล ก็ปะลมปะเลกับขุนศาลไม่รับเงินถึง ๓ ปี ๔ ปีครึ่ง คนอื่นๆ เขาก็ร้องทุกข์อยู่มากกล่าวโทษเศรษฐีบางแมวคนนี้ แต่เพราะมั่งมีตุลาการทุกศาลก็อุ่นไป แล้วมักเข้าเจ้าเข้านายเข้าขุนนาง มีผู้ถือท้ายถือหาง ก็พระบรมราชโองการให้ประกาศเจ้านายข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายใน อย่าให้ใครคบเข้าถือท้ายถือหาง ถ้าใครขืนคบจะไม่ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงอนึ่งจีนทองเซ็กบุตรเลี้ยงนายอากรเตาสุรา แลนายอากรสมพัตสรเมืองสมุทรสงครามแต่ก่อนได้มรดกของบิดาไว้มาก ญาติพี่น้องเขาหามรดกถึงสามพันชั่ง กับอีกเรื่องหนึ่งจีนที่เข้าส่วนทำอากรด้วย ฟ้องว่าจีนทองเซ็กกันเอาส่วนกำไรอากรแลภาษีไว้เป็นเงินพันชั่งเศษ จีนทองเซ็กสู้ความแพ้โจทก์ถึง ๔ ศาลแล้ว ก็ยังถวายฎีการ่ำไปไม่หยุด ได้ไปให้พระยาโชพึกราชเศรษฐีพระยาพิพิธโภไคศวริยชำระแล้ว พระยาโชพึกราชเศรษฐี พระยาพิพิธโภไคศวริยได้รวบรวมคำหาคำให้การคำพยานทั้งสามศาล แลบาญชีแลฎีกาทั้งสามฉบับไปพิจารณาละเอียดแล้ว ได้ตัดสินให้เสียเงินให้แก่จีนผู้เข้าส่วนเพียงสี่ร้อยชั่งเศษ จีนทองเซ็กได้กว่าห้าร้อยชั่ง คำตัดสินนั้นได้ถวายทรงประทับให้เป็นเสร็จแล้ว แต่จีนทองเซ็กไม่ยอม เที่ยวหาคนทำฎีกาโกงร้องร่ำไปไม่หยุด แลมีนายหน้าเข้าถือท้ายถือหาง นำฎีกาเข้าถวายร่ำไป ความเรื่องนี้ทรงพระสันนิษฐานทราบอัธยาศัยจีนทองเซ็กแล้ว คนสำนวนได้สินบนสินจ้างก็แต่งเรื่องราวให้ร่ำไป กล่าวโทษขุนศาลตุลาการบ้างเล็กน้อย เสมียนผู้คุมผู้ที่เข้าถือท้ายถือหางได้ของกำนัล ได้สินบนจีนทองเซ็กก็ช่วยว่าวุ่นไปมีพระบรมราชโองการห้ามอย่าให้ใครคบจีนทองเซ็ก ถ้าใครแต่งสำนวนเกินๆ ผิดๆ ให้ แลใครพาเอาเรื่องราวมาถวาย จะเร่งเอาตัวผู้แต่งสำนวนทำโทษ ความเรื่องนี้แพ้แล้วใครอย่าเอามาอีกเลยจืด จืด จืด ใครถือท้ายถือหางเศรษฐีบางแมวก็ดี จีนทองเซ็กก็ดี ผู้นั้นจะมีกิริยาเป็นที่เห็นว่าเห็นแก่เล็กแก่น้อย เป็นของกำนัลแลสินบนประกาศมาให้ข้าราชการรู้ทั่วกัน ณ วันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีเถาะ นพศก จุลศักราช๑๒๒๙ หรือเป็นวันที่ ๕๘๓๒ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๑ตรงกับวันเสาร์ที่ ๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๑๐449 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๘๕. ประกาศให้พวกที่อยู่แถวทิมในพระราชวังทำความสะอาดณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีเถาะ นพศก๑๗ ๑
ด้วยพระยาภูบาลบันเทิง รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯสั่งว่า ให้หมายประกาศแก่พวกตามแถวทิมในพระราชวังตั้งแต่ประตูสุนทรทิศา ลงไปถึงประตูพิทักษ์บวรให้รู้ทั่วกันว่าตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้าต่อๆ กัน ใครอยู่ที่ทิมในพระราชวังชั้นประตูแดงเหนือแลใต้ ตามแถวทิมอยู่คนละห้องนั้น หามีอาชาอาศัยไม่ ทิมก็ทิมหลวง ถนนก็ถนนหลวงปูก็ปูด้วยหิน ปูก็ปูด้วยอิฐ คนที่อยู่ทิมมันน่าจะทำจะกวาดเสียให้สะอาด ก็หาใคร่จะทำจะกวาดถนนไม่พากันอยู่คนละห้อง ทิ้งให้ผงไผ่ยักเยื่อรกอยู่ตามถนน กลางถนน บนถนน ดังนี้เห็นดีแล้วหรือ แต่ถนนนอกพระราชวังยังทำยังกวาดนี่ถนนในพระราชวัง ตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ถ้าใครไม่ทำไม่กวาด ทำให้ถนนรกขึ้น หน้าที่หน้าทิมของตัวเพียงไหนก็ให้ทำไปเพียงนั้น ถ้าแลใครไม่ทำไม่กวาดก็ให้ไปจากทิมนั้นอย่าให้อยู่ อย่าให้เกรงอกเกรงใจเลย อย่าได้เห็นแก่หน้าผู้หนึ่งผู้ใดให้ไล่ไปจากทิมไม่ให้อยู่ ที่เขาทำเขากวาดก็ให้เขาอยู่เถิด เป็นแขกบ้านแขกเมืองฝรั่งเขาเดินไปมาเที่ยวอยู่ตามถนนอยู่เนืองๆ เขาจะว่าถนนในพระราชวังซึ่งรกหามีใครทำใครกวาดไม่ พากันละเลยเสียถ้าแลใครทำใครกวาดจะให้หลวงฤทธานนท์ หลวงนนทเสนเที่ยวตรวจตราดูแลให้หมดจด ให้ป่าวร้องตามแถวทิมเสียก่อน คนเราทุกวันนี้พากันเที่ยวลอยชายตามถนน หน้าที่ของข้าอยู่หน้าห้องของข้าอยู่ก็เป็นถนนในพระราชวัง ให้หลวงฤทธานนท์หลวงนนทเสน ป่าวร้อง ว่ากล่าวเสียก่อนแล้วให้เอาหมายประจำประตูไว้ ถ้าแลใครขืนทำก็ให้เอาตัวเข้าชำระตามโทษของเขาหมายประกาศมา ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีเถาะ นพศก๑๗อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๒๘๖. ประกาศให้ผู้ติดใจสงสัยนายตุ้มมาสู้ความณ วันจันทร์ เดือน ๗ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีเถาะ นพศก๑๗ ๒
คำประกาศว่านายตุ้มบัดนี้เป็นเสมียนตราในกรมพระสุรัสวดีในพระบรมมหาราชวัง เป็นคนไม่ดีมีพิษสงลงเอาเงินแก่ตัวเลกที่หักจากเจ้าหมู่มุลนาย หรือทำวุ่นวายต่างๆ อย่างใดๆแก่เจ้าหมู่มุลนายสังกัดต่างๆ เกินพิกัดตามธรรมเนียมแลกะเกณฑ์จริงๆ กิตติศัพท์ไม่สู้ดีดังนี้มีอยู่แต่จะเอาตัวผู้ที่เป็นต้นกิตติศัพท์มาเป็นโจทก์ว่า ก็เห็นว่าใช่คดีของผู้นั้น ไม่ควรจะให้เป็นโจทก์๑ตรงกับวันอังคารที่ ๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๑๐๒ตรงกับวันจันทร์ที่ ๑๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๑๐450 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวด้วยผู้เจ้าคดีถูกพิพาทไม่มาร้องฟ้อง แต่ครั้นจะนิ่งเสียไม่ประกาศ ผู้ที่ทำกิตติศัพท์กล่าวร้ายนายตุ้มก็จะเที่ยวบ่นเที่ยวนินทาไป ว่าแผ่นดินใหญ่ช่วยถือท้ายนายตุ้มให้ข่มเหงท่านทั้งหลายทั้งปวงบัดนี้มีพระบรมราชโองการให้พระพรหมภิบาลเกาะตัวนายตุ้มไว้ก่อน ผู้ใดถูกนายตุ้มข่มเหงทำเกินพิกัด ลงเอาเงินทองหรือกะเกณฑ์เอาอันใดมากไปกว่าการหลวง ก็รีบให้ทำเรื่องราวมายื่นฟ้องแก่พระพรหมภิบาลในภายในกึ่งเดือน ตั้งแต่แรมค่ำ ๑ เดือน ๗ ไปจนสิ้นเดือน ๗ แล้วให้มาว่าความต่อสู้กับนายตุ้ม ให้พระพรหมภิบาลชำระให้ ถ้าพระพรหมภิบาลไม่รับฟ้อง หรือถ้าผู้ฟ้องยังสงสัยว่าพระพรหมภิบาลเข้ากับนายตุ้ม ก็ให้มาร้องถวายฎีกาในวันจันทร์ เดือน ๗ แรม ๗ ค่ำ ก็ดีในวันอาทิตย์ เดือน ๗ แรม ๑๓ ค่ำ ก็ดี ถ้าพ้นกำหนดนี้ไม่มีใครมาฟ้อง ไม่มีใครมาร้องฎีกาเป็นโจทก์สู้ความกับนายตุ้ม ก็จะต้องเห็นว่านายตุ้มนั้นเป็นผู้ไม่มีโทษ กิตติศัพท์ที่เล่าลือนั้นเป็นการเท็จประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือน ๗ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีเถาะ นพศก๑๗๒๘๗. ประกาศทรงปฏิญาณด้วยพระอาการกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาส ๑ณ วันจันทร์ เดือน ๘ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีเถาะ นพศก๑๗ ๑
มีพระบรมราชโองการทรงปฏิญาณประกาศความจริงไม่ล่อลวงท่านผู้ใด บรรดาหมอหลวงในพระบรมมหาราชวัง แลพระบวรราชวัง ตั้งแต่จางวางแลเจ้ากรมปลัดกรมลงไป จนถึงขุนหมื่นแลพันแลแพทย์หมอเชลยศักดิ์ ทั้งพระสงฆ์เถรเณรปะขาวรูปชีแลคฤหัสถ์ในกรุงนอกกรุง เป็นข้าราชการแลขุนหมื่นในพระบรมมหาราชวังแลพระบวรราชวังหมู่กรมต่างๆ ก็ดี เป็นข้าเจ้าต่างกรมแลยังไม่ได้ตั้งกรมแลข้าราชการก็ดี เป็นหมอชาวต่างประเทศ คือจีนแสดอกเตอร์แลอื่นๆ ก็ดีอนึ่งโปรดให้ประกาศแก่หม่อมเจ้าแลหม่อมข้างในแลข้าในกรม พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสทั้งชายทั้งหญิง แลผู้ไปมาหาสู่ชอบพอคุ้นเคยในวังนั้นก็ดี เป็นมิตรสหายชาวเกลอชอบพอกับหม่อมเจ้าหม่อมข้างใน แลข้าในกรม แลข้าราชการที่มีตำแหน่งราชการ อยู่ใต้บังคับบัญชาในกรมนั้นก็ดี ให้ทราบทั่วกันว่า พระอาการกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสประชวรครั้งนี้มีอาการลึกซึ้งมาก แลความชอบพระทัยของกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสตรัสตัดขาดไม่ให้ใครใช้ยาปัดยารุนเลยทีเดียว เพราะทรงเห็นว่าไม่ชอบไม่สบายไม่ได้ทรงใช้ยาปัดยารุนถึง ๑๗ ปีมาแล้วทรงรังเกียจนัก๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสพระนามเดิมว่าพระองค์เจ้านพวงศ์ วรองค์เอกอรรคมหามกุฎปรมุตมราโชรสพระโอรสองค์แรกในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาน้อยทรงรับราชการกำกับกรมล้อมพระราชวัง ต่อมาทรงกำกับกรมพระคลังมหาสมบัติ๒ตรงกับวันจันทร์ที่ ๘ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๑๐451 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔แต่ยาปัดยารุนเป็นพิษสง จนร้อนรนกลัวนักแต่ยาปัดยารุนไป ทรงสงสัยกระแสพระราชดำริในหลวง ว่าจะคิดแค่นแคะให้เสวยยาปัดยารุนด้วยอุบายต่างๆ เป็นนิวรณ์ใหญ่อาวรณ์ใหญ่ทีเดียวจนหมอก็ทรงสงสัยรังเกียจว่ากลัวจะทำตามกระแสพระราชดำริ เพราะเหตุนี้บัดนี้โปรดให้มีคำประกาศพระราชปฏิญาณให้มนุษย์เทวดาทั้งปวงเป็นพยาน ว่าตั้งแต่นี้ไปจะไม่ทรงคิดอ่านแคะไค้เย้ากวนชักชวนพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสให้เสวยยาปัดยารุนยาถ่ายอย่างใดอย่างหนึ่งเลยเป็นอันขาดทีเดียว อนึ่งไม่ทรงให้ท้ายถือหางทำเล่ห์ทำกลยุยงให้หมอหลวงลอบถวายยาปัดยารุนยาถ่ายอย่างหนึ่งอย่างใดเลย พระโรคพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสตื้นลึกเท่าไรการก็ทราบพระราชหฤทัยอยู่แล้ว แลการพระอัธยาศัยที่กลัวยาปัดยารุนทรงเห็นเสียว่าไม่ชอบนั้นจะมีผลอย่างไรก็เคยทรงเห็นตัวอย่างมามากแล้ว ถึงมีรับสั่งอย่างนี้เท่าไร พระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสก็คงไม่เชื่อไม่ถือเป็นอันขาด ทราบพระอัธยาศัยอยู่แล้ว บัดนี้ทรงพระราชปฏิญาณว่าไม่ทรงพยายามต่อไปที่จะให้พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสเสวยยาปัดยารุนยาถ่าย ถ้าคนชังยาปัดยาถ่ายถูกกับพระอัธยาศัย พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสเป็นหม่อมเจ้าในกรมหรือหม่อมข้างใน แลข้าในกรมทั้งชายทั้งหญิงแลคนข้างนอกที่ไปมาชอบพอ ใครเห็นว่าแพทย์หมอพระสงฆ์คฤหัสถ์ชาววัดชาวบ้านที่มีฝีมือวิชาการ ถนัดแต่ข้างยาดับพิษไม่ใช่ยาปัดยารุน หรือวิชาเวทมนตร์คาถาตำราตำรับ หรือหมอมิใช่ไทยชาวต่างประเทศจีนแขกฝรั่งก็ดี ก็ให้ไปพามาถวายพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสทรงเลือกเองแลปรึกษากันในกรมให้ถวายให้ทำเถิด ผู้ที่มีฝีมือจะมาอาสาก็จงมาทำโดยสะดวกเถิด โดยถวายยาผิดก็จะไม่ให้มีโทษ ถ้าถวายยาชอบก็จะพระราชทานรางวัล ใครอย่าบ่นว่าต้องซ้อนตัวกลัวจะต้องเป็นหมอหลวงทรงปฏิญาณให้ถ้าใครไม่สมัครเป็นหมอหลวงก็จะไม่เอาเป็นหมอหลวงอย่ากลัวความผิดถ้าไม่หลอกลวงเอายาอื่นมาให้คนเทียบคนชิมบอกชื่อยาอื่นแล้วเอายาอื่นมาลอบวางแล้วไม่มีผิดไม่มีโทษ หมอไหนๆ เป็นธรรมเนียมพระอาการเจ้านายต้องให้มีผู้ที่เทียบที่ชิมทดลองก่อนจึงควรแลหมอหลวงซึ่งอยู่ประจำตามขบวนราชการนั้น หมอเชลยศักดิ์มักบ่นว่ากลัวหมอหลวงเข้าอิจฉาริษยาเกียดกันข่มขี่แลอื่นๆ ก็ในพระอาการครั้งนี้ ในหลวงโปรดเกล้าฯ ว่าก็ถ้าหมอเชลยศักดิ์คนใดพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสชอบพระทัยจะให้ถวายยาแล้ว ถ้าหมอนั้นรังเกียจหมอหลวงก็ให้ไล่หมอหลวงมาเสียจากวังนั้นเถิดอย่าให้อยู่เลย ถึงข้าราชการที่ไปกำกับพระอาการแลกำกับหมอ ถ้าหมอเชลยศักดิ์รังเกียจก็ให้ขับไล่มาเสียจากวังนั้นเถิด จะไม่ทรงถือเป็นความผิดเพราะความคิดความรู้ของหมอหลวงอย่างไรติดอยู่ที่ไหนทราบพระราชหฤทัยอยู่แล้ว เป็นแต่ทรงปฏิญาณทานบนไว้ ใครรักษาพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสให้พระอาการหายเป็นปกติดี ปีหนึ่งปีเศษจึงจะเชื่อว่าหายแท้ เป็นแต่ให้ชมว่าคลายไปครั้งหนึ่งคราวหนึ่ง ก็จะพระราชทานแต่รางวัล ต่อแก้พระอาการหายเป็นปกติดีได้ปีหนึ่งปีเศษ จึงจะทรงเห็นว่าเป็นอันหายปกติได้เมื่อนั้นจึงจะพระราชทานสินบนที่ทรงปฏิญาณไว้เท่ากับราคาหีบเครื่องทรงพระราชหัตถเลขาประมาณ ๑๒๐ ชั่งขึ้นไป ๒๐๐ ชั่งลงมา จะพระราชทานแก่ผู้รักษาพระโรคหายจนเห็นเป็นปกติดีแท้การที่สงสัยว่าใครมาถวายยาจะมีความผิด ถ้าไม่ล่อลวงเอายาอื่นมาให้คนอื่นชิม แล้วเอายาอื่น452 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวถวายด้วยการล่อลวงแล้วไม่มีความผิด แลในหลวงแผ่นดินปัตยุบันนี้จะถือยศอย่างก่อนๆ ว่าไข้ที่มีอาการกราบทูลแล้ว เฉพาะให้ดีแลร้ายอยู่ในมือหมอหลวง อย่าให้หมอเชลยศักดิ์แทรกเข้ามาได้ดังกิตติศัพท์เช่นลืออยู่ในแผ่นดินก่อนๆ นั้นก็หามิได้เลย ให้แพทย์หมอทั้งปวงที่อยากได้รางวัลแลสินบน ใครจะรับอาสาได้ก็ให้มารับอาสาเต็มมือเถิด ข้าในกรมข้างหน้าข้างในหรือข้าราชการที่ชอบพอใครเห็นว่าหมอไหนดีก็ให้หาพามาเถิดประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือน ๘ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีเถาะ นพศก๑๗๒๘๘. ประกาศให้ชำระคนไทยที่สูบฝิ่นณ วันอาทิตย์ เดือน ๘ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีเถาะ นพศก๑๗ ๑
ด้วยพระยาศรีพิพัฒราชโกษาธิบดีจางวางกรมพระคลังสินค้า รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า แต่ก่อนได้หมายประกาศพระราชบัญญัติไว้ว่าไทยสูบยาฝิ่นควั่นผมเปียไว้เป็นจีนนั้น โปรดให้ผูกปี้ ถ้าสักข้อมือได้รับราชการแล้ว ถึงกำหนดผูกปี้เมื่อใดก็ต้องมาผูกปี้เสียเงินคน ๑ ตำลึง ๒ บาท ถ้าไม่สักข้อมือ หาได้รับราชการสิ่งใดไม่ ให้ผูกปี้เสียเงินคนหนึ่ง ๑๕ ตำลึง ถ้าไม่มีเงินเสีย ก็ให้รับราชการหลวงเข้าเดือนปีหนึ่งจึงให้ปล่อย อนึ่งยาฝิ่นนี้ก็เป็นของต้องห้ามมิให้ไทยสูบ ก็ยังขัดขืนคบหากันสูบยาฝิ่นอยู่มากขึ้นกว่าแต่ก่อน แล้วคนสูบยาฝิ่นเก่าใหม่ก็หามาผูกปี้ตามพระราชบัญญัติเดิมไม่ บัดนี้โปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอกรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๒ เป็นแม่กอง ให้เจ้าพนักงานพระคลังสินค้าในพระบรมมหาราชวังพระบวรราชวัง เป็นผู้จับมาชำระ ให้พระยาอินทราธิบดีสีหราชรองเมืองเจ้ากรมกองตระเวนขวาพระเทพผลูเจ้ากรมกองตระเวนซ้ายหมายบอกนายอำเภอให้รู้จงทั่ว ถ้ามีตราสำคัญรูปสิงห์โตดวงหนึ่งรูปช้างดวงหนึ่ง แม่กองผู้ผูกปี้เป็นสำคัญไปจับ ให้นายอำเภอกำนันเชื่อฟัง อย่าให้นายอำเภอกำนันแลผู้ที่ต้องจับขัดขืน ที่ให้ตราสำคัญมานั้นเพราะกลัวเกลือกจะมีผู้มาแปลกปลอมจับๆ ได้แล้วเอาแต่เงินปล่อยเสียไม่เป็นราชการ ถ้ามีผู้มาแปลกปลอมไม่มีตราสำคัญไปเที่ยวจับ ให้นายอำเภอจับผู้ที่ไม่มีตราสำคัญไปจับนั้นมาส่ง จะได้ปรับไหมผู้ที่แปลกปลอมนั้นเป็นรางวัลแก่นายอำเภอถ้าผู้ที่ต้องจับขัดขืนสู้รบประการใดให้นายอำเภอกำนันช่วยกันจับผู้นั้นให้จงได้ ให้มาส่งที่พระราชวังเดิมแลศาลกรมพระคลังสินค้า กำหนดจะได้ออกจับแต่ ณ วันอาทิตย์ เดือน ๘ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีเถาะนพศก หมายประกาศมา ณ วันอาทิตย์ เดือน ๘ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีเถาะ นพศก๑ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๑๔ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๑๐๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท พระนามเดิมว่าพระองค์เจ้าชายนวม พระโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาปรางใหญ่ ทรงรับราชการในสมัยรัชกาลที่ ๓ทรงกำกับกรมหมอ ครั้นถึงรัชกาลที่ ๔ ทรงกำกับราชการมหาดไทย ว่าพระคลังสินค้า และเป็นที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน เป็นต้นสกุล สนิทวงศ์453 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๘๙. ประกาศเลื่อน กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ แลกรมหมื่นราชสีหวิกรมเป็นกรมขุน แลทรงตั้งสมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลาสมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์เป็นกรมขุนณ วันพฤหัสบดี เดือน ๙ ขึ้น ๘ ค่ำ ปีเถาะ นพศก ๑
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายหน้าฝ่ายในแลข้าราชการให้ทราบว่า เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติครอบครองแผ่นดินเป็นคุณแก่ท่านทั้งหลายทั้งปวงมาช้านาน ทรงเชื่อว่าการพระราชประสงค์เล็กน้อยไม่โตใหญ่สลักสำคัญนัก ถ้าทรงขอแก่ท่านทั้งหลายทั้งปวงให้ยอมตามก็เห็นจะยอมตาม บัดนี้พระเจ้าลูกยาเธอเดิมพระองค์ใหม่สองพระองค์ก็สิ้นพระชนม์หมดแล้ว ไม่มีท่านผู้จะเป็นที่สำราญพระราชหฤทัย ในการที่คิดถึงพระราชวงศานุวงศ์ซึ่งร่วมสุขร่วมทุกข์ใกล้เคียงมาแต่หลัง จึงทรงพระราชดำริว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ ๒ พระองค์หนึ่ง แต่ยังทรงพระเยาว์ไม่ได้โสกันต์ ได้ติดตามเสด็จอยู่ร่วมสุขร่วมทุกข์มานานเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยใช้ข้างหน้าเข้าข้างในใกล้เคียงมาคุ้มบัดนี้ อนึ่งพระเจ้าราชวรวงศ์เธอกรมหมื่นราชสีหวิกรม ๓ อีกพระองค์หนึ่ง การแต่เดิมครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เมื่อเจ้าจอมมารดายังไม่ได้เป็นข้าในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวยังทำราชการอยู่ในพระราชวังเดิม ได้ทรงคุ้นเคยชอบพอมาก่อนนานภายหลัง พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยกับสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ จึงได้ทรงเลือกสรรพระราชทานไปเป็นข้าในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงได้ประสูติกรมหมื่นราชสีหวิกรม ต่อภายหลังกรมหมื่นราชสีหวิกรมเมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ได้ทรงคุ้นเคยไปมากลางวันกลางคืน ร่วมสุขร่วมทุกข์มากกว่าพระเจ้าลูกเธอในแผ่นดินนั้นทุกๆ พระองค์ ท่านทั้งหลายทั้งปวงก็รู้เห็นอยู่ด้วยกันเถียงไม่ได้ แลบัดนี้กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ กรมหมื่นราชสีหวิกรมสองพระองค์ ก็ทรงทำราชการแข็งแรงเป็นการหนักการใหญ่หลายอย่างยากๆ มากกว่าพระราชวงศานุวงศ์องค์อื่นเพราะฉะนั้นจะขอทรงเลื่อนที่ กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ กรมหมื่นราชสีหวิกรมสองพระองค์เป็นกรมขุน เพื่อจะแสดงความชอบซึ่งมีมาแต่หลัง จงขอเสียอย่าให้ท่านทั้งหลายทั้งปวงบ่นออดแอดอู้อี้ว่าอย่างนี้อย่างนั้นอะไรๆ ไปเลย เพราะเยี่ยงอย่างแต่หลังก็เคยมีมา เจ้านายที่มีพระชนม์พรรษาอ่อน เป็นกรมขุน กรมหลวง ที่พระชนม์พรรษาแก่คงเป็นกรมหมื่นอยู่ก็มี อย่าให้ชี้ว่านั้นว่านี้แลนั้นเลย ระลึกเอาเถิด จะจำได้ดอก๑ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๘ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๑๐๒พระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าปราโมช พระโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาอัมพา ทรงรับราชการในสมัยรัชกาลที่ ๔ ได้กำกับกรมพระนครบาล และได้ว่ากรมหมอ กรมช่างเคลือบช่างหุงกระจก กรมญวนหก ได้ชำระความรับสั่ง ได้ว่ากรมท่า เป็นต้นสกุล ปราโมช๓พระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าชุมสาย พระโอรสในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเอมใหญ่ ในสมัยรัชกาลที่ ๔454 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่งสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลาก็เป็นเจ้าฟ้ามาแต่เดิมแต่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์เมื่อแรกประสูติใหม่สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ได้กราบทูลพระกรุณาขอให้เป็นเจ้าฟ้าด้วยกลัวว่าธรรมเนียมเจ้าฟ้าซึ่งเคยมีมาตามราชตระกูลจะสาบสูญสิ้นไป ก็อย่างธรรมเนียมซึ่งมีมาแต่หลังเจ้าฟ้าข้างหน้าเจ้าฟ้าข้างในที่มีกรมตั้งเจ้ากรมปลัดกรมแล้ว เจ้ากรมจะเป็นแต่หมื่น เรียกเจ้าฟ้ากรมหมื่นก็ไม่เคยมี ถึงเรียกก็ขัดๆ ปากอยู่ เพราะฉะนั้นจะขอเลื่อนเจ้าฟ้าสองพระองค์นี้ เป็นเจ้าฟ้ากรมขุนพอต้องกับอย่างธรรมเนียมบ้านเมือง แลสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา ทำราชการในแผ่นดินปัตยุบันนี้ก็ทรงว่ากล่าวการงานมาก ถ้าจะว่าอย่างอังกฤษเขาเรียก เขาก็เรียกว่ารอยาลเหาสุโหล แปลว่าต้นเรือหลวง เพราะว่ากรมวังแลกรมภูษามาลาแลคลังวิเศษ คลังข้างในย่อมได้ทรงบังคับบัญชาการงานต่างๆ หลายอย่างมากยากๆ อยู่จริงๆ เห็นทุกสิ่งอยู่ด้วยกันมิใช่หรือตีพิมพ์ประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๙ ขึ้น ๘ ค่ำ ปีเถาะ นพศก๑๗จุลศักราช๑๒๒๙ หรือเป็นวันที่ ๕๙๓๐ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๒๙๐. ประกาศพระราชบัญญัติเพิ่มเติมเรื่องขายฝากแลจำนำกรรมสิทธิ์ที่ดินณ วันศุกร์ เดือน ๙ แรม ๘ ค่ำ ปีเถอะ นพศก ๑
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศเพิ่มเติมมา ให้ทราบทั่วกัน ขายสวน ขายนา ขายก็ขายกันทีเดียว ขายฝากก็ดีจำนำก็ดีอย่าให้มี อย่าให้ใครตัดสินให้ถ่ายเดียว ผู้ซื้อผู้รับจำนำเขาให้ถ่ายหรือเขาให้ซื้อคืนก็ซื้อได้ถ่ายได้ ถ้าเขาไม่ให้คืนเพราะเขาได้เสียเงินมาแต่ก่อนแล้ว ก็ให้เป็นสิทธิแก่เขา หรือโรงศาลใดยังขืนเอามาว่าขายฝากจำนำไม่หลุด จะให้มีโทษแก่โรงนั้นศาลนั้น ถ้ามาฟ้องศาลหลวงด้วยเรื่องอย่างนี้ ให้ยึดเอาฟ้องนั้นไว้กราบทูลพระกรุณา ถ้าหัวเมืองให้ส่งมาจงทุกเรื่อง เว้นไว้แต่โฉนดยังอยู่กับเจ้าของที่มีชื่อต้องในโฉนด ผู้อื่นเป็นญาติพี่น้องลักเอาชื่อสวนมาขายมาจำนำก็ดี ขายไม่ให้โฉนดไปยึดโฉนดไว้ได้จึงควรเห็นว่าเป็นขายฝากเป็นจำนำ ถ้าเอาโฉนดปล่อยไปให้เขาแล้ว เอาเป็นขายขาดเป็นหลุดประกาศมา ณ วันศุกร์ เดือน ๙ แรม ๘ ค่ำ ปีเถาะ นพศก๑๗ศักราช ๑๒๒๙ หรือเป็นวันที่ ๕๙๕๔ ในรัชกาลปัตยุบันนี้๑ตรงกับวันศุกร์ที่ ๒๓ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๑๐455 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๙๑. ประกาศพระราชทานบรรดาศักดิ์พ่อค้าต่างประเทศณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๐ แรม ๖ ค่ำ ปีเถาะ นพศก ๑
สมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎสุทธิสมมติเทพยพงศ์วงศาดิศวร กระษัตริยราชนิกโรดมจาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ บรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยาม เป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ที่ ๔ ในพระบรมราชวงศ์ ซึ่งดำรงกรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุธยา บรมราชธานีบางกอกนี้ ขอประกาศความที่จะว่าไปนี้แก่ท่านทั้งปวงหรือท่านผู้หนึ่งผู้เดียว คือผู้ใดๆ ที่จะได้อ่านหนังสือสำคัญนี้ให้ทราบธรรมเนียมในกรุงเทพมหานคร เมื่อชนชาวต่างประเทศมีความสวามิภักดิ์ได้รับธุระช่วยขวนขวายในราชการแผ่นดินก็ดี หรือถวายสิ่งของมีราคาต้องพระราชอัธยาศัยพระเจ้าแผ่นดินสยามก็ดี นับว่าเป็นผู้มีความชอบแล้ว ย่อมได้รับพระราชทานตำแหน่งตั้งเป็นผู้มียศบรรดาศักดิ์ฝ่ายสยามเป็นแบบอย่างมา คือเมื่อในแผ่นดินซึ่งเป็นปฐมรัชกาลที่ ๑ ในพระบรมราชวงศ์นี้ กับตันแอฟ. ไลด์๒ เป็นผู้มาขอเช่าที่เมืองปีนัง เกาะหมากให้อิสตกัมปนีอังกฤษ ๓ ในเวลานั้นได้ถวายดาบประดับพลอย ๑ ปืนบอก ๑ เป็นเครื่องเงินเป็นของดีมีราคา พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยามทรงรับไว้เป็นพระแสง แลของอื่นๆ มีราคามากก็ถวายไว้หลายสิ่ง พระบาทสมเด็จพระเจ้ากรุงสยามในรัชกาลเป็นปฐม ได้ทรงพระกรุณาโปรดตั้งให้เป็นขุนนางมียศฝ่ายสยาม ว่าพระยาราชกับตันนาย ๑ นักกุดาสระวะสีชาวประเทศอินเดียผู้หนึ่ง เป็นลูกค้าอยู่ในกรุงเทพมหานครนี้ได้ถวายมหาสังขทักษิณาวัฏ เป็นทีแรกในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยามในรัชกาลที่ ๑จึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งให้เป็นขุนนางมียศฝ่ายสยาม มีนามในภาษาสังสกฤต ว่าหลวงสนิทภูบาลนายหนึ่ง เมื่อในแผ่นดินเป็นรัชกาลที่ ๓ ต่อมา มิสเตอร์หันเตอร์๔ อังกฤษชาวสกอตแลนด์เป็นลูกค้าเข้ามาตั้งห้างค้าขายในกรุงเทพมหานครนี้ ได้ถวายปืนใหญ่เป็นของสำหรับแผ่นดิน แลสิ่งของต่างๆ เป็นอันมากด้วย อนึ่งนักกุดามอหามัดฝอเรศ ชาวประเทศอินเดียเป็นลูกค้ามาตั้งค้าขายในกรุงเทพมหานครนี้ ได้ถวายม้ารูปพรรณดีม้า ๑ ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยามในรัชกาลที่ ๓ จึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งมิสเตอร์หันเตอร์ เป็นขุนนางมียศฝ่ายสยาม๑ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๑๐๒Francis Light ชาวอังกฤษ เป็นนายพาณิชย์ สังกัดบริษัทอินเดียตะวันออกของอังกฤษ เดินทางติดต่อค้าขายทางเรือกับเมืองท่าต่างๆ ได้เคยช่วยเหลือเป็นธุระจัดซื้ออาวุธปืนให้ไทยในสมัยธนบุรี และสมัยต้นรัตนโกสินทร์ มีความดีความชอบต่อแผ่นดิน สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช จึงได้พระราชทานบรรดาศักดิ์ให้เป็นพระยาราชกปิตัน ต่อมาได้เป็นผู้สำเร็จราชการเกาะหมาก หรือเกาะปีนัง และตั้งชื่อใหม่ว่าเกาะPrince of Wales๓British East Indies Company๔Robert Hunter456 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีนามโดยภาษาสังสกฤตว่า “หลวงอาวุธวิเศษนายหนึ่ง” นักกุดามอหามัดฝอเรศ เป็นผู้มียศมีนามในภาษาสังสกฤต ว่า “หลวงประเทศไมตรีนายหนึ่ง”บัดนี้นักกุดาชาเลศรอเบิดลัลลาห์ เป็นลูกค้าชาวเมืองปารสีอยู่ ณ เมืองสิงคโปร์มีความชอบได้ส่งพลอยไพฑูรย์ใหญ่แลม้าเทศรูปพรรณงามดีม้า ๑ มาเป็นบรรณาการแด่เราพระเจ้ากรุงสยามแลได้ส่งของสิ่งอื่นๆ แด่เจ้านายซึ่งเป็นเอกเทศของราชตระกูลนี้บ้าง ในเวลาต่างๆ หลายครั้งเพราะฉะนั้นเราพระเจ้ากรุงสยามเห็นว่านักกุดาชาเลศรอเบิดลัลลาห์ มีความชอบควรจะมียศฐานาศักดิ์เป็นขุนนางนาย ๑ ฝ่ายสยามโดยนามในภาษาสังสกฤต แลมีศักดินากำหนดนับตามธรรมเนียมในพระนครนี้ บัดนี้เราพระเจ้ากรุงสยาม ขอตั้งนักกุดาชาเลศรอเบิดลัลลาห์ มีนามตามยศอย่างสยามว่า “หลวงประเทศธรรมพานิช” เป็นผู้รับทำการของราชตระกูลลับๆ นอกราชการแผ่นดินมีสำคัญคือแผ่นทองมีรูปช้างอยู่กลาง มีอักษรสยามแสดงชื่อนั้น ให้ถือศักดินา ๕๐๐ ยศฐานันดรแลศักดินาอันนี้ จงเป็นไปแก่นักกุดาชาเลศรอเบิดลัลลาห์ เป็นพ่อค้าชาวเมืองปารสี ซึ่งเป็นหลวงประเทศธรรมพานิช ตลอดเวลาความชอบใจของเราพระเจ้ากรุงสยาม หรือท่านผู้จะมาสืบพระวงศ์แลราชอิสริยยศสืบไปภายหน้า หรือตลอดเวลาความชอบใจแลอายุของนักกุดาชาเลศรอเบิดลัลลาห์ หลวงประเทศธรรมพานิชนั้นเอง ขอให้สิ่งซึ่งเป็นประธานในสกลโลก จงอนุเคราะห์รักษานักกุดาชาเลศรอเบิดลัลลาห์ หลวงประเทศธรรมพานิช ให้อยู่เย็นเป็นสุขสิ้นกาลนานเทอญหนังสือสำคัญนี้ ได้ส่งไปแต่พระที่นั่งอนันตสมาคมในพระบรมมหาราชวังกรุงเทพมหานครบางกอก ณ วันพฤหัสบดี แรม ๖ ค่ำ ของเดือนจันทรมาสชื่อภัทรบท เป็นที่ ๑๐ นับแต่ต้นฤดูหนาวในปีเถาะ นพศก ศักราชโหรสยาม ๑๒๒๙ ตรงกับสุริยคติกาลที่ใช้ในยุโรปเป็นวันที่ ๑๙ ของเดือนเสบเตมเบอร์ ในปีคริสตศักราช ๑๘๗๖ ซึ่งเป็นปีที่ ๑๗ หรือวันที่ ๕๙๗๒ ของรัชกาลปัตยุบันนี้๒๙๒. ประกาศห้ามไม่ให้ขุนศาลตระลาการเจ้าหนี้นายเงินทำหนังสือยอมความแลสารกรมธรรม์โดยลูกความแลทาสลูกหนี้ไม่รู้ไม่เห็นณ วันศุกร์ เดือน ๑๑ แรม ๖ ค่ำ ปีเถาะ นพศก ๑
ด้วยมีพระบรมราชโองการตรัสเหนือเกล้าฯ สั่งว่า ให้ประกาศแก่ขุนศาลตระลาการเสมียนผู้คุมราษฎรในกรุงเทพฯ แลหัวเมืองเอก โท ตรี จัตวา ปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือให้รู้ทั่วกันว่าเรื่องความฎีการาษฎรทูลเกล้าฯ ถวาย กล่าวโทษขุนศาลตระลาการว่าบังคับให้เสมียนผู้คุมกดขี่๑ในปีเถาะ นพศก วันแรม ๖ ค่ำ เดือน ๑๑ ตรงกับวันเสาร์ที่ ๑๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๑๐ หากเป็นวันศุกร์จะตรงกับแรม ๕ ค่ำ457 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ลูกความผู้ต้องคดีนั้นๆ ยอมแล้วให้เสมียนผู้คุมแลพวกพ้องของตัวเขียนหนังสือยอมความต่างๆเรียกค่าธรรมเนียม ด้วยฝ่ายโจทก์ฝ่ายจำเลยไม่ลงใจยอมพร้อมกันดังนี้เนืองๆ ได้ทราบฝ่าละอองฯเป็นหลายเรื่องหลายราย เพราะฉะนั้นแต่นี้สืบไปเรื่องคดีใดๆ ซึ่งโจทก์ซึ่งจำเลยจะทำหนังสือยอมเลิกแล้วแก่กันก็ดี ยอมแพ้ชนะกันก็ดี ห้ามอย่าให้ขุนศาลตระลาการทุกๆ กระทรวงในกรุงแลหัวเมืองบังคับให้เสมียนในโรงในศาลของตัวเขียนหนังสือยอมต่างๆ เป็นอันขาด ให้ฝ่ายโจทก์ฝ่ายจำเลยจ้างวานผู้มีชื่อผู้อื่นมาเขียนตามชอบใจ แต่ไม่ให้จ้างวานผู้ที่เกี่ยวข้องต้องในลักษณะความนั้นมาเขียน อนึ่งผู้ใดๆ มีความขัดสนมาทำหนังสือขายตัวเองหรือบุตรภรรยาแลกู้เงินท่านก็ดีขายจำนำที่บ้านที่เรือนเรือกสวนไร่นาแลอื่นๆ ก็ดีให้ผู้นั้นๆ จ้างวานผู้เขียนมาเอง ห้ามอย่าให้ผู้เจ้าของทรัพย์ผู้ช่วยทาสแลลูกหนี้ผู้รับซื้อผู้รับจำนำหาคนพวกพ้องของตัวมารับจ้างวานเขียนหนังสือสารกรมธรรม์ หรือหนังสืบรับซื้อรับจำนำนั้นๆ ให้แก่ผู้มีความขัดข้องนั้นๆ ไปเป็นอันขาดถ้าขุนศาลตระลาการแลผู้ช่วยทาสลูกหนี้และผู้รับซื้อรับจำนำขืนล่วงพระราชบัญญัตินี้ ถ้ามีผู้มากล่าวโทษร้องถวายฎีกา จะตัดสินเรื่องคดีนั้นๆ ไม่เป็นอันยอมแลไม่เป็นหนังสือสารกรมธรรม์ แลไม่เป็นหนังสือขายได้จำนำได้ ให้ผู้สำเร็จราชการเมือง กรมการกำชับห้ามปรามตระลาการเสมียนผู้คุมผู้ที่ได้ชำระคดีความ แลป่าวร้องราษฎรให้รู้ทั่วกัน ห้ามอย่าให้กระทำให้ผิดจากพระราชบัญญัตินี้ไปได้เป็นอันขาดทีเดียวณ วันศุกร์ เดือน ๑๑ แรม ๖ ค่ำ ปีเถาะ นพศก๑๗๒๙๓. ยิงปืนอาฏานา ฝั่งตะวันตก
ด้วยพระยาบำเรอภักดิ์ รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าครั้นถึง ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ ปีเถาะ นพศก๑๗ ๑ด้วยเดิมหมายให้เกณฑ์กรมเรือกันขวานั้นยิงปืนหลักฝั่งตะวันตกนั้น กรมอาสาวิเศษซ้ายร้องว่า ถ้าแลจะเกณฑ์นั้น ก็ให้ไปยิงเป็นคู่กัน บัดนี้จึงให้ถอนกรมเรือกันซ้ายเรือกันขวาออกเสียอย่าได้เกณฑ์เลย จึงให้เกณฑ์แต่กรมอาสาวิเศษซ้ายยิงถนนอรินทาราม ๑ ถนนริมวังกรมหมื่นเทวานุรักษ์ ๑ ถนนอาจารย์ ๑ ปืนหลัก ๖ บอก ๓ ตำบลดิน ๕ ชั่ง ๒ บาท กรมอาสาวิเศษขวายิงป้อมวิไชยประสิทธิ์ ๑ ป้อมวัดโมลีโลก ๑ สองตำบลปืน๔ บอก ดิน ๓ ชั่ง ๗ ตำลึงนั้น ให้นายเวรมหาดไทยหมายบอกเจ้าพนักงานผู้ซึ่งต้องเกณฑ์ ที่ให้ทำหางว่าวรายขุนหมื่น เจ้ากรม ๒ ปลัดกรม ๒ ขุนหมื่น ๘ เป็นสิบสองคน เจ้าพนักงานกรมกระลาโหมแล้วให้เบิกสาปแร้ง สาปกา ใบหนาด ข้าวเปลือก จะได้ใส่ลูกปัศตัน ๓๓ นัด บอก ๑ ให้ทำฎีกามาเบิกดินตามหมายรับสั่ง๑ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๒๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๑๐458 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๙๔. ประกาศพระราชบัญญัติเรื่องผัวขายเมียบิดามารดาขายบุตรณ วันเสาร์ เดือน ๔ แรม ๑๓ ค่ำ ปีเถาะ นพศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายหน้าฝ่ายใน แลราษฎรในกรุงนอกกรุงให้ทราบทั่วกันว่า เมื่อ ณ วันพฤหัสบดีแรม ๑๔ ค่ำ เดือนยี่ ปีเถาะนพศก๑๗ ๒อำแดงจั่นทำฎีกาทูลเกล้าฯ ถวาย กล่าวโทษนายเอี่ยมผัวว่าลักเอาชื่ออำแดงจั่นไปขายไว้แก่ผู้มีชื่อ อำแดงจั่นไม่ได้รู้ไม่ได้เห็นด้วย ครั้นความทราบ ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทดังนี้ จึงทรงพระราชดำริว่าผัวลักเอาชื่อภรรยาไปขายภรรยาไม่ได้รู้ได้เห็นด้วยจะเรียกว่าเป็นเรือนเบี้ยไม่ควร แต่กฎหมายเก่านั้นว่าไว้อย่างไรหาทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทไม่ ณ วันอังคาร แรม ๑๐ ค่ำ เดือน ๓ ปีเถาะ นพศก๑๗ ๓จึงมีพระราชหัตถเลขา ให้พระอินทรเทพเชิญไปถามลูกขุนๆ พร้อมกันคัดกฎหมายทูลเกล้าฯ ถวาย เข้ามาดังนี้ “ถ้าผัวแลพ่อแม่นายเงินเอาชื่อลูกเมียข้าคนลงในกรมธรรม์ขายท่านว่าเป็นสิทธิ์ แม้นว่าเจ้าสินบอกก็ดี มิได้บอกก็ดีแต่ตัวเรือนเบี้ยซึ่งมีชื่ออยู่ในกรมธรรม์นั้นท่านว่าเป็นสิทธิ์ได้โดยกระบิลเมืองท่าน เหตุว่าเจ้าผัวแลพ่อแม่นายเงินนั้นเป็นอิสรภาพ บทหนึ่งว่าเมียก็ดีลูกก็ดี เอาชื่อพ่อแม่ผัวลงในกรมธรรม์ขายท่านว่ามิเป็นสิทธิ์ เหตุว่าเมียลูกนั้นมิได้เป็นอิสระแก่ผัวแลพ่อแม่นั้น” กฎหมายเดิมมีอยู่เช่นนี้จึงทรงพระราชดำริว่า กฎหมายบทนี้เมื่อพิเคราะห์ดูเหมือนผู้หญิงเป็นควาย ผู้ชายเป็นคนไปหาเป็นยุติธรรมไม่ ให้ยกเสีย จึงมีพระราชบัญญัติใหม่ว่า ถ้าผัวจะเขียนชื่อเมียในสารกรมธรรม์ขายถ้าเมียมิใช่เมียทาสมีค่าตัวมีสารกรมธรรม์อยู่ในมือผัวแล้ว ต่อเมียยอมให้ขายลงลายมือแกงไดด้วยเป็นสำคัญ ผู้เขียนสารกรมธรรม์ หรือผู้นั่งเป็นพยานรู้เห็นด้วยจึงเป็นอันขายควรถือว่าเป็นตัวเรือนเบี้ยได้ ถ้าเมียไม่ยอมให้ขายหรือลักเอาชื่อไปขาย ไม่มีพยานรู้เห็นไม่เป็นอันขาย แต่ถ้าเมียอยู่กับผัวไม่ได้หย่าร้างค้างขายแยกย้ายกัน ผัวลักเอาชื่อเมียไปทำสารกรมธรรม์ขายแล้วหนีไป นายเงินจะมาฟ้องร้องให้เกาะครองเมียมาเร่งให้ส่งตัวผัวตามกระบิลเมืองได้ ถ้ามันยอมเป็นจำนำแทนผัวมันให้ใช้ต่างกระยาดอกเบี้ยค่าป่วยการ หรือยอมเป็นทาสต่อภายหลังลงแกงไดทำใบยอมให้ จะยึดเอาตัวเป็นทาสก็ได้ ถ้าไม่ยอมจะเกาะเป็นจำนำได้แต่ในโรงศาล จะยึดเอาตัวเป็นทาสไม่ได้ถ้าเมียหย่าร้างขาดจากผัวเมียกันก่อนแต่มันหนี ถ้ามีชื่อในสารกรมธรรม์มันไม่รู้เห็นด้วยก็ดี หรือเมียผัวมันไปขายเป็นทาสท่านผู้อื่นไว้แต่ก่อน ยอมเป็นทาสใช้อยู่ในเรือนนายเงินแล้ว ก่อนแต่ผัวลักเอาชื่อมาทำสารกรมธรรม์ขายที่อื่นอีกแล้วก็ดี จะเกาะมันเอามาเป็นจำนำไม่ได้ ให้เกาะเอาแต่๑ตรงกับวันเสาร์ที่ ๒๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๑๐๒ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๓ มกราคม พ.ศ. ๒๔๑๐๓ตรงกับวันอังคารที่ ๑๘ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๑๐459 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ผู้นายประกันแลผู้รับเรือนนายประกันเงินของตัว ในการเรื่องผัวลักเอาชื่อเมียมาขายนั้นเถิดในการอย่างนี้ต้องเป็นความลำบากแก่ผู้มักง่ายเชื่อกฎหมายเก่าว่าผู้หญิงเป็นควายผู้ชายเป็นคนถ้าเมียเป็นทาสมีค่าตัวผัวยังไม่ได้ฉีกสารกรมธรรม์ยกค่าตัวให้ ถึงเป็นเมียก็ไม่ให้ว่าเมียให้ว่าทาทาสเป็นเมียก็ดีไม่ได้ เป็นเมียก็ดีสารกรมธรรม์มี นายเงินซึ่งเป็นผัวแลไม่ได้เป็นผัว จะเอาชื่อไปขายให้ยิ่งกว่าค่าตัวเดิมเพียงเสมอค่าตัวเดิมหรือหย่อนกว่าค่าตัวเดิมก็ได้ ต้องมอบสารกรมธรรม์เก่าให้ไปแก่ผู้นายเงินใหม่เป็นสำคัญ ทาสที่ยอมเป็นเมียนายเงินสารกรมธรรม์ยังไม่ได้ฉีกยกให้จะผิดกับทาสที่ไม่ได้เป็นเมียนายเงิน แต่เมื่อถ้านายเงินผู้เป็นผัวตาย ควรจะได้มรดกบ้างเล็กน้อยในฉันภรรยาทาสโดยว่าทรัพย์มรดกไม่มีผู้ที่รับทรัพย์มรดก หรือเจ้าหนี้ของผู้ตายจะต้องลดค่าตัวให้เป็น ๑๐ ลด หรือ ๑๒ ลด ๑๕ ลด สมมตว่าเป็นมรดกของผู้ตายยกให้แก่มันที่เป็นเมียแต่ในการขายนั้นเหมือนกับทาสถ้าผัวขายเมียทาสหรือนายเงินขายทาสแรงกว่าค่าตัวเดิมไปไม่ให้สารกรมธรรม์เดิมไปเป็นสำคัญ ถ้ามันลงแกงไดยินยอมด้วยดังว่าก่อนก็เป็นอันขายได้ ถ้ามันไม่ได้รู้เห็นยินยอมด้วย ต้องพิจารณาเอาความจริงเร่งรัดเอาแต่ตามค่าตัวเดิม เงินที่เกินให้เร่งเอาแต่ผู้ขายผู้ที่รับเงินไป ถ้านายเงินเอาชื่อทาสที่เป็นเมียก็ดีไม่เป็นเมียก็ดี ที่หลบหลีกหนีไปแล้วมาขาย ผู้ช่วยถ่ายไว้ได้ตัวเรือนเบี้ยมา ให้เรียกค่าตัวเดิมแลค่าป่วยการตั้งแต่หนีไปได้แต่ต้นชนดอกตามกฎหมาย ถ้าพ่อแม่เอาชื่อลูกมาขาย ถ้าลูกอายุยังไม่ถึง ๑๕ ปี แลอยู่กับพ่อแม่มัน ถึงไม่มีแกงไดเลยยอมด้วยก็เป็นอันขายได้ แต่ถ้าลูกแยกย้ายไปจากพ่อหรือแม่ที่เป็นผู้ขายแล้ว คือพ่อแม่โกรธกัน หย่าร้างกัน ลูกตกไปอยู่ข้างอื่นจากผู้ขายหรือญาติของฝ่ายอื่นจากผู้ขายจะลอบเอาชื่อมาขายไม่ได้เป็นอันขาด ให้เร่งเงินเอาแต่ผู้ขายแล ผู้นายประกันจะเกาะเรือนเบี้ยไม่ได้ ก็ถ้าลูกชายก็ดีลูกหญิงก็ดีอายุถึง ๑๕ ปีขึ้นไปแล้วถ้าพ่อแม่จะเอามาขาย ต่อมันลงแกงไดยินยอมมีผู้รู้เห็นด้วยจึงเป็นอันขาย การก็เหมือนกับเมียที่ไม่มีค่าตัว ถ้าพ่อแม่มันผู้ขายนั้นหนี มันยังอยู่ในเรือนพ่อแม่มัน จะเกาะเอาตัวมันมาเป็นจำนำในโรงศาลได้ ถ้ามันลงแกงไดทำใบยอมเป็นทาแทนพ่อแม่มันให้ใช้ จะเอาเป็นทาสตามสารกรมธรรม์ก็ได้ ถ้ามันไม่ยอมจะเกาะเป็นจำนำไว้ได้ในโรงศาล ให้มันนำตัวพ่อแม่มันมาที่นี่ แต่ถ้ามันแยกย้ายตกไปฝ่ายอื่นขาดไปแล้วจากพ่อแม่มันผู้ขายจะเกาะเอาเป็นจำนำก็ไม่ได้ต้องเร่งเอาแต่ผู้นายประกัน แลผู้รับเรือนผู้ประกันฝ่ายเดียวถ้าผู้ขายตายผู้รับมรดกเป็นผัวหรือเป็นเมีย หรือเป็นลูกหรือเป็นญาติของผู้ตาย ต้องรับใช้หนี้แทนผู้ตายโดยสมควรแก่กฎหมายมรดก ถ้าเมียขายผัวๆ เป็นทาสของเมีย มีค่าตัวมีสารกรมธรรม์ยังไม่ได้ฉีกยกให้ ก็เหมือนกับเรื่องขายทาสจะมาเอาเรื่องที่เป็นผัวมาเถียงไม่ได้ เมียขายผัวก็ดีลูกขายพ่อแม่ก็ดี พี่น้องขายกันก็ดี เพื่อนฝูงชอบพอกันก็ดี ถ้าลงกำแพงแกงไดยินยอมด้วยมีผู้รู้เห็นก็เป็นอันขาย ถ้าไม่ได้ยินยอมรู้เห็นด้วยไม่เป็นอันขาย ลูกที่ไม่มีพ่อแม่ผู้ขายเอามาเลี้ยงเหมือนลูกของตัวแต่อายุได้ ๗ ขวบลงมา สิทธิ์ขาดไม่มีใครเถียงก็ขายได้เหมือนกับลูกตัวเพราะมันจะได้มรดกด้วย ความเป็นลูกเลี้ยงขายได้ในอายุ ๑๕ ปีลงมา เมื่อพ้นอายุ ๑๕ ปีขึ้นไปแล้ว ต่อเรือนเบี้ยมันยอมด้วยจึงขายได้ ลูกผู้อื่นที่ขายเอามาเลี้ยงเมื่ออายุมันกว่า ๗ ขวบถึงอายุได้ ๑๕ ปีลงมามันไม่ยอมด้วยจะเอาไปขายไม่ได้ เพราะมันไม่ควรได้มรดกของผู้เลี้ยง460 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้ลูกขุนตระลาการ ซึ่งพิพากษาความต่อไปเบื้องหน้าว่า ตามพระราชบัญญัติซึ่งประกาศไว้นี้ อย่าให้เอากฎหมายเดิมมาว่าเป็นอันขาด ถ้าลูกขุนตระลาการผู้ใดยังว่าตามกฎหมายเดิมอยู่ไม่พิพากษาความตามพระราชบัญญัตินี้ จะให้มีโทษตามโทษานุโทษแต่ผู้นั้นๆประกาศมา ณ วันเสาร์ เดือน ๔ แรม ๑๓ ค่ำ จุลศักราช ๑๒๒๙ ปีเถาะ นพศก๒๙๕. ประกาศห้ามมิให้พนักงานผู้ยิงปืนพิธีตรุษทำอย่างอ้ายนากอ้ายแย้มปีเถาะ นพศก
ด้วยนายจ่ายงมหาดเล็ก รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯสั่งว่า อ้ายนาก หลวงสุรินทรเดช อ้ายแย้มขุนจงใจยุทธ ทำความผิดให้ขัดเคืองใต้ฝ่าละออง ฯให้ลงพระราชอาญาจำไว้ ณ คุก ถ้าพนักงานยิงปืนในพระราชพิธีตรุษ ณ วันฯ๑๔๔ ค่ำ ปีเถาะนพศก ๑ ถ้าผู้ที่ต้องเกณฑ์ยิงปืน กระทำความผิดให้ขัดเคืองฝ่าละออง ฯ เหมือนอย่างอ้ายนากอ้ายแย้มนี้ จะเอาตัวผู้นั้นทำโทษถึงแก่ประหารชีวิต พร้อมด้วยกันกับอ้ายนากอ้ายแย้มนั้น ให้หลวงพัศดีกลางตรวจตราดูแลอ้ายนากอ้ายแย้มจำไว้ให้มั่นคงตามรับสั่ง๑ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๒๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๑๐461 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พ.ศ. ๒๔๑๑๒๙๖. ประกาศมหาสงกรานต์ปีมะโรง สัมฤทธิศก
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศแก่ชนทั้งปวง บรรดาที่นับถือพระพุทธศาสนา แลธรรมเนียมปีเดือนวันคืนอย่างเช่นใช้ในเมืองไทยให้ทราบทั่วกันว่า ในปีมะโรง สัมฤทธิศก๑๘ นี้ วันเสาร์เดือนจิตรคือเดือนห้าแรมสี่ค่ำ ๑ เป็นวันมหาสงกรานต์ พระอาทิตย์จะขึ้นราศีเมษในเวลาบ่ายโมงหนึ่งกับ ๑๒ นาที วันอาทิตย์เดือนจิตรคือเดือนห้า แรมห้าค่ำเป็นวันเนา วันจันทร์เดือนจิตรคือเดือนห้าแรมหกค่ำเป็นวันเถลิงศก ขึ้นศักราชใหม่เป็น ๑๒๓๐ ในเวลาบ่ายห้าโมงกับ ๒๙ นาทีเพราะฉะนั้นในปีนี้การทำบุญแลเล่นนักขัตฤกษ์สงกรานต์เป็น ๓ วัน ตามเคยมีโดยมาก ปีนี้สงกรานต์นามกรอย่างไร ทรงพาหนะอะไร ภักษาหารอะไร ถืออะไรจะว่ามาก็ไม่ต้องการ ใครจะใคร่ทราบก็มาดูรูปที่เขียนแขวนไว้ในพระบรมมหาราชวังเทอญลักษณะจดหมายวันคืนเดือนปีใช้ดังนี้ คือตั้งแต่วันอังคารเดือนจิตรคือเดือนห้าขึ้นค่ำหนึ่งไปจนถึงวันอาทิตย์เดือนจิตร คือเดือนห้าแรมห้าค่ำ จดหมายลงชื่อปีในที่ทั้งปวง ให้ว่าปีมะโรงยังเป็นนพศก๑๗ถ้าจดจุลศักราชให้คงเป็น ๑๒๒๙ อยู่ ตั้งแต่วันจันทร์เดือนจิตร คือเดือนห้าแรมหกค่ำไปจนถึงวันศุกร์เดือนผคุณ คือเดือนสี่แรมสิบห้าค่ำ ซึ่งเป็นวันตรุษสุดปีนั้น ให้ใช้ว่าปีมะโรงนักษัตรสัมฤทธิศก๑๘ลงเลขจุลศักราชว่า ๑๒๓๐ แก้เลข ๑๗ ตามปีแผ่นดิน ซึ่งเขียนไว้บนศกนั้นเมื่อเปลี่ยนนพศกแล้ว ให้เขียนเลข ๑๘ ไปกว่าจะเปลี่ยนศกใหม่เถิดในปีมะโรง สัมฤทธิศกนี้ วันพฤหัสบดีเดือนจิตร คือเดือนห้าขึ้นสามค่ำวันหนึ่ง วันจันทร์เดือนภัทรบท คือเดือนสิบแรมสามค่ำวันหนึ่ง เป็นวันประชุมถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาวันจันทร์เดือนพิสาข คือเดือนหกขึ้นห้าค่ำพระอาทิตย์เวลาเที่ยงตรงศีรษะ ในประเทศบางกอกขาขึ้นไปเหนือวันจันทร์เดือนพิสาข คือเดือน ๖ ขึ้นสิบสามค่ำ เป็นวันจะทำพระราชพิธีจรดพระนังคัลให้ราษฎรลงมือทำนาภายหลังวันนั้น คือตั้งแต่วันพุธเดือนพิสาขคือเดือน ๖ ขึ้นค่ำหนึ่งไปห้ามมิให้ลงมือทำนาก่อน หรือในวันเดือน ๖ ขึ้นสิบสามค่ำนั้นตลอดพระราชอาณาเขตวันวิสาขบูชาที่ถือตามนิยมในพระอรรถกถา ว่าเป็นวันประสูติแลได้ตรัสรู้แลปรินิพพานของพระพุทธเจ้านั้น ปีนี้นักษัตรฤกษ์วิสาขบุรณมีตกในวันพุธเดือน ๖ ขึ้นสิบห้าค่ำ เป็นปักษ์ขาดในข้างขึ้นในพระบรมมหาราชวังนี้ จะมีการสมโภชพระมหาเศวตฉัตร ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทวันอังคารเดือน ๖ ขึ้นสิบสี่ค่ำ ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ วันพุธเดือน ๖ ขึ้นสิบห้าค่ำ ที่พระที่นั่งอนันตสมาคม วันพฤหัสบดีเดือน ๖ แรมค่ำหนึ่ง เป็นการมงคลสำหรับพระราชวังตามเคยอย่างทุกปี๑ตรงกับวันเสาร์ที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๑๑462 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัววันอาทิตย์เดือนอาสาธ คือเดือน ๘ ขึ้นสองค่ำพระอาทิตย์สุดทางเหนือจะกลับลงใต้เป็นอายันสงกรานต์เหนือเข้าวัสสันตฤดูวันอาทิตย์เดือนอาสาธ คือเดือน ๘ แรมค่ำหนึ่ง เป็นวันเข้าปุริมพรรษาวันพฤหัสบดีเดือนอาสาธ คือเดือน ๘ ขึ้นสิบสามค่ำพระอาทิตย์เป็นเล็กที่สุดเพราะขึ้นอุจเป็นสฏสิติ หรือพสุสงกรานต์เหนือวันอังคารเดือนสาวน คือเดือนเก้าแรมค่ำหนึ่ง เป็นวันเข้าปัจฉิมพรรษาวันอาทิตย์เดือนสาวน คือเดือน ๙ แรมสิบสามค่ำ พระอาทิตย์เวลาเที่ยงตรงศีรษะ ณ ประเทศบางกอกขาลงไปใต้วันอังคารเดือนอัศยุช คือเดือน ๑๑ ขึ้น ๖ ค่ำ พระอาทิตย์ถึงกึ่งกลางทางที่จะโอนไปเหนือไปใต้ เป็นสามัญสงกรานต์เข้าสารทฤดูวันพฤหัสบดีเดือนอัศยุช คือเดือน ๑๑ ขึ้นห้าค่ำ เป็นวันมหาปวารณาวันอาทิตย์ เดือนกฤติกา คือเดือน ๑๒ ขึ้นสองค่ำ เป็นวันพระราชพิธีเฉลิมพระชนม์พรรษาวันพุธเดือนกฤติกา คือเดือน ๑๒ ขึ้นสิบสามค่ำ เป็นวันเริ่มพระราชพิธีจองเปรียงจะได้ยกโคมวันพุธเดือนมฤคสิร คือเดือนอ้ายขึ้นสิบสี่ค่ำ เป็นวันลดโคม ให้พระราชวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองธุลีพระบาท แลราษฎรบรรดาซึ่งจะได้ยกโคมลดโคมให้รู้แล้วทำตามกำหนดนี้ใครๆ ถือตามอย่างธรรมเนียมสยาม มิใช่ทำตามคำคนทรงเจ้าผีข้างจีน อย่ายกโคมก่อนวันพุธเดือน ๑๒ ขึ้นสิบสามค่ำ ด้วยตื่นว่าถึงเดือน ๑๒ แล้ว อนึ่งอย่าเพ้อชิงลดโคมก่อนวันพุธเดือนอ้ายขึ้นสี่ค่ำ ด้วยถือว่าพ้นเดือน ๑๒ แล้ว ฤกษ์ปีนี้ชอบอย่างนั้น ถ้าถือข้างจีนจะยกโคมลดโคมก่อนหรือหลังกำหนดนี้ ให้ผูกปลายเสาโคมด้วยกิ่งไผ่ตามอย่างจีนวันจันทร์เดือนมฤคสิร คือเดือนอ้ายแรมค่ำหนึ่ง เป็นวันชีพ่อพราหมณ์จะได้ทำพระราชพิธีกฤติเกยา ณ หอพระเทวสถานวันจันทร์เดือนบุษย คือเดือนยี่ขึ้นแปดค่ำ พระอาทิตย์เที่ยงสุดทางใต้จะกลับมาเหนือ เป็นอายันสงกรานต์ใต้เข้าสิสิรฤดู วันศุกร์เดือนบุษย คือเดือนยี่แรมสี่ค่ำ พระอาทิตย์เป็นดวงโตที่สุดเพราะตกนิตยสฏสิติหรือพสุสงกรานต์ใต้เป็นปีใหม่ อย่างชาวต่างประเทศรู้ด้วยกันมากถ้าจะทำพิธีมาฆบูชาตามลัทธิมีนิยมในคัมภีร์อรรถกถาว่าเป็นวันที่ชุมนุมพระสาวก ๑๒๕๐แลพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงแสดงโอวาทปาติโมกข์นั้น ในปีนี้ วันเพ็ญมาฆบูรณมีตกในวันศุกร์เดือนผคุณ คือเดือนสี่แรมค่ำหนึ่ง และชีพ่อพราหมณ์จะได้ทำพิธีสิวาราตรี ณ หอพระเทวสถานวันอาทิตย์ เดือนจิตร คือเดือนห้า ขึ้นเก้าค่ำปีมะเส็งยังเป็นสัมฤทธิศก๑๘พระอาทิตย์ขึ้นมาถึงกึ่งกลางทางที่จะโอนไปเหนือไปใต้ ชื่อสามัญสงกรานต์เข้านิทาฆฤดูพระราชพิธีคเชนทรัศวสนานสองครั้งคงทำในวันขึ้น ๔ ค่ำ ๕ ค่ำ ในเดือนจิตรคือเดือนห้าแลขึ้น ๔ ค่ำ ๕ ค่ำ ในเดือนอัศยุชคือเดือน ๑๑ แลพระราชพิธีสารทคงทำในวันแรม ๑๓ ค่ำแรม ๑๔ ค่ำ แรม ๑๔ ค่ำ ในเดือนภัทรบท คือเดือน ๑๐ ให้เป็นการเสร็จในวันขึ้นค่ำหนึ่งเดือนอัศยุชคือเดือน ๑๑463 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พระราชพิธีตรียัมพวาย เริ่มแต่วันขึ้น ๗ ค่ำ เดือนบุษยคือเดือนยี่ไปจนวันแรมค่ำหนึ่งเดือนบุษยสิบราตรีแลพระราชพิธีตรีปวาย เริ่มแต่วันแรมค่ำหนึ่งเดือนบุษยคือเดือนยี่ไป การเป็นเสร็จต่อวันแรม ๕ ค่ำ เดือนบุษย ๕ ราตรีแลพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ คงทำตั้งแรม ๑๑ ค่ำ เดือนผคุณ คือเดือน ๔ ไป ๔ ราตรีห้าวัน การเป็นเสร็จในวันแรม ๑๕ ค่ำ เดือนผคุณตามเคยเหมือนอย่างทุกปีไม่ยักเยื้องอะไรในปีมะโรง สัมฤทธิศกนี้ วันพุธเป็นวันธงไชย วันพฤหัสบดีเป็นโลกวินาศ วันอังคารเป็นวันอุบาทว์แลเป็นวันอธิบดีอนึ่งวันอุโบสถเป็นที่รักษาอุโบสถศีล แลทำมหาธรรมสวนะ ซึ่งผิดกับวันที่นับว่าวันอุโบสถหรือวันพระตามเคยรู้ด้วยกัน ในชาวสยามทั้งปวงนั้น ในปีมะโรงสัมฤทธิศก๑๘ นี้มี ๑๘ วันคือวันพุธขึ้นค่ำหนึ่ง แลวันพฤหัสบดีขึ้น ๙ ค่ำ ในเดือนพิสาขคือเดือน ๖วันเสาร์ขึ้นค่ำหนึ่ง แลวันอาทิตย์ขึ้น ๙ ค่ำ ในเดือนอาสาธ คือเดือน ๘วันอังคารขึ้นค่ำหนึ่ง แลวันพุธขึ้น ๙ ค่ำ ในเดือนภัทรบท คือเดือน ๑๐วันศุกร์ ขึ้นค่ำหนึ่งแลวันเสาร์ขึ้น ๙ ค่ำ แรมค่ำหนึ่งแลวันอาทิตย์แรม ๙ ค่ำในเดือนกฤติกา คือเดือน ๑๒วันจันทร์ขึ้นค่ำหนึ่งแลวันอังคารขึ้น ๙ ค่ำ แรมค่ำหนึ่งแลวันพุธแรม ๙ ค่ำ ในเดือนบุษยคือเดือนยี่วันพฤหัสบดีขึ้นค่ำหนึ่ง แลวันศุกร์ขึ้น ๙ ค่ำ แรมค่ำหนึ่ง แลวันเสาร์แรม ๙ ค่ำ ในเดือนผคุณ คือเดือน ๔ รวมเป็น ๑๘ วันเท่านี้ เป็นวันรักษาอุโบสถศีลแลทำมหาธรรมสวนะโดยตรงนอกจาก ๑๘ วันนี้แล้ว ก็คงต้องกันในวันตามเคย คือในวันขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แลแรม ๘ ค่ำแรม ๑๕ ค่ำ หรือแรม ๑๔ ค่ำ ในเดือนขาดทุกเดือนตลอดชั่วปีไม่ยักเยื้องอะไรวันเวลาพระอาทิตย์เปลี่ยนขึ้นราศีใหม่ ซึ่งเรียกว่าสงกรานต์เดือนในปีมะโรง สัมฤทธิศก๑๘ นี้พระอาทิตย์ยกขึ้นราศีเมษตั้งแต่ ณ วันเสาร์เดือนจิตร คือเดือน ๕ แรม ๔ ค่ำ เวลาบ่ายโมงกับ ๑ กับ ๑๒ นาที อยู่จนวันอังคาร เดือนพิสาข คือเดือน ๖ แรม ๖ ค่ำ เวลาย่ำเที่ยง ในเดือนนี้วันขึ้น ๒ ค่ำ แรม ๒ ค่ำ แรม ๖ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปสู่ราศีพฤษภจนวันศุกร์ เดือนเชษฐคือเดือน ๗ แรม ๗ ค่ำ เวลา ๒ ทุ่มกับ ๔๘ นาที ในเดือนนี้วันขึ้น ๖ ค่ำ แรม ๖ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีเมถุน จนวันอังคารเดือนอาสาธ คือเดือน ๘ แรม ๑๐ ค่ำ เวลาบ่ายโมง๑ กับ ๓๖ นาที ในเดือนนี้วันขึ้น ๔ ค่ำแรม ๔ ค่ำ แรม ๘ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีกรกพ จนวันศุกร์เดือนสาวน คือเดือน ๙ แรม ๑๑ ค่ำ เวลา ๗ ทุ่มกับ ๓๖ นาที ในเดือนนี้วันขึ้น๖ ค่ำ แรม ๖ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีสิงห์ จนวันจันทร์เดือนภัทรบท คือเดือน ๑๐แรม ๑๓ ค่ำ เวลา ๓ ยามกับ ๑๒ นาที ในเดือนนี้วันขึ้น ๑๐ ค่ำ แรม ๑๐ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีกันย์ จนวันพฤหัสบดี เดือนอัศยุชคือเดือน ๑๑ แรม ๑๔ ค่ำ เวลาบ่าย ๒ โมงกับ๔๘ นาที ในเดือนนี้วันขึ้น ๘ ค่ำ แรม ๘ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีตุลจนวันเสาร์เดือน464 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกฤติกา คือเดือน ๑๒ แรม ๑๕ ค่ำ เวลาเที่ยงแล้ว ๒๔ นาที ในเดือนนี้วันขึ้น ๑๒ ค่ำแรม ๑๒ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีพิจิก จนวันอาทิตย์เดือนมฤคสิร คือเดือนอ้ายแรม ๑๔ ค่ำ เวลา ๒ ยามกับ ๔๘ นาที ในเดือนนี้วันขึ้น ๑๐ ค่ำ แรม ๑๐ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญแล้วยกไปอยู่ราศีธนู จนวันอังคารเดือนบุษย คือเดือนยี่แรม ๑๕ ค่ำ เวลา ๒ โมงกับ ๒๔ นาทีในเดือนนี้วันขึ้น ๒ ค่ำ แรม ๒ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีมังกร จนวันพุธเดือนมาฆ คือเดือน ๓ แรม ๑๔ ค่ำ เวลาค่ำแล้ว ๔๘ นาที ในวันขึ้น ๑๒ ค่ำ แรม ๑๒ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีกุมภ์จนวันศุกร์เดือนผคุณ คือเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ เวลาบ่าย ๒๔ นาที ในเดือนนี้วันขึ้น ๔ ค่ำ แรม ๔ ค่ำ เป็นดิถีมหาสูญ แล้วยกไปอยู่ราศีมิน จนวันอาทิตย์เดือนวิสาขคือเดือน ๖ ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีมะเส็งยังเป็นสัมฤทธิศกอยู่ในปีมะโรง สัมฤทธิศกนี้ วันอังคารเดือนภัทรบท คือเดือน ๑๐ ขึ้นค่ำหนึ่งจะมีสุริยุปราคาที่กรุงเทพมหานครจะเห็นในเวลาสายๆ ไป แลสุริยุปราคาครั้งนี้จะเห็นทั่วกันตลอดพระราชอาณาจักรตั้งแต่หัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือบรรดาที่จะได้รับหนังสือพิมพ์นี้ แต่เวลาเมื่อจะจับนั้น จะเห็นไม่เสมอกัน คือหัวเมืองฝ่ายตะวันออกไปไกล จะเห็นในเวลาสายไปกว่ากรุงเทพมหานคร ฝ่ายหัวเมืองตะวันตกเล่า จะเห็นช้าไปกว่าเวลาในกรุงเทพมหานคร เวลาแรกจับจะจับข้างตะวันตกค่อนข้างทิศพายัพ เมื่อจะหลุดๆ ข้างตะวันออกค่อนข้างทิศอาคเณย์ ที่ตำบลใกล้เมืองกุยเมืองประจวบคีรีขันธ์ทั้งในบกแลในทะเล จะเห็นจับหมดดวงพระอาทิตย์ทีเดียว จะมีแต่แสงเรืองๆ รอบพระอาทิตย์อยู่สักนาทีหนึ่งสองนาที แต่ซึ่งจะเห็นอย่างนี้น้อยตำบลทีเดียว ที่จะเห็นจับไปหมดดวงนั้นมาก ข้างเมืองเหนือแลเห็นแหว่งข้างใต้น้อย ในหัวเมืองปักษ์ใต้เมืองกุยขึ้นมา จะเห็นแหว่งข้างใต้มากแต่ไม่หมดดวง ในกรุงเทพมหานครก็จะเห็นแหว่งข้างใต้มากแต่ไม่หมดดวง ใต้เมืองกุยลงไป คือเมืองชุมพรเมืองไชยาแลเมืองนครศรีธรรมราช แลสงขลา จะเห็นแหว่งข้างเหนือมากแต่ไม่หมดดวง เมื่อเวลาตีพิมพ์นี้ ยังไม่ได้คำนวณเวลาลงเป็นแน่ว่าแต่หยาบๆ ไว้ เมื่อกำหนดลงได้เป็นแน่แล้วจึงจะประกาศมาต่อคราวหลังวันพฤหัสบดี เดือนมาฆ คือเดือนสามแรมค่ำหนึ่ง เป็นวันจะมีจันทรุปราคาแต่ว่าจะไม่เห็นในพระราชอาณาจักรสยามนี้เลยเพราะจับเวลาเช้า ๓ โมง หลุดเวลา ๕ โมงเช้าเป็นกลางวันจะเห็นแรกจับแต่ที่เกาะลังกา นอกพระราชอาณาจักร แต่โหรซุ่มๆ ซ่ามๆ ลางคนจะทายว่าเป็นกระมัง ถ้าทายก็คงไม่ถูกเมื่อวันเดือนปีล่วงไปๆ ดังนี้ อายุของมนุษย์ทั้งปวงในโลกครั้งนี้ประมาณแปดสิบปีแลต่ำลงมากว่านั้น ก็หมดไปสิ้นไปใกล้ต่อเวลาที่จะถึงแก่ความตายเข้าไปทุกวันๆ สั้นเข้าไปทุกเวลาความตายไม่เลือกหน้าว่าผู้ใด เป็นคนจนคนมีผู้ดีแลไพร่ ชาวบ้านชาววัดไม่ล่วงพ้นจากความตายได้เลย ก็แลสัตว์ทั้งปวงมนุษย์ทั้งปวงย่อมรักชีวิตอยู่ด้วยกันหมด กลัวตายไม่อยากตายเป็นธรรมดาถึงกระนั้นไม่ล่วงความตายไปได้ตามปรารถนา ชีวิตของมนุษย์ทั้งปวงของสัตว์ทั้งปวงน้อยนักน้อยหนามีแต่หมดไปสิ้นไป เหมือนหนึ่งน้ำในแม่น้ำน้อยในคราวฤดูแล้งมีแต่แห้งไปหมดไปถ่ายเดียวก็อายุของมนุษย์ทั้งหลายสัตว์ทั้งหลายน้อยนัก ควรที่คนดีมีปัญญาจะพึงเบื่อหน่ายเกลียดชัง465 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔แล้วรีบเร่งประพฤติการชอบที่เป็นที่ตั้งสุขประโยชน์แก่กันโดยเป็นการเร็วการด่วน เหมือนคนที่ศีรษะเพลิงไหม้รีบร้อนหาน้ำเครื่องเย็นดับเพลิงฉะนั้น การประพฤติชอบดีเป็นคุณเป็นประโยชน์แก่กัน ซึ่งสำเร็จเป็นที่พึ่งพำนักของสัตว์ทั้งปวงที่นักปราชญ์เป็นอันมากเห็นว่าชอบดีพร้อมกันนั้นคือความเมตตากรุณาแลสงเคราะห์อนุเคราะห์ เผื่อความสุขให้แก่กันทั้งในมนุษย์แลหมู่สัตว์ แลตั้งตนไว้ให้เต็มพร้อมด้วยความดีความชอบ ๑๐ อย่าง คือไม่ฆ่าสัตว์เป็นให้ตาย ไม่ลักฉ้อทรัพย์ของผู้อื่น ไม่ประพฤติผิดในที่ที่ไม่ควรล่วง เป็นผู้ถือสัตย์ ไม่กล่าวเท็จล่อลวงให้ผู้อื่นหลง ไม่พูดยุยงส่อเสียดให้ผู้อื่นแตกร้าวกัน ไม่พูดคำหยาบให้เจ็บร้อนใจผู้อื่น ไม่พูดเพ้อเจ้อเปล่าจากประโยชน์ไม่มุ่งหมายอยากได้ทรัพย์ของผู้อื่น ด้วยความอยากได้ ไม่ผูกใจเจ็บจนถึงแช่งผู้นั้นตาย ย่อมตริตรองด้วยปัญญาที่ชอบ ไม่ถือมั่นตามความเห็นผิดทางดีทางชั่ว การประพฤติชอบดี ๑๐ อย่างดังว่ามานี้เป็นความดีความชอบมีสำหรับโลกตั้งอยู่เสมอ จะมีผู้ถือก็ดีไม่มีใครถือก็ดีก็คงมีอยู่อย่างนั้นไม่แปรผันยักเยื้องเป็นอื่นไปเลยเป็นอันขาดแลการฆ่าสัตว์นั้น ว่าตามพระราชบัญญัติในพระพุทธศาสนาเป็นอย่างอุกฤษฏ์ก็ปรับโทษหนักโทษเบาตามที่เป็นมนุษย์เป็นสัตว์ดิรัจฉาน แลห้ามมิให้ตัดฟันต้นไม้แลกอหญ้า มิให้ขุดให้เผาทำแผ่นดินให้กำเริบ อนุโลมตามลัทธิชนบางจำพวกใช้ถือกันในที่บางแห่งว่าเป็นบาป เพราะถือว่าต้นไม้กอหญ้าแลแผ่นดินมีชีวิตรู้เป็นรู้ตายเหมือนกันบางพวกถือว่า ฆ่ามนุษย์มีชาติเสมอกับตน รู้จักสุขรู้จักทุกข์เหล่าเดียวจึงเป็นบาปฆ่าสัตว์อื่นนอกนั้นไม่บาป ลัทธิคนสองพวกนี้ไม่ต้องกันแก่งแย่งกันอยู่ดังนี้ นักปราชญ์ผู้มีปัญญาเป็นอันมาก ใคร่ครวญเทียบเคียงดูเห็นว่าสัตว์มีชีวิตใครฆ่าก็เป็นบาปสิ้น แต่ว่าสัตว์มีคุณมากบาปมากมีคุณน้อยบาปน้อย ต้องฆ่าสัตว์ด้วยการขวนขวาย จัดหาเตรียมการมากก็บาปมาก น้อยก็บาปน้อยโดยสมควร ในการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของหวงแหนไม่ยอมให้นั้น เมื่อว่าตามบัญญัติในพระพุทธศาสนา ก็ปรับโทษหนักโทษเบาตามสิ่งของๆ มนุษย์ที่มีราคามากน้อยตามควรแต่ฝ่ายในของสัตว์ชาติอื่นจากมนุษย์ไม่ว่าไว้ แต่เมื่อว่าด้วยการที่ควรประพฤติทั่วไปในโลก ผู้มีปัญญาใคร่ครวญดูก็เห็นว่า ของที่เจ้าของหวงแหนแล้วจะมากจะน้อยก็ดี ก็คงเป็นบาปสิ้น เพราะเจ้าของเขาไม่ยอมให้ เพราะฉะนั้นการที่เว้นจากเอาของที่เจ้าของหวงแหน เป็นทางแห่งความดีความงามในโลกแท้ ผู้มีปัญญาเห็นพร้อมกันว่าเป็นกุศล ก็การประพฤติผิดในที่ที่ไม่ควรล่วงเล่า เมื่อพิเคราะห์ดูเจ้าผัวไม่อยากจะให้ผู้หญิงผู้เป็นเมียไปรักใคร่ปะปนกับชายอื่น หญิงผู้ภรรยาเล่าพอใจจะให้ผัวร่วมรักอยู่แต่กับตน บิดามารดาญาติพี่น้องฝ่ายหญิงก็ไม่อยากจะให้หญิงผู้บุตรแลที่เป็นญาติพี่น้องไปคบหากับชายอื่นนอกจากชายผู้เจ้าของ หรือในการกำหนดที่ได้ตั้งไว้ในบางประเทศเมื่อชายมาประพฤติคงที่อยู่ตามประสงค์ดังว่ามานั้น ก็เป็นอันผูกพันรักษาจิตผัวเมียบิดามารดาญาติพี่น้องไว้ ไม่ให้กำเริบร้าวรานเกิดทะเลาะวิวาทได้ พรักพร้อมเป็นสุขในการนั้นๆ เมื่อมาละเมิดจากที่ว่ามานั้น ก็เป็นเหตุให้กำเริบจิตร้าวรานเกิดทะเลาะวิวาทวุ่นวายไม่พรักพร้อมในกิจการ จึงเห็นว่าการประพฤติผิดในที่ไม่ควรล่วงเป็นบาป การงดเว้นจากประพฤติผิดดังว่ามานั้นเสียได้ เป็นความดีความชอบในโลก การเจรจาคำเท็จเล่า เมื่อว่าตามบัญญัติในพระพุทธศาสนาก็466 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวปรับโทษหนักโทษเบา ตามความล่วงการผิดพุทธบัญญัติ ถึงนักปราชญ์ก็เห็นต้องกันว่าเป็นบาปแท้ เพราะล่อลวงให้ผู้ฟังทราบความผิด ไปสำคัญผิดต่อการจริง คำพูดส่อเสียดพูดคำหยาบคายพูดคำเพ้อเจ้อทั้งสามนี้ เพราะมีโทษทำให้ผู้พร้อมเพรียงให้แตกร้าว ให้ผู้ฟังเกิดความเจ็บช้ำใจด้วยเรื่องที่ไม่พอประโยชน์ ทำให้ผู้ฟังเสื่อมการงานเสียประโยชน์ที่จะให้ทำ นักปราชญ์จึงเห็นพร้อมกันว่าเป็นบาป ความโลภอยากได้ของผู้อื่นนัก คิดจะเอาเป็นของตนเสียถ่ายเดียวไม่คิดขอแลซื้อหาแลกเปลี่ยนตามควร ความประทุษร้ายผูกใจเจ็บ ดำริแช่งสัตว์นั้นๆ มนุษย์นั้นๆ ซึ่งตนไม่ชอบใจ คิดจะให้ขาดสูญจะไม่ให้มีอยู่ได้ แลความเห็นผิดจากต้นเหตุของบุญของบาป เห็นส่วนผิดว่าเป็นชอบ เห็นส่วนชอบว่าเป็นผิด ความเห็นว่าทางความดีทั้ง ๙ ไม่เป็นความดี ทางความชั่วทั้ง ๙ ไม่เป็นความผิด จึงให้เกิดความอยากได้ ก็ความประทุษร้ายแรงกล้า จนล่วงฆ่าสัตว์ลักทรัพย์ประพฤติผิดในที่ไม่ควรล่วง พูดเท็จส่อเสียดหยาบคายเพ้อเจ้อมากมูล จนเสื่อมสูญจากทางชอบทางผิดทุกประการ เพราะฉะนั้นนักปราชญ์ผู้มีปัญญา ได้ทราบความชอบความผิดดังว่ามานี้ ว่าเป็นเหตุแห่งทางที่ไปดีไปชั่วแล้ว จงประพฤติให้ดำรงในความดีความชอบ ละเว้นความผิดหาความชอบ อันเป็นทางจะให้ทิ้งที่ชั่วให้ห่างไกล ด้วยความไม่เลินเล่อในที่ทุกแห่งในการที่จะพึงทำทุกประการนั้น เทอญอนึ่งการแสวงหาแลถือศาสนา ซึ่งจะเป็นที่พึ่งของตนในชาตินี้ ก็เป็นการดีสมควรเป็นที่ยิ่งแล้ว ควรที่ท่านทั้งปวงทุกๆ คนจะตริตรองใคร่ครวญด้วยปัญญาตนเอง เมื่อเห็นคุณประจักษ์ว่าศาสนาใดในหมู่ใดพวกใด จะเป็นที่พึ่งได้ควรแก่ปัญญาแล้ว ก็จงถือแลปฏิบัติตามศาสนานั้นโดยน้ำใจตนเอง อย่าถือด้วยการตื่นการเกณฑ์ แลการเล่าลือแลว่าธรรมเนียมเคยถือสืบๆ มา หรืออาการที่ไม่เห็นมาว่ามาขู่ให้กลัวให้ดีใจ ก็อย่ามีความพิศวงต่อเหตุต่างๆ แล้วถือตามทำตาม เมื่อได้ที่พึ่งนับถืออันงามดีควรแล้ว จงประกอบความเลื่อมใสให้มากจึงปฏิบัติตาม ก็จะมีความเจริญดีแก่ตนทุกๆ คนนั้นแลอนึ่งหัวเมืองฝ่ายเหนือ ตั้งแต่กรุงเก่าขึ้นไป ปักษ์ใต้ตั้งแต่เมืองสมุทรปราการออกไปถ้ามีผู้ใดไปอยู่ตั้งตัวเป็นเจ้า ก็ให้ผู้รักษาเมืองกรมการขอดูหนังสือสำคัญสำหรับตัวแล้ว ถ้าไม่มีหนังสือสำคัญ ให้ผู้รักษาเมืองกรมการเมืองนั้นจับตัวผู้นั้นส่งเข้ามายังกรุงเทพฯ จะได้นำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณา ให้ความทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทเป็นความชอบแก่หัวเมืองนั้น ถ้ามีผู้มาโจทก์กล่าวขึ้นก่อนว่า มีผู้ตั้งตัวเป็นเจ้าอยู่ที่หัวเมืองนั้นๆ ผู้รักษาเมืองกรมการนิ่งความเสีย หาจับตัวส่งมาไม่ ถ้าเป็นอย่างนี้จะให้ลงโทษแก่ผู้รักษาเมืองกรมการในหัวเมืองนั้นให้จงหนัก467 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๒๙๗. ประกาศให้ใช้พระนามสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอแลสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ ในหนังสือกราบบังคมทูลณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีมะโรงยังเป็นนพศก ๑
ด้วยพระศรีสุนทรโวหาร รับพระบรมราชโองการใส่เกล้า ฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่าตั้งแต่นี้สืบไป ให้ข้าราชการทุกหมู่ทุกกรมตำแหน่ง ทุกพนักงาน จะใช้หนังสือกราบบังคมทูลพระกรุณาแลใช้กิจราชการนั้นๆ ให้ลงพระนามดังนี้ว่า สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลากรมขุนบำราบปรปักษ์อีกพระนามหนึ่งว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ กรมขุนพินิตประชานาถนั้นให้มหาดไทยกลาโหมหมายบอกข้าราชการให้ทราบทั่วกันทุกหมู่ทุกกรมทุกพนักงาน ตั้งแต่ ณวันเดือน ๕ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีมะโรงยังเป็นนพศก ให้เร่งหมายให้ทันกำหนด อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๒๙๘. ประกาศให้ผู้จะตั้งตุลาการเลือกสรรตุลาการที่ลูกความไม่รังเกียจณ วันจันทร์ เดือน ๖ แรม ๑๒ ค่ำ ปีมะโรง สัมฤทธิศก ๒
ด้วยมีพระบรมราชโองการตรัสเหนือเกล้า ฯ สั่งว่า ให้ประกาศแก่ข้าราชการ ณ กรุงเทพฯแลผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการหัวเมืองเอกโทตรีจัตวา ปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือให้ทราบทั่วกันว่าเดี๋ยวนี้ผู้ที่ร้องฎีกาเมื่อจะกล่าวโทษสุภาตระลาการขุนโรงขุนศาลแลกรมการหัวเมืองก็มีแต่คิดจะให้ทรงขัดเคืองแก่ผู้ที่ตัวจะกล่าวโทษ แม้นเหตุตามเรื่องน้อยไม่พอที่จะก่อเหตุให้ทรงขัดเคืองมากก็หาเหตุต่างๆ ขอดแคะไปสืบหาว่าสิ่งไรจะไม่โปรดไม่ชอบพระโสตแล้วก็เอาสิ่งนั้นมาว่าในเรื่องราวตรงๆ บ้าง แอบๆ บ้างตามสำนวนที่จะพูดไป ก็เหตุเหล่านั้นคือว่าสูบฝิ่นหนึ่ง เล่นเบี้ย เล่นโปเมาสุราเป็นนิจหนึ่ง เป็นหนี้สินรุงรังหนึ่ง แลเป็นขุนรุหมื่นรุนอกราชการเป็นขุนโรงขุนศาลหรือเป็นกรมการเก่าต้องถอดถอนเสียแล้วมา เสือกสนซนหากินหนึ่ง *** ก็ใน ๖ อย่างนี้ ๔ อย่างข้างต้นร้ายมาโดยลำดับ แต่ที่หนึ่งนั้นร้ายแท้เป็นอย่างเอก ถึงในกฎหมายในการพยานเขาก็ค้านได้เมื่อโทษควรจะกล่าวอยู่แล้วชื่อว่าค้านตระลาการ แต่ใครจะค้านอย่างนี้ให้ไปร้องต่อท่านผู้เป็นอธิบดีหรือเจ้ากรม หรือผู้สำเร็จราชการเมือง ผู้ตั้งตระลาการนั้นให้ว่าความ ควรว่าตระลาการนั้นเป็นอย่างนี้ๆ รังเกียจอยู่ ขอให้ตั้งตระลาการอื่นว่า ก็ถ้ามิฟังขืนให้ว่า จะมาร้องต่อในหลวงก็ได้ แต่๑ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๔๑๑๒ตรงกับวันจันทร์ที่ ๑๘ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๑๑468 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเหตุหลัง ๒ เหตุนั้นจะเป็นประมาณหนักไม่ได้ เพราะคนที่ต้องถอดออกจากราชการนั้นๆ ต้องถอดด้วยประพฤติที่มิชอบในการว่าความก็มี ต้องถอดเพราะไม่ชอบกับผู้หลักผู้ใหญ่ในหมู่นั้น กรมนั้นด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งจะไม่เป็นที่รังเกียจแก่การว่าถ้อยความก็มี เพราะเวลาหนึ่งป่วยไข้มีธุระทำวนเกียจคร้านไปไม่ได้ราชการ ท่านผู้หลักผู้ใหญ่หาผู้อื่นมาเป็นถอดเสียก็มี เพราะระแวงราชการอย่างอื่นซึ่งไม่ควรจะเป็นเหตุให้รังเกียจในการพิพากษาความ เป็นแต่การพลั้งพลาดก็มีถ้าเป็นผู้ร้ายฉ้อฉกพระราชทรัพย์แลอื่นๆ ควรจะรังเกียจอยู่แล้ว*** เพราะฉะนั้นจะเอาเหตุ ๒เหตุข้างหลังมาเป็นหลักความที่จะคัดค้านผู้เป็นตระลาการนั้นก็ไม่ได้เป็นแน่แท้ แต่เดี๋ยวนี้ผู้ร้องฎีกาผู้เขียนฎีกาตื่นนักพอใจชี้ว่า ตระลาการขุนศาลเสมียนคนนั้นๆ เป็นคนนอกราชการเก่าเอามาตั้ง*** เอามาวางในเรื่องราวเนืองๆ ไป เพราะฉะนั้นประกาศไว้ว่าหมู่ใด กรมใด จะเอาคนนอกราชการต้องถอดก่อนเก่ามาตั้งเป็นขุนโรงขุนศาลตระลาการว่าความ ก็ให้ผู้แต่งเรียงความตามกำเนิดของคนนั้นโดยสัจจริงว่าคนนั้นเป็นคนนอกราชการในกรมนั้นๆ ด้วย เหตุใดๆ เอาการที่จริงมายื่นไว้ในกรมอาลักษณ์แห่งหนึ่งเป็นสำคัญ มายื่นไว้ที่จางวางมหาดเล็กแห่งหนึ่งเป็นพยานจะได้สืบสวนดูว่าจริงหรือไม่จริง ถ้าเห็นว่าไม่จริงจะได้ห้ามเสียไม่ให้ตั้ง ถ้าเห็นว่าไม่จริงคือซึ่งผู้นั้นต้องถอดไม่เป็น เพราะการที่ไม่เที่ยงธรรมในโรงศาลการพิพากษาความ ก็จะได้ยอมให้ตั้งไว้ถึงมีผู้มาร้องว่าตระลาการเป็นคนนอกราชการ ก็จะได้ยกคำร้องเสีย ถ้าหัวเมืองก็ให้ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการยื่นเข้ามายังกรมมหาดไทย กลาโหม กรมท่า ตามเมืองขึ้นให้ทราบไว้ ว่าจะตั้งผู้นั้นๆ ซึ่งเป็นขุนรุหมื่นรุด้วยเหตุนี้ๆ แต่ก่อนมาในเมืองนั้นๆ แต่กรุงเทพฯ แต่หัวเมืองอื่นๆก็ดี ให้เป็นกรมการตำแหน่งนี้ๆ*** ให้ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการมีบอกลงไปกรุงเทพ ฯสารตรามา ณ วันจันทร์ เดือน ๖ แรม ๑๒ ค่ำ ปีมะโรง สัมฤทธิศก๒๙๙. ประกาศพระราชบัญญัติลักษณะลักพาณ วันพุธ เดือน ๗ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีมะโรง สัมฤทธิศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศให้ทราบทั่วกัน คนมีแผลคันถ้าจะห้ามไม่ให้เกายังมีที่ว่าควรจะห้ามอยู่ เพราะว่าเกาเข้าหนังถลอกหรือที่คันนั้นจะเป็นเม็ดยอดสำคัญก็ให้โทษมาก ก็ผู้มีบุตรหญิงจะมาขังไว้ไม่ให้มีผัวนั้นจะต้องการอะไร ถ้าผู้มีบรรดาศักดิ์จะกักบุตรหญิงไว้ไม่ให้มีผัวเพราะกลัวจะปนระคนด้วยชาติต่ำช้า เพราะบุตรเกิดมาเขานับถือขึ้นชื่อตามหมู่บิดา ถ้าชายชาติต่ำช้ามาเป็นผัวหญิงบุตรผู้ดี มีบุตรเกิดขึ้นก็คงจะต้องรู้ต้องเรียกเป็น๑เมื่อสอบเทียบกับปฏิทินร้อยปี ปรากฏว่าในปีมะโรง สัมฤทธิศก วันขึ้น ๗ ค่ำ เดือน ๗ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่๒๘ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๑๑ ถ้าเป็นวันพุธจะตรงกับขึ้น ๖ ค่ำ469 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔บุตรไพร่ตามตระกูลบิดาจะเชิดชูตามฝ่ายมารดามิได้ ด้วยเหตุนี้บิดาของหญิงที่มีบรรดาศักดิ์จะขังจะกักบุตรหญิงของตัวไว้ ด้วยกลัวจะปะปนระคนด้วยคนต่ำๆ ก็ควร เพราะฉะนั้นถ้าบิดาหญิงหรือมารดาหญิงที่มีศักดินาสูงตั้งแต่ ๔๐๐ ขึ้นไป ถ้าฝ่ายตระกูลชาย คือตัวชายหรือบิดาของชายปู่ตัวปู่ข้างชิดๆ ของชาย มีบรรดาศักดิ์สูงเสมอบิดาหญิงหรือสูงกว่าบิดาหญิง ถ้าปู่แลบิดา ยังมีตัวอยู่มาเปรียบเทียบตกลงกับบิดาของหญิงก็เป็นดี ถ้ามิตกลงก็ต้องตัดสินว่าตามแต่ใจหญิงสมัคร เพราะฝ่ายชายเป็นผู้มีบรรดาศักดิ์มิใช่ไพร่ ก็ถ้าฝ่ายชายหรือบิดาแลปู่ของชายต่ำศักดิ์กว่าบิดาของหญิงต้องสุดแต่ใจบิดาของหญิง เมื่อบิดาของหญิงไม่รังเกียจเสียใจด้วยบุตรช้ำชอกแล้วนั้น จะเรียกเอาตัวคืนก็ได้ เพื่อจะเอาตัวมากักขังไว้รักษาตระกูลบรรดาศักดิ์ ก็สุดแต่ใจของบิดาหญิงที่มีบรรดาศักดิ์จะยอมยกให้ก็ได้ ไม่ยอมยกให้จะเรียกตัวคืนมาแล้วไปยอมยกให้คนอื่นก็ได้ ชายที่ต่ำศักดิ์มาล่วงเกินจะให้ทำโทษให้ หรือจะให้ปรับไหมเป็นเบี้ยละเมิดให้ก็ได้ ถึงมาขอสมาแล้วก็ไม่คุ้มเบี้ยละเมิดได้ แต่การอย่างนี้ว่าแต่ในเรื่องฝ่ายข้างบิดาหญิงมีบรรดาศักดิ์สูง ฝ่ายชายมีบรรดาศักดิ์ต่ำ ก็ถ้าฝ่ายชายฝ่ายหญิงมีบรรดาศักดิ์สูงด้วยกันก็ดี บรรดาศักดิ์ต่ำด้วยกันก็ดี ให้ตัดสินเอาตามใจหญิงสมัครอย่างเดียว ถ้าหญิงสมัครจะกลับมาอยู่กับบิดามารดาก็ให้กลับมา ถ้าสมัครจะไปกับชายชู้ก็ให้ไป ถ้าได้มาขอสมารับผิดแล้ว ข้างบิดาข้างมารดารับสมาก็ดี ไม่รับก็ดี ไม่มีเบี้ยละเมิด แต่สิ่งของของฝ่ายบิดาฝ่ายมารดาหญิงหายไปเมื่อเวลาลักพากันเท่าใดให้เจ้าทรัพย์สาบานตราสินไว้โดยไม่ได้ตราสินค้าด้วยเข้าใจว่ามิใช่ผู้ร้ายอื่น เมื่อมาให้การกำหนดของแม่นยำ ว่าเฉพาะหายในวันนั้นเวลานั้นเท่าใดสาบานได้ เมื่อจะยอมให้แก่บุตรหญิงไปเท่าใดก็ยอม เหลือนั้นให้ชายผู้ลักพาต้องใช้จงสิ้น แต่ผู้ชักสื่อแลพวกเพื่อนที่มากับชายแลเจ้าสำนักที่ต่างๆ ถ้าแม้นลักพากันสูญหายไปไม่ได้ตัวหญิงไม่ได้ตัวชายหรือไม่ได้ทั้งสองคน จึงควรต้องฟ้องต้องเกาะครองเร่งรัดให้ส่งให้นำถ้าได้ตัวหญิงตัวชายมาแล้ว โทษผู้ชักสื่อแลผู้มาเป็นเพื่อนผู้ลักพา แลเจ้าสำนักให้ยกเสีย แต่การข้างผู้มีบรรดาศักดิ์ยังมีในที่จะว่าไปหลายอย่างอยู่ ถ้าที่อยู่ของบิดามารดาเป็นวังเจ้าบ้านขุนนางผู้ใหญ่มีข้างหน้าข้างในกำหนดกพชามั่นคง คนผู้ล่วงเกินเข้าไปจะต้องให้มีโทษสมควรแก่วังใหญ่วังน้อย ตามบรรดาศักดิ์ใหญ่น้อยของท่านเจ้าของวังเจ้าของบ้าน อนึ่งผู้มีบรรดาศักดิ์สูงต่ำจะว่าตามบรรดาศักดินาเป็นแม่นยำก็ไม่ได้เพราะผู้มีศักดินาสูงลางจำพวกก็เป็นแต่ผู้ดีชั้นเดียว เมื่อมาข้องมาเกี่ยวกับผู้มีบรรดาศักดิ์สืบตระกูลมาหลายชั่วแผ่นดินก็จะต้องรู้ว่าผู้มีบรรดาศักด์ชั้นเดียวเหมือนกับไพร่ แต่การในเรื่องอย่างนี้ก็ไม่เป็นวิสัยที่ลูกขุนจะตัดสินได้ ต้องเรียนท่านเสนาบดีให้ตัดสิน หรือกราบทูลพระกรุณาให้ทรงทราบตัดสิน เพราะในการในทิศในทางที่ไม่เคย ถ้าตัดสินไม่ชอบกลก็จะเป็นเยี่ยงเป็นอย่างไป ต้องให้ผู้หลักผู้ใหญ่ตัดสินจึงควร แต่ในการผู้มีบรรดาศักดิ์ต่อผู้มีบรรดาศักดิ์ด้วยกัน ในการที่เหมือนๆ กัน เคยสมาคมกันอยู่แล้วก็ให้ตัดสินว่าสุดแต่ใจหญิงหรือสุดแต่ใจบิดามารดาฝ่ายหญิงแลบิดามารดาทั้งสองข้างปรานีปรานอมกัน ตามยศบรรดาศักดิ์ทั้งสองฝ่าย ถ้าบิดาหญิงเป็นสูงศักดิ์ตัดอาลัยไม่เอาเป็นธุระ ไม่พอใจที่จะว่าถึง ถ้าผู้หญิงคบชายที่ไม่ควรแท้ พระเจ้าอยู่หัวก็จะทรงพระราชดำริตัดสินให้ทำโทษชายแลจำจองหญิงตามอำนาจแผ่นดินไม่ให้เสื่อมเสียเกียรติยศแก่ราชตระกูล แต่ในการเช่นนี้ ไพร่ผู้ไม่มีบรรดาศักดิ์ แลเชื้อสาย470 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตระกูลสูงที่ได้รู้อยู่ทั่วๆ กันแล้วแลมีศักดินาต่ำกว่า ๔๐๐ ไร่ลงไปทั้งสองฝ่ายไม่ควรที่จะนำมาทำวุ่นวาย เอาอย่างท่านผู้มีบรรดาศักดิ์สูงเลย บุตรหญิงของใครๆ จงระวังรักษาเอง จงหาผัวให้เป็นที่ชอบใจเร็วๆ เถิด ถ้าเกิดเหตุติดตามผู้ชายไป ก็จะต้องคงลงให้ถามตามใจหญิงสมัคร ผู้ลอบลักพาถ้าไม่ได้ขอสมาก็ให้มีเบี้ยละเมิด ของซึ่งหายในเวลาหญิงหนีตามชายไป เจ้าทรัพย์สาบาลได้ว่าหายในเวลานั้น ผู้ลักพาก็ต้องใช้ต้องเร่งรัดให้ใช้เจ้าของทรัพย์จงเต็ม หรือตามใจเจ้าทรัพย์จะยอมลดยอมให้บ้าง จะให้ว่ายิ่งกว่านี้ไปไม่ได้เพราะบิดามารดาแลญาติผู้ใหญ่เลี้ยงบุตรหลานไม่ดีว่านี้ตามการปกติ ถ้าการวิปริตคือชายหลอกลวงลักพาหญิงไปแล้ว ไปฆ่ารันตีแย่งชิงสิ่งของ หรือไปชวนชายอื่นมาข่มขืนทำยับเยิน แลเอาไปขายเป็นคนชั่ว หรือหญิงไม่สมัครคุมพวกพ้องมาฉุดคร่าเอาตัวไปด้วยพละการ การเช่นนี้ถึงผู้มีบรรดาศักดิ์สูงเป็นเจ้าเป็นนายทำก็มีโทษมีความผิดต่อแผ่นดินกระบิลเมือง ควรต้องลงพระราชอาญาเสมอ หรือใกล้กับโทษผู้ร้ายปล้น บรรดาศักดิ์แลตระกูลไม่คุ้ม ผู้ที่ถูกพิพาทอย่างนี้ถึงจะไม่ได้ฟ้องโรงศาล ด้วยเห็นการว่าจะเนิ่นช้าไป จะมาร้องถวายฎีกาทีเดียวก็จะรับแต่การจะเป็นอันฉุดหรือไม่เป็นอันฉุด จะต้องฟังเอาคำหญิงคนกลางเป็นประมาณ เพราะการลางเรื่องฉุดล้มๆ กันก็มี ถ้าหญิงสมัครอยู่กับชาย แล้วจะเอาเรื่องฉุดขึ้นว่าไม่ได้ อนึ่งหญิงซึ่งตามชายไปโดยความสมัครรักใคร่กันเองบิดามารดาไม่ได้ยอมยกให้ ไม่ได้แต่งมีทุนมีสินสอดอย่างนี้ก็ชื่อว่าเป็นหญิงไม่ดี ชายจะถือว่าเป็นเมียไม่ได้ ก็เมื่อไม่สมัครอยู่กับชายจะหนีกลับมาหาบิดามารดาแลญาติพี่น้องก็ดี จะตามชายอื่นไปก็ดี ชายที่เรียกว่าเป็นผัวนั้นจะตามฟ้องร้องเร่งรัดเอาตัว หรือจะเอาเบี้ยปรับแก่ชายชู้ใหม่ไม่ได้ เพราะมันมาฉันใดให้มันไปฉันนั้นจะตามว่ากล่าวได้แต่สิ่งของของตัวที่หญิงลักฉกไปเมื่อวันหนี แลที่ได้ทำตราสินสาบาลไว้หรือหนี้สินเกี่ยวข้องกับผู้อื่นอย่างไรเมื่ออยู่ด้วยกัน ก็ถ้าเมื่อหญิงอยู่ในเรือนชาย คบชายอื่นเป็นชู้เข้ามาในเรือนตัว ชายที่เป็นผัวจับได้ ถ้าสืบความได้ชายที่เป็นผัวควรจะร้องฟ้องว่ากล่าว ให้มีเบี้ยปรับใหม่เหมือนอย่างผู้ร้ายขึ้นเรือน แต่เรื่องทำชู้ในเมียให้ยกเสีย เพราะเมียเป็นหญิงไม่ดีมาแต่เดิมแล้วถ้าบิดามารดาของหญิงกลับมาดีด้วย บุตรหญิงอุปถัมภ์ค้ำชูให้ทุนรอนทาสกรรมกรเครื่องเหย้าเรือนหรือหญิงนั้นมีบุตรกับชายที่ตัวตามมา บิดามารดากลับรับรักใคร่ว่าเป็นหลาน ตั้งแต่กาลเมื่อหญิงนั้นดีกับบิดามารดา แลบิดาแลมารดาของหญิงนับถือชายนั้นว่าเป็นเขยเรียกใช้สอยกิจการต่างๆ เป็นปกติไป เมื่อนั้นชายจะว่าหญิงนั้นเป็นเมีย ถ้าหญิงนั้นมีชู้จะฟ้องร้องชายชู้ตามลักษณะผัวเมียก็ได้ เพราะโทษที่ให้เป็นร้ายกลายเป็นดีเสียแล้ว ประกาศนี้ให้รู้ทั่วไปทุกโรงทุกศาลว่าเป็นพระราชกำหนดกพใหม่ ให้สุภาตระลาการถือตาม แลอย่าให้ลูกความเก็บเอาการที่ว่าในกฎหมายเก่าซึ่งเป็นอันขัดแก่พระราชบัญญัติใหม่นี้ มาว่าจู้จี้เป็นสำนวนถุ้งเถียงวุ่นวายไปประกาศพระราชบัญญัติใหม่ มา ณ วันพุธ เดือน ๗ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีมะโรง สัมฤทธิศกจุลศักราช ๑๒๓๐471 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๓๐๐. ประกาศห้ามไม่ให้นักโทษร้องถวายฎีกาในเวลาเสด็จพระราชดำเนินณ วันพุธ เดือน ๗ แรม ๑๒ ค่ำ ปีมะโรง สัมฤทธิศก ๑
มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ประกาศทุกหมู่ทุกกรมบรรดาที่มีคนโทษจำไว้คุมไว้ในที่นั้นๆ ว่าวิสัยคนโทษต้องจำด้วยเหตุอันควรก็ดี ด้วยเหตุอันไม่ควรก็ดี ก็คงคิดอ่านดิ้นแต่ที่จะออกจะหนีผู้ที่จะสมัครติดโทษอยู่นั้นไม่มี โดยเป็นอ้ายผู้ร้ายปล้นแลย่องเบาวิ่งราวแล้วมันก็ยังอยากจะออกไปคุมพวกปล้น หรือย่องเบาวิ่งราวอีก ตามการถนัดของมัน จะว่าไปไยเล่าในคนโทษที่เบาๆกว่านั้น ที่สุดลงมาถึงคนไม่มีความผิดเป็นแต่ต้องเกาะครองเป็นจำนำแทนญาติหรือใครผู้ผิด ก็คนไพร่เหล่านี้มีลัทธิสักดำอยู่ในหัวใจลบไม่หาย ว่าเจ้าชีวิตหูอยู่นาตาอยู่ไร่อะไรๆ ก็ไม่รู้ แต่เป็นผู้ศักดิ์สิทธิ์สั่งการว่าอย่างไรก็ต้องเป็นอย่างว่านั้น เมืองไทยตั้งเจ้าชีวิตเป็นโม่งไว้สำหรับตบมือให้ไล่ล่อให้ไปข้างนั้นล่อให้ไปข้างนี้ เพราะฉะนั้นอ้ายไพร่ที่มีคดีถ้อยความต่างๆ ตามประสงค์อยากแต่จะร้องแก่ในหลวงแห่งเดียว คิดจะหลอกในหลวงแต่ให้หลงสั่งการตามใจมัน เพราะสำคัญว่าสั่งแล้วไม่มีใครขัดได้ ถ้าจะตามใจอ้ายไพร่ให้ร้องแก่ในหลวงแล้ว จะตั้งขุนนางชั้นใหญ่ชั้นรองชั้นสองชั้นสามไว้ทำไม ขุนนางชั้นผู้ใหญ่ก็ได้โปรดให้มีอาญาสิทธิ์สั่งงานสั่งการสำเร็จสิทธิ์ขาดได้ในกรมนั้นไม่ใช่หรือ อนึ่งคนโทษก็ต้องกักต้องขังสกปรกรุงรังมากนัก ผู้มีบรรดาศักดิ์เป็นขุนนางจะไปเป็นผู้คุมเองได้หรือ ก็คงจะต้องตั้งอ้ายไพร่ที่ใจแข็งกล้าร้ายกาจ มีเมตตากรุณาน้อยเป็นผู้คุมใหญ่ผู้คุมรอง เมื่อเป็นดังนี้ผู้คุมมันก็คงข่มเหงคนโทษผิดๆ ถูกๆ เป็นธรรมดา ถ้าเป็นขุนนางเป็นใหญ่ขึ้นมาเอาใจใส่น้อยก็คงเป็นหนักเข้า ถ้าเอาใจใส่มากก็คงจะค่อยเบาลง ถึงกระนั้นจะให้สมประสงค์อ้ายคนโทษก็คงไม่ได้ตามใจของมัน คอยหาช่องแต่ที่จะมาร้องแก่ในหลวงทุกอย่างทุกสิ่งทั้งจริงทั้งเท็จ ก็ถ้าในหลวงจะเข้ารับแบกหามเอาธุระคำร้องของอ้ายคนโทษทุกทิศทุกทาง ทุกคุกทุกตะรางแลทิมแล้ว ในหลวงมีที่เสด็จไปทางไหนคนโทษในทิม ในตะรางนั้นๆ ก็จะร้องแซ่เสียงไปทุกทิมทุกตะรางไม่ว่างไม่เว้น เมื่อเป็นอย่างนี้งามแก่พระบารมีในหลวงแลบ้านเมืองอยู่แล้วหรือ แต่ก่อนเล่าลือว่าในหลวงย่อมอยู่ในกำแพงขัง ไม่ให้ไพร่เข้ามาตาปีตาชาติ มีเวลาจะได้ออกประพาสปีละครั้งแต่หน้าฤดูกฐิน ทางเสด็จทางเรือก็เป็นทางไกลถึงร้องฎีกาอยู่ริมฝั่งก็ไม่ได้ยินจะมีที่ร้องแต่บนบกถึงกระนั้นทางเสด็จไปในพระนคร ก็มีจุกช่องล้อมวงเสียเข้ามาใกล้ไม่ได้ มีทางจะดอดเข้ามาร้องได้แต่ที่ข้างโรงเรือนหน้าประตูเทวาภิรมย์ เดี๋ยวนี้ในหลวงก็ออกอยู่ที่หน้าสุทไธศวริยเนืองๆ มีวันกำหนดนัดให้ราษฎรมาร้องฎีกาเดือนละ ๔ ครั้ง ขึ้น ๗ ค่ำ ขึ้น ๑๔ ค่ำ แลแรม ๗ ค่ำ แลแรม ๑๔ค่ำ หรือแรม ๑๓ ค่ำใกล้วันพระทุกเมื่อ ถึงในวันเหล่านั้นไม่ได้เสด็จออกก็โปรดให้พระเจ้าลูกเธอ๑ตรงกับวันพุธที่ ๑๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๑๑472 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวออกไปรับเข้ามาถวาย ก็วันอื่นๆ เมื่อเสด็จออกที่หน้าพระที่นั่งสุทไธศวริย ให้ราษฎรใครๆ จะมาชูฎีกาถวายก็ได้ก็โปรดให้รับ อนึ่งญาติพี่น้องพวกพ้องของใครมี เมื่อผู้คดีติดกักขังจองจำอยู่มาไม่ได้เขียนฎีกามาให้ร้องแทนก็ทรงรับ อนึ่งเจ้าขุนมูลนายญาติพี่น้องของผู้ต้องคดีมีตัวเป็นข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายใน จะรับมาถวายเมื่อเวลาหนึ่งเวลาใดก็ได้ ไม่ชอบพระราชหฤทัยอยู่แต่ที่ร้องสกัดขวางทางเสด็จนั้น ทรงพระราชดำริเห็นว่าไม่ควรไม่ชอบพระราชหฤทัย เพราะเป็นอันถือตำราเก่าไป ว่าผู้จะได้พบเสด็จเพ็ดทูลยาก จะได้ช่องร้องฎีกาแต่เมื่อเวลาเสด็จพระราชดำเนินไปไหนๆหรือผู้ร้องพอใจจะเอายศว่าสกัดเสด็จให้หยุดอยู่ได้ จึงพอใจร้องเมื่อเวลาเสด็จ ก็ผู้ที่ร้องเมื่อเวลาเสด็จพระราชดำเนินนั้น คดีก็ไม่โปรดให้ชำระสักเรื่องหนึ่ง ก็ยังขืนร้องร่ำไปไม่ฟังคำประกาศเมื่อเสด็จพระราชดำเนินไปมีผู้ร้องทรงนิ่งเสียขบวนเสด็จล่วงไป ที่ทุกวันเรียกว่าเลยๆ นั้น ผู้ร้องก็ลุกขึ้นวิ่งตามขบวนเสด็จร้องเสียงดังตามมาข้างหลังว่า โปรดสัตว์ผู้ยากเจ้าข้า โปรดสัตว์ผู้ยากเจ้าข้า จนสุดๆ เสียง เหมือนหนึ่งร้องว่าเจ้าชีวิตโวยหยุดก่อนโวยเหมือนกัน งามบ้านงามเมืองอยู่แล้วหรือ คนเกิดมาเป็นคนก็ควรจะต้องมีญาติพี่น้องพวกพ้องเผ่าพันธุ์บุตรภรรยาเจ้าขุนมูลนายผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งรู้จักมักคุ้นควรจะเป็นที่พึ่งได้อย่างใดอย่างหนึ่ง การซึ่งมาร้องฎีกาแทนกัน ถ้าส่งตัวเจ้าของฎีกาได้แล้ว การก็ไม่เกี่ยวข้องอะไรกับผู้เอาฎีกามา เว้นแต่ผู้เจ้าของที่ว่าให้เอาฎีกามานั้นไม่รับว่าให้ร้องแลผู้ถวายฎีกานั้นเกี่ยวข้องในความเรื่องนั้นด้วย ผู้ถวายฎีกาจึงต้องเป็นโทษด้วยก็อ้ายคนโทษซึ่งติดขังอยู่จนหาผู้ประกันตัวมาให้ร้องฎีกาก็ดี มาร้องฎีกาแทนก็ดีไม่ได้แล้ว ก็ย่อมจะเป็นที่รู้ว่าผู้นั้นมีคดีอันทรุดโทรมลึกซึ้ง ไม่มีใครเขาเห็นด้วย เขาจึงไม่ช่วยเอาเป็นธุระ ก็จะปล่อยให้มันร้องเองเมื่อเวลาเสด็จพระราชดำเนินไปใกล้คุกใกล้ทิม ก็จะเป็นอย่างให้คนโทษแตกตื่นเอิกเกริกอื้ออึงไป ตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า จะมีทางเสด็จพระราชดำเนินไปมาทิศใดทางใด ในทางนั้นถ้ามีทิมมีตะรางมีคุกที่ขังคนโทษอยู่ทิศใดถิ่นใด ก็ให้กรมวังมีบัตรหมายไปให้เจ้าของมาระวังคนโทษในที่ขังของตัวๆ อย่าให้ร้องแรกวุ่นวายไป แลอย่าให้ออกวิ่งไล่ขบวนเสด็จ คนโทษทั้งปวงเมื่อผู้คุมข่มเหงเกินหรือทำอย่างไรผิดๆ นัก ก็ให้ร้องต่อเจ้าขุนมูลนายในหมู่นั้นกรมนั้นจนถึงผู้หลักผู้ใหญ่ในกรมนั้นเป็นที่สุด อย่าให้คอยร้องสกัดทางเสด็จเลย ถ้าจะร้องในหลวงก็ให้หาผู้นายหน้ามาร้องถวายเรื่องราวแทนในเวลาที่โปรดให้ร้อง อย่าให้กำเริบในเวลาที่เสด็จพระราชดำเนิน ถ้ากำเริบร้องในเวลาที่เสด็จพระราชดำเนินในทิมใดตะรางใด การที่ร้องก็จะไม่เอาเป็นคดี เจ้าของทิมเจ้าของตะรางผู้คุมใหญ่ผู้คุมรองจะต้องรับพระราชอาญาเฆี่ยน ให้ผู้หลักผู้ใหญ่ทุกหมวดทุกกรมเอาใจใส่ความทุกข์ของคนโทษ อย่าให้ผู้คุมทำเหลือเกินอย่างธรรมเนียมไป เมื่อคนโทษมาร้องอย่างไร ก็ให้ไต่ถามตัดสินให้ อย่าปล่อยให้คนโทษข้ามเกินเจ้าขุนมูลนายเจ้าของทิมเจ้าของกระทรวงมาร้องเอิกเกริกแก่ในหลวง เมื่อเวลาเสด็จพระราชดำเนินได้ประกาศมา ณ วันพุธ เดือน ๗ แรม ๑๒ ค่ำ ปีมะโรง สัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๒๓๐ หรือเป็นวันที่ ๖๒๔๔ ในรัชกาลปัตยุบันนี้473 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๓๐๑. ประกาศให้เรียกนามวัดราชประดิษฐ์ให้ถูกณ วันจันทร์ เดือน ๙ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีมะโรง สัมฤทธิศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าทูลละอองธุลีพระบาทฝ่ายหน้าฝ่ายใน ผู้ใหญ่ผู้น้อยทุกหมู่ทุกกรมทุกพนักงาน แลพระสงฆ์สามเณรทวยราษฎรทั้งปวงในกรุงเทพฯ แลหัวเมืองให้ทราบทั่วกัน พระอารามซึ่งทรงบริจาคพระราชทรัพย์ให้จัดซื้อที่ แล้วทรงสถาปนาสร้างขึ้นในทิศตะวันออกพระบรมมหาราชวัง พระราชทานนามไว้ว่าวัดราชประดิษฐ์สถิตย์มหาสีมาราม ตามธรรมเนียมโบราณซึ่งเคยมีมาในเมืองใหญ่ๆ ที่ตั้งเป็นกรุงมหานครอย่างเมืองสุโขทัย เมืองสวรรคโลก เมืองพิษณุโลก แลกรุงเก่าคือมีวัดมหาธาตุ แลวัดราช-ประดิษฐาน แลวัดราชบุรณะเป็นของสำหรับเมืองทุกเมือง แลนามชื่อว่าวัดราชประดิษฐ์ในครั้งนี้แต่เดิมเริ่มแรกสร้างก็ได้โปรดให้เขียนในแผ่นกระดานปักไว้เป็นสำคัญ ภายหลังโปรดให้จารึกชื่อนั้นลงในเสาศิลาติดตามกำแพงนั้นก็มี แต่บัดนี้มีผู้เรียกแลเขียนลงในหนังสือตามดำริของตนเองว่าวัดราชบัณฑิตบ้าง วัดทรงประดิษฐ์บ้าง เปลี่ยนแปลงไปไม่ถูกต้องตามชื่อที่พระราชทานไว้แต่เดิมทำให้เป็นสองอย่างสามอย่างเหมือนขนานชื่อขึ้นใหม่ เพราะฉะนั้นตั้งแต่นี้สืบต่อไป ห้ามอย่าให้ใครเรียกร้องแลกราบบังคมทูลพระกรุณา แลเขียนลงในหนังสือบัตรหมายในราชการต่างๆให้ผิดๆ ไปจากชื่อที่พระราชทานไว้นั้นเป็นอันขาด ให้ใช้ว่าวัดราชประดิษฐ์หรือว่าให้สิ้นชื่อว่าวัดราชประดิษฐ์สถิตย์มหาสีมาราม ให้ยั่งยืนคงอยู่ดังนี้ ถ้าผู้ใดได้อ่านแลฟังคำประกาศนี้แล้วขืนขัดใช้ให้ผิดเพี้ยนเปลี่ยนแปลงไป จะให้ปรับไหมแก่ผู้นั้นเป็นเงินตรา ๒ ตำลึง มาซื้อทรายโปรยในพระอารามวัดราชประดิษฐ์นั้นแลประกาศมา ณ วันจันทร์ เดือน ๙ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีมะโรง สัมฤทธิศกอนึ่งในแผ่นดินไทยแต่โบราณ เมืองไหนเป็นเมืองหลวงในเวลาใดเวลาหนึ่งเมืองนั้นมักมีวัดสำคัญ ๓ วัด ชื่อต้น คือ วัดมหาธาตุ ๑ วัดราชบุรณะ ๑ วัดราชประดิษฐ์ ๑ ชื่อสามชื่อนี้กรุงเก่าก็มี พิษณุโลกก็มี สุโขทัยก็มี สวรรคโลกก็มี แต่ในกรุงเทพฯ บางกอกนี้ ครั้นถึงแผ่นดินที่ ๑ สร้างกำแพงลงแล้วก็ทรงสร้างพระอารามหลวง เป็นแต่แปลงชื่อเก่าที่มีชื่อมาแล้วคือวัดสลักที่อยู่ใกล้พระบรมมหาราชวังข้างเหนือนั้น ที่เดิมก็น้อยสร้างต่อออกมาเป็นที่ใหญ่ แต่ขนานนามว่าวัดนิพพานารามแล้วโปรดให้แปลงเป็นวัดศรีสรรเพ็ชญ์ แล้วภายหลังทรงพระราชดำริว่า ในกรุงเทพฯบางกอกนี้วัดมหาธาตุยังไม่มี ก็วัดมหาธาตุเป็นที่อยู่สมเด็จพระสังฆราชๆ อยู่ในวัดสลักซึ่งแปลงมาเป็นวัดนิพพานาราม แล้วแปลงมาเป็นวัดศรีสรรเพ็ชญ์นั้น ควรให้แปลงเป็นวัดมหาธาตุ ตาม๑ตรงกับวันจันทร์ที่ ๒๐ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๑๑474 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราช เพราะฉะนั้นวัดนั้นจึงเรียกวัดมหาธาตุจนทุกวันนี้ คนเฒ่าคนแก่ยังหลงเรียกว่าศรีสรรเพ็ชญ์อยู่บ้าง แต่เดี๋ยวนี้น้อยแล้ว ชื่อวัดนิพพานารามก็ดี ไม่มีใครเรียกเลยเดี๋ยวนี้จะหาแต่ผู้รู้ก็ไม่มี ที่ท้ายพระบรมมหาราชวังข้างใต้ มีวัดเดิมเป็นวัดใหญ่ชื่อวัดโพธารามชาวบ้านชาวเมืองแต่โบราณมาเรียกวัดโพธิ์ แผ่นดินที่หนึ่งได้สร้างลงพระราชทานนามว่า วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ชื่อพระราชทานมีผู้เรียกอยู่แต่ในพระราชวังแลคำเพ็ดทูลบัตรหมายนอกนั้นแล้ววัดนั้นเป็นเคราะห์ร้ายยังเรียกว่าวัดโพธิ์อยู่ทั้งแผ่นดิน ควรเห็นว่าชื่อพระราชทานเป็นชื่อตั้งไม่ปิดไม่แน่นจะคิดแปลงใหม่เห็นไม่ชนะยังอีกวัดเลียบ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ทรงสร้างพระอุโบสถใหม่แลหอไตรลงในหลวงจึงพระราชทานนามว่า วัดราชบุรณะ เพื่อจะให้เป็นคู่กันกับวัดมหาธาตุ ก็เป็นวัดเคราะห์ร้ายเหมือนกัน คนเรียกวัดเลียบอยู่นั่นเองทั้งบ้านทั้งเมืองเพราะเป็นคู่กับวัดโพธิ์เหมือนบ้านเลียบบ้านแพน บ้านโพ บ้านหว้า แขวงกรุงเก่า คล่องปากนักยักไม่ได้อย่าว่าแต่คนอื่นเลยฐานานุกรมลางองค์ในวัดนั้นเอง ไม่รู้จักชื่อว่าวัดราชบุรณะก็มีได้ยินความตามลัทธิเก่าข้างเมืองเหนือเล่าสืบมาว่าวัดมหาธาตุมีทุกเมืองนั้นเพราะเป็นพระเจดีย์สถานของพระเจ้าอโศกมหาราช ตั้งแต่ครั้งพระเจ้าอโศกราชแผ่ศาสนาทุกบ้านทุกเมืองแต่เดิมที ครั้นศาสนาตั้งแล้วพระเจ้าแผ่นดินแลราษฎรในเมืองนั้นๆ คิดจะให้มีวัดเป็นที่อยู่ของพระสงฆ์ขึ้นอีกสองวัดพระเจ้าแผ่นดินจึงสร้างวัดหนึ่งขึ้นด้วยพระราชทรัพย์หลวง ราษฎรเรี่ยรายกันสร้างวัดหนึ่งขึ้นด้วยทุนเป็นของเรี่ยรายจึงให้ ชื่อวัดราชบุรณะ แปลว่าราษฎรทำให้เต็ม ก็ฝ่ายวัดที่พระเจ้าแผ่นดินสร้างจึงขนานนามว่าวัดราชประดิษฐาน แปลว่าวัดในหลวงสร้างด้วยทุนหลวงอย่างเดียว แต่วัดมหาธาตุเป็นที่ตั้งพระบรมธาตุ ซึ่งพระเจ้าอโศกราชแจกมาแต่เดิมจึงเรียกวัดมหาธาตุ คำโบราณเล่าว่าอย่างนี้ก็เมืองใหญ่ๆ มีวัดมหาธาตุ วัดราชประดิษฐาน วัดราชบุรณะทุกเมือง แต่ในกรุงบางกอกนี้ยังไม่มี จึงทรงสร้างขึ้นที่ทิศตะวันออกพระบรมมหาราชวังแล้วทรงพระราชทานนามว่าวัดราชประดิษฐ์ ก็คือวัดราชประดิษฐานนั้นเอง แต่ลดฐานออกเสีย เพราะกลัวคนจะเรียกว่าวัดราชติดฐานเหมือนที่กรุงเก่าไป วัดนี้ภูมิวัดเล็กใหญ่ก็เท่าๆ กันกับวัดราชประดิษฐานที่กรุงเก่าแต่เดี๋ยวนี้คนมาเรียกวัดราชบัณฑิต เรียกอย่างนี้ผิด พวกราชบัณฑิตไม่ได้เข้าทุนด้วย ถ้าใครขืนเรียกขืนเขียนอย่างนั้นจะปรับ ๒ ตำลึง475 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๓๐๒. ประกาศสุริยุปราคาหมดดวงณ วันพฤหัสบดี เดือน ๙ แรม ๓ ค่ำ ปีมะโรง สัมฤทธิศก ๑
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยแลพระสงฆ์สามเณร แลทวยราษฎรทั้งปวงในกรุงเทพฯ แลหัวเมืองให้ทราบทั่วกันว่าสุริยุปราคาครั้งนี้จะมีในวันอังคาร เดือน ๑๐ ขึ้นค่ำ ๑ ปีมะโรง สัมฤทธิศก ๒ จะจับในเวลาเช้า ๔ โมงเศษไปจนเวลาบ่ายโมงเศษ จึงจะโมกขบริสุทธิ์ ก็สุริยุปราคาครั้งนี้ในกรุงเทพฯ นี้จะไม่ได้เห็นจับหมดดวง จะเห็นดวงพระอาทิตย์เหลืออยู่น้อยข้างเหนือ แรกจับจะจับทิศพายัพค่อนอุดร ในเวลาเช้า๔ โมงกับบาทหนึ่ง แล้วหันคราธไปข้างใต้จนถึงเวลา ๕ โมง ๗ บาท จะสิ้นดวงข้างทิศอาคเณย์ครั้งเวลา ๕ โมง ๘ บาทแล้วพระอาทิตย์จะออกจากที่บังข้างทิศพายัพ ครั้นบ่ายโมงกับ ๖ บาทจะโมกขบริสุทธิ์หลุดข้างทิศอาคเณย์ คำทายนี้ว่าที่ตำบลหัววานแต่ในกรุงเทพฯ นี้ จะจับเวลาเช้า ๔ โมงกับบาทหนึ่ง ค่อนๆ จับทิศพายัพเหมือนกันแล้วจะหันเร่ไปข้างทิศปจิมแลหรดีแลทักษิณ จะจับมากที่สุดสัก ๕ ส่วนหรือ ๖ ส่วนเหลือส่วนหนึ่งเมื่อเวลา ๕ โมง ๘ บาทจะเหลืออยู่ข้างทิศอีสาณแลอุดร แล้วก็จะเร่ไปคลายแลหลุดข้างทิศอาคเณย์เหมือนกัน ต่อในทะเลลงไปในทิศใต้โดยอย่างใกล้ทีเดียวถึงประมาณ ๖๐๐๐ เส้นเศษจึงจะได้เห็นจับสิ้นดวงพระอาทิตย์มิดมืดอยู่นานถึงบาทหนึ่งของนาฬิกา คือ ๖ นาทีนาฬิกากลแต่ในที่ต่างๆ เวลาจับนั้น บาทแลนาทีก็คงไม่ต้องกัน สุริยุปราคาหมดดวงเช่นนี้ ในพระราชอาณาจักรแผ่นดินสยามล่วงกาลนานถึง ๕๖๐ ปีเศษ จึงจะได้เป็นจะได้เห็นคราวหนึ่ง เป็นการแปลกประหลาดอยู่แลการคำนวณสุริยุปราคาที่ว่าจะเป็นเช่นนี้ ได้ทรงด้วยพระองค์ทราบเป็นแน่มานานก่อนความเล่าลือกันอื้ออึงในคนต่างประเทศจะทราบ เพราะคนต่างประเทศอื้ออึงในเร็วๆ นี้ก็หาไม่ได้ทรงกำหนดไว้ว่าจะเสด็จพระราชดำเนินลงไปทอดพระเนตร บัดนี้กำหนดนั้นถึงแล้วจึงจะเสด็จพระราชดำเนินออกไปเมืองประจวบคีรีขันธ์ พร้อมด้วยพระราชวงศานุวงศ์บางพระองค์แลเสนาบดีบางท่านทอดพระเนตรสุริยุปราคาที่ในอ่าวทะเลชื่ออ่าวแม่รำพึงแขวงเมืองประจวบคีรีขันธ์ในกรุงเทพฯ นี้ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศรวัชรินทร์ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทกรมหมื่นวรศักดาพิศาล กรมหมื่นภูบาลบริรักษ์ พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภูมินทรภักดีพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนันตการฤทธิ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสิทธิสุขุมการ แลเจ้าพระยาทิพากรวงศ์มหาโกษาธิบดี เจ้าพระยายมราช เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ เจ้าพระยาพลเทพ เจ้าพระยามุขมนตรี พระยาสิงหราชฤทธิไกร พระยามณเฑียรบาล จะได้อยู่รักษาพระนคร๑ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๖ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๑๑๒ตรงกับวันอังคารที่ ๑๘ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๑๑476 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสุริยุปราคาครั้งนี้ไม่มีใครมายุยงดอกอย่าให้ราษฎรเล่าลือไป ว่าในหลวงถูกหลอกถูกลวงไม่รู้เท่ารู้ทันคนยุคนยงอะไรๆประกาศมา ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๙ แรม ๓ ค่ำ จุลศักราช ๑๒๓๐ ปีมะโรง สัมฤทธิศก๓๐๓. ประกาศว่าด้วยวิธีคิดอธิกมา
อธิกมาสนั้นใน ๑๙ ปีมี ๗ ครั้งจำไว้ให้มั่น อย่าหลงใหลว่า ๓ ปีมีหนหนึ่ง ถือตามธรรมเนียมเมือง ปีมีอธิกมาสเดือนแปดเป็นสองหน ตั้งระยะ ๑๙ ปี จำชื่อปีศักราชไว้ให้มั่นในชั่วอายุคนที่เรารู้จัก เป็นปู่ย่าตายายของเรามา คือนับแต่ปีกุน ตรีศก จุลศักราช ๑๐๙๓ มาจนถึงปีมะเส็ง เอกศก จุลศักราช ๑๑๑๑ เป็นสิบเก้าปีระยะหนึ่ง แต่ปีมะเมีย โทศก จุลศักราช ๑๑๑๒มาจนถึงปีชวด สัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๓๐ เป็น ๑๙ ปี อีกระยะหนึ่งเป็นที่ ๒ ตั้งแต่ปีฉลูเอกศก จุลศักราช ๑๑๓๑ มาจนถึงปีมะแม นพศก จุลศักราช ๑๑๔๙ เป็น ๑๙ ปีอีกระยะหนึ่งเป็นที่ ๓ ตั้งแต่ปีวอก สัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๕๐ มาถึงปีขาล อัฐศก จุลศักราช ๑๑๖๘ เป็น ๑๙ ปีอีกระยะหนึ่งเป็นที่ ๔ ตั้งแต่ปีเถาะ นพศก จุลศักราช ๑๑๖๙ มาจนถึงปีระกา สัปตศก จุลศักราช๑๑๘๗ เป็น ๑๙ ปีระยะหนึ่งเป็นที่ ๕ ตั้งแต่ปีจอ อัฐศก จุลศักราช ๑๑๘๘ มาจนถึงปีมะโรง ฉศกจุลศักราช ๑๒๐๖ เป็น ๑๙ ปีอีกระยะหนึ่งเป็นที่ ๖ ตั้งแต่ปีมะเส็ง สัปตศก จุลศักราช ๑๒๐๗มาจนถึงปีกุน เบญจศก จุลศักราช ๑๒๒๕ เป็น ๑๙ ปีอีกระยะหนึ่งเป็นที่ ๗ ตั้งแต่ปีชวด ฉศกจุลศักราช ๑๒๒๖ ไปจนถึงปีมะเมีย จัตวาศก จุลศักราช ๑๒๔๔ เป็น ๑๙ ปีอีกระยะหนึ่งเป็นที่ ๘ตั้งแต่ปีมะแม เบญจศก จุลศักราช ๑๒๔๕ ไปจนถึงปีฉลู ตรีศก จุลศักราช ๑๒๖๓ เป็น ๑๙ ปีอีกระยะหนึ่งเป็นที่ ๙ ตั้งแต่ปีขาล จัตวาศก จุลศักราช ๑๒๖๔ ไปจนถึงปีวอก โทศก จุลศักราช๑๒๘๒ เป็น ๑๙ ปีอีกระยะหนึ่งเป็นที่ ๑๐ ตั้งแต่ปีระกา ตรีศก จุลศักราช ๑๒๘๓ ไปจนถึงปีเถาะเอกศก จุลศักราช ๑๓๐๑ เป็น ๑๙ ปีอีกระยะหนึ่งเป็นที่ ๑๑ในระยะๆ เหล่านี้ได้นับแต่ปีต้นระยะไปถึงปี ที่สาม ที่หก ที่เก้า ที่สิบเอ็ด อย่าว่า ที่สิบสองที่สิบสี่ ที่สิบเจ็ด ที่สิบเก้า เป็นปีมีอธิกมาสทุกระยะเหมือนกัน ถ้าจะทำให้สั้นๆ ให้เล่าไว้ว่า ๓๓,๓๒, ๓๓๒, เป็นอธิกมาส๗ หนแล แต่เมื่อคิดอย่างนี้เป็นการหยาบ นักษัตรฤกษ์พระจันทร์วันเพ็ญมักคลาดไปหลายๆ เดือน ถ้าจะคิดให้ถูกนักษัตรฤกษ์ตามอธิกมาสต้องให้รู้ว่า ปีปลายระยะก่อนปีต้นระยะที่ออกชื่อมานั้น ตั้งแต่ปีจอ โทศก จุลศักราช ๑๐๙๒ นั้นลงมา ปีปลายระยะปีที่ออกชื่อแล้วทั้งปวง คือปีมะเส็ง เอกศก ปีชวด สัมฤทธิศก ปีมะแม นพศก ปีขาล อัฐศก ปีระกา สัปตศกปีมะโรง ฉศก ปีกุน เบญจศก ปีมะเมีย จัตวาศก ปีฉลู ตรีศก ปีวอก โทศก ปีเถาะ เอกศกปีเหล่านี้เดือนแปดทุติยาษาฒเป็นเดือนอธิกมาสแท้ตรงทีเดียวกับเดือน ๙ หน้าเดือนนั้นไป๓๓ เดือน ตกสุดเพียงเดือน ๕ คงชื่อเดิมเดือนที่ ๓๔ ซึ่งเรียกว่าเดือน ๖ นั้นเป็นเดือนอธิกคือ เป็นเหมือนเดือน ๕477 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เดือนอธิกยกเสียไม่นับ นับแต่เดือนที่เป็นหน้าเดือนเดือนนั้นไม่นับ นับแต่หน้าเดือนนั้นไป ๓๓ เดือนตกสุดเดือน ๑๒ สองหน เดือนนั้นยกเสียไม่นับ นับแต่หน้าเดือนนั้นไป ๓๒ เดือนอีกตกเดือน ๘ ปฐมาษาฒ เดือน ๘ ทุติยาษาฒนั้นเป็นเดือนอธิกคงที่ตามปีสุดระยะแล ถ้าจะเล่าให้สั้นๆ ก็ให้เล่าว่า ๓๓, ๓๓,๓๒,๓๓,๓๒,๓๓,๓๒ เป็นระยะอย่างนี้ แลให้เล่าชื่อเดือน ๘ สองหน๕ สองหน ยี่สองหน ๑๐ สองหน ๗ สองหน ๓ สองหน ๑๒ สองหน แล้วกลับ ๘ สองหนอีกคิดไปอย่างนี้อย่าหลงอย่าลืมแล้วใช้ไปได้นานถึง ๘๐๐ ปี แต่ประจวบ ๘๐๐ ปีหรือ ๑๖๐๐ ปีหรือ ๒๔๐๐ ปีจะต้องแก้วางระยะเสียใหม่ แต่อย่าให้ว่าเลยเกินอายุไป เพราะ ๘๐๐ ปีคลาด ๑๐ วัน๑๖๐๐ ปีคลาด ๒๐ วัน ๒๔๐๐ ปีคลาด ๓๐ วัน แต่ไม่ตรงแท้ ต้องตรวจให้แน่จึงแก้ได้หรือจะให้ว่าแต่สั้นคือว่าถึง ๘๐๐ ปีแล้ว ให้เอาระยะที่ควรจะเป็น ๓๓, ๓๓, ๓๒ นั้น เอาเป็นแต่๓๓, ๓๒ ซ้ำเข้าแล้วตั้ง ๓๓, ๓๓, ๓๒ ไปใหม่ ถ้าได้แก้ใน ๘๐๐ ปีเศษเสมอไปได้ทุกคราวอย่างนี้เป็นดี ถ้างมงายอยู่จนถึง ๑๖๐๐ ปี จะต้องแก้เป็นสองซ้ำใกล้ๆ กัน ถ้างมงายอยู่จนถึง ๒๔๐๐ ปีมาสเกณฑ์เกินขึ้นถึงเดือนหนึ่ง เมื่อนั้นจะได้แก้ในปีที่ไม่มีอธิกมาสก็วางอธิกมาสลอยลงเดือนหนึ่ง จนอธิกมาสสองปีติดกันก็ได้ หรือทำอย่างนั้นจะเป็นที่ตกใจว่าผิดไป แก้หนุนในปีที่สอง เช่นว่าก่อนเป็นสามซ้ำก็ได้ หรือในลัทธิละเอียดนี้ต้องเลื่อน ๒๓, ๓๒, เข้าให้ต้องชอบด้วยนักษัตรฤกษ์วันเพ็ญ ถ้าเห็นจะคลาดไปก็ให้แก้ตามสมควร ตรวจหน้าหลังให้ต้องกัน อนึ่งปีใดเว้นปีเดียวมีอธิกมาสอีก ปีนั้นวิสาขบูชาคงเดือน ๖ ปีใดเว้นสองปีแล้วจึงมีอธิกมาสปีนั้นวิสาขบูชาอยู่กลางเดือน ๗ ว่าด้วยลักษณะอธิกมาสนี้ เพื่อจะให้รู้ง่ายๆ ด้วยกันทั้งตามธรรมเนียมแลการละเอียดเพื่อจะให้ถูกนักษัตรฤกษ์ แลประการหนึ่ง ในปีที่มีอธิกมาสตกในฤดูฝน คือเดือน ๑๐ สองหนแลเดือน ๑๒ สองหนนั้น ตำราโบราณฉบับหนึ่ง ท่านว่าไว้ว่าจะยกเอาอธิกมาสที่ควรจะวางปีหน้าต่อนั้นไปมาวางเสียในปีนั้น ถึงวันเพ็ญเดือน ๘ พระจันทร์เพ็ญอยู่ในนักษัตรฤกษ์บูรพาษาฒ อุตราษาฒ วันแรมค่ำหนึ่งควรเป็นวันเข้าพรรษาได้อยู่ ก็เอาเดือนนั้นให้เป็นเดือน ๘ ปฐมาษาฒ เอาเดือน ๙ เป็นทุติยาษาฒ ถึงฤกษ์วันเพ็ญเป็นสามวัน แรมค่ำหนึ่งต่อนั้นมา พระสงฆ์ก็เข้าพรรษาได้เป็นปัจฉิมพรรษา ถ้าได้เข้าปัจฉิมพรรษาในปีนั้น พวกนั้นก็จะได้จีวรกาลในเดือนที่เป็นปลายฤดูฝนมีที่สุดในวันเพ็ญที่มีพระจันทร์เสวยฤกษ์กติกา ปีนั้นพระสงฆ์เข้าปุริมพรรษาในวันแรมค่ำหนึ่งเดือน ๘ ก็ควร แต่จะไม่ได้จีวรกาล เพราะออกพรรษาแล้วยังไม่ถึงเดือนที่สุดฤดูฝนอธิกมาเช่นนี้เรียกในตำราว่า อาคมิญญาธิกมาสเรียกในบาลีว่า วัสสกัฑฒนัง มีในวัสสิกสาฏิกาสิกขาบทวิภังคแล วัสสูปนายิกขันธ์ แต่พวกชาววัดไม่รู้จักอะไรข้างทางพระอาทิตย์ พระจันทร์ก็งุ่มง่ามถือเอาคำว่าวัสสุกัฑฒนั้น แปลว่าอธิกมาสสามัญ กาลทุกวันนี้จึงไม่ได้ถือได้ทำ ถึงจะประกาศให้ทำก็กลัวแล้วจะไม่มีใครเชื่อ ถึงพระสงฆ์พวกธรรมยุติกาแสวงหาว่าจะทำให้ถูกศาสนาแล้วก็ยังงมงายอยู่ไม่ใคร่จะเงี่ยหูฟัง ไม่สังเกตสังกา ที่จริงนั้นเรื่องนี้ทั้งบาลีแลตำรามีร่วมกัน เมื่อตริตรองโดยละเอียดแล้วควรจะเห็นจริงด้วยได้ คำว่าวัสสุกัฑฒนังนั้นจะมาแปลว่าอธิกมาสสามัญไม่ถูกเลยจริงๆ ไม่สมกับความที่ว่าในบาลี ๘ สัสสิกสาฏิกา สิกขาบทวิภังค แลนิทานหนึ่งในวัสสูปนายิกขันธ์นั้นเลย พิเคราะห์ดูความให้เห็นแท้แน่เถิด478 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวถึงตำราอาคมิญญาธิกมาสนั้น ก็มิใช่เป็นตำราภาษาไทยใหม่ๆ ที่แต่งกันเป็นคาถาภาษาสันสกฤตของโบราณแท้ทีเดียว ขอท่านผู้เป็นนักปราชญ์แท้ ไม่แต่ผู้แส่โลกามิศจงสืบดูให้รู้แลคิดพิจารณาให้เข้าใจความเถิดอธิกมาสนี้เป็นของสำหรับปีสำหรับเดือน ประจำโลกมานานก่อนพุทธกาล ถ้าจะไม่มีแล้วนับปีเดือนฤดูก็จะเคลื่อนคลาดไปหมด แต่วัสสุกัฑฒนี้เป็นของมีขึ้นในพุทธกาล ด้วยพระราชดำริสมเด็จพระเจ้าพิมพิสารเจ้ามคธราฐ คิดทรงประกาศให้อนุโลมแก่พระวินัยบัญญัติ เพื่อเป็นประโยชน์แก่พระสงฆ์ จะให้ได้จีวรลาภสมควรแก่พระพุทธบัญญัติ ในจีวรกาลแลวัสสูปนายิกกาลไม่เป็นของตามทางพระอาทิตย์พระจันทร์ ผู้กล่าวดังนี้เห็นความเป็นแน่แล้ว ผู้อ่านอย่าว่าผู้กล่าวเสียจริตเลย ดูบาลีดูตำราเถิดอย่าเชื่อคำคนงมงายนัก ตำราอธิกมาสอย่างอื่นๆ ก็มีมาก แต่เป็นการไม่ได้ใช้ จะว่าไปก็ไม่ต้องการ ว่าแต่เพียงเท่าที่ว่านั้น ก็เห็นว่าพออยู่แล้วที่จะสังเกตล่วงหน้าตลบหลังไปได้นาน เมื่อต้องการข้างหยาบสำหรับบ้านสำหรับเมือง จะเรียกชื่อเดือนก็ให้เอาลักษณะที่ว่า ๓๓, ๓๓, ๓๒, ๓๓, ๓๒, ๓๓, ๓๒, คือปีที่ ๓ ที่ ๖ ที่ ๙ ที่ ๑๑ ที่ ๑๔ ที่ ๑๗ ที่ ๑๙ตามระยะ หรือถ้าจะจำระยะไม่ได้ สงสัยว่าปีไหนมีอธิกมาสหรือไม่มีอธิกมาสให้ตั้งจุลศักราชปีนั้นลงเอา ๘ ลบเสีย เอา ๑๙ หาร ได้เศษสูญก็ดี ๓ ก็ดี ๖ ก็ดี ๙ ก็ดี ๑๑ ก็ดี ๑๔ ก็ดี ๑๗ ก็ดี เศษ ๖ อย่างกับสูญเป็น ๗ อย่างนี้มีในปีใดปีนั้นเป็นปีมีอธิกมาสเป็นแปดสองหน เศษนอกนี้ เป็นปีปกติถ้าจะรู้โดยละเอียดเพื่อจะให้ถูกนักษัตรฤกษ์ ก็ให้ดูเอาลักษณะที่นับว่า ๓๓, ๓๓, ๓๒, ๓๓, ๓๒,๓๓, ๓๒ นั้นเถิด ถ้าจำระยะไม่ได้ว่าจะนับมาแต่ไหน ก็ให้ตั้งจุลศักราชปีนั้นลงเอา ๘ ลบ เอา ๑๙ หารถ้าได้เศษสูญ นับต้นตั้งแต่เดือน ๙ ปีนั้นไป ถ้าเศษไม่สูญก็นับปีถอยหลังแต่ปีนั้นเข้าไปหาปีที่มีเศษสูญ แล้วนับแต่หน้าเดือน ๙ ต้นปีนั้นไป ๓๔ เดือน เอาเดือนที่ ๓๔ เป็นอธิกมาสแล้วนับแต่หน้าเดือนนั้นไปอีก ๓๔ เดือน ผสมเป็น ๖๘ เดือนแต่แรกนับ เดือนที่ ๖๘ เป็นอธิกมาสแล้วนับแต่หน้าเดือนนั้นไปอีก ๓๓ เดือน เป็น ๑๐๑ เดือน เดือนที่ ๑๐๑ เป็นอธิกมาสแล้วนับแต่หน้าเดือนนั้นไปอีก ๓๔ เดือน รวมแต่แรกนับมาเป็น ๑๓๕ เดือน เดือนที่ ๑๓๕ เป็นอธิกมาสแล้วนับต่อไปอีก ๓๓ เดือน รวมเป็น ๑๖๘ เดือน เดือนที่ ๑๖๘ เป็นอธิกมาสแล้วนับต่อไปอีก๓๔ เดือน เป็น ๒๐๒ เดือนแต่ต้นมา เดือนที่ ๒๐๒ เป็นอธิกมาสแล้วนับต่อไปอีก ๓๓ เดือนเป็น ๒๓๕ เดือน เดือนที่ ๒๓๕ ก็เป็นอธิกมาสว่าอย่างนี้ก็เหมือนกับที่ว่าก่อนเดือนท้ายระยะนี้เป็นเดือน ๘ สองหน ต่อไปเป็นเดือน ๕ สองหน ต่อไปเป็นเดือนยี่ ๒ หน ต่อไปเป็นเดือน ๑๐สองหน ต่อไปเป็นเดือน ๗ สองหน ต่อไปเป็นเดือน ๓ สองหน ต่อไปเป็นเดือน ๑๒ สองหนต่อไปก็กลับเป็นเดือน ๘ สองหนอีก เมื่อนับอย่างนี้ก็ให้เล่าว่า ๓๔, ๓๔, ๓๓, ๓๔, ๓๓, ๓๔, ๓๓นับอย่างนี้มากไปกว่าก่อนเพราะนับเอาเดือนอธิกมาสเข้าด้วย พึงรู้ว่าในระยะ ๑๙ ปี เป็น ๒๓๕เดือนทุกเมื่อ คือเป็นเดือนอธิกมาส๗ เดือน เดือนสำหรับปีๆ ละ ๑๒ ใน ๑๙ ปี เป็น ๒๒๙ ผสมกับอธิกมาส๗ เดือนเป็น ๒๓๕ คนงมๆ เฟือนๆ ว่าสามปีจึงจะมีอธิกมาสเสมอไป เมื่อถึงปีที่มีอธิกมาสเร็วในปีที่ ๒ ก็ถามเอะอะหือหาไป ไม่ใคร่จะเชื่อ เป็นทั้งนี้ก็เพราะไม่จำหน้าจำหลัง แลเป็นเพราะงมงาย วิชานี้ใครๆ เขารู้มีอยู่ถมไป ไม่เรียนให้รู้แล้วมิหนำซ้ำไม่เชื่อด้วย หรือลางคน479 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เป็นผู้เรียนหนังสืออรรถกถาวินัย จะเห็นในคัมภีร์ตติยสามนต์ว่าสามปีมีอธิกมาสอนึ่ง ๑๙ ปีมีอธิกมา๖ หน แล้วก็หยิบเอาอรรถกถานั้นเป็นประมาณมาเถียง ถึงจะเอาคำอรรถกถามาเถียง ก็เถียงเสียเปล่าๆ จะมาคำนวณคิดทางพระอาทิตย์ พระจันทร์ แลทางนักษัตรฤกษ์ก็ทำไม่ถูก เจ้าอังวะบาดงชื่อพม่าเรียกว่ามินตอราชีตื่นฟังคำอรรถกถานี้แล้ว เชิดชูคำนั้นเป็นประมาณ แล้วก็คิดการจะให้อธิกมาสมีในปีที่ ๓ รวดไปให้ได้ แซมวันแทรกเพิ่มเดือนนั้นเดือนนี้ ที่เป็นเดือนขาดแก้ไขเข้าให้เป็นเดือนถ้วน คือชักเอาเดือนอธิกมาสเดือนหนึ่งถึง ๓๐ วัน มาเที่ยวแจกเดือนขาดเสีย ทำเลอะไปอย่างอรรถกถาว่า ครั้นใช้ไปตามเจ้าอังวะบาดงรับสั่งว่า วันเพ็ญก็เร็วเข้ามาจนถึงวันขึ้น ๗ ค่ำขึ้น ๘ ค่ำเป็นวันเพ็ญ แรม ๗ ค่ำ แรม ๘ ค่ำเป็นวันดับ แรม ๙ ค่ำ แรม ๑๐ ค่ำ พระจันทร์ขึ้นข้างตะวันตก คนเป็นอันมากเขาก็ว่าเจ้าอังวะบาดงชรา ใหลหลงแลเสียจริตไป ถ้าจะมีผู้ยังถืออรรถกถาว่า ถ้าแต่ก่อนไม่อย่างนั้น อรรถกถาท่านจะว่าอย่างนั้นทำไม อรรถกถาเป็นถึงพระคัมภีร์เชื่อไม่ได้หรือเมื่อมีอยู่ชัดอย่างนี้ ก็จะขอตอบตามความคิดเห็นว่าอรรถกถาจารย์นั้น ท่านก็เป็นชาววัดมิใช่ชาวบ้าน แต่ท่านดีกว่าชาววัดทุกวันในบ้านเมืองเรา ด้วยแต่งภาษามคธได้คล่อง พูดถูกต้องลักษณะบังคับ แลหมั่นหมักภักดี แต่งในภาษาที่ร่วมกับบาลีดีกว่าพระสงฆ์ในบ้านเมืองเราหลายสิบเท่า การนั้นเป็นวิิชาของท่านแท้ แต่ในการคำนวณคติพระอาทิตย์ คติพระจันทร์ เป็นต้นบัญญัติปีเดือนคืนวันที่ถูกแท้นั้นไม่เป็นวิชาของท่าน เห็นท่านจะไม่เข้าใจว่าถึงวิชาคำนวณทางพระอาทิตย์พระจันทร์ปีเดือนคืนวัน แล้วเห็นท่านก็จะงมจะใหลเหมือนพระสงฆ์ในบ้านเราเมืองเราแลคฤหัสถ์แก่วัดงมอยู่เช่นคนเมืองเรานี้เอง จำไม่ได้ก็สำคัญว่าจำได้ จึงว่าลงไว้ผิดๆ เมื่อจะเอาคำนั้นมาเชิดชูก็เชิดชูเสียเปล่าใช้อะไรไม่ได้อย่างหนึ่งตำราว่าไว้อีก ว่าเดือนไรมีอาทิตย์ยกข้ามราศีเป็นวันดับสองหนในราศีเดียวเดือนนั้นโหรเรียกว่าปาปะมาสเป็นเดือนร้ายไม่มีฤกษ์ เดือนปาปะมาสนั้นคือเดือนอธิกมาเมื่อว่าอย่างนี้ก็ถูกอยู่ไม่ผิด แต่ว่าไม่ได้ใช้แล้ว อย่าว่ามากไปเลย ระยะก็ไม่เสมอ เมื่อเป็นอย่างนั้นอธิกมาสในกาลบัดนี้คงจะตกแต่ในเดือน ๔ เดือน ๕ เดือน ๖ เดือน ๗ เดือน ๘ เดือน ๙ เดือน ๑๐เพราะพระอาทิตย์โคจรช้า ราศีหนึ่งถึง ๓๑ วัน ๓๒ วัน ตั้งแต่เดือน ๑๑ ไปจนเดือน ๓ นั้นพระอาทิตย์โคจรเร็วแต่เดือนละ ๓๐ วัน แล ๒๙ วัน พระอาทิตย์ยกร่วมดิถีเดียวกันทุกราศี จะมีดับสองหนในราศีเดียวกันไม่ได้กล่าวด้วยลักษณะอธิกมาสนี้ก็ดี วิสาขบูชาก็ดี หรือวันพระเลื่อนตามลักษณะปักขคณนาก็ดี ให้ผู้อ่านรู้ว่าพูดกับคนที่พอใจจะถืออะไรๆ ให้ถูก ไม่บังคับบัญชาใครให้ถือผิดธรรมเนียมบ้านเมืองดอก ว่าด้วยธรรมเนียมบ้านธรรมเนียมเมืองแล้วก็อ่านแต่ข้างต้นเถิด การวิเศษอีกอย่างหนึ่งตามธรรมเนียมบ้านธรรมเนียมเมืองก็เคยมี คือลางปีโหรเขาเห็นว่าเข้าพรรษา ดิถียังไม่เต็มเป็น๑๕ หรือพึงเต็มนาทีอ่อน หรือฤกษ์วันเข้าพรรษาไม่ถึง ๒๐ แล้ว เขามักเพิ่มเดือน ๗ เป็นเดือนถ้วนเรียกอธิกวารๆ นี้ มีในระยะ ๕ ปี ๖ ปี หรือถ้าล่วงมาถึง ๗ ปี จึงมีต่อไปอีก ๓ ปี เขาก็วางการที่โหรทำนั้นก็พาลจะวุ่นๆ อยู่ ดูในสมุดปูมฉบับเก่าๆ อธิกวารติดกัน ๒ ปีก็มี เป็นทั้งนี้ก็เพราะหลงใหล ไม่วางอธิกวารมาแต่หลังทำให้เลื่อนเปื้อนไว้ ไม่เอาใจใส่จนเลอะเข้ามากถึงสองวัน ถึง480 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโหรทุกวันนี้ก็ไม่ใคร่จะแน่เป็นแต่ดูสมผุดอาทิตย์สมผุดจันทร์ลบกันเป็นเพียนแล้วทำเป็นฤกษ์แลดิถี เป็นแต่ความปลายไม่มีลักษณะซึ่งเป็นพื้น สมผุดนั้นแปรปรวนสั้นๆ ยาวๆ เพราะอุจพระจันทร์โคจรไปทุกราศี ก็ทำให้พระจันทร์เดินเร็วเดินช้าหาเสมอไม่ ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้มีอธิกวารเดือน ๗ เป็นเดือนถ้วน เมื่อปีขาล ฉศก ศักราช ๑๒๑๖ ครั้งหนึ่งแล้วมามีในปีวอก โทศก ศักราช ๑๒๒๒ ครั้งหนึ่ง แล้วมามีเมื่อปีฉลู สัปตศก ศักราช ๑๒๒๗ครั้งหนึ่ง แลต่อไปข้างหน้าโหรว่าจะมีในปีมะแม ตรีศก ศักราช ๑๒๓๓ อีกครั้งหนึ่ง แล้วจะไปมีในปีชวด อัฐศก ศักราช ๑๒๓๘ อีกครั้งหนึ่ง จะพูดถึงอธิกวารเช่นนี้คนแก่ๆ ที่ได้เกิดพบอธิกวาร๙ ครั้ง ๑๐ ครั้ง ๑๑ ครั้ง ๑๒ ครั้งแล้ว ก็มักจำไม่ได้ มีคราวไรก็มักบ่นว่าเดือน ๗ เป็นเดือนขาดจะเป็นเดือนถ้วนอย่างไรได้ ไม่เคยพบเคยเห็นแลอื่นๆ ไป เป็นทั้งนี้ก็เพราะไม่สังเกตสังกา แต่การอธิกวารโหรหมายนี้ก็ดี การวางอธิกมาสเช่นว่ามาแต่หลังนั้นก็ดี จะถูกกันทุกเมืองทุกบ้านก็หาไม่ เมืองที่ถือลัทธิอื่นถือศาสนาอื่น อย่างแขกอย่างฝรั่งยกเสียเถิด เพราะเขาถือศาสนาอย่างอื่นธรรมเนียมใช้ปีเดือนวันคืนก็จำจะมีต่างหาก ก็ที่ถือพระพุทธศาสนาเดียวกัน พระสงฆ์ก็ไปมาถึงกัน ร่วมอาสนชุมนุมในสังฆกรรม แลการนิมนต์ด้วยการถือวันพระ ๘ ค่ำ วันพระ ๑๕ ค่ำแลเข้าพรรษาออกพรรษาในเมืองต่างๆ เหล่านั้น คือ เมืองเขมร เมืองลาว เมืองมอญ เมืองพม่าเมืองลังกา ลางทีก็ต้องกันลางทีก็เลื่อนวันกันไปเหมือนกับแขกเจ้าเซน แลแขกสุหนี่ที่ถือตัวพม่าเข้ารีตแขก เรียกว่าแขกในเมืองนี้ กับแขกจริงๆ ในเมืองอาหรับ เมืองตุรเก เมืองปารสี ถือวันคืนลางทีก็ถูกกัน แขกเมืองนี้ก็งมเต็มที ไม่มีวิชาเป็นเค้ามูลที่จะให้คิดคืนวันเป็นแต่เงี่ยหูฟังข้างไทยวันไรไทยว่าขึ้นค่ำหนึ่ง ก็ว่าสองค่ำหน้าวันนั้นไปเป็นค่ำหนึ่งของตัวทุกเมื่อ ไม่มีหลักหลายในวิชาข้างแขกเลยเหมือนอย่างที่เมืองเขมรเดี๋ยวนี้ ก็นับวันเดือนเยื้องกับวันในกรุงเทพ ฯ อยู่ ตั้งแต่ปีฉลูสัปตศก มาหาได้วางอธิกวารไม่ วันในกรุงเทพฯ เป็น ๗ ค่ำก็ว่า ๘ ค่ำ วันอื่นๆ ก็เลื่อนไปวันหนึ่งหมดเมืองทั้งปวงที่มีพระพุทธศาสนา ถือวันคืนลางทีก็ตรงกัน ลางทีก็เยื้องกันดังนี้ ผู้ที่จะปฏิบัติพระพุทธศาสนา จำศีล แลฟังพระธรรมในวันอุโบสถ หรือเป็นพระสงฆ์จะถือกำหนดต่างๆ ที่มีในวินัย ถือวัสสิกสาฏิกาปริเยสนะเขตร แลวัสสิกสาฏิกากรณนิวาสนเขตร แลวันเข้าปุริมพรรษาปัจฉิมพรรษา แลอัจเจกจีวรเขตร แลวันมหาปวารณาเตมาสินีจาตุมาสินี แลกฐินุพารสมัย หรืออุโบสถในปักษ์ทั้งปวง แลธรรมสวนะกรณะกาลให้ถูกต้อง จะถือวันคืนอย่างไรเมืองไหนจึงจะเป็นบุญเป็นกุศลมาก แลจะไม่เป็นอาบัติเพราะคลาดกำหนดไปหรือไม่ถึงกำหนดนั้นๆ ถ้ามีผู้ถามอย่างนี้ก็เห็นจะมีผู้ตอบหยาบๆ บ้าง หรือละเอียดขอดก้นหม้อมาหาหยาบบ้าง ก็ที่ตอบหยาบๆ นั้นก็จะตอบว่าอยู่เมืองไหนก็ต้องถือตามเมืองนั้น จะผิดก็ตามจะถูกก็ตาม เหมือนกับเขาทั้งหลายมากๆด้วยกันแล้วเป็นดี ที่จะตอบละเอียดขอดก้นหม้อหันมาหาหยาบนั้น ก็จะว่าเพราะมีพระบาลีในวัสสูปนายิกขันธ์ ว่าให้ประพฤติตามพระเจ้าแผ่นดิน ในหลวงบาดหมายให้ทำอย่างไร ก็ต้องทำอย่างนั้น ให้ถืออย่างไรก็ต้องถืออย่างนั้น ซึ่งว่าอย่างนี้ก็ถือว่าตามใจคน ที่จะไม่ขัดเพื่อนบ้านเมืองเดียวกัน แลจะไม่ขัดอำนาจผู้มีบรรดาศักดิ์ คำที่ว่าอย่างนี้ คือจะจดหมายวันคืนในที่ทอดโฉนด481 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔บาดหมาย แลศุภมาสวันคืนในกรมธรรมบริคนห์ต่างๆ ตามกฎหมายนั้นก็ดี ตามพระราชกำหนดวันถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา แลวันตรุษวันสงกรานต์สารทเป็นการเล่นนักษัตรฤกษ์ แลวันวิเศษกำหนดพระราชพิธีมงคลการ อวมงคลการต่างๆ ก็ดี ตามธรรมเนียมบ้านเมืองไม่เกี่ยวข้องด้วยการพระพุทธศาสนานั้นควรแท้แล้ว แต่การที่จะมาเกี่ยวข้องแก่พระพุทธศาสนา จะต้องสืบหาที่แท้ที่จริงจึงจะได้ แลคำที่อ้างว่าพระพุทธเจ้าอนุญาตให้ทำตามพระเจ้าแผ่นดินนั้น คือผู้ที่จะว่าอย่างนั้นไปฉวยเอาบาลีที่ว่าด้วยวัสสุกัฑฒดังว่าก่อนนั้นมาว่า หรืออย่างหนึ่งก็เพราะเอาคำอรรถกถาที่ว่าวิสุงคามสิมา ซึ่งเป็นของไม่มีในบาลีนั้นมาพูดมากไป อย่าให้ว่ามากไปเลยจะขอว่าเอาแต่ความประสงค์ ว่าโลกบัญญัติทุกบ้านทุกเมือง ตั้งชื่อสืบกันมา ว่าปี ว่าฤดู ว่าเดือน ว่าปักษ์ขึ้น ว่าปักษ์แรม แลว่ากี่ค่ำๆ ทั้งปวงนี้ใครไม่ได้ชี้ ใครไม่ได้บังคับพระอาทิตย์ พระจันทร์ส่องดวงโคจรในจักรราศี ถึงที่นั้นๆ ทิศนั้นๆ ก็เห็นด้วยอาการต่างๆ ในนักษัตรฤกษ์นั้นๆ เป็นดิถีในปักษ์นั้นขึ้นเองฤดูร้อน ฤดูหนาว ฤดูฝน เวียนไปครบสามแล้วจึงเป็นปี เมื่อพระจันทร์ดวงเต็มอยู่กับดาวกฤติกาหรือโรหินี คือ ฤกษ์ ๒ แก่นาที หรือ ๓ อ่อนนาที จึงเข้าฤดูหนาว เมื่อพระจันทร์ดวงเต็มอยู่กับดาวฤกษ์บุรพคุณีหรืออุตรคุณี คือ ฤกษ์ ๑๑ ฤกษ์ ๑๒ หรือใกล้ ๑๓ จึงเข้าฤดูร้อน เมื่อพระจันทร์ดวงเต็มอยู่กับดาวฤกษ์ บุรพษาฒ หรืออุตรษาฒ คือ ฤกษ์ ๒๐ หรือ ๒๑ จึงเข้าฤดูฝน ต่อฤดูประจวบกันจึงจะว่าเป็นปีได้ แต่ตามธรรมเนียมที่ใช้ในต้นศาสนา เอาเหมันตฤดูเป็นต้น วัสสานะฤดูเป็นปลาย เพราะฤดูหนาว สมมติว่าเป็นเช้า ฤดูร้อนสมมติว่าเป็นกลางวัน ฤดูฝนเวลาที่คนจะพักจะหยุด สมมติว่าเป็นกลางคืน เพราะฉะนั้นธรรมเนียมนับอ้ายยี่สามสี่ จึงตั้งต้นแต่หน้าเดือน๑๒ เป็นธรรมเนียมมา ก็อธิกมาสมีแทรกทั้งสามฤดู ทำให้ฤดูหนึ่งเป็น ๕ เดือนไปลางครั้งลางคราว ก็เพราะกำหนดพระจันทร์เพ็ญไม่ถึงฤกษ์ที่เป็นที่เปลี่ยนฤดูดังว่า จึงต้องมีอธิกมาสฤดูจะมาบอกกันเอาเปล่าๆ ไม่แลดูนักษัตรฤกษ์ในท้องฟ้าจะว่าเป็นถูกไม่ได้ ถ้าพระจันทร์เพ็ญไม่ถึงฤกษ์อาษาฒแล้ว ถึงเจ้าแผ่นดินจะมาบังคับให้พระสงฆ์เข้าพรรษาแต่เดือน ๖ ก็ดี เดือน ๗ ก็ดีก็ไม่เป็นพรรษาได้ฉันใด ถึงว่าการละเอียดลงไปในวันดับวันเพ็ญ แลวัน ๘ ค่ำทุกเดือนก็เหมือนกันเมื่อมิใช่วันดับแท้วันเพ็ญแท้ แลมิใช่วันที่ ๘ แต่หน้าวันดับแท้วันเพ็ญแท้ ถึงเจ้าแผ่นดินจะมาบังคับให้เป็นวันพระ ให้เป็นวันอุโบสถ ก็ไม่เป็นเหมือนกันตามพระพุทธศาสนา เพราะบัญญัติในพระพุทธศาสนา เอาจาตุทสีหรือปัณรสี ที่เป็นวันดับแท้วันเพ็ญแท้ แลวันที่ ๘ แต่หน้าวันดับแท้วันเพ็ญแท้นั้นไปเป็นวันพระเป็นวันอุโบสถ ถ้าจะทำตามศาสนาแล้ว ก็ต้องถือศาสนาอย่างเดียวพระจันทร์ที่เพ็ญแลดับนั้น เป็นผู้ชี้วันพระแก่คนทั้งปวงก็การสังเกตว่า พระจันทร์เพ็ญเมื่อไรดับเมื่อไร พระจันทร์เพ็ญนั้นสังเกตง่าย คือวันไรเห็นพระจันทร์ดวงกลมแท้ ไม่ร่อยหน้าร่อยหลังวันนั้นเป็นวันเพ็ญแต่เมื่อพิเคราะห์เข้าโดยละเอียดเวลาที่จะเห็นพระจันทร์เต็มดวงอยู่นั้นเห็นอยู่ ๑๒ ชั่วโมง คือก่อนเวลาเพ็ญแท้ ๖ ชั่วโมง แลทีหลังเวลาเพ็ญแท้ ๖ ชั่วโมง กาลคติแลพระจันทร์เล็งกับพระอาทิตย์ เป็นมัธยมเสมอไป สมมติว่าเท่ากัน482 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๓๐๔. ว่าด้วยวันธรรมสวนะ
ในกาลบัดนี้ พระสงฆ์ก็มีคฤหัสถ์ก็มีเป็นอันมากที่มีอุตสาหะจะใคร่ทำธรรมสวนะแลรักษาอุโบสถศีลให้ถูกตรงวันเพ็ญวันดับที่แท้ แลวันที่ ๘ นับแต่วันเพ็ญวันดับนั้นไป ก็เพื่อจะอนุเคราะห์แก่ชนพวกนั้นให้รู้วันเพ็ญวันดับ แลวันที่ ๘ ที่แท้ จึงได้เขียนรายวันเพ็ญวันดับ แลวันขึ้น ๘ ค่ำแรม ๘ ค่ำไว้ตลอดชั่วปี ในปีระกา ตรีศกนี้ เดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำเป็นวันอังคาร แรม ๘ค่ำเป็นวันพุธ แรม ๑๔ ค่ำเป็นวันอังคารเดือน ๖ ขึ้น ๘ ค่ำขึ้น ๑๕ ค่ำเป็นวันพุธ แรม ๘ ค่ำแรม ๑๕ ค่ำเป็นวันพฤหัสบดี เดือน ๗ ขึ้น ๘ ค่ำขึ้น ๑๕ ค่ำเป็นวันศุกร์ แรม ๘ ค่ำเป็นวันเสาร์แรม ๑๔ ค่ำเป็นวันศุกร์ เดือน ๘ ขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำเป็นวันเสาร์ แรม ๘ ค่ำแรม ๑๕ ค่ำเป็นวันอาทิตย์ เดือน๘ _๘ขึ้น ๘ ค่ำขึ้น ๑๕ ค่ำเป็นวันจันทร์ แรม ๘ ค่ำแรม ๑๕ ค่ำเป็นวันอังคาร เดือน๙ ขึ้น ๘ ค่ำเป็นวันพุธ ขึ้น ๑๔ ค่ำเป็นวันอังคาร แรม ๗ ค่ำแรม ๑๔ ค่ำเป็นวันพุธเดือน ๑๐ ขึ้น ๘ ค่ำขึ้น ๑๕ ค่ำเป็นวันพฤหัสบดี แรม ๘ ค่ำแรม ๑๕ ค่ำเป็นวันศุกร์ เดือน ๑๑ ขึ้น๘ ค่ำเป็นวันเสาร์ ขึ้น ๑๔ ค่ำเป็นวันศุกร์ แรม ๗ ค่ำแรม ๑๔ ค่ำเป็นวันเสาร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๘ ค่ำขึ้น ๑๕ ค่ำเป็นวันอาทิตย์ แรม ๘ ค่ำแรม ๑๕ ค่ำเป็นวันจันทร์ เดือนอ้ายขึ้น ๘ ค่ำเป็นวันอังคารขึ้น ๑๔ ค่ำเป็นวันจันทร์ แรม ๗ ค่ำ แรม ๑๔ ค่ำเป็นวันอังคาร เดือนยี่ขึ้น ๘ ค่ำขึ้น ๑๔ ค่ำเป็นวันพุธ แรม ๘ ค่ำแรม ๑๕ ค่ำเป็นวันพฤหัสบดี เดือน ๓ ขึ้น ๘ ค่ำ เป็นวันศุกร์ขึ้น ๑๔ ค่ำเป็นวันพฤหัสบดี แรม ๗ ค่ำแรม ๑๔ ค่ำ เป็นวันศุกร์ เดือน ๔ ขึ้น ๘ ค่ำขึ้น ๑๕ ค่ำเป็นวันเสาร์แรม ๘ ค่ำแรม ๑๕ ค่ำ เป็นวันอาทิตย์ ให้สังเกตวันเหล่านี้ให้แน่นอน แล้วจงทำธรรมสวนะแลรักษาอุโบสถศีลให้สมควรแก่ความเลื่อมใอนึ่ง ถ้าจะทำพิธีมาฆบูชา ตามนิยมซึ่งมีกำหนดในคัมภีร์อรรถกถาว่าเป็นวันที่ชุมนุมพระสาวก ๑๒๕๐ แลพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ทรงแสดงโอวาทปาฏิโมกข์นั้น ให้ทำในวันขึ้น ๑๔ค่ำขึ้น ๑๕ ค่ำทั้งสองวัน เป็นอันถูกต้องแล้วอย่าได้สงสัยเลย ถ้าไม่เชื่อก็ให้พิเคราะห์ดูพระจันทร์ในอากาศนั้นเทอญ483 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๓๐๕. ประกาศวิธีบอกศักราช
ลัทธิบอกศักราชอย่างเก่าเป็น ๒ อย่าง อย่างหนึ่งตั้งแต่เพ็ญเดือน ๖ ล่วงแล้ว ก็บอกยืนอยู่อย่างปีไม่มีอธิกมาสว่าล่วงเศษวัน (เท่านั้น) ยัง ๑๑ เดือนเศษ วัน (เท่านี้) เมื่อพ้นเดือน ๗เพ็ญไปแล้วก็ว่าล่วงแล้วเดือน ๑ กับเศษวันยัง ๑๐ เดือนกับเศษวัน เมื่อล่วงเดือน ๘ปฐมาษาฒ เพ็ญแล้วบอกล่วง ๒ เดือนกับเศษวัน แล้วจึงบอกยั่งยืนอยู่ว่า ๑๐ เดือนกับเศษวันด้วยสามารถแห่งอธิกมาสครั้นล่วงถึงเพ็ญเดือน ๘ ทุติยาษาฒแล้ว ก็บอกล่วง ๓ เดือนกับเศษวัน แล้วบอกยัง ๙ เดือนกับเศษวัน ด้วยสามารถแห่งอธิกมาสดังนี้ ลดหลังเพิ่มหน้าไปจนถึงเพ็ญเดือน ๕ ก็บอกว่าล่วงแล้ว ๑๒ เดือนกับเศษวัน ด้วยสามารถแห่งอธิกมาสเอาไว้ข้างหลังตั้งแต่เพ็ญเดือน ๘ ปฐมาษาฒ จนเดือน ๖ ขึ้นปีใหม่ อย่างหนึ่งตั้งแต่แรมเดือน ๖ มาแล้ว ก็บอกว่าเศษวันล่วงแล้ว (เท่านี้) ยัง ๑๒ เดือนกับเศษวัน ด้วยสามารถอำนาจอธิกมาสว่าอย่างนี้ไปทุกเดือนเพิ่มลดหน้าหลังไปจนขึ้นเดือน ๖ ปีใหม่ว่าข้างหลังเสมออยู่พวกที่ใช้อย่างหลังติอย่างก่อน ว่าการก็รู้อยู่แล้วว่าจะมีอธิกมาสด้วยคำนวณได้เอง หรือฟังหมายสงกรานต์สำหรับปี ว่าปีนั้นจะมีอธิกมาสก็มาบอก ๑๑ เดือน ตั้งแต่เพ็ญเดือน ๖ มาจนเพ็ญเดือน ๗ แลบอกว่ายัง ๑๐ เดือน ตั้งแต่เพ็ญ เดือน ๗ มาจนเพ็ญปฐมาษาฒนั้นทำเป็นไม่รู้ไม่เห็นว่าจะมีอธิกมาสแล้วทำเป็นพึ่งรู้เข้าว่าปีนั้นมีอธิกมาสเมื่อวันเพ็ญเดือน ๘ ปฐมาษาฒนั้นจึงซ้ำบอกว่ายัง ๑๐ เดือน ด้วยสามารถอธิกมาสดังนั้นเป็นปดไป อวดตัวว่าไม่รู้ไม่เห็นอะไรข้างโหร ต่อไม่ได้เข้าพรรษาจึงรู้ว่ามีอธิกมาสแก้ตัวใหม่นั้นไม่ดีเลยไม่งามเลย อย่างหลังนี้ดี ลัทธิเก่าเป็น ๒ อย่างๆ นี้แล คงว่าแต่ข้างทั้งหลัง ๒ อย่างในพวกธรรมยุติกา คิดว่าผิดปกติอยู่ที่ไหนอยู่ที่นั้นจึงชอบคือบอกว่าล่วงแต่เศษวันแต่หน้าเพ็ญเดือน ๖ แลบอกล่วงเดือน ๑ แต่หน้าเพ็ญเดือน ๗ บอกล่วง ๒ เดือนแต่หน้าเพ็ญเดือน๘ การเป็นปกติไม่ผิดที่เคยทุกปี แต่ที่บอกว่าล่วง ๑๒ เดือน แต่หน้าเพ็ญเดือน ๖ บอกว่ายัง ๑๑เดือน แต่หน้าเพ็ญเดือน ๗ บอกว่ายัง ๑๐ เดือน แต่หน้าเพ็ญเดือน ๘ นั้นผิดปกติที่เคยบอกทุกปีที่ไม่มีอธิกมาสจึงต้องวางข้างหลัง ข้างยังแก้ตัวที่บอกผิดปกติ ก็ตั้งแต่เพ็ญเดือน ๘ ทุติยาษาฒไปแล้วต้องยกเอามาวางข้างล่างทุกเดือนไป เพราะบอกว่าล่วงแล้ว ๓ เดือนหน้าเพ็ญเดือน ๘ แลเดือนอื่นต่อๆ ไป จนบอกว่าล่วงแล้ว ๑๒ เดือน ในเบื้องหน้าเพ็ญเดือน ๕ นั้นผิดปกติที่เคยบอกทุกเดือนๆ ในปีที่ไม่มีอธิกมาสจึงต้องวางไว้ข้างล่างก็บอกว่ายัง ๙ เดือนในเบื้องหน้าเพ็ญเดือน ๘ทุติยาษาฒไปแลบอกว่ายัง ๘ เดือน ๗ เดือน แต่หน้าเพ็ญเดือน ๙ แลเดือน ๑๐ ไป จนบอกว่ายังแต่เศษวัน ในกาลเบื้องหน้าเพ็ญ เดือน ๕ นั้นเป็นคำไม่ผิดปกติที่เคยบอกจึงไม่ให้ว่าข้างบอกยังว่าสั้นๆ ลัทธิธรรมยุติกานั้น ปีมีอธิกมาสให้วางข้างบอกยังตั้งแต่แรมเดือน ๖ ไป จนถึงขึ้นเดือน ๘ ทุติยาษาฒ ตั้งแต่แรมเดือน ๘ ทุติยาษาฒไปให้วางข้างบอกล่วง ข้างบอกยังยกเสียการเป็นแยบคายโยนิโสการิตาอยู่อย่างนี้ แต่เดี๋ยวนี้พวกธรรมยุติกาไม่สังเกตสังกา ถือแต่ลัทธิตามๆ กันงุ่มง่ามไปไม่พิจารณา จะไล่เข้าก็จะเลอะไม่รู้จักลัทธิเก่าใหม่เขาเราเลยอำนาจอำนาจอำนาจอำนาจ484 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๓๐๖. พระราชกำหนดเรื่องนาฬิกา
มีพระราชกำหนดบังคับไว้เป็นแน่แก่กรมพระโหรหน้าโหรหลังในพระบรมมหาราชวัง ในพระบวรราชวัง แลชาวพนักงานรักษานาฬิกาตีทุ่มยามในที่ทุกแห่งให้รู้แน่ในลักษณะที่จะหมุนนาฬิกาผ่อนทุ่มยามให้เป็นไปตามเทศจารีต แลฤดูพระอาทิตย์ที่ยักย้ายไปสมควรแก่ประเทศนี้ให้พึงรู้ความชี้แจงก่อนว่า แต่เดิมทีคนโบราณในประเทศนี้ มีสติที่จะสังเกตแลปัญญาที่จะรู้เหตุผลในที่จะกำหนดกาลเวลาทุ่มโมงให้เรียบร้อยแน่นอนนั้นยังหยาบนัก รู้จักแต่ว่ามืดเป็นกลางคืนสว่างเป็นกลางวัน แลว่ากลางคืนก็ ๑๒ ทุ่ม แลกลางวันก็ ๑๒ โมงเท่ากันเป็นนิจ จึงได้ตั้งแบบอย่างเป็นตำรารู้ทั่วกันเป็นอันขาดมาเสีย ให้ตีกลางคืน ๑๒ ทุ่ม กลางวัน ๑๒ โมงเสมอไป สว่างเมื่อไรจึงย่ำรุ่ง ต่อมืดเมื่อไรจึงย่ำค่ำได้ จนวันไรมืดฝนเวลาเย็นก็ด่วนย่ำค่ำเร็วไป มืดฝนเวลาจวนรุ่งก็ย่ำรุ่งสายไปบ้างไม่แน่นอน ว่าที่แท้กลางคืนกลางวันไม่เท่ากันทุกฤดูผ่อนไปผ่อนมาอยู่เพราะพระอาทิตย์เมื่อเวลาเที่ยงจะตั้งตรงศีรษะคนยืนในประเทศนี้เป็นนิจทุกวันก็หามิได้ ย่อมปัดขึ้นเหนือทุกวันแล้วกลับปัดมาข้างใต้ทุกวันตามฤดูตลอดปี การที่เป็นอย่างนี้ผู้จะสังเกตดูให้รู้ก็น้อยตัวนัก เป็นแต่สำคัญกันโดยมาก ว่าเวลาเที่ยงแล้วแดดก็ตรงศีรษะคนยืนกลางแจ้งทุกวันผู้ที่จะรู้การที่พระอาทิตย์เที่ยงผันไปเหนือใต้ดังนี้นั้นจะมีอยู่บ้างก็แต่โหรที่เรียนรู้มาสฉายา หรือชาววัดที่มีคติอาจารย์ถือตำราเหยียบชั้นฉันเพลบ้าง หรือชาวบ้านที่มักสังเกตเล็กน้อย สังเกตแดดที่เข้าไปทางหน้าต่างผันไปผันมา หรือเงาเหย้าเรือนเมื่อเวลาเที่ยงร่มไปข้างเหนือมากในฤดูหนาวร่มไปข้างใต้ในฤดูร้อน ที่ต่อกับฤดูฝนก็ว่ากันอยู่บ้าง ว่าพระอาทิตย์เที่ยงผันเหนือผันใต้ ถึงกระนั้นก็ไม่มีใครสำคัญตลอดไปว่ากลางคืนกลางวันไม่เท่ากันทุกฤดูดังว่านี้เลย เพราะลงใจเชื่อเป็นหนึ่งว่านาฬิกาตี ๑๒ ทุ่ม ๑๒ โมงอยู่เป็นนิจมิได้ผิดเลยฝ่ายชาวนาฬิกาที่ใช้นาฬิกาขันลอยน้ำ เฝ้าดูอยู่เป็นนิจนั้นเห็นเข้าใจได้บ้าง ว่าลางฤดูกลางวันมากไปกลางคืนน้อย ลางฤดูทุ่มโมงกลางวันกลางคืนจึงเสมอเท่ากันทุกขัน ถึงกระนั้นจะยักย้ายธรรมเนียมใหม่คือให้เอากลางวันเป็น ๑๓ โมง๑๔ โมง กลางคืนเป็น ๑๐ โมง ๑๑ โมง หรือจะย่ำค่ำต่อวัน ย่ำรุ่งต่อสายตามขณะขันจมเป็นจริงนั้นก็ไม่ได้ ไม่มีใครเชื่อกลับติเตียนว่าตีนาฬิกาไม่ถูก ชาวนาฬิกาก็ต้องหนุนๆ ล่มๆ ผิดๆ ถูกๆ ไปจะจัดแจงให้เรียบร้อยเสมอกันก็ไม่ได้ เพราะไม่รู้จักลักษณะพระอาทิตย์โคจรตามฤดูเป็นเที่ยงได้ไม่มีใครวางกำหนดให้ตามฤดู เพราะฉะนั้นทุ่มโมงหลายแห่งก็ตีไม่ถูกกันผิดกันหลายบาทนาฬิกาแต่คนทั้งปวงในพระนครโดยมาก ก็เชื่อว่าทุ่มโมงในพระบรมมหาราชวังในพระบวรราชวังถูกต้องแน่นอนเป็นนิจ เพราะมีผู้พนักงานผลัดเปลี่ยนกันเฝ้าอยู่แลตรวจตรา แลมีพระโหราจารย์กำกับดูแลอยู่ ฝ่ายพนักงานเมื่อจะบอกบาทนาฬิกาตามฤกษ์ยามโหรให้ในกาลใดๆ เมื่อฤดูต้องหนุนต้องล่มก็คะเนบอกบาทขาดๆ เกินๆ ผิดๆ ไปคงให้ได้ความแต่ว่าโมงละ ๑๐ บาทอยู่นั้นเองดูการฟั่นเฟือนเลื่อนเปื้อนเลอะเทอะนัก น่าเป็นที่อัปยศอดสูแก่แขกเมืองคนนอกประเทศที่เขาใช้นาฬิกากลใส่พกติดตัวเที่ยวมาเที่ยวไป เขาจะได้ยินทุ่มโมงที่ตีสั้นๆ ยาวๆ ผิดไปกว่าทุ่มโมง485 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ที่จริงนั้น จะเป็นเหตุให้เขาหัวเราะเยาะเย้ยได้ว่าเมืองเราใช้เครื่องมือนับทุ่มโมงเวลาหยาบคายนักไม่สมควรเลย เพราะเหตุฉะนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงพินิจพิจารณาตรวจตราคำนวณความดำเนินพระอาทิตย์ในฤดูทั้งปวงสอบกับนาฬิกาที่ดีมาหลายปี ทรงทราบถ้วนถี่ทุกประการแจ้งในพระราชหฤทัยแล้ว๓๐๗. ประกาศว่าด้วยพระอาทิตย์ถึงดาวฤกษ์อัสยุชก็เป็นมหาสงกรานต์
เมื่อพระอาทิตย์ถึงดาวอัสยุชฤกษ์เมื่อใด ก็เป็นมหาสงกรานต์เมื่อนั้น ก็ดาวฤกษ์ทั้งปวงนั้นเดินเลื่อนๆ ไปจากสถานที่เป็นยันต์สงกรานต์ทุกปี ๖๑-๖๒ ปี ไปได้องศาหนึ่ง แต่เดิมถึงว่ามีพร้อมกันกับสามัญสงกรานต์ ขาเข้าก็เลื่อนถอยมาบัดนี้ตกอยู่เดือน ๕ แลเดือน ๖ บ้าง แต่ชื่อเดือนที่นับอ้ายยี่สามนั้น คงนับตามใกล้ต้นสี่สิ้นฤดู อธิบายเท่านี้ผู้ที่เป็นโหรจงอ่านให้เข้าใจ ถ้าอยากรู้ให้ละเอียดจะขอเรียนคำนวณก็จะบอกให้ได้ คนนักปราชญ์ชาววัดไม่เข้าใจอะไร ไม่รู้แล้วอย่ามาขัดเกะกะไป การที่ว่านี้มิใช่วิชาข้างศาสนาเป็นวิชาโหรก็ฤดูเช่นที่รู้กันอึงๆ นั้นเป็นฤดูทางจันทร์ สังเกตด้วยพระจันทร์ เมื่อใดพระจันทร์เพ็ญประกอบด้วยฤกษ์กฤติกาตฤดู เมื่อพระจันทร์เพ็ญประกอบด้วยฤกษ์บุรพคุณี เมื่อนั้นชื่อว่าเข้าคิมหฤดู (อย่าว่าคิมหันตอย่างบอกศักราชผิดๆ)เมื่อใดพระจันทร์เพ็ญประกอบด้วยฤกษ์บุรพาษาฒหรืออุตราษาฒ เมื่อนั้นชื่อว่าเข้าวัสสานฤดู(อย่าว่าวัสสันตอย่างบอกศักราชผิดๆ) ก็ฤดู ๓ นี้ฤดูหนาวที่เรียกว่าเหมันตะเป็นเวลาพ้นจากมืดฝนสว่างขึ้นเปรียบเหมือนฤดูเช้า โบราณคิดว่าเป็นต้นปี ฤดูร้อนที่เรียกว่าคิมหฤดู (อย่าว่าคิมหันตะ)เป็นเวลาสว่างร้อนเหมือนเวลากลางวัน คนโบราณจึงได้คิดว่าเป็นกลางปี ฤดูฝนที่เรียกว่าวัสสานะ(อย่าว่าวัสสันตะพ้องฤดูอาทิตย์ไป) เป็นเวลาเมื่อกลุ้มโดยมาก แลฝนพรำเที่ยวไปไหนไม่ได้คนโบราณจึงได้คิดว่าเป็นเหมือนกลางคืน ก็คนเป็นอันมากถือว่าเวลาเช้าเป็นต้นวัน เวลากลางคืนเป็นปลายวันฉันใด คนโบราณก็คิดว่าฤดูเหมันต์เป็นต้นปี ฤดูวัสสานะเป็นปลายปีฉันนั้น เพราะเหตุนั้นจึงได้นับชื่อเดือนเป็นหนึ่งมาแต่เดือนอ้าย แลแต่ก่อนคนโบราณนับเอาข้างแรมเป็นต้นเดือนเขานับเดือนอ้ายตั้งแต่แรมค่ำเดือนสิบสองเป็นเหมือนวันตรุษสุดปี ภายหลังมีผู้ตั้งธรรมเนียมเสียใหม่ ให้เอาเวลาตัวสว่างไว้เป็นต้น เวลาสว่างมากเป็นกลาง เวลามืดเป็นปลาย คล้ายกันกับต้นวันปลายวันแลปีดังกล่าวแล้ว แต่บังคับวินัยในพุทธศาสนาก็ยังคงอยู่เหมือนอย่างเดือนๆ ภายในพรรษาก็ดีเดือนกฐินก็ดี เดือนอานิสงส์กฐิน ๔ เดือนก็ดี เดือนแสวงหาวัสสิกสาฏิกาเดือนหนึ่งนั้นก็ดีก็ย่อมนับเอาแรมค่ำหนึ่งเป็นต้นวันเพ็ญเป็นปลายหมด ในคำบอกฤดูเมื่อทวนถามอุโบสถว่า(อุตูนิธปนสาสเน เหมนฺตคิมฺหวสฺสานานํ วเสนตีณิ โหนฺติ) ดังนี้ ออกชื่อเหมันต์เป็นต้น คิมหะเป็นกลาง วัสสานะเป็นปลายต้องกับตำราที่ว่ามานี้หมด เพราะในพระพุทธศาสนา ตรุษสารทสงกรานต์486 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเช่นถืออยู่ว่าเป็นวันทำบุญให้ทานทุกวันนี้ไม่มี เป็นแต่ของข้างโหรข้างพราหมณ์มากลับกลายเจือปนไปอธิบายเท่านี้ ถ้าผู้อ่านตริตรองก็พอจะเข้าใจแล้ว จงอ่านกำหนดวิเศษใน ปีฉลู สัปตศกนี้ตามชื่อสงกรานต์สามประการดังที่ว่านั้นเถิด๓๐๘. ประกาศเรื่องพัชวาลวิชนี
มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้า ฯ ดำรัสสั่งให้เล่าความหลังให้ท่านทั้งปวงฟัง แลเตือนสติให้ท่านทั้งปวงรำพึงดู แต่ก่อนมาคุมบัดนี้ ก็เป็นอย่างประเพณีผู้มียศในพระสงฆ์ ท่านองค์ใดรูปใดเป็นราชาคณะฐานานุกรมแลเจ้าอธิการก็ไม่ได้ถือตาลิปัตรใบลานตามธรรมเนียม ถือพัชนีแทนตาลิปัตรทุกแห่ง ทุกตำบลสืบๆ มา ก็ฝ่ายคฤหัสถ์นั้น แต่ก่อน นับถือพัชนีเป็นเครื่องยศแม้ในหลวงอยู่งานในที่พระบรรทม แลที่ทรงเครื่องแลที่เสวย หรือมหาดเล็กอยู่งานข้างหน้าก็ใช้พัชนีทั้งสิ้น ต่อมาเมื่อเสด็จออกแขกเมือง หรือออกพลับพลา จึงอยู่งานพัดโบก ว่าด้วยเจ้านายทั้งปวงก็ใช้พัชนีเป็นเครื่องยศอยู่งานทุกหนทุกแห่ง ขุนนางแห่สระสนาน แลแห่ยืนชิงช้า ก็มีทนายแบกพัชนีตามสองเล่ม เมื่อลงจากชิงช้าไปแคร่แล้ว ทนายก็ถือพัชนีพัดไปทั้งสองข้าง เพราะแต่เดิมชาวบ้านใช้พัชนีเป็นเครื่องยศอย่างนี้แล้ว บางทีผู้มียศเป็นเจ้าของพัชนีล้มตายหายจากไป ก็เก็บเอาพัชนีใช้เป็นเครื่องยศนั้นถวายพระสงฆ์ไปใช้เป็นตาลิปัตร ฝ่ายพระสงฆ์ได้เครื่องยศของคนคฤหัสถ์ไปใช้ก็ดีใจว่าได้ของผู้ดี ก็ให้ลูกศิษย์ถือพัดวีปฏิบัติตัวตามยศบ้าง ถือเป็นตาลิปัตรบ้างนับถือกันว่าเป็นพระสงฆ์มีบรรดาศักดิ์จึงใช้พัชนี ความนี้เปรียบเหมือนเครื่องลำยองช่อฟ้าใบระกานาคเหมือนนาคเสี้ยวหางหงส์ เครื่องประดับหลังคาแลซุ้มจรนำคูหา เครื่องเหล่านี้เดิมก็เป็นเครื่องประดับสำหรับราชอิสริยยศ คือทำในพระที่นั่งน้อยใหญ่ในพระราชวัง แลตำหนักเจ้านายในพระราชวังแลวังต่างๆ ภายหลังในหลวงทรงพระราชศรัทธาให้ไปทำถวายในพระศาสนา คือทำในพระวิหารพระอุโบสถหอไตรโรงธรรมกุฎีที่อยู่พระสงฆ์ผู้ใหญ่ ฝ่ายพระสงฆ์เมื่อได้ของอย่างเช่นพระราชวังแลวังเจ้า พระเจ้าแผ่นดินให้มีขึ้นในวัด ก็ชอบใจดีใจ ก็ผู้ที่จะปฏิบัติพระสงฆ์ให้ชอบใจแลจะทำบุญให้มากก็ทำถวายขึ้น สร้างขึ้นชุกชุมมากทั้งหัวเมืองแลในกรุง อย่างพัชนีแม้นไม่มีเจ้าของเสียหายล้มตาย ผู้ที่จะทำบุญเห็นว่าพระสงฆ์ชอบใจมากอยากถืออยากจะใช้ ก็ทำขึ้นถวายเป็นการบุญไป จนถึงมีผู้ทำพัชนีเจ็ดก้านเจ็ดซี่ไม่ครบเก้าอย่างธรรมเนียมหลวง ปิดโหมดปิดแพรปักขายเป็นเครื่องสำหรับผู้ซื้อไปทำบุญให้ทาน ครั้นกาลนานมาพระสงฆ์ในกรุงเทพฯ ก็รู้จัดชัด ว่าพัดเก้าซี่เก้าเส้นเป็นพัดอย่างเครื่องยศแท้ ก็พัดเจ็ดซี่นั้นเป็นแต่ของคนทำขายโดยความมักง่ายหามีท่านองค์ใดใช้ไม่ ยังหลงใช้แต่พระสงฆ์บ้านนอกคอกนา ไม่สังเกตสังกาจึงยังใช้อยู่ แต่การข้างบ้านนานมาแล้วก็ผันแปรไป แต่ฝ่ายพระสงฆ์ยังไม่หันเหียนตามไปเลย เปรียบเหมือนอย่างเครื่องลำยองช่อฟ้าใบระกาซุ้มจรนำ เมื่อมีผู้ที่ทำวัดมากมากหลายแห่งหลายตำบล มากไปกว่า487 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พระราชมณเฑียร แลตำหนักเจ้านาย ตาคนทั้งหลายที่เห็นของอย่างนี้มีในวัดโดยมาก ก็สำคัญเสียว่าของอย่างนี้เป็นของวัดไม่ใช่ของบ้าน คนไปมาต่างๆ ก็มักว่าพระราชมณเฑียรเหมือนพระวิหารแลพระอุโบสถ แต่แรกเห็นนึกว่าวัดเล่า ตำหนักเจ้าก็ว่าเหมือนโรงธรรมกุฏิวัดเมื่อแรกเห็นนึกว่าวัดเล่า เพราะการเป็นดังนี้ เจ้านายทั้งปวงก็อายไป ถึงสร้างวังสร้างตำหนักก็ยักย้ายเป็นตึกเป็นเก๋งไปต่างๆ ไม่ใคร่จะทำลำยองช่อฟ้าใบระกา จนในหลวงก็ทนไม่ได้ พระที่นั่งใหม่ๆ ก็ยักย้ายเป็นตึกมีลายปั้นประหลาดๆ ไป ยังคงเป็นลำยองช่อฟ้าใบระกาอยู่แต่ของเก่าๆ แลที่ไว้พระพุทธรูปซุ้มจรนำนั้นลางแห่งก็แปลงของเก่าเสีย เป็นซุ้มลายปั้นต่างๆ ไปก็มี เพราะรังเกียจที่คนไปมาว่าเหมือนวัดนั้นเป็นเหตุ ฉันใดถึงพัชนีข้างชาวบ้านก็เกลียดอายหายนับถือมานานแล้ว เพราะเหตุเห็นพระสงฆ์ผู้มียศเอาไปถือเป็นตาลิปัตรทุกหนทุกแห่งไป มากกว่าผู้ที่ใช้ในบ้าน แต่ครั้งปลายแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยเจ้านายเป็นอันมากหลายแห่งด้วยกันเลิกพัชนีเสียไม่ใช้ ใช้พัดขนนกเป็นเครื่องอยู่งานยังคงใช้อยู่แต่ในหลวง ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวถึงพัดอยู่งานก็ใช้พัดขนนกสิ้นทั้งข้างหน้าข้างใน พัชนีของเก่าที่มีด้ามเป็นทองเป็นแต่สำหรับเชิญตามเสด็จหรือปักหน้ากัญญาเรือที่นั่งไปตามเคยอย่างแต่ก่อน มาถึงแผ่นดินปัตยุบันนี้พัชนีเลิกลุทีเดียว ถึงพัดด้ามทองก็ด้ามทองต่อเข้ากับขนนกไม่ได้ใช้พัชนีหุ้มโหมดหุ้มตาดเลย พัชนียังเหลือใช้ในข้างบ้านบัดนี้อยู่สองอย่าง คือสำหรับอยู่งานเจ้านายเล็กๆ เมื่อไปนั่งฟังสวดหรือสมโภชโสกันต์อย่างหนึ่ง สำหรับเล่นละคอนมีนางไปนั่งพัดตัวยืนเครื่องเมื่อทำบทรำลงสรงทรงเครื่องอย่างหนึ่ง ก็การเล่นละคอนนั้นเอาการโบราณมาแสดง เหมือนกับผู้หญิงโบราณไว้ผมยาว ละคอนก็รัดช้องทำผมยาวเหมือนคนโบราณ แลอยู่งานโสกันต์เจ้านั้น เพราะการโสกันต์คล้ายกับเล่นละคอน อย่างมยุรฉัตรแลเชิญเครื่องใกล้การเล่นละคอนทีเดียว พัชนีใช้ข้างบ้านยังเหลืออยู่แต่เท่านี้ นอกนั้นถึงพัชนีทำขึ้นก็เป็นแต่สำหรับถวายพระสงฆ์ เพราะพระสงฆ์ยังคงชอบใจว่าเป็นเครื่องประดับสำหรับยศผู้ใหญ่ ไม่กระดิกเลยจนเท่าทุกวันนี้ ก็แต่ยังได้ยินพระสงฆ์รูปหนึ่งว่าประหลาดอยู่ด้วยพัชนี แต่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่หามีผู้ใดเอาใจตามไม่ ท่านผู้นั้นคือพระญาณสมโพธิ (ด้วง) วัดนาคกลาง ท่านนั้นแม้นเป็นพระราชาคณะแล้ว ไม่ถือพัชนีเลย คงถืออยู่แต่ตาลิปัตรใบตาล แต่ตัดด้ามเสียให้สั้นผิดกันกับพระสงฆ์อนุจรหน่อยหนึ่ง เพื่อจะได้ถือพัดโบกลมเองโดยสะดวกด้วย เมื่อมีผู้ทักถามท่านว่าทำไมเจ้าคุณจึงไม่ถือพัชนีอย่างท่านทั้งปวงที่มีบรรดาศักดิ์ ท่านตอบว่าพัชนีนั้น ท่านคิดไปดูรูปร่างเห็นเป็นน่าบัดสีใครคิดอ่านทำขึ้นเมื่อไร ให้เป็นรูปอย่างนี้ ผู้นั้นจะไม่ได้พิจารณาให้ละเอียดเลย ทำขึ้นโดยใจมักง่ายท่านทั้งหลายที่รับใช้ก็ดีใจใช้ไปไม่มีสตินึกได้บ้างเลย ว่ารูปร่างไม่ดีไม่เป็นมงคลเลย เอามาถือบังหน้าบังตาครอบหัวครอบหูอย่างไรมิรู้อยู่น่ารำคาญใจ คิดดูเถิดบ้านอื่นเมืองอื่น พระสงฆ์ที่มีตาลิปัตรยักอย่างไปต่างๆ อย่างตาลิปัตรพม่าก็เป็นใบตาลก้านขด อย่างลังกาก็เป็นพัดด้ามงาวงพัดดังรูปไข่มนๆ พัดจีนเป็นอันมากหลายอย่าง ทั้งของเลวที่ง้อมมาข้างหน้าก็มีที่ขึงอยู่ก็มี ก็ไม่มีเป็นเช่นพัชนีของไทยเลย พัชนีของไทยนี้รูปร่างน่ารังเกียจน่าบัดสีนัก ผู้ที่ทำที่ใช้ไม่คิดดูบ้างเลย ว่ารูปร่างไม่สู้ชอบกล แล้วท่านจึงว่าไปอีกอย่างหนึ่ง ว่าเครื่องมือของไทยอีกอย่างหนึ่ง รูปร่าง488 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็คล้ายพัชนี คือจวักที่เรียกว่าจ่าหวักก็ดี คนใช้ก็ดีนั้นรูปร่างที่ทำใช้ในไทยก็ไม่ชอบกลเหมือนพัชนีก็เครื่องจ่าหวักของเมืองอื่นเช่นเห็นอยู่กลุ้มๆ อย่างของจีนทำหมี่ เขาก็ทำด้วยเหล็กเป็นดังปากจอบปากเสียมมีบ้องเข้าด้าม เขาไม่ทำอย่างจวักของไทย ก็จวักของไทยนั้น ชาวไทยถือลัทธิแลใช้ก็เถียงกันอยู่เอง ก็เมื่อยามใช้เอามาใช้ตักข้าวกวนแกง ซึ่งจะขึ้นถ้วยขึ้นชามขึ้นสำรับเป็นของดีของมงคลที่กลืนกินเข้าไป แต่ชื่อแห่งจวักนั้นเป็นของหยาบ สำหรับไว้ด่าไว้ว่าท้าว่าจะสับเสี่ยงอะไรเล่าหรือถ้าเจ้าขุนมูลนายเอาสิ่งนั้นสับโขกตีรันบ่าวไพร่ ก็ถือว่าเป็นอัปมงคลใหญ่ ฟ้องร้องจนถึงหลุดค่าตัวทาสเล่า การอันนี้ก็เถียงกันอยู่ ซึ่งท่านว่าดังนี้ก็จริงของท่าน พัชนีสิ่งหนึ่งจวักสิ่งหนึ่ง ของสองอย่างนี้ เฉพาะมีอยู่แต่เมืองไทย ก็เครื่องตักข้าวตักแกงก็ดีพัดก็ดี ที่เขาใช้ในประเทศต่างๆอย่างที่เราเห็นอยู่บัดนี้ทั้งของจีนแลของฝรั่ง รูปร่างไม่เช่นพัชนีแลจวักของไทยเลย แลซึ่งพระญาณสมโพธิ (ด้วง) ว่าด้วยการใช้จวักตักข้าวตักแกงไม่เป็นมงคลนั้น ท่านว่าถูกแต่การข้างนอกแต่การในเครื่องต้น แลเครื่องเจ้านายที่มีบรรดาศักดิ์สูง เขาไม่ใช้มานานแล้ว เขามีทัพพีทองเหลืองทำรูปเหมือนช้อน ต้นใหญ่ปลายย่อม ใช้ทำเครื่องมานานแล้วแต่ครั้งไรก็ไม่ทราบต้นเลย ก็ครั้งนี้ทรงพระราชดำริจะใคร่ให้พระสงฆ์เลิกใช้พัชนีเสีย จะกลับทำพัดโครงไม้ไผ่ขึงๆ ปิดแพรปิดโหมดถวายใช้เป็นอย่างพระสงฆ์จะยอมหรือไม่ยอมไม่ทราบเลย การก็เคยมานานแล้ว ถ้าพระสงฆ์ยังชอบใจจะคงใช้อยู่ก็ตามบัดนี้ทรงพระราชดำริรำคาญขึ้นอีกอย่างหนึ่ง ด้วยการหวีผมมหาดไทยของข้าราชการฝ่ายหน้า เมื่อเวลาตัดผมใหม่ เรือนผมข้างบนของคนที่เรียกว่าศีรษะฉอกๆ หรือขยับจะฉอกนั้นข้างหน้าก็เสี้ยวเล็ก ข้างท้ายก็กางออกไป แล้วหวีโหย่งโป่งขึ้นไปตามรูปศีรษะ ก็ดูคล้ายเหมือนรูปพัชนีไปปกอยู่แล้ว มิหนำซ้ำหวีให้เป็นแสกแหวกร่องตรงกลาง แตกขึ้นไปอยู่ครึ่งเรือนผมใกล้กลางกระหม่อมนั้นจะดีงามอย่างไร เรือนผมพวกที่หวีอย่างนั้นเช่นนี้ การหวีผมเป็นแสกเช่นนี้ในเรือนผมเช่นนี้ดูไม่ชอบกลเลย ฝรั่งอังกฤษผู้ชายที่เขาหวีผมเป็นแสก เขาไม่ไว้แสกตรงกลางเขาไว้แสกเยื้องข้างๆ โดยมากนั้นเขากระดากอย่างไรจงคิดดู ผมรัดช้องนางละคอนมีแสกตรงกลางก็หุ้มไปทั้งศีรษะแล้วก็รัดเกล้าครอบ ผู้หญิงอังกฤษถึงเกล้าผมมีแสกกลาง ก็ผมเขามีทั้งศีรษะ เขาถักเปียห้อยปอยบ้าง เกล้าให้พองด้านข้างบ้าง ศีรษะเขาก็ไม่เป็นเรือนผมอย่างรูปพัชนีก็เรือนผมมหาดไทยของไทยนี้ เคยเป็นอย่างนี้มานานแล้ว จะให้เลิกถอนเสียไม่ได้ แต่จะขอเสียอย่าให้หวีเป็นแสกแยกกลาง ยกเป็นพูเป็นแคมสองข้างอย่างเช่นเขียนมานั้นจะได้หรือไม่ได้เพราะเห็นว่าไม่สู้ชอบกลเลย หรือกลัวคุณมารดาจะไม่อยู่บนศีรษะเล่า สังเกตดูใจผู้ชายฝ่ายไทยที่ไปเที่ยวไกลๆ ก็ไม่สู้พอใจตัดผมอย่างไทยก็มีมากอยู่ดอก แต่อยู่กับบ้านกับเมืองก็ต้องทำเหมือนๆกันนั้นดีแล้ว แต่การที่หวีเป็นแสกอย่างเช่นเขียนมานี้ก็ไม่เป็นธรรมเนียมไทยตั้งมั่นดังเรือนผมดอกอยากจะขอยกเสีย489 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๓๐๙. ประกาศเรื่องราชทูตไปเจริญทางพระราชไมตรี
มีพระบรมราชโองการ ในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎพระจอมเกล้าพระเจ้ากรุงสยามที่ ๔ ในกรุงเทพมหานคร ณ ประเทศบางกอกนี้ ทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมดำรัสสั่งเจ้าพระยารวิวงศ์ มหาโกษาธิบดี ผู้ว่าราชการฝ่ายกรมท่าว่าการต่างประเทศโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระราชทานพระราชนิพนธ์นี้ ประกาศแก่ผู้ซึ่งเป็นกงสุลแลขุนนางผู้ว่าการกงสุลนั้นด้วย หรือกงสุลต่างเมืองทั้งหลาย บรรดาที่มีหนังสือสัญญารักษาทางพระราชไมตรีอยู่กับแผ่นดินสยามนั้น ที่มาอยู่ในกรุงเทพฯ บัดนี้แล้วก็ดีแลซึ่งจะมาในเบื้องหน้าก็ดี อนึ่งให้ประกาศแก่กงสุลฝ่ายสยาม แลผู้ช่วยราชการกงสุล ซึ่งไปตั้งรักษาทางพระราชไมตรีอยู่ที่เมืองต่างๆ ห่างแลชิดนั้น ในบัดนี้ก็ดีหรือเบื้อหน้าก็ดี ให้ทราบพระราชดำรัสดังนี้ทั่วกัน ว่าถึงการรับพระราชสาส์นทั้งหลายแลแห่แหนต่างๆ หรือรับเครื่องราชบรรณาการ ซึ่งเป็นของทรงยินดีของพระเจ้าแผ่นดินต่างประเทศทั้งหลายก็ดี หรือผู้ครองฝ่ายสยามได้ส่งพระราชสาส์น แลเครื่องราชบรรณาการเป็นสิ่งของทรงยินดีไปแต่พระเจ้าแผ่นดินสยามเก่าใหม่ส่งไปยังประเทศต่างๆ ทั้งหลายนั้น ซึ่งเป็นทางพระราชไมตรีกับกรุงสยามนั้นก็มีมามากนัก หรือการรับทูตผู้ถือรับสั่งแห่งพระเจ้าแผ่นดินต่างประเทศทั้งหลายนั้นก็ดี แลการที่พระเจ้าแผ่นดินสยามส่งทูตไทยไปต่างประเทศทั้งหลายก็มีหลายหนหลายครั้ง มีเยี่ยงอย่างแบบแผนมาตั้งแต่โบราณ แลการใหม่ๆ ก็มีอยู่เป็นตัวอย่างแล้วหลายครั้ง แต่การในโบราณนั้น ว่าด้วยการรับทูตหรือส่งทูตรับราชสาส์นแลส่ง ทั้งนี้ได้พบจดหมายใจความของโบราณนั้นหลายฉบับเป็นแบบมา บัดนี้จะขอตัดว่าแต่สั้นๆ ว่าด้วยการรับพระราชสาส์นแลส่งพระราชสาส์นแลรับส่งเครื่องราชบรรณาการ หรือรับทูตที่มาแต่ต่างประเทศนั้น แลส่งทูตไปในต่างประเทศทั้งปวงนั้น เมื่อพิเคราะห์ไปตามการต่างๆ ในประเทศทั้งหลายนั้นจะได้มีหนังสือสัญญากันว่าจะทำด้วยการสำแดงยศอย่างนี้อย่างนั้นในหนังสือสัญญาก็ไม่มี ก็การเป็นแต่ตกลงตามใจเจ้าของแผ่นดินๆ เห็นควรจะทำอย่างไรก็ทำไปตามน้ำใจอย่างนั้นๆ อนึ่งการที่เจ้าแผ่นดินรับส่งราชสาส์นราชทูตนั้นด้วยอาการเอิกเกริก เพราะประสงค์เหตุที่ทำไปนั้น มีที่มุ่งหมายของพระเจ้าแผ่นดินทั้งหลายนั้นๆ อยู่ ๒ อย่าง ประการหนึ่งเพื่อจะอวดยศอวดสมบัติของตัวให้แขกเห็นตามประเทศนั้นๆ อีกประการหนึ่งจะแสดงความต้อนรับนับถือพระเจ้าแผ่นดินทั้งหลายแลยกย่องพระเกียรติยศพระเจ้าแผ่นดินต่างประเทศให้เป็นการสมควรเสมอกับเกียรติยศของตัวไม่ดูถูกดูแคลนว่าเป็นน้อยต่ำกว่าตัว การอันนี้เมื่อพิเคราะห์ไปแล้วก็เห็นชัดว่าเป็นแต่การยอมตกลงตามใจของผู้เจ้าของแผ่นดิน จะทำอย่างไรก็ทำได้อย่างนั้นแต่ที่ในการรับส่งราชทูตราชสาส์นก็การอื่นๆ ซึ่งมีเกิดขึ้นในภายหลังนั้นขอยกไว้ จะขอว่าแต่การรับแลการส่งพระราชสาส์นไปเมืองจีนเป็นต้นเหตุเดิมมาหลายร้อยปีแล้ว เดิมแต่ก่อนนั้นพระเจ้าแผ่นดินฝ่ายสยามกับพระเจ้าแผ่นดินจีนก็ยังไม่ได้รู้จักเป็นทางไมตรีหรือทางค้าขายนั้นก็เปล่า อนึ่งในเวลาล่วงไปก่อนนั้นหลายร้อยปีมาแล้ว พระเจ้าแผ่นดินไทยในเวลาก่อนนั้นโง่งมนัก ปราศจากวิริยะปัญญาไม่รู้การอะไรๆ ไกลๆ490 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในต่างประเทศบ้างเลย ครั้งหนึ่งพวกจีนเมืองกวางตุ้งเข้ามาค้าขายในประเทศญวน แล้วก็เลยแวะเข้ามาขายของที่ประเทศไทย ฝ่ายพระเจ้าแผ่นดินโง่ เสนาบดีเซอะ ราษฎรโซ ชวนกันยินดีซื้อสินค้าของจีนในสำเภานั้นไว้ใช้สอยชมเชย จีนหลอกขายได้แพงมีกำไรมาก จีนในสำเภามีความยินดีที่สุด ฝ่ายไทยในเวลาก่อนนั้น ก็มีความยินดีลุ่มหลงซื้อของจีนรับไว้ใช้ในบ้านในเมืองไทยนี้ ครั้นภายหลังจีนทั้งหลายในเมืองต่างๆ ก็มาค้าขายในแผ่นดินประเทศไทยเนืองๆ จีนบางพวกมีความปรารถนาใหญ่ เพื่อจะอยู่อาศัยในเมืองไทยนี้ เพราะประสงค์จะเก็บสินค้าของป่าต่างๆส่งไปขายในประเทศจีนโน้น จีนพวกที่คิดจะอยู่ในที่แผ่นดินไทยนั้น จึงให้เจ้าพระยาโกษาธิบดีผู้ว่าราชการในกรมท่านั้น กราบทูลแด่พระเจ้าแผ่นดินสยามว่าจะขออาศัยอยู่ในเมืองไทยนั้นเพื่อจะเก็บสินค้าของป่าต่างๆ บรรทุกสำเภาไปขายในเมืองจีน แล้วจะได้เก็บเงินค่าปากเรือสำเภาส่งถวายแด่พระเจ้าแผ่นดินไทยด้วย ครั้นพระเจ้าแผ่นดินไทยได้ทราบการดังนั้นก็มีพระทัยยินดี จึงโปรดให้จีนพวกนั้นได้อยู่อาศัยในเมืองไทย เพราะเข้าใจว่าคบจีนจะมีประโยชน์ใหญ่ยิ่งรุ่งเรืองนักครั้นภายหลังพวกเมืองนอกก็โดยสารสำเภาเข้ามาอาศัยทำมาหากินในเมืองไทยนี้เป็นอันมากๆขึ้นทุกครั้งทุกปี แลฝ่ายไทยในเวลานั้น สำคัญคิดเข้าใจว่า จีนเป็นประเทศอันประเสริฐยิ่งกว่ามนุษย์ทั้งหลาย แล้วเข้าใจว่าเมืองจีนอยู่ห่างไกลจะเป็นข้าศึกกับไทยไม่ได้ เพราะเขตแดนมิได้ใกล้ชิดติดต่อกันอนึ่งพวกจีนที่เข้ามาค้าขายในเมืองไทยนั้น มาทางทะเลเป็นทางกันดารนักไปมาด้วยยากเสี่ยงบุญเสี่ยงกรรม เพราะเหตุดังนี้ไทยจึงสำคัญรู้ ไม่รังเกียจว่าจีนเป็นศัตรูได้ ครั้นพวกจีนทั้งหลายบางคนทำมาหากินจนมั่งมีเงินทองขึ้นมากแล้วจึงลงทุนต่อสำเภา บรรทุกสินค้าต่างๆ ในเมืองไทยไปขายเมืองจีนได้กำไรโดยมากที่สุด จึงเลือกซื้อสิ่งของที่ประหลาดๆ ต่างๆ ในเมืองกวางตุ้ง เลือกเอาแต่ที่ดีๆ เข้ามาเป็นของถวายพระเจ้าแผ่นดินสยาม แล้วกราบทูลสรรเสริญฝีมือช่างต่างๆ ในเมืองกวางตุ้งด้วย ขณะนั้นพระเจ้าแผ่นดินไทยได้รับของถวายแลเสนาบดีไทยได้รับกำนัลของพวกจีนนั้นๆ ก็มีความยินดีโสมนัสมากเพราะหลงโลภ ในเวลานั้นพระเจ้าแผ่นดินไทยมีพระราชประสงค์จะแต่งสำเภาหลวงไปค้าขายที่เมืองจีนบ้างเพื่อจะเก็บเลือกสรรจัดซื้อสิ่งของที่ประหลาดมาใช้ในเมืองไทยบ้าง พวกจีนเหล่านั้นจึงมีอุบายกราบทูลว่า ไทยจะไปค้าขายในเมืองจีนนั้นไม่ได้ ด้วยเหตุว่าพระเจ้าแผ่นดินไทย ยังไม่ได้รู้จักกับพระเจ้าแผ่นดินจีน ถ้าเรือสำเภาไทยจะไปค้าขายที่เมืองจีนเมื่อใดแล้ว พวกจีนนายด่านเขาจะจับเอาเรือนั้นไว้แล้วจะริบเอาของทั้งสิ้นเพราะไม่ได้เคยไปค้าขาย เขาจะสำคัญคิดผิดไปว่าเป็นเรือข้าศึกต่างประเทศด้วยจีนยังไม่รู้จักคนไทยเลย ถ้าพระองค์จะอยากไปค้าขายที่เมืองจีนแล้ว จะต้องมีพระราชสาส์นแลเครื่องมงคลราชบรรณาการพอสมควร ให้ทูตไทยออกไปเจริญทางพระราชไมตรี ผูกพันสันถวะมิตรกับพระเจ้าแผ่นดินจีนเสียก่อน ให้รู้จักชอบอัชฌาสัยแล้วจึงจะได้ใช้สำเภาไทยไปค้าขายในประเทศจีนได้โดยสะดวก พวกจีนเหล่านั้นกราบทูลเป็นกลอุบายล่อลวงยุยงพระเจ้าแผ่นดินไทยให้หลงเชื่อ แล้วจึงกราบทูลขอรับอาสาว่า จะนำพาทูตไทยไปให้ถึงกรุงปักกิ่งคือเมืองหลวงของจีนทั้งปวง ขณะนั้นพระเจ้าแผ่นดินไทยก็ทรงเชื่อถ้อยคำพวกจีนยุยง จึงโปรดให้เจ้าพนักงานแต่งพระราชสาส์นฉบับ491 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔หนึ่งเป็นอักษรไทยมีความว่า ขอเป็นทางพระราชไมตรีต่อกรุงปักกิ่ง เพื่อประโยชน์จะไปมาค้าขายพระราชสาส์นนั้นให้จารลงในแผ่นทองคำ แล้วม้วนไว้ในกล่องทองคำประดับพลอยต่างๆ สี แล้วโปรดให้เจ้าพระยาพระคลังมีหนังสือฉบับหนึ่งไปถึงลิปูตาทั่ง คือเป็นเสนาบดีผู้ใหญ่ในกรุงปักกิ่งเจ้าพระยาพระคลังมีหนังสือไปถึงต๋งตก คือเจ้าเมืองกวางตุ้งเป็นเมืองท่าสำเภา ต้นทางบกจะขึ้นไปกรุงปักกิ่งนั้น ครั้งนั้นพวกจีนเหล่านั้นจึงกราบทูลพระเจ้าแผ่นดินไทยว่า ในเมืองจีนนั้น ล่ามจีนที่จะแปลภาษาไทยได้ก็ไม่มี แลคนที่จะแปลพระราชสาส์นไทยนั้นก็ไม่มี อนึ่งพวกข้าพเจ้าเหล่านี้เป็นผู้นำไทยไปจากเมืองไทยนั้น ครั้นจะแปลเองก็ดูเหมือนว่าไปแกล้งพูดเล่นตามชอบใจไม่มีหลักหลายเพราะเป็นจีนอยู่ที่เมืองไทยนี้ เกลือกว่าจีนที่เมืองจีนเขาจะไม่เชื่อแน่ เขาจะกลับสำคัญคิดผิดๆ ไปต่างๆ แลธรรมเนียมจีน พระเจ้าแผ่นดินจีนก็ทรงพระราชสาส์นด้วยพระองค์เอง ลิปูตาทั่งแลต๋งตกก็อ่านหนังสือเอง จะได้ให้ล่ามแปลก็หามิได้ ฝ่ายพระเจ้าแผ่นดินไทยในเวลานั้นหลงใหลเชื่อคำพวกจีนเหล่านั้นกราบทูลหลอกลวงต่างๆ ช่างโง่เง่าทั้งพระเจ้าแผ่นดินแลเสนาบดี จึงยอมให้จีนพวกนั้น แต่งพระราชสาส์นเป็นหนังสือจีน แต่ว่ารับสั่งว่าให้ล่ามจีนพวกนั้นแต่งตามฉบับสำเนาความในพระราชสาส์นซึ่งเป็นอักษรไทยแลความไทย ฝ่ายพวกจีนทั้งนั้นก็แต่งย้ายเสียใหม่ตามชอบใจของตัว ไม่ให้ไทยทราบด้วย ครั้นแต่งเป็นหนังสือจีน ก็กลับความเสียอย่างอื่นเขียนใจความว่า พระเจ้าแผ่นดินไทยลุกขึ้นยืนกุ๋ยไปถึงพระเจ้าแผ่นดินกรุงปักกิ่งขออ่อนน้อมยอมตัวถวาย เป็นข้าขอบขัณฑเสมาอาณาจักรของพระเจ้ากรุงปักกิ่ง แลขอถวายเมืองเป็นเมืองก้อง๓ ปีครั้งหนึ่ง พอพึ่งพระบารมีพระเจ้ากรุงปักกิ่งซึ่งเป็นเอกอุดมยิ่งกว่าพระเจ้าแผ่นดินทั้งปวงทั่วโลกจะขอให้พระเจ้ากรุงปักกิ่งทรงพระมหากรุณาอนุญาตให้สำเภาของพระเจ้าแผ่นดินไทยได้ไปมาค้าขายที่เมืองจีนเหมือนได้โปรดให้ซื้อสิ่งของบนสวรรค์มาใช้ในเมืองไทยไกลทะเลกันดารนั้นเถิดถึงหนังสือฉบับเจ้าพระยาพระคลังนั้น ไปถึงลิปูตาทั่งแลต๋งตกทั้ง ๒ ฉบับนั้น ล่ามจีนเหล่านั้นกลับเอาพระนามของพระเจ้าแผ่นดินไทยเป็นเจ้าของหนังสืออ่อนน้อมไปถึงต๋งตกแลลิปูตาทั่งไปหมดสิ้น ครั้นแต่งแล้วทั้ง ๓ ฉบับ จึงเอาฉบับของพระเจ้าแผ่นดินไทยมาถวายให้ทรงประทับตราตามธรรมเนียม พระราชสาส์นแลหนังสือ ๒ ฉบับซึ่งเป็นของเจ้าพระยาพระคลัง เอามาให้เจ้าพระยาพระคลังประทับตราไปตามซึ่งการเป็นไปโดยในหนังสือสำเนาไทย ข้อความในพระราชสาส์นดังนี้ไทยได้ทราบต่อภายหลังล่วงกาลนานมากกว่า ๒๐๐ ปีเศษ คำว่ากุ๋ยนั้นแปลว่าถวายบังคมหรือคำนับ คำว่าก้องนั้นแปลว่า ขึ้นเป็นเมืองขึ้นในบังคับ พระเจ้าแผ่นดินไทยในเวลานั้นโง่มักง่ายนักไม่หาผู้อื่นมาอ่านแปลสอบสวนให้ฟังให้แน่แท้ก่อน ด่วนประทับตราในหนังสือจีนให้ง่ายๆ หลับตานักแล้วก็แต่งทูตานุทูตไทยผู้มีบรรดาศักดิ์ให้ออกไปกับพวกจีนเหล่านั้นด้วย ยังซ้ำทรงตั้งจีนพวกเหล่านั้นให้เป็นขุนท่องซือใหญ่ แลขุนท่องซือน้อยเป็นผู้พาพวกไทยไปถึงเมืองจีน คำท่องซือนั้นแปลว่าเป็นผู้ซึ่งนำข่าวสาส์นต่างๆ พระเจ้าแผ่นดินไทย แลเสนาบดีไทยเวลานั้นพอใจถนัดไปแต่การข้างจะอวดยศของตัวว่า ดีกว่ามนุษย์ทั้งหลาย พระราชสาส์นนั้นเชิญเข้าไว้ในลุ้ง เขียนลายรดน้ำทองแล้วยังตั้งบนพานทองคำ ๒ ชั้น คือพานแว่นฟ้า แล้วก็เชิญพานพระราชสาส์นตั้งบนบุษบกปิดทองมีคานหาม แต่พวกทูตานุทูตไทยที่จะไปนั้น ก็แต่งตัวจนเกินงามในเวลานี้ แต่ในเวลาก่อนนั้น492 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเขาจะเข้าใจว่าเป็นการดีแท้ แต่งตัวสวมชฎาทองคำ ชนิดชฎาอินทร์พรหม มีท้ายเชิดแล้วประดับสายสร้อยมะยมทองคำพัวพันคอรุงรัง เขาคิดเพลิดเพลินไป แต่ฝ่ายสำแดงยศอวดเจ๊ก แลพระราชสาส์นเมื่อจะออกจากพระราชวังกรุงเก่านั้น ก็มีแห่แหนอื้ออึง พานพระราชสาส์นนั้นเชิญขึ้นตั้งบนพระยานุมาศ แลมีเครื่องสูงเทวดาแห่หน้าหลัง มีแตรสังข์กลองชนะพิณพาทย์ พลถือธงต่างๆ บางสิ่งแห่หน้าหลังโห่ร้องอื้ออึงมาลงเรือเอกไชย เรือรูปสัตว์ต่างๆ ยังมีเรือแห่เป็นขบวนแห่หน้าหลังคั่งคับ ตามลงมาส่งจนถึงเมืองสมุทรปราการ แล้วส่งขึ้นเรือใบน้อยๆ เป็นเรือลำเลียงแต่ลงไปในเรือแล้วยังมิหนำซ้ำให้มีกลองชนะแตรสังข์ตามไปประโคมเพื่อจะให้เป็นการสำหรับยศพระราชสาส์นประโคม ๓ เวลาเช้าค่ำแลกลางวันเสมอไป เวลานั้นพระเจ้าแผ่นดินไทยแลเสนาบดีก็มีแต่การขวนขวายแต่จะแสดงยศจะอวดอำนาจแก่เจ๊ก ไม่คิดถึงอายอดสูแก่ประเทศอื่นเลยการนี้ก็เพราะไม่พิจารณาด้วยปัญญาอันละเอียด ครั้นไปถึงเมืองจีนแล้ว พวกจีนซึ่งเป็นที่ท่องซือก็พูดกลับความเสียอย่างอื่นหมด พูดว่าธรรมเนียมไทยซึ่งแต่งตัวอย่างธรรมดานั้นอย่างหนึ่งดังนี้แต่แต่งตัวไปอย่างทูตไทยนั้นเป็นการแต่งโดยความเคารพต่อพระเจ้ากรุงปักกิ่ง ถึงพระราชสาส์นแลการแห่แหนโห่ร้องดังนั้นก็เป็นการดี โดยความเคารพต่อพระเจ้ากรุงปักกิ่งทั้งสิ้น ขณะพระราชสาส์นถึงเมืองจีนนั้น พวกจีนที่เป็นผู้ดูแลบ้านเมืองเจ้าท่านั้น จะได้แห่รับไทยก็หามิได้ ไทยก็ต้องแห่หามบุษบกที่รับพระราชสาส์นประโคมของตัวไปเองไม่อดสูใจเลย แลครั้งนั้นพวกจีนล่ามที่เป็นท่องซือใหญ่แลท่องซือน้อยนั้น จะรู้เห็นเป็นใจนัดหมายกับขุนนางจีนอย่างไรก็หาทราบไม่เพราะหาได้มีในจดหมายเหตุโบราณนั้นไม่ ได้พบหนังสือมีความแต่ว่าเป็นเรื่องราวว่า พระเจ้ากรุงปักกิ่งมีรับสั่งโปรดให้ขุนนางหัวเมืองจีน รับทูตไทยแลพระราชสาส์นไทยกับทั้งเครื่องราชบรรณาการรวมกัน ส่งไปให้ถึงกรุงปักกิ่งโดยการดี อย่าให้มีเหตุร้ายได้เลย ก็ครั้งนั้นพวกทูตไทยได้ขึ้นบกแต่เมืองกวางตุ้งไปจนถึงกรุงปักกิ่ง รอนแรมไปถึง ๓ เดือนกับ ๑๕ วัน จึงถึงกรุงปักกิ่งโดยความยากนัก พระเจ้ากรุงปักกิ่งก็เสด็จออกรับพระราชสาส์นแลทูตไทย รับเมืองไทยเป็นเมืองก้อง คือรับอย่างหัวเมืองขึ้น พระเจ้ากรุงปักกิ่ง พระราชทานหองตั้งพระเจ้าแผ่นดินไทยเป็นเมืองก้องจีนมา คือตั้งเมืองไทยเป็นเมืองขึ้นแก่กรุงปักกิ่ง คำว่าหองนั้นเปรียบเหมือนว่าสัญญาบัตรตั้งหัวเมืองทั้งหลาย อนึ่งเครื่องมงคลราชบรรณาการของไทยไปถวายพระเจ้ากรุงปักกิ่งนั้นรวมหมดเป็นราคาเพียงสัก ๕๐ ชั่ง ฝ่ายข้างพระเจ้ากรุงปักกิ่งก็รักยศจะอวดสมบัติแลอำนาจแก่ไทย จนสู้เสียเงินค่าจ้างจีนราษฎรขนบรรณาการไทย ตั้งแต่เมืองกวางตุ้งส่งขึ้นไปถึงกรุงปักกิ่ง คิดดูค่าจ้างขนนั้นเป็นเงินมากกว่าราคาเครื่องราชบรรณาการของไทยที่ออกไปนั้นหลายเท่าคุ้มค่าจ้าง พระราชสาส์นไทยนั้นก็โปรดให้หามไปทั้งบุษบกรับพาน ทูตานุทูตไทยก็ขึ้นเกี้ยวขึ้นรถไปทุกคน คนที่หามพระราชสาส์นแลหามทูตนั้นพระเจ้ากรุงปักกิ่งก็ต้องจ้างจีนหามสิ้นราคาค่าจ้างมาก เพราะจะแสดงยศแก่ประเทศจีนทั้งปวง ครั้นเมื่อกาลล่วงมา พระเจ้ากรุงปักกิ่งก็ทรงตอบแทนเครื่องบรรณาการมาให้แก่กรุงไทยนั้น สิ่งของตอบแทนแต่ล้วนเป็นของมีราคาทั้งนั้น คือแพรอย่างดีสีต่างๆ ราคาก็มากกว่าเครื่องบรรณาการของไทยที่ไปนั้นหลายเท่า คิดราคาของตอบแทนกรุงปักกิ่ง ๒ ส่วนข้างหน้าข้างใน ประมาณ ๖๐ ชั่งเศษใกล้ ๗๐ ชั่ง ทั้งนี้พระเจ้ากรุงปักกิ่งขาดทุนเปล่าไม่มีกำไรแต่ว่าต้องจำเป็นจำทำ เพราะว่าจะแสดงยศอย่างนั้นอย่างนี้ด้วย493 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ฝ่ายลิปูตาทั่งคือเสนาบดีในกรุงปักกิ่งนั้น แลต๋งตกเจ้าเมืองกวางตุ้งทั้ง ๒ แห่งเขาก็มีหนังสือฝากมาถึงพระเจ้าแผ่นดินไทย เป็นหนังสือตอบตามหนังสือของไทยที่มีไปเป็นอักษรจีนนั้นแต่พวกจีนล่ามที่เป็นท่องซือก็พูดกลับแก้ความเสียใหม่ว่าตราที่ไทยประทับพระราชสาส์นนั้นดวงหนึ่งเพื่อสำหรับถวายแก่พระเจ้ากรุงปักกิ่งพระองค์เดียวเท่านั้นต้องใช้ดวงนี้ต่างหาก แต่ดวงที่ประทับในหนังสือลิปูตาทั่งแลต๋งตกนั้น ต้องใช้ตราดวงหนึ่งต่างหาก ฝ่ายจีนก็เชื่อเอาแต่ในหนังสือของไทยที่เป็นอักษรจีนเป็นใหญ่ หาได้สอบบัตราไม่อนึ่งพระราชสาส์นของพระเจ้ากรุงปักกิ่งนั้น เป็นหนังสือตาดท่อนหนึ่ง แล้วม้วนเข้าไว้ในกลักไม้ไผ่ทาสีเหลือง เขียนเป็นรูปตัวมังกร ๕ เล็บ หนังสือหองนั้นเขียนเป็นกระดาษสีเสนประทองเป็นเม็ดๆ ม้วนมีดูกไม้อยู่กลาง มีหยกติดท้ายไม้ดูก ๒ ข้าง แล้วมีสายรัดผูกรอบสลักทำด้วยหยกเจียระไน มอบส่งให้ทูตานุทูตไทยไปตามการ เหมือนเช่นหนังสือฝากกันตามเมืองต่างๆ ทั้งหลายเช่นกันกับท้องตราบังคับไปยังหัวเมืองขึ้นของพวกจีน จีนไม่ได้ยกย่องขึ้นนับถือเป็นพระราชสาส์นสนองตอบแทนในทางไมตรีนั้นเลยฝ่ายพระเจ้าแผ่นดินไทยกับเสนาบดีในเวลานั้นไซร้ไม่รู้เหตุการณ์ห่างๆ ไกลๆ ก็เข้าใจสำคัญคิดผิดๆ ไปต่างๆ จึงปรึกษากันว่า พระราชสาส์นของเราเมื่อส่งให้ทูตไทยไปนั้นก็มีการแห่แหนมากมายหลายอย่างต่างๆ ก็เมื่อพระราชสาส์นของพระเจ้ากรุงปักกิ่งมาถึงแขวงกรุงไทยนี้แล้ว ถ้าเราจะไม่มีการรับด้วยกระบวนแห่แหนต่างๆ นั้น พวกจีนทั้งหลายที่อยู่ในเมืองเรา เขาก็จะมีความน้อยใจว่า เราไม่นับถือพระราชไมตรีของพระเจ้ากรุงปักกิ่ง แล้วก็จะมีคำติเตียนว่าเราชาวไทยไม่ยกย่องพระเกียรติยศของพระเจ้ากรุงปักกิ่งให้เสมอกับตัวเราเมื่อพระเจ้าแผ่นดินไทยแลท่านเสนาบดีไทย คิดพร้อมใจกันเป็นการตกลงด้วยดังนี้แล้ว จึงได้จัดขบวนแห่แหนทั้งทางบกทางเรือพร้อมมูลตามธรรมเนียมไทย ไปรับพระราชสาส์นของพระเจ้ากรุงปักกิ่งซึ่งตอบส่งมากับทูตไทยนั้น พวกทูตไทยกับพวกจีนที่เป็นล่ามท่องซือใหญ่ท่องซือน้อย พร้อมกันก็รับเชิญพระราชสาส์นของจีนมาเองนั้น การแห่แหนนั้นก็มีดุจดังการคล้ายกันกับเมื่อแห่ส่งพระราชสาส์นของไทยไปนั้น ครั้นพระราชสาส์นของพระเจ้ากรุงปักกิ่งมาถึงในกรุงไทยแล้ว เมื่อแปลนั้นพวกจีนท่องซือที่เป็นล่ามก็กลับแปลความกลับเอาชั่วเป็นดีไปเสียหมด แปลกลับว่าเป็นทางไมตรีแก่กรุงไทยกรุงปักกิ่งยอมรับกรุงไทยเป็นเมืองพี่น้องกันสนิท ล่ามแปลเป็นคำของจีนตอบมาให้สมควรกับพระราชสาส์นไทยที่ส่งไปนั้น แลหนังสือลิปูตาทั่งแลหนังสือต๋งตกนั้นทั้ง ๒ ฉบับก็กลับแปลแก้ไขเป็นว่ามาถึงเจ้าพระยาพระคลัง ให้สมกับหนังสือฉบับไทยของเจ้าพระยาพระคลังที่ส่งไปนั้นอันที่จริงนั้น ต๋งตกแลลิปูตาทั่ง เขามีมาถึงพระเจ้าแผ่นดินไทยตามความในหนังสือของไทยที่เป็นฉบับหนังสือจีนลงไปนั้น หนังสือหองคือหนังสือของกรุงปักกิ่งตั้งไทยให้เป็นเมืองขึ้นนั้น พวกล่ามก็กลับความแปลว่าเป็นหนังสือพระเจ้ากรุงปักกิ่งอวยชัยให้พรแก่กรุงไทยทั้งสิ้น ฝ่ายพระเจ้ากรุงสยามในเวลานั้นแล้ว ก็เชื่อถือพวกท่องซือจีนไม่สงสัย เพราะว่าได้เครื่องบรรณาการตอบแทนของจีนกรุงปักกิ่งมามาก มีกำไรมากกว่าเครื่องบรรณาการที่ส่งออกไปนั้น มีกำไรราคาสูงขึ้นไปกว่าบรรณาการที่ส่งไปกรุงปักกิ่งนั้นหลายสิบชั่ง ฝ่ายเสนาบดีในเวลานั้นก็พลอยนิยมไปสิ้นไม่ขัดขวาง494 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเพราะว่าได้ของตอบแทนแก่พวกจีนล่ามท่องซือนั้นบ้างเล็กน้อย แลพวกทูตานุทูตไทยไปครั้งแรกนั้น พระเจ้ากรุงปักกิ่งโปรดยอมให้เรือสำเภาไทยไปค้าขายที่เมืองกวางตุ้งแห่งเดียว แต่ปีละ ๒ ลำเท่านั้น แล้วพระเจ้ากรุงปักกิ่งโปรดให้ต๋งตกเจ้าเมืองกวางตุ้งจัดที่แห่งหนึ่งให้แก่ไทย พระเจ้ากรุงปักกิ่งโปรดพระราชทานที่แผ่นดินแห่งหนึ่งที่เมืองกวางตุ้งนั้นเรียกว่ากงกวนเป็นที่ของไทยสำหรับทูตไทยไปจะได้พักอาศัยจัดซื้อของต่างๆ ตามประสงค์แล้วได้ตึกใหญ่ ๔ หลังเป็นที่พัก ครั้นปีที่ ๒จวนปีก้องฝ่ายต๋งตกเจ้าเมืองกวางตุ้งมีหนังสือมาถึงกรุงไทยใจความว่าในปีหน้าให้พระเจ้ากรุงไทยแต่งขุนนางไปก้องกรุงปักกิ่ง คำว่าก้องนั้นคือว่าอ่อนน้อม ครั้นพวกจีนท่องซือล่ามก็กลับแปลคำก้องกลับเสียว่า เป็นเจริญทางพระราชไมตรี ล่ามกลับแปลความว่าพระเจ้ากรุงปักกิ่งมีความระลึกถึงทางพระราชไมตรีกรุงไทย ๓ ปี ให้ไทยไปเฝ้าครั้งหนึ่งอย่าให้ขาด ฝ่ายพระเจ้าแผ่นดินไทยในเวลาล่วงแล้วนั้น คิดเพลิดเพลินเกินนัก ด้วยว่าการค้าขายสำเภามีกำไรมากมาย แลส่งเครื่องบรรณาการไปครั้งหนึ่งครั้งใดก็มีกำไรมากกว่าบรรณาการของที่ส่งไป แล้วพวกทูตานุทูตไทยที่ออกไปเมืองจีนก็ได้เบี้ยเลี้ยงแต่หัวเมืองจีนต่างๆ นั้นๆ ก็จัดซื้อของที่ดีๆ ประหลาดๆ เอามาเป็นของถวายพระเจ้าแผ่นดินไทย แล้วกำนัลเสนาบดีไทย ฝ่ายพระเจ้าแผ่นดินไทยในเวลาล่วงแล้วนั้นไม่มีความกระดากกระเดื่องว่าพวกจีนล่อลวงให้เสียยศ จีนสั่งให้ไปก้องเมื่อไรก็ไปเมื่อนั้น ถูกลวงทั้งก้องทั้งซิ่ว ไม่มีอายขายหน้า โง่งมงายตลอดลงมาหลายชั่วอายุคน ความโง่เป็นไปทั้งนี้ ต้นเหตุใหญ่เพราะว่าหนังสือจีนรู้โดยยากที่สุด ไม่เหมือนหนังสือไทยแลหนังสือต่างประเทศทั้งหลายพอจะรู้ได้บ้าง ก็ไทยแท้มิใช่บุตรจีนรู้หนังสือจีนก็ไม่มี ก็เมื่องมงายโง่มาหลายชั่วอายุคนแล้วพระเจ้าแผ่นดินไทยทั้งหลายในเวลาก่อนนั้น แลเสนาบดีไทยก็โง่งมมาด้วยหลายชั่วแผ่นดินนั้นเพราะความมักง่าย ครั้นทูตเก่าแลล่ามเก่าตายไปหมดแล้ว ได้ยินว่าคราวหนึ่งมีล่ามจีนเป็นคนซื่อแปลความตามฉบับหนังสือจีนที่จริงแจ้งความจริงให้ท่านเสนาบดีฝ่ายไทย ในเวลาที่ล่วงแล้วเป็นลำดับมานั้นให้รู้แท้แน่ว่า จีนกวางตุ้งดูหมิ่นดูแคลนมีหนังสือมาสั่งให้ไปก้อง คือให้ไปอ่อนน้อมฝ่ายเสนาบดีไทยในเวลาหลังนั้น ก็นำความกราบทูลต่อพระเจ้ากรุงไทยในเวลาลำดับ ครั้นภายหลังพระเจ้าแผ่นดินไทย จะแต่งพระราชสาส์นไปกรุงปักกิ่งอีกจึงโปรดให้จัดหาล่ามจีนที่ซื่อตรง มาแปลพระราชสาส์นไทยแลหนังสือเจ้าพระยาพระคลังตามความในสำนวนไทย เขียนเป็นอักษรจีนส่งออกไปกับทูตานุทูตไทย ฝ่ายพวกจีนที่เป็นท่องซือใหม่ๆ นั้น ครั้นออกไปถึงเมืองกวางตุ้งก็ไม่ไว้ใจ จึงเอาความไปแจ้งแก่ต๋งตกตามสำเนาพระราชสาส์นที่ส่งไปนั้น ฝ่ายต๋งตกเขาก็โกรธทูตไทย ต๋งตกเขาไม่รับรอง เขาไล่ขับทูตไทยกลับมา โดยการขู่เข็ญว่า ถ้าจะขืนใช้หนังสือเป็นอย่างใหม่นี้ ไม่ใช้เหมือนอย่างเก่าแต่ก่อนนั้น สำเภาไทยไปมาค้าขายสืบได้ความแน่แล้ว เขาจะริบเอาไว้เสียสิ้น สำเภาเมืองจีนก็จะห้ามไม่ให้ไปมาค้าขายที่เมืองไทยสืบต่อไป ครั้นพวกทูตานุทูตไทยได้ถูกขู่เข็ญดังนี้แล้ว ก็ต้องกลับมากรุงไทยแจ้งความเสนาบดีไทยทุกประการ ฝ่ายพวกพ่อค้าสำเภาจีนทั้งหลายในเมืองไทยนั้น บ้างมีญาติเคยไปมาค้าขายที่เมืองจีนก็ร้องทุกข์กระสับกระส่ายขึ้นว่า ขอพระเจ้าแผ่นดินได้โปรดการเป็นดังนี้495 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ฝ่ายเมืองไทยในเวลานั้น ไม่มีทางค้าขายกับเมืองต่างประเทศ ฝ่ายทางทะเลมีแต่เมืองจีนแห่งเดียว จึงยอมกันทำหนังสือไปตามเคย แต่ฝ่ายฉบับเป็นพระราชสาส์นแท้อักษรไทยนั้น ก็ยังคงเขียนเป็นอักษรไทยไปเป็นทางไมตรีอย่างเดิม หนังสือสำเนาก็ต้องแข็งใจข่มขืนเขียนไปเป็นหนังสือจีน ข้อความนั้นก็ต้องเก็บเอาความเก่าที่ล่ามจีนหลอกลวงเขียนไว้แต่ก่อนนั้นเขียนไปให้เป็นที่ชอบอัชฌาสัยพวกจีนปักกิ่ง พระราชสาส์นแลหนังสือเสนาบดีจีนที่มีมาแต่เมืองปักกิ่งนั้นครั้นมาถึงเมืองไทยแล้วก็เขียนอ่านให้ชอบหูไทย อย่างเช่นแปลมาแต่ก่อนนั้นเป็นตัวอย่างแล้วๆ ก็เอาออกอวดกันเล่นในท้องพระโรงหลวงอ่านตามชอบใจไทย ให้เพราะหูไทยเท่านั้น คนที่โง่เง่าไม่สืบรู้เท่านั้น ก็เชื่อเอาเป็นแน่แท้จริง ผู้ที่สืบรู้ก็กลั้นหัวเราะไม่ใคร่จะได้ พลอยอดสูใจไปด้วย แต่เป็นการจำเป็นต้องนิ่งงุบงิบเสียเพราะไม่รู้ที่จะทำอย่างไรได้ ธรรมเนียมนี้จึงเสียสืบมาแต่โบราณมิใช่การใหม่ๆ ในปัจจุบันนี้ ใครๆ อย่าพาโลทึกเอาไม่ได้ว่าด้วยเรื่องเมืองจีนนี้ ว่าให้เห็นเป็นการเดิมเสียมาแต่เดิมดังนี้ ในธรรมเนียมที่แห่รับพระราชสาส์น ก็ทูตจีนนั้นจะมาส่งพระราชสาส์นแก่เมืองไทยสักครั้งหนึ่งก็ไม่มีเลย ไม่ได้ยินว่าจีนมาส่งบรรณาการไทยบ้างเหมือนเช่นอย่างเมืองอื่นๆ ยังว่าได้ยินบ้างตามเวลาสมควรไปมาหากันตามที่เหตุนั้น อาการที่ไทยไปส่งบรรณาการแก่จีนให้เสียพระเกียรติยศ ของพระเจ้าแผ่นดินไทยในเวลาก่อนนั้น ความจริงเรื่องนี้ ไทยจะได้ถูกรบถูกตีด้วยกองทัพเมืองจีนนั้นหามิได้เลย เป็นเหตุเพราะในเวลานั้น ล่วงแล้วกว่า ๕๐๐ ปีเศษ ด้วยต้นเดิมเสียธรรมเนียมเพราะไทยถูกล่อลวงจึงเป็นธรรมเนียมเสียไปตามการเก่านั้นเอง หรือว่าไทยจะหมายพึ่งพาอาศัยกับจีนให้อำนาจจีนคุ้มเกรงปกปักรักษาอะไรได้ก็ไม่มีเหตุเลยสักอย่างหนึ่ง เป็นแต่ในเวลาล่วงลับไปแล้วนั้น ไทยหูสั้นตาสั้นจึงถูกล่อถูกหลอกลวงอย่างว่ามาแต่หลังนั้น จึงได้ทำให้เสียพระเกียรติยศของพระเจ้าแผ่นดินไทยไปต่างๆ รู้ว่าถูกหลอกถูกลวงแน่แล้วก็เพราะเมื่อการถลำไปเสียมากแล้ว ก็เป็นแต่ว่าตกลงแต่ดูอย่างเมืองที่ใกล้เคียงต่างๆ ห่างแลชิดทั้งปวงคือ เมืองมอญ เมืองพม่า เมืองลาว เชียงรุ้ง แลเมืองลาวลานช้าง เมืองลาวหลวงพระบาง เมืองญี่ปุ่น เมืองลังกา แลเมืองแขกพราหมณ์ต่างๆ นั้น เมืองเหล่านี้ พวกทูตไทยมีความยืนยันว่า ได้พบปะทูตเมืองต่างๆ นี้ ไปส่งบรรณาการกรุงปักกิ่งทั้งสิ้นแล้วมีอีกหลายเมืองต่างๆ คือเมืองที่เสียงไทยเรียกว่าลิ่วขิวหุ้ยหุย แลเมืองไซรต้อง เมืองคำตีเมืองพราห์โซม ยังอีกหลายเมือง หลายชาติต่างๆ ทั้งนี้ ต้องไปส่งบรรณาการกรุงปักกิ่งทั้งสิ้นเมืองที่กล่าวมานี้ ได้ยินทูตไทยว่าต้องไปขอหองไปซิ่วกรุงปักกิ่งหมดทั้งสิ้น ก็เมืองใกล้เคียงเหล่านี้เขาทำอย่างไร ไทยก็ขืนใจทำไปคล้ายๆ กัน ด้วยเพศภาษาไม่ห่างกัน ใกล้เคียงประเทศจึงต้องจำใจทำไปตามกันดังนั้น เพราะแต่ก่อนนั้นไทยหูลีบตาแคบ รู้จักแต่เมืองจีนเท่านั้นเอง ไม่รู้จักคบหาในประเทศต่างๆ ที่ห่างไกลกับนาๆ ประเทศ แลการแห่พระราชสาส์นของพระเจ้ากรุงสยามเมื่อเวลาไปก็ดี แลการซึ่งแห่รับพระราชสาส์นของพระเจ้ากรุงปักกิ่งเมื่อเวลามาก็ดี การทั้งนี้ก็เป็นการที่ไทยทำไปเอง เมืองจีนแลกรุงปักกิ่งจะได้สั่งบังคับมาก็หามิได้ หรือพระเจ้ากรุงปักกิ่งจะได้มีอำนาจบังคับสั่งมาก็หาไม่ เมื่อพระราชสาส์นของไทยไปถึงเมืองจีนแต่ว่ายังอยู่ในมือทูตไทยทูตไทยก็กระทำการประดับยศของไทยเอง คือประโคมแตรสังข์กลองชนะบูชาพระราชสาส์นทุก496 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเวลา ทุกค่ำทุกเช้าแลกลางวันด้วย คือแสดงพระเกียรติยศให้ปรากฏแก่ชาวจีนทั้งหลาย ก็เมื่อทูตไทยได้ส่งมอบพระราชสาส์นไทยให้แก่เจ้าพนักงานจีนๆ รับไปนั้น พวกจีนเขาก็หามไปทั้งบุษบกที่รับพระราชสาส์นไทยนั้น เครื่องราชบรรณาการเหล่านั้น จีนก็บรรทุกต่างหรือเกวียนไปตามลำดับทางบก รอนแรมไปตามหัวเมืองทั้งหลายจนตราบเท่าลุถึงเมืองหลวงของจีนคือกรุงปักกิ่ง ทูตไทยทั้งหลายนั้น พวกจีนหัวเมืองก็รับขึ้นเกี้ยวขึ้นแคร่หามต่องแต่งโตงเตงไปตามทางใหญ่ จีนรับส่งกันต่อๆ ไปตามหัวเมืองต่างๆ จนถึงกรุงปักกิ่ง แลการที่พวกจีนรับพระราชสาส์นแลทูตานุทูตไทยไปตามทางนั้น จีนเหล่านั้นคิดเอาค่าจ้างรับส่งทูตไทย เป็นการรายทางตามหัวเมืองต่างๆ แต่ค่าจ้างทั้งนี้พระเจ้ากรุงปักกิ่งโปรดเสียใช้ให้แทนทูตไทย เพราะจะไว้เกียรติยศแก่ไทยจึงสู้ขาดทุนมากมายเพราะการเสียค่าจ้างรับส่งทูตไทยนั้น แต่การซึ่งแห่แหนตามธรรมเนียมรับพระราชสาส์นต่างประเทศซึ่งมีเป็นธรรมเนียมสำหรับบ้านเมืองนั้นจีนกรุงปักกิ่งไม่ได้แต่งการขบวนแห่ให้รับพระราชสาส์นของไทยเลย เป็นแต่รับส่งไปมาโดยการไม่มีแห่แหน เหมือนกับเช่นพ่อค้าขนสินค้าไปมาตามทางนั้นหรือลางคราวพระเจ้ากรุงปักกิ่งมีหนังสือรับสั่งลงมา ให้ต๋งตกเจ้าเมืองกวางตุ้ง รับทูตไทยไว้แต่ที่เมืองกวางตุ้งนั้นเอง ด้วยที่เมืองปักกิ่งเกิดเหตุร้ายจลาจลขึ้นในเมืองหรือมีกิจอย่างหนึ่งอย่างใดที่ไม่ควรจะรับทูตไทยได้ในครั้งนั้น ลางทีพระเจ้ากรุงปักกิ่งไม่สบายพระทัยด้วยอาการต่างๆ ดังนี้มีขึ้นในกรุงปักกิ่งแล้ว พระเจ้ากรุงปักกิ่งก็ไม่ยอมรับทูตไทยให้ขึ้นไปกรุงปักกิ่งก็มีบ้างบางครั้งบางคราว ถ้าครั้งใดคราวใดไม่ยอมรับทูตไทยดังนั้นแล้ว พระเจ้ากรุงปักกิ่งก็มีหนังสือรับสั่งลงมาถึงเมืองกวางตุ้ง รับสั่งบังคับให้ต๋งตกเจ้าเมืองกวางตุ้ง รับเครื่องมงคลราชบรรณาการของไทยไว้ที่เมืองกวางตุ้ง แต่พระราชสาส์นไทยนั้นโปรดให้กรมการที่เมืองกวางตุ้งรับส่งขึ้นไปให้ถึงกรุงปักกิ่งโดยเร็ว เมื่อการเป็นดังนี้นั้น กรมการเมืองกวางตุ้งก็รับเชิญพระราชสาส์นไทยขึ้นผูกไว้บนหลังม้าเร็ว บังคับให้จีนพวกม้าเร็วรับพระราชสาส์นไทยเดินส่งกันต่อๆ ขึ้นไปเป็นลำดับตามหัวเมืองของจีนจนถึงกรุงปักกิ่ง แต่บุษบกหรือพานทองที่รองรับพระราชสาส์นนั้น ก็ตกอยู่ที่เมืองกวางตุ้งนั้นเอง พวกทูตานุทูตไทยก็ต้องรออยู่ที่เมืองกวางตุ้ง คอยฟังกระแสรับสั่งพระเจ้ากรุงปักกิ่งจะโปรดประการใด เมื่อพระราชสาส์นไทยที่พวกเจ้าพนักงานจีนรับเชิญไป สถิตย์อยู่บนหลังม้านั้นติดอยู่กับอานม้า ก็ไม่มีการประโคมแตรสังข์กลองชนะอะไร พระราชสาส์นเสด็จไปองค์เดียวน่าเปลี่ยวใจไม่มียศ พวกทูตไทยก็ไม่ได้ไปสำแดงกับจีนปักกิ่ง ครั้นการเป็นลำดับเวลามานั้นไม่ช้า พวกจีนพนักงานจีนม้าเร็ว ก็รับพระราชสาส์นตอบมาแต่กรุงปักกิ่ง อนึ่งพระราชสาส์นกรุงปักกิ่งนั้นม้วนอยู่ในกระบอกไม้ไผ่ทาสีเหลืองผูกมาหลังม้าของพวกจีนม้าเร็ว มาถึงเมืองกวางตุ้งแล้ว ต๋งตกเจ้าเมืองกวางตุ้งเขาก็เรียกพวกทูตไทยมาที่เรือนบ้านเจ้าเมือง เขาจึงมอบพระราชสาส์นตอบของพระเจ้ากรุงปักกิ่งส่งให้แก่ทูตไทยเท่านั้นเอง ไม่มีการแห่แหนรับส่งพระราชสาส์นอะไรเลย หรือการเคารพรับส่งพระราชสาส์นนั้น ก็ไม่มีเลยแต่สักอย่างหนึ่ง การแห่แหนรับส่งพระราชสาส์นนั้นไทยทำเอิกเกริกไปเอง ไทยทำการเคารพนับถือจีนข้างเดียว จีนไม่เคารพนับถือตอบแทนบ้างเลยจีนรับเอาไปเปล่าๆ แลส่งให้ง่ายๆ ไม่มีการเคารพนับถือไทยเลย ไทยมีแห่ส่งพระราชสาส์นไปกรุงปักกิ่งนั้น มีการแห่แต่ที่กรุงสยามนั้นแล้ว ยังมิหนำซ้ำมีการประโคมต่างๆ ไปตามทางเรือมี497 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔แห่ด้วยเมื่อขึ้นบกนั้น ที่เมืองจีนไทยอยากอวดยศแก่จีนก็ทำตามใจไทยเอง จีนไม่นำพาเอาใจใส่ในการรับพระราชสาส์นของไทยนั้น ในเวลาก่อนที่ล่วงไปแล้วนั้น ไทยหูตื่นตามัวจึงเสียยศเพราะการเป็นดังนั้น สำแดงด้วยเรื่องส่งแลรับพระราชสาส์นไปมาที่เมืองจีนกรุงปักกิ่งนั้นสิ้นข้อความแต่เท่านี้ว่าด้วยการพระราชสาส์น ที่ไปมาโดยเมืองต่างๆ มีเป็นครั้งเป็นคราว ไม่มีเป็นนิจเสมอเหมือนเช่นพระราชสาส์นส่งไปกรุงปักกิ่ง ประเทศจีนที่กล่าวมาแต่หลังนั้น หรือว่าเมืองใกล้เคียงเนื่องแนวแถวเดียวไปมาถึงกันแลกันตามสมควร ครั้งหนึ่งเป็นอย่างหนึ่ง ครั้งหนึ่งเป็นอย่างอื่นตามเหตุการณ์ที่เป็นไปโดยเวลาควรกับเหตุนั้นๆ คือว่าแต่เดิมเมื่อครั้งเมืองหลวงพระบางยังเป็นเอกราชธานีใหญ่ในเวลาโน้นนั้น หรือเมืองลานช้าง คือเวียงจันทน์ก็เป็นเอกราชใหญ่ในฝ่ายทิศเหนือตะวันออกอีกตำบลหนึ่ง เมืองกำโพชาคือเมืองเขมรก็เป็นเอกราชใหญ่ตำบลหนึ่งข้างทิศใต้ เมืองหงสาวดีก็เป็นเอกราชใหญ่โต มีอาณาจักรกว้างขวางอำนาจมากในเวลานั้น ก็เมื่อในเวลานั้นมีเรื่องเกิดเหตุกับเมืองทั้ง ๔ นี้เป็นครั้งเป็นคราว ถึงว่าพระราชสาส์นของไทยกับเมืองทั้ง ๔ นั้นได้ใช้ไปมาถึงกันก็มีอยู่ปรากฏอยู่เป็นหลายครั้งหลายคราว ในการไมตรีบ้าง การศึกสงครามบ้างตามเวลา สำเนาพระราชสาส์นเก่าที่เหลือมาก็มีอยู่บ้าง ก็เป็นแต่จดหมายใจความไว้ในพระราชพงศาวดารมีบ้างเล็กน้อย จะเอาแน่แท้ชัดว่าเป็นฉบับเดิมไม่ได้ แต่ใจความในจดหมายเหตุนั้นพระราชสาส์นที่ไปมาถึงกันกับเมืองหงสาวดี โวหารทั้ง ๒ ฝ่ายใช้ว่าพี่ท่านน้องท่านตามข้างไหนชนมายุมากแลชนมายุน้อย แต่ยศศักดิ์ก็คงสำแดงเป็นพระเจ้าแผ่นดินเสมอกันทั้ง ๒ ฝ่าย ไม่มีความหมิ่นประมาทกัน ไม่เหมือนกรุงปักกิ่งดูถูกไทย ครั้นกาลล่วงมาภายหลัง กรุงหงสาวดีมีชัยชำนะแก่กรุงศรีอยุธยาแล้ว พระเจ้ากรุงหงสาวดี ทรงตั้งพระมหาธรรมราชาเจ้าเมืองพิษณุโลกให้เป็นเจ้าแผ่นดินกรุงสยาม แต่บังคับให้ขึ้นอ่อนน้อมอยู่ในอำนาจกรุงหงสาวดี ครั้งนั้นพระราชสาส์นที่มีธุระต้องใช้ไปมาถึงกันแลกันนั้น ก็ยังคงใช้ว่าเป็นพระราชสาส์นของพระเจ้าแผ่นดิน ถึงกันแลกันทั้ง ๒ ฝ่ายเสมออยู่ไม่ลดหย่อนยศซึ่งกันแลกัน แต่ฝ่ายไทยว่าเป็นการอ่อนน้อม ข้างฝ่ายกรุงหงสาวดีว่ายกตัวสูงศักดิ์โตใหญ่ไป ถึงกระนั้นก็ยังคงเป็นพระราชสาส์นออกพระนามว่าพระราชสาส์นพระเจ้าแผ่นดินนั้นๆ ทั้ง ๒ ฝ่าย ครั้นภายหลังเมื่อเวลาล่วงแล้วต่อมา พระเจ้ากรุงหงสาวดีมีอำนาจใหญ่นั้นล่วงลับพระชนมายุ ฝ่ายไทยกลับแข็งเมืองกระด้างกระเดื่องไป ไม่มีความอ่อนน้อมยอมขึ้นอยู่ในอำนาจกรุงหงสาวดีดุจแต่ก่อน กลับมีการศึกสงครามกันต่อเนื่องไปอีกในระหว่างนั้นไทยแลมอญได้เขียนหนังสือไปแขวนไปทิ้งให้กันในระหว่างศึกสงครามทั้ง ๒ ฝ่ายสำนวนไทยใช้ว่าพี่ท่านน้องท่านใช้ดังอย่างเก่า แต่สำนวนกรุงหงสาวดีนั้นว่าสูงศักดิ์เกินไป แต่ยังคงเป็นพระราชสาส์นพระเจ้าแผ่นดินทั้ง ๒ ฝ่าย ไม่ได้ดูถูกดูแคลนเหมือนอย่างเจ๊กปักกิ่งดูถูกไทยว่าต่ำกว่าจีนปักกิ่งดังกล่าวมานั้นแต่ฝ่ายเขมรนั้นเมื่อเวลาเป็นใหญ่แท้ ก็มีแต่การศึกสงครามกับไทยไม่หยุดหย่อน พระราชสาส์นไปมาถึงกันในระหว่างศึกนั้น จะมีความว่ากันเป็นประการใดก็ไม่ทราบ เพราะไม่ได้เห็นจดหมายใจความต้นฉบับ ครั้นภายหลังเวลาล่วงไปแล้ว ฝ่ายไทยได้ไปครอบงำทำอำนาจให้เขมร498 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพ่ายแพ้แก่ไทยแล้ว แล้วเขมรกลับกระด้างกระเดื่องแข็งเมืองขึ้นอีกเป็นหลายครั้ง ไทยต้องไปปราบปรามอีกทุกครั้งทุกที ภายหลังอีกนั้นเขมรกลับกระด้างกระเดื่องกับไทยอีกเล่า เมื่อทัพหงสาวดีมีมาติดกรุงไทยอีกครั้งใดคราวใด เขมรก็มาซ้ำเติมไทยทุกครั้ง ตามเวลาที่เป็นเหตุใหญ่กับมอญพม่า ครั้นไทยวายศึกสงครามกับหงสาวดี กรุงไทยสงบอยู่ ฝ่ายเขมรก็มาอ่อนน้อมกับไทยดังนี้เป็นหลายหนหลายครั้ง ครั้นภายหลังพระเจ้ากรุงกำโพชา คือเมืองเขมรนั้นแต่งให้ทูตเข้ามาขอทำความสัญญา เป็นทางพระราชไมตรีกับไทย ว่าจะไม่ทำร้ายแก่กัน ถ้ามีการศึกมาติดเมืองแล้วจะต้องช่วยกันทั้ง ๒ ฝ่าย เป็นเมืองไมตรีกัน แล้วขอแบ่งปันเขตแดนลงเป็นเด็ดขาด ครั้นไทยยอมพร้อมกันกับเขมรทำสัญญาเสร็จแล้วไม่ช้าไม่นาน ฝ่ายกรุงหงสาวดียกกองทัพมาทำศึกกับกรุงศรีอยุธยาอีก พระเจ้าแผ่นดินเขมรโปรดให้พระอนุชาธิราชอุปราช ยกทัพเข้ามาช่วยฝ่ายไทยในราชการศึกหงสาวดีนั้น อุปราชเขมรมาถึงถวายบังคม แต่พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใหญ่ฝ่ายไทยเท่านั้น ไม่ได้คำนับพระเจ้าแผ่นดินที่ ๒ หรือพระเจ้าแผ่นดินที่ ๓ อุปราชเขมรยกตัวตีเสมอกับพระเจ้าแผ่นดินที่ ๒-๓ ซึ่งเป็นพระราชโอรสของพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใหญ่ฝ่ายไทยในเวลานั้นฝ่ายพระราชบุตรทั้ง ๒ องค์ก็มีความขุ่นเคืองพระทัย จึงได้สำแดงอาการให้อุปราชเขมรรู้ว่าดูหมิ่นอุปราชเขมรก็มีความพิโรธในใจ แต่ในเมืองไทยนี้ไม่ว่าประการใด ครั้นกลับไปกรุงกำโพชานั้นจึงกราบทูลยุยงพระเจ้าแผ่นดินกำโพชาพระองค์ใหญ่ ให้ทำลายล้างทางพระราชไมตรีกับไทยเสียครั้นปีใหม่รู้ว่าไทยมีการศึกกับกรุงหงสาวดีอีก ฝ่ายเขมรก็ยกทัพมาตีบ้านเมืองปลายเขตแดนของไทยที่อยู่ใกล้กับเขตแดนเขมรนั้น ฝ่ายไทยครั้นสงบการศึกหงสาวดี แล้วรู้ว่าเขมรขาดความสัตย์จึงได้โอกาสยกทัพไปปราบปรามเมืองเขมรครั้งนี้นั้น เขมรยับเยินมากจนเขมรตั้งตัวขึ้นตีเสมอไม่ได้ ตั้งแต่ครั้งนั้นมาเขมรยับเยินมาก ครั้นภายหลังเขมรมีใจเป็นแต่แปรไปปรวนมา เมื่อขุ่นเคืองข้างไทยก็ไปพึ่งญวน เมื่อขุ่นเคืองข้างญวนก็มาพึ่งไทย หรือลางทีขุ่นเคืองกันขึ้นเอง ฝ่ายไหนใกล้ข้างไทยก็ไปพึ่งไทย ฝ่ายไหนใกล้ญวนก็ไปพึ่งญวน การเป็นแต่เช่นนี้มาจนสิ้นแผ่นดินกรุงศรีอยุธยาเก่านั้น ในระหว่างนั้นได้เห็นหนังสือฉบับเก่าๆ ก็ยังคงเป็นพระราชสาส์นพระเจ้าแผ่นดินต่อพระเจ้าแผ่นดินถึงกันอยู่ ไม่ได้ลดยศศักดิ์กันเช่นจีนกรุงปักกิ่ง ในเวลานั้นเขมรว่าในพระราชสาส์นพูดตกต่ำอ่อนน้อม ฝ่ายไทยในขณะนั้นมีแต่สำนวนยกตัวเป็นใหญ่เพราะมีอำนาจแท้ในเวลานั้นอนึ่งเมืองเวียงจันทน์นั้น หรือหลวงพระบางทั้ง ๒ นคร แต่ก่อนเขาก็ไม่ได้ขึ้นแก่ไทยเขาก็เป็นเอกราชใหญ่ ดูทีเหมือนเขาจะรู้ตัวว่าเป็นเมืองมีอำนาจน้อย ถึงเขาจะมีพระราชสาส์นไปมาถึงไทย ก็มีแต่ว่าอ่อนน้อมตกต่ำแก่ไทยไม่กระด้างกระเดื่อง ฝ่ายไทยก็มีพระราชสาส์นไปถึงเขาอยู่เนืองๆ ก็เป็นแต่คำปราศรัยไม่ให้ขัดเคืองเลย ยกย่องพระเกียรติยศของลาวไว้ให้เสมอกันไม่ดูถูกดูหมิ่นเหมือนจีนปักกิ่งครั้นภายหลังกรุงหงสาวดีเสียแก่พม่า พระเจ้ากรุงอังวะแต่งพระราชสาส์นโปรดให้ทูตานุทูตมาเจริญทางพระราชไมตรีแก่กรุงไทย พระราชสาส์นของพม่าเขาก็ยกย่องไทยให้เสมอกับเขา เขาไม่ได้หมิ่นเลย ดังเช่นจีนปักกิ่งนั้น แต่ทูตพม่าที่มานั้นมันกระด้างกระเดื่อง ก่อความให้ขุ่นเคืองจนขาดทางพระราชไมตรีไปด้วยเหตุต่างๆ นั้น เพราะว่าทูตพม่าลางทีก็ไม่กินของที่499 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เลี้ยงบ้าง ลางทีไม่อ่อนน้อมกับท่านเสนาบดีไทยบ้าง เป็นเหตุดังนี้เนืองๆ ว่ามาทั้งนี้ด้วยธรรมเนียมพระราชสาส์นไปมาที่เมืองใกล้เคียงกันตามสมควร แต่พระราชสาส์นที่ส่งไปส่งมานั้นลางทีไม่มีเหตุร้ายแรงก็มีแห่แหนบ้าง ถ้ามีเหตุเกิดด้วยอาการไม่สมควร แล้วก็ไม่มีแห่แหนเป็นแต่ส่งไปกับทูตนั้น ว่าถึงกาลก่อนซึ่งพระราชสาส์นกรุงศรีอยุธยาเก่านั้น ได้ส่งไปมากับเมืองใกล้เคียงนั้นเป็นเหตุอย่างไรก็ว่ามาแล้ว ลำดับนี้จะว่าด้วยธรรมเนียมกรุงศรีอยุธยาส่งพระราชสาส์นไปมากับเมืองไกลๆ ห่างก็มีบ้าง คือได้ส่งแลรับพระราชสาส์นกับเมืองวิลันดาก็มีบ้างหลายครั้งแล้ว กับเมืองฝรั่งเศสก็มีบ้าง กับเมืองละบาเนียก็มีบ้าง ได้รับสมณอักษรสาส์นของโป้บก็มีบ้าง จนภายหลังเมื่อจวนจะเลิกร้างแผ่นดินกรุงศรีอยุธยาเก่านั้น ได้รับแลส่งพระราชสาส์นกับพระเจ้าลังกาทวีปทรงพระนามว่าพระเจ้ากิติศิริ ครองเมืองกันดิ เป็นเมืองหลวงแห่งเกาะลังกาทวีป ก็การรับแลส่งพระราชสาส์นกับเมืองไกลห่างอย่างว่ามานี้นั้น ได้จารึกอักษรลงในแผ่นพระสุพรรณบัฏ เป็นพระราชสาส์นแผ่นทองคำทั้งสิ้น เมื่อได้รับพระราชสาส์นตอบของพระเจ้าแผ่นดินต่างประเทศทั้งหลายนั้น ก็ยังคงเป็นพระราชสาส์นพระเจ้าแผ่นดินทั้ง ๒ ฝ่าย แลมีแห่แหนส่งรับทั้ง ๒ ฝ่ายเสมอกันแล้วบางครั้งบางคราวก็มีทูตไปมาส่งพระราชสาส์นตอบกันตามเวลาควรนั้นบ้างไม่เหมือนจีนอย่างกรุงปักกิ่งดูหมิ่นไทยไม่รับไทยไว้เป็นไมตรี การทั้งนี้ต้นเหตุใหญ่ เพราะไทยถูกหลอกถูกลวงจึงเสียพระเกียรติยศพระเจ้าแผ่นดินไทยตลอดลงมาถึงกรุงเทพมหานครนี้ ครั้นแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทราบการนี้แล้วก็กลับพระทัย หาได้ไปส่งบรรณาการแก่กรุงปักกิ่งอีกไม่๓๑๐. ประกาศใช้คำนำพระนามพระบรมวงศานุวงศ์
มีพระบรมราชโองการ ให้กราบทูลพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมสมเด็จพระเดชาดิศร ให้ทรงพระดำริรำพึงโดยละเอียดต่อไปว่า คำว่าพระเจ้าพี่ยาเธอ พี่นางเธอ น้องยาเธอ น้องนางเธอลูกเธอ หลานเธอ ๖ คำนี้ หรือเป็น ๗ ทั้งคำว่า พระเจ้าลูกยาเธอ ตามพระดำริในกรมหรือทั้งเป็นคำว่า พระนางเธอ ที่ทรงพระราชดำริให้ใช้ขึ้นใหม่โดยอนุโลมนั้น ล้วนเห็นว่าเป็นคำในโวหารภาษาไทยลาวแท้ แลคำว่า ยาที่เพิ่มเข้าเป็นคำกัมพุชเขมรบ้าง ไม่เจือด้วยคำสังสกฤต หรือมาคธิกาเลย ถึงมีธรรมเนียมอย่างอื่นว่าจะกราบทูลว่าลูกไม่ได้ ลูกคนต้องว่าบุตร ลูกสัตว์ว่าโปดกบ้าง ลูกไม้ว่าผลก็ดี ในคำว่าพระเจ้าลูกยาเธอนี้ก็มิได้ห้ามคำว่าลูกเป็นสำคัญ แลในมหาชาติกัณฑ์มัทรีแลที่อื่นก็มักมีว่าพระลูกเอยพระลูกเจ้าดังนี้บ้าง ฟังพระเทศนาก็นวนหูอยู่ดูหากีดขวางไม่ แต่คำที่เป็นคำสังสกฤตเรียกพระราชวงศานุวงศ์ในพระราชกำหนดเก่า คือตำแหน่งศักดินาแลกพมณเฑียรบาล แลพงศาวดารก็มี ว่าสมเด็จพระอนุชาธิราช พระอนุชา พระราชบุตร พระราชโอรสพระราชเอารสพระราชบุตรี พระราชธิดา พระราชนัดดา พระอัยกาธิราช พระอัยกาธิบดี พระอัยกี (ถ้าเป็นพระอัยยิกา จะดี) แลตำแหน่งเจ้าข้างในว่า พระบรมอัครชายา พระราชเทวี500 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระมเหสี แลอื่นๆ หรือตามคำพระเทศนาว่า พระภาคิไนยพระราชบิดา พระราชมารดา พระชนกพระชนนี พระมาตุลาธิบดี พระปิตุจฉาพระมาตุจฉาแลอื่นๆ อีกมากนัก ตามแต่จะว่าไปตามความรู้นั้นก็มีมาก คำเช่นนั้นก็ย่อมเอามาใช้ในบัตรหมายอยู่บ้าง เหมือนอย่างว่าสมเด็จพระอัยกาธิราช สมเด็จพระบรมชนกนาถ ที่โดยมากเรียกสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง แลสมเด็จพระบรมราชชนนีที่เรียกโดยมากว่าพระพันปีหลวง แลสมเด็จพระบรมอัครชายาหรือพระบรมราชเทวี ที่เรียกโดยมากว่าสมเด็จพระพันพรรษาใหญ่แลน้อยนั้นก็มีตัวอย่างเก่าอยู่ต่างๆ ในคำคนเรียกแลหนังสือเขียน แลคำนำชื่อเจ้านายที่ตั้งเป็นบัญญัติขึ้นใหม่ในรัชกาลปัตยุบันนี้คือพระบรมวงศ์เธอ พระราชวรวงศ์เธอ พระบวรวงศ์เธอ พระวรวงศ์เธอ พระสัมพันธวงศ์เธอ พระวงศ์เธอ คำเหล่านี้ เอามานำชื่อก็ต้องใส่เธอเข้าก็ฟังกีดหูอยู่ แต่จนใจไม่รู้ที่จะใช้อย่างไร ด้วยเจ้านายซึ่งเป็นพระเจ้าลูกเธอพระเจ้าหลานเธอ (ภาคิไนยหลานข้างเคียง) ในแผ่นดินที่ ๑ ครั้นถึงแผ่นดินที่ ๒ ก็เลื่อนเป็นน้องยาเธอศักดินาสูงขึ้น หลานเธอตรงๆ ในแผ่นดินที่ ๑ ครั้นมาในแผ่นดินที่ ๒ บางพวกก็เลื่อนเป็นลูกเธอมีศักดินาสูงขึ้น บางพวกก็คงเป็นหลานเธออยู่ อย่างพระเจ้าหลานเธอกรมหมื่นธิเบศรบวรแลอื่นๆ หลานเธอห่างๆ ก็คงเรียกว่าหลานเธออยู่ อย่างพระเจ้าหลานเธอ กรมหมื่นนราเทเวศรนเรศรโยธี เสนีบริรักษ์ แลบางพวกกลายเป็นน้องเธอ อย่างกรมหลวงพิทักษ์มนตรี กรมขุนอิศรานุรักษ์ แลกรมหมื่นนรินทรเทพ (ฉิม) กรมหมื่นนเรนทรบริรักษ์ (เจ่ง) แต่กรมหมื่นนรินทรพิทักษ์(มุข) ๑ กรมขุนสุนทรภูเบศร (เรือง) ๑ ไม่ได้ยินใครเรียกคำนำหน้าว่ากระไรเลยมาแต่เดิม ก็เป็นอันเห็นปรากฏว่า ต่างกรมที่ไม่มีคำนำหน้านั้น เป็นคนต่ำศักดิ์แลห่างเหินนักเป็นอย่างมาแล้วแลกรมสมเด็จพระเทพามาตย์ ในแผ่นดินขุนหลวงสรศักดิ์ ๑ ในแผ่นดินขุนหลวงเอกทัต ๑ ในแผ่นดินเจ้าตาก ๑ แลกรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ แลกรมสมเด็จพระศรีสุลาลัย ๓ พระนามนี้ ถึงไม่มีคำนำก็บางแห่งเห็นเขียนว่า กรมสมเด็จพระเทพามาตย์พระพันปีหลวงห้อยท้ายเป็นสำคัญก็มีอนึ่งชื่อกรมเจ้าข้างในว่า กรมหลวงประชาบดี ในแผ่นดินทรงปลา แลกรมหลวงอภัยนุชิตกรมหลวงพิพิธมนตรี ในแผ่นดินบรมโกษฐ แลกรมหลวงบาทบริจาริก ในแผ่นดินเจ้าตากไม่มีคำนำนาม ก็ยังเห็นคำห้อยท้ายบางแห่งในพงศาวดารว่า กรมหลวงอภัยนุชิต สมเด็จพระพันพรรษาใหญ่ กรมหลวงพิพิธมนตรี สมเด็จพระพันพรรษาน้อยดังนี้บ้าง ก็เห็นเป็นอย่างได้ว่าใช้คำนำห้อยแทน คำนำกรมหลวงโยธาเทพ กรมหลวงโยธาทิพซึ่งเป็นพระเจ้าน้องนางเธอแลพระเจ้าลูกเธอในแผ่นดินพระนารายณ์นั้น เมื่อมาถึงแผ่นดินพระเพทธราชา ก็หาได้ยินเรียกว่าสมเด็จพระพันพรรษาไม่ ครั้นมาถึงแผ่นดินขุนหลวงเอกทัตนั้น ได้เห็นจดหมายเหตุว่าสมเด็จพระอัยกี กรมหลวงโยธาเทพดังนี้เป็นแน่ครั้นมาถึงแผ่นดินที่ ๓ เจ้านายซึ่งเป็นพระเจ้าลูกเธอแลหลานเธอในแผ่นดิน ๑ แลเลื่อนเป็นน้องยาเธอน้องนางเธอ ในแผ่นดินที่ ๒ นั้นก็ดี เจ้าเป็นหลานเธอห่างๆ มาทั้งสองแผ่นดินคือกรมนราเทเวศรนเรศรโยธี เสนีบริรักษ์ก็ดี ก็ลงเป็นผู้ที่ใครจะใช้คำนำว่ากระไรก็ใช้ชื่อนำตามบรรดาศักดิ์นั้นก็เป็นอันหายไป ไม่ใช่ว่ากระไรเลยหายไปหมดเหมือนกับเจ้านายห่างเหินไปเพราะถึงคำว่าพระเจ้าพี่ยาเธอดังนี้ ในพระบรมราชวงศ์นี้ เมื่อ ๓ แผ่นดินที่ล่วงแล้วมาบัดนี้ไม่มี501 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ก็ยังได้อย่างแต่คำบัตรหมายจดหมายซึ่งมีแล้วในแผ่นดินที่ ๑ ว่าสมเด็จพระพี่นางเธอกรมสมเด็จพระเทพสุดาวดี กรมสมเด็จพระศรีสุดารักษ์นั้นเป็นอย่าง จึงได้ใช้ในครั้งนี้โดยอนุโลมแลจะเรียกเจ้านายที่เป็นเจ้าลุง เจ้าป้า เจ้าอาว์ เจ้าน้า ว่าพระเจ้าลุงเธอ พระเจ้าป้าเธอพระเจ้าอาว์เธอ พระเจ้าน้าเธอดังนี้ เพราะไม่มีคำเคยเรียกเคยเขียน ครั้นจะให้เรียกก็จะกระดากปาก จะฟังก็กระดากหู จะดูคำเขียนก็จะไม่งามแก่ตา เพราะคำว่าลุงว่าป้าว่าอาว่าน้านั้นเป็นคำไทยไพร่ใช้เรียกกันอยู่๓๑๑. ประกาศให้ใช้คำต่อแลคำตาย
ประกาศมาให้คนเขียนหนังสือทั้งปวงทราบทั่วกัน แล้วสังเกตใช้ให้ถูกในที่ควรจะว่า ว่ากับว่าแก่ ว่าแต่ ว่าแด่ ว่าต่อ แลคำว่า ทรง นั้น จงสังเกตให้แน่แล้วใช้ให้ถูก ไปกับ มากับ นั่งกับนอนกับ ยืนกับ เดินกับ กินกับ อยู่กับ ทำด้วยกันกับ ดูกับ เล่นกับ เที่ยวกับ พูดกันกับ เจรจากับปฤกษากับ คิดอ่านกับ เหมือนกับ เช่นกับ ชอบกันกับ ชอบอัธยาศัยกับ วิวาทกับ ชกตีกับรักใคร่กับ ชอบพอกับ อยู่ด้วยกันกับ อาศัยอยู่กับ เอาไว้กับ สมคบกับ ร่วมกับ พร้อมกับ รวมกับผูกกับ ติดกับ ร้อยกับ ตรึงกับ ตรงกันกับ ต้องกันกับ เกี่ยวข้องกับ พบกับ สิ่งนั้นกับสิ่งนั้น คนนั้นกับคนนั้น ผัวกับเมีย นายกับบ่าว ข้ากับเจ้า บุตรกับบิดา ชายกับหญิง พระสงฆ์กับคฤหัสถ์ชาววัดกับชาวบ้าน ช้างกับม้า โคกับเกวียน เงินกับทอง หม้อข้าวกับเชิงกราน นกกับกรงทหารกับปืน ร่มกับรองเท้า คนกับเรือ ข้าพเจ้ากับผู้มีชื่อ ตระลาการกับลูกความ โจทก์กับจำเลยหมอกับคนไข้ ที่บ้านกับที่สวนให้แก่ ไว้แก่ มอบแก่ ขึ้นแก่ ส่งแก่ ว่าแก่ ต่อว่าแก่ บอกแก่ เล่าแก่ ตอบแก่ แจ้งความแก่ฟ้องแก่ ร้องแก่ ทอดเทแก่ ทับถมแก่ ไว้ใจแก่ ปลงใจแก่ ไว้ธุระแก่ จำนำแก่ ข้าศึกแก่ ควรแก่สมควรแก่ ทำแก่ ทำคุณแก่ ลงโทษแก่ จ่ายแจกแก่ แบ่งปันแก่ เสียเงินแก่ ปรับไหมแก่ ไว้ความแก่ ส่งให้แก่ อายัดไว้แก่ ตัดสินให้แก่ เป็นสิทธิแก่ ตกไปแก่ เอ็นดูแก่ สงเคราะห์แก่ อนุเคราะห์แก่ขอแต่ เอาแต่ รับมาแต่ เอาไปแต่ เอามาแต่ ได้มาแต่ เรียกแต่ เร่งแต่ เก็บเงินแต่ ยืมมาแต่ เรียกภาษีแต่ ซื้อแต่ เช่าแต่ กู้แต่ ไถ่แต่ รับสารภาพต่อ รับผิดต่อถึงชีพิตักษัยสำหรับหม่อมเจ้า ถึงแก่พิราลัยสำหรับเจ้าประเทศราช ถึงแก่มรณภาพสำหรับพระสงฆ์มีบรรดาศักดิ์ ถึงอนิจกรรมสำหรับขุนนางเจ้าพระยานา ๑๐๐๐๐ ถึงอสัญกรรมสำหรับขุนนางเป็นพระยา ถึงแก่กรรมสำหรับพระหลวงลงไปจนมหาดเล็กหลวง แลจางวางนายเวรปลัดเวรของเจ้าต่างกรมแลยังมิได้ตั้งกรม แลพระสงฆ์สามเณรสามัญ แลกงสุลแลผู้ช่วยราชการกงสุลต่างประเทศบาดแลหลวงญวนตายสำหรับเลขไพร่หลวงไพร่สมมหาดเล็กขอเฝ้าเจ้าต่างกรม แลยังไม่ได้ตั้งกรม แลเสมียนทนายจีนผูกปี้จีนสักแลทาสเชลยแลคนลูกค้าต่างประเทศ ที่มิใช่กงสุลแลมิใช่ผู้ช่วยกงสุล502 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต้องว่าตายหมด ว่าถึงแก่กรรมไม่ได้เลย สัตว์เดียรัจฉานที่มิใช่สัตว์คนเลี้ยงทั้งปวง คือนกเนื้อปลาลงไปจนมดปลวก แลต้นไม้ใบหญ้าให้ว่าตายหมดว่าอย่างอื่นไม่ได้ แต่สัตว์ที่เป็นของคนเลี้ยง คือช้างม้าโคกระบือแพะแกะแลนกเขาไก่เป็ดปลาเงินปลาทองให้ว่าล้ม หรือจะว่าล้มแต่ช้างม้าขึ้นระวางนอกนั้นจะว่าตายก็ได้คำว่าถึงแก่กรรม ใช้ได้แต่ผู้มีบรรดาศักดิ์ ไพร่ใช้ไม่ได้ ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทไม่มีทรง เสด็จพระราชดำเนินไม่มีทรง เสด็จนั่งไม่มีทรง เสด็จยืนไม่มีทรง เข้าที่พระบรรทมไม่มีทรง ตรัสไม่มีทรง เสวยไม่มีทรง สระไม่มีทรง ทรงช้างพระที่นั่งไม่มีขี่ ทรงม้าพระที่นั่งไม่มีขี่ทรงพระราชยานไม่มีขี่ ทรงราชรถไม่มีขี่ ทรงเรือพระที่นั่งไม่มีขี่ ทรงบาตรไม่มีใส่ด่าแช่งแผ่นดินว่าไม่ได้ ให้ว่าหยาบช้าต่อแผ่นดิน ด่าแช่งต่อเจ้าว่าไม่ได้ ให้ว่าหยาบช้าต่อเจ้า ด่าแช่งคนอื่่นไม่ใช่เจ้า ให้คงว่าด่าแช่ง จะว่าเจรจาหยาบช้ามิได้ ด่าแช่งพระราชาคณะถานานุกรมเปรียญ ภิกษุสามเณร จะว่าด่าแช่งหรือจะว่าเจรจาหยาบช้าก็ได้๓๑๒. ประกาศให้คงใช้คำที่เรียกภูษามาลาแลวัดพนัญเชิง
ภูษามาลา คำนี้เรียกมาแต่บุรมโบราณ ก็จะกลับเอาต้นเป็นปลาย เรียกว่ามาลาภูษากีดนัก เหมือนจะไปเรียกมหาดไทยว่าไทยมหาด กระลาโหมจะไปเรียกว่าโหมกระลาฟังไม่ได้เลยเพราะอย่างนั้นให้คงเรียกว่าภูษามาลาตามเดิม อย่าเรียกว่ามาลาภูษา กลับหน้าเป็นหลังเลยเป็นอันขาด ถ้าใครอยากเรียกอย่างนั้นอยู่ ก็ให้ผูกคอตายเชือดคอตายหรือกินยาตายไปเสียให้พ้นเมืองมนุษย์เถิด ไปเรียกอยู่ในเมืองผีให้สบายวัดพนัญเชิงอีกคำหนึ่งว่าวัดพระเจ้าพนัญเชิง ให้คงเรียกอยู่ตามเดิม อย่าอุตริเล่นลิ้นเรียกว่าผนังเชิง เพราะเขาเรียกอย่างนั้นทั้งบ้านทั้งเมือง แต่ไหนๆ มา มาแปลงว่าผนังเชิงก็ไม่เห็นเพราะเจาะเป็นยศเป็นเกียรติอะไร สำแดงแต่โง่ของผู้แปลง ไม่รู้ภาษาเดิมว่าเขาตั้งว่าพนัญเชิงด้วยเหตุไร ประการหนึ่งวัดนั้นก็เป็นวัดราษฎรไทยจีนเป็นอันมากเขานับถือว่าศักดิ์สิทธิ์ ก็ผู้เป็นเจ้าของวัดเดิมที่ตั้งชื่อนั้นไว้ จะเป็นผีสางเทวดาสิงสู่อยู่อย่างไรไม่รู้ มาแปลงเรียกขึ้นใหม่ๆดูเหมือนผู้แปลงก็จะไม่สู้สบาย ไม่พอที่จะย้ายก็อย่ายกไปเลยให้คงไว้ตามเดิมเถิด503 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๓๑๓. ประกาศให้เรียกคลองผดุงกรุงเกษม แลถนนเจริญกรุง
คลองแต่วัดแก้วฟ้า ไปถึงวัดเทวราชกุญชร ที่ราษฎรเรียกว่าคลองขุดใหม่นั้น ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เรียกว่า คลองผดุงกรุงเกษม คลองที่แยกไปจากคลองผดุงกรุงเกษมตรงไปออกที่บางอ้อ ใต้ปากคลองพระโขนงนั้น โปรดเกล้าฯ ให้เรียกว่าคลองถนนตรง ทางที่ริมคลองนั้นก็ให้เรียกว่าทางถนนตรงทางที่ทำใหม่ตรงวัดพระเชตุพน ตรงออกไปนอกกำแพงข้ามคลองไปริมบ้านแขกเมืองเขมร เลี้ยวไปถึงป้อมปัจนึกแล้วข้ามคลองผดุงกรุงเกษม ตรงลงไปถึงบางคอแหลมนั้นโปรดเกล้าฯให้เรียกว่าถนนเจริญกรุง ห้ามอย่าให้เรียกอย่างอื่นต่อไป จดหมายประกาศให้ราษฎรรู้จงทั่ว๓๑๔. ประกาศให้ใช้คำว่าใส่ในที่ควร
คำว่าใส่ใช้ในคำกราบทูลได้แต่ของไม่มีตัว คือ ใส่ความใส่โทษ เอาใจใส่ ใส่ใจรักใคร่ใส่จริต แลอื่นๆ ใส่ของมีตัวไม่ได้หมด อย่างใส่บาตร ต้องว่าตักบาตร หรือเจ้านาย ก็ว่าทรงบาตรใส่เสื้อ ใส่กางเกง ก็ว่าห่มเสื้อ นุ่งกางเกง หรือทรงพระสนับเพลา แลฉลองพระองค์ ใส่หมวกว่าสวมหมวกแลทรงพระมาลา ใส่ดุม ว่าขัดดุม ใส่กำไลใส่เกี้ยว ว่าสวมกำไลสวมเกี้ยว ใส่ปิ่นว่าปักปิ่น ใส่สร้อย ใส่จี้ ว่าผูกสร้อยผูกจี้ ใส่โซ่ใส่ตรวนใส่ขื่อใส่คา ว่าจำโซ่จำตรวน จำขื่อจำคาใส่คุก ว่าจำคุกขึ้นคุกส่งคุกขังคุกเข้าคุก ใส่ตะราง ใส่ทิม ว่าขังตะราง ขังทิม ใส่เล้าว่าขังเล้าใส่กรงว่าขังกรงหรือไว้ในกรง ใส่หม้อใส่ไหใส่ขวด ว่ากรอกหม้อกรอกไหกรอกขวด ใส่เรือว่าบรรทุกเรือ ใส่คลังว่าขึ้นคลังส่งคลังเข้าคลังหรือเก็บไว้ในคลัง ใส่หีบใส่ตู้ใส่ถุง ถ้าพูดถึงของว่าของในหีบ ในตู้ในถุง ถ้าพูดถึงกิริยา ก็ว่า เข้าหีบ เข้าตู้เข้าถุง ใส่ยุ้งใส่ฉาง ว่าขึ้นยุ้งขึ้นฉางถ้าเป็นสินค้า ก็ว่าบรรทุกกำปั่น บรรทุกสำเภา ถ้าเป็นของ ก็ว่าเอาไว้ในกำปั่น ในสำเภา ใส่ช้างใส่เกวียนใส่ต่าง ถ้ามากก็ว่า บรรทุกช้าง บรรทุกเกวียน บรรทุกต่าง ถ้าน้อยก็ว่าขึ้นช้าง ขึ้นเกวียนขึ้นต่าง ใส่กระบุงตะกร้าตะแกรง ก็ว่าไว้ในกระบุง ตะกร้าตะแกรง ใส่กุญแจใส่กลอนว่าลั่นกุญแจขัดกลอน ตักน้ำใส่ตุ่มใส่ถัง ว่าขังตุ่มขังถังใส่หมุดคำนี้ ถ้าเป็นหมุดแผล ว่าสอดหมุด ถ้าเป็นหมุดตรึงแลขัดสิ่งของใดๆ ก็ว่าตรึงหมุดขัดหมุด ใส่ยา ก็ว่าทายาหรือให้ยาปิดยาตามสมควรไม่ว่าใส่บ้วนใส่กระโถน ว่าบ้วนลงกระโถน504 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวภาคปกิรณกะ๓๑๕. ประกาศเรียกงาปิว่าเยื่อเคยในคำกราบทูล
ด้วยพระรัตนโกษา รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่ามีผู้เข้าไปกราบบังคมทูลพระกรุณาเรียกว่างาปิ ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า คำซึ่งเรียกว่างาปินั้น รูปก็ไม่เหมือนกับงา ไม่ควรจะเรียกแต่นี้ไปถ้าจะกราบบังคมทูลพระกรุณา แลเขียนบาญชีเรื่องราวต่างๆ การซึ่งจะต้องเรียกนั้น ให้เรียกว่าเยื่อเคย อย่าให้เรียกว่างาปิเป็นอันขาดทีเดียว ให้หมายบอกข้าทูลละอองฯ ผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายทหารพลเรือน เจ้าตั้งกรม แลเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม ฝ่ายหน้า ฝ่ายใน แล้วให้นายอำเภอป่าวร้องราษฎรให้รู้จงทั่ว อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๓๑๖. ประกาศให้เรียกว่าสวนนันทอุทยานให้ถูก
ด้วยจมื่นจงซ้าย รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้าห้ามมิให้ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย แลชาวบ้านชาวเมืองแลราษฎรข้างหน้าข้างในท้าวนาง เรียกสวนนันทอุทยาน เป็นอนันท ให้เรียกว่าสวนนันทอุทยานจงทุกหมู่ทุกกรมอย่าให้ขาดได้นั้น ให้มหาดไทย กระลาโหม กรมพระสัสดี หมายบอกให้รู้จงทั่ว อย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๓๑๗. ประกาศเรื่องใช้คำพูดว่า ต้นแผ่นดิน กลางแผ่นดิน ปลายแผ่นดิน
ด้วยพระยาศรีภูริปรีชา รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าให้ประกาศพระราชวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองฯ ทหารพลเรือน กรมฝ่ายหน้าฝ่ายใน แลอาณาประชาราษฎรทั้งหลายให้รู้จงทั่วกัน ว่าเมื่อจะกราบบังคมทูลพระกรุณา แลพูดจากันแลกันด้วยเหตุการณ์ใดๆ ซึ่งจะต้องวางกาลเวลาว่า เมื่อคราวนั้นคราวนั้น ถ้าเป็นเหตุการณ์ในแผ่นดินซึ่งยังดำรงอยู่ก็อย่าให้อ้างว่าต้นแผ่นดิน กลางแผ่นดิน ปลายแผ่นดินเป็นอันขาดทีเดียว ถ้าผู้ใดพูดดังนั้นก็เหมือนดังว่าเร่งกาลแผ่นดินให้เร็วไป ถ้าจะพูดถึงเหตุการณ์ใดๆ ในแผ่นดินที่ล่วงแล้วก็ควรจะว่าได้ว่า ต้นแผ่นดิน กลางแผ่นดิน ปลายแผ่นดิน เพราะว่ามีกาลกำหนดแล้วเหมือนอย่างแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ๒๗ ปี จะได้แบ่งว่า ๑๐ ปีข้างต้นเป็นต้นแผ่นดิน๗ ปี เป็นกลางแผ่นดิน อีก ๑๐ ปี เป็นปลายแผ่นดิน แลแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้า505 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔นภาลัยนั้น ๑๖ ปี ๕ ปี ข้างต้นเป็นต้นแผ่นดิน ๖ ปี เป็นกลางแผ่นดิน อีก ๕ ปี เป็นปลายแผ่นดินแลแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น ๒๗ ปี ก็แบ่งได้เหมือนกันกับแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกจึงควรจะพูดได้ว่า ต้นแผ่นดิน กลางแผ่นดิน ปลายแผ่นดินถ้าแผ่นดินยังดำรงอยู่ จะพูดอ้างว่าต้นแผ่นดิน กลางแผ่นดินนั้นไม่ควร เพราะไม่มีกาลกำหนดให้กรมมหาดไทย กรมพระกระลาโหม กรมพระสัสดี หมายประกาศให้รู้ทั่วกันตามรับสั่ง๓๑๘. ประกาศให้เรียกที่ประทับท้องสนามหลวงว่าพลับพลา
ด้วยจมื่นจงขวา รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ที่ท้องสนามหลวงนั้น มีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าฯ ห้ามอย่าให้ผู้ใดเรียก ผู้ใดกราบทูลว่าพระที่นั่ง ด้วยรับสั่งว่าจะเป็นที่ประทับอยู่จริงๆ ไป ให้เรียกว่าพลับพลานั้น ให้มหาดไทยกระลาโหม กรมพระสัสดี หมายบอกให้รู้จงทั่วกันในพระบรมมหาราชวังแลพระบวรราชวังอย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง๓๑๙. ประกาศเรื่องพระพุทธบุษยรัตน
ขอประกาศปฏิญาณว่าด้วยสิ่งเป็นศรีเป็นมิ่งมหัศจรรย์อยู่ในพระพุทธศาสนาคือพระพุทธปฏิมาพระองค์หนึ่งมีอยู่เป็นของดีมาก พระพุทธรูปนั้นเป็นแก้วผลึกขาวบริสุทธิ์อย่างเอกอุดมทึบทั้งแท่งงามหนักหนาที่ช่างทองเรียกว่า บุษย์น้ำขาวบ้าง เพชรน้ำขาวบ้าง โดยฝีมือช่างทำก็งามดีกว่าพระพุทธรูปอื่นๆ บรรดามีในที่ต่างๆ ที่ช่างดีดีทำ แม้นใครจะพิเคราะห์โดยละเอียดจนถึงเอากางเวียนมากางจับกระเบียดเทียบเคียงดูก็ดีจะจับส่วนที่คลาดเคลื่อนไม่เที่ยงเท่ากัน หรือจะติว่าที่นั้นๆ ไม่งามไม่ดี จะว่าดังนี้โดยความจริงใจจะได้เป็นอันยาก เสียอยู่แต่ปลายพระกรรณข้างขวานั้นลิชำรุดอยู่หน่อยหนึ่ง ถึงกระนั้นก็มีผู้เอาเนื้อแก้วเช่นนั้น เจียระไนแล้วตัดติดสนิทดีหามีแผลต่อปรากฏไม่ น้ำแก้วใสบริสุทธิ์โปร่งแลดูตลอดหน้าไปหลังแลหลังไปหน้า แต่ที่ต้นพระเพลาลงมาจนทับเกษตรนั้นมียวงดังฝ้ายขาวแทรกอยู่บ้าง เป็นเหตุให้ผู้เห็นเป็นแน่ใจว่าแก้วนั้นเป็นแก้วศิลาแท้มิใช่แก้วหุงสามัญดังเครื่องแก้วกระจก ในส่วน ทับเกษตร ใต้พระองค์พระพุทธรูปนั้นมีรอยร้าวรานอยู่หน่อยหนึ่ง แต่ไม่เกินขึ้นมาถึงองค์พระพุทธรูปจนผู้ดูจะเห็นได้ เมื่อพระพุทธรูปนั้นประดิษฐานอยู่บนแท่นสถานมีทับเกษตร จมลงในพุทธอาสน์แล้ว รอยรานร้าวนั้นก็มิได้ปรากฏเห็นเลยทีเดียวพระพุทธรูปแก้วพระองค์นี้งามยิ่งหนักหนาหาที่จะเปรียบมิได้ ถึงแก้วผลึกที่มีในเมืองจีนแลเกาะสิงหฬลังกาที่เขาทำเป็นแว่นตา หรือรูปพระพุทธปฏิมาแลสิ่งอื่นใช้อยู่นั้นเมื่อจะเอามาเทียบเข้าก็คล้ำไป คือเนื้อแก้วหยาบต่ำเลวไปสู้ไม่ได้เลย พระพุทธรัตนปฏิมากรแก้วผลึกพระองค์นี้มี506 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวประมาณสูงแต่ที่สุดทับเกษตรขึ้นไปจนสุดปลายพระจุฬาธาตุ ๑๒ นิ้ว หน้าตักวัดแต่ระหว่างพระชานุทั้งสอง (๘ นิ้วกับ ๓ กระเบียดอัษฎางค์) ๙ นิ้วกับกระเบียดอัษฎางค์ ระหว่างพระกรรณปุรทั้งสอง ๔ นิ้ว ระหว่างพระอัษกูพทั้งสอง ๕ นิ้วนับ ๓ กระเบียดอัษฎางค์ ประมาณพระเศียรแต่ปลายพระหนุขึ้นไปถึงที่สุดพระจุฬาธาตุ ๓ นิ้วกึ่งกับ ๖ กระเบียดอัษฎางค์ กว้างพระพักตร์วัดในระหว่างปลายพระกรรณ ๒ ข้าง ๒ นิ้ว กับ ๔ กระเบียดอัษฎางค์ นิ้วที่ว่านั้นคือนิ้วช่างไม้ นับนิ้วหนึ่ง คือ ๗ เมล็ดข้าวเปลือกเรียงกัน พระพุทธรูปแก้วผลึกพระองค์นี้เป็นของดีอัศจรรย์นัก หาที่จะมีอื่นซึ่งจะบริสุทธิ์สะอาดงามดีเสมอมิได้เลย เป็นของวิเศษประเสริฐแลเป็นรูปพระพุทธเจ้าแท้ใช่เทวรูปแลตุ๊กตา เพราะมีทีท่าได้ส่วนกับพระพุทธลักษณะ แลมีอาการทรงจีวรสบงผ้าพาดเป็นอย่างพระพุทธรูปแท้ทีเดียว ผู้ที่แต่งจดหมายกำหนดนี้ได้บูชานมัสการบูชาปฏิบัติ แลได้ตรวจตราดูพระพุทธรูปแก้วพระองค์นี้อยู่เนืองๆ นานกว่า ๕๐ ปี สังเกตเห็นเป็นแน่แท้ดังนี้แล จึงได้เขียนคำกำหนดนี้ เขียนสรรเสริญไว้ด้วยคำจริงไม่กล่าวเท็จเลย จะกล่าวเท็จไว้ทำไม มุสาวาทเป็นกุศลหรือซึ่งกล่าวนี้ก็มิได้บอกขายบอกซื้อ กล่าวเพื่อจะให้ผู้อ่านเห็นจริงแล้วแลนับถือชมสรรเสริญด้วยกันเป็นความอัศจรรย์ แลเป็นที่ยินดีโดยการอันจริงแท้เท่านั้น เป็นประโยชน์แลความประสงค์แต่นี้จะว่าโดยทางปัญหากรรมคือคำที่คนจะพึงถามปรารภพระพุทธปฏิมากรแก้วผลึกพระองค์นั้นต่อไป ปัญหากรรมคำถามนั้นจัดเป็นสองภาค คือภาคต้นแลภาคปลายภาคต้นนั้นมีคำถาม ๔ อย่าง คือถามว่าพระพุทธปฏิมากรแก้วผลึกพระองค์นี้ ผู้ใดสร้างขึ้นไว้เป็นอย่างที่ ๑ สร้างที่ตำบลไหนเป็นอย่างที่ ๒ สร้างขึ้นในกาลครั้งใดเป็นอย่างที่ ๓สร้างขึ้นเพราะเหตุอะไร ต้องการอะไรเป็นอย่างที่ ๔ภาคปลายนั้นก็มีคำถาม ๔ อย่าง ว่าพระพุทธปฏิมากรแก้วผลึกพระองค์นี้ ผู้ใดได้รับรักษาปฏิบัติต่อๆ มา เป็นอย่างที่ ๑ ว่าได้ตั้งอยู่ ณ ที่ไหนบ้างที่ไหนบ้างเป็นอย่างที่ ๒ ว่าได้ประดิษฐานอยู่ ณ ที่ไหนนานเท่าไรเร็วเท่าไร เป็นอย่างที่ ๓ ว่าเพราะเหตุอันใดบ้างอันใดบ้าง จึงออกจากที่โน่นไปอยู่ที่นั้นออกจากที่นั้นมาอยู่ที่นี้ เป็นอย่างที่ ๔ จะว่าอธิบายให้วิตถารแต่ปัญหากรรมภาคต้นให้ละเอียด แล้วจึงวิสัชนาให้เห็นจริงได้บ้าง ตามอนุมานแลตัวอย่างที่คล้ายคลึงกันที่ถามอย่างที่ ๑ ว่า พระพุทธปฏิมากรแก้วผลึกพระองค์นี้ผู้ใดสร้างขึ้นไว้นั้น คือถามหาผู้ซึ่งเป็นเจ้าของให้สร้างแลเป็นช่างให้การทำแลลงมือทำ ผู้สร้างนั้นจะเป็นเทวดาหรือมนุษย์ บุรุษหรือสตรีผีหรือคน คนทรพลหรือคนมีกำลัง คนเป็นที่พึ่งที่หวังหรือคนเป็นไพร่ผู้ใหญ่หรือผู้น้อยจะเป็นคนแช่มช้อยหรือคนมุทะลุ จะเป็นภิกษุหรือคฤหัสถ์ จะเป็นชาววัดหรือชาวบ้าน จะเป็นชนชาวถิ่นสถานบ้านเมืองใด ชาติใด ภาษาใด จะมีอำนาจฤทธานุภาพเท่าใด จึงได้แก้วอย่างดีใหญ่เท่านี้มาอยู่ในอำนาจเพื่อจะทำได้ตามปรารถนา จึงได้สร้างเป็นพระพุทธปฏิมาฝีมือช่างอย่างเอกอุดมดีดังนี้ขึ้นได้แลปัญหากรรมอย่างที่ ๒ ที่ถามว่าสร้างที่ตำบลไหนนั้น คือถามว่าเนื้อแก้วที่เป็นองค์พระพุทธปฏิมาพระองค์นี้ แต่เดิมมีอยู่ที่ไหน อยู่ในน้ำหรือบนบกบนภูเขาหรือแผ่นดิน หรือเป็นของเทวดานฤมิตรขึ้นด้วยเทวฤทธิ์ เมื่อมีผู้ใดมาสร้างเป็นพระพุทธปฏิมานั้นสร้างที่ไหน สร้างขึ้น507 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ในเทวโลกหรือมนุษยโลก ถ้าสร้างในมนุษยโลกเป็นของมีผู้สร้างขึ้นในบ้านใดเมืองใด ในป่าหรือในบ้านในวัด อนึ่งเมื่อสร้างนั้นลอบลักสร้างขึ้นลับๆ หรือโจ่งแจ้งปรากฏประการใดปัญหากรรมอย่างที่ ๓ ที่ถามว่า สร้างขึ้นในกาลครั้งใดนั้น คือถามว่าสร้างขึ้นเมื่อพระพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่หรือเสด็จปรินิพพานแล้ว พระพุทธศาสนากาลมหาศักราชเท่าไรจุลศักราชเท่าไร ปีใดเดือนใดวันใด ฤกษ์ยามอย่างไร ทำอยู่กี่ปีกี่เดือนกี่วัน จึงสัมฤทธิ์ปัญหากรรมที่ ๔ ที่ถามว่า สร้างขึ้นเพราะเหตุไรต้องการอะไรนั้น คือถามว่าสร้างขึ้นเพราะผู้สร้างอยากได้บุญอยากได้กุศล บริจาคแก้วก้อนใหญ่นั้น สร้างขึ้นด้วยกุศลเจตนาอันบริสุทธิ์แท้ หรือว่าเข้าตาจนในการศึกเสือเหนือใต้หรือใกล้จะถึงความตายเกิดเสียดายแลละอายกลัวแก้วจะไปเป็นของผู้อื่นเสีย จึงตัดเจียนเจียระไนสร้างเป็นพระขึ้นให้เป็นเกียรติยศแก่ตัวหรือสร้างเพราะกลัวผู้อื่นบังคับบัญชาให้ทำ หรือสร้างเพื่อจะไปซื้อขายแก่ผู้ใดที่มีศรัทธารักรูปพระปฏิมา จะใคร่ได้ไว้บูชาไม่คิดว่าถูกแพงประการใดพึงรู้เถิดปัญหากรรม ๔ อย่างที่ว่าข้างต้นนั้น คือเป็นประตูความของผู้ถามจะซักไซร้ไล่เลียงจู้จี้ถ้วนถี่ไป โดยนัยที่อธิบายมาหรืออย่างอื่นๆ ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นอีก ก็คำวิสัชนาปัญหากรรม ๔ อย่างนี้ ถ้าตกในอารมณ์ของชนโบราณซึ่งเป็นผู้ช่างพูดช่างเล่า ช่างแต่งหนังสือแล้วก็คงจะเล่าเพลินไปตามปรารถนา เอานิยายต่างๆ มากล่าวมาว่าเพ้อเจ้อไป จะว่ายืนยันดังหนึ่งเห็นแลรู้ด้วยหูทิพย์ตาทิพย์แลอตีตังสญาณเป็นการที่เพลิดเพลินของผู้อ่านผู้ฟัง แลผู้แต่งหนังสือนี้จะทำอย่างนั้นบ้างก็ได้ดอก นึกๆ เอาแล้วก็ว่าไปพอให้ต่อติดเป็นเรื่องราว จะเขียนให้ยาวไป ๒ เล่ม๓ เล่มสมุดก็ได้ แต่คิดว่าจะเอาอย่างนั้นหาต้องการไม่เพราะว่าเรื่องนี้กล่าวถึงพระปฏิมารูปเป็นอุเทศเจดีย์ของพระพุทธเจ้า ที่เป็นพระศาสดาที่พึ่งที่นับถือของเราทั้งหลาย พระพุทธเจ้านั้นพระองค์ทรงติเตียนมุสาวาทแลสัมผัปปลาปกะถาเจรจายืดยาวหาประโยชน์มิได้นั้นโดยอเนกบรรยายพระองค์ตรัสว่าผู้ใดไม่มีละอายในที่จะเจรจามุสาวาทแล้วผู้นั้นก็มีสมณคุณความรำงับ อันทอดเททิ้งเสียด้วยประการทั้งปวง เพราะฉะนั้นผู้แต่งหนังสือนี้ จะขอบูชาพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าซึ่งเป็นพระศาสดานั้น ด้วยการเจรจาแต่โดยความจริงใจ จะไม่เอาอย่างชนโบราณด้วยการเจรจาเพ้อเจ้อเล่านิยายนิทานต่างๆ นั้นแล้ว เมื่อท่านทั้งปวงจะดูถูกดูหมิ่นไม่นับถือว่าไม่รู้ไม่เห็นก็ตามเถิดคนเก่าๆ ที่อวดรู้อวดเห็นแล้วแลเล่านิยายยาวๆ ไปนั้น ก็มักทำการด้วยหาสติมิได้พูดฟู่มๆ ฟ่ามๆไปให้เกินกว่าเหตุกว่าผล แลผิดธรรมดาคนผิดกิริยามนุษย์ กล่าวการผู้ดีเหมือนการไพร่ ทำให้ล่อๆ แหลมๆ ออกมาในท่วงทีถ้อยคำ จนนักปราชญ์ที่เขารู้การละเอียดเขาจับเท็จได้ถมไป ที่ใครไม่สังเกตสังกาก็ฟังเพลินไป ผู้ที่สังเกตเข้าลางคนก็สงสัยลางคนก็ลงใจเสียว่าไม่จริงมีโดยมากเพราะฉะนั้นขอเสียเถิดท่านทั้งหลายอย่าแสวงหาเพื่อจะฟังคำวิสัชนาพระพุทธปฏิมานี้ ด้วยการเล่านิยาย ว่าเอาง่ายๆ พล่อยๆ แต่ด้วยปาก ไม่มีสักขีพยานแลสถานที่สาธกนั้นเลยผู้แต่งหนังสือนี้ไม่ได้ความสนัดแน่เลย ว่าพระพุทธปฏิมาพระองค์นี้ผู้ใดสร้างที่ตำบลใดเมื่อใดเพราะเหตุใด เพราะไม่ได้คำบอกเล่าหรือหนังสือเก่ายืนยันมั่นคงให้เป็นที่รู้ที่เห็นเลยแต่จะว่าตามสังเกตโดยอนุมานนั้นพอจะได้อยู่508 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวถ้าจะมีผู้ถามว่า พระพุทธปฏิมากรแก้วผลึกนี้ เทวดาสร้างหรือมนุษย์สร้าง ก็ควรจะเห็นว่าเป็นของมนุษย์สร้างด้วยเทวดานั้นมีฤทธิ์มากนักถ้าจะสร้างแล้วเห็นจะไม่เอาแก้วอย่างนี้สร้างเห็นจะเอาศิลาเพชรหรือที่ดียิ่งกว่าเพชรมาสร้าง หรือจะนฤมิตรให้เป็นแก้ววิเศษแปลกประหลาดอย่างมีรัศมีสว่างในกลางคืน หรือมีปาฏิหาริย์อย่างอื่นๆอนึ่ง รูปพรรณพระพุทธปฏิมานั้นก็จะไม่ปรากฏเป็นของว่าทำด้วยมือดังการของช่างปั้นแลช่างแกะนั้นเลย เหมือนหนึ่งรูปที่เขาถ่ายฉายเอาด้วยเงาในกระจกก็ผิดกับรูปเขียนระบายด้วยเส้นพู่กันนั้น แลพระปฏิมากรพระองค์นี้ ก็ยังปรากฏอยู่ว่าเป็นเนื้อแก้วศิลาที่บังเกิดเอง แลผู้ตัดเจียนเจียระไนตามวิสัยช่างแก้ว เพราะฉะนั้นจะต้องลงใจเห็นว่าเป็นของมนุษย์ทำ ฝ่ายชนเล่านิยายโบราณนั้น จะกล่าวถึงสิ่งใดๆ คือบ้านคือเมืองก็ดี คือพระสถูปพระเจดีย์ หรือพระพุทธรูปสำคัญก็ดี ก็มักพอใจที่จะเล่าว่าบ้านนั้นเมืองนั้น แลวัตถุสิ่งนั้นๆ เป็นของพระอินทร์ลงมาสร้างแลให้เวสสุกรรมเทพบุตรนฤมิตรหรือว่าฤๅษีนักสิทธิ์ชุบเศกนฤมิตรขึ้นด้วยเวทมนต์กล่าวดังนี้เนืองๆแลสิ่งซึ่งมีนิทานชนโบราณกล่าวทั้งปวงนั้นบรรดาที่ยังเหลืออยู่ก็ยังไม่เห็นสิ่งใดที่จะผิดจากฝีมือคนทำถ้าเป็นบ้านเมืองก็ยังเห็นกำแพงเมืองนั้นก่อด้วยอิฐ ที่คนทำครุๆ คระๆ หรือด้วยศิลาแลงที่มีรอยถากแลรอยขูดแลต่อติดด้วยโบกปูนผสมทรายดินเชิงเทินถมก็เห็นว่าขุดฉายออกจากคู ได้เห็นอยู่ว่าเป็นของคนทำดังนี้ ถึงพระสถูปเจดีย์ก็เหมือนกันพระพุทธรูปหล่อทองสัมฤทธิ์ที่ว่าเทวดาสร้าง ก็ยังปรากฏว่ามีทางชนวนน้ำทองเดินแลแผลเข้าไม้ในที่มีพวย แลหล่อไม่เต็มแลมีรอยบั้งรอยตะไบรอยสะกัด ถึงพระพุทธรูปศิลาก็มีรอยเราะรอยเลื่อยตัดเจียระไน แลวางส่วนไม่เสมอคลาดเคลื่อนบ้างปรากฏอยู่แทบทุกองค์ในที่มีอสนีบาตตก คนไปขุดร่อนหาว่าจะเป็นสิ่งใดตกลงมาทำลายที่นั้น ลางคนพูดกันว่าได้ขวานฟ้าเอามาสู่ให้กันดู ว่าอยู่ดังนี้เนืองๆ ขวานที่ได้มานั้นลางทีก็เห็นเป็นขวานผ่าฟืนขวานช่างไม้เป็นของใช้มีสนิมกินแลรอยบิ่นที่ต่อตั้งเหล็กอ่อนกับเหล็กกล้า ลางทีมีรอยตรายี่ห้อหนังสือจีนประจำขวานนั้นอยู่ก็มี ลางทีเป็นของทำด้วยทองแดงทองเหลืองสังกะสีมีรอยชนวนหล่อหรือฆ้อนตีตะไบใสลางทีสิ่งที่ว่าขวานฟ้านั้นเป็นศิลา ที่รู้จักสนัดจำได้ว่าศิลานั้นเป็นเช่นหินเหล็กไฟหรือศิลาในเขาในถ้ำนั้นๆ ที่รู้แห่งเคยเอามาใช้อยู่ทั้งสิ้น มีรอยเราะรอยฝน เมื่อพิเคราะห์ไปก็เห็นว่าเป็นฝีมือคนทำทั้งสิ้น มิใช่ฝีมือเทวดาอัศจรรย์ไปกว่าฝีมือมนุษย์เลย โดยที่สุดรอยพระพุทธบาทที่ว่า พระพุทธเจ้าทำปาฏิหาริย์เหยียบไว้ก็ยังมีรอยเราะรอยสกัด แลฝีมือพลั้งทำพลาดในที่แบ่งรอยปลายนิ้วให้คลาดควรเห็นว่าพระบาทนั้นมีติ่งเป็นนิ้วที่ ๖ ไป หรือลายลักษณะในพระบาทนั้น พระบาทมีในเมืองไหนลายลักษณะมีกระบวนลายแลรูปภาพอย่างฝีมือจำหลักปั้นแลเขียนของชนบ้านนั้นเมืองนั้นไม่ต้องกันผู้แต่งหนังสือนี้คำนึงว่า ประณีตกายเหล่าใดที่เรียกเทวดา ประณีตกายเหล่านั้นแต่ก่อนได้มีฉันใด ถึงในบัดนี้ก็จะมี ก็ปกติของเทวดาในกาลบัดนี้เป็นฉันใดแต่ก่อนก็เห็นว่าเป็นฉันนั้นเทวดามีธรรมดาไม่ปรากฏแก่จักษุมนุษย์ ไม่มีทางที่จะได้พูดได้เจรจากันตรงๆ มนุษย์ไรจะได้พบได้เห็นเทวดาก็มีแต่ว่าได้พบเมื่อหลับคือฝันเห็น ทางที่จะได้พูดกับเทวดาก็มีแต่ว่า มาเข้าคนทรงพูดเป็นเหตุให้เชื่อยากไป แต่เหตุที่อื่นซึ่งปรากฏเป็นอัศจรรย์นั้นมีอยู่ ปรากฏอยู่เนืองๆ เหมือน509 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔อย่างว่าสิ่งไรควรจะเป็นอย่างไร ผู้ได้ควรจะได้อย่างไรควรจะเสียอย่างไรเพราะความดีความชั่วของตัว เมื่อจะมีสติปัญญาแลพยายามของมนุษย์เป็นอันมาก หรือมนุษย์ที่มีกำลังมากจะมาขัดขวางสิ่งที่ควรจะเป็นอย่างไรจะไม่ให้เป็นอย่างนั้น ผู้ที่ควรจะได้อย่างไรจะไม่ให้ได้อย่างนั้น ผู้ที่ควรจะเสียอย่างไรจะไม่ให้เสียอย่างนั้น ความคิดแลพยายามที่ขัดแก่สิ่งแลเหตุผลอันควรนั้นถึงปรากฏอยู่ก็ไม่ใคร่ตลอดสำเร็จประสงค์ไป คงจะมีเหตุอื่นๆ ที่ผู้คิดอ่านพยายามจะขัดขวางนั้น ไม่ได้เห็นมาแต่เดิมเกิดขึ้นรอบด้าน ไปขัดขวางทางความคิดแลพยายามของมนุษย์ ผู้จะขัดขวางอันควรแลเป็นเหตุผลอันควรนั้นเสียคงให้สิ่งที่ควรจะเป็นอย่างไรนั้นเป็นจนได้ปรากฏอยู่เนืองๆ โดยมาก เหมือนอย่างท่านผู้ใดที่มีความดีจะเป็นคุณแก่ชนทั้งปวงมาก ควรจะได้อิสริยฐานนั้นๆ แล้ว เมื่อเวลาก่อนได้อิสริยฐานนั้นๆ มีผู้ริษยาหรือหวงกันอิสริยฐานนั้นๆ คิดอ่านแลพยายามขัดขวางด้วยอุบายต่างๆ ที่ปรากฏอยู่ ถ้าถึงเวลาท่านผู้นั้นจะมาสู่อิสริยฐานนั้นๆ ผู้ที่คิดอ่านแลพยายามขัดขวางนั้นถึงมากเท่าใดก็เผอิญหลีกไปเองไม่ต้องไล่ การที่เป็นเหมือนที่รกชัฏอยู่อย่างไรก็เตียนไปไม่ต้องถางถึงศัตรูก็กลายเป็นมิตรไป ฝ่ายผู้ที่มีความคิดความประสงค์ไม่เป็นคุณแก่ชนทั้งปวง เป็นความชั่วควรจะได้โทษได้ทุกข์แล้ว ถึงตัวผู้นั้นจะมีอำนาจอิสริยยศพวกพ้องที่พึ่งพาอาศัย มีกำลังเท่าใดๆประคับประคองรักษาอยู่ ก็เผอิญมีประตูวิบัติเปิดมารอบด้าน ถึงผู้ที่เป็นมิตรก็จะกลับเป็นศัตรูช่วยทับถมให้ล้มซวน ผู้ที่ไม่ควรอิสริยศฐานนั้นถึงพยายามจะเอาเพราะเห็นว่ามีท่าทีจะได้ ก็คงจะมีเหตุที่ผู้นั้นไม่ได้คิดเห็นแต่เดิมว่าจะมีนั้นมามีมาเป็นขึ้นรอบด้านไป จนไม่ได้ตามที่ประสงค์นั้นเมื่อพิเคราะห์ถึงการนั้นๆ บุคคลนั้นๆ ที่เป็นไปในโลกนี้แล้ว ก็คงเป็นไปถูกต้องเป็นยุติกับเหตุแลผลอันควรนั้นโดยมากกว่าที่ควรเป็นไปผิดๆ อย่าให้ต้องออกชื่อออกเรื่องเลยคิดดูเถิดจะเห็นจริงด้วยเหตุนี้จึงต้องมีคำนึงว่าจะมีผู้ทำผู้แต่งผู้ช่วยทำนุบำรุงสิ่งที่จะเป็นอย่างไรให้ได้เป็นอย่างนั้นผู้ใดควรจะเป็นอย่างไรให้ได้เป็นอย่างนั้น นอกไปจากความคิดแลพยายามของมนุษย์ทำแก่กันนั้นจะมีอยู่ก็ผู้ทำที่มิได้ปรากฏแก่จักษุโสตแลความรู้ของมนุษย์เช่นนี้ นักปราชญ์ทั้งหลายสำคัญว่าเป็นการของผีของเทวดาบ้าง เป็นการของเคราะห์ร้ายเคราะห์ดี แลชะตาราศีตามกำเนิดผู้นั้นๆบ้างแต่ตามเหตุที่เห็นเป็นชัดนั้น ก็ความดีความชั่วซึ่งสำเร็จมาแต่ความคิดจะให้เป็นคุณเป็นโทษแก่ชนเป็นอันมากนั้น แลเป็นประมาณด้วยเหตุนี้จึงมีโคลงสุภาษิตชนโบราณกล่าวไว้ว่าë ë ë ëพวกแพทย์กล่าวว่าไข้ลมกุมโหรกล่าวว่าเคราะห์รุม โทษให้แม่มดว่าผีคุม ทำโทษปราชญ์ว่ากรรมก่อนให้ผ่อนแก้ผลกรรมฯแลของวิเศษต่างๆ ซึ่งมีในโลกนี้ เมื่อท่านผู้มีวาสนาบารมี ควรจะได้ครองมีตัวแล้วก็เผอิญมีผู้รู้ประจักษ์ปรากฏขึ้นจนท่านผู้ควรครองได้ครอง ถ้าไม่มีท่านผู้ควรครองแล้ว ก็เผอิญพลัดแพลงซุกซนซ่อนหายไป ถ้าจะว่าตามสิ่งซึ่งมีในพระบาลีเหมือนหนึ่งแก้วมณีโชติเวฬุริยรัตน เมื่อไรในโลกมีพระมหากษัตริย์จักรพรรตราธิราชขึ้นแล้ว เทพยเจ้าก็นำเอาแก้วนั้นมาถวายให้ทรงใช้เป็น510 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวราชูประโภค เมื่อสมเด็จบรมจักรพรรตราธิราชนั้น ทรงพระผนวชหรือมีพระชนม์ล่วงแล้วเทพยเจ้าก็นำเอาแก้วนั้นคืนไปซุกซ่อนใส่เสียในภูเขามิให้ผู้ใดพบ ความที่ว่าดังนี้นั้นก็เป็นการอันยิ่ง ของดีๆมีหลายสิ่งในพระราชอาณาจักรแผ่นดินบ้านเมืองนั้นๆ ก็พระเจ้าแผ่นดินเมืองนั้นๆ องค์ใดมิใช่ท่านผู้มีพระบารมีควรจะได้ครองเป็นเจ้าของสิ่งนั้นๆ ถึงจะมาได้เป็นพระเจ้าแผ่นดินกี่ปี กี่เดือนกี่วัน ของดีๆ ที่มีในพระราชอาณาจักรนั้นก็เผอิญให้ไปซุกซนซ่อนหายจมดินจมทราย หรือมีผู้พาไปหวงปกปิดไว้ไม่ให้ของนั้นเข้ามา ท่านเป็นของพระเจ้าแผ่นดินได้ เมื่อใดท่านผู้มีวาสนาบารมีควรจะครองเป็นเจ้าของสิ่งที่ดีนั้นมาได้เป็นใหญ่ในแผ่นดินแล้ว ก็เผอิญให้มีผู้ขุดได้ไปพบนำมาถวาย หรือผู้ที่หวงลักซ่อนเก็บไว้ ก็เผอิญให้มีอันตรายจนสิ่งนั้นประจักษ์ปรากฏออก ต้องตกมาเป็นของท่านผู้มีวาสนาบารมีควรครองเป็นเจ้าของสิ่งนั้นจงได้ เหตุเช่นนี้ เมื่อสังเกตไปก็จะทราบดอกอย่าให้ต้องออกชื่อออกเรื่องเลยพระปฏิมากรแก้วผลึกพระองค์นี้ แต่เดิมทีก็เห็นจะเป็นแก้วก้อนใหญ่อยู่ในภูเขาหรืออยู่ในดินแลแก้วก้อนใหญ่ที่มีเนื้อสนิทจนถึงได้เอามาเจียนทำพระพุทธปฏิมาได้เท่านี้นั้น ก็ควรเห็นว่าเป็นของดีมีศรีมีมิ่ง ตั้งแต่แก้วบังเกิดมาแลตั้งอยู่ในที่ใดนานก็ร้อยปีกี่พันปี ไม่มีมนุษย์ผู้ใดไปพบเห็นเข้าแล้วเอามาตลอดเวลาเท่านั้นจะว่าเทพยดาไม่เห็นว่าผู้ใดควรจะบริโภคจะได้ใช้จึงหวงกันกำบังไว้ก็ว่าได้ เมื่อเวลาใดมีท่านผู้มีวาสนาบารมีเป็นพระเจ้าแผ่นดินหรือคหบดีควรจะได้แก้วนั้นมาเก็บไว้ชมเป็นมิ่งเป็นศรี หรือจะได้ก่อสร้างกุศลบารมีให้ยิ่งขึ้นไปด้วยมาเจียนมาตัดเป็นพระพุทธรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ เป็นกองกุศลราศีอันประเสริฐนั้นบังเกิดขึ้นในโลกเมื่อนั้นก็เผอิญให้มีผู้ไปพบเข้าแล้วก็คัดตัดยกมาเก็บรักษาไว้ด้วยตัวเป็นเจ้าของเองหรือนำไปถวายหรือขายให้แก่ท่านผู้อื่นซึ่งควรจะเป็นเจ้าของ เมื่อเป็นดังนี้ใครไปพบเข้า จะว่าเทวดาดลใจนำไปเห็นเข้าก็ว่าได้ เทวดาผู้รักษานั้นยอมให้มาก็ว่าได้๓๒๐. ประกาศปฏิสังขรณ์วัดไชยพฤกษมาลาวัดเขมาภิรตาราม
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ที่ ๔ ในพระบรมราชวงศ์นี้ ให้ประกาศแก่พระภิกษุสงฆ์สามเณรบรรพชิตทั้งปวง ที่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระพุทธศาสนา แลมนุษย์เทพยดาที่มีศรัทธาในพระธรรมวินัย บรรดาที่ได้ฟังคำประกาศนี้หรือเฉพาะโดยวิเศษ ขอประกาศแก่พระเถรานุเถรที่อาราธนานิมนต์ประชุม เพื่อจะรับจีวรลาภไทยธรรมบริขาร ซึ่งจะพระราชทานในสมาคมนี้ให้ทราบทั่วกันว่าวัดไชยพฤกษมาลาที่อยู่ปากคลองบางขวาง ซึ่งพระราชทานนามใหม่ว่าคลองมหาสวัสดิ์แขวงเมืองนนทบุรีนั้น เป็นวัดโบราณมาแต่ครั้งกรุงเก่า เมื่อธนบุรีตั้งขึ้นใหม่ ต้องรื้อเอาอิฐไปก่อกำแพงอันตรธานไปแล้วยังอยู่แต่ภูมวัด ครั้นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกได้เสด็จ511 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เถลิงถวัลยราชสมบัติปราบดาภิเษกในปีขาลจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๔๔ ได้มีพระบรมราชโองการดำรัสแด่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ซึ่งเวลานั้นเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระองค์ใหญ่ว่าวัดไชยพฤกษมาลาเป็นวัดอยู่ใกล้สวนหลวงเดิมถูกรื้อแร่งทำลายมา ขอให้ทรงพระศรัทธาไปสร้างคืนขึ้นใหม่เป็นพระอารามได้จะเป็นการดี พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยจึงได้ทรงรับพระราชโองการ ว่าจะทรงสร้างพระอารามนั้นคืนขึ้นให้จงได้ จึงได้ทรงให้บริจาคส่วนทรัพย์สมบัติในกรมจำหน่ายเป็นค่าไม้ ค่าอิฐ ค่าปูน แล้วให้ข้าในกรมไปทำเป็นพระอุโบสถหลังหนึ่งมีพระพุทธรูปองค์หนึ่งเป็นพระประธาน มีรูปพระสาวก ๒ องค์ พระวิหารหลังหนึ่ง มีพระพุทธรูป๔ องค์ การเปรียญหลังหนึ่ง แลปลูกกุฎีถวายพระสงฆ์บ้าง วัตถุฐานนั้นก็เป็นแต่เพียงพอพระสงฆ์จะได้ใช้บริโภคได้ การทั้งปวงก็ยังไม่สำเร็จบริบูรณ์ดี เพราะครั้งโน้นบ้านเมืองยังไม่สมบูรณ์ราชการทัพศึกก็มีมาก การที่ทำพระอารามนั้นก็งดไว้ให้ค้างอยู่เป็นแต่ถึงฤดูพระกฐินทานพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยได้เสด็จไปทรงถวายกฐินบ้าง พระราชทานผ้าไตรจีวรบริขารให้พระโอรสพระธิดาทรงนำไปถวายบ้างทุกปีมิได้ขาด ครั้นเมื่อได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว ก็ยกวัดไชยพฤกษมาลาเข้าในจำนวนพระอารามกฐินหลวง มีเทียนพรรษาแลผ้ากฐินหลวงทุกปี แต่พระราชทานพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้ทรงจุดเทียนพรรษา แลเสด็จไปถวายกฐินทุกปีมาตั้งแต่ปีมะเส็งเอกศก ศักราช ๑๑๗๑ มาจนปีมะแมเบญจศก ศักราช ๑๑๘๕ครั้นเมื่อปีวอกฉศก พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ยกวัดไชยพฤกษออกเสียจากจำนวนพระกฐินหลวง ครั้งนั้นกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ จึงได้ทรงรับทอดพระกฐินวัดนั้นสืบมาทุกปี ถึงผู้อื่นมีศรัทธาจะใคร่ทอดก็ต้องไปกราบทูลขอ ต่อโปรดแล้วจึงทอดได้ ภายหลังมาปีวอก ฯลฯถ้ามีกำลังพอจะทำนุบำรุงได้ ก็ให้ทำนุบำรุงให้เป็นวัด อยู่ถึงปีให้จัดผ้าพระกฐินไปถวายถ้าผู้อื่นจะทอดก็ต้องให้มากราบทูลขอก่อน ต่อโปรดจึงจะทอดได้ อย่าให้สละละทิ้งเสียให้เป็นที่เสื่อมเสียพระเกียรติยศสาปสูญพระนามในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยไปได้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้รับพระวาจาสั่งกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์พระบรมราชชนนีไว้ดังนี้แล้ว ก็ได้ทรงทำนุบำรุงพระอารามนั้นมาตามสติกำลัง จนสิ้นแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่ง วัดเขมาตำบลตลาดแก้วฝั่งตะวันออก ใต้บ้านหม้อบางขุนเทียนลงมานั้น แต่ก่อนเป็นพระอารามพระกฐินหลวงในพระบวรราชวัง เมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยมีผู้กราบทูลสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ ว่าวัดเขมาเป็นวัดใหญ่แต่ครั้งแผ่นดินพระเจ้าอู่ทองมาทรุดโทรมยับเยินมากมีคำผู้เฒ่าผู้แก่กล่าวสืบมา ว่าวัดนี้เป็นของพระเจ้าอู่ทอง ผู้มีบรรดาศักดิ์น้อยจะสร้างให้สำเร็จไม่ได้ ต่อผู้มีบรรดาศักดิ์มากบุญญาธิการยิ่งใหญ่จึงจะสร้างให้สำเร็จได้ กรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์จึงเสด็จขึ้นไปทอดพระเนตรพระอุโบสถเก่าชอบพระทัยจะสร้างจึงตรัสสั่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นไปเฝ้ากรมพระราชวังบวรฯ กราบทูลขอเป็นวัดสำหรับกฐินในกรม กรมพระราชวังบวรฯ ได้มีพระบัณฑูรสั่งหลวงสุทธิรัตนให้หักบาญชี512 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวชื่อวัดเขมา ยกมาเป็นอารามของกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ขาดมาแต่นั้น ตั้งแต่นั้นมากรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ ก็ได้ทรงบริจาคส่วนทรัพย์สมบัติให้จำหน่ายเป็นค่าอิฐค่าปูนแลให้มีข้าในกรมไปขุดรากใหม่ก่อผนังขยายออกให้ใหญ่กว่าเดิมออกมา ถมพื้นในประธานพระอุโบสถขึ้นให้สูงจนเสมอบัวกลุ่มฐานพระประธานเมื่อแรกเริ่มก่อรากครั้งหนึ่ง เมื่อแรกยกตัวไม้เครื่องบนครั้งหนึ่ง พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย แลกรมพระราชวังบวรฯ ก็ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเริ่มการเป็นฤกษ์ทั้งสองครั้งเพราะถมพื้นขึ้นไปสูงพระประธานต่ำไป ได้มีรับสั่งให้ช่างข้าในกรมก่อพระประธานพระองค์ใหม่สวมพระประธานพระองค์เก่าลงแล้ว ปฏิสังขรณ์พระพุทธรูปทุกองค์จนสำเร็จแล้วได้ให้ก่อกำแพงแก้วรอบพระอุโบสถ มีพระอัคคีย์เจดีย์ทั้ง ๔ ทิศแล้วทรงสร้างการเปรียญฝากระดานหลังหนึ่งตรงหน้าพระอุโบสถออกมา ครั้นการพระอุโบสถการเปรียญสำเร็จแล้ว ก็ได้ทรงพระศรัทธาเสด็จไปทำมหกรรมการฉลอง ทรงบำเพ็ญการพระกุศลในที่นั้นเป็นอันมาก ในปีชวด สัมฤทธิศก ศักราช ๑๑๙๐ครั้นเมื่อกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์สิ้นพระชนม์แล้ว พระอารามนั้นพระอุโบสถแลการเปรียญก็ชำรุดทรุดโทรมมา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระอุตสาหปรารถนาจะใคร่ทรงปฏิสังขรณ์ให้คืนขึ้นแลดีขึ้น แต่กำลังครั้งนั้นยังน้อยก็ต้องรั้งรอมา จนสิ้นแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวครั้นเมื่อปีกุนตรีศก ศักราช ๑๒๑๓ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติบรมราชาภิเษกแล้ว จึงทรงบริจาคพระราชทรัพย์เป็นอันมากหลายร้อยชั่งให้ปฏิสังขรณ์วัดไชยพฤกษแลวัดเขมา พระราชทานนามเพิ่มเข้าทั้งสองพระอาราม ว่าวัดไชยพฤกษมาลาวัดเขมาภิรตาราม ที่วัดไชยพฤกษมาลามีพระบรมราชโองการโปรดให้กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศเป็นแม่กองทำ ให้จัดซื้อที่สวนถวายเพิ่มเติมเข้าให้ใหญ่กว้างออกไป แลขุดคูรอบวัด ให้ทำพระอุโบสถพระวิหารของค้างเดิมของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยให้สำเร็จ แล้วทรงสร้างการเปรียญลงในข้างหน้าหว่างพระอุโบสถพระวิหาร มีพระเจดีย์ใหญ่ลงในด้านหลัง หว่างพระอุโบสถพระวิหาร มีพระเจดีย์น้อยใน ๔ ทิศ แลคฤหสำหรับเป็นที่บูชาพระเจดีย์ด้วย แลทรงสร้างกุฎีหมู่กุฎีที่อยู่พระภิกษุสงฆ์ หอสวดมนต์หอระฆัง สะพานท่าน้ำสะพานข้ามคลอง ศาลาสำหรับพระอารามพร้อมมูลบริบูรณ์เสร็จแล้ว วัดเขมาภิรตารามมีพระบรมราชโองการดำรัสให้กรมหมื่นมนตรีรักษา พระยาราชภักดีศรีรัตนสมบัติเป็นแม่กอง ให้จัดซื้อที่สวนถวายเพิ่มเติมเข้าให้ใหญ่กว้างออกไป แลขุดคูรอบวัดแลปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมเพิ่มเติมการในพระอุโบสถบริบูรณ์แล้วทรงสร้างรูปพระอสีติมหาสาวกล้อมพระประธานเพิ่มเติมเข้าเพราะทรงพระราชดำริเห็นว่าพระอุโบสถใหญ่กว้างนักที่ว่างเปล่าอยู่ พระสงฆ์ในพระอารามนั้นน้อย แล้วได้ทรงสร้างพระมหาเจดีย์ใหญ่ในด้านหลังพระอุโบสถมีพระเจดีย์ทิศ ๔ พระองค์เป็นบริวาร แล้วให้เลื่อนพระเจดีย์เดิมของกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ทรงสร้างไว้แต่ก่อนนั้น ให้ไปตั้งอยู่ใน ๔ มุมพระมหาเจดีย์ด้วยแล้วทรงสร้างพระวิหารน้อย ๒ หลังที่มุมกำแพงด้านข้างหน้าพระอุโบสถเป็นที่ไว้พระพุทธรูป แล้วได้ทรงสร้างการเปรียญเป็นตึกใหม่ เพราะการเปรียญเดิมซึ่งกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์513 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ทรงสร้างนั้นทรุดโทรมสูญไปเสียแล้ว แลกุฎีที่อยู่พระภิกษุสงฆ์ หอพระไตรปิฎก หอสวดมนต์หอระฆัง สะพาน ศาลา โรงไฟที่พระสงฆ์จะได้อยู่ใช้สอยใดๆ ได้ทรงสร้างสำเร็จบริบูรณ์แล้วแลกุฎีใหญ่สามหลังเป็นที่อยู่พระราชาคณะหรือพระครูซึ่งเป็นอธิบดีในพระอารามนั้นเป็นพระตำหนักเดิมของกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยโปรดให้ช่างสร้างขึ้นพระราชทานในพระบรมมหาราชวังนี้แต่ครั้งแผ่นดินนั้น ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อกรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์สิ้นพระชนม์แล้ว พระตำหนักตึกหมู่ใหญ่ว่างอยู่ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงยกพระราชทานกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ เคยเสด็จอยู่แต่ก่อนมาช้านาน ครั้นพระราชทานตำหนักหมู่ใหญ่แล้วพระตำหนักเดิมนั้นจึงทรงขอรื้อไปปลูกถวายพระพุทธโฆษาจารย์ ณ วัดโมลีโลก๓๒๑. ประกาศว่าด้วยเงินสำหรับซ่อมแซมพระอารามซึ่งเป็นส่วนพระองค์
มีพระบรมราชโองการดำรัสว่า พระราชวงศานุวงศ์ที่ทรงผนวชแลพระราชาคณะผู้ใหญ่เป็นนักปราชญ์มีสติปัญญาได้ทรงถวายนิตยภัตปฏิบัติมานาน ควรนับตามภาษาพระเทศน์ว่าเป็นราชกุลูปกะ ควรนับตามภาษาไพร่ๆ พูดว่าชีต้นอาจารย์ ในหลวงเป็นญาติเป็นโยม ก็วิสัยพระสงฆ์กับญาติโยมก็ร่วมสุขร่วมทุกข์กัน ชาวบ้านมีเหตุอะไรที่ควรคิดก็ปรึกษาพระสงฆ์ที่เป็นชีต้นอาจารย์ให้ช่วยคิดช่วยอ่านให้ด้วย เพราะฉะนั้นจะขอทรงหารือ ขอสติปัญญาพระราชวงศานุวงศ์ที่ทรงผนวชแลพระราชาคณะ จะเห็นควรอย่างไรให้ถวายความคิดมาตามรักจะทรงเลือกแล้วปฏิบัติตาม ตั้งแต่เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติมา ๑๓ ปีแล้ว ประตูทางพระราชทรัพย์ซึ่งเป็นของอยู่ในจำนวนเคยรวบรวมมาสำหรับจับจ่ายราชการแผ่นดินแลเก็บไว้ ประตูใดที่เคยมีมาแต่แผ่นดินก่อนๆ ก็เจริญขึ้นทุกประตู พระราชทรัพย์ก็เข้ามาสู่ท้องพระคลังเสมอพอจับจ่ายราชการแผ่นดินแลการพระราชกุศลตามเคยมาแต่ก่อนทุกช่องทุกประตู พระราชทรัพย์ที่เหลืออยู่ ก็คงอยู่ในท้องพระคลังสำหรับแผ่นดิน พระราชทรัพย์ของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ท่านทรงไว้ในพระราชหัตถเลขาในเวลาปลายมือว่าเงินมีอยู่ ๔๐,๐๐๐ ชั่ง ทองคำ ๑๐๐ ชั่ง เงิน ๔๐,๐๐๐ชั่งนั้นท่านทรงขอเป็นของท่าน ๑๐,๐๐๐ ชั่ง เพื่อจะได้จ่ายทำพระอารามที่ค้างอยู่ให้แล้ว อีก ๓๐,๐๐๐ชั่งให้ยกถวายเจ้าแผ่นดินองค์ใหม่ตามแต่จะใช้สอยทำนุบำรุงแผ่นดินต่อไป แต่ทองคำ ๑๐๐ ชั่งนั้นขอให้แบ่งแผ่เป็นคำเปลวปิดในการวัดที่ค้างอยู่เสร็จสิ้นเท่าไรแล้ว เหลือนั้นก็ให้ถวายเจ้าแผ่นดินองค์ใหม่ตามแต่จะใช้สอย ความทั้งปวงแจ้งอยู่ในพระราชหัตถเลขานั้นแล้ว ก็จำนวนพระราชทรัพย์ที่ว่าในพระราชหัตถเลขานั้นก็หาสิ้นจริงไม่ ชะรอยท่านจะทรงจำไม่ได้จะพลั้งไป เงินอยู่ในรวม๔๐,๐๐๐ ชั่งนั้น ยังมีมากกว่านั้น ๕,๐๐๐ ชั่งเศษ ทองคำยังมีมากกว่าที่ว่าในพระราชหัตถเลขานั้นอีกสัก ๑๐๐ ชั่งเศษ แลในต้นพระราชหัตถเลขานั้นว่าให้เจ้าพระยาพระคลัง พระยาศรีพิพัฒน์514 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระยาราชสุภาวดี พร้อมใจกันกับขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยเลือกพระองค์เจ้าหนุ่มๆ หรือแก่หรือปานกลางที่สมควรเป็นที่ชอบใจมาตั้งแต่งเป็นเจ้าแผ่นดินต่อไปเถิดไม่ทรงรังเกียจ ครั้นเสด็จสวรรคตแล้วท่านทั้ง ๓ พร้อมใจกันกับเจ้าต่างกรมผู้ใหญ่แลขุนนางเป็นอันมาก ซึ่งมิได้มีนามมีชื่อในพระราชหัตถเลขาเชิญเสด็จให้เข้ามาเถลิงถวัลยราชสมบัติสืบพระวงศ์ต่อมา ก็เงินราย ๑๐,๐๐๐ ชั่งที่ขอให้เป็นส่วนบำเพ็ญพระราชกุศลในการค้างนั้น ก็ได้จ่ายไปทำการที่ค้างในวัดมหาธาตุ วัดชนะสงคราม วัดบวรมงคล แลซ่อมแซมวัดอรุณราชวราราม วัดราชโอรสวราราม วัดเฉลิมพระเกียรติ จ่ายไปแล้ว แต่วัดราชนัดดารามแห่งหนึ่ง วัดพรหมสุรินทร์ที่เรียกว่าวัดปรินายกแห่งหนึ่งพระเจดีย์ใหญ่วัดสระเกศแห่งหนึ่งยังค้างอยู่ วัดราชนัดดาราม พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดีรับไปทำ จับการเข้าได้ ๓ เดือนก็สิ้นพระชนม์ วัดพรหมสุรินทร์นั้นแต่แผ่นดินโน้นเจ้าพระยาบดินทรเดชารับทำก็ถึงอนิจกรรมลง เจ้าพระยามุขมนตรีรับทำต่อมาก็เป็นโทษ เพราะดังนั้นในหลวงจะรับเป็นเจ้าของทำต่อไปดีก็จะดีอยู่ ถ้าไม่สบายไปต่างๆ ก็จะเป็นที่วิตกรำคาญไป ทรงรังเกียจอยู่ แต่ต้นทุนที่จะทำให้แล้ว คือส่วนเศษในจำนวนพระราชทรัพย์ ๑๐,๐๐๐ ชั่งนั้นก็ยังมีพอก็วัดราชนัดดารามนั้น ถ้าพระกระวีวงศ์มีอุตสาหะจะขวนขวายจ้างออนผู้ใดทำการค้างให้สำเร็จจะเป็นเงินค่าจ้างเท่าไรค่าไม้อิฐปูนเท่าไร ให้ได้ความจริงสมควรแล้วจะโปรดให้จ่ายให้ ถ้าจะเป็นแต่ให้กัปปิยการกมารับไป การไม่แล้วไม่สำเร็จสมควรแก่ราคาเงินจะจ่ายให้ไม่ได้ การก็ยังน้อยดอกยังอยู่แต่การปูนในสถานที่ที่เรียกว่าโลหปราสาท แลการไม้การปั้นการเขียนในพระอุโบสถแลพระวิหาร ถ้าพระสงฆ์ในพระอารามจะช่วยขวนขวายจริงๆ หาญาติโยมอุปฐากที่ควรเชื่อถือได้ มาเป็นกัปปิยการกรับเงินไปทำก็เห็นจะสำเร็จได้แต่วัดพรหมสุรินทร์ที่เรียกว่าวัดปรินายกนั้น การงานมากมายโตใหญ่นัก ถ้าจะทำต่อไป ก็จะเป็นราคาประมาณ ๓,๐๐๐ ชั่งขึ้นไป แลที่คิดไว้แต่เดิมนั้นก็จะให้รื้อพระอุโบสถมณฑปของเก่านั้นเสียด้วย ก็การที่รื้อของเก่านั้นไม่ทรงเห็นด้วย ทรงเห็นว่าเหมือนกับคำเขาว่ามิใช่แผ่นดินเท่าใบพุทรา เมื่อศรัทธาอุตสาหจะสร้างวัดที่ไหนก็จงสร้างลง ไปคิดรื้อแร่งของเก่าของเขาทำไม แต่วัดนั้นถ้ามีพระราชาคณะหรือท่านผู้ใดชอบใจจะใคร่พาพวกพ้องไปอยู่ให้สบายก็จงคิดเกลี้ยกล่อมหาผู้เป็นเจ้าของ เป็นเจ้านายหรือขุนนางหรือเจ๊กจีนที่เป็นเศรษฐีหวีช้องควรเชื่อได้ให้มาเป็นเจ้าของรับทำ ก็จะรับจ่ายเงินในรายหมื่นให้ทำไปกว่าจะแล้ว เมื่อที่กุฏิวิหารแล้วขึ้น ท่านองค์ใดจะพาพวกพ้องไปอยู่เท่าใดก็อาราธนาไปอยู่เถิด แต่ที่จะให้ในหลวงรับเป็นเจ้าของทำนั้น รังเกียจอยู่ ประการหนึ่งในหลวงบัดนี้ก็ไม่สู้ถนัดที่จะคิดสร้างวัดใหญ่วัดโตเพราะเห็นว่าของชำรุดก็ไม่มีใครจะซ่อม รกเปื้อนก็ไม่มีใครกวาด เพราะท่านที่เป็นอธิการวัดใหญ่ๆ จะว่ากล่าวลูกวัดก็ยากนักกลัวก้อนอิฐไป ก็วิสัยสร้างวัดให้เป็นที่อยู่ของผู้ประพฤติพระศาสนา ครั้นวัดใหญ่นักก็กลายเป็นที่อยู่ของศัตรูพระศาสนาไป สร้างโบสถ์ใหญ่ๆ พระสงฆ์ลงไปโบสถ์พร้อมกันทั้งวัดปีละวัน คือวันรับกฐิน วัดใหญ่ศาลารายก็มีมาก ศาลาเหล่านั้น ไม่มีคนนั่งไม่มีคนนอนไม่มีคนเฝ้า เป็นแต่สำหรับให้ลูกศิษย์วัดรื้อกระเบื้องขว้างเสีย หักเอากลอนเอาระแนงไปหุงข้าวกิน หรือถ้าศาลาเป็นพื้นกระดานก็สำหรับขโมยคัดขาย สารพัดจะทราบสารพัดจะเห็นอยู่แล้ว เหลือพระราชศรัทธาที่จะสร้างวัดใหญ่วัดโตได้แต่ของเก่าที่แล้วที่ไม่รังเกียจจะซ่อมแซมไป515 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ไม่ไหว ด้วยเหตุนี้จึงโปรดแต่ที่จะสร้างวัดเล็กๆ ที่จุพระสงฆ์ ๓๐ รูปลงมา พอให้เจ้าวัดเจ้าอาวาสมีความรักวัดบ้าง เอาใจใส่วัดบ้างวัดสระเกศ การพระอุโบสถพระวิหารที่ยังค้าง ก็ได้โปรดให้กรมหมื่นภูบาลบริรักษ์ไปเป็นแม่กอง ทำการก็เกือบเสร็จอยู่แล้ว ยังแต่จะปิดทองพระระเบียงในวงนั้น กำลังข้าพระก็พอรักษาแต่ศาลารอบวัดแลเกาะรอบวัดนั้นหามีผู้รักษาไม่ วัดก็โตใหญ่ศาลาก็มากไม่มีใครนั่งไม่มีใครใช้ไม่มีใครเฝ้า มีแต่คนหักเอากลอนเอาระแนงไปหุงข้าวกิน ถึงจะไปซ่อมแซมขึ้นก็เปลืองเงินเปล่าถ้าจะซื้อฟืนไปกองไว้ที่ศาลาร้างเหล่านั้น สำหรับว่าใครต้องการฟืนจะได้หยิบเอาไปหุงข้าวกินจะเปลืองเงินน้อยลงมากกว่า การเรื่องศาลาวัดสระเกศมากนี้ ขอให้พระธรรมทานาจารยพระวินยานุกูลเถร พระปลัดจีนพระปลัดภู่ แลฐานานุกรมอื่นๆ ในพระอารามนั้นช่วยดำริด้วยเหมือนในกุฏิที่พระสงฆ์อยู่ ก็ปลูกกระท่อมฝาแตะฝากระแชงรุงรังอยู่ถมไป เป็นรังฟืนรังไฟถ้าจะผ่อนเอาศาลายับๆ เหล่านี้ไปทำเป็นกระท่อมแลพะเพิงต่างๆ แทนที่ๆ เป็นฝาจากฝากระแชงอยู่นั้นจะมิดีกว่าทิ้งให้ยับไม่มีใครใช้อยู่ห่างๆ นั้นหรือ ถ้าท่านจะคิดอ่านจะให้ช่วยเหลือค่าจ้างรื้อค่าจ้างทำให้บ้าง ในหลวงก็จะช่วยเสียให้ แต่ให้พระสงฆ์ขวนขวายเทอญแต่พระเจดีย์ใหญ่นั้นยังรังเกียจอยู่แต่ที่ทรุด ก็ตั้งพระราชหฤทัยอยู่ว่าจะทำแต่พอให้แล้วแต่ยังสงสัยว่า เมื่อทำหนักลงจะทรุดเซไปอย่างไรก็ไม่ทราบ ของก็เอียงเซเสียลวดลายของเก่าหมดแล้ว การก็ใหญ่โตนักพระราชทรัพย์ของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเหลือกว่านั้นได้ทรงชักเงินเหลือนอกจำนวน ๓๐,๐๐๐ ชั่ง ออกทรงแจกพระเจ้าลูกเธอในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว๒๙ พระองค์ พระเจ้าหลานเธอพระองค์หนึ่ง รวมเป็น ๓๐ พระองค์ พระองค์ละ ๒๐ ชั่งให้ไปทำบุญในการพระบรมศพ กับได้ชักพระราชทานเจ้านายที่เลื่อนที่เป็นต่างกรมไปใช้การโรงครัวเมื่อตั้งกรมอีก ๒๐๐ ชั่ง รวมเป็น ๘๐๐ ชั่งก็บัดนี้ทรงคิดเงินรายอื่นใช้คืนเสียแล้ว นับว่าเป็นการไม่ได้ชักทองคำแท่งจีนของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงฝากชาวคลังไว้ ๑๙ แท่ง เมื่อเสด็จสวรรคตแล้ว ชาวคลังนำมาทูลเกล้าฯ ถวาย ได้พระราชทานพระเจ้าลูกเธอในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวไปพระองค์ละแท่ง ยังไม่พอได้ทั่วทุกพระองค์ ก็ได้พระราชทานทองแท่งเป็นของมีมาใหม่ให้ได้ทั่วทุกพระองค์เสมอกัน แต่พระราชทรัพย์พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว นอกกว่านั้นยังคงอยู่หมด ไม่ได้เอาไปใช้สอยจับจ่ายอะไรที่ไหน เว้นแต่ในรายหมื่นที่จ่ายทำวัดเท่านั้น ก็พระอารามที่สร้างลงใหม่ๆ ปฏิสังขรณ์ขึ้นใหม่ๆ ทั้งหัวเมืองในกรุงก็ไม่ได้ใช้ในเงินรายหมื่น ได้ใช้แต่ในของที่ค้างมาแต่ครั้งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เงินรายหมื่นนั้นรอไว้เพื่อวัดราชนัดดาราม วัดพรหมสุรินทร์ที่เรียกว่าวัดปรินายก แลพระเจดีย์ใหญ่วัดสระเกศ ตัวเงินยังมีอยู่ พระราชาคณะจะคิดเห็นควรอย่างไรช่วยคิดอ่านด้วย ในหลวงจะใคร่ยอมแต่เสียเงินให้ผู้ทำ ไม่อยากขวนขวายเป็นเจ้าของก็ทองคำเป็นของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น ได้เอาไปแผ่ทำเป็นเบญจา เมื่อถวายพระเพลิงทั้ง ๒๐๐ ชั่ง สูญเพลิงไปเสียบ้าง ช่างฉ้อเอาไปบ้าง ตกหายเสียบ้าง ยังให้ชำระบัญชีอยู่516 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อขาดไปเท่าไรจะทรงรับใช้ให้เต็ม แต่ที่ทองคำเปลวไปปิดวัดนั้น ล้วนเป็นทองของแผ่นดินใหม่ไม่ใช่เป็นของแผ่นดินเก่า กล่าวด้วยพระราชทรัพย์ที่เป็นของสำหรับแผ่นดิน แลพระราชทรัพย์ที่ค้างมาแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวสิ้นความเท่านี้๓๒๒. ประกาศเรื่องพระราชทานกฐินที่กรุงเก่า
ด้วยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่า แต่ก่อนได้เคยเสด็จขึ้นมาประพาสณ พระนครศรีอยุธยาโบราณราชธานีอันนี้ ได้ทรงทอดพระเนตรภูมิลำเนาบ้านเรือน แลอารามนอกเมืองในเมืองเป็นอันมาก เจดีย์สถานแลอารามบางแห่ง ได้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทเป็นแน่ว่าพระเจ้าแผ่นดินในสยามประเทศนี้ ซึ่งได้ครอบครองเสวยราชสมบัติ ณ พระมหานครศรีอยุธยานี้แต่ก่อนๆ ได้ทรงสร้างสถาปนาไว้บ้าง คือวัดพุทไธสวริยแลวัดป่าโมกข์แลพระอารามอื่นๆ แลพระอารามซึ่งพระราชวงศานุวงศ์ในพระวงศ์อันนี้ ได้ทรงสร้างแลสถาปนาไว้บ้าง คือวัดสุวรรณาราม วัดกระษัตราราม หรืออารามอื่นๆ แลอารามที่พระสงฆ์ ซึ่งได้ทรงคุ้นเคยมาแต่ก่อน เหมือนอย่างวัดท่าหอย วัดตะไกร เป็นอารามของสมเด็จพระสังฆราชที่มาแต่วัดหงษาราม ณ กรุงเทพมหานคร ได้สถาปนาไว้บัดนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงระลึกถึงภูมิลำเนาพระมหานครศรีอยุธยานี้ที่ได้เคยเสด็จขึ้นมาประพาสแลพระสงฆ์ราษฎรที่ได้เคยเห็นใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแต่ก่อนๆ จึงทรงพระราชศรัทธาอุตสาหะเสด็จพระราชดำเนินขึ้นมา พระราชทานผ้าพระกฐินกับทั้งพระกฐินบริวาร แลเครื่องไทยทานถวายพระอันดับ ซึ่งจำพรรษาในพระอาราม ณ พระมหานครศรีอยุธยานี้อารามใดที่ควรจะเสด็จพระราชดำเนินไปพระราชทานพระกฐินได้ ก็เสด็จพระราชดำเนินไปพระราชทาน อารามใดที่ไม่ควรจะเสด็จพระราชดำเนิน ก็พระราชทานเจ้าต่างกรมแลเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทให้ไปทอด ก็เป็นพระกฐินหลวงทั้งนั้น ข้าทูลละอองธุลีพระบาทฝ่ายหน้าฝ่ายใน ที่ได้ตามเสด็จพระราชดำเนินขึ้นมานี้ ที่มีศรัทธาก็จัดเครื่องกฐินขึ้นมาทอดกฐินด้วย รวมอารามที่ได้รับพระกฐินหลวง แลกฐินข้าราชการเป็นอาราม ๕๐ เศษอนึ่งทรงก่อฤกษ์สถาปนาพระที่นั่งสรรพเพ็ชร์ปราสาท อันเป็นที่พระที่นั่งพระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อนๆ ซึ่งทำลายไปแล้วให้มีขึ้นไว้ตามเดิม แล้วจะได้จารึกพระนามพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งได้ครอบครองเสวยราชสมบัติ ณ พระมหานครศรีอยุธยาโบราณราชธานีนี้ทุกๆ พระองค์ ประดิษฐานไว้ ณ พระที่นั่งสรรพเพ็ชร์ปราสาท ให้เป็นที่เคารพแก่อาณาประชาราษฎร ด้วยพระเจ้าอยู่หัวแต่ก่อนๆ นั้นได้มีพระเดชพระคุณในกาลครั้งหนึ่งๆ เมื่อฉลองพระที่นั่งสรรพเพ็ชร์ปราสาทนั้นโปรดเกล้าฯ ให้ป่าวร้องผู้สูงอายุแลคนพิการในเขตพระนครศรีอยุธยาทั้งสิ้นให้มารับพระราชทานเงินแลผ้า517 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔พระราชกุศลซึ่งทรงพระราชอุตสาหะเสด็จขึ้นมาพระราชทานพระกฐิน แลพระราชทานเงินผ้าคนชราพิการครั้งนี้ ทรงพระราชอุทิศถวายแก่พระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อนๆ ทุกพระองค์ กับทั้งพระราชวงศานุวงศ์ของพระเจ้าอยู่หัวแต่ก่อนๆ นั้นด้วย แลพระราชทานส่วนพระราชกุศลแก่ราษฎรชาวกรุงศรีอยุธยานี้ ให้อนุโมทนาส่วนพระราชกุศล ซึ่งทรงบำเพ็ญทั้งปวงนี้จงทุกคน ให้ตั้งอยู่ในความซื่อสัตย์สุจริต เว้นการทุจริตต่างๆ จงปราศจากภยันตรายทั้งปวง ขอให้มีสุขสวัสดิ์เจริญทุกคนเทอญ๓๒๓. ประกาศแผ่พระราชกุศลในการฉลองวัดหงษรัตนาราม
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ที่ ๔ ในพระบรมราชวงศ์นี้ ให้ประกาศแก่พระบรมวงศานุวงศ์ แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย แลภิกษุสงฆ์สามเณรบรรพชิตทั้งปวง ที่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระพุทธศาสนา แลมนุษย์เทพยดาที่มีศรัทธาในธรรมวินัย บรรดาที่ควรจะได้ฟังคำประกาศนี้หรือเฉพาะโดยวิเศษ ขอประกาศแก่พระเถรานุเถรที่อาราธนานิมนต์มาประชุมในมหกรรมการฉลองวัดหงษรัตนาราม พระอารามหลวงครั้งนี้ให้ทราบทั่วกันว่า วัดหงษรัตนารามนี้ พื้นที่วัดเดิมเป็นของโบราณ มีมานานสำหรับเมืองธนบุรี คำคนแก่เก่าๆ เป็นอันมาก เรียกว่าวัดเจ้าขรัวหงษ์ แลว่ากันว่าจีนเจสัวมั่งมี บ้านอยู่กะดีจีนสร้างขึ้นไว้ แต่ในครั้งโน้นจีนที่มั่งมีคนเรียกว่าเจ้าขรัว ครั้นมาเมื่อกรุงธนบุรี พระสงฆ์ผู้รู้หลักนักปราชญ์มาอยู่มาก ผู้ที่อุตสาหะเล่าเรียนก็เข้าไปอยู่มาก เจ้าแผ่นดินกรุงธนบุรีจึงขยายภูมิวัดออกไปให้ใหญ่ แล้วสร้างโรงพระอุโบสถใหญ่ลงตรงหน้าพระอุโบสถเก่า แล้วสร้างโรงธรรมหันหน้าเข้าหาพระอุโบสถใหม่ สัณฐานใหญ่เท่ากันทั้งสองหลังตั้งอยู่อย่างนั้นนานมาจนถึงเวลาแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นที่ ๓ ในพระบรมราชวงศ์นี้ เมื่อนั้นพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงสร้างปฏิสังขรณ์วัดจอมทองขึ้น ได้พระราชทานนามแต่ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย นับแผ่นดินที่ ๒ วัดราชโอรสวราราม ครั้งเมื่อถึงแผ่นดินที่ ๓ ได้ทรงสร้างให้เป็นพระอารามใหญ่ แลดำรัสว่าเป็นพระอารามหลวงเดิม สำหรับเป็นพระเกียรติยศในแผ่นดินนั้น แล้วทรงพระราชดำริจะแสดงพระเกียรติยศพระบารมีให้ปรากฏแก่โลกไปนานว่าทรงพระราชศรัทธาอุปถัมภนาการในพระบรมพุทธศาสนามากมาย คือได้ทรงสร้างวัดราชโอรสวรารามเป็นพระอารามหลวงเดิมลงไว้ในปลายคลองนั้นแล้ว วัดอื่นๆ ในคลองนั้น ที่เป็นของเก่าชำรุดทรุดโทรมมาแต่ก่อน ก็ได้ทรงบริจาคพระราชทรัพย์ให้ปฏิสังขรณ์เป็นพระอารามใหม่ ทุกพระอารามจนตลอดคลองไป แต่ลางอารามก็ทรงมอบให้ข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในที่มีศรัทธาเป็นเจ้าของ พระราชทานพระราชทรัพย์เพิ่มเติมช่วยบ้าง แลการช่างที่เหลือกำลังเจ้าของก็โปรดให้ทำเป็นการหลวง ลางอารามก็ปฏิสังขรณ์เป็นการหลวงทั้งสิ้น ก็วัดหงษ์นี้มีเรือนพระอุโบสถแลการเปรียญเป็นของเก่าเป็นของใหญ่ ใช้เสาใน518 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแลผนังหลังคาเป็นอย่างโบราณ จึงทรงชักชวนกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์กับพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อยังเป็นเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศร์รังสรรค์อยู่นั้น โดยพระราชปฏิสัณฐานว่ากรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ มีพระชนมายุเจริญมาถึง ๖๐ ปีเศษแล้ว ไปทรงสร้างวัดเขมาภิรตาราม อยู่ไกลไม่ได้ทอดพระเนตรเห็นเป็นอปราปะระเจตนาเนืองๆ เลย ถ้าทรงสร้างวัดหงษเป็นวัดใกล้วัง จะเป็นที่เจริญพระศรัทธามาก กรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ รับพระราชโองการมาว่าจะทำตามรับสั่งแล้ว จึงมาทรงกะเกณฑ์ให้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไปทรงรื้อพระอุโสถเก่า มาปลูกแปลงเป็นพระวิหารที่หลังพระอุโบสถใหญ่ แลเกณฑ์พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวให้รื้อโรงธรรมหน้าพระอุโบสถนั้นไป แล้วทำเป็นโรงธรรมเป็นตึกใหญ่ลงในที่ไร่ใหม่ซึ่งโรงธรรมตั้งอยู่ในบัดนี้ แต่ในกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ทรงทำพระอุโบสถ เมื่อกะเกณฑ์ลงดังนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเห็นว่าหน้าที่ซึ่งทรงเกณฑ์มาให้ช่วยทำพระวิหารนั้นเป็นของเล็กเหมือนเรือน้อยห้อยท้ายเรือใหญ่อยู่ นานไปใครไม่รู้เรื่องความพระราชพงศาวดารเป็นการที่แท้ ก็จะเข้าใจปรวนแปรว่าไปอย่างอื่น เป็นที่เสียพระเกียรติยศไป ไหนๆ ก็เกิดมาเป็นชาย ชีวิตยังไม่ทำลายไม่ควรจะประมาทดูหมิ่นกัน เพราะฉะนั้นจึงได้รับสั่งห้ามเสียไม่รับทำด้วย ไม่ได้ให้ข้าในกรมไปช่วย ไม่ยอมให้ไว้พระนามในพระอารามวัดหงษนี้เลย แลได้ทรงปฏิญาณรับไว้ว่า วัดเขมาภิรตาราม ซึ่งกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ทรงสร้างขึ้นไว้แลชำรุดทรุดโทรมไปนั้น จะทรงปฏิสังขรณ์ขึ้นเป็นการฉลองพระเดชพระคุณ เพราะฉะนั้นกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ ก็ได้ทรงสถาปนาการทั้งพระอุโบสถพระวิหารมาจนสิ้นพระชนม์ การก็หาสำเร็จแล้วไม่ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ได้ทรงรับทำต่อมาทั้งพระอุโบสถพระวิหารการเปรียญแลศาลารายศาลาตะพานหน้าวัดแลอื่นๆ แต่การรักการทองในพระอุโบสถพระวิหารกับกุฏิหมู่ใหญ่หมู่น้อยทั้งปวงทั้งพระอาราม ในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้ทำเป็นการหลวงทั้งสิ้น ครั้นมาในแผ่นดินปัจจุบันนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จไปพระราชทานพระกฐิน ทอดพระเนตรเห็นลายทองที่เพดานแลบานประตูหน้าต่างไม่บริบูรณ์งามดี จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้เจ้าพนักงาน ซ่อมแซมปิดลายทองที่เพดานแลซุ้มประตูหน้าต่างแลจิตรกรรมการเขียนในพระอุโบสถ แลที่บานประตูหน้าต่างให้ทำการลายสลักแลลายปูนน้ำมันบ้าง แล้วลงรักปิดทองเพิ่มเติมให้งามดีขึ้น แล้วให้เชิญพระแสนซึ่งเชิญลงมาแต่เมืองเชียงแตง ประดิษฐานไว้เป็นที่สักการบูชาก็แลวัดเขมาภิรตาราม ซึ่งทรงปฏิญญาไว้แต่ก่อนว่าจะทรงสร้างให้เป็นการฉลองพระเดชพระคุณ แด่กรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์นั้น บัดนี้ก็ได้ทรงสร้างสำเร็จแล้วแลได้ทำมหกรรมการฉลองสำเร็จโดยพระราชประสงค์ ดังที่ทรงพระราชปฏิญญาไว้แล้วแต่ก่อนนั้น แต่วัดหงษรัตนารามนี้ในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังดำรงพระชนม์อยู่ทรงพระประชวรพระอาการยังไม่ทรุดโทรมมาก ได้ทรงพระปรารภเริ่มการจัดผ้าไตรจีวรแลบริขารไทยธรรมทั้งปวงไว้พร้อม เพื่อการมหกรรมฉลองวัดหงษรัตนารามนี้ ยังหาได้ฉลองไม่ก็เสด็จสวรรคตล่วงไป519 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔บัดนี้ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งทรงกำหนดให้เริ่มการมหกรรมฉลองวัดหงษรัตนารามนี้ ให้นิมนต์พระราชาคณะ พระครูปลัดฐานานุกรมแลพระสงฆ์อันดับในพระอารามนี้ ๑๐๐ รูป สดับปกรณ์พระบรมอัฐิในกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์บรมราชชนนีแลในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานผ้าไตรจีวรแลสมณะบริขารบางสิ่งในวัน๑ ๑๕ ฯ ๔ ค่ำ (ปีเถาะ นพศก ๑๒๒๙) เวลาบ่ายแล้วจะได้สวดพระพุทธมนต์ รุ่งขึ้นวัน ๒ฯ๑ ๔ ค่ำจะได้พระราชทานบิณฑบาตทานแลมีธรรมเทศนา แลมีการมหรสพฟ้อนรำ ในเวลากลางวันกลางคืน แลมีดอกไม้เพลิงดอกไม้ระทาแลอื่นๆ แลตามประทีปตามโคมมีรูปพรรณต่างๆ ใหญ่น้อยรายรอบทั่วไปในบริเวณพระอุโบสถพระวิหาร เป็นมโหฬาราติเรกบูชาพระรัตนตรัย เป็นนิรติใบุญเขตรวิเศษยิ่ง ตลอดสามวันสามเวลาแลการพระราชกุศลที่ได้ทรงสถาปนาการ เพิ่มเติมในพระอุโบสถพระวิหารแลสถานที่นั้นๆในพระอารามนี้ก็ดี พระราชกุศลในการมหกรรมฉลอง ณ ครั้งนี้ก็ดี ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศล ถวายแด่กรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์บรมราชชนนี ซึ่งได้ทรงสถาปนาการพระอารามนี้แต่เดิมมา แลพระราชทานส่วนพระราชกุศล แด่พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งได้ทรงสร้างพระอารามนี้ต่อมานั้นจึงได้ทรงอนุโมทนา แล้วจงเจริญด้วยทิพย์สุขสมบัติโดยพระราชประสงค์ทุกประการอนึ่งทรงพระราชอุทิศกัลปนาผลเป็นเทพยพลีธรรมบรรณาการต่อเทพยดา ซึ่งเป็นอารักษ์ได้เป็นผู้อำนวยแลช่วยอุปถัมภ์ให้ได้ทรงพระเจริญมาแต่ก่อน แลได้ทรงพระเจริญอยู่ในพระสิริราชสมบัติ ณ กาลบัดนี้ ให้สำเร็จพระราชประสงค์ต่างๆ ปราศจากอันตรายทั้งปวงทุกพระองค์ทุกตนอีกเทพยดาซึ่งได้อภิบาลรักษานภดลเศวตฉัตร แลพระบรมราชอาสน์รัตนบัลลังก์ ณ พระที่นั่งต่างๆ ในพระราชวังแลพระสยามเทวาธิราช ซึ่งมีอำนาจได้บริรักษ์กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทรายุทธยา แลเทพยดาซึ่งรักษาพระสถูปเจดีย์ พระอุโบสถ พระวิหาร พระพุทธปฏิมากร แลเทพยเจ้าสถิตย์ในถิ่นที่ภูมิสถานพฤกษบรรพตาลัย แลอาศัยในนทีธารสาครสมุทรแลท้องนภากาศทิพย์พิมานมาศกาญจนมณเฑียร ในที่ใกล้ในที่ไกลทุกตำบลตลอดพระราชอาณาเขตแลสรรพสัตว์ทั้งปวงจะประมาณมิได้ ขอจงได้ชื่นชมยินดีอนุโมทนา แล้วจงเจริญด้วยทิพย์สุขสมบัติตามปรารถนาทุกประการอนึ่งการพระราชกุศลทั้งปวงนี้ ทรงพระราชอุทิศเป็นพระบรมราชปัติทานแด่สมเด็จพระบรมชนกนาถ ซึ่งมีพระเดชพระคุณมาเป็นอเนกอนันต์ แลพระบรมราชวงศานุวงศ์วรญาติซึ่งมีพระชนมายุล่วงไปปรโลกแล้วทั้งปวง แลท่านผู้อื่นซึ่งมีคุณูประการต่างๆ อย่างน้อยใหญ่บรรดาเป็นผู้ไปปรโลกแล้วนั้น เมื่อมีอุปัติสถานเห็นปานใดๆ ขอจงได้ทราบด้วยทิพย์โสตทิพย์จักษุหรืออุบายทางอื่นใดๆ ที่จะรู้ได้ แล้วจงอนุโมทนารับส่วนพระราชกุศล ด้วยผลปัตตานุโมทนาบุญกรรมนั้น จงได้สำเร็จในสุขสมบัติควรแก่คตินั้นๆ ทุกพระองค์ทุกองค์ทุกท่านนั้นเทอญ520 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่งพระบรมราชวงศานุวงศ์แลพระสงฆ์เถรานุเถระสมณพราหมณ์ แลข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยซึ่งยังดำรงชีพอยู่ ที่ได้โดยเสด็จพระราชดำเนินมา ณ ที่นี้ก็ดี ไม่ได้โดยเสด็จพระราชดำเนินมาก็ดี แลได้ช่วยขวนขวายตกแต่งเป็นเครื่องตั้งเครื่องสักการบูชาในที่นี้ก็ดี จงได้ชื่นชมยินดีอนุโมทนารับส่วนพระราชกุศลทุกพระองค์ทุกองค์ทุกท่านเทอญด้วยกุศลผลอนุโมทนานี้ ทรงพระราชอธิษฐานไว้ ขอจงให้ท่านทั้งปวงที่ได้รับส่วนพระราชกุศล ทุกท่านทุกนาย จงเจริญอายุพรรณสุขพลปฏิภาณ แลได้ชมชื่นสมประสงค์สิ่งที่ปรารถนาอันปราศจากโทษไม่เป็นบาป ขอให้ท่านทั้งปวงได้ความสว่างแก่ปัญญาแก่ใจตั้งอยู่ในที่สว่างแท้ๆแลที่เย็นคือความสุขปราศจากที่ร้อนคือความทุกข์ ทั้งในชาตินี้ชาติหน้าเทอญพระราชกุศลซึ่งทรงบำเพ็ญแลอุทิศทั้งนี้จะได้ทรงประพฤติด้วยอวดอ้างว่าสร้างพระบารมีเป็นพระบรมโพธิสัตว์ หวังพระราชหฤทัยจะได้ตรัสแก่พระโพธิญาณอย่างท่านเป็นอันมากที่เคยทรงมาแต่ก่อนนั้นก็หาไม่ ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลทั้งนี้ด้วยพระราชประสงค์ขอจงเป็นปัจจัยแก่เฉพาะเจาะจงให้ประสบพบช่องพบทาง พบโอกาสเป็นอุบายที่จะได้ออกพ้นจากสรรพทุกข์ทั้งปวงด้วยกับสรรพกิเลศภัย ได้อุดมบรมสุขที่ยิ่งกว่าสรรพสิ่งแลธรรมทั้งปวงโดยเร็วเทอญ สิทฺธ มตฺถุสิทฺธ มตฺถุ สิทฺธ มตฺถุ๓๒๔. ประกาศแผ่พระราชกุศล ฉลองพระศรีรัตนมหาเจดีย์
โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ประกาศแก่ข้าราชการแลราษฎรที่จะเข้าไปดูละครที่มีในวันแรม ๑๑ ค่ำ แรม ๑๒ ค่ำ แรม ๑๓ ค่ำปีนี้ ให้รู้ว่าการครั้งนี้มีละครเป็นการสมโภชฉลองพระศรีรัตนมหาเจดีย์ ที่เดิมก่อรากในวัดพระศรีรัตนศาสดารามมิใช่เป็นการเล่น ใครๆ จะมาดูละคร จงช่วยบูชาในการก่อพระมหาเจดีย์นั้นตามศรัทธาแลอุตสาหะ คือจงเอาเงินตั้งแต่คนละเฟื้องหนึ่งขึ้นไปมาติดเทียนที่โรงที่รับเงินกระดาษนั้นทุกคนก่อนจึงเข้าไปดู หรือจะถวายอิฐแผ่นอิฐหักปูนผงน้ำอ้อยเหลว แลทรายบ้างตามมีตามได้ ช่วยในการพระมหาเจดีย์แล้ว จึงเข้าไปดูละครได้ พระราชทานส่วนพระราชกุศลให้ทุกคน ขอให้ท่านผู้ได้ช่วยในการพระราชกุศลนี้เป็นสุขสวัสดิ์ทุกคนเทอญใครมาดูละครเปล่า ไม่ช่วยในการก่อพระเจดีย์ไม่ควรเลย ควรจะติเตียนว่าไม่คิดถึงพระเดชพระคุณ ตระหนี่ของเล็กน้อย ซึ่งโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ประกาศทั้งนี้ ด้วยพระราชประสงค์จะใคร่ให้ท่านทั้งปวง ได้ส่วนพระราชกุศลมิใช่จะได้ของเรี่ยรายเท่าใดนักหนา521 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔๓๒๕. ประกาศการทำของเลี้ยงพระในการเฉลิมพระชนมพรรษา
มีพระบรมราชโองการดำรัสว่าได้ทรงสดับว่าข้าราชการแลราษฎรในกรุงนอกกรุง ตื่นกันทำของจะเลี้ยงพระสงฆ์ ในวันอังคารเดือน ๑๑ แรม ๓ ค่ำ มากนักทุกแห่งทุกตำบลทั่วไปนั้นก็ชอบแล้ว แต่ทรงพระราชดำริเห็นว่า จะฆ่าสัตว์มีชีวิต คือ สุกร เป็ด ไก่ นก ปลา แลอื่นๆ ให้ตายเป็นอันมาก จะเห็นไปว่าเป็นเวลาเฉลิมพระชนมพรรษา สัตว์ที่มีชีวิตซึ่งต้องตายเป็นอันมากดังนี้ เป็นเวลาทำบุญแล้วจะมาทำบาปเล่าดูไม่ควรเพราะบ้านเมืองนับถือบรมพุทธศาสนา แลลัทธิถือว่าการฆ่าสัตว์เป็นบาป ขอให้ท่านทั้งปวงบรรดาที่เริ่มการทำบุญในครั้งนี้ คิดยักย้ายทำของเลี้ยงพระสงฆ์แต่ที่ควร จะเป็นเครื่องเค็มเครื่องบวด เว้นจากทำให้ชีวิตสัตว์เป็นอันตรายได้เป็นการดีเพราะเป็นการพระราชพิธีมงคลกรรมอันใหญ่ แล้วจะเจือไปด้วยการบาปเล่า ให้ท่านทั้งปวงบรรดาที่เริ่มการมงคลเฉลิมพระชนมพรรษาครั้งนี้ คิดการให้สมควรเทอญ๓๒๖. ประกาศเรื่องเงินปี้จีน ปีชวดทำถนน
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศแก่จีนทั้งปวง ซึ่งต้องเสียเงินผูกปี้เข้ามาช่วยราชการแผ่นดินทั้งปวงให้ทราบว่า เงินผูกปี้รายปีระกาตรีศกนั้นได้จ่ายทำถนนเจริญกรุง แลถนนหลวงใหญ่ตลอดลงไปสำเพ็ง แลคอกกระบือแลออกไปกลางทุ่งทางคลองตรง เป็นทางขึ้นได้แล้วยังแต่จะต้องจัดซื้อทรายกรวดเพิ่มเติมให้ทางแข็งดีขึ้น ยังจะแก้ไขต่อไปอยู่ แต่ถนนบำรุงเมืองนั้นทรงพระราชศรัทธาบริจาคพระราชทรัพย์แต่พระคลังในที่จ้างจีนทำ แลซื้อศิลายาวกระหนาบสองข้างถนน แลได้ซื้อทรายถมแลเพิ่มเติมแลจะเพิ่มเติมต่อไป ถนนบำรุงเมืองนี้ไม่ได้ ใช้เงินปี้จีนเลยใช้พระราชทรัพย์พระคลังทั้งสิ้นเงินปี้จีนปีชวดฉศกนี้ ได้โปรดให้จ่ายจ้างจีนทำถนนขวาง ตั้งแต่วัดบวรนิเวศวิหารลงมาจนริมวังพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศวัชรินทร์ การได้เริ่มขึ้นบ้างแล้ว ถ้าทางนี้เสร็จแล้วจะโปรดให้จ่ายสร้างถนนลงไปต่อหอกลองแลศาลเจ้าพระกาฬไชยศรี พระเสื้อเมืองพระทรงเมืองลงไปจนสะพานหัน แล้วจะทำถนนสำเพ็งลงไปจนวัดสัมพันธวงศาราม แลวัดปทุมคงคา แลแวะออกประจวบทางใหญ่เจริญกรุงในที่ควรการทั้งปวงจะใช้ด้วยเงินผูกปี้ในปีชวดฉศกนี้ ให้จีนทั้งปวงบรรดาซึ่งได้เสียเงินผูกปี้เข้ามาในหลวงทั้งปวงจงยินดีว่า ได้เรี่ยรายกันสร้างหนทางถนนเจริญกรุงแลหนทางถนนสำเพ็งขึ้นเป็นประโยชน์แก่คนทั้งปวงนั้นเถิด อย่าคิดเสียใจว่า ต้องเสียเงินเข้ามาในหลวงเปล่าๆ เลย ให้คิดว่าได้เรี่ยรายกันสร้างถนนใหญ่ แล้วจะสร้างขึ้นทะนุบำรุงบ้านเมืองซึ่งเป็นที่อยู่ด้วยกัน จีนต้องเสียเงินเมื่อปีระกาตรีศกแลปีชวดฉศกนี้คนละ ๔ บาท หรือสองคราวรวมกันเป็นคนละ ๘ บาท สร้างถนนใหญ่ ในหลวงก็ได้เสียพระราชทรัพย์ของพระคลังในที่ สร้างถนนบำรุงเมืองขึ้นเหมือนเข้าเรี่ยรายกับจีนฉันนั้น ให้จีนทั้งปวงชื่นชมยินดีเถิด522 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๓๒๗. ประกาศชำระเลกในสมเด็จพระนางนาถราชเทวี สมเด็จพระเทพศิรินทร์
ด้วยพระยาบำเรอภักตร รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯสั่งว่า ให้มีหมายประกาศแก่ข้าทูลละอองฯ ฝ่ายทหารพลเรือน เจ้าตั้งกรมแล้วแลเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมฝ่ายหน้าฝ่ายในพระบรมมหาราชวังแลพระบวรราชวังให้รู้ทั่วกัน ด้วยสมเด็จพระนางนาถราชเทวีสิ้นพระชนม์แล้ว เลกในกรมก็จะกระจัดพลัดพรายเที่ยวระบาดหลบหนีไปแอบแฝงพึ่งบุญอยู่ในเจ้าตั้งกรมแล้ว แลเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมแลข้าทูลละอองฯ ผู้ใหญ่ผู้น้อย แลหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือมีเป็นอันมาก จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าๆ ให้ท่านผู้รับสั่งชำระเร่งเอาตัวเลกให้สิ้นเชิง ถ้าแลเจ้าตั้งกรมแล้วแลเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลข้าทูลละอองผู้ใหญ่ผู้น้อยแลหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือรู้หมายประกาศนี้แล้ว ห้ามอย่าให้ปิดบังอำพรางตัวเลกไว้ ให้เร่งนำตัวเลกมาส่งให้ต่อท่านผู้รับ แต่ในเดือน ๑๑ โดยเร็ว ชำระได้มากน้อยเท่าใด จะได้ทำบาญชีทูลเกล้าฯ ถวาย ถ้าแลหมู่ใดกรมใดได้เลกของสมเด็จพระนางนาถราชเทวีไว้ ไม่นำเอาตัวเลกมาส่งตามหมายประกาศนี้ ถ้าสืบไปเมื่อหน้ามีผู้จำโนดโจทนาว่า เลกของสมเด็จพระนางนาถราชเทวียังคงตกอยู่หมู่นั้นกรมนั้นก็ดีถ้าพิจารณาเป็นสัตย์ว่าปิดบังอำพรางตัวเลกไว้ ก็จะต้องปรับไหมมีโทษแก่ผู้นั้นตาม พระกระแรับสั่งนั้น ให้มหาดไทย กลาโหม กรมพระสัสดี หมายให้รู้ทั่วจงทุกหมู่ทุกกรม ทุกหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือตามรับสั่ง๓๒๘. ประกาศเรื่องตราภูมคุ้มห้าม
สารตราท่านเจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์สมุหนายก อรรคมหาเสนาธิบดีอภัยพิริยปรากรมพาหุพร้อมกับเจ้าพระยาอรรคมหาเสนาธิบดีอภัยพิริยปรากรมพาหุสมุหพระกลาโหมได้รับพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม แล้วทำให้ไว้กับไพร่หลวงในพระบรมมหาราชวัง แลพระบวรราชวังทุกคน เพื่อจะให้ไปทำการหากินโดยสะดวก ตามแขวงหัวเมืองบรรดาขึ้นกรมพระมหาดไทย กรมพระกลาโหม กรมท่า เป็นสำคัญ ให้ผู้รักษาเมืองผู้รั้งรั้วแขวงกรมการแลนายน้ำกำนันตลาด แลนายอากรสมพักษรทั้งปวงให้ทราบทั่วกันว่า บัดนี้มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อมสั่งว่าตราภูมคุ้มห้าม ซึ่งทำแต่ครั้งที่แผ่นดินล่วงแล้วมายังตกอยู่ในมือไพร่หลวงเป็นสำคัญทุกคนนั้น ครั้นกาลล่วงนานมาเนื้อความก็เป็นความเก่า ไม่สมแก่กาลแผ่นดินปัจจุบันนี้ แลตัวไพร่หลวงซึ่งได้ตราภูมไปแต่ครั้งนั้น บัดนี้ก็ตายเสียแล้วเป็นอันมาก เจ้าหมู่มูลนายก็หาเอาตราภูมคุ้มห้ามนั้นมาคืนให้กับเจ้าพนักงานไม่ ซื้อขายกันต่อๆ ไปก็มี บางทีภรรยาได้ผัวใหม่เป็นคนที่ไม่ควรจะได้ตราภูมคุ้มห้าม ก็ได้ตราภูมคุ้้มห้ามไปแอบอ้างขัดขวาง ไม่ให้เรียกสมพักษรอากร523 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ค่าน้ำค่าตลาดที่เป็นส่วนจะเก็บมาจับจ่ายใช้ในการแผ่นดิน มีเหตุขึ้นแล้วได้ความมาเป็นหลายรายแลไพร่หลวงที่สักขึ้นใหม่ก็มีมาก ยังหาได้รับพระราชทานตราภูมคุ้มห้ามสำหรับตัวไม่ บัดนี้ไพร่หลวงใหม่เก่า ก็รับราชการตามพนักงานด้วยกันทุกคน เป็นแต่หนักแรงมากบ้างพอประมาณบ้าง จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ทำตราภูมิคุ้มห้ามให้ใหม่เป็นหนังสือพิมพ์ในท้องความเป็นแต่มีเส้นดินสอดำเขียนในคำที่แปลกกันทุกฉบับ ได้ประทับตราสามดวงไว้ในที่สี่สถานๆ ทุกฉบับเป็นสำคัญ คือกรมขึ้นพลเรือน ได้ปิดตราพระราชสีห์ประจำชื่อคนแห่งหนึ่ง ปิดตราประจำศกแห่งหนึ่ง ปิดตราพระคชสีห์ประจำศกกำกับมาด้วย ถ้ากรมขึ้นกรมกลาโหม ได้ปิดตราคชสีห์ดวงหนึ่งประจำชื่อคนแห่งหนึ่งประจำศกแห่งหนึ่ง ปิดตราพระราชสีห์ดวงหนึ่ง ประจำศกกำกับมาด้วย แลดังนี้เพื่อจะให้ไพร่หลวงได้ไปเที่ยวทำการหากินตามหัวเมืองขึ้น กรมพระมหาดไทย กรมพระกลาโหม กรมท่าทั้งปวงโดยสะดวก จะได้เป็นที่เชื่อถือตามดวงตรา ที่เคยใช้ท้องตราถึงหัวเมืองมาแต่ก่อน แลมีตราข้างที่ๆ มีอักษรว่าตราภูมคุ้มห้ามเป็นอักษรย่ออีกดวงหนึ่ง เป็นตราพระราชทานออกมาให้เจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติผู้กำกับประทับที่จำนวนเงินซึ่งโปรดกำหนดให้ยกแก่ไพร่หลวงตามกรมต่างๆ โดยควรนั้นมาเป็นสำคัญให้กับหมู่ไพร่หลวงคนละฉบับแลตั้งแต่นี้ไปถ้าตราภูมคุ้มห้ามเก่าตกค้างอยู่ที่ผู้ใดๆ หรือหนังสือตราปลอมประทับตราอื่นนอกจากตราสามดวงที่ว่าแล้วก็ดี มีผู้เอาไปอ้างคุ้มตัว ก็อย่าให้ผู้รักษาเมืองผู้รั้งกรมการนายบ้านนายอำเภอ นายน้ำนายอากรขนอนตลาดเชื่อฟังเอาว่าเป็นตราภูมเป็นอันขาดทีเดียว ให้จับเอามาส่งกับเจ้าพนักงาน ณ กรุงเทพมหานครเสียทั้งสิ้น แต่ตราภูมใหม่ที่เป็นหนังสือพิมพ์ มีดวงตราสำคัญพร้อมดังว่าแล้วนั้นเป็นตราภูมแท้ มีบังคับเป็นอันขาดมาว่า ถ้าแลไพร่หลวงจะไปซื้อขายสิ่งของสรรพเหตุต่างๆ แลทำมาหากินในที่น้ำที่บก ในแขวงหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายหนือใดๆ ก็ได้ทุกแขวงทุกเมือง ถ้ามีอากรค่าน้ำสมพักษรตลาดจะต้องเสีย ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมยกลดพระราชทานให้แก่ไพร่หลวง ตามควรแก่ราชการใหญ่น้อย แลใช้ใกล้ใช้ไกลใช้ชิดใช้ห่างต่างๆกัน ตำลึงหนึ่งบ้าง ห้าบาทบ้าง หกบาทบ้าง เจ็ดบาทบ้าง แปดบาทบ้าง ตามกำหนดมาในเรือนเงินสำหรับฉบับนั้นๆ ประทับตราข้างที่เป็นสำคัญ อนึ่งบังคับมาว่าถ้าแลไพร่หลวงกรมเดียวกันเกิดวิวาทกัน เป็นแต่เนื้อความถุ้มเถียงกันแลเหตุเล็กน้อย มิได้เป็นเนื้อความประทุษร้ายแก่แผ่นดินความฆ่าฟันกันแลความผู้ร้ายปล้นชิงแลอื่นๆ ซึ่งเป็นข้อใหญ่แล้ว ให้เจ้ากรมปลัดกรมสมุห์บาญชีเจ้าหมู่มูลนายคิดอ่านปรองดองว่ากล่าวเป็นความไกล่เกลี่ยเปรียบเทียบลง ให้เป็นอันแล้วแก่กันแต่ในหมู่ในกรมนั้นๆ เอง อย่าให้ผู้รักษาเมืองผู้รั้งกรมการในเมืองขึ้นกรมพระมหาดไทย กรมพระกลาโหมกรมท่าทุกเมืองรับคดี แล้วเกาะกุมเอาไปพิจารณาเรียกค่าฦๅชาตระลาการสินไหมพินัยแก่ไพร่หลวงกรมเดียวกันเลย ถ้าแลไพร่หลวงต่างหมู่ แลไพร่สังกัดพันจะฟ้องหากล่าวโทษแก่ไพร่หลวงๆ จะฟ้องหากล่าวโทษไพร่หลวงต่างหมู่แลไพร่หลวงสังกัดพัน จึงให้ผู้รักษาเมืองผู้รั้งกรมการหาตัวเอาไปพิจารณาสืบสวนหาความจริงตามพระราชกำหนดกฎหมาย ถ้าไพร่หลวงแพ้แก่คดีผู้ใดๆ ก็ดี จะต้องปรับไหมส่วนซึ่งเป็นเงินพินัยมากน้อยเท่าใด ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ยกพระราชทานให้แก่ไพร่หลวง อย่าให้ตระลาการเรียกเอาเงินพินัยกับไพร่หลวง524 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเลยเป็นอันขาด ถ้าไพร่หลวงจะไปมาค้าขาย แลหาปลาในที่มีค่าน้ำ ทำไร่ปลูกของที่ต้องเรียกสมพักษรขายของที่จะต้องเสียค่าที่ขายแก่กำนันตลาด เมื่อนายอากรค่าน้ำนายอากรค่าสมพักษร จะเรียกเอาค่าตลาดค่าน้ำค่าสมพักษร ผู้เจ้าของบอกว่าเป็นไพร่หลวง ก็ให้เรียกตราภูมคุ้มห้าม มาตรวจดวงตราแลรูปพรรณสูงต่ำดำขาวแลตำหนิในตัว แลกำหนดจำนวนเงินที่โปรดพระราชทานยกให้เฉพาะผู้นั้นเท่าใดแลสอบชื่อตัวชื่อภรรยา ตำบลบ้านสังกัดมูลนายให้ถ้วนถี่ ถ้าถูกต้องกับอักษรเขียนเส้นดินสอที่ต่อหนังสือพิมพ์ แลดวงตราแน่นอนแล้วก็ให้ยกค่าตลาดค่าน้ำค่าสมพักษรให้กับไพร่หลวงผู้นั้น เท่าจำนวนเงินที่จดหมายไว้แล้ว ประทับตราข้างที่เป็นสำคัญมานั้น ถ้าค่าตลาดแลค่าน้ำค่าสมพักษรจะต้องเสียมากเกินจากที่โปรดพระราชทานยกลดให้ๆ กำนันตลาดแลนายอากรค่าน้ำค่าสมพักษร เรียกเอาแต่ส่วนที่เกินมาเป็นหลวงตามแต่อย่างในพิกัดอัตรา อย่าให้ฉ้อฉลกดขี่เรียกเอาเหลือเกินไป เป็นเหตุให้ไพร่หลวงได้ความเดือดร้อนได้เลย ให้นายอากรค่าน้ำค่าสมพักษร แลกำนันตลาดทั้งปวง จงทราบกำหนดวิเศษในตราภูมฉบับนี้ว่า ทรงพระมหากรุณาโปรดยกให้อากรค่าน้ำแลค่าสมพักษรแลค่าตลาด ซึ่งต่ำกว่าจำนวนเงินจะต้องเสียเป็นเงินลงมาให้แก่นาย คนนี้รูปพรรณ ผิวเนื้อมีตำหนิ ภรรยาชื่อ๓๒๙. ประกาศสักเลกไพร่หลวง
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศไว้แก่เจ้ากรมปลัดกรม โรงทานแลท้าววิเสทเจ้าหมู่มูลนายแลคนหลวงนั้นๆ แลผู้รับสั่ง ซึ่งจะชำระหมู่คนหลวงในแผ่นดินปัจจุบันนี้ แลท่านผู้จะครองแผ่นดิน แลผู้รับสั่งให้ชำระคนหลวง สืบไปในภายหน้าให้ทราบไว้ ว่าค่าธรรมเนียมในเวลาแผ่นดินนั้น เมื่อใดแต่งกองทัพไปตีเมืองอื่นถ้าได้เชลยมาเป็นหลวงก็ดี หรือพระราชทานอาญาเป็นอุกฤษฐโทษต้องริบราชบาทว์บุตรภรรยาแลทาสชายทาสหญิง ต้องตกเป็นคนระบาทว์หลวงกับบุตรภรรยาอ้ายผู้ร้ายปล้นแลคนทำเงินแดง ซึ่งเป็นคนอยู่ในแขวงกรุงเทพฯ แลส่งมาเนืองๆแต่หัวเมืองนั้นๆ แลโทษอย่างอื่นๆ เป็นความใหญ่ๆ บางครั้งบางคราว คนระบาทว์คนเชลยเหล่านี้เมื่อมีมาใช่จะมีพระราชกำหนดว่าให้รวบรวมเอาไว้เป็นคนหลวงให้หมดก็หามิได้ การก็สุดแต่อำนาจพระราชหฤทัยประสงค์ของพระองค์พระเจ้าแผ่นดินนั้นๆ เหมือนคนเชลยที่ตีทัพมาได้ ใครมีความชอบในการทัพครั้งนั้นก็เคยพระราชทานให้ แลในจำนวนคนซึ่งตกเป็นส่วนหลวงเล่า ก็เคยแบ่งพระราชทานพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอแลเจ้าจอมข้างในตามพระราชประสงค์แล้วคนซึ่งเหลือนั้นจึงได้สักส่งเป็นไพร่หลวงตามกรมนั้นๆ ต่อภายหลัง ถึงจำนวนเลกสังกัดพันมีเจ้าหมู่ถึงแก่กรรมลงทุกราย บรรดาที่เป็นชายสักข้อมือแล้วก็ดี ลูกหมู่ก็ดี ถ้าเจ้าหมู่เดิมยังไม่ได้ยอมยกหักให้แก่ผู้ใดไปก่อนตัวถึงแก่กรรม ตัวเลกแลลูกหมู่บรรดาซึ่งเป็นชายทั้งปวงนั้นก็มีพระราชกำหนดได้ตกเป็นไพร่หลวงทั้งสิ้น ถึงกระนั้นบุตรหลานแลญาติของผู้ตาย ก็เคยกราบทูลพระกรุณาขอพระราชทานทั้งหมดบ้าง แบ่งเอาแต่พอควรบ้างไว้เป็นกำลังราชการก็เคยทรงพระกรุณา525 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔โปรดให้หักยกพระราชทานให้ แต่ทาสที่มีค่าตัวแท้ก็โปรดให้แบ่งปันไปตามมรดกให้แก่ญาติ แม้นซึ่งไม่ได้เป็นข้าราชการก็มีบ้าง แต่คนเชลยที่ผู้นั้นไปตีทัพมาได้ ได้ยกพระราชทานไว้ไม่เอาเป็นหลวงแต่เดิมนั้น ถ้านายถึงแก่กรรมแล้วควรต้องเป็นหลวงทั้งชายทั้งหญิงจึงจะชอบ แต่การที่เคยมาเห็นแบ่งกันไปเป็นมรดกดังทาสนั้นก็มี ว่ามาทั้งนี้ให้เห็นแบบแผนเยี่ยงอย่างแต่เฉพาะว่าในคนระบาทว์ ว่าคน ซึ่งตกเป็นระบาทว์หลวงนั้น มีธรรมเนียมว่าสุดแต่พระราชหฤทัยของพระเจ้าแผ่นดินจะพระราชทาน ผู้ใดๆ ไปก็ได้ เหลือนั้นจึงให้สักไว้เป็นคนหลวงในกรมไพร่หลวงนั้นทั้งชายทั้งหญิงถึงคนเป็นหนี้เงินหลวงมากทั้งตัวทั้งบุตรทั้งภรรยา ต้องเกาะครองมาเร่งเงินหลวงไม่ได้แล้วก็ต้องสักเป็นคนหลวง เหมือนคนระบาทว์ก็มีเป็นอันมาก บางทีคนเป็นหนี้หลวงมีทาสชายหญิง เอาตัวทามาส่งแทนหักเงินหลวงไปตามค่าตัว คนที่เป็นลูกทาสเกิดในเรือนเบี้ยก็ส่งหักเงินหลวงตามเกษียณอายุ ตัวคนพวกนั้นจะหาเงินค่าตัวตามศาลกรมธรรม์แลเกษียณอายุส่งใช้แทนเงินหลวงก็ได้ถ้าส่งมิได้ยอมตัวให้สักแล้วก็ตกเป็นคนหลวงการซึ่งว่าคนซึ่งควรจะสักเป็นหลวงยังไม่ได้สัก เคยพระราชทานไปแก่พระเจ้าลูกเธอพระเจ้าหลานเธอ แลเจ้าจอมข้างในนั้นๆ เหมือนอย่างครั้งระบาทว์หม่อมไกรสรนั้น พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวก็เคยพระราชทานแจกจ่ายไปแก่เจ้าฝ่ายใน แลพระเจ้าลูกเธอทั้งฝ่ายหน้าฝ่ายในไปเป็นอันมากเป็นตัวอย่างอยู่ เพราะเหตุนี้จึงเห็นว่าคนระบาทว์ซึ่งได้มาใหม่ยังไม่ได้สักแลทั้งชำระอยู่นั้น ก็ตกอยู่ในพระราชประสงค์ของพระเจ้าแผ่นดิน สุดแต่จะทรงพระกรุณาโปรดก็บัดนี้ บางทีผู้ซึ่งควรจะได้รับพระราชทานคนระบาทว์ ซึ่งยังไม่ได้สักไปเป็นกำลังราชการนั้นมีความต้องการของคนหลวงที่สักแล้วบ้าง ลูกหมู่คนหลวงบ้าง ว่าเป็นญาติพี่น้อง พวกพ้องคุ้นเคยแลอื่นๆ ครั้นจะยอมหักชักเย้ยให้ ก็เป็นทางที่ให้คนหลวงดิ้นรนวุ่นวายไป บัดนี้จึงได้คิดอ่านจัดเอาคนระบาทว์ใหม่ ซึ่งยังอยู่ในใต้พระราชประสงค์พระเจ้าแผ่นดินนั้น เปลี่ยนเอาคนสักแล้วแลลูกหมู่เก่าให้ไปตามประสงค์ของผู้ขอบ้าง ช่วยคนใหม่ตามค่าตัวแล้วเลือกเอาแต่ที่จะยอมสักเป็นคนหลวงมาสับเปลี่ยนถอนยกคนเก่าแลลูกหมู่เก่าให้ไปบ้าง เมื่อได้เปลี่ยนแล้วดังนี้ขอผู้ชำระที่เป็นธรรมจงได้รู้ แล้วแลตัดสินคนที่เปลี่ยนไปนั้นเป็นอันขาดหมู่จากคนหลวงไป จึงจะชอบด้วยราชการแผ่นดินอันเป็นยุติธรรม ขออย่าได้ฟื้นฝอยหาตะเข็บขุดคุ้ยกลับว่าคนที่ได้เปลี่ยนคนหลวงให้ไปนั้นเป็นเปลี่ยนคนหลวงอีกเลยก็เพื่อจะให้เห็นสำคัญว่าได้เปลี่ยนตัวให้แล้วนั้น จึงได้ทำคำประกาศนี้ให้ไว้เป็นสำคัญก็ถ้าผู้บังคับบัญชาราชการแผ่นดินจะมิฟังคำประกาศนี้ ก็จะได้เป็นที่ได้ความบัดสีความละอายแก่คนเป็นอันมาก จะเป็นที่นินทาครหาว่าโลภล่วงประมาณการยุติธรรมไป เพราะพระเจ้าแผ่นดินถึงจะสั่งอะไรก็สั่งสิทธิ์ขาดได้ ก็เมื่อคิดแลกเปลี่ยนให้ไปดังนี้ ก็เป็นการที่ดีสุดอยู่แล้ว ดังเช่นว่ากันว่าของหลวงไม่ให้ขาดของราษฎร์ไม่ให้เสีย คิดเพื่อหน้าเพื่อหลัง ทั้งคิดถึงราชการแลคิดถึงคนควรอนุเคราะห์ ก็ท่านผู้ใดมีอำนาจในฝ่ายหน้า เมื่อจะคิดอย่างไรๆ ไปก็จงคิดถึงตัวบ้างเถิด อย่าเมามายเตลิงเตลิดไปนักเลย ขอให้คุมสติไว้ให้ดีๆ เพราะยามดียามร้ายยามงามยามยาก ได้พบมามากแล้วจึงคิดการหน้าหลังตลอดไปได้526 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๓๓๐. ประกาศไม่ให้ลูกหมู่ไพร่หลวง เมื่อบวชอยู่รับจ้างทำช่างทอง
ด้วยพระยาประมวลประมาณพล รับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯสั่งว่า ให้มีหมายประกาศแก่เจ้ากรมปลัดกรม สมุห์บาญชีเจ้าหมู่มูลนาย ซึ่งได้คุมเลกไพร่หลวงแลข้าเจ้าตั้งกรมแล้ว ยังไม่ได้ตั้งกรม ฝ่ายหน้าฝ่ายใน ข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือน ในพระบรมมหาราชวังพระบวรราชวังหัวเมืองแลราษฎรให้รู้จงทั่วว่า ถ้าไพร่หลวงไพร่สมแลเจ้าหมู่ไพร่หลวงไพร่สม ขุนหมื่นขุนพันทนายกรมใดๆ ก็ดี แลราษฎรซึ่งไปบวชเป็นภิกษุสงฆ์ ในพระอารามกรุงเทพฯ แลหัวเมืองเป็นช่างทอง แลหัดเป็นช่างทองรับจ้างคนทำทอง ก็จะเอาตัวสึกมาสักหลังมือเป็นไพร่หลวง อย่าให้เจ้าหมู่มูลนายลวงติเตียนว่า สึกเอาภิกษุมาสักเป็นไพร่หลวงเป็นอันขาดทีเดียว ถ้าภิกษุผู้เป็นช่างทองนั้น หลบหลีกหนีไปเอาตัวมิได้ ก็จะเอาตัวผู้รับประกันให้บวชนั้นมาเร่งเอาตัวให้จงได้ ถ้าผู้นั้นเป็นไพร่หลวงหมู่ไพร่หลวง ก็จะเอาโทษแต่เจ้ากรม แต่ปลัดกรมแต่สมุห์บาญชีเจ้าหมู่มูลนายให้จงหนักนั้น ให้กรมมหาดไทย กรมกลาโหม กรมท่า กรมพระสัสดีมีหมายบอกให้รู้จงทั่วอย่าให้ขาดได้ตามรับสั่งหมาย๓๓๑. ประกาศไม่ให้เชื่อฟังเรื่องที่ผู้มีคดีไม่ฟ้องเอาไปลงหนังสือพิมพ์
คดีเนื้อความในกรุงนอกกรุง มีโจทก์จำเลยสู้ความกันอยู่ ก็เมื่อตระลาการหรือผู้ชี้ขาดผู้ปรับทำการไม่เป็นธรรม์ คู่ความที่ต้องขัดข้องก็ควรทำใบร้องยื่นต่อท่านเสนาบดีที่หัวเมืองนั้นๆหรือโรงศาลนั้นๆ ได้ขึ้นอยู่ โดยว่าท่านเสนาบดีจะบังความไม่เป็นที่ชอบใจ ด้วยเลินเล่อไป มักง่ายไปหรือเข้าใจผิดผู้ต้องคดียังสงสัยไม่ยอมเห็นด้วย พระบรมราชวโรกาสคือกระแสพระราชโองการทรงพระมหากรุณาโปรด ว่าใครๆ ในไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินไม่เลือกหน้า บรรดาที่เป็นความอยู่ในโรงศาลถูกคุมเหงแต่ตระลาการเจ้ากระทรวงใดๆ ก็ให้ทำฎีการ้องทุกข์ ถวายเมื่อเวลาเสด็จออกพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ก็ได้ จะฝากญาติพี่น้องเจ้าขุนมูลนายให้ถวายข้างหน้าข้างในเมื่อใดเมื่อหนึ่งก็ได้ จะทรงพิเคราะห์ไต่ถามเอาความจริงชำระตัดสินให้ การประกาศเปิดอยู่อย่างนี้ ไม่มีที่ขัดข้องเพราะฉะนั้นผู้เจ้าคดีข้อความในเรื่องใดๆ ไม่เดินตามทาง เอาเงินไปจ้างโรงพิมพ์ลงหนังสือพิมพ์กล่าวโทษตระลาการแลคู่ความต่างๆ ด้วยเข้าใจว่าหนังสือพิมพ์จะไหลมายังพระเนตรพระกรรณการที่ลงหนังสือพิมพ์กล่าวโทษอย่างนั้นเป็นที่พิรุธไป จะให้ในหลวงถือเอาคำกล่าวในหนังสือพิมพ์มาไต่ถามชำระสะสางไม่ได้ ผู้ไปลงหนังสือพิมพ์พิรุธไปว่าประจานตระลาการมีความผิดอยู่ จะดูเยี่ยงเรื่องอำแดงพลับเมืองจันทบุรีไม่ได้ เรื่องนั้นขัดข้องกีดขวางด้วยชื่อผู้มีหลัก ผู้ใหญ่ที่เมืองจันทบุรีขึ้นความจึงไปติดอยู่ แล้วความนั้นก็ไกลกรุงเทพฯ527 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ผู้จะร้องอุทธรณ์มาไม่ถึง แลเป็นชาวนอกกรุงงกงัน กลัวชื่อผู้หลักผู้ใหญ่หมอสมิทออกไปเที่ยวเมืองจันทบุรีได้ความมาเป็นประหลาดหูก็มาลงพิมพ์เล่น ครั้นได้ทราบความ รับสั่งถามเจ้านายของอำแดงพลับ เจ้านายของอำแดงพลับกราบทูลยืนยันเหมือนดังเป็นคำโจทก์ขึ้น จึงได้โปรดให้ชำระความจริง เพื่อจะบำบัดการที่ราษฎรงกงันกลัวชื่อท่านผู้หลักผู้ใหญ่ไปในอันใช่ที่ แลคดีเรื่องนั้นผู้ยืนยันก็เป็นพระองค์เจ้าในพระราชวังเป็นดังโจทก์มั่นคง จึงโปรดให้ชำระ ก็ความเรื่องอื่นโจทก์จำเลยมีตัวเป็นคู่ความกันอยู่ในโรงศาลในกรุงเทพฯ ควรจะเรียนเสนาบดีแลร้องฎีกาเมื่อไม่เรียนไม่ร้องไปลงพิมพ์ประจานตระลาการแลคู่ความเหมือนหนังสือทิ้ง ผู้ไปจ้างโรงพิมพ์ลงพิมพ์มีความผิดอยู่ ทำคดีของตัวให้พิรุธง่อนแง่นไปไม่น่าเชื่อ เพราะเห็นว่าว่าเขาตรงๆ ไม่ได้แล้วจึงไปลงพิมพ์นินทาเขาให้ได้อาย เจ้าของความที่ไปลงพิมพ์ชื่อว่าทุบต่อยแข้งขาของตัวเองให้มีกำลังอ่อนไป ถึงจะว่าความไปก็เป็นที่สงสัยว่าไม่ซื่อตรง คดีเช่นนี้ ผู้อ่านหนังสือพิมพ์อย่าเชื่อนักหนังสือพิมพ์บ่นเพ้อด้วยเรื่องเมืองสมุทรสงครามความนี้ก็เห็นจะเป็นความจริงอยู่โดยมาชาวเมืองสมุทรสงครามมีคนพาลทำเกะกะมากจริง ความฎีกาก็ได้เกิดเป็นหลายราย คือฆ่ากันตายแลฉุดผู้หญิงไปทำชำเรา ความฟ้องแล้วชำระโตงเตงกันอยู่ในเมืองนั้นบ้าง มาโตงเตงอยู่ในกรมท่าบ้างกรมเมืองบ้าง เมื่อมาร้องฎีกาถวายก็ได้ทรงชำระโดยสุจริต ได้ตัวผู้ผิดเอามาลงพระราชอาญาหน้าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ก็เป็นหลายราย แลที่ว่ามีผู้แก้ไขด้วยเห็นแก่สินบน ความนั้นก็มีจริงทรงจับได้คือตระลาการศาลกรมท่า พระพิพากษาคนเก่ามากราบทูลแก้ไขว่าชายหญิงรักใคร่กันเองตามกันไป ไม่ได้ฉุดไปแต่เรือนบิดามารดา ภายหลังหญิงมาร้องว่าไม่ได้รักชายที่ฉุดไป เป็นแต่พระพิพากษาทูลแก้ไขด้วยเห็นแก่สินบน ทรงชำระได้ความจริง ชายผู้ฉุดก็ได้ให้ลงพระราชอาญาแล้วส่งขึ้นคุก พระพิพากษาให้ถอดเสียจากที่ การประสมประเสในกรมท่าซัดกันมาโยนกันไป เมื่อมีผู้ร้องฎีกาหรือให้พวกพ้องเอาฎีกามาถวาย มีปากยืนยันแล้ว ก็ได้เคยทรงเร่งรัดกรมท่าแข็งแรงเอาตัวผู้ผิดมาจนได้ แลที่ว่าเอาส่งคุกส่งตะรางไว้แล้วหนีไปได้หรือมีผู้เอาเงินแล้วปล่อยไปเสียนั้นก็มีจริง เหมือนอ้ายกุหลาบเป็นบุตรนายกองในกรมท่า ฉุดหญิงของราษฎรมาข่มขืนแล้วเอามาขายความฟ้องที่เมืองสมุทรสงครามก็โตงเตงชำระไม่แล้ว ส่งเข้ามาที่กรุงเทพฯ ก็โยนกันมาโยนกันไป จนความร้องฎีกา รับสั่งจะเร่งเอาตัว ยังมีผู้ไปยุ ฯพณฯ กรมท่าให้เขียนหนังสือกราบทูลพระกรุณาโต้ทานผิดๆ ถูกๆ ไป จนทรงขัดเคืองเป็นอันมาก เร่งเอาตัวอ้ายกุหลาบมาจนได้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนทั้งบิดาแลบุตร แล้วเอาตัวอ้ายกุหลาบไปส่งขึ้นคุกไว้ อยู่ในคุกไม่ช้าปล่อยให้หนีไปได้ ได้มีรับสั่งให้ตำรวจไปจับตัวมาลงพระราชอาญาแล้วส่งขึ้นคุกอีก แต่ผู้เจ้าถ้อยหมอความตัวก่อความเอง แล้วร้องฟ้องกล่าวโทษผู้อื่นเป็นแถวไปตามบ้าน หรือกล่าวการที่เหม่นเหม่ไม่สมจริง เก็บเอาคดีผู้อื่นมาว่าก็มีเป็นอันมาก เมืองสมุทรสงครามรกเรี้ยวมากกว่าทุกเมืองในหลวงก็เห็นจริงด้วย แต่ผู้ที่มาบ่นพึมพำลงหนังสือพิมพ์นั้นจะให้ในหลวงเอาหนังสือพิมพ์ว่ากล่าวนั้นไม่ได้ เพราะทางมีอยู่ไม่เดินตามทาง ทางนั้นคือผู้รักษาเมืองกรมการก็ต้องฟ้องแก่เขาก็ถ้าโตงเตงอยู่ก็ต้องอุทธรณ์หน้าโรง ถ้าการไปไม่ตลอดจะมาอุทธรณ์ศาลหลวงกรุงเทพฯ ก็ได้กราบเรียน ฯพณฯ กรมท่าก็ได้หรือความส่งเข้ามาในกรุง เมื่อไปขัดอยู่โรงใด ศาลใดให้ทำฎีกา528 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวถวาย ถวายเองก็ได้ ให้ใครๆ ถวายก็ได้ แต่ให้มีตัวโจทก์มายืนยัน แต่ซึ่งจะทิ้งหนังสือก็ดีไปบ่นเพ้อในหนังสือพิมพ์ถึงปักหน้าค่าชื่อก็จะหยิบยกขึ้นว่าไม่ได้ โรงหนังสือพิมพ์มักเชื่อคนสิ้นคิดความสู้เขาไม่ได้จะแพ้เน่าแล้ว ไม่อาจมาร้องฎีกา จึงไปลงหนังสือพิมพ์ ครั้นในหลวงไม่เชื่อ จึงไปเก็บเอาโน่นเอานี่มาบ่นทับถมเมืองนั้นจะเอาชนะให้ได้ รู้เท่าอยู่แล้ว ใจคนขาวสำคัญว่าคนขาวเหมือนกันนั้นแลเป็นคนคนดำเหมือนมิใช่คน ถึงจะชอบพอรักใคร่กับคนดำ ก็เหมือนชาวเรือขึ้นล่องชอบกับลิง โยนกล้วยโยนอ้อยให้กินไม่ได้รักลิงเป็นญาติพี่น้องมีพระบรมราชโองการดำรัสให้ประกาศว่า หนังสือทิ้งแลหนังสือไปลงพิมพ์บ้านหมออังกฤษทั้งสองอย่างนี้ จะเชื่อฟังเอาเป็นจริงไม่ได้ เห็นเป็นการพิรุธนักเพราะใครทำอย่างนั้นเห็นชัดว่า จะว่าเขาตรงๆ ไม่ได้จะแกล้งนินทา ว่าประจานเขาให้ความอึงๆ ไปเท่านั้น ถ้าจริงแล้วทางที่จะว่านั้นมีอยู่ คือที่โรงศาลแลร้องถวายฎีกาเปิดเผยอยู่ไม่ห้ามทรงพระกรุณาโปรดว่าผู้มีทุกข์ร้อนเกี่ยวข้องอย่างไรๆ ให้มาร้องถวายฎีกา ถ้าตัวผู้นั้นต้องกักขังจองจำอยู่มาไม่ได้ จะให้เจ้าขุนมูลนายหรือญาติพี่น้องพวกพ้องหรือใครๆ มาถวายก็ได้ ถวายข้างหน้าก็ได้ ข้างในก็ได้ ทางมีอยู่อย่างนี้ไม่เดินตามทางกลับไปลงหนังสือพิมพ์บ้าง ทำหนังสือทิ้งบ้างเห็นเป็นพิรุธนัก ถึงจะว่าปักหน้าค่าชื่อหรือกล่าวโทษบ้านเมืองต่างๆ จะให้ในหลวงทรงหยิบเรื่องในหนังสือพิมพ์ออกชำระเอาเป็นเหตุเป็นผลนั้นไม่ได้ ใครทำอย่างนั้นเหนื่อยเปล่า ท่านผู้ที่ได้รับหนังสือพิมพ์ไปอ่านแล้ว อย่าเชื่อฟังเอาเป็นจริง ให้เข้าใจดังประกาศนี้เถิดฯ๓๓๒. ประกาศเรื่องราษฎรเมืองระยองถวายฎีกากล่าวโทษผู้สำเร็จราชการเมือง
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่ข้าราชการในกรุงเทพฯแลผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการ ณ หัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวงแลเจ้าภาษีนายอากร แลผู้รับช่วงไปทำแทนเจ้าภาษีนายอากรทุกเรื่องทุกราย แลกำนันนายอำเภอแลราษฎรในกรุงนอกกรุงทั้งปวงให้รู้จงทั่วกันว่า เมื่อวันพฤหัสบดีเดือนอ้ายขึ้น ๗ ค่ำ ๑ ปีมะแมเอกศก จุลศักราช ๑๒๒๑เสด็จออกพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ หมื่นนาเวศ หมื่นชำนาญ นายฉาย นายคำ นายทิน นายย้อยกับไพร่เมืองระยองเข้าชื่อกัน ทำเรื่องราวร้องถวายฎีกา ๓ ฉบับ กล่าวโทษพระราชภักดีศรีสงครามผู้สำเร็จราชการเมืองระยอง พระนัคโรประการจางวางแลกรมการอื่นๆ เป็นหลายประการมีใจความว่า ผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการเมืองระยอง ทำข่มเหงให้ราษฎรได้รับความเดือดร้อนต่างๆ แลสรรเสริญหลวงราชภักดีศรีสงครามปลัดเมืองระยองว่าเป็นคนสัตย์ซื่อดีกว่ากรมการอื่นหมื่นนาเวศ หมื่นชำนาญ ขอสมัครอยู่กับหลวงปลัด เป็นนายควบคุมต่อไป ครั้นทรงเรื่องราวทั้ง๓ ฉบับทราบความแล้ว ทรงพระราชดำริเห็นว่า ข้อความในเรื่องราวฎีกาซึ่งกล่าวโทษผู้สำเร็จ๑ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๒529 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ราชการเมืองกรมการนั้น สำนวนว่ากล่าวก็คล้ายกันยักเยื้องเล็กน้อยลงข้างปลายสรรเสริญหลวงปลัดว่า เป็นคนดีเหมือนกันทรงแคลงว่าเป็นความคิดหลวงปลัดยุยงให้ท้ายถือหางคนพวกนี้เข้ามาว่ากล่าว แลเป็นอุบายจะให้บังเกิดพระราชดำริเห็นว่า หลวงปลัดเป็นคนดีเป็นที่ชอบใจของราษฎรเป็นอันมากจะได้ทรงแต่งตั้งให้เป็นผู้สำเร็จราชการเมือง ทรงจับได้แยบคายในสำนวนถ้อยคำเป็นหลายประการ มีอาการดังเป็นโวหารแลความคิดคนสูบยาฝิ่น แต่คำร้องในฟ้อง ๓ ฉบับนั้น เป็นคำกล่าวหาว่าผู้สำเร็จราชการเมืองกรมการข่มเหงเบียดเบียนราษฎรไพร่พลเมืองนั้น ปรากฏว่าเป็นความทุกข์ร้อนของราษฎรอยู่ ควรจะต้องชำระให้ได้ความ แล้วทรงพระราชดำริว่า ครั้นจะให้เอาตัวผู้ที่ต้องกล่าวโทษในเรื่องฎีกานั้น เข้ามาชำระในกรุงเทพฯ ก็จะลำบากเนิ่นช้าไป แต่ก่อนวันนั้นไปได้มีพระบรมราชโองการให้เจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดีออกไปดูการงานอยู่ที่สนามประพาสบ้านอ่างศิลา แลเขาสามมุขเป็นถิ่นที่ใกล้เมืองระยองอยู่แล้ว จึงได้มีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งให้เจ้าพนักงานกรมท่า มีท้องตราออกไปถึงเจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดีให้ออกไปชำระที่เมืองระยอง จึงเจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี ได้กราบถวายบังคมลาออกไปชำระความนั้นที่เมืองระยอง ครั้นได้ความแล้วมีหนังสือบอกเข้ามาให้กราบบังคมทูลพระกรุณาตามที่ได้ชำระนั้น แลเมื่อเจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี ออกไปดูการงานอยู่ที่ประพาสบ้านอ่างศิลาแขวงเมืองชลบุรี แลออกไปชำระความอยู่ที่เมืองระยองนั้น มีผู้มาแจ้งความว่าผู้รับทำแทนเจ้าภาษีนายอากรต่างๆ ในหัวเมืองนั้นๆ เรียกภาษี เรียกอากรต่างๆ แก่ราษฎรเหลือเกิน ผิดจากพิกัดในท้องตราเป็นหลายเรื่องหลายราย เจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี ได้ทราบแล้วมีความกตัญญูต่อพระเดชพระคุณ เห็นแก่แผ่นดินแลกรุณาแก่ราษฎรยิ่งนัก จึงมีความประสงค์จะให้เป็นพระเกียรติยศแต่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แลจะให้ราษฎรอยู่เย็นเป็นสุขทั่วกันจึงได้มีบอกเข้ามากราบทูลพระกรุณา แลรับอาสาจะชำระทุกข์ของราษฎรทุกหัวเมืองขึ้นในกรมท่าขอพระราชทานกราบถวายบังคมลาไปตั้งชำระที่เมืองจันทบุรี ได้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว ก็ได้โปรดเกล้าฯ ตามความคิดเจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี ครั้นเจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี ลงไปเมืองจันทบุรีแล้ว จึงได้หาตัวผู้รับทำแทนเจ้าภาษีนายอากรมาชำระได้ความจริงว่าเรียกภาษีอากรเหลือเกินผิดจากพิกัดในท้องตรา เจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดีได้ตัดสินให้ผู้เรียกภาษีอากร คืนเงินให้แก่ผู้ที่เสียเงินเดิมนั้นไปแล้วก็มีบ้าง๓๓๓. ประกาศไม่ให้เชื่อข้อความที่มีผู้ทิ้งหนังสือไปลงหนังสือพิมพ์
มีพระบรมราชโองการดำรัสให้ประกาศว่า หนังสือทิ้งแลหนังสือไปลงพิมพ์บ้านหมออเมริกันทั้งสองอย่างนี้ จะเชื่อฟังเอาเป็นจริงไม่ได้ เห็นเป็นการพิรุธนัก เพราะใครทำอย่างนั้นเห็นชัดว่าจะว่าเขาตรงๆ ไม่ได้ จะแกล้งนินทาว่าประจานเขาให้ความอึงๆ ไปเท่านั้นไม่เป็นความจริง ถ้าจริงแล้วทางที่จะว่านั้นมีอยู่คือที่โรงศาล แลร้องถวายฎีกาเปิดเผยอยู่ไม่ห้ามทรงพระกรุณา530 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดว่า ผู้ที่มีทุกข์ร้อนเกี่ยวข้องอย่างไรๆ ให้มาร้องถวายฎีกา ถ้าตัวผู้นั้นต้องกักขังจองจำอยู่มาไม่ได้จะให้เจ้าขุนมูลนายหรือญาติพี่น้องพวกพ้องใครๆ มาถวายแทนก็ได้ ถวายข้างหน้าก็ได้ข้างในก็ได้ ทางมีอย่างนี้ไม่เดินตามทาง กลับไปลงหนังสือพิมพ์บ้าง ทำหนังสือทิ้งบ้างเห็นเป็นพิรุธนัก ถึงจะว่าปักหน้าค่าชื่อหรือกล่าวโทษบ้านเมืองต่างๆ จะให้ในหลวงทรงหยิบเรื่องในหนังสือพิมพ์ออกให้ชำระเอาเป็นเหตุเป็นผลนั้นไม่ได้ ใครไปทำอย่างนั้นเหนื่อยเปล่า ท่านผู้ที่ได้รับหนังสือไปอ่านแล้วอย่าเชื่อฟังเอาเป็นจริง ให้เข้าใจดังประกาศนี้ เทอญ๓๓๔. ประกาศเรื่องเอาศพไว้ค้างคืน
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่พระราชาคณะครูเจ้าอธิการ แลเจ้าพนักงานนั้นๆ ทุกตำแหน่งในกรุงแลหัวเมืองให้ทราบทั่วกัน ว่าธรรมเนียมในสยามมีการไว้ศพค้างวันค้างคืนจนมีกลิ่นเหม็น เป็นปฏิกูลร้ายกาจนัก แล้วชักศพแห่ไปทำบุญให้ทานเปิดศพออกชำระแล้วจึงถมร่างศพฝังไว้คืน ๑ หรือ ๒ คืน ๓ คืน แล้วจึงขุดขึ้นทำบุญอีก แล้วจึงเผาก็มีตามป่าช้าพระอารามนั้นทุกแห่งไป ก็ศพที่ตายใหม่ๆ ในวันนั้นก็ดี หรือศพที่ล่วงวันค้างคืนมาแล้วมีกลิ่นร้ายแรงนักก็ดี ในทางที่เสด็จพระราชดำเนิน โดยทางสถลมารคชลมารค ณ วันใดเวลาใด ไม่ควรจะให้ประจวบมีเวลานั้น แลทอดทิ้งอยู่ที่ใกล้เคียงตามทางที่เสด็จพระราชดำเนินนั้นควรต้องหลีกเลี่ยงไป หรือผ่อนผันเอาศพนั้นไปเสียให้พ้นไกลแต่ทางนั้น อย่าให้เป็นที่ทอดพระเนตรได้เป็นอันขาด ว่าถึงการเก่าๆ ที่ล่วงแล้วมา ทรงระลึกได้ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ๔ ครั้งๆ หนึ่งมีที่เสด็จพระราชดำเนิน โดยการพระศพพระองค์เจ้าทองคำ ณ วัดดุสิดาราม เสด็จพระราชดำเนินกลับถึงพระตำหนักแพ กระบวนแห่ศพพระยาพิพัฒโกษาก่อน พระยาพิพัฒโกษา (มิตร) ตั้งบนชั้นดาดผ้าขาวมีเครื่องสังเค็จเลื่อนๆ ชักมาทอดอยู่ตรงหน้าพระตำหนักแพข้าม อีกครั้งหนึ่งมีที่เสด็จพระราชดำเนินเวลาเช้าอย่างครั้งก่อน กระบวนแห่ศพพระยาราชสุภาวดี (มอญ) เครื่องแต่งตั้งคล้ายๆ กับศพก่อน ชักมาทอดอยู่ตรงหน้าพระตำหนักแพข้าม เมื่อเวลาเสด็จที่พระตำหนักแลการในศพทั้ง ๒ เวลานั้นได้ทรงพระราชดำริว่าข้าราชการในครั้งนั้นชะรอยจะถือลัทธิสำคัญผิดๆ ว่าเป็นศพหลวง จึงได้รอไว้จนเวลาสายแล้วชักมาเฉพาะจะให้ประจวบเวลาเสด็จพระราชดำเนินกลับ จะได้ถวายตัวทอดพระเนตรเห็นจะประสงค์อย่างนี้กระมัง แต่การอย่างนี้ไม่ควรถวายลำถวายตัวทอดพระเนตร ด้วยเป็นการอัประมงคลควรจะหลบหลีกให้พ้นทางเสด็จ แลอย่าให้พ้องผ่านเวลาเสด็จพระราชดำเนินจึงจะสมควร แต่ไม่มีผู้ใดว่าขานประการใดการก็เป็นแล้วไป อีกครั้งหนึ่งที่วัดทองนพคุณยังโรเรอยู่ เจ้าอธิการ (แสง)เป็นพระญาณรังศรีที่พระราชาคณะรับพระกฐินหลวง ถึงฤดูกฐินพระราชทานพระกฐิน ให้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอซึ่งทรงพระเยาว์เสด็จไปพระราชทาน เมื่อสมเด็จพระเจ้าลูกเธอรับผ้าพระกฐินเสด็จไปถึงวัดแล้วเสด็จขึ้นทางสะพานยาว พระเจ้าลูกเธอที่ยังทรงพระเยาว์พระองค์อื่นเสด็จไปด้วย531 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔หลายพระองค์ เมื่อเสด็จจวนจะใกล้ถึงกำแพงพระอุโบสถยังอีกประมาณ ๒ วา กลิ่นศพเหม็นกล้าร้ายแรงนักฟุ้งตระหลบมา ต่างพระองค์ดำรัสว่ากลิ่นอะไร ครั้นทอดพระเนตรไปเห็นโลงปิดกระดาษปากโลงปิดกระดาษแดง ตั้งอยู่ในศาลาสามห้องอยู่ริมทางนั้นจึงทราบว่ากลิ่นศพมาแต่นั้นเป็นแน่แล้วเสด็จไปในพระอุโบสถถวายพระกฐินแล้ว เสด็จมาถึงที่ตรงนั้นต้องทรงปิดพระนาสิกเสด็จรีบเร็วมาเมื่อเวลานั้นก็ได้ทรงพระราชดำริว่าบรรดาเจ้าพนักงานที่มาในเวลานี้ ช่างกระไรไม่มีใครดูแลเอาใจใส่จัดการให้ดี ปล่อยให้ศพเช่นนี้มาตั้งอยู่ที่ริมทางเจ้านายเสด็จมาไม่สมควรเลย ฝ่ายพระญาณรังศรีก็เป็นผู้ใหญ่ไม่มีอัธยาศัย ฝ่ายพระสงฆ์ที่เข้าใจวิปลาสผิดๆ ไปอย่างพระพรหมเทพาจาริย์นั้นจะมีอยู่ไหนบ้างก็ยากที่จะหยั่งรู้ เกลือกจะคิดผิดๆ ไปแล้วจะเอาศพมาไว้ในที่ทางเสด็จพระราชดำเนิน ฝ่ายเจ้าพนักงานเล่าจะเลินเล่อใจไม่สังเกตว่าอะไรจะงามอะไรจะไม่งาม จะไม่เอาใจใส่ว่าอะไรจะงามจะดี อะไรจะไม่งามจะไม่ดี ของสกปรกเป็นอัประมงคลเช่นนี้ไม่ควรจะเอามาไว้ในศาลาที่ใกล้ถนนในวันเจ้านายเสด็จมาเช่นนี้ ถึงจะยังไม่ได้เผาก็ควรจะยกเอาไปไว้เสียที่อื่นให้พ้นจึงจะชอบ ครั้นปีหลังๆ มา เสด็จรับผ้าพระกฐินไปอีก เมื่อเสด็จขึ้นไปถึงศาลานั้นต้องทรงสังเกตดูแต่ไกลเกลือกจะมีศพมาทิ้งไว้ที่นั้นให้หวั่นพระทัยไม่รู้หายเลย๓๓๕. ประกาศทรงอนุญาตให้ราษฎรถวายฎีกาทูลถามเรื่องที่เล่าลือได้
มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ให้ประกาศแก่พระสงฆ์สามเณรในพระพุทธศาสนา แลข้าราชการผู้น้อยขุนหมื่น พันทนายแลทวยราษฎรนอกกรุงในกรุง ชาวในประเทศนอกประเทศทั้งปวงให้ทราบด้วยทุกวันนี้มีคนปากกล้าใจกล้า หรือหูไวใจเบาไปก่อเหตุ คำลือคำเล่าการผิดๆ การไม่จริง ให้เป็นที่สะดุ้งสะเทือนร้อนรนรำคาญใจแก่พระสงฆ์สามเณรแลทวยราษฎรต่างๆ เนืองๆว่าในหลวงจะมีรับสั่งให้ทำอย่างนั้นให้ทำอย่างนี้ ผู้นั้นกราบทูลขออย่างนั้น ผู้นั้นกราบทูลขออย่างนี้ จะเรียกภาษีสิ่งนั้น จะเรียกภาษีสิ่งนี้ในที่ของไม่ควรจะเรียกภาษีบ้าง แลว่าจะไปเรียนเป็น ๒ ซ้ำ๓ ซ้ำบ้าง แลว่าจะจับกุมคนทำอย่างนั้นอย่างนี้ คนใช้ของอย่างนั้นอย่างนี้มาทำโทษบ้าง ก่อเหตุให้ราษฎรสะดุ้งสะเทือนอยู่เสมอต่างๆ ก็การที่สะดุ้งสะเทือนเล่าลือ ปั่นป่วนอย่างนี้ไม่ดี เพราะเป็นความไม่จริงโดยมากเป็นที่วิตกร้อนรนรำคาญแก่คนเป็นอันมากไป นานๆ ถึงต้นความเดิมจะจริงแต่พระราชดำริบางอัน ผู้ฟังไปได้ความแต่ปลายเหตุก็สะดุ้งสะเทือนไปต่างๆเพราะฉะนั้นบัดนี้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีประกาศพระราชทานช่องโอกาสแก่พระสงฆ์สามเณรแลข้าราชการผู้น้อย ขุนหมื่นพันทนายแลทวยราษฎรในกรุงนอกกรุง ชาวในประเทศนอกประเทศทั้งปวง ถ้าผู้ใดได้ยินคำเล่าลือต่างๆ อย่างว่ามา เป็นที่สะดุ้งสะเทือนแก่ผู้ได้ฟังอย่างนั้นแล้ว ให้เขียนเป็นเรื่องราวกราบทูลพระกรุณาว่าได้ฟังมาดังนี้ๆ การนั้นจะจริงหรือไม่จริงประการใดจะใคร่ทราบเกล้าทราบกระหม่อม เมื่อทำเรื่องราวแล้วจะนำเข้ามาทูลเกล้าฯ532 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวถวายเองอย่างถวายฎีกาก็ได้ ถ้าความทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว ก็จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานคำตอบสำแดงการที่แท้จริงให้สิ้นสงสัย หรืออธิบายการที่ไม่เข้าใจโดยประจักษ์ ถ้าความเรื่องนั้นเล่าลือกันแตกตื่นเป็นความใหญ่โตมาก ควรจะให้มีหมายประกาศให้ทราบทั่วกัน ก็จะทำเป็นคำประกาศตีพิมพ์แจกให้ทราบทั่วกัน ผู้ถวายเรื่องราวนั้นถ้าถวายความประหลาดๆ ก็จะพระราชทานรางวัลให้บ้างเล็กน้อย หรือจะยกความชอบโดยสมควร เพราะทำเหตุให้ความระงับความตื่นเล่าลือผิดๆ ลงได้เร็วๆ นั้นโครงความเรื่องราวซึ่งจะทูลเกล้าฯ ถวายกราบทูลถามหาความจริงนั้นให้แต่งอย่างนี้ข้าพระพุทธเจ้านาย.....(ชื่ออย่างนี้) อำแดง.........(ชื่ออย่างนี้) ตั้งบ้านเรือนอยู่ตำบล........(ชื่ออย่างนี้) สังกัดขึ้นอยู่ในกรม........(ชื่ออย่างนี้) ขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาสถวายเรื่องราวให้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทด้วยข้าพระพุทธเจ้าได้ฟังนาย......(ชื่ออย่างนี้) อำแดง........(ชื่ออย่างนี้) หรือชาวบ้านโน้นชาวบ้านนี้ พูดกันลือกันว่า........(อย่างนี้ๆ) ข้าพระพุทธเจ้าได้ฟังแล้วมีความสงสัยว่าจะจริงหรือไม่จริง การยังไม่เข้าใจถนัด ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระราชทานความให้กราบเกล้าประจักษ์สิ้นสงสัย แต่กระแสพระบรมราชโองการที่แท้ขอเดชะถ้าเป็นพระสงฆ์สามเณร เริ่มต้นว่าอาตมาภาพพระ......(ชื่ออย่างนี้) สมี........(ชื่ออย่างนี้)สามเณร.......(ชื่ออย่างนี้) อาตมาภาพได้ยินดังนี้ แก้ไขไปตามโวหารวัดนั้นเถิดผู้ฟังคำประกาศนี้ อย่าเชื่อกำชับปากคนลือว่า อย่าให้เข้าหูช้างหูม้าอย่างนั้นเลยการซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประกาศเช่นนี้ก็โดยการทรงเห็นตัวอย่างซึ่งเคยมีมาแล้ว คือครั้งหนึ่งจีนมีชื่ออยู่บ้านตลาดน้อยกล่าวโทษภรรยาว่ามีชู้กับพระสงฆ์เป็นหมอความได้พิจารณาว่ากล่าวกันอยู่ในศาลกรมธรรมการนานแล้ว ได้สืบพยานหลายปากถ้วนถี่ไม่ได้ความจริงตระลาการนำความกราบบังคมทูลพระกรุณา จึงโปรดให้ยกความปาราชิกเสียให้ว่าแต่ตามความผัวเมียวิวาทกันต่อไป ฝ่ายจีนที่เป็นโจทก์สงสัยไม่เชื่อตระลาการผู้รับสั่ง จึงทำฎีกามาร้องเป็นคำฉลองว่าทรงตัดสินดังนั้นจริงหรือ ไม่เชื่อคำตระลาการ ได้พระราชทานพระกระแสพระบรมราชโองการ ชี้แจงให้เห็นจริงออกไปแก่จีนมีชื่อผู้ร้องทูลฉลองจะได้ให้มีโทษแก่ผู้ร้องหามิได้อีกเรื่องหนึ่งอ้ายตรุดนักโทษปาราชิกเป็นสัตย์แล้ว ทำเรื่องราวมาร้องทุกข์กราบทูลพระกรุณาว่าได้ยินถ้อยคำข้าพระพุทธเจ้าได้ฟังนาย.....(ชื่อนี้) ฯลฯ๓๓๖. ประกาศว่าด้วยเนื้อนิลกสาปน์
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศแก่ผู้ที่ได้รับพระราชทาน แหวนนากปลอกมีดไปให้ทราบ ว่าแหวนนี้ทำด้วยทองผสมชื่อเนื้อนิลกสาปน์ผสมตามตำราของโบราณลึกซึ้ง คือเข้าทองนพคุณหุงสุกที่สุดจนบริบูรณ์แท้ส่วนหนึ่ง เงินไล่ให้จนสิ้นชินแลทองแดง เป็นเงินบริสุทธิ์แท้ส่วนหนึ่ง ทองแดงไล่ให้สิ้นสังกะสีดีบุกแลชินดีทีเดียวสองส่วน แล้วจึงผสมโลหะสามอย่างนี้ให้กินกัน533 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เป็นอันเดียว เรียกว่าเนื้อนิลกสาปน์เป็นของโบราณ กาลก่อนเมื่อเวลาแรกตั้งพระพุทธศาสนาในเมืองมคธ เขาใช้เนื้อโลหะนี้เป็นรูเปียหนัก ๔๐ กล่ำ คือสองสลึงเฟื้อง เรียกชื่อนิลกสาปน์ก็ดีนิลกหาปนะก็ดี ก็ขาหรือเสี้ยวคือส่วนที่ ๔ ของนิลกสาปน์นั้น คือ เนื้อเช่นนี้หนัก ๑๐ กล่ำเรียกว่าบาท ก็ด้วยบาทอันนี้แลพระพุทธเจ้าทรงบัญญัติอทินนาทานปาราชิกแก่ภิกษุแลภิกษุณีทั้งหลายว่าภิกษุแลภิกษุณีซึ่งลักแลฉ้อเนื้อโลหะอย่างนี้หนัก ๑๐ กล่ำขึ้นไปก็ดี สิ่งของอื่นที่ตีราคาเท่าหรือสูงกว่าเนื้อโลหะนี้ ซึ่งหนัก ๑๐ กล่ำก็ดี ภิกษุแลภิกษุณีนั้นเป็นปาราชิก ถ้าต่ำกว่านั้นอาบัติไม่ถึงปาราชิก คือถ้าลักแลฉ้อเนื้อโลหะเช่นนี้ หนักแต่กล่ำหนึ่งสองกล่ำหรือสิ่งของอื่นควรค่าเพียงเท่านั้นเป็นแต่อาบัติทุกกพ ถ้าเนื้อโลหะนี้มากกว่าสองกล่ำขึ้นไปต่ำกว่า ๑๐ กล่ำลงมา หรือของควรค่าเนื้อโลหะนี้เท่านั้น ภิกษุแลภิกษุณีผู้ลักแลฉ้อก็ต้องอาบัติถุลลัจจัย พระบัญญัติวินัยเป็นของโบราณ บังคับด้วยเนื้อนิลกสาปน์นี้ มีในพระคัมภีร์แลตำราของเก่าแน่นอน ครั้นพระศาสนาแผ่ไปในนานาประเทศที่ไม่มีเนื้อนิลกสาปน์นี้ใช้ โบราณท่านจึงคิดตามลัทธิ ว่าทองนพคุณหนัก ๒๐เม็ดข้าวเปลือก ราคาเท่ากับเนื้อนิลกสาปน์หนัก ๑๐ กล่ำที่เรียกว่าบาท คิดดูเนื้อทองในเนื้อนิลกสาปน์ ๑๐ กล่ำนั้น กล่ำหนึ่งหนัก ๔ เม็ดข้าวเปลือก ๑๐ กล่ำเป็น ๔๐ เม็ดข้าวเปลือก ก็ใน ๑๐กล่ำนั้นมีเนื้อทองแต่ ๑๐ เม็ดข้าวเปลือกเนื้อเงิน ๑๐ เม็ดข้าวเปลือก เนื้อทองแดง ๒๐ เม็ดข้าวเปลือก ก็เมื่อจะแยกคิดว่าทองแดงราคาเท่าใด ราคาทองแดงก็จะน้อย เมื่อมาผสมเข้ากับเงินที่หนักเท่ากับทองส่วนหนึ่งอีก ราคาก็จะไม่เท่ากับราคาทองนพคุณ ที่โดยต่ำเป็น ๑๖ หนักโดยสูงเป็น ๑๘ หนัก แต่ท่านคิดโดยคุณของผสมแล้ว ท่านตัดความว่า เนื้อนิลกสาปน์หนัก ๑๐ กล่ำราคาเท่ากับราคาทองนพคุณหนัก ๒๐ เม็ดข้าวเปลือก เมื่อคิด ๑๖ หนักก็เป็นเงิน ๕ สลึงก็เนื้อนิลกสาปน์ ๑๐ กล่ำนั้น ถ้าคิดแต่ ๘ หนักอย่างราคานากในกาลทุกวันนี้ ก็เป็นเงิน ๕ สลึงถูกต้องกัน เนื้อนิลกสาปน์นี้ราคาก็เท่ากับราคานากที่ใช้ซื้อขายกันโดยมากในกาลทุกวันนี้ แต่อาจารย์ที่ไม่รู้จักเนื้อนิลกสาปน์นี้ แลไม่ได้คิดเทียบราคานากที่คนซื้อขายกันอยู่ ก็มักคิดราคาบาทเป็นวัตถุอทินนาทานวุ่นๆ ไปไม่ต้องกัน เนื้อนิลกสาปน์ที่เป็นแหวนพระราชทานมานี้ ได้มีพระบรมราชโองการให้ช่างทองชำระไล่หล่อหลอมทำให้ถูกต้องตามตำราจริงๆ แล้วจึงทำเป็นแหวนปลอกมีดละวงๆ หนักวงละสองสลึงเฟื้อง นับว่าเป็นนิลกสาปน์หนึ่ง เมื่อพระราชทานไปแก่ผู้ใดให้ผู้นั้นเก็บไว้ หรือสวมนิ้วมือไว้สำหรับระลึกถึงพระเดชพระคุณ เมื่อเล็กไปกว่านิ้วของผู้ได้รับพระราชทานไปแล้ว จะไปให้ช่างรายรีดให้เขื่องออกไปควรแก่นิ้วของตนก็ตาม หรือถ้าจะเอาเป็นเครื่องรางเป็นวัตถุที่เป็นสวัสดิมงคล เมื่อเวลาสบายๆ จะถวายให้ทรงลงอักษร ซึ่งเป็นมงคลสำคัญๆ ก็จะลงพระราชทานเอาไว้ใช้สวมนิ้วทำการมงคล คือโกนจุกตัดผมหรือล้างหน้าแลเจิมอย่าเอาไปสวมนิ้วที่จะจับของโสมมไม่เป็นมงคล ผู้ใดได้รับพระราชทานแหวนเนื้อนิลกสาปน์ไปสวมนิ้วใช้สอย ทรงพระอธิษฐานพระราชทานส่วนพระราชกุศลเป็นพระราชวราสา ขอให้ท่านผู้นั้นเจริญอายุวรรณสุขพลปฏิภาณสุนทรสารสมบัติ สิริสวัสดิพิพัฒนมงคลสรรพศุภผลทุกประการเทอญ534 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๓๓๗. ประกาศว่าด้วยเครื่องรองน้ำฝนอย่างยุโรป
ท่านทั้งปวงจงทราบเถิดว่า เมื่อเดือนอ้ายปีมะเส็ง นพศก เซอรอเบิดสจอมเบิกกงสุลอังกฤษคนใหม่ สมเด็จพระนางกวินวิกตอเรียพระเจ้ากรุงลอนดอน ตั้งให้เข้ามากำกับลูกค้าฝ่ายอังกฤษอยู่ในกรุงเทพฯ นี้ เมื่อกงสุลคนนี้มานั้น กวินวิกตอเรียพระเจ้ากรุงลอนดอน ได้มอบให้คุมพระราชสาส์น แลเครื่องมงคลราชบรรณาการเข้ามาทูลเกล้าฯ แด่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวด้วย ในเครื่องราชบรรณาการจำพวกนี้มีเครื่องรองน้ำฝนวัดประมาณรู้ว่าน้ำฝนตกลง จะมากน้อยเท่าใด จะรู้ได้โดยละเอียดกว่าเครื่องมือที่จัดแจงไว้ใช้มาแต่ก่อน คือนิ้วอย่างอังกฤษนิ้วหนึ่ง แบ่งผ่อนปรนให้เห็นได้ถึงร้อยส่วน เครื่องมือนี้ดีมาก แต่ว่าคนที่รองน้ำฝนแต่ก่อน สันดานไพร่หยาบคายเลวนัก รู้จักแต่จะหุงข้าวต้มแกงตำน้ำพริก กินข้าวแล้วเกียจคร้านที่จะล้างมือแลหาผ้าเช็ดมือ เอาเช็ดหัวตัวเอง ไม่รู้จักดูแลใช้ของดีๆ เลย ไกลนักหนาแต่ความรู้ละเอียด เพราะฉะนั้นก่อนนี้ไปด้วยเครื่องมือนั้นหาได้ความเป็นแน่ไม่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ยังไม่ได้ทรงพิจารณาสังเกตทราบโดยถนัด พึ่งได้ทรงตั้งแต่วันจันทร์เดือน ๖ แรม ๖ ค่ำมาได้ความเป็นแน่ถนัดแล้ว แต่ครั้นจะโปรดให้ลงพิมพ์หนังสือข่าวบอกมาโดยกำหนดนิ้วอย่างอังกฤษตามเครื่องมือ คนไทยทั้งปวงเคยสังเกตแต่นิ้วอย่างไทยก็จะไม่เข้าใจ จึงทรงคำนวณเป็นขนาดนิ้วอย่างไทย คือเจ็ดเม็ดข้าวเปลือกตะแคงเป็นนิ้วหนึ่ง แต่จะแบ่งเป็นสี่กระเบียดหรือแปดกระเบียดอย่างนิ้วไทยนั้นหยาบนัก ฝนตกน้อยไม่ถึงกระเบียดก็ไม่มีจำนวนจดบัญชีไว้ ก็เสียเศษไปทุกเวลาฝนตกอย่างเก่าจึงได้แบ่งนิ้วหนึ่ง เป็นสิบกระเบียดเรียกว่าทสางค์ ถึงกระนั้นลางเวลาฝนตกน้อยกว่าทสางค์ ก็ยังว่าไม่ได้น้ำ เครื่องมือที่มาแต่เมืองอังกฤษใหม่นี้ แบ่งนิ้วหนึ่งได้ถึง ๑๐๐ ส่วนเรียกว่าสตางค์ สิบสตางค์ จึงเป็นทสางค์ สิบทสางค์ จึงเป็นนิ้วให้รู้เถิด จำชื่อไว้ให้แน่ เทอญ๓๓๘. ประกาศกำหนดที่จะเอาทองแปมาขึ้นเอาเงินไปแต่ท้องพระคลัง
ประกาศแก่ผู้รับพระราชทานทองทศ ทองพิศ ทองพัดดึงส์ ไปแทนส่วนเงินเบี้ยหวัดเล็กน้อยทุกนายให้ทราบ ว่าผู้ใดได้รับทองแปไป ถ้าจะใคร่ได้เงินใช้เร็วๆ ก็ให้แลกล้ำกับเงินของผู้อื่นใช้ไปพลางก่อน ตั้งแต่นี้ไปจนสิ้นเดือนสิบสอง ผู้ที่ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดเป็นทองแปไปอย่าเพ่อมาแลกเปลี่ยนเอาเงินคืน ขอให้รอไว้จนสิ้นเดือนสิบสองจึงเอามาแลก แต่ผู้อื่นนอกจากผู้ได้รับพระราชทานทองแปไป ถ้าเป็นคนในเบี้ยหวัดก็ดี คนนอกเบี้ยหวัดลูกค้าวานิชในประเทศนอกประเทศก็ดี ได้ซื้อทองแปไปแล้วจากผู้ได้ทองแปก็ดี ได้ขายของให้ผู้ได้ทองแปแล้วรับเอาทองแปไปก็ดี จะเอาทองแปมาขึ้นเอาเงินไปแต่ท้องพระคลังนั้นได้ทุกวันไม่ห้ามไม่ขัดทางค้าขายอย่าสะดุ้งสะเทือนไป ใครเอาทองแปมาขึ้นเอาเงินไปแต่ท้องพระคลัง เงินที่เปลี่ยนทองแปก็จะให้535 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔แก่ผู้นั้นเป็นของผู้นั้น แต่จะมาฟ้องร้องกันว่าใช้หรือวานให้เอาทองแปมาแลกเงินแล้วผู้รับวานฉ้อเงินเสียไม่ให้ก็ดี ให้แต่น้อยก็ดี ไม่รับตัดสินให้ ตามแต่จะไว้ใจกันผู้ที่ได้ซื้อทองแปไปหรือขายของได้ทองแปไป หรือผู้ที่ได้รับพระราชทานทองแปไป เก็บไว้จนถึงกำหนด ทั้งสามพวกนี้ ถ้าเอาทองแปมาแลกเงินที่คลัง ชาวคลังไม่ให้ก็ดี ให้ไม่เต็มกำหนดราคาทศพิศพัดดึงส์ดังประกาศแล้วก็ดี อย่าเพ่อเอาทองแปให้ไว้ที่คลัง ให้พาทองแปมาร้องถวายฎีกาเถิด จะพระราชทานเปลี่ยนเงินให้โดยเร็ว๓๓๙. ประกาศกำหนดที่รับทองทศพิศพัดดึงส์
ครั้งนี้ได้พระราชทานทองทศ ทองพิศ ทองพัดดึงส์ไปเป็นเบี้ยหวัดแก่ข้าราชการเป็นอันมากถึงก่อนนี้ไปก็ได้ทรงทิ้งทานบ้าง พระราชทานบ้าง ถ้าผู้ที่ได้รับพระราชทานทองแปไป เอาไปขอซื้อของก็ดี แลกเงินก็ดี ใช้หนี้ก็ดี จงขายให้ จงเปลี่ยนเงินให้ จงรับแทนหนี้โดยสะดวกเถิดอย่ารังเกียจเลย ลูกค้าวานิชหรือผู้ใดๆ ขายของได้ทองแปไว้ หรือลูกหนี้มาใช้หนี้ให้เป็นทองแปหรือได้ซื้อทองแปไว้ ถ้าต้องการเงินให้มาขึ้นเอาเงินแต่ชาวพระคลังมหาสมบัติ ที่คอยรับอยู่ที่ศาลาริมประตูข้างพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ข้างเหนือทุกวัน ไม่ขัดขวางอะไรให้เสียประโยชน์ แต่ทองแปนั้นถ้าไปเจาะไปตัดเสียแล้วไม่รับใช้ให้๓๔๐. ประกาศห้ามไม่ให้กระบวนแห่ตีสุนัขให้ไล่ไปเสียให้พ้นแลอย่าให้ตุ๊กแกมีในอุโบสถ หรือที่ประทับ
ด้วยจมื่นจงซ้าย จงรับรับสั่งสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้ามหามาลาใส่เกล้าฯ สั่งว่า จะเสด็จพระราชดำเนินพระราชทานพระกฐินหลวงทุกพระอาราม ทรงทอดพระเนตรทรงเห็นตุ๊กแกแลสุนัขวิ่งไปมา เจ้าพนักงานตามเสด็จ ไปตีสุนัขเข้าให้ร้อง มีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าฯสั่งว่าให้หมายประกาศแก่ข้าราชการกระบวนแห่นำแห่ตามรับเสด็จให้รู้ทั่วกัน อย่าให้ไปตีสุนัขเข้าไล่ไปเสียให้พ้น อย่าให้ไปตีเข้าให้ร้อง แลตุ๊กแกให้คนดูแลให้ถ้วนถี่ในพระอุโบสถ อย่าให้มีอยู่ได้เป็นอันขาดทีเดียว ตั้งแต่ ณ วันเดือน ๑๒ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เวลาเข้าไปทอดพระเนตรเห็นตุ๊กแกอยู่ในพระอุโบสถใดแลสุนัขร้อง จะลงพระราชอาญาเจ้าพนักงานตามโทษ ให้หมายบอกตำรวจหน้ากรมวังรักษาพระองค์ซ้ายขวา ให้ดูแลตรวจตราให้ถ้วนถี่ ให้เจ้าพนักงานไปตรวจตราดูแลให้ทันกำหนดตามรับสั่ง536 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๓๔๑. ประกาศให้พระสงฆ์ทุกๆ พระอารามตั้งพิธีฝน
กับอนึ่งมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ สั่งว่าฝนแล้งไปหาตกไม่ให้พระราชาคณะฐานา เปรียญ อนุจร ทุกๆ พระอารามตั้งพิธีฝนสวดสุภูโตเหมือนอย่างกระทำมาแต่ก่อน จงทุกๆพระอารามตามรับสั่ง๓๔๒. ประกาศวางระเบียบผู้ซึ่งจะถวายตัวเป็นมหาดเล็ก
มีพระบรมราชโองการ ให้ประกาศไว้แก่มูลนายในมหาดเล็กตั้งแต่งจางวางหุ้มแพรเป็นที่สุด ว่าถ้าบุตรแลหลานตรงๆ คือบุตรของบุตรเจ้าพระยา แลพระยาพระหลวงแลบุตรจมื่นปลัดกรมตำรวจแลคลังก็ดี แลบุตรจางวางหัวหมื่น หลวงนายเวรจ่าหุ้มแพร แลสมุห์บัญชีในมหาดเล็กก็ดีบุตรแลหลานตรงๆ บุตรของบุตรเจ้าพระยา แลพระยาแลพระซึ่งเป็นผู้สำเร็จราชการ แลบุตรพระยาพระปลัดยกรบัตร แลผู้ช่วยราชการหัวเมืองเอกเมืองโทเมืองตรี แลบุตรหม่อมเจ้าที่มีประกันว่ามิใช่คนชั่วคนพาล คนเช่นว่ามานี้มาขอถวายตัวก็ถวายให้ได้ ถ้าว่าคนนอกนี้ คือบุตรขุนบุตรหมื่นแลกรมการผู้น้อยในหัวเมืองแลบุตรข้าหลวงเดิม แลข้าราชการฝ่ายใน แลใครๆ นอกจากกำหนดนี้ หรือคนที่ว่าเป็นหลานข้างๆ เคียงๆ ของขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยมิใช่หลานตรงๆ ซึ่งเป็นบุตรของบุตรก็ดี คนแปลกอย่างบังคับมาแต่ก่อนทั้งปวงนี้ ใครจะถวายตัวก็ให้หานายหน้า ฝ่ายหน้าฝ่ายใน กราบทูลฉลองก่อน ถ้าได้พระกระแสโปรดแล้วจึงถวายตัวได้ ถ้ามิได้กราบทูลฉลองก่อนอย่าเพ่อพาตัวถวายเลย แต่บุตรมหาดเล็กนั้นเป็นหมู่อยู่แล้ว เอาตัวมาใช้ตามหมู่ถึงไม่ถวายตัวก็เคยใช้มา แต่เมื่อพิเคราะห์ไปโดยละเอียดก็ไม่ควร เพราะคนที่ในหลวงไม่รู้จักแล้วจะเป็นมหาดเล็กใช้สอยใกล้ๆ อย่างไร เพราะฉะนั้นให้พาถวายตัวเสียก่อนจึงเอาเข้าตั้งเบี้ยหวัดรับราชการ ถึงบิดาไม่ใช่ผู้มีบรรดาศักดิ์ ดังว่ามาแล้วนั้นก็ถวายตัวได้เพราะบิดาเป็นมหาดเล็กมาแล้ว๓๔๓. ประกาศเรื่องตั้งพันปากพล่อย
มีพระบรมราชโองการดำรัสอ่อนๆ ออดๆ ว่า ใครว่าในหลวงตั้งอ้ายกรุดปาราชิก เป็นพันปากพล่อยเหมือนขุนหลวงตากตั้งพันสีพันลาดังนี้ ว่าไม่ถูกไม่เหมือนเลย ใครอย่าเชื่อคำนั้นว่าถูกจริง เรื่องที่ว่าตั้งพันสีพันลานั้น คือขุนหลวงตากแต่งให้อ้าย ๒ คน สืบว่าใครมั่งมีแล้วให้หาโจทก์ทนสาบาลได้ฟ้องเท็จๆ ว่าเอาข้าวเอาเกลือแลเอาสินค้าต้องห้ามลงสำเภาแล้วพาโลปรับเอาเงินมากๆ ใครรับชื่นตาปรับต่อเดียว โจทก์สาบาลได้ยืนยันแลต้องผูกยกหนึ่งหรือหลายยก ปรับ537 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ทวีคูณบ้าง ตรีคูณบ้าง จัตุคูณบ้าง พันสีพันลาเป็นพันในราชการอื่นครั้นรับอาสาเที่ยวใส่ความเท็จแก่คนมั่งมี ได้เงินเบี้ยปรับมามากมีความชอบ ขุนหลวงตากให้พันสีเป็นขุนจิตรจูล พันลาเป็นขุนประมูลราชทรัพย์ ก็อ้ายกรุดนี้มันพูดไม่เกรงใจใครเหมือนบ้า มันได้ยินได้เห็นอะไรก็พูดไม่มีประมาณ ในหลวงจึงตั้งให้เป็นอ้ายพันปากพล่อยตามที่มันได้เป็นบ้านั้น แลมันว่าอะไรในหลวงก็ไม่เอาเป็นจริงนัก เอาแต่ที่มีสลักสำคัญจริงๆ สำคัญๆ เหมือนอ้ายกรุดว่า มหาขำเป็นปาราชิกในหลวงก็ไม่เอา ว่าพระประดิษฐ์นิเวศน์ ทำอะไรพูดอะไรประหลาดๆ ก็ไม่เอา ว่าใครหยาบช้าต่อในหลวงก็ไม่เอา ว่าปลัดกรมเปรมดูถูกหม่อมเจ้าเกียรติคุณก็ไม่เอา ว่าหลวงพัสดีพึ่งปล่อยเชิงลาคนคุกที่มีบรรดาศักดิ์ก็ไม่เอา อื่นๆ อีกหลายเรื่องก็ไม่เอา มหาขำแลพระประดิษฐ์นิเวศน์แลปลัดกรมเปรมแลคนอื่นๆ จะต้องว่าในหลวงไม่เป็นเหมือนขุนหลวงตาก เถียงคนที่ว่าอย่างนั้นบ้างเรื่องอ้ายผลปาราชิก เรื่องหลวงเสน่ห์สรชิตเข้ากับผู้ร้ายลักพระแสง เรื่องพระมหาเทพเฆี่ยนอ้ายจางวางพม่าว่ามาเข้าเฝ้า เรื่องพระยาศรีสหเทพฉ้ออิฐสืบได้จริง ได้สลักสำคัญแม่นยำจริงเอาเป็นคดีชำระ ก็พระยาศรีสหเทพ แลพระมหาเทพนี้ ในหลวงยังเห็นแก่หน้ายังเลี้ยงอยู่ไม่เอาโทษเหมือนอ้ายผลแลหลวงเสน่ห์สรชิตนั้น จะต้องมีความกตัญญูรู้บุญคุณต่อในหลวงบ้างจึงจะเป็นมงคล คนที่นินทาในหลวงผิดๆ ไม่เป็นมงคลมาหลายท่านหลายนายแล้ว หลวงเสน่ห์สรชิตนั้นทำปืนลั่นทั้งกระสุนเกือบถูกคนตายถึง ๓ คราวจึงถอดเสียสืบดูเถิด พระยาศรีสหเทพ แลพระมหาเทพนั้นถึงในหลวงจะถอดเสียหรือจะทำโทษเสีย ก็เห็นจะยังไม่มีกองทัพพระยาสรรค์มาล้อมดอกเป็นแน่ คนเขาจะยังนับถือในหลวงอยู่มากไม่วิตกข้าราชการอิจฉาริษยากันหงองๆ แหงงๆ เพ็ดทูลออดๆ แอดๆ กล่าวโทษกันบ้างแก้ตัวบ้าง เล่นบ้างจริงบ้าง ทรงพิเคราะห์ดูเห็นว่าความไม่เป็นถ้อยหมอยไม่เป็นขน เป็นแต่คนหงองๆแหงงๆ กันก็ไม่ทรงชำระ กระแสพระราชดำริเพียงเท่านี้ อนึ่งความพระกระแสรับสั่งว่าได้ยินว่าคนนั้นทำอย่างนั้น คนนั้นทำอย่างนี้บ่อยๆ นั้น เกิดขึ้นในพระราชหฤทัยโดยประตูสองอย่างอย่างหนึ่งมีผู้กราบทูลๆ นั้นเล่า ลางทีก็กราบทูลตรงๆ ลางทีก็กราบทูลถลากไถลไป แต่มักมาแต่การเล่นๆ โดยมาก ลางทีพูดกันงึมงำรับสั่งถามว่าอะไร ก็กราบทูลว่าได้ยินเขาว่าอย่างนี้อย่างนั้น ลางอย่างก็ทรงคะเนเอาตามระหว่างถ้อยระหว่างความที่เกิดขึ้นแล้ว หรือตามของที่มีอยู่ที่เห็นอยู่ อย่างเรื่องพระยาศรีสหเทพแลอื่นๆ แลรับสั่งโกนๆ ถามไปก็มีผู้พลอยบ้าง แต่ถึงได้ยินก็ไม่เป็นความโจทก์จับยืนยันมั่นคงก็ทิ้งเสีย ไม่ได้รับสั่งว่าอะไรต่อไป ครั้นนานมาสิ่งไรได้ความทราบมาแต่ไหนก็ทรงสืบไปเสีย เหมือนตาฟักเหมือนกัน ทรงสืบแต่ที่ไม่ต้องการ เพราะมากกว่ามากนั้นสำคัญๆ ลืมเสีย ที่เรื่องกองพม่าคอกกระบือนั้น แต่เดิมทราบว่าอยู่ในสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย ๑ ความถ้อยเกี่ยวข้องที่โรงศาลท่านก็ไม่ส่ง พวกพม่าก็สมคบกับผู้ร้ายลักเรือทำวุ่นวาย๑สมเด็จเจ้าพระยามหาพิชัยญาติ (ทัต บุนนาค) ตามพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๔ ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงค์ ระบุหน้าที่ของท่านในสมัยรัชกาลที่ ๔ ว่า “ให้สำเร็จราชการในพระนครทุกสิ่งทุกพนักงาน (คงว่าพระคลังสินค้าด้วย)”538 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมาก ชาวต่างประเทศเขาก็นินทา ครั้นสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยถึงแก่พิราลัยแล้ว ในหลวงได้มอบกองพม่าให้ใน (พณ) สมุหพระกระลาโหม ได้ยินว่า (พณ) สมุหพระกระลาโหม มอบให้พระยามนตรีสุริยวงศ์ว่า แต่ใครจะกล่าวก็ลืมไปเสียแล้ว แต่เมื่อพระยามนตรีสุริยวงศ์ ถึงอนิจกรรมแล้วในหลวงได้สั่งแต่พวกโขน ให้อยู่ในพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ เพราะเห็นว่าพวกโขนเป็นหมู่มหาดเล็กโดยมาก พระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์เป็นจางวางมหาดเล็กได้นึกอยู่ว่าจะเอาพวกโขนมามอบให้เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ เห็นว่าพวกโขนโยกเหยกชุมจะเป็นอันเอามาลับให้ดุเอามายุให้ก๋าไป แต่ที่กองพม่าแลกองมอญโรงเรือแลกองมอญช่างต่อเรือกำปั่น แลญวนฝีพายแจวนั้นไม่ได้ส่งให้ใคร หรือใครจะมาว่าอย่างไรอ้อๆ แอ้ๆ ก็พยักพเยิดไปก็ลืมไปเสียแล้วไม่ได้เอาใจใส่ แต่คนพวกนี้จางวางแลเจ้ากรมปลัดกรม เป็นพระเป็นหลวงตั้งเบี้ยหวัดเข้ามาแรงๆ เห็นบัญชีเข้าเมื่อไรแล้วก็บ่นแทบทุกปี ว่าอ้ายเหล่านี้ไม่เห็นน้ำหน้ากลาหัวมัน ใครเอาไปใช้ทำอะไรมันทำอะไรอยู่ ถึงคนหัวเมืองอยู่ไกลแล้ว เมื่อไรเขาลงมาเขาก็เข้าเฝ้าบ้าง งานพระศพเขาก็เข้าเฝ้าหน้าพลับพลา เหมือนยามแห่กฐินหรือถือน้ำเขาก็มาเฝ้าในปะรำ อ้ายเหล่านี้รับเบี้ยหวัดทำราชการแก่ใครไม่ได้เข้ามาเฝ้าแหนเลย ได้เขียนลงในงบเบี้ยหวัดอย่างนี้บ้างได้บ่นบ้างหลายหนหลายครั้งมาแล้ว แต่ในปีนี้บ่นมากเข้าเมื่อพระศพวังหน้าคนในกรุงนอกกรุงทั้งวังหลวงวังหน้ามาถวายผ้าขาวหมดมารับฉลากกันหมดแต่อ้ายพวกนี้ไม่ได้มาเลย ไม่ได้ยินชื่อขึ้นเลยจึงบ่นมากเข้าก็จะเป็นใครไม่ทราบเลย จะเอาความไปเป่าหูพวกพม่าเข้ากระมัง วันหนึ่งจึงมีคนแปลกหน้ามา ๒ คน หมอบอยู่ที่หน้าต้นมะขามถามว่าเป็นผู้ใดบอกว่าเป็นจางวางกองพม่าคอกกระบือ จึงคิดว่าเห็นมันจะได้ยินที่บ่นไปมันตกใจมันจึงมาหา ก็ได้ลงนั่งพูดจาปราศัยไปมากับมันโดยสมควรแล้ว จึงคิดถึงความหลังครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ครั้งโน้นนึกได้ว่าท่านทรงใช้ให้พม่าพวกนี้มาลงเขื่อนสระในพระราชวัง จึงได้ถามว่าเดี๋ยวนี้ไปติดการติดงานอยู่ที่ไหน พม่า ๒ นายบอกว่าไม่ได้ทำอะไร จึงคิดหางานให้คล้ายแต่ครั้งนั้น จึงสั่งว่าเศษไม้เครื่องพลับพลาเครื่องเมรุระทาเสียเปล่าอยู่นั้น ให้ไปเก็บเอามาทำเข็มกระหนาบรากตึกวังสราญรมย์ให้การคล้ายครั้งพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ให้พม่าพวกนี้มาลงเขื่อนสระ สั่งไถลไปอย่างนั้นเอง ก็ซึ่งไม่ได้ให้ไปกราบเรียน(พณ) ท่านนั้น เพราะมันว่าไม่มีใครใช้มันทำอะไรเปล่าอยู่ สั่งมันเหมือนการวานไม่เป็นการเกณฑ์ก็มันจะได้ไปทำหรือไม่ได้ไปทำ ก็ไม่มีรายงานมาบอกสั่งสาดไปทิ้งเสียภายหลังจึงได้เห็นในเรื่องราวพันปากพล่อย ว่าพระมหาเทพเอาตัวไปเฆี่ยน ว่ามันมาทำวังสราญรมย์ จึงตกใจขึ้นมากลัวจะมีผู้กราบเรียน (พณ) พาลผิดไป หรือจะเข้าใจผิดไปว่าพวกพม่าเหล่านี้จะมาเดินขอขึ้นในพระยาบุรุษย์ พระยาบุรุษย์นำเพ็ดนำทูล ในหลวงมอบให้พระยาบุรุษย์ จึงได้ไปทำวังสราญรมย์ ด้วยพระยาบุรุษย์ก็มักคบคนพาล อ้ายพม่าเหล่านี้ก็เป็นคนพาลมาก แลเมียเก่าพระยาบุรุษย์ก็เป็นพวกพ้องอำแดงทิมพม่า บุตรพระยาทวายอยู่ด้วย กลัว (พณ) ท่านจะเข้าใจผิดไป จึงได้ถามเอะอะขึ้น ที่สัตย์จริงความเรื่องนี้พระยาบุรุษย์ไม่ได้มาว่ากล่าวอะไรเลย ในหลวงก็ไม่ได้สั่งอะไรแก่พระยาบุรุษย์ด้วยเรื่องพม่าเหล่านี้เลย539 ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔เรื่องทำพระนครคิรีนั้น (พณ) ท่านรับทำ บอกว่าจะเอาเงินภาษีน้ำตาลเมืองเพชรบุรี จะใช้คนลาวพุงดำเมืองเพชรบุรี ในหลวงได้ทราบแต่เท่านี้ แต่การที่จะเปิดจะเผยจะจับจ่าย และเลื่อยไม้แลอะไรอื่นๆ แลตั้งใครเป็นกงสีเป็นนายงาน ในหลวงไม่ทราบด้วยเลย ในหลวงได้ยินแต่รายจ่ายทองคำเปลว นอกนั้นสุดแต่ (พณ) ท่านหมด (พณ) นั้นแต่ของหลวงทุกอย่างท่านคิดจะขยักเขยี่ย ท่านว่าในหลวงปากโตใจโตไป ให้อะไรใครแรงๆ ไปจ่ายอะไรแรงๆ ไป ถ้าปรึกษาท่านๆ มักลดหย่อนผ่อนปรนไม่พอที่จะเสียท่านไม่ให้เสีย ท่านไม่วุ่นวายเหมือนพวกอื่นๆ ถ้าใครจะฟ้องร้องกันด้วยเรื่องกงสี แลนายด้านพระนครคิรี ต้องกราบเรียน (พณ) ท่านจึงชอบเพราะกงสีแลนายด้าน (พณ) ท่านตั้ง ในหลวงไม่ได้ตั้ง ถ้ากงสีนายด้านมาเบิกของ นอกจาก (พณ) สั่งหรือฉ้อฉลอย่างไรๆ ถ้ามีผู้กราบเรียนยืนยันมั่นคงท่านก็คงจะชำระ แต่ที่จะให้ในหลวงว่า ก็เป็นคนหนึ่งฝันคนหนึ่งแก้ไปอนึ่ง ว่าคนนั้นถึงจะดีจะใช้จะไว้ใจแต่ลำพังไม่ได้ ต้องให้มีผู้กำกับนั้น พระมหาเทพว่าจริง ว่า (พณ) ว่าอย่างนี้แต่ที่ว่านั้นว่าผู้หนึ่งซึ่งไม่มีชื่อที่ว่ากันเดี๋ยวนี้ ตามมูลคดีเดิมที่การเป็นไปเดิมผู้ที่ว่ากันเดี๋ยวนี้ติดชื่อไปด้วย แต่ความสัตย์ความจริง มีผู้มีชื่อว่ากันนั้นนายหนึ่ง (พณ) ท่านว่าทะลึ่งเขาๆ อยู่ ถ้าปรึกษาจะใช้สอยอะไรแข็งแรง ท่านก็ขัดไว้หลายหนแต่ลางนายมีคนมากล่าวโทษว่า ไปเสพสุราเมาอึง (พณ) เถียงแทนว่า คนผู้นี้ไม่เสพสุรา แต่ในลูกหลานของท่านที่เสพสุราเมาจนทำลุก ๒ ต่อให้ท่านได้ด้วยเมาท่านก็ไม่ว่าอะไรนักก็มี แต่เรื่องที่ว่าถึงดีก็ต้องให้มีผู้กำกับนั้นเพราะคนที่ไม่ได้มีชื่อว่ากันเดี๋ยวนี้เป็นเดิม คนที่มีชื่อว่ากันเดี๋ยวนี้พลอยห้อยเข้าไปไม่มีใจความแต่เรื่องข่มขืนทำชำเรานั้นจะมีในเรื่องราว หรือใครว่าลืมเสียแล้ว นึกได้แต่ว่าได้ยินปากนั้น จะเป็นใครว่าไม่ได้ความ แต่นึกได้แววๆ ดูเหมือนว่าจะมีในเรื่องราวของผู้อื่นเดิม แต่ในหลวงขอให้ยกเสียให้ไปว่าเอาตามเจ้าของ ให้วางในเรื่องราว แต่เรื่องเงินทองสิ่งของเกี่ยวข้องเรื่องไม่เพราะจะเสียชื่อผู้มีชื่อ ชื่อบุตรชื่อหลานท่านผู้หลักผู้ใหญ่ไป ให้เข้าไปว่าเอาตามที่ตามทางดูเหมือนจะมีในเรื่องราวเดิมแต่จำไม่ได้ถนัด540คณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี แห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ *องค์ประกอบ๑. หม่อมเจ้ากรณิกา จิตรพงศ์ที่ปรึกษา๒. หม่อมหลวงจิรายุ นพวงศ์ที่ปรึกษา๓. นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการ๔. รองนายกรัฐมนตรี (ที่ได้รับมอบหมาย) รองประธานกรรมการ คนที่ ๑๕. รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีรองประธานกรรมการ คนที่ ๒๖. ท่านผู้หญิงบุตรี วีระไวทยะ กรรมการ๗. หม่อมราชวงศ์สุริยวุฒิ สุขสวัสดิ์กรรมการ๘. พลตรี หม่อมราชวงศ์ศุภวัฒย์ เกษมศรีกรรมการ๙. ราชเลขาธิการ กรรมการ๑๐. เลขาธิการพระราชวัง กรรมการ๑๑. ปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีกรรมการ๑๒. ปลัดกระทรวงกลาโหม กรรมการ๑๓. ปลัดกระทรวงการคลัง กรรมการ๑๔. ปลัดกระทรวงการต่างประเทศ กรรมการ๑๕. ปลัดกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา กรรมการ๑๖. ปลัดกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ กรรมการ๑๗. ปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์กรรมการ๑๘. ปลัดกระทรวงคมนาคม กรรมการ๑๙. ปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กรรมการ๒๐. ปลัดกระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร กรรมการ๒๑. ปลัดกระทรวงพลังงาน กรรมการ๒๒. ปลัดกระทรวงพาณิชย์กรรมการ๒๓. ปลัดกระทรวงมหาดไทย กรรมการ๒๔. ปลัดกระทรวงยุติธรรม กรรมการ๒๕. ปลัดกระทรวงแรงงาน กรรมการ๒๖. ปลัดกระทรวงวัฒนธรรม กรรมการ*แต่งตั้งตามมติคณะรัฐมนตรี เมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๔๖ ต่อมาทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานชื่องานเฉลิมพระเกียรติฯ ว่า “งานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ใน โอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปี” คณะกรรมการอำนวยการจึงเปลี่ยนชื่อเป็นคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปี541๒๗. ปลัดกระทรวงศึกษาธิการ กรรมการ๒๘. ปลัดกระทรวงสาธารณสุข กรรมการ๒๙. ปลัดกระทรวงอุตสาหกรรม กรรมการ๓๐. ปลัดทบวงมหาวิทยาลัย กรรมการ๓๑. เลขาธิการนายกรัฐมนตรีกรรมการ๓๒. เลขาธิการคณะรัฐมนตรีกรรมการ๓๓. ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร กรรมการ๓๔. ผู้อำนวยการสำนักงบประมาณ กรรมการ๓๕. ผู้บัญชาการทหารสูงสุด กรรมการ๓๖. ผู้บัญชาการทหารบก กรรมการ๓๗. ผู้บัญชาการทหารเรือ กรรมการ๓๘. ผู้บัญชาการทหารอากาศ กรรมการ๓๙. ผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติกรรมการ๔๐. อธิบดีกรมประชาสัมพันธ์กรรมการ๔๑. ผู้อำนวยการสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติกรรมการ๔๒. อธิบดีกรมศิลปากร กรรมการ๔๓. อธิบดีกรมธนารักษ์กรรมการ๔๔. นายสุเมธ ชุมสาย ณ อยุธยา กรรมการ๔๕. นาวาอากาศเอกอาวุธ เงินชูกลิ่น กรรมการ๔๖. นายกสมาคมวิทยาศาสตร์แห่งประเทศไทย กรรมการในพระบรมราชูปถัมภ์๔๗. นายอร่าม สวัสดิวิชัย กรรมการ๔๘. ปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีกรรมการและเลขานุการ๔๙. รองปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๕๐. ผู้อำนวยการกองพระราชพิธี สำนักพระราชวัง กรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๕๑. ผู้อำนวยการสำนักนโยบายและยุทธศาสตร์กรรมการและผู้ช่วยเลขานุการสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอำนาจหน้าที่๑. กำหนดนโยบายและแนวทางการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี แห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗๒. พิจารณาและให้ความเห็นชอบแผนงาน โครงการและกิจกรรม การจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗๓. แต่งตั้งคณะอนุกรรมการ และคณะทำงาน เพื่อช่วยเหลือการปฏิบัติงานตามที่เห็นสมควร๔. ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง542คำสั่งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ที่ ๑/๒๕๔๖เรื่อง แต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายโครงการและกิจกรรม
_________ด้วยคณะรัฐมนตรีได้มีมติเมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๔๖ เห็นชอบการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ เป็นโครงการเฉลิมฉลองของรัฐบาล และแต่งตั้งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ดังนั้น เพื่อให้การดำเนินงานดังกล่าวเป็นไปด้วยความเรียบร้อยบรรลุผลตามวัตถุประสงค์อาศัยอำนาจตามมติคณะรัฐมนตรีประกอบกับมติที่ประชุมคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี ฯ ครั้งที่ ๑/๒๕๔๖ เมื่อวันที่ ๑๑ สิงหาคม ๒๕๔๖ จึงแต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายโครงการและกิจกรรมโดยมี องค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ ดังต่อไปนี้๑. องค์ประกอบ๑.๑ รองนายกรัฐมนตรี (นายสุวิทย์ คุณกิติ) ประธานอนุกรรมการ๑.๒ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี รองประธานอนุกรรมการ คนที่ ๑๑.๓ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ รองประธานอนุกรรมการ คนที่ ๒๑.๔ ราชเลขาธิการ อนุกรรมการ๑.๕ เลขาธิการพระราชวัง อนุกรรมการ๑.๖ ปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีอนุกรรมการ๑.๗ ปลัดกระทรวงกลาโหม อนุกรรมการ๑.๘ ปลัดกระทรวงการคลัง อนุกรรมการ๑.๙ ปลัดกระทรวงการต่างประเทศ อนุกรรมการ๑.๑๐ ปลัดกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา อนุกรรมการ543๑.๑๑ ปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม อนุกรรมการ๑.๑๒ ปลัดกระทรวงพาณิชย์อนุกรรมการ๑.๑๓ ปลัดกระทรวงมหาดไทย อนุกรรมการ๑.๑๔ ปลัดกระทรวงวัฒนธรรม อนุกรรมการ๑.๑๕ ปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการ๑.๑๖ ปลัดกระทรวงศึกษาธิการ อนุกรรมการ๑.๑๗ ผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๑๘ ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร อนุกรรมการ๑.๑๙ ผู้อำนวยการสำนักงบประมาณ อนุกรรมการ๑.๒๐ อธิบดีกรมประชาสัมพันธ์อนุกรรมการ๑.๒๑ อธิบดีกรมธนารักษ์อนุกรรมการ๑.๒๒ อธิบดีกรมการศาสนา อนุกรรมการ๑.๒๓ อธิบดีกรมศิลปากร อนุกรรมการ๑.๒๔ เลขาธิการคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๒๕ ผู้อำนวยการสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๒๖ อธิการบดีสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหาร ลาดกระบัง อนุกรรมการ๑.๒๗ อธิการบดีสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้า พระนครเหนือ อนุกรรมการ๑.๒๘ อธิการบดีมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้า ธนบุรีอนุกรรมการ๑.๒๙ นายกสมาคมวิทยาศาสตร์แห่งประเทศไทย อนุกรรมการในพระบรมราชูปถัมภ์ หรือผู้แทน๑.๓๐ นายกสมาคมดาราศาสตร์ไทย หรือผู้แทน อนุกรรมการ๑.๓๑ ท่านผู้หญิงบุตรี วีระไวทยะ อนุกรรมการ๑.๓๒ นายสิปปนนท์ เกตุทัต อนุกรรมการ๑.๓๓ นายสุเมธ ชุมสาย ณ อยุธยา อนุกรรมการ๑.๓๔ นาวาอากาศเอก อาวุธ เงินชูกลิ่น อนุกรรมการ๑.๓๕ นายมานิตย์ ศิริวรรณ อนุกรรมการ๑.๓๖ นายเอนก นาวิกมูล อนุกรรมการ๑.๓๗ นายวีระ โรจน์พจนรัตน์อนุกรรมการ๑.๓๘ นายภูธร ภูมะธน อนุกรรมการ๑.๓๙ นายอารี สวัสดีอนุกรรมการ๑.๔๐ อนุกรรมการและเลขานุการคณะอนุกรรมการ อนุกรรมการฝ่ายประชาสัมพันธ์544๑.๔๑ รองปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการและตามที่ปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีมอบหมาย เลขานุการ๑.๔๒ ผู้อำนวยการสำนักนโยบายและยุทธศาสตร์สำนักงานปลัด อนุกรรมการและกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีผู้ช่วยเลขานุการ๑.๔๓ ผู้แทนสำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีอนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๔๔ ผู้แทนสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๒. อำนาจหน้าที่๒.๑ จัดทำโครงการและกิจกรรม การจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี แห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗๒.๒ กำหนดหลักเกณฑ์การพิจารณาโครงการและกิจกรรมที่หน่วยงานทั้งภาครัฐและภาคเอกชนจัดขึ้น๒.๓ พิจารณากลั่นกรองโครงการและกิจกรรมที่หน่วยงานทั้งภาครัฐและภาคเอกชนจัดขึ้นรวมทั้งให้ความเห็นและข้อเสนอแนะต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๔ เสนอวงเงินงบประมาณการดำเนินงานต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๕ รายงานผลการดำเนินงานให้คณะกรรมการอำนวยการฯ ทราบเป็นระยะๆ๒.๖ แต่งตั้งคณะทำงานเพื่อช่วยเหลือในการปฏิบัติงานได้ตามความจำเป็น๒.๗ ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปสั่ง ณ วันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๖พันตำรวจโท(ทักษิณ ชินวัตร)นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗545คำสั่งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ที่ ๒/๒๕๔๖เรื่อง แต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก
_________ด้วยคณะรัฐมนตรีได้มีมติเมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๔๖ เห็นชอบการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ เป็นโครงการเฉลิมฉลองของรัฐบาล และแต่งตั้งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ดังนั้น เพื่อให้การดำเนินงานดังกล่าวเป็นไปด้วยความเรียบร้อยบรรลุผลตามวัตถุประสงค์อาศัยอำนาจตามมติคณะรัฐมนตรีประกอบกับมติที่ประชุมคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี ฯ ครั้งที่ ๑/๒๕๔๖ เมื่อวันที่ ๑๑ สิงหาคม ๒๕๔๖ จึงแต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก โดยมีองค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ ดังต่อไปนี้๑. องค์ประกอบ๑.๑ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรม ประธานอนุกรรมการ๑.๒ ปลัดกระทรวงวัฒนธรรม รองประธานอนุกรรมการ๑.๓ ราชเลขาธิการ อนุกรรมการ๑.๔ เลขาธิการพระราชวัง อนุกรรมการ๑.๕ อธิบดีกรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อม อนุกรรมการ๑.๖ อธิบดีกรมการศาสนา อนุกรรมการ๑.๗ อธิบดีกรมศิลปากร อนุกรรมการ๑.๘ เลขาธิการคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๙ ผู้อำนวยการสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๑๐ เลขาธิการราชบัณฑิตยสถาน อนุกรรมการ546๑.๑๑ ผู้ตรวจราชการสำนักนายกรัฐมนตรีตามที่อนุกรรมการปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีมอบหมาย๑.๑๒ ผู้แทนกระทรวงการต่างประเทศ อนุกรรมการ๑.๑๓ ผู้แทนสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๑๔ ท่านผู้หญิงบุตรี วีระไวทยะ อนุกรรมการ๑.๑๕ พลตรี หม่อมราชวงศ์ศุภวัฒย์ เกษมศรีอนุกรรมการ๑.๑๖ นายเกรียงไกร วิศวามิตร อนุกรรมการ๑.๑๗ นายทองต่อ กล้วยไม้ ณ อยุธยา อนุกรรมการ๑.๑๘ นางสาวบุหลง ศรีกนก อนุกรรมการ๑.๑๙ นายสมบัติ พลายน้อย อนุกรรมการ๑.๒๐ นางสายไหม จบกลศึก อนุกรรมการ๑.๒๑ นายอร่าม สวัสดิวิชัย อนุกรรมการ๑.๒๒ นายเอนก นาวิกมูล อนุกรรมการ๑.๒๓ นายบัณฑูร ล่ำซำ อนุกรรมการ๑.๒๔ นายกสมาคมวิทยาศาสตร์แห่งประเทศไทย อนุกรรมการในพระบรมราชูปถัมภ์ หรือผู้แทน๑.๒๕ นายกสมาคมดาราศาสตร์ไทย หรือผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๖ รองอธิบดีกรมศิลปากรตามที่อธิบดีกรมศิลปากรมอบหมาย อนุกรรมการและเลขานุการ๑.๒๗ ผู้อำนวยการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๒๘ ผู้แทนสำนักงานปลัดกระทรวงวัฒนธรรม อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๒๙ ผู้แทนสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๒. อำนาจหน้าที่๒.๑ จัดพิมพ์หนังสือที่ระลึกงานสมโภช ๒๐๐ ปี แห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗๒.๒ พิจารณากลั่นกรองหนังสือที่หน่วยงานภาครัฐและเอกชนจัดพิมพ์ขึ้น เพื่อร่วมงานสมโภช ๒๐๐ ปีฯ รวมทั้งให้ความเห็นและข้อเสนอแนะต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๓ เสนอวงเงินงบประมาณการดำเนินงานต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๔ รายงานผลการดำเนินงานให้คณะกรรมการอำนวยการฯ ทราบเป็นระยะๆ547๒.๕ แต่งตั้งคณะทำงานเพื่อช่วยเหลือในการปฏิบัติงานได้ตามความจำเป็น๒.๖ ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปสั่ง ณ วันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๖พันตำรวจโท(ทักษิณ ชินวัตร)นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗548คำสั่งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ที่ ๓/๒๕๔๖เรื่อง แต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายสร้างสิ่งอนุสรณ์
_________ด้วยคณะรัฐมนตรีได้มีมติเมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๔๖ เห็นชอบการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ เป็นโครงการเฉลิมฉลองของรัฐบาล และแต่งตั้งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ดังนั้น เพื่อให้การดำเนินงานดังกล่าวเป็นไปด้วยความเรียบร้อยบรรลุผลตามวัตถุประสงค์อาศัยอำนาจตามมติคณะรัฐมนตรีประกอบกับมติที่ประชุมคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี ฯ ครั้งที่ ๑/๒๕๔๖ เมื่อวันที่ ๑๑ สิงหาคม ๒๕๔๖ จึงแต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายสร้างสิ่งอนุสรณ์ โดยมีองค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ ดังต่อไปนี้๑. องค์ประกอบ๑.๑ รองนายกรัฐมนตรี (นายจาตุรนต์ ฉายแสง) ประธานอนุกรรมการ๑.๒ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีรองประธานอนุกรรมการ๑.๓ ราชเลขาธิการ อนุกรรมการ๑.๔ เลขาธิการพระราชวัง อนุกรรมการ๑.๕ ปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการ๑.๖ ปลัดกระทรวงวัฒนธรรม อนุกรรมการ๑.๗ อธิบดีกรมธนารักษ์อนุกรรมการ๑.๘ อธิบดีกรมไปรษณีย์โทรเลข อนุกรรมการ๑.๙ อธิบดีกรมศิลปากร อนุกรรมการ๑.๑๐ ปลัดกรุงเทพมหานคร อนุกรรมการ549๑.๑๑ ผู้อำนวยการสำนักโบราณคดีอนุกรรมการ๑.๑๒ ท่านผู้หญิงบุตรี วีระไวทยะ อนุกรรมการ๑.๑๓ พลตรี หม่อมราชวงศ์ ศุภวัฒย์ เกษมศรีอนุกรรมการ๑.๑๔ หม่อมราชวงศ์สุริยวุฒิ สุขสวัสดิ์อนุกรรมการ๑.๑๕ นาวาอากาศเอก อาวุธ เงินชูกลิ่น อนุกรรมการ๑.๑๖ นายประพัฒน์ ตรีณรงค์อนุกรรมการ๑.๑๗ นายสนธิ เตชานันท์อนุกรรมการ๑.๑๘ นายสุเมธ ชุมสาย ณ อยุธยา อนุกรรมการ๑.๑๙ ผู้แทนบริษัท ทศท. คอร์ปอเรชั่น จำกัด (มหาชน) อนุกรรมการ๑.๒๐ ผู้แทนการสื่อสารแห่งประเทศไทย อนุกรรมการ๑.๒๑ ผู้แทนสมาพันธ์นักศึกษาเก่าสถาบันพระจอมเกล้าทั้ง ๓ แห่ง อนุกรรมการ๑.๒๒ อนุกรรมการและเลขานุการคณะอนุกรรมการ อนุกรรมการฝ่ายประชาสัมพันธ์๑.๒๓ รองอธิบดีกรมศิลปากรตามที่อธิบดีกรมศิลปากรมอบหมาย อนุกรรมการและเลขานุการ๑.๒๔ ผู้แทนสำนักสถาปัตยกรรมและหัตถศิลป์อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๒๕ ผู้แทนสำนักโบราณคดีอนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๒๖ ผู้แทนสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๒. อำนาจหน้าที่๒.๑ ก่อสร้าง ปรับปรุงและอนุรักษ์อาคารสถานที่เพื่อเป็นอนุสรณ์๒.๒ จัดทำเหรียญกษาปณ์ที่ระลึกและเหรียญที่ระลึก๒.๓ จัดทำบัตรโทรศัพท์และดวงตราไปรษณียากร๒.๔ เสนอวงเงินงบประมาณการดำเนินงานต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๕ รายงานผลการดำเนินงานให้คณะกรรมการอำนวยการฯ ทราบเป็นระยะๆ๒.๖ ให้มีอำนาจแต่งตั้งคณะทำงานเพื่อช่วยเหลือในการปฏิบัติงานได้ตามความจำเป็น๒.๗ ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง550ทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปสั่ง ณ วันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๖พันตำรวจโท(ทักษิณ ชินวัตร)นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗551คำสั่งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ที่ ๔/๒๕๔๖เรื่อง แต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายประชาสัมพันธ์
_________ด้วยคณะรัฐมนตรีได้มีมติเมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๔๖ เห็นชอบการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ เป็นโครงการเฉลิมฉลองของรัฐบาล และแต่งตั้งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ดังนั้น เพื่อให้การดำเนินงานดังกล่าวเป็นไปด้วยความเรียบร้อยบรรลุผลตามวัตถุประสงค์อาศัยอำนาจตามมติคณะรัฐมนตรีประกอบกับมติที่ประชุมคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีฯ ครั้งที่ ๑/๒๕๔๖ เมื่อวันที่ ๑๑ สิงหาคม ๒๕๔๖ จึงแต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายประชาสัมพันธ์ โดยมีองค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ ดังต่อไปนี้๑. องค์ประกอบ๑.๑ รองนายกรัฐมนตรี (นายวิษณุ เครืองาม) ประธานอนุกรรมการ๑.๒ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีรองประธานอนุกรรมการ๑.๓ ปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีอนุกรรมการ๑.๔ ปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการ๑.๕ อธิบดีกรมสารนิเทศ อนุกรรมการ๑.๖ อธิบดีกรมศิลปากร อนุกรรมการ๑.๗ ปลัดกรุงเทพมหานคร อนุกรรมการ๑.๘ เจ้ากรมกิจการพลเรือน กองทัพบก อนุกรรมการ๑.๙ ผู้แทนกระทรวงมหาดไทย อนุกรรมการ๑.๑๐ ผู้อำนวยการสำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติอนุกรรมการ552๑.๑๑ ผู้อำนวยการสำนักบริหารกลาง อนุกรรมการสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี๑.๑๒ ผู้อำนวยการกองข่าว สำนักราชเลขาธิการ อนุกรรมการ๑.๑๓ หัวหน้ากลุ่มงานกิจการพิเศษ สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีอนุกรรมการ๑.๑๔ ผู้อำนวยการองค์การสื่อสารมวลชนแห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๑๕ ผู้ว่าการการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย หรือผู้แทน อนุกรรมการ๑.๑๖ ประธานโทรทัศน์รวมการเฉพาะกิจแห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๑๗ ผู้อำนวยการสถานีวิทยุโทรทัศน์ไทยทีวีสีช่อง ๓ อ.ส.ม.ท. อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๑๘ ผู้อำนวยการสถานีโทรทัศน์กองทัพบกช่อง ๕ หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๑๙ ผู้อำนวยการสถานโทรทัศน์สีกองทัพบกช่อง ๗ หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๐ ผู้อำนวยการสถานีโทรทัศน์ไทยทีวีสีช่อง ๙ อ.ส.ม.ท. หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๑ ผู้อำนวยการสถานีวิทยุโทรทัศน์แห่งประเทศไทยช่อง ๑๑ อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๒๒ ผู้อำนวยการสถานีโทรทัศน์ไอทีวี หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๓ ผู้อำนวยการสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๔ ผู้อำนวยการสถานีวิทยุ อ.ส.ม.ท. หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๕ นายกสมาคมนักวิทยุและโทรทัศน์แห่งประเทศไทย อนุกรรมการในพระบรมราชูปถัมภ์ หรือ ผู้แทน๑.๒๖ นายกสมาคมนักข่าวแห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๗ นายกสมาคมผู้สื่อข่าวต่างประเทศแห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๘ นายกสมาคมนักหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๙ นายกสมาคมหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย อนุกรรมการในพระบรมราชูปถัมภ์ หรือ ผู้แทน๑.๓๐ นายกสมาคมนักประชาสัมพันธ์แห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๓๑ นายกสมาคมถ่ายภาพในพระบรมราชูปถัมภ์ หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๓๒ นายกสมาคมช่างภาพสื่อมวลชนแห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๓๓ อธิบดีกรมประชาสัมพันธ์อนุกรรมการและเลขานุการ๑.๓๔ ผู้อำนวยการสำนักพัฒนาการประชาสัมพันธ์อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๓๕ ผู้แทนกรมประชาสัมพันธ์อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ553๑.๓๖ ผู้แทนสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๒. อำนาจหน้าที่๒.๑ วางแผนและดำเนินการประชาสัมพันธ์การจัดงานเฉลิมฉลองให้ประชาชนได้รับทราบอย่างกว้างขวาง๒.๒ เชิญชวนให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการเฉลิมฉลองเพื่อเป็นการน้อมรำลึกถึงพระมหา-กรุณาธิคุณและแสดงออกซึ่งความจงรักภักดี รวมทั้งยึดมั่นในสถาบันพระมหากษัตริย์๒.๓ ประชาสัมพันธ์เชิญชวนและประสานงานกับหน่วยงานภาครัฐและภาคเอกชนให้ดำเนินการและสนับสนุนโครงการและกิจกรรมเฉลิมฉลอง๒.๔ กำกับ ดูแลและอำนวยความสะดวกในการปฏิบัติงานแก่สื่อมวลชน๒.๕ ประสานงานกับคณะอนุกรรมการฝ่ายต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง เพื่อดำเนินงานให้เป็นไปด้วยความเรียบร้อยและสอดคล้องกัน๒.๖ เสนอวงเงินงบประมาณการดำเนินงานต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๗ รายงานผลการดำเนินงานให้คณะกรรมการอำนวยการฯ ทราบเป็นระยะๆ๒.๘ แต่งตั้งคณะทำงานเพื่อช่วยเหลือการปฏิบัติงาน ได้ตามความจำเป็น๒.๙ ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปสั่ง ณ วันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๖พันตำรวจโท(ทักษิณ ชินวัตร)นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗554คำสั่งคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึกที่ ๑/๒๕๔๗เรื่อง แต่งตั้งคณะทำงานกลั่นกรองการจัดพิมพ์หนังสือที่ระลึก
_________โดยมติที่ประชุมคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก ครั้งที่ ๑/๒๕๔๗ เมื่อวันที่ ๕มกราคม พ.ศ. ๒๕๔๗ เห็นสมควรแต่งตั้งคณะทำงานกลั่นกรองการจัดพิมพ์หนังสือที่ระลึกงานเฉลิม-พระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปีโดยมีองค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ ดังนี้๑. องค์ประกอบ๑.๑ พลตรี หม่อมราชวงศ์ ศุภวัฒย์ เกษมศรีประธานคณะทำงาน๑.๒ นายสด แดงเอียด คณะทำงาน๑.๓ นายทองต่อ กล้วยไม้ ณ อยุธยา คณะทำงาน๑.๔ นางสายไหม จบกลศึก คณะทำงาน๑.๕ เลขาธิการราชบัณฑิตยสถาน คณะทำงาน๑.๖ ผู้อำนวยการสำนักหอสมุดแห่งชาติคณะทำงาน๑.๗ ผู้อำนวยการสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติคณะทำงาน๑.๘ ผู้อำนวยการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์คณะทำงาน๑.๙ นายอร่าม สวัสดิวิชัย คณะทำงาน๑.๑๐ นางสาววีณา โรจนราธา คณะทำงานและเลขานุการ๑.๑๑ นางนุชนารถ กิจงาม คณะทำงานและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๑๒ นางสาววัฒนา อุ่นทรัพย์คณะทำงานและผู้ช่วยเลขานุการ555๒. หน้าที่๒.๑ พิจารณากลั่นกรองการจัดพิมพ์หนังสือที่ระลึกที่หน่วยงานภาครัฐและเอกชนเสนอเข้าร่วมงานเฉลิมพระเกียรติ รวมทั้งให้ความเห็นและข้อเสนอแนะต่อคณะอนุกรรมการฯ๒.๒ รายงานผลการดำเนินงานให้คณะอนุกรรมการฯ ทราบ๒.๓ ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปสั่ง ณ วันที่ ๘ มกราคม พ.ศ. ๒๕๔๗(นายอนุรักษ์ จุรีมาศ)รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรมประธานอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึกพระราชหัตถเลขารวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเรื่องพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจัดพิมพ์เป็นที่ระลึกในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปีวันที่ ๑๘ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๔๗รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเรื่องพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจัดพิมพ์เป็นที่ระลึกในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปีวันที่ ๑๘ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๔๗รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่องพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึกในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปีจัดพิมพ์ จำนวน ๑๐,๐๐๐ เล่มจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ, ๒๓๔๗ - ๒๔๑๑รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่องพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว.- - กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๔๘.๕๐๓ หน้า.๑. ไทย - - ประวัติศาสตร์ - - กรุงรัตนโกสินทร์ - -๒. จดหมาย I. ชื่อเรื่อง.๙๕๙.๓๐๕๖ISBN 974-9527-99- 2ที่ปรึกษา นายอารักษ์สังหิตกุล อธิบดีกรมศิลปากรนางสมศรีเอี่ยมธรรม รองอธิบดีกรมศิลปากรนายบวรเวท รุ่งรุจีผู้อำนวยการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์บรรณาธิการนางฤดีรัตน์กายราศ นักอักษรศาสตร์ ๘ ว.พระบรมฉายาลักษณ์ รัชกาลที่ ๔พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ แห่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ ทรงเป็นพระมหากษัตริยาธิราชเจ้าผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ทรงปกครองแผ่นดินด้วยทศพิธราชธรรม ทรงทำนุบำรุงพระบวรพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองเป็นอเนกประการ พร้อมกับทรงอุปถัมภ์ศาสนาอื่น ทรงพระปรีชาสามารถอย่างยิ่งในสรรพวิชาการ ทรงศึกษาวิจัยจนทรงคำนวณการเกิดสุริยุปราคาล่วงหน้าได้ถูกต้องแม่นยำ เป็นที่เลื่องลือในวงการดาราศาสตร์ทั่วโลก พระเกียรติคุณที่สำคัญยิ่งอีกประการหนึ่งคือ พระบรมราโชบายด้านการต่างประเทศ ทรงเปิดประเทศและพัฒนาบ้านเมืองให้เจริญทัดเทียมนานาอารยประเทศ ทรงนำพาบ้านเมืองให้ผ่านพ้นวิกฤตชาติได้อย่างสง่างาม จนที่สุดประเทศไทยเป็นชาติเดียวในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่สามารถดำรงคงความเป็นเอกราชไว้ได้ในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปี ของพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว วันที่ ๑๘ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๔๗ รัฐบาลและประชาชนชาวไทยจึงพร้อมใจจัดงานเฉลิมพระเกียรติเพื่อประกาศพระเกียรติคุณให้แผ่ไพศาล และในโอกาสเดียวกันนี้องค์การศึกษา วิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (UNESCO) ได้ร่วมเฉลิมฉลองประกาศยกย่องพระเกียรติคุณให้ทรงเป็นบุคคลสำคัญของโลก สาขาการศึกษา วัฒนธรรม สังคมศาสตร์มานุษยวิทยา การพัฒนาสังคมและสื่อสาร นับเป็นเกียรติภูมิสูงส่งของประเทศไทยและของชาวไทยทั้งชาติ ที่จะจารึกพระเกียรติประวัติอันงดงามนี้ไว้ไปตราบจิรัฐิติกาลพันตำรวจโท(ทักษิณ ชินวัตร)นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปีคำปรารภคำนำคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึกในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปี ได้รับมอบหมายให้พิจารณาดำเนินการจัดทำหนังสืออนุสรณ์เนื่องในพระเกียรติคุณแห่งพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๔ แห่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ ในการที่รัฐบาลและประชาชนชาวไทยแสดงกตเวทิตาธรรมสมัครสมานจัดงานรัฐพิธีเฉลิมฉลองน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายเป็นราชสักการะ สนองพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงนำประเทศรอดพ้นจากลัทธิล่าอาณานิคม ทรงนำสันติสุข และความเจริญรุ่งเรืองสู่ประเทศชาติ ตลอดจนทรงพระปรีชาสามารถจนเป็นที่เลื่องลือในวงการดาราศาสตร์ทั่วโลก และยังเป็นเกียรติยศอันยิ่งใหญ่ของชาติในท่ามกลางมิตรประเทศปัจจุบัน เมื่อองค์การศึกษา วิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (UNESCO)ได้ประกาศพระเกียรติคุณให้เป็นบุคคลสำคัญของโลกในสาขาการศึกษา วัฒนธรรม สังคมศาสตร์มานุษยวิทยา การพัฒนาสังคมและสื่อสาร ประจำปี ๒๕๔๖ - ๒๕๔๗หนังสืออนุสรณ์ทุกสาขาจำนวนมาก มีหน่วยงานทั้งภาครัฐและภาคเอกชน ตั้งความปรารถนาร่วมกันจัดพิมพ์ขึ้นเฉลิมพระเกียรติในโอกาสสำคัญนี้ เฉพาะภาครัฐบาลประกอบด้วย สำนักนายกรัฐมนตรี กระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี และกระทรวงวัฒนธรรม รวมจำนวน ๑๖ รายการเป็นหนังสือพระราชนิพนธ์ และเอกสารวิชาการอันเป็นรากฐานการพัฒนาประเทศในรัชสมัย ล้วนเป็นหลักฐานประวัติศาสตร์ชาติไทยที่มีคุณค่าแสดงวัฒนธรรมของแผ่นดิน ซึ่งคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก จะได้เผยแพร่ไปสู่สถานศึกษาและแหล่งเรียนรู้ทุกระดับทั่วประเทศ เพื่อให้ประชาชนชาวไทยได้รับรู้และสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงประกอบพระราชกรณียกิจด้วยพระวิริยะอุตสาหะอย่างยิ่งไว้แก่แผ่นดิน เพื่อจะได้บังเกิดความรักและหวงแหนประเทศชาติก่อให้เกิดพลังร่วมในการพัฒนาบ้านเมืองให้ยั่งยืนสืบไป(นายอนุรักษ์ จุรีมาศ)รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรมประธานอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึกกพระราชประวัติ และพระราชกรณียกิจในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว *พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๔ แห่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ ๒ และสมเด็จพระศรีสุริเยนทรา บรมราชินี เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันพฤหัสบดีที่ ๑๘ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๓๔๗ ณ พระราชวังเดิม กรุงธนบุรี มีพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎ มีสมเด็จพระเชษฐาและสมเด็จพระอนุชาร่วมสมเด็จพระบรมราชชนนี๒ พระองค์คือ๑. พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้า สิ้นพระชนม์ในวันประสูติ๒. พระบาทสมเด็จพระปวเรนทราเมศ มหิศเรศรังสรรค์ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเริ่มศึกษาอักขรสมัยตั้งแต่เสด็จประทับที่พระราชวังเดิม ในสำนักสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ขุน) วัดโมลีโลกยาราม เมื่อสมเด็จพระบรม-ชนกนาถเสด็จขึ้นครองราชสมบัติ พระองค์ได้เสด็จเข้าประทับในพระบรมมหาราชวังพร้อมด้วยสมเด็จพระบรมราชชนนี พุทธศักราช ๒๓๕๕ พระชนมายุ ๙ พรรษา สมเด็จพระบรมชนกนาถทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประกอบพระราชพิธีลงสรง เฉลิมพระนามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่าสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎสมมุติเทววงศ์ พงศ์อิศวรกษัตริย์ ขัตติยราชกุมาร ต่อมาเมื่อพระชนมายุได้ ๑๒ พรรษา ทรงได้รับมอบหมายให้คุมกองทัพ และเสบียงอาหารออกไปรับครอบครัวมอญที่เมืองกาญจนบุรี มีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิทักษมนตรี พระปิตุลาตามเสด็จด้วยพุทธศักราช ๒๓๕๙ พระชนมายุ ๑๓ พรรษา สมเด็จพระบรมชนกนาถโปรดให้มีพระ-ราชพิธีโสกันต์ครั้งใหญ่ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท และเมื่อพระชนมายุ ๑๔ พรรษา ทรงผนวชเป็นสามเณร ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม สมเด็จพระสังฆราช (มี) เป็นพระอุปัชฌาย์แล้วเสด็จประทับจำพรรษา ณ วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ ทรงบรรพชาอยู่ ๗ เดือนจึงลาบรรพชาหลังจากนั้นเสด็จประทับ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทรงศึกษาวิชาความรู้ต่างๆ ตามประเพณีสำหรับพระราชกุมาร เช่น การฝึกหัดอาวุธ และวิชาคชศาสตร์ สมเด็จพระบรมชนกนาถโปรดให้บัญชาการกรมมหาดเล็ก
* ข้อมูลจากสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากรขพุทธศักราช ๒๓๖๗ พระชนมายุครบ ๒๑ พรรษา ทรงผนวช ณ วัดพระศรีรัตนศาสดารามสมเด็จพระสังฆราช (ต่อน) เป็นพระอุปัชฌาย์ พระนามฉายาในขณะทรงผนวชคือ “วชิรญาณเถระ”ประทับที่วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ ๓ วัน แล้วเสด็จออกจำพรรษา ณ วัดสมอราย (วัดราชาธิวาวิหาร) ได้ ๑๕ วัน พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยเสด็จสวรรคตโดยมิได้ทรงมอบราชสมบัติแก่ผู้ใด พระบรมวงศานุวงศ์และเสนาบดีชั้นผู้ใหญ่ประชุมปรึกษากันแล้ว ได้อัญเชิญกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ พระราชโอรสองค์ใหญ่ พระเชษฐาต่างพระมารดา ขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์ด้วยทรงเจริญพระชนมายุกว่าถึง ๑๗ พรรษา และทรงมีประสบการณ์มากทั้งด้านการค้า การสงครามและการปกครองพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงผนวชอยู่ตลอดรัชกาลที่ ๓ เป็นเวลา ๒๗ ปีแรกเสด็จจำพรรษา ณ วัดสมอราย ทรงศึกษาอบรมวิปัสสนาธุระ ต่อมาทรงย้ายกลับมาจำพรรษาณ วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษดิ์ ทรงศึกษาภาษาบาลี พระปริยัติธรรม ทรงสอบได้เปรียญ ๕ ประโยคและเชี่ยวชาญรอบรู้พระไตรปิฎกอย่างแตกฉาน พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งแม่กองสนามหลวง ตรวจสอบภาษาบาลี และพระราชทานเลื่อนสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะในพุทธศักราช ๒๓๗๒ ต่อมาทรงย้ายมาประทับ ณ วัดสมอรายอีกครั้งหนึ่ง ทรงปฏิบัติตนเป็นผู้นำในการชำระวัตรปฏิบัติของสงฆ์ให้เคร่งครัดต่อพระธรรมวินัยยิ่งขึ้น มีภิกษุสามเณรเลื่อมใสปฏิบัติตามเป็นอันมาก ก็รวมตัวจัดตั้งเป็นพระสงฆ์คณะใหม่เรียกคณะธรรมยุตหรือธรรมยุติกนิกาย ส่วนพระสงฆ์ในนิกายเดิม คือ มหานิกายก็ปรับปรุงวัตรปฏิบัติให้เคร่งครัดเช่นกันยังผลให้การพระศาสนาเรียบร้อยขึ้นพุทธศักราช ๒๓๗๙ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเชิญเสด็จมาครองวัดบวรนิเวศวิหาร พระอารามแห่งใหม่ที่เพิ่งสร้างเสร็จ ขณะมีพระชนมายุ ๓๒ พรรษา และทรงผนวชได้ ๑๒ พรรษาแล้ว พระองค์ทรงจัดระเบียบการคณะสงฆ์ การปกครองวัด ตลอดจนอบรมฝ่ายฆราวาสที่เข้าวัดระเบียบที่สำคัญทั้งหลายเหล่านี้ได้ยึดถือปฏิบัติกันสืบมาจนปัจจุบันทรงเป็นที่ยอมรับนับถือของบุคคลทั่วไป ในพระปรีชาญาณ ทรงตั้งโรงเรียนสอนภาษาบาลีขึ้นที่วัดบวรนิเวศวิหาร ทรงส่งสมณทูตไปยังเมืองแคนดี้ในเกาะลังกาเพื่อศึกษาพระธรรมวินัย และนำมาประพฤติปฏิบัติและเผยแพร่ให้เจริญรุ่งเรืองในบ้านเมือง ทรงคิดตัวอักษรอริยกะ ทั้งแบบตัวพิมพ์และตัวเขียนในการเรียบเรียงตำราภาษาบาลี ทรงตั้งโรงพิมพ์ของคนไทยขึ้นเป็นแห่งแรกที่วัดบวรนิเวศวิหาร และโปรดให้ตีพิมพ์หนังสือทางพระพุทธศาสนาขึ้นหลายเล่ม เช่นหนังสือพระปาติโมกข์ หนังสือสวดมนต์ ทรงริเริ่มการเทศนาเป็นภาษาไทยแทนการยกคาถาภาษาบาลีมากล่าวก่อนอธิบายความขณะทรงผนวช มหาอำนาจตะวันตกกำลังขยายอิทธิพลเข้ามาในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ทรงตระหนักถึงความจำเป็นในการคบค้าสมาคมกับชาวตะวันตกและการเรียนภาษาต่างประเทศจึงทรงศึกษาภาษาอังกฤษจากหมอสอนศาสนา มิสเตอร์ เจสซี่ แคสแวลล์ เป็นผลให้คทรงศึกษาวิทยาการความก้าวหน้าของตะวันตกหลายแขนง ได้แก่ วิชาภูมิศาสตร์ คณิตศาสตร์และดาราศาสตร์ จนทรงสามารถรู้เท่าทันความคิดอ่านตลอดจนความผันแปรของสถานการณ์โลกในขณะนั้นได้เป็นอย่างดี นอกจากนั้น การที่ได้เสด็จธุดงค์จาริกไปบูชาปูชนียสถานตามหัวเมืองต่างๆ เช่นพระปฐมเจดีย์ จังหวัดนครปฐม ทำให้ได้ทอดพระเนตรเห็นสภาพบ้านเมืองและความเป็นอยู่ของราษฎรอย่างแท้จริง ประการสำคัญคือในพุทธศักราช ๒๓๗๖ ทรงพบ “ศิลาจารึกหลักที่ ๑” ของพ่อขุนรามคำแหงมหาราช ที่เมืองเก่าสุโขทัยโปรดให้นำมาไว้ที่วัดสมอรายพร้อมกับจารึกหลักที่ ๔ เมื่อเสด็จไปประทับที่วัดบวรนิเวศวิหาร ก็โปรดให้ย้ายจารึกทั้งสองหลักไปด้วย ด้วยพระปรีชาสามารถด้านอักษรศาสตร์ ประกอบกับทรงสนพระทัยด้านประวัติศาสตร์จึงทรงอ่านจารึกทั้ง ๒ หลักได้ เป็นการวางรากฐานและแนวทางให้กับการศึกษาอักษรโบราณรวมทั้งการศึกษาประวัติศาสตร์ในยุคต่อๆ มาเมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต พระบรมวงศานุวงศ์ เสนาบดีและข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ ได้กราบบังคมทูลอัญเชิญขึ้นครองราชย์ จึงทรงลาผนวช เสด็จขึ้นเถลิงถวัลย-ราชสมบัติ เมื่อวันที่ ๓ เมษายน พุทธศักราช ๒๓๙๓ * และมีพระราชพิธีบรมราชาภิเษกเมื่อวันที่๑๕ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๓๙๔ ทรงสถาปนาเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ สมเด็จพระ-อนุชาธิราช ผู้ทรงรอบรู้ด้านการต่างประเทศ การทหาร และการเดินเรือขึ้นเป็นพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ดำรงพระอิสริยยศเสมอพระเจ้าแผ่นดินอีกพระองค์หนึ่ง ตลอดรัชสมัยของพระองค์ทรงบำเพ็ญพระราชกรณียกิจต่างๆ และทรงสนพระราชหฤทัยใฝ่ศึกษาวิทยาการของประเทศตะวันตก ทรงนำมาประยุกต์ใช้เพื่อพัฒนาบ้านเมืองให้ทัดเทียมกับนานาอารยประเทศอันก่อให้เกิดคุณประโยชน์แก่ประเทศชาติอย่างอเนกอนันต์และสามารถธำรงเอกราชไว้ได้ตราบจนทุกวันนี้ด้านการปกครองและการบริหารราชการแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเป็นนักปกครองที่ทรงพระปรีชาสามารถยิ่งทรงได้รับการยกย่องว่าเป็นนักนิติศาสตร์พระองค์หนึ่ง ทรงเปลี่ยนแปลงการปกครองเป็น ๒ลักษณะควบคู่กันไป คือ การปรับปรุงแก้ไขธรรมเนียมประเพณีที่มีมาแต่เดิมให้เหมาะสมกับสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงและรับอารยธรรมและวิทยาการตะวันตกมาใช้ ได้แก่ ปรับปรุงพระราชพิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยา โปรดให้สวมเสื้อเวลาเข้าเฝ้า พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้
*ตามโบราณราชประเพณีเมื่อพระมหากษัตริย์เสด็จสวรรคตแผ่นดินจะว่างพระมหากษัตริย์มิได้ ผู้ที่สืบราชสมบัติ ต่อมา คือพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งขณะนั้นยังทรงผนวชอยู่ จึงทรงรับราชสมบัติและถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา เมื่อวันที่ ๓ เมษายน พุทธศักราช ๒๓๙๓ แล้วรอฤกษ์ลาผนวช วันที่ ๔ เมษายนพุทธศักราช ๒๓๙๓ ซึ่งปฏิทินทางจันทรคติยังเป็น จ.ศ. ๑๒๑๒ โทศกฆชาวต่างชาติยืนเฝ้าได้ในท้องพระโรง แม้ว่าการหมอบคลานจะยังมิได้ยกเลิกไป พระราชทานพระหัตถ์ให้แก่ผู้มาเฝ้าทูลละอองพระบาทจับ การชักธงประจำพระองค์และธงชาติ ประเพณีการยิงสลุต เลิกธรรมเนียมบังคับให้บ้านเรือนสองข้างทางเสด็จปิดประตูหน้าต่าง และมีพระบรม-ราชานุญาตให้ประชาชนได้เฝ้าอย่างใกล้ชิดทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ราษฎรเข้าเฝ้าถวายฎีกาได้ ณ พระที่นั่งสุทไธสวรรย์ซึ่งจะเสด็จออกเดือนละ ๔ ครั้ง เมื่อทรงรับฎีการ้องทุกข์ แล้วโปรดเกล้าฯ ให้ตุลาการชำระความให้เสร็จโดยเร็ว ทรงออกประกาศและพระราชบัญญัติที่เป็นข้อความที่เข้าใจง่ายแสดงถึงความอาทรห่วงใย หรือเป็นโอวาท แนะนำสั่งสอนประชาชนในเรื่องต่างๆ เช่น ออกประกาศตักเตือนไม่ให้ราษฎรทิ้งซากสัตว์ และสิ่งปฏิกูลลงในแม่น้ำลำคลอง กำหนดการก่อเตาไฟในครัวแบบใหม่เพื่อไม่ให้เป็นเชื้อเพลิงลุกลามทำให้เกิดไฟไหม้เสียหายแก่ทรัพย์สินของราษฎร ประกาศแนะนำให้ราษฎรระวังรักษาบ้านเรือนเพื่อป้องกันโจรผู้ร้ายด้วยการทำลิ่มสลักประตูหน้าต่าง แนะนำให้ปลูกฝีเพื่อป้องกันไข้ทรพิษระบาด ประกาศคุ้มครองไม่ให้นายเงินกดขี่ข่มเหงไพร่ ข่มเหงทาสหรือพยายามหน่วงเหนี่ยวมิให้ทาสไถ่ถอนตนเป็นอิสระ ออกพระราชบัญญัติลดเงินนาคู่โค ทรงเริ่มกิจการตำรวจแนวใหม่ ทรงแก้ไขกฎหมายและตรากฎหมายขึ้นไว้ตลอดรัชกาลเป็นกฎหมายลายลักษณ์อักษรที่มั่นคง และเริ่มตีพิมพ์ประกาศให้ทราบในหนังสือ “ราชกิจจานุเบกษา” เมื่อพุทธศักราช๒๔๐๑ จำนวนประกาศ พระราชบัญญัติ และกฎหมายต่างๆ ที่ออกใช้บังคับมีจำนวนเกือบ ๕๐๐ ฉบับซึ่งกฎหมายรัชกาลที่ ๔ เปรียบเสมือนภาพของชีวิตและความเป็นอยู่ในสมัยนั้น ที่ถ่ายทอดแสดงให้เห็นตามความเป็นจริงอย่างชัดแจ้งด้านการพระศาสนาและศิลปกรรมพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาและการศึกษาพระปริยัติธรรมให้เจริญรุ่งเรืองยิ่งขึ้นทรงวางพระองค์เป็นกลางระหว่างสงฆ์มหานิกายและธรรมยุติกนิกาย พระราชทานเสรีภาพในการนับถือศาสนา พระราชทานที่ดินและวัตถุในการก่อสร้างศาสนสถานของศาสนาอื่นๆ ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลเพิ่มเติมขึ้นกว่าธรรมเนียมเดิมหลายประการทรงเป็นพระมหากษัตริย์ไทยพระองค์แรกที่ทรงนำพระพุทธศาสนามาเกี่ยวข้องในการพระราชพิธีต่างๆ ซึ่งแต่เดิมพระราชพิธีทั้งหลายเหล่านั้นเป็นเรื่องของพิธีพราหมณ์เพียงอย่างเดียว เช่นพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระราชพิธีจรดพระนังคัล ทรงริเริ่มจัดให้มีการบูชาพระรัตนตรัยเป็นพิเศษในวันสำคัญทางศาสนา เช่น วันวิสาขบูชา วันมาฆบูชา และการบำเพ็ญกุศลตามเทศกาลต่างๆ ทรงสร้างวัดที่สร้างค้างมาแต่สมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และบูรณะปฏิสังขรณ์วัดที่ชำรุดทรุดโทรม ทั้งในกรุงเทพฯ และหัวเมืองกว่า ๔๐ วัด เช่นวัดพระศรีรัตน-ศาสดาราม วัดชนะสงคราม วัดบวรมงคล วัดราชโอรสาราม วัดสระเกศ วัดสุทัศนเทพวรารามงวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม วัดปรินายก วัดสุวรรณดาราราม วัดปทุมคงคา วัดเสนาสนารามวัดกระวิศยาราม วัดบวรนิเวศวิหาร วัดราชาธิวาสฯลฯ ทรงสร้างวัดขึ้นใหม่ ๕ วัด คือวัดบรมนิวาสวัดโสมนัสวิหาร วัดปทุมวนาราม วัดมกุฎกษัตริยาราม และวัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม ซึ่งเป็นวัดประจำรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างพระพุทธรูปซึ่งมีพุทธลักษณะแตกต่างไปจากพุทธศิลป์ทั่วไป คือ มีลักษณะใกล้เคียงกับมนุษย์ทั่วไปมากขึ้น เช่น พระสัมพุทธพรรณีพระนิรันตราย พระพุทธอังคีรสทรงสร้างและปฏิสังขรณ์พุทธเจดีย์ขึ้นใหม่ตามแบบพระราชนิยมคือ พุทธเจดีย์ทรงลังกา เช่น พระปฐมเจดีย์ พระศรีรัตนเจดีย์ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระเจดีย์วัดบวรนิเวศวิหาร พระเจดีย์วัดราชสิทธาราม พระธาตุจอมเพ็ชร พระนครคีรี จังหวัดเพชรบุรีพระสมุทรเจดีย์ จังหวัดสมุทรปราการ ทรงสร้างและบูรณะพระราชวัง เช่น พระอภิเนาวนิเวศน์ซึ่งเป็นหมู่พระมหามณเฑียร ที่นอกจากเป็นที่ประทับแล้ว ยังเป็นที่รับรองราชทูตและมีพระที่นั่งที่จัดพิเศษสำหรับเก็บรวบรวมโบราณวัตถุและประติมากรรมจากทวีปยุโรปในลักษณะการเริ่มต้นจัดพิพิธภัณฑ์ พระราชวังพระนครคีรี จังหวัดเพชรบุรี พระราชวังจันทรเกษม จังหวัดพระนครศรีอยุธยาพระราชวังนารายณ์ราชนิเวศน์ จังหวัดลพบุรีนอกจากนั้นยังโปรดให้ซ่อมแซมเรือสุพรรณหงส์ และสร้างเรืออนันตนาคราช เรือพระที่นั่งในกระบวนพยุหยาตราทางชลมารคอีกด้วยด้านเศรษฐกิจและการคลังการเก็บภาษีอากรอันเป็นรายได้ของแผ่นดินในตอนต้นรัชกาลมี ๔๖ อย่าง โดยรัฐบาลจัดเก็บเองเฉพาะภาษีที่สำคัญบางอย่าง นอกนั้นให้เอกชนเป็นผู้ประมูลรับผูกขาดไปจัดเก็บโดยแต่งตั้งให้เป็นเจ้าภาษีนายอากร พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้ยกเลิกภาษีอากรที่ซับซ้อนเป็นภาระแก่ประชาชน เช่น อากรค่าน้ำ อากรรักษาเกาะ ภาษีเกวียน เปลี่ยนแปลงพิกัดอัตราภาษีให้ลดหย่อนลง เช่น อากรตลาด เปลี่ยนเป็นเก็บภาษีโรงร้าน เรือนแพ เพื่อเกื้อหนุนการทำมาหากินของราษฎร ทรงดำเนินนโยบายเพื่อผ่อนคลายความตึงเครียดทางการเมืองระหว่างประเทศด้วยการกำหนดพิกัดภาษีสินค้าขาเข้าอนุญาตให้ส่งข้าวเป็นสินค้าออกได้เป็นครั้งแรกค้าฝิ่นได้โดยผ่านระบบเจ้าภาษีนายอากร แต่ห้ามชาวไทยเสพฝิ่น และในพุทธศักราช ๒๓๙๘ ได้ทำสนธิสัญญาเบาว์ริงกับอังกฤษ ซึ่งต่อมาได้โปรดให้ทำสัญญาทางพระราชไมตรีและการค้าตามแนวเดียวที่ทำกับอังกฤษ กับสหรัฐอเมริกา ฝรั่งเศสและประเทศสำคัญๆ ทางตะวันตกอีกหลายประเทศ จัดตั้งกงสุลสยามขึ้นในประเทศต่างๆ เพื่อส่งเสริมการค้ากับประเทศนั้นๆ ให้เจริญรุ่งเรืองยิ่งขึ้น ทำให้เศรษฐกิจของไทยเปลี่ยนแปลงไป มีการค้าขายกันอย่างกว้างขวางต้องปรับปรุงระบบจการเงินของประเทศ โดยทรงจัดตั้งโรงกษาปณ์สิทธิการขึ้นในพระบรมมหาราชวังเมื่อพุทธศักราช๒๔๐๓ เพื่อผลิตเหรียญกษาปณ์ขึ้นแทนเงินพดด้วง และเบี้ยหอย เงินที่ผลิตจากโรงกษาปณ์ทำด้วยโลหะต่างๆ กัน คือเหรียญเงิน เหรียญดีบุก เหรียญทอง และเหรียญทองแดง การผลิตเหรียญได้ดำเนินการมาจนพุทธศักราช ๒๔๐๘ จึงถือได้ว่าประเทศไทยมีเงินตราเป็นรูปเหรียญแร่ต่างๆ ตามแบบสากลนิยม นอกจากนั้นทรงตั้งโรงสีไฟ สำหรับสีข้าว โรงเลื่อยจักรจัดตั้งที่ทำการศุลกากรขึ้นทำหน้าที่จัดเก็บภาษี เป็นการวางพื้นฐานสำหรับหารายได้เข้าประเทศเพิ่มขึ้นด้านการศึกษาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเป็นนักอักษรศาสตร์ที่สำคัญยิ่งพระองค์หนึ่งของไทย มีพระอัจฉริยภาพในภาษามคธหรือภาษาบาลี อันเป็นภาษาจารึกพระธรรมคำสอนของพระพุทธศาสนา จึงทรงพระปรีชารอบรู้เชี่ยวชาญในพระธรรมคำสอนอย่างลึกซึ้งกว้างขวาง และได้ทรงพระราชนิพนธ์หนังสือต่างๆ ไว้เป็นจำนวนมากที่เป็นภาษามคธ และรู้จักกันแพร่หลายทั่วไป คือบทสวดทำวัตรเช้า - ทำวัตรค่ำ ที่ภิกษุสามเณรและพุทธศาสนิกชนใช้สวดกันทั่วไปในปัจจุบัน พระราชนิพนธ์ภาษาไทย ที่สำคัญ เช่น เรื่องอุโบสถศีล การนับถือพระพุทธศาสนาพรหมจริยกถา วิปัสสนากรรมฐาน เป็นต้น ทรงพระราชดำริแบบอักษรไทยสำหรับเขียนภาษาบาลีขึ้นเป็นครั้งแรกเรียกว่าแบบ “การยุต” ซึ่งได้ใช้เป็นแบบในการพิมพ์พระไตรปิฎกอักษรไทยครั้งแรกและฉบับแรกเมื่อพุทธศักราช ๒๔๓๖ ในรัชกาลที่ ๕พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงตระหนักถึงความสำคัญของการศึกษาว่าเป็นสิ่งจำเป็นในการปรับปรุงบ้านเมือง และพัฒนาประเทศให้ทันสมัยเป็นที่ยอมรับของประเทศมหาอำนาจตะวันตก ทรงสนับสนุนริเริ่มจัดการศึกษาสมัยใหม่ โดยเฉพาะการศึกษาภาษาอังกฤษทรงจ้างมิชชันนารีมาเป็นครูสอนภาษาอังกฤษ และความรู้ทั่วไปในพระบรมมหาราชวัง ในด้านการศึกษาของราษฎรทรงสนับสนุนให้มิชชันนารีอเมริกาตั้งโรงเรียนขึ้นทั้งในพระนครและหัวเมืองจัดส่งข้าราชการไทยไปศึกษาและดูงานในต่างประเทศเป็นครั้งแรก จัดตั้งพิพิธภัณฑ์ รวบรวมศิลปวัตถุที่ทรงนำมาเมื่อครั้งที่เสด็จธุดงค์ไปในชนบทมาจัดแสดงให้เห็นถึงวัฒนธรรมของบ้านเมืองพระราชกรณียกิจทางการศึกษาในรัชสมัยของพระองค์เป็นการวางพื้นฐานช่วยให้การปฏิรูปการศึกษาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เจริญก้าวหน้าในเวลาต่อมาฉด้านการคมนาคม และการสื่อสารพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงวางรากฐานการคมนาคมสมัยใหม่ให้แก่ชาวไทยขยายบ้านเมืองให้ทันสมัย โปรดให้ขุดคลองคูเมืองรอบนอก ริมคลองสร้างป้อมขึ้นหลายป้อมสร้างถนนเพื่อใช้ในการคมนาคมหลายสาย ได้แก่ ถนนเจริญกรุง ถนนบำรุงเมือง ถนนเฟื่องนครถนนสีลม และถนนตรง (ถนนพระรามที่ ๔) ได้มีการตั้งบ้านเรือนขึ้นสองข้างถนนเป็นจำนวนมากทำให้เมืองขยายออกไปกว่าเดิม การพัฒนาทางน้ำโปรดให้ขุดคลองเพิ่มขึ้นหลายสาย เช่น คลองมหาสวัสดิ์ คลองภาษีเจริญ คลองดำเนินสะดวก คลองบางลี่ คลองบางยี่สาน และคลองเจดีย์บูชาเพื่อความสะดวกในการคมนาคมขนส่งทางน้ำ แล้วยังช่วยให้เกษตรกรได้อาศัยน้ำในคลองมาใช้ในการเพาะปลูกด้วยนอกจากนั้นยังทรงสนับสนุนให้ต่อเรือกลไฟขึ้นใช้ในการเดินทางขนส่ง และป้องกันประเทศ ทรงอนุญาตให้อังกฤษสร้างสายโทรเลขผ่านประเทศไทยไปยังเมืองสิงคโปร์ ซึ่งทำให้ประเทศไทยได้รับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ การติดต่อค้าขาย และเป็นการช่วยให้ชาวไทยได้รู้เห็นวิทยาการใหม่ๆ ได้อย่างรวดเร็วด้านการป้องกันประเทศและการทหารในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นระยะเวลาที่สำคัญที่สุดในการป้องกันรักษาประเทศให้ปลอดภัยจากการล่าอาณานิคมของมหาอำนาจตะวันตก ซึ่งแข่งขันกันทั้งในด้านการค้าและการเมือง การเผชิญหน้ากับมหาอำนาจตะวันตกนับเป็นปัญหาใหญ่หลวงสำหรับผู้ปกครองประเทศในสมัยนั้น เพราะชาติตะวันตกมีความรู้ในวิทยาการ มีกำลังอาวุธสมัยใหม่ และมีความมั่นคงทางเศรษฐกิจมากกว่า พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงนำประเทศผ่านช่วงเวลาวิกฤตเข้าสู่ยุคใหม่ด้วยพระปรีชาญาณมองเห็นการณ์ไกล โดยทรงยอมรับศิลปวิทยาการด้านต่างๆ และริเริ่มปรับปรุงประเทศตามแบบตะวันตก ทรงจ้างนายร้อยเอกอิมเปนายทหารอังกฤษมาเป็นครูฝึกสอนกิจการทหารบก โปรดเกล้าฯ ให้เกณฑ์คนกรมอาสาลาวและเขมรมาฝึกหัดทหารเรียกว่า “ทหารเกณฑ์หัดอย่างยุโรป”พุทธศักราช ๒๓๙๔ โปรดเกล้าฯ ให้พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว รับนายร้อยเอกโทมัสยอร์ช น็อกซ์ นายทหารอังกฤษนอกราชการจากอินเดียมาเป็นครูฝึกทหารวังหน้าฝึกหัดกรมทหารรักษาพระองค์เป็นทหารอย่างยุโรป โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งกรมทหารราบ กรมทหารปืนใหญ่ กรมพรรคนาวิกโยธิน ปรับปรุงกิจการกองทัพเรือ โปรดให้ต่อเรือรบกลไฟใช้จักรหลายลำเช่น เรือราญรุกไพรี เรือศรีอยุธยาเดช เรือสงครามครรชิต เรือสยามูประสดัมภ์ เรืออาสาวดีรและทรงจ้างชาวตะวันตก มาเป็นต้นหน เป็นต้นชด้านการต่างประเทศในรัชกาลที่ ๔ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เป็นช่วงเวลาแห่งการล่าอาณานิคมของมหาอำนาจตะวันตก โดยเฉพาะอังกฤษและฝรั่งเศสกำลังแข่งขันกันแสวงหาอาณานิคมตามส่วนต่างๆ ของโลกพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงดำเนินนโยบายต่อด้านลัทธิจักรวรรดินิยมด้วยการอาศัยข้อได้เปรียบของสถานที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ของประเทศและการแข่งขันชิงดีระหว่างอังกฤษและฝรั่งเศสเป็นแรงผลักดันและส่งผลให้ไทยมีฐานะเป็นดินแดนกันกระทบ (Buffer State)ระหว่างอาณานิคมของอังกฤษที่พม่าและอาณานิคมฝรั่งเศสในอินโดจีน ในขณะเดียวกันได้ทรงดำเนินนโยบายผ่อนปรนข้อเรียกร้องทางการเมืองและการทูตจากมหาอำนาจตะวันตก ปรับปรุงบ้านเมืองให้ก้าวหน้าทันสมัยเยี่ยงอารยประเทศ ยอมเปิดประเทศ ทำสนธิสัญญาทางไมตรีกับชาติตะวันตกถึง ๑๓ ประเทศ มากกว่าพระมหากษัตริย์ไทยแต่ก่อนทุกพระองค์ แม้จะมีข้อเสียเปรียบแต่ก็ทำให้ไทยรอดพ้นจากการคุกคามของมหาอำนาจตะวันตก ทรงแต่งตั้งชาวต่างประเทศเป็นกงสุลไทยประจำต่างประเทศ ทรงส่งทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีกับต่างชาติ เช่น อังกฤษ ฝรั่งเศและทรงติดต่อกับสหรัฐอเมริกา แม้ว่าในรัชสมัยนี้ ไทยจะถูกคุกคามจากมหาอำนาจตะวันตกอย่างหนัก จนต้องเสียดินแดนภายใต้อำนาจให้แก่ฝรั่งเศสเป็นครั้งแรกใน พ.ศ. ๒๔๑๐ แต่ก็นับว่านโยบายการทูตประสบผลสำเร็จ เพราะเมื่อเปรียบเทียบกับประเทศเพื่อนบ้านขณะนั้น ไทยเป็นชาติเดียวเท่านั้นในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่รอดพ้นภัยพิบัติจากการล่าอาณานิคมและสามารถดำรงรักษาเอกราชไว้ได้ด้านวิทยาศาสตร์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงใฝ่พระทัยการศึกษาวิทยาการสมัยใหม่ของโลกตะวันตกเป็นอย่างยิ่ง ทั้งด้านภาษาต่างประเทศ ภูมิศาสตร์ แผนที่ ฟิสิกส์ คณิตศาสตร์ และที่ทรงสนพระราชหฤทัยศึกษาค้นคว้ามากคือ ดาราศาสตร์ ทรงรอบรู้และเชี่ยวชาญในวิชาดาราศาสตร์ โหราศาสตร์ และคณิตศาสตร์ชั้นสูง จนสามารถคำนวณ วัน เวลา และสถานที่เกิดสุริยุปราคาล่วงหน้าถึง ๒ ปี ได้อย่างถูกต้องแม่นยำ ว่าจะเกิดสุริยุปราคาหมดทั้งดวงในวันที่ ๑๘สิงหาคม พุทธศักราช ๒๔๑๑ เวลา ๑๐ นาฬิกา ๓๖ นาที ๒๐ วินาที ใช้เวลาเต็มดวง ๖ นาที๔๖ วินาที และสามารถเห็นได้ชัดเจนที่บริเวณคลองวาฬ ตำบลหว้ากอ จังหวัดประจวบคีรีขันธ์จึงเสด็จพระราชดำเนินไปประทับที่ตำบลหว้ากอ โดยทรงเชิญ คณะทูตานุทูต นักดาราศาสตร์ชาวต่างประเทศ และเซอร์ แฮรี่ออด ผู้สำเร็จราชการสิงคโปร์ ไปร่วมพิสูจน์ด้วย ซึ่งปรากฏว่าทรงคำนวณได้ถูกต้อง เป็นการพิสูจน์ผลการศึกษาวิจัยครั้งยิ่งใหญ่และครั้งแรกของชาติไทย จนซเป็นที่เลื่องลือในวงการดาราศาสตร์ทั่วโลกถึงพระนาม “คิงมงกุฎ” ซึ่งนับเป็นประวัติศาสตร์ที่ภาคภูมิใจยิ่งของประเทศชาติหลังจากเสด็จพระราชดำเนินกลับกรุงเทพฯ แล้ว ทรงประชวรด้วยพระโรคไข้จับสั่นอย่างรุนแรงและเสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ ๑ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๔๑๑ พระชนพรรษา ๖๕ พรรษา ทรงดำรงสิริราชสมบัติเป็นเวลา ๑๘ ปี มีพระราชโอรสพระราชธิดา ๘๒ พระองค์ เป็นต้นราชสกุลเนื่องในรัชกาลที่ ๔ สืบเชื้อสายมา ๒๘ ราชสกุลพระปรีชาสามารถด้านวิทยาศาสตร์ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นที่ประจักษ์แก่ชาวโลก เมื่อวันที่ ๑๔ เมษายน พุทธศักราช ๒๕๒๕ คณะรัฐมนตรีได้มีมติเทิดพระเกียรติแด่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในฐานะทรงเป็น “พระบิดาแห่งวิทยาศาสตร์ไทย” และกำหนดให้วันที่ ๑๘ สิงหาคม ของทุกปีเป็น “วันวิทยาศาสตร์แห่งชาติ”ปีพุทธศักราช ๒๕๔๗ องค์การศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ(UNESCO) ได้ประกาศยกย่องพระเกียรติคุณพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นบุคคลสำคัญของโลก สาขาการศึกษา วัฒนธรรม สังคมศาสตร์ มานุษยวิทยา การพัฒนาสังคม และสื่อสารญคำชี้แจงพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หอพระสมุดวชิรญาณ สำหรับพระนครปัจจุบันคือหอสมุดแห่งชาติ ได้เก็บรวบรวมต้นฉบับที่พิมพ์เป็นสำเนาทั้งภาษาไทยและภาษาอังกฤษไว้จำนวนหนึ่ง ต่อมาสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงมีพระดำริริเริ่มที่จะตรวจตราคัดเลือกนำออกพิมพ์เผยแพร่ พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนี้ นับเป็นเอกสารสำคัญและมีคุณค่ายิ่งต่อการศึกษาในหลายวิชา อาทิประวัติศาสตร์ โบราณคดี อักษรศาสตร์ รัฐศาสตร์ สังคมศาสตร์ เป็นต้น จากพระบรมราชวินิจฉัยเรื่องราวต่างๆ ที่เกิดขึ้นในรัชสมัยของพระองค์ ทำให้ผู้ใฝ่ใจศึกษาได้ทราบถึงสถานการณ์บ้านเมืองทั้งภายในและภายนอกประเทศ อันเป็นการเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงจากระบบเก่าเข้าสู่ระบบใหม่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเป็นพระมหากษัตริย์ผู้ทรงภูมิปัญญา ประกอบกับพระอัจฉริยภาพทางด้านภาษาต่างประเทศ มีความเชื่อมั่นในพระองค์อย่างสูงส่ง มีพระวิสัยทัศน์อันกว้างไกล จึงทรงตระหนักว่าประเทศไทยไม่สามารถดำรงอยู่ได้โดยปราศจากมิตรประเทศตะวันตกตลอดจนความเจริญก้าวหน้าทางเทคโนโลยีแห่งโลกตะวันตก จึงทรงดำเนินพระวิเทโศบายทางการทูตติดต่อประสานสัมพันธ์กับประมุขแห่งประเทศต่างๆ แม้แต่ประมุขทางศาสนา คือพระสันตปาปาไปจนถึงระดับพ่อค้า สามัญชน ปรากฏว่าได้ทรงมีพระราชหัตถเลขาติดต่อไปมากับพระสหายชาวต่างชาติอย่างสม่ำเสมอ ตั้งแต่ครั้งยังไม่เสด็จขึ้นครองราชย์ ไปจนตลอดรัชกาลของพระองค์ทั้งยังพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ผู้สอนศาสนาเข้ามาเผยแผ่คริสตศาสนาอย่างเสรีพร้อมกับนำวิทยาการทางวิทยาศาสตร์ การแพทย์และเทคโนโลยีสมัยใหม่ มาช่วยพัฒนาให้บ้านเมืองมีความเจริญยิ่งขึ้น สิ่งเหล่านี้ได้ช่วยปกป้องประเทศชาติมิให้ตกเป็นอาณานิคมของชาติมหาอำนาจทั้งยังอำนวยประโยชน์มาจนถึงปัจจุบัน นอกจากนี้ในพระราชหัตถเลขายังสะท้อนให้เห็นถึงพระราชจริยาวัตร พระราชกิจในส่วนพระองค์ทำให้ได้รู้จักพระองค์ในฐานะที่ทรงเป็นพระชนกผู้ประเสริฐ ทรงเป็นหลักที่พึ่งของเหล่าพระประยูรญาติ แม้ในเรื่องพระราชทรัพย์ ก็ยังทรงแยกการส่วนพระองค์มิให้เกี่ยวข้องกับการของแผ่นดินอย่างเด็ดขาดพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนี้ หอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร ได้อัญเชิญนำออกพิมพ์เผยแพร่ต่อเนื่องมาเป็นลำดับ ในช่วง ปี พ.ศ. ๒๔๖๒ -๒๔๗๐ รวม ๖ ครั้ง ซึ่งล้วนเป็นฉบับที่ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นในระหว่างรัชกาล ประกอบด้วยพ- พระราชหัตถเลขาที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ ชุดที่ ๑ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๒ โดย พระเจ้าบรม-วงศ์เธอ กรมพระนเรศวรฤทธิ์ โปรดให้พิมพ์เนื่องในวาระแห่งพระชนมายุสมมงคล คือมีพระชนม์เสมอด้วยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพิมพ์เป็นกุศลทักษิณานุประทาน อุทิศถวายสนองพระคุณสมเด็จพระบรมชนกนาถ พระราชหัตถเลขาที่อัญเชิญนำลงพิมพ์ชุดนี้มี ๑๗ ฉบับ เป็นเรื่องเกี่ยวกับเหตุการณ์การเมืองภายในเขมร และมลายู โดยมีอังกฤษและฝรั่งเศสเข้ามาเกี่ยวข้องพระราชหัตถเลขาแสดงพระปรีชาในเรื่องแพทย์แผนไทย พระบรมราโชวาทพระราชทาน แด่พระเจ้าลูกเธอ พระราชนิพนธ์ภาษาบาลีทรงขอขมาพระสงฆ์เมื่อจะสวรรคต เป็นต้น ในการพิมพ์ครั้งนี้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์คำอธิบาย ถึงความเป็นมาแห่งพระราชหัตถเลขาประทานไว้ด้วย (ซึ่งในการจัดพิมพ์ครั้งนี้กรมศิลปากรได้อัญเชิญพระนิพนธ์คำอธิบายของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ มาลงพิมพ์ไว้ด้วย)- พระราชหัตถเลขาที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ ชุดที่ ๒ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๔ โดยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์ โปรดให้พิมพ์เนื่องในวาระแห่งพระชนมายุสมมงคลประกอบด้วยส่วนพระราชหัตถเลขา ๑๐ ฉบับ พระราชนิพนธ์ ๔ ฉบับ พระราชปรารภ ๑ ฉบับและพระราชกระแส๒ ฉบับ รวมเป็น ๑๗ ฉบับ ส่วนใหญ่มีเนื้อหาเกี่ยวกับพระราชศรัทธาในพระพุทธศาสนา ประวัติพระพุทธรูปที่อัญเชิญมาจากเมืองประเทศราช การเสด็จประพาสยังสถานที่ต่างๆ เรื่องการตั้งกงสุลไทยในยุโรป เรื่องการทำผิดแบบแผนธรรมเนียมแผ่นดินของเจ้านายบางพระองค์ และทรงกล่าวถึงแหม่มเลียวโนเวนส์- พระราชหัตถเลขาที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ ชุดที่ ๓ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๕ โดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ โปรดให้พิมพ์เนื่องในวาระแห่งพระชนมายุสมมงคล เนื้อหาเป็นพระราชหัตถเลขาพระราชทานไปยังพระองค์เจ้าปัทมราช ๕ ฉบับ เจ้าจอมมารดานุ้ยเล็ก ๑ ฉบับ หม่อมน้อยใหญ่ หม่อมน้อยเล็ก ๑ ฉบับ และพระยาวิชิตสรไกร กับพระเสนหามนตรีอีก ๑ ฉบับ รวมเป็นพระราชหัตถเลขา ๘ ฉบับ เป็นเรื่องราวที่ทรงเล่าเหตุการณ์เกี่ยวกับการเกิดโรคภัยไข้เจ็บ การประสูติ การสิ้นพระชนม์ของพระบรมวงศานุวงศ์เป็นส่วนใหญ่- พระราชหัตถเลขาที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ ชุดที่ ๔ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๕ โดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ โปรดให้พิมพ์เนื่องในวาระแห่งพระชนมายุสมมงคล เป็นพระราชหัตถเลขา ถึง เจ้าจอมมารดา พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการชั้นผู้ใหญ่และยังมีพระราชหัตถเลขาถึงชาวต่างประเทศคือ เซอร์จอห์น เบาว์ริง อีก ๓ ฉบับ ซึ่งพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ ตั้งแต่สมัยดำรงพระอิสริยยศหม่อมเจ้าวรรณไวทยากรทรงแปลเป็นภาษาไทย พระราชหัตถเลขาถึง นายโทมัสยอร์ช น็อกซ์ จำนวน ๔ ฉบับ ซึ่งพระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร สมัยดำรงพระอิสริยยศพระองค์เจ้าธานีนิวัต ทรงแปลจำนวน ๒ ฉบับ พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ทรงแปล จำนวน ๑ ฉบับ และหม่อมเจ้าทรงวุฒิลาภ ดิศกุล ทรงแปลอีก ๑ ฉบับ รวมเป็น พระราชหัตถเลขา จำนวน ๓๘ ฉบับ มีเนื้อหาฏอาทิ การพิจารณาคดีความไต่สวนลงโทษผู้กระทำผิด เรื่องเหตุการณ์ความวุ่นวายไม่สงบภายในรัฐมลายู ภายในเขมร การแบ่งปันเขตแดนไทยกับพม่า เรื่องเกี่ยวกับการต่างประเทศ การยิงสลุตและในพระราชหัตถเลขาถึงเซอร์จอห์น เบาว์ริง ทรงเล่าถึงการทรงพระราชนิพนธ์พระราชพงศาวดาร(ฉบับพระราชหัตถเลขา) ด้วย- พระราชหัตถเลขาที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ชุดที่ ๕ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๙ สมเด็จพระ-ศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า โปรดให้พิมพ์ในการบำเพ็ญกุศลในการพระชนมายุสมมงคล รวมพระราชหัตถเลขา ๓๕ ฉบับ มีเนื้อหาประกอบด้วยพระราชสาส์นจารึกในแผ่นพระสุพรรณบัฏ พระราชสาส์นกำกับพระสุพรรณบัฏ และบัญชีเครื่องราชบรรณาการที่ส่งไปเจริญสัมพันธไมตรีกับประเทศอังกฤษ ประกาศแต่งตั้งราชทูตไทยไปลอนดอน พระราชสาส์นถึงสมเด็จพระนางเจ้าวิกตอเรีย แห่งประเทศอังกฤษ พระราชหัตถเลขาถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ราชทูตและข้าราชการอื่นๆ ในคณะทูตานุทูต จำลองพระราชสาส์นในกรุงลอนดอนเมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๐ทรงเล่าถึงเหตุการณ์บางอย่างที่เกิดขึ้นในกรุงเทพฯ เพื่อให้คณะทูตได้ทราบข้อเท็จจริง และปฏิบัติภาระหน้าที่โดยมิต้องกังวลกับข่าวลือต่างๆ ทรงมีพระราชกระแสรับสั่งให้ดูกิจการเทคโนโลยีที่ทันสมัย กับพิจารณาหาเครื่องมือเครื่องใช้ทันสมัย อาทิ เครื่องทำเงินเหรียญ เครื่องอัดฝ้าย เป็นต้นที่จะนำกลับมาพัฒนาบ้านเมืองได้- พระราชหัตถเลขาที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ชุดที่ ๖ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๐ โดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ โปรดให้พิมพ์ในวาระพระชนมายุสมมงคลรวมเป็นพระราชหัตถเลขา ๒๕ ฉบับ เนื้อหาเป็นพระราชสาส์นจารึกในแผ่นพระสุพรรณบัฏพระราชสาส์นกำกับพระสุพรรณบัฏ และพระราชสาส์นถึงพระเจ้านโปเลียนที่ ๓ ๕ ฉบับ พระ-ราชสาส์นถึงสมเด็จพระสันตปาปาที่ ๙ ๑ ฉบับ พระราชสาส์นถึงพระราชาธิบดี เยอรมัน ๑ ฉบับพระราชสาส์นถึงประธานาธิบดีสหรัฐ ๓ ฉบับ พระราชสาส์นถึงพระราชาธิบดีฮอลันดา ๑ ฉบับนอกนั้นเป็นพระราชหัตถเลขาถึงพระยาศรีพิพัฒน์ และข้าราชการในคณะทูตานุทูตที่จำทูลพระ-ราชสาส์นไปฝรั่งเศสเมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๔ ทรงสั่งข้อราชการและทรงเล่าถึงเหตุการณ์ในเมืองไทยและเมืองเขมรที่เกี่ยวข้องกับฝรั่งเศพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้รับความนิยมอัญเชิญลงพิมพ์เป็นหนังสือในวาระต่างๆ อีกหลายครั้ง อาทิ เมื่อครั้งที่มหามกุฏราชวิทยาลัยในพระบรมราชูปถัมภ์ได้จัดฉลองภิลักขิตกาลแห่งการก่อตั้งครบ ๘๔ ปี เมื่อวันที่ ๑ ตุลาคม พ.ศ ๒๕๒๑ก็ได้จัดพิมพ์หนังสือพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวขึ้นเพื่อเป็นอนุสรณ์ในวาระสำคัญดังกล่าว โดยอัญเชิญสำเนาพระราชหัตถเลขาที่ทรงพระนิพนธ์ขึ้นในระหว่างรัชกาลซึ่งหอพระสมุดวชิรญาณรวบรวมขึ้นจัดพิมพ์ ทั้ง ๖ ชุด กับเพิ่มเติมชุดพระราชหัตถเลขาภาษาอังกฤษที่ทรงพระราชนิพนธ์แต่ครั้งยังทรงผนวช และประทับอยู่ ณ วัดบวรนิเวศวิหาร ซึ่งฐพระราชทานไปยังนายยี ดับเบิลยู เอ็ดดี้ ชาวอเมริกัน ๓ ฉบับ และเซอร์ จอห์น เบาว์ริง อีก ๑ ฉบับรวม ๔ ฉบับ ดำเนินการแปลเป็นภาษาไทยโดยหม่อมเจ้าพรพิมล รัชนี อัญเชิญพิมพ์ครั้งแรกในคราวงานพระราชทานเพลิงพระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้ากาญจนากร ในปี พ.ศ. ๒๔๗๕การจัดพิมพ์ที่สำคัญอีกวาระหนึ่งนั้น เมื่อครั้งที่นายมานิต วรินทรเวช หัวหน้าสำนักแถลงข่าวไทยในกรุงลอนดอน ได้พบพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวถูกประมูลจากบริษัทเลหลังในกรุงลอนดอนจึงประมูลไว้ และต่อมาหลวงประกอบนิติสาร (ประกอบ บุณยัษฐิติ)ได้ดำเนินการให้มูลนิธิจุลจักรพงษ์บุญนิธิ รับซื้อต่อเพื่อมอบให้หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร เก็บรักษาในปี พ.ศ. ๒๕๑๐ เอกสารชุดนี้ มีรวมทั้งสิ้น ๒๑ ฉบับ เรือเอกหญิงลินจง เผ่าวิบูลบรรณารักษ์โทหอสมุดแห่งชาติ ได้ทำการคัดลอกตัวอักษรจากต้นฉบับที่มีอายุกว่าร้อยปีพร้อมแปลโดยได้รับคำปรึกษาในเรื่องศัพท์การทหารจาก พลเรือตรี แชน ปัจจุสานนท์ ผู้ซึ่งช่วยทำคำอธิบาย และให้ข้อคิดหลายประการ เมื่อหลวงประกอบนิติสารถึงแก่อนิจกรรมในปี พ.ศ. ๒๕๑๓เพื่อเป็นอนุสรณ์แก่ท่านผู้วายชนม์ที่เคยเป็นธุระจัดการให้เอกสารพระราชหัตถเลขาชุดนี้ได้กลับมาเป็นสมบัติของชาติ จึงได้อัญเชิญพร้อมฉบับแปล พิมพ์เป็นหนังสือที่ระลึกงานพระราชทานเพลิงศพหลวงประกอบนิติสาร เมื่อวันที่ ๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๑๔ เนื้อหาของเอกสารชุดนี้ส่วนใหญ่เป็นพระราชหัตถเลขาที่ทรงมีไปถึงพ่อค้าและมิชชันนารีที่ทรงสนิทคุ้นเคย เพื่อทรงฝากซื้อสินค้าจากต่างประเทศ ทรงประกาศข่าวเกี่ยวกับการสิ้นพระชนม์ ของพระบรมวงศานุวงศ์พระองค์สำคัญให้ต่างประเทศได้รับทราบ ทรงประกาศแก้ข่าวลือที่ผิดเกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดินสยามเป็นต้นนอกจากนั้นในการพิมพ์ครั้งนี้ยังเพิ่มเติมพระราชหัตถเลขาอีก ๓ ฉบับคือ๑. ต้นร่างพระราชหัตถเลขาถึงเมอสิเออร์ เดอ เกรฮาง ที่ตีพิมพ์อยู่ในหนังสือ เลอ รัวโยม เดอ เสียม แต่งโดยเมอสิเออร์ เดอ เกรฮาง๒. พระราชหัตถเลขาพระราชทานบาทหลวงหลุยส์ ลาโนดี ซึ่งตีพิมพ์อยู่ในหนังสือเดินทางรอบโลกของเลอคองค์ เดอ โบวัวร์ (Voyage autour de monde parle comte de Beauvoir)ซึ่งพลเรือตรี แชน ปัจจุสานนท์ เป็นผู้ถ่ายภาพมาให้ พระราชหัตถเลขาทั้งชุดนี้มีรวมทั้งสิ้น ๒๔ฉบับ มีลักษณะเป็นจดหมายโต้ตอบตามแบบฝรั่งต่างประเทศที่มีหนังสือไปมาถึงกัน ที่เขียนด้วยลายมือแล้วลงท้ายด้วยลงลายมือชื่อเป็นสำคัญ ซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงพระนิพนธ์ไว้ในคำอธิบายของการพิมพ์ชุดที่ ๑ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๒ ว่า”เข้าใจว่าเป็นของมีขึ้นใหม่เมื่อรัชกาลที่ ๔”เนื่องในวาระเฉลิมพระเกียรติในโอกาส๒๐๐ ปี แห่งวันพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในปี พ.ศ. ๒๕๔๗ นี้ กรมศิลปากรได้อัญเชิญพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมาจัดพิมพ์เพื่อเป็นอนุสรณ์แห่งวาระดังกล่าวโดยได้คัดเลือกพระราชหัตถเลขา อันประกอบด้วยเนื้อหาตามลำดับ คือฑ- พระราชหัตถเลขาภาษาอังกฤษที่ทรงพระราชนิพนธ์ แต่ครั้งยังทรงผนวชพร้อมคำแปล- พระราชหัตถเลขาที่ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นในระหว่างรัชกาล ชุดที่ ๑ - ๖- พระราชหัตถเลขาภาษาอังกฤษ ฉบับที่มูลนิธิจุลจักรพงษ์บุญนิธิ มอบให้เป็นสมบัติของหอสมุดแห่งชาติ พร้อมคำแปลรวมเป็นพระราชหัตถเลขาทั้งสิ้น ๑๙๖ ฉบับต้นฉบับพระราชหัตถเลขา ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแต่ละฉบับส่วนใหญ่เป็นเรื่องราวในพระราชกิจส่วนพระองค์ ที่ทรงมีพระราชกระแสรับสั่งไปยังสมเด็จพระอนุชา พระราชโอรสพระราชธิดา เจ้าจอมมารดา พระประยูรญาติใกล้ชิด ตลอดจนข้าราชบริพาร ล้วนมีความหลากหลายต่างบุคคล ต่างเรื่องกันไปจึงมีคุณค่าด้านอรรถรสแห่งสำนวนภาษา การตรวจสอบชำระจึงได้ใช้หลักการตรวจสอบชำระหนังสือชุดประชุมพงศาวดาร ฉบับกาญจนาภิเษก กล่าวคือแก้ไขเฉพาะคำศัพท์ทั่วไปตามพจนานุกรมของราชบัณฑิตยสถานเท่านั้น ส่วนคำวิสามานยนามเช่น ชื่อบุคคล สถานที่ ฯลฯ ยังคงรักษาไว้ตามต้นฉบับที่พิมพ์ครั้งแรก โดยเฉพาะการออกเสียงคำภาษาต่างประเทศที่แสดงให้เห็นถึงพระวิริยะอุตสาหะที่จะพยายามปรับปรุงพระองค์ในการศึกษาภาษาต่างประเทศ ดังพระราชหัตถเลขาตอนหนึ่งทรงกล่าวไว้ว่า “อนึ่งชื่อลองยิตูต ลาติตูตแลไมล์ ชื่อต่างๆ ก็เขียนผิดๆ ถูกๆ ด้วยคำอังกฤษมาฟังเสียงเขา เขียนเป็นไทยฟังพลัดๆพลาดๆ เขียนมาเข้าใจยากไป ขอท่านทูตทั้งปวงเอ็นดูข้าพเจ้าว่าวานอังกฤษเขาเขียนเป็นคำเป็นเลขแลอักษรอังกฤษให้ถ้วนถี่...” นอกจากนี้ในส่วนที่เป็นเชิงอรรถอธิบายความเพิ่มเติมที่ทำขึ้นใหม่ในการตรวจสอบชำระครั้งนี้ได้ใช้ตัวเลขกำกับไว้เพื่อให้แตกต่างกับคำอธิบายที่มีมาแต่เดิมซึ่งใช้สัญลักษณ์เครื่องหมายดอกจัน (*)กรมศิลปากรหวังอย่างยิ่งว่า การรวบรวมพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอม-เกล้าเจ้าอยู่หัวขึ้นครั้งนี้ คงจะอำนวยประโยชน์ทางวิชาการให้แก่ผู้ที่สนใจทั่วไปได้พอสมควร(นายอารักษ์ สังหิตกุล)อธิบดีกรมศิลปากรสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์มิถุนายน ๒๕๔๘ณสารบาญฉบับที่หน้าพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก่อนเสด็จเถลิงถวัลยราชมบัติ ต้นฉบับภาษาอังกฤษ๑. To the Gentlemen G.W. Eddy ๓๒. To Mr. & Mrs. Eddy of New York ๕๓. To Mr. & Mrs. Eddy of Waterford ๑๑๔. To His Excellency Sir John Bowring ๑๔พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก่อนเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ฉบับแปลเป็นภาษาไทย๑. พระราชหัตถเลขา ถึงมิสเตอร์เอ๊ดดี๑๗๒. พระราชหัตถเลขา ถึงมิสเตอร์และมิสซิสเอ๊ดดี แห่งนิวยอร์ก ๑๘๓. พระราชหัตถเลขา ถึงมิสเตอร์และมิสซิสเอ๊ดดี แห่งวอเตอร์ฟอร์ด ๒๔๔. พระราชหัตถเลขา ถึงเซอร์จอห์น เบาว์ริง ๒๗พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ชุดที่ ๑คำอธิบาย พระนิพนธ์ ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ๓๑๑. พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๓๒๒. พระบรมราโชวาท พระราชทานเงินพระเจ้าลูกเธอ ๓๘๓. พระราชหัตถเลขา ถึงองค์พระหริรักษ์ ณ กรุงกัมพูชา ๓๙๔. พระราชหัตถเลขา ถึงพระรามัญมุนี๔๒๕. พระราชหัตถเลขา ถึงองค์พระนโรดม และองค์พระหริราชดไนย ณ กรุงกัมพูชา ๔๓๖. พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นบวรวิไชยชาญ ๔๘๗. พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นบวรวิไชยชาญ ๕๐๘. พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นบวรวิไชยชาญ ๕๑๙. พระราชหัตถเลขา ถึงพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ๕๘๑๐. พระราชหัตถเลขา ถึงองค์พระนโรดม ณ กรุงกัมพูชา ๖๔๑๑. พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าไชยลังการ เจ้านครลำพูน ๗๑ดฉบับที่หน้า๑๒. พระราชหัตถเลขา พระราชทานพระราชาคณะ ๗๓๑๓. พระราชหัตถเลขา ถึงองค์สมเด็จพระนโรดม เจ้ากรุงกัมพูชา ๗๕๑๔. พระราชหัตถเลขา ว่าด้วยพระอาการกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสประชวร ๗๗๑๕. พระราชหัตถเลขา เรื่องพระอาการกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสประชวร ๘๓๑๖. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์๘๕๑๗. พระราชนิพนธ์ ทรงขมาพระสงฆ์เมื่อจะสวรรคต ๘๗พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ชุดที่ ๒๑. พระราชนิพนธ์ ว่าด้วยลักษณะการเคารพพระรัตนตรัย ๙๓๒. พระกระแสทรงแนะนำในการแผ่ไมตรีจิตรต่อเทพารักษ์๙๖๓. พระราชหัตถเลขา (เข้าใจว่าถึงทูตไทยที่ไปประเทศอังกฤษ ๙๗เมื่อปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๔๐๐)๔. พระราชหัตถเลขา ถึงพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๐๑ ๑๐๐๕. พระราชหัตถเลขา ถึงพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ปีวอก พ.ศ. ๒๔๐๓ ๑๐๒๖. พระราชหัตถเลขา ถึงพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔ ๑๐๔๗. พระราชหัตถเลขา ถึงพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖ ๑๐๖๘. พระราชหัตถเลขา ถึงพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖ ๑๐๗๙. พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นบวรวิไชยชาญ ปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖ ๑๐๘พระบรมราชาธิบายเรื่องวัดหงษ์๑๑๒๑๐. กระแสรับสั่งในงานพระศพ กรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร ปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖ ๑๑๔๑๑. พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๗ ๑๑๗๑๒. พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๙ ๑๒๒๑๓. พระราชนิพนธ์ จดหมายพระศรีสุนทรโวหาร ถึงขุนศรีสยามกิจ ปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙ ๑๒๗๑๔. พระราชนิพนธ์ จดหมายพระศรีสุนทรโวหาร ถึงขุนศรีสยามกิจ ปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๑๐ ๑๓๑๑๕. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ ปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๑๐ ๑๓๖๑๖. พระราชปรารภ เรื่องพัดรองที่พระสงฆ์ใช้๑๓๘๑๗. พระราชนิพนธ์ จดหมายพระศรีสุนทรโวหาร ถึงขุนศรีสยามกิจ ๑๔๑เรื่องฝรั่งหมายจะขอเงินไทยตฉบับที่หน้าพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ชุดที่ ๓๑. พระราชหัตถเลขา ถึงพระองค์เจ้าปัทมราช ๑๔๕๒. พระราชหัตถเลขา ถึงพระองค์เจ้าปัทมราช ๑๕๒๓. พระราชหัตถเลขา ถึงพระองค์เจ้าปัทมราช ๑๕๓๔. พระราชหัตถเลขา ถึงพระองค์เจ้าปัทมราช ๑๕๗๕. พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าจอมมารดานุ้ยเล็ก ๑๖๕๖. พระราชหัตถเลขา ถึงพระองค์เจ้าปัทมราช ๑๖๘๗. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาวิชิตสรไกร ๑๗๐๘. พระราชหัตถเลขา ถึงหม่อมน้อยใหญ่ หม่อมน้อยเล็ก ๑๗๑พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ชุดที่ ๔๑. พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าจอมมารดาพึ่ง ปีฉลู พ.ศ. ๒๓๙๖ ๑๗๕๒. พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าจอมมารดาพึ่ง ปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘ ๑๗๖๓. พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าจอมมารดาพึ่ง ปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘ ๑๗๘๔. พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าจอมมารดาพึ่ง ปีเถาะ สัปตศก พ.ศ. ๒๓๙๘ ๑๗๙๕. พระราชหัตถเลขา ถึงเซอร์ จอห์น เบาว์ริง ปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘ ๑๘๑๖. พระราชหัตถเลขา ถึงเซอร์ จอห์น เบาว์ริง ปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘ ๑๘๒๗. พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าฟ้าอิศราพงศ์ ปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๐๑ ๑๘๖๘. พระราชหัตถเลขา พระราชทานไปยังพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘๗ที่สีทา จังหวัดสระบุรี ปีมะแม พ.ศ. ๒๔๐๒๙. พระราชหัตถเลขา ถึงหม่อมเจ้ากลิ่น หม่อมเจ้าจินดา ปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔ ๑๘๙๑๐. พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ครั้งไปเมืองสิงคโปร์๑๙๑ปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔๑๑. พระราชหัตถเลขา พระราชทานไปยังพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๙๔ปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔๑๒. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาวิชิตชลธีฯ ปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔ ๑๙๕๑๓. พระราชหัตถเลขา ถึงพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์เจ้าคัคณางคยุคล ๑๙๙ซึ่งเสด็จไปเมืองเพชรบุรีกับเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔ถฉบับที่หน้า๑๔. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาราชวรานุกูล และพระยาปราจีนบุรี๒๐๑ปีจอ พ.ศ. ๒๔๐๕๑๕. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาราชวรานุกูล และพระยาปราจีนบุรี๒๐๓ปีจอ พ.ศ. ๒๔๐๕๑๖. พระราชหัตถเลขา ถึงสมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา ๒๐๕๑๗. พระราชหัตถเลขา ถึงสมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา ปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖ ๒๐๗๑๘. พระราชหัตถเลขา ถึงสมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา ปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖ ๒๐๘๑๙. พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๗ ๒๐๙๒๐. พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๗ ๒๑๔๒๑. พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร์ ปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๗ ๒๑๗๒๒. พระราชหัตถเลขา พระราชทานไปยังที่ประชุม ปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๔ ๒๑๘๒๓. พระราชหัตถเลขา ถึงหลวงเดชนายเวร ปีฉลู พ.ศ. ๒๔๐๘ ๒๒๓๒๔. พระราชหัตถเลขา ถึงองค์หริราชดไนยไกรแก้วฟ้า ๒๒๕๒๕. พระราชหัตถเลขา พระราชทานไปยัง มิสเตอร์ โทมัสยอร์ช นอกซ์๒๒๘ปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙๒๖. พระราชหัตถเลขา พระราชทานไปยัง มิสเตอร์ โทมัสยอร์ช นอกซ์๒๒๙ปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙๒๗. พระราชหัตถเลขา พระราชทานไปยัง มิสเตอร์ โทมัสยอร์ช นอกซ์๒๓๑ปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙๒๘. พระราชหัตถเลขา พระราชทานไปยัง มิสเตอร์ โทมัสยอร์ช นอกซ์๒๓๒ปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙๒๙. พระราชหัตถเลขา ถึงนายพุ่ม ขุนสมุทโคจร ปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๑๐ ๒๓๔๓๐. พระราชหัตถเลขา พระราชทานไปยังสมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา ๒๓๖ปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๑๐๓๑. พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาส ๒๓๘๓๒. พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าพระยาภูธราภัย ๒๓๙๓๓. พระราชหัตถเลขา ถึงหม่อมน้อยใหญ่ หม่อมน้อยเล็ก เจ้าพระยานคร ๒๔๐พระยาวิชิตสรไกร พระเสนหามนตรีที่เมืองนครศรีธรรมราช ปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๗๓๔. พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นอมรมนตรี๒๔๑๓๕. พระบรมราชโองการให้กราบทูลกรมหมื่นบวรรังษี๒๔๔(สมเด็จฯ กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์)ทฉบับที่หน้า๓๖. พระราชหัตถเลขา พระราชทานไปถึงพระองค์เจ้าปัทมราชที่เมืองนครศรีธรรมราช ๒๔๗ปีวอก พ.ศ. ๒๔๐๓๓๗. พระราชหัตถเลขา ถึงกรมสมเด็จพระเดชาดิศร ๒๕๑๓๘. พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ ๒๕๒พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ชุดที่ ๕๑. พระราชสาส์น จารึกในแผ่นพระสุพรรณบัฏ พระราชทานมอบ ๒๕๕เซอร์ จอห์น เบาว์ริง อัครราชทูตอังกฤษเชิญไปถวายสมเด็จพระราชินีวิกตอเรีย เมื่อปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘๒. พระราชสาส์น กำกับพระสุพรรณบัฏซึ่ง เซอร์ จอห์น เบาว์ริง ๒๕๖อัครราชทูตอังกฤษเชิญไปถวายสมเด็จพระราชินีวิกตอเรียเมื่อปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘๓. ประกาศตั้งพระยามนตรีสุริยวงศ์เป็นราชทูตไปลอนดอน ปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๔๐๐ ๒๖๐๔. พระราชสาส์น ถึงสมเด็จพระนางวิกตอเรียมหาราชินี๒๖๑ขอพระราชทานไปลอนดอน พระยามนตรีสุริยวงศ์ ราชทูตเชิญไป๕. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ และหม่อมราโชทัย ๒๖๙๖. พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี๒๗๒๗. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกัน ๒๗๔๘. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ และเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี๒๘๑๙. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ และเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี๒๘๓๑๐. พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี๒๘๔๑๑. พระราชหัตถเลขา ถึงนายพิจารณ์สรรพกิจ ๒๘๖๑๒. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกัน ๒๘๗๑๓. พระราชหัตถเลขา ถึงนายพิจารณ์สรรพกิจ ๒๘๙๑๔. พระราชหัตถเลขา ถึงหม่อมราโชทัย ๒๙๐๑๕. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกัน ๒๙๑๑๖. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกัน ๒๙๓๑๗. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ และเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี๒๙๖๑๘. พระราชหัตถเลขา ถึงนายพิจารณ์สรรพกิจ ๒๙๗๑๙. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกัน ๒๙๙ธฉบับที่หน้า๒๐. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ และเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี๓๐๓๒๑. พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี๓๐๖๒๒. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกัน ๓๐๙๒๓. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกัน ๓๑๒๒๔. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกัน ๓๑๗๒๕. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ และเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี๓๒๐๒๖. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกัน ๓๒๑๒๗. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ กับน้องชาย และบุตร ๓๒๓๒๘. พระราชหัตถเลขา ถึงนายพิจารณ์สรรพกิจ ๓๒๔๒๙. พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี๓๒๕๓๐. พระราชหัตถเลขา ถึงนายพิจารณ์สรรพกิจ ๓๒๗๓๑. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ และเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี๓๒๘๓๒. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ และเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี๓๓๗๓๓. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ และเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี๓๓๘ปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๐๑๓๔. พระราชสาส์น แสดงความเสียพระราชหฤทัย ๓๔๒๓๕. พระราชสาส์น เรื่องกงสุลที่จะมาแทน เซอร์ โรเบิร์ต ชอมสเบิร์ก ๓๔๕เมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๘พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ชุดที่ ๖๑. พระราชสาส์น จารึกในแผ่นพระสุพรรณบัฏ พระราชทานมอบ ๓๕๑เมอซิเออร์มองติญงี ราชทูตฝรั่งเศสเชิญไปถวายพระเจ้านโปเลียนที่ ๓เมื่อปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๙๙๒. พระราชสาส์น กำกับพระสุพรรณบัฏ ซึ่งเมอซิเออร์มองติญงี ราชทูตฝรั่งเศส ๓๕๒เชิญไปถวายพระเจ้านโปเลียนที่ ๓ เมื่อปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๙๙๓. พระราชสาส์น ถึงพระเจ้านโปเลียนที่ ๓ พระราชทานไปประเทศฝรั่งเศส ๓๕๖เมื่อปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔ พระยาศรีพิพัฒน์ ราชทูตเชิญไป๔. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกัน ๓๖๑๕. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาศรีพิพัฒน์ และนายสรรพวิไชย ๓๖๓๖. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกัน ๓๖๔นฉบับที่หน้า๗. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกัน ๓๖๕๘. พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาศรีพิพัฒน์ ราชทูต และนายสรรพวิไชย ๓๖๖๙. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกัน ๓๖๗๑๐. พระราชหัตถเลขา ถึงขุนมหาสิทธิโวหาร ๓๖๘๑๑. พระราชหัตถเลขา ถึงหมื่นจักรวิจิตร ๓๖๙๑๒. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูต ๓๗๐๑๓. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูต ๓๗๑๑๔. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกัน ๓๗๒๑๕. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูต ๓๗๔๑๖. พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกัน ๓๗๗๑๗. พระราชสาส์น ถึงสันตปาปาที่ ๙ ๓๗๙๑๘. พระราชสาส์น ถึงพระเจ้านโปเลียนที่ ๓ พระราชทานไปยังประเทศฝรั่งเศส ๓๘๒๑๙. พระราชสาส์น ถึงพระเจ้านโปเลียนที่ ๓ พระราชทานไปยังประเทศฝรั่งเศส ๓๘๗เมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๔๐๘๒๐. พระราชสาส์น ถึงประธานาธิบดีอเมริกา เมื่อปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๙๙ ๓๙๒๒๑. พระราชสาส์น ถึงประธานาธิบดีอเมริกา เมื่อปีมะแม พ.ศ. ๒๔๐๒ ๓๙๗๒๒. พระราชสาส์น ถึงประธานาธิบดีอเมริกา เมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๔๐๓ ๓๙๙๒๓. พระราชสาส์น ถึงพระราชาธิบดีเดนมาร์ก เมื่อปีมะแม พ.ศ. ๒๔๐๒ ๔๐๒๒๔. พระราชสาส์น ถึงพระราชาธิบดีเยอรมัน เมื่อปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔ ๔๐๕๒๕. พระราชสาส์น ถึงพระราชาธิบดีฮอลันดา เมื่อปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖ ๔๐๗พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับภาษาอังกฤษ ชุดที่มูลนิธิจุลจักรพงษ์บุญนิธิ มอบให้เป็นสมบัติของหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร๑. Royal missive to W. Adamson Esquire, dated 8 th August 1860. ๔๑๑๒. Royal missive to W. Adamson Esquire, dated 17 th October 1861. ๔๑๓๓. Royal missive to W. Adamson Esquire, dated 27 th February 1862. ๔๑๕๔. Letter From Mr. John Gunn to His Majesty Major King of Siam, ๔๑๙dated 18 th February 1862.๕. Letter From Mr. John Gunn to His Majesty Major King of Siam, ๔๒๐dated 24 th February 1862.บฉบับที่หน้า๖. Royal missive to W. Adamson Esquire, dated 27 th March 1862. ๔๒๑๗. Royal missive to W. Adamson Esquire, dated19 th May 1862. ๔๒๓๘. Royal missive to W. Adamson Esquire, dated 21 st August 1862. ๔๒๕๙. Royal missive to W. Adamson Esquire, dated 12 th October 1862. ๔๒๗๑๐. Royal missive to W. Adamson Esquire, dated 26 th November 1862. ๔๒๙๑๑. Royal missive to W. Adamson Esquire, dated 17 th April 1863. ๔๓๑๑๒. Royal missive to W. Adamson Esquire, dated 19 th November 1864. ๔๓๓๑๓. Royal Appointment nominating Mr. W. Adamson Consul for ๔๓๕Hongkong, entitled Hluang Chinvisay Siamkar, dated 6 th January 1865.๑๔. Royal missive to W. Adamson Esquire, dated 1 st February 1865. ๔๓๗๑๕. Court circular on the death of His Royal Highness Krom Muûn ๔๔๐Mahesuar Siva Vilas, dated 26 th July 1867.๑๖. Court circular on the death of His Highness Mom Kratai Rajoday, ๔๔๒dated 31 st July 1867.๑๗. Royal missive to W. Adamson Esquire, dated 2 nd August 1868. ๔๔๔๑๘. Circular on Clarification of Rumour against the King of Siam. ๔๔๖๑๙. Envelope addressed to William Adamson Esquire. ๔๔๘๒๐. Royal missive from the Second King of Siam to Wm. ๔๔๙Adamson Esquire, dated 20 th February 1861.๒๑. Letter from Chao Phya Phraklang to Mr. Adamson, dated 2 nd๔๕๐April 1861.๒๒. Draft Royal missive to Monsieur de Gr “ han Phra Siam Dhuranurux, ๔๕๑Consul for Siam at Paris.๒๓. Royal missive to Monsieur Am “ d “ e de Gr “ han Phra Siam ๔๕๕Dhuranurux, Consul for Siam at Paris, dated 10 th August 1868.๒๔. Royal missive to Reverend Larnaudi, dated 9 th August 1867. ๔๕๗ปฉบับที่หน้าพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับแปลเป็นภาษาไทย ชุดที่มูลนิธิจุลจักรพงษ์บุญนิธิมอบให้เป็นสมบัติหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร๑. พระราชหัตถเลขา ถึงนาย ว. อาดัมสัน ลงวันที่ ๘ สิงหาคม ๑๘๖๐ ๔๖๑เรื่องสั่งซื้อปืนใหญ่แบบนิดแดม ๑ กระบอก เอามาเป็นตัวอย่าง๒. พระราชหัตถเลขา ถึงนาย ว. อาดัมสัน ลงวันที่ ๑๗ ตุลาคม ๑๘๖๑ ๔๖๓เรื่องสั่งซื้อเชิงเทียน หลอดตะเกียง โปÖะตะเกียงการสั่งซื้อปืนใหญ่ชนิดอามสตรอง แจ้งข่าวพระนางรำเพยภมราภิรมย์และพระองค์เจ้ามงคลเลิศสิ้นพระชนม์๓. พระราชหัตถเลขา ถึงนาย ว.อาดัมสัน ลงวันที่ ๒๗ กุมภาพันธ์ ๑๘๖๒ ๔๖๕เรื่องต้องการทราบราคาปืนใหญ่ที่เคยเป็นของ เซอร์เจมส์ บรูคสั่งซื้อยาอมแก้ไอ ว่าจ้างแหม่มเลียวโนเวนส์ มาเป็นครูสอนภาษาอังกฤษการส่งของไปแสดงที่กรุงลอนดอน นายจอห์น กันน์ ร้องทุกข์ว่าพ่อค้าเกลือไม่ซื่อตรง๔. หนังสือของนายจอห์น กันน์ ถวายพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๔๖๘ลงวันที่ ๑๘ กุมภาพันธ์ ๑๘๖๒ เรื่องร้องทุกข์การซื้อขายเกลือ๕. หนังสือของนายจอห์น กันน์ ถวายพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๔๖๙ลงวันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ ๑๘๖๒ เรื่องการขายเกลือตกลงกันเรียบร้อยแล้ว๖. พระราชหัตถเลขา ถึงนาย ว. อาดัมสัน ลงวันที่ ๒๗ มีนาคม ๑๘๖๒ ๔๗๐เรื่องสั่งซื้อแม่พิมพ์สำหรับตีตราพระราชลัญจกร๗. พระราชหัตถเลขา ถึง นาย ว. อาดัมสัน ลงวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๑๘๖๒ ๔๗๑เรื่องสั่งซื้อเชิงเทียน๘. พระราชหัตถเลขา ถึงนาย ว. อาดัมสัน ลงวันที่ ๒๑ สิงหาคม ๑๘๖๒ ๔๗๓เรื่องนายจอห์น กันน์ ขอยืมเงินและสั่งซื้อกระสุนปืนยิงนกแบบนิดแดม ๒,๐๐๐ นัด๙. พระราชหัตถเลขา ถึงนาย ว. อาดัมสัน ลงวันที่ ๑๒ ตุลาคม ๑๘๖๒ ๔๗๔เรื่องสั่งซื้อหนังสือคณิตศาสตร์ และหนังสือเกี่ยวกับการคำนวณหาสุริยุปราคาและจันทรุปราคา๑๐. พระราชหัตถเลขา ถึงนาย ว. อาดัมสัน ลงวันที่ ๒๖ พฤศจิกายน ๑๘๖๒ ๔๗๖เรื่องตอบรับสิ่งของที่สั่งซื้อ และการค้างชำระเงิน๑๑. พระราชหัตถเลขา ถึงนาย ว. อาดัมสัน ลงวันที่ ๑๗ เมษายน ๑๘๖๓ เรื่องจะทรง ๔๗๘แต่งตั้งนายอาดัมสันเป็นกงสุลสยามประจำเมืองฮ่องกง นายออชินคลอสร้องทุกข์เรื่องการซื้อขายเกลือ แจ้งข่าวกรมพระพิทักษ์เทเวศร์สิ้นพระชนม์ผฉบับที่หน้า๑๒. พระราชหัตถเลขา ถึงนาย ว. อาดัมสัน ลงวันที่ ๑๙ พฤศจิกายน ๑๘๖๔ ๔๘๐เรื่องทรงอธิบายถึงความล่าช้าในการแต่งตั้งนายอาดัมสัน เป็นกงสุลสยามประจำเมืองฮ่องกง๑๓. ประกาศแต่งตั้งกงสุลสยามประจำเมืองฮ่องกง ลงวันที่ ๖ มกราคม ๑๘๖๕ ๔๘๒เรื่องให้ นาย ว. อาดัมสัน เป็นหลวงจีนวิสัยสยามการ กงสุลสยามประจำเมืองฮ่องกง๑๔. พระราชหัตถเลขา ถึงนาย ว. อาดัมสัน ลงวันที่ ๑ กุมภาพันธ์ ๑๘๖๕ ๔๘๓เรื่องส่งประกาศแต่งตั้งเป็นกงสุลสยามมาให้ การแต่งตั้งนายวูด รักษาการแทนกงสุลสยามประจำเมืองฮ่องกง ในระหว่างที่นายอาดัมสันไปประเทศอังกฤษ๑๕. ประกาศข่าวกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสสิ้นพระชนม์ ลงวันที่ ๒๖ กรกพาคม ๑๘๖๗ ๔๘๖๑๖. ประกาศข่าวหม่อมราโชทัยถึงแก่อนิจกรรม ลงวันที่ ๓๑ กรกพาคม ๑๘๖๗ ๔๘๘๑๗. พระราชหัตถเลขา ถึงนาย ว. อาดัมสัน ลงวันที่ ๒ สิงหาคม ๑๘๖๗ ๔๙๐เรื่องยังไม่ได้รับสารตราแต่งตั้งคืนและสั่งซื้อหนังสือเกี่ยวกับการเดินเรือ๑๘. ประกาศแก้ข่าวลือเกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดินสยามรัชกาลที่ ๔ ๔๙๑๑๙. จ่าหน้าซองพระราชหัตถเลขา ถึงนายวิลเลียม อาดัมสัน อดีตกงสุลสยาม ๔๙๔ประจำเมืองฮ่องกง๒๐. พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ถึงนาย ว. อาดัมสัน ๔๙๕ลงวันที่ ๒๐ กุมภาพันธ์ ๑๘๖๑ เรื่องทรงขอขอบใจที่ส่งเชือกป่านมาถวาย๒๑. จดหมายของเจ้าพระยาพระคลัง ถึงนาย ว. อาดัมสัน ลงวันที่ ๒ เมษายน ๑๘๖๑ ๔๙๖เรื่องขอบใจที่มาลาก่อนเดินทางย้ายไปอยู่ที่สิงคโปร์๒๒. ต้นร่างพระราชหัตถเลขา ถึงเมอสิเออร์ เดอ เกรฮาง พระสยามธุรานุรักษ์๔๙๗กงสุลสยามประจำกรุงปารีส(ปี ๑๘๖๒) เรื่องเจ้านายกรุงกัมพูชาวิวาทกันและมีคนฝรั่งเศสเข้ามาเกี่ยวข้องวุ่นวายด้วย๒๓. พระราชหัตถเลขา ถึงเมอสิเออร์ เดอ เกรฮาง พระสยามธุรานุรักษ์ กงสุลสยาม ๕๐๑ประจำกรุงปารีสลงวันที่ ๑๐ สิงหาคม ๑๘๖๘ เรื่องการเสด็จไปทอดพระเนตรสุริยุปราคา ที่ตำบลหว้ากอ เมืองประจวบคีรีขันธ์๒๔. พระราชหัตถเลขา ถึงบาทหลวงหลุยส์ลาโนดี ลงวันที่ ๙ สิงหาคม ๑๘๖๗ ๕๐๓เรื่องแจ้งข่าวพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคตและพระราชโอรสองค์ใหญ่สิ้นพระชนม์พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก่อนเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติต้นฉบับภาษาอังกฤษ3 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวTothe Gentlemen G.W. Eddy &C &C &CSir,The names by which the common people of Siam call me are “Thun KramomFa Yai.” By these two name I find I am generally known in foreign countries.the former is a title expressive of great respect, and is chiefly used by those who are,in law and custom, my inferiors and dependents; as younger brothers and sisters,children, servants and people. The latter is used by those who are nominally mysuperiors and those who do not feel themselves particularly dependent on me, oraccountable to me. The word ùThunû means to put in a high place: “Kramom” is themiddle of the top or crown of the head : “Chau” corresponds to the English wordLord, or the Latin Dominus: ùFaû is sky: but when used in a personûs name, it ismerely an adjective of exaltation, and is equivalent to the phrase ùas high as the sky!The remaining word ùYai; means great, or elder; and I am so called to distinguish mefrom my brother who is younger than I.But the name which my father, who prededed His Majesty the present kingof Siam, gave me and caused to be engraved in a plate of Gold is “Chau FaMoungkut Sammatt Wongs.” Only the first three of these words, however, arecommonly used in public Documents at the present time. ùMongkutû means Crown.The name ùChau Fa Mongkutû means “The High Prince of the Crown” or “His RoyalHighness the Crown prince.” I prefer that my friends, when they write me letters, orsend parcels to me, will use this name, with the letters ùT.Y.û prefixed as being thatby which I am known in the Laws and Public Documents of Siam.But some of my friends at Ceylon who are Mugadhists, have called my name”Wajiraneano” which my preceptor had given me to be used in Budhism: it meansthus “he has lightness of skill like a diamond.” Therefore the Singallese generallyaddress me thus “Makuto Wajiraneano Thero.” ùMakutoû is changed from a Siamese4 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวname to mugadhism: ùTheroû is a term for Chief Priest who are venerable inreligious knowledge.I have the honour to be,Your Sincere friend,T.Y. Chau Fa Mongkut.Wat PawarnivesNorthern King Street, Bangkok, SiamJuly 14 th . A. Ch. 1848.5 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวDated a place of sea surface 13 o - 26 1 - N. latitude and 101 o - 3 1 - E. longitude in Gulfof Siam 18 t - h - November Ando Christi 1849In touring or voyage of the undersignedToM r -. & M s -. Eddy of New York, United StatesSir & MadamI have the honour to acknowledge the cheerfully receipt of your kind letterwhich was finest manuscript of the latter or lady, dated Waterford Sar Co. State ofNew york October 6 t - h - 1848 from the hand of my & your friend Doctor S.R. Houseon the 19 t - h - June inst, in which time there was the most awful & dangerious fataldisease of cholera or “Jala sandy” just visiting our country & abating our people ofBangkok during four weeks or one month commencing 16 t - h - & 17 t - h - June inst.For this consequence of the distress I beg to confess myself that I coulddo no attention to reply your address and farther forgot until the present datecompletely four months ago. Now I am however in my happy voyage to deliver myletters & some presents suitable to be forwarded for my foreign friends on boardexporting ship ready to be sailing away from the anchor place of our Gulf, I justsaw your letter remaining in my writing box from which your letter has led me inrecollection to write you here myself very soon without hesitation.I observed certainly by your letterûs content of this date that my secondletter accompanied some triffing articles of this country (I had sent to be presentedto you for showing of foolish manufacture of our poor & ignorant people accordingto direction of my friend Dr. S.R.House) committed on board ship bounding toCanton to be forwarded to America via China where we hear that the vessels ofAmerica are frequently visiting, was not yet reached your hand, as it (my secondletter together some presents) was just put away on June or July ultimo, before yourletterûs date about three months, and I trust you would write me again on its receipt.6 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวAllow me to say truly without any near case of falsehood or anigma * &c. asthe truth is most important subject of all religion in the world, though many sinnerswhoever are thinking themselves to be skilful, think it (the truth) that useless sometime, yet it is indeed the highest head of holy morality. Therefore I beg to say trulywhat in my mind. Your letterûs content is generally regarding the surpriseble &admirable qualities & conducts of Missrs Mattoon & S.R. House for introduction toastonishment of my mind which may be foreway to be easily converted toChristianity. But such the words were much more said & related here by every oneof Missionaries many while so that it is now very common, as the Siamese peopledid know certainly that such in flence of opparation of the Christian countrymen wasjust occurred by the ways by which they accustomed to introduce this Christianity tosavage & barburious countries very easily according to the late system of Columbus&c then this Missionaries who were learned of such knowledges of religion havingno situation for their life by their knowledges in their mother country as there weremany most preachers & teachers of the same system got their rooms in churchesof all Christian countries so that the progresses of search their lives support bygethering money from gentle & induligent ** Pious people in hands of theiremployers who let the people be glad to pay for spreaching of their most respectedreligion to other country which they think very benighted. But the wiseman like myself and other learned have had know that this religion of Christ was but ancientsuperstition of the Jew who were near of Barburious, but it was introduced to Europebefore these lights of undoubtable knowledge of wonderful sciences were shonedthere on, so that it was the verneetical *** system of the Europians until the presentdays. We communicate with English and American friend for knowledge of sciences& arts, not for any least admiration or astonishment of vulgar religion as we knowthat there are very plenty of the men of knowledge who were learned & profissersof various sciences Astronomy Geography Grammartical navigation & cc. abusing &refusing all content of Bible & stated that they do not believe at all. Be not troublefor such introductory writing, if I would believe such system I would be converted*enigma**Indulgent*** Veneratical เห็นจะหมายความว่า system of Veneration7 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวto Christianity very long ere before you have heard my name perhaps. Besides theconversation concerning religion, it will be your displeasure for more word. My manyChristian friends generally think that I communicating with Eurian * & American friendfor being wonderful for their all conducts every ways for this evidence they thinkthat they may introduce me to their religion every easier than other rather that ifI were converted to it then afterward many more of noblemen & people of thiscountry might be converted & introduced to Christianity very soon & easily as I amhight priest or Buddhist & conductor of this nation to the system of the action ofmerits for eternal happiness. The people might follow me like in the account ofSandawed Island &c. Such vulgar desire of those my friends was for they accustomedto do to the savage & Barburious nation like those occanican of Sandawed Island&c. but our country is not like those nation as here were longly some knowledgesof morality & civility bearing legible wonderful accurate system & believebleconsequences more admirable than the same Jewish system though this wascorrupted & mixed with most reproveable superstitions of Brahmines & forest &cc.I beg to say truly that I was thankful to you much for you wish my happi-ness both internal & eternal. ** So that you wrote introduction to what you hardly ***believed with all your mind that the undoubtable way saving the lives of allcreatures to eternal happiness. but I can not receive you such advice as my faith isbut that the morality & virtues of action & mind which were subjects of all religionsof whole world is to be proper course for obtain eternal happiness. what is the Christwho was appeared to us not more than an extraordinary person in whom the wonderof the same superstitious ignorant people had placed on the same period &respected foolishly by other nation from the shilly presumption which carried in duecourse. I beg to return only many thouson thanks to you for your kindness & mercyupon me even for my eternal life.*Europian**external*** firmly8 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวHere are many gentlemen who formerly believed in the cosmogony &cosmography according to Brahmanical works which the old ancient Buddhistauthors of book have adopted to their system without hesitation. they took contrarycontest with many subjects of Europian or enlightened Geography astronomyHorology navigation chemistry &c. on their first hearing or receipt. they thought thatsuch the system & knowledges were but the in flences of imagination of heathennation or propoundded subject from the Christ and his disciples. afterward they haveexamined accurately & exemplified with many reason, arguments & circumstands.now the skilful gentlemen & wise men of our country generally believed all foresaidsciences & pleased with them much so that a few of them including myselfendevoured to study language of English proposing the knowledge of reading &perusing their book of scientific action or arts to be immated * & introduce to ourcountry whatever would come under their power. but no one of such learnedpersonages is doubting that lest Christianity might be best system or religion or lestJesus might be genueut ** or real son of God or saviour of mankind. merely theyconcluded that he was one of liar to the same ignorant nation where he has met withhis borth. His prediction from the words of profets &c. all in disbelieve of thesewisemen. Be not trouble to lead us in such system, we have heard most wordsof here missionaries both old & modern saying in various ways the Bible and itvarious Elements or commentaries are accustomed to read much. I beg to say but theimportance which may be useful between you & me.I am sorry to say that I could not get opportunity to be out of our kindomowing to the reprovable custom & police *** of our country which were enacted byour Governments both ancient & Modern who were deeped in most profounddarkness of ignorant pleasures & desires from which we think we will not be able tolead them out during their life & our time. On hearing of your desire that I may payvisit New York &c. I was most sorry for I know the opportunity would not be to meduring my life for arrival the same with my body. The exact description of New York*intimated**genuine*** policy9 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวI have read in some books & heard frequently from mouth of my teacher and friendso that I was desirious long are to visit, my whealth or property is as much asenough or sufficient for let me meet * all countries of the Europes & America buthow shall I do to our governments but I am glad that my manuscript has some timeopportnity to visit the same state.I was very glad to hear that you power to do many branches of businesses.I beg therefore to offer myself to you to be your true friend as I am longlydesirious of obtaining some extraordinary faithful and grateful person of yourcountry to be my agent, to whom I might order some needable articles to be shipedfrom America to Siam & I should do to him in such a way or case but have no onebefore now I am glad to have yourself to be my agent.I have heard from my agents of Singapore who stated to me that at least30 ships of America visit the same port. but I am sorry that the American vesselsdo not visit Siam sometime. therefore I beg to ask you for my a single purpose.I desire to have on Lithographic press (instrument of printing on stone) with allits copliment ** or implement. will you please to obtain for me one from yourcountry? Please write me soon by overland let me know how much prices wouldrequired for it if less than S || 200 Dollars then I must request or solicite you to advancefor me & take it & put in certain ship which you know that would be boundedto Singapore and you write information to me firstly denoting the name of ship &captain to me with the values of articles. then I will return my order to me agent ofSingapore to wait upon the same ship of America & accept the same & pay the pricesimmediately as soon as the ships would saill away safely without any delay or detainfor money. Will you please to comfort me in this my eager desire? but I have no oneagent in China where American ships visit continually I cannot pay for things thatwere said but the names that were lost by piraters of China as I know that all shipshave the securities or assurints who might pay for lost at ocean wherefore do not sendme articles which I order you by hand of Missionaries or other who would land on*visit**complement10 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวChina or Chinese shore as I know that there are many more piraters who spoilforeign vessels very often but in Singapore there will be not any calamity forprotection of English government & I have faithful agents thereon too whereforeI wish you to send me ordered things to the same port. I beg to denote the names ofmy agents of Singapore to whom you may address to care your letters for me ordeliver your articles to be present or sell to me per ship visiting the same port.My Chinese agent of Singapore named thus Tan Took Sing Esquire orkongsee.My English agents named thus Messrs. Hamilton & Grey & Co. Singapore.Please write answer to me for this me request as very soon as possible. I amearnestly desirious of obtaining the Lithographic press which have heard that ischeaper than that of England.Be not sorry or angry to me for the foresaid religious subject, I said so for Iam uwilling your trouble in your endevvouring which would be not furnished at all.Please pardon me for those words if they displeased you, but be graceful * to me asI am native of poor country and be glad for my kindness & respect to you who offeryour in friendship upon me firstly by sending me the printing Ink.remember me your friend have the honour to be your agent here if somethings which lies in my power may requiredPrince T.Y. Chaufa Mongkutthe High priest & head of the church named Wat Pawaraniwes in Bangkokmodern capital of Siam.P.S. Please read carefully and overlook all mistaken in writing as I was most hurriedin my manuscripts in this letterT.Y.M.* “graceful” ในที่นี้หมายความว่า indulgent11 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวDated Wat Pawaraniwes Bangkok Siam27 th December 1849ToM r -. & M s -. Eddy of Waterford, Sar,, Co. State of New York.Sir & Madam,Your fine lined letter addressed to me bearing the 6th October 1848 date wasreached my on 19 t - h - June inst which day was the third of the first week in which themost dreadful cholera was just attacking our city of Bangkok. During three followedweeks it was decreasing from its increasing during first week...as the same time wasmost disturbance for us to go to & fro for many engagements to our companions&c. whoever were sick & dying of the same, in this consequence I could not peruseyour letter which was in my desk from which I have got it and perused after the timeof calamity. I wish to write reply to you soon but I could not have opportunity toforward it off to abroad as there were no vessel exporting from Siam for a month,after which I have entirely forgotten until the month of November in which I lookhappy voyage to the she * and met your letter in my writing desk, then I didrecollect to write quickly without hesitation. though I had written you on last monthDated the surface of sea 130261 N. latitude & 101 o - 3 1 - E. longitude in Gulf of Siam18th November 1849, yet now I have most faithful opportunity to send my letter &thing to your country than the fore spoken time as my respected friend Mr.A.M.Hemenwey with his family is going to depart from thence to America Therefore Ibeg to write again as the duplicate of the fore going, to be forwarded by hand offaithful friend with a small squar box made of finest Cambodian marble which isexcellent in our country together with a box or case of the beautiful artificialflowers made by a skilles ** princess who was my beloved cousin as she wasdaughter of my uncle who was the Sub king or Second king or the reign of my fathermost exalted & celebrated Majesty the obtainer of four gemuent *** white Elephants*sea**skilled*** genuine12 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวof which presents I wish your kind receipt for being a token of my rememberanceon subsequent as I am wishing the mutually communications & friendship betweenyou & myself as long as time of my or yourûs lives may endure.In reply to your letter of 6 th October 1849 I have written you longly by someway, but I fear lest the same might despleased you if it was reached your handsafely. Please pardon me for it if it were not pleased to your for being contraryto your faith.I know that naturally the mankind is very difficult to lead for other faith,which was more different from their former faith that improssed in their from firsteducation on the early time of infancy. how shall I do to reply your truly with ourlying or deceiving that you might be delighted to me for my obediance to yourintroductory letter for your Christianity. as such the words or styles were heard herevery often & reapetly * how I would surprise for it. if I would believe it. I would beChristian before acquaintance with you.Regarding your desire to have me visition America I beg to say truly I ammost desirious of voyage & journey than living in the single station or situation butowing to bad custom of our ignorant ancient & modern Government who prohabitalway the getting abroad of all royal persons as I am execpt the expedition for war.If I do my opinion for departure from our kind. It would be no use be allowence ofour Government at all. Besides such worke which might be useless. What I shallrequest you to be, it will be expected by me that lest you will, I desire very longlyto any one gentleman of your country New York, Boston or Washington, to be myintamed friend and agent to whom I may order some things to be purchased for mefrom your country and who may be kind to me by advancing some articleûs priceor values and send me by ships visiting Singapore where there are my friend & agentswho might receive articles & pay all prices for me might obtain required commercialmerchandise or cargos from Siam to America if there might by my such an agent.* repeatedly13 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวI looked for such a person very longly but I could not precure any one. but I hopeif yourself be merciful upon me and accept to be how you could. then I should bemost rejoiced indeed. I have heard from my friend of Singapore who informed to methat at least about 30 of American vessels visit Singapore but 3 or 4 of which aregoing & coming derectly. but others are sailing to & from many other ports. if it wasso, can you be acquainted with the captains of such vessels which are going &coming directly to & fro of your country & Singapore and send your letters to myfriends & agents of the same port requesting them to care the letters or somethingwhich you would send to me. and myself also will introduce your name to them andproclaim that you are my agent of New York, if you would permit me to do so.I hope you will perhaps.I beg to inform you my most anxiousity or eager desire to have one oflithographic press or other kind of press recently invented by which letters can beprinted sooner than common typical press although letters are not very fine.It their prices less than S || 200 D.l. I shall be glad to take by order to my agentof Singapore which you put such things in any faithful vessel shiping to Singaporeand delivered to my agents, they will pay for it immediately. but I can accept suchthings which would carried to China where most American vessels continually visit,as I have no agent at the same & there are much more calamities for piraters.My English agents named Hamilton & Grey & Co. of Singapore. My Chineseagent of the same port name “Tan Tock Sing.”I have the honour to be your since & true friend expecting your reply to thesemy requests very soon by overland.Prince T.Y. Chaufa Mongkut.14 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNO 37,Raj Mondirn Housegrand palaceBangkok.27 th March 1855.My Gracious friendIt give me to-day Most rejoyful pleasure to learn your Excellencyûs arrivalhere as certainedly as your Excellency remained now on board the steamer “Rattler”which accompanied with a brig of War. I cannot hesitate to send my gladful cordilmore than an hour. I beg to send my private minister Mr. “Nai Kham Nai Snong& Mr. Nai Bhoo,” with some Siamese fruits for showing of my first respect &expressing of my greatest joy, that I will have now personal entertainment with yourExcellency in both publickly & privily as well as very intimate friend during yourExcellencyûs staying here, when our officers of State have communicated with yourExcellency according to Siamese custom.Please enter to Parknam as soon as I have ordered the high Supreme officerof the apartment of foreign affairs to get down to-day to “Parknam” where yourExcellencyûs will meet at the hall newly built for your Excellency's receptance.After consultation with the high officer thereon your Excellency will beleaded or called to this city with as much respect as your Excellency is my friend.Please allow our respects according to Siamese manners. your Excellencyûs residencehere was alreadily prepared. We are longly already for acceptance of yourExcellency.I remain yourExcellencyûs faithful friendS.P.P.M. Mongkutthe king of Siam.P.S. I have just returned from old city Ayudia of Siam 15 day's ago with thebeautiful she elephant which your Excellency will witness here on yourExcellencyûs arrival.S.P.P.M. Mongkut the king.To His ExcellencySir John BowringKnight Doctor of Laws &c &c &cพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก่อนเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติฉบับแปลเป็นภาษาไทย17 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑จดหมายมายังนาย ยี.ดับลยู. เอ๊ดดี ฯลฯ ฯลฯ ฯลฯ ให้ทราบนามซึ่งคนธรรมดาในสยามเรียกข้าพเจ้านั้นคือ “ทูลกระหม่อมฟ้าใหญ่” แล “เจ้าฟ้าใหญ่”ทั้งสองนามนี้ข้าพเจ้าทราบว่ามักใช้เรียกข้าพเจ้าในต่างประเทศ นามต้นเป็นคำแสดงความนับถืออย่างสูง แลใช้กันโดยมากในพวกที่มียศต่ำกว่า แลผู้ที่พึ่งพำนักข้าพเจ้าตามกฎหมายแลประเพณีเช่น อนุชา ขนิษฐา โอรสมหาดเล็ก แลราษฎร เป็นต้น นามท้ายเป็นนามใช้กันตามพวกที่สมมติว่ามียศสูงกว่าข้าพเจ้าแลผู้ที่ไม่สู้รู้สำนึกตนว่าต้องพึ่งพำนักข้าพเจ้า หรือผู้ที่ต้องรับผิดชอบต่อข้าพเจ้า คำว่า ทูล แปลว่าวางไว้ที่สูง กระหม่อม แปลว่ากลางยอดแห่งศีรษะ คำว่า เจ้า นั้นตรงกับคำอังกฤษว่า ลอร์ด หรือคำลาตินว่า โคมินัสฟ้า คือสไก แต่ถ้าใช้กับชื่อบุคคลก็เป็นคุณศัพท์ เพื่อแสดงบรรดาศักดิ์สูง แลมีใจความเท่ากับประโยคว่า สูงเท่าฟ้า คำอีกคำหนึ่งคือ ใหญ่แปลว่าโตหรือแก่กว่า แลการที่เขาเรียกข้าพเจ้าเช่นนั้น ก็เพราะจะให้ผิดกับพระอนุชาผู้มีชนมายุอ่อนกว่าข้าพเจ้าแต่นามซึ่งสมเด็จพระชนกนารถของข้าพเจ้า คือพระเจ้าแผ่นดินสยามก่อนพระองค์เดี๋ยวนี้พระราชทานข้าพเจ้า แลได้จารึกลงไว้ในแผ่นทองคำนั้น คือ “เจ้าฟ้ามงกุฎสมมุติวงษ์” คำทั้งหมดนี้คำต้นสามคำเท่านั้น เป็นคำซึ่งในเวลานี้มักใช้กันในหนังสือสำคัญทางราชการ มงกุฎ แปลว่าเคราน์ นามซึ่งเรียกว่า เจ้าฟ้ามงกุฎ จึ่งแปลว่า “เจ้าชายทรงยศสูงแห่งมงกุฎ” หรือ “เจ้าฟ้าผู้เป็นรัชทายาท” เมื่อมิตรของข้าพเจ้าเขียนจดหมายหรือส่งห่อของมายังข้าพเจ้า ๆ ชอบให้ใช้นามนี้ แลให้มีอักษร ท.ญ. นำหน้าเป็นที่หมายดั่งซึ่งเขาย่อมเรียกข้าพเจ้าอยู่แล้วตามกฎหมายแลตามหนังสือสำคัญทางราชการแห่งสยามแต่มิตรของข้าพเจ้าบางคนซึ่งอยู่ประเทศลังกาผู้รู้ภาษามคธเรียกนามข้าพเจ้าว่า “วชิรญาโณ”อันเป็นนามซึ่งพระอุปัชฌาย์ให้ข้าพเจ้าใช้ในพุทธศาสนา คำนั้นแปลว่า “ผู้มีความสามารถอันสว่างประดุจเพชร” เหตุฉะนั้นชาวสิงหลจึงออกนามข้าพเจ้าดังนี้ “มกุโพ วชิรญาโณ เถโร” มกุโพ นั้นเปลี่ยนจากนามภาษาสยามเป็นภาษามคธ เถโร เป็นคำใช้เรียกหัวหน้าพระสงฆ์ผู้บุคคลพึงนับถือโดยความรู้ทางศาสนาข้าพเจ้ามีเกียรติเป็นมิตรอันมีความจริงต่อท่าน(พระอภิไธย) ท.ญ. เจ้าฟ้ามงกุฎวัดบวรนิเวศถนนหลวงด้านเหนือ กรุงเทพฯ สยามวันที่ ๑๔ กรกพาคม ค.ศ. ๑๘๔๘ (พ.ศ. ๒๓๙๑)18 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒แห่งหนึ่งในทะเล ๑๓-๒๖-แล๊ดติจุ๊ด ๑ เหนือแล ๑๐๑-๓-ลองติจุ๊ด ๒ ตะวันออกในอ่าวสยามวันที่ ๑๘ พฤศจิกายน ค.ศ. ๑๘๔๙ (พ.ศ. ๒๓๙๒)ในระหว่างเที่ยวหรือเดินทางของผู้เซ็นนามข้างท้ายจดหมายมายัง มิสเตอร์ แลมิสซิเอ๊ดดี แห่งนิวยอร์ก ยูไน เตตเสตต ๓ ให้ทราบข้าพเจ้ามีเกียรติได้รับโดยปีติซึ่งจดหมายกอปรด้วยเมตตาของท่านเป็นลายมืองามที่สุดของมิสซิซเอ๊ดดี เขียนที่เมืองวอร์เตอฟอร์ด ซาร์.โค.เสตตแห่งนิวยอร์ก เมื่อวันที่ ๖ ตุลาคมค.ศ. ๑๘๔๘ (พ.ศ. ๒๓๙๑) จดหมายฉบับนั้น ข้าพเจ้าได้รับจากมือมิตรของท่านแลของข้าพเจ้าดอกเตอร์ เอส.อาร์.เฮาส์๔ เมื่อวันที่ ๑๙ มิถุนายน ปีนี้ ในขณะที่กำลังเกิดอหิวาตกโรคหรือ”ชลสันดี” * อย่างร้ายแรงซึ่งพึ่งจะมาเยี่ยมประเทศเรา แลลดจำนวนราษฎรในกรุงเทพฯ ลงไปภายใน ๔ อาทิตย์หรือ ๑ เดือน ตั้งต้นแต่วันที่ ๑๖ แลที่ ๑๗ เดือนมิถุนายนปีนี้เพราะความเดือดร้อนนั้นเป็นเหตุ ข้าพเจ้าจึงต้องขอสารภาพว่า ข้าพเจ้าไม่สามารถเขียนหนังสือตอบจดหมายท่านได้ แลซ้ำลืมมาจนวันนี้ รวมเวลา ๔ เดือนบริบูรณ์ แต่ในบัดนี้ข้าพเจ้ากำลังอยู่ในการเดินทางอย่างสุขสบาย เพื่อจะพาจดหมายแลของให้ซึ่งเหมาะแก่การที่จะส่งไปให้มิตรชาวต่างประเทศของข้าพเจ้าไปฝากเรือซึ่งจะออกนอกประเทศ เรือนั้นพร้อมจะออกแล่นจาก*”ชลสันดี” คำนี้ผู้แปลไม่เคยพบ แลพบใครที่เคยพบ ครั้นจะเขียนว่า ชลสันธี ก็เกรงจะเป็นการเดาเกินไป๑latitude ละติจูด คือ เส้นรุ้ง๒longitude ลองจิจูด คือ เส้นแวง๓United State๔Dr. S.R. House หรือหมอซามูเอล อาร์ เฮาส์ เกิดที่เมืองวอเตอร์ฟอร์ด มลรัฐนิวยอร์ค สหรัฐอเมริกา เมื่อวันที่ ๑๖ ตุลาคม ค.ศ. ๑๘๑๗ เป็นบุตรคนที่สองของนายจอห์นและนางแอบบี แพลต เฮาส์ สำเร็จวิชาแพทยศาสตร์และศัลยกรรมจากวิทยาลัยแพทยศาสตร์นิวยอร์ค จากนั้นอุทิศตนให้แก่บอร์ดแห่งฟอเรนมิชชันของคณะเพรสไบทีเรียน โดยถูกกำหนดให้เดินทางมายังประเทศไทยพร้อมด้วยเพื่อนร่วมสถานศึกษาคือDr. Stephen Mattoon แห่งเมือง แซนดีฮิม มลรัฐนิวยอร์คหมอเฮาส์แม้เป็นนายแพทย์ แต่ก็มีจิตวิญญาณแห่งความเป็นครูอย่างสูงส่ง นอกจากจะมีความตั้งใจถ่ายทอดความรู้เรื่องพระเจ้าแล้วยังปรารถนาจะพัฒนาคุณภาพชีวิตของคนไทยให้ดียิ่งขึ้นจึงได้เริ่มวางระบบการศึกษาของไทยให้เป็นรูปแบบของการศึกษาแบบตะวันตกทำการก่อตั้งโรงเรียนคริสเตียนไฮสคูลทั้งของเด็กชาย (กรุงเทพคริสเตียนวิทยาลัย) และของเด็กหญิง (โรงเรียนวัฒนาวิทยาลัย) โดยมีภรรยาคือ ฮาริเอ็ทเพ็ทติท เฮาส์ เป็นผู้ร่วมดำเนินการ นอกจากนี้ยังนำวิทยาการตะวันตกแขนงต่างๆ อาทิ วิทยาศาสตร์ดาราศาสตร์ วารสารศาสตร์ มาให้คนไทยได้เรียนรู้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงถือว่า หมอเฮาส์เป็นมิตรของคนไทย และเป็นที่ปรึกษาทางวิทยาศาสตร์ของพระองค์19 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่ทอดสมอในอ่าวของเรา ข้าพเจ้าพึ่งเห็นจดหมายของท่านในหีบเขียนหนังสือของข้าพเจ้าจดหมายนั้นเป็นเครื่องเตือนให้ข้าพเจ้ารีบเขียนมาถึงท่านจากที่นี่โดยเร็วปราศจากความรั้งรอข้าพเจ้าสังเกตถ่องแท้จากเค้าความในจดหมายท่านลงวันที่ ๖ ตุลาคมนี้ว่า จดหมายฉบับที่ ๒ ซึ่งข้าพเจ้าส่งไปพร้อมกับของบางอย่างในประเทศนี้ (ข้าพเจ้าได้ส่งไปกำนัลท่านเพื่อให้เห็นฝีมือโง่เขลาของราษฎรเราผู้ต่ำต้อยแลอับความรู้ ตามคำแนะนำแห่งมิตรของข้าพเจ้าคือดอกเตอร์ เอส.อาร์.เฮาส์ จดหมายแลของเหล่านั้นได้มอบไปกับเรือซึ่งจะออกไปเมืองกวางตุ้งแล้วเลยไปอเมริกาผ่านไปทางเมืองจีน อันเป็นที่ซึ่งเราได้ยินว่ากำปั่นของประเทศอเมริกาเคยมาเสมอๆ แต่จดหมายแลของเหล่านั้นยังไม่ถึงมือท่าน เพราะจดหมายนั้น (คือฉบับที่ ๒ ของข้าพเจ้าพร้อมด้วยของให้บางอย่าง) พึ่งจะส่งลงเรือเมื่อเดือนมิถุนายนหรือกรกพาคมปีก่อน ก่อนวันซึ่งท่านลงไว้ในจดหมายของท่านประมาณ ๓ เดือน ข้าพเจ้าหวังว่าเมื่อท่านรับจดหมายฉบับนี้แล้วท่านคงจะเขียนตอบมาอีกท่านจงอนุญาตให้ข้าพเจ้าพูดจริงปราศจากข้อความใดๆ ซึ่งใกล้กับความเท็จ หรือเคลือบคลุมเป็นต้น เพราะความสัตย์ย่อมเป็นสิ่งสำคัญยิ่งในศาสนาทั้งสิ้นในโลก แม้ผู้ทำบาปเป็นอันมากซึ่งทะนงตนว่าเฉลียวฉลาด นึกว่าสิ่งนั้น (ความสัตย์) เป็นของซึ่งบางทีก็หาประโยชน์มิได้ถึงกระนั้นความสัตย์ก็ยังเป็นยอดแห่งธรรมะบริสุทธิ์* เพราะฉะนั้นข้าพเจ้าขอกล่าวตามความจริงที่อยู่ในใจข้าพเจ้าข้อความในจดหมายของท่านนั้นมักกล่าวถึงความน่าพิศวงแลน่าชมแห่งคุณสมบัติของมิสเตอร์แมตตูน ๑ แลมิสเตอร์ เอส.อาร์.เฮาส์ เพื่อให้เป็นเครื่องนำความอัศจรรย์ใจให้เกิดแก่ข้าพเจ้า ซึ่งอาจเป็นทางเบื้องต้นชักจูงให้ข้าพเจ้าเปลี่ยนไปถือคริสตศาสนาโดยง่าย แต่คำพูดเช่นนั้นมิชชันนารีทุกคนได้พูดแลบรรยาย ณ ที่นี้มามากแล้วกว่าที่ท่านกล่าวพูดซ้ำแลซ้ำเล่าจนกลายเป็นของชินหู เพราะไทยเรารู้แน่แล้วว่าการเผยแผ่ศาสนาของชาวเมืองคริสเตียนนั้นได้กระทำโดยการที่เคยนำคริสตศาสนาไปสั่งสอนชาวป่า แลชาวประเทศมิลักขะได้ง่ายดายตามวิธีของโคลัมบัสเป็นต้น อนึ่งพวกมิชชันนารีผู้มีความรู้ทางศาสนาดังได้กล่าวแล้ว ไม่มีตำแหน่งที่จะหาเลี้ยงชีพในเมืองมารดาของตนโดยวิชาที่มีอยู่ เพราะว่ามีนักเทศน์แลครูสอนศาสนาวิธีเดียวกันมากเกินกว่าจำนวนวัดที่มีในประเทศคริสเตียนทั้งหมด จึงต้องดำเนินการหาเลี้ยงชีพด้วยอาศัยรังเงินของผู้มีใจกอปรด้วยปรานี ยอมสละง่ายซึ่งผู้จ้าง (ของพวกมิชชันนารี) บันดาลให้มีความยินดียอมเสียเงิน เพื่อให้มีผู้นำศาสนาที่นับถือของตนไปเทศน์สั่งสอนในเมืองอื่นๆ ซึ่งตน*”Holy” คำนี้ความเดิมแปลว่าหมด ซึ่งอาจแปลว่าสมบูรณ์แต่ไกลกว่าอัตถะที่เข้าใจกันโดยมากในสมัยนี้ในที่นี้จึงแปลว่าบริสุทธิ์ซึ่งดูใกล้กับความหมาย๑บาทหลวง สตีเฟน แมททูน (Stephen Mattoon) มิชชันนารี Presbyterian อเมริกา เกิดที่เอดินเบิร์กสกอตแลนด์ เมื่อค.ศ. ๑๗๘๔ อพยพครอบครัวมาอยู่สหรัฐอเมริกา แลถึงแก่กรรมที่นี้ในปี ค.ศ. ๑๘๖๘ เคยดำรงตำแหน่ง สมาชิกสภาสูงสหรัฐ ต่อมาดำรงตำแหน่งในคณะกรรมการ Presbyterian ต่างประเทศตะวันตกและเดินทางมาพำนักในกรุงเทพฯ เป็นเวลานาน20 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเห็นว่าราษฎรอยู่ในความมืดมนไร้ปัญญาคือความสว่าง แต่คนมีปัญญา เช่นข้าพเจ้าแลคนอื่นที่มีความรู้ทราบดีแล้วว่า คริสตศาสนาเป็นเพียงแต่การงมงายเชื่อลัทธิโบราณของพวกยิวผู้ใกล้จะเป็นมิลักขะ แต่ว่าได้มีผู้นำเข้าไปแพร่หลายในยุโรปก่อนแสงสว่างแห่งความรู้อันไม่มีข้อสงสัยคือวิทยาศาสตร์อันมหัศจรรย์ได้เกิดขึ้นในยุโรป ดังนั้นคริสตศาสนาจึงเป็นลัทธิที่นับถือของชาวยุโรปมาจนทุกวันนี้ เราติดต่อกับมิตรชาวอังกฤษแลอเมริกันนั้นก็เพื่อความรู้ในทางวิทยาศาสตร์แลศิลปศาสตร์หาใช่ติดต่อเพราะชื่นชมแลอัศจรรย์ใจในศาสนาสามานย์นั้นไม่ เพราะเราทราบแล้วว่ามีคนเป็นอันมากซึ่งรอบรู้วิชา แลเป็นอาจารย์ในวิทยาศาสตร์ต่างๆ เช่นดาราศาสตร์ภูมิศาสตร์ ไวยากรณ์ แลการเดินเรือเป็นต้น พวกนี้ติฉินแลปฏิเสธทุกข้อที่กล่าวไว้ในไบเบอล ๑แลแสดงว่าไม่เชื่อถือเลย ขอท่านอย่ามัวกังวลเขียนแนะนำมาในเรื่องเช่นนั้นถ้าข้าพเจ้าเชื่อลัทธินั้นข้าพเจ้าก็คงจะเข้าอยู่ในศาสนาคริสเตียนเสียก่อนที่ท่านได้ยินนามข้าพเจ้านานแล้วกระมังนอกจากนั้นการสนทนาซึ่งเกี่ยวกับศาสนา อาจเป็นเครื่องเดือดร้อนแก่ท่านโดยข้อคำที่อาจกล่าวแก่กันต่อไป มิตรข้าพเจ้าหลายคนที่เป็นคริสเตียนมักคิดกันว่าข้าพเจ้ามีความติดต่อกับมิตรชาวยุโรปแลชาวอเมริกัน ก็เพราะพิศวงในความประพฤติของผู้นั้นๆ ไปทุกๆ ทาง ข้อนี้เป็นเหตุให้พากันคิดว่าอาจชักจูงข้าพเจ้าไปเข้าศาสนาของเขาได้ง่ายกว่าคนอื่น แลถ้าข้าพเจ้าเป็นคริสเตียนแล้ว ภายหลังพวกขุนนางแลราษฎรประเทศนี้อีกเป็นอันมากก็จะพากันเลื่อมใสตาม แลอาจชักนำไปเป็นคริสเตียนได้โดยเร็วอย่างสะดวก ทั้งนี้เพราะข้าพเจ้ามีสมณศักดิ์สูงในพุทธศาสนาเป็นผู้นำหน้าชาติในการบุญ เพื่อสู่ความสุขชั่วนิรันดร เพราะฉะนั้นราษฎรก็คงทำตามข้าพเจ้าเหมือนกับเรื่องเกาะแซนดอเวด เป็นตัวอย่างความปรารถนาอันสามานย์ของพวกมิตรข้าพเจ้าเป็นเช่นนี้โดยที่พวกนั้นๆ เคยกระทำกับพวกชาวป่าแลชาติมิลักขะเช่นเดียวกับทำแก่ชาวแซนดอเวดเป็นต้นมาแล้ว แต่คนในประเทศของเราไม่เหมือนกับคนเหล่านั้น เพราะได้มีความรู้ในเรื่องธรรมะแลจรรยามานานแล้ว ธรรมะแลจรรยาของเรานั้น แม้ว่าได้มีลัทธิพราหมณ์แลลัทธิชาวป่าเป็นต้นมาปะปนทำให้เสียไปบ้าง ก็ยังเป็นลัทธิอันแจ่มแจ้งถูกต้องอย่างน่าพิศวง มีผลน่าเชื่อแลชื่นชมยิ่งกว่าลัทธิของชาติยิวที่ได้กล่าวมาแล้วข้าพเจ้าขอกล่าวโดยจริงใจว่า ข้าพเจ้าขอบใจท่านมากในการที่ท่านปรารถนาให้ข้าพเจ้ามีความสุขทั้งภายในแลภายนอก ท่านจึงได้เขียนแนะนำมาในสิ่งซึ่งท่านเชื่อมั่นแล้ว เต็มความคิดว่าเป็นหนทางอันปราศจากข้อสงสัย ที่จะช่วยชีวิตสัตว์โลกให้มีความสุขนิรันดรแต่ข้าพเจ้ารับทำตามคำแนะนำของท่านไม่ได้ เพราะความเชื่อของข้าพเจ้ามีว่า ธรรมะแลคุณความดีโดยกิริยาแลใจ อันเป็นน้ำเนื้อของศาสนาทั้งปวงทั่วโลกนั้น เป็นทางถูกต้องที่จะได้รับความสุขนิรันดรใครคือไครสต์ผู้ปรากฏแก่เราว่าไม่ยิ่งไปกว่าบุคคลแปลกประหลาดคนหนึ่ง ผู้ซึ่งความพิศวงของฝูงชนไร้ปัญญา มัวเชื่อลัทธิงมงายได้ยกย่องขึ้นในสมัยโน้น แลชนชาติอื่นก็ได้นับถือตามๆ กันไป๑bible21 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโดยความเขลา จนความเชื่อโดยเดาอย่างโง่ๆ ก็ได้ส่งสืบกันมา ข้าพเจ้าแสดงความขอบใจมายังท่านสักพันครั้ง ตอบแทนความเมตตากรุณาของท่าน แม้ความเมตตากรุณานั้นจะเป็นไปเพื่อชีวิตนิรันดรของข้าพเจ้าที่นี่มีผู้ดีหลายคนซึ่งแต่ก่อนได้เชื่อในเรื่องสร้างโลก แลโลกสัณฐานตามตำราของพราหมณ์ซึ่งคนแต่งหนังสือเรื่องพุทธศาสนาครั้งโบราณได้นำเข้ามาไว้เป็นลัทธิในพุทธศาสนาโดยไม่รั้งรอผู้รู้อย่างเก่าของเรานั้น เมื่อแรกได้ยินหรือรับความรู้ของชาวยุโรป ก็ได้โต้เถียงคัดค้านวิชานั้นๆเช่นภูมิศาสตร์ ดาราศาสตร์ วิชาวัดเวลา วิชาเดินเรือ แลเคมิสตรี๑ เป็นต้น พวกนั้นพากันคิดไปเสียว่า ลักษณะแลความรู้เรื่องวิทยานั้นๆ คือปัญญา เดาๆ ของชนชาติมิจฉาทิฐิชักจูงให้เป็นไปหรือเป็นข้อความซึ่งได้รับอธิบายมาจากไครสต์แลจากศานุศิษย์ของไครสต์ ครั้นภายหลังได้พิจารณาอย่างถ่องแท้ แลคิดค้นหาตัวอย่างด้วยเหตุผลด้วยคำชี้แจง แลด้วยรูปการอย่างอื่นๆบัดนี้ผู้มีความเฉลียวฉลาดแลผู้มีปัญญาในประเทศเรามีความเชื่อทางวิทยาศาสตร์อันกล่าวมาแล้วแลมีความยินดีในวิชานั้นๆ เป็นอันมาก จนกระทั่งบางคนรวมทั้งตัวข้าพเจ้าด้วยได้พากันพยายามศึกษาภาษาอังกฤษเพื่อจะได้มีความรู้ อ่านตำราภาษาอังกฤษในเรื่องวิทยาศาสตร์แลศิลปศาสตร์ต่างๆ เพื่อให้คุ้นเคย แลชักนำความรู้นั้นๆ มาสู่ประเทศของเราตามแต่จะสามารถนำมาได้แต่ไม่มีใครเลยสักคนเดียวในพวกที่มีความรู้เช่นที่กล่าวนั้น จะระแวงว่าคริสตศาสนาอาจเป็นลัทธิหรือศาสนาดีที่สุด หรือว่าเยซูอาจเป็นบุตรจริงๆ ของพระเจ้า หรือเป็นผู้ช่วยมนุษยชาติได้พวกนั้นเป็นแต่ลงความเห็นว่าเยซูเผอิญไปมีกำนิดในชาติโง่เขลาเบาปัญญา จึงเป็นเครื่องใช้ล่อลวงกันในชาตินั้น การทำนายในเรื่องเยซูตามคำกล่าวของผู้ทายทั้งสิ้นนั้น ผู้มีความรู้เหล่านี้ไม่มีใครเชื่อเลย โปรดอย่าต้องลำบากเพื่อชักจูงเราให้เชื่อในลัทธินั้นเราได้ฟังคำบรรยายเป็นอันมากจากพวกมิชชันนารีซึ่งอยู่ที่นี่ ทั้งพวกเก่าแลพวกใหม่กล่าวชี้แจงโดยทำนองต่างๆ กัน คัมภีร์ไบเบอลแลอรรถกถาต่างๆ นั้นก็ได้เคยอ่านมามากแล้ว ข้าพเจ้าขอกล่าวแต่ข้อความสำคัญซึ่งอาจเป็นประโยชน์ระหว่างท่านกับข้าพเจ้าเท่านั้นข้าพเจ้าเสียใจที่จะกล่าวว่า ข้าพเจ้าไม่สามารถหาโอกาสออกนอกพระราชอาณาจักรได้เพราะขัดกับประเพณีหรืออุบายอันน่าติเตียนของประเทศเรา ซึ่งรัฐบาลของเราทั้งสมัยเก่าแลสมัยใหม่ได้บัญญัติขึ้นไว้ รัฐบาลนั้นเป็นผู้ซึ่งจมลึกอยู่ในความชอบใจแลความปรารถนาอันมืดไปด้วยความไม่รู้ อันเราคิดว่าเราไม่สามารถจะนำให้ออกมาพ้นได้ตลอดชีวิตของท่านนั้นๆ แลในสมัยของเราเมื่อได้ยินว่าท่านแสดงปรารถนาให้ข้าพเจ้าไปเยี่ยมกรุงนิวยอร์ค ๒ แลกรุงอื่นๆข้าพเจ้าก็มีความเสียใจเป็นที่สุด เพราะทราบว่าข้าพเจ้าจะไม่มีโอกาสตลอดชีวิตที่จะไปถึงนิวยอร์คด้วยร่างกายของข้าพเจ้าได้ เรื่องที่กล่าวถึงนิวยอร์คโดยละเอียดนั้น ข้าพเจ้าได้อ่านแล้วในหนังสือ๑chemistry๒New York ปัจจุบันประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี และราชบัณฑิตยสถานให้สะกดว่านิวยอร์ก22 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบางเล่ม แลได้ยินเสมอๆ จากปากครูแลมิตรข้าพเจ้าทางนี้ เหตุดังนั้นข้าพเจ้าจึงปรารถนามานานแล้วที่จะไปเยี่ยมเยียนกรุงนั้น ทรัพย์สมบัติของข้าพเจ้าก็มีพอที่ข้าพเจ้าจะไปเยี่ยมประเทศต่างๆในยุโรปแลอเมริกาได้ แต่จะทำประการใดกับรัฐบาลของเราได้เล่า แต่ข้าพเจ้ายินดีอยู่ว่าลายมือของข้าพเจ้าได้มีโอกาสไปเยี่ยมประเทศอเมริกาได้บ้างบางคราวข้าพเจ้ายินดีนักหนาที่ได้ยินว่าท่านสามารถกระทำกิจธุระได้หลายสาขา เหตุฉะนั้นข้าพเจ้าขอมอบตัวข้าพเจ้าต่อท่านเพื่อเป็นมิตรอันแท้จริงของท่าน เพราะข้าพเจ้าต้องการมานานแล้วที่จะมีบุคคลในเมืองท่านผู้กอปรด้วยความซื่อตรงแลเห็นแก่ข้าพเจ้าโดยแท้เที่ยงเพื่อให้เป็นเอเย่นต์ของข้าพเจ้า ผู้ซึ่งข้าพเจ้าจะได้สั่งให้หาสิ่งของที่ต้องการส่งบรรทุกเรือจากอเมริกามาถึงสยามแลถ้ามีความต้องการเมื่อไรข้าพเจ้าจะได้สั่งผู้นั้นให้จัดการเช่นที่ว่า แต่ยังหามีใครก่อนนี้ไม่ บัดนี้ข้าพเจ้ายินดีที่จะได้ท่านเป็นเอเย่นต์ของข้าพเจ้าข้าพเจ้าได้ทราบจากเอเย่นต์ทางสิงคโปร์บอกเข้ามาว่า กำปั่นแห่งประเทศอเมริกาอย่างน้อย ๒๐ ลำมาเยี่ยมท่าเมืองสิงคโปร์ แต่ข้าพเจ้าเสียใจที่กำปั่นอเมริกันไม่เข้ามาเยี่ยมสยามบ้าง ดังนั้นขอให้ท่านช่วยให้สมประสงค์ข้าพเจ้าสักอย่างเถิด คือข้าพเจ้าต้องการจะมีเครื่องพิมพ์หินสักเครื่องหนึ่ง (เครื่องสำหรับตีพิมพ์ด้วยแผ่นหิน) พร้อมทั้งเครื่องประกอบให้ครบชุดขอท่านจงช่วยหาซื้อให้ข้าพเจ้าสักเครื่องหนึ่งจากประเทศของท่าน ท่านจงเขียนถึงข้าพเจ้าโดยเร็วทางบก * เพื่อให้ทราบว่าเครื่องพิมพ์นั้นราคาเครื่องละเท่าไร ถ้าราคาต่ำกว่า ๒๐๐ เหรียญแล้วข้าพเจ้าต้องขอให้ท่านออกเงินรองไปก่อน แลจัดส่งบรรทุกกำปั่นลำใดลำหนึ่งซึ่งท่านทราบว่าจะมาแวะสิงคโปร์ แล้วท่านจงแจ้งข่าวมายังข้าพเจ้าล่วงหน้า บอกชื่อเรือ แลชื่อกัปตัน ทั้งบอกราคาสิ่งของมาด้วย ข้าพเจ้าจะได้มีคำสั่งไปถึงเอเย่นต์ของข้าพเจ้าที่อยู่สิงคโปร์ให้คอยเรือชื่อนั้นๆของประเทศอเมริกา แลให้คอยรับแลใช้เงินค่าสิ่งของทันที ก่อนเวลาเรือจะออกแล่นไปโดยปลอดภัย ไม่มีความเนิ่นช้าหรือผัดผ่อนในเรื่องเงินเลย ขอท่านจงช่วยให้สมประสงค์ของข้าพเจ้าในเรื่องนี้ แต่ว่าข้าพเจ้าไม่มีเอเย่นต์สักคนเดียวในเมืองจีน ซึ่งกำปั่นอเมริกันมาเสมอๆ ข้าพเจ้าจะใช้เงินค่าสิ่งของที่บอกมาแต่ชื่อ แต่สิ่งของได้หายเสียแล้วเพราะถูกจีนสลัดชิงไปนั้นไม่ได้เพราะข้าพเจ้าทราบว่ากำปั่นทั้งสิ้นมีประกันภัย จะมีผู้ใช้ค่าเสียหายกลางทะเลให้ เหตุฉะนั้นท่านอย่าส่งสิ่งของที่ข้าพเจ้าสั่งฝากมากับพวกมิชชันนารี หรือผู้ใดที่จะขึ้นบกที่เมืองจีน หรือผู้ขึ้นที่ฝั่งทะเลเมืองจีนเลย ด้วยข้าพเจ้าทราบว่ายังมีพวกสลัดอีกมากซึ่งมักทำลายกำปั่นชาวต่างประเทศบ่อยๆ นัก แต่ที่สิงค์โปร์จะไม่มีเหตุอันตรายเช่นนั้น เพราะได้รับความคุ้มครองจากรัฐบาลอังกฤษแลทั้งข้าพเจ้าก็มีเอเย่นต์ซื่อตรงอยู่ที่นั่นแล้วด้วย เพราะฉะนั้นข้าพเจ้าประสงค์ให้ท่านส่งของซึ่งข้าพเจ้าสั่ง มาที่ท่าเมืองสิงคโปร์ ข้าพเจ้าขอบอกชื่อเอเย่นต์ที่สิงคโปร์ ผู้ซึ่งท่านควรสลักหลังส่งหนังสือที่มีมาถึงข้าพเจ้า หรือมอบให้ส่งของที่ท่านส่งมากำนัลหรือขายให้ข้าพเจ้าอันจะส่งมาโดยกำปั่นที่จะมาสู่ท่าเมืองสิงคโปร์*”ทางบก” เห็นจะทรงหมายความว่าส่งมาทางยุโรป23 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเอเย่นต์จีนของข้าพเจ้าที่สิงคโปร์ ชื่อดังนี้ ตันต๊อกเสง เอสไควร์ หรือกงสีเอเย่นต์ชาวอังกฤษของข้าพเจ้า ชื่อดังนี้ เมสเยอรส์ แฮมิลตัน แล เกร แลกัมปนี สิงคโปร์โปรดเขียนตอบเรื่องที่ข้าพเจ้าวานนี้โดยเร็วที่สุด ข้าพเจ้าปรารถนาอย่างยิ่งที่จะได้เครื่องพิมพ์หิน ซึ่งได้ยินว่าราคาถูกกว่าที่ขายกันในเมืองอังกฤษท่านอย่าเสียใจหรือโกรธข้าพเจ้าในเรื่องที่ได้กล่าวมาแล้วถึงข้อความในเรื่องศาสนาข้าพเจ้ากล่าวเช่นนั้นเพราะข้าพเจ้าไม่เต็มใจให้ท่านลำบากในการพยายามชักชวน ซึ่งคงจะไม่เป็นผลสำเร็จได้เลย ถ้าถ้อยคำที่ข้าพเจ้าเขียนนั้นทำให้ท่านขุ่นใจ ท่านจงให้อภัยแก่ข้าพเจ้า จงเห็นแก่ข้าพเจ้าในฐานที่เป็นเพียงชาวประเทศซึ่งต่ำต้อย แลจงยินดีในความเมตตาแลความนับถือของข้าพเจ้าที่มีต่อท่าน ผู้แสดงมิตรจิตมายังข้าพเจ้าก่อน โดยประการที่ส่งหมึกสำหรับตีพิมพ์มาให้ท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นมิตรของท่านผู้มีเกียรติจะเป็นเอเย่นต์ของท่านในประเทศนี้ ถ้ามีสิ่งใดอยู่ในความสามารถของข้าพเจ้าซึ่งท่านต้องการ(พระอภิไธย) ปรินซ์ ท.ญ. เจ้าฟ้ามงกุฎผู้ทรงสมณศักดิ์เป็นอธิการแห่งอาราม ซึ่งมีนามว่าวัดบวรนิเวศ ในกรุงเทพฯ อันเป็นนครหลวงปัจจุบันแห่งสยามป.ล. โปรดอ่านด้วยความระวัง แลให้อภัยที่เขียนผิดในหนังสือนี้ทั้งสิ้น เพราะข้าพเจ้าเขียนด้วยความรีบร้อนที่สุด(พระอภิไธย) ท.ญ.ม.24 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓วัดบวรนิเวศ กรุงเทพฯ สยามวันที่ ๒๗ ธันวาคม ค.ศ. ๑๘๔๙ (พ.ศ. ๒๓๙๒)จดหมายมายัง มิสเตอร์แลมิสซิสเอ๊ดดี แห่งวอเตอร์ฟอร์ด ซาร์. โค.เสตต แห่งนิวยอร์ค ให้ทราบจดหมายเขียนเส้นงามของท่านมีมาให้ข้าพเจ้า ลงวันที่ ๖ ตุลาคม ค.ศ. ๑๘๔๘ (พ.ศ.๒๓๙๑) นั้น ได้ถึงข้าพเจ้าเมื่อวันที่ ๑๙ มิถุนายนปีนี้แล้ว วันที่ข้าพเจ้าได้รับจดหมายของท่านนั้นเป็นวันที่ ๓ แห่งอาทิตย์แรกซึ่งอหิวาตกโรคอย่างน่ากลัว กำลังมารุกรานกรุงเทพฯ คือนครของเราในระหว่างเวลา ๓ อาทิตย์ต่อมาโรคนั้นค่อยสงบลงกว่าตอนที่กำเริบหนักในอาทิตย์แรก ขณะนั้นเราต้องวุ่นวายยิ่งนัก เพราะต้องไปเยี่ยมเยียนมิตรสหายของเราผู้เจ็บแลตายไปเพราะโรคนั้นด้วยเหตุนี้ข้าพเจ้าจึงไม่สามารถจะอ่านจดหมายของท่านซึ่งอยู่บนโต๊ะเขียนหนังสือของข้าพเจ้าข้าพเจ้าได้หยิบจดหมายจากโต๊ะมาอ่านในตอนที่เหตุวิบัติได้ผ่านพ้นไปแล้ว ข้าพเจ้าคิดใคร่เขียนตอบท่านโดยเร็ว แต่ไม่มีโอกาสจะส่งหนังสือตอบนั้นออกนอกประเทศได้ เพราะไม่มีเรือออกนอกสยามตลอดเดือน ต่อนั้นมาข้าพเจ้าก็ลืมเสียจนถึงเดือนพฤศจิกายน ซึ่งเป็นเวลาที่ข้าพเจ้าเดินทางไปเที่ยวทะเลอย่างสุขสบาย ได้พบจดหมายของท่านอยู่บนโต๊ะเขียนหนังสือของข้าพเจ้า จึงนึกได้แลเขียนมาถึงท่านโดยเร็วปราศจากความรั้งรอ แม้ได้เขียนมาถึงท่านแล้วเมื่อเดือนก่อนจากแห่งหนึ่งในทะเล คือ ที่ ๑๓-ํ๒๖- ๑ แล๊ดติจุ๊ดเหนือ แล ๑๐๑- ํ ๓- ๑ ลองติจู๊ดตะวันออกในอ่าวสยามเมื่อวันที่ ๑๘ พฤศจิกายน ค.ศ. ๑๘๔๙ แต่บัดนี้ข้าพเจ้ามีโอกาสเที่ยงแท้ที่จะส่งจดหมายแลของให้ของข้าพเจ้ามายังประเทศท่าน เป็นโอกาสดีกว่าครั้งที่ได้พูดไว้เมื่อคราวที่แล้วมา เพราะมิตรที่นับถือของข้าพเจ้า มิสเตอร์ เอ.เอม. เฮเมนเวย์๑ กับครอบครัวจะเดินทางออกจากนี่ไปประเทศอเมริกา เหตุฉะนั้นข้าพเจ้าจึงขอเขียนมาถึงท่านอีกครั้งหนึ่งซ้ำกับฉบับที่ส่งไปคราวก่อน เพื่อส่งไปถึงท่านด้วยมือมิตรอันซื่อตรงพร้อมกับหีบสี่เหลี่ยมใบหนึ่งทำด้วยหินอ่อนอย่างดียิ่งของเขมรซึ่งเป็นของนิยมกันในประเทศเราว่าดีนัก กับทั้งหีบบรรจุดอกไม้แห้งอย่างงาม ฝีมือเจ้าหญิง *ผู้ชำนาญองค์หนึ่ง ผู้เป็นพระประยูรญาติที่รักของข้าพเจ้า เจ้าหญิงองค์นี้เป็นพระราชธิดาของพระปิตุลาของข้าพเจ้า ผู้เป็นพระเจ้าแผ่นดินรอง หรือพระเจ้าแผ่นดินองค์ที่ ๒ ในรัชกาลของสมเด็จพระชนกนารถของข้าพเจ้า ผู้เป็นพระเจ้าแผ่นดินทรงศักดิ์สูงบรรลือพระเกียรติทั่วไป แลเป็นผู้ได้มาซึ่งช้างเผือกแท้** ถึง ๔ เชือก ของกำนัลนี้ ข้าพเจ้าขอให้ท่านรับไว้โดยเมตตา เพื่อ*”เจ้าหญิง”**”ช้างเผือกแท้” คือช้างเผือกเอก๑Mr. Asa M.Hemenway คือศาสนทูตของบอร์ดอเมริกันในประเทศไทย25 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นที่ระลึกถึงข้าพเจ้าภายหลัง เพราะข้าพเจ้าปรารถนาความติดต่อ แลไมตรีระหว่างท่านแลข้าพเจ้าให้ยั่งยืนไปตลอดชีวิตท่านแลชีวิตข้าพเจ้าในการตอบจดหมายท่านลงวันที่ ๖ ตุลาคม ค.ศ. ๑๘๔๙ นั้น ข้าพเจ้าได้เขียนไปถึงท่านอย่างยืดยาวแลส่งทางอื่น แต่ข้าพเจ้าเกรงว่าถ้าท่านได้รับจดหมายฉบับนั้นเรียบร้อยแล้ว ท่านอาจเกิดความไม่ชอบใจก็เป็นได้ ถ้าจดหมายนั้นไม่เป็นที่ชอบใจท่าน เพราะว่าเป็นการกล่าวความขัดกันกับศาสนาของท่าน ท่านจงให้อภัยแก่ข้าพเจ้าด้วยข้าพเจ้าทราบว่าตามธรรมดามนุษย์นั้น ยากยิ่งนักที่จะชักจูงศาสนาอื่น ซึ่งเป็นศาสนาผิดแผกจากศาสนาเดิมของตน ที่ตนเคยรับความสั่งสอนอบรมมาตั้งแต่เริ่มเรียนเมื่อยังอยู่ในวัยเยาว์ ข้าพเจ้าจะทำประการใดจึงจะใช้มุสาวาทหรือล่อลวงเป็นคำจะตอบท่านได้อย่างจริงใจเพื่อให้ท่านยินดีต่อข้าพเจ้าที่ยอมเชื่อฟังจดหมายของท่านซึ่งแนะนำในเรื่องคริสตศาสนา เพราะว่าคำแนะนำเช่นนั้นได้ฟังกัน ณ ที่นี้บ่อยๆ แลซ้ำๆ ถ้าข้าพเจ้าเชื่อฟังข้าพเจ้าคงจะปลาดนัก แลถ้าเช่นนั้นข้าพเจ้าคงเป็นคริสเตียนเสียก่อนรู้จักกับท่านในเรื่องความปรารถนาของท่านที่จะให้ข้าพเจ้าไปเยี่ยมประเทศอเมริกานั้น ข้าพเจ้าขอกล่าวโดยจริงว่า ข้าพเจ้าอยากเป็นที่สุดที่จะเดินทางไปในที่ต่างๆ ยิ่งกว่าอยู่แต่ในที่เดียว แต่ไปไม่ได้เพราะประเพณีไม่ดีของรัฐบาล โง่เขลาเบาปัญญาของเราทั้งแต่ก่อนแลเวลานี้ ห้ามไม่ให้พระราชวงศ์เช่นข้าพเจ้า ออกนอกพระราชอาณาจักรนอกจากออกไปในราชการสงครามถ้าข้าพเจ้าแสดงความเห็นผิดจากแบบแผนของเราไป ก็ไม่สำเร็จผลได้รับอนุญาตของรัฐบาลเป็นอันขาด คำพูดเช่นนั้นก็จะเปล่าประโยชน์ สิ่งซึ่งข้าพเจ้าจะขอให้ท่านช่วย แลข้าพเจ้าหวังว่าท่านจะรับช่วยได้นั้น คือว่าข้าพเจ้าปรารถนามานานแล้วที่จะมีผู้หนึ่งผู้ใดที่อยู่ในประเทศของท่านไม่ว่าจะเป็นกรุงนิวยอร์ค กรุงบอสตัน หรือกรุงวอชิงตัน เพื่อเป็นมิตรสนิทแลเป็นเอเย่นต์ของข้าพเจ้า ผู้ซึ่งข้าพเจ้าอาจจะสั่งให้จัดซื้อของบางอย่างให้ข้าพเจ้าจากประเทศของท่าน แลอาจมีเมตตาแก่ข้าพเจ้าช่วยรองเงินราคาสิ่งของบางอย่างแล้วซื้อส่งมายังข้าพเจ้าโดยเรือที่จะมาสิงคโปร์ณ ที่นั้นข้าพเจ้ามีมิตรแลเอเย่นต์ที่จะคอยรับสิ่งของนั้นๆ แลใช้เงินแทนข้าพเจ้า หรือถ้ามีเอเย่นต์เช่นที่ว่านั้น ก็อาจจัดหาสินค้าที่จะต้องการจากสยามส่งไปยังอเมริกาได้ ข้าพเจ้ามองหาบุคคลชนิดนั้นมานานนักหนาแล้ว ก็ยังหาใครไม่ได้เลย แต่ข้าพเจ้าหวังว่าถ้าท่านกรุณาต่อข้าพเจ้าแลรับทำตามสุดแต่ท่านจะสามารถทำได้ ข้าพเจ้าคงจะปลื้มใจเป็นอันมาก ข้าพเจ้าได้ทราบจากมิตรที่อยู่สิงคโปร์บอกแก่ข้าพเจ้าว่า เรือกำปั่นจากอเมริกาอย่างน้อย ๓๐ ลำมาสิงคโปร์ แต่มี๓ หรือ ๔ ลำเดินไปมาถึงสิงคโปร์โดยตรง ส่วนลำอื่นๆ แล่นไปมาจากท่าเรือๆ หลายแห่งถ้าดังนั้นจริง ท่านจะทำความคุ้นเคยกับกัปตันเรือนั้นๆ ซึ่งเดินตรงไปตรงมาจากประเทศของท่านกับสิงคโปร์ แลส่งจดหมายของท่านมายังมิตรแลเอเย่นต์ของข้าพเจ้าผู้อยู่สิงคโปร์ ขอให้เขาช่วยส่งจดหมายหรือสิ่งของซึ่งท่านจะส่งมายังข้าพเจ้า แลข้าพเจ้าก็จะบอกชื่อท่านไปให้เอเย่นต์นั้นๆทราบ แลแจ้งให้ทราบว่าท่านเป็นเอเย่นต์ของข้าพเจ้าทางกรุงนิวยอร์ค ถ้าท่านจะอนุญาตให้ข้าพเจ้าบอกเช่นนั้นได้ ข้าพเจ้าหวังว่าท่านคงอนุญาต26 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวข้าพเจ้าขอบอกท่านว่า ข้าพเจ้ามีความร้อนใจแลปรารถนาอย่างยิ่งที่จะได้เครื่องพิมพ์หินเครื่องหนึ่ง หรือเครื่องพิมพ์ชนิดอื่นซึ่งคิดทำขึ้นใหม่ๆ อาจพิมพ์ตัวอักษรได้เร็วกว่าเครื่องพิมพ์แบบธรรมดาแม้ว่าตัวอักษรจะไม่สู้งามนักก็ไม่เป็นไรถ้าเครื่องพิมพ์นั้นๆ ราคาต่ำกว่าเครื่องละ ๒๐๐ เหรียญ ข้าพเจ้าจะยินดีสั่งไปยังเอเย่นต์ของข้าพเจ้าทางสิงคโปร์ แลถ้าท่านส่งเครื่องพิมพ์มากับกำปั่นที่ไว้ใจได้ลำใดลำหนึ่งซึ่งมาท่าสิงคโปร์แลของนั้นมาถึงเอเย่นต์ของข้าพเจ้า เอเย่นต์ของข้าพเจ้าก็จะใช้เงินค่าเครื่องพิมพ์นั้นทันทีแต่ข้าพเจ้าไม่ยอมรับสิ่งของที่ส่งมาทางเมืองจีนซึ่งกำปั่นอเมริกันโดยมากมักมาเสมอๆ เพราะข้าพเจ้าไม่มีเอเย่นต์อยู่ที่นั่นเลย แลมักมีเหตุอันตรายเรื่องโจรสลัดบ่อยๆเอเยนต์อังกฤษของข้าพเจ้าชื่อ แฮมิลตัน แลเกร แลกัมปนีแห่งสิงคโปร์ เอเย่นต์จีนของข้าพเจ้าที่สิงคโปร์ชื่อ “ตันต๊อกเสง”ข้าพเจ้ามีเกียรติ เป็นมิตรแท้แลซื่อตรงของท่าน ผู้หวังจะได้ตอบจากท่านทางบกโดยเร็วในเรื่องที่ข้าพเจ้าขอให้ท่านช่วยจัดนี้(พระอภิไธย) ปรินซ์ ท.ญ. เจ้าฟ้ามงกุฎ27 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๔ราชมณเฑียรพระบรมมหาราชวังกรุงเทพฯวันที่ ๒๗ มีนาคม ค.ศ. ๑๘๕๕ (พ.ศ. ๒๓๙๘)จดหมายมายังมิตรอันประเสริฐของข้าพเจ้า ให้ทราบวันนี้ข้าพเจ้ามีปรีดาปราโมทย์ยิ่งที่ทราบว่าท่านจะเข้ามาถึงนี่ในเร็วๆ นี้แน่ แลเวลานี้ท่านยังอยู่ในเรือ “แรตเลอร์” ๑ ซึ่งมีเรือรบมาด้วยลำหนึ่ง ๒ ข้าพเจ้าไม่อาจระงับไว้ได้กว่าชั่วโมงที่จะส่งความแสดงหฤทัยไมตรีมายังท่านด้วยความยินดี ข้าพเจ้าขอส่งคนใช้ส่วนตัวคือมิสเตอร์นายขำ นายสนอง แลมิสเตอร์นายภู่* ๓ พร้อมกับผลไม้มาให้ท่านเพื่อแสดงความนับถือในเบื้องต้นแลเพื่อแสดงความปีติอย่างมากที่สุด ในการที่จะได้รับรองท่านด้วยตนเองทั้งในทางราชการแลในรโหฐาน ให้สมกับที่เป็นมิตรสนิทกันตลอดเวลาที่ท่านอยู่ที่นี่ภายหลังที่เจ้าหน้าที่ในรัฐบาลของเราติดต่อกับท่านเสร็จแล้วตามประเพณีสยามเชิญท่านเข้าปากน้ำในเมืองข้าพเจ้าได้สั่งเจ้าหน้าที่สูงในทบวงการต่างประเทศให้ลงไปปากน้ำในวันนี้ ณ ที่นั้นท่านจะได้พบกับผู้นั้นที่หอปลูกขึ้นใหม่สำหรับรับรองท่านเมื่อได้สนทนากับเจ้าหน้าที่สูง ณ ที่นั้นแล้ว จะได้พาท่านมายังกรุงด้วยความนับถือเป็นอันมาก ให้สมกับที่ท่านได้เป็นมิตรของข้าพเจ้า ขอท่านจงอนุญาตให้เราสำแดงความนับถือแก่ท่านตามอัธยาศัยสยาม ที่พักของท่านทางนี้ได้จัดไว้เสร็จแล้ว เราเตรียมพร้อมนานแล้วเพื่อรับรองท่าน*”นายขำ”“นายสนอง”“นายภู่”๑Rattler ชื่อเรือกลไฟอังกฤษที่นำคณะกงสุลอังกฤษประจำเมืองเอ้หมึงในจีนใต้พร้อมกับเซอร์จอห์น เบาว์ริงเดินทางมาไทยในปี พ.ศ. ๒๓๙๘๒เรือ Greeian๓บันทึกส่วนตัวในการมาเยือนสยามของเซอร์จอห์น เบาว์ริง เล่าว่าเป็นข้าราชการระดับสูงสามนายนายหนึ่งพูดภาษาอังกฤษได้ นำผลไม้ของพระราชทานใส่ถาดเงินงดงาม มีมะม่วง ส้ม ลิ้นจี่ สับปะรด กล้วยและอีกหลายชนิดมามอบให้ พร้อมขนมหวาน เสบียงอาหารมากมาย จากนั้นขอเข้าชมเรือ และประพฤติตนอย่างสุภาพ28 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวข้าพเจ้าคงเป็นมิตรอันซื่อตรงของท่าน(พระปรมาภิไธย) ส.ป.ป. มงกุฎพระเจ้าแผ่นดินสยามป.ล. ข้าพเจ้าพึ่งกลับจากอยุธยา อันเป็นนครเก่าของสยามเมื่อ ๑๕ วันมาแล้ว ได้พาช้างพังอย่างงาม * ๑ มาด้วยตัวหนึ่ง ซึ่งท่านจะได้เห็นเมื่อท่านเข้ามาถึงกรุงเทพฯ(พระปรมาภิไธย) ส.ป.ป. มงกุฎพระเจ้าแผ่นดินถึง เซอร์ ยอน เบาริง ๒ ไนต์ดอกเตอร์ออฟลอว์๓ ฯลฯ ฯลฯ ฯลฯ*”ช้างพังอย่างงาม” เข้าใจว่า คงจะทรงหมายความว่า ช้างเผือก๑คือพระวิสุทธรัตนกิริณีฯ ช้างพังเผือกโท พระสุนทรราชวงษาเจ้าเมืองยโสธร น้อมเกล้าฯถวายเมื่อ๑๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๓๙๗ ได้เสด็จพระราชดำเนิน ขึ้นไปรับและทำพิธีสมโภช ณ ท้องสนามไชย พระที่นั่งสุทไธยสวรรย์ พระนครศรีอยุธยา๒Sir John Bowring เกิดเมื่อ ๑๗ ตุลาคม ค.ศ. ๑๗๙๒ (พ.ศ. ๒๓๓๕) ที่ประเทศอังกฤษ มีตำแหน่งเป็นเจ้าเมืองฮ่องกง (ผู้แทนการค้าของอังกฤษประจำฮ่องกง) เดินทางมาประเทศไทย เมื่อพ.ศ. ๒๓๙๘ ในฐานะอัครราชทูตผู้อัญเชิญพระราชสาส์นของสมเด็จพระนางเจ้าวิกตอเรียมาเจรจาทำสนธิสัญญาทางไมตรีกับไทยในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ต่อมาได้ทรงแต่งตั้งให้เซอร์ จอห์น เบาว์ริง ดำรงตำแหน่งอัครราชทูตผู้มีอำนาจเต็มฝ่ายไทยคนแรกประจำอยู่ที่ลอนดอน มีอำนาจเต็มในการเจริญสัมพันธไมตรีกับประเทศอื่นๆ ในยุโรปตามนโยบายของไทย และพระราชทานบรรดาศักดิ์ให้เป็น “พระยาสยามานุกูลกิจ สยามิศรมหายศ”เพื่อเป็นการตอบแทนความดีความชอบเซอร์ จอห์น เบาว์ริง ถึงแก่กรรมที่เมือง Claremont ในวันที่ ๒๓ พฤศจิกายน ค.ศ. ๑๘๗๒ (พ.ศ.๒๔๑๕) เมื่ออายุ ๘๐ ปี๓ไนต์ ดอกเตอร์ออฟลอว์ คือ อัศวิน ดุษฎีบัณฑิตทางกฎหมายพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ชุดที่ ๑31 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอธิบาย ๑พระราชหัตถเลขา คือหนังสือซึ่งสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงเขียนเองไปถึงผู้หนึ่งผู้ใดฤๅลงพระนามด้วยพระราชหัตถ์ ในหนังสือซึ่งมีไปถึงผู้หนึ่งผู้ใด เข้าใจว่าเป็นของมีขึ้นใหม่ในรัชกาลที่ ๔ แต่ก่อนมาหนังสือรับสั่งมีไปถึงที่ใด ย่อมมีผู้รับสั่ง คือ เสนาบดีเจ้ากระทรวง เป็นต้นเขียนหนังสืออ้างรับสั่งไป แลประทับตราตำแหน่งเป็นสำคัญ หาได้ใช้ประเพณีลงชื่อด้วยลายมือเป็นสำคัญไม่ เมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยังทรงผนวชอยู่ในรัชกาลที่ ๓ ได้ทรงศึกษาทราบภาษาอังกฤษก่อนเจ้านายประเทศอื่นทางตะวันออก พระปรีชาญาณปรากฏไปถึงนานาประเทศเป็นเหตุให้ชาวต่างประเทศที่เป็นนักปราชญ์บ้าง เป็นข้าราชการบ้าง แม้จนพวกพ่อค้าแลมิชชันนารีจะใคร่คุ้นเคยกับพระองค์ต่างเขียนหนังสือฝากเข้ามาถวาย จึงมีพระราชหัตถเลขาตอบตามแบบอย่างฝรั่งต่างประเทศมีหนังสือไปมาถึงกัน กล่าวคือที่เขียนเองและข้างท้ายหนังสือลงชื่อด้วยลายมือเป็นสำคัญนั้น จึงเลยอนุโลมเป็นแบบอย่างต่อมาถึงพระราชหัตถ์ซึ่งทรงในภาษาไทยด้วยเมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ทรงคุ้นเคยกับชาวต่างประเทศกว้างขวางอยู่แล้ว ด้วยเหตุดังกล่าวมา การที่ทรงพระราชหัตถเลขาจึงมีติดต่อมาแลกว้างขวางยิ่งขึ้นในทางต่างประเทศ แลเป็นประเพณีมีขึ้นทางฝ่ายไทยด้วย แต่ในการที่มีพระราชหัตถเลขาเมื่อในรัชกาลที่ ๔ ทรงเป็นอย่างจดหมายมีไปมาในส่วนกิจเฉพาะพระองค์ส่วนหนังสือซึ่งมีไปบังคับบัญชาราชการ ยังโปรดให้คงใช้ประเพณีมีผู้รับสั่งตามแบบเดิม เพราะฉะนั้นพระราชหัตถเลขาที่พิมพ์สำเนาไว้ในสมุดเล่มนี้เป็นพระราชหัตถ์มีไปในกิจส่วนพระองค์ทั้งนั้น พระบรมราชาธิบายข้อนี้มีปรากฏอยู่ในพระราชหัตถเลขาเป็นหลายแห่งพระราชหัตถเลขาของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีมาก ทั้งที่ทรงในภาษาไทยแลภาษาอังกฤษ การรวบรวมพิมพ์ในสมุดเล่มนี้ มีบางฉบับที่ไม่เป็นพระราชหัตถเลขาตรงทีเดียวแต่เห็นว่าใกล้ข้างพระราชหัตถเลขาจึงรวมมาพิมพ์ไว้ด้วย เสียดายอยู่หน่อยที่เวลามีน้อยนักแม้พระราชหัตถเลขาที่มีสำเนาอยู่หอพระสมุดฯ ก็ไม่มีเวลาพอจะตรวจตราหาได้ทั่วถึง ต้องทำถวายพอให้ทันพระประสงค์ของพระเจ้าบรมวงษ์เธอ กรมพระนเรศวรฤทธิ์ให้ได้พิมพ์สำเร็จไปเล่มหนึ่งก่อน หวังใจว่ายังจะรวบรวมพิมพ์ เล่มอื่นได้อีกต่อไปในวันหน้าหอพระสมุดวชิรญาณ วันที่ ๖ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๖๒สภานายก๑พระนิพนธ์คำอธิบายของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เมื่อครั้งหอพระสมุดวชิรญาณ รวบรวมพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ขึ้นจัดพิมพ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๒32 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหลวงวงษาธิราชสนิท ๑กรมหลวงวงษาธิราชสนิทจงทราบตั้งแต่หลวงจงพยุหถือตราว่าด้วยเรื่องบอกเมืองเชียงใหม่ขึ้นมาแล้ว พระศรีสหเทพกลับลงมาเอาหนังสือของเธอกับขวดจีนรูปน้ำเต้ามาให้ได้รับแล้วตั้งแต่แรมเดือนยี่มาจนแรมเดือนสาม ฉันคอยจะฟังข่าวเธอถามเขาถึงหนังสือบอกทุกวันก็หาใคร่ได้ข่าวไม่ ยังมีที่หมายว่าจะได้ฟังก็แต่เมื่อหลวงจงพยุหกลับมาเกือบปลายเดือนสี่ ฤๅอย่างไรไม่แน่ ฉันคิดไปถึงการครั้งเมื่อฉันบวชอยู่นั้น เมื่อไปเที่ยวไกลๆ ถึงเมืองเหนือฤๅกลางทะเลห่างกรุงหลายวัน จะวิตกถึงสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์๒ เมื่อท่านยังอยู่ ฤๅหาบนแลลูกเต้าของตัว ฤๅศิษานุศิษย์ที่อยู่ที่กินของตัวนั้นน้อยดอกไม่ใคร่มี คิดถึงแต่ในพระบาทสมเด็จพระนั่ง-เกล้าเจ้าอยู่หัวนั้นแลมากกว่าผู้อื่นสิ่งอื่น เป็นความสัตย์จริงเพราะท่านเป็นหัวใจแผ่นดิน ท่านเป็นสุขสบายพระทัยอยู่แล้ว พวกพ้องแลที่อยู่ที่อาศัยของฉัน ที่อยู่ในแผ่นดินของท่านก็จะเป็นปรกติอยู่หมด อนึ่งอยากจะฟังข่าวราชการแผ่นดิน ว่าเดี๋ยวนี้ในกรุงฤๅในพระราชวังมีเหตุการณ์อะไรบ้าง ท่านทรงโปรดปรานฤๅขัดเคืองใครบ้าง เพราะสิ่งไรบ้าง การอะไรถ้อยความอะไรเกิดบ้างอยากทราบนัก คอยไถ่ถามเรือขึ้นเรือล่องแลคนที่จะเชื่อได้ไปจากกรุงไม่ขาด ถ้าได้หนังสือฝากข่าวราชการแต่ใครๆ ไปสักฉบับหนึ่งดีใจยิ่งกว่าได้ของฝากอย่างอื่นๆ อิก จนครั้งโน้นฉันจะมีที่ไปที่ข้างไหนหลายวันก็สั่งให้คนสามคน คือ พระยาอภัยรณฤทธิ์ ๑ พระนรินทรเสนี ๑ พระอินทรเดช ๑ผลัดเปลี่ยนกันคอยฟังราชการส่งหนังสือข่าวไปถึงเนืองๆ จึงค่อยสบายเที่ยวอยู่นานได้ ถ้าได้ข่าวคราวการเงียบไปหลายวันก็ร้อนใจรำคาญนอนไม่ใคร่หลับ ต้องรีบกลับมาเสียเร็วๆ การที่เป็นแก่ใจฉันเมื่อครั้งโน้นฉันใด ฉันเชื่อเป็นหนึ่งแน่ว่าจะเป็นแก่ใจเธอ แลกรมหมื่นภูบดีราชหฤทัย ๓๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท (พ.ศ. ๒๓๕๑-๒๔๑๓) พระนามเดิมพระองค์เจ้าชายนวมต้นสกุลสนิทวงศ์ พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ ทรงกำกับราชการมหาดไทยในสมัยรัชกาลที่ ๔ และเป็นที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน๒สมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ พระนามเดิม เจ้าฟ้าบุญรอด ประสูติเมื่อวันที่ ๒๑ กันยายน พ.ศ. ๒๓๑๐ เป็นพระอัครมเหสีในรัชกาลที่ ๒ คนทั้งหลายเรียกว่า “สมเด็จพระพันวษา” ทรงมีพระราชโอรส๓ พระองค์คือเจ้าฟ้าชายราชกุมาร (สิ้นพระชนม์ในวันประสูติ) เจ้าฟ้าชายมงกุฎ และเจ้าฟ้าชายจุธามณี สวรรคตในรัชกาลที่ ๓ ตรงกับวันที่ ๑๘ ตุลาคม พ.ศ. ๒๓๗๙ พระชันษา ๗๐ ปี ได้รับเฉลิมพระนามาภิไธย เป็นกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ ในรัชกาลที่ ๔๓พระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมหมื่นภูบดีราชหฤทัย พระนามเดิมพระองค์เจ้าชายอมฤตย์ (พ.ศ. ๒๓๖๙-พ.ศ. ๒๔๑๓)พระราชโอรสลำดับที่ ๔๕ ในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๓ กับเจ้าจอมมารดาแก้ว ซึ่งเป็นธิดาเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (บุญรอด) ต้นสกุลบุณยรัตพันธุ์ ได้ทรงกำกับ กรมอักษรพิมพการ และกรมหมอนวดหมอยา33 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉันนั้น เธอคงจะคิดถึงตัวฉันมากกว่าคิดถึงครอบครัวบุตรภรรยา จะคอยฟังการข้างกรุงเป็นนิจถ้าได้ข่าวคราวห่างวันไปก็จะไม่สบาย ถึงเจ้าพระยายมราช พระยาสีหราชฤทธิไกรแม่ทัพนายกอง บางคนที่มีราชการเป็นธุระทำวลจริงๆ ก็คงจะเป็นคล้ายกัน ฉันเห็นว่าต่อเมื่อมีเหตุแล้วจึงจะให้คนถือท้องตราขึ้นไปแจ้งราชการนั้นระยะก็ห่างนัก อนึ่งฉันเองแลคุณพระยาศรีสุริยวงศ์๑ก็อยากจะใคร่ฟังข่าวราชการข้างกองทัพว่าอย่างไรบ้างนั้นเป็นนิจ ครั้นจะสั่งขึ้นไปว่าให้เธอเขียนใบบอกให้คนถือลงมาแจ้งราชการบ่อยๆ เล่า ก็จะป่วยการคนในกองทัพ เพราะให้มาคราวหนึ่งก็ต้องให้มาหลายคนจึงมาได้ จะคอยรับแต่ใบบอกที่ส่งต่อๆ มาตามเมืองรายทางก็ไถ่ถามไล่เลียงหนังสือบอกไม่ได้ จึงคิดจัดแจงมหาดเล็กบุตรสกุลที่จะมีพาหนะพอไปได้ ๔ คน คือนายจ่ารง ๑นายสุจินดา ๑ นายไชยขรรค์ ๑ นายพิจารณ์สรรพกิจ ๑ เพื่อจะให้ผลัดเปลี่ยนกันขึ้นมาฟังราชการข้างกองทัพแลแจ้งข่าวราชการข้างกรุงแก่เธอทราบเนืองๆ เธอแลฉันก็จะสบายทั้งสองข้างคนหนุ่มๆ ที่ขึ้นมาก็จะได้คุ้นเคยราชการนอกกรุงไว้ ครั้งนี้ฉันให้นายพิจารณ์สรรพกิจ ๒ ขึ้นมาก่อนเพื่อจะได้กลับลงไปแจ้งราชการลำดับหลวงจงพยุหไม่ห่างนานนักบัดนี้ฉันวิตกนักด้วยเรื่องเสบียงอาหาร ด้วยการปีนี้ฟ้าฝนฤดูคลาดสังเกตน้ำท่าฝืดเคืองข้าวปลาอาหารมีราคาขึ้นไปทั่วทุกบ้านเมืองในประเทศไทยรู้อยู่ด้วยกัน ฝ่ายเมืองลาวก็เป็นบ้านเมืองอยู่ในลำน้ำเดียวกัน ถึงเธอบอกมาว่าที่เมืองแพร่ไม่เป็นอะไรนักก็ดี ก็ยังวิตกอยู่ว่าคงจะเป็นฟ้าฝนน้อยผิดปรกติทุกปีซึ่งมีมาแต่หลัง วิสัยราษฎรไพร่บ้านพลเมืองๆ เขาก็ดีเราก็ดี ก็ย่อมคอยที่จะหวาดหวั่นพรั่นพรึงด้วยภัย ๓ ประการ คือการทัพศึก ๑ การความไข้ ๑ ข้าวยากหมากแพง ๑เมื่อเห็นฝนไม่ตกตามฤดูแต่สักกึ่งเดือน คนที่ไม่มีข้าว ฤๅมีอยู่น้อยก็พากันตื่นซื้อข้าวถูกแพงไม่ว่าเพราะกลัวจะอด คนที่มีข้าวมากก็กดราคาหวงข้าวไว้ขายให้แพงด้วยเห็นเป็นทีจะได้เงินมาก ผู้ที่ซื้อด้วยกลัวจะอดอยากซื้อบ้าง ฤๅมีอยู่แต่เดิมเล็กน้อยทั้งผู้ที่มีข้าวมากอยากขายแพง ก็หวงแหนหนักหนาในเวลาเช่นนี้ เพราะฉะนั้นฉันวิตกว่าเมื่อกองทัพเรายกขึ้นมาในปีนี้ ที่ฟ้าฝนเป็นวิปริตมากลาวก็พาโลร้องว่าขัดสนเสบียงอาหาร ถึงการเราสืบดูรู้แล้วว่าข้าวเขามีอยู่พอใช้ก็จะแบ่งเอามาเป็นเสบียงเลี้ยงกองทัพเราได้ ผู้ที่หวงไม่อยากให้ด้วยเหตุที่ว่าแล้วนั้น เมื่อเรารีดนาทาเน้นเข้าก็จะเห็นเป็นอันทำให้ร้อนรนไป จะเป็นเหตุให้แตกร้าวเสียใจหม่นหมองด้วยเห็นว่าฉันแต่พอได้เป็นเจ้าแผ่นดินขึ้นใหม่ๆ ก็คิดโลภลามจะเอาบ้านเมืองลาวไกลๆ มาเป็นเมืองขึ้นให้กองทัพรีบยกขนไปในเพลาข้าวยากหมากแพงไม่รู้สุขทุกข์ของราษฎรว่าขัดสน ฝ่ายแม่ทัพที่ขึ้นมาเล่าก็คิดจะ๑พระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) (พ.ศ. ๒๓๕๑-พ.ศ. ๒๔๒๕) บุตรชายคนโตของสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่(ดิศ บุนนาค) กับท่านผู้หญิงจันทร์ เมื่อต้นรัชกาลที่ ๔ ดำรงตำแหน่งเป็นจางวางมหาดเล็ก ต่อมาได้เป็นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหม ในสมัยรัชกาลที่ ๕ ทรงพระกรุณาโปรดกล้าฯ แต่งตั้งเป็นสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ในปี พ.ศ. ๒๔๑๖ และดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน๒ตำแหน่งมหาดเล็กหุ้มแพรวิเศษในสมัยรัชกาลที่ ๔ มี ๔ ตำแหน่งคือ นายพิไนยราชกิจ นายพินิจราชการนายพิจารณ์สรรพกิจ และนายพิจิตรสรรพการ34 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเอาแต่บำเหน็จความชอบแต่เจ้านายของตัว ไม่มีกรุณาจะเอาลาวเป็นหนังหน้าไฟให้ไปตายในการรบ แลตายด้วยอดอยากก่อนไทยดังนี้เป็นแน่ เหตุการณ์อันนี้เธอจงดำริดูให้มาก ฉันจะคิดมาให้ก็ไกลตา เธอมีปัญญาและได้ขึ้นมาเห็นลาวเองแล้วจะคิดอย่างไร อย่าให้มันเสียใจแตกร้าวนักนั้นจึงจะดีที่จริงนั้นการครั้งนี้เป็นท่วงทีช่องคราวที่ฝ่ายเราจะทำกับเมืองเชียงตุงเชียงรุ้ง เพราะมีการรบพุ่งข้างเมืองพม่าแลกบฏจีนเมืองยุนันหนองแสแดนฮ่อ แลพวก ๑๒ พันนาก็ยังหยุกหยิกกันไม่ตั้งตัวติดในปีนี้ แต่ว่าหูลาวไพร่พลเมืองฤๅแม้นถึงลาวผู้ดีที่ไหนมันจะรอบรู้การงานเมืองไกลมันก็จะยังงมถือพม่าว่าเป็นใหญ่ คงจะไล่อังกฤษไปเสียเร็วๆ แล้วมาเป็นที่พึงแก่เชียงตุงฤๅกระไรนั้นแลถึงมันจะรู้บ้างก็โดยธรรมดาใจลาวทั้งปวงมันไม่อยากได้เกียรติยศ จะแผ่อาณาเขตของเราออกไปเหมือนใจเรามันจะเอาแต่ความสุข ถึงความสุขที่ไทยได้ให้มันมามากแต่ก่อน ด้วยไม่ได้กะเกณฑ์ค่าราชการฤๅเก็บส่วยไร่ไปเหมือนพม่าทำแก่เมืองเชียงตุงนั้น ก็จะไม่มีสติปัญญาที่มันจะเทียบเคียงคิดเห็นระลึกบุญคุณของเรา ถึงลางทีคิดเห็นก็จะเป็นการของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้า-เจ้าอยู่หัวไป เพราะฉันพึ่งได้แผ่นดินใหม่ มันยังไม่รู้ใจว่าจะทำอย่างไรแก่มันต่อไปข้างหน้า เธอจงคิดอ่านชี้แจงเสียให้ลาวผู้ดีๆ เขารู้การที่จริงๆ นั้นไว้มากๆ จะได้ช่วยโต้ตอบแก้ไขคำไพร่พรั่นพรึงนินทาบ้างกระมังข้อราชการซึ่งจะพึงสั่งในครั้งนี้ ก็ได้มีในท้องตราแลจดหมายขอบคุณพระยาศรีสุริยวงษ์แล้วความที่ว่ามาด้วยเรื่องคำอังกฤษลูกค้าเมืองเมาะตำเลิมมีในหนังสือพิมพ์ว่าด้วยการเมืองเชียงใหม่นั้นอย่าให้อื้ออึงไปในกองทัพนักจะเข้าหูลาว เธอจงอ่านเองแล้วคิดอ่านตริตรองแต่กับเจ้าพระยายมราชแลผู้ใดๆ ที่จะเป็นเพื่อนคิดได้ราชการจริงๆ นั้นเถิด การอังกฤษรบกับพม่านั้น * ๑ ถ้าคนที่เมืองไกลๆ ไม่รู้กำลังอังกฤษว่าเจริญขึ้นกว่าแต่ก่อน ไม่รู้กำลังพม่าว่าตั้งแต่เสียเมืองแก่อังกฤษในปีวอก ฉศก ๑๑๘๖ ๒ มานั้นแล้ว จะมีที่ได้ทุนรอนกำลังบ้านเมืองมาแต่ไหนก็หาไม่เลยนั้น ก็จะคิดเห็นไปบ้างว่าชะรอยพม่าเดี๋ยวนี้ จะมีกำลังเจริญขึ้นกว่าครั้งแผ่นดินเจ้าจักไกทำศึกกับอังกฤษ*เวลานั้นอังกฤษกำลังรบกับพม่าครั้งที่ ๒๑สงครามอังกฤษกับพม่าครั้งที่ ๒ ปี พ.ศ. ๒๓๙๕ ด้วยสาเหตุจากปัญหาพ่อค้าอังกฤษที่ทำการค้า อยู่ที่เมืองร่างกุ้งและพะโค มีความขัดแย้งกับนโยบายของกษัตริย์พม่า ที่ทำการค้าในระบบผูกขาดกับต่างประเทศผลของสงครามอังกฤษสามารถยึดดินแดนทางสามเหลี่ยมปากแม่น้ำอิรวดีอย่างง่ายดาย ทำให้พม่าต้องสูญเสียดินแดนตอนล่างทั้งหมดตลอดจนดินแดนชายทะเล ไปอยู่ในอำนาจของอังกฤษ๒สงครามอังกฤษกับพม่าครั้งที่ ๑ เมื่อปี พ.ศ. ๒๓๖๗ สาเหตุเนื่องจากการขยายพรมแดนด้านตะวันตกของพม่าจนไปประชิดจิตตะกองและอัสสัมซึ่งอยู่ภายใต้อำนาจอังกฤษ จึงเกิดการปะทะทั้งทางบกและทางเรือแม้จะได้ชัยชนะ แต่อังกฤษก็เสียกำลังพลไปมาก แต่ผลของสงครามก็ทำให้พม่ายอมทำสนธิสัญญาสงบศึกในปีพ.ศ. ๒๓๖๙ และต้องเสียดินแดนแถบชายทะเลไปจำนวนมาก ตั้งแต่ยะไข่ลงมาจรดพม่าตอนล่างรวมทั้งดินแดนแถบตะนาวศรี35 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวครั้งโน้นแล้ว ถึงอังกฤษก็ตั้งอยู่ใกล้พม่ารอบด้าน คือ ข้างเมืองเบงคลา เมืองกะแซ เมืองอัสสัมด้านเหนือ เมืองยะไข่ ด้านตะวันตกเมืองเมาะตำเลิม เมืองทวาย เมืองมฤท เมืองตะนาวข้างตะวันออกเฉียงใต้ใกล้เขตแดนทุกทิศก็ดี ชะรอยพม่าจะรู้เป็นแน่ว่าอังกฤษจะมีกำลังถอยน้อยกว่า ตัวลง ถึงแม้นเป็นเมืองจำนนมาถึง ๒๙ ปีแล้ว ครั้งนี้จึงคิดพร้อมใจกันต่อสู้อังกฤษอิก แลซึ่งใคร จะเห็นไปดังนี้นั้นผิดนัก เห็นจะมีแต่ความคิดลาวเชียงตุง เชียงรุ้ง ลาวพวนบ้างกระมัง แต่ที่จริงนั้นการครั้งนี้ก็เกิดเหตุขึ้นเพราะโง่อย่างหนึ่ง ขัดสนอย่างหนึ่งของพม่า เพราะแต่เดิมเจ้าเมืองย่างกุ้งถือว่าลูกค้าฝรั่งเศสอเมริกันไม่ได้อยู่ใต้ร่มธงของอังกฤษ เป็นแต่ลูกค้ามาห่างๆเห็นจะมีอำนาจน้อยจึงทำข่มเหงตามอำเภอใจตัว ด้วยเข้าใจว่าอังกฤษจะไม่เอาเป็นธุระฤๅพวกแขกเทศลูกค้าที่อยู่ใต้ร่มธงอังกฤษก็สำคัญเสียหมิ่นๆ ว่าแขกดอกมิใช่อังกฤษ จึงข่มเหงเอาอาณาประโยชน์ของตัวไม่กลัวจะเกิดความ ครั้นเมื่อเจ้าเมืองฝรั่งเศสไปว่ากับเมืองอังกฤษ ว่าเมืองพม่าอังกฤษ ได้มาทำสัญญาไว้แต่ก่อนให้อังกฤษต่อว่าความลูกค้าฝรั่งเศสได้ ถ้าไม่ต่อว่าฝรั่งเศจะยกมารบพม่าเอง ฝ่ายอังกฤษกลัวเมืองพม่าจะเป็นของฝรั่งเศสเข้ามาคั่นกับเขตแดนบ้านเมืองทั้งปวงของอังกฤษที่จะได้ตั้งใจใกล้เคียงพม่ารอบด้านนั้น จึงรับธุระสั่งให้เจ้าเมืองเบงคลามาต่อว่าเมื่อบังคับเจ้าวิลาศ ๑ ลงมาถึงเบงคลาแล้ว ลูกค้าอเมริกัน แลลูกค้าแขกเทศเป็นอันมากก็มาซ้ำฟ้องเข้าอิก เจ้าเมืองเบงคลา ๒ จึงให้หนังสือมาถึงเจ้าอังวะแลให้กอมโมโดลาบาตมาต่อว่าที่ย่างกุ้งจะให้พม่าใช้เงินให้ลูกค้าตามฟ้องที่ว่าพม่าเก็บริบเอาสิ่งของเขามา ฝ่ายพม่าไม่อยากเสียเงินคิดแก้ไขด้วยความคิดบ้าง ว่าถอดเจ้าเมืองย่างกุ้งทำโทษให้แล้ว ที่จะชำระเงินทองให้ไม่เป็นธุระเจ้าอังวะตั้งเจ้าเมืองย่างกุ้งมาผิดก็ได้ถอดทำโทษให้อังกฤษแล้วเป็นแล้วกัน ที่เงินทองเกี่ยวข้องนั้น ใครเอามาก็ไปเอากับคนนั้นเถิด ครั้นอังกฤษไม่ฟังว่าข่มขู่ต่อว่าไปไม่เลิกแล้วเสีย ก็ไม่ใคร่ออกมาหาพาโลผู้มาว่าเป็นคนเมาสุรา มีหนังสือไปเบงคลาว่าให้เปลี่ยนคนเจรจาความเมืองมาใหม่ คิดอุบายขวางๆ ไปโดยฤทธิ์โง่งมทั้งนั้น ครั้นเจ้าเมืองเบงคลาโกรธแต่งกองทัพมา ครั้นจะยอมก็จะต้องเสียใช้ค่าทุนทัพที่ยกมามากมายนักไม่มีเงินจะใช้จึงต้องดุเกะกะท้าทายไป และต่อสู้ไปตามจนครั้นภายหลังฟังดูก็เห็นว่า ไพร่พลพม่าแลแม่ทัพนายกองข้างพม่าทั้งปวงไม่เต็มใจสู้ ขัดเจ้าไม่ได้ก็มา ฝ่ายเจ้าเล่าก็ไม่ได้ยินว่าใช้สติปัญญาปฏิบัติตามเหตุผล คิดเอาแต่การดุร้ายจะกดขี่พม่าที่อยู่ในอาญาตนให้มาต่อสู้ด้วยกลัวอาญาอย่างเดียว จนแม่ทัพคนหนึ่งซึ่งเจ้าอังวะจะเอาโทษว่าสู้อังกฤษไม่ได้นั้น หนีมาเข้าด้วยอังกฤษเสียกับคนในกองทัพสัก ๑๐๐๐ เศษ แลฟังข่าวดูได้ยินว่าพวกเมืองอังวะเมื่อได้ยินว่าในทัพอังกฤษเกิดความไข้มากลงรากชุมก็ดีใจ ว่าเทวดาช่วยข้างพม่าฤๅเมื่อแอตมิราลออสเตอร์แม่ทัพเรือผู้ใหญ่ในอังกฤษมาป่วยตายลงที่เมืองปรอน เห็นเรืออังกฤษทุกลำชักธงกึ่งเสาเศร้าโศก คำนับกันตามธรรมเนียมเขา ก็ดีใจว่าแม่ทัพอังกฤษตายเสียแล้วเห็นจะไม่มีใครบัญชาการ จะกลับเป็นคุณข้างพม่า ฟังดูมีแต่การโง่ๆ บ้าๆ ทั้งนั้น เมื่อรบครั้งก่อน๑วิลาศเป็นคำที่ชาวอินเดียสมัยก่อนใช้เรียกชาวตะวันตกโดยเฉพาะชาติอังกฤษ๒Bangla36 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพม่าคอยสู้อังกฤษอยู่ได้แต่คุมเหงหลายวัน ครั้งนี้ไม่ได้ยินสักแห่งหนึ่งว่าพม่าต่อสู้อังกฤษอยู่ได้ช้าจนห้าชั่วโมงเลย ฉันคาดคะเนการนี้ว่าในเมืองอังวะครั้งนี้ ถ้าทัพอังกฤษจวนใกล้เข้าไป ที่จะมีใครมาเกลี้ยกล่อมยินยอมทำสัญญาเหมือนครั้งก่อนเห็นจะไม่มี เจ้าอังวะเมื่อเต็มที่เข้าก็เห็นจะเป็นบ้าดุร้ายไม่ได้เรื่องจนเขาจับฆ่าเสีย ฤๅมาส่งให้อังกฤษอย่างเจ้าลังกา ฤๅจะลาบวชจะหนีจะฆ่าตัวตายเสีย เมื่อเป็นดังนี้ผู้ที่จะรับเป็นเจ้าแผ่นดินพม่าต่อไปเห็นจะไม่มี เพราะไม่มีกำลังจะต่อสู้อังกฤษ แลทุนรอนจะไกล่เกลี่ยเกลี้ยกล่อมให้ความแล้ว ก็คงจะวุ่นกันไม่ช้าวันในปีนี้เป็นแน่ แต่ข้างฝ่ายอังกฤษนั้นเขามาทำศึกครั้งนี้ก็ไม่อยากได้เมืองอังวะดอก อยากจะเอาชนะเอาเงินใช้ ฤๅเขตแดนใกล้ทะเลเป็นที่ค้าขายเท่านั้น เมื่อเมืองพม่าอังวะเป็นดังว่าเขาจะทำอย่างไรนั้น ฉันยังคาดการณ์ไม่ถูกเลย ยังไม่รู้ความคิดเขาแต่ฝ่ายเราครั้งนี้ เพราะเหตุที่มีศึกพม่ากับอังกฤษดังว่ามานี้ การที่เราประสงค์จะเอาชัยชนะแก่เมืองเชียงตุงนั้น ก็เป็นการเข้าช่องแคบอยู่ในระหว่างจำมัดเข้าเฉพาะในปีนี้จริงๆ จะรู้ที่ทำอย่างไร เพราะว่าเมืองเชียงตุง พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวท่านได้ให้เมืองเชียงใหม่ไปทำไว้ครั้งหนึ่งแล้ว ไม่ช้าพอสิ้นแผ่นดินท่านลงมา เรามาได้แผ่นดิน ถ้าจะนิ่งเสียไม่คิดอ่านต่อไปให้สำเร็จก็จะเสียเกียรติยศ นานาประเทศราชที่ไม่รู้ความเก่าก็จะสำคัญว่าเราขลาดมีอำนาจน้อยกว่าท่าน ไม่ทำการทัพศึกสงครามได้ ถ้าพม่าไม่มีความกับอังกฤษ ฤๅเป็นความก็ว่ากล่าวแล้วกันเสียไม่ร่อยหรอยับเยิน เมื่อภัยมีกับเชียงตุงเขาก็คงให้กองทัพมาช่วย การก็จะมากไปหน่อยหนึ่ง ถึงกระนั้นก็ควรเราจะทำให้ได้ด้วยมานะรักษาเกียรติยศ แลจะได้ทำขุนนางของเราให้เคยการทัพศึกไว้ไม่ให้สิ้นสูญคนรู้คนเคยการสงคราม ก็ถ้าพม่าได้ต้องรบกับอังกฤษมาจนร่อยหรอ เสียรี้พลแลเขตแดนแล้วจึงเสร็จความกัน เมื่อเป็นฉะนั้นการก็เป็นทีข้างเรามากขึ้นแต่ถ้าปีนี้ฝ่ายเราไม่สบายฟ้าฝนไม่บริบูรณ์เสบียงอาหารขัดสน เราจะงดรอรวบรวมเสบียงอาหารต่อปีอื่นสบายสะดวกแล้วจึงจะทำได้จะผัดการไปต่อปีอื่นก็ควร แลการครั้งนี้เมืองอังวะแลเขตแดนพม่าข้างเหนือก็เป็นไข้หนักงอมแล้ว ทีจะไม่ตลอดไปจนปีหน้า ถ้าเราจะว่าจะทำแก่เมืองเชียงตุงยังไม่ได้ในปีนี้เพราะขัดสนฝืดเคืองเสบียงอาหาร จะผัดการว่าต่อปีหน้า ดังเธอว่าแก่ฉันครั้งหนึ่งทีนี้นั้นไม่ได้เป็นแน่ เพราะถ้าอังกฤษเขาได้เขตพม่าชิดเชียงตุงเข้ามาทางเหนือแล้ว เราจะยกไปตีเชียงตุงทีหลังพวกลาวเชียงตุงก็จะหวังเข้าพึ่งอังกฤษ ฝ่ายอังกฤษก็ไว้ตัวเป็นคนดีมีคนในประเทศใกล้เคียงเป็นที่รัก ทำใจคิดว่าจะไม่ให้คนในประเทศใกล้เคียงเป็นเชลยแก่กัน ถ้ารับเอาธุระเชียงตุง มีหนังสือเข้ามาต่อว่าไต่ถามแลห้ามปรามฝ่ายเราไม่ให้ทำกับเชียงตุงด้วยสำนวนเช่นว่าทามล่วงหน้าไว้ในหนังสือพิมพ์ กับที่ว่าด้วยเชียงใหม่ที่ส่งขึ้นไปแล้วนั้น การของเราก็จะขัดข้องเสีย แลเมื่อเป็นไปได้ดังนี้หัวเมืองลาวประเทศราชของเราทั้งปวงก็จะหมิ่นประมาทเราได้ ก็จะเกิดความร่อยหรอไปเร็วทีเดียวยากนักหนา ในคำที่มีในท้องตราที่ให้พระศรีสหเทพถือขึ้นมา ได้สั่งขึ้นมาว่าถ้าพวกฮ่อมาว่ากล่าวห้ามกองทัพเราไม่ให้ทำแก่เมืองเชียงตุง เพราะว่าเคยค้าขายกับฮ่อเข้าของเกี่ยวค้างกันอยู่ จะว่าโยเยชักช้าให้เสียราชการตามประสงค์เราไป ก็ให้เธอคิดอ่านโต้แย้งอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วรีบเอาราชการตามประสงค์ของเราจงได้นั้น ซึ่งจะสั่งเธอมาดังนี้ก็ได้37 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแต่เมื่อจีนฮ่อมาว่าขัด ถ้าหากว่าอังกฤษมาขัดแล้ว ก็ยากทีเดียวจะบังคับเธออย่างก่อนไม่ได้เพราะฉะนี้คิดดูให้ดี อย่าเป็นคนใจเสาะเพราะเสบียงอาหาร ตริตรองการณ์ให้รอบคอบเบื้องหน้าเบื้องหลังนั้นเถิด เธอจะว่าพูดมายืดยาวเป็นหนักหนา ไม่บังคับบัญชาชี้ขาดอะไรไปสักคำเป็นน้ำท่วมทุ่งไป ก็จะให้ชี้ขาดไปอย่างไรได้ด้วยการณ์ไกลตา ได้ฟังข่าวมาก็แต่ว่ายังเดินทัพอยู่ว่าด้วยเสบียงอาหารในหัวเมืองลาวเล่า เธอกับเจ้าพระยายมราชบอกมาก็ไม่ต้องกัน ข้างเธอว่ามาสองครั้งแล้วว่าไม่เป็นไรพอจะให้เป็นไปได้ แต่เจ้าพระยายมราชไปรับสมอ้างอ้ายลาวนครลำปางลำพูน เชียงใหม่ ว่าลาวว่าจริง จะให้ฉันตัดสินอย่างไร คิดกันดูให้ดีเถิด ฉันไว้ใจแก่เธอมาแล้วอนึ่งว่าด้วยเรื่องข้างพวกเชียงรุ้งสิบสองพันนานั้น ฉันคิดว่าแต่ก่อนเราก็ได้ว่าแก่อุปราชามหาไชยว่า เราไม่โลภอยากได้บ้านเมืองสิบสองพันนา และจะใคร่กักขังครอบครัวของอุปราชาแลมารดาไว้นั้นก็หามิได้ แต่จะใคร่ได้แต่เกียรติยศ ให้ราชบุตรผู้เป็นเจ้าเมืองเชียงรุ้งมาคำนับอ่อนน้อมขอมารดาอุปราชามหาไชยแลครอบครัวไปโดยเคารพแล้ว จะยอมให้ไปจากเมืองหลวงพระบางแลเมืองน่านโดยสะดวกถึงเมื่อพระประวิไชยแลท้าวพระยาฤๅ ซึ่งนางปิ่นแก้วมารดาอุปราชาใช้ลงมาหาฉันเมื่อการพระบรมศพนั้น ฉันก็ได้ว่ากำชับขึ้นไป แต่ว่าให้คิดให้ราชบุตรมาคำนับเราเป็นเกียรติยศ อย่าให้อายน้อยหน้าพม่าเท่านั้น คำนี้ก็เป็นคำออกจากปากฉันที่เป็นเจ้าแผ่นดิน แล้วพวกลาวลื้อก็ได้ยินไปและได้มีในท้องตราไปเมืองน่าน เมืองหลวงพระบางกับอุปราชามหาไชยเมื่อเขาแรกขึ้นไปนั้น ความก็อื้ออึงไปในพวกครอบครัวลาวลื้อ จนเขาก็ได้มีหนังสือสรรเสริญเราไปถึงพวกเมืองเชียงรุ้งแล้ว แลครั้งนี้ถ้าเธอจะคิดรุดไปตีเมืองเชียงรุ้งก่อนเชียงตุงเอาเสบียงอาหารเป็นกำลังดังว่าในใบบอกลงมาตามความคิดพระยาน่านว่าเธอเห็นชอบราชการด้วยนั้น ถ้าจะทำแก่เมืองเชียงรุ้งด้วยรีบร้อนอุกรุกรบกวนไม่มีเหตุที่ควรก็ด่วนทำนั้นแล้วฉันนึกอายอดสูแก่พวกลาวลื้อมันจะติเตียนได้ว่า เป็นเจ้าแผ่นดินใหญ่ล่อลวงมันด้วยการไม่จริงดังว่าแก่มันแต่ก่อน อนึ่งการที่เราเริ่มจะยกทัพขึ้นไปครั้งนี้ก็มีกิตติศัพท์ว่าจะไปทำแก่เมืองเชียงตุงแห่งเดียวดอก เพราะฉะนั้นใจฉันรักแต่การเกลี้ยกล่อมเล้าโลมให้ได้มาโดยนวล ฤๅจนใจในทีของราชบุตรเจ้าเมืองเชียงรุ้งผู้เดียว อย่าให้การเป็นว่าเราล่อลวงอุปราชามหาไชยพี่น้องเขาให้ตายใจแล้วยกไปกดขี่ข่มเหงเอาจึงจะควร อนึ่งถึงเมืองเชียงตุงก็ดีเมื่อกองทัพเราจะยกไปตีให้ถึงก็ขัดเสบียงอาหาร แล้วหากว่าจะไปตลอดมิได้ ก็ให้คิดมีหนังสือไปเกลี้ยกล่อมมหาขนานให้เข้าหาเราเสียเป็นเกียรติยศ ถ้าการอย่างไรในระหว่างนี้พอจะสำเร็จได้ เพราะเชียงตุงเดี๋ยวนี้จะคิดพึ่งพม่าก็ไม่ได้ แลการที่เรายกขึ้นไปเป็นทัพใหญ่ก็อื้ออึง ถ้าพวกเชียงตุงตื่นหน่อยหนึ่งก็เห็นจะเข้ามาหาเรากระมังฯ38 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒พระบรมราโชวาท พระราชทานเงินพระเจ้าลูกเธอสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ สุทธิสมมติเทพยพงษ วงษาดิศรกระษัตริย์ วรขัติย-ราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรติราชสังกาศ บรมธรรมิกมหาราชาธิราชบรมนารถบพิตรพระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยาม เป็นพระเจ้าแผ่นดินที่ ๔ ในพระราชวงศ์ซึ่งตั้งกรุงรัตนโกสินทร-มหินทรายุทธยานี้ ผู้พระบิดาของผู้...บุตร * จะขอสั่งสอนผู้บุตรไว้ว่า...เอ๋ย พ่อขอสั่งแก่ตัวเจ้าไว้ทรัพย์ที่มีหางว่าวจำนวนผูกติดกับหนังสือนี้ มีตราของพ่อปิดไว้เป็นสำคัญเท่านี้ พ่อให้แก่เจ้าคนเดียว ตัวเจ้าเมื่อโตใหญ่อายุได้ ๑๖ ปีแล้วจงคิดอ่านเอาเป็นทุนทำมาหากินเลี้ยงตัวต่อไปแลใช้สอยตามสมควรเถิดแต่พ่อขอเสียเป็นอันขาดทีเดียว คิดถึงคำพ่อสั่งให้มากนักหนา (อย่าสูบฝิ่นแลอย่าเล่นผู้หญิงไม่ดีชั่ว อย่าเล่นเพื่อนกับใครเลย มีผัวมีเถิดแต่) ** อย่าให้ปอกลอกเอาทรัพย์ของเจ้าไปได้นัก จงรักษาทุนของพ่อให้ไว้นี้เป็นเกียรติยศชั่วลูกชั่วหลาน เอาแต่กำไรใช้สอยเจ้าจงอย่าเล่นเบี้ยเล่นโปเล่นหวยเลยเป็นอันขาด แลอย่าทำสุ่ยรุ่ยสุ่ยร่ายใช้เงินทองง่ายไม่คิดหน้าคิดหลัง จงคิดอ่านทำมาหากินตริตรองให้ดี อย่าให้นักเลงคนโกงมันหลอกลวงได้ จะเสียทรัพย์ด้วยอายเขาด้วย เมื่อสืบไปภายหน้านานกว่าจะสิ้นอายุตัวเจ้า ตัวเจ้าจะตกเป็นข้าแผ่นดินใดใดเท่าใดก็จงอุตสาหะตั้งใจทำราชการแผ่นดินให้ดี อย่ามีความเกียจคร้านแชเชือนแลเป็นอย่างอื่นๆ บรรดาที่ไม่ควรเจ้าอย่าทำ อย่าประพฤติให้ต้องตำหนิติเตียนตลอดถึงพ่อด้วยว่าสั่งสอนลูกไม่ดี จงเอาทรัพย์ที่พ่อให้ไว้นี้เป็นกำลังตั้งเป็นทุน เอากำไรใช้การบุญแลอุดหนุนตัว ทำราชการแผ่นดินเทอญถ้าทรัพย์เท่านี้ที่พ่อให้ไว้ไปขัดขวางฤๅร่อยหรอไปด้วยเหตุที่มีผู้ข่มเหงผิดๆ อย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว เจ้าจงเอาหนังสือคำสั่งของพ่อนี้กับคำประกาศที่ให้ไว้ด้วยนั้น ให้เจ้านายแลท่านผู้ใหญ่ข้างในข้างหน้าดูด้วยกันให้หลายแห่ง ปรึกษาหารืออ้อนวอนขอความกรุณาเมตตาแลสติปัญญาท่านทั้งปวง ให้อนุเคราะห์โดยสมควรเถิด เล่าความเล่าเหตุที่เป็นอย่างไรนั้นให้ท่านทั้งปวงฟังโดยจริงๆ พูดจาให้เรียบร้อยเบาๆ อย่าทำให้ท่านที่เป็นใหญ่ในแผ่นดินขัดเคืองกริ้วกราดชิงชังได้ จงระวังความผิดให้มาก อย่าตามใจมารดาแลคนรักนัก ทรัพย์นี้ของพ่อให้เจ้าดอก ไม่ใช่มารดาเจ้าแลผู้อื่นเข้าทุนด้วย จงคิดถึงพ่อคนเดียวให้มาก เจ้าเกิดเมื่อพ่อสูงอายุแล้ว พ่อไม่ประมาทจึงจัดแจงให้ไว้แต่เดิม ถ้าพ่อยังมีชีวิตอยู่ อันตรายมีแก่เจ้าก่อน ถ้าอายุถึง ๑๖ ปีแล้วสั่งให้ใครพ่อจะให้ผู้นั้น ถ้ายังไม่ถึงกำหนดฤๅไม่ได้สั่งพ่อขอเอาคืนจะทำบุญให้ทาน ถ้าพ่อมีชีวิตแลอำนาจไปนาน ทำมาหาได้ก็จะเพิ่มเติมให้อิกแล้วจะแก้หางว่าวสั่งไว้ ณ วัน........... ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก ฯ*ตรงช่องว่างที่ลงดอกจันไว้เป็นที่ลงพระนามพระเจ้าลูกเธอ**ความในวง วรรคต้นสำหรับฉบับที่พระราชทานพระองค์ชาย วรรคหลังสำหรับฉบับพระราชทานพระองค์หญิง39 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓พระราชหัตถเลขา ถึงองค์พระหริรักษ์๑ ณ กรุงกัมพูชาจดหมายมายังองค์พระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี เจ้ากรุงกัมพูชาให้ทราบ ว่าครั้งนี้มองติงี๒ราชทูตซามายิศเตอัมเปรอเด ฝรั่งเศสนโปเลียนที่สาม เจ้ากรุงฝรั่งเศสเข้ามาขอทำการต่อติดทางพระราชไมตรีกับกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยานี้ แลทำสัญญาทางค้าขายโดยเรือลูกค้าทางทะเล การทั้งปวงก็คล้ายกันกับอังกฤษแลอเมริกัน ที่ได้มาทำแต่ปีหลังแลต้นปีนี้เสร็จแล้วกันไปนั้นแลแลมองติงีราชทูตพูดอังกฤษได้ทั้งตัวเองแลบุตรหญิงสองคนได้เข้ามาในพระบรมมหาราชวังหลายเวลา มาพูดจากับฉันเองด้วยภาษาอังกฤษไม่มีล่าม แจ้งความว่า พระเจ้ากรุงฝรั่งเศทราบความว่า องค์พระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี มีน้ำใจจะใคร่ผูกไมตรีกับชาติฝรั่งเศสได้จัดแจงสิ่งของในเมืองเขมร คือรงแลกระวานแลอื่นๆ ฝากไป เพื่อจะให้ถวายแก่พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสแต่ก่อน สิ่งของนั้นก็ไม่ได้ไปถึง สาบสูญอยู่กลางทาง เป็นแต่พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสสืบทราบความภายหลัง แลเมื่อตั้งตัวมองติงีเป็นราชทูตมาเจริญทางพระราชไมตรีทำสัญญาด้วยการค้าขายกับเมืองไทย แล้วให้ไปขอทำไมตรีแลเปิดทางค้าขายกับเมืองญวนอิกนั้น จึงได้มีรับสั่งแก่มองติงีราชทูตว่าเมื่อมาถึงเมืองไทยแล้วให้แจ้งความด้วยเรื่องเมืองเขมรให้ทราบ แล้วขอให้ไทยยอมให้ได้ไปแวะเยี่ยมเยียนเจ้าเมืองเขมร เมื่อกลับไปจากกรุงไทยจะไปเมืองญวนนั้น ด้วยพระเจ้ากรุงฝรั่งเศส ทราบแน่ว่าเมืองเขมรเป็นเมืองน้อยขึ้นแก่เมืองไทย จึงให้บอกเมืองไทยให้ทราบก่อนความเรื่องนี้เจ้าพระยานิกรบดินทรได้ทราบแล้ว ได้มีหนังสือให้พระยาพระเขมรที่เข้าไปถือออกมาแล้ว แจ้งความให้องค์พระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีทราบก่อน พระยาพระเขมรได้ออกจากกรุงเทพฯ แต่เดือน ๘ ข้างแรมแล้วอนึ่งมองติงีราชทูตฝรั่งเศสแลบุตรหญิงของทูตที่พูดอังกฤษได้ถามฉันว่า ล่ามที่พูดฝรั่งเศฤๅอังกฤษกับภาษาเขมรฤๅไทยที่จะได้ใช้พูดโต้ตอบกับเจ้าเมืองเขมรนั้นมีที่เมืองเขมรฤๅไม่ ฉัน๑องค์พระหริรักษ์ เจ้ากรุงกัมพูชา พระนามเดิมว่านักองค์ด้วง ก่อนขึ้นครองราชย์ได้เสด็จมาประทับอยู่ ณกรุงเทพฯ เป็นเวลานานจึงเคย “เข้าเฝ้าคุ้นเคยโดยเคารพนับถืออันสนิท” กับพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อครั้งยังผนวชอยู่๒Monsieur Charles de Montigny ราชทูตฝรั่งเศสที่พระเจ้านโปเลียนที่ ๓ ส่งมาทำหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรีกับไทยในปี พ.ศ. ๒๓๙๙40 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบอกว่ามีสังฆราชฝรั่งเศสชื่อ ริเวอเรน ดอกเตอมิช บิจฉบ ดันสารา ๑ เป็นคนรักษาศาสนาฝรั่งอยู่ที่เมืองอุดงมีไชย ๒ พูดเขมรก็ได้ ญวนก็ได้ สังฆราชมิชคนนี้ ได้เข้ามาอยู่ที่กรุงเทพฯ นี้ แต่ปีหลังหลายเดือน ได้เข้ามาหาฉันแต่พูดอังกฤษด้วยไม่ได้ต้องมีล่ามแปล แต่ฉันเห็นว่าเป็นคนดีได้การงานอยู่ แลทราบว่าเป็นคนโปรดปรานที่เชื่อถือยิ่งนักของเจ้าเมืองเขมร แนะนำความรู้แลอย่างธรรมเนียมดีดีต่างๆ แลซึ่งว่าเจ้าเมืองเขมรถวายของไปเมืองฝรั่งเศสนั้น ก็เห็นจะเป็นความคิดสังฆราชฝรั่งเศสดอกเตอมิชจะจัดแจงไป สังฆราชมิชคงจะเป็นล่ามได้ดีทีเดียว แลมองติงีได้ถามว่า หนทางจะขึ้นจากเรือที่เมืองกำปอดแล้วเดินไปเมืองอุดงมีไชยนั้นไกลเท่าใดสักกี่ไมล์ฉันว่าฉันไม่เคยไปจะบอกนับไมล์ไม่ได้ แต่ทราบว่าต้องเดินบุกป่าไป ๔ คืน ๕ คืน ฤดูนี้ก็เป็นน้ำเป็นโคลนเดินยาก ถ้าหากว่าจะเอาเรือไฟลำเล็กที่ขึ้นมาอยู่ที่กรุงนี้เข้าไปทางปากน้ำป่าศักพระตะพังได้ แล้วไปเรือกลไฟจนถึงเมืองพนมเปน ๓ จะดี แต่เมืองพนมเปนไปอุดงมีไชยนั้นจะลงเรือเล็กขึ้นไปก็ได้ จะเดินบกขึ้นไปก็ได้ เจ้าเมืองเขมรก็เห็นจะมีความยินดีรับ แต่เรือนรับแขกเมืองที่เป็นตึกสะอาดสมควรแก่แขกเมืองผู้ดีเห็นจะไม่มี มีแต่เรือนไม้เรือนจากคา ด้วยเป็นเมืองตั้งใหม่ แลปากน้ำป่าศักพระตะพังนั้น บัดนี้ญวนกันเอาไปเป็นของญวนเสียแล้ว แต่ครั้งเจ้าเมืองเขมรคนเก่า ถ้าแม้นทูตฝรั่งเศสเอากำปั่นลงไปถึงปากน้ำป่าศักพระตะพังแล้วให้หนังสือเข้าไปถึงผู้ครองเมืองพุทไธมาศฤๅโจดก ขอให้ยอมให้กำปั่นไฟเข้าไปในปากน้ำแล้วขึ้นไปเมืองเขมร เมื่อผู้ครองเมืองข้างญวนยอมแล้วก็เห็นจะไปได้สบายดีกว่าเดินบุกป่าฝ่าดงลุยน้ำลุยโคลนถึง ๔ คืน๕ คืน แต่ท่าเมืองกำปอดไปเมืองอุดงมีไชย อนึ่งก็จะได้เป็นอันลองใจญวนดูว่า ญวนจะรับเป็นไมตรีด้วยฝรั่งเศสฤๅไม่ และจะได้ช่องทำให้ญวนรู้ว่าทูตฝรั่งเศสกลับไปจากเมืองเขมรแล้วจะขึ้นไปเมืองเว้ขอทำสัญญาทางพระราชไมตรี แลเปิดทางค้าขายด้วย มองติงีกับบุตรหญิงจึงว่าแก่ฉันว่า คิดมาแต่เดิมก็ว่าจะไปแวะเมืองเขมร ขึ้นที่เมืองกำปอดไปถึงที่นั้นแล้วจึงจะคิดอ่านดู ถ้าจะเข้าไปทางปากน้ำป่าศักพระตะพังขึ้นไปจนเมืองเขมรได้แล้ว จะใคร่ไปด้วยเรือไฟทั้งสองลำจึงจะพ้นความกลัวญวน ด้วยยังไม่รู้จักเป็นไมตรีกับญวนไม่รู้ใจเขาว่าจะกลับใจคิดอย่างไร ต่อกอมโมโดแม่ทัพขึ้นไปด้วยจึงจะไปได้ ฉันก็ได้บอกแก่มองติงีแลบุตรหญิงว่า ท่านเสนาบดีที่กรุงก็ได้มีหนังสือบอกข่าวออกไปถึงองค์พระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี เพื่อจะให้ทราบก่อนว่าทูตฝรั่งเศจะไปหา เห็นองค์พระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี ก็จะจัดพระยาพระเขมรลงมาคอยรับอยู่กำปอดกระมัง มองติงีกับบุตรหญิงถามฉันว่า ถ้าตัวไปถึงเมืองเขมรแล้ว จะขอหนังสือองค์พระหริรักษ์-รามมหาอิศราธิบดีไปถึงเจ้าเวียดนามชักโยงขอให้ทูตฝรั่งเศสได้เข้าไปทำสัญญาไมตรีแลทางค้าขายเหมือนกับเมืองไทยนี้จะได้ฤๅมิได้ อนึ่งจะขอหนังสือเมืองเขมรไป ขอให้เรือไฟแล่นขึ้นไป๑นามพระสังฆราชชาวฝรั่งเศสผู้ดูแลพระศาสนาประจำอยู่ที่เมืองอุดงมีชัย ซึ่งเป็นเมืองหลวงของกัมพูชาในขณะนั้น๒คือเมืองหลวงของกัมพูชาในขณะนั้น๓ปัจจุบันประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี และราชบัณฑิตยสถานให้สะกดว่า พนมเปญ41 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทางปากน้ำป่าศักพระตะพังจนเมืองพนมเปนกับญวนที่เป็นเจ้าเมืองผไทมาศแลโจดกให้ยอมตามก็ดี จะได้ฤๅไม่ เจ้าเมืองเขมรจะให้ฤๅไม่ ฉันบอกว่าไม่ทราบเลย เจ้าเมืองเขมรก็ตั้งใกล้เมืองญวนจริง แต่ตัวเจ้าเมืองเขมรองค์นี้เป็นพวกไทยแท้ แต่เมื่อยังหนุ่มๆ อยู่นั้นได้มาอยู่ในกรุงนี้ถึง ๒๙ ปีเป็นมิตรชอบกับฉัน เล่นด้วยกันมาแลฉันยังเด็กอยู่ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวท่านตั้งออกไปเป็นเจ้าเมืองเขมรได้ ๑๒ ปีเศษมาแล้ว ย่อมให้พระยาพระเขมรคุมเครื่องบรรณาการมาส่งปีละครั้งมิได้ขาด แลให้มาเยี่ยมเยียนปรึกษาหารือการงานปีหนึ่งก็หลายครั้ง บุตรชายของเจ้าเมืองเขมรก็เข้ามาอยู่ที่กรุงนี้ในบัดนี้สามองค์ แต่ที่เมืองญวนนั้นทราบว่าต่อสามปีเจ้าเมืองเขมรจึงแต่งทูตไปคำนับครั้งหนึ่ง แต่ที่เมืองใกล้เคียงนั้นจะอย่างไรไม่ทราบเลย เขาก็ค้าขายถึงกันอยู่ แต่ฝ่ายไทยนี้เป็นข้าศึกกับญวนไม่ยอมเป็นไมตรีกับญวนเลย ถ้าเป็นไมตรีกับญวนๆ ก็ว่ากล่าวข่มขี่ต่างๆแล้วขยำกวนเอารัดเอาเปรียบข้างปลายเขตปลายแดนฝ่ายเหนือไทย แต่เมืองเขมรนั้นใกล้กับญวนนัก ไทยจึงยอมให้เป็นไมตรีไปมาหากับญวนตามใจเขมร เพื่อจะให้เมืองเขมรรักษาบ้านเมืองให้เป็นสุขอยู่สบาย อาศัยสิ่งของเครื่องค้าขายกับเมืองญวน เป็นเมืองใกล้กันมองติงีทูตฝรั่งเศสอยู่ที่กรุงเทพฯ เดือนเศษ ได้ปรึกษากับเสนาบดีแลทำหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรี แลการค้าขายเป็นอันเสร็จแล้ว ได้ลงตราในหนังสือสัญญา ณ วัน ๖๑๔ฯ๙ ค่ำ(ปีมะโรงอัฐศก จุลศักราช ๑๒๑๘) แลความข้อทั้งปวงในหนังสือสัญญานั้นก็คล้ายกันกับข้อสัญญาทั้งปวงในหนังสือสัญญาที่ได้ทำด้วยอังกฤษแลอเมริกันแต่ปีหลังแลต้นปีนี้นั้นเอง ไม่แปลกกันนักฉันได้สั่งให้อาลักษณ์ลอกมอบให้พระยาพระเขมรนำมาให้องค์พระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีทราบด้วยแล้วฯ(พระราชหัตถ์ หมดเล่มที่มีในหอพระสมุดเท่านี้)42 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๔พระราชหัตถเลขา ถึงพระรามัญมุนี*มนัสการยัง พระรามัญมุนีด้วยหนังสือเจ้าคุณฝากมาถึงฉันแต่เมืองราชบุรีฉบับหนึ่ง แต่เมืองกาญจนบุรีฉบับหนึ่งได้รับแล้วในเวลาอันควร การที่ฝากหนังสือไปมานั้น ฉันได้มีหนังสือไปถึงพระพิเทศพานิชพิชิตภักดี๑ณ เมืองสิงคโปร์ให้ทราบแล้ว ว่าเจ้าคุณจะออกไปเที่ยวอยู่ ณ เมืองมาลเมียน ๒ แลเมืองอื่นๆ ซึ่งเป็นเขตแดนของอังกฤษชายทะเลหน้าเมืองพม่า จะต้องฝากหนังสือไปๆ มาๆ อยู่กับเจ้าคุณกว่าเจ้าคุณจะกลับมา จะคิดอ่านอย่างไรจึงจะส่งหนังสือไปมาให้ได้คล่องได้เร็วกว่าเดินทางบกเขาจึงว่าเข้ามาว่า เอเชนต์คือ คนที่ใช้หนังสือไปมาถึงเขาอยู่เป็นนิจนั้น มีอยู่ที่เมืองมาลเมียนแห่งหนึ่ง เมืองร่างกุ้งแห่งหนึ่ง เมืองยะไข่แห่งหนึ่ง แต่เขาหาได้บอกชื่อมาว่าชื่อไรไม่ แต่เขารับว่าถ้าฝากหนังสือไปถึงเจ้าคุณเขาจะให้เอเชนต์ของเขาส่งให้ถึงมือจงได้ เพราะฉะนั้นบัดนี้ฉันจึงฝากหนังสือฉบับนี้ให้เจ้าคุณที่เมืองมาลเมียนก็ดี เมืองร่างกุ้งก็ดี เมืองยะไข่ก็ดี เจ้าคุณพูดจาไถ่ถามเขาว่าตัวเขาเอง ฤๅคนอื่นคนไรเป็นเอเชนต์ของพระพิเทศพานิช ได้ชื่อว่าตันกิมจึ๋งเมืองสิงคโปร์ ด้วยชื่อตั้งเขาจะไม่รู้จัก ถ้ารู้จักตัวเอเชนต์ของพระพิเทศพานิชเป็นแน่แล้ว ก็คิดอ่านรู้จักนัดหมายกับเขาไว้เสียให้แน่นอน เจ้าคุณจะไปเที่ยวไปพักเมืองไหนก็ดี ก็บอกให้เขารู้ถ้าเอาหนังสือฝากไปทีหลังเขาจะได้ส่งถึงเจ้าคุณเร็วๆ ได้ง่ายๆ เมื่อเจ้าคุณจะฝากหนังสือฤๅสิ่งไรมาในกรุงฯ จงมอบให้เขาฤๅส่งให้เขา ฝากเขามาเรือกลไฟให้ถึงพระพิเทศพานิชเถิด ของจะถึงกรุงโดยเร็วอนึ่งฉันต้องการจะใคร่ได้พระพุทธรูปแก้วกะเยน แต่ทำอย่างพม่าหน้าตักสั้นนัก ถ้าหาแก้วกะเยนที่เป็นก้อนได้จะดีใจนัก แต่หาได้จะได้ที่เป็นพระพุทธรูปแล้ว ก็จงเลือกเอาที่อ่อนๆพอจะแก้ได้มาถ้าได้แล้วจงส่งมา ฤๅจะเอามาเองก็ตาม แต่ที่ทำเป็นลูกประคำแล้วไม่ต้องการดินสอแก้วพม่าที่ดีๆ หาฝากมาให้บ้าง เจ้าคุณจะต้องการอะไรจากกรุงบ้างอิกก็จงจดหมายฝากเขามา จะจัดหาฝากไปให้ ถ้าเป็นของใหญ่ๆ หนักๆ ต้องเสียเงินค่าจ้างเดินทางจดหมายมา ณ วัน ๗๑๐ฯ๓ ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก ศักราช ๑๒๒๐*พระรามัญมุนีองค์นี้ชื่อยิ้ม เป็นเปรียญ ๘ ประโยคอยู่ที่วัดบวรนิเวศ แต่ครั้งยังทรงผนวช ในรัชกาลที่ ๔เป็นพระราชาคณะที่พระรามัญมุนีแล้วไปอยู่วัดบวรมงคล๑พระพิเทศพานิชพิชิตภักดี ต่อมาได้เป็นที่พระยาอัษพงคตทิศรักษา ผู้ว่าราชการเมืองกระบุรี ในสมัยรัชกาลที่ ๕ เลื่อนเป็นพระยาอนุกูลสยามกิจ ตำแหน่งกงศุลเยอเนอรัลประจำเมืองสิงคโปร์๒Moulmein คือเมืองเมาะลำเลิง หรือมะละแหม่ง สมัยก่อนเรียกเมืองเม้าตำเลิ่ม หรือเมาะลำเลิ่ง ปัจจุบันอยู่ในบริเวณอ่าวมะตะบันทางตะวันออกเฉียงใต้ของเมืองเมาะตะมะ43 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๕พระราชหัตถเลขา ถึงองค์พระนโรดมแลองค์พระหริราชดไนย ณ กรุงกัมพูชาจดหมายมาถึงองค์พระนโรดมพรหมบริรักษมหาอุปราช องค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้า *ว่าตั้งแต่การซึ่งเกิดวิวาทกับวัตถา ** ที่เมืองอุดงมีไชย ๑ เมื่อเดือน ๕ มาจนวัตถาหนีมาเมืองนครเสียมราบนั้น การได้ฟังมาแต่ใบบอกของเธอทั้ง ๒ แลคำบอกเล่าต่างๆ ฟังการแต่เดิมคิดดูเห็นว่าจะน้อยดอก ถ้าตัววัตถาได้กลับเข้ามาเสียกรุงเทพฯ แล้ว พวกสอพลอประจบยุยงก็เห็นว่าเมื่อไม่มีที่พึ่งที่หมายแล้ว ก็จะกลับคืนเข้าอ่อนน้อมแก่เธอทั้ง ๒ ตามเดิม ฤๅโดยว่าถ้ามันจะกระดากกลัวอยู่ ถ้าเธอทั้งสองเอาใจดีต่อแล้ว เกลี้ยกล่อมมันก็เห็นจะเป็นปรกติดังเก่า จึงได้เขียนจดหมายไปให้เธอดังความที่ว่าแล้ว ครั้นภายหลังได้ฟังใบบอกของเธอแลคำบอกเล่าอื่น กล่าวว่าสนองโส ๒ จางวางมี มโนแก้วกลับออกไปเกลี้ยกล่อมคนในหัวเมืองเป็นอันมากแล้ว คิดต่อสู้กับพวกเมืองอุดงมีไชย ก็ได้ให้มีตราออกไปให้อำนาจกับเธอให้จับสนองโสจางวางมี มโนแก้วทำโทษด้วยคิดเห็นว่าอำนาจพวกเมืองอุดงมีไชยคงจะปราบปรามพวกนั้นให้สงบได้ ครั้นภายหลังมาคอยฟังใบบอกแต่เธอก็เห็นหายไป แลได้ยินข่าวว่าเขมรพวกสนองโสก็กำเริบมากขึ้น พวกเมืองอุดงมีไชยที่ใช้ให้มาปราบปรามจะทำการอ่อนๆ มืออยู่ฤๅอย่างไร ฤๅอ่อนกำลังอยู่เองโดยธรรมดาจนสู้สนองโสไม่ได้ สนองโสจับตัวได้แล้วปล่อยกันไป เป็นเหมือนล้อให้ ครั้นพวกวัตถาแรงขึ้นดังนี้ตัววัตถากับศิริวงษ*** แม้นเข้ามาอยู่ถึงเมืองพระตะบอง แล้วได้ฟังข่าวว่าพวกพ้องมีกำลังขึ้นก็ดูทีมีอาการกระด้างกระเดื่องไป สั่งออกไปให้เข้ามาก็ว่าผัดเพี้ยนบอกป่วยออดแอดไป พวกเมืองพระตะบองก็พลอยอ้อแอ้ตามไปด้วย พวกพระยาอนุชิตชาญไชย ข้าหลวงซึ่งเป็นไทยออกไปอยู่เมืองพระตะบองก็น้อยตัวพวกเมืองพระตะบองก็คิดการไม่ต้องกับข้าหลวงแยกทำใบบอกแจ้งความแก่กรุงเทพฯ แต่โดยลำพังพวกเมืองพระตะบอง เมื่อการเป็นดังนี้ข้าพเจ้ามีความวิตกนัก เพราะเห็นใบบอกของเธอนั้นก็ห่างไป เป็นทีให้คำนึงว่าพวกสนองโสจะเกลี้ยกล่อมกันสกัดหนทางปิดเสียไม่ให้ใบบอกมาได้กระมัง เมื่อเป็นดังนี้การก็ควรที่กรุงเทพฯ จะแต่งกองทัพ*คือองค์สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ พระเจ้ากรุงกัมพูชาทุกวันนี้**นักองค์วัตถาเป็นน้อง ภายหลังเข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ อีกจนรัชกาลที่ ๕*** นักองค์ศิริวงษ์ เป็นน้องอีกคน ๑๑เหตุการณ์วิวาทเป็นขบถต่อกันระหว่างพี่น้อง พระโอรสเชื้อสายขององค์พระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี(นักองค์ด้วง) ซึ่งเกิดขึ้นในปี พ.ศ. ๒๔๐๔๒สนองโสน้าของนักองค์วัตถา ซึ่งเป็นที่พระยามหาฤทธิรงค์ชาญชัยกับพระยากำแหงโยธา และมีพวกพระยาเขมรอีก ๓๕ คน44 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้แม่ทัพมีกำลังเป็นที่ยำเยงเกรงกลัวของพวกเขมรที่วุ่นวายคุมไพร่ออกไปอยู่ที่เมืองพระตะบองแล้วส่งตัววัตถากับศิริวงษ์เข้ามาแลกำราบพวกเมืองพระตะบองเสียให้คงอยู่ในการสำหรับเมืองพระตะบองโดยปรกติ อย่าให้พลอยอ้อแอ้ด้วยวัตถาไป แต่เพราะไม่ได้ให้เธอทั้ง ๒ รู้ก่อน ว่าจะให้กองทัพออกไปนั้นด้วยความประสงค์ดังว่านี้ ก็วิตกไปว่าถ้ารีบให้กองทัพออกไปเมืองพระตะบองโดยเร็วเกลือกพวกเธอจะเห็นไปว่าที่กรุงเทพฯ ก็เข้าด้วยวัตถาให้กองทัพออกไปช่วยวัตถา เพราะตัววัตถายังดื้อดึงบอกป่วยขัดขวางอยู่ที่เมืองพระตะบองหามาไม่ จึงได้คิดให้พระยาราชวรานุกูลพระอินทรเดช จมื่นรักษพิมาน เป็นข้าหลวงออกไปช่วยพระยาอนุชิตที่เมืองพระตะบองแลคิดจะให้พระศรีเสนากับจมื่นราชามาตย์ตระเตรียมตัวแลแต่งท้องตราไว้ จะให้ออกมาฟังราชการที่เมืองอุดงมีไชย แลจะหารือเธอที่จะให้กองทัพออกไปที่เมืองพระตะบองนั้นเสียก่อนด้วย พระศรีเสนา กับจมื่นราชามาตย์ยังไม่ทันออกจากกรุงเทพฯ พระยามหาเทพซึ่งมาทางทะเล พระยามหามนตรีซึ่งมาทางบกก็ได้มาถึงพร้อมกัน ได้เอาศุภอักษรใบบอกของเธอมาแจ้งความทราบแล้ว ครั้นอีก๒ วันใบบอกของเธอก็ได้มาถึงอีกฉบับ ๑ ขอกองทัพไทยไปช่วย เมื่อได้ทราบดังนี้แล้วก็มีความยินดี จึงได้จัดให้เจ้าพระยามุขมนตรีศรีสุนทรบวรราชมหามาตยาธิบดีอภัยพิริยบรากรมพาหุ ที่สมุหนายกในพระบวรราชวัง กับพระยาสิงหราชฤทธิไกรยุติไนยเนติธาดามหาประเทศาธิบดีอภัยพิริยบรากรมพาหุ ผู้รักษากรุงเก่า คุมไพร่พลพอสมควรเป็นกำลัง พอให้วัตถาแลศิริวงษ์แลเพื่อโปรดพิจารณาเขมรที่เข้าพวก แลพวกเมืองพระตะบองรู้จักยำเยงเกรงกลัวไม่น้อยตัวให้เขมรดูแคลนได้เหมือนพวกพระยาอนุชิต จะให้ยกออกไปตั้งฟังราชการอยู่ที่เมืองพระตะบอง แลบัดนี้ได้ทราบตามหนังสือสมเด็จเจ้าฟ้าทะละหะมาถึงพวกเมืองพระตะบอง ว่าองค์พระนโรดมฯกับสมเด็จเจ้าฟ้าทะละหะยกครอบครัวออกจากเมืองอุดงมีไชยไป จะตั้งคอยกองทัพที่ขอให้ไปช่วยนั้นอยู่ที่เมืองโพธิสัตว์ ครั้นได้ทราบดังนี้ก็มีความยินดี จะใคร่ให้เจ้าพระยามุขมนตรีได้พบกับองค์พระนโรดมคิดราชการด้วยกัน ถึงพวกสนองโสแลเขมรที่เข้าด้วยสนองโสนั้น มันก็ว่ามันไม่ได้ประทุษร้ายต่อกรุงเทพฯ ถ้าคำนั้นเป็นคำจริง เมื่อกองทัพออกไปเห็นมันก็จะเข้าหา ฤๅเมื่อมันไม่เข้าหา เจ้าพระยามุขมนตรีเป็นผู้มีอำนาจออกไปแล้ว ให้หนังสือไปเรียกร้องมัน เห็นมันก็จะเข้ามาดอกกระมัง ถ้าเป็นดังนั้นเห็นเจ้าพระยามุขมนตรีแม่ทัพก็จะจัดแจงการให้เรียบร้อยรวมด้วยราชการได้ ว่ามาทั้งนี้ก็ด้วยเป็นการคะเนโดยใจหวังที่จะทำแผ่นดินเมืองเขมรให้ราบคาบเป็นปรกติ โดยไม่ได้ใช้สาตราวุธรบพุ่งกันแต่การจะได้ดังนั้นฤๅมิได้ดังนั้น จะประมาณการเป็นแน่ก็ไม่ได้จะประมาณน้ำใจของคนที่คิดไปผิดๆ ถูกๆ อยู่ต่างๆ นั้น ก็ยังไม่ประจักษ์เลย ขอองค์พระนโรดมฯกับพระยาพระเขมรผู้ใหญ่ จงได้ไปพบกับเจ้าพระยามุขมนตรีแม่ทัพแล้วคิดอ่านการที่ควรนั้นเถิดอนึ่งที่เมืองกำปอดนั้นเป็นเมืองท่า ลูกค้าต่างประเทศจอดเรือค้าขาย แลมีฝรั่งอังกฤษขึ้นตั้งห้างค้าขายอยู่ก็มาก ข้าพเจ้ามีความวิตกอยู่ว่า เมื่อเขมรเมืองดอนกระด้างกระเดื่องแก่เธอทั้ง ๒ ดังนี้ เกรงจะมีโจรผู้ร้ายใจกำเริบเข้าปล้นฤๅแย่งชิงลูกค้าวานิชที่เข้ามาจอดเรือค้าขายแลตั้งห้างค้าขายอยู่ที่เมืองนั้น ให้เขาเสียทรัพย์สิ่งของเป็นอันตรายต่างๆ เมื่อเป็นดังนี้ เจ้าของทรัพย์เขาจะไปร้องแก่เมืองเดิมของเขา ให้แต่งผู้รับบังคับมาต่อว่าที่กรุงเทพฯ แลให้พามาต่อว่าให้45 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเธอทั้ง ๒ เสียเงินใช้ให้ก็จะเป็นการลำบากยากนัก เพราะวิตกอยู่ดังนี้ จึงได้จัดให้พระยาฤทธิไกร-เกรียงหาญยุทธการภักดี อภัยพิริยบรากรมพาหุ เจ้ากรมอาสาใหญ่ซ้าย คุมเรือรบกันโบ๊ต ๒ ลำออกมาช่วยรักษาเมืองกำปอด มิให้มีโจรผู้ร้ายทำอันตรายแก่ลูกค้าวานิชต่างประเทศได้ การที่เมืองกำปอดนั้น ถ้าเจ้าเมืองกรมการยังอยู่ในบังคับบัญชาเมืองอุดงมีไชย ไม่กำเริบไปเข้าด้วยสนองโสแล้วขอให้องค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้าบังคับบัญชาให้พระยาพระเขมรที่เมืองอุดงมีไชยมาช่วยกำกับเจ้าเมืองกรมการรักษาบ้านเมืองไว้ให้ดีอย่าให้มีโจรผู้ร้ายได้ เมื่อพระยาฤทธิไกร-เกรียงหาญออกมาถึงเมืองกำปอดแล้ว ถ้าองค์พระหริราชดนัยไกรแก้วฟ้ามีความประสงค์จะให้ขึ้นไปช่วยคิดราชการที่เมืองอุดงมีไชยประการใด ก็จงมีหนังสือมาเรียกมาเชิญขึ้นไปเถิด ได้สั่งไปแก่พระยาฤทธิไกรเกรียงหาญแล้วกำหนดเจ้าพระยามุขมนตรี กับพระยาสิงหราชฤทธิไกร แลพระยาฤทธิไกรเกรียงหาญทั้ง ๒ กองจะได้ยกออกจากกรุงเทพฯ นี้ ในวัน ๑ฯ๑๑๙ ค่ำเป็นแน่บัดนี้ได้ให้พระศรีเสนากับจมื่นราชามาตย์ออกมากับเรือกลไฟมหาพิไชยเทพฟังราชการก่อนการจะควรฉันใดก็ให้รีบมีใบบอกมาอนึ่งมองสิเออไวกวน ลือโดวิก กอศติโน ผู้บุตรกงสุลฝรั่งเศสที่กรุงเทพฯ แจ้งความว่ากงสุลฝรั่งเศสซึ่งเป็นบิดาออกไปอยู่เมืองสิงคโปร์ ได้รับบังคับมาแต่สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศว่าให้กงสุลนั้นไปราชการข้างเมืองจีนทางหนึ่ง ครั้นเสร็จการที่เมืองจีนแล้วให้กลับมาที่กรุงเทพฯขอขุนนางฝ่ายไทยเป็นเพื่อนแล้ว ให้พามาเมืองเขมร ขอทำสัญญาทางไมตรีแลการค้าขายกับเมืองเขมร เพราะเขตแดนเมืองญวนที่ฝรั่งเศสได้นั้น จะต่อกันเข้ากับเขตแดนเมืองเขมร การที่พวกเขมรกำเริบขัดแข็งต่อเธอทั้ง ๒ แลพระยาพระเขมรผู้ใหญ่เมืองอุดงมีไชยครั้งนี้นั้น ข้าพเจ้าวิตกนัก เป็นเหตุอย่างไรจึงพากันกำเริบโตใหญ่ได้นักหนา ก็ถ้าจะว่าเป็นเพราะวัตถาแลสนองโเกลี้ยกล่อม ปากรู้พูดนั้นมีแต่แก่วัตถาแลสนองโสฤๅ ปากรู้พูดไม่มีแก่เธอทั้ง ๒ แลพระยาพระเขมรบ้างเลยฤๅ รู้จักแต่ไล่เฆี่ยนไล่ตีไปอย่างเดียวเจียวฤๅ วัตถาแลสนองโสจึงเกลี้ยกล่อมเอาคนไปเข้าพวกได้เป็นนักเป็นหนา แลซึ่งว่าวัตถากับสนองโสเที่ยวพูดว่าใครเข้าเกลี้ยกล่อมด้วย ถ้าเป็นโขลนไพร่หลวงแลเป็นทาสท่านผู้อื่น เมื่อวัตถาได้เป็นโตเป็นใหญ่แล้ว จะโปรดเสียให้หมดนั้นคำเกลี้ยกล่อมดังนี้ก็ไม่น่าเห็นจริงด้วยไม่น่าเชื่อเลย เพราะว่าวัตถานั้นถ้าจะได้เป็นโตเป็นใหญ่จริงก็ต่อคนทั้งแผ่นดินเขมรเข้าด้วยเกือบหมดจึงจะเป็นใหญ่ขึ้นได้ ก็ถ้าได้เป็นใหญ่ขึ้นด้วยดังนั้นแล้วโขลนไพร่หลวงสำหรับใช้การงาน จะปล่อยเสียหมดแล้วจะเอาใครใช้การงาน มิเป็นใหญ่นอนนิ่งอยู่กับบ้านฤๅ ทาสแลลูกหนี้ของเพื่อนมิใช่ของตัว จะปล่อยของเขาอย่างไร ถ้าจะเอาเงินเสียค่าตัวให้เป็นไทยปล่อยเสียหมด จะเอาเงินที่ไหนมาเสียให้พอ ฤๅจะถือว่าเป็นเจ้าแล้วคุมเหงให้ปล่อยด้วยพลการ นายของทาสเหล่านั้นเขาจะตามให้ปล่อยทาสของเขาฤๅ การเช่นคำเกลี้ยกล่อมที่เธอทั้ง ๒ กับพระยาพระเขมรไม่อาจเอาออกพูดเกลี้ยกล่อมล่อพวกที่เข้าด้วยสนองโสนั้นได้ก็เพราะเห็นว่าจะปล่อยโขลนไพร่หลวงทั้งปวงเสียไม่ได้ แลจะปล่อยทาสผู้อื่นเสียไม่ได้ด้วยประการใดเจ้านายฝ่ายเขมรองค์อื่นพระยาพระเขมรพวกอื่น ถ้าได้เป็นใหญ่ในเมืองเขมรเหมือนอย่างเธอทั้ง ๒แลพระยาพระเขมรพวกนี้ ก็คงจะต้องเห็นว่าจะทำอย่างนั้นไม่ได้เหมือนกัน เว้นไว้แต่เขาที่มาแต่46 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบ้านเมืองอื่นเมืองไกลๆ บ้านใหญ่เมืองโต มีทุนมีรอนมามากมาลงทุนจ้างคนใช้แล้วตั้งขนบธรรมเนียมบ้านเมืองเสียใหม่ พลิกหน้ามือเป็นหลังมือทีเดียวจึงจะทำได้อนึ่งธรรมเนียมมนุษย์ทุกวันนี้ ในเมืองใดปืนใหญ่น้อยกระสุนดินดำรวบรวมมีอยู่มากเป็นกำลังใหญ่แล้ว เมืองนั้นก็เป็นเมืองหลวงมีอำนาจแผ่ทั่วทิศ ไกลไปร้อยโยชน์สองร้อยโยชน์ จนถึงนานาประเทศที่ใกล้เคียงซึ่งมีกำลังน้อยกว่า ก็ต้องมาขออ่อนน้อมเสียส่วยเสียบรรณาการให้ อันนี้เป็นธรรมดามนุษย์ในแผ่นดิน ก็ที่เมืองอุดงมีไชยกระสุนดินดำปืนใหญ่น้อยก็มีมาก จึงได้คิดการตระเตรียมที่จะยกไปรบกับญวนดังบอกเข้ามาแต่ก่อนนั้น ก็พวกสนองโสแลหัวเมืองเขมรที่เข้าด้วยสนองโสนั้น มันมีปืนอยู่กี่บอกมันมีหอกอยู่กี่เล่มมันจึงไม่รู้กลัว เมืองอุดงมีไชยมีกำลังโตใหญ่กระสุนดินดำที่เมืองอุดงมีไชยที่มีอยู่แต่ก่อนนั้น พวกเมืองอุดงมีไชยขนเอาไปให้เป็นกำลังแก่เขมรเมืองป่าสัก เมืองพระตะพัง ที่สวามิภักดิ์สมัครจะเข้าด้วยแต่ก่อนนั้นเสียเกือบหมดแล้วฤๅ จนพวกสนองโสมันรู้ว่าเขี้ยวเล็บเหี้ยนหักไปเสียแล้ว จึงพากันกำเริบขึ้นได้ ครั้งนี้ข้าพเจ้าจัดได้กระสุนปืนคาบศิลา ๑๐๐๐๐ ศิลาปากนก ๑๐๐๐ ชนวนปืนใหญ่ ๒๐๐ แก๊ป ๓๐๐๐ ดินดำเม็ดใหญ่ ๒ หีบดินดำเม็ดเล็ก ๑ หีบ รวม ๓ หีบ ฝากออกมาให้เป็นกำลังแก่เธอ พอเป็นที่ไพร่บ้านพลเมืองในแผ่นดินเขมรเห็นอำนาจยำเยงเกรงกลัวเข้า เหมือนช่วยต่อเขี้ยวต่อเล็บให้เธอบ้างเล็กๆ น้อยๆไปพลางก่อน เพราะจะให้ไปมากนัก ของอย่างนี้เอาไปมากนักในเรือก็กลัวจะพาเรือเป็นอันตรายเพราะที่บรรทุกไว้ใจได้ว่าจะพ้นฟืนไฟนั้นก็คับแคบ จะขนขึ้นบกไปก็ยาก การครั้งนี้ก็ได้สั่งมาแก่พระศรีเสนาแลจมื่นราชามาตย์ให้เอารอไว้ที่เรือก่อนอย่าเพ่อพาขึ้นบกไปด้วย ให้แจ้งความแก่เธอทั้ง ๒ ฤๅแต่ผู้หนึ่งซึ่งอยู่ที่เมืองอุดงมีไชยนั้นก่อน ต่อเห็นพร้อมกันว่ากระสุนดินดำรายนี้ถ้าจะเอาขึ้นบกเดินไปจะไม่มีอันตราย พวกเขมรที่เข้าด้วยสนองโสจะมาแย่งมาชิงเอาไปเสียไม่ได้แล้ว จึงให้แต่งพระยาพระเขมรที่สัตย์ซื่อควรเชื่อถือไว้ใจได้ ว่าจะไม่เอาใจไปเผื่อแผ่แก่พวกสนองโสนั้นไปรับเอาขึ้นมาจากเมืองกำปอดเถิด จงกำชับให้ระวังให้ดีเพราะของเหล่านี้เป็นกำลังสำคัญข้าพเจ้าไม่พอใจที่จะให้ได้ไปแก่พวกสนองโสเลย ถ้าของที่ให้มาเท่านี้น้อยนัก ไม่พอแก่การงานที่จะรักษาเมืองอุดงมีไชยไว้จนกองทัพไทยไปทางบกจะได้ว่ากล่าวไกล่เกลี่ยให้การเป็นเสร็จจะต้องการอิกเท่าใดก็ให้ปรึกษากับพระศรีเสนาแลจมื่นราชามาตย์แล้วบอกเข้ามาเถิด แล้วจะคิดให้โดยสมควรจดหมายนี้ข้าพเจ้าให้มาถึงเธอทั้ง ๒ ก็เป็นการนอกธรรมเนียมเหมือนกับลุงป้าอาน้าให้มาถึงหลาน เพราะเห็นแก่องค์สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีผู้บิดา เคยรักใคร่สนิทกันมาแต่ก่อนมิใช่เป็นแต่นับถือสามัญว่าเป็นเจ้าประเทศราชเมืองขึ้นเท่านั้น บัดนี้องค์สมเด็จพระหริรักษ์ฯหาชีวิตไม่แล้ว บุตรชายหญิงมีอยู่เท่าไร ข้าพเจ้ารู้จักตัวก็ดีไม่รู้จักตัวก็ดี ข้าพเจ้าเมตตาปรานีหมดทุกคน คิดว่าเหมือนลูกหลานของตัวเป็นความสัตย์ความจริง ท้องตราตามอย่างธรรมเนียมก็ได้ให้มีมาฉบับ ๑ ด้วยแล้ว47 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่งข้าพเจ้าให้ทำคำประกาศแก่คนทั้งปวงเป็นกลาง ห้ามไม่ให้ตื่นตกใจด้วยสำคัญไปผิดๆ เพราะซึ่งจะให้กองทัพออกมานั้นแลกำชับให้สงบรอฟังการที่แม่ทัพออกมาคิดอ่านว่ากล่าวอย่าเพ่อตื่นตามกันเข้าข้างโน้นข้างนี้แลรบกวนกันไป จงอ่านดูเถิดคำประกาศนั้นได้ให้แต่งเป็นภาษาเขมรมาด้วย จงลอกแจกต่อๆ กันไปเถิดทุกหัวเมือง ผู้ใดฟังคำประกาศจะเชื่อฤๅมิเชื่อ จะทำตามฤๅมิทำตามก็ตามบุญตามกรรม บัดนี้ข้าพเจ้ามีความเสียใจนัก กรมหลวงวงษาธิราชสนิทน้องข้าพเจ้าป่วยลง เป็นโรคลมมือเท้าข้างซ้ายขัดเดินไม่ได้ไหวไม่คล่อง แต่เธอว่าจะรักษาตัวเธอเองไม่ยอมให้หมออื่นรักษา เดี๋ยวนี้ว่าค่อยคลายขึ้นสักหน่อยจดหมายมา ณ วัน ๒๑๓ฯ๙ ค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓48 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๖พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นบวรวิไชยชาญ *จดหมายมายังกรมหมื่นบวรวิไชยชาญอาการกรมหมื่นวิศนุนารถนิภาธร ๑ ป่วยเรื้อรังมาแต่ก่อนก็หลายครั้ง อาการให้แน่นให้เฟ้อ อาหารกินเข้าไปก็อาเจียนออกเสียตั้งบอกป่วยไปหลายๆ วันแล้วก็คลายขึ้นเล่า ครั้งนี้เมื่อเดือน๑๐ ข้างขึ้นประมาณเดือนหนึ่งป่วยให้แน่นเฟ้อมาก เข้ามาในวังไม่ได้อยู่หลายวันจึงคลาย ครั้นเดือน ๑๑ ข้างขึ้นบอกว่าอาการคลายหายขึ้น เข้ามาในวังได้แลไปกฐิน จนเมื่อเดือน ๑๒ ข้างขึ้นก็ได้ไปเมืองสระบุรีแลเมืองลพบุรี ครั้นเมื่อถึงเมืองลพบุรีวัน ๒๑๒ฯ๑๒ ค่ำ เวลากลางคืน อาการที่ป่วยเก่ากลับมีมากกล้ากว่าแต่ก่อนครั้งมาถึงกรุงแล้ว อาการนั้นหาคลายไม่ป่วยหนักมา ให้ตกโลหิตซีดซุบลงเร็วนัก เมื่อวัน ๑ ๒ ฯ๑ ค่ำ หมอได้วางยารุนด้วยดีเกลือ ในวันแรกรุนนั้นอาการค่อยสบาย ครั้นวัน ๒ ๓ ฯ๑ ค่ำมาจนวัน ๖ ๗ ฯ๑ ค่ำอาการทรุดหนักลง โลหิตลิ่มเป็นชิ้นๆ แลกับติดพังผืดยืดใยเหนียวออกกับอุจจาระแทบทุกเวลา กำลังน้อยลง ให้เจ็บในอกมาก ให้หายใจเหนื่อยเนืองๆอุจจาระมีน้ำขาวแดง หมอแคลงว่าจะไปใกล้อติสาร ๒ โรคอย่างนี้หมอไทยว่าไม่เคยเห็น สิ่งที่ออกมานั้นสงสัยว่าเป็นเครื่องในตับแลม้ามขาดออกมา แต่หมออังกฤษว่าเป็นโรคในลำไส้พองแตกเป็นโลหิต แล้วพังลงมากับผิวในลำไส้เป็นพังผืดแต่ไม่รับรักษา แต่ชีพจรมือเท้ายังดีอยู่ ไม่พักไม่อ่อนเป็นแต่เดินเร็วมินิตละ ๑๑๖ ได้หาหลวงประเทศแพทยา หมอจีนในพระบวรราชวังมาดู หมอนั้นไปจับแมะเห็นชีพจรดีอยู่ ก็รับว่าจะให้ยา ๓ วันให้คลายได้ ครั้นมาดูอุจจาระเห็นโลหิตชิ้นแลพังผืดก็กลับตกใจว่าหันเหไปว่า ว่าเป็นป้าง ๓ โลหิต หาเคยรักษาไม่ ถ้าจะยอมให้รักษาก็จะวางยาลองดูเห็นคุณก็จะทำไป ถ้าไม่เห็นคุณก็ขอตัวหนี ถ้าวางยาเข้าไปอาการทรุดไปก็อย่าให้ถือโทษ เพราะไม่เคยรักษามาแต่ก่อน อาการกรมหมื่นวิศณุนารถครั้งนี้หนักมาก จนความหวังของญาติ พี่น้องที่จะเห็นว่าจะหายจะคลายนั้นน้อยนักแล้ว ครั้งนี้จะควรทำอย่างไร ท่านข้างโน้น ** ในครั้งนี้ ข่าวไข้ข่าวตายได้ยินว่าท่านไม่โปรดเลย การจะควรอย่างไรก็สุดแต่กรมหมื่นบวรวิไชยเถิด ครั้นจะเขียนหนังสือไปทูลโดยตรง ก็กลัวท่านจะขัดเคืองว่าเอาความไม่ดีบอกไปให้เป็นอัปมงคล แต่เดิมกำหนดไว้ว่าในเดือนยี่จะมีการโกนจุก แต่กรมหมื่นวิศณุนารถมาป่วยหนักลงครั้งนี้ ถ้าอาการ*คือกรมพระราชวังบวรฯ ในรัชกาลที่ ๕ เวลานั้นตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จไปประทับอยู่ที่ตำหนักบ้านสีทา แขวงจังหวัดสระบุรี**ทรงหมายความว่า พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร (พ.ศ. ๒๓๖๗-๒๔๐๕) พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๔ กับเจ้าจอมมารดาน้อย ได้ทรงกำกับกรมพระคลังมหาสมบัติ เป็นต้นสกุล สุประดิษฐ์๒อาการของการเจ็บไข้ที่เข้าขีดตาย๓ชื่อโรคชนิดหนึ่ง มีตับและม้ามโต และมีไข้จับสั่นเรื้อรัง49 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวชักลากไปไม่ถอยไม่คลายจนถึงเดือนยี่แล้ว จะทำงานโกนจุกอย่างไรได้ กลัวการจะต้องรอไปจนเดือน ๔ ก็ได้ยินว่าในเดือน ๔ นั้น การโสกันต์ที่บนก็จะมีเมื่อข้างนี้เลื่อนไปในเดือน ๔ ก็จะเป็นที่ท่านทรงขัดเคืองว่าเลื่อนไปให้ประดังกับการที่ท่านทรงกำหนดไว้แล้ว การก็ไปจนอยู่เพียงเดือน ๔สิ้นปีเสียจะรู้ที่ทำอย่างไร ก็ถ้าข้างนี้ต้องเลื่อนไปเดือน ๔ เธอจะเพ็ดทูลขยับขยายให้เปลี่ยนการข้างโน้นมาเดือนยี่ ฤๅกำหนดฤกษ์ให้เยื้องกันเสีย ข้างหนึ่งเป็นข้างขึ้น ข้างหนึ่งเป็นข้างแรมจะได้ฤๅไม่ราชการในกรุงนี้ ไม่มีเรื่องอะไรเป็นสำคัญ มีแต่เรื่องว่าอังกฤษเมืองสิงคโปร์เอาเรือรบขึ้นมาต่อว่าเมืองตรังกานู ด้วยเรื่องสุลต่านมหมุด ๑ อยู่ที่เมืองตรังกานูยุยงให้พวกเมืองปาหังรบกันเกิดถุ้งเถียงกันขึ้นกับพระยาตรังกานู อังกฤษโกรธเอาปืนใหญ่ ในเรือรบยิงเอาเมืองตรังกานูมากมายหลายนัด แล้วก็กลับไป บัดนี้เสนาบดีเมืองไทยก็ได้จดหมายเหตุการณ์ทั้งปวงส่งให้กงสุลไปแจ้งความเมืองลอนดอนแล้ว ความเรื่องนี้ใครกราบทูล ท่านทรงทราบแล้วฤๅยัง ถ้ายังไม่ทราบควรจะกราบทูลฤๅไม่อย่างไรก็สุดแต่กรมบวรวิไชยเถิด ถ้าท่านจะใคร่ทราบให้วิตถารตลอดต้นปลายก็จงสั่งเจ้าพนักงานกระลาโหม แลกรมท่าในพระบวรราชวัง มาลอกต้นหนังสือที่โต้ตอบไปมาทั้งปวง ไปแต่กรมพระกระลาโหมแลกรมท่าที่ล่าง แล้วกราบทูลถวายเถิดอนึ่งพวกกรมช้าง กับตำรวจ ซึ่งเข้าไปสืบข่าวช้างเผือกเดินกลับลงมา เขาได้แวะเข้าแจ้งความ ณ ที่ประทับบ้านสีทาฤๅหาไม่ เพราะเสด็จขึ้นไปเมื่อเร็วๆ เขาขึ้นไปนานแล้วไม่รู้ อนึ่งเมื่อวัน ๓๑๐ฯ๙ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก มีใบบอกมาแต่เมืองสุวรรณภูมิ ว่าได้ช้างเผือกพัง ช้างหนึ่งสูง๓ ศอกคืบมีเศษ เป็นช้างเผือกแท้คล้ายกับช้างเผือกที่มาในปีวอก แลว่าที่เมืองศีศะเกษ ได้ช้างสีปลาดใหม่มาอีกช้างหนึ่ง เหมือนกันกับพระวิมลรัตน์กิริณี๒ พวกกรมช้างกับตำรวจได้ไปดูแล้วทั้งสองแห่ง ได้ส่งขนแลหางมาทั้งสองราย ขนแลหางนั้นก็เห็นคล้ายกับขนแลหางพระวิมลรัตน์กิริณีจริงจดหมายมาวัน ๗ ๘ ฯ๑ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ศักราช ๑๒๒๔ เป็นวันที่ ๔๒๑๗ ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑สุลต่านมะหมุด ครองเมืองลิราแทนบิดา แต่ประพฤติตนไม่เหมาะสม ฮอลันดาจึงตั้งตนกูมดาผู้เป็นอาปกครองเมืองแทน สุลต่านมหมุดหวังจะครองเมืองปาหังโดยให้ไทยสนับสนุน แต่ไทยเห็นว่าปาหังอยู่ภายใต้อาณัติของอังกฤษ ซึ่งเป็นไมตรีกับไทยจึงขอให้ไปพำนักอยู่ที่กรุงเทพฯ แทน แต่ตนกูมหมุดได้เข้าไปอาศัยอยู่กับมารดาที่ตรังกานูจนเกิดเรื่องราว สุดท้ายได้เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯในปีพ.ศ. ๒๔๐๔๒พระวิมลรัตนกิริณี ช้างพังเผือกโท คล้องได้ที่เขากะยอ ดงชมาบชบา แขวงระแด พระสุนทรราชวงศ์เจ้าเมืองยโสธรนำขึ้นน้อมเกล้าฯ ถวาย โปรดเกล้าฯ ให้สมโภชขึ้นระวางเมื่อ ๑๐ สิงหาคม พ.ศ. ๒๓๙๖50 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๗พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นบวรวิไชยชาญ ๑จดหมายมายัง กรมหมื่นบวรวิไชยชาญ ให้ทราบอาการกรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธรป่วยหนักลงไป กลางคืนวัน ๔๑๒ฯ๑ ค่ำ ให้ขัดปัสสาวะมาก แลอุจจาระตกออกมาเป็นเทาแล้วตั้งหอบ แก้ฟื้นขึ้นบ้างแล้วก็กลับหอบหนักไปจนทรุดโทรมสิ้นกำลังขาดใจ เมื่อวัน ๕๑๒ฯ๑ ค่ำ เวลา ๘ นาฬิกาแต่เที่ยง ที่เรียกกันว่า ๒ ทุ่มอายุ ๓๘ ปีกับ ๖ เดือนคิดเป็นวัน ๑๔๐๗๘ วันในเวลาเช้าวัน ๖๑๓ฯ๑ ค่ำ นั้น ได้จัดดอกไม้จีนกับธูปเทียนมอบให้พระยามณเฑียรบาลส่งขึ้นมาถวาย กราบทูลถวายบังคมลาก็ข่าวนี้แลดอกไม้ธูปเทียนนั้นจะควรกราบทูลถวาย ฤๅไม่ควรก็สุดแต่สติปัญญาอัธยาศัยกรมบวรวิไชยเถิด ได้บอกดังนี้ขึ้นมาถึงกรมบวรวิไชยแล้ว ที่ล่างก็มีความยินดีอยู่แล้ว เอาแต่ให้ชอบราชการที่บนเถิดไม่ว่าอะไร ด้วยเป็นข่าวไม่ดี บอกไปตามอย่างธรรมเนียมตามเคยมาอนึ่งการโกนจุกนั้น กำหนดไว้ว่าวัน ๓๑๐ฯ๒ ค่ำ แลวัน ๔๑๑ฯ๒ ค่ำ จะทำการมงคลตั้งนามให้สุพรรณบัฏ * ก่อนครั้งหนึ่งต่อแรม ๘ ค่ำ ๙ ค่ำ ๑๐ ค่ำ ๑๑ ค่ำ ๔ วันจึงจะมีการโกนจุกเพระฤกษ์ในวันเนื่องกัน ๖ วัน หาไม่ได้ จะต้องเพิ่มบุตรหญิงกรมหมื่นวิศณุนารถเข้าด้วยอิกคนหนึ่ง เป็น ๔ ด้วยกัน เพราะพ่อเขากำหนดไว้ว่าการโกนจุกในวังแล้วเขาจะทำที่บ้าน บัดนี้ที่บ้านไว้ศพอยู่ จึ่งจะต้องมาทำในวัง การกำหนดที่ว่านี้ ถ้าไม่มีเหตุที่จำใจจะต้องงดก็จะทำเป็นแน่ถ้ามีเหตุจะต้องงดก็จะต้องเลื่อนไปต่อเดือน ๔จดหมายมาวัน ๖๑๔ฯ๑ ค่ำ ปีจอจัตวาศก ศักราช ๑๒๒๔ เป็นวันที่ ในรัชกาลปัจจุบันนี้*คือพระราชทานพระสุพรรณบัฏสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว กับเจ้าคุณจอมมารดาเอม พระนามเดิมว่าพระองค์เจ้ายอร์ช วอชิงตัน ตามนามประธานาธิบดีคนแรกของอเมริกา ประสูติเมื่อ ๖ กันยายน พ.ศ. ๒๓๘๑ รัชกาลที่ ๔พระราชทานนามใหม่ว่า “พระองค์เจ้ายอดยิ่งยศ บวรราโชรสราชกุมาร” และทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นบวรวิชัยชาญในรัชกาลที่ ๕ ได้พระราชทานอุปราชาภิเษกเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ทิวงคตในรัชกาลที่ ๕เมื่อ ๒๘ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๒๘51 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๘พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นบวรวิไชยชาญจดหมายมายัง กรมหมื่นบวรวิไชยชาญ ให้ทราบเมื่อวัน ๓ฯ๓ ๑ ค่ำ มีใบบอกเมืองสมุทรปราการขึ้นมาว่ามีเรือรบกลไฟอังกฤษ ๒ ลำมาทอดอยู่นอกสันดอน แล้วกัปตันกับลูกเรือโดยสารเรือนำร่องเข้ามาแจ้งความที่ด่าน ว่าเรือรบ๒ ลำนี้ คือเรือที่ได้ไปยิงเมืองตรังกานู ๒๐๐ นัดแล้วการประสงค์ไม่สำเร็จ จึงกลับไปเมืองสิงคโปร์ แล้วกอมมอโดชื่อเลอร์ดยอน เฮ ๑ ลงในบนเรือคุมเรือรบเข้ามา จะต่อว่าความที่ตรังกานูนั้นให้สำเร็จที่กรุงเทพฯ บัดนี้กอมมอโดเลอร์ดยอน เฮใช้ให้ถือหนังสือมาแจ้งความแก่กงสุลอังกฤษให้ทราบก่อน ฝ่ายกงสุลอังกฤษก็เสลือกสลนเขียนหนังสือบอกมายังเวรกรมท่า ว่าเลอร์ดยอน เฮเป็นใหญ่ในเรือรบหลายลำ ที่ประจำราชการในทะเลอินเดีย คุมเรือรบ ๒ ลำเข้ามาทอดอยู่นอกสันดอนแล้วตัวเลอร์ดยอน เฮ จะขอเอาเรือรบขึ้นมาที่กรุงเทพฯ นี้ลำหนึ่งการอย่างไรไม่ทราบสุดแต่เสนาบดีฝ่ายไทยจะคิดเถิด กงสุลเป็นแต่บอกให้รู้ตามคำเลอร์ดยอน เฮสั่งมา ท่านเสนาบดีได้ฟังใบบอกเมืองสมุทรปราการแลคำกงสุล ก็ทีจะตกใจอยู่บ้างว่าจะเกิดความ รีบร้อนไต่ถามกันไปๆ มาๆ อยู่ อนึ่งได้ข่าวว่ากงสุลอังกฤษก็เที่ยวกระซิบกระซาบตามนายห้างนายร้านต่างๆ เป็นหลายแห่ง ว่าเลอร์ดยอน เฮ เป็นผู้มีบรรดาศักดิ์อำนาจมาก เป็นขุนนางผู้ใหญ่ ได้้บังคับเรือรบในทะเลอินเดียหลายลำ วาสนาบรรดาศักดิ์อำนาจสูงกว่ากงสุล เข้ามาครั้งนี้หาบอกความว่าจะมาว่าเรื่องอะไรไม่ เป็นแต่ว่าจะขอเอาเรือรบขึ้นมาที่กรุงเทพฯให้ได้ ก็จะมาคิดทำอย่างไรแก่กรุงเทพฯดังทำแก่เมืองตรังกานูนั้นฤๅ อย่างไรก็ไม่รู้เลยก็ถ้าแม้นเรือรบยิงเอาบ้านเมืองฝ่ายไทยไพร่บ้านพลเมืองก็จะแตกตื่นวุ่นวาย ให้นายห้างนายร้านทั้งปวงคิดอ่านระวังตัวรักษาสิ่งของๆ ตัวไว้ให้ดีเพราะการเป็นดังนี้ก็ซุบซิบกันอยู่บ้างในชายแลหญิง ชาวเมืองนี้ที่หูไวใจเบา แต่ไม่สู้เป็นมากนักดอก เพราะฯ ข้าฯ ขึงแข็งอยู่ปรกติไม่ตื่นไปตามได้แต่งคนให้ไปสืบความตามกงสุลแลนายห้างมิสเตอร์ น๊อกคนเดียวไม่สะทกสะท้าน ขันว่าถ้าเลอร์ดยอน เฮจะมาว่ากล่าวกดขี่คุมเหงไทย๑ผู้บังคับการกองเรือรบของอังกฤษในมหาสมุทรอินเดียในปีพ.ศ. ๒๔๐๕ เมื่อเกิดกรณีพิพาทแย่งอำนาจกันระหว่างสุลต่านในรัฐมลายู ไทยถือโอกาสเข้าไปเกี่ยวข้องเพื่อยืนยันอำนาจในการปกครองรัฐเหล่านั้นและให้การสนับสนุนสุลต่านตรังกานูที่เป็นคู่กรณีของอังกฤษ กองเรืออังกฤษที่สิงคโปร์ได้ระดมยิ่งสุลต่านตรังกานูจนพ่ายหนี จากนั้นนำเรือรบเข้ามาถึงปากแม่น้ำเจ้าพระยาเพื่อจะขอเข้ามายังกรุงเทพฯ โดยไม่แจ้งเหตุผลพระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจ้าอยู่หัวทรงวินิจฉัยเหตุการณ์ที่จะเกิดตามมา จึงทรงแก้ไขสถานการณ์โดยทรงส่งทูตไปต้อนรับ ลอร์ด จอห์น เฮย์ ผู้บังคับการกองเรืออังกฤษ และคณะ (ได้แก่กัปตันอเล็กซานเดอร์กับขุนนางมียศเป็นเซอร์ และหมอรวม ๙ นาย) ให้เข้ามายังกรุงเทพฯ ในวันที่ ๑๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๕พร้อมให้การต้อนรับเข้าเฝ้าด้วยพิธีการอย่างสมเกียรติ เหตุการณ์จึงยุติลงด้วยดี จากนั้นมาไทยก็เลิกสนับสนุนสุลต่านตรังกานูที่จะชิงตำแหน่งสุลต่าน พร้อมทั้งเลิกความพยายามที่จะเข้าควบคุมรัฐนั้นอีกต่อไป52 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอย่างไร จะไม่ยอมให้ทำ เพราะการจะเกี่ยวข้องอย่างไรกงสุลจะได้ว่าก่อน ไม่ใช่ธุระของพวกเรือรบจะมาล่วงบังคับบัญชา ถ้าพวกเรือรบจะขืนว่ากล่าวอย่างไร แก่ผู้ครองฝ่ายไทย มิสเตอร์น๊อก ๑จะทำปรอเตศ กล่าวโทษว่าข้ามล่วงเกินวิสัยอำนาจกงสุลไป มีความผิดอยู่ในการเรื่องนี้ ฯข้าฯ ได้จดหมายชี้แจงให้เสนาบดี ว่าเลอร์ดยอนเฮเข้ามาครั้งนี้ถ้าจะเข้ามาว่าด้วยเรื่องเมืองตรังกานูคงจะว่าการห้าอย่างแต่อย่างหนึ่งฤๅสองอย่างเป็นแน่ เห็นว่าชะรอยสุลต่านมหมุดฤๅตัวพระยาตรังกานู เมื่อเมืองตรังกานูถูกอังกฤษยิงแล้ว จะพากันหนีขึ้นไปปลายน้ำแล้วจะไปเข้ามือกันกับหวันอาหมัด แล้วรบกับบันดาราเจ้าเมืองปาหังมากไปเพราะโกรธแค้นว่าบันดาราก่อเหตุให้อังกฤษมายิงเอาเมือง เรือไทยที่ให้ไปเอาตัวสุลต่านมหมุดเข้ามานั้น ยังไม่ได้ตัวสุลต่านมหมุดก็จะไปทอดคอยอยู่ อังกฤษจะสืบรู้แล้วจึงเข้ามา ครั้งนี้จะมาเร่งให้ไทยแต่งกองทัพไปปราบปรามเมืองตรังกานู แลให้จับตัวสุลต่านฤๅพระยาตรังกานูมาเสียให้ได้นั้นเป็นอย่างที่ ๑ถ้าอังกฤษไม่ไว้ใจไทย กลัวจะเข้าด้วยพระยาตรังกานูก็จะขอให้ไทยทำหนังสือยอมให้อังกฤษตีเมืองตรังกานู อย่าให้ว่าล่วงเกิน เป็นอย่างที่ ๒อิกอย่างหนึ่งจะมาทวงให้ไทยใช้เงินค่าเรือรบ ที่มาทำแก่เมืองตรังกานู เพราะเหตุที่ไทยปล่อยสุลต่านมหมุดไป จึงเกิดเหตุแก่เมืองปาหังนั้น เป็นอย่างที่ ๓จะมาว่าให้ไทยบังคับพระยาตรังกานูให้ใช้เงินแก่นายห้างที่ไปทำแร่ดีบุกขาดทุน เพราะเมืองปาหังเกิดรบกันนั้น เป็นอย่างที่ ๔เลอร์ดยอน เฮมาครั้งนี้จะมาออกตัว ว่าตัวไม่ได้เข้าวกเข้าสองด้วยในการที่รบเมืองตรังกานูเป็นแต่เจ้าเมืองสิงคโปร์ให้ทำก็ทำตาม เพราะการบ้านการเมืองจะเกี่ยวข้องกันอย่างไรเป็นธุระของผู้รักษาเมือง เรือรบเป็นแต่ผู้มาคอยช่วย เหมือนมาคอยให้ผู้รักษาเมืองเขาใช้ๆ อย่างไรก็ทำอย่างนั้น ความผิดชอบขาดเกิน คงตกอยู่แก่ผู้บังคับ อย่างนี้เป็นที่ ๕ฤๅอิกอย่างหนึ่งก็จะไม่ว่าอะไรเลย เป็นแต่จะมาชิมลางลองใจไทยดู ว่าจะตื่นฤๅไม่ตื่นจะตกใจฤๅไม่ตกใจ จะถือโกรธฤๅจะดีอยู่ ในเรื่องที่ไปทำแก่เมืองตรังกานูนั้นใน ๖ อย่างที่เห็นว่า อย่างที่๕๖นั้นจะเป็นถูก ก็แต่ถ้าหากว่า จะว่าอย่างที่๑๒๓๔ก็ควรจะตอบว่าอำนาจอังกฤษเป็นอำนาจโตใหญ่แผ่ไปทั้งบกทั้งน้ำรอบพิภพ พระอาทิตย์ไม่ตก ถึงกระนั้นเรารู้อยู่ว่าราชการฝ่ายอังกฤษก็เป็นหน้าที่ เป็นธุระแยกย้ายกัน แต่กฎหมายอย่างธรรมเนียมข้างอังกฤษนั้น เราก็หาเข้าใจไม่ ไม่รู้ที่จะว่าอย่างไร เพราะมีอำนาจน้อย จึงได้เขียนเรื่องราวทั้งปวงตามเหตุถ้วนถี่ไปหารือกงสุลอังกฤษ ว่าจะส่งขึ้นไปลอนดอน ขอให้เสนาบดีในลอนดอนตัดสิน ถ้าตัดสินมาอย่างไรจะยอมทำตามทุกประการ เมื่อว่าอย่างนี้จะควรส่งไปลอนดอนฤๅหาไม่๑Mr.Knox เป็นกงสุลใหญ่แห่งอังกฤษประจำไทย53 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกงสุลอังกฤษว่าควร กงสุลอังกฤษได้สอบอ่านหนังสือนั้นถ้วนถี่ แล้วตีตราต่อหน้ากงสุลอังกฤษๆก็รับหนังสือนั้นส่งไปเอง ก็การครั้งนี้เมื่อเลอร์ดยอน เฮมาว่าอย่างนี้ๆ ขอให้ว่าแก่กงสุลอังกฤษมาเถิดให้กงสุลอังกฤษมาคิดกับเสนาบดีฝ่ายไทย เมื่อเห็นว่าเป็นการด่วน กงสุลอังกฤษจะขอให้เสนาบดีฝ่ายไทยทำอย่างไร ประพฤติอย่างไร ถ้ามีกำลังจะทำได้ก็จะทำตามไปก่อนให้สมควรแก่ความด่วน แต่จะเอาเป็นจบเป็นเสร็จยังไม่ได้ ต่อเมื่อได้ตัดสินมาแต่เมืองลอนดอน จึงจะยอมเป็นเสร็จได้ตามที่ปฏิญาณไว้ การที่จะผิดจะชอบ กับบังคับเสนาบดีในลอนดอนไปอย่างไร ความผิดความชอบนั้นจะต้องตกอยู่ แก่กงสุลผู้เดียว เพราะกงสุลเป็นธุระ เป็นพนักงานที่จะว่ากล่าวอะไรๆกับไทยด้วยราชการทั้งปวง ที่จะให้พูดการกับผู้อื่นมิใช่กงสุลก็ดี มิใช่ผู้รับสั่งมาแต่ลอนดอนก็ดีไม่ต้องกับหนังสือสัญญา ฯข้าฯ เขียนลงดังนี้ ให้ท่านเสนาบดีอ่าน ท่านเสนาบดีเห็นว่าชอบแล้วจึงได้คิดเห็นพร้อมกันว่า ถ้าจะไม่ยอมให้เรือรบขึ้นมา จะเอาแต่เรือกลไฟเล็กไปรับตัวเลอร์ดยอน เฮขึ้นมาดังครั้งเซอร์เยม บรูก ๑ ก็จะเป็นที่ก่อเหตุให้เกิดวิวาทนอกเรื่องขึ้น ก็เมื่อเขาจะเข้ามาให้ได้แล้วป้อมปากน้ำปากลัดจะจัดการต่อสู้ก็ไม่ทัน จะเรียกกันในคืนเดียววันเดียวมารักษาก็ไม่ได้ ก็ถ้าเป็นความขัดเคืองกันขึ้นด้วยเรื่องไม่ให้เรือรบเข้ามา เขาจะขืนเข้ามาให้ได้โดยความขัดใจแล้ว เมื่อมาถึงป้อมใดๆ เขาก็จะให้ทหารขึ้นเอาเหล็กตะปูอุดชนวนปืน แลคัดปืนลงจากราง ทำการต่างๆอย่างเช่นทำที่เมืองจีนและอื่นๆ ไปไม่เข้าเรื่อง จึงเห็นพร้อมกันว่าให้ทำหนังสือยอมลงไปให้ขึ้นมาโดยดี เมื่อมีเหตุอะไรก็ให้พูดกันโดยฉันเมืองเป็นไมตรี ไม่ห้ามปรามขัดขวาง แต่ในกลางคืนวัน๓ฯ๓ ๑ ค่ำนั้น ได้แต่งให้พระยาพิพัฒน์โกษา กับหม่อมราโชทัย ๒รีบลงไปคอยรับอยู่ที่ด่านปากน้ำเพื่อจะให้ไกล่เกลี่ยเกลี้ยกล่อมเสียให้ดี อย่าให้ตื่นเข้าแย่งป้อมอุดชนวนเป็นวุ่นวายไป เพราะในจดหมายกงสุลนั้นว่าเรือรบอังกฤษจะขึ้นมาในวัน ๔ฯ๔ ๑ ค่ำ ให้ได้๑เซอร์ เจมส์ บรูค (Sir James Brooke) หรือที่คนไทยเรียกว่าเยสัปรุษ ขณะดำรงตำแหน่ง ราชาแห่งซาราวัคได้รับมอบหมายให้เป็นทูตอังกฤษเดินทางมาไทยในตอนปลายรัชกาลที่ ๓ เมื่อพ.ศ. ๒๓๙๓ เพื่อขอแก้ไขสนธิสัญญาที่กัปตันเฮนรี่ เบอร์นี่ ได้ทำไว้แต่เนื่องจากขณะนั้นพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวร จึงไม่ได้เข้าเฝ้า การเดินทางมาไทยในครั้งนั้น เซอร์ เจมส์ บรูค ได้รับการต้อนรับด้วยความรู้สึกที่เป็นปรปักษ์ทำให้บุคคลซึ่งเดินทางมาปฏิบัติหน้าที่เป็นทูตในภายหลังต้องปฏิบัติหน้าที่ด้วยความยากลำบากเป็นต้นว่า เซอร์ จอห์น เบาว์ริง เซอร์ แฮรี่ ปาร์คส์ เทาเซนต์ แฮรีสเป็นต้น หลังจากเซอร์ เจมส์ บรูคพำนักอยู่ในกรุงเทพฯ เป็นเวลาหนึ่งเดือน จึงได้เดินทางกลับซาราวัค ในบั้นปลายชีวิต เซอร์ เจมส์ บรูคเดินทางกลับอังกฤษ และถึงแก่กรรมในปี พ.ศ. ๒๔๑๑ อายุได้ ๖๕ ปี๒หม่อมราโชทัย (หม่อมราชวงศ์กระต่าย อิศรางกูร) บุตรกรมหมื่นเทวานุรักษ์ (หม่อมเจ้าชอุ่ม) ในเจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ เกิดเมื่อพ.ศ. ๒๓๖๒ เป็นข้าหลวงเดิมในรัชกาลที่ ๔ หมั่นเพียรเรียนตามเสด็จจนมีความรู้ภาษาอังกฤษเป็นอย่างดี ในปีพ.ศ. ๒๔๐๐ รัชกาลที่ ๔ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระยามนตรีสุริยวงศ์(ชุ่ม บุนนาค) เป็นราชทูตนำคณะทูตอัญเชิญพระราชสาสน์และเครื่องราชบรรณาการไปถวายสมเด็จพระราชินีวิกตอเรีย เพื่อตอบแทนพระราชไมตรีที่อังกฤษส่งเซอร์ จอห์น เบาว์ริงเป็นราชทูต มาเจริญพระราชไมตรีกับไทยเมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๘ หม่อมราโชทัยก็ได้เดินทางไปด้วยในฐานะล่าม ครั้นกลับมาไทยแล้วได้รับแต่งตั้งเป็นอธิบดีผู้พิพากษาศาลต่างประเทศคนแรก หม่อมราโชทัยถึงแก่อสัญกรรม ในปีพ.ศ. ๒๔๑๐ อายุ ๔๙ ปี54 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวครั้นเช้าขึ้นวัน ๔ฯ๔ ๑ ค่ำ เรือนำร่องออกไปจะนำเรือรบเข้ามาเลอร์ดยอน เฮ ยังไม่เข้ามาว่าจะคอยฟังหนังสือตอบกงสุลก่อนรออยู่อิกวันหนึ่ง จนวัน ๕ฯ๕ ๑ ค่ำ จึงใช้จักรเรือรบลำย่อมชื่อกอเกวดซึ่งไปยังเมืองตรังกานูนั้น มีปืนใหญ่ ๔ กระบอก เป็นปืนอามสตรองอย่างใหม่ประจุท้ายบอก ๑ เป็นปืนใหญ่ตามธรรมเนียม กระสุน ๑๒ นิ้ว ๓ บอก เข้ามาถึงปากน้ำเวลาเช้า๒ โมง รอจักรอยู่ที่หน้าด่าน พระยาพิพัฒน์โกษา หม่อมราโชทัย พระยามหาอรรคนิกร พระยาสมุทบุรานุรักษ์ พระอมรมหาเดช ลงไปในเรือ เลอร์ดยอน เฮ ก็ขึ้นมาต้อนรับเชิญลงไปในห้องแต่สิ่งของที่หัวเมืองจัดลงไปทักตามธรรมเนียมนั้นไม่รับไว้ ว่าอย่างธรรมเนียมไม่มี พระยาพิพัฒน์โกษา หม่อมราโชทัย แจ้งความว่าท่านเสนาบดีทราบว่าเลอร์ดยอน เฮ เป็นผู้มีบรรดาศักดิ์ใหญ่ ก็ให้ลงไปต้อนรับให้สมควรแก่ยศ เลอร์ดยอน เฮ ก็ว่าขอบใจท่านเสนาบดีนักหนา แล้วก็ไต่ถามมาถึงพระเจ้าแผ่นดินแลเสนาบดี ว่าอยู่เย็นเป็นสุขีอยู่ฤๅอย่างไร เมื่อปราศรัยกันแล้วเลอร์ดยอน เฮก็ให้ใช้จักรขึ้นมาถึงกรุงเทพมหานครเวลาบ่าย ๒ โมง วัน ๕ฯ๕ ๑ ค่ำ ทอดสมออยู่ใต้บ้านกงสุลอังกฤษลงไป แล้วแจ้งความแก่เจ้าพนักงานว่าซึ่งเข้ามาทั้งนี้ไม่มีธุระอะไร เป็นแต่ตัวเลอร์ดยอน เฮ มารับราชการอยู่ในทะเลถึง ๓ ปี บัดนี้ใกล้ถึงคราวจะกลับไป เมืองไหนๆได้เที่ยวไปหมด แต่เมืองไทยยังไม่ได้เห็น จึงเข้ามาจะขอเฝ้าพระเจ้าแผ่นดินสยาม ครั้นเวลาเย็นวันนั้นกงสุลอังกฤษเขียนจดหมายมาถึงฯข้าฯว่า เลอร์ดยอน เฮ จะขอเข้ามาเฝ้าโดยทางพระราชไมตรีขอให้นัดเวลาวันรับในเร็วๆ อย่าให้ช้าจะรีบกลับไป ฯข้าฯ ก็เขียนตอบไปว่าให้มาในวัน ๗ฯ๗ ๑ ค่ำ เวลาบ่าย ว่าต้องรับให้สมควร แต่วังหน้าเสด็จไม่อยู่ เสด็จไปอยู่ไกลทางเดินเกือบ๑๕๐ ไมล์ หลายวันมาแล้ว ยังไม่มีกำหนดกลับ ถ้าจะรีบกลับไปเร็วเห็นจะเฝ้าไม่ได้ครั้นวัน ๖ฯ๖ ๑ ค่ำ เลอร์ดยอน เฮ กับขุนนางเรือรบ ๘ นายกับกงสุลอังกฤษพากันลงเรือเที่ยวไปรอบพระนครแล้วไปหากรมหลวงวงษาธิราชสนิท ๑ แห่งหนึ่ง เจ้าพระยาศรีสุริยวงษ์แห่งหนึ่ง เจ้าพระยารวิวงษ์มหาโกษาธิบดี๒ แห่งหนึ่ง ก็ไม่ได้ไปพูดจาว่าขานการสิ่งไร เป็นแต่เชิญพวกนั้นนัดให้ไปกินโต๊ะที่บ้านกงสุล แล้วก็กลับไป ครั้นวัน ๗ฯ๗ ๑ ค่ำ เลอร์ดยอน เฮ กัปตันอาเลกแษนเดอร์ กับขุนนางมียศเป็นเซอร์ แลหมอรวมกัน ๔ นาย เข้ามาหา ฯข้าฯ ในท่ามกลางเจ้านายขุนนาง ฯข้าฯ ได้ปราศรัยว่าท่านมานี้ด้วยประสงค์ธุระสิ่งไร ก็ว่าไม่มีธุระอันใด เป็นแต่ได้ฟังกิตติศัพท์ว่า พระเจ้าแผ่นดินฝ่ายไทยโปรดอังกฤษมาก จนหัดเรียนเขียนอ่านภาษาอังกฤษได้๑เซอร์ จอห์น เบาว์ริง ได้กล่าวถึงพระเจ้าน้องยาเธอพระองค์นี้ว่าทรงมีชื่อเสียงในด้านความซื่อสัตย์ และทรงมีวิจารณญาณที่ดี ในรัชกาลที่ ๓ ทรงกำกับกรมหมอ ทรงศึกษาวิชาแพทย์ตามแบบตะวันตก๒ขำ บุนนาค บุตรสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) ในสมัยรัชกาลที่ ๔ มีบรรดาศักดิ์เป็นหมื่นราชามาตย์ต่อมาทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นเจ้าพระยารวิวงษ์มหาโกษาธิบดี แล้วพระราชทานเปลี่ยนสร้อยนามใหม่เป็น เจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี ครั้นในสมัยรัชกาลที่ ๕ โปรดเกล้าฯ เพิ่มอิสริยศักดิ์เป็นพิเศษ มีอำนาจสำเร็จราชกิจในการต่างประเทศ และเป็นที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน ถึงแก่พิราลัยในปีพ.ศ. ๒๔๑๓ อายุ ๕๘ ปี55 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเลอร์ดยอน เฮ อยากเห็นอยากชมก็เข้ามา แลว่าเวรที่จะอยู่ในทะเลยังเหลืออยู่อิก ๕ เดือนแล้วจะกลับไปลอนดอน จะได้กราบทูลแก่กวีนวิกตอเรีย ๑ ว่าได้เข้ามาเฝ้าพระเจ้าแผ่นดินไทยก็จะเป็นอันบำรุงรักษาทางพระราชไมตรี ครั้นออกจากที่ชุมนุมขุนนางแล้ว พวกนั้นไปหา ฯข้าฯอิกแห่งหนึ่ง รับกันอย่างอังกฤษเลอร์ดยอน เฮ จึงว่าตั้งใจมานานแล้ว ว่าจะเข้ามาเฝ้าพระเจ้าแผ่นดินไทย แลจะใคร่เฝ้าเจ้าข้างใน ๒ แต่หาได้มาทันเวลาโน้นไม่ ทราบว่าเจ้าข้างในสิ้นพระชนม์เสียแล้ว เดี่ยวนี้ตั้งเจ้าข้างในใหม่ขึ้นแล้วฤๅยัง ถ้าตั้งขึ้นแล้ว จะขอเฝ้าให้เป็นเกียรติยศ ได้ตอบว่าเจ้าข้างในใหม่ยังไม่มีกงสุลอังกฤษว่าแทรกเข้ามา ว่าน้องสาวของเจ้าข้างในเก่าที่ล่วงแล้วนั้นมีอยู่ให้มารับคำแทนก็ได้ เลอร์ดยอน เฮ ก็ดีใจ รับว่าจะขอเฝ้าเจ้าน้องข้างในเก่าให้รับคำนับแทน จึงได้ไปเรียกหม่อมเจ้าพรรณราย ๓ ออกมาให้รับคำนับด้วย แล้วก็ไม่ได้ออกหานพานชื่อเรื่องความที่เมืองตรังกานูเลย การที่เรือรบมาครั้งนี้ก็สมกับความในใบบอกพระพิเทศพานิช ๔ เมืองสิงคโปร์บอกมาแต่วัน ๗ฯ๓ ๑๑ ค่ำ ความในหนังสือนั้นว่า เรือรบอังกฤษลำหนึ่งชื่อสก๊อด ได้เที่ยวไปเยี่ยมเยียนบ้านเมืองต่างๆ ที่ไปตั้งอยู่เป็นกอลอนี๕ ก็ดี เป็นเมืองมีกงสุลอังกฤษไปตั้งอยู่ก็ดี หลายแห่งมาแล้ว บัดนี้ (คือเมื่อเดือน ๑๑ นั้น) เรือรบลำนั้นไปเยี่ยมเมืองลาบวน และเมืองสารวัก แลเมืองอื่นๆ ในเกาะบุรเนอ ได้ยินว่าเรือรบลำนั้นจะขึ้นไปเยี่ยมเมืองไทยในเดือนเดเสมเบอร์๖เป็นแน่ เซอริฉาด แมกเกาสแลน ซึ่งเป็นผู้กำกับความเมืองสิงคโปร์ ว่าอยู่ว่าถ้าเวลานั้น (คือเดือนเดเสมเบอร์) ว่างการอยู่ จะโดยสารเรือรบนั้นเข้ามาเฝ้าเฉพาะพระพักตร์สักครั้งหนึ่งให้ได้๑Queen Victoria คือสมเด็จพระนางเจ้าวิกตอเรียแห่งราชวงศ์แฮนโนเวอร์ เสด็จขึ้นปกครองประเทศอังกฤษระหว่างปี พ.ศ. ๒๓๘๐-๒๔๔๔๒สมเด็จพระเทพศิรินทรา บรมราชินี สวรรคตเมื่อวันที่ ๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๔๓พระธิดาในสมเด็จพระบรมราชมาตามหัยกาเธอ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ กับหม่อมกิ่ม เป็นพระขนิษฐาในพระชนก เดียวกันกับสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี ประสูติวันที่ ๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๘๑ เป็นพระชนนีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนขัตติยกัลยา และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ได้รับสถาปนาเป็นพระสัมพันธวงศ์เธอพระองค์เจ้าพรรณรายในรัชกาลที่ ๕ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๖ เมื่อวันที่ ๒๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๕๗ พระชันษา ๗๖ ปี๔นามเดิม ตันกิมเจ๋ง เป็นพ่อค้าจีนอยู่ที่เมืองสิงคโปร์ ประกอบการค้าติดต่อกับกรุงเทพฯ และได้เข้าเฝ้าใกล้ชิดกับพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นอย่างดี จึงโปรดฯ แต่งตั้งเป็นหลวงพิเทศพาณิชสยามพิชิตภักดีต่อมามีพระราชดำริว่ารัฐบาลไทยควรมีกงสุลคอยดูแลรักษาประโยชน์อยู่ที่เมืองสิงคโปร์ และหลวงพิเทศพาณิชเป็นผู้ที่อังกฤษนับถือ จึงโปรดฯ ให้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็นพระพิเทศพาณิช ตำแหน่งกงสุลไทย ณ เมืองสิงคโปร์ต่อมาได้มาทำเหมืองดีบุกที่เมืองกระบุรี จึงทรงตั้งเป็นพระอัษพงคตทิศรักษา ตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองกระบุรี ในปีพ.ศ. ๒๔๑๑ และยังคงทำราชการอยู่ที่เมืองสิงคโปร์ในฐานะกงสุลไทยด้วย๕Coloney๖December56 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเซอริฉาด แมกเกาสแลนนั้น เป็นผู้รู้จักชอบพอกับ ฯข้าฯ มีหนังสือไปมาหากันเนืองๆเมื่อมีเหตุอะไรก็ลอบให้เล่ห์ให้นัยให้สติปัญญาแก่ ฯข้าฯ มานานแล้ว ถึงในเรื่องเจ้าเมืองสิงคโปร์คิดการวุ่นวายที่เมืองตรังกานูครั้งนี้ก็ไม่เห็นด้วย ไม่เข้าด้วย ท่านคนนั้นดูเหมือนจะเป็นคนดีอยู่เลอร์ดยอน เฮ บอกแก่ ฯข้าฯ ว่า วัน ๓ฯ๑๐๑ ค่ำ จะลากลับไป การที่ตื่นตกใจซุบซิบกันอยู่เล็กน้อยเดี๋ยวนี้สงบแล้ว แลเมื่อยังตกใจกันอยู่ มีคนบางพวกชายบ้างหญิงบ้างซึ่งเป็นคนเล็กน้อยไม่เข้าใจขนบราชการ พูดซุบซิบกันสรรเสริญพระเดชพระคุณพระสติปัญญาที่บนมากว่าเหตุที่จะเป็นที่เมืองตรังกานูชูอย่างไรนั้นก็ดี ที่เรือรบจะเข้ามาทีนี้ครั้งนี้ก็ดี เห็นที่บนท่านจะทราบอยู่นานแล้ว ด้วยกรมบวรวิไชยก็กว้างขวางตามนายห้างนายร้าน เช้าๆ ไปสืบราชการมาถวายอยู่ทุกวัน ก็เพราะท่านทราบแล้วอย่างนั้น ท่านเห็นว่าพวก ฯข้าฯ และเสนาบดีที่อยู่ที่นี่งมงายนัก ภัยจะมาถึงตัวก็ไม่รู้ ครั้นท่านจะทรงตักเตือนก็เห็นว่าจะไม่เชื่อท่าน จึงพาแต่ตัวเธอเป็นลูกใหญ่สำคัญ แลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในที่สนิทสนมหลบถอยขึ้นไปเสียให้พ้นทางเรือรบจะไป ถึงได้ไปสู้ทนอดทนอยากตั้งรักษาพระองค์อยู่ที่เขาคอก ๑ เป็นที่มั่น แล้วยังไม่ไว้วางพระทัยรับสั่งใช้เธอลงมาฟังราชการ แล้วให้เรียกกลับขึ้นไปเสีย ข้าราชการที่สำคัญๆ ที่ไว้วางพระราช-หฤทัยได้ก็ให้มารับกันขึ้นไปเงียบๆ เพื่อให้พ้นภัย เพราะข้าราชการเป็นอันมากอื่นๆ ท่านทราบแล้วว่าเป็นหลายหูหลายใจ ชนะไหนเล่นด้วย ท่านจึงไม่ไว้วางพระราชหฤทัยให้ไปตามเสด็จเสด็จไปประทับอยู่รักษาพระองค์ในกลางคนที่จงรักภักดี หูเดียว ตาเดียว ใจเดียว มีผู้พูดกันดังนี้บ้าง เข้าหู ฯข้าฯ แต่เป็นความสัตย์ความจริง ฯข้าฯ ไม่ได้คิดเห็นอย่างนั้น ฯข้าฯ เข้าใจว่าเหตุที่จะเป็นทั้งปวง ท่านก็ดี เธอก็ดีไม่ทราบ ทั้งนั้น ถึงเธอไปเที่ยวทุกห้างทุกร้านทุกวัน ฯข้าฯ ก็รู้ว่าไม่ได้ไปสืบราชการแผ่นดิน ไปด้วยสืบซื้อของปลาดๆ ที่มีมา เอาไปถวายทอดพระเนตรก่อนไม่ให้คนอื่นชิงซื้อเอาไป อนึ่งที่จะเสด็จไปรักษาพระองค์อยู่ที่เขาคอกที่บ้านสีทานั้น ๒ มีปืนอยู่กี่กระบอก มีหอกกี่เล่ม มีเงินอยู่กี่เฟื้องกี่สลึงเล่า ปืนใหญ่ปืนน้อยสาตราอาวุธเงินทองกองแก้วที่วังทิ้งไว้ทำไม เมื่อจะเกิดเหตุเภทภัยดังเช่นตืนกันแล้วมิเป็นอันตรายเสียหมดฤๅ จะเอาอะไรเป็นทุนรักษาแผ่นดินต่อไป แลซึ่งว่าตัวเธอเป็นลูกใหญ่ ท่านจึงพาไปให้พ้นภัย ก็ชายวัน ชายโต อ่อนกว่าเธอกี่ปีเล่า ถึงโง่เง่าไม่มีสติปัญญา มือเท้าเขาก็ใช้ราชการได้ หนูตุ้ย หนุปุก * นั้น ลูกฤๅลูกใหญ่ จึงปล่อยไว้ที่นี่เล่าการที่คนพูดกันดังนั้น ฯข้าฯ ไม่เห็นจริง คงเห็นอยู่แต่ว่าท่านเสด็จไปตามสบายพระทัยของท่านเท่านั้น*ชายวัน คือพระองค์เจ้าสุธารศ ชายโต พระองค์เจ้าวรรัตน์เป็นกรมหมื่นพิศาลบวรศักดิ ในรัชกาลที่ ๕หนูตุ้ย พระองค์เจ้าหญิงดวงประภา หนูปุก พระองค์เจ้าหญิงสุดาสวรรค์๑เขาคอก ปัจจุบันอยู่ในพื้นที่บ้านท่าคล้อ อำเภอแก่งคอย จังหวัดสระบุรี มีลักษณะภูมิประเทศเป็นภูเขาล้อมรอบ เหมือนป้อมปราการ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงใช้เป็นสถานที่ฝึกเพื่อเตรียมการไว้ป้องกัน อริราชศัตรู๒บ้านสีทา ปัจจุบันเป็นบริเวณพื้นที่บ้านสีทาเหนือ ตำบลสองคอน อำเภอแก่งคอย จังหวัดสระบุรี พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้สร้างที่ประทับขึ้น ในระหว่างปี พ.ศ. ๒๔๐๒- ๒๔๐๘57 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเรื่องที่ว่าถึงคนฤๅที่ว่ามาข้างหลังนี้ อย่ากราบทูลให้รำคาญพระกรรณเลย ไม่ต้องการจะให้ขัดเคือง พูดมาให้เธอรู้ดอก ว่าเขาว่ากันอย่างนี้ กราบทูลแต่เรื่องราชการในข้างต้นนั้นเถิดและเมื่อข่าวว่าเรือรบเข้ามา ตกใจกันอยู่นั้น ฯข้าฯ ได้แต่งคนให้ไปสืบตามบ้านกงสุลบ้างในเรือรบที่มานั้นบ้าง คำของคนไปสืบเขาจดหมายเขียนมาให้ ฯข้าฯ เป็นภาษาอังกฤษแผ่นกระดาษ ๓ แผ่นเล็กๆ เขาลอบส่งมาให้เงียบๆ ได้ห่อส่งมากับจดหมายนี้แล้วถ้าเห็นควรจะถวายทอดพระเนตรจงถวาย ถ้าทรงแล้วก็ดี ฤๅไม่ได้ทรงก็ดี สิ้นต้องการแล้วจงส่งคืนมาให้ ฯข้าฯข้อความในจดหมายเหล่านั้นก็ต้องกันกับเหตุที่เป็นจริง จะว่าไปสืบได้ความเท็จมาก็ว่าไม่ได้ ใครไปให้ข่าวผิดๆ ไปอย่างไร อย่าตื่นตกใจไปที่กรุงเทพมหานครเดี๋ยวนี้ร้อนนัก ลมไม่พัดเลย เวลาบ่าย ๒ โมง ปรอทขึ้นถึง๘๘๘๙๙๐บ้างเวลากลางคืนลดลงมาเพียง๘๖๘๕เวลาจวนรุ่งลดลงเพียง ๘๒ เป็นที่สุดจดหมายมาวัน ๑ฯ๘ ๑ บ้าง ปีจอ จัตวาศก ศักราช ๑๒๒๔ เป็นวันที่...ในรัชกาลปัจจุบันนี้58 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๙พระราชหัตถเลขาถึงพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัววัน ๓๑๑ฯ๖ ค่ำ (ปีกุน จุลศักราช ๑๒๒๕) หนูตุ้ย ๑ มาหาแจ้งความว่าท่านรับสั่งให้ลงมาว่าแก่ฉัน ด้วยเรื่องอ้ายสีบ่าวจุฬาลงกรณ์* ร้องฎีกากล่าวโทษพระยาอัษฎา แลหนูตุ้ยว่าทรงพระวิตกไปว่าฉันจะไม่ทราบความเดิม แล้วจะคิดเห็นไปว่าท่านรับสั่งใช้ให้พระยาอัษฎา ** คุมเหงจุฬาลงกรณ์ลูกฉัน ความจริงไม่เป็นอย่างนั้น อ้ายสีคนนี้เดิมเป็นตำรวจในพระบวรราชวัง อยู่ในกรมพระฤทธิเดชะ ครั้นเมื่อฤดูขึ้นพระพุทธบาท อ้ายสีคนนี้คุมสมัครพรรคพวกไปตีรันคุมเหงกำนันบ้านหนึ่งในแขวงพระพุทธบาท เขาไปร้องทุกข์ถวายฎีกาแก่ท่านๆ จึงได้รับสั่งให้พระ-พรหมธิบาล ชำระได้ตัวพวกเพื่อนอ้ายสีไว้บ้างแล้วแต่ตัวอ้ายสีหนีหน้า ท่านเสด็จกลับมาแล้วจึงได้รับสั่งให้พระยาอัษฎาสืบการจับตัวอ้ายสี เพราะท่านทรงพระวิตกอยู่ว่าอ้ายสีเป็นตำรวจอยู่ในพระบวรราชวัง เที่ยวคุมเหงราษฎรให้ได้ความเดือดร้อนไม่ควรเลย ท่านจะได้ทราบว่าอ้ายสีเป็นบ่าวจุฬาลงกรณ์หามิได้เลยหนูตุ้ยมาว่าดังนี้ความเรื่องนี้ฉันจะเล่าถวายท่านตามสัตย์ตามจริง และตามที่ได้ชำระไต่สวน ครั้นจะส่งให้ผู้ไปกราบทูลแต่ด้วยปากเปล่าก็จะไม่ถ้วนถี่ ท่านจะไม่หายวิตกจะไม่สบายไป จึงขอรับประทานเขียนหนังสือชี้แจงยืดยาวหน่อยหนึ่งเมื่อวัน ๖ ๗ ฯ๖ เวลาบ่าย อ้ายสีเอาเรื่องราวมาร้องฎีกาแก่ฉันที่ประตูเทวาพิทักษ์ เรื่องราวของอ้ายสีที่ถือมาร้องนั้น ได้คัดลอกตามคำร้องนั้นห่อมาในนี้ด้วยแล้ว เมื่อฉันได้อ่านคำร้องนี้แล้วขณะนั้นจุฬาลงกรณ์ก็หาได้อยู่ที่นั่นด้วยไม่ พวกที่รู้จักอ้ายสีก็ไม่มีใครจึงไม่ได้ไล่สังกัดอ้ายสีละเอียดฉันได้รับเรื่องราวไว้แล้วสั่งให้ตำรวจคุมต้วอ้ายสีไว้ ครั้นเวลาดึกพระพรหมบริรักษ์*** ก็เข้ามาฉันจึงสืบถามตามเรื่องราวอ้ายสีอ้าง อ้ายสีได้จับตัวอ้ายชื่นว่าสูบฝิ่นมาส่งจริงฤๅ อ้ายชื่นนั้นชำระได้ความเป็นสัตย์สูบฝิ่นจริงฤๅ พระพรหมบริรักษ์ว่าจริงทั้งสองอย่าง พระยาอัษฎานั้นฉันก็ไม่ได้ถือว่าเป็นข้าแต่ที่บนมิใช่ที่ล่าง เมื่อพระยาอัษฎาไปทำราชการอยู่ที่บน ฉันคิดว่าพระยาอัษฎา เป็นผู้กว้างขวางเคยสืบสวนรู้จักที่ดีที่ร้าย จะคิดตามจับผู้ร้ายผู้ผิด ที่หลบหลีกหนีหายได้ด้วยง่าย แลเป็นผู้มีฝีมือฝีปากจะชำระความโจรความผู้ร้ายความหัวไม้จับคนสูบฝิ่นแลอื่นนั้นเคล่าคล่องแข็งแรง ก็เมื่อฉันจะไม่ใช้บ้าง กระทรวงความกรมนี้ที่บนนั้นมีน้อยการที่สนัดของ*สมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว**พระยาอัษฎาเรืองเดช (พิณ) เป็นข้าหลวงเดิม ต่อมาได้เป็นพระยาสีหราชเดโชไชย***พระพรหมบริรักษ์ (แย้ม บุณยรัตพันธุ์) บุตรเจ้าพระยาภูธราภัย เป็นพระยาสีหราชฤทธิไกร ในรัชกาลที่ ๕๑พระเจ้าราชวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงดวงประภา พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวกับเจ้าจอมมารดามาลัย ประสูติเมื่อวันที่ ๑๗ มกราคม พ.ศ. ๒๓๘๑ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อวันที่ ๒เมษายน ๒๔๓๘ พระชันษา ๕๘ ปี59 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระยาอัษฎาก็จะไปอับนิ่งอยู่ อนึ่งขุนหมื่นแลตำรวจเลวเก่าๆ ที่ชำนาญในถ้อยความแลจับผู้คุมคนตามพระยาอัษฎาขึ้นไป ฤๅขึ้นไปก่อนนั้นก็มาก ก็ถ้าท่านไม่ได้ทรงใช้สอยฤๅใช้สอยแต่น้อยในการที่เขาชำนาญ ความฉลาดอาจหาญของพวกนั้นก็จะไปอับนิ่งอยู่ไม่เป็นคุณแก่แผ่นดินทั่วไปแลไม่เป็นผลประโยชน์แก่ตัวเขาบ้าง เจ้านายขุนนางราษฎรบางเหล่านี้นับถือฝีมือฝีปากของพระยาอัษฎา แลพวกตำรวจเก่าๆ นั้นก็ยังมีมาก เพราะเขาเคยพึ่งพาอาศัยกันมาแต่ก่อน ฉันคิดเห็นดังนี้จึงได้สั่งไว้แก่พระยาอัษฎาเป็นคำขาดว่า อย่าคิดว่าเป็นข้าวังหลวงฤๅวังหน้าเลยทั้งบ้านทั้งเมืองนั้นแล ถ้าที่ไหนแห่งใดเกิดความวิวาทตีรันฟันแทงปล้นตีชิงวิ่งราวสะดมกัน มีผู้ฟ้องร้องบอก เล่าก็ดี สืบรู้ก็ดี ถ้าสืบรู้ว่าพวกไทยสูบฝิ่นก็ดี ใครๆ ทำเงินแดงก็ดี อย่าให้เสียทีเสียเวลาเลย จงให้ตำรวจในพระบรมราชวังที่เคยใช้สอยฤๅจะใช้สอยได้ ให้ไปเกาะครองจับกุมมาว่ากล่าวชำระเอาเถิด จงเป็นศาลรับสั่งของฉันศาลหนึ่งด้วย ช่วยรักษาแผ่นดินให้ราบคาบเถิดเพราะจะนิ่งให้โจทย์มาฟ้องกันตามกระทรวง ให้ลูกขุนสั่งฟ้องให้ผู้ประทับๆ ไปศาล แลให้ขุนศาลทอดโฉนดบาดหมายตามธรรมเนียมอย่างความแพ่งความอาญาสามัญแล้ว อ้ายผู้ร้ายผู้ผิดรู้ตัวจะหนีเสีย จะติดตามกันไม่ทันท่วงที เมื่อฉันสั่งพระยาอัษฎาดังนี้แล้ว ฉันได้ว่าสัญญาห้อยเข้าไปอิกคำหนึ่ง ว่าถ้าผู้ที่พระยาอัษฎาจับเอาไปว่าทำผิดต่างๆ นั้นก็ดี พวกพ้องของพวกนั้นเกาะเอาไปไว้เป็นจำนำก็ดี ถ้าเกี่ยวข้องเป็นบ่าวไพร่ผู้คนบุตรภรรยาฉันเองฤๅเป็นมหาดเล็กเด็กชาที่ใช้สอยใกล้เคียงอยู่ ฤๅเป็นคนที่ต้องการใช้สอยในความประสงค์ของฉัน ถ้าเขามาร้องแก่ฉันว่าพระยาอัษฎาเกาะครองเอาไปจองจำไว้ชำระความเนิ่นช้าอยู่ เสียประโยชน์ของตัวฉันและประโยชน์ของบุตรภรรยาฉันอย่างใดๆ ฉันจะขอไปถอนเอาความเรื่องนั้นมาชำระเองอย่าให้เป็นที่รังเกียจแก่ผู้ต้องคดีอย่าให้เสียประโยชน์เพราะไปติดความเนิ่นช้าอยู่ ซึ่งฉันว่าดังนี้นั้นก็ด้วยเข้าใจว่าใครเป็นผู้ผิดแท้บ่าวไพร่พวกพ้องของใครเป็นผู้ผิดแท้ ก็เห็นจะไม่กล้ามาร้องกล่าวโทษพระยาอัษฎาต่อฉันนั้นนักดอก ถึงความที่จะไปถอนมาชำระก็จะไม่เข้าข้างใคร จะชำระโดยซื่อสัตย์สุจริตจริงๆ ก็เมื่อความผิดก็จะไปส่งตามโทษ ฤๅจะไม่เสียประโยชน์จะได้จำไว้ใช้การงาน อนึ่งเห็นว่าพระยาอัษฎาชำระความไปนั้น ก็คงจะมีผิดบ้างถูกบ้างเป็นธรรมดา สิ่งที่ควรจะเป็นประโยชน์แก่แผ่นดิน ก็เป็นประโยชน์แก่ตระลาการบ้างเหมือนอย่างเช่นเห็นมานั้นแล้ว แต่เมื่อไม่มากมายเหลือหลามนักเหมือนอย่างพวกหม่อมไกรสรแล้วก็เป็นดี ก็ข้อซึ่งขอช่องไว้ว่าใครๆ มาร้องทุกข์อุทธรณ์จะขอถอนมาชำระเสียเองดังนี้ ก็เพื่อจะกันพระยาอัษฎาให้คับๆ แคบๆ อยู่บ้าง ไม่ให้เหลือลามไปเป็นเหตุ ให้เสียเกียรติยศแก่ฉันเองแก่ท่าน ก็ด้วยการที่ฉันสั่งให้พระยาอัษฎาชำระความ แลคอยจับผู้ร้ายผู้ผิดดังว่ามานี้ ฉันจึงได้ให้เบี้ยหวัดพระยาอัษฎาเป็นเงินเพิ่มเบี้ยหวัดที่ท่านพระราชทานนั้นอิก ๘๐ บาทบ้าง ๑๐๐ บาทบ้างทุกปีมาหลายปีแล้วก็เมื่ออ้ายสีร้องฎีกาครั้งนี้ฉันได้ทราบความแล้ว ฉันจะได้คิดเห็นไปว่าท่านรับสั่งให้พระยาอัษฎามาเกาะครองเอามารดาอ้ายสีไปจองจำ เร่งเอาตัวอ้ายสีเป็นการคุมเหงจุฬาลงกรณ์นั้นหามิได้เลยเพราะทราบอยู่ว่าท่านประชวรมานานแล้วไม่ได้เสด็จออก ฤๅถึงจะไม่ได้ประชวรก็ทราบอยู่ว่าท่านไม่ขวนขวายอะไร ด้วยความฉันไม่มีความสงสัยว่าท่านทราบความเรื่องนี้เลย เป็น60 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแต่เข้าใจว่าผู้ไปฟ้องพระยาอัษฎากล่าวโทษอ้ายสีอย่างไร จนพระยาอัษฎาออกเที่ยวสืบตามจับอ้ายสีนั้น เห็นจะเป็นพวกพ้องอ้ายชื่นที่เป็นคนสูบฝิ่นที่อ้ายสีจับมา จะมีอาฆาตแค้นแก่อ้ายสีจึงไปฟ้องกล่าวโทษอ้ายสีแก้แค้นว่าเป็นหัวไม้ฤๅอย่างไรสักอย่างหนึ่ง จนพระยาอัษฎาลงเห็นว่าเป็นคดีต้องอย่างที่ฉันบังคับให้ว่าให้ชำระสืบสวนจับกุมนั้น จึงได้ไปตามจับมารดาอ้ายสีมาจำไว้ฝ่ายสมุหบาญชีของจุฬาลงกรณ์ซึ่งไปต่อว่าท้าทายพระยาอัษฎา ว่าให้ทอดโฉนดบาดหมายมานั้นฉันก็เห็นว่าไม่ชอบ เพราะเหตุที่พระยาอัษฎาเป็นตระลาการศาลรับสั่งของฉัน ได้มอบธุระไว้ให้จับผู้ร้ายไม่ควรจะทอดโฉนดบาดหมาย ซึ่งพระยาอัษฎาไม่เชื่อถือข้าเจ้าบ่าวนายเล็กน้อย ไม่ปล่อยจำนำผู้ร้ายดังนี้นั้นชอบด้วยราชการอยู่ฉันไม่ว่าไร แต่ตามเรื่องราวอ้ายสีอ้างสังกัดจุฬาลงกรณ์นั้นฉันก็สืบถามที่พระองค์เจ้าลม่อม * ๆ แจ้งความว่าอ้ายสีเป็นบุตรนายทัตๆ เป็นคนรับ ๑๕ ยกอยู่ในพระยาราชสุภาวดี (ปาน) ซึ่งเป็นญาติกับแม่เพอย ** ตัวนายทัดตายเสียแล้ว ภรรยาอ้ายสีเป็นหลานพระยารัตนภรณ์ (พิมพ์แตง) ซึ่งเป็นเชื้อพระวงศ์กรมสมเด็จพระศรีสุลาไลย ๑ อ้ายสีมาได้ภรรยาคนนี้ จึงไปหาหลวงกิจจานุกิจประกาศ ให้พามาถวายตัวแก่จุฬาลงกรณ์แต่ปีวอก โทศกก่อนเวลาหลวงกิจจานุกิจประกาศตายในปลายปีนั้น มารดาอ้ายสีนั้นก็สำคัญตัวว่า เป็นแม่ผัวของญาติพระองค์เจ้าลม่อม ๒ จึงตามเข้ามาหาถวายตัวเป็นข้าหลวงเรือนนอกของแม่เพอย ๓ ด้วยแต่ครั้งแม่เพอยยังอยู่ดีอยู่ ครั้งนี้ครั้นทราบว่าพระยาอัษฎาเกาะมารดาอ้ายสีจึงใช้ให้สมุหบาญชีของจุฬาลงกรณ์ไปต่อว่านั้นจริง ครั้นเมื่อไม่ได้ตัวมา จะให้จุฬาลงกรณ์บอกความ แก่ฉันก็เห็นเป็นความเล็กน้อย จะเป็นฟ้องร้องกล่าวโทษขุนนางไป จึงได้ส่งออกไปแก่ภรรยาอ้ายสีให้บอกแก่ผัวว่าความ*สมเด็จพระบรมไหยิกาเธอในรัชกาลที่ ๕ กรมพระยาสุดารัตนราชประยูร**สมเด็จพระเทพศิรินทรา บรมราชินี๑สมเด็จพระศรีสุลาลัย พระชนกชื่อ จัน (เป็นพระยานนทบุรี) พระชนนีชื่อเพ็ง มีพระนามเดิมว่าเรียมพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเฉลิมพระนามาภิไธย เจ้าจอมมารดาเรียม ซึ่งเป็นพระราชชนนีว่าสมเด็จพระศรีสุลาลัย๒สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาสุดารัตนราชประยูร พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้า-เจ้าอยู่หัว กับเจ้าจอมมารดาทรัพย์ (ธิดาพระอักษรสมบัติ (หม่อมทัพ) กับท่านผ่อง) ประสูติเมื่อวันที่ ๘ ธันวาคมพ.ศ. ๒๓๖๑ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสถาปนาเป็นพระเจ้าบรมมไหยิกาเธอ กรมพระสุดา-รัตนราชประยูร เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๑๑ แล้วเลื่อนเป็นสมเด็จกรมพระยาสุดารัตนราชประยูร เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๖เพราะเหตุที่ร่วมเจ้าจอมมารดากับสมเด็จพระบรมราชมาตามหัยกาเธอ (กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์) และได้ทรงทำนุบำรุงพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มาแต่ยังทรงพระเยาว์ สวรรคตเมื่อวันที่ ๑๗ สิงหาคมพ.ศ. ๒๔๓๙ พระชันษา ๗๙ ปี๓พระนามเดิม หม่อมเจ้าหญิงรำเพย ในสมเด็จพระบรมราชมาตาหัยกาเธอ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ ในรัชกาลที่ ๕ และหม่อมน้อย ประสูติเมื่อวันที่ ๑๗ กรกพาคม พ.ศ. ๒๓๗๗ ทรงสถาปนาเป็นพระองค์เจ้ารำเพย-ภมราภิรมย์ ในรัชกาลที่ ๔ ในปี พ.ศ. ๒๓๙๕ เป็นสมเด็จพระบรมราชชนนี พันปีหลวง ในรัชกาลที่ ๕สวรรคตในรัชกาลที่ ๔ เมื่อวันที่ ๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๔ ทรงสถาปนาพระนามพระอัฐิเป็นกรมสมเด็จพระเทพศิรินทรามาตย์ ในรัชกาลที่ ๕ พ.ศ. ๒๔๑๑61 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทุกข์ของอ้ายสี ก็ให้อ้ายสีร้องถวายฎีกาเอาเองเถิด ได้ความตามคำพระองค์เจ้าลม่อมดังนี้ ฉันจึงคิดเห็นว่าสังกัดอ้ายสีเป็นลูกหมู่พระยาราชสุภาวดีปานๆ ถึงแก่กรรมลง อ้ายสีกลัวจะต้องชำระเป็นไพร่หลวงจึงเข้ามาหาหลวงกิจจานุกิจประกาศซึ่งเป็นญาติพระยาราชสุภาวดี แลซึ่งเป็นผู้อยู่ในกรมพระสุรัสวดีนั้น พามาหาจุฬาลงกรณ์ คือจะหลีกหนีเป็นไพร่หลวง แลเลข พระยาราชสุภาวดีปานนั้น จุฬาลงกรณ์ก็ขอไว้บ้าง ญาติพี่น้องเขาขอบ้าง ฉันก็ได้ยอมหักให้ได้มาเป็นไพร่หลวงพอเสียของแผ่นดินบ้างเล็กน้อย อ้ายสีไม่มีรายชื่อขอของจุฬาลงกรณ์เมื่อขอเลขพระยาราชสุภาวดีก็ควรที่จะตัดสินเอาอ้ายสีเป็นไพร่หลวง แต่เมื่อคิดไปถึงภรรยาอ้ายสีซึ่งเป็นญาติจุฬาลงกรณ์ฝ่ายกรมสมเด็จพระศรีสุลาไลย จะต้องเห็นว่าไม่ควรจะยอมยกให้ตั้งสังกัดอยู่ในจุฬาลงกรณ์ เวลานั้นซึ่งจะได้ทราบว่าอ้ายสีไปเป็นตำรวจอยู่ในพระบวรราชวังนั้นหามิได้เลย ฉันจึงได้สั่งพระพรหม-บริรักษ์ว่าอ้ายสีเป็นผู้มีความชอบจับคนสูบฝิ่นได้พิจารณาได้ความจริงแลเป็นบ่าวเกี่ยวดองของจุฬาลงกรณ์ต้องลักษณที่ได้ว่าไว้แก่พระยาอัษฎาแต่ก่อน ว่าเกี่ยวข้องกับบ่าวไพร่ของบุตรภรรยาของฉันแล้ว จะขอถอนเอาความไปว่านั้น อนึ่งโจทย์อ้ายสีที่ไปฟ้องแก่พระยาอัษฎาในคำร้องอ้ายสีก็ว่าสูบฝิ่นแลไปฟ้องแก่พระยาอัษฎาโดยความสาเหตุ เมื่อเป็นดังนี้ควรจะต้องพิจารณาโจทย์อ้ายสีนั้นก่อนว่าสูบฝิ่นฤๅไม่ ถ้าสูบฝิ่นจริงจะเอาเป็นโจทย์ไม่ได้ เพราะได้ประกาศห้ามไว้แต่ก่อนแล้ว ว่าไทยสูบยาฝิ่นไม่ควรจะเป็นโจทย์กล่าวคดีขึ้นโรงศาล ไม่ควรจะเป็นพยานในคดีทั้งปวง แต่ถ้าเป็นความฉกรรจ์ถึงฟันแทงปล้นชิง ก็คงต้องชำระไปตามความแผ่นดินเพราะฉันเห็นดังนี้ จึงได้สั่งพระพรหมบริรักษ์ให้ไปถอนความมาให้ไปขอเอาตัวมารดาอ้ายสีมา แลโจทย์อ้ายสีนั้นก็ให้ส่งมาด้วย ซึ่งสั่งให้ไปถอนความนั้นก็ด้วยสำคัญว่าพระยาอัษฎาทำตามฉันสั่ง ไม่ทราบว่าทำตามรับสั่งที่บนเลย โจทย์สองคนที่ได้มานั้นคนหนึ่งชื่ออ้ายอ่อนเป็นบ่าวพระยาบริรักษ์ราชา ถามก็รับว่าสูบฝิ่นติดจริง คนหนึ่งชื่ออ้ายใหญ่เป็นบ่าวหนูตุ้ยยังไม่รับว่าสูบฝิ่นความไม่ทันพิจารณาตลอดไป เมื่อวัน ๑๑๐ฯ๖ ค่ำ กงสุลของท่านอยู่ในวังนี้ จึงได้มาต่อว่าให้ทราบว่าอ้ายสีนั้นเป็นตำรวจในพระบวร-ราชวัง หลบหลีกหนีทำความผิดต่างๆ เป็นหลายเรื่องหลายราว ท่านก็ทรงขัดเคืองจึงมีรับสั่งให้พระยาอัษฎาตามตัวอ้ายสีมาชำระ ฉันได้ทราบความดังนี้แล้ว ครั้นวัน ๒ ๑ ฯ๖ ค่ำ จึงได้หาพระยาอัษฎามาถาม พระยาอัษฎาแจ้งความว่าอ้ายสีเป็นตำรวจในกรมพระฤทธิเดชะ มีฉายาว่าอ้ายสีฟันขาวหลบหลีกลี้หนีราชการอยู่ เมื่อท่านเสด็จขึ้นไปที่ประทับบ้านสีทา มีความทราบมาถึงท่านว่าอ้ายสีฟันขาวคนนี้ไปปล้นชิงวิ่งราวคุมเหงราษฎรซึ่งขึ้นพระพุทธบาท ท่านจึงมีรับสั่งให้พระพรหมธิบาลไปเที่ยวตามจับ อ้ายสีหนีกลับมากรุงเทพฯ ครั้นท่านเสด็จกลับมาถึงกรุงเทพฯ แล้ว จึงมีรับสั่งให้พระยาอัษฎาเร่งรัดชำระเอาตัวอ้ายสีแต่เจ้าหมู่มูลนาย ครั้นพระยาอัษฎาชำระพระฤทธิเดชะตั้งจำหน่ายว่าอ้ายสี เป็นหัวไม้ทำความบ่อยๆ พระฤทธิเดชะได้ขับไล่อ้ายสีเสียไม่ให้เป็นตำรวจอยู่ในกรมตัว แลคืนเอาหนังสือคุ้มสักเสียให้อ้ายสีขาดหมู่ไป พระยาอัษฎาจะเร่งเอาตัวแต่พระฤทธิเดชะไม่ได้ ครั้นสืบไปรู้ว่าอ้ายสีมามารดาจึงไปเกาะเอาตัวมาจำไว้ จะเร่งเอาตัวอ้ายสี แลว่าเมื่อท่านรับสั่งให้ตามตัวอ้ายสีนั้น หนูตุ้ยมาสั่งความประทับความของหนูตุ้ยกล่าวโทษอ้ายสีอิกเรื่องหนึ่งว่าอ้ายสีคุมสมัครพรรคพวกเป็นข้าเจ้าฟ้าอิศราพงษ์แลอื่นๆ หลายคนไปทำวุ่นวายในโรงละครพวก62 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่หนูตุ้ยรับงานหาไปเล่นอยู่ ฉันได้ทราบดังนี้แล้วจึงได้ให้ชำระด้วยเรื่องสังกัดก่อนให้ถามอ้ายสีๆให้การว่าเมื่อปีฉลูเบญจศกฤๅปีขาล ฉศก มารดาอ้ายสีอยากหาหนังสือคุ้มสักให้อ้ายสี หาที่เจ้าหมู่เดิมไม่ได้ จึงได้พาตัวอ้ายสีไปฝากแก่พระฤทธิเดชะ แต่เป็นจมื่นสิทธิแสนยารักษ์ พระฤทธิเดชะให้หนังสือคุ้มสักไว้แก่อ้ายสี ว่าเป็นตำรวจในพระบวรราชวัง แต่ได้หนังสือคุ้มสักไว้ถึงห้าปี ไม่ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดเลย ภายหลังอ้ายสีไม่สมัครจะอยู่กับพระฤทธิเดชะ มารดาอ้ายสีจึงได้พาอ้ายสีไปลาพระฤทธิเดชะขอคืนหนังสือคุ้มสักให้ พระฤทธิเดชะก็ยอมให้อ้ายสีออกจากตำรวจรับเอาหนังสือคุ้มสักไป แล้วอ้ายสีมาอยู่กับขุนอมรศักดาวุธได้ ๕ เดือน ๖ เดือน เดินเอาที่เป็นขุนหมื่นรับเบี้ยหวัด ขุนอมรศักดาวุธว่าไม่ใช่คนหมู่เดิมของฉัน เป็นคนต่างหมู่ตั้งให้ไม่ได้ อ้ายสีจึงได้ไปหาหลวงกิจจานุกิจประกาศ ให้เข้าถวายตัวแก่จุฬาลงกรณ์เมื่อปีวอก โทศก แต่ในบาญชีกรมพระฤทธิเดชะชื่ออ้ายสีจะมีฤๅไม่มี บัดนี้พระฤทธิเดชะจะตั้งจำหน่ายอ้ายสีอย่างไรอ้ายสีไม่ทราบ ฉันได้หาตัวพระฤทธิเดชะมาถาม พระฤทธิเดชะให้การสมคำอ้ายสีว่าได้ให้หนังสือคุ้มสักแก่อ้ายสีว่า เป็นตำรวจในพระบวรราชวัง เป็นแต่การแอบแฝงไม่ได้ตั้งเบี้ยหวัดให้ เมื่ออ้ายสีไม่สมัครอยู่ก็ได้คืนเอาหนังสือคุ้มสักไป ตัวอ้ายสีไม่มีบาญชีในตำรวจความเรื่องนี้ฉันเห็นว่าถ้าอ้ายสีเข้าไปเป็นตำรวจในพระบวรราชวังได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดก็ดี ไม่ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดก็ดี เมื่อมีหนังสือคุ้มสักว่าเป็นตำรวจในพระบวรราชวังบาญชีสัสดี เขาก็ตั้งว่าเป็นตำรวจในพระบวรราชวัง ถ้าหนังสือคุ้้มสักยังตกอยู่แก่อ้ายสี นายตั้งไม่ได้รับคืนไป ก็ควรเห็นว่าเป็นตำรวจในพระบวรราชวัง หลบหลีกหนีหน้ามาอยู่กับจุฬาลงกรณ์ก็ควรจะยอมคืนให้ไป แต่ในเรื่องนี้นายก็คืนเอาหนังสือคุ้มสักไปแล้ว ก็เมื่อไม่เอาไปตั้งจำหน่ายต่อสุรัสวดี ก็คงไปหาคนที่มีสัณฐานตำบลบ้านคล้ายคลึง แล้วก็ซ้อมชื่อคนตำบลบ้านให้ต้องกับหนังสือคุ้มสัก ให้คุ้มสักผู้อื่นต่อไปเป็นแน่ อ้ายสีก็คงตกเป็นคนเลื่อนลอยจับพลัด เมื่อจะต้องตัดสินควรตัดสินเอาตามหมู่บิดาเดิม เพราะหนังสือคุ้มสักเช่นนี้จะแม่นยำเหมือนลงเหล็กสักไม่ได้ป่วนไปป่วนมา คนที่รับหนังสือคุ้มสักไม่ได้ราชการ ไม่ได้ตาม ๑๐ ยก ๑๒ ยก ๑๕ ยก เป็นแต่แอบแฝงอ้างว่าคนหลวงอยู่ดังนี้มีอยู่หลายพัน ถ้าจะชำระไปคงได้ทุกหมู่ทุกกรมทั้งวังหน้าวังหลวงแต่เรื่องที่ว่าเกิดโจรผู้ร้ายที่ทางพระพุทธบาทนั้น ก็ได้ยินคนเป็นอันมากพูดกันว่าปีจอเดือนสี่เป็นเพ็ญวันพุทธ สัปรุษ ๑ ควรจะไปมากตามอย่างที่เคยมา แต่เพราะโจรผู้ร้ายชุมนักราษฎรขึ้นไปเพียงท่าเรือได้ข่าวแล้วก็กลัวล่ากลับมาเสียเป็นอันมาก ฉันได้สั่งให้พระยาสระบุรีกับพระยามหาอำมาตย์ซึ่งไปอยู่พระพุทธบาทชำระสืบสาวเอาตัวผู้ร้ายให้จงได้ พระยาสระบุรีบอกว่าจับตัวไว้ได้บ้างแล้ว ๘ คน ๙ คน แต่ยังไม่ส่งลงมา๑สัปบุรุษ ฆราวาสผู้มีความศรัทธาในศาสนา63 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ซึ่งท่านโปรดให้พระพรหมธิบาลชำระเมื่อท่านเสด็จไปอยู่ที่ประทับบ้านสีทานั้น ก็ชอบด้วยราชการอยู่ ฉันก็ยินดีด้วย ถ้าโปรดให้ชำระต่อไปก็ดีอยู่ แต่พระยามหาอำมาตย์เป็นแม่กองใหญ่ที่ฉันสั่งให้ชำระความเรื่องนี้ เขาก็กลับลงมาอยู่ที่กรุงเทพฯแล้ว ถ้าท่านโปรดให้พระพรหมธิบาลฤๅตระลาการอื่นๆ ที่ได้ชำระที่ครั้งโน้นมาช่วยกันชำระอ้ายสีแลอ้ายอื่นๆ ที่ว่าแย่งชิงพวกสัปรุษพระพุทธบาทต่อไปให้ได้ความจริงให้ได้ตัวผู้ร้ายเสียจะดี โดยบัดนี้ฉันจะส่งอ้ายสีขึ้นไปชำระที่บน ความที่มีผู้ไปฟ้องต่อพระยาอัษฎากล่าวโทษอ้ายสีนั้น จะว่ากะไรก็ได้ความในเรื่องราวของอ้ายสีไม่ แต่ฉันคาดดูก็เห็นจะฟ้องในความที่เป็นหน้าที่ของพระยาอัษฎาที่ฉันได้สั่งไว้ให้ชำระสักอย่างหนึ่ง ท่านก็จะหาได้ทรงฟังด้วยไม่ ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดฯจดหมายมา ณ วัน ๓๑๑ฯ๖ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ๑๒๒๕64 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๐พระราชหัตถเลขา ถึงองค์พระนโรดม ณ กรุงกัมพูชาจดหมาย มายังองค์พระนโรดมฯ ผู้ว่าราชการกรุงกัมพูชาให้ทราบหนังสือของเธอลงวัน ๗๑๒ฯ๔ ค่ำ มอบให้นายราชสารถือมากับหนังสือที่พวกฝรั่งเศมาอ่านเมื่อวันทำบุญยกฉัตรนั้นได้รับแล้ว แลได้อ่านหนังสือใบบอกพระยาราชวรานุกูล * แลต้นหนังสือต่างๆ ของพระยาพระเขมรบ้างของฝรั่งเศสบ้าง ได้ความถ้วนถี่แล้วได้รับหนังสือครั้งนี้มีความยินดีหนักหนา เพราะตั้งแต่พระยาราชวรานุกูลออกไปในกลางเดือนยี่ไม่ได้ฟังข่าวคราวแต่เมืองอุดงมีไชยเลยได้ฟังแต่คำเล่าต่างๆ ว่าเกิดขบถขึ้นที่เมืองตรังเกรยกราด แลมีพวกมาชักชวนกันกำเริบขึ้นได้เร็วทีเดียว แล้วฆ่าพระยาจักรีตายเสียเมื่อเดือน ๔ ขึ้น ๓ ค่ำ ฤๅ ๔ ค่ำก็มีความวิตกหนัก กลัวว่าพวกขบถจะกักลู่กักทางเสียไม่ให้หนังสือมาได้ ฤๅหนังสือเคยส่งมาตามระยะทางจะมีคนร้ายขัดขวางไม่ให้มาถึง ข้าพเจ้าก็อยากจะใคร่ฟังข่าวคราวหนักหนา เห็นเงียบไปถึง ๒ เดือน ๓ เดือนไม่ได้ข่าวมา จึงได้ให้จมื่นทิพรักษาออกไปสืบราชการ ความแจ้งอยู่ในท้องตราที่จมื่นทิพรักษาถือออกไปนั้นแล้วพวกพระยาพระเขมรซึ่งเข้ามาบรรณาการ เมื่อได้ข่าวเข้ามาว่าพวกขบถไล่พระยาเสนา-อันชิตเสีย เข้ายึดเอาเมืองกำปอดไว้ ข้าพเจ้าก็ให้หาตััวมาหารือวาจะไปทางไร ถ้าจะยกไปทางบกก็จะส่งไปทางบก ถ้าจะไปทางเรือจะไปขึ้นที่เมืองกำปอด กลัวพวกขบถจะชิงสิ่งของเสียหมดไม่ไปถึงจะคิดอย่างไร เมื่อข้าพเจ้าถามนั้น พวกนั้นว่าจะต้องไปทางเรือกับเรือที่มา โดยว่าพวกขบถจะขัดขวางอยู่ที่เมืองกำปอดก็จะไปขึ้นที่เมืองกะพงโสม จะเล็ดลอดคุมสิ่งของขึ้นไปให้ถึงเมืองอุดงมีไชยให้จงได้ ข้าพเจ้าเห็นว่าเวลาล่าแล้ว ของตอบแทนบรรณาการจะข้ามปีไปผิดธรรมเนียมจึงได้จัดของตอบแทนบรรณาการตามเคยบ้างเพิ่มเติมตามต้องการบ้างมอบให้ไป ครั้นภายหลังได้ยินว่าไปขัดใจสงสัยกันขึ้น ชาวคลังสองนายไม่ไว้ใจกัน ไปคิดอ่านกับพวกนักองค์เยี่ยมบุตรของเธอไปทำหนังสืออายัดสิ่งของและเงินของเธอ ไม่ยอมให้พวกพระยาพระเขมรที่คุมบรรณาการมาพาไป สงสัยว่าพวกนั้นจะไปเข้ากับพวกขบถเสีย คุณศรีสุริยวงษ์ได้ให้ไปตามพวกพระยาพระเขมรเหล่านั้นกลับมาแต่ปากน้ำ แล้วชำระเรียกเอาเงินแลสิ่งของที่ต้องในอายัดไว้ แต่ของตอบบรรณาการแลท้องตราตอบบรรณาการนั้น พวกนั้นเขารับว่าเขาจะคุมไปให้ได้แล้ว ข้าพเจ้าแลเสนาบดีจะไม่ยอมให้ไปก็ไม่ควร เพราะเธอได้มีความเชื่อถือในเขาใช้เข้ามา มีใบบอกเป็นสำคัญครั้นจะมาเชื่อถือผู้อายัดที่นี่เท่านั้น จะกักไว้เสียก็ไม่ควร ต้องให้ไปตามธรรมเนียมทีหนึ่ง ก็ถ้าพวกนั้นจะทรยศแก่เธอไป จะพาของไปสาบสูญเสียเธอไม่ได้ ข้าพเจ้าจะใช้ให้เธอใหม่ก็ได้ แต่เห็นว่าพวกนั้นถ้าพาของไปสาบสูญเสียก็มีความผิด เพราะมารับขันแข็งแรงว่าจะคุมเอาไปให้ได้ จึงได้*พระยาราชวรานุกูล (บุญรอด กัลยาณมิตร) ถึงรัชกาลที่ ๕ ได้เป็นเจ้าพระยารัตนบดินทร ที่สมุหนายก65 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมอบให้ไปมิใช่ข้าพเจ้าข่มขืนให้ไปทางนั้นให้จงได้ ข้าพเจ้าได้มีความวิตกอยู่แล้วกลัวจะมีอันตรายเพราะพวกขบถเข้าขัดขวางทางเสีย จนหนังสือบอกก็มาไม่ได้ การเกิดขบถครั้งนี้ข้าพเจ้าก็ควรจะร้อนใจเร่งช่วยเธอนักหนา แต่ครั้งนี้ได้ยินว่าพวกฝรั่งเศสยกขึ้นมาอยู่เมืองอุดงมีไชย เขาจะว่ากะไรก็ยังไม่รู้ ครั้นจะให้กองทัพรีบจู่โจมออกไป ก็กลัวจะมีเหตุทุ่มเถียงเป็นที่เข้าใจผิดกัน แลการที่เมืองอุดงมีไชยนั้นอย่างไรก็ไม่ทราบถนัดจะคิดการจัดการไปก็ไม่ถูก ถึงกระนั้นก็ได้ให้พระยา-ฤทธิไกรเกรียงหาญคุมกองทัพออกมาที่เมืองพระตะบองฟังราชการดูให้รู้แน่ การจะผันแปรอย่างไร บ้านเมืองอำนาจน้อยมาพัลวันกับอำนาจใหญ่ ไม่ได้พูดจากันให้เข้าใจก่อน จะทำไปกลัวผิดๆ ชอบๆ ต้องรั้งรอฟังราชการให้แน่แก่ใจก่อนจึงได้รั้งรอมา ฯว่าถึงเรื่องที่จะตั้งการอภิเษกเธอนั้น เมื่อพระยาราชวรานุกูลกลับออกไปเมื่อเดือน ๑๑ นั้นข้าพเจ้าได้สั่งการออกไปเป็นแต่สังเขปว่าให้ไปปรึกษาคิดอ่านการอภิเษก ว่าจะจัดแจงการอย่างไรจะดีเมื่อไรจะจัดการพร้อมมูล การงานที่จัดแลฤกษ์ยามที่ดีจะประจวบกันควรจะทำได้ก็ให้บอกมาให้แจ้ง อนึ่งแต่ก่อนข้าพเจ้าได้ว่าอยู่ว่าฤดูเดือน ๘ เดือน ๙ เป็นลมตะวันตก ลงเรือกลไฟไปเที่ยวทะเลข้างฝั่งตะวันตกคลื่นลมเรียบร้อยสบายดี ฤดูเดือนอ้ายเดือนยี่เดือนสามเป็นลมตะวันออกถ้าลงเรือกลไฟไปเที่ยวตะวันออกสบายดี ก็เมื่อเดือนเก้าต่อเดือนสิบ ปีกุน เบญจศก ข้าพเข้าได้ลงเรือไปเที่ยวทะเลฝั่งตะวันตกจนถึงเมืองตานี ครั้นกลับมาพบพระยาราชวรานุกูล ข้าพเจ้าจึงได้พูดเล่นว่าหน้าลมตะวันออกจะลงเรือไปเที่ยวฝั่งตะวันออกจนถึงเมืองกำปอด เมืองบันไทยมาศจะได้ฤๅไม่ ถ้าไปถึงเมืองบันไทยมาศ ญวนจะออกมาหาฤๅไม่ โดยญวนจะว่าเป็นศัตรูจะเอาเรือแล่นใบเรือแจวมาไล่ก็จะไม่ทัน พระยาราชวรานุกูลว่าไม่เป็นไร ถ้าข้าพเจ้าออกไปถึงเมืองบันไทยมาศ ญวนก็จะออกมาหา ฝ่ายเธอกับพระยาพระเขมรถ้าทราบก็คงจะลงมารับที่เมืองกำปอดก็คำที่พูดอย่างนี้ ข้าพเจ้าก็เคยพูดอยู่บ่อยๆ แต่ครั้งเธอยังอยู่ในกรุงเทพฯ นี้ จำได้อยู่ว่าได้ถามเธอครั้งหนึ่งว่าถ้าข้าพเจ้าออกไปถึงเมืองกำปอด องค์สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี จะลงมาพบข้าพเจ้าที่นั้นได้ฤๅไม่ เธอก็ตอบว่าเห็นองค์สมเด็จพระหริรักษ์ฯ จะลงมา การพูดกันอย่างนี้แล้วก็เลิกไป เธอก็จะนึกได้อยู่กระมัง ก็ที่จริงในปีนี้นั้นข้าพเจ้าได้กำหนดไว้ว่าจะทำบุญฉลองพระบรมอัฐิพระเจ้าอยู่หัวที่ล่วงแล้วทั้ง ๓ พระองค์ แลพระอัฐิท่านที่เป็นต้นพระวงศ์แลสมเด็จฝ่ายในตามอย่างการซึ่งเคยมีในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์เมื่อเวลาพระชนมายุท่านครบ ๖๐ ปี ได้มีการฉลองพระบรมอัฐิเดิมเป็นอย่างมา บัดนี้ข้าพเจ้าอายุครบ ๖๐ ปี จึงได้ศรัทธาจะทำบุญฉลองพระบรมอัฐิ เป็นการใหญ่อย่างครั้งนั้น แล้วจะเผาศพบุตรหญิง * ของข้าพเจ้า*คือพระศพสมเด็จเจ้าฟ้าจันทรมณฑล ๑๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑล โสภณภควดีพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและที่ ๒ ในสมเด็จพระเทพศิรินทรา บรมราชินี ประสูติ เมื่อวันที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ.๒๓๙๘ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อวันที่ ๑๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๖ พระชันษา ๙ ปี ในรัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นกรมหลวงวิสุทธิกระษัตริย์ ในพ.ศ. ๒๔๒๗66 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวด้วย ก็การในท้องสนามแต่ก่อน เคยทำในหน้าร้อนเดือน ๔ เดือน ๕ เดือน ๖ แต่ครั้งนี้ข้าพเจ้าคิดว่าจะให้ทำเสียในเดือนยี่ เพราะกลัวว่าหน้าร้อนความไข้ลงรากมักมี ทำการไปจะไม่สบาย ข้าพเจ้าจึงได้สั่งให้รีบจัดการปลูกเขาปลูกเมรุขึ้นแต่เดือน ๑๒ เมื่อนาท้องสนามเลิกแล้ว แลพระยาราชวรานุกูลเมื่อจะไปในเดือน ๑๑ นั้น เห็นจะไม่รู้ว่าจะมีการใหญ่ในเดือนยี่ จะสำคัญเสียว่า เห็นจะมีต่อเดือน ๔ เดือน ๕ ตามเคยอย่างแต่ก่อน จึงไปคิดอ่านนัดหมายกับเธอ ให้ลงมารับสุพรรณบัฏที่เมืองกำปอดเมื่อเดือนยี่ ขึ้น ๑๓ ค่ำ แล้วจะกลับขึ้นไปอภิเษกที่เมืองอุดงมีไชยเมื่อเดือนยี่ แรม ๑๓ค่ำ แลพระยาราชวรานุกูลกลับเข้ามาถึงกรุงเทพฯ เอาความที่นัดหมายกันนั้นมาบอก แล้วมาชวนข้าพเจ้าออกไปเมืองกำปอดในเดือนยี่ บอกว่าเธอมาคอยรับอยู่แล้ว จัดแจงแต่งที่ไว้รับข้าพเจ้าแล้ว * ก็การที่แท้การเป็นเหมือนกับที่เขาว่ากัน ว่าคนหนึ่งฝัน คนหนึ่งแก้ ข้าพเจ้ากับพระยาราชวรานุกูลต่างคนต่างไม่รู้การกัน พระยาราชวรานุกูลไปพูดที่โน่นอย่างนั้นก็ด้วยสำคัญว่าในเดือนยี่ข้าพเจ้าจะว่างอยู่ จะมีการต่อเดือน ๔ เดือน ๕ ฝ่ายข้าพเจ้าสำคัญว่า พระยาราชวรานุกูลจะรู้กำหนดซึ่งข้าพเจ้าสั่งอยู่แล้ว ถึงจะไปกำหนดนัดหมายการอภิเษกก็คงจะกำหนดต่อเดือน๔ ฤๅที่แท้ พระยาราชวรานุกูลจะรู้กำหนดที่ข้าพเจ้าสั่ง แต่จะสำคัญเสียว่าเป็นกำหนดเร่งการอย่างที่เคยเห็นมาเช่นแต่ก่อนที่ทอดโฉนดบาดหมายกัน การใดๆ ถ้าจะมีข้างเช้าก็ว่าให้พร้อมแต่ในเวลาย่ำรุ่ง ถ้ามีข้างบ่ายก็ว่าให้พร้อมแต่ในเวลาย่ำเที่ยงก็คิดไหลเลื่อนไปนั้นแล ครั้นพระยาราชวรานุกูลกลับเข้ามาถึงจะมารุกเร้าเร่งให้ข้าพเจ้าไปเมืองกำปอดในเดือนยี่ให้ได้ ก็กำลังทำการใหญ่วุ่นอยู่พร้อมกัน ข้าพเจ้าจะทิ้งการเสียไปอย่างไรได้ ถึงคุณศรีสุริยวงษ์ แลพระยามนตรีสุริยวงษ์**ก็ช่วยกันทำการวุ่นวายอยู่ ไม่มีช่องที่จะไปเลย จึงได้มีตราให้ขุนเพ็ชรอินทราถือออกไป อนึ่งข้าพเจ้าก็ยังสงสัยไม่สู้เข้าใจ ด้วยการรับสั่งที่เรียกพระกรุณาวิเศษแลอื่นๆ ด้วยเห็นในพงศาวดารเป็นการเปลี่ยนๆ ไป แลจะตั้งชื่อยืนอยู่ว่าองค์พระนโรดมเปลี่ยนแต่สร้อยชื่อกลัวเธอจะไม่ชอบใจจะเห็นไปว่าไม่เลื่อนที่ให้มียศสูงขึ้น แต่ความคิดข้าพเจ้าเห็นว่าจะยืนชื่อนั้นอยู่เป็นดี เหมือนตัวข้าพเจ้าเอง ถึงเป็นเจ้าแผ่นดินขึ้นก็ไม่ได้เปลี่ยนชื่อเก่าเลย เพราะว่าเคยสบายมาแล้ว จะใคร่ชี้แจงให้เธอทราบเสียก่อนจึงจะลงสุพรรณบัฏได้ จึงได้เขียนจดหมายให้ขุนเพ็ชรอินทราถือออกมา ความก็แจ้งอยู่ในจดหมายนั้นแล้ว ครั้นเมื่อขุนเพ็ชรอินทราออกไปแล้ว ข้าพเจ้าจึงได้รับแก่พระยาราชวรานุกูล ว่าถ้าขุนเพ็ชรอินทราถือหนังสือตอบเธอเข้ามาแจ้งความเป็นแน่แล้ว จึงจะได้เขียนสุพรรณบัฏ ก็เมื่อเวลาได้เขียนสุพรรณบัฏนั้น ถ้ายังเหลืออยู่ในเดือนยี่มาก พอจะให้ออกไปทันกำหนดวันเดือนยี่แรม ๑๓ ค่ำได้ ก็จะจัดให้พระยามนตรีสุริวงษ์คุมสุพรรณบัฏกับเครื่องยศทุกอย่างตลอดลงไปจนยานุมาศ เครื่องสูงให้พร้อมกัน ไปทำอภิเษกให้ทันฤกษ์ก่อน จะรอไว้แต่ดอกจันนพเก้าซึ่งเป็นเครื่องประดับ กับเสื้อ *** ต่อเมื่อใดข้าพเจ้าออกไป พบกับเธอได้ที่เมืองกำปอดจึงจะประดับให้เธอเอง เป็นศิริสวัสดิมงคล ถ้าการจะได้เขียนสุพรรณบัฏเป็นปลายเดือนยี่ จะออกไปให้*การตระเตรียมรับเสด็จที่เมืองกำปอด ที่ในหนังสือพงษาวดารเขมรตรงกัน**พระยามนตรีสุริยวงศ์ (ชุม บุนนาค) น้องสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษ์***ดอกจันนพเก้านี้ คือที่มาเป็นดาราราชอิสริยาภรณ์นพรัตน์ ในรัชกาลที่ ๕ ครั้งนั้น แรกทรงสร้างขึ้น67 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทันฤกษ์ในเดือนยี่ไม่ได้แล้วก็จะต้องให้เลื่อนมหาฤกษ์ต่อถึงเดือน ๔ แต่หนังสือสัญญาที่ปรึกษาลงกันแล้ว ข้าพเจ้าก็ได้ประทับตราให้ ควรจะให้ไปถึงเธอเสียก่อน จึงได้มอบให้พระยาราชวรานุกูลคุมหนังสือสัญญาออกไปส่งเสียก่อน แลการซึ่งจะทำให้หาตัวเธอเข้ามารับสุพรรณบัฏแลอภิเษกในกรุงเทพฯ นี้ ข้าพเจ้าก็ไม่ได้ว่าเลย เพราะรู้อยู่ว่าบ้านเมืองพึ่งราบคาบลงใหม่ เธอจะมาได้ฤๅมาไม่ได้ก็ไม่ทราบแน่ เห็นแต่ตามอย่างครั้งองค์สมเด็จพระนารายน์รามาธิบดี พระองค์เอง แลองค์สมเด็จพระอุไทยราชาธิราช พระองค์จันนั้น มีจดหมายเหตุว่ารับในกรุงเทพฯ แต่ครั้งองค์สมเด็จพระหริรักษ์ฯ นั้น พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้พระยาเพ็ชรพิไชยเชิญสุพรรณบัฏออกไปพระราชทานที่เมืองอุดงมีไชย เพราะการครั้งนั้นยังรบพุ่งวุ่นวายกับญวนอยู่ ก็ครั้งนี้ข้าพเจ้าจะอย่างไรก็ไม่สนัด ข้าพเจ้าก็ไม่อาจบังคับลง ว่าได้แต่ที่ว่าจะให้ตัวข้าพเจ้าไปส่งสุพรรณบัฏให้เธอที่เมืองกำปอดในเดือนยี่นั้นไปไม่ได้ เพราะติดการใหญ่อยู่ถ้าเดือน ๔ จะไปได้ ถึงหน้าลมสำเภาคลื่นลมจะใหญ่ ฝั่งตะวันออกก็มีเกาะมีแหลมที่แอบที่พักได้ไปทุกระยะไม่ต้องกลัวคลื่นลมเหมือนคราวฤดูลมตะวันตก ถึงในท้องตราซึ่งข้าพเจ้าแต่งให้ไปกับพระยาราชวรานุกูลนั้น ก็ไม่มีบังคับไปดอก ว่าให้เธอเข้ามารับอภิเษกในกรุงเทพฯ นี้ ข้าพเจ้าแต่งท้องตราให้แล้ว ก็สาละวนไปด้วยการงาน ภายหลังท่านผู้หลักผู้ใหญ่ท่านคิดอ่านกับพระยาราชวรานุกูลว่าถ้าข้าพเจ้าจะออกไปเมืองกำปอดแต่เดือน ๔ เห็นจะมีความลำบากนัก เพราะคลื่นใหญ่ลมแข็ง ถ้าพอเธอจะเข้ามารับในกรุงนี้เสียได้ ข้าพเจ้าก็จะไม่ต้องลำบาก การอภิเษกนั้นก็จะได้ทำเป็นการใหญ่ให้สนุกสนานปรากฏแก่คนเป็นอันมาก คิดกันว่าจะทำที่ศาลาลูกขุนใหม่ มีงานการให้ครึกครื้น แล้วจะสวมมงกุฎให้ขึ้นยานุมาศแห่เครื่องสูงกลองชนะให้เป็นเกียรติยศใหญ่ในกรุงเทพฯ นี้ แล้วจึงจะให้กลับออกไปส่งโดยเร็ว ให้ทันการฉลองที่เมืองอุดงมีไชยอิกจงได้ ท่านคิดจัดแจงที่บ้านเรือนสมเด็จองค์ใหญ่๑ ไว้จะให้เธอประทับอยู่ แต่การจะมาได้มิมาได้นั้น ให้พระยาราชวรานุกูลไปหารือดูก่อนตามแต่จะเห็นควร เพราะการที่คิดกันนั้น เป็นแต่พูดเพลินๆ ไป ข้าพเจ้าก็ไม่ได้ใส่ลงในท้องตราเป็นบังคับบัญชาของข้าพเจ้า เพราะเห็นว่าเป็นการจะบังคับลงเป็นแน่ไม่ได้เมื่อจะยอมกันอย่างไรข้าพเจ้าก็จะยอมอย่างนั้น ท่านก็เป็นแต่จดหมายมาหารือเธอ ความสัตย์ความจริงนั้น ว่าแต่ใจความสั้น ข้าพเจ้าไม่ได้ทำให้สมดังพระยาราชวรานุกูลไปนัดอย่างนั้น ข้าพเจ้าไม่ได้รู้ด้วย การเป็นเช่นเขาว่าคนหนึ่งฝัน คนหนึ่งแก้ การที่นัดฯ ไว้แล้ว ก็ผันแปรเลื่อนไปไหลมาอย่างนี้ก็เป็นปรกติของเมืองไทยเธอก็อยู่ในกรุงเทพฯ นี้มานาน ได้เห็นการเช่นนี้มากกว่าร้อยครั้งพันหนไม่ใช่ฤๅในการส่วนข้าพเจ้า คือจารึกสุพรรณบัฏ แลจัดเครื่องอิสริยยศ ทั้งปวง ข้าพเจ้าก็ได้ให้ทำให้จัดพร้อมเสร็จแล้ว สุพรรณบัฏได้ให้จารึกในวันอาทิตย์เดือนยี่ แรม ๘ ค่ำ ในวัดพระศรีรัตนศาสดารามมีประโคมฆ้องชัยแตรสังข์ตั้งบายศรีมีกำนนตามอย่างธรรมเนียมสุพรรณบัฏผู้มีบรรดาศักดิ์สูง๑คำว่า “องค์” ใช้เรียกผู้มีบรรดาศักดิ์สูง “องค์ใหญ่” และ “องค์น้อย” เป็นบรรดาศักดิ์ที่ใช้เรียกบุคคลที่มีอำนาจรองลงมาจากพระเจ้าแผ่นดินองค์ที่หนึ่ง และพระเจ้าแผ่นดินองค์ที่สอง สมเด็จองค์ใหญ่คือสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค)68 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระยาพระเขมรที่เข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ แลท่านทั้งหลายทั้งปวงก็ทราบด้วยกันก็ถ้าจะมีผู้ใดมาคิดคลางแคลงสงสัย ว่าข้าพเจ้าคิดขุ่นข้องหมองหมางกับเธอประการใด จึงคิดอ่านเหหันผันแปรจะยักย้ายไปอย่างอื่นจึงไม่ไปอภิเษก ให้สมกับการที่พระยาราชวรานุกูลไปนัดหมายไว้นั้น ถ้าผู้ใดวิตกสงสัยไปดังนี้ การนั้นไม่ต้องกับสิ่งที่เป็นแท้เป็นจริงเลย เจ้านายฝ่ายเขมรทั้งปวง ซึ่งดำรงชีพอยู่ในกาลบัดนี้ ผู้ใดจะเป็นที่สนิทคุ้นเคยกับข้าพเจ้ามากกว่าเธอมีฤๅ คิดดูเถิดถึงการเมื่อเวลาปลายแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ตัวเธออยู่ในกรุงเทพฯ นี้ เป็นอย่างไรกับข้าพเจ้า เธอก็ย่อมแจ้งใจอยู่ทุกประการ เมื่อคับใจแคบจิตรก็ย่อมไปมาหาสู่กันมืดๆ เวลา ๒ ยาม๓ ยามมิใช่ฤๅ ว่าถึงการฝ่ายฝรั่งเศสเมื่อมาเป็นเข้าเช่นนี้ ข้าพเจ้าจะได้คิดยกโทษผู้ใดในเมืองเขมรว่าเพราะผู้นั้นทำอย่างนี้จึงเป็นอย่างนั้น ทำอย่างนั้นจึงเป็นอย่างโน้น ดังคนเป็นอันมากคิดก็ดีฤๅว่าสำคัญว่าข้าพเจ้าจะคิดก็ดีนั้นหามิได้ ข้าพเจ้าว่าตามจริงๆ ถึงโดยว่าตั้งแต่หลังมากี่ปีต่อกี่ปีคนในเมืองเขมรทั้งไพร่ผู้ดีจะไม่ได้มีใครพูดจาปราศรัยว่ากะไรกับฝรั่งเศสเลย ก็เมื่อเจ้าเวียดนามก่อความให้เกิดเหตุ จนฝรั่งเศสได้เมืองญวนฝ่ายใต้ตกเป็นของพระเจ้าเอมเปรอ ซึ่งมีอำนาจโตใหญ่ขึ้นกว่าเจ้านายฝ่ายฝรั่งเศสแต่ก่อนอย่างนี้แล้ว เมืองเขมรก็มีทางที่ค้าท่าที่ขาย ก็ซึ่งจะปิดอยู่ไม่ให้ฝรั่งเศสเข้ามาทักมาทาย แสวงหาทางที่จะเป็นผลเป็นประโยชน์แก่เขานั้น จะให้ไม่รู้จักกันเหมือนอย่างแต่ก่อนทีเดียวจะเป็นได้ฤๅ แต่ในกรุงเทพฯ นี้ แต่ก่อนฝรั่งเศสนอกจากบาดหลวงก็ไม่มี ก็บัดนี้ฝรั่งเศสก็มาทำไมตรีมีกงสุลมาตั้ง มีลูกค้าฝ่ายฝรั่งเศสเข้ามาค้าขายแลตั้งอยู่ทีเดียวเป็นอันมาก แต่หากว่าที่กรุงเทพฯ ยอมรับเป็นไมตรีเสียด้วยดีโดยง่าย ก็ไม่ต้องเคืองขุ่นวุ่นวายเหมือนกับเมืองญวน ประการหนึ่งในกรุงเทพฯ นี้ ได้รับเป็นไมตรีกับเมืองอังกฤษ เมืองอเมริกาเมืองวิลันดา เมืองเดนมาร์ค เมืองโปรตุเกศ เมืองหันเสียติก และเมืองปรุซเซีย ซึ่งทำสัญญาแทนเมืองอื่นอิกถึง ๒๑ เมือง แต่กงสุลเข้ามาตั้งอยู่ถึง ๘ กงสุล แลในกรุงปารีศของพระเจ้าเอมเปรอฝรั่งเศสแลกรุงลอนดอนของสมเด็จพระเจ้ากรุงอังกฤษ ก็ยอมให้ฝ่ายไทยตั้งขุนนางไปอยู่คอยฟังราชการ แลปรึกษาหารือการต่าง ไทยได้มีกงสุลอยู่ในกรุงปารีศ ชื่อพระสยามธุรานุรักษ์ อยู่ในกรุงลอนดอนชื่อพระสยามธุระพาห ก็ในกรุงเทพฯ นี้มีกงสุลมาประจำอยู่ ๘ บ้าน ๘ เมือง เมื่อมีการเกี่ยวข้องต้องถุ้งเถียงกันประการใดบ้าง กงสุลเมืองอื่นก็เป็นพยานรู้เห็นอยู่หมด ใครจะมาทำเกินๆ ผิดกฎหมายแลยุติธรรมไปก็ละอายกันอยู่ การก็ค่อยยังชั่ว ก็การข้างเมืองญวนนั้นเพราะทำศึกสงครามขึ้นกับฝรั่งเศสแล้วภายหลังต้องยอมแพ้แก่ฝรั่งเศสให้ทำสัญญาไม่ให้คบค้ากับบ้านอื่นเมืองใด ญวนก็ยอมตามยกเมืองญวนฝ่ายใต้ให้แก่ฝรั่งเศสก็เมื่อฝรั่งเศสมาอยู่ในเมืองญวนฝ่ายใต้ก็เป็นฟันใกล้ลิ้นกับเมืองเขมรจะไม่ให้ไปมาถึงกันอย่างไรได้ การจะเป็นอย่างไรในข้างโน้นก็เป็นได้ทุกประการ ไม่มีใครเห็นเป็นพยานไม่ต้องกลัวการครหานินทา เขมรมีกำลังน้อยจะรู้ที่ทำอย่างไรได้ ข้าพเจ้าคาดจิตรเห็นใจเธอแลพระยาพระเขมรผู้ใหญ่อยู่หมดจริงๆ ไม่ได้ขุ่นข้องหมองหมางอันใดด้วยเหตุนั้นดอก69 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็บัดนี้สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสมีรับสั่งให้มองสิเออร์โอบาเรต์๑ เชิญพระราชสาส์นเข้ามาเจริญทางพระราชไมตรี แลถือรับสั่งรับคำเสนาบดีมาว่า พระราชอาณาจักรฝรั่งเศสได้มาตั้งอยู่ในเมืองญวนฝ่ายใต้อยู่ใกล้เมืองเขมรๆ เป็นเพื่อนบ้าน อัตมิราล ๒ จึงได้มาทำสัญญาๆ นั้นจะขอให้ตั้งอยู่ แลให้เป็นไปตามที่เธอได้รับยอมทำทุกประการ ก็การที่เมืองเขมรปฏิพัทธ์ติดพันกับกรุงเทพฯ นี้อยู่อย่างไรก็ให้เป็นไปอยู่อย่างก่อน ไม่ขัดขวางอันใดเลย มองสิเออร์ โอบาเรต์รับจะทำหนังสือสัญญายืนยันอย่างนี้ให้ไว้เป็นสำคัญ ถึงการก่อนนี้ไปข้าพเข้าก็คาดเห็นการว่าสมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสคงจะว่าอย่างนี้ ก็การที่เมืองเขมรปฏิพัทธ์ไทยอยู่อย่างไรแต่ก่อนมานั้นเป็นแต่รู้อยู่ด้วยกันตามการที่เคย ครั้นนานไปภายหน้าสืบๆ ชั่วอายุคนไป จะเกิดพูดผิดสำคัญผิดกันขึ้นจะไม่มีสิ่งใดเป็นที่อ้าง ข้าพเจ้าจึงได้ให้พระยาราชวรานุกูลไปจดหมายไว้วางการทั้งปวงซึ่งปฏิพัทธ์ติดพันกันนั้นลงเป็นหนังสือสัญญา เมื่อทำมาแล้วข้าพเจ้าได้ตรวจดูเห็นว่าถูกต้องตามการที่เคยมาแล้ว จึงลงตราให้ไปแก่เธอฉบับหนึ่งเก็บไว้ฉบับหนึ่งเป็นสำคัญก็ซึ่งทำสัญญานี้จะทำด้วยรังเกียจอะไรกับเธอก็หาไม่ เป็นแต่จะให้มีเป็นแบบแผนยั่งยืนไว้ เพื่อจะให้เป็นไปในกาลภายหน้าเกลือกว่าจะมีความเข้าใจผิดกันไปก็แลเรื่องซึ่งเกิดขบถนั้น มองสิเออร์ โอบาเรต์ กงสุลฝรั่งเศสก็ได้มาคิดกันกับท่านเสนาบดีผู้ใหญ่ จะให้ฝ่ายไทยแลฝ่ายฝรั่งเศสไปให้พร้อมกัน อภิเษกเธอให้เป็นเจ้ากรุงกัมโพชาตายตามอย่างอ้างว่าครั้งสมเด็จพระอุไทยราชาธิราช พระองค์จันนั้นได้รับสุพรรณบัฏตั้งไปแต่กรุงเทพฯ นี้แล้ว ภายหลังก็ไปรับหอง ๓ ตั้งมาแต่เมืองเวียดนามเป็นสองฝ่าย ถึงองค์สมเด็จพระหริรักษ์ฯ ก็เหมือนกัน ได้รับสุพรรณบัฏไปแต่กรุงเทพฯ แล้วก็ไปรับหองข้างกรุงเวียดนามมีนามมาว่าตึกพัดเวือง ในสองคราวเจ้าแผ่นดินเขมรนั้นเมื่อมีหนังสือมาถึงไทยก็ใช้ชื่อไทยเมื่อมีหนังสือไปถึงญวนก็ใช้ชื่อญวน ญวนกับไทยไม่ชอบกันจึงแยกย้ายกันตั้ง ต่างคนต่างว่าเมืองเขมรเป็นของตัว ก็ในที่ไทยญวนว่าเมืองเขมรเป็นของตัวในคราวเดียวกันดังนี้นั้นฝรั่งเศไม่ตัดสิน ฝรั่งเศสเป็นไมตรีอันสนิทกับไทยก่อนญวนจึงชิงชัง ไปขอทำสัญญาไม่ให้ทำจึงต้องเกิดรบกันจนฝรั่งเศสได้เมืองญวนฝ่ายใต้เป็นของฝรั่งเศสแล้ว เมืองเขมรเป็นเพื่อนบ้านอยู่ใกล้จึงมาทำสัญญาช่วยทำนุบำรุงเมืองเขมรแทนที่ญวนแต่ก่อน เพราะเป็นไมตรีกับไทย การปฏิพัทธ์อันใดของไทยที่มีอยู่ในเมืองเขมรก็ให้คงที่ มีอำนาจในเมืองเขมรเท่ากัน ขอให้กรุงเทพฯ แต่งขุนนางเชิญสุพรรณบัฏแลเครื่องยศตามเคยออกไปพร้อมกันกับฝรั่งเศสอภิเษกแล้วประกาศให้รู้ทั่วกันว่าเจ้าแผ่นดินฝรั่งเศสกับเจ้าแผ่นดินสยามเป็นไมตรีกัน พร้อมใจกันไปอภิเษกเธอให้เป็นเจ้าแผ่นดินเมืองเขมร ก็ถ้าผู้ใดยังขืนเป็นขบถ ขัดขวาง ก็ชื่อว่าไม่นับถือเจ้าแผ่นดินใหญ่ทั้งสองฝ่ายจึงค่อยช่วยกันคิดอ่านปราบปรามเสียให้จงได้ การที่กงสุลฝรั่งเศสว่าดังนี้ รูปความก็เข้าเรื่องกันกับหนังสือที่๑monsieur Aubaret๒Admiral๓หอง หมายถึง แต่งตั้งให้สูงขึ้น70 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฝรั่งเศสเขียนให้เธอที่เมืองอุดงมีไชย ที่ส่งเข้ามาให้ดูนั้นแล ท่านเสนาบดีผู้ใหญ่ได้ฟังดังนี้แล้วปรึกษาเห็นพร้อมกันจะให้พระยามนตรีสุริยวงษ์คุมสุพรรณบัฏแลเครื่องอิสริยยศทั้งปวงออกไปทำการอภิเษกแก่เธอ ให้ทันในเดือนหกเป็นเดือนฤกษ์ดี แต่จะให้ไปทางบกก็กลัวจะช้า จะไปทางเรือขึ้นเมืองกำปอดก็จะกีดขวางด้วยพวกขบถ คิดกันว่าจะให้โดยสารเรือรบฝรั่งเศสลงไปไซ่ง่อนจึงจะขอให้ฝรั่งเศสพามาส่งให้ถึงเมืองอุดงมีไชย จะได้พร้อมกันกับพวกฝรั่งเศสด้วย แลการก็จะได้ปรากฏว่าไทยกับฝรั่งเศสปรองดองกันในการอภิเษกนี้ แต่ได้ยินว่าที่ซึ่งจัดไว้รับพระยามนตรี-สุริยวงษ์นั้นฝรั่งเศสเข้าอยู่เสียแล้วขอเธอได้คิดอ่านจัดที่อยู่ประทับให้พระยามนตรีสุริยวงษ์พอสมควร ถ้าวุ่นวายอยู่ด้วยการงานต่างๆ ก็ให้คิดกับพระยาราชวรานุกูลผ่อนผันให้พระยามนตรีสุริยวงษ์ได้มีที่ประทับที่อาศัยเป็นเกียรติยศแก่ข้าพเจ้าด้วย วังเก่าที่องค์แก้วฟ้าอยู่นั้นรื้อเสียหมดแล้วฤๅ ถ้าไม่รังเกียจจะให้ประทับที่นั้นก็ว่าได้ ว่านี้ก็เป็นการไกลตา การทั้งปวงก็สุดแต่เธอกับพระยาราชวรานุกูลจะปรึกษาหารือกันตามเห็นควรนั้นเถิดฯพระยามนตรีสุริยวงษ์คนทั้งปวงก็ย่อมรู้ว่า เป็นญาติอันสนิทของข้าพเจ้าจริงๆ เคยเป็นราชทูตไปถึงเมืองอังกฤษ แล้วเมื่อกลับมาก็ได้เฝ้าเจ้ากรุงฝรั่งเศสข้าพเจ้ารีบบอกความมาทั้งนี้ด้วยจะให้รู้ก่อน ถ้าเสบียงอาหารที่เมืองอุดงมีไชยขัดสน เพราะพวกขบถกักทางเสีย ก็คิดกับพระยาราชวรานุกูล พระยาราชโยธา ให้จัดซื้อข้าวผ่อนออกไปให้พอผู้คนในเวลาเมื่อจะทำการอภิเษก เงินสำหรับซื้อเสบียงอาหารข้าพเจ้าได้ฝากออกไปไว้ที่พระยาราชโยธา มี คิดกันกับเขาเถิดจดหมาย ณ วัน ๒ฯ๔ ๕ ค่ำปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖ เป็นวันที่ ๔๗๓๐ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ฯ71 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๑พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าไชยลังการ เจ้านครลำพูนจดหมายมายังเจ้าไชยลังการ ๑ พิศาลโสภาคยคุณ หริภุญชัย มหาเจดียบูชากร ราษฎรธุระธาดา ประดิษฐาธิบดี เจ้านครลำพูน ให้ทราบข้าพเจ้าได้ฟังข่าวช้างงาสั้นที่บอกลงไปนั้น ได้ให้กรมช้างไล่เลียงผู้ถือหนังสือดูแล้วกรมช้างคิดเห็นว่าเป็นช้างเนียม ๒ แท้เพราะมีสนับงาใหญ่กว่าปลายงา แต่ปลายงานั้นจะมีไส้งาปรากฏออกมาฤๅไม่ ถ้ามีไส้งาเห็นออกมาก็เป็นที่สงสัยว่าช้างงากำจัดมีผู้ตัดแต่งให้งามเป็นช้างเนียมไป ถ้าไม่มีไส้งาแต่ถ้าสนับงาไม่ใหญ่กว่าปลายเป็นเหมือนขนาย แลเป็นงาไล่งวงก็เป็นที่สงสัยว่าจะเป็นช้างสีดอ ถ้ามีสนับใหญ่กว่าปลายงา แลปลายไม่มีไส้งาเห็นก็เป็นอันรู้ว่าเป็นช้างเนียมแท้ ถ้างาสั้นเพียง ๒ นิ้วเข้าไปจนต่อยกงวงจึงเห็นงา ก็เป็นช้างเนียมอย่างเอก ถ้างายาวกว่า ๒ นิ้ว สั้นกว่า ๕ นิ้ว ก็เป็นโท ถึง ๕ นิ้วไม่เกิน ๖ นิ้วก็เป็นตรีถ้าช้างนี้เป็นช้างเนียมจริง ข้าพเจ้าก็มีความยินดีมากเพราะช้างเนียมงาสั้นแท้ ได้ยินว่ามีแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาเก่ายังตั้งอยู่เป็นกรุงเทพฯ ได้ยินชื่ออยู่ ๔ ช้าง ตั้งแต่กรุงศรีอยุทธยาเก่าเลิกมาแล้ว ในกรุงเทพฯ อมรรัตนโกสินทรนี้ ช้างเนียมที่แท้ไม่เป็นที่สงสัยยังไม่มีเลย มีช้างหนึ่งเมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ช้างเจ้าอนุเวียงจันท์๓ ถวายเมื่อปีจอฉศก ศักราช ๑๑๗๖ ช้างนั้นแต่แรกมามีงาพ้นไพรปาก ๔ นิ้ว ฤๅ ๕ นิ้ว ปลายงากลมเป็นรูปไข่แต่กรมช้างเขาว่าไม่ใช่ช้างเนียม เพราะเขาเห็นไส้งาดำอยู่ที่ปลายงาทั้งสองข้างเขาว่าเห็นจะเป็นช้างงากำจัดออก เจ้าเวียงจันท์จะแกล้งแต่งงาให้เป็นช้างเนียมมาถวาย ในหลวงก็ทรงสงสัยอยู่เป็นแต่จะให้เจ้าเวียงจันท์ดีใจก็พระราชทานนามไว้เป็น “พระบรมนาเคนทร์ เคเชนทรธารคำแหงหาญห้าวเหี้ยม ลักษณเนียมประทุมทันต์ เฉลิมขวัญพระนคร เกียรติขจรจบสกล มิ่งมงคลเลิศฟ้า” แลช้างนั้นครั้นอยู่นานมาหลายปี ก็มีงางอกยาวออกมากว่า ๗ ฤๅ ๘ นิ้ว ก็สิ้นอัศจรรย์ชื่อเสียงว่าเป็นช้างเนียมนั้นไป แต่ช้างนี้ฟังชอบกลอยู่ด้วยปลายงาเล็กแต่สนับงาใหญ่ คะเนเห็นว่างาจะงอกออกมาอิกไม่ได้คุดขัดอยู่จึงจะเป็นช้างเนียมแท้๑เจ้าไชยลังการพิศาลโสภาคยคุณ หริภุญชัยฯ (เจ้าหนานไชยลังการ) เป็นบุตรคนที่ ๔ ของเจ้าหลวงเศรษฐีคำฝั้น เจ้าเมืองลำพูนองค์แรกกับเจ้าแม่คำแปง ได้เป็นเจ้าผู้ครองเมืองลำพูนคนที่ ๖ (พ.ศ. ๒๓๘๖-พ.ศ. ๒๔๑๔)๒ช้างเนียมหรือช้างงาเนียม หมายถึง ช้างที่มีงาขนาดใหญ่แต่มีลักษณะสั้นและมักจะชี้ตรง๓เจ้าอนุวงศ์ราชบุตรของพระเจ้าสิริบุญสาร เคยมาอยู่ที่กรุงเทพฯ ในสมัยรัชกาลที่ ๑ แล้วกลับไปครองนครเวียงจันทน์ เมื่อครั้งลงมางานพระบรมศพรัชกาลที่ ๒ ได้ทูลขอครอบครัวชาวลาวกลับไปยังนครเวียงจันทน์แต่รัชกาลที่ ๓ ไม่ทรงอนุญาต ดังนั้นในปี พ.ศ. ๒๓๖๙ เจ้าอนุวงศ์จึงยกทัพมาลวงเจ้าเมืองต่างๆ ว่าทางกรุงเทพฯสั่งให้นำทัพมาช่วยรบอังกฤษ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้กรมพระราชวังบวรมหา-ศักดิพลเสพ พระยาราชสุภาวดี และเจ้าเมืองนครราชสีมา นำทัพไปตีนครเวียงจันทน์ ในปี พ.ศ. ๒๓๗๐จับกุมเจ้าอนุวงศ์และครอบครัวมารับโทษยังกรุงเทพฯ72 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบัดนี้ก็เข้าฤดูฝนฤดูน้ำทางเดินยาก จะรอไว้ต่อแล้งหน้าเดือนยี่เดือนสามจึงจะพาเดินมาดีฤๅ แต่ข้าพเจ้าอยากใคร่ได้เห็นเร็วๆ ถ้าพอจะพาเดินมาส่งที่เมืองตากได้ในต้นฤดูน้ำ ก็ให้พระยาตากต่อแพลอยลงมาส่งที่เพนียดได้ก็จะดี แต่การเป็นช้างสำคัญอยู่ ลู่ทางข้างเมืองลาวของท่านเป็นอย่างไรอยู่ เดินช้างสำคัญมาจะยากจะง่ายอย่างไร ข้าพเจ้าก็ไม่ทราบเลย การจะควรเป็นอย่างไรก็สุดแต่ท่านผู้เป็นเจ้าของช้างแล เจ้าของบ้านเมืองจะเห็นควรแล้วแลทำตามเห็นนั้นเถิดในปีชวด ฉศกนี้ ที่กรุงเทพฯ ก็คล้องได้ช้างพังเผือกอย่างเอกช้างหนึ่ง พบในโขลงเที่ยวอยู่ในท้องทุ่งแขวงกรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทร์ที่นี้เองในวัน ๖ฯ๗ ๖ ค่ำ แต่พวกกรมโขลนเขาต้อนไปจับคล้องที่คอกบ้านนา แขวงเมืองนครนายก ได้เมื่อวัน ๗ฯ๘๖ ค่ำ บัดนี้ช้างพังเผือกนั้นมาอยู่ที่โรงพัก ตำบลเพนียด กรุงศรีอยุทธยาเก่า จะได้รับมากรุงเทพฯ อมรรัตนโกสินทร์นี้ในเดือน ๙ ข้างขึ้น ช้างนี้สีตัวแลขนแลเล็บขาวกว่าพระยาเสวตรไอยราที่ส่งมาแต่เมืองเชียงใหม่แลพระยาเสวตรคชลักษณ์ที่ส่งมาแต่เมืองน่านครั้งโน้นเป็นแน่ ได้เทียบดูแล้ว ช้างเผือกก่อนสีตัวแลขนเหลืองแก่ไป ช้างนี้เผือกสีตัวขาวมาก แลขนตัวขนหางเหมือนสีขนจามรีทั้งสิ้น เสมอดีไม่มีสีอื่นปะปนเลย ช้างนี้สูง ๓ ศอกคืบ ๔ นิ้ว ข้าพเจ้าได้ส่งให้พวกลาวที่ถือใบบอกของท่านลงมานั้นไปดูด้วยแล้ว ฯจดหมายมา ปีชวด ฉศก (จุลศักราช ๑๒๒๖)73 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๒พระราชหัตถเลขา พระราชทานพระราชาคณะนโม อรหโต สมฺมา สมฺพุทฺธสฺสมเหสิโนนโม อุตฺตมธมฺมสฺส สฺวากฺขาตสฺเสว เตนิธนโม มหาสงฺฆสฺสาปิวิสุทฺธสีลทิฏ˛ü ิโนนโม โอมาตฺยารทฺธสฺส รตนตฺตยสฺสสาธุกํนโม โอมกาตี ตสฺส ตสฺสวตฺถุตฺตยสฺสปินโม การปฺปภาเวน วิคจฺฉนฺตุ อุปทฺทวานโม การานุภาเวน สุวตฺถิ โหตุ สพฺพทานโม การสฺสเตเชน วิธิมฺหิ โหมิ เตชวาสี่คาถานี้ สำหรับชุบตัวให้กล้า ในที่จะทำการพิธีทั้งปวง ถ้าพระสงฆ์ที่เป็นพระราชาคณะในหลวงเลี้ยงด้วยนิตยภัตรอยู่เป็นนิตย์ดีกว่าพระญวน แลรู้จักอายแก่พระญวนที่หมั่นสวดมากๆนานๆ แล้วจะอุตสาหะเล่าให้คล่องท่องให้จำได้แล้วจึงเอาเพิ่มสวดในท้าย สมฺพุทฺเธ สามจบ เมื่อเวลาสวดพระราชพิธีตรุษสารท แลการโสกันต์แลการมงคลพิเศษต่างๆ อย่างอื่นซึ่งสำคัญๆ มิใช่สวดมนต์วันพระตามธรรมเนียม แลมิใช่การฉลองพระอัฐิได้จะดีจะงามจะสมควรการอันนั้นจะเป็นยศแก่พระราชาคณะฐานานุกรม แลพระพิธีกรรมแลพระปริต ซึ่งในหลวงยกย่องให้มียศ สูงศักดิ์กว่าพระสงฆ์อนุจรสามัญ แลการที่สวดนั้นก็จะเป็นพระเกียรติยศแก่พระเจ้าแผ่นดิน ผิดกว่าที่วังเจ้าบ้านขุนนางแลราษฎร แต่ควรใช้ในการที่เรียกว่าพระราชพิธีอนึ่งคาถา ยํ ยํ เทวมนุสฺสานํ แต่ก่อนไม่มี เมื่อมามีขึ้นในหลวงก็ขอบบุญคุณท่านผู้แต่งผู้ยอมสวดนั้นนักหนายังมีอิกอย่างหนึ่ง เป็นคาถาสำหรับอธิษฐานการพระราชพิธีสำหรับพระนครให้กล้าดังนี้อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุตฺตมํ ธมฺมมชฺฌคามหาสงฺฆํ ปโพเธสิอิจฺเจตํ รตนตฺตยํพุทฺโธ ธมฺโม สงฺโฆ จาตินานาโหนฺตมฺปิ วตฺถุโตอญฺญมญฺญาวิโยคา ว เอกีภูตมฺปนตฺถโตพุทฺโธ ธมฺมสฺสโพเธตา ธมฺโม สงฺเฆน ธาริโตสงฺโฆ จ สาวโก พุทฺธสฺส อิจฺเจกาพุทฺธเมวิทํวิสุทฺธํ อุตฺตมํ เสฏฺüํโลกสฺมึ รตนตฺตยํสํวตฺตติ ปสนฺนานํอตฺตโน สุทฺธิกามินํสมฺมาปฏิปชฺชนฺตานํปรมาย วิสุทฺธิยาวิสุทฺธิ สพฺพเกฺลเสหิโหติ ทุกฺเขหิ นิพฺพุติ74 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนิพฺพานํ ปรมํ สุญฺญํนิพฺพานํ ปรมํ สุขํเอเตน สจฺจวชฺเชน สุวตฺถิ โหตุ สพฺพทารตนตฺตยานุภาเวน รตนตฺตยเตชสาอุปทฺทวนฺตรายา จ อุปสคฺคา จ สพฺพโมา กทาจิ สมฺผุสึสุรฏ˛üํ สฺยามานเมวิทํอาโรคิยสุขญฺเจว ตโต ทีฆายุตาปิ จตพฺพตฺถูนญฺญฺ สมฺปตฺตโย สุขํ สพฺพตฺถ โสตฺถิ จภวนฺตุ สมฺปวตฺตนฺตุสฺยามานํ รฏ˛ฐปาลินํเต จ รฏจญฺจ รกฺขนฺตุสฺยามรฏ˛ฐิกเทวตาสฺยามานํ รฏ˛üปาลีหิธมฺมามิเสหิ ปูชิตาสิทฺธมตฺถุ สิทฺธมตฺถุสิทฺธมตฺถุ อิทํ ผลํเอตสฺมึ รตนตฺตยสฺมึสมฺปสาทนเจตโสฯคาถาทั้ง ๑๐ ฤๅ ๑๑ คาถานี้ สำหรับเศกพระราชพิธีให้ขลัง ถ้าจะมาสวดต่อ ยํ ยํ เทว-มนุสฺสานํ ก็จะดี เพราะสมควรเฉพาะแก่แผ่นดินสยาม งามเป็นพระราชพิธีหลวง คิดไปอย่างหนึ่งก็ดูเหมือนจะดีกว่า สิริิธีติ แล สพพพุทธา ที่พานจะเลอะๆ อยู่บ้าง ฤๅจะดีกว่า นกขตตยกขภูตานที่แปลไม่ออกแขวนๆ อยู่ ผูกสัมพันธ์ไม่ถูก แต่เมื่อเห็นว่าโบราณไม่มีจะไม่เอาก็ตาม แต่คาถาเหล่านี้ประโยคก็งามความก็ดีไม่เห็นมีผิดสิ่งไร มีผิดอยู่ แต่จะต้องเล่าต้องท่องบ่นต้องซ้อม จะต้องเหนื่อยต้องยากลำบากไป ถึงไม่เล่าไม่ใช้ ใช้แต่อย่างเก่า ก็คงได้ผ้าผืนแลกระจาดเหมือนกันไม่พอที่จะจู้ๆ จี้ๆ ให้เหนื่อยเลย ถ้าคิดว่าอย่างนี้ก็เป็นผิด ขอรับประทานโทษเถิด ฯ75 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๓พระราชหัตถเลขา ถึงองค์สมเด็จพระนโรดม เจ้ากรุงกัมพูชาจดหมายมายังองค์สมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร เจ้ากรุงกัมพูชาให้ทราบบัดนี้ข้าพเจ้าขอหารือชี้แจงโวหารคำไทยที่ใช้หนังสือแลพูดกันเป็นหลายอย่าง เธอก็จะทราบอยู่แล้ว ถ้าจะจดลงเป็นตัวอย่างให้หมด ตั้งแต่คำกราบเพ็ดกราบทูลในที่ล้นที่พ้น ว่าข้าพระพุทธเจ้าแลใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทลงไป จนถึงคำไพร่พูดกันว่ามึงว่ากูเป็นตัวอย่างคำต่างๆ โดยลำดับ อย่างสูงหาอย่างต่ำทุกอย่างไป ก็จะเนิ่นช้าป่วยการบรรทัด จะขอตัดเอาแต่ในที่ต้องสงสัย ว่าอย่างไรจะควรนั้นก็คำพูดเรียกตัวว่าฉัน เรียกผู้ฟังว่าท่าน เป็นคำในผู้ที่มียศเสมอกัน ผู้อายุอ่อนพูดกับผู้มีอายุแก่ คำเรียกตัวว่าข้าพเจ้า เรียกผู้ฟังว่าเธอ เป็นคำผู้มียศเสมอกัน แต่เป็นคำผู้อายุมากพูดกับผู้อายุน้อย การนั้นก็หาเป็นปรกตินักไม่ บางทีผู้อายุมากทำถ่อมตัวแก่ผู้อายุน้อย พูดว่าฉันว่าท่านก็มี ฤๅผู้พูดมียศสูงพูดแก่ผู้มียศต่ำ ว่าท่านว่าฉันเคารพตามอายุบ้าง ว่าเธอว่าข้าพเจ้าทำดังให้มียศเสมอบ้าง เอาเป็นประมาณนักไม่ได้ ถ้าจะมีผู้ถามว่าสิ่งไรเป็นประมาณก็จะต้องตอบว่า การที่เคยกันมานั้นเป็นประมาณไม่มีกระดากฯก็จะว่าในเจ้านายฝ่ายเขมรเคยพูดกันมากับข้าพเจ้าอย่างนักพระองค์สงวน นักพระองค์อิ่มแลองค์สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีแต่อยู่ในกรุงเทพฯ นี้ อายุแก่กว่าข้าพเจ้าฯ เคยพูดว่าท่านว่าฉันแต่เดิมมา แลข้าพเจ้าก็นับถือท่านทั้งสามนั้นว่าเป็นเจ้าเหมือนกับตัว แลไว้ตัวข้าพเจ้าเหมือนเป็นน้องของท่านทั้งสามนั้นตามอายุ จึงพูดอย่างนั้น ครั้นเมื่อเธอแลพี่น้องของเธอ ทั้งสามนั้นตามอายุ จึงพูดอย่างนั้น ครั้นเมื่อเธอแลพี่น้องของเธอเข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ ข้าพเจ้าก็นับถือว่าเป็นเจ้าเหมือนตัว แลไว้ตัวเหมือนดังเป็นอาว์ของเธอ จึงใช้โวหารพูด ว่าข้าพเจ้า ว่าเธอไม่ใช่ว่าท่าน ว่าฉัน อย่างพูดกับนักพระองค์สงวน นักพระองค์อิ่มแลองค์สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีแลโดยคำนึงเอาเองว่าอย่างนี้สมควรอยู่แล้ว โวหารที่ใช้อย่างนี้ก็เหมือนกันกับคำที่ข้าพเจ้าพูดกับเจ้านาย พี่น้องของข้าพเจ้า ที่แก่กว่าไม่มากนักแลอ่อนกว่า เธอจะทราบอยู่แล้ว ว่าเจ้านายฝ่ายไทยที่แก่กว่ามาก เจ้านายผู้น้อยไว้ตัวอ่อนน้อมแก่เจ้าผู้ใหญ่ คล้ายกับไพร่อ่อนน้อมแก่ผู้ดี ก็ถ้าแก่กว่าไม่มากนักฤๅถึงแก่กว่ามากวาสนาต่ำหน่อยหนึ่งไม่ต้องกราบกรานคลานหมอบ จึงใช้ท่านใช้ฉัน ที่อ่อนกว่าก็ใช้เธอแลข้าพเจ้าก็ในครั้งนี้ เธอก็ได้อภิเษกเป็นเจ้ากรุงกัมพูชามียศเสมอด้วยองค์สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีแล้ว ฤๅจะวิเศษไปอิก ฝรั่งเศสเขามาทำสัญญาว่าเอมเปเรอ พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสรับอุปถัมภ์เธอให้เป็นเอกราชไม่ขึ้นเมืองใด ฝ่ายไทยก็ได้ยอมรับสัญญานั้นแล้ว ก็ข้าพเจ้าจะมีหนังสือไปมาถึงเธอ จะกลับใช้คำว่าท่านว่าฉันดังพูดกับองค์สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี ตามยศที่เธอเป็นเจ้ากรุงกัมพูชาแล้วนั้นก็ควรแท้จริง ฤๅถ้าจะคิดด้วยยอมให้เป็นเอกราช แล้วจะใช้โวหารเช่นพระราชสาสน์ไปเมืองอื่นๆ ที่เป็นเอกราช คือในคำที่ควรจะว่าข้าพเจ้าก็ว่ากรุงสยาม ในคำที่ควรจะว่าท่านก็ว่ากรุงนั้นๆ คือกรุงฝรั่งเศสกรุงอังกฤษ76 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกรุงเวียดนามแลอื่นๆ นั้น ฉันใดจะใช้ว่า กรุงสยาม กรุงกัมพูชา เหมือนอย่างราชสาสน์ไปเมืองเอกราชก็ควรข้าพเจ้าก็ไม่มีความรังเกียจเลย จะยอมใช้ทั้งสองอย่าง แต่ว่าจะใช้มาเองไม่หารือก่อนก็ยังอางขนางอยู่ ด้วยผิดการที่เคยมาแต่ก่อน เกลือกเธอจะสำคัญไปว่าข้าพเจ้าละวางการที่คุ้นเคยกับเธอเสียแล้วแลมายักโวหารใหม่เป็นดังแดกดันประชันประชดไป ถ้าเธอจะกลับคิดเห็นเป็นไปดังนี้ก็จะเป็นที่ข้าพเจ้าเสียใจนัก ก็แต่เมื่อจะพูดยืนอยู่ไม่ย้ายไม่ยักคงอยู่อย่างก่อน ก็ยังวิตกไปว่าเกลือกเธอจะคิดเห็นว่าข้าพเจ้าไม่นับไม่ถือ จึงพูดยืนอยู่อย่างก่อน ไม่ใช้โวหารให้สมควร สมแก่ยศที่เจริญที่ยิ่งขึ้นไปเธอได้ในบัดนี้ จึงต้องมีคำหารืออันนี้ชี้แจงออกมา ความใจจริงของข้าพเจ้า คิดเห็นว่าตัวเธอไม่เหมือนผู้อื่น ข้าพเจ้าเคยนับถือเหมือนลูกหลานของข้าพเจ้ามานานจึงใช้โวหารอยู่อย่างเดิม ด้วยเข้าใจว่าถ้าเธอจะขัดเคืองข้าพเจ้าว่าไม่ยักโวหารสมควรแก่ยศใหญ่ของเธอในบัดนี้ เป็นที่เห็นว่าดูถูกดูหมิ่นไม่นับถือฤๅอย่างไรไปนั้นๆ จะเป็นอันดีกว่าที่หากว่าเธอจะคิดเห็นว่าข้าพเจ้าละทิ้งความคุ้นเคยอย่างก่อนเสีย แล้วแลประชดประชันดันแดกแก่เธอ เพราะพึ่งอำนาจอื่นฤๅอย่างไรไป จึงได้ใช้ยืนอยู่อย่างก่อน เป็นโวหารผู้แก่พูดกับผู้อ่อนในตระกูลเจ้านายไม่ย้ายยัก การที่หารือมานี้เธอจะเห็นชอบอย่างไร ขอตอบมาให้ทราบโดยตรงสุจริตใจ อย่าเป็นชั้นเชิง ข้าพเจ้าอยากแต่จะรักษาสุจริตใจกับเธอ ไม่ให้มีขุ่นข้องหมองหมางด้วยเหตุต่างๆ มาแต่ข้างโน้นข้างนี้ ข้าพเจ้าไม่มีทิฐิมานะ ถือสูงถือต่ำถือยศถือศักดิ์อย่างท่านแต่ก่อน เธอพิเคราะห์ดูการที่เคยเห็นกิริยาข้าพเจ้าในกรุงเทพฯ นี้ ก็จะเห็นจริงดังข้าพเจ้าว่า หารือมาทั้งนี้โดยสัตย์สุจริตอย่าคิดไปว่าล้อเลียนอะไรเลย ฯจดหมาย ณ วัน ๓๑๕ฯ๖ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก ๑๒๒๗77 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๔พระราชหัตถเลขาว่าด้วยพระอาการกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศประชวรอาการกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ ๑ ฯ นั้น ข้าพเจ้าเสียใจอยู่ กรมหมื่นมเหศวร ฯ ไม่ได้ให้รู้ว่าเป็นอย่างไรบ้างเลย แต่อาการยังเบา แลการสืบสาวยาวยืดมาแต่แรกจะเป็นจนอาการมากขึ้นอย่างไรไม่ได้ให้รู้บ้างเลย พอจะสังเกตได้บ้างก็ไม่ได้ให้รู้แต่ฝ่ายข้าพเจ้าไว้ใจกรมมเหศวร ฯ อยู่แต่ครั้งกรมวิศณุนารถยังไม่ป่วยหนัก ข้าพเจ้าได้ลักทักกรมวิศณุนารถต่อ กรมมเหศวร ฯ แสดงความคิดว่า สงสัยแคลงว่ากรมวิศณุนารถ ๒ จะเป็นโรคภายในรักษายาก กรมมเหศวร ฯ ก็ได้รับว่ากรมมเหศวร ฯ เองก็แคลงด้วย แต่ตักเตือนกรมวิศณุนารถให้รักษาตัวทางนั้นไม่ชอบใจเลย จึงได้คิดว่ากรมมเหศวร ฯ เห็นจะมีปัญญาละเอียด โรคภัยในตัวที่เป็นที่น่ากลัวบังเกิดขึ้น ก็เห็นจะรีบร้อนระวังสืบสวนแพทย์หมอหยูกยา ปรึกษาข้างโน้นข้างนี้ รักษาเกียจกันรากโรคแรกจะเกิดมีนั้นเสียโดยเร็ว ไว้ใจอยู่ดังนี้ ก็รูปพรรณที่จะเห็นเป็นเง่าโรคในอวัยวะที่แลเห็นก็หาสังเกตได้ไม่จนเมื่อวันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีเถาะ นพศก (๑๒๒๙) นี้ เข้ามาในวังวันนั้นกลับไปเสียเร็วเรียกตัวไม่ได้จึงได้ทราบว่าป่วย แต่ตัวข้าพเจ้าไม่เป็นหมอแลลัทธิของหมอในบ้านนี้เมืองนี้ กับข้าพเจ้าไม่ถูกกัน ที่เขาว่าอย่างหมอว่าตามตำราตามเคยนั้น ข้าพเจ้าก็ไม่เชื่อเลย ด้วยหมอในบ้านเมืองนี้ ทั้งหมอนวดหมอยา ตำราโรคของเขาก็มีอยู่ ๓ อย่าง คือสารพัดไข้เป็นของจรมาอย่าง ๑ คือโลหิตอย่าง ๑ คือลมแลเสมหะอย่าง ๑ ก็ซึ่งว่าด้วยไข้เป็นของจรต่างๆ นั้นพอฟังได้บ้าง แต่ไข้บางอย่างเขาเอามาเรียกเสียว่าลมนั้นๆ ก็เป็นอันมาก ข้าพเจ้าเห็นเสียว่าเป็นไข้เพราะมาคราวไรก็เป็นไปหลายๆ คน คราวหายไปก็หายไป แต่โลหิตนั้นหมอไทยเขาพอใจว่าแต่ผู้หญิงที่มีระดู แลผู้หญิงคลอดบุตร นอกนั้นแล้วเขาก็ว่าลมเสมหะไปทั้งนั้น ประการหนึ่งลมแล้วเขาก็ว่าเย็นไม่ชอบ ต้องเอาร้อนแก้ ยารอนต้องเป็นเครื่องบำรุงธาตุ เบญจะกูลเป็นพื้นบำรุงธาตุทีเดียว๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาส(พระนามตามหนังสือราชสกุลวงศ์) พระนามเดิมว่าพระองค์เจ้าชายนพวงษ์ พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (ประสูติก่อนบรมราชาภิเษก) ที่หนึ่งในเจ้าจอมมารดาน้อย (ธิดาพระอินทรอภัย คือสมเด็จฯ เจ้าฟ้าทัศไภย พระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชกับเจ้าหญิงฉิม) ประสูติในสมัยรัชกาลที่ ๒ เมื่อวันที่ ๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๓๖๕ ได้ทรงกำกับกรมล้อมพระราชวัง และกรมพระคลังมหาสมบัติ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ ในวันที่ ๒๕ กรกพาคม พ.ศ.๒๔๑๐ พระชันษา ๔๖ ปี เป็นต้นสกุลนพวงษ์๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิษณุนารถนิภาธร (พระนามตามหนังสือราชสกุลวงศ์) พระนามเดิมว่าพระองค์เจ้าชายสุประดิษฐ์ พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (ประสูติก่อนบรมราชาภิเษก) ที่สองในเจ้าจอมมารดาน้อยได้ทรงกำกับกรมพระคลังมหาสมบัติ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อวันที่ ๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๕ พระชันษา ๓๘ ปี เป็นต้นสกุลสุประดิษฐ์78 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโดยใครเป็นไข้เขาก็แก้ด้วยยาเย็นดับพิษไข้ไปก่อน แล้วเขาก็ผันผ่อนหัดให้กินยาร้อนไป ต่อใช้ยาร้อนได้เมื่อใดจึงว่าคงธาตุเดิม แต่ฝ่ายข้าพเจ้าถือลัทธิว่าลมไม่มี ที่เรียกว่าลมนั้น คือพิการโลหิตแลเสมหะ โลหิตเป็นตัวชีวิตบำรุงขึ้นด้วยระดูแลอาหาร ลมอากาศที่สูบเข้าไปทางหายใจ ไปฟอกโลหิตให้ใสสะอาด แล้วขับให้แล่นไปเป็นชีพจรทั่วทั้งตัว โลหิตที่กลับมาแต่ชีพจรลงที่ตั้งเสมหะในอุระแห่งหนึ่ง ในศีรษะแห่งหนึ่งจึงเป็นเสมหะ เป็นมูก เป็นเขฬะ แลเป็นเหงื่อไคลไป โลหิตเดิมตั้งในปอด ลมหายใจฟอกแล้วขับให้แล่นไปทุกสายเส้น ส่วนที่แดงจึงซึมซาบทั่วทุกแห่งเป็นส่วนสะอาด มลทินของโลหิตที่สะอาดที่ลมหายใจฟอกแล้ว ย่อมกลับออกมาด้วยลมหายใจออก แลลมหาวเรอ อาเจียน แลลมผายลงล่าง ลมหายใจออกเป็นต้น ย่อมโสโครกไม่สะอาด แลไม่มีเครื่องฟอกเครื่องจุดไฟติด คือฤทธิ์ดินประสิวน้ำกรดสุขุมเหมือนลมหายใจเข้า ก็คนหายใจเข้านั้นสูบลมเข้าไปมากกว่าระบายออกมา ลมที่ค้างอยู่จึงได้เบ่งที่ทั้งปวงให้เฟื่องฟูอยู่เป็นปรกติ ยังลมอิกบางจำพวกเกิดขึ้นในภายในแต่ไฟธาตุย่อยอาหารแลกำลังโลหิตที่แปร ดังไอน้ำเกิดแต่น้ำที่ร้อนที่เดือดก็มีบ้าง ลมสองอย่างคือลมเหลือหายใจ แลลมเกิดขึ้นในภายในดังว่านั้น เมื่อล้นเหลือเฟือฟาย ก็เกิดระบายออกมาเป็นหาวเรอจามไออ้วกแลผายลมล่าง ก็ลมล่างนั้นลอดน้ำกรดในกระเพาะอาหารไป จึงให้กลิ่นร้าย ถึงทางอื่นก็คงมีกลิ่นแต่ไม่ลอดกระเพาะอาหารจึงไม่ร้าย ก็ลมจำพวกนี้ที่จะกลายเป็นลมจับแลลมมีชื่อต่างๆ นั้นไม่มี เหมือนชีพจรที่เดินก็คือคติของโลหิตที่เดินไปในหลอดเส้นด้วยกำลังลมหายใจเข้าเป่าไปเปรียบเหมือนเราเห็นน้ำฉูดออกกระบอกฉีดฤๅสุหร่าย ก็สายน้ำที่ฉีดอยู่นั้น จะเรียกว่าลมฤๅน้ำเล่า อาการที่คนเป็นวิงเวียนมืดหน้ามัวตาสวิงสวายเรียกว่าลมนั้นข้าพเจ้าเห็นว่า เป็นเพราะเสมหะแลโลหิตแค่นข้นเข้า จนโลหิตสะอาดทางชีพจรก็ดี ลมที่จะหาวเรออ้วกฤๅผายทางล่างโดยปรกติก็ดี ต้องค้นต้องแหวกของที่ข้นที่งวดดิ้นด้วยแรงเกินปรกติไป จึงเกิดอาการเช่นนี้ขึ้น ก็อาการเช่นนี้จะมีมา เพราะชราคร่ำคร่าของกายที่ตากอยู่กับร้อนของฤดูมานาน เหมือนหม้อน้ำมันที่ตั้งอยู่บนกองเท่ารึง ๑ ฤๅที่แดดส่องก็งวดเข้าแค่นเข้าเองทีละน้อย แลเกิดกลิ่นเกิดฝาอะไรๆ ไป ว่านี้แต่ตามธรรมดาอายุสัตว์ ก็ยังมีพิบัติอิกอย่างหนึ่ง แลอาหารลางอย่าง ยาบางขนาน ที่หลงกินไม่ชอบแก่โลหิตแก่เสมหะก็ทำโลหิตแลเสมหะให้แห้งให้ข้นเข้า ให้ลมชีพจรแลลมที่จะเดินออกโดยปรกติเดินไม่สะดวกอย่างหนึ่ง เดินผิดทาง ไปอย่างหนึ่ง เดินอ่อนไม่แรงไปอย่างหนึ่ง จึงได้เกิดเฟ้อแน่นแลวิงเวียนเหียนคลื่นแลอะไรๆไปต่างๆ ที่เรียกว่าโรคลม นั้นแลแพทย์หมอถือว่าโรคลมเป็นของเย็นต้องเอาร้อนแก้ ที่ว่าดังนี้ก็จะแก้ได้จริง แต่ละคราวหนึ่งขณะหนึ่ง แลแก้อย่างนั้นจะเป็นเหตุให้โลหิตแลเสมหะยิ่งแค่นยิ่งแห้งนักเข้าทุกชั้นไป เปรียบเหมือนไฟแลของอะไรที่ร้อนก็จริงอยู่ เป็นเครื่องจะหุงน้ำมันข้นให้เหลวออกไปฤๅโดยขี้ผึ้งแข็งจะหุงให้เหลวออกไปได้จริง แต่เมื่อใดเย็นแล้ว น้ำมันนั้นจะข้นจะงวดยิ่งกว่าแต่ก่อนเมื่อเอาขึ้นตั้งไฟอิกก็คงเหลวออกไป แต่เมื่อเย็นก็คงแค่นแลข้นหนักเข้าทุกชั้น จนถึงปลายมือ๑เท่ารึง หรือ เถ้ารึง หมายถึง กองเถ้าที่ไม่มีถ่านไฟแต่ยังคงมีความร้อนระอุอยู่79 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวขี้ผึ้งนั้นก็คงจะเป็นขี้ผึ้งสตุแข็งอยู่ น้ำมันก็คงเป็นขนงเนื้อ กรังหม้อแลกระทะอยู่ ถึงจะหุงให้ร้อนเท่าใดก็ไม่ละลายเลย ก็คนลางบ้านลางเมืองกินอาหารล้วนแล้วด้วยน้ำพริกน้ำแกง เครื่องกับข้าวที่ทำผสมด้วยข่าตะไคร้พริกขิงหอมกะเทียมแลอะไรๆ อิกเป็นพื้น เครื่องเหล่านี้ก็ทำให้โลหิตแลเสมหะของผู้กินร้อนอยู่เสมอ ถูกเคี่ยวถูกเผาด้วยเครื่องร้อนเหล่านั้น ก็เมื่อเวลาแรกกินเข้าไปใหม่เครื่องร้อนเหล่านั้นก็ไปเคี่ยวเสมหะแลโลหิตให้เหลวให้ใสออกไป ลมหายใจเดินได้สะดวก ลมในกายที่ควรจะออกก็ออกได้ง่ายก็จึงสมมุติว่ากินเข้าแล้วได้ความสบาย ครั้นเมื่อโลหิตแลเสมหะถูกเคี่ยวเช่นนี้ทุกวันๆ ไป ก็เกิดความแค่นข้นเข้าลางเวลา คือเวลาที่ห่างจากเวลากิน ฤทธิ์อาหารเครื่องร้อนที่กินเข้าไป สงบสิ้นลงแล้ว เสมหะโลหิตก็แค่นข้นเข้าเหมือนกับขี้ผึ้งแลน้ำมันที่ตั้งเคี่ยวบนไฟแล้วยกออกจากไฟไว้นาน จึงสิ้นแรงร้อนแล้วยิ่งแข็งยิ่งข้นเข้ากว่าแต่ก่อนนั้น เมื่อนั้นลมหายใจเดินทางชีพจร แลลมจะออกโดยปรกติก็ติดขัดขวางทางเข้าบ้างอ่อนไปบ้าง ก็ให้เกิดอาการต่างๆ คือหิวโหยวิงเวียนแลอะไรๆ ต่างๆ ไม่สบายขึ้น ครั้นถึงเวลากินอาหาร ก็มากินกับข้าวต้มแกงเครื่องร้อนเข้าไป ทันใดนั้นก็เข้าไปละลายเสมหะแลโลหิตที่แค่นข้นอยู่ให้เหลวออกไปเหมือนน้ำมันที่ข้นแลแข็งอยู่เอาขึ้นตั้งไฟทำกลับไหลออกไป คล้ายกับก่อน เมื่อนั้นอาการที่ว่ามาทั้งปวงนั้นก็หายในทันที ก็ด้วยเป็นดังนี้ จึงได้มีสมมุติว่าหิวข้าวจนลมจับ แสบท้องจนลมจับฤๅอดอาหารนานลมกำเริบ กินอาหารได้น้อยลมกำเริบ การสมมุติเช่นนี้เป็นขึ้นด้วยเหตุนี้เป็นแน่ลมจับอิกอย่างหนึ่งเกิดด้วยจิตชะ คือเสียใจร้องไห้มากนัก ตกใจหวาดมากนัก ฤๅหัวเราะแรงเกินมากนักลมจับก็มี โรคเช่นนี้เกิดด้วยจิตชะรูป ความโสมนัสโทมนัสแรงหนักไป ทำหฤทัยวัตถุให้พิการ ลมหายใจขับโลหิตรักษาตัวไม่ทันเสมหะแลโลหิตข้นแค่นเข้าในทันใด คนที่เขารู้การนี้แท้เขาหายากิน ยานัตถุ์ที่มิใช่เครื่องร้อน ไม่มีตรีกฏ¸ก ๑ แลอื่นๆ เป็นแต่เครื่องบำรุงโลหิตให้งามแลอาหารการกินเข้าก็บัญญัติ ไม่กินพริกขิงหอมกระเทียมข่าตะไคร้กระชาย ค่อยผ่อนค่อยแก้ไปจนเคยแล้วถึงอดข้าววันยังค่ำคืนยังรุ่งก็ไม่เป็นลม เป็นแต่หิวแสบท้อง เขาได้ทดลองเห็นประจักษ์แล้วมีตัวอย่าง ถึงคนที่เคยเป็นลมมาแต่ก่อนต่างๆ ก็ไม่เป็น หายทีเดียว เพราะไม่ได้ใช้เครื่องร้อนเพราะฉะนั้นจะเชื่อหมอแก้ลมสำหรับเมืองนี้ไม่ได้จะเปรียบให้เห็นอิกอย่างหนึ่ง เปรียบความว่าเหมือนอย่างอย่างนี้ ผู้สูบฝิ่นกินฝิ่นจะไม่มีเลยจะยังไม่มีใครรู้จักว่ายาฝิ่นเป็นอย่างไรเลย ก็จึงมีผู้ใดผู้หนึ่งเอามาฝิ่นมาปนในบุหรี่ฤๅยาแดงยาสูบลวงให้ผู้ใดผู้หนึ่งสูบแลกิน ฤๅเอาแทรกในยาที่กินเป็นนิจเพื่อรักษาโรคอื่น ล่อลวงหลอกผู้นั้นให้ติดยาฝิ่นเข้าแล้วก็พรากยาฝิ่นเสีย ครั้นเมื่อถูกพรากยาฝิ่น อาการที่เป็นเช่นคนเงี่ยนฝิ่นก็จะบังเกิดขึ้น ผู้นั้นไม่รู้ว่าอาการที่เป็นนั้นเกิดเพราะตัวติดฝิ่นถูกพรากจากยาฝิ่น ก็จะสำคัญว่าอาการนั้นเกิดขึ้นเพราะโรคของตัว ก็จะไปเที่ยวหาแพทย์หมอต่างๆ มาประกอบยาแก้ไข ถึงจะแก้สักเท่าไร ยาอย่างไรๆ ก็ดี จะมาแก้เงี่ยนฝิ่นนี้ก็คงไม่หายเมื่อไรผู้ลวงให้กินฝิ่นนั้นมารับรักษาเอายา๑ตรีกฏ¸ก คือของเผ็ดร้อนสามชนิดคือพริกไทย ดีปลี ขิงแห้ง80 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเข้าฝิ่นให้กิน เมื่อนั้นโรคที่เป็นเช่นเงี่ยนฝิ่นก็คงสงบหายไปในทันใด ผู้นั้นสำคัญว่ายาขนานนั้นดีนักเมื่อพ้นเวลาฤทธิ์ยานั้นแล้ว โรคเงี่ยนมีมาอิกก็จะต้องเอายานั้นกินแก้อิก ด้วยนัยนี้การใช้ยาฝิ่นก็จะมากขึ้น การอันนี้เป็นฉันใด ก็ฤทธิ์เครื่องร้อนทั้งปวง ที่เป็นชื่อของต่างๆ ผสมแรงกันนั้นๆก็เป็นเหมือนเช่นยาฝิ่น คนทั้งปวงจึงจับไม่ได้ว่าโรคที่เรียกว่าโรคลมนี้มิใช่โรค เป็นแต่ความเงี่ยนเครื่องร้อน ครั้นเอายาร้อนกินเข้าไปแก้ก็เป็นแต่ทำให้สงบไปคราวหนึ่งจึงต้องมียาลมประจำตัวคนบางคนบ่นว่าโรคลมตัวกล้า จะไปข้างไหนโดยไม่มียา ต้องหาพริกไทยดีปลีเป็นคู่มือ เมื่อกินน้ำชาต้องกินดีปลีดอกหนึ่ง ถึงกระนั้นคนเช่นนั้นก็คงตายโดยโรคลมแทบทุกคนอนึ่งสังเกตดูเถิด เหมือนในพวกจีนเป็นอันมาก อาหารการกินที่เขากินอยู่ปรกติ หอมกระเทียมพริกขิงก็ใช้บ้าง แต่ไม่มากนักเป็นพื้นไปเหมือนอย่างไทยแลแขก พวกจีนก็ไม่สู้มีใครเป็นโรคลมนัก มีแต่ตายด้วยโรคเหลาไซ้แลจะโบห่วงคือลงแดงแลสำหรับบุรุษโดยมาก แต่ในข้างไทยนี้ปากแพทย์หมอ แลปากหญิงชายทั้งหลายเจ็บอะไรๆ ก็ว่าลมทุกสิ่งไป ด้วยตำราอ้างว่าลม๕๐๐ จำพวก ๑๐๐๐ จำพวก จะไล่ว่าอะไรบ้างๆ ก็ไม่มีใครนับถูก หมอนวดทั้งกรมวังหลวงวังหน้าเมื่อตั้งชื่อก็แต่ล้วนแล้วด้วยวาโย วาตา หมื่นสังหารวาโย หมื่นวาโยไชยเป็นหมอสำหรับแก้ลมจับทั้งนั้นไม่มีอื่น ดูเหมือนหนึ่งในวังหลวงวังหน้ามีคนลมจับวันละ ๑๐๐ คน ๒๐๐ คน วันไรเสวยพระโอสถทุเลา ก็ต้องชุมนุมหมอไว้ทั้งเจ้ากรมปลัดกรม แลขุนหมื่นมือดีๆ กลัวจะประชวรพระวาโยเมืองไทยมีแต่โรคลมหมดไม่ใคร่จะมีใครพูดถึงเรื่องอื่น ไข้จับหนักก็ว่าลมพลอยไข้ห่าไข้ปัจจุบันก็หันเรียกว่าลมมากอิกอย่างหนึ่ง ในปากผู้หญิงทุกรั้วทุกวังทุกบ้านทุกช่อง เมื่อจะถามอาการไข้กัน ก็ถามแต่อาหารการกินว่าเสวยว่ากินได้เท่าไร เมื่อผู้บอกว่าเสวยได้แต่ฉลองพระหัตถ์สองฉลองพระหัตถ์ฤๅกินได้แต่ช้อนสองช้อน ก็ตบอกร้องว่าโอยแม่เจ้าโวยเสวยได้หนิดหนึ่ง กินได้น้อยหนึ่ง พระกำลังจะน้อยจะทนพระโรคไปไม่ไหวท่านกินได้หนิดหนึ่งเท่านี้ ระวังให้ดีหนาจะเป็นลมไป ก็คนที่อาหารตกมีแพทย์พวกหนึ่งคิดจะปัด มีผู้หญิงมาร้องวายร้องโวยว่าจะปัดที่ไหนได้อาหารยังไม่ตั้งจะเอากำลังที่ไหนมาทน ลมมิฉวยเอาไปฤๅโดยที่สุดจนไข้ลงรากเหมือนเห็นว่าลงออกไปมาก ผู้หญิงก็ตักข้าวต้มมากรอก บ่นว่าลงเสียมากอาหารในท้องหมดลมจะจับเอาสุดแต่อาหารน้อยในที่ใดฤๅเห็นว่าอาหารไหลออกไปเสียในที่ใดก็ร้องเป็นทุกข์เป็นร้อนกลัวลมจะจับ เสียงนี้ได้ยินมานานในชั่ว ๖๐ ปีเศษมานี้ ได้ผู้หญิงเหล่าหนึ่งซึ่งเป็นทวดเป็นย่าเป็นยายของผู้หญิงว่าขานอยู่เนืองๆในเวลาปฐมวัย แล้วได้ยินลูกหลานของผู้หญิงที่ได้ยินเสียมาก่อนในเวลามัชฌิมวัย แล้วบัดนี้ก็ยังได้ยินผู้หญิงที่เป็นหลานเป็นเหลนของพวกได้ยินมาก่อนนั้น ว่าอยู่ในกาลบัดนี้ยั่งยืนทุกบ้านทุกเรือนทุกรั้วทุกวัง ถ้าใช้ผู้หญิงไปฟังอาการไข้ที่ไหนโรคอะไรยาอะไรหมออะไรก็ไม่ถามมากกลับมาดีใจบ้างเป็นทุกข์บ้างบอกแต่การกินเท่านั้น ฤๅพูดวิตกกลัวจะเป็นลมเท่านั้นไม่กลัวอะไรในการข้างผู้หญิงเห็นอาหารน้อยลงที่ไหน กลัวเป็นลมที่นั้น เหมือนกับเห็นฝนตั้งฝนตกเมื่อไร ก็กลัวฟ้าร้องเมื่อนั้น ฟ้าร้องเมื่อไรก็กลัวฟ้าผ่าเมื่อนั้น81 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็กลัวฟ้าผ่านั้นก็ควรจะกลัวอยู่แล้วด้วยมีเนืองๆ ทุกปีต้นฤดูแต่ที่อดอาหารอาหารน้อยฤๅลงท้องลมจับเอาตายนี้ ถ้าจะระลึกถอยหลังไปในไข้อาการที่ทูลในหลวง ในแผ่นดินที่ล่วงแลแผ่นดินปัจจุบัน ก็ระลึกไม่ได้ตัวเลยว่าใครลมจับเพราะกินอาหารน้อย ที่ลมจับตายก็มีอยู่ เหมือนกรมหลวงเทพพลภักดิ์๑ ท่านก็เสวยอิ่มแล้วไปสรงกลับมาทรงแป้งอยู่ ท่านก็ล้มลงเป็นลมไปทีเดียว อิกพระองค์พระองค์เจ้ากำภู๒ นั้น เธอก็ประชวรเป็นอาการข้างเป็นอัมพาตมาก่อนแล้วฟื้นขึ้นอาหารก็ไม่ตกไม่ได้ลงท้อง ซ้ำจับอิกทีหนึ่งก็ไม่ฟื้นเลย กรมขุนกัลยาสุนทร ๓ ประชวรไข้พิษจับตามเวลาวันหนึ่งทรงจับมากหายพระทัยไม่ทันก็ไม่ฟื้นเลยจะเอาว่าเป็นด้วยลงก็ดีด้วยอาหารน้อยก็ดี เป็นลมจับว่าไม่ได้ ถ้าลงรากก็คงไปด้วยปิดแลจุกแดกตั้งหอบลางทีลงด้วยยาทุเลาลงเลยก็มีบ้าง อย่างกรมหมื่นไกรสรวิชิต ๔ เพราะหมอวางยาแรงเกินไปจนชีพจรอ่อน ถึงกระนั้นก็ไปตามเรื่องทางชีพจรไม่ได้ด้วยลมที่จับเพราะอาหารน้อย เป็นปัจจุบันแทรกขึ้นเป็นลมจับตาย ฤๅเพราะลงท้องหิวลมจับตายไม่มีคนที่อาหารตกจนตาย ฤๅลงท้องจนตายก็มีมาก แต่ไปตามเรื่องปรากฏไม่ดีตั้งแต่เท้าขึ้นมาแลอุจจาระเสียสีมัวกลิ่นกล้า จนชีพจรหรอตั้งร้อนตั้งหอบเป็นที่สุดก็อาการกรมมเหศวร ฯ นี้ ที่อาหารเข้าไปไม่ได้ให้อ้วกอย่างนี้ดูเหมือนจะเป็นเช่นกรมวิศณุนารถๆ นั้นก็ได้ยินว่าเป็นมาหลายครั้งแต่เมื่อกรมหลวงสรรพศิลป์ยังอยู่ กรมหลวงสรรพศิลป์ว่าเป็นลมไส้ตัน ก็ซึ่งเป็นโลหิตตกนั้นก็ดูคล้ายกับกรมวิศณุนารถเมื่อปลายมือ ฤๅทั้งอุจจาระมี๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าชายอภัยทัต เมื่อทรงพระเยาว์เรียกกันว่าพระองค์เสือ พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก และที่หนึ่งในเจ้าจอมมารดาน้อยแก้ว (ธิดาพระยาจักรีเมืองนครศรีธรรมราช)ประสูติเมื่อวันที่ ๒๓ สิงหาคม พ.ศ. ๒๓๒๘ ได้รับสถาปนาเป็นกรมหมื่นเทพพลภักดิ์ ในรัชกาลที่ ๒ พ.ศ.๒๓๕๐ ได้ว่าการกรมคชบาล สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓ เมื่อวันที่ ๒๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๓๘๐ พระชันษา๕๒ ปี๒พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากำภู พระราชโอรสในสมเด็จพระบวรราชเจ้า กรมพระราชวังบวรมหา-ศักดิพลเสพ กับเจ้าจอมมารดาคำ ประสูติเมื่อวันที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ. ๒๓๖๐ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕พ.ศ. ๒๔๑๙ พระชันษา ๖๐ ปี เป็นต้นสกุลกำภู๓พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนกัลยาสุนทร หรือพระองค์เจ้าหญิงลำภู พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ที่สองในเจ้าจอมมารดาสวน ประสูติเมื่อวันที่ ๑๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๗๕ ได้ว่าราชการฝ่ายในหลายอย่างและได้ทรงรักษากุญแจพระราชวังชั้นใน สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓ เมื่อวันที่ ๗กรกพาคม พ.ศ. ๒๓๘๙ พระชันษา ๕๘ ปี๔พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นไกรสรวิชิตหรือพระองค์เจ้าชายสุทัศน์ เมื่อทรงพระเยาว์เรียกกันว่า พระองค์โตพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกกับเจ้าจอมมารดากลิ่น (ธิดาพระยาพัทลุง (ขุน)ประสูติวันที่ ๑๓ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๔๑ ทรงกำกับกรมสังฆการี กรมธรรมการ และได้ว่ากรมอาลักษณ์ และคลังเสื้อหมวก สิ้นพระชนม์เมื่อ ๓๐ มกราคม พ.ศ. ๒๓๙๐ ในสมัยรัชกาลที่ ๓ พระชันษา ๔๙ ปี เป็นต้นสกุลสุทัศน์82 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโลหิตฤๅปัสสาวะมีเป็นขุ่นเป็นเปลว ดูคล้ายกับอาการวังหน้าเมื่อกลางพรรษาปีฉลู แต่โน่นท่านประชวรมานาน ซูบผอมมากกว่านี้ แต่ซึ่งเป็นดังนี้เป็นอะไรไม่รู้ จะว่าให้ถูกไม่ได้ ว่าได้เห็นแต่เป็นกลางว่าข้างภายในจะไม่เป็นปรกติก็การที่ไม่ปรกติภายในแล้ว ยาดับพิษมิใช่ยาขับไม่น่าเชื่อเลยว่าจะเป็นคุณ ยาปัดบ้างปัดร้ายออกมาเสียบ้างจึงจะค่อยแก้ไข ถ้าได้รู้แต่เง่าโรคจะเป็นไม่โตใหญ่ปัดให้ถนัด ยาปัดอย่าให้ผิด หายาปัดให้รู้ปิดตัวเอง อย่าให้ร้อนรนใช้ได้ ถ้าอย่างไรก็จะหายแต่ข้าพเจ้ามิใช่หมอ ถึงเป็นบิดากับบุตรก็ต่างตัวต่างชีวิตกัน ข้าพเจ้าจะยืนยันว่า ให้ทำอย่างนั้นทำอย่างนี้ไม่ได้เป็นแต่ว่ามาโดยสังเขป ว่าโรคนี้รักข้างปัดบ้าง ที่กลัวลมจะจับเป็นอันตรายกลางทางนั้นไม่กลัว กลัวแต่ตามเรื่องโรคมีพิการภายในมากต้องปัดผ่อนไว้จึงจะควร ถ้าปิดไม่ปัดคอยให้เจริญอาหารขึ้นแล้วจึงจะปัด ของข้างในสะสมมากเข้าอาหารจะเจริญขึ้นได้เห็นไม่มี ต้องผ่านไปจึงจะมีอาหารจำเริญขึ้นได้ ของที่จะปัดอ่อนๆ ไม่สู้แรงไม่ให้อิดโรยก็มี โรคบวมอก บวมนม ปวดเหมือนวัณโรค ให้ครั่นให้จับให้หายใจขัด หมอทายาเกาะปลิง นวดแลให้กินยามากกว่าเดือนไม่หาย ข้าพเจ้าเคยรักษาตัวเองหาย คนล้มลงเป็นง่อยไปหลายเดือน ข้าพเจ้าเคยรักษาพระยาจ่าแสนบดีหาย คนเป็นบิดจวนถึงอติสาร บอกถวายบังคมลา ข้าพเจ้าเคยรักษาพระยาพิไชยสงครามเก่าหาย กลับเข้ามาว่าอวยพรขอบใจจะชี้ตัวคนอื่นได้มากอาการกรมมเหศวรนี้ เข้าอย่างเช่นท่านทั้งสองก่อนเป็นมาหลายอย่าง คือผิวแห้งไม่มีเหงื่อมานาน อาหารตกไปให้หิวให้อาเจียนลม มือเท้าซีดหน้าแดง โลหิตขึ้นสูง ให้พอใจน้ำเย็นอุจจาระตกโลหิต ปัสสาวะมีเปลว รักแต่ยาหอมไม่ยอมให้หมอนวดท้องเข้า อย่างเดียวกันทั้งหมดไม่ชอบชังยาปัด ผู้รู้เขาว่าถึงคราวจะเจ็บหนักแล้วมักคิดผิดๆ ไป ก็คิดผิดมาสองท่านแล้วจะคิดตามท่านที่ผิดไปทำไม ที่คิดผิดๆ ไปเห็นตัวจะไม่ได้คิดเอง โรคจะบันดาลให้คิดกระมัง กลัวอะไรชอบอะไรอย่างไรจึงเป็นเหมือนกัน ครั้นจะขืนใจก็ชีวิตของผู้หนึ่งจะไปขืนชีวิตของผู้อื่น ก็เหมือนขืนให้คนเชื่ออย่างอื่น ถือสาสนาอย่างอื่น ข้าพเจ้าไม่รู้ที่จะว่ากะไรเลย ฯ83 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๕พระราชหัตถเลขาเรื่อง พระอาการกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศประชวรอาการกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศครั้งนี้ ข้าพเจ้าลงใจเห็นเป็นหนึ่งว่ามีความพิการข้างในเป็นมานานจนการลุกลามมากปิดทางโลหิตตามผิวซึ่งจะให้มีเหงื่อออก แลทำให้ลำไส้ตีบ เบื่ออาหาร ว่าถึงการจะรักษานั้น ในเวลานี้ฤๅเวลาก่อนนี้อุจจาระยังไม่เสียธาตุยังไม่เสียนัก ยาซึ่งจะมีคุณเป็นยาหอลอเวก็ดียาอื่นก็ดี แต่ข้างปัดๆ ไว้ทุกๆ วัน ฤๅถี่ๆ วันนั้นจะดีกว่าจะไม่ปัดเป็นแน่เพราะว่าโทษที่มีเป็นพื้นอยู่แล้วสะสมหลายวันเข้าถึงปัดก็ไม่ไหว เมื่อไม่ปัดก็คงให้เกิดอุจจาระสีมัวกลิ่นกล้า จะคุมก็จะไม่อยู่ ก็จะเป็นตามทางเช่นท่านทั้งปวงเป็นโรคมาก ถ้าปัดๆ ไว้ก็คงจะมีช่องที่จะได้แก้ไขต่อไปหลายวันหลายเวลาว่าถึงยาหอลอเวนั้น เมื่อคนทั้งปวงจะเห็นว่าเป็นยาหมอบ้าหมอหลังหลอกลวงไม่มีใครนับถือก็ดี แต่ตัวข้าพเจ้าได้ใช้เอง กินเองมากว่า ๒๐ ปี เห็นว่ากำลังกายก็ดี อาหารก็เจริญ ไข้เจ็บก็น้อย เจ็บนิดหน่อยวางยาขนานนั้นสกัดเสียก็ไม่เป็นมาก แต่โรคใหญ่ๆ อย่างนี้แล้วจะวางให้หายในขณะเดียวอย่างยาเขียวหงับนั้นไม่ได้ จะให้เห็นคุณเร็วๆ เพราะโรคมาก ยาขนานนี้เป็นยาปัดแก้ปัดไม่ละเลิงดอก ปัดแล้วคุมตัวเอง ถ้าโรคมากก็ต้องกินวันละ ๒ เวลา แต่กินตามกำลังลองดูเวลาละ ๓ เม็ด ๔ เม็ดถ้าเห็นปัดเห็นขับ เห็นปัดออกอย่าตกใจอย่าตื่นว่าขับออกไปเสีย แรงจะสิ้นจะหิวจะลมจับอาหารจะตก ถ้าตกใจไม่สบายแล้ว จิตรรูปก็จะให้เห็นอาการไปต่างๆ ยาขนานนี้แรกกินโทษยังมากก็พานจะปัดแรง ถ้าหลายเวลาโทษค่อยน้อยลงก็ปัดน้อยเข้าเอง ขับลงทางล่างแต่ยานี้มักทำให้คอแห้ง เหมือนคนหลับตื่นขึ้น แลเมื่อไปอุจจาระหลายครั้งมักทำให้เจ็บให้คันทวาร แต่ไม่เป็นอะไรอย่ากลัวถ้าอุจจาระกลิ่นออกมาถึงจะเหม็นเน่าจะร้ายเมื่อแรกวางเมื่อแรกปัดก็เป็นดี เป็นถูกสังเกต ถ้าอุจจาระกลิ่นไม่สู้ดีนั้นเหือดลงแลมีกลิ่นอุจจาระฉินคล้ายกับสิ่งที่เขาเรียกว่าประสารดีบุก ที่ผสมปูนฤๅมูตรคูถแล้วเมื่อนั้นจึงจะเห็นคุณยา ข้าวก็จะกินได้ นอนก็จะหลับก็เมื่อเห็นว่ายาหอลอเวเป็นยาเลื่อนลอย ก็ไม่มีเจ้าของจะให้หมอทำก็ได้ แต่ว่าคงต้องปัดๆ ไว้ดีกว่าปิด ถ้าไม่ปิดกลัวจะพาอุจจาระแลธาตุให้เสียเร็ว ตามปัญญาข้าพเจ้าเห็นอย่างนี้แต่ธรรมดาโรคที่เกิดในตัวคนก็มักข่ายวัตถุที่เป็นนิสัย แก่จิตรให้คิดผิดๆ คล้ายกันไปกับคนที่ผิดๆ ไม่รู้ตัว เหมือนอย่างคนสูบกินยาฝิ่น ก็มักชักจิตรให้คิดเห็นว่าตัวมีสติปัญญารู้ตริตรองสว่างไสว แลหาความสุขได้โดยความฉลาด ถ้าสุราเล่าใครเมา ก็มักเป็นคนโกรธง่าน แลดุดันไม่กลัวใครโดยมาก กัญชาใครกิน ก็มักหลับตาซึม มักเห็นอะไรๆ ไป ลำโพงใครกินแต่น้อยก็มักให้หลับตาซึม ถ้ามากก็มักปากโป้ง ถ้ามากนัก ก็มักแก้ผ้าถอนขน ว่าทั้งนี้ก็ว่าโดยฤทธิ์ของเมาทำให้ข่ายวัตถุพิการ ก็มักพาใจให้คิดแลกิริยาให้เป็นเหมือนๆ กัน ว่าถึงโรคที่ให้เป็นเล่า โรคที่84 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเรียกว่าลมบาทจิตร ๑ แลอื่นๆ ก็มักให้นอนไม่หลับ แลให้ได้ยินเสียงคนด่าคนนินทาเหมือนกันเป็นอันมาก ฤๅลางคนก็ให้กลัวด้วยเหตุต่างๆ ที่ไม่ควรจะเป็นเหตุ ก็โรคที่ชักให้ใจคิดเหมือนๆ กันได้ฉันใด คนไข้อย่างไรเป็นอันมากที่เป็นไข้ร้าย ก็ให้กลัวยาปัด แลกลัวยาหอลอเวขนานนี้นัก ไม่เชื่อไม่ถือ ไม่อยากกินเลย อยากกินแต่ยาหอมชื่นใจไปภายเดียว ก็ที่แท้นั้นยาชื่นใจ ยาดับพิษนี้ ดีแต่ข้างไข้ ที่จะเอามาเป็นพื้นเพรักษาโรคใหญ่โตนั้นไม่ได้ แต่จะว่าไปอย่างนี้ ถ้ากำลังโรคคนใจให้คิดอย่างอื่นแล้ว ถึงจะได้ฟังก็คงไม่เชื่อ เกิดมาเป็นคนก็ไม่ควรจะอยากตาย แต่คนบางจำพวกอยากตาย ถึงไม่มีถ้อยความเป็นเหตุเป็นผลอะไรเลย ก็ผูกคอตายเชือดคอตายทุกปีมิได้ขาดคนที่เป็นเช่นนั้นสังเกตดูก็ป่วยเป็นไข้ก่อนต่อไข้หายแล้วจึงกลายไป ก็เป็นที่เห็นว่าความคิดที่อยากตายนั้นโรคไข้ที่แปรบันดาลให้ติดตัวคนไปได้เองฉันใด คนไข้ที่ควรเห็นว่าเป็นพิการในภายในเกิดรังเกียจยาปัดยาถ่าย ที่เป็นเครื่องชำระโทษภายในนั้น ก็เห็นเป็นด้วยกันมากในเมื่อโรคอย่างนี้ แพทย์หมอแลผู้ดูโรคภัย ก็เห็นด้วยกันเป็นอันว่าต้องปัดต้องชำระไว้ ถ้านิ่งสะสมมมหมักกลัวจะชักอุจจาระให้เสียเร็ว ก็เห็นพร้อมกันเป็นอันมาก แต่ผู้ไข้ก็ไม่เห็นด้วย แล้วมิหนำซ้ำอีผู้หญิงที่ขี้ขลาดกลัวลมจับ แลพูดอยู่ตามคนมากๆ ในพวกผู้หญิงจะพลอยส่งด้วยเมื่อเป็นอย่างนี้กลัวโรคจะเจริญเร็วเหลือกำลังที่จะรักษาขอให้แพทย์หมอผู้มีสติปัญญาแลบุตรภรรยาผู้ไข้ปรึกษาคิดอ่านตริตรองดูตามคำที่ข้าพเจ้าว่า แต่ตามตำรายาหอลอเวนั้น เขาว่ายาขนานนี้สำหรับรักษาโรคในตับในปอด แก้โลหิตเสมหะพิการ บำรุงโลหิตชำระเครื่องในให้สะอาด แต่มื้อหนึ่งสองมื้อจะให้เห็นคุณนั้นไม่ได้ ต่อหลายเวลาไปขับอุจจาระออกมาให้กลิ่นฉุนจึงจะเห็นคุณเข้าบ้าง แต่ใจผู้ไข้เมื่อโรคบันดาลให้คิดผิดๆ ไปเสียแล้วง่ายก็จะเป็นยาก มากก็จะเป็นหนัก ข้าพเจ้าต้องรับสารภาพแพ้ไว้แต่ไกล ขอให้แพทย์หมอ บุตรภรรยา ข้าที่รักเจ้า บ่าวที่รักนาย คิดอ่านการนี้ดูให้ดีเถิด ฯ๑ลมบาดทะจิต ชื่อโรคลมชนิดหนึ่งมักกำเริบขึ้นเป็นครั้งคราว มีอาการหงุดหงิด จิตฟุ้งซ่าน85 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๖พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาสุรวงษ์ไวยวัฒน์จดหมายมายัง พระยาสุรวงษ์ไวยวัฒน์* ราชทูต พระราชเสนา ** อุปทูต ให้ทราบหนังสือของท่านที่ส่งลงมาลงวัน ๖ฯ๗ ๕ ค่ำนั้น ได้มาถึงข้าพเจ้าเมื่อ ณ วัน ๔๖ฯ๗ ค่ำได้อ่านทราบแล้วด้วยความยินดี อนึ่งหนังสือฉบับเล็กที่ให้มาถึงคุณศรีสุริยวงษ์*** ท่านก็ได้มาให้ข้าพเจ้าดูด้วยแล้ว แลเมื่อภายหลังเมื่อถึงวันเอมเปรอเสด็จออกทูตสยามวัน ๑ ๙ ฯ๖ ค่ำ พระสยามธุรานุรักษ์บอกมาทาง เตเลแครบ ถึงปอนด์ดิคอลเกาะลังกา เมื่อวัน ๕๑๑ฯ๖ ค่ำพวกปอนด์ดิคอลบอกมาถึงเมืองสิงคโปร์ วัน ๒ ๙ ฯ๖ ค่ำ หนังสือบอกมาแต่สิงคโปร์ถึงกรุงเทพฯ วัน ๔ ๖ ฯ๗ ค่ำแล้วพร้อมกับหนังสือบอกของท่านที่ว่าก่อนนั้น แต่การที่พวกท่านได้เฝ้าเอมเปรอ ถวายพระราชสาส์นได้ดังนี้ ข้าพเจ้าก็เป็นสบายใจอยู่แล้ว การจะได้ดังประสงค์ฤๅไม่ได้ดังประสงค์ ก็สุดแต่ปัญญาเอมเปรอ ถ้าเอมเปรอจะว่าผิดๆ ไปโกงๆ ไป ข้าพเจ้าเข้าใจว่าความอายไม่ตกอยู่แก่ข้าพเจ้าจะต้องเก้ออยู่แก่เอมเปรอเอง เพราะเมืองเราเป็นเมืองน้อยจะรู้ที่ทำอย่างไร แต่การที่ทูตไปว่ากะไรก็เซ็งแซ่มีฉาวแล้ว ใครๆ เขาก็รู้ ดูที่ความคิดเดิมของมินิศเตอร์๑ จะทำตามกงสุลโอบาเรต์ยุยงว่าอย่าให้รับทูตสยาม เพราะไปผิดธรรมเนียม ไม่ได้บอกล่วงหน้าไปขอให้ยอมรับก่อน ให้ทำเฉยเสียก็ความคิดนี้เป็นสู้โกงๆ นอกเรื่อง สำนวนไทยเขาเรียกว่าเอาสีข้างเข้าดัน เห็นจะถูกนินทามากเขาจึงกลับใจรับ ฝ่ายท่านผู้ใหญ่ที่กรุงเทพฯ ท่านวิตกนัก ว่าถึงรับทูตแล้วความก็คงจะไม่จบกรุงฝรั่งเศสจะให้ ผู้รับสั่งเข้ามาเจรจาความ เมื่อนั้นกลัวกงสุลโอบาเรต์จะเข้าให้ท้ายถือหางทำวุ่นไป ฝ่ายสยามจะได้ความลำบากมากแต่ข่าวกัปตันดานีเยล วินเซอร์**** บอกมาว่าได้ยินฝรั่งเศสพูดกันว่าคอเวอนแมน ๒ ฝรั่งเศสจะมาเรียกตัวกงสุลโอบาเรต์ให้กลับไปก่อนสิ้นเดือน*คือเจ้าพระยาสุรวงษ์ไวยวัฒน์ (วร บุนนาค) บุตรสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษ์ เมื่อเป็นเจ้าหมื่นไวยวรนารถ ได้เป็นอุปทูตไปเมืองฝรั่งเศสคราวเจ้าพระยาศรีพิพัฒน์เป็นราชทูต ต่อมาเป็นจางวางมหาดเล็กเป็นตัวราชทูตไปคราวนี้**พระราชเสนา ชื่อเดช (คฤหเดช) ถึงรัชกาลที่ ๕ เลื่อนเป็นพระยาราชเสนา แล้วเป็นพระยาจ่าแสนบดี***คือสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษ์ เวลานั้นเป็นเจ้าพระยาศรีสุริยวงษ์ ที่สมุหพระกลาโหม****กัปตันดานิเยล วินด์เซอร์ เป็นฝรั่งเศสเข้ามาค้าขายอยู่ในกรุงเทพฯ รู้ภาษาไทยสันทัด ครั้งนั้นเข้าใจว่าไปเป็นล่ามสำหรับตัวราชทูต ต่อมามาตั้งห้างในกรุงเทพฯ ที่ชื่อว่า ห้างวินเซอร์๑Minister๒Government86 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวออคัสต์ เพราะเขารู้ว่ากงสุลโอบาเรต์๑ มาทำการเกินเขาสั่งมาลางคนว่ากงสุลโอบาเรต์ไปเพราะเจ็บตา ความนี้ถึงกรุงเทพฯ ก็ได้ยินว่ากงสุลโอบาเรต์ว่าจะกลับไปในเดือนออคัสต์๒ เหมือนกันแต่เดี๋ยวนี้ข้าพเจ้ากลัวกงสุลโอบาเรต์จะอยู่ที่นี่ทีเดียวจะไม่ได้ไปถึงมีทูตมาก็จะพูดอะไรไม่ได้ จะไม่ได้เห็นไม่ได้ยินเลย ข้าพเจ้ากลัวการจะเป็นอย่างนี้ไป ผิดถูกไม่รู้ เพราะชะตาเมืองไทย เป็นอย่างนี้ คนต่างประเทศใครดุเกะกะนักก็มาเป็น (กงสุล) อย่างนี้มาหลายคนแล้ว * จะว่าอะไรสั่งอะไรมาด้วยราชการก็เห็นว่าหนังสือนี้จะไปถึงยุโรปก็ต่อเดือน ๘ กลางเดือน ท่านก็จะกลับเสียแล้วหนังสือก็จะต้องคืนมา ข้าพเจ้าไม่ว่าอะไรไปแล้ว เป็นแต่ตอบไปตามธรรมเนียมฯ*กงสุลโอบาเรต์ ต้องถอนกลับไปในคราวนั้น ได้ยินว่าเลยไปเสียจริตตายในโรงพยาบาล๑ม.โอบาเรต์ (M.Aubaret) กงสุลฝรั่งเศสได้รับแต่งตั้งประจำกรุงเทพฯ ในปี พ.ศ. ๒๔๐๖ เป็นผู้มีนิสัยก้าวร้าวทะเยอทะยานพยายามใช้อิทธิพลมืดทุกวิถีทางเพื่อให้แผนการทำให้เขมรตกเป็นเมืองขึ้นของฝรั่งเศสโดยไม่มีเงื่อนไข พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยังต้องทรงมีพระขันติอดกลั้นอย่างสูง ต่อความประพฤติต่ำช้าสามานย์ของกงสุลฝรั่งเศสผู้นี้ ถึงกระนั้นก็ทรงมีพระราชบัญชาให้เสนาบดีชั้นผู้ใหญ่และขุนนางไทยทั้งปวงตอบโต้อย่างระมัดระวัง ด้วยการเจรจาแบบอ่อนน้อมถ่อมตน เพื่อหลีกเลี่ยงการปะทะทั้งต่อหน้าและลับหลังจนในที่สุดพระสหายชาวอเมริกันของพระองค์ คือดร.แดนบีช บรัดเลย์ตัดสินใจใช้สื่อหนังสือพิมพ์เผยแพร่พฤติกรรมอันเลวร้ายของโอบาเรต์สู่สายตาชาวโลก หมอบรัดเลย์จึงรับเคราะห์กรรมถูกโอบาเรต์ฟ้องหมิ่นประมาท จึงเป็นแรงผลักดันให้รัชกาลที่ ๔ ทรงมีพระราชวินิจฉัยที่จะส่งราชทูตพิเศษไปกรุงปารีโดยตรงในปีพ.ศ. ๒๔๑๐ เพื่อเข้าเฝ้าพระเจ้านโปเลียนที่ ๓ ถวายฎีกาให้ถอดถอนกงสุลโอบาเรต์ออกจากตำแหน่งพร้อมกับกราบทูลให้องค์จักรพรรดิ์ทรงทราบถึงสถานการณ์ต่างๆ ที่ผ่านมา ในที่สุดกงสุลโอบาเรต์ก็ถูกเรียกตัวกลับฝรั่งเศสในวันที่ ๒๙ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๑๐ พอไปถึงปารีสไม่นานก็เสียจริต และเสียชีวิตในโรงพยาบาลนั้นเอง๒August87 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๗พระราชนิพนธ์ ทรงขมาพระสงฆ์เมื่อจะสวรรคตเมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระประชวรหนักมาถึง ณ วันพฤหัสบดีเดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีมะโรง จุลศักราช ๑๒๓๐ (พ.ศ. ๒๔๑๑) ทรงพระราชดำริเห็นว่า คงจะเสด็จสวรรคตในวันนั้นแน่แล้ว จึงทรงพระราชนิพนธ์ คำขอขมาพระสงฆ์โดยภาษาบาลี แล้วทรงพระปริวิตกว่า พระองค์ทรงพระประชวรพระอาการมากถึงเพียงนั้น พระสติสัมปชัญญะจะฟั่นเฟือนไป จึงมีรับสั่งให้หาพระศรีสุนทรโวหาร ฟัก เปรียญ * เข้าไปเฝ้าที่ข้างที่พระบรรทมทรงท่องพระราชนิพนธ์ให้ฟัง แล้วตรัสถามว่ายังทรงภาษาบาลีถูกต้องอยู่ฤๅประการใด พระศรีสุนทรกราบทูลฯ ว่า ยังถูกต้องจะหาวิปลาสแต่แห่งใดนั้นมิได้ จึงรับสั่งบอกให้พระศรีสุนทรโวหารจดพระราชนิพนธ์แต่ต้นจนจบ แล้วโปรดให้จัดเครื่องสักการบูชาให้เชิญไปกับหนังสือพระราชนิพนธ์นี้ไปยังที่ประชุมพระสงฆ์ราชาคณะ มีสมเด็จกรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์๑ แต่ยังเสด็จดำรงพระยศเป็นกรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์เป็นประธาน ซึ่งมาประชุมกันอยู่ที่วัดราชประดิษฐ์ ฯ ในเวลาที่ทรงพระประชวรนั้น ทราบว่าสมเด็จพระสังฆราช แต่ยังเป็นที่พระสาสนโสภณเป็นผู้อ่านในท่ามกลางสงฆ์ที่ในพระวิหารหลวง ครั้นถึงเวลายาม ๑ ในวันขึ้น ๑๕ ค่ำนั้นพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็เสด็จสวรรคต ๒*เป็นเปรียญ ๙ ประโยค ได้เป็นพระราชาคณะที่พระศรีวิสุทธิวงษ์ ในรัชกาลที่ ๓ เป็นราชาเลขานุการในรัชกาลที่ ๔ ถึงรัชกาลที่ ๕ เป็นพระยา เป็นต้นสกุลสาลักษณ๑สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ พระนามเดิมพระองค์เจ้าชายฤกษ์ พระราชโอรในกรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์ และที่หนึ่งในเจ้าจอมมารดาน้อยเล็ก ประสูติเมื่อวันที่ ๑๔ กันยายนพ.ศ. ๒๓๕๒ ทรงผนวชเป็นสามเณรมาแต่รัชกาลที่ ๒ ในรัชกาลที่ ๓ ได้เป็นพระราชาคณะ สถิต ณ วัดบวรนิเวศครั้นรัชกาลที่ ๔ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธ์ รัชกาลที่ ๕ ได้เลื่อนพระยศเป็นพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระปวเรศวริยาลงกรณ์ บวรรังษีสุริยพันธุ์ฯ พ.ศ. ๒๔๓๔ ดำรงพระเกียรติยศเป็นสมเด็จพระมหาสังฆปรินายกทั่วทั้งพระราชอาณาเขต สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อวันที่ ๒๘ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๕ พระชันษา ๘๔ ปีทรงสถาปนาเป็นสมเด็จพระมหาสมณเจ้าในสมัยรัชกาลที่ ๖๒พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จสวรรคตเมื่อวันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีมะโรงสัมฤทธิศก จ.ศ. ๑๒๓๐ ตรงกับวันที่ ๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๑๑ พระชนมพรรษา ๖๕ พรรษา88 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชนิพนธ์ภาษาบาลียกฺเฆ ภนฺเต สงฺโฆ ชานาตุ มยฺหํ ภิกฺขุกาเล ปุนปฺปุนํ เอสา วาจา ภาสิตา ยโตหํมหาปวารณาย ชาโต กาลํ กุรุมาโน สเจ มหาปวารณาทิวเสพาฬฺหคิลาโน อุโปสถาคาเรมหาปวารณาสนฺนิปาตํ นีโต ตถารูเปน พเลน สมนฺนาคโต ยถารูเปน พเลน สงฺฆํ เตวาจิกํปวาเรตฺวา สงฺฆสฺสสมฺมุขา กาลํ กเรยฺยํ ตํ สาธุวตสฺสตํ เม อนุรูปè อสฺสอิติ เอวรูปิ วาจา ปุนปฺนุนํภิกขุกาเล ภาสิตา อิทานมฺหิ คหฏ˛โฐ กฺยาหํ กาหามิ เตนาหํ อิเม สกฺกาเร วิหารํ ปหินามิ อิเมหิสกฺกาเรหิ ปวารณากมฺมํ กโรนฺตํ สงฺฆํ ธมฺมเมว ปูเชมิ อตฺตานํ วิย กตฺวา อยํ มหาปวารณา คุรุวาริกา ยถา มม ชาตทิวโสอาพาโธ เม อภิวฑฺฒติ เอวํ ภายามิ อชฺช กาลํ กเรยฺยํ อาปุจฺฉามหํ ภนฺเตสงฺฆํ จิรปรินิพฺพุตมฺปิ ตํ ภควนฺตํ อภิวาเทมิ อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ตสฺสธมฺมํ นมสฺฺสามิ อริยญฺจสงฺฆํ นมามิ ยมหํ รตนตฺตยํ สรณํ คโตมฺหิ.อจฺจโย มํ ภนฺเต อจฺจคฺคมา ยถาพลํ ยถามุฬฺหํ ยถาอกุสลํ โยหํ ภนฺเต อิมสฺมึ อตฺตภาเวตถา ตถา ปมตฺโต อกุสลานิ กมฺมานิ อกาสึ ตสฺสเม ภนฺเต สงฺโฆ อจฺจยํ อจฺจยโต ปฏิคฺคณฺหตุอายตึ สํวรายอิทานิ มยา ปญฺจสุ สีเลสุ สํวราธิฏฺฐานํ กตํ ตสฺสมยฺหํ เอวรูโป มนสิกาโร อนุฏ˛ฐหิยติสิกฺขิยติ ป ญฺจสุ ขนฺเธสุ ฉสุ อชฺฌตฺติเกสุ อายตเนสุ ฉสุ พาหิเรสุ อายตเนสุ ฉสุ วิญฺญาเณสุฉสุ สมฺผสฺเสสุ ฉสุ ฉทฺวาริกาสุ เวทนาสุ นตฺเถตํ โลกสฺมึ ยํ อุปาทิยมานํ อนวชฺชํ อสฺสยํ วาปุริโสอุปาทยนฺโต อนวชฺชวา อสฺสอนุปาทานํ สิกฺขามิ สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา สพฺเพ ธมฺมา อนตฺ-ตา ยถาปจฺจยํ ปวตฺตนฺติ เนตํ มม เนโสหมสฺมิ น เมโสอตฺตา อิติ ยํ ยํ มรณํ สตฺตานํ ตํ อนจฺฉริยํยโต เยตํ สพฺเพสํ มคฺโค อปฺปมตฺตา โหนฺตุ ภนฺเต อาปุจฺฉามิ วนฺทามิ ยํ เม ปราธํ สพฺพํ เม สงฺโฆขมตุอาตุรสฺมึปิ เม กาเย จิตฺตํ น เหสฺสตาตุรํเอวํ สิกฺขามิ พุทฺธสฺสสาสนานุคตึ กรํ ฯคำแปลพระราชนิพนธ์ขอเตือนสงฆ์จงรู้ เมื่อครั้งดีฉันเป็นภิกษุอยู่ ดีฉันได้กล่าววาจานี้เนืองๆ ว่า เพราะดีฉันได้เกิดแล้วในวันมหาปวารณา เมื่อจะทำกาละถ้าในวันมหาปวารณาป่วยหนักลง ภิกษุสงฆ์สามเณรช่วยนำไปยังที่สงฆ์ประชุมทำมหาปวารณา ณ โรงอุโบสถ ประกอบไปด้วยกำลังเช่นนั้นด้วยกำลังเช่นใดเล่า ดีฉันจะพึงปวารณากะสงฆ์ถ้วนกำหนดสามคำได้แล้ว ทำกาล ณ ที่เฉพาะหน้าสงฆ์ความที่ดีฉันทำได้ดังนี้ จะเป็นกรรมดีเทียวหนอ ความทำได้ดังนี้จะเป็นกรรมสมควรแก่ดีฉันเทียวหนอ วาจาเช่นนี้ดีฉันได้กล่าวแล้วเนืองๆ เมื่อครั้งเป็นภิกษุ บัดนี้ดีฉันเป็นคฤหัสถ์เสียแล้วจักทำอะไรได้เพราะเหตุนั้นดีฉันจึงส่งเครื่องสักการเหล่านี้ไปยังวิหาร บูชาสงฆ์ซึ่งทำ89 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวปวารณากรรม กับทั้งพระธรรมด้วยเครื่องสักการเหล่านี้ ทำให้เป็นประหนึ่งตน วันมหาปวารณาวันนี้ ก็เป็นวันพฤหัสบดี เช่นกับวันดีฉันเกิดเหมือนกัน อาพาธของดีฉันก็เจริญกล้า ดีฉันกลัวอยู่ว่าจะทำกาลเสีย ณ เวลาวันนี้ ดีฉันขอลาพระสงฆ์ อภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้อรหันต์สัมมาสัมพุทธ แม้ปรินิพพานแล้วนาน นมัสการพระธรรม นอบน้อมพระอริยสงฆ์ ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ดีฉันได้ถึงพระรัตนตรัยไรเล่า ว่าเป็นสรณะที่พึ่ง โทษล่วงเกินได้เป็นไปล่วง ดีฉันผู้พาลอย่างไร ผู้หลงอย่างไร ผู้ไม่ฉลาดอย่างไรดีฉันผู้ใดได้ประมาทไปแล้ว ด้วยประการนั้นๆ ทำอกุศลกรรมไว้แล้ว ณ อัตภาพนี้ สงฆ์จงรับโทษที่เป็นไปล่วง โดยความเป็นโทษเป็นไปล่วงจริงของดีฉันผู้นั้นเพื่อสำรวมระวังต่อไปบัดนี้ดีฉันได้ทำความอธิฏฐานการสำรวมในศีลห้าแล้ว มนสิการะ ความทำในใจเช่นนี้ดีฉันได้ให้เกิดขึ้นศึกษาอยู่ ณ ขันธ์ทั้ง ๕ อายตนภายใน ๖ อายตนภายนอก ๖ ณวิญญาณ ๖ณสัมผัส๖ ณเวทนาที่เป็นไปในหกทวาร ๖ สิ่งใดที่สัตว์มาถือเอามั่นจะพึงเป็นของหาโทษมิได้หนึ่งบุรุษมายึดมั่นสิ่งไรไว้จะเป็นผู้หาโทษมิได้ สิ่งนั้นไม่มีเลยในโลกย์ ดีฉันมาศึกษาการไม่ยึดมั่นอยู่ว่าสังขารทั้งหลายทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งหลายทั้งปวงใช่ตัวตน ย่อมเป็นไป ตามปัจจัย สิ่งนั้นใช่ของเรา ส่วนนั้นไม่เป็นเรา ส่วนนั้นมิใช่ตัวตนของเราดังนี้ ความตายใดๆ ของสัตว์ทั้งหลายความตายนั้นไม่น่าอัศจรรย์ เพราะความตายนั้นเป็นธรรมดาของสัตว์ทั้งหลาย ขอพระผู้เป็นเจ้าจงเป็นผู้ไม่ประมาทแล้วเถิด ดีฉันขอลา ดีฉันไหว้ สิ่งใดดีฉันได้ผิดพลั้ง สงฆ์จงอดสิ่งทั้งปวงนั้นแก่ดีฉันเถิดเมื่อกายของดีฉัน แม้กระสับกระส่ายอยู่ จิตรของดีฉันจักไม่กระสับกระส่าย ดีฉันมาทำความไปตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าศึกษาอยู่ด้วยประการดังนี้ฯพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ชุดที่ ๒93 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑พระราชนิพนธ์ว่าด้วยลักษณะการเคารพพระรัตนตรัยพุทฺธํ ธมฺมญฺจฺ สงฺฆญฺจ อิจฺเจตํ รตนตฺตยํวตฺถุโต นานา โหนฺตมฺปิเอกีภูตํว อตฺถโตทฺวารตฺเยน ปสาท- นมิเตนาภิวนฺทิยตพฺพนฺทนมยปุญฺญฺ- ผเลน วิหตีติ โยราชาวาหํ ปรเมนฺท- มหามกุฏสวฺหโยสฺยาเมสุ รชฺชํ กาเรนฺโต กรํ พุทฺธาทิปูชนํวกฺขามิ สฺยามภาสาย วิธโย อนุรูปโตพุทฺธสฺเสว ภควโต เจจฺจาทีสุ นมสฺสเนเกวลํ มนสิกาเร สชฺฌาเย สาวเนปิจทสฺเสนฺโต มาคธิกาย ธมฺเม ปมาณภาวโตราชูนเมว วา เตหิอาณตฺตานนฺถวา ปนพุทฺธปูชาการกานํอิธ ราชนิเวสเนปฏิมาเจติยาคาเร นานาฐาเนสุ วาปิจสมฺมเทวานุสิกฺขาย สมฺมา จาปานุกาตฺเวตถา อนุฏ˛ฐเหยฺยุญฺเจ พุทฺธาทิวตฺถุปูชกาปุญฺญญฺจ อภิวฑฺเฒยฺย ทิฏ˛ฐธมฺเม จ มงฺคลํ ฯข้าพระพุทธเจ้าสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฏ พระจอมเกล้าเจ้ากรุงสยาม เป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ที่สี่ในพระราชวงศ์ซึ่งตั้งกรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยานี้ ขอถวายอภิวันท์นอบน้อมมนัสการด้วยไตรทวาร นบนอบเคารพแด่พระรัตนตรัยประชุมสิ่งประเสริฐสามประการนี้ คือพระพุทธผู้ตรัสรู้หนึ่ง พระธรรมหนึ่ง พระสงฆ์หมู่เนื่องกันหนึ่ง พระรัตนทั้งสามนี้แม้นต่างๆ โดยวัตถุก็ย่อมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันโดยเนื้อความ แลข้าพระพุทธเจ้าบัดนี้เห็นจะเป็นผู้กำจัดอันตรายตัวไปเสียได้ ด้วยผลบุญที่สำเร็จด้วยไหว้พระรัตนตรัยนั้นแล้ว แลบัดนี้ข้าพระพุทธเจ้าได้อยู่ครอบครองพระราชอาณาจักรแลราชสมบัติในสยามมนุษย์ทั้งหลายนี้ แลได้ทำบูชาแด่ปูชนิยวัตถุคือพระพุทธเจ้าเป็นต้นอยู่ จึงจะขอกล่าววิธีต่างๆ โดยสมควร ในกิจการนมัสการแด่พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้านั้นในที่ระลึกถึงพระองค์นั้น มีพระเจดีย์ เป็นต้น ด้วยภาสาสยามพากยภาสา เป็นแต่ว่าจะแสดงวิธีในคำสำหรับเป็นที่ตั้งความทำในใจระลึกแลสวดสาธยาย แลประกาศอุทิศส่วนกุศลแก่เทวดาเป็นต้น ด้วยมาคธิกาภาสาที่เรียกกันโดยมากว่าภาสาบาลี เพราะว่าภาสานั้นเป็นประมาณ94 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวคือภาษากลางในพระพุทธสาสนธรรม เพื่อจะให้เป็นแบบแผนตำราสำหรับพระเจ้าแผ่นดินฤๅผู้รับสั่งพระเจ้าแผ่นดิน ผู้จะปฏิบัติทำการบูชาพระพุทธเจ้า ในเรือนพระพุทธปฏิมาเจดีย์ ฤๅในที่ต่างๆใน การพระราชพิธีนั้นๆ จะให้ท่านผู้จะทำพุทธบูชาได้ศึกษาตามแลทำตามด้วยดีโดยชอบ ข้าพระพุทธเจ้า คิดว่าถ้าท่านผู้จะบูชาวัตถุ มีพระพุทธเจ้าเป็นต้นจะได้ตั้งอยู่ตามวิธีที่จะว่าไปนี้แล้วพระราชกุศลแลสามัญชนกุศลก็ดี ศรีสวัสดิ์พิพัฒน์มงคลแก่พระราชวังแลพระนคร แก่พระราช-ตระกูลแลอำมาตย์ตระกูลแลอาณาประชาราษฎรก็ดี จะเจริญสำเร็จมากกว่าทำโดยการมักง่ายไม่มีวิธีกำหนดไว้ในภาคย์เบื้องต้นนี้จะขอกล่าวลักษณะเคารพนมัสการกราบไหว้คำนับน้อม แลลักษณะทำสักการบูชานับถือในพระรัตนตรัยนั้นให้เข้าใจถนัดก่อนอันการอ่อนน้อมคำนับในโลกนี้ มีกิริยาทำต่างๆ กันในประเทศต่างๆ อย่างนั้นๆ ไม่ต้องกันไม่เหมือนกัน จนถึงขัดขวางกันดังหนึ่งข้างจีนถือว่าเมื่อจะทำคำนับไหว้พระไหว้เจ้า แลจะเข้าไปหานายต้องสอดสวมเครื่องแต่งตัวหมวกเสื้อรองเท้าเข้าให้ครบจึงจะไหว้พระไหว้เจ้าไหว้นายได้ ถ้าไม่มีเครื่องแต่งตัวเต็มไม่สวมหมวกสอดรองเท้าก็ว่าไม่เคารพ ฝ่ายข้างชาวยุโรปแลอเมริกาถือว่าถ้าสวมหมวกอยู่เป็นไม่คำนับ เมื่อจะคำนับต้องถอดหมวกออกถือออกโบก แต่เครื่องแต่งตัวคือเสื้อชั้นนอกที่ไม่ได้สวมอยู่โดยปรกติ แลร้องเท้าแลเครื่องอื่นๆ ตามยศ จนถึงกระบี่ซึ่งเป็นเครื่องติดอยู่กับเครื่องคาดเอวต้องแต่งเข้าพร้อมจึงเป็นอันเคารพฯ ฝ่ายลัทธิในการเคารพของพวกชาวบ้านเมืองถือพระพุทธสาสนาแลถือข้างพราหมณ์ มักถือว่าไม่สวมหมวกไม่โพกผ้าเป็นเคารพรองเท้าแลอาวุธห้ามเป็นอันขาดไม่ให้สอดสวม ไม่ให้คาดแต่ไกลทีเดียวจึงเป็นเคารพ ฝ่ายผ้าห่มนั้นต้องให้มีจึงเป็นเคารพ ถึงกระนั้นในที่เคารพก็บังคับให้ลดเปิดบ่าข้างขวาออก แลในชาวสยามผู้ชาย เมื่อเคารพผู้มีบรรดาศักดิ์ต้องเอาผ้าห่มลงเกี้ยวพุงไว้การเป็นต่างๆ ขัดกันไม่ต้องกันดังนี้แลอนึ่งในกิริยาอิริยาบทก็ถือไม่ต้องกัน ในเมืองอื่นๆ โดยมากถือว่าผู้ซึ่งยืนเป็นอันคำนับผู้ซึ่งนั่งถ้าผู้มีบรรดาศักดิ์นั่งอยู่ผู้มีบรรดาศักดิ์น้อยต้องยืนอยู่ ต่อผู้มีบรรดาศักดิ์ใหญ่บังคับยอมให้นั่งลงจึงนั่งลงได้ ถ้าผู้มีบรรดาศักดิ์ใหญ่ยืนขึ้นแล้ว ผู้มีบรรดาศักดิ์น้อยนั่งอยู่ไม่ได้ เลยต้องยืนขึ้นไม่ต้องบังคับว่าให้ยืนเลย ถึงในพระวินัยบัญญัติในพระพุทธสาสนา ๑ ก็มีบังคับว่าเมื่อผู้จะสำแดงธรรมจะยืนสำแดงธรรมให้คนที่นั่งอยู่มิได้ป่วยไข้ไม่ได้ต้องให้คนฟังยืนขึ้นฟังธรรม แต่ในเมืองไทยเมืองเขมรเมืองลาวเหล่านี้ถือกิริยาคนสูงศักดิ์ไว้ให้สูง คนต่ำบรรดาศักดิ์ต้องไว้กิริยาต่ำแก่ผู้มีบรรดาศักดิ์สูงถ้าผู้มีบรรดาศักดิ์ยืนก็ต้องนั่ง ถ้านั่งก็ต้องหมอบคลาน การอย่างนี้ได้ยินว่าในลังกาเก่าแลเมืองทมิฬก็ถือ เมื่อเจ้าแผ่นดินเสด็จออกไปที่ใดๆ นอกเมืองนอกวังราษฎรที่พบเสด็จต้องพังพาบก้มศีรษะราบกับแผ่นดินเงยหน้าขึ้นไม่ได้ เป็นแต่พนมมือยกขึ้นไว้บนศีรษะกว่าเจ้าแผ่นดินจะเสด็จล่วงไปถ้าจะว่าถึงกิริยาต่างๆ ในการคำนับที่มีชื่อเรียกต่างๆ คือกราบพังพาบทั้งตัวดังว่านั้นเรียกว่ากราบสุงสุมารนิบาต แปลว่าล้มลงเป็นจระเข้ แลเบญจางคประดิษฐ์กราบวางองค์ห้าลงถึงดินทั้งมือสอง๑พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน กำหนดให้สะกด ทั้ง สาสนา (ป.) และศาสนา (ส.)95 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเท้าสองศีรษะหนึ่ง แลกราบสามลาแลกุยอย่างญวนแลจีน คุกเข่าคำนับอย่างชาวยุโรปแลอื่นๆ แล้วก็มากมายหลายอย่างที่นี้จะว่าการตามที่ว่าไว้ในหนังสือที่มีในพระพุทธสาสนาในพระบาลีมีอยู่สี่อย่างตามชื่อคืออภิวาท ๑ วันทนาการ ๑ นิปัจจนาการ ๑ อัญชลีกรรม ๑ เป็นสำแดงกิริยาคำนับต่อหน้าผู้มีตัวประจักษ์เฉพาะยังอิกสองอย่าง คือนมการ ๑ นมัสการ ๑ สองอย่างนี้ว่าด้วยการนับถือเป็นพระที่ยิ่งแลแสดงความน้อมไปแด่พระนั้นด้วยไตรทวาร คือกายวาจาจิตรจะหาที่ชี้อุทาหรณ์เยี่ยงอย่างของคำที่สำแดงชื่อ ๖ อย่าง คืออภิวาท วันทนาการ นิปัจจนาการ อัญชลีกรรม แลนมการ นมัสการนั้นก็ได้เห็นอยู่ชุกชุม คือ “ภควนฺตํ อภิวาเทตวา” ในที่นั้นๆ แล “อภิวาทนสีลิสฺส” ที่เป็นคาถาแลอื่นๆ เป็นอุทาหรณ์ของอภิวาท “ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทาหิ ฤๅ” “วนฺทติ” ในพระวินัยเรียกชื่อ”อวนฺทิโย ปุคฺคโล วนฺทิโย ปุคฺคโล” แลอื่นๆ เป็นอุทาหรณ์ของวันทนาการ ในพระบาลีว่า”ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปติตฺวา” แล “นิปฺปการํ กโรมิ” เป็นอุทาหรณ์ของนิปัจจนาการ”เยน ภควา เตนญฺชลิมฺปณาเมตฺวา” ฤๅ “อญฺชลิมฺปคยฺห” ฤๅ “อญฺชลิโก อฏ˛ฐาสิ แลในบทสวดมนต์ว่า “อญฺชลีกรณีโย” เหล่านี้เป็นอุทาหรณ์ของอัญชลีกรรม “นโม ตสฺสภควโต นมตฺถุ นโม เตปุริสาชญฺญ” แลอื่นๆ เป็นอุทาหรณ์ของนมการ “นมสฺสนฺติ โคตฺมํ นมสฺสมาโน สมฺพุทธํ” แลอื่นๆเป็นอุทาหรณ์ของนมัสการฯ ก็ในชื่ออาการ ๖ อย่างที่มาในบาลีนี้ คนทำอย่างไรจะเรียกว่าชื่อไรก็ไม่ได้ความชัด อภิวาทนั้นเห็นที่มาเป็นกิริยาที่เขาใช้ต่อหน้าทำแก่ผู้สูงศักดิ์ คือพระพุทธเจ้า แลพระสาวกผู้ใหญ่ แลพระเจ้าแผ่นดิน แลมหาพราหมณ์ มีคำอรรถกถาบางอันแก้ว่า “อภิวาเทตฺวาสุขี โหหีติ วทาเปตฺวา” ก็มีบ้าง แต่ที่แก้ว่าอภิวาทนั้นก็คือวันทนากิริยานั้นเอง โดยมาก ถึงกระนั้นเห็นที่มาในบาลีอภิวาทดูที เป็นการอย่างสูงแลการต่อหน้า วันทนาการเป็นการต่ำลงมา แลมักมีในคำสั่งฝากไว้คำนับไปอภิวาท แลสงฆ์แลคณะก็ไม่ใคร่จะมี มีแต่วันทนาการแลอัญชลีกรรม จะชักอุทาหรณ์มาว่าให้เห็นได้แต่จะเพ้อมากนักไปฯ อัญชลีนั้น อรรถกถาแก้ว่า “ทสนขสโมธานํ” ฯ(หมดฉบับเพียงเท่านี้)96 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒พระกระแสทรงแนะนำในการแผ่ไมตรีจิตรต่อเทพารักษ์เมื่อถึงที่เทวดาอารักษ์ศาลเจ้าฤๅต้นไม้ใหญ่เขาใหญ่ ที่รังเกียจว่าเทวดาอารักษ์ศักดิ์สิทธิ์เป็นที่กลัวแล้ว ให้ผันหน้าเข้าไปหา ยกมือขวาเอางานแล้ว ภาวนาว่า “ภวตํ จิตฺตํ ปรมํ สุขํ”แล้วจึงล่วงไปเถิด โบราณว่าเทวดาไม่ทำอันตรายเลยฯ97 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓พระราชหัตถเลขา(เข้าใจว่าถึงทูตไทยที่ไปประเทศอังกฤษ เมื่อปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๔๐๐)(ตอนต้น ต้นฉบับขาด)แต่ก่อนมาพระเจ้ากรุงสยามในแผ่นดินที่ล่วงไปแล้ว เคยทรงพระราชศรัทธาแต่งเครื่องพระราชอุทิศ เฉพาะเป็นพุทธบูชาในพระบรมทันตธาตุ ณ มาลิกมาฬก ในเสงขัณฑนครในสิงหฬ ๑ทวีปหลายครั้ง แต่ครั้งอำนาจเจ้าลังกาเก่ายังเป็นไปอยู่นั้น ได้ทราบว่าข้างฝ่ายสยามพระเจ้าแผ่นดินก็ได้ทรงจัดแจงให้มีทูตานุทูตเชิญพระราชสาร แลคุมเครื่องมงคลราชบรรณาการออกไปทรงยินดีเจริญทางพระราชไมตรีแก่พระเจ้าแผ่นดินด้วย ฝ่ายพระสังฆราชก็ได้จัดแจงสมณสาสน์กับเครื่องไทยธรรมของฝากถึงพระสงฆ์ผู้ใหญ่ในสิงหฬทวีปด้วย พร้อมกับเครื่องพระราชอุทิศสักการบูชาพระบรมทันตธาตุแลผู้ปกครองฝ่ายสิงหฬทวีปที่เป็นพวกเจ้าลังกาเก่า ก็ได้รับรองโดยทางพระราชไมตรี แลได้อนุเคราะห์นำทูตานุทูตให้ได้นมัสการพระทันตธาตุทำสักการบูชาในเวลาอันควร แลเมื่อทูตานุทูตกลับก็ได้มีพระราชสาสน์ตอบมาโดยทางพระราชไมตรีพร้อมกับสมณสาสน์ของพระสงฆ์ผู้ใหญ่ในสิงหฬทวีป มาถึงพระสงฆราชาธิบดีในกรุงสยามด้วย ครั้นมาเมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธ-เลิศหล้านภาไลย แลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น แผ่นดินสิงหฬทวีปทั้งสิ้นเป็นของอังกฤษแล้ว ฝ่ายพระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามก็ยังไม่ทรงทราบอย่างธรรมเนียมฝ่ายข้างอังกฤษถนัด เมื่อจะแต่งทูตานุทูตออกไปนมัสการพระทันตธาตุทำพุทธบูชาตามเคยโดยอย่างแต่ก่อนก็ไม่ทรงทราบว่าผู้ครองฝ่ายอังกฤษจะชอบใจรับฤๅไม่ ด้วยทราบว่าอังกฤษถือสาสนาอย่างอื่นพระทันตธาตุตกเป็นแต่ของสงฆ์แลชาวเมืองที่ยังถือพระพุทธสาสนาอยู่ จึงได้ให้มีแต่สมณสาสน์ของสมเด็จพระสังฆราชไปถึงพระสงฆนายกในสิงหทวีป แลหนังสือขุนนางพนักงานต่างประเทศนำไปถึงผู้ครองฝ่ายอังกฤษ พอให้ทราบว่าพระสงฆ์แลคฤหัสถ์ฝ่ายสยามออกไปนั้นเพื่อธุระเยี่ยมเยียนด้วยการพุทธสาสนาเท่านั้นดอก ไม่เกี่ยวข้องด้วยการแผ่นดินเลยแลผู้ซึ่งออกไปนั้นก็ได้ไปถึงแลบูชาพระทันตธาตุสมพระราชประสงค์พระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามทั้งสองครั้ง แต่ลำบากบ้างด้วยเหตุต่างๆ เพราะเป็นแต่การรับรองของพระสงฆ์แลชาวเมืองสิงหฬทวีปที่ยังถือพระพุทธสาสนาอยู่นั้น พวกนั้นเล่าก็ไม่ใคร่จะมีสามัคคีต่อกัน พวกหนึ่งจะพาไปทางหนึ่ง พวกอื่นจะพาไปทางอื่น ว่ากล่าวถุ้งเถียงแย่งกันไปเย่อกันมา พระผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินไม่ได้รับรองแลบังคับบัญชาให้ไปในทางเดียวแลอย่างเดียว สิ่งของเครื่องที่ส่งออกไปเป็นเครื่อง๑พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน สะกดว่า สิงหล98 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพุทธบูชาแลไทยธรรมถวายพระสงฆ์นั้น ครั้นขึ้นบกแล้วก็มีผู้เกาะครองยึดไว้ให้ต้องเสียภาษี เมื่อพวกสยามซึ่งไปนั้นกลับมา บางทีก็มีหนังสือขุนนางผู้น้อยในผู้ครองข้างอังกฤษตอบมาบ้าง บางครั้งก็ไม่มีด้วยเหตุนี้ก็หาเป็นเกียรติยศแก่กรุงสยามนักไม่ เป็นแต่เห็นแก่การกุศลในพระพุทธสาสนาซึ่งเคยประพฤติมา ก็จัดแจงออกไปพอเป็นอันสำเร็จในการพระราชกุศลเท่านั้น ก็บัดนี้กรุงสยามได้รับความพระราชไมตรีอันสนิทด้วยพระเจ้ากรุงปริตตาเนีย ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ เป็นเจ้าของเกาะสิงหฬลังกาแล้ว แลพระเจ้าแผ่นดินกรุงไทยในแผ่นดินปัจจุบันนี้ก็ยังหาได้แต่งเครื่องพระราชอุทิศพุทธบูชาให้ทูตสยามคุมออกไปนมัสการพระทันตธาตุไม่ พระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามบัดนี้ก็มีพระราชประสงค์จะใคร่ประพฤติตามอย่างแผ่นดินที่ล่วงแล้ว ถ้าแม้นจะแต่งทูตออกไป ถ้าผู้ครองข้าง............(ต้นฉบับขาด)........เมื่อครั้งพวกโปรตุเกศ ๑ Portuguese ได้ครองทวีปลังกาสิงหฬอยู่ พระเจ้ากรุงหงษาวดี ที่เรียกว่าเจ้าหงษาลิ้นดำ ๒ บ้าง พระเจ้าทศทิศวิไชยบ้าง ได้แต่งทูตไปขอซื้อพระทันตธาตุ๓ กับผู้ครองฝ่ายโปรตุเกศว่ากล่าวราคากันเป็นเงิน ๓๓๓๐ ชั่ง ครั้นยอมกันแล้วพวกชาวลังกาที่รักษาพระทันตธาตุอยู่จะเอาส่วนเงินให้มาก พวกผู้ครองข้างโปรตุเกศจะให้แต่น้อย วิวาทกันขึ้น พวกลังกาจึงไปยุยงล่อลวงพวกทูตมอญว่าพระทันตธาตุนั้นมีฤทธิ์ พวกโปรตุเกศมาเอาไปว่าจะขายให้แก่มอญ ก็หนีกลับมาหาพวกลังกาสิงหฬ พวกลังกาสิงหฬพบที่กองดอกไม้เอาไปเก็บซ่อนเสียแล้ว เห็นโปรตุเกศจะต้องเอางาช้างฤๅอะไรทำรูปแทนลวงขายให้ไปแก่มอญมอญคงจะไม่ได้พระทันตธาตุที่แท้ไป ครั้งนั้นพวกมอญที่เป็นทูตไปก็ยังไม่ได้เห็นพระทันตธาตุไม่รู้จักถนัดว่าแท้ไม่แท้ ครั้นได้ฟังดังนั้นก็เกิดสงสัยขึ้นมาเสียดายเงินอยู่ก็หาได้ซื้อมาเมืองมอญไม่ก็บัดนี้ตั้งแต่โปรตุเกศครองเมืองมา จนถึงแผ่นดินเกาะลังกาสิงหฬตกเป็นของอังกฤษก็นานมากว่า ๓๐๐ ปีมาแล้ว คนชาวทวีปสิงหฬลังกาก็กลายไปเข้ารีตสาสนาพระเยซูคฤศตเสียมากแล้ว คนที่นับถือพระพุทธสาสนาอยู่ดังเดิมนั้นเบาบางไปแล้วถ้าแม้นเลอรด กลาเรนดอนจะชักชวนให้พวกชาวลังกายินดียอมพร้อมกับผู้ครองข้างอังกฤษให้ขายพระทันตธาตุให้ผู้ครองข้างฝ่ายสยามด้วยราคาคล้ายกับครั้งผู้ครองข้างโปรตุเกศจะขายแก่๑Portugal ปัจจุบันสำนักนายกรัฐมนตรี และราชบัณฑิตยสถานให้สะกดว่า โปรตุเก๒ในประวัติศาสตร์พม่ามีกษัตริย์ที่ยิ่งใหญ่อยู่สองพระองค์ คือ- พระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้ หรือมังตรา ครองราชย์ช่วงปีพ.ศ. ๒๐๗๔-พ.ศ. ๒๐๙๓ จากหนังสือพระราช-พงศาวดารพม่าเล่ม ๗ ของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ พระนคร: องค์การค้าของคุรุสภา พ.ศ. ๒๕๐๕ กล่าวว่าคือพระเจ้าหงสาวดีลิ้นดำ และในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาก็เรียกพระเจ้าหงสาวดีลิ้นดำ หรือพระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้ ว่าพระเจ้าสิบทิศด้วย- พระเจ้าหงสาวดีบุเรงนอง ทรงได้รับการเรียกขานพระนามว่าพระเจ้าสิบทิศเช่นกันครองราชย์ช่วงปี พ.ศ.๒๐๙๔-พ.ศ. ๒๑๒๔๓พระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองได้ส่งทูตไปยังวิหารพระเขี้ยวแก้ว เมืองลังกา ในปีพ.ศ. ๒๐๙๘99 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระเจ้าหงษาวดีครั้งโน้นได้ เห็นผู้ครองข้างไทยจะยินดีซื้อเอาไปไว้บูชา ด้วยบัดนี้คนสยามที่เคยได้เห็นพระทันตธาตุจำได้ถนัดนั้นก็ยังมีตัวอยู่ แลผู้ที่นับถือก็มีมาก ถ้าเลอรด กลาเรนดอนคิดอ่านให้สำเร็จ พระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามเห็นจะทรงขอบคุณมาก แลคะเนว่าชาวสิงหฬลังกาที่จะหวงแหนพระทันตธาตุนั้นก็เข้าสาสนาพระเยซูเสียมากแล้ว พระทันตธาตุนั้นก็ไม่เป็นของต้องการของอังกฤษดอกเห็นจะอยากได้เงินมากกว่าจะหวงพระทันตธาตุไว้กระมังว่ามาทั้งนี้ก็เป็นการว่าเล่นดอก ถ้ามีที่ว่าก็ว่าเป็นว่าเล่นเถิดพระราชหัตถเลขาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับนี้ทรงด้วยเส้นดินสอไว้ในสมุดถือเฝ้า สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ๑ ประทานหอพระสมุดวชิรญาณ เมื่อวันที่ ๑๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๓พิเคราะห์ดูเนื้อความตามพระราชหัตถเลขา เข้าใจว่าเป็นพระราชหัตถ์ไปรเวตถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ ชุ่ม ฤๅมิฉะนั้นก็เจ้าหมื่นสรรพเพธภักดี เมื่อเป็นทูตไปเจริญทางพระราชไมตรีที่กรุงลอนดอน เมื่อปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๔๐๐ แต่จะมีพระราชหัตถเลขาฉบับนี้ไป ฤๅจะเป็นแต่ทรงร่างขึ้นแล้วมิได้มีไป อาจจะเป็นได้ทั้ง ๒ อย่างเนื้อเรื่องพระราชหัตถเลขานี้ ทรงปรารภว่าพวกชาวลังกาไม่นับถือพระทันตธาตุเหมือนแต่ก่อน บางทีจะซื้อได้อย่างครั้งพวกลังกาโปรตุเกศเคยจะขายแก่พระเจ้าหงษาลิ้นดำครั้งที่ ๑ ให้ฟังลาดเลาดูที่รัฐบาลอังกฤษฯ๑สมเด็จเจ้าฟ้าชายภาณุรังษีสว่างวงศ์ พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และที่ ๔ ในสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี ประสูติ เมื่อวันที่ ๑๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๒ ในรัชการที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นสมเด็จเจ้าฟ้า กรมหลวงภาณุพันธุวงศ์วรเดชฯ เป็นนายพลเอก ราชองค์รักษ์ เสนาบดีกระทรวงยุทธนา-ธิการ กระทรวงกลาโหม ได้เป็นราชทูตพิเศษเสด็จญี่ปุ่น และยุโรป รัชกาลที่ ๖ เลื่อนเป็นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ทรงเป็นจอมพลทหารบก จอมพลเรือ ราชองครักษ์ และเป็นจเรทหารบกทหารเรือทั่วไป ถึงรัชกาลที่ ๗ เป็นอภิรัฐมนตรี และสถาปนาเป็นสมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุขเจ้าฟ้าฯ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ทิวงคตในรัชกาลที่ ๗ เมื่อวันที่ ๑๓ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๗๑ เป็นต้นสกุลภาณุพันธ์100 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๔พระราชหัตถเลขา ถึงพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑ปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๐๑ฉบับหมายเลข ๙๙ลงวันที่ ๒๐ มิถุนายน ค.ศ. ๑๘๕๘ฉันขึ้นไปถึงกรุงเก่าได้นมัสการพระแสนเมืองเชียงแตงแล้ว * รูปพรรณเป็นของเก่าโบราณหนักหนา แต่เห็นชัดว่าอย่างเดียวกับพระแสนเมืองมหาชัย ** แน่แล้ว ของคนโบราณจะนับถือว่าพระแสนสององค์นี้ องค์ใดองค์หนึ่งจะเป็นของเทวดาสร้าง ฤๅว่าเหมือนพระพุทธเจ้าแท้ แล้วจึงถ่ายอย่างกันข้างหนึ่งเป็นแน่แล้ว แต่เมื่อดูสีทองแลชั้นเชิงละเอียดไปดูทีเห็นว่าพระแสนเมืองเชียงแตงจะเป็นของเก่ากว่า สีทองที่พระเศียรแลพระพักตร์เป็นสีนากเนาวโลหะ เช่นกับพระอุมาภควดีเก่าในเทวสถาน ตมูกฤๅพระนาสิกก็ดูบวมมากเหมือนกันทีเดียว ที่พระองค์ พระหัตถ์ พระบาท นั้นสีทองเป็นอย่างหนึ่ง ติดจะเจือทองเหลืองมากไป ที่ผ้าพาดนั้นเป็นแผ่นเงินฝังทาบทับลง แต่ดูแน่นหนาอยู่พระแสนองค์นี้ฉันถวายแล้ว โปรดทรงพระดำริดูเถิด จะให้ไปเชิญลงมาเมื่อไรอย่างไรก็ตามแต่จะโปรดยังมีพระที่มีชื่อเอามาแต่เมืองเวียงจันทร์อิกสองพระองค์ พระอินทร์แปลง หน้าตัก ๒ ศอกเศษพระอรุณหน้าตักศอกเศษ พระสององค์นี้ องค์ที่ออกชื่อก่อน ฉันจะรับประทานไปไว้เป็นพระประธานในพระอุโบสถวัดมหาพฤฒาราม วัดตะเคียน ๒ ที่ให้ไปสร้างขึ้นไว้ใหม่***พระอรุณนั้นฉันคิดว่าจะเชิงลงมาไว้ในพระวิหาร วัดอรุณ **** เพราะชื่อวันกับชื่อพระต้องกันสมควรแต่จะให้จัดแจงที่ฐานเสียให้เสร็จก่อน แล้วจึงจะเชิญลงมาต่อหน้าน้ำ*พระแสนเมืองเชียงแตงเดี๋ยวนี้อยู่ที่ในพระอุโบสถวัดหงษ์**พระแสนเมืองมหาชัยเดี๋ยวนี้อยู่ที่พระวิหารวัดประทุมวัน***พระอินทร์แปลงนั้น ภายหลังไม่เชิญลงมาวัดมหาพฤฒาราม เดี๋ยวนี้อยู่ในวิหารวัดเสนาศนาราม****พระอรุณนั้นเรียกกันเป็นสามัญว่าพระแจ้ง เดี๋ยวนี้อยู่ในพระวิหารวัดอรุณ๑เจ้าฟ้าชายจุธามณี พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ และสมเด็จพระศรีสุริเยนทรา บรมราชินี พระราชสมภพเมื่อวันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๓๕๑ ในรัชกาลที่ ๓ ทรงสถาปนาเป็นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ได้ว่าการกรมทหารปืนใหญ่ ในรัชกาลที่ ๔ พระราชทานบวรราชาภิเษกเป็นสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคตในรัชกาลที่ ๔ วันที่ ๗ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๘ พระชันษา ๕๘ พรรษา๒วัดตะเคียน รัชกาลที่ ๔ โปรดให้ปฏิสังขรณ์ทำพระอุโบสก พระวิหาร กุพิพระสงฆ์ ซ่อมเสริมพระปรางค์เดิมให้สูงใหญ่ขึ้น พระราชทานนามใหม่ว่าวัดมหาพฤฒาราม101 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยังพระไม่มีชื่ออิกหลายพระองค์ องค์หนึ่งหน้าตัก ๒ ศอกหย่อน แต่รูปพรรณนั้นเห็นชัดว่าทำเอาอย่างพระแสนเมืองมหาชัยไม่สู้ผิดนัก ทั้งลาดเลาพระพักตร์ แลส่วนพระหัตถ์ พระบาททุกอย่างพระองค์นี้ ฉันคิดว่าจะเชิญไปไว้ที่ในพระวิหารหลวงที่พระพุทธบาท * พระขัดสมาธิเพชรใหญ่องค์หนึ่งฐานมีรูปสัตว์ต่างๆ ฉันคิดว่าจะเชิญมาไว้ในอุโบสถวัดเขมาภิรตาราม ** ยังอิกองค์หนึ่งหน้าตักศอกเศษคล้ายพระแสน แต่ไม่สู้ชัดนักนั้น ฉันคิดว่าจะเชิญไปไว้ในพระอุโบสถวัดชัยพฤกษมาลาพระแสนเมืองเชียงแตงนั้นตามแต่จะโปรดเถิด ถ้าจะเชิญไปประดิษฐานไว้ที่วัดหงษ์ก็ดีอยู่จะได้เป็นคู่กับพระอรุณ ที่วัดอรุณเหมือนดัง ๒ องค์ที่จะเชิญลงไปไว้ที่วัดชัยพฤกษมาลา ๑ แลวัดเขมาภิรตาราม ๒ นั้นเป็นพระเกียรติยศแลส่วนพระราชกุศลถวายทูลกระหม่อม แลสมเด็จพระศรี-สุริเยนทรามาตย์แต่ถ้าจะโปรดเอาพระแสนเชียงแตงไว้ในวังแล้ว ฉันจะถวายอิกองค์นหนึ่ง หน้าตักศอกเศษเป็นทองสองสี เพื่อจะได้ไปไว้ที่วัดหงษ์แทน ตามแต่จะโปรดเรือสติมเอมร “มีตีออร์” ขึ้นไปก็ไม่ถึงกรุงเก่า ไปค้างติดตื้นอยู่ที่ปากคลองตะเคียนต่อเวลา๘ ทุ่ม (2 A.M. ) น้ำขึ้นมากจึงจะกลับมาได้ ต้องหยั่งน้ำหาร่องมา พึ่งมาถึงเมื่อ ๙ โอคล็อก20 A.M. ฯ*เดี๋ยวนี้ยังอยู่ในพระวิหารวัดหลวงที่พระพุทธบาท**เดี๋ยวนี้ยังอยู่ในพระอุโบสถวัดเขมา๑วัดไชยพฤกษมาลา เป็นวัดที่รัชกาลที่ ๒ ทรงสร้างแต่ไม่สำเร็จ รัชกาลที่ ๔ โปรดฯ ให้พระเจ้าลูกเธอกรมหมื่น-มเหศวรศิววิลาสเป็นแม่กองปฏิสังขรณ์ใหม่ทั้งหมด พระราชทานชื่อวัดว่าวัดไชยพฤกษมาลา๒วัดเขมาภิรตาราม เป็นวัดที่สร้างมาแต่สมัยอยุธยา สมัยรัตนโกสินทร์เป็นวัดที่อยู่ในบัญชีกฐินหลวงของกรมพระราชวังบวรรัชกาลที่ ๑ ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ ๒ สมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ ทรงขอมาอยู่ในพระอุปถัมภ์ทำการบูรณะใหม่ ครั้นถึงสมัยรัชกาลที่ ๔ โปรดฯ ให้ทำการบูรณะปฏิสังขรณ์สิ่งก่อสร้างอาคารสถานขึ้นใหม่จำนวนมาก พร้อมทั้งรื้อพระตำหนักกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ ไปปลูกไว้ในบริเวณพระอารามด้วย แล้วพระราชทานนามวัดใหม่ว่า วัดเขมาภิรตาราม102 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๕พระราชหัตถเลขา ถึงพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวปีวอก พ.ศ. ๒๔๐๓ลงวันที่ ๒๓ ตุลาคม ค.ศ. ๑๘๖๐ฉันมาจากกรุงเทพฯ เวลา ๔ ทุ่ม (10 P.M. ) วันขึ้น ๕ ค่ำ (19 th ..inst.,) มาถึงปากน้ำบ้านแหลม ๓ โมงเช้า (9 A.M. ) ได้ขึ้นมาเดินที่ท่าบ้านใหม่ มาถึงที่ “นครเขา” ๑ (MountainousPalace) นี้เวลาบ่าย ๒ โมง แต่หนูตุ้ย หนูปุก * ไปเรือ “มหาพิชัยเทพ” ๒ ค้างน้ำอยู่ออกไม่ได้ในเวลากลางคืน ต่อเข้าโมงเศษ about 7 A.M. จึงไปได้ ไปถึงปากน้ำบ้านแหลมต่อบ่าย ๓ โมง ได้ลงเรือไฟทวนน้ำขึ้นมาถึงเมืองเพชรบุรีมาขึ้นเดินบกที่ค่ายหลวง ทาง ๒๓ เส้น (About halfof one mile) ถึงเขานี้เวลา ๒ ทุ่มเศษ About half past from 8 P.M. or before 9 P.M. abouthalf an hour) ฉันได้จัดให้อยู่ที่มุมเพชรภูมิไพโรจน์๓ สบายดีแล้ว ครั้นวันขึ้น ๗ ค่ำ เวลาบ่ายฉันได้พาหนูตุ้ย หนูปุก กับเจ้านายผู้หญิง ที่ไปด้วยนั้นเดินเลียบไปบนเขานี้ จนถึงวัดพระนอนใหญ่๔ฉันเข้าไปทอดพระกฐินอยู่ในพระอุโบสถ หนูตุ้ย หนูปุก กับพวกผู้หญิงที่ไปด้วยกัน เล่นเก็บดอกไม้อยู่ริมวิหารพระนอน เมื่อเวลานั้นแหวนทับทิมที่หนูปุกยอดหลุดตกหาย ท้าวสมศักดิ์ได้ป่าวร้องให้ช่วยกันหา สีพายคนหนึ่งเที่ยวหาได้แล้ว แหวนนั้นว่ากันว่าเป็นพระธำมรงค์ สมเด็จพระศรี-สุริเยนทรามาตย์ หนูปุกได้ให้รางวัลแก่ผู้ได้นั้นแล้ว กฐินหนูตุ้ยหนูปุกก็ได้ทอดแล้วที่วัด*พระองค์เจ้าหญิงดวงประภากับสุดาสวรรค์๕ พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ๑พระนครคีรี เป็นพระราชวังบนภูเขาแห่งแรกที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๒ บนยอดเขาสามยอดติดต่อกัน เรียกว่า เขามหาสมณะ ชาวบ้านเรียกว่า เขาสมน ต่อมาพระราชทานนามว่า เขามหาสวรรค์ โดยมีเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์กับพระเพชรพิไสยศรีสวัสดิ์ เป็นนายงานดำเนินการก่อสร้าง ที่ตั้งปัจจุบันอยู่ในเขตอำเภอเมืองเพชรบุรี จังหวัดเพชรบุรี๒เรือมหาพิชัยเทพ เป็นเรือกลไฟ ทำด้วยเหล็กมาแต่เมืองลอนดอน๓พระที่นั่งเพชรภูมิไพโรจน์ เป็นพระที่นั่งองค์ใหญ่ที่สุดในหมู่พระที่นั่งของพระนครคีรี ในสมัยรัชกาลที่ ๔และต้นรัชกาลที่ ๕ ใช้เป็นท้องพระโรงสำหรับออกขุนนาง ต่อมาปลายรัชกาลที่ ๕ ได้ดัดแปลงเป็นที่ประทับของพระราชอาคันตุกะจากต่างประเทศ๔วัดพระพุทธไสยาสน์ หรือวัดพระนอน ตั้งอยู่บริเวณเชิงเขามไหศวรรย์ (เขาวัง) เป็นวัดเก่าแก่มาแต่สมัยอยุธยา๕พระเจ้าราชวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าหญิงดวงประภา และพระเจ้าราชวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าหญิงสุดาสวรรค์ ที่๒ และที่ ๓ ในเจ้าจอมมารดามาลัย พระองค์แรกประสูติเมื่อวันที่ ๑๗ มกราคม พ.ศ. ๒๓๘๑ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อวันที่ ๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๓๘ พระชันษา ๕๘ ปี พระองค์ที่สองประสูติ เมื่อวันที่ ๕สิงหาคม พ.ศ. ๒๓๘๓ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๖ เมื่อวันที่ ๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๕๕ พระชันษา ๗๓ ปี103 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบันไดอิฐ ๑ แลวัดมหาธาตุ๒ ฉันได้ให้โสมวดีแลหญิงประภัศร * ๓ ไปด้วยมาครั้งนี้เห็นสนุกสบายดีอยู่ทั้งสองคน แลบ่าวไพร่ก็พร้อมเพรียงกันตัวฉันได้ทอดกฐินสามพระอาราม แลในวัดมหาสมณาราม ๔ ที่ไปสร้างค้างอยู่นั้น ได้ถวายไตรจีวรทุกรูปทั้งอาราม แลได้ทำบุญถวายสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ ในวันสิ้นพระชนม์ของท่านด้วย That is the first quarter or half waxing moon in the month of October. แล้วได้ทำบุญฉลองหอสาตราคมใหม่ในเขานี้ ได้เชิญพระไชยสำริดก้าไหล่กับพระหายโศกแห่มา แล้วตั้งไว้ในหอสาตราคมนั้นด้วยเมื่อหนังสือฉบับก่อนเขียนแล้ว พระยาจ่าแสนบดีมาถึงกล่าวว่า ช้าง ** หลวงเทพรจนาทำรูปมานั้นเขียนเอาสีเมื่อช้างเปื้อนฝุ่นมากลางทาง ไม่ได้ชำระจึงคล้ามมัวไป เมื่อช้างอยู่ในโรงที่ยโสธรนั้น ผิวขาวเป็นเผือกแท้ทีเดียว (เสียแต้มอยู่แต่เซอะซะเท่านั้น ด้วยหลวงไสหนักไป ไม่เข้าคุ้นเหมือน) *** ช้างเผือกเก่าเก่าพระยาจ่าแสนว่า ถ้าถึงที่ประทับแล้วชำระออกไม่ดีเหมือนรูปที่หลวงเทพรจนาทำมาแล้ว ให้ลงอาญาจงนักเถิด คนที่ไปเห็นที่ยโสธรไม่มีใครสงสัยว่ามิใช่ช้างเผือกเลยฯ*พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ ทั้ง ๒ พระองค์ฯ**ช้างเผือกตัวนี้ได้สมโภชที่เขาแก้ว แต่ล้มเสียก่อนมาถึงกรุงเทพฯ*** ความในวงต่อไปนี้ หนังสือผิดอยู่หลายแห่ง ด้วยต้นฉบับทรงเป็นอักษรฝรั่ง ผู้แปลงเป็นอักษรไทยเห็นจะอ่านไม่ถูก๑วัดเขาบันไดอิฐ เป็นวัดเก่าแก่มาแต่สมัยอยุธยา ตั้งอยู่บนยอดเขาบันไดอิฐมีความสูง ๑๒๑ เมตร ภายในเขตวัดมีถ้ำอยู่หลายแห่ง๒วัดมหาธาตุวรวิหาร เป็นวัดสำคัญคู่บ้านคู่เมืองของจังหวัดเพชรบุรี สร้างมาแต่สมัยอยุธยา ลักษณะพิเศษคือ มีพระปรางค์ ๕ ยอด๓พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดี ศรีรัตนราชธิดา พระราชธิดาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และเจ้าจอมมารดาเที่ยง ประสูติวันที่ ๑๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๓๙๕ ในรัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นกรมหลวงสมรรัตนสิริเชษฐ ในรัชกาลที่ ๖ ได้ทรงรักษากุญแจพระบรมมหาราชวังชั้นใน สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๗วันที่ ๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๗๔ พระชันษา ๗๙ ปี กับพระองค์เจ้าหญิงประภัศร พระราชธิดาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กับเจ้าจอมมารดาเกศ ประสูติวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๓๙๗ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๗ วันที่ ๒๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๖๙ พระชันษา ๗๓ ปี๔วัดมหาสมณาราม เดิมชื่อวัดสมณะ หรือวัดมหาสมน รัชกาลที่ ๔ เคยเสด็จมาประทับเมื่อครั้งทรงผนวชเมื่อสร้างพระนครคีรีแล้วโปรดเกล้าฯให้บูรณะวัดนี้ พระราชทานนามว่าวัดมหาสมณาราม ประชาชนทั่วไปเรียกว่า วัดเขาวัง104 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๖พระราชหัตถเลขา ถึงพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔ฉบับหมายเลข ๓๑ลงวันที่ ๒๒ กุมภาพันธ์ ค.ศ. ๑๘๖๑ฉันออกจากกรุงเทพฯ บางกอก มาวันขึ้น ๘ ค่ำ (17 th ..inst.,) เวลา ๒ ทุ่ม (9 P.M. ) ขึ้นมาถึงท่าเจ้าสนุก ๑ เวลา เช้าโมง ๑ กับ ๘ บาท (7 oû clock 48 m.) ได้ขึ้นเดินบกเวลาบ่ายโมง ๑ กับ ๔๐ มินิต มาถูกฝนที่บางโขมด ๒ เข้าหยุดอยู่ที่ศาลาสักชั่วโมง ๑ ครั้นพอเหือดแล้วออกเดินไปหน่อยหนึ่งฝนก็ลงอิก แต่ยังไม่ถึงศาลาบ่อโศก ๓ ไหนๆ ก็เปียกแล้วเวลาก็จวนเย็นต้องเดินไปทั้งฝนจนเกือบถึงศาลาเจ้าเณร ๔ ฝนจึ่งหาย แลเพราะที่นั้นฝนไม่ตก หนทางก็แห้งไปไม่เป็นโคลนเหมือนแต่บางโขมดขึ้นมา ต่อไปถึงสระยอ ๕ ฝนตกอิก จนถึงวังท้ายพิกุล ๖ เดินทางมาครั้งนี้ถูกฝนต้องลำบากด้วยทางเป็นโคลนบ้าง ฉันวิตกกลัวจะเกิดไข้เจ็บ แต่เดชะบุญครั้นมาถึงที่นี้แล้วฝนยังตกปรอยไปคืนหนึ่ง พอรุ่งก็สว่างกระจ่างแจ้ง มีลมว่าวลมอุตตรา พัดกล้าหนักทุกคืนมาหนาวจัด กลางคืน (ปรอท) ลงถึง ๖๒ บ้าง ๖๓ บ้าง กลางวันคงเพียง ๘๐ บ้าง ๗๙-๗๘ บ้างจนวันนี้ความไข้เจ็บก็ไม่มี คนมาอยู่ที่นี่ราว ๓๐๐๐ ไม่มีใครป่วยไข้อะไรเลย๑ท่าเจ้าสนุก เป็นสถานที่เริ่มต้นเดินทางด้วยเส้นทางบกไปยังพระพุทธบาท๒บางโขมด ชื่อตำบลบางโขมด อำเภอบ้านหมอ จังหวัดสระบุรี ในปัจจุบันมีบ่อน้ำโบราณที่ขุดตั้งแต่รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ในสมัยรัชกาลที่ ๔ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ บูรณะซ่อมแซมใหม่ เรียกว่า บ่อบางโขมด๓มีร่องรอยบ่อน้ำโบราณใกล้แนวถนน ฝรั่งส่องกล้อง (ขนานกับทางหลวงสายพระพุทธบาท-บ้านหมอ-ท่าเรือ)สันนิษฐานว่าเดิมมีบ่อน้ำที่มีตาน้ำใสไหลดี ชาวบ้านจึงมาสร้างศาลาพักอาศัยริมต้นโศกและใช้น้ำจากบ่อแห่งนี้จึงเรียกว่าศาลาบ่อโศก๔ศาลาเจ้าเณร ตั้งอยู่ในที่ลุ่มทางตะวันตกใกล้โคกที่ ถนนฝรั่งส่องกล้อง (ถนนสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม)ตัดผ่านยังมีร่องรอยบ่อน้ำลึกประมาณ ๕ เมตร ใกล้กันมีเนินดินซึ่งเคยมีศาลา แต่ปัจจุบันไม่มีแล้ว๕สระยอ เป็นบริเวณที่ตั้งพระตำหนักที่สร้างในสมัยกรุงศรีอยุธยาสันนิษฐานว่ารัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชด้วยมีชื่อปรากฏอยู่ในคำให้การขุนโขลนว่า “ตำหนักพระนารายณ์ท้ายสระยอ” ปัจจุบันเหลือแต่ฐานรากหินสอปูน๖วังท้ายพิกุลบริเวณด้านทิศตะวันตกของมณฑปพระพุทธบาท เดิมเป็นพระราชวังโบราณมาแต่สมัยสมเด็จพระทรงธรรมแห่งกรุงศรีอยุธยา แล้วเป็นที่ประทับของกษัตริย์อยุธยา เมื่อเสด็จมานมัสการพระพุทธบาทเรื่อยมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ จนกระทั่ง พ.ศ. ๒๔๐๐ รัชกาลที่ ๔ โปรดฯให้สร้างพระตำหนักขึ้นใหม่ในบริเวณที่ร้างว่างอยู่ของพระราชวังแห่งนี้ ปัจจุบันชำรุดหักพังมีเพียงฐานรากพระที่นั่ง กำแพงวัง และเกยที่ประทับช้างเท่านั้น105 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวการในพระพุทธบาทนั้น วันนี้ได้ยกยอดพระมณฑปแลบรรจุพระบรมธาตุในพระเจดีย์ ที่ฉันสร้างขึ้นบนลานพระพุทธบาท ๑ แล้วได้ยกยอด การเป็นเสร็จแล้วได้ถวายผ้าไตรจีวรกับย่ามแก่พระสงฆ์ ๑๗ รูป ที่เป็นแม่งานแลรักษาพระพุทธบาทขอถวายพระราชกุศลมาฉันยังจะอยู่ทำบุญที่วัดถ้ำประทุน จะบรรจุพระบรมธาตุในพระเจดีย์ศิลาที่ถ้ำนั้นอิกแห่งหนึ่งก่อน จึงจะเป็นเสร็จในวันขึ้น ๑๕ ค่ำ (35 th inst.,) ต่อวันแรมค่ำหนึ่งฉันจะไปเขาแก้ว ๒ แล้วจะไปปฐวี๓ช้างเผือกนั้นมาถึงเขาแก้วแล้วแต่เวลาวานนี้ (Yesterday noon) พ่อกลาง เจ้าฟ้ามหามาลา ๔ได้ไปดูมาแล้ว ว่าไม่เป็นช้างเผือกเอกเหมือนเขาว่าสีีตัวเป็นเผือกด่างดังพระวิสุทธิรัตน์กรินี แต่ขนหางขนตัวเหลืองคล้ายช้างเผือกเอก ๔ ช้าง เล็บก็บริสุทธิ์ แต่ตานั้นเหลืองมาก เป็นสีน้ำผึ้งดังใบบอกก่อน ตานั้นต่ำกว่าตาพระวิมล แลพระวิสุทธิ์ พระมหาศรีเสวตร ทั้ง ๓ ช้าง บัดนี้ฉันได้ส่งรูปปั้นระบายสีที่หลวงเทพรจนาขึ้นไปถ่ายทำมากลางทางนั้น ลงมาถวายทอดพระเนตรด้วยแล้ว หลวงเทพรจนาคนนี้เคยทำมาทุกช้าง เห็นเหมือนมากกว่าผู้อื่นทำอยู่ฉันจัดได้สิ่งของมีจำนวนมาในหางว่าวที่ใส่มาในนี้ฝากมาถวายด้วย มอบให้นายจ่าห้าวยุทธการตำรวจ คือนายจันบุตรหม่อมแขก ข้าในสมเด็จพระศรีสุริเยนทร์นั้น ซึ่งเป็นคนขึ้นไปวางตราที่เมืองสุวรรณภูมิ์ ได้เห็นช้างมาหลายวันนำความลงมาถวายป.ล. ความที่กล่าวในหนังสือนี้ โปรดให้ท่านเสนาบดีที่ล่างทราบด้วย ฉันหาได้เขียนฝากถึงท่านไม่ ฯ๑พระพุทธบาท พบในสมัยพระเจ้าทรงธรรม (พ.ศ. ๒๑๕๓-๒๑๗๑) พระมหากษัตริย์ทุกพระองค์ตั้งแต่สมัยอยุธยาถึงรัตนโกสินทร์ จะทรงมีพระราชศรัทธาเสด็จไปนมัสการเป็นกระบวนพยุหยาตรา และมีพระราชศรัทธาบูรณะปฏิสังขรณ์ตลอดมา พระพุทธบาทเป็นสถานที่เคารพบูชาของพุทธศาสนิกชนทั่วไปจึงเกิดประเพณี เทศกาลมหาชนไปบูชาพระพุทธบาท ในกลางเดือน ๓ และเดือน ๔๒เขาแก้ว อยู่บริเวณตำบลต้นตาล อำเภอเสาไห้ จังหวัดสระบุรี๓ปฐวี คือเขาปถวี ตั้งอยู่ในเขตอำเภอเมืองสระบุรี เป็นสถานที่ประดิษฐานพระพุทธฉาย๔เจ้าฟ้าชายกลาง สมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลาพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และที่ ๒ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี ประสูติวันที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ. ๒๓๑๒ รัชกาลที่ ๔ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นปราบปรปักษ์ พ.ศ. ๒๓๙๔ และกรมขุนบำราบปรปักษ์ พ.ศ. ๒๔๑๐ ในรัชกาลที่ ๕เลื่อนเป็นกรมพระบำราบปรปักษ์ และสมเด็จกรมพระยาบำราบปรปักษ์ ตามลำดับ ทรงรับราชการว่ากรมวังกรมพระคชบาล และกรมสังฆการีธรรมการ ทรงเป็นผู้สำเร็จราชการในพระราชสำนัก และว่าพระคลังทั้งปวงต่อมาได้เป็นผู้สำเร็จราชการกรมมหาดไทย สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ วันที่ ๑ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๙ ต้นสกุลมาลากุล106 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๗พระราชหัตถเลขา ถึงพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖ฉบับหมายเลข ๔๒ลงวันที่ ๓ มีนาคม ค.ศ. ๑๘๖๓ฉันได้ยินว่าเวลาวานนี้ท่านรับสั่งว่า โกนจุก ฉันนึกว่ายังไม่ถึงฤกษ์ฉันเป็นผู้ตัด เขาเกณฑ์ก็วิตกไปกลัวท่านจะขัดเคือง ตัวฉันก็เป็นตัวโหร (Astrologer) การที่จริงก็เป็นดังนี้ เมื่อเวลาเย็น๑๒ ค่ำนั้น เมื่อฉันจะกลับมา ฉันได้ถามกรมหมื่นบวรวิไชยชาญว่ากำหนดฤกษ์เท่าไร บอกว่าโมง๑ กับ ๓ บาท (ตรงนี้กระดาษขาดหนังสือไม่ได้ความ ๓ บรรทัด) แล้ว ๔๐ มินิต อาทิตย์อยู่ราศีกุมภ์ องศา ๒๐ แล้วลัคน์ก็เข้าราศีมีน อาทิตย์ตัวกาลกิณี วัน เป็นพินาศ ศุกร์เป็นมหาอุจ กุมลัคน์เล็งเสาร์ (Saturn) เป็นศรีวัน ไม่สู้ชอบกลอยู่แต่ตัวประหัศ (Jupiter) ตกราศี ๘ ไปสั่งว่าโมง ๓บาทนั้นเห็นเขาจะคิดให้ได้มหาอุต ตรงลัคน์กระมัง เมื่อไปนั่งคอยฤกษ์อยู่ ฉันดูนาฬิกาพกของฉันเห็นเวลา 7 h 13 m แล้ว ท่านยังไม่เสด็จจึงให้เขามาทูลเตือน ครั้นเห็นท่านเสด็จแล้ว ตรัสอยู่กับพ่อกลาง ฉันเห็นนาฬิกาได้ 7 h 18 m แล้ว ก็ตัดตามฤกษ์ซึ่งกรมบวรวิไชยชาญบอกไว้ควรมิควรสุดแต่จะโปรด แลสั่งฉันไปตัดจุก เข้าในยามจันทร์ก่อนยังไม่ถึงยามเสาร์ (Saturn) นั้น ไม่ผิดอยู่แก่ฉันด้วยไม่ทราบเลยว่าเป็นยามกาลกิณีชัดของผู้ต้องโกนจุก เป็นเพราะผู้ให้ฤกษ์ไม่ดีเองฉันมีตำราอยู่อย่างหนึ่งว่า สำหรับแก้ผู้ที่ถูกโกนฤกษ์ไม่ดี ท่านให้ตักน้ำที่สะอาด ในเวลาที่เป็นมงคลตั้งปิดไว้แล้วหาดอกไม้หอม ๘ อย่างมาใส่โถปิดไว้ แล้วคำนวณหาเวลาที่มี ลัคน์ จันทร์พระเคราะห์เป็นกาลา ชะตาดีในวันหนึ่งได้เวลานั้นแล้ว เปิดน้ำตั้งกลางแจ้ง เอาดอกไม้ ๘ อย่างใส่อบลงแล้วจุดธูปเทียนบูชา ๘ เล่ม ๘ ดอก รอไว้จนเกือบสิ้นเวลาลัคน์ที่ดี แล้วเปิดไว้ อนึ่งให้เขียนดวงกาลชะตาที่ดีนั้น ลงในกระดานชนวน แล้วล้างลงในน้ำนั้นให้ทันเวลาดีก่อนแต่ปิดน้ำนั้นด้วย แล้วหาฤกษ์ดีอิกเวลาหนึ่ง ถึงเวลานั้นให้เขียนดวงชะตา เวลาดีล้างลงในน้ำนั้นอิก แล้วเอาน้ำรดตัวคนที่ถูกทำการฤกษ์ไม่ดีผ่อนโทษนั้น ท่านว่ากลับเป็นดีไป ตำรานี้เรียกว่ากลับชะตา ฯ107 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๘พระราชหัตถเลขา ถึงพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖ฉบับหมายเลข ๒๐๔(ไม่มีวัน)ฉันออกมาจากกรุงเทพฯ วันขึ้น ๑๓ ค่ำ (27 th ...inst.,) มาเที่ยวทอดสมออยู่ที่นั่นบ้างที่นี่บ้างตามสบาย ได้ขึ้นเที่ยวบนบกแต่ที่สามร้อยยอด ๑ แห่งเดียว มาครั้งนี้ก็สบายดี ไม่ถูกคลื่นลมอะไรเลยน้ำทะเลเรียบเหมือนน้ำแม่น้ำ คนที่มาด้วยกันก็ดี อยู่หมดทั้งเด็กใหญ่หญิงชาย หญิงวรภักตร์๒ลูกของท่านก็สบายดีอยู่ เมื่อเวลาวานนี้ (Yesterday) ฉันฝากคุณศรีสุริยวงศ์ให้พาขึ้นไปบนเมืองนครกับบุตรฉันหลายคน ให้ไปนมัสการที่พระมหาธาตุเจดีย์กลับลงมาเมื่อคืนแล้ว โปรดแจ้งความให้มารดาแลพระยามณเฑียรบาล ๓ ทราบด้วยเกลือกเขาจะวิตกไปตามใจคนเก่าๆ กลัวทะเล แลที่ว่าเมืองนครเป็นทางไกลกันดาร ฯลฯจะหาอะไรฝากมาก็ไม่มี พวกหัวเมืองเอาของมาส่งบ้างคนที่ไปด้วยชิงกันกินเสียหมดฉันได้ผลจันทร์เทศแช่อิ่ม ๔ ขวด กับทุเรียนกวน ๒ มัดฝากมาถวายป.ล. พระองค์เจ้าปัทมราช * ประชวรโรค เช่น เจ้าพระยานครลำบากนัก ท่านอุตส่าห์เสด็จลงมาหาฉันถึงทะเล มาขอให้รับเสด็จกลับมากรุงเทพฯ ด้วยแลจะพาป้านุ้ย ** เข้ามาด้วย โปรดให้พระองค์เจ้าดวงจันทร์๔ พระองค์อรุณ ๕ ฯลฯ ทราบข่าวด้วย ถ้าตำหนักเก่าของท่านที่พระราชวังบวรนั้นโปรดให้ผู้อื่นอยู่เสียแล้ว ฉันจะรับประทานรับเสด็จไว้ที่ล่างก็ได้ สงสารทั้ง พิการ ชราฯ*พระราชธิดาในกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท รัชกาลที่ ๑**เจ้าจอมมารดานุ้ย ธิดาเจ้าพระยานคร (พัด) เป็นเจ้าจอมมารดาของพระองค์เจ้าปัทมราช๑สามร้อยยอดประกอบด้วยเขาหินปูนธรรมชาติจำนวนมากจึงเรียกว่า เขาสามร้อยยอด ตั้งอยู่ทางฝั่งตะวันตกของอ่าวไทยในท้องที่อำเภอปราณบุรี และอำเภอกุยบุรี จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ มีธรรมชาติงดงามมากปัจจุบันจึงกำหนดให้เป็นเขตอุทยานแห่งชาติ เขาสามร้อยยอด๒พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงวรพักตร์ พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว และเจ้าจอมมารดาส่วน ประสูติ วันที่ ๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๓๙๘ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ ในปี พ.ศ. ๒๔๒๗ พระชันษา๒๙ ปี๓เจ้าจอมมารดาส่วน และพระยามณเฑียรบาล (บัว) (บิดาเจ้าจอมมารดาส่วน)๔พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงดวงจันทร์ พระราชธิดาในสมเด็จพระบวรราชเจ้า กรมพระราชวังบวรมหา เสนานุรักษ์กับเจ้าจอมมารดาศรี ธิดาเจ้าเวียงจันทน์ ประสูติ พ.ศ. ๒๓๕๖ สิ้นพระชนม์ ในสมัยรัชกาลที่ ๕๕พระเจ้าราชวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าหญิงอรุณ พระราชธิดาในสมเด็จพระบวรราชเจ้า กรมพระราชวังบวรมหา-ศักดิพลเสพ กับเจ้าจอมมารดาน้อย ประสูติเมื่อวันที่ ๑๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๓๔๘ สิ้นพระชนม์ ในสมัยรัชกาลที่ ๕ เมื่อวันที่ ๑๑ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๘ พระชันษา ๘๑ ปี108 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๙พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นบวรวิไชยชาญปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖จดหมายข้าพเจ้า ขอหารือแก่กรมหมื่นบวรวิไชยชาญ แลพระยามณเฑียรบาล ขอให้คิดอ่านแนะนำสั่งสอนข้าพเจ้า การสมควรอย่างไรจะทำตาม ข้าพเจ้าคิดการไปคนเดียวก็ผิดๆ ถูกๆไปไม่พ้นคนเป็นอันมากติเตียน เพราะตัวข้าพเจ้าเป็นคนซื่อเม็ดไพรแง่งอนไม่มี คิดการไม่รอบคอบไปทั่วถึงจึงถูกครหาติเตียนบ้าง ขอรับประทานโทษเสียเถิด ข้าพเจ้าได้ยินคนข้างหน้าบ้างข้างในบ้างพูดกันว่า เมื่องานโสกันต์แห่ในพระบรมมหาราชวังนี้แต่ก่อนเคยมีพลับพลาปลูก เป็นที่ประทับรับเสด็จกรมพระราชวัง ก็เมื่อครั้งงานโกนจุกยิ่งเยาวลักษณ์๑ เมื่อปีหลัง ข้าพเจ้าไม่ได้สั่งให้ปลูกพลับพลารับเสด็จวังหน้าๆ ท่านทรงเห็นว่าไม่มีที่สมควรจะประทับ จึงต้องบอกประชวรเสียไม่ได้เสด็จมาอนึ่งเมื่อการศพแม่เพอย * ข้าพเจ้าไปปลูกเมรุรุกขึ้นไปใกล้วังหน้านัก จนไม่มีท้องสนามพลับพลาพระบวรราชวัง ไม่มีที่ตั้งพลับพลา ไม่มีที่ประทับ จึงต้องบอกประชวรเสียทั้งงาน เป็นแต่ให้ลูกเต้าท่านแลข้าราชการมาช่วย การที่เป็นดังนี้เขายกโทษว่าข้าพเจ้าไม่คิดอ่านจัดการให้เป็นพระเกียรติยศสมควรท่านจึงเสด็จไม่ได้ในเรื่องการโกนจุกนั้นการแต่หลังข้าพเจ้าก็จำได้อยู่ไม่ลืมครั้งลงสรงแลโสกันต์ข้าพเจ้าเมื่อปีระกาเบญจศก แลปีชวดอัฐศก ** แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยนั้น มีพลับพลายาวปลูกต่อโรงนาฬิกามาข้างตะวันตก ที่ตรงศาลาโรงทองอยู่ทุกวันนี้ ครั้งนั้นเป็นที่ว่างอยู่โรงทองไม่มี ช่างทองไปทำการอยู่ที่ศาลาแนวทิมดาบหน้าพระมหาปราสาทดอก พับพลานั้นยกพื้นสูงข้างด้านโรงนาฬิกา กรมพระราชวังเสด็จประทับ แลพลับพลามีมุขยาวข้างตะวันตกเจ้านายนั่งดูแห่ แต่พระเจ้าอยู่หัวในพระบรมมหาราชวังนั้นท่านไม่เสด็จขึ้นพลับพลา ท่านเสด็จประทับอยู่ที่เกยคอยรับข้าพเจ้า แล้วเสด็จกลับลงมาคอยส่ง ครั้นแห่กลับแล้วก็เสด็จลงพระราชยานมาขึ้นข้างในคอยรับข้าพเจ้าทางเกยข้างในทีเดียวไม่ได้ขึ้นพลับพลา วันใดไม่ได้รับเสด็จออกรับส่งที่เกย ก็มีพระราชโองการให้เชิญเสด็จกรมพระราชวังเสด็จมาส่งแทนเสด็จ ที่เกยพระมหาปราสาทนั้นอยู่ในกั้นเป็นข้างใน แต่ข้างในจืดๆ ไม่มีเจ้าจอมมากีดขวางดอก มีแต่คุณพระญาติวงศ์มารับยุดมือข้าพเจ้าบ้าง แลหม่อมราชนิกูลมิใช่เจ้าจอมมาล้างเท้าข้าพเจ้า แลเดินตามข้าพเจ้าบ้างเหมือนอย่างครั้งนี้แล*คือสมเด็จพระเทพศิรินทรา บรมราชินี**ปีระกา พ.ศ. ๒๓๕๖ ปีชวด พ.ศ. ๒๓๕๙๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ อรรคราชสุดา พระราชธิดาพระองค์แรกของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับเจ้าจอมมารดาแพ ประสูติเมื่อบรมราชาภิเษกแล้ว เมื่อวันที่ ๒๑ มกราคม พ.ศ.๒๓๙๔ สิ้นพระชนม์ ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๙ พระชันษา ๓๖ ปี109 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแต่เมื่อการโสกันต์เมื่อปีมะโรง โทศก * แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยนั้นกรมพระราชวังไม่มีแล้ว พลับพลาหาได้ตั้งไม่ เจ้านายมาดูอยู่ทิมดาบตำรวจซ้ายอย่างครั้งนี้เมื่อโสกันต์แม่โสมนัศ ** นั้น พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ท่านไม่เสด็จรับส่งเองทีเดียว ท่านรับสั่งให้กรมวงศา *** รับส่งทุกวัน ครั้งนั้นมีพลับพลายกตั้งบนชลาพระมหาประสาทริมกำแพงแก้ว ท่านเสด็จทอดพระเนตรอยู่บนพลับพลา ครั้งงานนั้นกรมพระราชวังไม่มีก็เมื่องานยิ่งเยาวลักษณ์**** นั้น ข้าพเจ้าได้นึกแล้วว่าจะทำอย่างไรดี จึงคิดว่าที่พลับพลาเก่านั้นเป็นโรงทองก่ออิฐหลังคามุงกระเบื้อง แล้วจะรื้อทำพลับพลาก็จะยากไป ครั้นจะทำพลับพลารุกถนนออกมาหนทางก็จะแคบไป ครั้นจะเข้ามาปลูกข้างสนามที่ว่างพลับพลายาวอย่างนั้นก็จะบังตาข้าพเจ้าเสียไม่เห็นแห่ ครั้นจะมานั่งพลับพลาเสียเหมือนอย่างพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ จะให้แต่เจ้าฟ้ามหามาลา ***** ไปรับส่งที่เกย ก็มีผู้กล่าวว่าแม่โสมนัศ ๑ ก็ดี พระองค์เจ้าน้อย ๒ แลอื่นก็ดีที่มีโสกันต์แห่ในพระเจ้าอยู่หัวไม่ได้เสด็จรับส่งเอง จึงไม่เป็นมงคลตายเร็วไป เจ้านายที่พระเจ้าอยู่หัวทรงรับส่งเองนั้นอยู่ยั่งยืนยืดยาวเหมือนเจ้าฟ้ากุณฑล ๓ แลตัวข้าพเจ้า แลวังหน้าบัดนี้นั้นแล ด้วยเหตุนี้ข้าพเจ้าจะต้องรับส่งบุตรข้าพเจ้าเองให้สิ้นวิตกอย่างนั้นอนึ่งถ้าปลูกพลับพลาที่นั้น สนามก็จะแคบไปเลี้ยวกระบวนยากแลเครื่องเล่นก็จะต้องยกออกไปเสียข้างนอกหมด*คราวโสกันต์พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๖๓**คือสมเด็จพระนางเจ้าโสมนัศ***คือกรมหลวงวงศาธิราชสนิท ยังเป็นกรมหมื่น****พระเจ้าลูกเธอพระองค์แรกที่โสกันต์ในรัชกาลที่ ๔***** คือ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์๑หม่อมเจ้าหญิงโสมนัสพระธิดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้าลักขณานุคุณ และพระเจ้าหลานเธอในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติ เมื่อวันที่ ๒๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๓๗๗ ในรัชกาลที่ ๔ทรงสถาปนาเป็นสมเด็จพระนางโสมนัสวัฒนาวดี สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อวันที่ ๑๐ ตุลาคม พ.ศ.๒๓๙๕ พระชันษา ๑๙ ปี๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงน้อย พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และที่ ๖ ในเจ้าจอมมารดาสวน ประสูติในปีพ.ศ. ๒๓๔๓ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓๓พระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี พระนามเดิมคือพระองค์เจ้าหญิงจันทบุรี พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก และเจ้าจอมมารดาทองสุก (เจ้านางทองสุกราชธิดาพระเจ้าอินทวงศ์ คือ พระชัยเชษฐาธิราชที่ ๓) ทรงสถาปนาเป็นเจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดีเพราะทรงเป็นนัดดาของพระเจ้านครเวียงจันทน์ในรัชกาลที่ ๒ ได้เป็นพระราชชายานารี มีเจ้าฟ้า ๔ พระองค์ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓ เมื่อวันที่ ๑๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๓๘๑ พระชันษา ๔๑ ปี110 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่งครั้งก่อนโน้นศาลาทั้งสองข้างเกยก็ไม่มี บัดนี้มีศาลาขึ้นที่ก็แคบเข้า อนึ่งในที่หว่างกลางต้นไม้เขาไกรลาส ๑ เก่าก็มีกรงนกใหญ่ มีเก๋งขึ้นทั้งสี่ด้าน การแลกระบวนก็พอจุสนามอยู่แล้วครั้นจะให้ปลูกพลับพลาที่ประทับพระบวรราชวังแลเป็นที่นั่งเจ้านาย แลดาดใบเป็นที่นั่งขุนนางขึ้นก็อัดแอคับแคบสนามนักไป ข้าพเจ้าจึงคิดว่าในงานก่อนนั้นถ้าวังหน้าเสด็จลงมาก็จะเชิญเสด็จขึ้นไปประทับบนอาภรณ์พิโมกข์ปราสาท ๒ แห่งเดียวกับข้าพเจ้า จะได้ดูแห่ด้วยกันพูดจาไถ่ถามกันถึงการเก่าๆ สบายๆ ดีกว่า ไม่มีพลับพลาอยู่ต่างหากจะรังเกียจว่าใกล้ข้างในฤๅข้างในนั้นก็เช่นว่ามีแต่ แม่แข แม่ปุก แม่อรุณน้องคุณศรีสุริยวงศ์* มาคอยรับจูงลูกที่จะโกนจุกไป ข้างในนั้นก็ไม่มีใครมาที่ปราสาทนั้น ถึงเมื่อข้าพเจ้าไปที่นั้นมหาดเล็กก็ใช้อยู่ หลังปราสาทก็ผูกม่านไม่แลเห็นเข้าไปข้างใน เมื่อท่านจะเสด็จทอดพระเนตรบนอาภรณ์พิโมกข์ปราสาทดังนี้ ก็เห็นว่าสมควรนักด้วยพร้อมกับข้าพเจ้าก็จะได้พูดถึงการเก่าๆ สบายๆ แลการก็จะได้เหมือนครั้งโกนจุกกรมหมื่นบวรวิไชยชาญแลหญิงปุก ** นั้น ข้าพเจ้าก็ขึ้นไปดูแห่อยู่ที่บนพระที่นั่งคชกรรม์ประเวศหน้าพระที่นั่งพุทไธสวรรย์๓ ไม่ได้ร้องหาพลับพลาอนึ่งถ้าท่านไม่โปรดที่อาภรณ์พิโมกข์ปราสาท เพราะมหาดเล็ก ตำรวจข้าราชการที่ตามเสด็จมาจะไม่ได้ตามเสด็จใช้สอยอยู่ใกล้พร้อม ก็ยังเห็นว่าเก๋งสำราญมุขมาตยา ๔ ด้านเหนือกรงนกฤๅเก๋งสมมุติเทพยสถานก็ควรเป็นที่ประทับแทนพลับพลาทอดพระเนตรแห่ได้ การที่คิดดังนี้ก็ได้บอกแก่ตุ้ยไป และได้สั่งกรมวังตำรวจให้คอยทอดที่ถวายที่เก๋งสำราญมุขมาตยา ให้สมควรแทนพลับพลา การที่ไม่ได้ปลูกพลับพลาตามเคยอย่างแต่ก่อนนั้น ด้วยว่าพลับพลาเป็นของสดของเถื่อน เมื่ออาภรณ์พิโมกข์ปราสาทแลเก๋งเป็นของดีกว่าพลับพลา มีสำหรับวัง สำหรับ (รับ) เสด็จอยู่จึงไม่ได้ทำตามอย่างเคย ก็คำที่โจทกันดังว่า แต่ก่อนนั้นต้นความจะมาแต่ข้าราชการในพระบวรราชวังว่าก่อน ฤๅจะมาแต่ราษฎรอย่างไรไม่ทราบเลย จงยกไว้ ถ้าเห็นพลับพลาเป็นของต้องประสงค์ เป็นพระเกียรติยศให้ได้ก็จะรับทำได้แต่เพียงพลับพลายกจะทำใหญ่ยาวก็จะคับคั่งที่สนาม ถ้าจะควรทำแล้วจะทำที่ไหนจะดี ทำอย่างไรท่านจึงจะโปรดจะชอบพระทัย ก็ช่วยแนะนำให้จะได้ให้เขาทำเสียเร็วๆ ให้ทันการ* คือ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ยังเป็นเจ้าพระยา น้อง ๓ คนนั้นเป็นเจ้าคุณ** คือ พระองค์เจ้าสุดาสวรรค์๑เขาไกรลาสเป็นภูเขาจำลองขนาดใหญ่ประกอบด้วยถ้ำ น้ำพุ และสัตว์ในเทพนิยาย ประดับเทียน โดยรอบถึงในรัชกาลที่ ๕ จึงเปลี่ยนเป็นประดับไฟฟ้าแทน๒พระที่นั่งอาภรณ์พิโมกข์ปราสาท เป็นปราสาทโถงบนกำแพงแก้วด้านทิศตะวันออกของบริเวณพระมหาปราสาท๓ในพระบวรราชวัง ปัจจุบันอยู่ในบริเวณพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธสิหิงส์๔เก๋งสำราญมุขมาตย์ เป็นเก๋งขุนนางนั่ง ตั้งอยู่ทางทิศเหนือของสกุณวัน (สถานที่ก่อภูเขาปลูกต้นไม้และเลี้ยงนก) ในพระบรมมหาราชวังซึ่งมีเก๋งหลายหลังตั้งอยู่รายรอบทิศสกุณวันแห่งนี้111 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฤๅอย่างหนึ่งถ้าเห็นว่าชั้นในคับแคบ แล้วจะให้ทำชั้นกลางระหว่างโรงปืนตรงข้างโรงละครวัดพระแก้วมาข้างตะวันตกริมถนนก็ได้ ถึงกระนั้นจะทำพลับพลายาวอย่างเก่าก็ไม่ต้องการ ด้วยเจ้านายทั้งปวงเธอเคยดูอยู่ข้างในแล้วก็เห็นจะมาอยู่ตามเดิม ถ้าเสด็จประทับทอดพระเนตรชั้นนอกก็เห็นจะมีเจ้านายเล็กๆ ที่ตามเสด็จมา พลับพลาก็จะพอดอกเป็นแต่ดาดใบออกมากว้างๆ ก็ได้ให้พอข้าราชการที่ตามเสด็จ ถ้าเสด็จประทับชั้นกลางก็จะดีอยู่อย่างหนึ่งกระมัง จะได้ทอดพระเนตรแห่ตลอดกระบวนแต่ต้นจนปลาย ทหารที่ตามเสด็จมาจะได้ยืนล้อมวงเป็นพระเกียรติยศ ต่อแห่เข้ามาแล้วจึงเสด็จเข้ามาพบกับข้าพเจ้า เมื่อเวลาฟังสวดตัดจุกรดน้ำทำขวัญทีเดียวก็ได้ การควรอย่างไรก็ให้แนะนำมาตรงๆ อย่าเป็นชั้นเป็นเชิง จะใคร่ประพฤติให้ต้องพระอัธยาศัย แลไม่ให้คนติเตียนว่าคิดอ่านการงานไม่รอบคอบเท่านั้นแลถ้ามีการโสกันต์ที่บนเมื่อใด ถ้าข้าพเจ้าไม่ป่วยไข้จริงๆ แล้วคงจะขึ้นไปโดยสุจริต ถ้าไปก็จะไม่ต้องการพลับพลาเลย ปราสาทใหม่คชกรรม์ประเวศนั้น สมควรแก่ข้าพเจ้าอยู่แล้ว จะนั่งที่นั้นเช่นเคยมาแต่ครั้งก่อน อย่าต้องปลูกพลับพลาเลยไม่ต้องการ ถึงการครั้งวังหน้าแผ่นดินพระพุทธเลิศหล้าฯโสกันต์กรมหมื่นกระษัตริย์ศรีศักดิเดช แลพระองค์เจ้าน้อยก็ไม่ได้มีพลับพลารับเสด็จวังหลวง เมื่อที่ล่างเสด็จขึ้นไปก็เสด็จเข้าในพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ ทอดพระเนตรแห่ทางพระแกลทั้งสองพระองค์ด้วยกัน ข้าพเจ้าจำได้แน่ แลเมื่อการศพแม่โสมนัศ แลแม่เพอยทั้งสองครั้งนั้นข้าพเจ้าคิดว่าแม่โสมนัศแลแม่เพอยเป็นแต่เจ้าเล็กน้อยแปลงมาเป็นพระองค์เจ้า แลเมื่อตายลงได้ทำศพที่ท้องสนามเพราะเป็นเมียข้าพเจ้าๆ เป็นเจ้าภาพผู้เดียวทำการงานมากไป เพราะถูกฝรั่งอังกฤษยกยอว่าเป็นกวินๆแม่โสมนัศแม่เพอยเป็นผู้หญิงสาวมีผัวคือข้าพเจ้าเป็นเจ้าภาพผู้เดียว จึงควรไม่เป็นอย่างพระบรมศพพระเจ้าอยู่หัวสามพระองค์ที่ล่วงแล้ว แลพระศพกรมสมเด็จพระปรมานุชิตศพพระสังฆราช พระศพกรมสมเด็จพระเดชาดิศร ๑ แลอื่นๆ เป็นเจ้าใหญ่นายโตเป็นที่นับถือกลางวังหลวงวังหน้าด้วยกัน การพระศพเช่นนั้นควรมีพลับพลา มีสนามมวย สนามม้าสองด้านสองหน้าก็การศพแม่โสมนัศแม่เพอยนั้น ถ้าทำมากก็เป็นการของข้าพเจ้าฝ่ายเดียวจึงควรจะงามคิดดูเถิดอนึ่งการก็เคยมาเมื่อครั้งศพกรมหมื่นสนิทนเรนทร์๒ พระองค์เจ้ากัณฐา แลศพคุณปราสาทคุณตามี พระนายศรีเอี่ยม พลับพลา แลสนามก็เป็นพลับพลาเดียวสนามเดียว เหมือนศพทำที่ป่าช้าวัดต่างๆ ก็มีพลับพลาเดียวสนามเดียวเป็นการน้อยฉันใดข้าพเจ้ารักว่าศพแม่โสมนัศแม่เพอยควร๑พระองค์เจ้าชายมั่ง พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยและเจ้าจอมมารดานิ่ม (ธิดาเจ้าพระยาพระคลัง(หน) ประสูติวันที่ ๑๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๓๖ ในรัชกาลที่ ๔ ได้รับการเลื่อนพระอิสริยยศเป็นลำดับจนถึงสมเด็จกรมพระยาเดชาดิศรในปีพ.ศ. ๒๔๙๔ ได้ทรงกำกับกรมพระอาลักษณ์ตั้งแต่รัชกาลที่ ๒ จนตลอดพระชนมายุ และกำกับกรมนาในรัชกาลที่ ๔ สิ้นพระชนม์ ในปีพ.ศ. ๒๔๐๒ พระชันษา ๖๗ ปีต้นสกุลเดชาติวงศ์๒พระองค์เจ้าชายไพฑูรย์ พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ และเจ้าจอมมารดาทิม ประสูติเมื่อปีพ.ศ. ๒๓๔๕ รัชกาลที่ ๓ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นสนิทนเรนทร์ ในปี พ.ศ. ๒๓๗๙ สิ้นพระชนม์ในปีพ.ศ. ๒๓๙๑ พระชันษา ๔๗ ปีต้นสกุลไพฑูรย์112 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจะมีพลับพลาเดียว สนามเดียวดังศพคุณปราสาทนั้นจึงจะงาม ในงานศพแม่โสมนัศ แม่เพอยไม่มีพลับพลาสนามข้างบนนั้นข้าพเจ้าเข้าใจว่าเป็นพระเกียรติยศข้างบนไม่เป็นเกียรติยศแก่ข้าพเจ้าเพราะผู้ตายไม่เป็นที่คำนับกลางวังหลวงวังหน้าเสมอกัน ดังกรมสมเด็จพระปรมานุชิต กรมสมเด็จพระเดชาดิศร กรมหมื่นสุรินทรรักษ์ พระสังฆราช แลอื่นๆ นั้นเลย การเป็นแต่การศพเมียข้าพเจ้าวังหน้าควรแต่จะเสด็จสมทบช่วงบังสกุลแลประทานเพลิง ถ้าเป็นการศพเจ้านายใหญ่เป็นกลางๆเป็นที่นับถือเสมอกันเท่ากันแล้วเป็นสองสนามก็ควรอนึ่งเพราะปากราษฎรลือเล่ากันแต่ก่อน การพระศพการศพที่ท้องสนามทุกๆ งาน ตั้งแต่แผ่นดินก่อนๆ มาจนแผ่นดินปัจจุบันนี้ว่าวันชักเขาจะเอา วันเผาจะเล่นนั้นได้ช่องได้โอกาสก็การที่ว่านี้ก็เป็นแต่ว่ากันนั้นแล แต่รำพึงไปถึงการหลังๆ มาการศพที่ท้องสามก็เคยมีมาหลายครั้ง นับครั้งดูก็เห็นประจักษ์ว่าการที่มีแต่สนามเดียวนั้นมากกว่าสองสนามแลการแต่โบราณกรุงเก่าสืบมา ในการศพทุกครั้งคำที่พากันว่า วันชักเขาจะเอาวันเผาแลจะเล่น ดังนี้มีแทบทุกงาน แต่เมื่องานมีขึ้นก็ไม่มีใครเอาใครเล่นสักงานหนึ่งเลย ครั้งแผ่นดินเจ้าตากสินก็มีการศพหลายครั้งที่ท้องนา ทะเลตมบ้าง ที่วัดบางยี่เรือบ้าง เจ้าตากก็มีแต่ตัวไม่ได้มีสองสนามเลย เจ้าตากนั้นขุนนางแลราษฎรก็ชังมากกว่าข้าพเจ้าสัก ๑๐๐ เท่า ถึงกระนั้นในการศพเหล่านั้น วันชักก็ไม่มีใครเอา วันเผาก็ไม่มีใครเล่น พระยาสรรค์มาเอามาเล่นเจ้าตากเมื่อเวลาตะแกนอนอยู่ในวังไม่มีการศพเมรุอะไรไม่ใช่ฤๅฯ(พระราชหัตถเลขา ในต้นฉบับเป็นร่างหมดความเพียงนี้จึงสงสัยว่าจะเป็นแต่ทรงร่างหาได้มีไปไม่ เรื่องต่อไปเป็นพระบรมราชาธิบายเรื่องวัดหงษ์ เห็นทรงร่างสำหรับประกาศแต่อยู่ในต้นฉบับอันเดียวกัน)พระบรมราชาธิบายเรื่องวัดหงษ์วัดหงษ์รัตนารามนี้ พื้นที่วัดเดิมเป็นของโบราณมีมานานสำหรับเมืองธนบุรี คำคนแก่เก่าๆเป็นอันมากเรียกว่าวัดเจ้าขรัวหงษ์ แลว่ากันว่าจีนเจ๊สัวมั่งมีบ้านอยู่กุฎีจีนสร้างไว้ แต่ในครั้งโน้นจีนที่มั่งมีคนเรียกว่า เจ้าขรัว ครั้นมาเมืองกรุงธนบุรีพระสงฆ์ผู้รู้หลักนักปราชญ์มากอยู่มาก ผู้ที่มีอุตสาหะเล่าเรียนก็เข้าไปอยู่มาก เจ้าแผ่นดินกรุงธนบุรีจึงขยายภูมิวัดออกไปให้ใหญ่แล้วสร้างโรงพระอุโบสถใหญ่ตรงหน้าพระอุโบสถเก่า แล้วสร้างโรงธรรมหันหน้าเข้าหาพระอุโบสถใหม่สัณฐานใหญ่เท่ากันทั้งสองหลักตั้งอยู่อย่างนั้นนานมาจนถึงเวลาแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้า-เจ้าอยูหัว เป็นที่สามในพระบรมราชวงศ์อันนี้ เมื่อนั้นพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงสร้างปฏิสังขรณ์วัดจอมทองขึ้น ได้พระราชทานนามแต่ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยเป็นแผ่นดินที่ ๒ ว่าวัดราชโอรสวราราม ครั้นเมื่อถึงแผ่นดินที่ ๓ ได้ทรงสร้างให้เป็นพระอารามใหญ่แลดำรัสว่าเป็นพระอารามหลวงเดิมสำหรับเป็นพระเกียรติยศในแผ่นดินนั้นแล้วทรงพระราชดำริจะแสดงเกียรติพระบารมีให้ปรากฏแก่โลกไปนั้น ว่าทรงพระราชศรัทธาอุปถัมภนาการแก่พระบรมพุทธ-113 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสาสนามากมาย คือได้ทรงสร้างวัดราชโอรสวราราม เป็นพระอารามหลวงเดิมลงไว้ในปลายคลองนั้นแล้ว วัดอื่นๆ ในคลองนั้นที่เป็นของเก่าชำรุดทรุดโทรมมาแต่ก่อนได้ทรงบริจาคพระราชทรัพย์ให้ปฏิสังขรณ์ให้ป็นพระอารามใหม่ทุกพระอารามจนตลอดคลองไป แต่ลางพระอารามก็ทรงมอบให้ข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในที่มีศรัทธาเป็นเจ้าของพระราชทานพระราชทรัพย์เพิ่มเติมช่วยบ้างแลการช่างที่เหลือกำลังเจ้าของ ก็โปรดให้ทำเป็นของหลวง ลางอารามก็ปฏิสังขรณ์เป็นการหลวงทั้งสิ้นก็วัดหงษ์นี้มีเรือนพระอุโบสถแลการเปรียญเป็นของเก่าเป็นของใหญ่ใช้เสาแลผนังหลังคาเป็นอย่างโบราณจึงได้ทรงชักชวนสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์กับพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อยังเป็นเจ้าฟ้าอิศเรศรังสรรค์อยู่นั้นโดยพระราชปฏิสันถารว่าสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์มีพระชนมายุเจริญมากถึง ๖๐ ปีเศษแล้ว ไปทรงสร้างวัดเขมาภิรตารามอยู่ไกลไม่ได้ทอดพระเนตรเป็นอปราปรเจตนาเนื่องๆ เลยถ้าทรงสร้างวัดหงษ์เป็นวัดใกล้วังจะเป็นที่เจริญพระราชศรัทธามากสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์รับพระราชโองการว่าจะทำตามรับสั่งแล้วจึงมาทรงกะเกณฑ์ให้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไปทรงรื้อพระอุโบสถเก่ามาปลูกแปลงเป็นพระวิหารที่หลังพระอุโบสถใหญ่ แลเกณฑ์พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวให้รื้อโรงธรรมหน้าพระอุโบสถนั้นไปแล้วทำเป็นโรงธรรมเป็นตึกใหญ่ลงมาที่ใส่ (ถม) ใหม่ซึ่งโรงธรรมตั้งอยู่ในบัดนี้ แต่ในกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ทรงทำพระอุโบสถ เมื่อกะเกณฑ์ลงดังนี้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเห็นว่าน่าที่ซึ่งทรงกะเกณฑ์มาให้ช่วยทำพระวิหารนั้นเป็นของเล็กเหมือนเรือน้อยห้อยท้ายเรือใหญ่ อยู่นานไปใครไม่รู้เรื่องความพระราชพงศาวดารเป็นการที่แท้ ก็จะเข้าใจปรวนแปรว่าไปอย่งอื่นเป็นที่เสียพระเกียรติยศไป ไหนๆ เกิดมาเป็นชายชีวิตยังไม่ทำลาย ไม่ควรจะประมาทดูหมิ่นกัน เพราะเหตุนั้นจึงไดรับสั่งห้ามเสียไม่รับทำด้วย ไม่ได้ให้ข้าในกรมไปช่วยไม่ยอมให้ไว้พระนามในพระอารามวัดหง์นี้เลยแต่ได้ทรงรับไว้ว่าวัดเขมาภิรตาราม ซึ่งสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ทรงสร้างขึ้นไว้แลชำรุดทรุดโทรมไปนั้น จะทรงปฏิสังขรณ์ขึ้นเป็นการฉลองพระเดชพระคุณ เพราะฉะนั้นสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ก็ได้ทรงทำพระอุโบสถพระ-วิหารมาจนสิ้นพระชนม์การก็หาสำเร็จแล้วไม่ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ได้ทรงรับทำต่อมาทั้งพระอุโบสถ แลวิหารการเปรียญแลศาลาราย ศาลาตะพานหน้าวัดและอื่นๆ แลการรักการทองในพระอุโบสถพระวิหารกับกุฎีหมู่ใหญ่หมู่น้อยทั้งปวง ทั้งพระอารามในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้ทำเป็นการหลวงทั้งสิ้นครั้นในแผ่นดินปัจจุบันนี้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จไปพระราชทานพระกฐิน ทอดพระเนตรเห็นลายทองที่เพดานแลบานประตูบานหน้าต่างไม่บริบูรณ์งามดี จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้เจ้าพนักงานไปซ่อมแซมปิดลายทองที่เพดานแลบานประตูหน้าต่าง ให้ทำการลายสลักเพิ่มเติมให้งามดีขึ้นแล้วๆ(ไม่จบ)114 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๐กระแสรับสั่งในงานพระศพ กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธรปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖จารึกพระพุทธรูปฉลองพระองค์พระพุทธรูปฉลองพระองค์นี้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสถาปนาการสร้างให้เป็นพระฉลองพระองค์ ของพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร ตามอย่างซึ่งได้วัดพระองค์ของพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธรนั้นไว้ ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศลพระราชทานแด่พระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร ซึ่งประสูติวัน ๔ฯ๑๔๖ ค่ำ ปีวอก ฉศก ศักราช๑๑๘๖ สิ้นพระชนม์วัน ๕๑๓ฯ๑ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก ๑๒ ศักราช ๑๒๒๔ ให้เป็นสุขในปรโลกเทอญ ฯว่าด้วยชั้นพระราชวงศ์ซึ่งสมควรทรงขาวเจ้านายฝ่ายหน้าฝ่ายในทั้งปวงนั้น ตามประสงค์ของ ฯ ข้า ฯ เห็นว่าควรจะนุ่งขาวห่มขาวเปล่าจนแล้วงานแต่บุตร ฯ ข้า ฯ ที่เป็นน้องผู้ตาย แลบุตรหลานกรมมเหศวร กับบุตรผู้ตายเท่านั้นแลเจ้าชายเจ้าหญิงในพระบวรราชวังบัดนี้ ควรจะนุ่งแต่ขาวลาย ฤๅเห็นว่าจะให้ดีกว่านั้นไป ควรจะนุ่งขาวเปล่าแต่ในวันจุดเพลิงฯ แต่พระองค์เจ้าราชวรวงศ์นั้น ถึงอ่อนกว่าผู้ตายจะใช้แบบแก่กว่าก็ด้วยเป็นชั้นใหญ่ไม่ว่าไรดอกฯ หม่อมเจ้าชายหญิงอื่นๆ ที่เป็นหลานเธอในแผ่นดินทั้งสามที่ล่วงมาแล้ว จะไม่นุ่งขาวลายฤๅเปล่าห่มขาวเลยก็ควร ไม่ว่าอะไรฤๅ หม่อมเจ้าในพระองค์เจ้าน้องยาเธอจะนุ่งขาวลายให้บ้างก็ได้ไม่พอใจจะนุ่งก็แล้วไป หม่อมเจ้าในพระองค์เจ้าน้องยาเธอแก่กว่าผู้ตายไม่มีหม่อมเจ้าในพระองค์เจ้าพี่ยาเธอแก่ก็ดีอ่อนก็ดีก็เหมือนพระเจ้าราชวรวงศ์นั้น แลหม่อมเจ้าในพระองค์เจ้าราชวรวงศ์นั้น ถ้าเห็นว่าห่างไปแล้วจะไม่นุ่งขาวเลยก็ได้ จะดูเยี่ยงหม่อมเจ้าฉายเฉิด ๑ประเสริฐ์ศักดิ์๒ ไม่ควร เพราะสองท่านนั้นเขาเป็นน้องแม่เพอยฤๅน้าหลานของชายจุฬาลงกรณ์อนึ่งจะดูเยี่ยงชายดารารัตน ชายแดง หญิงยุพาก็ไม่ได้ เพราะสามท่านนั้น ฯข้าฯ เลี้ยงมาเหมือนบุตรเพราะไม่มีบิดา อนึ่งหม่อมเจ้าในพระองค์เจ้าพี่ยาน้องยาเธอทั้งปวง จะดูเยี่ยงหม่อมเจ้านพรัตนหม่อมเจ้าสวัสดิ์ในพระองค์เจ้าเนียมก็ไม่ได้ ด้วยหม่อมเจ้าทั้งสองนั้นบิดาไม่มีแต่น้อย ฯข้าฯ เลี้ยงมากับผู้ตายด้วยกัน ผู้ตายเขาก็เอาไปใช้สอยอยู่ที่บ้าน หม่อมเจ้าในพระองค์เจ้าในพระบวรราชวัง๑พระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้าฉายเฉิด กรมหมื่นนฤบาลมุขมาตย์ ในสมเด็จพระบรมราชมาตามหัยกาเธอกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ และหม่อมเชย ในรัชกาลที่ ๕ ทรงเป็นอธิบดีกรมราชบัณฑิต สิ้นพระชนม์ในปีพ.ศ. ๒๔๓๙๒พระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประเสริฐ์ศักดิ์ ในสมเด็จพระบรมราชมาตามหัยกาเธอ กรมหมื่นมาตยา-พิทักษ์ และหม่อมน้อย สิ้นพระชนม์ในปี พ.ศ. ๒๔๒๔115 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทั้งสามที่ล่วงแล้วก็ดี ในกรมพิทักษมนตรี๑ กรมอิศรานุรักษ์๒ ก็ดีก็เป็นอันไกลห่างออกไปแล้วไม่นุ่งขาวก็ได้ดอก ครั้นตื่นกันนุ่งก็วุ่นเลอะไป ไม่รู้ว่าใครต่อใครฯว่าด้วยพระโกศทองใหญ่พระโกศทองคำนี้ ได้ประดับพระศพพระเจ้าลูกเธอในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าหลายพระองค์ โดยอย่างต่ำกว่าทั้งปวงคือกรมหมื่นสุรินทรรักษ์๓ ได้ประดับพระศพพระเจ้าลูกเธอในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ ๓ พระองค์ คือ กรมหมื่นอับศรสุดาเทพ ๔ แลกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์๕ แลพระองค์เจ้าลักขณา ๖ แลพระเจ้าลูกเธอในพระบาททูลกระหม่อมของ ฯข้าฯแต่ก่อน ได้ยินคำคนบางพวกบ่นอยู่ว่า ไม่มีศพใครได้ประดับจนกรมขุนกันยาสุนทรก็ไม่ได้ประดับเลยครั้นเมื่อ ฯข้าฯ มาว่าราชการ ก็ได้ถวายประดับพระศพกรมพระเดชาดิศรครั้งหนึ่งแล้ว ได้ถวายประดับพระศพกรมพิพิธ ๗ แลกรมหิศวรินทร์๘ แต่เมื่อเดินทางไป ครั้นจะตั้งที่เมรุป่าช้าก็ไม่เคยกลัวจะผิดไป ฯ๑พระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี พระนามเดิมจุ้ย พระโอรสในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอเจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ และเจ้าขรัวเงิน ได้ทรงกำกับกรมวัง และกรมหาดไทย สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒เมื่อ ๒๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๖๕ ต้นสกุลมนตรีกุล๒พระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ พระนามเดิมเกศ พระโอรสในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอเจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ และเจ้าขรัวเงิน ได้ทรงกำกับกรมหาดไทย ในรัชกาลที่ ๒ และสิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓ เมื่อวันที่ ๑๘ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๓๗๓ ต้นสกุลอิศรางกูร๓พระองค์เจ้าชายฉัตร พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๑ และเจ้าจอมมารดาตานี ประสูติ ๘ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๓๓๓ในรัชกาลที่ ๒ ทรงสถาปนาเป็น กรมหมื่นสุรินทรรักษ์ ทรงกำกับ กรมนครบาล กรมท่า กรมมหาดไทยสิ้นพระชนม์ เมื่อ ๒๗ เมษายน พ.ศ. ๒๓๗๓ ต้นสกุลฉัตรกุล๔พระองค์เจ้าหญิงวิลาสพระราชธิดาในรัชกาลที่ ๓ และเจ้าจอมมารดาบาง ประสูติ ๕ ธันวาคม พ.ศ. ๒๓๕๔รัชกาลที่ ๓ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นอับสรสุดาเทพ สิ้นพระชนม์ ๒๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๓๘๘๕พระองค์เจ้าชายศิริวงศ์ พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๓ และเจ้าจอมมารดาทรัพย์ ประสูติ เมื่อ ๑๐ พฤษภาคมพ.ศ. ๒๓๕๕ พระองค์เป็นพระบิดาสมเด็จพระเทพศิรินทรา บรมราชินี สิ้นพระชนม์ วันที่ ๑๘ พฤษภาคมพ.ศ. ๒๓๘๒ พระชันษา ๒๘ ปี ครั้นถึงรัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาพระอัฐิขึ้นเป็นสมเด็จพระบรมราชมาตา-มหัยกาเธอ เป็นต้นสกุลศิริวงศ์๖พระองค์เจ้าชายลักขณานุคุณ พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๓ และเจ้าจอมมารดาบาง ประสูติ เมื่อ ๒๐ มกราคมพ.ศ. ๒๓๕๕ สิ้นพระชนม์เมื่อ ๑๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๗๘๗พระองค์เจ้าชายพนมวัน (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์) พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ และเจ้าจอมมารดาศิลา ประสูติ ๘ ตุลาคม พ.ศ. ๒๓๓๗ ทรงกำกับกรมพระนครบาล กรมคชบาล สิ้นพระชนม์เมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๙ ต้นสกุลพนมวัน๘พระองค์เจ้าชายโต (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศ) พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ และเจ้าจอมมารดาเลี้ยง ประสูติวันที่ ๒๗ กันยายน พ.ศ. ๒๓๔๖ ได้ว่ากรมแสงปืนต้นมาแต่รัชกาลที่ ๓สิ้นพระชนม์ เมื่อวันที่ ๑๐ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๐๔ ต้นสกุลมหากุล116 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวครั้งนี้ท่านทั้งปวงมีเมตตากรุณาให้ ฯข้าฯ เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ฯข้าฯ ก็ได้ฉลองพระเดชพระคุณท่านทั้งปวงมานานถึง ๑๓ ปีแล้ว คนทั้งปวงก็สำคัญว่า ฯข้าฯ มีวาสนาเลื่อนลอยไม่มีหลักหลาย บัดนี้พ่อเล็กสุประดิษฐ์วิศณุนารถบุตรใหญ่ที่สองของ ฯข้าฯ มาตายลงแต่เมื่อฯข้าฯ ยังคงอยู่ในอำนาจราชการ ฯข้าฯ ขอรับประทานพระโกศทองคำประดับศพให้เป็นพระเกียรติยศแก่ตัว ฯข้าฯ สักสามวัน ขอรับประทานโทษเสียอย่าให้พระองค์ใดท่านได้บ่นว่าฯข้าฯ ทำเกินเลยไป แท่นทองสองชั้นกับฉัตรทองนั้น นั้น ฯข้าฯ ทำเพิ่มเติมฉลองพระเดชพระคุณช่วยการในพระโกศทองที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าทรงไว้สำหรับพระองค์ แท่นนั้นเป็นของ ฯข้าฯ ทำดอกใครจะว่าไม่ได้ ให้นึกว่า ฯข้าฯ ช่วยต่อฐานพระโกศทองให้สูงขึ้นไป ซึ่งท่านทั้งหลายทั้งปวงนำผ้าขาวมาช่วยนั้น ฯข้าฯ ขอให้ส่วนบุญในการครั้งนี้ แลขอสำแดงความใจจริงซึ่งคิดขอบคุณท่านทั้งปวง ซึ่งมีเมตตากรุณาแก่ ฯข้าฯ นั้นโดยสุจริต การครั้งนี้ก็คิดจะทำแต่น้อยๆดอกเมื่อพ้นสามวัน ตั้งแต่วันที่ ๒ฯ๙ ๖ คำ ไปแล้ว ฯข้าฯ จะยกศพไปเสียเมรุข้างหลังแล้วจะเชิญพระทนต์ทูลกระหม่อมกับสมเด็จพระอมรินทร์ สมเด็จพระศรีสุริเยนทร มาตั้งบนบุษบกทองคำ ขึ้นตั้งบนแท่นทองทำบุญต่อไป พระทนต์ทั้งสามพระองค์นั้น เป็นของพระองค์ท่านเองพระราชทานแลประทานแก่ ฯข้าฯ ให้เก็บไว้สำหรับตัวไว้ฉลองพระเดชพระคุณผู้อื่นไม่เป็นใหญ่จะล่วงมาว่าควรฤๅไม่ควร กระดูกพ่อเล็กสุประดิษฐ นั้นถึงเก็บแล้วก็จะวางไว้ข้างล่างดอก ไม่ให้ขึ้นบนแท่นทองอิก พระบรมอัฐิพระโกศทองเป็นของกลางสำหรับแผ่นดินจะไม่เชิญมา ด้วยเห็นว่าไม่สมควรจะมาสดัปกรณ์กับกระดูกพ่อเล็กสุประดิษฐเลย ฤๅอย่างหนึ่งพระทนต์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธ-ยอดฟ้าแลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวก็มีอยู่ ฯข้าฯ ได้ฉลองพระเดชพระคุณทำพระมณฑปประดับเพชรถวายเหมือนกับพระทนต์ทูลกระหม่อมแล้ว ฯข้าฯ จะใคร่รับประทานเชิญมาตั้ง ให้พร้อมพระเจ้าอยู่หัวทั้งสามพระองค์แต่ยังเกรงใจท่านทั้งปวงอยู่ กลัวจะว่าเชิญมาทำบุญกับพ่อเล็กสุประดิษฐไม่สมควร ถ้าไม่มีพระองค์ใดรังเกียจแล้วจะขอเชิญมาตั้งฉลองพระเดชพระคุณด้วย เพราะการทำบุญครั้งนี้มาก พระโกศใหญ่สำหรับแผ่นดิน จะไม่เชิญมาเลย ฯข้าพระพุทธเจ้า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทกับเจ้านายต่างกรมผู้ใหญ่ผู้น้อย เห็นพร้อมกันว่าซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ จะได้เชิญพระบรมอัฐิพระเจ้าอยู่หัวทั้งสามพระองค์ออกมาที่พระเมรุนี้ ก็เห็นชอบด้วยเกล้าฯ อยู่แล้ว ด้วยท้องสนามหลวงนี้ เป็นสถานที่อันใหญ่ เคยเป็นที่เชิญออกมาตั้งทรงบำเพ็ญพระราชกุศลฉลองพระเดชพระคุณแต่ก่อน ครั้งนี้ทรงบำเพ็ญการพระราชกุศลก็มาก การที่จะเชิญออกมาตั้ง จะได้ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศลถวายทุก ๆ พระองค์ การก็ชอบด้วยเกล้าฯ อยู่แล้วควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ขอเดชะ117 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๑พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๗จดหมายมายังกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ การเที่ยวเขาเที่ยวถ้ำเที่ยวป่า ก็เป็นที่เพลิดเพลินไปอย่างหนึ่ง เพราะมีในตำนานนิทานว่าพระมหากษัตริย์เสด็จไปประพาสป่า ว่าถึงเจ้าแผ่นดินเมืองไทยที่มีธรรมเนียมสืบมา เหตุที่ให้เสด็จมาก็มีสามอย่าง เสด็จไปสงครามอย่างหนึ่ง เสด็จไปวังช้างอย่างหนึ่ง เสด็จไปนมัสการพระ คือ พระพุทธบาทแลที่อื่นๆ อย่างหนึ่ง ครั้งนี้ก็ถ้าจะมานมัสการพระก็ไปพระแท่น แต่ที่แท้ก็ประสงค์จะดูที่ต่างๆ แลจะหัดซ้อมเดินทางบกไว้ ให้ข้าราชการทุกตำแหน่งเข้าใจในการที่จะใช้ช้างใช้ม้าใช้รถ แลบทหัดทหารเดินพอเป็นธรรมเนียมรู้จักไว้ เมื่อต้องการๆสำคัญเมื่อใดก็จะเรียกได้สั่งได้ทำให้ง่ายให้คล่อง ก็ซึ่งมาครั้งนี้ก็สบายดีอยู่ ที่มาด้วยกันก็ไม่มีใครป่วยไข้อะไรดอก นอกจากครางว่าเหนื่อยเมื่อยล้าด้วยเดินทางวันละ ๕๐๐ เส้น ๖๐๐ เส้น ไข้จับไข้พิษในกรุงเทพ ฯ ว่ากันว่ามีคนเป็นชุกชุมมาก แต่ในหัวเมืองเหล่านี้ฟังดูก็ว่าน้อยไม่สู้มีอนุมานการคิดดูเห็นว่าในกรุงเทพ ฯ พื้นดินชื้น หน้าแล้งต้นไม้ใบไม้ร่วง หน้าฝน ๆ ชุกก็เป็นโคลนตมหล่มเลน ก็เมื่อฝนชุกนั้นไข้ต่าง ๆ ก็ไม่มี ถึงคราวลงรากมีฝนชุกลงมา ไข้ต่าง ๆ ก็ดีไข้ลงรากก็ดีสงบน้อยถอยไป ถ้าหน้าแล้งเข้าเมื่อใดลงรากก็กลับชุมขึ้น ฤๅลงรากนั้นเมื่อแรกมีมาก็มีในต้นฤดูฝน ครั้นฝนชุกแล้วก็คลายไปถึงไข้ต่างๆ ก็เหมือนกัน การซึ่งเป็นดังนี้คะเนเห็นว่าที่แผ่นดินเป็นดินเหนียวดินชื้นเช่นนั้น เมื่อฝนชุกก็เหมือนกระทะตั้งไฟ เมื่อคนตักน้ำมาเทซ้ำแล้วซ้ำเล่าลงในกระทะ น้ำก็ไม่ร้อนขึ้นได้ ครั้นน้ำไม่ร้อนก็ไม่มีไอ ก็เมื่อหน้าแล้งนั้นเพราะฝนไม่มีกระทะที่มีน้ำอยู่เล็กน้อยก็คายไอขึ้นมาพลุ่งๆ เพราะมีน้ำอยู่ในกระทะ แลไม่มีน้ำเย็นเททับลงไอจึงขึ้น ก็แผ่นดินกรุงเทพฯ เป็นดินชื้น ครั้นหน้าแล้งก็คายไอขึ้นมา ให้เกิดแต่ใต้ดินก็ตามแต่ไอน้ำขึ้นมาถูกผู้คน จึงมักมีความไข้หน้าแล้ง ก็ในป่าในดงนั้น เขาว่าทุกหนทุกแห่งว่าหน้าแล้งความไข้ไม่ใคร่มี ไม่สู้ต้องกลัวความไข้ แต่หน้าฝนแล้วไข้ชุม ซึ่งเป็นดังนี้ เพราะที่ป่าเป็นที่ดอนที่สูงแห้งแล้งมากนัก ถ้าแล้งแล้วต้นไม้ก็ไม่มีใบก็ไม่มีไอดินมา ความไข้จึงไม่มี ก็หน้าฝนนั้นเพราะเป็นที่ดอนโดยฝนตกลงมาก ก็ไม่ขังอยู่ไหลอาบไปเสียที่อื่นมาก ชุ่มลงในแผ่นดินนั้นน้อย การก็เหมือนกับกระทะที่ตั้งไฟได้ร้อนอยู่นาน ครั้นถูกน้ำน้อยฤๅถูกมาก ถ้ากระทะนั้นเอียงน้ำไปอื่นเสีย น้ำที่ติดกระทะอยู่ก็ร้อนเป็นไอขึ้นมาฉันใดน้ำฝนที่ตกลงในป่าหน้าแล้งร้อนมากก็คายไอขึ้นมาแรงจึงหอบเอาไข้พิษ ในดินขึ้นมา ก็ถ้าในดินลางแห่งฝนตกอยู่เป็นนิจเพราะยอดเขามีเครื่องเย็นสูบน้ำฟ้าให้น้ำไหลอยู่เสมอ อย่างที่เขาสระบาป ๑ ที่เมืองจันทบุรี ที่อย่างนั้นเหมือนกระทะตั้งอยู่บนไฟ โกรกด้วย๑เขาสระบาป ปัจจุบันอยู่บริเวณ ตำบลคลองนารายณ์ อำเภอเมืองจันทบุรี จังหวัดจันทบุรี ห่างจากตัวจังหวัดประมาณ ๗ กิโลเมตร118 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวน้ำเย็นอยู่เสมอ ไม่หยุดไม่ว่างก็ไม่มีไอขึ้นแลฉันใดการก็เหมือนกัน ชาวจันทบุรีเขาตั้งทำไร่พริกทำสวนอยู่รอบเขาสระบาป เขาว่าความไข้ความเจ็บไม่มีเลยอยู่สบายทีเดียว เป็นทั้งนี้เพราะไม่มีฤดูน้ำฤดูแล้งมีน้ำไหลอยู่เสมอ ยอดเขามีฝนอยู่เสมอ จึงไม่มีฤดูความไข้ที่เขานั้นเลยพิเคราะห์เถิดถึงใจผู้หญิงแทบทุกหนทุกแห่งทั้งแก่ทั้งสาวมักร่านอยู่ในที่จะใคร่ไปพระพุทธบาท มีผัวก็สำออยผัว มีบิดามารดาก็อ้อยอิ่งวิงวอนให้พาไปพระพุทธบาทนั้นเป็นปรกติจนเป็นลัทธิติดตำราเล่าเป็นนิยายเยาะเย้ยกันสืบมา ว่าเจ้าบ่าวไปนอนหออยู่สามคืนแล้ว เขาส่งตัวเจ้าสาวๆ ไปอายนั่งก้มหน้าอยู่ เจ้าบ่าวจึงปราศรัยว่าปีนี้แม่จะไปพระบาทฤๅไม่นะจ๊ะ ซึ่งปราศรัยเรื่องพระบาทขึ้นก่อนก็เพราะว่ารู้ผู้หญิงนั้นคันอยู่ในที่อยากจะไปพระบาทยิ่งนัก จะพูดให้ชอบใจจึงยกเรื่องนั้นขึ้นก่อน ก็ผู้ชายใจอ่อนๆ มักทำตามใจผู้หญิงแล้ว คงไม่พ้นผู้หญิงวิงวอนสำออยอ้อนให้พาไปพระบาทแต่สักคนหนึ่งเลย มิเมียก็ลูกหลานคงถูกอ้อนวอนแทบทุกแห่ง แลที่พระบาทก็เป็นที่เล่าลือว่าเป็นที่สิงสู่ของพระสงฆ์ใจบาปใจพาลที่ตั้งใจจะคิดปอกลอกคนหลงตื่นทำบุญ ใครไปเป็นเจ้าของคงไม่พ้นถูกนินทา ถึงพระพิมลธรรม * เดี๋ยวนี้ก็ไม่พ้นถูกนินทาต่างๆ พระสงฆ์ที่ดีเป็นปรกติโดยขึ้นไปลางครั้งลางคราว ต้องไปซ่อนไปแอบอยู่ในถ้ำในเหว ใครนิมนต์เทศน์ก็ไม่รับ ด้วยกลัวเขาจะนินทาว่าเป็นพวกปอกลอกหลอกสัปรุษไป พระองค์ไรไปพระพุทธบาททุกปีก็มีผู้นินทาว่าไปเที่ยวหากิน เพราะมีผู้หญิงขึ้นไปตื่นทำบุญไม่รู้ประมาณ ผู้ชายพวกใดไปพระบาทก็ถูกนินทาสองประการ นินทาว่าลุอำนาจแก่มาตุคามอย่างหนึ่ง นินทาว่าเป็นผู้ร้ายไปคอยชิงวิ่งราวอย่างหนึ่งตัวฉันเอง แต่ก่อนเป็นพระอยู่ขึ้นไปหลายครั้งหลายหน ก็ต้องหลบเหลื่อมไป ไม่ได้เทศน์ไม่ได้ทันเป็นแต่ไปเที่ยวเล่น เมื่อมาเป็นเจ้าแผ่นดินแล้วก็ได้ไปสองครั้ง ครั้งหนึ่งวังหน้าชวนไปบ้านสีทาแล้วก็แวะไปดูการพระมณฑป การพระเจดีย์ที่ไปทำที่พระบาท ครั้งต้นก็ได้ไม่พาผู้หญิงไปนอกจากลูกเล็ก ๆ สี่คนเลย เพราะกลัวจะถูกนินทาว่าผู้หญิงสำออยให้ไป ครั้งหลังไปกับผู้หญิงเป็นอันมากก็ด้วยมีที่อ้างว่าไปยกยอดพระมณฑปพระพุทธบาทแลไปรับช้างเผือก ก็ในพระบรมมหาราชวังนั้นเป็นธรรมดาได้เคยเห็นมาแต่เล็กคุ้มใหญ่ เจ้าข้างในหน้าเดือน ๓ เดือน ๔ มีคนบางพวกจัดการจะไปพระบาท ฤๅกลับมาจากพระบาทเอาส่วนบุญมาให้ แล้วก็ร้องไห้ทุกปีว่าตัวฉันนี้เกิดมามีกรรมตั้งใจจะขึ้นพระบาทไปทำบุญก็ไม่ได้ไปเมื่อไรจะสิ้นกรรมเล่าก็เมื่อไรเปลี่ยนแผ่นดินใหม่ก็พากันว่าทั้งแก่ทั้งสาว ว่าคราวนี้ฉันสิ้นกรรมแล้ว ฉันจะจัดสิ่งของไว้เดือน ๓ จะขึ้นไปพระบาทไปทำบุญให้เต็มศรัทธา ก็ที่เป็นคนแก่เฒ่าชราเจ้าจอมมารดา ถ้าเจ้าจอมอยู่งานผู้ใหญ่เมื่อล่วงแผ่นดินแล้วคงไปพระบาททุกคนไม่เหลือจนคนหนึ่งกที่บ่นว่าจะไปแล้วเพราะยังสาวอยู่ คิดเข้าอิกก็ตีอกชกหัวร้องไห้ ว่ายังไม่สิ้นกรรมจึงไม่ได้ไปพระบาท พวกท่านหลวงยายได้เบี้ยหวัดแล้วหยิบเอาเงินออกจบอุทิศส่วนถวายพระบาท แต่ในขณะรับเบี้ยหวัดทีเดียวก็มี บางคนป่วยไข้ทำพินัยกรรมถวายพระบาทก็มี ก็ผู้ที่เป็นเช่นนี้ผู้ที่รู้แท้เขารู้พื้นเพพระบาทเพราะเรื่องต้นเกิดมาแต่เมื่อไร พระบาทนั้น*พระพิมลธรรม (ยิ้ม) อยู่วันพระเชตุพน119 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นของคนทำฤๅพระพุทธเจ้าทำตามแลดูพอรู้คิดดูพอเห็น ว่าตัดใจความสั้นถ้าเป็นของพระพุทธเจ้าทำลายจะละเอียดแลจะไม่มีรอยสกัด แลที่ปลายพระบาท ส้นพระบาทจะเหมือนกับรอยเขียนจริงๆจะไม่เป็นฝีมือเคอะโง่ๆ เก้อๆ ฤๅอนึ่งเล่าคงจะมีเทวดามนุษย์ปรนนิบัติอยู่เสมอแต่ต้นสาสนามาจนบัดนี้ จะไม่เป็นของพึ่งผุดพึ่งมีขึ้นในสองร้อยปีเศษลงมา ฤๅที่นั้นเทวดาก็จะรักษาไฟจะไม่ไหม้ขโมยจะไม่ลัก แลที่นั้นจะไม่เป็นที่สิงสู่ของพระสงฆ์ที่หลอกที่ลวง แลนักเลงแลคนพาลต่างๆ ก็คนหลอกคนลวงแลนักเลง แลคนพาลต่างๆ เกิดเป็นขึ้นที่นั้น ก็เพราะมีคนหลงศรัทธาเหลือหลามทุ่มเทแตกตื่นทำบุญอย่างว่ามาแล้ว การหลอกลวงแลการนักเลงจึงมีขึ้น ก็อันผู้หญิงนั้นสำคัญนักด้วยจะไปพระบาท สำออยด้วยเรื่องจะไปพระบาททุกหนทุกแห่ง ไม่สำออยก็แต่ที่รู้ว่าผัวไม่กลัวเมียอย่างหนึ่ง ไม่ศรัทธาไม่เชื่อในพระบาทอย่างหนึ่ง จึงไม่กล้าอ้อนวอนสำออยรบให้พาไป แต่ถึงกระนั้นผัวที่ไม่เชื่อพระบาท ฝ่ายเมียก็ลอบไปนินทาแก่พวกที่ร่านพระบาทด้วยกัน ว่าผัวนั้นพระยามารดลใจ แลเป็นคนนรกจกเปรตบาปหนา ไม่เชื่อไม่ศรัทธาเลื่อมในในพระบาท อันผู้หญิงนี้คิดถึงเรื่องราวพระบาทแล้ว ถึงลูกถึงหลานแลเมียก็ให้ชังนัก ก็ด้วยเหตุนี้ฉันได้ประกาศแล้วว่าเจ้านายผู้หญิงก็ดีฤๅเมียก็ดี ใครอยากจะไปพระบาทก็ให้บอกเถิดจะให้สนมกรมวังเขาพาไป พระสงฆ์ที่หากินด้วยพระบาทก็จะได้หลอกไปปอกลอกต่างๆ ตามสบายใจ ก็ผู้หญิงเมื่อเวลาเปลี่ยนแผ่นดินใหม่ที่จะไปได้รีบร้อนไปแต่ศีรษะยังโกน ครั้นไปถึงพระบาทแล้วลักโกนคิ้วบวชเป็นหลวงชี เอาน้ำมันเทลงในอุ้มมือ เอาดินนั้นปั้นเป็นขาอย่างร้อยด้ายตั้งลงกลางใจมือจุดตะเกียงบูชาพระ จะรำพันด้วยการบ้าพระบาทแล้วไม่สุดลงเลย ว่าในใจคิดจะตามใจคนไม่ขัดใครดอกเดี๋ยวนี้ก็ได้ประกาศไว้แล้วพระองค์เจ้าหม่อมเจ้าพวกใดจะไปพระบาทปัถวีมาลา ถ้าเป็นผู้หญิงไม่มีผัวจะให้ส่งให้ไปก็จะส่งให้ไป ถ้ามีผัวฤๅตัวเป็นผู้ชายจะมาลาก็จะให้หนังสือเดินทางไปไม่ขัดแต่คงคับใจอยู่เรื่องหนึ่งด้วยพระองค์เจ้าแลหม่อมเจ้าเป็นลูกเป็นหลานของตัวเอง วิตกอยู่อย่างหนึ่งมากนัก วิตกนั้นคือเมืองสระบุรี ลาวชาวเมืองนี้๑ อย่างไรมิรู้อยู่ ก็คนทั้งปวงรู้ว่าครอบครัวลาวเมืองนี้ที่เกิดสตรีรูปงามเสียงเพราะช่างพูดช่างเว้า จนผู้มีบุญเข้าครอบครองหวงเอาทั้งหมดว่าสตรีที่เกิดในบ้านเมืองนี้ถ้าไม่ได้เลือกก่อนแล้วใครจะไปแอ่วไปเกี้ยวไปสู่ไปขอเอาไม่ได้ ชนิดใหญ่๑ชาวสระบุรีแต่เดิมเป็นคนไทยภาคกลาง ตั้งถิ่นฐานกระจายเป็นกลุ่มๆ ได้แก่บริเวณบ้านโคกโบสถ์ อำเภอวิหารแดง บ้านดงเมือง อำเภอหนองแค เมืองอู่ตะเภา อำเภอหนองแซง เป็นต้น จนกระทั่งเกิดสงครามถึงสี่ครั้งตั้งแต่สมัยกรุงธนบุรี (พ.ศ. ๒๓๑๔) จนถึงสมัยรัชกาลที่ ๓ (พ.ศ. ๒๓๗๑) ทำให้มีการนำครอบครัวลาวมาตั้งถิ่นฐานในสระบุรี ซึ่งแบ่งออกตามสำเนียงพูดเป็น ๔ กลุ่มด้วยกันคือลาวเวียง คือ ลาวจากนครเวียงจันทน์ ตั้งบ้านเรือนบริเวณแก่งคอย หนองแค วิหารแดง เสาไห้ บ้านหมอลาวพวน คือ ลาวจากเมืองพวน (แขวงเชียงขวาง) ตั้งถิ่นฐานบริเวณหนองโดน ดอนพุดลาวแง้ว คือ ลาวจากชนบทคนเมืองเวียงจันทน์ ตั้งถิ่นฐานบริเวณตาลเสี้ยน หนองระกำ พระพุทธบาทและหนองโดนลาวญ้อ คือ ลาวที่มาจากเมืองคำเกิด ตั้งถิ่นฐานในบางหมู่บ้านของอำเภอแก่งคอย120 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเลือกมาแล้วจืดไป เลือกชนิดกลางเล่า ยังชนิดเล็กรอไว้ได้การเมื่อไรเก็บอีก แลเล่าลือว่าเมืองนั้นเป็นเมืองสวรรค์ ค่ำแล้วทุกบ้านทุกเรือนมีแต่บรรเลงทำเพลงเสงการสนุกสนานอยู่เป็นนิตย์ ก็ครอบครัวลาวผู้ใหญ่ในบ้านนั้นเมืองนั้นที่เป็นไพร่หลวงแลสังกัดพรรคมีบุตรหลานแลญาติเกี่ยวข้องในท่านผู้มีบุญแล้วก็หลุดจากไพร่หลวง เจ้าหมู่นายหมวดจะเอาไปใช้ก็ไม่ได้ แต่คนที่หลุดจากไพร่หลวงในพระบรมมหาราชวังนี้ไปสัก ๖๐ เศษ ไพร่หลวงที่อื่นแลไพร่หลวงในสังกัดพรรคจะหลุดจากเจ้าขุนมูลนายไปสักเท่าไรไม่ทราบเลย ทราบอยู่เป็นตัวๆ ลางคนที่แต่ก่อนสักข้อมือเป็นเลขทาสเขา เดี๋ยวนี้มีบรรดาศักดิ์มีชื่อตั้งชื่อแต่ง บุตรของผู้นั้นแต่ข้าราชการก็เรียกว่าคุณขุนนางเป็นพระยาก็ไปเรียกเอามาใช้ ตัวขุนก็ถูกเฆี่ยน อ้ายคนที่เป็นคุณขึ้นมีขุนนางเป็นเจ้าหน้าที่ไปทำเรือนหลังคามุงกระเบื้องให้อยู่แต่ก่อนนี้ไปไม่นานหลวงวรรณกรรมสวัสดี ชื่อตัวชื่อหมอแก้วบ้านอยู่วัดดงเหล็ก ทาสหนีไปสืบได้ความว่ามันหนีเขาไปอยู่ในบ้านลาวเหล่านั้นจึงเข้าไปสืบถามคนในบ้านนั้นทั้งผู้หญิงผู้ชายออกมาขู่คุกคามว่าตานี่ซุ่มซ่ามมาแต่ข้างไหน บ้านนี้ล้วนแต่บ้านพ่อหม่อมแม่จอมข้างในทั้งนั้น เจ้าเฮือนท่านห้ามไม่ให้ใครเข้ามา ก็นี่ไม่กลัวฤๅจึงมาถามหาทาสหนีก็ที่นี้เป็นที่ห้ามไม่ให้ใครเข้ามาตาไม่ฮู้ฤๅ ก็คนบ้านแถบนั้นมันกำเริบอย่างนี้มีอยู่มาก ฝ่ายลูกเราหลานเรา ชาวบ้านชาวเมืองพวกหนึ่ง ก็เข้าใจว่าเป็นลูกคนแก่หลานคนโซ เป็นหางคอดหางกิ่วจะไม่มีบุญไปถึงไหน ก็แต่อ้ายคนคิดว่าสิบเบี้ยใกล้มือฉวยได้ฉวยเอาก็ยังมี ก็อ้ายคนพวกนี้มันรู้มันเห็นเจ้านายเหล่านี้ว่าเป็นลูกเจ้าชีวิตหลานเจ้าชีวิต ราชการอะไรก็สิทธิ์ขาดอยู่แก่เจ้าชีวิตๆ คงรักลูกรักหลาน ถ้าเข้าเป็นข้าเป็นไทให้ลูกหลานเจ้าชีวิตโปรดปรานได้แล้ว ถึงทำผิดอะไรๆ เจ้านายของเราที่เป็นลูกเป็นหลานเจ้าชีวิตก็คงแก้ไขเพ็ดทูลให้ ก็บ่าวของลูกของหลานเราเอง มันก็ฮึกไปอย่างหนึ่งตามใจไพร่ใจพาล ก็เจ้านายมันนั้นที่เป็นลูกเป็นหลานของเราลูกเมียสำออยอ้อยอิ่งอยากไปพระบาท ขัดเมียไม่ได้ก็พลอยอยากขึ้นมาบ้าง ครั้นจะเข้ามาลาในหลวงตามคำประกาศก็เห็นว่าในหลวงไม่ชอบ ทางพระบาท ไม่กล้าขอแล้วก็ไม่รู้จักกลัว ไม่รู้จักเจียมตัวจองหองตามบ่าวยุ คิดว่าถึงเกิดความผิดขึ้นกูเป็นลูกเป็นหลานเจ้าชีวิตจะทำไมแก่กูนักหนา ใครจะกล้าฟ้องร้องเอากูเจ้าชีวิตไม่อยู่กูก็จะพาเมียไปพระบาทให้สบายใจ เมื่อไปพระบาทแล้วไหนๆ มาถึงพระบาทก็ไปปัถวีเล่ามันก็ยิ่งใกล้บ้านเหล่านั้นเข้า บ่าวไพร่ที่ไปด้วยมันก็ถือว่าเจ้านายของกูเป็นลูกเป็นหลานเจ้าชีวิตกูไม่กลัวใคร มันรู้ว่าเขาขับเขาร้องเขาเต้นเขารำที่ไหนมันก็จะแทรกจะแซงเข้าไปก็จะมีเหตุ ๓ ประการๆ หนึ่งจะเมามายเข้าไปก่อเหตุทำวิวาทบาดหมายทะเลาะเบาะแว้งกับครัวลาวที่มันถือตัวว่ามีบุญดังว่าแล้ว อย่างเช่นเรื่องหมอแก้วหลวงวรรณกรรมสวัสดีที่ว่านั้น อิกอย่างหนึ่งจะไปติดไปพันกับหญิงริงเรือที่อยู่ในที่หวงแหนเห็นดังว่าแล้วนั้นอย่างหนึ่ง ผู้ที่ไปก็ขึ้นชื่อว่าเป็นลูกเป็นหลานเจ้าชีวิตเป็นคนใกล้ชิดทั้งนี้ บ่าวก็ดี นายก็ดีคนทั้งปวงเขารู้ว่าใกล้ชิดทั้งนี้ ก็จะเป็นที่เขาคิดไปว่าไปสอนสอดลอดแนมสืบสวนการที่ปกที่ปิดไม่ให้ใครรู้ต่างๆ ด้วยเหตุ ๓ ประการนี้วิตกอยู่ว่าในการปัจจุบันนี้ การที่เป็นอย่างนั้นในเมืองนั้นจะลุกอยู่อย่างนี้สักกี่ปีก็ไม่รู้เลย ก็ลูกเราหลานเราไม่รู้จักได้จักเสีย คิดว่าเวลานี้ใช่ที่ใช่ทางที่จะพาลูกพาเมียที่สำออยร่านร้อนจะไปพระบาทไปเที่ยวทางนั้น ไม่รู้จักมีปัญญารักษาตัว ไม่กลัวขุ่นข้องหมองหมางบ้างเลย อยากแต่จะตามใจผู้หญิง121 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไปอย่างเดียว กลับมาแลเหลียวคิดแต่ว่าในหลวงไม่พอใจให้ไปนั้นไม่ถูกใจตัวแล้วขืนดื้อเป็นไปกระนั้นไม่กลัวด้วยคิดว่าไม่มีใครกล้าฟ้องเอา เพราะเมียใครๆ ก็คงคันก้นร้อนรนจะไปพระบาทอยู่หมดทุกเดือนยี่ เดือน ๓ ก็เมื่อเป็นดังนี้ในหลวงเทวดารักษา เมื่อคนทรยศไม่ชื่อถึงเป็นลูกเป็นหลานเทวดาคงไม่เข้าด้วยยิ่งลูกยิ่งหลานทุกวันนี้เลี้ยงดูเสียเงินเสียทองอุปถัมภ์บำรุงให้มากมันไม่ซื่อสัตย์ มันถือใจอีผู้หญิงของมันมากกว่ามันทำให้ต้องวิตก เทวดาคงไม่เข้าด้วย คงไม่มีความเจริญเลย เพราะมันอกตัญญูแก่ในหลวงที่เป็นพ่อเป็นปู่เป็นเจ้าบุญนายคุณ ในหลวงคงรู้ปิดไม่มิดความสัตย์ความจริงหนทางนั้นไม่สู้ชอบใจเลย ขัดอกขวางใจนัก เพราะกลัวจะมีเหตุ ๓ ประการก็เพราะการสองอย่างข้างต้น ผู้ที่ตามใจเมียคันก้นไปพระบาท ก็จะเถียงว่าจะระวังตัวได้ดอก ไม่ให้เป็นเหตุขึ้นได้ แต่ประการสามที่ว่าจะมีผู้คิดสงสัยไปว่าไปตามสืบสวนสอนสอดลอดแนมอะไรๆนั้น วิตกอยู่จะไม่พ้นไปได้ด้วยว่าของไม่พอที่จะซ่อน ก็มาพยายามจะให้มี ของไม่พอจะปิดก็มาคิดกำบัง ครั้นเป็นดังนั้นในปัจจุบันนี้จะว่าไปถึงไหนก็จะไม่ว่าไปได้ก็จะขุ่นข้องหมองหมางอยู่ในใจไปต่างๆ แผ่นดินมิใช่เท่าใบพุทรา เมื่อไม่สบายใจจะไปเที่ยวข้างไหนก็ไปได้ ที่อื่นๆ สนุกก็มีถมไปก็อีผู้หญิงคันก้นไปพระบาทนั้นตามใจมันทำไมหนักหนา ความเรื่องพระบาทปัถวีสระบุรีนี้เมื่อกรมวิศณุนารถยังอยู่ได้ปรึกษากับกรมวิศณุนารถรับเห็นชอบด้วยแล้ว คราวกรมวิศณุนารถไปเอง ก็ไปกับในหลวงไปรับช้างเผือก ไม่ได้ไปโดยลำพังพาเมียไปเที่ยว แต่กรมมเหศวรหาได้ปรึกษาด้วยไม่ก็เห็นจะยังหลงเชื่อเมียอยู่ เขาจะว่าในหลวงพูดไม่ถูก กรมวิศณุนารถก็เห็นจะไม่ได้เล่าให้ฟังเพราะนินทากรมมเหศวรอยู่บ้าง แต่ความจริงนั้นกรมวิศณุนารถรับว่าเห็นด้วย ว่าในหลวงคิดชอบด้วยความเรื่องสระบุรีนี้ แต่เดี๋ยวนี้กรมวิศณุนารถตายเสียแล้ว อีแม่หม้ายเมียกรมวิศณุนารถก็คงอยากไปพระบาทขึ้นมามากด้วยกัน หาฤๅเข้ามาดังนี้ กรมมเหศวรจะคิดอย่างไรว่าอย่างไร ให้ตอบมาให้แจ้งจดหมายมา ณ วันเสาร์ เดือน ๓ แรม ๘ ค่ำ ปีชวด ฉศก ๑๔ (พ.ศ. ๒๔๐๗)อย่าว่าแต่คนอื่นเลย แต่ ฯพณฯ สมุหพระกลาโหมก็เห็นจะเสียผู้หญิงยุให้ขึ้นไปพระบาทไม่ได้ ลางทีท่านเข้ามาลาว่าจะไปดูการเมืองลพบุรี แล้วท่านก็พาเมียไปพระบาท แต่ตัวฉันเองเป็นความสัตย์ความจริงไปพระบาทครั้งหนึ่งก็ไม่ได้พาผู้หญิงไป เพราะกลัวจะเป็นคนตามใจเมียไปแต่คราวหลังนั้นเพราะประสงค์จะไปมีละครฉลองช้าง แลฉลองพระเจดีย์ที่พระบาทด้วย ก็ตั้งแต่นี้ไปถ้าอะไรลุกลามอยู่เช่นลุกอยู่ นึกว่าจะไม่ไปพระบาทเลย ฤๅถ้าจะไปก็จะไปในทางลพบุรี ไม่ใช่ฤดูสัปรุษขึ้นพระบาท แต่ถ้าผู้หญิงคันก้นขึ้นพระบาทคงจะไปเดือนยี่เดือนสาม อนึ่งเมื่อฉันไปครั้งโน้นไม่ได้ปล่อยให้ลูกให้เมียมีเทศน์ตักบาตรเลี้ยงพระอะไรเลย เพราะกลัวจะถูกว่าพระนักเลงจะหลอกได้ ถึงฉลองพระเจดีย์พระสงฆ์ที่ไปสวดมนต์ก็นิมนต์ขึ้นไปจากกรุงเทพฯ ไม่ได้ให้อะไรแก่พระบาทเลย ฯ122 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๒พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๙จดหมายมายังกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ หนังสือที่เธอฝากมาลงวันพฤหัสบดี เดือน ๓แรม ๑๓ ค่ำนั้น ได้รับที่พระแท่นดงรัง วันเสาร์ เดือน ๔ ขึ้นค่ำ ๑ เวลา ๒ ทุ่มเศษ ความอ่านทราบแล้ว การที่ห้ามพระองค์เจ้า หม่อมเจ้า หม่อมหลวงชายหญิง ไม่ให้ลอบไปให้หนีไปเที่ยวไปอยู่นอกกรุงด้วยไม่ได้ทูลลาในหลวงโปรดนั้น ไม่ผิดกฎหมายแบบแผนเยี่ยงอย่างธรรมเนียมแผ่นดินเลย การแต่ก่อนเจ้านายน้อยตัวก็ไม่รั่วไม่ล้ำไปข้างไหนนัก ครั้นภายหลังเจ้านายมากขึ้นก็เกิดการรั่วล้ำไปต่างๆ เป็นการข้านอกเจ้าข้าวนอกหม้อ ลูกนอกพ่อหลานนอกปู่เป็นขึ้น ก็ขึ้นชื่อว่าเจ้าแล้วก็เป็นที่ของหอมของอ้ายไพร่อีไพร่คนที่อยู่ในกรุงเทพฯ ไม่มีใครเรียกว่าเจ้าอย่างนายเทศเยซูู ไปหัวเมืองก็มีผู้เรียกว่าเจ้าเทศ เมื่อแผ่นดินพระนั่งเกล้าฯ เกิดเหตุเจ้าสุดเจ้าบัวหนีไปอยู่ที่แขวงเมืองอินทบุรี ก็เกิดความโตใหญ่จนต้องตกใจว่าเกิดขบถเมื่อปีชวด จัตวา ศกล่วงมาแล้ว มีอ้ายคนหนึ่งชาวเมืองภูมิเมืองขึ้นพิษณุโลก มาลักเอาอีหม่อมหลวงคนหนึ่งไปเป็นเมีย อีหม่อมหลวงคนนั้น คนก็เรียกว่าเจ้า ลูกที่เกิดด้วยอ้ายไพร่นั้นคนก็เรียกว่าเจ้า แลเหตุอื่นๆ เป็นหลายเรื่องคล้ายกันมีขึ้นคืออะไรๆ เกี่ยวข้องขึ้นแล้ว ถ้ากระทบหม่อมเจ้าหม่อมหลวงแล้ว เจ้าเมืองกรมการขุนศาลขุนโรงก็ว่าเป็นพระราชวงศานุวงศ์ว่าไม่ได้การเป็นดังนี้มาหลายครั้งหลายคราว จึงได้ตั้งกฎหมายหมายประกาศแข็งแรง ความแจ้งอยู่ในคำประกาศนั้นแล้ว แต่เมื่อในหลวงบังคับดังนี้สั่งดังนี้ ท่านผู้เป็นใหญ่เป็นอธิบดีในแผ่นดินปัจจุบันนี้เดี๋ยวนี้ไม่เห็นด้วยไม่ทำตาม ซึ่งไม่เห็นด้วยไม่ทำตามนั้น คือจะตามอย่างแผ่นดินเก่าฤๅก็หาไม่ท่านไม่ทำตามก็ได้เป็นผู้หลักผู้ใหญ่ ท่านไม่ต้องกลัวต้องเกรงใจเจ้าแผ่นดิน ท่านก็ทำสบายใจตามตื่นฝรั่งอย่างเจ้าอังวะตื่นพระลังกา ฤๅตื่นวาสนาตัวท่านเอง เห็นว่าในหลวงขัดไม่ได้คงต้องยอมตามแล้วท่านก็ทำไปตามสบายใจท่าน แต่พวกพระองค์เจ้า หม่อมเจ้าเล็กน้อยก็พลอยไปไม่เกรงกลัวพระราชบัญญัติในหลวง คิดล่วงไปต่างๆ หลายอย่างหลายประการ หลายครั้งหลายหนแต่ยังขอบใจพระสยามเทวาธิราช เทวดาใหญ่รักษาแผ่นดินไทย แลพระเสื้อเมืองทรงเมืองพระกาฬไชยศรีบรรดาที่มีชื่ออยู่ในคำประกาศน้ำพิพัฒน์สัตยานั้น ดูเหมือนยังเข้าด้วยในหลวงอยู่หาเข้าด้วยใครไม่ ในหลวงถึงมีตระกูลบิดามารดาเป็นผู้สูงศักดิ์มาแต่ก่อนก็สิ้นวาสนาเหมือนจมดินจมทรายแต่บ่าวไพร่ของตัวก็ไม่ได้หมายว่าจะได้เป็นโตเป็นใหญ่ ก็ชะรอยเทวดาจะช่วยดลใจผู้หลักผู้ใหญ่ให้ไปขุดไปคุ้ยเอามาตั้งขึ้นเป็นเจ้าแผ่นดิน แต่ที่ได้เป็นเจ้าแผ่นดินทั้งนี้ ครั้นจะว่าไปว่าได้เป็นด้วยอำนาจเทวดาก็จะเป็นอันลบหลู่บุญคุณของท่านผู้หลักผู้ใหญ่ที่ท่านพร้อมใจกันอุปถัมภ์ค้ำชูขึ้นให้เป็นเจ้าแผ่นดินนั้นไป ด้วยว่าความที่ได้เป็นเจ้าแผ่นดินเพราะท่านผู้หลักผู้ใหญ่ค้ำชูอุดหนุนนั้นรู้อยู่แก่ตา เห็นอยู่แก่ตาของคนเป็นอันมากตรงๆ ไม่อ้างว่าอำนาจเทวดาแล้ว ย่อมว่าตามว่าได้เป็นเจ้าแผ่นดินเพราะอุปถัมภ์ค้ำชูของท่านผู้หลักผู้ใหญ่ว่าได้แต่ทางหนึ่ง ว่าแต่ก่อนผู้ที่จะคิดกัน123 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวขัดขวางทางที่เจ้าแผ่นดินปัจจุบันนี้ จะมาเป็นเจ้าแผ่นดินนั้นมีตัวฤๅหาไม่ตัวเธอก็มิใช่เด็กเป็นผู้ใหญ่แล้ว เคยถูกเขาข่มเหงงอมมามิใช่ฤๅ ก็พวกที่จะกีดขวางนั้นมีเท่าไร เขากลมเกลียวเป็นอันเดียวกัน ก็เมื่อเขานั่งซังเป็นโตเป็นใหญ่อยู่นั้น ท่านผู้หลักผู้ใหญ่ซึ่งอุปถัมภ์แผ่นดินปัจจุบันนี้ก็ทำไมเขาไม่ได้ไม่ใช่ฤๅ ก็เป็นเหตุอะไรเล่าเมื่อยามจะถึงคราวแผ่นดินปัจจุบันนี้จะได้ตั้งก็เผอิญให้พวกที่กีดขวางฆ่าฟันกันขึ้นเอง แล้วคิดอะไรไปก็ไม่สำเร็จ ผู้ที่จะกีดก็หลีกไปเองๆ จนไม่มีคนกีดนี้จะว่าเป็นด้วยอะไรเล่า ก็มิต้องว่าเทวดามาช่วยแผ้วถางทางให้ฤๅ ถ้าต้องว่าดังนี้ ก็เพราะเหตุอะไรๆที่เป็นอันขัดแก่ราชบัญญัติก็มักบันดาลให้รู้เนื่องๆในหลวงบัดนี้ก็มีความเคารพแก่ผู้หลักผู้ใหญ่ในแผ่นดินจะไปไหนนอกกรุงก็เขียนหนังสือไปทูลลาวังหน้าทุกปีไม่ขาดเลย จนถึงครั้งนี้วังหน้าท่านไม่ได้อยู่ในกรุง ก็ยังเขียนหนังสือไปทูลลาจะไปช้าเร็วใกล้ไกลเท่าไรทางไหนก็ได้ว่าไปถ้วนถี่ อนึ่งจะไปไหนแต่ละทีก็หารือคุณศรีสุริยวงศ์ก่อนทุกครั้ง ถ้าท่านทัดทาน ฉันก็ไม่เคยดื้อดึงขัดขวางเลย ต้องยินยอมตามจริงไป แต่ที่ท่านทัดทานนั้นจำได้สองครั้ง ครั้งหนึ่งจะไปเกาะสีชัง ลมปีนั้นกล้านักท่านทัดทานไว้ว่าอย่าไปเลย คนที่ไปด้วยจะลำบากด้วยเมาคลื่นแลอาเจียนเหียนราก อดข้าวอดปลาก็ได้ขัดเสียไม่ไป ครั้งหนึ่งขึ้นไปเที่ยวถึงเมืองชัยนาทกับคุณศรีสุริยวงศ์ด้วยกัน ครั้งนั้นเห็นว่าเรือไฟไปคล่องอยู่ จะใคร่ไปให้ถึงเมืองนครสวรรค์ คุณศรีสุริยวงศ์ท่านห้ามไว้ว่าน้ำลดอยู่แล้ว ถ้าเรือไปเกยหาดติดอยู่จะมายากเพราะไม่มีน้ำขึ้น มีแต่ลดลงก็ไม่ไป ฝ่ายวังหน้านั้นถ้าท่านจะไปนานๆ ท่านก็ให้มาลาทุกครั้ง แต่การที่มาลานั้นเหมือนกับมาปรึกษาก็หลายครั้ง ท่านมาลาว่าจะไปบ้านสีทา ๑ เขาคอก ๒ ในฤดูฝนเดือน ๙ เดือน ๑๐ ในหลวงก็ไม่ได้ห้ามหวงริษยาอะไรท่านดอก ด้วยไม่มีสิ่งใดประสงค์จะช่วงจะชิงท่านในทิศนั้นทางนั้น แต่คิดกลัวไปตามภาษาคนพูดๆ ว่าดงพระยาไฟเป็นที่ร้าย หน้าฝนมักมีไข้กลัวท่านแลผู้ที่ไปตามเสด็จจะป่วยจะไข้ไป จึงได้ว่าทัดทานขึ้นไปว่าวิตกอยู่กลัวความไข้ความเจ็บก็จำไม่ได้เลยว่าท่านฟังคำทัดทานสักครั้งหนึ่งขึ้นไป๑พระบวรราชวังสีทา (ตำหนักบ้านสีทา) บริเวณที่ตั้งในปัจจุบัน คือตำบลสองคอน อำเภอแก่งคอย จังหวัดสระบุรี พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างที่ริมแม่น้ำป่าสัก ฝั่งตะวันตก เดิมคือตำบลสีทา เมื่อครั้งที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชดำริจะสร้างราชธานีสำรองที่เมืองลพบุรี โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระอนุชา เสด็จขึ้นไปทอดพระเนตรสำรวจเมืองนครราชสีมา ถึงสาเหตุที่กันดารน้ำพระบาทสมเด็จ พระปิ่นเกล้าฯ ได้ทรงพบทำเลที่เหมาะสมกับเป็นป้อมปราการที่ตำบลสีทา จึงสร้างพระบวรราชวังขึ้นและโปรดมาก ถึงกับเสด็จมาประทับอยู่เนืองๆ ตลอดพระชนมายุ เมื่อพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตแล้ว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงโปรดฯ ให้รื้อพระตำหนักที่สร้างด้วยเครื่องไม้ลงมาสร้างวังพระราชทานให้พระเจ้าลูกเธอในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวยังกรุงเทพฯ๒เขาคอก ปัจจุบันอยู่ที่บ้านท่าคล้อ อำเภอแก่งคอย จังหวัดสระบุรี มีลักษณะเป็นทิวเขาล้อมรอบเหมือนปราการภายในหุบเขาเป็นที่กว้างมีพื้นที่ประมาณ ๕๐๐ ไร่เศษ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ทรงพอพระทัยจึงปลูกพระตำหนัก ณ เขาคอกคีรี แล้วใช้เป็นที่ฝึกกำลังพล สำหรับฝ่ายพระบวรราชวัง124 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่งการพระราชบัญญัติใดๆ ที่ทรงตั้งแต่งขึ้นไว้เป็นแบบแผนเยี่ยงอย่างโดยยุติธรรมราชประเพณี พระราชวงศานุวงศ์บางพระองค์มีประสงค์จะปิดบังไม่ให้ความนั้นทรงทราบถึงพระเนตรพระกรรณ แลความนั้นก็เผอิญบันดาลทรงทราบถึงพระเนตรพระกรรณได้เห็นเป็นมหัศจรรย์เพราะฉะนั้นจึงทรงพระดำริว่า ชะรอยจะเป็นไปด้วยอำนาจอานุภาพเทพยดาท่านคงขืนไปจนได้ทุกที ไม่แต่ในหลวง ถึงคุณศรีสุริยวงศ์ก็ได้เคยไปทูลห้ามไม่ให้เสด็จไปสีทาหน้าฝน ชักเหตุชี้ผลไปต่างๆ ท่านก็เถียงจนคุณศรีสุริยวงศ์ ออกปากปฏิญาณว่าตั้งแต่นี้ไป วังหน้าท่านจะไปทางไหนไม่ทัดทานต่อไปเลยแล้ว เพราะท่านไม่ไว้ช่องเอาใจผู้ที่เอาใจช่วยท่าน ความนี้เรื่องจริงไม่เชื่อไปสอบถามคุณศรีสุริยวงศ์เอาเถิด พระราชดำเนินข้างวังหน้านั้น คราวท่านจะไปก็ไปเอง คราวท่านจะกลับก็กลับเอง คราวท่านจะไม่ไปก็ไม่ไปเอง ด้วยเหตุนี้ ถึงท่านจะลาก็ได้ไม่ลาก็ได้แต่ในคราวที่จะไปนานๆ แล้ว ก็ให้มาลาอยู่เป็นเคารพนั้น ก็ควรยินดีอยู่แล้วว่าท่านจงรักภักดี รักษาเกียรติยศเจ้าแผ่นดินใหญ่ แต่ที่ไปสั้นๆ น้อยๆ วันไม่มาลานั้นก็มีเป็นหลายครั้งท่านก็เข้าใจว่าในหลวงไม่ทันรู้ ฤๅอย่างหนึ่งท่านให้มาลาออกชื่อทางหนึ่งแล้วกลายเป็นทางอื่น ฤๅลาว่าจะไปสั้นกลายเป็นยาวนั้นก็มี ในหลวงก็รู้ทุกที จะให้ระบุว่าครั้งนั้นอย่างนั้นก็เปลืองกระดาษเปลืองสมุดยกเสียเถิดตามแต่จะลุกไป ปล่อยให้ลุกไป ถึงทัดทานก็ไม่ได้แล้ว จะว่าไปทำไม่ให้ลำบากปากลำบากใจ ท่านปิดจะไม่ให้รู้แล้วก็ทำไม่รู้เสียให้ท่านสบายใจ ถึงจะอาจว่ารู้ไปก็ไม่เป็นประโยชน์อะไรนัก ว่ามาทั้งนี้ก็แต่พอให้ทราบความว่าเทวดายังบันดาลให้รู้ ก็เจ้านายลูกเต้าของท่านนั้นเขาก็ไม่อยู่ในคำประกาศ ด้วยท่านเสด็จเขาก็ตามเสด็จบ้าง เป็นแต่มาลาอยู่บ้างแต่กรมหมื่นบวร-วิไชยชาญ ถึงกระนั้นก็ไม่ได้ให้หนังสือเดินทาง เพราะเข้าใจว่าพระบารมีวังหน้าท่านมาก ถึงจะให้หนังสือเดินทางไปก็ไม่ต้องการ กับอีกครั้งหนึ่งในหลวงขึ้นไปอยู่วังจันทรเกษม ๑ พระองค์เจ้าจรูญโรจน์เรืองศรี๒ ในพระบวรราชวังขึ้นไปกรุงเก่า แล้วแวะเข้ามาลาว่าจะไปบ้านยายอยู่ที่ริมวัดราชบรรธม แต่พวกที่ไปตามเสด็จเขาไม่ได้มาลา เพราะพระองค์ท่านลาแล้วก็เป็นแล้ว กล่าวด้วยความเจ้านายในพระบวรราชวังโดยสังเขปสิ้นเท่านี้อิกแห่งหนึ่งกรมวงศา ฯ ออกช่องถึงสามครั้งสี่ครั้งมาแล้ว ครั้งหนึ่งไปทัพพาเอาเจ้าศุขนักโทษไปด้วย ไม่ได้บอกบาญชี ครั้งหนึ่งปล่อยให้เจ้ากลางลูกไปปฐมเจดีย์จนได้อ้ายพึ่งเป็นผัวครั้นมีท้องขึ้นมาปล่อยให้ไปออกลูกหาพิษณุโลก ลูกที่ออกชื่ออ้ายแดง คนก็เรียกว่าเจ้า เพราะเป็นหลานกรมวงศา เจ้ากลางก็ได้อ้ายสมบุญเป็นผัวอิก เรื่องเหล่านี้ก็ไม่มีใครฟ้องในหลวง ไต่ถามโดนๆ ไปได้ความขึ้นเอง เพราะเจ้าศุขขึ้นไปอยู่วังหน้าก็จองหอง ไว้ตัวเป็นเจ้าอาว์ของในหลวง๑วังจันทรเกษมนี้รัชกาลที่ ๔ โปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท เป็นแม่กองก่อสร้างวังขึ้นใหม่ แต่ยังไม่ทันแล้วเสร็จก็ประชวร จึงโปรดเกล้าฯ ให้พระยาราชนุกูล (รอด) เป็นแม่กองทำต่อไป๒พระเจ้าราชวงศ์เธอ กรมหมื่นจรัสพรปฏิภาณ พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว และเจ้าจอมมารดาช้อย ประสูติเมื่อวันที่ ๒๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๓๙๙ สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ ๒๕ กันยายนพ.ศ. ๒๔๕๐ ต้นสกุลจรูญโรจน์125 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแล้วมาเดินหน้าที่นั่งหน้าวังกรมมเหศวรเอง เธอก็จะจำได้อยู่แล้ว จึงได้ไปจับเอาตัวมามอบให้กรมวงศาคุมไว้ ครั้นกรมวงศาไปทัพ ในหลวงระวังเจ้าศุขอยู่กลัวจะกำเริบ ไปไต่ถามหาก็ได้ความขึ้นเองถึงเจ้ากลางในหลวงรู้อยู่ว่าชั่ว ตรวจตราถามขึ้นก็ได้ความเอง กรมวงศามอบให้พระยาพิษณุโลกแสง พาไปครั้นแม่ปรางตายก็ลงมาเผาศพแม่ปราง * แล้วก็กลับไปพิษณุโลกอิกอิกเรื่องหนึ่งกรมหลวงวงศา ให้เจ้าสายหนึ่ง เจ้าเจ้งหนึ่ง เรียกว่าองค์สายองค์เจ้งไปมอบเป็นลูกศิษย์กงสุลอังกฤษ ครั้นกงสุลอังกฤษไปเมืองเชียงใหม่ ไปเมืองเมาลเมียนก็มอบให้ไปด้วยไม่ให้ในหลวงรู้ ครั้งนั้นข้าหลวงกรมมหาดไทยนายหนึ่ง ในหลวงให้ไปเพื่อนกงสุลอังกฤษ ข้าหลวงในกรมมหาดไทยนั้นไปถึงเมืองนครสวรรค์ ไปปรับทุกข์กับพระยานครสวรรค์ว่า กงสุลอังกฤษพาเอา เจ้าลูกกรมวงศาไปสององค์ไม่ได้ทูลลาในหลวง ก็ตัวขุนนางนายนั้นในหลวงให้กำกับกงสุลอังกฤษไป ก็การที่เป็นนี้ผิดคำประกาศราชบัญญัติ มันจะมีความผิดด้วยจะทำอย่างไรดี ก็เมื่อขุนนางนายนั้นไปปรึกษาพระยานครสวรรค์ดังนี้ ลูกจ้างกงสุลเก็บเอาความมาบอกแก่กงสุลอังกฤษ ว่าขุนนางนายนั้นไปนินทากงสุลอังกฤษ จึงมีหนังสือส่งมาถึงในหลวง ว่าตัวกงสุลอังกฤษเมื่อจะไปได้มาถามกรมวงศา แล้วว่าองค์สายองค์เจ้งจะเอาไปด้วยได้ฤๅไม่ กรมวงศาก็ยินดียอมให้ไปด้วยต่อหน้าคุณศรีีสุริยวงศ์ๆ ก็ได้ว่ากับกงสุลอังกฤษว่าพาไปเถิดดีแล้ว เจ้าสององค์จะได้เห็นเมืองต่างๆ รู้ขนบธรรมเนียมอังกฤษสืบไปในภายหน้ากงศุลเห็นว่าท่านเป็นบิดาของหม่อมเจ้าขอกับท่านเสนาบดีพร้อมใจกันยอมแล้วจึงได้พาไป ก็บัดนี้ขุนนางผู้กำกับกลับไปนินทาว่ากงสุลลักพาเจ้าไปทำผิดราชบัญญัติ ขอให้ในหลวงทำโทษขุนนางคนนั้นให้มากกงสุลจึงจะหายเสียใจ ในหลวงได้รู้แต่หนังสือกงสุลดังนี้ จึงได้ทราบความจากขุนนางคนนั้น ซึ่งกงสุลขอให้ทำโทษในหลวงได้ให้รางวัลเงินชั่งห้าฤๅสามสิบ แลซื้อผ้าเป็นรางวัลเพราะมันซื่อสัตย์มั่นคงซื่อตรงแต่แผ่นดินจริงๆ ไม่ทรยศอนึ่งเมื่อครั้งกรมวิศณุนารถกับคุณศรีสุริยวงศ์ ลาไปเที่ยวเมืองสิงคโปร์นั้น พวกที่ไปในลำทั้งสองลำในหลวงก็ได้เรียกเอาบาญชีแจกเสื้อผ้าหมด ครั้งนั้นหม่อมเจ้าสององค์ในกรมหมื่นสุรินทรรักษ์ แลหม่อมเจ้าแฉ่งในกรมขุนธิเบศร์บวรตามคุณศรีสุริยวงศ์ไปด้วยในเรือท่าน ในหลวงก็ได้ตามไปส่งถึงปากลัด หม่อมเจ้าสามองค์นั้นก็หลบหน้าเสีย แต่ความนั้นก็ไม่มิดผุดขึ้นแต่เมื่อท่านยังไม่กลับมา เพราะหม่อมเจ้าผู้พี่ของหม่อมเจ้าที่ตามไปนั้น ทำความยักยอกเงินทองขึ้นในวังก็ซัดขว้างกันต่อไปถึงหม่อมเจ้าที่ไปเมืองสิงคโปร์ ไต่ถามกันเข้าก็ซััดกันต่อไป จึงได้ความว่าหม่อมเจ้าสามองค์นั้นหนีไปด้วย ด้วยเหตุที่พรรณนามานี้ คือจะชี้ให้เห็นว่าราชบัญญัติที่ห้ามไม่ให้หม่อมเจ้าหนีไปนอกกรุงนี้ผู้หลักผู้ใหญ่ที่เป็นกระทู้แผ่นดินอยู่ในบัดนี้ ก็ไม่เห็นด้วยไม่ยอมทำตาม เห็นความว่าหม่อมเจ้าได้ไปไกลๆ ก็จะได้เจริญความรู้วิชาแลอะไรๆ ไปดีกว่าขังไว้ท่านผู้หลักผู้ใหญ่ ท่านเห็นดังนี้ แต่ในหลวงยังดื้ออยู่ไม่เห็นด้วย ในหลวงก็ไม่ห้ามหวงใครดอก ถ้าได้ลา* เจ้าจอมมารดาปราง รัชกาลที่ ๒ เจ้าจอมมารดากรมหลวงวงศาธิราชสนิท126 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแล้วก็ให้ไป แต่ที่จะลอบหนีไปดังนั้น จะเป็นทางที่ให้แผ่นดินรั่วทะลุนัก ใครไปไหนไปได้ก็จะตามใจตัวไม่เกรงไม่กลัวในหลวง ก็ไพร่นอกกรุงมักตื่นเจ้าตื่นนาย ก็จะเป็นรังถ้อยรังความกีดขวางแก่การแผ่นดินฤๅเสียเกียรติยศแผ่นดินดังว่ามาแล้ว ในหลวงจึงตั้งประกาศให้ลาอยู่ เมื่อใครลาแล้วควรให้ไปก็ให้ไป ว่าให้เป็นแบบอย่างเหมือนอย่างเจ้าลูกเธอเล็กๆ ชาย หญิงก็ดี แต่ก่อนเคยไปนอนบ้านยายบ้านตา ฤๅบ้านขุนนางที่ชอบพอ แลไม่เคยโปรดให้ไปนอกกรุงกับท่านผู้หลักผู้ใหญ่เลย เดี๋ยวนี้ในหลวงก็ดีใจยอมให้ลูกชายลูกหญิงไปอยู่บ้านของตาของยายฤๅไปเที่ยวกับผู้หลักผู้ใหญ่ไม่รังเกียจรังงอนอะไร ใครได้ลาได้บอกแล้วว่าจะไปอยู่ไปเที่ยวกับท่านผู้หลักผู้ใหญ่แล้วก็ไว้ใจท่าน ดีใจให้ลูกไปอยู่แลเที่ยวกับท่านเห็นอยู่ด้วยกันแต่ในหม่อมเจ้าที่มิใช่ลูกในหลวงนั้น ชะรอยท่านผู้หลักผู้ใหญ่เห็นท่านจะสงสัยว่าในหลวงจะขัดไว้ไม่ให้ไปจึงไม่ให้ลาจึงไม่ได้ตั้งบาญชีให้รู้ ท่านผู้หลักผู้ใหญ่ ทั้งเจ้าทั้งขุนนางท่านก็มีสติปัญญาคิดอ่านทำนุบำรุงแผ่นดินอยู่โดยรอบคอบ แต่เรื่องราชบัญญัตินี้เห็นท่านจะไม่เห็นด้วย ท่านจะเห็นว่าเป็นโบราณไปเป็นการเก่าไป ก็ท่านผู้หลักผู้ใหญ่ออกชื่อมาในข้างต้นนั้นสามแล้ว เดี๋ยวนี้เห็นจะต้องนับตัวเธอเป็นสี่ขึ้นเพราะตัวเธอก็มีอายุเป็นผู้ใหญ่ คือนับปีเล่นเปรียบให้สูงศักดิ์เสียหน่อยหนึ่ง อายุก็เท่าทูลกระหม่อมพระพุทธเลิศหล้าเมื่อปีท่านเสด็จเถลิงถวัลยราชราชาภิเษกนั้นแล้วมิใช่เด็ก ในหลวงไม่ได้โต้ไม่ขัดแล้วตามแต่สติปัญญาของเธอเถิด แต่ถึงแก่ชราแล้วเทวดายังเข้าด้วย อยู่ไกลถึงกลางป่ากลางดงการในบ้านในเมืองข้างหลังยังสอดสืบรู้ เหมือนกับการของท่านทั้งสามที่ว่ามาข้างต้นนั้น ก็ผู้ที่เป็นปากบอนบอกให้รู้ความเรื่องนี้ ก็ไม่ควรที่จะได้รางวัล เพราะมันให้รู้โดยความที่พูดกันเพ้อๆ ไปไม่ได้ตั้งใจซื่อสัตย์ต่อราชบัญญัติของในหลวง ก็คงจะต้องเสียเงินปูนบำเหน็จแต่แก่อ้ายคนที่กำกับกงสุลไปนั้น แลมันซื่อสัตย์แท้ต่อคำประกาศในหลวง เมื่อเข้าไปถึงกรุงเทพฯ แล้วจะเลื่อนที่มันให้เป็นพระฤๅ เป็นพระยาสุจริตรักษา ฤๅวิเศษสัตยา อย่างใดอย่างหนึ่งขึ้นไว้สักนายหนึ่ง เพราะมันถือยศแผ่นดินปัจจุบันนี้ รู้ยำเยงเกรงกลัวไม่คิดล้างคิดทำลายถ้าเทวดายังเข้าด้วยในหลวงอยู่ด้วยอานุภาพที่เห็นนั้นแล้ว เทวดาไม่เข้าด้วยผู้คิดทำลายราชบัญญัติ ยังเป็นลูกเป็นหลานใกล้ๆในหลวงได้ทำบุญทำคุณเกื้อหนุนมากกว่าผู้อื่น ถ้าเนรคุณทรยศล้างเกียรติยศในหลวงอย่างนี้เทวดาชังมากกว่าท่านที่ในหลวงได้พึ่งบุญคุณท่าน เพราะท่านได้ทำบุญทำคุณในหลวงมากพ้นที่จะพรรณนาความผิดไปบ้างเล็กน้อยไม่ควรจะยกขึ้นว่าเทวดาจึงไม่สู้ชังท่าน เพราะเทวดาสงสารแก่ในหลวงอยู่ว่าตัวคนเดียว จะเลี้ยงตัวไปไม่ได้ ก็คนที่ไม่ได้เป็นคุณแก่ในหลวง เป็นแต่ผู้รับบุญรับคุณของในหลวง มาเนรคุณทรยศอย่างนี้ เทวดาคงชังมาก เรื่องนี้ในหลวงไม่ว่าอะไรต่อไปแล้ว ตามแต่สติปัญญาเธอจะทำไป เป็นแต่จะปูนบำเหน็จอ้ายคนที่ซื่อสัตย์ว่ามีคนซื่อสัตย์ในแผ่นดิน ปัจจุบันนี้คนหนึ่งถือราชบัญญัติมั่นคงเท่านั้นเธออย่าว่าอะไรแก่ในหลวงต่อไปอิกด้วยความเรื่องนี้ หินหักอย่าเอามาโยนต้นโพธิ์เลยในหลวงไม่ต้องการ ทำไม ถ้าเทวดามี เทวดาคงเข้าด้วยในหลวงเทวดาจะทำแก่ผู้ผิดเอง ฯ127 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๓พระราชนิพนธ์ จดหมายพระศรีสุนทรโวหาร ถึงขุนศรีสยามกิจปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙จดหมายถึงนายเนตร ขุนศรีสยามกิจ * ผู้ช่วยราชการกงสุลฝ่ายสยาม ณ เมืองสิงคโปร์ให้ทราบด้วยมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่ง ให้ท่านแจ้งความแก่พระพิเทศพานิชสยามพิชิตภักดีให้ทราบ ว่าหนังสือที่มีเข้าไปถวายโดยเรือกลไฟเจ้าพระยา ๒ ฉบับๆ หนึ่งเขียนที่เมืองสิงคโปร์ลงวันที่ ๒๖ เดือนดิเซมเบอร์๑ อิกฉบับหนึ่งเขียนที่เมืองเกาะหมากลงวันที่ ๒๙ เดือนดิเซมเบอร์คริสตศักราช ๑๘๖๖ กับหีบใหญ่ที่มาแต่มิศเตอร์ ด.ก.มาสอน พระสยามธุระพาหะกงสุลสยามณ กรุงลอนดอนหีบหนึ่ง หีบใหญ่ส่งมาแต่มิศเตอร์เดมิศ มาเกอร์กงสุลรองฝ่ายสยาม อยู่ที่มารเซอ ๒เมืองฝรั่งเศสหีบหนึ่ง กับหีบเล็กที่ผูกเข้าไปกับหนังสือพิมพ์อิกหีบหนึ่ง ของสามหีบนี้ผู้ส่งมาเขามีหนังสือมากราบทูลแล้วแต่ก่อนบ้าง ครั้งนี้บ้าง ได้ทรงตรวจสิ่งของในหีบก็ถูกต้องแลเป็นปรกติไม่เสียหาย เสียแต่หลอดน้ำมันในสิมปสอเมเตอหลอดหนึ่ง ได้เอาหลอดอื่นเข้าที่ดีแล้วกงสุลออบาเรต ๓ เป็นมนุษย์วิเศษ ถ้าทำกิริยาอะไรปลาดเป็นเหตุขึ้น คนทั้งในเมืองนอกเมืองก็ตื่นกันไป ปากก็บ่นมือก็เขียนเพ้อพำไปต่างๆ ถ้าเกิดขึ้นคราวไรแล้ว ถ้าวุ่นวายขึ้นคราวไรแล้วก็มีชื่อในหนังสือที่โต้กันไปโต้กันมาทุกๆ ฉบับ เดือนหนึ่งบ้างสองเดือนบ้างสามเดือนบ้างสองเที่ยวสามเที่ยวคราวเรือกว่าจะสงบไป ครั้งนี้วุ่นติดต่อกันมาไม่หยุดถึง ๔๒ วัน ไม่หยุดสักวันหนึ่ง ผู้อยู่ไกลก็อยากจะให้เล่าว่าวุ่นอะไรบ้าง อย่าเล่าเลยกับกระดาษฝรั่งจะแพงขึ้นราคาไป ฤๅถ้าเขียนในกระดาษไทย กลัวชาวบ้านบางซ่อนจะทำไม่ทัน แต่คราวนี้เห็นคนจะบ่นพึมพำโต้กันอยู่ด้วยชื่อคนคนนี้ไปกว่าปีหนึ่งแน่แล้ว ใครรู้ไปก็คงจะเขียนมาก็ต้องเขียนตอบไป ในหนังสือคอเรศปอนเดนในเมล์ทุกๆ เมล์ ก็เห็นจะเป็นชื่อคนคนนี้ไปนาน ว่ากระนี้แล้วกระนั้น จงอย่างนี้แล้วจงอย่างนั้นเห็นว่าอย่างนั้นชะรอยจะอย่างนั้น คงร่ำไปไม่หยุดทุกคราวเรือแล้ว ถ้าจนถึงเดือนยันยูวารี๔ ปีหน้า๑๘๖๘ หยุดได้เป็นดี เพราะใครมีประสงค์อย่างไรก็เห็นว่าเป็นเครื่องมือที่จะล่อให้เป็นไปตามประสงค์ เพราะคนลือกันว่า เจ้าชีวิตเมืองไทยมั่งมีเงินทองมากล่อให้อยากด้วยของที่อยากก็คงเสียเงินให้ ขู่ให้กลัวด้วยของที่น่ากลัวก็คงเสียเงินให้อะไรๆ ขึ้นก็มีผู้มาพูดแทะจะเอารางวัลบ้าง แทะจะให้เสียเงินบ้างไม่สมประสงค์ก็ดิ้นรนไปต่างๆ*ขุนศรีสยามกิจ (เนตร) นี้ ในรัชกาลที่ ๕ ได้เป็นพระยาสมุทบุรานุรักษ์ แล้วเป็น พระยาอรรคราชนารถภักดีกระทรวงต่างประเทศ๑December๒Marseilles๓Aubaret๔January128 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแมมเนวละเวน ๑ ครูสอนหนังสือ เจ้านายในนี้ เดี๋ยวนี้ซุกซนนัก เอานี้ซนนั่นเอานั่นซนนี่แล้วก็กล้านัก เมื่อ ณ วัน ๗๑๔ฯ๒ ค่ำนี้ เวลาพลบค่ำเสด็จออกท่านเสนาบดีเข้าเฝ้าอยู่ ก็ให้ลูกเข้ามาเฝ้ากราบทูลว่าแมมมาจะขอเข้ามาเฝ้าเป็นการร้อน รับสั่งว่ามาก็มาซิ ครั้นอย่างไรสืบรู้เข้าว่าท่านเสนาบดีเข้าเฝ้าอยู่ก็กระดากไปไม่เข้ามา ความเรื่องนี้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้วโดยทรงสังเกตท่วงที แมมเนวละเวนจะเข้ามานี้เพราะกงสุลอังกฤษให้เข้ามากราบทูลขู่ขัดขวางจะยุให้ทรงห้ามราชทูตสยามเสียไม่ให้ไป จะกราบทูลให้จ้างเซอร์ยอน โบวริงใช้เป็นราชทูต จะได้คิดเอาเงินสักพันชั่นสองพันชั่งขึ้นไป โอเจ้าชีวิต เมืองไทยพระราชทรัพย์เป็นกองใหญ่ มั่งมีมากแลมีอำนาจสิทธิ์ขาดมักอยากของปลาด แต่ขี้ขลาดขี้ตื่นบ้ายุบ้ายอน่าพูดล่อเอาเงินจริง คำนี้นายเนตรอยู่เมืองสิงคโปร์นานแล้ว เห็นจะเชื่อไปบ้างดอกกระมัง อะไรอะไรอย่าให้เล่าเลย ฟังเอาที่ท่านราชทูตเถิด คำลืออย่างนี้เป็นไรจึงหวานนักไม่จืดเลย พระพิเทศพานิชเห็นจะกลับมาไม่ทันเรือไฟเข้ามาดอกกระมังอนึ่งรับสั่งให้แจ้งความแก่นายห้างเยลิผิลแลน ว่าเงินกู้กันที่สิงคโปร์ปีหนึ่งร้อยละเก้า ผิดกับที่กรุงเทพฯ อยู่หลายบาท ในกรุงปีหนึ่งร้อยละ ๑๕ ผิดกันถึง ๖ บาท ผู้จะกู้ในกรุงร้อยละ ๑๕ มีถมไปห้างล้มเมื่อใดก็พลอยขาดทุนด้วยหนังสือถวายเข้ามาเรือไฟคราวนี้ถึง ๓๒ ฉบับ ที่มาแต่ไกลมีชื่อกงสุลออบาเรตด้วยเรื่องความเก่าๆ อยู่ ๓ ฉบับ แต่ที่มาใกล้ๆ แล้วเต็มไปด้วยชื่อกงสุลออบาเรตทั้งนั้น ก็ผู้ที่ว่าเข้ามานั้นนั่นโดยรูปความก็เป็นความจงรักภักดี ถ้าโต้ตอบไปมาหลายที่มีประสงค์อย่างไรก็คงว่าให้เห็นออกมา คราวเรือหน้าใครว่ากระไรเข้ามาอิก ก็อย่าพลอยว่าทูลขอรางวัลให้ ข้าวในบางกอกแพงมา ๒ ปีแล้วพึ่งจะ ถูกลงปีนี้ เงินทองพึ่งจะได้มีมามากต้องแต่งทูต ไปฝรั่งเศสก็ต้องเสียเงินมาก จะต้องทำการพระบรมศพ* ด้วย จงมีอัธยาศัยบ้างเถิด คำลือเช่นว่าก่อนนั้น ถึงว่ากันมากก็จริง จืดเสียบ้างเถิดที่แท้ราชการจะสิทธิ์ขาดคงอย่างไรก็สุดแต่ท่านเสนาบดีเห็นพร้อมกันนั่นแหละ คำนี้เที่ยงแท้อย่าสนเท่ห์เลยคำอธิบายของเจ้าพระยาภาสกรวงศ์๒สำเนาจดหมายกระแสพระราชดำรัสในรัชกาลที่ ๔ ฉบับนี้ เป็นเวลาที่เจ้าพระยาภาสกรวงศ์ยังอยู่ในประเทศยุโรป แต่สันนิษฐานตามความสังเกต แลเห็นตัวอย่างด้วยทั้งเมื่อยังเป็นมหาดเล็ก*คือพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว๑Mam Leonovens มิชชันนารีสตรีชาวอเมริกัน ทำหน้าที่สอนวิชาภาษาอังกฤษและความรู้ทั่วไป แก่พระราชโอรสพระราชธิดาในรัชกาลที่ ๔ ที่ยังทรงพระเยาว์ รวมทั้งสตรีในราชสำนัก พำนักอยู่ในเมืองไทย๕ ปี จึงกราบถวายบังคมลากลับ๒เจ้าพระยาภาสกรวงศ์ (พร บุนนาค) บุตรสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ ในสมัยรัชกาลที่ ๔ ได้ไปศึกษายังประเทศอังกฤษกลับเข้ามาในปี พ.ศ. ๒๔๑๐ จึงโปรดฯ ให้เป็นนายราชาณัตยานุหาร หุ้มแพรวิเศษในกรมพระอาลักษณ์129 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัววิเศษอยู่ แลเมื่อกลับมารับราชการอยู่ในกรมพระอาลักษณ์ก็ดี หนังสือทูลเกล้าถวายมาจากต่างประเทศบางเมล์ก็มาก บางเมล์ก็น้อย เพราะเวลานั้นเรือเจ้าพระยาเดินสิงคโปร์กับกรุงเทพฯ๑๕ วันครั้งหนึ่ง หนังสือมากทรงพระราชหัตถ์ไม่ทันกับเรือจะออก ก็ถึงต้องให้เรือคอยอยู่กว่าจะเสร็จหนังสือหลวงเรือเจ้าพระยาจึงออกไปได้ ถึงเวลาออกก็ต้องออกไปอยู่น้ำเขียว หนังสือหลวงเสร็จแล้วก็ให้เรือกลไฟหลวงกรมอรสุมพล ๑ ออกไปส่งเสด็จแล้ว จึงเรือเจ้าพระยาไปได้ หนังสือหลวงที่เกี่ยวแก่คนต่างประเทศชั้นผู้ดีมียศ ก็ทรงพระราชหัตถ์เป็นภาษาอังกฤษเอง ถ้าชั้นปรกติ มักจะทรงดิกเตต ๒ให้พระศรีสุนทรโวหาร (ฟัก) เขียน แล้วเซ็นชื่อเป็นผู้รับสั่ง เจ้ากรมพระอาลักษณ์ ถ้าจะตอบเป็นภาษาอังกฤษก็ทรงร่างมาทีเดียว ลงในกระดาษรับสั่ง คือกระดาษบัวตัดเย็บเป็นเล่มบางๆ ทรงร่างด้วยดินสอเป็นภาษาอังกฤษบ้าง อริยะกะบ้าง ถ้าเป็นภาษาอังกฤษมีเสมียนเจ๊กจ้างไว้ในกรมอาลักษณ์คนหนึ่งคัดลงกระดาษ ถ้าหนังสือมากฉบับก็เรียกเอาเสมียนที่กรมทำโปรตุเกศบาโรส์ ฤๅโกเดโรไปช่วยคัดบ้าง ถ้าเป็นบาลีอริยกะ ขุนมหาสิทธิโวหารเป็นผู้คัดสำเนาแล้วลงชื่อพระศรีสุนทรโวหารผู้รับสั่ง Chief of Royal Scribers เพราะฉะนั้นจดหมายรับสั่งฉบับนี้คงเป็นพระศรีสุนทรโวหารรับๆ สั่งแลทรงดิกเตตเอง พระศรีสุนทรโวหารเป็นผู้เขียน เห็นจะไม่ผิด ครั้นเมื่อเจ้าพระยาภาสกรวงศ์กลับเข้ามารับราชการจึงได้แบ่งเป็น Royal Trivate Secretary พนักงานเชิญรับสั่งไปต่างประเทศบรรดาแพนกหนังสืออังกฤษแล้วไม่เป็นลายพระราชหัตถ์แล้วลงชื่อไปรเวตสิเกรตาริทั้งนั้น หนังสือภาษาอังกฤษนั้นที่สำคัญก็ทรงพระราชหัตถ์ในสมุดรับสั่งบ้าง มีพระกระแสให้ตอบบ้าง แต่ภาษาไทยฤๅภาษามคธ คงพระศรีสุนทรโวหารเซ็นอยู่ สังเกตมาที่เคยเป็นไปดังนี้ จึงไม่ใช่จดหมายที่เจ้าพระยาภาสกรวงศ์ลงชื่อ พระศรีสุนทรโวหารลงชื่อเป็นแน่ แลจดหมายขุนศรีสยามกิจ (เนตร) กราบทูลที่ทรงตอบเองเป็นภาษาอังกฤษก็มี ที่เป็นภาษาไทยพระศรีสุนทรโวหารลงชื่ออยู่จนตลอดรัชกาลข้อความในจดหมายเป็นพระกระแสทรงเอง พระศรีสุนทรโวหารเขียน โชก ฤๅยูดีไม่เป็นจ.พ.ภ.๑เรือกลไฟหลวงกรมอรสุมพล คือเรือกลไฟที่อยู่ภายใต้การบังคับบัญชา ของทหารเรือฝ่ายพระบรมมหาราชวังหรือทหารเรือกรมอรสุมพล๒dictate130 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเรื่องโอบาเรสรบกวนมีมาก ถึงผลักอกหม่อมราโชไทย (บางคนว่าตบเอา) แลโยนหีบหมากมาแต่บนตึก เรื่องนี้ปรากฏในบางกอกริคอเดอร์๑ ก็มี จนถึงต้องแต่งทูตพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ออกไป กรุงปารีสเมื่อปีขาล นางเลียวโนเว็ล ครูภาษาอังกฤษพระเจ้าลูกเธอที่เขียนจดหมายนี้ตามเสียงแล ตัวสะกดของพระศรีสุนทรโวหาร (ฟัก) ลูกนั้นคือนายลุยส ๒ ที่เข้ามาตั้งห้างทำป่าไม้เดี๋ยวนี้ว่าตายแล้ว ฯ๑หนังสือพิมพ์บางกอกริคอเดอร์ เริ่มตีพิมพ์เป็นภาษาอังกฤษในปี พ.ศ. ๒๔๐๘ โดยมีหมอบรัดเลย์เป็นเจ้าของและหมอแมคโดนาลด์เป็นบรรณาธิการ ต่อมาจึงมีบางกอกริคอเดอร์ ฉบับภาษาไทยตีพิมพ์ออกเมื่อวันที่ ๒๙ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๘ โดยหมอบรัดเลย์เป็นเจ้าของและบรรณาธิการ หมอแมคโดนาลด์เป็นผู้ช่วยเป็นหนังสือพิมพ์รายปักษ์ เสนอข่าวบทความ นิทานสุภาษิต บทปุจฉาวิสัชนาระหว่างผู้อ่านกับบรรณาธิการโดยวัตถุประสงค์ของหมอบรัดเลย์เพื่อให้เป็น “ตลาดเสรีแห่งความเห็นทั้งมวล” หมอบรัดเลย์ได้ยุติการพิมพ์หนังสือพิมพ์บางกอกริคอเดอร์ ในปี พ.ศ. ๒๔๑๐ ด้วยเหตุผลว่าขาดทุน เป็นงานที่เสียเวลา และไม่มีเวลาจะเผยแพร่ศาสนาอันเป็นงานหลัก๒คือ หลุยส์ โทมัสเลียวโนเวนส์ เป็นบุตรชายคนสุดท้องของแอนนา เลียวโนเวนส์ ที่ติดตามมารดามายังไทยต่อมาตั้งหลักแหล่งในไทยประกอบอาชีพในนามบริษัท หลุยส์ ที เลียวโนเวนส์ ดำเนินกิจการด้านค้าไม้131 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๔จดหมายพระศรีสุนทรโวหาร ถึงขุนศรีสยามกิจปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๑๐จดหมายพระศรีสุนทรโวหาร เจ้ากรมพระอาลักษณ์ มาถึงขุนศรีสยามกิจ ผู้ช่วยราชการกงสุลฝ่ายสยาม ให้ว่าแก่ พระพิเทศพานิช ๑ ว่ามีรับสั่งถามออกไป ว่าหมอฮูเคนสตราเคนรู้จักกับพระพิเทศพานิชฤๅไม่นั้น เพราะโดยทรงสังเกตมาแต่ก่อนว่าใครๆ จะเข้ามาในกรุงเทพฯ แล้วเคยแวะไปหาพระพิเทศพานิช โดยมากเพราะเห็นว่าเป็นกงสุล พระพิเทศพานิชได้กราบทูล ชักนำมาบ้างไม่ได้กราบทูลมาบ้าง ไม่ได้กราบทูลโดยมาก เป็นแต่พวกที่เขาเข้ามาเขายืนยันว่าได้ไปหาพระพิเทศพานิชแล้วแต่คำยืนยันนั้นเห็นจะเท็จบ้างจริงบ้างอย่างคำยืนยันของจีนตั๋นกิมจิ๋ว ก็เป็นเท็จเปล่าในหนังสือนั้น การที่ทรงถามไปนั้นก็เป็นอันควรจะถามอยู่เพราะมีคำพระพิเทศพานิชเขียนหนังสือถวายเข้ามาว่าพระอาการพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ หมอฮูเคนส-ตราเคน ถวายยาเห็นจะหาย เพราะว่าอย่างนี้เข้ามาจึงทรงแคลงว่าเห็นจะรู้จักกับหมอกระมังแลซึ่งพระพิเทศพานิชกราบทูลว่าไม่รู้จักเลยนั้นก็ทรงเชื่อแล้ว แต่กราบทูลว่านายเนตรขุนศรีสยามกิจรู้จัก ได้พบเมื่อหมอจะเข้ามา อนึ่งพระพิเทศพานิชกราบทูลว่ากงสุลออบาเรตถึงหมอฮูเคนสตราเคนจะไปรักษาหายก็เห็นจะไม่ให้เงินมาก ด้วยเขารู้ปรกติว่าราคาค่าจ้างรางวัลหมอที่ไทยจะเรียกว่าขวัญเข้าค่ายาอย่างยุโรปนั้นเป็นแน่เขาจะไม่ตื่นตามใจหมอเหมือน ฯพณฯ กรมท่า ซึ่งกราบทูลเข้ามาดังนี้ทรงเห็นว่าชอบแล้วเห็นจะถูกที่จริงแล้ว ที่แท้นั้นกงสุลออบาเรตป่วยหนักจนลุกขึ้นไม่ได้หมอดอกเตอร์เยม กำเบลให้ยาแก้ไข้มาถึง ๑๐ วันแล้ว อาการไม่คลายเมื่อหมอฮูเคนสตราเคนเข้ามาหมอกำเบลก็หึงมาก โกรธ ฯพณฯ ว่าไม่บอกก่อนไปหามา หมอฮูเคนสตราเคนเป็นเด็กพึ่งเกิด เมื่อหมอเยม กำเบลได้ดีโปลมาเป็นหมออยู่แล้ว กงสุลออบาเรตก็รู้ว่าหมอเยม กำเบลหึงถึงหาหมอฮูเคนสตราเคนไปรักษาก็ปิดความไม่ให้หมอเยม กำเบลรู้ หมอเยม กำเบลยังเที่ยวอวดอยู่ว่าตัวรักษาหายเอง แลอาการกงสุลออบาเรตนั้น เมื่อข้างขึ้น ๙ ค่ำมานัดว่าจะมาเฝ้าแล้วก็กลับป่วยไป ว่าจะมาวันอาทิตย์เดือน ๘ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เป็นแน่แล้วก็มาไม่ได้ บอกป่วยว่าลงไปวันละ๔ ครั้ง ๕ ครั้ง แล้วว่าจะมาเมื่อวันศุกร์เดือน ๘ แรม ๓ ค่ำแล้วยังมาไม่ได้ มาเฝ้าได้ต่อวันจันทร์เดือน ๘ แรม ๖ ค่ำ มาเฝ้าประเดี๋ยวหนึ่งแล้วก็กลับไปอาการดูเต็มทีอยู่ดูรูปร่างหน้าตาเอาเถิดก็คลายขึ้นคราวนี้ใครรักษาไม่ทราบเลย หมอฮูเคนสตราเคนมาอยู่ในกรุงเกือบ ๒ เดือน ก็ไม่ได้เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทดอก ใครจะหารักษาได้ค่ายาขวัญเข้าแรงนัก เพราะตื่นเชื่อฤๅว่าเมืองไทยมั่งมีมาก หลงฬ่อออชาวยุโรปมากนักในหนังสือพิมพ์มอนิตอใหม่ของพวกอเมริกาก็ลงหนังสือพิมพ์ยุว่า เงินทองของแผ่นดินมีเป็นนักเป็นหนา ฝรั่งเศสจัดเรือรบไว้มากเอาบ้านเมืองใกล้เคียงบ้านเมืองไทยเข้ามา ทำไมผู้ครองฝ่ายไทยจึงไม่ออกเงินจ้างเรือรบเมืองอื่นมาช่วยป้องกันบ้านเมือง132 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอิกฉบับหนึ่งลงหนังสือพิมพ์ว่า ฯพณฯ สมุหพระกลาโหมให้เที่ยวทำแผนที่บ้านเมืองทุกหนทุกแห่ง จะสร้างเรลโรด ๑ (รถไฟ) แลเตเลแครบ ๒ (โทรเลข) เพ่นพ่านทั่วเมืองไป ความนี้ก็ไม่จริงดอกเป็นแต่พูดล่อจะให้ออกเงินทำ จะได้บอกพวกพ้องให้เอาลวดมาขายทำสายเตเลแครบแลให้มารับจ้างเป็นเอนเซเนียกินเงินเดือนๆ ละ ๑๐๐๐ เหรียญ แลจะได้สั่งเครื่องรถไฟแลเหล็กฟากปูทาง แลจะให้จ้างเจ๊กจีนพวกพ้องทำทาง เรื่องรถไฟแลเตเลแครบนี้ มีผู้มากราบทูลเซ้าซี้ฤๅเขียนหนังสือมาถวายชักชวนให้ลงทุนทำในปีหนึ่งโดยน้อยก็กว่า ๒๐ ครั้ง เมืองไทยทำทางรถไฟขึ้นก็จะไม่มีคนเดินเพราะทางเดินคือลำน้ำ มีธุระเขาไม่ร้อนนักเขาก็ไม่ยอมเสียค่าจ้างรถไฟให้ ถึงเตเลแครบก็เหมือนกัน มิศเตอร์ริดมีสติปัญญามากแล้วคิดอ่านแข็งแรงทำสัญญาแล้วก็เลิกไปไม่ใช่ฤๅ มิศเตอร์ ด.ก. มาสอนคิดว่าจะทำทางรถไฟข้ามเมืองกระมาเมืองชุมพรก็เลิกเปล่าไปไม่ใช่ฤๅแต่คนต่างประเทศยังเห็นว่าในหลวงตื่นการปลาดมากเหมือนคนเสียจริตก็ยังมายุเย้าเกากวนไม่วางวายให้ลงทุนหลวงทำ เมื่อเป็นดังนี้ผู้ที่มายุก็ควรเห็นว่าเป็นผู้เสียจริตเองหูเบาเอง ตื่นคำลือเชื่อคำลือง่ายๆ ไม่ดูธรรมดาที่จริงแลครั้งนี้มิศเตอร์ริดเขียนหนังสือให้พระพิเทศกราบทูลว่าถ้าจะโปรดให้เป็นกงสุลฤๅโปลิติกอลเอเยน ๓ รับราชการเองธุระผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยามอยู่ ณ เมืองลอนดอนแล้ว จะขอเอาเงินเบี้ยหวัดปีละ ๑๐๐๐ ปอนด์ จะช่วยราชการฝ่ายสยามที่เกี่ยวข้องทุกบ้านทุกเมืองให้เต็มกำลังก็การฝ่ายสยามนี้เป็นบ้านเมืองมีเงินทองน้อยการที่เสื่อมเสียไปครั้งนี้ก็มีแต่เรื่องเมืองเขมร เดิมเป็นเมืองส่งส่วยบรรณาการอยู่ บัดนี้ ฝรั่งเศสเอาไปเสียส่วยแลบรรณาการก็ตกไปถ้ามิศเตอร์ริดจะคิดเอาอำนาจอังกฤษไปกดฝรั่งเศสคืนเมืองเขมรมาขึ้นแก่ไทยตามเดิมได้ ส่วยแลบรรณาการจะได้แก่เมืองเขมรอย่างก่อนเต็มตัวทีเดียวไม่ขาดเลย ราคาก็จะไม่ถึง ๑๐๐๐ ปอนด์ ว่าตามจริงๆ ส่วยเมืองเขมรเป็นกระวาน ๕๕ หาบ คิดราคาหาบละชั่งเศษ แลเร่วบ้าง รงบ้าง ขี้ผึ้งบ้าง น้ำรักบ้าง พอเป็นตัวอย่างสินค้า ผ้าขาวแพรขาวบ้าง รวมราคาทั้งหมดประมาณ ๗๐ ชั่งฤๅใกล้กับ ๗๐๐ ปอนด์ต้องเสียของพระราชทานตอบแทนเป็นราคา ๒๔ ชั่ง ๒๕ ชั่ง คงได้แต่เมืองเขมรอยู่ใน ๗๐ ชั่งเศษฤๅ ๔๐๐ ปอนด์เศษ เมื่อเป็นดังนี้เมื่อไม่ได้เมืองเขมรคืนมาจะไม่ดีกว่าต้อง เสีย ๑๐๐ ปอนด์แก่มิศเตอร์ริดฤๅแลว่ามาทั้งนี้ที่ไหนชาวยุโรป จะเชื่อว่าจริงด้วยเพศบ้านเพศเมืองเขาใช้เงินมากความเรื่องนี้ราคาของในท้องตลาดเมืองไทยเมืองเขมรเป็นพยานเป็นสลักสำคัญให้เห็นจริง เพราะบ้านเมืองเหล่านี้มีเงินน้อยคน จะขายของแพงหนักขึ้นไปไม่ได้ ถึงเรียกส่วยไร่แต่ราษฎร์ก็ต้องเรียกอ่อนๆ อย่างนี้แลเรียกแรงขึ้นไปบ้านเมืองก็ได้ความเดือดร้อนกำเริบขึ้นอนึ่งมิศเตอร์ริดว่าในจดหมายถึงพระพิเทศนั้น ว่าไม่ได้เขียนถวายไม่ได้กราบทูล ว่าถึงกงสุลเยเนราลของฝรั่งเศสที่เมืองเบตาเวียนั้น มิศเตอร์ริดไม่ได้เขียนถวายไม่ได้กราบทูลจริง แต่พระพิเทศ๑Rail Road๒Telegraph๓Political Agent133 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแต่ก่อนได้มีหนังสือเข้ามากราบทูลเมื่อครั้งคิดกับมิศเตอร์ริดทำหนังสือพิมพ์ไปรเวตไลเบล นินทากงสุลออบาเรต เมื่อปลายปีฉลู คริสตศักราช ๑๘๖๔ แล ๑๘๖๕ ต่อกันนั้น พระพิเทศได้กราบทูลเข้ามาว่ามิศเตอร์ริดบอกแก่พระพิเทศว่ามิศเตอร์ริดได้ฝากหนังสือพิมพ์ไปรเวตนั้นไปให้กงสุลเยเนราลฝรั่งเศสอยู่ที่เมืองเบตาเวียอ่านแต่ชื่อไรทรงลืมไปเสียแล้ว กงสุลเยเนราลนั้นเชื่อหนังสือพิมพ์นั้นว่าจริงเพราะเห็นสลักสำคัญแล้วก็ติเตียนกงสุลออบาเรตเป็นอันมากแล้วได้ว่ามาแก่มิศเตอร์ริด ว่ากิริยากงสุลออกบาเรตเช่นนี้แอมเปเรอแลคอเวอนแมนต์กรุงปารีศจะไม่เห็นชอบด้วยเลย แลว่ากงสุลเยเนราลผู้นั้น เป็นผู้ซื่อสัตย์เรียบร้อยดี ความเรื่องนี้ได้ทรงสดับแต่ก่อนวันตรุษ ปีฉลู แต่เมื่อกงสุลออบาเรตยังไม่กลับเข้ามา เมื่อวันตรุษมองสิเออคราปีเนดมากินโต๊ะเลี้ยง ได้รับสั่งถึงกงสุลเยเนราลนั้น มองสิเออคราปีเนดก็ได้กราบทูลรับว่าตัวได้ทำราชการอยู่กับกงสุลเยเนราลนั้นนานกงสุลเยเนราลนั้นเป็นผู้เรียบร้อยซื่อตรงแต่มิใช่คนฝรั่งเศสแท้เป็นชาวยุโรปเมืองอื่นมาทำราชการในแอมเปเรอครั้งนี้ได้ทรงฟังชื่อมองสิเออดักเชด เดอ เบลกอด Monsieur Duchesne de Bellecourtกงสุลเยเนราลฝรั่งเศสที่อยู่เมืองเบตาเวียก่อน ว่าจะเป็นทูตเข้ามาในกรุงเทพฯ จึงได้ทรงจดหมายไปสืบถามที่มิศเตอร์คราปีเนดๆ ก็รับว่าผู้นั้นเป็นผู้ที่ตัวกราบทูลแต่ก่อนนั้นถูกต้องแล้ว จึงได้ทรงพระราชหัตถเลขาดำรัสสั่งไปให้พระพิเทศไปว่าแก่มิศเตอร์ริดให้พูดกับกงสุลเยเนราลนั้น ครั้นพระพิเทศไปว่าดังรับสั่งมิศเตอร์ริดไถลถลากไปเสียเล่า การอย่างนี้เข้าใจผิดกันฤๅถูกกันไม่รู้ทำให้ลำบากนักหนา เหมือนอย่างเรื่องมิศเตอร์เดลเฝน เหนรี เดอ วอลันเด นายห้างเมืองโบดกMonsieur Delphen Henry De Vall lande of Bourdaux * in France ซึ่งเป็นผู้รับเป็นเอเยนต์ทำเรือกลไฟชื่อกัศมอปอไลยขายให้พระพิเทศแต่ก่อนนั้นมิศเตอร์ริดกับพระพิเทศขอเข้ามาให้ตั้งเป็นกงสุลฝ่ายสยามครั้นราชทูตซึ่งออกไปครั้งก่อนรับแก่มองติคนี๑ ตั้งมองสิเอออาเมดี ดิ แครหาน ๒*Bordeaux๑เมอซิเออร์ มองติญงี เดิมเป็นกงสุลฝรั่งเศสประจำที่เซี่ยงไฮ้ พ.ศ. ๒๓๙๙ เดินทางมาไทยเพื่อทำสัญญาทางพระราชไมตรี เรื่องการเดินเรือและการค้ากับไทย ซึ่งสนธิสัญญาฉบับนี้ ให้สิทธิฝรั่งเศสในการมาตั้งสถานกงสุล ตั้งศาลชำระความคนของตนเอง และนำสินค้าเข้ามาขายได้โดยเสรี โดยไทยจะเก็บภาษีเพียง ๓%เรียกว่าภาษีร้อยชักสาม๒เมอซิเออร์ เดอ เกรฮัน เป็นขุนนางเก่าของกระทรวงทหารเรือแต่ออกจากราชการแล้ว เมื่อไทยประสงค์จะส่งเสริมสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศสให้แน่นแฟ้นยิ่งขึ้น จึงได้คิดที่จะตั้งสถานกงสุลในเมืองปารีสมองติญงีได้เสนอพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้ทรงแต่งตั้ง นายเกรฮัน เป็นกงสุลไทย ประจำปารีสเมื่อปีพ.ศ. ๒๔๐๖ มีบรรดาศักดิ์เป็นพระสยามธุรานุรักษ์ นายเกรฮัน หรือ พระสยามธุรานุรักษ์ ได้ช่วยเหลือติดต่องานเป็นประโยชน์แก่ราชการไทยเป็นอย่างยิ่ง จนกระทั่งถึงแก่อนิจกรรม ในปี พ.ศ. ๒๔๒๓ จากนั้นรัฐบาลไทยได้แต่งตั้งบุตรชายของนายเกรฮันเป็นกงสุลต่อไปจนกระทั่งประเทศไทยได้ก่อตั้งสถานทูตไทย ณกรุงปารีสเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๖134 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นกงสุลฝ่ายสยามเสียแล้วพระพิเทศกับมิศเตอร์ริดเขียนหนังสือกราบทูลเข้ามาบ้างกราบเรียนฯพณฯ ท่านบ้างรบเร้าเกากวนแข็งแรงนักหนาให้ถอดมองสเิออ ดิ แครหานเสียให้ตั้งมองสิเออเดลเฝน เหนรีเป็นกงสุลฝ่ายสยามจงได้ หนังสือที่รบกวนเรื่องนี้ไม่รู้ว่าสักกี่ฉบับจึงได้มีรับสั่งแก่มองสิเออออบาเรตเมื่อกลับไปครั้งก่อนให้ขอแก่คอเวอนแมนต์ฝรั่งเศสตั้งมองสิเออเดลเฝน เหนรีเดอ วอลันเดเป็นกงสุล ฝ่ายสยามที่เมืองโบดก คอเวอนแมนต์ฝรั่งเศสก็ยอมมาแล้ว ครั้นจะทรงตั้งไปตามที่ขอไปนั้นพระพิเทศ กับมิศเตอร์ริดเห็นจะตกใจกับมิศเตอร์เดลเฝน เหนรี เดอ วอลันเดเสียแล้วกราบทูลขัดขอเข้ามาว่าอย่าให้ตั้งว่าห้างนั้นจวนจะล้มอยู่แล้วถ้าทรงตั้งไปจะเป็นที่เสื่อมเสียพระเกียรติยศการก็ค้างมา ก็บัดนี้ เรื่องนี้ยังได้ทรงลำบากมากอยู่ จนถึงเมื่อวันอังคาร เดือน ๘แรม ๗ ค่ำ เรือเจ้าพระยาเข้ามาถึงครั้งนี้ก็ยังได้ทรงรับหนังสือลับว่าจู้จี้ด้วยเรื่องจะตั้งมิศเตอร์เดลเฝน เหนรี เป็นกงสุลนั้นมาแต่พระสยามธุรานุรักษ์ที่หวงยศกลัวมิศเตอร์เดลเฝน เหนรีจะเป็นกงสุลขึ้นมียศเสมอกับตัวไป หนังสือเพ้อเจ้อยืดยาวของพระสยามธุรานุรักษ์นั้นได้ทรงรับที่วังพระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศกำลังประชวรเพียบหนักอยู่ จึงพระราชทานให้ ฯพณฯสมุหพระกลาโหมอ่าน แล้วรับสั่งให้ท่านทำหนังสือถึงพระพิเทศว่า ไปว่าความต้องลำบากพระเนตรพระกรรณพระราชหฤทัยไม่รู้แล้ว ด้วยเรื่องนี้ ก็เพราะพระพิเทศกับมิศเตอร์ริด ก่อเหตุให้ ฯพณฯท่านมีหนังสือไปถึงพระพิเทศให้คิดระงับความเรื่องนี้เสีย ให้สงบทุกทิศทุกทางเพราะมิสเตอร์เดลเฝนเหนรี เดอ วอลันเดก็มีหนังสือเข้ามากราบทูลทวงที่กงสุลแต่ก่อนหลายฉบับแล้ว การเรื่องนี้พระพิเทศกับมิศเตอร์ริดก่อเหตุ ให้คิดระงับความให้สงบอย่าให้ต้องทรงลำบากยากแก่พระราชหฤทัย แลพระเนตรพระกรรณด้วยความเรื่องนี้ต่อไปอิกเลย แล้วทรงร่างรับสั่งให้ตอบไปถึงพระสยามธุรานุรักษ์ว่ามิศเตอร์เดลเฝน เหนรี เดอ วอลันเดนั้นไม่ได้ทรงรู้จักมักคุ้นมาแต่ก่อนเลย การที่เป็นทั้งนี้ก็เพราะพระพิเทศกับสหายอังกฤษคนหนึ่งของพระพิเทศให้พระสยามธุรานุรักษ์มีหนังสือมาไต่ถามต่อว่าต่อขานกับพระพิเทศเถิด การเรื่องนี้จะทรงนิ่งเสียจะไม่ตั้งมิศเตอร์เดลเฝน เหนรี เดอวอลันเด แลจะไม่ทรงตอบแก่ใครๆ ที่จะว่าเซ้าซี้จู้จี้ด้วยความเรื่องนี้อิกแล้ว ได้ทรงตอบไปแก่พระสยามธุรานุรักษ์เพียงเท่านี้ถึงพระพิเทศกับมิศเตอร์ริดเองลางทีก็ขวิดกันขึ้นเหมือนเมื่อมิศเตอร์ริดเข้ามาทำสัญญาด้วยเรื่องทำเตเลแครบกลับออกไป แลพระพิเทศก็มีหนังสือกราบทูลกล่าวโทษมิศเตอร์ริดเข้ามา ว่ามิศเตอร์ริดกลับออกไปแล้วมิศเตอร์ริดไม่พูดเจรจาด้วย ไม่เอาหนังสือโครงสัญญาให้ดู พระพิเทศเห็นว่าจะทรงรับมิศเตอร์ริดไม่ดีไม่เป็นที่ชอบใจกระมัง มิศเตอร์ริดจึงโกรธ อนึ่งพระพิเทศวิตกไปกลัวมิศเตอร์ริดจะมาลวงในกรุงเทพฯ ให้ยอมสัญญาที่ทางเตเลแครบให้ แล้วจะเอาไปขายแก่ฝรั่งเศสเสียฝรั่งเศสมาเป็นเจ้าของทางจะมาก่อการวิวาทกับผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยาม ทำให้ได้ความลำบากยากเย็นไป พระพิเทศว่าอะไรไปต่างๆ คัดง้างจะให้ทรงขัดเคืองมิศเตอร์ริด ได้ทรงตอบออกไปว่ามิศเตอร์ริดเข้ามาในแผ่นดินสยาม ได้เฝ้าที่เมืองเพชรบุรีในสนามที่เล่นเชิงเขาครั้งนี้ บนพระที่นั่งเพชรภูมิไพโรจน์ ครั้งหนึ่งในกรุงเทพฯ นี้มิศเตอร์ริดก็ได้มาเฝ้าที่พระที่นั่งอนันตสมาคมสองครั้งก็ได้ทรงรับรองโอภาปราศรัย ให้นั่งโต๊ะรับสั่งด้วยเรื่องราชการต่างๆ แลการสัญญาทางเตเลแครบ135 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้นด้วย นานๆ ครั้งหนึ่งโมงหนึ่งโมงเศษที่เพชรบุรีผิดอยู่น้อยหนึ่ง ไม่ได้พระราชทานน้ำองุ่นให้กินเพราะน้ำองุ่นที่นั้นไม่มี ได้พระราชทานแต่น้ำตาลโตนดไป เรื่องสัญญาทางเตเลแครบนั้น ฯพณฯสมุหพระกลาโหมพร้อมกับมิศเตอร์ริดทำดีเป็นที่ชอบใจจนลงพิมพ์แล้ว ได้พระราชทานหนังสือพิมพ์สัญญาเรื่องแตเลแครบนั้นออกไป พระพิเทศจึงสงบไปชาวยุโรปแท้ก็ดี คนมิใช่ชาวยุโรปแต่สะสมวิชาการความรู้ข้างยุโรปมากก็ดี ดูก็เป็นผู้สำเร็จพระบารมีเพียงเป็นขุนหลวงเถื่อน ขุนหลวงป่าสำหรับแต่ที่จะล่อบ้างขู่บ้าง แล้วก็ยุชักโยงให้ทำไปต่างๆ ตามชอบใจตัว แต่พวกที่กราบทูลเข้ามานั้น บัดเดี๋ยวเหไปอย่างนั้น บัดเดี๋ยวหันไปอย่างนี้ จะทรงเชื่อถือทำตามไปก็จะได้เป็นอันยากเข้าๆ กันเข้าเองแล้วก็ขวิดกันขึ้นเองด้วยยากที่จะเชื่อหลายครั้งเข้าก็จับได้จริงๆ เหมือนอย่างว่ามานี้แลฯ136 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๕พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์๑ปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๑๐จดหมายมายังพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ ราชทูต พระราชเสนา อุปทูตได้ทราบหนังสือของท่านสองฉบับ ฉบับที่ ๑๑ ลงวันเสาร์ เดือน ๗ ขึ้น ๖ ค่ำ ตรงกับวันที่ ๘ ของเดือนยูน ๑ ฉบับที่ ๑๒ ลงวันอาทิตย์ เดือน ๗ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ตรงกับวันที่ ๑๖ ของเดือนยูน กับโครงสัญญา ๒ ฉบับ ซึ่งท่านส่งมานั้นได้มาถึงมือ ฯข้าฯ เมื่อวันอังคารเดือน ๘ แรม ๗ ค่ำ ตรงกับวันที่ ๒๓ เดือนยุไล ๒ ฯข้าฯ ได้อ่านทราบแล้วด้วยความยินดี กับหนังสือฉบับหนึ่งของท่านที่กราบเรียนมาถึง ฯพณฯ สมุหพระกลาโหมนั้นท่านก็ได้ให้ ฯข้าฯ ด้วยแล้ว หนังสือพระราชเสนาฉบับหนึ่ง มีมาถึงพระยาจ่าแสนบดีนั้น ฯพณฯ สมุหนายกก็ได้ให้ ฯข้าฯ ดูด้วยแล้ว ที่อาการกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศนั้น ทรุดลงทุกวันทุกเวลา บัดนี้สิ้นชีพแล้ว ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๘ แรม๙ ค่ำ เวลาเช้า ๔ โมง ฯข้าฯ คิดว่าจะได้ทำการศพที่ท้องสนามหลวงต่อฤดูปลายปีเดือน ๓เดือน ๔ ฯข้าฯ เสียใจนัก ไม่สบายคิดวุ่นวายไปต่างๆ แต่ไว้กิริยาเรียบร้อยอยู่ คนก็ตื่นกันกลุ้มรุมรบกวนการต่างๆ ที่ค้างอยู่มาก กงสุลออบาเรตได้เอากระบีี่แลมีดเหน็บบรรณาการกรุงฝรั่งเศมามอบให้ ฯข้าฯ แลลูกชาย จุฬาลงกรณ์ บุตร ฯข้าฯ แล้วแต่วันจันทร์เดือน ๘ แรม ๖ ค่ำแล้วว่าจะกลับไป อ้ายพวกผู้ร้ายปล้นจีน ซึ่ง ฯข้าฯ บอกไปเมื่อเดือน ๓ นั้น บัดนี้จับตัวได้ชำระเป็นสัตย์ได้บ้างแล้ว อ้ายจีนหัวหน้าเป็นคนต้มฝิ่นเถื่อนขายของพระยาบุรุษ แลว่าเป็นหลานจีนเถ้าแก่ชัง ซึ่งพระยาบุรุษฯ ของ ฯข้าฯ ตั้งเป็นขุนราชการพยาพัฒ แลว่าเป็นจีนเข้ารีต โรมันกาทอลิกบัดนี้พระรองเมือง จับตัวแลเครื่องมือ แลรูปพรรณได้เป็นแน่เถียงไม่ได้ ชำระได้ความจริงแล้วพระยาบุรุษแต่ก่อน ก็มักกระซิบ ฯข้าฯ ว่ากงสุลออบาเรต เขานับถือสรรเสริญในหลวง แลเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์มากไม่ชอบแต่ขุนนางผู้ใหญ่ดอก ว่าอย่างนี้มาแต่ก่อนเนืองๆ ครั้งนี้อ้างจีนผู้ว่าปล้นก็เข้าเดินทางกงสุลออบาเรตๆ รับเอาลูกเมียอ้ายผู้ร้าย ไว้ในบ้านแล้วมีหนังสือมาขอโทษ ว่าเป็นคนถือสาสนาเอมเปเรอทำนุบำรุงทุกบ้านทุกเมืองทุกหนทุกแห่ง ขอให้เมียอ้ายผู้ร้ายไปอยู่บ้านอย่าให้จับ แลขอให้ตั้งกฎหมายใหม่ว่า คนถือสาสนาของเอมเปเรอ ถึงผิดโทษถึงตายอย่าให้ฆ่าเสียให้เนรเทศไปเสียจากบ้านเมือง ความคิดนี้จะเป็นความคิดพระยาบุรุษ ฤๅอย่างไรไม่ทราบ๑พระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ (วร บุนนาค) บุตรสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ เดิมในรัชกาลที่ ๓ เป็นนายจัน มีชื่อมหาดเล็กหุ้มแพร ถึงรัชกาลที่ ๔ เป็นเจ้าหมื่นไวยวรนาถ แล้วเป็นพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ จางวางมหาดเล็กได้เป็นผู้บัญชาการต่อและตกแต่งเรือรบ เรือพระที่นั่งกลไฟ และเรืออื่นๆ และบังคับบัญชาการทหารอย่างยุโรป ในรัชกาลที่ ๕ โปรดเกล้าฯ เป็นเจ้าพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ ที่สมุหพระกลาโหม ถึงแก่อสัญกรรม เมื่อวันที่ ๑๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๓๑ ธิดาของท่านหลายคนมีฐานันดรศักดิ์เป็นเจ้าจอมมารดาในรัชกาลที่ ๕ คือ เจ้าจอมมารดาแพ (เจ้าคุณพระประยุรวงศ์) และเจ้าจอมมารดาโหมด137 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอย่าลงเอา ฯข้าฯ ด้วย ฯข้าฯ เป็นคนซื่อตรงต่อแผ่นดินแลยุติธรรม พระยาบุรุษ ฯข้าฯ เลี้ยงมาก็จริง แต่เดี๋ยวนี้กินลูกยออ้ายเจ๊กจีนมาก เป็นลูกศิษย์พวกข้าเจ้าบ่าวนายถนนบ้านหม้อสวรรค์ ฝิ่นเก่ามั่งมีมากขึ้นกำเริบใจ ไม่รู้ว่าจะคิดกับเจ๊กจีนอย่างไรฯข้าฯไม่เข้าด้วย ถึงการที่บังคับทหาร ฯข้าฯ ก็ถอดถอนเสียแล้ว กลัวจะเป็นที่ท่านทั้งปวงสงสัยว่าจะเอากำลังหลวงไปสมทบอ้างผู้ร้ายปล้นแลตัวเหีย ๑ ครั้งนี้กงสุลออบาเรตออกมาว่าจะพักอยู่สิงคโปร์เดือนหนึ่งแล้วจึงจะไป จะว่าอะไรแก่ท่านๆ จะได้รู้คิดท่านตอบ ฯข้าฯ เห็นว่า ถ้าว่าอะไรด้วยเรื่องอ้ายจีนผู้ร้ายปล้นถือสาสนาเอมเปเรอก็ควรตอบแต่ว่า การก็คงสุดแต่ความในหนังสือสัญญา ว่าแต่เท่านี้ดีแล้วอย่าว่ามากไปลูกชายจุฬาลงกรณ์นั้น ฯข้าฯ ได้เขียนหนังสือไว้ที่ ฯพณฯ สมุหพระกลาโหม ฝากแก่ฯพณฯ แลพระยาสุรวงศ์ การที่ผิดๆ มาแต่หลังได้ขอโทษเสียฯข้าฯดีใจนัก เพื่อจะยืนยันให้ทราบว่า ฯพณฯ ท่านยินดีรับแล้ว ฯข้าฯ ไว้ใจว่าพระยาสุรวงศ์ก็คงจะยอมรับตาม ฯพณฯ ท่าน * ซึ่งพระยาบุรุษจะชิงเอาไปทำเป็นแทนที่กรมหลวงภูวเนตร เป็นที่พึ่งแก่อ้ายเจ๊กอ้ายจีนผู้ร้ายผู้ผิด ฯข้าฯไม่ยอมเลย จริงๆ ฯข้าฯ รู้เท่าแล้วไม่โง่งมหลงใหลจดหมายมา ณ วันเสาร์ เดือน ๘ แรม ๑๑ ค่ำ ปีเถาะ* เรื่องที่ทรงปรารภตรงนี้ คือ เรื่องที่จะพระราชทานเจ้าคุณจอมมารดาแพ แก่สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง๑ตั้วเหี่ย หัวหน้าอั้งยี่ สมาคมลับของชาวจีน138 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๖พระราชปรารภ เรื่องพัดรองที่พระสงฆ์ใช้มีพระราชโองการโปรดเกล้าฯ ดำรัสสั่งให้เล่าความหลังให้ท่านทั้งปวงฟัง แลเตือนสติให้ท่านทั้งปวงรำพึงดูแต่ก่อนมาคุมบัดนี้ ก็เป็นอย่างประเพณีผู้มียศในพระสงฆ์ ท่านองค์ใดรูปใดเป็นราชาคณะฐานานุกรมแลเจ้าอธิการแล้ว ก็ไม่ได้ถือตาลปัตรใบตาลตามธรรมเนียมถือพัชนีแทนตาลปัตรทุกแห่งทุกตำบลสืบๆ มา ก็ฝ่ายคฤหัสถ์นั้นแต่ก่อนนับถือพัชนีเป็นเครื่องยศ แม้นในหลวงอยู่งานในที่พระบรรทมแลที่ทรงเครื่องแลที่เสวย ฤๅมหาดเล็กอยู่งานข้างหน้าก็ใช้พัชนีทั้งสิ้น ต่อเมื่อเสด็จออกแขกเมืองฤๅออกพลับพลาจึงอยู่งานพัดโบก ว่าด้วยเจ้านายทั้งปวงก็ใช้พัชนีเป็นเครื่องยศอยู่งานทุกหนทุกแห่ง ขันนาง แห่สระสนาน แห่ยืนชิงช้าก็มีทนายแบกพัชนีตาม ๒ เล่มเมื่อลงจากช้างไปแคร่แล้ว ทนายก็ถือพัชนีพัดไปทั้งสองข้าง เพราะแต่เดิมใช้พัชนีเป็นเครื่องยศอย่างนี้แล้ว บางทีผู้มียศเป็นเจ้าของพัชนีล้มตายหายจากไป ก็เก็บเอาพัชนีที่ใช้เป็นเครื่องยศนั้นถวายพระสงฆ์ไปใช้เป็นตาลปัตร ฝ่ายพระสงฆ์ได้เครื่องยศของคนคฤหัสถ์ไปใช้ก็ดีใจว่าได้ยศผู้ดีก็ให้ลูกศิษย์ถือพัดวีปฏิบัติตัวตามยศบ้าง ถือเป็นตาลปัตรบ้าง นับถือกันว่าเป็นพระสงฆ์มีบรรดาศักดิ์จึงใช้พัชนี ความนี้เปรียบเหมือนเครื่องลำยอง ช่อฟ้า ใบระกา นาคเกี้ยว หางหงส์เครื่องประดับหลังคาแลซุ้มจระนำคูหา เครื่องเหล่านี้เดิมเป็นเครื่องประดับสำหรับราชอิสริยยศ คือทำให้พระที่นั่งน้อยใหญ่ในพระราชวัง แลตำหนักเจ้านายในพระราชวังแลวังเจ้าต่างๆ ภายหลังในหลวงทรงพระราชศรัทธาให้ไปทำถวายในพระสาสนาคือทำในพระวิหาร พระอุโบสถ หอไตรโรงธรรม กุฎีที่อยู่พระสงฆ์ผู้ใหญ่ ฝ่ายพระสงฆ์เมื่อได้ของอย่างเช่นพระราชวังแลวังเจ้า พระเจ้าแผ่นดินให้มีขึ้นในวัดก็ชอบใจดีใจ ก็ผู้ที่จะปฏิบัติพระสงฆ์ให้ชอบใจ แลจะทำบุญให้มากก็ทำถวายขึ้นสร้างขึ้นชุกชุมมาก ทั้งหัวเมืองแลในกรุงอย่างพัชนีแม้นไม่มีเจ้าของเสียหายล้มตาย ผู้ที่จะทำบุญเห็นว่าพระสงฆ์ชอบใจมากอยากถืออยากจะใช้ ก็ทำขึ้นถวายเป็นการบุญไปจนถึงมีผู้ทำพัชนีเจ็ดก้านเจ็ดซี่ไม่ครบเก้าอย่างธรรมเนียมหลวง ปิดโหมดปิดแพรปักขายเป็นของเครื่องสำหรับผู้ซื้อไปทำบุญให้ทาน ครั้นกาลนานมาพระสงฆ์ในกรุงเทพฯ ก็รู้ชัดว่าพัดเก้าซี่เก้าเส้นเป็นพัดอย่างเครื่องยศแท้ ก็พัดเจ็ดซี่นั้นเป็นแต่ของคนทำขายโดยความมักง่าย หามีท่านองค์ใดใช้ไม่ ยังหลงใช้แต่พระสงฆ์บ้านนอกคอกนาไม่สังเกตสังกาจึงยังใช้อยู่ แต่การข้างบ้านนานมาแล้วก็ผันแปรไปแต่ฝ่ายพระสงฆ์นั้นยังไม่หันเหียนตามไปเลย เปรียบเหมือนอย่างเครื่องลำยอง ช่อฟ้า ใบระกา ซุ้มจระนำเมื่อมีผู้ทำที่วัดมากมายหลายแห่งหลายตำบลมากไปกว่าพระราชมณเฑียรแลตำหนักเจ้านายตาคนทั้งหลายที่เห็นของอย่างนี้มีในวัดโดยมาก ก็สำคัญเสียว่าของอย่างนี้เป็นของวัดมิใช่ของบ้านคนไปมาต่างๆ ก็มักว่าพระราชมณเฑียรเหมือนพระวิหารแลพระอุโบสถ แต่แรกเห็นนึกว่าวัดเล่าตำหนักเจ้าก็ว่าเหมือนโรงธรรม กุฎีวัด เมื่อแรกเห็นนึกว่าวัดเล่า เพราะการเป็นดังนี้เจ้านายทั้งปวงก็อายไป ถึงสร้างวังสร้างตำหนักก็ยักย้ายเป็นตึกเป็นเก๋งไปต่างๆ ไม่ใคร่จะทำลำยอง ช่อฟ้า ใบระกาจนในหลวงก็ทนไม่ได้ พระที่นั่งใหม่ๆ ก็ยักย้ายเป็นตึกมีลายปั้นประหลาดๆ ไป ยังคงเป็นลำยอง139 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวช่อฟ้า ใบระกาอยู่แต่ของเก่าๆ แลที่ไว้พระพุทธรูปซุ้มจระนำนั้นลางแห่งก็แปลงของเก่าเสียเป็นซุ้มลายปั้นต่างๆ ไปก็มี เพราะรังเกียจที่คนไปมาว่าเหมือนวัดนั้น เป็นเหตุฉันใดถึงพัชนีข้างชาวบ้านก็เกลียดอายหายนับถือมานานแล้ว เพราะเหตุที่เห็นพระสงฆ์ผู้มียศเอาไปถือเป็นตาลปัตรทุกหนทุกแห่งไปมากกว่าผู้ที่ใช้ในบ้าน แต่ครั้งปลายแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยเจ้านายเป็นอันมากหลายแห่งด้วยกันเลิกพัชนีเสียไม่ใช้ ใช้พัดขนนกเป็นเครื่องอยู่งาน ยังคงใช้อยู่แต่ในหลวง ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวถึงพัดอยู่งานก็ใช้พัดขนนกสิ้นทั้งข้างหน้าข้างในพัชนีของเก่าที่มีด้ามเป็นทอง เป็นแต่สำหรับเชิญตามเสด็จฤๅปักหน้ากัญญาเรือที่นั่งไปตามเคยอย่างแต่ก่อน มาถึงแผ่นดินปัจจุบันนี้ พัชนีเลิกหลุดทีเดียว ถึงพัดด้ามทองก็ทำด้ามทองต่อเข้ากับขนนกไม่ได้ ใช้พัชนีหุ้มโหมดหุ้มตาดเลยพัชนียังคงเหลือใช้ในข้างบ้านบัดนี้อยู่สองอย่าง คือสำหรับอยู่งานเจ้านายเล็กๆ เมื่อไปนั่งฟังสวดฤๅสมโภชโสกันต์อย่างหนึ่ง สำหรับเล่นละครมีนางไปนั่งพัดตัวยืนเครื่องมือทำบทรำลงสรวงทรงเครื่องอย่างหนึ่ง ก็การเล่นละครนั้นเอาการโบราณมาแสดงเหมือนกับผู้หญิงโบราณไว้ผมยาว ละครก็ต้องรัดช้องทำเป็นผมยาวเหมือนคนโบราณ แลอยู่งานโสกันต์เจ้านายนั้น เพราะการโสกันต์คล้ายกับเล่นละครอย่างมยุรฉัตรแลเชิญเครื่องก็ใกล้การเล่นละครทีเดียว พัชนีใช้ข้างบ้านยังเหลืออยู่แต่เท่านี้ นอกนั้นถึงพัชนีทำขึ้นก็เป็นแต่สำหรับถวายพระสงฆ์ เพราะพระสงฆ์ยังคงชอบใจว่าเครื่องประดับสำหรับยศผู้ใหญ่ไม่กระดิกเลยจนเท่าทุกวันนี้ก็แต่ยังได้ยินพระสงฆ์รูปหนึ่งว่าประหลาดอยู่ ด้วยพัชนีแต่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่หามีผู้ใดเอาใจใส่ตามไม่ ท่านผู้ที่ว่านั้นคือพระญาณสมโพธิ์(ด้วง) วัดนาคกลาง ท่านนั้นแม้เป็นพระราชาคณะแล้วไม่ถือพัชนีเลย คงถืออยู่แต่ตาลปัตรใบตาลแต่ตัดด้ามเสียให้สั้นผิดกันกับพระสงฆ์อนุจรหน่อยหนึ่ง เพื่อจะได้ถือพัดโบกลมเองโดยสะดวกด้วย เมื่อมีผู้ทักถามท่านว่าทำไมเจ้าคุณจึงไม่ถือพัชนีอย่างท่านทั้งปวงที่มีบรรดาศักดิ์ ท่านตอบว่าพัชนีนั้นท่านคิดไปดูรูปร่างเห็นเป็นน่าบัดสี ใครคิดอ่านทำขึ้นเมื่อไรให้เป็นรูปอย่างนี้ ผู้นั้นจะไม่ได้พิจารณาให้ละเอียดเลย ทำขึ้นโดยใจมักง่าย ท่านทั้งหลายที่รับใช้ก็ดีใจ ใช้ไปไม่มีสตินึกได้บ้างเลยว่ารูปร่างไม่ดีไม่เป็นมงคลเลย เอามาถือบังหน้าบังตาครอบหัวครอบหูอย่างไรมิรู้อยู่น่ารำคาญใจ คิดดูเถิดบ้านอื่นเมืองอื่นพระสงฆ์ที่มีตาลปัตรก็ยักย้ายไปต่างๆ อย่างตาลปัตรพม่าก็เป็นใบตาลก้านขด อย่างลังกาก็เป็นพัดด้ามงา วงพัดดังรูปไข่มนๆ เป็นพัดจีนเป็นอันมากหลายอย่างทั้งของดีเลว ที่ง้อมมาข้างหน้าก็มี ที่ขึงอยู่ก็มี ก็ไม่มีเป็นเช่นพัชนีของไทยเลย พัชนีของไทยนี้รูปร่างน่ารังเกียจน่าบัดสีผู้ที่ทำที่ใช้ไม่คิดดูบ้างเลยว่ารูปร่างไม่สู้ชอบกลแล้วท่านจึงว่าไปอิกอย่างหนึ่งว่าเครื่องมือของไทยอิกอย่าง ๑ รูปร่างก็คล้ายพัชนี คือจวักที่เรียกว่าจ่าหวักก็ดี คนใช้ก็ดี นั้นรูปร่างที่ทำใช้ในไทยก็ไม่ชอบกลเหมือนพัชนี ก็เครื่องจ่าหวักของเมืองอื่นเช่นเห็นอยู่กลุ้มๆ อย่างของจีนทำหมี่เขาก็ทำด้วยเหล็กเป็นดังปากจอบปากเสียม มีบ้องเข้าด้าม เขาไม่ทำอย่างจ่าหวักของไทย ก็จวักของไทยนั้น ชาวไทยถือลัทธิแลใช้ก็เถียงกันอยู่เอง ก็เมื่อยามใช้เอามาใช้ตักข้าวกวนแกงซึ่งจะขึ้นถ้วยขึ้นชามขึ้นสำรับ เป็นของดีของมงคลที่จะกลืนกินเข้าไป แต่ชื่อแห่งจวักนั้นเป็นของหยาบสำหรับไว้ด่าไว้ว่าจะเอาสับเสี่ยงอะไรเล่า ฤๅถ้าเจ้า140 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวขุนมูลนายเอาสิ่งนั้นสับโขกตีรันบ่าวไพร่ ก็ถือว่าเป็นอัปมงคลใหญ่ ฟ้องร้องจนถึงหลุดคำตัวทาเล่่า การอันนี้ก็เถียงกันอยู่ซึ่งท่านว่าดังนี้ก็จริงของท่าน พัชนีสิ่งหนึ่ง จวักสิ่งหนึ่งของสองอย่างเฉพาะอยู่แต่เมืองไทย ก็เครื่องตักข้าวตักแกงก็ดีพัดก็ดี ที่เขาใช้ในประเทศต่างๆ อย่างที่เราเห็นอยู่บัดนี้ ทั้งของจีนของฝรั่งรูปร่างไม่เป็นเช่นพัชนีแลจวักของไทยเลย แลซึ่งพระญาณสมโพธิ์ (ด้วง) ว่าด้วยการใช้จวักตักข้าวตักแกงไม่เป็นมงคลนั้น ท่านว่าถูกแต่การข้างนอก แต่การข้างในเครื่องต้น แลเครื่องเจ้านายที่มีบรรดาศักดิ์สูงเขาไม่ใช้มานานแล้ว เขามีทัพพีทองเหลืองทำรูปเหมือนช้อนต้นใหญ่ปลายย่อม ใช้ทำเครื่องมานานแล้วแต่ครั้งไรก็ไม่ทราบต้นเลย ก็ครั้งนี้ทรงพระราชดำริจะใคร่ให้พระสงฆ์เลิกใช้พัชนีเสีย จะกลับทำพัดโครงไม้ไผ่ขึงๆ ปิดแพรปิดโหมดถวายให้ใช้เป็นอย่าง พระสงฆ์จะยอมฤๅไม่ยอมไม่ทราบเลยการก็เคยมานานแล้ว ถ้าพระสงฆ์ยังชอบใจจะคงใช้อยู่ก็ตามฯ141 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๗พระราชนิพนธ์ จดหมายพระศรีสุนทรโวหารถึงขุนศรีสยามกิจ เรื่องฝรั่งหมายจะขอเงินไทยจดหมายถึงนายเนตรขุนศรีสยามกิจ ผู้ช่วยราชการกงสุลฝ่ายสยาม ณ เมืองสิงคโปร์ให้ทราบด้วยมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ท่านแจ้งความแก่พระพิเทศพานิชสยามพิชิตภักดีให้ทราบ ว่าหนังสือที่มีเข้าไปถวายโดยเรือกลไฟเจ้าพระยา ๒ ฉบับๆ หนึ่งเขียนที่เมืองสิงคโปร์ ลงวันที่ ๒๖ เดือนเดเซมเบอร์ อิกฉบับหนึ่งเขียนที่เกาะหมาก ลงวันที่ ๒๖ เดือนเดเซมเบอร์ คริสต-ศักราช ๑๘๖๖ กับหีบใหญ่ที่มาแต่มิศเตอร์ ด.ก.มาสอนพระสยามธุรพาหะกงสุลฝ่ายสยาม ณ กรุงลอนดอนหีบหนึ่ง กงสุลรองฝ่ายสยามอยู่ที่ท่ามารเซอรเมืองฝรั่งเศสหีบหนึ่ง หีบใหญ่ส่งมาแต่มิศเตอร์เคมิสมาเกอร์ กับหีบเล็กที่ผูกเข้าไปกับห่อหนังสือพิมพ์อิกหีบหนึ่ง ของ ๓ หีบที่ผู้ส่งมาเขามีหนังสือมากราบทูลแล้วแต่ก่อนบ้างครั้งนี้บ้าง ได้ทรงตรวจสิ่งของในหีบก็ถูกต้องแลเป็นปรกติไม่เสียหาย เสียแต่หลอดน้ำมันในสิมปสอเมเตอร์หลอดหนึ่ง ได้เอาหลอดอื่นเข้าที่ดีแล้วกงสุลออบาเรศเป็นมนุษย์วิเศษ ถ้าทำกิริยาอะไรประหลาดเป็นเหตุขึ้น คนทั้งในเมืองนอกเมืองก็ตื่นกันไป ปากก็บ่นมือก็เขียนเพ้อพำไปต่างๆ ถ้าเกิดขึ้นคราวไรแล้วหรือถ้าวุ่นขึ้นคราวไรแล้วก็มีชื่อในหนังสือที่โต้กันไป โต้กันมาทุกๆ ฉบับ เดือนหนึ่งบ้าง ๒ เดือนบ้าง ๓ เดือนบ้าง ๒เที่ยว ๓ เที่ยวคราว เรือกว่าจะสงบไปครั้งนี้วุ่นติดต่อกันมาไม่หยุดถึง ๔๒ วัน ไม่หยุดสักวันหนึ่งผู้อยู่ไกลก็อยากจะให้เล่าว่าวุ่นวายอะไรบ้าง อย่าเล่าเลยกลัวกระดาษฝรั่งจะแพงขึ้นราคาไป ฤๅถ้าเขียนในกระดาษไทยกลัวชาวบ้านบางซ่อนจะทำไม่ทัน แต่คราวนี้เห็นจะบ่นพึมพำโต้กันอยู่ด้วยชื่อคนๆ นี้ไปกว่าปีหนึ่งแล้วใครรู้ไปก็คงจะเขียนมา ก็ต้องเขียนตอบไปหนังสือคอเรสปอนเดนในเมล์ทุกๆ เมล์ ก็เห็นจะเป็นชื่อคนๆ นี้ไปนาน ว่ากระนี้แล้วว่ากระนั้น จงอย่างนี้แล้วจงอย่างนั้นเห็นว่าอย่างนั้น ชะรอยจะอย่างนั้น คงร่ำไปไม่รู้หยุดทุกคราวเรือแล้ว ถ้าจนถึงเดือนยันนุวารีปีหน้า ๑๘๖๘ หยุดได้เป็นดี เพราะใครมีประสงค์อย่างไรก็เห็นว่าเป็นเครื่องมือที่จะล่อให้เป็นไปตามประสงค์ เพราะคนลือกันว่า เจ้าชีวิตเมืองไทยมั่งมีเงินทองมาก ล่อให้อยากด้วยของที่อยากๆ ก็คงเสียเงินให้ ขู่ให้กลัวด้วยของที่น่ากลัวก็คงเสียเงินให้ อะไรๆ ขึ้นก็มีผู้พูดแทะจะเอารางวัลบ้าง แต่จะให้เสียเงินบ้าง ไม่สมประสงค์ก็ดิ้นไปต่างๆ แหม่มเนวลเวงครูสอนหนังสือเจ้านายในนี้ เดี๋ยวนี้ซุกซนนักเอานี้ชนนั้นเอานั้นชนนี้ แล้วก็กล้านัก เมื่อวันเสาร์ เดือนยี่ ขึ้น ๑๕ ค่ำนี้ เวลาพลบค่ำเสด็จออก ท่านเสนาบดีเข้าเฝ้าฯ อยู่ก็ใช้ให้ลูกเข้ามาเฝ้ากราบทูลว่า แหม่มมาจะขอเข้ามาเฝ้าเป็นการร้อน รับสั่งว่ามาก็มาซิ ครั้นอย่างไรสืบรู้เข้า ว่าท่านเสนาบดีเฝ้าอยู่ก็กระดากไม่เข้ามาความเรื่องนี้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว โดยทรงพระสังเกตท่วงทีแหม่มเนวลเวงจะเข้ามานี้เพราะกงสุลอังกฤษยุให้เข้ามากราบทูลขู่ขัดขวางจะยุให้ทรงห้ามราชทูตสยามเสียไม่ให้ไป จะกราบทูลให้จ้างเซอรยอน เบาริงใช้เป็นราชทูต จะได้คิดเอาเงินสักพันชั่งสองพันชั่งขึ้นไป โอ้เจ้า142 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวชีวิตเมืองไทยพระราชทรัพย์เป็นกองใหญ่มั่งมีมากแลมีอำนาจสิทธิ์ขาด มักอยากของประหลาดแต่ขี้ขลาดขี้ตื่น บ้ายุบ้ายอ น่าพูดเอาเงินจริง คำนี้นายเนตรอยู่เมืองสิงคโปร์นานแล้วเห็นก็เชื่อไปบ้างดอกกระมัง อะไรๆ อย่าให้เล่าเลย ฟังเอาที่ท่านราชทูตเถิด คำลือนี้เป็นอย่างไรจึงหวานนักไม่จืดเลย พระพิเทศพานิชเห็นจะกลับมาไม่ทันเรือไฟเขาดอกกระมังอนึ่งรับสั่งให้แจ้งความกับนายห้างเยลิฟิลแลน ว่าเงินกู้กันที่สิงคโปร์ปีหนึ่งร้อยละ ๙ ผิดกับที่กรุงเทพฯ อยู่หลายบาท ในกรุงฯ ปีหนึ่งถึงร้อยละ ๑๕ ผิดกันถึง ๖ บาท ผู้จะกู้ในกรุงร้อยละ๑๕ มีถมไป ห้างล้มเมื่อใดก็พลอยขาดทุนด้วย หนังสือถวายเข้ามาเรือไฟคราวนี้ถึง ๓๒ ฉบับที่มาแต่ไกล มีชื่อกงสุลออบาเรศด้วยเรื่องความเก่าๆ อยู่ ๓ ฉบับ แต่ที่มาใกล้แล้วเต็มไปด้วยชื่อกงสุลออบาเรศทั้งนั้น ก็ผู้ที่ว่าเข้ามานั้นๆ โดยรูปความก็เป็นความจงรักภักดี ถ้าโต้ตอบไปมาหลายที่มีประสงค์อย่างไรก็คงว่าให้เห็นออกมา คราวเรือหน้าใครว่ากระไรเข้ามาอิก ก็อย่าทูลขอรางวัลให้ ข้าวในบางกอกแพงมา ๒ ปีแล้ว พึ่งจะถูกลงปีนี้ เงินทองพึ่งจะได้มีมาก ต้องแต่งทูตไปฝรั่งเศสก็ต้องเสียเงินมากจะต้องทำการพระบรมศพด้วย จงมีอัธยาศัยบ้างเถิด คำลือเช่นว่าก่อนนั้นถึงว่ากันมากก็จริงจืดเสียบ้างเถิด ที่แท้ราชการจะสิทธิ์ขาดคงอย่างไร ก็สุดแต่ท่านเสนาบดีเห็นพร้อมกันนั้นแลคำนี้เที่ยงแท้อย่าสนเท่ห์เลยฯพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ชุดที่ ๓145 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑พระราชหัตถเลขา ถึงพระองค์เจ้าปัทมราช ๑จดหมายถวายมายังพระองค์เจ้าปัทมราช เจ้าอาว์๒ เจ้าน้าของกระหม่อมฉัน (๑) ให้ทราบพระหฤทัยว่า ท่านทรัพย์ภรรยาพระยาวิชิตสรไกร (๒) ได้รับหนังสือแลสิ่งของไปจากหม่อมฉันแล้ว ได้ออกเรือแล่นไปแต่ ณ วันจันทร์ เดือนนี้ แรมสิบสามค่ำ กระหม่อมฉันไว้ใจว่าถ้าลมคล่องต้องทางไป ก็เห็นจะถึงเมืองนครศรีธรรมราชก่อนวันสงกรานต์ สิ่งของกับหนังสือที่ฝากถวายไปนั้น เห็นบัดนี้ก็จะถึงแล้วในเดือนห้าข้างขึ้นที่ในกรุงเทพฯ แขวงกรุงเทพฯ แลหัวเมืองใกล้เคียงมีความไข้ป่วงใหญ่ลงรากเกิดขึ้น คนตายตั้งแต่ขึ้นค่ำหนึ่งสองค่ำ วันละสามสี่ห้าคนขึ้นไปทุกวัน เป็นความไข้อยู่สิบห้าสิบหกวันจึงค่อยสงบลง ในความไข้ครั้งนี้คนตายแต่ไพร่มาก เมื่อเปรียบกับความไข้ครั้งก่อนๆก็เห็นว่าคนตายไม่มากนัก คิดนับคนในกำแพงกรุงเทพฯ ภายในวันกำลังความไข้ชุกนั้น วันละ๓๔, ๓๕ คน เพียงนั้นแล้วค่อยลดน้อยลงมา ในความไข้ครั้งนี้ พระราชวงศานุวงศ์ แลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในที่มีตำแหน่งเฝ้าในพระบรมมหาราชวังนี้ จนพระราชาคณะ ฐานานุกรมเปรียญไม่มีใครเป็นอันตรายจนคนหนึ่งขึ้นไปวาณีรัตนกัญญา ๓ บุตรหญิงของหม่อมฉันคนหนึ่ง ซึ่งเป็นบุตรมารดาชื่อแก้วนั้น ป่วยลงคนหนึ่งอาการมากหมอไม่รับแต่รักษาอยู่หลายวันก็หายหาตายไม่ เขียนบุตรพระยาเสนานุชิต (๓)ป่วยลงคน ๑ ก็รักษาหาย ความไข้ครั้งนี้ในวังนี้ใครเป็นลงเขาก็รับไปเสียนอกวังเพราะเป็นไพร่ ตั้งแต่เกิดความไข้มาจนสงบนับคนที่ป่วยมากต้องเอาไปนอกวังวันละคนหนึ่งสองคนขึ้นไป จนเมื่อกำลังชุกวันละ ๑๖, ๑๗ คนนั้น นับได้ ๗๓ คน สืบได้ว่าไปตายเสีย ๔๓ คน หาย ๓๐ คน มีคนที่ตายในวังนี้คนหนึ่งแต่หม่อมเจ้าปลาตะเพียร บุตรพระองค์เจ้าสุด (๔) บุตรมีบุษบานั้นคนเดียว ก็เป็นคนไม่ได้อยู่ในตำแหน่งเฝ้า เป็นแต่คนเข้ามาอยู่กับพี่น้องในวังในพระบวรราชวังนั้น ไพร่ๆ ก็ตายมากเหมือนกัน ผีเจ้า ปู่หอปู่โรง ฤๅหมอเวทมนตร์ก็ห้ามไม่อยู่ดอก ได้ยินว่าผู้ดีที่เป็นเจ้าจอมลาว เจ้าจอมญวนตายหลายคนแต่ไม่ทราบว่าใครบ้างทราบว่าพระองค์เจ้าชายอายุสี่ขวบซึ่งเกิดกับอีเขียวเป็นทาสของนาคงานใช้และอิ่มห้องเครื่อง๑พระเจ้าราชวงศ์เธอ พระองค์เจ้าปัทมราช พระราชธิดาในสมเด็จพระบวรราชเจ้า กรมพระราชวังบวรมหาสุร-สิงหนาท และเจ้าจอมมารดานุ้ย ธิดาเจ้าพระยานคร (พัฒน์) ประสูติเมื่อ พ.ศ. ๒๓๓๐ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔๒”อาว์” เป็นคำราชาศัพท์เก่า หมายถึงอาว์ผู้ชาย รวมถึงอาว์เขย หากเขียนว่า “อา” จะหมายถึงอาผู้หญิงรวมถึงอาสะใภ้๓พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวาณีรัตนกัญญา พระราชธิดาในรัชกาลที่ ๔ และเจ้าจอมมารดาแก้ว ประสูติเมื่อวันที่ ๒๗ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๐ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๘ เมื่อวันที่ ๒๕ มกราคม พ.ศ. ๒๔๗๘พระชันษา ๗๘ ปี146 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแต่ก่อน แล้วตามคงโขลนมารดาหนีนายเงินขึ้นไปอยู่ในพระบวรราชวังจึ่งมีเจ้านั้น เสด็จก็ทราบพระหฤทัยแล้ว แต่ได้ยินว่าไม่ได้ตายด้วยลงราก ว่าเป็นตานโจร ๑ ดอก แต่เจ้านายแล พวกชาวนครศรีธรรมราชที่เป็นพี่น้องของเสด็จ แลเจ้านายอื่นๆ ที่อยู่ในพระราชวังบวรก็ดีอยู่หมด ตั้งแต่เดือนห้าข้างแรมแก่ๆ มาจนบัดนี้ความไข้สงบดีแล้วแลการพระเมรุพระศพกรมสมเด็จพระเดชาดิศร (๕) นั้น กระหม่อมฉันก็ได้ให้ทำมาแต่เดือนยี่ เดือนสาม เดือนสี่รีบเร่งทำให้ทันแล้งกลัวจะจวนฤดูฝน ครั้น ณ เดือนห้ากลางเดือน ความไข้ก็สงบลงบ้างแล้วจึ่งได้กำหนดสั่งการ ครั้น ณ วันศุกร์แรมค่ำหนึ่งเดือนห้าปีวอกยังเป็นเอกศกจึ่งได้ให้เชิญพระโกศพระศพกรมสมเด็จพระเดชาดิศร มาขึ้นมหาพิไชยราชรถ ๒ ตั้งกระบวนแห่เข้าพระเมรุท้องสนามหลวง มีการมหรสพต่างๆ สี่วันสี่คืน ตามอย่างการพระศพกรมสมเด็จพระปรมานุชิต (๖) ครั้งก่อนแลละครชาตรีของเสด็จนั้น กระหม่อมฉันได้สั่งให้ตั้งโรงให้เล่นในการพระศพนั้นด้วย มีคนมาดูมากเพราะเป็นของนอกแปลกเข้ามา กระหม่อมฉันได้ให้เงินโรงวันละสามตำลึงทั้งสี่วันณ วันจันทร์ แรมสี่ค่ำ เดือนห้า ได้พร้อมกันถวายพระเพลิงรุ่งขึ้น ณ วันอังคาร แรมห้าค่ำเดือนห้าได้เชิญพระอัฐิแห่กลับไปวังของท่าน แลในการพระศพนั้น กระหม่อมฉันได้ทำบุญให้ทานเป็นอันมาก ได้มีพระธรรมเทศนาแลถวายไตรสังเค็ด ไตรจีวรผ้าขาวพับแลสิ่งของบางสิ่งแก่พระราชาคณะฐานานุกรมเปรียญ แลพระสงฆ์อันดับที่มาสดับปกรณ์การเป็นเสร็จแล้วอนึ่งในการศพเจ้าพระยามหาศิริธรรม (๗) นั้น กระหม่อมฉันได้ให้เงินสำหรับโรงครัวไปแก่หม่อมน้อยใหญ่ (๘) หม่อมน้อยเล็ก (๙) สามชั่งแล้ว แล้วได้แจกเงินเฟื้องเงินสลึงเป็นอันมากแก่พระเสนหามนตรี (๑๐) นายสนิท (๑๑) นายพิจิตรสรรพการ (๑๒) นายทรงใจรักษ์ (๑๓) นายม่วงพระอุทัยนอกราชการ (๑๔) แลญาติพี่น้องที่อยู่ในพระราชวัง คือชายศรีสิทธิธงไชย (๑๕) หญิงหญิงอรไทยเทพกัญญา (๑๖) แลบัว (๑๗) หนู (๑๘) จับ (๑๙) กลิ่น (๒๐) เอี่ยม (๒๑) เป้า (๒๒)เขียน (๒๓) ทับทิม (๒๔) กุหลาบ (๒๕) อำพัน (๒๖) แลพุ่ม (๒๗) พนักงาน แลนี (๒๘) เฝ้าหอพระทุกคนๆ ละร้อยเฟื้องบ้าง สองร้อยเฟื้องบ้าง ที่เป็นบุตรและหลานสนิทก็ให้เงินสลึงคนละร้อยเงินเฟื้องด้วยร้อยกับไตรคนละไตรบ้างสองไตรบ้าง ทั้งหม่อมน้อยใหญ่หม่อมน้อยเล็กด้วยกันทุกคน รวมเป็นเงินสิบชั่งเศษ ให้คิดอ่านการพร้อมกันแล้ว ครั้น ณ วันอังคาร ขึ้นห้าค่ำ เดือนหก ปีวอก โทศก ได้ให้ชักศพเจ้าพระยามหาศิริธรรม ไปเข้าเมรุวัดสุวรรณาราม มีการเล่นต่างๆ สมควรดังยศเสนาบดี ครั้น ณ วันพฤหัสบดี ขึ้นเจ็ดค่ำ เดือนหก กระหม่อมฉันได้ไปจุดเพลิง ชายศรีสิทธิ-๑โรคชนิดหนึ่งมักเป็นแก่เด็กๆ๒พระมหาพิไชยราชรถ รัชกาลที่ ๑ โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเนื่องจากมีพระบรมวงศานุวงศ์สิ้นพระชนม์ลงหลายพระองค์ เพื่อการพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ ตามรูปแบบของโบราณราชประเพณีที่ถือปฏิบัติมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา สำหรับพระมหาพิไชยราชรถนี้กำหนดเป็นราชประเพณีว่าสำหรับอัญเชิญพระโกศพระบรมศพ พระมหากษัตริย์ พระบรมราชินี และพระบรมวงศ์ผู้ทรงศักดิ์สูง147 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวธงไชยก็ได้นุ่งขาวไปเผาด้วย แลในการศพนั้น วังหน้า (๒๙) ท่านก็ให้เตรียมว่าจะเสด็จแล้วก็ไม่ได้เสด็จตามอย่างเคยในพระราชดำริจืดๆ ของท่านนั้นและ แลญาติพี่น้องของเจ้าพระยามหาศิริธรรมที่ทำราชการอยู่ในพระบวรราชวังนั้นได้ยินว่าท่านก็ไม่ได้พระราชทานเงินแลสิ่งของช่วยทำบุญให้ทานในการศพเลยแต่สักคนหนึ่ง กระหม่อมฉันจะแจก เขาเล่าก็เกรงจะเกินวิสัยไป ได้ให้ผ้าไตรหนึ่งไตรกับผ้าขาวห้าพับแก่พระองค์เจ้าอรุณ (๓๐) พระองค์เดียว พระองค์เจ้าในพระบวรราชวังแผ่นดินที่ ๓ ในการศพนี้เห็นนุ่งขาวลายทั้งข้างหน้าข้างใน นับเป็นญาติสนิทกับเจ้าพระยามหาศิริธรรมนั้นก็ชอบก็งามอยู่แล้ว แต่ในพวกกระหม่อมฉันได้เตือนกรมหมื่นมเหศวร (๓๑) กรมหมื่นวิศณุนารถ(๓๒) แลชายจิตราภรณ์ (๓๓) ให้นุ่งขาวด้วย เขาไม่ยอมเขาเถียงว่าเป็นญาติห่างๆ ดอก จึ่งได้นุ่งขาวไปแต่ชายศรีสิทธิธงไชยคนเดียวเป็นคนเถียงว่าห่างไม่ได้ แต่หนูตุ้ย (๓๔) หนูปุก (๓๕) สองคนในพระบวรราชวังนั้นนุ่งลายพื้นขาวห่มขาว ไปเกี่ยวอย่างไรกระหม่อมฉันแปลไม่ออก ครั้นจะถามก็เป็นจู้จี้ไปนายหนูตลุง (๓๖) นั้นเป็นคนสูบยาฝิ่น กระหม่อมฉันให้จำไว้จึ่งมิได้ให้เงินทำบุญให้ทานเหมือนคนที่จำไว้ในวังคนหนึ่งแต่ก่อนนั้น ในงานศพเจ้าพระยามหาศิริธรรม กระหม่อมฉันได้บังสกุลผ้าไตรสิบห้าไตร แลมีของทานตามธรรมเนียมการกุศลในศพนี้ แลพระศพกรมสมเด็จพระเดชาดิศร ขอถวายส่วนกุศลให้เสด็จทรงอนุโมทนาด้วยอนึ่งศพหม่อมเจ้าพุ่ม (๓๗) นั้น วังหน้าท่านรับสั่งให้ชักไปเมรุ วัดสุวรรณาราม พร้อมกับศพลูกชายคนนั้นของท่านแล้ว แล้วประทานเพลิงในวันพฤหัสบดี ขึ้นห้าค่ำ เดือนเจ็ดท่านก็ไม่ได้เสด็จ กระหม่อมฉันได้ให้ของไปบังสกุลพระองค์เจ้าชายนั้นห้าไตร หม่อมเจ้าพุ่มสองไตร กับได้ให้เงินหม่อมเจ้าอ่ำ (๓๘) ร้อยเฟื้อง บุตรหญิง หม่อมเจ้าพุ่มที่มาอยู่วังนี้ได้ให้ผ้าขาวสามพับเงินร้อยเฟื้อง ขอถวายพระกุศลมาด้วยบัดนี้กรุงเทพฯ ได้ช้างพลายเผือก ๑ มาช้างหนึ่ง เมื่อ ณ วันพฤหัสบดี ขึ้นสิบห้าค่ำ เดือนอ้าย ปีมะแม เอกศก มีใบบอกของเจ้าพระยานครราชสีมา (๓๙) พระรัตนวงศาผู้สำเร็จราชการเมืองสุวรรณภูมิมาที่กรุงเทพฯ มีความว่า พวกหมอควาญชาวเมืองสุวรรณภูมิไปเที่ยวแทรกโพน ๒ที่ตำบลชมาดชบา แขวงระแดฟากแม่น้ำโขงฝั่งตะวันออก ครั้น ณ วันศุกร์ ขึ้นห้าค่ำ เดือนหกปีมะแม เอกศก คล้องได้ช้างพลายสำคัญช้าง ๑ จักษุขาว เล็บขาว ขนเหลืองแก่ สีผิวหนังทั้งตัวขาวเจือแดงเหมือนกลีบบัวตากแห้ง สูงสามศอกสองนิ้ว กระหม่อมฉันได้สั่งให้กรมช้างขึ้นไปดูแล้วรับลงมาถึงกรุงเก่าเมื่อ ณ วันพฤหัสบดี ขึ้นเจ็ดค่ำ เดือนหก แล้วกระหม่อมฉันขึ้นไปดูก็เห็นงามนักหนา เป็นช้างเผือกโทแท้เหมือนกับพระวิสูตรรัตนกิริณี แล้วได้ไต่ถามวันเมื่อคล้องช้างได้เมื่อใด ก็ได้ความว่า ได้ ณ วันศุกร์ ขึ้นห้าค่ำ เดือนหก ปีมะแม เอกศก ครั้นคิดดูก็ได้ความว่าวันเมื่อคล้องช้างได้นั้น พร้อมกันกับวันเมื่อยกพระมหาเศวตฉัตรเฉลิมพระราชมณเฑียรใหม่ ณ ทิศ๑คือพระมหาศรีเสวตวิมลวรรณ ช้างพลายเผือกโท คล้องได้เมื่อวันที่ ๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๓๒จับช้างกลางแปลง148 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตะวันออก ในวันศุกร์ ขึ้นห้าค่ำ เดือนหก ปีมะแม เอกศกนั้นเป็นแน่ เพราะฉะนั้นเห็นว่าช้างเผือกโทช้างนี้เป็นลาภอันประเสริฐของหม่อมฉันอยู่กำหนดช้างนั้นจะได้รับลงมาถึงกรุงเทพฯ ณ วันจันทร์ ขึ้นแปดค่ำ เดือนเจ็ด ปีวอก โทศกจะมีการสมโภชที่ห้องสนามไชย จะมีการงานดังรับพระวิสูตรรัตนกิริณีในครั้งหลังตามอย่างตามธรรมเนียมช้างเผือกแต่ก่อน จะได้ขนานนามให้นามว่า พระศรีเสวตรวิมลวรรณฉัททันต์คเชนทรชาติฯลฯ หัศดินทร์รัตนรุ่งฟ้าเมื่อวันอังคาร ขึ้นสิบสองค่ำ เดือนสาม วังหน้าท่านเสด็จขึ้นไปบ้านสีทา ได้ยินเป็นกำหนดนัดเดือนบุญข้างลาว แต่ครั้งนี้เสด็จไปอยู่ได้ไม่ช้าก็รีบให้ลงมาเรียกเรือไฟขึ้นไปรับเสด็จลนลานทีเดียว ได้ยินว่าไปพบความไข้ลงราก เข้าคนไพร่ๆ ที่ตามเสด็จไปตายลงหลายคน แต่เมื่อกำลังความไข้ชุมอยู่ที่ล่างนั้น ได้ยินท่านตรัสว่าได้ให้ไปสืบแล้วความไข้แขวงสระบุรีมีแต่ใต้ปากเพรียวลงมา ที่บ้านสีทาสบายดีไม่มีไข้เลยท่านจึงเสด็จไป เดี๋ยวนี้ตั้งแต่ท่านเสด็จกลับมาแล้วครั้งนี้ไม่ได้ออกชื่อบ้านสีทาเลย การที่กำหนดว่าจะเสด็จไปประพาสฝั่งทะเลตะวันตกนั้น ท่านก็บ่นโอ้เอ้ไปว่าหมอเขาดูว่าท่านเคราะห์ร้ายอยู่ ปีนี้ก็มีความไข้ ไปกลัวจะพบความไข้ เข้ากลางทะเลจะหนียากแต่เรือก็เห็นยังเตรียมอยู่กระหม่อมฉันได้บุตรชายอีกคนหนึ่ง เป็นบุตรคลอดเมื่อวันพฤหัสบดี แรมเจ็ดค่ำ เดือนห้าปีวอกยังเป็นเอกศก กระหม่อมฉันให้ชื่อมนุษย์นาคมานพ (๔๐) กระหม่อมฉันกับทั้งญาติพี่น้องบุตรภรรยาอยู่ดีเป็นสุขสบายอยู่หมด แต่แม่รำเพย (๔๑) ตั้งแต่คลอดบุตรชายภาณุรังษีสว่างวงศ์(๔๒) มาแล้ว ป่วยให้ไอแลซูบผอมมากไปกลัวจะตั้งวัณโรคภายใน ศรีสิทธิธงไชย แลอรไทยเทพ-กัญญาก็อยู่ดีอยู่ คนหลังนั้นอ้วนขาวโตมากแข็งแรงมาก หุ่นเมฆขลา (๔๓) ก็อยู่ดีเป็นสุขอยู่ ได้รับประทานของฝากของเสด็จก็ดีใจ สั่งให้กราบถวายบังคมมาครั้งนี้หม่อมฉันจัดได้น้ำตาลกรวดหาบ ๑ น้ำตาลทราย ๒ หาบ ฝากมาถวาย กับน้ำตาลทรายอีก ๒ หาบให้ป้านุ้ย อิก ๒ หาบให้ท่านผู้หญิงอินด้วย ถ้าเสด็จจะต้องประสงค์อะไรจงบอกเข้ามาอย่าเกรงใจ จะหาฝากไปถวาย กระหม่อมฉันได้ให้ไปถามพระองค์เจ้าดวงจันทร์ (๔๔) และพระองค์อื่นว่าจะฝากหนังสือฤๅสิ่งของอะไรไปถวายเสด็จบ้างจะรับฝากไป ก็พากันนิ่งเสียหมดไม่ว่ากระไรนายม่วงพระอุไทยนอกราชการนั้น ยังหาได้บวชไม่ กระหม่อมฉันชวนให้บวช ก็รับว่าจะบวชในเข้าพรรษานี้กระหม่อมฉันเห็นอาการเจ้าพระยานคร (๔๕) เป็นอันน่ากลัวนักไว้ใจไม่ได้ จึงรีบเร่งให้พระเสนหามนตรีกลับออกมา ได้สั่งให้คิดทำนาเกลือ แลทำโรงหีบที่เมืองนครศรีธรรมราชด้วยความแจ้งอยู่กับพระเสนหามนตรีแล้ว ละครชาตรีของเสด็จนั้น กระหม่อมฉันก็ได้สั่งให้กลับคืนออกไปอยู่ตามชาติตามภูมิของมันการศพพระยาบริรักษ์ภูธร (๔๖) นั้น พระยาเสนานุชิต (๔๗) ให้กรมการเข้ามาแจ้งความว่า ตระเตรียมพร้อมแล้ว คอยศิลาหน้าเพลิงในหลวงอยู่ กระหม่อมฉันได้จัดสิ่งของ ผ้าไตร ๕ ไตร149 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวผ้าขาว ๒๐ พับ ร่ม รองเท้าอย่างละสามสิบ เงินเฟื้องสิบตำลึง เงินสลึงสิบตำลึง มอบให้กรมการที่เข้ามารับออกไปแล้ว อนึ่งได้จัดเงินกับผ้าไตร แลให้เงินแก่เป้าบุตรพระยาบริรักษ์ภูธร เงินเฟื้องร้อยเฟื้อง เงินสลึงร้อยสลึง ผ้าไตรสองไตร จีบภรรยานายทรงใจรักษ์ให้เงินเฟื้องร้อยเฟื้อง บุตรพระยาเสนานุชิตสองคนอยู่ในวังให้ผ้าคนละไตร เงินเฟื้องคนละร้อยเฟื้อง ญาตินอกนั้นก็ได้แจกผ้าบ้างเงินบ้าง ให้ฝากออกไปทำบุญในการศพด้วยแล้ว ขอถวายพระกุศลมาที่ผู้สำเร็จราชการเมืองพังงานั้น จะให้พระยาเสนานุชิตเป็นนายขำ (๔๘) ซึ่งเป็นพระภักดี-นุชิตผู้ช่วยนั้น จะให้ไปเป็นพระยาตะกั่วป่าแทนพระยาเสนานุชิต นายสิงห์ (๔๙) บุตรพระยาเสนานุชิตจะให้เป็นที่พระภักดีนุชิตผู้ช่วยราชการเมืองพังงา พระเสนหามนตรีก็จะใคร่เลื่อนให้เป็นพระยาผู้ช่วยแต่ยังหามีความชอบสมควรไม่ เมื่อครั้งกระหม่อมฉันออกไป ได้ให้เงินไว้ให้ปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมทำหอพระพุทธสิหิงค์ในบ้านนั้น ครั้นเข้ามาครั้งนี้ถามก็แจ้งความว่ายังหาแล้วไม่ จึงต้องรออยู่จดหมายถวายมา ณ วันจันทร์ แรมหนึ่งคำ เดือนเจ็ด ปีวอก โทศกฯสอบนามที่ปรากฏในพระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๑๑. พระองค์เจ้าหญิงปัทมราช ลูกเธอในกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท ประสูติในรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีมะแม พ.ศ. ๒๓๓๐ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อราวปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖๒. พระยาวิชิตสรไกร (กล่อม) บุตรเจ้าพระยานครน้อย (คืนเมือง) เป็นปลัดได้รักษาราชการเมืองนครฯ อยู่ระยะหนึ่งเมื่อเวลาเจ้าพระยานคร (น้อยกลาง) ป่วยเป็นอัมพาต๓. เขียน ลูกพระยาเสนานุชิต (นุช) ทำราชการฝ่ายใน๔. หม่อมเจ้าปลาตะเพียน ในพระองค์เจ้าสุด ในกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท๕. กรมสมเด็จพระเดชาดิศร พระเจ้าลูกยาเธอในรัชกาลที่ ๒ ทรงพระนามพระองค์เจ้ามั่งประสูติในรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๓๓๖ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อปีมะแม พ.ศ. ๒๔๐๒๖. กรมสมเด็จพระปรมานุชิต พระเจ้าลูกยาเธอในรัชกาลที่ ๑ ทรงพระนามพระองค์เจ้าวาสุกรีประสูติเมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๓๓๓ ทรงผนวชอยู่ตลอดพระชนมายุ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อปีฉลูพ.ศ. ๒๓๙๖๗. เจ้าพระยามหาศิริธรรม (น้อยใหญ่) เป็นบุตรใหญ่ของเจ้าพระยานครน้อยคืนเมือง ท่านผู้หญิงอินเป็นมารดา เดิมเป็นพระยาพัทลุงแล้วเข้ามาเป็นพระยาอุไทยธรรมในรัชกาลที่ ๓ ถึงรัชกาลที่ ๔เป็นเจ้าพระยามหาศิริธรรมฯ ผู้รักษากรุงเก่า (เดิมกล่าวกันว่าชื่อน้อยเมือง มาปรากฏในพระราชหัตถเลขาเรื่องนี้ว่าเจ้าพระยานครผู้บิดาชื่อ น้อยคืนเมือง จึงเห็นว่าคงชื่อว่าน้อยใหญ่ เพราะน้องรองลงมาชื่อน้อยกลาง)๘. หม่อมน้อยใหญ่ ธิดาเจ้าพระยานคร (น้อยคืนเมือง) กับท่านผู้หญิงอิน เป็นเจ้าจอมมารดาพระองค์เจ้าชาย เฉลิมวงศ์ ในรัชกาลที่ ๓150 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๙. หม่อมน้อยเล็ก ธิดาเจ้าพระยานคร (น้อยคืนเมือง) กับท่านผู้หญิงอิน เป็นเจ้าจอมในรัชกาลที่ ๓๑๐. พระเสนหามนตรี (หนูพร้อม) บุตรเจ้าพระยานคร (น้อยกลาง) ได้เป็นพระยานครต่อบิดาถึงรัชกาลที่ ๕ เลื่อนเป็นเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี๑๑. นายสนิทหุ้มแพร (พร้อม) บุตรพระยาเสนหามนตรี (น้อยเอียด) ๆ เป็นบุตรเจ้าพระยานครน้อยคืนเมือง กับท่านผู้หญิงอิน๑๒. นายพิจิตรสรรพการ (ว่าชื่อหนูใหญ่) เป็นบุตรคนใหญ่ของเจ้าพระยามหาศิริธรรม๑๓. นายทรงใจรักษ์ (หนูกลาง) เป็นบุตรเจ้าพระยามหาศิริธรรม มารดาเป็นธิดาสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ ถึงรัชกาลที่ ๕ ได้ เป็นพระยาบำเรอบริรักษ์ แล้วเป็นพระยาอภัยพิพิธ๑๔. นายม่วง พระอุไทย (นอกราชการ) เป็นบุตรเจ้าพระยานคร (น้อยคืนเมือง) เดิมว่าราชการเมืองตรัง๑๕. ชายศรีสิทธิธงไชย พระเจ้าลูกเธอในเจ้าจอมมารดาบัว (คือ กรมขุนศิริธัชสังกาศ) ประสูติเมื่อปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๔๐๐ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลปัจจุบันนี้ เมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๔๕๓๑๖. หญิงอรไทยเทพกัญญา พระเจ้าลูกเธอในเจ้าจอมมารดาบัว ประสูติเมื่อปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๐๑สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๙๑๗. บัว เจ้าจอมมารดาในรัชกาลที่ ๔ เป็นธิดาเจ้าพระยานคร (น้อยคืนเมือง)๑๘. หนู เรียกกันว่าเจ้าจอมหนูชี เป็นธิดาเจ้าพระยามหาศิริธรรม มารดาเป็นธิดาสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่๑๙. จับ เป็นธิดาเจ้าพระยานคร (น้อยกลาง) ถึงรัชกาลที่ ๕ ได้เป็นท้าว๒๐. กลิ่น ธิดาเจ้าพระยานคร (น้อยคืนเมือง) ถึงรัชกาลที่ ๕ ได้เป็นท้าวศรีสัจจา๒๑. เอี่ยม ธิดาพระเสนหามนตรี (น้อยเอียด) ๆ เป็นบุตรเจ้าพระยานคร (น้อยคืนเมือง)๒๒. เป้า ธิดาพระยาบริรักษ์ภูธร (แสง) ผู้ว่าราชการจังหวัดพังงา๒๓. เขียนธิดาพระยาเสนานุชิต (นุช) ผู้ว่าราชการเมือง ตะกั่วป่า บุตรเจ้าพระยา (น้อยคืนเมือง)๒๔. ทับทิม๒๕. กุหลาบธิดานายม่วง พระอุไทย (นอกราชการ) บุตรเจ้า พระยานคร (น้อยคืนเมือง)๒๖. อำพัน๒๗. พุ่ม เป็นธิดาเจ้าพระยานคร (น้อยคืนเมือง)๒๘. นี เฝ้าหอพระ ยังมีผู้รู้จักตัว ว่านีเฝ้าหอพระนั้น เป็นคนสูงอายุแล้ว และธิดาเจ้าพระยาน้อยคืนเมืองเคารพว่าเป็นผู้ใหญ่ จึงสันนิษฐานว่าเห็นจะเป็นธิดาเจ้าพระยานคร (พัฒน์)๒๙. วังหน้า ทรงหมายความว่าพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว๓๐. พระองค์เจ้าหญิงอรุณ ลูกเธอกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ เจ้าจอมมารดาชื่อน้อยเป็นน้องท่านผู้หญิงอินภรรยาเจ้าพระยานคร (น้อยคืนเมือง)}}151 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๓๑. กรมหมื่นมเหศวร พระเจ้าลูกยาเธอในเจ้าจอมมารดาน้อยๆ เป็นธิดาพระอินทรอภัย๓๒. กรมหมื่นวิศณุนารถ บุตรขุนหลวงพระยาตาก มารดาพระอินทรอภัยเป็นธิดาเจ้านคร-ศรีธรรมราช พี่สาวของมารดาเจ้าพระยานคร (น้อยคืนเมือง)๓๓. ชายจิตราภรณ์ พระองค์เจ้า (ทรงตั้ง) ในกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ๓๔. หนูตุ้ย พระองค์เจ้าหญิงดวงประภา พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว๓๕. หนูปุก พระองค์เจ้าหญิงสุดาสวรรค์ พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว๓๖. นายหนูตลุง เป็นบุตรเจ้าพระยามหาศิริธรรม๓๗. หม่อมเจ้าพุ่ม ในกรมหมื่นเสนีเทพ ลูกเธอกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท๓๘. หม่อมเจ้าอ่ำ เข้าใจว่าในกรมเดียวกับหม่อมเจ้าพุ่ม๓๙. เจ้าพระยานครราชสีมา (แก้ว สิงหเสนี) ต่อมาเป็นเจ้าพระยายมราช๔๐. มนุษย์นาคมานพ คือสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรร๔๑. แม่รำเพย คือสมเด็จพระเทพศิรินทรา บรมราชินี๔๒. ภาณุรังษีสว่างวงศ์ คือสมเด็จเจ้าฟ้า ฯ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช๔๓. หุ่นเมฆขลา คือ เจ้าจอมมารดาเพ็งของพระองค์เจ้านงคราญอุดมดี ในรัชกาลที่ ๔พระองค์เจ้าปัทมราชได้ทรงทะนุบำรุงแลประทานมรดกเมื่อสิ้นพระชนม์๔๔. พระองค์เจ้าหญิงดวงจันทร์ ลูกเธอในกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท ประสูติในรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๒๖ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕๔๕. เจ้าพระยานคร (น้อยกลาง) เป็นบุตรเจ้าพระยานคร (น้อยคืนเมือง) กับท่านผู้หญิงอิน๔๖. พระยาบริรักษ์ภูธร (แสง) บุตรเจ้าพระยานคร (น้อยคืนเมือง) เดิมเป็นพระยาไทรบุรีแล้วเป็นพระยาพังงา๔๗. พระยาเสนานุชิต (นุช) บุตรเจ้าพระยานคร (น้อยคืนเมือง) เดิมเป็นปลัดเมืองไทรบุรี แล้วเป็นผู้ว่าราชการเมืองตะกั่วป่า๔๘. พระภักดีนุชิต (ขำ) บุตรพระยาบริรักษ์ภูธร (แสง) ต่อมาเป็นพระยาบริรักษ์ภูธรผู้ว่าราชการเมืองพังงา๔๙. นายสิงห์ บุตรพระยาเสนานุชิต (นุช) ต่อมาเป็นพระเรืองฤทธิ์รักษาราษฎร์ ผู้ช่วยราชการเมืองตะกั่วป่า}152 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒พระราชหัตถเลขา ถึงพระองค์เจ้าปัทมราชจดหมายถวายมายังพระองค์เจ้าปัทมราช เจ้าอาว์เจ้าน้าของกระหม่อมฉันให้ทราบ เมื่อวันอาทิตย์ ขึ้นสี่ค่ำ เดือนเก้า เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี (๑) ได้รับหนังสือมาจากเรือจีนฉบับที่หนึ่งว่าเป็นหนังสือของเสด็จฝากมาถึงกระหม่อมฉัน หนังสือนั้นว่าด้วยรูปพระนารายณ์แลพระสิหิงค์พระนารายณ์นั้น ถ้าเป็นของชำรุดแล้วกระหม่อมฉันก็ไม่ต้องการ ที่กรุงเทพฯ ก็มีงามๆ อยู่หลายองค์แล้ว แต่พระพุทธสิหิงค์ของพระครูเทพยมุนีนั้น ถ้าไม่ชำรุดก็ส่งมาเถิด กระหม่อมฉันจะดีใจรับไว้บูชา ด้วยเป็นพระพุทธรูปเป็นบุญเขตอันดี เมื่อหลวงเทพยเสนีออกไปตามเสด็จครั้งนี้กระหม่อมฉันได้ส่งให้ช่างปั้นช่างหล่อออกไปด้วย ให้ไปกดพิมพ์ถ่ายรูปพระพุทธสิหิงค์ ซึ่งอยู่ในหอพระในบ้านนั้นเข้ามา ให้ทำให้เหมือน กระหม่อมฉันจะหล่อเอาไว้นมัสการวังหน้าท่านเสด็จไปครั้งนี้สนุกสนานฤๅมีการอย่างไรบ้าง โปรดทรงจดหมายบอกมาให้กระหม่อมฉันทราบด้วย ครั้งนี้กองสักออกมากับเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (๒) จะได้พร้อมกันจัดแจงที่เมืองกาญจนดิฐท่าทอง (๓) พระยามนตรีสุริยวงศ์ (๔) จะได้เป็นแม่กองใหญ่ แม่เป้า (๕) ภรรยาก็ออกไปด้วย เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์นั้นท่านจะกลับเข้ามาเร็วในยี่สิบวันฤๅเดือนหนึ่ง ด้วยการงานมาก ถ้าเสด็จมีพระประสงค์อย่างไร ก็จงใช้ผู้ที่ควรเชื่อ ให้รีบขึ้นมากราบเรียนให้ทัน เมื่อท่านยังไม่กลับจากเมืองกาญจนดิฐนั้นเถิด ท่านจะไม่ลงไปถึงเมืองนครศรีธรรมราชดอกจดหมายถวายมา ณ วันอาทิตย์ แรมสามค่ำ เดือนเก้า วันที่ ๓๓๗๑ ในรัชกาลปัจจุบันนี้สอบนามที่ปรากฏในพระราชหัตถเลขา ฉบับที่ ๒๑. เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี (เพ็ง) ข้าหลวงเดิม คือ เจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง ในรัชกาลที่ ๕๒. เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง) ที่สมุหกลาโหม เป็นสมเด็จเจ้าพระยาในรัชกาลที่ ๕๓. เดิมชื่อบ้านท่าทอง ยกเป็นเมืองกาญจนดิฐในรัชกาลที่ ๔ เดี๋ยวนี้ชื่อเมืองสุราษฎร์ธานี๔. พระยามนตรีสุริยวงศ์ (ชุ่ม) จางวางมหาดเล็ก เป็นน้องเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์๕. แม่เป้า เจ้าคุณเป้า ภรรยาพระยามนตรีสุริยวงศ์ (ชุ่ม) เป็นธิดาสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยฯ153 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓พระราชหัตถเลขา ถึงพระองค์เจ้าปัทมราชจดหมายถวายมายังพระองค์เจ้าปัทมราช เจ้าอาว์เจ้าน้าของกระหม่อมฉันให้ทราบ เสด็จออกไปอยู่เมืองนครศรีธรรมราชก็นานแล้วเสด็จฝากของเข้ามาประทานกระหม่อมฉันก็หลายครั้งแล้ว ได้รับประทานทั้งตัวกระหม่อมฉัน แลบุตรภรรยาบางคนคือ ชายศรีสิทธิธงไชย ๑ หญิงอรไทย-เทพกัญญา ๒ แลแม่เพย บัว หุ่นเมฆขลา นั้นก็เป็นพระเดชพระคุณแก่กระหม่อมฉันมากอยู่แล้วกระหม่อมฉันกับบุตรภรรยาพวกนี้ ก็ยังมีกำลังทำมาหาได้พอเลี้ยงกันไป ถึงจะไม่ได้รับประทานของฝากแต่เสด็จก็ไม่เสียใจ ลืมพระเดชพระคุณเสด็จดอก แต่กระหม่อมฉันรำคาญหูรำคาญใจด้วยถ้อยคำของเจ้านายพี่น้องของเสด็จในพวกพระบวรราชวังเดิมที่เรียกว่าพระวรวงศ์เธอ ชั้น ๑นั้นก็ดี คนอื่นๆ เก่าๆ ที่เขาได้ชอบพอกับเสด็จ เขาได้ฉลองพระเดชพระคุณเกื้อกูลเสด็จมาแต่ก่อนนั้นก็ดี ท่านบ่น เขาบ่นต่างๆ จนเข้าหูกระหม่อมฉัน ถึงหูกระหม่อมฉันทุกวัน เขาเรียกว่าหูช้างหูม้าก็ดี อย่าให้กราบทูลวิตถารไปมากเลย ทรงคะเนทราบเอาเถิด เป็นธรรมดามนุษย์โดยมากนักรักทรัพย์มากกว่าญาติพี่น้องเพื่อนฝูง เสียดายทรัพย์มากกว่าเสียดายไมตรี กระหม่อมฉันเล่า บัดนี้ท่านทั้งปวงก็ตั้งไว้ให้เป็นบิดามารดาของคนทั้งแผ่นดิน ใครขัดขวางเกี่ยวข้องกับใครที่ไหนพยายามไปด้วยกำลังตัวไม่ตลอดได้แล้วก็มาเร่งเอาแต่กระหม่อมฉันคนเดียว กระหม่อมฉันจะลำเอียงเพลี่ยงธรรมไปด้วยความรัก ความกลัว ความโกรธ ความหลงผิดยุติธรรมไปก็ไม่ได้ เมื่อเดือนหกข้างขึ้นกระหม่อมฉันออกไปเมืองเพชรบุรี พระองค์เจ้าพระบวรวงศ์เธอในพระบวรราชวังหลายพระองค์ ท่านเสด็จตามกระหม่อมฉันไปด้วย ไปประทับอยู่ที่วังพระนครคีรีกับกระหม่อมฉันด้วยกัน ท่านพูดกันบ่นกันไปต่างๆ ถึงเสด็จ จนพวกที่ไปกับกระหม่อมฉันได้ยิน มาเล่ากันอึงไปถึงคนอื่นในกรุงนี้ก็บ่นคล้ายกัน แต่ได้ยินอยู่บ้างว่าคนบางพวกที่เขาเคยชอบกับเสด็จ และได้เคยฉลองพระเดชพระคุณเกื้อหนุนมานั้น ลางคนได้ตามเสด็จวังหน้าออกไปเฝ้าเสด็จ ลางคนได้ส่งถวายข่าวออกไปกราบทูลเยี่ยมเยียน แลว่าเสด็จได้ทรงพระเมตตาแก่เขาได้ประทานเล็กๆ น้อยๆแก่เขาที่ได้ไปเฝ้าบ้าง ได้ส่งฝากเล็กๆ น้อยๆ มากับเจ้าจอมมารดาเอม (๑) ให้ๆ แก่พวกที่สั่งออกไปเยี่ยมเยียนนั้นบ้างได้ยินว่าเขาชื่นชมยินดีด้วยพระเดชพระคุณอยู่ ถ้าดังนั้นเป็นจริงกระหม่อมฉันยินดีด้วยนักหนา๑พระองค์เจ้าชายศรีสิทธิธงไชย พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๔ และเจ้าจอมมารดาบัว ประสูติเมื่อวันที่ ๑๖ ตุลาคมพ.ศ. ๒๔๐๐ ในรัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมหมื่นสิริธัชสังกาศ แล้วเลื่อนเป็นกรมขุนฯได้เป็นเสนาบดี กระทรวงพระคลัง เป็นอธิบดีศาลฎีกา เป็นราชเลขาฝ่ายกฎหมาย สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๖เมื่อวันที่ ๑๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๕๓ พระชันษา ๕๔ ปี ต้นสกุลศรีธวัช๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้าอรไทยเทพกัญญา พระราชธิดาในรัชกาลที่ ๔ และเจ้าจอมมารดาบัว ประสูติเมื่อวันที่ ๑๘ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๒ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อวันที่ ๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๔๑พระชันษา ๔๗ ปี154 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวป้านุ้ย (๒) ละทิ้งเสด็จเสีย ออกไปอยู่เมืองนครศรีธรรมราชตั้งแต่ปีฉลู นพศก ศักราช๑๑๗๙ มาจนปีมะแม เอกศก ศักราช ๑๒๒๑ นับได้ถึง ๔๒ ปีมาแล้ว ไม่ได้พบกับเสด็จเลยกระหม่อมฉันคิดสงสารเสด็จ ด้วยคิดไปตามสามัญวิตก ว่าบุตรเดียวกับมารดาเมื่อบ้านเมืองเป็นปรกติ ไม่มีศึกเสือเหนือใต้ มีภัยต้องแตกแตนกระจัดพรัดพรายดังครั้งกรุงเก่าเสียแก่พม่านั้นแล้วไม่ควรจะแพลงพลัด พลัดพรากจากกันนานดังนี้เลย แต่ก่อนกระหม่อมฉันมีอำนาจน้อยถึงสงสารเสด็จดังนั้น ก็ต้องจนใจนิ่งอยู่ ครั้งนี้มีอำนาจพอจะฉลองพระเดชพระคุณเสด็จได้ ถ้าจะนิ่งเฉยเสียด้วยอ้างธรรมเนียมเก่าก็ได้ เสด็จไม่ได้อ้อนวอนกระหม่อมฉันดอก ป้านุ้ยแลเจ้าพระยานครศรีธรรมราชและพระญาติอื่นๆ ก็ไม่ได้ว่าขอร้องให้เชิญเสด็จออกไป กระหม่อมฉันจะออกไปเที่ยวเล่นแต่ตัวกับบุตรภรรยาก็ได้ แต่กระหม่อมฉันคิดเห็นว่า ครั้งนี้เป็นครั้งเป็นคราวที่ควรอยู่แล้ว ที่จะเชิญเสด็จออกไปพบป้านุ้ย อย่าให้เสียทีที่ป้านุ้ยยังมีชีวิตอยู่ จนเสด็จก็ทรงพระเจริญพระชนม์ถึง ๗๒ แล้วนั้น จึ่งได้ทูลชวนเชิญเสด็จแล้วรับเสด็จไปด้วย แล้วยอมให้อยู่เมืองนครศรีธรรมราชไปกว่าป้านุ้ยจะสิ้นอายุ ถ้ามิใช่กระหม่อมฉันใครจะฉลองพระเดชพระคุณอย่างนี้เล่า ทรงพระดำริดูเถิด ซึ่งฉลองพระเดชพระคุณเสด็จดังนี้ เมื่อกระหม่อมฉันออกไปเมืองปักษ์ใต้ในปีมะแม เอกศกนั้น ด้วยคิดเห็นเหตุต่างๆ เป็นหลายประการ ดังจะนับออกไป๑. ป้านุ้ยแก่ชรามาก จะเลี้ยงตัวเองไม่ได้อยู่แล้ว ถ้าป่วยไข้ลงญาติอื่นแลบ่าวไพร่จะมีปรนนิบัติสักกี่ร้อยกี่พัน ก็ไม่เห็นว่าสมควรจะเป็นที่ยินดีเมื่อปลายมือ ยิ่งกว่าเสด็จพระองค์เดียวเลย๒. ธรรมดาชนในโลก เจ้าบุญนายคุณอื่นจะยิ่งกว่ามารดาไม่มีเลยมารดาย่อมเป็นเขตบุญเขตกุศล ในความปรนนิบัติของบุตรเป็นที่ยิ่ง ถ้าเสด็จได้ทรงปรนนิบัติป้านุ้ย เมื่อเวลาชราและป่วยไข้เมื่อปลายมือเต็มพระกำลัง เสด็จก็จะได้ทรงขวนขวายพระกุศลมาก ถ้าหากว่าเมื่อเสด็จอยู่ในกรุง ป้านุ้ยจะป่วยไข้เป็นอันตรายลงที่เมืองนครศรีธรรมราชเสด็จจะต้องทรงโทมนัสมากนักไม่รู้หายตลอดไปจนถึงที่สุดพระชนมายุทีเดียว๓. ทรัพย์สิ่งสินเดิมเป็นของมิ่งขวัญ ซึ่งพระญาติเป็นอันมากถวายไว้แต่เมื่อยังพระเยาว์ก็ดี สิ่งของซึ่งสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กรมพระราชวังบวร ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอด-ฟ้าจุฬาโลกย์ พระราชทานแก่เสด็จแต่เดิม คือพระพุทธรูปนิลแลอื่นๆ เป็นอันมากนั้นก็ดีโดยที่สุดจนผ้าทรงเก่าๆ ของเสด็จก็ดี ได้ยินว่าป้านุ้ยรวบรวมไปเก็บไว้ยุดไว้เป็นหลายสิ่ง ป้านุ้ยแกอายุถึง๙๐ เศษแล้ว ควรจะคืนของเหล่านี้มาถวายเสด็จให้สิ้น ถึงจะเป็นอย่างไรก็ตามบุญตามกรรมก็ป้านุ้ยลืมเสีย ฤๅไม่ลืมอย่างไรก็ไม่ทราบเลย มานิ่งเพิกเฉยเสียนั้นก็เป็นน่าอัศจรรย์นัก๔. ตัวเลขสักเป็นข้าในเสด็จก็มีจำนวนหลายร้อย อยู่ในเมืองนครศรีธรรมราช ส่วยแต่ตัวเลขเหล่านั้น ที่เหลือจากจำนวนหลวงควรจะเป็นของเสด็จทั้งสิ้น ส่วยรายนั้นใครเก็บไว้ ใครรวมไว้ก็ไม่ทราบเลย ไม่ได้ยินว่าเสด็จได้มาทรงใช้สอยเลยแต่ส่วนหลวงในเลขเหล่านั้นก็ยังค้างอยู่ถึงห้าหกจำนวนมา เป็นเงินกว่าห้าหกสิบชั่ง๕. สินเดิมของป้านุ้ย เป็นสิ่งของทองรูปพรรณแลเงินตราที่เป็นเงินเดิมแลทำมาหาได้ใหม่ตั้งแต่ออกไปอยู่เมืองนครศรีธรรมราชนั้นก็ได้ยินว่ามีอยู่มาก ถ้าป้านุ้ยสิ้นอายุลง ใครเล่าจะควรได้155 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมรดก บุตรเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี ที่เป็นน้อง บุตรเจ้าพระยานคร (น้อยคืนเมือง) (๓) ซึ่งเป็นหลานป้านุ้ยนั้น ควรจะรับมรดกนั้นฤๅ เมื่อบิดาเขาถึงอนิจกรรมแล้วเขาถวายส่วนมรดกเสด็จด้วยฤๅ ถ้าหากว่าเมื่อเสด็จอยู่ในกรุงป้านุ้ยสิ้นอายุลงที่เมืองนครศรีธรรมราช เสด็จจะทรงรบกวนกระหม่อมฉันเพราะของสินเดิมของเสด็จที่อยู่ในมือป้านุ้ย มรดกผู้คนบ่าวไพร่ไร่นาก็ดี ตัวกระหม่อมฉันก็อยู่ไกล การทั้งปวงก็อยู่ในเงื้อมมือบุตรหลานที่เขาอยู่ใกล้เสด็จจะเห็นว่ากระหม่อมฉันจะฉลองพระเดชพระคุณได้ง่ายฤๅยาก๖. เจ้านายพี่น้องของเสด็จ ซึ่งเห็นแก่เสด็จว่าเป็นพี่น้อง แลผู้อื่นซึ่งคุ้นเคยมาบ้าง คิดถึงพระเดชพระคุณเสด็จทั้งสองพวกนี้ก็ได้เกื้อหนุนเสด็จมาในเวลาต่างๆ ความก็ทราบอยู่ด้วยกันเป็นอันมากเสด็จก็ทรงพระเมตตาอารีรักพี่รักน้อง แลผู้อื่นซึ่งคุ้นเคยมาทุกหน้าแต่ยังไม่ได้ทรงตอบแทนแก่เจ้านายพี่น้องที่มีคุณ แลประทานรางวัลแก่พวกที่ฉลองพระเดชพระคุณนั้นให้เต็มใจชื่นชมสมประสงค์เลย เป็นทั้งนี้เพราะเสด็จอยู่ในกรุง ไม่มีสิ่งใดให้พอแก่ความประสงค์นั้น ถึงพวกนั้นก็ดีพวกอื่นก็ดี ทราบอยู่ด้วยกัน การก็ล่วง ปีเดือนมานานแล้ว จนลางองค์ในเจ้านายพวกนั้น แลลางคนในผู้คุ้นเคยพวกนั้น ก็สิ้นอายุล่วงไปเสียบ้างแล้ว ถึงกระนั้นบุตรหลานของผู้ตายที่รับมรดกก็ยังซุบซิบอยู่บ้าง จะใคร่ได้รับประทานรางวัลแทนญาติผู้ตายต่อไป เสด็จก็ทรงพระเจริญวัย จนพระชนม์พรรษาถึง ๗๐ เศษแล้ว การก็ไม่ควรที่จะทรงเพิกเฉยให้เขาเสียใจ ถ้าเสด็จอยู่ในกรุงนี้ถึงจะมีพระทัยเมตตาอารีแก่พวกนั้น จะทรงคิดก็คิดเสียเปล่าจะไม่สำเร็จ เพราะเหตุนั้นกระหม่อมฉัน จึ่งเชิญเสด็จออกไปให้ถึงป้านุ้ย กับญาติแลผู้คนข้าไทที่เมืองนครศรีธรรมราช เพื่อจะให้เป็นช่องเป็นโอกาสเมื่อการควรจะทรงคิดอย่างไร จะได้ทรงคิดเสีย อย่าให้เขาว่าได้ นานไปข้างหน้าเผื่อเขาไม่ได้ดังประสงค์ เขาจะมารุมรบกวนกระหม่อมฉันคนเดียว กระหม่อมฉันจะคิดฉลองพระเดชพระคุณป้องกันแต่เสด็จองค์เดียวได้ฤๅท่านข้างโน้นก็พี่ ท่านข้างนี้ก็น้อง ถึงเขาที่ไม่ได้เป็นพี่น้องเขาก็เป็นไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน เขาจะว่าเอาเองจะคิดเอาเองอย่างธรรมเนียมก็ไม่มีการก็จะไม่เป็นที่เชื่อถือแก่ท่านแก่เขา อนึ่งเล่าคำที่กระหม่อมฉันจะพูดแลการที่จะทำแทนเสด็จไปตามความคิดของกระหม่อมฉันเองนั้น จะเป็นที่ชอบพระทัยแก่เสด็จ ฤๅจะผิดพระประสงค์ของเสด็จไปกระหม่อมฉันก็ต้องระวังตัวกลัวผิดอยู่ เพราะฉะนั้นถ้าจะโปรดตอบมาแต่สั้นๆ ว่า สุดแล้วแต่จะโปรดดังนี้ เท่านั้นก็เป็นอันใช้ไม่ได้ จะโปรดอย่างไรก็โปรดว่ามาให้ชัด จึ่งจะรับฉลองพระเดชพระคุณได้ ควรมิควรสุดแล้วแต่จะโปรด คำที่ทูลมานี้ ผิดชอบเหลือเกินขอรับประทานโทษเสียเถิดเลือกฟังเอาแต่ที่ควรเบี้ยหวัดแลเงินเดือนของเสด็จ แลเบี้ยหวัดของป้านุ้ยจำนวนปีวอก โทศก ได้ถวายออกไปเสร็จแล้ว ครั้งนี้ได้คิดเงินเดือนของเสด็จในจำนวนปีระกามีอธิกมาศ สิบสามเดือน เป็นเงินชั่งหกตำลึง เบี้ยหวัดห้าชั่งเป็นส่วนของเสด็จ เบี้ยหวัดป้านุ้ยสองชั่งรวมเป็นเงินแปดชั่งหกตำลึง กับเงินค่าจ้างโขลนสองคน ค้างจำนวนปีวอกคนละห้าตำลึง เป็นเงินสิบตำลึง กับจำนวนปีระกาตรีศกคนละสิบตำลึง เป็นเงินหนึ่งชั่ง รวมเป็นเงินค่าจ้างโขลนชั่งสิบตำลึงรวมกับรายก่อนเป็นเงินเก้าชั่งสิบหกตำลึง เงินรายนี้ครั้นจะมอบให้ข้าหลวงคุมออกมาตามเคยก็เห็นว่าจะลำบาก ด้วยข้าหลวง156 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต้องไปค้างอยู่นาน ครั้นจะมอบให้พวกถือหนังสือรับสั่งเข้ามานั้น ก็เห็นว่าไม่สู้สมควรนักเพราะกระหม่อมฉันไม่รู้จักเขาถนัด เรือที่มาใหญ่เล็กอย่างไรจะไว้ใจได้ฤๅมิได้วิตกอยู่ กระหม่อมฉันจึงมอบให้ท่านผู้หญิงภรรยาเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (๔) คุมออกมาถวายแลให้ป้านุ้ยแลแจกโขลนตามกำหนดที่กล่าวนั้น เบี้ยหวัดก็ยังไม่ถึงเวลาแจกดอก แต่เห็นว่าเป็นครั้งคราวที่ควรแล้วก็ถวายล่วงหน้าออกมาจะได้ทรงพระดำริใช้สอยตามที่ทรงเห็นควรแลที่ชอบพระทัยจดหมายมา ณ วันพุธ แรมสิบสองค่ำ เดือนเจ็ด ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓ เป็นวันที่๓๖๗๕ ในรัชกาลปัจจุบันนี้สอบนามที่ปรากฏในพระราชหัตถเลขา ฉบับที่ ๓๑. เจ้าจอมมารดาเอม ในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว คือเจ้าคุณจอมมารดากรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ๒. ป้านุ้ย เจ้าจอมมารดานุ้ยเล็ก ในกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท เป็นธิดาเจ้าพระยานคร (พัฒน์) แลเป็นเจ้าจอมมารดาของพระองค์เจ้าปัทมราช๓. เจ้าพระยานคร (น้อยคืนเมือง) มารดาชื่อหนูเล็ก เป็นธิดาเจ้านครศรีธรรมราช ถวายตัวทำราชการฝ่ายในครั้งกรุงธนบุรี ครั้นพี่สาวซึ่งเป็นภรรยาเจ้าพระยานคร (พัฒน์) ถึงแก่กรรม ขุนหลวงตากออกพระโอษฐ์ประทานเจ้าจอมมารดาหนูเล็กแก่เจ้าพระยานคร (พัฒน์) เมื่อเป็นอุปราชเมืองนคร โดยไม่ทรงทราบว่ามีครรภ์ ก็ประทานไปตามเลยจึงถือกันว่าเจ้าพระยานคร (น้อยคืน-เมือง) เป็นลูกขุนหลวงตาก เป็นแต่อ้างว่าเป็นบุตรเจ้าพระยานคร (พัฒน์)๔. ท่านผู้หญิงภรรยาเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (น้อยกลาง) เป็นหม่อมราชวงศ์ชื่อหญิงนัดดาเจ้าฟ้า กรมหลวงนรินทร์รณเรศ ฯ157 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๔พระราชหัตถเลขา ถึงพระองค์เจ้าปัทมราชจดหมายถวายมายังพระองค์เจ้าปัทมราช เจ้าอาว์เจ้าน้าของกระหม่อมฉันให้ทราบ กรมหมื่นวิศณุนารถกับชายคัคณางค์ (๑) กับคุณศรีสุริยวงศ์กลับมาถึงกรุงเทพมหานคร เมื่อปลายเดือนเก้าพระยามนตรีสุริยวงศ์ แม่เป้า พระยาฤทธิไกรเกรียงหาญ (๒) ก็กลับเข้ามาด้วย คุณศรีสุริยวงศ์แจ้งความว่า ได้ขึ้นไปที่เมืองนครศรีธรรมราชเยี่ยมป้านุ้ย แลเจ้าพระยานคร แลได้เยี่ยมศพท่านผู้หญิงอิน (๓) เวลาหนึ่ง ส่งหม่อมน้อยใหญ่ หม่อมน้อยเล็กแล้วก็กลับลงเรือ แต่กรมวิศณุนารถกับชายคัคณางค์หาได้ขึ้นไปไม่เพราะด่วนจะลงไปเมืองกลันตัน เมื่อเดือนแปด อุตราษาฒข้างแรมพระยาเสนานุชิต พระภักดีนุชิต แลสุ่นบุตรพระยาบริรักษ์ภูธร กับบุตรหลานอื่นๆ มาถึงกรุงเทพมหานครแจ้งความว่าเดินบกมาลงเรือที่ท่าทอง แต่หาทราบความว่าท่านผู้หญิงอินถึงแก่กรรมไม่ มาทราบความที่กรุงเทพมหานครเมื่อเรือกรมการเมืองนครศรีธรรมราชเข้ามาแจ้งความนั้นพระยาเสนานุชิตนั้นบัดนี้กระหม่อมฉันเลื่อนที่ให้มียศ เหมือนพระยาบริรักษ์ภูธร มีสร้อยเพิ่มเข้าว่า พระยาเสนานุชิตสิทธิสาตรามหาสงคราม สยามรัชภักดี พิริยพาหะ ผู้สำเร็จราชการเมืองตะกั่วป่าถือศักดินา ๑๐๐๐๐มีพานทองคำเครื่องในพร้อม ๑ คนโททองคำ ๑ กระโถนทองคำ ๑ ประคำทองสาย ๑ กระบี่บั้งทอง ๑สัปทนปัศตูแดง ๑ เสื้อโหมดเทศ ๑ เป็นเครื่องยศ แลยกเมืองตะกั่วป่าให้เป็นเมืองโท ให้เป็นเมืองถลางเมืองตะกั่วทุ่งเป็นเมืองขึ้น แลได้ตั้งให้นายเอี่ยมบุตรพระยาเสนานุชิต เป็นพระวิชิตภักดีศรีสุริยสงครามปลัดเมืองตะกั่วป่า (๔) ให้นายสิงห์บุตรพระยาเสนานุชิต เป็นพระเรืองฤทธิรักษาราษฎร์ ผู้ช่วยราชการเมืองตะกั่วป่า ให้นายสงวนบุตรพระยาเสนานุชิต เป็นพระสุนทรภักดี ผู้ช่วยราชการในอากรดีบุกเมืองตะกั่วป่า แลได้ตั้งพระภักดีนุชิตผู้ช่วยราชการเมืองพังงาให้เป็นพระยาบริรักษ์ภูธรบวรสวามิภักดิ์เสนามาตย์ราชมนตรี ผู้สำเร็จราชการเมืองพังงา มีถาดหมากทองคำ ๑ คนโททองคำ ๑ ประคำทองคำสาย ๑ กระบี่บั้งทอง ๑ สัปทนปัศตูแดง ๑ เสื้อเข้มขาบริ้ว ๑ เป็นเครื่องยศ ให้นายจันทร์บุตรเจ้าพระยานครศรีธรรมราชที่ถึงแก่กรรมเป็นพระนิกรบริบาล ผู้ช่วยราชการเมืองพังงา ให้นายพลายน้องพระภักดีนุชิตเป็นพระพลสงคราม เมืองพังงา แลได้ตั้งให้นายอ่อนบุตรพระยาบริสุทธิ์-โลหภูมินทราธิบดี เป็นพระบริสุทธิ์โลหภูมินทร์ผู้สำเร็จราชการเมืองตะกั่วทุ่ง มีถาดหมากทองคำ ๑คนโททองคำ ๑ ประคำทองคำสาย ๑ กระบี่บั้งทอง ๑ สัปทนปัศตูแดง ๑ เสื้อเข้มขาบริ้ว ๑ เป็นเครื่องยศ ให้นายทองน้องนายอ่อนเป็นหลวงพิทักษ์ทวีปภูเก็ต ผู้ช่วยราชการเมืองภูเก็ต แต่เมืองภูเก็ตให้ยกมาขึ้นกรุงเทพมหานคร เพราะพระยาภูเก็ต (๕) เขามีความชอบหาสิ่งของต่างๆ ส่งเข้ามามากราชการในกรุงเทพมหานครทุกวันนี้ มีแต่ด้วยเรื่องเมืองเขมรเกิดรบพุ่งยุ่งยิ่งกันมาก เป็นเหตุด้วยบุตรชายหญิงขององค์สมเด็จหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี ที่ถึงแก่พิราลัยนั้นไม่มีความสมัครสโมสรแก่กันต่างคนต่างจะชิงกันเป็นเจ้าเมืองเขมรต่อไป แต่งพวกพ้องออกไปหัวเมืองเกลี้ยกล่อมคนเป็นกองทัพแล้ว รบกันหลายแห่งหลายตำบล นักองค์วัตถา นักองค์ศิริวงศ์ๆ เป็นผู้ก่อเหตุเดิมแล้วบัดนี้หนีเข้ามาอยู่ในกรุงเทพมหานคร องค์พระนโรดมพรหมบริรักษ์ มหาอุปราช กับพระยาเขมร158 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็อพยพครอบครัวหนีเข้ามาอยู่ที่เมืองพัตบอง เมืองอุดงมีไชย ยังอยู่แต่องค์พระหริราชดนัยไกรแก้วฟ้า (๖)กับเจ้าผู้หญิง บัดนี้ที่กรุงเทพมหานครได้แต่งให้เจ้าพระยามุขมนตรี (๗) แลพระยาสีหราชฤทธิไกร(๘) ยกออกไปทางบก โดยทางเมืองพัตบอง แลให้พระยาฤทธิไกรเกรียงหาญกับพระ (ราช) เสนายกออกไปทางเรือ ขึ้นเมืองกำปอด เพื่อจะให้ระงับการเมืองเขมรให้สงบ บัดนี้การเรื่องนั้นก็ยังไม่จบลงพระเสนหามนตรี นำแขกเมืองขึ้นเมืองนครศรีธรรมราชคุมดอกไม้ทองเงินเข้ามาส่งตามกำหนด หนังสือของเสด็จฝากมาถึงกระหม่อมฉันนั้น ก็ได้รับทราบความแล้ว ข่าวคราวเหตุการณ์ต่างๆ ในกรุงเทพมหานครนี้ เห็นเสด็จก็อยากจะใคร่ทราบ แต่กระหม่อมฉันเสียใจนัก ด้วยปีนี้ราชตระกูลนี้มีเคราะห์ร้าย ไม่มีข่าวดีซึ่งเป็นมงคลควรจะถวายออกไป ถวายให้ทรงฟังเลย มีแต่ข่าวไข้ ข่าวตาย บรรยายไม่ใคร่จะทัน ครั้นจะไม่กราบทูลถวายออกไปก็เห็นว่าไม่ควร ด้วยท่านผู้ตายลางท่านก็เป็นที่นับถือของเสด็จลางท่านก็เป็นญาติวงศ์พงศ์พันธุ์ของเสด็จ จึ่งจะต้องกราบทูลออกไปให้ทราบ ครั้งก่อนได้ทูลแจ้งข่าวตายมา เพียงกรมหลวงมหิศวรินทร์ (๙) ซึ่งสิ้นพระชนม์ในวันพุธ ขึ้นสามค่ำเดือนแปด แลเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (๑๐) ซึ่งถึงอนิจกรรมในวันอาทิตย์ขึ้นเจ็ดค่ำเดือนแปด หนังสือที่ได้กราบทูลไปก่อนนั้นลงวันจันทร์ขึ้นแปดค่ำเดือนแปด หนังสือได้ไปจากกรุงเทพมหานครในวันพุธ ขึ้นสิบค่ำ เดือนแปด ครั้น ณ วันศุกร์ ขึ้นสิบสองค่ำ เดือนแปด พระองค์เจ้ามณฑา (๑๑) ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์สิ้นพระชนม์ลง เพราะพระโรคเดิมประชวรมานานได้ไว้พระศพในพระโกศตั้งไว้ที่ศาลาต้นสน ๑ ได้เดือนหนึ่งแล้ว ได้เชิญพระศพไปถวายเพลิงที่เมรุวัดบวรนิเวศ ในวันอาทิตย์แรมสี่ค่ำเดือนเก้า การเป็นเสร็จแล้ว ศพเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ ก็ได้ชักไปเมรุวัดสระเกษเผาเสร็จแล้วได้เลื่อนที่พระยามหาอำมาตยาธิบดีพิริยพาหนะ (๑๒)เป็นเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี พระยาปราจิณ (๑๓) เป็นพระยามหาอำมาตย์ ครั้น ณ วันอาทิตย์ขึ้นห้าค่ำเดือนเก้า พระองค์เจ้ามงคลเลิศ (๑๔) พี่ชายแม่เพยป่วยเป็นโรค ลงรากในเวลาย่ำรุ่ง อาการเหมือนกันกับกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ แก้ไขไม่คลาย ครั้นเวลาบ่ายสองโมง ก็ถึงชีพตักษัย ได้ไว้ศพในโกศมณฑปตั้งไว้ที่บ้านของเธอ ยังไม่ทันได้เผา ครั้นวันพฤหัสบดี ขึ้นหนึ่งค่ำเดือนสิบเวลาเช้าแม่เพย (๑๕) ไออาเจียนเป็นโลหิตออกมามาก ออกทางจมูกออกทางปาก ได้ตัวสัตว์ออกมากับทั้งโลหิตตัวหนึ่งมีอาการคล้ายตัวหนอนเล็กหางเป็นสามแฉก แต่หมอยังแก้ไขก็ค่อยคลายมา โลหิตออกบ้างเล็กน้อยจางไปแล้ว ครั้น ณ วันอาทิตย์ ขึ้นสี่ค่ำเดือนสิบ เวลากลางคืนเธอว่าค่อยสบายไอห่างไปนอนหลับได้มากตั้งแต่สามยามไปจนสามโมงเช้า ครั้น ณ วันจันทร์ ขึ้นห้าค่ำ เดือนสิบตื่นขึ้นอีกเวลาสามโมงเช้า รับประทานอาหารได้ถ้วยฝาขนาดใหญ่ แล้วนั่งเล่นอยู่กับบุตรคนเล็ก (๑๖)ไอเป็นโลหิตออกมาแล้วก็เกิดเป็นโลหิตพลุ่งพล่านมากเป็นที่สุด ออกทั้งทางจมูกทางปาก หลายถ้วย๑ตรงบริเวณนอกกำแพงแก้วด้านทิศตะวันตกริมแม่น้ำเจ้าพระยา มีประตูชื่อเทวาภิรมย์ ตรงประตูนี้จะมีต้นสนปลูกอยู่จึงเรียกกันว่าประตูต้นสน ด้านนอกของประตูเทวาภิรมย์ จะมีอาคารที่รัชกาลที่ ๔ ทรงสร้างสำหรับตั้งพระศพพระราชวงศ์ฝ่ายใน พระราชทานชื่อว่าหอธรรมสังเวช ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ ๕ โปรดฯ ให้รื้อศาลาต้นสน หรือหอธรรมสังเวชเดิมออก แล้วสร้างอาคารขึ้นใหม่ในบริเวณเดิม เรียงติดต่อกันสามหลัง พระราชทานชื่อว่า หอธรรมสังเวช นิเพธพิทยาและอัษฎาวิจารณ์ สำหรับเป็นที่ไว้พระศพเจ้านายฝ่ายในทั้งสามหลัง159 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแก้วกระบอกไม่มีขณะหายใจ พอโลหิตมากแล้ว ชีพจรทั้งตัวก็หยุดทีเดียว ไม่ฟื้นเลย ได้รับประทานจัดการไว้ศพในโกศตั้งไว้ที่ตึกต้นสนแต่ตกแต่งตึกเสียใหม่ให้งามดี เพดานแลบานประตูบานหน้าต่างปิดลายเงินฝาผนังปิดกระดาษลาย แลตกแต่งสิ่งอื่นมากพอสมควร ครั้นจะยกขึ้นไปไว้บนพระมหาปราสาท เห็นว่าจะกีดขวางการพระราชพิธีไม่พอที่ แต่เท่านั้นก็ดีอยู่แล้ว ศพจะเอาไว้นานต่อเดือนสี่เดือนห้าจึ่งจะได้เผา เดี๋ยวนี้ก็รับประทานทำบุญต่างๆ มีเทศนาแลบังสกุลอยู่เนืองๆ เมื่อวันพุธ แรมสิบสามค่ำ เดือนสิบ เจ้านายแลคุณหม่อมต่างวังมาถือน้ำแล้วแวะไปเยี่ยมศพ ได้นิมนต์พระ บังสกุลคนละเล็กละน้อย เป็นพระสงฆ์ถึงหมื่นเศษเจ้านายแลข้าราชการในกรุงแลหัวเมือง แลเจ้าภาษีนายอากรก็นำผ้าขาว แลสิ่งของแลเงินสลึง เงินเฟื้องมาช่วยในการศพก็เป็นอันมาก ที่ให้เป็นอนุเคราะห์แก่ชายจุฬาลงกรณ์ หญิงจันทรมณฑล ชายจาตุรนต์รัศมี ชายภาณุรังษีสว่างวงศ์ บุตรแม่เพยทั้งสี่๑ก็มีบ้าง กระหม่อมฉันคิดขอบบุญขอบคุณท่านทั้งปวงครั้งนี้นั้นหนักหนา แม่เพยตายลงครั้งนี้ เมื่อดูอาการก็ควรจะตายอยู่แล้ว ด้วยป่วยโรคนี้มาตั้งแต่เสาะแสะมาถึงห้าปี ตั้งแต่ปีมะเส็งมารักษาก็หลายหมอหลายยาแล้วไม่หาย จึ่งเห็นว่าถึงคราวที่จะสิ้นอายุตายอยู่แล้ว อายุนับปีเท่ากับกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ บิดานั้น เหมือนกันกับชายมงคลเลิศซึ่งเป็นพี่ชาย ว่าโดยละเอียดไปกรมหมื่นมาตยา-พิทักษ์มีอายุนับวันตั้งแต่วันเกิดจนวันตายได้ ๙๖๓๙ วัน ชายมงคลเลิศนับอายุตั้งแต่วันเกิดจนวันตายได้ ๙๙๐๓ วัน แม่เพยนับอายุตั้งแต่วันเกิดจนวันตายได้ ๙๙๒๓ วัน มากกว่ากรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ ๒๘๔ วัน มากกว่าชายมงคลเลิศ ๒๐ วัน ศพชายมงคลเลิศนั้นได้รับประทานชักไปเผาเสียที่เมรุวัดบวรนิเวศ ในวันอาทิตย์ แรมสามค่ำ เดือนสิบแล้ว เจ้าฟ้าอิศราพงศ์ (๑๗) เมื่อ ณ๑พระราชโอรสและพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระเทพศิรินทรา บรมราชินีรวม ๔ พระองค์คือ๑ สมเด็จเจ้าฟ้าชายจุฬาลงกรณ์ พระราชสมภพเมื่อวันที่ ๒๐ กันยายน พ.ศ. ๒๓๙๖ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นพิฆเนศวรสุรสังกาศ พ.ศ. ๒๔๐๔ เลื่อนเป็นกรมขุนพินิจประชานาถ พ.ศ. ๒๔๑๐ ได้กำกับราชการกรมมหาดเล็ก กรมพระคลังมหาสมบัติ และกรมทหารบกวังหน้า เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติเมื่อวันที่ ๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๑๑ เสด็จดำรงราชสมบัติอยู่ ๔๒ ปี เสด็จสวรรคตวันที่ ๒๓ ตุลาคม พ.ศ.๒๔๕๓ พระชนมพรรษา ๕๘ พรรษา๒ สมเด็จเจ้าฟ้าหญิงจันทรมณฑล โสภณภควดี ประสูติเมื่อวันที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ. ๒๓๙๘ สิ้นพระชนม์วันที่ ๑๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๖ พระชันษา ๙ ปี ในรัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นกรมหลวงวิสุทธิกษัตรีย์๓ สมเด็จเจ้าฟ้าชายจาตุรนต์รัศมีประสูติเมื่อวันที่ ๑๓ มกราคม พ.ศ. ๒๓๙๙ ได้ทรงดำรงพระอิสริยยศเป็นเจ้าฟ้ากรมพระจักรพรรดิพงศ์ ในปีพ.ศ. ๒๔๒๘ ได้ทรงบัญชาการกรมพระคลังมหาสมบัติสิ้นพระชนม์ ในวันที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๔๓ พระชันษา ๔๔ ปี ต้นสกุล จักรพันธุ์๔ สมเด็จเจ้าฟ้าชายภาณุรังษีสว่างวงศ์ ประสูติเมื่อวันที่ ๑๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๐๒ รัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระภาณุพันธุวงศ์วรเดชเป็นนายพลเอกราชองครักษ์ เสนาบดีกระทรวงยุทธนาธิการกระทรวงกลาโหม ราชทูตพิเศษเสด็จญี่ปุ่นและยุโรป สมัยรัชกาลที่ ๖ ทรงสถาปนาเป็นสมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช เป็นจอมพลทหารบก จอมพลเรือราชองครักษ์และเป็นจเรทหาร รัชกาลที่ ๗เป็นอภิรัฐมนตรีสภา และทรงสถาปนาเป็นสมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ทิวงคตเมื่อวันที่ ๑๓ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๗๑ ต้นสกุล ภาณุพันธุ์160 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัววันจันทร์ แรมสองค่ำ เดือนสิบเอ็ด ได้ไปตามกระหม่อมฉันทอดกฐินวัดบวรนิเวศ ที่แก้มเธอข้างขวาเป็นเมล็ดขึ้นมาแต่เมื่อไรไม่ทราบ เธอสำคัญว่าเป็นสิว เธอบีบดังอาการดังบีบสิว ก็ให้ปวดอักเสบบวมตั้งแต่หน้าตลอดลงมาถึงหน้าถึงท้อง กรมนรานุชิตเสด็จไปประทานยารักษาครั้นอาการไม่ถอย ใช้ยาหมอบ้าง พระสงฆ์บ้าง กินแลทาแก้ไขไปหลายหมอ ที่บวมนั้นค่อยย่อมลง ครั้นณ วันอาทิตย์แรมแปดค่ำ เดือนสิบเอ็ดเวลากลางคืน พิษวัณโรคนั้นกลับเข้าทำข้างใน ให้จุกเสียดปิดอุจจาระปัสสาวะ มาจนวันอังคาร แรมสิบค่ำ เดือนสิบเอ็ดเวลาสี่โมงเช้าก็สิ้นชีวิต กระหม่อมฉันได้ขึ้นไปอาบน้ำศพ แล้วได้รับประทานจัดไว้ศพในโกศตั้งไว้ที่บ้านของเธอ พระองค์เจ้านิลวัถา ๑(๑๘) เจ้าน้าของเจ้าฟ้าอิศราพงศ์นั้น ประชวรมาสามสี่เดือนเศษแล้ว หมอว่าเป็นพระโรคริดสีดวงจนถึงบวมทั้งพระองค์ครั้น ณ วันเสาร์ ขึ้นเจ็ดค่ำ เดือนสิบสอง เวลาทุ่มหนึ่งกับหกบาทก็สิ้นพระชนม์ เมื่อเวลาสิ้นพระชนม์นั้นกระหม่อมฉันไม่อยู่ ไปทอดกฐินที่เมืองเพชรบุรี ได้สั่งให้กรมวรจักร์ (๑๙) ไว้ให้ไปสรงน้ำแทน แล้วจัดไว้พระศพอยู่แห่งเดียวกับเจ้าฟ้าอิศราพงศ์ แต่ต้องไว้พระศพในพระโกศมณฑป (๒๐) เพราะลองโกศไม่มีแล้ว ไปอยู่ที่กรมหลวงมหิศวรินทร์ ๑ อยู่ที่แม่เพย ๑ อยู่ที่เจ้าฟ้าอิศราพงศ์ ๑ อยู่ที่ศพองค์สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีเมืองเขมร ๑จัดส่งออกมาที่ท่านผู้หญิงอิน ๑ ผู้มีบรรดาศักดิ์ตายมากนัก ผ่อนปรนไม่ทันเป็นความจนใจวันอังคาร ขึ้นสามค่ำ เดือนสิบสอง นางแพ ๒ มารดายิ่งเยาวลักษณแลพักตรพิมลพรรณ แลเกษมสันต์โสภาคย์ แลมนุษย์นาคมานพนั้นคลอดบุตรเป็นหญิงครรภมล (รก) ไม่ออกตั้งแต่เวลา๑พระเจ้าราชวงศ์เธอพระองค์เจ้านิลวัตถา พระราชธิดาในสมเด็จพระบวรราชเจ้า กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทและเจ้าจอมมารดาน้อย ประสูติเมื่อพ.ศ. ๒๓๓๖ สิ้นพระชนม์ในสมัยรัชกาลที่ ๔ เมื่อวันที่ ๙ พฤศจิกายนพ.ศ. ๒๔๐๔ พระชันษา ๖๙ ปี๒เจ้าจอมมารดาแพ ธิดาพระสำราญหฤทัย (อ้าว ธรรมสโรช) มีพระราชโอรสพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรวม ๕ พระองค์คือ๑ พระองค์เจ้าหญิงยิ่งเยาวลักษณ์ อรรคราชสุดา ประสูติเมื่อวันที่ ๒๑ มกราคม พ.ศ. ๒๓๙๔ สิ้นพระชนม์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๙ พระชันษา ๓๖ ปี๒ พระองค์เจ้าหญิงพักตร์พิมลพรรณ ประสูติเมื่อวันที่ ๒๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๓๙๗ สิ้นพระชนม์ เมื่อวันที่๑๘ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ พระชันษา ๕๒ ปี๓ พระองค์เจ้าชายเกษมสันต์โสภาคย์ ประสูติเมื่อวันที่ ๑๘ สิงหาคม พ.ศ. ๒๓๙๙ รัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นพรหมวรานุรักษ์ อธิบดีผู้พิพากษาศาลอุทธรณ์ ถึงรัชกาลที่ ๖ เลื่อนเป็นกรมหลวงฯ เป็นกรรมการศาลฎีกา สิ้นพระชนม์ เมื่อวันที่ ๔ มกราคม พ.ศ. ๒๔๖๗ พระชันษา ๖๙ ปี ต้นสกุลเกษมสันต์๔ พระองค์เจ้าชายมนุษยนาคมานพ ประสูติ วันที่ ๑๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๓ สมัยรัชกาลที่ ๕ ทรงผนวชได้รับสถาปนาเป็นกรมหลวงวชิรญาณวโรรสดำรงสมณศักดิ์ เสมอสมเด็จพระราชาคณะเจ้าคณะใหญ่ธรรมยุติกาถึงรัชกาลที่ ๖ ทรงรับมหาสมณุตษาภิเษกเป็นสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาวชิรญาณวโรรทรงดำรงสมณศักดิ์ที่สมเด็จพระมหาสมณเป็นประธานสงฆบริษัททั่วพระราชอาณาเขต และต่อมาทรงได้สถาปนาเป็นสมเด็จพระมหาสมณเจ้าเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๖๔ สิ้นพระชนม์ เมื่อวันที่ ๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๖๔พระชันษา ๖๒ ปี๕ พระองค์เจ้าหญิงบัญจบเบญจมา ประสูติเมื่อวันที่ ๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๔ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อวันที่ ๑๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๕ พระชันษา ๓๑ ปี161 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวห้าทุ่มหกบาทไปหมอแก้ไขหลายหมอแล้วก็ไม่ออก ครั้นเวลาเจ็ดทุ่มก็ตั้งออกตาตั้ง ครั้นเวลาสามยามหมอบลัดเล ๑ (๒๑) อเมริกันเข้าชักครรภมล (รก) ออกได้ แต่เมื่อนั้นอาการชีพจรอ่อนเสียแล้วแก่ไม่ฟื้น ครั้นเวลาสามยามสี่บาทก็ขาดใจตาย ได้ให้เอาศพไปฝังไว้วัดสมอราย (๒๒) แต่บุตรนั้นยังดีอยู่วังหน้าเดี๋ยวนี้ท่านประชวรมาแต่เดือนเก้าข้างขึ้น ตั้งแต่วันศุกร์ ขึ้นสามค่ำเดือนเก้ามาไม่ได้เสด็จออกเลย ไม่ได้เสด็จไปไหนเลย ท่านบอกอาการว่าประชวรพระโรคลม ให้วิงเวียนและลมจับเนืองๆ แต่คนทั้งปวงเขาว่าท่านประชวรอย่างอื่น ถึงว่าประชวรอยู่นานดังนี้ ก็ไม่มีใครไปเฝ้าเยี่ยมประชวรเลย เพราะรู้ว่าถึงไปก็ไม่ได้เฝ้า การงานอันใดในวังนั้นจะเพ็ดทูลก็ไม่ได้หมดท่านเสด็จอยู่แต่บนเก๋งไม่ได้ลงมาข้างล่างเลยสามเดือนเศษมาแล้วกระหม่อมฉันจะขอไปเยี่ยม ก็ให้มาห้ามเสียว่าอย่าให้ไป กลัวคนจะลือว่าประชวรมาก ครั้นมาเมื่อวันเจ้าอิศราพงศ์สิ้นชีวิตลง กระหม่อมฉันเห็นว่าการอาบน้ำศพ และจัดการไว้ศพเป็นหน้าที่ของท่านแต่เห็นว่าท่านจะไม่เสด็จไปได้ กระหม่อมฉันจึงไปแทน วันนั้นกระหม่อมฉันไปทอดกฐินก่อน แล้วจึงมาแวะจอดเรือเข้าที่พระตำหนักน้ำในพระบวรราชวัง ท่านทราบเข้าจึงให้หนูตุ้ยลงมารับกระหม่อมฉัน แล้วว่าให้เชิญกระหม่อมฉันเข้าไปเยี่ยมท่านก่อน ท่านรำลึกถึงนัก กระหม่อมฉันก็เข้าไปเยี่ยมเห็นอาการท่านก็คล้ายกับปรกติแข็งแรงดีอยู่ไม่โทรมซูบผอมดอก เห็นเป็นผิดปรกติที่ผิวนั้นซีดมากอยู่เท่านั้นแต่ท่านบอกอาการว่าเป็นลมจับเนืองๆ จะไปข้างไหนก็จะไปได้ แต่กลัวจะไปลมจับล้มลง กลัวคนจะตื่นเอิกเกริกไปวันนั้นหม่อมฉันเห็นแต่ท่านนัดพิมเสนหลายครั้ง พิมเสนขวดโตตั้งอยู่ที่นั่นทีเดียว ขยี้ใส่ลงในน้ำผ้าขาวชุบเช็ดที่สูงก็เนืองๆ วันนั้นท่านว่าขอให้หมอยาข้างวังหลวงขึ้นไปชุมนุมปรึกษา ใครจะคิดอ่านถวายยาได้บ้าง เจ้ากรมปลัดกรมหมอวังหลวงขึ้นไปชุมนุมปรึกษาคิดอ่านจะถวายยาคนละขนานสองขนานคิดไปต่างๆ ยาที่คิดนั้นหมอวังหน้าว่า ยาอย่างนั้นเคยถวายเสียแล้วหมดไม่ชอบเพราะโรคหมอก็ต้องเลิกกลับมาในเดือนสิบสองข้างขึ้นนี้ ท่านให้มาบอกอาการว่าพระอาการนั้นมากไป เสวยไม่ได้บรรทมไม่หลับ หมอไทยแก้มานานแล้ว อาการไม่คลาย จะขอให้หมอจีนถวายยาเป็นพระโอสถต่อไป กระหม่อมฉันคิดว่าถ้าพระโรคท่านไม่เป็นเช่นอาการท่านบอก เป็นเช่นเขาลือจริง หมอจีนถวายเห็นจะชอบพระโรค๑Rw.Dan Beach Bradley, MD. เป็นชาวเมืองมาร์เซลล์สมลรัฐนิวยอร์ค สหรัฐอเมริกาเกิดเมื่อ พ.ศ.๒๓๔๗ ได้ปริญญาแพทยศาสตร์ จากมหาวิทยาลัยแห่งนิวยอร์ค พ.ศ. ๒๓๗๖ สมัครเป็นมิชชันนารีมาปฏิบัติหน้าที่ในประเทศไทยโดยเดินทางมาถึงพร้อมกับภรรยาในปี พ.ศ. ๒๓๗๘ นอกจากมีบทบาทด้านการแพทย์แล้วยังเป็นผู้บุกเบิกงานวารสารด้านการพิมพ์ อันมีคุณประโยชน์แก่เมืองไทยก่อให้เกิดวิวัฒนาการด้านการพิมพ์เจริญก้าวหน้าในประเทศไทยมาจนทุกวันนี้หมอบรัดเลย์ เป็นชาวต่างชาติที่เป็นที่รักใคร่ของคนไทยมากที่สุดคนหนึ่ง ได้ใช้ชีวิตอยู่ในไทยนานถึง๓๘ ปี จนกระทั่งถึงแก่กรรม เมื่อวันที่ ๒๓ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๑๖ รวมอายุได้ ๖๙ ปี ศพของหมอบรัดเลย์ฝังที่สุสานโปรเตสแตนต์ ถนนยานนาวา กรุงเทพฯ162 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่งกรมหลวงวงศาธิราชสนิท (๒๓) ก็ป่วยโรคคล้ายกับเจ้าพระยานคร ลมจับล้มลงแล้วก็เสียจำหระ ๑ ซ้าย ตั้งแต่วันเสาร์ขึ้นสิบเอ็ดค่ำ เดือนเก้ามา เธอใช้ยาของเธอรักษาตัวเธอเองบ้างหมอกัมเบล (๒๔) ให้ยาบ้าง แต่บัดนี้อาการก็ว่าค่อยคลายแล้วแต่กระหม่อมฉันเห็นว่า ไม่ดีกว่าเจ้าพระยานครมากนัก ดีกว่าเจ้าพระยานคร แต่ที่โสตไม่ตึง โรคอย่างนี้รักษาหายยากอยู่พระองค์เจ้าดวงจันทร์ตั้งแต่เดือนเก้ามาจนเดือนสิบประชวรมากเป็นพระโรคบิดตกพระโลหิตพระเสมหะ กระหม่อมฉันให้ท้าวสมศักดิ์ (๒๕) ขึ้นไปเยี่ยม เพราะที่บนอาการไม่ได้ทูลท่านบอกลงมาว่าครั้งนี้ท่านจะยังไม่สิ้นพระชนม์ ท่านคงจะหาย ครั้นเมื่อวันพุธ แรมสี่ค่ำ เดือนสิบเอ็ด ท่านเสด็จลงมาหากระหม่อมฉันตรัสบอกว่าท่านหายประชวรแล้ว เมื่อวันอาบน้ำศพ เจ้าฟ้าอิศราพงศ์ท่านก็เสด็จไปได้ แต่พระองค์เจ้าดารา (๒๖) นั้นกระหม่อมฉันวิตกอยู่ ด้วยท่านก็ทรุดโทรมซูบผอมมานานแล้ว ครั้งนี้ท่านพบใครท่านก็ทรงกันแสงร่ำไป ประชวรลมวันละสองครั้งสามครั้ง อุตสาหะพาหลานเสด็จลงมาหากระหม่อมฉันวันหนึ่ง การต่อไปจะเป็นอย่างไรก็ไม่ทราบเลยชายศรีสิทธิธงไชย หญิงอรไทยเทพกัญญา แลญาติพี่น้องอื่นๆ พวกเมืองนครศรีธรรมราชก็อยู่เย็นเป็นสุขอยู่โดยมาก ไม่ป่วยไข้อันใดนัก แต่บัวมารดาศรีสิทธิธงไชย หญิงอรไทยเทพ-กัญญา ป่วยเป็นวัณโรคเนืองๆ หายไปคราวหนึ่ง แล้วก็กลับเป็นอีก แต่ไม่ขึ้นที่สลักสำคัญดอกเห็นจะเป็นโทษโลหิตแลน้ำเหลืองเสียจะต้องรุถ่ายใหญ่ๆ เสียสักคราว เห็นจะปรกติดีไปดอก ไม่สู้อะไรนัก หนู (๒๗) บุตรเจ้าพระยามหาศิริธรรมนั้น เป็นเหตุอย่างไรไม่ทราบสิ่งของในเหย้าเรือนจำนำเขาเสียหมด ของไปตกอยู่ที่ผู้รับจำนำราคาถึง ๓๕ ชั่ง แต่ปิดความอยู่ เมื่อไรญาติพี่น้องจะเข้ามาถือน้ำหรือรับเบี้ยหวัดจะไปพักที่เรือนแล้วก็ไปยืมเอามาเรียงรายไว้ ครั้นพวกนั้นไปแล้วก็ให้บ่าวขนไปคืนผู้รับจำนำ ภายหลังท่านผู้หญิงเปี่ยม (๒๘) สืบทราบเข้าว่าเป็นดั่งนั้นก็เข้ามาชำระกัน เป็นต้นเหตุที่จะได้ทราบนั้นเพราะเกิดความเขาทิ้งหนังสือกล่าวโทษ หม่อมเจ้าบรรจง(๒๙) ว่าซุกซนเป็นหนี้เป็นสินมาก แลหนูไปสมคบกับหม่อมเจ้าบรรจงด้วยนับถือกันว่าเป็นญาติข้างคุณตานี (๓๐) กรมหมื่นสุรินทรรักษ์ หม่อมเจ้าบรรจงเที่ยวหลอกลวงข้างโน้นข้างนี้ เอาเงินแลสิ่งของเขาไป คิดเป็นเงินถึง ๔๘ ชั่ง ต้องจำไว้ เร่งเงินให้เขาก็ไม่ได้ กระหม่อมฉันจึงได้หักเอาเบี้ยหวัดหม่อมเจ้าในกรมหมื่นสุรินทรรักษ์ไว้ทั้งกรม ใช้หนี้เสีย และตัวหม่อมเจ้าบรรจงก็ไล่ไปเสียจากวังแล้ว แต่หนูนั้นเขาทำวุ่นในตัวของเขาเอง หมดไปในทรัพย์เขาเองไม่ได้เป็นหนี้ใครกระหม่อมฉันก็นิ่งอยู่ในปีนี้ภายหลังแต่หญิงสุขุมาลมารศรี๒ บุตรสำลี๓ เกิดแล้วนั้นมากระหม่อมฉันมีบุตรอีกสามคน๑แถบหรือซีกของร่างกาย๒พระองค์เจ้าหญิงสุขุมาลมารศรี ประสูติเมื่อวันที่ ๑๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๔ ในรัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นพระนางเจ้าพระราชเทวี ถึงรัชกาลที่ ๗ ทรงสถาปนาเป็นสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้าสุขุมาลมารศรี พระอัคร-ราชเทวี สิ้นพระชนม์ เมื่อวันที่ ๙ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๗๐ พระชันษา ๖๖ ปี๓เจ้าจอมมารดาสำลี ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ (ทัด บุนนาค)163 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวคือ บุตรหญิงชื่อนารีรัตนา ๑ ออกเมื่อวันเสาร์ ขึ้นสิบเอ็ดค่ำ เดือนหก มารดาชื่อดวงคำ ๒ เป็นลาว ๑คือบุตรชื่อไชยานุชิต ๓ เป็นบุตรที่ ๗ ของเที่ยง ๔ ออกเมื่อวันอังคาร แรมหกค่ำ เดือนเก้า ๑ คือหญิงเล็ก น้องยิ่งเยาวลักษณ์ ออกเมื่อวันอังคาร ขึ้นสามค่ำ เดือนสิบสอง จะได้ชื่อว่าบรรจบเบญจมา ๑บุตรกระหม่อมฉันมีอยู่บัดนี้ ชาย ๒๔ หญิง ๒๑ รวมเป็น ๔๕ คน อยู่ดีอยู่หมดไม่ป่วยไข้หากการศพท่านผู้หญิงอินนั้น กระหม่อมฉันได้สั่งให้เจ้าพนักงานคุโกศออกมา กับได้ให้เงินสิบชั่ง ไตรสังเค็ดเจ็ดสำรับ มอบให้มาแก่พระเสนหามนตรีด้วยแล้วจดหมายมา ณ วันพุธ แรมสามค่ำ เดือนสิบสอง ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓ เป็นวันที่ ๓๘๔๓ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ฯสอบนามที่ปรากฏในพระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๔๑. ชายคัคณางค์ เจ้าลูกยาเธอ คือกรมหลวงพิชิตปรีชากร ประสูติเมื่อปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๒๒. พระยาฤทธิไกรเกรียงหาญ (เสือ) เป็นข้าหลวงเดิมในรัชกาลที่ ๔๓. ท่านผู้หญิงอิน ภรรยาเจ้าพระยานคร น้อยคืนเมือง เป็นธิดาพระพินาศอัคคี พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงยกย่องดำรัสเรียกว่า “พี่อิน” แจ้งอยู่ในหนังสือจดหมายหลวงอุดมสมบัติ๔. นายเอี่ยม บุตรพระยาเสนานุชิต (นุช) ถึงรัชกาลที่ ๕ ได้เป็นพระยาเสนานุชิต ผู้ว่าราชการเมืองตะกั่วป่า๕. พระยาภูเก็ต (ทัด) ถึงรัชกาลที่ ๕ เลื่อนเป็นพระยาวิชิตสงคราม จางวางเมืองภูเก็ต๖. องค์พระหริราชดนัยคือ สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ พระเจ้ากรุงกัมพูชาบัดนี้๗. เจ้าพระยามุขมนตรี (เกษ) บุตรเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี)๘. พระยาสีหราชฤทธิไกร (บัว) เป็นข้าหลวงเดิมรัชกาลที่ ๔๙. กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศร พระเจ้าลูกเธอรัชกาลที่ ๒ ทรงพระนามพระองค์เจ้าโตประสูติในรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีกุน พ.ศ. ๒๓๔๖ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๔๑๐. เจ้าพระยาธรรมา (เสือ) บุตรเจ้าพระยารัตนาพิพิธ (สน)๑พระองค์เจ้าหญิงนารีรัตนา ประสูติเมื่อวันที่ ๑๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๔ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๖ วันที่๑๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๖๘ พระชันษา ๖๕ ปี๒เจ้าจอมมารดาดวงคำ เป็นหลานปู่เจ้าอนุวงศ์ และเป็นหลานตาเจ้าอุปราช๓พระองค์เจ้าชายไชยานุชิต ประสูติเมื่อวันที่ ๒๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๔ ในรัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นพงศาดิศรมหิป ได้เป็นอธิบดีกรมพิพิธภัณฑ์ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๘ เมื่อวันที่ ๒๘ มกราคมพ.ศ. ๒๔๗๘ พระชันษา ๗๔ ปี ต้นสกุลชยางกูร๔เจ้าจอมมารดาเที่ยง ธิดาพระยาอัพภัณตริกามาตย์ (ดิศ โรจนดิศ)164 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๑. พระองค์เจ้าหญิงมณฑา พระเจ้าลูกเธอในรัชกาลที่ ๑ ประสูติเมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๓๓๓๑๒. พระยามหาอำมาตย์ (บุญศรี) ถึงรัชกาลที่ ๕ เป็นเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี๑๓. พระยาปราจิณ (ลมั่ง) บุตรเจ้าพระยารัตนาพิพิธ (สน) ถึงรัชกาลที่ ๕ เป็นเจ้าพระยาธรรมา๑๔. พระองค์เจ้ามงคลเลิศ พระองค์เจ้าทรงตั้ง ในกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์๑๕. คือสมเด็จพระเทพศิรินทรา บรมราชินี๑๖. คือสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช๑๗. เจ้าฟ้าอิศราพงศ์ ในกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ พระองค์เจ้าดาราวดี ลูกเธอกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทเป็นพระมารดา๑๘. พระองค์เจ้านิลวัถา มักเรียกกันว่า “พระองค์ถา” ลูกเธอกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทประสูติ เมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๓๓๖ เจ้าน้องร่วมเจ้าจอมมารดากับ พระองค์เจ้าดาราวดี๑๙. กรมวรจักร พระเจ้าลูกยาเธอในรัชกาลที่ ๒ ทรงพระนามพระองค์เจ้าปราโมช ประสูติปีชวด พ.ศ. ๒๓๕๙ เป็นกรมหมื่นแล้วเลื่อนเป็นกรมขุนวรจักรธรานุภาพ ในรัชกาลที่ ๔สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๕๒๐. พระโกศมณฑปที่ดำรัสนี้คือพระโกศหุ้มผ้าขาว อย่างที่ทรงพระศพพระองค์เจ้าวังหน้าแลพระองค์เจ้าตั้งในชั้นหลัง พระโกศ ที่ประกอบเป็นมณฑปเวลานั้นยังไม่ได้สร้าง๒๑. หมอบรัดเล เป็นพวกมิชชันนารีเข้ามาอยู่ในรัชกาลที่ ๓ ตั้งบ้านเรือนและโรงพิมพ์อยู่ที่ปากคลองบางกอกใหญ่ ริมป้อมวิชัยประสิทธิ์ ตายในรัชกาลที่ ๕๒๒. วัดสมอรายเป็นนามเดิมของวัดราชาธิวา๒๓. กรมหลวงวงศาธิราชสนิท พระเจ้าลูกยาเธอในรัชกาลที่ ๒ ทรงพระนามพระองค์เจ้านวมประสูติในรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๕๑ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อปีมะแม พ.ศ.๒๔๑๔๒๔. หมอกัมเบล เป็นชาติสก๊อต เข้ามาอยู่เป็นแพทย์ประจำสถานกงสุลอังกฤษ๒๕. ท้าวสมศักดิ์ (นก)๒๖. พระองค์เจ้าดารา ลูกเธอในกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทเป็นพระมารดาเจ้าฟ้าอิศราพงศ์๒๗. หนู บุตรเจ้าพระยามหาศิริธรรม คนเดียวกับหนูชี๒๘. ท่านผู้หญิงเปี่ยม ภรรยาพระยาสุรเสนา (สวัสดิ ชูโต) เป็นธิดาสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่๒๙. หม่อมเจ้าบรรจง ในกรมหมื่นสุรินทรรักษ์๓๐. คุณตานี เจ้าจอมมารดากรมหมื่นสุรินทรรักษ์ เป็นธิดาเจ้าพระยามหาเสนา (บุนนาค)แต่เจ้าคุณนวลมิได้เป็นมารดา165 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๕พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าจอมมารดานุ้ยเล็กจดหมายฉันให้มาถึงป้า (๑) หนังสือของป้าฉบับ ๑ กับหนังสือของพระองค์เจ้าปัทมราชเจ้าอาว์เจ้าน้าของฉันฉบับ ๑ ซึ่งส่งมาแต่เมืองนครศรีธรรมราช ณ วันอาทิตย์แรมหกค่ำ เดือนห้านั้นได้มาถึงมือฉันเมื่อ ณ วันพุธ ขึ้นสองค่ำ เดือนหก หนังสือของป้าก็แจ้งพระอาการมาถ้วนถี่ แลกล่าวคุณความจงรักภักดีของญาติพี่น้องทั้งปวงพร้อมเพรียงกันเยี่ยมเยียนพยาบาลรักษา ออกชื่อมาทุกท่านทุกนายบรรดาที่อยู่เมืองนครศรีธรรมราช เว้นแต่เจ้าพระยานครซึ่งเป็นผู้ป่วยเหมือนพระอาการนั้นทีเดียว ไม่มีกล่าวโทษผู้ใดเลยถึงแพทย์หมอที่ได้ถวายยาถวายอยู่งานก็ได้ออกชื่อมา ทั้งหมดหลวงสองนาย ทั้งหมอในตำแหน่งกรมการแลหมอข้าในกรม ก็เห็นเป็นอันพร้อมเพรียงทำเต็มมืออยู่แล้ว ถ้าการเป็นจริงดังหนังสือของป้าว่ามา การก็เห็นว่าเป็นการดีที่สุดอยู่แล้วแต่ในหนังสือของพระองค์ท่าน มีมาถึงฉันในห่อเดียวกับหนังสือของป้านั้น มีความว่า ท่านประชวรครั้งนี้เป็นสาหัสหนักอยู่แล้ว ขอให้ฉันจัดเรือกลไฟออกไปรับเสด็จ เข้ามาในกรุงเทพฯ โดยเร็ว อย่าให้ท่านต้องตกอยู่เมืองนครศรีธรรมราชเลย ด้วยท่านไม่มีที่จะเหลียว เห็นใครนอกจากตัวฉัน การในหนังสือรับสั่งของท่าน เป็นดังนี้ ป้าจะโปรดให้ฉันทำอย่างไร เมื่อคำนึงไปถึงพระโรคของท่าน ก็เป็นพระโรคอย่างใหญ่ ควรจะเรียกว่าลมอัมพาต ถ้าจะนับตัวผู้ที่ป่วยอย่างนี้ในญาติของป้าก็เหมือนกันกับโรคป้านุ้ยใหญ่ (๒) แลโรคเจ้าพระยานคร แลโรคพระองค์เจ้าสว่าง (๓)ๆ นั้นก็เป็นลงเมื่อวันพฤหัสบดี ขึ้นสิบสี่ค่ำ เดือนสามปีที่แล้วมาแก้ไขก็ไม่ฟื้น อยู่ได้เจ็ดแปดวันก็ตาย ความได้มีแจ้งอยู่ในจดหมายถวายพระองค์เจ้าปัทมราชมาฉบับ ๑ แล้วก็พระอาการครั้งนี้ก็เห็นว่าคล้ายกัน พระชนม์ท่านนั้นก็มากถึง ๗๕ แล้ว แก่กว่าป้านุ้ยใหญ่เมื่อถึงแก่กรรมถึง ๒๘ ปีแก่กว่าพระองค์เจ้าสว่างครั้งนี้ ถึง ๒๙ ปี แก่กว่าเจ้าพระยานครเมื่อแรกป่วยลงถึง ๒๗ ปี พระอาการจะเป็นอย่างไรให้วิตกนัก เมื่อท่านจะเสด็จเข้ามาที่กรุงเทพฯ นี้ ฉันก็ไม่มีหมอที่ดีกว่าขุนรัตนแพทย์ และขุนวาโยนารถนั้นเลย การอันนี้จะว่าให้เห็นจริงได้ เหมือนกรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์เป็นพี่ชายของฉันเป็นเจ้าใหญ่นายโต ประชวรลงพระอาการเช่นนี้ ฉันก็ได้ไปนั่งเฝ้าอยู่แทบทุกวัน ให้หมอหลวงทั้งวังหลวงวังหน้าชุมนุมกันคิดอ่านรักษา พระอาการก็ไม่คลายไม่หาย จนถึงหมออังกฤษในเรือรบ ซึ่งมาอยู่ในเวลานั้นก็ได้หามาถวายยา พระอาการก็ไม่หาย ประชวรได้เก้าวันก็สิ้นพระชนม์ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทตัวเธอก็เป็นหมออย่างเอกอยู่เองในกรุงเทพฯ นี้ แลบัดนี้ก็เป็นเจ้าต่างกรม ผู้ใหญ่ในน้องยาเธอของฉัน ฉันได้ให้ว่าราชการเป็นกำลังอยู่แทบทุกแห่ง เมื่อเดือนเก้า ปีหลังป่วยอย่างนี้ลง ฉันเองกับเจ้านายต่างกรม แลท่านเสนาบดีก็ไปชุมนุมพร้อมกัน ช่วยกันหาหมอมารักษาถึงอาการค่อยคลายก็ไม่หายไปได้ คงลงลำบากง่อนๆ แง่นๆ คล้ายกับเจ้าพระยานครนั้นแลในกรุงเทพฯ นี้ญาติน้องของท่านก็มีอยู่มาก ทั้งพวกราชตระกูลฝ่ายฉัน แลญาติชาวนครฝ่ายป้า ก็เมื่อท่านเสด็จอยู่ในกรุงเทพฯ นี้แต่ก่อนนานแล้ว พึ่งพาอาศัยรับใครได้เท่าไร การทั้งปวงก็แจ้งในพระทัยของท่าน ในใจของป้า ฝ่ายฉันสงสารท่านว่าท่านพลัดกับป้าแยกกันอยู่ ไม่ได้พบ166 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกันเลยถึง ๔๐ ปีเศษ จนท่านก็ทรงพระเจริญมากแล้ว ป้าก็ชรามากแล้ว ฉันจึ่งได้เชิญเสด็จท่านออกไปให้ได้ประสบพบกับป้า ด้วยเข้าว่าถ้าป้าป่วยไข้อะไรลง ผู้อื่นที่จะปฏิบัติให้ป้าได้ความสบายกว่าท่านที่เป็นบุตรของป้าผู้เดียวนั้นไม่มี อนึ่งฉันก็สงสารป้ายิ่งนัก กลัวว่าป้าจะต้องเสียใจเมื่อปลายมือจึ่งได้ยอมให้ท่านเสด็จอยู่กับป้า ตั้งใจไว้ว่าต่อเมื่อใดป้าไม่มีตัวแล้วฉันจึ่งจะไปรับท่านเสด็จกลับมา ก็ครั้งนี้ท่านประชวรหนักลง ถ้าเสด็จกลับมาอยู่กรุงเทพฯ นี้ จะเสด็จอยู่วังหลวงหรืออยู่วังหน้าใครจะรักษาพยาบาลท่านสนิทชิดชมดีไปกว่าป้า ฉันก็ไม่ทราบเลยว่าท่านจะเสียไส้ไว้ใจใครก็ท่านโปรดใครจะให้พยาบาล โปรดหมอไหนที่เคยทรงนับถือ ถ้ามีหนังสือเข้ามาให้ฉันพาไปส่งฉันก็จะทำตาม แต่ซึ่งว่าจะเสด็จเข้ามาให้ได้นั้น ฉันก็ไม่ขัดรับสั่งดอกแต่การนั้นจะต้องใจต้องความคิดของป้านั้นแล้วหรือ ด้วยพระองค์ท่านก็เป็นของป้าๆ ก็เป็นของท่าน ฉันเองก็ดีเจ้านายอื่นก็ดี ก็เป็นแต่ญาติแลลูกหลานห่างกับท่านแลป้า ไม่ควรจะบังคับบัญชาให้ผิดแก่ความคิดความชอบของป้าไป ฉันเกรงใจป้านัก ฉันไม่รู้ที่จะทำอย่างไรเลย ถึงกระนั้นครั้งนี้ฉันก็ได้จัดเรือกลไฟมหาไชยเทพให้มีเจ้าพนักงานสนมกรมวัง แลข้าราชการฝ่ายใน เตรียมออกมารับเสด็จตามธรรมเนียมตามรับสั่งแต่ยังวิตกนักทางที่จะเสด็จมาแต่เมืองนครจนถึงท่าศักดิ์ประมาณ ๓๐๐ เส้น แล้วลงเรือเล็กมาตามลำคลอง จนถึงที่เรือไฟจอดประมาณ ๔๐๐ เส้น เรือไฟจะแล่นมาแต่ปากพยาจนถึงปากน้ำเจ้าพระยาโดยเร็วทีเดียวก็สี่คืนสี่วัน เพราะต้องหยุดกลางทางรับลำเลียงฟืน ในฤดูนี้เป็นลมสำเภา ๑ แลลมพายุศีรษะเขา ๒ แลสลาตัน ๓ ก็กล้า เมื่อเสด็จมากลางทางขึ้นบกลงน้ำร่อนรับร่อนเร่ถ้าพระอาการแปรผันเป็นอย่างไรไป จะกลับก็ใช่จะไปก็ผิดยากทีเดียวฉันวิตกนักครั้งนี้ จะจัดหมอออกไปรับเสด็จที่ดีไป ว่าขุนรัตนแพทย์ หมื่นวาโยนารถก็ไม่มีเจ้าพระยานครเขาก็ประคับประคองโต้มาได้หลายปีจะเสด็จมาครั้งนี้จะให้หมอสองนายนั้นเข้ามาส่งเสด็จฤๅ ที่เจ้าพระยานครก็ไม่มีหมอจะอยู่ระวังโรคอย่างนี้เมื่อจะหนักมากก็หนักไม่ทันรู้ตัว แลไม่เห็นมีผู้ใดชนะคะคานมาเลย ป้าจงได้โปรดปรึกษาหารือกันดูกับหม่อมน้อยใหญ่หม่อมน้อยเล็ก พระยาเทพอรชุน พระเสนหามนตรี พระยกกระบัตรกรมการด้วยเถิด แล้วจึ่งปรึกษาว่ากล่าวกับพระองค์ท่านดู ถ้าตกลงกันว่าควรจะเสด็จ ก็จงคิดอ่านเชิญเสด็จมาให้ดีถ้าเห็นว่าไม่ควรจะเสด็จก็จงช่วยกราบทูลผ่อนผัน อย่าให้ท่านขัดเคืองฉันว่าขัดรับสั่ง ป้าก็ดีหม่อมน้อยใหญ่หม่อมน้อยเล็กก็ดีจงเอ็นดูฉันให้มากเถิดจดหมายมา ณ วันศุกร์ ขึ้นสิบสี่ค่ำ เดือนหก ปีจอ จัตวาศก ศักราช ๑๒๒๔ เป็นวันที่๔๐๐๖ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ฯ๑ลมสำเภาหรือลมตะเภา เรียกลมที่พัดจากทิศใต้ไปทางทิศเหนือในกลางฤดูร้อน๒ลมศีรษะเขาหรือลมหัวเขา เรียกลมที่พัดจากทิศตะวันออกเฉียงเหนือ๓ลมสลาตัน เรียกลมที่พัดจากทิศตะวันตกเฉียงใต้ไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือในปลายฤดูฝน167 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสอบนามที่ปรากฏในพระราชหัตถเลขาฉบับที่ ๕๑. ป้า คือเจ้าจอมมารดานุ้ยเล็ก เจ้าจอมมารดาพระองค์เจ้าปัทมราช๒. ป้านุ้ยใหญ่ เจ้าจอมมารดาใหญ่ในรัชกาลที่ ๑ เป็นธิดาเจ้าพระยานคร(พัฒน์) แลเป็นเจ้าจอมมารดากรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ๓. พระองค์เจ้าสว่าง ในกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ168 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๖พระราชหัตถเลขา ถึงพระองค์เจ้าปัทมราชจดหมายถวายมายังพระองค์เจ้าปัทมราช เจ้าอาว์เจ้าน้าของกระหม่อมฉันให้ทราบ ด้วยหนังสือรับสั่งของเสด็จ โปรดให้ขุนหมื่นชาวอภิรมย์ถือมานั้น ได้มาถึงมือกระหม่อมฉัน เมื่อ ณ วันอาทิตย์ขึ้นสิบเอ็ดค่ำ เดือนแปด อุตราษาฒ ความได้อ่านทราบแล้ว กระหม่อมฉันคิดด้วยเกล้าฯ ว่าเสด็จประชวรครั้งนี้ประชวรพระโรคใหญ่พระโรคมาก พระชนม์พรรษาก็มากแล้วจะเสด็จไปๆ มาๆ ในกลางทะเลกระหม่อมฉันก็วิตกมากนัก ซึ่งว่าจะเชิญป้านุ้ยเข้ามาด้วยนั้น ป้านุ้ยก็ออกมาจากกรุงอยู่เมืองนครศรีธรรมราชแต่อายุ ๕๓-๕๔ ปี ก็ยังบ่นว่ากลัวทะเลนัก แต่ป้านุ้ยอยู่เมืองนครศรีธรรมราชไม่ได้เข้ามาเลยถึง ๔๕ ปีมาแล้ว อายุป้านุ้ยก็ถึง ๙๘ นับว่า ๙๙ ปีมาแล้ว ถ้ามีสติอยู่ไม่หลงใหลก็เห็นจะไม่ยอมมาก็ถ้าหลงใหลฟั่นเฟือนจะพามาร่อนรับร่อนเร่ก็เป็นที่วิตกนัก พระองค์ของเสด็จนั้นเพราะเป็นเจ้าเป็นนายอย่างไรๆ เมื่อสิ้นความวิตกความประสงค์แล้วก็ควรจะต้องเสด็จกลับคืนมายังกรุงเทพมหานครจงได้ ก็ถ้าเสด็จกลับมาแล้วให้การเป็นเสร็จแต่ครั้งหนึ่งคราวเดียวได้ก็เป็นดี ก็ถ้ากลับมีพระประสงค์จะให้ไปส่งเสด็จอีกแล้วรับเสด็จอีกเป็นหลายครั้งหลายคราวกระหม่อมฉันวิตกนักเพราะป้านุ้ยก็ชรามากแล้ว เสด็จก็เจริญพระชนมายุ แล้วก็ประชวรอยู่ด้วย ก็ถ้าเสด็จจะทรงระลึกถึงกระหม่อมฉัน นึกว่าในกลางเดือนเก้าฤๅแรมอ่อนตัวกระหม่อมฉันจะลงไปเฝ้าเสด็จเองแต่จะขอเฝ้าเพียงปากน้ำเมืองนครศรีธรรมราช จะให้มีผู้ไปรับเสด็จลงมาพบกระหม่อมฉัน เพราะจะขึ้นไปเฝ้าให้ถึงเมืองนครศรีธรรมราชอย่างครั้งก่อน ก็จะเป็นที่มีความลำบากแก่เจ้าพระยานครแลกรมการไพร่ข้าราชการทั้งปวงนั้นไป กระหม่อมฉันจะหยุดเรืออยู่เพียงปากน้ำเมืองนครศรีธรรมราช แล้วจะให้ชายศรีสิทธิธงไชย หญิงอรไทยเทพกัญญาบุตรกับมารดาไปเฝ้าถึงที่ประทับ และเยี่ยมเยียนป้านุ้ย แล ญาติพี่น้องแล้วกลับลงมาเรือ ถ้าจะเสด็จมาให้กระหม่อมฉันเฝ้าได้ ก็จะเชิญเสด็จมาด้วยเมื่อเสด็จมาพบกับกระหม่อมฉันแล้วกระหม่อมฉันจะได้กราบทูลปรึกษาหารือการให้ถ้วนถี่ ก็ถ้ามีพระประสงค์จะเสด็จกลับมากรุงเทพฯ ให้ได้ ก็จะได้เสด็จกลับมาพร้อมกับกระหม่อมฉันทีเดียว เป็นพระเกียรติยศสมควร เหมือนเมื่อเวลาแรกเสด็จออกไปเมืองนครศรีธรรมราชนั้น ถ้าจะยังไม่เสด็จกลับ ก็จะได้ให้ไปส่งเสด็จกลับไปอยู่กับป้านุ้ย ไม่ต้องเสด็จเข้ามาเยี่ยมกระหม่อมฉันให้ลำบากถึงกรุงเทพฯ เลยพระองค์เจ้าดุษฎี (๑) สิ้นพระชนม์แล้วแต่วันศุกร์ แรมสิบค่ำ เดือนแปด บุรพาษาฒ พระศพเชิญไปไว้ที่วังเจ้าฟ้าอิศราพงศ์ ได้ยินว่าจะได้ถวายพระเพลิงต่อเดือนเก้า การทั้งปวงเป็นการในพระบวรราชวัง อนึ่งหม่อมเจ้าชอุ่มในเจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ ซึ่งภายหลังมาได้เลื่อนเป็นกรมหมื่นเทวานุรักษ์ ป่วยโรคหืดมานานแล้วในปีนี้ตั้งแต่เดือนหกมาป่วยหนักลง ถึงชีพตักษัยเสียแล้ว เมื่อ ณ วันพุธ แรมหกค่ำ เดือนแปด อุตราษาฒ จะได้ปลงศพในเดือนเก้าฤๅเดือนสิบจดหมายมา ณ เดือนแปด ปีกุน เบญจศก ศักราช ๑๒๒๕ ฯ169 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสอบนามที่ปรากฏในพระราชหัตถเลขา ฉบับที่ ๖๑. พระองค์เจ้าดุษฎี ลูกเธอในกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท ประสูติในรัชกาลที่ ๑เมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๓๓๕170 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๗พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาวิชิตสรไกรจดหมายยังพระยาวิชิตสรไกร พระเสนหามนตรีให้ทราบด้วยบัดนี้ข้าพเจ้ามีเรือกลไฟขึ้นใหม่อีกลำหนึ่ง ให้ชื่อว่า บรมราชวรฤทธิ์ (๑) มีกำลังร้อยแรงม้า เดินสิบสองหนอด ข้าพเจ้าจะใคร่ลองเรือใบแล่นเล่นในทะเลตามลมอากาศพอสบาย ไม่อยากจะขึ้นบ้านขึ้นเมืองใด ไม่อยากได้ของถวายแลอะไรๆ ของผู้ใดดอกเพราะท่านทั้งปวงได้เสียของถวายมามากแล้ว อนึ่งเมื่อวันอาทิตย์ขึ้นสิบเอ็ดค่ำ เดือนแปด อุตราษาฒ ข้าพเจ้าได้รับหนังสือของพระองค์เจ้าปัทมราชมีมาถึงข้าพเจ้าฉบับ ๑ ความว่าท่านมีพระประสงค์จะเสด็จมากรุงเทพฯ จะใคร่พบข้าพเจ้า ขอให้จัดเรือกลไฟไปรับข้าพเจ้าเห็นพระองค์เจ้าปัทมราชก็เจริญพระชนมายุมาก แล้วก็ประชวรอยู่ด้วยจะเสด็จมาในทะเลลำบากนักข้าพเจ้าวิตกอยู่ เมื่อท่านทรงระลึกถึงจะใคร่พบข้าพเจ้าแล้ว ในกลางเดือนเก้า ฤๅแรมอ่อนๆ ข้าพเจ้าจะไปทอดเรืออยู่เพียงปากน้ำเมืองนครศรีธรรมราช จะได้ชายศรีสิทธิธงไชยหญิงอรไทยเทพกัญญา บุตรกับมารดาแลญาติขึ้นไปเฝ้าแต่เวลาเช้าถึงพระองค์ท่าน แลเยี่ยมเยียนป้านุ้ยแลญาติอื่นๆ แล้วไปนมัสการพระมหาธาตุ เวลาบ่ายแล้วจะได้กลับมาลงเรือ ณ วันนั้น ให้พระยาวิชิตสรไกร พระเสนหามนตรี จัดเรือ จัดช้างวอ ช้างกูบมารับในเวลาเช้า ถ้าพระองค์เจ้าปัทมราชจะใคร่เสด็จลงมาพบข้าพเจ้าที่เรือ ก็ให้พระยาวิชิตสรไกร พระเสนหามนตรีช่วยกันประคับประคองรับเสด็จส่งเสด็จให้ท่านเสด็จมาโดยสบายตามพระประสงค์เถิด จงอย่าได้ปลูกพลับพลาฝาเลื่อนแลจัดการอื่นๆ นอกจากการที่ว่านี้เลย ข้าพเจ้าไม่ขึ้นบ้านขึ้นเมืองแล้ว เพราะจะขึ้นไปถึงที่ประทับเมืองนครศรีธรรมราชอย่างครั้งก่อน ก็จะเป็นที่มีความลำบากแก่เจ้าพระยานคร แลกรมการแลไพร่ใช้ราชการนั้นไปสอบนามที่ปรากฏในพระราชหัตถเลขา ฉบับที่ ๗๑. เรือพระที่นั่งบรมราชวรฤทธิ์ เข้าใจว่าลำเดียวกับที่ (เปลี่ยนนาม) ปรากฏภายหลังว่าเรือพระที่นั่งอรรคราชวรเดช เป็นเรือกลไฟ ๒ ปล่อง171 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๘พระราชหัตถเลขา ถึงหม่อมน้อยใหญ่ หม่อมน้อยเล็กจดหมายมายังหม่อมน้อยใหญ่ หม่อมน้อยเล็กให้ทราบ ด้วยเรือบรมราชวรฤทธิ์ ซึ่งข้าพเจ้ามาแลเรือมหาไชยเทพ ซึ่งพระองค์เจ้าปัทมราชเสด็จมา แลเรืออื่นซึ่งใช้จักรออกจากที่ทอดสมอหน้าเมืองนครศรีธรรมราช ในวันอาทิตย์ แรมแปดค่ำ เดือนเก้า มาในกลางคืนมืดนัก ไม่เห็นเขาเห็นฝั่งกลัวศิลารุงรังที่ช่องสมุย ต้องรอๆ มาจนรุ่งถึงแหลมคอกวาง เรือข้าพเจ้าใช้จักรออกไปใกล้เกาะสมุยแต่ได้อยู่แต่ห่างๆ เพราะผู้นำทางไม่มี เวลานั้นลมก็จัดคลื่นก็กล้าฝนก็ตกลงมามาก ข้าพเจ้าก็ใช้จักรข้ามไปออกช่องอ่างทองทีเดียว เมื่อออกช่องอ่างทองมาแล้วนั้น ยังแลเห็นเรือมหาไชยเทพแลเรือราญรุกราชไพรี ใช้จักรออกช่องอ่างทองตามมาข้างหลังแต่ในวันจันทร์ แรมเก้าค่ำเดือนเก้านั้นเรือข้าพเจ้าก็หาได้แวะเข้าที่ชุมพรไม่ใช้จักรมาทางลึกนอกเกาะง่ามไม่ได้หยุดเลย จนมาถึงหน้าด่านเมืองสมุทรปราการ วันอังคาร แรมสิบค่ำ เดือนเก้า เวลาเที่ยงหยุดอยู่หน่อยหนึ่ง แล้วก็ใช้จักรขึ้นมาถึงกรุงเทพมหานครนี้ เวลาบ่าย ๒ โมง แต่เรือมหาไชยเทพนั้น ได้ยินว่าในวันจันทร์ แรมเก้าค่ำเดือนเก้า เวลาเย็นแวะเข้าที่เมืองชุมพร เรือเกยตื้นติดอยู่ออกไม่ได้ จนต้องถ่ายคนถ่ายของออกหมดเรือจึ่งลอยลำขึ้นได้ต้องรอจัดเรืออยู่จนวันอังคาร แรมสิบค่ำ เดือนเก้าอีกวันหนึ่ง ต่อวันพุธ แรมสิบเอ็ดค่ำ เดือนเก้า จึ่งได้ใช้จักรมาได้ มาถึงกรุงเทพฯ วันพฤหัศ แรมสิบสองค่ำ เดือนเก้าเวลาพลบค่ำได้รับเสด็จพระองค์เจ้าปัทมราชขึ้นมาในวังนี้ในวันนั้น ได้จัดตึกใหม่ซึ่งทำลงในเรือนป้านุ้ยใหญ่เรียกว่าเรือนแม่แขอยู่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์นั้น ถวายให้เสด็จประทับอยู่ด้วยท่านไม่ชอบพระทัยที่จะเสด็จไปอยู่ที่ตำหนักของท่านในพระบวรราชวังแล้ว ตั้งแต่เสด็จมาในเรือก็ดีขึ้นบกแล้วก็ดี พระอาการก็เป็นปรกติอยู่เหมือนอย่างเดิมไม่ประชวรมากไป ไม่คลายขึ้น แต่เมื่อพวกข้าในกรมยังมาไม่ถึงได้คิดกับจมื่นจิตรเสน่ห์ (๑) แล้วว่า ครอบครัวข้าในกรมที่ปะปนด้วยผู้ชายนั้น จะให้อาศัยอยู่ที่บ้านเจ้าพระยานครไปก่อน เมื่อพระองค์เจ้าปัทมราชเสด็จมาถึง จมื่นจิตรเสน่ห์ก็ได้ไปรับเสด็จ ความทั้งปวงนี้กราบเรียนป้านุ้ยให้ทราบด้วย ข้าพเจ้าก็วิตกอยู่กลัวป้านุ้ยจะไม่สบาย ด้วยพระองค์เจ้าปัทมราชเสด็จเข้ามาเสียในกรุงเทพฯ คิดอ่านว่ากล่าวเล้าโลมไว้ให้ดีอย่าให้เสียใจ การที่จริงนั้นป้านุ้ยก็ไม่ได้นึกเลยว่าจะกลับเข้ามาหาพระองค์เจ้าปัทมราช ฤๅจะเชิญเสด็จพระองค์เจ้าปัทมราชออกไปอยู่ด้วย การที่พระองค์เจ้าปัทมราชได้เสด็จออกไปนั้นเป็นการข้าพเจ้าคิดเอง ข้าพเจ้าก็นึกว่าจะใคร่ให้พระองค์เจ้าปัทมราชเสด็จอยู่กับป้านุ้ยจนสิ้นอายุป้านุ้ยแล้ว จึ่งจะเชิญเสด็จกลับมา แต่เหตุที่ไม่ได้คิดเห็นแต่ก่อนบังเกิดขึ้น คือพระองค์เจ้าปัทมราชไปประชวรลง พระอาการก็มาก แพทย์หมอที่เมืองนครถวายยามากคนแล้ว พระอาการก็ไม่คลายท่านจึ่งไม่สบายจะใคร่เสด็จกลับคืนเข้ามากรุงเทพฯ ตามเดิม ท่านมีหนังสือมาถึงให้ไปรับเสด็จก็หลายครั้งข้าพเจ้าก็ยังรอๆ รั้งๆ ฟังกระแสท่านอยู่ จนครั้งนี้ท่านรับสั่งว่าข้าพเจ้าเชิญเสด็จท่านไปทิ้งเสีย ข้าพเจ้าจึ่งรับเสด็จกลับมาด้วยเป็นความจนใจ สิ่งของใดๆ ที่ป้านุ้ยเก็บไปจากรุงเทพฯเมื่อครั้งป้านุ้ยออกไปจากกรุงเทพฯ สิ่งของเหล่านั้นคนทั้งปวงก็รู้อยู่ว่าเป็นสิ่งของพระองค์เจ้า172 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวปัทมราชโดยมาก ก็สิ่งของใดเป็นของป้านุ้ยถ้าป้านุ้ยล่วงชีพไปก่อนพระองค์เจ้าปัทมราช ของทั้งปวงนอกจากสิ่งที่ป้านุ้ยสั่งฤๅทำพินัยกรรมยกให้ญาติอื่นแล้วนั้นก็ควรตกเป็นของพระองค์เจ้าปัทมราชทั้งสิ้น ก็เรื่องทรัพย์สิ่งของป้านุ้ยนั้น พระองค์เจ้าปัทมราชเสด็จออกไปอยู่กับป้านุ้ยที่เมืองนครศรีธรรมราชก็ถึงสี่ปีมาแล้ว การจะอย่างไรกันในเหย้าเรือนข้าพเจ้าก็ไม่ได้ทราบด้วยเลย ไปถึงท่านว่าจะเสด็จมาก็รับเสด็จท่านมาพอเป็นอันคืนการ ซึ่งยังเดิมเป็นอย่างไร ข้าพเจ้ามาคิดก่อขึ้นให้เป็นอย่างอื่นไปนั้นให้คืนคงเป็นไปตามเดิม ถ้าป้านุ้ยจะขัดเคืองข้าพเจ้าอย่างไร ช่วยว่ากล่าวชี้แจงขอโทษข้าพเจ้าให้ด้วยจดหมายมา ณ วันพฤหัสบดี ขึ้นห้าค่ำ เดือนสิบ ปีกุนเบญจศก ศักราช ๑๒๒๕ เป็นวันที่๔๕๐๙ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ฯสอบนามที่ปรากฏในพระราชหัตถเลขา ฉบับที่ ๘๑. จมื่นจิตรเสน่ห์ (หนูกลาง) เดิมเป็นนายทรงใจรักษ์แล้วเป็นพระยาบำเรอ ถึงรัชกาลที่ ๕เป็นพระยาอภัยพิพิธ เป็นบุตรเจ้าพระยามหาศิริธรรมฯพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ชุดที่ ๔175 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าจอมมารดาพึ่งปีฉลู พ.ศ. ๒๓๙๖เต่าเอ๋ย *อาการลูกของเต่านั้น ** ข้าได้ไปหารือหมออเมริกันเขาจะให้เขารักษา เขาว่าโรคนั้นเกิดมาแก่ลูกนั้นโดยธรรมดา ช่องลมหายใจของเด็กนั้นห่างทั้งสองข้างหัวใจ จึงชักเลือดร้ายให้ปะปนกันดำแลเขียว ไปรักษายากเขาไม่รับรักษา ข้าก็เสียดายด้วยเป็นลูกชายแล้วสงสารเต่าหนักหนากลัวจะเสียใจนัก อย่าเสียใจเลยเป็นธรรมดาของเด็กนั้นเอง ลางคนเขาว่ามันสำลักน้ำคร่ำ เป็นลมอัสมุขี เป็นลมตัดหนังสืออังกฤษหน้าหลังนั้นเขาเขียนบอกมา ฯส.พ.ป.ม. มงกุฎ ปร.ส.*เจ้าจอมมารดาพึ่ง เมื่อยังเด็กชื่อเต่า**พระองค์เจ้าชายทักษิณาวัฏ พระองค์ใหญ่ในเจ้าจอมมารดาพึ่ง ร่วมกับกรมหลวงพิชิตปรีชากร แลกรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์176 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าจอมมารดาพึ่งปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘เขียนที่พลับพลาป้อมเพ็ชร กรุงเก่าวัน ๔ ๕ ฯ๑๒ ค่ำ ถ.ส. (ปีเถาะ สัปตศก พ.ศ. ๒๓๙๘)ถึงเต่าของข้า ให้รู้ว่ารำลึกถึงจริงๆข้าออกเรือกระบวนมาจากตำหนักน้ำ วัน ๑ ๒ ฯ๑๒ ค่ำ จวนรุ่งเวลาตี ๑๑ กับ ๖ บาท ขึ้นมาถึงวัดเขมาตลาดแก้วเวลาเช้าโมงหนึ่ง กับ ๔ บาท มีเรือเก๋งลำหนึ่งพายตามขึ้นมาแข่งเรือที่นั่งของข้า เกินหน้าเรือตำรวจเรือที่นั่งรองทุกลำ แข่งจนเก๋งเคียงกัญญาเรือที่นั่ง แต่แรกข้าสำคัญว่านางหนูลูกรำเพย * จะร้องไห้มารดาจะให้เอาใส่เรือเก๋งขึ้นมาส่งให้ข้ากระมัง ข้าจึงร้องถามไปว่าเรือใครเรือนั้นมีม่านบังมิด มีผู้หญิงนั่งท้ายหลาย (คน) เรือตำรวจตามไปก็สำคัญว่าเรือข้างในกระบวน จึงไม่มีใครห้ามปล่อยให้พายขึ้น สรรเพธภักดิ์** ร้องถามหลายคำก็ไม่บอก ข้าถามหลายคำว่าอะไรๆ เรือใครก็ไม่บอก บ่าวผู้หญิงข้างท้ายก็หัวร่อเยาะด้วยบานเต็มที่ จนคนในเรือที่นั่งโกรธว่าหัวร่อเยาะข้าคิดจะให้เอาปืนยิงตามกฎหมาย ก็กลัวจะถูกคนตาย เขาจะลือไปว่าดุร้ายใจเบาทำคนตายง่ายๆ พายแข่งไล่เรือที่นั่งอยู่นาน เห็นผิดทีแล้วจึงได้ร้องให้ตำรวจไล่จับ ครั้นเรือไปจับจะฉุดเรือมาจึงพายหนีห่างออกไป ไล่ไปไกลจึงได้ตัวเรือมา ได้ความว่าเป็นเรือมารดากรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ *** มาทำหน้าเป็นเล่นตัว ล้อข้าต่อหน้าธารกำนัล น่าชังหนักหนา ข้าสั่งให้พระอินทรเทพจับคุมเรือลงมาส่งตัวนายเข้ามาให้จำไว้ บ่าวให้จำไว้ข้างหน้า ข้าได้เขียนหนังสือมาให้กรมหมื่นมเหศวรทราบแล้ว ได้มีไปทั่วถึงท้าวศรีสัจจา ๑ ท้าวโสภานิเวศน ๒ ให้เอาตัวจำไว้ให้มั่นคงกว่าข้าจะกลับลงไป อยากจะใคร่ให้เอาไปตัดหัวเสียตามสกุลพ่อมัน แซ่นี้มักเป็นเช่นนั้นเหมือนคุณสำลี**** มารดาพระองค์เจ้านัดดา ถึงลูกท่านรักท่านเลี้ยงเป็นนักหนา มารดาท่านเอาไว้ไม่ได้ เอาไปตัดหัวเสียเป็นอย่างมีมาแล้ว*ทรงหมายความว่าสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิงจันทรมณฑล ในพระนางเธอพระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์(สมเด็จพระเทพศิรินทรา บรมราชินี)**เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี ชื่อเพ็ง ในรัชกาลที่ ๕ เป็นเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง***คือเจ้าจอมมารดาน้อย เป็นธิดาพระอินทรอภัย บุตรพระเจ้ากรุงธนบุรี****เจ้าจอมมารดาสำลี ในกรมพระราชวังบวรฯ ในรัชกาลที่ ๒ เป็นธิดาพระเจ้ากรุงธนบุรี๑ท้าวศรีสัจจา มีหน้าที่บังคับบัญชาจ่าโขลนทวารบาลไพชยนต์ (ผู้รักษาประตูพระที่นั่ง และพระราชวังชั้นใน)ถือศักดินา ๑๐๐๐๒ท้าวโสภา เป็นตำแหน่งคู่กับท้าวสมศักดิ์ มีหน้าที่ฉลองพระโอษฐ์ เชิญพระบรมราชโองการ พระราชกระแสแจ้งต่อไปยังผู้รับพระบรมราชโองการ หรือผู้รับสั่งนั้นๆ แล้วแต่กรณี และมีหน้าที่บังคับบัญชาตัดสินคดีในพระราชฐาน ถือศักดินาคนละ ๑๐๐๐177 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวข้าได้ยินว่าพวกเจ้าตลับ เจ้าครอกหอ * ไปด้วย พวกนั้นเป็นพวกใกล้เคียงกับยายน้อยป้าของเต่า เต่าอย่าไปไถ่ถามว่ากล่าวอะไรวุ่นวายน้อยมันจะด่าให้อายเขา มันไม่เจียมตัวว่าชั่วมันยังถือตัวเป็นเมียข้า มันจึงตามมาล้อต่อหน้า เมียใหม่ๆ สาวๆ เป็นเจ้าเป็นนายเมื่อจับมันร้องว่าจะไปตามเสด็จกรุงเก่าด้วยมาครั้งนี้น้ำเชี่ยวนักต้องรอกันมา ถึงสามโคกบ่าย ๓ โมง ทอดกฐินแล้วเลี้ยงดูกันอยู่ที่นั่น๒ ชั่วโมง ออกเรือไปบ่าย ๕ โมง ไปเกือบรุ่งเวลา ๑๐ ทุ่ม ๘ บาทจึงถึง เรือประเทียบมาถึงต่อสว่างแล้วบ้าง ได้พักเสียหลายชั่วโมง บ่ายวันนี้ไปทอดกฐินวัดสุวรรณดาราม ** วัดพนัญเชิง ๒ วัดเท่านั้นวันนี้แห่พยุหยาตรารอบเมืองทอดกฐิน ๔ วัด วัดพุทไธศวรรย์ ๑ วัดกษัตราราม ๑ วัดศาลาปูน ๑ วัดหน้าพระเมรุ ๑ พรุ่งนี้จะไปวัดป่าโมกข์ กฐินมาคราวนี้มาก ทั้งในหลวงแลข้าราชการข้างหน้าข้างในด้วยกันกว่า ๗๐ อาราม จะต้องช้ารออยู่ทอดให้แล้ว ต่อวันขึ้น ๑๑ ค่ำจึงจะได้กลับเต่าจงเอาความอันควรกราบเรียนแม่นุ่ม *** ให้ทราบ ให้ท่านกราบทูล กรมสมเด็จพระเดชาดิศรกรมขุนสรรพศิลป์ปรีชา กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ กราบเรียนสมเด็จองค์น้อยแลเจ้าพระยานิกรบดินทร์ เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์*** ให้ท่านทราบว่าข้าสั่งมาถึงท่านถวายพระกุศลแลให้ส่วนบุญท่านทุกองค์ทุกคน เจ้านายในวังเต่าก็ให้ทูลท่านด้วยว่าข้าสั่งมาถวายพระกุศลท่านทุกองค์ จะหาของอะไรฝาก ก็ไม่ใคร่มีมากพอแจกทั่วไปเลยข้าได้สั่งแม่นุ่มให้ให้รวงผึ้งแก่เต่า ๕ รวง ไปเรียกเอามากินเถิด ออกไฟใหม่ๆ ถ้าแสลงก็อย่ากิน ให้แม่หรือป้ากินเสียช่วยระวังลูกให้ดี ข้าเป็นห่วงนักระวังนัก อย่าให้เป็นเหตุการณ์เจ็บไข้มากมายไปได้ ข้าได้กำชับกรมขุนสรรพศิลป์ปรีชาไว้ด้วยหนักหนาแล้วปีนี้น้ำมาก ที่หลังพลับพลาเป็นบึงใหญ่โตกว้างขวาง มีบัวหลวง บัวสาย แลกระจับ คนที่มาด้วยรบแต่จะออกไปพายเรือเล่นแต่ในค่ายก็พายเรือเล่นได้ที่หลังเรือน การงานทั้งปวงเรียบร้อยอยู่พระองค์ปุกไม่ได้ขึ้นมา ไม่มีใครทำขวางๆ รีๆ มีเหตุแต่พานทองหายใบหนึ่งเห็นจะตกน้ำ ด้วยเรือเก๋งที่บ่าวไปตามเมื่อกฐินวันนี้เรือโขลนโดนล่มลง ยังให้ดำอยู่จะได้หรือมิได้ก็ไม่รู้อนึ่งข้าได้สั่งให้แม่นุ่มให้ข้าวเม่าแก่เต่าด้วย แต่ให้แบ่งให้หลายแห่งด้วยกัน ฯ*หม่อมเจ้าตลับ หม่อมเจ้าหอ ในเจ้ากรมขุนกษัตรานุชิต เป็นหลานพระเจ้ากรุงธนบุรี**เดิมเรียกวัดสุวรรณดาราม ทรงแก้เป็นวัดสุวรรณดาราราม ในคราวนี้***คือเจ้าคุณตำหนักเดิม เป็นธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ****เจ้าพระยาธรรมา (เสือ สนธิรัตน์)178 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าจอมมารดาพึ่งปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘เขียนที่พลับพลาป้อมเพ็ชร กรุงเก่าวัน ๗ ๘ ฯ๑๒ ค่ำ ถ.ส. (ปีเถาะ สัปตศก พ.ศ. ๒๓๘๙ เป็นปีที่ ๕ ในรัชกาลที่ ๔)เต่าของข้าหนังสือกับสิ่งของที่ฝากมานั้นได้รับแล้วเช้าวันนี้ ดีใจว่าลูกกับตัวเจ้า แลลูกอื่นอีก ๘ เป็น ๙ทั้งกรมหมื่นมเหศวรอยู่ดีอยู่หมดอีก ๓ วัน ข้าจะกลับลงไปลูกเมียแลคนทั้งปวงที่มาด้วยก็สบายอยู่หมดทุกคน ทูลพระองค์ลม่อม * ให้ทราบด้วยว่าชายฟ้าหญิงฟ้า ** กับรำเพยก็สบายดีแม่พาลูกทั้งเล็กทั้งใหญ่ไปเที่ยวหลายแห่งก็ไม่เจ็บไข้อะไรดอกที่ล่างท้าวนางบอกอะไรขึ้นมามีแต่อ้างรับสั่งเจ้านาย เดี๋ยวนี้วังสิทธิ์ขาดกับเจ้านายฤๅ ถ้าเจ้านายท่านจะรับสั่งให้เจ้าหลานผู้ชายหรือใครเดินเข้าออก หรือนอนค้างในวังจะได้หรือไม่ ท้าวนางเลี้ยงเป็นผู้ใหญ่เป็นเจ้าคุณ ไปนั่งฟังนอนฟังรับสั่งเจ้านายทำไม?เมื่อข้ามาเสียแล้วเจ้านายในวังใครรับหลานเข้ามาหาที่เรือนฤๅเปล่า ฤๅท่านเสด็จลงแพบ้างฤๅเปล่า ช่างท่านเถิด เมียรักรักก็มาด้วยข้าหมด มีแต่เต่าข้าก็ไว้ใจว่าไม่มีชู้แล้ว ข้าเชื่อว่ารักข้าจริงๆ วิตกนึกอยู่แต่ที่อยู่กับพระองค์ปุก ที่อยู่กับพระองค์ดวงเดือนช่างมันเถิดถึงชั่วไปก็ไม่เสียดายฯคุณแข *** ท่านก็มาอยู่ที่นั่น เมื่อบอกมันขึ้นมาทำไมท้าวนางไปออกชื่อท่านด้วย ท่านจะโกรธว่าไม่นับถือท่าน ท่านก็เป็นอย่างเช่นเห็นอยู่ ท่านไม่เหมือนคุณนุ่ม **** ท่านผิดกว่าคุณนุ่มมากทีเดียวไม่ใช่ฤๅที่ให้หมอกุมารมานอนประจำระวังชายลูกเต่า ***** นั้นชอบแล้วข้าฝากกระจับชะลอม ๑ข้าวเม่าชะลอม ๑ มาให้เต่า ไปเรียกเอาเถิดนี้แต่ท่านของเต่า(พระปรมาภิไธยอักษรโรมัน) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ สยามมินทร์* สมเด็จกรมพระยาสุดารัตนราชประยูร ในรัชกาลที่ ๕** คือพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กับสมเด็จเจ้าฟ้าหญิงจันทรมณฑล*** คือเจ้าคุณตำหนักใหม่ ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ (ดิด บุนนาค)**** คือเจ้าคุณตำหนักเดิม เป็นธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ (ทัด บุนนาค)*****คือพระองค์เจ้าคัคณางคยุคล สกลศุภลักษณ กรมหลวงพิชิตปรีชากร พึ่งประสูติได้ ๑๙ วัน179 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๔พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าจอมมารดาพึ่ง ๑ปีเถาะ สัปตศก พ.ศ. ๒๓๙๘เขียนที่พระที่นั่งสรรเพ็ชรปราสาทณ กรุงศรีอยุธยาเก่าวัน ๒๑๐ฯ๑๒ ค่ำ ถ.ส.๕เต่าของข้าเอ๋ยเมื่อวัน ๘ ค่ำข้าได้เขียนหนังสือถามมาที่คุณนุ่มฉบับ ๑ ที่เจ้าฉบับ ๑ ต่อว่าถามมาว่าทำไมท้าวนางแลท่านผู้ใหญ่ข้างใน ที่ข้ามอบวังให้รักษา เอารับสั่งเจ้านายเป็นหัวหน้า จะบอกขึ้นมาก็ว่ามีรับสั่งให้บอกทุกที เดี๋ยวนี้รั้ววังสิทธิ์ขาดแก่เจ้านายฤๅ เจ้านายมีเจ้าหลานมีข้ามีไทยพระกรรณท่านไวท่านมักพลิกๆ แพลง ท่านมักรับเจ้าผู้ชายเข้าวัง ท่านมักฝากตัวผู้มีบุญเร็วนักท่านมักเสด็จออกตำหนักน้ำ ทำต่างๆ มา แต่หลังเท่าไรก็ย่อมแจ้งอยู่ด้วยกันตัวข้าก็ไม่อยู่ขึ้นมาอยู่กรุงเก่า เมื่อยกเอาท่านเป็นเจ้ารั้วเจ้าวังท่านจะได้ยินคำลือเล่าอะไรผิดๆ ลงไปจากนี้ ท่านจะใจเร็วไปคบข้าเจ้าข้านายวุ่นวายไป วันนี้เมื่อเช้าก็ยังได้หนังสือคุณนุ่ม กับท้าวนางบอกขึ้นไปอีกว่ามีรับสั่งพระองค์ยิสุ่น ๒ พระองค์ปุก ๓ (นี้แลเอกทีเดียว) แลพระองค์ใย ๔ ให้บอกขึ้นมาว่าเจ้าชาย ๕ลูกนางเที่ยง ๖ แลหญิงขาวเจ็บ เดี๋ยวนี้ลูกข้าเป็นหลานท่านก็เป็นธุระของท่านฤๅ ท่านจะไปทำจู้บี้จู้บัดวุ่นแล้ว ข้าไม่ชอบหูชอบใจเลย แต่ตัวข้าอยู่ฤๅเมื่อท่านไปกับข้า ท่านยังว่าขัดคอต่างๆ ข้าสั่งอย่างนี้ท่านว่าเสียอย่างโน้นให้วุ่นไป ข้าไม่อยู่ท่านมิขึ้นทำก๋าเป็นเจ้าของไปเสียหมดว่าอะไรลงไปก็ไม่ฟัง ท่านสั่งไว้ว่าอย่างไรก็ว่ามา ท่านไม่สั่งก็เป็นหอยเป็นปูไปเสียหมด ไม่บอกให้บันทึกเลยสักฉบับสักคำ รักษาวังถี่จะลอดตาช้างห่างจะลอดตาเล็น เอารับสั่งเจ้านายเป็นประมาณ เจ้านายท่านจะทำให้รั่วก็ไม่มีใครบอกมา ได้ยินใบบอกฉบับหนึ่งว่า เปิดประตูยาตรากระษัตรีแต่เวลาโมงหนึ่งเช้าจน ๔ โมงเย็น ใครเดินทางนั้นบ้างเปิดทำไม ใครเล่า ใครบ้างลงไปดูกฐินวังหน้า ใครไปไหน๑เจ้าจอมมารดาพึ่ง ธิดาพระยาราชสงคราม (อิน อินทรวิมล)๒พระองค์เจ้าหญิงยี่สุ่น พระราชธิดาในรัชกาลที่ ๒ และเจ้าจอมมารดาเหมใหญ่ ประสูติเมื่อวันที่ ๒๒ มีนาคมพ.ศ. ๒๓๓๒ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อวันที่ ๑๔ กันยายน พ.ศ. ๒๔๑๒ พระชันษา ๘๑ ปี๓พระองค์เจ้าหญิงปุกพระราชธิดาในรัชกาลที่ ๒ และเจ้าจอมมารดาสั้น ประสูติเมื่อวันที่ ๓๑ ตุลาคม พ.ศ.๒๓๓๕ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๘ พระชันษา ๘๑ ปี๔พระองค์เจ้าหญิงใย พระราชธิดาในรัชกาลที่ ๒ และเจ้าจอมมารดาอิน ประสูติเมื่อวันที่ ๒๖ กรกพาคม พ.ศ.๒๓๓๘ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่่ ๔ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๖ พระชันษา ๖๘ ปี๕พระองค์เจ้าชายเสวตรวรลาภ ประสูติเมื่อวันที่ ๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๙๗ สิ้นพระชนม์วันที่ ๑๘ ธันวาคมพ.ศ. ๒๓๙๙ พระชันษา ๓ ปี๖เจ้าจอมมารดาเที่ยง ธิดาพระยาอัพภันตริกามาตย์ (ดิศ โรจนดิศ)180 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบ้างสิไม่บอกเล่า ทำไมกับเจ้านายการที่ดีท่านก็ให้บอก การที่ท่านให้ทำฤๅท่านทำเอง ไม่ชอบกลท่านให้ปิดก็จะพากันปิดเสีย เจ้าก็เป็นเมีย ข้าเลี้ยงเป็นผู้ใหญ่ดูดายทีเดียวฤๅ ฯ ใครให้เปิดประตูยาตรากระษัตรี เปิดทำไมทุกวัน เห็นจะพาอีเด็กๆ ลงแพดูกฐินทุกวันแล้วกระมัง ฯได้ต่อว่าลงไปแล้วว่าไม่ชอบใจให้การรั้ววังสิทธิแก่เจ้านายก็เห็นคุณนุ่มก็ดี เจ้าก็ดี จะได้หนังสือฤๅไม่ได้ ถ้าได้แล้วฝ่าฝืนไม่ไหวฤๅ จึงเอารับสั่งเจ้านายบอกมาอีกนางน้อยนั้นให้จำไว้ให้มั่นคง ถึงพระองค์ปุกท่านสั่งให้ถอดให้ปล่อยให้ลด ก็อย่าทำตามเลย ข้านึกจะยังไม่ไปตามกำหนด จะเที่ยวเล่นอยู่ที่บนแล้วจะดอดลงเรือเร็วลงไปกลางคืน ไปแอบจอดอยู่ที่ไหนๆ เมื่อเวลาเปิดประตูยาตรากระษัตรี ก็จะพายโผล่เข้าไปขึ้นแพทีเดียวจะได้เห็นใครลงมาเล่นที่นั่นบ้างจะสนุกอยู่ ถ้าข้าลงไปถึงตรงๆ ก็กลัวหนวกหู พระองค์ปุกก็จะมาเล่าเรื่องลูกเต้าเจ็บไข้ ฤๅอะไรอะไรรกหูไปดอกกระมัง พระโอษฐ์ท่านฟุ้งฝ่าฝืนลงมาทั้งทีก็ไม่ชนะต้องฟังรับสั่งอีกถ้าท่านอยากได้หน้าก็ให้ท่านบอกมาเองตามภาษาของท่าน ท้าวนางท่านสั่งก็อย่าทำตามจึงจะชอบข้าได้มอบรั้ววังให้ท่านเมื่อไร เมื่อท่านมีธุระก็ให้ท่านบอกมาเองจึงจะชอบฤๅท่านให้บอกด้วยธุระของท่านก็เขียนบอกมาฉบับหนึ่งต่างหากจากข่าวรั้ววังจึงจะชอบ การรั้ววังนั้นผู้ใหญ่รักษาวังกับท้าวนางบอกเองตามปัญญาจึงควร บัดนี้ท้าวนางมีแต่ตามรับสั่งเจ้านายเสียหมดกฐินข้างในทอดหมดแล้ว แต่ละรายๆ มีคนไปช่วยไปตามมากๆ แต่ของเปี่ยม * นายหงส์**เที่ยวบอกเรือมามากกว่าทุกราย ขุนนางแลกรมการก็ตื่นกันไปช่วยมาก เจ้าของรายอื่นที่ไม่สู้สบายบ้าง แต่เล็กน้อยดอกไม่สู้ปรากฏ คนชาวกรุงเก่า ชาวบ้านนอกมามากนัก มาดูกฐินหลวงแลกฐินข้างใน เมื่อก่อนแรกฤกษ์ปราสาทนี้ (สรรเพ็ชรปราสาท) มีละครพระยามนตรีสุริวงศ์โซเซเต็มที คนก็ดูมากนักหลามลู่หลามทางไป ตื่นกันฯนี้แต่ท่านของเต่า(พระปรมาภิไธยอักษรโรมัน) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ สยามมินทร์*คือเจ้าคุณจอมมารดาเปี่ยม พระสนมเอกในรัชกาลที่ ๔ พระอัยยิกาในรัชกาลที่ ๖ ทรงสถาปนานามพระอัฐิว่าสมเด็จพระปิยมาวดีศรีพัชรินทรมาตา**คือเจ้าพระยาสิริรัตนมนตรี หงสสุจริตกุล ในรัชกาลที่ ๖181 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๕พระราชหัตถเลขาภาษาอังกฤษ พระราชทานไปยังเสอร ชยอน เบาว์ริง ราชทูตอังกฤษปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘กรมพระสวัสดิ๑ แปลถวายใหม่๒จากสำเนาในสมุดซึ่ง เสอร ชยอน เบาว์ริง ให้พิมพ์พระที่นั่งราชฤดี พระบรมมหาราชวังวันที่ ๓ เมษายน ค.ศ. ๑๘๕๕ เวลา ๔ ทุ่มข้าแต่ท่านผู้เป็นไมตรีตามความที่ท่านได้บอกมาแก่จางวางมหาดเล็กทั้งสอง วันนี้ด้วยการยิงสลุต ๒๑ นัดแต่เรือแรตตเลอร์๓ ซึ่งจะได้ขึ้นมาถึงป้อมใหม่ใต้พระนครในวันพรุ่งนี้ และเขาทั้งสองได้ชี้แจงประเพณีนิยมฝ่ายไทย ว่าห้ามมิให้ยิงสลุตแม้แต่ทีหนึ่งใน ๒๑ นัดนั้น บัดนี้ข้าพเจ้าตกลงใจยินยอมอนุญาตให้เป็นไปตามประเพณีนิยมข้างฝ่ายท่าน และตามจำนงของท่านที่จะแสดงความเคารพต่อข้าพเจ้าอย่างยิ่งนั้นด้วย และเพื่อจะให้ชอบแก่ความประสงค์ของท่าน ข้าพเจ้าจึงได้ออกประกาศ (พิมพ์ลงกระดาษบางซึ่งได้สอดมากับหนังสือนี้ฉบับ ๑) ห้ามมิให้ประชาชนพลเมืองตระหนกตกตื่นไป ข้าพเจ้าขอยินยอมตกลงให้เรือไฟแรตตเลอร์ยิงสลุต ๒๑ นัดได้ ในเวลามาถึงที่ทอดสมอซึ่งกำหนดไว้ให้ที่ใกล้ป้อมใหม่นั้น ครั้นเมื่อยิงนัดที่ ๒๑ เสร็จแล้ว ทหารฝ่ายเราในป้อมจะได้ยิงสลุตตอบ โดยจำนวนเดียวกัน ขอท่านได้สั่งนัดหมายแก่นายเรือกลไฟของท่าน ให้ยิงสลุตตามธรรมเนียมประเพณีอังกฤษนั้นเถิดฯ(ลิขิต) นี้แต่มิตรของท่าน(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎพระเจ้าแผ่นดินสยามมายังท่านราชทูต เสอร ชยอน เบาว์ริงก. ลล. ด. ฯลฯ ฯลฯ ฯลฯ๑สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ พระนามเดิมพระองค์เจ้าชายสวัสดิโสภณ พระราชโอรในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และที่ ๖ ในสมเด็จพระปิยมาวดี ประสูติเมื่อ ๒๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๘ได้เสด็จไปทรงศึกษา ณ ประเทศอังกฤษ แล้วเสด็จกลับมารับราชการ เป็นนายพลตรี เป็นเสนาบดีกระทรวงยุติธรรม และราชทูตพิเศษ เสด็จยุโรป ถึงรัชกาลที่ ๖ ทรงเป็นอธิบดีศาลฎีกา สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๘ที่ปีนัง เมื่อ ๑๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๘ ต้นสกุลสวัสดิวัฒน์๒กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ ทรงชำระใหม่ แล้วโปรดให้พิมพ์แจกในงานเมรุหม่อมเจ้าในกรม เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๓๓ในหนังสือพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๔ ของเจ้าพระยาทิพากรวงศ์เรียกเรือกลไฟลำนี้ว่าลัสเลอ182 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๖พระราชหัตถเลขาภาษาอังกฤษพระราชทานไปยังเสอร ชยอน เบาว์ริง ราชทูตอังกฤษปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘กรมพระสวัสดิ แปลถวายใหม่พระที่นั่งราชฤดี พระบรมมหาราชวัง กรุงเทพฯวันที่ ๑๗ สิงหาคม ค.ศ. ๑๘๕๕ซึ่งเป็นปีที่ ๕ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ท่านผู้เป็นที่นับถือข้าพเจ้าได้มีโอกาสเขียนหนังสือมายังท่านแล้ว ๒ ครั้ง ทั้งเมื่อก่อนและหลัง แต่ที่ได้รับจดหมายของท่าน ลงวันที่ ๑๑ กับที่ ๒๖ เดือนพฤษภาคมนี้ ส่งมาทางสิงคโปร์ ซึ่งข้าพเจ้าได้ทราบว่า หนังสือของข้าพเจ้านั้น ตันกิมจิ๋ง ๑ ตัวแทนของข้าพเจ้า ได้ส่งต่อไปยังท่านแล้วโดยทางเรือไฟในหนังสือฉบับหลังของข้าพเจ้าๆ ได้รับเป็นมั่นเหมาะแก่ท่านไว้ว่า ข้าพเจ้าจะได้ส่งของบางสิ่งที่ต้องประสงค์ไปให้ท่านโดยเรือของข้าพเจ้าชื่อ เนปตฺยูน ๒ ซึ่งจะแล่นออกไปยังฮ่องกงนั้น บัดนี้แลข้าพเจ้าถือโอกาสขอนอบน้อมส่งมายังท่าน ซึ่งหนังสือไวยากรณ์ภาษาละตินกับภาษาไทย อันสาธุครูเจ้า ชยอน บัปฺติสตฺ ปัลลกัวซ์๓ เป็นผู้ประพันธ์วรรณการ ได้พิมพ์ขึ้นที่นี้เมื่อสี่ปีล่วงมาแล้วในหนังสือเล่มนี้ มีจดหมายเหตุแลตำนานพงศาวดารสยามแต่ย่อๆ เป็นภาษาละติน แต่ข้าพเจ้าเสียที่จะต้องกล่าวว่า มีถ้อยคำคลาดเคลื่อนมากในกระบวนชื่อบ้านเมืองภูมิประเทศ และชื่อถิ่นที่ลางตำบลในพงศาวดารก็ผิดเพี้ยนอยู่มากจากที่เรารู้ว่าเป็นชื่อจริง ทั้งแตกต่างกับผู้ประพันธ์หนังสือไทยอื่นๆ ได้กล่าวไว้นั้น เพราะว่าท่านผู้แต่งหนังสือเล่มนี้ แม้จะได้ฟังคำบอกเล่าและได้ความรู้ในวรรณคดีมาจากบุคคลผู้มีความรู้พอควรแต่เมื่อแรกท่านเข้ามาถึงกรุงสยามใหม่ๆ นั้นก็เป็นกาลนานหลายปีล่วงแล้ว อนึ่งท่านปัลลกัวซ์ปาโมกษ์ จะบำเพ็ญตนเพื่อให้รอบรู้ภาษาไทยยิ่งไปกว่าที่จะปฏิบัติกิจการอันจำเป็นแก่ตำแหน่ง ผู้แนะนำศิษยานุศิษย์ ฤๅครอบครัวคนเข้ารีต๑ตันกิมจิ๋ง หรือตันกิมเจ๋ง พ่อค้าจีนอยู่เมืองสิงคโปร์ ต่อมามีตำแหน่งเป็นพระพิเทศพาณิชสยามพิชิตภักดีกงสุลไทย ณ เมืองสิงคโปร์ ในสมัยรัชกาลที่ ๕ โปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นพระอัษพงคตทิศรักษา ตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองกระบุรี๒Neptune๒Jean Baptite Pallegoix บิชอพแห่ง Mallos เดินทางมายังประเทศไทย ในปี พ.ศ. ๒๓๗๓ ได้เขียนหนังสือเกี่ยวกับประเทศไทยชื่อ Deseription du royaume Thai au Siam พิมพ์ที่ Beaune ในปี ค.ศ. ๑๘๕๓ และที่ Paris ในปี ค.ศ. ๑๘๕๔ เจ้าฟ้ามงกุฎเคยทรงศึกษาภาษาลาตินกับพระสังฆราชปาลเลอกัวซ์183 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวคริสตศาสนาโรมันคาธลิกในที่นี้นั้น ก็เป็นการที่ทำไม่ได้อยู่เอง เพราะเหตุดังนี้ ถ้อยคำใช้มากหลายจึงผิดเพี้ยนไปจากคำที่ถูกที่เป็นจริงนั้น ข้าพเจ้าได้จดบันทึกลงไว้ในใบสมุดจดหมายเหตุสยามนั้นเองฤๅพงศาวดารสังเขปที่พิมพ์นั้น ๒ แห่ง กับทั้งข้าพเจ้าได้เขียนเรื่องสังเขปแห่งความเป็นไปของพระราชวงศ์ปัจจุบันนี้ จำเนียรกาลแต่ที่เรารู้เรื่องราวมาเพียงไร ด้วยข้าพเจ้าคิดว่าท่านคงจะเอาอ่านเปรียบกับรัชสมัยของพระเจ้าแผ่นดินสยามในปางก่อน ในหนังสือที่ว่านั้นข้าพเจ้าได้แนบกระดาษลิขิตเรื่องราวพระราชวงศ์ของเรา จำเดิมแต่สกุลแห่งบรรพบุรุษด้วยอีก ๒ ฉบับ ท่านอาจจะว่าได้โดยไม่ต้องสงสัยเลยว่าสั้นนักไปไม่อาจรู้ได้ชัด ภัทเท ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามิอาจหาเวลาเพื่อจะเขียนเรื่องราวให้บริบูรณ์พอแก่ความจำนงได้ ด้วยมีราชการรบกวนเป็นเครื่องกีดขวางอยู่เนืองๆ ฉะนี้ ประการหนึ่งข้าพเจ้าไม่มีความรู้ภาษาอังกฤษเพียงพอแก่จะแต่งให้เป็นผลสำเร็จบริบูรณ์ดีได้ โดยไม่ต้องอาศัยผู้อื่นช่วย ซึ่งแม้ข้าพเจ้าจะเอาตัวเขามาไว้กับข้าพเจ้าหลายๆ วันและเวลาก็ทำไม่ได้อนึ่ง ข้าพเจ้าขอส่งสำเนาอักษรไทยโบราณ อันแรกเริ่มประดิษฐ์คิดเขียนขึ้นในเมืองไทยฝ่ายเหนือ เมื่อปีคริสตศักราช ๑๒๘๒ นั้นมาให้แก่ท่าน ๒ ฉบับ อักษรเหล่านี้ คัดมาจากหลักศิลาอันจารึกอักษรนั้นๆ ไว้ ข้าพเจ้าได้เริ่มแปลเป็นภาษาอังกฤษเพื่อให้แก่ท่าน แต่ยังทำไม่แล้วสำเร็จบริบูรณ์ในคราวนี้ ข้าพเจ้าจะขอส่งมาให้แด่ท่านในโอกาสอื่นเมื่อทำเสร็จแล้วเพื่อจะให้สมแก่คำที่ท่านขอมาโดยชอบ ข้าพเจ้าก็น้องชายข้าพเจ้าคือ กรมหลวงวงศา-ธิราชสนิท ผู้มีอำนาจเต็มฝ่ายเราคนหนึ่งซึ่งได้รับแต่งตั้งเมื่อเดือนเมษายน ให้ปรึกษากับท่านในพระนครนี้ กำลังพยายามตระเตรียมแต่งตำนานกรุงสยามอันถูกต้องจำเดิมแต่สร้างกรุงศรีอยุธยาโบราณเป็นราชธานี เมื่อปี ค.ศ. ๑๓๕๐ นั้น กับทั้งพงศาวดารพระราชวงศ์ของเราให้พิสดารยิ่งกว่าที่ข้าพเจ้าได้เรียบเรียงมาให้ท่านคราวนี้เราได้ลงมือเริ่มเรียบเรียงอยู่เป็นภาษาไทยก่อน ในเบื้องต้นเราจะเลือกคัดเอาเหตุการณ์อันพอฟังเป็นจริงได้ จากหนังสือกฎหมายไทยโบราณ และพงศาวดารเขมรทั้งหลาย กับทั้งคำบอกเล่าแต่ท่านผู้เฒ่าอันเป็นที่เคารพและควรเชื่อถือได้ ซึ่งเราเคยได้ฟังมาแล้วด้วย หนังสือซึ่งเราตระเตรียมเรียบเรียบและแก้ไขอยู่บัดนี้ ความยังไม่เต็มบริบูรณ์เท่าที่เราจะพึงพอใจ ต่อเมื่อทำเสร็จแล้ว เราจะได้ขอล่ามภาษาอังกฤษคนหนึ่งมาจากมิชชันนารีอเมริกันให้เขาแปลลงเป็นภาษาอังกฤษ แล้วแก้ไขบรรดาคำสังสกฤตและชื่อไทยให้ถูกต้อง ตามอักษรวิธีสังสกฤต อันได้พิมพ์จำหน่ายที่เบงกอลและเกาะสิงหล ในไม่ช้านี้ และจะได้ส่งมายังท่านให้สมแก่ความปรารถนา แต่ขอได้โปรดผันผ่อนเวลาให้บ้างให้ยาวพอสมแก่การ เพราะว่าเราจะทำงานเรียบรียงความเช่นนี้ทุกๆ วันไปไม่ได้ด้วยกิจธุระของเรามีหลายอย่าง บางเวลาก็จะต้องว่างเว้นไปมากอยู่ ฯท่านจงอนุญาตให้ข้าพเจ้าขอหนังสือแต่ท่านสักเล่มหนึ่ง คือหนังสืออัครราชทูตฝรั่งเสศมาเจริญทางพระราชไมตรี ในสมัยสมเด็จพระนารายน์ พระเจ้ากรุงสยามแต่ปางก่อน ฉบับ184 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวหมายเลข ๔ ในสมุดซึ่งส่งมาด้วยนี้ หนังสือชนิดนี้ข้าพเจ้าได้ยินว่าท่านกงสุลแฮร์รี ปากส์๑ มีติดมาด้วยเล่ม ๑ เมื่อเข้ามาพร้อมกับท่าน ท่านจะเสาะหาหนังสือเช่นว่านี้ ส่งไปให้ข้าพเจ้าได้หรือไม่่?ข้าพเจ้าคิดคาดว่าความบางหน้าบางกระทงในสมุดเล่มนั้น คงจะช่วยให้เราแก้ไขเรื่องซึ่งเราจะแต่งใหม่นี้ได้ฯ ข้าพเจ้ามีสมุดโบราณเป็นภาษาฝรั่งเสศ ว่าด้วยคณะอัครราชทูตนั้นเล่ม ๑ แต่ข้าพเจ้าอ่านไม่ออกไม่ได้ความ ได้แต่ดูรูปภาพฤๅแผนพิมพ์กับชื่อวัตถุต่างๆ เท่านั้น ข้าพเจ้าจักยินดีหนักอีกที่จะได้มีสมุดลางเล่มว่าด้วยรายการพิสดารที่เราส่งคณะเอกอัครราชทูตสยามไปเยือนตอบกรุงฝรั่งเสศในรัชกาลนั้น เอกอัครราชทูตคณะนั้น กล่าวกันว่าบรรพบุรุษของเราผู้หนึ่งได้เป็นหัวหน้า มีจดหมายเหตุรายการเป็นรายละเอียดเขียนขึ้นไว้ที่นี้ นับว่าเป็นคำให้การของคณะเอกอัครราชทูตนั้นเอง เมื่อกลับมาจากกรุงฝรั่งเสศ แต่สำนวนและเนื้อความไม่เป็นที่พอใจแก่เรา ที่ควรจะเชื่อฟังได้ เพราะว่ากล่าวเรื่องราวเกินความจริงไปมากนักทั้งขัดกับความรู้ภูมิศาสตร์ซึ่งเราย่อมรู้อยู่เดี๋ยวนี้ว่า เป็นความจริงแห่งโลกแท้เทียว ชะรอยว่าผู้แต่งคำให้การแห่งคณะ-เอกอัครราชทูตสยามในครั้งโน้น คงจะสำคัญว่าจะไม่มีใครในกรุงสยามได้ไปดูไปเห็นพระนครฝรั่งเสศอีกเสียเลยขอท่านจงโปรดรับดุมทองคำไว้ ๖ เมล็ด เป็นลูกดุมห้อยร้อยติดกับสร้อยทองคำอันช่างทองของเราได้ทำขึ้น ของทั้งนี้ได้เริ่มทำไว้หวังว่าจะนอบน้อมให้แก่ท่านเป็นชำนวย เมื่อท่านเข้ามาราชการในพระนครนี้ แต่ยังทำไม่แล้วดีก่อนจนท่านได้กลับออกไปเสีย จึ่งตกค้างอยู่ที่นี่ ฯข้าพเจ้าได้ปากกาทองคำมาจากเมืองอังกฤษ ซึ่งเขาคิดแปลงทำขึ้นใหม่ให้ดีกว่าก่อน ๒ เล่มช่างทองของเราดูแบบ เดิมแล้วทำเทียมอย่างหัตถกรรมอันงดงามนี้ ทั้งประณีตและคล้ายคลึงกับหัตถกรรมของชาวยุโรปนั้นมาก ปากกาทองคำอันช่างทองทำขึ้นนี้ กับทั้งด้ามก้าไหล่๒ ทองอันเบาด้วยกันนั้น ข้าพเจ้าขอส่งมาพร้อมกับลูกดุม ซึ่งข้าพเจ้านอบน้อมให้แก่ท่าน ข้าพเจ้าเชื่อมั่นว่าท่านคงพอใจรับไว้เพื่อความสะดวกสบายในการขีดเขียน เพราะเบาดีมากจะหนักไปกว่าปากกาขนนกก็ไม่กี่กล่ำ ทั้งจุ้มหมึกครั้งหนึ่งก็อุ้มไว้ได้มากกว่าปากกาสามัญทุกชนิด ฯ๑แฮรี่ ปาร์คส์ (Harry S. Parkes) อุปทูตในคณะทูตอังกฤษที่เดินทางมาไทยในปี พ.ศ. ๒๓๙๘ โดยมีเซอร์จอห์น เบาว์ริงเป็นอุปทูตเช่นกัน ขณะที่แฮรี่ ปาร์คส์ เป็นกงสุลอยู่ที่เมืองเอ้หมึง คณะราชทูตชุดนี้เข้ามาทำหนังสือสัญญาทางไมตรีและการค้า เมื่อเสร็จเรียบร้อยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้แฮรี่ ปาร์คส์ นำหนังสือสัญญาไปทูลถวายประทับตรารับรองจากสมเด็จพระราชินีวิกตอเรีย แห่งอังกฤษแล้วนำกลับมาอีกครั้งหนึ่ง ฝ่ายไทยจึงได้ต้อนรับ แฮรี่ ปาร์คส์ในฐานะทูตอีกเป็นครั้งที่ ๒แฮรี ปาร์คส์ ทำงานอยู่ในเมืองจีนเป็นเวลานาน จึงทำให้มีความรู้ภาษาจีนและชีวิตความเป็นอยู่ของชาวตะวันออกเป็นอย่างดี หลังจากกลับจากไทยแล้วประมาณ ๑๐ ปี ได้ย้ายไปประจำอยู่ที่ประเทศญี่ปุ่น แล้วจึงกลับไปยังปักกิ่งอีกครั้งหนึ่ง๒กะไหล่ เคลือบสิ่งที่เป็นโลหะด้วยเงินหรือทอง185 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในโอกาสนี้ ข้าพเจ้าของส่งนายทัต ข้าในกรมโอรสองค์ใหญ่ของข้าพเจ้า พระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ ให้ออกมาหาท่าน เพื่อส่งหนังสือข้าพเจ้าและของชำนวย ซึ่งส่งมาโดยเรือเนปตฺยูนขอวางตนเป็นฉันท์มิตรอันซื่อสัตย์ของท่าน(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎพระเจ้าแผ่นดินสยามมายังท่าน เสอร ชยอน เบาวริงก. ลล. ด. ผู้ดูแลการค้าขายในประเทศจีนและผู้ว่าราชการเมืองฮ่องกง กับเมืองขึ้นทั้งหลายฯลฯ186 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๗พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าฟ้าอิศราพงษปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๐๑จดหมายมายังเจ้าฟ้าอิศราพงษให้ทราบ ด้วยหนังสือตอบที่ให้ขุนแผลงอัคเนมานั้นได้รับมานานแล้วฉันมีความยินดี การต่อยศิลาเผาปูนนั้นได้จับการโดยเร็วไม่เสียเวลาฤดูที่ควรจะทำได้เป็นดีอยู่แล้ว หนึ่งที่ที่จะตั้งเตาแลทำโรงไว้ปูนโดยกำหนดที่เขียนไปในแผนที่นั้น ถ้าได้ลักษณะคือใกล้แม่น้ำ ๑ ใกล้ฟืน ๑ ใกล้ศิลาเป็นที่ดอนน้ำไม่ท่วม ๑ เป็นที่พอจะเป็นทุน คิดแต่ค่าจ้างคนต่อย คนขนศิลา แลค่าจ้างคนตัดฟืนขนฟืน จ้างคนบรรทุกเตาเผาปูนขนปูนออกเก็บนั้นเถิดเป็นทุน เมื่อจะจ้างคนได้เท่าไรก็จงจ้างคนให้เต็มมือเถิด ฉันฝากเงินทุนเพิ่มมาให้อีก ๑๐ ชั่งด้วยคิดว่ารายก่อนไปจ่ายในการก่อเตาปลูกโรง เปลืองไปเสียมากทุนจะน้อยไป จะไม่พอทำเต็มมือสมแก่เวลาฤดูที่ควรจะทำได้ จงคิดไปให้เต็มมือจนสิ้นเดือนสี่ ฤๅเดือนห้า แลตั้งแต่เดือนยี่กลางเดือนมาจนถึงเดือนสาม กลางเดือนนี้ การจะทำได้สักเท่าใดจงบอกมาให้แจ้ง ครั้งนี้ฉันฝากของมาให้เธอ หมวกสองชั้นมีช่องห้องลมเป็นของอย่างใหม่สำหรับใช้กันแดดร้อน ๑ ให้จมื่นสมุหพิมานคุมมาให้เธอจดหมายมา ณ วัน ฯ ๓ ค่ำ ปีมะเมียฯ187 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๘พระราชหัตถเลขา พระราชทานไปยังพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่สีทา จังหวัดสระบุรีปีมะแม พ.ศ. ๒๔๐๒ตั้งแต่ท่านเสด็จไปจากกรุงเทพฯ ก็ได้ ๒๑ วันมา ฉันควรจะมีหนังสือมาถวายเยี่ยมเยียนถามข่าวนานหลายวันมาแล้ว ตั้งใจจะเขียนถวายมาก็หาได้เวลาจะเขียนไม่ วุ่นวายไปด้วยถ้อยความบ้าง การพิธีจรดพระนังคัลแลพืชมงคลบ้าง การวิสาขบูชาบ้าง การโกนจุกเจ้านายที่ในวังนี้บ้าง ที่วังกรมหลวงวงษาธิราชสนิทบ้าง หาว่างไม่ ขอรับประทานโทษเถิดที่ช้าอยู่หลายวัน ถึงหนังสือนี้ฉันร่างในสมุดเองแล้วให้อาลักษณ์เขาลอกมาถวายเป็นหนังสือไทย จะเขียนหนังสืออังกฤษตามเคยก็ต้องนั่งอยู่นานเหนื่อยนักจะทำบุญเรือนใหม่* ฉันเป็นเสร็จลงในวันอาทิตย์เดือน ๖ ขึ้น ๗ ค่ำ ฉันได้มาอยู่ในที่ใหม่ในวันพฤหัสบดีเดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ เวลากลางคืน ๒ ยามเศษแล้ว ได้ทำบุญถวายไทยธรรมต่างๆ*ฉลองพระอภิเนาวนิเวศน์๑๑พระอภิเนาวนิเวศน์ เป็นพระราชมณเฑียรหมู่ที่รัชกาลที่ ๔ โปรดฯ ให้สร้างในที่ส่วนขวาที่เหลือจากที่ทรงสร้างพระพุทธนิเวศน์ ประกอบด้วยอาคารพระที่นั่งต่างๆ คือ- พระนั่งอนันตสมาคม- พระที่นั่งบรมพิมาน- พระที่นั่งนงคราญสโมสร- พระที่นั่งจันทร์ทิพโยภาศ- พระที่นั่งภาณุมาศจำรูญ- พระที่นั่งมูลมณเฑียร- พระที่นั่งเสถียรธรรมปริต- พระที่นั่งราชฤทธิรุ่งโรจน์- หอโภชนลีลาศ- พระที่นั่งประพาศพิพิธภัณฑ์- พระที่นั่งภูวดลทัศไนยดำเนินการก่อสร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๕ โดยมีเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เป็นแม่กอง และกรมขุนราชสีหวิกรมเป็นนายช่างใช้เวลาก่อสร้าง ๕ ปี เสด็จเฉลิมพระราชมณเฑียร เมื่อพ.ศ. ๒๔๐๐ เมื่อรัชกาลที่ ๔ ทรงสร้างพระอภิเนาวนิเวศน์แล้วก็เสด็จฯ ประทับอยู่เป็นพื้น จะเสด็จฯ ไปประทับยังหมู่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมานซึ่งเป็นพระราชมณเฑียรเดิมเป็นครั้งคราว ครั้นถึงรัชกาลที่ ๕ จึงเสด็จมาประทับ ณ พระราชมณเฑียรเดิมจนกระทั่งโปรดเกล้าฯ ให้สร้างหมู่พระที่นั่งจักรีเป็นที่ประทับ พระที่นั่งอภิเนาวนิเวศน์จึงเป็นแต่ที่เสด็จออกมหาสันนิบาต และทำการพระราชพิธีเป็นครั้งคราว188 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแก่พระสงฆ์ ๘๐ รูป แลถวายเงินรูปละ ๕ ตำลึงบ้าง ๔ ตำลึง บ้าง ๓ ตำลึงบ้าง ตามที่ได้ประกาศเทวดา แลจัดแจงการวิธี แลสวดท้องภาณแลไม่ได้สวดตามเหนื่อยมากแลน้อยแล้วก็ทิ้งทานแก่ราษฎรตั้งแต่วันนั้นไป ๓ วัน ผลกัลปพฤกษ์ใส่ทองใส่เงินบ้างทุกวันและได้แจกเงินเถาทองเฟื้องเป็นอันมากแก่เจ้านายแลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในบรรดาที่มาในงานนี้ทุกคน แลได้มีพระธรรมเทศนาตั้งแต่วันศุกร์เดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำ ไปคืนละกัณฑ์ ถวายไตรจีวรบริขาร แลเงินกัณฑ์ละ ๑๐ ตำลึง ขอถวายพระราชกุศลมา ฉันจัดได้เงินเถากับทองเฟื้องกำกับกันถวายขึ้นมาด้วยในครั้งนี้ ๖๐ เถา โปรดแจกข้างหน้าข้างในที่ตามเสด็จไปด้วยตามสมควรเถิด เป็นของแจกในงานนั้นการพระราชพิธีจรดพระนังคัลได้ทำแล้วในวันศุกร์เดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ วันนั้นฝนตก๒ เวลาๆ ไถนาแล้วตก ๒๘ เซนต์ แล้วตกในกลางคืนอีก ๖๐ เซนต์ วันอื่นตกน้อยเพียง ๙๑๐เซนต์ขึ้นไปเพียง ๕๐ เซนต์บ้าง แต่ฤดูร้อนปีนี้ร้อนนัก ขึ้นกลางวันถึง๙๔๙๓๙๒๙๑๙๐บ้าง กลางคืนจวนรุ่งก็ลดลงที่สุดเพียง๘๗๘๖๒๙๑ __๕๐ บ้าง ๖๐ บ้าง ๗๐ เซนต์บ้าง ลมพัดอ่อนอับนัก ค่อยคลายร้อนมาสองสามวันนี้แล อยากจะใคร่ทราบฤดูฝนแลลมที่สระบุรีบ้างจะเป็นอย่างไร ได้ยินว่าที่เพ็ชรบุรีฝนตกมากกว่าที่กรุง ร้อนก็น้อยกว่าที่กรุงเทพฯ นี้เจ้าพระยามหาสิริธรรม ๑ ถึงแก่อสัญกรรมแล้ว ณ วันอังคาร เดือน ๖ แรม ๘ ค่ำ เจ้านายแลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในทั้งที่ล่างที่บนอยู่ดีหมด ครั้งนี้ฉันจัดได้สิ่งของถวายมาด้วยฯควรมิควรสุดแล้วแต่จะโปรดจดหมายมา ณ วัน ๔ฯ๖๙ค่ำ ปีมะแม เอกศก๑เจ้าพระยามหาสิริธรรม นามเดิมเมือง น้อยใหญ่ก็เรียก เดิมเป็นพระเสนหามนตรี ปลัดเมืองนครศรีธรรมราชต่อมาได้รับสถาปนาจากรัชกาลที่ ๓ เป็น พระยาอุทัยธรรมราชาให้เข้ามารับราชการในกรุงเทพฯ ถึงรัชกาลที่ ๔ โปรดฯ ให้เป็นเจ้าพระยามหาศิริธรรม ตำแหน่งผู้รักษากรุง ถึงแก่อสัญกรรมในปี พ.ศ. ๒๔๐๓ เป็นบรรพบุรุษตระกูล โกมารกุล ณ นคร}} }}189 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๙พระราชหัตถเลขา ถึงหม่อมเจ้ากลิ่น หม่อมเจ้าจินดาปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔สมเด็จพระปรมินทรมกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยาม เป็นพระเจ้าแผ่นดินที่ ๔ ในพระบรม ราชวงศ์ปัจจุบันนี้ ขอสำแดงความขอบใจแก่หม่อมเจ้ากลิ่น หม่อมเจ้าจินดา หม่อมเจ้ากลางหม่อมเจ้าเล็ก แลเพงภรรยาหม่อมเจ้ากลาง คล้ายภรรยาหม่อมเจ้าเล็ก นายฉัน ถมยาภรรยานายฉัน เพราะเหตุที่ท่านทั้งปวงที่ออกชื่อมานี้ได้ปรึกษาพร้อมกันมารับซื้อเอาหนี้หม่อมเจ้าเรไรเป็นเงิน ๙ ชั่ง ๑๗ ตำลึงไปให้พ้นจากความที่บุตรภรรยาข้าพเจ้าต้องเป็นเจ้าหนี้หม่อมเจ้าเรไรอยู่นั้น ข้าพเจ้ามีความยินดีเป็นอันมาก บัดนี้ข้าพเจ้าขอมอบส่งสารกรมธรรม์หม่อมเจ้าเรไรเข้าชื่อกับหม่อมเจ้าบรรจง กู้เงินชายทองกอง ๒ ชั่งฉบับหนึ่ง กู้เงินของเที่ยงเป็นเงิน ๑ ชั่ง ๑๐ ตำลึงฉบับหนึ่ง กับประทวนของท้าวศรีคลังรับเงิน ๒ ชั่งที่ค้างในเงินหม่อมเจ้าเรไรได้เข้าชื่อกันกับแพบุตรพระยาอนุชิตขุนทองกู้ไปแต่ก่อน ๕ ชั่ง ท้าวศรีคลังทำสารกรมธรรม์หาย แต่หม่อมเจ้าเรไรยังรับอยู่ไม่ปฏิเสธ ครั้นภายหลังท้าวศรีคลังได้ยื้อเบี้ยหวัดหม่อมเจ้าเรไรไว้เป็นเงิน ๓ ชั่ง จึงคงค้างแต่ ๒ ชั่ง ได้รับใช้ในครั้งนี้แล้ว เพราะสารกรมธรรม์หายเสียท้าวศรีคลังจึงทำประทวนให้ว่าหม่อมเจ้าเรไรไม่เป็นหนี้แก่ท้าวศรีคลังแล้ว ตั้งแต่วันคืนใบประทวนไป หนังสือประทวนนั้นเป็นสำคัญเงิน ๒ ชั่ง ถ้าใครได้หนังสือประทวนนั้นไปไว้หม่อมเจ้าเรไรคงเป็นหนี้แก่ผู้นั้นเพียง ๒ ชั่งสารกรมเก่าซึ่งหม่อมเจ้าเรไรเขียนเอง เข้าชื่อกับแพ บุตรพระยาอนุชิตขุนทองฤๅไม่ได้เข้าชื่อกับแพก็ดี ซึ่งว่ากู้เงินท้าวศรีคลังไป ๕ ชั่งนั้นหายเสียนานแล้ว ถึงเมื่อท้าวศรีคลังยื้อเบี้ยหวัดหม่อมเจ้าเรไรไว้ ๓ ชั่งแล้วไม่ได้สลักหลังนั้น ถ้าหากจะมีใครได้ไปจำโนตโจทนาท้วงถามว่าหม่อมเจ้าเรไรเป็นหนี้ก็เป็นอันใช้ไม่ได้ ก็ให้เอาประทวนที่ให้ครั้งนี้ออกสู้เถิดอนึ่งประทวนของชุ่มใหญ่รับเงิน ๔ ชั่ง เป็นค่าถ่ายสิ่งของทองรูปพรรณซึ่งหม่อมเจ้าเรไรหลอกลวงเจ้าของขอยืมไปแล้วจำนำไว้นั้นอีกฉบับหนึ่งกับประทวนของพึ่ง น้องภู่ครูหนูมานรับเงิน ๗ ชั่ง เป็นค่ามะเขือเทศทองคำซึ่งหม่อมเจ้าเรไรฉ้อเอาไปขายฉบับหนึ่งรวมเงินที่กล่าวในสารกรมธรรม์กู้สองฉบับนี้ ๑ ชั่ง คงพวกที่ออกชื่อมาข้างต้นได้ซื้อหนี้หม่อมเจ้าเรไรไปจากบุตรภรรยาข้าพเจ้าเป็นเงิน ๘ ชั่ง ๑๗ ตำลึงดอกเบี้ยที่สัญญาเมื่อกู้เมื่อจำนำนั้นเท่าไรข้าพเจ้าขอแต่เจ้าหนี้เสียแล้วไม่ให้คิด ตั้งแต่วันที่จดไว้ในท้ายจดหมายนี้ไปหม่อมเจ้าเรไรไม่ได้เป็นหนี้แก่บุตรภรรยาข้าพเจ้าแล้ว หม่อมเจ้าเรไรเป็นลูกหนี้แก่ท่านทั้งปวงที่ออกชื่อข้างต้น ที่ได้ซื้อเอาสารกรมธรรม์สองฉบับประทวนสามฉบับนี้ ไปตามจำนวนเงินที่ว่าแล้วนั้น ข้าพเจ้ารับเป็นพยานด้วยจดหมายนี้เป็นสำคัญตัวหม่อมเจ้าเรไรข้าพเจ้าขอขับไล่เสียจากพระบรมมหาราชวังนี้ ไม่ให้เข้ามาเพราะกลัวจะมาทำการหลอกลวงข้างโน้นข้างนี้ต่อไป ขอมอบตัวให้ท่านทั้งปวงไป จะเอาไปฝากฝังให้พึ่งพิงอิงอาศัยอยู่ในพระบวรราชวัง ฤๅวังเจ้าต่างกรมแลเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลบ้านหม่อมเจ้าซึ่งเป็น190 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวญาติชิดญาติห่างแห่งใดแห่งหนึ่งก็ดี ในบ้านท่านเสนาบดีที่เป็นญาติของหม่อมเจ้าก็ดีก็ตามแต่จะเห็นควรเถิด ไม่ห้าม ฤๅถ้าหม่อมเจ้า (เรไร) เห็นว่าไม่มีที่พึ่งจะคิดอ่าน ยอมตัวเป็นนางห้ามเจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม แลหม่อมเจ้าใดๆ ก็ดี จะยอมเป็นภรรยาหม่อมราชวงศ์ แลเจ้าราชนิกูลเชื้อพระวงศ์ฝ่ายสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ผู้ใดผู้หนึ่งก็ดี ข้าพเจ้ายินดียอมให้ฯหม่อมเจ้าเป็นโทษแต่ที่ทำการซุกซนไขว้เขวหลอกข้างโน้นลวงข้างนี้ไม่เป็นโทษถึงมหันตโทษยังไม่ควรขาดไปจากเบี้ยหวัด เป็นแต่ต้องไปจากพระบรมมหาราชวังเหมือนอย่างหม่อมเจ้าในกรมหลวงนรินทร์รณเรศร์ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวต้องไล่จากพระบรมมหาราชวังแล้วยังได้รับพระราชทานเบี้ยหวัด ๕ ตำลึงอยู่ทุกปี เพราะฉะนั้นข้าพเจ้าจะยอมรับให้เป็นเบี้ยหวัดแก่หม่อมเจ้าเรไรปีละ ๕ ตำลึง หม่อมเจ้าเรไรมีฝีมือในการช่างต่างๆ ถ้ารับเอาการหลวงไปทำบ้างก็จะขึ้นเบี้ยหวัดให้ โดยสมควรแก่แรงที่เหนื่อยมากแลน้อยอนึ่งหม่อมเจ้าเรไรก็ยังเป็นหนี้แก่ผู้มีชื่อรายอื่นที่มิใช่บุตรภรรยาข้าพเจ้าอีกเป็นหลายรายข้าพเจ้ารู้บ้างไม่รู้บ้าง ที่รู้อยู่นั้นคือพินตลุงเป็นเจ้าหม่อมเถ้าแก่รายหนึ่ง แสงพนักงานมนัสการรายหนึ่ง จะเป็นเงินเท่าใดจำไม่ได้ ถ้าท่านทั้งปวงก็ดี เจ้าหนี้รายอื่นก็ดีจะต้องฟ้องร้องให้เรียกเงินหม่อมเจ้าเรไรแล้ว ท่านผู้ใดเป็นใหญ่ในเครือญาติแลจะเป็นที่พึ่งพิงอิงอาศัยของหม่อมเจ้าเรไรอยู่ก็จงไปร่ำเรียนขอบุญปัญญาท่านคิดอ่านตัดสินเป็นความเถ้าแก่ ถ้าเป็นเสร็จแก่กันไปได้ก็เป็นดีถ้าท่านไม่รับตัดสินฤๅตัดไม่เป็นที่ชอบใจ ก็จงมาร้องแก่ข้าพเจ้าโดยฉันที่เป็นไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินมีความเกี่ยวข้องกับผู้ใดผู้หนึ่งในพระบรมราชวงศานุวงศ์นี้ เมื่อไปฟ้องร้องว่ากล่าวที่โรงศาล จ่าศาลไม่รับแล้วก็ต้องมาร้องแก่พระเจ้าแผ่นดินตามธรรมเนียมนั้นเถิดฯ ข้าพเจ้าเป็นพระเจ้าแผ่นดินก็คงจะรับฟ้องนั้น แล้วจะปรึกษากับเจ้าต่างกรมผู้ใหญ่แลท่านเสนาบดี ท่านจะปรึกษาพร้อมกันให้จิดจำทำโทษเร่งรัดเกาะครองหม่อมเจ้าเรไร ฤๅจะให้ตัดสินประการใดก็จะทำตามคำท่านทั้งปวงปรึกษาอนุเคราะห์แก่ท่านทั้งปวงโดยสมควรแก่ยุติธรรมแลอัยการ แลคำปรึกษาของท่านผู้ซึ่งช่วยคิดอ่านราชการแผ่นดินนั้นโดยสุจริตครั้งนี้ท่านทั้งปวงได้มาออกเงินซื้อหนี้ของหม่อมเจ้าเรไรทั้งสิ้นให้เปลื้องปลดปลิดไปเสียจากบุตรภรรยาข้าพเจ้าแล้วนั้น ข้าพเจ้าก็ควรจะเป็นพิพากษาแลเป็นผู้เร่งรัดผู้ซึ่งเป็นตัวลูกหนี้ได้ถนัดพ้นจากการซึ่งจะปรากฏว่าเป็นคู่ความกับหม่อมเจ้าเรไรเองได้ดังนี้นั้นข้าพเจ้าขอแสดงความยินดีขอบบุญขอบคุณท่านทั้งปวงเป็นอันมากจดหมายให้ไว้เป็นสำคัญ วันพฤหัสบดี เดือน๘๘ แรม ๓ ค่ำ ปีระกา ตรีศก๑๑ศักราช๑๒๒๓ เป็นวันที่ ๓๗๒๕ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ฯ191 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๐พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าพระยาศรีสุริยวงษ์ครั้งไปเมืองสิงคโปร์ปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔จดหมายมายังคุณศรีสุริยวงษ์ให้ทราบ ตั้งแต่วัน ๔๑๐ฯ ๘๘ค่ำมาจนวัน ๒ฯ๗ ๘๘ค่ำนี้ ข่าวราชการทางเมืองเขมรก็ยังหามีบอกเข้ามาไม่ วันนั้นเวลาดึกวังหน้าท่านเสด็จลงไปตามส่ง ครั้นวัน๕๑๑ฯ๘๘ค่ำ ท่านกลับมาแล้วเขียนจดหมายมาบอกแก่ฉันว่า ท่านลงไปตามหาทันคุณศรีสุริยวงษ์ไม่คุณศรีสุริยวงษ์ข้ามสันดอนไปเสียแต่ในกลางคืนแล้ว ได้พบแต่กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธรๆ ได้ข้ามสันดอนไปต่อเวลาเที่ยงวัน ๑๑ ค่ำนั้น แลว่าพบเรือสุลต่านมหมัดที่ปากคลองบางปลากดในกลางคืนวันนั้น ครั้นรุ่งขึ้นวัน ๖๑๒ฯ ๘๘ค่ำ กรมวงษาให้เรือไฟลงไปลากเรือที่สุลต่านมหมัดมานั้นขึ้นมาถึงในเวลาเย็นวันนั้น กรมวงษาได้จัดตึกให้ขึ้นอยู่กับทั้งบุตรภรรยาผู้คนบ่าวไพร่ วันนั้นสุลต่านมหมัดก็มาหากรมวงษายื่นหนังสือไว้เป็นความกล่าวโทษพระยาตรังกานูจะขอว่าความให้เงียบๆ อยู่ก่อน หนังสือนั้นฉันได้ส่งกรมวงษาให้คัดฝากออกมาให้ดูในครั้งนี้ด้วยแล้ว ตั้งแต่วันขึ้น๑๓ ค่ำมาจนวันแรมสองค่ำฉันก็ว่างการไม่ ติดอยู่ด้วยการทำบุญอัฐิบุตรที่ไปเผาเมื่อขึ้นเจ็ดค่ำนั้นแลทำบุญนักขัตฤกษ์เข้าพรรษาต่อมา ต่อวันแรม ๔ ค่ำ จึงได้กำหนดนัดประชุมรับแขกเมือง จึงสั่งให้สุลต่านมหมัดอุรังกาโยเทวศิริอินทราเมืองตรังกานูมาเข้าเฝ้าพร้อมกัน สุลต่านมหมัดสั่งกรมวงษามาว่า ถ้าจะให้เฝ้าพร้อมกับพวกตรังกานูแล้ว ขอเสียอย่าให้ถามเรื่องที่ว่ามาด้วยเหตุไร ต่อหน้าพวกตรังกานู ต่อเวลาว่างๆ มื้ออื่นจึงจะขอเข้าเฝ้าแลจึงให้ถาม ครั้นเมื่อวัน ๔ ค่ำ เวลาบ่ายสุลต่านมหมัดกับบุตรแลญาติพี่น้องที่เป็นตองกูเมืองลิงคา ๙ คนด้วยกันกับทั้งพวกตรังกานูก็เข้ามาหาฉันเรียกให้นั่งขึ้นมาเสมอเสนาบดี ให้ขึ้นนั่งบนเบาะก็หาขึ้นไม่หมอบอยู่แต่ริมเบาะ ฉันจึงได้ปราศรัยว่าเมืองลิงคานั้นได้ยินแต่เขาออกชื่อ แลลือว่าเดิมเป็นเมืองใหญ่ มีเมืองขึ้นเมืองออกหลายเมืองเป็นที่อยู่ของผู้ครองแผ่นดินที่แขกมลายูนับถือว่าเป็นเจ้าเป็นนายมีสกุลสูง แลได้เห็นในแผนที่ของอังกฤษเขียนไว้เป็นเกาะหนึ่ง เนื่องกับแผ่นดินสุมาตรา แต่คนในเมืองนั้นแต่โบราณมาจนครั้งนี้ไม่ได้ยินว่าใครมายังเมืองไทยนี้ แลฝ่ายไทยก็ไม่มีใครไปเมืองลิงคา ได้ยินว่าได้ไปมาเป็นเกี่ยวดองกันแต่กับพวกเมืองตรังกานู ก็การทุกวันนี้บ้านเมืองที่อยู่ใกล้ทะเลมีเหตุผลผันแปรไปต่างๆ ตัวสุลต่านมหมัดนี้เราก็ได้ฟังผู้บอกเล่ากล่าวเป็นอันมาก ว่าเป็นเชื้อสายเจ้านายผู้ครองเมืองลิงคามาแต่ก่อน จนถึงตัวก็ได้เป็นเจ้าเมืองลิงคาในเวลาหนึ่ง ความที่ได้ฟังมานี้มากมายหลายปาก เราก็เชื่อถือไม่รังเกียจสงสัย ถึงเป็นเจ้าเก่าพลัดบ้านแพลงเมืองมาจะยากจนขัดสนไปก็ดี ธรรมเนียมราชสกุลในไทยนี้ เมื่อรู้เป็นแน่ว่าผู้นั้นเป็นบุตรหลานเชื้อวงศ์ของสกุลที่ชนเป็นอันมักนับถือแล้วก็ไม่ดูถูกดูหมิ่นรังเกียจรังงอน เพราะฉะนั้นสุลต่านมหมัดเข้ามาหาถึงบ้านถึงเมืองครั้งนี้ ก็มีความยินดีจึงได้แต่งตัวเต็มตามยศตั้งเครื่องยศรับเป็นการนับถือ เหมือนกับว่าเมื่อสุลต่านมหมัดยังคงเป็นเจ้าเมืองลิงคาอยู่แล้วเข้ามาเหมือนกัน สุลต่านมหมัดจึงตอบว่า ซึ่งต้อนรับเป็นการนับถือดังนี้นั้น192 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวขอบพระเดชพระคุณนักหนา ฉันจึงถามอีกว่าเข้ามาถึงเมืองนี้ เป็นฤดูแดนดินแปลกประเทศสบายกายอยู่ไม่ป่วยไข้อันใดดอกฤๅทั้งนายทั้งบ่าว อนึ่งเจ้าพนักงานที่ไปจัดแจงต้อนรู้ให้ที่อยู่ที่กินนั้นพร้อมเพรียง บริบูรณ์พอเป็นที่ชอบใจ ไม่ควรติเตียนแล้วฤๅ สุลต่านมหมัดตอบว่า สบายดี การที่จัดแจงอนุเคราะห์นั้นก็มาก ขอบพระเดชพระคุณ ฉันจึงได้ถามว่า ได้ยินว่าเป็นญาติกันกับพระยาตรังกานูนั้น เป็นญาติกันอย่างไร สุลต่านมหมัดตอบว่าพระยาตรังกานูนั้นเป็นน้า ฉันจึงได้ว่าสุลต่านมหมัด ก็ไม่ได้เป็นผู้ขึ้นแก่ไทยดอก แต่ได้เข้ามาหารู้จักกันแล้ว ฉันก็มีความเมตตาว่าสุลต่านมหมัดเป็นบุรุษในสกุลที่ครองบ้านเมืองอันหนึ่ง ซึ่งไม่ได้ขึ้นแก่ผู้ใดในเวลาหนึ่งมีชนเป็นอันมากได้นับถือมานานนั้น คล้ายกันกับราชสกุลเมืองนี้ จะว่าเหมือนเป็นญาติกันก็ว่าได้ เมื่อเข้ามาถึงกรุงเทพมหานครนี้จะอยู่นานฤๅเร็วก็ตามใจ จะกลับไปก็ไม่ขัดขวางฤๅถ้ามีข้อคดีต่างๆจะเกี่ยวข้องกับผู้ใดที่เป็นชนขึ้นฝ่ายไทย ก็จะว่ากล่าวชำระให้เห็นเท็จจริงผิดชอบโดยยุติธรรมอนึ่งถ้าสุลต่านมหมัดจะประสงค์สิ่งใดที่อำนาจฝ่ายสยามจะทำได้ ก็จะตริตรองอนุเคราะห์โดยสมควร สุลต่านมหมัดจึงว่าซึ่งเข้ามาครั้งนี้ ด้วยคิดเห็นว่าตัวไม่มีที่พึ่งแล้วมาถวายตัวเป็นข้าตามแต่จะทรงพระกรุณาโปรด เมื่อพูดกับสุลต่านมหมัดเท่านี้แล้ว ฉันก็ปราศรัยพวกเมืองตรังกานูตามธรรมเนียม แลไต่ถามถึงข่าวพระยาตรังกานูที่ไปแลมาเมื่ออุรังกายอเดหวามานั้น ทั้งความว่าของเครื่องนอกราชบรรณาการนั้นพระยาตรังกานูเอามากับตัว เมื่อกลับมาถึงเมืองตรังกานูได้๕ วันแล้ว จึงได้มอบให้อุรังกายอเดหวาคุมเข้ามา ฉันก็ว่าขอบใจว่าซึ่งพระยาตรังกานูไปบ้านอื่นเมืองไกลแล้วเห็นอะไรชอบกลก็ยังคิดถึงเจ้านายของตัวจัดซื้อหามาฝาก นอกจากบรรณาการตามธรรมเนียมนั้นนักหนา ให้ไปบอกพระยาตรังกานู ครั้นแล้วฉันก็สั่งว่ามาพบกันวันนี้เป็นปฐมเป็นการมงคลให้เชิญไปกินเลี้ยงเถิด ฉันก็ลงจากที่นั่งเศวตรฉัตร ลงมาจับมือสุลต่านมหมัดกับบุตรเป็นปราศรัยอย่างอังกฤษ แล้วจึงกลับเข้าข้างใน สุลต่านมหมัดกับบุตรแลพี่น้อง ๙ คนเชิญไปกินเลี้ยงที่หอโภชนลีลาศ แต่พวกตรังกานูแลบ่าวไพร่ให้ไปเลี้ยงที่ศาลาลูกขุนตามอย่างเดิมสุลต่านมหมัดก็ยินดีรับถวายบังคมแล้วว่าแก่พระสุรินทรามาตย์ว่า พระที่นั่งเศวตรฉัตรนั้นงามนักหนาไม่เคยเห็นเลย ที่นั่งเจ้าแผ่นดินเมืองอื่นก็ได้เห็นมามากก็ไม่งามเหมือนอย่างนี้ แลถามว่าพวกที่แต่งตัวงามมากเฝ้าอยู่สองแถวข้างเหนือข้างใต้นั้นเป็นเสนาบดีฤๅ พระสุรินทรามาตย์ตอบว่าพวกนั้นเป็นพระราชวงศานุวงศ์ เหมือนอย่างกรมวงษาเสนาบดีนั้นคือสองท่านที่เคียงสุลต่านมหมัดอยู่ครั้นล่วงวันมาท่านกรมท่าเอาจดหมายของกงสุลอังกฤษยื่นมาให้ดูสองฉบับ ฉบับหนึ่งว่าอังกฤษที่เมืองทวายฟ้องเข้ามาว่าผู้ร้าย อนึ่งหารือมาว่าอย่างธรรมเนียมข้างอังกฤษ สัตว์ของเลี้ยงต้องตีตราเสียเป็นสำคัญ เพราะฉะนั้นกงสุลเห็นว่าช้างม้าโคกระบือของเมืองฝ่ายไทยฝ่ายอังกฤษต่อกันอยู่นี้ ถ้ามีตราผู้ครองแผ่นดินตีเสียเป็นสำคัญจะดีเป็นที่ชำระโจรผู้ร้ายง่าย ถ้าผู้ปกครองฝ่ายไทยเห็นด้วยจะคิดตีตราแล้วกงสุลจะมีหนังสือไปถึงคอเวอเนอร์เยเนราลผู้สำเร็จราชการอินเดีย ณ เมืองกลักตาให้คิดอ่าน193 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอีกฉบับหนึ่งนั้นแจ้งความว่าในคราวเรือเจ้าพระยาเข้ามาครั้งนี้ มีหนังสือเจ้าเมืองสิงคโปร์ส่งเข้ามาให้กงสุลผู้ปกครองฝ่ายไทย ว่าที่สิงคโปร์ที่มีข่าวลือออกไปว่า ผู้ปกครองฝ่ายไทยจะถอดพระยาตรังกานูเสียจากที่ แล้วจะตั้งอาเกษสุลต่านมหมัดเจ้าเมืองลิงคาคนเก่าซึ่งเป็นบุตรเขยของพระยาตรังกานูนั้นจริงฤๅ ได้คิดกันเขียนคำตอบจดหมายฉบับหลังให้ลงไปแล้ว ร่างคำตอบนั้นฉันได้สั่งท่านกรมท่าให้คัดส่งออกมาให้ดูด้วยแล้ว แต่ที่เรื่องจะให้ตีตราสัตว์นั้น ได้ผัดไปว่าจะปรึกษากันดูก่อนเรื่องพระยาตรังกานูแลอาเกษสุลต่านมหมัดนั้น ฉันคะเนเห็นว่าเจ้าเมืองสิงคโปร์เมื่อเขาพบคุณศรีสุริยวงษ์ เห็นเขาจะถามแล้วคำที่ฉันให้ตอบไปที่นี่ก็เห็นว่าจะไม่สู้ผิดกันนัก พิเคราะห์ดูเถิดอนึ่งท่านได้บอกว่าคุณศรีสุริยวงษ์สั่งไว้ว่าให้มีหนังสือเข้าไปถึงพวกทูตที่ ไปเมืองปารีศด้วยเรื่องสุรา(ความขาด) กำชับไปด้วย เรือกลไฟเจ้าพระยา มาถึงช้าไปกว่าเวลาที่คาดหมายไว้มาถึงกรุง เมื่อฯ๔ ๘๘ค่ำ พระภาษีสมบัติบริบูรณ์จัดแจงบรรทุกอยู่ถึงห้าวัน จะได้ออกวัน ๔ฯ๙ ๘๘ค่ำ ฉันคิดว่าเห็นจะไม่ทันคุณศรีสุริยวงษ์ที่เมืองสิงคโปร์ถึงกระนั้นฉันได้สั่งแก่พระภาษีสมบัติให้ตามไปถึงเมืองไทรย์ซึ่งคิดให้เรือเจ้าพระยาไปตามนั้นด้วย เพราะได้ใส่กระแดนแฉน ๑ เสียแล้วว่าเรือเจ้าพระยาเป็นลำหนึ่งเข้าในฝลิต ที่ไปครั้งนี้จะได้เป็นเกียรติยศด้วยการที่พวกเข้าส่วนเสียเปรียบป่วยการวันค้าขายเท่าไรให้พระภาษีสมบัติบริบูรณ์หักเอาในส่วนอากรเตาสุราซึ่งเป็นส่วนเพิ่มเติมญาติพี่น้องบุตรภรรยาในบ้านเรือนคุณศรีสุริยวงษ์ แลบ้านอื่นบัดนี้ก็อยู่เย็นเป็นสุขดีอยู่หมดจดหมายมา ณ วัน ฯ๗ ๘๘ค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓๑Credential194 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๑พระราชหัตถเลขา พระราชทานไปยังพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔(ตอนต้นเป็นภาษาอังกฤษตอนต่อไปภาษาไทย)พระองค์เจ้าธานีนิวัต ๑ แปลที่ ๑๔๗ พระบรมมหาราชวังพระราชลัญจกร วันที่ ๔ สิงหาคม ๑๘๖๑พระราชโองการหยกขาวฉันได้ถวายแหวนมากับจดหมายฉบับนี้วงหนึ่งทำด้วยทองผสมมีชื่อสันสกฤตว่า “นีล-กระสาปน” ซึ่งได้ให้ผสมขึ้นตามตำราโบราณเขียนไว้เป็นภาษามคธอันได้ชื่อว่าภาษาบาลี ทองผสมชนิดนี้ทำอย่างที่เขาใช้ค้าขายกันในประเทศมคธโบราณซึ่งเดี๋ยวนี้นักภูมิศาสตร์อังกฤษเรียกว่า”พิหาร” มีคำกล่าวกันมาว่าทองผสมนี้มีราคาเสมอด้วยทองคำกึ่งน้ำหนักของธาตุนี้ ฉันเชื่อว่าท่านคงจะพอพระราชหฤทัยเหมือนเป็นทองผสมแท้ของมคธ เพราะผสมขึ้นตามตำราเก่ามีใบบอกเข้ามาแต่พระยาราชวรานุกูลเมืองพระตะบองหลายฉบับฉันได้สั่งเจ้าพระยามุขมนตรีให้ลูกไปถวายแล้ว โปรดทรงให้ทราบแล้วฉันขอรับประทานให้กรมวงษาขึ้นไป ได้เฝ้าทูลปรึกษาด้วยช่วยกันหลายๆ ความคิด ด้วยเป็นการบ้านเมืองใหญ่แต่พี่ที่รักของท่าน(พระบรมนามาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎพระราชทานลงมา ณ วันที่ ๓๗๓๕ ในรัชกาล(ประทับพระบรมนามาภิไธยย่อด้วย)พระราชโองการป.ล. ที่จะโปรดให้บนเทวดาพระที่นั่งที่หลัง... ขอรับประทานให้มีเครื่องมนัสการเถ้าแก่เชิญลงมาบูชาในวันอาทิตย์ ที่นี่เคยบน เคยแก้บนในวันตัววันเกิดของผู้ป่วยผู้ไข้ฯ๑พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร พระนามเดิมหม่อมเจ้าธานีนิวัต ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา และทรงเป็นพระเจ้าหลานเธอในรัชกาลที่ ๔ ประสูติเมื่อ ๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๒๘ทรงได้รับสถาปนาเป็นพระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าในรัชกาลที่ ๖ ทรงดำรงตำแหน่งราชเลขานุการฝ่ายต่างประเทศเป็นเสนาบดีกระทรวงธรรมการ วันที่ ๘ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๙๓ ทรงได้รับสถาปนาขึ้นเป็น พระวรวงศ์เธอกรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร ในปี พ.ศ. ๒๕๐๖ ทรงเป็นประธานองคมนตรี สิ้นพระชนม์ในรัชกาลปัจจุบันเมื่อวันที่ ๘ กันยายน พ.ศ. ๒๔๑๗ พระชันษา ๘๙ ปี195 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๒พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาวิชิตชลธีฯปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔จดหมายมาถึง พระยาวิชิตชลธี ศรีสุรสงครามราไชยอภัยพิริยพาห ผู้สำเร็จราชการเมืองตาก ว่านายจุ้ยเป็นขุนรุตรวังไพร อยู่ในกองหลวงอินทบุรี นายกองส่วยพึ่งลงไปยื่นเรื่องราวร้องฎีกาฟ้องกล่าวโทษพระยาตากว่าเจรจาหยาบช้าต่อแผ่นดิน ก็ความหยาบช้านั้นมีธรรมเนียมให้ยกเสียไม่ให้ชำระเพราะหาต้องการจะฟังไม่ก็เป็นอันยกความเสียแล้ว แต่ยังสงสัยอยู่บ้างเล็กน้อยจึงว่าหารือมา ในคำหยาบช้านั้นนายจุ้ยกล่าวว่าพระยาตากว่าแผ่นดินทุกวันนี้ไม่เหมือนแผ่นดินก่อนๆ พูดกลับไปกลับมาจะเอาจริงนั้นก็ไม่ได้ดังนี้ ก็คำโบราณว่าออกจากปากเข้าหูคนออกจากก้นก็เหม็น คำนั้นชะรอยจะมีผู้พูดให้นายจุ้ยได้ยิน แต่ผู้พูดนั้นจะเป็นพระยาตากพูดฤๅๆ จะเป็นคนอื่นพูดก็ไม่รู้เป็นแน่เลย ผู้พูดนั้นจงเป็นสุขๆ เถิดไม่ว่าไรดอก ไม่ชำระเอาตัวเอาโทษเอาทัณฑ์อะไรดอก แต่ข้าพเจ้านึกอยู่ว่าพระยาตาก เมื่อแต่แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวมาจนถึงเวลาเมื่อกองทัพที่ไปรบเมืองเชียงตุงกลับมาก็ยังเป็นพระยาไชยนาทอยู่ เหมือนกับอ้ายจีนที่ได้เป็นพระยาอินทบุรีเป็นผู้สำเร็จราชการเมืองอินทบุรีมีเขตแขวงติดกันกับเมืองไชยนาท ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ข้าพเจ้าก็เป็นคนหน้าต่ำหน้าเลวลับหน้าค่าชื่ออยู่หัวบ้านหัวเมืองไม่มีใครรู้จักมักคุ้นไม่มีใครได้ไปมาหาสู่ข้าพเจ้าก็ไม่รู้จักกับท่านๆ ก็ไม่รู้จักกับข้าพเจ้าเหมือนอ้ายจีนพระยาอินทบุรีไม่รู้จักกับข้าพเจ้าฯ ก็ไม่รู้จักกับอ้ายจีนพระยาอินทบุรีเหมือนกัน แต่พระยาตากคนเก่า ชื่อตัวชื่อนายเกิด บัดนี้เป็นพระยากำแพงเพ็ชร์นั้นก็ดี พระยากำแพงเพ็ชร์ บัวพระยากำแพงเพ็ชร์ เถื่อน พระยากำแพงเพ็ชร์ น้อย ซึ่งเป็นพี่ชายพระยากำแพงเพ็ชร์ เกิดทั้งสามคนนั้นก็ดี นายพลพ่ายสุดใจ น้องชายพระยากำแพงเพ็ชร์ เกิด ก็ดี ท่านแพง มารดาผู้ที่ออกชื่อมาก่อนทั้ง ๕ นั้นก็ดี หม่อมอิ่ม น้องพระยากำแพงเพ็ชร์ เกิด ก็ดี เป็นผู้คุ้นเคยไปมาหาสู่ข้าพเจ้าอยู่ แต่ข้าพเจ้ายังเล็กๆ อยู่ ก็ชอบพอรู้จักกับเขามาหมด บุตรหลานหว่านเครือของเขาก็เป็นบ่าวไพร่ข้าพเจ้าอยู่หลายคนมาแต่ก่อนคุ้นเคยกันมาก ปรกติของพวกนั้นเขาคนไรดีชั่วอย่างไรข้าพเจ้ารู้แน่ถนัดตัวข้าพเจ้ามีวาสนาสูงคราวหนึ่งต่ำคราวหนึ่งแลจะมีสติปัญญาประการใด การก็ทราบอยู่แก่ใจพวกนั้นว่านี้เป็นความจริง พระยากำแพงเพ็ชร์ เกิด นั้น เดิมเป็นผู้ช่วยราชการเมืองกำแพงเพ็ชร์ ครั้งพระยากำแพงเพ็ชร์ เถื่อน พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯตั้งให้เป็นพระยาตากครั้นเมื่อปลายแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระพลสงครามลาว ที่เป็นพระยาสยามสิมานุรักษ์เดี๋ยวนี้ ฟ้องกล่าวโทษ ด้วยความต่างๆ เพื่อจะชิงเอาที่พระยาตากครั้งนั้นพระพลสงครามไม่ฟ้อง แต่พระยาตากฟ้องเอาตัวข้าพเจ้าด้วยว่าข้าพเจ้าร่วมคิดกับพระยาตากลอบลักสมคบกับฝรั่งอังกฤษเมืองเมาลแมน ให้หนังสือให้พระยาตากคุมไปแลรับหนังสือตอบมาด้วยเห็นว่าครั้งนั้นพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงชังฝรั่งอังกฤษนัก เขาจะเอาความชอบแก่ตัวให้มากจะได้เป็นที่พระยาตาก จะฟ้องแต่พระยาตากกลัวจะได้ความชอบน้อยไป เขาเห็น196 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวข้าพเจ้าเป็นคนชื่อโตชื่อใหญ่ ครั้งนั้นชาวบ้านชาวเมืองเล่าลือว่ากีดพระเนตรพระกรรณพระเจ้าอยู่หัวเขาจะเอาความชอบให้มาก เขาจึงเอาชื่อข้าพเจ้าใส่เข้าว่าสมคบกับพระยาตาก เกิด คิดกันให้หนังสือลับไปคบฝรั่งอังกฤษเหมือนเป็นขบถ เขามายื่นฟ้องไว้แล้วที่กรมมหาดไทย ผู้น้อยผู้ใหญ่ได้รับเรื่องราวไว้ทราบอยู่สิ้น พอพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวท่านทรงพระประชวร ท่านเสนาบดีผู้หลักผู้ใหญ่พร้อมกันเลือกข้าพเจ้าให้เป็นผู้รักษาแผ่นดินอยู่ครั้งนั้น พระพลสงคราม ลาวจึงตกใจกลัวข้าพเจ้าจะเป็นใหญ่ขึ้นจะตัดหัวเสีย จึงรีบมาขอถอนฟ้องลบชื่อข้าพเจ้า ลบเรื่องที่ว่าข้าพเจ้าสมคบกับพระยาตาก เกิด ให้หนังสือลับไปเมืองเมาลแมนฝากตัวกับฝรั่งอังกฤษนั้นออกเสีย แล้วจึงไปหาไปฝากตัวแก่ข้าพเจ้าตาลนตาลาน ข้าพเจ้าพึ่งรู้จักเขาภายหลังพระยาตากเกิด ดอก แต่ข้าพเจ้าพิเคราะห์ดูตามการที่จริงนั้น ความต่างๆ ในเมืองตากพระพลสงคราม ลาวฟ้องพระยาตาก เกิด นั้นเป็นความจริงโดยมาก พยศพระยาตาก เกิด นั้นอย่างไร ฯ ข้า ฯ ก็รู้อยู่เต็มอกเต็มใจ พระพลสงคราม ลาว นั้นเขาก็ได้ราชการแผ่นดินโดยมากจริงๆ เมื่อชำระความเข้าด้วยข้อคดีกล่าวฟ้องหากันนั้น พระยาตากก็แพ้แก่คดีหลายข้อ ควรที่จะถอดพระยาตาก เกิดออกเสียแล้ว แลตั้งพระพลสงคราม ลาว ให้เป็นพระยาตากให้ต้องตามความประสงค์แต่ครั้นจะทำดังนั้นข้าพเจ้านึกว่าพระพลสงคราม ลาว จะสำคัญว่าการซึ่งฟ้องข้าพเจ้าเป็นข้อความใหญ่โตนั้นข้าพเจ้าเป็นคนงมงายนักไม่รู้ตัวเลย จึงยกยอขอให้พระพลสงครามนั้นเป็นพระยาตาก พระพลสงครามจะกำเริบใจไปนัก จึงเอาทัณฑ์บนพระยาตาก เกิด แล้วภาคทัณฑ์ไว้ให้ว่าราชการเมืองต่อไป จนพระยากำแพงเพ็ชร์ น้อย พี่ชายถึงแก่กรรมแล้ว ข้าพเจ้าจึงได้ยกพระยาตาก เกิด นั้นมาเป็นพระยากำแพงเพ็ชร์เสีย ด้วยเห็นว่าเมืองตากเป็นเมืองสำคัญต่อเขตแดนกับลาว แลเมืองเมาะลำเยิง ราชการสำคัญๆ มากอยู่จะให้พระพลสงคราม ลาว เป็นพระยาตากก็เห็นว่าความปรารถนาท่านจะเกินๆ ดังว่ามาแล้ว เมืองก็จะเป็นเมืองลาวแท้ไปไหนๆ พระบาทสมเด็จพระ-นั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวท่านก็ได้ทรงพระราชดำริตั้งผู้สำเร็จราชการเมืองเป็นไทยไว้แล้ว จึงตั้งพระศักดา-เรืองฤทธิ ปลัดไทยนายหนึ่ง พระวิชิตรักษา ปลัดลาวนายหนึ่ง ให้กำกับกันว่าราชการบ้านเมืองรักษาเขตแดนพระราชอาณาจักรในหัวเมืองสำคัญที่ต่อกันกับเมืองลาวเมืองมอญนั้น ข้าพเจ้าจึงได้ปรึกษาหารือกรมหลวงวงษาธิราชสนิทว่าจะได้ใครไปเป็นพระยาตากดี ด้วยกรมหลวงวงษาธิราชสนิทได้เป็นแม่ทัพ ไปเมืองเชียงตุงรู้จักปรกติผู้สำเร็จราชการ แลกรมการฝ่ายหัวเมืองเหนือมาก กรมหลวงวงษาธิราชสนิทบอกแก่ข้าพเจ้าว่า พระยาไชยนาท คือตัวท่านเป็นผู้มีปรกติเรียบร้อยดี เป็นผู้สำเร็จราชการเมืองไชยนาทมาก็นาน ก็ไม่มีเหตุการณ์ถ้อยความเกี่ยวข้องต้องอุทธรณ์ต่างๆ เป็นเหตุให้ขุ่นเคืองใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทพระเจ้าแผ่นดินแต่แผ่นดินก่อนมาจนแผ่นดินปัจจุบัน แลไปราชการทัพครั้งนี้ก็เห็นเป็นผู้มีอุตสาหะเห็นแก่ราชการจริงๆ ไม่เชือนแชเลี่ยงหลีกหนีการงาน เห็นควรที่จะวางใจให้ไปเป็นที่พระยาตากได้ ข้าพเจ้าจึงได้ตั้งท่านไปให้เป็นพระยาตาก พระพลสงคราม ลาว นั้นครั้นจะไม่เลื่อนที่ให้มียศขึ้นไปสมแก่ใจประสงค์บ้าง ก็จะเป็นที่เสียใจ เห็นไปว่าข้าพเจ้าอาฆาตพยาบาทจองเวรเพราะเรื่องความที่ฟ้องพระยาตาก เกิด คนเก่าเอาชื่อข้าพเจ้าใส่เข้าด้วยนั้น ข้าพเจ้าจึงได้เลื่อนที่ตั้งให้เป็นพระยาสยามสิมานุรักษ์ มีบรรดาศักดิ์197 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสูงขึ้น แล้วตั้งบุตรพระยาสยามสิมานุรักษ์นั้นเป็นที่พระพลสงครามให้ชอบใจทำราชการไม่ขัดเคืองกันการพยาบาทอาฆาตในเหตุเช่นนี้ไม่ควรมีไม่ควรเป็นแก่ผู้ซึ่งเป็นใหญ่ในแผ่นดินไม่ใช่ฤๅ เพราะในเวลาหนึ่งผู้ที่จะหาความชอบก็คิดวุ่นๆ ไปตามปัญญา ในเวลานั้นก็หาได้สำคัญรู้การณ์ในอนาคตว่าจะเป็นอย่างไรไม่ ครั้งนั้นไซร้วาสนาข้าพเจ้าก็เป็นคนต่ำคนเลวมีชีวิต เหมือนกับชีวิตต้นกล้วยแลชีวิต กอไผ่ ไม่เป็นที่เสียดายแลไว้หวังตั้งใจหมายพึ่งหมายเพราะแก่ผู้ใดนัก แต่ผู้ที่จะรู้จักก็น้อยตัวก็ที่พระยาสยามสิมานุรักษ์ทำแก่ข้าพเจ้าครั้งนั้น ก็เป็นความผิดทำไปตามภาษาใจลาวชาวบ้านนอกไม่รู้จักผิดชอบใหญ่น้อยตื้นลึกหนาบางอะไร การไม่ควรที่ข้าพเจ้าจะถือโทษเลยจริงๆ ทีเดียวอย่าว่าถึงเวลาโน้นเลย ถึงเวลากาลบัดนี้คนนอกกรุงที่ไม่ใคร่ได้ไปมาที่ในกรุงเทพมหานครนี้ จะรู้ที่ใหญ่ที่น้อยที่เป็นดวงใจแผ่นดินสิทธิ์ขาดในราชการทั้งปวงนั้น จะอยู่ที่ไหนแห่งไหนเห็นจะรู้ต้องกันก็คำที่นายจุ้ย ขุนรุตรวังไพรได้ยินแต่ตัวท่านหรือแต่ตัวใครอื่น ที่ว่าแผ่นดินทุกวันนี้ไม่เหมือนแผ่นดินก่อนๆ พูดกลับไปกลับมาเอาจริงไม่ได้นั้น คำนี้ก็เป็นกลางๆ อยู่หารู้ว่าใครไม่ ก็แผ่นดินเป็นดินพูดไม่ได้ ก็เห็นจะว่าเจ้าแผ่นดินผู้สิทธิ์ขาดในแผ่นดินกระมัง ก็ผู้ที่กล่าวคำนี้นั้นจะสำคัญว่าตัวข้าพเจ้าเป็นเจ้าแผ่นดินผู้ว่าราชการแผ่นดินฤๅๆ จะรู้ว่าราชการแผ่นดินสิทธิ์ขาดอยู่แก่ท่านผู้อื่นๆเป็นเจ้าของแผ่นดินประการใด ข้าพเจ้าก็ไม่รู้แน่ในความรู้ของผู้กล่าวนั้นเลย ฤๅผู้กล่าวนั้นจะได้ยินต่อไปแต่ผู้ซึ่งเขานินทาท่านผู้ใดผู้อื่นนอกจากตัวข้าพเจ้าซึ่งเป็นเช่นนั้นจริง แต่เพราะวาสนาข้าพเจ้าน้อยมาแต่ก่อนไม่สู้มีใครนับถือเลื่องชื่อลือชาว่าเป็นคนดี ครั้นเมื่อมีผู้พูดดังนี้ผู้ได้ฟังคลับคล้ายคลับคลาต่อไปก็สำคัญเอามาใส่ให้ข้าพเจ้าเสียดอกกระมัง ปรกติตัวแลปากคำข้าพเจ้านั้นอย่างไร ข้าพเจ้าจะยืนยันก็เป็นอันอวดตัวไป ท่านก็อยู่ไกลไม่ใคร่ได้ไปมาหาคุ้นเคยกับข้าพเจ้าเป็นแต่ได้ฟังคำลือคำเล่า แลฟังแต่ท้องบัตรใบตราที่มีไปลางเรื่องเขาก็ให้ข้าพเจ้ารู้ ข้าพเจ้าจะได้รู้ก็แต่เรื่องการสลักสำคัญเป็นการใหญ่ๆ ก็เหมือนอย่างเรื่องการกะเกณฑ์ตกทอดอย่างใดๆ สิ่งใดๆเมื่อราชการในกรุงต้องการ เจ้าพนักงานเขาก็ปรึกษาพร้อมกันเขาก็ส่งก็เกณฑ์กันไป ข้าพเจ้าก็หาได้รู้ด้วยไม่ ถึงเรื่องส่วยไร่ก็เหมือนกันการนั้นๆ ก็สุดแต่เสนาบดี ก็เมื่อมีดวงตราพระราชสีห์ประทับอ้างพระราชโองการไปแล้ว หัวเมืองก็สำคัญเสียว่าตัวข้าพเจ้าฤๅท่านผู้ใดที่เขาว่าเป็นเจ้าแผ่นดินนั้นแลมาจู้จี้สั่งเสียกะเกณฑ์เร่งรัดไปทุกสิ่งทุกอันตราพระราชสีห์นั้นก็ทำเนาทีหนึ่ง เพราะว่าจะประทับให้มีไปได้ก็ต่อเมื่อผู้ใหญ่ คือเจ้าพระยานิกรบดินทร์ แลพระยามหาอำมาตย์สั่งตามกำหนดตราพระราชสีห์ใหญ่แลน้อย จึงได้มีไป ก็ยังมีหนังสือปลัดทูลฉลองปลัดบาญชีทั้งกรมมหาดไทยหมู่ใหญ่ กรมมหาดไทยฝ่ายเหนือมีบังคับบัญชาฤๅขอร้องขึ้นไปต่างๆ ก็เป็นอันมากฉบับหนึ่งว่าอย่างหนึ่งฉบับหนึ่งว่าอย่างหนึ่ง ข้าพเจ้าคนเดียวจะระวังตรวจตราไปให้ทั่วถึงก็เป็นอันยาก การซึ่งเป็นดังนี้ก็หาได้เป็นแต่เวลากาลแผ่นดินในปัจจุบันนี้ไม่ถึงเป็นแผ่นดินก่อนๆ ที่ล่วงมาแล้วก็เป็นเหมือนกัน ฤๅจะเป็นวุ่นไปกว่านี้อีก จะคิดว่าคำนั้นจะอาศัยดวงตราพระราชสีห์แลหนังสือเจ้าพนักงานกรมมหาดไทยซึ่งเป็นดังนี้แล้วจะว่าเป็นดังนั้นเล่าก็ไม่ควรจะว่าแผ่นดินทุกวันนี้ไม่เหมือนแผ่นดินก่อนๆ เพราะเลอะๆ เกินๆ อยู่เหมือนกันเป็นธรรมดาซึ่งว่านั้นชะรอยจะเป็นคำของคนที่ได้ฟังไปแต่คำนินทาใครซึ่งเป็นเช่นว่านั้นแล้วก็เอามาใส่ให้ข้าพเจ้าเสียดอกกระมัง198 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ปรกติตัวข้าพเจ้าพูดจาว่าขานอันใดจะเอาจริงได้ฤๅ เอาจริงไม่ได้ จะแม่นยำแน่นอนฤๅไม่แม่นยำแน่นอนนั้นตัวท่านได้มาพบข้าพเจ้าน้อยวันนักเห็นจะสังเกตเอาเป็นแน่ไม่ได้ก็ตัวท่านคุ้นเคยอยู่กับกรมหลวงวงษาธิราชสนิท ถ้าท่านจะถามกรมหลวงวงษาธิราชสนิทจะบอกแก่ท่านอย่างไร เห็นท่านจะเชื่อดอกกระมังด้วยคุ้นเคยกัน ถ้าอย่างนั้นท่านลงมาเมื่อไรท่านจงไปกระซิบถามกรมหลวงวงษาธิราชสนิทเอาความจริงดู ฤๅสืบสาวฟังแต่ข้าราชการที่เขาคุ้นเคยข้าพเจ้าอยู่นั้น ว่าข้าพเจ้าเป็นดังว่ามานั้นฤๅๆ ไม่เป็นดังว่าด้วยได้ฟังแต่กรมหลวงวงษาธิราชสนิทบอกก็ดีฟังแต่คำคนเป็นอันมากที่คุ้นเคยเข้าออกทำราชการในพระบรมมหาราชวังนี้ก็ดีก็จะได้ความจริงดอก แต่จะฟังเอาแต่คำคนกลอกๆ แกลกๆ อย่างพระยาราชวรานุกูล * แลราษฎร์ข้างนอกที่ไม่คุ้นเคยกับข้าพเจ้านั้นไม่ได้ เพราะราษฎรข้างนอกทุกวันนี้มักสำคัญผิดๆ เล่าลือกันไปผิดๆ เขาไม่รู้จักมักคุ้นข้าพเจ้ามาแต่ก่อน ข้าพเจ้าเป็นคนลับหน้าค่าชื่ออยู่ ว่ามาทั้งนี้ด้วยประสงค์จะให้ท่านเห็นความจริง จะขัดเคืองว่าตัวท่านว่าดังนั้นเพราะเชื่อคำโจษผู้ฟ้องคนเดียวนั้นก็หาไม่ถึงท่านจะได้ว่าจริงก็ไม่ถือโทษ เพราะท่านว่าจริงก็เห็นจะว่าไปตามที่ได้ฟังคนลือผิดๆ แต่ข้าพเจ้าแคลงยิ่งนักว่าเห็นท่านจะไม่ได้ว่าชะรอยนายจุ้ยโจทย์จะเอาคำที่ได้ฟังแต่ผู้อื่นว่ามาใส่ความเอาว่าท่านว่าดอกกระมัง จะว่านายจุ้ยไม่ได้ฟังแล้วปั้นน้ำเป็นตัวเอาทีเดียวก็จะไม่ได้ เพราะเขตแดนที่เป็นเหตุจะให้ผู้ใดว่าดังนี้ เมื่อสังเกตไปในกรุงก็มีอยู่จริงแต่มิใช่ตัวข้าพเจ้าเลยจดหมายนี้มาแต่ข้าพเจ้าผู้ที่ได้ยื่นนามสัญญาบัตรตั้งท่านเป็นพระยาตากมาแต่ก่อนนั้นมิใช่ผู้อื่นเลย ครั้นจะสั่งให้เจ้าพนักงานมีท้องตรามาก็เกรงความจะอื้ออึงไปอนึ่งเมื่อเขาจะใส่ในท้องตราว่ามีพระบรมราชโองการก็กลัวเกลือกว่าท่านจะสำคัญเข้าใจผิดตัวข้าพเจ้าไป ด้วยท่านอยู่ไกลข้าพเจ้าจึงทำจดหมายนี้เองแล้วประทับตราที่ได้เคยประทับมาในนามสัญญาบัตรกระดาษเหลือซึ่งตั้งท่านมานั้นเป็นสำคัญ เพื่อว่าท่านจะได้เปรียบเทียบกับนามสัญญาบัตรนั้น ดูเห็นลายลักษณ์ในดวงตราเหมือนกันแล้วจะได้เชื่อว่าจดหมายนี้มาแต่ข้าพเจ้า ซึ่งเป็นผู้ได้ยื่นนามสัญญาบัตรตั้งท่านให้เป็นพระยาตากแต่ก่อนนั้น เมื่อตั้งท่านนั้นข้าพเจ้าผู้ยื่นนามสัญญาบัตรให้ท่านนั้นได้ประทับตราสำรับนี้เป็นตราของตัวเองจะได้เอาตราท่านผู้อื่นมาประทับฤๅจะรับสัญญาบัตรที่ท่านผู้อื่นประทับตราของท่านมาแล้วจึงส่งให้ท่านก็หามิได้เลยความบรรดาที่มีมาในจดหมายท่านทราบแล้ว จะว่ากระไรก็ขอท่านจงจดหมายให้ขุนเสนีถือมาณ วันจันทร์ เดือน ๙ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีระกา ตรีศกศักราช ๑๒๓ เป็นวันที่ ๓๗๔๓ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ฯ*พระยาราชวรานุกูลคนที่ปากเปราะนี้ปรากฏชื่อในพระราชหัตถเลขาถึง ๒ แห่ง ในจดหมายเหตุปรากฏว่าตำแหน่งพระยาราชวรานุกูล เมื่อในรัชกาลที่ ๔ นั้นเจ้าพระยายมราช (ครุฑ) เป็นอยู่ก่อน ต่อมาเจ้าพระยารัตนบดินทร (รอด กัลยาณมิตร) ได้เป็นที่พระยาราชวรานุกูล พระยาราชวรานุกูล คนที่ปากเปราะบางทีจะเป็นอีกคนหนึ่งได้ เป็นตอนแรกบรมราชาภิเษก ถ้ามิฉะนั้นก็คือเจ้าพระยายมราช (ครุฑ) นั่นเอง199 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๓พระราชหัตถเลขา ถึงพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์เจ้าคัคณางคยุคลซึ่งเสด็จไปเมืองเพ็ชรบุรีกับเจ้าพระยาศรีสุริยวงษ์ปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔จดหมายมายังชายคัคณางคยุคล ๑ ของพ่อให้ทราบ บัดนี้ราชทูตเมืองปรุสเสียออกมาดูเมืองเพ็ชรบุรี ถ้าเขามาถึงแล้วจะต้องรับจับมือให้เขายินดี แล้วชวนพาเขาขึ้นไปเที่ยวดูบนพระนครคิรีแล้วจงพาเขาเข้าไปดูในห้องนี้โดยสมควรเถิด แต่จงกราบเรียนคุณศรีสุริยวงษ์ให้ท่านบังคับให้เฝ้าที่แลชาวที่มหาดเล็กเด็กชาไปกวาดแผ้วเสียก่อนอย่าให้รกรุงรัง แล้วให้มีผู้รักษาอย่าให้เงียบเหงาไปแลพาเขาไปเที่ยวตามทางบนเขาจนถึงพระเจดีย์พระนอนก็ได้อนึ่งถ้าเขาจะไปเขาหลวงเขากระไดอิฐแลในเมือง ถ้ารถมีอยู่ใช้ได้ก็จงเอารถรับเขาไปเถิดอนึ่งจงกราบเรียนคุณศรีสุริยวงษ์ว่าอาการพระยาพิศาลนั้น ป่วยมากกรมวรจักรได้ชักหลวงวรรณกรรมสวัสดิๆ ว่าเห็นจะเป็นวัณโรคชวนเข้าไปข้างใน ทำให้ซูบผอมแลลงท้องอุจจาระเสียจะกลายเป็นอติสาร การจะมีไปข้างหน้าอย่างไรให้ท่านรำพึงไว้ ด้วยคนนี้เป็นประมาณอันใหญ่ในเงินทองของขึ้นแก่แผ่นดินหลายเรื่องหลายรายอนึ่งจงกราบเรียนว่าจมื่นทิพรักษากลับมาถึงแล้ว ถือหนังสือบอกข้อราชการมาหลายฉบับพ่อได้ส่งให้พระราชเสนาคัดส่งออกมาให้ท่านแล้วที่ในวังนี้พ่อแม่แลญาติพี่น้องของคัคณางค์ก็อยู่ดีอยู่หมด แต่ชายชุมพล ๒ ยังไม่หายเป็นพยาธิ หญิงเสมอสมัย ๓ ลูกมาลัยก็เจ็บเป็นไข้แต่คลายแล้ว อาการนางห่วง ๔ นั้นก็คลายแล้วไม่เป็นไร๑พระองค์เจ้าชายคัคณางคยุคล ประสูติวันที่ ๒๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๙๘ ในรัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นพิชิตปรีชากร และกรมหลวงตามลำดับ ทรงดำรงตำแหน่งอธิบดีศาลรับสั่งชำระความฎีกา กระทรวงยุติธรรม สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ วันที่ ๑๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๕๒ พระชันษา ๕๕ ปี ต้นสกุลคัคณางค์ที่ ๒ในเจ้าจอมมารดาพึ่ง๒พระองค์เจ้าชายชุมพลสมโภช ประสูติวันที่ ๒๙ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๐ รัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นสรรพสิทธิประสงค์ และกรมขุนฯ ตามลำดับ ทรงดำรงตำแหน่งนายพลตรีราชองครักษ์ เป็นข้าหลวงต่างพระองค์สำเร็จราชการมณฑลอีสาน เป็นเสนาบดีกระทรวงวัง รัชกาลที่ ๖ เลื่อนเป็นกรมหลวงฯ เป็นสมุหมนตรีเสนาบดีที่ปรึกษา สิ้นพระชนม์ วันที่ ๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๖๕ ต้นสกุลชุมพล ที่ ๓ ในเจ้าจอมมารดาพึ่ง๓พระองค์เจ้าหญิง เสนอสมัยหรรษา ประสูติเมื่อวันที่ ๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๐ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕เมื่อวันที่ ๑๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๑๖ พระชันษา ๑๗ ปี ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดามาไลย (หลานพระยาราชรองเมือง)๔เจ้าจอมมารดาห่วง พระมารดาพระองค์เจ้าหญิงบุษบันบัวผัน พระองค์เจ้าชายไชยันตมงคล (พระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย) ต้นสกุลไชยันต์ และพระองค์เจ้าหญิงกมลสุขสวัสดิ์ พระราชธิดาพระองค์สุดท้ายในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งประสูติในรัชกาลที่ ๕ เมื่อวันที่ ๒๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๑๑200 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกรมหมื่นเชษฐาธิเบนทรตายเสียแล้วเมื่อวันอาทิตย์เดือน ๓ แรม ๒ ค่ำเวลาบ่าย พระองค์เจ้าสว่างในวังหน้าพระนั่งเกล้าก็ป่วยหนัก เป็นลมอัมพาตไม่ฟื้นเห็นคงจะตาย เพราะฉะนั้นการศพจะต้องทำอีกงานหนึ่งในขึ้นเดือน ๔จดหมายมา ณ วันอังคารเดือน ๓ แรม ๔ ค่ำ ปีระกา ตรีศก๑๑สลักหลังเอนวิโลปถึงชายคัคณางคยุคล เมืองเพ็ชรบุรีฯ201 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๔พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาราชวรานุกูล แลพระยาปราจิณบุรีปีจอ พ.ศ. ๒๔๐๕ถึงพระยาราชวรานุกูล วัน ๓ฯ๘ ๑๐ ค่ำ ฉบับหนึ่ง วัน ๖ ๑๑ฯ๑๐ ค่ำฉบับหนึ่ง ปีจอ จัตวาศกณ เมืองอุดงมีไชยจดหมายมายังพระยาราชวรานุกูล พระยาปราจิณบุรีให้ทราบด้วยการที่เมืองเขมรข้าพเจ้าคอยฟังอยู่ ได้ฟังครั้งหนึ่งเป็นที่สุดแต่เมื่อเดือนแปด คือเรื่องเมืองแรกพระยาราชวรานุกูลออกไปถึงเมืองอุดงมีไชยนั้น แต่นั้นมาจนบัดนี้ราชการที่เมืองอุดงมีไชยจะผันแปรประการใดยังไม่ได้ฟังใบบอกมาแต่ท่านเลย ได้ฟังอยู่บ้างแต่ข่าวที่เมืองพระตะบอง มาเล่าต่อมาเป็นสองต่อ และมีใบบอกพระศรีเสนามาว่า พระยาสิงหราชฤทธิไกรป่วยเป็นไข้ป่าอาการมากอยู่ดูเหมือนจะไม่หาย พระกำพุช-ภักดีก็ป่วย พระศรีเสนาว่าการรออยู่ผู้เดียว คิดว่าถ้าพระยาสิงหราชฤทธิไกรจะไม่ได้ราชการแล้วข้าพเจ้าคิดไว้ว่าจะให้พระมหามนตรีออกไปฟังราชการอยู่แทนพระยาสิงหราชฤทธิไกรราชการในกรุงเทพฯ อื่นๆ เป็นสำคัญก็ไม่มี เจ้านายขุนนางดีอยู่หมด เป็นแต่พระยาพิพัทป่วยเป็นไข้จับมาแต่ข้างขึ้นเดือนแปด หมอรักษาอาการคลายหายจับแล้วได้ ๖-๗ วัน ในเดือน ๙ข้างขึ้น เมื่อจวนกลางเดือนเก้าไข้กลับ มีอาการมากทรุดหนักไปจนถึงอสัญกรรมเสียในวัน ๕ ๔ ฯ๑๐ค่ำแล้ว พระศรีเสนาบอกมาว่าจะมีหนังสือถึงองค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้า แลองค์ศรีวรกระษัตริย์ถ้าพระศรีเสนาได้มีหนังสือไปถึงแต่ท่านทั้งสองที่ออกชื่อนั้นก็ไม่สู้ชอบกล ข้าพเจ้าเห็นว่าควรจะต้องมีไปถึงพระนโรดมด้วยจึงจะชอบ แลซึ่งพระศรีเสนามีไปแต่ท่านทั้งสองนั้น เกลือกจะเป็นที่ขุ่นข้องหมองหมางแก่ใจองค์พระนโรดมอย่างไรบ้าง พระยาราชวรานุกูลจงคิดอ่านว่ากล่าวไกล่เกลี่ยเสียให้ดีอย่าให้เป็นที่ร้าวฉานต่อกันได้ เพราะพระศรีเสนาเคยออกไปอยู่เมืองอุดงมีไชยคุ้นข้างสองท่านนั้นมาครั้งนี้ข้าพเจ้าจัดได้ผลชิด ๑ ส่งออกมาสิบสองถังให้พระยาราชวรานุกูลรับไว้ ๓ ถัง พระยาปราจิณบุรี๓ ถัง ให้องค์พระนโรดม ๓ ถัง องค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้า ๓ ถัง ถ้าพระยาราชวรานุกูลจะมีความต้องการสิ่งไรบ้าง ให้มีจดหมายบอกเข้ามาจะให้จัดส่งให้ออกไปตามประสงค์วังหน้า * นั้นท่านก็ยังบอกประชวรอยู่ดังเก่า ไม่เสด็จไปไหนได้จนบัดนี้ พระยาราชวรานุกูลจะรำพึงไปกระมัง ว่าเพราะแผ่นดินตั้งอยู่ช้าเนิ่นกาลนานวันมา พระสติปัญญาแลโทมนัสขัติยมารยาอย่างไรๆ จะเป็นเหตุให้เป็นดังนี้ ตามพระยาราชวรานุกูลมักคิดมักพูดอยู่นั้น การที่จริงไม่ดังนั้นดอกท่านประชวรจริงๆ ข้าพเจ้าได้ให้บุตรไปเยี่ยมอยู่เนืองๆ ได้เห็นเป็นแดงๆ ผุดที่พระพักตร์พระองค์มาก แลที่วังนั้นก็ห้ามปากเสียงว่าประทมไม่หลับ*คือพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว๑เนื้อในเมล็ดอ่อนของต้นตาวซึ่งเป็นต้นปาล์มชนิดหนึ่ง เมื่อนำมาเชื่อมเรียกว่าลูกชิด202 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบาทหลวงเกลายิชนั้น เพราะภาสันเน * มาผิด ความจริงจะกระดากเสียใจนัก จงว่ากล่าวเล้าโลมเอาใจไว้ อย่าให้กระดาก ด้วยเขาจะอยู่ที่นั้นต่อไป จะเป็นการที่อาฆาตจองเวรกับบ้านเมืองสืบไป ครั้งนี้ข้าพเจ้าได้เขียนหนังสือถึงบาทหลวงนั้นฉบับหนึ่ง ครั้งก่อนก็ได้ฝากมาฉบับหนึ่งจงให้แก่เขาเถิด ถ้าเขาตอบก็จงรับฝากมาจดหมายมา ณ วันที่ ๓ฯ๘ ๑๐ ค่ำปีจอ จัตวาศก ๑๒ ศักราช ๑๒๒๔ เป็นวันที่ ๔๑๔๓ ในรัชกาลปัจจุบันนี้จดหมายเพิ่มเติมมาว่า พระยาราชวรานุกูล พระยาปราจิณบุรี เมื่อไปอยู่เมืองอุดงมีไชยถ้าราชการช้าอยู่ไม่สู้มีอะไรนัก คิดอ่านทำเครื่องศิลาเขมร คือเป็นถ้วย เป็นกา ครก สาก ฤๅอะไรๆ ตามปัญญาพระยาราชวรานุกูล ที่ควรถวายพระ ได้ฝากมาให้บ้าง ฤๅอย่างหนึ่ง ถ้าจะทำเป็นรูปเก๋ง รูปตึก ศาลา พระเจดีย์ พระปรางค์เล็กๆ สำหรับใส่เขาในอ่างแก้ว ฝากมาให้ได้บ้างก็ดีอยู่ แต่ถ้าไม่ว่างแล้วก็อย่าเลยไม่ว่าไร อนึ่งได้ฝากขนมปังมาให้พระยาราชวรานุกูล ๓ หีบพระยาปราจิณบุรี ๓ หีบ จงรับไว้กินเถิดฯ* คำนี้พิมพ์ตามฉบับเดิม ผู้ตรวจสันนิษฐานไม่ได้จึงไม่แก้203 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๕พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาราชวรานุกูล แลพระยาปราจิณบุรีปีจอ พ.ศ. ๒๔๐๕จดหมายมายังพระยาราชวรานุกูล แลพระยาปราจิณบุรีให้ทราบด้วยหนังสือที่ข้าพเจ้ามีไปถึงท่านทั้งสองลงวัน ๓ ๘ ฯ๑๐ ค่ำนั้นเป็นหนังสือเขียนลงตราเข้าผนึกแล้วก่อน แต่ยังไม่ได้รับหนังสือจำพวกที่มากับใบบอกซึ่งลงวัน ๗๑๓ฯ๙ ค่ำนั้น ครั้งหนังสือแลสิ่งของซึ่งข้าพเจ้าจะให้ออกไปถึงท่านทั้งสอง มอบให้จมื่นไชยาภรณ์ลงเรือไปแล้ว วัน ๔ฯ๙ ๑๐ ค่ำ หนังสือจำพวกที่มากับใบบอกนั้นจึงได้มาถึงแต่พระยาพระเขมรที่ว่าคุมเครื่องราชบรรณาการมานั้นก็ยังหามาถึงไม่ ข้าพเจ้าได้ฟังความตามใบบอกแลจดหมายทั้งปวงนี้ ข้าพเจ้าแลกรมหลวงวงษาธิราชสนิท แลคุณศรีสุริยวงษก็เห็นพร้อมกันว่าท่านประพฤติถูกต้องแก่เหตุการณ์ดีอยู่แล้ว ไม่ติเตียนอะไร แต่หนังสือซึ่งพระยาธรรมาเดโชเมืองบาพนมแต่งให้ไปถึงนายทัพฝรั่งเสศค่ายโรงตำรินั้น เมื่อตั้งเค้าเงื่อนขึ้นก็ดีอยู่แล้วแต่ซึ่งหยิบยกข้อหนึ่งในหนังสือสัญญาว่าไปนั้นความก็หาถนัดสนิทไม่ เพราะข้อสัญญานั้นว่ากันแต่ด้วยการที่เรือฝรั่งเสศเข้ามาทอดอยู่ แลคนฝรั่งเสศมาตั้งอยู่ในบ้านเมืองฝ่ายเราอย่างเดียวไม่ได้ว่าด้วยเรื่องเขตแดนต่อกัน ข้างฝ่ายอัดมิราลแม่ทัพฝรั่งเสศเขาว่ามาในหนังสือข้างที่มีมาในกรุงเทพมหานครนั้นว่าไปข้างกฎหมายบ้านเมืองต่างๆ ที่เรียกว่าอินเตอร์แนชินานลอ จะต้องมีหนังสือเจ้าพระยาพระคลังไปว่าแก่ตัวอัดมิราลเองจึงจะตกลงเป็นแน่ได้ ด้วยนายทัพที่รับพวกสนองโสไว้ เขาก็ได้บอกไปถึงอัดมิราลนายเขาแล้ว เขาคงคอยฟังบังคับบัญชานายเขา ข้าพเจ้าเห็นว่าถ้าได้เพียงว่า ให้ฝรั่งเสศส่งตัวสนองโสกับคนสนิทร่วมชิดร่วมชมร่วมคิดร่วมอ่านให้เข้ามากรุงเทพฯ อยู่กับองค์วรรดถาเสียในกรุงเทพฯ อย่างจางวางมี ที่เรียกว่าพระยาชำนิวรรดถานั้นได้แล้วครอบครัวที่ตามสนองโสไป เหล่านั้นจึงค่อยคิดไปเกลี้ยกล่อมให้กลับคืนมาเมืองเขมร ก็เห็นจะได้มาดอกการที่ว่าได้ไกล่เกลี่ยเจ้าเขมรให้เรียบร้อยกัน แลว่าค่อยเรียบร้อยลงทุกทีนั้น ข้าพเจ้าเห็นว่าถ้าพระยาราชวรานุกูลยังตั้งอยู่ที่เมืองเขมรตราบใด ก็เห็นว่าจะเรียบร้อยไปได้ตราบนั้น ซึ่งจะทำลุกลามไปดังเช่นเป็นมาแต่หลัง เห็นจะยังเป็นไปไม่ได้ แต่ข้าพเจ้ายังวิตกอยู่ว่าพวกที่ไม่ชอบใจองค์พระนโรดมนั้น ถ้ายังมีความปรารถนาแข็งแรงในใจอยู่ แล้วก็จะเป็นเช่นงูมาลอบขบในที่มืดฤๅจระเข้มาลอบกัด แลเงือกมาลอบสูบในใต้น้ำ มักจะคิดก่อเหตุเมื่อยามประมาท ให้ผู้หนึ่งฤๅผู้สองซึ่งเขาสำคัญว่า เป็นผู้คิดขวางความประสงค์เขานั้นเป็นอันตรายไปก่อนแล้วจึงจะทำไปตามความคิดด้วยเข้าใจว่ามีเวลาเป็นช่องโอกาสมาก เพราะเห็นว่าเหตุนั้นกว่าจะทราบถึงกรุงเทพฯก็จะช้าวันช้าเวลา ก็จะเป็นเหมือนเช่นเขาว่ากว่าถั่วจะสุกงาก็จะไหม้ เพราะฉะนั้นข้าพเจ้าขอกำชับมาว่า ตัวของพระยาราชวรานุกูลต้องคิดระวังตัวให้มากอย่าไว้ใจคนง่ายๆ ที่อยู่ที่ยังก็ดี ทางไปทางมาก็ดี หยูกยาอาหารที่จะกินก็ดี ระวังตัวให้มากดีกว่าระวังผู้อื่นๆ อนึ่งถึงองค์พระนโรดมถ้าจะทำนุ204 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบำรุงเขาแล้วต้องให้สติให้ระวังตัวให้มากก่อนเหมือนกัน ในเวลานี้เมื่อเห็นว่าเรียบดีแล้ว พระยาราชวรานุกูลแลกองทัพไทยจะกลับเข้ามาเสียแล้วคิดไปก็ยังไว้ใจยากอยู่ เพราะต้องคำโบราณว่าถ้วยโถแตกร้าวเอากาวติด ถึงสนิทก็คงเป็นอันเห็นแผลเมื่อใครพิจารณาเอาตาแล คงเห็นแท้ว่าแศกแยกที่กันฯเพราะฉะนั้นถ้าเมื่อไรการสงบเงียบเรียบร้อยแล้ว กองทัพฝ่ายเราคิดจะเลิกกลับมาจะต้องหยั่งจิตรหยั่งใจ แลพูดจาเอาความจริงใจของเจ้านายทั้งสองฝ่าย แยกย้ายปรึกษาข้างละทีหารือดูก่อนจะต้องคิดผันผ่อนเสียให้จนเราไว้ใจได้เป็นแท้ ว่าความวุ่นวายกันในอนาคตจะไม่มีเป็นแน่แท้แล้ว จึ่งจะเลิกทัพกลับมาได้ จะคิดกลับมาเสียเร็วๆ ไวๆ ให้เป็นอันหลุดแล้วไปอย่างเจ้าพระยามุขมนตรี๑ นั้นไม่ควร เปรียบความเหมือนครั้งในกรุงเทพฯ เปลี่ยนแผ่นดินมาแต่หลังข้าเจ้าบ่าวนายแลคนประจบสอพลอเจ้านายต่างๆ ก็ยุยงส่งเสริมเจ้านายของตัวเองเพื่อจะให้ผย้ำเผยออยู่ต่างๆ ดังรู้อยู่นั้นก็มีบ้างจริง แต่ถึงกระนั้นคนทั้งปวงก็ลงเห็นว่าการจะสำเร็จเด็ดขาดก็สุดแต่ท่านผู้หลักผู้ใหญ่ในแผ่นดินจะเห็นพร้อมกัน หาได้กำเริบออกหน้าออกมือออกเท้ามากไปกว่าปากพูดกันอยู่นั้นไม่ทั้งเจ้าทั้งไพร่ ครั้นเมื่อผู้หลักผู้ใหญ่จัดแจงลงให้คงเป็นกิ่งก้อยแลแม่มือเจ้านายก็สบถสาบานต่อกันดีกันไปหมดได้ เพราะการที่ถูกยุยงเสริมส่งบ้างเล็กน้อยแต่ปากนั้นเหมือนกันกับถ้วยชามที่ถูกเคาะเบาๆ ฤๅไฟลนอ่อนๆ ให้ร้อนเล็กน้อย ไม่ถึงแตกถึงร้าวก็จะรานบ้าง อย่างชามสังคโลกก็เป็นแต่ผิวไม่ตลอดถึงเนื้อ การจึ่งกลับเป็นปรกติได้ ข้างฝ่ายเมืองเขมรนั้นแตกร้าวกันโตใหญ่ ถึงไกล่เกลี่ยกันเข้าได้ ก็เหมือนชามแตกเอากาวติดยากที่จะไว้ใจ ว่าทั้งนี้ด้วยการที่จะรำพึงไปในอนาคต แต่การในปัจจุบันนี้ พระยาราชวรานุกูลได้ จัดได้ไกล่เกลี่ยแลประกาศว่าไม่ถือโทษผู้ผิดให้แตกตื่นวุ่นวายไปนั้นชอบด้วยราชการอยู่หมดทุกประการแล้ว การทั้งปวงก็จงฟังเอาท้องตราซึ่งมีออกไปในครั้งนี้นั้นเถิด อย่าให้ข้าพเจ้าต้องว่ายืดยาวไปเลยอนึ่งข้าพเจ้าดีใจนักที่ได้ฟังข่าวมาแต่เมืองพระตะบองว่า พระยาสิงหราชฤทธิไกรแลพระกัมพุชภักดีป่วยนั้น ค่อยคลายขึ้นแล้ว จะได้เป็นราชการต่อไป ข้าพเจ้าได้จัดเงินค่านาส่งออกไปให้พระยาสิงหราชฤทธิไกรสิบห้าชั่งให้จัดซื้อข้าวเสบียงสีซ้อมส่งกองทัพเมืองอุดงมีไชยทางทะเลสาบด้วยแล้วฯจดหมายมา ณ วัน ๖ฯ๑๑๑๐ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก๑๒๑เจ้าพระยามุขมนตรี (เกษ สิงหเสนี) เกิดในปี พ.ศ. ๒๓๔๔ เป็นบุตรเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี)ในรัชกาลที่ ๔ รับราชการในพระบรมราชวัง เป็นพระยาราชโยธา ในปี พ.ศ. ๒๓๙๘ ได้รับแต่งตั้งเป็นเจ้าพระยา ซึ่งเป็นตำแหน่งในพระบรมราชวัง มีนามว่าเจ้าพระยามุขมนตรี อสัญกรรม เมื่อ ๖ กุมภาพันธ์พ.ศ. ๒๔๑๒ อายุ ๖๙ ปี205 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๖พระราชหัตถเลขา ถึงสมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา ๑จดหมายมายังพ่อกลาง เจ้าฟ้ามหามาลา ให้ทราบหนังสือของเธอที่ลงวัน ๑๑๓ฯ๔ ค่ำ กับหนังสือพระยาเพทราชาที่ลงวันนั้นซึ่งหมื่นคิริคชถือมา ความคิดที่จัดการตามช้าง * ที่บอกมานั้นชอบด้วยราชการอยู่แล้ว แล้วการที่จะคิดต่อไปว่าถ้าไม่พบครั้งนี้จะค้นที่ดงนครแลที่อื่นต่อไปนั้นก็ชอบด้วยราชการอยู่ จงอุตส่าห์คิดอ่านไปเถิดเมื่อเสบียงอาหาร ฤๅอะไรไม่พอเกือบจะหมดสิ้นลงก็จงบอกมาให้ทราบ จะได้จัดขึ้นไปให้ทันเวลาต้องการ ราชการที่กรุงเทพฯ ไม่มีเหตุการณ์อันใดมีแต่ข่าวเมืองเขมรว่าฝรั่งเสศมาตั้งการอภิเษกองค์พระนโรดมเป็นเจ้าก่อนพระยาราชวรานุกูลออกไปถึง ครั้นพระยาราชวรานุกูลออกไปถึง ว่ากล่าวกดจะให้มาในกรุงเทพฯ องค์พระนโรดมอีดออดไป ภายหลังจึ่งรับว่าจะมา เอาสิ่งของบรรทุกเกวียนลงมาเมืองกำปอด ๖๐ เล่มแล้วองค์พระนโรดมออกจากเมืองมาได้สองวันฝรั่งเสศขึ้นมา ขอ (ให้) พระยาราชวรานุกูล เรียกตัวองค์พระนโรดมกลับแลภายหลังได้ข่าวว่าองค์พระนโรดมฝรั่งเสศเอาตัวไปขังไว้ในเรือ การจะหมองหมางขึ้นกับพระยาราชวรานุกูลอย่างไรก็ไม่ทราบเลย ข่าวนี้เป็นข่าวเขาเล่าลือแต่ปากคนไปมาต่างๆ ใบบอกพระยาราชวรานุกูลฤๅใบบอกเมืองเขมรก็ยังไม่มีมาถึงอนึ่งได้ยินข่าวว่าที่แขวงเมืองกรังเกรยกาด ใกล้เมืองกำปอด เขมรก็เป็นขบถลุกขึ้นวุ่นวายมากพระยาจักรกรีลงมาแต่เมืองอุดงมีไชยกับกองทัพคนสามพันเศษมาตั้งอยู่ใกล้เมืองกรังเกรยกาดแล้วให้หาตัวนายขบถออกมาว่ากล่าวเกลี้ยกล่อมจะให้การสงบโดยน้ำเย็น พวกขบถก็รับออกมาหาพระยาจักรกรีไม่ทันรู้ตัว พวกขบถกรรโชกเข้ามาฆ่าพระยาจักรกรีตายกับบ่าวที่เข้ามาช่วยก็ตายด้วยหลายคน กองทัพก็แตกไปหมด คนขบถพวกนี้พระแก้วฟ้า ** ก็ว่าย้ำๆ อยู่ว่าทีจะเป็นพวกพระแก้วฟ้า เห็นว่าองค์พระนโรดมนับถือข้างฝรั่งเสศเสียแล้วจึงลุกขึ้นแลมีกิตติศัพท์มาอีกว่าที่อุดงมีไชยนั้นมีผู้เห็นด้วยองค์พระนโรดมที่จะรับอภิเษกข้างฝรั่งเสศนั้นก็น้อยตัวดอก ผู้ที่ไม่เห็นด้วยนั้นมาก แต่ร้องอยู่ว่าถ้าในกรุงเทพฯ ให้พระแก้วฟ้ากลับออกไปอยู่เมืองปัตบอง จะพากันหนีเข้ามาหาองค์พระแก้วฟ้าเสีย ราชการครั้งนี้ก็วุ่นวายยืดยาวอยู่ เดี๋ยวนี้ในกรุงคิดจะให้พระยาฤทธิไกร-เกรียงหารยกออกไปตั้งฟังราชการเมืองปัตบอง พระยาฤทธิไกรเกรียงหารจะได้ออกจากกรุงเทพฯในวัน ๒ ๖ ฯ๔ ค่ำ ก็การจะจับจ่ายช้างคนอย่างไร ถ้าท่านผู้หลักผู้ใหญ่ท่านขอกะเกณฑ์ไปพ่อกลางจงจัดให้สมควรทันราชการด้วยที่เรื่องตามช้างสำคัญนั้น ก็จงติดตามไปตามกำลังโดยว่าหลุดมือคราวนี้ ถ้าช้างมีตัวอยู่จริงก็คงจะมีผู้พบอีกก็คงจะได้ข่าวอีก*คือช้างพังเผือกเอกซึ่งเรียกกันว่า “นางพระยาศิวโรจน์” แล้วจับได้ แต่มาล้มเสียที่พระนครศรีอยุธยา** คือสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ พระเจ้ากรุงกัมพูชาเดี๋ยวนี้๑สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ ทรงว่ากรมคชบาลในรัชกาลที่ ๔206 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉันได้มีงานฉลองถนนแลโรงธรรมวัดสุทัศน์เทพวรารามแลพระพุทธรูปของพระเศวต-สุวรรณภาภรณ * ๑ แลแก้สินบนเทพยดา ตั้งแต่ ณ วันขึ้นสิบค่ำมาจน ณ วันขึ้นสิบสี่ค่ำการทั้งปวงก็เรียบร้อยดีเป็นปรกติไม่ต้องติเตียนกริ้วกราดอะไร การศพเจ้าพระยานิกรบดินทรนั้นกำหนดจะได้ทำในวัน ๗-๑-๒ ฯ ๔ ค่ำ การทั้งปวงฉันได้ส่งให้กรมวรจักรบัญชาการแทนพ่อกลาง ตามอย่างการศพเจ้าพระยาอภัยภูธร เจ้าพระยาบดินทรเดชาแต่ก่อนนั้น ฟังดูก็ถ้วนถี่เรียบร้อยอยู่แล้วของที่ตอบแทนบรรณาการเมืองอุดงมีไชยนั้น ก็ได้ให้พระยาราชสิทธิ์จัดส่งไปตามเคยการสิ่งไรที่เป็นธุระของพ่อกลางๆ ไม่อยู่ฉันก็ได้ให้มีผู้รับจัดการถ้วนถี่ พระยาอัพภัน เผือก ถึงคนไม่สู้ชอบก็หมั่นภักดีถี่นักทั้งกลางคืนกลางวันหาสู้ยาก จัดการอะไรก็ถูกต้องไม่ตกหล่นเสียหายกรมสมเด็จพระปรมานุชิต ท่านโปรดมากนัก ก็ควรจะโปรดอยู่แล้วท่านทั้งหลายทั้งปวงในกรุงเทพฯ บัดนี้ บรรดาที่มีบรรดาศักดิ์ก็อยู่ดีเป็นปรกติไม่มีใครป่วยไข้อะไร วังหน้าท่านเสด็จขึ้นไปสีทาแต่ ณ วัน ๖๑๑ฯ๔ ค่ำ แล้ว เดือนนี้ก็เป็นเดือนบุญ ไร่นาเลิกแล้ว เป็นที่ลาวเขาเล่นสนุก พ่อกลางบ่าวไพร่ก็เป็นลาวมากอย่าพลอยสนุก ไปด้วยคิดการหาช้างเผือกมาใส่บ้านใส่เมืองดีกว่าวาจาของคนบางพวกพูดกันว่าเมืองลาวเหมือนเมืองสวรรค์ ทั้งหญิงทั้งชายตั้งแต่บ่ายจนดึกมีแต่สนุกร้องรำทำเพลงรื่นเริงอยู่เป็นนิตย์ อีกพวกหนึ่งนักเลงพูดกันว่าต้องการอะไรที่จะทำบุญไปสวรรค์ เมืองไทยของเราก็เป็นสวรรค์อยู่แล้ว เพราะมีน้ำทิพย์ คือเหล้ากิน เพราะมีอาหารทิพย์คือฝิ่นสูบสบายดี แลมีต้นกัลปพฤกษ์ คือบ่อนโป เป็นที่สำราญรื่นชื่นบานได้ลาภผล รายอยู่รอบบ้านรอบเมืองทั้งทางบกทางเรือ คำนักเลงพูดอย่างนี้นั้นไม่เห็นด้วยเลย ถ้าเมืองไทยเมืองลาวเป็นเมืองสวรรค์ ก็สวรรค์วิมานรุงรังนัก ไฟไหม้วิมานฉับหายบ่อยๆ ฯจดหมายมา ณ วัน ๕ฯ๒ ๔ ค่ำ ปีกุน เบญจศก ศักราช ๑๒๒๕*พระเศวตสุวรรณภาภรณ์ เป็นช้างเผือกพัง ซึ่งได้เฉลิมพระบารมีในรัชกาลที่ ๔ อีกช้าง ๑๑พระเศวตสุวรรณภาภรณ์ หรือพระเศวตสุวรรณ เป็นช้างพังเผือกเอกคล้องได้ที่ ตำบลกระแจะ ดงชมาบชบาแขวงระแด พระยารัตนวงศาเจ้าเมืองสุวรรณภูมิ นำขึ้นน้อมเกล้าฯถวาย โปรดเกล้าฯ ให้สมโภชขึ้นระวางเมื่อ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๖207 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๗พระราชหัตถเลขา ถึงสมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลาปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖จดหมายเพิ่มเติมมา ณ วัน ๕ฯ๒ ๔ ค่ำ มีใบบอกเมืองนครลำปางมาถึง ว่าคล้องช้างพลายได้ช้างหนึ่ง มีงาข้างซ้ายงาเดียว งานั้นสั้นพ้นไพรปากสัก ๔ นิ้ว พวกลาวเห็นว่าช้างเนียม ได้ไล่ลาวกล่าวว่างานั้นไม่เป็นขนาย ใหญ่รอบประมาณ ๔ นิ้ว อันช้างเนียมนี้จะมีจริงฤๅจะมีแต่ตำราช้างนั้นก็พึงได้ใหม่นานไปงานั้นจะยาวออกมา เหมือนเช่นช้างเนียมที่ได้มาแต่เวียงจันฤๅอย่างไรก็ไม่ทราบเลย จะสั่งให้ส่งลงมาดีฤๅรอไว้ ฉันเองวิตกอยู่ว่าช้างเช่นนี้จะใกล้ๆ กับพวกช้างสีดอกำกวมฯ208 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๘พระราชหัตถเลขา ถึงสมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลาปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖จดหมายถึงพ่อกลางเจ้าฟ้ามหามาลา พวกกรมช้างถือหนังสือลงมาครั้งก่อน ได้ความว่าลูกช้างโขลงในดงคงจะตกทุ่งในวัน ๒ฯ๑๔๔ ค่ำ ถ้าจริงดังนั้น ในวันนั้นช้างตกทุ่งแล้ว ถ้าช้างสำคัญมีอยู่ในโขลงก็เห็นตัวแล้ว จะกันมาได้แล้ว ใบบอกก็เห็นจะมาถึงแล้วเพราะแต่วัน ๔๑๔ฯ๔ ค่ำ มาจนวัน ๑ฯ๕ ๔ ค่ำนี้ ล่วงมาได้ถึง ๖ วันแล้ว ถ้าแม้นช้างสำคัญไม่พบในโขลง กลัวจะพากันเสียใจโลเลไปเสียหมด ไม่ค้นต่อไปดอกกระมัง ถ้าเป็นดังนั้นการก็จะหละหลวมไปจะเป็นที่เสียใจแลสงสัยไปต่างๆ เมื่อค้นไม่พบในดงนี้ ก็คิดค้นดงโน้นอย่าให้มีที่สงสัย ว่าช้างสำคัญจะเข้าไปจะค้างอยู่ในดงแลตามรอยค้นในดงอื่นต่อไป ฤดูแล้งจะเป็นทีจะทำได้ยังมีอีกเดือนเศษให้ดีอย่าให้เสียเวลา ช้างโขลงที่กันมาได้ ถ้ามีช้างมีคนจะจับได้ถ้าคิดจับใช้ราชการ จะจับที่คอกบ้านนาแลอื่นๆ ข้างนอกไปพลางจะได้ฤๅไม่ ได้ยินชายเป๋า * บอกว่าจับช้างพลายงามๆ ไว้ได้สามช้างแล้ว การที่จะจับช้างอื่นก็ทำไปพลางๆ คิดตามช้างสำคัญให้สิ้นสงสัยจงได้ จะคิดการอย่างไรทำการอย่างไร จงบอกมาให้แจ้งเนืองๆเมื่อวันที่ ๗ ๔ ฯ๔ ค่ำ ชักศพเจ้าพระยานิกรบดินทรฝนตกมากแต่กำลังศพแห่ไปแลเวียนเมรุอยู่ จนศพขึ้นตั้งฝนหยุดไปเวลาหนึ่งแล้ว ครั้นเวลาเย็นฝนตกอีกรองน้ำฝนสองเวลาได้ ๘๓ เซนต์น้ำที่ท้องสนามเวลาเย็นท่วมคล้ายกับครั้งก่อน ศพกรมพระพิทักษเทเวศร์๑ ที่บน ** เป็นฟ้าฝนไปอย่างไรบ้างฤๅไม่ ข้างบนเป็นดินฝุ่นดินแห้ง ถ้าแม้นฝนตกน้ำขังเหมือนที่กรุงเทพฯ นี้แล้วลาวเขาจะเล่นแคนได้ฤๅ เดือนนี้เป็นเดือนบุญเดือนสนุก ก็ถ้าลาวยังเล่นแคนได้อยู่ ไทยก็จะต้องว่ายังจะต้องเที่ยวค้นช้างสำคัญได้อยู่ จะบอกว่าฝนลงแล้วเป็นน้ำเป็นโคลนจะเที่ยวค้นไม่ได้ดังนี้นั้นที่บางกอกก็จะไม่เห็นจริง เพราะลาวเขาเที่ยวเล่นแคนได้เป็นพยานอยู่ฯจดหมายมา ณ วัน ๑ฯ๕ ๔ ค่ำ ปีกุน เบญจศก* หม่อมเจ้าเป๋าในเจ้าฟ้าอาภรณ์ ซึ่งเป็นสมเด็จพระเชษฐาของสมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา** คือที่แขวงจังหวัดสระบุรีแลนครนายก๑พระองค์เจ้าชายกุญชร พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ และเจ้าจอมมารดาศิลา ประสูติเมื่อวันที่ ๑๘ เมษายนพ.ศ. ๒๓๔๑ ในรัชกาลที่ ๓ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นพิทักษ์เทเวศร์ ว่ากรมนา ถึงรัชกาลที่ ๔ เลื่อนเป็นกรมพระยาพิทักษ์เทเวศร์ ได้ว่ากรมคชบาลอีกกรมหนึ่ง สิ้นพระชนม์ ในวันที่ ๑๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๖ต้นสกุล กุญชร209 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๙พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าพระยาศรีสุริยวงษ ๑ปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๗จดหมายมายังคุณศรีสุริยวงษให้ทราบ ว่าหนังสือของคุณศรีสุริยวงษที่ให้พระยาชุมพรพระสุรินทรามาตย์ ถือขึ้นมานั้น มาส่งให้ฉันเมื่อวันอาทิตย์เดือน ๗ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ในขณะเมื่อทิ้งฉลากแลแจกของฉลากอยู่ก็แจกของฉลากนั้นฉันก็สั่งให้เจ้าพนักงานแจก แต่ตัวก็ไม่ว่างต้องมานั่งเขียนหนังสือที่จะฝากไปเรือกลไฟคราวนี้ มิใช่แต่ที่เขียนให้พระพิเทศพานิช เขียนให้นายห้างที่ลอนดอนเพราะรับสิ่งของฝากแลว่าด้วยเงินทองเกี่ยวข้องแลอื่นๆ เป็นการก่อนอยู่ด้วยพระยาชุมพร พระสุรินทรามาตย์ว่าจะเอาแผนที่ให้ฉันดู ฉันผัดว่าการร้อนอยู่ต่อการฉลองวัด * แล้วแลหนังสือเรือกลไฟแล้วจึงจะดู ครั้นกลางคืนวัน ๑๕ ค่ำฉันส่งหนังสืออีกฉบับหนึ่งไปเรือกลไฟ ลงไปแล้วฉันก็ขึ้นมาวังจันทรเกษม ครั้นวันจันทร์เดือน ๗ แรม ค่ำ ๑ ฉันขึ้นไปอยู่ที่เพนียดจนเวลาเย็นครั้นเวลาค่ำกลับมาวังจันทรเกษม ในวันนี้ที่เพนียดก็ดีที่วังจันทรเกษมก็ดี หาตัวพระยาชุมพรพระสุรินทรามาตย์ก็หาพบไม่ หนังสือที่ว่าเป็นของกอลอเนลพีศฝากมาถึงฉันนั้น พระยาชุมพรยื่นให้แล้วเปิดดูไม่เห็นมีความอะไร มีแต่ว่าคำนับมาถึงแลฝากไพ่รูปถ่ายตัวเขามาให้เท่านั้นไม่ได้ว่าถ้อยความอะไร หนังสือที่คิดตอบมิศเตอร์น๊อกไปนั้นก็ชอบด้วยราชการอยู่แล้ว แต่จะต้องว่าให้ละเอียดหน่อยหนึ่ง ว่าซึ่งแบ่งเขตแดนในดินดอนตัวยอดเขาที่เป็นแนวยืดไป มีลำน้ำแต่ยอดเขาข้างโน้นตกไปข้างโน้น ข้างนี้ตกมาข้างนี้ ดังว่ามานั้นก็สมควรอยู่แล้ว เพราะแนวเขาเป็นนาจจูราลดว่ายแปลว่าแบ่งปันโดยธรรมดาเป็นเอง เหมือนกับกำแพงกั้นแต่ที่แท้นั้นแนวเขาก็ไม่เป็นแนวไปแท้ลางทีก็ไขว้เขวแตกแยกเป็นสองแนวสามแนวค่อนข้างโน้นก็มีค่อนข้างนี้ก็มีจะชี้ลงว่าที่ให้แบ่งกันนี้จะเอาแนวไหนในเขาที่ซ้อนซับกัน เป็นสองแนวสามแนวไขว่ไปเขามาอยู่นั้น พวกข้าหลวงที่ออกไปครั้งนี้ก็ยังไม่ได้เห็นแลชี้แนวเขาให้ตกลงกัน คอแวนแมนต์ไทยจะว่าเป็นอันยอมแล้วก็ยังไม่ได้กลับจะเป็นที่สงสัยเถียงกันสืบไปภายหน้า ด้วยว่าถึงที่ลางแห่งที่มีแนวว่าเขาลูกเขาไพล่เผลเขวไขว้กันอยู่นั้น ถ้าคิดอ่านหน้าแล้งแต่งผู้รับบังคับมาทั้งสองฝ่ายพร้อมกัน เดินด้นป่าตรวจแนวเขาดูให้รู้ตลอดได้จะเป็นดี ซึ่งว่าดังนี้ก็เห็นเป็นยากไป ก็ในป่าซึ่งไม่เป็นที่ตัดฝางตัดไม้ขอนสักนั้นก็ไม่สำคัญนักแต่ในป่าที่เป็นที่ตัดฝางแลไม้ขอนสักแลที่ตั้งบ้านผู้เมืองคน ตั้งแต่ชาวปากใต้ไปจนพวกกะเหรี่ยงละว้าจะต้องดูให้เห็นพร้อมกันทั้งสองฝ่ายเป็นแน่ก่อน จึงจะยอมเป็นอันขาดได้ซึ่งคอแวนแมนต์ฝ่ายไทยจะยอมโครมโครมฝ่ายเดียวตามแผนที่อังกฤษทำมานั้นยังวิตกอยู่ กลัวจะเป็นที่วิวาท*ฉลองวัดซึ่งทรงบูรณะปฏิสังขรณ์ มีวัดชุมพลนิกายาราม ที่บางปะอิน เป็นต้น๑เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) บุตรสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ดิศ) กับท่านผู้หญิงจันทร์เกิดเมื่อ พ.ศ. ๒๓๕๑ ในรัชกาลที่ ๔ โปรดเกล้าฯ ตั้งเป็นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหมถึงสมัยรัชกาลที่ ๕ โปรดเกล้าฯ ตั้งเป็นสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ ถึงพิราลัย เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๕ อายุ ๗๕ ปี210 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวถุ้งเถียงกันในระวางพวกตัดฝางตัดไม้ขอนสัก แลบ้านกะเหรี่ยง ละว้า ที่เคยขึ้นข้างโน้นข้างนี้มาแต่ก่อนไหนๆ จะได้พร้อมกันแบ่งเขตแดนให้เป็นแน่เป็นการดีแล้ว จะใคร่ต่อให้ได้รู้ประจักษ์แจ้งสว่างไสว เมื่อได้ยอมกันแล้วอย่างไรในที่จะต้องมีความสงสัย ก็จะได้กำหนดออกชื่อเขาออกชื่อป่าทำหนังสือพิมพ์ประกาศราษฎรที่จะตัดไม้ตัดฝางให้รู้ทั่วกันว่าเขตแดนอยู่เพียงนั้น แต่ที่พระเจดีย์สามองค์แห่งเดียวนั้นเป็นตำบลวิเศษอยู่ กับทางรู้เป็นแน่ด้วยกันมาแต่ก่อนว่าพ้นพระเจดีย์สามองค์มาข้างตะวันออกเป็นของไทย พ้นพระเจดีย์สามองค์ไปข้างตะวันตกเป็นของพม่า ที่นั้นไม่สงสัยแต่ที่อื่นที่มีลูกเขาแนวเขาไขว้เขวกันอยู่นั้นหลายแห่ง ถ้าไปดูให้รู้ด้วยกันให้เห็นจะแจ้งแบ่งกันเสียได้จะดี แต่ก่อนไทยกับพม่าเป็นข้าศึกกัน ราษฎรที่ตัดไม้ตัดฝางก็ไม่กล้าออกไปใกล้แดนพม่าเพราะกลัวพม่าจะจับไป ราษฎรฝ่ายพม่าก็เหมือนกันไม่กล้าจะเข้ามาใกล้แดนไทยเพราะกลัวไทยจะจับมา เมื่อเป็นดังนี้เมื่อเขตแดนอำปลัง ๑ กันอยู่ก็หามีผู้ก่อถ้อยความไม่ บัดนี้ราษฎรทั้งสองฝ่ายรู้ว่าอังกฤษกับไทยมีไมตรีต่อกัน ต่างคนต่างคิดหากินในป่ามากขึ้นไม่มีรังเกียจกลัวต้องจับกุมการหากินในป่ามากเจริญขึ้นทุกที กลัวจะมีที่สงสัยต่อไปภายหน้าว่าด้วยแนวเขาที่ไขว้เขวกันอยู่นั้นคำเท่านี้ฉันว่ามาแต่ตามความรู้ฉันเอง ที่ควรจะต้องซ่อมแซมอีกยังมีอยู่ แต่ฉันไม่รู้ว่าลงไม่ได้ เหมือนอย่างในที่รู้กันว่าแบ่งเขตแดนพม่ากับไทยมาแต่เดิม คือที่พระเจดีย์สามองค์ฉันจำได้แห่งเดียวเท่านั้นแต่ในใจ ว่าที่เชิงเขาที่สังเกตคนเป็นอันมาก เช่นนั้นก็คงจะมีอยู่ทุกทาง คือทางเขาคั่นกระไดบางนางรมย์ ทางด่านยางโอน ทางด่านเจ้าเขว้าทางอุทัยธานี ทางเมืองตากบ้านระแหงคงจะมีที่แบ่งเช่นนั้นรู้กันมาแต่ก่อนตามทางเดิม ควรจะต้องออกชื่อให้หมดเป็นกรุยๆ มาว่าด้วยแนวเขานั้นก็ซ้อนซับไขว้เขวกันอยู่จริงๆ เหมือนอย่างเห็นอยู่ที่เพ็ชรบุรี พวกเขาเด่นที่เห็นไม้อยู่นั้นก็เป็นแนวหนึ่ง เขาที่แลไม่เห็นไม้เป็นแต่แลเห็นเขียวอยู่ก็แนวหนึ่ง เมื่อถามชาวด่านเพ็ชรบุรีเขาก็ว่าเขาทั้งสองแนวนั้นอยู่ในแดนเรา แนวเขาที่แบ่งแดนพม่ากับไทยนั้นอยู่ไกลออกไปแลไม่เห็นก็ในที่มีเขาสองแนวสามแนวอย่างนี้ ถ้าเราจะไปยอมขลุมๆ ว่ายอดเขาที่เป็นแนวน้ำตกมาทางไทยเป็นของไทย น้ำตกไปข้างพม่าเป็นของอังกฤษก็เป็นที่เถียงกันอยู่ก็อังกฤษมีอำนาจมากถ้าเกิดความต้องการขึ้น ก็จะยึดเอาสัญญานั้นมาเถียง ว่าแนวเขาชั้นในข้างนี้เป็นที่แบ่งเขตแดน เมื่อว่าดังนี้ก็จะมิกันกะเหรี่ยงปลายน้ำเมืองเพ็ชรบุรีไปเสียฤๅ ป่าไม้ฝางทางปากใต้นอกแนวเขาชั้นในออกไปจะมิเป็นของอังกฤษไปเสียฤๅ การที่ว่าด้วย แนวเขาคงจะต้องชี้ให้ชัดจงได้จึงจะควรคำเท่านี้เลือกเอาแต่เล็กน้อย คือชื่อที่ต่างๆ ที่รู้จักชัดไปซ่อมแซมคำในข้างต้นจึงจะดี แลที่ว่าด้วยเกาะอะไรเล็กน้อยนั้น แผนที่ฉันก็ยังไม่ได้เห็นประโยชน์โภชผล บ้านผู้เมืองคนในเกาะเหล่านั้นอย่างไรฉันก็ไม่รู้ คุณศรีสุริยวงษพิเคราะห์ไต่สวนสืบถามดูให้ได้ความ ควรจะว่าซ่อมแซมเข้าอย่างไรบ้างก็ซ่อมแซมเข้าเถิด๑เคลือบคลุม211 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวคำข้างต้นนั้นฉันก็รักให้เรียงลงอีกฉบับหนึ่ง กล่าวความว่าได้มีใบบอกมาถึงฉัน ได้ส่งหนังสือมิศเตอรน๊อกมาให้ดู ได้ให้พระยาชุมพร พระสุรินทรามาตย์มาแจ้งความแล้ว ครั้นว่าลงไปอย่างนี้จะเอาความในที่ว่าข้างต้นทำเป็นสำนวนฉันเอง คัดเป็นโกบี้๑ ยื่นให้มิศเตอรน๊อกก็ได้ทำคำจดหมายเสนาบดีนำไป อย่าให้เกี่ยงให้ฉันลงตราเลย เพราะฉันไม่ได้อยู่ในกรุงเทพมหานครถ้าจะให้ฉันลงตราไปก็โปรดเรียงซ่อมแซมเสียให้ถี่ถ้วนจึงส่งฉบับขึ้นมาให้ฉันลงตรา ฉันจะทำให้สำเร็จลงไปคราวนี้คราวเดียวไม่ได้ เพราะไม่รู้จักชื่อที่แลไม่ได้ปรึกษากับคุณศรีสุริยวงษ์ยังทำไม่ถนัดฤๅอย่างหนึ่งจะทำเป็นคำคอแวนแมนต์ปรึกษาว่าละเอียดแล้วให้ไปแก่มิศเตอรน๊อกอีกฉบับหนึ่งเริ่มความขึ้นว่าหนังสือที่ตอบมิศเตอรน๊อกไปครั้งก่อนนั้นยังสังเขปอยู่ จะว่าให้วิตถารก็มิศเตอรน๊อกจะเอาเร็วให้ทันเรือกลไฟจึงด่วนเขียนให้ไปแต่สังเขปดูความในหนังสือที่ให้ไปก่อนนั้นดูเหมือนไทยไม่อยากจะแบ่ง เขตแดนแกล้งประเวประวิงไป ที่จริงนั้นไทย อยากจะแบ่งให้สิ้นสงสัยไม่ให้มีวิวาทด้วยอธิบายดังนี้ๆ จึงว่าในที่ป่าตอนยังยอมไม่ได้เพราะยังไม่ได้เห็นด้วยกัน อีกอย่างหนึ่งคำที่จะยื่นไปใหม่นี้ มิศเตอรน๊อกจะรับก็ดีไม่รับเถียงว่าได้ส่งฉบับก่อนออกไปแล้วก็ดี ควรที่จะมีหนังสือเสนาบดีออกไปถึงกอลอเนลฟิศด้วยเมื่อจะมีออกไปจะให้ฉันให้โน๊ต ๒ นำก็ได้เพราะกอลอเนลฟิศเขาเคยให้โน๊ตความเล็กน้อยไปมาถึงฉันอยู่หลายครั้งเป็นการไปรเวต แต่หนังสือยาวๆ ไม่เคยให้ถึงกัน สิ้นคำสั่งการเท่านี้แต่นี้จะว่าด้วยความวิตกแลความเห็นของฉันเองมาให้รำพึงการที่ควร แลการซึ่งอังกฤษมานัดหมายว่าจะชี้เขตแดนดังนี้ก็ได้ยินมาเป็นหลายครั้งหลายหนแล้ว ตั้งแต่แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวมาว่าด้วยที่มลิวันนั้น ให้พระยายมราช ๓ สุกจ๋อ ออกไปพูดจากันอย่างไรแล้วก็เลิกไป ครั้งเซอร์ยอน โบวริงเข้ามาทำสัญญาแล้วก็มีข่าวเข้ามาอีกมานัดหมายอีกแล้วก็เลิกกันไป คราวนี้กงสุลจอมเบิก ๔ มาเร่งรัดแข็งแรง ครั้นให้ออกไปแล้วก็ว่าล่อมแล่มขลุมๆ จบกันในเวลาเดียว แลความที่ว่าเข้ามานั้นเป็นแบบอยู่ คือที่ว่าแบ่งเขตด้วยยอดเขาที่เป็นแนว ไม่ชี้ชัดว่าแนวไหน ที่เคยสังเกตมาว่าแดนต่อแดนแต่ก่อนตั้งแต่บางนางรมย์* ขึ้นไปจนระแหง ๕ ควรจะต้องออกชื่อเป็นกรุยขึ้นไป ก็ออกชื่อไว้แต่พระเจดีย์สามองค์แต่แห่งเดียว พอล่อใจไทยไว้ว่าห่างดอกแล้วก็มาเกี่ยวให้เจ้าแผ่นดินแลเสนาบดีลงยอมว่าเอาเถิดง่ายๆ อย่างนี้ ดูท่าคิดไปก็เห็นเป็นแยบอยู่ดูเหมือนที่มีผลประโยชน์ในป่าไม้อย่างไร เขาจะรู้แล้วเขาจะมาคิดขลุมเอาในภายหน้าด้วยการล่อไล่*คือเมืองประจวบขีรีขันธ์๑copy๒note๓พระยายมราช นามเดิมสุก หรือทองสุก บุตรพระยากลาโหมราชเสนา (ทองอิน) ในรัชกาลที่ ๓ โปรดเกล้าฯให้เป็นพระยาเพชรบุรี แล้วเป็นพระยาสุรเสนา ในสมัยรัชกาลที่ ๔ โปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นเจ้าพระยายมราชได้เพียง ๔ ปีก็ถึงแก่อสัญกรรม เมื่อวันที่ ๓๑ กรกพาคม พ.ศ. ๒๓๙๕๔Sir Robert Shomburge๕นามเดิมของเมืองตาก212 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวหนีให้เราลั่นวาจาเสียง่ายๆ ในคราวนี้ กลัวการจะเป็นเช่นนี้ เขาเล่าว่าศรีทนนไชยขอที่เท่าแมวดิ้นตายนั้นก็ดี ฤๅว่าโปรตุเกสขอที่ในเกาะมาเกา ๑ แก่จีน (เท่าผืนหนังวัว) ครั้นจีนยอมแล้วหั่นหนังวัวไปรอบผืน บิดให้เล็กเท่าสายพานวงไปรอบเกาะมาเกาเถียงเอาเกาะเสียก็ดี ดูเหมือนจะเป็นแยบอยู่อย่างนี้กระมังจึงว่าพล่อยๆ นักว่าตามความเห็นประโยชน์การที่แบ่งเขตแดนด้วยฝั่งแม่น้ำนั้นไม่สู้ดีถ้าแม่น้ำนั้นไม่เป็นที่บ้านผู้เมืองคนก็ค่อยยังชั่ว ถ้าเป็นบ้านผู้เมืองคนอยู่ในฝั่งน้ำทั้งสองข้างก็เป็นที่รังเกียจวิวาทกันโจรผู้ร้ายข้างโน้นจะข้ามมาข้างนี้ฤๅคนข้างนี้เมื่อไปด้วยธุระทำมาหากินก็จะถูกพาโลว่าเป็นโจรผู้ร้ายคนโทษฤๅคนเป็นหนี้สินเกี่ยวข้องหนีหายไปๆ มาๆ ข้างไหนอำนาจน้อยจะไปเร่งเอาก็จะไม่ได้ถ้าถึงคราวถูกเร่งเองก็จะถูกแข็งแรงไปเสียเปรียบ ถ้าเขตแดนไปแบ่งกันที่เขาได้นั้นดีแต่ต้องชี้ให้ว่าเขาไหนแนวไหนซึ่งว่าด้วยประโยชน์อย่างนี้จะไปเถียงเอาให้ได้ดังว่าจะไม่ได้ คงอยู่ตามที่เป็นเมื่อคราวพม่ากับไทยต่อแดนกัน ที่เท่าไรคนทั้งปวงเป็นอันมากรู้ว่าเป็นของข้างไหนก็คงตามอย่างนั้น เหมือนเช่นพระเจดีย์สามองค์นั้นตลอดไปได้จะเป็นดี ถ้าเราจะขอแห่งใดแห่งหนึ่งให้เกินกว่าที่เป็นมาแต่เดิมโดยว่าเขาจะให้ก็จะเป็นทางที่จะให้เขาขอเราต่อไป อำนาจเขาก็มาก ความซุกซนเห็นผลเห็นประโยชน์เขาก็มาก ก็เป็นทีให้กวนกันจุกจิกต่อไป รำพึงดูให้รอบคอบเถิดฉันมาอยู่กรุงเก่าดูเหมือนค่อยเย็นกว่าที่กรุงเทพฯ สักหน่อย ฉันอยากใคร่ลาอยู่หลายๆ วันธุระจะมีโขนกลางแปลงที่เพนียดแก้สินบนที่ได้ช้างเผือกอย่างหนึ่ง วันไรไม่มีฝนฟ้าสว่างดีอยู่จึงจะมีอีกอย่างหนึ่งจะติดพระเนตรถมปัดที่วัดพระเจ้าพนัญเชิงโหรเขาว่าวันศุกร์เดือน ๗ แรม ๕ ค่ำเป็นวันดี ที่นั้นเป็นที่สำคัญอยู่ให้บอกพระยาโชพึกให้จัดเครื่องเซ่นวักอย่างจีนมาเซ่นด้วยจะดีการอะไรๆ จะมีในกรุงเทพฯ จะมีอะไร จะสั่งอะไรก็ทำเถิดสั่งเถิดอย่าคอยให้ฉันกลับก่อนเลย เมื่อเห็นการว่าสิ่งไรควรจะแจ้งความหรือไต่ถามฉัน จะใช้คนขึ้นมาแจ้งความฤๅไต่ถามด้วยปากก็ได้ จดหมายมาก็ได้จะใช้ให้ฉันแก้แลชำระท้องบัตรใบตราอะไรๆ ก็ส่งขึ้นมาให้ฉันทำเถิดจะทำให้ลงไป ฉลองวัดคราวนี้ ๕ วันทั้งเวลาฟังเทศน์สวดมนต์เวลาเลี้ยงพระ เวลานั่งพลับพลามีแต่อ่านหนังสือแลแต่งหนังสือทั้งนั้นไม่ได้ว่างเลย หนังสือมาแต่ในเวลาฉลองวัด ๕ วันนั้น ทั้งยาวทั้งสั้นทั้งใกล้ทั้งไกลนับได้ถึง ๓๔ ฉบับ บอบเต็มทีด้วยอ่านด้วยแต่งแลเขียน เดี๋ยวนี้ค่อยว่างแล้วใช้อะไรก็ใช้ได้ ขอรับประทานให้อยู่เย็นๆ หลายๆ วัน การรักษาระวังที่นี้ที่นั้นตามแต่คุณศรีสุริยวงษจะคิดเห็นควร ขุนนางที่ขึ้นมามากฉันก็ไล่ให้กลับลงไปแล้ว ถ้ากลับช้าจะอยู่แต่น้อยๆ ถ้ากลับลงไปเร็วๆ กลัวจะถูกขอยืมนั้น ขอยืมนี้จู้ๆ จี้ๆ คราวนี้ช้างเผือกมาเป็นที่พึ่งที่ว่างอยู่ได้อย่างหนึ่ง ก็เป็นทีอยู่แล้วที่จะได้สบายหลายๆ วันจดหมายมา ณ วันจันทร์ เดือน ๗ แรมค่ำ ๑ ปีชวด ฉอศก ศักราช ๑๒๒๖๑Macao ดินแดนของโปรตุเก213 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อหนังสือฉบับนี้เขียนแล้ว ฉันได้รับหนังสืออีกฉบับหนึ่งบอกราชการทางมหาดไทย ได้รับประทานอ่านทราบความแล้ว ซึ่งมีท้องตราไปให้ส่งอ้ายอีเขมรเหล่านั้นเข้ามากรุงเทพฯ ชอบด้วยราชการแล้วด้วย (เป็น) เมืองที่ความมีความเป็นของข้างกรุงเทพฯ แท้ แต่เพราะการเกี่ยวข้องกับอาจาสวา ควรจะต้องมีศุภอักษรออกไปแจ้งความแก่องค์สมเด็จพระนโรดมบรมรามเทวาวตารให้ทราบด้วย ชี้แจงความให้เห็นว่าอ้ายโนรีนั้นก็เป็นลูกหมู่คนกรุงเทพฯ แล้วไปจับตัวได้ที่แขวงเมืองเป็นของข้างกรุงเทพฯ แท้ควรจะต้องทำโทษในกรุงเทพมหานคร อนึ่งเรื่องที่จะทำโทษหลวงนิกรจำนงอย่างไรจะต้องมีไปให้ทราบด้วยเล็กน้อยพอเขารู้ว่าเราไม่เชื่อถือหลวงนิกรจำนง ฯ214 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๐พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าพระยาศรีสุริยวงษปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๗จดหมายมายังคุณศรีสุริยวงษ ให้ทราบว่าวัน ๖ฯ๕ ๗ ค่ำพระยาชุมพรกับพระสุรินทรามาตย์เอาแผนที่เมืองกระมาให้ดู แผนที่ที่ทำนั้นก็จะไม่ถูกกับที่ เป็นแต่ทำไปตามวิสัยไทย ถึงกระนั้นพอเข้าใจได้ว่าความรู้ในแผนที่นั้น แนวเขาที่เขียนไว้ในแผนที่เห็นเป็นอันปันเขตแดนชัด แลปลายแนวเขาข้างตะวันตกก็ตกทะเลเบงคอล เบ ถ้าแม้นตกลงกันเอาแนวเขานั้นเป็นที่ปันแดนได้จะดีที่แหลมฝั่งแม่น้ำปากจั่นด้านตะวันตกถ้าตกมาเป็นของไทยได้จะพ้นโทษ ที่ฉันว่าเพราะเอาแม่น้ำเป็นที่ปันเขตแดนมักเกิดถ้อยความที่วิวาทต่างๆ ต่อไปภายหน้า ตัวอย่างความก็มีเหมือนครั้งแผ่นดินเจ้าบำดงมินดลรายีเมืองพม่าครั้งนั้นเมืองส่วนใหญ่ใต้แม่น้ำจิตตคองเป็นของพม่าส่วนเล็กน้อยในฝั่งเหนือแม่น้ำจิตตคองเป็นของอังกฤษก็เกิดวิวาทกันด้วยโจรผู้ร้ายข้างโน้นข้างนี้ข้ามแม่น้ำไปข้ามแม่น้ำมา แลผู้หนีคนหาย ครั้งนั้นอำนาจอังกฤษยังน้อยพม่าก็ยังโง่ทำโตไปเกิดวิวาททุ่มเถียงกันอยู่นาน จนถึงแผ่นดินเจ้าจักไกจึงได้เกิดรบกันเมื่อครั้งเจ้าจักไกให้มหาบันดุละไปรบอังกฤษข้างทางใต้ เซออัจฉิบล แกมแบลเข้าตีเมืองร่างกุ้งเมื่อปลายปีมะแม เบญจศก ศักราช ๑๑๘๕ นั้นความเรื่องนี้เดิมก็เพราะเอาแม่น้ำเป็นที่ปันเขตแดนก็แต่ที่นี้ถ้าเราจะไปว่ากล่าวเอาฝั่งแม่น้ำปากจั่น ๑ นั้น เป็นฝ่ายข้างเราให้เขตแดนอังกฤษหยุดอยู่เพียงแนวเขาเห็นการจะไม่ตลอดไปก็เพราะด้วยที่มลิวันนี้ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ให้เจ้าพระยายมราช สุกจ๋อ เป็นพระยาเพชรบุรีออกไปคิดว่ากล่าวคราวหนึ่งการก็ไม่สำเร็จโอกเอกกันอย่างไรฉันก็ไม่ทราบถนัดแล้วครั้นการไม่ตกลงกันพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวท่านก็ทรงบ่นอู้อี้ไปทอดธุระเสียหาได้กล่าวต่อไปไม่ เหมือนกับเรื่องปเหลียนกิตานั้นก็เหมือนกัน * เขาจึงได้ปักธงที่มลิวัน ๒ เป็นของเขา*ปเหลียนกอตา จะเป็นที่ไหนยังคิดไม่เห็น เมืองปเหลียนที่เคยขึ้นเมืองพัทลุงก็มิได้ต่อแดนอังกฤษ บางทีจะเป็นตำบลกะเรียน แดนเมืองไทรต่อแดนปรอวินสเวเลศลี๑แม่น้ำปากจั่น ต้นน้ำมีกำเนิดจากเทือกเขาปลายคลองทรายอ่อนไหลผ่าน จังหวัดชุมพร กระบุรี และระนองไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ ไหลลงที่แม่น้ำกระบุรีฝั่งซ้าย ที่ตำบลปากจั่น อำเภอกระบุรี ตอนต้นน้ำเรียกว่าคลองจั่นยาว ๒๗ กิโลเมตร ต่อจากนั้นเรียกว่า คลองปากจั่น กว้าง ๒๐ เมตร ยาว ๘ กิโลเมตร มีน้ำอุดมสมบูรณ์ตลอดปี๒เมืองมะลิวัน เดิมเคยเป็นเมืองขึ้นของเมืองชุมพร หลังจากการเจรจาตกลงเรื่องการแบ่งปันเขตแดนระหว่างอังกฤษกับไทยในสมัยรัชกาลที่ ๔ โดยถือเอาแม่น้ำกระบุรีเป็นเส้นแบ่งเขต เมืองมะลิวัน ซึ่งตั้งอยู่ทางฝั่งตะวันออกของอังกฤษ จึงตกเป็นเมืองขึ้นของอังกฤษ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๗ แล้วมีชื่อใหม่ว่า Victoria Pointซึ่งไทยเรียกว่าเกาะสอง ขณะนี้เป็นอำเภอหนึ่งขึ้นอยู่กับเขตทวาย จังหวัดมะริด ประเทศสาธารณรัฐสังคมนิยม แห่งสหภาพเมียนม่า215 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแห่งหนึ่ง ๓๖ ปีมาแล้ว แห่งหนึ่ง ๑๘ ปีมาแล้ว แลตามสำนวนฝีปากอังกฤษพูดฮึกอยู่โดยมากนั้นว่าอังกฤษได้ตั้งเสาธงปักธงลงในบ้านไรเมืองไร ที่จะถอนเสาธงไปไม่ได้พระอาทิตย์ขึ้นธงก็ชักขึ้นพระอาทิตย์ตกธงก็ชักลง เมื่อใดพระอาทิตย์ไม่มีขึ้นแล้วจึงจะเลิกธงอังกฤษผู้คนในฝั่งข้างโน้นเคยอยู่ในอำนาจอังกฤษมานานแล้วโดยว่าอังกฤษที่มาว่ากับเราจะยอมลงว่าสุดแต่ใจราษฎรที่อยู่ในฝั่งนั้นเมื่อถามเข้าราษฎรก็เห็นจะสมัครข้างอังกฤษจะไม่สมัครเปลี่ยนกอแวนแมนต์มาเป็นของไทยด้วยเหตุนี้แลถึงจะโต้ต้านไปก็เห็นจะไม่ตลอด แต่ว่าถ้าจะแบ่งเขตแดนกันด้วยแม่น้ำดังนี้ ฉันรักให้เรียงเป็นข้อสัญญาวิเสศต่างๆ ซึ่งจะเป็นที่กันวิวาทบาดหมาง แล้วส่งออกไปขอสัญญาแก่กอลอเนลฟิศให้ยินยอมกันเสียให้เรียบร้อยแล้วประกาศราษฎรแลผู้รักษาเมืองกำนันจ่าบ้านทั้งสองฝ่ายให้รู้ขนบธรรมเนียมตามสัญญาได้จะเป็นดีโดยการจะไม่สำเร็จดังประสงค์ ถ้ามีช่องอันควรจะให้กงสุลของเราในเมืองลอนดอนช่วยต่อว่าต่อกล่าวบ้างก็ได้ ฉันได้ดูแผนที่เข้าครั้งหนึ่งก็ผิดเห็นว่ากอลอเนลฟิศเข้ามาว่าครั้งนี้ก็เพื่อจะให้เด็ดขาดด้วยฝั่งตะวันตกของแม่น้ำปากจั่นนั้นเป็นประสงค์ซึ่งว่าขึ้นไปด้วยแนวเขาแลออกชื่อพระเจดีย์สามองค์นั้นก็เป็นแต่พูดไปโดยการที่คนทุกวันว่าที่คดไปเคี้ยวมาแลแตกเป็นสองแนวสามแนวฤๅที่สำคัญๆ ที่รู้กันว่าแดนต่อแดนมาแต่ก่อนกอลอเนลฟิศดูทีก็จะไม่รู้ เพราะฉะนั้นการที่โต้ไปตามคำฉันว่านั้นชอบอยู่แล้วหนังสือที่คุณศรีสุริยวงษให้นายพันถือขึ้นมาลงวัน ๗ฯ๖ ๗ ค่ำกับโกปี้อังกฤษสองฉบับซึ่งมาด้วยกับร่างคำไทยที่ให้หลวงพิพิธภักดีถือขึ้นมา ฉันได้รับอ่านแล้ว หนังสือฉันเองที่ส่งลงไปตัดรอนเอาแต่ที่ควรนั้นก็ชอบอยู่แล้ว ฉันจะอยู่ดูการเล็กน้อยวันหนึ่งสองวันแล้วก็จะกลับลงไปกรุงเทพฯ จะได้คิดเร่งให้ทำโรงช้างรับให้ทันเดือน ๙ นางพระยาช้างเผือก ๑ มีอาการเป็นปรกติไม่ป่วยไข้ มีป่วยแต่ที่เล็บอยู่ ๔ เล็บช้ำมาแต่เดิม เล็บเก่าถอดเล็บใหม่ขึ้นต้องแช่ยาอยู่ทุกวัน เล็บเก่าหลุดออกมาเล็บหนึ่งสีขาวคล้ายเขากระบือเผือก ไม่เหลืองเหมือนเล็บช้างแต่พานจะช้ำชอกเพราะเป็นเล็บเน่าเพราะเล็บยังเจ็บอยู่ยังจับเชิงไม่ได้ แต่อาการดูค่อยเชื่องกว่าแต่ก่อน ถึงช้างต่อไม่ได้เข้าไปอยู่ในโรงก็ยืนอยู่เป็นปรกติได้ ช้างนี้แต่ก่อนก็เคยเที่ยวอยู่ใกล้บ้านคนเคยเห็นคนใกล้ๆ เนืองๆ ตั้งแต่ได้มาแล้วคนก็ล้อมดูแน่นไปยังค่ำๆ จึงคุ้นคนเร็วไม่ตื่น *อนึ่งเมื่อก่อนฉันขึ้นมา ฉันได้ทูลไว้แก่กรมบวรรังสีว่าจะเอาเรือกลไฟรับเสด็จออกไปนมัสการพระมหาธาตุเมืองนครศรีธรรมราช ในปลายเดือนเจ็ดขึ้นเดือนแปด ได้มีหนังสือออกไปถึงพระยาวิชิตสรไกร ให้จัดการคอยรับอยู่แล้ว บัดนี้ฉันลืมไป การก็จวนอยู่แล้ว จะเป็นปดท่านไป โปรดจัดเรือมหาพิไชยเทพ ฤๅเรืออะไรอื่นถวายท่านให้ทันใน ๒-๓ วันนี้ เพื่อว่าท่านจะได้เสด็จไปแล้วกลับมาใน ๑๐ วัน ให้ทันทรงผนวชเจ้านายในวัน ๔ ๑๐ ฯ๘ ค่ำฤๅวัน (อื่นก่อนเข้าพรรษา) ถ้าฉันยังไม่กลับลงไปก็จงให้ผู้ใดผู้หนึ่งไปกราบทูลท่านให้ทราบ นัดหมายให้ตกลงท่านจะเสด็จกับพระสงฆ์*นางพระยาศิวโรจน์ช้างเผือกตัวนี้ กล่าวกันว่าสีงามไม่เคยมีช้างเผือกตัวอื่นเสมอ ทั้งแต่ก่อนหรือภายหลังมา๑คือนางพระยาศิวโรจน์หรือสุวโรฐ ช้างพังเผือกที่พระเพธราชา (เอี่ยม) น้อมเกล้าฯ ถวายแต่ยังไม่ทันขึ้นระวางก็ล้มเสียก่อน216 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกี่รูป ข้าในกรมแลศิษย์วัดกี่คนก็จงนัดหมายให้ตกลงกัน เสบียงอาหารของขบของฉันอะไรจะต้องการโปรดให้จัดแจงด้วย ขอรับประทานข้าหลวงในกรมกลาโหมเกเรเกเสไปตามเสด็จด้วย จะได้บอกกล่าวแก่พระยาวิชิตสรไกร ถ้าไม่มีอะไรขัดขวาง คิดอ่านให้ท่านได้เสด็จกลับมาถึงกรุงเทพฯในข้างขึ้นเดือน ๘ แก่ๆ ท่านก็จะไม่เสด็จเชือนแชไปข้างไหนดอก นมัสการพระแล้วก็จะกลับมาอนึ่งกรมวงษา ฉันให้ลงไปเมื่อวานนี้ ไปคิดอ่านอย่างไรว่ากระไรด้วยเรื่องพระอาการวังหน้าฉันก็ยังหาได้ฟังไม่ แต่คนต่างๆ พูดกันว่าพระอาการครั้งนี้นั้น เป็นเหตุสองอย่างๆ หนึ่งได้ยินว่าท่านประสงค์จะลงไปเมืองสิงคโปร์ จะไปเลียบฝั่งเห็นไม้หยั่งน้ำไปไม่ออกห่างฝั่งเลย หาคนที่เคยมาคิดอ่าน ผู้ที่มาเลียบฝั่งนั้นรับจะไปเลียบฝั่งดังพระราชประสงค์แต่ในฝั่งเมืองข้างปากใต้ของเราก็ฝั่งเมืองข้างตรังกานู ปหัง แลเรียกหาผู้ที่รู้เบาะแสโสโครกในน้ำเป็นที่จะหลีกเลี่ยงนั้นไม่มี เพราะเขาไม่เคยเดิน ก็เพราะไม่ได้ดังประสงค์จึงเลิกไปครั้นจะว่ากลัวคลื่นลมก็จะเสียพระเกียรติยศไปว่าไม่กล้าไม่หาญไม่สมลือสมเล่า อย่างหนึ่งได้ยินว่าพวกอังกฤษที่นอกฦๅที่ในกรุงไม่รู้ มาเดินเหินให้ตั้งกงสุลไทยที่สิงคโปร์ใหม่เมื่อเวลาเสด็จไปที่นั้นครั้นมีผู้รบกวนดังนี้ ไม่ทรงไปได้ดังเขารบกวนก็เกรงจะเป็นที่เสียพระเกียรติยศ จึงต้องรั้งรอ ที่กรุงเก่าได้ยินพูดกันในพวกเราให้การว่าอย่างนี้แต่ฉันว่ามาแก่พระยามณเฑียรบาลว่าอาการที่เป็นที่น่ากลัวน่าตกใจก็มีอยู่หลายประการ เหมือนอย่างบวมเท้าหนึ่ง ตั้งหอบหนึ่ง อามพฤต ๑ พักหนึ่ง อาการอย่างนี้ถ้ามีอาการอื่นนำหน้ามาก่อนแล้วตามมา ก็ควรเป็นที่ตกใจ ถ้าอาการอื่นไม่มีมาก่อนใครหอบเขาก็ว่าเป็นหืด ใครเท้าบวมเขาก็ว่าเป็นลมบ้างเป็นไข้บ้างมิใช่ปถวีแพทย์ หมอทั้งปวงเขาก็ดูอุจจาระเป็นหลักอาการ ก็โรคลมพักอย่างว่านี้ฉันก็หาเคยเห็นไม่ ได้เคยพบจำได้แต่เจ้าพี่ใย ๒ ท่านประชวรสักสองปีแล้ว ภายหลังพระอาการมากลง เมื่อคราวฉันจะขึ้นมารับพระเศวตสุวรรณา ฉันไปทูลลาท่าน ได้จับพระหัตถ์ท่านดู เห็นลมเดินไม่เสมอ เดินๆ ไปแล้วก็หยุด ฤๅเดินอยู่ก็แรงๆ อ่อนๆ ฉันได้บอกไว้แก่ผู้พยาบาล ว่าพระอาการเป็นอย่างนี้ แต่ครั้งนั้นท่านก็กลับคลายขึ้นมากอยู่หลายวัน ภายหลังมาประชวรหนักลง สิ้นพระชนม์พ้นวันที่ฉันไปเห็นประมาณสองเดือน จำได้เท่านี้ ผู้อื่นที่ดีๆ อยู่ ได้ยินแต่เขาว่าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อก่อนทรงพระประชวรก็เป็น แลพระองค์เจ้าบุตรี๓ ก็เป็นเนืองๆ แต่ฉันไม่ได้เห็นเอง ฯจดหมายมา ณ วัน ๑ฯ๗ ๗ ค่ำ ปีชวด ฉศก ศักราช ๑๒๒๖๑อัมพฤกษ์ คืออาการที่อวัยวะบางส่วน เช่น แขนขา อ่อนแรง๒พระองค์เจ้าหญิงใย พระราชธิดาในรัชกาลที่ ๒ และเจ้าจอมมารดาอิน ประสูติ เมื่อวันที่ ๒๖ กรกพาคม พ.ศ.๒๓๓๘ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๖ พระชันษา ๖๘ ปี๓พระองค์เจ้าหญิงบุตรี พระราชธิดาในรัชกาลที่ ๓ และเจ้าจอมมารดาอึ่ง (ธิดาเจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต)ต้นสกุลกัลยาณมิตร) ประสูติ เมื่อวันที่ ๑๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๗๑ ได้ทรงอุปการะสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี มาแต่ยังทรงพระเยาว์ ในรัชกาลที่ ๕ จึงทรงสถาปนา เป็นพระเจ้าอัยยิกาเธอ กรมหลวงวรเสรฐสุดาเมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๙ สวรรคตในวันที่ ๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๕๐ พระชันษา ๘๐ ปี217 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๑จดหมายถึงกรมหลวงเทเวศรวัชรินทร ๑ปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๗จดหมายมายังกรมหลวงเทเวศรวัชรินทร หนังสือของเธอที่ลงวัน ๑ฯ๑ ๔ ได้มาถึงฉันเมื่อวัน ๓ฯ๓ ๔ ค่ำ อีกฉบับหนึ่งลงวัน ๗ฯ ๗ ๔ ค่ำ ได้มาถึงฉันเมื่อวัน ๒ฯ ๙ ๔ ค่ำ ได้อ่านแล้วด้วยความยินดีราชการบ้านเมืองในกรุงเทพฯ ก็สงบดีไม่มีการสิ่งใด ความเรื่องอ้ายหัวไม้บางขุนศรีที่เธอชำระนั้นมีเหตุลุกขึ้นน้อยหนึ่งให้ฉันต้องเอาใจใส่ความที่เธอชำระได้ๆ เรียกเอามาดูตัวคนโทษที่คุมอยู่ ผู้คุมก็ปล่อยปละละวากันไปเสียเกือบสิ้น แต่ชำระเรียกตัวมาได้หมดแล้ว แลให้ตำรวจเขาชำระต่อไปก็ซัดพวกเพื่อนออกไปอีก ๖-๗ คน พวกนี้โอหังกล้าหาญมากอยู่ ฉันสั่งให้เอาตัวขึ้นคุกเสียแล้ว ฯจดหมายมาให้ทราบ ณ วัน ๓ฯ๔ ๑๑ ค่ำ ปีชวด ฉศก๑พระองค์เจ้าชายกลาง พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ และเจ้าจอมมารดาน้อยระนาด ประสูติวันที่ ๑๕ กุมภาพันธ์พ.ศ. ๒๓๔๘ รัชกาลที่ ๔ ทรงสถาปนาเป็นกรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร์ ในสมัยรัชกาลที่ ๕ ได้สถาปนาเป็นกรมพระฯ ได้ทรงกำกับช่างทองในรัชกาลที่ ๓ และได้ว่าความศาลราชตระกูลในรัชกาลที่ ๔ จนถึงสิ้นพระชนม์ในสมัยรัชกาลที่ ๕ ในวันที่ ๒๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๑๙ เป็นต้นสกุลวัชรีวงศ์218 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๒พระราชหัตถเลขา พระราชทานไปยังที่ประชุมปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๔ขอหารือเรื่องอ้ายดั้น อ้ายมณี อ้ายฉาย ๓ คนซึ่งเป็นหม่อมราชวงศ์ขอแจ้งความหารือมายังท่านผู้เป็นประธานผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินคือกรมหลวงวงษาธิราชสนิทกรมหลวงเทเวศรวัชรินทร กรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ เจ้าฟ้ามหามาลา และ ฯพณฯ สมุหพระ-กลาโหม ฯพณฯ สมุหนายก ฯพณฯ กรมท่า ฯพณฯ กรมพระนครบาลว่าด้วยอ้ายหัวไม้ พวกหม่อมเจ้าปรีดาในกรมขุนธิเบศบวร แลอ้ายดั่น อ้ายโมรา อ้ายมณี อ้ายฉาย อ้ายอะไรๆ อีกซึ่งเป็นหม่อมราชวงศ์ อ้ายจรบุตรพระอินทรรักษา แลอ้ายอะไรๆ อีก มหาดเล็กในพระบวรราชวังหลายนาย แลอ้ายอะไรๆ อีกสังกัดต่างๆ กัน ในพระบรมมหาราชวังบ้าง ในพระบวรราชวังบ้าง เมื่อวัน ๒ฯ๑ ๑๒ ค่ำ ราษฎรมีเทศน์มหาชาติ ที่วัดแก้วบางขุนศรี อ้ายพวกนี้เมาสุราถือสาตราอาวุธต่างๆ เข้าแย่งชิงคนฟังเทศน์แลทุบตีฟันแทงคนที่ฟังเทศน์มีบาดเจ็บเป็นหลายคน แลแย่งชิงเอาสิ่งของๆ ราษฎรมาบ้าง แล้วตามไปจับจีนเกิดที่เป็นพวก เข้าไปฟังเทศน์อยู่แลเอาดาบสับศีรษะสามเสี่ยง แลเอาดาบตัดหางเปียจีนเกิดมัดไพล่หลังมา ส่งอายัดมอบนายสอน พะทำมะรงกรมพระนครบาลไว้ นายสอน พะทำมะรง ก็รับตัวจีนเกิดผู้หาผิดมิได้ไว้ การในกรมพระนครบาลก็ไม่ได้ความว่าจีนเกิดผิดอะไร เมื่อจับทำประหลาดมาดังนี้ก็หามีใครว่าประการใดไม่ ฝ่ายราษฎรที่ถูกเจ็บเข้าชื่อกันเป็นอันมากแต่มาได้บ้างมาไม่ได้บ้าง มีหัวหมื่นในกรมพระตำรวจ เป็นหัวหน้าอยู่สองนายสามนาย ทำเรื่องราวมายื่นร้องฎีกาแก่ในหลวง เมื่อเดือนอ้ายข้างแรมที่หัวความเกิดแล้วเดือนเศษ กล่าวโทษออกชื่อแต่หม่อมราชวงศ์ดั่น กับนายจรบุตรพระอินทรรักษาสองนาย ว่าคุมสมัครพรรคพวกไปประมาณ ๔๐ คนเศษไปทำการดังว่าแล้วนั้น แล้วพวกราษฎรที่ถูกเจ็บแลเสียสิ่งของได้เชิญนายอำเภอมาชันสูตรบาดแผล แลทำคำกฎหมายตราสินสิ่งของหายไว้แล้วจึงได้ทำเรื่องราวมายื่นแก่พระยาเพชรชฎาๆ ว่ารับไม่ได้ให้ไปเรียนแก่เจ้าพระยายมราชเถิดครั้งนั้นเจ้าพระยาภูธราภัยยังไม่ได้เลื่อนที่ ยังเป็นเจ้าพระยายมราชอยู่ คืนเรื่องราวเสียว่าเป็นความในพระบรมราชวงศานุวงศ์รับชำระไม่ได้ ด้วยเหตุนี้ราษฎรสิ้นที่พึ่งจึงได้พร้อมใจกันทำเรื่องราวเข้ามาร้องแก่ในหลวง เมื่อในหลวงได้ฟังเรื่องราวอย่างนี้ ก็ตามทางตรงที่ควร ควรจะต่อว่าพระยาเพชรชฎา ควรจะต่อว่าเจ้าพระยาภูธราภัย ว่าความตีรันกันเป็นความฉกรรจ์ อย่างธรรมเนียมเก่าก็ให้มาฟ้องแก่กรมพระนครบาลเจ้ากระทรวงทีเดียว ไม่ต้องฟ้องศาลหลวง ให้คัดขึ้นเสนอลูกขุนปรึกษาสั่งฟ้อง มิให้มีผู้เทียบพระธรรมนูญประทับตราศาลโดยสมควรดังความอื่นๆนั้น เพราะกลัวว่าช้าโอ้เอ้ไปอ้ายผู้ร้ายจะหนีตัวเสีย กรมพระนครบาลเมื่อรู้ความดังนี้แล้วควรจะสืบสาวติดตามเอาตัวอ้ายผู้ร้ายให้ได้โดยเร็ว เพราะความเรื่องนี้หาเป็นความวิวาทมีสาเหตุไม่ ดูภูมิความเป็นอันเห็นว่าพวกอ้ายผู้ร้ายคุมสมัครพรรคพวกเข้าไปปล้นวัดแลปล้นชุมนุมฟังเทศน์ในโรงธรรมทีเดียว กรมพระนครบาลควรจะร้อนใจเร่งจับโดยมาก ก็ความเรื่องนี้ในหลวงคิดจะต่อว่าเจ้า219 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระยาภูธราภัยอยู่ แต่คิดเห็นว่าถ้าจะต่อว่าท่านๆ ก็จะพูดไปต่างๆ อย่างเช่นท่านเคยเพ็ดทูลมาแต่หลัง ก็เกียจคร้านที่จะฟังเพราะเคยฟังมามากแล้วไม่อัศจรรย์อะไรนัก จึงเอาแต่อนุมานตัดใจว่าซึ่งราษฎรว่าได้ฟ้องพระยาเพชรชฎาแล้วก็ไม่รับ ฟ้องเจ้าพระยาภูธราภัยแล้วก็ไม่รับนั้นก็เห็นจะจริงเพราะเห็นว่าความเรื่องนี้เป็นความร้อนใจของราษฎรซึ่งราษฎรช้าอยู่ถึงเดือนเศษจึงได้มาร้องแก่ในหลวงนั้น ก็พอเป็นสำคัญให้รู้อยู่แล้ว จะต่อว่าไปก็ไม่ต้องการจะเป็นที่รำคาญใจท่านผู้ที่ต้องคิดจะตอบไปต่างๆ แลรำคาญหูผู้ที่จะฟังความนอกเรื่องเดิมอนึ่งได้อนุมานเห็นว่าจีนเกิดเป็นผู้หาผิดมิได้ แลต้องจับด้วยอาการอันฉกรรจ์ประหลาดกว่าที่เคยจับจีนมาแต่ก่อน คือเอาดาบสับศีรษะสามเสี่ยงเหมือนพระราชอาญาหลวง และเอาดาบตัดหางเปียมัดมานั้น เป็นการแปลกอยู่ ถึงแต่ก่อนจีนเป็นผู้ร้ายเป็นพวกตั้วเหียก็ปล้ำปลุกมาทั้งหางเปีย ไม่มีใครตัดหางเปียแลไม่มีใครสับเสี่ยงแล้วจึงจับมา ก็แลจีนที่ต้องจับดังนี้มีผู้เอามาอายัดนายสอน พะทำมะรงไว้ไม่ได้ว่าความต่อไป นายสอน พะทำมะรงรับตัวจีนไว้ดังนี้นั้น ก็เห็นจะเป็น(เพราะ) นายจรเป็นหลานเจ้า พระยาภูธราภัยอยู่ในบ้านนั้นแล เป็นเหตุตลอดมา จนถึงพระยาเพชรชฎาว่ารับชำระไม่ได้ แลว่าแนะให้กราบเรียนท่านผู้ใหญ่ แลท่านผู้ใหญ่ก็ว่าความพระราชวงศานุวงศ์ชำระไม่ได้ เอาคำชาวป่ามาพูดกับชาวบ้านชาวเมือง พอเสือกไสความเรื่องนั้นให้พ้นไปเสียจากหน้าบ้านหน้าเรือนนั้น เป็นที่เห็นไปว่าวาสนานายจรนั้นจะเป็นเหตุ ก็ว่าถึงพระราชวงศานุวงศ์ว่าชำระไม่ได้ โดยจะชำระไม่ได้ การตีรันฟันแทงกันเป็นความใหญ่ กรมพระนครบาลเป็นเจ้ากระทรวงควรจะนำความขึ้นทูลฉลอง ไม่ควรจะเสือกไสผู้ร้องให้ไปเสียให้พ้น การที่เป็นดังนี้ก็เป็นที่สงสัยไปว่าเป็นด้วยวาสนานายจร จึงเกียจคร้านเพื่อจะต่อว่าไต่ถาม ก็ความพระราชวงศานุวงศ์ชำระไม่ได้คำนี้ พิเคราะห์ไปเป็นอันทำลายล้างยศศักดิ์แผ่นดินนักดูเหมือนเมืองไทยไม่มีเจ้านายที่เป็นเชื้อสายสืบราชตระกูลครอบครองอาณาจักรโดยยุติธรรมเที่ยงแท้ดังนี้เลย ดูเหมือนเอาอ้ายผู้ร้ายอ้ายหัวขโมยอ้ายคนเช่นแข็งขันที่ใครฆ่าใครฟันไม่ได้แล้วมายกให้เป็นเจ้า เพราะความกลัวตัวต้องยอมเป็นบ่าวเป็นข้ามัน พี่น้องลูกหลานกระเส็นกระสายของเจ้าขโมยไปเที่ยวคุมเหงใครก็คุมเหงได้ ไม่มีใครกล้าว่ากล้าฟ้องร้อง ถึงจะมีผู้มาฟ้องก็ไม่มีใครว่ากล่าวให้ได้ก็เมื่อผู้ใดว่าอย่างนี้ว่าความพระราชวงศานุวงศ์รับไม่ได้ชำระไม่ได้นั้น ก็เป็นอันลบล้างเกียรติยศแผ่นดินทำให้เป็นเหมือนอาณาจักรโจร ไม่เชิดชูเกียรติยศแผ่นดินที่ตั้งอยู่ในยุติธรรม สืบเชื้อวงศ์เป็นเจ้าเป็นนายมาหลายชั่วคนดังนี้เลยในวันเมื่อพวกนั้นยื่นฟ้องร้องฎีกาดังนี้ มหาดเล็กบ้างตำรวจบ้างซึ่งได้อยู่ที่นั้น ก็ว่ากันขึ้นว่าพวกนี้เก่งมากชื่อเสียงเล่าลืออื้ออึงไป ด้วยเหตุนี้ในหลวงจึงได้มอบความเรื่องนั้นให้กรมหลวงเทเวศรวัชรินทร แลพระยาอัพภันตริกามาตยไปเกาะพวกหม่อมเจ้าแลหม่อมราชวงศ์มาชำระ แต่ที่นายจรแคลงว่าจะขัดขวางอยู่ ตระลาการจะไปเอาตัวไม่ใคร่ได้ ในหลวงจึงได้ไปว่ากล่าวแก่พวกบุตรหลานเจ้าพระยาภูธราภัยที่อยู่ในวังให้ไปกราบเรียนตักเตือนให้ส่งตัวนายจรบ่าวนาย ท่านก็ส่งตัวนายจรได้มาในวันนั้น ได้มอบความให้กรมหลวงเทเวศรวัชรินทร กับพระยาอัพภันตริกามาตยชำระ ก็ได้ความเป็นสัตย์สมฟ้องของราษฎรทุกประการ จะมีเหตุต่อสู้ราษฎรได้ก็หาไม่ ใจความว่า220 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอ้ายดั่นบุตรหม่อมเจ้าโสวัฒเป็นต้นเหตุเดิม อ้ายดั่นไปมีภรรยาอยู่บางพรม รู้ว่าที่วัดแก้วมีมหาชาติ อ้ายดั่นลงเรือมารับพวกเพื่อนคืออ้ายจร อ้ายโมรา อ้ายมณี อ้ายฉาย พวกเพื่อนกรูกันมาไปด้วยมาก เรือลำเดียวไม่พออายจรจึงแย่งฤๅยืมเรือไปอีกลำหนึ่ง ไปถึงวัดชีปะขาวแย่งเงินผู้มีชื่อได้ซื้อสุราเลี้ยงกันแล้วจึงพากันไปทำวุ่นวายที่วัดแก้วดังว่าแล้วฯพระวินัยกิจการีเถร เป็นพระราชาคณะอยู่ในวัดรัชฎาธิฐานคลองบางพรม ท่านเล่าแก่ในหลวงว่า สวนตำบลคลองนั้นแต่ก่อนไม่สู้วุ่นวายนัก ตั้งแต่เดือนเก้า ปีชวด ฉศกนี้มา อ้ายดั่นหม่อมราชวงศ์ไปได้ภรรยาอยู่คลองบางพรม คนพาลก็ไปมาชุกชุมขึ้น แลเมื่อปีหลังๆมา บรรดาอารามที่มีโรงธรรมใหญ่ๆ ถึงหน้าเดือน ๑๑-๑๒ แล้วก็มีพระมหาชาติ เปลี่ยนๆ กันไปแทบทุกโรงธรรม แต่ในปีนี้ในวัดรัชฎาธิฐาน พระอารามหลวง เดิมราษฎรก็คิดกันว่าจะมีพระมหาชาติที่วัดรัชฎาธิฐานทีหลังพระมหาชาติที่วัดแก้ว ครั้นเกิดความตีรันวุ่นวายกันขึ้นที่วัดแก้วแล้ว พวกผู้ไปตีรันก็หามีใครว่ากล่าวประการใดไม่ยังท้าทายแข็งแรงอยู่ไม่กลัวใครด้วย เหตุนี้พระสงฆ์แลคฤหัสถ์ที่คิดกันจะมีมหาชาติที่อื่นๆ ต่อไป ก็พากันย่อท้อกลัวพวกหัวไม้เสียหมด ปีนี้ไม่ได้มีพระมหาชาติเลยแต่สักแห่ง เพราะกลัวอ้ายพวกนี้จะไปทำวุ่นวายความเรื่องนี้ได้มอบให้กรมหลวงเทเวศรวัชรินทรพระยาอัพภันตริกามาตยชำระ แล้วในหลวงก็ไปเพชรบุรีครั้งก่อนเมื่อเดือนยี่ ครั้นกลับเข้ามาก็ขวนขวายราชการอื่นไปบ้าง ตระเตรียมการที่จะไปเที่ยวเมื่อเดือนสามนี้บ้าง หาได้ไต่ถามถึงความเรื่องนั้นไม่จนเกือบจะลืมไปเสียแล้ว ครั้นไปเที่ยวครั้งนี้จึงไปได้ความหง่อยๆ ขึ้น กลางทางว่า ชื่ออ้ายพวกนี้ลางคนที่เป็นคนสำคัญ เช่นอ้ายจร อ้ายโมราเข้ามาเป็นชื่อฉายาชื่อเปลี่ยนชื่อแปลงของคนเป็นผู้หญิงในวัง ประหลาดหูอยู่ เรียกกันว่าพ่อบ้าง ว่าคุณบ้าง แต่จะชำระกลางทางก็ไม่มีเวลาชำระ จะสืบซัักไต่ถามกลางทางก็ไม่มีที่สืบได้ถนัดจึงงดรอไว้ ครั้นมาถึงกรุงเทพฯ แล้วชำระไต่ถามกันออกไป จึงได้ความว่าในวังพวกที่ไว้ตัวเป็นผู้ชายนุ่งพกยาวห่มขาวม้าหวีผมแสกทำเก่งก๋าอยู่นั้นเปลี่ยนชื่อเรียกกันว่า สวัสดิ์รายหนึ่ง โมรารายหนึ่ง จรบ้างกำจรบ้างรายหนึ่ง แลนำหน้าชื่อเรียกกันว่าพ่อบ้างว่าคุณบ้าง มีผู้รู้เห็นเป็นอันมากทั้งผู้ใหญ่แลเด็ก มาสามปีสี่ปีแล้ว พวกนั้นครั้นเอามาซักไซ้ไต่ถามว่าชื่อเหล่านี้ได้มาแต่ไหน เป็นที่สงสัยว่า หอมชื่อผู้ชายเอามาเรียกชื่อ เพราะชื่อสามอย่างนี้โดยพื้นอย่างไทยชื่อผู้หญิงไม่ใคร่มีเหมือน ชื่อว่าเสือ ว่าช้าง ว่าถึก ว่าเถื่อน ว่าเพชร ว่าอ้าว มีแต่ชื่อผู้ชายชื่อผู้หญิงจะมีบ้างอย่างผู้ใหญ่เล่ามาว่าเจ้าช้างพระพี่เลี้ยวเจ้าฟ้าดอกมะเดื่อ ท่านผู้หญิงช้างภรรยาพระเทพวรชุน อ่อน ซึ่งเป็นยายพระณรงค์วิชิต แลคุณเสือ ซึ่งมีชื่อเดิมว่าแว่น แต่เจ้านายเล็กๆ กลัวเรียกว่ายายเสือคนที่พลอยเรียกเพื่อจะไม่ให้ถูกชื่อเดิมนั้น ห่างนักเอาเป็นอย่างไม่ได้แลชื่อเช่นนั้นเป็นชื่อผู้ชายไม่เป็นชื่อผู้หญิงฉันใดชื่อสวัสดิ์ ชื่อโมรา ชื่อจรสามชื่อนี้ โดยจะค้นในบาญชีเบี้ยหวัดผู้หญิงสามแผ่นดินสี่แผ่นดินก็พบแต่ชื่อหลานหญิงหม่อมไกรสรเป็นบุตรหม่อมสิงหราคนหนึ่ง มีตัวอยู่ในวังนี้จนทุกวัน ชื่อนั้นชื่อมาแต่เดิม กับฉิมโมราอีกชื่อหนึ่งในสามชื่อนี้ก็ไม่มีในชื่อผู้หญิง ตั้งแต่พระองค์เจ้าหม่อมเจ้าลงไปจนโขลนแลไพร่หลวง ถ้าจะระบุชื่อผู้ชาย มีมากกว่ามากทั้งตายแล้วแลยัง อย่างกรมสวัสดิ์สุริวงษ์ พระองค์เจ้าสวัสดิประวัติในลูกเธอชาย บัดนี้หม่อมเจ้าสวัสดิ์ในกรมพระเดชาดิศร หม่อมเจ้าสวัสดิ์ในพระองค์เจ้าเนียม221 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวหม่อมสวัสดิบุตรหม่อมเจ้าเสศในกรมหลวงเสนีบริรักษ์ วังหลังคนนี้เป็นที่สงสัยว่า จะเป็นเจ้าของชื่อเพราะคนเรียกว่าคุณสวัสดิ ตัวก็ยังอยู่เป็นคนหนึ่งอายุ ๓๐ ลงมาแล้วก็เห็นจะเป็นคนเก่งก๋าอยู่บ้าง จึงถูกฟันถูกตีทีหนึ่ง เมื่อครั้งศพหม่อมเจ้าทินกร คนนอกนั้นที่เป็นผู้ดีๆ ก็มักชื่อ เหมือนอย่างพระยาสุรเสนาสวัสดีก็มีบ้างจะว่าชื่อในตำแหน่งแล้ว มีตั้งแต่พระยาลงไปจนหมื่นพันนาย พระยาสวัสดิวารี พระสวัสดิสุนทราภัย หลวงสวัสดิโกษา ขุนสวัสดิโภคาเหมือนสวัสดิอะไรๆ พันสวัสดิอะไรๆ นายสวัสดิภักดี นายเวรตำรวจ นายเวรกรมวัง นายเวรสนม เซ็งแซ่ไปแต่ในผู้ชาย ในผู้หญิงไม่มีเลยโมราชื่อนี้ถึงเป็นชื่อของพลอยของแก้ว ก็เห็นชัดว่าเป็นชื่อผู้ชาย ในพลอยในแก้วทั้งหลายลางสิ่งผู้หญิงก็ชื่อชุม อย่างทับทิมแลมรกต นิลชื่อทั้งไพฑูรย์ โกเมนถึงเป็นชื่อเจ้านายมีมาก ก็มีแต่ชื่อผู้ชายไม่มีผู้หญิง โมรานี้ก็เข้าพวกเพชรมีแต่ชื่อผู้ชาย เมื่อจะนึกตัวไปเดี๋ยวนี้ก็จะหาได้หลายคนอยู่ หม่อมเจ้าโมราในกรมหมื่นไกรสรวิชิตตายแล้ว หม่อมเจ้าโมราในกรมหมื่นอลงกตกิจ-ปรีชา ตัวยังอยู่ทำราชการอยู่ไม่เป็นที่สงสัย คนอื่นนอกจากอ้ายหม่อมโมราบุตรหม่อมเจ้าเล็กในกรมหมื่นนราเทเวศร ซึ่งเป็นโทษหัวไม้ครั้งนี้แล้ว จะมีผู้อื่นที่มีชื่อนำหน้าว่าพ่อว่าคุณแลออกชื่อเล่าลือโด่งดังมากก็ไม่มี เพราะฉะนั้นอ้ายโมราคนหนุ่มคนนี้เป็นที่สงสัยว่าชื่อจะไหลเข้ามาในวังอยู่ว่าด้วยชื่อจรนั้น มีอักษรอื่นนำหน้าว่าคเณจรแต่กรมอมเรนทรผู้เดียว แต่มีขะนำหน้าชุม คือพระองคเจ้าขจรในพระบวรราชวัง ก่อนหม่อมเจ้าขจรหลายแห่ง แลพระณรงค์วิชิตแลนายจรบุตรหลวงวิสุทโยธามาตย กุหลาบ หลานเจ้าพระยามุขมนตรีแลอื่นๆ แต่ว่าไม่เป็นที่สงสัย ก็ที่ชื่อจะไหลเข้ามาในวังขนถูกตัวสำคัญ คือคนที่เขาเลื่องชื่อลือนาม เป็นที่สงสัยมากก็แต่อ้ายจรหัวไม้คนนี้แล เพราะชื่อมันโด่งดังอยู่ในราษฎรญาติพี่น้องมันอยู่ในวังก็มาก บ้านก็ตรงข้ามฟาก บ่าวไพร่คนข้างในข้างหน้าก็เข้าออกอยู่เสมอ ใครเอาชื่อนี้มาเป็นชื่อฉายาก็เหมือนอ้ายมาหมอไภไป เป็นที่สงสัยอยู่แลพวกที่ตั้งชื่อกันเอามาซักชำระถามว่าชื่อเหล่านี้ได้มาแต่ไหน ใครเอาชื่ออ้ายหัวไม้อ้ายคนที่เขาเล่าลือมาพูดให้หอมจึงเอาชื่อเขามาชื่อ ก็พากันปฏิเสธเสียว่าไม่ได้ยินใครมาเล่าดอกเป็นแต่ได้อ่านในหนังสืออ่านต่างๆ ชอบใจชื่อคนที่มีอยู่ในหนังสืออ่านก็เอามาเรียกกันเล่น ก็คำให้การเช่นนี้จะเห็นจริงด้วยไม่ได้ ก็ที่มันพอใจ เป็นอ้ายเหล่านั้น มันลงใจเห็นเป็นหนึ่งว่าถ้าจะรับออกมาว่าหอมชื่ออ้ายหัวไม้เหล่านี้แล้วจึงเอามาเรียกกัน ก็เห็นว่าเป็นอันแสลงอย่างใหญ่โทษทัณฑ์ก็คงจะต้องแลจะอับอายขายหน้ามันไปไม่รู้หาย ว่าหอมอ้ายผู้ชายเป็นความไม่ดี ถึงจะถูกที่เฆี่ยน ๕ ทีถามสักร้อยที ยืนคำอยู่ว่าไม่ได้ยินชื่ออ้ายเหล่านั้น ดีกว่าแต่ผู้รู้ผู้ฟังจะให้พลอยเห็นไปตามคำให้การไม่ได้ เหมือนอย่างรูปเขียนในระเบียงวัดพระแก้วแห่งหนึ่งเขียนเป็นคนอ้วนดำศีรษะล้าน แลมีบ่าวถือขอชักหัวเบี้ยแบกตามมา ผู้เขียนรูปนั้นจะเถียงว่าไม่ได้ตั้งใจว่าจะเขียนรูปนายตราดิศ * ดอก เป็นแต่เขียนไปก็ถูกเข้าเอง ว่าไม่ได้ไม่มีกิริยานั้นๆ ของคนเดียวบ้างสองคนบ้าง ที่มัดนั่งด้วยกันเดินด้วยกันมาเขียนลงไว้ในฉากแลฝาผนัง จะเพียงว่าไม่ได้เขียนหมายผู้นั้นๆ* ชื่อดิศเป็นที่พระศรีวิโรจน์ ตำแหน่งนายตราในกรมพระคลังมหาสมบัติ ครั้งรัชกาลที่ ๓ เป็นนายอากรบ่อนเบี้ย222 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นแต่เขียนโดนๆ ไปไม่แกล้งเฉพาะเชื่อไม่ได้ ถึงในเรื่องนี้ก็เหมือนกันตั้งขึ้นสองชื่อสามชื่อก็เฉพาะ ไปถูกในชื่อพวกนั้นที่เขาเล่าเขาลือในคนที่เที่ยวอยู่ด้วยกัน ครั้นชำระสืบสาวไปก็ได้ความอยู่แห่งหนึ่ง ว่าเจ้าของละครในวัง ออกไปเที่ยวเล่นข้างนอก พวกอ้ายโมรามาดูทำเกะกะจะก่อวิวาทเจ้าของละครกลัวภัยจึงเข้าไปหาอ้ายโมราอ้อนวอนว่า คุณได้โปรดด้วยช่วยระวังอย่าให้มีวิวาทอ้ายโมราอ้ายมณีจึงอ่อนน้อมเข้าไปที่เจ้าของละครว่า ตัวไม่มีที่พึ่งจะถวายตัวเป็นข้าละครไปเล่นที่ไหนจะตามไปช่วยได้ ครั้นให้เงินไปแล้วมันเอาเงินไปซื้อเหล้ากินเมาเข้า ก็ก่อวิวาท วุ่นวายในวันนั้นเอง แต่มันเถียงว่าเป็นผู้ห้าม เจ้าของละครก็ยังนับถือมันว่ามันเป็นพวกพ้อง จะไปเล่นละครที่ไหนก็ยังไปบอกให้มันไปช่วยระวังระไวอยู่ แต่พวกเจ้าของละครนั้น ความครั้งนี้จะเกี่ยวข้องพัวพันกับผู้ที่รับเอาชื่ออ้ายเหล่านั้นมาชื่อก็หาไม่ ถึงกระนั้นคงเป็นที่สงสัยว่าพวกนี้พวกหนึ่งแล้วเป็นพวกเอาชื่ออ้ายเหล่านี้มาชมเชยเชิดชูยกบุญยอดคุณในวังนี้ให้แซงแซ่ไป แต่ในหลวงวิตกอยู่ที่ตรองอ้ายจรนั้นมากเพราะอ้ายวรพี่ชายอ้ายจรก็ไปสมคบกับพวกวังกรมวงษา ปีนกำแพงวัดเข้าไปทำชู้กับอิ่มมโหรีกรมวงษา มีแม่สื่อแม่เหินเดินถึงกัน ความทั้งปวงนั้นแจงอยู่แก่กรมวงษาแล้วก็เมื่อเป็นดังนี้ กรมวงษาเป็นผู้แก่เฒ่าชราโรคภัยมากถึงตัวเป็นหมอก็ย่อท้อนิ่งความสูญไม่ว่าอะไรแก่อ้ายวรได้ ก็อ้ายจรเป็นน้องอ้ายวร อายุ ๒๒ ปี หนุ่มรุ่นราวคราวกับคนที่เอาชื่ออ้ายจรมาชื่อแลมีคนเป็นอันมากที่สงสัย ว่าจะเป็นแม่สื่ออยู่ในวังแลเข้าออกในวังเสมอเป็นนิตย์นับตัวไม่ถ้วนอ้ายจรเล่าก็ร่ำเรียนเป็นคนมีวิชาความรู้ สักแข้งขาทั้งสองเป็นรูปเสือรูปสางช้างราชสีห์ กลัวจะมีผู้นับถือว่า เป็นคนดี เช่นอ้ายขบถบัณฑิตสองคนเข้าวังหน้าครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธ-ยอดฟ้าจุฬาโลก เพราะที่ผูกพันรักใคร่กับอีเจ้าจอมภู่สีดาที่เป็นหญิงเลื่องชื่อลือชาว่ารูปงามในครั้งโน้นจนอียายเอี้ยงมารดาอีเจ้าจอมภู่แต่งตัวอ้ายสองคนปลอมเป็นผู้หญิงเข้าไปในพระบวรราชวัง แล้วคิดอ่านทำร้ายกรมพระราชวังในครั้งนั้น ใจอ้ายขี้เมาหัวไม้ ตื่นความรู้วิชาอย่างนี้ ถึงคนดีก็เหมือนคนบ้า จะไว้จิตรวางใจมันก็ไม่ได้ อ้ายจรอ้ายวรสองคนพี่น้องบัดนี้ก็พึ่งพิงอิงใบบุญนับเนื่องในตระกูลท่านผู้หลักผู้ใหญ่ เมื่อคุมสมัครพรรคพวกไปทำวุ่นวายที่วัดแก้วบางขุนศรี เหมือนผู้ร้ายปล้นโดยรูปความดังกรมหลวงเทเวศรวัชรินทรชำระได้เป็นสัตย์นั้น ก็เป็นความฉกรรจ์โกงแก่กล้ามิใช่เบาราษฎรถูกคุมเหงมีบาดแผลเป็นอันมาก จะหาที่พึ่งในโรงศาลและท่านผู้หลักผู้ใหญ่ก็ไม่ได้ถึงเดือนเศษ จึงเข้ามาร้องแก่ในหลวงก็ซึ่งกรมหลวงเทเวศรวัชรินทรชำระได้ความจริงมา ไม่ยั่นย่อท้อไปอย่างกรมหลวงวงษานั้น ก็เป็นความชอบของกรมหลวงเทเวศรวัชรินทรอยู่นักหนาแล้ว ก็ครั้งนี้เมื่อเกิดความข้างในขึ้นจะเรียกเอาตัวอ้ายจรมาชำระก็ไม่ได้ตัว แต่ผู้คุมที่ขังอ้ายจรไว้ ได้ว่าบิดาอ้ายจรมารับประกันตัวอ้ายจรไปๆ ได้ตัวมาแต่บ้าน การเป็นดังนี้ก็เป็นที่รู้ว่าถึงอ้ายจรจะส่งไปให้จำไว้ ณ คุก ก็จะไม่อยู่ในคุกได้สักกี่วันก็คงจะมีผู้รับประกันให้ไปอยู่บ้าน การเป็นดังนี้ในหลวงคนทั้งปวงก็รู้ว่าแก่ชรามากกว่ากรมวงษาถึงสี่ปี คนก็ลือว่าซูบผอมโรคภัยมาก ไม่ได้เป็นมดเป็นหมออย่างกรมวงษา แลไม่ได้หาแพทย์หมอที่เป็นคนดีมีวิชาอยู่ประจำซองสำหรับระวังรักษาตัวเป็นนิตย์จะคิดระวังรักษาตัวไปให้พ้นภัยแต่อ้ายคนพาลเช่นนี้ คิดไปก็เห็นเป็นอันยาก เพราะตัวคนเดียวฯว่ามานี้เหลือหน่อยเกินหน่อยขอรับประทานโทษจงโปรดคิดอ่านมาจะควรทำอย่างไรในความเรื่องนี้ ฯ223 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๓พระราชหัตถเลขา ถึงหลวงเดชนายเวรปีฉลู พ.ศ. ๒๔๐๘จดหมายมายังหลวงนายเดช หนังสือที่เขียนที่เมืองเมาลเมียน วัน ๖ฯ๑๔๓ ค่ำ ปีชวดฉศก๑๔ นั้น พึ่งได้มาถึงเมื่อวัน ๕ ๔ฯ๕ ค่ำ ปีฉลู ยังเป็นฉศก๑๔ครั้งนี้เรือกลไฟเจ้าพระยามาถึงแต่วัน๒ฯ๑ ๕ ค่ำ แต่ผู้ที่รับหนังสือมานั้นคือดอกเตอร์ยอนสไกว ที่ว่าเป็นพี่น้องของมิศเตอเฝาวน หลวงสยามานุเคราะห์นั้น มาถึงกรุงเทพฯ โดยเรือกลไฟเจ้าพระยาแล้วเที่ยวเชือนแชเสียไม่เอามาส่งตัวดอกเตอร์ยอนสไกวแรกมาถึงก็สั่งขึ้นมาให้เอาเรือไปรับกิ่งแลใบไม้พระมหาโพธิขึ้นมา แล้วตัวก็ได้ขึ้นมาพบข้าถึงสองเวลา คือ ๒ ค่ำ ๓ ค่ำ มาดูพระราชพิธีถือน้ำ เข้าไปอยู่ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนาศาสดาราม แล้วก็หาเอาหนังสือยื่นให้ข้าไม่ต่อวัน ๕ ๔ ฯ๕ ค่ำข้างเช้า จึงฝากหนังสือพวกนี้มาให้ เป็นหนังสือถึง ๖ ฉบับ คือหนังสือหลวงสยามานุเคราะห์เขียนที่เมืองร่างกุ้งก่อนแต่มาเมืองเมาลเมียน ๒ ฉบับ หนังสือเขียนที่เมืองเมาลเมียนฉบับหนึ่งหนังสือเขียนที่เมืองร่างกุ้งเมื่อกลับไปถึงแล้วนั้นฉบับหนึ่ง หนังสือของเธอฉบับหนึ่ง หนังสือนายเนต ผู้ช่วยราชการกงสุลไทยอยู่ที่เมืองสิงคโปร์ฉบับหนึ่ง เพราะผู้ถือหนังสือมาทำชักช้าอย่างนี้จะตอบยาวในคราวเรือไฟนี้ไม่ทันจะว่าแต่สั้นๆ ว่าการที่ไปประพฤติทั้งปวงนั้น ก็เป็นที่ชอบใจอยู่ทุกประการแล้วในหนังสือหลวงสยามานุเคราะห์บอกมาว่าการจับจ่ายเลี้ยวพวกไทยที่เมืองร่างกุ้งกอลอแนลเผียสั่งให้เอาเงินของเขาจ่ายให้ แต่ที่ค่าโดยสารเรือไฟนั้นได้ถามกอลอแนลปรอนเจ้าของเรือไฟว่าจะให้ใช้เงินฤๅเขาว่าไม่รู้ว่าสุดแต่กอลอแนลฟิศเมืองเมาลเมียน หลวงสยามานุเคราะห์ว่าถ้ากอลอแนลฟิศไม่ใช้ให้หลวงสยามานุเคราะห์ก็จะเอาเงินในราย ๒๐๐๐ รูเปียแล ๓๐๐ เหรียญ ซึ่งเธอมอบให้ไว้จ่ายไป ได้ความแต่เท่านี้ ข้าว่าเป็นสั้นๆ จงคิดดูให้ดี อย่าทำหนี้ทำสินให้รุงๆ รังๆ ไปหลายแห่งหลายตำบลนักเมื่อการจับจ่ายมากเงินที่หลวงสยามานุเคราะห์ไม่พอก็ให้เขาตั้งเบิกมาเถิดการที่พูดด้วยแบ่งเขตแดนนั้น คงจะต้องชักลงตามการที่เคยมาก่อน หลวงสยามานุเคราะห์นั้น กอลอแนลฟิศมีหนังสือเข้ามาในกรุงเทพฯ แต่ก่อนเธอออกไป ว่าขอเสียอย่าให้ตั้งให้อำนาจแก่หลวงสยามานุเคราะห์เป็นผู้รับสั่งไปแบ่งเขตแดนขอให้ตั้งขุนนางไทยแท้ออกไปเป็นผู้รับสั่งในการเรื่องนี้ถ้าจะซักกอลอแนลฟิศเข้าว่าทำไม่ไม่ให้ตั้งหลวงสยามานุเคราะห์เป็นผู้รับสั่งฝ่ายไทยไปช่วยคิดอ่านแบ่งเขตแดน เขาคงจะว่าเพราะหลวงสยามานุเคราะห์เป็นอังกฤษด้วยกัน ถ้ามาปรึกษากับอังกฤษที่เป็นผู้รับใช้เขามา แบ่งปันเขตแดนแล้วก็จะเป็นที่ให้เห็นไปว่าอังกฤษมาล่อยุยงไทยให้เชื่อถือ หลวงสยามานุเคราะห์เป็นอังกฤษด้วยกัน ตั้งไปเป็นผู้รับสั่งแล้วไปคิดอ่านล้มกัน เกียจกันเอาเขตแดนของไทยไปเป็นของอังกฤษเสียมาก จะเป็นที่สงสัยไปในภายหน้าถ้าผู้รับสั่งฝ่ายไทยเป็นไทยแท้ ดังผู้รับใช้ฝ่ายอังกฤษเป็นอังกฤษมาแบ่งปันเขตแดนกันแล้ว จึ่งจะเป็นที่เชื่อถือได้โดยดี ด้วยเหตุนี้จึงได้ห้ามมาว่าอย่าให้หลวงสยามานุเคราะห์เป็นผู้รับสั่ง เขาคงจะว่าอย่างนี้ แต่ตัวหลวงสยามานุเคราะห์ได้ฟังเรื่องนี้ ก็ได้ช่องได้ทีพูดยกตัวเป็นคนดี เอาความชอบ224 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวข้างไทยมากทีเดียว ว่ามาแก่ข้าว่าหลวงสยามานุเคราะห์เป็นพวกไทยแท้ มาแต่ครั้งไทยไปเมืองลอนดอน กอลอแนลฟิศรู้ว่าสวามิภักดิ์จงรักภักดี ซื่อสัตย์ต่อไทยจริงๆ นักแล้วเป็นผู้รู้เท่าทันอัธยาศัยข้างอังกฤษ ผู้รับบังคับอังกฤษจะมาขู่เข็ญให้ยอมเขตแดนฝ่ายไทยไปมากก็จะไม่กลัวและจะยุยงฝ่ายไทยไม่ให้เสียเปรียบ จึ่งว่ากันหลวงสยามานุเคราะห์เสียให้ห่างเพื่อพวกตัวจะได้มาขู่เข็ญฤๅหลอกลวงข้าหลวงฝ่ายไทยแท้ ให้กลัวแล้วจะได้ไปกันเอาเขตแดนที่มีผลประโยชน์ฝ่ายไทยไปเสียให้มาก การซึ่งหลวงสยามานุเคราะห์พูดดังนี้ก็จริง แต่ตัวข้ากับเสนาบดีก็ไม่มีความรังเกียจสงสัยในเธอแลข้าหลวงฝ่ายไทย ว่าจะเป็นดังหลวงสยามานุเคราะห์ว่านั้น ถึงฝ่ายไทยก็ไม่ได้คิด ว่าจะเอาหลวงสยามานุเคราะห์มาเป็นผู้รับสั่งไปว่ากล่าวแบ่งปันเขตแดนอะไรดอก ไม่ได้ไว้ใจหลวงสยามานุเคราะห์คงเห็นว่า เขาเป็นอังกฤษด้วยกัน แลการที่ว่าแบ่งปันเขตแดนเจรจาที่พระเจดีย์สามองค์ ดังบอกเข้ามาเมื่อข้างขึ้นเดือนสามนั้นเป็นที่ชอบใจอยู่แล้วหนังสือของเธอที่มาถึงคุณศรีสุริยวงษ ท่านบอกข้าว่าท่านได้รับแล้วแต่วัน ๒ ๑ ฯ๕ ค่ำเป็นวันแรกเรือกลไฟมาถึง ท่านเล่าความให้ข้าฟังตั้งแต่เมื่อเวลาท่านมากินโต๊ะที่ชลาพระมหาปราสาทวันนั้น ในกรุงเทพฯ บัดนี้ท่านทั้งปวงผู้ใหญ่ผู้น้อยก็อยู่ดีกินดีอยู่ด้วยกันหมด เดือนสี่ ปีชวด ฉศกนี้ การโกนจุกมากนักหลายแห่งหลายหน วันไรคนรู้ว่าเป็นวันดีก็มีโกนจุกมาก แต่ถ้าได้รับของเลื่อนแล้วให้เงินไปช่วยมากมายหลายรายสิ้นเงินสัก ๖๐ ชั่งเศษในเดือนนี้เดือนเดียว ในกรุงเทพฯ ตั้งแต่ปิดข้าวไม่ให้ไปขายต่างประเทศก็มีข้าวซื้อขายกันอยู่เสมอ แต่ราคาข้าวก็ยังคงแพงอยู่ คล้ายกับเวลาเมื่อเธอยังไม่ได้ไป ข้าวสารคงขายกัน (ถังละ) ๕ สลึง เศษอยู่อย่างก่อน แต่ฝนยังแล้งนัก ฝนชะลานก็ไม่มีอากาศไม่เป็นเมฆก้อนเลย เป็นแต่มัวๆ คลุ้มๆ เป็นหมอกเป็นควันไป โทษอากาศที่แล้งยังไม่หายได้ข่าวมาแต่เมืองสิงคโปร์ว่าความไข้ลงรากมีชุมอยู่สองสามวัน คนไพร่ๆ ตายมากเมื่อข้างขึ้นเดือน ๔ แต่เดี๋ยวนี้ก็ว่าเหือดไปแล้วฯจดหมายมา ณ วัน ๕ ๔ ฯ๕ ค่ำ ปีฉลู ยังเป็นฉศก๑๔225 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๔พระราชหัตถเลขา ถึงองค์หริราชดไนยไกรแก้วฟ้าจดหมายมายังองค์หริราชดไนยไกรแก้วฟ้า เมื่อวัน ๒๗ฯ๖ ค่ำ เธอเข้ามาลาไม่พบข้าพเจ้านั้น เป็นเพราะท่านขุนนางกับข้าพเจ้าไม่ได้นัดหมายกัน แลท่านขุนนางมีราชการข้างบกข้างดอนก็ไม่รู้ธรรมเนียมเรือกลไฟ แลกำหนดที่เรือรบเขาจะกลับไปเวลาใดวันใดก็ไม่รู้ทั้งนั้น ที่จริงนั้นแต่คืนวัน ๑ ๖ ฯ๖ ค่ำ ข้าพเจ้าแน่ใจว่าเธอคงจะเข้ามาลา จึงได้หาผ้านุ่งห่มสิ่งของเตรียมไว้พร้อมอยู่ข้างใน ด้วยนึกว่าเธอมาลาเมื่อใดก็จะเรียกเอาออกมาให้ จะไม่ให้เจ้าพนักงานคลังวิเสทมายื่นเหมือนกับของพระราชทานพวกลาวแลอื่นๆ ข้าพเจ้าสังเกตว่าของที่ให้เจ้านายฝ่ายเขมรเคยอย่างนี้ต่อพระยาพระเขมรจึงให้คลังวิเสทขนมาแจกตามอย่างที่เคยมามาก เมื่อข้าพเจ้าจัดไว้แล้วก็หาบอกแก่ขุนนางไม่ ครันมาเมื่อวัน ๒ ๗ ฯ๖ ค่ำ ข้าพเจ้ามีที่ไปเผาศพท้าวอินสวริยาที่ป่าช้าวัดอรุณ ครั้นไปถึงท้องพระโรงอมรินทรวินิจฉัย ก็ปะพายุปะฝนไปยังไม่ได้ ต้องรออยู่ตั้งหนึ่งแล้ว ครั้นพายุสงบฝนห่างลง ข้าพเจ้าลงไปท่าราชวรดิฐฝนตกหนักลงมา ต้องติดฝนอยู่ที่นั้นอีกตั้งหนึ่ง ประมาณเวลาโมงเศษต่อฝนหายแล้วจึงได้ไป ครั้นกลับมาเวลาค่ำ ก็มาแจกผลกัลปพฤกษ์แลผลฉลากที่ได้มาแต่การศพนั้น อยู่จนเวลาสองทุ่มเศษ แล้วก็นอนหลับไป ตื่นต่อเวลาเจ็ดทุ่มเศษ ลุกขึ้นกินเช้าแล้วจึงได้ออกขุนนาง พบเจ้าพระยาภูธราภัย พระยาศรีสิงหเทพ จึงแจ้งความว่าเธอหาดอกไม้ธูปเทียนเอามาจะลาข้าพเจ้าก่อนเวลานั้นไปสักครู่หนึ่ง แต่ท่านขุนนางทั้งสองเห็นว่าเป็นกลางคืน พนักงานคลังวิเสทก็ไม่ได้เข้ามา ของที่พนักงานจัดไว้จะให้เธออย่างไรก็ยังไม่มียังไม่รู้ว่าอย่างไร กลัวจะเปล่าไปเรียกไม่ได้ก็จะมีความผิดขึ้น จึงนัดว่าให้เธอเข้ามาลาต่อวัน ๓ ๘ ฯ๖ ค่ำ ข้าพเจ้าจึงบอกแก่ท่านว่าของซึ่งจะให้เธอนั้น ข้าพเจ้าได้จัดไว้พร้อมแล้วข้างใน ตั้งใจว่าเธอมาลาเมื่อไร จะให้แก่เธอเมื่อนั้น จึงไม่ได้สั่งคลังวิเสทให้มารับ แต่พวกพระยาพระเขมรที่ติดตามเธอไปนั้น ข้าพเจ้าก็หาได้คิดกะเองไม่ เพราะแต่ก่อนมาเคยเป็นหน้าที่เจ้าฟ้ามหามาลาจัด เจ้าฟ้ามหามาลาไม่อยู่ไปตามช้างสำคัญอยู่ในป่า แต่ของซึ่งข้าพเจ้าจัดนั้น ข้าพเจ้าจะมอบให้พระยาศรีสิงหเทพคุมมาให้เธอเจ้าพระยาภูธราภัยว่าได้นัดหมายไว้กับเธอแน่นอนแล้วว่าวัน ๓ ๘ ฯ๖ ค่ำ ข้างเช้าจะเข้ามาลาข้าพเจ้าจึงได้คอยอยู่ ครั้นเวลาวัน ๓ ๘ ฯ๖ ค่ำนั้น กงสุลฝรั่งเสศให้หลวงอุปเทศทวยหารเอาจดหมายมาให้ข้าพเจ้า กล่าวโทษเจ้าพระยาภูธราภัย แลพระยาศรีสิงหเทพ ว่าเธอมีความจงรักภักดีต่อข้าพเจ้า หาดอกไม้ธูปเทียนมาลา ตามอย่างตามธรรมเนียมไทย แต่เจ้าพระยาภูธราภัย แลพระยาศรีสิงหเทพโกรธแค้น ชิงชังเธอ ว่าไปกับฝรั่งเสศเกียจกันเสีย ไม่ให้เข้ามาลา เธอก็มีความเสียใจนักว่าไม่ได้เข้ามาลาข้าพเจ้า แต่เรือไฟถึงเวลากำหนดไว้ว่าจะใช้จักรไป จะรั้งรออยู่ด้วยเหตุเล็กน้อยเสียเวลาก็ไม่ได้ จึงต้องพาเธอด้วยไม่ได้ลาข้าพเจ้าแลซึ่งกงสุลว่าท่านขุนนางโกรธแค้นชิงชังเธอว่าไปกับฝรั่งเสศ จึงไม่พาเข้ามาลาคำนี้ก็ว่าไม่ถูก ที่จะเป็นเช่นนั้นก็เห็นจะไม่เป็นเพราะถ้าเธอไม่เข้ามาลาข้าพเจ้าแล้วไปกับฝรั่งเสศ การนั้นเป็นที่เสียยศข้างไหน เป็นที่เสียยศข้างฝรั่งฤๅ คนทั้งปวงก็จะรู้ด้วยกันว่าถ้าการเป็นอย่างนั้นที่เสียยศข้างข้าพเจ้า เพราะฉะนั้นซึ่งขุนนางจะไม่ให้เธอได้มาลา226 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวข้าพเจ้า เพราะชิงชังเธอนั้น เห็นจะไม่เป็น โดยว่าเธอจะกระดากหน้าข้าพเจ้าดื้อดึงไปจะไม่มาลาเขาคงจะไปเกลี้ยกล่อมเธอให้ลาข้าพเจ้าจงได้ เพื่อจะไม่ให้ข้าพเจ้าเสียเกียรติยศเป็นแท้ ก็เมื่อรับรับราชสาสน์ฝรั่งเสศในวัน ๗ ๕ ฯ๖ ค่ำ เมื่อข้าพเจ้าให้ทองแปแก่เธอนั้น คนทั้งปวงเขาก็รู้ว่าเธอไม่กระดากกับข้าพเจ้าๆ ก็ไม่กระดากกับเธอเป็นแน่แล้ว เขาจะเกียจกันไม่ให้เธอได้เข้ามาลาข้าพเจ้านั้นทำไม แลการซึ่งเป็น ทั้งนี้ก็เพราะคิดรอบคอบจะให้งามให้ดี ให้ได้เข้ามาลากลางวันให้คนเป็นอันมากเห็นว่าเธอกับข้าพเจ้า ดีกันอยู่ ไม่กระดากกระเดื่องอะไรกัน แลจะให้ของพระราชทานทันพร้อมขณะพร้อมเวลาตามที่ตามพนักงานอะไรๆ ไปแล้วนั้น การทั้งนี้ก็เพราะท่านพวกนั้นกับข้าพเจ้าไม่รู้กัน ด้วยข้าพเจ้าก็ถือลัทธิว่า เจ้านายฝ่ายเขมรเหมือนลูกหลาน ข้าพเจ้าจะให้อะไรๆข้าพเจ้าจัดไว้เองไม่ได้บอกใครตามพนักงาน ก็ครั้งนี้ข้าพเจ้ารู้อยู่แล้วว่าเธอจะไปเมืองไซ่ง่อนเสื้อผ้าต่างๆ ข้าพเจ้าได้จัดไว้แล้ว พร้อมจะให้เธอเอง คอยจะให้เธออยู่จริงๆ แต่คลาดแคล้วไปเพราะการเป็นเคราะห์ร้าย ข้าพเจ้าไม่โกรธถือโทษอะไรเธอดอก เพราะรู้ธรรมเนียมเรือกลไฟอยู่แล้วอย่าว่าแต่เรือรบของแอมปเรอฝรั่งเสศเลย แต่เรือลูกค้าอย่างเรือกลไฟเจ้าพระยาของไทยนี้เองถึงกำหนดเขาจะใช้จักรไปแล้ว จะให้เขารออยู่เสียเวลาก็ไม่ได้ ข้าพเจ้าจัดหนังสือจะฝากเรือไฟไปหนังสือไม่แล้วทันเรือไฟเขาไปเสีย หนังสือค้างต้องฝากเรือลำอื่น ไม่รู้ว่ากี่สิบกี่ร้อยฉบับมาแล้วเป็นบ่อยๆ อย่าเสียใจเลย บัดนี้ข้าพเจ้าได้รวบรวมเสื้อผ้า ซึ่งจัดไว้ให้เธอนั้นลงในหีบหนังสือที่ส่งมาด้วยนี้ ฝากออกมากับจดหมายนี้ด้วยแล้ว ขอเธอจงรับไว้ใช้สอยนุ่งห่มให้เป็นมงคลเถิดว่าถึงการในเมืองเขมร ถิ่นฐานบ้านเมืองแลผู้คนส่วยไร่สิ่งใดๆ เป็นที่ได้เป็นลาภเป็นผลซึ่งองค์สมเด็จพระหริรักษรามมหาอิศราธิบดียกให้แล้วฤๅคิดไว้จะให้ได้แก่เธอ ข้าพเจ้าไม่อยากจะให้สิ่งทั้งปวงนั้นคลาดแคล้วไปจากเธอไปได้แก่ผู้อื่นเลย อยากจะช่วยเธอให้ได้สิ่งทั้งปวงนั้นไม่ให้เสื่อมเสียอะไร แต่กาลทั้งปวงซึ่งเป็นมาแต่หลัง ว่าโดยสั้นก็เพราะการในเมืองเขมร ผู้ครองแผ่นดินฝ่ายไทยจับเข้าไม่ถนัดหวุดๆ หวิดๆ มีอยู่ เพราะอยู่ไกลอยู่ห่างจากอำนาจ ถ้าจับไม่ถูกการประสงค์จะให้กลายเป็นร้ายไป ก็เมื่อเธอกับพี่น้องขอเธอไม่ชอบกันเป็นอย่างไรๆ ไปต่างๆ ข้าพเจ้าเป็นคนกลางก็ต้องทำตามเพียงอย่างที่รู้ที่เห็นเป็นแน่ ว่าความประสงค์ขององค์สมเด็จพระหริรักษราม-มหาอิศราธิบดีผู้บิดาของเธอคิดไว้กะไว้จะให้เป็นอย่างไร ก็ทำไปได้เพียงนั้น ที่จะยักย้ายแปรผันไปตามใจตัวใจผู้อื่นไม่ได้ ก็เมื่อองค์สมเด็จพระนโรดม ผู้เป็นพี่ชายของเธอไม่ยอมให้เธอกลับออกไปขอเข้ามาว่าจะให้เป็นเจ้าราชบุรี* ข้าพเจ้าก็ไม่เห็นด้วย แต่ซึ่งกักเธอไว้ก็เพราะแต่ก่อนฝรั่งเสศเขาว่าตัวเธอเป็นผู้หลุดเสียแล้วจากเมืองเขมร เพราะไม่ได้ไปทำสัญญาด้วยเขาเข้าชื่อพร้อมกับองค์สมเด็จพระนโรดม เมื่อเป็นดังนี้ถ้าข้าพเจ้าจะพยายามขวนขวายช่วยเธอต่อไป ถ้าเธอตกอยู่ในฝ่ายที่ข้าพเจ้าถือท้ายถือหางแล้ว ก็เห็นจะมีแต่เป็นพิษเป็นสงมากไป ก็บัดนี้เธอติดเข้าพึ่งฝรั่งเสศเขาก็รับว่าจะช่วยทำนุบำรุงให้ได้ความสุขนั้น ก็ถูกต้องอยู่แล้ว ด้วยอำนาจเขามากเขาจัดได้ถนัด* ที่ว่าเป็นเจ้าราชบุรี จะหมายความในครั้งนั้นฉันใด คิดยังไม่เห็น227 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อเขาจะให้เป็นอย่างไร องค์สมเด็จพระนโรดมก็คงจะยอมให้เป็นอย่างนั้น ข้าพเจ้าไม่ได้หึงหวงเกียจกันอะไรเธอเลย เพราะสิ่งทั้งปวงซึ่งองค์สมเด็จพระหริรักษรามมหาอิศราธิบดีได้ให้แล้วฤๅคิดจะให้เธอ ข้าพเจ้าอยากให้ได้เป็นของเธอโดยสะดวกจริงๆ ก็ถ้าเธอไปอยู่ที่ใดๆ มีสุขทุกข์อย่างไรจงบอกมาให้ข้าพเจ้ารู้เนืองๆ เขียนหนังสือมาถึงตัวข้าพเจ้าเองเป็นหนังสือลับก็ได้ เขียนมาถึงใครๆ ที่คุ้นเคยกับเธอมาแต่ก่อนๆ ให้เขาบอกแก่ข้าพเจ้าก็ได้ ถ้าเธอไปในที่ใดๆ ไม่ได้ความสบายจะกลับมาอยู่ในกรุงเทพฯ นี้ก็ดี ฤๅเป็นแต่ระลึกถึงข้าพเจ้า จะกลับมาหาเป็นครั้งเป็นคราวก็ดี ก็อย่ากระดากกระเดื่องเลย ข้าพเจ้าจะยินดีรับเหมืออย่างก่อนๆบ่าวไพร่ครอบครัวของเธอที่ตามเข้ามาครั้งนี้ ฤๅค้างอยู่เมืองปัตบองนั้น ข้าพเจ้าอยากให้ออกไปพ้นเขตแดนเมืองปัตบองเสียเร็วๆ เพราะเห็นเหตุว่าถ้าพวกนั้นอยู่ที่เมืองปัตบอง จะมีความทุกข์ร้อนประการใดๆ พระยาคธาธรทรนิน ๑ จะเป็นที่พึ่งพาอาศัยโดยสุจริตไม่ได้ ก็จะเห็นเหตุการณ์ให้พวกนั้นได้ทุกข์ต่างๆ แลขุ่นข้องหมองหมางเป็นที่เสียใจแก่เธอต่อไป แต่ผู้ที่เขาไม่สวามิภักดิ์สมัครจะตามเธอออกไปแล้ว จะให้กดขี่คุมเหงบังคับเขาให้ตามเธอไปให้ได้ด้วยความคุมเหงนั้นไม่ได้ศพนักพระองค์ศริวงษวรกระษัตริย์นั้น นักพระองค์มหากระษัตริย์ผู้พี่ของผู้ตายเขาให้บอกเข้ามาว่า ตัวเธอออกไปว่าจะขุดขึ้นเผาแล้วก็ไม่ได้เผากลับเข้ามาเสียแล้ว เขาเป็นพี่ของผู้ตายเขาจะขอขุดขึ้นเผาเสียไม่ให้ค้างอยู่ นักพระองค์มหากระษัตริย์ ก็ไม่ใช่พี่น้องของใคร ไม่ใช่เมียของใคร จะต่อว่าต่อขานอะไรก็ว่ากันไปเถิด ไม่เป็นธุระของผู้อื่น อย่าโทษเอาผู้อื่นฯจดหมายมา ณ วัน ๓ฯ๗ ๖ ปีฉลู สัปตศก๑๕๑พระยาคทาธรธรณินทร์ (เยีย อภัยวงศ์) บุตรเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) ในสมัยรัชกาลที่ ๔ โปรดเกล้าฯแต่งตั้งให้สำเร็จราชการเมืองปัตบอง หรือพระตะบอง ให้มีอิสริยยศเหมือนเมืองประเทศราช มาในสมัยรัชกาลที่ ๕ โปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นเจ้าพระยาคทาธรธรณินทร์ ผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบอง ถึงแก่อสัญกรรมในปี พ.ศ. ๒๔๓๕228 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๕พระราชหัตถเลขาภาษาอังกฤษ พระราชทานไปยังมิศเตอร์ ทอมาสยอช นอกส์ กงสุลอังกฤษประจำกรุงเทพฯปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙หม่อมเจ้าทรงวุฒิลาภ แปลที่ประทับพระบรมมหาราชวังวันที่ ๑๕ มิถุนายน พระพุทธศักราช ๒๔๐๙ถึง มิศเตอร์ ทอมัสยอช นอกส์กงสุลอังกฤษประจำกรุงสยามหนังสือของท่านลงวันที่ ๑๑ เดือนนี้ นำส่งจดหมาย ๒ ฉบับจากนายพลเรือโท ยอช กิงแห่งกองทัพเรืออังกฤษที่เมืองฮ่องกง ขณะนี้ แลนายพันเอก คาเวนนา เจ้าเมืองแห่งสเตรตส์ข้าพเจ้าพึ่งได้รับเย็นวันนี้ข้าพเจ้าเสียใจที่ได้รับจดหมายฉบับหลังช้าไป ภายหลังเรือที่ออกจึงเสียโอกาสที่จะตอบรับแต่จดหมายนั้นจะนับว่าไม่ต้องตอบก็ได้ ข้าพเจ้าไม่ได้ทราบว่าเจ้าเมืองแห่งสเตรตส์จะเขียนจดหมายมาถึงโดยเรือ “เจ้าพระยา” หรือเรือ “ยงยศอโยชฌิยา” เที่ยวนี้ข้าพเจ้าจึงได้ส่งการ์ดเชิญการเษกสมรสเจ้าหลานชายกับเจ้าหลานหญิง * ของข้าพเจ้าไปให้คู่หรือสำรับหนึ่ง เช่นเดียวกับที่ได้ส่งมายังท่านก่อนแล้วจดหมายจากนายพลเรือโท ยอช กิง กล่าวถึงการสวรรคตสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่ ๒ (คือพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว) ตอบหนังสือฉบับหลังของข้าพเจ้าที่ได้บอกข่าวสวรรคตไปให้ทราบ หนังสือของนายพลเรือโท ยอช กิง นั้นข้าพเจ้าได้ส่งไปให้ตั้งที่หน้าพระโกศพระศพของสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่ ๒ ให้ปรากฏเกียรติซึ่งผู้เขียนแสดงต่อผู้ที่เสด็จสวรรคตจดหมายนั้นไม่จำเป็นต้องตอบ ขอท่านได้บอกไปให้ทราบว่าได้รับแล้วด้วยความขอบใจเท่านั้นก็พออนึ่งข้าพเจ้าได้ส่งการ์ดเชิญในงานเษกสมรสมาพร้อมกับจดหมายฉบับนี้สำรับหนึ่ง ให้นายพลเรือโท ยอช กิง ผู้คุ้นเคยกับตัวข้าพเจ้าแลลูกชายใหญ่ของข้าพเจ้า ซึ่งเป็นบิดาของเจ้าบ่าวแลลุงของเจ้าสาว ข้าพเจ้าขอให้ท่านช่วยจัดส่งไปฯส.พ.ป.ม. มงกุฎ ป.ร.ส.เป็นวันที่ ๕๔๘๐ ในรัชกาล*อธิบาย หม่อมเจ้าหลานเธอที่เษกสมรสนั้น คือหม่อมเจ้าชายเดชในพระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศกับหม่อมเจ้าหญิงแก้วกัลยาในพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร229 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๖พระราชหัตถเลขาภาษาอังกฤษ พระราชทานไปยังมิศเตอร์ ทอมาสยอช นอกสกงสุลอังกฤษประจำณกรุงเทพฯปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙พระองค์เจ้าธานีนิวัต แปลที่ ๒๒๕ พระบรมมหาราชวัง กรุงเทพฯวันที่ ๓๐ สิงหาคม ๑๘๖๖แจ้งความมายัง นายคน๊อซ กงสุลอังกฤษประจำประเทศสยามรุ่งขึ้นจากวันที่เรือ “เจ้าพระยา” เข้ามาถึงครั้งสุดท้ายเมื่อวันที่ ๑๘ เดือนนี้ ข้าพเจ้าได้รับจดหมายท่านลงวันนั้น จากพระยาสุรวงศวัยวัฒน นำส่งจดหมายของท่านเออรลแห่งแคลเรนดอนฉบับหนึ่ง ลอรดแคลเรนดอนกล่าวในจดหมายฉบับนั้นว่า บัดนี้เขาได้ออกจากตำแหน่งเสนาบดีว่าการต่างประเทศอังกฤษ แลผู้รับตำแหน่งใหม่คือ ลอรดแสตนเลย์ บุตรลอรดดารบี อัครมหาเสนาบดีคนใหม่นั้น ในตอนท้ายแห่งจดหมายมีความด้วยว่า “ข้าพระองค์ยินดียิ่งนักที่ได้ทราบว่าพระองค์ทรงยกย่องนายคน๊อกซ” กงสุลอังกฤษว่า “ดูจะหวังดีต่อประโยชน์ของสยามโดยจริงใจดุจเขาหวังต่อประโยชน์ของอังกฤษในกรุงสยามนั้น” อนึ่งขอขอบใจท่านด้วยที่เล่ามาให้ทราบด้วยถ้อยคำอันน่าฟัง ในจดหมายฉบับลงวันที่ ๑๘ ในเรื่องสงครามปัจจุบันในยุโรปกับสงครามที่เกิดขึ้นเมื่อก่อนหน้านี้ด้วย อนึ่งฉันพึ่งได้รับจดหมายถึงฉันจากนายพันเอกแควะนัด เขียนมาแต่เกาะหมากเมื่อวันที่๙ เดือนนี้ ซึ่งท่านนำส่งมาโดยจดหมาย ลงวันที่ ๒๘ เดือนนี้ และขุนอักษรสมบัติเสมียนตรานำมาส่งให้ข้าพเจ้าเมื่อคืนนี้ และในหนังสือนำนั้น ท่านได้กล่าวถึงจดหมายจากเออรล แห่งแคลเรนดอน ข้าพเจ้าจึงยกมาพูดถึงเสียด้วยกันในที่นี้ข้าพเจ้าขอขอบใจอย่างยิ่งในการที่ท่านได้แนะนำช่วยเหลือเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ สมุห-พระกลาโหม ในเรื่องสุราเกี่ยวข้องกับฝรั่งเสศ ฯลฯ ร่างจดหมายที่เจ้าพระยาศรีสุริยวงศมีไปนั้นถูกใจข้าพเจ้าแล้วแต่ในเรื่องเสอร จอน เบาว์ริง ซึ่งมีอายุชรามากถึง ๗๕ ปีแล้วนั้น ข้าพเจ้ายังสงสัยนักว่าเขาจะสมัครรับราชการไปตามราชสำนักนานาประเทศได้หรือไม่ ถึงกระนั้นก็ดียังหวังอยู่ว่าบางทีเสอร จอน เอง ก็จะได้พูดจาให้ท่านทราบบ้างแล้วกระมั่งว่าเขาคิดจะช่วยเหลือได้เพียงไรเพื่อให้ท่านแนะนำมาให้รัฐบาลสยามทราบในความสมัครของเขา อนึ่ง นายปารเกอร แฮมมันต์ ซึ่งเสอร จอน เบาว์ริง เคยแนะนำให้ข้าพเจ้ารู้จักครั้งหนึ่งในคราวที่จะรับตั้งเป็นข้าหลวงของฉันไปในการพิพิธภัณฑ์กรุงลอนดอนใน ค.ศ. ๑๘๖๒ นั้น ได้เขียนจดหมายมาบอกว่า เสอร จอน เบาว์ริงนั้นแม้จะมีอายุมากแล้วก็จริง แต่บัดนี้ออกนอกราชการรัฐสภาแล้วจนได้ไปช่วยรัฐบาลฮะวาย230 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเจรจาทำสัญญาทางไมตรีกับนานาประเทศในยุโรป ด้วยความชำนิชำนาญได้ผลเป็นอย่างดี ทั้งเสอร จอน เบาว์ริง เองก็เขียนจดหมายมาถึงฉันลงวันที่ ๒๕ กรกพาคม ๑๘๖๕ ดังสำเนา อันตรวจถูกต้องแล้วที่ได้สอดมาในซองนี้ ให้ท่านอ่านดูจริงอยู่ข้าพเจ้าได้อ่านจดหมายจากเสอร์ จอน เบาว์ริงเองกับจากนายแฮมมันต์ด้วยรวมใจความกล่าวหรืออวดว่า (เสอรจอน) มีความชำนาญ เนื่องจากที่ได้เจรจาทำสัญญาให้แก่รัฐบาลฮะวายในนานายุโรปประเทศ ทั้งมีอายุล่วงเข้าปัจฉิมวัยแล้วฉะนี้ แต่ถึงกระนั้นข้าพเจ้าก็ไม่เชื่อได้เลยว่า เขากล่าวเช่นนั้นด้วยความตั้งใจจะช่วยฝ่ายเราโดยนัยเดียวกันกับที่ได้ช่วยรัฐบาลฮะวายซึ่งข้าพเจ้าไม่รู้จักเสียเลยทีเดียวว่ามีลักษณะประการใดบ้าง เพราะฉะนั้นจึงสงสัยว่าเสอร จอน เบาว์ริงจะเต็มใจอนุเคราะห์ช่วยธุระของข้าพเจ้านั้น และสงสัยด้วยว่า รัฐบาลอังกฤษจะยอมให้เขามารับราชการของข้าพเจ้าเช่นนั้นหรือ ข้าพเจ้ามีสิทธิหรือที่จะมาตั้งแต่งเขาเช่นนั้น รัฐบาลของสมเด็จพระบรมราชาธิราชฝรั่งเสศซึ่งมีความปรารถนาเป็นอย่างอื่น ก็จะรับรองเสอร จอน ว่าเป็นทูตของข้าพเจ้าหรือ อันความสงสัยทั้งนี้ท่านจะอธิบายมาให้ทราบโดยจดหมายเฉพาะตัวได้หรือไม่?แต่ข้าพเจ้าผู้เป็นมิตรแท้(พระบรมนามาภิไธย) ส.พ.ป.ม.มงกุฎ ร.ส. (ราชาแห่งชาวสยาม)ณ วันที่ ๕๕๘๗ ในรัชกาล231 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๗พระราชหัตถเลขาภาษาอังกฤษ พระราชทานไปยังมิศเตอร์ ทอมาสยอช นอกส์ กงสุลอังกฤษประจำ ณ กรุงเทพฯปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙พระองค์เจ้าธานีนิวัต แปลที่ ๒๒๖ พ. พระบรมมหาราชวังวันที่ ๓๑ สิงหาคม ๑๘๖๖แจ้งความมายัง นายคน๊อกซด้วยได้รับจดหมายท่านลงวันที่ เมื่อค่ำนี้ข้าพเจ้าใคร่จะขอตอบว่าหมู่เกาะแสนด์วิช ๑ นั้น แม้เป็นประเทศเล็กน้อยก็จริง แต่บุคคลผู้หนึ่งในนี้กล่าวว่าชาวยุโรปและอะเมริกันเห็นมีค่ากว่ากรุงสยามอีก ด้วยพระเจ้าแผ่นดินและราษฎรในที่นั้นได้เข้ารีตเป็นคริสตัง และศิวิไลซ์ก่อนคนไทย แล้วยังซ้ำพระราชาหรือพระราชินีแห่งเกาะนั้นได้เสด็จไปประเทศอังกฤษ และเข้าเฝ้าสมเด็จพระราชินีกรุงอังกฤษ * ด้วยพระราชินีและรัฐบาลอังกฤษคงจะนับถือเธอเช่นเดียวกันกับ อาบูบะกะ ตะมะบูกง ศรีมหาราชาแห่งยะโฮรซึ่งกล่าวกันว่าได้ออกจากยะโฮรไปประเทศอังกฤษไม่ช้านานมาแล้วคนหลายคนที่ถือศาสนาคริสตังเช่น ดร.ดี.บี.แบรดเลย์ ฯลฯ ยังกล่าวด้วยว่า รัฐบาลและประชาชนชาวฮะวายนั้นดีกว่าไทยในข้อที่เมื่อตายแล้วจะได้ขึ้นสวรรค์ ส่วนไทยนั้นยังมัวมนอยู่มาก พระเจ้าแผ่นดินและราษฎรแทบทั้งหมดก็เป็นมิจฉาทิฏฐิเรื่องเจ้าเมืองระแหงเมื่อย้ายไปเมืองกำแพงเพชรแล้วนั้น จึงได้ปรึกษาและขอความเห็นกรมหลวงวงษาธิราชสนิท เพราะเธอคุ้นเคยเมืองเหนือและราษฎรแถบนั้นดี ทั้งรู้จักข้าราชการฝ่ายเหนือดีด้วยฯ(พระบรมนามาภิไธย)* พระราชินีวิกตอเรีย๑Sandwich Islands ดินแดนปกครองตนเองของสหราชอาณาจักร232 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๘พระราชหัตถเลขาภาษาอังกฤษ ไม่มีนามผู้รับแต่เข้าใจว่าพระราชทานไปยัง มิศเตอร์ ทอมาสยอช นอกส์กงสุลอังกฤษประจำ ณ กรุงเทพฯปีขาล พ.ศ. ๒๔๐๙กรมหมื่นพิทยาลงกรณ ๑ แปลเลขที่ ๒๒๙ พระราชมณเฑียรพระราชลัญจกรพระราชโองการ ในพระบรมมหาราชวังเล็กน้ำเงิน วันที่ ๘ กันยายน ค.ศ. ๑๘๖๖ (พ.ศ.๒๔๐๙)ข้าพเจ้าไดรับห่อซึ่งท่านสลักหลังส่งมายังข้าพเจ้า จากขุนอักษรสมบัติเสมียนตรา มีจดหมายของท่านเขียนที่สถานกงสุลอังกฤษ เดือนกันยายน ค.ศ. ๑๘๖๖ ไม่มีวัน แลจดหมายของหมอแคมป็เบ็ล ฉบับหนึ่ง กับสมุดว่าด้วยลัทธิต่างๆ ชื่อว่า แอนโธรโปโลยิกัลรีวิว เล่มหนึ่ง ข้าพเจ้าขอขอบใจท่านที่ส่งหนังสือเหล่านี้มาให้ข้าพเจ้าจะเรียบเรียงตอนท้ายแห่งลำดับจำนวน แลพระนามพระราชโอรสธิดาของสมเด็จพระบรมชนกนาถของข้าพเจ้าเสียให้สำเร็จ ตลอดจะลงเวลาประสูติทุกพระองค์ และพระองค์ที่สิ้นพระชนม์แล้วนั้นก็จะลงเวลาสิ้นพระชนม์ด้วย รายการเหล่านั้นจะเก็บให้ถูกต้องตามที่จะทราบได้จากพระเจ้าพี่นางของข้าพเจ้า ๒ พระองค์ที่ยังดำรงพระชนม์อยู่ในเวลานี้ พระเจ้าพี่นาง ๒พระองค์นั้น ถึงพระชนพรรษาถึง ๗๖ ปี แล ๗๔ แล้วก็ทรงพระปัญญาดีอยู่ แลข้าพเจ้าเองก็จำได้บ้าง แต่การอันนี้คงจะเนิ่นช้าไปบ้าง เพราะจะต้องแปลงวัน (จันทรคติ เป็นสุริยคติ) แลเขียนพระนามให้ถูกต้องตามวิธีเขียนอักษรโรมัน คงจะส่ง (ให้ท่าน) ได้ภายหลังที่เรือเจ้าพระยาออกเที่ยวหน้านี้ เพราะกำหนดเรือจะออกในชั่วโมงนี้ชั่วโมงหน้าอยู่แล้วฯ(พระบรมนามาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ป.ร.ส.วันที่ ๕๕๙๖ ในรัชกาลปัจจุบัน๑พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ พระนามเดิมพระองค์เจ้าชายรัชนีแจ่มจรัสพระโอรสในกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ และเจ้าจอมมารดาเลี่ยมเล็ก ประสูติเมื่อ ๑๐ มกราคม พ.ศ. ๒๔๑๙ ทรงได้รับสถาปนาเป็นกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ ในสมัยรัชกาลที่ ๖ พ.ศ. ๒๔๕๖ ทรงดำรงตำแหน่งเป็นอธิบดีบัญชีกลางเป็นสภานายกสภาเผยแผ่พาณิชย์ เป็นรองเสนาบดีกระทรงพาณิชย์ เป็นอุปนายกราชบัณฑิตยสภา และเป็นกรรมการร่างกฎหมาย สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๘ เมื่อ ๒๓ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๘๘ พระชันษา ๖๘ ปีเป็นต้นสกุลรัชนี233 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอักษรพระนามย่อน้ำเงิน(หมายเหตุ พระเจ้าพี่นางเธอ ๒ พระองค์นั้น คือพระองค์เจ้ายี่สุ่น พระชนมายุในปีนั้น๗๖ ปี พระองค์เจ้าปุก พระชนมายุในปีนั้น ๗๔ ปี นอกจากนั้นยังมีพระเจ้าพี่นางเธออีกพระองค์หนึ่งคือพระองค์เจ้าอินทนิล ๑ ในปีนั้นพระชนมายุ ๕๒ ปี)๑พระองค์เจ้าหญิงอินทนิล พระราชธิดาในรัชกาลที่ ๒ และเจ้าจอมมารดาศิลา ประสูติเมื่อวันที่ ๑๐ ตุลาคมพ.ศ. ๒๓๔๗ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อปีพ.ศ. ๒๔๑๕ พระชันษา ๖๙ ปี234 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๙พระราชหัตถเลขา ถึงนายพุ่ม ขุนสมุทโคจร ๑ปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๑๐จดหมายมายังนายพุ่ม ขุนสมุทโคจร * ให้รู้ ข้าพิเคราะห์ดูคนที่ไปกรุงปารีศจากกรุงเทพฯครั้งนี้ แลคนที่ปารีศซึ่งเป็นฝักฝ่ายข้างสยาม ดูก็เป็นพวกเป็นเหล่าไปไม่ใคร่กลมเกลียวกัน ว่ามาแล้วก็อย่าปากบอนบอกข้างโน้นข้างนี้ ว่าข้าว่ามาอย่างนี้อย่างนั้น จะก่อเหตุให้เขาขัดเคืองกันให้เขาเสียใจไม่ต้องการ เป็นแต่เอาใจเล้าโลมไว้เถิด กัปตันดานิเยนวินเซอ ** บอกเข้ามาสรรเสริญนายพุ่ม ขุนสมุทโคจร นายน้อย ขุนชำนาญ หมื่นวิจิตรกับตัวเองว่าเข้าพวกกลมเกลียวกันแลว่าไทยสามคนนี้ดีไม่มีที่ติเตียนอะไร แต่ว่าหากินยากอัตคัดบ่นออดแอดไป แลข้างฝรั่งเสศก็สรรเสริญพระสยามธุรานุรักษ *** ว่ากล้าหาญเข้าไหนเข้าได้เพ็ดทูลแลร่ำเรียนเสนาบดีได้ แลใจดีคิดอ่านให้เป็นคุณข้างไทย ไม่มีใครเสมอทั้งกรุงปารีศ จะหาคนอื่นให้ดีไปกว่าไม่มี แต่พระยาสุรวงษ์นั้นกัปตันดานิเยนกล่าวโทษว่า ตัวไปให้ใช้สอยเพราะตัวเป็นล่ามพนักงานก็ไม่ใช้สอยว่าไม่ต้องการ เชื่อถือแต่บาดหลวงลุวิศ **** เรียกบาดหลวงลุวิศเข้าไปปรึกษาในห้องตัวเข้าไปด้วยก็ไล่เสีย ฝ่ายขุนรัตนานุจิตร นายห้างช่างทองนั้น ก็บอกยกความชอบตัวมาว่าตัวช่วยเดินเหินวิ่งเต้นมาก เขาเห็นแก่ตัวเขาจึงรับทูตสยามเพราะตัวได้ช่วยครูแตรที่ไปจากกรุงเทพฯ ก็เข้าพวกขุนรัตนานุจิตร บอกมาที่คุณศรีสุริยวงษ์ ว่าขุนรัตนานุจิตรไปขู่ว่า ถ้าไม่รับทูตสยามๆ ก็จะไปเมืองอังกฤษ เขาก็จะเอาอำนาจอังกฤษมาถุ้งเถียงจะต้องลำบากมากไป แลว่าพระสยามธุรานุรักษ์เป็นแต่คนต้องรุต้องถอดเก่านอกเศษนอกเลยสิ้นคิดแล้วจึงมาประจบเป็นกงสุลไทย เข้าไหนไม่ได้ไม่มีใครเขาพูดด้วย ฝ่ายพระสยามธุรานุรักษ์ก็ยกความชอบตัวแลมองติคนี***** แลบาดหลวงลุวิศว่าได้ช่วยขวนขวายเขียนหนังสือโต้แย้งมินิศเตอเป็นอันมาก ส่งฉบับเข้ามา จนหนังสือที่มินิศเตอนัดให้*ในรัชกาลที่ ๕ ได้เป็นเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ ครั้งนั้นไปกับพระยาสุรวงษไวยวัฒน์ ราชทูต**พ่อค้าฝรั่งเสศที่ตั้งห้างวินเซอในกรุงเทพฯ***พระสยามธุรานุรักษ์ (เครฮาน) เป็นกงซุลสยามที่ปารี****เป็นล่ามไปจากกรุงเทพฯ***** เคยเป็นราชทูตฝรั่งเสศเข้ามาทำหนังสือสัญญา๑ขุนสมุทโคจร (พุ่ม ศรีไชยันต์) เป็นข้าหลวงเดิมในรัชกาลที่ ๔ ครั้นเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้วโปรดฯให้เป็นขุนสมุทโคจรอยู่กรมมหาดเล็ก ครั้นถึงรัชกาลที่ ๕ ได้เป็นพระนรินทรราชเสนี ปลัดบัญชีกรมพระกลาโหมแล้วเป็นพระยาเทพประชุน ปลัดทูลฉลองกรมพระกลาโหม ครั้น พ.ศ. ๒๔๒๙ โปรดเกล้าฯ ให้เป็นเจ้าพระยาพลเทพ เสนาบดีกระทรวงเกษตราธิการ จากการที่รับราชการต่างพระเนตรพระกรรณอย่างซื่อสัตย์และจงรักภักดี จึงโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ ถึงแก่อสัญกรรม เมื่อวันที่ ๙กันยายน พ.ศ. ๒๔๔๔ อายุ ๘๑ ปี235 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตัวไปหาก็ส่งมาเป็นสำคัญ แลวันเมื่อแอมเปรอเสด็จออกพวกทูตสยาม วัน ๑ ๙ ฯ๖ ค่ำ ก็ส่งข่าวมาทางแตเลแกรบถึงปอนต์เดอคอลเกาะลังกา วัน ๕๑๓ฯ๖ ค่ำ พวกที่ปอนต์เดอคอลเขียนหนังสือบอกมาถึงเมืองสิงคโปร์ ถึงกรุงเทพฯ วัน ๔ ๖ ฯ๗ ค่ำ แต่ขุนรัตนานุจิตรนั้นพระสยามธุรานุรักษ์ไม่ออกชื่อเลย เกลียดๆ มานานแล้วจะกดขุนรัตนานุจิตรให้อยู่ในอำนาจ ข้างขุนรัตนานุจิตรก็ไม่ยอมพอใจจะฟังจากข้าเองทีเดียวฤๅมาฟังจากกงสุลไทยที่สิงคโปร์บ้าง แยกๆ กันอยู่แต่เดิมมาแล้วฝ่ายพระยาสุรวงษ์บอกกล่าวมาก็สรรเสริญแต่มองติคนีกับบาดหลวงลุวิศ พระสยามธุรานุรักษ์ติว่าพูดเจรจาอะไรฟังเป็นเสียงหีบฝ้ายไป แต่พวกไทยที่ไปอยู่ที่นั้น พระยาสุรวงษ์บ่นอยู่ว่าเปลืองเงินเปล่าๆ จะให้กลับมาเสีย ขุนรัตนานุจิตรแลครูแตรพระยาสุรวงษ์ไม่ออกชื่อเลย ถึงจำนวนที่จะเข้าเฝ้าก็ไม่ได้เอาครูแตรเข้าด้วย แต่หนังสือถึงนายพุ่มก็เห็นว่าไปถึงต่อเดือน ๘ กลางเดือนล่วงไปแล้วทูตที่ไปได้การก็ดี ไม่ได้ก็ดี เขาก็จะกลับมาแล้ว ว่ากล่าวเอาใจเกลี่ยไกล่เล้าโล้มแก่พระสยามธุรานุรักษ์ขุนรัตนานุจิตร บาดหลวงลุวิศแลกัปตันดานิเยน วินเซอไว้ให้ดีๆ อย่าให้เขาเสียใจแก่ข้าอย่าให้เขาโกรธข้า การทูตนั้นตลอดจนได้เฝ้าแอมเปรอถวายพระราชสาส์นได้ดังนี้ข้าก็เป็นสบายใจอยู่แล้วการจะได้ฟังประสงค์ ฤๅไม่ได้ดังประสงค์ก็สุดแต่ปัญญาแอมเปรอ ถ้าแอมเปรอจะว่าผิดๆ ไปโกงๆ ไปข้าเข้าใจว่าความอายไม่ตกอยู่แก่ข้าจะต้องตกอยู่แก่แอมเปรอเอง เพราะเมืองเราเป็นเมืองน้อยจะรู้ที่ทำอย่างไร แต่การที่ทูตไปว่ากะไรก็เซ็งแซ่มีฉาวแล้ว ใครๆ เขาก็รู้ดูทีความคิดเดิมของมินิศเตอจะทำตามกงสุลออบาเรตยุยงว่าอย่าให้รับทูตสยามเพราะไปผิดธรรมเนียมไม่ได้บอกล่วงหน้าไปขอให้ยอมรับก่อน ให้ทำเฉยเสีย ก็ความคิดนี้เป็นการสู้โกงๆ นอกเรื่อง เห็นจะถูกนินทามากเข้าจึงกลับใจรับ ฝ่ายท่านผู้หลักผู้ใหญ่ที่กรุงเทพฯ ท่านวิตกนัก ว่ากรุงฝรั่งเสศจะให้ผู้รับสั่งเข้ามาเจรจาความ กลัวกงสุลออบาเรตจะเข้าให้ท้ายถือหางทำวุ่นไป ข่าวกัปตันดานิเยน วินเซอได้ยินคนพูดกันว่า คอเวอนเมนฝรั่งเสศจะมาเรียกตัวกงสุลออบาเรตให้กลับไปก่อนสิ้นเดือนออคัสต์ เพราะข้ารู้ว่ากงสุลออบาเรตมาทำการเกิน ลางคนว่ากงสุลออบาเรตจะกลับไปเพราะเจ็บตา ความนี้ถึงที่กรุงเทพฯ ก็ได้ยินว่ากงสุลออบาเรตว่าจะกลับไปในเดือนออคัสต์เหมือนกัน แต่เดี๋ยวนี้ข้ากลัวกงสุลออบาเรตจะอยู่ที่นี้ที่เดียวจะไม่ได้ไป ถึงมีทูตมาก็จะพูดอะไรไม่ได้ จะไม่ได้เห็นไม่ได้ยินเลย ข้ากลัวการจะเป็นอย่างนี้ไปผิดถูกไม่รู้ เพราะชะตาเมืองไทยเป็นอย่างนี้ คนต่างประเทศใครดุ เกะกะนัก(มักได้มาเป็นกงสุล) ก็เป็นอย่างนี้มาหลายคนแล้วอย่าทำให้ข้างโน้นข้างนี้เป็นถ้อยเป็นความยุ่งยิ่งไปฯจดหมายมา ณ วัน ๑๑๐ฯ๗ ค่ำ ปีเถาะ นพศก236 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓๐พระราชหัตถเลขา พระราชทานไปยังสมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลาปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๑๐จดหมายมายังพ่อกลาง เจ้าฟ้ามหามาลาให้ทราบ หนังสือบอกเข้าไปสองฉบับลงวัน๕ฯ๓ ๗ ค่ำ ฉบับหนึ่ง ได้รับเมื่อวัน ๓ฯ ๘ ๗ ค่ำ อีกฉบับหนึ่งลงวัน ๒ฯ ๑๔๗ ค่ำ ได้รับเมื่อวัน ๖ ๔ ฯ๘ ค่ำความได้อ่านทราบแล้ว ก็การตามช้างสำคัญในป่าอย่างนี้ ก็เหมือนกับการลงงมปลาใต้น้ำลึก ข่าวเช่นนี้ก็มีมาแต่ก่อนหลายครั้งเมื่อติดตามเข้าก็หายไปหายไป มีความที่ตามได้จริงก็ครั้งหนึ่งคราวเดียวเมื่อปีชวด ฉศก๑๔ล่อให้อดไม่ได้ ได้ข่าวเมื่อใดก็ต้องคิดติดตามไปด้วย เข้าใจว่าดีกว่านิ่งอยู่ที่อาการกรมมเหศวรนั้น ฉันลงเห็นว่ารากโรคอย่างเดียวกันกับวังหน้าแลกรมวิศณุนารถด้วยอาการ ๙ สถาน แลอาการที่เป็นอย่างไรๆ ก็พอจะคิดแก้ไข ต่ออาการที่จับหัวใจคนไข้ให้เป็นเหมือนกันนั้นเป็นเหลือสติปัญญา ถึงคิดให้ดีๆ ก็เป็นร้าย ถึงคิดให้ง่ายๆ ก็ว่ายาก ต้นโรคของท่านทั้งสามนี้ยังเกิดมาแต่ที่รังเกียจยาถ่ายยาปัดนั้นเป็นพื้น วังหน้านั้นสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตยแลแม่ปราง * ยังอยู่ ก็เป็นผู้ขู่ผู้เข็ญขืนให้กินยาทุเลายาถ่าย ตั้งแต่แม่ปรางตายแล้วมาก็ไม่ได้ใช้ยาทุเลาเลยจนเวลาโรค ถึงเมื่อประชวรก็ใช้ยาปัดอ่อนๆ แต่สมอกับเกลือ ถึงท่านทั้งสองนี้ก็เหมือนกันตามใจตัวคิดจะนำชีวิตไปด้วยไม่ใช้ยาปัดยาถ่ายเลย แต่เมื่อมารดายังอยู่เจ็บไข้ลง เขาก็ไปขู่ขืนกรอกให้กินยาปัดยาถ่ายจนได้ ตั้งแต่มารดาไม่มีมาแล้วก็เลิกยาปัดยาถ่ายทีเดียวว่าไม่ชอบฉันเองก็ดี แพทยหมอทั้งปวงก็ดี เห็นว่าโรคนี้ถ้าได้ปัดได้ถ่ายบ้างถึงไม่หายก็จะชักยาวไปให้มีช่องได้แก้ไขแต่ผู้ไข้ไม่เข้าใจดังนี้ ลงเห็นเสียว่าผู้ที่คิดปัดคิดถ่ายไม่ถูกเป็นคนเสียจริตไปหมด ฉันได้ขืนให้กินยาปัดเวลาหนึ่ง จับถ้วยเข้าไปกรอกปากเองยาปัดนั้นก็ปัดเอาเสมหะออกมามาก อุจจาระก็ดีขึ้นอาหารก็ได้มากขึ้น แต่ตัวเธอไม่นับถือก็บอกอาการไปต่างๆ ไม่ยอมให้ใช้ยาปัดต่อไป เดี๋ยวนี้ที่โรคร้ายมีมาก็ไม่คิดจะสู้ หมอหลวงเธอก็สงสัยว่าจะประจบฉันเอง ตัวฉันเองเธอก็ว่าเสียจริตคิดผิดๆ ไป เป็นแต่เที่ยวหาผู้ที่จะแก้ไขด้วยยาหอมชื่นใจ ฤๅเป็นอะไรขึ้นมาก็แก้แต่สิ่งนั้นไปไม่เป็นอี้ไม่เป็นอันไม่เป็นเรื่องไม่เป็นราวลง จะข่มขี่เหมือนอย่างเด็กๆ ไม่รู้เดียงสาก็ไม่ได้มนุษย์โลกนี้ตามที่ปรากฏ ผู้ใหญ่ครองผู้น้อย ฤๅคนเป็นอันมากครองคนผู้เดียว ฤๅคนฉลาดครองคนโง่ตามที่เห็นๆ กันอยู่ แต่เมื่อพิเคราะห์ไปกลัวจะมีผู้ครองเบื้องบน ที่คนไม่ได้เห็นด้วยตาไม่ได้ยินด้วยหู จะเป็นผู้บันดาลอิกชั้นหนึ่ง ให้น้ำใจคนคิดผิดๆ ไปฤๅให้โรคภัยบังเกิดมี เมื่อคนเป็นที่รังเกียจของคนเป็นอันมากอยู่อย่างไร ก็เป็นที่กีดขวางน้ำใจคนอยู่ด้วยประการนั้นกรมมเหศวรนั้น โดยปรกติตัวก็ดีดอกไม่สู้กะไรนัก เป็นแต่เกียจคร้านบ้าง แต่ลูกเต้าไม่มีความเพียรแย่งชิงเอาไว้ ปล่อยให้คนพาลมันแย่งเอาไปได้เป็นของมัน ไว้เป็นที่อ้างอิงพิงชื่อพอ* เข้าใจว่าเจ้าจอมมารดาปราง กรมหลวงวงษาธิราชสนิท237 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกีดขวางน้ำใจคนเป็นอันมาก เป็นที่กลัวจะลุกลามไปผิดๆ จังไรมันจึงลามมากินเจ้าของชื่อกระมังข้ากำเริบนักก็ทำจังไรให้เจ้า บ่าวกำเริบนักก็ทำจังไรให้นาย ลูกกำเริบนักก็ทำจังไรให้พ่อ แต่ลางทีพ่อแข็งแรงอยู่ไม่ทอดอาลัยในการที่จะชิงลูกไว้ไม่ให้คนพาลแย่งไป จังไรกินพ่อไม่ได้ก็กินตัวลูกเองก็มีบ้าง ไม่ตายก็คางเหลือง ฉันคิดๆ ไปก็ต้องทอดใจเป็นอุเบกขา เมื่อครั้งกรมมเหศวรทำบ้านใหม่ฉลองบ้าน คนไปมาเยี่ยมเยียนก็พูดว่าอุตส่าห์ทำบ้านเรือนให้งามดีครั้งนี้ ก็ด้วยคิดว่ามีน้องเล็กๆอยู่มากไว้ให้น้องต่อไป ผู้ที่ไปได้ยินมาเขาเล่าให้ฉันฟัง ฉันจึงคิดว่าชะรอยกรมมเหศวรจะสงสัยฉันแล้วว่าถ้าตัวเธอไม่มีลงก่อนฉันเห็นจะตัดสินใจว่าบ้านโตใหญ่จะไม่ได้ให้แก่ลูกของเธอ เห็นฉันจะให้ลูกฉันไปอยู่ฉันจึงได้ไปว่าให้สัญญากรมมเหศวรว่าถ้าชีวิตฉันยังอยู่ทีหลังเธอก็จะไม่เอาบ้านเอาเรือนของเธอให้ลูกฉัน กรมมเหศวรว่าอยู่ทางโน่นตัวคนเดียว จะใคร่ได้น้องไปอยู่เพื่อนบ้าง ฉันก็ก่นว่าลูกฉันเล็กๆ กลัวลูกกรมมเหศวรจะถอง ถ้าตัวกรมมเหศวรอยู่ยอมได้ถ้าไม่มีตัวยอมไม่ได้ก็บ้านช่องเล็กก็ดีใหญ่ก็ดี บุตรที่บิดารักก็ดีไม่รักก็ดี ควรจะได้รักษาต่อไป บุตรที่บิดารักก็ดีไม่รักก็ดี ถ้าเป็นที่สิงสู่คนพาลนัก จะถือว่าบุตรก็ดีหลานก็ดีจะถือไปไม่ได้ จะทำให้แผ่นดินร้อนจังไรจะกินถึงบิดาถึงปู่ ใครเหลือลามนักถึงพ่อรักก็ไม่ควรจะให้อยู่เป็นเจ้าของบ้าน ควรจะต้องไปอยู่บ้านเดียวกับหลานพ่อกลาง * ว่ามาทั้งนี้ เพราะกรมมเหศวรว่าฉันเป็นบ้าก็บ่นบ้าไปพ่อกลางจะว่าด้วยก็ตามประการหนึ่งเมื่อว่าฉันเสียจริตก็ดีอยู่ ถึงเสียจริตก็ได้เป็นเหมือนเจ้าภาพได้เผาศพท่านจริตดีมาหลายท่านแล้ว ท่านที่ระวังตัวเลือกหยูกเลือกยาหามดหาหมอมาแวดล้อมอยู่รอบด้านใช้ยาหลายขนาน(หมดในต้นฉบับเท่านี้ จึงสงสัยว่าเป็นแต่ทรงร่าง มิได้มีไป)*เห็นจะทรงหมายถึงหม่อมเจ้าเนตรในเจ้าฟ้าอาภรณ์ เป็นคนร้ายโดยวิสัยต้องติดคุกอยู่จนสิ้นรัชกาลที่ ๔ถึงรัชกาลที่ ๕ ได้พระราชทานโทษครั้งหนึ่งเมื่อแก่ชราแล้ว ออกมาอยู่ได้ไม่ช้าก็กลับประพฤติเป็นผู้ร้ายต้องกลับมาติดคุกอิก238 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓๑พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศจดหมายมายังกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศให้ทราบ ข้าฯ กับพวกที่มาด้วยกัน ออกจากกรุงเทพฯวัน ๕ฯ๖ ๕ เวลาเช้า ๓ โมง มาถึงวัดชุมพลนิกายาราม บางปอินเวลาบ่าย ๓ โมง แวะขึ้นทำบุญที่วัดนั้นอยู่ชั่วโมงหนึ่ง ออกเรือจากวัดนั้นเรือไปขัดตื้นอยู่เล็กน้อยที่ตรงปากคลองตะเคียน แล้วไปถึงวังจันทรเกษมเวลาเย็นจวนย่ำค่ำ แผ่นดินแขวงกรุงเก่าเป็นดีเพื่อจะปลูกต้นมะม่วง ต้นมะม่วงปลูกใหม่ๆ ที่วังจันทรเกษมเพียง ๒-๓ ปีเท่านั้นมีผลมากรอบไป ได้เก็บส่งลงมาจงรับเอาแจกเจ้านายข้างหน้าข้างในวังหลวงวังหน้า ได้จดหมายมาในนี้ด้วยแล้วอนึ่งที่กรมท่ากลางนั้น ท่านกรมท่าก็ไม่อยู่ พระยาพิพัฒโกษาก็ไม่เห็นตัว ได้ยินว่าขึ้นไปชำระความอยู่ที่เมืองนนทบุรี อยู่แต่เสมียนตราก็เลอะเทอะนัก จงสั่งให้ไปตามตัวพระยาพิพัฒโกษามาอยู่ระวังราชการ ให้พระยาวิสูตรโกษาสมทบช่วยกันด้วย แต่เชื่อนักก็ไม่ได้พานจะพูดเสียงดังไปเพราะพูดออกมาเบาๆ ก็ไม่ได้ยินเองอย่าว่าแต่คนอื่นจะพูดเลย หลวงวิเศศพจนาการค่อยยังชั่วอยู่เอาตัวมากำชับให้ฟังการต่างๆ ข้างชาวต่างประเทศ จะมีเหตุอย่างไรอย่าให้มันขู่ได้อนึ่งการศาลต่างประเทศก็จงกำชับหม่อมราโชทัยให้ว่ากล่าวให้ดี อนึ่งการข้างกรมท่าก็ได้ตั้งพระดิษฐการภักดีขึ้นในที่พระศิลาการวิจารณ์ กำชับให้เขาเอาใจใส่ด้วย แต่เป็นคนใหม่ยังไม่สู้เข้าใจอะไรนัก ให้ช่วยกันกับพระยาโกษาพิพัฒโกษา เพราะเขานั้นเมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ข้า ฯ ก็เคยใช้สอยอยู่ ด้วยกันกับพระยาพิพัฒโกษาอนึ่งจงบอกกรมหมื่นวรจักรธรานุภาพว่าให้เอาใจใส่ ใครเจ็บใครไข้อะไร หมอวังหลวงวังหน้าก็มี ให้เกณฑ์ไปรักษาให้ดี ให้ค่อยตายน้อยๆ เข้า หาไม่ต้องลั่นหน้าเพลิงเผาบ่อยๆ นัก ฯ239 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓๒พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าพระยาภูธราภัย ๑จดหมายมายังเจ้าพระยาภูธราภัย ฯพณฯ สมุหนายก ให้ทราบ ด้วยพระราชพิธีจรดพระนังคัลจวนจะถึงแล้ว ข้า ฯ ขออวยชัยให้พรยอมอนุญาตมา ให้ท่านมีโชคชัย จักขบวนแห่ออกไปแรกนาขวัญณ วัน ๒ ๓ ฯ๖ ค่ำ ขอให้ฤดูดินฟ้าเป็นไปด้วยดี สมควรเป็นคุณแก่ต้นข้าวในนาตลอด ชั่วพระราช-อาณาเขตนี้เถิด ขอให้บังเกิดผลเป็นมงคลคุณอุดหนุนความสุขสวัสดิแก่อาณาประชาราษฎร์ทั้งปวงเถิดจงสั่งการแก่พระยาบำเรอภักดีแลเจ้าพนักงานทั้งปวงให้จัดการตามเคย ให้พร้อมอย่าให้ขาดได้แต่ที่ท้องสนามนั้นกรมวังมักหลงสั่งให้มีหนัง มีดอกไม้เพลิง ที่ถูกแท้นั้นในการพิธีไม่มี มีแต่การฉลองพระหน้าฤดูแล้งดอก ในการพิธีมีแต่ตั้งเตียงพระมณฑลสวดมนต์เลี้ยงพระสงฆ์ ที่กรุงเก่าฝนตกสามครั้ง วัน ๗ฯ๘ ๕ ค่ำครั้งหนึ่ง วัน ๔ฯ ๑๒๕ ค่ำครั้งหนึ่ง เป็นเม็ดฝนตกนั้นน้อย แต่ฟ้าร้องดังนักพานจะกล้าวัน ๔ฯ๑๒๕ ค่ำ เวลาย่ำค่ำมีผีพุ่งไต้ใหญ่โตสีสว่างเหมือนดอกไม้เทียน พุ่งฉูดมาแต่ทิศพายัพแล่นไปทางทิศอาคเนย์มีหางยาวไม่มีประกาย ดวงผีพุ่งไต้นั้นไปทิศอาคเนย์ก็แตกกระจายเป็นสองดวงสามดวงเลือนหายไปบนท้องฟ้า แต่ทางหางนั้นจับเมฆเรืองเห็นอยู่ในตำบลหนึ่ง ยาวสัก ๓๐ องศา พูดด้วยเรื่องฟ้าต้องนับด้วยองศา คือตั้งแต่เห็นสุดฟ้าข้างตะวันตกกับตะวันออกฤๅทิศอื่นๆ ที่ตรงกัน แบ่งออก ๑๘๐ ส่วน ส่วนเหล่านี้เรียกว่าองศา หางเป็นทางเรืองอยู่นั้นเห็นอยู่บนฟ้าประมาณ ๖-๗ นาที ฤๅประมาณยาตรานาฬิกาหนึ่งเศษ จึงอันตรธานหายไป หนึ่งคนเป็นอันมากได้ดูได้เห็นพร้อมกันจัดการไปเถิด จะขออยู่จับช้างวันหนึ่งสองวัน แล้วกลับไปให้ทันการพระราชพิธีเวลาสวดมนต์ ฯ๑เจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธุ์) บุตรเจ้าพระยาอภัยภูธร เกิดเมื่อ พ.ศ. ๒๓๕๑ ในรัชกาลที่ ๓เป็นนายสนิท หุ้มแพร แล้วเป็นหลวงศักดิ์นายเวร แล้วเลื่อนเป็นพระสุริยภักดี ถึงรัชกาลที่ ๔ โปรดฯ ให้เป็นพระยามหามนตรี แล้วเลื่อนเป็นเจ้าพระยายมราช และเจ้าพระยาภูธราภัยที่สมุหนายกตามลำดับ ถึงแก่อสัญกรรมเมื่อวันที่ ๑๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๑ อายุ ๗๑ ปี240 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓๓พระราชหัตถเลขา ถึงหม่อมน้อยใหญ่ หม่อมน้อยเล็กเจ้าพระยานคร พระยาวิชิตสรไกร พระเสนหามนตรีที่เมืองนครศรีธรรมราชปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๗จดหมายมายังหม่อมน้อย ใหญ่-เล็ก เจ้าพระยานคร พระยาวิชิตสรไกร พระเสนหามนตรี*ให้ทราบ ว่าแต่ก่อนข้าพเจ้าได้ให้กรมพระกลาโหม มีท้องตราไปถึงท่านว่ากรมหมื่นบวรรังสีจะเสด็จออกไปกับพระสงฆ์ ทรงนมัสการพระมหาเจดีย์ ณ เมืองนครศรีธรรมราช ข้าพเจ้าแน่ใจว่าท้องตรานั้นถึงท่านแล้ว ได้ให้จัดเรือกลไฟออกมาเมื่อกรมหมื่นบวรรังสีกับพระสงฆ์ท่านเสด็จมาถึงเมืองนครศรีธรรมราชแล้ว ขอท่านได้เห็นแก่พระสาสนา แลข้าพเจ้าด้วย จงได้รับเสด็จท่านไปจัดให้ประทับอยู่ ณ ที่อันสมควรแล้วนำไปวัดพระมหาธาตุ ท่านได้ทรงนมัสการพระมหาเจดีย์แล้วส่งเสด็จท่านให้ได้กลับมาโดยเร็ว เพราะในกรุงเทพฯ เป็นคราวบวชนาคหลวง จะรอช้าอยู่จะกลับมาไม่ทันเวลาอนึ่งในกรุงเทพฯ นี้ ได้นางพระยาช้างเผือกเอกอย่างดีช้างหนึ่ง จะได้สมโภชที่เพนียดกรุงเก่าในข้างแรม เดือนแปด ณ วัน ๒ฯ๑๔๘ ค่ำ จะได้รับลงแพล่องมาสมโภช ณ กรุงเทพฯในข้างขึ้นเดือนเก้า นางพระยาช้างพังเผือกนั้น กรมหมื่นบวรรังสีได้ทอดพระเนตรประจักษ์แล้วทุกประการ ที่พระองค์เจ้าปัทมราชพระอาการคงอยู่อย่างเดิมไม่คลายขึ้นไม่หนักไป(หมดในต้นฉบับเท่านี้ จึงสงสัยว่าจะเป็นแต่ทรงร่างมิได้มีไป)*หม่อมน้อยใหญ่ คือเจ้าจอมมารดาน้อยใหญ่ พระองค์เฉลิมวงศในรัชกาลที่ ๓ หม่อมน้อยเล็ก คือเจ้าจอมมารดาน้อยเล็ก น้องของเจ้าจอมมารดาน้อยใหญ่ เจ้าพระยานคร (น้อยกลาง) ทั้ง ๓ คนนี้เป็นธิดาแลบุตรภรรยาหลวงเจ้าพระยานครน้อยพระยาวิชิตสรไกร (กล่อม) บุตรเจ้าพระยาน้อยคืนเมืองพระเสนหามนตรี (หนูพร้อม) บุตรเจ้าพระยานคร (น้อยกลาง) ต่อมาได้เป็นพระยานคร แล้วเลื่อนเป็นเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี ในรัชกาลที่ ๕241 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓๔พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นอมรมนตรี๑กราบทูลมายังกรมอมรมนตรีให้ทราบ เรื่องโต๊ะเงินที่รับสั่งนั้น ความสัตย์ความจริงกระหม่อมฉันไม่ได้ทราบด้วยเลยแต่ต้นจนปลาย เมื่อกรมขุนธิเบศรบวรประชวร กระหม่อมฉันได้ให้ท้าวสมศักดิ์ไปเยี่ยมประชวรเนืองๆ ท้าวสมศักดิ์๒ กลับมาเล่าให้ฟังว่ากระไรก็จำไม่ได้ เป็นแต่ฝากลูกฝากเต้าท่านไป ฤๅว่ากระไรบ้างก็ลืมไปเสียแล้ว จำได้แต่วันกระหม่อมฉันไปเยี่ยมประชวรเวลาหนึ่งท่านสั่งความสองข้อ ข้อหนึ่งว่าวัดที่ทำค้างอยู่ที่หลังวังนั้น ทั้งที่วัดแลของทำค้าง ยกให้เป็นของกระหม่อมฉัน * กับสั่งว่าเงินของท่านค้างอยู่ที่พระองค์เจ้าดารา ๒๐๐ ชั่งเศษ ให้กระหม่อมฉันไปทวงเอามาทำวัดกับ อีกข้อหนึ่งว่าพานหมากเสวยเครื่องยศนั้นเป็นเครื่องเดิมของกรมพระราชวังฯแต่ครั้งยังเป็นกรมหลวงเสนานุรักษ์อยู่ พระราชทานให้เป็นรางวัลแก่กรมขุนธิเบศรบวร เมื่อครั้งไฟไหม้สำเพ็งเสด็จไปดับเพลิง ก็เครื่องพานสำรับนี้ขอเสียอย่าให้กระหม่อมฉันให้เจ้าอื่นนายอื่นไปให้เอาไว้ใช้เป็นเครื่องต้นข้างใน เป็นที่ระลึกถึงพระเดชพระคุณกรมพระราชวังฯ สืบไปเถิด พึงพระสุพรรณศรีสำหรับกับเครื่องนั้นก็ตกอยู่ที่กระหม่อมฉันแล้ว เพราะกระหม่อมฉันได้ให้ท่านทอดพระเนตรครั้งหนึ่งแลท่านรับสั่งอื่นไปอีกหลายคำ แต่ท่านทรงพระกันแสงมาก กระหม่อมฉันฟังไม่ถนัดไม่สู้เข้าใจ ได้ความบ้าง แต่เรื่องลูกเรื่องเต้า สังเกตก็ไม่ได้ถนัดนัก แต่ในเร็วๆ นี้ได้ยินพนักงานข้างในบอกแก่กระหม่อมฉัน เมื่อเวลาจัดของเลี้ยงเจ้านายเมื่อไปทำบุญวัดบวรนิเวศล่วงมาแล้วเร็วๆ ว่าโต๊ะเงินของกรมขุนธิเบศรบวรถวายเป็นหลวงไว้มีอยู่ ๕ คู่ ได้ไปชำระเรียกมาไว้ใช้ราชการแล้ว แต่กระหม่อมฉันสาละวนขวักไขว่ด้วยการงานต่างๆ อยู่ เป็นแต่ได้ยินแว่วๆ หาได้ซักไซ้ไต่ถามไม่ ครั้นรับสั่งขึ้นวันนี้จะกราบทูลไปก็ไม่ถนัด เพราะได้ยินแต่แว่วๆ ไม่ได้สังเกตไม่ได้ซักไซ้ไต่ถาม ถ้อยความที่ได้ยินได้ฟังนั้นก็มากกว่ามาก ถ้าไม่มีใครกระโตกกระตากก็หาได้ทำไว้ในใจไม่ ความสัตย์ความจริงเรื่องนี้ กระหม่อมฉันไม่ทราบด้วย จ่าตีกระหม่อมฉันไม่ได้ใช้ไปจริงๆกระหม่อมฉันก็เป็น ผู้มีเคารพต่อเจ้านายพี่น้อง โดยถ้าจะมีความต้องการก็คงจะเขียนหนังสือไปว่าหรือจะใช้ผู้มีบรรดาศักดิ์ส มควรให้ไปว่า เหมือนอย่างกระหม่อมฉันจะไปเฝ้าครั้งนี้ ก็ได้สั่งให้เจ้ายุคุนธรไปกราบทูลไม่ได้ใช้ให้โขลนไปกราบทูล ครั้นได้ฟังรับสั่งวันนี้จะกราบทูลก็ยังหาถนัดไม่*คือวัดวงศมูลวิหาร๑พระองค์เจ้าชายปาน พระโอรสในสมเด็จพระบวรราชเจ้า กรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์ (กรมพระราชวังบวรฯ ในรัชกาลที่ ๒) และที่ ๒ เจ้าจอมมารดานวม ประสูติเมื่อพ.ศ. ๒๓๓๓ ในรัชกาลที่ ๓ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นอมรมนตรี สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔๒ท้าวสมศักดิ์เป็นตำแหน่งคู่กับท้าวโสภา ทำหน้าที่ฉลองพระโอษฐ์ เชิญพระบรมราชโองการ พระราชกระแแจ้งต่อไปยังผู้รับพระบรมราชโองการ หรือผู้รับสั่งนั้นๆ แล้วแต่กรณี และมีหน้าที่บังคับบัญชาตัดสินคดีในพระราชฐาน ถือศักดินาคนละ ๑๐๐๐242 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเพราะไม่ทราบต้นสายปลายเหตุอะไรเลย ครั้นกลับมาไล่เลียงไต่ถามได้ความท้าวสมศักดิ์ว่ายืนยันว่าเมื่อไปเยี่ยมประชวรกรมขุนธิเบศรบวรนั้น กรมขุนธิเบศรบวรรับสั่งแก้ท้าวสมศักดิ์ว่าโต๊ะเงินมีอยู่ ๑๐ ฝากไว้ที่พระองค์เจ้าพัน โต๊ะเงินทั้ง ๑๐ นั้นถ้าท่านจะแจกหม่อมเจ้าบุตรชายหญิงของท่านก็จะไปนั่งกินโต๊ะเงินอยู่ที่ไหน ก็จะไปขายซื้อปู้ยี่ปู้ยำเสีย ท่านยอมโต๊ะเงินทั้ง ๑๐ นั้นให้เป็นของสำหรับราชการหลวงให้ท้าวสมศักดิ์ไปทวงเอามาไว้ใช้ราชการเถิด แต่หม่อมเจ้าสามจันทร์กับน้องหม่อมเจ้าสามจันทร์สององค์นั้น ท่านฝากท้าวสมศักดิให้ทำนุบำรุงให้ทำราชการอยู่ในวังท้าวสมศักดิได้ฟังแล้วก็เป็นแต่ฟังมา แลยืนยันว่าได้บอกแก่กระหม่อมฉันอนึ่งท้าวสมศักดิ์ยืนยันด้วยเรื่องพานหมากเสวย ว่าต้องกับคำที่กระหม่อมฉันว่าได้ยินเองนั้นด้วย แต่ท้าวสมศักดิ์ว่ากระหม่อมฉันอยู่ไม่ว่าอะไร ครั้งนี้เมื่อเวลาเร็วๆ หม่อมเจ้าสามจันทร์มาต่อว่าแก่ท้าวสมศักดิ์ว่า โต๊ะกรมขุนธิเบศรบวร ๕ คู่สั่งไว้ให้ถวายเป็นหลวงไม่ใช่ฤๅ ทำไมจึงไม่เรียกมาใช้ราชการหลวง แลว่าโต๊ะพวกนั้นในกรมมายืมไปคู่ขอน ก็หาคืนมาไว้ที่พระองค์เจ้าพันตามเดิมไม่หม่อมเจ้าสามจันทร์ว่าในกรมก็ประชวรอยู่ เสด็จไปมาข้างโน้นข้างนี้ก็ไม่ได้ กลัวหม่อมเจ้าในกรมจะยักยอกเอาไปขายเสีย ท้าวสมศักดิ์กับพนักงานจึงคิดกันไปทวงได้โต๊ะมาแต่พระองค์เจ้าพัน ๓คู่ขอน แล้วจึงให้จ่าตีมาทวงโต๊ะที่ว่าในกรมยืมมานั้นไปอีกคู่ขอนตามคำให้การท้าวสมศักดิ์กับพนักงานดังนี้ เขาก็ให้การแต่พอชอบหูกระหม่อมฉัน การที่ไปพูดนั้นเห็นจะร่วมคิดกันกับหม่อมเจ้าสามจันทร์ ว่ากล่าวกันไปอย่างไรนั้นและกระหม่อมฉันไม่ได้ทราบด้วยไม่ได้ใช้ไปจริงๆ เมื่อกรมขุนธิเบศรบวรสิ้นพระชนม์ลงนั้น กระหม่อมฉันจะอยากได้สิ่งไรของท่านหามิได้เลย เมื่อท่านสิ้นพระชนม์แล้วกระหม่อมฉันได้ถามหากากับพานสำรับหนึ่ง จะเป็นทองหรือเงินไม่ทราบ เป็นฝีมือทำมาแต่เมืองจีนประหลาดอยู่จะใคร่ดู ด้วยนึกว่าถ้าเป็นเครื่องทองคำจะรับประทานซื้อไว้ให้เงินไปแจกหม่อมเจ้าชาย หม่อมเจ้าหญิงในท่าน ครั้นเมื่อท่านสิ้นพระชนม์แล้ว พระองค์เจ้าหญิงกับหม่อมเจ้าสามจันทร์ขนเอาสิ่งของมาหลายสิ่ง มาให้กระหม่อมฉันๆ รับไว้แต่เครื่องยศ คือ พานหมากเสวยสำรับนั้น กับสิ่งอื่น ซึ่งเป็นเครื่องยศ แลเป็นสิ่งของที่กระหม่อมฉันได้ถวายท่านไป แต่พานกับกานั้น เห็นเป็นเครื่องก้าไหล่ชำรุดยับเยินแล้วไม่สู้ดี กระหม่อมฉันก็ไม่ได้ซื้อไว้กลับคืนไปกับของอื่นๆ จะเป็นอะไรบ้างก็จำไม่ได้พานหมากเสวยนั้นเครื่องในที่ชำรุดกระหม่อมฉันก็ได้ซ่อมแซมขึ้น พานนั้นเป็นพานทองเปล่ากระหม่อมฉันก็ได้ให้ไปแก้เป็นพานลงยาเหมือนอย่างเครื่องต้น แล้วไว้กับพระสุพรรณศรีตามกรมขุนธิเบศรบวรสั่ง แต่ใจกระหม่อมฉันคิดว่าเครื่องหมากเสวยสำรับนั้นควรจะถวายในกรม แต่เพราะกรมขุนธิเบศรบวรรับสั่งเสียเป็นอันขาด ตรัสอ้อนวอนแล้วอ้อนวอนเล่าว่าอย่าให้เจ้าอื่นนายอื่นไปเป็นอันขาดทีเดียว ให้เก็บไว้เป็นพระเกียรติยศกรมพระราชวัง กระหม่อมฉันก็ทำตาม ของเดี๋ยวนี้ก็ยังอยู่แต่ซึ่งถาดล้างหน้านั้น อย่างไรกระหม่อมฉันก็จำไม่ได้ ได้ยินแต่พวกในวังพูดกันว่าพระองค์เจ้าหญิงว่าถาดนั้นพระองค์เจ้าหญิงได้เอามาให้กระหม่อมฉันแล้ว กระหม่อมฉันไม่รับไว้แล้วยกให้พระองค์เจ้าหญิง แต่ในกรมมาขอยืมไปแล้วไม่คืนให้ คำนี้พระองค์เจ้าหญิงจะได้ว่าจริง243 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฤๅไม่จริงอย่างไรกระหม่อมฉันไม่ได้ยินเอง พระองค์เจ้าหญิงเดี๋ยวนี้ถึงอยู่วังเดียวกับกระหม่อมฉันตั้งแต่เดือนสามมาจนบัดนี้ก็ไม่ได้พบกัน ก็แต่ซึ่งกระหม่อมฉันจะได้ไปตัดสินของในกรมขุนธิเบศรบวรว่าสิ่งนั้นให้ได้แก่ผู้นั้น สิ่งนี้ให้ได้แก่ผู้นี้ นั้นหามิได้เลยโต๊ะที่ไปเรียกมานั้น กระหม่อมฉันก็ไม่ได้ใช้ไป ไม่ได้ว่าอยากได้ จ่าตีไปกราบทูลดังรับสั่งนั้นโดยชื่อกระหม่อมฉัน จ่าตีมีความผิดอยู่ บัดนี้โต๊ะเงินทั้งสามนั้น กระหม่อมฉันขอรับประทานส่งคืนมาตามที่ซึ่งของอยู่แต่ก่อนอย่างไร ก่อนจ่าตีไปทวงมานั้น ก็ในทรัพย์สิ่งของๆ กรมขุนธิเบศรบวรนั้นกระหม่อมฉันเห็นว่า ในกรมกับพระองค์เจ้าเสือ ๑ แลพระองค์เจ้าหญิงกับหม่อมเจ้าในกรมขุนธิเบศรบวรทั้งชายแลหญิง ควรจะประนีประนอมพร้อมจิตรกันแล้วแบ่งปันให้สมควร อย่าให้มีความขัดเคืองขุ่นข้องหมองหมายกันเพราะสิ่งของเล็กๆ น้อยๆ นินทาครหากันต่างๆ ได้แล้วจะเป็นดีอนึ่งในกรมแลพระองค์เจ้าเสือพระองค์เจ้าหญิงก็มีพระบารมีเป็นเจ้าใหญ่นายโตกว่าหม่อมเจ้าเล็กน้อย ทรงพระเจริญวัยไปมากพระชนมายุหลายสิบปีมาแล้ว หม่อมเจ้าในกรมขุนธิเบศรบวร อายุก็ยังอ่อนไม่มีที่พึ่งพาอาศัย ถ้าสามพระองค์ทรงพระเมตตามากๆ ได้จะเป็นดี ไหนๆ หม่อมเจ้าพวกนั้นก็มีมานะถือว่าทรัพย์สิ่งสินของกรมขุนธิเบศรบวรเป็นทรัพย์ของบิดาเปรียบความตามฝ่ายกระหม่อมฉันเหมือนพระราชทรัพย์ของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว กระหม่อมฉันก็ไม่ได้เอามาใช้เป็นประโยชน์ของตัวแลบุตรภรรยาเลย เมื่อท่านจะเสด็จสวรรคตท่านทรงเขียนพินัยกรรมพระราชทรัพย์หมื่นชั่ง ให้จ่ายทำพระอารามที่ค้าง เหลือสามหมื่นชั่งถวายแก่พระเจ้าแผ่นดินองค์ใหม่ทองคำร้อยชั่งให้แผ่ทำเปลวปิดพระอารามที่ค้าง เหลือนั้นก็ให้เป็นของพระเจ้าแผ่นดินองค์ใหม่ ก็ตัวกระหม่อมฉันเข้ามาเป็นเจ้าแผ่นดินตามที่ท่านผู้รับสั่งมีชื่อในพินัยกรรมนั้น คือเจ้าพระยาพระคลังพระยาศรีพิพัฒน์ พระยาราชสุภาวดี ปรึกษากับเจ้านายขุนนาง เลือกผู้ที่เนื่องในพระราชวงศานุวงศ์หนุ่มฤๅแก่ปานกลางเป็นเจ้าแผ่นดินต่อไปเถิด ก็เพราะท่านทั้งสามนั้นเลือกกระหม่อมฉันเข้ามา จึงได้เป็นเจ้าแผ่นดินอยู่ แต่เพราะรู้ว่าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ท่านไม่ได้เลือกกระหม่อมฉันเฉพาะตัวโดยตรง ก็ไม่ว่าจะถือเอาพระราชทรัพย์ของท่านเป็นมรดกได้ ของทั้งปวงก็ยังคงเป็นของกลางแผ่นดินอยู่หมด ได้จ่ายไปแต่รายของทำวัด ก็เจ้านายซึ่งเป็นลูกเป็นหลานของท่าน กระหม่อมฉันก็รับเลี้ยงเกื้อหนุนให้ปันสิ่งของต่างๆ แล เงินทองไปเป็นอันมาก นอกจากเบี้ยหวัดเงินเดือนก็กว่าพันชั่งเศษแล้ว ความนี้เป็นความสัตย์ความจริงโปรดสืบดูก็จะทราบ ซึ่งเกื้อหนุนเจ้านายเหล่านี้ไปก็ด้วยเข้าใจว่าตัวกระหม่อมฉันเข้ามาอยู่ในที่ของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ถึงตัวไม่ได้รับมรดกของท่าน คนทั้งเมืองทั้งบ้าน เขาก็สำคัญว่าเป็นผู้มารับ ก็ต้องเลี้ยงเจ้าเลี้ยงนายพวกนั้นไปเพื่อจะให้เป็นเยี่ยงอย่างแบบแผนสืบไปภายหน้า ฤๅถ้าไม่เป็นแบบแผนไปได้ ก็จะได้เป็นเกียรติเป็นยศแก่ตัวกระหม่อมฉัน กราบทูลมานี้เป็นความจริงใจ ฯควรมิควรสุดแล้วแต่จะโปรด๑พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเสือ พระราชโอรสในสมเด็จพระบวรราชเจ้า กรมพระราชวังบวรมหา-เสนานุรักษ์ (กรมพระราชวังบวรฯ ในรัชกาลที่ ๒) และที่ ๔ ในเจ้าจอมมารดานวม ประสูติเมื่อ พ.ศ. ๒๓๔๙สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ ต้นสกุล พยัคฆเสนา244 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓๕พระบรมราชโองการให้กราบทูลกรมหมื่นบวรรังษี(สมเด็จฯ กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ)มีพระบรมราชโองการให้กราบทูลกรมหมื่นบวรรังษี แลเผดียงพระราชาคณะฐานานุกรมเปรียญแลอันดับที่จัดสรรมาบิณฑบาตเวรทั้งเจ็ดเวรว่า ของในการพระราชกุศลในการพระศพครั้งนี้พระสงฆ์ราชาคณะ แลเจ้าพระเจ้าเณรแลพระครูมีนิตยภัตรก็ได้ไตรหมดทุกรูป ราชาคณะแลเจ้าพระแลพระครูบางรูปก็ได้สองซ้ำ คิดการตั้งแต่โสกันต์มา ผ้าไตรในการพระศพนั้นถึงจะไม่สู้ดีด้วยมากกว่ามาก ก็เห็นว่ายังดีกว่าไตรที่เรียกว่าไตรตกน้ำตาย แต่ก่อนฐานานุกรมแลเปรียญที่ไม่ได้ไตรที่อยู่ในบิณฑบาตเวร กับพระสงฆ์อันดับที่จัดไว้สำหรับบิณฑบาตเวรก็ได้ถวายจีวรผืนหนึ่ง สบงผืนหนึ่ง ย่ามหนึ่ง ทุกรูป จีวรสบงย่ามสำรับหนึ่งไม่ได้ซื้อแต่วัดด้วยราคาเยาที่ขายง่ายๆ ที่เรียกว่าเช่านั้นเลย เป็นของลงทุนทำทั้งสิ้น คิดราคาสำรับหนึ่งเป็นเงินสิบสลึงได้ถวายพระสงฆ์ไปเวรละ๑๕๐ รูป ทั้งเจ็ดเวรบิณฑบาต คิดเป็นพระสงฆ์ ๑๐๕๐ จีวรสบงย่าม ๑๐๕๐ สำรับ คิดราคาสามสิบสองชั่ง สิบหกตำลึงบาท ผ้าไตรเช่นที่เรียกว่าเช่า ก็ขายวัดๆ เหวี่ยงๆ ไตรละห้าบาทบ้างหกบาทบ้าง แต่ถ้าลงทุนทำทั้งค่าจ้างเย็บด้วย ก็เป็นราคาถึงไตรละแปดบาทยอบแยบ ก็ไทยทานที่จะมีผู้ถวายพระสงฆ์มากมายหลายรูปอย่างนี้ ในครั้งหนึ่งคราวเดียวก็ห่างๆ อยู่ไม่สู้มีหนักไตรในรายแปดสิบเป็นไตรที่ได้ถวายเมื่อวัน ๑ฯ๑ ๔ ค่ำ ครั้งหนึ่ง ๓๐ รูป ได้ถวายเมื่อวันที่๕ฯ๕ ๔ ค่ำ อีกครั้งหนึ่ง ๒๐ รูป ได้ถวายเมื่อ ๕๑๑ฯ๕ ค่ำ อีกครั้งหนึ่ง ๓๐ รูป เพราะถวายแยกครั้งแยกงานกันอยู่ดังนี้ หาได้เห็นพร้อมกันไม่ ครั้นเมื่อวัน ๗๑๓ฯ๕ ค่ำ ได้ให้อาราธนามารับบิณฑบาตที่พระเมรุพร้อมกันทั้ง ๘๐ รูป ได้ให้หมายอาราธนาว่าเป็นการฉลองผ้าไตร ได้ถวายผ้าขาวพับไปอีกรูปละพับ เป็นการฉลองในงานนั้น ท่านทั้ง ๘๐ รูปลางองค์ก็เห็นจะเอาผ้าโน่นมานุ่งบ้างผ้านี่มาห่มบ้างปะปนไปซุกซนไป แต่หาได้ตรวจไม่ ได้เห็นถนัดแต่สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์รูปหนึ่งไม่เอาผ้าสำรับนั้นมาทั้งสำรับ เอาผ้าอื่นมาแน่แล้ว ก็ในรายบิณฑบาตเวรนี้ ก็ได้ให้ประกาศอาราธนาว่าตั้งแต่วัน ๕ฯ๑๐๕ ค่ำ ไปให้พระสงฆ์ในเวรบิณฑบาตนุ่งห่มผ้าที่ถวายไปในงานพระศพครั้งนี้ แลถือย่ามที่ถวายไปในครั้งนี้นั้นเข้ามาเวรละ ๑๕๐ รูปทุกวันทั้งเจ็ดวัน จะพระราชทานบิณฑบาตทานเป็นการฉลองไทยธรรมที่พระราชทานไปแล้วนั้น เพื่อจะได้ทอดพระเนตรเห็นพระสงฆ์บริโภคจีวรสบงย่ามที่พระราชทานไปเป็นอันมากเหมือนๆ กันให้สบายพระเนตรทั้งเจ็ดเวลา ถึงผ้านั้นจะดีหน่อยชั่วหน่อยก็ไม่อะไรนักหนาเวลาเดียวเป็นไรมี จึงได้ให้ประกาศไปดังนี้ แต่พระสงฆ์ทุกวันนี้ต่างตาต่างใจ ตั้งแต่พระราชาคณะผู้ใหญ่ลงหมิ่นประมาทราชตระกูล ประพฤติเป็นเหมือนเช่นเขาว่าชี้ตาไม่พริบ เมื่อเวลาวัน ๕ฯ๑๐๕ ค่ำ พระสงฆ์เวรวัดบวรนิเวศเข้ามารับบิณฑบาตในกำหนดนิมนต์เป็นที่หนึ่ง พระครูพุทธมนต์ปรีชารูปหนึ่งแล้ว ห่มผ้าเก่านุ่งห่มเก่าเข้ามาทั้งเครื่อง ได้ทรงต่อว่าก็เถียงว่าไม่ได้ไตรสังเค็ด ได้แต่ไตรสดับปกรณ์ ก็ไตรสดับปกรณ์นั้นหยาบคายนุ่งไม่ได้แล้วไตรในราย ๘๐ ก็ได้ เอาไปไหนเสียจึงนุ่งห่มผ้าเก่าๆ เข้ามาให้ขวางพระเนตร แต่ผ้าสบงในราย245 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๕๐ นั้น จะมีพระสงฆ์ได้นุ่งเข้ามาบ้างสักสององค์สามองค์ ฤๅจะไม่ได้นุ่งแทบทั้งเวรไม่แน่เลยแต่เห็นจะไม่ได้นุ่งเข้ามาโดยมาก การก็ไม่ลำบากยากโพยอะไรนักรังแกเปล่าๆ ที่ได้ไปแล้วจะไม่เข้ามาครบตามจำนวนก็จะมี เห็นฐานานุกรมก็จะไม่ครบบ้าง พระพิธีธรรมล้าหลังมาสองรูปราชตระกูลก็มีอุปการะแก่พระสงฆ์มาก อื่นๆ ยกเสียเถิดคิดแต่นิตยภัตรพระราชาคณะผู้ใหญ่รูปหนึ่งเดือนละ๕------ ปีละสามชั่งอย่างลดลงมาเดือนละ๔------๓ปีๆ ละสองชั่งสิบเจ็ดตำลึงอย่างลดลงมาเดือนละ๔------๒ปีละสองชั่งสิบสี่ตำลึง อย่างลดลงมากว่านั้นเดือนละ๔------ ปีๆ ละสองชั่งแปดตำลึง อย่างลดลงมาแลพระปลัดตำแหน่งใหญ่เดือนละ๓------ ปีละสามสิบหกตำลึง พระครูบางองค์เปรียญเจ็ดประโยคเดือนละสิบบาท ปีละสามสิบตำลึง เปรียญหกประโยคห้าประโยคแลพระครูปลัดแลพระครูเจ้าอธิการเดือนละแปดบาท ปีละชั่งสี่ตำลึง เปรียญสี่ประโยคแลพระครูมีนิตยภัตรบางรูปเดือนละหกบาท ปีละสิบแปดตำลึง เปรียญสามประโยคแลฐานานุกรมสามัญแลพระสงฆ์อนุจรในอารามหลวง เดือนละสองสลึงปีละหกบาท ถ้าปีมีอธิกมาศก็ได้เติมเพิ่มประจำเดือนทุกรูปตามจำนวนนิตยภัตร ตั้งแต่๕------ ลงไปจนสองสลึง จำนวนมีนิตยภัตรบรรดาศักดิ์แลมีนิตยภัทรสามัญก็เป็นอันมาก เดือนหนึ่งถึง ๕๐๐๐ รูปเศษ เงินจ่ายเดือนหนึ่งเจ็ดสิบชั่งขึ้นไปถ้าในพรรษกาลจำนวนพระสงฆ์ก็มากขึ้นทวีนิตยภัตรสองสลึงขึ้นไปถึง ๑๐๐๐ เศษ ๒๐๐๐เงินหลวงที่จ่ายเป็นนิตยภัตรพระสงฆ์ปีหนึ่งถึงพันชั่งเศษ แต่ถ้าว่าพระสงฆ์ตั้งแต่พระราชาคณะฐานานุกรมผู้ใหญ่ผู้น้อยลงไปจนพระสงฆ์อนุจรสำคัญเสียเหมือนกับคุณแดดคุณเดือนเป็นสามัญทั่วโลกไปไม่มีใครคิดถึง มีแต่ดูถูกดูแคลนต่างๆ อ้อนวอนขอให้ฉลองศรัทธาเลื่อมใสบ้างก็เพิกเฉยเสียเอาแต่ใจตัว ข้าราชการฝ่ายคฤหัสเข้ามารับราชการในวังเหน็ดเหนื่อยดังเอาเหื่อต่างน้ำกลับไปบ้านมือเปล่าๆ ทุกวันๆ จะไปบ้านมือไม่เปล่าก็มีปีละหนแต่เมื่อวันรับเบี้ยหวัด ถึงกระนั้นก็ได้น้อยกว่าพระสงฆ์โดยมาก ส่วนพระสงฆ์นั้นเข้ามาในวังวันไรกลับไปมือเปล่าก็ไม่มี มีแต่พวกพระปริตรามัญเข้ามารับราชการในวังแล้วกลับไปมือเปล่าถึงกระนั้นรุ่งเช้าขึ้นเจ้าพนักงานก็เอาข้าวบาตรไปส่ง นอกนั้นแล้วองค์ไรเข้ามาคราวไรที่จะกลับไปมือเปล่าก็ไม่มี โดยเต็มทีก็ได้ข้าวแลกับไปให้ศิษย์กิน ว่ามาทั้งนี้เป็นความจริง แต่พระสงฆ์ได้ยินแล้วก็จะนินทาว่าลำเลิก ว่าทั้งนี้ก็ไม่แกล้งจะลำเลิกดอก ว่าด้วยคิดถึงพระพุทธฎีกาพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ว่า กตัญญูกตเวที ทุลลโภ โลกสมิง บุคคลที่รู้คุณผู้อื่นทำแก่ตัว ฤๅรู้คุณท่านผู้อื่นที่ทำแก่ตัวให้แจ้งให้ประจักษ์นั้น หาได้ด้วยยากในโลก พระพุทธฎีกานี้นั้นเห็นว่าจริงว่าแท้ทีเดียวจะสรรเสริญพระพุทธฎีกาดอกจึ่งได้ว่าดังนี้แลเมื่อวัน ๗๑๓ฯ๕ ค่ำ ได้ให้นิมนต์พระสงฆ์ ๘๐ รูปซึ่งได้รับไตรอย่างดีมีบริขารต่างๆเป็นบริขารมีราคา ประมาณรูปหนึ่งไปชั่งเศษทุกรูปนั้น ให้มารับบิณฑบาตฉันพร้อมกันที่พระเมรุเป็นการฉลองผ้าไตร ก็กลัวจะว่ามาเหนื่อยเปล่ากลับไปมือเปล่า จึงได้พระราชทานผ้าขาวไปรูปละพับด้วย ถึงกระนั้นพระราชประสงค์ที่ว่าจะฉลองไตรให้ได้ทอดพระเนตรเห็นให้พร้อมกันทั้ง๘๐ รูปนั้นก็ไม่สำเร็จ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์เป็นหัวหน้าก็เข้ามาขัดพระราชประสงค์ครั้งหนึ่งเสียก่อนแล้ว บัดนี้ถ้าจะให้เจ้าพนักงานไปอาราธนาพระสงฆ์ที่ได้ไตร ๘๐ รูปนั้นครองไตรจำพวกนั้น246 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวถือย่ามจำพวกนั้น ถือพัดจำพวกนั้น เข้ามาให้พร้อมกันที่พระที่นั่งอนันตสมาคม ถวายอนุโมทนาให้เจริญพระราชศรัทธาเลื่อมใสอิกครั้งหนึ่งเปล่าๆ ไม่พระราชทานอะไรแล้ว ให้ไปวัดมือเปล่าๆ ก็ที่ไหนจะสำเร็จ คงจะบิดพลิ้วไปต่างๆ ไม่มาเพราะรู้แล้วจะไม่ได้อะไร ฤๅถึงจะมาบ้าง ก็จะเป็นผ้าสำรับอื่นบ้าง ย่ามอื่นบ้าง ย่ามนั้นบ้าง พัดเล่มอื่นบ้าง พัดเล่มนั้นบ้าง พรอมๆ แพรมๆ ไปไม่เหมือนกัน ไม่ให้พนักงานไปอาราธนาแล้ว ถ้าจะให้ไปอาราธนาพระสงฆ์ ก็จะลบคมราชตระกูลเสียหนักเข้าด้วย ในนี้จะขอว่าเสี่ยงทายมา เพราะท่านทั้งปวงก็รู้ว่าวัดหัวเมืองก็ขึ้นแก่วัดในกรุงเทพฯ วัดผู้น้อยก็ขึ้นแก่วัดผู้ใหญ่ พระสงฆ์ ๘๐ รูปที่ได้ไตรได้ไทยธรรมไป ก็รู้จักตัวกันอยู่หมดถ้าท่านจะชักชวนกันเอง ท่านผู้ใหญ่จะชักชวนผู้น้อยให้พร้อมกันนุ่งห่มผ้าไตรจีวรใน ๘๐ สำรับนั้นให้เหมือนกันแลถือย่ามพัดสำรับนั้นเข้ามาถวายยถาสัพพีอนุโมทนาสักเวลาหนึ่งก็คงจะได้ จะว่าไม่ได้ดังมนุษย์จะว่ายน้ำข้ามทะเลไม่มีเรือไม่มีแพ ฤๅจะเหาะไปในอากาศก็หาไม่ ถ้ากตัญญูกตเวทิตาหาง่ายก็คงจะมีผู้คิดผู้ชวนแลผู้ทำตาม ถ้าว่ากตัญญูกตเวทิตาหายากแล้ว การพระราชประสงค์นี้คงจะไม่สำเร็จ ว่าดังนี้โดยเสี่ยงทายมาเพื่อจะให้เห็นความจริง เลิ่นเล่ห์หมิ่นประมาทที่เก่าก่อนนั้นถ้าพระสงฆ์ได้ยินดังนี้แล้ว ก็คงจะยกสับท์อวดตุ๊กแกพูดว่าไม่มีโอกาสคำนี้ขอเสียอย่าว่าเลย เว้นแต่เวลาที่ไม่เสด็จอยู่พระราชวัง ในการบางคาบกำหนดพระราชดำเนิน ถ้าเสด็จอยู่ในพระราชวังแล้ว ถ้าท่านทั้ง ๘๐ รูปนั้นพร้อมกันเข้ามากลางคืนจะรับกลางคืน เข้ามากลางวันจะรับกลางวันเมื่อมาพร้อมกันเมื่อไรถึงเสด็จอยู่ข้างใน ให้มีจดหมายส่งให้สังฆการีก็ดีอาลักษณ์ก็ดี มหาดเล็กก็ดีกรมวังก็ดี ส่งจดหมายเข้าไปกราบทูลจะเสด็จออกรับ การที่ในพระราชวังนี้ขัดข้องไม่มีดอกอย่าว่าไม่โอวาทยกสับท์อวดตุ๊กแกไป เห็นว่าการเรื่องนี้ก็จะไม่สำเร็จเพราะพระสงฆ์นั้นเอง ฯ247 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓๖พระราชหัตถเลขา พระราชทานไปถึงพระองค์เจ้าปัทมราชที่เมืองนครศรีธรรมราชปีวอก พ.ศ. ๒๔๐๓จดหมายมายัง พระองค์เจ้าปัทมราช เจ้าอาว์ เจ้าน้า ให้ทราบด้วยนาย......ถือหนังสือรับสั่งของเสด็จกับหนังสือโต๊ะเพง แลพระพุทธรูปที่เรียกว่าพระพุทธสิหิงค์กับสิ่งของต่างๆ แลเงินตรา๑๔ ชั่งเข้ามานั้น ได้ส่งกระหม่อมฉันแล้วแต่เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๐ ค่ำ พระศรีสุธรรมมุนีได้เอาพระพุทธรูปแลพระนารายน์มาส่งแล้วในเดือน ๑๑ ขึ้น ๑๒ ค่ำ แต่เงิน ๑๔ ชั่งยังสงสัยอยู่ยังไม่เข้าใจ ถ้าเป็นเงินส่วยแต่ตัวเลขเป็นส่วนหลวง ก็เห็นว่าไม่ควรเอามาส่งแก่กระหม่อมฉันๆ ไม่ควรจะรับไว้ด้วยส่วยรายนั้นเป็นเงินท้องพระคลัง ควรจะให้หัวเมืองบอกส่งมายังกรมพระกลาโหมตามเคยกรมพระกลาโหมจะได้นำมาส่งต่อพนักงานพระคลังมหาสมบัติ ถ้าจะส่งให้ผิดทางนี้ไปหัวเมืองแลกรมพระกลาโหมเขาก็ตั้งค้างไว้ ถ้าเงินรายนี้เกิดแต่ตัวเลขซึ่งเป็นส่วนของเสด็จๆ ทรงพระเมตตาประทานให้กระหม่อมฉันๆ ก็คิดพระเดชพระคุณเป็นอันมากแล้ว แต่เห็นด้วยเกล้าฯ ว่าตัวกระหม่อมฉันก็ไม่ยากจนข้นแค้นขัดสนดอก จะประทานกระหม่อมฉันหาต้องการไม่ ถ้าเสด็จจะเอาไว้ทรงใช้สอยเองก็ดี เห็นว่าจะควรกว่าประทานกระหม่อมฉัน เพราะฉะนั้นถ้าแม้นเงินรายนี้เป็นเงินส่วนแต่ตัวเลขเป็นส่วนของเสด็จมิใช่เป็นส่วนหลวงแล้ว กระหม่อมฉันยอมถวายคืน แต่เพราะสงสัยอยู่บัดนี้ก็รับประทานฝากคลังไว้ก่อน ก็ถ้าแม้นเป็นเงินแต่ตัวเลขส่วนหลวง ขอรับประทานให้มีหนังสือบอกเข้ามายังกรมพระกลาโหมตามเคย ความกระหม่อมฉันก็ได้บอกแก่คุณศรีสุริยวงษแล้ว ถ้าหนังสือบอกมาถึงกระหม่อมฉันจะได้เอาเงินรายนั้นไปส่งต่อกรมพระกลาโหม เขาจะได้หักบาญชีที่ตั้งค้างมาแต่ก่อน ถ้าเป็นเงินส่วนแต่ตัวเลขของเสด็จแล้วตามแต่จะโปรด ถ้าจะให้ส่งคืนออกไปก็จะถวายคืนออกไป ถ้าจะโปรดให้จัดซื้อสิ่งของใดๆ ก็จัดซื้อถวายออกไป ฤๅจะโปรดให้แจกใครๆ ขอรับประทานให้จดหมายรายชื่อแลจำนวนเข้ามาให้ทราบ จะแจกให้ตามรับสั่ง แล้วจะเรียกเอาตั๋วรับแต่เขาส่งออกไปถวาย กรมการที่มาให้เสด็จทรงใช้สอยนั้นเขาก็มีความชอบอยู่ ครั้งนี้ได้ถวายเสื้อเข้มขาบริ้วตัวหนึ่ง เสื้ออัตลัด ๑ ๒ ตัว เสื้อแพรต่างสี ๔ ตัว ผ้าปูม ๒ ผืน ผ้าไหม ๔ ผืนแพรขาวห่ม ๖ ผืน ตามแต่เสด็จจะประทานแก่เขามีความชอบมากแลน้อย ประกาศว่าของกระหม่อมฉันให้ออกมาอนึ่งโขลนสองคนที่กระหม่อมฉันให้อยู่ตามเสด็จนั้น ครบขวบปีแต่เดือน ๙ แล้ว โปรดถามเขาดู ถ้าเขาจะใคร่กลับมาก็จงบอกมาให้ทราบ จะได้จ้างคนอื่นออกไปอยู่ตามเสด็จ ขอรับประทานให้โขลนที่ไปอยู่ก่อนนั้นกลับเข้ามา แล้วจะคิดเงินเดือนที่เขาอยู่เกินขวบปีนั้นให้เดือนละ ๔ บาทก็ได้๑ผ้าทอด้วยไหมควบเงินแล่ง ทองแล่ง248 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวขุนประสาทไนยเนตร ขุนอินทอาญาใน นายบุญแก้ว กระหม่อมฉันได้ให้เสื้อผ้าคนละสำรับแล้วปีนี้กระหม่อมฉันมีบุตรชายอีก ๒ คน บุตรหญิง ๑ บุตรชาย ๒ คนนั้นคนหนึ่งชื่อเจริญรุ่งราษี๑ เป็นน้องมารดาเดียวกับชายทองกอง ๒ ชายทองแถม ๓ ออกเมื่อเดือน ๙ อีกคนหนึ่งชื่อสวัสดิประวัติ๔ออกเมื่อเดือน ๑๐ มารดาชื่อหุ่น มิใช่เมขลาเสด็จไม่ทรงรู้จักดอกด้วยเป็นคนใหม่หญิงคนหนึ่งนั้นชื่อสุนันทากุมารีรัตน์๕ เป็นน้องมารดา ๖ เดียวกับชายอุณากรรณ ๗ แลชายเทวัญอุทัยวงศ์๘ ออกเมื่อเดือน ๑๒๑พระองค์เจ้าชายเจริญรุ่งราษี พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๔ และที่ ๓ ในเจ้าจอมมารดาสังวาลย์ ประสูติเมื่อวันที่ ๒๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๓ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ ในปี พ.ศ. ๒๔๐๗ พระชันษา ๕ ปี๒พระองค์เจ้าชายทองกองก้อนใหญ่ ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาสังวาลย์ ประสูติเมื่อวันที่ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๓๙๙รัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม ทรงเป็นนายพลตรีบังคับการกรมทหารรักษาพระราชวังได้เป็นแม่ทัพปราบฮ่อทางแดนมณฑลอุดร เป็นข้าหลวงต่างพระองค์สำเร็จราชการมณฑลอุดรเป็นเสนาบดีกระทรวงวัง กระทรวงกลาโหม เลื่อนเป็นกรมหลวงในปี พ.ศ. ๒๔๔๒ เป็นผู้บัญชาการทหารเรือสิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๖ เมื่อวันที่ ๒๕ มกราคม พ.ศ. ๒๔๖๗ พระชันษา ๖๙ ปี ต้นสกุลทองใหญ่๓พระองค์เจ้าชายทองแถมถวัลยวงศ์ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาสังวาลย์ ประสูติเมื่อวันที่ ๑๗ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๐ในรัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นสรรพสาตรศุภกิจ ใน พ.ศ. ๒๔๓๑ แล้วเลื่อนเป็นกรมขุนในปี พ.ศ. ๒๔๔๘ เป็นนายพันเอกราชองครักษ์ ทรงบังคับการกรมช่างมหาดเล็ก ในรัชกาลที่ ๖ เลื่อนเป็นกรมหลวงฯ พ.ศ. ๒๔๕๔ สิ้นพระชนม์ในวันที่ ๑๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๖๒ พระชันษา ๖๓ ปี ต้นสกุลทองแถม๔พระองค์เจ้าชายสวัสดิประวัติ ในเจ้าจอมมารดาหุ่น (หลานเจ้าจอมเถ้าแก่) ต่อมาเป็นท้าวทรงกันดาล ประสูติเมื่อวันที่ ๗ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๓ ในรัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นสมมตอมรพันธุ์ พ.ศ. ๒๔๒๙แล้วเลื่อนเป็นกรมขุนฯ ใน พ.ศ. ๒๔๔๓ เป็นเสนาบดีตำแหน่งราชเลขานุการ และเป็นอธิบดีกรมพระคลังข้างที่ถึงรัชกาลที่ ๖ เลื่อนเป็นกรมพระสมมตอมรพันธุ์ฯ เป็นสมุหมนตรี เป็นเสนาบดีที่ปรึกษา สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ ๒๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๕๘ พระชันษา ๕๕ ปี ต้นสกุลสวัสดิกุล๕พระองค์เจ้าหญิงสุนันทากุมารีรัตน์ ที่ ๓ ในเจ้าจอมมารดาเปี่ยม ประสูติเมื่อวันที่ ๑๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๓รัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นสมเด็จพระนางเจ้า สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ ๓๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๓พระชันษา ๒๑ ปี๖เจ้าจอมมารดาเปี่ยม ธิดาท่านท้าวสุจริตธำรง (นาค สุจริตกุล) และหลวงอาสาสำแดง (แตง) ได้รับสถาปนาเป็นเจ้าคุณจอมมารดาในรัชกาลที่ ๕ และเป็นสมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา ในรัชกาลที่ ๖๗พระองค์เจ้าชายอุณากรรณอนันตนรไชย ประสูติเมื่อวันที่ ๒๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๓๙๙ เป็นนายร้อยตรีทหารมหาดเล็ก สิ้นพระชนม์เมื่อ ๒๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๑๖ พระชันษา ๑๘ ปี ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาเปี่ยม๘พระองค์เจ้าชายเทวัญอุไทยวงศ์ ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาเปี่ยม ประสูติเมื่อวันที่ ๒๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๑รัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นเทวะวงศ์วโรปการ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๑ แล้วเลื่อนเป็นกรมหลวงฯพ.ศ.๒๔๒๙ เป็นราชเลขานุการ เสนาบดีกระทรวงต่างประเทศ ราชทูตพิเศษยุโรป ในรัชกาลที่ ๖ เลื่อนเป็นกรมพระฯ พ.ศ. ๒๔๕๔ เป็นสมุหมนตรีแล้วเลื่อนเป็นกรมพระยาฯ ในปี พ.ศ. ๒๔๕๙ เป็นมหาอำมาตย์นายกแต่ยังทรงอยู่ในตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงต่างประเทศและทรงเป็นสภานายกแห่งสภาการคลัง สิ้นพระชนม์ในวันที่ ๒๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๖๖ พระชันษา ๖๖ ปี ต้นสกุลเทวกุล249 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวชายศรีสิทธิก็อยู่ดี เดี๋ยวนี้พูดจากล้าหาญแข็งแรงขึ้นกว่าแต่ก่อน หญิงอรไทยเทพกัลยานั้นป่วยเป็นหืดหลายวัน บัดนี้หายเป็นปรกติแล้วแต่บัว ๑ นั้นเดี๋ยวนี้ป่วยเป็นไข้ไป แต่อาการก็คลายแล้วพี่น้องชาวนครศรีธรรมราชของบัวทั้งเด็กผู้ใหญ่อยู่ดีอยู่ทุกคน แม่เพย * ป่วยอาการก็คงอยู่อย่างเดิม จะปรากฏชัดว่าคลายขึ้นแท้ก็หาไม่ ยังไอเสียงแห้งอยู่เสมอ บัดนี้เจ้าอธิการวัดบางกะสอมารักษาให้ยาอยู่ แลรับจะรักษาให้หายกระหม่อมฉันว่าตามจริงว่าโรคอย่างนี้ลึกซึ้งจะแก้ไขให้คลายเป็นอันยากข่าวช้างเผือกที่เมืองยโสธรนั้น พระกำแพงเจ้ากรมช้างได้ขึ้นไปตรวจดูจนถึงแล้วให้หนังสือบอกเข้ามา ช้างนี้เป็นช้างเผือกอย่างเอกเหมือนพระยาเศวตรไอยรา พระยาเศวตกุญชร พระยาเศวตคชลักษณ์ พระเทพกุญชร ๔ ช้างนั้นเป็นแน่แล้ว แต่ปีนี้ฝนชุกมากน้ำก็มากกว่าปีหลังเกือบสองศอกจนบัดนี้น้ำที่กรุงเก่าก็ยังทรงอยู่ไม่ลด ครั้นให้รีบเดินมาก็เห็นว่าทางยังจะเป็นน้ำเป็นโคลน เพราะฉะนั้นเห็นว่าจะรับมาถึงกรุงได้โดยสะดวกต่อปลายเดือนสามฤๅต้นเดือนสี่ชายจิตราภรณ์๒ บุตรคนใหญ่ของกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศในพรรษา ปีมะแม เอกศกไปบวชเป็นภิกษุอยู่วัดบวรนิเวศ เสด็จทราบอยู่แล้ว ครั้นปลายพรรษาก็ป่วย ตั้งเถาดาลเป็นก้อนแข็งในท้องลาสิกขาออกมารักษาตัวคลายแล้ว ก็กลับป่วยมาจนถึงเดือน ๗ ปีวอก โทศกนี้ก็ป่วยหนักลง ให้ไอเป็นโลหิตให้ซูบผอมอาการทรุดมา บัดนี้ถึงแก่กรรมเสียแล้วเมื่อวันศุกร์เดือน ๑๒แรม ๔ ค่ำ ศพยังเอาไว้จะปลงในเดือนยี่ฤๅเดือนสามปลายปีนี้ นายจันทรข้าหลวงเดิมในกรมพระราชวังในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ซึ่งเป็นหลวงราชานุรักษ์เจ้ากรมรักษาพระองค์ ครั้นมาในแผ่นดินประจุบันนี้ได้เลื่อนเป็นพระยาภักดีภูธรนั้น ป่วยเป็นฝีที่คอทะลุบุพโพตกในถึงแก่กรรมเสียแล้ว พระยาภักดีภูธร จันทร เป็นข้าหลวงเดิมใช้ชิดสนิทในกรมพระราชวังองค์นั้นมา เหมือนพระยาเทพวรชุนกระหม่อมฉันเห็นว่าเสด็จจะทรงรู้จักเขาอยู่จึงถวายข่าวมาให้เรื่องความที่โต๊ะเพงบอกมากราบทูลเสด็จนั้นก็ได้อ่านทราบความแล้ว ซึ่งตงกูสะหะขึ้นมาที่เมืองนครศรีธรรมราชนั้น กระหม่อมฉันได้ถามคุณศรีสุริยวงษแล้วท่านว่าท่านไม่ทราบเลยพระยาวิชิตศรไกรแลพระเสนหามนตรีก็ได้กราบเรียนแก่ท่าน แต่ได้ยินว่าตงกูสะหะนั้นเป็นคนสูบฝิ่นงอม เห็นกรมการเขาจะกลัวกระหม่อมฉันไม่ชอบใจ จึงไม่พาเข้ามาด้วย กระหม่อมฉันเคยติเตียนแขกที่สูบฝิ่นติดงอมไม่ชอบใจเนืองๆ แลเมืองกบังปาสูนั้นบัดนี้ไม่ได้แก่ตงกูมัสหมัดตงกูสะหะ หลานตงกูนุ่ม ซึ่งเป็นพระยากบังปาสูนั้นแล้ว เมืองนั้นกระหม่อมฉันได้มอบยกให้คืนแก่พระยาไทรเสียแล้วก่อนแต่หนังสือของเสด็จมาถึงการเป็นเสร็จแล้ว*คือสมเด็จพระเทพศิรินทรา บรมราชินี๑เจ้าจอมมารดาบัว ธิดาเจ้าพระยานคร (น้อย ณ นคร)๒หม่อมเจ้าชายจิตราภรณ์ ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสทรงสถาปนาเป็นพระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าจิตราภรณ์ ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อพ.ศ. ๒๓๙๖250 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรูปพระนารายณ์ซึ่งรับสั่งให้พระสิริธรรมมุนีคุมเข้ามานั้นเป็นของดีเป็นของรามราชพระนารายณ์ปางนี้ที่ในกรุงก็ยังไม่มี มีแต่ตัวอย่างโบราณเขาเขียนไว้ในสมุดตำรา แต่เสียดายคนที่ได้ขุดนั้นรังแกอุตริไปทุบ ไปหักคอ ไปหันแขนเสีย บัดนี้กระหม่อมฉันได้ให้ช่างต่อแขนเข้าไว้แล้วทำให้ทรงเทพศาสตรเป็นตรีศูลด้ามยาวอย่างรูปตัวอย่างที่โบราณเขียนไว้ แต่บัดนี้ยังคิดดัดคอเข้าไม้จะให้สนิท การก็ยังไม่แล้ว ยากอยู่ เพราะไม่หล่อต่อในไฟตามที่เสด็จรับสั่งห้ามมานั้นทองเส้นกับไหมก็ได้ส่งให้พระยาโชพึกจัดซื้อส่งมาถวายด้วยแล้วตามแต่จะโปรดกระหม่อมฉันได้จดหมายฝากมาถึงท่านผู้หญิงอิน * ขอให้ท่านช่วยคิดอ่านกับเสด็จด้วยแล้วการที่เมืองจีนเดี๋ยวนี้วุ่นวายนักซื้อขายไม่เป็นปรกติ จะสั่งของก็ยากได้บ้างไม่ได้บ้าง บัดนี้ได้ยินว่ากรุงปักกิ่งก็เสียแล้ว แก่อังกฤษแลฝรั่งเสศ เสียเจ้ากรุงฟาเหี้ยงที่จีนเมืองนี้เรียกว่าหั้มฮองนั้น ก็หนีไปเมืองตาตารีเสียแล้ว เมืองจีนเดี๋ยวนี้คนก็ตั้งตัวเป็นพวกเป็นเหล่าอยู่ตามที่ต่างๆ ไม่มีเจ้านายอันเดียวกันดังแต่ก่อน ฯ* ท่านผู้หญิงอินเป็นมารดาเจ้าพระยานคร (น้อยกลาง)251 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓๗พระราชหัตถเลขา ถึงกรมสมเด็จพระเดชาดิศร ๑มีพระบรมราชโองการในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คือที่แต่ก่อนเรียกเจ้าฟ้ามงกุฎให้กราบทูลหารือในพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมสมเด็จพระเดชาดิศร ขอให้ทรงจัดแจงการเสียให้สมควรเพราะทรงนับถือจริงๆ ว่าเป็นผู้ใหญ่ในพระองค์เจ้าในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยด้วยกัน แลทรงพระสติปัญญาสามารถฉลาดในโวหารอันควรแลไม่ควร แลสรรพพจนโวหารในสยามาทิพากย์พิเศษต่างๆ หาผู้จะเสมอมิได้ในกาลบัดนี้ ขอพระสติปัญญาทรงพระดำริ ตั้งบัญญัติให้ดีให้สมควรสักเรื่อง ๑ ขอจงทรงโดยความตามพระหฤทัยเถิด อย่าเกรงใจใครเลย ทรงบังคับมาอย่างไรจะขอรับประทานทำตามทุกประการในเรื่องนี้ คำว่าพระเจ้าลูกเธอดังนี้ตามกฎหมาย แลอย่างธรรมเนียมแต่ก่อน เป็นคำนำชื่อพระราชบุตรในพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ในเวลาปัจจุบันนั้นๆ แต่บัดนี้คนเรียกสองพวกสามพวกไปจนเจ้านายที่มารดาต่ำชาติต่ำตระกูลไม่ควรจะเป็นเจ้าจอมมารดาก็เรียกว่าพระเจ้าลูกเธอเสียหมด ฤๅถือว่านั้นแลแท้ แลเจ้านายที่ควรเรียกว่าลูกเธอนั้น ก็เรียกแต่ว่าพระองค์นั้นเปล่าๆ ดูถูกมากนัก ไม่ใคร่จะมีใครอ้างอิงนับถือ ด้วยเห็นว่าเด็กแลบิดาแก่ชราจะใคร่ขอรับประทานพระดำริในกรมตั้งให้เรียกคำนำชื่อเจ้าที่ควรจะเรียกว่าลูกเธอแท้นั้นเสียใหม่ ให้ผิดกับเขาที่เรียกกันกลุ้มไปทั้งไพร่ทั้งขุนนาง จะเรียกว่าอย่างไรดี นึกอยู่ว่าคนทั้งปวงเดี๋ยวนี้มาสำคัญเจ้าที่ควรจะเรียกว่าลูกเธอนั้น ดังเจ้าราชวงศ์เสียก็จะประกาศว่าให้เรียกว่าราชวรวงศ์เสียทีเดียวแต่บัดนี้ให้สมประสงค์คนทั้งปวงเถิดฤๅ ก็ยังติดอยู่ว่าตัวก็ไม่ได้ป่วยไข้อะไรไม่ได้ไปตั้งบ้านเรือนอยู่ริมดงพระยาไฟ ยังสงสัย ยังไม่ยอมเป็นอนึ่งได้หยั่งเชื่อคำพระพุทธเจ้าว่า สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา แลเทวดารักษาแผ่นดินมากกว่าตำรามดถ่อหมอดู แลการคาดคะเนทั้งปวงอยู่ เพราะฉะนั้นขอพระดำริในกรมเป็นผู้ใหญในราชตระกูลแลเป็นมหาสยามกวีชาตินักปราชญ์อันประเสริฐ ทรงพระดำริให้ตั้งคำนำชื่อพระเจ้าลูกเธอเสียใหม่อย่างใดอย่างหนึ่งอย่าให้พ้องกับพวกอื่น คำว่าพระเจ้าลูกเธอนั้นก็จืดไปเสียแล้ว เจ้าลูกมารดาต่ำๆเลวๆ ที่ไม่เคยมีเจ้าแต่ก่อนมานั้น ก็ชื่อว่าพระเจ้าลูกเธอเสียหมด ได้ยินคนเรียกทุกวันทุกเวลาก็ว่าได้ เป็นความสัตย์ความจริงควรมิควรแล้วแต่จะโปรด * ฯ*สังเกตความในพระราชหัตถเลขาฉบับนี้ เข้าใจว่าปัญหาจะเกิดขึ้นด้วยคนใช้คำนำพระนามพระราชบุตรพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวว่า “พระเจ้าลูกเธอ” เหมือนอย่างเจ้านายวังหลวง๑พระองค์เจ้าชายมั่ง พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ และเจ้าจอมมารดานิ่ม ธิดาเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ประสูติเมื่อวันที่ ๑๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๓๓๖ ในรัชกาลที่ ๒ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นเดชอดิศร ในรัชกาลที่ ๓เลื่อนเป็นกรมขุนฯ และในรัชกาลที่ ๔ เลื่อนเป็นกรมสมเด็จพระเดชาดิศร ได้ทรงกำกับกรมพระอาลักษณ์ตั้งแต่รัชกาลที่ ๒ จนตลอดพระชนมายุ ในรัชกาลที่ ๔ ยังได้กำกับกรมนาอีกกรมหนึ่ง สิ้นพระชนม์ใน พ.ศ. ๒๔๐๒พระชันษา ๖๗ ปี ต้นสกุลเดชาติวงศ์252 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓๘พระราชหัตถเลขา ถึงกรมหมื่นวรจักร์ธรานุภาพ ๑จดหมายมายังกรมวรจักร์ ให้บอกพวกชาวนาฬิกาแลแสงหอกดาบตรวจตั้งโมงให้ถูกเวลาตีดังนี้ ไปกว่าจะสิ้นเดือนนี้ตั้งแต่วันอังคารเดือน ๓ แรม ๔ ค่ำไป ในวันอังคาร วันพุธ วันพฤหัสบดี เดือน ๓แรม ๔ ค่ำ ๕ ค่ำ ๖ ค่ำ ๓ วันนี้ย่ำรุ่ง ๕ นาฬิกา กับ ๔๘ นาที แต่เที่ยงคืน ย่ำค่ำ ๖ นาฬิกากับ ๑๒ นาที ทุ่มโมงนอกนี้คงตามนาฬิกากลณวันศุกร์ วันเสาร์ วันอาทิตย์ เดือน ๓ แรม ๗ ค่ำ ๘ ค่ำ ๙ ค่ำ ๓ วันนี้ให้ตี ๑๑ เมื่อ๔ นาฬิกากับ ๕๙ นาที แต่เที่ยงคืน แล้วย่ำรุ่งเมื่อ ๕ นาฬิกากับ ๔๗ นาที แต่เที่ยงคืน ตีโมงหนึ่งเช้า เมื่อ ๖ นาฬิกากับ ๕๙ นาที แต่เที่ยงคืน ตีบ่าย ๕ โมง เมื่อ ๕ โมงกับนาที ๑ ย่ำค่ำเมื่อ๖ โมงกับ ๑๓ นาที แต่ทุ่ม ๑ เมื่อ ๗ โมง กับนาที ๑ แต่เที่ยงวันนอกนั้นคงตามนาฬิกากลวันจันทร์ วันอังคาร วันพุธ เดือน ๓ แรม ๑๐ ค่ำ ๑๑ ค่ำ ๑๒ ค่ำ ๓ วันนี้ตี ๑๑ เมื่อ๔ นาฬิกากับ ๕๘ นาที แต่เที่ยงคืน แล้วย่ำรุ่งเมื่อ ๕ นาฬิกากับ ๔๖ นาที แต่เที่ยงคืนตีโมงหนึ่งเช้าเมื่อ ๖ นาฬิกากับ ๕๘ นาทีแต่เที่ยงคืน ตี ๕ โมงเย็นเมื่อ ๕ นาฬิกากับ ๒ นาทีแต่เที่ยงวันแล้วย่ำค่ำ เมื่อ ๖ นาฬิกากับ ๑๔ นาทีแต่เที่ยงวัน ตีทุ่มหนึ่งเมื่อ ๗ นาฬิกากับ ๒ นาทีแต่เที่ยงวันวันพฤหัสบดี วันศุกร์ เดือน ๓ แรม ๑๓ ค่ำ ๑๔ ค่ำ แลวันเสาร์ เดือน ๔ ขึ้น ๑ ค่ำ ๓ วันนี้ให้ตี ๑๑ เมื่อ ๔ นาฬิกากับ ๕๗ นาที แต่เที่ยงคืน ย่ำรุ่งเมื่อ ๕ นาฬิกากับ ๔๕ นาที แต่เที่ยงคืน ตีโมงเช้าเมื่อ ๖ นาฬิกากับ ๕๗ นาที แต่เที่ยงคืน ตี ๕ โมงเย็นเมื่อ ๕ นาฬิกากับ ๓ นาทีแต่เที่ยงวัน ย่ำค่ำเมื่อ ๖ นาฬิกากับ ๑๕ นาที แต่เที่ยงวันตีทุ่มเมื่อ ๗ นาฬิกากับ ๓ นาทีวันอาทิตย์ วันจันทร์ วันอังคาร เดือน ๔ ขึ้น ๒ ค่ำ ๓ ค่ำ ๔ ค่ำ ๓ วันนี้ให้ตี ๑๑ เมื่อ๔ นาฬิกากับ ๕๖ นาที แต่เที่ยงย่ำรุ่งเมื่อ ๕ นาฬิกากับ ๔๔ นาที แต่เที่ยงคืน ตีโมงเช้าเมื่อ๖ นาฬิกากับ ๕๖ นาที แต่เที่ยงคืน ตี ๕ โมงเป็น ๕ นาฬิกากับ ๔ นาที แต่เที่ยงวัน ย่ำค่ำเมื่อ๖ นาฬิกากับ ๑๖ นาที แต่เที่ยงวัน ตีทุ่มหนึ่งเมื่อ ๗ นาฬิกากับ ๔ นาที แต่เที่ยงวัน ฯ๑พระองค์เจ้าชายปราโมช พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๒ และเจ้าจอมมารดาอัมพา (ธิดาพระอินทรอากร) ประสูติเมื่อวันที่ ๑๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๓๕๙ รัชกาลที่ ๔ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ ในพ.ศ. ๒๔๙๔ เลื่อนเป็นกรมขุนฯ ในปี พ.ศ. ๒๔๑๐ ได้กำกับกรมพระนครบาล และได้ว่ากรมหมอ กรมช่างเคลือบ ช่างหุงกระจก กรมญวนหก ได้ชำระความรับสั่ง ได้ว่ากรมท่า สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อวันที่ ๑๓มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๑๕ พระชันษา ๕๗ ปี ต้นสกุลปราโมชพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ชุดที่ ๕255 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑พระราชสาสนจารึกในแผ่นพระสุพรรณบัฏพระราชทานมอบเซอยอน โบวริง อัครราชทูตอังกฤษเชิญไปถวายสมเด็จพระนางวิกตอริยาราชินีเมื่อปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘พระราชสาสน ในสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎพระเจ้ากรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุธยาขอคำนับเจริญทางพระราชไมตรีมายังสำนักสมเด็จพระนางวิกตอริยาราชินี ผู้เป็นเจ้าเป็นใหญ่ในทวีปบริตาเนียแลไอยิแลน ได้ทรงทราบ ด้วยในเดือน ๕ ปีเถาะ สัปตศก เป็นปีที่ ๕ ในรัชกาลอันเป็นปัจจุบันนี้ เซอยอน โบวริง เป็นทูตมาด้วยกำปั่นรบของพระองค์ด้วยหนังสือสำคัญของพระองค์เป็นที่เชื่อถือมาว่ากล่าวจัดแจงสัญญาการไมตรี และการค้าขายให้เจริญดีขึ้นกว่าแต่ก่อนขอให้กรุงไทยให้อิสรานุภาพแก่ขุนนางบางนายออกไปคิดอ่านปรึกษาด้วยข้อสัญญา กรุงไทยเห็นแก่พระราชไมตรีก็ได้ตั้งพระเจ้าน้องยาเธอพระองค์ ๑ เสนาบดี ๔ นายเป็น ๕ ด้วยกันมีนามในหนังสือสัญญาแล้วนั้น ให้ไปประชุมปรึกษากับทูตของพระองค์จัดแจงเปลี่ยนสัญญาเก่า แลเพิ่มการใหม่เข้าบ้าง ตามทูตของพระองค์ประสงค์ว่าควรนั้น การทำหนังสือสัญญาก็เป็นอันเสร็จลงใน๗ วัน ทูตของพระองค์จึงได้มอบเครื่องราชบรรณาการ คือ นาฬิกากลแลประแจที่เกี่ยวประดับเพชร มีหมายทวีปบริตาเนีย แลไอยิแลน แลตราโมราประดับเพชรเป็นรูปช้างสำหรับกรุงไทยผูกกับเล่มสำหรับไขประแจ แลสายสร้อยทองมีดิ่งเลื่อนรูปกลองประดับเพชรสำหรับนาฬิกา กับหีบเครื่องเขียนหนังสืออย่างดีเป็นมงคลให้แก่กรุงไทย อ้างว่าพระองค์โปรดส่งมาแสดงทางพระราชไมตรีกรุงไทยได้ยินดีมีคำนับรับไว้แล้ว ขอขอบพระคุณอุปการยินดีตอบมาด้วยความสุจริต ขอให้ทางไมตรีสองพระมหานครติดพันอยู่เย็นเป็นสุขไปนานชั่วฟ้าแลดินเทอญ แลบ้านเมืองของไทยที่ติดต่อกับอังกฤษดังนี้ จะเป็นสุขไปก็ด้วยพระเจ้าบริตาเนียทรงพระเมตตากรุณาถึงในกาลเนืองๆครั้งนี้กรุงไทยได้ส่งเครื่องราชบรรณาการบางสิ่งที่มีมากับพระราชสาสนนี้ ถึงไม่สู้ดีก็เป็นฝีมือช่างเมืองไทย ขอพระองค์จงโปรดรับไว้ เป็นเครื่องระลึกถึงทางพระราชไมตรี เทอญ ฯพระราชสาสนมา ณ วัน ๖ ๕ ฯ๖ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก ศักราช ๑๒๑๗ เป็นปีที่ ๕ แห่งราชกาลปัจจุบันนี้ ฯ256 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒พระราชสาสนกำกับพระสุพรรณบัฏซึ่งเซอยอน โบวริง อัครราชทูตอังกฤษ เชิญไปถวายสมเด็จพระนางวิกตอริยา ฯเมื่อปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘พระราชสาสน ในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าพระเจ้ากรุงสยามซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ ในรัชกาลที่ ๔ ในพระบรมราชวงศ์ ซึ่งดำรงกรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุธยาณประเทศบางกอกนี้ ได้ครอบครองเป็นเจ้าของพระมหานครราชธานีใหญ่ในพระราชอาณาจักรฝ่ายสยามเหนือใต้ แลแผ่นดินแดนต่างๆ อยู่เคียงอยู่ใกล้ในที่นั้นๆ บางแห่ง แลเป็นที่อยู่ของชนชาวต่างประเทศมีเพศภาษาต่างๆ หลายอย่าง คือลาวเฉียง ลาวกาว แลกำพูชา มาลายูกระเหรี่ยงแลอื่นๆ ในทิศต่างๆ โดยรอบคอบขอบขัณฑสีมาอาณาจักรสยามขอเจริญทางพระราชไมตรี คำนับมายังสำนักสมเด็จพระนางเจ้ากวินวิกตอเรียมหาราชินีพระเจ้ากรุงลอนดอน ผู้เป็นเจ้าเป็นใหญ่ในพระราชอาณาจักรอันรวมกันหลายประเทศ คือทวีปบริตาเนียใหญ่แลไอยิแลนแลกอลอนีนานาประเทศราชต่างๆ ให้ทรงทราบด้วย ในเดือน ๕ ปีเถาะ สัปตศกเป็นบท ๕ ในรัชกาลแผ่นดินปัจจุบัน ท่านเซอยอน โบวริง เป็นราชทูตของพระองค์มาด้วยกำปั่นรบกลไฟสามเสาจักรท้ายเป็นเรือรบของพระองค์ มาสู่กรุงสยามแล้วราชทูตถือหนังสือสำคัญของพระองค์มาเป็นที่เชื่อถือได้ทูตมาว่ากล่าวจัดแจงความสัญญาไมตรีแลการค้าขายเป็นหลายอย่าง เพื่อจะให้เจริญงานดีขึ้นกว่าแต่กาลปางก่อน ทูตขอให้ผู้ครองกรุงสยามให้อิสรานุภาพแก่ขุนนางบางนายคิดอ่านราชการปรึกษาด้วยข้อสัญญา ผู้ครองฝ่ายสยามได้ทรงเห็นแก่ทางพระราชไมตรีกรุงลอนดอน จึงได้โปรดตั้งผู้ต่างพระเนตรพระกรรณไปคิดปรึกษาจัดการนั้นให้สำเร็จโดยเร็ว โดยเรียบร้อยด้วย คือตั้งพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทพระองค์ ๑ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหมซึ่งเป็นอัครมหาเสนาธิบดีฝ่ายใต้ชายทะเล แลเป็นเชื้อพระวงศ์ด้วยคน ๑ แลเจ้าพระยาพระคลังเสนาบดีว่าราชการฝ่ายต่างประเทศ แลเป็นเชื้อพระวงศ์ด้วยคน ๑ กับสมเด็จเจ้าพระยาบรม-มหาประยุรวงศ พระองค์ใหญ่องค์ ๑ แลสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ พระองค์น้อยองค์ ๑ท่าน ทั้งนี้ก็เป็นพระบรมญาติอันสนิท รวมเป็น ๕ ด้วยกันมีนามปรากฏอยู่ในหนังสือสัญญานั้นแล้ว โปรดให้ท่านทั้ง ๕ นี้ไปประชุมปรึกษาข้อสัญญาด้วยกับราชทูตของพระองค์พร้อมใจกันทั้ง ๖ได้จัดแจงเปลี่ยนแปลงข้อสัญญาเก่าแลเพิ่มเติมข้อความใหม่เข้าบาง ตามราชทูตของพระองค์ มีความประสงค์โดยสมควรนั้นแล้ว การทำหนังสือสัญญาก็เป็นอันเสร็จลงในวันที่ ๗ ราชทูตของพระองค์จึงได้มอบเครื่องมงคลราชบรรณาการคือนาฬิกากลทองคำประดับเพชร แลประแจที่สำหรับนาฬิกานั้นประดับเพชรด้วย แลมีดวงตราทองคำประดับโมราแกะเป็นรูปช้างด้านหนึ่ง อีกด้านหนึ่งนั้นแกะเป็นที่หมายว่าทวีปบริตาเนียแลไอยิแลนเป็นสำคัญ ดวงตรานั้นผูกติดกับประแจเล่มสำหรับไข แลสายสร้อยทองคำประดับเพชรมีตลับใส่ผมทำด้วยทองคำประดับเพชรแขวนติด257 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับสายสร้อยด้วยกับหีบเครื่องเขียนหนังสือมีเครื่องพร้อม เป็นของอย่างดีอย่างเอกทำด้วยไม้ลายฝังลายงาช้างบ้างทองคำบ้างเงินบ้าง เป็นลวดลายเครือวัลย์ที่ส้นด้ามปากไก่เขียนหนังสือนั้น มีรูปพระมหาพิไชยมงกุฎสำหรับแผ่นดินสยามด้วยสองเล่ม ปากไก่งามดีนัก มอบให้แก่ผู้ครองกรุงสยาม แลราชทูตของพระองค์อ้างว่า พระองค์ท่านโปรดส่งมาแสดงทางพระราชไมตรี ผู้ครองกรุงสยามได้ยินดีมีความคำนับรับไว้แล้ว ขอขอบพระเดชพระคุณอุปการยินดีสนองมาโดยทางสุจริตขอให้ทางพระราชไมตรีสองพระมหานครติดพันปฏิพัทธ์อยู่เย็นเป็นสุขไปนานชั่วฟ้าแลดิน เทอญแผ่นดินสยามซึ่งได้เป็นสัมพันธมิตรติดต่อกับไมตรีอังกฤษดังนี้แล้ว กรุงสยามจะเป็นสุขก็ด้วยอำนาจพระบารมีสมเด็จพระนางเจ้ากวินวิกตอเรียมหาราชินี ผู้เป็นพระเจ้าแผ่นดินบริตาเนียทรงพระมหากรุณาระลึกถึงการไมตรีอยู่เนื่องๆอนึ่งครั้งนี้กรุงสยามได้ส่งเครื่องมงคลราชบรรณาการบางสิ่งพอสมควรกับพระราชสาสนนี้ด้วย ของบรรณาการนั้นถึงไม่สู้ดีก็เป็นฝีมือช่างในกรุงสยามทำเอง ขอพระองค์จงทรงพระกรุณาโปรดรับไว้ชมเล่นเป็นเครื่องระลึกถึงทางพระราชไมตรี เทอญพระราชสาสนนี้ลงวันศุกร์ เดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก ศักราช ๑๒๑๗ เป็นปีที่ ๕ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ฯ258 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบาญชีเครื่องมงคลราชบรรณาการที่ ๑ พระราชสาสนจารึก เป็นอักษรไทยลงในแผ่นพระสุพรรณบัฏมีน้ำหนักทองคำ๑๓๓พันเหมือนสมุดปิดติดแนบกับกระดาษฝรั่งประทับพระราชลัญจกร พระบรมราชโองการองค์น้อยในใบปกต้นปิดกระดาษประทับพระราชลัญจกรสำหรับพระนามในแผ่นดินปัจจุบันนี้ลงในที่ใบปกปลาย มีลายพระราชหัตถเลขาทรงเขียนเป็นสำคัญพระนามด้วยอักษรอังกฤษ ห่อด้วยแผ่นทองคำ น้ำหนัก๕ ๓ผูกรัดด้วยไหมแดงประทับพระราชลัญจกร สำหรับแผ่นดินปัจจุบันนี้ครั่งประสมทองคำข้างนอกแลใน ในผอบทองคำลงยาราชาวดี น้ำหนัก๔ ๑เป็นสองชั้นพระราชสาสนใส่ชั้นล่าง กล่องพิมเสนทองคำถมยาราชาวดีใหญ่น้ำหนัก๓เล็กน้ำหนัก๔๒๓ใส่ชั้นบนเป็นเครื่องรักษาพระราชสาสน แลผอบนั้นใส่ในถุงตาดประทับพระราชลัญจกรรูปช้างสำหรับแผ่นดินสยามในที่ผูกนั้นแห่งหนึ่งที่ ๒ ซองทองคำใส่แผ่นทองที่จารึกพระนามเป็นอักษรอังกฤษด้วยลายพระราชหัตถ์คู่หนึ่งไพ่ตีพิมพ์แสดงพระนามคู่หนึ่ง (คือการ์ดพระนาม) นั้น มีจดหมายลายพระราชหัตถเลขาว่า คำนับถึงสมเด็จพระนางเจ้ากวินวิกตอเรียมหาราชินี พระเจ้ากรุงลอนดอนแผ่นหนึ่ง คำนับถึงเจ้าชายซึ่งเป็นคู่เคียงพระสามีของพระนางเจ้านั้นแผ่นหนึ่ง มีการ์ดพระนามอีกคู่หนึ่ง คือไพ่ตีพิมพ์พระนามคู่หนึ่ง ใส่ซองกระดาษสีชมพู ในไพ่พระนามนั้นมีลายพระราชหัตถ์เป็นอักษรอังกฤษว่าคำนับถึงพระราชบุตรชายพระองค์ใหญ่แผ่นหนึ่ง คำนับถึงพระราชบุตรีพระองค์ใหญ่แผ่นหนึ่ง ซึ่งเป็นพระราชโอรสแลพระราชธิดาของสมเด็จพระนางเจ้ากรุงลอนดอน ของทั้งนี้นั้นได้ใส่ในถุงแพรสีแดงที่ ๓ พระธำมรงค์รังแตน ๑ เบียประดับไพฑูรย์อย่างดีคู่หนึ่งใส่ในตลับทองคำ หลังตลับประดับศิลาทองสีน้ำเงิน ขอบตลับประดับเพชรรอบสี่มุมที่ ๔ หลอดดินสอ ทำด้วยทองคำประดับเพชรใหญ่สัณฐานเท่าเม็ดมะกล่ำแบน ที่ส้นหลอดมีที่สำหรับใส่ดินสอข้างหนึ่ง ใส่ปากไก่ข้างหนึ่ง ใส่ในถุงแพรเหลืองที่ ๕ ขวดหมึกทองคำลงยาราชาวดี ที่ฝานั้นมีรูปช้างบอกฝีมือช่างสยาม มีกล่องใส่ปากไก่เลื่อนด้ามปากไก่ทำด้วยทองคำลงยาราชาวดี ที่ส้นปากไก่ประดับพลอยทับทิม สัณฐานเท่าเม็ดมะกล่ำตาหนู๒ ใส่ในถุงแพรเหลืองที่ ๖ มีไพ่แผ่นใหญ่เขียนรูปช้างเผือกที่ชื่อพระวิสุทธิรัตนกิริณีเป็นที่เฉลิมพระนครกรุงสยามแผ่นหนึ่ง ม้วนใส่ในกลักเงินกาไหล่ทองคำแล้วมีแผ่นไพ่เล็กตีพิมพ์ เป็นการ์ดรูปพระวิสุทธิรัตนกิริณี ๓ แผ่น ถวายแก่เจ้าราชสามีแผ่นหนึ่ง ถวายแก่พระราชโอรสพระองค์ใหญ่๑รังแตน เรียกแหวนที่หัวมีทรงคล้ายรูปดอกบัวแย้ม๒มะกล่ำตาหนู หรือมะกล่ำเครือ เป็นไม้เถาเมล็ดสีแดงจุดดำมีพิษ รากและใบทำยาได้๓๓๐259 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแผ่นหนึ่ง ถวายแก่พระราชธิดาพระองค์ใหญ่แผ่นหนึ่ง แลมีภู่ทำด้วยขนพระวิสุทธิรัตนกิริณีสองภู่มีปริกทองคำสวมพู่ ถวายในสมเด็จพระนางเจ้ากรุงลอนดอน เพื่อสำหรับห้อยที่รูปพระวิสุทธิรัตน-กิริณีด้วย รวมใส่ในถุงเข้มขาบมีสายรัดอนึ่งราชทูตของพระองค์ก็ได้มาจัดการเปลี่ยนแปลงข้อสัญญาเก่าให้เป็นใหม่โดยเรียบร้อยปรกติดีแล้ว ได้ตกลงกับเสนาบดีสยามเห็นชอบพร้อมกันแล้ว กงสุลอังกฤษก็ได้ว่าราชการของตำแหน่งอังกฤษโดยสมัครสโมสรกับลูกค้าวาณิช เป็นที่ชอบขอบใจแก่พวกวาณิชแล้วผู้ครองกรุงสยามขอปฏิบัติทางพระราชไมตรีแห่งพระเจ้ากรุงลอนดอนให้ถาวรยืนยงดำรงอยู่ช้านานชั่วฟ้าแลดิน เทอญพระราชสาสนนี้ได้ส่งไปแต่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย มไหศวริยพิมานในพระบรมมหาราชวัง ซึ่งตั้งอยู่ในกรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุธยาบรมราชธานี อันมีในประเทศบางกอกแว่นแคว้นแผ่นดินสยาม ณ วัน ๖ฯ๖ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก ศักราช ๑๒๑๗ เป็นปีที่ ๕แห่งรัชกาลปัจจุบันนี้ ฯพระราชสาสนนี้ได้แห่เชิญไปมอบส่งให้แก่เซอร์ยอน โบวริง ราชทูตอังกฤษ ฯ260 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓ประกาศตั้งพระยามนตรีสุริยวงศ์เป็นราชทูตไปลอนดอนปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๔๐๐สมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยาม แลสมเด็จพระปวเรนทราเมศวรมหิศวเรศรังสรรค์ พระปิ่นเกล้าเจ้าประเทศสยามทั้งสองพระองค์ ขอประกาศแก่คนนอกประเทศในประเทศทั้งปวงเป็นอันมากฤๅผู้เดียว บรรดาที่จะได้อ่านแลฟังแลรู้ความในหนังสือนี้ให้ทราบแลเชื่อเป็นแน่ ว่าเราพระเจ้ากรุงสยามทั้งสอง และเสนาบดีได้มีความประสงค์จะส่งทูตานุทูตไปจำทูลพระราชสาสน ส่งเครื่องราชบรรณาการทรงยินดีไปยังสมเด็จพระนางวิกตอเรียมหาราชินีพระเจ้ากรุงบริตาเนียถึงกรุงลอนดอน ได้ให้เสนาบดีมีหนังสือบอกข่าวล่วงหน้าไปก่อน บัดนี้พระเจ้ากรุงลอนดอนเห็นแก่ทางพระราชไมตรี แต่งให้ขุนนางคุมเรือรบมารับทูตานุทูตถึงพระนครนี้เราพระเจ้ากรุงสยามทั้งสองได้จัดแจงพระราชสาสนแลเครื่องมงคลราชบรรณาการเสร็จแล้วจึงพร้อมกันกับความคิดเสนาบดี บังคับแต่งตั้งให้พระยามนตรีสุริยวงศ์จางวางมหาดเล็กในพระบรม-มหาราชวัง เป็นราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดีหัวหมื่นมหาดเล็กเวรศักดิ์ เป็นอุปทูต จมื่นมณเฑียร-พิทักษ์ ปลัดกรมพระตำรวจสนมซ้ายในพระบวรราชวัง เป็นตรีทูต จมื่นราชามาตย์ ปลัดกรมพระตำรวจในซ้ายในพระบรมมหาราชวัง กับนายพิจารณสรรพกิจหุ้มแพร นายยามเวรเดชสองนายเป็นพนักงานกำกับเครื่องราชบรรณาการ หม่อมราโชทัยเจ้าราชนิกูลเป็นล่ามสำหรับการเจรจาให้คนทั้ง ๖ คนนี้มีอำนาจจำทูลพระราชสาสนคุมเครื่องราชบรรณาการออกไปคำนับเจริญทางพระราชไมตรี แด่สมเด็จพระนางวิกตอเรียมหาราชินีเจ้ากรุงบริตาเนีย แลนำหนังสือเจ้าพระยาพระคลังไปวางแก่เสนาบดีในกรุงลอนดอนด้วย แลให้มีอำนาจเพื่อจะได้ไต่ถามหารือขอฟังการต่างๆ ที่ควรจะฟังมาเพื่อกรุงสยามนี้ด้วย แต่ไม่มีอำนาจเพื่อจะว่ากล่าวการอันอื่นแทนกรุงสยามก็ดีแทนเสนาบดีก็ดี ยิ่งกว่ามอบพระราชสาสน แลมงคลราชบรรณาการแลถามหารือแลฟังการต่างๆ ที่ควรฟังมานั้นเลย ถ้าพระเจ้ากรุงบริตาเนียจะให้มีพระราชสาสนตอบแล้วรับสั่งมาด้วยข้อความใดๆ ก็ดี แลเสนาบดีจะมีหนังสือตอบมาฤๅจะสั่งมาด้วยกิจการใดๆ ก็ดี ก็ให้ทูตานุทูตพวกนี้มีอำนาจเพื่อจะรับมาถึงกรุงสยามนี้ด้วยอนึ่งให้ราชทูตอุปทูตตรีทูต แลขุนนางพนักงานเครื่องราชบรรณาการทั้งสอง แลล่ามพนักงานพวกนี้มีความสมัครสโมสรเป็นเอกจิตเอกฉันท์แก่กัน อย่าไปมีความถือเปรียบแก่งแย่งแก่กันแลทำการที่มิควรให้เสียราชการแลเสียเกียรติยศแก่พระนครนี้ได้เป็นอันขาดทีเดียว ถ้าผู้ใดคนหนึ่งฤๅสองคนในพวกทูตานุทูตซึ่งไปครั้งนี้ จะมีเหตุเข็ญไข้ไภยันต์ประการใดจะรับราชการมิได้ในกลางทางก็ดี ในแผ่นดินบริตาเนียก็ดี ก็ให้คนที่เหลืออยู่เป็นปรกตินั้นมีอำนาจเพื่อจะรับราชการแทนทุกอย่างตามซึ่งบังคับมานั้นกว่าจะกลับคืนถึงพระนครประกาศนี้ได้มอบสำหรับพวกทูตานุทูต ณ ท้องสนามในพระบรมมหาราชวัง กรุงรัตนโกสินทร-มหินทรายุธยา ณ วันพุธขึ้นค่ำ ๑ แห่ง เดือนสาวันในศักราช ๑๒๑๙ ปีมะเส็ง นพศก ตรงกันกับวันที่ ๒๒ แห่งเดือนยุไลย ในศักราชคฤศต ๑๘๕๗ เป็นปีที่ ๗ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ฯ261 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๔พระราชสาสนถึงสมเด็จพระนางวิกตอเรียมหาราชินีขอพระราชทานไปลอนดอนพระยามนตรีสุริยวงศ์ ราชทูตเชิญไปสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ สุทธิสมมติเทพยพงษ วงษาดิศรกระษัตริย์วรขัติยราชนิกโรดมจาตุรันตบรมมหาจักรพรรติราชสังกาศบรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนาถบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินกรุงสยาม ผู้เป็นใหญ่แก่ประเทศราชต่างๆ ที่ใกล้เคียงคือเมืองลาว เมืองกำโพชาเมืองมลายู หลายเมืองแลที่อื่นๆ ขอเจริญทางพระราชไมตรีอันสนิท คำนับมายังสมเด็จพระนางวิกตอเรียมหาราชินี พระเจ้ากรุงลอนดอนผู้เป็นใหญ่ในพระราชอาณาจักรอันรวมกัน คือทวีปบริตาเนียใหญ่แลไอยิแลน แลกอลอนีนาๆ ประเทศต่างๆ ให้ทรงทราบ ว่าบัดนี้กรุงสยามมีความคำนึงคิดถึงพระเดชพระคุณพระราชไมตรีพระเจ้ากรุงบริตาเนียมาก ด้วยเห็นผลของความพระราชไมตรีอันสนิท แลความดำริจัดการดีเป็นคุณเป็นเกียรติยศแก่บ้านเมืองสยามนี้ประจักษ์มากเป็นหลายประการคือว่าตั้งแต่เซอยอน โบวริงเป็นผู้รับสั่งพระเจ้ากรุงบริตาเนียเข้ามาทำหนังสือสัญญาทางไมตรี แลการค้าขายกับกรุงสยามในเดือนเจตรมา ปีเถาะ สัปตศก เป็นปีที่ ๕ในราชกาลอันเป็นปัจจุบันนี้ ครั้นเมื่อได้โครงหนังสือสัญญาทางไมตรีแลการค้าขายลงตราหมายลายมือผู้ที่ปรึกษากันทั้งสองฝ่ายเสร็จแล้ว ลูกค้าวาณิชอังกฤษแลชาวต่างประเทศได้ทราบการนั้นแต่ในระหว่างยังไม่ได้เปลี่ยนสัญญาต่อกันยังใช้อยู่ตามสัญญาเก่าปีหนึ่งนั้น ก็เข้ามาเริ่มการค้าขายมากขึ้นกว่าปรกติ แลตั้งแต่เปลี่ยนหนังสือสัญญากันแล้วในแรม ๑๕ ค่ำ เดือนผคุณมาสปีเถาะสัปตศก เป็นวันที่ ๕ ในเดือนเอปริล ศักราชคฤศต ๑๘๕๖ นั้นมาแล้ว ลูกค้าวาณิชชาวต่างประเทศเข้ามาค้าขายมากมายขึ้นไปกว่าปีหลังอีก จนบัดนี้ มีเรือลูกค้าไปมาเนืองๆ ทุกสัปดาห์วารมิได้ขาดเงินทองนอกประเทศก็เข้ามาจับจ่ายในประเทศนี้มากมาย แลลูกค้าต่างประเทศ บางพวกก็มาซื้อมาเช่าที่ตั้งอยู่คอยซื้อสินค้าก็มีบ้าง แลสินค้าในบ้านเมืองนี้ที่คนนอกประเทศประสงค์จะซื้อบรรทุกเรือไป ราษฎรก็มีความยินดีหามาค้าขายแก่ลูกค้าต่างประเทศชุกชุมขึ้น แลทำนาข้าวแลไร่อ้อยแลอื่นๆ มากขึ้นกว่าแต่ก่อนบ้างอยู่แล้ว คนสยามบางพวกเป็นอันมากก็ได้รับจ้างคนนอกประเทศทำการงานต่างๆ แลให้ใช้สอยได้ค่าจ้างโดยสมควรมีความยินดี การทั้งปวงนี้เป็นเจริญขึ้นแก่บ้านเมืองแลราษฎรฝ่ายสยาม ถึงว่าเพราะเงินทองต่างประเทศเข้ามามาก ของใช้แลของกินแทบทุกสิ่งมีราคาสูงขึ้นกว่าแต่ก่อน ก็ยังเห็นว่าไพร่บ้านพลเมืองจะมีอุตสาหะพยายามทำนาทำไรในที่ว่างให้มีไร่นามากขึ้น แลผู้ครอบครองแผ่นดินฝ่ายสยามก็จะช่วยคิดอ่านจัดให้มีที่ทางใหม่ๆ แก่ราษฎรให้ได้ที่ทำไร่นาเพราะปลูกเจริญสืบต่อออกไปอนึ่งเมื่อเซอยอน โบวริง เข้ามาทำสัญญานั้นกรุงสยามได้รับเครื่องราชบรรณาการบางสิ่งซึ่งเซอยอน โบวริงได้สำแดงว่าเป็นของพระเจ้ากรุงบริตาเนียทรงยินดีมานั้นก็เป็นเกียรติยศแล้วเมื่อเซอยอน โบวริงกลับไป จึงได้มอบพระราชสาสนกับสิ่งของเครื่องมงคลราชบรรณาการบางสิ่ง262 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวส่งไปเพื่อเป็นของแสดงความยินดี คำนับมายังพระเจ้ากรุงบริตาเนีย ครั้นเมื่อเดือนผคุณมาสในปลายปีเถาะ สปัตศกนั้น ฮาริศมิศปากฮิสเกอร์ผู้ถือรับสั่งพระเจ้ากรุงบริตาเนีย เข้ามาเปลี่ยนหนังสือสัญญาที่ลงตราแล้วนั้น ครั้นเข้ามาถึงกรุงเทพมหานคร ได้เชิญพระราชสาสนตอบเรื่องเครื่องราชบรรณาการบางสิ่ง ซึ่งพระเจ้ากรุงบริตาเนียทรงยินดีมอบมานั้น มาส่งให้แก่กรุงสยามในที่ประชุมใหญ่ กรุงสยามก็ได้เคารพรับด้วยความยินดียิ่งนักพ้นที่จะเปรียบได้ด้วยเห็นว่าการนั้นก็เป็นเกียรติยศอันยิ่งใหญ่แก่กรุงสยามมาประจักษ์มาก เพราะคนทั้งโลกได้ทราบอยู่ทั่วกันว่าพระเจ้ากรุงบริตาเนียมีพระเดชานุภาพ แลอำนาจโตใหญ่แผ่ไปในต่างประเทศทั่วทิศ มีพระราช-อาณาเขตรอบภพไป จนพระอาทิตย์ไม่รู้ตกลับดวงเลย เมื่อได้มีพระเมตตากรุณามาถึงกรุงสยามเป็นอันมาก โดยความที่กล่าวในพระราชสาสนที่มีมานั้น ก็เป็นพระเดชพระคุณอันอัศจรรย์แก่กรุงสยามใหญ่หลวง เพราะว่าแต่ก่อนมายังไม่ได้ทราบเลยว่าเมืองใดในประเทศอินเดียทั้งปวงจนตลอดแผ่นดินจีน จะได้เคยรับพระราชสาสนแลเครื่องมงคลราชบรรณาการแต่พระเจ้ากรุงบริตาเนียอย่างครั้งนี้ เพราะฉะนั้นกรุงสยามได้รู้พระเดชพระคุณพระเจ้ากรุงบริตาเนียเป็นอุปการใหญ่หลวงหลายประการ จึงได้ปรึกษากับเสนาบดีเห็นพร้อมกันว่า พระเจ้ากรุงบริตาเนียได้ส่งทูตานุทูตอังกฤษเข้ามาเจริญทางพระราชไมตรีกับกรุงสยามถึงสองครั้งแล้ว ฝ่ายกรุงสยามควรจะให้ทูตา-นุทูตสยามออกไปคำนับ ให้ถึงพระเจ้ากรุงบริตาเนียเฉพาะพระพักตร์ ให้ได้เห็นแลรู้จักกับเสนาบดีกรุงลอนดอน ให้ได้พบเฉพาะหน้าได้หาหรือ รู้การที่ควรได้ถามต่างๆ มาด้วย จะชอบสมควรนักแต่ยังแคลงอยู่ว่าจะส่งทูตานุทูตไปดังนี้จะควรฤๅมิควร โดยอย่างธรรมเนียมในยุโรป อนึ่งการที่จะให้ทูตานุทูตไปไกลในทางทะเลนั้น กรุงสยามนี้ยังไม่มีอำนาจจะส่งไปได้ โดยสะดวกด้วยเพราะฉะนั้นกรุงสยามจึงให้บังคับให้เสนาบดีมีหนังสือออกไปปรึกษาหารือกับเสนาบดีพนักงานว่าการต่างประเทศในกรุงลอนดอนแต่ในปีหลังแล้ว จึงได้ควรตอบมาว่า ซึ่งจะให้ทูตานุทูตกรุงสยามไปเจริญทางพระราชไมตรี ณ กรุงลอนดอนนั้น พระเจ้ากรุงบริตาเนียกับเสนาบดีจะยินดีรับแลว่าจะจัดเรือรบของกรุงบริตาเนียมารับแลส่งให้กรุงลอนดอน แลกลับมาถึงพระนครนี้โดยสะดวกครั้นทราบดังนี้แน่แล้ว กรุงสยามกับเสนบดีมีความยินดีนักคิดขอบคุณ ผู้ครองฝ่ายกรุงบริตาเนียเป็นอันมาก จึงได้แต่งตั้งให้พระยามนตรีสุริยวงศ์เป็นราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดีเป็นอุปทูตจมื่นมณเฑียรพิทักษ์เป็นตรีทูต จมื่นราชามาตย์ ๑ นายพิจารณ์สรรพกิจ ๑ สองนายเป็นผู้กำกับเครื่องมงคลราชบรรณาการ หม่อมราโชทัยเจ้าราชนิกูลเป็นล่ามสำหรับการเจรจา กับคนชาวสยามอื่นอีก ๒๒ คน รวมกันเป็น ๒๘ คน ซึ่งมีรายชื่อแลกำหนดยศบรรดาศักดิ์ในตำแหน่งราชการแลประมาณชาติตระกูลถ้วนถี่แจ้งอยู่ในหางว่าวที่มีกำกับมานี้แล้ว ครั้นเรือรบกลไฟของกรุงบริตาเนียชื่อเอนกอนเดอ เข้ามารับถึงกรุงเมื่อเดือนอาสาฒ แรม ๔ ค่ำ เป็นวันที่ ๑๐ เดือนยุไลย จึงได้บังคับให้ทูตานุทูตพวกนี้พร้อมกันคุมพระราชสาสนแลเครื่องมงคลราชบรรณาการ มีจำนวนกำหนดรับจดหมายกำกับมากับพระราชสาสนนี้นั้นกับทั้งพระราชสาสนแลเครื่องมงคลราชบรรณาการของในพระบวรราชวังด้วยกันแล้ว ได้ส่งออกมาคำนับแสดงความยินดีกรุงสยาม ต่อสมเด็จพระนางเจ้ากรุงบริตาเนียเจริญทางพระราชไมตรี ขอพระเมตตากรุณาของสมเด็จพระนางพระเจ้ากรุงบริตาเนีย263 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้โปรดแก่คนที่เป็นทูตานุทูตออกไปจากกรุงสยามครั้งนี้ ให้ได้เฝ้าคำนับในสถานเวลาอันควรให้ปรากฏเป็นเกียรติยศอันยิ่งแก่กรุงสยาม แลขอให้ได้ไต่ถามหารือ ฟังการสิ่งใดๆ ที่ควรจะได้ฟังแต่เสนาบดีพนักงานว่าการต่างประเทศเพื่อจะได้เข้าใจอย่างธรรมเนียม ที่จะรักษาไมตรีกับประเทศใหญ่สืบไปให้วัฒนาการถาวรไปภายหน้า แลทูตานุทูตซึ่งได้ออกไปยังกรุงบริตาเนียครั้งนี้ ขอให้ได้รับรู้เห็นการในประเทศยุโรปบางสิ่งตามประสงค์เป็นประโยชน์แก่กรุงสยามบ้าง ขอพระเมตตากรุณาพระเจ้ากรุงบริตาเนียแลเมตตากรุณาของเสนาบดีในกรุงลอนดอน จงอนุเคราะห์แก่ทูตานุทูตฝ่ายสยามโดยสมควร เทอญฯถ้าทูตานุทูตฝ่ายสยามไม่เข้าใจการที่ชอบที่ควรก็ขอรับประทานโทษโปรดช่วยให้สั่งสอนการที่ควรเถิด ด้วยเป็นคนประเทศไกลไม่เข้าใจในการข้างยุโรปเลย แลเครื่องมงคลราชบรรณาการซึ่งกรุงสยามยินดีออกมาครั้งนี้ เป็นของทำในแผ่นดินสยามทั้งสิ้น โดยอย่างเครื่องบรมราชูปโภคของพระเจ้าแผ่นดินสยามถึงจะเป็นเครื่องไม่ควรใช้ในยุโรป กรุงสยามก็ยังหวังมาว่าพระเจ้ากรุงบริตาเนียจะทรงยินดีรับไว้พอเป็นตัวอย่างเครื่องราชูปโภคในกรุงสยามนี้ แลเป็นที่ระลึกถึงทางพระราชไมตรีต่อไป กรุงสยามได้มีความปรารถนาขออาราธนาแก่สิ่งซึ่งเป็นใหญ่เป็นประธานในสกลโลก จงอนุเคราะห์รักษาสมเด็จพระเจ้ากรุงบริตาเนียเพื่อความสุข แลสืบติดต่อพร้อมยาวไปของชนมชีพ แลราชสมบัติทั่วทั้งสกลอาณาจักร แลขอให้ทางไมตรีสองพระนครติดพันอยู่เย็นเป็นสุขไปนานชั่วฟ้าแลดินเทอญ ฯพระราชสาสนนี้เขียนอักษรอังกฤษฉบับ ๑ เขียนอักษรสยามฉบับ ๑ เป็นสองฉบับความต้องกัน ได้มอบ ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิฉัยมไหศวริยพิมาน ในพระราชฐานชื่อบรมมหาราชวังตั้งอยู่ในกรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุธยาบรมราชธานี อันมีในประเทศบางกอกแว่นแคว้นแดนสยาม ในวันศุกร์ข้างขึ้นของจันทรมาสชื่อสาวัน นับเป็นเดือนที่ ๙ แต่ต้นฤดูหนาวในปีมะเส็ง นักษัตร นพศก มีศักราชสยาม ๑๒๑๙ ตรงกันกับสุริยคติกาลสังเกต ซึ่งรู้ทั่วพร้อมในประเทศยุโรป เป็นวันที่ ๒๔ แห่งเดือนยุไล ในปีมีศักราชคฤศต ๑๘๕๗ เป็นปีที่ ๗ ในรัชกาลปัจจุบันของแผ่นดินสยามนี้ ฯ264 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบาญชีเครื่องราชบรรณาการไปกรุงลอนดอนพระราชสาทิศฉายาลักษณ์ ๒ พระมหามงกุฎลงยาประดับเพชรบ้าง มรกตบ้าง ทับทิมบ้าง ๑พระสังวาลลายกุดั่นประดับทับทิม ๑ พระธำมรงค์นพเก้าใส่ตลับทองคำลงยา ๑ ฉลองพระองค์พระกรน้อยมีดุมเพชรเจ็ด ๑ ฉลองพระองค์ครุยกรองทอง ๑ รัดพระองค์กุดั่นประดับเพชรบ้างมรกตบ้าง สายทองมีประจำยามประดับมรกต ๑ รัดพระองค์เจียระบาดตาดปักเลื่อม ๑ รัดพระองค์กรองทอง ๑ สนับเพลาเข้มขาบเชิงงอนลายทองคำลงยาราชาวดี ๑ ผ้าทรงยกทองผืน ๑ ผ้าทรงลายกรวยเกี้ยวเขียนทองผืน ๑ ผ้าทรงปูมอย่างดี ๔ ผืน สังขอุตราวัฏเครื่องทองคำลงยาราชาวดีมีดอกนพรัตน มังสี๑ ทองคำจำหลักลงยาเป็นเครื่องรอง ๑ ขันน้ำกับพานรองทองคำลงยาราชาวดีสำรับ ๑ เครื่องชาสำหรับหนึ่ง คือ ถาดทองคำ ๑ ป้านเลี่ยมทองคำ ๑ จานทองคำรองป้าน ๑ถ้วยหยกใหญ่มีฝาเลี่ยมทอง ๑ เรือทองคำรองถ้วย ๑ ถ้วยฝาทองคำลงยา ถ้วยฝาเงินถมยาดำตะทองรวมเป็น ๒ ซองบุหรี่ทองคำลงยา ๑ หีบใส่กรรไกรสันประดับเพชร ๑ ประดับทับทิม ๑รวม ๒ สางเจียดงากรอบแลก้านทองคำลงยาประดับพลอยมรกตคู่ ๑ รวมหนึ่งหีบ หีบใส่ ส้อมช้อน มีด ทองคำประสม ด้ามประดับเพชรสำรับ ๑ โต๊ะเงินใหญ่ปากกาไหล่ทองคู่ ๑ ดาบเหล็กลายฝักทองคำลงยา ๑ จำหลัก ๑ หอกอย่างสยามฝักเงินถมยาดำตะทอง ๑ ง้าวฝักเงินถมยาดำตะทอง ๑ ทวนด้ามกาไหล่่ทองคำ ๑ กฤชฝักทองลายจำหลายประดับพลอยต่างๆ ๑ เครื่องสูงฉัตร ๗ ชั้น ๒ ฉัตร ๕ ชั้น ๒ ฉัตร ๓ ชั้น ๒ ฉัตรชุมสาย ๒ พระกลด ๑ บังพระสูริย์ ๑พระราชยานกง ๑ กลองมโหระทึกกับปี่งาสำรับ ๑ เครื่องม้าทองคำประดับพลอยสำรับ ๑ฉากรูปพระแก้วมรกตซึ่งเป็นที่นมัสการในพระบรมมหาราชวังเขียนสามรูปตามอย่างทรงเครื่องในฤดูทั้งสาม ซึ่งมีหนังสือชี้แจงมาเป็นนิทานนั้น ๑ ฉากเรื่องบรมราชาภิเษก ๔ แผ่น ๆ๑พานรูปรีใช้รองสังข์รดน้ำเป็นต้น265 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสิ่งของจัดเตรียมไว้จะให้ทูตไปจี้มรกตประดับเพชร ๑ แหวนครึ่งซีก เพชร ๔ มรกต ๔ รวม ๘ หีบทองคำใหญ่ลงยา ๑หีบทองคำเล็กลงยาลิ้นชัก ๕ ตลับยานัดถุ์ทองคำลงยา ๑๐ ซองบุหรี่ทองคำลงยา ๓ กล้องไม้ราชวังเครื่องทองคำลงยา ๒ ตลับทองคำลงยาใส่ยาสูบสำหรับไล้กับกล้อง ๒ เครื่องถมตะทองกา ๒ หีบ ๒๐ ซองบุหรี่ ๒๐ ตลับ ๒๐ ป้านใหญ่เลี่ยมทองคำ ๒ กฤชฝักทองคำ ๓ ดาบฝักถมตะทอง๒ แพรปูมลาอย่างดี ๑๐ ม้วนให้เลอรดกลาเรนดอน (เสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศ) ซองบุหรี่ลงยา ๑ ตลับยานัดถุ์ทองคำสี่เหลี่ยมลิ้นชัก ๑ ตลับลงยารูปไข่ ๑ รวม ๒ เครื่องชาถมสำรับ ๑ ดาบฝักถม ๑ จัดให้ปรอฟิศเสอวิลสอน ฉากรูปพระแก้ว ๑ ฉากรูปพระเบญจา ๑ พระคัมภีร์ ๑อนึ่งสิ่งของเครื่องที่เป็นสินค้าใด ที่บังเกิดในสยามประเทศนี้มีออกชื่อไว้ในพิกัดสินค้าซึ่งมีอยู่ในหนังสือสัญญากี่สิ่งนั้นก็ดี อื่นนอกนั่นกี่สิ่งก็ดี กรุงสยามได้สั่งแก่เจ้าพนักงานให้จัดอย่างละเล็กละน้อยแล้วมอบให้เจ้าพระยาพระคลังเสนาบดีว่าการต่างประเทศในสยามให้ส่งมายังผู้ครองฝ่ายบริตาเนีย เพื่อจะให้เห็นเป็นตัวอย่างสินค้าทุกสิ่ง ซึ่งมีในประเทศสยามนี้ ชื่อแลจำนวนสิ่งของทั้งปวงนั้นแจ้งอยู่ในหนังสือเจ้าพระยาพระคลังซึ่งให้มาแก่เลอรดกลาเรนดอนนั้นแล้วเครื่องชาถาดถมตะทอง ๑ ป้านเลี่ยมทองคำ ๑ ถ้วยหยก ๑ รวมสำรับหนึ่งให้กลาเรนดอนฯ266 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวคำทูตทูลถวายมอบพระราชสาสนข้าพระพุทธเจ้าทุตานุทูตสยามทั้งปวง คือ พระยามนตรีสุริยวงศ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต จมื่นมณเฑียรพิทักษ์ ตรีทูตๆ พวกนี้ได้รับพระราชโองการมารพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามพระองค์ใหญ่ ผู้เป็นใหญ่แก่ประเทศราชต่างๆ ที่ใกล้เคียง คือ เมืองลาว เมืองกัมโพชาเมืองมลายูหลายเมืองแลที่อื่นๆ แลรับพระบวรราชโองการมารพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ในพระบาทสมเด็จพระปวเรนทราเมศวร มหิศวเรศรังสรรค์พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว พระเจ้าประเทศสยามพระองค์ที่สองโปรดเกล้าฯ ให้เชิญพระบรมราชสาสนแลพระบวรราชสาสน แลเครื่องมงคลราช-บรรณาการเป็นส่วนในพระบรมบวรราชวัง ซึ่งเป็นของทรงยินดีออกมาคำนับเจริญทางพระราชไมตรีแด่พระองค์ท่านซึ่งเป็นสมเด็จพระเจ้ากรุงบริตาเนียผู้เป็นเจ้าเป็นใหญ่ทรงพระเดชานุภาพมาก ในพระราชอาณาจักรอันรวมกัน คือทวีปบริตาเนียใหญ่แลไอยิแลนแลกอลอนี๑ นานาประเทศต่างๆบัดนี้ได้มาถึงที่เฉพาะพระองค์ท่านพร้อมทั้งพระราชสาสนแลเครื่องมงคลราชบรรณาการ ได้นำเข้ามาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทพระองค์ท่านในกาลบัดนี้แล้ว อนึ่งข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวง ขอกราบถวายบังคมทูลให้พระองค์ท่านแน่พระทัยว่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยามพระองค์ใหญ่แลพระองค์ที่สอง ทรงเห็นว่าทางพระราชไมตรีกรุงบริตาเนียกับกรุงสยาม ได้ต่อติดสนิทชิดชมชัดแจ้งกว่าแต่ก่อนในกาลบัดนี้นั้นด้วยความดำริของพระองค์ท่าน ซึ่งเป็นพระเจ้ากรุงบริตาเนีย ได้ทรงจัดเป็นเดิมเหตุให้เป็นคุณแลทำให้เป็นพระเกียรติยศ แก่พระบาทสมเด็จพระเจ้ากรุงสยามทั้งสองพระองค์ แลบ้านแลเมืองสยามนี้ประจักษ์มากเป็นหลายประการ มีความกล่าวแจ้งถ้วนถี่ในพระ-ราชสาสนนี้แล้ว บัดนี้ข้าพระพุทธเจ้าทูตานุทูตทั้งปวงชาวสยามซึ่งมาครั้งนี้ ได้อาศัยพระเดชา-นุภาพ พระเมตตากรุณาปรานี แลอนุเคราะห์ของพระองค์ พระเจ้ากรุงบริตาเนียได้โปรดให้เรือรบไปรับมาแต่กรุงเทพมหานคร ในท้องทะเลแลส่งต่อ ๆ มาตามทางจนถึงกรุงลอนดอน โดยความสุขสวัสดิ์สะดวกสบายปราศจากอันตรายต่างๆ ข้าพระพุทธเจ้าทูตานุทูตทั้งปวงขอถวายความสัตยาว่าได้รู้พระเดชพระคุณพระองค์ท่านเป็นอันใหญ่ยิ่ง แล้วจะไม่ลืมลบหลู่พระเดชพระคุณพระองค์ท่านเลยฯ แลขอรับพระราชวโรกาสเพื่อจะถวายพระราชสาสนแลเครื่องมงคลราชบรรณาการของพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยามทั้งสองพระองค์ แก่พระองค์ท่าน ซึ่งเป็นพระเจ้ากรุงบริตาเนีย ณ กาลบัดนี้ขอพระองค์ท่านได้โปรดทรงรับไว้ให้เป็นพระเกียรติยศ สมพระราชประสงค์ของพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยาม แลสมเด็จพระปวเรน-ทราเมศวรมหิศวเรศรังสรรค์ พระปิ่นเกล้าเจ้าประเทศสยาม ซึ่งเป็นพระเจ้าอยู่หัวของข้าพระพุทธเจ้าทั้งสองพระองค์นั้นเทอญ ฯควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรด ฯ๑Great Britania, Ireland, Colony267 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบาญชีรายชื่อทูตบาญชีจดหมายรายชื่อแลบรรดาศักดิ์ แลตำแหน่งในราชการชาติตระกูลของพวกทูตานุทูตจำทูลพระราชสาสนกรุงลอนดอนในครั้งนี้ ฯ๑. พระยามนตรีสุริยวงศ์ ราชทูต อายุ ๓๗ โดยตำแหน่งในราชการเป็นจางวางใหญ่ในมหาดเล็ก โดยตระกูลเป็นราชนิกูลเชื้อพระวงศ์ในพระเจ้าแผ่นดินกรุงสยาม ด้วยเป็นบุตรสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาปยุรวงศ วรุตมพงศนายก แลเป็นน้องร่วมมารดากับเจ้าพระยาศรีสุริยวงศสมุหพระกลาโหมแลเป็นน้องต่างมารดากับเจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีที่พระคลัง ท่านทั้งสามนั้นมีชื่อปรากฏในหนังสือสัญญาว่าเป็นผู้รับ ๆ สั่ง ให้ไปปรึกษาทำหนังสือสัญญากับเซอร์ยอน โบวริงในครั้งนี้ แลตระกูลเจ้าสมเด็จพระยาบรมมหาปยุรวงศนั้น ก็เป็นพระญาติอันสนิทกับพระเจ้ากรุงสยามถึงสามแผ่นดินมาแล้ว เพราะเจ้าคุณมารดาของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาปยุรวงศ์วรุตมพงศนายก เป็นกนิษฐภคินีของสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ ซึ่งเป็นพระบรมราชอัครเทพีในพระบาทสมเด็จพระปรโมรุราชมหาจักรีบรมนาถ ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินกรุงสยาม เป็นปฐมแรกตั้งพระวงศ์นี้แลเป็นพระบรมราชเปตามไหยิกา ๑ ของพระเจ้ากรุงสยามปัจจุบันนี้ ฯ๒. เจ้าหมื่นสรรเพชรภักดี อุปทูต อายุ ๓๖ โดยตำแหน่งในราชการเป็นหัวหมื่นมหาดเล็กเวรศักดิ์ เป็นส่วนหนึ่งในสี่เวร โดยตระกูลเป็นบุตรขุนจินดาพิจิตร ซึ่งเป็นขุนนางฝ่ายข้างนักปราชญ์พนักงานรักษาพระคัมภีร์หลวงที่ว่าด้วยพุทธสาสนา แต่บิดาหาเลี้ยงไม่ ถวายไว้แก่พระเจ้ากรุงสยามในปัจจุบันนี้ ได้ทรงชุบเลี้ยงมาแต่น้อยฯ๓. จมื่นมณเฑียรพิทักษ์ ตรีทูต อายุ ๓๓ โดยตำแหน่ง ในราชการเป็นปลัดกรมพระ-ตำรวจสนมซ้ายในพระบวรราชวัง โดยตระกูลเป็นข้าหลวงเดิม บุตรพระนมนางของพระเจ้ากรุงสยามที่ ๒ ฯ๔. จมื่นราชามาตย์ ปลัดกรมพระตำรวจในซ้าย ในพระบรมมหาราชวัง อายุ ๒๗ เป็นน้องต่างมารดาของพระยามนตรีสุริยวงศ ราชทูต ฯ๕. นายพิจารณ์สรรพกิจ นายยามในมหาดเล็กเวรเดช อายุ ๒๔ เป็นบุตรเจ้าพระยานิกรบดินทร มหินทรมหากัลยาณมิตร ว่าที่สมุหนายกมีบรรดาศักดิ์เสมอเจ้าพระยาศรีสุริยวงศสมุหพระกลาโหมแต่ไม่มีชื่อเสียงในท้ายหนังสือสัญญา เพราะเจ้าพระยานิกรบดินทรมหินทร-มหากัลยาณมิตร ที่สมุหนายกป่วยอยู่ ไม่ได้มาในเวลาทำหนังสือสัญญา สองนายที่ออกชื่อมาแล้วนี้เป็นพนักงานสำหรับจัดตรวจตรารักษาเครื่องราชบรรณาการฯ๖. หม่อมราโชทัย อายุ ๓๘ โดยตำแหน่งในราชการเจ้าราชนิกูลใช้ในมหาดเล็ก โดยตระกูลเป็นเชื้อพระวงศ์ในสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ ซึ่งเป็นพระบรมราชชนนีของสมเด็จ๑เปตามไหยิกา เขียนตามแบบปัจจุบันว่า เปตามหัยยิกา หมายถึง ปู่ทวด268 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระเจ้ากรุงสยามทั้งสองพระองค์ในปัจจุบันนี้ เป็นล่ามสำหรับการเจรจา ขุนจรเจนทะเล เป็นล่ามของราชทูต ขุนพากยวาทีเป็นล่ามของอุปทูต ขุนปรีชาชาญสมุท เป็นล่ามของตรีทูต นายบริบาล-บรรยง เป็นเสมียนราชทูต นายบุรินทรามาตย์ เป็นเสมียนอุปทูต นายอักษรกำบัง เป็นเสมียนตรีทูต นายแดง นายเปี่ยมเป็นเสมียนในพนักงานผู้กำกับเครื่องราชบรรณาการ นายเทศผู้น้องนายทดผู้บุตรพระยามนตรีสุริยวงศออกมาเพื่อนราชทูต นายช่วงมหาดเล็ก นายหน่าย นายจาดเป็นมหาดเล็กออกมาเพื่อนอุปทูต ขุนทิพยมงคล พนักงานพระแสง เป็นพนักงานพระแสงในเครื่องราชบรรณาการ หมื่นชำนาญโอสถเป็นหมอสำหรับทูตานุทูต ขุนสารวัดพนักงานพระแสงในพระบวรราชวังเป็นผู้กำกับเครื่องราชบรรณาการในพระบวรราชวัง ไพร่สำหรับใช้ของทูตานุทูต๖ คน รวม ๑๘ คน ฯ
_ผู้มีชื่อในบาญชีนี้ ที่ได้มาปรากฏชื่อเสียง มีเกียรติยศสูงในรัชกาลที่ ๕ คือ๒. เจ้าหมื่นสรรเพชภักดี อุปทูต ชื่อเพ็ง เพ็ญกุล ได้เป็นพระยาบุรุษรัตนราชพัลลภในรัชกาลที่ ๔ ได้เลื่อนขึ้นเป็นพระยาราชสุภาวดี แล้วเป็นเจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรงในรัชกาลที่ ๕๔. จมื่นราชามาตย์ (ท้วม บุนนาค) ได้เป็นพระเพ็ชรพิสัยศรีสวัสดิ์ ปลัดเมืองเพ็ชรบุรีเมื่อเป็นนายงานสร้างพระนครคีรี ในรัชกาลที่ ๔ แล้วเลื่อนเป็นพระยาเทพประชุน ปลัดทูลฉลองกระทรวงกลาโหม ถึงรัชกาลที่ ๕ เป็นเจ้าพระยาภาณุวงศมหาโกษาธิบดี เสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศนายเทศ (บุนนาค) น้องราชทูต เดิมส่งเป็นนักเรียนว่าจะให้อยู่เล่าเรียนที่เมืองอังกฤษกับนายทดผู้บุตรราชทูตรัฐบาลอังกฤษก็รับจะหาที่ให้เล่าเรียน แต่ลงปลายการที่จัดไม่ตกลงจึงกลับมากับทูต ได้เป็นนายรองชัยขรรค์ แล้วเลื่อนเป็นนายศัลยวิชัย หุ้มแพรมหาดเล็ก แล้วเป็นที่พระเพ็ชรพิสัยศรีสวัสดิ์ปลัดเมืองเพ็ชรบุรีในรัชกาลที่ ๔ ถึงรัชกาลที่ ๕ ได้เป็นพระยาสุรินทรฦๅชัยผู้ว่าราชการเมืองเพ็ชรบุรี แล้วเลื่อนเป็นเจ้าพระยาสุรพันธ์พิสุทธิ์ สมุหเทศาภิบาลมณฑลราชบุรี ฯ269 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๕พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ แลหม่อมราโชทัยจดหมายมาถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ราชทูต หม่อมราโชทัย ล่าม ว่าหนังสือถุงแดงที่ฝากลงไปให้ที่ปากน้ำ ว่าให้ให้แก่เลอรดกลาเรนดอนนั้น จงให้แก่เขาก่อนถวายพระราชสาสน แต่ของสี่หีบที่ออกชื่อว่าให้แก่เขานั้น (จะให้เขาพร้อมกันกับหนังสือนั้น) ก็ได้ฤๅที่หลังก็ได้ แต่อย่าให้เลอะเทอะไป เมื่อจะเอาไปให้เขานั้นจงพร้อมกันกับเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีด้วย แต่บอกเขาว่าเป็นหนังสือลับของข้าพเจ้า ไม่ใช่หนังสือตามธรรมเนียมตามพนักงาน แลหนังสือตามธรรมเนียมตามพนักงานนั้น เป็นหนังสือเจ้าพระยาพระคลังดอก เมื่อหนังสือให้เขาแล้วเขาจะพาไปให้เฝ้าเจ้าเฝ้านายฤๅหาขุนนางแห่งไรก็ตามเขาไปเถิด ข้าพเจ้าได้มอบหมายฝากฝังเขาไปแล้วในหนังสือของข้าพเจ้าไปถึงเขานั้นอนึ่งสำเนาพระราชสาสนเป็นของสำคัญอยู่ มีความมาว่าอย่างไรก็ให้ดูเสียให้เข้าใจแล้วให้หม่อมราโชทัยลอกคัดออกเป็นอังกฤษให้หลายฉบับ เมื่อใครๆ เขาขอดูจะได้ให้ดู เมื่อจะเขียนนั้นให้จดลงที่มุมกระดาษในใบต้นข้างบนข้างมือซ้ายว่า โกปี แลที่ท้ายพระราชสาสน แลบาญชีของเครื่องราชบรรณาการ แลจดหมายรายชื่อพวกทูต แลสำเนาพระราชสาสนฉบับน้อยนั้น มีลายพระราชหัตถ์ลงวันเมื่อจะไปเพิ่มเติมห้อยท้ายทุกฉบับ ลายพระราชหัตถ์ลงในพระราชสาสนแล้วได้มีรับสั่งโปรดให้คัดลงในสำเนาทุกฉบับ ทั้งไทยทั้งอังกฤษให้เหมือนกัน แต่พระศรีสุนทรโวหารทำเลอะนักเข้าใจผิดไปเขียนเสียที่อื่นต่างหากงมงายซมซานเพราะจังไรกินของโสโครกเมียทุกวันไม่คิดการที่เป็นประมาณแก่ราชการคิดแต่จะไปนอนกับเมียอย่างเดียว วิตกอยู่กลัวจะไม่ถูก ได้ให้แก้ก็บอกว่าแก้แล้ว แต่จะแก้ฤๅไม่ได้แก้ก็ไม่ทราบเลย พูดแต่พอพ้นปาก ทำแต่พอพ้นมือ ครั้งนี้ได้คัดให้ออกมาสอบ ถ้าไม่มีในฉบับสำเนาก็ให้ใส่เข้า ฤๅถ้ามีออกไปในสำเนาแล้วก็เป็นดี แลที่เป็นลายพระราชหัตถเลขานั้น ทำเนียมอังกฤษไพร่ๆ เมื่อคัดแล้ว ก็ลงลายมือเจ้าของแล้วก็เขียนนำหน้าว่าดังนี้ก็ดีดังนี้ก็ดี ทำดังนั้นเป็นอย่างแล้ว เกลือกอังกฤษเสมียนจะทำดังนั้น ไม่ชอบด้วยอย่างพระราชสาสน อย่างพระราชสาสนนั้นบรรดาอักษรบรรทัดที่เป็นลายพระราชหัตถ์คัดไว้ในสำเนาต้องวง แลมีอักษรนำดังตัวอย่างนี้จึงจะชอบอักษรลายพระราชหัตถ์ ฉบับสำเนาเดิมนั้นให้รักษาไว้ให้ดี สำหรับมือทูตอย่าส่งให้ใครไปอนึ่งมิศเตอร์ปากกับเมีย ทั้งสองคนเขียนหนังสืออ้อนวอนมาถึงข้าพเจ้าให้ช่วยว่ากับทูตว่าเมื่อไปถึงเมืองลอนดอนแล้วจะใคร่ให้ราชทูต อุปทูตหาเวลาว่าง แล้วให้ไปเที่ยวสืบหาแม่ยายแลยายของมิศเตอร์ปาก ชื่อเลดีปลุมเมอร์มารดาของเมียมิศเตอร์ปาก อยู่กับยายเมียของมิศเตอร์ปาก อยู่ที่บ้านชื่อแกนอนสปากห่างเมืองลอนดอน ๕ ไมล์ ถ้าจะขี่รถม้าไปทางสักชั่วโมงหนึ่งว่างๆ ไปเที่ยวเล่นแล้วกลับมาก็ทัน มิศเตอร์ปากกับเมียมาว่า ว่าได้บอกเขาไปหลายหน ว่าได้มาพบไทยๆ ใจดีพอใจเป็นมิตรสหายชอบพอกับคนต่างประเทศ จึงขอมาว่าขอให้ทูตไทยได้เอ็นดูอนุเคราะห์มิศเตอร์ปากกับเมียด้วย ให้ประพฤติให้สมจริงดังว่า ขอให้ไปเที่ยวแล้วให้สืบถามว่า270 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแม่ยายแลพี่น้องข้างเมียมิศเตอร์ปากอยู่ที่ไหน ถ้าแม้นพบแล้วให้บอกว่า มิศเตอร์ปากกับเมียเข้ามาที่กรุงได้รู้จักชอบกันจึงได้ไปถามหา ถ้าไปว่าได้ดังนี้เขาจะดีใจนักอนึ่งเมื่อทูตไปแล้ว อังกฤษชื่อมิศเตอร์ทอมาศ คริศตี บุตรนายห้างอยู่เมืองลอนดอนมาอยู่ที่ฮ่องกงแล้วเข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ นี้ ขึ้นมาหาข้าพเจ้ามาบอกว่า เมื่อพระยามนตรีสุริยวงศ์ออกไปจากกรุง ได้ให้หนังสือไปถึงบิดาฉบับหนึ่ง ว่ากล่าวชักโยงให้ช่วยอนุเคราะห์ แล้วว่าตัวจะตามไปต่อเดือน ๑๐ แลบ่นว่าเสียใจนักหนา ด้วยการทูตครั้งนี้ไปผิดฤดู เพราะว่าไปจากที่กรุงล่านักจวนฤดูหนาว คาดการว่าทูตจะไปถึงในราวเดือน ๑๑ ข้างแรม เดือน ๑๒ ข้างขึ้นจะไปอยู่ในลอนดอนสองสามเดือน ก็เป็นเดือนอ้ายเดือนยี่กำลังฤดูหนาวแก่ทีเดียว ก็ในฤดูหนาวนั้น ขุนนางในลอนดอนที่เป็นพวกประชุมว่าราชการ ก็ย่อมแยกย้ายกันไปหมดไม่ได้ประชุมกัน เพราะเป็นฤดูหนาวเที่ยวเตร่ไปไม่ได้ ถึงทูตไทยไปอยู่ก็จะต้องอยู่แต่ในตึกเที่ยวเตร่ไม่ได้ด้วยหนาวนัก หาได้เห็นอะไรสนุกไม่แลบุตรนายห้างนั้นว่าแก่ข้าพเจ้าว่า ให้สั่งไปถึงทูตว่าให้หาเครื่องกันหนาวให้หาถุงเท้าหนังหนาๆ แลเสื้อขนใส่กันหนาว กลัวพวกทูตจะป่วยเจ็บไปด้วยผิดฤดู แลว่าถ้าทูตได้ไปจากกรุงนี้ในเดือนยี่ เดือน ๓ จะไปถึงเมืองโน้นราวเดือน ๕ เดือน ๖ เป็นฤดูร้อนสบายทีเดียวด้วยฤดูร้อนเป็นฤดูสบายในเมืองเองแคลนด์๑ ทีเดียว ในฤดูนั้นขุนนางทุกตำแหน่งในกรุงแลหัวเมืองก็มาประชุมกันมาก การที่เขาว่านั้นก็ชอบกลอยู่ แต่ข้าพเจ้าตอบว่าจนใจอยู่ เรือมารับเมื่อไรก็ต้องไปเมื่อนั้น การว่าทั้งนี้ก็เป็นแต่ว่ามาให้รู้ เมื่อจะคิดผ่อนปรนอย่างไรก็ตามแต่ขุนนางในเมืองอังกฤษนั้นเถิดอนึ่งบอกมาให้ทราบว่าตั้งแต่ทูตไปแล้ว บุตรภรรยาบ้านช่องของพวกทูตที่มีบรรดาศักดิ์ซึ่งไปในการทูตครั้งนี้ ข้าพเจ้าจะช่วยรับระวังดูแลเอาใจใส่ บ้านพระยามนตรีสุริยวงศ์ แลบ้านเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีก็ได้ให้เถ้าแก่ไปเยี่ยมฟังการงาน แลข่าวร้ายดีเว้นแต่ละวันสองวันที่บ้านสรรเพธภักดี ได้สั่งพระรองเมือง แลพระยามหาอำมาตย์ให้ช่วยระวังไฟฟืนด้วย ที่ภรรยาป่วยอยู่ก็ให้กรมหลวงสรรพศิลปปรีชา ๒ ไปรักษา แต่ผู้มาบอกข่าวว่าชอบยาหอลอเวมากกว่ายากรมหลวงสรรพศิลปปรีชา แลที่บ้านจมื่นราชามาตย์ก็ได้สั่งพึ่งมารดา ที่บ้านนายพิจารณ์สรรพกิจ ก็ได้สั่งเจ้าจอมมารดาอึ่ง บ้านหม่อมราโชทัยก็ได้สั่งหม่อมเจ้าโสภณว่าบุตรภรรยาป่วยไข้ประการใดก็ให้มาบอกจะได้ช่วยจัดหมอให้ไปรักษา เมื่อมีถ้อยความประการใดก็ให้มาบอกจะได้ช่วยเอาธุระพระยามนตรีสุริยวงศ์จงบอกให้รู้ทั่วกันทุกคนเทอญ ฯจดหมายมา ณ วัน ๕ ๙ ฯ๙ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก เป็นปีที่ ๗ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ฯ๑England๒พระองค์เจ้าชายชุมแสง พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๑ และเจ้าจอมมารดาทับทิม ประสูติเมื่อวันที่ ๒๒ มีนาคมพ.ศ. ๒๓๔๘ ในรัชกาลที่ ๔ ทรงสถาปนาเป็นกรมขุนสรรพศิลป์ปรีชา ใน พ.ศ. ๒๓๙๔ แล้วเลื่อนเป็นกรมหลวงฯ ในปีเดียวกันได้ทรงกำกับกรมหมอนวด สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อวันที่ ๑๗ มิถุนายน พ.ศ.๒๔๐๔ พระชันษา ๕๖ ปี ต้นสกุลชุมแสง271 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจดหมายเพิ่มเติมมาเตือนสติว่า ฉบับสำหรับทูตทูลเบิกนั้น ในหลวงก็ได้แต่งแล้วให้อาลักษณ์เขียนไว้แล้ว แต่เมื่อวันทูตลามานั้นลืมไปหามอบเองไม่ พระศรีสุนทรโวหารยืนยันว่าได้ให้มากับเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีแล้ว แต่จะได้ให้มาจริงฤๅไม่ได้มาก็เชื่อยากด้วยพระศรีสุนทรโวหารมักฟั่นเฟือนไหลเล่อเลอะเทอะอยู่เป็นธรรมดา บัดนี้ได้เขียนฝากออกมาอีกฉบับหนึ่งเผื่อขาดด้วยแล้ว แต่คำแปลเป็นอังกฤษนั้น ในหลวงได้ร่างแล้วมอบให้หม่อมราโชทัยที่พลับพลาเมื่อวันมีละครแล้ว หม่อมราชาโชทัยจะได้เอาไปด้วยฤๅจะไปวานใครเขียนลืมไว้ก็ไม่ทราบเลย แต่ฉบับที่กรุงไม่มีแล้ว ถ้าหายก็ให้หม่อมราโชทัยคิดแปลจากฉบับไทยที่ให้ออกไปนี้ เรียบเรียงลงให้สมควรแก่คำอังกฤษที่ชอบที่เพราะนั้นเถิด อนึ่งการที่จะทูลสรรเสริญพรรณนาบุญคุณด้วยอนุเคราะห์ในหนทางแลเมื่อถึงเมืองนั้นจะล่วงว่าไปก่อนก็ยังไม่ถูก ด้วยยังไม่ได้ไปถึงเมืองโน้น เมื่อไปถึงเมืองโน้นแล้ว การสิ่งไรที่ควรจะยกขึ้นว่าก็จงเก็บใส่ในฉบับไทย ฉบับอังกฤษตามสมควรเถิด อนึ่งพระราชสาสนในหีบซึ่งเข้าผนึกประทับพระราชลัญจกรแล้วนั้น อย่าเปิดออกดูแลค้นคว้าอะไรเลยในหลวงได้ตรวจตรามาเป็นดีแล้ว อย่างเมื่อเวลาจะถวายพระราชสาสนนั้น ลูกประแจจงถวายพร้อมกับหีบพระราชสาสน ฤๅจะมอบกับเสนาบดี ซึ่งพระเจ้ากรุงลอนดอนรับสั่งให้รับอย่างไรจะบังคับมาก็ไม่ถูกแล้ว อย่างไรจะควรผ่อนปรนตามบังคับเสนาบดีอังกฤษเถิดอนึ่งชื่อพระยามนตรีสุริยวงศ์ แลเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี แลจมื่นมณเฑียรพิทักษ์ หม่อมราโชทัย จมื่นราชามาตย์ นายพิจารณ์สรรพกิจ ทั้ง ๖ ชื่อนั้น แต่ก่อนให้ไปตีพิมพ์ก็ยังผิดอยู่ยังไม่ทันแก้ให้ดี ได้ให้ไปกับเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีแล้วครั้งหนึ่ง บัดนี้ได้แก้ไขตีพิมพ์แล้วใหม่ ฝากมาให้ด้วย กับหนังสือฉบับนี้คนละห่อทั้ง ๖ คนจงแจกกันเถิด เอาไว้เมื่อใครเขาถามชื่อ จะเขียนหนังสือก็ยื่นให้เขาแผ่นหนึ่งๆ ไม่ต้องเขียนเอะอะกัน ฤๅเมื่อไปหาใครๆ ไม่พบตัวเขาก็จงฝากให้ไว้แผ่นหนึ่งเป็นคำนับตามธรรมเนียมอังกฤษ ฤๅถ้าจะให้เขาทำไพ่หนาๆ ดีๆ สำหรับตัว ก็เอาตามอย่างที่ให้ไปครั้งนี้นั้นเถิด ฯจดหมายมา ณ วัน ๕ ๙ ฯ๙ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก เป็นปีที่ ๗ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ฯ272 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๖พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีจดหมายมายัง เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี ว่าการอะไรที่ต้องการจะสั่งให้เสร็จในครั้งเดียวคราวเดียวไม่ได้ เหลือสติที่จะจำ ด้วยการงานวุ่นมากนึกได้เมื่อใดๆ ต้องสั่งเพิ่มเติมมา หนังสือถุงแดงที่ฝากลงไปให้ที่ปากน้ำ ว่าให้ให้แก่เลอรดกาลาเรนดอนนั้น จงให้แก่เขาก่อนถวายพระราชสาสน แต่ของสี่หีบที่ออกชื่อว่าให้แก่เขานั้น จะให้เขาพร้อมกันกับหนังสือนั้นก็ได้ฤๅทีหลังก็ได้ แต่อย่าให้เลอะเทอะไป เมื่อเอาไปให้เขาจงพร้อมกันกับพระยาราชทูต แลบอกเขาว่าเป็นหนังสือลับของข้า ไม่ใช่หนังสือตามธรรมเนียมตามพนักงาน แลหนังสือตามธรรมเนียมตามพนักงานนั้น เป็นหนังสือเจ้าพระยาพระคลังดอก เมื่อหนังสือให้เขาแล้วเขาจะพาไปให้เฝ้าเจ้าเฝ้านายข้างหน้าข้างในใดๆ ฤๅหาขุนหานางแห่งไรก็ตามเขาไปเถิด ข้าได้มอบหมายฝากฝังเขาไปแล้วในหนังสือของข้าไปถึงเขานั้น มิศเตอร์ปากกับเมีย ทั้งสองคนเขียนหนังสืออ้อนวอนมาถึงข้าให้ช่วยว่ากับทูต ว่าเมื่อไปถึงเมื่อลอนดอนแล้วจะใคร่ให้ราชทูตอุปทูต หาเวลาว่างแล้วให้ไปเที่ยวสืบหาแม่ยายแลยายของเมียมิสเตอร์ปาก ชื่อเลดีปลุมเมอร์ มารดาของมิศเตอร์ปากอยู่กับยายเมียของเมียมิสเตอร์ปาก อยู่ที่บ้านแกนอนสปากห่างเมืองลอนดอน ๕ ไมล์ ถ้าจะขี่รถม้าไปทางสักชั่วโมงหนึ่งว่างๆ ไปเที่ยวเล่นแล้วกลับมาก็ทัน มิศเตอร์ปากกับเมียว่ามาว่าได้บอกเขาไปหลายหน ว่าได้มาพบไทยๆ ใจดีพอใจเป็นมิตรสหาย ชอบพอกับคนต่างประเทศ จึงขอมาว่าขอให้ทูตไทยได้เอ็นดูอนุเคราะห์มิศเตอร์ปากกับเมียด้วย ให้ประพฤติให้สมจริงดังว่า ขอให้ไปเที่ยวแล้วให้สืบถามว่าแม่ยาย แลพี่น้องข้างเมียของมิศเตอร์ปากอยู่ที่ไหน ถ้าแม้นพบแล้วให้บอกว่ามิศเตอร์ปากกับเมียเข้ามาที่กรุงได้รู้จักชอบกันจึงได้ไปถามหา ถ้าไปได้ว่าอย่างนี้เขาจะดีใจนักอนึ่งเมื่อกลางคืนวันจะไปนั้น ข้าได้สั่งให้หลวงสรรพาวุธเอาอย่างหลอดแก้วครอบตะเกียงไปตามเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีสองอย่าง ด้วยจะให้ทำมาเป็นอะไหล่ไว้ใช้ หลวงสรรพาวุธเข้าใจผิดไปได้เอาไปให้แต่หลอดเดียว หลอดโคมเชิดหนังของเซอยอน โบวริงให้แต่ก่อนนั้นหาได้อย่างไปไม่ ยังค้างอยู่ บัดนี้ทำอย่างให้มากับทั้งอย่างแก้วใส่ข้างหน้าที่แก้วเก่าแตกนั้นมาด้วย จงทำมาให้เป็นปรกติแลหาหลอดสำหรับอะไหล่มาใช้ให้หลายอัน อนึ่งได้ให้อย่างแผ่นกระจกเป็นที่เขียนตัวหนังสือซึ่งเข้าช่องกันได้มาด้วยในครั้งนี้ จะหาช่างเขียนที่ฉลาดๆ เขียนเพิ่มเติมเข้าด้วยก็ดีจะได้มากๆ ขึ้น ไหนๆ ก็ได้มีเครื่องโคมอยู่แล้ว ตัวหนังเก่าก็มีอยู่บ้างแล้วแตกแตนไปเสียน้อยไปถ้ามีขึ้นปลาดๆ มากๆ ก็จะดีอยู่ ถึงจะเป็นของไม่มีประโยชน์นัก เป็นแต่เครื่องฬ่อออก็เป็นของเล่นง่าย จะได้ให้เด็กๆ เล่น ฤๅลาวกาวมาแต่หัวเมืองก็จะได้เอาออกเล่นให้ดูฬ่อออลาวของอื่นๆที่จะซื้อหามานั้น ถ้าเป็นแต่เครื่องฬ่อออไม่สู้ต้องการนักเสียเงินเปล่า คิดหาแต่ของที่เป็นประโยชน์ใช้การได้ เครื่องยางไม้หุงที่อังกฤษเรียกว่า (เอมเบอร์) เช่นหางกล้องที่พม่าเรียกว่าเยน เช่นทำลูกประคำบ้าง พระพุทธรูปบ้าง อย่างที่เหลืองกรุ่นๆ ไม่ส่องตลอดเป็นแก้วไปนั้นก็มีอยู่งามๆดีๆ แต่อยากจะใคร่ได้ที่ใหญ่ๆ มาแกะเป็นพระพุทธรูป แต่จะหาได้ใหญ่เพียงไรก็หามาให้ได้273 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก้อนใหญ่ๆ ขุนทิพมงคลครั้งก่อนได้ส่งไปถึงเมืองสิงคโปร์ เพื่อจะให้เรียนหัดแก้นาฬิกาก็หาได้การไม่ ด้วยครูสอนจะเอาค่าจ้างแพงนัก ครั้งนี้ก็เป็นทีแล้ว ถ้าไปถึงที่เมืองเองแคลนที่ไทยเรียกว่าเมืองอังกฤษแล้ว จงอ้อนวอนขุนนางให้เขาช่วยให้ครูสอนให้ ก็จะเรียนได้ง่ายกว่าวิชาอื่น ด้วยล่ามไทยก็มีไป วิชานั้นขุนทิพมงคลก็เข้าใจอยู่บ้างแล้ว ทุนรอนคราวนี้ก็มีมาก จะได้หาเครื่องมือแลเครื่องอะไหล่มาใช้ให้ครบครัน วิชานี้ก็สำคัญ นาฬิกาก็ต้องแก้เสมอไป เพราะว่าต้องใช้อยู่เป็นนิจมิใช่ฬ่ออออนึ่งบอกมาให้ทราบว่าตั้งแต่ทูตไปแล้ว บุตรภรรยาแลบ้านช่องของพวกทูตที่มีบรรดาศักดิ์ซึ่งไปในการทูตครั้งนี้ ข้าจะรับช่วยระวังดูแลเอาใจใส่ บ้านพระยามนตรีสุริยวงศ์แลบ้านเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี ก็ได้ให้เถ้าแก่ไปเยี่ยมฟังการงานแลข่าวร้ายดีเว้นแต่ละวันสองวัน ที่บ้านสรรเพธ-ภักดีได้สั่งพระราชรองเมือง แลพระยามหาอำมาตย์ให้ช่วยระวังฟืนไฟด้วย ที่ภรรยาป่วยอยู่ก็ได้ให้กรมหลวงสรรพศิลปปรีชาไปรักษา แต่ผู้มาบอกข่าวว่าชอบยาหอลอเวมากกว่ายากรมหลวงสรรพศิลปปรีชา แลที่บ้านจมื่นราชามาตยก็ได้สั่งพึ่งมารดา ที่บ้านนายพิจารณ์สรรพกิจก็ได้สั่งเจ้าจอมมารดาอึ่ง บ้านหม่อมราโชทัยก็ได้สั่งหม่อมเจ้าโสภณว่าบุตรภรรยาป่วยไข้ประการใดก็ให้มาบอกจะได้จัดการให้หมอไปรักษา เมื่อมีถ้อยความประการใด ก็ให้มาบอกจะได้ช่วยเอาธุระสรรเพธภักดีจงบอกให้รู้ทั่วกันทุกคนเทอญ ฯจดหมายมา ณ วัน ๕ ๙ ฯ๙ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก เป็นปีที่ ๗ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ฯ274 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๗พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกันจดหมายมายัง พระยามนตรีสุริยวงศ์ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต จมื่น-มณเฑียรพิทักษ์ ตรีทูต หม่อมราโชทัย ล่าม จมื่นราชามาตย์ นายพิจารณ์สรรพกิจ ข้าหลวงกำกับเครื่องราชบรรณาการทั้ง ๖ นายให้ทราบ ว่าหนังสือที่เข้าชื่อกันบอกเข้าไปจากเมืองสิงคโปร์ลงวัน ๗๑๑ฯ๙ ค่ำนั้นก็ดีอื่นก็ดี พึ่งเข้ามาปากน้ำเจ้าพระยาแต่ ณ วัน ๓ฯ๑๓๙ ค่ำ แต่เพราะจีนผู้ถือเข้ามานั้น ทำโอ้เอ้เชือนแชไป เมื่อถึงเมืองสมุทรปราการ จีนก็มาบอกแต่ปากเปล่าว่า ทูตไทยไปถึงเมืองสิงคโปร์แล้วแต่ ณ วัน ๑๑๒ฯ๙ ค่ำ แลไปจากเมืองสิงคโปร์แต่ ณ วัน ๗ฯ๓ ๙ ค่ำ แลว่าเมื่อเรือไปถึงนั้นได้ยินเสียงปืนยิงโต้ตอบกันบนป้อม แต่จะรับรองกันอย่างไรจีนไม่รู้ หนังสือแลสิ่งของ ของทูตฝากเข้ามาก็มีอยู่ ครั้นกรมการจะเรียกเอาส่งมาโดยเร็วก็ไม่ให้ พวกเมืองสมุทรปราการว่าจะพาตัวจีนมาด้วยให้คุมหนังสือขึ้นมาเถิด ก็ว่าหนังสือค้นหาไม่พบ ครั้นภายหลังว่าไม่ได้อยู่ที่ตัวจีน อยู่ที่กปิตันจะไปขอรับเอาจากกปิตันๆ ก็ไม่ให้ ว่าจะเอาไปให้กับกงสุลเอง ครั้นจะรับตัวกปิตันขึ้นมากับหนังสือให้มาส่งโดยเร็วก็ไม่มา ว่าจะมากับกำปั่นจนถึงกรุงจึงจะให้แก่กงสุล เมืองสมุทรปราการจึงบอกความดังนี้ขึ้นมาที่กรุง ข้าจึงได้สั่งพระยาพิพัฒโกษาลงไปรับก็ไม่ให้ว่าจะให้กับกงสุลพระยาพิพัฒต้องขึ้นมาหากงสุล กงสุลให้มิศเตอร์ฝอเรศลงไปรับก็ไม่ให้ว่าไม่มีหนังสือตรากงสุลลงไปไม่เชื่อ พวกนั้นต้องกลับขึ้นมาขอหนังสือตรากงสุลลงไปรับ จึงได้หนังสือมาถึงเวรกรมท่าฉบับหนึ่ง ถึงกรมท่าฉบับหนึ่ง ถึงพระยาวรพงศพิพัฒน์ฉบับหนึ่ง กับหนังสือพิมพ์หลายฉบับกับหีบหนังสือเขียนหนังสือจดหมายเป็นคำอังกฤษว่าให้ข้าใบหนึ่ง มิศเตอร์ฝอเรศได้ขึ้นมาแล้ว เอามาให้กงสุลๆ จึงเอาไปส่งศาลาเวรกรมท่าสองฉบับ ให้พระยาวรพงศฉบับหนึ่ง แต่หีบเขียนหนังสือนั้น ให้เอามาส่งกรมหลวงวงศาธิราชสนิทว่าให้เอามาให้ข้า ข้าได้แต่หีบเท่านั้นไม่รู้ว่าใครให้มา หีบนี้ได้รับวัน ๕ ๑ ฯ๑๐ ค่ำ เวลาบ่าย ครั้นวันนั้นเวลาเย็นจึงทราบว่า หนังสือที่วางเวรกรมท่านั้นเจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีไม่อยู่ไปเมืองนครไชยศรี พระยาราชานุประพันธ์ก็ไม่อยู่ ไปเมืองตราดหลายวันแล้ว ไม่มีใครฉีกออก ได้ฉีกออกแต่ของเสมียนตรากรมท่าก็เป็นหนังสือเล็กไม่มีความ พระยาพิพัฒโกษาจึงมาทูลกรมหลวงวงศาธิราชสนิทๆ บังคับให้ฉีกออกแล้วเอามาให้ข้าอ่าน เป็นเดนคนอื่นอ่านแล้วอ่านเล่าเขาอ่านให้ฟังทีเดียวเขาก็เอาไปเสียไม่ได้ฉบับไว้ ความข้าก็จำไม่ได้ เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีก็ยังไม่มาจนวันนี้ ข้าจะว่าอะไรมาก็ไม่เป็นธุระของข้าแล้ว ด้วยความหนังสือนั้นไม่มีชื่อว่าให้กราบทูลเลย เป็นแต่ว่าถึงพระยาราชา-นุประพันธ์ให้กราบเรียน ฯพณฯ เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีเท่านั้นจริงๆ ผิดกับเยี่ยงอย่างหนังสือบอกมาแต่หัวเมืองต่างๆ ฤๅข้าหลวงไปราชการทั้งปวง เพราะฉะนั้นครั้งนี้ข้าเป็นแต่คนกินเดนดอก เขาอ่านให้ฟังแล้วเขาก็เอาฉบับไปเสีย ด้วยหนังสือไม่ได้ถึงตัวข้า เขาจะเก็บไว้กราบเรียนเจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีตามสั่งมา275 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแต่จะว่าตามสังเกตได้บ้าง ความเรื่องที่เกิดรบกันที่เบงคล ๑ ที่พม่าเข้ารีตแขกหลอกไทยว่าเป็นแขกเทศอยู่ที่กรุง เรียกว่าบั้งกะหล่า ๒ นั้น ความเรื่องนี้ข้าได้รู้นานแล้ว แต่ทูตยังไม่ได้ไปจากกรุงด้วยได้อ่านหนังสือพิมพ์หลายฉบับ ซึ่งว่าเขาพูดเป็นสองเสียงไม่ต้องกันนั้น ก็เป็นเพราะทูตพูดภาษาพม่าเข้ารีตแขกที่กรุง เพราะคำว่าเบงคล ที่พม่าเข้ารีตแขกเรียกว่าบั้งกะหล่านั้นที่แท้เป็นชื่อทั้งแผ่นดิน เหมือนคำว่าเซียมเป็นชื่อเมืองไทย แต่พวกแขกพม่าที่กรุงเรียกเมืองกาลกัตตา ๓เมืองหลวงว่าเมืองกะหล่า ผิดกับคำคนนอกไป จึงชวนให้ทูตเข้าใจผิด แลต้นความซึ่งทหารชาวเบงคลกำเริบนั้น กำเริบที่เมืองเมียรุด ๔ เมืองดิลิฮีก่อน ๕ ที่อื่นๆ ก็กำเริบตามต่อๆ ไป ชาวเมืองใหญ่คือเมืองกาลกัตตา ที่พม่าเข้ารีตแขก เรียกว่าเมืองบั้งกะหล่านั้นจึงตกใจด้วยอังกฤษน้อยตัวกลัวพวกทหารที่กำเริบจะมาฆ่าเสีย เลอรดกันนิง โคโวเนอเยเนรัล ที่พม่าเข้ารีตแขกเรียกว่าเมืองบั้งกะหล่านั้นจึงตกใจด้วยอังกฤษน้อยตัวกลัวพวกทหารที่กำเริบจะมาฆ่าเสีย เลอรดกันนิง โคโวเนอเยเนรัล ที่พม่าเข้ารีตแขกเรียกว่าเจ้าเมืองมังกะหล่านั้น จึงรวบรวมทหารขาวเข้ารักษาตัวในป้อมที่แข็งกับอังกฤษ นายห้างนายร้านกลัวจะมีภัยแก่ตัวจึงโดยสารออกจากเมืองกาลกัตตามาอยู่ที่เมืองอื่นๆ เอาตัวรอด ถ้าเกิดที่เมืองกาลกัตตาเองแล้ว อังกฤษคงตายหมดไม่ทันหนีออกทะเลเลย ความในหนังสือพิมพ์ต่อๆ มาต่างๆ ตามที่ได้ข่าว ก็ได้มีเข้ามาที่กรุงเนืองๆ ก็ได้ทราบอยู่แล้ว แต่ก่อนเพราะการเป็นมาแต่ปลายเดือน ๖ นานอยู่แล้ว แต่ข้าหาได้เล่าให้ฟังไม่ เพราะเห็นว่าการไม่เกี่ยวข้องกับเรื่องทูตที่ไป อนึ่งจะได้เอาใจช่วยแขกเบงคาลีอย่างแผ่นดินเก่าก็หามิได้ เพราะเห็นเป็นแท้ว่าแขกจะสู้ไม่ได้ ซึ่งแขกลุกขึ้นวุ่นวายดังนี้ ข่าวลือลงในหนังสือพิมพ์ว่าโคโวเนอเยเนรัลที่แขกพม่าเรียกว่าเจ้าเมืองมังกะหล่า ชื่อเลอรดกันนิง คิดอ่านจะให้คนเบงคาลี คือคนชาวเบงคลทั้งปวงที่เรียกมาว่ามังกะหรี่นั้นเข้ารีตถือสาสนาเยซูให้หมด จึงกดขี่กันด้วยอุบายต่างๆ พวกทหารชาวเมืองนั้นจึงควบคุมกันกำเริบขึ้น ก็เพื่อจะให้ผู้ครองข้างอังกฤษเข็ดไม่กดขี่ ด้วยเรื่องจะให้ถือสาสนาต่อไป ถ้าอย่างไรคนต้นเหตุก็จะหลบหลีกหนีเสีย คนปลายเหตุเพราะมากด้วยกัน ก็เห็นว่าอังกฤษจะไม่เอาโทษ จึงพากันวุ่นขึ้นได้ง่ายๆ มิใช่จะคิดโต้ทานรักษาบ้านเมืองต่อไปดอก เข้าใจความแต่เพียงนี้ จึงหาได้เอาใจช่วยไม่ เพราะไม่ได้เอาใจช่วยจึงไม่ได้พูดถึงเนืองๆ เพราะเป็นการไกลไม่ได้เกี่ยวข้องกับเมืองเรา ทูตเมื่อก่อนไปจึงหาได้ทราบไม่ เมื่อได้ความเห็นว่าเป็นประหลาดก็บอกมานั้น ก็ชอบด้วยราชการหนักหนาแล้วไม่มีความผิดดอก ด้วยบอกความที่รู้แล้วมานั้นแลความซึ่งบอกเข้ามาว่าได้ฟังความเป็นสองอย่างนั้นก็ความอย่างเดียวนั้นเอง แต่เพราะหลงเรียกชื่อเมืองกาลกัตตาว่าเมืองมังกะหล่าแปลโต้กันไปโต้กันมาก็เข้าใจเชือนไปดอก แต่ความที่ควรจะ๑Bengal๒Bangalore๓Calcutta๔Meerut๕Delhi276 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบอกมีหนังสือเสนาบดีมีฝากถึงมองติคนี เมื่อมองติคนีไม่อยู่แล้ว ได้ฝากใครไว้ ฝากใครไปก็ได้เมื่อบาดหลวงปิวเรนมาหามาว่ากระไรบ้าง ด้วยเรื่องมองติคนีฤๅไม่ได้ว่าก็ดี อนึ่งหนังสือของข้าได้ฝากไปกับสรรเพธภักดี ถึงมิสยอน ยาเวนายห้างซึ่งเป็นกงสุลเมืองเดนมาร์คนั้น ได้เอาไปให้เขาแล้วฤๅยังไม่ได้ให้ฤๅไม่พบตัวเขาฝากใครไว้ก็ได้ แลได้พบตัวเขาฤๅไม่ ถ้าพบตัวเขาๆ ว่ากระไรด้วยเรื่องจะทำสัญญาเมืองไทยกับเมืองเดนมาร์คนั้นก็ดี ความทั้งปวงนี้ควรจะบอกก็หาได้บอกมาไม่ ฤๅจะบอกเข้ามา หนังสือบอกนั้นจะตกอยู่ที่ใคร ข้าไม่ได้ทราบเลยจนวันนี้ ด้วยหนังสือทูตบอกเข้ามาคราวนี้กระจัดกระจายนัก แยกย้ายไปหลายแห่งหลายหนรู้บ้างไม่ได้รู้บ้าง หนังสือที่ฝากมาถึงพระยาวรพงศพิพัฒน์นั้น เขาเอาไปส่งที่พระยาวรพงศพิพัฒน์ไม่พบ จึงมาส่งไว้ที่เวรกรมท่าๆ เอาเข้ามาในวังส่งให้พระยาวรพงศพิพัฒน์ต่อค่ำ เปิดออกอ่านดูจึงได้รู้ว่าเป็นหนังสือสรรเพธภักดีสั่งความถึงข้าเอง แลความซึ่งว่าควรจะบอกก่อนนั้นก็ไม่ได้บอกเหมือนกัน ข้างปลายหนังสือมีความว่าสรรเพธภักดีฝากโคมกลอกมาให้ข้าคู่หนึ่ง ขวดน้ำสำหรับเดินทางใบหนึ่งหีบยี่ปุ่นก้าไหล่ทองใบหนึ่ง แต่ของก็ยังไม่ได้จึงให้พระยาพิพัฒโกษาไปตามที่เรือก็ว่ายังค้นไม่พบต่อวัน ๗ ๓ ฯ๑๐ ค่ำ เวลากลางคืนพระยาพิพัฒโกษา จึงเอาหีบมาจากกำปั่น ๓ ใบ บอกว่าเขามอบให้มาเป็นของทูตให้ข้า แต่หนังสือจดหลังหีบว่ากระไรก็อ่านไม่ออก ข้าอ่านดูได้ความว่าฝากให้ตัวข้าหีบหนึ่ง ให้มิศเตอร์อลเบศเตอร์ เสมียนอยู่ที่ตึกกงสุลนั้นหีบหนึ่ง ให้หลวงนาวาหีบหนึ่ง ข้าจึงได้สั่งพระยาพิพัฒโกษาว่าให้เอาหีบที่ว่าให้หลวงนาวานั้น ไปให้หลวงนาวาเกนิกร หีบที่ให้กับเสมียนกงสุลก็เอาไปให้ที่ตึกกงสุล หีบที่ว่าให้ข้านั้นคัดออกได้พบหีบเล็ก ๓ ใบ เป็นหีบบุหรี่คู่หนึ่ง จดหลังว่าให้ข้าเองทั้งภาษาอังกฤษแลภาษาไทย แต่หนังสืออังกฤษนั้นเป็นลายมือหม่อมราโชทัย แต่ไม่รู้ว่าของใครให้ข้าด้วยไม่มีหนังสือ หีบใบหนึ่งลั่นประแจไว้ลูกประแจก็ไม่มี แต่ข้าดูหลังหีบเห็นว่าให้ข้าแน่แล้ว ข้าจึงได้คัดออกก็ได้ของที่สรรเพธภักดีว่าทั้งสามสิ่งในหนังสือถึงพระยาวรพงศพิพัฒน์แต่หีบบุหรี่กับหีบเขียนหนังสือนั้นก็ยังไม่รู้ว่าของใครฝากมา วัน ๑ ๔ ฯ๑๐ ค่ำ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทเอาหนังสือพิมพ์หลายฉบับมาส่ง หนังสือพิมพ์เป็นของพระพิเทศพาณิชฝากมาถึงข้ากับเรือลำนั้นพวกลูกค้าอเมริกันได้มาเอาไปส่ง ถึง ณ วัน ๒ ๕ ฯ๑๐ ค่ำ เวลากลางคืนจึงไปได้ลูกประแจที่บุตรสรรเพธภักดีอยู่ในวัง ท้าวอินทรสุริยา ๑ มาแจ้งความว่า สรรเพธภักดีฝากหนังสือมาให้หลวงปักษาสัยวาณิชๆ ให้บ่าวมาส่งให้นายสีน้องนายหน่าย นายสีจึงส่งให้หลวงรามโยธีๆ จึงมาส่งให้ท้าวอินทรสุริยาแลว่าในหนังสือนั้นมีความว่าหีบเขียนหนังสือใบหนึ่ง หีบบุหรี่คู่หนึ่งให้ลูกสรรเพธภักดีอยู่ในวัง ๒ คนถวาย กับสิ่งของอยู่ในหีบลั่นประแจมาว่าของไปทวงยังไม่ได้ ได้แต่ลูกประแจมาข้าจึงรับว่าของทั้งปวงนั้นข้าได้ไว้แล้ว แต่ลางสิ่งหารู้ว่าใครฝากถึงไม่ พึงรู้เมื่อท้าวอินทรสุริยาบอกอนึ่งท้าวอินทรสุริยาบอกว่าสรรเพธภักดีสั่งว่าถ้าจะฝากหนังสือถึงให้ไปฝากหลวงปักษาสัยวาณิชหลวงนาวาเกนิกรแห่งใดแห่งหนึ่ง แลการซึ่งสั่งอย่างนี้ก็หาได้รู้แต่ก่อนไม่ เมื่อครั้งเมียสรรเพธ-๑ท้าวอินทรสุริยา เป็นตำแหน่ง ว่าการวิเสทหลวงศักดินา ๒๐๐๐277 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวภักดีตายท้าวอินทรสุริยาออกไปอยู่บ้าน เมียของข้าเองมาบอกว่าท้าวอินทรสุริยาจะใคร่ฝากหนังสือถึงสรรเพธภักดีด้วยเรื่องเมียตายนั้นจะฝากไปทางไหน ข้าจึงรับว่าข้าจะฝากไปให้เองได้ดอก เมียข้าจึงหยิบเอากระดาษแผ่นหนึ่ง กับเอนวิโลบอันหนึ่งไปให้ท้าวอินทรสุริยาเขียนความที่ได้ข่าวว่าท้าวอินทรสุริยาจะฝากหนังสือนั้น ข้าก็ได้บอกไปในหนังสือฉบับหนึ่งก่อนแล้วเพราะจะคอยท้าวอินทรสุริยาอยู่กลัวจะไม่ทันคราวเรือ ครั้นมาภายหลังเรือลำนั้นวังไม่ไป ท้าวอินทรสุริยาจึงฝากหนังสือให้เมียข้าเอามาให้ข้า ว่าให้ช่วยฝากถึงสรรเพธภักดี หนังสือนั้นก็ตีตรามาแต่บ้าน ตัวข้าก็ดีเมียข้าก็ดี ก็ไม่รู้ความว่ากระไรเลยจริงๆ เอาใส่ในถุงหนึ่ง กับหนังสือของข้าก็ได้ฝากไปแล้ว แลข้าคิดว่าท้าวอินทรสุริยาก็อยู่ในวัง ลูกสรรเพธภักดีก็อยู่ในวัง ก็ถ้าจะฝากหนังสือถึงสรรเพธภักดี ก็ควรจะฝากกับตัวข้า ข้าควรจะฝากไป ด้วยตัวข้าก็ใช้หนังสือกับพระพิเทศพาณิชอยู่เป็นนิจมิได้ขาด แลซึ่งฝากไปอย่างนี้ผิดสังเกตที่สั่งเสียไปไม่ชอบใจ ก็อย่าเพ่อเปิดหนังสือฉบับนั้นออกอ่านคืนมาเสีย ฤๅสงสัยกลัวจะเปิดก็ตีตราประจำมาข้าจึงจะคืนให้ท้าวอินทรสุริยา ให้เขาเอาไปฝากหลวงปักษาสัยวาณิช ฤๅหลวงนาวาเกนิกร ต่อไปนี้ฝากไปตามที่สั่งไว้ก็ได้ดอก ตั้งแต่นี้ไปถึงท้าวอินทรสุริยาจะเอามาฝากข้าให้ช่วยฝากไปก็จะไม่รับฝากไปอีกเลยกว่าจะกลับมา ครั้น ณ วัน ๓ฯ๖ ๑๐ ค่ำ เวลากลางคืนนายจ่ารงรับหนังสือพระพิเทศพาณิชมาส่งข้าฉบับหนึ่ง จากพระยาโชพึกราชเศรษฐี ความในหนังสือก็มีแต่เรื่องรับทูตที่เมืองสิงคโปร์ความคล้ายกันกับหนังสือพวกทูตมาวางเวรกรมท่า แปลกกันแต่ที่หนังสือของพวกทูตว่าให้พระยาราชานุประพันธ์กราบเรียนเจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีเท่านั้น ไม่ได้ออกหานพานชื่อข้าเลยดูเหมือนไม่มีตัวแล้ว อีกฉบับหนึ่งก็มีแต่ถึงเสมียนตรากรมท่า ว่าที่บอกมาให้กราบเรียนนั้นถ้าเหลือเกินอยู่ให้ขอโทษ ทั้งสองฉบับชื่อข้าไม่มีเลย เป็นนอกเศษนอกเลยไกลเสียหนักหนาทีเดียวถึงที่พูดโต้มานั้นก็เป็นไปลักรู้ของเขามาพูดเล่นดอกมิใช่กิจการอะไรของตัว แต่ที่หนังสือสรรเพธภักดีนั้นมีชื่อว่าให้พระยาวรพงศพิพัฒน์เล่าให้ข้าฟัง แลหนังสือถึงท้าวอินทรสุริยาถึงลูกนั้น ก็มีว่าให้เอาของมาให้ข้ากับฝากของเล็กน้อยนั้นขอบใจหนักหนาแล้ว เพราะข้าได้เลี้ยงสรรเพธภักดีมาแต่เล็กๆ จึงได้ออกชื่อมาคำหนึ่งสองคำ ถึงกระนั้นสรรเพธภักดีเมื่อไปเข้าชื่อกับพวกทูตก็ออกชื่อข้าไม่ได้ ด้วยตัวไปคนเดียวแต่หนังสือพระพิเทศพาณิชนั้น เขาไว้ตัวเป็นคนสนิทของข้า วางไว้ให้ดูการงานที่ดีแลชในเมืองสิงคโปร์ เขาบอกมาก็ทำนองเป็นหนังสือลับเขาบอกกับตัวข้าที่เดียวตามเคย ไม่ได้วานใครให้บอก แลว่าคาดการณ์ยาวไปข้างหน้าด้วย ว่าเห็นทูตจะไปถึงนั้นเมื่อนั้นๆจนถึงว่าเห็นจะได้เฝ้าเจ้าวิกตอเรียที่วังชื่อเสนเยม แต่สำนวนพระพิเทศพาณิชนั้นก็มีแต่ลูกยอแก่ไปเป็นธรรมดา ครั้นมา ณ วัน ๔ ๗ ฯ๑๐ ค่ำเวลาเช้ามารดาหม่อมต่าย * เอาขวดดินขาวเข้ามาส่งคู่หนึ่ง บอกว่าหม่อมต่ายฝากเข้ามา แล้วสั่งเข้ามาว่าให้เอามาถวาย ข้าได้ซักว่าสั่งมาในหนังสือฤๅหนังสือมีมาฤๅ ก็บอกว่าไม่มีเป็นแต่สั่งมาปากเปล่า ครั้นข้าพิเคราะห์ดูในจานรองขวดนั้น* คือหม่อมราโชทัย ชื่อกระต่าย278 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็เห็นลายมือหม่อมต่ายเขียนมาว่าถึงมิศแอนเบศเตอร์ เป็นเสมียนกงสุล ไม่ได้ให้ข้าดอก จะเอามาผิดข้าก็คืนไปเสียไม่ได้เอาไว้ ตั้งแต่ทูตไปก็คอยฟังข่าวอยู่ มีเรือลำนี้เข้ามาก็เร็ว มาแต่เมืองสิงคโปร์ ณ วัน ๒ฯ๔ ๙ ค่ำ มาถึงปากน้ำเจ้าพระยา ณ วัน ๓ฯ ๑๓๙ ค่ำ มาแปดวันเท่านั้น เท่ากับเรือกลไฟเอนกอนเตอร์ลงไป แต่หนังสือกับสิ่งของที่ฝากมากว่าจะได้หลายวันมาช้าโอ้เอ้อยู่ที่นี้เองแล้วก็กระจัดกระจายอ้อมค้อมไปต่างๆ เหมือนอย่างเล่ามานี้ ข้าได้ยินไปมาหัวกระทบกันไปลำบากเต็มทีจึงรู้ข่าวบ้าง ข้ามีความวิตกนักว่าทูตไปครั้งนี้ จะตื่นทะเลเหมือนตาฟักไปลังกาซื้อฝิ่นขายกัญชาก็มาเป็นธุระของทูตไปเสียหมดเอาใจใส่น้ำท่วมทุ่งไปชอบที่ไหนบอกที่นั้น ข้าได้ยินเขาเล่ากันว่าสรรเพธภักดีบอกมาถึงเจ้าภาษีฝิ่นว่าราคาที่นอกขึ้นแพงไปเพราะที่เมืองเบงคลที่เรียกว่าเมืองมังกะหล่าวุ่นวาย ให้กดราคาฝิ่นในกรุงให้แรงขึ้น การก็เข้าเรื่องตาฟัก * ครั้งโน้นออกไปเมืองสิงคโปร์ก็ไปคบกันกับจีนชูขุนบาลว่าเป็นพวกพ้องกับยายเล็ก กับหลวงนายศักดิ์อยู่ว่าพวกพ้องข้างตัวให้ซื้อฝิ่นเข้ามาขายกับเรือพุทธอำนาจ ๑ ตัวก็รับเงินของยายเล็กซื้อฝิ่นเข้ามาครั้นเรือระบิลบัวแก้ว ๒ ไปลังกาไม่ได้จะกลับเข้ามา ก็เกิดหมองหมางกับนายน้อยเสมียนที่เป็นหลวงศรีเยาวภาศจนเกิดวิวาทกันขึ้น ตาฟักกับอ้ายบ้าบุญเพงพี่น้องของผัวยายเล็กต้องพาฝิ่นหนีไปเกาะหมาก พอเกิดความเมืองไทรก็ไปค้างอยู่ที่นั้นมีพระบรมราชโองการในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวให้หา ก็ไม่ใคร่จะกลับเข้ามา ส่งแต่หนังสือสื่อๆ หาๆ มาแต่ที่แพด้วยเรื่องฝิ่นฤๅอะไรก็ไม่รู้จะขอดูก็ไม่ได้ ทำเอาข้าเป็นนอกเศษนอกเลยเสียครั้นเข้ามาทางเมืองถลาง พังงา* จะเป็นพระศรีสุนทรโวหารซึ่งมักดำรัสเรียกว่าตาฟักหรือเป็นคนอื่นสงสัยอยู่ ถ้าเป็นพระศรีสุนทรโวหาร ก็คงเป็นเมื่อตอนแรกสึกถูกเกณฑ์ไปลังกา เมื่อในรัชกาลที่ ๓๑-๒เรือพุทธอำนาจ และเรือระบิลบัวแก้ว เป็นเรือกำปั่นใบ ที่ใช้ในกองทัพเรือสยาม ก่อนที่จะมีการส่งเครื่องจักรกลมาจากต่างประเทศ โดยในกลุ่มเรือรบสยามนี้ส่วนใหญ่จะควบคุมและบังคับบัญชาโดย นายทหารเรือชาวอังกฤษ ผู้มีความชำนาญและเคยผ่านการเดินเรือมาแล้ว มีทั้งหมด ๖ ลำได้แก่- เรือระบิลบัวแก้ว (เรือคองเตอเรอ) น้ำหนัก ๑,๔๑๓ ตัน ชื่อกัปตันยาคอป จำนวนปืน ๕๐ กระบอกไปอัปปางที่เกาะไหหลำเมื่อปี พ.ศ. ๒๓๗๙- เรือวิทยาคม (เรือวิกตอรี) น้ำหนัก ๑,๔๐๐ ตัน ชื่อกัปตันโรเยอร์ อัปปางเพราะถูกไต้ฝุ่น- เรือคาลิโดเนีย (ภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็นเนปจูน) น้ำหนัก ๑,๐๐๐ ตัน ชื่อกัปตัน มิดเดลตัน จำนวนปืน๔๔ กระบอก- เรือจินดาดวงแก้ว (เรือกู๊ด ซัคเซส) น้ำหนัก ๗๐๐ ตัน ชื่อกัปตัน ทริทส์ จำนวนปืน ๒๒ กระบอก- เรือพุทธอำนาจ (เรือเซอร์วอลเตอร์ สก๊อตต) น้ำหนัก ๕๐๐ ตัน ชื่อกัปตัน เดลูซ จำนวนปืน ๑๐กระบอก- เรือแกล้วกลางสมุทร (เรือเอเรียล) น้ำหนัก ๑๕๐ ตัน ชื่อกัปตัน เอคลัน จำนวนปืน ๖ กระบอก เรือลำนี้ใช้ใบเหลี่ยม ทั้งเสาหน้าและเสาท้าย เป็นเรือกำปั่นอย่างฝรั่งลำแรกที่ต่อขึ้นถวายรัชกาลที่ ๔ เมื่อปี พ.ศ. ๒๓๗๘ โดยสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ เมื่อยังเป็นหลวงนายสิทธิ ณ อู่ต่อเรือจังหวัดจันทบุรี279 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฝิ่นมาถูกจับที่เมืองพังงา ตาฟักก็ไม่มาช่วย เดินเหินเที่ยวไปเที่ยวมาไปหาพระยาไชยา (กลิ่น)พระยาบริรักษภูธรอ้อนวอนขอเอาฝิ่นอยู่สามเดือน ทำเลื่อนเปื้อนเต็มที เรื่องนี้สรรเพธภักดีไม่รู้ฤๅตัวสรรเพธภักดีถึงไม่ได้เป็นลูกขุนหลานนางที่มีตระกูลถึงกระนั้นเดี๋ยวนี้ก็เป็นคนโตแล้ว ต้องรักษาตัวอย่าให้เป็นคนตื่นทะเลเหมือนอย่างตาฟักเมื่อครั้งไปลังกาจึ่งจะชอบ อย่าให้ปรากฏว่าเป็นคนเห็นแก่อ้ายเจ๊กอีจีนมากกว่าเจ้านายของตัว เสียแรงเป็นโตเป็นใหญ่ได้ลากขากดีก็เพราะเจ้าเพราะนายดอก ไม่ได้เป็นดีด้วยยศศักดิ์สมบัติตามสกุลรุนชาติเหมือนเขาทั้งหลายทั้งปวงดอกอนึ่งการทูตครั้งนี้ข้าวิตกนัก ถ้าเป็นแต่อย่างนี้แล้วข้าจะรู้งานรู้การที่นี้ยากนัก ด้วยหนังสือที่บอกมาไม่ได้ออกชื่อข้า วางเวรกรมท่าไม่ได้สั่งให้กราบทูลเขาจะบอกก็ได้เขาไม่บอกก็ไม่ได้รู้ เขาจะเล่าให้ฟังสักเพียงไรก็จะได้รู้แต่เพียงนั้น จะเขียนหนังสือว่ากระไรออกมาบ้างตามเหตุก็จำความในหนังสือที่สั่งเข้าไปไม่ได้ด้วยต้นหนังสือไม่ได้อยู่ที่ตัว อนึ่งหนังสือวางเวรนั้นเขาก็อ่านที่กลางท้องพระโรงกลางสนามจันทร์ ถ้าข่าวที่ทูตไปดีก็เป็นเกียรติยศ ถ้าไปไม่ดีก็จะอึงอื้อลือชาปรากฏอัปยศอายเขา ครั้นจะเรียกเอามาอ่านเองก็ไม่เป็นมงคล ด้วยเป็นชื่อเขาอื่นไม่มีชื่อข้า เดนอ่านเขาแล้วเหมือนกินข้าวเดนเขา ข้าคิดว่าเมื่อวัน ๗ ค่ำ ๑๔ ค่ำ ไปออกพระที่นั่งสุทไธสวริยรับความฎีกาของคนไพร่ขี้ข้าศักดินาเท่ากับทาสแลลูกทาสของพวกทูต มาอ่านเองเก็บไว้เองดีกว่าเอาหนังสือของพวกทูตฝากถึงคนอื่นมาอ่าน ด้วยเรื่องฎีการ้องทุกข์นั้นออกชื่อข้าเองทุกฉบับ ไม่ได้ออกชื่อคนอื่นสักฉบับหนึ่งเลย ถึงเสียเงินให้มันฉบับละสองสลึงก็ไม่เสียดายเงินเลย ข้าวิตกอยู่ว่าการครั้งนี้มาถือขนบธรรมเนียมอย่างนี้ ตัวข้าก็ลำบากยากนักหนาที่จะว่างานการไป ก็เมื่อหนังสือฝากช้าอยู่กลางทางกลางทะเล ฤๅจะตกน้ำตกท่า ไฟไหม้ไต้ลนหายเสียก็ไม่ควรเสียใจด้วยเป็นเคราะห์ร้ายแล้วในที่ช้าอยู่แลหายเสียก็ดีนั้น ก็แต่หนังสือมากับเรือมาถึงกรุงนี้แล้ว ควรจะรู้ข่าวในวันมาถึงก็ได้รู้ข่าวช้าไป ๓ วันบ้าง ๗ วันบ้าง เพราะผู้ที่รับหนังสือเขาปิดความเสีย เพราะในหนังสือนั้นมีเรื่องความถึงการเหย้าการเรือนของพวกทูตฤๅของผู้ที่รับหนังสืออยู่สักประทัดฤๅสองประทัด ก็พาเอาเรื่องที่จะเป็นกระทู้แก่ราชการสูญไปเสียด้วยก็ดี ช้าอยู่ก็ดี ให้ตัวอย่างความเปรียบเหมือนหนึ่งว่า ถ้าทูตจะมีหนังสือมาถึงเสนาบดีฤๅเจียสัวเจ้าภาษีนายอากรคนใดคนหนึ่งบอกข่าวราชการฤๅเหตุการณ์สุขทุกข์ดีร้าย ในหนทางฤๅเมืองที่ทูตไปที่เป็นการที่ข้าควรจะได้ฟังนั้นแล้ว ครั้นข้างปลายหนังสือจะมีว่าได้ฝากแหวนฝรั่งฝังพลอย เป็นแหวนถ้วยแก้วดีมีราคาฝากเข้ามาเพื่อจะให้ใส่ใช้สอย ฤๅให้ลูกสาวน้อยตามปรารถนาฤๅจะให้ท่านผู้หญิงผู้ภรรยา ถ้าหากมีเข้ามาด้วยดังนี้สองสามคำห้อยท้ายหนังสืออยู่ข้างผู้รับหนังสือนั้นกลัวข้าจะรู้จะริษยาฤๅจะขอเอาแหวนนั้นมาดูก็ดี ถ้าให้แก่ลูกสาวกลัวข้าจะรู้ว่ามีลูกสาวก็ดี ถ้าให้แก่เมียกลัวข้าจะเล่าออกชื่อเมียก็ดี ถ้าผู้รับหนังสือนั้นหัวล้าน กลัวข้าจะล้อว่าหัวล้านใส่แหวนก็ดี ด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง ก็จะปิดหนังสือนั้นเสียทีเดียวไม่บอกเลย ฤๅถ้าราชการนั้นเป็นสำคัญ ก็จะให้เสมียนคัดช้าอยู่ ๒ วัน ๓ วันแลเลือกคัดแต่ข้อความที่ควรจะกราบทูลพระกรุณา ฤๅเอาไปเที่ยวปรึกษาข้างโน้นข้างนี้ โอ้เอ้อยู่หลายวันหลายคืน ฤๅอย่างหนึ่งข้างปลายหนังสือทูตจะสั่งฝากลูกสาวฤๅน้องสาวแลเมียแก่ผู้รับหนังสือ ให้เอาใจใส่ระไวระวัง แม่ปริก แม่ตลับ แม่ประดับ แม่ถมยา แม่พริ้ง แม่พริ้ม แม่นิ่ม280 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแม่นวล แม่ชุ่ม แม่ช้อย แม่พลอย แม่ลม้าย แม่สายสร้อย แม่สังวาล แม่ลม่อม แม่เสงี่ยม แม่แหววแม่วัน แม่พัน แม่เพื่อน แม่เยื้อน แม่แย้ม แม่หรุ่น แม่ยี่สุ่น แม่กุหลาบ แม่วาด แม่เขียน แม่เอี่ยมแม่อิ่ม แม่หงิม แลอื่นๆ มาแล้ว ฤๅจะฝากของเป็นทองเป็นแหวนมาให้พวกนั้นก็ดี ทูตก็คงกำชับมาในท้ายหนังสือว่าอย่าให้ในหลวงทรงทราบทรงฟังชื่อจะปลาบพระราชหฤทัย การก็จะเป็นไปเหมือนอย่างว่า คือการที่เป็นข้อราชการก็จะช้าอยู่ฤๅสูญไปเสียบ้างก็ถ้าการที่บอกเข้ามานั้นเป็นการจะต้องตอบออกไปจากกรุงนี้โดยเร็วให้ทันท่วงทีในราชการ ถ้าว่าเรือที่เอาหนังสือมานั้นจะมาถึงเมืองสมุทรปราการ ณ วันอาทิตย์ ต่อไปในวันอังคารฤๅวันพุธจะมีเรือล่องลงไปลำหนึ่งฤๅสองลำจะไปสิงคโปร์ เมื่อเป็นดังนี้ฤๅหนังสือที่บอกมาถ้าได้รับในวันเรือมาถึง จะแต่งตอบไปให้ทันในวันสองวันก็ได้ ถ้าพ้นวันอังคารวันพุธนั้นไปสิ้นคราวเรือล่องจะต้องคอยอยู่อีก ๑๕ วันฤๅ ๒๐ วันฤๅเดือนหนึ่งจึงจะได้ฝากไปได้ ก็จะคลาดครั้งคราวเสียใจใหญ่โตทีเดียว วิสัยหนังสือฝากกระบวนราชการ ก็ให้ตรงมาโดยราชการให้ทันราชการจึงจะชอบก็มาเป็นเหตุเพราะหนังสือฝากเล็กน้อยลับๆ ลี้ๆ กระจู๋กระจี๋ ก็พาให้กระบวนราชการเสียไป การเช่นนี้เคยเห็นมามากถึงไม่ได้รู้ก็คะเนถูก เมื่อเป็นดังนี้แล้วเห็นทูตจะไม่พ้นครหาว่าทูตเมาทะเล เหมือนตาฟักไปลังกาให้จัดแจงการยักเสียใหม่มาให้ดี ก็จะได้ฟังข่าวทูลต่อไป ถ้าจะยืนตำราเก่าอยู่แล้ว ข้าก็ขี้เกียจจะสืบข่าวพวกทูต จะคอยพบเมื่อทูตมาถึงเมืองทีเดียว การสุขทุกข์ในบ้านในเรือนของทูตลางคนที่คุ้นเคยกับข้าพเจ้าๆ ก็ให้คนไปสืบสาวเยี่ยมเยียนเอาใจใส่อยู่จะมีเหตุเภทภัยประการใด เขาจะบอกจริงฤๅไม่บอกจริงก็ไม่รู้เลย ด้วยข้าพเจ้าเป็นหูช้างหูม้าหูอยู่นาตาอยู่ไร่ ความเรื่องนี้ข้าพเจ้าก็ได้อธิบายมาในหนังสือฝากถึงนายพิจารณ์ฉบับแล้ว ใครยังไม่ได้อ่าน ก็ให้ขอเขาอ่านดูเทอญ ฯการที่จะบอกสุขทุกข์ในครอบครัวบ้านเรือนบุตรภรรยาของพวกทูตที่นี้ไม่บอกไปแล้ว ให้สืบหนังสือเล็กๆ น้อยๆ เอาเทอญ ฯจดหมายมา ณ วัน ๕ ๙ ฯ๑๐ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก281 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๘พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์แลเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีจดหมายมายัง พระยามนตรีสุริยวงศ์ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต ให้ทราบว่าเมื่อณ วัน ๓๑๓ฯ๑๐ ค่ำเวลาเย็นมีเหตุบังเกิดขึ้นเป็นที่ตกใจมากในพระบรมมหาราชวังนี้ เวลาบ่ายวันนั้นข้าออกไปดูนาที่ท้องสนามหลวง ตัวข้าขี่ม้าออกไป แต่ลูกข้า ๔ คน ยิ่งเยาวลักษณ์ทักษิณชา ๑ โสมาวดี ชายจุฬาลงกรณ์ ไปบนรถที่ข้าเคยขี่ ครั้นไปถึงที่ท้องสนามหลวง ลงดูนาดูสวนที่นั้นแล้ว เมื่อกลับมาตัวข้าไปขึ้นรถกับลูก ๔ คนด้วยกัน ขับรถกลับเข้ามาแล้วหาได้เข้าประตูวิเศษไชยศรีไม่ เลยลงไปดูการที่โรงทานนอก แลดูการที่ป้อมอินทรรังสรรค์จะก่อแท่นเป็นที่ยิงปืน ไปหยุดอยู่ที่โน่นนานจนเย็นจวนค่ำข้าขับรถกลับมา ลูกข้า ๔ คนนั่งบนที่นั่งเต็มหมดจนไม่มีที่นั่ง ตัวข้าเอาข้างหลังยันเบาะเท้าทั้งสองยันพนักหน้ารถนั่งลอยมาเพราะเข้าของเล็กๆน้อยๆ ลูก ๔ คนหาประทุกมาเต็มชานหน้ารถไม่มีที่นั่งยืน แลทางที่ไปนั้นมีแต่จะชักรถเลี้ยวซ้ายเพราะฉะนั้นสายถือข้างซ้ายชำรุดอยู่ด้วยด้ายที่เย็บหนังแถบสายถือที่คล้องเหนี่ยวประวินที่ปากบังเหียนม้าข้างซ้ายนั้นเปื่อยผุนัก แล้วหามีใครสังเกตไม่ ตัวข้าก็ไม่รู้เลย เมื่อรถตรงเข้ามาตามถนนประตูวิเศษไชยศรี ม้าก็เร็วเข้ามาตามตรงข้าก็ถือสายถือรวบเข้าทั้งสองสาย มือเดียวหน่วงไว้เบาๆ ครั้นกระบวนมาถึงที่ทางเลี้ยวจะไปวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พวกทหารแห่เลี้ยวเข้าไปข้างนั้นแล้วยืนอยู่ตามเคย ครั้นรถมาถึงมุมทิมสงฆ์ก็เป่าแตรตีกลองตามเคย ม้าก็กระโชกวิ่งหนักเข้าข้าเห็นกระโชกนักกลัวลูกนั่งบนรถจะคมำลง จึงรั้งสายถือพร้อมกันทั้งสองสายรวบอยู่ในมือเดียวนั้นแรงหนักเข้ามา ม้าก็เดินเลี่ยงเฉไปข้างซ้ายไม่รอช้าดังประสงค์ เพราะสายถือหนักไปข้างซ้ายข้างเดียวข้างขวาขาดเสียแล้ว ข้าหาเห็นไม่ ด้วยหนังยังเกี่ยวอยู่ ข้าเห็นม้าเดินเชือนไปผิดทางข้างซ้าย จึงแก้บังเหียนข้างขวาชักหนักมาสายเดียว ปลายสายแถบก็หลุดออกมาข้าเห็นแล้วก็ร้องให้คนช่วยก็ไม่มีใครช่วยทันข้างรถก็กระทบกับแท่นปากกลางต้นชัยพฤกษ์แลรั้วล้อม กงข้างซ้ายก็ปีนขึ้นไปบนแท่นก่อด้วยอิฐ หลังคาประทุนรถกระทบปลายรั้วล่มเทมาข้างซ้าย ข้าก็สิ้นที่พึ่งเพราะสายถือขาดเสียแล้ว ไม่รู้ที่จะทำอย่างไร ตัวข้าก็นั่งลอยนักแก้ตัวไม่ทัน พลัดตกหกตะแคงลงมากับทั้งลูก ๔ คน ตัวข้ากลัวรถจะทับตายเอามือขวาดันไว้ รถจึงทับได้ที่ตะคาก ๒ข้างขวา แต่แขนซ้ายนั้นตัวทับลงไปยกขึ้นไม่ได้ รถทับข้างขวากดลงไปกับอิฐเสือกไป แขนซ้ายแลตะคากก็ถลอกช้ำชอกเป็นแผลเจ็บหลายแห่ง แต่ตะคากข้างขวาช้ำบวมห่อโลหิตกับชายโครง๑พระองค์เจ้าหญิงทักษิณชา นราธิราชบุตรี ในเจ้าจอมมารดาจันทร์ ธิดาพระยาพิพิธสมบัติ (สุข สุขสถิต)ประสูติเมื่อวันที่ ๑๘ กันยายน พ.ศ. ๒๓๙๕ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อวันที่ ๑๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๔๙พระชันษา ๕๕ ปี๒ตะคาก คือแง่กระดูกเชิงกรานที่อยู่ใต้บั้นเอว หัวตะคากก็เรียก282 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวขวานั้น โสมาวดีพลัดตกทับลงจึงเจ็บช้ำยอกเสียดไป แต่ลูก ๔ คนที่ตกลงมาด้วยกันนั้น ชายจุฬาลงกรณ์ศีรษะแตกสามแห่งแต่น้อยลางแห่งฟกบวมบ้าง ยิ่งเยาวลักษณ์เท้าเคล็ดห้อยยืนในเวลานั้นไม่ได้ขัดยอกที่สันหลังด้วยแต่มีแผลเล็กน้อย โสมาวดีก็มีแผลบ้างหลังบวมแห่งหนึ่ง แต่ทักษิณชาป่วยมากจะเป็นอะไรทับก็สังเกตไม่ได้หลังเท้าขวาฉีกยับเยินโลหิตตกมากทีเดียว ขณะนั้นลูกก็ร้องไห้วุ่นทั้ง ๔ คนแต่เดชะบุญคุณเทวดาช่วย ม้าก็หยุดไม่วิ่งไป คนวิ่งตามช่วยยกรถที่ล่มขึ้นได้ ข้าก็ลุกขึ้นวิ่งมาได้ในขณะนั้น ลูก ๔ คนก็มีคนมาอุ้มขึ้นได้ แต่ทักษิณชานั้นอาการน่ากลัวมาก โลหิตไหลไม่หยุดสักชั่วทุ่มหนึ่งต้องแก้ไข แต่หมอว่ากระดูกไม่แตกเป็นแต่เนื้อแหลกเหลวไปในกลางคืนวันนั้นให้ชักให้กระตุกตัวสั่นไป แต่แก้ไขมาก็ค่อยยังชั่วขึ้น แต่ยิ่งเยาวลักษณ์ครั้นเอาน้ำมันนวดก็หายแล้ว โสมาวดีอาเจียนออกมาในเวลากลางคืนเป็นแต่เสมหะไม่มีโลหิต ให้กินยาก็หายเป็นปรกติแล้ว ชายจุฬาลงกรณ์เป็นแต่หัวแตกสามแห่งแผลเล็กๆ แต่ตัวข้านั้นป่วยบ้างที่ตะคากขวาบวมช้ำห่อโลหิตแห่งหนึ่งชายโครงขวายอกเสียดช้ำไปแห่งหนึ่ง แต่แขนซ้ายชายสะบักซ้ายข้างลงดินเป็นแผลช้ำบ้างถลอกบ้างหลายแห่ง แต่มีแผลใหญ่สองแผลช้ำมาก เดี๋ยวนี้เป็นบุพโพขาวข้นไหล แต่ค่อยยังชั่วแล้วไม่เป็นอะไร ในเหตุอันนี้ข้ากลัวคนจะตื่นไปต่างๆ ก็ไม่ได้บอกป่วยออกมาตามเวลาเสมอทุกวันแลให้มีงานทำบุญสวดมนต์เลี้ยงพระสงฆ์หล่อพระพุทธรูปมีละครข้าก็ฟังสวดมนต์ไปเลี้ยงพระสงฆ์ แลดูละครตามปรกติไม่ได้บอกป่วย แผลหลายแผลก็ใส่เสื้อซ่อนเสีย หน้าตาแลหัวดีอยู่แล้วแลเดินได้อยู่แล้วก็ไม่เป็นไรดอกตัวข้านี้คนรักเท่าผืนหนังคนชังเท่าผืนเสื่อก็ดี ถึงจะไม่สู้มีใครรักก็คงมีคนรักบ้าง เหมือนท่านผู้อื่นลางบางทีว่าคนรักมากแล้วก็มีคนชังบ้างเหมือนกันฉันใด เมื่อจะว่าในการที่ไม่เป็นวิสัยมนุษย์แล้วก็มีคนชังบ้างเหมือนกันฉันใด เมื่อจะว่าในการที่ไม่เป็นวิสัยมนุษย์แล้วถึงผีสางเทวดาที่ชังข้าก็จะมีรักข้าก็จะมีกระมัง ฤๅใครมีบุญแล้วก็จะไม่มีแต่บุญไปทีเดียวจะมีบาปบ้าง ใครชะตาราศีดีแล้วก็จะมีที่ร้ายบ้างตัวข้าถึงจะมีบาปมากก็จะมีบุญบ้าง ชะตาไม่ดีแล้วก็จะมีที่ดีบ้างจึงได้เป็นเจ้าแผ่นดิน อยู่ให้คนนั่งแช่งนอนแช่งมาหลายปีจนคนที่แช่งตายไปก่อนก็จะมี หัวล้านไปก่อนก็จะมี จะว่ามีเหตุทั้งนี้เพราะบุญท่านผู้อื่นทับ ผีสางเทวดาของท่านผู้อื่นมาตัดบังเหียนม้าเสียบุญของข้าก็ยังโต้อยู่ ผีสางเทวดาที่ยังรักข้าอยู่ก็ช่วยข้าม้าจึงไม่วิ่งไป รถจึงไม่ได้ทับข้าแลลูกข้าให้เป็นอันตรายฤๅเจ็บมากจนเสียราชการ ข้าจึงขอบใจเทวดาที่ช่วยข้าหนักหนา ได้ตั้งการสังเวยแลทำบุญบูชา มีละครฉลอง เหตุนี้บังเกิดมีก็ไม่เป็นอันตรายอะไรแก่ข้านัก ข้าคิดว่าชะรอยเทวดาจะบันดาลพอให้เป็นเหตุให้ได้เห็นใจคนต่างๆ ใครจะซื่อตรงฤๅลอกแลกคิดลึกๆ ด้นๆ อย่างไรก็ได้รู้จักครั้งนี้ ให้เห็นใจขาวใจดำใจขลาดใจกล้าต่างๆ ข้าขอบใจ เทวดาอารักษ์หนักหนาทีเดียวข้ากลัวคนอื่นเขาจะมีหนังสือบอกมาผิดๆ ฤๅอังกฤษ จะไปเล่าความผิดๆ จะวิตกไปถึงข้าถึงเมืองนี้ ข้าจึงรีบบอกมาให้ (รู้) ที่จริงการนี้ความจริงทีเดียว กลับมาแล้วสืบดูก็จะได้ความจริงดังข้าเล่ามา ใครบอกมาฤๅใครเล่าให้ฟังเกินๆ ผิดๆ กว่านี้ อย่าเชื่อเลยเอาหนังสือนี้เถียงแทนเถิด ฯจดหมายมา ณ วัน ๖ฯ๑ ๑๐ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก283 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๙พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์แลเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีจดหมายมาถึง พระยามนตรีสุริยวงศ์ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูตให้ทราบว่าฯข้าฯ ได้ยินท่านผู้ใหญ่ในกรุงท่านพูดจากะการกันว่า เห็นจะได้หนังสือทูตฝากเข้ามาให้ข่าวที่กรุงก่อนถึงเมืองลอนดอนนั้น ๔ ครั้ง คือทูตจะได้เขียนฝากที่เมืองสิงคโปร์ครั้งหนึ่ง ที่เมืองอะไรมิรู้ข้าจำชื่อไม่ได้ว่าอยู่ที่ช่องทีเดียว ว่ายักะตราแลชวานั้นแห่งหนึ่ง ที่ขึ้นบกที่เมืองสุเอศ แห่งหนึ่งท่านคอยจะฟังอยู่ แต่หนังสือที่ไปจากกรุงเนื่องๆ นั้นท่านคาดกันว่าเห็นจะไปคอยอยู่ที่เมืองลอนดอนที่แขกพม่าแลไทย เชื่อพวกนั้นเรียกว่าเมืองวิลาศ ๑ นั้น ก่อนทูตไทยไปถึง ฯแต่ ฯข้าฯ ไม่ได้หมายว่าจะได้ฟังกลางทางเลย ถึงจะมีเข้ามาก็คงจะสูสีซุบซิบกันสูญหายไปอย่างก่อนนั้นแล ต่อเมื่อใดหนังสือของข้าพเจ้าได้ลงวัน ๖ ๙ ฯ๑๐ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศกหนังสือคู่ของฉบับนั้นได้ถึงมือท่านแล้วเมื่อใด ถ้าท่านคิดถึงข้าพเจ้าอยู่จงคิดยักย้ายอย่างธรรมเนียมไปเสียบ้าง ข้าพเจ้าจะได้ฟังบ้างดอกกระมัง ซึ่งท่านจะไว้ใจให้ข้าพเจ้าฟังเดนความคนอื่นอ่านแล้วอ่านเล่า ให้ดูหนังสือของคนอื่นฉีกแล้วนั้น ไม่ดู ไม่ฟัง ไม่อ่าน เป็นแน่ไหนๆ ข้าพเจ้าก็เป็นคนคนหนึ่ง เป็นเจ้าชื่อเจ้าเสียงในราชสาสน การทูตานุทูตครั้งนี้จะให้กินเดนท่านผู้อื่นนั้น ไม่กินแล้วในครั้งนี้เป็นอันขาด ท่านอื่นๆ ท่านได้หนังสือฝากของทูต ก็ให้ท่านอวดอ้อไปเถิด ข้าพเจ้าไม่ขอฟังเลยทีเดียว ว่ามาเป็นคำขาด อย่าคาดอย่าหมายอย่างอื่นเลย ตั้งแต่เมื่อขึ้น ฯ ๑๐ นี้มา หนังสือของพวกทูตจะฝากเข้ามาที่กรุงถึงใครบ้าง ข้าพเจ้าก็ไม่ทราบเลยถึงใครจะบอกก็ไม่ฟัง อย่าไว้ใจว่าความที่บอกมา ข้าพเจ้าจะทราบแล้ว ฯจดหมายมา ณ วัน ๑ฯ๑๐๑๐ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก๑วิลาศเป็นคำที่ชาวอินเดียในสมัยก่อนเรียกชาวตะวันตกโดยเฉพาะชาวอังกฤษ284 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๐พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีพ่อเพง ข้าเองตั้งแต่วัน ๖ฯ๑ ๑๐ ค่ำ ป่วยเป็นไข้หวัดลงครั้นวัน ๗ฯ ๒ ๑๐ ค่ำ กลางคืนให้ครั่นตัวมากขึ้น ปวดศีรษะจับหนาวๆ ร้อนๆ ครั้นวันอาทิตย์วันจันทร์แรม ๓ ค่ำ เดือน ๑๐ให้จับเชื่อมมัวทั้งกลางวันกลางคืนไม่ใคร่จะได้ตื่นปรกติอยู่ แผลเจ็บที่ชายโครงขวาลูกตกทับเมื่อรถถล่มนั้นพลอยกำเริบเพราะไข้เส้นเจือพิษ ให้ระบมมากกว่าเป็นไข้หวัดก่อนๆ พี่น้องเจ้านายแลท่านขุนนางท่านตกใจ สงสัยว่าจะเป็นเพราะเจ็บช้ำวันนั้น คุณศรีสุริยวงศ์คิดจะให้กินยาถ่ายแรงๆ ปัดโลหิตภายใน แต่ข้ากลัวอยู่จะถูกยาร้อนในกำลังพิษไข้เจืออยู่ข้ายังไม่ยอมกิน กรมหลวงสรรพศิลปให้กินยาหอมิวปาชีบ่อยๆ นัก ปิดอุจจาระไปสองวัน คือวันจันทร์วันอังคารแรม ๔ ค่ำ๕ ค่ำเดือน ๑๐ ให้เสียดแตกข้างจำระมากนัก หมอคิดจะให้ฉีดน้ำชักอุจจาระแต่ข้าไม่ยอมไม่เคยเอาอะไรใส่ทางทวาร ข้าก็กินยาหอลอเวหลายถ้วย ต่อวัน ๔ฯ๖ ๑๐ ค่ำ เวลาเที่ยงจึ่งเซาะเดินออกมาได้ อาการทั้งปวงก็คลายหายหมด วัน ๕ฯ๗ ๑๐ ค่ำ ข้าก็ออกข้างหน้าเวลากลางวันขุนนางเจ้านายตื่นกันเข้ามาเฝ้าเหมือนวันถือน้ำ เวลาค่ำข้าก็ออกโดยปรกติเป็นว่าหายแล้วแต่ชายโครงยังเจ็บเสียดอยู่เล็กน้อย เห็นจะเป็นแต่เส้นเคล็ดไม่ช้ำถึงกระดูกดอก เพราะไม่มีบวมแลช้ำดำแดงอะไรเลย จะเป็นเส้นเคล็ดขัดเท่านั้น จะประคบแลรีดน้ำมันก็จะหายไปดอก พ่อเพงอย่าวิตกเลย ทักษิณชาลูกข้าก็ค่อยยังชั่วแล้ว แต่ยังเดินไม่ได้ กับบางเวลาข้างเท้าแลขาข้างดีอยู่นั้นสั่นระทกไปเขาว่าเป็นเพราะเทพจรไม่เสมอกันทั้งสองข้างๆ หนึ่งเจ็บเป็นแผลใหญ่อยู่เทพจรเดินไม่สะดวก จึงกลับมาลงเดินข้างหนึ่งแรงไปกว่าข้างหนึ่ง การก็จะไม่เป็นอะไรดอกเมื่อแผลหายแล้วอาการก็เป็นปรกติพระพรหมบริรักษ์เป็นฝีในท้อง ตายแล้วแต่วัน ๕ฯ๗ ๑๐ ค่ำ ที่พระพรหมบริรักษ์ว่างลงข้าคิดว่าจะเลื่อนจมื่นทิพเสนาเป็นพระพรหมบริรักษ์ จะเอาจมื่นไชยภูษาเปลี่ยนมาไว้ที่จมื่นไชยาภรณ์ๆนั้นจะเอาเป็นจมื่นทิพเสนา แลจึงจะเอาจ่าชุ่มบุตรพระยาอภัยรณฤทธิ์เป็นจมื่นไชยภูษาปลัดกรมพระอินทรเทพ จะได้เป็นพวกเดียวกันในญาติพระยาอภัยรณฤทธิ์ดีแล้วๆ จึงจะได้เอานายเวกบุตรพระยาอภัยรณฤทธิ์เป็นจ่าผลาญในกรมนั้นด้วยว่าดังนี้ข้าคิดว่าพ่อเพงจะชอบใจด้วยยินดีด้วยจึงบอกมา ถึงการนั้นมิใช่ธุระการงานของพ่อเพงก็ดี ว่ามาให้รู้จะให้พ่อเพงสบายใจอังกฤษบุตรนายห้างชื่อทอมาศ คริศตีมาอยู่ที่กรุงนานแล้ว บัดนี้จะไปเมืองลอนดอนรับว่าจะเอาธุระทูตไทย ถ้าจะต้องการซื้อหาสิ่งของใดๆ จะช่วยแนะนำ ข้าได้พูดการกับเขามาแล้วข้าได้ให้ถือหนังสือมาให้พ่อเพงด้วยฉบับหนึ่ง ความคล้ายฉบับนี้แลข้าจะต้องการแว่นส่องแดดกลมอย่างหนึ่ง เรียกชื่อว่าชิเกลอหันดูได้รอบตัวชั่วน้ำชั่วแล้งทุกแห่ง มิใช่กวาดรานแลเสกตัน คิดสืบหาที่เบาที่ดีที่ใหม่ให้ข้าใช้สักอันหนึ่ง ว่ากับมิศเตอร์ทอมาศ คริศตีให้ช่วยหาให้เถิด285 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่งพ่อเพงจงเอาใจใส่ หานาฬิกาพกตลับทองเล็กๆ แต่ที่ทนๆ ไม่ดีเสียเร็วนักมาให้หลายๆ ใบ ข้าจะแจกลูกข้าบ้างเมียข้าบ้างที่ข้ารักมากๆ จะได้มีของเล่นประหลาดๆ บ้าง ฤๅพ่อเพงจะคิดอย่างไรให้บ้างก็ตามท้าวอินทรสุริยาเอาหนังสือมาฝากข้าฉบับหนึ่งให้ฝากถึงพ่อเพง ข้าได้ให้เอาไปให้หลวงปักษาแล้ว เห็นเขาก็จะฝากมาแล้วกระมัง บัดนี้หนูบุญนาก หนูทับทิม หนูมรกฏ ลูกพ่อเพงก็อยู่ดีอยู่ทั้งสามคน ฯจดหมายมา ณ วัน ๔ฯ๑๔๑๐ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก286 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๑พระราชหัตถเลขา ถึงนายพิจารณ์สรรพกิจจดหมายบอกมายัง นายพิจารณ์สรรพกิจ ด้วยมารดานายพิจารณ์สรรพกิจป่วยมีอาการดังได้บอกมาแต่ก่อน คืออาการให้เสียดให้แน่นท้องบวม ให้อาเจียนเป็นคราวๆ ได้หาหมอเชลยศักดิ์มาดูว่าเป็นลมดานทคุณ หมอให้กินยาแก้ลมดานทคุณ กับกินยาของท่านเจ้าพระยานิกรบดินทรบ้าง อาการที่เสียดที่แน่นกับท้องบวมค่อยคลายค่อยกินอาหารสวยได้เวลาขนาดกลาง ค่อนถ้วยฝาขนาดกลางบ้างอาการเสมออยู่ มาจน ณ วัน ๓ฯ๑๐๕ ค่ำ อาการหนักลงไปอุจจาระวันละแปดเก้าครั้ง มาจน ณ วัน ๑ฯ๑๐๑๐ ค่ำ ไปอุจจาระเวลากลางวันเก้าครั้งบ้างสิบครั้งบ้าง เวลากลางคืนสิบเบ็ดครั้งบ้างสิบสองครั้งบ้างเจือบุพโพโลหิตทุกครั้งๆ ละตะคันหนึ่งบ้างสองตะคันบ้าง กินแต่อาหารต้มได้เวลาละถ้วยฝาขนาดกลางบ้าง ค่อนถ้วยฝาขนาดกลางบ้าง อาการมาจนบัดนี้ยังเสมออยู่ เมื่อมีอาการผันแปรประการใดถ้าได้ช่องจึงจะบอกมาครั้งหลัง อนึ่งได้ซักถามเจ้าจอมมารดาอึ่ง พระนายศรีสรรักษ์ แลนายจ่ายวด ว่าต้องกันว่าอาการครั้งนี้เห็นจะไม่คลาย แล้วคงจะทรุดไปทุกทีแต่เห็นจะชักลากไปได้จนแรมเดือน ๑๑ ฤๅขึ้นเดือน ๑๒ แลว่ามารดานายพิจารณ์สั่งให้กราบเรียนเจ้าพระยานิกรบดินทรว่า ถ้าตัวถึงแก่กรรมแล้ว อย่าให้คิดเอาศพไว้ท่าบุตรเลยด้วยบุตรไปทางไกลเวลานานจะกลับมา ขอให้ปลงศพเสียเร็วๆ เถิด เมื่อบุตรกลับมาจะทำบุญอัฐิก็ได้ แลว่าภรรยานายพิจารณ์ก็มาเยี่ยมเยียนเอาใจใส่คนไข้ทุกเวลา แต่จะมาอยู่ด้วยไม่ได้ เพราะบุตรชายที่ออกใหม่นั้นยังอ่อนนัก อย่าบ่นว่าสอนสอดล่วงรู้ล่วงเห็นความในครอบครัวเหย้าเรือนบอกมาทั้งนี้เพื่อจะได้สิ้นวิตกดอก แลการที่บอกมาทั้งนี้ ถ้าผิดเพี้ยนไปกับพวกที่เขาบอกมาก็ขอโทษเสียเถิด ด้วยข้าเป็นหูช้างหูม้า หูอยู่นาตาอยู่ไร่ฯจดหมาย ณ วัน ๖ ฯ๑๔ ๑๐ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก287 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๒พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกันจดหมายมายัง พระยามนตรีสุริยวงศ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต จมื่นมณเฑียร-พิทักษ์ ตรีทูต หม่อมราโชทัย ล่ามสำหรับพวกทูต จมื่นราชามาตย์กับนายพิจารณ์สรรพกิจพนักงานกำกับเครื่องราชบรรณาการ ให้ทราบข่าวจืดๆ ตามเดือนตามปีพอสิ้นวิตกถึงบ้านเมืองแลแผ่นดิน ณ วัน ๓ฯ๑๐๑๓ ค่ำ เป็นวันถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาเจ้านายทุกพระองค์ ขุนนางทุกตำแหน่ง ทั้งพระบรม (มหา) ราชวัง พระบวรราชวัง ทั้งภรรยาข้าราชการทั้งปวงที่เคยมาก็มาประชุมพร้อมกัน รับน้ำพระพิพัฒน์สัตยาตามอย่างซึ่งเคยมาแต่ก่อนไม่มีเหตุอะไร เจ้านายแลข้าราชการฝ่ายใน ทั้งในวังนอกวังก็มาพร้อมกันรับน้ำพระพิพัฒน์สัตยาตามเคยเรียบร้อย ไม่มีเหตุแปลกประหลาดอะไรราชการอันใดในกรุงแลหัวเมืองก็ไม่มีการทั้งปวงเป็นปรกติอยู่สิ้นทุกอย่าง ท่านทั้งปวงก็ไม่มีใครป่วยไข้แลมีเหตุอันใดเลยแลการถือน้ำนี้ ทำได้แต่ในแขวงเมืองที่เรียกว่าเมืองน้ำพระพิพัฒน์สัตยาเท่านั้น จะทำจะถือในเขตแดนท่านผู้อื่น คือเมืองประเทศราชขึ้นไทยก็ดี ไม่ได้ขึ้นก็ดี นั้นไม่ได้ห้ามอยู่ เพราะถ้าไปถือในแขวงอื่นก็เป็นถือของเจ้าของแขวงไป เพราะฉะนั้นทูตอย่าหลงชวนกันถือน้ำในเรือก็ดีแผ่นดินก็ดี ของเจ้าอื่นนายอื่นเลย จะกำชับมาแต่เดิมก็ลืมไป เสียการงานมากนัก เมื่อเวลาส่งทูตไปนั้น ถึงจะฝากน้ำพระพิพัฒน์สัตยาไปแต่กรุง ถึงได้ก็จะถือในแผ่นดินเจ้าอื่นนายอื่นไม่ได้ห้ามอยู่จะถือได้เพียงแขวงเมืองสงขลาเมืองถลางพังงา แลแลเมืองประจันตคีรีเขตเข้ามา ฤๅจะถือได้แต่บนเรือกำปั่นแลสำเภาเป็นของกรุงเทพเท่านั้น ที่อื่นไม่ได้ห้ามอยู่ ถึงข้าราชการไปราชการทัพนอกประเทศก็ดี เป็นทูตไปญวนไปจีนก็ดีไม่เคยถือเลยจงรู้อย่างธรรมเนียมในการถือน้ำพระพิพัฒน์-สัตยาดังนี้แลตั้งแต่ ณ วันนั้นมาก็ตั้งพิธีสารทตามธรรมเนียม จนกวนข้าวปายาส ๑ ในวันนี้แล วันนี้คือวัน ๖ฯ๑๐ ๑๕ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก มีสุริยุปราคาเป็นที่กรุงเทพนี้ จับทิศพายัพเวลาเช้า ๔ โมง ๖ บาทคือ ๑๐ นาฬิกา กับ ๓๘ นาทีแต่เที่ยงคืน จับมากกว่าที่เคยเห็นมาแต่ก่อนทุกครั้ง แสงแดงเมื่อกลางคราสนั้นอ่อน เย็นไม่ร้อนเลยเหมือนแดดเวลาบ่ายเย็นทีเดียว กลางคราวเที่ยงแล้ว ๑๖ นาทีหลุดบ่าย ๒ โมง วันนี้ฝนไม่ตกไม่มีเมฆเลย ท้องฟ้าสะอาดดีทีเดียวฯ๑ข้าวปายาสคือข้าวชนิดหนึ่งที่หุงเจือด้วยน้ำนม และน้ำตาล288 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเพราะฝนยังติดจะแล้งอยู่ ในข้างแรมนี้ฝนตกสามครั้งๆ หนึ่งก็ได้น้ำเพียง ๑๔, ๑๕, ๑๖,ทศางค์๑ แต่ที่นอกกรุงคือกรุงเก่า ลพบุรี สระบุรี แล ฉะเชิงเทรา ปราจิณ แลอื่นๆ ฝนก็ชดเชยอยู่ต้นข้าวไม่ตาย ข้าวหางม้า ข้าวไร่ ข้าวเบากันสารทก็ได้เก็บเกี่ยวบ้างแล้ว ราคาข้าวเปลือกกรุงเก่าเกวียนละ๔ข้าวลพบุรีเกวียนละ๔ ๒ข้าวสระบุรีเกวียนละ๔ ๓ข้าวนาสวนเกวียนละ๕บัดนี้ท่านเสนาบดีคิดกันว่า ถ้าเห็นฝนน้อยก็จะไปปิดน้ำนากรุงเก่าในข้างขึ้นเดือน ๑๑ ด้วยกลัวน้ำจะลดเร็วเหตุอื่นก็ไม่มี ข้าพเจ้าได้แจกเงินสุริยพิมพ์แก่เจ้านายแลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในครั้งนี้เป็นอุปราคาเวลากลางวันคนตื่นกันมามากมาย ข้าพเจ้าคิดถึงพวกทูตานุทูตได้ฝากเงินแจกในสุริยุปราคาเป็นเวลานักษัตรฤกษ์มาให้พระยามนตรีสุริยวงศ์๑เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี๑จมื่นราชามาตย์ จมื่นมณเฑียรพิทักษ์ นายพิจารณ์สรรพกิจ หม่อมราโชทัย ขุนทิพมงคล คนละ๒นายเทศกับนายทศ แลล่าม แลเสมียนขุนหมื่น คนละ๑ไพร่หกคนๆ ละ๒เป็นเงิน๙ห่อจดชื่อฝากมาพอให้ได้ในเวลา ควรจะได้ในนักษัตรฤกษ์เป็นการมงคล เพื่อจะให้รู้ว่าการที่กรุงเป็นปรกติอยู่ แลตัวข้าพเจ้าป่วยด้วยตกรถนั้น บาดแผลทั้งปวงก็หายแล้ว เป็นแต่ที่ชายโครงยังยอกเจ็บอยู่บ้าง แต่ไม่กำเริบขึ้นดอกแม่เป้า * มาถือน้ำไม่ได้ ด้วยมีครรภ์อยู่ แล้วก็เดินไม่ได้แต่ก็ไม่ได้ป่วยไข้อะไรดอก ฯจดหมายมา ณ วัน ๖ฯ๑๕๑๐ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศกเวลาดึกสองยาม*เจ้าคุณเป้าภรรยาพระยามนตรีสุริยวงศ์๑ทศางค์ เป็นมาตราวัดน้ำฝนเท่ากับ ๒๐ สตางค์ เป็น ๑ ทศางค์ และ ๑๐ ทศางค์เป็น ๑ นิ้ว289 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๓พระราชหัตถเลขา ถึงนายพิจารณ์สรรพกิจจดหมายมายัง นานพิจารณ์สรรพกิจให้ทราบ ด้วยเจ้าพระยานิกรบดินทร ๑ ป่วยมาแต่ณ วัน ๗๑๕ฯ๑๑ ค่ำ เวลายามเศษให้จับสั่นไปจนเวลา ๗ ทุ่มจึ่งส่าง รุ่่งขึ้น ณ วัน ๑ฯ๑ ๑๑ ค่ำเส้นปัฏฆาพสะดุ้ง ๒ กล่อนลงฝังด้วยอาการที่จับก็จับเป็นเวลา จับตั้งแต่เวลา ๓ โมงเช้า ไปจนบ่ายโมง ๑ จึ่งส่างบ้าง จับแต่เวลาบ่ายโมง ๑ ไปจนบ่าย ๔ โมงจึ่งส่างๆ แล้วให้เชื่อมมัว กรมหลวงสรรพศิลปปรีชา กรมหลวงวงศาธิราชสนิท พร้อมกันดูแล้วปรึกษาคุณ (กันให้ขุน?) แพทย์พิทยา กันหมอยาไปรักษากับหมอฉิมเชลยศักดิ์ให้ยา หมื่นแก้ววรเลิศหมอนวดได้นวดบ้าง อาการที่จับก็ถอยไม่จับ อาหารต้มวันละ ๒-๓ เวลาบ้าง ได้เวลาละ ๗-๘ ช้อน อาการคลายมาจน ณ วัน๖ฯ๑๓๑๑ ค่ำ อาการแปรไป ให้ปวดฝักปวดตามหน้าขา จึ่งได้หาจีนแสมาดูว่าที่ฝักเป็นวัณโรคจีนแสจึ่งประกอบยาทายาพอกยาต้มให้ ตั้งแต่วันนั้นมาจน ณ วัน ๔ ๔ ฯ๑๒ ค่ำ อาการที่ฝักค่อยคลาย อาหารเสวยได้วันละสองเวลา เวลาละถ้วยฝาขนาดกลางบ้าง ค่อนถ้วยฝาขนาดกลางบ้างอาการค่อยคลายขึ้นทุกวัน อาการแต่ก่อนนั้นก็ได้ให้กรมหลวงสรรพศิลปปรีชา กรมหลวงวงศา-ธิราชสนิท พระยาแพทย์ธรรมธาดา พระยาอมรสาตรประสิทธิศิลป พระยาประเสริฐสาตรดำรงพระยาบำเรอราช ไปชุมนุมดูอาการแล้ว เห็นพร้อมกันว่าอาการคงจะหาย ไม่เป็นไข้หนักดอกอย่าให้นายพิจารณ์วิตกเลยจดหมายมา ณ วัน ๔ ๔ ฯ๑๒ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศกอาการเจ้าพระยานิกรบดินทร ภายหลังแต่วัน ๔ ๔ ฯ๑๒ ค่ำ มาให้บวมที่ฝัก ขุนสรแพทย์ว่าเป็นวัณโรคประกอบยาพอกให้พอกก็ไม่มีบุพโพ ข้าได้ให้กรมหลวงสรรพศิลปปรีชาไปดูแลอยู่ด้วยให้หาหมออังกฤษไปดูด้วย การน่าวิตกมากอยู่ ฯจดหมายมา ณ วัน ๑ ๘ ฯ๑๒ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก๑เจ้าพระยานิกรบดินทร (โต กัลยาณมิตร) เกิดเมื่อปี พ.ศ. ๒๓๒๗ เป็นข้าหลวงเดิมในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เป็นที่พระพิชัยวารีในรัชกาลที่ ๒ เมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเสวยราชย์ เลื่อนเป็นพระยาพิชัยวารี แล้วต่อมาเป็นพระยาราชสุภาวดี โปรดให้ว่าที่สมุหนายกในรัชกาลที่ ๓ครั้นรัชกาลที่ ๔ โปรดให้เป็นเจ้าพระยานิกรบดินทร ที่สมุหนายก ถึงแก่อสัญกรรม เมื่อวันที่ ๒๐ กันยายนพ.ศ. ๒๔๐๖ อายุ ๘๐ ปี๒พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน สะกดว่า “ปัตคาด” เป็นชื่อเส้นในร่างกาย ในตำราหมอนวดไทยโบราณ290 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๔พระราชหัตถเลขา ถึงหม่อมราโชทัยจดหมายถึงหม่อมราโชทัยให้ทราบ ด้วยพระพิมลธรรม * หลวงสุรินทรามาตย์ กลิ่นข้าพเจ้าได้ทราบว่ากรมหมื่นเทวานุรักษ นับถือว่าเป็นพวกพ้องเดียวกัน จึ่งได้บอกข่าวมาเมื่อณ วัน ๓ ๖ ฯ๑๐ ค่ำ เวลายามเศษเพลิงเกิดขึ้นในกฏิพระพิมลธรรมไหม้กฏิสามหลังข้าวของเสียหายมาก ด้วยเวลานั้นพระพิมลธรรมก็ไม่อยู่ ได้มีความมาในจดหมายถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์นั้นแล้วแลหลวงสุรินทรามาตย์ป่วยมาแต่ ณ วัน ๗๑๓ฯ๘ ค่ำอาการให้เมื่อยให้ยอกไหล่ทั้งสองข้างหมอว่าเป็นโรคไกษยปัฏฆาพ ๑ จน ณ วัน ๕ ๙ ฯ๙ ค่ำอาการมากขึ้นให้อาเจียนกินอาหารไม่ใคร่ได้ได้เวลาละครั้งถ้วยฝาขนาดน้อยบ้าง ค่อนถ้วยฝาขนาดน้อยบ้าง แล้วก็ค่อยคลายสบายมา เมื่อวันรุ่งขึ้นแต่วันเพลิงไหม้กฏิพระพิมลธรรมแล้ว ก็ได้ไปช่วยเก็บข้าวของที่เพลิงไหม้เหลืออยู่บ้างครั้น ณ วัน ๗ ๑ ฯ๑๑ ค่ำ อาการทรุดหนักลงอีก กินอาหารไม่ได้ให้อาเจียนลุกขึ้นก็ให้หน้ามืดได้หาพระบำเรอราชไปนวดตรวจดูเส้น พระบำเรอราชว่าโทษเสมหะกับลมทำพิษ หมอเชลยศักดิ์ได้ให้ยากินอาการไม่คลาย ครั้น ณ วัน ๒ ๓ ฯ๑๑ ค่ำ ให้สะอึกให้หอบตั้งแต่เวลาพลบค่ำไปจนเวลา๑๑ ทุ่มก็ถึงแก่กรรม เอาศพไว้ที่บ้านกำหนดจะได้ทำการปลงศพ ณ วันศุกร์เดือน ๑๒จดหมายมา ณ วัน ๑ ๘ ฯ๑๒ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก*พระพิมลธรรม (จี่) วัดประยุรวงศ์ เลื่อนเป็นสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ในปีนี้๑กษัยปัตคาด โรคที่เกิดจากเส้นปัตคาดเสื่อมเป็นพิษ291 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๕พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกันจดหมายมายัง พระยามนตรีสุริยวงศ์ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต จมื่นมณเฑียร-พิทักษ์ ตรีทูต หม่อมราโชทัย ล่าม จมื่นราชามาตย์แลนายพิจารณ์สรรพกิจ พนักงานกำกับเครื่องราชบรรณการ ในพวกทูตสยามไปเจริญทางพระราชไมตรี เมืองลอนดอนให้ทราบ ด้วยข้าพเจ้าขึ้นไปทอดกฐินกรุงเก่าในวัน ๒ ๙ ฯ๑๒ ค่ำเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์แลพระยาวรพงศพิพัฒน์ก็ไปกับข้าพเจ้าด้วยได้กลับมาต่อวัน ๖๑๓ฯ๑๒ ค่ำ ครั้นมาถึงแล้ว เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีเอาห่อหนังสือพิมพ์บ้างหนังสืออื่นๆ บ้างมาส่งว่า เรือจรจับโจรรับมาจากพระพิเทศพาณิชสยาม-พิชิตภักดี มิใช่พระครูพิเชตดอก แลก็เพราะหนังสือนั้นเป็นห่อใหญ่ ข้าพเจ้าแก้ออกแลเห็นห่อหนึ่งจดหมายมาว่าวางเวรกรมท่า ข้าพเจ้าก็ส่งให้เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดี ในทันใดนั้นเจ้าพระยารวิวงศท่านแก้ห่อนอกออกเห็นหนังสือหลายฉบับ ถึงพระยาราชานุประพันธ์ ๑ ถึงพระยาวรพงศพิพัฒน์ให้กราบทูลพระกรุณา ๑ ถึงนายเวรกรมพระกลาโหม ๑ ถึงนายราชบริรักษ ๑ถึงพระยาวิสูตรโกษา ๑ ถึงหลวงนาวาเกนิกร แลหลวงปักษาสัยวาณิชที่เดี๋ยวนี้เลื่อนที่เป็นพระภาษีสมบัติบริบูรณ์ แลคนอื่นๆ อีก ฯข้าฯ จำไม่ได้ฉบับที่ว่าถึงพระยาราชานุประพันธ์นั้น พระยาราชานุประพันธ์ไม่อยู่ ไปเมืองจันทบุรีนานแล้ว เจ้าพระยารวิวงศท่านจึ่งฉีกออกอ่านให้ ฯข้าฯ ฟังในขณะนั้นแล ความก็ทราบแล้วแต่ว่าที่ถึงพระยาวรพงศพิพัฒน์ให้กราบทูลพระกรุณานั้น ขณะนั้นพระยาวรพงศพิพัฒน์ไม่ได้อยู่ที่นั้น ต้องคอยอยู่ต้องไปตามหาตัวพระยาวรพงศมาฉีกอ่าน กว่าจะได้อ่านได้ยากนักยากหนาทีเดียวอ้อมค้อมไปจึงได้ความ ความนั้นก็คล้ายกันกับหนังสือถึงพระยาราชานุประพันธ์ แปลกแต่ที่มีระยะทางแลซึ่งว่ากัปเตนโอโกฮานมาชวนจะให้ไปทางอ้อมทวีปอาฟริกา ๑ ทูตตอบดังเขียนมานั้นชอบด้วยราชการแล้ว อนึ่งทูตไม่ขึ้นที่ท่าอาเดน ๒ เพราะอังกฤษเจ้าท่าไม่มาหานั้นก็ชอบแล้วข้าพเจ้ายินดีด้วย แลซึ่งบอกละเอียดลออด้วยระยะทางนับกำหนดลองยิตูต แลลาติตูต Longtitude& Latitude ที่เขียนมาเป็นตัวไทยอย่างไรมิรู้ข้าพเจ้าแล้วนั้นก็ดี ว่ากำหนดปรอท เซอมอมิเตอร์ วัดเย็นแลร้อนก็ดี เขียนกำหนดระยะทางเป็นไมล์ ที่เขียนมาว่าไหมเหมือนชื่อของที่เขาทอผ้าที่อังกฤษ เรียกว่า......................นั้นก็ดีก็เป็นที่น่าชอบใจน่าฟังจำไว้ แต่เสียใจอยู่ว่าฉบับที่ฝากมานั้นถึงพระยาวรพงศ ครั้นอ่านแล้วเจ้าของเขาก็เอาของเขาไปเสียข้าพเจ้าก็เป็นแต่เขาให้ฟังอ่านทีเดียวก็จำไม่ได้ ครั้นจะขอลอกเขาก็ขี้เกียจลอก อนึ่งชื่อลองยิตูต ลาติตูตแลไมล์ แลชื่อที่ต่างๆ ก็เขียน๑Africa ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี และประกาศราชบัณฑิตยสถาน กำหนดให้เขียนว่า แอฟริกา๒Aden292 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวผิดๆ ถูกๆ ด้วยคำอังกฤษมาฟังเสียงเขาเขียนเป็นไทยฟังพลัดๆ พลาดๆ เขียนมาเข้าใจยากไปขอท่านทูตทั้งปวงเอ็นดูข้าพเจ้าว่าวานอังกฤษเขาเขียนเป็นคำเป็นเลขแลอักษรอังกฤษให้ถ้วนถี่แล้ว ฝากให้ตัวข้าพเจ้าเองทีเดียวฉบับหนึ่ง จะได้ฤๅไม่ ถ้าฝากคนอื่นฉบับนั้นเขาก็จะเอาของเขาไปเสียข้าพเจ้าอ่านฤๅฟังทีเดียวครั้งเดียวจำไม่ได้ ถ้าจะขอลอกเขาก็ขี้เกียจนักไม่พอที่จะเหนื่อย ฤๅถ้าเจ้าของผู้รับหนังสือเขาไม่อยากให้ข้าพเจ้ารู้เขาปิดเสีย ข้าพเจ้าก็จะไม่รู้เลยหนังสือหลายฉบับซึ่งห่อมาด้วยกันนั้น เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีท่านเอาไปหมดว่าจะไปแจกไปส่งตามที่ ข้าพเจ้าไม่ได้ฉีกออกอ่านดอกแต่สักฉบับหนึ่ง นอกกว่าที่ว่าแล้วข้าพเจ้าก็จะไม่สืบถามขออ่านเลยอย่าวิตกเลยว่าข้าพเจ้าจะรู้ความในหนังสือเหล่านั้น อย่าเสียใจเลยว่าหนังสือห่อนั้นมาตกถึงมือถึงที่ต่อหน้าข้าพเจ้าเข้าก่อน ข้าพเจ้าไม่ได้สอนสอดลอดรู้อะไรดอก ถึงลางคนในพวกทูตจะได้เพชรใหญ่เท่าเม็ดสวาด ๑ ฤๅสะบ้าหัวลิง ๒ แลจะฝากมาให้พ่อตาแม่ยายซ่อนถวายท่านผู้มีบุญอื่นๆ นอกจากตัวข้าพเจ้าก็จะได้ดอกข้าพเจ้าก็จะไม่รู้ ข้าพเจ้าไม่สอนสอดลอดรู้ จู้จี้อะไรอย่าวิตกเลยถึงเจ๊กจีนที่เขาได้รับธุระทูต ฝากหนังสือถึงลูกเมียเหย้าเรือนให้ปิดมิดชิดนั้น เขาก็ปิดมิดชิดไม่ได้บอกอะไรแก่ข้าพเจ้าดอกแต่ถ้าลูกสาวขี้ริ้วขี้เหร่ของบางคนในพวกทูต ถ้ามาใช้เป็นคนเหย้าเรือนข้าพเจ้าอยู่ข้าพเจ้าหาสู้ชอบใจไม่ ที่จะให้รับหนังสือมาแต่เจ๊กแต่จีนลับๆ ลี้ๆ เพราะข้าพเจ้าเคยสังเกตว่าตัวข้าพเจ้าถ้าจะฝากหนังสือถึงผู้หญิงที่ผัวเขามี ข้าพเจ้าเคยฝากถึงผัวเขาให้ผัวเขาให้แก่เมียเขาเอง ครั้นจะให้ผู้อื่นไปส่งแก่ผู้หญิงที่เป็นเมียเขานั้นเห็นว่าไม่ชอบกล แต่หนังสือของบิดาถึงบุตรไม่เป็นที่รังเกียจ แต่คนถือมานั้นถ้าเป็นผู้ชายอื่นมาลองให้ไม่ให้ผัวเขารู้ก่อนนั้นไม่ชอบกลเลยถึงพระพิเทศพาณิชมิใช่พระครูพิเชตดอก ลางทีเขาฝากหนังสือถึงเมียข้าพเจ้าบ้างก็มีหลายครั้ง เขาก็ห่อส่งมาให้ข้าพเจ้าให้เขาไม่ได้ฝากเจ๊กจีนอะไรมาให้ เขาทำดังนั้นก็ชอบอยู่ครั้นที่ข้าพเจ้าฝากกระดาษที่ตีพิมพ์ไว้แต่ก่อนประกาศ ด้วยให้ใช้ชื่อพระพิเทศพาณิชให้ถูกทั้งไทยทั้งอังกฤษ จงแจกให้หม่อมราโชทัย แลเสมียนที่จะเขียนถึงเขานั้นทุกคนเถิด ให้เขียนให้ถูกครั้งนี้พระพิเทศพาณิชเขาก็บอกเข้าไปถึงข้าพเจ้าว่าหม่อมต่ายราโชทัยได้ฝากหนังสือให้ถึงตัวฉบับหนึ่ง แต่อาเอนโดยกำปั่นเมล์ ความในหนังสือบอกว่ากระไร เขาก็บอกให้ข้าพเจ้าทราบทุกประการ เขารอบคอบละเอียดลออดีอยู่ฯจดหมายมา ณ วันที่ ๗๑๔ฯ๑๒ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก๑สวาด เป็นชื่อไม้เถาเนื้อแข็ง ลำต้นมีหนาม ฝักมีหนามละเอียดเมล็ดกลมเปลือกแข็ง สีเทาอมเขียว เรียกว่าสีสวาด อยู่ในวงศ์ Leguminnosae๒ชื่อไม้เถา ในวงศ์ Leguminosae ฝักมีเมล็ดแข็ง293 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๖พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกันจดหมายมายัง พระยามนตรีสุริยวงศ์ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต จมื่นมณเฑียร-พิทักษ์ ตรีทูต หม่อมราโชทัย ล่าม จมื่นราชามาตย์ แลนายพิจารณ์สรรพกิจ ให้ทราบข่าวที่กรุงเทพฯ ว่าราชการไม่มีอะไร บ้านเมืองก็เป็นปรกติดีอยู่ ไม่มีความไข้ความเจ็บ ฝนกลางมือแล้งแต่ปลายมือก็ชุกมากน้ำกรุงเก่าก็งาม น้อยกว่าปีหลัง ๑๖ นิ้วเท่านั้น ราคาข้าวเมื่อฝนแล้งสูงมากขึ้นไปน้อยหนึ่ง เพียงอย่างสูงข้าวเปลือกนากรุงเก่า เพียงเกวียนละ๔ ๒บ้าง๔ ๓บ้าง บัดนี้ราคาข้าวก็ตกลงแล้วเรือก็เข้ามาจะบรรทุกข้าวมามาก ถึงวันละสองลำสามลำทุกวัน ในเดือน ๑๒ปีนี้ รำคาญอยู่แต่กงสุลอังกฤษแลกงสุลอเมริกันรบกวนนัก ด้วยเรื่องราษฎรที่เอาของสินค้ามาขายไม่รับเงินเหรียญจะเอาเงินบาท ถึงมีหนังสือพิมพ์ประกาศก็ไม่ใคร่เชื่อฟัง อยากได้แต่เงินบาทตามเคย แลเงินบาทที่ราษฎรขายของได้ก็เอาไปเสียหัวเมืองแลบ้านนอก แล้วก็พากันตื่นว่ามั่งมีเอาเงินซ่อนฝังดินเสีย เพราะวิสัยเมืองไทยแต่ก่อนมีเงินน้อย ไพร่ๆ ไม่ใคร่มีเงิน ครั้นมีขึ้นตื่นว่ามั่งมีเก็บซ่อนส่ำสมเสีย ถึงจะส่งภาษีอากรก็ส่งเป็นเงินเหรียญเสียโดยมาก เพราะฉะนั้นผู้ครองแผ่นดินก็มีเงินบาทน้อยไปมีแต่เงินเหรียญถึงเบี้ยหวัดก็จะต้องแจกกันด้วยเงินเหรียญ ช่างเงินทำเงินบาท * ก็ไม่ใคร่จะทันคนต้องการใช้ เพราะกงสุลรบกวน ที่กรุงก็ได้จัดช่างทำเงินให้มากขึ้นจนถึงทำได้วันละ๘๐ ๙๐แล้ว ก็ยังไม่ใคร่จะพอประสงค์ของลูกค้าผู้จะแลกใช้ เพราะเหตุนี้เดี๋ยวนี้ข้าพเจ้าจะใคร่ได้เครื่องมือที่จะทำเงินเหรียญ ตามอย่างตราไทยที่ให้อย่างไปแก่เจ้าหมื่นสรรเพธภักดีนั้น แล้วขอท่านทูตานุทูตจงเอาใจใส่ในการนี้พอจะพูดชี้แจงแก่เลอรดกลาเรนดอนให้เขาช่วยคิดอ่านก็ว่าแก่เขาเถิด จะได้ทำนุบำรุงบ้านเมือง เพราะว่าเป็นเงินตราไทยน้ำเงินอย่างไทยแล้ว เห็นราษฎรจะเชื่อถือใช้สอยเหมือนเงินบาท แลประสงค์ของข้าพเจ้าจะใคร่ให้เป็นเงินเหรียญละบาทแลกึ่งบาท แลสลึง แลเฟื้อง ให้เห็นตราชัดงดงามดีเป็นเกียรติยศต่อไปด้วย จะให้ทำได้ง่ายได้เร็วด้วย จงคิดเอาใจใส่ให้ละเอียดตรานั้นจะทำอย่างไรจึ่งจะได้มากเหมือนกันมากเมื่อตีในแบบทำเงินเหรียญยับเยินไปบ้างจะทำเพิ่มเติมอย่างไร แลเครื่องซึ่งจะทำนั้นเอาแต่พอกำลังไทยจะทำได้ ถึงจะทำได้เพียงวันละ ๑๐๐๐๐ บาท ๒๐๐๐๐ บาท เท่านั้นก็เป็นดีอยู่แล้วถึงจะต้องลงทุนเงิน ๒๐๐ ชั่ง ๓๐๐ ชั่งก็ตาม แต่อย่าตื่นเครื่องกลไฟกลฟืนไปนัก จะยากหลายอย่างไป ถึงจะหนักแรงคนบ้างก็ตามคิดอ่านการข้างต้นๆ ไปก่อนอย่าเพ่อตื่นการปลายพิศวงการปลายเปรียบเหมือนการตีพิมพ์หนังสือ การต้นคือทำสิ่วเหล็กตีลงให้เป็นตัวทองแดง แล้วหล่อในโมล์เป็นตัวดีบุก แล้วเอามาเรียงเป็นบรรทัดปรับลงตั้งที่แล้ว ถ้าจะเอาพิมพ์ไว้นานฤๅจะตีให้มากกลัวลูกพิมพ์จะยับจึ่งต้องเอาดินขาวเรียกว่าเคล มาตำเป็นผงโรยลงให้หนา ทับลงให้มากแล* คือเงินอย่างพดด้วง294 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเอาน้ำเชื้อพรมประรดลงให้ติดกันแล้ว ครั้นแห้งจึ่งยกขึ้นแล้วเอาดีบุกหลอมลงในแผ่นดินขาวนั้นถอดออกมาเป็นพิมพ์ปึกแล้ว จึ่งถึงบทที่จะตีในกระดาษเป็นการปลาดแลมีหมออเมริกันฤๅอังกฤษมาเล่าว่าที่เมืองอังกฤษแลเมืองอเมริกานั้น เขาตีพิมพ์หนังสือด้วยกลไฟ มีกลโดยมากทาหมึกเองคนไม่ต้องทา เปลี่ยนวางแลยกกระดาษเองคนไม่ได้ต้องลำบากทำเป็นแต่จัดแจงไว้้แล้ว ใส่เครื่องจักรกลไฟไว้แล้วการก็ทำไปเองวันหนึ่งตีพิมพ์ได้สามแสนสี่แสนแผ่นกระดาษได้ ไทยตื่นๆไต่ฟังก็ร้องอ้อๆ แล้วมาเล่าก้อไปว่าเครื่องมือนอกเขาอย่างนี้ ดีกว่าที่มีอยู่ในโรงพิมพ์เมืองไทยอย่างนี้อย่าใช้เลยสั่งเอาใหม่ เครื่องกลไฟดี คนไม่ต้องเหนื่อยประหลาดดี คนพวกที่ว่ายุดังนี้ คือเรียกว่าคนตื่นไฟ ไม่คิดถึงการต้นแลความต้องการเลย ว่าให้ซื้อเครื่องกลไฟเปลืองทุนเสียเปล่าๆการต้นคือจะเรียกลูกพิมพ์ให้ถูกให้เรียบร้อยให้แล้วเร็วสำคัญกว่า ถ้าคิดเอาทุนจ้างคนเรียงใช้การให้พอให้เร็ว จะคิดว่าหาเคลื่องกลไฟตีพิมพ์ในกระดาษ การข้างต้นยุ่งมากหลายอย่าง ตั้งแต่หล่อในแบบทองแดงในโมล์มามิใช่ฤๅ คนเมืองไทยเล่าอ่านหนังสือก็น้อย ถ้าตีมากก็เสียกระดาษเปล่ามิใช่ฤๅ การแรกเริ่มจะทำการตีพิมพ์เงินเหรียญนี้ก็เหมือนกัน เมืองไทยการช่างมือก็หยาบ วิชาก็น้อย ทุนก็ยังน้อย ถึงถ้าทองแลเงินเหรียญทำขึ้นได้ ผู้จะต้องการใช้แลรับจับจ่ายซื้อขายก็ยังน้อยคนโง่คนเปรี้ยวมาก ถ้าจะคิดโตใหญ่ตื่นไฟตื่นฟืนในการปลายก็จะเสียทุนเปล่าเมื่ออย่างนั้นจะไม่คิดทำเล่า ก็คิดอายแก่เจ้าเวียดนามมินมาง * เขายังคิดทำเงินเหรียญมังกร มีชื่อเขาใช้ในเมืองญวนได้ แลองค์พระหริรักษรามมหาอิศราธิบดีเขาก็ได้ทำเงินเหรียญเขมรใช้ในเมืองเขา ถึงเขาเป็นแต่เมืองขึ้นแก่เรา การทำเงินเหรียญเสียดังนี้ก็เป็นการกันเงินแดงดียิ่งนัก ถ้าหากว่าเราจะทำแล้วเราจะไล่เลียงเนื้อน้ำเงินเสียให้เหมือนเงินไทย แล้วทำตามน้ำหนักบาท สลึง เฟื้อง ตามน้ำหนักที่ราษฎรฝ่ายเราเคยใช้รู้ทั่วกันแล้ว เห็นว่าจะเป็นที่เชื่อที่ไว้ใจใช้ได้เร็วกว่าเงินเหรียญตราเมืองอื่นเป็นแน่แท้ เพราะฉะนั้นข้าพเจ้าขอกำชับมาแก่ท่านทูตานุทูตให้เอาใจใส่หาเครื่องมือเครื่องจักรสำหรับทำเงินเหรียญ ๑ ทั้งทำตราตามอย่างซึ่งได้ให้มาแก่พระนายสรรเพธภักดีมานั้น แต่ให้รู้การต้นการปลาย การสำคัญแลไม่สำคัญ คิดให้รอบคอบ คือจะทำเหรียญทองก็ได้เงินก็ได้ พอให้เป็นเกียรติยศแก่แผ่นดินของข้าพเจ้าจดหมายมา ณ วัน ๒ฯ๑ ๑๒ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก*เจ้าแผ่นดินญวน ยังเป็นอิสระอยู่ในสมัยนั้น๑เมื่อคณะราชทูตไทยเดินทางไปอังกฤษในปี พ.ศ. ๒๔๐๐ นั้น รัชกาลที่ ๔ โปรดฯให้ดำเนินการจัดหาซื้อเครื่องจักรสำหรับทำเงินเหรียญมาใช้ในประเทศไทย ซึ่งต่อมาได้โปรดฯ ให้สร้างโรงเครื่องจักรสำหรับทำเงินเหรียญขึ้นที่หน้าพระคลังมหาสมบัติ ตรงมุมถนนออกประตูสุวรรณบริบาล ด้านตะวันตก พระราชทานนามว่าโรงกษาปณ์สิทธิการ ผลิตเหรียญบาท เงินสลึง และเงินเฟื้อง ใช้แทนเงินพดด้วง295 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจดหมายบอกเพิ่มเติมมาว่า เมื่อบรรทัดทั้งหลายในหนังสือนี้แต่งแล้วเขียนแล้ว ข้าพเจ้าได้พบอ่านข่าวมีในหนังสือโหมนิว ว่าผู้ครองข้างอังกฤษ ให้ช่างสร้างเครื่องมืออัดฝ้ายสำรับหนึ่งเครื่องทำเงินเหรียญสำรับหนึ่ง เป็นสามจักรๆ ที่หนึ่งสำหรับทำแผ่นเงินเหรียญ จักรที่สองสำหรับตีกดตราเงิน จักรที่สามสำหรับทำริมเงินเหรียญเครื่องเหล่านั้นทำดีมาก เกลี้ยงเกลามากหนักหนาเป็นอย่างดีทีเดียว เครื่องเหล่านี้ผู้ครองข้างอังกฤษจะถวายไปแก่เจ้าแผ่นดินเมืองไทย แต่เครื่องจักรที่ทำนั้น เป็นเครื่องจักรทำการด้วยมือคน เพราะในเมืองไทยไม่มีเครื่องกลไฟใช้ ถ้าคำที่ว่าในหนังสือพิมพ์โหมนิวนั้นว่าจริงข้าพเจ้าคะเนว่าการนั้น เห็นผู้ครองข้างอังกฤษจะให้ทำตามคำของมิศเตอร์ปากสั่งไปแต่ก่อน จงคิดว่าแก่เขาให้สมควรเถิด ซึ่งเขาทำเป็นแต่เครื่องใช้ด้วยมือนั้นก็ชอบอยู่แล้ว ขอท่านทูตานุทูตจงเอาใจใส่ให้ละเอียดนั้นเถิด ตราตัวอย่างนั้นจะได้ให้แก่มิศเตอร์ปากไปฤๅไม่ข้าพเจ้าก็ลืมไปเสียแล้ว ถ้ายังไม่ได้ให้ไปก็จงเอาตัวอย่างที่ให้พระนายสรรเพธภักดีไปนั้น สำแดงปรึกษาแก่ผู้ครองข้างอังกฤษเถิด การทำตรานั้นเห็นจะทำด้วยใช้เครื่องไฟฟ้าซึ่งไม่มีในเมืองไทย ถ้าพอจะได้ก็หามา เพราะการที่จะทำตราให้เหมือนกันเสมอไปนั้นเป็นการสำคัญที่จะทำเงินเหรียญอนึ่งทูตานุทูตทั้งปวงจงรู้ว่าอาการเจ้าพระยานิกรบดินทร์ ซึ่งบอกมาแก่นายพิจารณ์สรรพกิจแต่ก่อนนั้น บัดนี้อาการคลายแล้ว บุพโพไหลออกจากฝักมากที่บวมก็ยอบแล้ว แพทย์หมอทั้งปวงเห็นพร้อมกันว่าจะหายไม่เป็นอะไร อย่าให้นายพิจารณ์วิตกเลยฯจดหมายมา ณ วัน ๑ฯ๗๑๒ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก296 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๗พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศแลเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีจดหมายมายังพระยามนตรีสุริยวงศ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต ให้ทราบว่าข้าพเจ้ายังวิตกอยู่ว่าเครื่องจักรทำเงินที่หนังสือพิมพ์กล่าวว่า ผู้ครองข้างอังกฤษให้ทำจะถวายไปแก่เจ้าแผ่นดินกรุงไทยนั้น เขาจะให้มาในพระบรมมหาราชวังนี้ฤๅจะถวายในพระบวรราชวังก็ยังไม่ทราบแน่ ด้วยข้าพเจ้าเป็นคนไม่สู้มีชื่อเสียงลือชาปรากฏ ท่านข้างโน้นท่านก็เป็นผู้พอใจมีของประหลาด ท่านกว้างขวางกว่าข้าพเจ้า ถ้าการนั้นเป็นของถวายในพระบวรราชวังไป ครั้นของมาถึงกรุงเครื่องนั้นก็เป็นของนิ่งอยู่ เป็นแต่ของเครื่องเล่นไป เพราะการทำเงินตรากฎหมายฝ่ายไทยมีได้แต่ข้างพระบรมมหาราชวัง จะต้องคิดอ่านยักย้ายถ่ายเทว่ากันวุ่นวายไป ผู้ครองข้างอังกฤษเขาจะเข้าใจอย่างไรก็ไม่ทราบ เพราะฉะนั้นให้สืบดูให้แน่ ถ้าผู้ครองข้างอังกฤษเขาคิดจะถวายเครื่องนั้นในบวรราชวังแล้ว ก็อย่าว่าถุ้มเถียงแย่งชิงเลย คิดลงทุนสั่งเขา ขอแก่เลอรดกลาเรนดอนให้เขาทำให้ข้างพระบรมมหาราชวังนี้ให้ได้ เขาจะให้ลงทุนก็ลงเถิด อย่าให้ข้าพเจ้าได้ความอัปยศ เพราะประสงค์อันนี้ประสงค์มานานแล้ว เพื่อจะกันเงินแดง ฯจดหมายมา ณ วัน ๑ฯ๗๑๒ ค่ำ ปีมะเส็งนพศก297 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๘พระราชหัตถเลขา ถึงนายพิจารณ์สรรพกิจจดหมายมาถึงนายพิจารณ์สรรพกิจให้ทราบ ว่าอาการเจ้าพระยานิกรบดินทรนั้น เดี๋ยวนี้ก็คลายแล้ว นายจ่ายวดบอกมาว่าเมื่อ ณ วัน ๕ฯ๔ ๑๒ ค่ำ เวลา ๑๐ ทุ่มเศษ ที่ฝักข้างซ้ายแตกสองแผลเล็กกว่าก้านพลู มีบุพโพ ๒ ตะคันครั้น ณ วัน ๖ฯ๕ ๑๒ ค่ำ เวลา ๕ โมงเช้า มีบุพโพอีกตะคันหนึ่ง ให้บวมขึ้นที่เหน่าเท่าผลมะนาว หมอว่าบวมเพราะฝักที่แตก ครั้นมาจน ณ วัน๒ฯ๘ ๑๒ ค่ำ หมอเห็นว่าเป็นวัณโรคแท้ ขุนสารแพทย์จีนแสจึ่งพร้อมกันประกอบยาเกลื่อนอาการที่ฝักคลายขึ้นมาก แต่อาการที่บวมเหน่ายังเสมออยู่ แต่ว่าถ้าเกลื่อนไม่ไปก็คงจะมีบุพโพจะต้องลำบากเป็นหลายวัน แต่ท่านนั้นเดี๋ยวนี้ก็สบายขึ้นมาก อาหารเสวยได้เวลาละถ้วยฝาขนาดกลางบ้าง ค่อนถ้วยอย่างนั้นบ้างเสมอทุกเวลา แลอาการเจ้าพระยานิกรบดินทรครั้งนี้ข้านึกวิตกไปว่าหม่อมเจ้าเล็กในกรมหมื่นสุนทรธิบดีเธออยากจะให้ท่านกับท่านผู้หญิงลิ้มสองคนตายายนี้ตายเสียมานานแล้ว ด้วยเธอคิดว่าเธอจะได้เข้าบ้านนั้นสะดวก จะได้เข้าไปหลับนอนในบ้านนั้นสบายใจด้วยเห็นว่าเจ้าจอมมารดาอึ่ง แลจาด แลนวล ก็ดี พระยาจ่าแสนบดี พระยาราชานุประดิษฐ แลพระนายศรีสรรักษ์ก็ดี จะว่าอะไรเธอได้ด้วยเป็นแต่ลูกท่าน ถ้าท่านตายายทั้งสองไม่มีแล้ว เธอก็จะยุยงให้วิวาทเป็นความมรดกกันขึ้น ครั้นวิวาทกันเสียก็จะไม่มีใครว่าใครใครกลัวเกรงใคร เธอจะได้เข้าออกอยู่กินได้ตามสบายใจ ส่วนมรดกก็คงจะได้บ้าง เธอจะคิดเห็นดังนี้ ข้าแคลงใจไปดังนี้เพราะทราบว่า ๕ ปีมาแล้ว เธอให้คนเดินเหินลอบไปมาอยู่ในบ้านนั้น แลคนรับใช้ลับๆ ในบ้านนั้นก็เดินไปมา ถึงเธอปิดความไม่ให้เจ้าพระยานิกรบดินทร แลท่านผู้หญิงลิ้มรู้ แต่พวกนักเลงในวังเขาก็รู้อยู่ด้วยกันมาก จนเข้าหูข้าถึงเป็นหูช้างหูม้าก็ดี ครั้งนี้ท่านผู้หญิงลิ้มก็ตายลงแล้ว ข้าวิตกไปกลัวเธอจะเห็นเป็นทีว่าครั้งนี้สมคิดคาดหมายไว้ครึ่งตัวแล้ว ถ้าเจ้าพระยานิกรบดินทรตามท่านผู้หญิงไปเสียด้วยทีเดียว ก็จะได้ว่ามรดกฤๅลงทุนทำบุญให้ทานให้แล้วไปเป็นครึ่งหนึ่งคราว*บุตรธิดาเจ้าพระยานิกรบดินทรกับท่านผู้หญิงลิ้ม ที่มีนามในพระราชหัตถเลขานี้๑. เจ้าจอมมารดาอึ่ง ต่อมาได้เป็นท้าวสมศักดิ์ ในรัชกาลที่ ๕ เป็นเจ้าจอมมารดากรมหลวงวรเสรฐสุดาในรัชกาลที่ ๓๒. คุณหญิงจันทร์ ทราบว่าทำราชการในรัชกาลที่ ๓๓. คุณหญิงนวล จะได้ทำราชการหรือไม่ได้ทำไม่ทราบแน่๔. พระยาจ่าแสนย์บดี (ช่วง) ภายหลังได้เป็นพระยาไชยวิชิต ผู้รักษากรุงเก่า๕. พระยาราชานุประดิษฐ์ (ชื่น) ภายหลังได้เป็นพระยามหาอำมาตย์๖. จมื่นศรีสรรักษ์ (บุญรอด) ภายหลังได้เป็นพระยาราชวรานุกูล ในรัชกาลที่ ๔ ถึงรัชกาลที่ ๕ ได้เป็นเจ้าพระยาพลเทพแล้วเป็น หลวงเดช นายเวร แต่ถึงแก่กรรมแต่ต้นรัชกาลที่ ๕๗. นายพิจารณ์สรรพกิจ (ชื่อทองอยู่) ภายหลังได้เป็นหลวงเดช นายเวร แต่ถึงแก่กรรมแต่ต้นรัชกาลที่ ๕298 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเดียวจะได้เศษเลยไว้มากๆ จะได้เล่นหวยฤๅเล่นอะไรให้สบายใจกระมัง เพราะเหตุนี้ข้าแคลงไปว่าหม่อมเจ้าเล็กเธอจะแต่งคนไปติดสินบนแก่เมียเล็กๆ น้อยๆ ที่เจ้าพระยานิกรบดินทรท่านใช้สอยนวดฟั้นปฏิบัติอยู่เป็นนิตย์นั้น ให้ลอบบีบเอาที่สำคัญๆ ในตัวท่าน เมื่อท่านหลับไหล ฤๅเป็นลมมัวมึนอยู่อย่างไรไม่รู้ตัวดอกกระมัง จึ่งเกิดวัณโรคอย่างนี้ขึ้น ท่านไม่เคยเป็นแต่หนุ่มจนแก่เลยเหตุใดจึ่งเป็นขึ้นดังนี้น่าสงสัย ข้าได้ถามนายจ่ายวดว่าท่านเมื่อนอนหลับนั้น ใช้ให้เมียเล็กๆ น้อยๆปฏิบัตินวดฟั้นฤๅไม่ นายจ่ายวดก็รับว่าท่านใช้ดังนั้นอยู่ ข้าสั่งกำชับให้ไปบอกแก่เจ้าจอมมารดาอึ่ง ให้ระวังให้มากอย่าไว้ใจคนพาลๆดังนี้นายจ่ายวดบอกข้าว่าได้บอกแก่เจ้าจอมมารดาอึ่งสองครั้งแล้วก็นิ่งอยู่ ข้าคิดอย่างไรก็บอกมาให้รู้ ว่านี้ก็เป็นการที่ข้าวิตกไป ถ้าไม่ชอบใจ ก็อย่าโกรธถือโทษเลยฯจดหมายมา ณ วัน ๒ฯ๘ ๑๒ ปีมะเส็ง นพศก299 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๙พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกันจดหมายมายัง พระยามนตรีสุริยวงศ์ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต จมื่นมณเฑียร-พิทักษ์ ตรีทูต หม่อมราโชทัย ล่าม จมื่นราชามาตย์ นายพิจารณ์สรรพกิจ ให้ทราบว่าข่าวคราวที่กรุงเทพมหานครก็ไม่มีอะไรนัก มีแต่ราชการเล็กน้อยข้างหัวเมืองมหาดไทย เมืองอัตปือมีใบบอกลงมาว่า ข่าส่วยทองเมืองนั้นขัดขวางไม่เสียส่วย เมื่อให้ท้าวเพี้ยไปเร่งส่วยก็จับท้าวเพี้ยฆ่าเสีย จะขอให้มีตราขึ้นไปถึงหัวเมืองลาวใกล้เคียงให้รวบรวมกองทัพสักพักหนึ่ง แล้วยกขึ้นไปตีข่าขัดส่วยทองพวกนั้นเสียให้ยับเยินเข็ดหลาบสักครั้งหนึ่ง แต่ฝ่ายเจ้าแผ่นดินแลเสนาบดีที่กรุงปรึกษาเห็นพร้อมกันว่า เหตุนี้จะเป็นอย่างไรไม่ทราบ เป็นแต่ได้ฟังความข้างเดียวจะเอาเป็นแน่ไม่ได้ ด้วยวิสัยเจ้าบ้านผ่านเมืองที่ไกลๆ ลางเมืองก็จะรักใคร่ไพร่บ้านพลเมือง ลางเมืองก็จะกดขี่ไพร่บ้านพลเมืองหาผลหาประโยชน์ของตัวฝ่ายเดียว ฝ่ายไพร่เมืองไกลๆ จะมีวิสัยมาฟ้องร้องอุทธรณ์เจ้าบ้านผ่านเมืองก็ไม่มี มีแต่ว่าเมื่อร้อนรนแล้วถ้าคุมกันเป็นพวกเข้าได้ก็จะต่อสู้ ถ้าสู้ไม่ได้ก็จะคิดหนีตามวิสัยชาวป่า ถ้าจะให้มีกองทัพขึ้นไปดังขอลงมา ก็เกรงว่าไพร่อื่นๆ ที่เสียส่วยอยู่ แลไพร่เมืองใกล้เคียงจะแตกตื่นตกใจหนีเข้าป่าไปเสีย จะเสื่อมผลประโยชน์ในจำนวนส่วยที่ได้แก่แผ่นดินนั้นมากไป จึ่งได้คิดพร้อมกัน มีตราขึ้นไปให้เจ้าพระยานครราชสีมา จัดแจงคนขึ้นไปสืบการดู ให้รู้การที่จริง แลคิดอ่านจัดแจงระงับเสียให้เรียบร้อยเป็นปรกติ เพราะเหตุด้วยส่วยเมืองเหล่านี้ เจ้าพระยาบดินทรเดชาได้จัดแจงไว้แต่ก่อน เจ้าพระยานครราชสีมาเป็นบุตรเจ้าพระยาบดินทรเดชา ได้ไปด้วย รู้การทั่วถึงทุกประการ เห็นการว่าเจ้าพระยานครราชสีมาจะจัดแจงให้เรียบร้อยสงบได้จะไม่ต้องยกกองทัพไปอนึ่งเมืองตากบอกลงมาว่า เมืองเชียงใหม่มีหนังสือบอกมาถึงว่า พวกยางแดงควบคุมกันตั้งตัวว่าเป็นผู้มีบุญ ว่ามีลักษณะลิ้นเป็นเสี้ยว มือเป็นใบขนุน พวกยางแดงพวกนั้นคุมกันไปรบตีเอาบ้านหลายบ้าน ในเขตแดนเมืองมาลเมียน ๑ อังกฤษก็ได้กะเกณฑ์คนขึ้นไปรบพวกยางแดงหนีข้ามแม่น้ำสาลวิน มาข้างแขวงเมืองเชียงใหม่ แล้วแต่งคนเข้ามาล้อเลียน เมืองเชียงใหม่ขันจะสู้รบพวกเมืองเชียงใหม่ได้แต่งคนออกไปจะให้จับ ได้รบสู้กันบ้างเหลาะแหละเล็กน้อย พวกยางแดงตายบ้างพวกเชียงใหม่ตายบ้างข้างละสองสามคน พวกยางแดงถอยหนีไป พวกเชียงใหม่ยังคิดอ่านตามไปรบสู้กันอยู่ แต่ข่าวอันนี้เมืองเชียงใหม่ก็หาได้บอกมาที่กรุงไม่อนึ่งเจ้าเมืองมาลเมียน มีหนังสือมาที่เมืองตากสามฉบับ ฉบับหนึ่งกล่าวโทษลาวขึ้นฝ่ายไทยว่าไปจับช้าง ผู้ร้ายลักในเขตแดนเมืองมาลเมียน ไม่บอกแก่เจ้าบ้านผ่านเมืองก่อน อีกสองฉบับว่าด้วยผู้ร้ายฆ่าคนตายที่เมืองมาลเมียนหนีเข้ามา ขอให้ช่วยติดตามจับตัวให้ เหตุอื่นเป็นสลักสำคัญก็ไม่มี๑moulmein คือเมืองมะละแหม่ง หรือเมาะลำเลิง300 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในกรุงเทพมหานครนี้ ปีนี้แจกเบี้ยหวัดในจำนวนเงินใหญ่ๆ แจกเป็นเงินเหรียญ ที่สิบตำลึงให้ ๒๕ เหรียญ ที่สิบสองตำลึงให้ ๓๐ เหรียญ ที่สิบห้าตำลึงให้ ๓๖ เหรียญบ้าง ๔๐ เหรียญบ้างที่ชั่งหนึ่งให้ ๕๐ เหรียญ ที่ชั่งห้าให้ ๖๐ เหรียญ ที่ชั่งสิบให้ ๘๐ เหรียญ ที่สองชั่งให้ ๑๐๐ เหรียญที่สองชั่งห้าให้ ๑๑๐ เหรียญบ้าง ๑๒๐ เหรียญบ้าง ที่สองชั่งสิบให้ ๑๓๐ เหรียญบ้าง ๑๔๐ เหรียญบ้าง ที่สามชั่งให้ ๑๕๐ เหรียญ ที่สามชั่งสิบให้ ๑๘๐ เหรียญ ที่สี่ชั่งให้ ๒๐๐ เหรียญ ที่ห้าชั่งให้ ๒๕๐ เหรียญ ที่หกชั่งให้ ๓๐๐ เหรียญ ที่ เจ็ดชั่งให้ ๓๕๐ เหรียญ ที่แปดชั่งให้ ๔๐๐ เหรียญที่สิบชั่งให้ ๕๐๐ เหรียญ ที่ ๑๒ ชั่ง ให้ ๖๐๐ เหรียญ ที่สิบห้าชั่งให้ ๗๕๐ เหรียญ ที่ ๒๐ ชั่งให้ ๑๐๐๐ เหรียญ ที่สามสิบชั่งให้ ๑๕๐๐ เหรียญ ฝ่ายเจ้านาย กรมหลวงวงศาธิราชสนิทปีนี้ให้๒๐๐๐ เหรียญ สมเด็จเจ้าพระยาองค์ก็ให้ ๒๐๐๐ เหรียญ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ให้ ๑๕๐๐ เหรียญเจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีให้ ๑๐๐๐ เหรียญ เจ้าพระยายมราช * ให้ ๖๐๐ เหรียญ เพราะมีความชอบที่ได้คิดอ่านเจรจากับอังกฤษ อเมริกัน แลฝรั่งเศสจึดแจงการแผ่นดินให้มีประโยชน์มากขึ้น เซอรอเบิต จอมเบิก กงสุล (อังกฤษ) คนใหม่ได้ข่าวว่ามาถึงเมืองสิงคโปร์แล้ว แต่ไม่โดยสารเรือลูกค้าเข้ามายังคอยเรือรบอยู่ ฤๅไม่ได้เรือรบก็จะเช่าเรือเข้ามาทั้งลำ เพราะว่าจะเชิญพระราชสาสนสมเด็จพระนางวิกตอเรียเข้ามาด้วย ได้ข่าวมาว่าดังนี้อนึ่งแจ้งข่าวมาให้ทราบว่า ณ วัน ๔ ๓ ฯ๑ ค่ำเพลายามเศษเกิดเพลิงไหม้ขึ้นที่โรงของพระองค์เจ้ามหาหงส์ ในกรมหมื่นสุรินทรรักษ์ เพราะที่นั้นเหย้าเรือนกระท่อมห้อมหอรุงรังมากและทางคับแคบนักหามีใครในบ้านเรือนพวกนั้นช่วยกันดับไม่ มีแต่ขนของ คนจะเข้าช่วยดับก็ไม่มีทางคับแคบนัก จนคนในบ้านนั้นออกไม่ได้ตายในไฟคนหนึ่ง เรือนหม่อมเจ้าในวังกรมหมื่นสุรินทรรักษ์** แลเรือนข้าราชการที่ใกล้เคียงติดกันกับหมู่นั้น แลโรงงานของนายด้านทำการในพระราชวังนี้ แลด้านทำการในวัดพระเชตุพน ติดพันกับวังนั้นก็ไหม้เสียหมด ครั้งนี้ลมพัดป่วนไปมาหวนกำแพง เพลิงไหม้ร้อนแรงนักคนเข้าตัดทางก็ไม่ได้ ไฟไหม้ขึ้นมาข้างบนจนกำแพงโรงไหมใกล้พระคลังสินค้า ข้างล่างไหม้ลงไปจนตะพานฉนวนวัดพระเชตุพน คนที่ไปดับตั้งรับอยู่ที่นั้นได้ช่วยกันยื้อแย่งสกัดไว้ เพลิงจึงหยุดเพียงนั้น การเป็นอันน่ากลัวนักที่ป้อมภูผาสุทัศน์เพราะเพลิงไหม้ใกล้ป้อมจนหลังคาร้อนเป็นควัน ในป้อมมีดินปืนอยู่ จะเอาไว้ก็ใช่จะเอาออกมายกไปอื่นก็ใช่ ต้องเอาน้ำรดดินเสียให้ชุ่มโชกทีเดียวจนพ้นกลัวลูกไฟร่วงลงมาจึ่งขนออกมาได้เอาไปเสียอื่น แลป้อมนั้นรดน้ำรักษาไว้ได้ ข้าพเจ้าก็ไปอยู่บนป้อมนั้นด้วย เสียแต่ประตูยอดท่าช้าง ท่าเรือจ้างล่างไฟไหม้บานแลทับหลังหมด ที่นั้นวังหน้าท่านไปรับอยู่ก็ดับไม่ได้ เพราะตักน้ำมาแต่สระวัดพระเชตุพนไม่ใคร่จะทันจะพอ คิดโรงเรือนที่ไหม้เสียนั้น เรือนหม่อมเจ้าในกรมหมื่นสุรินทรรักษ์ ๒๘ หลัง โรงพระองค์เจ้ามหาหงศ์ ๓ หลัง เรือน ๑๓ หลัง เรือนข้าราชการแลราษฎร ๔๔ หลัง ศาลาวัดสองหลังครึ่ง โรงงานของในหลวง ๙ โรง ประตูท่าช้างล่าง ๑ ซึ่ง*เจ้าพระยายมราช (นุช บุณยรัตพันธุ์) ภายหลังได้เป็นเจ้าพระยาภูธราภัย ที่สมุหนายก**วังนั้นอยู่ที่เหนือท่าเตียน301 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบอกข่าวมาทั้งนี้ท่านราชทูตแลจมื่นราชามาตย์เห็นจะเข้าใจว่า บอกข่าวหม่อมเจ้าในกรมหมื่นสุรินทรรักษ์ ซึ่งเป็นญาติของท่านกระมัง ฤๅเห็นท่านทั้งสองจะคิดสงสารแต่หม่อมเจ้าพวกนั้นกระมัง การไม่ควรจะคิดอย่างนั้นจะสงสารอย่างนั้นดอก ด้วยตัวข้าพเจ้าก็เป็นญาติกับท่านทั้งสองไม่ห่างไปกว่าพวกกรมหมื่นสุรินทรรักษ์ ตัวข้าพเจ้าท่านทั้งสองนั้นก็ดี ท่านอีก ๔ คน ในพวกทูตก็ดีควรจะสงสารด้วยเสียมาก เพราะตัวไม้ในโรงงานนั้นเป็นของจะทำที่อยู่ข้าพเจ้า แลพระอารามหลวง ไหม้เสียหมด ถ้าจะคิดเป็นไม้ต้นก็มากกว่าร้อยต้น แลเครื่องเขียนที่ด้านเบิกไปกับน้ำมันก็เสียหมด ดับได้แต่ไม้ซุงยังไม่ได้เลื่อยเหลืออยู่กึ่งบ้างค่อนบ้าง สัก ๙ ต้น ๑๐ ต้นเท่านั้นแล้วเพราะเป็นเจ้าแผ่นดินต้องเสียค่าทำขวัญหม่อมเจ้าพวกในกรมหมื่นสุรินทรรักษ์๑ แลข้าราชการซึ่งเพลิงไหม้เรือนนั้น ตามอย่างพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเคยพระราชทานครั้งก่อนเป็นเงิน ๑๑ ชั่ง เสื้อผ้าเป็นอันมากราคาประมาณ ๔-๕ ชั่ง อีก เพราะฉะนั้นควรจะสงสารข้าพเจ้าให้มาก ทุกคนเงินที่ให้ไปนั้นก็ไม่ได้เอาเงินคลัง เอาเงินภาษีที่ขึ้นกรมหมื่นสุรินทรรักษ์ ซึ่งเป็นส่วนพระคลังสินค้าตกมาส่งให้ข้าพเจ้าใช้สอยอยู่ตามบังคับสมเด็จองค์น้อย ๒ ท่านให้ไว้แต่แรกแม่ตานี* ๓ ตายแล้วมานั้น แลเมื่อแรกเกิดเพลิงขึ้นในทิศนั้น ข้าพเจ้าเห็นใกล้ตกใจรีบลงไปว่าจะเข้าช่วยรักษาบ้านสรรเพธภักดี ครั้นลงไปได้ความว่าเพลิงไหม้ขึ้นมาข้างบน แลข้างตะพานวัดพระเชตุพน กรมพิทักษเทเวศร์ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท แลเจ้านายราชวรวงศ์หลายองค์ตั้งรับอยู่มากที่ตะพานวัดพระเชตุพน แลข้างบนเป็นปลายลมสำคัญใกล้วังด้วย ข้าพเจ้าจึงได้รับอยู่ที่ป้อมภูผาสุทัศน์ ดูให้สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ เจ้าพระยารวิวงศ-มหาโกษาธิบดี เจ้าพระยายมราช ช่วยกันรักษาโรงไหมแลพระคลังสินค้าไว้ให้ได้พระยาเพชรพิไชยรักษาป้อมอยู่กับข้าพเจ้า สรรเพธภักดีอย่าน้อยใจว่าไม่ไปช่วยรักษาบ้าน ด้วยห่างอยู่แล้วเวลานั้นเป็นต้นลม ด้วยเห็นเป็นแน่ว่าจะไม่เป็นอะไรบอกข่าวมาถึงพระยามนตรีสุริยวง ราชทูตผู้เดียว ให้ทราบว่าแม่เป้าป่วยให้ไอมากนอนไม่หลับ อาหารไม่ใคร่จะได้ ว่าเป็นด้วยโทษครรภ์แก่ตามเคย แต่ก็ยังไม่คลอดบุตรจนทุกวันนี้ญาติพี่น้องข้างตัวท่านก็ดี ข้างพวกแม่เป้าก็ดี บุตรทุกคนแลภรรยาน้อยทุกคน อย่าให้ออกชื่อรายตัวเลย อยู่ดีกินดีอยู่ทั้งสิ้น ไม่มีเหตุเภทพาลอะไรบอกข่าวถึงสรรเพธภักดี อุปทูต ให้ทราบว่าหลวงรามโยธีพี่ชายก็ดีพี่น้องอื่นก็ดี ภรรยาหลายคนที่มาอยู่กับท้าวอินทสวริยาในพระราชวัง แลอยู่บ้านบิดามารดาเขานั้นก็ดี ก็อยู่ดีด้วยกันทั้งสิ้นบุตรสามคนนั้นก็อยู่ดีอยู่หมด ขึ้นมาเล่นมาใช้อยู่ที่บนพระที่นั่งมณเฑียรนี้กับข้าพเจ้าอยู่ทุกวัน ไม่มีเหตุอะไรในครอบครัวของสรรเพธภักดีที่ควรจะบอกมาก*เจ้าจอมมารดาของกรมหมนสุรินทรรักษ์ เป็นพี่ต่างมารดากับสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ แลองค์น้อย๑พระนามเดิมพระองค์เจ้าชายฉัตร พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก และเจ้าจอมมารดาตานี ต้นสกุลฉัตรกุล๒สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ (ทัต บุนนาค)๓เจ้าจอมมารดาตานี ธิดาเจ้าพระยามหาเสนา (บุนนาค) ที่เกิดกับภรรยาเดิม เป็นเจ้าจอมมารดาพระองค์เจ้าหญิงจงกล และพระองค์เจ้าชายฉัตร (กรมหมื่นสุรินทรรักษ์)302 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบอกข่าวถึงหม่อมราโชทัย ล่าม ให้ทราบว่ากรมหมื่นเทวานุรักษ์* ๑ ประชวรมากมาแต่เดือน ๑๑ ให้หอบหืดอย่างเคยประชวรแต่ก่อน บัดนี้อาการก็คลายแล้วแต่เห็นจะไม่เป็นปรกติได้แลหม่อมเจ้าหญิงในกรมขุนอิศรานุรักษ์ ๓ องค์ ชื่อหม่อมเจ้าจิตร ๑ หม่อมเจ้าประภา ๑ หม่อมเจ้าเรไร ๑ ป่วยเป็นโรคที่อังกฤษเรียกว่า....ตายแล้วทั้งสาม หม่อมเจ้าเรไรแลหม่อมเจ้าประภานั้นได้ปลงศพแล้ว แต่หม่อมเจ้าจิตรยังไม่ได้ปลงศพ เพราะยายเกิดมารดามั่งมีจะคิดอ่านทำบุญให้มากอนึ่งนกมารดาหม่อมราโชทัยก็อยู่ดีดอกไม่ป่วยไข้อะไร อนึ่งหม่อมหนูภรรยาที่บ้านก็อยู่ดีอยู่ไม่มีเหตุอะไรบอกข่าวถึงจมื่นราชามาตย์ ให้ทราบ ว่าพึ่งมารดาก็ดี พุ่มป้าที่อยู่เมืองเพชรบุรีก็ดี ก็อยู่สบายดีอยู่ไม่มีเหตุอะไร บุตรชาย ๒ คน แลสุ่นภรรยาที่โกรธกัน แลภรรยาทาสที่อยู่บ้านก็อยู่เป็นสุขดีไม่มีเหตุการณ์อะไรบอกข่าวถึงนายพิจารณ์สรรพกิจ ให้ทราบว่า พัน ภรรยาก็ดีบุตรชายที่เกิดใหม่ก็ดีก็อยู่สบายดีอยู่ บิดามารดาภรรยาก็อยู่ดีอยู่แต่อาการเจ้าพระยานิกรบดินทรนั้น ภายหลังแต่บอกมาก่อนอาการก็คลายมากแล้ว ท่านลุกนั่งขึ้นได้แต่ยืนเดินยังไม่สนัด อาหารก็ได้เสมอปรกติบ้างน้อยกว่าปรกติบ้าง อนึ่งเมื่อท่านได้เบี้ยหวัดแล้วท่านยื่นเรื่องราวให้พระนายศรีสรรักษ์มาให้ข้าพเจ้าขอออกนอกราชการ ความในเรื่องราวของท่านได้คัดห่อใส่มาให้ดูด้วยแล้วในนี้พระนายศรีสรรักษ์ว่าท่านยื่นมาดังนี้เพราะท่านสงสัยว่าเป็นยามเคราะห์จะถอยวาสนา ก็จะให้สิ้นเคราะห์เสียคราวหนึ่ง ด้วยการขอออกนอกราชการ ดังพระสงฆ์เสียสละของนิสสัคคีย์ เพราะฉะนั้นจึงไม่อยากจะถอดท่าน ข้าพเจ้าจึงผ่อนให้ตามใจท่าน ข้าพเจ้าสั่งให้ส่งตราพระราชสีห์มามอบไว้ให้เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ ดูแลว่าราชการแทนที่ไปกว่าท่านจะหาย ข้าพเจ้าคิดว่าเมื่อท่านหายแล้วก็จะให้ท่านเป็นจางวางกรมมหาดไทย ว่าราชการไปตามสติปัญญาของท่าน ** อย่างครั้งเจ้าพระยาอภัยราชา แลเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ แลเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช เจ้าพระยาสุธรรมมนตรีแต่แผ่นดินก่อนๆ แลการศพท่านผู้หญิงลิ้มนั้น กำหนดว่าจะได้ชักมาเมรุวัดกัลยาณมิตร วัน ๔ฯ๘ ๑ ค่ำจะได้ปลงวัน ๖๑๐ฯ๑ ค่ำ ท่านว่าตัวท่านจะหายขึ้น จะมาได้ก็ดีฤๅมาไม่ได้ก็ดี ก็ให้พระยาจ่าแสนบดีพระยาราชานุประดิษฐ แลพระนายศรีสรรักษ์พร้อมกันจัดแจงทำการศพเสียให้แล้วเถิดฯจดหมาย ณ วัน ฯ ๑ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก ****บิดาของหม่อมราโชทัย**ในสมัยนั้นได้โปรดฯ ให้กรมหลวงวงศาธิราชสนิททรงกำกับราชการมหาดไทยอยู่แล้ว*** เห็นจะพระราชทานไปพร้อมกับฉบับที่ ๒๐ เพราะเรื่องติดต่อกัน๑หม่อมเจ้าชายชอุ่ม ในพระสัมพันธวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ ประสูติเมื่อวันที่ ๑๒ เมษายนพ.ศ. ๒๓๓๗ รัชกาลที่ ๔ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นเทวานุรักษ์ ในปี พ.ศ. ๒๓๙๖ สิ้นพระชนม์ในวันที่ ๕สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๖ พระชันษา ๗๐ ปี303 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๐พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ แลเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีจดหมายถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูตให้ทราบว่าบัดนี้วังหน้าท่านซื้อเรือสกุเนอลำหนึ่งเป็นเรืออเมริกัน ท่านจัดแจงเป็นเรือรบเรือพระที่นั่ง พระราชทานชื่อว่าเรือพระที่นั่งมงคลราชปักษี จัดแจงสะอาดสอ้านงามหมดจดดีหนักหนาน่ารักน่าชม ท่านเสด็จลงไปทอดพระเนตรการทำเองทุกวันตั้งแต่เดือน ๙ มา ครั้นการเสร็จแล้วในแรมเดือน ๑๒ท่านรับเงินไปแจกเบี้ยหวัดข้าราชการสิ้นเงิน ๑๐๐๐ ชั่ง แล้วให้มารับเงิน เงินไปรวมหยุดไว้อีก๑๐๐๐ ชั่งยังไม่แจกก่อนท่านมาลาข้าพเจ้าว่าจะไปประพาสลมทะเลสักเดือนเศษ ท่านเสด็จไปกับเรือพระที่นั่งมงคลราชปักษี แต่วัน ๖ ๔ ฯ๑ ค่ำ เวลากลางคืนแล้วแล่นไปข้างฝั่งทะเลตะวันออก...ท่านก็ได้ตรัสบอกข้าพเจ้าแล้วว่าท่านจะเสด็จไปถึงเมืองจันทบุรี แล้วจะเสด็จกลับมาทอดพระเนตรช้าหงส์๑ ให้ทันในเดือนยี่แล้วจะเสด็จไปเมืองสระบุรี ประทับอยู่จนจวนพิธีตรุษจึงจะกลับมาดังปีหลัง ฝ่ายตัวข้าพเจ้าเมื่อท่านไม่อยู่ในหน้าแล้ง แลน้ำท่ายังล่ามากอยู่ เป็นคราวที่จะได้ไปเที่ยวสะดวกสบาย จะไปเที่ยวเมืองกรุงเก่า ฤๅเมืองลพบุรี เมืองเพชรบุรี เมืองราชบุรี เมืองนครไชยศรีดูการพระปฐมเจดีย์ฤๅที่อื่นก็ไม่ได้ เพราะว่าถ้าข้าพเจ้าไปแล้วเจ้านายขุนนางก็จะไปเสียด้วยมากผู้จะอยู่กรุงน้อยตัวไปเห็นไม่ควร จำจะต้องอยู่รักษาพระนคร ระวังคอยดับเพลิงแลอื่นๆเมื่อท่านข้างโน้นอยู่กรุง ถ้าเกิดเพลิงไหม้ที่ไกลๆ แล้วจะนิ่งเสียไม่ไปก็ได้ ต่อที่ใกล้ๆริมวังเจ้านายแลบ้านขุนนางผู้ใหญ่จึ่งต้องไป ครั้นเมื่อท่านข้างโน้นไม่อยู่เกิดเพลิงขึ้นที่ไหนๆเมื่อใดๆ ก็ต้องรีบไปช่วยดับเองเร็วๆ ให้จงได้ ครั้นจะไม่ไปด้วยเห็นว่าไกลฤๅลำบากผู้คนไม่พรักพร้อม ถ้าเพลิงไหม้มากไป ราษฎรก็จะโทษเอาว่า ข้าพเจ้าแก่คร่ำคร่าง่อนแง่นไม่แข็งแรง...เพราะฉะนั้นต้องระวังคอยดับเพลิง แลเครื่องมือจะดับเพลิงนั้นสำคัญอยู่ก็คือสูบน้ำ สูบที่มีอยู่สองสามสำรับแต่ก่อนเมื่อปีหลัง เมื่อเกิดเพลิงที่วังกรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์นั้น ก็เอาไปใช้ได้เพราะได้แก้ไขไว้ดีใหม่ๆ ครั้นเมื่อเกิดเพลิงครั้งนี้ลากเอาไปจะใช้ดับเพลิงที่ประตูท่าช้างสูบน้ำก็ไม่ขึ้นเลย เพราะลำท่อหนักหนูกัดขาดทะลุไปยังไม่มีใครซ่อมแซม เตรยินที่ในกระบอกสูบนั้นหนูเข้าไปทำรังกัดไม้แลหนังลูกสูบเสียหมดจะถอดออกดูก็ไม่ออก เหล็กควงเป็นสนิมติดกันไปหมดการรักษาของไม่ดีไม่มีใครเอาใจใส่นี่ก็เป็นธรรมเนียมของข้าราชการเมืองไทยอยู่แล้ว วันนั้นวังหน้า๑พิธีช้าเจ้าหงส์ หรือการช้าหงส์ เป็นธรรมเนียมโบราณที่พระเจ้าแผ่นดินจะเสด็จไปส่งพระเป็นเจ้าถึงเทวสถานภายหลังจากอัญเชิญออกแห่แหนในพิธีตรียัมปวายซึ่งจัดขึ้นในเดือนยี่ ในสมัยรัชกาลที่ ๔ บางปีโปรดฯเสด็จพระราชดำเนินเป็นกระบวนช้างตามแบบโบราณ บางปีก็มีการเสด็จเป็นกระบวนพระราชยานโดยมีการจัดเป็นประจำเกือบทุกปี ตลอดรัชกาล ต่อมาได้เลิกล้มการช้าหงส์นี้ไปในสมัยรัชกาลที่ ๕ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์ไว้ในหนังสือ พระราชพิธีสิบสองเดือนว่า “ดูจะเป็นการพาพระเจ้าลูกเธอไปทอดพระเนตรมากกว่าไปส่งพระเป็นเจ้า จึงเลิกไปด้วยเห็นว่าเป็นเวลาดึกมาก”304 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวท่านอวดก้อไป ท่านว่าสูบอย่างเช่นเอาไปนั้น เป็นสูบอย่างเก่าเขาไม่ใช้แล้วเขาจึงขายเสียแก่คนโง่ๆ สูบอย่างใหม่ของท่านมีอยู่เล็กกว่านี้อีก แต่แรงกว่าอย่างนี้สองสามเท่า ห่อหนังนั้นก็ไม่ได้เย็บด้วยด้ายและป่าน ตรึงด้วยหมุดทองเหลืองแน่นหนาดี แต่อวดก็อวดไป วันนั้นก็ไม่เอามาใช้เสียดายอยู่ฤๅอย่างไรไม่ทราบ การที่ท่านทูตานุทูตได้ไปอยู่กรุงลอนดอนครั้งนี้ ก็เป็นช่องที่จะได้หาของดีๆ ขอท่านจงเอาใจใส่หาสูบอย่างใหม่ แลเครื่องมือดับไฟอย่างไรดีๆ ที่ควรพอกำลังไทยจะใช้ได้จะรักษาได้นั้น มาให้ข้าพเจ้าเป็นกำลังไว้สำหรับดับเพลิงสักสำรับ ๑ ฤๅ ๒ สำรับข้าพเจ้าจะดีใจมาก แต่อย่างตื่นเครื่องจักรฟืนจักรไฟไปกลัวจะเกินวาสนาไทยจะใช้ จะเป็นแต่เครื่องฬ่อออไปเสียเงินเปล่าๆ คิดเอาแต่ที่ไทยจะใช้ได้ แลเป็นของไม่สู้โตใหญ่พอเอาลากฤๅยกไปตามถนนเล็กๆ เมืองนี้ได้ ไม่คับถนนขัดทางบกแลเรืออนึ่งเรือพระที่นั่งสกุเนอมงคลราชปักษีของวังหน้านั้น เขาเล่าลือกันมาสรรเสริญว่าหมดจดงามดีนักเรือใครสู้ไม่ได้ ก็ถ้าท่านทูตานุทูตได้ไปเมืองลอนดอนทั้งที ถ้าแม้นจะคิดอ่านหาเรือกำปั่นสกุเนอที่ทำด้วยเหล็กย่อมๆ ให้ข้าพเจ้าใช้เล่นสักลำหนึ่งจะได้ฤๅไม่ เรือกำปั่นทำด้วยเหล็กทั้งลำเขาว่ามี แลมีเรือลูกค้าลำหนึ่งพึ่งเขามาในสองสามวันนี้ เขาลือว่าทำด้วยเหล็กทั้งลำเรือแลเสาหน้าเสากลาง เว้นแต่เสาท้ายเป็นไม้ด้วยอยู่ใกล้เรือนเข็ม กลัวเข็มจะชี้ทิศผิดจึงต้องทำด้วยไม้ไว้เสาหนึ่ง คุณพระยาศรีสุริยวงศ์ท่านลงไปว่าจะดูท่านยังไม่ได้มาเล่าให้ฟัง ข้าพเจ้ายังไม่ทราบแน่ แต่ถ้าทูตานุทูตจะเอาใจใส่ไต่ถามหาเรือเหล็กเล็กๆ ที่เขาจะขายฤๅจะสั่งให้เขาทำจะได้ฤๅไม่ จะเป็นเรือกลไฟฤๅเรือแล่นใบก็ตามจะเห็นสมควร ถ้าทุนจะเสียเพื่อเรือเหล็กนั้นไม่มากนักอยู่ในสามร้อยชั่งลงมาแล้ว ข้าพเจ้าก็จะยินดีซื้อไว้ใช้เล่นสักลำหนึ่ง พอเป็นเกียรติยศแก่ข้าพเจ้าอนึ่งถึงจะซื้อเรือไม่ได้ก็ดี ขอท่านทูตานุทูตจงเอาใจใส่จัดซื้อเครื่องแต่งเรือกำปั่นแล่นใบกำปั่นกลไฟมาบ้างตามอย่างของใหม่ๆ ดีๆ ในเมืองข้างยุโรป มาเพื่อจะแต่งเรือกลไฟที่ทำอยู่ที่กรุงฤๅเรือจรจับโจรแล่นโผนเผ่นทะเลของข้าพเจ้าเพื่อจะเป็นอย่างเรือรบไว้สำหรับรักษาหน้าวังดังเรือที่วังหน้านั้นด้วย แลเรือรบก็ดี เรือที่นั่งพระเจ้ากรุงลอนดอนก็ดี เขาตกแต่งอย่างไรสังเกตมาให้รู้จะคิดแต่งเรือรบฤๅเรือที่นั่งของเราบ้างสิ่งของที่ประหลาดจะหาในทะเลจีนนี้ไม่ได้ ก็สนใจมาบ้างตามได้ตามกำลังทุน อนึ่งกระบี่เบาๆ มีสายเข็มขัดคาดกับเอวได้ จงสนใจหามาหลายๆ เล่มที่ดีๆแต่ฝักแลด้ามให้ทำงามๆ แปลกกว่าของที่มีอยู่กลุ้มๆ แลให้เป็นตราช้างตรามงกุฎของไทย เพราะดาบที่มีตรารูปสิงโตกับม้ามีเขา ๑ ของเมืองอังกฤษก็ดี ตรารูปสมอของอิศเตินกุมปนี๒ ก็ดี ตรานกอินทรีของยุในติศเตศอเมริกาก็ดี๓ ข้าพเจ้าจะคาดใช้เองฤๅเจ้านายพี่น้องลูกหลานข้าพเจ้าจะใช้ไม่ได้ ถ้าหามาไว้สำหรับเป็นของประทานขุนนางในกรุงแลหวเมืองหลายๆ เล่มก็จะดีอยู่ ดาบของสำหรับประทานนั้นไม่สู้ดีนักก็ได้๑Unicorn๒Eastern Company๓United States of America305 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่งแจ้งความมาว่าตั้งแต่แรมเดือน ๑๒ มา ฝนเหือดแล้งเข้าแล้วแต่น้ำไม่ใคร่จะลด ลดวันละกระเบียดสองกระเบียดมาจนขึ้นเดือนอ้ายนี้น้ำจึ่งลงวันละ ๑ นิ้วเศษ ข้าวนาทุ่งนาสวนงามทุกตำบลได้ผลทุกแห่งบริบูรณ์ แต่มีข่าวมาแต่เมืองเขมรว่า ในแผ่นดินเมืองเขมรจนตลอดเมืองญวน ปีมะเส็งนี้ฝนน้อยกว่าปีมะโรงมาก ทำนาได้ผลส่วนหนึ่งทำไม่ได้ผล ๒ ส่วน ฤๅ ๓ ส่วนแลตั้งแต่แล้งเข้าปีนี้ ลมว่าวลมอุตราพัดหลวงก็พัดแต่อ่อนๆ ฤดูร้อนมากหนาวน้อย ความไข้พิษไข้จับฟังดูชุกชุมหนาหูเข้าในพระราชวังนี้ พระองค์เจ้าข้างในสิ้นพระชนม์สองพระองค์ พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ามาลี๑ ๑ ประชวรโรคฝีในท้องสิ้นพระชนม์วัน ๕ ๓ ฯ๑ ค่ำ เวลาเกิดเพลิงไหม้นั้น พระบรม-วงศ์เธอพระองค์เจ้าสิมพลี๒ ๑ ประชวรพระโรคไข้พิษลงเมื่อวัน ๔ฯ๙ ๑ ค่ำ สิ้นพระชนม์ในวัน๗ฯ๑๒๑ ค่ำ พระศพทั้งสองยังเอาไว้ที่ศาลาสูงต้นสนตามเคย พระเจ้าพี่นางเธอ พระองค์เจ้าส้มจีน ๓ประชวรไข้พิษมาแต่วัน ๓ฯ๑ ๑ ค่ำบัดนี้พระอาการก็คลายแล้วแต่เสียพระจริตมากไป กรมขุนธิเบศรบวร ๔ ก็ประชวรเป็นไข้จับเป็นประดง ๕ พระอาการมากนักอยู่ ในข้าราชการพระมหาเทพก็ป่วยเป็นไข้ เบาเป็นบุพโพด้วยอาการว่าไม่สู้มากนัก แลอื่นๆ ก็มีบ้างขี้เกียจจด แล้วบอกมาพอเป็นอุทาหรณ์ตัวอย่าง แลในครอบครัวบุตรภรรยาข้าพเจ้านั้นอยู่ดีเป็นสุขอยู่ด้วยกันสิ้น เหมือนกับครอบครัวของท่านทูตานุทูตฯจดหมายมา ณ วัน ๕ฯ๓ ๑ ค่ำ *ปีมะเส็ง นพศก*วันมีพระราชหัตถ์ที่ปรากฏในนี้ว่า เดือนอ้ายขึ้น ๓ ค่ำ มีวันทรงบอกข่าวในพระราชหัตถ์ไปถึงขึ้น ๙ ค่ำ๑๒ ค่ำ สันนิษฐานว่าจะทรงร่างพระราชหัตถ์ แลลงวันมีพระราชหัตถ์แล้วทรงแทรกเรื่องลงภายหลัง อาลักษณ์ผู้เขียนพระราชหัตถ์มิได้แก้วันมีพระราชหัตถ์จากร่างเดิมจึงปรากฏอยู่อย่างนั้น๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้าหญิงมาลี พระราชธิดาในรัชกาลที่ ๓ และเจ้าจอมมารดาแย้มประสูติเมื่อวันที่๒๑ มิถุนายน พ.ศ. ๒๓๕๗ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อวันที่ ๒๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๐๐ พระชันษา ๔๔ ปี๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าฉิมพลี (สะกดตามหนังสือราชสกุลวงศ์์) พระราชธิดาในรัชกาลที่ ๑ และเจ้าจอมมารดางิ้ว ประสูติเมื่อ พ.ศ. ๒๓๓๔ สิ้นพระชนม์ ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อวันที่ ๒๘ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๐๐พระชันษา ๖๗ ปี๓พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าส้มจีน พระราชธิดาในรัชกาลที่ ๑ และเจ้าจอมมารดาเกด ประสูติเมื่อวันที่ ๒กรกพาคม พ.ศ. ๒๓๓๖ สิ้นพระชนม์ ในรัชกาลที่ ๔๔พระเจ้าราชวงศ์เธอพระองค์เจ้าชายประยงค์ พระราชโอรสในสมเด็จพระบวรราชเจ้ากรมพระราชวังบวร-มหาเสนานุรักษ์ และเจ้าจอมมารดาน่วม ประสูติเมื่อวันที่ ๑๖ มกราคม พ.ศ. ๒๓๓๔ ในรัชกาลที่ ๒ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นธิเบศร์บวร ในรัชกาลที่ ๔ เลื่อนเป็นกรมขุนธิเบศร์บวร สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔เมื่อวันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๐๐ พระชันษา ๖๖ ปี ต้นสกุลบรรยงกะเสนา๕ชื่อโรคผิวหนังจำพวกหนึ่ง ทำให้เกิดผื่นคัน ตามตำราแพทย์แผนโบราณว่าเกิดจากเลือดหรือลม เรียกว่าประดงเลือดประดงลม306 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๑พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าหมื่นสรรเพธภักดี๑จดหมายมายังพ่อเพ็ง สรรเพธภักดีให้ทราบว่า อ้ายอาจารย์ภู่ที่เมืองสุโขไทยนั้น บัดนี้จับตัวได้มาแล้ว มันหนีขึ้นไปบวชเป็นเถรอยู่ที่เมืองยอง แขวงเมืองนครลำปาง ได้ข่าวลงมาที่กรุงด้วยมีผู้ไปเห็นมากล่าว พระยาราชวรานุกูลได้มีหนังสือขึ้นไปให้เมืองนครลำปางสืบจับตัวมันรู้เข้าหนีลงมาแอบอิงอยู่ที่วัดแขวงเมืองพรหมบุรีตั้งทำเงินแดงแลเป็นหมอน้ำมนต์รดรักษาไข้ไว้ตัวเป็นผู้วิเศษ แล้วก็พูดเพ้อเจ้ออวดตัวมันว่าแต่ก่อนอยู่เมืองสุโขทัยเป็นคนดีไม่กลัว พระยาสุโขไทยจะทำไมไม่ได้ จึ่งลงมาทูลกล่าวโทษที่กรุง ในหลวงให้ตามสืบจับตัวก็จับไม่ได้ ถึงใครจะฆ่าก็ไม่ตาย ถึงจะเอาถ่วงน้ำเสียก็ไม่กลัว พระสงฆ์รูปหนึ่งเป็นบ่าวพระยาสุโขไทยไปขอน้ำมนต์ อ้ายภู่ก็อวดมาดังนั้น พระสงฆ์นั้นก็ไม่รู้จักอ้ายภู่ เป็นแต่ได้ยินออกชื่อนายจึ่งเอาความมาเล่าให้พระยาสุโขไทยฟัง พระยาสุโขไทยให้คนที่รู้จักอ้ายภู่ไปสอดแนมดูก็รู้จักว่าอ้ายภู่แน่แล้วผลัดชื่อเสียว่าเถรจัน พระยาสุโขไทยจึ่งขึ้นไปจากรุง รีบไปคิดกับพระพรหมประสาทศิลปกรมการไปล้อมจับ อ้ายภู่โดดหนีลงน้ำว่ายข้ามน้ำไป พวกนั้นลงเรือพายไล่จับได้ตัวเมื่อจวนจะขึ้นฝั่งได้ได้ตัวมาส่งที่กรุงวัน ๕ฯ๒ ๑ ค่ำ แล้วได้ให้ไต่ถามก็รับว่าทำเงินแดงจริง แลทำหนังสือให้คุ้มสักคนที่เข้าด้วยดังนั้นจริง คนโกงๆ เช่นนี้มักหาเจ้านายพาลๆ พอใจคบนักเลง ข้ากลัวคนพรรค์นี้มันจะยุยงคนบ้าๆ โง่ๆ ให้ฮึกหาญปีนรั้วปีนวัง จะก่อเหตุให้เจ้านายที่คบคนพรรค์นี้หม่นหมองไป ข้าก็วิตกอยู่อีกว่าตัวข้าก็มีลูกมากรากดก รูปพรรณลูกเต้าหน้าตาก็ต่างๆ ขาวบ้างดำบ้าง กลัวคนพรรค์นี้มันจะเที่ยวอวดว่ามันล่องหนหายตัวเข้ารั้วเข้าวังได้ จึ่งต้องคิดทำลายเสีย อย่าให้มันโวได้ครอบครัวบุตรภรรยาของพ่อเพ็งดีอยู่หมด ไม่มีเหตุที่จะบอกมาจงเรียนพระยาราชทูตว่าแม่เป้านั้น ครรภ์ก็แก่แล้วแต่ยังไม่คลอดให้นอนไม่หลับให้ไอมาก แต่เขาว่าเป็นตามเคยเมื่อครรภ์แก่ไม่เป็นอะไรจงบอกนายพิจารณ์ว่า เจ้าพระยานิกรบดินทรอาการก็คลายแล้ว การศพท่านผู้หญิงลิ้มจะได้ทำวันแรม ๘ ค่ำ ๙ ค่ำ ๑๐ ค่ำเดือนนี้สามวันที่วัดกัลยาณมิตร ภรรยานายพิจารณ์เข้ามาปรึกษาท้าวสมศักดิ์ว่า เมื่อการศพนั้นจะโกนผมได้ฤๅมิได้ ท้าวสมศักดิ์ว่าผัวไม่อยู่เห็นจะไม่ควรแล๑นามเดิม เพ็ง ต้นสกุลเพ็งกุล เป็นข้าหลวงในรัชกาลที่ ๔ มาแต่อายุ ๑๒ ปี เป็นที่สนิทชิดชอบพระราชอัธยาศัยในการฉลองพระเดชพระคุณในราชการ ถึงกับทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ยกย่อง ในพระราชสาส์นว่าเป็นพระราชบุตรเลี้ยงของพระองค์ โปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นเจ้าหมื่นสรรพเพธภักดี หัวหมื่นมหาดเล็กได้ดำรงยศ ตำแหน่งอุปทูต นำพระราชสาส์นและเครื่องราชบรรณาการไปถวายพระราชินีอังกฤษ ณ กรุงลอนดอน กลับมาได้รับพระราชทานอิสริยยศเป็นพระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ จางวางมหาดเล็ก ได้บังคับบัญชากรมทหารทั้งปวง มาในรัชกาลที่ ๕ โปรดฯให้เป็นพระยาราชสุภาวดี สมุหพระสุรัสวดีแล้วโปรดให้เป็นเจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง ถึงแก่อสัญกรรม เมื่อ วันที่ ๒ มกราคม พ.ศ. ๒๔๓๗307 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งท้าวสมศักดิ์ไปดังนี้ ข้าไม่รู้ด้วยเลย ข้าก็เห็นว่าไม่ต้องการจะว่า เคยห้ามแต่ข้าในเจ้านายที่ไปทัพหนังสือที่จะฝากถึงตัวข้านั้น จะเริ่มขึ้นว่าข้าพระพุทธเจ้า เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี ขอพระราชทานกราบถวายบังคม แล้วกราบทูลมาให้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทด้วย (จนว่า)กราบทูลมาแต่เมืองค่ำ-ณวัน-ค่ำปี ดังนี้ก็จะควรดอก ฤๅจะให้หม่อมราโชไทยฤๅวานเสมียนอังกฤษเขียนเป็นภาษาอังกฤษมาก็ได้ แล้วจึ่งลงชื่อมาข้าก็จะอ่านได้ แต่นอกห่อนั้นต้องลงอักษรไทยว่า “ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายในพระบรมมหาราชวัง” (ฤๅ) ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ได้ แล้วลงอังกฤษดังนี้.......... ดังนี้นอกห่อนอกถุงให้ได้ ทำอย่างเช่นมีมาก่อนนั้นลำบากแก่ข้านักสามคราวแล้ว กลางทางที่เมืองสิงคโปร์ครั้งหนึ่ง ที่อาเดนครั้งหนึ่งที่อาเลกแศนเดอครั้งหนึ่ง หนังสือข้าได้ว่ามาด้วยความลำบากนี้ ก็ส่งมาหลายฉบับแล้ว แต่เห็นจะไม่ถึงมือพ่อเพ็งที่กลางทาง จะถึงในเมืองลอนดอนทีเดียว เพราะหนังสือส่งมากับเมล์จะเลยไปก่อน การที่จะเขียนหนังสือถึงตัวข้าเอง ดังให้อย่างมานี้ ถึงท่านพระยาราชทูต แลตรีทูต แลหม่อมราโชทัยกับข้าหลวงกำกับ ๒ นาย เขาจะไม่ยอม ก็จงทำเป็นหนังสือลับมาแต่พ่อเพ็งคนเดียวเถิด ด้วยพ่อเพ็งเป็นคนเดิมต้นเรือนของข้า ข้าควรพูดกับเจ้าของตัวตรงๆ ไม่ควรจะอ้อมค้อมไปหาคนห่างๆ ให้ข้าได้ความลำบากแลเป็นคนนอกเศษนอกเลย อ่านหนังสือเดนคนอื่นอ่านไม่ชอบใจเลย หนังสือฉบับนี้ก็ล่าแล้วจะพบพ่อเพ็งที่เมืองลอนดอน ฤๅจะไปถึงต่อเมื่อกลับเสียแล้วก็ไม่ทราบ แต่อดไม่ได้ก็เขียนมากระนั้นแล ถ้าแม้นข้าได้หนังสือฝากพ่อเพ็งสักฉบับหนึ่งตรงตัวก็จะดีใจ ด้วยตั้งแต่ทูตไปหนังสือของทูตฝากมา ข้าไม่ได้ไว้ดูสักฉบับหนึ่งเลย อ้อนวอนมาหนักหนาแล้ว พ่อเพ็งจงได้สงสารเอ็นดูเถิด ด้วยการดื่นๆ ข้าไม่ติเตียนอะไรเลย เสียใจนักแต่ที่ไม่ได้หนังสือฝากตรงตัวเท่านั้น ทูตไปทั้งทีนานถึง ๔ เดือนเศษมาแล้วรู้สิ่งใดคิดการอะไรที่ควรได้จะได้ว่าเตือนสติให้ปัญญามาก็มัวแต่ต้องเขียนว่าเรื่องนี้เรื่องเดียวจนสิ้นเรี่ยวแรงแลเวลาไปเสีย ไม่ได้เขียนแลว่าเรื่องอื่นเลยเมื่อวัน ๖ ๔ ฯ๑ ค่ำ ได้ยินว่าลูกค้าอเมริกันที่กรุง ซื้อเรือฉลอมลำหนึ่งทำใบผ้าแล้วแล่นออกไปทอดคอยรับข้างจะรับคนนอกที่เข้ามาแลหนังสือฝากเข้ามาให้ถึงกรุงโดยเร็ว ครั้นเรือกำปั่นลำหนึ่งมาถึงก็แล่นออกไปรับกับปิตันกับเมียกับปิตันเข้ามา กับปิตันนั้นเมาสุรามากคิดกันกับเจ้าของเรือแล่นต่อไปลำอื่นหลายลำ แล้วรับเอาหนังสือฝากในลำอื่นมามากกว่า ๓๐๐ ฉบับแล้วแล่นเข้ามา ถูกลมอุตราจัดที่ชายชำแระใน พัดไปข้างอ่าวท่าจีนคนในลำเมาสุรานัก แก้เรือไม่ได้เรือล่มคนจมน้ำตายเสีย หนังสือฝากทั้งปวงก็หายหมด ได้ยินว่าหนังสือเลอรดกลาเรนดอนมาถึงกงสุลเยล ๓ ฉบับ ก็จมน้ำเสียไม่ได้ คุณพระยาศรีสุริยวงศ์แลท่านกรมท่าว่าอยู่ว่าเห็นหนังสือของพวกทูตจะมีมาแล้ว แต่จะจมน้ำเสียพากันวิตกอยู่ ครั้นหนังสือบอกมาแต่อาเลกแซนเดอลงวัน ๗๑๕ฯ๑๑ ค่ำมาถึงครั้งนี้ ข้าก็คะเนว่าหนังสือของทูตานุทูตที่จะบอกมาโดยขนบราชการก่อนฉบับนี้ แลทีหลังฉบับที่ส่งมาแต่อเดนนั้นเห็นจะไม่มี แต่หนังสือสูๆ สีๆ ลับๆ ลอบๆ นั้นข้าไม่รู้ด้วยว่าดังนี้เพราะการที่ทูตไปถึงเมืองสุเอศ วัน ๕๑๓ฯ๑๑ ค่ำ แลเดินบกไปจะลงเรือที่เมือง308 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอาเลกแซนเดอ ในวัน ๑ฯ๑ ๑๑ ค่ำนั้น คะเนพระยาศรีสุริยวงศ์ท่านได้ทราบก่อนหนังสือพวกนี้มาถึง ท่านบอกแก่ข้าหลายวันมาแล้ว ข้าได้รู้ก่อนนี้จริงๆ จึ่งคาดคะเนว่าเห็นหนังสือสูๆ สีๆลี้ๆ ลับๆ นอกขนบราชการ เป็นแต่ลอบส่งมาแต่เจ๊กจีนลูกค้า ที่กว้างขวางค้าขายในกรุงนั้นจะมี ว่ามาทั้งนี้เป็นความสัตย์ความจริงฯจดหมายมา ณ วัน ๓ฯ๗ ๑ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก309 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๒พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกันจดหมายมายัง พระยามนตรีสุริยวงศ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต จมื่นมณเฑียร-พิทักษ์ ตรีทูต หม่อมราโชทัย ล่าม ให้ทราบ ด้วยข้าพเจ้ากับกรมหลวงวงศาธิราชสนิทกับท่านเสนาบดีคิดอ่านพร้อมกันว่าครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยในปีระกาเบญจศก จุลศักราช ๑๑๗๕ เป็นปีที่ ๕ ในรัชกาลนั้น คิดเป็นคริสตศักราช ๑๘๑๓ มีแขกเทศปลอมเป็นพระสงฆ์เข้ามาในกรุง เอาสิ่งของมาถวายในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยอ้างว่าพระสังฆราชในลังกาทวีปให้เข้ามาเยี่ยมเยียนพระพุทธศาสนาในกรุงเทพมหานคร ด้วยเหตุนี้เป็นเดิม ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยจึ่งได้ทรงพระปรารภเหตุนั้น ทรงพระราชศรัทธาให้มีสมณสาสนสมเด็จพระสังฆราช แลให้พระภิกษุสงฆ์ ๘ รูป ชื่อจันทโชติ คือพระสุธรรมไมตรี*แลองค์อื่นคุมเครื่องพระราชอุทิศเป็นพุทธบรรณาการออกไปถวายบูชาพระทันตธาตุในมาลิกมาฬกณ เมืองเสงขัณฑนคร ในปีกุน สัปตศก จุลศักราช ๑๑๗๗ เป็นปีที่ ๗ ในรัชกาลนั้น คิดเป็นคริสตศักราช ๑๘๑๕ นั้นครั้งหนึ่งแล้ว ครั้นในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่ เมื่อปีฉลูตรีศก จุลศักราช ๑๒๐๓ เป็นปีที่ ๑๘ ในรัชกาลนั้น คิดเป็นคริสตศักราช ๑๘๔๑ มีพระสงฆ์ชาวลังกาทวีปเที่ยวชนบทจาริกมาถึงกรุงเทพฯ แลเมื่อจะกลับไปได้ชักพาพระสงฆ์ในกรุงเทพฯ นี้ออกไปลังกาทวีป ครั้นพระสงฆ์กลับมาแจ้งการในลังกาทวีป ในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบแล้ว จึ่งได้ทรงพระราชดำริจะจัดแจงการเหมือนครั้งในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธ-เลิศหล้านภาลัย เมื่อ ณ ปีมะโรง ฉศก จุลศักราช ๑๒๐๖ เป็นปีที่ ๒๑ ในรัชกาลนั้น คิดเป็นคริสตศักราช ๑๘๔๔ จึ่งได้ให้มีสมณสาสนสมเด็จพระสังฆราช แลสิ่งของเครื่องทรงพระราชอุทิศบูชาพระบรมทันตธาตุ ในมาลิกมาฬก ณ เมืองเสงขัณฑนคร กับไทยธรรมบางสิ่งเพื่อถวายพระสงฆ์ในลังกาทวีป มอบให้พระภิกษุ ๕ รูป คือพระสมุทมุนีแลองค์อื่นๆ กับข้าราชการบางนายคุมออกไปบูชาที่พระทันตธาตุ ณ เมืองเสงขัณฑนคร ในลังกาทวีปนั้นอีกครั้งหนึ่ง กับสืบทราบว่าครั้งแผ่นดินกรุงศรีอยุธยาเก่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวหลายพระองค์ก็ได้ให้มีพระสงฆ์ผู้ใหญ่ๆกับขุนนางชื่อพระสุธรรมไมตรี แลอื่นๆ ออกไปลังกาทวีปบูชาพระทันตธาตุ แลจัดแจงการพระพุทธสาสนาให้ตั้งอยู่แลเป็นไปได้เป็นเกียรติยศแก่กรุงสยามสืบมาจนทุกวันนี้ แลครั้งนี้จึ่งคิดกันว่าจะจัดแจงให้พระสงฆ์บางรูป แลข้าราชการบางนายคุมสิ่งของเครื่องบูชาเป็นพุทธบรรณาการอุทิศออกไปบูชาที่พระทันตธาตุอีกสักครั้งหนึ่ง ตามอย่างครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้า-นภาลัย แลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นลำดับแผ่นดินมานั้นโดยสมควร เพราะฉะนั้นขอสั่งมาให้ทูตานุทูตคิดอ่านกันไปพูดกับเลอรดกลาเรนดอนเสนาบดีผู้ว่าการต่างประเทศว่า พระ-* เข้าใจว่าพระสุธรรมไมตรี (ห้อง) ผู้ที่อยู่ ณ พระปฐมเจดีย์เมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต310 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทันตธาตุ ณ เมืองเสงขัณฑนครในลังกาทวีปนั้น เป็นที่นับถือของชาวสิงหฬทวีป ว่าเป็นพระทนต์ของพระพุทธเจ้าแท้ ชาวประเทศอื่นที่ถือลัทธิพุทธสาสนาอย่างเดียวกันกับชาวสิงหฬทวีปนั้น คือไทย มอญ พม่า เขมร ลาว ชาวประเทศจีนอินเดียเหล่านี้ ก็พลอยนับถือตามแต่โบราณมา เพราะเหตุนั้นแต่ก่อนมา พระเจ้ากรุงสยามในแผ่นดินที่ล่วงแล้วไป ก็เคยทรงพระราชศรัทธาแต่งเครื่องพระราชอุทิศเฉพาะเป็นพุทธบูชาในพระบรมทันตธาตุ ณ มาลิกมาฬก ในเสงขัณฑนครในสิงหฬทวีปหลายครั้ง แต่ครั้งอำนาจเจ้าลังกาเก่ายังเป็นไปอยู่นั้นได้ทราบว่าข้างฝ่ายสยาม พระเจ้าแผ่นดินก็ได้ทรงจัดแจงให้มีทูตานุทูตเชิญพระราชสาสน แลคุมเครื่องมงคลราชบรรณาการออกไปทรงยินดีเจริญทางพระราชไมตรีแก่พระเจ้าแผ่นดินด้วย ฝ่ายพระสังฆราชก็ได้จัดแจงสมณสาสนกับเครื่องไทยธรรมของฝากถึงพระสงฆ์ผู้ใหญ่ในสิงหฬทวีปด้วย พร้อมกับเครื่องพระราชอุทิศสักการบูชาพระบรมทันตธาตุแลผู้ครองฝ่ายสิงหฬทวีปที่เป็นพวกเจ้าลังกาเก่า ก็ได้รับรองโดยทางพระราชไมตรี แลได้อนุเคราะห์นำทูตานุทูตให้ได้นมัสการพระทันตธาตุทำสักการบูชาในเวลาอันควรแลเมื่อทูตานุทูตกลับก็ได้มีพระราชสาสนตอบมาโดยทางพระราชไมตรีพร้อมกับสมณสาสนของพระสงฆ์ผู้ใหญ่ในสิงหฬทวีป มาถึงพระสังฆราชาธิบดีในกรุงสยามด้วย ครั้นเมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย แลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น แผ่นดินสิงหฬทวีปทั้งสิ้นเป็นของอังกฤษแล้ว ฝ่ายพระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามก็ยังไม่ทรงทราบอย่างธรรมเนียมฝ่ายข้างอังกฤษถนัด เมื่อจะแต่งทูตานุทูตไปนมัสการพระทันตธาตุ ทำพุทธบูชาตามเคยโดยอย่างแต่ก่อนก็ไม่ทรงทราบว่าผู้ครองฝ่ายอังกฤษจะชอบใจรับฤๅไม่ ด้วยทราบว่าอังกฤษถือสาสนาอย่างอื่นพระทันตธาตุตกเป็นแต่ของพระสงฆ์แลชาวเมืองที่ยังถือพระพุทธสาสนาอยู่ จึงได้ให้มีแต่สมณสาสนของสมเด็จพระสังฆราชไปถึงพระสังฆนายกในสิงหฬทวีป แลหนังสือขุนนางพนักงานการต่างประเทศนำไปถึงผู้ครองฝ่ายอังกฤษพอให้ทราบว่า พระสงฆ์แลคฤหัสถ์ฝ่ายสยามออกไปนั้นเพื่อธุระเยี่ยมเยียนด้วยการพระพุทธสาสนาเท่านั้นดอก ไม่เกี่ยวข้องด้วยการแผ่นดินเลย แลผู้ซึ่งออกไปนั้นก็ได้ไปถึงแลบูชาพระทันตธาตุสมพระราชประสงค์พระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามทั้งสองครั้งแต่ลำบากบ้างด้วยเหตุต่างๆ เพราะเป็นแต่การรับรองของพระสงฆ์ แลชาวเมืองสิงหฬทวีปที่ยังถือพระพุทธสาสนาอยู่นั้น พวกนั้นก็ไม่ใคร่จะมีสามัคคีต่อกัน พวกหนึ่งจะพาไปทางหนึ่ง พวกอื่นจะพาไปทางอื่น ว่ากล่าวถุ้มเถียงแย่งกันไปเย่อกันมา เพราะผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินไม่ได้รับรอง แลบังคับบัญชาให้ไปในทางเดียวแลอย่างเดียว สิ่งของเครื่องที่ส่งออกไปเป็นเครื่องพุทธบูชาแลไทยธรรมถวายพระสงฆ์นั้น ครั้นขึ้นบกแล้วก็มีผู้เกาะครองยึดไว้ให้ต้องเสียภาษี เมื่อพวกสยามซึ่งไปนั้นกลับมา บางทีก็มีหนังสือขุนนางผู้น้อยในผู้ครองข้างอังกฤษตอบมาบ้าง บางครั้งก็ไม่มีด้วยเหตุนี้ก็หาเป็นเกียรติยศแก่กรุงสยามนักไม่ เป็นแต่เห็นแก่การกุศลในพระพุทธสาสนาซึ่งเคยประพฤติมาก็จัดแจงออกไปพอเป็นอันสำเร็จในการพระราชกุศลเท่านั้น ก็บัดนี้กรุงสยามได้รับความพระราชไมตรีอันสนิท ด้วยพระเจ้าบริตาเนียซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่เป็นเจ้าของเกาะสิงหฬลังกาแล้ว แลพระเจ้าแผ่นดินกรุงไทยในแผ่นดินปัจจุบัน ก็ยังหาได้แต่งเครื่องพระราชอุทิศพุทธบูชา ให้ทูตสยามคุมออกไปนมัสการพระทันตธาตุไม่ พระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามบัดนี้ก็มี311 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชประสงค์จะใคร่ประพฤติตามอย่างแผ่นดินที่ล่วงไปแล้ว ถ้าแม้นจะแต่งทูตออกไป ถ้าผู้ครองข้างอังกฤษอยู่ในทวีปลังกาสิงหฬ รับรองให้เรียบร้อยสมควรแก่ทางพระราชไมตรี ให้ดีกว่าครั้งก่อนได้จะดีจะสมควรหนักหนา เลอรดกลาเรนดอนจะบังคับมาโดยสมควรจะได้ฤๅมิได้ ปรึกษาเลอรดกลาเรนดอนจะว่าอย่างไร อนึ่งถ้าได้ช่องจะว่าต่อไปก็คิดพูดว่าเล่นทิ้งเสียอีกอย่างหนึ่งลองดู เลอรดกลาเรนดอนจะว่าอย่างไร คือว่าเล่าเรื่องเก่าว่าได้ยินเล่าสืบมา ว่าก่อนนี้ไป ๓๐๐ ปีเมื่อครั้งพวกโปรตุเกศ ได้ครองทวีปลังกาสิงหฬอยู่ พระเจ้ากรุงหงสาวดีที่เรียกว่าเจ้าหงสาลิ้นดำบ้างพระเจ้าทศทิศวิไชยบาง ได้แต่งทูตไปขอซื้อพระทันตธาตุกับฝ่ายผู้ครองโปรตุเกศ ว่ากล่าวราคากันเป็นเงิน ๓๓๓๐ ชั่ง ครั้นยอมกันแล้ว พวกชาวลังกาที่รักษาพระทันตธาตุอยู่จะเอาส่วนเงินให้มาก พวกผู้ครองข้างโปรตุเกศจะให้แต่น้อยวิวาทกันขึ้น พวกลังกาจึ่งไปยุยงล่อลวงพวกทูตมอญว่าพระทันตธาตุนั้นมีฤทธิ์ พวกโปรตุเกศมาเอาไปว่าจะขายให้แก่มอญ ก็หนีกลับมาหาพวกลังกาสิงหฬ พวกลังกาสิงหฬพบที่กองดอกไม้เอาไปเก็บซ่อนเสียแล้ว เห็นโปรตุเกศจะต้องเอางาช้างฤๅอะไรทำรูปแทนลวงขายให้ไปแก่มอญ มอญคงจะไม่ได้พระทันตธาตุที่แท้ไป ครั้งนั้นพวกมอญที่เป็นทูตไปก็ยังไม่ได้เห็นพระทันตธาตุไม่รู้จักถนัดว่าแท้ไม่แท้ ครั้นได้ฟังดังนั้นก็เกิดสงสัยขึ้นมาเสียดายเงินอยู่ ก็หาได้ซื้อมาเมืองมอญไม่ ก็บัดนี้ตั้งแต่โปรตุเกศครองเมืองมาจนถึงแผ่นดินเกาะลังกาสิงหฬตกเป็นของอังกฤษ ก็นานมากว่า ๓๐๐ ปีมาแล้ว คนชาวทวีปสิงหฬลังกาก็กลายไปเข้ารีตสาสนาพระเยซูคฤศตเสียมากแล้ว คนที่นับถือพระพุทธสาสนาอยู่ดังเดิมนั้นเบาบางไปแล้วถ้าแม้นเลอรดกลาเรนดอนจะชักชวนให้พวกชาวลังกายินดียอมพร้อมกับผู้ครองข้างอังกฤษ ให้ขายพระทันตธาตุให้ผู้ครองข้างฝ่ายสยามด้วยราคาคล้ายกับครั้งผู้ครองข้างโปรตุเกศ จะขายแก่พระเจ้าหงสาวดีครั้งโน้นได้ เห็นผู้ครองข้างไทยจะยินดีซื้อเอาไปไว้บูชา ด้วยบัดนี้คนสยามที่เคยได้เห็นพระทันตธาตุจำได้ถนัดนั้นก็ยังมีตัวอยู่ แลผู้ที่นับถือนั้นก็มีมาก ถ้าเลอรดกลาเรนดอนคิดอ่านให้สำเร็จ พระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามเห็นจะทรงขอบคุณมาก แลคะเนว่าชาวสิงหฬลังกาที่จะหวงแหนพระทันตธาตุนั้น ก็เข้าสาสนาพระเยซูเสียมากแล้ว พระทันตธาตุนั้นก็ไม่เป็นของต้องการของอังกฤษดอก เห็นจะอยากได้เงินมากกว่าจะหวงพระทันตธาตุไว้กระมัง ว่ามาทั้งนี้ก็เป็นการว่าเล่นดอก ถ้ามีที่ว่าก็ว่าเป็นว่าเล่นเถิด ฯจดหมาย ณ วัน ฯ ค่ำ ปี.......(พระราชหัตถเลขาฉบับนี้ไม่ปรากฏวันเดือนปี บางทีจะเป็นแต่ทรงร่างแล้วมิได้ส่งไป)312 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๓พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกันจดหมายมายัง พระยามนตรีสุริยวงศ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต จมื่นมณเฑียร-พิทักษ์ ตรีทูต หม่อมราโชทัย ล่าม จมื่นราชามาตย์ นายพิจารณ์สรรพกิจ ให้ทราบว่า วัน ๑ฯ๕ ๑ ค่ำเรือสลุบกลไฟอังกฤษชื่อฝูรี รับเซอรอเบิตสจอมเบิก กงสุลอังกฤษคนใหม่ เข้ามาส่งถึงนอกหลังเต่าปากน้ำเจ้าพระยา เซอรอเบิตสจอมเบิกจึ่งให้คนอังกฤษลงเรือโบต คุมหนังสือห่อหนึ่งซึ่งได้รับมาแต่พระพิเทศพาณิชรีบขึ้นมาส่งเวรกรมท่าว่าให้ถวายโดยเร็ว ห่อหนังสือนั้นได้ถึงมือข้าพเจ้าวัน ๒ฯ๖ ๑ ค่ำ ข้าพเจ้าได้แก้ออกดูเพราะในห่อนั้นสลักหลังเป็นตัวอังกฤษว่าถึงข้าพเจ้าเองหารู้ว่าหนังสือของทูตไม่ จึ่งได้แก้ออกเห็นหนังสือแปดฉบับฤๅเก้าฉบับ สลักหลังว่าวางเวรกรมท่าฉบับ ๑ วางเวรกลาโหมฉบับ ๑ ถึงพระยาวรพงศ์พิพัฒน์ ๒ ฉบับ ถึงพระยาวิสูตรโกษาฉบับ ๑ถึงคุณบ้านล่างฤๅบ้านกลางอย่างไรมิรู้ฉบับ ๑ ถึงคุณอะไรมิรู้จำไม่ได้แล้วฉบับ ๑ ฤๅ ๒ ฉบับลืมเสียแล้ว ถึงหลวงปักษา หลวงนาวา ฉบับ ๑ เป็นแปดฉบับฤๅเก้าฉบับด้วยกัน ข้าพเจ้าเห็นว่าไม่มีถึงข้าพเจ้าสักฉบับหนึ่งข้าพเจ้าก็ไม่ได้แก้ออกอ่านดอก คืนให้ท่านกรมท่าไปต่อหน้ากรมวงศากรมอลงกพแลเจ้านายอื่นๆ หลายองค์ แลเจ้าพระยามุขมนตรี พระยานราราชมนตรี พระยาโชพึก-ราชเศรษฐี พระศรีสหะเทพเห็นพร้อมกัน ข้าพเจ้าไม่ได้อ่านเลยไม่ได้ฉีกเลยจริงๆ สักฉบับหนึ่งแต่ฉบับที่วางเวรกรมท่านั้น ท่านกรมท่าฉีกออกที่นั่นเองแล้วท่านก็อ่านให้ฟัง เนื้อความก็เล่าเรื่องที่ไปต่อไปจากเมืองอาเดน ซึ่งบอกมาแล้วแต่ครั้งก่อนจนถึงเมืองอาเลกแซนเดอรียา จะลงเรือข้ามทะเลแดงไปนั้น แลหนังสือนั้นลงวัน ๗๑๕ฯ๑๑ ค่ำ แต่พระยาวรพงศ์พิพัฒน์เวลานั้นไม่อยู่กรมวงศาให้ไปตามตัวมาได้แล้ว จึ่งได้ฉีกออกส่งให้ ข้าพเจ้าอ่านในหนังสือสองฉบับนั้น ฉบับหนึ่งความก็ลอกกันจากฉบับที่วางเวรกรมท่านั้นเอง ฉบับหนึ่งเป็นหนังสือก่อนนั้น ว่าให้กราบทูลพระกรุณาแลออกชื่อข้าพเจ้ามาด้วยนั้นก็ขอบใจแล้วที่มียศอยู่ในเศษที่จะได้ฟัง ไม่เป็นคนนอกเศษนอกเลยไปทีเดียว แต่ว่าต้องอ่านหนังสือของเขาอื่นที่เจ้าของเขาอ่านเสียแล้ว ถึงกระนั้นเพราะออกชื่อข้าพเจ้าๆ จึ่งตอบมาโดยจริง ใบบอกที่วางเวรกรมท่า แลที่บอกมาถึงพระยาวรพงศ์-พิพัฒน์ครั้งนี้นั้นก็ดีข้าพเจ้าไม่ติเตียนดอกว่าเพ้อเจ้อยืดยาวไปฤๅว่าตื่นไป เมื่อเขียนมาได้มากก็ได้ฟังละเอียดลออดี ถึงเขียนมาใช้ตัวผิดๆ ก็พออ่านประจบประแจงเอาได้ดอกไม่เป็นไร ถ้ามีธุระการงานมากจะบอกมาแต่ใจความสั้นๆ ก็ไม่ว่าอะไรดอก เสียใจนักอยู่อย่างเดียวแต่ที่ฉบับไม่ได้ไว้แก่ตัวสักฉบับหนึ่งเลย ตั้งแต่ทูตานุทูตไปแล้วจนบัดนี้ เมื่อเจ้าของเขามีเขาก็เอาของเขาไปเสียถึงทีเมื่อจะแต่งหนังสือตอบจะจำชื่อตัวคนชื่อเมืองที่เป็นคำแขกคำฝรั่งที่ข้าพเจ้าไม่เคยเรียกก็ลืมไปเสีย เหมือนชื่อเมืองอาเดน เมืองสุเอศ เมืองอาเล็กแซนเดอรียา เมืองเหล่านี้เคยได้ยินบ่อยๆก็จำได้ แลเมืองแขกเตอเกสองเมือง ฤๅชื่อเจ้าแขกนั้น จำไม่ได้จะออกชื่อก็ไม่ถูก แลการซึ่งทูตานุทูตรับความเชิญเจ้าเมืองแขก ที่พูดไม่รู้จักภาษากันเป็นแต่ได้ไปกินโต๊ะด้วยกันก็ดี แลความที่พูดจากันกับเจ้าแขกเตอเกเมืองอะไรจำไม่ได้แล้วนั้นก็ดี ก็ชอบด้วยราชการอยู่แล้วทุกประการ313 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวควรสรรเสริญทั้งสิ้น ไม่มีที่ติเตียนอะไรดอก แต่ข้าพเจ้าเสียใจนักว่าหนังสือข้าพเจ้าฝากไปถึงเนืองๆ ตั้งแต่เดือนเก้าปลายเดือนมาจนบัดนี้ที่เป็นหนังสือถึงทูตานุทูตทั้งหกนายก็มี ถึงแต่ราชทูตอุปทูตก็มี ถึงรายตัวต่างๆ ทุกคนก็มี ได้ส่งไปเนืองๆ แลหนังสือนั้นได้ขึ้นเรือเมล์วันใด พระพิเทศ-พาณิชบ้าง มิศเตอร์วิลสอนบ้าง เขาก็บอกเข้าไปให้ทราบ ว่าหนังสือได้ไปแล้วแต่เมืองสิงคโปร์ในวันนั้นๆ ทุกครั้งแต่เห็นหนังสือจะล่วงไปคอยอยู่ในเมืองลอนดอนเสียหมด จะไม่ได้พบในกลางทางที่เมืองสุเอศก็ดี เมืองอาเล็กแซนเดอริยาก็ดี เลยทีเดียว ข้าพเจ้าคาดการณ์ว่าเดี๋ยวนี้ท่านก็จะถึงเมืองลอนดอนแล้วเห็นท่านจะอ่านหนังสือเหล่านั้นคืนหนึ่งก็จะไม่หมดอีก ข้าพเจ้าอุตสาหะเขียนหนังสือฝากให้ข่าวถึงท่านเนืองๆ ดังนี้นั้น ด้วยคิดว่าท่านทั้งปวงก็ไม่เคยไปไกลไปนาน เมืองนี้ก็เป็นบ้านง่อนเมืองแง่น แต่อยู่ที่นี่เองบางทีราษฎรก็นักตื่นกัน ประเดี๋ยวลืออย่างนั้นประเดี๋ยวลั่นอย่างนี้ ครั้นข้าพเจ้าจะให้ข่าวขาดระยะห่างไป ก็กลัวว่าท่านทั้งปวงจะวิตกไปว่าเหตุอย่างไรมีจึ่งไม่มีหนังสือไปถึงหายไป อนึ่งบ้านเมืองก็ล้วนแต่จากคารุงๆ รังๆ เป็นรังไฟฟืน กลัวท่านทั้งปวงจะวิตกถึงบ้านเรือนว่าไฟไหม้ เพราะฉะนั้นไฟไหม้ไต้ลนที่ไหนก็บอกไปทุกที ใครไข้ฤๅถ้อยความอะไรมี ก็ออกชื่อออกเรื่องบอกไปทุกครั้งก็เพื่อจะให้ท่านทั้งปวงได้ไว้ใจเป็นแน่ ว่าบ้านเรือนบุตรภรรยาญาติครอบครัวของท่านนอกจากที่ออกชื่อตามมีเหตุไปนั้นอยู่ดีอยู่สิ้น ท่านทั้งปวงจะได้ตั้งหน้าคิดอ่านจัดแจงพูดจาว่าขานให้สมควรแก่ประสงค์ของราชการแผ่นดินไปฝ่ายเดียว ไม่ต้องแลเหลียววิตกระวังหลัง ครั้นว่าจะส่งฤๅบอกแต่การสำคัญๆ การเล็กๆ น้อยๆ ไม่เคยบอกไป ก็ถ้าเจ๊กจีนที่เขากว้างขวางรับเอาหนังสือของบุตรภรรยา ฤๅคนสนิทชิดเชื้อของคนบางจำพวกในทูตานุทูตคนใดคนหนึ่ง กล่าวไปด้วยเรื่องไฟไหม้ไต้ลน ฤๅเหตุอะไรอันหนึ่งเล็กน้อยๆ แล่มๆ ไปถึงใครสักคนหนึ่งในพวกทูตานุทูต ก็จะเกิดลือกันขึ้น ว่าได้ข่าวมาว่าไฟไหม้ที่นั้นที่นี้ ฤๅเหตุนั้นมีเหตุนี้เกิดขึ้น ก็จะเป็นที่วิตกของท่านทั้งปวงไปทุกครั้งให้ทราบสิ้นสงสัย จนท่านเข้าใจคาดการณ์ได้เป็นแน่ ว่านอกจากเหตุที่บอกออกไปแล้ว เหตุอื่นไม่มีไม่ต้องวิตก แลเมื่อคิดไปการที่ข้าพเจ้าบอกออกไปนั้น ควรจะคิดแล้วว่าเพ้อเจ้อไปตื่นไป ในกรุงนี้ขุนนางฤๅมหาดเล็กตำรวจที่เรียกว่าเป็นข้าราชการของเจ้าแผ่นดินเขาตั้งบ้านเรือนอยู่ไกลๆ เข้ามาเป็นเวลากลางวันก็ไม่มา ก็หนังสือของทูตบอกมาถึงเขาให้บอกแก่ข้าพเจ้า เขาอ่านทีเดียวแล้วเขาก็เอาไปเสียไม่ได้ฉบับไว้ ถึงทีจะเขียนหนังสือตอบไปก็จำไม่ได้ฤๅลืมไปจะอ่านอีกก็ไม่มีฉบับอยู่ที่ตัว ครั้นจะให้ไปตามเอามาก็ช้าไปลำบากไป ถ้าอย่างไรท่านจะเขียนฝากให้ถึงตัวข้าพเจ้าไม่ได้แล้ว จะฝากให้ถึงเมียข้าพเจ้าบ้างเป็นไรดีกว่าฝากถึงขุนนาง ด้วยเมียข้าพเจ้าอยู่ในวังหมดไม่ได้อยู่บ้านต่างหาก ถึงกระนั้นจะฝากถึงเมียที่โกรธกันอยู่ก็จะไม่ได้อ่าน ต่อให้ถึงเมียที่ชอบกันอยู่ เมื่ออยากจะอ่านเมื่อไรจะได้เรียกเอามาอ่านเมื่อนั้น เมียคนไรดีอยู่ เมียคนไรโกรธกันสรรเพธภักดีทราบอยู่หมดแล้ว314 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวณ วัน ๓๑๕ฯ๑ ค่ำ ข้าพเจ้าได้ชักชวนพระสงฆ์ แลราษฎรแล้วพากันขึ้นไปพร้อมด้วยกระบวนหลวง แห่พระไสยพระแสน ๑ มาแต่วัดเขมาภิรตาราม ชักไป ณ วัดประทุมวนาราม แล้วทำบุญแลมีงานฉลองสามวันในอารามนั้น มีทั้งหุ่นโขนละคอน แลดอกไม้เพลิงเป็นงานใหญ่ราษฎรก็ออกไปดูงานมากมาย ตัวข้าพเจ้ากับบุตรภรรยาก็ออกไปค้างอยู่ที่วังประทุมวัน ๒ ถึง ๔ คืนไม่ได้กลับเข้ามาที่ในกรุงนี้ วังหน้าท่านก็ไม่เสด็จอยู่ ถึงกระนั้นในพระบรมมหาราชวังนี้คุณศรีสุริยวงศ์ท่านรับเข้ามารักษา เพราะสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยไปอยู่ที่ประทุมวันกับข้าพเจ้าด้วยกันในพระบวรราชวังนั้นเจ้าพระยามุขมนตรี อยู่รักษาการทั้งปวงก็เป็นปรกติเรียบร้อยดีอยู่จน ฯ ข้า ฯกลับมา ด้วยเหตุนี้พึงรู้เถิด ว่าบ้านเมืองเราอยู่เป็นปรกติดีอยู่ไม่มีเหตุการณ์ใด ถ้าไม่ปรกติแล้วจะเป็นอย่างนี้มิได้ อย่าฟังหนังสือเล็กๆ น้อยๆ ของคนไพร่ๆ หูเบาๆ ฟังลือเล่าผิดๆ ถูกๆ บอกออกไปเลยอนึ่งเมื่อวัน ๑๑๓ฯ๑ ค่ำ มีคนอังกฤษสองคนถือปืนเข้าไปในวัดโสมนัสวิหาร ไปยิงนกพิราบที่พระเจดีย์หลังพระวิหารหน้าพระอุโบสถ พระอริยมุนี* มาห้าม อังกฤษสองคนก็กลับไป ครั้นช้ามาอีกสักโมงหนึ่งมีอังกฤษพวกหนึ่งเข้าไปทั้งลูกจ้างบ้างอังกฤษบ้างประมาณ ๑๐ คน ไปยิงนก*พระอริยมุนี (ทับ) ได้เลื่อนเป็นพระพรหมมุนีในปีนี้ ถึงรัชกาลที่ ๕ ได้เป็นสมเด็จพระวันรัตน๑พระไสยและพระแสน เป็นพระพุทธรูปสำริดศิลปะล้านช้างที่อัญเชิญมาจากนครเวียงจันทน์เมื่อคราวปราบขบถเจ้าอนุวงศ์ ในสมัยรัชกาลที่ ๓ ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๔ โปรดฯ ให้นำมาประดิษฐานไว้ ณ วัดปทุมวนาราม เพื่อให้ชาวลาวที่มาตั้งถิ่นฐานในละแวกนี้ได้สักการบูชา ปัจจุบัน”พระไสย” ประดิษฐานเป็นพระประธานภายในพระอุโบสถ วัดปทุมวนารามราชวรวิหาร และ “พระแสน”ก็ได้ประดิษฐานเป็นพระประธานคู่กับ “พระเสิม” ภายในพระวิหาร วัดปทุมวนารามราชวรวิหารแห่งเดียวกัน๒วังประทุมวัน หรือพระราชวังประทุมวัน หรือที่ประชาชนส่วนใหญ่เรียกว่าวังสวนสระประทุมวันบ้าง วังสระประทุมบ้าง เป็นสถานที่ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้สร้างในที่นาหลวงทุ่งบางกะปิริมคลองแสนแสบฝั่งใต้เมื่อปี พ.ศ. ๒๓๙๖ เพื่อเสด็จฯ ประทับพักผ่อนพระราชอิริยาบถ ในบรรยากาศชนบทท้องทุ่ง เนื่องจากเป็นตำบลที่มีดอกบัวบานสะพรั่ง สวยงามเต็มท้องทุ่ง ในอาณาเขตติดต่อกันโปรดเกล้าฯ ให้สร้างวัดปทุมวนารามรวมบริเวณที่ตั้งพระราชวังและวัดรวมเรียกว่า “ประทุมวัน”ในสมัยรัชกาลที่ ๕ ยังเสด็จพระราชดำเนินมาประพาสอยู่อีกหลายปี จนการก่อสร้างพระราชวังบางปะอินจังหวัดพระนครศรีอยุธยาแล้วเสร็จ โปรดฯ ที่จะเสด็จไปพระราชวังแห่งใหม่ พระราชวังประทุมวันจึงทรุดโทรมลงแต่ต่อมาก็โปรดฯ ให้พระยานานาพิธภาษี เป็นแม่กองปฏิสังขรณ์ใช้สอยเป็นที่ตั้งกองทหารประจำรักษาพระนคร และต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๕๓ ใช้เป็นสถานที่แสดงการกสิกรรมและพาณิชยกรรมขนาดใหญ่ เรียกว่า”การนาชั่นแนลเอ็กฮิบิชัน” มีการแสดงพิพิธภัณฑ์ ตลอดจนการประกวดสิ่งต่างๆในสมัยรัชกาลที่ ๖ โปรดฯ ให้เป็นที่ประทับชั่วคราวของสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนเพชรบูรณ์-อินทราชัยเมื่อแรกเสด็จกลับจากยุโรป และได้ประทับอยู่จนสิ้นพระชนม์ในปี พ.ศ. ๒๔๖๖ ต่อมาบริเวณวังกลายเป็นสถานที่ก่อสร้างโรงเรียนการช่างอินทราชัย และสถานที่ทำการของกรมตำรวจ แต่ปัจจุบันได้รื้อถอนกลายเป็นศูนย์การค้าขนาดใหญ่ และอาคารพาณิชย์ตลอดบริเวณ315 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่พระเจดีย์อีก เวลานั้นเป็นเวลาพระสงฆ์จับเอาพวกนั้นมาส่งที่วังกรมวงศา พวกพ้องของอังกฤษเข้ามาอ้อนวอนรับผิดรับชอบขอให้ปล่อยเสียเถิดอย่าเอาไปส่งเลย รับทำหนังสือสัญญาให้ว่าถ้อยความไม่ว่าแล้ว ขอให้เป็นเลิกกัน พระอริยมุนีเอาหนังสือสัญญาไว้แล้วปล่อยตัวไป พวกที่อยู่บ้านหมอบรัดเลไม่ฟ้อง แต่พวกที่อยู่บ้านอื่นไปฟ้องแก่กงสุลคนเก่าๆ มีหนังสือมาถึงกรมท่าอายัดพระสงฆ์ไว้แล้วทำใบฟ้องมาฟ้องว่าพระสงฆ์ตี ความก็จะต้องชำระกันแต่เสนาบดีผู้จะชำระเห็นว่าติดการฉลองพระที่ประทุมวันอยู่ ผัดไว้ว่าต่อวัน ๒ฯ๖ ๑ ค่ำงานเลิกแล้วจึงชำระ พอถึงวันนั้นเข้ากงสุลเก่าก็มาคืนเสียว่ากงสุลคนใหม่มาถึงแล้วตัวเป็นสิ้นธุระ ไม่มีอำนาจเป็นกงสุลแล้วจะขอลากลับไป การที่จะชำระนั้นเป็นธุระของกงสุลคนใหม่ ความก็ยังค้างกันอยู่ กงสุลคนใหม่นั้นได้จัดให้พระนายไวยวรนาถลงไปรับ พึ่งมาถึงกรุงในวันนี้แล้ว แลความก็ยังไม่ทันได้ว่ากันเพราะเขาพึ่งมาถึงได้ยินว่ากงสุลคนนี้คุมพระราชสาสนแลสิ่งของที่สมเด็จพระนางเจ้ากรุงลอนดอนฝากมาให้ข้าพเจ้าบ้าง บอกขอเรือให้ลงไปรับ แต่จะเป็นสิ่งไรยังไม่ทราบแลการซึ่งอังกฤษเข้าไปยิงนกในวัดวาอารามนี้ แต่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้า-เจ้าอยู่หัว ก็ได้เกิดวิวาทที่วัดเกาะวัดสำเพ็งครั้งหนึ่งแล้ว พระสงฆ์กับอังกฤษตีกัน พระสงฆ์ว่าอังกฤษข่มเหงเข้าไปยิงนกในวัด อังกฤษก็เถียงว่านกมิใช่สัตว์ของพระสงฆ์เลี้ยงอยู่อย่างเป็ดไก่เป็นสัตว์บินอยู่ในอากาศไม่มีเจ้าของ ครั้งนั้นตัดสินกันอย่างไรข้าพเจ้าก็ไม่ทราบการก็สงบกันไปเมื่อครั้งมิศเตอร์ปากรับหนังสือสัญญาเข้ามาเปลี่ยน ขอทำหนังสืออธิบายสัญญานั้น ข้าพเจ้าก็ได้วิตกว่าวิสัยอังกฤษ วันอาทิตย์แล้วก็เที่ยวยิงนกเล่นเป็นปรกติ ฝ่ายพระสงฆ์ไทยถือลัทธิว่าวัดเป็นที่มีอภัยเป็นที่อาศัยของนก, เนื้อ, ปลา, ไม่ให้มีผู้ฆ่าผู้ฟัน ครั้นใครเข้าไปยิงนกในวัด ฤๅจับปลาหน้าวัด ก็ว่าเกินเลยจับทุบถองตีโบย ได้ยินความดังนี้เนืองๆ ครั้นอังกฤษเข้ามาค้าขายอยู่มากมาย กลัวจะเข้าทำลุยลายวัดวาอาราม ก่อให้เกิดถ้อยความอย่างนี้เนืองๆ ข้าพเจ้าจึงได้ว่ากับท่านเสนาบดี ที่ไปพูดกับมิศเตอร์ปากให้ว่ากล่าวขอเสียอย่าให้อังกฤษเข้าไปยิงนกในวัด แต่ฝ่ายท่านเสนาบดีเล่า ท่านก็สนัดข้างยิงนกยิงหนูอยู่ด้วยกันที่ข้าพเจ้าว่าไปนั้นท่านจะเอาหูใส่ฤๅไม่เอาหูใส่ ท่านจะได้ว่าฤๅไม่ได้ว่าก็ไม่ทราบ เดี๋ยวนี้ท่านว่าท่านได้ว่าแล้ว แต่ส่วนข้าพเจ้าได้ดูหนังสืออธิบายสัญญาที่มิศเตอร์ปากทำนั้น ต่อเมื่อจะเสร็จกันแก้ไม่ได้แล้ว เห็นว่าการอันนี้ไม่มีว่าไว้จึ่งได้ว่ากับมิศเตอร์ปากเอง ว่าวิสัยพระสงฆ์ในพระพุทธสาสนา ถือว่าจะดูการฆ่าสัตว์ต่อหน้าไม่ได้แลที่ใดเป็นวัดที่นั้นเป็นที่ให้อภัยแก่สัตว์ ไม่ให้มีผู้ใดมาฆ่ามาฟันสัตว์ที่อาศัยอยู่ การที่จะรักษาดังนั้นแผ่นดินต้องเป็นที่พึ่ง วิสัยแผ่นดินก็จะต้องให้พลเมืองถือสาสนาตามใจตัว เพราะฉะนั้นจะขอเสียอย่าให้อังกฤษยิงนกในวัดแห่งใดแห่งหนึ่งเลย ความก็ได้เกิดมีมาแต่หลังครั้งหนึ่งแล้วมิศเตอร์ปากจดหมายเอาถ้อยคำข้าพเจ้าไป ว่าจะบอกกับเซอยอน โบวริงแล้วก็นิ่งไป แลครั้งนี้มาเกิดความอย่างนี้ขึ้นอีก ฝ่ายอังกฤษก็ว่าไม่รู้ถืออยู่ว่าไม่ผิดความจะว่ากับกงสุลใหม่ จะตกลงมิตกลง อย่างไรก็ไม่ทราบ ก็ถ้าความมิตกลง เขาบอกกล่าวขึ้นไปลอนดอนอย่างไร เมื่อทูตานุทูตยังอยู่ในกรุงลอนดอน ถ้าเจ้าต่อว่าก็โปรดช่วยว่ากล่าวชี้แจง ดังความข้าพเจ้าว่ามานี้ด้วย316 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่งกฎหมายฝ่ายไทย ข้าพเจ้าก็ได้ประกาศไว้แต่ก่อนทำหนังสือสัญญากับอังกฤษ ว่าอำเภอกองตระเวนน้อยตัวคนพาลมาก ถิ่นฐานบ้านเรือนของใครใครรักษา ถ้ามีผู้บุกรุกอุกอาจเข้ามาก่อการทะเลาะวิวาทตีรันฟันแทงในรั้วในกำแพงที่ถิ่นฐานบ้านของใคร ให้เจ้าบ้านเป็นชนะผู้บุกรุกเป็นแพ้ ถึงจะมีบาดแผลก็ไม่ว่าให้ได้เบี้ยปรับเลย กฎหมายดังนี้ข้าพเจ้าก็ได้บอกแก่มิศเตอร์ปาก แลได้เขียนคำประกาศฉบับไทยให้ด้วยแล้ว ก็แลที่อังกฤษยิงนกวิวาทกับพระสงฆ์ครั้งนี้ ก็เป็นที่ริมพระเจดีย์ อยู่ในกำแพงชั้นในของวัดที่มีกำแพงถึงสองชั้น มิใช่จะเป็นวัดโถงวัดร้างว่างเปล่าเหมือนวัดสวนจนรู้ยากว่าวัดฤๅไม่ใช่วัดเมื่อไรมี แผนที่วัดนั้นลางคนในพวกท่านทูตานุทูตก็จะได้เห็นจำได้อยู่แล้วซึ่งบอกมาทั้งนี้พอให้ท่านรู้ไว้ ถ้าไม่มีใครว่ากล่าวอย่างไรก่อนก็อย่าเพ่อไปเกากวนวุ่นวายขึ้นก่อนเลย ฯจดหมาย ณ วัน ๓ฯ๗ ๑ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก317 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๔พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกันจดหมายมาถึง พระยามนตรีสุริยวงศราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต จมื่นมณเฑียร-พิทักษ์ ตรีทูต หม่อมราโชทัย ล่าม แลจมื่นราชามาตย์ นายพิจารณ์สรรพกิจ ข้าหลวงกำกับเครื่องราชบรรณาการให้ทราบ ด้วยเซอ รอเบิตสจอมเบิกกงสุลอังกฤษคนใหม่ มาถึงกรุงแล้วในวัน ๕ฯ๙ ๑ ค่ำ แล้วให้หนังสือมาถึงข้าพเจ้าว่า ได้ถือพระราชสาสนสมเด็จพระนางเจ้ากรุงลอนดอนวิกตอเรีย เข้ามาสองฉบับให้ข้าพเจ้าฉบับหนึ่ง ถวายวังหน้าฉบับหนึ่ง กับเครื่องราชบรรณาการหลายสิ่ง แต่ได้มากับตัวแต่ ๓ สิ่ง กระบี่ฝรั่งทำอย่างพระขรรค์ ๑ ปืนไมเนไรเฟอลเครื่องเงิน ๑กับตัวอย่างเงินเหรียญอังกฤษ แลอย่างเงินเหรียญไทย ตามอย่างซึ่งมิศเตอร์ปากเอาออกไปนั้น๒ หีบหนังเล็ก แลว่าเครื่องทำเงินเหรียญเครื่องบีบฝ้าย แลสิ่งอื่นหลายสิ่งก็มีมาด้วย แต่ยังมากับเรือกำปั่นแล่นใบอ้อมทางเขปคุดโหบ ๑ ยังไม่มาถึงเมืองสิงคโปร์ เมื่อเซอรอเบิตสจอมเบิกมาจากเมืองนั้น แต่เห็นว่าคงจะตามมาโดยไม่ช้า แลเซอรอเบิตสจอมเบิกได้ส่งมาแต่หนังสือของเลอรดกลาเรนดอนถึงข้าพเจ้าก่อน ความในหนังสือนั้นว่าบอกความว่าพระเจ้ากรุงลอนดอน ตั้งเซอเรอเบิตสจอมเบิกคนนี้ มาเป็นกงสุลในเมืองไทย แลว่าสรรเสริญเซอรอเบิตสจอมเบิกไปต่างๆ รับรองมาว่าเป็นคนดีแท้ แลว่าตั้งแต่นี้ไปผู้ครองฝ่ายสยามจะให้หนังสือบอกกล่าวขึ้นไปถึงผู้ครองฝ่ายอังกฤษ ณ กรุงลอนดอน คือ พระราชสาสนแลหนังสือเสนาบดี ก็ให้มอบให้เซอเรอเบิตสจอมเบิกรับส่งไปเถิด อย่าให้ต้องส่งไปเมืองฮ่องกงอย่างแต่ก่อนเลย ถึงพระราชสาสนแลหนังสือเสนาบดีณ กรุงลอนดอน ก็จะส่งมาตรงถึงเซอรอเบิตสจอมเบิก ให้ส่งที่กรุงนี้เทอญ ไม่ต้องส่งมาฮ่องกงอ้อมค้อมไปให้ป่วยการวันไม่ต้องการ แลบอกว่าครั้งนี้เซอรอเบิตสจอมเบิกได้เป็นผู้รับเครื่องราชบรรณาการมาใช้แทนของที่ตกน้ำที่เมืองสิงคโปร์ แต่ครั้งก่อนนั้นด้วยเท่านั้นแต่พระราชสาสนนั้นเซอรอเบิตสจอมเบิกยังไม่ได้ส่ง ขอให้แห่แหนแลแต่งรับรอง ดังครั้งมิศเตอร์ปากเข้ามานั้นข้าพเจ้าก็ยอมทำตามนัดจะรับต่อวัน ๒ฯ๑๑๑ ค่ำ ด้วยจะต้องจัดแจงการรับให้สมควร แลในวัน ๗ฯ๑๑๑ ค่ำเซอรอเบิตสจอมเบิกขึ้นมาหาข้าพเจ้า เอาดิโปลมา ๒ ของพวกรอยาลแอศตรอนนอมิกอลสอไซยิติ๓ตั้งแต่ข้าพเจ้าเข้ามาให้เป็นผู้เข้าพวกด้วย แลหนังสือมาจากอังกฤษมีชื่อบ้างมาส่งให้ข้าพเจ้า ในเวลานั้นก็ไม่ได้พูดด้วยราชการอะไรเป็นแต่พูดการเล่นต่างๆ ทั้งนั้น ดูเป็นหน้าตายิ้มแย้มแจ่มใเบิกบานดี อวดแต่ความรู้วิชาหาของประหลาดๆ ไปไม่ได้ว่าหยุกหยิกรบกวนอะไรชอบกลอยู่๑Cape of Good Hope (แหลมกู๊ดโฮป) หรือ Cape de Bonne Experance (แหลมเดอบอนน์เอสเปรองซ์)อยู่ใต้สุดของทวีปแอฟริกา เป็นทางผ่านสำคัญของบรรดาเรือจากยุโรปที่จะเดินทางไปยังเอเชีย โดยเฉพาะเดินทางมายังประเทศสยาม๒Diploma๓Royal Astronomical Society318 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวครั้นวัน ๒ฯ๑๓๑ ค่ำ ก็ได้พร้อมกันแห่พระราชสาสนเหมือนครั้งมิศเตอร์ปากแล้วก็ได้เลี้ยงดูกงสุลคนใหม่คนเก่าแลเสมียนแลล่ามแลหมอ ๗ คนด้วยกันเสร็จแล้ว แลในพระราชสาสนนั้นมีความแต่ว่าพระเจ้ากรุงลอนดอนได้ฟังข่าวว่าเครื่องราชบรรณาการซึ่งมาครั้งก่อน เป็นอันตรายเสียโดยมากที่เมืองสิงคโปร์ก็เสียพระทัย ครั้นจะหามาใช้แก้ไขใหม่โดยเร็วก็ลำบาก เพราะบ้านเมืองห่างกันนักด้วยของดีๆ จะทำขึ้นก็ช้าจึงต้องรอมานาน บัดนี้ของทั้งปวงจัดเสร็จแล้วได้มอบของเหล่านั้นที่มีบาญชีกำกับมาด้วย แก่เซอรอเบิตสจอมเบิกซึ่งตั้งให้เป็นกงสุลเข้ามาอยู่ในกรุง แลว่าในของเหล่านั้น ของสิ่งหนึ่งเห็นว่าจะเป็นประโยชน์มาก คือเครื่องกดบีบฝ้าย ขอถวายเข้ามาเจริญทางพระราชไมตรีเป็นที่เพลิดเพลิน แต่ของนอกนั้นจัดแจงทำตามคำมิศเตอร์ปากว่า สิ่งไรจะเป็นของต้องการในกรุงก็จัดเข้ามาแทนที่ของเก่าที่เป็นอันตรายเสียนั้น ใจความในพระราชสาสนนั้นเพียงเท่านี้แลในบาญชีนั้น เครื่องทำเงินเหรียญสามสำรับ ซึ่งได้ออกชื่อไว้แต่ก่อนก็มีมาด้วย แลของอื่นหลายสิ่ง อย่าให้ต้องออกชื่อช้าไปเลย ข้าพเจ้าได้ปรึกษากับเซอเรอเบิตสจอมเบิก ว่าจะรีบตอบพระราชสาสนแลตอบหนังสือเลอรดกลาเรนดอนไปโดยเร็ว ให้ทันทูตไทยยังอยู่ในเมืองนั้นเซอรอเบิตสจอมเบิกก็รับว่าจะยินดีรับไป แต่ครั้นมาคิดดูเห็นว่าของบรรณาการก็ยังมาไม่ถึงพร้อมได้มาถึงแล้วแต่ของที่ออกชื่อแล้วข้างต้นนั้น ครั้นจะรับไปในพระราชสาสนว่าได้รับแล้วหมดก็จะเป็นปดไป ครั้นจะว่าได้รับแต่เท่านั้นยังไม่ได้รับเท่านั้น ก็จะเป็นจู้จี้จุกจิกไปด้วยของเล็กน้อยจึงจะขอรออยู่ก่อนจนกว่าของจะครบว่าดังนี้เซอรอเบิตสจอมเบิกก็เห็นชอบด้วย เพราะฉะนั้นจึงบอกมาให้ท่านทูตานุทูตทั้งปวงรู้ ถ้าอย่างไรจงให้ข่าวแก่เลอรดกลาเรนดอนเถิด ว่าพระราชสาสนแลหนังสือเลอรดกลาเรนดอน ได้รับแล้วในวันกำหนดคงจดหมายมานี้ แต่ที่ตัวกงสุลเซอรอเบิตจอมเบิกนั้นเป็นคนพึ่งมาถึงใหม่ ยังไม่รู้อัธยาศัยปรกติว่าอย่างไร ครั้นจะชมมาว่าดี ก็จะเป็นยกยอเร็วนักไป แต่ถึงกระนั้นวิสัยคนจะเป็นอย่างไรดูหน้าตาท่วงทีก็ไม่ไกลกว่าปรกตินัก เหมือนอย่างกงสุลหิลลิเยอ เมื่อแรกพอเข้ามาก็ทำหน้าบึ้งปั้นปึ่งขึงโสพอมาอยู่ได้สองสามวันก็จะเร่งเอานั่นเอานี่ครั้นตอบไม่ทันให้ไม่ทันก็ขู่ข่มขี่ว่าจะฟ้องจะร้องจะเอาเรือรบเข้ามาทีเดียว ใช้สายเอกไปทุกประการขู่ไทยเว้นก็แต่ละวัน กงสุลยิลเยนนั้นเห็นเป็นสันดานเจ้าทุกข์เจ้าร้อน ออดแอดไม่ยิ้มแย้มแจ่มใถึงไม่เป็นคนดุร้ายอะไร ก็เป็นทุกข์เป็นร้อนทอดถอนนักหน้าตาเหนียวเตียว แต่คนนี้เห็นเบิกบานดีได้ยินว่าไปหาคุณพระยาศรีสุริยวงศ์ ไปว่าว่าตัวนั้นได้เคยไปเป็นกงสุลอยู่มาหลายเมืองแล้วก็ไม่เคยไปก่อวิวาทให้เกิดขุ่นเคืองกับบ้านหนึ่งเมืองใดเลยให้สืบเอาเถิดแลความเรื่องอังกฤษกับพระสงฆ์วัดโสมนัสวิหารตีกันนั้น วัน ๗ฯ๑๑๑ ค่ำ กงสุลคนใหม่กับกงสุลคนเก่า พร้อมกันขึ้นมาที่วังกรมวงศา ขอให้นิมนต์พระราชาคณะผู้ใหญ่มาหลายองค์ แล้วรับว่าซึ่งพวกอังกฤษเข้าไปยิงนกในภายในกำแพงวัดนั้นพวกอังกฤษผิด แต่พระสงฆ์ที่ลงมือทุบตีนั้นแรงนักไป อังกฤษถูกเจ็บแตกหักมาก จะขอให้เสียค่ายาให้ แลขอให้ทำขวัญเสียบ้างให้ความเป็นแล้วกัน ตั้งแต่นี้ไปกงสุลคนใหม่จะประกาศ ห้ามมิให้อังกฤษเข้าไปยิงนกในวัดใดวัดหนึ่งเลยเป็นอันขาด แต่พวกอังกฤษพอใจเข้าไปเที่ยวชมวัดอยู่มาก เมื่อเข้าไปดีๆ ขออย่าให้พระสงฆ์ห้ามถ้าใครเข้าไปยิงปืนที่ในวัดให้กลุ้มรุมกันจับเอาตัวมาส่งที่กงสุลๆ จะทำโทษให้ แลเงินทำขวัญ319 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอังกฤษนั้น กรมวงศารับจะใช้ให้สามชั่งกับค่ายาโดยสมควร พระสงฆ์ไม่ต้องเสีย ซึ่งกงสุลมาว่าความครั้งนี้ ก็เป็นอ่อนน้อมเรียบร้อยอยู่ไม่เอิกเกริกเกะกะเหมือนครั้งหิลลิเยอแลเครื่องพิมพ์ทำเงินเหรียญนั้น จะเป็นอย่างไรก็ยังไม่รู้ยังไม่มาถึง เป็นแต่ได้เห็นในบาญชีก็ว่าเป็นสามสำรับดังจดหมายมาก่อน แลแบบตราที่จะตีตามแบบไทย เป็นรูปเหรียญอย่างไทยนั้นบาญชีว่ามีแต่สองสำรับ คือกดข้างหน้าสำรับหนึ่ง กดข้างหลังสำรับหนึ่งเท่านั้น แลของที่จะทำนั้นจะเป็นของมักยับง่ายหรือจะยับยากอย่างไรก็ยังไม่รู้ อนึ่งตรารูปมงกุฎรูปจักรที่ทำมานั้น ก็ยังเคลื่อนคลาดอยู่ไม่สู้ชัดเป็นฝีมือของไทยแท้ ถ้าอย่างไรอย่างที่สรรเพธภักดีเอาไปนั้น จะให้เขาทำให้อีกสักสองสำรับสามสำรับให้ใช้ในเครื่องนี้ได้ก็จะดีอยู่ จงเอาใจใส่ด้วยวังหน้านั้นเมื่อวัน ๒ฯ๘ ๑ ค่ำ ท่านเล่นเรืออยู่ที่ทะเล แต่พอแลเห็นเรือกลไฟฝูรีแล่นเข้ามาถึงที่ทอดสมอนอกหลังเต่า ท่านก็แล่นเรือมาประทับริมเรือกลไฟฝูรียิงสลุตรับแล้วเสด็จไปทอดพระเนตรเคยของท่านแล้ว ท่านก็เสด็จกลับขึ้นมากรุงถึงวังวัน ๕ฯ๙ ๑ ค่ำ พอเสด็จมาถึงท่านแล้วท่านก็มีหนังสือมาถึงข้าพเจ้าว่าท่านเสด็จมาถึงแล้ว แต่ว่าจะเสด็จลงมาหาข้าพเจ้ายังไม่ได้ ประชวรตกพระเสมหะพระโลหิตไปแล้ว พระบาทถลอกกำเริบ ไข่ดันบวมเดินกโยกกเยก ผัดต่อ ๒-๓ วันจึงจะเสด็จมาได้ ท่านก็ยังไม่ลงมาจนวัน ๗ฯ๑๑๑ ค่ำ ข้าพเจ้าให้บุตรชายบุตรหญิงข้าพเจ้าไปเฝ้าเยี่ยมประชวร ท่านก็ยังบอกป่วยออดแอดอยู่นั้นแล กำหนดว่าจะเสด็จลงมาทอดพระเนตรแขกเมืองในวัน ๒ฯ๑๓๑ ค่ำ แต่เมื่อเวลาแขกเมืองท่านก็ไม่ได้เสด็จมา ได้ยินกำหนดว่าที่พระบวรราชวังจะรับแขกเมืองในเวลาพรุ่งนี้วัน ๔๑ฯ๒ ค่ำ ฯจดหมายมาวัน ๓ฯ๑๔๑ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก320 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๕พระราชหัตถเลขาถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ แลเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีจดหมายมายัง พระยามนตรีสุริยวงศ์ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต ให้ทราบว่าตั้งแต่ทูตออกไปแล้ว หนังสือของทูตที่ฝากมาได้เข้าหูข้าพเจ้าแต่สามครั้งคือ หนังสือที่ฝากมาเมื่อถึงเมืองสิงคโปร์ครั้งหนึ่ง ได้เมื่อกลางเดือนสิบ เมื่อถึงเมืองอาเดนครั้งหนึ่ง ได้เมื่อกลางเดือนสิบสอง เมื่อถึงเมืองอาเลกแซนเดอริยาครั้งหนึ่งได้เมื่อแรมเดือนอ้าย แลหนังสือซึ่งท่านจะได้บอกส่งมายังกรุง เมื่อท่านถึงกรุงลอนดอนแล้วหรืออยู่ที่กรุงลอนดอนนั้น ยังไม่ได้ข่าวเข้าหูข้าพเจ้าสักฉบับหนึ่งเลย แลเดี๋ยวนี้แลกาลก็จวนกลางเดือนยี่แล้ว ถ้าข้าพเจ้าจะฝากหนังสือขึ้นไป เห็นว่าทางก็ไกลนัก จะส่งออกไปแต่กรุงกว่าจะถึงเมืองสิงคโปร์ ๒๐-๒๕ วันบ้าง ตั้งแต่เมืองสิงคโปร์กว่าจะถึงกรุงลอนดอนก็ตั้งแต่ ๔๐ วันขึ้นไป ถึงหนังสือจะฝากลงมาแต่กรุงลอนดอนกว่าจะถึงกรุงนี้ก็ช้าเหมือนกัน ตั้งแต่ ๖๐ วันขึ้นไป ครั้นข้าพเจ้าจะฝากหนังสือไปในแรมเดือนยี่นี้ กว่าจะถึงกรุงลอนดอนคะเนกาลเห็นว่าจะไปถึงเมื่อทูตกลับแล้วดอกกระมังเพราะว่าข้าพเจ้ายังไม่ได้ฟังข่าวมาเลย ว่าท่านทูตานุทูตจะได้อยู่ที่กรุงลอนดอนนานสักเท่าไร แลจะเที่ยวไปข้างไหนบ้าง จะกลับเมื่อไรเป็นแน่ ถ้ารู้ให้ถึง ถ้าเห็นว่าจะไม่ทันก็จะได้ไม่ฝากไป เพราะหนังสือจะไปพลัดกับทูตเสียไม่ต้องการ ถ้าท่านจะช้าอยู่ในกรุงลอนดอนนาน เมื่อตั้งแต่กลางเดือนยี่ไป ท่านจะไม่ได้หนังสือฝากก็อย่าให้ตกใจว่าจะมีเหตุเภทภัยอย่างไร ไม่มีอะไรดอกในกรุงๆ นี้ก็สบายดีเป็นปรกติอยู่อนึ่งกรมวงศากับคุณศรีสุริยวงศ์ ท่านว่าท่านสืบทราบธรรมเนียมในกรุงลอนดอน ว่าทูตต่างเมืองไปจะมีธรรมเนียมให้อยู่ได้แต่ ๖๐ วัน เพราะฉะนั้นท่านคาดการณ์ว่า เห็นทูตจะไปถึงในข้างขึ้นเดือน ๑๒ บัดนี้ ถึงเดือนยี่แล้วเห็นทูตจะได้กลับอยู่แล้ว ถึงหนังสือไปก็จะไม่พบ แต่ข้าพเจ้าจะเชื่อเอาเป็นแน่ก็ไม่ได้ ด้วยว่าทูตไทยไปแต่ไกลเป็นทูตแปลกประหลาด ไปถึงก็เป็นฤดูหนาวนักหรือขุนนางอังกฤษเขาจะคิดกันกักให้พักอยู่จนสิ้นฤดูหนาวอย่างไรก็ไม่ทราบ ถ้าหนังสือฉบับนี้ไปถึงท่าน ก็รีบบอกข่าวมาให้แจ้งความด้วยอนึ่งหีบใส่ยามียามากหลายอย่าง กับหนังสือสมุดเล็กสำหรับบอกให้ใช้ยาเหล่านั้นก็มีกำกับอยู่ เป็นของใช้ตามที่ห้างบ้าง ที่เรือรบบ้าง เรือค้าขายบ้าง ขอท่านได้เอาใจใส่หามาให้ข้าพเจ้าสักหีบหนึ่งกับหนังสือสำหรับหีบด้วย ฯจดหมายมา ณ วัน ฯ ๒ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก321 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๖พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกันจดหมายมายัง พระยามนตรีสุริยวงศ์ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต จมื่นมณเฑียร-พิทักษ์ ตรีทูต แลหม่อมราโชทัย ล่าม ให้ทราบว่าคนในกรุงนี้อยู่บ้านเดียวเมืองเดียวกัน ก็ย่อมพัวพันปฏิพัทธ์นับถือกันทางนั้นทางนี้ยุ่งไป คือเป็นพี่น้องข้างตัวบ้างข้างเมียบ้างโดยที่สุดจนพระก็เป็นครูบาอาจารย์ของตัวบ้างของเมียบ้าง แม้นคนคนเดียวประเดี๋ยวไปนับถือพวกนี้ ประเดี๋ยวไปนับถือพวกนั้น แต่จะรู้ตามก็ไม่ทันเลย เปรียบเหมือนตาฟักแต่ก่อนเห็นตะแกนับถือชาวบ้านในคลองบางหลวง ว่าเป็นพวกพ้องของแก มาภายหลังแกก็ว่าชาวแพบางยี่ขันเป็นพวกพ้องของแกไปเสียทั้งพวกทั้งผู้หญิงผู้ชาย แล้วแกก็ว่าชาวแพปากคลองบางลำภูเป็นพวกพ้องของแก แล้วแกก็ว่าพวกจอมมารดาอิ่ม พระองค์เจ้านิเวศน ๑ เป็นพวกพ้องของแก * แต่คนคนเดียวการก็ยักย้ายไปอย่างนี้ ก็เหมือนพวกทูตที่ไปทั้งหกนายนี้ จะมีพวกพ้องยักย้ายไขว้เขวไปทางไหน ข้าพเจ้าก็รู้ไปไม่ทั่วเลย อนึ่งตัวข้าพเจ้าก็เป็นหูช้างหูม้าเป็นธรรมดาของในหลวง ความดีความเจริญของใครๆ ก็ไม่ใครจะฟัง คือใครจะไปข้างไหนๆ ได้เมียมาก็ดี ฤๅอยู่กับบ้านเกี้ยวผู้หญิงได้ก็ดี ใครจะแต่งงานบ่าวสาวปลูกเหย้าสร้างเรือนกับใครก็ดี ใครจะทำการค้าขายมีกำไรได้เงินทองก็ดี ใครจะเล่นเบี้ยเล่นหวยได้เงินได้ทองก็ดี ใครจะว่าถ้อยว่าความได้สินบนก็ดี ความสวัสดิมงคลเช่นนี้ ๆปิดแล้วปิดเล่าไม่มีใครบอกให้ในหลวงได้รู้เลยทีเดียวก็จะย่อมรู้อยู่แล้วก็ถ้าการอะไรเป็นอัปมงคลคือการไข้การตาย การวุ่นวายไฟไหม้ไต้ลน ถ้าอย่างนั้นแล้วให้ในหลวงรู้เร็วทีเดียว ถึงคนอื่นๆ ยังไม่ทันรู้ในหลวงก็รู้เสียก่อนทีเดียว ก็เพราะฉะนั้นเดี๋ยวนี้ท่านผู้ใดจะเป็นพวกพ้องของทูตผู้ใดในหลวงก็รู้แต่ที่ปรากฏๆ อยู่ ที่ประจักษ์ๆ อยู่โดยวงศ์ญาติ ก็ที่เกี่ยวข้องกันข้างลูกข้างเมียลับๆลึกๆ ก็ไม่อาจล่วงรู้ ก็เพราะฉะนั้นข่าวดีของใครๆ ก็ไม่รู้ที่จะหยิบบอกมา จะบอกได้แต่ข่าวร้าย ถึงกระนั้นเมื่อข่าวร้ายจะมีแก่ตัวใครก็ไม่รู้ที่จะบอกมา เพราะไม่รู้ว่าตัวใครเป็นพวกของใครนะบอกได้แต่ข่าวไข้ข่าวตายของคนที่เป็นพระสงฆ์ในตำแหน่งแลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในพอให้รู้ เผื่อผู้ตายจะเป็นพวกพ้องเกี่ยวข้องข้างใคร ก็จะได้รู้แต่ไกลไม่ต้องมาโอ๋ขึ้นเมื่อถึงบ้าน ราชาคณะตายถึงสององค์ คือสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ วัดมหาธาตุองค์หนึ่ง ** เป็นโรคท้องมาร พระธรรมวิโรจน์วัดสมอรายองค์หนึ่ง เป็นโรคหืดเรื้อรังมานาน ข้างในคือเจ้าจอมมารดากรมหมื่นไกรสรวิชิต ๒*ด้วยได้บุตรีพระยาศรีสหเทพเป็นภรรยา**สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ฉิม)๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์หญิงเจ้านิเวศน์ พระราชธิดาในรัชกาลที่ ๓ และเจ้าจอมมารดาอิ่ม ประสูติในปี พ.ศ. ๒๓๕๙ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๔๑ พระชันษา ๘๓ ปี๒คือพระองค์เจ้าชายสุทัศน์ เมื่อทรงพระเยาว์เรียกกันว่าพระองค์โต พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๑ และเจ้าจอมมารดากลิ่น (ธิดาพระยาพัทลุง (ขุน)322 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวคนหนึ่งเป็นโรคชรา ข้างหน้าคือหลวงเทพรจนา เจ้ากรมช่างปั้นคนหนึ่งเป็นโรคนิ่ว บัดนี้นายพลับผู้บุตรเป็นที่แทนแล้ว ขุนธนสิทธิ์ เขียว หลานท้าวเทพากรคนหนึ่ง เป็นโรคท้องมารคล้ายสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ กับมารดานายพิจารณ์สรรพกิจคนหนึ่งตายแล้ว ได้บอกข่าวมาถึงนายพิจารณ์-สรรพกิจฉบับหนึ่งแล้ว แลข่าวไข้นั้นมีแต่คนข้างใน คือพระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ามาลีหนึ่งประชวรฝีในท้อง พระบวรวงศ์เธอพระองค์นัดดา ๑ หนึ่ง ประชวรหมอว่าเป็นโรคเรื้อนหม่อมเจ้ากลิ่นในกรมหมื่นสุรินทรรักษ์หนึ่ง หมอว่าเป็นโรคฝีในท้อง สามไข้นี้เห็นจะไม่หาย ยังหม่อมเจ้าประภาในกรมขุนอิศรานุรักษ์หนึ่ง บอกอาการมาว่าหนักส่งดอกไม้ธูปเทียนมาลาแล้วแต่ยังไม่ตายคนไข้อื่นๆ มีบ้าง นอกนี้แต่ไม่ควรจะเขียนหนังสือในกระดาษขอบดำขอเสียอย่าให้ต้องบอกเลย ฯจดหมายมา ณ วัน ๑๒ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก๑พระองค์เจ้าหญิงนัดดา พระธิดาในสมเด็จพระบวรราชเจ้า กรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์ และเจ้าจอมมารดาสำลี ประสูติ พ.ศ. ๒๓๓๙ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ พ.ศ. ๒๔๐๐ พระชันษา ๖๑ ปี323 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๗พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์ กับน้องชาย แลบุตรจดหมายมายัง พระยามนตรีสุริยวงศ์ ราชทูต จมื่นราชามาตย์น้อง นายเทศผู้น้องนายทัศผู้บุตรพระยามนตรีสุริยวงศ์ ให้ทราบว่าสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยเมื่อเดือนยี่ ข้างแรมมาจนเดือนสาม ข้างแรม ข้าพเจ้าได้มอบให้อยู่รักษาพระนคร ข้าพเจ้าไปเที่ยวทะเล ตั้งแต่วัน๒ฯ๕ ๒ ค่ำ จนวัน ๖ฯ ๗๓ ค่ำ จึงได้กลับมาถึงกรุงเทพฯ เมื่อวัน ๗ฯ๘ ๓ ค่ำเวลาเช้าห้าโมงเศษเวลากลางคืนท่านได้มาหาพูดจากับข้าพเจ้าอยู่เวลาสองยาม อาการก็เห็นสบายดีอยู่ ครั้นวัน ๑ฯ๙ ๓ ค่ำท่านจัดแจงเรือไว้พร้อมจะขึ้นไปดูการที่พระพุทธบาท กำหนดจะเข้ามาลาข้าพเจ้าในค่ำวัน ๑ฯ๙ ๓ ค่ำนั้น เวลาบ่ายท่านไปนั่งอยู่บนระแนะเรือ ๑ ที่ท่านเริ่มทำการจะทำเป็นเรือกลไฟ เพราะเครื่องกลไฟท่านได้จัดซื้อมาได้ใหม่ เวลาเย็น ๔ โมงเศษ บังเกิดปัจจุบันโรคลมจับตกลงมาไม่รู้สึก หมอที่บ้านของท่านไปแก้ไขฟื้นขึ้นได้รับยาเนาวโกฏครั้งหนึ่ง ทนายหามท่านขึ้นไว้ที่โรงงานแล้ว ท่านก็พูดจาได้เป็นปรกติ แม่นุ่ม แม่เป้า แม่คลี่ พระยาศรีพิพัฒน์๒ แลบุตรอื่นๆ ที่บ้านก็ได้ตามออกไปเยี่ยมพร้อมกันอยู่ สักครู่หนึ่งก็กลับลมจับอีก หมอแก้ไขไม่ฟื้นถึงอนิจกรรมในเวลาเย็น ๕ โมงเศษเวลานั้นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์กับพระยาวรพงศ์พิพัฒน์มาอยู่กับข้าพเจ้าในวัง ทราบข่าวลงไปก็ไม่ทัน ไปถึงท่านสิ้นหายใจแล้ว ได้พร้อมกันรับศพมาไว้ที่หอสูงในบ้านแต่ในเวลากลางคืนนั้นครั้นเวลาเช้าวัน ๒ฯ๑๐๓ ค่ำ ข้าพเจ้ากับวังหน้า แลเจ้านาย แลเสนาบดีผู้ใหญ่ผู้น้อยได้ไปอาบน้ำแล้วให้จัดแจงศพใส่โกศไว้ที่ตึกหอใหม่ การธุระในมรดกนั้นข้าพเจ้าได้มอบให้คุณศรีสุริยวงศ์เป็นผู้ใหญ่ จัดแจงแบ่งปันในบุตรแลหลานของท่าน เพราะเห็นว่าพระยาศรีพิพัฒน์ พระยาวรพงศ์พิพัฒน์พระยาไพบูลยสมบัติ พระยาบริรักษ์ราชา ๔ คน จะไม่พร้อมเพรียงกันบังคับกันลงได้ คุณศรีสุริยวงศ์กับแม่นุ่มจะได้จัดแจงโดยสมควร แลได้พร้อมกันคิดว่าจะทำการศพท่านที่เมรุที่ท่านก่อขึ้นไว้ตามท่านสั่ง ในหน้าน้ำเดือนสิบสอง ข้าพเจ้าบอกข่าวนี้มาตามกาลอันควร ถ้าอย่างไรก็จะมาได้หนังสือที่เมืองสิงคโปร์ในมือพระพิเทศพาณิชยสยามพิชิตภักดีอนึ่งแจ้งความมาให้ทราบอีกน้อยหนึ่ง ว่ากรมขุนธิเบศรบวรประชวรมาแต่เดือนอ้ายเป็นโรคมะเร็งไรให้คันไปทั้งองค์ อาการชักลากมานานแต่ทรุดหนักลงทุกที สิ้นพระชนม์วัน ๕ฯ๑๓๓ ค่ำเวลาบ่าย ๓ โมงภายหลังสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย ๔ วัน ฤๅนัยหนึ่งนับได้ ๙๔ ชั่วโมงเท่านั้นท่านก็มีอายุปีเดือนเท่ากัน คือ ๖๖ ปี ฯจดหมายมา ณ วัน ๖ฯ๑๔๓ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก๑ท้องเรือ๒พระยาศรีพิพัฒน์ (แพ บุนนาค) อธิบดีกรมพระคลังสินค้า ในรัชกาลที่ ๕ โปรดเกล้าฯ เป็นเจ้าพระยาศรีพิพัฒน์ ที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน ถึงแก่อสัญกรรม เมื่อ ๑๘ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๙ อายุ ๖๙ ปี324 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๘พระราชหัตถเลขา ถึงนายพิจารณ์สรรพกิจจดหมายถึง นายพิจารณ์สรรพกิจ ให้ทราบข่าวดีว่า เจ้าพระยานิกรบดินทร์ อาการหายเป็นปรกติแล้ว ถึงโรคเก่าของท่านก็คลายหายขึ้นมาก ดูแข็งแรงกว่าแต่ก่อน เมื่อวันสมเด็จองค์น้อยถึงอนิจกรรมแลวันอาบน้ำศพ ท่านก็มาได้พร้อมกับเสนาบดีอื่นๆ เลือกเวลา ท่านก็เดินไปเองได้ไม่ต้องมีคนพยุง อนึ่งพัน ภรรยานายพิจารณ์ จอมมารดาอึ่งได้พามาหาข้าพเจ้าครั้งหนึ่ง บัดนี้ก็อยู่ดีเป็นสุขทั้งบุตรชายไม่มีเหตุการณ์อะไร ฯจดหมายมา ณ วัน ๖ฯ๑๔๓ คำปีมะเส็ง นพศก325 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๙พระราชหัตถเลขา ถึงเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีจดหมายมาถึง พ่อเพง สรรเพธภักดี ให้ทราบ ว่าของที่ฝากมาในหีบหุ้มผ้าเขียนเป็นอักษรอังกฤษว่าให้ข้านั้น ได้มาถึงมือข้าวัน ๔๑๒ฯ๔ ค่ำ แต่ข้าคะเนเห็นจะมีหนังสือฝากด้วยแต่ยังหาได้ไม่ ได้มาแต่หนังสือมิศเตอร์ดาวิศพี่ชายกัปตันวิศที่ตายนั้น ๒ ฉบับ ในหนังสือนั้นสรรเสริญพ่อเพงมาก ว่าซื่อสัตย์ต่อข้า คิดการงานให้เป็นประโยชน์แก่ข้าไม่ให้เสียเวลาเมื่ออยู่ในเมืองลอนดอน แลว่าได้มาหาพ่อเพงหลายครั้งแลได้ให้ลูกชายช่วยธุระพ่อเพง ขอให้ตั้งลูกชายเป็นเอเชนของข้าฤๅกงสุลของไทย หีบนั้นได้เปิดออกดูก็เห็นแต่หนังสือพิมพ์ห่อนอก จดว่าของราชทูตทูลเกล้าฯ ถวาย กับหนวดสำหรับใส่คางคู่หนึ่ง ช้องหัวล้าน ๑ หัว รุงรัง ๑ ไม่มีจดหมายว่าให้ใครข้าคะเนเห็นพ่อเพงจะส่งมาให้ใส่จำอวดละครของข้ากระมัง ขวดศิลาหีบมอง ๑ ไม่รู้ว่าให้ใครกล้องเมียฉอม ๑ ดุมพลอยแดงสำรับ ๑ จดหมายว่าของพระยามนตรีสุริยวงศทูลเกล้า ฯ ถวายแลหีบกระดาษ ๒ หีบๆ หนึ่งมีแหวน ๕ วง นาฬิกากลเพชรเล็ก ๑ ตลับ เงินเล็กคู่ ๑ ดุมพลอยแดงสำรับ ๑ จดหมายว่าทูลเกล้าฯ ถวาย ข้าได้รับไว้แล้วอีกหีบหนึ่งมีแหวนหลายวงมีจดหมายชื่อคนต่างๆ มานั้นข้าก็ได้แจกให้ถึงมือทุกคนแล้ว ตามชื่อที่จดหมายมาได้รับแล้วแหวนอยู่ที่นอกหีบกระดาษสองวง วงหนึ่งว่าให้ยิ่งเยาวลักษณ์ ข้าก็ได้ส่งให้แล้ว แต่อีกวงหนึ่ง ว่าพระองค์เจ้าประสูติใหม่ก็ลูกข้าที่ออกใหม่ในปีนี้ เมื่อพ่อเพงไปแล้วถึง ๑๐ คน ตายเสียคนหนึ่งแต่หญิงเล็ก ๑ หลานสมเด็จองค์น้อย ยังอยู่อีก ๙ คนจะเป็นคนใดข้าคะเนว่าในหนังสือที่ข้าบอกมาก่อน ก็ได้บอกข่าวลูกเกิดมาแต่ชายเล็กน้องทักษิณชา เดี๋ยวนี้ชื่อเกษมศรีศุภโยค ๒ กับหญิงหลานสมเด็จองค์น้อยแลข่าวที่หญิงเล็กนั้นตายก็ได้บอกมาแล้ว จึงคะเนว่าเห็นจะให้มาเป็นของขวัญแก่เกษมศรีศุภโยคกระมังเพราะพ่อเพงเห็นว่าบุตรมารดานั้นได้สองวงแล้ว จึงไม่ได้ให้ส่วนแก่มารดาด้วยกระมัง ข้าให้แหวนวงนั้นแก่เกษมศรีศุภโยคน้องทักษิณชา ลูกออกใหม่อีก ๘ คน ข้าหาได้บอกข่าวมาถึงพ่อเพงไม่คือหญิงเสมอสมัยหรรษาบุตรมาลัย ๑ ชายศรีสิทธิธงไชยบุตรบัว ๑ ชายทองแถมถวัลยวงศ์บุตรหนูสังวาล หญิงกนกวรรณเลขาบุตรเที่ยง ๑ ชายชุมพลสมโภชบุตรเต่า ๑ กับหญิงอีกสามคนยังไม่มีชื่อ เป็นบุตรมารดาร่องแร่งโรเร ข้ายกให้ขาดเป็นหลานเลี้ยงของพระองค์เจ้าพี่ใยคนหนึ่งคุณศรีสุริยวงศคน ๑ ท่านกรมท่าคน ๑ ท่านดีใจรับทำนุบำรุงเลี้ยงเป็นของท่าน เพราะคุณศรี-สุริยวงศบุตรนอกจากพระนายไวยแลหนูกลางเมียพระพรหมบริรักษ์ใหม่นั้นก็ไม่มี ท่านกรมท่าเล่า๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้าเขียวที่ ๒ ในคุณจอมมารดาสำลี ธิดาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ(องค์น้อย) ประสูติวันที่ ๒๐ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๐ ทรงพระชนม์ได้เพียงวันเดียว๒พระองค์เจ้าชายเกษมศรีศุภโยค ที่ ๔ ในเจ้าจอมมารดาจันทร์ ประสูติวันที่ ๑๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๐๐ ในรัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็น พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงศ์ประวัติ ทรงกำกับกรมช่างมุก สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๖ วันที่ ๓ มกราคม พ.ศ. ๒๔๕๘ พระชันษา ๕๙ ปี ต้นสกุล เกษมศรี326 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ว่ามีบุตรอยู่ในครรภ์บัวลาวถึง ๑๓ เดือนฤๅ ๑๔ เดือนแล้วยังไม่ออก ใครว่ามีครรภ์แท้ท่านให้รางวัล ๑๐ ตำลึงบ้าง ๘ ตำลึงบ้าง ๗ ตำลึงบ้างหลายหมอแล้ว ครั้นข้าให้ลูกของข้าท่านก็ดีใจมาดูแลเป็นเจ้าของลงเงินลงทองหลายชั่งทีเดียว เหตุอื่นที่มีที่ควรจะบอกมาก็ได้บอกในฉบับก่อนแล้ว แหวนที่ว่าให้พระองค์เจ้าประสูติใหม่นั้น ข้าให้ผิดตัวไปก็อย่าวิตกวุ่นวายเลย ข้าจะให้เองอนึ่งจงบอกพระยามนตรีสุริยวงศให้รู้ว่ากล้องกับดุมนั้นข้าชอบใจรับไว้ใช้เอง ไม่ให้ใครดอกฯจดหมายมา ณ วัน ๔๑๒ฯ๔ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก327 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓๐พระราชหัตถเลขา ถึงนายพิจารณ์สรรพกิจจดหมายเพิ่มเติมให้ นายพิจารณ์สรรพกิจ ทราบว่าเจ้าพระยานิกรบดินทร เดี๋ยวนี้ท่านสบายมากขึ้น ท่านลาข้าขึ้นไปเมืองสระบุรี จะก่อฤกษ์ทำวัดของท่านที่แขวงเมืองนั้น ท่านไปจากกรุงแต่วัน ๒ ๓ ฯ๔ ค่ำแล้ว จดหมายมาทั้งนี้ เพื่อจะให้แน่ใจว่าอาการท่านคลายหายขึ้นจริง ฯจดหมายมา ณ วัน ๕๑๓ฯ๔ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก328 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓๑พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ์แลเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีจดหมายมายัง พระยามนตรีสุริยวงศ์ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต ให้ทราบว่าห่อหนังสือจำพวกที่ลงวัน ๔ฯ๙ ๑ ค่ำ กับหีบสิ่งของทั้งปวงที่ว่าในหนังสือนั้น ได้มาถึงมือพระ-พิเทศพาณิชย์ที่เมืองสิงคโปร์ในวัน ๒ฯ๓ ๓ ค่ำ พระพิเทศพาณิชก็ได้รีบร้อนรับส่งเข้ามา แลได้เขียนหนังสือของพระพิเทศพาณิชนำ แลบอกความในหนังสือซึ่งเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีแลหม่อมราโชทัยได้เขียนฝากถึงพระพิเทศพาณิชนั้นมาด้วย แลบอกข่าวอื่นที่พระพิเทศพาณิชได้ฟังในหนังสือของคนรู้จักในเมืองลอนดอนบอกข่าวมา ว่าพวกทูตในเดือนยี่ข้างขึ้นได้ออกจากเมืองลอนดอนไปเที่ยวที่เมืองเบอมิงฮำ แลเมืองแมนเจศเตอแล้ว ในเดือนยี่ขึ้น ๑๑ ค่ำ ทูตได้มาค้างอยู่ที่เมืองลิเวอปุลนั้นด้วย หนังสือจำพวกนี้พระพิเทศพาณิชได้ส่งเข้ามากับเรืออังกฤษ ชื่อยิลอง พระยาพิศาลศุภผลเช่าเอาไปจำหน่ายสินค้าเมืองสิงคโปร์ วัน ๓ฯ๔ ๓ ค่ำ มาถึงปากน้ำเจ้าพระยาในวัน ๓๑๑ฯ๔ ค่ำ แต่กัปตันแลจุ้นจู๊เรือลำนี้โว้เว้มาก ไม่เอาของทั้งปวงส่งกับพระยาสมุทบุรานุรักษ์ตามพระพิเทศพาณิชสั่งมา ทำห่อหนึ่งซุกซนเสียในเรือ ส่งแต่หีบที่ใส่หนังสือพิมพ์ แลสิ่งของซึ่งพระยามนตรีสุริยวงศ์แลเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีฝากเข้ามา เขียนชื่อนอกหีบเป็นคำอังกฤษว่าให้ข้าพเจ้านั้น มาส่งให้กับหนังสือของมิศเตอร์ดาวิศสองฉบับ ถึงข้าพเจ้าเท่านั้น ในวัน ๔ฯ๑๒๔ ค่ำ ข้าพเจ้าได้เปิดหีบนั้นดู ก็หาพบหนังสือไม่ พบแต่สิ่งของ จึงได้สงสัยว่าหนังสือฝากเห็นจะมี ได้ให้ไปซักถามหาหนังสือก็ว่าไม่มี มีแต่หีบกับหนังสือสองฉบับเท่านั้น ข้าพเจ้าจึงได้เขียนหนังสือฉบับหนึ่ง ซึ่งลงวัน๔๑๒ฯ๔ ค่ำ ถึงสรรเพธภักดีให้กราบเรียนพระยาราชทูตด้วยแต่ก่อนตามสมควรที่ได้รับแต่ของนั้นครั้นมาวัน ๖ฯ๑๔๔ ค่ำ ข้าพเจ้าได้รับหนังสือของพระพิเทศพาณิช บอกเข้ามาอีกฉบับหนึ่งโดยเรือลำอื่น ว่าได้ส่งหีบสิ่งของกับหนังสือที่ทูตฝากมานั้น เข้ามากับเรือยิลองแล้วเป็นแน่ ข้าพเจ้าจึงให้พระยาราชานุประพันธ์เอาหนังสือพระพิเทศพาณิชฉบับใหม่เป็นสำคัญไปทวงอีก ก็ไปพบแต่หีบใส่น้ำมันอบเชยของพวกลังกาฝากเข้ามาให้ข้าพเจ้าขึ้นมาในวัน ๗๑๕ฯ๕ ค่ำ หนังสือก็ไม่ได้ข้าพเจ้าไม่เชื่อจึงให้พระยาราชานุประพันธ์ กับพระยาพิศาลศุภผลลงไปค้นจึงได้ห่อหนังสือจดว่าวางเวรกรมท่าเป็นห่อใหญ่มา พระยาราชานุประพันธ์ได้รับเอามาได้เมื่อวัน ๑ฯ๑ ๑ ค่ำ เวลากลางคืนท่านกรมท่าก็ไม่อยู่ไปพระปฐมเจดีย์ พระยาราชานุประพันธ์แก้ห่อใหญ่นั้นออก มีหนังสือถึงตัวข้าพเจ้าสองฉบับ เป็นหนังสือพระยามนตรีสุริยวงศ์บอกให้ของ ดุมพลอยแดง กับกล้องเมียฉอมนั้นฉบับหนึ่งกับอีกฉบับหนึ่งสลักหลังเป็นคำอังกฤษเป็นลายมือหม่อมราโชทัยว่าให้ถึงตัวข้าพเจ้าแต่สลักหลังเป็นไทยนั้นว่าไม่ตรงเป็นเชิงอยู่ ว่าให้พระยาวรพงศ์พิพัฒน์นำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณา เพราะดังนั้นข้าพเจ้าได้ฉีกแต่ของพระยามนตรีสุริยวงศ์ที่เขียนมาตรงๆ ฉบับเดียวฉบับหนึ่งต้องให้ไปตามหาพระยาวรพงศ์พิพัฒน์เขาก็บอกป่วยเสียไม่มา ต้องมอบหนังสือให้นายสรรพวิชัยไปให้ฉีกหาบ้าน ช้าไปสักสองชั่วทุ่ม แลหนังสือในห่อนั้น ถึงที่อื่นหลายฉบับ พระยา329 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวราชานุประพันธ์ก็ได้รับไปว่าจะแจกแล้ว แต่ฉบับหนึ่งสลักหลังอยู่ว่าวางเวรกรมท่า ข้าพเจ้าจึงได้บังคับให้พระยาราชานุประพันธ์ฉีก ด้วยท่านกรมท่าไม่อยู่ก็พอถูกเข้าว่าหนังสือถึงพระยาราชานุ-ประพันธ์เอง ว่าให้กราบทูลพระกรุณา ข้าพเจ้าได้รับเอามาอ่านได้ความจนจบตลอดแล้ว ก็ได้คืนต้นฉบับให้พระยาราชานุประพันธ์ไปพอนายสรรพวิชัยกลับมาว่าพระยาวรพงศ์พิพัฒน์ ได้ฉีกหนังสือห่อนั้นออกแล้ว ส่งหนังสือขึ้นมา หนังสือในห่อนั้นถึงข้าพเจ้าเองสี่ฉบับเป็นของพระยามนตรี-สุริยวงศ์กับเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีเข้าชื่อกันบอกความคล้ายกับเรื่องที่บอกพระยาราชานุประพันธ์นั้นฉบับหนึ่ง เป็นหนังสือเอดคา โบวริงบุตรเซอยอน โบวริงถึงข้าพเจ้าฉบับหนึ่ง มีหนังสือจดว่าถึงท้าวอินทสุริยาฉบับหนึ่ง ถึงหลวงรามโยธีฉบับหนึ่ง สองฉบับนั้นก็ได้ให้คนไปส่งให้ตามที่แล้วครั้งนี้มีความยินดีนักหนากว่าทุกครั้งซึ่งราชทูตอุปทูตเขียนหนังสือให้ถึงตรงตัวข้าพเจ้านั้นชอบนักหนาแล้ว ด้วยได้ฉบับเก็บไว้อ่านเองแลอ่านให้คนอื่นฟังต่อๆ ไปทั้งข้างในข้างหน้า ตั้งแต่ทูตไปก็ถึงเจ็ดเดือนแล้ว ท่านทั้งหลายทั้งปวงท่านได้หนังสือข่าวของพวกทูตไว้อ่านให้คนโน้นฟังคนนี้ฟังอึงไป แต่ข้าพเจ้าไม่ได้ไว้สักฉบับหนึ่ง พึ่งได้หนังสือของสรรเพธภักดีซึ่งว่าด้วยแหวนสามวงดุมสองสำรับ ตลับใบหนึ่ง ซึ่งมาถึงมือข้าพเจ้าในวัน ๗ฯ๘ ๓ ค่ำ นั้นฉบับหนึ่ง ก็ไม่มีความอะไรที่ควรจะเอาไปอ่านให้ท่านทั้งปวงฟัง แลครั้งนี้ได้หนังสือที่ใส่ถุงเหลืองสามฉบับนั้น มีความเป็นอันน่าฟังเป็นที่ยินดีได้ไว้กับตัว เที่ยวอ่านให้คนโน้นฟังคนนี้ฟัง เป็นเกียรติยศนักหนา แต่ถึงกระนั้นก็ได้ด้วยลำบากสองต่อแล้วสามต่อเล่าโตงๆ เตงๆ ดังเล่ามาแล้วในข้างต้น ถ้าหากว่าจะห่อเสียห่อหนึ่งต่างหาก แล้วสลักหลังว่าทูลเกล้ากระหม่อมถวายในพระบรมมหาราชวัง แลสลักหลังเป็นอังกฤษตามเช่นเขียนมานั้นแล้ว ข้าพเจ้าก็จะไม่ต้องลำบากยากแค้นโตงๆ เตงๆ เลย คำที่เขียนมาอย่างนี้ก็เห็นเป็นละเมียด ไม่เห็นเป็นเกิดเลยอะไร ไม่พอที่จะเอาชื่อคนอื่นเขาอยู่ห่างต่างบ้านมาใส่เปล่าๆ ให้ลำบากต้องตามหาตัว ถ้าจะอ้างแต่ชื่อวังแล้ว ข้าพเจ้าก็อยู่กับวังไม่ได้ไปไหนก็จะได้ด้วยง่าย อนึ่งสังขาราอนิจจา ลางคนไข้ตายตายง่ายเหมือนสมเด็จองค์น้อยนั้น เมื่ออ้างชื่อใครมา ถ้าหากว่าถูกคนที่ตายเสียแล้ว ก็จะมิต้องคืนหนังสือนั้นกลับไปให้ทูตฤๅ เพราะว่าหนังสือถึงคนตายไม่มีใครฉีก มีธรรมเนียมให้สลักหลังว่าเดด ฤๅ.. คืนไป เมื่อข้าพเจ้าแม้นถึงยังอยู่ก็จะมิไม่ได้อ่านฤๅ ไม่พอที่จะเอาชีวิตคนอื่นมาผูกติดกับชีวิตข้าพเจ้าเปล่าๆ ด้วยพวกทูตก็ไปอยู่ไกล ใครจะตายใครจะไข้กว่าจะรู้ไปก็หลายเดือน ถ้าพลาดพล้ำการงานซึ่งเป็นข้อสำคัญก็จะเสียการไป การที่ทูตไปครั้งนี้ก็เป็นการแผ่นดินเป็นการสำคัญข้อความพรรณนาการทั้งปวงในหนังสือสามฉบับนั้นควรฟังด้วยความยินดี ไม่มีที่ติอะไรอย่าวิตกเลย ความเช่นทูตบอกมานี้ ได้ล่วงหน้ามาเสียก่อนเดือนหนึ่งเดือนเศษ ก่อนหนังสือทูตมาถึงเสียอีกเหมือนหนึ่งเรื่องเช่นทูตไปถึงเมืองเซา (เซเวส?) ข้ามไปเมืองอาแลกแสนเดอ เมื่อกลางเดือน ๑๑ นั้น ก็ได้ทราบมาก่อนหนังสือทูตบอกหลายวัน เมื่อทูตถึงท่าปอดสต์มัด รับรองขึ้นบกอย่างไร ก็มีหนังสือพิมพ์มาได้อ่านเสียแล้ว แต่ ณ วัน ๖ฯ๒ ๒ ค่ำ ก่อนหนังสือทูต บอกมาถึงเดือนหนึ่งกับ ๖ วัน เพราะหนังสือทูตที่บอกความเรื่องนั้นได้มาถึงวัน ๗ฯ๘ ๓ ค่ำ ในระหว่างเดือนหนึ่งกับเจ็ดวันนั้น พระพิเทศพาณิชเขาได้บอกข่าวทูตเนืองๆ ตามที่ได้ฟังมาแต่คนต่างๆ ความก็330 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมิได้ไกลกันกับที่ทูตบอกแลเรื่องซึ่งได้เฝ้าที่วังวินเซออย่างไร กวินตอบอย่างไร ก็ได้ข่าวมาแต่หนังสือพิมพ์หนังสือบอกหลายฉบับก่อนหนังสือทูตฉบับนี้ จนรูปภาพสำแดงท้องพระโรงที่เฝ้าเมื่อเวลาทูตเฝ้าแลรูปราชทูตอุปทูตตรีทูตสามคน แลรูปทั้งพวกทุกคน ซึ่งเขาถ่ายไว้ทำพิมพ์แล้ว ก็ได้เข้ามาได้เห็นก่อนหนังสือทูตฉบับนี้มาถึง แลซึ่งเป็นดังนี้ ข้าพเจ้าก็ไม่ติเตียนอะไรดอกแก่ทูต เพราะการงานมากไม่มีเวลาที่จะได้เขียนได้แต่ง ฝ่ายพวกอังกฤษเขามีการแต่ที่จะเก็บเล็กเก็บน้อย เขาเห็นอะไรก็เขียนลงจดลง แล้วตีพิมพ์ขายไปถ่ายเดียว ถึงข่าวพระพิเทศพาณิชบอกมาก็ว่าอย่างนั้นว่าพวกทูตไม่มีช่องที่จะแต่งหนังสือฝาก บ่นอู้ออกตัวอยู่ว่าเต็มที่ บ่นอยู่อย่างไรก็เข้าหูคนอังกฤษบอกถึงพระพิเทศพาณิชแล้ว ถึงข้าพเจ้าอนุมานดูก็เห็นด้วยว่าจริง ไม่น้อยใจดอกว่าได้ฟังแต่ทูตช้าไปกว่าที่ได้ข่าวมาแต่ก่อน ติอยู่หน่อยหนึ่ง แต่ที่ไม่พอที่จะลำบากก็ลำโพย ถ้าเรื่องยาวๆ ในกระบวนราชการเขียนมาแต่ฉบับเดียวก็ได้ ก็บัดนี้เรื่องเดียวก็ต้องลอกไปถึงห้าฉบับหกฉบับ ให้ใครกราบทูลพระกรุณานั้นฉบับหนึ่ง ให้พระยาวิสูตรโกษาฉบับหนึ่ง ให้วางเวรกรมท่าฉบับหนึ่ง ให้กรมหลวงวงศาธิราชสนิทฉบับหนึ่ง ให้เสมียนตรากรมพระกลาโหมฉบับหนึ่ง ทุกคราวๆ หาต้องการไม่ กว่าจะเขียนสอบทานแล้วถ้วนถี่ครบทุกฉบับ จะป่วยการช้าวันไปกี่วัน จะเสียเวลาที่จะตริตรองเอาใจใส่ในการที่จะพูดกับขุนนางอังกฤษที่เมืองนั้น ฤๅจะเสียเวลาที่จะได้เที่ยวเร่หาสิ่งของที่ต้องการ แลอื่นๆ ซึ่งจะต้องรีบทำก่อนแต่กลับมานั้นวันละกี่ชั่วโมงเล่า ก็ถ้าโดยความใจจริงฤๅความที่ควรรู้ด้วยกันกลุ่มๆ ท่านทั้งปวงนับถือฤๅควรจะปรากฏว่านับถือข้าพเจ้ามากกว่าที่อื่นแล้ว ก็จะควรเขียนเรื่องยาวจำเพาะให้ตัวข้าพเจ้าคนเดียว ฤๅจะว่าเป็นกลางถวายในพระบรม-มหาราชวัง กราบทูลมาในพระบรมมหาราชวังให้ทรงทราบ แล้วฝากมาไม่ว่าให้ใครถวายอะไรเลยอย่าว่าให้ใครเปิดอ่านอะไรเลยเป็นอันขาด ตัวทูตก็เป็นขุนนางมีอำนาจที่จะเพ็ดทูลได้อยู่แล้วอย่าต้องวานให้ปากคนอื่นทูลเลย กระดาษของตัวเองเถิด ที่นอกนั้นโดยถ้าจะเคารพทุกแห่งทุกคราว หนังสือฝากมาก็เขียนแต่สั้นๆ ว่าข่าวทูตทั้งปวงที่เป็นไปในภายหลังแต่ฝากหนังสือมาครั้งก่อนแล้วจะเป็นประการใด ข้าพเจ้าไว้ใจว่าท่านจะได้ฟังแต่รับสั่งเล่าให้ฟังเป็นแน่ ความอื่นๆที่จะพูดจำเพาะตัวต่างๆ จึงพูดมาต่างๆ อย่าเอาความกลางใส่เลย ดังนี้ก็จะค่อยเบามือเบาแรงที่เขียนแลสอบทานก็จะส่งมาได้เร็วๆ ไม่ช้า ก็ห่อนอกห่อใหญ่ถึงจะว่าวางเวรกรมท่า แลมอบมาให้พระพิเทศพาณิชอย่างไรก็ตามโดยควร เมื่อได้ดังนี้ก็จะไม่ยากแก่ทูตแก่ผู้รับเลย หนังสือที่บอกมาถึงข้าพเจ้าๆ ได้แล้วก็คงจะลอกแจกฤๅป่าวร้องให้มาลอกทุกแห่ง ฤๅถ้าจะเคารพแก่พวกนั้นจะเขียนมา ว่าขอพระบารมีโปรดเกล้าฯ รับพระราชทานให้ผู้นั้นๆ ทราบข่าวนี้ด้วย ได้ว่ามาดังนี้ท่านทั้งปวงเหล่านั้นก็คงจะมีความยินดี เมื่อทูตานุทูตได้ฟังข้าพเจ้าสั่งมาดังนี้ ก็จะบ่นออดแอดอู้อี้ไปว่ายากๆ ด้วยผิดอย่างธรรมเนียม ก็การซึ่งทูตออกมาครั้งนี้ ก็ผิดอย่างธรรมเนียมอยู่เอง เพราะทูตมาไกลนักกว่าเมืองจีนเมืองญวน จะส่งข่าวไปมากว่าจะถึงกันก็ถึงสองเดือนสามเดือน อนึ่งทูตไปเมืองจีนก็เป็นแต่คนขี้ไร้ขี้เหร่ อย่างนายแก้วนายด้วงนายแย้มแลอื่นๆ ทูตไปเมืองญวนถึงลาวที่มีพระยามีพระเป็นทูต ก็พระขี้ไร้พระขี้เหร่ไกลกันนักกับทูตสำรับนี้ไม่เหมือนกัน เมื่อครั้งกรมหลวงวงศาธิราชสนิทไปทัพเมืองเชียงตุงเป็นทางไกล กว่าการทั้งปวงบรรดาที่กองทัพไทย331 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเคยไปฉันใด ทางที่ทูตสำรับนี้ไปก็ไกลกว่าทางที่ทูตเคยไปเหมือนกัน ก็แลจะว่าวาสนากรมหลวงวงศาธิราชสนิทคิดเป็นบรรทัดลากทางลงมาจดกับพระยาแลพระที่เป็นราชทูตเคยไปเมืองญวนมาแต่ก่อน วาสนาพระยาราชทูตในทูตจำพวกนี้ เมื่อจะมาวางในระวางนั้น ข้าพเจ้านับถือว่าค่อนอยู่ข้างบนไม่ค่อนลงมาข้างล่าง เมื่อครั้งกรมหลวงวงศาธิราชสนิทไปทัพเมืองเชียงตุงเป็นทางไกลกว่าการทั้งปวงบรรดาที่กองทัพไทยเคยไปฉันใด ทางที่ทูตสำรับนี้ไปก็ไกลกว่าทางที่ทูตเคยไปเหมือนกัน ก็แลจะว่าวาสนากรมหลวงวงศาธิราชสนิทคิดเป็นบรรทัดลากทางลงมาจดกับพระยาแลพระที่เป็นราชทูต เคยไปเมืองญวนมาแต่ก่อน วาสนาพระยาราชทูตในทูตจำพวกนี้ เมื่อจะมาวางในระวางนั้น ข้าพเจ้านับถือว่าค่อนอยู่ข้างบนไม่ค่อนลงมาข้างล่าง เมื่อครั้งกรมหลวงวงศาธิราชสนิทไปทัพเมืองเชียงตุงนั้น เธอก็เขียนหนังสือฝากถึงตัวข้าพเจ้าทุกที เพราะฉะนั้นจะว่าผิดอย่างธรรมเนียมนั้นไม่ได้ การอื่นๆ ทั้งปวงซึ่งทูตไปครั้งนี้ โดยความที่บอกมาทุกอย่าง ข้าพเจ้าก็มิได้สงสัยว่าเลือกเอาแต่ที่ดีบอกมา เพราะได้ข่าวในหนังสือพิมพ์ฉบับต่างๆ แลคำคนที่มาบอกเล่าหลายราย ก็เห็นคล้ายเห็นร่วมเห็นสมกับเรื่องที่บอกมาไม่แปลกกันนัก แลการทั้งปวงซึ่งทูตประกอบด้วยอัธยาศัย รู้ระวังรักษาเกียรติยศแลประสงค์ของผู้ครองฝ่ายข้างไทยได้ไปประพฤติแลเจรจาอ่อนน้อมอนุโลมแก่ผู้ครองฝ่ายอังกฤษ ไม่ให้มีความผิดต้องตำหนิติเตียนเสียท่วงทีแลเกียรติยศได้นั้น ข้าพเจ้าเห็นชอบด้วยทุกอย่าง ไม่มีสิ่งที่จะพึงติเตียนว่ากล่าวแก้ไขอย่างไรมาแล้วอย่ามีความวิตกเลย ข้าพเจ้าไม่สู้สบายใจแต่ด้วยเรื่องธรรมเนียมหนังสือฝาก ถือตามธรรมเนียมเก่าดังว่ามาแล้วทุกประการนั้นอย่างเดียว อย่างอื่นไม่มีติเตียนอะไรเห็นชอบด้วยหมด แลซึ่งเรื่องว่าเลอรดกลาเรนดอนว่าจะพาเอาคนรับใช้ของเมืองอื่นต่างๆ ในยุโรปมาขอทำสัญญากับด้วยพระยาราชทูต เปิดทางไมตรีแลการค้าขายด้วยเมืองไทยอีกหลายเมือง แลพระยาราชทูตได้ตอบแก่เลอรดกลาเรนดอนดังเช่นกับจดหมายบอกเข้าไปนั้น ก็เพราะพริ้งดีชอบราชการอยู่แล้ว แลซึ่งเลอรดกลาเรนดอนชี้แจงธิบาย ว่าการทำสัญญาไม่ประสงค์อะไรนักดอก จะเอาแต่เกียรติยศว่าได้ทำสัญญาเป็นไมตรีด้วยหลายเมืองแล้วสั่งพระยาราชทูตให้มีหนังสือหารือข้าพเจ้าเข้ามาว่าขออำนาจให้พระยาราชทูตทำหนังสือสัญญาด้วยเมืองต่างๆ ซึ่งจะขอทำกับพระยาราชทูตนั้นขอท่านทูตานุทูตจงได้ตอบกับเลอรดกลาเรนดอนว่าท่านทูตานุทูตได้มีหนังสือมาถึงข้าพเจ้า แล้วข้าพเจ้าได้ปรึกษาพร้อมกันกับเสนาบดีผู้ใหญ่ ที่ปรึกษาราชการเห็นพร้อมกันว่าจะให้อำนาจมาแก่พระยาราชทูต ให้ไปพูดจาปรึกษาแล้วรับทำสัญญาด้วยเมืองต่างๆ โดยประสงค์ดังเลอรด-กลาเรนดอนว่านั้น จะให้เจรจาทำสัญญาในที่นอกประเทศไทยไกลตาไกลหูของผู้ครองข้างไทยไม่มีที่ปรึกษาหารือในเหตุต่างๆ นั้น ผู้ครองฝ่ายไทยจะยอมตามไม่ได้ยังเห็นอยู่ว่าไม่ควร เพราะผู้ครองข้างไทยยังวิตกอยู่ว่าเมืองไทยยังเป็นเมืองเล็กน้อย มีเรือค้าขายน้อยลำ ไม่ได้ไปกว่าสิงคโปร์แลแบตเวียที่เรียกว่ายักตรา แลสมารังที่๑ เรียกว่าสัมปาหลังแลเมืองจีนเลยเมืองอื่นๆ ใดๆ มาทำสัญญา ข้อสัญญาก็ว่าด้วยการในเมืองนี้เป็นฟื้นความแล้ว ถ้าผู้ที่มาทำสัญญานั้นได้เข้ามาเห็น๑Battavia, Jakarta, Semarang332 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพื้นบ้านภูมิเมืองของไทย แล้วจะว่ากล่าวกันตกลงด้วยง่าย ถ้าแม้นไปว่ากล่าวกันด้วยการในเมืองนี้ในที่อื่นที่ไกล ผู้ที่มาทำสัญญายังไม่ได้เห็นพื้นบ้านภูมิเมืองของไทยเอง จะมาพูดโต้ตอบไปมากับพระยาราชทูตซึ่งไปอยู่ห่างเมืองไทยนั้น ก็จะเป็นเหตุให้เข้าใจกันยากแลราชทูตอุปทูตก็รู้แต่ภาษาไทย ล่ามสยามที่ไปด้วยนั้นพูดอังกฤษได้ก็รู้แต่คำตื้นๆ เล็กน้อย ยังไม่เข้าใจคำสูงๆ ที่จะว่าด้วยการสำคัญเป็นการบ้านการเมืองแลภาษาเมืองยุโรปอื่นจากภาษาอังกฤษเลยเกลือกจะมีเหตุที่เข้าใจกันไม่ถนัดเป็นที่ทุ่มเถียงกันขึ้นด้วยการเล็กน้อย การที่ต้องทุ่มเถียงกันไปหลายคำนั้น ก็จะเป็นความลำบากไม่เป็นที่ชอบด้วยกันทั้งสองฝ่าย ถึงว่าข้อสัญญาของไทยซึ่งจะได้ทำด้วยเมืองอื่นๆ ใดๆ ในยุโรปยิ่งไปกว่าสัญญาที่ได้ทำแล้วกับอังกฤษ ฝรั่งเศสอเมริกันนั้น จักมีความละม้ายคล้ายคลึงกันกับสัญญาทั้งสามนั้น ความสำคัญในสัญญาทั้งสามนั้นคงจะเป็นโครงก็ดี ก็ต้องพูดกันทำอีกฉบับหนึ่งๆ ไป ผู้ที่มาทำสัญญาด้วยนั้น ก็คงจะมีความคิดไปต่างๆ ขอแก้ขอไขขอเพิ่มเติมขอแทรกขอแซง ขอยักขอย้ายไปอย่างนั้นบ้างอย่างนี้บ้าง พระยาราชทูตผู้เดียวไปอยู่ห่างหูห่างตาห่างปัญญาความคิดของผู้ใหญ่ จะว่ากล่าวเจรจาไปจะยากอยู่ ผู้ครองฝ่ายไทยจะไว้ใจให้อำนาจขาดมาทีเดียวนั้นยังไม่ได้ เพราะฉะนั้นบัดนี้ข้าพเจ้ากับเสนาบดีพร้อมใจกันสั่งมาว่าเมืองใดๆ ซึ่งจะใคร่ทำสัญญาทางไมตรีแลการค้าขายด้วยเมืองไทย ก็ขอให้เมืองนั้นๆ มีหนังสือมาถึงท่านเสนาบดีผู้ว่าการต่างประเทศในกรุงไทย นัดหมายให้ทราบแน่ก่อนแล้วจึงจัดแจงแต่งให้ผู้รับใช้ในเมืองนั้นๆ มีสลักสำคัญควรจะเชื่อได้ว่ามีอำนาจอาจทำสัญญาแทนเมืองนั้นๆ ได้เข้ามาในกรุงเทพมหานครนี้เทอญ ผู้ครองฝ่ายไทยจะยินดีรับรองโดยสมควรแก่เกียรติยศของเมืองนั้นๆแล้วจะแต่งตั้งผู้รับสั่งออกเจรจา ปรึกษากับผู้รับใช้ของเมืองนั้นซึ่งมาแล้วนั้น ผู้ครองฝ่ายไทยจะยินดียอมทำสัญญาด้วยการไมตรี แลการค้าขายโดยสมควรเหมือนอย่างครั้งเมื่อไทยได้ทำสัญญาด้วยเมืองอังกฤษ ฝรั่งเศสอเมริกา ทั้งสามซึ่งแล้วไปแต่ก่อนนั้น แลในเวลาเมื่อทำสัญญากันด้วยเมืองอื่นๆ ต่อไปอีก ถ้าผู้รับใช้ของเมืองนั้นๆ จะว่ากล่าวกับผู้รับสั่งข้างไทยขอยักขอย้ายลดหย่อนเพิ่มเติมแก้ไขเปลี่ยนแปลง แปลกไปกว่าสัญญาก่อนทั้ง ๓ เมืองนั้น ผู้ครองฝ่ายไทยจะควรยอมหรือมิควรยอมประการใด ก็จะได้ปรึกษาหารือกับกงสุล ๓ เมืองซึ่งมาอยู่ในกรุงนี้ด้วย ให้ช่วยชี้แจงว่ากล่าวให้เห็นการที่ชอบที่ควรพร้อมกันเพราะกงสุลทั้ง ๓ เมืองนั้น การข้างยุโรปก็เข้าใจการข้างไทยก็รู้แจ้งแล้ว เมื่อสัญญากับเมืองอื่นตกลงเป็นแล้วกันประการใด ความก็จะได้ทราบทั่วไปแก่เมืองใหญ่ทั้ง ๓ นั้นโดยเร็วโดยง่าย ก็จะได้เป็นเกียรติยศแก่เมืองไทย แลเมืองที่มาทำสัญญาแลเมืองที่มีใจโอบอ้อมอารีชักนำมาปรากฏด้วยกัน ขอท่านทูตานุทูตจงได้ตอบกับเลอรด-กาเรนดอนดังนี้เทอญความตอบนี้ข้าพเจ้าได้สั่งคุณพระยาศรีสุริยวงศ์ ให้มีหนังสือถึงพระยาราชทูตว่าความให้ถ้วนถี่ทั้งภาษาไทยภาษาอังกฤษแล้วจงฟังหนังสือคุณศรีสุริยวงศ์ด้วยแล้วจงพูดจาให้ชอบด้วยราชการเทอญอนึ่งเมื่อเดือน ๔ ปีมะโรง อัฐศก มิศเตอรยอน ยาเว เป็นกงสุลเมืองเดนมาร์กอยู่ที่สิงคโปร์มีหนังสือมาถึงข้าพเจ้าฉบับหนึ่ง หนังสือมาถึงทูตก่อนออกไป ใจความในหนังสือนั้นว่าผู้ครอง333 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมืองเดนมาร์กสั่งตั้งให้มิศเตอรยอนยาเว มีอำนาจทำสัญญาเพื่อเมืองเดนมาร์กได้ แล้วให้เข้ามาขอทำสัญญากับกรุงไทย แต่มิศเตอรยอน ยาเวป่วยอยู่ไม่สู้สบาย แลได้รู้ข่าวแล้วว่าที่กรุงจะแต่งทูตานุทูตออกไปเมืองเองแคลนในปีมะเส็ง นพศกเป็นแน่ เพราะฉะนั้นมิศเตอรยอน ยาเว ขอเข้ามาว่าให้ผู้ครองข้างไทยตั้งพระยาราชทูตให้มีอำนาจอาจทำสัญญาว่าด้วยทางไมตรีแลการค้าขายในระวางเมืองไทยแลเมืองเดนมาร์กได้ แล้วให้สั่งพระยาราชทูตให้ไปพบแลพูดเจรจาด้วยการสัญญานั้น กับมิศเตอรยอน ยาเวที่เมืองสิงคโปร์ให้เป็นเสร็จแล้วไปในครั้งหนึ่งคราวเดียว อย่าให้มิศเตอรยอน ยาเวต้องเข้ามากรุงลำบากเลย แลการที่มิศเตอรยอน ยาเวขอมาดังนี้ ข้าพเจ้ากับเสนาบดีปรึกษาพร้อมเห็นว่าจะยอมอย่างนั้นไม่ได้ จึงได้มีหนังสือตอบออกไปถึงมิศเตอรยอน ยาเวมอบให้สรรเพธภักดีถือออกไปส่งให้เมื่อครั้งทูตไปถึงเมืองสิงคโปร์นั้นแล้ว ฉบับที่ลอกจากหนังสือตอบฉบับนั้น ครั้งนี้ก็ได้เขียนตามคำอังกฤษส่งมาให้กับหนังสือฉบับหนึ่งนั้นแล้ว ถ้าพระยาราชทูตเห็นว่าควรจะให้เลอรดกลาเรนดอนดูก็จงให้ดูเถิด แลมิศเตอรยอน ยาเวนั้น เมื่อทูตไปจากเมืองสิงคโปร์แล้วได้มีหนังสือเข้ามาถึงข้าพเจ้า ว่าความที่ข้าพเจ้าว่าไปนั้น มิศเตอรยอน ยาเวเห็นชอบด้วยทุกประการตัวมิศเตอรยอน ยาเวจะขอเข้ามาทำสัญญาเองกับเสนาบดีฝ่ายไทยในเดือนซึ่งเป็นฤดูหนาวในกรุงเทพมหานครนี้ ครั้นเมื่อ ณ เดือนยี่ปีมะเส็ง นพศกนี้ เมื่อข้าพเจ้าไม่อยู่นายห้างยิลฝีลแลนรับคำมิศเตอรยอน ยาเวมานัดกับท่านกรมท่าว่า ในเดือน ๒-๓ นี้ มิศเตอรยอนยาเวจะเข้ามาด้วยเรือกลไฟเป็นเรือลูกค้า ชื่อว่าเซอเยม บรุค ในปลายเดือนยี่แลขึ้นเดือน ๓แลว่าเรือลำนี้จะแล่นไปมารับส่งหนังสืออยู่มิให้ขาด จะขอเสียว่าอย่าให้ต้องเอาปืนสำหรับลำขึ้นที่ปากน้ำเลยทุกเที่ยวทุกคราว ท่านกรมท่าตอบไปว่า มิศเตอรยอน ยาเวจะมาทำสัญญาก็มาเถิดแต่ซึ่งจะขอไม่ให้เอาปืนขึ้นที่ปากน้ำนั้นจะยอมไม่ได้ เพราะเรือลำนี้เป็นเรือลูกค้า มิใช่เรือของผู้ครองเมืองเดนมาร์กมาส่งมิศเตอรยอน ยาเว แลไม่ใช่เรือหลวงของอังกฤษ ครั้นจะยอมแล้วจะผิดกับข้อความในสัญญาไป เมื่อข้าพเจ้ากลับเข้ามาถึง มิศเตอรยิลฝีลแลนขึ้นมาหาข้าพเจ้าว่าขอแก่ข้าพเจ้าอย่างนั้น ข้าพเจ้าก็หายอมไม่ ว่าไปเหมือนท่านกรมท่าว่า การก็เงียบกันมาคุมบัดนี้ก็ยังไม่เห็นขึ้นมาอนึ่งเมื่อ ณ เดือน ๓ ปีมะเส็ง นพศกนี้ กงสุลเมืองเบลเคมมาอยู่ที่เมืองสิงคโปร์ ได้มีหนังสือมาถึงข้าพเจ้าว่า เจ้าเมืองเบลเคมสั่งให้กงสุลนั้นมาทำสัญญากับเมืองไทย ตัวกงสุลนั้นเห็นว่าจะเข้ามาจะลำบากไปขอให้ข้าพเจ้ามีหนังสือไปถึงพระยาราชทูต ที่บัดนี้อยู่ในเมืองเองแคลนให้มีอำนาจอันเต็มอาจทำสัญญาได้ แล้วเมื่อกลับมาถึงเมืองสิงคโปร์ ให้หยุดพักพูดเจรจาคิดอ่านกับตัวกงสุลนั้น ทำสัญญา เมืองไทยกับเมืองเบลเคม ให้เป็นเสร็จกันที่เมืองสิงคโปร์ทีเดียว หนังสือฉบับนี้เขียนเข้ามาเป็นภาษาฝรั่งเศสข้าพเจ้าอ่านเองไม่ได้ ต้องไปวานคนอื่นเขาอ่านเขาแปลจึ่งช้าอยู่ เดี่ยวนี้ก็ยังหาได้ตอบไปไม่ ข้าพเจ้าคิดจะตอบไปคล้ายกับความที่ตอบมิศเตอรยอน ยาเวไปก่อนนั้น เล่ามาทั้งนี้เพื่อจะให้ท่านทูตานุทูตเห็นว่าในเมืองข้างใกล้ ข้าพเจ้าได้พูดเสียอย่างนี้แล้ว ท่านทูตานุทูตควรจะพูดกับเลอรดากลาเรนดอนให้เนื้อความต้องกัน จึ่งจะชอบงามสมควร334 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่งจงแจ้งความแก่เลอรดกลาเรนดอนว่า พระราชสาสนของกวินวิกตอเรีย แลหนังสือของเลอรดกลาเรนดอนฝากมาถึงข้าพเจ้าโดยมือเซอรอเบิตสจอมเบิคกงสุลคนใหม่นั้นได้รับแล้วแต่ในเดือนอ้ายข้างแรมเปนเดือนอังกฤษว่า... แต่เครื่องราชบรรณาการนั้นได้รับกับพระราชสาสนแต่พระขรรค์กับปืนกับตัวอย่างเงินเหรียญ ดังบอกมาในฉบับก่อนนั้นแล้ว ครั้นเมื่อเดือน ๓ ข้างแรมเป็นเดือน..... เซอรอเบิตสจอมเบิคกงสุล ได้เอาเครื่องราชบรรณาการมาส่งอีกหลายสิ่ง แต่ยังขาดอยู่บ้างไม่ครบจำนวนตามบาญชีในพระราชสาสน ผัดต่อไปว่ายังมาเรือลำอื่น ครั้นข้าพเจ้าจะรีบตอบพระราชสาสน แลหนังสือเลอรดกลาเรนดอนมาโดยเร็วมอบให้กงสุลทีเดียวก็จะต้องว่าของยังไม่ได้ครบ เพราะของใหญ่ๆ สำคัญ คือจักรทำเงินเหรียญแลเครื่องบีบฝ้าย เครื่องจักรแรงน้ำซื้อยังไม่ได้ ครั้นจะว่ามาก็จะเป็นยู่ยี่จู้จี้จุกจิก ฤๅเป็นฟ้องกงสุลไป ครั้นจะรับว่าได้ครบแล้วก็จะเป็นปดไป ด้วยเวลาวันคืนซึ่งของใหญ่ๆ จะมาถึงนั้นก็จะปรากฏ ครั้นเป็นภายหลังแต่วันคืนเดือนปีซึ่งจะลงในพระราชสาสนนั้น ก็จะไม่ควรไม่พ้นเป็นปดไปเลยจึ่งต้องงดรออยู่ การซึ่งงดอยู่นี้ กงสุลก็เห็นชอบด้วยแล้วเซอรอเบิตสจอมเบิคกงสุลคนใหม่นี้ดีอยู่ เป็นคนซื่อว่าอะไรตรงๆ แล้วเป็นคนสนุกยิ้มแย้มแจ่มใสพูดจาเล่นก็สนุกด้วยการความรู้ต่างๆ ไม่ขึงไปแต่ด้วยถ้อยความอย่างเดียวเหมือนกงสุลก่อน ๒ คน แล้วไม่จองหองแลโกงมากเหมือนกงสุลหิลลิเยอ แลไม่ทำหน้าเจ้าทุกข์เจ้าร้อนเหนียวเตียวเหมือนกงสุลยินเยล ข้าพเจ้าแลเสนาบดีชอบใจกงสุลนี้มาก ขอบใจผู้ครองฝ่ายอังกฤษหนักหนาว่าเลือกให้กงสุลคนนี้มาไม่ดุร้ายขู่เข็ญ เมืองไทยเป็นเมืองน้อย แลเป็นคนซื่อตรงเที่ยงธรรมจงคิดอ่านว่าไปให้เลอรดกลาเรนดอนดีใจเถิดบัดนี้ในพวกกงสุลอังกฤษ ก็มีอยู่แต่ตัวกงสุลเซอรอเบิตสจอมเบิคกับมิศเตอน๊อกล่าม กับหมอกอมเบล ๓ คนเท่านั้น มิศเตอเบลก็ออกเสียแล้ว ไม่รับช่วยกงสุลแต่ครั้งกงสุลยินเยลมาเซอยอน โบวริงให้มิศเตอมาคัม มาอยู่เป็นแทนที่ บัดนี้ก็กลับไปเมืองฮ่องกงเสียแล้ว ว่าจะไปรับภรรยามาแล้วก็หายไป แลในเดือนยี่เดือนสามปีนี้คนเป็นไข้บิดมาก อังกฤษเป็นลงแล้วตายไปหลายคน มิศเตอฝอเรศก็ป่วยเป็นบิด ตายเสียแล้วเมื่อวัน ๗ฯ๑๕๔ ค่ำนี้ มิศเตอร์ออละแบศเตอร์เสมียนกงสุลนั้น เป็นบิดเกือบจะถึงอติสารอยู่แล้ว เห็นว่าอยู่ที่กรุงนี้คงจะตายก็ลงกำปั่นหนีไปว่าจะไปเองแคลน แต่เห็นว่าจะไปตายกลางทางดอกกระมัง ตัวกงสุลสจอมเบิคนั้นจนเดี๋ยวนี้ก็ป่วยขัดเข่า ขัดแขน เวลาเช้าๆ ยกแขนไม่ใคร่จะขึ้น กินยาเข้าปรอท ลิ้นแลเพดานบวม พูดก็เสียงแห้งแลกินยาเข้าปรอทนั้นว่ากันเปนบิด ในพวกไทยก็ป่วยลงชุมด้วยไข้บิด แต่ในเจ้านายข้าราชการไม่มีใครตายด้วยไข้บิด ถึงตัวข้าพเจ้าเมื่อไปอยู่ที่บ้านอ่างศิลา ก็เป็นบิดลงสองสามวัน กินยาหอลอเวครั้งเดียวก็หาย คนข้างในที่ไปด้วยก็ป่วยเป็นบิดหลายคน แก้ด้วยยาหอลอเวหายทุกคน พระยาพิชัยสงครามขึ้นไปทำเมืองลพบุรีป่วยเป็นบิดถึง ๑๕-๑๖ วัน บอกอาการหนักลงมาว่าเห็นจะไม่หายเกือบถึงอติสารอยู่แล้ว ข้าพเจ้าให้ตำรวจรีบเอายาหอลอเวไปแก้ก็ฟื้นขึ้น บัดนี้ก็หายกลับมาหาข้าพเจ้าชื่นชมยินดีนัก ว่ารอดชีวิตเพราะข้าพเจ้าจริงๆ ยาขนานนี้อังกฤษติเตียนนักไม่เชื่อไม่นับถือเลย ว่าเป็นยาของคนโง่คนต่ำคนไม่รู้วิชาหมอ แต่เห็นชอบนักแก่คนเมืองนี้ หมอแคมเบล335 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอังกฤษนับถือว่าเป็นหมอหลวงให้มาสู้กับไข้บิดที่เมืองไทยเพราะได้ทราบไปว่ากงสุลหิลลิเยอตายด้วยไข้บิดลง ไม่มีหมอดีรักษาจึ่งตาย มาครั้งนี้ไม่ได้ยินว่ารักษาไข้ใครหายเลย เมื่อรักษามิศเตอร์ฝอเรศก็ทำวุ่นวายยับเยิน เอาปลิงเกาะท้องคนไข้ ๕-๖ ตัว จะเอาเลือดออกเสียไม่ให้ตกทางทวารแลให้นอนตริ้งอยู่ที่เดียวไม่ไหวตัว จะให้อุจจาระนอนสงบลงในกระเพาะ เลอะเทอะเต็มที แต่หมอบรัดเลนั้น เอาเปลือกมังคุดตำบิดให้คนพวกอเมริกันกิน ลางไข้ก็หายบ้าง หมออิปาซี (ความขาด) ของแก้นั้นก็สู้บิดไม่ได้ แต่ประหลาดใจอยู่แต่ด้วยไข้ลมจับปัจจุบัน เช่น สมเด็จองค์น้อยอย่างไรมิรู้อยู่ เห็นจะเป็นไข้มาเป็นคราวๆ ตามฤดูมิใช่ลม เมื่อวัน ๓ ๔ ฯ๔ ค่ำ เวลาเย็นนายนุ่มที่เป็นขุนอักษรพิมพการเจ้ากรมโรงพิมพ์ลมจับตายแต่คนนี้ป่วยมาแต่เดือน ๓ ข้างขึ้นเป็นลมอย่างจะเป็นอัมพาต ชักลากมา ครั้นวัน ๒๑๐ฯ๔ ค่ำ พระยาพินาศอัคคีจางวางกรมพลพันในพระบวรราชวัง ๑ หลวงศรีคงยศ เจ้ากรมคลังป่าจาก ๑ ทหารรักษาอยู่ที่ประตูรัตนพิศาลคน ๑แต่ก่อนไม่ได้ป่วยไข้อะไรเลย เป็นลมจับปัจจุบันตายลงในเวลาเย็นในโมงใกล้ๆ กันทั้งสามคนครั้นข้าพเจ้าได้ฟังหนังสือบอกมาว่าเจ้าหญิงในเมืองอังกฤษตายลงด้วยอย่างนั้นก็คิดประหลาดนักขอท่านจงฟังดูว่าหมอที่เมืองอังกฤษ ไข้อย่างนี้เขาแก้กันอย่างไร แก้ไว้ได้บ้างฤๅไม่ จะได้เอาวิทยาพระเจดีย์แก้วตามตัวอย่างนั้น ถ้าแพงนักก็ให้ทำแต่องค์หนึ่งสององค์เถิด อย่าเอามากดังจดหมายสั่งเลย แต่ก่อนสำคัญว่าการทำเครื่องแก้วดื่นถมไปจะไม่แพงนัก จึงได้สั่งถึง ๖-๗ องค์แต่ลูกนมหวดแก้วนั้น กรมหมื่นราชสีห์คิดสั่งไปว่าจะใส่ในพระพุทธปรางค์ปราสาทในวัดพระ-ศรีรัตนศาสดาราม ถ้าทำมาไม่ครบแล้วจะเสียทีเสียการ คิดอ่านทำมาให้ได้ แต่กรมหมื่นราชสีห์จะคิดไว้อย่างว่าอย่างไรข้าพเจ้าจำไม่ได้ ไหลลืมไปเสียอย่างตาฟักแล้ว กรมหมื่นราชสีห์ก็ยังไม่อยู่ไปพระพุทธบาทตั้งพระเจดีย์ศิลา อีกสัก ๕-๖ วัน จึงจะกลับมา เมื่อกลับมาแล้วข้าพเจ้าจะถามได้ความประการใดจึงจะจดหมายบอกมาต่อครั้งหลัง อนึ่งจะใคร่ทราบว่าทูตเมื่อใดจะได้กลับจะมาถึงกรุงต่อเดือนใดจงบอกมาให้ทราบอนึ่งซึ่งได้ข่าวว่าญวนจะเข้ามาขอเป็นไมตรีนั้นการก็เป็นจริงแล้ว บัดนี้ญวนแต่งให้องมีชื่อคนหนึ่งกับไพร่ ๔๓ คน มากับเรือสามลำบรรทุกปืนที่จับไว้แต่กองทัพไทยแต่ก่อน ทั้งใหญ่ทั้งน้อย ๓๐ บอกว่าจะมาคืนให้พวกญวนมาถึงเมืองจันทบุรี วัน ๔๑๒ฯ๔ ค่ำ เวลากลางคืนแลในวันนั้นเวลากลางวัน ก่อนญวนมาถึงวังหน้าท่านเสด็จลงไปถึงเมืองจันทบุรี เอาไปคุมไว้ที่หน้าเมืองเนินวง วังหน้าท่านเสด็จแล่นเลยไปเที่ยวเสียข้างเกาะช้างไม่ขึ้นเมืองจันทบุรี บัดนี้ที่กรุงก็ได้มีหนังสือไปเชิญเสด็จให้กลับมา ก่อนญวนจะมาถึงกรุง แลญวนก็ได้มีตราให้เมืองจันทบุรีคุมเข้ามาส่งถึงเมืองสมุทรปราการ แต่บัดนี้ยังไม่มาถึงอนึ่งเมื่อวังหน้าเสด็จออกไปเที่ยวทะเลครั้งก่อน มีพวกญวนทหารวังหน้าประมาณ ๖๐ เศษมาร้องทุกข์ถวายฎีกาว่า อยู่ในวังหน้าร้อนนักทนเจ้าขุนมูลนายไม่ได้จะขอมาอยู่วังหลวง ข้าพเจ้าไม่รับ เป็นแต่บังคับว่ามีทุกข์อย่างไรก็ให้ทำเรื่องราวร้องทุกข์ที่วังหน้าเถิด ให้ท่านชำระจัดแจงเสียให้ดีให้สบาย ครั้นท่านเสด็จกลับมาข้าพเจ้าก็ได้ว่าแก่ท่านว่าญวนทหารมันร้องทุกข์อยู่ว่านายข่มเหงนักแลว่านายฉอของท่านเองให้ท่านทรงชำระ จัดแจงเสียให้ไพร่ได้ความสุข การก็หาสำเร็จ336 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกันดังนั้นไม่กลับไปไล่เลียงจะเอาตัวว่าใครเป็นต้นคิดต้นอ่านจะโจทหมู่หมวด แลใครเข้าชื่อบ้างญวนก็ตกใจออกตัวกันซัดทอดกันว่า ลักเอาชื่อไปใส่ในเรื่องราว แลอื่นๆไป ความทุกข์ของไพร่ก็ไม่ได้ชำระค้างอยู่ ครั้นข้าพเจ้ากลับมาได้สองวัน ท่านก็เสด็จออกไปทะเลจนบัดนี้แล ฝ่ายพวกญวนเมื่อท่านเสด็จออกไปแล้ว มันก็ทำเรื่องราวร้องฎีกาหน้าพลับพลาสูงอีก กล่าวความร้องขอออกจากวังหน้า ถ้าจะต้องอยู่วังหน้าแล้วถึงจะเปลี่ยนนายเปลี่ยนหมู่ก็ไม่ยอม ข้าพเจ้ากลัวท่านจะขัดเคืองมากไป ข้าพเจ้าก็คืนเรื่องราวไปเสียว่าไปดังก่อน ภายหลังพระยาวิเศษสงครามตกใจมาแจ้งความว่า อ้ายญวนทหารวังหน้าเป็นอันมาก ซ่องสุมกันกินเหล้าตีกลองบ้างเป่าแตรบ้างชุมนุมแล้วคิดกันว่า จะอยู่กับเจ้าขุนมูลนายข้างวังหน้าก็ไม่ได้ ไปร้องวังหลวงก็ไม่รับเมื่อบ้านเมืองไม่เป็นที่พึ่งได้ดังนี้จะทนไปไม่ได้ ไหนๆ ได้มาร้องความอึงแล้ววังหน้าเสด็จกลับมาก็จะถูกเฆี่ยนเพราะฉะนั้นเป็นทีตายทีก็ตามมากด้วยกัน จะคิดวุ่นไปตามภาษาคนสิ้นคิดแล้ว สุดแต่แผ่นดินแผ่นฟ้าจะโปรด พระยาวิเศษสงครามกลัวญวนจะเอาไฟเผาบ้าน แล้วจะฆ่าเจ้าขุนมูลนาย ข้างวังหน้าเมื่อได้ข่าวมาดังนี้ กรมวงศากับคุณพระยาศรีสุริยวงศ จึ่งให้ไปว่าเกลี้ยกล่อมว่าอย่าวุ่นวายไปเลยเสนาบดีจะช่วยเป็นที่พึ่งให้ได้พ้นจากวังหน้า มาอยู่ข้างวังหลวงตามสมัครญวนได้ฟังดังนั้นก็สงบไปข้าพเจ้ากับท่านทั้งสองนั้น ได้เข้าชื่อกันจดหมายเหตุซึ่งเป็นนั้นบอกออกไปถึงวังหน้าแล้ว แลขอญวนที่ไม่สมัครมาไว้ข้างวังหลวง จึงจะคิดเลขรายอื่นถวายใช้ให้แทน หรือจะรับราชการที่วังหน้าจะเกณฑ์ทหารญวนพวกนี้ทำอะไรจะรับทำถวายขอแต่อย่าให้ญวนลุกลามเป็นตั้วเหี่ยเลย วังหน้าท่านก็เห็นจะได้รับหนังสือแล้วแต่ยังนิ่งอยู่ไม่ตอบมา ครั้งนี้ญวนนอกมันเข้ามาว่าจะทำไมตรี ญวนพวกนี้จะแตกตื่นไปอย่างไรอีกก็ไม่ทราบเลย สืบฟังดูได้ยินว่าพวกญวนข้างคลองผดุงกรุงเกษมพูดกันว่าถ้าไทยจะเป็นไมตรีกับญวน ยอมญวนที่กรุงจะให้กลับไปเมืองญวนแล้ว ที่จะสมัครไปยินดีไปสักส่วนหนึ่งที่ไม่สมัครไปสัก ๔ ส่วน แต่ญวนข้างวังหน้านั้นเขาว่าที่อยากอยู่นั้นน้อยอยากจะไปแทบหมด เดี๋ยวนี้ก็ต้องวิตกระวังอยู่ด้วยอ้ายญวนเป็นคนใจเบาหูเบามุทะลุกลัวมันจะคิดผิดๆไป เหมือนใจพม่าครั้งแหกคุกอนึ่งข้าพเจ้ามีความเสียใจว่าชื่อเจ้าฟ้าอิศราพงศนี้ อ้ายชาวบ้านนอกชาวป่าพอใจฟังนักเดี๋ยวนี้ก็เกิดความอีก แลมีอ้ายเขมรคนหนึ่ง ทำตราตั้งตัวเป็นหลวงจำนงวารี คนถือธงทหารขวาของพระเจ้าอยู่หัววังบน เจ้าฟ้าอิศราพงศเป็นผู้รับสั่ง ให้ไปตั้งกองรับผู้ร้ายลักกระบือ ให้เอาไว้ทั้งคนทั้งกระบือทำนาถวาย ทาสลูกหนี้ของใครสมัครเข้าไปเป็นกองนา อย่าให้เจ้าหนี้นายเงินตามถ้าขืนตามให้เฆี่ยน ๙๐ ที ๕ หวาย แล้วเอาตัวจำไว้สามเดือน แล้วคิดเงินให้แต่ครึ่งหนึ่ง ห้ามอย่าให้เก็บทุกภาษีอากร แล้วอ้ายเขมรนั้นทำตราชื่อเจ้าฟ้าอิศราพงศ ตั้งอ้ายอิ้นเป็นพระพิพิธนายกองอีกกองหนึ่ง ขึ้นแก่อ้ายหลวงจำนงวารีๆ เอาตราตั้งนั้นมาสู้ความ ทาสที่มันลักไปเอามาอ้างเจ้าพระยามหาศิริธรรม แลกรมการกรุงเก่า กล้าเกินนักยังชำระอยู่ ตัวเจ้าฟ้านั้นเดี๋ยวนี้ก็ไม่อยู่ที่กรุง ออกไปทางเมืองปราจิณบุรีว่าจะไปตามเสด็จวังหน้า ฯจดหมายมาวัน ๖ฯ๖ ๔ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก337 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓๒ *พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศ แลเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีจดหมายมายัง พระยามนตรีสุริยวงศ ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต ให้ทราบว่าหนังสือที่ฝากมาถึงข้าพเจ้า จำพวกที่ลงวัน ๔ฯ๙ ๑ ค่ำนั้น ได้ถึงมือข้าพเจ้าในวัน ๑ฯ๑ ๔ ค่ำเวลากลางคืน ข้าพเจ้าได้รับแล้วทุกฉบับ แลการซึ่งท่านทูตานุทูตออกไปครั้งนี้ ได้ประพฤติการทั้งปวงอย่างไรๆ ข้าพเจ้าก็เห็นชอบด้วยทุกอย่าง ไม่ติเตียนอะไรดอก ข้าพเจ้าไม่สงสัยว่าเลือกเอาแต่การดีบอกมาเพราะได้ข่าวในหนังสือพิมพ์ฉบับต่างๆ แลคำคนที่มาบอกเล่าหลายราย ก็เห็นคล้ายเห็นร่วมเห็นสมกับเรื่องที่บอกมาไม่แปลกกันนัก ก็แต่เรื่องความที่เลอรดกลาเรนดอนปรึกษากับพระยาราชทูตว่าให้มีหนังสือมาถึงข้าพเจ้านั้น ข้าพเจ้าก็ได้เขียนหนังสือชี้แจงความที่ควรจะตอบกับเลอรดกลาเรนดอนส่งมาฉบับหนึ่งแล้ว บัดนี้ข้าพเจ้าอยากจะใคร่พูดซ้ำมาให้ท่านฟังอีก จึ่งเขียนคัดส่งมาถึงท่านทูตานุทูตนั้นๆ ให้ทราบมาดังนี้ ฯ* น่าจะเป็นร่างแรกฉบับที่ ๓๑ นั้นเองทรงค้างอยู่338 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓๓พระราชหัตถเลขา ถึงพระยามนตรีสุริยวงศแลเจ้าหมื่นสรรเพธภักดีปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๐๑จดหมายมายัง พระยามนตรีสุริยวงศ์ราชทูต เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี อุปทูต ให้ทราบ ว่าหนังสือใบบอกจำพวกที่ลงวัน ๒ฯ๑๒๒ ค่ำ เขียนที่กรุงลอนดอนเมื่อกลับจากเมืองเชบฟิล ๑ แลเมืองลิเวอปุล ๒ แล้วนั้นพึ่งได้มาถึงมือข้าพเจ้าเมื่อวัน ๑ ๔ ฯ๗ ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศกนี้แต่ได้ข่าวว่าหนังสือห่อนี้ ได้ส่งมาแต่สิงคโปร์แต่พระพิเทศพาณิชแล้วนานเกือบถึงเดือนจึ่งได้หนังสือ เพราะเรือที่รับมาช้าอยู่ในทะเลนานหลายวันไป หนังสือมาครั้งนี้ดีนักหนา ด้วยหม่อมราโชทัยได้ซ่อมแซมเขียนคำอังกฤษเป็นตัวอักษรอังกฤษ อ่านเข้าใจง่ายไม่ตู่ตัว ความก็สนุกดี ข้าพเจ้าก็ได้ฉบับไว้ได้อ่านให้ท่านทั้งปวงข้างหน้า ข้างในฟังด้วยกันมาก ทั้งพระทั้งคฤหัสถ์ทั้งวัดทั้งบ้านแต่คนป่าๆ เขินๆ นั้นดูทีเขาจะยิ้มๆ อยู่ว่า ซึ่งว่าทูตได้เข้าไปนั่งกินโต๊ะกินน้ำชากับกวินวิกตอเรียนั้นจะไม่จริงแต่ข้าพเจ้าแลท่านผู้ใหญ่ๆ ทั้งปวงไม่ได้สงสัยเลย เพราะเข้าใจธรรมเนียมข้างอังกฤษอยู่ แลทราบเป็นแน่แท้ว่าการทูตครั้งนี้ ปดกันไม่ได้เหมือนทูตไปเมืองปกิ่ง ๓ แต่ก่อน เพราะสารพัดจะมีจะเล่าจะว่าในหนังสือพิมพ์หมดทุกสิ่ง ยิ่งกว่าเราจะบอกด้วยเขียนหนังสือถึงกันอีก แลคนอังกฤษที่เข้ามา เขาก็มาเล่าเสียก่อน ได้ฟังก่อนหนังสือทูตมาถึงเดือนเศษสองเดือน เหมือนหนึ่งที่สรรเพธภักดีให้ทำดาบเพื่อจะให้ข้าพเจ้านั้น ข่าวก็ได้ทราบมีในหนังสือพิมพ์ ได้อ่านแล้วแต่เดือนสี่ข้างขึ้น เรื่องว่าทูตไปเที่ยวหัวเมืองต่างๆ นั้น ก็ได้ทราบแต่ในแรมเดือน ๓ ทำงานบ่าวสาวเจ้าเฝรเดอริกวิเลียม เมืองปรุศเสีย กับเจ้าหญิงใหญ่ปรินซิสรอยาล ในวัน ๒๑๑ฯ๓ ค่ำนั้น มีในหนังสือพิมพ์เล่าพิลึกกึกกือมากนัก จนส่งไปจากเมืองอังกฤษโดยทางเรือนั้นขี้เกียจอ่านเสียอีกแลข่าวว่าทูตไทยกำหนดว่าได้ออกจากกรุงลอนดอนในวัน ๕ฯ๑๓๔ ค่ำ แต่เลื่อนต่อไปฤๅอย่างไรนั้น แลว่ามาทางเมืองฝรั่งเศสได้เฝ้าเจ้าฝรั่งเศสด้วยฤๅอย่างไรนั้น ลือกันว่ากันมานานแต่เดือนห้าข้างแรมมา แลว่าทูตไทยได้ไปขอยืมเงินที่คลังของกวินวิกตอเรียอีก ๔๐๐ ปอนด์ แลพระพิเทศ-พาณิชบอกเข้าไปว่า ทูตไปเอาเงินที่เอเชนของเขา ๑๔๐๐๐ เหรียญเศษสามครั้งในเดือน ๔ข้างแรม การอื่นๆ ซึ่งว่าในหนังสือบอกของทูตานุทูตนั้นก็ดี ไม่ได้ว่าก็ดี ได้ฟังล่วงหน้ามาต่างๆการซึ่งทูตไปประพฤติข้าพเจ้าไม่ติเตียนอะไรหามิได้ เห็นว่าชอบอยู่หมด วิตกอยู่น่อยหนึ่งซึ่งไปพูดว่าทหารวังหลวงมี ๑๐๐๐ คน ทหารวังหน้ามี ๕๐๐ นั้นผิดที่จริงไป เขาจะมีจับปดได้ฤๅ ที่จริง๑Sheffield๒Liverpool๓Beijing หรือ Peking339 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทหารวังหลวงมีที่กองพระพหลจำนวน ๘๐๐ เศษ รักษาองค์ปืนปลายหอก ๔๐๐ เศษ กับพวกเกณฑ์หัดทหารใหม่อีก ๓๐๐ เศษเท่านั้น ทหารวังหน้าพวกญวนถึง ๖๐๐ เศษ ฤๅ ๗๐๐ ทหารใหม่ถึง ๒๐๐๐ ไม่ใช่ฤๅถึงที่กรุงนี้ก็เล่าลือทั้งเมืองด้วยกำลังทหารนี้ว่าใครๆ ถึงมีตัวก็เหมือนไม่มีตัวหมด มีแต่ท่านกับเจ้าฟ้าอิศราพงศ์กับลูกท่านจะเป็นที่พึ่งราษฎรทั้งปวงต่อไปไม่ใช่ฤๅ อังกฤษเขามาอยู่ที่กรุงก็มาก อะไรอย่างไรเขาก็รู้ แต่เสียใจอยู่ว่าอังกฤษเฝ้าพูดจาเล่าลือถือว่าจริงอยู่เสมอเห็นนิตย์มานานจนถึงครั้งนี้ ในหนังสือพิมพ์ที่เล่าลือถึงทูตไทยไปลอนดอนนั้นก็ยังมีมาอย่างนั้นอยู่นั่นเอง ความ ๔ อย่างนี้ไม่เปลี่ยนแปลงบ้างเลย แม่น้ำกรุงชื่อแม่น้ำไม่มีชื่ออื่นเลยเป็นอันขาดเรือนเมืองบางกอกลอยอยู่ในน้ำแทบทั้งนั้นสัก ๓ ส่วน ๔ ส่วน ปลูกอยู่บนดินสักส่วนหนึ่งชาวเมืองไทยเป็นแต่ล้วนจีนสัก ๙ ส่วน ๑๐ ส่วนเป็นไทยอยู่ส่วนหนึ่ง ขุนหลวงวังหลวงแก่ชราคร่ำคร่าผอมโซเอาราชการไม่ได้ ไม่แข็งแรงโง่เขลา ได้เป็นขุนหลวงเพราะเป็นพี่วังหน้า ราชการแผ่นดินสิทธิ์ขาดแก่วังหน้าหมดทั้งนั้นถึงการทำสัญญาด้วยอังกฤษ ทะนุบำรุงบ้านเมืองก็ดี แต่งทูตไปก็ดีเป็นความคิดวังหน้าหมด วังหลวงเป็นแต่อืออือแอแอพยักพเยิดอยู่เปล่าๆ เมื่อแขกเมืองเข้ามาหาวังหน้าต้องแอบข้างหลังสอนให้พูดจึ่งพูดกับแขกเมืองได้ วังหน้าเป็นหนุ่มแข็งแรง ขี่ช้างน้ำมันขี่ม้าเทศสูงสามศอกเศษ ยิงปืนทุกวัน ชอบการทหารมาก มีวิทยาอาคมดี ฤๅษีมุนี แพทย์หมอมีวิทยานับถือ เข้าอยู่ด้วยมาก ผู้หญิงก็รักมากเลี้ยงลูกเมียดี เจ้ากลีบ ๑ เป็นพระมเหสี เฮอมายิสตี๒ข้างใน ข่าวลือดังนี้ตลอดทั่วเมืองไทย เมืองลาว แลจีน ฝรั่ง อังกฤษทั้งปวงไม่ใช่ฤๅ ลือมาดังนี้ ตั้งแต่ข้าพเจ้ายังอ่อนกว่าวังหน้าเดี๋ยวนี้อยู่ เหมือนเมื่อแรกเข้ามาอยู่ ในวังนี้ ข้าพเจ้าอายุยังอ่อนกว่าวังหน้าในบัดนี้ถึง ๔ ปี มันก็ว่าแก่แล้ว ครั้งนี้วังหน้าท่านก็มีอายุแก่กว่าข้าพเจ้าเมื่อแรกเข้ามาถึง๓ ปีเศษแล้ว มันก็ว่ายังหนุ่มอยู่ ท่านเสด็จไปหัวบ้านค้านเมืองที่ใดก็ได้ลูกสาวเจ้าบ้านผ่านเมืองแลกรมการมาทุกที ไปสระบุรีก็ได้ลูกสาวพระปลัดมา ไปนครราชสีมาก็ได้ลาวมากว่า ๙ คน ๑๐คน ไปพนัสนิคมก็ได้ลูกสาวหลวงปลัดมา ไปราชบุรีเมื่อเดือนหกนี้ ก็ได้ลูกสาวใครไม่ทราบเลยเข้ามา แต่ข้าพเจ้าไปไหนมันก็ว่าชรา ไม่มีใครให้ลูกสาวเลย ต้องกลับมาแผลงรัง เพราะว่าคร่ำคร่าชราภาพ ผมไม่สู้ดกถึงบางยังมีอยู่บ้าง ดำอยู่บ้างแต่หาได้จับกระเหม่าไม่แลไกลก็เห็นเป็นล้านโล้งโต้งไป ข้าพเจ้าซื้อแก๊บ ๓ เขาใส่ อุส่าห์ขี่ม้าเที่ยวเล่นจะให้มันว่าหนุ่ม มันก็ว่าแก่อยู่นั้นเอง ไม่มีใครยกลูกสาวให้ สู้แต่สรรเพธภักดีก็สู้ไม่ได้ วันหนึ่งข้าพเจ้านั่งอยู่ในท้องพระโรง ข้าพเจ้าพูดขึ้นว่าข้าพเจ้าแก่อายุกว่าวังหน้า ๓ ปีกับ ๑๑ เดือน ไม่ถึง ๔ ปีถ้วน วันนั้นจะเป็นใคร ลืมไปเสียแล้วพระยาประสิทธิศุภการฤๅใครแลจำไม่ได้ ก็ว่า ออ อองอ นึกว่าแก่กว่ามาก เห็นคนนั้น จะสำคัญว่าว่าข้าพเจ้าแก่กว่า เหมือนเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ แก่กว่าพระยามนตรีสุริยวงศ ๑๒ ปี นั้นทีเดียว๑เจ้าจอมมารดากลีบ ในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว๒Her Majesty๓Cap340 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฤๅลางคนลางพวกอย่างเจ๊กล่า ๑ ก็ขยับจะสำคัญไปว่า ข้าพเจ้าไม่ใช่ลูกสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์เป็นแต่คนไม่มีมารดาท่านเอามาเลี้ยงไว้ก่อน คนไม่รู้อะไรดูแต่โบสถ์วิหารวัดหงส์ขยับจะถือจะว่าดังนี้บ้างกระมัง ความอย่างนี้วุ่นมานานแล้ว อึงมานานแล้ว แต่ที่ในกรุงนี้ยังฝ่าฝืน ชักเข้าหาที่จริงไม่ได้ ท่านทั้งปวงไปพูดที่โน้น ดังบอกมานี้ ถึงจริงเห็นเขาจะว่าปดว่าเท็จเขาจึงลงหนังสือพิมพ์ว่าที่จริงการแผ่นดินเป็นความคิดสติปัญญาฤๅธาอำนาจวังหน้าหมด วังหลวงแก่คร่ำคร่างมงายไม่ได้เรื่องเลยทีเดียว ท่านทั้งปวงไม่ระวังปากระวังตัว ซ้ำไปพูดลดหย่อนทหารวังหน้าที่แข็งแรง แลมากมายกว่าทหารวังหลวง ข้าพเจ้ามีความวิตกกลัวเขาจะว่าทูตไทยปดนัก เจ้าวิกตอเรียจึงชักดังนั้นเป็นเชิงดอกกระมัง * อนึ่งที่ใช้เงินนั้นซื้อเข้าของเข้ามามากมายนัก ถ้าจะปรากฏว่าหาเอาเข้ามาค้าขายไปนั้นวิตกกลัวอังกฤษเขาจะลงหนังสือพิมพ์นินทา ว่าทูตไปนั้นคือไปหาสินค้ามาขายดอกแต่ว่าไทยเราก็เป็นที่ถูกนินทาอยู่แทบทุกสิ่งประการ อย่าวิตกเป็นธุระร้อนไปเลย ไม่เสียราชการแล้วก็เป็นดี อนึ่งถ้าอังกฤษจะนินทาว่าตื่นก็ควรแล้ว ด้วยเราเป็นชาวป่าได้เข้าไปเมืองสวรรค์เสียใจอยู่แต่ว่าถึงเป็นเมืองสวรรค์แล้ว ผู้ที่ไปเป็นแต่ได้ชมนางเทพอัปสรกัญญา แต่จะซื้อมาเหมือนผู้หญิงจีนไม่ได้ ต้องกลับมาแผลงรัง ถึงกระนั้นถ้าซื้อได้แต่เครื่องแต่งนางสวรรค์มาแต่งนางมนุษย์ของเราที่นี้เล่นบ้างก็จะดีอยู่พอดูเล่นประหลาดๆราชการที่กรุงเป็นสลักสำคัญก็ไม่มี มีแต่มิศเตอรยอน ยาเวเข้ามาทำหนังสือสัญญาเพื่อเมืองเดนมาร์ก การก็เสร็จแล้วจะลงตราลงลายมือในวันนี้ อนึ่งเมื่อเดือน ๕ ข้างขึ้นมีญวนรับใช้เจ้าเมืองไซ่ง่อนเข้ามาเจรจาความจะเอาปืนมาแลกเปลี่ยนเอาญวนไป ความมีในหนังสือราชกิจจา-นุเบกษาตีพิมพ์แล้วข้าพเจ้าได้ฝากหนังสือฉบับนั้นมาในนี้ด้วยแล้วอ่านเอาเถิด ข้าพเจ้าทั้งปวงอยู่ดีกินดีอยู่หมด ไม่มีใครป่วยไข้อะไร มีแต่ชายเกษมสันตโสภาคย์ น้องของยิ่งเยาวลักษณ์นั้นป่วยเรื้อรังมานาน เห็นว่าอาการเดี๋ยวนี้หนักกลัวจะไม่หาย อนึ่งคุณพระยาศรีสุริยวงศตกม้าเท้า*ความที่ทรงโทมนัสในเรื่องหนังสือพิมพ์ลงยกย่องพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว แลติเตียน พระองค์ดังปรากฏในพระราชหัตถเลขาฉบับนี้ สันนิษฐานว่า ความนั้นมิศเตอรน๊อกส์ผู้ช่วยในสถานกงสุลอังกฤษเห็นจะแต่งส่งไปลงพิมพ์ ในสมัยนั้นที่กรุงเทพฯ ยังมีคนอังกฤษน้อย มิศเตอรน๊อกส์เดิมเป็นนายร้อยเอกทหารอังกฤษอยู่อินเดีย ออกจากอินเดียมาหางานทำในประเทศนี้ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงจ้างไว้เป็นครูทหาร โปรดปรานถึงประทานหญิงคนหนึ่งชื่อปรางให้เป็นภรรยา ครั้นรัฐบาลอังกฤษเข้ามาตั้งกงสุล มิศเตอรน๊อกส์ เป็นคนรู้ภาษาไทย จึงไปรับเป็นตำแหน่งล่ามอยู่ในสถานกงสุล แลอยู่ต่อมาจนได้เปนกงสุลเยเนราลอังกฤษในกรุงเทพฯ๑เจ๊กล่า ชาวจีนแต้จิ๋ว เป็นผู้ถวายการรับใช้ใกล้ชิดในพระราชกิจส่วนพระองค์อย่างซื่อสัตย์ มาตั้งแต่ยังไม่เสด็จขึ้นครองราชย์ ครั้นเสด็จขึ้นครองราชย์ ในปี พ.ศ. ๒๓๙๔ และเสด็จเข้าไปประทับในพระบรมมหาราชวังแล้วเจ๊กล่า ยังตามมาอาศัยอยู่ที่ข้างหน้าพระบรมมหาราชวังด้วย หลังจากเจ๊กล่าพำนักอยู่ในไทยเป็นเวลา๓๐ ปีเศษแล้ว ก็กราบบังคมทูลลากลับไปเยี่ยมบ้านเกิด ณ เมืองแต้จิ๋ว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวได้ทรงมีพระกรุณาฝากพระราชหัตถเลขาถึงกงสุลสยามในฮ่องกงให้ช่วยเมตตา “คนรับใช้ผู้ซื่อสัตย์ของข้าพเจ้า”ผู้นี้โดยให้ถือเสมือนว่าเป็นคนในบังคับสยาม341 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแพลงไป บัดนี้ป่วยเท้ามากว่าเดือนเศษแล้วยังเดินไม่ได้ บัดนี้ข้าพเจ้าทั้งปวงก็คอยอยู่ทุกวันด้วยหมายว่าทูตคงจะมาถึงในวันนี้พรุ่งนี้ในเดือนนี้แล เหมือนดังบัวเมียท่านกรมท่า มีข่าวโจทย์กันบ่อยๆ ว่าเกือบจะคลอดบุตรอยู่แล้ว ในพรุ่งนี้แลมะรืนนี้แลต่อๆ มานาน จนเมื่อในข้างเดือนขึ้นนี้ก็ยังว่ากันอยู่พระอินทราทิตย์ เผือก ทำชู้กับภรรยาสรรเพธภักดีนั้น ข้าพเจ้าให้ลูกขุนเขาปรึกษา เขาว่าเป็นเงิน ๒๘ ชั่งเศษทั้งสินไหมพินัย แลว่าพินัยก็เป็นหลวงไม่ได้ ด้วยข้าพเจ้าใช้สรรเพธไปไกลต้องให้แก่สรรเพธคนเดียว พินัยหลวงมีเรื่องที่ละเมิดลักคนในเรือข้างในไปจากเรือหลวงนั้น เป็นเงินชั่งเศษ ฯจดหมายมาวัน ๖ฯ๙ ๗ ค่ำ ปีเมีย สัมฤทธิศก342 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓๔พระราชสาสน แสดงความเสียพระราชหฤทัยพระราชสาสนในสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระเจ้ากรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุธยาผู้เป็นใหญ่ในสยาม แลเมืองขึ้นใกล้เคียงต่างๆ คือเมืองลาวกาว ลาวเฉียง เมืองกัมโพชา แลเมืองมลายูหลายเมือง แลเมืองอื่นๆ ขอเจริญทางพระราชไมตรีอันสนิท คำนับมายังสำนักสมเด็จพระนางเจ้าวิกตอริยามหาราชินี พระเจ้ากรุงลอนดอน ผู้เป็นเจ้าเป็นใหญ่ในพระราชอาณาจักรอันรวมกัน คือทวีปบริตาเนียใหญ่ แลไอยิแลนด์ กอลอนีนานาประเทศต่างๆ ให้ทราบว่า เซอรรอเบิตจอมเบิกผู้เป็นกงสุลของกรุงบริตาเนีย ซึ่งตั้งไว้สำหรับอยู่กับผู้ครองฝ่ายสยาม มีถ้อยคำ ควรจะพึงเชื่อแลหมั่นในราชการสมควรแก่ตำแหน่ง ทำแทนผู้ครองแผ่นดินของกรุงบริตาเนียอยู่ในพระนครนี้ได้แจ้งความแก่กรุงสยามเป็นความเศร้าโศกของกรุงบริตาเนีย ด้วยความวิโยคเพราะความสิ้นพระชนมชีพของพระราชชนนี ซึ่งมีพระคุณแลเป็นที่รักใคร่มากที่สุดซึ่งทรงนามว่า ดุกเชศออฟเกนต์ซึ่งสิ้นพระชนม์ในวันที่ ๑๖ ของเดือนมาร์ชที่ล่วงไปแล้วในปีนี้ คือเป็นกำหนดฝ่ายสยาม วันเสาร์ขึ้น ๕ ค่ำ ของจันทรมาศชื่อจิตร เป็นเดือนที่ ๕ นับแต่ต้นฤดูหนาวมาในปีระกา ยังเป็นโทศกศักราช ๑๒๒๒ คิดเป็นปีที่ ๗๖ ของพระชนมชีพแห่งผู้สิ้นพระชนม์นั้น กรุงสยามมีความโทมนัเพื่อจะได้ฟังความเรื่องนี้ เพราะกรุงสยามบัดนี้ได้เป็นผู้ร่วมสุขร่วมทุกข์กับกรุงบริตาเนีย เพราะทางพระราชไมตรีซึ่งมีมาแล้วตั้งแต่เสร็จการสัญญาใหม่อนึ่งกรุงสยามได้สดับแต่ผู้แจ้งความเป็นอันมากว่าพระราชชนนีของกรุงบริตาเนียนั้นได้อยู่กับกรุงบริตาเนีย ด้วยความสนิทเสนหาใหญ่ที่สุดติดต่อมานานเสมอไม่ว่างวายคลาดคลาตั้งแต่เวลาประสูติกรุงบริตาเนีย ในปีเถาะ เอกศก ศักราช ๑๑๘๑ ตรงกันกับคริสตศักราช ๑๘๑๙ ปีนั้นมาจนปีนี้ อนึ่งกรุงสยามได้สดับรับเฉพาะแต่คำยืนยันของทูตานุทูตฝ่ายสยาม ซึ่งกรุงสยามได้ส่งไปเฝ้ากรุงบริตาเนียในปีมะเส็ง นพศก ศักราชสยาม ๑๒๑๙ ตรงกันกับคริสตศักราช ๑๘๕๗ นั้นคือพวกทูตได้เล่าให้กรุงสยามฟังโดยเร็วถึงพระราชชนนีกรุงบริตาเนียซึ่งทรงนามว่า ดุกเชศออฟเกนต์ว่าท่านนั้นเป็นเจ้าหญิงทรงพระเจริญ ควรจะเป็นที่รักใคร่นับถือมากที่สุด แลว่าท่านนั้นได้เสด็จออกต้อนรับในเวลาเลี้ยงทูตสยาม พร้อมกับกรุงบริตาเนียนั่งโต๊ะที่เลี้ยงกันในห้องหนึ่ง ซึ่งมีในวังวินเซอในราตรีอันหนึ่ง แลว่าเวลานั้นพระราชชนนีของกรุงบริตาเนีย ได้ทรงทักทายปราศรัยพวกทูตานุทูตด้วยพระกิริยาปรากฏว่า เต็มด้วยพระเมตตาดีเสมอเหมือนพระราชกิริยาของบริตาเนียแลพระกิริยาของพระองค์เจ้าปรินสกอนสอด343 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเพราะเหตุซึ่งกรุงสยามได้มีเกียรติยศ เพื่อจะเป็นพระเจ้าแผ่นดินอันออกหน้าปรากฏว่ามีพระราชไมตรีกับกรุงบริตาเนีย ใช้พระราชสาสนไปมาถึงโดยตรง แลกรุงบริตาเนียได้มีคุณแก่กรุงสยาม ด้วยความสำแดงการยกย่องในเมื่อจารึกพระนามของกรุงบริตาเนีย ว่าเป็นพระราชภคินีที่รักของกรุงสยาม ลงในพระราชสาสนที่มีมาทุกฉบับ เพราะความยกย่องเป็นเกียรติยศปรากฏดังนี้ มีแก่กรุงสยามแต่กรุงบริตาเนีย กรุงสยามไม่อาจอดกลั้นความประสงค์ เพื่อจะสำแดงความร้อนใจอาลัยพร้อมด้วยกรุงบริตาเนีย ในอุบัติบังเกิดแห่งความวิโยคจากพระราชชนนีเป็นที่รักนั้น ถึงว่าพระราชชนนีนั้นจะทรงพระชนม์ยืนมากถึง ๗๕ ปีแล้ว กรุงสยามยังคิดเห็นว่ากรุงบริตาเนียมจะทรงสังเวชพระราชหฤทัยมาก ในความสิ้นพระชนม์ของพระราชชนนีนั้น ก็อุบัติเหตุใดๆ บังเกิดขึ้นแก่กรุงสยามเหมือนกัน ด้วยประการนี้กรุงสยามขอสำแดงความพลอยสังเวชแลโทมนัสด้วย ในเหตุซึ่งบังเกิดนี้โดยซื่อสัตย์สุจริตเพราะเหตุซึ่งกรุงบริตาเนียได้มีความดีแลความประพฤติชอบธรรมเป็นเดิมเหตุให้สำเร็จผลทำให้ชนที่ขึ้นอยู่ในพระราชอาณาจักรของกรุงบริตาเนีย มีประมาณนับตัวไม่ถ้วนเที่ยวแยกย้ายเรี่ยรายตั้งอยู่แทบทุกบ้านทุกเมืองในมนุษยโลก แลว่าโดยวิเศษคือไพร่บ้านพลเมืองที่ตั้งอยู่ในเมืองขึ้นของกรุงบริตาเนีย ที่กว้างขวางโตใหญ่มากที่สุด จนถึงดวงพระอาทิตย์ได้เวียนส่องแสงอยู่เป็นนิตย์ไม่ได้ลับไปจากเมืองทั้งปวงซึ่งเป็นเมืองขึ้นของกรุงบริตาเนียนั้นเลย ให้ได้มีความสุขแลความชมเชยผลประโยชน์เป็นที่เพลิดเพลินของตนติดต่อไปในความสวัสดิ์ กรุงสยามจึงได้มีความหวังว่าสิ่งซึ่งเป็นต้นเหตุเป็นประธานของสกลโลกจะมีความโปรดด้วยความประพฤติของกรุงบริตาเนียมากที่สุด แล้วจะโสรจสรงกรุงบริตาเนียเนืองๆ ด้วยน้ำคือทิพยพรให้ซึมซาบในพระกายของกรุงบริตาเนียทุกเมื่อ เพื่อให้ทรงพระเจริญปราศจากพระโรค แลรักษาพระชนมชีพให้มั่นคง ดำรงไปยืดยาวกว่าพระชนมชีพของพระราชชนนี ซึ่งสิ้นพระชนม์ในครั้งนี้นั้น กรุงสยามแน่ใจว่ากรุงบริตาเนียทรงพระปัญญาทราบธรรมดาของชีวิตมนุษย์อยู่แล้ว ว่าหนทางอย่างนี้จำจะเป็นที่ไปเมื่อหนึ่ง ซึ่งเป็นเวลาปลายอายุของคนทุกคนในโลกอนึ่งกรุงสยามได้มีความยินดีเพื่อจะได้ฟังคำยืนยันบอกความมั่นคง แต่เซอรอเบิตสจอมเบิคกงสุลของกรุงบริตาเนีย ซึ่งอยู่ในกรุงเทพฯ นี้ ว่ากรุงบริตาเนียได้โปรดรับว่ากรุงบริตาเนียจะรับทูตสยามซึ่งกรุงสยามได้ส่งไปจากกรุงเทพฯ นี้ แต่เมื่อวันพฤหัสบดีขึ้น ๑๐ ค่ำ ของเดือนจิตราซึ่งเป็นเดือนที่ ๕ นับแต่ต้นฤดูหนาว ตรงกันกับวันที่นับโดยสุริยคติเป็นวันที่ ๑๒ ของเดือนมาร์ชในปีปัจจุบันนี้นั้น เพื่อจะให้เฝ้าสมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสโดยการเจริญทางพระราชไมตรี ซึ่งมีขึ้นด้วยการทำสัญญาโดยแบบอย่างเหมือนกันกับครั้งเมื่อกรุงสยามได้ส่งทูตานุทูตไปเฝ้ากรุงบริตาเนียเมื่อปีมะเส็ง นพศก ศักราช ๑๒๑๙ ตรงกันกับคริสตศักราช ๑๘๕๗ นั้น ครั้งนี้ กรุงสยามมีความปรารถนายิ่งขึ้นไปเพื่อจะให้ทูตต่อไปกรุงลอนดอนเจริญทางพระราชไมตรีแก่ กรุงบริตาเนียโดยความในพระราชสาสนอีกฉบับหนึ่ง ซึ่งมีไปเมื่อทูตานุทูตพวกนั้นแล้ว กรุงสยามมีความหวังเฉพาะ ว่าทูตานุทูตพวกนั้น จะได้มียศเพื่อจะได้เฝ้าในที่เฉพาะพระพักตร์ของกรุงบริตาเนียก่อนแต่พระราชสาสนนี้จะได้ไปถึงกรุงลอนดอน ฤๅจะพร้อมเข้าในเวลาเดียวกัน ก็เพราะเหตุที่กรุงสยาม344 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ฟังข่าวของความสิ้นพระชนม์แห่งพระราชชนนีของกรุงบริตาเนียนั้น เป็นภายหลังแต่เวลาเมื่อทูตไปจากกรุงเทพฯ นี้นั้นนานแล้ว จึ่งต้องส่งพระราชสาสนนี้มอบให้กงสุลต่อไป จะไว้ใจว่าจะไปถึงทันเวลาทูตสยามได้เข้าเฝ้านั้นไม่ได้ กรุงสยามมีความแน่ใจว่าการยกย่องนับถือโดยทางพระราชไมตรี ที่มีในระหว่างราชสกุลของกรุงบริตาเนียแลกรุงสยามทั้งสองฝ่ายจะติดต่อไปดังนี้ ตลอดเวลาพระชนมชีพของกรุงบริตาเนียแลกรุงสยาม แลสืบเป็นแบบแผนเยี่ยงอย่างต่อไปในเวลาของพระราชวงศานุวงศ์ ผู้จะมาดำรงราชอิศริยศ สืบไปในอนาคตภายหน้าทั้งสองฝ่ายด้วยกัน พระราชไมตรีนั้นจะเป็นเหตุให้มีความสุข แลสงบรำงับแก่ชนในพระราชอาณาจักรทั้งสองฝ่าย คืออังกฤษซึ่งอยู่ในที่ต่างๆ แทบทุกประเทศ แลชาวสยามในพระราชอาณาจักรนี้พระราชสาสนนี้ส่งมาแต่ท้องพระโรงของกรุงสยาม มีนามว่าพระที่นั่งอนันตสมาคม ๑ อยู่ในพระบรมมหาราชวัง กรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาบางกอก ในวันจันทร์ขึ้น ๘ ค่ำ ของจันทรมาศแห่งเดือนแทรก ในปีระกานักษัตร ตรีศก๑๑ศักราชสยาม ๑๒๒๓ ตรงกันกับสุริยกาลสังเกตเป็นวันที่ ๑๕ แห่งเดือนยุไล๒ ในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๑ เป็นปีที่ ๑๖ ฤๅวันที่ ๓๗๑๖ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ฯ๑พระที่นั่งอนันตสมาคมเป็นท้องพระโรงใหญ่ในพระอภิเนาวนิเวศน์ ก่อสร้างและตกแต่งด้วยศิลปะแบบ”บารอค” ของยุโรป รูปทรงสูงโปร่งสวยงามยิ่งนัก ภายในประดิษฐานพระราชบัลลังก์ภายใต้นพปพลมหา-เศวตฉัตร บนอัฒจันทร์ในคูหากั้นพระวิสูตรอย่างสง่างาม ในครั้งนั้นใช้เป็นสถานที่ต้อนรับการมาเยือนของพระราชอาคันตุกะอย่างเป็นกันเอง ได้โปรดเกล้าฯ ให้เจ้านายฝ่ายใน เสด็จออกมาทำความรู้จักกับพระราชอาคันตุกะนั้นด้วย จึงนับเป็นแบบแผนราชประเพณีในเขตพระราชฐานที่มีการเปลี่ยนแปลงในรัชสมัยของพระองค์345 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓๕พระราชสาสน เรื่องกงสุลที่จะมาแทนเซอรอเบิตสจอมเบิคเมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๘พระราชสาสนสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระเจ้ากรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุธยาผู้เป็นใหญ่ในสยาม แลเมืองขึ้นใกล้เคียงต่างๆ คือบางเมืองบางแขวง เมืองลาวกาว ลาวเฉียงเมืองกัมโพชา แลเมืองมลายูหลายเมือง แลอื่นๆ ขอเจริญทางพระราชไมตรีอันสนิท คำนับมายังสำนักสมเด็จพระนางวิกตอเรียมหาราชินีพระเจ้ากรุงลอนดอน ผู้เป็นเจ้าเป็นใหญ่ในพระราชอาณาจักรอันรวมกัน คือทวีปบริตาเนียใหญ่ แลไอยิแลนด์กอลอนี นานาประเทศต่างๆ ให้ทราบว่าเซอรอเบิตจอมเบิคซึ่งกรุงบริตาเนียพร้อมกับความคิดขุนนางผู้ใหญ่ทรงเลือกทรงตั้งให้เป็นกงสุลเข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ นี้ เมื่อเข้ามาถึงปีมะเส็ง นพศก ศักราชสยาม ๑๒๑๙ ตรงกับปีคริสตศักราช ๑๘๕๗นั้น ได้เชิญพระราชสาสนแลคุมเครื่องมงคลราชบรรณาการของกรุงบริตาเนียมาแสดงพระราชไมตรีแลทรงยินดีมาถึงกรุงสยาม เนื้อความในพระราชสาสนสำแดงการชักนำแลทรงยินดีให้กรุงสยามนับถือเซอรอเบิตสจอมเบิค ความทั้งปวงแจ้งอยู่ในพระราชสาสนนั้นแล้ว เซอรอเบิตสจอมเบิคอยู่ในกรุงเทพฯ นี้หกปีเศษ ก็อุตส่าห์ประพฤติราชการในการปรกติปรนนิบัติแก่กรุงบริตาเนียทุกที่ทุกทางไม่ย่อหย่อน แลมีความดีเป็นที่ชอบใจแก่เสนาบดีฝ่ายสยาม จนเสนาบดีฝ่ายสยามได้รับจดหมายเป็นคำสรรเสริญเซอรอเบิตสจอมเบิคเป็นเนื้อความหลายข้อ มอบให้เซอรอเบิตจอมเบิคมาเป็นสำคัญ เพื่อจะได้แสดงแก่เสนาบดีของกรุงบริตาเนียให้ทราบเป็นแน่ ความแจ้งอยู่ในหนังสือจดหมายนั้นแล้ว เซอรอเบิตสจอมเบิคมีอายุก็เท่ากับกรุงสยาม แก่กว่ากรุงสยามเพียงสามเดือน บัดนี้คิดเห็นอายุเจริญได้ถึงหกสิบปีแล้ว ย่างเข้าในความชราเห็นว่าจะอยู่ไปในบ้านเมืองที่มีอากาศร้อนเช่นพระนครนี้ เป็นความไม่สบายจึ่งลาจะกลับคืนไปอยู่ในยุโรป ซึ่งเป็นที่มีลมอากาศอันคุ้นเคยเพราะเป็นถิ่นเดิม กรุงสยามไม่อาจให้เซอรอเบิตสจอมเบิคไปด้วยปราศจากราชสาสนของกรุงสยามได้ จึ่งได้เขียนราชสาสนฉบับนี้มอบให้เซอรอเบิตสจอมเบิค กงสุลของกรุงบริตาเนีย ซึ่งจะออกจากที่กงสุลคืนไปบัดนี้นั้นเป็นสำคัญให้กรุงบริตาเนียทราบ ขอพระเดชพระคุณกรุงบริตาเนียได้โปรดแก่เซอรอเบิตสจอมเบิคจงมากเทอญอนึ่งกรุงสยามขออ้อนวอนกรุงบริตาเนียได้โปรดทรงพระดำริกับเสนาบดีในกรุงลอนดอนเลือกผู้มียศบรรดาศักดิ์ ซึ่งสมควรมีความดีเหมือนเซอรอเบิตสจอมเบิคตั้งเป็นกงสุลมาแทนที่เซอรอเบิตสจอมเบิคโดยเร็วกรุงสยามขอพระเดชพระคุณกรุงบริตราเนียได้โปรด ให้จัดผู้ซึ่งจะส่งมาเป็นกงสุลอังกฤษใหม่ในเมืองสยามนั้น ให้ได้ผู้ซึ่งมีสติปัญญาเข้าใจในกฎหมายแลขบวนราชการต่างๆ ซึ่งเป็นผู้หนึ่งซึ่งผู้ครองแผ่นดินฝ่ายอังกฤษเคยรู้จักความแลรู้จักตัวถนัด แลเป็นผู้ที่ออกมาแต่เมืองอังกฤษแท้346 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทีเดียว แลผู้จะเป็นกงสุลนั้นถ้าได้ที่ฉลาดในอินเตอรนาแชนนาลลอ ๑ ว่าถึงการใหญ่ๆ ในการบ้านเมือง ควรเป็นที่ปรึกษาหารือให้ช่วยผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยาม ซึ่งเป็นผู้ครอบครองเมื่อมีอานุภาพน้อยนี้ ในที่จะคิดอ่านการใหญ่ๆ กันภัย ซึ่งจะมีเพราะความเข้าใจผิดแต่ผู้มีอำนาจต่างๆที่ไปมา แลตั้งอยู่ใกล้เคียงทั้งปวงนั้นได้ด้วยจะเป็นดียิ่งนัก แผ่นดินสยามบัดนี้ตั้งอยู่ในที่ติดต่อกันแผ่นดินมีอำนาจใหญ่ๆ แผ่นดินสยามได้ติดต่อกับแผ่นดินอยู่ในพระราชอาณาจักรของกรุงบริตาเนียตั้งแต่ทิศตะวันตกเฉียงใต้ขึ้นไป จนทิศตะวันตกเฉียงเหนือมานานเกือบสี่สิบปีแล้ว การเกี่ยวข้องถ้อยความสงสัยเข้าใจไม่ต้องกันก็มีบ้างอยู่ในเหตุต่างๆ เล็กน้อย ผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยามกับผู้ครองแผ่นดินฝ่ายอังกฤษแลกงสุลก็ได้คิดอ่านปรึกษากันบรรเทาชำระไป การสงสัยเข้าใจผิดกันต่างๆ ก็เสื่อมส่างบางเบาเป็นจบแล้วกันไปโดยมาก ที่เหลืออยู่บ้างก็เล็กน้อย ถึงกระนั้นผู้ครองฝ่ายสยามรู้ตัวว่าเป็นผู้อยู่ไกลแต่ยุโรป ยังไม่สู้เข้าใจชัดแท้แลคุ้นเคยในกฎหมายอย่างธรรมเนียมอันดีของบ้านเมืองในยุโรป ซึ่งเป็นเมืองเรียบร้อยมานาน แลเป็นเมืองสว่างด้วยการอันดี ก็ย่อมยอมความทั้งปวงนั้น ให้กรุงบริตาเนียกับเสนาบดีในกรุงลอนดอนตัดสินใจไม่สงสัย ตั้งใจจะคอยฟังรับสั่งของกรุงบริตาเนีย แลบัญชาของเสนาบดีเมื่อมีบังคับมาประการใดก็จะยอมตาม ให้การเป็นแล้วให้การเป็นเสร็จ เพราะเชื่อว่าปาลิยาแมน ๒ ในนอกแลอินเตอรนาแชนนาลลอสอไสยิตี้๓ จะคิดการแลพิพากษาสิ่งใดก็ล้วนเป็นยุติธรรมดีทุกประการ กรุงสยามคิดว่าตัวกรุงสยามอยู่ใกล้กรุงบริตาเนียด้วยเหตุสามสถาน (๑) บ้านเมืองได้ติดต่อกันมานานดังว่ามาแล้ว (๒) สัญญาได้ทำมาแล้วนานครั้งหนึ่งแล้วเมื่อแก้ไขรับทำใหม่ก่อนกว่าสัญญาเมืองอื่นทั้งปวง (๓) หนังสือสัญญาก็ดีพระราชสาสนไปมาถึงกันก็ดี หนังสือเสนาบดีก็ดี ฝ่ายอังกฤษกับฝ่ายสยามแต่งให้อ่านแก่กันได้ไม่ต้องหาล่ามแปลไม่ต้องขึ้นแก่ปากล่ามใจล่าม ด้วยเหตุว่าดังนี้แล้ว ขอกรุงบริตาเนียจงได้โปรดทรงเมตตากรุณาแก่กรุงสยามจงมากเทอญอนึ่งเมื่อก่อนเวลานี้ไป กรุงสยามกับเสนาบดีมีความปรารถนาจะใคร่ตั้งกงสุลของกรุงสยาม มาคอยอยู่ฟังราชการในกรุงลอนดอนนายหนึ่ง ได้ขอแก่เซอรอเบิตสจอมเบิคกงสุลให้หารือมายังเสนาบดีในกรุงลอนดอน ก็มีความตอบมาว่ายอมให้ตั้งไม่ขัดขวางกรุงสยามกับเสนาบดีมีความยินดีเลือกได้มิศเตอ ด. ก. มาสอนเป็นอังกฤษสับเยค ๔ ขึ้นในพระราชอาณาจักรของกรุงบริตาเนียนายหนึ่งซึ่งเป็นผู้ได้เข้ามาตั้งค้าขายอยู่ในกรุงเทพฯ นี้ นานถึงแปดปีมาแล้ว เข้าใจการขนบธรรมเนียมฝ่ายสยามมาก แลมีญาติพี่น้องพวกพ้องอยู่ในกรุงลอนดอนอาจไปอยู่ในกรุงลอนดอนโดยสุขสวัสดิ์ได้ กรุงสยามจึ่งได้หารือเซอรอเบิตสจอมเบิคเห็นชอบด้วยแล้ว จึ่งได้ตั้งให้มิศเตอ ด. ก.มาสอนเป็นกงสุลฝ่ายสยาม ได้นามตามยศโดยธรรมเนียมสยามเคยใช้ในภาษาสังสกฤตว่า พระสยาม-๑International Law๒Parliament๓International Law Society๔Subject คนในบังคับ347 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวธุระพาห ๑ เซอรอเบิตสจอมเบิคยืนยันมั่นคงว่าผู้ครองแผ่นดินในกรุงลอนดอนคงจะยอมให้มิศเตอด. ก. มาสอนเป็นกงสุลฝ่ายสยามเป็นแน่ ขอพระเดชพระคุณกรุงบริตาเนียได้โปรดแก่มิศเตอ ด. ก.มาสอนเป็นกงสุลของกรุงสยามด้วยกรุงสยามมีความเสียใจ เพื่อจะได้ฟังความเสื่อมสิ้นพระชนม์ของสมเด็จพระราชชนนีแลสมเด็จพระภัสดากรุงบริตาเนียซึ่งเป็นมาแล้วในปีหลังถึงสองซ้ำ กรุงสยามพลอยมีความโทมนัด้วยจริงๆ เพราะเสื่อมเสียท่านผู้เป็นประธานในราชตระกูลของกรุงบริตาเนียไป เป็นที่มีโศกาลัยแก่กรุงบริตาเนียยิ่งนัก ถึงกระนั้นกรุงสยามไว้ใจกรุงบริตาเนีย จะทรงระงับพระทัยได้ด้วยกำลังพระปัญญาทราบธรรมดาแห่งมนุษย์ ว่าหนทางนี้เป็นที่ต้องจำใจเดินของมนุษย์ทุกคน แลเป็นที่ต้องจำใจของผู้ซึ่งรักผู้อื่น ต้องยอมให้ผู้ที่เป็นที่รักซึ่งจะเดินไปก่อนเดินไป จะห้ามจะขัดเมื่อเดินอยู่นั้นไม่ได้ การพิบัติเสื่อมเสียเช่นนี้ย่อมมีราชตระกูลทุกบ้านทุกเมือง ที่อื่นยกไว้แต่กรุงสยามนี้เองในปีทั้งสามที่ล่วงมาแล้ว กรุงสยามก็ต้องวิโยคเสื่อมเสียจากพระราชเทวีมีชนมายุยี่สิบเจ็ดปี*แลราชโอรสใหญ่** ที่สองชนมายุสามสิบแปดปี แลราชธิดาซึ่งประสูติจากราชเทวี*** นั้นมีชนมายุแปดขวบ การทั้งปวงแจ้งแก่เซอรอเบิตสจอมเบิคแล้ว แต่บัดนี้กรุงสยามมีความยินดียิ่งนักที่ได้ฟังว่า กรุงบริตาเนียได้มีพระราชนัดดาบังเกิดแต่พระราชบิดาและราชบุตรโดยสุขสวัสดิ์ กรุงสยามขอแสดงความยินดีอำนวยอวยชัยมาโดยซื่อสัตย์ ด้วยความหวังว่าพระราชบุตรพระราชธิดาพระราชนัดดาจะมีความเจริญอยู่กับกรุงบริตาเนีย เป็นที่สำราญพระราชหฤทัย แลสืบพระวงศ์ไปสิ้นกาลนาน*สมเด็จพระเทพศิรินทรา บรมราชินี**กรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร***สมเด็จเจ้าฟ้าจันทรมณฑล๑พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตั้งนามกงสุลฝ่ายสยามที่ประจำประเทศต่างๆ ดังนี้- พระสยามธุรพาห ประจำกรุงลอนดอน- พระสยามธุรานุรักษ ประจำกรุงปารี- หลวงพิทักษสยามการ ประจำเมืองมารเซ- หลวงสยามนูปนิกษิต ประจำเมืองลิสบอน- หลวงสยามยศบาล ประจำกรุงเบอลิน- หลวงสยามานุเคราะห์ ประจำเมืองร่างกุ้ง- หลวงทวีปสยามกิจ ประจำเกาะหมาก (ปีนัง)- พระพิเทศพานิชสยามวิชิตภักดี ประจำสิงคโปร์- หลวงชวาทวีปสยามกิจ ประจำปัตตาเวีย- หลวงจีนวิไสยสยามการ ประจำเกาะฮ่องกง- หลวงจินาสันสยามิตร ประจำเมืองมาเก๊า348 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกรุงสยามขออาราธนาแลสิ่งซึ่งเป็นประธานแก่สกลโลกจงให้อนุเคราะห์รักษาสมเด็จพระเจ้ากรุงบริตาเนีย ให้ได้ดำรงในความสุขความเจริญ แลติดต่อไปพร้อมไปของชนมชีพแลราชสมบัติทั่วทั้งอาณาจักร แลขอให้ทางพระราชไมตรีทั้งสองพระนครติดพัน อยู่เย็นเป็นสุขสืบไปภายหน้าชั่วฟ้าแลดิน เทอญพระราชสานสนี้ได้ส่งไปแต่พระที่นั่งอนันตสมาคมในพระราชสถานชื่อบรมมหาราชวัง ตั้งอยู่ในกรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุธยาบรมราชธานี อันมีในประเทศบางกอกแว่นแคว้นแผ่นดินสยาม ในวันศุกร์เป็นดิถีที่ ๗ ในข้างแรมของจันทรมาศชื่อวิสาข เป็นเดือนที่ ๖นับแต่ต้นฤดูหนาวมา ในปีชวด ฉศก ศักราชโหรสยาม ๑๒๒๖ ตรงกันกับกำหนดสุริยคติกาลฝ่ายยุโรป เป็นวันที่ ๒๗ ของเดือนเม ในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๔ เป็นวันที่ ๑๔ ฤๅวันที่ ๔๗๖๒ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ฯพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่รวบรวมขึ้น จัดพิมพ์ชุดที่ ๖351 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑พระราชสาส์น จารึกในแผ่นพระสุพรรณบัฏพระราชทานมอบมองซิเออมองติงงีราชทูตฝรั่งเศเชิญไปถวายพระเจ้านโปเลียนที่ ๓เมื่อปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๙๙พระราชสาส์น ในสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระเจ้ากรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาขอคำนับเจริญทางพระราชไมตรีมายังสำนักสมเด็จพระเจ้านโปเลยอนที่สาม อัมเปรอ ๑ ผู้เป็นเจ้าเป็นใหญ่ในพระราชอาณาจักรกรุงฝรั่งเศสให้ทรงทราบด้วยในเดือนแปด ปีมะโรง นักษัตร อัฐศกปีที่ ๖ ในรัชกาลอันเป็นปัจจุบันนี้ มองซิเออร์ซาเลศ เด มองติงงี๒ เป็นราชทูตมาด้วยกำปั่นรบของพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสด้วยหนังสือสำคัญของพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสเป็นที่เชื่อถือมาว่ากล่าวจัดแจงสัญญาการไมตรีและการค้าขายคืนต่อกับการซึ่งได้เป็นแล้วแต่หลัง ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเจ้ากรุงลพบุรีโน้น มองติงงีทูตฝรั่งเศสมาขอให้กรุงสยามให้อิสรานุภาพแก่ขุนนางบางนายออกไปคิดอ่านปรึกษาด้วยข้อสัญญา กรุงสยามเห็นแก่ทางพระราชไมตรี ก็ได้ตั้งพระเจ้าน้องยาเธอพระองค์หนึ่ง เสนาบดีสี่นายเป็น ๕ ด้วยกัน มีนามในหนังสือสัญญาแล้วนั้นให้ไปประชุมปรึกษากับทูตของพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสจัดแจงตั้งข้อสัญญาต่างๆ ตามที่เห็นพร้อมกันสองฝ่าย โดยประสงค์ว่าควรนั้นทุกประการ การทำหนังสือสัญญาก็เป็นอันเสร็จแล้ว ได้ลงหมายลายมือและตราตามตำแหน่งของผู้รับสั่งทั้งสองฝ่ายแล้วจึงมองซิเออร์ซาเลศ เด มองติงงีราชทูตได้มอบสิ่งของเครื่องมงคลราชบรรณาการหลายสิ่งแก่กรุงสยาม กรุงสยามได้รับแล้วได้ให้จำนวนรับเขียนให้มองติงงีราชทูตไปโดยชื่อของทุกสิ่งแล้ว ขอขอบพระคุณอุปการะยินดีตอบมาด้วยความสุจริต ขอให้ทรงพระราชไมตรีสองพระมหานครติดพันอยู่เย็นเป็นสุขไปนานชั่วฟ้าและดินเทอญและบ้านเมืองของสยามที่ได้เป็นเมืองไมตรีกับฝรั่งเศสและประเทศใหญ่อื่นๆ ดังนี้จะเป็นสุขไปก็ด้วยพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสทรงพระเมตตากรุณาถึงในกาลเนืองๆ ครั้งนี้กรุงสยามได้ส่งเครื่องราชบรรณาการบางสิ่ง มีบัญชีมากับพระราชสาส์นนี้ ถึงไม่สู้ดีก็เป็นฝีมือช่างเมืองไทย และเป็นของเมืองไทยขอพระองค์จงโปรดรับไว้เป็นเครื่องระลึกถึงทางพระราชไมตรีเทอญพระราชสาส์นมา ณ วัน ๖ฯ๕ ๑๐ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก เป็นปีที่ ๖ แห่งรัชกาลปัจจุบันนี้ เป็นวันที่ ๑๙ แห่งเดือนเสบเตมเบอร์ ศักราชคริสต ๑๘๕๖ เป็นปีที่ ๔ ของรัชกาลปัจจุบัน กรุงฝรั่งเศสฯ๑Emperlier Napoleon III๒Monsieur Charles de Montigny352 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒พระราชสาส์น กำกับสุพรรณบัฏซึ่งมองซิเออมองติงงีราชทูตฝรั่งเศเชิญไปถวายพระเจ้านโปเลียนที่ ๓เมื่อปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๙๙พระราชสาส์น ในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ สุทธิสมติเทพยพงษวงษาดิศรกระษัตริย์ วรขัติยราชนิกโรดมจาตุรันตบรมมหาจักรพรรติราชสังกาศ บรมธรรมิกมหาราชาธิราชบรมนาถบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยาม ผู้เป็นใหญ่แก่ประเทศราชต่างๆ ใกล้เคียง คือเมืองลาว เมืองกัมพูชา เมืองมลายู หลายเมือง ขอเจริญทางพระราชไมตรีคำนับมายังสมเด็จนโปเลยอนที่สาม ซึ่งเป็นพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสในกาลบัดนี้ ให้ทรงทราบด้วยเมื่อ ณ เดือน ๘ ปีมะโรงนักษัตร อัฐศก เป็นปีที่ ๖ ในรัชกาลปัจจุบันในสยามราชอาณาจักรนี้ มีเรือรบของพระเจ้ากรุงฝรั่งเศ๓ ลำ เป็นเรือใบลำ ๑ เรือกลไฟสองลำ มาถึงสยามประเทศนี้ มองซิเออซาเลศ เด มองติงงีเป็นราชทูต ถือรับสั่งของพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสได้สำแดงหนังสือสำคัญลงตราพระราชลัญจกรสำหรับกรุงฝรั่งเศสแสดงความบังคับสั่งของพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสตั้งตัวมองติงงีให้เป็นผู้มาเจรจาความเมืองขอทำสัญญาทางพระราชไมตรี และไมตรีของชนชาวสองพระราชอาณาจักรให้ถึงกัน สืบไปด้วยการค้าขายด้วยกรุงสยาม ฝ่ายกรุงสยามกับผู้ใหญ่ในราชการทั้งปวง ถึงไม่เคยพบกับพวกฝรั่งเศที่มิใช่บาดหลวงมานานแล้วก็ดี และไม่เคยเห็นดวงตราพระราชลัญจกรสำหรับกรุงฝรั่งเศสแต่ก่อนก็ดี ก็ลงใจเห็นว่าควรจะเชื่อได้เป็นแน่ไม่มีความสงสัยด้วยมองติงงีราชทูตมากับเรือรบกรุงฝรั่งเศมีกอมโมโดร์ กับทหารเรือหลวงกรุงฝรั่งเศสกำกับมา ไม่ได้โดยสารเรือลูกค้า มาแต่คนเดียวหรือสองสามคน อนึ่งข่าวว่ากรุงฝรั่งเศสจะแต่งให้ราชทูตเข้ามาสืบต่อทางพระราชไมตรี ซึ่งเคยมีกับสยามราชอาณาจักรแต่ก่อนมาแต่ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชโน้น และจะให้ทำสัญญาทางไมตรีและทางค้าขายดังมองติงงีราชทูตว่านี้นั้น ที่กรุงสยามก็ได้ฟังมาแต่ข้างโน้นข้างนี้ หลายแห่งหลายครั้งมาแต่ปีหลังด้วย กรุงสยามกับผู้ใหญ่ในราชการพนักงานก็เชื่อถือมีความยินดีรับด้วยความนับถือเป็นอันมาก จัดแจงการทั้งปวงเป็นยศในราชการรับสมควรแก่พระยศของพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสเป็นพระราชอาณาจักรอันใหญ่ และกำหนดการต่างๆ เมื่อรับทูตนั้นก็ได้มีความพรรณนาว่าแจ้งทุกประการ ในหนังสือเสนาบดีกรุงสยามไปถึงเสนาบดีกรุงฝรั่งเศสนั้นแล้วครั้น ณ วัน ๕ฯ๗ ๘ ค่ำ เป็นวันที่ ๒๔ ในเดือนยุไลย เพลากลางวัน กรุงสยาม ได้พบกับมองติงงีราชทูตและกอมโมโดร์และขุนนางฝรั่งเศสหลายนายในที่ประชุมใหญ่ พร้อมพระราชวงศานุวงศ์และขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายสยามชุมนุมกัน ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทได้รับพระรูปพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสกับรูปพระมเหสี ซึ่งมองติงงีราชทูตนำมามอบให้ในที่ประชุมนั้น บอกความพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสกับพระมเหสี ทรงมอบให้มองติงงีราชทูตนำมามอบแก่กรุงสยามแทนแผ่นราชนามบัตรสำหรับใช้ในการเยี่ยมเยียนด้วยได้สดับคำนี้กรุงสยามมีความยินดียิ่งนัก แล้วจึงมองติงงีราชทูต353 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฝรั่งเศสได้อ่านประกาศในที่ประชุมสำแดงความยืนยันว่าเป็นราชทูตถือรับสั่ง พระเจ้ากรุงฝรั่งเศให้เข้ามาเจริญทางพระราชไมตรีขอทำสัญญาการไมตรี และทางค้าขายกับกรุงสยาม คำมองติงงีอ่านเป็นภาษาฝรั่งเศสแล้วบาดหลวงฝรั่งเศสที่เป็นล่ามจึงอ่านคำแปลเป็นคำอังกฤษให้กรุงสยามฟังทราบความแล้ว กรุงสยามจึงได้แปลเป็นคำสยามประกาศแก่ราชวงศานุวงศ์และขุนนางในที่ประชุมนั้นให้ทราบทั่วกันแล้ว จึงได้ปรึกษากับพระราชวงศานุวงศ์และเสนาบดีผู้ใหญ่เป็นประธานในการแผ่นดินลงความเห็นพร้อมกันแต่งตั้งท่านทั้งห้า คือเจ้าน้องยาเธอพระองค์หนึ่งแทนพระราชตระกูลทั้งสิ้น กับเสนาบดีผู้ใหญ่สี่มีชื่อแจ้งอยู่ในหนังสือสัญญาที่ทำครั้งนี้ ท่านทั้ง ๕ นี้ให้มีอำนาจอันเต็ม เพื่อจะทำสัญญากับทูตกรุงฝรั่งเศสแทนกรุงสยามทุกประการ สำเร็จด้วยใบบังคับลงลายหัตถ์และราชลัญจกรของกรุงสยามทั้งสอง คือพระบรมมหาราชวังและบวร-ราชวังเสร็จแล้ว จึงท่านผู้รับสั่งกรุงสยามและทูตถือรับสั่งพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสได้ประชุมกันแล้วอ่านใบบังคับรับสั่งพระเจ้าพระเจ้าแผ่นดินทั้งสองฝ่าย แปลกันให้รู้ว่าเป็นผู้รับสั่งแท้แล้วก็ได้ปรึกษาหารือกันแล้วก็ได้เขียนข้อสัญญาต่างๆ ลงในลำดับคำในภาษาฝรั่งเศสและภาษาสยามสอบสวนให้ต้องกัน การทำสัญญาปรึกษาจัดแจงอยู่ ๑๕ วัน ก็สำเร็จได้ลงลายมือและดวงตาของผู้รับสั่งทุกคนทั้งสองฝ่าย ในฉบับอักษรสยามและฝรั่งเศสกำกับกันเขียนเป็นสามฉบับ ในวัน๖๑๔ฯ๙ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก เป็นปีที่หกในสยามรัชกาลปัจจุบันนี้ และเป็นวันที่ ๑๕ แห่งเดือนออคุสต์ ปีศักราชคริสต ๑๘๕๖ เป็นปีที่ ๔ ในรัชกาลของพระเจ้าฝรั่งเศสปัจจุบันนี้ มองซิเออซาเลศ เด มองติงงี ราชทูต ได้มอบหนังสือสัญญาไว้ที่กรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุธยาฉบับหนึ่งนำไปจะส่งไปเมืองปารีสกรุงฝรั่งเศสสองฉบับ เพื่อจะรับพระราชลัญจกรกรุงฝรั่งเศสแล้วจะกลับคืนมาส่งเปลี่ยนกับฉบับที่ไว้ในพระนครนี้ เพื่อจะรับความยินดีตามและพระราชลัญจกรกรุงสยามนั้นต่อภายหลัง อนึ่งมองติงงีราชทูตเมื่อการทำหนังสือสัญญาเสร็จแล้วก็ได้จัดแจงนำสิ่งของเครื่องมงคลราชบรรณาการ คือปืนทองใหญ่ เครื่องใช้พร้อมหีบปืนหันซั่น ๑ หีบเครื่องแต่งตัวอย่างดี หีบใส่แก้วครอบนกร้อง ระย้าเทียนแขวน แก้วสำหรับทับกระดาษ รวมแผ่นภาพต่างๆสองห่อ กล้องสเตอริยอ ๒ ทั้งแผ่นคู่สำหรับกล้องนั้น และแผ่นพับที่เล่นพนันวิ่งม้ากับหีบใส่เครื่องใช้เล่นทอดบาท ของทั้งปวงนี้มาส่งมอบให้กรุงสยาม ว่ายั่งยืนว่าเป็นสิ่งของเครื่องมงคลราชบรรณาการของพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสทรงยินดีมอบให้มองติงงีราชทูตนำมามอบเจริญทางพระราชไมตรีแก่กรุงสยามกรุงสยามพิศเพ่งดูได้เห็นอักษรจารึกในหลังหีบปืนหั่นซั่น และหีบเครื่องแต่งตัวเป็นอักษรฝรั่งเศว่า * .............................แปลว่าถวายมาแต่สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสเป็นเอมเปรอทรงพระนามนโปเลยอนที่สามและอักษรใหญ่ N ดังนี้ ในปืนใหญ่ และ NE ดังนี้ ในหีบเครื่องแก้วครอบนกร้อง*ในต้นฉบับไม่มีอักษรฝรั่งเศ๑ปืนหันซั่นเป็นปืนรีวอลเวอร์ บรรจุกระสุนได้ห้านัด๒กล้อง Stereo หรือ Stereoscope คือกล้องที่ส่องตาสำหรับมองภาพให้ชัด354 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทราบว่าเป็นอักษรสำคัญพระนามพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสปัจจุบันนี้ สิ่งของทั้งปวงนั้น กรุงสยามก็ได้มีความยินดีคำนับรับไว้แล้ว และได้เขียนใบเสร็จรับตามจำนวนสิ่งของทุกสิ่งลงราชลัญจกรกรุงสยามมอบให้มองติงงีราชทูตไปเป็นสำคัญแล้ว สิ่งของราชบรรณาการทั้งปวงนี้จะเป็นประโยชน์แก่กรุงสยาม เพื่อได้เก็บไว้เป็นเกียรติยศ และเป็นสำคัญที่ระลึกถึงทางพระราชไมตรีสืบไป กรุงสยามขอขอบคิดพระเดชพระคุณพระราชไมตรีมาเป็นใหญ่หลวงยิ่งนัก อนึ่งกรุงสยามขอสำแดงความมาให้ทราบตามที่จริงว่า อันประเทศแผ่นดินซึ่งเป็นในพระราชอาณาจักรกรุงสยามนี้ถึงเป็นที่เกิดขึ้นแห่งของต่างๆ หลายอย่างหลายสิ่งก็ล้วนเป็นสินค้าของป่า จำนวนที่ราษฎรจะหามาเปิดเผยในทางค้าขายได้ในปีหนึ่งๆ ก็ไม่สู้มากนัก คนชาวสยามก็มีปรกติจารีตความสำเหนียกตัวกึ่งร้ายกึ่งโฉดเขลาความรู้น้อยโดยมากและเยี่ยงอย่างธรรมเนียมต่างๆ ในการบ้านเมืองซึ่งเป็นพื้นตาพื้นใจคนเป็นอันมาก ในพระราชอาณาจักรนี้ และพระราชอาณาจักรอื่นใกล้เคียงก็ยังเป็นการชาวบ้านเป็นชาวป่า ถึงเป็นผู้ใหญ่ในแผ่นดินจะมีสติปัญญาเห็นการที่ชอบที่ดีแล้ว จะคิดอ่านฝืนฝ่าดัดแปลงให้คนทั้งปวงหันเข้าตามอย่างธรรมเนียมใหม่ๆ ซึ่งเป็นการดีเคยใช้แต่ในบ้านเมืองใกล้ๆ นั้นให้เรียบร้อย ในวันหนึ่งสองวันจนปีหนึ่งสองปี ก็จะได้ด้วยยากนักเพราะชาวบ้าน ชาวเมืองทั้งปวงก็เป็นคนปะปนหลายเพศ หลายภาษา ถือศาสนา และปลูกจารีตต่างๆ กัน ใช้ตัวหนังสือต่างกันอ่านกันได้ ตามแต่พวกๆ หนังสืออย่างหนึ่งในภาษาหนึ่งจะให้เข้าใจตลอดกันไปก็ไม่ได้ คนที่รู้อ่านรู้ใช้หนังสือได้นั้นก็มีน้อยกว่าคนที่ไม่รู้ใช้รู้อ่านหนังสือเลยหลายเท่า และบัดนี้พระราชอาณาจักรกรุงสยามซึ่งเป็นดังว่านี้ ก็ต้องมารับทางพระราชไมตรี และทำสัญญาการค้าขายด้วยมหานครอันใหญ่ที่มีอำนาจในทะเลถึงสามประเทศแล้ว คือ ฝรั่งเศสและอังกฤษและอเมริกัน ดังนี้ ฝ่ายชาวประเทศไกลที่มีอย่างธรรมเนียมดีๆ เมื่อมาพบคบหากับชาวสยามที่มีปรกติธรรมดาตัวเป็นดังว่ามาแล้วนั้นเกลือกจะมีความเข้าใจเห็นชอบไม่ต้องกันต่างๆ ไปบ้าง ฝ่ายผู้ครอบครองแผ่นดินสยามที่มีกำลังพอประมาณจะระงับความได้ในบัดนี้และภายหน้านั้นจะได้ครอบครองแผ่นดินอยู่เย็นเป็นสุขสวัสดิ์ไม่มีความร้อนรำคาญได้ ก็ด้วยพระเจ้าแผ่นดินประเทศใหญ่ๆ ในเมืองที่มาทำสัญญาแล้วนั้น ทรงคิดและไตร่ถามถึงด้วยพระเมตตากรุณาเนืองๆ ในการอันควรเมื่อเหตุใดๆหากจะบังเกิดมี เพราะฉะนั้นขอพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสจงทรงพระเมตตากรุณาปรานีแก่ผู้ครองสยามประเทศนี้ให้จงมาก และครั้งนี้กรุงสยามเห็นแก่ทางราชไมตรี ได้จัดแจงสิ่งของเครื่องมงคลราชบรรณาการบางสิ่ง มีบัญชีในหางว่าวที่มากับพระราชสาส์นถึงของไม่สู้ดีก็เป็นฝีมือชาวสยามประเทศนี้ทำขึ้น และเป็นของในประเทศนี้ส่งมา ทรงยินดีมาเป็นทางเป็นนิมิต เพื่อจะให้พระเจ้ากรุงฝรั่งเศทรงระลึกถึงทางพระราชไมตรีต่อไปภายหน้า ขอจงทรงพระเมตตารับไว้ เทอญและมองติงงีราชทูตกรุงฝรั่งเศสตั้งแต่มาอยู่ทำสัญญาในพระนครนี้จนกลับไป ย่อมได้เข้ามาพบกรุงสยามเจรจาคุ้นเคยในเวลาว่างๆ หลายครั้ง กรุงสยามเห็นแน่ว่าเป็นคนดีมีสติปัญญาอัธยาศัยควรที่จะไว้วางหฤทัยของพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสให้เป็นราชทูตมาทำสัญญาการใหม่ดังนี้อยู่แท้แล้ว กรุงสยามได้ให้ของบางสิ่งเป็นรางวัลแก่มองติงงีราชทูต แล้วได้อนุเคราะห์ตามใจให้เที่ยวเล่นในที่ต่างๆ ตามหัวเมืองใกล้ๆ กรุงหลายตำบล355 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่งกรุงสยามกับเสนาบดีที่ปรึกษาราชการพร้อมกันมีความปรารถนายิ่งนัก ว่าจะแต่งราชทูตสยามที่มีบรรดาศักดิ์ให้จำทูลพระราชสาส์นและคุมเครื่องมงคลราชบรรณาการออกมาคำนับเจริญทางพระราชไมตรีแก่สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสให้ถึงกรุงปารีสและได้เฝ้าพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสโดยความเคารพยิ่งนัก ให้สมควรสักครั้งหนึ่งให้เหมือนกับการพระราชไมตรีกรุงฝรั่งเศกับกรุงสยามที่ได้เป็นแล้ว ในครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชพระเจ้ากรุงสยามซึ่งเสด็จถวัลยราชครองกรุงลพบุรีล่วงแล้ว เกือบ ๒๐๐ ปีมาแล้วนั้น แต่บัดนี้ทางพระราชไมตรีก็พึ่งจะต่อเข้าด้วยสัญญาซึ่งทำใหม่ ชาวสยามประเทศในการบัดนี้ ก็ยังไม่เคยไปข้างประเทศยุโรปเลย ยังไม่ทราบสิ่งซึ่งควรมิควร พระราชดำริพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสจะโปรดอย่างไรยังไม่ทราบถนัดและอำนาจของกรุงสยามที่จะคิดส่งทูตไปทางไกลโดยทะเลแล้วขึ้นบกแล้วลงทะเลอีกให้สะดวกตลอดไปได้นั้นก็ยังมีไม่พอแก่การ ถึงกระนั้นความปรารถนาอันกล้ายิ่งนัก เพื่อจะแต่งทูตสยามให้คุมพระราชสาสน์และเครื่องมงคลราชบรรณาการ ออกมาเจริญทางพระราชไมตรีจนถึงกรุงปารีสนั้นไม่อาจที่จะระงับไปได้จึงต้องขอแสดงมาให้พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสทรงทราบ ขอพระราชดำริอันควรจะโปรดประการใดขอให้มีพระราชสาส์นตอบไปให้ทราบโดยเร็วจะคอยฟัง พระราชสาส์นนี้ได้มอบให้ ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยมไหยศวริยพิมาน ในพระราชสถานชื่อบรมมหาราชวังตั้งอยู่ในกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาบรมราชธานีอันมีในประเทศบางกอกแว่นแคว้นแดนสยาม ในวันศุกร์อันเป็นวัน ๕ ค่ำ ข้างแรมของจันทรมาสชื่อภัทรบท นับเป็นเดือนที่ ๑๐ แต่ต้นฤดูหนาว ในปีมะโรง นักษัตร อัฐศก มีศักราชสยาม ๑๒๑๘ ตรงกันกับสุริยกาลสังเกตซึ่งรู้ทั่วพร้อมในประเทศยุโรป เป็นวันที่ ๑๙ แห่งเดือนเสบเตมเบอร์ในปีมีคริสตศักราช๑๘๕๖ คิดเป็นปีที่ ๖ ในรัชกาลปัจจุบันของแผ่นดินสยามนี้ฯ356 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๓พระราชสาส์น ถึงพระเจ้านโปเลียนที่ ๓พระราชทานไปประเทศฝรั่งเศเมื่อปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔พระยาศรีพิพัฒราชทูตเชิญไปพระราชสาส์น ในสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระเจ้ากรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาเป็นใหญ่ในแผ่นดินสยามและเมืองใกล้เคียงต่างๆ คือเมืองลาวเฉียง ลาวกาว กัมพูชา และเมืองมลายู หลายเมือง ขอคำนับเจริญทางพระราชไมตรี มายังสำนัก สมเด็จพระเจ้านโปเลยอนที่ ๓พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสผู้เป็นเจ้าเป็นใหญ่ในพระราชอาณาจักรฝรั่ง และกอลอนีประเทศของกรุงฝรั่งเศสทั้งราชอิสริยยศควรนับดังพระญาติอันสนิทของกรุงสยามให้ทราบ บัดนี้กรุงสยามกับพระราชวงศานุวงศ์และเสนาบดีซึ่งเป็นประธานในราชการทั้งปวง พร้อมกันคิดถึงทางพระราชไมตรีอันสนิทซึ่งต่อติดเข้ากับกรุงฝรั่งเศสตั้งแต่ทำหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรี และการค้าขายในปีมะโรง อัฐศก ศักราชสยาม ๑๒๑๘ คริสตศักราช ๑๘๕๖ ได้เห็นผลแห่งการทำสัญญา เป็นความเจริญต่างๆ แก่บ้านเมือง มีขึ้นเป็นประจักษ์โดยเร็ว อนึ่งได้เห็นความดีของกงสุลและผู้ว่าการแทนกงสุลของสมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสซึ่งผลัดเปลี่ยนกันเข้ามาอยู่นั้นปฏิบัติเป็นที่ชอบใจแก่ชนชาวฝรั่งเศสซึ่งไปมาและอยู่ในกรุงเทพมหานครนี้ และประพฤติดีถูกต้องทุกอย่างตามข้อสัญญา และเป็นสามัคคีสโมสรรวมความคิดกับผู้ครองฝ่ายสยามโดยสุจริต เมื่อมีเหตุสิ่งใดก็ได้ปรึกษากันตัดสินการให้ตกลงโดยยุติธรรมมิได้มีความเข้าใจผิดกัน ด้วยเหตุนี้กรุงสยามและผู้ซึ่งเป็นประธานในราชการจึงมีความยินดีด้วยทางพระราชไมตรีกับกงสุลฝรั่งเศสยิ่งนัก เมื่อเวลาแล้วของหนังสือสัญญานั้น กรุงสยามได้มีพระราชสาส์นเป็นปฐมถึงกรุงฝรั่งเศสฉบับหนึ่งให้มองซิเออร์ชาเลศ เด มองติงงีเชิญออกไป และได้มีความในระยะหนึ่งข้างปลายพระราชสาส์นนั้นสำแดงว่า กรุงสยามมีความปรารถนาจะใคร่ส่งทูตานุทูตฝ่ายสยามจำทูลพระราชสาส์น และคุมเครื่องมงคลราชบรรณาการออกไปเจริญทางพระราชไมตรี ให้ถึงเฉพาะพระพักตร์สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสสักครั้งหนึ่ง เหมือนดังการซึ่งเป็นแล้วแต่ หลังครั้งเวลารัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเป็นพระเจ้ากรุงสยามและสมเด็จพระเจ้าลุวิศที่ ๑๓ ๑ เป็นพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสนั้น และบัดนี้เพราะล่วงกาลมานานแล้ววงศ์พระเจ้าแผ่นดินทั้งสองฝ่าย ก็ยักย้ายผลัดเปลี่ยนไป ขนบธรรมเนียมเมืองฝรั่งเศสบัดนี้จะเป็นอย่างไรก็ยังไม่ทราบจึงขอหารือไปตามแต่สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสจะโปรดอนึ่งอำนาจผู้ครองฝ่ายสยามก็ยังน้อยอยู่ เหมือนกันกับเมื่อครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราชไม่อาจส่งทูตไปทางไกลถึงเมืองฝรั่งเศสได้โดยลำพังด้วยพาหนะเป็นของชาวสยาม ถ้าผู้ครอง๑พระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๓357 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฝ่ายฝรั่งเศสมีความอนุเคราะห์จัดเรือทะเลมารับทูตานุทูตไป ดังครั้งก่อนนั้นจึงจะส่งไปได้ เมื่อได้มีพระราชสาส์นแสดงความปรารถนาหารือออกไปดังนี้แล้ว สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสได้มีพระราชสาส์นลงวันที่ ๕ เดือนดีเซมเบอร์ คริสตศักราช ๑๘๕๗ ตอบเข้ามา พระราชสาส์นนั้นมาถึงกรุงเทพมหานคร ในเดือนจิตรเป็นเดือนที่ ๘ แต่ต้นฤดูหนาว มาในปีมะเมียยังเป็นนพศกศักราชสยาม ๑๒๑๙ ตรงกันกับเดือนมาสในคริสตศักราช ๑๘๕๗ มองซิเออร์เฮอร์ติเอผู้ว่าการแทนกงสุลฝรั่งเศสอยู่ในกรุงเทพมหานครในเวลานั้นได้รับพระราชสาส์นมาไว้ในที่ตั้งกงสุล แล้วแจ้งความแก่กรุงสยามให้ทราบก่อน กรุงสยามได้แต่งกระบวนแห่ไปรับและนัดประชุมผู้เป็นประธานในราชการแผ่นดินคอยรับโดยอย่างสูงสมควรแก่พระราชสาส์นซึ่งมาแต่พระเจ้าแผ่นดินใหญ่ และกรุงสยามได้รับพระราชสาส์นแต่มือของมองซิเออร์เฮร์ติเอ ผู้ว่าการแทนกงสุลนั้นในที่ประชุม แล้วเปิดออกให้ล่ามแปล ได้ใจความสำแดงพระราชไมตรี และท่วงทีพจน์วิลาสอ่อนหวานมากที่สุด ก็มีความยินดียิ่งนัก ขอขอบพระเดชพระคุณแก่สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสเพราะความในพระราชสาส์นนั้นก่อนแล้ว และมีความในข้างปลายในพระราชสาส์นนั้นว่า ทูตานุทูตฝ่ายสยามซึ่งกรุงสยามจะส่งออกไปยังท้องพระโรงหลวงกรุงฝรั่งเศสกรุงฝรั่งเศสจะยินดีรับทุกเมื่อทุกทางอนึ่งมองซิเออร์เฮอร์ติเอ ผู้ว่าการแทนกงสุลฝรั่งเศสในเวลานั้น ก็ได้แจ้งความยืนยันเป็นแน่ว่าสมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสจะให้เรือรบมารับทูตฝ่ายสยามกับพระราชสาส์นไปจากกรุงเทพมหานครนี้ไม่ช้า กรุงสยามมีความยินดีได้จัดเครื่องมงคลราชบรรณาการ และตั้งแต่งทูตานุทูตเตรียมไว้ครั้นภายหลังกรุงสยามได้ทราบแต่ทางที่สดับต่างๆ ว่ากรุงฝรั่งเศสมีราชการศึกมาเป็นหลายทิศหลายทางกรุงฝรั่งเศสไม่มีเวลาว่างซึ่งจะได้รับทูตไปแต่ต่างประเทศ การจึงได้รอช้ามาถึงสามปีด้วยเหตุนี้กรุงสยามจะได้มีความโทมนัสเพราะที่ต้องรออยู่ช้านั้นก็หามิได้ บัดนี้กรุงสยามมีความยินดีด้วยได้ช่องได้คราวที่จะส่งทูตไป เพราะมีเรือรบกลไฟของสมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสชื่อยิโรนเต กัปตันชื่อออโตยอนเป็นโปเตศ กัปตันกองทัพเรือฝรั่งเศสได้เข้ามาถึงปากน้ำเจ้าพระยามองซิเออร์ไวสเกานต์ลือโดวิศ แกศเตลนอ อิศเกาวร์ ได้พาตัวกัปตันมาหากรุงสยามแจ้งความว่าเรือรบกลไฟลำนี้ได้มาโดยรับสั่งบังคับของพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสให้มารับทูตานุทูตสยามไปโดยตามความประสงค์ ซึ่งหารือออกไปแล้วแต่ครั้งก่อน กรุงสยามได้ทราบดังนี้มีความยินดียิ่งนักจึงได้แต่งตั้งให้พระยาศรีพิพัฒรัตนราชโกษาธิบดี เป็นราชทูต เจ้าหมื่นไวยวรนาถ เป็นอุปทูต พระณรงค์วิชิตเป็นตรีทูต นายสรรพวิไชยหนึ่ง หลวงอินทรมนตรีหนึ่ง ขุนมหาสิทธิโวหารหนึ่ง หมื่นจักรวิจิตร์หนึ่ง สี่นายเป็นผู้กำกับเครื่องมงคลราชบรรณาการ พร้อมกับชนชาวสยามอื่นเป็นผู้ไปกับทูต๒๐ คน รวมเป็น ๒๗ คน ให้ทูตพวกนี้จำทูลพระราชสาส์น และคุมเครื่องมงคลราชบรรณาการซึ่งมีบัญชีรายชื่อสิ่งของแจ้งมาในหางว่าวอันมีมากับพระราชสาส์นฉบับยาว ซึ่งกำกับไปด้วยนั้นแล้ว ได้มอบให้ทูตพร้อมไปกับด้วยพระราชสาส์น และเครื่องมงคลราชบรรณาการเป็นส่วนในพระบวรราชวัง ขอส่งไปคำนับแสดงความยินดี เจริญทางพระราชไมตรี แต่สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสในครั้งนี้ขอพระเมตตากรุณาของพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสได้โปรดแก่ทูตานุทูตพวกนี้ให้ได้เฝ้าถวายพระราชสาส์น และเครื่องมงคลราชบรรณาการของกรุงสยามและฟังรับสั่งของพระเจ้ากรุง358 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฝรั่งเศสในสถานและเวลาอันควรตามแต่จะโปรด อนึ่งขอให้ได้ไต่ถามหารือและฟังการที่จะควรจะได้ฟัง แต่เสนาบดีผู้ว่าการต่างประเทศฝ่ายฝรั่งเศสและขอให้ได้รู้จักการงานที่ควรจะรู้มาเป็นประโยชน์แก่กรุงสยามบ้าง และขอให้ได้รับอนุเคราะห์ และสั่งสอนโดยสมควรเพื่อจะได้ประพฤติให้ถูกต้องตามอย่างธรรมเนียมทูตานุทูตเมืองอื่น ซึ่งได้เคยไปเฝ้าสมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศแต่ก่อน เพราะทูตานุทูตชาวสยามเป็นชนแปลกไปแต่ไกลไม่สู้เข้าใจการอย่างในยุโรปเลยอนึ่งกรุงสยามมีความปรารถนา และไว้ใจว่าเมื่อทางพระราชไมตรีกรุงสยามกับกรุงฝรั่งเศสได้เป็นอันต่อติดสนิทเข้าจนถึงทูตานุทูตฝ่ายสยามได้เฝ้ากรุงฝรั่งเศสแล้วครั้งนี้ ถ้าความต้องการจะมีราชเลขาของกรุงสยามแสดงความอื่น ซึ่งไม่เป็นการบ้านเมืองเรื่องสลักสำคัญเป็นแต่ความสำลับเล็กน้อยโดยฉันทางพระราชไมตรีอันสนิทชิดชอบมอบให้ทูตไปถวายในครั้งนี้ก็ดี จะมอบให้กงสุลฝรั่งเศสส่งไปในครั้งอื่นก็ดี ถ้าการจะใช้ราชเลขาดังนี้ ไม่ผิดแต่กฎหมายฝ่ายฝรั่งเศสแล้ว เห็นกรุงฝรั่งเศสจะทรงรับและตอบโดยฉันทางพระราชไมตรี ความที่กรุงสยามมุ่งหมายดังนี้ ถ้าผิดกฎหมายไปขอรับประทานโทษเสีย แล้วจงโปรดมาให้ทราบตามอย่างที่ควรนั้น เทอญฯ359 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบัญชีรายชื่อทูตานุทูตบัญชีจดหมายรายชื่อ และบรรดาศักดิ์ และตำแหน่งในราชการและชาติตระกูลของพวกทูตานุทูต จำทูลพระราชสาส์นกรุงปารีสในครั้งนี้ราชทูต คือ พระยาศรีพิพัฒรัตนราชโกษาธิบดีเป็นจางวางพระคลังภาษีสินค้า อายุ ๔๓ ปี เป็นบุตรที่สองของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาตินรเนตร์นารถราชสุริยวงศ์ ที่ล่วงแล้ว ซึ่งเป็นเสนาบดีผู้ใหญ่สำเร็จราชการแผ่นดินที่สอง และซึ่งได้เป็นผู้หนึ่งในพวกผู้รับสั่งไปปรึกษาทำสัญญากับเซอร์จอห์น เบาวริง ซึ่งเป็นผู้รับสั่งมาแต่เมืองอังกฤษ ในปีเถาะ สัปตศก ศักราชสยาม ๑๒๑๗ เป็นคริสตศักราช ๑๘๕๕ และกับมองติงงี ผู้รับสั่งฝ่ายฝรั่งเศสในปีมะโรง อัฐศกนั้น ศักราชสยาม ๑๒๑๘ เป็นคริสตศักราช ๑๘๕๖ และตระกูลสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาตินรเนตร์นารถราชสุริยวงศ์นั้นก็เป็นญาติอันสนิทกับพระเจ้ากรุงสยามถึง ๓ แผ่นดินมาแล้ว เพราะเจ้าคุณมารดาของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาตินรเนตร์นารถราชสุริยวงศ์ เป็นกนิษฐภคินีของสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ซึ่งเป็นพระบรมราชอัครเทพีในพระบาทสมเด็จพระปรโมรุราชามหาจักรกรีบรมนาถ ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามเป็นปฐมแรกตั้งพระวงศ์นี้ และเป็นพระบรมราชเปตามไหยิกาของพระเจ้ากรุงสยามปัจจุบันนี้อุปทูต คือ เจ้าหมื่นไวยวรนารถ หัวหมื่นมหาดเล็กเวรสิทธิ์เป็นเวรที่สอง อายุ ๓๓ เป็นหลานผู้ใหญ่ของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์วรุตมพงษนายก สยามดิลกโลกานุปาลนนาถที่ล่วงแล้ว ซึ่งเป็นเสนาบดีผู้ใหญ่เอกอุสำเร็จราชการแผ่นดินมานานได้เคยเป็นผู้หนึ่งในผู้รับสั่งไปเจรจาทำหนังสือสัญญากับอิศตกุมปนีอังกฤษ ในปีจอ อัฐศก ศักราชสยาม ๑๑๘๘ เป็นคริสตศักราช ๑๘๒๖ และกับผู้ครองแผ่นดินฝ่ายยูไนติศเตศอเมริกา ในปีมะเมีย ฉศก ศักราชสยาม๑๑๙๖ เป็นคริสตศักราช ๑๘๓๔ ในแผ่นดินที่ล่วงแล้วและได้เป็นผู้หนึ่งในผู้ถือรับสั่งไปเจรจาทำหนังสือสัญญาใหม่กับอังกฤษ เมื่อปีเถาะ สัปตศก ศักราชสยาม ๑๒๑๗ เป็นคริสตศักราช ๑๘๕๖ครั้งหนึ่ง ได้มีนามปรากฏอยู่ในหนังสือสัญญา และอุปทูตนั้นเป็นบุตรที่หนึ่ง ของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์สมันตพงษพิสุทธิมหาบุรุษย์รัตโนดม สมุหพระกลาโหม ผู้สำเร็จราชการฝ่ายทหารและบังคับบัญชาหัวเมืองปักษ์ใต้จนตลอดถึงเมืองมลายู ซึ่งขึ้นแก่กรุงเทพมหานคร และเป็นผู้หนึ่งในพวกรับสั่งไปปรึกษาทำสัญญากับเซอร์จอห์น เบาวริงซึ่งเป็นผู้รับสั่งมาแต่เมืองอังกฤษ ในปีเถาะ สัปตศก ศักราชสยาม ๑๒๑๗ เป็นคริสตศักราช ๑๘๕๖ และเมื่องอื่นๆ ในปีเป็นลำดับมาในแผ่นดินปัจจุบันนี้ตรีทูต คือ พระณรงค์วิชิตเจ้ากรมตำรวจนอกขวา ในพระบวรราชวัง อายุ ๒๕ เป็นบุตรที่ ๙ ของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์วรุตมพงษนายก สยามดิลกโลกานุปาลนนารถที่ล่วงแล้ว เป็นน้องต่างมารดา ของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์สมันตพงษพิสุทธิ มหาบุรุษย์รัตโนดม และเจ้าพระยาพระคลังเสนาบดีผู้ใหญ่ว่าการต่างประเทศ ซึ่งได้มีหนังสือไปถึงเสนาบดีว่าการต่างประเทศฝ่ายฝรั่งเศสไปกับทูตในครั้งนี้นั้น และเป็นญาติเรียงพี่น้องกับพระยาศรีพิพัฒรัตนราชโกษาธิบดี360 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวราชทูตเพราะท่านบิดาของพระณรงค์วิชิต เป็นพี่ชายร่วมบิดามารดา ของบิดาพระยาศรีพิพัฒ-รัตนราชโกษาธิบดี ราชทูตเจ้าพนักงานผู้กำกับเครื่องราชบรรณาการ ผู้ใหญ่ ๒ นาย คือ นายสรรพวิไชยนายยามนายมหาดเล็กเวรเดช อายุ ๒๘ เป็นน้องร่วมบิดามารดากับพระยาศรีพิพัฒรัตนราชโกษาธิบดีราชทูต ๑ หลวงอินทรมนตรี เจ้ากรมสรรพากรนอก อายุ ๔๖ หนึ่ง ผู้น้อย ๒ นาย คือขุนมหาสิทธิโวหารปลัดกรมพระอาลักษณ์ อายุ ๔๒ หนึ่ง หมื่นจักรวิจิตร กรมแสงในอายุ ๓๕ ปีหนึ่งแต่ชนสยามซึ่งเป็นญาติของทูตานุทูต ไปกับทูตานุทูตทั้งสามนั้นคือนายสมบุญบุตรพระยาศรีพิพัฒรัตนราชโกษาธิบดี ราชทูต ๑ นายหวาดเป็นบุตรพระยาอภัยสงครามผู้อาของเจ้าหมื่นไวยวรนารถ อุปทูต ๑ นาย ชายบุตรเจ้าหมื่นไวยวรนารถ อุปทูต ๑ กับชนสยามผู้น้อยและไพร่เป็นล่ามเป็นเสมียนและคนใช้อื่นอีกสิบเจ็ดคน รวมเป็นชนชาวสยาม ๒๗ คนอนึ่งเพราะครั้งนี้ ไม่มีล่ามฝรั่งเศสมาด้วยเลย ไวสเกานตลือโดวิก แกศเตลนอ อิศเกาวร์ผู้ว่าการแทนกงสุลฝรั่งเศสได้ขอแต่ปิจฉบปาลเลกอกซ์๑ สำหรับเมืองมันลอศ ยอมให้บาดหลวงลุวิศซึ่งเป็นฝรั่งเศสเข้ามาอยู่ในกรุงเทพมหานครนี้นานกว่า ๑๕ ปี เมื่อครั้งมองติงงีเข้ามาทำสัญญานั้นก็ได้เคยใช้ให้ล่ามนั้นมาด้วยกับทูตด้วยอีกคนหนึ่ง๑Bishop Pallegoix361 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๔พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกันจดหมายมายังพระยาศรีพิพัฒรัตนราชโกษาธิบดี ราชทูต เจ้าหมื่นไวยวรนารถ อุปทูตพระณรงค์วิชิต ตรีทูต นายสรรพวิไชย หลวงอินทรมนตรี ขุนมหาสิทธิโวหาร ผู้กำกับเครื่องราช-บรรณาการให้ทราบว่า หนังสือบอกที่ลงวัน ๓ฯ๗ ๕ ค่ำ และวัน ๔ฯ ๘ ๕ ค่ำ สองฉบับกับจดหมายเหตุที่หนึ่งนั้น ได้เข้าไปถึงกรุงเทพฯ วัน ๓ ๗ ฯ๖ ค่ำ ได้อ่านแล้วด้วยความยินดี มิสเตอร์แกศติลนอบุตรกงสุลฝรั่งเศสมีหนังสือฟ้องเข้าไปน้อยๆ ว่าไปครั้งนี้เกิดความเข้าใจผิดกันกับพวกทูตานุทูตความเล็กน้อยข้างไหนควรจะต้องติเตียนไม่รู้ที่เลย ซึ่งว่าดังนี้นั้น คือกล่าวว่าได้นัดหมายกันแล้วว่าจะไปจัดแจงที่ให้อยู่แล้วจะจัดให้รถมารับ ครั้นตัวมิสเตอร์แกศติลนอขึ้นบกไปแล้ว ทูตรีบขึ้นออกไปเสียก่อนผิดนัดไป ความไม่อะไรนักดอก อย่าวิตกไปเลยที่กรุงเทพมหานครราชการหรือเหตุการณ์อะไรก็ไม่มีญาติพี่น้องอยู่เย็นเป็นสุขด้วยกันหมด ครั้งนี้ได้ส่งพระราชสาส์นที่สำหรับจะไปถึงกวีนวิกตอเรียมาฉบับหนึ่ง กับทั้งสำเนาและคำสำหรับอ่านกราบทูลเมื่อถวายพระราชสาส์น เมื่อได้พระราชสาส์นฉบับนี้แล้ว จึงรวมเข้ากับสิ่งของ๓ สิ่ง คือรูปถ่าย ๒ รูป กับฝ้ายอัด และตัวอย่างเงินเหรียญนั้น แล้วจงเอาหนังสือเจ้าพระยาพระคลังฉบับที่ ๒ วางแก่เลอรดผู้ว่าการต่างประเทศในเมืองฝรั่งเศสเถิด จงฟังเขาดูถ้าเขายอมรับจะพาส่งไปก็เป็นดีจงคุมพระราชสาส์นและสิ่งของนั้นไป จนได้เฝ้ากวีนวิกตอเรียแล้ว จึงเอาคำสำหรับอ่านกราบทูลฉลองแล้วถวายพระราชสาส์นเถิด ถ้าเลอรดผู้ว่าการต่างประเทศในเมืองฝรั่งเศเขาไม่ยอมส่งไป ก็จงมีหนังสือของพวกทูตไปถึงเลอรดผู้ว่าการต่างประเทศในเมืองอังกฤษว่าพระเจ้ากรุงสยามได้มอบพระราชสาส์นกับสิ่งของเล็กน้อยให้ทูตานุทูตพวกนี้ไปเฝ้ากวีนวิกตอเรีย พระเจ้ากรุงบริตตาเนียแล้วถวาย แต่ผู้ครองฝ่ายอังกฤษจะโปรด เมื่อมีหนังสือไปดังนี้เจ้าตอบมาว่ากระไรจงทำตาม คือเขาจะให้พวกอังกฤษมารับตัวทูตก็จงลาฝรั่งเศสไปกับเขาหรือเขาจะรับไปแต่น้อยตัวก็จงแบ่งกันไปหรือเขาจะให้มีผู้รับใช้มารับแต่พระราชสาส์นกับสิ่งของไปก็จงมอบพระราชสาส์นกับสิ่งของให้เขาไปเถิด หรืออย่างหนึ่งถ้าผู้ครองฝ่ายอังกฤษไม่ยอมมารับไป ผู้ปกครองฝ่ายฝรั่งเศจะรับแต่พระราชสาส์นกับสิ่งของไปส่งเมืองอังกฤษก็ให้เขาไปเถิดคิดอ่านราชการพอให้เป็นเสร็จแล้วลง ราชสาส์นที่ไปถึงเมืองฝรั่งเศสก็ดีไปถึงโปรตุเกตก็ดี เขียนในเวลาจวนจะไปนัก เสมียนที่เขียนก็เป็นแต่คนโปรตุเกตไม่สู้ถ้วนถี่ในภาษาอังกฤษนัก ถ้ามีผิดบ้างพลั้งบ้างเขาจะต่อว่าก็จงแก้ไขว่า พระราชสาส์นนั้น ข้าพเจ้าร่างเองในกระดานชนวนให้เสมียนเขียนคัดขึ้น แต่เสมียนเป็นคนโปรตุเกต เห็นจะพลั้งบ้างพลาดบ้างหรืออย่างไร ภายหลังข้าพเจ้าจึงจะฝากโดปิเกตฉบับหนึ่งจะสอบทานเสียให้เรียบร้อยดีก่อนจึงจะส่งไป อนึ่งที่กวินวิกตอเรียนั้น ถ้าเขาต่อว่าว่าทำไมจึงไม่มีพระราชสาส์นแผ่นทองไปตามธรรมเนียมไทยก็จงว่าแก้ไขตอบแก่เขาว่า พระราชสาส์นฉบับนี้ข้าพเจ้าคิดอ่านทำขึ้นเมื่อจวนวันทูตจะไป ทำพระราชสาสน์แผ่นทองไม่ทันขอโทษเสียเถิด อนึ่ง362 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวหนังสือที่หลวงอินทรมนตรีและขุนมหาสิทธิโวหารฝากเขามาว่าด้วยเรื่องที่ไปพูดกับพระพิเทศพาณิชนั้นได้ทราบแล้ว การที่พระพิเทศพาณิชพูดดังนั้น ถ้าเป็นความจริงก็ควรเป็นที่ยินดีอยู่แล้ว อนึ่งได้ข่าวมาว่าเมื่อก่อนทูตไปถึงเมืองสิงคโปร์ วันหนึ่ง พระยาตรังกานูไปถึงเมืองสิงคโปร์ เจ้าเมืองสิงคโปร์มารับพระยาตรังกานูขึ้นไปบนเมือง การนี้ทูตทราบหรือหาไม่ ไม่ทราบดอกกระมังจึงไม่ได้บอกเข้ามา หรือถ้าทราบแต่ไม่ได้บอกเพราะเข้าใจว่ามีในหนังสือพิมพ์ ถ้าดังนี้จะใคร่ทราบว่า พระยาตรังกานูมาหาทูตหรือไม่ ด้วยเห็นพระยาตรังกานูเป็นเมืองขึ้นฝ่ายไทยควรจะต้องมาหาทูต แต่ถ้าว่าไว้ใจยากเพราะพระยาตรังกานูมักคิดอ่านและประพฤติการเชือนๆ อยู่ ฯจดหมายมา ณ วัน ๖๑๐ฯ๖ ค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓363 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๕พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาศรีพิพัฒ และนายสรรพวิไชยจดหมายมายัง พระยาศรีพิพัฒ ราชทูต และนายสรรพวิไชยให้ทราบ สำลีคลอดบุตรหญิงณ วัน ๖ ๑ ฯ๗ ค่ำ เวลาเที่ยงแล้ว แต่แรกออกมาไม่ร้องไม่ลืมตา ต้องแก้ไขอยู่นานจึงได้อาบน้ำแล้วไม่กินนมไป ๑๒ ชั่วโมง แต่บัดนี้เป็นปรกติแล้ว หญิงนั้นข้าพเจ้าให้ชื่อสุขุมาลมารศรี สำลีกับบุตรหญิงทั้งสอง บัดนี้ก็อยู่ดีเป็นปรกติ เมื่อคลอดและทำขวัญนั้น พระยาวรพงศ์พิพัฒน์มาดูแลจัดการฯจดหมายมา ณ วัน ๓๑๒ฯ๗ ค่ำ (ปีระกา ตรีศก)364 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๖พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกันจดหมายมายัง พระยาศรีพิพัฒน ราชทูต เจ้าหมื่นไวยวรนารถอุปทูต พระณรงค์วิชิต ตรีทูตหลวงอินทรมนตรี ขุนมหาสิทธิโวหาร ผู้กำกับเครื่องราชบรรณาการให้ทราบ หนังสือบอกกับจดหมายเหตุที่สองที่ส่งไป แต่คาลสี เกาะสิงหฬนั้น ได้รับเมื่อวันที่ ๕ ๗ ฯ๗ ค่ำ แล้ว ทั้งหนังสือถึงที่อื่นๆ ก็ได้พร้อมกันหนังสือนายสรรพวิไชย ว่าด้วยให้ส่งหนังสือ ๓ ฉบับ ที่เมืองสิงคโปร์ก็ได้รับแล้ว คราวนี้ราชการที่กรุงก็ไม่มีเหตุอันใด มีแต่เมืองอุดงมีไชย องค์พระนโรดมพรหมบริรักษ์มหาอุปราชวิวาทกับองค์วรรดถา องค์สิริวงศ์น้องชายจนรบกันขั้นถึงยิงปืนกันอยู่เวลาหนึ่ง น้องชายสองคนหนีมา บัดนี้เข้ามาอยู่เมืองนครเสียมราบแล้ว น้องชายสองคนนั้น ถูกยุคนสอพลอตั้งซ่องสุมผู้คนขึ้นไม่มากนักเพียง ๓๐๐ ร้อยเศษ อุปราชให้ไปว่ากล่าวก็ไม่มาอ่อนน้อม จึงให้ไปล้อมจู่กำจัดเสีย ถ้าเขาจะทำจริงสองคนนั้นคงตายที่ไหนจะมาได้ เขาก็บอกข้อราชการตามเหตุที่เป็นนั้นเข้ามาแล้ว เจ้านายขุนนางทั้งปวงก็อยู่ดีอยู่หมด แต่กรมหลวงสรรพศิลปปรีชาป่วยเป็นไข้หนักลงตั้งแต่แรม เดือน ๗ มาอาการมากบัดนี้ไม่พูดได้ ๖-๗ วันแล้ว พระยาเพชรพิไชยก็ป่วยเป็นโรคมานทะลุน ทั้งสองไข้นั้นเห็นจะไม่หาย การศพพระยาสุรเสนาจะได้ทำในวัน ๑ ๒ ฯ๗ ค่ำ จะได้เผาศพฯจดหมายมา ณ วัน ๓๑๒ฯ๗ ค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓ เป็นวันที่..........................ในรัชกาลปัจจุบันนี้365 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๗พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกันจดหมายมาถึง พระยาศรีพิพัฒ ราชทูต เจ้าหมื่นไวยวรนารถ อุปทูต พระณรงควิชิตตรีทูต นายสรรพวิไชย หลวงอินทรมนตรี ขุนมหาสิทธิโวหาร ผู้กำกับเครื่องมงคลราชบรรณาการให้ทราบหนังสือบอกกับจดหมายเหตุที่ ๓ ที่ส่งมาแต่เมืองเอเดนนั้น ได้มาถึงกรุงเทพฯ เมื่อวันที่๓ฯ๑๑๘ ค่ำ ปีระกา ตรีศก เมื่อมีหนังสือบอกมาถึงคราวไรก็ได้เขียนตอบไปทุกที พระราชสาส์นที่จะไปถึงกวีนวิกตอเรีย ก็ได้ตกแต่งใส่หีบส่งตามไปแล้วแต่หนังสือทั้งปวงนั้นเห็นจะไปกับเรือเมล์จะไปถึงก่อนพวกท่านทั้งปวงไปถึงเป็นแน่ และมีความไว้ใจว่าท่านทั้งปวงไปถึงแล้วก็คงจะได้รับอ่านทุกฉบับ ราชการที่กรุงเทพฯ จะมีเหตุการณ์ อันใดเป็นสลักสำคัญก็หาไม่ มีแต่ข่าวไข้ข่าวตายบ้าง ได้บอกมาในฉบับหนังสือเครื่องดำนั้นแล้ว การก็ไม่เกี่ยวข้องในครอบครัว บุตรภรรยาและญาติอันสนิทของท่านทั้งหลายทั้งปวงดอก พวกนั้นอยู่เย็นเป็นสุขดีอยู่หมด ข้าพเจ้าได้ให้ทนายเรือ และโขลนไปเยี่ยมเยียนอยู่มิได้ขาดฯจดหมายมา ณ วัน ๖๑๔ฯ๘ ค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓366 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๘พระราชหัตถเลขา ถึงพระยาศรีพิพัฒ ราชทูตและนายสรรพวิไชยจดหมายถึงพระยาศรีพิพัฒ ราชทูต และนายสรรพวิไชยให้ทราบว่า บุตรหญิงของข้าพเจ้าที่เป็นหลานของท่านทั้งสองคนคือ บุษบงเบิกบาน และสุขุมาลมารศรี กับทั้งสำลีมารดาอยู่ดีกินดีเป็นสุขสบายอยู่ ไม่ได้ป่วยไข้อะไร ที่หลวงสวัสดิโกษา ปลัดกรมพระคลังสินค้านั้นว่างอยู่ ข้าพเจ้าเห็นว่านายปาน บุตรพระรัตนโกษาคล่องดีอยู่ในการทำบัญชี และทำรายงานผูกปี้ก็เห็นได้ความถ้วนถี่ดี การที่พระคลังสินค้าบัดนี้พระยาศรีพิพัฒก็ไม่อยู่ หามีใครช่วยพระรัตนโกษาไม่ ข้าพเจ้าได้ตั้งนายปานออกไปให้เป็นหลวงสวัสดิโกษาแล้วในเรื่องภาษีที่ขึ้นพระคลังสินค้า ท่านผู้หญิงสาบ ร้องขาดภาษีฟืนกล่าวโทษกรมวงษาเจ้าพระยารวิวงศ์ และพระยาศรีพิพัฒ ความนั้นก็ได้ปรึกษากับกรมวิศณุนารถนิภาธร กับเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ตัดสินให้เป็นเสร็จไปแล้ว อย่าให้ต้องเล่ายืดยาวเปลืองกระดาษและเวลาที่จะเขียนไปเลยฯจดหมายมา ณ วัน ๖๑๔ฯ๘ ค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓367 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๙พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกันจดหมายมาถึง พระยาศรีพิพัฒ ราชทูต เจ้าหมื่นไวยวรนารถ อุปทูต พระณรงค์วิชิตตรีทูต นายสรรพวิไชย หลวงอินทรมนตรี ขุนมหาสิทธิโวหาร ผู้กำกับเครื่องราชบรรณาการให้ทราบว่า อาการกรมหลวงสรรพศิลปปรีชาป่วยมาแต่เขาแก้วอย่างไรนั้น ท่านทั้งปวงก็ย่อมทราบอยู่แล้ว หมอรักษาก็ว่าค่อยคลายแต่ยังมาในวังไม่ได้ มักให้ร้องไห้บ้าง ซึมไปบ้าง มาเมื่อเดือนหกข้างแรมกลับเป็นไข้พิษลง หมอรักษาแก้ไขพิษก็ค่อยคลายขึ้นแล้ว ภายหลังก็กลับทรุดหนักไปตั้งแต่วัน ๒ ๔ ฯ๗ ค่ำมานิ่งไปพูดไม่ได้เลย อาหารก็ได้น้ำอาหารต้มบ้าง จนถึงวัน ๒ฯ๑๐๘ ค่ำสิ้นพระชนม์แล้ว บัดนี้ศพยังไว้อยู่อนึ่งบุตรหญิงของโหมด ๑ ชื่อมณฑารพรัตน์๒ อายุได้ ๓ ขวบ ๒ เดือน วิการเป็นง่อยมาแต่กำเนิด เป็นตานโจรด้วยหมอรักษาก็ไม่หายอยู่มาเมื่อเดือน ๗ แรม ๒ ค่ำ ป่วยหนักด้วยโรคตานโจร หมอแก้ไขก็ไม่คลาย ครั้นวัน ๑ฯ๙ ๗ ค่ำ ก็สิ้นพระชนมายุเสียแล้ว ได้ไว้ศพที่ตึกต้นสนริมกำแพงด้านริมน้ำ ๓ กำหนดการจะได้ปลงศพทั้งสองนั้นงานเดียวกันที่วัดบวรนิเวศ ต่อเดือน ๘๘เพราะยังทำเมรุและโรงการอยู่ และให้ช่องให้เจ้าภาพในการศพกรมหลวงสรรพศิลปปรีชารอรั้งจัดแจงเครื่องทำบุญในการศพนั้นด้วยฯจดหมายมา ณ วัน ๒ ๘ ฯ ๘๘ค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓๑โหมด ธิดาพระยาราชสงคราม (อิน อินทรวิมล)๒พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ามณฑานพรัตน์ ประสูติเมื่อวันที่ ๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๐๑ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อวันที่ ๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๐๔ ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาโหมด๓สถานที่ไว้พระศพเจ้านายฝ่ายในในสมัยรัชกาลที่ ๔ นั้นได้โปรดฯ ให้ใช้บริเวณนอกกำแพงแก้วพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาททางด้านทิศตะวันตก (ระหว่างประตูพรหมศรีสวัสดิ์กับประตูศรีสุนทร) เดิมมีโรงสำหรับครูผู้ชายหัดละครหลวงสร้างไว้แต่ในรัชกาลที่ ๒ ก็โปรดฯ ให้รื้อโรงละครนั้นออกแล้วสร้างเป็นหอสำหรับไว้พระศพเจ้านายฝ่ายในขนานนามว่าหอธรรมสังเวช บริเวณประตูทางออกไปยังตึกไว้พระศพนี้มีต้นสนปลูกอยู่จึงเรียกว่าตึกต้นสน368 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๐พระราชหัตถเลขา ถึงขุนมหาสิทธิโวหารจดหมายมาถึง ขุนมหาสิทธิโวหาร ว่าซึ่งจัดให้ขุนมหาสิทธิออกไปครั้งนี้ ด้วยประสงค์จะให้เจริญความรู้ในการทำหนังสือพิมพ์ เพื่อจะให้ไปดูเห็นการเห็นงานในการซึ่งเป็นต้นๆ อ่อนๆเบาๆ พอไทยจะทำได้นั้น ถ้าการไปถึงจักรฟืนจักรไฟก็เป็นการโตใหญ่สูงกว่ากำลังเมืองไทยและต้องการในเมืองไทยนี้ไป อย่าตื่นฟืนตื่นไฟไปเพราะในเมืองไทยนี้หนังสือคนอ่านก็ได้น้อย ก.ข. นโม. ก็ไม่เป็นรสเรื่องอะไรเท่าไรนัก ซึ่งให้ไปทั้งนี้ คือจะให้สังเกตการณ์ซึ่งเป็นร้านๆ สิ่งไรที่ยากมาแต่ก่อนจะให้ง่ายเข้า สิ่งไรที่ไม่สู้ดีมาแต่ก่อนจะให้ดีขึ้น อันนั้นก็คือเมื่อทำตัวเหล็กตัวทองแดงซึ่งเป็นแบบหล่อ ทำอย่างไรจะเที่ยวจะงามดี หนังสือจะไม่เลอะเทอะนักและจะแล้วได้เร็วได้ง่ายต่อไปเล่า คือการหล่อตัวดีบุก แต่งตัวดีบุกอย่างไรจะเที่ยงดีจะง่ายจะเร็วเข้าไม่หนักแรงจะมีเครื่องมือแปลกประหลาดไปอย่างไรบ้างให้คิดอ่านร่ำเรียนมาหามา แต่ถ้ากลฟืนกลไฟไปนักอย่าตื่นไปอย่าออไปนัก คิดแบ่งเอาแต่พอสมควรกับการในเมืองไทยอนึ่งสำคัญที่อย่างธรรมเนียมแบบแผนใช้คนที่จะเรียงพิมพ์เก็บพิมพ์นี้แล เขาใช้คนลูกจ้างทำการอย่างไรที่ควรจะเรียนเอามาเป็นอย่างให้สังเกตเปรียบเทียบคิดอ่านในการที่จะใช้คนทำงานให้ดีได้กว่าแต่ก่อน อย่างไรจะเรียงได้เร็วจะเก็บได้ไม่ยุ่ง ด้วยการเก็บพิมพ์เรียงพิมพ์คงต้องใช้ด้วยมือคนตาคน ต้องเอาใจใส่แต่ในการธรรมเนียมซึ่งจะมาเอาอย่างใช้คนนั้นอีกนัยหนึ่ง เหมือนหนังสือพิมพ์ที่จะต้องการประกาศไปนานๆ เป็นกฎหมายจะต้องตีแล้วตีอีกนั้น ได้ยินว่าเขามีแบบสำหรับหล่อถ่ายเป็นปึกไว้ แต่พิมพ์ที่เรียงแล้วเพื่อจะไม่ต้องเรียงบ่อยๆ ก็เครื่องเช่นนี้ของเรายังหามีไม่จงเอาใจใส่หาเครื่องมือมา หรือดีบุกที่จะหล่อพิมพ์นั้นจะเอาดีบุกเมืองนี้ใช้ก็จะยาก ก็ให้จัดซื้อดีบุกสำหรับหล่อพิมพ์เข้ามา ได้ยินว่าพิมพ์ปึกเช่นนี้เขาถ่ายถอนลงในดินขาวเช่นปั้นตุ๊กตา ที่อังกฤษเรียกว่า เกลหรือฉอก ก็ของเช่นนั้นจะหาที่ในกรุงเห็นจะไม่ได้ ให้หาเข้ามาพอใช้เป็นตัวอย่าง แล้วจึงหาสิ่งอื่นใช้ที่นี่ แต่ให้รู้แห่งที่สั่งไว้ ถ้าหาที่นี่ไม่ได้จะได้สั่งให้จัดซื้อ หรือควรใช้หมึกและสิ่งใดที่แปลกๆ ก็ให้เข้าใจมาอนึ่งพิมพ์สอกแกรฟี ที่ใช้ตีด้วยศิลานั้น เป็นของเอาเร็วได้เขียนรูปภาพก็ได้ ที่นี้เครื่องมือก็มีอยู่ แต่สรรพยาที่ใช้เก่าไปหมดไป สนใจหาเข้ามาและหัดทำให้คล่องให้ดี เมื่อต้องการจะใช้การเร็วเมื่อทุนรอนจะต้องจ่ายลง ในการจัดซื้อเครื่องเหล่านี้ไม่พอ ก็ให้คิดอ่านกับทูตขอยืมผู้ครองฝ่ายฝรั่งเศสหรืออังกฤษให้ออกเงินให้ก่อนจึงค่อยคิดใช้แก่กงสุลของเขาที่อยู่ที่กรุงก็ได้ดอกออกไปครั้งนี้อย่าไปตื่นอื่นๆ ต่างๆ ทำให้เสียงานเสียการที่ประสงค์ไป ให้ได้ประโยชน์ที่ประสงค์มา ทำให้การโรงพิมพ์ของเราดีขึ้นกว่าแต่ก่อนบ้าง เพราะการอื่นๆ เหมือนอย่างเครื่องกลไฟและอะไรๆ ในเมืองนี้เป็นอันมาก แต่การพิมพ์นี้ไม่มีใครเอาใจใส่ การก็ใช้ประโยชน์มากทั้งราชศาสตร์พุทธศาสตร์ คิดเอาราชการของเจ้าของนายให้เป็นเกียรติยศเป็นคุณแก่การแผ่นดินและการศาสนาไว้บ้างเถิดฯจดหมายมา ณ วัน ๒ ๘ ฯ ๘๘ค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓369 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๑พระราชหัตถเลขา ถึงหมื่นจักรวิจิตรจดหมายมาถึงหมื่นจักรวิจิตร ว่าซึ่งให้ออกไปด้วยครั้งนี้ ก็เพราะประสงค์จะให้ไปเรียนแก้นาฬิกาให้ดี ขุนทิพมงคลออกไปครั้งก่อนก็ได้เครื่องมือและเครื่องอะไหล่เข้ามามาก แต่ฝีมือทำนั้นอ่อนแอนัก นาฬิกาที่เสียแก้ขึ้นได้ก็ไม่เดินไปได้นาน หยุดๆ พักๆ ไปแทบทุกวันเชื่อไม่ได้แล้วก็เกียจคร้านนักใช้ยาก ทำการไม่ใคร่แล้ว ครั้งนี้จงอุตส่าห์สังเกตสังการ่ำเรียนมาให้ทำได้ดีๆกว่าขุนทิพมงคลให้ได้ เมื่อจะลงทุนจ้างครูสอนหรือจักซื้อเครื่องมือ ถ้าเงินทุนในทูตไม่พอ ก็จงหยิบยืมแต่ผู้ครองฝ่ายฝรั่งเศสหรืออังกฤษ ให้ออกเงินให้ก่อน จึงค่อยคิดใช้แก่กงสุลของเขาที่อยู่ที่กรุงก็ได้ดอกอนึ่งจงหาหลอดแก้วที่ขังน้ำมันเป็นระดับ เขื่องบ้างย่อมบ้างมาให้หลายๆ อัน เพื่อจะใส่แทนในเครื่องมือที่มีอยู่แล้วหลอดแก้วแตกเสีย เครื่องนาฬิกาแดดอย่างใหม่ๆ ที่ประหลาดควรจะเชื่อได้ใช้ได้จะหามาบ้างก็ตามฯจดหมายมา ณ วัน ๒ ๘ ฯ ๘๘ค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓370 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๒พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตจดหมายมายัง พระยาศรีพิพัฒ ราชทูต เจ้าหมื่นไวยวรนารถ อุปทูต พระณรงควิชิตตรีทูต ให้ทราบว่า พระพิเทศพาณิชสยามวิชิตภักดีเขาบอกว่า ได้ฟังข่าวแต่หนังสือพิมพ์ว่าพวกทูตถึงเมืองปาริสแล้ว แต่คอยหนังสือพวกทูตยังหาได้ไม่ ถ้าได้เมื่อใดจึงจะบอกเข้ามาครั้งหลังที่กรุงเทพฯ ท่านเสนาบดีทั้งปวง ได้ปรึกษากัน ต่อว่าแก่กงสุลต่างประเทศ ด้วยเรื่องคนต่างประเทศเอาสุราเข้ามาขาย การหาตกลงกันไม่ จึงได้คิดกันแต่งหนังสือมาถึงท่านทั้งปวงที่เป็นทูต ขอให้ท่านทั้งปวงช่วยต่อว่าให้ ความนั้นข้าพเจ้าได้เรียงให้ท่านกรมท่าแต่งเป็นหนังสือประทับตราบัวแก้ว ๑ ให้มาถึงท่านทั้งปวง ด้วยเข้าใจว่า หนังสือกรมท่าเป็นการตามพนักงานของเสนาบดี ที่เรียกว่า คอเวอนแมน ๒ จะได้เอาออกชี้แจงให้บาดหลวงลุวิศผู้ล่าม หรือหมื่นจรเจนทะเลแปลให้เขาฟังจะทำเป็นภาษาฝรั่งเศสหรือภาษาอังกฤษไปด้วยทีเดียวก็ไม่ทันในคราวนี้ จะรอช้าไปก็กลัวจะเสียเวลา จึงให้มาแต่ฉบับไทยก่อน ต่อภายหลังจึงจะคิดแปลเป็นอังกฤษหรือฝรั่งเศสส่งตามมา ถ้าท่านทั้งปวงได้อยู่ในกรุงลอนดอนนานวันก็เห็นจะไม่เสียเวลา ถึงได้แต่หนังสือไทยก็คิดว่าไปก่อนเถิดครอบครัวบุตรภรรยาของท่านทั้งปวงที่อยู่ในกรุงเทพฯ อยู่ดีหมด คุณศรีสุริยวงศ์ กรมหมื่นวิศณุนารถ ออกเรือไปจากกรุงเทพฯ แต่วัน ๔ ๑๐ ฯ ๘๘ค่ำ แล้ว ฯจดหมายมา ณ วัน ๒ฯ๗ ๘๘ค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓๑ตราบัวแก้วลักษณะเป็นตราทรงกลม มีลวดลายในเกสรบัวซ้อนกลีบสองชั้น รูปเทวดานั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ทรงถือดอกบัวล้อมด้วยลายกระหนก เดิมเป็นตราประจำตำแหน่งเจ้าพระยาพระคลังที่โกษาธิบดี๒Government371 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๓พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตจดหมายมาถึง พระยาศรีพิพัฒ ราชทูต เจ้าหมื่นไวยวรนารถ อุปทูต พระณรงควิชิตตรีทูต ว่าข่าวความไข้ความตายของชนที่เป็นประธานออกหน้าค่าชื่อในกรุงเทพฯ ก็เป็นการสำคัญอยู่ ในเจ้านายและขุนนางซึ่งมียศใหญ่ๆ อยู่นั้นก็เป็นอันมาก แต่ลางองค์ลางท่านดอกเป็นผู้สำคัญในราชการก็ความไข้ความตายของเจ้านายลางองค์และขุนนางลางท่านซึ่งเป็นประมาณในราชการนั้นก็ดี หรือลางองค์ลางท่านที่เป็นญาติพี่น้องใกล้ชิดกับตัวท่าน หรือภรรยาของท่านก็ดีควรจะให้ท่านทั้งปวงที่ไปอยู่ที่ห่างหูห่างตานั้นทราบ เกลือกว่าท่านทั้งปวงจะมีประสงค์ เพื่อจะคิดจะพูดประการใดๆ ถึงเจ้านายองค์นั้น ขุนนางนั้นๆ ก็จะได้ไม่หลงไปคิดและพูดถึงคนป่วยเสียคนแล้ว หรือคนตายเสียแล้ว อันนี้เป็นประโยชน์ในการที่บอกข่าวไข้ข่าวตาย แต่ครั้นจะบอกแต่ข่าวไข้ข่าวตายของผู้ที่เป็นสำคัญดังว่าแล้วนั้น ข่าวไข้ข่าวตายของท่านผู้อื่นที่มียศบรรดาศักดิ์เสมอกันแต่ที่ไม่เป็นสลักสำคัญแก่ท่านทั้งปวงจะงดเสียไม่บอกทีเขารู้ไปก็จะคิดน้อยใจว่าเลือกนับถือแต่ที่ชอบกัน จึงเล่าชื่อลือชาตายไปให้ทูตฟังข่าว ถ้าไม่นับถือชอบพอแล้วไม่เสียดายจึงเพิกเฉยเสียไม่บอกปรับทุกข์มาแก่พวกทูต บอกให้พวกทูตรู้เพราะฉะนั้นจงต้องบอกเพ้อเจ้อไป ถ้าไม่ชอบใจฟังขอโทษเสียเถิดภายหลังตั้งแต่บอกข่าวตายกรมหลวงสรรพศิลปปรีชา และหญิงมณฑารพรัตน์ไปแล้วนั้นครั้น ณ วัน ๔ ๓ ฯ ๘๘ค่ำ กรมหลวงมหิศวรินรามเรศวร สิ้นพระชนม์ลงด้วยพระโรคเดิม ครั้น ณวัน ๖ ๕ ฯ ๘๘ค่ำ เจ้าพระยาธรรมาธิกรถึงอนิจกรรมเพราะป่วยเป็นโรคลงโลหิตมา ๙ วันก่อนแต่นั้นไปครั้นวัน ๔ ๑๑ ฯ ๘๘ค่ำ พระองค์เจ้าหญิงมณฑา ๑ ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกสิ้นพระชนม์ลงประชวรพระโรคหืดและพระโรคชรา ครั้นวัน ๑ ๕ ฯ๙ ค่ำ พระองค์เจ้ามงคลเลิศในกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ เป็นโรคป่วงใหญ่ลงอยู่ได้ ๙ ชั่วโมงก็ถึงชีพตักษัย บัดนี้พระศพกรมหลวงมหิศวรินทรามเรศวรและศพพระองค์เจ้ามงคลเลิศยังอยู่ แต่ศพอื่นนั้นปลงแล้ว อนึ่งมีใบบอกมาแต่เมืองนครศรีธรรมราชว่า ท่านผู้หญิงอินก็ป่วยเป็นไข้มาเดือนเศษ ถึงแก่กรรมลง ในวัน ๓ ๒ ฯ ๘๘ค่ำจดหมายมา ณ วัน ๓ฯ๑๓๔ ค่ำ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓ เป็นวันที่ ๓๗๖๕ ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑พระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้ามณฑา พระราชธิดารัชกาลที่ ๑ และเจ้าจอมมารดานิ่ม ประสูติ เมื่อ พ.ศ.๒๓๓๓ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อวันที่ ๑๘ กรกพาคม พ.ศ. ๒๔๐๔ พระชันษา ๗๒ ปี372 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๔พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกันจดหมายมายัง พระยาศรีพิพัฒ ราชทูต เจ้าหมื่นไวยวรนารถ อุปทูต พระณรงควิชิตตรีทูต นายสรรพวิไชย หลวงอินทรมนตรี ขุนมหาสิทธิโวหาร ผู้กำกับเครื่องราชบรรณาการให้ทราบว่า หนังสือบอกหลายฉบับ กับจดหมายเหตุที่ ๔ ซึ่งได้ส่งเข้าไปกรุงเทพฯ เมื่อท่านทั้งปวงแรกถึงเมืองหลวงปาริสนั้น ได้มาถึงกรุงเทพฯ เมื่อ วัน ๗๑๑ฯ๙ ค่ำ ฉบับที่ถึงข้าพเจ้าได้อ่านทราบความทุกประการแล้วฉบับอื่นก็ได้แจกไปแล้วในกรุงเทพฯ นี้ตั้งแต่แรมเดือน ๗ มาจนแรมเดือน ๙ นี้ราชการอื่นซึ่งเป็นการสำคัญอันใดก็ไม่มี มีแต่ราชการทางเมืองเขมรการนั้นกำเริบมากมายใหญ่โตไป องค์วรรดถา องค์ศิริวงศ์กับมารดาและครอบครัวบุตรภรรยาและบ่าวไพร่ยกหนีเข้ามาอยู่ ณ เมืองศรีโสภณ ในเมืองพระตะบองเข้ามาแล้วจะเข้ามากรุงเทพฯ ในแรมๆ แต่ที่เมืองอุดงมีไชยนั้น พวกขององค์วรรดถาเกลี้ยกล่อมพระยาพระเขมรตามหัวเมืองนั้นๆ เข้าพวกได้ ๑๑-๑๒ หัวเมือง ชักชวนผู้คนเป็นอันมากได้ ๙๐๐๐ เศษ ยกไปล้อมเมืองอุดงมีไชย ทำการต่อสู้องค์พระนโรดมราชๆ จะต้านทานพวกนั้นมิได้ จึงพาครอบครัว บุตรภรรยาญาติพี่น้อง และพระยาพระเขมรผู้ใหญ่หลายนายกับทั้งบ่าวไพร่เป็นคน ๗๐๐ เศษ หนีออกจากเมืองอุดงมีไชยเข้ามาพึ่งอยู่ ณ เมืองพระตะบองแล้วเจ้าและพระยาพระเขมรทั้งสองพวกนี้ต่างคนต่างมากล่าวโทษกัน และว่ากล่าวอ่อนน้อมเข้ามาขอให้กรุงเทพฯ เป็นที่พึ่ง ทั้งสองข้างไม่ได้ไปหาที่พึ่งอื่น ทั้งสองฝ่ายไม่ได้ขัดแข็งกระด้างกระเดื่องอันใดต่อกรุงเทพมหานครและราชการครั้งนี้ผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยาม จะคิดอย่างไรทำอะไรอย่างไรได้มีแจ้งอยู่ในหนังสือพิมพ์คำประกาศ ซึ่งได้ส่งออกมาให้ดูในครั้งนี้นั้นด้วยแล้ว ให้อ่านดูเถิดอย่าให้ต้องเขียนเล่าความมามากไปเลย ที่ในกรุงปาริสนั่น เมื่อผู้ครองฝ่ายฝรั่งเศสจะพูดจาไต่ถามประการใดบ้างก็จงบอกเล่าให้เขาฟังตามในหนังสือพิมพ์คำประกาศนั้นเถิด หนังสือคำประกาศได้ตีพิมพ์ก่อนองค์พระนโรดมราชหนีเข้ามาตั้งอยู่ ณ เมืองพระตะบองเมื่อวัน ๗๑๑ฯ๙ ค่ำเวลาเช้า กรมหลวงวงษาธิราชสนิทไปอาบน้ำลมจับล้มลงเคลิ้มสติไปคนหามมาที่นอนแต่ฟื้นขึ้นแล้วจับอีก ชักปากเบี้ยวบิดไป จำระซ้ายทั้งมือเท้ายกไม่ได้เลย พูดไม่ชัด ลมเดินอ่อนไป ข้าพเจ้าไปเยี่ยมเห็นข้าพเจ้าก็ร้องไห้แล้วพูดเอาใจว่าไม่เป็นไรคงจะหายดอกแต่ไม่ยอมให้ใครรักษา เธอใช้ยาของเธอเอง สติอารมณ์นั้นยังดีอยู่ ครั้นเธอรักษาตัวมาหลายวันอาการก็ค่อยคลายขึ้น ต่อมาจนบัดนี้อาการก็ค่อยคลายขึ้นมากแล้ว เป็นแต่ยังมาในวังยังไม่ได้ด้วยเดินยังไม่ถนัด มือซ้ายก็หยิบยกอะไรหนักไม่ได้คุณศรีสุริยวงศ์ กับกรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร และชายคัคณางคยุคล ลงเรือกลไฟไปเที่ยวเยี่ยมเยือนหัวเมืองปักษ์ใต้ฝั่งทะเลตะวันตกถึงเมืองกลันตันและเมือตรังกานู เมืองสิงคโปร์373 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมืองมลากา เมืองเกาะหมาก ๑ และข้ามขึ้นเมืองไทยเดินบกมาลงเรือที่เมืองสงขลา บัดนี้ท่านกลับมาถึงกรุงเทพฯ กลัวแต่ในวัน ๖ฯ๙ ๙ ค่ำ กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร กลับถึงกรุงเทพฯ แล้วในวัน ๑ฯ๑๑๙ ค่ำแล้ว พวกที่ไปทั้งสิ้นก็สบายดีอยู่ไม่มีเหตุเภทภัยไข้เจ็บอันใดเลย เจ้าหมื่นไวยวรนารถเอาใจใส่เสาะหาซื้อปืนอย่างหนึ่งเรียกว่าอามสตรอง ซึ่งเป็นปืนใหญ่บรรจุข้างท้ายมาให้ข้าพเจ้าเล่นเอง เป็นปืนทองเหลืองย่อมๆ กระสุนตั้งแต่นิ้วหนึ่งขึ้นไปสองนิ้วลงมาสักบอกหนึ่งว่าเขาใช้อย่างไร แต่ก่อนนี้ไปเขาได้สั่งรบเนอกอมปนีให้เขาพามาให้ เขาก็ได้หามาให้ข้าพเจ้าเป็นปืนนิดแดมปาเตนบอกหนึ่งแล้ว ปืนนั้นข้าพเจ้ายิงเล่นเองก็ได้ ไม่น่ากลัวเหมือนปืนบรรจุข้างปากและจุดชนวนไปวุ่นวาย เพราะในปืนนั้นไฟข้างหลังไม่เห็นเลย ในลำกล้องปืนกระสุนกว้างนิ้วหนึ่งยาว ๓ นิ้วกระสุนแตกอย่างยาโกบก็มีมาด้วย ปืนนี้ยิงได้เร็ว ๑๕ เสกันยิงได้นัดหนึ่งปืนอามสตรองถ้าเล็กๆ ไม่มี ก็จะคิดสั่งให้เขาทำขึ้นเป็นดังของเล่นเช่นปืนที่ห้างปุรเนอกัมปนีที่สั่งนั้นเถิด ปืนนอกนั้นรางก็เป็นทองเหลืองไม่ หล่อหนักสองหาบทั้งบอกเป็นงามนัก ราคา ๑๐๐๐เหรียญเล็กที่บ้านเรือนและบุตรภรรยาครอบครัวของท่านทั้งปวงก็อยู่สบายดีอยู่ด้วยกันทั้งสิ้น แต่บ้านพระยาศรีพิพัฒ ราชทูตก็มีความง่องๆ แง่งๆ อยู่บ้าง ข้าพเจ้าได้ช่วยขวนขวายว่ากล่าวรำงับเสียการก็เป็นสงบแล้วอย่าให้เล่ามาเลย เห็นท่านผู้หญิงจะบอกมาแล้วกระมัง ที่บ้านหลวงอินทรมนตรี ก็มีเหตุความดี มีแจ้งอยู่ในหนังสือฉบับเล็ก ที่สลักหลังให้เฉพาะมาถึงหลวงอินทร-มนตรีนั้นแล้ว ฯ๑ปีนัง374 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๕พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตจดหมายมายัง พระยาศรีพิพัฒ ราชทูต เจ้าหมื่นไวยวรนารถอุปทูต พระณรงควิชิตให้ทราบอาการแม่เพอยด้วยมีความเสียใจที่พระองค์เจ้ามงคลเลิศถึงชีพตักษัยนั้น ดูเป็นอันทรุดไปให้จับไข้เนื่องๆ ติดกันไปหลายวันจึงสงบไปบ้าง แต่ก็ไม่สู้กระไรนักดอก เมื่อพ้นเวลาจับแล้วก็ลุกนั่งเดินไปมาได้อยู่ เป็นแต่ให้หาหมอมาเปลี่ยนตัวหมอไปบ้าง เปลี่ยนยาไปบ้าง ครั้นเห็นว่าไม่ชอบโรคแล้วก็เปลี่ยนต่อไป ครั้นมาเมื่อวัน ๕ฯ๑ ๑๐ ค่ำเวลา ๔ โมงเช้า กินข้าวแล้วไอเป็นโลหิตออกมาออกทางปากด้วยทางจมูกด้วย มากกว่าเป็นครั้งก่อนหมอได้แก้ไขอาการก็สงบ แต่โลหิตยังออกอยู่ทุกคราวไอๆ น้อย เมื่อโลหิตออกอยู่อาการจับไข้ก็หาเป็นไม่ เมื่อไอคราวแรกโลหิตออกมานั้น มีตัวสัตว์ออกมากับโลหิตตัวหนึ่งเป็นสัตว์ประหลาดไม่เคยเห็น ตัวเป็นปล้องๆคล้ายหนอนมีหางเป็นสามแฉก ปากก็เป็นง่าม ครั้นมาเมื่อวัน ๑ฯ๔ ๑๐ ค่ำ ไอโลหิตก็จางเป็นสีเหลืองๆ อาการที่ครั่นที่จับมีมา ครั้นเวลากลางคืนดีก็กลับสบายไปไอห่างๆ นอนหลับสนิทแต่เวลา ๑๐ ทุ่มมาจนสามโมงเช้าตื่นขึ้น บอกว่าอาการวันนั้นสบายกว่าทุกวันเรียกเอาอาหารมากินกินข้าวได้ค่อนถ้วยฝาขนาดใหญ่ บอกว่าสบายเรียกเอาลูกคนแรกมาป้อนขนมด้วงนั่งเล่นอยู่ด้วยครั้นเวลา ๔ โมงเช้ามีเศษก็ไอขึ้นมา มีโลหิตออกอาการกำเริบมากจึงให้พาลูกไปเสียกลัวจะเห็นโลหิต แล้วให้เรียกหมอมาแก้ หมอเข้ามาจะวางยาก็ร้องบอกว่า โลหิตแดกดันแน่นหน้าอก และลำคอยิ่งนัก จะจิบยากลืนไม่ได้แล้วพอว่าเท่านั้นก็ทะลึ่งโลหิตพลุ่งออกทางปากทางจมูกไม่หยุดเป็นโลหิตข้นประมาณสองถ้วยกระบอก พอโลหิตสงบชีวิตก็ดับทีเดียว ชีพจรไม่เดินเลยจักษุสองข้างก็หลับสนิทเองเหมือนคนนอนหลับไม่ต้องเอามือช่วยให้หลับอย่างคนตายตามธรรมเนียมปากก็เผยอยู่หน่อยหนึ่งไม่ปรากฏเป็นอ้า แต่โลหิตนั้นยังเดินปากเสมออยู่น้อยๆ ไม่หยุด เมื่อสิ้นแล้วสีโลหิตก็ดำไป เมื่อเวลาเป็นขึ้นมานั้นข้าพเจ้ากับชายใหญ่มาปฏิบัติพระสงฆ์อยู่ที่นั่งสุทไธสวรรย์ ท้าววรจันทร์วิ่งมาบอกข้าพเจ้าก็ไป เมื่อข้าพเจ้าไปถึงนั้นหมอก็ยังนวดแก้กันอยู่ข้าพเจ้าไปจับชีพจรดูเห็นว่าหยุดสนิทแล้วจึงได้เลิกแก้กัน ศพก็ได้อาบน้ำเข้าโกศในวันนั้น ข้าพเจ้าให้ยกไปตั้งไว้ที่ตึกริมกำแพงด้านตะวันตกพระมหาปราสาท ซึ่งทำไว้เป็นที่ไว้ศพเจ้านายเป็นแต่ตกแต่งให้ดีขึ้นกว่าแต่เดิม ครั้นจะเอาขึ้นไปบนพระมหาปราสาทที่นั้นก็จะทำพิธีตรุษสารทและโกนจุกยิ่งเยาวลักษณ์ในปีนี้ ก็จะกีดขวางไป ไหนๆ ก็ตายแล้ว คิดไว้ว่าการศพจะทำต่อถึงกาลฤดูแล้ง เมรุเดียวกันกับกรมหลวงมหิศวรินทรามเรศแม่เพอยนี้ในกรุงเทพฯ ท่านทั้งปวงรู้ว่าเป็นแต่เจ้าเล็กนายน้อยก็ดี ในเมืองที่มาทำสัญญาไมตรี และลูกค้าพาณิชต่างประเทศเป็นอันมาก เขานับถือว่าเป็นคนโตคนใหญ่ ตั้งแต่วันสิ้นชีวิตลงแล้วกงสุลต่างประเทศบรรดาที่มีธง เขาก็ลดธงครึ่งเสาให้สามวัน เรือกำปั่นที่ทอดอยู่ในแม่น้ำทุกลำกงสุลเขาก็ป่าวร้องให้ลดธง และไขว้เชือกสำแดงความให้รู้ว่าเศร้าโศกสามวัน375 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็หนังสือนี้จะมาถึงท่านทั้งปวงเมื่อใดที่ตำบลใดก็ยังไม่ทราบถ้าได้หนังสือนี้ที่เรือหรือที่บกควรจะยกธงกึ่งเสาเป็นคำนับสามวันหรือเจ็ดวันอย่างไร ก็จงคิดเป็นเกียรติยศแก่ข้าพเจ้าด้วยหรืออย่างหนึ่งเมื่อข่าวว่ามารดากวีนวิกตอเรียสิ้นชีพแล้ว เข้ามาถึงกรุงเทพฯ พวกกงสุลอังกฤษเขายกธงกึ่งเสาสิบสี่วันแล้วเขาแต่งเครื่องดำด้วยสิบสี่วัน แต่รายนี้จะทำแต่สามวันหรือเจ็ดวันก็ควรอยู่แล้ว พวกทูตถ้ามีเครื่องดำแต่งจะแต่งเครื่องดำด้วยก็ตาม พอให้เป็นเกียรติยศแต่ถ้าจะสำแดงการอย่างนี้จงประกาศการให้ปรากฏก่อน อย่าให้กิตติศัพท์ลือผิดกลายเป็นตัวข้าพเจ้าเองไปได้ เพราะคนในประเทศเป็นอันมาก และคนนอกประเทศบางคนบางพวก มันนั่งเร่งนอนเร้าข้าพเจ้าอยู่ท่านก็จะรู้อยู่แล้วข้าพเจ้าได้รับหนังสือของท่านทั้งปวงที่เป็นภายหลังนั้นก็เพียงเมื่อแรกไปถึงเมืองปารียังไม่ได้เข้าเฝ้า ข่าวที่ว่าเข้าเฝ้าแล้วนั้นเป็นแต่ได้เห็นในหนังสือพิมพ์บ้าง มีผู้บอกเล่าบ้างยังหาได้หนังสือมาแต่ท่านทั้งปวงไม่ ท่านทั้งปวงจะไปเมืองอังกฤษเมื่อไรจะกลับจากเมืองปาริสเมื่อไรจะได้แวะที่เมืองโรมหรือไม่ การทั้งปวงจะอย่างไร ข้าพเจ้าก็ยังไม่ได้ฟังจากท่านทั้งปวงเลย ยังประมาณการไม่ถูกได้ยินแต่คุณศรีสุริยวงศ์ท่านว่าท่านทั้งปวงจะกลับคืนในเดือนเสบเตมเบอร์คือปลายเดือนเก้าต่อเดือนสิบนี้ ถ้าการเป็นอย่างนี้จริงเห็นปานนี้ ท่านก็จะกลับมาอยู่แล้วกระมังข้าพเจ้าก็หาไว้ใจเป็นแน่ไม่วิตกอยู่ว่าถ้าหนังสือบอกข่าวนี้จะให้ไปแต่ฉบับเดียว โดยเรือกลไฟรับส่งหนังสือก็กลัวจะแคล้วกับท่านเสีย จึงได้ให้เขียนเป็นสองฉบับส่งออกมาให้พระยาพิเทศ-พาณิชสยามพิชิตภักดี ฝากไปถึงท่านกับเรือเมล์ฉบับหนึ่งยึดไว้คอยท่าท่านทั้งปวงที่เมืองสิงคโปร์ฉบับหนึ่ง ด้วยกลัวจะคลาดแคล้วกันราชการเมืองเขมรนั้น ได้จัดให้เจ้าพระยามุขมนตรีกับพระยาสิงหราชฤทธิไกรแม่ทัพนายกองเป็นคน ๑๐๐๐ เศษยกออกไปทางเมืองพระตะบองแล้ว ได้ให้พระยาฤทธิไกรเกรียงหาญคุมเรือกันโบตออกไปทางเมืองกำปอดด้วยแล้ว นักองค์วรรดถากับนักองค์ศิริวงศ์กับนักมารดาและยายบัดนี้ก็เข้ามาอยู่กรุงเทพฯ นี้แล้ว แต่องค์พระนโรดมอุปราช กับสมเด็จเจ้าฟ้าทละหะพระยาพระเขมรและครอบครัวมาด้วยกันนั้น ยังค้างอยู่ที่เมืองพระตะบอง และมีใบบอกองค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้าเข้ามาว่า ที่เมืองอุดงมีไชยนั้น เมื่อองค์พระนโรดมอุปราชยกครอบครัวหนีมาแล้ว มีเขมรหัวเมืองยกเข้ามาล้อมเมืองอุดงมีไชย มากทุกทิศทุกทางเป็นคนถึง ๙๐๐๐ เศษครั้นล้อมไว้แล้วจึงใช้คนให้เข้ามาหาองค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้าแล้วยืนยันว่าพวกกองทัพยกมาครั้งนี้ จะคิดคดประทุษร้ายแก่เจ้านายหามิได้ มาทั้งนี้จะขอแต่พระยาพระเขมรผู้ใหญ่ ๗ นายในเมืองอุดงมีไชย คือสมเด็จเจ้าฟ้าทละหะ พระยากลาโหม และอื่นๆ ผู้คิดการบ้านเมืองทำให้ราษฎรได้ความเดือดร้อนต่างๆ แต่ก่อนนั้นไปฆ่าเสีย องค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้าจึงได้ให้กลับออกไปบอกพวกนั้นว่าพระยาพระเขมร ๗ นายนั้นหนีตามองค์พระนโรดมอุปราชเข้ามาเสียเมืองพระตะบองแล้วยังอยู่แต่พระยาเขมรพวกอื่นซึ่งมิได้เป็นที่ชิงชังแก่คนทั้งปวง พวกกองทัพจึงว่าถ้าดังนั้น พวกนายทัพนายกองทั้งปวงซึ่งยกมาจะขอเข้าไปในเมืองอุดงมีไชยเยี่ยมศพองค์สมเด็จพระหริรักษธิบดี และเฝ้าองค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้า กับพระยาพระเขมรในเมืองก็ยอม376 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพวกนั้นครั้นเข้าไปถึงที่ไว้ศพ แล้วได้พบองค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้า และพระยาพระเขมรในเมืองแล้วองค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้ากับพระยาพระเขมรในเมืองก็ได้เกลี้ยกล่อมพวกกองทัพให้ระงับสงบ คอยฟังบังคับกรุงเทพฯ และได้พร้อมกันถือน้ำทำสัตย์ต่อหน้าศพพระองค์สมเด็จพระหริรักษธิบดี ว่าไม่ประทุษร้ายต่อเจ้านายและแผ่นดิน ทำทั้งนี้เป็นแต่ด้วยโกรธแค้นแก่สมเด็จเจ้าฟ้าทละหะ พระยาพระเขมร ๗ นายนั้นเท่านั้น บัดนี้กรุงเทพฯ ได้ให้เจ้าหมื่นศรีสรรักษ์กับนายจ่ายวดออกไปเมืองพระตะบอง ไต่ถามองค์พระนโรดมอุปราชดูก็เมื่อการที่เมืองอุดงมีไชยเป็นดังนี้ องค์พระนโรดมอุปราชจะคิดอ่านประการใดอนึ่ง ได้มีท้องตราไปถึงเจ้าพระยามุขมนตรี พระยาสิงหราชฤทธิไกร ว่าให้ยกลงไปฟังการถึงเมืองอุดงมีไชยด้วยแล้วองค์พระนโรดมอุปราชนั้น เมื่อเขมรพวกองค์วรรดถาคิดอ่านต่อสู้นั้นได้ยินข่าวลือว่าแต่งคนให้ไปหาแม่ทัพฝรั่งเศสที่เมืองญวนขอให้มาช่วย แม่ทัพฝรั่งเศสว่าเป็นการเขมรรบกันเองฝรั่งเศสจะเอาธุระช่วยไม่ได้องค์พระนโรดมสิ้นที่พึ่งแล้ว จึงคิดหนีเข้ามาพึ่งข้างฝ่ายกรุงเทพฯ ต่อภายหลังอนึ่ง มิศเตอร์ไวสกอนลือโดวิก กอศตินอ ผู้ว่าแทนกงสุลฝรั่งเศสแจ้งความว่า สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสมีรับสั่งมาให้บิดาของกงสุลนั้นไปทำสัญญากับเมืองเขมร ด้วยเขตแดนจะต่อกันทางเมืองญวนและการไมตรีและการค้าขาย กงสุลฝรั่งเศสจะได้เข้ามาที่กรุงเทพฯ แล้วจะให้ผู้ครองแผ่นดินฝ่ายกรุงเทพฯ นี้ พาไปขอทำสัญญาที่เมืองเขมร แล้วมิศเตอร์ไวสกอนลือโดวิกแกศตินอ จดหมายมาถึงข้าพเจ้าขอว่าให้ข้าพเจ้าแต่งเรือกลไฟของไทยลำหนึ่ง พาตัวมิศเตอร์ไวสกอนลือโดวิกแกศตินอไปเมืองเขมร จะไปดูการงานต่างๆ ล่วงหน้าไว้ก่อนและว่าพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสได้มีคุณแก่ข้าพเจ้า ด้วยให้เรือรบมารับทูตไป เหมือนกับให้ยืมเรือเป็นเรือทูตไทยควรที่ให้ข้าพเจ้าทำคุณตอบ ข้าพเจ้าได้ตอบไปว่า ที่เมืองเขมรเดี๋ยวนี้กำลังวุ่นนัก เจ้าเขมรเก่าก็ตายแล้วยังอยู่แต่ศพ เจ้าอุปราชก็หนีจากเมืองเข้ามาพึ่งหัวเมืองของไทยอยู่ เมืองหลวงของเมืองเขมรนั้นบัดนี้ศัตรูก็ล้อมไว้ครั้นจะพาไปตามใจจะถูกโจรผู้ร้ายแย่งชิง หรือเป็นอันตรายใดๆ ก็ไม่ทราบถ้ามีเหตุข้าพเจ้าผู้พาไปจะเป็นที่ดำริติเตียนด้วย และการที่กงสุลจะไปทำสัญญานั้นถ้าบ้านเมืองเขมรยังเป็นดังนี้อยู่จะไปทำสัญญากับใครได้ ผู้ครองฝ่ายไทยจะรับจัดแจงการบ้านเมืองเขมรให้เรียบร้อยเสียก่อน แล้วจึงจะว่ากล่าวให้ได้ทำสัญญากับผู้ครองฝ่ายฝรั่งเศสต่อภายหลัง บอกมาให้ทราบไว้ทุกประการ ถ้าผู้ครองแผ่นดินฝ่ายฝรั่งเศสเขาจะว่าอย่างไรบ้าง คิดอ่านโต้ตอบกับเขาให้ดีเถิด อย่าให้เสียราชการไป ฯจดหมายมา ณ วัน ๔ฯ๑๐๑๐ ปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๒๒๓377 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๖พระราชหัตถเลขา ถึงคณะทูตานุทูตรวมกันจดหมายมายัง พระยาศรีพิพัฒ ราชทูต เจ้าเมืองไวยวรนารถ อุปทูต พระณรงควิชิตตรีทูต หลวงอินทรมนตรี ขุนมหาสิทธิโวหาร ผู้กำกับเครื่องราชบรรณาการไปเมืองฝรั่งเศให้ทราบว่าตั้งแต่ท่านทั้งปวงไปจากกรุงเทพฯ แล้วมีหนังสือฝากมาถึงข้าพเจ้า และถึงในพระวรราชวัง และถึงเวรกรมท่าและท่านเสนาบดีแต่ที่ต่างๆ ที่ไปถึงนั้น ตั้งแต่สิงคโปร์ไปจนฉบับที่เขียนฝากมาแต่เมืองปารีสเมื่อแรกไปถึงยังไม่ได้เข้าเฝ้านั้น และหนังสือฉบับนั้น ได้มาถึงข้าพเจ้าได้รับเมื่อต้นเดือน ๘ อุตราษาฒข้างขึ้นเป็นที่สุด ตั้งแต่นั้นมาข้าพเจ้าไม่ได้รับหนังสือของท่านทั้งปวงเลย เป็นแต่ได้อ่านแต่หนังสือพิมพ์บ้าง ฉบับที่เล่าความด้วยเรื่องรับทูตและเข้าเฝ้าอย่างนั้นๆ และได้ฟังแต่พวกกงสุลฝรั่งเศสที่กรุงบ้าง บาดหลวงบ้าง บอกข่าวต่างๆ จนถึงว่าไม่ได้ไปเมืองลอนดอน ไปแต่เจ้าหมื่นไววรนารถเสียเงินของตัวไปเที่ยวเล่นเองไม่ได้เฝ้า ภายหลังก็ได้ทราบว่าท่านทั้งปวง เขียนหนังสือฝากมายังบุตรภรรยาญาติของตัวอยู่เนื่องๆ จะใคร่ทราบข่าวต่างๆ ของท่านข้าพเจ้าต้องเที่ยวสอบถามเอาที่บ้านคุณศรีสุริยวงศ์ หนังสือของท่านไม่มีถึงข้าพเจ้าสามเดือนเศษแล้ว ตั้งแต่เดือน ๙ มาจนถึงเดือน ๑๒ นี้ การที่ข้าพเจ้าไม่ได้หนังสือฝากนี้จะเป็นเหตุไฉนข้าพเจ้าคิดดูก็เห็นว่า ซึ่งท่านทั้งปวงจะละเลยเสียไม่เขียนบอกข้าพเจ้านั้น ก็ใช่ที่ใช่ฐาน เพราะแต่ก่อนเมื่อยังไม่ถึงปารีสนั้นสิเขียนได้ยาว การไม่สลักสำคัญนักก็เขียนเพ้อเจ้อต่างๆ มาได้ ก็เมื่อแรกถึงก็รีบเขียนบอกมาได้ ตั้งแต่นั้นมาจะไม่ได้เขียนฝากเลยนั้นก็เห็นผิดทีนักชะรอยจะไปไว้ใจผิดฝากแก่ใครที่เขาลักหนังสือไว้เสียหมด ไม่ฝากดอกกระมังส่วนหนังสือถึงครอบครัวบุตรภรรยาสิฝากมาได้เนื่องๆ ได้ยินว่าหนังสือจำพวกนั้นฝากมาส่งที่ห้างพระภาษีสมบัติ-บริบูรณ์ ซึ่งตั้งอยู่ ณ เมืองสิงคโปร์ หาได้ส่งที่พระพิเทศพาณิชเช่นหนังสือที่เคยส่งมาไม่ เหตุนี้เป็นเหตุอย่างไรใครในกรุงนี้เขียนหนังสือฝากยุยงออกไปว่ากระไรหรือ หรือได้ข่าวคนไปพูดไปบอกผิดๆ อย่างไร ข้าพเจ้าสงสัยว่าจะฝากแก่ขุนนางฝรั่งเศสแต่ขุนนางฝรั่งเศสจะเดินทางผิดจากที่เคยไปกระมัง หรือคนผู้รับมาจะพาผิดไปอย่างไรก็ไม่รู้ ข้าพเจ้าคอยมาก็นานแล้วครั้งนี้ต่อว่ามาก็คะเนเห็นว่าจะแคล้วเสียไม่พบ จึงต้องเขียนหนังสือเป็นสอบฉบับ มอบไว้รับที่สิงคโปร์ฉบับหนึ่งถ้ารู้แล้วผิดว่าได้เขียนหนังสือส่งมาถึงข้าพเจ้าภายหลังแต่ฉบับที่เขียนฝากมาเมื่อแรกถึงเมืองปารีสนั้นมีแล้ว จงรู้เถิดว่าไม่ได้ถึงข้าพเจ้าแต่สักฉบับหนึ่งเลย พระพิเทศพาณิชเขาก็บอกมาว่าเขาคอยทุกคราวเรือกลไฟเดินข่าวที่เรียกว่าเรือเมล์ แต่ไม่ได้หนังสือของท่านทั้งปวงเลย เพราะฉะนั้นจงสืบว่าหนังสือนั้นไปตกอยู่ที่ไหน หรือความคิดของท่านเกิดขึ้นใหม่ว่า ต่อเมื่อกลับมาถึงกรุงเทพฯแล้ว จึงเล่าเอาด้วยปากทีเดียว จะเขียนฝากก็ไม่มีเวลาจะเขียน ถ้าคิดอย่างนี้เมื่อถึงครอบครัวบุตรภรรยาทำไมจึงมีเวลาเขียน ท่านทั้งปวงได้เป็นทูตไปครั้งนี้ได้ไปเพราะบุตรภรรยาหรือ ข้าพเจ้าเห็นจะมีเหตุเป็นข้อขัดหรือสำคัญผิดเป็นแน่จึงไม่มีหนังสือฝากมาถึงข้าพเจ้าเลยสามเดือนเศษมาแล้ว378 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวราชการที่กรุงบัดนี้ ก็มีแต่เรื่องทางเมืองเขมรจะเขียนบอกมาก็ยืดยาว เห็นท่านทั้งปวงก็จะได้ฟังไปแต่ท่านอื่นที่เขียนฝากไปแต่กรุงเทพฯ นี้บ้างแล้ว ท่านทั้งปวงก็จวนจะมาถึงอยู่แล้วใจความว่านักองค์วรรดถากับองค์ศิริวงศ์วิวาทกันกับองค์พระนโรดมพรหมบริรักษามหาอุปราชวิวาทรบกันขึ้นแล้วพากันหนีมา บัดนี้สองนักองค์นั้นก็มาอยู่ในกรุงเทพฯ นี้แล้ว ฝ่ายเมืองเขมรเกิดรบพุ่งกันมากไปต่อมาจนถึงบัดนี้ องค์พระนโรดมพรหมบริรักษามหาอุปราช กับพระยาพระเขมรผู้ใหญ่หลายนาย ก็พากันหนีเข้ามาอยู่เมืองพระตะบองแล้ว ฝ่ายที่กรุงเทพฯ ได้แต่งให้เจ้าพระยามุขมนตรี พระยาสิงหราชฤทธิไกรยกทัพลงไปเมืองเขมรระงับการนั้น ได้ยินว่าบาดหลวงฝรั่งเศที่เมืองอุดงมีไชยไปขอกำปั่นรบฝรั่งเศสมาต่อว่า ว่าพวกเขมรที่ทำลุกลามขึ้นนั้นแย่งเอาของบาดหลวงและญวนเข้ารีตไปจะให้ชำระคืนให้ และกงสุลฝรั่งเศสก็มาที่กรุงเทพฯ จะขอไปทำสัญญากับเมืองเขมร เมืองเขมรก็ยังวุ่นวายอยู่ ยังไม่ได้เผาศพองค์พระหริรักษรามมหาอิศราธิบดีและตั้งเจ้าเมืองเขมรใหม่สัญญาก็ยังทำไม่ได้ ที่กรุงเทพฯ ปีนี้เป็นเคราะห์ร้ายมีแต่การไข้การตายไม่ใคร่มีความสบาย เมื่อเดือน ๙ - ๑๐ ฝนก็แล้งมากแต่น้ำปีนี้มาก น้ำกรุงเก่ามากกว่าปีหลังศอกเศษ เป็นเหตุอย่างไรไม่รู้เลย ข้าวในนางามดีทุกตำบล แต่ข้าวหนักนาสวนจมน้ำเสียบ้างวังหน้าท่านประชวรตั้งแต่เดือนเก้า ขึ้น ๓ ค่ำ มาจนบัดนี้ท่านไม่เสด็จออกเลย ไม่เสด็จไปไหนเลยทีเดียวกรมวงษาธิราชสนิท เจ็บเป็นโรคลมที่ควรเห็นว่าอัมพาตแต่เดี๋ยวนี้เธอว่าค่อยยังชั่วแล้วในวังลางวันก็มาได้บ้าง แต่ต้องพยุงเมื่อขึ้นบันได เมื่อถือน้ำก็เข้ามาได้แต่พูดจากเฟือนๆ อยู่บ้างพระยาเพ็ชรพิไชยก็ป่วยเป็นโรคมานทะลุนอาการหนักอยู่ เกษรบุตรสมเด็จองค์ใหญ่ป่วยไอเป็นโลหิต เห็นจะไม่หายเป็นแน่ ยายแก้วมารดานั้นตายเสียแล้วแต่เดือน ๔ แม่เพอยเมียข้าพเจ้ารากโลหิตออกมามากตายเสียแล้วแต่ ณ วัน ๒ เดือน ๑๐ ขึ้น ๕ ค่ำ พระองค์เจ้ามงคลเลิศพี่ชายแม่เพอยนั้นก็ลงรากตายก่อนแต่เดือน ๙ ขึ้น ๕ ค่ำ เจ้าอิศราพงศ์ป่วยเป็นฝีกาล ๙ วันตายเสียแล้ว เมื่อวัน ๓ฯ๑๐๑๑ ค่ำ นางแพเมียข้าพเจ้าซึ่งเป็นมารดายิ่งเยาวลักษณ์ คลอดบุตรในวัน๓ฯ๓ ๑๒ ค่ำ รกไม่ออกตัวนางแพตายเสียแล้ว แต่บุตรที่ออกใหม่นั้นยังอยู่ ฯจดหมายมา ณ วัน ๖ฯ๖ ๑๒ ค่ำ ปีระกา ตรีศก ๑๒๒๓379 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๗พระราชสาส์น ถึงสันตปาปาที่ ๙(เห็นจะพระราชทานไปกับพระยาศรีพิพัฒ)พระราชสาส์นสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ ฯลฯ พระจอมเกล้าเจ้ากรุงสยาม ผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ซึ่งด้วยอำนาจทิพยมหิทธิฤทธานุภาพของต้นเหตุใหญ่ ซึ่งเป็นประธานแก่สิ่งทั้งปวงในโลกและชนในโลกที่ถือลัทธิต่างๆ ย่อมสำคัญรู้จักเข้าโดยนามแล้วอาการต่างๆ ตามที่ได้ส้องเสพย์และศึกษานั้น มาอวยพรประคับประคองทำนุบำรุงให้ได้เป็นเจ้าเป็นใหญ่มีอำนาจในแผ่นดินที่ควรจะเรียกว่าสยาม ทั้งปากใต้ ฝ่ายเหนือ และเมืองขึ้นอื่นๆ ใกล้เคียง คือลาวเฉียงลาวกาว ข่า กระเหรี่ยง และเมืองกัมพูชา และเมืองมลายูหลายเมือง และอื่นๆ ครอบครองแผ่นดินอยู่เป็นสุข ในรัชกาลอันเป็นที่ ๔ ในพระบรมราชวงศ์นี้ ขอเจริญทางพระราชไมตรีคำนับมาถึงความบริสุทธิ์ของท่านนั้นปรากฏนามว่าซางตูศปาปาบีเยียดที่ ๙ ผู้บิดาศักดิ์บริสุทธิ์ของโลกที่ถือศาสนาโรมันคาธอลิกคริสตางทั้งปวง ซึ่งได้ดำรงอยู่เย็นเป็นสุขในนครโรมแผ่นดินอิตาลีให้ทราบว่าเพราะเหตุเมื่อ กรุงสยามยังไม่ได้บรมราชาภิเษกเป็นพระเจ้าแผ่นดินนั้น ได้รู้จักรักใคร่ชอบพอคุ้นเคยกับบาดหลวงยวงบาบติศ ซึ่งได้ตั้งแต่งมาแต่ซางตูปาปากเรกอรีที่ ๑๖ ให้เป็นบิจฉบสำหรับเมื่องว่าที่แทนอปอศตอล ๑ อยู่ในกรุงเทพมหานครนี้ เพื่อเป็นประธานจะอนุเคราะห์สั่งสอน และทำนุบำรุงศาสนา โรมันกาธอลิกคริสตางในแผ่นดินสยามนี้นั้นมานาน ครั้นเมื่อกรุงสยามได้บรมราชาภิเษกเป็นเจ้าแผ่นดินแล้ว ก็ได้ยอมให้บาดหลวงยวงบาบติศบิจฉบเมืองแมลอศนั้นไปสู่มาหาอยู่เนืองมิได้ขาด ครั้นล่วงมาแต่เวลาที่กรุงสยามได้ตั้งอยู่ในราชสมบัตินั้นได้ปีเศษ เป็นปีที่สองบาดหลวงยวงบาบติศบิจฉบเมืองแมลอศนั้น เข้ามาลากรุงสยาม ว่าจะไปเยี่ยมเยียนเมืองฝรั่งเศสซึ่งเป็นชาติภูมิ แล้วว่าถ้าได้ช่องโอกาสจะแวะไปเฝ้าบังคมบาทท่านผู้บิดาบริสุทธิ์ ณ เมืองโรมด้วย กรุงสยามได้ทราบดังนี้จึงได้รำพึงคิดว่า พระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามทุกๆพระองค์สืบมานานหาได้เป็นศัตรูแก่ศาสนาต่างๆ ของชนที่อยู่ในพระราชอาณาจักรนี้ไม่เลย ถึงศาสนาชนต่างๆ จะถือไม่ถูกต้องกันกับพระพุทธศาสนาซึ่งเป็นของดำรงสำหรับพระนครเป็นที่เชื่อของพระเจ้าแผ่นดินทุกพระองค์นั้นก็ดี ก็ย่อมทำนุบำรุงให้คนทั้งปวงที่เชื่ออยู่ในศาสนานั้นๆ ได้ทำตามความเชื่อและสั่งสอนผู้อื่นไปตามความรู้ ว่าโดยวิเศษไม่ได้เป็นศัตรูแก่ศาสนาตริสตางเหมือนอย่างเจ้าแผ่นดินจีน เจ้าแผ่นดินญวนและอื่นๆ กฎหมายอย่างธรรมเนียมดังนี้ กรุงสยามเห็นว่ากฎหมายอันดี เป็นที่เย็นอกของชนในพระราชอาณาจักรทั้งสิ้น เพราะทางความสุขในปรโลกเห็นได้ด้วยยาก การต้องหย่อมให้ชนทั้งปวงแสวงหาทางความสุขในปรโลก ตามความเชื่อของตนทุกคนจึงจะชอบ และกรุงสยามระลึกความตามที่ได้ฟังมาว่าครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราชพระเจ้ากรุงศรีอยุธยา ก่อนแต่กรุงสยามบัดนี้ขึ้นไป ๑๐ แผ่นดิน นับกาลมาเกือบ ๒๐๐ ปีแล้ว๑apostle ตำแหน่งหน้าที่ผู้แพร่ศาสนา380 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซางตูศปาปา ณ เมืองโรม ซึ่งเป็นประธานแก่โลกโรมันกาธอลิกคริสตางในเวลานั้นได้ถวายสมณสาส์นถวายพระพรเข้ามาว่า ฝากศาสนาโรมันกาธอลิกคริสตางรักขาวรณคุตความระวังรักษาแก่พวกถือศาสนาคริสตางบรรดาอยู่ในพระราชอาณาจักรแผ่นดินสยาม สมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้ทรงรับสมณสาส์นฉบับนั้นเป็นพระเกียรติยศปรากฏอยู่ครั้งหนึ่ง เพราะฉะนั้นกรุงสยามจึงได้ถามหารือบาดหลวงยวงบาบติศบิจฉบนั้นว่า ถ้าได้ไปเฝ้าบังคมบาทท่านผู้บิดาบริสุทธิ์แล้วจะว่ากล่าวชักโยงท่านผู้บิดาบริสุทธิ์ให้รู้จักกรุงสยาม เหมือนกับซางตูศปาปา พร้อมเวลาแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้รู้จักพระเดชพระคุณสมเด็จพระนารายณ์มหาราชในครั้งนั้น จะได้หรือมิได้ บาดหลวงยวงบาบติศบิจฉบรับว่าได้ แล้วว่ากรุงสยามจะให้รับราชหัตถเลขาของกรุงสยาม ไปถึงท่านผู้บิดาบริสุทธิ์ก็จะยินดีรับไปยื่นถวายท่านบิดาบริสุทธิ์ได้ แต่เวลานั้นบาดหลวงยวงบาบติศบิจฉบรีบจะไปในวันนั้นไม่รอช้า เร่งกรุงสยามว่าถ้าจะให้ราชหัตถเลขาไปถวายท่านผู้บิดาบริสุทธิ์แล้วก็ให้เขียนให้ในขณะนั้นทีเดียวจะช้าเวลาไม่ได้ เพราะฉะนั้นกรุงสยามจึงได้เป็นราชหัตถเลขาเป็นภาษาอังกฤษสำแดงความคำนับไปถึงท่านผู้บิดาบริสุทธิ์แล้วลงตราของกรุงสยามแล้วเข้าผนึกส่งให้ไปในขณะนั้น ครั้นล่วงไปได้ปีเศษบาดหลวงยวงบาบติศบิจฉบได้ฝากสมณสาส์นของท่านผู้บิดาบริสุทธิ์มาแต่กรุงปารีสแผ่นดินฝรั่งเศสฉบับหนึ่ง ลงวันที่ ๒๐เดือนดีเสมเบอร์ คริสตศักราช ๑๘๕๒ ฉบับหนึ่งแล้ว ภายหลังเมื่อบาดหลวงยวงบาบติศบิจฉบกลับมาถึงกรุงเทพมหานครนี้ ได้ยื่นสมณสาส์นของท่านผู้บิดาบริสุทธิ์เป็นหนังสือคู่เหมือนกันกับฉบับก่อนอีกครั้งหนึ่ง สมณสาส์นทั้งสองฉบับนั้นเขียนในภาษาลาตินมีคำแปลเป็นภาษาอังกฤษกำกับมาด้วยเหมือนกัน ได้อ่านทราบความแล้วก็มีความยินดียิ่งนัก อนึ่งบาดหลวงยวงบาบติศบิจฉบ ได้นำฉากกรอบไม้ปิดทองมีลายประดับด้วยกรวดแก้วสีต่างๆ เรียบเรียงเป็นรูปตึกวัดโบราณเรียบร้อยสนิทสนมหนักหนามาส่งให้กรุงสยามแล้วก็ยืนยันความว่า ฉากนั้นท่านบิดาบริสุทธิ์ได้มอบฝากมาเป็นบรรณาการ แสดงความยินดีถึงกรุงสยามๆ ได้รับได้ด้วยความยินดีและความเชื่อแต่บิจฉบนั้นแล้ว ได้พิเคราะห์ดูฝีมือทำฉากนั้นโดยละเอียด ก็เห็นว่าเป็นของซึ่งผู้นั้นทำด้วยอุตส่าห์ความเพียรพยายามยิ่งนัก กรุงสยามได้นำเอาฉากนั้นออกให้พระราชวงศานุวงศ์และข้าราชการทั้งปวงดู ก็พร้อมกันชมว่าของนั้นเป็นของทำด้วยอุตส่าห์พยายามความยินดีความเพียรยิ่งนักเป็นของดีจริง กรุงสยามได้ติดฉากไว้ในที่อยู่เป็นที่ผู้ไปมาได้เห็นอยู่เนืองๆ ใครเป็นคนแปลกหน้าไปมาก็ชี้ชวนให้ชมดู แล้วบอกว่าฉากนั้นเป็นเครื่องสมณบรรณาการมาท่านผู้บิดาบริสุทธิ์ยินดีมาถึงกรุงสยาม การนั้นก็เป็นความเจริญเป็นเกียรติยศแก่กรุงสยามอยู่เนืองๆ จนกาลบัดนี้ เพราะฉะนั้นกรุงสยามขอแสดงความชื่นชมยินดีขอบคุณมาถึงท่านผู้บริสุทธิ์ด้วยความเมตตาอาริยไมตรีอันสนิทมาถึงกรุงสยามด้วยความในสมณสาส์นนั้นก็ดีด้วยเครื่องสมณบรรณาการนั้นก็ดี ความจริงนี้จงได้ทราบแด่ญาณของท่านผู้บริสุทธิ์ เทอญในกาลครั้งนี้กรุงสยามได้ช่องโอกาสอันดี เครื่องส่งทูตานุทูตที่มีบรรดาศักดิ์ล้วนเป็นขุนนางอยู่ในน้ำเนื้อเชื้อวงศ์ของกรุงสยาม โดยฝ่ายราชนิกูลสืบมาแต่สมเด็จพระบรมอัยกาธิราชของกรุงสยามนั้นไปยังแผ่นดินยุโรป เพราะสมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสเมื่อได้มีพระราชไมตรี อัน381 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสนิทติดพันเข้ากับกรุงสยามแล้ว ก็ได้มีความนัดหมายถึงกัน เพื่อจะส่งและรับทูตฝ่ายสยาม ให้ได้จำทูลพระราชสาส์นเจริญทางพระราชไมตรีถึงที่เฉพาะพักตร์สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสนั้นเป็นความประสงค์ ครั้นตกลงกันแล้วจึงได้ส่งเรือรบมารับทูตสยามในครั้งนี้ กรุงสยามจึงได้ระลึกถึงความไมตรี ซึ่งบังเกิดมีแก่ท่านผู้บริสุทธิ์แต่ก่อนนั้น แล้วได้มีความปรารถนาจะใคร่ให้ทูตานุทูตนั้นได้ไปถึงที่เฉพาะหัตถ์ คำนับแก่ท่านผู้บริสุทธิ์แทนกรุงสยามด้วย จึงได้เรียบเรียงพระราชสาส์นฉบับนี้ มาถึงท่านผู้บริสุทธิ์เพื่อจะให้ทราบญาณของท่านผู้บริสุทธิ์ ว่ากรุงสยามยังมีความนับถือและระลึกถึงท่านผู้บริสุทธิ์อยู่เนื่องๆ มิได้ขาด โอวาทซึ่งท่านผู้บริสุทธิ์ให้ไปเพื่อจะให้ประพฤติดีแก่ประชาชนที่ประพฤติการด้วยถือศาสนา และความเชื่อ และเลี้ยงชีวิตไม่มีโทษไม่ควรจะทำให้โกรธนั้นก็ดี ให้เผื่อแผ่อารีรู้รอบรักษาชนบรรดาที่นับถือศาสนาโรมันกาธอลิกอยู่นั้นก็ดีกรุงสยามได้ประพฤติตามด้วยดีอยู่ทุกประการ เป็นเครื่องสำแดงความทำให้บริสุทธิ์ (ความตกขาดไป) คือกรรไกรสำหรับตัดผมคร่ำทองเล่มหนึ่ง ขันล้างหน้ามีพานรองกับถาดรองน้ำล้างหน้าสำรับหนึ่งทำด้วยเงินกะไหล่ทองถมด้วยน้ำยาดำเป็นฝีมือชาวสยามทำกับราชสาทิสฉายาลักษณ์ของกรุงสยามแผ่นหนึ่ง เพื่อจะให้ท่านผู้บริสุทธิ์ได้เห็นและรู้จักของทั้งปวงนี้ได้มอบมาในมือทูตกับพระราชสาส์นด้วยแล้ว แต่ทูตพวกนั้นจะได้ไปถึงที่เฉพาะพักตร์ท่านผู้บริสุทธิ์หรือจะไม่ได้ไปถึงกรุงสยามยังไว้วางใจเป็นแน่ไม่ได้การประสงค์ของกรุงสยามนั้นไซร้สุดแต่ผู้ครองฝ่ายฝรั่งเศสจะบังคับเพราะผู้ครองฝ่ายฝรั่งเศสให้เรือรบมารับทูตานุทูตไปทูตานุทูตต้องอยู่ในอำนาจผู้ครองฝ่ายฝรั่งเศกว่าจะได้กลับคืนมายังบางกอกเป็นแต่หวังเชื่อได้เป็นแท้ว่าพระราชสาส์นและเครื่องราชบรรณาการนั้นคงจะได้ไปถึงท่านผู้บริสุทธิ์โดยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งเป็นแท้ เพราะทราบว่าผู้ครองฝ่ายฝรั่งเศสก็ถือศาสนาโรมันกาธอลิกอยู่โดยมาก โดยความเลื่อมใสในท่านผู้บริสุทธิ์ก็คงจะอนุเคราะห์ให้ราชสาส์น และเครื่องบรรณาการถึงท่านผู้บริสุทธิ์ด้วยความยินดีอนึ่งกรุงสยามขอยืนยันความจริงใจมาว่า เมื่อท่านผู้บริสุทธิ์ได้มีอิสริยยศอย่างสูงโดยทางธรรม มหาชนเป็นอันมากได้ยกย่องให้เป็นผู้ใหญ่เป็นที่เคารพนับถือนบนอบของมหาชนเป็นอันมาก แม้นเป็นถึงพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ๆ ในยุโรปหลายบ้านหลายเมืองนั้นแล้ว ท่านผู้บริสุทธิ์มีน้ำใจเมตตาอารีแก่ชนทั้งปวงในโลกไม่ว่าใคร จะเชื่อศาสนาคริสตางก็ดี ไม่เชื่อก็ดีท่านมี เมตตาอารีเผื่อแผ่ไปหมดดังนี้นั้น กรุงสยามเห็นว่าเป็นความชอบความดี สมควรสถานที่เป็นผู้ใหญ่ที่ยิ่งอยู่แล้ว พระราชสาส์นมา ณ วัน ๕ฯ๙ ๕ ค่ำปี ฯ382 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๘พระราชสาส์น ถึงสมเด็จพระเจ้านโปเลียนที่ ๓พระราชทานไปยังประเทศฝรั่งเศพระราชสาส์น ในสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎพระเจ้ากรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาเป็นใหญ่ในแผ่นดินสยามและเมืองขึ้นใกล้เคียงต่างๆ คือ บ้านเมืองคนภาษาชาวเมืองลาวเฉียงลาวกาว กัมพูชา และเมืองมลายูหลายเมืองอยู่ในอาณาจักร ขอคำนับเจริญทางพระราชไมตรีมายังสำนักสมเด็จพระเจ้านโปเลยอนที่ ๓ พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสผู้เป็นเจ้าเป็นใหญ่ในพระราชอาณาจักรฝรั่งเศสและกอลอนีประเทศของกรุงฝรั่งเศสทั้งปวง ซึ่งมีพระราชไมตรีเนื่องสนิทเป็นที่นับถืออย่างสูง และด้วยราชอิสริยยศควรนับดังพระญาติอันสนิทของกรุงสยามให้ทราบว่าพระยาศรีพิพัฒรัตนราชโกษาธิบดี ราชทูต เจ้าหมื่นไวยวรนารถ อุปทูต พระณรงควิชิตตรีทูตกับพวกทูตสยามซึ่งเชิญพระราชสาส์นและคุมเครื่องมงคลราชบรรณาการกรุงสยามไปเฝ้าเจ้ากรุงฝรั่งเศสส่งให้กลับมาโดยสุขสวัสดิ์ถึงกรุงเทพมหานครในเดือนบุษยมาสเป็นเดือนที่ ๒แห่งฤดูหนาวในปีระกา ตรีศก ศักราชสยาม ๑๒๒๓ ว่าตามติกาลอย่างยุโรป เป็นเดือนยันนุวารีในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๒ พวกทูตนั้นมาถึงแล้ว ก็ได้แจ้งความเล่าถึงที่ได้ไปและได้เฝ้ากรุงฝรั่งเศสและยืนยันพรรณนาพระเดชพระคุณของกรุงฝรั่งเศสและบุญคุณของเสนาบดีและขุนนางพนักงานตำแหน่งนั้นๆ ในพระราชอาณาจักรฝรั่งเศสซึ่งได้ทำการอนุเคราะห์รับรองโดยอาการอันดีหาที่ติเตียนมิได้ และพรรณนาสมบัติบ้านเมืองและการพิเศษประหลาดต่างๆ ที่มีในแผ่นดินฝรั่งเศสที่พวกทูตนั้นได้พบได้เห็น และพระเดชานุภาพ และกฎหมายอย่างธรรมเนียมอันดีเป็นเที่ยงธรรมเนียมเรียบร้อยของกรุงฝรั่งเศสให้เราพระเจ้ากรุงสยามและพระราชวงศานุวงศ์และเสนาบดีและขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายสยามฟังด้วยความชื่นชมยินดีอัศจรรย์พิศวงเป็นที่ยิ่ง แล้วแจ้งความว่ากรุงฝรั่งเศสได้มีพระราชสาส์นตอบ มอบให้พวกทูตสยามเชิญมาแต่เพราะรู้ธรรมเนียมฝ่ายสยาม พระราชสาส์นที่มาแต่สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินใหญ่เมืองอื่น ต้องรับโดยเคารพด้วยการแห่อย่างสูงสมควร จึงได้รอพระราชสาส์นไว้ในเรือกลไฟที่มากรุงสยามได้ทราบดังนี้แล้ว จึงได้แต่งกระบวนเรือกระบวนกลไฟรับแห่พระราชสาส์นนั้นมาโดยอย่างสูงสมควรแก่พระยศของกรุงฝรั่งเศสแล้วได้รับโดยเคารพแล้ว เปิดออกอ่านทราบความทุกประการด้วยความยินดีเป็นที่ยิ่งพระราชสาส์นนั้นลงกำหนดว่าเขียนที่วังบิยาริศ วันที่ ๒๒ ของเดือนเสบเตมเบอร์ คริสตศักราช๑๘๖๑ ตรงกับวัน ๑ฯ๓ ๑๐ ค่ำ เดือนภัทรบท เป็นที่ ๑๐ นับต้นฤดูหนาว ในปีระกา ตรีศกศักราชสยาม ๑๒๒๓ เครื่องราชบรรณาการบางสิ่งซึ่งกรุงฝรั่งเศสทรงยินดีมาถึงกรุงสยาม ก็ได้เคารพรับด้วยความชอบหฤทัยและยินดีเป็นอันมาก กรุงสยามขอแสดงความยินดีชื่นชมขอบคิดถึงพระเดชพระคุณกรุงฝรั่งเศสด้วยความพระเมตตากรุณาไมตรีอารีรักแก่กรุงสยาม โดยความที่พรรณนาในพระราชสาส์นนั้นก็ดี ด้วยการที่ทรงพระเมตตานับถือรับทูตฝ่ายสยาม โดยยศอันดีนั้นก็ดี โดยน้ำใจซื่อสัตย์สุจริตจริงก็ดี กรุงสยามมีความหวังเป็นแน่ว่าทางพระราชไมตรีนี้ จะมี383 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวความวัฒนาการถาวรสิ้นกาลนาน แผ่นดินสยามเป็นพระราชอาณาจักรอันน้อยตั้งอยู่ใกล้ฝั่งทะเลเป็นที่ไกลจากแผ่นดินยุโรป จะอยู่เย็นเป็นสุขสืบไปก็เพราะความไมตรีอารีรักของกรุงฝรั่งเศสซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่มีบุญญานุภาพมาก พระราชไมตรีที่มีถึงกันในครั้งนี้ ก็จะเป็นที่ลือชาปรากฏเป็นยศอย่างใหญ่แก่กรุงสยาม เห็นความทราบทั่วไปนานาประเทศทั่วทุกทิศ ครั้นภายหลังมาเมื่อมองซิเออกอนติแขศติโนกลับคืนไปเมืองฝรั่งเศสมองซิเออซาโนนเข้ามาถึงกรุงเทพมหานครนี้เมื่อเดือนมาฆ เป็นที่ ๓ แห่งฤดูหนาว ในปีจอ จัตวาศก ๑๒ ศักราชสยาม ๑๒๒๔ ตรงกันกับเดือนเฝปรุวารี๑ คริสตศักราช ๑๘๖๒ มองซิเออซาโนนได้สำแดงหนังสือสำคัญที่กรุงฝรั่งเศสตั้งให้มองซิเออซาโนนนั้นเป็นกงสุลอยู่แทนผู้ครองฝ่ายฝรั่งเศสในกรุงเทพมหานครนี้ แก่เจ้าพนักงานว่าการต่างประเทศ ครั้นผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยามเชื่อถือเป็นแน่ ยอมให้ว่าการกงสุลแล้ว จึงได้ขอแก่เจ้าพนักงานฝ่ายสยามให้นัดชุมนุมใหญ่ในที่ว่าราชการกรุงสยามในวันเสาร์ขึ้น ๒ ค่ำ ของเดือนเจตร เป็นที่ ๕ นับแต่ต้นฤดูหนาวในปีนั้น ตรงกันกับวันที่ ๒๑ ของเดือนมาร์ช ในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๒ แล้วมองซิเออซาโนนได้มายังประชุมนั้น แล้วได้ยื่นแปทอง ๑ แปเงิน ๑แปทองแดง ๑ ขนาดใหญ่มีรูปภาพสำแดงที่เห็นทูตานุทูตฝ่ายสยามเข้าเฝ้ากรุงฝรั่งเศสให้ต่อราชหัตถ์ของกรุงสยามอ้างพระนามกรุงฝรั่งเศสว่ากรุงฝรั่งเศสมีรับสั่งมอบทรงยินดีมาถึงกรุงสยามเพื่อจะให้เป็นเกียรติยศที่ระลึกถึงทางพระราชไมตรีสืบไปภายหน้า เพราะธรรมเนียมฝรั่งเศสเมื่อเวลาได้รับทูตต่างเมือง ซึ่งไปเจริญทางพระราชไมตรีดังนี้แล้ว ก็ย่อมสร้างเป็นทองเงินทองแดงอย่างนี้ขึ้นไว้เป็นเกียรติยศสำหรับแผ่นดินสืบไปภายหน้า กรุงสยามได้รับด้วยความยินดี แล้วได้เขียนหนังสือรับแปทั้งสามนั้น ให้แก่มองซิเออซาโนนไปเป็นสำคัญ กรุงสยามไว้ใจว่าหนังสือรับนั้นมองซิเออโนนจะได้ส่งไปยังกรุงฝรั่งเศสแล้วก็ซึ่งว่าเป็นอย่างธรรมเนียมฝรั่งเศสดังนี้นั้นกรุงสยามก็เห็นจริงเพราะเป็นทองแดงแปหนึ่ง ของเก่าแต่ครั้งสมเด็จพระเจ้าลุวิศที่ ๑๔ ๒ ได้รับทูตสยามแต่ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนางรายณ์มหาราช ๑๗๘ ปีล่วงมาแล้วถึงปีนี้นั้น ยังมีอยู่ในมือกรุงสยามแปหนึ่ง ได้มาเทียบดูก็เห็นอาการคล้ายคลึงกัน แต่ครั้งทูตฝ่ายสยามทำความเคารพ แก่สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสอย่างเช่นจีนเคยไปทำที่เมืองปักกิ่งไม่ทำตามอย่างปรกติของไทย ก็ครั้งนั้นสมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสพระองค์นั้นจะชอบพระทัยอย่างนั้นกระมัง แปทองแปเงินแปทองแดงอย่างนั้นเหมือนกัน อีกสำรับหนึ่งมองซิเออซาโนนได้นำไปถวายแก่สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอของสยาม ณ พระบวรราชวังได้รับโดยความเคารพแก่กรุงฝรั่งเศสโดยอย่างเช่นว่าแล้วเหมือนกันด้วยแล้ว ก็ครั้งนี้กรุงฝรั่งเศสโปรดให้ทูตฝ่ายสยาม ทำความคำนับตามอย่างปรกติอย่างไทย กรุงสยามได้ทราบแล้วก็มีความยินดี ถ้าให้ทำอย่างจีนการก็ปรากฏว่าจีนเป็นทูตของเมืองจีนเมืองญวนไปมิใช่ของกรุงสยาม๑February๒พระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔384 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมองซิเออซาโนนกงสุลนั้นเรียบร้อยดีนักหนา มีกิริยาเป็นที่ชอบใจแก่ผู้ครองฝ่ายสยามแต่กรุงสยามเสียใจนักหนาเพราะมองซิเออซาโนนอยู่ไปไม่ได้นาน และเมื่อมองซิเออซาโนนยังอยู่นั้น มีเรือกลไฟของกรุงฝรั่งเศสชื่อครานนาดา ๑ เข้ามาแต่เมืองไซ่ง่อน กอลอเนนเรบุน ๒ เป็นนายใหญ่เข้ามากับขุนนางฝรั่งเศสหลายนาย กงสุลซาโนนได้มาแจ้งความแก่เจ้าพนักงานฝ่ายสยามว่า กรุงฝรั่งเศสได้มีรับสั่งบังคับให้ อัดมิราล ปนาค ๓ แม่ทัพฝรั่งเศสที่เมืองไซ่ง่อนเป็นทูตคุมเครื่องยศสำหรับนาม ในลำดับยศแครนกรอศ ๔ และแครนออฟีเซอ ๕ ซึ่งกรุงฝรั่งเศสได้ทรงตั้งมาแต่ก่อนเพื่อจะมอบให้แก่กรุงสยามและพระเจ้าน้องยาเธอของกรุงสยาม ตามพระราชปฏิญญาของกรุงฝรั่งเศสที่มีในพระราชสาส์นซึ่งทูตสยามเชิญมาแต่ก่อนนั้นแต่อัดมีราลปนาค มีราชการมากต้องรออยู่นานจึงถึง กาลเวลาเมื่อกรุงฝรั่งเศสรับสั่งให้หาให้กลับไปกรุงปารีสโดยเร็ว ครั้นจะเข้ามาตามความรับสั่งก่อนก็กลัวจะช้าเสียเวลาไป จึงได้บังคับใช้ให้กอลลอเนน เรบุนเป็นทูตแทนตัวเชิญเครื่องยศสองสำรับนั้น เข้ามามอบให้แด่กรุงสยามและพระเจ้าน้องยาเธอของกรุงสยาม เจ้าพนักงานได้ทราบความแล้วก็มาแจ้งความแก่กรุงสยามให้ทราบแล้วพร้อมกันจัดแต่งกระบวนไปรับเครื่องราชอิสริยศเป็นของทรงยินดีมาแต่กรุงฝรั่งเศสกับทั้งตัวทูตและผู้ติดตามทูตพร้อมกันแล้วได้นัดประชุมใหญ่ในที่พระที่นั่งอนันตสมาคมเป็นที่ว่าราชการแผ่นดินของกรุงสยาม ในวันอาทิตย์ แรม๘ ค่ำ ในเดือนวิสาขเป็นเดือนที่ ๖ นับแต่ต้นฤดูหนาวมา ในปีกุน เบญจศก๑๓ศักราชสยาม ๑๒๒๕ตรงกันกับวันที่ ๑๐ ของเดือนเม ในปีคริสตศักราช ๑๘๖๓ แล้วได้ส่งให้เจ้าพนักงานยิงปืนสลุตรับเครื่องราชอิสริยยศ ซึ่งทูตฝรั่งเศสเชิญมานั้น ๒๑ นัด เมื่อเวลาถึงท่าแล้วได้แห่มายังที่ประชุมนั้นกอลอเนน เรบุนได้เชิญเครื่องประดับราชอิสริยยศนั้นวางบนพานทองสองชั้น เข้ามาส่งให้กรุงสยามอ้างออกพระนามของกรุงฝรั่งเศสแล้วเปิดเผยออก ถือเอาเครื่องประดับนั้นแต่งเข้าในกายกรุงสยามตามอย่างธรรมเนียมฝรั่งเศสในที่เฉพาะหน้าประชุมใหญ่เป็นเกียรติยศอันยิ่ง กรุงสยามได้รับแล้วด้วยความยินดีก็ได้เขียนใบรับเป็นสำคัญให้กอลอเนนเรบุนในเวลานั้นแล้ว กรุงสยามไว้ใจว่ากอลอเนน เรบุนจะส่งหนังสือนั้นมาให้กรุงฝรั่งเศสได้ทราบแต่ก่อนนี้แล้ว ในวันนั้นเมื่อเสร็จการมอบเครื่องบรรณาการแล้ว ก็ได้แต่งโต๊ะเลี้ยงพวกทูตานุทูต มีประโคมดนตรีมโหรีเป็นคำนับแก่กรุงฝรั่งเศสการทั้งปวงแจ้งอยู่แก่กอลอเนนเรบุน และพวกขุนนางฝรั่งเศสซึ่งไปเห็นการนั้นแล้วครั้นถึงวันพุธ แรม ๑๑ ค่ำในเดือนนั้น ตรงกันกับวันที่ ๑๓ ของเดือนเมในปีนั้น กอลอเนนเรบุนกับพวกขุนนางฝรั่งเศสที่มาด้วยได้ไปยังพระบรมราชวังแล้วมอบเครื่องประดับสำรับยศซึ่งกรุงฝรั่งเศสทรงยินดีมาโดยเฉพาะพระเจ้าน้องยาเธอของกรุงสยาม ซึ่งกรุงฝรั่งเศสขนานนามมาว่า๑Grenada๒Colonel Reboul๓Admiral Bonard๔Grand Gross๕Grand officer385 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแครนออฟีเซอร์นั้นให้รับโดยคำนับด้วยการเคารพนับถือคล้ายกับอย่างที่ได้รับในพระบรมหาราชวังนี้นั้น แล้วกอลอเนนเรบุนกับพวกขุนนางฝรั่งเศสซึ่งมาด้วยกันก็ลากลับไปกรุงสยามกับพระราชวงศานุวงศ์และเสนาบดี มีความชื่นชมยินดีมาก ด้วยได้รับเครื่องยศแต่กรุงฝรั่งเศสเป็นแอมเปรอ พระเจ้าแผ่นดินใหญ่ขอแสดงความปฏิญญาความเต็มใจยินดี คิดขอบพระเดชพระคุณกรุงฝรั่งเศสเป็นอันมากมาให้กรุงฝรั่งเศสทราบ บัดนี้กรุงสยามมีความประสงค์จะใคร่ทำความที่กรุงสยามคิดถึงพระเดชพระคุณกรุงฝรั่งเศสนี้นั้นให้ปรากฏชัดแจ้งชัด จึงได้คิดให้ช่างทองชาวสยามทำรูปดวงดาวหรือดอกไม้ด้วยทองคำประดับด้วยเพชร เป็นใจกลางมีพลอยต่างสีต่างกำเนิดล้อมอยู่ทั้งแปดด้าน แล้วมีเพชรเป็นอันมากประดับเป็นบริวารแวดล้อมดังรัศมีอีกกับดวงดาวทองคำลงยาราชาวดีมีที่ห่วงห้อยเป็นรูปสำคัญนามของกรุงสยามจัดลงในหีบเดียวกัน อนึ่งกรุงสยามได้ให้ช่างทำรูปภาพสาทิศฉายาลักษณ์ของกรุงสยาม ได้ถ่ายเมื่อเวลาประดับด้วยเครื่องราชอิสริยยศ ซึ่งกรุงฝรั่งเศสทรงยินดีมานั้นแผ่นดินหนึ่งด้วยแล้วก็มีน้ำใจขอส่งมาถวายกรุงฝรั่งเศสให้ทรงรับไว้ เพื่อจะเป็นสำคัญให้ทราบความจงรักภักดีของกรุงสยามและเครื่องประดับ ๑ ที่ส่งมานี้ เป็นฝีมือช่างทองชาวสยามทำแต่ตามกำลังความมานะของกรุงสยามในครั้งนี้ จะมีกฎหมายอย่างธรรมเนียมมาแต่เดิมก็หามิได้ ก็เมื่อของถึงกรุงฝรั่งเศสแล้วกรุงฝรั่งเศจะโปรดใช้อย่างไรจะควรก็สุดแต่พระราชดำริกรุงฝรั่งเศสนั้นเถิด กรุงสยามเป็นแค่เจ้าแผ่นดินเมืองน้อยเมืองไกล ไม่เข้าใจอย่างธรรมเนียมในข้างยุโรปเลย เมื่อผิดชอบเหลือเกินประการใดกรุงฝรั่งเศสจงโปรดอย่าได้ถือโทษเลยและอย่างธรรมเนียมซึ่งจะตั้งแบบแผนเครื่องประดับอย่างนี้ในบุคคลที่มียศเพียงใดๆ ควรที่กรุงสยามจะจัดให้เพียงอย่างไรก็สุดแต่กรุงฝรั่งเศสจะโปรดแนะนำมาให้ทราบการที่ควรนั้นเถิดอนึ่งซึ่งกรุงฝรั่งเศสและเสนาบดียอมยกมองซิเออ ดิ เครแหน ๒ ซึ่งเป็นเจ้าของกรุงฝรั่งเศให้กรุงสยามตั้งเป็นกงสุลรับนามในภาษาสันสกฤตว่า พระสยามธุรานุรักษ์ เป็นนามตามยศอย่างสยาม แล้วโปรดประกาศให้ชนทั้งปวงเรียกตามนามนั้น กรุงสยามได้ทราบแล้วก็มีความยินดีเป็นที่ยิ่ง มองซิเออ ดิ เครแหน พระสยามธุรานุรักษ์นั้น ถึงไม่พบกับกรุงสยามในที่เฉพาะหน้า ก็เป็นผู้ซึ่งมองติงงีราชทูตของกรุงฝรั่งเศสซึ่งเป็นผู้คุ้นเคยกับกรุงสยามเมื่อเวลามาทำสัญญานั้นได้ชักโยงมาให้รู้จักคุ้นเคยกับทูตานุทูตของกรุงสยาม ซึ่งได้ไปเฝ้ากรุงฝรั่งเศสถึงกรุงปารีสเมื่อปีหลังนั้นแล้ว มองซิเออ ดิ เครแหน พระสยามธุรานุรักษ์เมื่อเป็นกงสุลฝ่ายสยามแล้ว ก็ได้มีหนังสือไปมากับกรุงสยามบ้างกับเสนาบดีบ้างโดยทางธุระของกงสุล ถ้อยคำที่มีมาในหนังสือก็เป็นที่ชอบใจควรให้เห็นเป็นที่ไว้ใจว่ารอบรู้กฎหมายอย่างธรรมเนียมที่ควร สมควรที่จะเป็นกงสุลอยู่แล้ว ขอพระเดชพระคุณกรุงฝรั่งเศสโปรดแก่มองซิเออดิเครแหน พระสยามธุรานุรักษ์กงสุลของกรุงสยาม๑เครื่องราชอิสริยาภรณ์ที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๔ ทรงสร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๐๑ -พ.ศ. ๒๔๐๒ มีชื่อว่า “ดารานพรัตน์”๒Monsieur De Gréhan386 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจงมาก กรุงสยามไว้ใจว่ายศของกรุงสยามจะยั่งยืนมั่นคงดำรงเป็นปรกติอยู่ได้ ก็เพราะกรุงฝรั่งเศทรงพระเมตตาปรานีอนุเคราะห์กรุงสยาม ขออาราธนาสิ่งซึ่งใหญ่เป็นประธานในสกลโลก จงอนุเคราะห์รักษาสมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสให้ได้ดำรงในความสุขความเจริญ และติดต่อไปพร้อมยาวไปของชนม์ชีพและราชสมบัติทั่วทั้งสกลอาณาจักร และขอให้ทรงพระราชไมตรีทั้ง ๒ พระนครติดพันอยู่เย็นเป็นสุขสืบไปภายหน้าชั่วฟ้าและแดนดิน เทอญพระราชสาส์นนี้ได้ส่งไปแต่พระที่นั่งอนันตสมาคม ในพระราชสถานชื่อพระบรมมหาราชวังตั้งอยู่ในกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาบรมราชธานี อันมีในประเทศบางกอกแว่นแคว้นแผ่นดินสยาม ในวันอังคาร เป็นดิถีที่ ๑๔ ข้างแรมของจันทรมาสชื่อผคุณ เป็นเดือนที่๔ นับแต่ต้นฤดูหนาว ในปีกุน เบญจศก ศักราชโหรสยาม ๑๒๒๕ ตรงกันกับกำหนดสุริยคติกาลฝ่ายยุโรป เป็นวันที่ ๕ ของเดือนเอปริล ในปีคริสตศักราช ๑๘๖๔ เป็นปีที่ ๑๔ หรือ วันที่ ๔๗๑๐ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ฯ387 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๙พระราชสาส์น ถึงสมเด็จพระเจ้านโปเลียนที่ ๓พระราชทานไปยังประเทศฝรั่งเศเมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๔๐๘สมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระเจ้ากรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยา เป็นมหาราชธานีใหญ่ ในพระราชอาณาจักรฝ่ายสยาม คือแผ่นดินสยามเหนือใต้และดินแดนต่างๆ อยู่เคียงอยู่ใกล้เป็นที่อาศัยอยู่ของชนชาวประเทศมีเพศภาษาต่างๆ คือ ลาวเฉียง ลาวกาว และกัมพูชามลายู และกะเหรี่ยงในทิศนั้นๆ เกือบรอบคอบ และซึ่งรับราชนามตามตำแหน่งยศสมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสประดิษฐานว่า แครนกรอศดำรงลำดับสิงหราชคือยศแต่พระเจ้าราชาธิราชนั้น ขอคำนับเจริญทางพระราชไมตรี อ่อนน้อมนับถือมายังสำนักสมเด็จพระเจ้าราชาธิราช ผู้รุ่งเรืองด้วยราชฤทธิอิสริยยศอย่างสูงสุด และเป็นผู้ทรงพระเมตตา คือสมเด็จพระเจ้าเอมเปรอกรุงฝรั่งเศซึ่งทรงพระนามว่านโปเลยอนเป็นที่สามในพระนามเสมอกันเป็นพระเจ้าแผ่นดินเอกราชใหญ่ ในชนชาวฝรั่งเศสแลกอลอนีนานาประเทศซึ่งเป็นเมืองขึ้นอ่อนน้อมอยู่ในอำนาจตั้งอยู่ในทิศถิ่นที่ต่างๆ นั้น และซึ่งมีพระราชไมตรีเนื่องสนิทชิดชมเป็นที่นับถืออย่างสูง แต่โดยราชอิสริยยศควรนับดังพระบรมญาติอันสนิทของกรุงสยามให้ทราบ ขอความอ่อนน้อมของกรุงสยามจงเป็นที่ชอบพระราชหฤทัยของกรุงฝรั่งเศสเทอญ กอมแมนดัน ๑ ออบาเรศซึ่งได้รับยศ กรุงฝรั่งเศสทรงแต่งตั้งให้เป็นกงสุล สำหรับพระราชอาณาจักรเอมเปรอราชาธิราชกรุงฝรั่งเศสเพื่อจะให้เข้ามาอยู่รักษาที่ตั้งกงสุลฝรั่งเศสและรับราชการทำนุบำรุงทางพระราชไมตรีและผลประโยชน์ของคนขึ้นในพระราชอาณาจักรฝรั่งเศสในกรุงเทพมหานครราชธานีฝ่ายสยามนี้ได้มาด้วยเรือรบของกรุงฝรั่งเศถึงกรุงเทพมหานคร วันอาทิตย์ ขึ้นสามคำ เดือนจิตรมาสเป็นที่ ๕ แต่ต้นฤดูหนาว ในปีชวดนักษัตรยังเป็นเบญจศ๑๓ก ศักราชสยามยังไม่ขึ้น คงเป็น ๑๒๒๕ ตรงกับวันที่ ๙ ของเดือนเอปรีลในปีมีคริตสตศักราช ๑๘๖๔ ครั้นมาถึงแล้วก็ได้มาสำแดงหนังสือสำคัญตราตั้งแต่กรุงฝรั่งเศโปรดให้กอมแมนดันออบาเรศนั้น เป็นกงสุลฝ่ายฝรั่งเศสสำหรับกรุงเทพมหานครนี้แล้วได้แจ้งความยืนยันว่า กรุงฝรั่งเศสโปรดให้เป็นผู้เชิญพระราชสาส์นมาสองฉบับๆ หนึ่งถึงผู้เป็นใหญ่ที่ยิ่งในกรุงสยาม อีกฉบับหนึ่งถึงผู้เป็นใหญ่ที่สองในกรุงสยาม โดยเนื้อความในทางพระราชไมตรีแล้วนั้น ผู้ครองแผ่นดินสยามได้จัดการรับสมควรแก่ราชอิสริยยศทั้งสองฝ่าย ตามเยี่ยงอย่างซึ่งเคยมาแต่ก่อน ผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยามได้ทราบความดังนี้แล้วก็มีความยินดีจึงได้พร้อมกันกำหนดวันนัดประชุมพระราชวงศานุวงศ์ และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายสยามแล้วจัดกระบวนแห่ทางบกทางเรือ ไปรับพระราชสาส์นของกรุงฝรั่งเศสและตัวกอมแมนดันออบาเรศผู้เป็นผู้เชิญ๑Commandant388 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชสาส์นมา เมื่อถึงท่าที่จอดจะขึ้นแห่บนบก ก็ได้ยิงปืนใหญ่เคารพกรุงฝรั่งเศส๒๑ นัด ยิงรับกอมแมนดันออบาเรศผู้เชิญพระราชาสาส์น ๗ นัด แล้วได้แห่ไปถึงที่ประชุมใหญ่ในสถานที่ราชการ ชื่ออนันตสมาคม กอมแมนดันออบาเรศได้เชิญพระราชสาส์นยื่นให้ในราชหัตถ์ของกรุงสยาม โดยอ้างพระนามกรุงฝรั่งเศสและให้กรุงสยามได้รับพระราชสาส์นนั้น ในที่ประชุมเฉพาะหน้าพระราชวงศานุวงศ์และผู้ว่าราชการเป็นประธานในแผ่นดินสยาม ในวันศุกร์ ขึ้นเก้าค่ำของเดือนจิตรมาสเป็นที่ ๕ แต่ต้นฤดูหนาวในปีชวด นักษัตรเป็นฉศกแล้ว เพราะศักราชสยามขึ้นเปลี่ยนใหม่ได้สามวัน ก่อนแต่วันนั้นไป คือวันเป็นที่ ๑๖ ของเดือนเอปริล ในปีมีคริสตศักราช๑๘๖๔ แล้วนั้นครั้นมาเมื่อวันจันทร์ ขึ้นสิบสองค่ำ ของเดือนจิตรมาสเป็นที่ ๕ แต่ต้นฤดูหนาวในปีนั้นตรงกันกับวันที่ ๑๙ ของเดือนเอปริล ในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๔ ก็ได้มีการแห่และประชุมรับพระราชสาส์น และผู้เชิญพระราชสาส์นเป็นส่วนในพระบวรราชวัง เป็นที่ตั้งอยู่ของพระเจ้าน้องยาเธอของกรุงสยามอีก การแห่แหนรับก็คล้ายกับการมีแล้วในพระบรมมหาราชวังในวันก่อนพระราชสาส์นของกรุงฝรั่งเศสฉบับนั้น เขียนที่ราชาธิราชนิเวศวังชื่อตุวิเลอเรศในวันที่ ๑๒ ของเดือนยันนุวารี ในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๔ มีพระราชลัญจกรและพระราชหัตถสัญญาณเลขาเป็นสำคัญอย่างเคยสังเกตแน่ความในพระราชสาส์น ได้ให้ล่ามแปลสอบสวนได้ความถูกต้องเป็นแน่แล้ว กรุงสยามได้อ่านทราบความทุกประการแล้วด้วยยินดี กรุงสยามขอแสดงความชื่นชม คิดขอบพระเดชพระคุณกรุงฝรั่งเศสเพราะความในพระราชสาส์นสำแดงความเมตตาปรานีและพระราชไมตรีถึงกรุงสยามโดยความที่มีในพระราชสาส์นนั้นกอมแมนดันออบาเรศเป็นบุรุษหนุ่มมีกำลังกาย และกำลังสติปัญญาและความรู้อุตส่าห์ได้เล่าเรียนศึกษามาสมควรที่จะได้ทำราชการฉลองพระเดชพระคุณกรุงฝรั่งเศในกงสุลสำหรับกรุงเทพมหานครนี้อยู่แล้ว ตั้งแต่มาถึง ก็อุตส่าห์ส้องเสพย์คบหารู้จักคุ้นเคยกับผู้ที่เป็นประธานในราชการนั้นๆ จนถึงกับดรุณทารกในราชตระกูลนี้ก็คุ้นเคยชอบพอกันกับมองสิเออออบาเรศกงสุลไม่ช้าวันเวลาเลย เพราะมองสิเออออบาเรศกงสุลรีบร้อนศึกษาอ่านเขียนและเรียนพูดภาษาสยาม รู้ได้มากเร็วทีเดียวผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยาม ก็ได้มีความเคารพนับยอมให้มองสิเออออบาเรศ เป็นกงสุลของกรุงฝรั่งเศสในกรุงเทพมหานครนี้ตั้งแต่แรกมา มองสิเออออบาเรศไปมาหากรุงสยามอยู่เนืองๆในเวลาอันควร ได้นั่งสนทนาในการต่างๆ บ้าง กรุงสยามเห็นว่ากอมแมนดันออบาเรศผู้นี้เป็นผู้ฉลาดมากในกฎหมายเอนเตอรนาแซนนา ลอและขนบธรรมเนียมและกระบวนราชการบ้านเมืองต่างๆ มาก เมื่อว่าถึงเป็นผู้บรรทัดฐานครองแผ่นดินฝ่ายสยามนี้ กรุงสยามมีความโทมนัสเพื่อจะรับสารภาพว่าเพราะแต่ก่อนมามีความรู้น้อยนัก ด้วยไม่ได้ไปเที่ยวไปเห็นไปฟังการงานในบ้านอื่นเมืองไกลเท่าไรนัก ผู้ไปมาแต่เมืองอื่นได้รู้จักก็เป็นลูกค้าวานิชชนต่ำๆ มาเล่าขานการต่างๆ เกินๆไปบ้างและทุ่มเถียงไม่ต้องกัน การที่เป็นดังนี้ก็เพราะชาวสยามกับชาวยุโรปยังเป็นผู้แปลกหน้ากันนัก จะฟังเอาเป็นแน่ไม่ได้ ชาวแผ่นดินสยามก็ยังโง่เขลามีวิชาการความรู้น้อย เมื่อได้ฟังการ389 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอันละเอียดหรือประหลาดแปลกหูกับการที่เคยมาแต่ก่อนก็ไม่ใคร่จะเข้าใจ เหมือนเป็นชาวป่าตั้งอยู่ใกล้บ้าน ไม่ควรนับว่าเป็นชาวบ้านแท้ ก็ในการเร็วๆ คิดแต่หลังมาไม่ถึงสิบปีพึงได้พบกับชาวยุโรปซึ่งมีขนบธรรมเนียมบ้านเมืองเรียบร้อยดีและเป็นไปด้วยเหตุผล ความรู้ของผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยามจึงค่อยเจริญดีขึ้นกว่าแต่ก่อนสักน้อย ถึงกระนั้นยังรู้ยังรำพึงการไปไม่ทั่วถึงในสิ่งที่ควรจะว่าจะทำ การทุกสิ่งทุกอย่างในเมืองของสยามเองก็ดีในการอันปฏิพัทธ์ด้วยการต่างประเทศที่เป็นไมตรีก็ดี จะไม่ให้มีเข้าใจผิดพลั้งพลาดคลาดเคลื่อนไปจากเหตุที่ควรบ้างนั้นจะระวังก็ยังเป็นอันยาก เพราะฉะนั้นกรุงสยามขออ้อนวอนต่อกรุงฝรั่งเศสมา การใดๆ ผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยามเข้าใจผิดพลั้งพลาดทำให้คลาดเคลื่อนอย่างไรไปบ้างขอพระเมตตากรุณางดโทษโปรดตักเตือนให้ทราบความตามเหตุผล จะได้คิดยักย้ายผ่อนปรนแก้ไขเสียใหม่ ให้เป็นไปแต่ในการที่ควรเห็นชอบด้วยกันโดยเหตุเป็นผลประโยชน์เป็นคุณแก่ชนทั้งปวงครั้นมาภายหลัง พระเจ้าน้องยาเธอของกรุงสยาม เป็นผู้ใหญ่ที่สองของกรุงสยาม ได้มียศในที่ได้รับพระราชสาส์นของกรุงฝรั่งเศสในครั้งนี้แล้ว มีความชื่นชมยินดีมากนัก ได้จัดเครื่องมงคลราชบรรณาการเป็นเครื่องหัตถาลังการสามสำรับ แล้วได้เขียนราชสาส์นแสดงการยินดีที่ได้รับแปทอง ๑ เงิน ๑ ทองแดง ๑ เป็นของกรุงฝรั่งเศสทรงยินดีมาถึงครั้งหนึ่ง และได้รับลำดับอันรุ่งเรืองของสิงหราช คือยศในพระราชอาณาจักรแอมเปรอฝรั่งเศสในขั้นที่ว่าแครนออฟีเซอ และเครื่องประดับสำหรับยศนั้นครั้งหนึ่งแล้วได้มอบราชสาส์นและบรรณาการนั้นให้มองสิเออออบาเรศรับส่งไปแล้วก่อนบัดนี้ไม่นานครั้นเมื่องเดือนมิคสิรมาสเป็นเดือนที่หนึ่งของฤดูหนาวในปีชวดนักษัตร ฉศก ๑๔ ศักราชสยาม ๑๒๒๖ ตรงกันกับเดือนดีเซมเบอร์ ในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๔ มองสิเออออบาเรศกงสุลของกรุงฝรั่งเศสมาแจ้งความแก่เจ้าพนักงานว่าการต่างประเทศ ให้แจ้งความต่อผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยาม ว่ากรุงฝรั่งเศสได้มีพระราชสาส์นถึงกรุงสยามมอบมาให้กงสุลออบาเรศเชิญมาส่งอีกฉบับหนึ่งผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยามได้มีความยินดีพร้อมกันนัดประชุม และจัดการแห่รับพระราชสาส์นของกรุงฝรั่งเศสโดยเคารพอย่างครั้งเช่นว่ามาแล้วในข้างต้น มองสิเออออบาเรศได้เชิญพระราชสาส์นของกรุงฝรั่งเศสส่งให้กรุงสยามต่อหน้าประชุมใหญ่ ออกพระนามกรุงฝรั่งเศสเป็นที่อ้าง กรุงสยามได้มียศรับพระราชสาส์นนั้น ในวันพฤหัสแรมสองค่ำของเดือนจันทรมาสชื่อมฤคศิร เป็นเดือนต้นฤดูหนาว ในปีชวด ฉศก ศักราชสยาม ๑๒๒๖ ตรงกับสุริยคติกาล วันที่ ๑๕ ของเดือนดีเซมเบอร์ในปีมีคริตสตศักราช ๑๘๖๔ แล้วได้ให้ล่ามแปลอ่าน ทราบความทุกประการพระราชสาส์นนั้นเขียนที่ราชาธิราชนิเวศ วังเสนต์โขลด ๑ ในวันที่ ๑๓ ของเดือนออกตอเบอร์ ในปีมีคริสตศักราช๑๘๖๔ ความในพระราชสาส์นั้น เป็นตอบแก่ราชสาส์นของกรุงสยาม ฉบับที่ลงวันอังคาร แรม๑๔ ค่ำของเดือนผคุณ เป็นที่ ๔ นับแต่ต้นฤดูหนาวมา ในปีกุน เบญจศก ศักราชสยาม ๑๒๒๕๑Sent Cloud390 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตรงกันกับวันที่ ๕ ของเดือนเอปริล ในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๔ นั้น กรุงสยามเมื่อได้ฟังความในพระราชสาส์นฉบับนี้ ก็มีความชื่นชมยินดียิ่งนัก ด้วยได้ฟังพระราชปฏิญญา ว่าจะโปรดรักษาทางพระราชไมตรีในระหว่างฝรั่งเศสกับสยามนี้ ไม่ให้มีความเปลี่ยนแปลงไปเลย และว่าถึงเครื่องประดับที่กรุงสยามส่งไปกับพระราชสาส์นครั้งก่อนนั้น กรุงสยามเป็นเจ้าแผ่นดินเมืองน้อยไม่อาจจะขอให้กรุงฝรั่งเศสทรงรับเป็นเครื่องประดับสำหรับราชอิสริยศได้ ซึ่งส่งไปนั้นเป็นแต่ความหารือ ว่าควรจะโปรดอย่างไรก็สุดแต่จะโปรด และซึ่งกรุงฝรั่งเศสโปรดทรงรับให้เป็นเครื่องประดับสำหรับราชอิสริยยศ ดังกล่าวมาในพระราชสาส์นนั้นกรุงสยามมีความชื่นชมยินดีเป็นที่สุด คิดขอบพระเดชพระคุณกรุงฝรั่งเศสเป็นอันมากครั้นมาเมื่อปลายเดือนจันทรมาสชื่อจิตรเป็นที่ ๕ ฤดูหนาวในปีฉลู สัปตศก ๑๕ ศักราชสยาม ๑๒๒๗ ตรงกับเดือนเอปริลในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๕ กอมแมนดันออบาเรศกงสุลของกรุงฝรั่งเศสมาแจ้งความแก่เจ้าพนักงานว่าการต่างประเทศฝ่ายสยามว่ากรุงฝรั่งเศสทรงพระเมตตาดำริจะให้เป็นยศยิ่งใหญ่แก้ผู้เป็นบรรทัดฐานในแผ่นดินสยามทั้งสอง ซึ่งแต่ก่อนได้ลำดับอันรุ่งเรืองของสิงหราชคือยศตามพระอาณาจักรแผ่นดินแอมเปรอ เป็นแครนกรอศและแกรนออฟีเซอมีเครื่องสำหรับยศได้รับแต่ก่อนแล้วนั้น มีสลักสำคัญสัญญาบัตรว่าดิโปลมามีพระราชลัญจกรตราสำหรับแผ่นดินฝรั่งเศสและพระราชหัตถเลขาและลายมือเสนาบดีผู้ใหญ่ลงไว้ด้วยเป็นสำคัญให้เป็นที่พึ่งเชื่อถือโดยยิ่ง จึงได้รับสั่งให้ดิโปลมานั้นเป็นอันทำสำเร็จแล้วส่งมายังมือกอมแมนดันออบาเรศกงสุลของกรุงฝรั่งเศสเพื่อนำมายื่นนำแก่กรุงสยาม และพระเจ้าน้องยาเธอผู้เป็นที่สองของกรุงสยามตามกำหนดราชอิสริยยศซึ่งได้รับแล้วแต่ก่อน กรุงสยามกับพระเจ้าน้องยาเธอผู้ที่สองของกรุงสยามได้ทราบแล้วก็มีความชื่นชมยินดี ได้นัดประชุมและจัดการกระบวนแห่ไปรับสัญญาบัตรในที่ประชุม โดยการเคารพนับถือ อย่างเช่นการรับพระราชสาส์นกรุงฝรั่งเศสทั้งสองแห่ง คือในพระบรมมหาราชวังดังกล่าวข้างต้น กรุงสยามได้รับดิโปลมาสัญญาบัตรนั้นในวันเสาร์ดิถีที่ ๕ข้างขึ้นของจันทรมาสชื่อพิศาขเป็นที่ ๖ แต่ต้นฤดูหนาวในปีฉลู สัปตศก๑๖ ศักราชสยาม ๑๒๒๗ตรงกันกับวันที่ ๒๙ ของเดือนเอปริลในปีมีคริสศักราช ๑๘๖๕ ดิโปลมาสัญญาบัตรนั้นลงวันที่๒๗ เดือนดีเซมเบอร์ ในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๔ ในประชุมอันนี้ พระราชวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ผู้น้อย และเสนาบดีซึ่งประชุมในที่ว่าราชการชื่ออนันตสมาคม เมื่อเวลากรุงสยามรับสัญญาบัตรนั้นพร้อมใจกันสำแดงความชื่นชมยินดีอวยชัยถวายพร ขอบพระเดชพระคุณแก่กรุงฝรั่งเศสได้โปรดให้ผู้เป็นบรรทัดฐานใหญ่ในแผ่นดินสยามทั้งสอง มีลำดับอันรุ่งเรืองของสิงหราชคือยศตามพระราชอาณาจักรแผ่นดินแอมเปรอ ถ้าจะให้มีสลักสำคัญของพระเดชพระคุณแก่กรุงฝรั่งเศสในเหตุอันนี้แล้ว พระราชวงศานุวงศ์กับเสนาบดีฝ่ายสยามจะลงตราลงชื่อทุกองค์ทุกนายแล้ว ส่งไปถวายกรุงฝรั่งเศสทอดพระเนตรสำคัญ ถ้ามีธรรมเนียมในกรุงฝรั่งเศสที่จะทรงรับหนังสืออย่างนี้ได้พระราชวงศานุวงศ์และเสนาบดีฝ่ายสยามมากด้วยกัน ก็จะพร้อมใจกันทำด้วยความยินดี391 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระเจ้าน้องยาเธอของกรุงสยาม ซึ่งเป็นผู้ใหญ่ที่สองในสยาม ได้รับดิโปลมาสัญญาบัตรในวันอังคารขึ้น ๘ ค่ำของเดือนนี้ตรงกับวันที่ ๒ ของเดือนเม ฯ ครั้งนี้กรุงสยามมีความคิดขอบพระเดชพระคุณกรุงฝรั่งเศสเป็นอันมาก จึงเกิดความอยากยิ่งนักในที่จะแสดงความที่ตนเป็นผู้กตัญญูรู้พระเดชะพระคุณของกรุงฝรั่งเศสให้ยิ่งขึ้นไป จึงจัดได้ธำมรงค์ประดับพลอยเก้าอย่างซึ่งเป็นเครื่องยศฝ่ายสยามตามธรรมเนียมเก่าโบราณ และประคตเป็นเครื่องยศฝ่ายสยามสำหรับกันกับธำมรงค์นั้นสำรับหนึ่ง กับให้คิดให้ช่างทำเครื่องประดับสำหรับยศอย่างใหม่มีรูปช้างเผือกและมงกุฎ และเครื่องสูงและธงสำคัญอย่างสยาม แวดล้อมเป็นเครื่องลงยาและฝังเพชรพลอยต่างสีเพื่อจะแสดงสำคัญของแผ่นดินสยาม เป็นสำหรับกับดวงดาวห้อยแขวนซึ่งได้ส่งไปแต่ครั้งก่อนนั้นด้วยการพรรณนาอธิบายด้วยธำมรงค์อย่างเก่ากับประคตและเครื่องที่มีรูปช้างเผือกเป็นของดำริขึ้นใหม่ในครั้งนี้ ได้มีในคำประกาศเขียนคำอธิบายอีกแผ่นหนึ่ง เข้าหีบกับสิ่งของทั้งนั้นส่งมากับราชสาส์นนี้แล้ว การจะควรอย่างไรด้วยเครื่องที่ส่งมาครั้งนี้และครั้งก่อน ก็จงเป็นอันสุดลงแต่ตามพระราชดำริของกรุงฝรั่งเศสจะทรงเห็นควรนั้นเถิดอนึ่งขอพระเดชพระคุณกรุงฝรั่งเศสได้โปรดแก่มองสิเออ ดิ เครแหน พระสยามธุรานุรักษ์กงสุลของกรุงสยาม ซึ่งอยู่ในกรุงปารีสให้ได้ประพฤติธุระของกงสุลโดยสมควรแก่ทางพระราชไมตรีกรุงสยาม ขออาราธนาแต่สิ่งซึ่งเป็นใหญ่เป็นประธานในสกลโลกจงอนุเคราะห์รักษาสมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสให้ได้ดำรงในความสุขความเจริญและติดต่อพร้อมยาวไปของชนมชีพและราชสมบัติทั่วทั้งสกลอาณาจักรและขอให้ทางพระราชไมตรีทั้งสองพระนครติดพันอยู่เย็นเป็นสุขสืบไปภายหน้าชั่วฟ้าและดิน เทอญพระราชสาส์นนี้ได้ส่งไปแต่พระที่นั่งอนันตสมาคม ในพระราชฐาน ชื่อพระบรมมหาราชวังตั้งอยู่ในกรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาบรมราชธานี อันมีในประเทศบางกอกแว่นแคว้นแผ่นดินสยาม ในวันศุกร์เป็นดิถีที่ ๑๐ ข้างแรมของจันทรมาสชื่อพิศาข เป็นเดือนที่ ๖นับแต่ฤดูหนาว ในปีฉลู สัปตศก ศักราชโหรสยาม ๑๒๒๗ ตรงกันกับวันสุริยคติกาลฝ่ายยุโรปเป็นวันที่ ๑๙ ของเดือนเม ในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๕ เป็นปีที่ ๑๕ หรือวันที่ ๕๑๑๙ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ฯ392 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๐พระราชสาส์น ถึงประธานาธิบดีอเมริกาเมื่อปีมะโรง พ.ศ. ๒๓๙๙พระราชสาส์นสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้ากรุงสยาม เป็นใหญ่ได้ครอบครองพระราชอาณาจักรสยามราษฎรแวดล้อมด้วยนานาประเทศราชชนบทต่างๆ ทุกทิศคือลาวโยน ลาวเฉียงในทิศพายัพและอุดร ลาวกาวแต่ทิศอิสานจนบูรพ์ กัมพูชาเขมรแต่บูรพ์จนอาคเนย์ เมืองมลายูเป็นอันมาก แต่ทิศทักษิณจนทิศหรดีและบ้านเมืองกะเหรี่ยงบางเหล่า แต่ทิศประจิมจนพายัพ และข่าซองและชาติต่างๆ อื่นๆ อีกเป็นอันมาก และเป็นผู้ประจักษ์ในภาษามคธและคัมภีร์ในพระพุทธศาสนา ขอเจริญทางพระราชไมตรีมายังแฝรงกลิน เบียศ ปริศเดน ๑ผู้บังคับการแผ่นดินยุไนติศเตศอเมริกา แสดงความให้แจ้งด้วยมิสตะโตนเซน ฮาริด ซึ่งปริศเดนของยุไนติศเตศทวีปอเมริกา ได้ตั้งให้เป็นผู้มาเจรจาความไมตรี ขอทำสัญญาใหม่นั้น ได้นำเอาหนังสือและเครื่องบรรณาการของปริศเดนมาถึงท่าทะเลเมืองสยามด้วยกำปั่นรบกลไฟ ชื่อแซนแยกซินโตได้มาทอดอยู่นอกหลังเต่า ๒ ตรงปากน้ำเจ้าพระยาออกไป ณ วันเสาร์ เดือน ๕ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีมะโรงนักษัตรอัฐศก เป็นปีที่หกในแผ่นดินปัจจุบันนี้ ให้เขียนบอกข่าวขึ้นมาแจ้งความแก่ขุนนางเจ้าท่าว่าการต่างประเทศขอเรือออกไปรับข้ามหลังเต่ามาให้ถึงกรุงเทพฯ นี้ ขุนนางเจ้าท่าฝ่ายสยามก็ได้ยินดีทำตาม ได้ส่งเรือกลไฟอย่างเล็กลำหนึ่งของกรุงสยามออกไปรับมิสตะโตนเซน ฮาริดกับพวกพ้องและหีบสิ่งของเป็นอันมาก ข้ามหลังเต่าเข้าปากน้ำเจ้าพระยามาแล้ว ได้พักอยู่ครู่หนึ่งรับเสียงปืนยิงคำนับแก่อักษรสาส์นของท่าน ๒๑ นัด และเลี้ยงดูเสร็จแล้วก็พามาด้วยเรือกลไฟลำนั้นจนถึงพระนครนี้ แล้วก็ได้จัดแจงที่พักที่อยู่อันสมควรแก่ทูตของท่านให้อาศัยพักอยู่โดยสมควรพร้อมเพรียงกับพวกที่มาด้วยกัน ครั้น ณ วันศุกร์เดือน ๕ แรม ๑๑ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศกเป็นปีที่ ๖ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ฝ่ายกรุงสยามได้นัดชุมนุมราชตระกูลและขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยพร้อมกันตกแต่งตัวและเครื่องยศทุกสิ่งมาคอยรับ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวังนี้ แล้วให้จัดแจงกระบวนเรือลงไปรับอักษรสาส์นและเครื่องมงคลบรรณาการของท่านกับตัวทูตของท่านขึ้นมาจากที่พักตามอย่างเกณฑ์แห่ที่ได้รับอักษรสาส์นมาแต่ยุไนติศเตศอเมริกาแต่ครั้งก่อน เมื่อมิสเตอร์แอดแมน รอเบิดถือเข้ามาขอทำไมตรีและความสัญญาแต่ ณ ปีมะเส็ง เบญจศก๑Franklin Pierce President เกิดเมื่อวันที่ ๒๓ พฤศจิกายน ค.ศ. ๑๘๐๔ ที่เมืองฮิลสโบโร รัฐนิวแฮมป์เชอร์สหรัฐอเมริกา ดำรงตำแหน่งสมาชิกสภานิติบัญญัติรัฐนิวแฮมป์เชอร์ สมาชิกสภาสูงสหรัฐ เป็นนายทหารยศพลจัตวา สมาชิกสภาคองเกรสดำรงตำแหน่งประธานาธิบดี คนที่ ๑๔ ช่วงปี ค.ศ. ๑๘๕๓-๑๘๕๗ ถึงแก่อสัญกรรม เมื่อวันที่ ๘ ตุลาคม ค.ศ. ๑๘๖๙๒คือสันดอน393 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นปีที่ ๑๐ ในรัชกาลแห่งพระบาทสมเด็จพระปรมาธิวรเสรฐมหาเจษฎาธิบดินทร์ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้นทุกประการ ครั้นมาถึงท่าพระได้ยิงปืนคำนับรับ ๒๑ นัด แล้วแห่มาโดยกระบวนยกจนถึงที่ชุมนุม โตนเซน ฮาริศ ฮิศเกว ๑ ได้ถืออักษรสาส์นของท่านมาวางกลางประชุมแล้ว ในขณะนั้นทูตของท่าน จึงได้ประกาศความที่เป็นผู้ได้รับใช้ตั้งมาเป็นผู้เจรจาความเมือง แต่ยุไนติศเตศอเมริกาจะขอแก้สัญญาเก่าในทางไมตรี และการค้าขายในแผ่นดินสยามนี้และจะขอยื่นอักษรสาส์นของท่านให้แก่กรุงสยามต่อราชหัตถ์เป็นสำคัญความจริงแท้ ครั้นประกาศดังนี้แล้ว โตนเซน ฮาริศส่งอักษรสาส์นของท่านทั้งดวงตราที่ผูกมา อยู่ในหีบส่งให้ในราชหัตถ์ของกรุงสยามๆ ได้รับแล้วก็ได้เปิดออกอ่านในทันใดนั้น โดยตามอักษรและภาษาที่เขียนมานั้น เพื่อจะให้คนอเมริกันทั้งปวงในประชุมนั้นเชื่อว่า เข้าใจแจ้งในเนื้อความแห่งอักษรสาส์นของท่านแล้ว จึงได้แปลเนื้อความตามสยามภาษาประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์และเสนาบดีในที่ประชุมนั้นให้ทราบทั่วกันแล้วจึงได้ปรึกษาข้อความยอมพร้อมใจแก่ผู้ใหญ่ทั้งปวง ซึ่งเป็นที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน เห็นชอบด้วยพร้อมกันแล้ว กรุงสยามจึงได้แต่งตั้งผู้รับสั่งฝ่ายสยาม เพื่อจะให้ปรึกษาทำสัญญา ในส่วนฝ่ายสยามกับด้วยทูตของท่านตามประสงค์นั้น และในผู้รับสั่งที่ตั้งไปนั้น คือท่านทั้ง ๔ เป็นผู้ได้ชุมนุมปรึกษากับด้วยทูตอังกฤษ ซึ่งมาทำสัญญาในปีหลังแต่ท่านผู้หนึ่งนั้นพึ่งใส่เข้ามาใหม่ในปีนี้เมื่อแต่งตั้งเป็นผู้รับสั่งไปปรึกษาเจรจากับด้วยคนอังกฤษผู้หนึ่งซึ่งนำเอาหนังสือสัญญาเปลี่ยนแล้ว และขอไถ่ถามหาความยอมและความอธิบายต่างๆ แก้ไขข้อสัญญา ซึ่งทำในปีหลังนั้นให้ชัดออกไปตามประสงค์และการที่ทำหนังสืออธิบายและข้อสัญญากับคนอังกฤษผู้นั้นยังค้างอยู่ไม่เสร็จ จนทูตของท่านมาถึงอนึ่งในวันนั้นโตนเซน ฮาริศ ทูตของท่านได้ยื่นหางว่าวบัญชีสิ่งของเครื่องราชบรรณาการ เป็นของประหลาดมีประโยชน์ คือรูปเขียนซึ่งเหมือนกับตัวท่านและสิ่งของอื่นๆ หลายสิ่ง บอกความว่าท่านได้มีน้ำใจมอบฝากมาให้ถึงกรุงสยามโดยทางไมตรี กรุงสยามก็ได้รับหางว่าวบัญชีสิ่งของทั้งปวงต้องเต็มตามบัญชี และนำมาด้วยดีพร้อมทุกประการ กรุงสยามมีความยินดีขอขอบคุณมาด้วยความซื่อสัตย์เพราะความเมตตาจิตคิดแสวงหาไมตรีมีในจิตของท่าน และขอให้ปฏิญาณแก่ท่านว่าของเหล่านี้จะได้เก็บรักษาไว้ให้ดี ในกรุงเทพมหานครนี้เพื่อจะให้เป็นเครื่องระลึกถึงท่าน และเป็นที่สำคัญของการไมตรีที่ได้มีได้เป็นแก่พระราชอาณาจักรกรุงสยาม และยุไนติศเตศอเมริกาสืบไปในภายหน้า ดังหนึ่งว่าพระแสงกระบี่ฝักและด้ามทำด้วยทองคำ มีรูปช้างและนกอินทรีเป็นสำคัญซึ่งผู้ครองเมืองยุไนติศอเมริกาแต่ก่อนได้ส่งมาถวาย ในพระบาทสมเด็จพระปรมาธิวรเสรฐมหาเจษฎา-ธิบดินทร์ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อครั้งมิสเตอร์แอดแมน รอเบิด เป็นทูตเข้ามาทำสัญญาเก่าในปีมีศักราชคริสต ๑๘๓๓ นั้น พระแสงคู่นั้นก็ยังเก็บไว้อยู่ต่อมาจนบัดนี้ในครั้งนี้กรุงสยามก็ได้นำออกสำแดงให้พวกอเมริกันที่มาประชุมในเวลาวันนั้นเห็นทุกคน เมื่อเวลารับอักษรสาส์นของท่านนั้น๑Towsend Harries Esquire ได้รับแต่งตั้งจากประธานาธิบดี แฟรงกลิน เพียร์ช (Franklin Pierce)แห่งสหรัฐอเมริกาให้เป็นทูตมายังไทย ในสมัยรัชกาลที่ ๔ พ.ศ. ๒๓๙๙ หลังจากนั้นเดินทางต่อไปยังญี่ปุ่นในฐานะกงสุลอเมริกาคนแรก และดำรงตำแหน่งอัครราชทูตประจำประเทศญี่ปุ่น394 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและในวันนั้นก็ได้มีการเลี้ยงดูแก่พวกอเมริกันทุกคน ซึ่งมาส่งอักษรสาส์นของท่าน เพื่อจะให้เป็นยศศักดิ์แก่ผู้ครองยุไนติศเตศอเมริกา ครั้นมาเมื่อวันศุกร์ เดือน ๕ แรม ๑๒ ค่ำ โตเซน ฮาริศอิศเกวทูตของท่านกับพวกอเมริกันทุกคน ก็ได้ขึ้นไปในพระบวรราชวังเข้าเฝ้าสมเด็จพระปวเรน-ทราเมศวรมหิศเรศรังสรร พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นพระเจ้าน้องของกรุงสยาม และเป็นพระเจ้าประเทศสยามที่สองรองกรุงสยามอยู่ในบัดนี้ จึงได้ถวายเครื่องราชบรรณาการบางสิ่งแล้วได้รับราชปฏิสันถารในพระบวรราชวังนั้นโดยการอันสมควร คล้ายกับการที่ในพระบรมมหาราชวังนี้เมื่อวันหลัง ครั้นมาวันภายหลังแต่วันชุมนุมใหญ่รับอักษรสาส์นของท่านกรุงสยามก็ได้พร้อมกันกับพระเจ้าน้องของกรุงสยามซึ่งเป็นพระเจ้าประเทศสยามที่สองรองกรุงสยามบังคับพนักงานให้เขียนใบบังคับรับสั่ง ตั้งผู้สำเร็จราชการทั้ง ๕ ที่ได้มีชื่อ และพนักงานแจ้งในหนังสือสัญญาแล้วนั้นให้ได้รับอำนาจอันเต็มทุกประการเพื่อจะทำสัญญา จึงกรุงสยามทั้งสองได้ลงลายราชหัตถ์ และราชลัญจกรทั้งพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวังเสร็จแล้ว ได้มอบใบบังคับรับสั่งนั้นแก่ท่านผู้รับสั่งทั้ง ๕ ซึ่งได้มีอำนาจในการทำสัญญาฝ่ายสยาม แต่ในวันจันทร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑ ค่ำ แต่เพราะเหตุที่ท่านทั้ง ๕ นั้น ยังไม่ว่าง มีกิจธุระที่จะต้องเจรจาปรึกษา กับด้วยคนอังกฤษที่นำหนังสือสัญญาลงตรากรุงอังกฤษแล้วเข้ามาเปลี่ยนนั้นได้ขอทำหนังสืออธิบายชี้แจงตามสัญญาให้ชัด และได้เริ่มการค้างอยู่แต่ก่อนทูตของท่านเข้ามาถึง เพราะฉะนั้นจึงจะงดการนั้นเสีย มารับการทำสัญญาด้วยทูตของท่าน ซึ่งมาภายหลังนั้นไม่ได้การจะเจรจาปรึกษากับทูตของท่าน จึงได้รอช้าอยู่ในข้างขึ้นเดือน ๖ จนทำหนังสืออธิบายสัญญากับอังกฤษนั้นเสร็จแล้วต่อข้างแรมเดือน ๖ จึงได้มาชุมนุมกับทูตของท่าน อ่านหนังสือใบบังคับตั้งผู้รับสั่งของผู้ครองแผ่นดินทั้งสองฝ่าย ให้ฟังรู้ความแจ้งพร้อมกันแล้วก็ได้เจรจาปรึกษากับทูตของท่าน แล้วยอมพร้อมเป็นใจเดียวกัน เขียนหนังสือสัญญาใหม่ สำหรับแผ่นดินสยามและยุไนติศเตศ มีข้อความคล้ายกันกับหนังสือสัญญาใหม่ที่ได้ทำกับอังกฤษนั้น ครั้นเสร็จแล้วจึงได้คัดเขียนสามฉบับ คำไทยคำอังกฤษกำกับกันทุกฉบับ แล้วพวกทูตของท่านกับผู้รับสั่งกรุงสยามได้พร้อมกันหมายลงลายมือ และดวงตราทุกคนเป็นสำคัญทุกฉบับเป็นเสร็จกันในวันพฤหัสบดี เดือน ๖ แรม ๑๐ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร อัฐศก เป็นปีที่ ๖ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ เวลานั้นได้ยิงปืนคำนับ ๒๑ นัดเป็นยศแก่เมืองใหญ่ทั้งสองฝ่าย พอการหนังสือสัญญาเสร็จแล้ว ทูตของท่านด่วนนักอำลาว่าจะกลับไปในวันเสาร์ เดือน ๖ แรม ๑๒ ค่ำให้จงได้ในเพียงสองวันเท่านี้กรุงสยามไม่ทันจะจัดแจงพระราชสาส์น ตอบอักษรสาส์นของท่านให้สมควรแก่เนื้อความซึ่งมีมา และแจ้งการทั้งปวงให้ถ้วนถี่ และจะจัดแจงเครื่องมงคลราชบรรณาการบางสิ่งไปเจริญทางพระราชไมตรีให้สมควรแก่ท่านก็ไม่ทัน กรุงสยามได้อ้อนวอนแก่ทูตของท่านให้รออยู่อีกสามวัน พอให้กรุงสยามได้ทันเพื่อจัดแจงพระราชสาส์น และเครื่องมงคลราชบรรณาการมอบให้ไปโดยสมควร ทูตของท่านก็ไม่ยอมอยู่ช้าเข้ามาลาเมื่อเวลาจะลงเรือไฟ เพลาเช้าวันเสาร์เดือน ๖ แรม ๑๒ ค่ำ กรุงสยามจึงได้ให้หนังสือ ๒ ฉบับ ลงพระราชลัญกร สำหรับพระราชอาณาจักรนี้เป็นสำคัญในมือทูตของท่านไป ใน ๒ ฉบับนั้น ฉบับ ๑ เป็นใบเสร็จสำแดงความรับอักษรสาส์น และเครื่องราชบรรณาการของท่าน ซึ่งทูตของท่านได้นำมาส่งถึงตัวดีแล้วนั้น ฉบับ ๑395 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกล่าวความยินดี ตามเห็นชอบด้วยในหนังสือสัญญาใหม่ที่ทูตของท่านได้เข้ามาปรึกษาขอแก้ไขได้ตกลงกันแล้ว และได้ลงตราพร้อมกับผู้รับสั่งทั้ง ๕ ของกรุงสยามนั้น และอนึ่งเป็นใบผัดสัญญาไว้เพื่อจะให้พระราชสาส์น ตอบอักษรสาส์นของท่านในเวลาครั้งคราวอื่น หนังสือสำคัญ ๒ ฉบับนี้ทูตของท่านได้รับไปแล้วจากกรุงสยาม อนึ่งทูตของท่านในวันนั้นได้ทำหนังสือยื่นชี้ตัวตั้งแต่ครูมตูนคนหนึ่งอยู่ในครูสอนศาสนา พวกอเมริกันซึ่งเข้ามาอยู่ ณ กรุงเทพฯ กว่า ๑๐ ปีแล้ว ให้ได้รับยศเป็นที่กงสุลอเมริกัน อยู่พระมหานครนี้ ครูมตูนนั้นก็ได้รับเพื่อจะปฏิบัติผู้ครอบครองเมืองฝ่ายท่านด้วยตีเต็มตามการทุกอย่าง บรรดาซึ่งได้ยินยอมกันแล้วในหนังสือสัญญาว่าให้เป็นธุระของกงสุลอเมริกันนั้น อนึ่งครูมตูนได้สัญญากับกรุงสยามรับเป็นธุระทำแทนทูตของท่านเพื่อจะส่งพระราชสาส์นและเครื่องมงคลราชบรรณาการ ของกรุงสยามไปให้ถึงท่านได้รับในเวลาเมื่อพระราชสาส์นและเครื่องมงคลราชบรรณาการนั้นจัดแจงสำเร็จภายหลังและในวันนั้นทูตของท่าน ก็มิได้รับรั้งรอเลยล่องลงไปทะเลขึ้นกำปั่นกลไฟเซนแยกซินโตแล้วก็ใช้จักรไปในเวลาเช้าวัน ๑ฯ๑๓๖ ค่ำ บัดนี้กรุงสยามได้มีเวลาว่างจึงได้จัดแจงพระราชสาส์นฉบับนี้เขียนในลำดับภาษาไทยและภาษาอังกฤษความต้องกัน เพื่อจะเป็นพระราชสาส์นตอบอักษรสาส์นของท่านโดยคำรพมีเนื้อความเป็นที่ชอบใจและได้จัดแจงเครื่องราชบรรณาการบางสิ่งโดยสมควร ล้วนเป็นฝีมือช่างเหล็ก ช่างทอง ช่างไม้ชาวสยามทำทั้งสิ้น สมควรเพื่อจะเป็นเครื่องดูเล่นของชาวเมืองของท่าน และเพื่อจะเป็นสำคัญที่จะระลึกทางไมตรีอันตรงกับกรุงสยาม และจะเป็นที่เห็นความฉลาดและคิดอ่านเล็กน้อยของช่างในพระราชอาณาจักรนี้ ที่มีอำนาจทำการดีได้แต่เพียงหยาบๆ ไม่สู้ละเอียดนัก กรุงสยามขอมอบหมายเครื่องบรรณาการเหล่านี้ บรรดาที่มีจำนวนนับออกชื่ออยู่ในหางว่าว ที่มาด้วยพระราชสาส์นนี้ที่ให้มาถึงท่าน และกรุงสยามลงลายราชหัตถ์และราชลัญจกรสำหรับแผ่นดินสยามโดยเสมอ และสำหรับรัชกาลปัจจุบันนี้เป็นสำคัญแล้วมอบให้ครูมตูนกงสุลอเมริกันใหม่เป็นธุระรับส่งไปกรุงสยามมีความยินดีนักด้วยได้พบครั้งคราวอันดี เพื่อจะได้เจรจาปราศรัยกับด้วยเมืองใหญ่อันมีอานุภาพมากคือยุไนติศเตศอเมริกา และมีความแน่ใจว่าพระราชสาส์นและเครื่องบรรณาการที่ไปด้วยกันท่านจะได้รับด้วยความเห็นแก่ไมตรี แล้วจะเปิดเผยแก่คนทั้งปวงที่ควรจะได้เห็นในบ้านเมืองของท่านเพื่อจะให้เป็นเกียรติแก่กรุงสยามและตัวท่านทั้งสองฝ่าย และจะได้เก็บไว้ในความเป็นของท่านหรือในที่ผู้ครอบครองบ้านเมืองต่อไป เป็นเครื่องหมายของความรักใคร่โดยไมตรีที่มีในระหว่างของแผ่นดินสยามและยุไนติศเตศอเมริกา บัดนี้กรุงสยามของปฏิญาณทำให้แน่ใจมาแก่ท่านและผู้อื่นที่จะได้อ่านพระราชสาส์นนี้ว่าทางไมตรีอันตรงและสัญญาการค้าขายที่แก้ไขให้ดีขึ้นในครั้งนี้ที่จะให้เป็นไปด้วยดีในระหว่างยุไนติศเตศอเมริกาและแผ่นดินสยามนั้น แต่นี้จะติดพันสงบระงับเรียบร้อย ตลอดเวลาสืบพระบรมวงศานุวงศ์ และท่านผู้ที่จะมาสืบพระราชอิสริยยศในแผ่นดินสยามแต่ขอให้ผู้ครองยุไนติศเตศอเมริกาซึ่งเป็นบ้านเมืองใหญ่มีอำนาจมากและเป็นเมืองตั้งอยู่ในยุติธรรมยั่งยืนมั่นคง จงเป็นที่พึ่งอันดีแก่แผ่นดินสยามซึ่งมีอำนาจเล็กน้อยพอประมาณนี้ ด้วยความที่มีไมตรีปรานีเอาใจใส่ไถ่ถามหาความที่จริงที่แท้ เมื่อเวลาไรๆ ลางทีหากจะมีถ้อยความเกี่ยวข้องต้องข่มขู่แต่อำนาจในทะเลใหญ่อันใดอันหนึ่งที่จะมีมาแต่บ้านเมืองใหญ่ๆ อันอื่นที่มี396 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอำนาจมากขออย่าได้เพิกเฉยละเลยเสียไม่เอาเป็นธุระ หรืออย่างหนึ่งเมื่อใดมีผู้ไปฟ้อง กล่าวโทษผู้ครองข้างสยามอย่างใดอย่างหนึ่งก็ขอให้ไถ่ถามและพิจารณาพิพากษาโดยยุติธรรมที่เที่ยงถ่องแท้อนึ่งชาวสยามประเทศนี้ย่อมเป็นคนดีกึ่งร้ายกึ่งตลอดมาหลายชั่วอายุ โง่เขลามากมายด้วยกันไม่รู้จักอย่างธรรมเนียมที่ดี เมื่อมาสมคบค้าขายกับชาวอเมริกาและชาวประเทศอื่น ที่มีขนบธรรมเนียมบ้านเมืองผิดกันเกลือกบางจำพวกจะเข้าใจผิดแล้วจะพูดผิดๆ ทำผิดๆ ไปบ้าง ก็ถ้าการอันนั้นไม่เป็นการอันใหญ่โตสำคัญนัก กรุงสยามปรารถนาขอให้ผู้ครองเมืองท่านจงอดโทษเสียบ้างโดยสมควร ด้วยปรกติธรรมดาของคนเป็นอันมากในพื้นบ้านพื้นเมืองสองฝ่ายผิดอย่างกันนักบัดนี้กรุงสยามขอแก่ท่านมาเสียแต่เดิม ให้ช่วยมีกรุณาคิดอ่านในการเช่นนี้ ให้เป็นฉบับแบบแผนแก่ผู้ครองเมืองของท่านสืบไปในภายหน้า บัดนี้แผ่นดินสยามก็พึงเปิดเผยแก่บ้านเมืองที่มีอำนาจในทะเลหลายเมือง เพราะความเล่าลือสิ่ง ซึ่งเป็นสินค้าที่เกิดขึ้นในแผ่นดินสยามนี้ แต่คนในสยามทั้งไพร่ทั้งผู้ดีโดยมาก ยังตั้งอยู่ในความเขลาไม่ฉลาดนัก ไม่รู้จักทางการค้าขาย และทะนุบำรุงรักษาบ้านเมืองให้ดี บัดนี้กรุงสยามขอแสดงความขอบคุณมา โดยความซื่อสัตย์สุจริตเพราะอักษรสาส์นของท่านมีถ้อยคำอันอ่อนหวานและเครื่องมงคลราชบรรณาการที่เป็นของมีราคาที่ท่านส่งมาให้กรุงสยามได้รับไว้ครั้งนี้ พระราชสาส์นนี้ได้จัดแจงสำเร็จ ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย-มหัยสุริยพิมาน ในพระราชสถานชื่อบรมมหาราชวังตั้งอยู่ในกรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทร-มหินทรายุทธยาบรมราชธานีอันมีในประเทศบางกอกแว่นแคว้นแดนสยาม ในวันพุธเป็นวัน ๘ ค่ำข้างขึ้นของจันทรมาสชื่อเชษฐ นับเป็นเดือนที่ ๗ แต่ต้นฤดูหนาว ในปีมะโรง นักษัตร อัฐศกมีศักราชสยาม ๑๒๑๘ ตรงกันกับสุริยกาลสังเกต ซึ่งรู้ทั่วพร้อมในประเทศยุโรป เป็นวันที่ ๑๐เดือนยูน ในปีมีศักราชคริสต ๑๘๕๖ คิดเป็นปีที่ ๖ ในรัชกาลปัจจุบันของแผ่นดินสยามนี้ฯ397 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๑พระราชสาส์น ถึงประธานาธิบดีอเมริกาเมื่อปีมะแม พ.ศ. ๒๔๐๒สมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้ากรุงสยาม เป็นใหญ่ได้ครอบครองพระราชอาณาจักรสยามราษฎร แวดล้อมด้วยนานาประเทศราชชนบทต่างๆ ทุกทิศ คือลาวโยนลาวเฉียงในทิศพายัพและอุดร ลาวกาวแต่ทิศอิสานจนบูรพ์ กัมพูชา เขมร แต่บูรพ์จนพายัพเมืองมลายูเป็นอันมากแต่ทิศทักษิณจนหรดี และบ้านเมืองกะเหรี่ยงบางเหล่าแต่ทิศประจิมจนพายัพและข่าซองและชาติต่างๆ อื่นๆ อีกเป็นอันมาก และผู้ประจักษ์ในภาษามคธและคัมภีร์ในพุทธศาสนา ขอเจริญทางพระราชไมตรีมายัง เยม บุขแนน ปริไสเดนต์ ผู้บังคับการแผ่นดินยุไนติศเตศอเมริกาแสดงความให้ทราบ เมื่อเดือน ๑๐ ปีมะแมเอกศก เป็นเดือนเสบเตมเบอร์คริสตศักราช ๑๘๕๙ นี้ มิศเตอร์จันเดลอร์๑ ว่าการแทนกงสุลสำหรับยุไนติศเตศอเมริกาในกรุงเทพฯ นี้มาแจ้งความแก่กรุงสยามว่าท่านผู้เป็นปริไสเดนต์ผู้ใหญ่ในยุไนติศเตศอเมริกา ได้ฝากอักษรสาส์นส่งต่อๆ มา เพื่อจะให้ถึงกรุงสยามและอักษรสาส์นนั้นได้มาถึงมือมิศเตอร์จันเดลอร์แล้วจึงบอกให้กรุงสยามทราบก่อน กรุงสยามได้ทราบแล้วก็มีความยินดี จึงได้นัดประชุมพระราชวงศานุวงศ์ซึ่งเป็นผู้ใหญ่ที่ปรึกษาราชการ และเสนาบดีให้พร้อมในที่ว่าราชการแผ่นดิน ในวัน ๖ฯ๑๓๑๐ ค่ำปีมะแม เอกศกเป็นวันที่ ๙ แห่งเดือนเสบเตมเบอร์ คริสตศักราช ๑๘๕๙ แล้วให้พนักงานไปแห่รับอักษรสาส์นของท่านกับตัวมิศเตอร์จันเดลอร์ผู้ได้อำนาจเพื่อจะนำอักษรสาส์นของท่านมาด้วยปริวารยศอันสมควรแก่อักษรสาส์นมาแต่เมืองใหญ่ทั้งทางบกทางเรือ จนถึงที่ประชุมนั้นแล้วมิศเตอร์จันเดลอร์ก็ได้ยื่นอักษรสาส์นนั้น ถึงมือกรุงสยามต่อหน้าผู้ใหญ่ทั้งปวงในที่ประชุม ครั้นกรุงสยามได้รับแล้ว ก็ได้เปิดออกอ่านทราบความแล้ว ก็ได้แปลให้ผู้ใหญ่ในประชุมนั้น ได้สดับฟังพร้อมกันแล้วก็พร้อมกันมีความยินดี ว่ากรุงสยามนี้ได้รับราชไมตรีอันสนิทติดต่อกับยุไนติศเตศอเมริกาเป็นประเทศอันใหญ่ และว่าของเครื่องราชบรรณาการที่กรุงสยามได้สั่งไปแล้วแต่ครั้งก่อนนั้นได้เป็นของตั้งไว้ให้ปรากฏแก่คนเป็นอันมาก และปรากฏเป็นเกียรติยศแสดงนามและการไมตรีของกรุงสยามสืบไปภายหน้า กรุงสยามขอแสดงความยินดีมาให้ผู้ครองฝ่ายยุไนติศเตสทราบและชื่อสมุดว่าด้วยราชการในยุไนติศเตศ ดังในบัญชีที่ฝากมาด้วยนั้น กรุงสยามเห็นว่าจะเป็นประโยชน์แบบแผนมีคุณแก่ผู้ครองแผ่นดินมาก แต่หีบทั้งสองซึ่งกล่าวออกชื่อมาในอักษรสาส์นของท่านนั้นยังหามาถึงไม่ แต่ขอแสดงความยินดีขอบคุณมาให้ทราบก่อน ด้วยความเชื่อแท้แต่อักษรสาส์นของท่านและไว้ใจว่าหีบทั้งสองนั้นคงจะถึงไม่ช้าโดยไม่มีอันตราย๑Mr.Hassett Chandler398 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอนึ่งตั้งแต่ได้ทำหนังสือสัญญายุไนติศเตศอเมริกากับกรุงสยามใหม่ในครั้งนี้แล้ว และมีตำแหน่งกงสุลอเมริกามาตั้งอยู่กรุงเทพมหานครนี้แล้ว พวกลูกค้าบ้างครูสอนศาสนาบ้าง ชาวประเทศอเมริกาบ้าง ดูกริยาเห็นเป็นสบายใจมากกว่าแต่ก่อน ไม่ได้ให้มีผลประโยชน์แก่กรุงเทพมหานครแปลกขึ้นบ้าง มีลูกค้าชาวอเมริกาพวกหนึ่ง ได้เอาเครื่องจักรสีข้าวมาตั้งทำโรงสีข้าวอยู่ในแขวงกรุงเทพมหานครนี้แห่งหนึ่ง พวกหนึ่งได้เอาเรือกลไฟเหล็กมารับจ้างลากเรือลำเลียงอยู่ พวกหนึ่งได้เอาเครื่องจักรเรือกลไฟใหญ่น้อยต่างๆ มาขายแก่ชาวสยามในพระมหานครนี้หลายสำรับ และมีคนอเมริกันหลายคนเข้ามารับจ้างเป็นเอนยิเนีย ๑ ให้ตั้งเครื่องจักรบ้าง เป็นคนกำกับใช้เครื่องจักรเดินเรือของไทยบ้าง ครูสอนคริสตศาสนามีหลายคนตั้งตีพิมพ์หนังสือแจกมากกว่าชาวยุโรป แต่ลูกค้าขายนั้นยังน้อยกว่าคนชาวยุโรปอยู่ กรุงสยามมีความยินดีนักว่าได้เป็นผู้คุ้นเคยได้ส่งได้รับพระราชสาส์นอักษรสาส์น กับผู้ครองแผ่นดินยุไนติศเตศอเมริกาเป็นประเทศใหญ่ในทวีปใหญ่ฝ่ายตะวันตก จะขอรักษาทางพระราชไมตรีดังนี้สืบๆ ไปพระราชสาส์นนี้ ได้ส่งมาแต่พระที่นั่งอนันตสมาคมในพระราชฐานชื่อพระบรมมหาราชวังตั้งอยู่ในกรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาบรมราชธานี อันมีในประเทศบางกอกแว่นแคว้นแผ่นดินสยามในวัน ๕ฯ๑๑๑๐ ค่ำ ปีมะแม เอกศก ศักราช ๑๒๒๑ ตรงกันกับวันคืนอย่างยุโรปและอเมริกา เป็นวันที่ ๒๒ ในเดือนเสบเตมเบอร์ คริสตศักราช ๑๘๕๙ เป็นปีที่ ๙ในรัชกาลปัจจุบันนี้ฯ๑engineer399 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๒พระราชสาส์น ถึงประธานาธิบดีอเมริกาเมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๔๐๓สมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้ากรุงสยาม เป็นใหญ่ได้ครอบครองพระราชอาณาจักรสยามราษฎรแวดล้อมด้วยนานาประเทศราชชนบทต่างๆ ทุกทิศคือลาวโยนลาวเฉียงในทิศพายัพและอุดร ลาวกาวแต่ทิศอิสานจนบูรพ์ กัมพูชาเขมรแต่บูรพาจนอาคเนย์เมืองมลายูเป็นอันมากแต่ทิศทักษิณจนหรดี และบ้านเมืองกะเหรี่ยงบางเหล่าแต่ทิศประจิมจนพายัพและข่าซองและชาติต่างๆ อื่นๆ อีกเป็นอันมาก และเป็นผู้ประจักษ์ในภาษามคธและคัมภีร์ในพระพุทธศาสนา ขอเจริญทางพระราชไมตรีมายังท่านผู้อันมหาชนชาวยุไนติศเตศได้เลือกสรรว่าล้ำเลิศแล้ว ให้เป็นใหญ่รักษาแผ่นดินยุไนติศเตศเป็นผู้ชี้ขาดบังคับการแผ่นดินอยู่ในกาลเวลามีกำหนด คือท่านบุขแนนซึ่งได้ให้อักษรสาส์นซึ่งมีกำหนดว่าเขียนที่เมืองวัดชิงทัน ๑ ลงวันที่ ๑๐ แห่งเดือนเม ในคริสตศักราช ๑๒๒๑ นั้น กับหีบใส่สมุดหนังสือสมุดตีพิมพ์ ๑๙๒ เล่ม เข้ามาถึงเมื่อปีหลังนั้นหรือท่านผู้อื่นซึ่งมหาชนได้เลือกแล้วใหม่ ตั้งเปลี่ยนไว้ในที่ผู้บังคับชี้ขาดการแผ่นดินต่อมาให้ทราบว่า เมื่อเดือนภัทธบทที่ ๑๐ ในปีมะแม เอกศก ศักราช ๑๒๒๑ เป็นปลายเดือนออคูสต์คริสตศักราช ๑๘๕๙ มิศเตอร์เหดเสด จันเดลอร์ผู้ว่าการกงสุลอเมริกันในกรุงเทพมหานครนี้มาแจ้งความว่าท่านบุขแนน ผู้เป็นผู้ใหญ่ได้บังคับชี้ขาดการแผ่นดินยุไนติศเตศอเมริกัน ฝากอักษรสาส์นกับทั้งสมุดตีพิมพ์เป็นอันมาก มาถึงเราเจ้ากรุงสยามๆ ได้ทราบแล้ว จึงได้สั่งเจ้าพนักงานไปแห่รับมาด้วยยศตามอย่างธรรมเนียมฝ่ายสยามซึ่งเคยในการรับอักษรสาส์น ซึ่งมาแต่ประเทศแผ่นดินใหญ่ แล้วก็ได้นั่งในชุมนุมพร้อมกับพระราชวงศานุวงศ์และเสนาบดีที่มียศบรรดาศักดิ์ใหญ่ได้ว่าราชการแผ่นดินอยู่ในพนักงานนั้นๆ ได้แต่งตัวตามยศออกรับโดยเคารพนับถือเหมือนดังว่าเมื่อปริไสเดนต์ยุไนติศเตศได้มาเยี่ยมเยียนพระมหานครนี้ แล้วได้รับอักษรนั้น แล้วได้แปลอ่านในที่ประชุมนั้นแล้ว แต่ ณ วัน ๗ฯ๑๔๑๐ ค่ำ ปีมะแม เอกศก ศักราช ๑๒๒๑ ตรงกับวันคืนซึ่งคิดในทางพระอาทิตย์เป็นวันที่ ๑๐ ในเดือนเสบเตมเบอร์ ในคริสตศักราช ๑๘๕๙ วันนั้นเป็นวันที่๓๐๔๑ ในรัชกาลปัจจุบันนี้แต่สมุดที่มีชื่อและจำนวนเป็นบัญชีมีมากับอักษรสาส์นนั้นยังหามาถึงพร้อมกันไม่ เพราะฝากต่อๆ มาในเรือต่างๆ ต่อคอยอยู่หลายวันเวลา มาภายหลังก็ได้มาถึงพร้อมเสร็จแล้วเราพระเจ้ากรุงสยามขอแสดงความยินดียิ่งนัก ขอบคุณความไมตรีซึ่งผู้ครองแผ่นดินยุไนติศเตศ มีอารีรักต่อเราพระเจ้ากรุงสยาม คิดจะให้เจริญรุ่งเรืองด้วยความรู้ต่างๆ จึงฝากมานั้นฯ อนึ่งเราเจ้ากรุงสยามมีความยินดี เพื่อจะได้ฟังว่าสิ่งของเครื่องราชบรรณาการต่างๆ ซึ่งเราเจ้ากรุงสยาม๑Washington400 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ฝากไปพร้อมกันกับพระราชสาส์น โดยการที่ตั้งใจและกำหนดไปว่าให้ถึงท่านผู้ใหญ่ที่ได้บังคับบัญชาชี้ขาดการทั้งปวงในยุไนติศเตศซึ่งมีนามว่า แฝรงกลีน เปียศซึ่งได้ให้อักษรสาส์นมาถึงเราเจ้ากรุงสยาม ส่งโตนเซนอิศแกวร์เข้ามาขอแก้ไขทำสัญญาใหม่นั้น ได้ไปถึงนครวัดชิงทันเป็นที่ตั้งผู้ครองผู้ใหญ่ของยุไนติศเตศอเมริกาแล้ว และการปรกติของชนทั้งปวงในประเทศต่างๆบรรดาที่ได้ควบคุมกันเป็นอำนาจบ้านเมืองแต่ละแห่งๆ ในโลกนี้ตามซึ่งเห็นอยู่โดยมาก เมืองหนึ่งๆ ประเทศหนึ่งๆ นั้นๆ เมืองใดปรกติธรรมดาของมนุษย์ยังเป็นเถื่อนหรือใกล้เถื่อนอยู่ ผู้ใดมีกำลังด้วยการกล้าหาญเรี่ยวแรงของตนหรือพึ่งพิงอิงกำลังกล้าหาญเรี่ยวแรงของพวกพ้องเพื่อนฝูงมาก ผู้ที่มีกำลังกว่าชนทั้งปวงนั้น จะเป็นที่ชอบใจก็ดี มิเป็นที่ชอบใจก็ดีของท่านทั้งปวงเป็นอันมากก็ได้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน แต่ในบ้านเมืองที่มนุษย์ใกล้จะเชื่องราบหรือเชื่องราบแล้วด้วยรู้จักและส้องเสพย์กฎหมายและอย่างธรรมเนียมอันดีๆ ในบ้านเมืองเช่นนี้โดยมากท่านผู้ใดเป็นที่นับถือเป็นที่สรรเสริญ และเป็นที่ไว้ใจมากที่สุด ของผู้ที่ควรนับควรสรรเสริญควรไว้ใจทั้งปวงเป็นอันมาก ซึ่งมีความดีและความสนัดต่างๆ ในกิจนั้นๆ การนั้นๆ พร้อมกันเลือกสรรขึ้นตั้งไว้เป็นที่พึ่งพิงอิงอ้างแล้วท่านผู้นั้นก็ได้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ก็ผู้ที่ได้เป็นใหญ่ได้ครองแผ่นดินแล้วในประเทศนั้นๆ เมื่อยังไม่มีเข็ญไข้ภัยยันมรณันตรายยังมีกำลังว่าราชการแผ่นดินไปได้อยู่ ผู้ที่อยู่ในอำนาจทั้งปวงด้วยความยำเยงเกรงกลัวก็ดี ด้วยความจำใจต้องถือความสัตย์ซื่อให้ปรากฏอยู่ก็ดี ก็ย่อมช่วยประคับประคองทำนุบำรุงให้ได้ครองแผ่นดินไปได้จนสิ้นอายุไปเองนั้นโดยมากเพราะเหตุฉะนั้นก็ย่อมมีธรรมเนียมของเมืองต่างๆ ซึ่งมีปรกติเช่นนั้นและเมื่อติดต่อกันเข้าด้วยทางพระราชไมตรีแล้วและจะสื่อราชสาส์นไปมาและจะส่งเครื่องมงคลราชบรรณาการไปทรงยินดีต่อกันก็ย่อมออกนามขึ้นมาว่าให้ราชสาส์นถึงก็ดี และเครื่องมงคลราชบรรณาการทรงยินดีไปเฉพาะก็ดี แต่พระเจ้าแผ่นดินซึ่งครองแผ่นดินอยู่ในเวลานั้น หรือพระเจ้าแผ่นดินที่ส่งพระราชสาส์นและเครื่องราชบรรณาการมาก่อนนั้น ตามเหตุอันควรแก่พระราชสาส์นและเครื่องราชบรรณาการอันเป็นของก่อนและของต่อ และเครื่องราชบรรณาการที่ส่งไปมาถึงกันเช่นนั้น พระเจ้าแผ่นดินองค์ใดได้รับก็ขาดเป็นสิทธิ์ของท่านผู้นั้นตามแต่ประสงค์จะเก็บไว้หรือจะให้จะปันแก่ผู้ใดก็ได้ที่เป็นของสลักสำคัญมากไม่ควรจะเป็นเครื่องใช้ของผู้ใดนอกจากเป็นของพระเจ้าแผ่นดินแล้วก็ต้องเก็บไว้ใช้เองจนเวลาจะใกล้สิ้นชนมชีพ แล้วจึงมอบให้เจ้าพนักงานเก็บรักษาไว้สำหรับเป็นเครื่องใช้ของพระเจ้าแผ่นดินองค์อื่นซึ่งจะสืบต่อไป ณ ภายหน้าและซึ่งในแผ่นดินยุไนติศเตศอเมริกามีขนบธรรมเนียมตั้งไว้และสืบมาแก่ครั้งปริไสเดนต์ยอด วัดชิงทัน ๑ ให้ราษฎรทั้งแผ่นดินพร้อมใจกันเลือกสรรบุคคลที่ควรจัดไว้เป็นชั้นแล้วตั้งให้เป็นปริไสเดนต์ใหญ่และปริไสเดนต์รอง ครอบครองแผ่นดินผู้ชี้ขาดว่าราชการบ้านเมืองเป็นวาระเป็นคราวมีกำหนดเพียง ๔ ปี และ ๘ ปีและให้ธรรมเนียมนี้ยั่งยืนอยู่ได้ ไม่มีการขัดขวางแก่งแย่ง๑President George Washington401 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแก่กันด้วยผู้นั้นๆ จะช่วงชิงอิสริยยศกันเป็นใหญ่ในแผ่นดินดังเมืองอื่นๆ ซึ่งเป็นอยู่เนื่องๆ นั้นได้ก็เห็นว่าเป็นการอัศจรรย์ยิ่งนักเป็นขนบธรรมเนียมที่ควรจะสรรเสริญอยู่แล้วและเมื่อปีมะโรง อัฐศกศักราช ๑๒๑๘ ตรงกันกับคริสตศักราช ๑๘๕๖ นั้น เป็นความของปริไสเดนต์แฝรงกลีน เปียศๆได้ลงชื่อในอักษรสาส์นมอบให้โตนเซนอิศแกวร์คุมเข้ามาพร้อมกับเครื่องราชบรรณาการมาเจริญทางไมตรีและขอทำสัญญา ในอักษรสาส์นก็มีกำหนดมาถึงเราเจ้ากรุงสยามผู้ครองแผ่นดินปัจจุบันนี้อยู่โดยเฉพาะ เพราะฉะนั้นเราเพื่อจะรักษาทางราชไมตรี จึงได้มีราชสาส์นกับเครื่องราชบรรณาการทรงยินดีไปโดยเฉพาะปรีไสเดนต์แฝรงกลิน เปียศ ตามอย่างธรรมเนียมฝ่ายข้างสยาม และครั้งนี้ได้ทราบความตามอักษรสาส์นซึ่งมีมาว่าเครื่องราชบรรณาการทั้งหลายนั้น ได้เก็บรวบรวมเรียบเรียงไว้ในห้องอันหนึ่งเป็นของกลางแผ่นดิน เพื่อจะให้ชนทั้งปวงไปมาดูแลและรู้เห็นมากด้วยกันเป็นเกียรติยศแก่แผ่นดินยุไนติศเตศและแผ่นดินสยามทั้งสองฝ่ายนั้น เราพระเจ้ากรุงสยามก็มีความยินดีด้วยยิ่งนัก ขอแสดงความยินดีมาครั้งนี้เราพระเจ้ากรุงสยามขอฝากดาบเหล็กลายทำที่เมืองสยามตามรูปอย่างดาบญี่ปุ่นมีฝักเงินถมยาดำกะไหล่ทอง และมีเครื่องประดับทองคำเล่มหนึ่ง กับรูปถ่ายคล้ายเงาของเราพระเจ้ากรุงสยามรูปหนึ่งออกมากับราชสาส์นนี้เจริญทางพระราชไมตรีกับแผ่นดินยุไนติศเตศของสองสิ่งนี้ตามแต่ปริไสเดนต์กับเสเนต ๑ ทั้งปวงผู้ว่าราชการแผ่นดินเห็นจะควรประการใดควรจะยกให้เป็นของปริไสเดนต์บุขแนน ซึ่งให้อักษรสาส์นมาในครั้งหลังนั้น หรือจะไว้เป็นของกลางอย่างเก่าก็ตามแต่ธรรมเนียมในยุไนติศเตศนั้นเทอญพระราชสาส์นนี้ได้มอบส่ง ณ พระที่นั่งอนันตสมาคมในพระราชฐาน ชื่อพระบรมมหาราชวังตั้งอยู่ในกรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาบรมราชธานี อันมีในประเทศบางกอกแว่นแคว้นแผ่นดินสยามในวัน ๕ ๕ ฯ๔ ค่ำ ปีวอก โทศก ศักราช ๑๒๒๒ ตรงกับวันคืนอย่างยุโรป และอเมริกาเป็นวันที่ ๑๔ ในเดือนเฟบบรุวารี คริสตศักราช ๑๘๖๑ เป็นปีที่ ๑๑ หรือเป็นวันที่ ๓๕๖๔ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ฯ๑Senate402 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๓พระราชสาส์น ถึงพระราชาธิบดีเดนมาร์คเมื่อปีมะแม พ.ศ. ๒๔๐๒สมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้ากรุงสยามผู้เป็นใหญ่ได้ครอบครองพระราชอาณาจักรสยามราษฎรแวดล้อมด้วยนานาประเทศราชชนต่างๆ ทุกทิศ คือลาวโยนลาวเฉียงในทิศพายัพและอุดร ลาวกาวแต่ทิศอิสานจนบูรพ์ กัมพูชาเขมรแต่บูรพ์จนอาคเนย์เมืองมลายูเป็นอันมากแต่ทิศทักษิณจนหรดี และบ้านเมืองกะเหรี่ยงบางเหล่าแต่ทิศประจิมพายัพและข่าซองและชาวต่างๆ อื่นๆ อีกเป็นอันมาก และเป็นผู้ประจักษ์ในภาษามคธและคัมภีร์ในพระพุทธศาสนาขอเจริญทางพระราชไมตรีมายังสมเด็จพระเจ้าเฝรเดอริกที่ ๗ เป็นพระเจ้ากรุงเดนมาร์ค และคนแวนดาล และโคช และอธิบดีในประเทศเสลศวิคโหลเสตน และประเทศสตอมาร์นและประเทศดิศมารเฉศ และเมืองลอนเปิด และเมืองโอลเดนเบิค ซึ่งเป็นเจ้าแผ่นดินใหญ่ควรการพระราชไมตรีอันสนิทแลเสมอกับกรุงสยาม ให้ทราบว่าเมื่อปีมะเมีย นักษัตร สัมฤทธิศก เป็นปีที่ ๘ ในรัชกาลปัจจุบันของแผ่นดินสยาม ในปีมีคริสตศักราช ๑๘๕๘ ยอนยาเวอิศเกวร์กงสุลเดนมาร์คที่ตั้งอยู่เมืองสิงคโปร์ได้โดยสารเรือกลไฟเข้ามาถึงพระนครนี้แล้ว ได้สำแดงหนังสือสำคัญสำหรับตัวที่ได้รับมาจากกรุงเดนมาร์คเขียนในอักษรอังกฤษมีมหาราชลัญจกรสำหรับพระนครนั้นประทับเป็นสำคัญ ควรเชื่อได้มั่นคงว่า เป็นผู้รับสั่งบังคับมา มีอำนาจอันเต็มเพื่อจะได้ทำสัญญาในระหว่างชาวประเทศสยามและคนขึ้นแก่ประเทศเดนมาร์ค และยอนยาเวอิศเกวร์นั้นเป็นคนคุ้นเคยกับกรุงสยามมาแต่ก่อนเคยเข้ามาในกรุงเทพฯ นี้ถึงสามครั้ง ครั้งนี้ได้ขอให้กรุงสยามแต่งตั้งผู้รับสั่งคนหนึ่ง หรือพวกหนึ่งออกไปเจรจาปรึกษาในการและสิ่งที่ควรที่ต้องการจะทำสัญญา ฝ่ายกรุงสยามเห็นชอบด้วยแล้วก็ได้ยินดียอมทำตามทุกประการจึงผู้มีชื่อซึ่งเป็นผู้รับสั่งสำเร็จกิจการฝ่ายกรุงสยามกับยอนยาเวอิศเกวร์ได้พร้อมใจกับปรึกษาหารือการทั้งปวงนั้นๆ ตามประสงค์ในข้อความสัญญาต่างๆ ตกลงเป็นอันสำเร็จแล้วในวันศุกร์ เป็นวันเก้าค่ำ ข้างขึ้นของจันทรมาสชื่อเชษฐ นับเป็นเดือนที่ ๗ แต่ต้นฤดูหนาวมา ในปีมะเมีย นักษัตร สัมฤทธิศกศักราชโหรสยาม ๑๒๒๐ ตรงกันกับสุริยกาลสังเกตซึ่งรู้ทั่วพร้อมกันในประเทศยุโรปเป็นวันที่ ๑๐แห่งเดือนเมในปีมีคริสตศักราช ๑๘๕๘ เป็นปีที่ ๘ ในรัชกาลปัจจุบันของกรุงสยามนี้ ครั้นมาครั้งนี้ด.ก. แมสอนอิศเกวร์ผู้ว่าการแทนกงสุลเดนมาร์ค อยู่ที่กรุงเทพมหานครนี้ มาแจ้งความแก่กรุงสยามว่ากรุงเดนมาร์คได้ส่งพระราชสาส์นมาเพื่อจะให้ถึงกรุงสยามและว่าพระราชสาส์นนั้นได้มาถึงมือด.ก. แมสอนอิศเกวร์แล้ว จึงบอกให้กรุงสยามทราบก่อน เพื่อกำหนดการรับโดยสมควรตามอย่างเคยเป็นยศและพระราชสาส์นมา แต่เจ้าแผ่นดินประเทศใหญ่ฝ่ายกรุงสยามได้ทราบแล้วก็มีความยินดี จึงได้นัดประชุมพระราชวงศานุวงศ์ซึ่งเป็นผู้ใหญ่ที่ปรึกษาราชการ และเสนาบดีให้มาพร้อมกันในที่ว่าราชการแผ่นดินในวัน ๕ฯ๔ ๑๐ ค่ำ ปีมะแม เอกศกเป็นวันที่ ๑๕ แห่งเดือนเสบเตมเบอร์คริสตศักราช ๑๘๕๙ แล้วให้พนักงานไปแห่รับพระราชสาส์น กับตัว ด.ก. แมสอนอิศเกวร์ผู้ได้403 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอำนาจเพื่อจะได้นำพระราชสาส์นของกรุงเดนมาร์ค ด้วยบริวารยศอันสมควรแก่พระราชสาส์นมาแต่เมืองใหญ่ ทั้งทางเรือทางบกจนถึงที่ประชุมนั้นแล้ว ด.ก.แมสอนอิศเกวร์ได้ส่งพระราชสาส์นนั้นให้ถึงราชหัตถ์กรุงสยามต่อหน้าผู้ใหญ่ทั้งปวงในที่ประชุมกรุงสยามได้อ่านแล้ว แปลความออกแล้วแสดงให้แจ้งแก่พระราชวงศานุวงศ์ และเสนาบดีผู้ใหญ่ในที่ประชุมนั้นทราบความด้วย ท่านทั้งปวงนั้นได้ทราบแล้วก็มีความยินดีพร้อมกันกับกรุงสยามด้วยได้เจริญราชอิสริยยศเกียรติคุณในที่ได้รับพระราชสาส์นเจริญทางพระราชไมตรีมาตรงเฉพาะแต่สำนักกรุงเดนมาร์ค เป็นพระเจ้าแผ่นดินอันใหญ่สมควรเป็นทองแผ่นเดียวโดยพระราชไมตรีกับกรุงสยามดังเมืองฝรั่งเศเมืองอังกฤษ เมืองโปรตุคอลและอื่นๆ นั้น กรุงสยามขอแสดงความมาให้กรุงเดนมาร์คทราบว่ามิศเตอร์วิลโสน ซึ่งยอนยาเวอิศเกวร์ได้มอบหมายให้รับธุระทำราชการแทนที่กงสุล ของกรุงเดนมาร์คอยู่ในพระนครนี้ตั้งแต่การทำสัญญาสันนิษฐานตกลงกันแล้วมาหลายเดือน มิศเตอร์วิลโสนได้ปฏิบัติถูกต้องตามอย่างกงสุล ซึ่งรักษาทางพระราชไมตรี และข้อสัญญาทั้งปวงโดยสุจริต ทุกที่ทุกทางไม่มีที่จะติเตียนได้เลย ครั้นมาเมื่อเดือนอาษาฒเป็นที่ ๘ นับแต่ต้นฤดูหนาวในปีนี้ คือเป็นเดือนยุไลย มิศเตอร์วิลโสนเข้ามาอำลากรุงสยาม ว่าตัวมิศเตอร์วิลโสนอยู่ในพระนครนี้มานานแล้วฤดูอากาศหาเป็นที่สบายแก่กายของมิศเตอร์วิลโสนไม่ มิศเตอร์วิลโสนจะขอลากลับไปอยู่เมืองสิงคโปร์ และขอมอบธุระราชการกงสุลของกรุงเดนมาร์คนั้นให้มิศเตอร์ ด.ก. แมสอนลูกค้าอังกฤษคนหนึ่ง ซึ่งอยู่ในพระนครนี้มานานแล้วเป็นคนสมควรให้ทำแทนที่กงสุลเดนมาร์คไป ขอให้กรุงสยามรับยินดีตาม ฝ่ายกรุงสยามก็เห็นว่ามิสเตอร์ ด.ก.แมสอนนั้นเป็นคนสมควรอยู่ ด้วยเป็นคนได้อยู่ในพระนครนี้และคุ้นเคยกับกรุงสยามมานานเหมือนมิสเตอร์วิลโสน แล้วก็เป็นคนซื่อสัตย์เที่ยงธรรมมีกิริยาเรียบร้อยดีอยู่ ถ้าแม้นกรุงเดนมาร์คโปรดพระราชทานให้มีอำนาจตั้งให้เป็นกงสุลเพื่อเมืองเดนมาร์คแล้ว กรุงสยามก็จะมีความยินดีด้วยหรืออย่างหนึ่งถ้ากรุงเดนมาร์คจะโปรดตั้งกงสุลที่เป็นคนดานิศคือชาวเดนมาร์คแต่รู้เจรจาอังกฤษชัดเจนดีมาเป็นกงสุลได้ กรุงสยามก็จะมีความยินดีด้วย เพราะในพระนครนี้ถึงมีลูกค้าเป็นคนมีเพศภาษาต่างๆ มากคนที่รู้ภาษาดานิหรืออักษรภาษาดานิศได้ก็ยังไม่มีตัว แม้นได้หนังสือเขียนหรือหนังสือพิมพ์อย่างดานิศมา จะหาผู้แปลหรือผู้อ่านแต่สักคนหนึ่งก็ยังไม่มี ครั้งนี้กรุงสยามมีความยินดีที่ได้รับพระราชสาส์นมาแต่กรุงเดนมาร์คเฉพาะตรงมา และได้ช่องครั้งคราวอันดีที่ได้ตอบพระราชสาส์นเฉพาะตรงไปยังกรุงเดนมาร์คแต่กรุงสยามด้วย และมีความแน่ใจว่าทางพระราชไมตรีจะถาวรวัฒนาการสืบต่อยืดยาวไปภายหน้าและการลูกค้าไปมาค้าขายก็จะสบายสะดวกเป็นคุณด้วยกันทั้งสองฝ่าย ครั้งนี้กรุงสยามก็ได้ทำหนังสือฉบับหนึ่งเป็นคำรับทำให้มั่นแก่ข้อสัญญาและกฎหมายผ่อนปรนให้เสมอแก่ลูกค้าและพิกัดจังกอบภาษี ซึ่งผู้รับสั่งทั้งสองฝ่ายได้ทำแล้วแต่ก่อนนั้น แล้วประทับพระราชลัญจกรสำหรับพระราชอาณาจักรกรุงสยามและสำหรับนามแผ่นดินปัจจุบันนี้เป็นสำคัญแล้วได้มอบให้แก่ด.ก. แมสอน และเปลี่ยนหนังสือซึ่งเป็นคำรับและทำให้มั่นแก่ข้อสัญญา และกฎหมายผ่อนปรนให้เสมอแก่ลูกค้าและพิกัดจังกอบภาษีทั้งปวงนั้นประทับตราสำหรับพระราชอาณาจักรกรุงเดนมาร์คแล้วส่งมาในครั้งนี้นั้น แต่เมื่อ ด.ก. แมสอนในวันเมื่อรับพระราชสาส์นกรุงเดนมาร์คเป็นเสร็จแล้วครั้งนี้404 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกรุงสยามคิดเห็นเป็นหนึ่งแน่ว่าการที่ได้เริ่มแรกทำสัญญาในครั้งนี้ก็จะได้เป็นเกียรติยศกิตติคุณของกรุงเดนมาร์ค และกรุงสยามในปัจจุบันนี้ ซึ่งเป็นผู้ได้ริเริ่มและรับยอมพร้อมใจทำสัญญากันและเปิดทางค้าขายเป็นเดิมเป็นต้นในครั้งนี้ เป็นที่ได้ยินได้รู้แก่คนทั้งปวงในโลกสืบไปภายหน้าสิ้นกาลนานและพระนามเกียรติยศคุณของกรุงเดนมาร์คในปัจจุบันนี้กรุงสยามก็ได้ฟังได้ทราบแต่คำสรรเสริญของคนที่ควรเชื่อถือเป็นอันมากมาก่อนนานแล้วและได้ทราบว่ากรุงเดนมาร์คก็ได้ทราบนามและปรกติของกรุงสยามนี้ด้วย เพราะได้รับหนังสือของพนักงานพวกรอยาลซอไซอิตินอเตินอันติไกวเรศ ในกรุงโกเปนหาเยน ๑ ราชธานีเดนมาร์คซึ่งได้มีฝากมาถึงกรุงสยามกับดิโปลมาจดหมายสำคัญมีราชลัญจกรของกรุงเดนมาร์คลงด้วยนั้นหลายปีมาแล้วบัดนี้กรุงสยามไว้ใจว่าเมื่อใดๆ กรุงสยามจะมีความประโยชน์ประสงค์ใดๆ ต้องการจะให้กรุงเดนมาร์คทราบประการใดๆต้องการจะให้กรุงเดนมาร์คทราบประการใดๆ เมื่อกรุงสยามจะส่งพระราชสาส์นมาถวายกรุงเดนมาร์คโดยตรงเฉพาะด้วยมอบให้กงสุลเมืองเดนมาร์คส่งมา ณ กรุงโกเปนหาเยน เมื่อนั้นกรุงเดนมาร์คก็จะทรงยินดีรับและตอบโดยทางพระราชไมตรีอันสนิทไม่มีความรังเกียจประการใดเลยเป็นแน่แท้พระราชสาส์นนี้ลงราชลัญจกรของกรุงสยาม ณ พระที่นั่งอนันตสมาคม พระบรมมหาราชวังกรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาบรมราชธานี ตั้งอยู่ในประเทศบางกอก ในวันพฤหัสบดีเป็นดิถีที่สอง ในแรมเดือนกฤติมาสนับเป็นที่ ๑๒ ปีมะแม นักษัตร เอกศก ศักราชโหรสยาม ๑๒๒๑ตรงกันกับกำหนดสุริยทินอย่างยุโรปเป็นวันที่ ๑๑ ในเดือนนอเวมเบอร์ คริสตศักราช ๑๘๕๙เป็นปีที่ ๙ และวันที่ ๓๑๐๓ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ฯ๑โคเปนเฮเกน (Copenhagen) เมืองหลวงของประเทศเดนมาร์ก (Denmark)405 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๔พระราชสาส์น ถึงสมเด็จพระราชาธิบดีเยอรมันเมื่อปีระกา พ.ศ. ๒๔๐๔พระราชสาส์นในสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระเจ้ากรุงรัตนโกสินทรมหินรายุทธยาผู้เป็นใหญ่ในสยาม และประเทศราชที่ใกล้เคียงต่างๆ คือเมืองลาวกาว ลาวเฉียง เมืองกัมพูชาเมืองมลายู หลายเมืองและอื่นๆ ขอคำนับเจริญทางพระราชไมตรีมายังสมเด็จพระเจ้ากรุงปรุสเซียซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ควรการพระราชไมตรีให้ทราบว่า กอนเอวเลนเบิคราชทูตของกรุงปรุสเซีย เป็นผู้ถือรับสั่งเข้ามาขอทำสัญญาทางพระราชไมตรีและทางค้าขาย ในพระนครนี้นั้นได้เข้ามาด้วยเรือกลไฟ ๓ ลำ ของกรุงปรุสเซียถึงปากน้ำเจ้าพระยาแล้ว ก็ได้แจ้งความมายังเสนาบดีผู้ว่าการต่างประเทศให้ทราบก่อน ว่าเป็นราชทูตเชิญพระราชสาส์นของกรุงปรุสเซียและเครื่องราชบรรณาการบางสิ่งเป็นของทรงยินดีมาถึงกรุงสยามๆ ได้ทราบแล้วมีความยินดี ได้สั่งให้เจ้าพนักงานจัดเรือกลไฟ ๒ ลำ ลงไปรับกอนเอวเลนเบิคราชทูตกับขุนนางผู้น้อยเป็นลำดับซึ่งมาด้วยราชทูตนั้น ขึ้นมาให้อยู่ที่สมควรแล้ว กรุงสยามได้รับพระราชสาส์นและราชทูตของกรุงปรุสเซีย โดยเคารพอย่างเช่นรับพระราชสาส์นและราชทูตซึ่งมาแต่ประเทศใหญ่ และการรับรองทั้งปวงนั้น ก็แจ้งประจักษ์อยู่แก่ตาแก่ใจของราชทูตและขุนนางปรุสเซียที่มานั้นแล้วกรุงสยามได้ทราบความถ้วนถี่ทุกประการแล้วมี ความยินดียิ่งนักด้วยความพระราชไมตรีอารีรักอ่อนน้อมแต่กรุงปรุสเซียมายังกรุงสยามและได้เห็นชอบตามความประสงค์ของกรุงปรุสเซีย ซึ่งกล่าวในพระราชสาส์นกรุงสยามจึงได้แต่งตั้งผู้ถือรับสั่งฝ่ายกรุงสยามทั้ง ๕ มีนามปรากฏในหนังสือสัญญานั้นแล้ว ให้มีอำนาจอันเต็มเพื่อจะได้เจรจาปรึกษากับกอนเอวเลนเบิคราชทูตฝ่ายกรุงปรุสเซีย ท่านทั้ง ๕ กับทูตก็ได้ตั้งข้อสัญญาต่างๆ ตามที่เห็นพร้อมกันทั้งสองฝ่าย โดยประสงค์ว่าควรนั้นทุกประการ การทำสัญญานั้นก็เป็นอันเสร็จแล้วและในระหว่างเวลาเมื่อทำสัญญาค้างอยู่นั้น กอนเอวเลนเบิคได้นำสิ่งของเครื่องราช-บรรณาการบางสิ่ง คือราชสาทิศฉายาลักษณ์ของกรุงปรุสเซีย และอื่นๆ เป็นของทรงยินดีมาถึงกรุงสยามๆ ได้รับไว้โดยทางไมตรีและยินดีชอบใจด้วยสิ่งของเหล่านั้นเป็นอันมาก ขอแสดงความขอบใจยินดีมาถึงกรุงปรุสเซียให้ทราบด้วยก็บัดนี้กอนเอวเลนเบิคราชทูตจะกลับคืนไป กรุงสยามจะสงบจิตเสียไม่ตอบพระราชสาส์นไม่ได้ เพราะมีความยินดียิ่งนัก ด้วยความไมตรีอารีรักอ่อนน้อมซึ่งมีมาในพระราชสาส์นกรุงปรุสเซียนั้นจึงขอแสดงยืนยันให้กรุงปรุสเซียทราบว่า กรุงสยามมีความยินดีดังนี้ จะขอรักษาทางพระราชไมตรีอันสนิทกับกรุงปรุสเซียสืบๆ ไปภายหน้าพระราชสาส์นนี้ ลงราชลัญจกรของกรุงสยาม ส่งมาแต่ท้องพระโรงหลวงมีนามว่าพระที่นั่งอนันตสมาคม ในพระบรมมหาราชวังกรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุธยาบรมราชธานี ตั้งอยู่ในประเทศบางกอกในดิถีที่...ของจันทรมาสชื่อมาฆ นับเป็นเดือนที่สามในฤดูหนาว ในปีระกา406 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนักษัตรนรีศก๑๑ ศักราชโหรสยาม ๑๒๒๓ ตรงกันกับกำหนดกาลตามดำเนินพระอาทิตย์อย่างยุโรปเป็นวันที่.....ในเดือนเฝบรุวารี คริสตศักราช ๑๘๖๒ เป็นปีที่ ๑๑ และวันที่ ๓๙๓๒ ในรัชกาลปัจจุบันนี้กรุงสยามจึงได้แต่งพระราชสาส์นฉบับนี้ ในภาษาเองคลิสท์๑ ซึ่งเป็นภาษากรุงสยามเข้าใจพอแต่งได้ ครั้นให้เขียนขึ้นกระดาษแล้วประทับราชลัญจกร และลงลายราชหัตถเลขาของกรุงสยามตามตำแหน่ง และเฉพาะพิเศษมาเป็นสำคัญ และได้มอบให้กอนเอวเลนเบิคกับทั้งเครื่องราชบรรณาการบางสิ่ง เป็นของกรุงสยามขอแสดงยินดีมาถึงกรุงปรุสเซีย เพื่อจะได้เป็นที่ระลึกทางพระราชไมตรีสืบไป เครื่องราชบรรณาการเหล่านั้นมีจำนวนนับในหางว่าว ซึ่งมากับพระราชสาส์นนี้ด้วยแล้วกรุงสยามขอทำให้ปรุสเซียแน่พระทัยว่ากรุงสยามจะขอรักษาทางพระราชไมตรีอันสนิทสืบๆ ไปในภายหน้า ตลอดวันคืนเดือนปีซึ่งจะเป็นเวลาชนมายุของกรุงสยาม และมีความหวังว่าลำดับพระราชวงศานุวงศ์ และผู้ซึ่งจะมาในราชอิสริยยศของกรุงสยาม และกรุงปรุสเซียทั้งสองฝ่ายสืบไปภายหน้าอนึ่งเพราะเหตุที่พระราชเทวีของกรุงสยามสิ้นพระชนมชีพในวันจันทร์ ขึ้นห้าค่ำแห่งเดือนสาวันเป็นเดือนที่ ๙ ซึ่งล่วงมาแล้ว ตรงกันกับวันที่ ๙ ในเดือนเสบเตมเบอร์ปีหลังจึงต้องเขียนพระราชสาส์นลงในกระดาษขอบดำเป็นธรรมเนียมสำแดงความเศร้าโศก เพราะความสิ้นพระชนมชีพของพระเชษฐาธิราช ซึ่งเป็นสมเด็จพระเจ้ากรุงปรุสเซียพระองค์ก่อนนั้นอนึ่งกรุงสยามขออำนวยความสวัสดิ์ด้วยความยินดีในการราชาภิเษกของกรุงปรุสเซียและพระราชเทวีกรุงปรุสเซียในราชอิสริยยศเป็นเจ้าแผ่นดินใหญ่ เพราะกรุงสยามได้ทราบมาแต่พวกทูตของกรุงปรุสเซียที่เข้ามาในกรุงเทพมหานครนี้ และได้ทราบมาแต่ความในหนังสือข่าวดีตีพิมพ์มาแต่ยุโรปหลายฉบับกรุงสยามขออาราธนาแก่สิ่งที่ซึ่งเป็นประธานในสกลโลก ให้มีทิพยานุเคราะห์ของกรุงปรุสเซียให้ได้สืบพระชนมชีพเป็นสุขเจริญอยู่ในศิริราชสมบัติวัฒนาถาวรไปสิ้นกาลนานพระราชสาสน์นี้ลงราชลัญจกรของกรุงสยามส่งมาแต่ท้องพระโรงหลวง มีนามว่าพระที่นั่งอนันตสมาคม ในพระบรมมหาราชวังกรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาบรมราชธานี ตั้งอยู่ในประเทศบางกอก ในวันจันทร์เป็นดิถีที่ ๓ ในข้างแรมของจันทรมาสชื่อมาฆ นับเป็นเดือนที่สามในฤดูหนาว ในปีระกา นักษัตร ตรีศก ศักราชโหรสยาม ๑๒๒๓ ตรงกับกำหนดการตามดำเนินอาทิตย์อย่างยุโรปเป็นวันที่ ๑๗ ในเดือนเฝบรุวารี คริสตศักราช ๑๘๖๒ เป็นปีที่ ๑๑ และเป็นวันที่ ๓๙๓๒ ในรัชกาลปัจจุบันนี้* ฯ*พระราชสาส์นฉบับนี้ลงสถานที่ และวันเดือนปีซ้ำ ๒ ครั้งแรกมีรอยละเว้นเลขไว้บ้าง เข้าใจว่าทรงร่างไว้แล้วแทรกความข้างท้ายลงทีหลัง ลงวัน เดือน ปี บริบูรณ์ อาลักษณ์ผู้คัดๆ ลงไปทั้ง ๒ แห่ง๑English407 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๕พระราชสาส์น ถึงพระราชาธิบดีฮอลันดาเมื่อปีกุน พ.ศ. ๒๔๐๖พระราชสาส์นสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ เจริญทางพระราชไมตรี คำนับมายังสมเด็จพระเจ้าวิลเลียมที่สามในพระนามอย่างเดียวกัน ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินกรุงนิเทอแลนด์๑ และเป็นเจ้าเป็นใหญ่ในเมืองออเรญ ๒ เมืองนอแลนด์และเมืองอื่นและเป็นใหญ่อธิบดีเมืองลุกเษนเบิค ๓ และอื่นๆ อีกให้ทราบความดังนี้คอเวอเนอเยเนราล์นิเทอแลนด์ในอินเดีย ผู้รับสั่งของกรุงนิเทอแลนด์ เมื่อได้บังคับรับสั่งมาแต่กรุงนิเทอแลนด์แล้วได้จัดให้กัปแตนยิปิเซมอศเสล์ เชิญพระราชสาส์นคุมเครื่องมงคลราชบรรณาการของกรุงนิเทอแลนด์ ทรงยินดีมาถึงกรุงสยามมาด้วยเรือรบของกรุงนิเทอแลนด์ชื่อซีตาเดลแวนอันตะเวอนเปล ถึงที่ทอดสมอตรงปากแม่น้ำเจ้าพระยาวันเพ็ญ วันจันทร์ เดือนเชษฐที่เจ็ดแต่ต้นฤดูหนาวในปีกุน เบญจศก ศักราชสยาม ๑๒๒๕ ตรงกันกับสุริยคติกาลนิยมอย่างยุโรปเป็นวันต้นเดือนยูน คริสตศักราช ๑๘๖๓ แล้วได้บอกข่าวเข้ามาให้ผู้ว่าการแทนกงสุลของกรุงนิเทอแลนด์ซึ่งตั้งอยู่ในกรุงเทพมหานครนี้ให้ทราบ กงสุลนั้นจึงแจ้งความแก่เจ้าพนักงานฝ่ายสยามให้ทราบ เจ้าพนักงานการแผ่นดินก็ได้พร้อมกันจัดเรือกลไฟน้อยที่สมควรลงไปรับพระราชสาส์นและเครื่องราชบรรณาการ ทั้งตัวทูตานุทูตของกรุงนิเทอแลนด์ ขึ้นมาถึงกรุงเทพฯ นี้แล้ว ได้จัดที่อยู่อาศัยให้สบายสมควรแล้วครั้น ณ วัน ๔ฯ๙ ๗ ค่ำ เป็นวันที่ ๙ นับแต่วันเพ็ญนั้นมา กรุงสยามกับเสนาบดีและเจ้าพนักงานได้จัดการเคารพรับพระราชสาส์นและทูตานุทูตโดยอย่างที่สมควรแก่ราชอิสริยยศของกรุงนิเทอแลนด์ เหมือนเช่นรับพระราชสาส์นที่มาแต่พระเจ้าแผ่นดินใหญ่เมืองอื่นๆ ในยุโรป การทั้งปวงแจ้งอยู่แก่มิสเตอร์ยิปิเซมอศเสล์ ราชทูตของกรุงนิเทอแลนด์แล้วราชทูตนั้นได้ยื่นราชสาส์นและมอบเครื่องราชบรรณาการของกรุงนิเทอแลนด์ ให้กรุงสยามได้รับด้วยความชอบใจยินดี ในที่ประชุมพระราชวงศานุวงศ์และขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อย หน้าที่นั่ง เศวตฉัตรของกรุงสยามก็ราชสาส์นของกรุงนิเทอแลนด์นั้น ลงกำหนดว่าเขียนที่เมืองเฮก วันที่ ๒๗ ของเดือนนอเวมเบอร์ ในคริสตศักราช ๑๘๖๒ ได้ให้ล่ามแปลเป็นภาษาอังกฤษทราบความแล้วด้วยความยินดี รูปภาพของของกรุงนิเทอแลนด์และพระมเหสีนั้น ก็ได้ให้ติดไว้ในฝาผนังที่ประชุมว่าราชการเป็นที่เห็นแก่ท่านทั้งปวง กระบี่ราชบรรณาการนั้น ก็เป็นที่ชอบใจมาก เพราะมีสำคัญตราแผ่นดินเมืองทั้งสองฝ่าย เป็นเครื่องแสดงทางพระราชไมตรีสองพระนคร กรุงสยามขอแสดงคิดเห็นชอบ๑Netherlands๒Orle ซ ans๓Luxembourg408 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวขอบพระคุณกรุงนิเทอแลนด์มาให้ทราบ กรุงสยามมีความไว้ใจเป็นแน่ว่าทางพระราชไมตรีสองพระนครยั่งยืนสืบไปนาน คนซึ่งขึ้นทั้งสองฝ่ายจะค้าขายต่อกันโดยสุขสวัสดิ์ เรือลูกค้าเล็กน้อยฝ่ายสยามก็ย่อมแต่งบรรทุกสินค้าไปค้าขายอยู่ที่เมืองบตาเวียทุกปีมิได้ขาดตั้งแต่ก่อนทำหนังสือสัญญามา ครั้งนี้ลูกค้าวานิชทั้งปวงเมื่อได้ทราบว่ากรุงสยามกับกรุงนิเทอแลนด์รู้จักคุ้นเคยสนิทกัน ราชสาส์นไปมาว่ากล่าวถึงกันโดยสะดวก ก็เห็นจะมีความยินดีมากในครั้งนี้มิสเตอร์ยิปิเซอมิศเสล์ราชทูตกับพวกขุนนางที่มียศเป็นลำดับมาด้วยกัน เมื่อมาแรมอยู่และได้เที่ยวไปมาหาสู่ผู้มีบรรดาศักดิ์ในพระนครนี้ประมาณกึ่งเดือน ก็มีกิริยาปรากฏเป็นอันประพฤติชอบทุกที่ทุกทาง จะมีที่ติเตียนแก่ชาวพระนครนี้ประการใดหามิได้เลยขอพระเดชพระคุณกรุงนิเทอแลนด์จงโปรดแก่พวกนั้นด้วยพระราชสาส์นนี้ส่งมาแต่พระที่นั่งอนันตสมาคม ณ บรมมหาราชวัง ณ กรุงเทพพระมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาบางกอกในวันศุกร์เป็นดิถีที่ ๔ ของเดือนอธิกมาสแทรกนับเป็นที่ ๘ แต่ต้นฤดูหนาวมาในปีกุน นักษัตร เบญจศกศักราชโหรสยาม ๑๒๒๕ ตรงกันกับสุริยคติกาลกำหนดอย่างยุโรปเป็นวันที่ ๑๙ เดือนยูน คริสตศักราช ๑๘๖๓ เป็นปีที่ ๑๓ หรือวันที่ ๔๔๑๙ในรัชกาลปัจจุบันนี้ฯพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับภาษาอังกฤษชุดที่มูลนิธิจุลจักรพงษ์บุญนิธิมอบให้เป็นสมบัติของหอสมุดแห่งชาติกรมศิลปากร411 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 1No.81 Royal residence[Major King of Siam] (Red ink) Grand Palace8 th August 1860.To W. Adamson Esquire.Sir,After the last letter to you on yesterday was written & sent down to you I havean accurate consideration in regard to the size of the desired guns of Needhamûspatent, & have brought some various sizes of balls and comparatively examined. Iconcluded that the ball of which the diameter is of 2 inches is too large as the desiredguns are designed to be placed on the upper story of my house for making sometimesignal noise to be distinguished only through out the four fortified cannon ofthis palace only, not very far & to be placed on upper deck of my small Steamerwhenever I would make my tour or Journey by the chanal of the river. So if they bevery large, they might do my house & room of Steamer much agitated which placeare high & have no hard station for placing of large guns. I have therefore resolvedto order the gun of such small size of the barrel of which the balls shall be 1 1 _2inchor little up from an inch as 1 1 _3or 1 1 _4inch. It will I think be convenient for smallnarrow & high place.Also I think that this manufacture of so large the guns of such the kind ormode as that of the musket of Needhamûs patent must be the first work, if the makerwould accept to make without refus(e) it will be best therefore if....only single onewas first ordered in so small size....of which the ball would (be) an inch 1 inch onlyin diam(eter) it can be conveyed by overland perhaps; it might com (e) to my sight& hand soon(er) than by Cape of Goodhope.When I have seen the same & tried for use first in manner of firing the placedgun or cannon how would be best, then I will order more again a pair of the large412 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวas the foresaid or those which were mentioned on the last letter. I wish now but oneor single only in first occasion of the order of newly or novel manufacture as forbeing a model & to be brought easily by overland.I beg to remain sir your faithful good friend.(Signed) S.P.P.M. Mongkut R.S * ..on 3374 th day of reign.[Royal Seal of the Crown pattern](Red ink)To W. Adamson EsquireBorneo Company LimitedIn Siam.
_________*Rex Siamensium.413 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 2No.189 Royal residence[Major King of Siam] (Red ink) Grand PalaceBangkok17 th October 1861.ToW. Adamson Esquire, Esquire, the manager of Branch ofBorneo Company Limited of Singapore, &c.Sir,Ex Steamer Chaophya on this opportunity I have received your letter underthe date of 5 th inst. accompanied two cases of the large pair of candlestick, & fourglass Chimnies & four Shades, one of the latter was broken in several pieces on thecondition. I have immediately ordered my officer of treasure to pay the stated costthereof Tcs. 299 to Mr. W. Gunn here, but I hope you will take a little payment fromthe insurance in condition of the said article for the broken shade & replace it to meas I have paid full cost thereof, but this is not very important. I say so for myhonesty on the object.The candles for the candlesticks are of large size for being convenient to theCylinder they are a few & very soft they must be made up for use in cold or coolclimate as in Europe. They on arrival here must become softer than usual in Europeanclimate but they can be of use in any rate but exceeding remainder of the soft gress(grease) from candle burning was full under the top of candleûs case or Cylinder, itis also not very important.I wish however a small pair of the same size of what I have shown to youon your departure from hence which now I beg to send you herewith in a separatebox for being specimen or model. Please order other two candlesticks of such thesize as this model but they shall be made of German silver or plated silver so theusual small candles can be applied therein, I will pay you their price faithfully.I am very glad to learn that 4000 caps of the Needhamûs cannon were orderedby you.414 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวIn regard to the cannon called Armstrong I wish only to read full & accuratedescription thereof. I wish to order but as of small size as diameter of its ball orbullets not exceed two inches. The cost of wish size would not exceed £ 300 or 30catties of Siamese money Tcs. 2400 if its full implement for facility of employingtherein can be procured under foresaid price. I wish this for being only specimen ofcurious cannon.I regret mostly to observe according to your lettersû tone that you did notknow the death of my most affectionate Queen Consort Princess RamberyBhumarabhiromy which took place on 9th ultimo, but I hope now you would havelearnt the said sad intelligence from my circular sent on last opportunity of theSteamer Chaophya to Mr. Tan Kim Ching for publication in newspaper & trust youwill very condole with me in this great bereavement & beg to remain your faithful(Signed) S.P.P.M. Mongkut R.S.on 3809 th day of reign.[Royal Seal of the Crown pattern](Black ink)P.S.On this opportunity there is a bag of funeral balls in funeral service of HisLate highness Prince Monggollerd (the elder half brother of my late Queen ConsortRambery Bhumarabhiromy who herself died after the death of her elder half broth-er 29th day only. So his funeral service was done on 28th 29th ult. 20 days after herdeath.) was sent for your acceptance in name of my late Queen Consort RBh. by his& her royal aunt & younger sister who were in place of my Queen for funeral serv-ice of her brother. As they know you are my & my Queenûs friend. The said bag incare of Mr. Tan Kim Ching.(Singed) S.P.P.M. Mongkut R.S.On 3809 th day of reign.[S.P.P.M. Mongkut](Black ink)415 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(Mourning paper)Number 3No. 18 Royal residenceof the current year Grand Palace Bangkok[พระบรมราชโองการ] (Blue ink) 27 th February 1862.ToWm. Adamson EsquireThe Manager of the Branchof Borneo Company Limitedat Singapore &c. &c.Sir,I have had received your letter under the date of 4 th January last per theschooner “Water Lily” on the time of arrival of the said vessel before the arrival ofthe Steamer “Chaophya” on 2 nd instant month, but I am sorry I have no liberty towrite you in answer per the said Steamer on her last voyage or per the Prussian menof war which were just started from hence, I have availed myself however to haveopportunity to write you on this occasion.I beg to thank you for the content of your last letter aforesaid and am glad tolearn that the small cannon in fashion of the Armstrong cannon which I hope will bemade of best brass & has its bore for balls of two inches in diameter was alreadyordered through your agent of London limiting in contract of its price not exceed£ 300 sterlings. I hope it will be sent down here & reach my hand as soon as aboutmiddle of time of the present year.I was informed that a breach (breech) loading cannon of such the descriptionhas been ordered & brought to Sarawack by the Rajah Sir James Brook for his ownuse on his boat the shells of which were 1000 in number, and that when Sir JamesBrook was returned to England it was deposed for sale, is this information true? doyou know thereof? If it be correct I wish to know itûs cost, how much price isrequired for the same?416 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวThere is a necessity for Cough Lozenges moreover than only one bottle youhave had sent me lately there are many here who required me for their good remedy.Can you obtain half dozen or 6 bottles thereof and send up to me here on nextopportunity of the Steamer “Chaophya”? It would be best if it be so, otherwise pleasesecure to order the same from England I wish but those which are genuen (genuine).My faithful agent Mr. Tan Kim Ching has told me in his letter to me that you& your lady has introduced Mrs. Leonowens to him with an application that she willbe English School Mistress here under the salary of S || 150 per month & her residenceshall be near of Protestant Missionary here, for this we were hesitated on the subjectconsidering that our (English) school will be just established and may be very smallso the required salary seemed to be higher than what we proposed & thought properbecause every thing here cheaper than those at Singapore, also we wish the schoolmistress to be with us in this palace or nearest vicinity hereof to save us fromtrouble of conveying such the Lady to and fro almost every day also it is notpleasant to us if the school mistress much morely endeavour to convert the scholarsto Christianity than teaching language literature &c. like the American Missionarieshere, because our proposed expense is for knowledge of the important language &literature which will be useful for affairs of country not for the religion which is yetdisbelieved by Siamses scholars in general sense.But now we have learnt that the said Lady agree to receive an only salary ofS || 100 per month & accept to live in this palace or nearest place hereof, I am very gladto have her be our school mistress if the said information be true. I can give her abrick house in nearest vicinity of this palace if she would desire to live with her hus-band or mail (male) servant but I will be glad if she would make written best arrange-ment with my faithful agent Mr. Tan Kim Ching before she could come up when thesaid Lady came here & on being the mistress of our English school would do goodand be so active as her scholar might become in facility of languageliterature quickly & the study of school might so increasing as I would see her labourh(e)avier than what we expected myself will reward her sometime or add her salaryin suitable portion.My friend Sir John Bowring having introduced Mr. W. Parker Hammond tome & requested me to appoint him a Commissioner of Siam for the International417 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวExhibition of the current year in London has requested me to send somethings whichmay be remarkable product or industries of Siam to the Exhibition via overland assoon as possible to be exhibited in May next. I have conferred this subject to SirRobert Schomburgk the British Consul here who suggested to me to send certainneeded articles for exhibition by favour of your firm Borneo Company Limited hedoes not accept himself to endeavour on this purpose, then I have asked Mr. JohnGunn here who accepted to do requiring payment of freight &c. from me.I will agree with him but can not yet fulfill preparation of needed articles tosend on present opportunity & do not know how much price for freight &c. of whatweight or extention of articles, can you tell me about this purpose?A few days ago Mr. John Gunn has written me a complain No. 1 againstHluang Bhasivises the farmer of Salt here, I have ordered my younger Brother KromHluang Wongsadhiraj Snidh & Phya Jotikraj Srithi to examine the matter on thesubject and after their proper judgement & decision Mr. J. Gunn has agreed &written me the No. 2 I beg to enclose the copies of two addresses from Mr. JohnGunn herewith for your perusal trusting you will see that my attention is inassistance to your firm always & will thank me for the same & beg to remainYour good Friend & wellwisher &c.(Signed) S.P.P.M. Mongkut R.S.in 3942 nd day of reign.[Royal Seal of the Crown pattern](Blue ink)418 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวP.S.I have sent two bags of funeral balls in funeral service of my late elder halfbrother & sister whose name were appeared in the accompanied circulars through Mr.Tan Kim Ching whom I wish to have opportunity to have read certain number oflines herein in regard to the Lady Leonowens can you let him read.(Signed) S.P.P.M. Mongkut R.S.on 3942 nd day of reign.[Royal Seal of the Crown pattern](Blue ink)419 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 4True Copies of Letter from Mr. John GunnNo.1 Dated Bangkok, 18 th February 1862.To His MajestySomdetch Phra Paramendr Maha MongkutMajor King of Siam.&c. &c. &c.Sire,I have to crave your Majestyûs pardon for taking the liberty of laying beforeyou the following Statement.During the visit of His Excellency the Phra Kalahome to Singapore Mr.Adamson enquired if, in the event of his getting an order for a quantity of salt fromthe Java Government such could be procured in Siam. His excellency was pleased tosay that the article could be obtained, since then I have had several meeting with thesalt farmer here, and ultimately contracted with him for the supply of 400,000 piculsof salt at eight ticals p. Coyan.I have just learned that the Salt farmer has after making the contract withme agreed to procure for another establishment 20,000 piculs of salt to be suppliedduring the time of my contract.This I humbly submit to your Majesty is not keeping good faith with me, andas I have already advised my Constituent in Singapore and Java that I have made thecontract I will be placed at great disadvantage should my one else obtained the salt.I Have the honour to beSireYour Majesty most obedient Servant(Signed) John Gunn420 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 5No. 2 dated Bangkok, 24 th February 1862.ToHis MajestySomdetch Phra Paramendr Maha MongkutMajor King of Siam,&c. &c. &c.Sire,I have the honour to inform your Majesty that the contract for salt aboutwhich I took the liberty of addressing you on 18th instant, was this day agreed to,and signed in presence of His Royal Highness Prince Krom Luang Wongsa, to(whom) I rest indebted for his kind arrangement of the matter.With the offer of my most grateful thanks to your Majesty.I have the honour to beSireYour Most Obedient Humble Servant(Signed) John Gunn421 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(Mourning paper)Number 6No.33 Royal residence[พระบรมราชโองการ] (Blue ink) Grand PalaceBangkok27 th March 1862.ToW. Adamson Esquire.The Manager of the Branch of Borneo Company Limitedat Singapore. &c. &c. &c.Sir,It is (admireable & asto(ni)shable) to me mostly indeed;The Iron or Steel die of my royal Seal of Standard which had Been madethrough the order of Mr.Samuel Gelfillan for those papers & envelopes which hadbeen ordered to be procured for me some years ago, having been brought here inaccompanying the papers & envelopes of a great number for which I had paid morethan £ 250 or S || 1200 to your firm longly & on account of the Die came without press-ing machine, was sent to England through you or Mr. S. Gelfillan for applying inpressing machine for which I have paid to your firm again a few dollars, but the diewith machine was not returned during several months after which I have demandedrepeatedly through you so you have said that it was lost and you have replaced theother die to me on October last. I trust you would have remembrance therein, butnow the same having been applied in a beautiful machine of the same kind of man-ufacture of what you have sent me on October last to replace the same, was broughtfrom Batavia by Loudon Esquire the Dutch Envoy who came here for exchangingthe ratification of the Treaty between Siam & Netherland & presented the same to mein name of His Majesty the King of Netherland.422 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวI observed the same ascertainedly as it can not be said another similar orcopied from mine; as there are many papers and envelopes stamped with the same inmy possession are evident for recognizing the same so I was very glad to receive thesame as it was pleased by me merely than the other which was sent from you toreplace the same so now I need not have other which was just ordered again withsending of pattern or model some months ago.I conclude that the maker in England must has sold my die to DutchGovernments with its machine which was made up through order from you or Mr.Gelfillan.(The original obtained is not completed)423 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 7No.53 Royal residenceMaunRegia [พระบรมราชโองการ] (Blue ink)Grand Palace19 th May 1862.ToW. Adamson Esquire.The Manager of the Branch of Borneo Company Limitedat Singapore.Sir,Per the Steamer “Chaophya” which was arrived here on 17th inst. on next dayof which day I have received your letter under the date of 12th inst. accompaniedwith the leading bill & account of money for cost of the content of the boxaccompanied your letter on this occasion.I have opened the box and saw two glass-glob(e)s& one of Chimnies werebroken when two of the glob(e)s & three of Chimnies were in good order ofcondition as well as the pair of Silver plated candlesticks. My order for two silverSpring Candlestick was uncorrectly executed again, but in perceiving your difficultyfor being far from the manufacturer thereof I have paid immediately the sum of Tcs.61 to Mr. J. Gunn according your instruction with my note written to him thecontent of which note I trust he will no doubt extract or send the original to you foryour perusal. I have given him on this occasion the specimen of the neededCandlestick to be pattern or model of the required articles the specimen foresaid hasbeen seen by Mr. S. Gelfillan on his departure from hence who said that heremembered to execute my order correctly so he left the specimen in my own use,but I have to pay you for what were out of my order twice through misunderstanding,yet they are beautiful and curious to me I hope now my third order just now will beexecuted correctly. I beg to enclose herewith the note written me from Mr. John Gunnin answer to my note to him herewith as the testimony of my payment to him.424 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวI beg to thank for the content of your letter in regard the cremation of my lateQueenûs remains & beg to remain your faithful good friend.(Signed) S.P.P.M. Mongkut R.S.on 4023 rd day of reign.[Royal Seal of the Crown pattern](Blue ink)P.S. 21 st May 1862.The Lady Leonowens our School mistress is now well happy. I beg to enclosethe testimonial note written for information to you from her herewith.(Signed) S.P.P.M. Mongkut R.S.on 4025 th day of reign.[Royal Seal of the Crown pattern](Blue ink)425 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 8No.130 Royal residence[พระบรมราชโองการ] (Red ink) Grand PalaceBangkok, Siam21 st August 1862.ToW. Adamson Esquire.The Manager of the Branch of Borneo Company Limitedat Singapore &c. &c.Sir,I have duly received your letter under the date of 8th inst. on 19th inst. thecontent thereof was perused. I beg to thank you for hurrying to reply to my lastenquiry very sooner than opportunity of the Steamer “Chaophya” which is expectedto be arrived here after three or four days from this date above.In regard to Mr. Gunnûs request for loan of money myself have previouslythought that it is not creditable on him who stated as he will carry on his businesshimself alone without association with the firm but for your late recommendationgiven me from you that I should favour him for sake of the Borneo Company soI consider my duty to enquire you in regard to his necessity conferred to me byhim.Will you please to order for me 2000 of caped cartridges of Needhamûs patentsfowling pieces the specimen of which I beg to send herewith. The ordered cartridgesshall be of the same kind & size & quantity of powder &c. as the specimen shouldthey be conveyed round the Cape of Goodhope perhaps as they are dangerous to beconveyed by overland so I beg to order for them previously before those formerlypurchased were all gone.426 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวMr. Gunn now seems to become silent when I am silent.I beg to remain your good friend.(Signed) S.P.P.M. Mongkut R.S.on 4117 th day of reign.[Royal Seal of the Crown pattern](Red ink)Order fortwo thousandcartridges[Royal Seal of the Crown pattern](Red ink)427 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(Mourning paper)Number 9No.163 [Crest in gold colour] Royal residence[พระบรมราชโองการ] (Blue ink) Grand PalaceBangkok,12 th October 1862.ToW. Adamson Esquire.The Attendant at the Branch of theBorneo Company Limited, at Singapore.Sir,Having been very pleased with those books of the works relating to theMohamedan System and translation of the Alkoral and Dictionary of Latin withEnglish which have been procured for me by you through your agent at Londonlately. Now I hope you can order further some more books needed by me for happyreading of useful calculation necessary for this country of Siam. Pleas order for booksas follows:-1. The Simple Introduction and mode of Algebra (calculation withvarious kinds of marks) with explanation examples of marks & Greek characters &c.2. The simple and new method of computation of Solar and Lunar Eclipsesfor every place on the surface of the earth, and Astronomical tables for use in thatcalculation, without nautical almanac, and for computation of the Elements ofEclipses shown in Nautical Almanac of every year in which Solar Eclipses at fardistance from Europe is difficult to be predicted exactly.You shall order your agent in England to confer with those persons of RoyalObservatory at Greenwich firstly and buy such the books according to theirdirection, my written order above shall be shown to them how many books428 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวshould be bought, all shall be according to favourable direction of Royal Observatory.The Ornaments of the books shall be alike those forementioned which have beenpurchased lately by you.I shall pay to your firm fully according to the bill of this cost as usual.I beg to remainYour faithful(Signed) S.P.P.M. Mongkut R.S.on 4169 th day of reign.[Royal Seal of the Crown pattern](Blue ink)429 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 10No.196 [Crest in red colour] Royal residence[พระบรมราชโองการ] (Blue ink) Grand PalaceBangkok26 th November 1862.ToW.Adamson Esquire.The Manager of the firm of Borneo Company Limitedat Singapore &c. &c.Sir,Per the Steamer “Chaophya” which was arrived here on 23 rd inst. I havereceived your letter under the date of 18 th inst. accompanied with four casesaddressed to me containing those goods mentioned in your letter fully.On this opportunity all glassware were brought in so good condition as oneof glassware was not broken or injured and the order for candlesticks on thisoccasion was correctly executed & secured and all preserved beef was very delicateseem be better than those common purchased here they must be new and bestlymanufactured. I beg to express my sincere thank for my satisfaction produced by youon this occasion.Having paid the promised amount of S || 30 to Mr. P.W. Auchincloss here afterthe Steamer started from hence on last opportunity for the ordered preserved beef Ihave paid Just now more again T. 108 1 _2to Mr. P.W. Auchincloss here according toyour bill enclosed in your present letter just received.I am sorry to state Mr.P.W. Auchincloss has claimed on demand of severalpounds for cost of articles ordered from saying that your agent in London wrote himthat I did not yet pay certain part of money, on investigation of account & invoice of430 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวboth side it appeared that only cost of two hats amounting to T.160 and cost of fourguns of Prince patent which have been ordered by Mr. S. Gelfillan in my namelately without any knowledge amounting to T.1300 & little more was not yet paid. Inregard to the former the Siamese account of expense was denoted that I havingreceived two hats from Borneo Company on the month of March 1859 through mybrother Krom Hluang Wongsadhiraj Snidh to whom have ordered an officer oftreasure to pay amount of T.160 ticals immediately the said officer is yet alive. Oninquiry he stated that he has handed the said amount to the said prince for the costof two hats but testimony in receipt the prince did not returned to the treasurer. Theprince accepted that he has received the said amount & sent to Borneo Companyimmediately by a person of his confidence on that time but now he does not collect,so now the prince has settle with Mr. Auchincloss, from whom the prince has broughta written receipt to our treasurer.In regard to the latter I beg to state I did not ordered such the gunssometimes as I have had several number of such the guns before, the order must befrom the second king perhaps as I have heard that he was admired with power andrange of my guns, but Mr. Gelfillan might mistaken to order changing in my nameperhaps.I beg to remainYour good friend(Signed) S.P.P.M. Mongkut R.S.on 4214 th day of reign.[Royal Seal of the Crown pattern](Blue ink)431 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 11No.80 Royal residenceManu Grand PalaceRegia [พระบรมราชโองการ] (Blue ink)Bangkok17 th April 1863.ToW.Adamson Esquire.at Singapore or any where in China.Sir,I have received your letter under the date of 7 th instant on 13th inst. thecontent thereof was noted.In reply I beg to request that whenever you will conclude to have yourstation any what place at China you shall not fail to let me know.Whereas H.B.Majestyûs government in London have granted a previledge toSiamese Government to appoint their consul at any ports of British Colonies, it isoccured to me that if you will have your station in Hong Kong & please to accepthonorary appointment of Siamese Consul for that port, myself and my governmentwill be glad to appoint you my consul like Mr.Fernande “Hluang Chinasun Siamistr”the Siamese consul for Macao, but there be no much consular affairs becausethe Chinese merchants in Siam who trade in China do not please to have anyEuropean person appointed Siamese consul. They said they are happy & convenientto trade and deal with either Chinese & European Merchats under variousforeign power whoever were acquainted with them & in whom they placedtheir confidence. So they all are unwilling to have Siamese Consul in Hong Kongregarding the other Chinese ports there is no Treaty with Chinese government toappoint Siamese consul at any where. So it was out of Chinese power to doappointment their consul in any port belonging to the Chinese Empire, yet I pleaseto have you to be my faithful agent in China for any purpose of purchasing432 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวsomething necessary &c. such the private service can be done at any where withoutobjection.Please let me know in reply how you will please.Mr. P.W. Auchincloss has quarrelsomeness with the Chinese farmer of saltagain for the Chinese farmer of salt did not fulfill his promise Mr. Auchincloss hascomplained against the salt farmer through the British consul who has applied to meon 13th inst. I have ordered Chaophya Phra khlang the Minister of foreign affairshere to join with the British consul & settle the matter in satisfactory manner thatthere shall be of no loss of time for advantages of foreign trade as your firm isfavourable to me. Mr. P.W. Auchincloss seemed to me as one of most accurateconsideration or opinion in service to your firm, he is bolder than Mr. Gelfillanand yourself when you and Mr. Gelfillan have been here he applied to megenerally proper but some thing seems to be improper as to open the way mybeing urged by most many foreigners here to borrow my Steamer for use at sea &to have our workmen in employ without payment &c. at whatever previledge begiven to any one then the other followed that way very soon.I regret to inform you the death of my elder half brother His Royal HighnessKrom Phra Bidaght Devesr who aged 65 years fully older than me 6 years and 6months. His death took place on last night 9 P.M. after suffering of a strong fever 5days before, I am now became eldest of all my brothers & beg to remain your goodfriend.(Singned) S.P.P.M. Mongkut R.S.on 4356 th day of reign.[Royal Seal of he Crown pattern](Blue ink)433 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 12No.257 Royal residence[พระบรมราชโองการ] (Blue ink) Grand Palace, Bangkok19 th November 1864.ToW. Adamson Esquireat Settlement of the Branchof Borneo Company Limited at Hong Kong China.Sir,I have received an information from Thomas George Knox Esquire the ActingConsul in Service to Her Britannic Majesty in this port of Bangkok saying that HerMajestyûs Government at home has agreed to recognize you as the Consul of mineat Victoria Hong Kong, according to our pleasure and request for their permission. Ishould like to give you honorary appointment under my seals and supply you with aSiamese flag to be hoisted at the place which may become our consulate at Island ofHong Kong without delay, but I am sorry to say our Chinese Merchants here whoare trading within China ports yet still generally unwilling to have any Europeanperson be our consul over their vessels under Siamese Colour saying that they arenow in enjoyment of tolerable interest in satisfactory manner of their trade informer state and they fear that the consul honorary appointed by me might haveany upon them in any manner which may be not satisfactory to their men super cargo& cetera, as the consul is neither Siamese Subject nor Chinese who are the same raceof themselves in this consequence the appointment in you is yet in hesitationwaiting the good arrangement between all Chinese principal merchants here andour officer of State for foreign affairs who after the needable arrangement withprincipal Chinese merchants here was done will confer with you on officialcommunication on the subject how you will agree with him for exercise of consularduty and management of our consular affair over all vessels under our flags andafter these foresaid were completely and satisfactorily done I will give you diploma434 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวof my appointment on you without delay, in regard to the consular appointment tobe given you none of our Siamese Government have objection or unwillingness likethe Chinese merchants who are yet seemed to be very ignorant of civilized customand international law, they yet are only urging us to pay tribute to their youngEmperor & ca. and endeavouring to compel us to do in former manner of the latekings of Siam who had done with Chinese Emperor & Government of Canton beforeChinese war with English, for such the contrary pleasure and opinion of manyprincipal Chinese merchants here I regret mostly indeed!Please communicate with Chaophya Phra Khlang the Secretary for foreignaffairs here on the subject. I said to you now in only private communication as I amfamiliar with you so long for many years last this my communication shall be notconsidered as an official as the consular affairs are quite affair of government, notonly of the king oneself or self alone. The bear (er) hereof named Mr. “Chin Lah”who was an old Techew or Teetsew man ever has been in Siam more than 30 yearslast he ever had been lived near of my residence at a few yard before my ascessionto the throne in the year 1851 and has served me as a private servant. When I wasenthroned on (and) lived in this palace he also came & lives at front of palace nowhe wishing to see his old mother at his native land Tang Leng or Teetsew was inpassage per Steamer Chaophya to embark to China via Singapore took leave me now.Whereas you are now considered by us as the acting consul for Siam in HongKong, I beg to request your kind favour in my faithful servant Mr. “Chin Lah” thebearer hereof if he may come to your presence on his arrival at Hong Kong if anyfavour from you on him be done in any rate & good manner as to a Siamese subject,he on return here no doubt will praise you before many Chinese merchants here. Ibeg to remain your good friend.(Signed) S.P.P.M. Mongkut R.S.on 4938 th day of reign.[Royal Seal of the Crown pattern](Red ink)435 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 13True translation in English[L.S.] [L.S.] [L.S.]Let Mr. William Adamson of the Borneo Company Limited, an EnglishGentleman at Hong Kong be denominated in Sunskrit thus “Hluang ChinvisaySiamkar” the consul for Siam fully empowered to perform official duties for theSiamese Government to wit the protector of merchant vessel flying the flag of theWhite Elephant which is the national flag of the Kingdom of Siam, trading at HongKong, and the protector of Siamese subjects, who have already gone or who may go,or who may already be residing at Hong Kong in accordance with the power whichthe local laws grants to the different consuls residing there who are the protectors ofthe vessels, property, and persons belonging to their respective countries, whichhave treaties with England, and he shall strictly preserve the relations of friendshipexisting between England and Siam, according articles of the old and newTreaty, and the law of nations he shall protect the interest of Siam without detrimentaccording to his ability, he shall faithfully perform all legitimate duties, and abstainfrom all improprieties, acting worthy of his official capacity, justly regarding causesand effects according to the customs of other worthly consuls at Hong Kong.Let Mr. William Adamson Hluang Chinvisay Siamkar have the quantity ofdignity 800 in number according to Siamese custom. From the reception of thisappointment, these powers shall continue during the pleasure of the supreme ruler ofSiam or the pleasure of Mr.William Adamson himself or during his life time.We pray that the Superagency of the universe, may pour down his divineblessing, on Mr.William Adamson Hluang Chinvisay Siamkar our consul at HongKong and render him every happiness.436 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวGiven at our Royal Court House Anant Samagome in the city of RatnaKosindr Mahindrayuddhia Bangkok Siam on Friday the 10 th night of the waxingmoon in the lunar month of Puss the 2 nd month of the cold season in the year of Ratsixth decade of the Siamese Astronomical Era 1226 corresponding to the 6 th ofJanuary Anno Christi 1865 which is the 15 year or the 4986 th day of our reign.The above lines werefrom S.P.P.M.Mongkut R.S.[Royal Seal of the Crown pattern]437 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 14No.37[Crest in red colour]Royal residenceof the current solar year Grand PalaceBangkok1 st February 1865.[พระบรมราชโองการ] (Red ink) [Royal Seal of Chinese pattern] (Red ink)ToWm. Adamson EsquireThe manager of the Branch of Borneo Company Limited at Hong Kong andwho has been served as the acting consul for Siam at the port and whom we haveappointed our consul for Hong Kong through medium of the accompanied writtenconsular appointment.My dear Adamson !I have received your letter under the date of 19 th December last, per asailing vessel handed me by a Siamese officer of foreign affairs here on 28 ult. I amglad to learn that my old servant Mr.Chin Lah a Telsew man went from henceand arrived China in safety, and am thankful to you for your willing proposal forapplication to you in need of some assistance which may be laying in your powerfor my sake, and also am thankful to my old servant who did not trouble youwhatever which must be not very important. I doubt not your mind must be full ofdesire to exercise faithful and dutiful service to me for friendly feeling ever existedbetween you and me during your stay here for some time before.His Excellency Chaophya Phra Khlang the secretary of foreign affairs herehaving received indulging permission from Her Britannic Majesty Governments atLondon through the British consul here that we should like to appoint you ourconsul at Hong Kong, and they promised that they will cause the exequatur to begiven you immediately after the testimony of appointment from us was shown to thelocal government by yourself, and having received a previous communication fromyou, in which you have stated unto him whatever you would require from vessels438 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวunder our flags trading at Hong Kong, he has liberty to consult with our council andinformed me according to what he has learnt from Her Britannic Majestyûsgovernment, your statement and opinion of our council I have approved of thesubject wholly whereupon. I have ordered the proclamation to be printed and issuedto every one of the native traders both Siamese and Chinese who are owner and supercargos & ca. of all vessels bearing our colour trading in China to accord the systemof favouring on their vessels from you to whom they shall pay according the ratepermitted to you by our governments then our native merchant have accepted ourproclamation in peace with(out) any contrary word returned whereupon I havearranged two kinds of written appointments on you both short in Siamese and longin usual manner of general custom of various nation and caused the same to bewritten both in our vernecular language of Siam and in English and have signaturedwith my sealing and manual sign and made completely ready for being forwarded toyou since last month before having received your letter under the date of 19th inst.(December).Now I have good opportunity to forward my consular appointment to youfor your honor and to open good freedom for exercise of your duty in my faithfulservice, but I am sorry a little that I cannot yet have made consular seal for ourconsulate at Hong Kong to be completed at present opportunity to be forwarded untoyou upon the same time of the consular appointment on you, yet I will endeavour tocause such the proper seals for our consulate at Hong Kong and send you afterwardsnot every long, when our good artist would have leisure time to do his manufactureof engraving completely.I am sorry now to hear however that you will leave Hong Kong and go toEngland Mr. W. Wood will take care of the management of the firm of BorneoCompany Limited at Hong Kong in your place this news were received by me fromyour partner at Singapore Mr.Samuel Gelfillan who wrote me per this opportunity,wherefrom I presume you may perhaps agree Mr. W. Wood to be my acting consulin your place until you might return to Hong Kong again as Mr. W. Wood everhas been acquainted with me well in person when he has been here for some timelately.I beg to assure you that myself and my government pleased with you as muchas Mr. P. W. Auchincloss whom we will willfully appoint our consul at Batavia. I439 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวbeg to express my very sincere thanks to you and every member of your partners offirm of Borneo Company Limited as Mr. Samuel Gelfillan, Mr. Auchincloss,Mr.Wood, Mr. Crum & c. who were in friendly service to me peacefully and becamewell acquainted with me in person and correspondence since the year 1856 until thepresent day.Please allow me to express my good wishes and favourable desire of happylife good health prosperity & ca. of yourself and your lady and children or wholefamily of yours from Divine blessing of the Superagency of the world as yourhappiness & ca. may be continued and increased during this current year and for manyyears to come in order to let you be in freedom and safety and facility in myfaithful service with exercising of your consular duty in Hong Kong, China.I beg to remainYourself faithful and wellwisher(Signed) S.P.P.M. Mongkut R.S.on 5012 th day of reign.[Royal Seal of the Crown pattern](Red ink)440 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(Mourning paper)Number 15The very sad circular from his bereaved Majesty S.P.P.M.Mongkut, R.S., thereigning King of Siam, who has ordered to inform the melancholy event, which washappened to him in losing just now his most affectionate eldest royal son.To all his foreign friends in various quarters of the world, whosoever has everhad correspondence and familiar in person with him before.Know YeHis most lamented Royal Highness Prince Nooyai Nobhawongse, styled in thedignificial title, known in name of “Krom muûn Mahesuar Siva Vilas. The firstand eldest royal son of His present Siamese Majesty S.P.P.M. Mongkut, R.S., Thereigning Supreme King of Siam, the fourth sovereign in the present royal dynasty &c., was born on Thursday the 6 th of the month of March, Anno Christi 1823, the 14 thyear of the second reign in the present royal dynasty; from His Majestyûs first wife,the grand daughter of the late King of Siam in Dhanapury, reigned before the losingthe accession of the present royal dynasty ; who having delivered this Prince and theother late Prince, the younger full brother of the just deceased prince, and deceasedon the 4 th December, Anno Christi 1862, to His present Siamese Majesty in his youth,and died herself before her two sons longly.The eldest Prince forenamed, having been appointed the Superintendent ofthe garrisons of the Grand Palace of Bangkok, and occassionally Superintendent ofvarious occasional works of building & c., and on the demise of his younger fullbrother on the year 1862, which was the 12 th year of the current reign, becameappointed Superintendent of the Government Treasury too, and on the demise of hislate uncle, the Second King of Siam, on January 1866, became officiated to presideon military affairs and soldiery in service to the Second King too, as His Majestyconsidered him as his royal Heir apparent or heir in his royal peculiar family.This Prince became afflicted by a disease, the systoms of which was verysimilar to the fatal disease of his late uncle, the late Second King and his late youngerfull brother; but he has concealed his symtoms of disease of stomach and want of441 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวappetite and perspirity in body & c., on account of his fearing of purgative medicalwork like those who forenamed deceased Princes; so he became ill in course of threeyears last and on the month of May of the current year he sank rapidly and becamevery ill, and much worse since the 14 th May last, of course he became incurable andexpired on Thursday the 25 th July, Anno, Christi 1867, being aged 44 years 4 monthsand 19 days, or in number of entirely Lunar months, being aged 549 Lunar months,or in entirely number of days and nights he aged only 16, 211 days and 14 hours, ashe had his last breath at 10 a.m. of the 25 th July 1867 ; leaving his old bereaved royalfather and 29 young half brothers, 33 younger half sisters and his own 11 sons and8 daughters, with his 2 grandsons and his 4 granddaughters mournful. His Highnessûscustomary funeral service is expected to take place on about February or March, ofthe ensuing year 1868, at place of the funeral of the last Second King. His bereavedSiamese Majesty has ordered to intimate very one of his foreign friends abroad, soas foresaid.His Majesty trusts that every one of his good friends, will take part ofsorrow and condole with him and his sons, daughter, grandsons and granddaughters,on his bereavement and loss, and that they will feel great emotion, that this very pathcannot be overlooked, but ought to be followed by every one of human beings, likeall the leaves and flowers and fruits of trees, should be fallen off the trees andbecome dried and corrupted some time irregularly.Printed in Royal Printing Office, on 26 th July 1867.442 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(Mourning paper)Number 16The very sad circular informing more sad intelligence of the loss of the veryimportant person of Siam, from S.P.P.M. Mongkut, R.S., the Supreme King of Siam,to All foreign Consuls and Consular Officers, of the Consulates of Foreign Nationsin Treaty Power with Siam, and the Harbour Master and Master Attendant for thePort of Bangkok, and several friends of the deceased, & c., & c.Alas ! Know Ye !His Highness Mom Kratai Rajoday, the son of His late Highness PrinceChhvom Krom Muûn Devanurax and the grand son of His Late Royal HighnessPrince Chaufa Kess Krom Khoon Issuarauarax (the latter was maternal uncle tothe present king, as he was the full younger brother of the late queen mother of thepresent king) and was born on Wednesday the 12 th April, Anno Christi 1820. In hisyouth he became an English scholar, at an American Missionaryûs house in Siam, andbecame in Royal service for having been once the official interpreter to the SiameseEmbassy, sent to London on the year 1857, and became acquainted with manyforeign personages at abroad of Siam. Afterwards he became appointed head andSuperintendent of the judges, in the Court of Etiquity for several years past; so thathis name, character and nature were known to a very many foreigners resident in Siam.He was also just placed in Office of the Foreign Affairs Department, as theMinister of the said office has been in confinement for curing of his eyes, since themonth of June last; but unfortunately indeed, this Mom Krathai Rajoday become sick,he being firstly attacked with a strong fever, since the 8 th of June last, and becameworse in change; of course he became worse for inevitable fatality since the 25 th July,on which day his late lamented cousin, His Royal Highness Prince Krom MuûnMahesuarsivavilas died, and after six days from the death of his cousin, he expiredat two oûclocks P.M., of 31 st July, Anno Christi 1867. The King and his Governmentwere very sorry for the loss of this important person in Royal relation, andgovernmentûs important service of affairs; and begs to inform hereby this melancholysuccessive events to all foreign Consuls and Consular Officers and friends of thedeceased.443 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวThe King would be glad if the foreign Consular Flags would show again theirsympathizing sign, for the death of this important person, -only one day-like as uponthe time of the death of Mr.Hunter, the official interpreter for the Foreign Office, twoyears ago.Royal residence, Grand Palace,Bangkok, July 31 st , 1867.444 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(Small size pink paper)Number 17No.196 [Crest in red colour] Royal residenceGrand PalaceBangkok[พระบรมราชโองการ] (Red ink) 2 nd August 1868.ToW. Adamson EsquireThe Manager of the firm of Messrs. Gelfillan Wood& Co. at Port of Singapore &c. &c. &c.My dear Adamson,Per the Steamer Chaophya arrived here on 29 th ultimo I have receivedyour letter under the date of 22 nd ult. with my late commission to Mr. for beingvice consul acting or officiating consular duty in my service at Port of Hong Kongduring your absence thither or from thence for England lately, but the first consularappointment given to you from me what (was) not yet returned. It must be lost orgot away by any one as it contained very interesting detail of the connection infriendship of English and Siamese nations during every reign in the present Siameseroyal dynasty in annalûs course beside that if it were lost.I beg to enclose herewith another copy of little page of a book of navigationrequired by me I shall be glad to have two or three copies thereof be purchasedthrough your order as those of which the copies of their little page have beensent you from me in last opportunity. I beg to express my thank for the respectfulcontent of your letter just received & beg to remainYour faithful & wellwisher(Signed) S.P.P.M. Mongkut R.S.on 6270 th day of reign.[Royal Seal of the Crown pattern](Red ink)445 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(Address on the envelope)To Wm. Adamson EsquireThe Manager of the firm of Messre. GelfillanWood & Co. of Singapore446 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 18When the general rumour was and is spread out from Siam, circulated amongthe foreigners to Siam, chiefly Europeans, Chinese & c., in three points :-1. That Siam is under quite absolute Monarchy. Whatever her SupremeSovereign commanded allowed & c., all cannot be resisted by any one of hissubjects.2. The Treasury of the Sovereign of Siam, was full of money, like amountain of gold and silver; Her Sovereign most wealthy.3. The present reigning Monarch of Siam is shallow minded andadmirer of almost everything of curiosity, and most admirer of European usuages,customs, sciences, arts and literature & c., without limit. He is fond of flattering termand ambitious of honor, so that there are now many opportunities and operations tobe embraced for drawing great money from Royal Treasury of Siam & c.The most many foreigners being under belief of such general rumour, wereendeavouring to draw money from him in various operations, as alluring him withvalueable curiosities and expectations of interest, and flattering him, to be glad tothem, and deceiving him in various ways; almost on every opportunity of Steamercoming to Siam, various foreigners partly known to him and acquainted withhim, and generally unknown to him, boldly wrote to him in such the term of variousapplication, and treatment, so that he can conclude that the chief object of all letterswritten to him, is generally to draw money from him, even unreasonable. Severalinstances and testimonies can be shown for being example on this subject-theforeigners letters addressed to him, come by every one steamer of Siam, and offoreign Steamers visiting Siam; 10 and 12 at least and 40 at highest number, urginghim in various ways; so he concluded that foreigners must consider him only as amad King of wild land.He now state that he cannot be so mad more, as he knows and observes theconsideration of the foreigners towards him. Also he now became of old age, andwas very sorry to lose his principal members of his family namely, his two Queens,twice, and his younger brother the late Second King, and his late second son andbeloved daughter, and moreover now he fears of sickness of his eldest son, he is nowunhappy and must solicit his friends in correspondence and others who please to447 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวwrite for the foresaid purpose, that they should know suitable reason in writing tohim, and shall not urge him as they would urge a mad man! And the general rumoursforementioned are some exagerated and some entirely false; they shall not believesuch the rumours, deeply and ascertainedly.N.B.- 1. The usual price of every thing always required for consumptionis spread always in the market, and the cost of work and usual employ in anycountry is strong testimony of the commonwealth of that country.2. The Sovereign of that country cannot confine greater collection ofmoney than that they may be agreed to him by His Ministry, servants and people,and he cannot always keep such confinement of money concealed from knowledgeof others in his country, from whom rebellion, insurgence and hating, he ought tobear, and from whose consent and agreement he has obtained supremacy, and underwhose combined or unanimous protection he lives happily with his family.3. The King himself alone cannot manage a country quite well.4. The Sovereignûs power cannot be greater than the commonwealthof his country.448 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 19(Black silk envelope addressed)To William Adamson EsquireHluang Chinawisai Siamkarformerly the consul for Siamat Hong Kong now in Englandand Samuel Gelfillan Esquire26 Great Saint HelenaLondon E. C._______________Care of Charles Kendall Esquirethe acting consul for Siam in London.449 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 20[Royal Seal for Second King of Siam] Palace of the Second King,Bangkok, Siam, Feb, 20 th , 1861.Wm. Adamson, Esq.Dear Sir,Accept my sincere thanks for your kindness in forwarding to me the coil ofhemp rope. Please tender my thanks also to Capt. Turn-bull for the trouble he hasbeen to, in having had made, and sending to me such a good specimen of rope man-ufactured from the hemp I gave him in 1858. It is to be regretted that such durablehemp cannot readily be made at a cost that would render it saleable in the Englishmarket.Yours truly(Signed) S.P. Pawarendrramesr.Second King of Siam &c.&c.&c.[Royal Seal for second King of Siam]450 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 21TranslationThe letter of Chao Phya PhraklangTo my friend Mr. Adamson-On Friday the 29 th March I received a letter from you informing me that youwere about to leave for Singapore, that you had appointed Mr. Gunn to take yourplace in Siam and that you had called to bid me farewell, on Monday the 23 rd March,but had not found me at home.Mr. Alabaster who interpreted your letter to me explained that you had goneto live permanently in Singapore not intending to return. I am very sorry that I didnot meet you when you came to bid me farewell for I shall never see you again. Youare a truly good man. Men like yourself uniting ability, honour, and straightforwardness are indeed rare. You have departed for Singapore. May God who is just,grants you happiness and prosperity.Dated-6th day of the waning of the 5th moonYear of the CockMonday, 2 nd April 1861.[ตราบัวแก้ว]451 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 22(Draft)To Honorable Monsieur De Gréhan Phra Siam dhuranurucks the consul forSiam at Paris &c. &c.Sir,In reply to your letter under the date of 26 th December last regarding a Frenchperson called Gelle ซ who had entered Cambodia some time ago where he wasarrested by His Excellency Admiral Bonard and sent back to France. I have learntyour letterûs content in address to our officer of State for Foreign affairs in Siam,who has shown your letter according to your instruction & whom I have orderedthe official letter to be written to you in suitable answer accompanying a few copiesof correspondences in the inquired subject. I hope you will learn from the statementof our officer of State for foreign affairs & the said copies of correspondences &know the facts of the matter required to know for being witness or evidence.I beg to state however only according to a little knowledge of the said Frenchman on my past to provide you with intelligence which came to my little knowledgesome time ago. When the late prince Ruler of Cambodia died on October of the year1860, his first son was ordered by me to be acting ruler of Cambodia until the endof funeral service of his father & also I have sent the third son of the late ruler ofCambodia to meet with remains of his father & to join with his two elder brothers infuneral service of his father as he has been in Bangkok 9 years ago, but unfortunatelyafter 5 months all princes were present at Cambodia there arose quarrels between thefirst prince in one part the second in another part and the third with the fourth inanother part, and after a little skirmishing between the first & third parties, the thirdand the fourth prince both left Cambodia & came by overland to Bangkok in monthof June 1861 to take refuge with me, and at Cambodia after that month, greatdisturbances occured through out various provinces of Cambodia, as the secondprince has encouraged many to rebel against his eldest brother, consequently thefirst prince of Cambodia wrote to me and Siamese government requesting usfor assistance & tranquilling the disturbance prevailing on that time and beforeour assisting force arrived at Cambodia the first prince could not be in his station452 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวretreated from Cambodia & came by overland arrived Bangkok on December 1861.When Cambodia became in appearance of tranquility for favour of Siamese assistingforce. I have sent back the first prince being viceroy or acting ruler of Cambodia toCambodia for resuming his former station on the month of February 1862. Theofficer of Siamese assisting force & Siamese Commissioner who accompanied thefirst prince in escorting him to Cambodia in their return to Bangkok has stated to methat on the day of their arrival at Udong mijay the Capital of Cambodia with the firstprince, they saw a party of French men consisting of 7 or 8 men holding a Frenchflag in receipt of the prince on first arrival. The officer of Siamese assisting forcewho had been thither before arrival of the first prince stated that they have heard fromchristian people of Cambodia that those French men were sent from Admiral Bonardto be with Right Reverend Doctor C. Miche the Bishop of Dansara Vicar apostolicfor Cambodia to protect the said Bishop & his accompanying French missionaries &christian people connected with the Bishop during disturbance at Cambodia, arrivedand lived with the said Bishop about one month before the arrival of the princeacting ruler of Cambodia, also that after a few days from arrival of the prince atCambodia the Bishop has announced to the prince that the French Nobleman namedGelle ซ being a beloved nephew of His Excellency Admiral Bonard & a Frenchmissionary named “Sunney” accompanied the former having been with the Bishoplong about one month for his protection, wish to see the prince to hold a favourableconversation the prince shall be ready to receive them with honorary respectaccording to the friendship. Then the prince was very glad & appointed the next dayin which the Bishop with the French man called Gelle ซ & a French priest calledSunney, came to the princeûs house where they were received with cordial welcome& entertainment on table & holding of long conversation in French & Cambodianlanguages which were entirely unknown to the Siamese officers who were present onthe time. Yet the Siamese officers stated that they heard from certain Cambodianparty who were present & have learnt the conversation between the prince ofCambodia & the Bishop of Dansara Doctor C. Miche who served as interpreter, thatGelle ซ said that he was a French noble man the nephew of the Admiral Bonard whosent him to protect the Bishop & his converted disciples to be well in the disturbedcountry, if the prince may desire the Imperial power to favour on him Gelle ซ willgo or send message to Saigon & bring sufficient French force to tranquilise the453 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวprevailing local disturbance at once sooner and better than Siamese force would do,but the prince was silent, certain of Cambodian party believed the words of Gelle ซwhen others disbelieve & others are doubtful. I have heard of Gelle ซ & Sunney sofirstly on about March 1862.Whereas I have a French friend at Singapore named Reverend J.M. Beurel theprovicar apostolic for Malay peninsular. This my old friend ever has correspondedwith me in private as often as six to ten or twelve letters per year. Since my havingbeen only a prince of Siam before my ascension to the throne he became my friendmore than 20 years ago, he was so familiar with me as he says freely to mewhatever he pleased to say. He has very often conveyed some letters from some newsof Right Reverend Dr. C. Miche the Bishop of Cambodia to me.As the said Bishop was his respected friend & since the occurrence ofdisturbance at Cambodia he communicate with me very often in regard to the affairof Cambodia & the said Bishop on hearing forementioned statement of our officer ofassisting force in Cambodia therefore I have inserted the said news of coming of theFrench men 8 or 9 in number headed by Gelle ซ said to be a noble nephew of theAdmiral Bonard & his conduct & respect of the prince of Cambodia toward him onone of my letters to the Reverend J.M. Beurel of Singapore who on reply said to mein part of his letter thus “I regret mostly to hear from various sources that our BishopDoctor Miche through his ignorance of his country men was now mixed with thosebad French people who so pretended & deceived him I fear those French people willdo...... Bishop becoming victim of those were not sent to Cambodia by admiral theywere only deserted from French army at Saigon”When I have learnt so I told this news to our government who have attentionin the Cambodian affairs, who do consequently as stated to you by our ministerofficer of State of foreign affairs. In regard to deed or acts of our officers of State Ibeg leave as I trust you will ascertain from copies of correspondences sent you inaccompany the official letter.And in other mail from Singapore after the foresaid letter from Reverend J.M.Beurel I received another word from the said Reverend father sayingthus.....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................454 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวAnd when the Admiral Bonard visited Cambodia in about September 1862 &returned to Saigon after a few days, I have received the other words insertedin another letter from Reverend father J.M. Beurel, saying thus “Mr. Gelle ซ wasarrested & sent back to France by the Admiral Bonard per the Steamer...............as heformerly was a sergeant in French army on his being deserted to Cambodia, hepretended as a French merchant committed bad conduct there in. On his arrival herehe is yet boasting that he on being arrived at Paris he will obtain favourablepermission from His Imperial Majestyûs government, and return to Cambodia againnot very long. I would beg your Majesty therefore that your Majesty shall not allowhim to enter to Cambodia as he is real bad man might injure the country.I trust the King of Cambodia will do according your Majestyûs command.”I my part I know but from the words of Siamese officers firstly & of myrespect friend Reverend J. Beurel the provicar apostolic for Malay peninsular trice asforementioned. I learnt the fault or guilts of those French men but pretention & falsestatment that they have sent from the Admiral to protect the Bishop & othermissionaries & christian people connected with them & the Gelle ซ moreover said to bea beloved nephew of the Admiral and also I heard from certain party came fromCambodia the these French men said that they will assist the second prince ofCambodia to conquer rebel rising in that time. I can not give you particular aboutthem plundering & ca. If you & others in Paris wish to have more particular can you& other hear from many French men who have been at Cochin China & Cambodia orwho are at Singapore where almost every thing in Saigon & Cambodia were heard &rumoured very often.I beg to remain your faithful455 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวNumber 23No.209 Board the Steam YachtRoyal Sovereign[พระบรมราชโองการ] Anchored at Whuawan10 th August 1868.ToMonsieur Ame ซ de ซ e De Gre ซ hanPhra Siam dhuranuruxthe consul for Siam in Imperial city of Paris in French Empire18 Rue DûAmsterdam called Siamese consulate.My consul & intimate friend !After the day in which my last letter to you was despatched from Bangkok Ileft my home down to sea & came here & arrived at Place where we pointed out asthe place of centeral line of the Solar total Eclipse now getting near & where we haveprepared for dwelling on seeing the Eclipse as well as certain French men of Sciencescame by the French Imperial man of war & a gunboard “Ferlon” from Saigon andplace their various surveying & astronomical instrument for seeing the Eclipse nearto my place at only a few yards.I was saluted with 21 guns on board man of war & treated with great respectsby the French, but I am sorry to see the sky was thickly cloudy day & night everyday so we & those French men are fearing that may be disappointed to see the mostremarkable total Eclipse on 17 th & 18 th inst. for the sky being continually so cloudyas on several days last until the present day also I have learnt here that certainnumber of our workmen sent for preparation of our dwelling place on land herebecame attacked by wild fever usually occuring at Bangtabharn gold mine which arenear to this place at about only 25 miles so I fear lest many who are accompany menow may be attacked with such the awful fever if I would land and live on groundof wind fever for several day so that I have resolved to retreat to be anchored at ThaManow near the town of Hwuawan I will wait until the nearest day of the Eclipse456 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวthe French consul Monsieur Gorss will come down here on about 14 th inst. by boardof our gunboat Impregnable which was ordered to take several passengers fromBangkok to be here.The commander of the French Man of war anchored here told me that aftertwo months the vice Admiral de Grandier will return to Saigon, but this news werenot mentioned in your letter privily or in very private written me by you relating tothe intelligence of the said Admiral Grandier & arrival at Paris & ca.I beg to remain yourS.P.P.M. Mongkut R.S.on 6297 th day of reign.[Royal Seal of the Crown pattern]
_________From “Le Royaume de Siam par M. Ame ซ de ซ e Gre ซ han” page 20.457 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
_________From “Voyage autour du monde par le Comte de Beauvoir” page 536.พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับแปลเป็นภาษาไทยชุดที่มูลนิธิจุลจักรพงษ์บุญนิธิมอบให้เป็นสมบัติของหอสมุดแห่งชาติกรมศิลปากรฉบับที่ ๑พระราชหัตถเลขา ถึง นาย ว. อาดัมสันหมายเลข ๘๑ ที่ประทับพระราชลัญจกรพระบรมมหาราชวังพระเจ้ากรุงสยามองค์ใหญ่ (สีแดง) วันที่ ๘ สิงหาคม ค.ศ. ๑๘๖๐จดหมายมายัง นาย ว. อดัมสันหลังจากที่เขียนจดหมายฉบับสุดท้ายมายังท่านเมื่อวานนี้ และส่งมาให้ท่านแล้ว ข้าพเจ้าก็ได้ความคิดอันถูกต้องเกี่ยวกับขนาดของปืนนิดแดมปาเตนที่ต้องการ และได้นำเอากระสุนปืนขนาดต่างๆ มาตรวจดูอย่างถี่ถ้วนแล้ว ข้าพเจ้าก็สรุปได้ว่า กระสุนปืนที่มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางถึง ๒ นิ้วนั้นดูจะใหญ่เกินไป ปืนที่ต้องการให้ออกแบบเพื่อจะติดตั้งบนชั้นบนของที่ประทับ เพื่อต้องการให้ยิงเป็นสัญญาณมีเสียงต่างกับปืนทั้งสี่ประจำป้อมภายในพระราชวังนี้เท่านั้นซึ่งอยู่ไม่ไกลกันนัก และใช้ติดตั้งบนดาดฟ้าเรือกลไฟขนาดย่อมของข้าพเจ้าได้ ในเมื่อข้าพเจ้าต้องการจะไปท่องเที่ยวหรือเดินทางไปตามลำแม่น้ำดังนั้นถ้าเป็นปืนขนาดใหญ่เกินไป ก็จะทำให้ที่ประทับของข้าพเจ้าและห้องในเรือกลไฟสะเทือนมาก เพราะตั้งอยู่บนที่สูงและไม่มีที่ตั้งแข็งแรงพอสำหรับปืนขนาดใหญ่เช่นนั้น เพราะฉะนั้นข้าพเจ้าจึงตกลงที่จะสั่งปืนขนาดย่อมลงมา คือที่ใช้กระสุนขนาด ๑๑ _๒นิ้ว หรือโตกว่า ๑ นิ้วเล็กน้อย เช่นขนาด ๑๑ _๓ หรือ ๑๑ _๔นิ้ว ข้าพเจ้าคิดว่าจะเป็นการดีสำหรับที่เล็กๆ แคบๆ และสูงเช่นนี้นอกจากนี้ ข้าพเจ้าคิดว่าการสร้างปืนขนาดใหญ่ โดยเอาแบบเช่นปืนเล็กชนิดนิดแดมปาเตนคงจะต้องเป็นงานชิ้นแรก ถ้าหากว่าบริษัทผู้ผลิตยอมรับทำโดยไม่ปฏิเสธ ก็จะเป็นการดีมากเพราะฉะนั้น ถ้าจะสั่งเพียงกระบอกเดียวก่อนเป็นปืนขนาดเล็กซึ่ง (ลำกล้อง) ใช้กระสุนเพียงขนาด๑ นิ้ว เส้นผ่าศูนย์กลาง ๑ นิ้วเท่านั้น ก็ควรส่งมาทางบกจะได้ถึงมือและให้ข้าพเจ้าได้เห็นเร็วกว่าจะส่งมาทางแหลมกูดโฮปเมื่อข้าพเจ้าได้เห็นปืนที่ว่านี้ และลองตั้งยิงดูก่อนว่าอย่างไหนจะดีแล้วข้าพเจ้าจะสั่งปืนอย่างใหญ่อีกคู่่หนึ่ง ตามแบบที่ได้บอกไปแล้วในจดหมายฉบับสุดท้าย ข้าพเจ้ามีความปรารถนาในขณะนี้เพียงกระบอกเดียว ในโอกาสที่สั่งปืนอย่างใหม่เพื่อเอามาเป็นตัวอย่าง และส่งมาได้สะดวกโดยทางบก461 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว462 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจากมิตรที่ดีและซื่อสัตย์ของท่าน(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส. *ณ วันที่ ๓๓๗๔ ในรัชกาล[พระราชลัญจกรประจำพระองค์] (สีแดง)มายัง นาย ว. อาดัมสันบริษัท บอร์เนียว จำกัด ในกรุงสยาม
_________* มีความหมายว่า สมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้า เจ้ากรุงสยาม463 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒พระราชหัตถเลขา ถึง นาย ว. อาดัมสันหมายเลข ๑๘๙ ที่ประทับพระราชลัญจกรพระบรมมหาราชวังพระเจ้ากรุงสยามองค์ใหญ่ (สีแดง) กรุงเทพฯวันที่ ๑๗ ตุลาคม ค.ศ. ๑๘๖๑จดหมายมายัง นาย ว. อาดัมสันผู้จัดการสาขา บริษัทบอร์เนียว จำกัด ณ สิงคโปร์โดยเรือ “เจ้าพระยา” * ในโอกาสนี้ ข้าพเจ้าได้รับจดหมายของท่านลงวันที่ ๕ เดือนนี้พร้อมกับของ ๒ หีบ บรรจุเชิงเทียนใหญ่ ๑ คู่่ หลอดตะเกียง ๔ หลอดและโปÖะตะเกียง ๔ อันเฉพาะรายการสุดท้ายนั้น อันหนึ่งอยู่ในสภาพแตกเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย ข้าพเจ้าได้สั่งเจ้าหน้าที่กรมพระคลังจ่ายเงินในทันทีเป็นจำนวน ๒๙๙ บาท ให้แก่นาย ว. กันน์ ที่นี่ แต่หวังว่าท่านจะได้รับเงินบ้างเล็กน้อยจากการประกัน ในการที่ของดังกล่าวแตก และจ่ายเงินประกันคืนให้แก่ข้าพเจ้าในการที่ได้เสียเงินไปแล้วเต็มจำนวน แต่ทว่าเรื่องนี้ก็ไม่สำคัญเท่าใดนัก ข้าพเจ้าพูดถึงก็เพราะความซื่อตรงของข้าพเจ้าในเรื่องนี้อนึ่ง เทียนที่ส่งมาสำหรับเชิงเทียนนั้น ดูจะใหญ่เกินไปสำหรับจะใส่ลงไปในที่สวม กับมีจำนวนเล็กน้อยและค่อนข้างจะอ่อน เข้าใจว่าเขาคงทำสำหรับใช้ในที่มีอากาศหนาวหรือเย็นในยุโรป เมื่อมาถึงที่นี่จึงอ่อนตัวลงมากกว่าธรรมดาที่ใช้กันทางยุโรป ถึงอย่างไรก็ยังใช้ได้แต่เศษขี้ผึ้งจากเทียนที่จุดนั้นไหลลงมาล้นส่วนบนของเชิงเทียน ซึ่งก็ไม่สำคัญเท่าใดนักอย่างไรก็ดี ข้าพเจ้าปรารถนาจะได้เชิงเทียนขนาดเล็กอีก ๑ คู่เหมือนอย่างที่ข้าพเจ้าได้ให้ท่านดูในตอนที่ท่านจะออกเดินทางจากที่นี่จึงขอส่งตัวอย่างที่อยู่ในกล่องต่างหากมายังท่านพร้อมกับจดหมายนี้โปรดสั่งเชิงเทียนอีกสองอันเหมือนตัวอย่างทำด้วยเงินเยอรมันหรือชุบเงินให้ใช้กับเทียนขนาดเล็กได้ ข้าพเจ้าจะชำระเงินแก่ท่านตามราคาข้าพเจ้ามีความยินดีที่ได้ทราบว่า ท่านได้สั่งแก๊ปของปืนใหญ่แบบนิดแดม จำนวน ๔,๐๐๐อันให้แล้วสำหรับปืนใหญ่ที่เรียกว่า อามสตรองนั้น ข้าพเจ้าประสงค์จะอ่านรายการที่ละเอียดและถูกต้องของปืนนี้เสียก่อน แล้วจะได้สั่งปืนแบบนี้ขนาดย่อมมีเส้นผ่าศูนย์กลางของกระสุนไม่เกิน
_________* เป็นเรือกลไฟไทยลำแรกที่เดินระหว่างกรุงเทพฯ กับสิงคโปร์ (ทุก ๑๕ วัน)464 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๒ นิ้ว ราคาของปืนขนาดที่ต้องการนั้น ไม่ควรจะเกิน ๓๐๐ ปอนด์ หรือ ๓๐ ชั่ง เท่ากับเงินไทย๒,๔๐๐ บาท ราคาดังกล่าวนี้ควรมีเครื่องประกอบปืนทุกอย่างที่จำเป็นมาให้ครบด้วย ข้าพเจ้าปรารถนาจะได้มาเพื่อเป็นตัวอย่างของปืนแปลกๆข้าพเจ้ารู้สึกเสียใจเป็นอย่างยิ่ง จากจดหมายของท่านทำให้ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ท่านไม่ได้ทราบข่าวการสิ้นพระชนม์ของพระราชินี ผู้เป็นที่รักยิ่งของข้าพเจ้า พระนางรำเพยภมราภิรมย์*ซึ่งสิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ ๙ เดือนที่แล้ว แต่ก็หวังว่าท่านจะได้ทราบข่าวอันน่าเศร้าสลดนี้จากหมายประกาศที่ส่งไปกับเรือกลไฟ “เจ้าพระยา” ถึงนายตันกิมจิ๋ง ** เพื่อเอาไปลงในหนังสือพิมพ์เชื่อว่าท่านคงจะเสียใจกับข้าพเจ้าในความทุกข์อันใหญ่หลวงนี้ด้วยจากผู้ซื่อสัตย์ของท่าน(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.ณ วันที่ ๓๘๐๙ ในรัชกาล[พระราชลัญจกรประจำพระองค์] (สีดำ)ป.ล.ในโอกาสนี้ มีถุงผลกัลปพฤกษ์ในงานพระศพ พระองค์เจ้ามงคลเลิศ (พระเชษฐาต่างมารดาของพระนางรำเพยภมราภิรมย์พระราชินี ผู้ซึ่งสิ้นพระชนม์ภายหลังพระเชษฐาของเธอ ๒๙วันเท่านั้น งานพระราชทานเพลิงศพของพระองค์ท่านกระทำในวันที่ ๒๘, ๒๙ เดือนที่แล้ว หรือ๒๐ วันภายหลังวันสิ้นพระชนม์ของพระราชินี) ส่งมายังท่านในพระนามของพระนางรำเพยภมรา-ภิรมย์พระราชินี โดยพระปิตุลาและพระขนิษฐาของพระราชินี ผู้ทรงทำหน้าที่แทนพระราชินีในงานพระศพนี้ เป็นผู้ส่งมาให้ท่าน เพราะท่านเหล่านี้ทราบว่าท่านเป็นมิตรของข้าพเจ้าและของพระราชินีของข้าพเจ้า ถุงผลกัลปพฤกษ์ดังกล่าวส่งมาในนามของนายตันกิมจิ๋ง(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.ณ วันที่ ๓๘๐๙ ในรัชกาล[อักษรพระนามย่อ] (สีดำ)
_________*ในรัชกาลที่ ๕ ทรงรับการสถาปนาเป็น กรมสมเด็จพระเทพศิรินทรามาตย์**คือ พระพิเทศพานิชสยามพิชิตภักดี กงสุลสยามประจำเมืองสิงคโปร์ ภายหลังได้เป็นพระยาอนุกูลสยามกิจ465 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(กระดาษไว้ทุกข์ขอบดำ)ฉบับที่ ๓พระราชหัตถเลขา ถึง นาย ว. อาดัมสันหมายเลข ๑๘ ที่ประทับพระราชลัญจกรพระบรมมหาราชวังพระบรมราชโองการ (สีน้ำเงิน) กรุงเทพฯวันที่ ๒๗ กุมภาพันธ์ ค.ศ. ๑๘๖๒จดหมายมายัง นาย ว. อาดัมสันผู้จัดการสาขาบริษัท บอร์เนียว จำกัด ณ สิงคโปร์ข้าพเจ้าได้รับจดหมายของท่าน ลงวันที่ ๔ เดือนมกราคม ที่ส่งมากับเรือสกุเนอ”วอเตอร์ลิลี่” ในเวลาที่เรือนั้นมาถึง ก่อนเรือกลไฟ “เจ้าพระยา” ซึ่งเข้ามาถึงเมื่อวันที่ ๒ เดือนนี้แต่ข้าพเจ้ามีความเสียใจที่ไม่มีเวลาว่างพอที่จะเขียนตอบท่าน ให้ทันส่งมากับเรือกลไฟเจ้าพระยาที่ออกไปเที่ยวสุดท้าย หรือส่งมากับเรือรบของปรุสเซีย * ซึ่งเพิ่งออกไปจากที่นี่ แต่อย่างไรข้าพเจ้าก็ได้หาโอกาสเขียนจดหมายถึงท่านในวาระนี้แล้วข้าพเจ้าขอขอบใจสำหรับจดหมายฉบับสุดท้ายของท่าน และรู้สึกยินดีที่ได้ทราบว่าปืนขนาดย่อมแบบอามสตรอง ซึ่งข้าพเจ้าคิดว่าทำด้วยทองเหลืองอย่างดี และมีลำกล้องสำหรับกระสุนกว้าง ๒ นิ้วนั้น ได้สั่งผ่านเอเยนต์ของท่านที่กรุงลอนดอนแล้ว โดยมีสัญญาว่าราคาจะไม่เกิน ๓๐๐ ปอนด์สเตอร์ลิง ข้าพเจ้าหวังว่าคงจะส่งมาถึงที่นี้และถึงมือข้าพเจ้าทันในกลางปีนี้ข้าพเจ้าได้รับทราบว่า ปืนใหญ่บรรจุข้างท้ายแบบอามสตรองที่รายาเซอร์เยมส์ บรุกสั่งและนำมายังซาระวัค เพื่อใช้ในเรือของท่านเองพร้อมด้วยกระสุนจำนวน ๑,๐๐๐ นัด และเมื่อเซอร์เยมส์ บรุกกลับไปยังประเทศอังกฤษ ก็ได้ประกาศขาย ข่าวนี้จริงหรือไม่ ท่านรู้เรื่องบ้างหรือเปล่าถ้าเป็นข่าวจริงดังลือ ข้าพเจ้าก็ต้องการจะทราบราคาทุนของปืนที่ว่ามานี้และราคาที่เขาต้องการจะขายมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะได้ยาอมแก้ไอมากกว่าหนึ่งขวด ยานั้นท่านเคยส่งมาให้ข้าพเจ้าแล้ว และมีคนหลายคนที่นี่สั่งฝากข้าพเจ้ามาว่ายาขนานนี้ดีแท้ ท่านจะจัดหาและส่งให้ข้าพเจ้าสักครึ่งโหลหรือ ๖ ขวดจะได้หรือไม่ ขอให้ส่งเข้ามาทันทีกับเรือกลไฟ “เจ้าพระยา” ซึ่งจะเป็นการดีที่สุดถ้าทำได้เช่นนั้น หรือไม่ก็โปรดได้สั่งยาชนิดเดียวกันนี้จากประเทศอังกฤษ ข้าพเจ้ามีความปรารถนาจะได้ยาซึ่งเป็นขนานแท้
_________* มาเยี่ยมกรุงเทพฯ เมื่อครั้งเคานต์ออยเลนเบิก ราชทูตกรุงปรุสเซีย เข้ามาทำสนธิสัญญาทางพระราชไมตรี466 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเอเยนต์ที่ซื่อสัตย์ของข้าพเจ้า นายตันกิมจิ๋ง บอกข้าพเจ้ามาในจดหมายของเขาถึงข้าพเจ้าว่า ท่านและภรรยาได้แนะนำแหม่มเลียวโนเวนส์ให้เขารู้จัก แหม่มผู้นี้สมัครที่จะมาเป็นครูโรงเรียนสอนภาษาอังกฤษที่นี่ โดยคิดค่าจ้างเดือนละ ๑๕๐ เหรียญ และบ้านพักของเธอจะต้องอยู่ใกล้คณะมิชชันนารีโปรเตสแตนต์ที่นี่ สำหรับเรื่องนี้เราต้องรั้งรอคำขอของเธอไว้ก่อน โดยเห็นว่าโรงเรียนภาษาอังกฤษของเราก็เพิ่งจะเริ่มตั้ง และอาจเป็นโรงเรียนเล็กๆ ดังนั้นค่าจ้างที่เรียกร้องมานั้น ก็ดูจะสูงเกินกว่าที่เราประสงค์ และถ้าจะคิดให้ดีแล้ว ของต่างๆ ที่นี่ถูกกว่าที่สิงคโปร์มากเราหวังว่าครูโรงเรียนจะอยู่กับเราในพระราชวังหรือที่ใกล้ๆ ก็ได้ เพื่อที่เราจะได้ไม่ต้องประสบความลำบากในการรับและส่งครูทุกวัน นอกจากนั้น ก็จะดูไม่น่าพอใจสำหรับเรานัก ถ้าหากว่าครูมีความประสงค์อย่างแรงกล้าที่จะเปลี่ยนให้นักเรียนหันไปนับถือศาสนาคริสเตียน มากกว่าที่จะตั้งใจสอนภาษา วรรณคดี ฯลฯ ดังเช่นคณะมิชชันนารีอเมริกันที่นี่ชอบทำอยู่ การจ่ายเงินที่กำหนดให้นั้นก็เพื่อต้องการแต่เพียงความรู้ที่สำคัญของภาษาและวรรณคดี ซึ่งจะเป็นประโยชน์สำหรับการแผ่นดิน หาใช่ศาสนาซึ่งยังไม่เป็นที่ยอมรับโดยประชาชนชาวสยามโดยทั่วไปบัดนี้ เราได้ทราบว่า สุภาพสตรีนั้นตกลงที่จะรับเงินค่าจ้างเพียงเดือนละ ๑๐๐ เหรียญและยอมพักอยู่ในพระราชวังหรือที่ที่ใกล้ข้าพเจ้ามีความยินดีที่จะได้เธอมาเป็นครู ถ้าหากว่าข่าวที่ได้รับทราบมานั้นเป็นความจริง ข้าพเจ้าก็จะให้บ้านตึกแก่เธอในที่ใกล้ๆ พระราชวังถ้าหากว่าเธอต้องการที่จะอยู่กับสามีหรือบ่าวผู้ชาย แต่ข้าพเจ้าจะยินดีมากหากว่าเธอจะได้ทำความตกลงเป็นลายลักษณ์อักษรกับเอเยนต์ผู้ซื่อสัตย์ของข้าพเจ้า นายตันกิมจิ๋ง ก่อนที่เธอจะออกเดินทางมา และเมื่อเธอมาถึงที่นี่แล้ว ได้ทำหน้าที่เป็นครูในโรงเรียนภาษาอังกฤษของเราเป็นอย่างดี และเป็นผลให้นักเรียนของเธอเรียนรู้ภาษาอังกฤษและวรรณคดีได้รวดเร็ว และการเล่าเรียนก็เจริญก้าวหน้าเพิ่มขึ้น จนข้าพเจ้าเห็นว่าเธอมีงานหนักมากกว่าที่เราได้คิดไว้ ข้าพเจ้าก็ยินดีที่จะจ่ายรางวัลให้เธอบ้าง หรือเพิ่มเงินเดือนให้อีกตามความเหมาะสมมิตรของข้าพเจ้า ท่านเซอร์จอห์น โบวริง ได้แนะนำนาย ว. ปากเกอร์ แฮมมอนด์ให้ข้าพเจ้ารู้จัก และขอร้องให้ข้าพเจ้าแต่งตั้งให้เป็นข้าหลวงของประเทศสยามในงานเอกซิบิชั่นนานาชาติของปีนี้ที่กรุงลอนดอน และเขายังได้ขอให้ข้าพเจ้าส่งสิ่งของบางอย่าง ซึ่งเห็นว่าเป็นสิ่งที่น่าสนใจยิ่งในบรรดาผลผลิตหรือสิ่งของทางอุตสาหกรรมของประเทศสยาม ไปร่วมในงานแสดงนี้ด้วย โดยส่งไปทางบก (ทางคลองสุเอซ) โดยเร็วที่สุดเท่าที่จะทำได้ เพื่อให้ทันงานในเดือนพฤษภาคมหน้า เรื่องนี้ข้าพเจ้าได้ปรึกษาหารือกับ เซอร์โรเบิร์ต ชอมสเบิก กงสุลอังกฤษที่นี่ผู้แนะนำข้าพเจ้าให้ส่งสิ่งของที่จำเป็นสำหรับงานเอกซิบิชั่นไปโดยความเอื้อเฟื้อของบริษัทบอร์เนียวจำกัด ตัวเขาก็มิได้ยอมรับภาระเพื่อการนี้ ดังนั้นข้าพเจ้าจึงขอร้องนายจอห์น กันน์ซึ่งเขาก็ยอมรับทำการโดยขอให้ข้าพเจ้าจ่ายค่าระวางเรือให้ด้วยข้าพเจ้าก็จะเห็นด้วยกับเขา แต่ไม่สามารถที่จะเตรียมของที่ต้องการให้พร้อมมูลได้ทันในโอกาสนี้ และไม่ทราบว่าค่าระวาง ฯลฯ จะเป็นเงินเท่าใดสำหรับน้ำหนัก หรือขนาดของของเหล่านั้น ท่านจะช่วยบอกข้าพเจ้าเกี่ยวกับเรื่องนี้จะได้หรือไม่467 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อ ๒-๓ วันมานี้ นายจอห์น กันน์ ได้มีหนังสือร้องทุกข์มายังข้าพเจ้า ในฉบับที่ ๑กล่าวหาหลวงภาษีวิเศษพ่อค้าเกลือที่นี่ ข้าพเจ้าจึงได้สั่งให้อนุชาของข้าพเจ้า กรมหลวงวงศาธิราชสนิทและพระยาโชพึกราชเศรษฐี ให้สอบสวนเกี่ยวกับเรื่องนี้ และภายหลังที่ท่านทั้งสองได้ตัดสินและตกลงใจอย่างสมควรแล้ว นายจอห์น กันน์ ก็เห็นชอบด้วยและเขียนหนังสือมายังข้าพเจ้าเป็นฉบับที่ ๒ ข้าพเจ้าจึงส่งสำเนาหนังสือของนายจอห์น กันน์ รวมมาพร้อมกันนี้ทั้ง ๒ ฉบับ เพื่อที่จะให้ท่านได้พิจารณา เชื่อแน่ว่าท่านจะเห็นว่าความตั้งใจของข้าพเจ้านั้น ก็คือช่วยบริษัทของท่านตลอดเวลาและคงจะขอบใจข้าพเจ้าด้วยเช่นกันจากมิตรที่ดีและผู้ปรารถนาดีของท่าน(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.ณ วันที่ ๓๙๔๒ ในรัชกาล[พระราชลัญจกรประจำพระองค์] (สีน้ำเงิน)ป.ล.ข้าพเจ้าได้ส่งถุงผลกัลปพฤกษ์มาให้ ๒ ถุง จากงานพระศพพระอนุชาแลพระขนิษฐาของข้าพเจ้า ซึ่งได้มีพระนามปรากฏอยู่ในหมายประกาศที่ส่งไปให้นายตันกิมจิ๋ง ผู้ซึ่งข้าพเจ้าปรารถนาที่จะให้เขามีโอกาสได้อ่านจดหมายเกี่ยวกับแหม่มเลียวโนเวนส์ ท่านจะอนุญาตให้เขาอ่านได้หรือไม่(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.ณ วันที่ ๓๙๔๒ ในรัชกาล[พระราชลัญจกรประจำพระองค์] (สีน้ำเงิน)468 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๔หนังสือของนายจอห์น กันน์ ถวายพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสำเนาอันถูกต้องของจดหมายจาก นายจอห์น กันน์หมายเลข ๑ กรุงเทพฯ วันที่ ๑๘ กุมภาพันธ์ ค.ศ. ๑๘๖๒ขอพระราชทานกราบบังคมทูลใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท สมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎขอเดชะฯข้าพระพุทธเจ้าใคร่ขอพระราชทานอภัยโทษใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทในการที่จะกราบบังคมทูลข้อความดังต่อไปนี้ขณะที่ ฯพณฯ สมุหพระกลาโหม * ไปเยือนสิงคโปร์ นายอาดัมสันได้เรียนถามท่านว่าในกรณีที่เขาได้รับใบสั่งเกลือจำนวนหนึ่งจากรัฐบาลชวา เกลือที่ว่านี้พอจะหาซื้อในประเทศสยามได้หรือไม่ ฯพณฯ ก็ยินดีรับว่ามีเกลือพอจะหาซื้อได้ ตั้งแต่นั้นข้าพระพุทธเจ้าก็ได้พบปะเจรจาหลายครั้งกับพ่อค้าเกลือที่นี่ และในที่สุดได้ตกลงทำสัญญากับเขาให้ส่งเกลือ ๔๐๐,๐๐๐ หาบในราคาเกวียนละ ๘ บาทข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบว่าพ่อค้าเกลือนั้น ภายหลังที่ได้ตกลงทำสัญญากับข้าพระพุทธเจ้าแล้ว ก็ได้ไปตกลงจัดส่งเกลือให้แก่บริษัทอื่น ๒๐,๐๐๐ หาบ จะรับจะส่งให้ในระหว่างเวลาที่ยังมีสัญญากับข้าพระพุทธเจ้าอยู่ด้วยเหตุนี้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า การกระทำเช่นนี้ไม่เป็นการซื่อตรงต่อข้าพระพุทธเจ้า และข้าพระพุทธเจ้าก็ได้แจ้งไปยังบริษัทผู้มอบหมายการซื้อขาย ซึ่งอยู่ที่สิงคโปร์และที่ชวาว่า ข้าพระพุทธเจ้าได้ทำสัญญาแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าจึงตกอยู่ในฐานะที่เสียเปรียบมาก ถ้ามีผู้หนึ่งผู้ใดได้รับซื้อเกลือไปอีกด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมขอเดชะฯข้าพระพุทธเจ้า(ลงนาม) จอห์น กันน์
_________* เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ต่อมาเป็นสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค)469 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๕หนังสือของนายจอห์น กันน์ ถวายพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวหมายเลข ๒ กรุงเทพฯ วันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ ค.ศ. ๑๘๖๒ขอพระราชทานกราบบังคมทูลใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท สมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎขอเดชะฯข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาสกราบบังคมทูลว่า สัญญาซื้อเกลือซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้กราบบังคมทูล เมื่อวันที่ ๑๘ แล้วนั้น วันนี้ได้ตกลงและลงนามกันเฉพาะพระพักตร์กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ผู้ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าเป็นหนี้ต่อพระกรุณา ในการจัดเรื่องราวให้เรียบร้อยด้วยสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณ ต่อใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมขอเดชะ ฯข้าพระพุทธเจ้า(ลงนาม) จอห์น กันน์470 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(กระดาษไว้ทุกข์ขอบดำ)ฉบับที่ ๖พระราชหัตถเลขา ถึง นาย ว. อาดัมสันหมายเลข ๓๓ ที่ประทับพระราชลัญจกรพระบรมมหาราชวังพระบรมราชโองการ (สีน้ำเงิน) กรุงเทพฯวันที่ ๒๗ มีนาคม ค.ศ. ๑๘๖๒จดหมายมายัง นาย ว. อาดัมสันผู้จัดการสาขาบริษัท บอร์เนียว จำกัด ณ สิงคโปร์ข้าพเจ้ารู้สึกมีความชื่นชมและแปลกใจเป็นอย่างมากที่สุดด้วยแม่พิมพ์เหล็กหรือเหล็กกล้าที่เป็นตราพระราชลัญจกรมาตรฐานของข้าพเจ้าสั่งทำโดย นายแซมมวล เยลฟิลแลน สำหรับประทับบนกระดาษและซอง ซึ่งได้สั่งมาให้ข้าพเจ้าหลายปีมาแล้วนั้น ได้นำมาส่งแล้วพร้อมกับมีกระดาษแลซองมาด้วยเป็นจำนวนมาก ซึ่งข้าพเจ้าได้จ่ายเงินมากกว่า ๒๕๐ ปอนด์ หรือ ๑,๒๐๐ เหรียญ ให้แก่บริษัทของท่านเป็นเวลานานมาแล้วและโดยเหตุที่ตัวแม่พิมพ์นั้นไม่มีเครื่องอัดมาด้วย จึงได้ส่งกลับไปยังประเทศอังกฤษ ผ่านมาทางท่านหรือนายแซมมวล เยลฟิลแลน เพื่อให้ประกอบใช้กับเครื่องอัดที่จะต้องส่งมาด้วย ซึ่งข้าพเจ้าก็ได้จ่ายเงินให้แก่บริษัทของท่านอีกไม่กี่เหรียญแต่ว่าทั้งแม่พิมพ์และเครื่องอัดก็ยังไม่ได้ส่งกลับเป็นเวลาตั้งหลายเดือนภายหลังจากนั้นข้าพเจ้าได้ย้ำทวงถามไปหลายครั้งแล้ว โดยผ่านทางท่านและท่านก็บอกมาว่าของนั้นหายไปแล้ว และก็ได้ส่งชุดใหม่มาแทนตั้งแต่เดือนตุลาคมที่แล้วข้าพเจ้าเชื่อว่าท่านยังคงจำเรื่องได้ แต่ในบัดนี้มีเครื่องแม่พิมพ์อันงดงามมาแทน เป็นอย่างชนิดเดียวกับที่ท่านเคยส่งให้ข้าพเจ้าเมื่อเดือนตุลาคม แต่ทว่าเครื่องแม่พิมพ์นี้นำมาจากปัตตาเวีย โดยลูดอน เอสไกวร์ ราชทูตวิลันดาผู้เข้ามาแลกเปลี่ยนสัตยาบันของสนธิสัญญาระหว่างประเทศสยามกับเนเธอร์แลนด์ และได้มอบของนี้ให้กับข้าพเจ้าในพระนามแห่งพระมหากษัตริย์เนเธอร์แลนด์ข้าพเจ้าสังเกตดูแล้วอย่างถี่ถ้วน ก็ไม่สามารถจะบอกได้ว่าเป็นอันอื่นหรือลอกแบบของข้าพเจ้าไป เพราะว่ามีกระดาษและซองอยู่หลายอันที่ได้เคยประทับตราอย่างนี้มาแล้ว และข้าพเจ้ายังมีอยู่ จึงพอจำได้ว่าเป็นแม่พิมพ์อันเดียวกัน ดังนั้นข้าพเจ้าจึงมีความปีติเป็นอันมากที่ได้รับของอันเดิม ซึ่งข้าพเจ้าเคยพอใจมากกว่าอันที่ท่านได้ส่งมาให้แทน ดังนั้นในขณะนี้ข้าพเจ้าจึงไม่จำเป็นต้องมีอันอื่นอีกแล้ว คืออันที่ได้สั่งใหม่ตามแบบที่ส่งมาเมื่อหลายเดือนมาแล้วข้าพเจ้าขอสรุปว่า คนทำในประเทศอังกฤษคงต้องขายแม่พิมพ์พร้อมด้วยเครื่องอัดของข้าพเจ้าให้แก่รัฐบาลเนเธอร์แลนด์ ซึ่งเครื่องแม่พิมพ์นี้ก็ได้สั่งทำขึ้นโดยผ่านทางท่าน หรือนายเยลฟิลแลน(มีต้นฉบับเพียงเท่านี้)471 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รวมพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๗พระราชหัตถเลขา ถึง นาย ว. อาดัมสันหมายเลข ๕๓ ที่ประทับพระราชลัญจกรพระบรมมหาราชวังพระบรมราชโองการ (สีน้ำเงิน) กรุงเทพฯวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ค.ศ. ๑๘๖๒จดหมายมายัง นาย ว. อาดัมสันผู้จัดการสาขาบริษัท บอร์เนียว จำกัด ณ สิงคโปร์โดยเรือ “เจ้าพระยา” ซึ่งได้เข้ามาถึงที่นี่แล้ว เมื่อวันที่ ๑๗ เดือนนี้ ในวันรุ่งขึ้นเป็นวันที่ข้าพเจ้าได้รับจดหมายของท่าน ลงวันที่ ๑๒ เดือนนี้ พร้อมกับใบเก็บเงินและรายการราคาสิ่งของในหีบ ที่ส่งมาพร้อมกับจดหมายในคราวเดียวกันนี้แล้วข้าพเจ้าได้เปิดหีบออกดูแล้ว แลเห็นมีโปÖะกลม ๒ ลูก และหลอดตะเกียง ๑ หลอดแตกส่วนโปÖะกลม ๒ ลูกและหลอดตะเกียง ๓ หลอด อยู่ในสภาพเรียบร้อย รวมทั้งเชิงเทียนเงินคู่หนึ่งตามที่ข้าพเจ้าสั่งเชิงเทียนเงินมีสปริงนั้น ก็ทำไม่ถูกต้องอีก แต่ว่าข้าพเจ้าเห็นใจถึงความยุ่งยากที่อยู่ห่างไกลจากบริษัทผู้ทำดีอยู่ ดังนั้นข้าพเจ้าจึงได้จ่ายเงินไปโดยทันที จำนวน ๖๑ บาท ให้แก่นาย จ. กันน์ ตามคำแนะนำของท่านพร้อมกับเขียนบอกเขาไปด้วยถึงรายการต่างๆ ของสิ่งของข้าพเจ้าเชื่อโดยไม่สงสัยว่าเขาจะคัดลอกหรือส่งหนังสือจริงของข้าพเจ้าไปให้ท่านพิจารณาอีก ในคราวเดียวกันนี้ ข้าพเจ้าได้มอบตัวอย่างของเชิงเทียนที่ต้องการให้เขาไป เพื่อเป็นแบบอย่างสำหรับของที่อยากได้ ของตัวอย่างนี้ นาย ซ. เยลฟิลแลน เคยเห็นมาแล้วก่อนออกเดินทางจากที่นี่ และเขาบอกว่าเขาจดจำของที่ข้าพเจ้าสั่งได้โดยละเอียด เขาจึงทิ้งตัวอย่างนี้ไว้ให้ข้าพเจ้าใช้ก่อนแต่ถึงอย่างไรข้าพเจ้าก็ต้องจ่ายเงินให้ท่านสำหรับสิ่งของที่ทำนอกคำสั่งถึง ๒ ครั้งแล้วด้วยความเข้าใจผิด ถึงอย่างไรมันก็สวยงามและข้าพเจ้าก็เห็นว่าแปลกดี หวังว่าของที่สั่งไปเป็นครั้งที่สามนั้นคงจะได้รับการแก้ไขให้ถูกต้อง ข้าพเจ้าขอถือโอกาสนี้ส่งหนังสือที่นายจอห์น กันน์ ตอบหนังสือข้าพเจ้ามาด้วย เพื่อเป็นหลักฐานยืนยันว่าข้าพเจ้าจ่ายเงินให้แล้วขอขอบใจสำหรับหนังสือของท่านที่ตอบมา เรื่องงานพระเมรุ พระราชินีของข้าพเจ้าจากมิตรที่ซื่อสัตย์ของท่าน472 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.ณ วันที่ ๔๐๒๓ ในรัชกาล[พระราชลัญจกรประจำพระองค์] (สีน้ำเงิน)วันที่ ๒๑ พฤษภาคม ค.ศ. ๑๘๖๒ป.ล.แหม่มเลียวโนเวนส์ ครูสตรีของเราอยู่เป็นสุขสบายดี ข้าพเจ้าขอส่งหนังสือของเธอที่มีถึงท่านรวมมาด้วย เพื่อให้ท่านได้ทราบข่าวจากเธอ(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.ณ วันที่ ๔๐๒๕ ในรัชกาล[พระราชลัญจกรประจำพระองค์] (สีน้ำเงิน)473 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๘พระราชหัตถเลขา ถึง นาย ว. อาดัมสันหมายเลข ๑๓๐ ที่ประทับพระราชลัญจกรพระบรมมหาราชวังพระบรมราชโองการ (สีแดง) กรุงเทพฯวันที่ ๒๑ สิงหาคม ค.ศ. ๑๘๖๒จดหมายมายัง นาย ว.อาดัมสันผู้จัดการสาขาบริษัท บอร์เนียว จำกัด ณ สิงคโปร์ข้าพเจ้าได้รับจดหมายของท่าน ลงวันที่ ๘ เดือนนี้ เมื่อวันที่ ๑๙ เดือนนี้ และได้ทราบเรื่องตลอดแล้ว ขอขอบใจท่านที่ได้รีบตอบคำถามครั้งสุดท้ายของข้าพเจ้ามาเร็วกว่ากำหนดการมาถึงของเรือกลไฟเจ้าพระยา ซึ่งหวังว่าจะเข้ามาถึงที่นี้ภายหลังวันที่ข้างบนนี้ สามสี่วันตามที่นายกันน์ ขอร้องจะยืมเงินนั้น ข้าพเจ้าได้คิดมาก่อนแล้วว่ายังไม่ควรจะให้ยืมเพราะเขาบอกกับเราว่าเขาจะดำเนินกิจการด้วยตัวเองคนเดียว โดยไม่เกี่ยวข้องกับบริษัท แต่ทว่าจากคำแนะนำของท่านครั้งสุดท้ายที่ให้แก่ข้าพเจ้าว่า ข้าพเจ้าควรสนับสนุนเขาได้เพื่อเห็นแก่บริษัทบอร์เนียว ดังนั้น ข้าพเจ้าคิดว่าเป็นหน้าที่ของข้าพเจ้าที่จะไต่ถามท่านถึงความจำเป็นของเขาที่หารือมายังข้าพเจ้าท่านช่วยกรุณาสั่งกระสุนปืนยิงนกแบบนิดแดมปาเตน ชนิดมีแก๊ปให้ข้าพเจ้าสัก ๒,๐๐๐นัด ตามตัวอย่างที่ข้าพเจ้าได้ส่งมาพร้อมกันนี้ด้วยแล้ว กระสุนปืนที่สั่งไปนี้ ควรเป็นชนิดเดียวกับตัวอย่างทั้งขนาดและปริมาณของดินปืน ฯลฯ ของที่ส่งมาน่าจะส่งมาโดยทางแหลมกูดโฮป เพราะดูจะเป็นอันตรายมากในการส่งมาทางบก ข้าพเจ้าขอสั่งซื้อกระสุนปืนนี้ก่อนที่ของที่เคยซื้อมาแล้วจะหมดไปนายกันน์ในขณะนี้ดูเงียบหายไป ในเมื่อข้าพเจ้าก็ไม่ได้ส่งข่าวถึงเขาจากมิตรที่ดีของท่าน(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.ณ วันที่ ๔๑๑๗ ในรัชกาล[พระราชลัญจกรประจำพระองค์] (สีแดง)สั่งซื้อกระสุนปืนสองพันนัด[พระราชลัญจกรประจำพระองค์ ขนาดย่อม] (สีแดง)474 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(กระดาษไว้ทุกข์ขอบดำ)ฉบับที่ ๙พระราชหัตถเลขา ถึง นาย ว. อาดัมสันหมายเลข ๑๖๓ ที่ประทับพระราชลัญจกรพระบรมมหาราชวังพระบรมราชโองการ (สีน้ำเงิน) กรุงเทพฯวันที่ ๑๒ ตุลาคม ค.ศ. ๑๘๖๒จดหมายมายัง นาย ว. อาดัมสันผู้จัดการบริษัท บอร์เนียว จำกัด ณ สิงคโปร์รู้สึกพอใจเป็นอันมากกับหนังสือที่เกี่ยวกับลัทธิโมฮัมหมัด และบทแปลคัมภีร์อัลกุรอานและพจนานุกรมลาติน-อังกฤษ ซึ่งท่านจัดหามาให้ข้าพเจ้าผ่านมาทางเอเยนต์ของท่านที่ลอนดอนเมื่อไม่นานมานี้ขณะนี้ข้าพเจ้าหวังว่าท่านคงสามารถสั่งซื้อหนังสือที่ข้าพเจ้าต้องการอ่านให้เพลิดเพลินมาอีก เป็นจำพวกการคำนวณที่มีประโยชน์และจำเป็นสำหรับประเทศสยาม ได้โปรดสั่งหนังสือให้ดังต่อไปนี้๑. หนังสือแอลยิบราเบื้องต้นอย่างง่ายๆ (การคำนวณพร้อมด้วยเครื่องหมายต่างๆ) กับคำอธิบายตัวอย่างของเครื่องหมายและตัวอักษรกรีก ฯลฯ๒. วิธีคำนวณอย่างง่ายๆ และใหม่ เกี่ยวกับสุริยุปราคาและจันทรุปราคา สำหรับตำบลที่ทุกแห่งบนพื้นโลก และตารางดาราศาสตร์สำหรับใช้ในการคำนวณ (อุปราคา) โดยไม่มีปฏิทินเดินเรือ และสำหรับการคำนวณหาตัวประกอบของคราสที่มีอยู่ในปฏิทินเดินเรือของทุกๆ ปี ซึ่งสุริยุปราคาในตำบลที่อยู่ห่างจากยุโรปมากนั้น เป็นการยากที่จะพยากรณ์ให้ถูกต้องได้ท่านคงจะสั่งเอเยนต์ของท่านในประเทศอังกฤษ ให้ติดต่อกับเจ้าหน้าที่ของหอหลวงตรวจดาว ณ เมืองกรีนิชเสียก่อน แล้วจึงซื้อหนังสือตามคำแนะนำของเขา จดหมายที่ข้าพเจ้าสั่งซื้อหนังสือที่กล่าวมานั้นควรจะแสดงให้เขาดูด้วยว่า ควรจะซื้อสักกี่เล่มตามคำแนะนำของหอหลวงตรวจดาว ความสวยงามของปกหนังสือที่จะซื้อ ควรให้เหมือนกับของที่ท่านเคยสั่งซื้อมาให้แล้วข้าพเจ้าจะจ่ายเงินให้แก่บริษัทของท่าน ครบตามใบบอกราคาเหมือนอย่างเคย475 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจากมิตรผู้ซื่อสัตย์ของท่าน(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.ณ วันที่ ๔๑๖๙ ในรัชกาล[พระราชลัญจกรประจำพระองค์] (สีน้ำเงิน)476 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๐พระราชหัตถเลขา ถึง นาย ว. อาดัมสันหมายเลข ๑๙๖ ที่ประทับพระราชลัญจกรพระบรมมหาราชวังพระบรมราชโองการ (สีน้ำเงิน) กรุงเทพฯวันที่ ๒๖ พฤศจิกายน ค.ศ. ๑๘๖๒จดหมายมายัง นาย ว. อาดัมสันผู้จัดการสาขาบริษัท บอร์เนียว จำกัด ณ สิงคโปร์โดยเรือ “เจ้าพระยา” ซึ่งเข้ามาถึงที่นี่เมื่อวันที่ ๒๓ เดือนนี้ ข้าพเจ้าได้รับจดหมายของท่านลงวันที่ ๑๘ เดือนนี้ พร้อมกับของสี่หีบ จ่าหน้าถึงข้าพเจ้า ในนั้นมีของที่กล่าวไว้แล้วในจดหมายของท่านในครั้งนี้ เครื่องแก้วทุกชิ้นอยู่ในสภาพเรียบร้อย ไม่มีแตกหรือชำรุดแม้แต่อันเดียว และเชิงเทียนที่ส่งมาในคราวนี้ ก็ถูกต้องเรียบร้อยตามความประสงค์ทุกอย่าง และสำหรับเนื้อกระป๋องนั้นอร่อยมากและดูจะดีกว่าที่ซื้อที่นี่ เพราะดูใหม่และทำอย่างดี ข้าพเจ้าขอขอบใจจริงๆ และมีความพอใจที่ท่านจัดการให้แก่ข้าพเจ้าในโอกาสนี้ด้วยข้าพเจ้าได้จ่ายเงินจำนวน ๓๐ เหรียญ ค่าสั่งซื้อเนื้อกระป๋องให้แก่นาย พ.ว. ออชินคลอภายหลังที่เรือกลไฟได้ออกจากที่นี่แล้ว และข้าพเจ้าก็ได้จ่ายไปอีก ๑๐๘๑ _๒บาทให้แก่นาย พ.ว.ออชินคลอสตามใบเก็บเงินที่ท่านส่งมาในจดหมายของท่านที่เพิ่งจะได้รับข้าพเจ้ามีความเสียใจที่จะบอกท่านว่า นาย พ.ว. ออชินคลอสได้มาเรียกร้องเงินอีกหลายปอนด์ เป็นค่าของที่สั่งซื้อ โดยกล่าวว่าเอเยนต์ของท่านในลอนดอน ได้เขียนจดหมายมาบอกเขาว่า ข้าพเจ้ายังไม่ได้จ่ายเงินบางจำนวน เมื่อสอบสวนบัญชีเงินกับใบแจ้งสินค้าทั้งสองอย่างนี้แล้ว ก็ปรากฏว่ามีแต่ค่าหมวกสองใบ ราคา ๑๖๐ บาท และค่าปืนสี่กระบอกแบบพรินส์ปาเตน ซึ่งนาย ซ.เยลฟิลแลน ได้สั่งในนามของข้าพเจ้า โดยที่ข้าพเจ้าไม่รู้เลยนั้น ราคา ๑,๓๐๐ บาท หรือมากกว่านั้นเล็กน้อยที่ยังไม่ได้จ่ายให้ ส่วนค่าหมวกนั้นตามรายการจ่ายเงินของสยามระบุว่า ข้าพเจ้าได้รับหมวกสองใบจากบริษัทบอร์เนียว เมื่อเดือนมีนาคม ๑๘๕๙ ส่งผ่านทางกรมหลวงวงศาธิราชสนิทอนุชาของข้าพเจ้า ผู้ซึ่งได้รับเงินจากเจ้าหน้าที่กรมพระคลังโดยคำสั่งของข้าพเจ้าให้จ่ายเงินจำนวน ๑๖๐ บาทในทันที เจ้าหน้าที่ผู้จ่ายเงินก็ยังมีชีวิตอยู่เมื่อสอบสวนดูเขากล่าวว่าได้มอบเงินจำนวนนั้นให้แก่พระองค์ท่านเป็นค่าหมวกสองใบไปแล้ว แต่ทว่าหลักฐานคือใบรับเงินนั้นไม่ได้นำมาคืนให้กับกรมพระคลัง กรมหลวงวงศาฯ ยอมรับว่าท่านได้จ่ายเงินจำนวนดังกล่าวและส่งไปให้บริษัทบอร์เนียวแล้วทันที โดยใช้คนที่ท่านไว้วางใจในเวลานั้น แต่ขณะนี้ไม่ได้เก็บใบรับเงินไว้477 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบัดนี้พระองค์ท่านได้ตกลงกับนายออชินคลอสให้ออกใบรับเงินให้ใหม่เพื่อนำส่งไปยังกรมพระคลังแล้วเกี่ยวกับเรื่องปืนสี่กระบอกนั้น ข้าพเจ้าขอแจ้งว่าข้าพเจ้ามิได้สั่งปืนอย่างนั้นเลย เพราะข้าพเจ้าเคยมีปืนอย่างนั้นหลายกระบอกมาก่อนแล้ว การสั่งซื้อคงจะต้องมาจากสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯข้าพเจ้าได้ข่าวมาว่า ท่านพอพระราชหฤทัยในกำลังและระยะยิงของปืนของข้าพเจ้ามากแต่นายเยลฟินแลนคงเข้าใจผิดว่า ได้สั่งในนามข้าพเจ้าเป็นแน่จากข้าพเจ้าผู้เป็นมิตรที่ดีของท่าน(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.ณ วันที่ ๔๒๑๔ ในรัชกาล[พระราชลัญจกรประจำพระองค์] (สีน้ำเงิน)478 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๑พระราชหัตถเลขา ถึง นาย ว. อาดัมสันหมายเลข ๘๐ ที่ประทับพระราชลัญจกรพระบรมมหาราชวังพระบรมราชโองการ (สีน้ำเงิน) กรุงเทพฯวันที่ ๑๗ เมษายน ค.ศ. ๑๘๖๓จดหมายมายัง นาย ว. อาดัมสันณ เมืองสิงคโปร์หรือที่ใดที่หนึ่งในประเทศจีนข้าพเจ้าได้รับจดหมายของท่านลงวันที่ ๗ เดือนนี้แล้วเมื่อวันที่ ๑๓ เดือนนี้ เรื่องราวในนั้นรับทราบแล้วข้าพเจ้าขอร้องว่าเมื่อไรท่านจึงจะตกลงมีที่ทำงานของท่าน ณ ที่ใด ที่หนึ่งในประเทศจีนท่านคงไม่ลืมที่จะแจ้งให้ข้าพเจ้าทราบโดยที่รัฐบาลของสมเด็จพระนางเจ้าฯ กรุงอังกฤษในลอนดอน ได้อนุมัติให้แก่รัฐบาลสยามในการแต่งตั้งกงสุลได้ ไม่ว่า ณ เมืองท่าใดในจักรภพอังกฤษ ทำให้ข้าพเจ้าได้คิดว่า ถ้าหากว่าท่านมีสำนักงานอยู่ในฮ่องกง ขอได้โปรดรับการแต่งตั้งให้เป็นกงสุลกิตติมศักดิ์ของสยามสำหรับเมืองท่าแห่งนั้นด้วยเถิด ข้าพเจ้าและรัฐบาลของข้าพเจ้าจะปีติมากที่จะแต่งตั้งท่านเป็นกงกุลเหมือนนายเฟอร์นันเด “หลวงจินาสันสยามมิตร” กงสุลสยามที่เมืองมาเก๊า แต่ทว่าที่นั่นไม่มีงานกงสุลมากเท่าใดนัก เพราะพ่อค้าจีนในประเทศสยามที่ติดต่อค้าขายกับเมืองจีนไม่ค่อยพอใจนักที่จะได้ชาวยุโรปเป็นกงสุลสยาม เขากล่าวว่าเขาพอใจและสะดวกที่จะติดต่อค้าขายกับพ่อค้าชาวจีนหรือชาวยุโรปที่อยู่ใต้บังคับมหาอำนาจต่างประเทศที่คุ้นเคยกับเขา และเขามีความไว้วางใจ ดังนั้นเขาทั้งหมดจึงไม่เต็มใจที่จะมีกงกุลสยามที่ฮ่องกง เกี่ยวกับเมืองท่าอื่นในประเทศจีนนั้น เราก็ไม่มีสัญญากับรัฐบาลจีนในการจะแต่งตั้งกงสุลสยาม ณ เมืองใดๆ ได้ จึงเป็นการอยู่นอกเหนืออำนาจของคนจีนที่จะแต่งตั้งกงสุลของเขาในที่ใดที่หนึ่งที่อยู่ในจักรวรรดิจีน ดังนั้นข้าพเจ้าจึงยินดีที่จะให้ท่านเป็นเอเยนต์ที่ซื่อสัตย์ของข้าพเจ้าในประเทศจีน เพื่อวัตถุประสงค์ในการสั่งซื้อของที่จำเป็นฯลฯ และทำงานธุรกิจส่วนตัว ซึ่งจะทำได้ในที่ใดๆ โดยไม่มีข้อขัดข้องขอได้โปรดตอบให้ข้าพเจ้าทราบด้วยว่าท่านพอใจอย่างไรนาย พ.ว. ออชินคลอสได้วิวาทกับพ่อค้าเกลือชาวจีนอีกแล้วเพราะพ่อค้าจีนนี้ไม่ปฏิบัติตามข้อสัญญา นายออชินคลอสได้ร้องทุกข์เรื่องพ่อค้าเกลือผ่านทางกงสุลอังกฤษ ซึ่งได้แจ้งให้ข้าพเจ้าทราบเมื่อวันที่ ๑๓ เดือนนี้ ข้าพเจ้าได้สั่งให้เจ้าพระยาพระคลัง* เสนาบดีว่าการต่าง479 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวประเทศ (กรมท่า) ได้ร่วมกับกงสุลอังกฤษ จัดการตกลงเรื่องราวให้เป็นที่พอใจ และไม่ให้เสียเวลาเพื่อประโยชน์ในการค้ากับต่างประเทศ เพราะข้าพเจ้าก็ชอบพอบริษัทของท่าน ข้าพเจ้ารู้สึกว่านาย พว. ออชินคลอสนั้น เป็นคนที่มีความคิดเห็นถูกต้องที่สุด ในการทำงานให้แก่บริษัทของท่านเขาเป็นคนเก่งกล้ามากกว่านายเยลฟิลแลนและตัวท่านเอง แต่ครั้งท่านและนายเยลฟิลแลนมาอยู่ที่นี่ โดยทั่วไปเขาก็ปฏิบัติต่อข้าพเจ้าเป็นการถูกต้อง แต่ก็มีอะไรๆ ที่ดูจะไม่เป็นการสมควรอยู่บ้างเช่น เปิดช่องทางให้ชาวต่างประเทศเป็นจำนวนมากที่นี่ มารบกวนข้าพเจ้าบ่อยๆ โดยขอยืมเรือกลไฟของข้าพเจ้าไปใช้ในทะเล และให้คนงานของเราทำงานโดยไม่จ่ายเงินค่าแรง ฯลฯ เมื่อให้คนหนึ่งมีโอกาสทำได้แล้ว ก็พลอยให้คนอื่นๆ ทำตามอย่างไปด้วยในไม่ช้าข้าพเจ้ามีความเสียใจที่จะแจ้งให้ท่านทราบถึงข่าวการสิ้นพระชนม์ของกรมพระพิทักษ์-เทเวศร์ เชษฐาต่างมารดาของข้าพเจ้า ผู้ซึ่งมีพระชนมายุ ๖๕ พรรษาเต็ม แก่กว่าข้าพเจ้า ๖พรรษา ๖ เดือน ท่านสิ้นพระชนม์เมื่อคืนนี้ เวลา ๓ ทุ่ม หลังจากที่ประชวรเป็นไข้อย่างแรงมา ๕วัน ขณะนี้ข้าพเจ้าจึงเป็นเชษฐาที่มีอายุมากที่สุดในบรรดาอนุชาทั้งหลายจากข้าพเจ้าผู้เป็นมิตรที่ดีของท่าน(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.ณ วันที่ ๔๓๕๖ ในรัชกาล[พระราชลัญจกรประจำพระองค์] (สีน้ำเงิน)
_________*เจ้าพระยาระวิวงศ์มหาโกษาธิบดี ซึ่งภายหลังเปลี่ยนบรรดาศักดิ์เป็นเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ฯ ผู้ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ ทรงเรียกเป็นส่วนพระองค์ในบางคราวว่า “ท่านกรมท่า”480 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๒พระราชหัตถเลขา ถึง นาย ว. อาดัมสันหมายเลข ๒๕๗ ที่ประทับพระราชลัญจกรพระบรมมหาราชวังพระบรมราชโองการ (สีน้ำเงิน) กรุงเทพฯวันที่ ๑๙ พฤศจิกายน ค.ศ. ๑๘๖๔จดหมายมายัง นาย ว. อาดัมสันณ ที่ทำการสาขาบริษัท บอร์เนียว จำกัด ที่ฮ่องกง ประเทศจีนข้าพเจ้าได้รับข่าวจาก โธมัสยอร์ช นอกซ์ เอสไกวร์ ผู้รักษาการกงสุลของสมเด็จพระนางเจ้าฯ กรุงอังกฤษ ณ เมืองท่ากรุงเทพฯ แจ้งมาว่ารัฐบาลของสมเด็จพระนางเจ้าฯ กรุงอังกฤษได้ตกลงที่จะยอมรับท่านเป็นกงสุลของข้าพเจ้า ณ เมืองวิกตอเรีย ฮ่องกง ตามที่เราปรารถนาและข้อร้องเพื่อให้อนุมัติ ข้าพเจ้าปรารถนาที่จะให้ท่านได้รับสารตราแต่งตั้งประเภทกิตติมศักดิ์และจะมอบธงชาติสยามสำหรับชักขึ้น ณ ที่ซึ่งเป็นสถานกงสุลของเราที่เกาะฮ่องกง โดยไม่ชักช้าเลยแต่ทว่าข้าพเจ้ามีความเสียใจที่จะบอกว่า พวกพ่อค้าจีนที่นี้ผู้เคยทำการติดต่อค้าขายตามเมืองท่าของจีน ยังคงแสดงความไม่พอใจที่จะมีชาวยุโรปเป็นกงสุลของเรา ดูแลเรือที่ชักธงสยาม และกล่าวว่าขณะนี้เขามีความพอใจในผลประโยชน์ที่พอจะทนได้ ตามวิธีการค้าขายของเขาในแบบเดิมและเขาเกรงไปว่ากงสุลกิตติมศักดิ์ที่ข้าพเจ้าแต่งตั้งนั้นอาจจะกระทำการใดๆ ที่ไม่เป็นที่พึงพอใจให้แก่จุ้นจู๊เรือและคนของเขา ฯลฯ โดยที่กงสุลก็ไม่เป็นทั้งคนสยามหรือคนจีน ซึ่งมีเชื้อชาติเดียวกับเขา ดังนั้นในกรณีเช่นนี้ การแต่งตั้งท่านก็จะต้องยับยั้งคอยให้จัดแจงเรื่องราวให้ดีก่อน ในระหว่างหัวหน้าพ่อค้าจีนที่นี่กับเสนาบดีว่าการต่างประเทศ ผู้ซึ่งเห็นว่ามีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องตกลงกับพ่อค้าจีนให้เป็นที่เรียบร้อยเสียก่อน แล้วจึงจะได้ปรึกษากับท่านเป็นทางราชการในเรื่องนี้ว่า ท่านจะเห็นด้วยกับเขาอย่างไร ในเรื่องการปฏิบัติงานของกงสุลที่เกี่ยวกับเรือภายใต้ธงสยามของเรา เมื่อเรื่องที่กล่าวมานี้ตกลงกันสำเร็จเรียบร้อยอย่างเป็นที่น่าพอใจแล้ว ข้าพเจ้าก็จะมอบสารตราแต่งตั้งให้แก่ท่านโดยเร็ว ในการแต่งตั้งให้แก่ท่านนั้นไม่มีผู้หนึ่งผู้ใดเลยในรัฐบาลของเราที่จะคัดค้านหรือไม่พึงพอใจเหมือนกับพวกพ่อค้าจีนที่ดูท่าจะไม่ยอมรับรู้ถึงขนบธรรมเนียมอันศิวิไลซ์ และเรื่องของกฎหมายระหว่างประเทศ พวกเขายังสนับสนุนเราให้ส่งราชบรรณาการแด่พระจักรพรรดิหนุ่มของเขา และยังพยายามที่จะบังคับให้เราทำในสิ่งที่พระเจ้าแผ่นดินรัชกาลก่อนของสยามได้เคยทรงปฏิบัติต่อพระจักรพรรดิจีนและรัฐบาลจีนที่กวางตุ้ง อย่างเช่นในสมัยก่อนที่จะเกิดสงครามจีนกับอังกฤษ ความคิดและความพอใจในทางตรงกันข้ามของหัวหน้าพ่อค้าจีนที่นี่ทำให้ข้าพเจ้าเสียใจเป็นอย่างมากจริงๆ481 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวขอได้โปรดติดต่อกับเจ้าพระยาพระคลังเสนาบดีว่าการต่างประเทศเกี่ยวกับเรื่องนี้ด้วย ที่ข้าพเจ้าบอกกับท่านมานี้ถือว่า เป็นเรื่องติดต่อกันในทางส่วนตัวเท่านั้น ในฐานะที่ข้าพเจ้าได้คุ้นเคยกับท่านมาช้านานเป็นเวลาหลายปีมาแล้ว และการติดต่อกันครั้งนี้ก็มิได้ถือว่าเป็นทางราชการเพราะเรื่องราวเกี่ยวกับงานของกงสุลนั้น เป็นเรื่องงานของรัฐบาลมิใช่เรื่องของพระมหากษัตริย์องค์เดียว หรือเรื่องส่วนตัวของผู้ใดโดยเฉพาะ ผู้ถือจดหมายที่มีนามว่า “จีนล่า” เป็นชาวจีนแต้จิ๋วอยู่ในกรุงสยามมานานกว่า ๓๐ ปีแล้ว แก่อยู่บ้านใกล้ๆ กับที่ประทับของข้าพเจ้าสัก ๒-๓ หลาก่อนที่ข้าพเจ้าจะได้ขึ้นครองราชย์เมื่อปี ๑๘๕๑ และก็ได้รับใช้เป็นข้าส่วนตัวมาแต่บัดนั้น เมื่อข้าพเจ้าได้เสวยราชย์และเข้ามาอยู่ในพระราชวังนี้แล้ว แกก็มาอยู่ที่ข้างหน้าพระราชวังด้วย บัดนี้แกอยากจะไปเยี่ยมมารดาของแกที่บ้านเกิด ที่เมืองตังเลงหรือแต้จิ๋ว แกโดยสารไปกับเรือกลไฟเจ้าพระยา โดยผ่านสิงคโปร์ไปยังเมืองจีน และแกได้มาลาข้าพเจ้าไปแล้วในขณะนี้ เราก็คิดว่าท่านทำหน้าที่เป็นกงสุลสยามในฮ่องกงแล้ว ดังนั้นข้าพเจ้าจึงขอร้องให้ท่านช่วยเมตตาคนรับใช้ผู้ซื่อสัตย์ของข้าพเจ้าคือ “จีนล่า” ผู้ถือจดหมายนี้ด้วยเถิด หากว่าแกไปพบท่านแล้วในเมื่อไปถึงฮ่องกง และท่านจะช่วยเหลือแกอะไรได้บ้าง โดยถือเสมือนว่าแกเป็นคนในบังคับสยาม เมื่อเวลาที่แกกลับมา ก็ไม่ต้องสงสัยเลยว่าแกจะไม่สรรเสริญท่านต่อหน้าพ่อค้าจีนทั้งหลายที่นี่จากผู้เป็นมิตรที่ดีของท่าน(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.ณ วันที่ ๔๙๓๘ ในรัชกาล[พระราชลัญจกรประจำพระองค์] (สีแดง)482 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๓ประกาศแต่งตั้งกงสุลสยามประจำเมืองฮ่องกง(คำแปลเป็นภาษาอังกฤษ)[พระราชลัญจกร] [พระราชลัญจกร] [พระราชลัญจกร]ขอตั้ง มิสเตอร์วิลเลียม อาดัมสัน แห่งบริษัทบอร์เนียว จำกัด ผู้เป็นชนชาวอังกฤษที่เมืองฮ่องกง มีฐานันดรนามตามภาษาสันสกฤตว่า “หลวงจีนวิสัยสยามการ” เป็นกงสุลฝ่ายสยามให้มีอำนาจเต็มเพื่อรับราชการสำหรับรัฐบาลสยาม คือเป็นผู้คุ้มครองเรือลูกค้าชักธงช้างเผือกซึ่งเป็นธงชาติแห่งกรุงสยาม ที่มาค้าขาย ณ เมืองฮ่องกง และเป็นผู้คุ้มครองคนในบังคับสยามที่ได้มาอยู่แล้ว หรือที่จะมาอยู่ หรือที่กำลังตั้งถิ่นฐานอยู่ ณ เมืองฮ่องกง ตามอำนาจที่กฎหมายท้องถิ่นจะอนุญาตให้แก่กงสุลของประเทศต่างๆ ที่ประจำอยู่ ณ ที่นั้น ในฐานะผู้มีหน้าที่คุ้มครองเรือทรัพย์สินและบุคคลที่มีสัญชาติของประเทศทั้งหลายที่มีสัญญาทางพระราชไมตรีกับกรุงอังกฤษเป็นผู้บำรุงรักษาอย่างเคร่งครัดในสัมพันธไมตรีระหว่างกรุงอังกฤษกับกรุงสยาม ตามข้อความแห่งสัญญาเก่าและใหม่ กพธรรมเนียมระหว่างประเทศ และเป็นผู้คุ้มครองรักษาผลประโยชน์ของกรุงสยามมิให้เสียหายโดยเต็มกำลังความสามารถ เป็นผู้ปฏิบัติหน้าที่ราชการทุกอย่างโดยสุจริตงดเว้นจากสิ่งที่ควรเว้นทุกประการ ทำการอันควรแก่หน้าที่ราชการโดยยุติธรรมและเหตุผลตามความนิยมของบรรดากงสุลอื่นๆ ณ เมืองฮ่องกงให้มิสเตอร์วิลเลียม อาดัมสัน หลวงจีนวิสัยสยามการ ถือศักดินา ๘๐๐ ตามธรรมเนียมสยาม นับจากวันแต่งตั้งนี้ อำนาจทั้งปวงคงมีอยู่ตลอดเวลาความชอบใจของเรา พระเจ้ากรุงสยามหรือตลอดเวลาความชอบใจหรือตลอดเวลาอายุของมิสเตอร์วิลเลียม อาดัมสัน นั้นเองขอให้สิ่งซึ่งเป็นประธานแก่สากลโลก จงอนุเคราะห์รักษา มิสเตอร์วิลเลียม อาดัมสันหลวงจีนวิสัยสยามการ ผู้เป็นกงสุลของเรา ณ เมืองฮ่องกง มีความสุขสวัสดิ์ทุกประการเทอญสั่งมาแต่ท้องพระโรงหลวง พระที่นั่งอนันตสมาคม กรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุธยาบางกอก ณ วันศุกร์ เป็นดิถีที่ ๑๐ ในข้างขึ้น ของจันทรมาศ ชื่อปุสย เป็นเดือนที่ ๒ แห่งฤดูหนาวในปีชวด ฉศก ศักราชโหรสยาม ๑๒๒๖ ตรงกันกับกำหนดสุริยคติกาล เป็นวันที่ ๖ ของเดือนมกราคม ในปีคริสตศักราช ๑๙๖๕ เป็นปีที่ ๑๕ หรือเป็นวันที่ ๔๙๘๖ ในรัชกาลปัจจุบันของเราประกาศนี้ส่งมาจาก ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.[พระราชลัญจกรประจำพระองค์]483 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๔พระราชหัตถเลขา ถึง นาย ว. อาดัมสันหมายเลข ๓๗ ที่ประทับพระบรมมหาราชวังกรุงเทพฯวันที่ ๑ กุมภาพันธ์ ค.ศ. ๑๘๖๕พระราชลัญจกรพระบรมราชโองการ (สีแดง)จดหมายมายัง นาย ว.อาดัมสันผู้จัดการสาขาบริษัท บอร์เนียว จำกัด ที่ฮ่องกง และรับราชการเป็นผู้รักษาการกงสุลสยามณ เมืองท่านั้น และเป็นผู้ที่เราได้แต่งตั้งให้เป็นกงสุลของเราที่ฮ่องกงตามประกาศแต่งตั้งที่ส่งมาให้ด้วยแล้วอาดัมสัน ที่รักโดยเรือใบ ข้าพเจ้าได้รับจดหมายของท่านลงวันที่ ๑๙ ธันวาคมที่แล้ว ซึ่งข้าราชการสยามในกรมท่า (เวรกรมท่า) ที่นี่ได้ส่งมาให้ข้าพเจ้า เมื่อวันที่ ๒๘ เดือนที่แล้ว ข้าพเจ้ามีความปีติที่ได้ทราบว่าคนรับใช้เก่าแก่ของข้าพเจ้า คือ จีนล่า คนแต้จิ๋วซึ่งได้ไปจากที่นี่และถึงเมืองจีนแล้วโดยปลอดภัย และขอขอบใจท่านสำหรับข้อเสนอแนะที่จะให้เขาติดต่อกับท่าน ในเมื่อเขาอยากได้รับความช่วยเหลือซึ่งอยู่ภายในอำนาจของท่าน ทั้งนี้เพื่อเห็นแก่ข้าพเจ้า และก็ขอบใจคนรับใช้เก่าแก่ผู้มิได้รบกวนท่านในเรื่องที่ไม่มีความสำคัญอย่างใด ข้าพเจ้าไม่สงสัยเลยว่าในใจของท่านนั้นเต็มไปด้วยความปรารถนาที่จะทำงานให้แก่ข้าพเจ้าอย่างซื่อสัตย์ และเอาใจใส่ด้วยความรู้สึกเป็นมิตรไมตรีอย่างที่เคยมีอยู่ระหว่างท่านกับข้าพเจ้า เหมือนเมื่อครั้งที่ท่านเคยมาอยู่ที่นี่ท่านเจ้าพระยาพระคลัง เสนาบดีว่าการต่างประเทศ ได้รับทราบจากกงสุลอังกฤษที่นี่ว่ารัฐบาลของสมเด็จพระนางเจ้าฯ กรุงอังกฤษ ณ กรุงลอนดอน ยินยอมอนุญาตตามที่เราปรารถนาที่จะแต่งตั้งท่านให้เป็นกงสุลของเราที่ฮ่องกง และสัญญาว่าจะมอบหนังสือรับรองการเป็นกงสุลให้ท่านหลังจากที่ท่านได้นำหลักฐานการแต่งตั้งจากเราไปแสดงแก่รัฐบาลท้องถิ่นแล้ว เมื่อได้รับการติดต่อจากท่านมาแล้วว่า ท่านต้องการอะไรบ้างจากเรือที่ชักธงของเรา ซึ่งไปค้าขายที่เมืองฮ่องกงเจ้าพระยาคลังก็ได้นำเรื่องเข้าปรึกษาหารือในที่ประชุมเสนาบดีและแจ้งให้ข้าพเจ้าทราบตามที่เจ้าพระยาพระคลังได้ทราบจากรัฐบาลของสมเด็จพระนางเจ้าฯ กรุงอังกฤษ พร้อมด้วยความคิดเห็นของท่านและความเห็นของที่ประชุมเสนาบดีของเรา ซึ่งข้าพเจ้าก็ได้อนุมัติเรื่องนี้ทั้งหมดไปแล้ว(พระราชลัญจกรแบบจีน) (สีแดง)484 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้สั่งให้พิมพ์ประกาศแจ้งให้พ่อค้าทั้งชาวสยาม และชาวจีนผู้เป็นเจ้าของเรือ และจุ้นจู๊เรือทุกลำที่ชักธงสยามไปค้าขายกับเมืองจีน ให้รับรู้ถึงระเบียบและความสะดวกต่างๆ ที่เรือเหล่านั้นจะได้รับจากท่าน โดยเจ้าของเรือจะต้องจ่ายค่าธรรมเนียม * ให้แก่ท่านตามอัตราที่ทางรัฐบาลสยามอนุญาตไว้ พวกพ่อค้าทั้งหลายก็ได้ยอมรับคำประกาศของเราโดยดีไม่มีข้อขัดแย้งแต่อย่างใด ข้าพเจ้าได้จัดการให้เขียนหนังสือแต่งตั้งท่านเป็น ๒ ชนิด คืออย่างสั้นเป็นภาษาไทย และอย่างยาวตามธรรมเนียมทั่วไปของชาติต่างๆ โดยให้เขียนเป็นภาษาพื้นเมืองของกรุงสยามและเป็นภาษาอังกฤษ มีพระปรมาภิไธยของข้าพเจ้าพร้อมด้วยราชลัญจกรประทับ เพื่อให้พร้อมที่จะส่งไปให้ท่านตั้งแต่เมื่อเดือนที่แล้ว ก่อนที่จะได้รับจดหมายของท่าน ลงวันที่ ๑๙ ธันวาคมเสียอีกในขณะนี้ ข้าพเจ้ามีโอกาสอันดีที่จะส่งประกาศแต่งตั้งท่านเป็นกงสุลมาให้ท่านเพื่อเป็นเกียรติยศ และให้โอกาสแก่ท่านอย่างเสรีในการทำงานตามหน้าที่ด้วยความซื่อสัตย์ต่อข้าพเจ้าทว่าข้าพเจ้ามีความเสียใจนิดหนึ่งที่ว่า ข้าพเจ้าไม่สามารถทำตราประจำตำแหน่งกงสุลสำหรับสถานกงสุลที่ฮ่องกงให้เสร็จทันในโอกาสที่ได้ส่งประกาศแต่งตั้งท่านมาให้ท่านในคราวเดียวกันกระนั้นข้าพเจ้าก็ยังคงตั้งใจที่จะทำตราสำหรับสถานกงสุลของเราที่ฮ่องกง และส่งมายังท่านในเวลาไม่นานนัก เมื่อช่างมีเวลาว่างพอที่จะแกะสลักตราให้สวยงามจนแล้วเสร็จข้าพเจ้ารู้สึกเสียใจที่ได้ทราบว่า ท่านจะออกจากฮ่องกงไปประเทศอังกฤษ และนาย ว. วูดจะดูแลงานของบริษัท บอร์เนียว ที่ฮ่องกงแทนท่าน ข่าวนี้ข้าพเจ้าได้รับทราบจากหุ้นส่วนของท่านที่สิงคโปร์คือนายแซมมวล เยลฟิลแลน แกเขียนจดหมายมาถึงข้าพเจ้าในโอกาสนี้เหมือนกัน จากข่าวนี้ข้าพเจ้าคาดว่าท่านคงเห็นด้วยที่ให้นาย ว.วูด เป็นผู้รักษาการกงสุลแทนท่าน จนกว่าท่านจะกลับมาฮ่องกงอีก ทั้งนาย ว.วูด เองก็คุ้นเคยกับข้าพเจ้าเป็นอันดีในทางส่วนตัว เมื่อเขามาอยู่ที่นี่เมื่อไม่นานมานี้ข้าพเจ้าขอให้ความมั่นใจแก่ท่านว่า ตัวข้าพเจ้าเองและรัฐบาลของข้าพเจ้ามีความพอใจในท่านเท่าๆ กับนาย พ.ว. ออชินคลอสผู้ซึ่งเรามีความเต็มใจแต่งตั้งให้เป็นกงสุลของเรา ณ เมืองปัตตาเวีย ข้าพเจ้าขอแสดงความขอบใจอย่างสุจริตต่อท่าน และผู้เป็นหุ้นส่วนของท่านทุกๆ คนณ บริษัท บอร์เนียว จำกัด เช่น นายแซมมวล เยลฟิลแลน นายออชินคลอสนายวูด นายครัม ฯลฯผู้ให้บริการอย่างมิตรที่ดีแก่ข้าพเจ้าด้วยสันติ และได้คุ้นเคยกันมากับข้าพเจ้าเป็นการส่วนตัวทั้งได้ติดต่อกันทางจดหมายนับแต่ปี ค.ศ. ๑๘๕๖ จนถึงปัจจุบันนี้ข้าพเจ้าขอแสดงความปรารถนาดี และความยินดีให้ท่านมีความสุขความเจริญในชีวิต มีพลานามัยสมบูรณ์ ทั้งแก่ตัวท่าน ภริยาและบุตรหรือตลอดทั้งครอบครัวของท่าน ขอให้สิ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลายในสากลโลกจงดลบันดาลให้ท่านมีความสุขยิ่งๆ ขึ้นไป ตลอดทั้งในปีนี้และปีต่อๆ ไปอีก
_________* ค่าธรรมเนียมนี้คิดตามขนาดของเรือ เรียกเก็บตันละ ๓ เซนต์485 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเพื่อที่ท่านจะได้ประสบความอิสระ ความปลอดภัยและความสะดวกในการปฏิบัติงานให้ข้าพเจ้าในด้านงานกงสุลของท่านที่ฮ่องกง ประเทศจีนจากมิตรผู้ซื่อสัตย์และปรารถนาดี(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.ณ วันที่ ๕๐๑๒ ในรัชกาล[พระราชลัญจกรประจำพระองค์] (สีแดง)486 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(กระดาษไว้ทุกข์ขอบดำ)ฉบับที่ ๑๕ประกาศข่าวกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศสิ้นพระชนม์หมายประกาศเรื่องเศร้าพระราชหฤทัย พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระเจ้าแผ่นดินรัชกาลปัจจุบัน มีพระบรมราชโองการให้ประกาศข่าวอันน่าเศร้าสลดที่บังเกิดขึ้นแด่พระองค์ในการที่ต้องทรงสูญเสียพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ ผู้เป็นที่สนิทเสน่หาในพระองค์มายังมิตรสหายชาวต่างประเทศทุกท่าน ณ ที่ต่างๆ ของโลก ซึ่งเคยมีหนังสือติดต่อและรู้จักคุ้นเคยกับพระองค์มาแต่ก่อนขอประกาศให้ทราบทั่วกันด้วยพระเจ้าลูกยาเธอ หนูใหญ่ พระองค์เจ้านพวงศ์ ได้รับพระราชทานพระอิสริยยศ ทางกรมตามพระราชประเพณีว่า กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ เป็นพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระเจ้ากรุงสยามผู้เป็นพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใหญ่รัชกาลที่ ๔ ในพระบรมราชวงศ์นี้ ประสูติเมื่อวันพฤหัสบดีที่ ๖ เดือนมีนาคม คริสตศักราช ๑๘๒๓เป็นปีที่ ๑๔ ในรัชกาลที่ ๒ ในพระบรมราชวงศ์นี้ พระมารดาคือเจ้าจอมท่านแรก * ซึ่งเป็นหลานของพระเจ้ากรุงธนบุรี ผู้ครองราชย์ก่อนพระเจ้าแผ่นดินในพระราชวงศ์ปัจจุบัน ท่านเจ้าจอมมารดาผู้นี้ได้ให้กำเนิดพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์นี้ และอีกพระองค์หนึ่ง ซึ่งเป็นพระอนุชา ** ที่สิ้นพระชนม์ไปแล้วตั้งแต่วันที่ ๔ เดือนธันวาคม คริสตศักราช ๑๘๖๒ พระเจ้าลูกยาเธอทั้งสองพระองค์นี้ ประสูติตั้งแต่พระเจ้ากรุงสยามองค์ปัจจุบันยังทรงพระชนมายุน้อย และเจ้าจอมมารดาก็วายชนม์ก่อนพระเจ้าลูกยาเธอทั้งสองเป็นเวลานานมาแล้วพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่นี้ ได้ทรงรับการแต่งตั้งให้บังคับบัญชาราชการในกรมล้อมพระราชวังในกรุงเทพฯ ในบางคราวก็ได้ทรงเป็นแม่งานบัญชาการก่อสร้าง ฯลฯ และเมื่อพระอนุชาได้สิ้นพระชนม์ลงเมื่อปีคริสตศักราช ๑๘๖๒ ซึ่งเป็นปีที่ ๑๒ ในรัชกาลปัจจุบัน ก็ได้ทรงรับการแต่งตั้งให้บังคับบัญชาราชการในกรมพระคลังมหาสมบัติด้วยและหลังจากสมเด็จพระปิตุลาคือพระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามพระองค์ที่สองสวรรคตแล้ว เมื่อเดือนมกราคม คริสตศักราช ๑๘๖๖ก็ได้ทรงรับการแต่งตั้งให้ว่าราชการทหารในพระบวรราชวังแทนพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่สองด้วยทั้งนี้ก็โดยที่สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินถือเสมือนว่าพระองค์ทรงเป็นรัชทายาทหรือทายาทส่วนพระองค์
_________*เจ้าจอมมารดาน้อย ธิดาพระอินทรอภัย ซึ่งเป็นโอรสสมเด็จพระเจ้าตากสิน**พระองค์เจ้าสุประดิษฐ์ กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร487 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์นี้ ได้ทรงประชวร พระอาการของโรคมีอันตรายคล้ายกันกับสมเด็จพระปิตุลา พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่สองและพระอนุชาของเธอที่สวรรคตและสิ้นพระชนม์ไปแล้ว ทว่าทรงปกปิดอาการพระประชวรที่เนื่องด้วยพระนาภี ไม่ทรงเจริญพระกระยาหารและไม่มีพระเสโทในพระวรกาย เพราะทรงหวาดเกรงการรักษาด้วยการถ่ายพระนาภี เช่นเดียวกับเจ้านายสองพระองค์ที่สวรรคตและสิ้นพระชนม์ไปแล้ว โดยที่ทรงประชวรมาได้ ๓ ปีแล้ว พอถึงเดือนพฤษภาคมของปีนี้ ก็มีพระอาการทรุดลงอย่างรวดเร็วและประชวรหนัก พระอาการทรุดลงเรื่อยๆจนกระทั้งวันที่ ๑๔ เดือนเมษายน ก็ไม่มีทางที่จะเยียวยา และได้สิ้นพระชนม์เมื่อวันพฤหัสบดีที่๒๕ เดือนกรกพาคม คริสตศักราช ๑๘๖๗ มีพระชนมายุ ๔๔ พรรษา ๔ เดือนกับ ๑๙ วัน หรือจะนับเป็นเดือนเต็มตามทางจันทรคติ พระชนมายุได้ ๕๔๙ เดือน หรือจะนับเป็นวันและคืนก็ได้๑๖,๒๑๑ วัน กับ ๑๔ ชั่วโมง และมีพระปัสสาสะเป็นครั้งสุดท้ายเมื่อเวลา ๑๐ โมงเช้าของวันที่ ๒๕กรกพาคม คริสตศักราช ๑๘๖๗ ยังความเศร้าโศกแด่สมเด็จพระราชบิดาและพระอนุชา ๒๙พระองค์ พระขนิษฐา ๓๓ พระองค์ และพระโอรสของเธอ ๑๑ องค์ พระธิดา ๘ องค์ พร้อมด้วยนัดดาชาย ๒ องค์ นัดดาหญิง ๔ องค์ งานพระเมรุของพระองค์นั้น กำหนดในราวเดือนกุมภาพันธ์หรือเดือนมีนาคม คริสตศักราช ๑๘๖๘ ณ ที่เดียวกันกับงานพระเมรุของสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่สอง จึงมีพระบรมราชโองการให้ประกาศแก่พระสหายชาวต่างประเทศทุกท่านที่ทรงคุ้นเคยได้ทราบข่าวดังกล่าวนี้สมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน ทรงเชื่อว่าผู้เป็นพระสหายทุกท่านคงจะได้ร่วมเศร้าสลด และแสดงความเสียใจด้วยกับพระองค์และกับพระโอรสพระธิดา ตลอดจนนัดดาของพระองค์เจ้าพระองค์นี้ ในความทุกข์โศกและสูญเสียคราวนี้ด้วยความสะเทือนใจยิ่งนัก ทั้งนี้ควรจะตระหนักว่ามนุษย์เราย่อมจะเป็นไปตามนี้ทุกๆ คน ประดุจใบไม้ ดอกไม้และผลไม้ย่อมต้องร่วงหล่นจากต้นไปกลายเป็นสิ่งแห้งเหี่ยวและเน่าเปื่อยไปตามกาลเวลาเป็นอนิจจังพิมพ์ที่โรงพิมพ์หลวง ณ วันที่ ๒๖ กรกพาคม ค.ศ. ๑๘๖๗488 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(กระดาษไว้ทุกข์ขอบดำ)ฉบับที่ ๑๖ประกาศข่าวหม่อมราโชทัยถึงแก่อนิจกรรมหมายประกาศอันเศร้าสลด เรื่องการแจ้งข่าวการสูญเสียบุคคลสำคัญยิ่งท่านหนึ่งของกรุงสยาม พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใหญ่ของกรุงสยาม มีพระบรมราชโองการให้ประกาศมายังทุกท่านที่เป็นกงสุล และเจ้าหน้าฝ่ายกงสุลของสถานกงสุลต่างประเทศ ที่มีสัญญาทางพระราชไมตรีกับกรุงสยาม เจ้าท่า และเจ้าพนักงานท่าเรือกรุงเทพฯตลอดจนมิตรสหายทั้งหลายของท่านผู้ล่วงลับไปแล้วขอประกาศให้ทราบทั่วกันด้วยหม่อมกระต่ายราโชทัย * โอรสของพระองค์เจ้าชอุ่ม กรมหมื่นเทวานุรักษ์ และเป็นนัดดาของเจ้าฟ้าเกศ กรมขุนอิศรานุรักษ์ (พระมาตุลาในพระเจ้าแผ่นดินองค์ปัจจุบัน และทรงเป็นพระอนุชาร่วมอุทรของสมเด็จพระราชชนนีในรัชกาลปัจจุบัน) เกิดเมื่อวันพุธที่ ๑๒ เดือนมิถุนายนคริสตศักราช ๑๘๒๐ เมื่อยังเยาว์ได้เป็นนักเรียนภาษาอังกฤษ ศึกษาที่บ้านของมิชชันนารีอเมริกันในกรุงสยาม และได้รับราชการซึ่งครั้งหนึ่งเป็นล่ามของคณะราชทูตสยามที่ไปยังกรุงลอนดอนเมื่อปี ๑๘๕๗ และได้สนิทสนมคุ้นเคยกับชาวต่างประเทศหลายคน ในภายหลังได้รับการแต่งตั้งให้เป็นหัวหน้าดูแลการศาลต่างประเทศ เป็นเวลาหลายปี ดังนั้นนามของท่านผู้นี้ อุปนิสัยและอัธยาศัยของท่านย่อมเป็นที่รู้จักกันทั่วไปในหมู่ชาวต่างประเทศที่พำนักอยู่ในกรุงสยามท่านเพิ่งเข้ารับราชการในกรมท่า เนื่องจากเสนาบดีของกรมนั้นป่วยเป็นโรคเกี่ยวกับตามาตั้งแต่เดือนมิถุนายนที่แล้ว แต่เป็นคราวเคราะห์ร้ายที่หม่อมกระต่ายราโชทัยได้เจ็บป่วยลงโดยเป็นไข้อย่างแรงก่อน มาแต่วันที่ ๘ เดือนมิถุนายน และมีอาการทรุดลงเรื่อยๆ ต่อมาก็ทรุดจนไม่มีหวัง กระทั่งถึงวันที่ ๒๕ กรกพาคม ซึ่งเป็นวันที่ญาติของเธอ คือกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศสิ้นพระชนม์ ต่อจากนั้นอีก ๖ วัน เธอก็ถึงแก่อนิจกรรม เมื่อเวลาบ่าย ๒ โมงของวันที่ ๓๑กรกพาคม คริสตศักราช ๑๘๖๗ สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินและรัฐบาลย่อมเศร้าสลดเป็นอันมากในการสูญเสียบุคคลสำคัญผู้นี้ ทั้งในส่วนที่เป็นพระราชวงศ์และที่ได้เคยรับราชการที่สำคัญของรัฐบาลด้วย จึงขอประกาศถึงเหตุการณ์อันเศร้าสลดที่บังเกิดติดๆ กัน มายังกงสุลและเจ้าหน้าที่ฝ่ายกงสุลของต่างประเทศ ตลอดจนมิตรสหายของท่านผู้ล่วงลับไปแล้ว
_________* พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ ทรงเรียกเป็นส่วนพระองค์ว่า “หม่อมต่าย”489 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน จะทรงพอพระราชหฤทัย ถ้าสถานกงสุลของต่างประเทศจะลดธงลง เพื่อแสดงความเศร้าเสียใจต่อการถึงแก่อนิจกรรมของท่านผู้เป็นบุคคลสำคัญนี้ เพียง ๑ วันเท่านั้น เหมือนดังที่เคยกระทำมาครั้งการถึงแก่กรรมของนายฮันเตอร์ ผู้เป็นล่ามของกรมท่าเมื่อ๒ ปีมาแล้วที่ประทับ พระบรมมหาราชวังกรุงเทพฯ วันที่ ๓๑ กรกพาคม ค.ศ. ๑๘๖๗490 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๗พระราชหัตถเลขา ถึง นาย ว.อาดัมสันหมายเลข ๑๙๖ ที่ประทับพระราชลัญจกรพระบรมมหาราชวังพระบรมราชโองการ (สีแดง) กรุงเทพฯวันที่ ๒ สิงหาคม ค.ศ. ๑๘๖๘จดหมายมายัง นาย ว. อาดัมสันผู้จัดการบริษัท เยลฟิลแลน วูด และคอมปนี ณ เมืองท่าสิงคโปร์อาดัมสัน ที่รักเรือ “เจ้าพระยา” ได้เข้ามาถึงที่นี่เมื่อวันที่ ๒๙ เดือนที่แล้ว และข้าพเจ้าได้รับจดหมายของท่าน ลงวันที่ ๒๒ เดือนที่แล้ว พร้อมกับหนังสือแต่งตั้งให้นาย (วูด) ทำหน้าที่เป็นรองกงสุลรักษาการแทนหรือทำงานในหน้าที่กงสุลของข้าพเจ้า ณ เมืองท่าฮ่องกง ในระหว่างเวลาที่ท่านไม่อยู่เดินทางไปประเทศอังกฤษเมื่อไม่ช้านี้ ส่วนหนังสือแต่งตั้งกงสุลครั้งแรกที่ข้าพเจ้าส่งให้แก่ท่านนั้น ก็ยังไม่เห็นส่งกลับมา คงจะหายไป หรือใครนำเอาไปเสียแล้ว เพราะในนั้นมีสิ่งที่น่าสนใจอยู่หลายอย่างเกี่ยวกับสัมพันธไมตรีระหว่างกรุงอังกฤษ กับ กรุงสยามตลอดมาทุกรัชกาลในพระราชวงศ์นี้ ถ้าหายไปก็คงเพราะเรื่องเขียนเติมจากพงศาวดารข้าพเจ้าขอส่งหน้ากระดาษขนาดย่อมจากหนังสือ เกี่ยวกับการเดินเรือที่ข้าพเจ้าต้องการมาพร้อมกับจดหมายนี้ และมีความยินดีที่จะได้หนังสือนี้สัก ๒-๓ ชุด ท่านช่วยสั่งซื้อเหมือนอย่างที่ข้าพเจ้าส่งมายังท่านครั้งสุดท้ายนี้ด้วยเถิด ข้าพเจ้าขอแสดงความขอบใจ สำหรับข้อความในจดหมายของท่านที่เพิ่งได้รับจากมิตรผู้ซื่อสัตย์และปรารถนาดี(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.ณ วันที่ ๖๒๗๐ ในรัชกาล[พระราชลัญจกรประจำพระองค์] (สีแดง)(จ่าหน้าซองทรงเขียนว่า)มายัง นายวิลเลียม อาดัมสันผู้จัดการบริษัท เยลฟิลแลน วูด และคอมปนีณ สิงคโปร์491 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๘ประกาศแก้ข่าวลือเกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดินสยามรัชกาลที่ ๔มีข่าวลือแพร่สะพัดไปจากกรุงสยาม กล่าวกันในหมู่ชาวต่างประเทศโดยเฉพาะชาวยุโรปและชาวจีน ฯลฯ มีอยู่ ๓ เรื่องด้วยกัน ดังนี้คือ๑. กรุงสยามอยู่ภายใต้อำนาจสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ไม่ว่าพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใหญ่จะมีพระบรมราชโองการมาประการใดก็ต้องปฏิบัติตาม จะคัดค้านมิได้ไม่ว่าจะเป็นราษฎรผู้ใดก็ตาม๒. ในท้องพระคลังของพระเจ้าแผ่นดินแห่งกรุงสยามนั้น เต็มไปด้วยเงิน ประหนึ่งภูเขาทองและเงิน และเป็นพระเจ้าแผ่นดินที่มั่งคั่งที่สุด๓. พระเจ้าแผ่นดินผู้ครองกรุงสยามองค์ปัจจุบัน มีพระทัยคับแคบและทรงนิยมสิ่งของทั้งหลายที่แปลกๆ ทรงโปรดธรรมเนียม ประเพณี วิทยาศาสตร์ ศิลปะ และวรรณคดี ฯลฯ ของชาวยุโรปโดยไม่มีขอบเขต พระองค์ยังทรงพอพระราชหฤทัยถ้อยคำประจบ และทะเยอทะยานในพระเกียรติ ดังนั้น ในขณะนี้จึงเป็นโอกาสอันดียิ่งที่จะทำการกอบโกยเอาเงินทองจำนวนมากจากท้องพระคลังของกรุงสยาม ฯลฯชาวต่างประเทศทั้งหลายที่เชื่อคำเล่าลือตามนี้ ก็พยายามจะดูดดึงเงินจากพระองค์ ด้วยการปฏิบัติต่างๆ ดังเช่นล่อลวงพระองค์ด้วยวิธีการต่างๆ เกือบทุกเที่ยวเมล์ที่เรือกลไฟเข้ามายังกรุงสยาม ชาวต่างประเทศทั้งหลายที่ทรงรู้จักและคุ้นเคยเพียงเล็กน้อยก็ดี และที่ไม่ทรงรู้จักเลยเป็นส่วนมากก็ดี ต่างก็กล้าที่จะถวายหนังสือเป็นคำขอร้องด้วยประการต่างๆ ซึ่งพระองค์พอจะสรุปได้ว่า ข้อใหญ่ใจความของหนังสือทั้งหลายที่มีมาถวายนั้น โดยทั่วไปก็เพื่อต้องการเงินจากพระองค์โดยไม่สมเหตุสมผล มีพยานหลักฐานหลายอย่าง ที่จะแสดงให้เห็นเป็นตัวอย่างประกอบเรื่องนี้ได้เช่น หนังสือของชาวต่างประเทศที่มีมาถวายพระองค์นั้น มากับเรือกลไฟของสยามซึ่งมีอยู่ลำหนึ่งและมากับเรือกลไฟต่างๆ ของชาวต่างประเทศที่เข้ามายังกรุงสยาม แต่ละคราวมีหนังสือเข้ามาตั้ง๑๐-๑๒ ฉบับเป็นอย่างน้อย และ ๔๐ ฉบับเป็นอย่างมาก ขอร้องรบกวนพระองค์ด้วยวิธีการต่างๆจึงได้ทรงสรุปว่าชาวต่างประเทศเหล่านี้ ต้องคิดว่าพระองค์เป็นกษัตริย์ผู้เสียสติแห่งแผ่นดินอันป่าเถื่อนโดยแท้บัดนี้ทรงมีรับสั่งว่า ไม่สามารถจะปล่อยให้เป็นไปเช่นนี้ได้อีก เท่าที่ได้ทรงทราบและสังเกตเห็นจากความคิดของชาวต่างประเทศที่มีต่อพระองค์ โดยที่พระองค์ก็ทรงเจริญพระชนมายุมากแล้ว และเศร้าสลดพระทัยที่ทรงสูญเสียพระราชวงศ์ชั้นใหญ่ๆ เช่น พระราชินี ๒ พระองค์ถึง๒ ครั้ง สมเด็จพระอนุชา พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่สอง พระราชโอรสพระองค์ที่ ๒ สมเด็จพระอนุชา พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่สอง พระราชโอรสพระองค์ที่สอง และพระราชธิดาอันเป็นที่เสน่หา ยิ่งกว่านั้นก็ทรงหวาดเกรงต่อการประชวรของพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ บัดนี้พระองค์ไม่492 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระสำราญเลย จึงต้องทรงขอร้องต่อบรรดาพระสหายที่มีหนังสือติดต่อถึงกันอยู่และคนอื่นๆด้วย ที่ชอบเขียนหนังสือมาถวายด้วยความประสงค์ดังกล่าว ควรจะรู้เหตุผลอันสมควรที่จะถวายหนังสือต่อพระองค์ และไม่ควรจะรบกวนพระองค์เหมือนอย่างที่กระทำต่อคนเสียสติ และเรื่องข่าวลือต่างๆ ดังกล่าวมานั้น บางเรื่องก็เกินความจริงและบางเรื่องก็เป็นเท็จทั้งหมด จึงไม่ควรจะฟังคำเล่าลือเหล่านั้นอย่างลึกซึ้งโดยไม่พิเคราะห์ให้ถ้วนถี่หมายเหตุ๑. ราคาโดยปกติของของทุกอย่างตามท้องตลาดย่อมขึ้นอยู่กับการใช้การบริโภค ค่าแรงงานและค่าจ้างโดยปกติทั่วๆ ไป ไม่ว่าในประเทศใด เป็นเครื่องชี้ถึงความสุขส่วนรวมของประเทศนั้นๆ๒. พระมหากษัตริย์ของแต่ละประเทศไม่สามารถจะรวบรวมเงินทองทรัพย์สมบัติได้มากไปกว่าที่พระองค์ได้รับ ด้วยความยินยอมของเสนาบดี ข้าราชการ และประชาชน และไม่สามารถจะรวบรวมเงินโดยปิดบังจากการล่วงรู้ของผู้อื่นที่อยู่ในประเทศได้ มิฉะนั้นก็จะเกิดการขบถ การจลาจล และการเกลียดชังต่อพระมหากษัตริย์ ผู้ซึ่งทรงมีพระราชอำนาจได้ก็ด้วยความเห็นชอบและยินยอมจากคนทั้งปวงในประเทศ ซึ่งให้ความคุ้มครองป้องกันพระองค์ โดยร่วมเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน องค์พระมหากษัตริย์ก็จะทรงมีความสุขพร้อมด้วยพระราชวงศ์ทุกพระองค์๓. พระมหากษัตริย์พระองค์เดียวไม่สามารถปกครองประเทศให้เป็นไปด้วยดีได้๔. พระราชอำนาจของพระมหากษัตริย์ มิได้ยิ่งใหญ่ไปกว่าความสุขส่วนรวมในประเทศของพระองค์คำอธิบายเพิ่มเติมข่าวที่ลือกันนี้เคยมีพระกระแสรับสั่ง เมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๙ ให้พระศรีสุนทรโวหาร (ฟัก)เจ้ากรมพระอาลักษณ์ มีหนังสือไปถึงขุนศรีสยามกิจ (เนตร) ผู้ช่วยราชการกงสุลฝ่ายสยาม ณเมืองสิงคโปร์ ให้แจ้งแก่พระพิเทศพานิชสยามพิชิตภักดี กงสุลสยาม ณ เมืองสิงคโปร์ ให้ทราบด้วย ตามที่ปรากฏในพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ รวมครั้งที่ ๒ฉบับที่ ๑๓ ถ้อยคำสำนวนเป็นของพระองค์ท่านเอง ทรงกล่าวด้วยความรำคาญที่มีคนมารบกวนสมควรจะนำมาพิมพ์ประกอบไว้เพื่อให้เรื่องนี้ชัดเจนยิ่งขึ้น พระองค์ทรงกล่าวว่า”เพราะใครมีความประสงค์อย่างไร ก็เห็นว่าเป็นเครื่องมือที่จะล่อให้เป็นไปตามประสงค์เพราะคนลือกันว่า เจ้าชีวิตเมืองไทยมั่งมีเงินทองมาก ล่อให้อยากด้วยของที่อยาก ก็คงเสียเงินให้ ขู่ให้กลัวด้วยของที่น่ากลัว ก็คงเสียเงินให้ อะไรๆ ก็มีผู้มาพูดแทะจะเอารางวัลบ้าง แทะจะให้เสียเงินบ้าง ไม่สมประสงค์ก็ดิ้นรนไปต่างๆ493 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโอเจ้าชีวิตเมืองไทยพระราชทรัพย์เป็นกองใหญ่ มั่งมีมาก และมีอำนาจสิทธิ์ขาด มักอยากของปลาด แต่ขี้ขลาดขี้ตื่น บ้ายุบ้ายอน่าพูดล่อเอาเงินจริง คำนี้นายเนตรอยู่เมืองสิงคโปร์นานแล้ว เห็นจะเชื่อไปบ้างดอกกระมัง คำลืออย่างนี้เป็นไรจึงหวานนักไม่จืดเลย.....หนังสือถวายเข้ามาเรือไฟคราวนี้ถึง ๓๒ ฉบับ...จงมีอัธยาศัยบ้างเถิด คำลือเช่นว่าก่อนนั้น ถึงว่ากันมากก็จริง จืดเสียบ้างเถิดที่แท้ราชการจะหมดสิทธิ์ขาดคงอย่างไร ก็สุดแต่ท่านเสนาบดีเห็นพร้อมกันนั่นแหละ คำนี้เที่ยงแท้อย่างสนเท่ห์เลย”494 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๑๙จ่าหน้าซองพระราชหัตถเลขา ถึงนายวิลเลียม อาดัมสัน(ซองทำด้วยผ้าไหมดำ)มายังนายวิลเลียม อาดัมสันหลวงจีนวิสัยสยามการอดีตกงสุลสยามที่เมืองฮ่องกงเวลานี้อยู่ในประเทศอังกฤษและนายแซมมวล เยลฟิลแลน๒๖ เกรตเซนต์เฮเลนากรุงลอนดอน อี.ซี.ส่งที่ นายชาลส์ เคนดอลล์รักษาการกงสุลสยามที่กรุงลอนดอน495 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๐พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ถึงนาย ว.อาดัมสัน(พระราชลัญจกร) พระบรมมหาราชวังกรุงเทพฯ กรุงสยามวันที่ ๒๐ กุมภาพันธ์ ค.ศ. ๑๘๖๑มายัง นายอาดัมสันโปรดรับความขอบใจจากข้าพเจ้า สำหรับความกรุณาของท่านที่ช่วยส่งเชือกป่านมาให้และขอให้ช่วยบอกขอบใจกัปตัน เทอร์นบูล ด้วยที่เป็นธุระในการสั่งทำและส่งเชือกที่ทำอย่างดีจากป่านตัวอย่างที่ข้าพเจ้าเคยให้เขาไปเมื่อปี ค.ศ. ๑๘๕๘ เป็นที่น่าเสียดายที่เชือกอย่างดีเหนียวทนเช่นนี้ไม่สามารถจะทำขายได้ในราคาที่ควรจะขายในตลาดอังกฤษด้วยความนับถือ(พระปรมาภิไธย) ส.พ. ปวเรนทราราเมศวรพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่สองของกรุงสยาม[พระราชลัญจกร]496 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๑จดหมายของเจ้าพระยาพระคลัง * ถึงนาย ว. อาดัมสัน(คำแปล)มายัง นายอาดัมสัน มิตรของข้าพเจ้าเมื่อวันศุกร์ที่ ๒๙ เดือนมีนาคม ข้าพเจ้าได้รับจดหมายจากท่านแจ้งมาว่า ท่านจะกลับออกไปเมืองสิงคโปร์แล้ว และท่านได้แต่งตั้งให้นายกันน์ ทำหน้าที่แทนท่านในกรุงสยาม และท่านได้มาลาข้าพเจ้าด้วยเมื่อวันจันทร์ที่ ๒๓ มีนาคม แต่ไม่พบตัวข้าพเจ้านายอลาบาสเตอร์ ผู้แปลจดหมายของท่านให้ข้าพเจ้าทราบ อธิบายว่า ท่านจะออกไปอยู่ยังเมืองสิงคโปร์เป็นการถาวร และจะไม่กลับมาอีก ข้าพเจ้ารู้สึกเสียใจเป็นอันมาก ที่ไม่ได้พบกับท่าน เมื่อท่านเข้ามาลา เพราะข้าพเจ้าจะไม่ได้พบกับท่านอีกแล้ว ท่านช่างเป็นคนดีอย่างเยี่ยมจริงๆ บุคคลเช่นท่านกอปรด้วยความสามารถ มีเกียรติและเป็นคนตรงไปตรงมา เหล่านี้เป็นของหายากจริงๆ ท่านจากไปเมืองสิงคโปร์แล้ว ขอพระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงไว้ซึ่งความยุติธรรม จงประทานพรให้ท่านประสบความสุขและความสวัสดีวันแรม ๖ ค่ำ เดือน ๕ ปีระกาวันจันทร์ที่ ๒ เมษายน ค.ศ. ๑๘๖๑[ตราบัวแก้ว]
_________* เจ้าพระยาระวิวงศ์มหาโกษาธิบดี497 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๒ต้นร่างพระราชหัตถเลขา ถึง เมอสิเออร์ เดอ เกรฮางพระสยามธุรานุรักษ์ กงสุลสยามประจำกรุงปารีจดหมายมายัง เมอสิเออร์ เดอ เกรฮางพระสยามธุรานุรักษ์กงสุลสยาม ประจำกรุงปารีในการตอบจดหมายของท่านลงวันที่ ๒๖ เดือนธันวาคมที่แล้ว เรื่องคนฝรั่งเศสชื่อ เยลเล่ผู้เข้ามายังกัมพูชาแล้วถูกท่านอัดมิราล โบนาร์ดจับตัวส่งกลับไปยังประเทศฝรั่งเศสแล้วนั้นข้าพเจ้าได้ทราบข้อความในหนังสือของท่านที่ส่งไปยังเสนาบดีว่าการต่างประเทศของเรา ซึ่งเป็นผู้ที่ทำให้ข้าพเจ้าได้ดูจดหมายของท่านตามที่ท่านขอร้อง ข้าพเจ้าได้สั่งให้เขียนหนังสือตอบท่านเป็นทางราชการ พร้อมกับส่งสำเนาหนังสือโต้ตอบ ๒-๓ ฉบับที่เกี่ยวกับเรื่องนี้ ข้าพเจ้าหวังว่าท่านคงจะทราบจากคำแถลงของเสนาบดีว่าการต่างประเทศ และจากสำเนาหนังสือโต้ตอบที่ส่งมาให้ แล้วก็จะรู้ความจริงของเรื่องราวที่ต้องการทราบ เพื่อเป็นพยานหรือหลักฐานไว้ด้วยข้าพเจ้าปรารถนาที่จะแจ้งให้ท่านทราบถึงคนฝรั่งเศสผู้นี้ ตามที่ข้าพเจ้ารู้มาเพียงเล็กน้อยเมื่อไม่นานมานี้ คือเมื่อเจ้าผู้ครองกรุงกัมพูชาองค์ก่อน * ถึงแก่พิราลัยเมื่อเดือนตุลาคม ค.ศ.๑๘๖๐ ข้าพเจ้าได้สั่งให้โอรสองค์ใหญ่** ของท่าน ไปรักษาการในตำแหน่งเจ้าผู้ครองกรุงกัมพูชาจนกว่าจะเสร็จงานพิธีพระศพของพระบิดาของเธอ ทั้งข้าพเจ้ายังได้ส่งโอรสองค์ที่สาม *** ของเจ้าผู้ครองกรุงกัมพูชาองค์ก่อนให้ไปเคารพพระศพของพระบิดาเธอด้วย และให้ช่วยเหลือเชษฐาทั้งสององค์ของเธอในการพระศพของพระบิดา เพราะเธอเองเข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ ๙ ปีมาแล้วแต่โชคไม่ดี หลังจากนั้นเพียง ๕ เดือน เจ้าชายทั้งหมดที่อยู่ในกรุงกัมพูชาในขณะนั้นก็เกิดวิวาทกันขึ้น ระหว่างเจ้าชายองค์ใหญ่ฝ่ายหนึ่ง เจ้าชายองค์ที่สอง **** อีกฝ่ายหนึ่ง เจ้าชายองค์ที่สามและเจ้าชายองค์ที่สี่***** อีกฝ่ายหนึ่ง หลังจากรบพุ่งกันเพียงเล็กน้อย ระหว่างฝ่ายที่หนึ่งกับฝ่ายที่สาม เจ้าชายองค์ที่สามและองค์ที่สี่ก็ออกจากกัมพูชากลับมายังกรุงเทพฯ โดยทางบกเมื่อเดือนมิถุนายน ค.ศ. ๑๘๖๑ เป็นการหนีภัยมาหาข้าพเจ้า ที่กรุงกัมพูชาเองหลังจากเดือนนั้นแล้วก็เกิดเหตุไม่สงบขึ้นทั่วไปในหลายหัวเมือง เพราะเจ้าชายองค์ที่สองได้ยุยงผู้คนเป็นขบถต่อเจ้าชายองค์ใหญ่
_________*องค์สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีฯ**องค์พระนโรดมพรหมบริรักษ์ ต่อมาเป็นสมเด็จพระนโรดมบรมรามเทวาวตารฯ พระเจ้ากรุงกัมโพชาธิบดี***นักองค์วัตถา****องค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้า ต่อมาเป็นองค์สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ฯ พระเจ้ากรุงกัมพูชา***** นักองค์ศิริวงศ์498 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในที่สุดเจ้าชายองค์ใหญ่ของกัมพูชาเขียนจดหมายมายังข้าพเจ้าและรัฐบาลสยาม ขอร้องให้เราช่วยเหลือและช่วยระงับเหตุวุ่นวายที่เกิดขึ้นในขณะนั้นด้วย และก่อนที่กองทัพของเรา * ที่ส่งไปช่วยจะไปถึงกัมพูชา เจ้าชายองค์ใหญ่ก็อยู่กรุงกัมพูชาไม่ได้ ต้องล่าถอยเข้ามากรุงเทพฯ โดยทางบกในเดือนธันวาคม ค.ศ. ๑๘๖๑ เมื่อกัมพูชาได้มีความสงบเรียบร้อยขึ้นแล้วเพราะเห็นแก่กองทัพของสยามที่ส่งไปช่วย ข้าพเจ้าก็ส่งเจ้าชายองค์ใหญ่กลับไปเป็นมหาอุปราช หรือรักษาการเจ้าผู้ครองกรุงกัมพูชาอีกเพื่อให้ดำรงตำแหน่งเดิมของเธอ เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. ๑๘๖๒ นายทหารแห่งกองทัพของสยามและข้าหลวงใหญ่สยาม ** ที่ออกไปพร้อมกับเจ้าชายองค์ใหญ่ เพื่อเป็นพระพี่เลี้ยงของเธอไปยังกัมพูชานั้น เมื่อกลับมาถึงกรุงเทพฯ แล้วได้รายงานให้ข้าพเจ้าทราบว่า ในวันแรกที่ไปถึงเมืองอุดงมีชัย เมืองหลวงของกรุงกัมพูชา พร้อมกับเจ้าชายองค์ใหญ่ได้เห็นคนฝรั่งเศคณะหนึ่งราว ๗ - ๘ คน ถือธงชาติฝรั่งเศสมาคอยต้อนรับเจ้าชายในโอกาสแรกที่เธอไปถึง นายทหารแห่งกองทัพของสยามผู้ที่ได้อยู่ ณ ที่นั้นก่อนที่เจ้าชายองค์ใหญ่เสด็จมาถึงได้กล่าวเหมือนกันว่า เขาได้ฟังข่าวมาจากคนกัมพูชาที่เข้ารีตว่า คนฝรั่งเศสเหล่านั้น อัดมิราล โบนาร์ด เป็นผู้ส่งให้มาอยู่กับท่านบาทหลวงดอกเตอร์ซี.มิเชอ บิชอบแห่งดันซารา สังฆราชแห่งกัมพูชา ทั้งนี้ก็เพื่อคุ้มครองท่านบิชอบและคณะบาทหลวงฝรั่งเศสและผู้เข้ารีต ระหว่างที่มีเหตุการณ์ไม่สงบเกิดขึ้นคนของอัดมิราล โบนาร์ด มาพักอยู่กับท่านบิชอบประมาณเดือนหนึ่ง ก่อนที่เจ้าชายผู้ดำรงตำแหน่งรักษาการเจ้าผู้ครองกรุงกัมพูชาจะมาถึง หลังจากเจ้าชายได้เสด็จมาถึงสัก ๒-๓ วัน ท่านบิชอบได้ทูลแก่เจ้าชายว่า มีผู้ดีฝรั่งเศสชื่อ เยลเล่ เป็นหลานที่รักของ ฯพณฯ อัดมิราล โบนาร์ดและบาทหลวงฝรั่งเศสชื่อ “ซันเน่” ผู้มาด้วยกัน ได้มาอยู่กับท่านบิชอบนานราวเดือนหนึ่งแล้วเพื่อคุ้มครองท่านเขาทั้งสองมีความปรารถนาที่จะเข้าเฝ้าเจ้าชายเพื่อสนทนากันตามสมควร และเจ้าชายก็ควรพร้อมที่จะต้อนรับให้เกียรติแก่เขาเพื่อสัมพันธไมตรีต่อกัน เจ้าชายเองก็ทรงปีติ และนัดให้มาพบในวันต่อมา ท่านบิชอบและคนฝรั่งเศสชื่อเยลเล่ และบาทหลวงชื่อ ซันเน่ ก็ได้มาเฝ้าเจ้าชาย ณ ที่ประทับ ซึ่งเขาทั้งหมดก็ได้รับการต้อนรับและการเลี้ยงรับรองเป็นอย่างดี ได้สนทนากันอยู่นาน เป็นภาษาฝรั่งเศสและภาษากัมพูชา ซึ่งนายทหารสยามผู้ที่อยู่ ณ ที่นั้นด้วยก็ฟังไม่รู้เรื่อง แต่ทว่าเขาก็ได้แจ้งว่าได้รับฟังจากคนกัมพูชากลุ่มหนึ่งที่ร่วมอยู่ในการประชุมนั้นด้วย และเข้าใจเรื่องที่เขาสนทนากัน ระหว่างเจ้าชายแห่งกัมพูชาและบิชอบแห่งดันซารา ดอกเตอร์ ซี.มิเชอผู้ทำหน้าที่ล่ามว่า เยลเล่พูดว่าเขาเป็นผู้ดีฝรั่งเศสและเป็นหลานของอัดมิราล โบนาร์ด ผู้ที่ได้ส่งเขามาคุ้้มครองท่านบิชอบและผู้เข้ารีตให้ได้ความเป็นอยู่ดีในดินแดนที่เกิดความไม่สงบขึ้น หากว่าเจ้าชายปรารถนาจะได้กำลังทหารฝรั่งเศสมาช่วยแล้ว เยลเล่ก็จะออกเดินทางไปหรือจะส่งข่าวไป
_________*เจ้าพระยามุขมนตรี (เกษ) ที่สมุหนายกในพระบวรราชวังเป็นแม่ทัพ ท่านผู้นี้เป็นบุตรเจ้าพระยาบดินทรเดชา(สิงห์ สิงหเสนี)**พระยาราชวรานุกุล (ครุฑ) ต่อมาได้เป็นเจ้าพระยายมราช499 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยังเมืองไซ่ง่อน เพื่อนำกำลังทหารฝรั่งเศสจำนวนเพียงพอที่จะรักษาความสงบในท้องถิ่นโดยทันทีจะเร็วและดีกว่ากำลังทหารของสยามเสียอีก แต่เจ้าชายท่านก็นิ่งเสีย คนกัมพูชาในกลุ่มนั้นบางคนก็เชื่อคำพูดของเยลเล่ บางคนไม่เชื่อ และบางคนก็สงสัยอยู่ ข้าพเจ้าได้ยินเรื่องเกี่ยวกับเยลเล่และซันเน่มาเป็นครั้งแรกตั้งแต่เดือนมีนาคม ค.ศ. ๑๘๖๒ แล้วโดยที่ข้าพเจ้ามีสหายคนหนึ่งเป็นชาวฝรั่งเศสอยู่ ณ เมืองสิงคโปร์ชื่อบาทหลวง เย เอมเบอเรล ผู้ทำหน้าที่สังฆราชแห่งแหลมมลายู สหายเก่าผู้นี้ได้เคยมีจดหมายติดต่อกับข้าพเจ้าเป็นส่วนตัวบ่อยๆ ปีหนึ่งราว ๖ ถึง ๑๐ หรือ ๑๒ ฉบับ นับแต่ข้าพเจ้ายังเป็นเพียงเจ้าชายองค์หนึ่งแห่งกรุงสยาม ก่อนที่จะขึ้นเสวยราชย์ เขาจึงเป็นสหายของข้าพเจ้ามากว่า ๒๐ ปีแล้ว มีความสนิทสนมกับข้าพเจ้าเป็นอันมาก จนสามารถจะพูดอะไรๆ กับข้าพเจ้าได้โดยเสรีตามที่เขาต้องการและยังได้เขียนจดหมายเล่าถึงท่านบิชอบ ดอกเตอร์ ซี. มิเชอ สังฆราชแห่งกัมพูชาด้วยท่านบิชอบผู้ที่กล่าวถึงนี้เป็นสหายของเขา นับตั้งแต่มีเหตุไม่สงบเกิดขึ้นในกัมพูชาแล้วเขาก็ได้ติดต่อกับข้าพเจ้าบ่อยครั้งขึ้น เพื่อเล่าเหตุการณ์ในกัมพูชาและเล่าถึงท่านบิชอบ เมื่อได้ทราบการแจ้งข่าวจากนายทหารประจำกองทัพของสยามในกัมพูชาแล้ว ข้าพเจ้าได้สอดการแจ้งข่าวไปในจดหมายของข้าพเจ้าที่มีไปถึงบาทหลวง เย เอม เบอเรล แห่งสิงคโปร์ เกี่ยวด้วยคนฝรั่งเศส๘-๙ คนเข้ามาในกัมพูชา มีเยลเล่เป็นหัวหน้า ซึ่งอ้างว่าเป็นผู้ดีฝรั่งเศสหลานของอัดมิราล โบนาร์ด รวมทั้งความประพฤติของเยลเล่และความนับถือของเจ้าชายแห่งกัมพูชาที่มีต่อเยลเล่ บาทหลวงเบอเรลได้ตอบมายังข้าพเจ้าในบางตอนของจดหมายว่า “ข้าพเจ้ามีความเสียใจเป็นอย่างมากที่ได้ทราบจากหลายกระแสว่า ท่านบิชอบ ดอกเตอร์ มิเชอ ของเรา ไม่รู้เท่าทันคนชาติเดียวกัน จึงได้ไปสมคบกับคนฝรั่งเศสชั่วเลว ซึ่งแสร้งทำและหลอกลวงท่านบิชอบ ข้าพเจ้าเกรงว่าคนฝรั่งเศสเหล่านั้นจะทำ...ท่านบิชอบก็จะกลายเป็นผู้ที่หนีราชการทัพฝรั่งเศสจากไซ่ง่อน”เมื่อข้าพเจ้าได้ทราบเรื่องเช่นนี้แล้ว ก็ได้บอกแก่รัฐบาลของเรา ซึ่งมีความสนใจในเหตุการณ์ทางกัมพูชา แล้วต่อมาเสนาบดีว่าการต่างประเทศของเราก็ได้แจ้งเรื่องนี้มาให้ท่านทราบด้วยเหมือนกัน ในส่วนกิจการทางฝ่ายเสนาบดีนั้นข้าพเจ้าก็ปล่อยให้เขากระทำไป และเชื่อว่าท่านจะได้พิจารณาดูจากหนังสือติดต่อกับท่านเป็นทางราชการ และในเที่ยวเมล์ต่อมาจากสิงคโปร์ภายหลังที่ได้รับจดหมายจากบาทหลวงเย เอม เบอเรลแล้ว ข้าพเจ้าก็ได้รับคำบอกเล่ามาอีกจากท่านพ่อ (ท่านบิชอบ) ความว่า..........................(ทรงเว้นไว้)..............................................................................................................................................................................................................เมื่ออัดมิราล โบนาร์ด มาเยือนกัมพูชาในราวเดือนกันยายน ค.ศ. ๑๘๖๒ แล้วกลับไปยังไซ่ง่อน หลังจากนั้นเพียง ๒-๓ วัน ข้าพเจ้าก็ได้รับจดหมายอีกฉบับหนึ่งจากท่านบาทหลวงเย เอม เบอเรล ว่า “เมอสิเออร์ เยลเล่ ถูกอัดมิราล โบนาร์ด จับตัวส่งกลับไปยังประเทศฝรั่งเศแล้วโดยเรือกลไฟ...........(ทรงเว้นไว้)..........โดยที่เขาเคยเป็นนายสิบแห่งกองทัพบกฝรั่งเศสและหลบหนีเข้ามายังกัมพูชา แสร้งทำตัวเป็นพ่อค้าฝรั่งเศสและประพฤติตัวชั่วช้า ณ ที่นั้น ในการที่500 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเขามาที่นี่ก็ได้มาคุยโอ้อวดว่า เมื่อกลับไปถึงกรุงปารีสแล้ว ก็จะได้รับอนุญาตจากรัฐบาลของสมเด็จพระจักรพรรดิให้กลับมายังกัมพูชาอีกในไม่ช้า ฉะนั้นข้าพเจ้าจึงใคร่จะกราบบังคมทูลขอพระองค์อย่าได้ทรงอนุญาตให้บุคคลผู้นี้กลับเข้าไปในกัมพูชาอีก ด้วยเหตุว่าเป็นคนชั่วช้าและอาจทำความเสียหายให้แก่บ้านเมืองได้ข้าพเจ้ามีความเชื่อมั่นว่า พระเจ้ากรุงกัมพูชาจะทรงปฏิบัติตามคำขอร้องของพระองค์”โดยส่วนตัวข้าพเจ้านั้น ได้รับทราบจากขุนนางสยามมาแต่แรกแล้ว และจากสหายที่นับถือของข้าพเจ้า คือท่านบาทหลวง เบอเรล ผู้ทำหน้าที่สังฆราชแห่งแหลมมลายู ซึ่งได้เล่าเรื่องนี้ให้ฟังถึง ๓ ครั้งแล้ว ข้าพเจ้าจึงได้ทราบถึงความผิดต่างๆ ของคนฝรั่งเศสเหล่านั้นที่แสร้งทำและกล่าวเท็จว่า ท่านอัดมิราล เป็นผู้ส่งเขามาคุ้้มครองท่านบิชอบและคณะบาทหลวง และชาวคริสเตียนในความดูแลของท่านบิชอบ และยิ่งไปกว่านั้น เยลเล่ยังพูดว่าเขาเป็นหลานที่รักของท่านอัดมิราล ทั้งข้าพเจ้ายังได้ยินคนที่มาจากกัมพูชากล่าวว่า คนฝรั่งเศสคณะนี้พูดว่า พวกเขาจะสนับสนุนให้เจ้าชายองค์ที่สองของกัมพูชาเอาชนะพวกขบถในเวลานั้น ข้าพเจ้าไม่สามารถจะกล่าวเป็นรายละเอียดโดยเฉพาะเรื่องการปล้นสะดม ฯลฯ ถ้าหากว่าท่านและคนอื่นๆ ในกรุงปารีปรารถนาที่จะทราบข้อเท็จจริงมากกว่านี้แล้ว ก็อาจจะรับฟังได้จากคนฝรั่งเศสหลายๆ คนที่เคยมาอยู่ในอินโดจีนและกัมพูชา หรือจากผู้ที่อยู่ในสิงคโปร์ ซึ่งได้ยินได้ฟังเรื่องราวต่างๆ เกือบทั้งหมดที่เกิดขึ้นในไซ่ง่อนและกัมพูชาอยู่บ่อยๆจากผู้เป็นมิตรที่ซื่อสัตย์(ต้นร่างพระราชหัตถเลขาฉบับนี้ ทรงเขียนเองเป็นภาษาอังกฤษ (ปี ค.ศ. ๑๘๖๒) คัดจากสมุดไทยดำที่เก็บไว้ณ หอสมุดแห่งชาติ)คำอธิบายเพิ่มเติมการที่ฝ่ายฝรั่งเศสแสดงท่าทีปฏิเสธไม่ยอมรับรู้การกระทำอันก้าวก่ายของเยลเล่และซันเน่โดยเฉพาะนายบิชอบ มิเชอ จะต้องมีส่วนรับผิดชอบในการกระทำร่วมกับเยลเล่ด้วย ในการนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ ก็ทรงรู้เท่าทันเล่ห์เหลี่ยมของฝ่ายฝรั่งศสดังที่พระองค์ท่านมีพระกระแสรับสั่งไปยังพระยาราชวรานุกูล (ดูพระราชหัตถเลขารวมครั้งที่ ๔ ฉบับที่ ๑๔) ใจความว่า “บาทหลวงมิเชอนั้น เพราะภาสันเน (พาซันเน่) มาผิด ความจริงจะกระดากเสียใจนัก จงว่ากล่าวเล้าโลมใจไว้อย่าให้กระดาก ด้วยเขาจะอยู่ที่นั้นต่อไป จะเป็นการที่อาฆาตจองเวรกับบ้านเมืองสืบไป..............................”501 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๓พระราชหัตถเลขา ถึงเมอสิเออร์ เดอ เกรฮางพระสยามธุรานุรักษ์ กงสุลสยามประจำกรุงปารีหมายเลข ๒๐๙ บนเรือพระที่นั่งพระราชลัญจกรอรรคราชวรเดชพระบรมราชโองการ ทอดสมอ ณ หัววานวันที่ ๑๐ สิงหาคม ค.ศ. ๑๘๖๘จดหมายมายัง เมอสิเออร์ อเมเด เดอ เกรฮางพระสยามธุรานุรักษ์กงสุลสยาม ประจำกรุงปารีสในราชอาณาจักรฝรั่งเศ๑๘ ถนนอัมสเตอร์ดัม เรียกว่า สถานกงสุลสยามท่านกงสุลของข้าพเจ้าและมิตรอันสนิทหลังจากวันที่ส่งจดหมายฉบับสุดท้ายของข้าพเจ้าจากกรุงเทพฯ ไปยังท่านแล้ว ข้าพเจ้าก็ออกจากวังไปทะเล และได้มาถึงตำบลซึ่งเราชี้เอาไว้ว่า อยู่ตรงเส้นศูนย์กลางของสุริยคราสเต็มดวงซึ่งจะบังเกิดในไม่ช้านี้ และเป็นที่ที่เราเตรียมที่พักไว้สำหรับการดูคราสพร้อมกับนักวิทยาศาสตร์ชาวฝรั่งเศส * ที่มากับเรือรบฝรั่งเศส ** และเรือปืน “เฟรลอง” จากไซ่ง่อน พวกนักวิทยาศาสตร์ได้มาตั้งเครื่องสำรวจ และเครื่องมือทางดาราศาสตร์ชนิดต่างๆ สำหรับดูคราสใกล้ๆ กับที่พักของข้าพเจ้าสัก ๒-๓ หลาเท่านั้นข้าพเจ้าได้รับการยิงสลุตถวาย ๒๑ นัดจากเรือรบ และได้รับการปฏิสันฐานด้วยความเคารพยิ่งจากชาวฝรั่งเศสแต่ว่าข้าพเจ้ามีความเสียใจที่มองเห็นท้องฟ้ามีเมฆหนามากตลอดทั้งวันทั้งคืนทุกวัน ทำให้เราและชาวฝรั่งเศสเหล่านั้น เกรงไปว่าอาจผิดหวังที่จะได้เห็นคราสเต็มดวงอันเป็นที่น่าตื่นเต้นที่สุดในวันที่ ๑๗ และ ๑๘ เดือนนี้ หากท้องฟ้ายังคงมีเมฆหนาตลอดไปเช่นหลายวันมาแล้ว จนถึงวันนี้ อนึ่งข้าพเจ้าได้ทราบมาว่า คนงานของเราจำนวนหนึ่งที่ส่งมาจัดการสร้างที่พักบนบกนี้ได้เจ็บป่วยลงด้วยไข้ป่าอย่างที่เกิดที่เหมืองทองบางตะพานซึ่งอยู่ใกล้กับที่นี้ประมาณ ๒๕ ไมล์ เหตุนี้ทำให้ข้าพเจ้ากลัวไปว่า คนที่มาด้วยกันเป็นจำนวนมากในขณะนี้จะป่วยลงด้วยไข้ป่าที่น่ากลัว หากข้าพเจ้าขึ้นไปพักอยู่บนบกหลายๆ วัน ณ ที่ที่มีไข้ป่าอันร้ายแรง ดังนั้น
_________*มี Baron Hugon de Tourneur เป็นหัวหน้า**เรือลำนี้ชื่อ ซาร์เตอ (Sarthe)502 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวข้าพเจ้าจึงแก้ปัญหาด้วยการถอยย้ายมาทอดสมออยู่ที่ท่ามะนาวใกล้เมืองหัววาน จะคอยอยู่ที่นี่จนกว่าใกล้จะถึงวันมีคราสเมอสิเออร์กอสส์ กงสุลฝรั่งเสศจะลงมาที่นี่ในราววันที่ ๑๔ เดือนนี้ โดยอาศัยมากับเรือปืนของเรา ชื่อยงยศอโยชฌิยา ซึ่งได้รับคำสั่งให้นำผู้โดยสารอีกหลายคนจากกรุงเทพฯ มายังที่นี่ด้วยผู้บังคับการเรือรบฝรั่งเสศที่มาทอดสมออยู่ ณ ที่นี่แจ้งให้ข้าพเจ้าทราบว่า อีก ๒ เดือนจากนี้ ไวซ์อัดมิราล เดอ กรังดิเอร์ จะกลับไปไซ่ง่อนอีก แต่ข่าวนี้ไม่ได้กล่าวถึงในจดหมายของท่านที่เขียนอย่างไปรเวทถึงข้าพเจ้า เกี่ยวกับข่าวคราวของอัดมิราล กรังดิเอร์ ผู้ไปถึงปารีสแล้วฯลฯจากข้าพเจ้าผู้เป็นมิตร(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.ณ วันที่ ๖๒๙๗ ในรัชกาล[พระราชลัญจกรประจำพระองค์]
_________จากหนังสือ “เลอ รัวโยม เดอ เสียม” เขียนโดย “ม. อเมเด เดอ เกรฮาง” หน้า ๒๐503 พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวฉบับที่ ๒๔พระราชหัตถเลขา ถึงบาทหลวงหลุยส์ลาโนดีหมายเลข ๒๕๒ ที่ประทับพระราชลัญจกรพระบรมมหาราชวังพระบรมราชโองการ กรุงเทพฯวันที่ ๙ สิงหาคม ค.ศ. ๑๘๖๗จดหมายของข้าพเจ้าที่มี....เขียนไว้ข้างอาลัย ขอคำนับมายังท่านบาทหลวง เรเวอเรนด์ลาโนดีหลุยส์พ่อลูกให้ทราบเถิดเดี๋ยวนี้ข้าพเจ้าเสียใจ...จนเต็มที่ไม่มีที่จะเปรียบแล้ว ด้วยวังหน้าน้องชายก็ตายเสียในเร็วๆ นี้แล้ว ซ้ำลูกชายใหญ่ก็ตายลงอีกแล้ว ลูกชายใหญ่ๆ ได้การงานแล้วก็ตายเสียทั้งสอง(พระปรมาภิไธย) ส.พ.ป.ม. มงกุฎ ร.ส.ณ วันที่ ๕๙๗๑ ในรัชกาล
_________จากหนังสือ “โวยาช โอตูร์ ดู มงค์” เขียนโดยกงต์ เดอ โบวัวร์ หน้า ๕๓๖504คณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี แห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ *
_________องค์ประกอบ๑. หม่อมเจ้ากรณิกา จิตรพงศ์ที่ปรึกษา๒. หม่อมหลวงจิรายุ นพวงศ์ที่ปรึกษา๓. นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการ๔. รองนายกรัฐมนตรี (ที่ได้รับมอบหมาย) รองประธานกรรมการ คนที่ ๑๕. รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี รองประธานกรรมการ คนที่ ๒๖. ท่านผู้หญิงบุตรี วีระไวทยะ กรรมการ๗. หม่อมราชวงศ์สุริยวุฒิ สุขสวัสดิ์กรรมการ๘. พลตรี หม่อมราชวงศ์ศุภวัฒย์ เกษมศรีกรรมการ๙. ราชเลขาธิการ กรรมการ๑๐. เลขาธิการพระราชวัง กรรมการ๑๑. ปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีกรรมการ๑๒. ปลัดกระทรวงกลาโหม กรรมการ๑๓. ปลัดกระทรวงการคลัง กรรมการ๑๔. ปลัดกระทรวงการต่างประเทศ กรรมการ๑๕. ปลัดกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา กรรมการ๑๖. ปลัดกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคง กรรมการของมนุษย์๑๗. ปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์กรรมการ๑๘. ปลัดกระทรวงคมนาคม กรรมการ๑๙. ปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กรรมการ๒๐. ปลัดกระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร กรรมการ๒๑. ปลัดกระทรวงพลังงาน กรรมการ๒๒. ปลัดกระทรวงพาณิชย์กรรมการ
_________*แต่งตั้งตามมติคณะรัฐมนตรี เมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๔๖ ต่อมาทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานชื่องานเฉลิมพระเกียรติฯ ว่า “งานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปี” คณะกรรมการอำนวยการจึงเปลี่ยนชื่อเป็นคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปี505๒๓. ปลัดกระทรวงมหาดไทย กรรมการ๒๔. ปลัดกระทรวงยุติธรรม กรรมการ๒๕. ปลัดกระทรวงแรงงาน กรรมการ๒๖. ปลัดกระทรวงวัฒนธรรม กรรมการ๒๗. ปลัดกระทรวงศึกษาธิการ กรรมการ๒๘. ปลัดกระทรวงสาธารณสุข กรรมการ๒๙. ปลัดกระทรวงอุตสาหกรรม กรรมการ๓๐. ปลัดทบวงมหาวิทยาลัย กรรมการ๓๑. เลขาธิการนายกรัฐมนตรีกรรมการ๓๒. เลขาธิการคณะรัฐมนตรีกรรมการ๓๓. ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร กรรมการ๓๔. ผู้อำนวยการสำนักงบประมาณ กรรมการ๓๕. ผู้บัญชาการทหารสูงสุด กรรมการ๓๖. ผู้บัญชาการทหารบก กรรมการ๓๗. ผู้บัญชาการทหารเรือ กรรมการ๓๘. ผู้บัญชาการทหารอากาศ กรรมการ๓๙. ผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติกรรมการ๔๐. อธิบดีกรมประชาสัมพันธ์กรรมการ๔๑. ผู้อำนวยการสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติกรรมการ๔๒. อธิบดีกรมศิลปากร กรรมการ๔๓. อธิบดีกรมธนารักษ์กรรมการ๔๔. นายสุเมธ ชุมสาย ณ อยุธยา กรรมการ๔๕. นาวาอากาศเอก อาวุธ เงินชูกลิ่น กรรมการ๔๖. นายกสมาคมวิทยาศาสตร์แห่งประเทศไทย กรรมการในพระบรมราชูปถัมภ์๔๗. นายอร่าม สวัสดิวิชัย กรรมการ๔๘. ปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีกรรมการและเลขานุการ๔๙. รองปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๕๐. ผู้อำนวยการกองพระราชพิธี สำนักพระราชวัง กรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๕๑. ผู้อำนวยการสำนักนโยบายและยุทธศาสตร์กรรมการและผู้ช่วยเลขานุการสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี506อำนาจหน้าที่๑. กำหนดนโยบายและแนวทางการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี แห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗๒. พิจารณาและให้ความเห็นชอบแผนงาน โครงการและกิจกรรม การจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗๓. แต่งตั้งคณะอนุกรรมการ และคณะทำงาน เพื่อช่วยเหลือการปฏิบัติงานตามที่เห็นสมควร๔. ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง507คำสั่งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ที่ ๑/๒๕๔๖เรื่อง แต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายโครงการและกิจกรรม
_________ด้วยคณะรัฐมนตรีได้มีมติเมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๔๖ เห็นชอบการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ เป็นโครงการเฉลิมฉลองของรัฐบาล และแต่งตั้งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ดังนั้น เพื่อให้การดำเนินงานดังกล่าวเป็นไปด้วยความเรียบร้อยบรรลุผลตามวัตถุประสงค์อาศัยอำนาจตามมติคณะรัฐมนตรีประกอบกับมติที่ประชุมคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี ฯ ครั้งที่ ๑/๒๕๔๖ เมื่อวันที่ ๑๑ สิงหาคม ๒๕๔๖ จึงแต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายโครงการและกิจกรรมโดยมี องค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ ดังต่อไปนี้๑. องค์ประกอบ๑.๑ รองนายกรัฐมนตรี (นายสุวิทย์ คุณกิติ) ประธานอนุกรรมการ๑.๒ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวิทยาศาสตร์รองประธานอนุกรรมการ คนที่ ๑และเทคโนโลยี๑.๓ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ รองประธานอนุกรรมการ คนที่ ๒๑.๔ ราชเลขาธิการ อนุกรรมการ๑.๕ เลขาธิการพระราชวัง อนุกรรมการ๑.๖ ปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีอนุกรรมการ๑.๗ ปลัดกระทรวงกลาโหม อนุกรรมการ๑.๘ ปลัดกระทรวงการคลัง อนุกรรมการ๑.๙ ปลัดกระทรวงการต่างประเทศ อนุกรรมการ508๑.๑๐ ปลัดกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา อนุกรรมการ๑.๑๑ ปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม อนุกรรมการ๑.๑๒ ปลัดกระทรวงพาณิชย์อนุกรรมการ๑.๑๓ ปลัดกระทรวงมหาดไทย อนุกรรมการ๑.๑๔ ปลัดกระทรวงวัฒนธรรม อนุกรรมการ๑.๑๕ ปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการ๑.๑๖ ปลัดกระทรวงศึกษาธิการ อนุกรรมการ๑.๑๗ ผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๑๘ ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร อนุกรรมการ๑.๑๙ ผู้อำนวยการสำนักงบประมาณ อนุกรรมการ๑.๒๐ อธิบดีกรมประชาสัมพันธ์อนุกรรมการ๑.๒๑ อธิบดีกรมธนารักษ์อนุกรรมการ๑.๒๒ อธิบดีกรมการศาสนา อนุกรรมการ๑.๒๓ อธิบดีกรมศิลปากร อนุกรรมการ๑.๒๔ เลขาธิการคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๒๕ ผู้อำนวยการสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๒๖ อธิบดีสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้า อนุกรรมการเจ้าคุณทหาร ลาดกระบัง๑.๒๗ อธิการบดีสถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าพระนครเหนือ อนุกรรมการ๑.๒๘ อธิการบดีมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้า ธนบุรีอนุกรรมการ๑.๒๙ นายกสมาคมวิทยาศาสตร์แห่งประเทศไทย อนุกรรมการในพระบรมราชูปถัมภ์ หรือผู้แทน๑.๓๐ นายกสมาคมดาราศาสตร์ไทย หรือผู้แทน อนุกรรมการ๑.๓๑ ท่านผู้หญิงบุตรี วีระไวทยะ อนุกรรมการ๑.๓๒ นายสิปปนนท์ เกตุทัต อนุกรรมการ๑.๓๓ นายสุเมธ ชุมสาย ณ อยุธยา อนุกรรมการ๑.๓๔ นาวาอากาศเอก อาวุธ เงินชูกลิ่น อนุกรรมการ๑.๓๕ นายมานิตย์ ศิริวรรณ อนุกรรมการ๑.๓๖ นายเอนก นาวิกมูล อนุกรรมการ๑.๓๗ นายวีระ โรจน์พจนรัตน์อนุกรรมการ๑.๓๘ นายภูธร ภูมะธน อนุกรรมการ๑.๓๙ นายอารี สวัสดีอนุกรรมการ509๑.๔๐ อนุกรรมการและเลขานุการคณะอนุกรรมการ อนุกรรมการฝ่ายประชาสัมพันธ์๑.๔๑ รองปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการและตามที่ปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีมอบหมาย เลขานุการ๑.๔๒ ผู้อำนวยการสำนักนโยบายและยุทธศาสตร์สำนักงานปลัด อนุกรรมการและกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีผู้ช่วยเลขานุการ๑.๔๓ ผู้แทนสำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีอนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๔๔ ผู้แทนสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๒. อำนาจหน้าที่๒.๑ จัดทำโครงการและกิจกรรม การจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี แห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗๒.๒ กำหนดหลักเกณฑ์การพิจารณาโครงการและกิจกรรมที่หน่วยงานทั้งภาครัฐและภาคเอกชนจัดขึ้น๒.๓ พิจารณากลั่นกรองโครงการและกิจกรรมที่หน่วยงานทั้งภาครัฐและภาคเอกชนจัดขึ้น รวมทั้งให้ความเห็นและข้อเสนอแนะต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๔ เสนอวงเงินงบประมาณการดำเนินงานต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๕ รายงานผลการดำเนินงานให้คณะกรรมการอำนวยการฯ ทราบเป็นระยะๆ๒.๖ แต่งตั้งคณะทำงานเพื่อช่วยเหลือในการปฏิบัติงานได้ตามความจำเป็น๒.๗ ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปสั่ง ณ วันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๖พันตำรวจโท(ทักษิณ ชินวัตร)นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗510คำสั่งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ที่ ๒/๒๕๔๖เรื่อง แต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก
_________ด้วยคณะรัฐมนตรีได้มีมติเมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๔๖ เห็นชอบการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ เป็นโครงการเฉลิมฉลองของรัฐบาล และแต่งตั้งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ดังนั้น เพื่อให้การดำเนินงานดังกล่าวเป็นไปด้วยความเรียบร้อยบรรลุผลตามวัตถุประสงค์อาศัยอำนาจตามมติคณะรัฐมนตรีประกอบกับมติที่ประชุมคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี ฯ ครั้งที่ ๑/๒๕๔๖ เมื่อวันที่ ๑๑ สิงหาคม ๒๕๔๖ จึงแต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก โดยมีองค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ ดังต่อไปนี้๑. องค์ประกอบ๑.๑ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรม ประธานอนุกรรมการ๑.๒ ปลัดกระทรวงวัฒนธรรม รองประธานอนุกรรมการ๑.๓ ราชเลขาธิการ อนุกรรมการ๑.๔ เลขาธิการพระราชวัง อนุกรรมการ๑.๕ อธิบดีกรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อม อนุกรรมการ๑.๖ อธิบดีกรมการศาสนา อนุกรรมการ๑.๗ อธิบดีกรมศิลปากร อนุกรรมการ๑.๘ เลขาธิการคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๙ ผู้อำนวยการสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๑๐ เลขาธิการราชบัณฑิตยสถาน อนุกรรมการ511๑.๑๑ ผู้ตรวจราชการสำนักนายกรัฐมนตรีตามที่อนุกรรมการปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีมอบหมาย๑.๑๒ ผู้แทนกระทรวงการต่างประเทศ อนุกรรมการ๑.๑๓ ผู้แทนสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติอนุกรรมการ๑.๑๔ ท่านผู้หญิงบุตรี วีระไวทยะ อนุกรรมการ๑.๑๕ พลตรี หม่อมราชวงศ์ศุภวัฒย์ เกษมศรีอนุกรรมการ๑.๑๖ นายเกรียงไกร วิศวามิตร อนุกรรมการ๑.๑๗ นายทองต่อ กล้วยไม้ ณ อยุธยา อนุกรรมการ๑.๑๘ นางสาวบุหลง ศรีกนก อนุกรรมการ๑.๑๙ นายสมบัติ พลายน้อย อนุกรรมการ๑.๒๐ นางสายไหม จบกลศึก อนุกรรมการ๑.๒๑ นายอร่าม สวัสดิวิชัย อนุกรรมการ๑.๒๒ นายเอนก นาวิกมูล อนุกรรมการ๑.๒๓ นายบัณฑูร ล่ำซำ อนุกรรมการ๑.๒๔ นายกสมาคมวิทยาศาสตร์แห่งประเทศไทย อนุกรรมการในพระบรมราชูปถัมภ์ หรือผู้แทน๑.๒๕ นายกสมาคมดาราศาสตร์ไทย หรือผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๖ รองอธิบดีกรมศิลปากรตามที่อธิบดีอนุกรรมการและกรมศิลปากรมอบหมาย เลขานุการ๑.๒๗ ผู้อำนวยการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๒๘ ผู้แทนสำนักงานปลัดกระทรวงวัฒนธรรม อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๒๙ ผู้แทนสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๒. อำนาจหน้าที่๒.๑ จัดพิมพ์หนังสือที่ระลึกงานสมโภช ๒๐๐ ปี แห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๔๔๗๒.๒ พิจารณากลั่นกรองหนังสือที่หน่วยงานภาครัฐและเอกชนจัดพิมพ์ขึ้น เพื่อร่วมงานสมโภช ๒๐๐ ปีฯ รวมทั้งให้ความเห็นและข้อเสนอแนะต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๓ เสนอวงเงินงบประมาณการดำเนินงานต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๔ รายงานผลการดำเนินงานให้คณะกรรมการอำนวยการฯ ทราบเป็นระยะๆ512๒.๕ แต่งตั้งคณะทำงานเพื่อช่วยเหลือในการปฏิบัติงานได้ตามความจำเป็น๒.๖ ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปสั่ง ณ วันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๖พันตำรวจโท(ทักษิณ ชินวัตร)นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗513คำสั่งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ที่ ๓/๒๕๔๖เรื่อง แต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายสร้างสิ่งอนุสรณ์
_________ด้วยคณะรัฐมนตรีได้มีมติเมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๔๖ เห็นชอบการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ เป็นโครงการเฉลิมฉลองของรัฐบาล และแต่งตั้งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ดังนั้น เพื่อให้การดำเนินงานดังกล่าวเป็นไปด้วยความเรียบร้อยบรรลุผลตามวัตถุประสงค์อาศัยอำนาจตามมติคณะรัฐมนตรีประกอบกับมติที่ประชุมคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปี ฯ ครั้งที่ ๑/๒๕๔๖ เมื่อวันที่ ๑๑ สิงหาคม ๒๕๔๖ จึงแต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายสร้างสิ่งอนุสรณ์ โดยมีองค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ ดังต่อไปนี้๑. องค์ประกอบ๑.๑ รองนายกรัฐมนตรี (นายจาตุรนต์ ฉายแสง) ประธานอนุกรรมการ๑.๒ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีรองประธานอนุกรรมการ๑.๓ ราชเลขาธิการ อนุกรรมการ๑.๔ เลขาธิการพระราชวัง อนุกรรมการ๑.๕ ปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการ๑.๖ ปลัดกระทรวงวัฒนธรรม อนุกรรมการ๑.๗ อธิบดีกรมธนารักษ์อนุกรรมการ๑.๘ อธิบดีกรมไปรษณีย์โทรเลข อนุกรรมการ๑.๙ อธิบดีกรมศิลปากร อนุกรรมการ๑.๑๐ ปลัดกรุงเทพมหานคร อนุกรรมการ514๑.๑๑ ผู้อำนวยการสำนักโบราณคดีอนุกรรมการ๑.๑๒ ท่านผู้หญิงบุตรี วีระไวทยะ อนุกรรมการ๑.๑๓ พลตรี หม่อมราชวงศ์ศุภวัฒย์ เกษมศรีอนุกรรมการ๑.๑๔ หม่อมราชวงศ์สุริยวุฒิ สุขสวัสดิ์อนุกรรมการ๑.๑๕ นาวาอากาศเอก อาวุธ เงินชูกลิ่น อนุกรรมการ๑.๑๖ นายประพัฒน์ ตรีณรงค์อนุกรรมการ๑.๑๗ นายสนธิ เตชานันท์อนุกรรมการ๑.๑๘ นายสุเมธ ชุมสาย ณ อยุธยา อนุกรรมการ๑.๑๙ ผู้แทนบริษัท ทศท. คอร์ปอเรชั่น จำกัด (มหาชน) อนุกรรมการ๑.๒๐ ผู้แทนการสื่อสารแห่งประเทศไทย อนุกรรมการ๑.๒๑ ผู้แทนสมาพันธ์นักศึกษาเก่าสถาบัน อนุกรรมการพระจอมเกล้าทั้ง ๓ แห่ง๑.๒๒ อนุกรรมการและเลขานุการคณะอนุกรรมการ อนุกรรมการฝ่ายประชาสัมพันธ์๑.๒๓ รองอธิบดีกรมศิลปากรตามที่อธิบดีอนุกรรมการและกรมศิลปากรมอบหมาย เลขานุการ๑.๒๔ ผู้แทนสำนักสถาปัตยกรรมและหัตถศิลป์อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๒๕ ผู้แทนสำนักโบราณคดีอนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๒๖ ผู้แทนสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์อนุกรรมการและและเทคโนโลยีผู้ช่วยเลขานุการ๒. อำนาจหน้าที่๒.๑ ก่อสร้าง ปรับปรุงและอนุรักษ์อาคารสถานที่เพื่อเป็นอนุสรณ์๒.๒ จัดทำเหรียญกษาปณ์ที่ระลึกและเหรียญที่ระลึก๒.๓ จัดทำบัตรโทรศัพท์และดวงตราไปรษณียากร๒.๔ เสนอวงเงินงบประมาณการดำเนินงานต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๕ รายงานผลการดำเนินงานให้คณะกรรมการอำนวยการฯ ทราบเป็นระยะๆ๒.๖ ให้มีอำนาจแต่งตั้งคณะทำงานเพื่อช่วยเหลือในการปฏิบัติงานได้ตามความจำเป็น๒.๗ ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง515ทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปสั่ง ณ วันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๖พันตำรวจโท(ทักษิณ ชินวัตร)นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗516คำสั่งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ที่ ๔/๒๕๔๖เรื่อง แต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายประชาสัมพันธ์
_________ด้วยคณะรัฐมนตรีได้มีมติเมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๔๖ เห็นชอบการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการ พระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ เป็นโครงการเฉลิมฉลองของรัฐบาล และแต่งตั้งคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗ดังนั้น เพื่อให้การดำเนินงานดังกล่าวเป็นไปด้วยความเรียบร้อยบรรลุผลตามวัตถุประสงค์อาศัยอำนาจตามมติคณะรัฐมนตรีประกอบกับมติที่ประชุมคณะกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีฯ ครั้งที่ ๑/๒๕๔๖ เมื่อวันที่ ๑๑ สิงหาคม ๒๕๔๖ จึงแต่งตั้งคณะอนุกรรมการฝ่ายประชาสัมพันธ์ โดยมีองค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ ดังต่อไปนี้๑. องค์ประกอบ๑.๑ รองนายกรัฐมนตรี (นายวิษณุ เครืองาม) ประธานอนุกรรมการ๑.๒ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีรองประธานอนุกรรมการ๑.๓ ปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีอนุกรรมการ๑.๔ ปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอนุกรรมการ๑.๕ อธิบดีกรมสารนิเทศ อนุกรรมการ๑.๖ อธิบดีกรมศิลปากร อนุกรรมการ๑.๗ ปลัดกรุงเทพมหานคร อนุกรรมการ๑.๘ เจ้ากรมกิจการพลเรือน กองทัพบก อนุกรรมการ๑.๙ ผู้แทนกระทรวงมหาดไทย อนุกรรมการ๑.๑๐ ผู้อำนวยการสำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติอนุกรรมการ517๑.๑๑ ผู้อำนวยการสำนักบริหารกลาง อนุกรรมการสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี๑.๑๒ ผู้อำนวยการกองข่าว สำนักราชเลขาธิการ อนุกรรมการ๑.๑๓ หัวหน้ากลุ่มงานกิจการพิเศษ สำนักงาน อนุกรรมการปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี๑.๑๔ ผู้อำนวยการองค์การสื่อสารมวลชนแห่งประเทศไทย อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๑๕ ผู้ว่าการการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย หรือผู้แทน อนุกรรมการ๑.๑๖ ประธานโทรทัศน์รวมการเฉพาะกิจแห่งประเทศไทย อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๑๗ ผู้อำนวยการสถานีวิทยุโทรทัศน์ไทยทีวีสีช่อง ๓ อ.ส.ม.ท. อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๑๘ ผู้อำนวยการสถานีโทรทัศน์กองทัพบกช่อง ๕ อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๑๙ ผู้อำนวยการสถานโทรทัศน์สีกองทัพบกช่อง ๗ อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๒๐ ผู้อำนวยการสถานีโทรทัศน์ไทยทีวีสีช่อง ๙ อ.ส.ม.ท. อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๒๑ ผู้อำนวยการสถานีวิทยุโทรทัศน์แห่งประเทศไทยช่อง ๑๑ อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๒๒ ผู้อำนวยการสถานีโทรทัศน์ไอทีวี หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๓ ผู้อำนวยการสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๒๔ ผู้อำนวยการสถานีวิทยุ อ.ส.ม.ท. หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๕ นายกสมาคมนักวิทยุและโทรทัศน์แห่งประเทศไทย อนุกรรมการในพระบรมราชูปถัมภ์ หรือ ผู้แทน๑.๒๖ นายกสมาคมนักข่าวแห่งประเทศไทย หรือ ผู้แทน อนุกรรมการ๑.๒๗ นายกสมาคมผู้สื่อข่าวต่างประเทศแห่งประเทศไทย อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๒๘ นายกสมาคมนักหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๒๙ นายกสมาคมหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย อนุกรรมการในพระบรมราชูปถัมภ์ หรือ ผู้แทน518๑.๓๐ นายกสมาคมนักประชาสัมพันธ์แห่งประเทศไทย อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๓๑ นายกสมาคมถ่ายภาพในพระบรมราชูปถัมภ์อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๓๒ นายกสมาคมช่างภาพสื่อมวลชนแห่งประเทศไทย อนุกรรมการหรือ ผู้แทน๑.๓๓ อธิบดีกรมประชาสัมพันธ์อนุกรรมการและเลขานุการ๑.๓๔ ผู้อำนวยการสำนักพัฒนาการประชาสัมพันธ์อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๓๕ ผู้แทนกรมประชาสัมพันธ์อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๓๖ ผู้แทนสำนักงานปลัดกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี อนุกรรมการและผู้ช่วยเลขานุการ๒. อำนาจหน้าที่๒.๑ วางแผนและดำเนินการประชาสัมพันธ์การจัดงานเฉลิมฉลองให้ประชาชนได้รับทราบอย่างกว้างขวาง๒.๒ เชิญชวนให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการเฉลิมฉลองเพื่อเป็นการน้อมรำลึกถึงพระมหา-กรุณาธิคุณและแสดงออกซึ่งความจงรักภักดี รวมทั้งยึดมั่นในสถาบันพระมหากษัตริย์๒.๓ ประชาสัมพันธ์เชิญชวนและประสานงานกับหน่วยงานภาครัฐและภาคเอกชนให้ดำเนินการและสนับสนุนโครงการและกิจกรรมเฉลิมฉลอง๒.๔ กำกับ ดูแลและอำนวยความสะดวกในการปฏิบัติงานแก่สื่อมวลชน๒.๕ ประสานงานกับคณะอนุกรรมการฝ่ายต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง เพื่อดำเนินงานให้เป็นไปด้วยความเรียบร้อยและสอดคล้องกัน๒.๖ เสนอวงเงินงบประมาณการดำเนินงานต่อคณะกรรมการอำนวยการฯ๒.๗ รายงานผลการดำเนินงานให้คณะกรรมการอำนวยการฯ ทราบเป็นระยะๆ๒.๘ แต่งตั้งคณะทำงานเพื่อช่วยเหลือการปฏิบัติงาน ได้ตามความจำเป็น๒.๙ ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง519ทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปสั่ง ณ วันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๖พันตำรวจโท(ทักษิณ ชินวัตร)นายกรัฐมนตรีประธานกรรมการอำนวยการจัดงานสมโภช ๒๐๐ ปีแห่งการพระบรมราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว๑๘ ตุลาคม ๒๕๔๗520คำสั่งคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึกที่ ๑/๒๕๔๗เรื่อง แต่งตั้งคณะทำงานกลั่นกรองการจัดพิมพ์หนังสือที่ระลึก
_________โดยมติที่ประชุมคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก ครั้งที่ ๑/๒๕๔๗ เมื่อวันที่ ๕มกราคม พ.ศ. ๒๕๔๗ เห็นสมควรแต่งตั้งคณะทำงานกลั่นกรองการจัดพิมพ์หนังสือที่ระลึกงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ๒๐๐ ปี โดยมีองค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ ดังนี้๑. องค์ประกอบ๑.๑ พลตรี หม่อมราชวงศ์ศุภวัฒย์ เกษมศรีประธานคณะทำงาน๑.๒ นายสด แดงเอียด คณะทำงาน๑.๓ นายทองต่อ กล้วยไม้ ณ อยุธยา คณะทำงาน๑.๔ นางสายไหม จบกลศึก คณะทำงาน๑.๕ เลขาธิการราชบัณฑิตยสถาน คณะทำงาน๑.๖ ผู้อำนวยการสำนักหอสมุดแห่งชาติคณะทำงาน๑.๗ ผู้อำนวยการสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติคณะทำงาน๑.๘ ผู้อำนวยการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์คณะทำงาน๑.๙ นายอร่าม สวัสดิวิชัย คณะทำงาน๑.๑๐ นางสาววีณา โรจนราธา คณะทำงานและเลขานุการ๑.๑๑ นางนุชนารถ กิจงาม คณะทำงานและผู้ช่วยเลขานุการ๑.๑๒ นางสาววัฒนา อุ่นทรัพย์คณะทำงานและผู้ช่วยเลขานุการ521๒. อำนาจหน้าที่๒.๑ พิจารณากลั่นกรองการจัดพิมพ์หนังสือที่ระลึกที่หน่วยงานภาครัฐและเอกชนเสนอเข้าร่วมงานเฉลิมพระเกียรติ รวมทั้งให้ความเห็นและข้อเสนอแนะต่อคณะอนุกรรมการฯ๒.๒ รายงานผลการดำเนินงานให้คณะอนุกรรมการฯ ทราบ๒.๓ ดำเนินการอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไปสั่ง ณ วันที่ ๘ มกราคม พ.ศ. ๒๕๔๗(นายอนุรักษ์ จุรีมาศ)รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรมประธานอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก
ชุมนุมพระบรมราชาธิบายในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
อธิบาย
หอพระสมุดวชิรญาณได้พยายามรวบรวมพระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพิมพ์มาแต่แรกตั้งหอพระสมุดฯ ในบัดนี้ดูเหมือนจะมีพระราชนิพนธ์ ซึ่งตกค้างยังไม่ได้พิมพ์เหลืออยู่น้อยทีเดียว ลักษณะการที่พิมพ์นั้นปันเป็นแผนกตามประเภทหนังสือซึ่งทรงพระราชนิพนธ์ เช่นประกาศก็รวมไว้แผนก ๑ พระราชหัดถเลขาก็รวมไว้แผนก ๑ พระบรมราชาธิบายก็รวมไว้แผนก ๑ ดังนี้
บัดนี้ราชบัณฑิตยสภาได้รวมความอันมีอยู่ในพระบรมราชาธิบายของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประเภทต่าง ๆ ที่กล่าวมาจัดเป็นหมวดตามอรรถาธิบายขึ้นอีกสถานหนึ่ง คือ พระบรมราชาธิบายว่าด้วยวรรณคดีหมวด ๑ พระบรมราชาธิบายว่าด้วยโบราณคดีหมวด ๑ พระบรมราชาธิบายว่าด้วยธรรมคดีหมวด ๑ พระบรมราชาธิบายว่าด้วยตำราหมวด ๑ รวมเป็น ๔ หมวดด้วยกัน จะพิมพ์เป็นเล่มสมุดเล่มละหมวดเป็นลำดับไป
หมวดวรรณคดี
ตอน ๑ ว่าด้วยอักษร และ ศัพท์
ว่าด้วยอักษร ฤ ฤๅ ฦ ฦๅ ใช้ตัว ห นำไม่ได้
อักษร ๔ ตัว คือ ฤ ฤๅ ฦ ฦๅ นี้หาควรจะใส่ ห นำแลกากบาทไม่เมื่อถึงคำว่า ฤๅ ที่เขียนอุตริกว่าโบราณว่า หฤๅ บ้าง ฤ๋ๅ บ้าง ก็ให้เขียน แต่ ฤๅ อย่างนี้ อย่าให้เขียน ห นำแลใส่กากบาทเลย ด้วยตัว ห นั้นเฉพาะนำได้แต่อักษรต่ำ เหมือนอย่าง หมู หนี แหวน อย่างนี้ เป็นอักษรต่ำจึงเอาตัว ห นำได้ อักษรต่ำนั้นคือ ค ฅ ฆ ง ช ซ ฌ ญ ฑ ฒ ณ ท ธ น พ ฟ ภ มย ร ล ว ฬ ฮ แลกากบาทนั้นใช้ได้แต่อักษรกลางเหมือนอย่าง เก๋ง เป๋า จ๋า อย่างนี้ เป็นอักษรกลางจึงใส่กากบาทได้ อักษรกลางนั้นคือ ก จ พ ฏ ด ต บ ป อ
คัดจากประกาศลงวันพุธเดือน ๘ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีฉลู เบญจศก (พ.ศ. ๒๓๙๖)
ว่าด้วยคำ สำเร็จ เสร็จ กับคำว่า สำเรทธิ เสรทธิ ใช้ต่างกัน
คำว่า สำเร็จ หรือ เสร็จ นี้ถ้าเขียนสังโยคกับตัว จ เห็นว่าจะเป็นคำเขมร แปลว่าแล้ว ว่าจบ ว่าสุดการ แต่คนวัดคนนักบวชสึกออกมามักสงสัยว่าจะเป็นคำมาแต่มคธที่เรียกกันว่าบาลีนั้นว่า สมิทธิ จึงมักเขียนว่า สำเรทธิ บ้าง สำเรทธ บ้าง เสรทธิ บ้าง เสรทธ บ้าง ครั้นพิเคราะห์ดูก็เป็นอันน่ารังเกียจว่าเป็นอุตตริชาววัดหรือนักบวชสึกไป หนังสือโบราณมีเขียนว่า สัมฤทธิ์ เหมือนกับชื่อทองสัมฤทธิก็มี คำนั้นแลเห็นว่ามาแต่ศัพท์ สมิทฺธิ แท้ แปลว่าเต็ม ว่าพร้อม ว่าได้การ ว่าครบถ้วน เพราะฉะนั้นตั้งแต่นี้ไป เนื้อความที่ว่า แล้ว ให้เขียนว่า สำเร็จ และ เสร็จ ดังนี้ทุกแห่ง
คำที่ว่า เต็ม ว่าพร้อม ว่าครบถ้วน ดังคำว่า ผู้สำเรทธิราชการและสำเรทธิศก ให้เขียนว่า สัมเรทธิ ดังนี้เทอญ สำ ใน สำเรทธิ ให้เขียนเป็น สัม ดังนี้จึงจะถูก เหมือนกับคำว่า คัมภีร์ ถ้าเขียนว่า สำ ในสำเรทธิ ก็จะไม่งามเป็นที่รังเกียจ เหมือนว่า คำ ที่ลางคนเขียนในคำว่า คำภีร์ นั้น ก็ฝ่ายคำ สำเร็จ ที่แปลว่า แล้ว ว่าสุด ว่าจบ คงให้เขียนว่า สำเร็จ อย่าหลงเขียนว่า สัมเร็จ เลย
คัดจากประกาศลงวันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก (พ.ศ. ๒๔๐๑)
ว่าด้วยคำว่า ทรง เขียนเป็น ธรง ไม่ได้
ให้ถามพระราชาคณะทุกองค์หารือดูว่า ทรง เขียนดังนี้นั้นผิดแท้เอาไม่ได้แล้วหรือ คำว่า ทรง นั้นจะให้เขียนดังนี้ ธรง นั้นเห็นว่ามาแต่ ธร. ธาตุแน่เป็นหนึ่งแล้วหรือ ถ้ามาแต่ ธร. ธาตุแล้ว ตัว ง นั้นมาแต่ธาตุอะไรเล่า จะว่าเป็นนฤหิตอาคม ก็ ธร. ธาตุเป็นรุทธาทิคณะหรือ จะได้มีรูปเป็น รุนฺธติ อนึ่งคำชื่อพระจันทรว่า สสิธร แลชื่อคนเหาะได้เก็บนารีผลชมนั้นว่า วิทยาธร นั้น จะให้อ่านว่า สสิซะ วิทยาซะ หรือ ธ กับ ร อ่านว่า ซ มีที่ไหนอีก มีอย่างแห่งใดอีกแต่ ทร นั้นเคยอ่านว่า ซ มาก ทราม ซาม ทราย ซาย อินทรี อ่านว่า อินซี พระอินโทรดม เคยอ่านว่า พระอินโซดม จันทรา จันทรี เคยอ่านว่า จันซา จันซี คำว่า ทรง นี้ ในราชการเคยใช้มากมาแต่โบราณก็ว่า ทรง คำเขมรเขาก็เขียนว่า ทรง ดังนี้ พระราชาคณะผู้รู้บาลีมากจะให้แปลงเสียดังนี้ให้ได้หรือ ธรง ถ้าอย่างนี้จะอ่านว่ากะไร ว่า ธะรง หรือ ถ้าอ่านอย่างนี้ก็จะฟังไม่เข้าใจ ถ้าจะให้เขียนว่า ธรง ก็ตัว ธร ดังนี้ ไม่เคยอ่านว่า ซ เลย
คัดจากชุมนุมพระบรมราชาธิบาย ซึ่งพิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๗ ไม่ปรากฏ วัน เดือน ปี
ว่าด้วยลักษณะใช้ กับ แก่ แต่ ต่อ ใน ยัง
ประกาศมาให้คนเขียนหนังสือทั้งปวงทราบทั่ว แล้วสังเกตใช้ให้ถูกในที่ควรจะว่า กับ ว่า แก่ ว่า แด่ ว่า แต่ ว่า ต่อ ว่า ใน ว่า ยัง จงสังเกตให้แน่แล้วใช้ให้ถูก อย่าให้ปนกับไปทุกแห่งเลย แลอย่ากลัว กับ งกเงิ่นไป
คนสองคนสามคนขึ้นไปทำกิริยาเหมือนกันใช้ว่า กับ ผัวนอน_กับ_เมีย ผัวอยู่_กับ_เมีย นายไป_กับ_บ่าว คนหนึ่งนั่งพูดเล่น_กับ_คนหนึ่ง นายปรึกษา_กับ_บ่าว บุตรร่วมสุขร่วมทุกข์_กับ_บิดามารดา ลูกค้าซื้อขาย_กับ_ชาวบ้าน ขุนนางเจรจา_กับ_แขกเมือง ละคอนเล่น_กับ_ตลก คนหนึ่งวิวาท_กับ_เพื่อนบ้าน ผู้ร้ายตีรันกัน_กับ_เจ้าเรือน คนโทษไป_กับ_ผู้คุม อะไรอื่นๆเช่นนี้มีมากมายนัก เอาที่คนสองคนสามคนหรือมากทำกิริยาอย่างเดียวกัน ทำด้วยกันจึงใช้ กับ
อนึ่งถ้าเป็นของที่ไปด้วย มาด้วย อยู่ด้วย ได้มาด้วย เสียไปหายไปด้วยกัน ก็ว่า กับ ได้ เหมือน คนไป_กับ_ย่ามของตัว ไป_กับ_ดาบแลปืนของตัว ก็ว่าได้ คนมา_กับ_หาบสิ่งของ คนแก่มา_กับ_ไม้เท้า คนมา_กับ_ช้าง_กับ_ม้า_กับ_โค_กับ_กระบือ คนอยู่_กับ_หีบผ้า ทองเก็บไว้_กับ_เงิน ผ้า_กับ_เสื้ออยู่ด้วยกัน คนได้มีดมา_กับ_ด้าม ได้ขวานมา_กับ_สิ่ว ได้ปืนมา_กับ_ดินดำ ได้เกวียนมา_กับ_วัว หีบไฟไหม้เสีย_กับ_ผ้า เงินหายไป_กับ_ถุงด้วยกัน ของก็ดี สัตว์ก็ดี คนก็ดี อยู่ด้วยกัน ไปด้วยกัน ทำอะไรด้วยกัน ต้องที่จะออกชื่อด้วยกันว่า กับ ได้สิ้น คือเงิน_กับ_ทอง หม้อเข้า_กับ_เชิงกราน บังเหียน_กับ_ม้า ตะพด_กับ_โค สายสนตะพาย_กับ_กระบือ นก_กับ_รัง ทหาร_กับ_ปืน คน_กับ_ช้าง ม้า_กับ_รถ โค_กับ_เกวียน คน_กับ_รองเท้า ช้าง_กับ_ม้า ลา_กับ_อูฐ บุตร_กับ_ธิดา ข้า_กับ_เจ้า เรือ_กับ_คน อะไรๆ เป็นอันมากที่ไปด้วยกัน มาด้วยกันอยู่ด้วยกัน ทำอะไรด้วยกัน ว่า กับ ได้หมด แต่ ถวาย และ ให้ และ รับ และ เรียกเอา บอกเล่า ว่า กับ ไม่ได้เลย
ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย_ใน_หลวง ใน_พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ถวาย_ใน_เจ้าต่างกรม กำนัล_ให้_ท่านเสนาบดี ถวายพระพร_แด่_พระเจ้าอยู่หัว กราบทูลพระกรุณา_แด่_พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กราบทูล_ต่อ_เจ้าต่างกรม เจ้ายังไม่ได้ตั้งกรม เรียน_ต่อ_ท่านเสนาบดี แจ้งความ_ต่อ_ผู้สำเร็จราชการเมือง กรมการฟ้อง_ต่อ_ลูกขุนณศาลหลวง ให้ใช้ ใน แด่ ต่อ โดยสมควร นอกกว่านี้ใช้_แก่ คือพระราชทาน_แก่ ให้_แก่ บอก_แก่ แจ้งความ_แก่ ทำโทษ_แก่ ลงโทษ_แก่ ใครๆ อะไรๆ ไม่ว่าสุดแล้วแต่คำที่ต่อกัน แจ้ง_แก่ ร้องเรียก_แก่ ทำคุณ_แก่ ทำให้_แก่ บอกให้_แก่ แจกจ่าย_แก่ เสียไป_แก่ ลงพระราชอาชญา_แก่ ให้ปรับไหม_แก่ ได้_แก่ เสีย_แก่ ไว้_แก่ ไว้ใจ_แก่ ไว้ความ_แก่ เอ็นดู_แก่ เห็น_แก่ ให้ถ้อยคำ_แก่ ยอม_แก่ โกรธ_แก่ ไว้ธุระ_แก่ ให้ศีลให้พร_แก่ สมควร_แก่ จงมี_แก่ สงสาร_แก่ อนุเคราะห์_แก่ ขายให้_แก่ ให้ช่อง_แก่ แลอื่นๆ ที่คล้ายกัน ให้ว่า แก่ อย่าว่า กับ เลย
เหมือนคำจะควรว่า แต่ นั้น คือรับ_แต่ ขอ_แต่ เอา_แต่ เรียกเอา_แต่ ได้พระราชทาน_แต่ ได้อนุเคราะห์_แต่ เรียกภาษี_แต่ เอามา_แต่ ฟัง_แต่ มา_แต่ ซื้อมา_แต่ เรียกเอา_แต่ เก็บเอา_แต่ รู้_แต่ และอื่นๆ ใช้ แต่ ในที่ว่าด้วยต้นทางมา
คัดจากประกาศวันพฤหัสบดี เดือนยี่ แรม ๕ ค่ำ ปีมะแม เอกศก
ว่าด้วยลักษณะคำว่า ใส่
คำว่าใส่ใช้ในคำกราบทูลได้แต่ของไม่มีตัว คือ ใส่ความ ใส่โทษ เอาใจใส่ ใส่ใจรักใคร่ ใส่จริต และอื่นๆ ใส่ของมีตัวไม่ได้หมด อย่างใส่บาตรต้องว่าตักบาตร หรือเจ้านายก็ว่าทรงบาตร ใส่เสื้อใส่กางเกง ให้ว่าห่มเสื้อ นุ่งกางเกง หรือทรงพระสนับเพลาแลฉลองพระองค์ ใส่หมวกว่าสวมหมวกแลทรงพระมาลา ใส่ดุมว่าขัดดุม ใส่กำไลใส่เกี้ยวว่า สวมกำไลสวมเกี้ยว ใส่ปิ่นว่าปักปิ่น ใส่สร้อยใส่จี้ว่าผูกสร้อยผูกจี้ ใส่โซ่ใส่ตรวนใส่ขื่อใส่คา ว่าจำโซ่จำตรวนจำขื่อจำคา ใส่คุกว่าจำคุกขึ้นคุก ส่งคุกขังคุกเข้าคุก ใส่ตรางใส่ทิมว่าขังตรางขังทิม ใส่เล้าว่าขังเล้า ใส่กรงว่าขังกรงหรือไว้ในกรง ใส่หม้อใส่ไหใส่ขวด ว่ากรอกหม้อกรอกไหกรอกขวด ใส่เรือว่าบรรทุกเรือ ใส่คลังว่าขึ้นคลังส่งคลังเข้าคลังหรือเก็บไว้ในคลัง ใส่หีบใส่ตู้ใส่ถุง ถ้าพูดถึงของว่าของในหีบในตู้ในถุง ถ้าพูดถึงกิริยาก็ว่าเข้าหีบเข้าตู้เข้าถุง ใส่ยุ้งใส่ฉางว่าขึ้นยุ้งขึ้นฉาง (ใส่กำปั่นใส่สำเภา) ถ้าเป็นสินค้าก็ว่าบรรทุกกำปั่นบรรทุกสำเภา ถ้าเป็นของก็ว่าเอาไว้ในกำปั่นในสำเภา ใส่ช้างใส่เกวียนใส่ต่าง ถ้ามากก็ว่าบรรทุกช้างบรรทุกเกวียนบรรทุกต่าง ถ้าน้อยก็ว่าขึ้นช้างขึ้นเกวียนขึ้นต่าง ใส่กะบุงตะกร้าตะแกรง ก็ว่าไว้ในกระบุงตะกร้าตะแกรง ใส่กุญแจใส่กลอนว่าลั่นกุญแจขัดกลอน ตักน้ำใส่ตุ่มใส่ถังว่าขังตุ่มขังถัง ใส่หมุดคำนี้ถ้าเป็นหมุดแผลก็ว่าสอดหมุด ถ้าเป็นหมุดตริ่งและขัดสิ่งของใดๆ ก็ว่าตริ่งหมุดขัดหมุด ใส่ยาก็ว่าทายาหรือให้ยาปิดยา ตามสมควร ไม่ว่าใส่บ้วนใส่กะโถนว่าบ้วนลงกระโถน
คัดจากประกาศไม่ปรากฏ วัน เดือน ปี
ว่าด้วยคำ ทแกล้ว
บัดนี้ข้าราชการแทบทุกตำแหน่ง จะแต่งหนังสืออะไรก็พอใจที่จะว่า ทแกล้วทหาร คำนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ยังไม่ทรงทราบแน่ในพระราชหฤทัยเลยว่าอะไรเป็น ทแกล้ว ทรงทราบแต่ หาญ หรือ ทหาร ว่าเป็นคนที่ถืออาวุธศัสตราเตรียมตัวจะสู้ข้าศึก แต่ทแกล้ว นั้นไม่ทราบว่าเป็นคนอย่างไรเลย คนที่ไม่กลัวใครนั้นจะว่า คนกล้าแกล้ว ก็ดี คนกล้าหาญก็ดี คนแกล้วหาญ ก็ดี ว่าได้ แต่ทแกล้วนั้นคือคนจำพวกใด
คัดจากประกาศปีมะเมีย สัมฤทธิศก (พ.ศ. ๒๔๐๑)
คำว่า ปิดตรา บ้าง ปิตรา บ้าง เดี๋ยวนี้พากันพูดแลใช้เขียนมากนักแทบทุกแห่งทุกพนักงาน คำนั้นไม่ถูกเลยไม่ดีเลย เพราะว่าถ้าตราเขาตีไว้แล้วที่กระดาษหรือที่ไหนๆ ใครอยากจะไม่ให้คนอื่นเห็นตรานั้น ตัดกระดาษไปทาบผนึกลงเสียนั่นและควรจะเรียกว่า ปิดตรา ถ้าทำตราให้ปรากฏเป็นสำคัญควรจะเรียกว่า ตีตรา ก็ดี ประทับตรา ก็ดี ไม่ควรจะว่าปิดตราเลย
อนึ่งคำว่า ปิตรา คำนี้เขียนไว้ก็ชุมแต่ยังอ่านไม่เข้าใจ คำว่าปิตรานั้นจะเหมือนว่า แจะตรา หรือ เพราะเอาตราไปแจะเข้าหรือ
คัดจากประกาศปีมะเมีย สัมฤทธิศก (พ.ศ. ๒๔๐๑)
ว่าด้วยศัพท์ ศพ
ใครๆ คือพระภิกษุในสงฆ์หรือนักปราชญ์ และคนใช้หนังสือและข้าราชการผู้จะกราบทูลจงทราบแน่เถิดว่า คำที่เรียกทรากผีว่าศพนั้นถูกต้องแล้ว ให้ใช้เขียนหนังสือและกราบทูลว่า ศพ อยู่นั้นแล ใครอย่าอุตริคิดตามชาววัดคิดล้นไป เขียนบ้างกราบทูลบ้างว่า อสุภ อสภ อาสภ อย่างใดๆ อย่างหนึ่งเลย ถ้าใครขืนว่า อสภ อาสภ ดังนั้น ในหลวงทรงแช่งไว้ ว่าให้ศีรษะคนนั้นล้านเหมือนหลวงตาในวันโกนเป็นนิจนิรันดรไป ถ้าใครเขียนและกราบทูลว่า ศพ ตรงๆ แล้ว ทรงอธิษฐานอวยพรผู้นั้นว่า ถ้าศีรษะล้านให้ผมงอกดก ถ้าไม่ล้านก็อย่าให้ล้านเลย คำว่า ศพ นี้ออกจากคำมคธว่า ฉโว เป็นแท้ไม่ใช่อื่น
คัดจากประกาศปีมะเมีย สัมฤทธิศก (พ.ศ. ๒๔๐๑)
ว่าด้วยศัพท์ พระอิศวร และประติทิน
หนังสือพิมพ์ลงชื่อว่าพระอินสวน ผู้ลงหนังสือพิมพ์ก็มีครูอาจารย์ให้ถามครูอาจารย์ว่ามีหรือที่ชื่อว่าพระอินสวน ดูเป็นตาอินไม่ได้อยู่ในเมือง เป็นคนอยู่สวน ถูกแล้วหรือ หนังสือในราชการเขียนอย่างหนึ่ง ครูโรงพิมพ์อุตตริยักไปเป็นหลายอย่าง อย่าง ภาย เขียนว่า ผ่าย ลมพยุห์ เขียนว่า ลมพายุ และอะไรๆ อื่นอีกเป็นอันมาก ก็พระอินสวนนี้หนังสือราชการก็ไม่เคยเขียนเคยใช้ เป็นแต่คำผู้หญิงเรียกไม่ถูกเรียกเล่น ถามครูดูก่อนเถิด ถูกแล้วหรือ หรือจะเกี่ยงว่าทำตามเสียงคนอ่าน ก็หนังสืออังกฤษเป็นอะไร ในภาษาอังกฤษเองเขียนแลลงพิมพ์ตามลัทธิหนังสือแทบทั้งนั้น เสียงคนอ่านไปอย่างหนึ่ง ตัวหนังสือไปอย่างหนึ่ง สิอ่านกันได้เขียนกันได้ หนังสือไทยภาษาไทยก็เป็นภาษาเป็นหนังสือลูกศิษย์มีครู แต่ทำไมพวกโรงพิมพ์มาคิดว่าเป็นหนังสือและภาษาอาภัพอัปลักษณ์นักหนา ตัวตามหนังสือต้องกับภาษาสันสกฤตก็ไม่ยอมเขียนและลงพิมพ์หรือสำเนียงเสียงผู้ดี แลผู้รู้อ่านก็ไม่เอา ฉะเพาะจะเอาแต่เสียงไพร่เลวที่ไม่รู้หนังสือ ที่เรียกอะไรไม่ถูก มาใช้เอาเป็นประมาณ
หนังสือจำพวกเรียงรายวัน นับคติพระอาทิตย์พระจันทร์และอื่นๆ ที่ลงเป็นตรางนั้น ภาษาไทยเช่นเขียนว่าประฏิทิน และคำเพ็ททูลแลคำอ่านก็ว่าประฏิทิน แต่คำคนไม่รู้เรียกว่าประนินทิน คำนี้พวกครูของพวกโรงพิมพ์จะไม่รู้ดอกกระมัง ด้วยมิใช่ของข้างวัดวาอารามบาล่ำบาลีอะไร
คัดจากชุมนุมพระบรมราชาธิบาย ซึ่งพิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๗ ไม่ปรากฏ วัน เดือน ปี
ว่าด้วยคำ ภูษามาลา และ วัดพนัญเชิง
ภูษามาลา คำนี้เรียกมาแต่บุรมบุราณ ก็จะกลับเอาต้นเป็นปลาย เรียกว่ามาลาภูษากีดนัก เหมือนจะไปเรียกมหาดไทยว่าไทยมหาด กระลาโหมจะไปเรียกว่าโหมกระลาฟังไม่ได้เลย เพราะอย่างนั้น ให้คงเรียกว่าภูษามาลาตามเดิมเถิด อย่าเรียกว่ามาลาภูษา กลับหน้าเป็นหลังเลยเป็นอันขาด
วัดพนัญเชิงอีกคำหนึ่งว่าวัดพระเจ้าพนัญเชิง ให้คงเรียกอยู่ตามเดิม อย่าอุตริเล่นลิ้นเรียกว่าผนังเชิง เพราะเขาเรียกอย่างนั้นทั้งบ้านทั้งเมืองแต่ไหนๆ มา มาแปลงว่าผนังเชิงก็ไม่เห็นเพราะเจาะเป็นยศเป็นเกียรติอะไร สำแดงแต่โง่ของผู้แปลง ไม่รู้ภาษาเดิมว่าเขาตั้งว่าพนัญเชิงด้วยเหตุไร ประการหนึ่งวัดนั้นก็เป็นวัดราษฎรไทยจีนเป็นอันมากเขานับถือว่าศักดิ์สิทธิ ก็ผู้เป็นเจ้าของวัดเดิมที่ตั้งชื่อนั้นไว้จะเป็นผีสางเทวดาสิงสู่อยู่อย่างไรไม่รู้ มาแปลงเรียกขึ้นใหม่ๆ ดูเหมือนผู้แปลงก็จะไม่สู้สบาย ไม่พอที่จะย้ายก็อย่ายกไปเลย ให้คงไว้ตามเดิมเถิด
คัดจากประกาศไม่ปรากฏ วัน เดือน ปี
ว่าด้วยศัพท์ สัทธรรมเทศนา และคำ ทูลเกล้าฯ ถวาย
อนึ่งจะกราบทูลพระกรุณาว่าพระสัทธรรมเทศนา ขอพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายก็ดี คำเหล่านี้นั้นใช้ได้แต่ในที่อันควรจะใช้ สัทธรรมเทศนานั้นใช้ได้แต่เทศนาว่าด้วยพระนิพพานอย่างเดียว เทศนาที่เป็นนิทานต่างๆ จะว่าพระสัทธรรมเทศนาไม่ได้ ให้กราบทูลว่าพระธรรมเทศนาเท่านั้น อย่าให้ว่าพระสัทธรรมเทศนา
อนึ่งคำที่ว่าขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายนั้น จะใช้กราบทูลถวายพระราชกุศลไม่ได้ เพราะกุศลเป็นของไม่มีตัว ให้กราบทูลว่า ขอพระราชทานถวายพระราชกุศล ที่ว่าขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายนั้นใช้ได้แต่สัตว์เดียรัจฉานและของต่างๆ แต่มนุษย์จะว่าทูลเกล้าฯถวายไม่ได้ เพราะมนุษย์นั้นใครฆ่าไม่ได้ ประหารชีวิตได้แต่พระเจ้าอยู่หัว เพราะมนุษย์เป็นข้าพระเจ้าแผ่นดินอยู่เองโดยธรรมดา ถึงจะไปตีทัพจับชะเลยมาได้หรือได้มาแต่ที่อื่นก็ดี จะกราบทูลว่าขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายไม่ได้ให้กราบทูลว่า ขอพระราชทานกราบทูลถวาย
คัดจากหมายรับสั่งวันพุธ เดือน ๑๐ ขึ้นค่ำ ๑ ปีเถาะสัปตศก (พ.ศ. ๒๓๙๘)
ว่าด้วยคำ พระเมรุทอง และพิหารหลวง พิหารราย
พระเมรุที่ปลูกเป็นรูปบุษบกสวมพระเบญจา เรียกว่าพระเมรุทอง ทำด้วยดีบุกก็ดีทำด้วยทองอังกฤษก็ดี ทำด้วยทองน้ำตะโกก็ดี หรือจะลงรักปิดทองคำเปลวก็ดี หรือจะหุ้มทองคำจริงก็ดี ก็คงเรียกชื่อว่าพระเมรุทองทุกครั้งทุกคราว จะเรียกอย่างอื่นไม่มีฉันใด พระพิหารใหญ่ที่ต่อกับพระเจดีย์หรือพระปรางค์ ในหลวงจะสร้างก็ดี ผู้อื่นจะสร้างก็ดี ก็เรียกชื่อวิหารหลวง เป็นชื่อของไม่เป็นชื่อตามความจริง ก็พิหารอื่นถึงจะใหญ่จะโตในหลวงจะทรงสร้าง ถ้าไม่มีพระเจดีย์พระปรางค์อยู่หลังมีพระระเบียงล้อมแล้ว ก็ไม่ชื่อว่าพิหารหลวง
สวดหนังสือสวดอย่างเช่นเด็กๆ สวดนั้น เรียกชื่อว่าสวดโอ้เอ้พิหารราย จะสวดที่พิหารรายก็ดี สวดที่พระระเบียงก็ดี สวดที่พิหารใหญ่ที่ศาลากุฎีที่ใดๆ ก็ดี ก็คงเรียกชื่อยืนอยู่อย่างเดียวว่าโอ้เอ้พิหารราย ไม่ยักย้ายไปตามที่สวดเลย ไม่รู้เป็นแน่ว่าชื่อเช่นนี้ชื่อพระเมรุทองก็ดี ชื่อพิหารหลวงก็ดี สวดโอ้เอ้พิหารรายก็ดี เป็นแต่ชื่อของตามอาการที่เป็นที่มี ไม่เป็นชื่อตามความจริงที่ชื่อกล่าว อย่าให้เข้าใจผิดไป
คัดจากชุมนุมพระบรมราชาธิบาย ซึ่งรวมพิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๗ ไม่ปรากฏ วัน เดือน ปี
ตอน ๒ว่าด้วยนามข้าราชการ
นามพระยาอิศรานุภาพ และธัญญาภิบาล พระยาประเสริฐสาตรดำรง
ชื่อพระยาอิศราภาพนั้นแปลออกไม่ได้ความ ถ้าจะแปลว่าความไม่เป็นอิสสระหาถูกต้องไม่ ให้เติมอักษร น เข้าอีกอักษรหนึ่งว่า พระยาอิสสรานุภาพ แปลว่าผู้มีอานุภาพดังพระอิศวร หรือว่าผู้มีอานุภาพแห่งพระอิศวร ดังนี้จึงจะสมควร
อนึ่งชื่อพระธัญญาบริบาลก็ไม่สมควร ด้วยความแปลว่า ผู้ไม่รักษาเข้าเปลือก หาสมต้องตามความประสงค์ไม่ ให้แปลงเสียว่า พระธัญญาภิบาล แปลว่าผู้รักษาข้าวเปลือกโดยยิ่ง
อนึ่งพระยาประเสริฐดำรงนั้นไม่ค่อยจะรู้ ให้เติมคำว่า พระยาประเสริฐสาตรดำรง
คัดจากหมายรับสั่ง เดือนยี่ ปีชวด จุลศักราช ๑๒๑๔ (พ.ศ. ๒๓๙๕)
ว่าด้วยนามหลวงบันเทาทุกข์ราษฎร
ชื่อหลวงทุกข์ราษฎรที่เรียกมาแต่ก่อนๆ นั้นหาชอบกลไม่ ฟังดูเป็นที่ประหนึ่งกระทำทุกข์ให้แก่อาณาประชาราษฎรให้ได้ความเดือดร้อน บัดนี้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ขนานนามใหม่ ด้วยพระราชหฤทัยจะมิให้นักปราชญ์ผู้มีปัญญาวิชชารู้ภาษามคธสันสกฤตตริตรองละเอียด ตำหนิติเตียนคนโบราณได้เพราะชื่อนั้นในเบื้องหน้า จึงได้เพิ่มขนานนามว่า หลวงบันเทาทุกข์ราษฎร หรือจะว่าแต่หลวงบันเทาทุกข์เท่านั้นก็พอจะฟังได้
คัดจากประกาศ วันอังคาร เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีฉลู เบญจศก (พ.ศ. ๒๓๙๖)
ว่าด้วยนามเจ้าพระยามุขมนตรี และหลวงมลโยธานุโยค
ว่าด้วยเจ้าพระยาผู้ใหญ่ในกรมมหาดไทยในพระบวรราชวัง ชื่อเจ้าพระยามุขมนตรีไม่มีตัว ภิ นำหน้า อย่าให้เรียกว่าเจ้าพระยาภิมุขมนตรี กับตำแหน่งจางวางกรมทนายเลือกในพระบรมมหาราชวัง ชื่อหลวงมลโยธานุโยค ไม่มีตัว พิ หรือ วิ นำหน้าเหมือนกัน อย่าให้เรียกว่าหลวงพิมลโยธานุโยค หรือ วิมลโยธานุโยค เป็นอันขาด
คัดจากประกาศปีมะเมีย สัมฤทธิศก (พ.ศ. ๒๔๐๑)
ว่าด้วยนามผู้สำเร็จราชการเมืองขึ้นเมืองกาญจนบุรี ๗ เมือง
เมืองสมิงสิงหบุรี ๑ เมืองลุ่มสุ่ม ๑ เมืองท่าตะกั่ว ๑ เมืองไทรโยค ๑ เมืองท่าขนุน ๑ เมืองทองผาภูม ๑ เมืองท่ากระดาน ๑ ทั้ง ๗ หัวเมืองเหล่านี้ แต่เดิมก็ไม่เป็นเมือง เป็นแต่ที่ตั้งค่ายที่ด่านตั้งอยู่เท่านั้น แต่พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อน ทรงพระราชดำริว่า จะให้มีเกียรติศัพท์ดังออกไปข้างเมืองพะม่าว่า มีหัวเมืองแน่นหนาหลายชั้น จึงโปรดตั้งให้เป็นหัวเมืองขึ้น มีกรมการอยู่รักษาทุกๆ เมือง แลชื่อผู้สำเร็จราชการเมืองทั้ง ๗ นั้นแต่เดิมก็ไม่มี เป็นแต่ชื่อเรียกตามตำบลที่ตั้งอยู่นั้นเอง บัดนี้ทรงพระราชดำริว่า ผู้สำเร็จราชการเมืองไม่มีชื่อตั้งไม่สมควร ณวันพฤหัสบดีเดือน ๘ บุรพาษาฒแรม ๖ ค่ำ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานชื่อเป็นภาษาสันสกฤตแก่ผู้สำเร็จราชการเมืองเหล่านั้นดังนี้ พระสมิงสิงหบุรีเป็นพระสมิงสิงหบุรินทร ผู้สำเร็จราชการเมืองสมิงสิงหบุรี พระลุ่มสุ่มเป็นพระนินนภูมิบดี ผู้สำเร็จราชการเมืองลุ่มสุ่ม พระท่าตะกั่วเป็นพระชินติฐบดี ผู้สำเร็จราชการเมืองท่าตะกั่ว พระไทรโยคเป็น พระนิโครธาภิโยค ผู้สำเร็จราชการเมืองไทรโยค พระท่าขนุนเป็นพระปนัสติฐบดี ผู้สำเร็จราชการเมืองท่าขนุน พระทองผาภูมเป็นพระเสลภูมิบดี ผู้สำเร็จราชการเมืองทองผาภูม พระท่ากระดานเป็นพระผลกติฐบดี ผู้สำเร็จราชการเมืองท่ากระดาน
คัดจากประกาศวันจันทร์ เดือน ๗ แรม ๑๐ ค่ำ ปีมะเมียสัมฤทธิศก (พ.ศ. ๒๔๐๑)
ว่าด้วยนามผู้สำเร็จราชการเมืองนครเขื่อนขันธ์
ชื่อผู้สำเร็จราชการเมืองนครเขื่อนขันธ์เป็นชื่อตั้งตามนามเมืองไปเมื่อแรกตั้งเมืองนั้น พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยได้พระราชทานแต่นามเมือง ยังไม่ได้พระราชทานนามผู้สำเร็จราชการเมือง การก็เลยมาควรจะมีชื่อผู้สำเร็จราชการเมืองให้แปลกจากนามเมือง ดังหนึ่งเมืองปทุมธานี พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยได้พระราชทานนามเมืองว่า เมืองประทุมธานี แล้วก็ทรงตั้งผู้สำเร็จราชการเมืองขึ้นแล้วพระราชทานนามว่า พระยาพิทักษ์ทวยหาญ เป็นชื่อต่างจากนามเมืองนั้นจึงจะสมควร เพราะฉะนั้นบัดนี้โปรดฯ พระราชทานนามพระยาผู้สำเร็จราชการเมืองนครเขื่อนขันธ์นั้นว่า พระยาดำรงราชพลขันธ์ ผู้สำเร็จราชการเมืองนครเขื่อนขันธ์ ถือศักดินา ๓๐๐๐ โปรดเลื่อนให้หลวงยศโยธีผู้ช่วยเมืองนครเขื่อนขันธ์เป็นหลวงขยันสงครามปลัดเมืองนครเขื่อนขันธ์ ถือศักดินา ๖๐๐ ดำรัสว่าชื่อยกกระบัตรเมืองนครเขื่อนขันธ์ว่า หลวงภูกามภักดีนั้นไม่ชอบกล เพราะว่าภูกามนั้นเป็นคำที่เชือนมาแต่คำว่าโปคคาม ซึ่งเป็นชื่อเมืองมหานครเดิมเก่าของพะม่าก่อนเมืองอังวะ ไม่ใช่ชื่อเมืองมอญ เพราะฉะนั้นบัดนี้โปรดให้เปลี่ยนชื่อหลวงยกกระบัตรเมืองนครเขื่อนขันธ์ ว่าหลวงนิคมคามบริรักษ์ยกกระบัตรเมืองนครเขื่อนขันธ์ ถือศักดินา ๕๐๐
คัดจากประกาศวันพฤหัสบดี เดือน ยี่ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีมะเมียสัมฤทธิศก (พ.ศ. ๒๔๐๑)
ตอน ๓ ว่าด้วยนามสถานที่ต่างๆ
นามพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ และ พุทไธศวรรย์
พระที่นั่งสุทธาสวรรย์ที่เรียกกันมาแต่ก่อนนั้นหาถูกไม่ ทรงพระราชทานนามใหม่ว่า พระที่นั่ง สุทไธศวรรย์ แปลเป็นคำไทยว่า พระที่นั่งไอศวรรย์ โถงไม่มีฝาบัง
อนึ่งพระที่นั่งพุทธาสวรรย์ในพระบวรราชวังนั้น ถ้าข้าราชการทูลละอองธุลีพระบาทในพระบรมมหาราชวังจะกราบบังคมทูลพระกรุณาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้กราบทูลว่า พระที่นั่งพุทไธศวรรย์
คัดจากหมายรับสั่ง วันพุธ เดือน ๖ แรม ๑๒ ค่ำ ปีฉลูเบญจศก (พ.ศ. ๒๓๙๖)
ว่าด้วยนามวัดรัชฎาธิฐาน วัดกาญจนสิงหาสน์
วัดเงินวัดทองบางพรหม เป็นที่อันสมเด็จพระบรมราชมหาไอยิกาเจ้า กรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ ทรงสถาปนาสร้างไว้แต่ก่อน ครั้นเมื่อสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช คือพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จดำรงอยู่ในราชสมบัติ ได้ทรงพระราชอุตสาหะให้ปฏิสังขรณ์เพิ่มเติมให้บริบูรณ์เป็นพระอารามหลวง ด้วยบริจาคพระราชทรัพย์กระทำให้สำเร็จเพื่อจะฉลองพระเดชพระคุณในสมเด็จพระบรมราชมหาไอยิกาเจ้า ซึ่งสวรรคตล่วงไปแล้วนาน แต่ยังไม่ได้ทรงพระราชทานพระนามเป็นบรรดาศักดิ์สมควรแก่พระอารามหลวง บัดนี้ทรงพระราชดำริให้แปลงชื่ออารามเดิมว่าวัดเงินวัดทองนั้นให้เป็นนามภาษามคธ วัดเงินให้เรียกว่าวัดรัชฎาธิฐาน วัดทองให้เรียกวัดกาญจนสิงหาสน์
คัดจากหมายรับสั่งวันศุกร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีขาลฉอศก (พ.ศ. ๒๓๙๗)
ว่าด้วยนามท้องสนามหลวง และท้องสนามไชย
ที่ท้องนาหน้าวัดมหาธาตุนั้น คนอ้างการซึ่งนานๆ มีครั้งหนึ่ง แลเป็นการอวมงคล มาเรียกเป็นชื่อตำบลว่า ทุ่งพระเมรุ นั้นหาชอบไม่ ตั้งแต่นี้สืบไปที่ท้องนาหน้าวัดมหาธาตุนั้นให้เรียกว่า ท้องสนามหลวง
อนึ่งหน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ให้เรียกว่า ท้องสนามไชย
คัดจากประกาศออกในปีเถาะ สัปตศก (พ.ศ. ๒๓๙๘)
ว่าด้วยนามเมืองประจวบคีรีขันธ์ และเมืองปัจจันตคิรีเขตต์
เมืองบางนางรมนั้น โปรดเกล้าฯ ให้เรียก เมืองประจวบคีรีขันธ์ กับที่เกาะกงนั้นโปรดเกล้าฯ ให้เรียกเมืองปัจจันตคิรีเขตต์
คัดจากหมายรับสั่ง วันอังคาร เดือน ๘ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก (พ.ศ. ๒๓๙๘)
ว่าด้วยนามคลองเจดีย์บูชา
คลองขุดใหม่แขวงเมืองนครไชยศรี ปากคลองอยู่กับท้ายบ้านท่านาปลายคลองจดพระปฐมเจดีย์นั้น บัดนี้พระราชทานนามชื่อว่าคลองเจดีย์บูชา เพราะได้ทรงบริจาคพระราชทรัพย์ ๖๐๐ ชั่งเศษ จ้างจีนให้ขุดเป็นคลองขึ้น เพื่อจะให้เป็นทางบูชาพระเจดีย์นั้น มิใช่คลองของผู้อื่นสร้าง เพราะฉะนั้นให้คนทั้งปวงเรียกนามตามพระราชทานนี้เทอญ
คัดจากประกาศวันศุกร์ เดือน ๕ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ปีมะเมีย ยังเป็นนพศก (พ.ศ. ๒๔๐๑)
ว่าด้วยนามพระที่นั่งชลังคพิมานและพระที่นั่งในพระบรมมหาราชวัง
ด้วยชื่อพระที่นั่งชลังคพิมาน เรียกได้แต่องค์เล็กริมน้ำหลังเดียวนอกนั้นองค์ใหญ่ด้านเหนือและองค์ใหญ่ด้านใต้ องค์สูง ยังไม่มีชื่อซึ่งจะเรียกว่า ชลังคพิมาน ทั่วไปทุกหลังทั้งจังหวัดพระตำหนักน้ำนั้นไม่ได้ เปรียบเหมือนในจังหวัดท้องพระโรง ก็มีชื่อพระตำหนักต่างๆ พระที่นั่งสนามจันทร์ก็เป็นชื่อพระที่นั่งองค์เล็กหลังเดียว ไม่ได้เป็นชื่อทั่วไปทั้งจังหวัดท้องพระโรงฉันใด พระที่นั่งชลังคพิมานก็เป็นชื่อพระที่นั่งองค์เล็กริมน้ำหลังเดียวเหมือนกัน
อนึ่งพระที่นั่งสร้างขึ้นใหม่บนกำแพง ตรงหน้าพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ชื่อพระที่นั่งไชยชุมพล พระที่นั่งตึกหอสูงสำหรับทอดพระเนตรเห็นไปไกลนั้น ชื่อพระที่นั่งภูวดลทัศไนย พระมหาปราสาทบนกำแพงด้านตะวันออกชื่อพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ พระที่นั่งท้องพระโรงใหม่ในสวนชื่อพระที่นั่งอนันตสมาคม พระที่นั่งองค์สูงด้านหลังพระที่นั่งอนันตสมาคมชื่อพระที่นั่งบรมพิมาน พระที่นั่งองค์ด้านตะวันตกต่อมาข้างในชื่อพระที่นั่งนงคราญสโมสร พระที่นั่งองค์ด้านใต้ชื่อพระที่นั่งจันทรทิพโอภาส พระที่นั่งองค์ด้านเหนือชื่อพระที่นั่งภาณุมาศจำรูญ พระที่นั่งแฝดซึ่งเป็นพระตำหนักเดิมอยู่ด้านเหนือชื่อพระที่นั่งมูลมนเทียร หอพระปริตอยู่ด้านเหนือพระที่นั่งอนันตสมาคมชื่อหอเสถียรธรรมปริต
คัดจากประกาศวันพุธ เดือน ๗ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก (พ.ศ. ๒๔๐๑)
ว่าด้วยนามพระที่นั่งท่าที่ประทับราชวรดิฐ
พระตำหนักที่ประทับริมฝั่งน้ำ ที่เรียกกันว่าพระตำหนักน้ำบ้าง พระตำหนักแพบ้าง บัดนี้พระราชทานชื่อว่า พระที่นั่งชลังคพิมาน ดังนี้จำเพาะแต่หลังสูงริมน้ำหลังเดียว มิใช่ชื่อทั้งหมู่ทั้งจังหวัด หลังสูงอีกองค์หนึ่งมีฝารอบพระที่นั่งทิพยสถานเทพสถิต หลังใหญ่องค์ข้างเหนือพระที่นั่งราชกิจวินิจฉัย หลังใหญ่องค์ข้างใต้ พระที่นั่งอนงค์ในสราญรมย์ ป้อมริมมุมน้ำข้างเหนือ ชื่อป้อมพรหมอำนวยศิลป ป้อมมุมริมน้ำข้างใต้ ชื่อป้อมอินทรอำนวยศร แลชื่อทั่วจังหวัดนั้น เรียกว่าที่ประทับราชวรดิฐ ท่าน้ำทางเสด็จพระราชดำเนินตรงพระที่นั่งราชกิจวินิจฉัยลงไปนั้น ชื่อท่าที่ประทับราชวรดิฐ
คัดจากประกาศ วันเสาร์ เดือน ๙ ขึ้นค่ำ ๑ ปีมะแม เอกศก (พ.ศ. ๒๔๐๒)
ว่าด้วยคลองผดุงกรุงเกษม คลองถนนตรง และถนนเจริญกรุง
คลองตั้งแต่วัดแก้วฟ้าไปถึงวัดเทวราชกุญชรที่ราษฎรเรียกว่าคลองขุดใหม่นั้น ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เรียกว่า คลองผดุงกรุงเกษม คลองที่แยกไปจากคลองผดุงกรุงเกษมตรงไปออกที่บางอ้อใต้ปากคลองพระโขนงนั้น โปรดเกล้าฯ ให้เรียกว่าคลองถนนตรง ทางที่ริมคลองนั้นก็ให้เรียกว่าทางถนนตรง
ทางที่ทำใหม่ตรงวัดพระเชตุพนตรงออกไปนอกกำแพง ข้ามคลองไปริมบ้านแขกเมืองเขมร เลี้ยวไปถึงป้อมปัจจนึก แล้วข้ามคลองผดุงกรุงเกษม ตรงลงไปถึงบางคอแหลมนั้น โปรดเกล้าฯให้เรียกว่า ถนนเจริญกรุง
คัดจากประกาศไม่ปรากฏ วัน เดือน ปี
ว่าด้วยนามวัดมหาธาตุ วัดราชประดิษฐ และวัดราชบูรณะ
พระอารามซึ่งทรงบริจาคพระราชทรัพย์ให้จัดซื้อที่แล้วทรงสถาปนาสร้างขึ้นในทิศตะวันออกพระบรมมหาราชวัง พระราชทานนามไว้ว่าวัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม ตามธรรมเนียมโบราณซึ่งเคยมีมาในเมืองใหญ่ๆ ที่ตั้งเป็นกรุงเทพมหานคร อย่างเมืองสุโขทัย เมืองสวรรคโลก เมืองพิษณุโลก แลกรุงเก่า คือมีวัดมหาธาตุ และวัดราชประดิษฐาน และวัดราชบุรณะ เป็นของสำหรับเมืองทุกเมือง และนามชื่อว่าวัดราชประดิษฐในครั้งนี้ แต่เดิมเริ่มแรกสร้างก็ได้โปรดให้เขียนในแผ่นกระดานปักไว้เป็นสำคัญ ภายหลังโปรดให้จารึกชื่อนั้นลงในเสาศิลาติดตามกำแพงนั้นก็มี แต่บัดนี้มีผู้เรียกและเขียนลงในหนังสือตามดำริของตนเองว่า วัดราชบัณฑิตบ้าง วัดทรงประดิษฐบ้าง เปลี่ยนแปลงไปไม่ถูกต้องตามชื่อที่พระราชทานไว้แต่เดิม ทำให้เป็นสองอย่างสามอย่างเหมือนขนานชื่อขึ้นใหม่ เพราะฉะนั้นตั้งแต่นี้สืบต่อไป ห้ามอย่าให้ใครเรียกร้องและกราบบังคมทูลพระกรุณา และเขียนลงในหนังสือบัตรหมายในราชการต่างๆ ให้ผิดๆ ไปจากชื่อที่พระราชทานไว้นั้นเป็นอันขาด ให้ใช้ว่าวัดราชประดิษฐ หรือว่าให้สิ้นชื่อ วัดราชประดิษฐ์สถิตมหาสีมาราม ให้ยั่งยืนคงอยู่ดังนี้
ในแผ่นดินไทยแต่โบราณ เมืองไหนเป็นเมืองหลวงในเวลาใดเวลาหนึ่ง เมืองนั้นมักมีวัดสำคัญ ๓ วัด ชื่อต้นคือวัดมหาธาตุ ๑ วัดราชบุรณะ ๑ วัดราชประดิษฐ ๑ ชื่อ ๓ ชื่อนี้กรุงเก่าก็มี พิษณุโลกก็มี สุโขทัยก็มี สวรรคโลกก็มี แต่ในกรุงเทพบางกอกนี้ ครั้นถึงแผ่นดินที่ ๑ สร้างกำแพงลงแล้วก็ทรงสร้างพระอารามหลวง เป็นแต่แปลงชื่อเก่าที่มีชื่อมาแล้ว คือวัดสลักที่อยู่ใกล้พระบรมมหาราชวังข้างเหนือนั้น ที่เดิมก็น้อยสร้างต่อออกมาเป็นที่ใหญ่ แล้วขนานนามว่าวัดนิพพานาราม แล้วโปรดให้แปลงเป็น วัดศรีสรรเพ็ชญ์ แล้วภายหลังทรงพระราชดำริว่า ในกรุงเทพบางกอกนี้วัดมหาธาตุยังไม่มี ก็วัดมหาธาตุเป็นที่อยู่สมเด็จพระสังฆราช ๆ อยู่ในวัดสลักซึ่งแปลงมาเป็นวัดนิพพานาราม แล้วแปลงมาเป็นวัดศรีสรรเพ็ชญ์นั้น ควรให้แปลงเป็นวัดมหาธาตุ ตามตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราช เพราะฉะนั้นวัดนั้นจึงเรียกวัดมหาธาตุจนทุกวันนี้ คนเฒ่าคนแก่ยังหลงเรียกว่าศรีสรรเพ็ชญ์อยู่บ้าง แต่เดี๋ยวนี้น้อยแล้ว ชื่อวัดนิพพานารามก็ดีไม่มีใครเรียกเลย เดี๋ยวนี้จะหาแต่ผู้รู้ก็ไม่มี ที่ท้ายพระบรมมหาราชวังข้างใต้ มีวัดเดิมเป็นวัดใหญ่ชื่อวัดโพธาราม ชาวบ้านชาวเมืองแต่โบราณมาเรียกวัดโพธิ์ แผ่นดินที่ ๑ได้สร้างลงพระราชทานนามว่า วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ชื่อพระราชทานมีผู้เรียกอยู่แต่ในพระราชวังแลคำเพ็ททูลบัตรหมาย นอกนั้นแล้ววัดนั้นเป็นวัดเคราะห์ร้ายยังเรียกว่าวัดโพธิ์อยู่ทั้งแผ่นดิน ควรเห็นว่าชื่อพระราชทานเป็นชื่อตั้งใหม่ปิดไม่แน่น จะคิดแปลงใหม่เห็นไม่ชนะ
ยังอีกวัดเลียบ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ทรงสร้างพระอุโบสถใหม่แลหอไตรลง ในหลวงจึงพระราชทานนามว่าวัดราชบุรณะ เพื่อจะให้เป็นคู่กันกับวัดมหาธาตุ ก็เป็นวัดเคราะห์ร้ายเหมือนกัน คนเรียกวัดเลียบอยู่นั่นเองทั้งบ้านทั้งเมือง เพราะเป็นคู่กับวัดโพธิ์ เหมือนบ้านเลียบ บ้านแพ บ้านโพ บ้านหว้า แขวงกรุงเก่า คล่องปากนักยักไม่ได้ อย่าว่าแต่คนอื่นเลยถานานุกรมลางองค์ในวัดนั้นเอง ไม่รู้จักชื่อว่าวัดราชบุรณะก็มี
ได้ยินความตามลัทธิเก่าข้างเมืองเหนือเล่าสืบมาว่า วัดมหาธาตุมีทุกเมืองนั้น เพราะเป็นพระเจดียสถานของพระเจ้าอโศกมหาราช ตั้งแต่ครั้งพระเจ้าอโศกราชแผ่ศาสนาทุกบ้านทุกเมืองแต่เดิมที ครั้นสาสนาตั้งแล้วพระเจ้าแผ่นดินและราษฎรในเมืองนั้นๆ คิดจะให้มีวัดเป็นที่อยู่พระสงฆ์ขึ้นอีก ๑ วัด พระเจ้าแผ่นดินจึงสร้างวัดหนึ่งขึ้นด้วยพระราชทรัพย์หลวง ราษฎรเรี่ยรายกันสร้างวัดหนึ่งขึ้น ด้วยทุนเป็นของเรี่ยรายจึงให้ชื่อวัดราชบุรณะ แปลว่าราษฎรทำให้เต็ม ก็ฝ่ายวัดที่พระเจ้าแผ่นดินสร้างจึงขนานนามว่า วัดราชประดิษฐาน แปลว่าวัดในหลวงสร้างด้วยทุนหลวงอย่างเดียว แต่วัดมหาธาตุเป็นที่ตั้งพระบรมธาตุ ซึ่งพระเจ้าอโศกราชแจกมาแต่เดิมจึงเรียกวัดมหาธาตุ คำโบราณเล่ามาอย่างนี้
ก็เมืองใหญ่ๆ มีวัดมหาธาตุ วัดราชประดิษฐาน วัดราชบุรณะ ทุกเมือง แต่ในกรุงบางกอกนี้ยังไม่มี จึงทรงสร้างขึ้นที่ทิศตวันออกพระบรมมหาราชวัง แล้วทรงพระราชทานนามว่าวัดราชประดิษฐ ก็คือวัดราชประดิษฐานนั้นเอง แต่ลดฐานออกเสีย เพราะกลัวคนจะเรียกว่าวัดราดติดฐานเหมือนที่กรุงเก่าไป วัดนี้ภูมิวัดเล็กใหญ่ก็เท่าๆ กันกับวัดราชประดิษฐานที่กรุงเก่า แต่เดี๋ยวนี้คนมาเรียกวัดราชบัณฑิต เรียกอย่างนี้ผิดพวกราชบัณฑิตไม่ได้เข้าทุนด้วย ถ้าใครขืนเรียกขืนเขียนอย่างนั้นจะปรับ ๒ ตำลึง
คัดจากประกาศวันจันทร์ เดือน ๙ ขึ้นค่ำ ๑ ปีมะโรง สัมฤทธิศก (พ.ศ. ๒๔๑๑)
ว่าด้วยเรื่องแขกเรียกเมืองมะกะและเมืองมะดีนะว่าเมืองกบิลพัสดุ์
จดหมายหารือมายังพระจุฬาราชมนตรี แลขุนนางในกรมท่าขวาหลวงศรียศ และพระยาราชวังสัน แลเจ้ากรมปลัดกรมอาสาจาม และอื่นๆ และพวกแขกมะลายูในหลวงโคชาอิศหากและอื่นๆ ว่าด้วยคำว่าเมืองกบิลพัสดุ์นี้ จะมีประโยชน์โภชน์ผลเป็นกุศลเป็นบุญอย่างไร พวกท่านจึงพากันเรียกเมืองมะกะหรือเมืองมะดีนะ ในแผ่นดินอาหรับนั้นว่าเมืองกะบิลพัสดุ์ร่ำไป จนไทยทั้งเมืองก็เรียกตามไปแทบหมด แขกนอกที่เขาถือศาสนามหมัด ทั้งพวกสุนีแลมะห่นเช่นท่าน ก็มีมากกว่าพวกท่าน ๑๐๐ เท่า ๑๐๐๐ เท่า ก็ไม่มีใครเขาเรียกเมืองมะกะหรือเมืองมะดีนะว่าเมืองกบิลพัสดุ์ แต่คนหนึ่งขึ้นไปจะถามถึงเมืองมะกะเมืองมะดีนะเรียกชื่อเมืองกบิลพัสดุ์ เขาก็ว่าไม่เข้าใจเลย เขาว่าไม่เคยได้ยินเลย เป็นเหตุอย่างไร แขกที่เมืองไทยจึงเรียกเมืองมะกะหรือ เมืองมะดีนะ ว่ากบิลพัสดุ์หมด ทั้งแขกที่เป็นพะม่าเข้ารีด และแขกจามแขกมะลายู และไทยที่หลงเชื่อแขกนั้น บางคนได้ยิน ฯ ข้า ฯ ว่าโต๊ะคนนั้นคนนี้เขาไปเมืองมะกะ เมืองมะดีนะ ก็มีไทยเถียง ฯ ข้า ฯ ว่าเขาไม่ได้ว่าจะไปเมืองอื่นดอก เขาจะไปเมืองกะบิลพัสดุ์ดอกดังนี้ ฯ
เมื่อปีหลัง พระยาตรังกานูบอกเข้ามาว่า จะลาไปเมืองมะกะ ล่ามที่กรุงแปลว่า จะกราบถวายบังคมลาไปเมืองกบิลพัสดุ์ ฯ ข้า ฯ นึกว่าพระยาตรังกานูจะเรียกดังนั้นด้วย จึงเอาหนังสือพระยาตรังกานูมาให้คนอ่านมะลายูอ่านไปตามตัวของเขา คอยฟังคำที่จะออกชื่อเมืองนั้นอย่างไร ก็ฟังได้ยินเฃาอ่าน ไม่มีชื่อว่ากะบิลพัสดุ์เลย พวกแขกในกรุงเรียกดังนี้ เอาที่ไหนมาเรียกฯ
อนึ่งเมืองคอศตันติโนเบล ซึ่งเป็นเมืองหลวงของพวกแขกเตอเก ที่แขกเรียกว่าตุรเกบ้าง ว่าแขกใหญ่บ้างนั้น ว่า เมืองหรุ่มบ้าง เมืองอรุ่มบ้างดังนี้ เอาที่ไหนมาเรียก แขกนอกไม่มีใครเขาเรียกดังนี้เลย เอาที่ไหนมาเรียก คนนอกนั้น โดยถามเขาถึงเมืองหรุ่มเมืองอรุ่ม เขาก็เข้าใจว่าเมืองโรม ซึ่งเป็นเมืองหลวง ที่บาดหลวงใหญ่สางโตปาปาอยู่ในแผ่นดินอิตาลีนั้นไปฯ เมืองนั้นคนถือสาสนามหมัดไม่มีเลย มีแต่คนถือสาสนาเยซู ให้ท่านทั้งปวงหรือทีละนาย ให้การมาจงแจ้ง เอาที่ไหนมาเรียกว่ากบิลพัสดุ แลเมืองหรุ่ม เมืองอรุ่ม จะเรียกผิดกับแขกนอกเขาเรียกนั้น จะมีประโยชน์โภชน์ผลอย่างไรให้การมาจงแจ้ง
ข้าพระพุทธเจ้า พระยาราชวังสัน ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ด้วยทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ถามข้าพระพุทธเจ้าว่า เมืองมะกะเมืองมะดีนะ พวกแขกเรียกว่าเมืองกะบิลพัสดุ์นั้น เหตุอย่างไร เอาที่ไหนมาเรียก ให้ข้าพระพุทธเจ้าให้การมาตามรู้นั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบเกล้าฯ พระเดชพระคุณเป็นล้นเกล้าฯข้าพระพุทธเจ้าแลเจ้ากรมปลัดกรมในกรมอาสาจามก็เรียกเมืองมะกะเมืองมะดีนะ เหมือนแขกชาติอาหรับ ไม่ได้เรียกว่าเมืองกบิลพัสดุ์ อนึ่งเมืองชาติแขกโตรเกที่เป็นเมืองใหญ่ พวกแขกชาติสุนีเรียกว่าเมืองอิศฯ (หมดฉบับเท่านี้)
ชุมนุมพระบรมราชาธิบาย
ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
หมวดโบราณคดี
ว่าด้วยราชประเพณีโบราณ
๑ ประเพณีนำริ้วตรวจทางเสด็จพระราชดำเนิร
มีพระราชกำหนดและบทพระอัยยการสำหรับประเทศกรุงสยามแต่ครั้งกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา ที่ทุกวันนี้เรียกว่ากรุงเก่านั้นสืบๆ มา เป็นอย่างธรรมเนียมอยู่จนตราบเท่าทุกวันนี้ ถ้าพระเจ้าแผ่นดินจะเสด็จพระราชดำเนิรทางสถลมารค ก็มีม้านำริ้วตรวจทางไปก่อน มีกระสุนมีธนูมีหอกซัดเสียบไปบนหลังม้า แล้วถึงกระบวนองครักษ์ถือหวายถือหอกขัดกระบี่เป็นลำดับๆ จนถึงพระราชยาน ถ้าเสด็จพระราชดำเนิรทางชลมารคเล่า ในเรือประตูหน้าประตูหลัง ในเรือดั้งในเรือกันยาทุกๆ ลำ และหน้าและท้ายเรือพระที่นั่งก็มีกระสุนมีปืนมีไม้ศีร์ษะตายไป ถ้ามีเรือตัดหน้าเรือพระที่นั่งหรือแข่งเรือขึ้นมา ก็ต้องลงอาญาตามกฎหมาย ถ้าราษฎรเดิรยืนเยี่ยมหน้าต่าง เยี่ยมประตูที่ใกล้ทางเสด็จพระราชดำเนิร ม้านำริ้วและเจ้าพนักงานในเรือประตูหน้าประตูหลังในเรือดั้งในเรือพระที่นั่งก็เอากระสุนยิง ครั้นกาลล่วงมานานเมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระบรมนาถบรมบพิตร พระพุทธเลิศหล้านภาลัย เสด็จพระราชดำเนิรไปพระราชทานพระกฐิน ณวัดหนังณวัดนางนอง แล้วเสด็จพระราชดำเนิรกลับมาในกลางทาง ทรงได้ยินเสียงผู้หญิงร้องทุกข์ถวายความว่า เจ้าพนักงานในเรือดั้งเอากระสุนยิงถูกดวงจักษุแตก ครั้นได้ทรงสดับแล้วทรงพระกรุณาโปรด ฯ ให้รอเรือพระที่นั่งแล้วดำรัสสั่งให้หลวงทิพเนตร เจ้ากรมหมอสำหรับรักษาจักษุโรค ซึ่งลงประจำอยู่ในเรือพระที่นั่งไปดูรักษา หลวงทิพเนตรจึงกลับมากราบทูลพระกรุณาว่า กระสุนยิงถูกดวงจักษุแตกเสียแล้ว จึงพระราชทานเงินตราผ้านุ่งผ้าห่ม ทำขวัญให้แก่หญิงผู้เสียจักษุนั้นแล้ว จึงโปรดให้มีพระราชบัญญัติห้ามว่าแต่นั้นสืบไปเมื่อหน้า อย่าให้เจ้าพนักงานในเรือประตูหน้าประตูหลัง ในเรือดั้งในเรือพระที่นั่งเอากระสุนยิงเอาราษฎรต่อไป เป็นแต่ให้เงือดเงื้อพอให้รู้กลัว เพราะฉะนั้นเจ้าพนักงานต้องเอากระสุนเตรียมไปตามธรรมเนียม แล้วห้ามคนที่ไม่เคารพเรียบร้อยแต่ด้วยโบกมือห้ามบ้างเงื้อกระสุนบ้าง
คัดจากประกาศยกเลิกการยิงกระสุน และอนุญาตให้ราษฎรเฝ้าได้ในทางเสด็จพระราชดำเนิร ลงวันอาทิตย์เดือน ๘ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีมะเส็งนพศก (พ.ศ. ๒๔๐๐)
๒ ประเพณีลงสรงโสกันต์
ธรรมเนียมลงสรงโสกันต์ ที่เป็นพิธีสำหรับราชตระกูลในแผ่นดินสยามสืบมา สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้า สมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้า ทั้งชายทั้งหญิง คือท่านที่มีพระบิดาพระมารดาเป็นราชตระกูลทั้งสองฝ่าย แต่จะว่าให้ละเอียดถ้าเป็นการตั้งพระวงศ์ใหม่ พระเจ้าพี่ยา พระเจ้าน้องยา พระเจ้าพี่นาง พระเจ้าน้องนาง ที่ร่วมพระชนกชนนีกับสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ก็เป็นสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ ทั้งสิ้น แต่ที่ต่างพระมารดาต่อโปรดให้เป็นจึงเป็นได้ พระเจ้าลูกเธอที่ประสูติแต่พระอัครมเหษี พระราชชายาที่ติดมาแต่เดิมก็ดี ตั้งใหม่ก็ดี เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าทั้งชายทั้งหญิง พระเจ้าลูกเธอที่เจ้าจอมมารดาเป็นแต่พระสนมไม่เป็นเจ้าฟ้า ก็เป็นแต่พระองค์เจ้า ถ้าเจ้าจอมเป็นเชื้อพระวงศ์ห่างๆ ก็ดี เป็นบุตรเจ้าแผ่นดินเมืองน้อยรอบคอบก็ดี หรือเป็นบุตรเสนาบดีมีความชอบก็ดี ถ้าโปรดให้เป็นเจ้าฟ้าก็เป็นได้ พระเจ้าหลานเธอนั้น คือพระโอรสพระธิดาในพระบวรราชวัง ถ้าพระมารดาโปรดให้เป็นเจ้า บุตรีก็เป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้า
สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอเจ้าฟ้าหญิง สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าหญิง เมื่อได้พระสวามีเป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ก็ดี เป็นกรมพระราชฯวังก็ดี เป็นเจ้าต่างกรมไม่มีกรมเจ้าฟ้าหรือพระองค์เจ้าก็ดี ถ้ามีบุตรบุตรีบังเกิดก็เป็นเจ้าฟ้าตามพระมารดา แต่ศักดินาต่ำเสมอพระองค์เจ้าที่เป็นพระเจ้าหลานเธอ ดังสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ มีศักดินาเสมอเพียงพระองค์เจ้าที่เป็นพระเจ้าลูกเธอ
เมื่อแผ่นดินสืบๆ มา พระราชโอรสพระราชธิดาของสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ แลกรมพระราชวัง ฯ ที่ประสูติแต่พระมารดาเป็นเจ้าฟ้าก็ดี เป็นพระองค์เจ้าก็ดีคงเป็นเจ้าฟ้า ถ้ามารดาเป็นแต่หม่อมเจ้าและราชนิกูลและธิดาเมืองน้อยรอบคอบ ก็คงเป็นแต่พระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้า ต่อพระเจ้าแผ่นดินใหญ่โปรดให้เป็นเจ้าฟ้าจึงเป็นได้
ในกรมพระราชวังหลัง บุตรบุตรีประสูติแต่อัครชายา มียศเป็นเจ้า ก็เป็นได้เพียงพระองค์เจ้า ต่อมารดาเป็นเจ้าฟ้าจึงเป็นเจ้าฟ้าตามพระมารดา บุตรบุตรีกรมพระราชวังหลังที่เกิดแต่พระสนมก็คงเป็นหม่อมเจ้าเหมือนกับบุตรบุตรีของพระองค์เจ้าชายทั้งปวง ที่ตั้งกรมแล้วและยังไม่มีกรม หม่อมเจ้าทั้งปวงที่ได้ราชการฝ่ายหน้าฝ่ายใน โปรดเลื่อนให้เป็นพระองค์เจ้าโดยความชอบก็เป็นได้ การกำหนดที่ว่ามานี้ ตามแบบแผนซึ่งมีสืบมาแต่โบราณ หลายชั่วแผ่นดินแต่ครั้งกรุงเก่ามา
เมื่อครั้งแผ่นดินกรุงธนบุรีแรกตั้งแผ่นดินบางกอกก่อนพระวงศ์นี้ มีพระเจ้าลูกเธอชายเป็นเจ้าฟ้า ๓ พระองค์ พระองค์ ๑ เกิดแต่พระอัครชายาเดิม อีกพระองค์ ๑ เกิดแต่มารดาที่เป็นพระญาติพระวงศ์ของพระเจ้าแผ่นดินในเวลานั้น อีกพระองค์ ๑ เกิดแต่มารดาที่เป็นบุตรีของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เมื่อตั้งพระวงศ์ใหม่ขึ้น สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอสองพระองค์ก็เป็นเจ้าฟ้า สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์ใหญ่มีพระบุตร ๓ บุตรี ๑ แต่พระบิดาสิ้นชีพเสียนานแล้ว สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์น้อยมีพระบุตร ๓ บุตรี ๒ พระบิดาก็สิ้นชีพเสียนานแล้วเหมือนกัน ก็ทั้ง ๙ พระองค์นั้นพระเจ้าอยู่หัวโปรดให้เป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าทั้งสิ้น ภายหลังมาพระบุตรของสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์ใหญ่นั้น โปรดให้เป็นกรมพระราชวังหลัง เป็นลำดับสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอที่โปรดให้เป็นกรมพระราชวังบวร ฯ ในแผ่นดินนั้น
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในแผ่นดินนั้น มีพระราชโอรส ๒ พระองค์ พระราชธิดา ๒ พระองค์แต่พระอัครชายาเดิม โปรดให้เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าทั้ง ๔ พระองค์ แต่กรมพระราชวัง ฯ มีพระธิดาประสูติแต่พระมารดาเป็นเชื้อเจ้าเมืองเชียงใหม่ โปรดให้เป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าด้วย รวมเจ้าฟ้าในต้นแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก คือ สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ ถ้านับสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอที่เป็นกรมพระราชวังฯ ด้วยก็เป็น ๓ เป็นชั้นศักดิ์สูงอย่างเอก สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้า ๔ พระองค์เป็นอย่างโท สมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้า นับกรมพระราชวังหลังด้วยเป็น ๑๑ พระองค์เป็นอย่างตรี รวมเจ้าฟ้าทั้ง ๒ อย่างเป็น ๑๘ พระองค์ คือนับเจ้าฟ้าหลานเธอที่เป็นราชบุตรกรุงธนบุรีด้วยนั้น อนึ่งมีเจ้าฟ้าหญิงอีกพระองค์หนึ่ง เป็นพระราชธิดาสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินพระวงศ์เก่ากรุงศรีอยุธยายังคงยศบรรดาศักดิ์เป็นเจ้าฟ้าอยู่ด้วย จึงรวมเป็น ๑๙ พระองค์ด้วยกัน
ก็ในเจ้าฟ้าเหล่านี้ เมื่อแรกตั้งแผ่นดินยังไม่ได้โสกันต์ ๗ พระองค์ คือ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้า ๓ พระองค์ ยกแต่พระองค์ใหญ่ สมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้า ในสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์น้อย ๒ พระองค์ สมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้า ในกรมพระราชวังฯ พระองค์ ๑ สมเด็จพระเจ้าหลานเธอที่เป็นราชบุตรกรุงธนบุรีพระองค์ ๑ จึงรวมเป็น ๗ พระองค์ เมื่อถึงปีมีกำหนดควรจะโสกันต์ ก็มีราชการทัพศึกกับพะม่าวุ่นวายอยู่ เพราะเป็นการต้นแผ่นดิน ไม่มีช่องมีเวลาที่จะได้ทำพระราชพิธีให้เต็มตามตำรา คือ ๒ พระองค์ ถึงกำหนดโสกันต์ในปีแรกตั้งแผ่นดินใหม่ คือปีขาลจัตวาศก ศักราช ๑๑๔๔ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๗๘๒ อีก ๒ พระองค์ถึงกำหนดในปีมะเส็งสัปตศก ศักราช ๑๑๔๗ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๗๘๕ อีก ๒ พระองค์ถึงกำหนดโสกันต์ในปีระกาเอกศก ศักราช ๑๑๕๑ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๗๘๙ สมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าที่เป็นราชบุตรเจ้ากรุงธนบุรีนั้น ถึงกำหนดโสกันต์ในปีกุนตรีศก ศักราช ๑๑๕๓ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๗๙๑ ใน ๑๐ ปีนี้พะม่ายกมารบแทบทุกปี มีราชการทัพศึกมาก ไม่มีช่องที่จะได้คิดทำการลงสรงโสกันต์เลย เป็นแต่ทำโดยสังเขปพอเป็นแล้วไป แต่เจ้าฟ้าพินทวดีซึ่งเป็นพระราชธิดาพระเจ้าแผ่นดินกรุงศรีอยุธยาโบราณนั้น ท่านเคยลงสรงโสกันต์ด้วยพระองค์เอง แลเห็นการงานต่างๆ เมื่อเวลาลงสรงโสกันต์เจ้าพี่เจ้าน้องของท่านๆ ทราบการทุกอย่าง เป็นผู้แนะนำอย่างธรรมเนียมโบราณอื่นๆ ต่างๆ หลายอย่างหลายประการ ในกรุงเทพ ฯ นี้ เมื่อท่านเห็นว่าเจ้าฟ้า ๗ พระองค์ที่โสกันต์ ไม่ได้ทำเต็มตามตำราพระราชพิธีแต่สักพระองค์หนึ่ง จนหมดเจ้าฟ้าไปแล้ว ท่านก็บ่นนักว่าการอย่างธรรมเนียมพระราชพิธีลงสรงโสกันต์เจ้าฟ้าจะสาบศูนย์ไปเสียแล้วท่านก็ทรงชราแล้ว เมื่อไม่มีพระชนม์ท่าน ถ้าการสืบไปมีเวลาที่จะได้ทำขึ้น ใครจะมาแนะชี้การให้ถูกต้องตามแบบแผนได้เล่า ท่านจึงคิดอ่านจดหมายการงานลงสรงโสกันต์ต่าง ๆ ลงไว้ แล้วชี้แจงให้ผู้ใหญ่ผู้น้อยข้างหน้าข้างในเรียนดูรู้ไว้ด้วยกันมาก เพื่อจะไม่ให้การสาบศูนย์ไป ความที่เจ้าฟ้าพินทวดีทรงพระวิตกนั้น กรมพระราชวัง ฯ ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงเห็นชอบด้วย จึงทรงสร้างเขาไกรลาสมีพระมณฑปบนยอด แลมีสระอโนดาตและท่อไขน้ำจากปากสัตว์ทั้ง ๔ ตามอย่างเจ้าฟ้าพินทวดีชี้การให้ทำ ครั้นการเขาไกรลาสเสร็จแล้วก็กราบทูลขอแด่พระเจ้าอยู่หัวได้โปรดให้ทำการโสกันต์พระราชบุตรและพระราชบุตรีของท่านที่เป็นแต่พระองค์เจ้าสมมตให้เป็นดังเจ้าฟ้า ทำการทั้งนี้แม้ผิดอย่างธรรมเนียมก็เพื่อว่าจะให้เห็นเป็นอย่างทันเวลาเมื่อเจ้าฟ้าพินทวดียังทรงพระชนม์อยู่ จะให้มีผู้ได้รู้ได้เห็นไว้เป็นอันมาก มิให้การสาบศูนย์ไป พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็โปรดให้การเป็นไปตามพระทัยกรมพระราชวัง ฯ แต่ส่วนพระองค์ไม่ชอบพระราชหฤทัยจะทำให้ผิดอย่างธรรมเนียมไป กรมพระราชวัง ฯ เมื่อได้ช่องโปรดอำนวยให้ทำ ก็ได้ทำการโสกันต์ในพระบวรราชวัง ๓ ครั้ง คือปีเถาะสัปตศกศักราช ๑๑๕๗ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๗๙๕ ครั้ง ๑ คือปีมะเมียสัมฤทธิศก ศักราช ๑๑๖๐ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๗๙๘ ครั้ง ๑ คือปีระกาตรีศก ศักราช ๑๑๖๓ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๘๐๑ ครั้ง ๑
และในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกนั้น สมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระองค์ใหญ่ได้เสด็จอยู่กับพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าหญิง ในสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์น้อย ประสูติพระราชโอรส ๓ พระองค์ พระองค์ที่ ๑ ประสูติในปีระกาตรีศก ศักราช ๑๑๖๓ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๘๐๑ ได้เป็นเจ้าฟ้าตามพระมารดา แต่สิ้นพระชนม์เสียในปีนั้น พระองค์ที่ ๒ ประสูติในปีชวดฉศก ศักราช ๑๑๖๖ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๘๐๔ พระองค์ที่ ๓ ประสูติในปีมะโรงสัมฤทธิศก ศักราช ๑๑๗๐ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๘๐๘ สองพระองค์นี้เป็นเจ้าฟ้าตามพระมารดา และเมื่อกรมพระราชวังบวร ฯ ในแผ่นดินนั้นสวรรคตในปีกุนเบ็ญจศก ศักราช ๑๑๖๕ ตรงกับปีคฤศตศักราช ๑๘๐๓ แล้วล่วงมาถึงปีเถาะนพศก ศักราช ๑๑๖๙ โปรดให้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าพระองค์ใหญ่เลื่อนที่เป็นกรมพระราชวังบวร ฯ เมื่อนั้นเจ้าฟ้าพระโอรสท่าน ๒ พระองค์ พระองค์ ๑ ประสูติก่อนเลื่อนที่ พระองค์ ๑ ประสูติเมื่อเลื่อนที่แล้วนั้น เป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้า
ก็พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ได้มีพระราชธิดาพระองค์หนึ่ง มารดาเป็นบุตรีเจ้าเมืองเวียงจันท์ โปรดให้เป็นแต่เพียงพระองค์เจ้าเหมือนกันกับพระราชบุตรและพระราชบุตรีพระองค์อื่นที่ประสูติแต่พระสนม เจ้าจอมมารดาของพระองค์เจ้านั้นสิ้นชีพในปีกุนเบ็ญจศก เมื่อกรมพระราชวังบวร ฯ สวรรคตแล้วนั้น พระองค์เจ้านั้นมีพระชนมายุได้ ๕ ขวบ เป็นกำพร้าไม่มีเจ้าจอมมารดา ทรงพระกรุณามาก ภายหลังล่วงมาปีหนึ่งพระองค์เจ้านั้นตามเสด็จลงไปลอยกระทง วิ่งเล่นตกน้ำหายไป คนทั้งปวงตกใจเที่ยวหาอยู่ครู่หนึ่ง จึงพบพระองค์เจ้าไปเกาะทุ่นหยวกอยู่หาจมน้ำไม่ ผู้พบเชิญเสด็จกลับมาได้ จึงทรงพระกรุณาโปรดมากขึ้น มีพระราชโองการดำรัสว่า พระองค์เจ้านี้เจ้าจอมมารดาก็เป็นฝ่ายลาว อัยยกาธิบดีคือตัวเจ้าเวียงจันท์ก็ยังอยู่ ควรจะให้เลื่อนที่เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้า การพิธีโสกันต์ในพระบรมมหาราชวังแต่ตั้งแผ่นดินมาก็ยังหาได้ทำไม่ ถ้าถึงคราวโสกันต์จะได้ทำให้เป็นแบบอย่างในแผ่นดิน จึงโปรดพระราชทานพระสุพรรณบัฏให้เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี เจ้าฟ้านั้นเมื่อถึงปีมะโรงสัมฤทธิศก ศักราช ๑๑๗๐ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๘๐๘ พระชนมายุครบ ๑๑ ปีถึงกำหนดที่จะโสกันต์ เมื่อนั้นเจ้าฟ้าพินทวดีที่เป็นผู้ชี้การมาก็สิ้นพระชนม์ไปแล้วถึง ๗ ปี ถึงกระนั้นแบบแผนตัวอย่างการต่างๆ ที่เจ้าฟ้าพินทวดีทรงจัดไว้ มีผู้ได้เรียนรู้เห็นอยู่เป็นอันมาก แลได้ดูอย่างการที่ทำแต่ก่อนในพระบวรราชวัง ๓ ครั้งนั้นด้วย จึงได้จัดการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่เต็มตามตำรา คือตั้งพระราชพิธีพระมหาปราสาทคล้ายกับพระราชพิธีตรุษ แลมีเขาไกรลาส ราชวัติ ฉัตรทอง ฉัตรเงินและฉัตรรายทาง นั่งกลาบาศและการเล่นต่างๆ อย่างสูง และแห่มีมยุรฉัตร นางเชิญเครื่อง นางสระแห่เครื่องขาว เสด็จมาทรงฟังพระสงฆ์สวดพระพุทธมนตร์ ๓ วัน แล้วแห่มาเวลาเช้าโสกันต์ในวันที่ ๔ แล้วเสด็จขึ้นเขาไกรลาส ครอบเครื่องต้นแล้วแห่เวียนเขาไกรลาส ๓ รอบ แล้วแห่กลับในเวลาเช้า ครั้นเวลาบ่ายแห่เครื่องแดงมาสมโภชวันนั้นแล้วต่อไปอีก ๒ วัน วันที่ ๗ จึงแห่พระเกศาไปลอย การเป็นเสร็จโสกันต์เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี ในเดือน ๔ ปีมะโรงสัมฤทธิศก ศักราช ๑๑๗๐ตรงกับเดือนมาร์ช ในปีมีคฤศตศักราช ๑๘๐๙
ครั้นล่วงมาอีก ๖ เดือน พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จสวรรคต สมเด็จพระเจ้าลูกเธอกรมพระราชวังบวร ฯ ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติเป็นแผ่นดินที่ ๒ เจ้าฟ้าพระราชโอรส ๒ พระองค์นั้นก็เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้า พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้นทรงปฤกษาด้วยข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายหน้าฝ่ายใน ว่าการพระราชพิธีโสกันต์เจ้าฟ้า ได้ทำลงเป็นอย่างมีแบบแผนเป็นจดหมายเหตุอยู่แล้ว แต่การพระราชพิธีลงสรงตั้งพระนามเจ้าฟ้าโดยอย่างเต็มตามตำราครั้งกรุงศรีอยุธยาเก่า ยังหาได้ทำเป็นแบบอย่างไม่ ผู้หลักผู้ใหญ่ที่เคยเห็นก็แก่ชราเกือบจะหมดไปแล้ว จะสาบศูนย์เสีย จะใคร่ทำไว้ให้เป็นเกียรติยศเยี่ยงอย่างสักครั้งหนึ่ง ข้าราชการเห็นพร้อมตามกระแสพระราชดำริ ครั้นถึงปีระกาเบ็ญจศกศักราช ๑๑๗๕ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๘๑๓ จึงได้ตั้งการพระราชพิธีลงสรงสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าพระองค์ใหญ่ ผูกแพไม้ไผ่ที่ท่าราชวรดิษฐ์ มีกรงที่สรงอยู่กลางล้อมด้วยซี่กรงชั้นหนึ่งตารางไม้ไผ่อีกชั้นหนึ่ง ร่างแหอีกชั้นหนึ่ง ผ้าขาวอีกชั้นหนึ่ง มีบันไดเงินบันไดทองลง ๒ ข้าง บันไดกลางเป็นเตียงหลั่นหุ้มผ้าขาว เรียกว่าบันไดแก้ว ในกรงมีมะพร้าวคู่ปิดเงินปิดทองแลปลาทองปลาเงิน กุ้งทองกุ้งเงิน ลอยอยู่ทั้ง ๔ ทิศ กรงนั้นมีพระมณฑปสวม มีราชวัติ ฉัตรทอง ฉัตรนาก ฉัตรเงินล้อม ๓ ชั้น มีทหารนั่งรายรอบ แลมีเรือจุกช่องล้อมวงแพที่สรงแทนเขาไกรลาสในการโสกันต์ การพระราชพิธีนอกนั้น คือการขึ้นพระมหาปราสาท และการแห่ทางแห่การเล่นต่างๆ ก็เหมือนกับการโสกันต์แห่เครื่องขาวเสด็จไปทรงฟังพระสงฆ์สวดพระพุทธมนตร์ขึ้นมหาปราสาท ๓ วัน วันที่ ๔ จึงแห่เสด็จลงไปท่าราชวรดิษฐ์ สรงในแพที่สรงแล้วแห่กลับ แล้วจึงเสด็จมารับพระสุพรรณบัฏขึ้นมหาปราสาท พระราชทานพระสุพรรณบัฏจาฤกพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎสมมติเทวาวงศ์พงศอิศรกระษัตริย์ ขัติยราชกุมาร ครั้นเวลาบ่ายแห่เครื่องแดงทรงเครื่องต้นมาสมโภชที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ครั้งนั้นเรียกว่าพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ในวันนั้นและต่อไปอีก ๒ วันเป็น ๓ เวลา เสร็จการพระราชพิธีลงสรง ครั้นเสร็จการแล้วมีพระราชโองการดำรัสว่า การลงสรงเช่นนี้ ทำแต่ครั้งเดียวนี้เถิด พอเป็นตัวอย่างไว้ไม่ให้ศูนย์พิธีโบราณ เพราะการโสกันต์เป็นอันจำจะต้องทำสำหรับยศเจ้าฟ้าทุกๆ พระองค์ การลงสรงทำเป็นสองซ้ำก็หาต้องการไม่ ไพร่ๆ ที่เขาลงท่าลูกเขานั้นเพราะเขาร้อนรนจะเร่งเอาของขวัญเก็บเอาเงินคนอื่นมาใช้ เขาจึงรีบด่วนทำการลงท่าก่อนเวลาโกนจุก เพราะเขาเห็นว่าการโกนจุกนั้นยังช้าอยู่ ก็ในหลวงไม่ได้ร้อนรนอะไร ไม่ควรจะทำให้เป็นสองซ้ำสามซ้ำ ทำแต่โสกันต์เถิด ด้วยเป็นของต้องจำใจทำตามธรรมเนียม ครั้นมาเดือน ๔ ปีชวดอัฐศก ศักราช ๑๑๗๘ เป็นเดือนมาร์ช ในปีมีคฤศตศักราช ๑๘๑๗ ได้มีการพระราชพิธีโสกันต์สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้ามงกุฎนั้นเป็นการใหญ่ เหมือนกันกับครั้งโสกันต์เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี ครั้นมาเดือน ๔ ปีมะโรงอัฐศก ศักราช ๑๑๘๒ ตรงกับเดือนมาร์ช ในปีมีคฤศตศักราช ๑๘๒๑ ได้มีการพระราชพิธีโสกันต์สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าจุฑามณีอีกครั้งหนึ่ง มีเขาไกรลาสและการอื่นๆ เหมือนกันกับการสองครั้งก่อน เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดีนั้นได้ทำราชการในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย มีพระโอรส ๓ พระธิดา ๑ เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าทั้ง ๔ พระองค์ พระองค์ใหญ่ประสูติในปีชวดอัฐศก ศักราช ๑๑๗๘ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๘๑๖ พระนามว่าเจ้าฟ้าอาภรณ์ พระองค์ที่ ๒ ประสูติในปีเถาะเอกศก ศักราช ๑๑๘๑ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๘๑๙ พระนามว่าเจ้าฟ้ามหามาลา พระองค์ที่ ๓ เป็นเจ้าฟ้าหญิงประสูติเมื่อศักราช ๑๑๘๒ สิ้นพระชนม์เสียในวันประสูติ พระองค์ที่ ๔ ประสูติในปีมะเมียจัตวาศก ศักราช ๑๑๘๔ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๘๒๒ พระนามว่าเจ้าฟ้าปิ๋ว สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้า ๓ พระองค์นี้ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ก็ทรงพระราชดำริไว้จะทำการโสกันต์ให้เต็มตามตำราเหมือนกัน ก็แต่เมื่อยังไม่ถึงเวลาโสกันต์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยก็เสด็จสวรรคตในปีวอกฉศก ศักราช ๑๑๘๖ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๘๒๔ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ.
ก็แลในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยนั้น ข้างพระบวรราชวังมีการโสกันต์ ๒ ครั้ง คือโสกันต์พระองค์เจ้าพงศ์อิศเรศร์ครั้ง ๑ ในเดือน ๔ ปีวอกจัตวาศก ศักราช ๑๑๗๔ ตรงกับเดือนมาร์ชในปีมีคฤศตศักราช ๑๘๑๓ อีกครั้ง ๑ มีการโสกันต์พระองค์เจ้าน้อยนฤมลในเดือน ๔ ปีจอฉศก ศักราช ๑๑๗๖ ตรงกับเดือนมาร์ชในปีมีคฤศตศักราช ๑๘๑๕
ในครั้งหลังมีเขาไกรลาสด้วย แต่ย่อมกว่าในพระบรมมหาราชวัง การที่ทำนั้นก็คล้ายกับการโสกันต์เจ้าฟ้า เพราะทรงนับถือว่าพระองค์เจ้า ๒ พระองค์นั้น ประสูติแต่พระมารดาเป็นธิดาเจ้ากรุงธนบุรี แต่เพราะมีเหตุจึงหาได้โปรดให้เป็นเจ้าฟ้าไม่ ว่าด้วยการโสกันต์ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยสิ้นเท่านี้
ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น เมื่อปีจออัฐศก ศักราช ๑๑๘๘ มาจนปีชวดสัมฤทธิศก ศักราช ๑๑๙๐ คือเป็นปีมีคฤศตศักราช ๑๘๒๖, ๑๘๒๗, ๑๘๒๘, นั้น เจ้าอนุเวียงจันท์คิดกบฏ บ้านเมืองมีการทัพศึกไม่เป็นปกติ พระบรมศพสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ค้างอยู่บนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทถึง ๒ ปี ครั้นการพระบรมศพแล้ว พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทชำรุด ต้องรื้อทำใหม่ในปีชวดสัมฤทธิศก พระชนมายุสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าอาภรณ์ถึงกำหนดโสกันต์ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระบรมราชโองการดำรัสว่า บ้านเมืองมีราชการทัพศึกอยู่หาสู้สบายไม่ พระมหาปราสาทก็ต้องรื้อทำใหม่ ไม่มีที่ตั้งพระราชพิธีโสกันต์ ทำแต่สังเขปเอาเถิด จึงตั้งพระราชพิธีโสกันต์ที่พระที่นั่งสุทไธศวรรย์ปราสาทใหม่ ไม่มีเขาไกรลาส แต่การแห่นั้นก็คล้ายกับกระบวนพยุหยาตรา โสกันต์ในวันที่ ๔ แล้วเวลาบ่ายแห่ทรงเครื่องต้น สมโภชเวลาเดียวเป็นเสร็จ การโสกันต์สังเขปครั้งนี้เป็นอย่างลงแล้ว ก็เมื่อโสกันต์สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลาก็ดี สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้าปิ๋วก็ดี ศักราช ๑๑๙๓ และปีมะเมียฉศก ศักราช ๑๑๙๖ มีพระราชโองการดำรัสว่า เมื่อโสกันต์สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าอาภรณ์ ทำเพียงเท่าไรก็ทำเพียงเท่านั้นเถิด ก็มีการแห่เหมือนกัน แต่เปลี่ยนไปโสกันต์และสมโภชที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท งาน ๔ วันเลิกเหมือนกัน ก็การ ๓ ครั้งนี้มีคนบ่นซุบซิบอยู่มาก ว่าการเป็นเช่นนั้นเพราะไม่มีเจ้าของ ในพระบวรราชวังแผ่นดินนั้นมีการโสกันต์ ๓ ครั้งแห่เป็นพยุหยาตรา เจ้าที่โสกันต์ ๓ ครั้งก็เป็นแต่พระองค์เจ้ามิใช่เจ้าฟ้า กรมพระราชวัง ฯ นั้นมีพระราชบุตรพระองค์ ๑ แต่พระอัครชายาทรงพระนามพระองค์ดาราวดี เป็นพระราชธิดากรมพระราชวัง ฯ แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระราชบุตรพระองค์นี้ตามศักดิ์ที่มีในกฎหมายอย่างธรรมเนียมก็เป็นเจ้าฟ้า แต่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวหาได้โปรดให้เป็นไม่ เรียกพระนามว่า พระองค์เจ้าอิศราพงศ์ๆ นั้นมีพระชนมายุถึงกำหนดโสกันต์ กรมพระราชวัง ฯ สวรรคตก่อนแต่พระองค์เจ้านั้นยังไม่ได้โสกันต์ เมื่อโสกันต์มาโสกันต์ในพระบรมมหาราชวังด้วย พิธีไม่มีแห่แหนเหมือนพระองค์เจ้าสามัญ ก็มีผู้คนกระซิบกันว่าเป็นอย่างนี้เพราะไม่มีเจ้าของเหมือนกันนั้น
พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงรับหม่อมเจ้าหญิงธิดาพระองค์เจ้าลักขณานุคุณที่พระบิดาสิ้นพระชนม์ พระชนมายุได้ ๗ เดือนมาเลี้ยงไว้ในพระราชวัง โปรดปรานมากยิ่งกว่าพระราชบุตร พระราชธิดา พระราชทานสุพรรณบัฏเลื่อนที่ให้เป็น พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดี ทำท่วงทีเหมือนจะให้เป็นเจ้าฟ้า ด้วยพิธีเมื่อเวลาเลื่อนหม่อมเจ้าให้เป็นพระองค์เจ้านั้น คล้ายกับเมื่อเลื่อนพระองค์เจ้าหญิงให้เป็นเจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกนั้น ครั้นพระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดีทรงพระเจริญชนมายุถึงกำหนดโสกันต์ในปีมะเมียอัฐศก ศักราช ๑๒๐๘ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๘๕๖ ให้ตั้งการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่ คล้ายกับโสกันต์เจ้าฟ้า เป็นแต่ไม่มีเขาไกรลาส ปลูกพระเบญจาที่สรงแลพลับพลาเปลื้องเครื่องบนชาลาพระมหาปราสาทแทน การอื่นๆ ก็เหมือนกันกับเจ้าฟ้า แห่ถึง ๖ วัน เป็นแต่วันที่ ๗ ไม่มีแห่พระเกศา ก็โสกันต์ครั้งนี้อย่าว่าแต่พวกอื่นเลย ถึงพระเจ้าลูกเธอฝ่ายหน้าฝ่ายในของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็บ่นว่า พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดีมีบุญมากไปกว่าพระองค์เจ้าลูกเธอทั้งปวงอีก การโสกันต์ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวสิ้นเท่านี้ ครั้นล่วงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ในปีกุนตรีศก ศักราช ๑๒๑๓ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๘๕๑ จึงพระราชวงศานุวงศ์ ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวงพร้อมใจกันเชิญเสด็จ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ รับพระบรมราชาภิเษกในพระบรมมหาราชวัง และเชิญเสด็จสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจุฑามณี ให้รับพระบวรราชาภิเษกในพระบวรราชวัง ตามอย่างยศพระเจ้าแผ่นดิน ๒ พระองค์อย่างแต่ก่อน เพราะเห็นว่าสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้า ๒ พระองค์นี้ มีพระบารมีเล่าลือชาปรากฏเป็นที่นับถือของคนใกล้แลไกลเป็นอันมาก ด้วยได้มีการลงสรงและโสกันต์เป็นการใหญ่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยถึง ๓ ครั้งดังกล่าวมาแล้ว แล้วพระราชวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ฝ่ายหน้าฝ่ายใน และท่านเสนาบดีปฤกษาพร้อมกันว่า พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดีได้เป็นพระองค์เจ้ามียศใหญ่ ได้มีการโสกันต์อย่างเจ้าฟ้าในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระนามแลเกียรติยศลือชาปรากฏสมควร จึงได้กราบทูลถวายตั้งเป็นสมเด็จพระนางเธอเป็นเจ้าเป็นใหญ่ข้างใน สมเด็จพระนางเธอพระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดีทรงพระครรภ์ได้ ๗ เดือนประชวรลง ประสูติพระราชโอรสในกำลังประชวร พระราชโอรสนั้นเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าชายเรียกพระนามตามพระมารดา ว่าเจ้าฟ้าโสมนัสมีพระชนม์อยู่เพียง ๓ นาฬิกาก็สิ้นพระชนม์เพราะพระกำลังยังอ่อนนัก สมเด็จพระนางเธอนั้นก็ประชวรหนักลงพระอาการหาคลายไม่ สิ้นพระชนม์ภายหลังพระโอรส ๕๐ วัน คือในวันอาทิตย์เดือน ๑๑ แรม ๑๒ ค่ำปีชวดจัตวาศก ศักราช ๑๒๑๔ ตรงกับวันที่ ๑๐ เดือนออกตอเบอรปีมีคฤศตศักราช ๑๘๕๒ ครั้นภายหลังมาพระราชวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ฝ่ายหน้าฝ่ายใน และเสนาบดีพร้อมใจกันถวายพระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์ ผู้พระธิดาของพระเจ้าลุง ของสมเด็จพระนางเธอซึ่งสิ้นพระชนม์แล้วนั้น ให้เป็นสมเด็จพระนางเธอสืบฐานันดรนั้นต่อไป
สมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์ ประสูติพระราชบุตรใหญ่พระองค์ ๑ ทรงพระนามสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ในกลางปีฉลูเบ็ญศก ศักราช ๑๒๑๕ ตรงกับเดือนเสปเตมเบอรคฤศตศักราช ๑๘๕๓ แล้วประสูติพระราชธิดาอีกพระองค์ ๑ ทรงพระนามสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑล ในปีเถาะสัปตศก ศักราช ๑๒๑๗ ตรงกับเดือนเอปปริล ในปีมีคฤศตศักราช ๑๘๕๕ แล้วประสูติพระราชบุตรอีกพระองค์ ๑ ทรงพระนามว่าสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจาตุรนตรัศมี ในปลายปีมะโรงอัฐศก ศักราช ๑๒๑๘ ตรงกับเดือนยันนุวารีปีมีคฤศตศักราช ๑๘๕๗ แลประสูติพระราชบุตรอีกพระองค์ ๑ ทรงพระนามสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษี ในปลายปีมะแมเอกศก ศักราช ๑๒๒๑ ตรงกับเดือนยันนุวารี ในปีมีคฤศตศักราช ๑๘๖๐ สมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์นั้นประชวรพระโรคในพระทรวงมาปีเศษ สิ้นพระชนม์ในเดือน ๑๐ ปีระกาตรีศก ศักราช ๑๒๒๓ ตรงกับเดือนเสปเตมเบอร คฤศตศักราช ๑๘๖๒ แล้วสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าหญิงจันทรมณฑลก็สิ้นพระชนม์ลงในเดือน ๖ ปีกุนเบญจศก ๑๒๒๕ ตรงกับเดือนเม คฤศตศักราช ๑๘๖๓ ยังคงสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้า ๓ พระองค์
ก็ในแผ่นดินปัจจุบันนี้ เมื่อปีชวดจัตวาศก ศักราช ๑๒๑๔ มีการโสกันต์ในพระบรมราชวังครั้งหนึ่ง มีเขาไกรลาสและการแห่การเล่นใหญ่กว่าปกติแต่ไม่เต็มตำรา การคล้ายกันกับเช่นเคยมีในพระบวรราชวังแต่ก่อนมา ภายหลังแต่ครั้งนั้นมาในพระบวรราชวังเมื่อโสกันต์พระองค์เจ้าคราวใดก็มีการแห่เครื่องสูงกลองชนะทุกครั้ง แต่ทำการนั้นในพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ ไม่ได้ทำเป็นการใหญ่ไม่ได้ตั้งเขาไกรลาสและมีการเล่นนักดูประชุม ถึงกระนั้นการก็เป็นอย่างลงในการโสกันต์พระองค์เจ้าแผ่นดินปัจจุบันนี้ แต่ฝ่ายในพระบรมมหาราชวัง พระเจ้าลูกเธอที่มีพระชนมายุเจริญจนถึงกำหนดจะโสกันต์ยังหามีไม่ จนถึงปีระกาตรีศก
ครั้นมาเมื่อปีระกาตรีศก ศักราช ๑๒๒๓ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๘๖๒ พระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าหญิงยิ่งเยาวลักษณ มีพระชนมายุเจริญถึงกำหนดควรจะโสกันต์ พระราชวงศานุวงศ์และท่านเสนาบดีกราบทูลพระกรุณาว่า การพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่เว้นว่างมานานหาได้ทำไม่ถึง ๕๐ ปีเศษมาแล้ว ผู้ที่ได้เคยเห็นการในครั้งก่อนก็มีน้อยตัวแล้ว ถึงได้เห็นจะจำการก็ไม่ถนัด แต่ผู้ที่ไม่ได้เห็นนั้นมากกว่ามาก ขอพระราชทานให้ตั้งการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่ ในการโสกันต์พระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าเป็นปฐมในพระบรมมหาราชวัง เพื่อจะได้เป็นแบบอย่างต่อไปภายหน้า ครั้งนั้นจึงได้มีพระราชโองการดำรัสสั่งให้ตั้งการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่ มีกระบวนแห่และมีนางเชิญมยุรฉัตร นางเชิญเครื่อง และนางสระ และการเล่นอื่นๆ แต่ไม่มีเขาไกรลาส และได้มีการพระราชพิธีรับพระสุพรรณบัฏเฉลิมพระนามพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ขึ้นเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพยมหามกุฎมหาบุรุษรัตนราชรวิวงศ์ วรพงศบริพัตร สิริวัฒนราชกุมาร แทนพระราชพิธีลงสรง แต่ไม่มีพระมณฑปขึ้นแพในที่สรง
การพระราชพิธีทั้งสองนี้ได้มีในเดือน ๔ ปีระกาตรีศก ศักราช ๑๒๒๓ ตรงกับเดือนมาร์ชในปีมีคฤศตศักราช ๑๘๖๓ เมื่อการพระราชพิธีโสกันต์ได้มีลงเป็นอย่างดังนี้แล้ว ครั้นมาเมื่อปีจอจัตวาศก พระเจ้าลูกเธอ ๓ พระองค์ คือพระองค์เจ้าหญิงทักษิณชา พระองค์เจ้าหญิงโสมาวดี พระองค์เจ้าหญิงประภัศร มีพระชนมายุเจริญถึงกำหนดควรจะโสกันต์ จึงได้โปรดให้มีการแห่โสกันต์เป็นการใหญ่อย่างครั้งก่อนอีกครั้งหนึ่ง ในเดือนยี่ปีจอจัตวาศก ศักราช ๑๒๒๔ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๘๖๓
แลในเดือน ๔ ปีจอจัตวาศกนั้น ในพระบวรราชวังได้มีการโสกันต์พระองค์เจ้าอีกครั้งหนึ่งเป็นการใหญ่ มีการแห่และการเล่นแลเขาไกรลาสน้อย คล้ายกับเมื่อปีชวดจัตวาศกโน้นแล
ภายหลังมาเมื่อปีชวดฉศก พระเจ้าลูกเธอ ๒ พระองค์ คือพระองค์เจ้าพักตรพิมลพรรณ พระองค์เจ้ามัณยาภาธร มีพระชนมายุเจริญถึงกำหนดควรจะโสกันต์ จึงทรงพระราชดำริว่า ในครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชาธิเบศรมหาราชปราสาททอง ได้มีการโสกันต์พระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าอิน ณที่ประทับ เกาะบ้านเลนเป็นอย่างมา ก็ครั้งนี้พระราชวังที่ประทับเป็นที่ประพาสก็มีหลายตำบล จึงโปรดให้มีการแห่โสกันต์เป็นการใหญ่อย่างครั้งก่อน ที่พระนครคิรีณเมืองเพ็ชรบุรี ตามอย่างซึ่งเคยมีในโบราณนั้นอีกครั้งหนึ่ง ในเดือนยี่ปีชวดฉศก ศักราช๑๒๒๖ ตรงกับปีมีคฤศตศักราช ๑๘๖๔
เมื่อว่าการตามเหตุที่ควร พระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าซึ่งมิใช่เจ้าฟ้าก็ไม่ควรจะมีการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่ แต่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก และในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ในพระบวรราชวังได้มีการแห่โสกันต์พระองค์เจ้าเกินธรรมเนียมเก่า ๒ ครั้ง ๓ ครั้งมาแล้ว และในแผ่นดินปัจจุบันนี้ในพระบวรราชวังก็มีการเกินธรรมเนียมเก่านำหน้าเป็นอย่างมาก่อนถึง ๒ ครั้งแล้ว ฝ่ายในพระบรมมหาราชวังจึงต้องทำตามไป การเป็นทั้งนี้ก็เพราะการโสกันต์เป็นการใหญ่ไม่ได้มีมานานแล้ว ผู้จะใคร่ดูมีมากและจะคอยเวลาภายหน้าก็ไม่ไว้ใจการว่าจะเป็นแน่ที่จะได้ดู จึงกราบทูลขอให้ทำขึ้น
บัดนี้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์พระองค์ใหญ่มีพระชนมายุได้เต็ม ๑๒ ปีแต่ปีประสูติ ถึงกำหนดเวลาควรจะมีการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่ ด้วยได้พระราชทานพระอิสสริยยศต่างๆ เสมออย่างพระองค์ ในครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทุกประการแล้ว ครั้งนี้จึงควรให้มีการพระราชพิธีโสกันต์เป็นการใหญ่เต็มตามตำรา ซึ่งมีในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ๒ ครั้งนั้น เพื่อจะได้เป็นแบบอย่างไปภายหน้า ท่านผู้ที่จ้างเกณฑ์รับราชการใดๆ ในบัดนี้จงมีความยินดีคิดฉลองพระเดชพระคุณทุกท่านทุกนายให้เต็มตามกำลังเทอญ
คัดจากประกาศพระราชพิธีโสกันต์สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ลงวันพฤหัสบดีเดือนยี่ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีฉลูสัปตศก (พ.ศ. ๒๔๐๘)
๓ ประเพณีพระราชทานเบี้ยหวัดและเงินเดือนแก่เจ้านายในพระราชวังบวร
เมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกนั้น เมื่อปีมีกรมพระราชวังอยู่ เจ้านายในพระบวรราชวังตั้งแต่เจ้าฟ้าพิกุลทองลงมาไม่มีนามในบัญชีเบี้ยหวัดและเงินเดือนเลย มีแต่แบ่งเงินไปแจกเบี้ยหวัดในพระบวรราชวังปีละ ๕๐๐ ชั่ง แต่เงินเดือนในพระบวรราชวังนั้น ต้นแผ่นดิน ๓ ปีมีบัญชีว่าเดือนละ ๕ ชั่ง แล้วต่อมาอีก ๗ ปีมีบัญชีว่าเดือนละ ๑๐ ชั่ง ต่อมาอีก ๑๑ ปีมีบัญชีว่าเดือนละ ๒๐ ชั่ง ต่อมาภายหลังเมื่อกรมพระราชวังไม่มีแล้ว เจ้านายในพระบวรราชวังจึงมีบัญชีเบี้ยหวัดองค์ละ ๒ ชั่งขึ้นไป ๑๐ ชั่งลงมา ตามใหญ่ตามน้อย แต่เงินเดือนมีเจ้าฟ้าพิกุลทองที่เป็นกรมขุนศรีสุนทร และกรมหมื่นเสนีเทพ และพระองค์เจ้าดุษฎีเท่านั้น ครั้นเมื่อตั้งวังหน้าใหม่ที่พระราชวังเดิม ข้าราชการในพระบวรราชวัง ขุนนางข้างหน้ามารับในพระบรมมหาราชวังหมด เงินรวมทั้งปีมากๆ น้อยๆ ไม่เสมอกัน แต่เจ้านายนั้นได้รับพระราชทานบ้าง ไม่ได้รับพระราชทานบ้าง ได้รับพระราชทานแต่ที่ได้เข้ามาเฝ้าในพระราชวัง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกได้ทรงรู้จัก แล้วรับสั่งให้พระราชทานจึงได้ ไม่ได้รับสั่งแล้วก็ไม่ได้ การเป็นดังนั้นมาแต่ครั้งเป็นต่างกรม แต่ข้าราชการข้างในนั้นได้รับพระราชทานแต่คุณศรีที่เรียกว่าคุณพีผู้เดียว นอกนั้นได้รับพระราชทานแต่จ่าทนายเรือนและโขลน ที่ยกแบ่งไปจากพระบวรราชวังเก่า ถึงกระนั้นก็ได้มารับพระราชทานในบัญชีรวมพร้อมกันกับข้าราชการในพระบวรราชวังเก่า ซึ่งรักษาพระบวรราชวังอยู่นั้น แต่เงินเดือนในพระบวรราชวังนั้น แต่แรกได้ตั้งพระราชทานไปแต่เดือนละชั่ง ภายหลังพระราชทานเดือนละ ๓ ชั่ง ของจับจ่ายทุกสิ่งเบิกแต่พระคลัง ในพระบรมมหาราชวังบ้าง จัดซื้อเอาแต่เงินกำไรสำเภาบ้าง ว่าถึงการในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเท่านี้.
เมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยนั้น พระราชทรัพย์ขัดสน เงินท้องพระคลังจะแจกข้าราชการไม่พอ ต้องลดกึ่งและแบ่ง ๓ ให้แต่ ๒ แทบทุกปี เงินไม่มีต้องเอาผ้าตีให้ก็มีบ้าง มีบัญชีแต่ว่าไปขอยืมเงินในพระบวรราชวังแจกเบี้ยหวัด แล้วจึงเก็บเงินค้างใช้คืน เพราะครั้งนั้นในพระบวรราชวังค้าสำเภามีกำไรมาก เงินพอเบี้ยหวัดข้าราชการในพระบวรราชวัง ต่อปีไรสำเภาในพระบวรราชวังเสีย พระราชทานขึ้นไปบ้างน้อยๆ มากๆ ไม่เสมอตำรา แต่เงินเดือนละ๒๐ ชั่งเสมอ แต่พระองค์เจ้านั้นเมื่อกรมพระราชวังยังมีอยู่ ได้รับพระราชทานตามบัญชีเดิม ที่เคยได้ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก กรมหมื่นธิเบศรบวร พระองค์เจ้าประชุมวงศ ได้รับพระราชทานองค์ละ ๓ ชั่ง นอกนั้นก็ได้น้อยๆ ลงมาจนถึงที่พระเยาว์ยังไม่โสกันต์ได้องค์ละ ๕ ตำลึง โสกันต์แล้วองค์ละ ๑๐ ตำลึง ที่มาแต่วังบ้านหลวงเดิมก็ดี ที่ประสูติใหม่ในพระบวรราชวังก็ดี ที่ยังไม่ได้โสกันต์ได้รับพระราชทาน ๕ ตำลึง ที่โสกันต์แล้วก็ ๑๐ ตำลึง เหมือนกับหม่อมเจ้าในวังเจ้าต่างกรม และว่ากันว่าพระองค์เจ้าในพระบวรราชวังในแผ่นดินปัตยุบันเวลานั้นๆ ควรได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดในเงินรวมสำหรับในพระบวรราชวัง ซึ่งได้พระราชทานไปดังว่าแล้วนั้น ตามบัญชีเก่าที่เคยมาแต่แผ่นดินก่อน ต่อมาถึงปีฉลูสัปตศก ศักราช ๑๑๗๗ กรมพระราชวังไม่มีแล้ว พระองค์เจ้าในพระบวรราชวังจึงได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดมากขึ้น คือพระองค์เจ้าประยงก์เป็นพระองค์ใหญ่ โปรดให้เป็นกรมหมื่นธิเบศรแล้วพระราชทานเบี้ยหวัด ๑๐ ชั่ง พระองค์เจ้าหนูปานซึ่งเป็นกรมหมื่นอมรมนตรีบัดนี้กับพระองค์เจ้าหญิงใหญ่ประชุมวงศ ได้รับพระราชทานองค์ละ ๕ ชั่ง นอกนั้นได้รับพระราชทานองค์ละ ๓ ชั่งบ้าง ๒ ชั่งบ้าง ชั่ง ๑๐ ตำลึงบ้าง ชั่ง ๑ บ้างตามใหญ่แลน้อย แต่เงินเดือนเจ้านายในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย มีบัญชีว่าได้รับพระราชทานตามแต่เคยได้ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ที่พระราชทานขึ้นใหม่ไม่มีๆ แต่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อมาได้วังหม่อมเหม็นเป็นวังแล้ว เบี้ยหวัดที่หม่อมเหม็นเคยได้ ๓๐ ชั่งทุกปี เงินเดือนๆ ละ ๑๐ ตำลึงทุกเดือน ก็ได้รับพระราชทานแต่ปีแรกมาอยู่วังนั้น จนสิ้นแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
คัดจากประกาศเรื่องจะพระราชทานเบี้ยหวัดพระโอรสพระธิดาในพระบรมราชวัง ปีฉลูสัปตศก (พ.ศ. ๒๔๐๘)
๔ ประเพณีพระราชทานเบี้ยหวัดพระราชวงศานุวงศ์ที่ทรงผนวช
เงินที่เรียกว่าพระราชทรัพย์ ที่พระราชทานแจกเบี้ยหวัดนี้ ก็เป็นเงินที่รวบรวมได้มาจากราษฎรที่พึ่งพระบารมี เลี้ยงชีวิตอยู่ในพระราชอาณาเขตต์ มาเป็นกองจ่ายใหญ่สำหรับจะได้ทำนุบำรุงพระมหานคร และสงเคราะห์พระราชวงศานุวงศ์ เสนามาตย์ราชบริพารที่ได้ฉลองพระเดชพระคุณรับราชการแผ่นดินโดยตำแหน่ง แล้วทรงพระราชดำริเห็นว่า การแจกเบี้ยหวัดนี้เป็นของทั่วไปในพระราชวงศานุวงศ์และข้าราชการที่เป็นเชื้อพระวงศ์ และข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งฝ่ายหน้าฝ่ายใน ซึ่งได้ช่วยราชการแผ่นดิน มากแลน้อยตามควรแก่กำลัง และความเพียรสติปัญญาและตระกูลถานานุศักดิ์ฝ่ายพระราชวงศานุวงศ์และเชื้อพระวงศ์ ที่ไปทรงผนวชในพระศาสนานั้น ที่ทรงผนวชนานไม่ได้ช่วยราชการแผ่นดิน ก็ควรจะให้ยกเบี้ยหวัดเสีย ดังหนึ่งข้าราชการที่กราบถวายบังคมลาออกไปบวชในพระศาสนาตั้งแต่สองพรรษาขึ้นไปจึงจะชอบ ก็แต่พระราชวงศานุวงศ์ที่ทรงผนวชในพระศาสนานี้มีความชอบอยู่อย่างหนึ่ง ซึ่งได้ชื่อว่าชักโยงพระราชตระกูลให้เป็นญาติในพระศาสนา จึงมีธรรมเนียมมาให้พระราชทานเบี้ยหวัดเสมออยู่มิได้เลิกถอน ก็แลเบี้ยหวัดที่พระราชทานไปตามอย่างตามธรรมเนียมนั้น เสื่อมศูนย์ไปไม่สำเร็จประโยชน์แก่ท่านผู้เป็นบรรพชิตที่ได้ไปนั้นบ้าง เป็นอกับปิยะไปเสียไม่ควรแก่สมณะบ้าง จึงได้พระราชทานโดยกับปิยะนัยที่ควร จะได้สำเร็จประโยชน์ได้บริโภคใช้สอยจตุปัจจัยตามปรารถนา อนึ่งทราบในพระราชหฤทัยว่า การพระราชทานเบี้ยหวัดนี้ เป็นมงคลการอันใหญ่ควรจะให้ปฏิพัทธเนื่องในพระรัตนตรัย ซึ่งเป็นนิรติสัยบุญเขตต์เป็นอันยิ่ง จะได้สำเร็จความสุขและประโยชน์ ให้เกิดสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลแด่สิริราชสมบัติและพระราชวงศานุวงศ์ฝ่ายหน้าฝ่ายใน ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวง จึงมีพระบรมราชโองการให้นิมนต์พระราชวงศานุวงศ์ที่ทรงผนวชในพระศาสนา มารับพระราชทานเบี้ยหวัดที่ทรงพระราชอุทิศถวายโดยกัปปิยนัย ให้เป็นจตุปัจจัยมูลเป็นส่วนๆ ตามถานานุศักดิ์ให้ได้ใช้สอยโดยไม่มีรังเกียจ ก่อนพระราชวงศานุวงศ์และเสนามาตย์ราชบริพารทั้งปวง เพื่อจะให้เป็นสิริสวัสดิมงคล ขอพระราชวงศานุวงศ์ฝ่ายหน้าฝ่ายใน และข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยที่ได้ทราบคำประกาศนี้แล้ว จงชื่นชมยินดีอนุโมทนาในส่วนพระราชกุศล แล้วจงตั้งจิตต์กตัญญูกตเวทีซื่อสัตย์ต่อพระเดชพระคุณ ที่ทรงพระมหากรุณาอนุเคราะห์ไปทั่วหน้าโดยสมควร ช่วยรับราชการฉลองพระเดชพระคุณให้ยิ่งขึ้นไป แล้วจงจำแบบอย่างนี้ไว้ประพฤติต่อไป อย่าให้เสื่อมเสียพระราชกำหนด
คัดจากประกาศพระราชพิธีประจำปีเล่ม ๑
ประเพณีพระราชทานบรรดาศักดิ์แก่พ่อค้าต่างประเทศ
ธรรมเนียมในกรุงเทพมหานคร เมื่อชนชาวต่างประเทศมีความสวามิภักดิ์ ได้รับธุระช่วยขวนขวายในราชการแผ่นดินก็ดี หรือถวายสิ่งของมีราคาต้องพระราชอัธยาศรัยพระเจ้าแผ่นดินสยามก็ดี นับว่าเป็นผู้มีความชอบแล้ว ย่อมได้รับพระราชทานตำแหน่งตั้งเป็นผู้มียศบรรดาศักดิ์ฝ่ายสยามเป็นแบบอย่างมา คือเมื่อในแผ่นดินซึ่งเป็นปฐมรัชชกาลที่ ๑ ในพระบรมราชวงศ์นี้ กับตันแอฟ, ไลด์ เป็นผู้มาขอเช่าที่เมืองปีนังเกาะหมากให้อิสตอินเดียกัมปนีอังกฤษ ในเวลานั้นได้ถวายดาพประดับพลอย ๑ ปืนบอก ๑ เป็นเครื่องเงินเป็นของดีมีราคา พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยามทรงรับไว้เป็นพระแสง และของอื่นๆ มีราคามากก็ถวายไว้หลายสิ่ง พระบาทสมเด็จพระเจ้ากรุงสยามในรัชชกาลเป็นปฐม ได้ทรงพระกรุณาโปรดตั้งให้เป็นขุนนางมียศฝ่ายสยามว่าพระยาราชกับตันนาย ๑ นักกุดาสระวะสี ชาวประเทศอินเดียผู้หนึ่งเป็นลูกค้าอยู่ในกรุงเทพมหานครนี้ได้ถวายมหาสังข์ทักษิณาวัฏ เป็นทีแรกในรัชชกาลพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยามในรัชชกาลที่ ๑ จึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งให้เป็นขุนนางมียศฝ่ายสยาม มีนามในภาษาสังสกฤตว่า หลวงสนิทภูบาลนาย ๑ เมื่อในแผ่นดินเป็นรัชชกาลที่ ๓ ต่อมา มิศเตอร์หันเตอร์ อังกฤษชาวสกอตแลนด์ เป็นลูกค้าเข้ามาตั้งห้างค้าขายในกรุงเทพมหานครนี้ ได้ถวายปืนใหญ่เป็นของสำหรับแผ่นดินและสิ่งของต่างๆ เป็นอันมากด้วย อนึ่งนักกุดามอหามัดฝอเรศ ชาวประเทศอินเดีย เป็นลูกค้ามาตั้งค้าขายในกรุงเทพมหานครนี้ ได้ถวายม้ารูปพรรณดีม้า ๑ ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยามในรัชชกาลที่ ๓ จึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งมิศเตอหันเตอร์เป็นขุนนางมียศฝ่ายสยาม มีนามโดยภาษาสังสกฤตว่า หลวงอาวุธวิเศษนาย ๑ นักกุดามอหามัดฝอเรศ เป็นผู้มียศมีนามในภาษาสังสกฤตว่า หลวงประเทศไมตรีนาย ๑
บัดนี้นักกุดาชาเลศรอเบิดลัลลาห์ เป็นลูกค้าชาวเมืองปารสี อยู่ณเมืองสิงคโปร์มีความชอบ ได้ส่งพลอยไพฑูริยใหญ่และม้าเทศรูปพรรณงามดีม้า ๑ มาเป็นบรรณาการแด่เราพระเจ้ากรุงสยาม และได้ส่งสิ่งของอื่นๆ แด่เจ้านายซึ่งเป็นเอกเทศของราชตระกูลนี้บ้าง ในเวลาต่างๆ หลายครั้ง เพราะฉะนั้นเราพระเจ้ากรุงสยาม เห็นว่านักกุดาชาเลศรอเบิดลัลลาห์ มีความชอบควรมียศฐานาศักดิ์ เป็นขุนนางนาย ๑ ฝ่ายสยาม โดยนามในภาษาสังสกฤต และมีศักดินากำหนดนับตามธรรมเนียมในพระนครนี้ บัดนี้เราพระเจ้ากรุงสยามขอตั้งนักกุดาชาเลรอเบิดลัลลาห์มีนามตามยศอย่างสยามว่า หลวงประเทศธรรมพานิช เป็นผู้รับทำการของราชตระกูลลับๆ นอกราชการแผ่นดิน
คัดจากประกาศพระราชทานบรรดาศักดิ์พ่อค้าต่างประเทศ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๐ แรม ๖ ค่ำ ปีเถาะนพศก (พ.ศ. ๒๔๑๐)
๖ ประเพณีเสด็จพระราชทานพระกฐิน พระอารามหลวงกรุงศรีอยุธยา
แต่ก่อนพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ได้เคยเสด็จพระราชดำเนิรขึ้นมาพระราชทานพระกฐินณอารามที่ได้ทรงตั้งพระราชาคณะและพระครูที่ได้รับพระราชทานนิจภัตรบ้าง เสด็จพระราชดำเนิรไปทรงนมัสการพระพุทธบาทบ้าง เสด็จพระราชดำเนิรไปการสงครามแล้วแวะประพาสบ้างหลายครั้ง แต่อาราม ๕ อาราม คือวัดโลกสุธาศาลาปูน วัดสุวรรณดาราม วัดพนัญเชิง วัดตูม วัดศาสดาราม นี้ได้รับพระราชทานนิจภัตรและกฐินบรรดาศักดิ์อยู่เป็นนิจ ถึงจะไม่ได้เสด็จพระราชดำเนิรไปพระราชทานกฐิน ก็ได้ทรงพระราชทานผ้าพระกฐินให้พระราชวงศานุวงศ์ หรือข้าทูลลอองธุลีพระบาทมาทอดเป็นพระกฐินบรรดาศักดิ์ทุกปี บางครั้งกรมพระบวรราชวัง ฯ เสด็จพระราชดำเนิรขึ้นมาพระราชทานพระกฐินอยู่บ้าง มาจนถึงปีจอจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๖๔ แต่นั้นมาพระเจ้าอยู่หัวไม่ได้เสด็จพระราชดำเนิรขึ้นมาพระราชทานพระกฐินณพระนครศรีอยุธยานี้ แต่กรมพระบวรราชวัง ฯ ได้เสด็จขึ้นมาพระราชทานพระกฐินอยู่บ้าง ครั้นเมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มิได้เสด็จพระราชดำเนิรขึ้นมาพระราชทานพระกฐิน ก็ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าทูลลอองธุลีพระบาทมาทอดณพระอารามทั้ง ๕ นี้บ้าง อารามอื่นๆ บ้าง แต่กรมพระบวรราชวัง ฯ ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ได้เสด็จพระราชดำเนิรขึ้นมาพระราชทานพระกฐินณพระมหานครศรีอยุธยานี้หลายครั้ง ครั้งนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงระลึกถึงพระราชจริยาที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงประพฤตินั้น จึงทรงพระราชศรัทธาอุตสาหเสด็จพระราชดำเนิรโดยกระบวนพยุหยาตราขึ้นมาพระราชทานพระกฐิน ทั้งผ้าบริวารและเครื่องไทยทานต่างๆ แก่พระสงฆ์ ซึ่งอยู่จำพรรษาในอารามนั้นๆ ที่เคยได้รับพระราชทานพระกฐินบรรดาศักดิ์มาแต่ก่อนด้วยพระองค์สักครั้งหนึ่งสองครั้ง ให้เป็นพระเกียรติยศทราบไปในภายหน้า อนึ่งทรงพระราชดำริว่า พระอารามที่มีนิจภัตรและกฐินบรรดาศักดิ์นั้นยังน้อยอยู่ จึงได้ทรงเลือกจัดอารามอื่นควรจะรับพระกฐินเป็น ๓ จำพวก คืออารามที่ได้ทรงสืบทราบว่าเป็นพระอารามของพระเจ้าแผ่นดินในสยามประเทศพระองค์นั้นๆ ซึ่งได้ครอบครองเสวยราชสมบัติพระมหานครศรีอยุธยานี้แต่ก่อนๆ ได้ทรงสถาปนาปฏิสังขรณ์ไว้ก็ดี และอารามซึ่งท่านแต่ก่อนที่นับในราชวงศานุวงศ์ ในพระวงศ์อันนี้ได้ฐาปนาและปฏิสังขรณ์บ้างก็ดี และอารามของสงฆ์ที่ได้ทรงคุ้นเคยนับถือว่ามีอุปการมาแต่ก่อนได้ฐาปนาและปฏิสังขรณ์ก็ดี อาราม ๓ จำพวกที่ว่ามานี้ ที่บัดนี้ยังไม่ร้าง ยังมีพระสงฆ์มากถึง ๕ รูป ควรรับพระกฐินอยู่แล้ว ครั้งนี้จัดเป็นอารามรับพระกฐินหลวงทุกอาราม แต่อารามใดมีทางเสด็จไม่ขัดขวาง และพระอุโบสถไม่ชำรุดควรจะเสด็จพระราชดำเนิรได้ ก็เสด็จพระราชดำเนิรไปพระราชทาน อารามที่ไม่ควรจะเป็นทางที่เสด็จพระราชดำเนิร ก็พระราชทานให้พระราชวงศานุวงศ์พระองค์นั้นๆ นำไปพระราชทาน และพระกฐินทานในอาราม ๓ จำพวกที่เพิ่มเข้าครั้งนี้นั้น เพื่อจะทรงพระราชอุทิศเป็นส่วนพระราชกุศล คำนับถวายพระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อนนอกและในพระบรมราชวงศ์นี้ และท่านที่เนื่องในพระบรมราชวงศ์ และพระสงฆ์ผู้ใหญ่ที่มีอุปการ บรรดาที่เป็นเจ้าของอารามทั้งปวงนั้น และให้เป็นเกียรติยศและนามของท่านผู้ฐาปนาและปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมอารามเหล่านั้นแต่ก่อนด้วย
คัดจากประกาศเรื่องพระราชทานพระกฐินและทรงสร้างปราสาทกรุงเก่า (ไม่มีวันเดือนปี)
๗ ประเพณีพระสงฆ์รามัญสวดพระปริต ทำน้ำพระพุทธมนตร์ในพระราชวังชั้นใน
ในพระราชนิเวศน์เวียงวังของพระเจ้าแผ่นดินสยามตามแบบแผนบุรพประเพณีมีสืบมา พระสงฆ์รามัญได้สวดพระปริตรตามแบบอย่างข้างรามัญ ถวายน้ำพระพุทธมนตร์เป็นน้ำสำหรับสรงพระพักตร์ แลน้ำสรงพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน แลประพรมเป็นทักษิณาวัฏรอบขอบในจังหวัดพระราชมหามณเฑียรนี้ทุกวัน เป็นการพระราชพิธีมีสำหรับบรมราชตระกูลสืบมาแต่โบราณ พระสงฆ์อื่นๆ แม้นมีถานันดรยศปรากฏด้วยเกียรติคุณ คือเรียนรู้พระคัมภีร์ที่เป็นพระราชาคณะเปรียญหรือที่เป็นอาจารย์บอกภาวนาวิธี หรือพระสงฆ์ที่รู้ประกอบวิทยาคมมนตร์ดล เป็นที่นับถือของคนเป็นอันมากก็ดี ก็ไม่มีราชบัญญัติที่จะได้รับวาระผลัดเปลี่ยนมาสวดพระปริตถวายน้ำพระพุทธมนตร์เลย เหตุอันนี้ได้ทรงพระราชดำริว่า ชะรอยจะมีเหตุวิเศษอย่างใดอย่างหนึ่งแต่โบราณราชกาล เป็นมหัศจรรย์สำคัญอยู่อย่างไรเป็นแน่แท้ เพราะว่าปรกติธรรมดาคนชาวประเทศใดภาษาใดก็ย่อมนับถือพระสงฆ์ แลแพทย์หมอต่างๆ ตามประเทศตามภาษาของตัว ในการสวดแลการบุญต่างๆ แลการปริตรักษาตนรักษาไข้ แต่การซึ่งมีนิยมฉะเพาะให้พระสงฆ์รามัญพวกเดียวประจำสวดปริตอย่างรามัญในพระราชวังนี้ จะมีความยืนยันมาในพระราชพงศาวดาร หรือจดหมายเหตุการต่อมาเป็นแน่นอนก็ไม่มี มีแต่คำกล่าวเล่าต่อๆ กันมาว่าต่างๆ บางพวกว่าเมื่อครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนเรศวรมหาราชเจ้านั้น ทรงนับถือพระมหาเถรกันชองว่าเป็นครูอาจารย์มาแต่เมืองหงสาวดีแลได้มีความชอบมาก จึงพระราชทานถานันดรยศให้เป็นสมเด็จพระสังฆราช แล้วทรงนับถือพระสงฆ์รามัญมาก แต่นั้นมาจึงได้ฉะเพาะให้อาราธนาแต่พระสงฆ์รามัญสวดปริตในพระราชวังดังนี้บ้าง บางพวกกล่าวว่า พระสงฆ์รามัญรูปหนึ่งกับน้องหญิงมาด้วยกันในป่า ครั้นถึงเมืองสยามแล้ว พระสงฆ์ทั้งปวงรังเกียจไม่ร่วมสังฆกรรมด้วย พระสงฆ์รามัญรูปนั้นจึงบอกว่าตัวบริสุทธิ์อยู่ เมื่อเวลานอนในป่าได้วางพร้า ภาษารามัญเรียกว่าปะแระตะรายเล่มหนึ่งไว้ท่ามกลางมีแต่พร้าเป็นพยาน จึงทำสัตยาธิษฐาน ฉะเพาะต่อความบริสุทธิ์แลไม่บริสุทธิ์แล้วขว้างพร้าลงไปในน้ำ พร้านั้นบันดาลลอยเห็นประจักษ์ พระเจ้าแผ่นดินทรงทราบความเรื่องนี้ จึงทรงพระราชศรัทธาเลื่อมใสตั้งพระภิกษุนั้นเป็นที่ พระไตรสรณธัชะ แล้วทรงนับถือพระสงฆ์รามัญ ซึ่งเป็นศิษยานุศิษย์พระไตรสรณธัชะองค์นั้นสืบมา จึ่งให้อาราธนาแต่พระสงฆ์รามัญมาสวดปริตในพระราชวังเป็นนิตย์นิรันดร์เป็นธรรมเนียมมาดังนี้ก็มีบ้าง พวกหนึ่งว่า เมื่อครั้งพระเจ้าแผ่นดินพระองค์หนึ่งในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา เกิดปิศาจคนองหลอกหลอนยิ่งนักในพระราชวัง คนบางพวกกล่าวว่า สายรุ้งตกลงในพระราชวังทุกวันไม่หายไป ครั้งนั้นสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน มีพระราชโองการดำรัสให้นิมนต์พระสงฆ์ไทยที่มีชื่อเสียงเล่าลือต่างๆ ว่าดีมีอานุภาพมาสวดพระปริต แลให้แพทย์หมอผู้รู้วิทยาคมต่างๆ มาประกอบวิทยาการแก้ไข เพื่อจะบำบัดอุปัทวโทษ คือปีศาจที่คนองหรือสายรุ้งลงนั้น การก็หาสงบอันตรธานหายไปไม่ ภายหลังจึ่งให้นิมนต์พระสงฆ์รามัญวัดตองปุมาสวดพระปริต พระเจ้าอยู่หัวจะพระราชทานไทยธรรมต่างๆ พระสงฆ์รามัญก็ไม่รับแสดงลัทธิว่า ควรจะรับได้แต่อาหารบิณฑบาตในเวลาภิกขาจารอย่างเดียว ถ้ารับไทยธรรมอื่นๆ เป็นลาภ เพราะทำพระปริตนั้นแล้วก็เป็นอันเห็นแก่อามิษไป จะสวดพระปริตก็ไม่มีอำนาจ ไม่อาจบำบัติอุปัทวอันตรายได้ พระเจ้าแผ่นดินจึงได้พระราชทานแต่อาหารบิณฑบาตอย่างเดียวเท่านั้น ตามคำพระสงฆ์รามัญๆ จึงเจริญพระปริต ปิศาจที่คนองหรือสายรุ้งที่ลงนั้นก็อันตรธานสงบเสื่อมหาย แต่นั้นมาพระสงฆ์รามัญจึงได้สวดพระปริตในพระราชวังใน พระเจ้าอยู่หัวได้พระราชทานแต่อาหารบิณฑบาต เรียกว่าทรงบาตร์พระปริตพระราชทานก่อนเป็นปฐมในเวลาเช้าทุกวันมิได้ขาด และมิได้ให้มีไทยธรรมสิ่งอื่นถวายพวกพระสงฆ์รามัญสวดพระปริตเหมือนพวกพระสงฆ์สวดจตุเวทนั้นเลย เป็นธรรมเนียมสืบมาจนทุกวันนี้ ธรรมเนียมใช่ว่าพระเจ้าแผ่นดินจะไม่พระราชทานด้วยมัจฉริยเจตนา ในพระสงฆ์รามัญที่มีอุปการะนั้น อนึ่งเมื่อมีการเสด็จพระราชดำเนิรประทับแรมราตรี ณตำบลใดเป็นทางไกล คือเสด็จไปการสงครามหรือแทรกโพนช้างในแผ่นดินก่อนๆ พระสงฆ์รามัญสวดพระปริตนี้ก็ต้องตามเสด็จพระราชดำเนิรด้วยทุกครั้ง เมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเจ้า เสด็จไปประทับอยู่กรุงลพบุรี ๘ เดือนในระดูแล้งทุกปี ก็ได้อาราธนาพระสงฆ์รามัญวัดตองปุ ให้ตามเสด็จขึ้นไปตั้งอารามชื่อวัดตองปุอยู่สวดพระปริตถวายน้ำพระพุทธมนตร์ทุกวัน อารามนั้นก็ยังปรากฏจนทุกวันนี้ และน้ำพระพุทธมนตร์พระปริตนี้ย่อมเป็นที่เห็นว่ามีอำนาจอาจป้องกันอุปัทวันตรายต่างๆ ได้จริง ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งได้ดำรงสิริรัตนราไชศวริยาธิปัติเถลิงถวัลยราชย์ ณกรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทรมหินทราอยุธยานี้ ก็ได้ทรงนับถือน้ำพระพุทธมนตร์พระปริตรที่พระสงฆ์รามัญสวดถวายนั้นเป็นน้ำสรงพระพักตร์ และน้ำสรงมาทุกพระองค์
คัดจากประกาศพระราชพิธีการจรเล่ม ๒ ประกาศหอเสถียรธรรมปริต
ชุมนุมพระบรมราชาธิบาย
ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
หมวดโบราณคดี
ว่าด้วยราชจารีตโบราณ
๑ ว่าด้วยอากรค่าน้ำ
อากรค่าน้ำนี้ก็เป็นทางที่ให้บังเกิดพระราชทรัพย์อย่างหนึ่งสำหรับแผ่นดินในสยามประเทศนี้มีมาแต่โบราณสืบๆ กาลพระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อนทุกๆ พระองค์ แต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาเก่ามา จะได้ยินว่าในแผ่นดินพระเจ้าแผ่นดินองค์ใดองค์หนึ่งจะให้เลิกถอนเสียนั้นหามิได้ เพราะคนชาวประเทศไทยมีปกติดังธรรมดา มีเนื้อและปลาเป็นกับเข้าเป็นนิจทุกตัวคนทุกตำบลทุกแห่ง จะเป็นคนกินแต่ของเครื่องเค็มและเต้าหู้ซึ่งเป็นสิ่งมิใช่เนื้อปลาเป็นกับเข้าดังจีนบางจำพวกก็ดี หรือเป็นคนกินนมเนยถั่วงาเป็นกับเข้าดังพราหมณ์และคนชาวมัชฌิมประเทศโดยมากก็ดีหามีไม่ เพราะฉะนั้นท่านผู้ครองแผ่นดินมาแต่ก่อนจึงได้เก็บอากรแก่คนหากุ้งหาปลาเหมือนเก็บค่านาสมพักสรแก่ผู้ทำนาทำไร่ทำสวนเสมอกันไปทั้งพระราชอาณาเขตต์ รวบรวมพระราชทรัพย์มาใช้จ่ายเป็นการทำนุบำรุงแผ่นดิน คุ้มครองราษฎรทั้งปวงไว้ให้อยู่เย็นเป็นสุข ก็และประเพณีรักษาแผ่นดินอย่างประเทศไทยนี้ ก็เห็นว่าสมควรแก่กาลและประเทศอันนี้อยู่แล้ว เพราะพระเจ้าแผ่นดินกรุงไทยสืบมาแต่บุราณองค์ใดองค์หนึ่งซึ่งจะมีบุญญาธิการเหลือล้นนัก จนถึงขุนคลังแก้วมีทิพจักษุเห็นทรัพย์แผ่นดิน หยิบเอาทรัพย์ในแผ่นดินขึ้นมาถวายได้ทุกขณะทุกเวลา เหมือนขุนคลังแก้วของบรมจักรพรรดินั้นก็ดี และจะมีบุญฤทธิวิเศษยิ่งจนบันดาลห่าฝนแก้ว ๗ ประการให้ตกลงมาได้ดังพระหฤทัยปรารถนาเหมือนพระเจ้ามันธาตุราชและพระเพสยันดรก็ดี หามีไม่แต่สักพระองค์หนึ่ง
ครั้นมาเมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว มีพระบวรสันดานเพลิดเพลินในการพระราชกุศล ทรงสดับเรื่องราวโบราณนิทานชาดกและอื่นๆ มากแล้ว มีพระราชประสงค์จะให้ภิกษุสงฆ์และสัปรุสในพระพุทธศาสนา ซ้องสรรเสริญนับถือว่าเป็นมหาสัพพัญญูโพธิสัตว์มหัศจรรย์กว่าพระเจ้าแผ่นดินพระองค์อื่นๆ จึงทรงพระราชดำริตริตรองจะทรงปฏิบัติให้เหมือนพระโพธิสัตว์ที่มีเรื่องราวมาในชาดก ซึ่งกล่าวด้วยพระโพธิสัตว์เป็นกษัตริย์ เสวยสมบัติในเมืองพาราณสีและเมืองอื่นๆ ในมัชฌิมประเทศที่มีประชาชนกินนมเนยและถั่วงาเป็นกับเข้านั้นเอามาเป็นพระอารมณ์ ว่าพระโพธิสัตว์แต่ก่อนได้เสวยสมบัติแล้วพระราชทานอภัยให้แก่สัตว์ในป่า นกบินอยู่บนฟ้า ปลาในน้ำทั้งสิ้น ไม่ให้ใครทำปาณาติบาตเลยทีเดียวได้อย่างไร การอย่างนั้นจะทรงปฏิบัติได้บ้าง
อนึ่งทรงระแวงแคลงไปว่า เมื่อตั้งนายอากรไปให้เป็นเจ้าของเขตต์แดนห้วยหนองคลองบึงบางแลเกาะในชะเล เมื่อนายอากรจะเก็บเอาทรัพย์ที่เกิดด้วยปาณาติบาตของราษฎรมารวบรวมมาส่งเป็นพระราชทรัพย์แล้ว พระมหากษัตริย์จะทรงใช้สอยพระราชทรัพย์นั้นก็จะเป็นมิจฉาชีพไปด้วย จึงโปรดให้เลิกอากรฟองจันละเม็ดในชะเลและค่าน้ำเสียให้หมด แต่ครั้งปีจออัฐศก จุลศักราช ๑๑๘๘ (พ.ศ. ๒๓๖๙) มา ในปีนั้นปีเดียว โปรดให้มีข้าหลวงขึ้นไปเปิดกระบังรังเฝือกซึ่งราษฎรรับแต่นายอากรปิดห้วยหนองคลองบึงบางไว้ ปล่อยปลาอยู่ในที่ขังให้พ้นไป แล้วทรงประกาศการอันนั้นให้พระสงฆ์ราชาคณะอนุโมทนาสาธุการ เป็นพระเกียรติยศครั้งหนึ่งเท่านั้น
(เมื่อปีมะโรงอัฐศก พ.ศ. ๒๓๙๙ มีประกาศในรัชกาลที่ ๔ ว่าด้วยเรื่องอากรค่าน้ำฉะบับ ๑ ประกาศนั้นก็เป็นพระราชนิพนธ์ ทรงบรรยายเรื่องตำนานอากรค่าน้ำครั้งรัชชกาลที่ ๓ ทำนองเดียวกับความในท้องตราฉบับนี้ แต่มีพลความบางข้อซึ่งมิได้ปรากฏในท้องตราฉะบับนี้ คือ
ข้อ ๑ ว่าเงินอากรค่าน้ำในรัชชกาลที่ ๓ เมื่อก่อนจะเลิกอากรนั้นเป็นจำนวนเงินนายอากรนำส่งพระคลังปีละ ๗๐๐ ชั่ง
อีกข้อ ๑ ทรงสืบทราบว่านายอากรไปเก็บอากรค่าน้ำ แล้วตัดตอนขายหนองคลองบึงบางเป็นคลองเขินให้แก่ราษฎรเป็นเจ้าของที่ต่างๆ จึงผู้ซึ่งซื้อตอนทั้งปวงนั้นปิดพนบลงกระบังรังเฝือกกั้นคลองบึงบางรุกรวมเอาปลากักขังไว้ในส่วนของตัวๆ ปลาจะว่ายไปมาตลอดไปในที่มีน้ำทั้งปวงตามธรรมดาก็ไม่ได้ คนที่มีประโยชน์จะเดิรเรือก็เดิรไม่ได้ จึงทรงพระกรุณากับปลาว่าเป็นสัตว์มีชีวิต อย่าให้ต้องติดขังจำตายเลย และจะให้คนที่มีประโยชน์เดิรเรือไปมาได้คล่องไม่ต้องเข็นข้ามพนบและเฝือกเป็นเหตุให้มีทะเลาะวิวาทกันนั้นด้วย จึงโปรดให้มีข้าหลวงขึ้นไปเปิดกระบังรังเฝือก ซึ่งราษฎรรับแต่นายอากรปิดห้วยหนองคลองบึงบางไว้ ปล่อยปลาอยู่ในที่ขังให้พ้นไป ให้นายอากรเก็บค่าน้ำต่อไปแต่โดยพิกัดตามเครื่องมืออย่างเดียว อย่าตัดทอนขายต่อไปเลย เมื่ออากรจะขาดสักเท่าไรก็ให้นายอากรมาร้องขาดเถิดจะลดให้ ฝ่ายนายอากรก็มาร้องขาดให้ลดเงินอากรลงปีหนึ่ง ๓๐๐ ชั่งเศษ คงเงินอากรอยู่แต่ปีละ ๔๐๐ ชั่งเศษ ครั้นภายหลังมายังทรงรังเกียจกลัวบาปต่อไป ด้วยทรงแคลงว่าเพราะมีค่าน้ำคนจึงหาปลามากขึ้น จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมอีกครั้งหนึ่งให้ยกอากรค่าน้ำที่เคยเรียกได้เป็นเงินอากรเพียงปีละ ๔๐๐ ชั่งเศษนั้นเสียทีเดียว)
ครั้นกาลภายหลังต่อมาทรงพระราชดำริว่า ครั้นจะห้ามการปาณาติบาตทุกแห่งทุกตำบล ด้วยพระราชอาชญาหาเหตุและเขตต์บมิได้ก็ไม่ควร การจะไม่สำเร็จ จึ่งโปรดเกล้าฯ ให้มีตราออกไปให้กรมการหัวเมืองฝ่ายตะวันออกซึ่งขึ้นกรมท่า แต่งกองจับออกจับคนผู้หาฟองจันละเม็ดในชะเล จับตัวได้ให้เอามาทำโทษและเรียกค่าปรับไหมโดยสมควร แต่การหากุ้งหาปลานั้นให้ห้ามแต่ในเขตต์เสาศิลา ซึ่งปักไว้แต่ก่อนเป็นอาถรรพ์กันปิศาจทุกทิศในเขตต์พระนคร ถ้าใครทำปาณาติบาตในเขตต์พระนครแล้วให้กรมเมืองจับปรับเอาทรายทำวัด การที่มีผู้ทำปาณาติบาตในที่อื่นๆ นอกจากเสาศิลาเขตต์พระนครนั้นเป็นแต่ตรัสประภาสไว้ว่า เมื่อไม่มีใครเป็นเจ้าของห้วยหนองคลองบึงบางแล้วราษฎรก็จะแย่งกันทำปาณาติบาตในที่นั้นๆ ก็จะเกิดวิวาทขึ้น แล้วจึงจะยึดเอาที่นั้นเป็นที่หลวงเสีย แล้วจึงจะได้ห้ามมิให้ใครทำปาณาติบาตในที่นั้นต่อไป ที่นั้นๆ จะทำปาณาติบาตของราษฎรก็จะน้อยแคบเข้าทุกที ก็จะเป็นที่เจริญอภัยทาน เป็นการพระราชกุศลเสมอไป ความข้อนี้เป็นแต่ตรัสประภาสไว้ตั้งแต่ปีจออัฐศก (พ.ศ. ๒๓๖๙) มาจนปีจอโทศก (พ.ศ. ๒๓๙๓) เป็น ๒๕ ปี ก็ไม่มีใครซึ่งแย่งกันจนถึงเกิดความจนถึงได้ยึดเอาที่นั้นเป็นที่หลวง แม้นถึงจะเกิดวิวาทกันบ้างก็ชำระแล้วไปแต่ในเจ้านายเท่านั้น ไม่เป็นไปได้ตามพระราชประสงค์ ซึ่งมีพระราชโองการรับสั่งให้กรมการหัวเมืองจับผู้หาฟองจันละเม็ดในชะเล และให้กรมเมืองจับผู้หากุ้งหาปลาในภายในเขตต์เสาศิลานั้น เมื่อมีรับสั่งครั้งหนึ่งแล้วก็ทรงไปด้วยราชการอื่นๆ ด้วยว่ามีราชกิจเป็นการใหญ่ๆ มากมิได้ทรงตักเตือนตรวจตราประการใดอีก การนั้นก็จืดจางไป ผู้ที่ทำปาณาติบาตก็ได้ช่องที่จะทำกำเริบขึ้น เพราะฉะนี้ที่เลิกอากรค่าน้ำเสียนั้น ไม่เป็นคุณอันใดแก่แผ่นดินและพระพุทธศาสนาและตัวสัตว์คือกุ้งปลาในน้ำ กลับเป็นคุณแก่ผู้ที่ทำปาณาติบาตเป็นคนบาปนั้นยิ่งกว่าคนที่เลี้ยงชีวิตโดยชอบธรรม คือทำไร่นาเรือกสวนทั้งปวงนั้นเสียอีก เป็นการไม่เสมอในการที่จะถือเอาส่วยแต่ราษฎรทั้งปวงไป (ความต่อไปเป็นเรื่องตั้งนายอากรค่าน้ำ และพิกัดเครื่องมือจับสัตว์น้ำ)
คัดจากสารตราลงวันเสาร เดือน ๑๑ แรม ๑๑ ค่ำ ปีชวดจัตวาศก (พ.ศ. ๒๓๙๕)
๒ ว่าด้วยอากรไม้ปกำใบและน้ำมัน
ยังมีอย่างธรรมเนียมสืบมาแต่แผ่นดินที่ล่วงแล้ว ว่าให้ชาวสวนต้องเสียเงินนอกจากอากร ๔ อย่างอีก เป็นเงินสวนละสองสะลึง คือค่าไม้ปกำใบเฟื้องหนึ่ง ค่าเฉลี่ยน้ำมันเฟื้องหนึ่ง ค่าผลดีปลีเฟื้องหนึ่ง ค่าเม็ดคำเฟื้องหนึ่ง ค่าของ ๔ อย่างนี้ราษฎรเจ้าของสวนต้องเสียทุกปีมาช้านาน บัดนี้ทรงพระราชดำริเห็นว่า ของสองสิ่งคือค่าไม้ปกำใบ ค่าเฉลี่ยน้ำมันมะพร้าวใช้ราชการนั้น จะมีมาแต่ครั้งใดแผ่นดินใดหาทราบเป็นแน่ไม่ ทรงพระราชดำริเห็นว่าจะเป็นกระแสพระราชดำริพระเจ้าแผ่นดิน หรือความคิดเสนาบดีแต่ก่อนเก่า ครั้งเมื่อเวลาในหลวงยังกำลังตกแต่งสำเภาจีนออกไปค้าขายต่างประเทศ มีกำไรมาใช้ในราชการแผ่นดินอยู่ และเมื่อเวลาภาษีไม้ไผ่น้ำมันมะพร้าวยังไม่มี ราษฎรผู้ที่มีสวนจึงต้องส่งไม้ปกำใบสำหรับใช้แต่งสำเภาหลวงและเฉลี่ยน้ำมันมะพร้าวมาใช้ราชการ ครั้นมากาลเมื่อภาษีไม้ไผ่ภาษีน้ำมันมะพร้าวมีขึ้นแล้ว สำเภาจีนในหลวงก็ไม่ได้ตกแต่งไปค้าขายแล้ว ค่าไม้ปกำใบและค่าเฉลี่ยน้ำมันควรจะให้เลิกเสีย แต่หามีผู้ใดคิดอ่านยกเลิกค่าไม้ปกำใบ ค่าเฉลี่ยน้ำมันเสียไม่ นายระวางจึงได้เรียกเก็บมาตามเคยทุกปี บัดนี้จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมจะให้ยกเลิกค่าไม้ปกำใบเฟื้องหนึ่ง ค่าเฉลี่ยน้ำมันเฟื้องหนึ่ง เป็นสวนละสลึงหนึ่ง ที่เจ้าของสวนต้องเสียอยู่ทุกปีนั้นเสีย
คัดจากประกาศให้ยกค่าไม้ปกำใบค่าน้ำมัน ลงวันพุธ เดือน ๙ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีวอก โทศก (พ.ศ.๒๔๐๓)
๓ ว่าด้วยอากรค่านา
ค่านานั้นแต่ก่อนเรียกเป็นหางเข้าตวงขึ้นฉางหลวงไร่ละ ๒ ถัง แล้วซ้ำจัดซื้อเป็นราคาหลวงอีกไร่ละ ๒ ถัง พระราชทานเงินให้ไร่ละเฟื้อง เป็นราคาหลวงถังละ ๒ ไพ แต่ราษฎรต้องขนมาส่งถึงฉางในกรุงเทพฯ และฉางหัวเมือง ตามแต่เจ้าพนักงานจะบังคับ ราษฎรได้ความยากบ้างง่ายบ้างไม่เสมอกัน ที่ได้ความยากก็ร้องทุกข์กล่าวโทษข้าหลวงเสนาและเจ้าพนักงานไปต่างๆ ต้องมีผู้ตัดสินเป็นถ้อยความอยู่เนืองๆ มาจนถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ครั้งนั้นทรงพระราชดำริพร้อมกับความคิดเจ้านายต่างกรมและเสนาบดีเห็นว่า เรียกหางเข้าค่านาและจัดซื้อเข้าเป็นตัวเข้าแล้วก็บังคับให้มาส่งถึงฉาง ราษฎรได้ความลำบากมากบ้างน้อยบ้างไม่เสมอกัน ที่ถูกเกาะครองเร่งรัดก็มักร้องทุกข์กล่าวโทษเจ้าพนักงานและข้าหลวงเสนา เป็นถ้อยความต่างๆ เนืองๆ จึงได้คิดอ่านตั้งอย่างธรรมเนียมเสียใหม่ เลิกเรียกหางเข้าค่านาและจัดซื้อเข้าเป็นราคาหลวงอย่างแต่ก่อนนั้นเสีย แล้วมีพระราชบัญญัติให้เรียกเป็นค่านาไร่ละสลึงเฟื้องเสมอกันไปทั้งนาคู่โคและนาน้ำฝนฟางลอย แต่การที่เรียกตามประเมินนาปักนาน้ำฝนฟางลอย และเรียกตามจำนวนในตราแดงและนาคู่โคนั้น ยังคงอยู่ตามเดิมไม่ยักย้าย ก็เมื่อใดฝนแล้งน้ำน้อยหรือน้ำมากเกินประมาณ ราษฎรเจ้าของนาคู่โคที่ต้องเสียตามจำนวนตราแดง มักร้องทุกข์ว่าทำนาได้ผลน้อย จะทนเสียค่านาตามจำนวนตราแดงไปไม่ได้ ที่เป็นไพร่หลวงฝีพายและพวกพ้องของพวกฝีพายมาเข้าชื่อกันถวายฎีกาในกรุงเทพฯ บ้าง ก็การที่สำเร็จแก่ผู้ร้องนั้นเป็นไปต่างๆ เอานิยมลงไม่ได้ บางทีก็โปรดให้ยกให้ลดให้แต่ไพร่หลวงกรมฝีพายที่ลงมารับราชการ บางทีก็โปรดให้ประเมินเรียกเอาแต่ตามที่ได้ทำ บางทีก็โปรดลดให้ไร่ละเฟื้องเสมอไปในปีหนึ่งนั้น ตามครั้งคราวที่เป็นใหญ่เป็นน้อยหายืนลงเป็นอย่างไม่ (ต่อนี้ไปเป็นพระราชบัญญัติเรื่องนาตราแดงและนาคู่โคซึ่งประกาศให้ลดการเสียค่านาลงคงเหลือไร่ละ ๑ สลึง)
คัดจากประกาศพระราชบัญญัติเรื่องนาตราแดงและนาคู่โค ลงวันพุธ เดือนยี่ ขึ้นค่ำ ๑ ปีชวดฉศก (พ.ศ. ๒๔๐๗)
๔ ว่าด้วยพิกัดเงินตรา
ในพระราชอาณาจักรนี้แต่ก่อน เมื่อผู้ครองแผ่นดินจะใคร่ให้ผู้ซื้อผู้ขายจ่ายรับสิ่งของทั้งปวงด้วยใช้เงินใช้ทองเป็นราคานั้น ถ้าเป็นตัวเงินหรือทองที่มีเนื้อเงินเนื้อทองต่างๆ และมีกำหนดไม่ได้จำกัดคงรูปนั้นๆ ครั้นเมื่อเวลาซื้อขายใช้จ่ายต่อกันก็เป็นที่ต้องถุ้งเถียงเกี่ยงเลี่ยงกันด้วยเนื้อเงินเนื้อทองต่ำสูง และต้องชั่งต้องตรวจสอบสวนน้ำหนักในตราชูตราชั่งต่างๆ ก็เป็นที่ถุ้งเถียงวิวาทบาดคล้องกันเนืองๆ แล้วเป็นเหตุให้ช้าเสียเวลาประสงค์นั้นๆ ไป จึงได้คิดอ่านตั้งพนักงานเป็นกองเดียวเลือกน้ำเงินให้เสมอกันเป็นอย่างเดียวแล้วตัดชั่งตั้งรูปให้มีน้ำหนักเสมอกันเป็นเงินเฟื้อง เงินสลึง เงินบาท เงินกึ่งบาทขึ้นได้แล้ว จึงตีตรารูปต่างๆ ตามแผ่นดินนั้นๆ เป็นสำคัญ ให้คนเชื่อว่าทำไปแต่โรงช่างเงินใหญ่เป็นของพระเจ้าแผ่นดิน เจ้าพนักงานได้สอบน้ำเงินและน้ำหนักแล้วไม่คลาดไม่ขาดไม่เกิน เพราะเชื่อต่อรูปพดด้วงและตราหลวงที่ประทับแล้ว ก็ไม่มีใครเสียเวลาสอบชั่งหรือดูน้ำเงินเลย ซื้อขายจ่ายใช้กันได้คล่องๆ ไม่ต้องลำบากเนิ่นช้าเสียเวลาไป ดังหนึ่งใช้เงินใช้ทองเปล่าที่เป็นรูปเป็นแท่งต่างๆ ตัดชั่งใช้แก่กันดังในเมืองพะม่านั้น ครั้นเมื่อราษฎรใช้เงินพดด้วงตีตราหลวงดังนี้ ไม่มีสอบน้ำหนักและดูเนื้อเงินแล้ว มีพวกช่างเหล็กช่างทองช่างเงินในกรุงบ้างนอกกรุงบ้าง ลอบทำเงินเจือทองแดงและเงินดีบุกเป็นรูปพดด้วงตีตรา แกะปลอมให้เหมือนตราหลวง ทำเงินทองแดงเงินดีบุกขึ้นได้เป็นอันมากแล้ว ก็ลอบเอาเข้าเปลี่ยนปลอมซื้อขายเองบ้าง ขายให้แก่ชายหญิงซึ่งเป็นคนโกงๆ รับไปเปลี่ยนปลอมใช้สอยบ้าง เงินปลอมจึงชุกชุมขึ้นในแผ่นดิน เมื่อการเป็นดังนี้พระเจ้าแผ่นดินซึ่งตั้งโรงเงินหลวงพดด้วงตีตราให้ราษฎรใช้นั้น ก็เหมือนกับเป็นนายประกันให้อ้ายผู้ร้ายที่ทำเงินทองแดงเงินดีบุกเหรียญตราหลวงแล้วทำขึ้นนั้นไป เป็นที่ขัดเคืองพระราชหฤทัยทรงโทมนัสมากนักมาช้านาน และเมื่อการค้าขายในกรุงเจริญขึ้น มีเงินเหรียญเมืองต่างประเทศเข้ามามาก ลูกค้านอกประเทศเมื่อเอาเงินเหรียญมาซื้อของลูกค้าในประเทศก็หาใคร่จะยินดีรับไม่ ด้วยรังเกียจเนื้อเงินว่าต่ำกว่าเงินบาทบ้าง ว่ากลัวจะเป็นเหรียญปลอมบ้าง หรือถึงจะยอมรับก็ต้องคิดกลับเป็นบาท เป็นสลึง เป็นเฟื้อง โดยมาตราธรรมเนียมไทย เป็นที่ถุ้งเถียงกันวุ่นวายไปกับลูกค้าต่างประเทศ กว่าจะตกลงกันก็ช้าเลยเวลาค้าขายไป ครั้งนั้นผู้ครองฝ่ายไทยได้พร้อมใจกันกับกงสุลต่างประเทศทั้งปวงแล้วตัดสินว่า ให้คิดเงินเหรียญสามเหรียญเปลี่ยนกับเงินไทยห้าบาท ประกาศไปแล้วก็ยังมีผู้เถียงเกี่ยงเลี่ยงไปต่างๆ ว่าอย่างนั้นก็เสียเปรียบด้วยเหตุนั้นเหตุนี้ตามแต่จะว่าไป ทั้งผู้ให้เงินก็ว่าเสียเปรียบจนจะฟังเอามิได้ ครั้นจะคิดเป็นหุนเป็นเซน เป็นสลึง เป็นเฟื้อง และปลายเบี้ยก็เป็นที่จะให้คิดกันยาก จึงตัดสินมาว่าสามเหรียญเป็นเงินห้าบาทขาดตัวลง ถึงกระนั้นราษฎรฝ่ายไทยก็ยังว่าเข้าใจยาก ซึ่งเป็นทั้งนี้ก็เพราะมาตราเงินเหรียญเงินรูเปียไม่ต้องกับมาตราของไทย
(ความต่อไปกล่าวด้วยพิกัดราคาเงินเหรียญบาทและเงินแปซึ่งโปรดเกล้าฯ ให้ทำด้วยเครื่องจักร)
คัดจากประกาศพิกัดราคาเงินเหรียญบาทและเงินแป ลงวันจันทร์เดือน ๑๑ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีวอกโทศก (พ.ศ. ๒๔๐๓) )
๕ ว่าด้วยการใช้เบี้ย
แต่ก่อนในบ้านเมืองไทยลาว ฯลฯ เหล่านี้ นานมาแล้วแต่โบราณ ราชการใช้หอยอย่างหนึ่งที่เรียกว่าเบี้ยมาแตกปลีกออกไปจากเงินปลีก ซื้อจ่ายขายแลกแก่กันอยู่ดังเช่นรู้เช่นเห็นด้วยกันนั้น ก็โดยประมาณตามพระราชกำหนดกฎหมายโบราณ ว่าให้คิดเบี้ยแปดร้อยต่อเฟื้อง และคำโบราณก็เล่าว่า ครั้งกรุงเก่าราษฎรซื้อขายแลกเปลี่ยนเบี้ยแปดร้อยต่อเฟื้องจริง ครั้นยกบ้านย้ายเมืองมาตั้งกรุงเทพมหานครอยู่ในส่วนนี้หอยเบี้ยสาบสูญมีน้อยไป เงินเฟื้องหนึ่งแตกเป็นเบี้ยได้แต่เพียงสองร้อย คนที่เที่ยวไปเห็นเบี้ยตกที่ไหนเบี้ยหนึ่งสองเบี้ยก็เก็บ เมื่อผู้มีศรัทธาโปรยเบี้ยให้เป็นทานก็กลุ้มรุมแย่งชิงกัน ลูกค้าต่างประเทศเห็นว่ามีผู้ต้องการเบี้ยมาก ก็เก็บหอยอย่างนั้นในทะเลใส่กระสอบเข้ามาซื้อขายทุกปี เบี้ยมีมากขึ้นราษฎรซื้อจ่ายแตกเป็นปลีกจากเงินเฟื้องมากขึ้นไป เป็นสองร้อยยี่สิบห้าต่อเฟื้อง แล้วสองร้อยห้าสิบต่อเฟื้อง แล้วขึ้นไปห้าร้อยต่อเฟื้อง แล้วขึ้นไปแปดร้อยต่อเฟื้อง เมื่อเบี้ยยังแพงอยู่ไม่ถึงแปดร้อยต่อเฟื้องนั้นคนสูงอายุเป็นอันมากบ่นว่า บ้านเมืองเราเดี๋ยวนี้ขัดสน เงินเฟื้องแตกเบี้ยไม่ถึงแปดร้อยเหมือนเมื่อครั้งกรุงเก่า ครั้นเมื่อเบี้ยขึ้นถึงแปดร้อยต่อเฟื้องแล้ว ท่านทั้งปวงที่รู้พระราชกำหนดกฎหมายและกาลโบราณก็ชื่นชมยินดีว่า บัดนี้บ้านเมืองสมบูรณ์ขึ้นจนเบี้ยขึ้นไปถึงแปดร้อยต่อเฟื้อง ต้องตามกฎหมายเหมือนกาลก่อน ครั้นลูกค้านำหอยที่เรียกว่าเบี้ยมาขายมากขึ้นไป ราคาเบี้ยก็ถูกมากไปถึงพันหนึ่งต่อเฟื้อง พันสองร้อยพันสามร้อยต่อเฟื้อง ก็เมื่อเบี้ยถูกมากไปกว่าแปดร้อยต่อเฟื้องก็ดี เบี้ยแพงไม่ถึงแปดร้อยต่อเฟื้องก็ดี การคิดเบี้ยปรับไหมในการพิพากษาความตามพระราชกำหนดกฎหมายก็คงคิดเบี้ยแปดร้อยต่อเฟื้องยืนเสมออยู่ไม่ยักย้าย ทั้งในกรุงเทพมหานครและหัวเมือง ก็เมื่อเวลาเบี้ยพันหนึ่งพันสองร้อย พันสามร้อยต่อเฟื้องนั้น มีผู้บ่นว่าแต่ก่อนมีเบี้ยห้าเบี้ยสิบเบี้ยก็ซื้อของกินได้อิ่มหนึ่ง บัดนี้มีถึงร้อยเบี้ยซื้อกินก็ไม่ใคร่จะได้เต็มอิ่ม ของแพงไป กว่าจะซื้อกินได้ต้องทนแสบท้องนับอยู่นาน ในบ่อนถั่วย่อยเมื่อเวลาเบี้ยแพงนับเบี้ยแทงถั่วกัน ครั้นเวลาเบี้ยถูกเกียจคร้านที่จะนับ เอาชามตวงแทงถั่วกันบ้าง บอกเบี้ยละร้อยเบี้ยละห้าสิบแทงถั่วกันเป็นคะแนนบ้าง ก็ในแผ่นดินปัตยุบันนี้ ลูกค้านำของสิ่งอื่นมาค้าขายเสียมากไม่เก็บเบี้ยมา เบี้ยเก่าแตกตกหกหายสาปสูญไปราคาเบี้ยลดลงมา จนบัดนี้คงแปดร้อยต่อเฟื้อง เหมือนอย่างที่ว่าในกฎหมาย ก็เมื่อราคาเบี้ยได้ดังกฎหมายที่คิดเบี้ยปรับอยู่ดังนี้ นักปราชญ์ที่ถือกฎหมายก็เห็นว่าเป็นดีอยู่แล้ว แต่คนบางพวกก็ยังบ่นว่าเอาเงินไปแตกเบี้ยบัดนี้ได้น้อยไป ก็คำบ่นของคนที่ไม่คิดหน้าคิดหลังนั้นไม่เป็นประมาณ เมื่อเบี้ยมากก็บ่นว่ามากลำบากที่ต้องนับซื้อขายกันช้าไป มีเบี้ยน้อยก็ซื้อของอิ่มท้องไม่ได้ ครั้นเมื่อเบี้ยแพงขึ้นก็กลับบ่นเล่าว่าเงินปลีกไปแตกเบี้ยได้น้อยไป ราษฎรบ่นทั้งเมื่อเบี้ยมากเบี้ยน้อยเบี้ยถูกเบี้ยแพงดังนี้ จะเอาเป็นประมาณก็ไม่ได้ จะว่าให้เป็นหลักหลายแล้ว เห็นว่าถ้าเบี้ยเป็นแปดร้อยต่อเฟื้องต้องตามกฎหมายนั้นเป็นดี สืบไปภายหน้าแต่นี้ ถ้าว่าไม่มีลูกค้านอกประเทศนำเบี้ยมาขายมากขึ้นก็เห็นว่าเบี้ยจะแพงขึ้น เฟื้องหนึ่งไม่ได้ถึงแปดร้อย และคำคนที่บ่นว่าเบี้ยมากต้องนับช้าอยู่ลำบากไปเสียเวลานั้น ก็ควรจะเห็นชอบด้วยบ้างอยู่ (ความต่อไปประกาศให้ใช้กะแปะอัฐและโสฬสที่ทำขึ้นใหม่)
คัดจากประกาศให้ใช้กะแปะอัฐและโสฬศที่ทำขึ้นใหม่ ลงวันจันทร์เดือน ๑๐ ขึ้นค่ำ ๑ ปีจอจัตวาศก (พ.ศ. ๒๔๐๕)
๖ ว่าด้วยพิกัดทองคำ
ในพระราชอาณาจักรนี้แต่ก่อนทองคำมีน้อย เป็นแต่ใช้ทำรูปพรรณต่างๆ เป็นเครื่องยศเครื่องประดับ ก็บัดนี้ทองคำใบของจีนบ้าง ทองแท่งจีนบ้าง ทองคำเมืองกาสฟอเนียบ้าง ทองเหรียญเมืองยุโรปเมืองอเมริกาบ้าง มีเข้ามามากในพระราชอาณาจักร จนเกินการที่จะใช้สอยทำรูปพรรณและเครื่องประดับ ผู้มีทรัพย์เก็บทองไว้มากร้องขอขายและขอส่งแทนภาษีอากรก็มี ด้วยเหตุนี้จึงทรงพระราชดำริว่า ตามอย่างเมืองอื่นที่เป็นเมืองแผ่นดินใหญ่นั้นๆ หลายเมือง เมื่อทองคำมีมากขึ้นผู้ครองแผ่นดินเมืองนั้นๆ ก็คิดทำเป็นทองเหรียญมีตราหลวงเป็นสำคัญ ให้ราษฎรใช้ในกำหนดราคานั้นๆ ไม่ต้องเถียงน้ำหนักและเนื้อทองตีราคากัน ผู้ได้ทองตราทองเหรียญไปเมื่อต้องการเงินมาขอขึ้นเงินต่อคลังหลวง หรือเศรษฐีเจ้าทรัพย์ก็ได้ตามกำหนดซึ่งพิกัดไว้ จนเมืองนั้นๆ ใช้ทองตราทองเหรียญแก่กันอยู่เป็นปกติเหมือนใช้เงินตราและเบี้ยแปะทั้งปวง ก็ในกรุงเทพฯ นี้ทองตราใช้กับเงินตราเช่นนั้นยังหามีไม่ จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้เจ้าพนักงานโรงจักรซึ่งเป็นที่ทำเงินเหรียญและเบี้ยอัฐเบี้ยโสฬศนั้น คิดทำทองเหรียญทองแปด้วยทองคำเนื้อแปดเศษสอง คือทองใบยี่ห้ออันเสงเป็น ๓ ขนาด ขนาดใหญ่ตีราคาแปละ ๘ บาท ขนาดกลางตีราคาแปละ ๔ บาท ขนาดน้อยตีราคาแปละ ๑๐ สลึง ขนาดใหญ่ขนาดกลางนั้นเทียบตามอย่างทองเหรียญอังกฤษ คือเหรียญใหญ่ของอังกฤษที่เรียกว่าทองปอนด์ หรืออีกชื่อหนึ่งว่า สเตอร์ลิงก์ หรืออีกชื่อหนึ่งเรียกว่า สอเวอร์เรนด์ และเหรียญขนาดย่อมเรียกว่าทองฮาฟปอนด์ หรืออีกชื่อหนึ่งว่า เสมิสเตอร์ลิงก์ หรืออีกชื่อหนึ่งว่า ฮาฟสอเวอร์เรนด์ จะว่าตามการซึ่งคิดมาตราเงินในเมืองอังกฤษนั้น อังกฤษคิดนับว่าปอนด์หนึ่งเป็น ๒๐ ชิลิง ๆ หนึ่งเป็น ๑๒ เปล และในการสั่งสิ่งของซื้อขายอยู่ เมื่อได้บิลคือหนังสือกำหนดราคาของมาแต่เมืองอังกฤษก็ย่อมคิดนับเป็นจำนวนปอนด์มา ๙ ปอนด์ ๑๐ ปอนด์ ๑๐๐ ปอนด์และอื่นๆ ครั้นมาที่กรุงเทพฯ นี้ ถ้าผู้ซื้อทองปอนด์เอาทองปอนด์ใช้ให้ก็ได้ ถ้าไม่มีทองปอนด์ นายห้างผู้รับสั่งของคิดเอาเงินแต่ผู้สั่งปอนด์ละ ๘ บาทเสมอไป ถ้าจำนวนเป็นฮาฟปอนด์ คือครึ่งปอนด์ก็คิดเอา ๔ บาทเสมอไป คงคิดราคากัน ๑๐ ปอนด์เป็นเงินชั่งหนึ่ง และ ๒๐ ฮาฟปอนด์เป็นเงินชั่งหนึ่ง แต่ตัวทองปอนด์ทองฮาฟปอนด์นั้นไม่เป็นทองบริสุทธิ์ เป็นทองขวางลิ่มประสมทองแดงส่วน ๑ ใน ๑๒ ส่วน ปอนด์หนึ่งหนัก ๒ สลึง เมื่อคิดราคาปอนด์ละ ๘ บาทก็เป็น ๑๖ หนัก ฮาฟปอนด์นั้นหนัก ๑ สลึง คิดราคาฮาฟปอนด์ละ ๔ บาทก็เป็น ๑๖ หนักเหมือนกัน ทองปอนด์ทองฮาฟปอนด์นั้นได้เอามาหุงคัดเอาทองแดงออกเสียก็คงเนื้อทองคำเนื้อแปด ปอนด์หนึ่งแต่สลึง ๑ กับเฟื้อง ๑ กับ ๒ ไพ คิดราคาปอนด์ละ ๘ บาท ก็เป็น ๑๘ หนักเกินสักหน่อย ทองในฮาฟปอนด์ที่หุงแล้วก็คงแต่เฟื้อง ๑ กับ ๓ ไพ คิดฮาฟปอนด์ละ ๔ บาทก็เป็น๑๘ หนักเกินหน่อยหนึ่งเหมือนกัน จึงทรงพระราชดำริว่า ซึ่งทองตราทองเหรียญเมืองอื่นเจือทองแดงให้ขวางลิ่มนั้น เพื่อจะให้มีเนื้อกระด้างใช้ทนได้นานตราไม่ใคร่เลือนไป ไม่ต้องยุบทำใหม่บ่อยๆ ให้เสียสูญเพลิง อนึ่งจะให้ล่อใจคนที่ไม่รู้ดูทองว่าคงลิ่มขวางลิ่มยินดี ว่าคิดราคาแต่ ๑๖ หนัก ในกรุงเทพฯ นี้จะทำเช่นนั้นให้เหมือนกันก็ได้ แต่ครั้นจะทำอย่างนั้น ทองในบ้านในเมืองก็จะเป็นทองขวางลิ่มไปเสียมาก ราษฎรที่ไม่นับถือก็จะรังเกียจไป จึงโปรดฯ ให้คงทำด้วยเนื้อทองล้วนคิดราคา ๑๘ หนักตามเนื้อทองบริสุทธิ์ ก็เมื่อคิดแปละ ๑๘ หนักทั้ง ๓ อย่าง ขนาดใหญ่ทองน้ำหนักสลึงเฟื้องกับ ๓ ไพเท่านี้ราคา ๘ บาท ขนาดกลางน้ำหนักทองเฟื้องกับ ๓ ไพกึ่งเท่านี้ราคา ๔ บาท ขนาดน้อยน้ำหนักทองเฟื้องกับ ๑ ไพเท่านี้ราคา ๑๐ สลึง ขนาดใหญ่ขนาดกลางนั้นใช้ในที่ทองปอนด์และฮาฟปอนด์ของอังกฤษดังว่าแล้ว แต่ขนาดน้อยราคา ๑๐ สลึงนั้นใช้แทนตำลึงอย่างจีน ที่จีนเรียกว่าเตล์ก็ดี ว่าเนียะก็ดี
ทองแปที่ทำขึ้นใหม่จำพวก ๓ อย่างนี้ล้วนเป็นทองคำเนื้อบริสุทธิ์ ไม่ได้ผสมเงินผสมทองแดงเลย แต่คิดราคา ๑๘ นั้นตามราคาเนื้อทองในทองปอนด์และทองฮาฟปอนด์ของอังกฤษ ซึ่งจะพึงคำนึงเอาว่าไม่ได้ผสมทองแดงนั้นเลย ก็ในกาลทุกวันนี้ เพราะทองคำมีเข้ามามากล้นเหลือไป ผู้มีทองคำมากอยากขายเอาเงินใช้ ก็บอกขายราคาต่ำลงมาจนทองมีราคาถูก เนื้อแปดเศษสองก็หย่อนกว่า ๑๖ หนัก ก็การที่ทองราคาต่ำไปนี้เพราะทองมีมากเข้ามา ประมาณเนื้อทองซึ่งเรียกกันอยู่ว่า เนื้อสี่ เนื้อห้า เนื้อหก เนื้อเจ็ด เนื้อแปด หรืออีกคำหนึ่งว่านพคุณเก้าน้ำหรืออีกเล่าคำคนที่พูดละเอียดบอกเศษขาเนื้อหก เนื้อเจ็ด สองขาสามขาหรือลางอย่างที่เศษอย่างคำว่าเนื้อแปดเศษสอง ก็คำว่าเหล่านี้จะมีต้นเดิมรากของคำมาแต่ไหนท่านทั้งหลายเข้าใจหรือไม่ ซึ่งวางประมาณเป็นจำนวนนับมีแต่สี่ขึ้นไปหาเก้า แลนับต่ำใต้สี่ลงมาก็ไม่มี คือไม่มีว่าเนื้อหนึ่งเนื้อสองเนื้อสาม แต่บางทีก็มีอยู่บ้างเป็นคำโบราณคำลาวแต่ก่อนได้ยินอยู่ว่าเนื้อหนึ่งเนื้อสอง แต่เดี๋ยวนี้ก็ไม่มีใครพูดแล้ว และจำนวนนับเนื้อทองคำเกินกว่าเก้าขึ้นไปคือใครจะว่าเนื้อสิบ เนื้อสิบเอ็จ เนื้อสิบสอง เนื้อยี่สิบ สามสิบ เนื้อร้อยเนื้อพัน ไม่มีทีเดียว ก็ซึ่งให้เรียกอย่างนี้นั้นคืออย่างไร ท่านทั้งปวงเข้าใจหรือไม่ จะว่าให้ท่านทั้งปวงฟังตามที่ได้รู้มา ท่านผู้ใดรู้แล้วก็อย่าล่อออเลย จะว่าทั้งนี้เพราะเห็นว่าผู้ที่ไม่รู้มีโดยมากให้รู้มากๆ ด้วยกัน จึงจะขอว่าให้เข้าใจ
ประมาณเนื้อทองคำตั้งแต่สี่ขึ้นไปจนเนื้อนพคุณเก้าน้ำนั้น เป็นธรรมเนียมเมืองลาวเชียงแสนซึ่งเป็นต้นเดิมของไทยชาวเหนือสืบมา ครั้งนั้นที่เมืองเชียงแสนบ่อแร่ทองมีมากเงินมีน้อย เพราะเป็นบ้านดอนเมืองเขินอยู่ไกลทะเล กำปั่นและสำเภาเข้าไม่ถึง มีเงินใช้แต่เงินที่คัดออกจากทองเนื้อต่ำด้วยการหุงบ้าง และมีเงินจีนเงินญวนมาแต่ลูกค้าทางบกบ้าง มีเงินใช้ในพื้นบ้านพื้นเมืองน้อย เจ้าบ้านเจ้าเมืองอยากให้แร่เงินเกิดในแผ่นดินเป็นของบ้านเมืองนั้นเอง แต่งคนให้ออกเที่ยวสืบเสาะหาบ่อแร่ที่จะถลุงเป็นเงินได้ก็ได้เนื้อแร่ประหลาดๆ มาบ้าง สำคัญว่าเป็นเงินแล้วทำพดด้วงประทับตราใช้สอยกันก็มีบ้าง แต่ครั้นนานเข้าเก่าแล้วก็ดำไป เงินตราของเก่าที่ทำด้วยแร่อย่างนั้นทุกวันนี้ก็ยังมีหาได้อยู่บ้าง พวกแปรธาตุเรียกว่าเงินดำ คือเงินที่มีเนื้อละเอียดกว่าเงินปกติ แต่สีดำคล้ายทองสัมฤทธิ์ เงินลาวอีกอย่างหนึ่งเรียกว่าเงินขาเกวียน น้ำเนื้อเงินดีกว่าเนื้อเงินที่ใช้อยู่โดยปกติ เนื้อละเอียดดีและขาว เงินพวกนั้นประมาณการดูเห็นจะคัดออกจากทองคำเนื้อต่ำ หรืออย่างหนึ่งจะทำแต่เงินเนื้อนุ่มมาแต่เมืองจีนทางบก ก็เพราะในเมืองเชียงแสนใช้เงินเนื้อสูงกว่าเงินเหรียญ เงินตราในทุกวันนี้ก็ดี และเพราะมีเงินใช้ในบ้านในเมืองน้อย เหมือนบ้านเมืองที่มีเบี้ยน้อยก็ใช้เบี้ยร้อยสองร้อยต่อเฟื้อง บางแห่งบางคราวฉันใด ในเมืองเชียงแสนแต่ก่อนมีเงินใช้น้อยมีทองคำมาก ทองคำจึงราคาถูก ทองคำที่เนื้อต่ำซื้อขายกันหนักบาทหนึ่งเป็นเงิน ๔ บาทจึงเรียกว่าเนื้อสี่ ที่เนื้อสูงขึ้นไปกว่านั้น ทองคำหนักบาทหนึ่งเป็นราคาเงิน ๕ บาท เรียกว่าเนื้อห้า ทองคำหนักบาทหนึ่งเป็นราคาเงิน ๖ บาท เรียกว่าเนื้อหก ทองคำหนักบาทหนึ่งเป็นราคาเงิน ๗ บาท เรียกว่าเนื้อเจ็ด ทองคำหนักบาทหนึ่งเป็นราคาเงิน ๘ บาท เรียกว่าเนื้อแปด ทองคำหนักบาทหนึ่งเป็นราคาเงิน ๘ บาท ๒ สลึง เรียกว่าเนื้อแปดสองขา หรืออีกคำหนึ่งเรียกว่าเนื้อแปดเศษสอง ตามการที่ราษฎรใช้ซื้อขายกันในเวลานั้น ทองคำเนื้อสุกสูงอย่างเอกเช่นทองบางตะพาน ขายกันหนักบาทหนึ่งเป็นราคาเงิน ๙ บาท เรียกว่านพคุณเก้าน้ำ ก็ที่ว่าสองขาสามขาก็ดี หรือที่ว่าเศษสองเศษสามก็ดีโดยละเอียดนั้น คือว่าเศษสลึงแต่หน้าชั้นนั้นขึ้นไป
ทองผสมสีเหลืองๆ ให้ดินไม่ขึ้นทุกวันนี้เรียกกันว่าทองเนื้อริน แต่ก่อนลาวเรียกว่าเนื้อสองเพราะขายกัน ๒ หนัก ทองเนื้อรินอย่างเลวหรือทองสีดอกบวบซึ่งในเวลานั้นขายกันหนักราคาต่อหนัก ลาวเรียกว่าทองเนื้อหนึ่งแต่โบราณได้ยินว่าบ้างอยู่ ก็ประมาณชื่อเนื้อทองเหล่านี้ทั้งปวง เดิมเป็นธรรมเนียมของลาวชาวเชียงแสนและใช้เป็นโวหารในการเทียบน้ำทอง ครั้นสืบมาถึงบ้านเมืองใกล้ทะเล เงินมีเข้ามามาก ราคาทองก็แพงขึ้นไปถึง ๒ เท่าพิกัดนั้น คือบางทีทองคำเนื้อนพคุณบางตะพานราคาถึง ๒๐ หนักถึง ๑๙ หนัก ทองคำเนื้อแปดสามัญที่เรียกว่าเนื้อแปดตลาด ราคาถึง ๑๘ หนัก ๑๗ หนักกึ่ง คนโบราณว่ากันอีกคำหนึ่งว่าเข้ากับทองโต้ราคากัน เมื่อไรเข้าถูกทองแพง เมื่อไรเข้าแพงทองถูก ซึ่งว่าดังนี้ก็จริงอยู่บ้าง ในเวลาเมื่อในกรุงมีธรรมเนียมปิดเข้าไม่ให้มีผู้เอาออกไปค้าขายนานาประเทศเป็นนิตย์ เมื่อนั้นชาวนาเมื่อทำนาได้เข้ามากจะขายราคาแพงก็ขายไม่ใคร่ได้ จะเก็บไว้กลัวจะผุผะเสีย ต้องขายไปราคาต่ำๆเพียงเกวียนละ ๕ บาท ๔ บาท ๓ บาท ถึงกระนั้นไม่ใคร่มีผู้ซื้อ ต้องเอาเข้าออกแลกของต่างๆ บรรดาที่จะใช้จะกิน เมื่อขายดังนี้ก็ไม่ได้ทรัพย์สินมากเป็นกำไรสมกับแรงเหนื่อย ที่ชาวนาคู่โคกลัวต้องเสียค่านาเปล่าเวรนาเสีย นาน้ำฝนฟางลอยก็ทิ้งไม่ทำ ชาวนาที่ทำอยู่ก็คอยจ้องมองหาเวลาที่จะกดราคาเข้าให้สูงขึ้นเมื่อเวลาคนตื่นกันซื้อ ก็เมื่อใดฝนแล้งสักเดือนหนึ่งครึ่งเดือน หรือมีข่าวศึกเสือเหนือใต้อะไรมา คนที่มีครอบครัวบุตรภรรยาทาสชายหญิงมาก ก็เกิดความสะดุ้งตกใจกลัวเข้าจะแพง ตื่นกันเที่ยวซื้อเข้ามาไว้ ตื่นอย่างนั้นหลายสิบแห่งเข้าด้วยกัน ราคาเข้าก็แพงขึ้นไปในสองวันสามวัน ก็เพราะนามีน้อยตัวเข้าก็น้อย เมื่อตื่นกันซื้อมากเอาไปกักเสีย เข้าก็ไม่พอประสงค์ของคนที่ตื่นนั้น ต้องขอซื้อขอปันกันอยู่ ที่มีเข้ามากอยากได้กำไรก็ยิ่งกดราคาข้าวให้สูงขึ้นไป จนเงินของคนบางจำพวกจะใช้ราคาเข้าไม่มี ต้องเอาทองออกตีให้แทนราคาเข้า ฝ่ายผู้จะรับเอาทองไว้ ก็เกี่ยงเลี่ยงให้ลดราคาทองต่ำลงไป ด้วยเหตุนี้เมื่อไรเข้าแพงราคาทองจึงต่ำลงมา ก็เพราะตื่นความที่ปีหลังฝนน้อยน้ำน้อยก็ดี ฝนมากน้ำมากเกินไปก็ดี ครั้นฤดูทำนาปีใหม่ชาวนาเห็นว่าข้าวแพงอยากจะขายเข้าให้มีกำไร ตื่นกันทำนามากทุกแห่งทุกตำบล คนที่ทิ้งนาไปทำมาหากินอย่างอื่นแล้วก็กลับไปทำนา ฝ่ายผู้ที่ซื้อเข้าไว้เกินประมาณเห็นว่าปีใหม่เข้าใหม่จะมีมาก เข้าที่ตัวตื่นซื้อไว้แพง จะเก็บไว้กลัวจะผุผะเสีย หรือจะขายต่อเมื่อเข้าใหม่มีมามาก ก็กลัวว่าราคาเข้าจะตกลงหนักจะขาดทุนมากไปก็รีบร้อนเร่งขายเข้าของตัวที่เก็บไว้เสียโดยเร็ว สู้ขายขาดทุนแต่น้อย ด้วยเห็นว่าดีกว่าจะขายเมื่อเวลาเข้าใหม่มี ราคาจะตกมากนั้น ก็เมื่อขายเข้าขาดทุนไปดังนี้แล้ว ก็กลับไปหากำไรในทองซึ่งตัวได้เอาเข้าแลกไว้ หรือเอาเงินซื้อไว้ด้วยราคาต่ำๆ ดังว่าแล้วนั้น ก็พากันกดราคาทองให้สูงขึ้นไป ก็ทองนั้นเป็นของเก็บไว้ไม่ผุผะ เมื่อราคายังต่ำอยู่ไม่ขายเมื่อราคาทองกลับสูงขึ้นไปจึงขาย ก็ด้วยเหตุนี้เมื่อไรราคาเข้าถูกทองจึงแพง คำที่ว่ามาก่อนนั้นก็ชอบด้วยเหตุบ้างโดยจริง แต่บัดนี้เพราะเปิดเข้าให้นานาประเทศขนเข้าไปจำหน่ายเมืองอื่นไม่ห้าม ก็มีผู้ทำนามากเต็มที่และนาเกิดขึ้นใหม่ๆ ทุกปี เมล็ดเข้ามีในบ้านในเมืองล้นเหลือเฟือฟาย คนต่างประเทศเอาเรือเข้ามาบรรทุกเข้าไปขายเมืองอื่นมากมายหลายลำ ปีหนึ่งขนเข้าไปหลายหมื่นเกวียน ราษฎรก็กดราคาเข้าให้แพงอยู่เป็นนิตย์ ด้วยคิดจะขายเอาเงินให้มาก ฝ่ายลูกค้านานาประเทศเมื่อเห็นเข้าในกรุงเทพฯ ราคาแพงเพียงพอจะซื้อเอาไปขายมีกำไรได้ ก็เอาเงินมาบ้างเอาทองมาบ้างแต่เมืองอื่นมาซื้อเข้าไป ก็เงินทองเมื่อเข้ามาในบ้านในเมืองก็ไม่หมดไม่สูญไปเหมือนดังเข้าที่คนกินเสีย เงินทองในพื้นบ้านพื้นเมืองก็มากขึ้นทุกปี ตั้งแต่เปิดเข้ามาแปดปีมีเงินเมืองอื่นเข้ามาในกรุงเทพฯ นี้หลายหมื่นชั่ง ทองคำเข้ามาในกรุงเทพฯ นี้หลายสิบหาบ เพราะฉะนั้นถึงเข้ามีมากราคาก็คงแพงอยู่ คือเกวียนละ ๔ ตำลึง ๕ ตำลึงเสมอไป เหมือนกับของสิ่งอื่นๆ ราษฎรขายอยู่ถูกๆ ราคาก็แพงขึ้นหมดทุกอย่าง เพราะเงินทองมีเข้ามามาก เมื่อเป็นดังนี้การก็เป็นอัศจรรย์อยู่อย่างหนึ่ง กาลล่วงมาถึง ๙ ปี ๑๐ ปีแล้ว โดยปีใดปรากฏว่าฝนน้อยน้ำป่าก็มาช่วยนาไม่ให้เสียเหมือนอย่างปีมะแมเอกศก ปีระกาตรีศก ปีจอจัตวาศกนั้น และในปีกุนเบญจศกนี้ ตั้งแต่เดือน ๕ เดือน ๖ มาจนสิ้นเดือน ๑๐ ดูฝนตกชุมมากนัก เป็นที่น่ากลัวว่าจะเป็นน้ำใหญ่มาท่วมเข้าเสีย แต่เมื่อสืบไปในเมืองฝ่ายเหนือก็ได้ความว่าน้ำในปีนี้น้อยกว่าน้ำในปีหลังอีก ต้นเข้าทุกแห่งทุกตำบลเป็นชุ่มชื่นอยู่ด้วยน้ำฝนเข้าก็คงจะได้ไม่เสียทุกแห่ง ก็เมื่อการเป็นดังนี้อยู่ จะว่าอย่างเก่าว่าเมื่อไรเข้าถูกทองแพง เมื่อไรเข้าแพงทองถูก เห็นจะหาชอบไม่แล้วด้วยเข้าเปิดเสียแก่นานาประเทศแล้ว ราษฎรทำนาเต็มมืออยู่เสมอ ผู้ที่ไม่ได้ทำนาก็ไม่ได้ตื่นชิงกันซื้อเข้าอย่างแต่ก่อนมานานแล้วมิใช่หรือ เพราะฉะนั้นจะต้องว่าใหม่ ว่าเมื่อใดชาวต่างประเทศเอาทองเข้ามาใช้เป็นราคาสินค้าในกรุงเทพฯ มาก เมื่อนั้นราคาทองก็จะตก เมื่อใดลูกค้าชาวต่างประเทศเอาเงินเข้ามาใช้เป็นราคาสินค้าในกรุงเทพฯ มาก เมื่อนั้นราคาทองก็จะกลับขึ้นไป ก็แต่ทองนั้นมีแต่เป็นทองลิ่มทองใบจะซื้อขายกันก็ยาก ผู้จะซื้อมักกดราคาให้ต่ำไม่ใคร่จะซื้อ ทองมาเหลือเฟืออยู่มาก จึงได้คิดทำเป็นทองแปมีตราให้ใช้ประจำราคาสินค้าที่ซื้อขายกันได้เหมือนกับเงิน เมื่อผู้จะเอาไปทางไกลใส่พกไปเล็กน้อย ก็ได้ราคาหลายตำลึงหลายชั่ง ไม่หนักบ่าหนักพกหนักหาบ หนักเรือเหมือนอย่างพาเอาเงินไปหรือจะเก็บไว้ในหีบในที่น้อยๆ ไว้ข้างที่หลับที่นอน ก็จะเก็บไว้ได้มากๆ ง่ายๆ บัดนี้ซึ่งตั้งราคา ๑๘ หนักไปนั้นเพราะเป็นทองมีตรา เมื่อผู้ใดได้ไปซื้อไปเมื่อไม่พอใจเอาไว้ เห็นไปว่าเสียเปรียบจะใคร่ได้เงินก็จงเอามาคืน ขึ้นรับเงินไปจากพระคลังหลวงตามราคา ๑๘ หนักนั้นเถิด ถ้าทองไม่ถูกเจาะถูกตัดยับเสียถึงลายจะเลือนลบสึกหรอไปบ้าง ถ้ายังสังเกตได้ว่าเป็นตราเดิมแท้มิใช่ของปลอมแล้ว ชาวพระคลังก็จะรับใช้ราคา ๘ บาท ๔ บาท ๑๐ สลึง ตามเดิมนั้นให้ ก็เพราะในหลวงรับจะใช้ราคาเท่านี้ยั่งยืนไม่ลดหย่อนดังนี้แล้ว ผู้ที่ได้ไปไม่ควรรังเกียจควรรับใช้ตามพิกัดประกาศมา เหมือนกับเงินตราพดด้วงบาท กึ่งบาทและสลึงและเฟื้องก็ดี เงินเหรียญกึ่งตำลึง เงินเหรียญบาท กึ่งบาทและสลึงและเฟื้องก็ดี เบี้ยอัฐ เบี้ยโสฬศก็ดี เงินเหรียญของมาแต่เมืองนอกซึ่งคิดกันตามประกาศไว้ใช้ ๓ เหรียญ ๕ บาท และเงินรูเปียที่แขกมะลายูหรือชาวปักษ์ใต้เรียกว่าย่ำไป ราคาแปละ ๓ สลึงนั้นก็ดี เมื่อมีตราเป็นที่สังเกตแล้วราษฎรก็ใช้กันง่ายๆ ไม่เลือกน้ำเงิน ไม่เลือกน้ำหนัก และไม่คิดราคาดีบุกและทองแดงนั้นเลย ใช้ยืนตามพิกัดประกาศแต่ก่อนฉันใด ทองแปมีตรา ๓ ขนาดนี้ก็ให้ใช้ตามพิกัดแปใหญ่แปละ ๘ บาท แปกลางแปละ ๔ บาท แปน้อยแปละ ๑๐ สลึง เหมือนกันดังนั้นเถิด แต่ถ้าผู้มีเนื้อทองคำเปล่าจะมาให้ทำแป ๓ อย่างนั้นให้ จะต้องหักค่าถ่านค่าสูญเพลิงตามแต่เจ้าพนักงานจะคิดให้ตามสมควรแก่งาน ถ้าจะเอาทองเปล่าหรือทองรูปพรรณมาแลกเอาทองแปจะคิดหนักต่อหนักไม่ได้ ต่อให้ขายราคาทองคำและราคารูปพรรณที่เอามานั้น ตกลงว่าเป็นราคาเท่าใดตามราษฎรซื้อขายกันนั้นแล้ว จึงจะคิดราคาทองแปตามพิกัดนี้ใช้ราคาทองคำเปล่าแลรูปพรรณนั้นให้ เพราะจะต้องเสียแรงและเสียถ่านเสียฟืนและสูญเพลิงไป ทองแปมีตราที่ไปเจาะไปตัดทำยับเยินเสียแล้วราคาก็ตก เหมือนราคาทองคำเปล่าที่ราษฎรซื้อขายกันขึ้นๆ ลงๆ ตามเวลานั้นๆ แต่ราคาทองแปนั้นเมื่อมีผู้เอาทองแปมีตราเป็นสำคัญอยู่นั้น มาขึ้นเอาเงินหรือมาส่งแทนภาษีอากรเงินพินัยใดๆ ก็ดี คงจะคิดราคาพิกัด ๒ ตำลึง และตำลึง ๑ และ ๑๐ สลึงนั้นยั่งยืนเสมออยู่ ถึงทองคำที่ราษฎรซื้อขายกันราคาจะต่ำลงก็ดี จะสูงขึ้นกว่า ๑๘ หนักก็ดี ก็จะไม่ยักย้ายราคาเลย คงจะใช้ให้หักให้ตามราคานี้ เมื่อราษฎรรับทองแปทั้ง ๓ ขนาดนี้ใช้ได้ทั่วกันมากๆ แล้ว ในหลวงจะสั่งตามหัวเมืองนั้นๆ ว่า ถ้ามีผู้เอาทองแปทั้ง ๓ จำพวกนี้ไปขอขึ้น ก็ให้กรมการคอยรับตามหัวเมืองนั้นทุกๆ เมืองไป
ทองแป ๓ ขนาดนี้ ถ้าจะเรียกชื่อว่าแปทองใหญ่ แปทองกลาง แปทองเล็ก ก็จืดหนักไป และเมื่อเวลาจะใส่เข้ากับคำนับว่า ๓ แปทองใหญ่ ๔ แปทองกลาง ๕ แปทองเล็ก ก็ฟังยากไป อนึ่งแปทองใหญ่ แปทองกลาง แปทองเล็ก เป็นเถาเป็นขนาดต่างๆ ของเมืองอื่นก็มีมาปะปนอยู่ เมื่อเรียกดังนั้นก็จะเลอะเทอะไป ไม่รู้ว่าแปทองใหญ่ แปทองกลาง แปทองเล็กของเมืองไร ถ้าจะเอาชื่ออังกฤษมาเรียกขนาดใหญ่ว่าทองปอนด์ ขนาดกลางว่าทองฮาฟปอนด์ ลักษณะก็ไม่เหมือนกันแท้เป็นแต่ราคาเท่ากัน ด้วยทองปอนด์และฮาฟปอนด์ของอังกฤษนั้นเป็นทองขวางลิ่มเข้าทองแดง คิด ๑๖ หนักตามทองขวางลิ่มนั้น ก็เมื่อคัดทองแดงออกคงแต่ทองก็เป็นราคา ๑๘ หนักกว่าไปหน่อยหนึ่ง เพราะฉะนั้นถ้าจะเรียกว่าทองปอนด์ทองฮาฟปอนด์ตามอังกฤษ ก็จะปนไปกับทองที่ไม่เหมือนกัน ถ้าจะเรียกอย่างนั้นให้ได้ ก็จะต้องเอาคำว่าไทยใส่เข้าว่าทองปอนด์ไทย ฮาฟปอนด์ไทยจึงจะเข้าใจถนัด ทองขนาดเล็กนั้นเล่า เพราะทำตามราคาตำลึงจีน จะเรียกว่าทองเตล์หรือทองเนียะก็ได้ แต่ข้างหนึ่งเป็นชื่ออังกฤษ ข้างหนึ่งเป็นชื่อจีน จะเรียกของที่ทำขึ้นในเมืองไทยก็ไม่ชอบกล ก็เหมือนอย่างแปดีบุกใหญ่น้อย ซึ่งใช้แทนเบี้ยร้อย เบี้ยห้าสิบนั้น ครั้นจะเรียกเบี้ยร้อยเบี้ยห้าสิบ เมื่อมาใส่เข้ากับนับก็ขัดหูฟังยากไป เหมือนจะว่าร้อยร้อย สองร้อยร้อย ห้าสิบห้าสิบ ร้อยห้าสิบ สองร้อยห้าสิบ ก็ฟังยากไม่รู้ว่าคำไรเป็นคำนับ คำไรเป็นชื่อเบี้ย เพราะฉะนั้นจึงได้ให้ชื่อเป็นคำศัพท์สูงว่าอัฐว่าโสฬศ คำนั้นเดี๋ยวนี้ก็ใช้คล่องแล้วทั้งบ้านทั้งเมืองฉันใด ถ้าจะเรียกชื่อทอง ๓ ขนาดนี้ จะเรียกให้เข้าศัพท์สูงอย่างอัฐอย่างโสฬศก็ได้ ให้เรียกทองขนาดใหญ่ว่า (ทศ) แปลว่า ๑๐ แปเป็นเงินชั่ง ๑ ขนาดกลางเรียกว่า (พิศ) แปลว่า ๒๐ แปเป็นเงินชั่ง ๑ ขนาดน้อยเรียกว่า (พัดดึงศ์) แปลว่า๓๒ แปเป็นเงินชั่ง ๑ อีกอย่างหนึ่งแปทองขนาดใหญ่ให้เรียกว่า (ทุกกังส์) แปลว่าสองตำลึงขนาดกลางให้เรียกว่า (เอกกังส์) แปลว่า ตำลึงเดียว ขนาดน้อยให้เรียกว่า (จีนกังส์) แปลว่าตำลึงจีน ตามแต่จะชอบใจเถิด แต่เห็นว่าอย่างก่อนนั้นเป็นดี ด้วยคล้ายกับชื่ออัฐชื่อโสฬศซึ่งบอก ๘ และ ๑๖ แบ่งแต่เฟื้อง ในทองนี้ให้เรียกว่า (ทองทศ) (ทองพิศ) (ทองพัดดึงศ์) ซึ่งแบ่งเป็น ๑๐ และ ๒๐ และ ๓๒ แต่ราคาชั่งหนึ่งนั้นเทอญ
คัดจากประกาศพิกัดราคาทองแป ทศ พิศ พัดดึงศ์ ลงวันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ แรม ๒ ค่ำ ปีกุน เบญจศก (พ.ศ. ๒๔๐๖)
๗ ว่าด้วยตราภูมิคุ้มห้าม
แต่ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก และพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ได้โปรดพระราชทานตราภูมิคุ้มห้ามให้กับไพร่หลวงแต่หมู่ฝีพายเรือพระที่นั่งศรีสักลาด เรือพระที่นั่งกราบทรง เรือพระที่นั่งกราบรอง เรือพระที่นั่งดั้งทองขวาญฟ้า ฝีพายบ้านใหม่โพเรียง เรือดั้งอาสาวิเศษ ช่างลางหมู่โขลงรามัญดั้งทองดาบสองมือ อาสาจามกองทะเลนายท้ายนายใบเมืองสมุทรปราการ กรมอภิรมย์ราชยาน ทหารรักษาพระองค์ ล้อมพระราชวัง ให้คุ้มค่าน้ำค่าตลาดสมพักศรได้เพียงราคาตำลึงหนึ่ง ภายหลังมาในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานตราภูมิให้กับไพร่หลวงทุกหมู่ทุกกรม แต่มีพระราชบัญญัติไว้ว่า ถ้าไพร่หลวงที่ได้ตราภูมินั้นตาย ก็ให้เจ้าหมู่มูลนายเอาตราภูมินั้นมาคืนให้กับเจ้าพนักงาน ถ้าบุตรหมู่ไพร่หลวงสักขึ้นใหม่ได้รับราชการ ให้ทำหางว่าวยื่นขอตราภูมิให้ถูกชื่อคนตำบลบ้าน (ความต่อไปเป็นประกาศให้เก็บตราภูมิเก่า เปลี่ยนตราภูมิใหม่)
คัดจากประกาศเรื่องเปลี่ยนตราภูมิคุ้มห้าม ลงวันศุกร เดือนยี่ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีเถาะสัปตศก (พ.ศ.๒๓๙๘)
๘ ว่าด้วยดวงตราที่ใช้ในตราภูมิ
ตราภูมิแต่ก่อนที่โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานให้กับไพร่หลวงทั้งปวงนั้น ถ้ากรมขึ้นมหาดไทยก็มีตราพระราชสีห์ประจำชื่อคน ตราพระคชสีห์สมทบประจำต่อ ถ้ากรมขึ้นกรมพระกลาโหมก็มีตราพระคชสีห์ประจำชื่อคน ตราพระราชสีห์สมทบประจำต่อ มีตราข้างที่เป็นรูปนารายณ์บังหลังนาคนั่งเหนือกระเษียรสมุทรเป็นสำคัญกลางประจำศกทุกฉบับ และท้องตราที่เคยมีไปตามพนักงานด้วยกิจราชการสิ่งใดๆ ถึงหัวเมืองนั้นเล่า ถ้าเมืองขึ้นในกรมมหาดไทยก็ต้องมีตราเจ้าพนักงานในกรมมหาดไทย เมืองขึ้นในกรมพระกลาโหมก็ต้องมีตราเจ้าพนักงานในกรมพระกลาโหม เมืองขึ้นในกรมท่าก็ต้องมีตราเจ้าพนักงานในกรมท่า คือตราพระราชสีห์ ตราพระคชสีห์ ตราบัวแก้ว และตราปลัดทูลฉลองและตราอื่นๆ ในกรมมหาดไทย กรมพระกลาโหม กรมท่า ที่ต้องบังคับในพระธรรมนูญ ตราในตำแหน่งเหล่านั้นผู้ที่เคยรับก็คงจะจำได้ทั้งจะเทียบตราที่ปิดหนังสือขึ้นไปเก่าๆ ก็จะรู้ได้แน่นัก ถึงจะเป็นตราแกะปลอมก็จะจับได้ ถ้ามีกิจราชการด้วยนายน้ำนายอากรสมพักศร กำนันตลาด เจ้าเมืองกรมการ นายน้ำนายอากรสมพักศรกำนันตลาดก็ควรจะเชื่อฟังเอาตราเจ้าพนักงาน พระคลังมหาสมบัติ คือตรานกวายุภักษ์แลตราอื่นๆ ในตำแหน่งพนักงานพระคลังมหาสมบัติเอาเป็นแน่ชัดได้ ถึงพนักงานกรมนาจะมีไปด้วยธุระเก็บค่านาและบังคับบัญชาใดๆ ในเรื่องไร่นาก็มีตราดวงใดดวงหนึ่งในตรา ๙ ดวงของเจ้าพระยาพลเทพและตราปลัดทูลฉลองในกรมนาไป ถ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติและกรมนาจะมีตราไปถึงหัวเมือง ก็ต้องมีตราพระคชสีห์ ตราพระราชสีห์ ตราบัวแก้ว นำไปถึงเจ้าเมืองกรมการตามเมืองขึ้นด้วยฉะบับหนึ่ง ตามแบบอย่างกำหนดในราชการ ผู้ที่รับตราทั้งปวงหาควรที่จะเชื่อฟังตราอื่นๆ ไม่เลย และเพราะเหตุที่มีผู้บังอาจใช้ตราปลอมตราเนืองๆ เกิดความขึ้น.
(ความต่อไปเป็นประกาศให้ใช้ตราภูมิตีพิมพ์ที่ออกใหม่)
คัดจากประกาศว่าด้วยดวงตราต่างๆ ที่ใช้ประทับตราภูมิ ลงวันพุธเดือนยี่ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีเถาะ สัปตศก (พ.ศ. ๒๓๙๘)
๙ ว่าด้วยสักเลขหมายหมู่
เมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทั้ง ๓ พระองค์ ก็ทรงพระราชดำริการซึ่งจะรักษาพระราชอาณาจักร ด้วยจะเก็บเอาจำนวนพลฉกรรจ์ เพื่อจะได้ทราบว่า ที่มีไพร่พลอยู่ในกรุงเทพมหานครและหัวเมืองซึ่งขึ้นกับกรุงเทพมหานครจะเป็นจำนวนคนฉกรรจ์ควรใช้ราชการได้มากน้อยเมืองละเท่าใด จึงโปรดเกล้าฯ ให้สักเลขไพร่หลวงสมกำลังณกรุงเทพมหานคร แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้แต่งข้าหลวงกำกับกันออกไปสักเลขณหัวเมืองเอก เมืองโท เมืองตรี เมืองจัตวา ปักษ์ใต้ ฝ่ายเหนือ ซึ่งเป็นเมืองขึ้นขอบขัณฑเสมาตามอย่างธรรมเนียมการแผ่นดินสยามมาแต่เดิมแต่ก่อน เมื่อการสักเลขเป็นไปดังนี้ มีคนบางจำพวกที่เป็นคนใจเบาเกียจคร้านในราชการ ไม่พอใจให้กองสักสักท้องมือ สักหลังมือกลัวจะมีบัญชีเก็บใช้ราชการ จึงคบคิดกันปลอมสักกันและกัน หวังจะมิให้ราชการครั้นจะไม่สักก็กลัวจะจับกุมมาทำโทษ ครั้นมีผู้ร้องฟ้องว่ากล่าวพิจารณาเป็นสัจว่าคบคิดกันปลอมสักจริง จึงให้ลงพระราชอาชญาเฆี่ยนตี ส่งไปจำไว้ณคุกบ้าง เป็นตพุ่นหญ้าช้างบ้างมีอย่างมาแต่ก่อน (ความต่อไป ประกาศให้จับคนสักปลอม)
คัดจากประกาศเรื่องปลอมสักหมายหมู่ ลงวันพุธ เดือน ๖ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก (พ.ศ. ๒๔๐๑)
๑๐ ว่าด้วยละคอนผู้หญิงของหลวง
แต่ก่อนในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก แลแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย มีละคอนผู้หญิงแต่ในหลวงแห่งเดียว ด้วยมีพระราชบัญญัติห้ามมิให้พระราชวงศานุวงศ์และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝึกหัดละคอนผู้หญิง เพราะฉะนั้นข้างนอกจึงไม่มีใครเล่นละคอนผู้หญิงได้ ครั้นในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่โปรดละคอนแต่ทว่าทรงแช่งชักติเตียนจะไม่ให้ผู้อื่นเล่น ถึงกระนั้นก็มีผู้ลักเล่นเงียบๆ อยู่ด้วยกันหลายราย มาในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนี้ พระราชวงศานุวงศ์และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ผู้ใดเล่นละคอนผู้ชายผู้หญิงก็มิได้ทรงรังเกียจเลย ทรงเห็นว่ามีละคอนด้วยกันหลายรายดี บ้านเมืองจะได้ครึกครื้น จะได้เป็นเกียรติยศแผ่นดิน เดี๋ยวนี้ท่านทั้งปวงเห็นว่า ละคอนในหลวงมีขึ้นก็หามีใครเล่นละคอนเหมือนอย่างแต่ก่อนไม่ คอยจะกลัวผิดและชอบอยู่ การอันนี้มิได้ทรงรังเกียจเลย ท่านทั้งปวงเคยเล่นอยู่แต่ก่อนอย่างไรก็ให้เล่นไปเถิด ในหลวงมีการงานอะไรบ้างก็จะได้โปรดหาเข้ามาเล่นถวายทอดพระเนตรบ้าง จะได้พระราชทานเงินโรงรางวัลให้บ้าง ผู้ใดจะเล่นก็เล่นเถิด ขอยกเสียแต่รัดเกล้ายอดอย่างหนึ่ง เครื่องแต่งตัวลงยาอย่างหนึ่ง พานทองหีบทองเป็นเครื่องยศอย่างหนึ่ง เมื่อบททำขวัญยกแต่แตรสังข์อย่างหนึ่ง แล้วอย่าให้ฉุดบุตรชายบุตรหญิงที่เขาไม่สมัคเอามาเป็นละคอนให้เขาได้ความเดือดร้อนอย่างหนึ่ง ขอห้ามไว้แต่การเหล่านี้ ให้ท่านทั้งปวงเล่นไปเหมือนอย่างแต่ก่อนเถิด.
คัดจากประกาศว่าด้วยละคอนผู้หญิง และเรื่องหมอเรื่องช่าง ลงวันอังคาร เดือน ๙ แรม ๗ ค่ำปีเถาะสัปตศก (พ.ศ. ๒๓๙๘)
๑๑ ว่าด้วยนายบ่อนทดรองเงินให้ผู้เล่นเบี้ย
ด้วยพระราชกำหนดเดิมมีอยู่ว่า ถ้านักเลงมาเล่นบ่อนเบี้ยขัดสนจะยืมเงินเค้าปี้สกาลงเล่น ให้นายตรานายบ่อนหัวเบี้ยพิเคราะห์ดูคุณานุรูปก่อน จึงให้ยืมและทดรองให้นักเลงเล่นแต่พอสมควรที่จะได้ตามอย่างตามธรรมเนียม ไพร่มีครัวมีคน ๒ คน ๓ คน มีโคกระบือคู่หนึ่งสองคู่ มีข้าว ๔ เกวียน ๕ เกวียน มีนา ๒๐ ไร่ ๓๐ ไร่ ให้ทดรองแต่ ๒ ชั่งลงมา ไพร่มิได้มีครัวมีแต่ข้า๗ คน ๘ คน ๙ คนให้รองชั่งสิบตำลึง ถ้ามีข้า ๔ คน ๕ คน ๖ คนให้รองชั่งหนึ่ง มีคน ๒ คน ๓ คน ให้รองสิบตำลึงกึ่ง ถ้ามีแต่โคกระบือ ๔๐ ตัว ๕๐ ตัว ให้รองสองชั่ง มี ๒๐ ตัว ๓๐ ตัว ให้รองชั่งสิบตำลึง มี ๑๘ ตัว ๑๙ ตัวให้รองชั่งหนึ่ง มี ๑๕ ตัว ๑๖ ตัว ให้รองสิบห้าตำลึง มี ๙ ตัว ๑๐ ตัวให้รองสิบสองตำลึงกึ่ง มี ๖ ตัว ๗ ตัวให้รองสิบตำลึง มี ๔ ตัว ๕ ตัวให้รองเจ็ดตำลึง มี ๒ ตัว ๓ ตัวให้รองห้าตำลึง ถ้ามีนาสวนราคา ๗ ชั่ง ๘ ชั่งให้รองสองชั่งลงมา ถ้าราคา ๕ ชั่ง ๖ ชั่งให้รองชั่งสิบตำลึง ราคา ๔ ชั่ง ๕ ชั่งให้รองห้าตำลึง ราคา ๓ ชั่งให้รองชั่งหนึ่ง ราคา ๒ ชั่งให้รองสิบห้าตำลึง ราคาชั่งสิบตำลึงให้รองสิบตำลึง ราคา ๑ ชั่งให้รองเจ็ดตำลึง ราคา ๑๐ ตำลึง ๑๕ ตำลึงให้รองห้าตำลึง ถ้าไพร่ราบคู่หัวผัวเมียมีบุตร ๑ คน ๒ คน ๓ คนให้รองสิบสองตำลึงกึ่ง ถ้าแต่ผัวกับเมียให้รองสิบตำลึง ถ้าและตัวผู้เดียวให้รองห้าตำลึง ถ้าและเป็นทาสอย่าให้ทดรองเป็นอันขาดทีเดียว ประการหนึ่งถ้านักเลงหญิงมาเล่นเบี้ยบ่อนถั่ว บ่อนกำตัด บ่อนไพ่งานั้น ก็ให้นายบ่อนหัวเบี้ยพิเคราะห์ดู ถ้ามีแหวนถือ ๒ มือนุ่งห่มสครานมีข้าคนตามหลัง ๓ คน ๔ คน ถือหีบขันหมากเครื่องเงินเครื่องถมให้ทดรองแต่ชั่งหนึ่งลงมา ถ้ามีแหวนถือมือเดียวมีข้าคนตามหลังคนหนึ่งสองคนให้รองแต่สิบตำลึง ถ้าไม่มีแหวนถือมีเครื่องกินมีแต่ข้าตามหลัง ๑ คน ๒ คนให้รองแต่ห้าตำลึง ถ้าตัวผู้เดียวให้รองแต่สิบบาท พระราชกำหนดแต่ก่อนเช่นนี้ (ความต่อไปประกาศห้ามไม่ให้นายบ่อนทดรองเงินให้ผู้เล่นเบี้ย ให้ทำสารกรมธรรม์แทน)
คัดจากประกาศห้ามมิให้นายบ่อนทดรองเงินให้นักเลงเล่นเบี้ย ให้ทำสารกรมธรรม์แทน ไม่มีวันเดือน ปีฉลู ยังเป็นฉศก (พ.ศ. ๒๔๐๘)
ชุมนุมพระบรมราชาธิบาย
ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
หมวดโบราณสถานและโบราณวัตถุ
ตอน ๑ ว่าด้วยโบราณสถาน
ตำนานเมืองลพบุรี
เมืองลพบุรีนี้ เป็นพระมหานครโบราณราชธานีใหญ่ของเก่าสืบมา ด้วยเรื่องความมีอยู่ในพงศาวดารรามัญอ้างชื่อว่าเมืองละโว้ และว่าสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จมาประดิษฐานรอยพระพุทธบาทไว้ที่ยอดเขานางประจันต์ แล้วเสด็จพระพุทธดำเนิรไปทรงทำภัตรกิจณฝั่งลำธารหลวงใกล้เมืองสุโขทัย อนึ่งในพงศาวดารเหนือและพงศาวดารเมืองลาว ชื่อชินกาลมาลีและรัตนพิมพวงศ์สิหิงคปฏิมาวงศ์ และพงศาวดารเขมรก็มีความอ้างออกชื่อว่าเมืองละโว้ต้องกัน กับดูถิ่นฐานก็เห็นเป็นไชยภูมิดี และสิ่งของต่างๆ เป็นของโบราณซึ่งยังมีเหลืออยู่ในพระนครและในถ้ำที่ภูเขาในเขตต์เมืองเป็นพุทธรูปเทวรูปทำด้วยศิลามีอยู่หลายตำบล จึงเห็นว่าเมืองลพบุรีนี้ชะรอยจะได้เป็นพระมหานครโบราณราชธานีใหญ่ ซึ่งพระเจ้าแผ่นดินมีบุญฤทธิเดชานุภาพพระองค์หนึ่ง หรือหลายพระองค์สืบกันได้ทรงอุตสาหะฐาปนาไว้ และมีความในพระราชพงศาวดารว่า เมื่อศักราช ๗๑๒ ปีขาลโทศก สมเด็จพระเจ้ารามาธิบดีที่ ๑ ได้เสด็จพระราชดำเนิรมาแต่กรุงเทพเหนือ แล้วสถาปนากรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยาเป็นราชธานีแล้ว โปรดให้พระบรมราชโอรสทรงพระนามพระราเมศวรเสด็จขึ้นมาเป็นเจ้าครองเมืองลพบุรีอยู่ ครั้นเมื่อสมเด็จพระรามาธิบดีทรงพระประชวรใกล้เสด็จสวรรคต จึงพระราเมศวรเสด็จลงไปรักษาพระราชวังไว้ ครั้นสมเด็จพระรามาธิบดีเสด็จสวรรคตแล้ว เมื่อศักราช ๗๓๒ พระบรมราชาธิราช ซึ่งเป็นเจ้าอยู่ครองเมืองสุพรรณบุรีเสด็จมากรุงศรีอยุธยา แล้วพระราเมศวรได้ถวายศิริราชสมบัติแด่พระบรมราชาธิราชแล้วก็เสด็จกลับขึ้นมาอยู่ครองเมืองลพบุรีดังเก่า จนสิ้นแผ่นดินสมเด็จพระบรมราชาธิราช จึงได้เสด็จลงไปครองราชสมบัติในกรุงเก่า ตั้งแต่นั้นเมืองลพบุรีไม่ได้ทราบว่าเจ้านายพระองค์ใดครอบครองเลย ครั้นเมื่อศักราช ๙๐๐ เศษ ในแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช มีกองทัพรามัญเนืองๆ มาฝ่ายตะวันตก กองทัพเขมรมาบางครั้งฝ่ายตะวันออก สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชทรงพระราชดำริว่า เมืองลพบุรี เมืองสุพรรณบุรี เมืองนครนายก ทั้ง ๓ เมืองนี้จะเป็นที่ข้าศึกเข้าอาศัยได้เป็นที่พักมีกำลัง จึงดำรัสสั่งให้รื้อกำแพงเมืองทั้ง ๓ เมืองเสีย เพราะฉะนั้นเมืองลพบุรีจึงได้เป็นเมืองร้างมาช้านาน จนถึงแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ศักราช ๑๐๑๘ ปีวอกอัฐศก เสด็จเสวยราชสมบัติอยู่ณกรุงศรีอยุธยาได้ ๑๑ ปีแล้ว จึงทรงพระราชดำริเห็นว่าเมืองลพบุรีนี้ เป็นไชยภูมิอันดีมีท้องทุ่งและป่าติดต่อกัน สมควรจะเป็นราชธานีมีพระราชนิเวศน์อีกแห่งหนึ่งจึงได้ทรงสถาปนาเป็นพระนครขึ้นใหม่ ประดับไปด้วยพระมหาปราสาทราชมณเฑียรแลภัณฑาคารสถานและมีที่อื่นๆ ทุกตำแหน่งโดยสมควร ได้เสด็จพระราชดำเนิรดำรงศิริราชสมบัติรักษาพระราชวราณาจักร ประพฤติให้ประชาชนในพระราชอาณาจักรทั้งปวงได้อยู่เย็นเป็นสุข เสด็จประทับอยู่ณเมืองลพบุรีนี้ได้ ๑๕ ปี ก็เสด็จสวรรคตในกรุงลพบุรีนี้ และพระเกียรติยศพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเจ้าก็ปรากฏได้ยินเล่าลือพระนามตลอดถึงนานาประเทศจนทุกวันนี้
(คัดจากประกาศสังเวยเทวดาเมืองลพบุรี ในประกาศพระราชพิธีเล่ม ๒)
ชื่อพระที่นั่งในเมืองลพบุรี
ที่ในพระนารายณ์ราชนิเวศน์วังเมืองลพบุรีนั้น ได้มีพระบรมราชโองการให้พระยาพิไชยสงคราม ๑ พระยาพิชิตณรงค์ ๑ พระยานรินทรราชเสนี ๑ ขึ้นไปเป็นแม่กองทำการปฏิสังขรณ์ขึ้นไว้ เพื่อจะได้ให้เป็นที่ประทับในกาลอันควร เป็นที่สบายและจะให้เป็นพระเกียรติยศซึ่งได้เชิดชูพระเกียรติยศพระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อน ชื่อพระที่นั่งเก่าในพระราชวังนั้นค้นได้ตามหนังสือพระราชพงศาวดารโบราณ ๒ ฉะบับ และโคลงสรรเสริญพระเกียรติยศแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชฉะบับ ๑ ได้ความเป็นแน่ว่าพระที่นั่งหลังกลางซึ่งมีท้องพระโรงออกมาจากผนังสี่ด้านดังพระมณฑปนั้น ชื่อว่าพระที่นั่งดุสิตสวรรค์ธัญญมหาปราสาท พระที่นั่งซึ่งข้างทิศใต้พระที่นั่งดุสิตสวรรค์ธัญญมหาปราสาท มีพื้นดินต่ำกำแพงคั่นอยู่นั้นชื่อพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ และพระที่นั่งด้านทิศเหนือพระที่นั่งดุสิตสวรรค์ธัญญมหาปราสาทมีมุขเด่นออกแจ้งนั้น ชื่อพระที่นั่งจันทรพิศาลเป็นแน่แล้ว
(คัดจากประกาศเรื่องพระนารายณ์ราชนิเวศน์เมืองลพบุรี ณวันพุธ เดือน ๕ แรม ๒ ค่ำปีมะเมียยังเป็นนพศก (พ.ศ. ๒๔๐๐)
นามเมืองลพบุรี
อนึ่งชื่อเมืองนั้นว่าลพบุรีเป็นแน่ เพราะแปลจากคำว่าเมืองละโว้ แต่ทุกวันนี้คนชาววัดอวดรู้อวดล้นๆ ไปอุตริเขียนว่าเมืองนพบุรี แปลว่าเมืองใหม่หรือนพเคราะห์ นพคุณ นพรัตน อะไรๆ คิดเหลิงเจิ้งเลิ้งแมวไป ใครๆ อย่าเชื่ออย่าเขียนอย่าเรียกตาม ให้คงใช้ว่าเมืองลพบุรีทั้งเรียกทั้งเขียนเทอญฯ
อนึ่งเมืองสระบุรีนั้น ในพระราชกำหนดกฎหมายมาแต่โบราณก็เรียกและเขียนว่าเมืองสระบุรี แต่เดี๋ยวนี้ใครเล่าเป็นตัวอุตริอวดรู้บาลีบาลั่มมาเรียกบ้างเขียนบ้าง ว่าเมืองสุระบุรี สุระแปลว่าคนกล้าหรือกล้าอะไรกับลาว ในหลวงก็ไม่ได้ตั้งได้แปลง ใครเล่าอวดรู้อวดดีมาดัดมาแปลงชื่อบ้านชื่อเมือง ตั้งแต่นี้ไปห้ามอย่าให้ใครเรียกและเขียนใส่ตีนอุว่าสุระบุรีเป็นอันขาด ให้เรียกว่าสระบุรี และเขียนว่าเมืองสระบุรีอยู่ตามเดิมเทอญฯ
(คัดจากประกาศเรื่องพระนารายณ์ราชนิเวศน์ ณ วันพุธเดือน ๕ แรม ๒ ค่ำปีมะเมียยังเป็นนพศก (พ.ศ. ๒๔๐๐)
พระราชทานเปลี่ยนที่วิสุงคามสีมาเมืองลพบุรี
พระราชวังเก่าเมืองลพบุรี พระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้ทรงสถาปนาขึ้น หรือปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมของเก่าที่มีมาแต่เดิมขึ้นไว้ให้บริบูรณ์ เป็นที่ประทับเสด็จอยู่ในฤดูแล้งหลายปีในเวลารัชชกาลอันนั้นขอบเขตต์กำแพงรอบคอบ และทรากเศษของพระที่นั่งมีชื่อต่างๆ ก็ยังเหลือปรากฏอยู่จนทุกวันนี้ และมีความในหนังสือพระราชพงศาวดารโบราณแต่งสืบมากล่าวว่าเมื่อเวลาพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงพระประชวรหนักใกล้เสด็จสวรรคต มีข้าราชการข้าหลวงเดิมบางนายมีความจงรักภักดีกตัญญูกตเวทีต่อพระเดชพระคุณมาก ไม่อยากจะเป็นข้าท่านผู้อื่นต่อไป เมื่อเห็นทรงพระประชวรหนักแล้วก็มีใจอุตสาหะจะใคร่ได้บรรพชาอุปสมบทในพระพุทธศาสนา ประพฤติพรหมจรรย์อุทิศถวายส่วนพระราชกุศลฉลองพระเดชพระคุณต่อไป จึงได้กราบทูลถวายบังคมลา ก็ทรงพระราชศรัทธาทรงพระอนุญาตแล้วพระราชทานผ้าไตรจีวรบาตรบริกขารพร้อม แล้วมีพระราชประสงค์จะให้พระสงฆ์ทำสังฆกรรม ให้สำเร็จบรรพชาอุปสมบทแก่พวกนั้นในพระราชวังนั้น ไม่ให้ไปทำในที่อื่นห่างพระเนตรพระกรรณไป ครั้งนั้นพระสงฆ์ทั้งปวงปรึกษาพร้อมกันถวายพระพรว่า จะทำอุปสัมปทกรรมในพระราชวังตามพระราชประสงค์นั้นยังไม่ได้ ต่อถ้าทรงกำหนดเขตต์รอบคอบสถานที่จะให้ทำอุปสัมปทกรรมนั้นเป็นวิสุงคามสีมา ยกเป็นแขวงหนึ่งต่างหากจากพระราชอาณาเขตต์แล้วจึงจะทำอุปสัมปทกรรมในที่นั้นได้ จึงพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงกำหนดเขตต์รอบขอบกำแพงพระราชวัง เอากำแพงเป็นสำคัญทุกทิศ แล้วก็ทรงพระราชอุทิศถวายเป็นวิสุงคามสีมา แด่พระสงฆ์อันจะมาแต่จาตุทิศทั้งสี่ จะได้อาศัยทำสังฆกรรมมีอุโบสถกรรมเป็นต้นโดยง่าย และว่าครั้งนั้นพระสงฆ์ได้รับที่วิสุงคามสีมา ซึ่งทรงพระราชอุทิศถวายนั้นแล้วไปชุมนุมกันที่ท้องพระโรง เนื่องกับมุขเด็ดพระที่นั่งดุสิตสวรรค์ธัญญมหาปราสาท แล้วทำสังฆกรรมให้สำเร็จอุปสมบทแก่ข้าราชการพวกข้าหลวงเดิมเหล่านั้นตามพระราชประสงค์เสร็จแล้วก็ถวายพระพรลาพากันกลับไปยังพระอาราม มีความในพระราชพงศาวดารดังนี้ ก็เป็นการจริงดังว่านี้หรือจะไม่จริงประการใดก็ยังสงสัยอยู่ ก็ตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเสด็จสวรรคตแล้วจนบัดนี้ กาลก็ล่วงไปใกล้ ๒๐๐ ปี ในเวลารัชกาลพระเจ้าแผ่นดินพระองค์อื่นต่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเจ้านั้นมา ก็ไม่ได้ยินว่าพระองค์ใดไปทรงซ่อมแซมปฏิสังขรณ์ยกพระราชวังนั้นเป็นพระอารามให้สมกับการที่ว่าเป็นวิสุงคามสีมา พระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้ทรงพระอุทิศถวายไว้เป็นของสงฆ์ และจะได้มีปรากฏว่าพระสงฆ์ไปครอบครองเป็นเจ้าของที่นั้น คือจะเอาเป็นพระอารามที่อยู่ก็ดี จะให้ผู้ใดเช่าเป็นที่อยู่ที่ทำสวนเก็บเอาค่าเช่า เป็นตัตรุปบาตบริโภคแก่สงฆ์ก็ดี ก็ไม่มีที่ได้เห็นได้ยินเลย ชนทั้งปวงก็ยังเรียกที่นั้นอยู่ว่าพระราชวังคุ้มบัดนี้ ก็ถ้าจะเห็นไปว่าที่นั้นหาเป็นของสงฆ์ไม่ก็ยังมีความสงสัยอยู่ว่าพระเจ้าแผ่นดินพระองค์อื่นๆ ซึ่งได้เสวยราชสมบัติภายหลัง แต่พระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเจ้านั้นมา ไม่มีพระองค์ใดพระองค์หนึ่งไปสถาปนาซ่อมแซมขึ้นเป็นพระราชวังแล้วเสด็จไปประทับสำราญพระราชหฤทัย บริโภคพระราชวังนั้นดังพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเจ้านั้นเลย วิสัยท่านโบราณก่อนๆ ที่ใดสิ่งใดมีกำแพงล้อมแน่นหนา ถ้าไม่ได้บริโภคแล้วก็ย่อมรื้อแร่งทำลายล้างเสีย ด้วยเข้าใจว่าข้าศึกศัตรูจะเข้าอาศัย และพระราชวังนี้ก็ไม่มีพระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อนพระองค์ใดพระองค์หนึ่งรื้อแร่งแย่งทำลายล้างลงเลย เป็นแต่ของชำรุดทรุดโทรมหักพังไปเอง บางพวกราษฎรเห็นว่ารกร้างว่างเปล่าอยู่ ก็เข้าไปอาศัยทำสวนน้อยหน่า เมื่อเห็นตึกร้างบางอันกีดขวางที่จะทำสวนอยู่ก็รื้อเสียบ้าง และพระที่นั่งสุทธาสวรรค์นั้นมีผนังก่อด้วยศิลาแลง เมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชประสงค์ศิลาแลงมาก่อพระเจดีย์ที่วัดสระเกศ มีพระบรมราชโองการดำรัสให้ข้าราชการไปเที่ยวหาศิลาแลงในเมืองร้างเก่าๆ มา ครั้งนั้นผู้รับสั่งไปเที่ยวรื้อศิลาแลงที่เป็นผนังตึกและกำแพงของวัดของบ้านและตะพานช้างในกรุงเก่าไปทูลเกล้าฯ ถวายเป็นอันมาก ครั้งนั้นจึงพวกหนึ่งมารื้อพระที่นั่งสุทธาสวรรค์ ขนเอาศิลาแลงไปเสียด้วย การที่พระที่นั่งสุทธาสวรรค์ต้องรื้อดังนี้ก็มีเพียงใน ๒๐ ปีลงมา ก่อนนั้นขึ้นไปไม่มีใครรื้ออะไร และได้ทอดพระเนตรทรงพิเคราะห์ทั่วไปเห็นแปลกประหลาด น่าที่จะเป็นที่สำคัญอยู่สองสิ่ง คือในชั้นต่ำใต้พระที่นั่งดุสิตสวรรค์ธัญญมหาปราสาทมีพระพุทธรูปศิลาหักๆ ทิ้งเกลื่อนกลาดอยู่สองสามพระองค์แห่งหนึ่ง คือที่ตึกพระเจ้าเหาข้างท้ายข้างหนึ่งมีแท่นชั้นชุกชี ดูเหมือนจะเป็นที่ตั้งพระพุทธรูปแห่งหนึ่ง ด้วยเหตุนี้เป็นที่สงสัย ว่าชะรอยพระเจ้าแผ่นดินภายหลัง แต่พระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเจ้านั้นมา จะทรงเห็นว่าที่นั้นเป็นที่วิสุงคามสีมาของสงฆ์แล้วกระมัง จึงไม่ไปทรงซ่อมแซมขึ้นบริโภคเป็นพระราชวังสืบไป และไม่รื้อแร่งทำลายเสีย งดไว้เหมือนพระอารามที่ร้าง พระสงฆ์หรือชนต่างๆ เก่าๆ บางพวกเห็นจะสำคัญรู้ว่าที่นั้นเป็นของสงฆ์ จึงเชิญพระพุทธรูปบางพระองค์ไปไว้บนพระมหาปราสาท ครั้นเมื่อพื้นผุพังทำลายลงจึงแตกหักตกทิ้งเกลื่อนกลาดอยู่ดังนี้กระมัง ที่ตึกพระเจ้าเหาจะมีผู้ทำแท่นขึ้นตั้งพระพุทธรูปไว้กระมังยังสงสัยอยู่
และในรัชชกาลประจุบันนี้ เมื่อปีมะโรงนักษัตรอัฐศกจุลศักราช ๑๒๑๘ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงสังเกตจนเหตุทั้งปวงนี้ได้ทราบพระราชหฤทัยแล้วจึงทรงปรึกษาด้วยพระราชาคณะนักปราชญ์ในพระพุทธศาสนาและท่านเสนาบดีที่มีสติปัญญา มีความคำนึงรู้รอบคอบในการแผ่นดินว่าสถานถิ่นที่เป็นพระราชวังในเมืองลพบุรีนั้นอำปลังอยู่ จะว่าเป็นของวัดก็ใช่ของบ้านก็ใช่ และบัดนี้ราษฎรก็ไปหวงเอาเป็นส่วนๆ ปลูกน้อยหน่า ถือว่าส่วนๆ นั้นเป็นที่ดินของตัว ซื้อขายให้ปันแก่กันไปก็มี จะทำอย่างไรดีจึงจะสมควร ถ้าจะนิ่งไว้ชนมีทรัพย์ต่างประเทศที่เข้ามาใหม่ๆ ตื่นหาที่อยู่ที่ทำกินจะเห็นว่าที่นั้นมีผนังตึกรามมาก มีกำแพงล้อมอยู่รอบคอบ ควรจะสร้างซ่อมแซมขึ้นเป็นตึกกว้านบ้านเรือนที่อยู่ได้ ก็จะพากันไปซื้อที่สวนน้อยหน่าของราษฎรเหล่านั้นได้ แล้วจะรื้อกำแพงหรือผนังบางอันมาประสมบางแห่ง ก่อขึ้นเป็นตึกกว้านบ้านเรือนของเขาได้ ก็จะเป็นที่เสียพระเกียรติยศแผ่นดินไป ว่าพระราชวังโบราณกลับกลายไปเป็นบ้านชนนอกประเทศ เมื่อเวลาเขาไปจับเข้าแล้วจะไปห้ามไว้ก็ใช่ที่ เพราะของนั้นเป็นของร้างไม่มีใครบริโภค เขาจะไปทำให้ดีขึ้นก็จะต้องยอม ถ้าแม้นฝ่ายเราจะชิงไปรื้อเอาอิฐเอาปูนมาเสียให้หมด แล้วเอาไปก่อสร้างหรือซ่อมแซมพระเจดีย์วิหารอารามน้อยใหญ่ แรงรื้อแรงขนนั้นก็จะต้องเสียค่าจ้างค่าแรงคนมากไปยิ่งกว่าจะเสียเงินซื้ออิฐซื้อปูนใหม่ทำอะไรๆ นั้นอีก ของฝีมือท่านแต่ก่อนเป็นของโบราณท่านทำไว้ จะรื้อทำลายล้างให้สาบสูญเสียก็เสียดาย ผู้ที่รื้อทำลายของโบราณใหญ่ๆ นั้นก็เห็นไม่ใคร่จะสบายนักวุ่นวายมีเหตุต่างๆ ถ้าจะไปทำลายล้างลงมีเหตุอะไรขึ้นก็จะเป็นที่เสียใจ ก็ถ้าจะไปซ่อมแซมสร้างขึ้นให้เป็นวัดใหญ่ เช่นวัดเฉลิมพระเกียรติเมืองนนทบุรีแล้วยกถวายเป็นของสงฆ์ ก็ในเมืองลพบุรีจะมีพระสงฆ์กี่รูปกี่องค์ และทายกสัปรุษคฤหัสถ์กี่คน จะสามารถอาจทำนุบำรุงรักษาครอบครองพระอารามนี้ให้เป็นอารามสืบไปได้ ครั้นกาลนานไปก็คงจะตกลงเป็นอย่างเก่า เมื่อเราจะรู้และถือว่าที่นั้นเป็นของสงฆ์ บัดนี้สงฆ์ก็ไม่ได้บริโภคอะไร จะให้ยกสมพัตสรอากรผลไม้ในวังนั้นถวายสงฆ์ก็ดีอยู่ แต่จะคุ้มไม่ให้มีผู้ไปซื้อที่นั้นทำตึกทำบ้านก็ไม่ได้ จึงได้ทรงพระราชดำริเห็นความตามลักษณะในพระวินัย โดยเค้าบาลีในคัมภีร์บริวารกล่าวในเสทโมจนคาถา ว่าของใดเป็นครุภัณฑ์ของสงฆ์ที่พระผู้มีพระภาคพระพุทธเจ้าบัญญัติห้ามว่าไม่ให้แจกกันและไม่ให้สละให้ใครเสีย ของนั้นเมื่อภิกษุจะเอามาแจกกันเสียก็ดี สละให้ใครเสียก็ดีด้วยอุบายอย่างหนึ่งไม่เป็นอาบัตินั้นมีอยู่ ปัญหานี้นักปราชญ์คิดแล้ว ก็ความแก้ปัญหานี้พระอรรถกถาจารย์เจ้า ท่านว่า คือถ้ามีผู้เอาของอื่นเปลี่ยนให้เป็นของสงฆ์แล้ว ของเดิมก็พ้นจากเป็นของสงฆ์ จะเอามาแจกก็ดีมาสละเสียก็ดีก็ได้ คือใครได้เสียของเปลี่ยนของสงฆ์แทนแล้วของสงฆ์เดิมก็เป็นของผู้นั้น ในพระอรรถกถาจูฬวรรคก็กล่าวว่าของสงฆ์ที่เป็นครุภัณฑ์ที่พระพุทธบัญญัติห้ามไม่ให้แจกไม่ให้สละนั้น ถ้าผู้ใดมีประสงค์จะเปลี่ยนเอาก็ได้ แต่ให้เอาของครุภัณฑ์เปลี่ยนกับของครุภัณฑ์ จะเอาลหุภัณฑ์มาเปลี่ยนไม่ควร อนึ่งให้เปลี่ยนของถาวรด้วยของถาวร จะเอาของไม่ถาวรมาเปลี่ยนของถาวรไม่ควร และของที่เปลี่ยนกันนั้น มากน้อยใหญ่เล็กกว่ากันประการใด ถ้าไม่เสื่อมประโยชน์สงฆ์ไปแล้วก็ควร แล้วท่านสำแดงในที่เปลี่ยนที่อารามที่วิหารที่สวนที่นาใหญ่เล็กใกล้ไกล และเปลี่ยนกุฎีวิหารที่อยู่อาศัยกล่าวไว้พิสดารมาก ผู้มีประโยชน์ค้นพระคัมภีร์ดูจะรู้ได้ถ้วนถี่ ก็ด้วยเหตุดังนี้ ลักษณะวินัยได้ทราบพระราชหฤทัยแล้วทุกประการ
จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสให้เจ้าพนักงานกรมพระเกษตราธิบดีจัดซื้อที่นาตำบลหนึ่งใหญ่กว่าที่พระราชวังนั้น และใหญ่กว่าที่บ้านเจ้าพระยาวิชเยนทร์ด้วย เพราะได้เห็นว่าที่บ้านเจ้าพระยาวิชเยนทร์นั้นพระสงฆ์ได้เข้าไปอยู่ครอบครองเอาเป็นที่วัดในคราวหนึ่ง แล้วจะทิ้งร้างเสียจะรักษาให้เป็นวัดต่อไปไม่ได้ ที่นาที่จัดซื้อนั้นจึงทรงพระราชอุทิศถวายในพระพุทธจักรเป็นของจาตุทิศสงฆ์แลกเปลี่ยนที่พระราชวังและที่บ้านเจ้าพระยาวิชเยนทร์ คืนมาเป็นของในพระราชอาณาจักร ที่นาซึ่งทรงพระราชอุทิศถวายแลกเปลี่ยนที่พระราชวัง และที่บ้านเจ้าพระยาวิชเยนทร์นั้น บัดนี้ก็เป็นของสงฆ์มีผู้เช่าทำนาทุกปี ได้ยินว่าค่าเช่าได้ปีละ ๑๐ ตำลึง ๒ บาท ๒ สลึง พระสงฆ์ในเมืองลพบุรีได้เก็บเป็นตัตรุปบาตบริโภคอยู่ทุกปี ตั้งแต่ปีมะเส็งนพศกมา ค่านาก็ไม่ได้เก็บเป็นหลวง ที่ซึ่งทรงพระราชอุทิศถวายเปลี่ยนนั้นไม่สักแต่ว่าเป็นที่พระกัลปนาสัดพระสัดสงฆ์ตามธรรมเนียมทรงพระราชอุทิศยกเป็นที่ของสงฆ์ขาด ให้สงฆ์เป็นเจ้าของด้วย ให้บริโภคค่านาเป็นพระกัลปนาด้วย เหมือนหนึ่งราษฎรเช่านาท่านผู้อื่นทำ ต้องเสียค่าเช่าให้เจ้าของนาด้วย ต้องเสียค่านาแทนเจ้าของนาด้วยฉันใด ผู้ที่เข้าไปทำนาในที่ของสงฆ์อันนั้น ต้องเสียค่าเช่าส่วนหนึ่ง ค่านาส่วนหนึ่ง เป็นของสงฆ์ทั้งสองส่วน ตามอย่างราคาที่ราษฎรเช่านากันเท่าไรแล้วเสียค่านาแทนกันไร่ละสลึงนั้นตามธรรมเนียมนาคู่โค หรือจะอย่างไรก็สุดแต่กัปปิยการกผู้รับบังคับสงฆ์ ถ้ากัปปิยการกผู้รับบังคับสงฆ์จะทำนาเอาเข้าส่งสงฆ์หรือขายเอาเงินใช้ก็ตาม แต่ค่านาต้องเสียให้สงฆ์เป็นพระกัลปนาด้วยว่าด้วยค่านาในที่นานี้ อย่าให้กำนันและเสนาข้าหลวงเข้าไปล่วงว่าล่วงกล่าวเรียกร้อง อย่างที่กัลปนาสัดพระสัดสงฆ์ที่อื่นนั้นเลย การทั้งปวงจงเสร็จสุดอยู่แก่พระสงฆ์ทั้งปวงในแขวงเมืองลพบุรี ก็ถ้ามีความขัดข้องประการใดด้วยที่นั้นไปภายหน้า ขอให้พระสงฆ์ในเมืองลพบุรีพร้อมกันแต่งผู้อาสาสงฆ์ฟ้องต่อกรมธรรมการในกรุงเทพมหานคร หรือธรรมการในหัวเมืองเถิด ในรัชชกาลประจุบันนี้ก็จะสั่งให้ชำระให้ หรือถ้าขัดข้องจะบังเกิดมีอนาคตเวลาไกล ก็ขอให้ท่านผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ถ้านับถือพระพุทธศาสนา ก็จงเห็นแก่พระพุทธศาสนา ถ้านับถือแต่ยุตติธรรม ก็จงเห็นแก่ยุตติธรรม ช่วยชำระให้ถูกต้องตามคำประกาศนี้เทอญ เพราะที่นานั้นได้เอาเงินหลวง จัดซื้อของราษฎรแล้วโดยดี ไม่ได้แย่งชิงของผู้ใดมาถวายดอก ควรเห็นว่าเป็นของสงฆ์แท้ขาดทีเดียว ให้ท่านทั้งปวงรู้ดังนี้ทั่วๆ กันสืบไป
ก็วัตถุสถาน คือพระที่นั่งมีชื่อน้อยใหญ่ และตึกศาลากำแพงรอบกำแพงชั้นนอกชั้นในนั้น ก็ไม่มีว่าในพระราชพงศาวดารดอก ว่าทรงพระราชอุทิศถวายเป็นของสงฆ์ด้วย มีว่าแต่ถวายแต่ที่เป็นวิสุงคามสีมา แต่พระวาจาที่พระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชตรัสนั้น จะอย่างไรก็ไม่รู้เป็นแน่ เมื่อทรงพิเคราะห์ตามลักษณะพระวินัยก็ดี ตามกฎหมายบ้านเมืองก็ดี เห็นความว่า ถ้าผู้ใดว่าแก่ผู้อื่นว่าที่บ้านของข้านี้ข้าให้แก่ท่าน จงเป็นที่ของท่าน เมื่อว่าแต่เท่านี้ที่ดินเป็นของผู้ได้ เย่าเรือนรั้วกำแพงยังเป็นของเจ้าของเดิมๆ และผู้ใดได้มรดกเจ้าของเดิม จะรื้อเอาไปอื่นก็ได้ จะขายเสียก็ได้ ถ้าว่าผู้ให้กล่าวแก่ผู้อื่นว่าเรือนโรงรั้วกำแพงเหล่านี้ข้าให้แก่ท่าน จงเป็นของท่านแต่ที่ไม่ได้ว่า เมื่อเป็นดังนี้ที่ก็เป็นของเจ้าของเดิม ถ้าผู้ใดได้รับเย่าเรือนรั้วกำแพง ที่มีผู้ให้ดังนี้จะอยู่ในที่นั้นก็ชื่อว่าอาศัยที่เจ้าของเดิมอยู่ ถ้าเจ้าของเดิมและผู้รับมรดกเจ้าของเดิมไม่ให้อยู่ เย่าเรือนรั้วกำแพงเหล่านั้นผู้ที่เป็นเจ้าของใหม่ก็จะต้องรื้อเอาไป หรือบอกขายแก่ผู้อื่นเสียก็ได้ แต่จะทึกเอาที่ไม่ได้ ก็ในกฎหมายบ้านเมืองว่า เจ้าของบ้านยอมให้ผู้อาศัยปลูกเรือนเสาไม้จริง หรือก่อตึกลงในที่ของตัวแล้ว ล่วงไป ๓ ปีแล้วจะไล่ไม่ได้ ต้องตัดสินที่ที่เรือนปลูกอยู่ที่ตึกตั้งอยู่ให้เป็นของเจ้าของตึกเจ้าของเรือน ซึ่งว่าดังนี้ก็ตามปัญญาผู้ตั้งกฎหมายคำนึงเห็นไปว่าเจ้าของที่ยอมให้ผู้อาศัยทำของถาวรลงในที่ของตัวแล้วก็เหมือนกับยอมให้ที่ดินที่ของถาวรนั้นตั้งอยู่ ก็ซึ่งวางระยะ ๓ ปีนั้นคือจะกันไม่ให้ถ้อยความเกิดแต่ผู้ซึ่งจะรับมรดก เจ้าของที่เกลือกจะมาไล่ให้รื้อให้ถอนของที่จะรื้อจะถอนยากนั้นไป เป็นความลำบากแก่ผู้อาศัย จึงตั้งกฎหมายไว้เป็นแยบคายดังนี้ ถ้าเจ้าของเดิมว่าแก่ผู้อื่นว่า ที่นี้ของข้าขอให้แก่ท่าน ทั้งเย่าทั้งเรือนรั้วกำแพงก็ดี หรือว่าบ้านเรือนของข้านี้ทั้งที่ทั้งเรือน ข้าขอยกให้แก่ท่านก็ดี บ้านเรือนที่ดินอันนั้นเป็นของๆ ผู้ได้นั้นทั้งหมด ถึงเจ้าของเดิมทั้งบุตรภรรยาจะอยู่ไปในที่นั้นด้วยก็ชื่อว่าอาศัยอยู่ ถ้าเจ้าของใหม่หรือผู้รับมรดกเจ้าของใหม่จะไม่ให้อยู่ไล่เสียก็ต้องไป หรือจะเรียกเอาค่าเช่าค่าไถ่ก็ต้องให้ตามใจเจ้าของใหม่ทั้งนั้น ก็เมื่อเวลาพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเจ้า มีพระราชโองการดำรัสถวายที่พระราชวังนั้นจะว่าอย่างไรก็ไม่ทราบเลย แต่โดยการที่เห็นว่าพระเจ้าแผ่นดินสืบๆ มา ไม่ไปรื้อไปแร่งแย่งเอาอิฐเอาปูนไปใช้ราชการอื่นเลยนั้น เป็นที่เห็นว่าพระเจ้าแผ่นดินทั้งปวงนั้นจะทรงแคลง ว่าตึกและกำแพงในวังนั้นเป็นของสงฆ์หมดกระมัง เมื่อแคลงว่าจะเป็นเช่นนัยที่กล่าวทีหลังใน ๓ อย่างนั้น ถือว่าอย่างนี้ก็ดีอยู่เป็นครุกะเจตนา แต่บัดนี้ตึกเรือนวัตถุสถานในวังนั้นก็ไม่มีหลังคา หักทรุดโทรมไปแล้วโดยมาก ถ้าโดยว่าสงฆ์จะได้เป็นเจ้าของที่นั้น คิดจะซ่อมแซมขึ้นให้เป็นที่อยู่ให้ได้ เมื่อไม่มีทุนรอนอื่นเพิ่มเติมเข้าเลย ก็คงจะต้องรื้อเอาอิฐผนังหลังอื่นมาก่อผสมหลังอื่น ก่อรอบเข้าเป็นหลังคาให้อาศัยได้ จะต้องรื้อกำแพงเอาอิฐเก่าปูนเก่าขายเขาจ้างคนใช้ทำการ ก็เมื่อทำดังนี้เครื่องอิฐปูนที่เหลืออยู่ในวังนั้นคงหมดไป ด้วยลักษณะวินัยที่ว่าเมื่อไม่มีสิ่งไรแล้วก็ให้สละเสนาสนลามกบางอัน มาบริโภครักษาเสนาสนและถิ่นที่ซึ่งเป็นสำคัญไม่ให้ขาดมูลสูญไปนั้น ด้วยเหตุนี้กำแพงและตึกร้าง ที่อยู่ในวังเหลืออยู่นั้น ก็เหมือนกันกับเป็นแต่กองอิฐกองปูนของสงฆ์ เมื่อไม่มีทุนอื่นจะจับจ่ายแต่อิฐปูนในกองนั้นก็จะได้เป็นเสนาสนมากมายโตใหญ่ขึ้นเท่าไร จะทิ้งร้างไว้ก็ไม่เป็นประโยชน์ จะคอยใครที่มีศรัทธามาสร้างวังนั้นให้เป็นวัดอยู่เล่า พระสงฆ์เหล่าไรจะไปอยู่ ที่เมืองลพบุรีบัดนี้เป็นเมืองแห้งแล้งกันดาร ถ้าแม้นจะมีผู้มีบุญในอนาคตจะมีศรัทธาสร้างวัดใหญ่ เห็นเขาจะสร้างวัดพรหมสุรินทร์ที่ต่อออกไปเรียกว่าวัดปรินายกที่ค้างโรเรนั้นเสียก่อน ด้วยเป็นวัดอยู่ใกล้บ้านใกล้เมือง ที่วังลพบุรีไม่เห็นว่าจะมีใครอุตส่าห์ไปสร้างเป็นวัดเลย ถึงจะสร้างขึ้นก็ไม่มีพระสงฆ์จะอยู่ให้สมควรจะรักษาวัดได้.
จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ผู้ที่เคยซื้ออิฐซื้อปูนตีราคาของร้างในวังนั้นว่า จะเป็นราคาสักเท่าไร ผู้รับสั่งเป็นอันมากปรึกษาพร้อมกันตีราคาว่า ประมาณ ๕๐๐ ชั่งขึ้นไป ๖๐๐ ชั่งลงมา
จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสว่า จะขอปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมสร้างอารามอื่นถวายสงฆ์ให้หลายตำบลจงได้ ทรงบริจาคพระราชทรัพย์ถึง ๖๐๐ ชั่ง ๗๐๐ ชั่งขึ้นไป ใช้แทนราคาอิฐปูนของร้างที่มีในพระราชวังนั้น จึงได้ทรงบริจาคพระราชทรัพย์ให้ไปปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมวัดชุมพลนิกายารามในเกาะบางปอินแขวงกรุงศรีอยุธยาเก่าพระอารามหนึ่ง สิ้นพระราชทรัพย์ไปแล้ว ๒๐๐ ชั่งเศษ ด้วยทรงพระราชดำริเห็นว่าพระอารามนั้นเป็นของพระบาทสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ซึ่งเป็นพระชนกนาถของพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนั้น ได้ทรงสถาปนาสร้างไว้แต่เมื่อจุลศักราชใกล้ครบ ๑๐๐๐ ปี แล้วได้ทรงบริจาคพระราชทรัพย์ให้ปฏิสังขรณ์วัดเสนาสนาราม ริมวังจันทรเกษม กรุงศรีอยุธยาเก่าอีกพระอารามหนึ่ง สิ้นพระราชทรัพย์ไปแล้ว ๓๐๐ ชั่งเศษ ด้วยพระราชดำริเห็นว่า วัดเสนาสนารามมีวัตถุสถานใหญ่ เห็นจะเป็นพระอารามหลวงอยู่ใกล้พระบวรราชวัง คือวังจันทรเกษมซึ่งเป็นวังที่ประทับของพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แต่เมื่อยังไม่ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชราชาภิเษกมาจนได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติราชาภิเษกแล้วก็ยังเสด็จประทับอยู่ในวังนั้นหลายปี และในเมืองลพบุรีนั้นทรงพระราชดำริจะให้ปฏิสังขรณ์พระอารามใช้แทนค่าอิฐปูนในพระราชวังได้ทรงพินิจพิจารณาเลือกหลายอารามแล้ว วัดพระมหาธาตุอยู่ใกล้พระราชวัง ควรจะปฏิสังขรณ์ขึ้น แต่เห็นว่าวัตถุสถานในที่นั้นก็มากมายหลายสิ่งจะให้สำเร็จแล้วไปก็ได้เป็นอันยาก เพราะปูนหาได้ไม่ใคร่จะทันมือ อนึ่งถ้าจะสร้างขึ้นเป็นวัดใหญ่อยู่ก็ห่างแม่น้ำลำคลอง พระสงฆ์ผู้จะอยู่ปฏิบัติอารามก็ไม่ใคร่มี ทอดพระเนตรเห็นวัดขวิดมีพระอุโบสถน้อยหลังหนึ่ง มีกำแพงล้อมรอบอยู่ใกล้ชิดเนื่องกับพระราชวัง จึงได้มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งพระนครพราม ปลัดเมืองลพบุรี เป็นแม่กองปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมขึ้นใหม่ แล้วได้พระราชทานพระราชทรัพย์จัดซื้อที่สวนน้อยหน่าของราษฎรต่อออกอีกวงหนึ่ง เป็นที่กุฏิพระสงฆ์ กุฎีศาลาก็ได้สร้างขึ้นบ้างแล้ว พระราชทรัพย์ที่ได้ทรงบริจาคปฏิสังขรณ์วัดขวิดนั้นสิ้นไปแล้ว ๖๐ ชั่งเศษ ยังจะให้ทำต่อไปกว่าจะสำเร็จ พระราชทรัพย์ที่ทรงพระราชอุทิศบริจาคไปแล้วและจะบริจาคต่อไปเท่าไรก็ดี เป็นค่าถาวรวัตถุครุภัณฑ์และแรงคนทำในการปฏิสังขรณ์พระอารามทั้ง ๓ ที่ออกนามมานี้ ให้ท่านทั้งปวงพึงรู้ว่าเป็นปฏิการ ใช้แทนค่าอิฐปูนของร้างที่ตกค้างเหลืออยู่ในพระราชวังซึ่งเป็นที่สงสัยอยู่ว่าเป็นที่ของสงฆ์นั้นเทอญ
บัดนี้พระอุโบสถวัดขวิดซึ่งปฏิสังขรณ์ใหม่ ได้มีพระบรมราชโองการให้ต่อมุขเด็ดด้านหน้าออกไปครอบทับกรวมสวมนิมิตรสีมาไชยอยู่ไม่สู้งามดี จึงได้ทรงอาราธนาพระสงฆ์ มีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ เป็นประธาน ขึ้นไปชุมนุมสวดถอนพัทธสีมาเก่า แล้วผูกพัทธสีมาใหม่ขยายออกไปให้ได้อุปจารรอบงามดี ก็ที่พระอุโบสถวัดขวิดนั้นมีวิสุงคามสีมาซึ่งพระเจ้าแผ่นดินสยามแต่ก่อนพระองค์ใดพระองค์หนึ่ง ทรงกำหนดไว้แล้วเพียงเท่าไรยกเป็นส่วนหนึ่งต่างหาก จากพระราชอาณาเขตต์ เป็นแขวงวิเศษสำหรับสังฆกรรม ที่อันนั้นก็เป็นอันคะเนรู้ว่าจะมีอยู่แต่เพียงที่ใกล้กับบริเฉทสีมาที่ปรากฏอยู่แล้วนั้น ครั้งนี้เมื่อสีมาที่สงฆ์ผูกสงฆ์ถอนแล้ว วิสุงคามสีมานั้นก็คงเป็นของสงฆ์อยู่ตามเดิม บัดนี้ทรงพระราชศรัทธาจะใคร่เพิ่มวิสุงคามสีมานั้นให้ใหญ่ บริเฉทอันใดที่พระเจ้าแผ่นดินสยามโบราณได้ทรงกำหนดถวายไว้แต่น้อยนั้น ขอลบเลิกเสียแล้ว บัดนี้พระบรมราชโองการให้กำหนดที่วิสุงคามสีมาใหม่เพิ่มเติมเข้าโดยรอบ คือที่วัดขวิดเก่าและที่ต่อออกไปใหม่ วงด้วยกำแพงรอบนอกทั้งสองวงนั้นเป็นอันเดียว ต่อกันกับเขตต์เก่าของสงฆ์ เป็นแขวงเดียวไม่แยกต่างกำหนดที่โดยยาวด้านตะวันออก ๒ เส้น ๕ วา ด้านตะวันตก ๒ เส้น ๘ วา โดยกว้างด้านเหนือ ๑๓ วา ๒ ศอก ด้านใต้เส้น ๗ วา ๒ ศอก ทรงพระราชอุทิศกำหนดถวายเป็นวิสุงคามสีมาแขวงหนึ่งต่างหากจากพระราชอาณาเขตต์ เป็นแขวงวิเศษสำหรับพระสงฆ์สามัคคีต้องตามลัทธิในคัมภีร์พระอรรถกถาฎีกา เป็นที่ของสงฆ์ใช้แทนที่พระราชวัง ที่ว่าพระบาทสมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงถวายไว้เป็นของสงฆ์ก็ดี แทนค่าอิฐค่าปูนที่ตกค้างเหลืออยู่ในพระราชวังนั้นก็ดี อีกส่วนหนึ่ง ขอพระสงฆ์สามเณร และคฤหัสถ์ผู้นับถือพระพุทธศาสนาทั้งปวง จงได้รู้ความตามประกาศมานี้ทุกประการเทอญ
วัดขวิดนั้น นามว่าวัดขวิดนั้นไม่สู้เพราะ พระราชทานนามเปลี่ยนว่าวัดกรวิศยาราม ทรงพระราชอุททิศถวายที่วิสุงคามสีมานั้น และพระราชทานนามนี้แก่พระอารามนั้น
ประกาศมาณวันพุธเดือน ๑๒ แรม ๑๓ ค่ำ ปีจอจัตวาศก พุทธศาสนกาล ๒๔๐๕ เป็นวันที่ ๔๒๐๗ ในรัชกาลปัจจุบันนี้
ตำนานวัดไชยพฤกษมาลาและวัดเขมาภิรตาราม
วัดไชยพฤกษมาลาที่อยู่ปากคลองบางขวาง ซึ่งพระราชทานนามใหม่ว่าคลองมหาสวัสดิ์แขวงเมืองนนทบุรีนั้น เป็นวัดโบราณมาแต่ครั้งกรุงเก่า เมื่อธนบุรีตั้งขึ้นใหม่ต้องรื้อเอาอิฐไปก่อกำแพง อันตรธานไปแล้วยังอยู่แต่ภูมิวัด ครั้งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติปราบดาภิเษก ในปีขาลจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๔๔ ได้มีพระบรมราชโองการดำรัส แด่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ซึ่งเวลานั้นเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระองค์ใหญ่ ว่าวัดไชยพฤกษมาลาเป็นวัดอยู่ใกล้สวนหลวงเดิมถูกรื้อแร่งทำลายมา ขอให้ทรงพระศรัทธาไปสร้างคืนขึ้นใหม่เป็นพระอารามได้จะเป็นการดี พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยจึงได้ทรงรับพระราชโองการ ว่าจะทรงสร้างพระอารามนั้นคืนขึ้นให้จงได้ จึงได้ทรงบริจาคส่วนทรัพย์สมบัติในกรมจำหน่ายเป็นค่าไม้ ค่าอิฐ ค่าปูน แล้วให้ข้าในกรมไปทำเป็นพระอุโบสถหลังหนึ่ง มีพระพุทธรูปองค์หนึ่ง เป็นพระประธาน มีรูปพระสาวก ๒ องค์ พระวิหารหลังหนึ่ง มีพระพุทธรูป๔ องค์ การเปรียญหลังหนึ่ง และปลูกกุฎีถวายพระสงฆ์บ้าง วัตถุฐานนั้นก็เป็นแต่เพียงพอพระสงฆ์จะได้ใช้บริโภคได้ การทั้งปวงก็ยังไม่สำเร็จบริบูรณ์ดี เพราะครั้งโน้นบ้านเมืองยังไม่สมบูรณ์ ราชการทัพศึกก็มีมาก การที่จะทำพระอารามนั้นก็งดไว้ให้ค้างอยู่ เป็นแต่ถึงฤดูพระกฐินทาน พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยได้เสด็จไปทรงถวายกฐินบ้าง พระราชทานผ้าไตรจีวรบริกขารให้พระโอรสพระธิดาทรงนำไปถวายบ้าง ทุกปีมิได้ขาด ครั้นเมื่อได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว ก็ยกวัดไชยพฤกษมาลาเข้าในจำนวนพระอารามกฐินหลวง มีเทียนพรรษาและผ้ากฐินหลวงทุกปี แต่พระราชทานพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้ทรงจุดเทียนพรรษาและเสด็จไปถวายกฐินทุกปีมา ตั้งแต่ปีมะเส็ง เอกศก ศักราช ๑๑๗๑ มาจนปีมะแม เบ็ญจศก ๑๑๘๕ ครั้นเมื่อปีวอกฉศก พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ยกวัดไชยพฤกษ์ออกเสียจากจำนวนพระกฐินหลวง ครั้งนั้นกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ จึงได้ทรงรับทอดพระกฐินวัดนั้นสืบมาทุกปี ถึงผู้อื่นมีศรัทธาจะใคร่ทอดก็ต้องไปกราบทูลขอ ต่อโปรดแล้วจึงทอดได้ ภายหลังมาปีวอก ฯลฯ ถ้ามีกำลังพอจะทำนุบำรุงได้ ก็ให้ทำนุบำรุงให้เป็นวัดอยู่ ถึงปีให้จัดผ้าพระกฐินไปถวาย ถ้าผู้อื่นจะทอดก็ต้องให้มากราบทูลขอก่อน ต่อโปรดจึงจะทอดได้ อย่าให้สละละทิ้งเสียให้เป็นที่เสื่อมเสียพระเกียรติยศสาบสูญพระนามในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยไปได้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้รับพระวาจาสั่งกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ พระบรมราชชนนีไว้ดังนี้แล้ว ก็ได้ทรงทำนุบำรุงพระอารามนั้นมา ตามสติกำลังจนสิ้นแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
อนึ่งวัดเขมาตำบลตลาดแก้วฝั่งตะวันออกใต้บ้านหม้อบางขุนเทียนลงมานั้น แต่ก่อนเป็นพระอารามพระกฐินหลวง ในพระบวรราชวัง เมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย มีผู้กราบทูลสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ว่าวัดเขมาเป็นวัดใหญ่แต่ครั้งแผ่นดินพระเจ้าอู่ทองมาทรุดโทรมยับเยินมาก มีคำผู้เฒ่าผู้แก่กล่าวสืบมา ว่าวัดนี้เป็นของพระเจ้าอู่ทอง ผู้มีบรรดาศักดิ์น้อยจะสร้างให้สำเร็จไม่ได้ ต่อผู้มีบรรดาศักดิ์มากบุญญาธิการยิ่งใหญ่จึงจะสร้างให้สำเร็จได้ กรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ จึงเสด็จขึ้นไปทอดพระเนตรพระอุโบสถเก่าชอบพระทัยจะสร้าง จึงตรัสสั่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นไปเฝ้ากรมพระราชวังบวรฯ กราบทูลขอเป็นวัดสำหรับกฐินในกรม กรมพระราชวังบวรฯ ได้มีพระบัณฑูรสั่งหลวงสุทธิรัตนให้หักบัญชีชื่อวัดเขมา ยกมาเป็นอารามของสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ ขาดมาแต่นั้น ตั้งแต่นั้นมากรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ ก็ได้ทรงบริจาคส่วนทรัพย์สมบัติให้จำหน่ายเป็นค่าอิฐค่าปูน และให้มีข้าในกรมไปขุดรากใหม่ ก่อผนังขยายออกให้ใหญ่กว่าเดิมออกมา ถมพื้นในประธานพระอุโบสถขึ้นให้สูงจนเสมอบัวกลุ่มฐานพระประธาน เมื่อแรกเริ่มก่อรากครั้งหนึ่ง เมื่อแรกยกตัวไม้เครื่องบนครั้งหนึ่ง พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และกรมพระราชวังบวรฯ ก็ได้เสด็จพระราชดำเนิรไปทรงเริ่มการเป็นฤกษ์ทั้งสองครั้ง เพราะถมพื้นขึ้นไปสูงพระประธานต่ำไป ได้มีรับสั่งให้ช่างข้าในกรมก่อพระประธานพระองค์ใหม่สวมพระประธานพระองค์เก่าลงแล้ว ปฏิสังขรณ์พระพุทธรูปทุกองค์จนสำเร็จ แล้วได้ให้ก่อกำแพงแก้วรอบพระอุโบสถ มีพระอัคคียเจดีย์ทั้ง ๔ ทิศ แล้วทรงสร้างการเปรียญฝากระดานหลังหนึ่งตรงหน้าพระอุโบสถออกมา ครั้นการพระอุโบสถการเปรียญสำเร็จแล้ว ก็ได้ทรงพระศรัทธาเสด็จไปทำมหกรรมการฉลอง ทรงบำเพ็ญการพระกุศลในที่นั้นเป็นอันมาก ในปีชวดสัมฤทธิศกศักราช ๑๑๙๐
ครั้นเมื่อกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์สิ้นพระชนม์แล้ว พระอารามนั้น พระอุโบสถและการเปรียญก็ชำรุดทรุดโทรมมา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระอุตสาหปรารถนาจะใคร่ทรงปฏิสังขรณ์ให้คืนขึ้นและดีขึ้น แต่กำลังครั้งนั้นยังน้อยก็ต้องรั้งรอมาจนสิ้นแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
ครั้นเมื่อปีกุนตรีศก ศักราช ๑๒๑๓ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติบรมราชาภิเษกแล้ว จึงทรงบริจาคพระราชทรัพย์เป็นอันมากหลายร้อยชั่งให้ปฏิสังขรณ์วัดไชยพฤกษ์และวัดเขมา พระราชทานนามเพิ่มเข้าทั้งสองพระอาราม ว่าวัดไชยพฤกษมาลา วัดเขมาภิรตาราม ที่วัดไชยพฤกษมาลา มีพระบรมราชโองการโปรดให้กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศเป็นแม่กองทำ ให้จัดซื้อที่สวนถวายเพิ่มเติมเข้าให้ใหญ่กว้างออกไป และขุดคูรอบวัด ให้ทำพระอุโบสถพระวิหารของค้างเดิมของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยให้สำเร็จ แล้วทรงสร้างการเปรียญลงในข้างหน้าหว่างพระอุโบสถพระวิหาร มีพระเจดีย์ใหญ่ลงในด้านหลังหว่างพระอุโบสถพระวิหารมีพระเจดีย์น้อยใน ๔ ทิศ และคฤหสำหรับเป็นที่บูชาพระเจดีย์ด้วย และทรงสร้างกุฎีหมู่กุฎีที่อยู่พระภิกษุสงฆ์ หอสวดมนตร์ หอระฆัง สะพานท่าน้ำ สะพานข้ามคลอง ศาลาสำหรับพระอารามพร้อมมูลบริบูรณ์เสร็จแล้ว วัดเขมาภิรตาราม มีพระบรมราชโองการดำรัสให้กรมหมื่นมนตรีรักษา พระยาราชภักดีศรีรัตนสมบัติเป็นแม่กอง ให้จัดซื้อที่สวนถวายเพิ่มเติมเข้าให้ใหญ่กว้างออกไปและขุดคูรอบวัด และปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมเพิ่มเติมการในพระอุโบสถบริบูรณ์ แล้วทรงสร้างรูปพระอสีติมหาสาวกล้อมพระประธานเพิ่มเติมเข้า เพราะทรงพระราชดำริเห็นว่าพระอุโบสถใหญ่นักที่ว่างเปล่าอยู่ พระสงฆ์ในพระอารามนั้นน้อย แล้วได้ทรงสร้างพระมหาเจดีย์ใหญ่ในด้านหลังพระอุโบสถ มีพระเจดีย์ทิศ ๔ พระองค์เป็นบริวาร แล้วให้เลื่อนพระเจดีย์เดิมของกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ทรงสร้างไว้แต่ก่อนนั้น ให้ไปตั้งอยู่ใน ๔ มุมพระมหาเจดีย์ด้วย แล้วทรงสร้างพระวิหารน้อย ๒ หลัง ที่มุมกำแพงด้านข้างหน้าพระอุโบสถเป็นที่ไว้พระพุทธรูป แล้วได้ทรงสร้างการเปรียญเป็นตึกใหม่ เพราะการเปรียญเดิมซึ่งกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ทรงสร้างนั้นทรุดโทรมสูญไปเสียแล้ว และกุฎีที่อยู่พระภิกษุสงฆ์ หอพระไตรปิฎก หอสวดมนตร์ หอระฆัง สะพาน ศาลาโรงไฟที่พระสงฆ์จะได้อยู่ใช้สอยใดๆ ได้ทรงสร้างสำเร็จบริบูรณ์แล้ว และกุฎีใหญ่ ๓ หลัง เป็นที่อยู่พระราชาคณะหรือพระครู ซึ่งเป็นอธิบดีในพระอารามนั้น เป็นพระตำหนักเดิมของกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โปรดให้ช่างสร้างขึ้นพระราชทานในพระบรมมหาราชวังนี้แต่ครั้งแผ่นดินนั้น ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อกรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์สิ้นพระชนม์แล้ว พระตำหนักตึกหมู่ใหญ่ว่างอยู่ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงยกพระราชทานกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ เคยเสด็จอยู่แต่ก่อนมาช้านาน ครั้นพระราชทานตำหนักหมู่ใหญ่แล้ว พระตำหนักเดิมนั้นจึงทรงขอรื้อไปปลูกถวายพระพุทธโฆษาจารย์ ณ วัดโมลีโลก
(คัดจากประกาศปฏิสังขรณ์วัดไชยพฤกษมาลา วัดเขมาภิรตารามในประชุมประกาศรัชชกาลที่ ๔ ภาคปกิรณกะส่วนที่ ๒ ไม่มีวันเดือนปี)
ตำนานวัดหงษรัตนาราม
วัดหงษรัตนารามนี้ พื้นที่วัดเดิมเป็นของโบราณ มีมานานสำหรับเมืองธนบุรี คำคนแก่เก่าๆ เป็นอันมากเรียกว่าวัดเจ้าขรัวหงษ์ และว่ากันว่าจีนเจ๊สัวมั่งมี บ้านอยู่กะดีจีนสร้างขึ้นไว้ แต่ในครั้งโน้นจีนที่มั่งมีคนเรียกว่าเจ้าขรัว ครั้นมาเมื่อกรุงธนบุรีพระสงฆ์ผู้รู้หลักนักปราชญ์มาอยู่มาก ผู้ที่อุตสาหะเล่าเรียนก็เข้าไปอยู่มาก เจ้าแผ่นดินกรุงธนบุรีจึงขยายภูมิวัดออกไปให้ใหญ่ แล้วสร้างโรงพระอุโบสถใหญ่ลงตรงหน้าพระอุโบสถเก่า แล้วสร้างโรงธรรมหันหน้าเข้าหาพระอุโบสถใหม่ สัณฐานใหญ่เท่ากันทั้ง ๒ หลัง ตั้งอยู่อย่างนั้นนานมาจนถึงเวลาแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นที่ ๓ ในพระบรมราชวงศ์นี้ เมื่อนั้นพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงสร้างปฏิสังขรณ์วัดจอมทองขึ้น ได้พระราชทานนามแต่ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยนับแผ่นดินที่ ๒ ว่าวัดราชโอรสวราราม ครั้งเมื่อถึงแผ่นดินที่ ๓ ได้ทรงสร้างให้เป็นพระอารามใหญ่ และดำรัสว่าเป็นพระอารามหลวงเดิม สำหรับเป็นพระเกียรติยศในแผ่นดินนั้น แล้วทรงพระราชดำริจะแสดงพระเกียรติยศพระบารมีให้ปรากฏแก่โลกไปนาน ว่าทรงพระราชศรัทธาอุปถัมภนาการในพระบรมพุทธศาสนามากมาย คือได้ทรงสร้างวัดราชโอรสวรารามเป็นพระอารามหลวงเดิมลงไว้ในปลายคลองนั้นแล้ว วัดอื่นๆ ในคลองนั้นที่เป็นของเก่าชำรุดทรุดโทรมมาแต่ก่อนก็ได้ทรงบริจาคพระราชทรัพย์ให้ปฏิสังขรณ์เป็นพระอารามใหม่ทุกพระอารามจนตลอดคลองไป แต่ลางอาราม ก็ทรงมอบให้ข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในที่มีศรัทธาเป็นเจ้าของ พระราชทานพระราชทรัพย์เพิ่มเติมช่วยบ้าง และการช่างที่เหลือกำลังเจ้าของก็โปรดให้ทำเป็นการหลวง ลางอารามก็ปฏิสังขรณ์เป็นการหลวงทั้งสิ้น ก็วัดหงษ์นี้มีเรือนพระอุโบสถและการเปรียญเป็นของเก่าเป็นของใหญ่ ใช้เสาในและผนังหลังคาเป็นอย่างโบราณ จึงทรงชักชวนกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ กับพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังเป็นเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศร์รังสรรค์อยู่นั้น โดยพระราชปฏิสันถารว่ากรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์มีพระชนมายุเจริญมาถึง ๖๐ ปีเศษแล้วไปทรงสร้างวัดเขมาภิรตารามอยู่ไกลไม่ได้ทอดพระเนตรเห็น เป็นอปราปรเจตนาเนืองๆ เลย ถ้าทรงสร้างวัดหงษ์เป็นวัดใกล้วัง จะเป็นที่เจริญพระศรัทธามาก กรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์รับพระราชโองการมาว่าจะทำตามรับสั่งแล้ว จึงมาทรงกะเกณฑ์ให้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ไปทรงรื้อพระอุโบสถเก่า มาปลูกแปลงเป็นพระวิหารที่หลังพระอุโบสถใหญ่ และเกณฑ์พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวให้รื้อโรงธรรมหน้าพระอุโบสถนั้นไปแล้วทำเป็นโรงธรรมเป็นตึกใหญ่ลงในที่ไร่ใหม่ซึ่งโรงธรรมตั้งอยู่ในบัดนี้ แต่ในกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ทรงทำพระอุโบสถ เมื่อกะเกณฑ์ลงดังนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเห็นว่าหน้าที่ซึ่งทรงเกณฑ์มาให้ช่วยทำพระวิหารนั้นเป็นของเล็กเหมือนเรือน้อยห้อยท้ายเรือใหญ่อยู่ นานไปใครไม่รู้เรื่องความพระราชพงศาวดารเป็นการที่แท้ ก็จะเข้าใจปรวนแปรว่าไปอย่างอื่น เป็นที่เสียพระเกียรติยศไป ไหนๆ ก็เกิดมาเป็นชาย ชีวิตยังไม่ทำลายไม่ควรจะประมาทดูหมิ่นกัน เพราะฉะนั้นจึงได้รับสั่งห้ามเสียไม่รับทำด้วย ไม่ได้ให้ข้าในกรมไปช่วย ไม่ยอมให้ไว้พระนามในพระอารามวัดหงษ์นี้เลย และได้ทรงปฏิญาณรับไว้ว่า วัดเขมาภิรตารามซึ่งกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ทรงสร้างขึ้นไว้และชำรุดทรุดโทรมไปนั้น จะทรงปฏิสังขรณ์ขึ้นเป็นการฉลองพระเดชพระคุณ เพราะฉะนั้นกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ก็ได้ทรงสถาปนาการทั้งพระอุโบสถพระวิหารมาจนสิ้นพระชนม์ การก็หาสำเร็จแล้วไม่ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ได้ทรงรับทำต่อมาทั้งพระอุโบสถพระวิหารการเปรียญ และศาลารายศาลาตะพานหน้าวัดและอื่นๆ แต่การรักการทองในพระอุโบสถพระวิหารกับกุฏิหมู่ใหญ่หมู่น้อยทั้งปวงทั้งพระอาราม ในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้ทำเป็นการหลวงทั้งสิ้น ครั้นมาในแผ่นดินปัจจุบันนี้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จไปพระราชทานพระกฐินทอดพระเนตรเห็นลายทองที่เพดานและบานประตูหน้าต่างไม่บริบูรณ์งามดี จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้เจ้าพนักงานซ่อมแซมปิดลายทองที่เพดานและซุ้มประตูหน้าต่าง และจิตรกรรมการเขียนในพระอุโบสถและที่บานประตูหน้าต่างให้ทำการลายสลักและลายปูนน้ำมันบ้าง แล้วลงรักปิดทองเพิ่มเติมให้งามดีขึ้น แล้วให้เชิญพระแสนซึ่งเชิญลงมาแต่เมืองเชียงแตง ประดิษฐานไว้เป็นที่สักการบูชา
(คัดจากประกาศแผ่พระราชกุศลในการฉลองวัดหงษรัตนาราม ในประชุมประกาศภาคปกิณกะส่วนที่ ๒ ไม่มีวันเดือนปี)
ตอน ๒ ว่าด้วยโบราณวัตถุ
พระปฐมเจดีย์
พระปฐมเจดีย์ที่มีอยู่ในแขวงเมืองนครไชยศรี เป็นพระมหาเจดีย์อันใหญ่กว่าเจดีย์ในประเทศสยามทุกๆ แห่ง เป็นของเก่ามาช้านานทรงทอดพระเนตรพิเคราะห์ฝีมือทำอิฐและก่อเห็นเป็นของเก่าแล้วแก่เล่ามาหลายคราว แต่รูปพระสถูปเดิมนั้นก็เหมือนอย่างของแต่แรกตั้งพระพุทธศาสนาในลังกาทวีปและที่อื่นๆ ไม่เป็นฝีมือไทยสามัญชั้นหลังๆ เลย แต่พระปรางค์และบันไดนั้นเห็นเป็นฝีมือเพิ่มเข้าชั้นหลังลงมาเป็นแน่ จึงทรงพระราชดำริเห็นว่าพระปฐมเจดีย์นี้จะเป็นของที่ได้มีผู้สร้างขึ้นก่อนพระเจดีย์ทั้งปวง จึงได้ชื่อว่าพระปฐมเจดีย์ แต่ที่เรียกว่าพระปทมนั้นเป็นสำเนียงเขมร มอญ สืบได้ความในหนังสือเก่าๆ ว่า สร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงแล้วได้พรรษา ๑ บ้าง ว่าสร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ ๕๖๙ พรรษาบ้าง ว่าสร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ ๑๑๓๓ พรรษาบ้าง สร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ ๑๑๘๕ พรรษาบ้าง สร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ ๑๒๓๔ พรรษาบ้าง ได้ความดังนี้ จึงเห็นการจะมีผู้สร้างซ้ำทำเติมมาหลายครั้งหลายคราวแล้ว และเป็นสถานที่ใหญ่โตกว่าที่อื่น และคงจะมีพระบรมธาตุที่เขาบรรจุไว้เป็นแน่ไม่เป็นที่สงสัยเลย พระปฐมเจดีย์นี้ได้มีปรากฏอยู่ก่อนพระพุทธบาทแลพระฉายปัถวีหลายร้อยปี
(คัดจากหมายรับสั่ง วันจันทร์เดือน ๓ ขึ้น ๕ ค่ำปีมะเมีย สัมฤทธิศก พ.ศ. ๒๔๐๑)
พระเจดีย์ในวัดชุมพลนิกายาราม
พระเจดีย์ ๒ พระองค์ในวัดชุมพลนิกายาราม เกาะบางปอินนี้ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง ซึ่งเสด็จเถลิงถวัลยราชปราบดาภิเษกกรุงทวาราวดีศรีอยุธยา เมื่อปีมะเมียโทศก ศักราช ๙๙๒ นั้น ได้ทรงสถาปนาไว้พร้อมทั้งวัตถุทั้งปวงในพระอารามนี้ ในปีวอกจัตวาศก ศักราช ๙๙๔ คิดนับตั้งแต่ปีนั้นมาจนปีกุน เบ็ญจศก ศักราช ๑๒๒๕ ล่วงไป ๒๓๑ ปีมาแล้ว และได้ยินมาว่าภายหลังมาเมื่อแผ่นดินพระบรมราชาธิราชพระบรมโกศ ซึ่งได้เสด็จเถลิงถวัลยราชปราบดาภิเษกในปีชวดจัตวาศกศักราช ๑๐๙๔ นั้น สมเด็จพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ในแผ่นดินนั้น ทรงผนวชเสด็จอยู่วัดโคกแสงในพระนคร มาทรงปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมขึ้นอีกครั้งหนึ่ง
(คัดจากประกาศการปฏิสังขรณ์พระเจดีย์วัดชุมพลฯ เกาะบางปอิน ณวันจันทร์เดือน ๘ แรม ๑๓ ค่ำ ปีกุนเบ็ญจศก พ.ศ. ๒๔๐๖)
พระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วมรกต
จะขอกล่าวข้อความเรื่องพระมหามณีรัตนปฏิมากรพระองค์นี้แต่ที่ควรจะเชื่อได้ และแต่โดยอนุมานตามหลักสำคัญที่มีในพระองค์พระพุทธปฏิมากรนั้น ว่าเนื้อน้ำแก้วศิลาซึ่งเป็นพระพุทธปฏิมากรพระองค์นี้อย่างนี้ เห็นจะมีบ่อที่เกิดข้างเมืองฝ่ายเหนือที่ต่อกันกับแดนจีน เพราะตัวอย่างเคยเห็นมีมาแต่ข้างเหนือจีนบ้าง ดูคล้ายแก้วอย่างนี้แต่ที่จะดีใหญ่เท่าแก้วที่เป็นองค์พระนี้ก็ไม่เคยได้เห็นและได้ยินเป็นแน่ว่ามีที่ใดอีกเลย
อนึ่งจะว่าด้วยฝีมือช่างที่ทำพระพุทธรูปพระองค์นี้นั้นเล่า เมื่อพิจารณาเทียบเคียงดูก็เห็นเป็นฝีมือช่างที่เอกทีเดียวในครั้งหนึ่งคราวหนึ่ง จะเป็นฝีมือช่างข้างอินเดีย คือเมืองเบงคอละราฐสุรัฐ และเมืองแขกพราหมณ์ข้างมัชฌิมประเทศที่ไทยเรียกเมืองเทศนั้นก็มิใช่เลย อนึ่งจะเป็นฝีมือสิงหฬ มอญพะม่าเขมรและไทยเหนือและจีนก็มิใช่ ดูฝีมือไม่ใกล้เคียงคล้ายคลึงกันกับพระพุทธรูปซึ่งเป็นฝีมือช่างในเมืองทั้งปวงที่ออกชื่อมาเลย ถ้าจะว่าเป็นฝีมือเทวดาดังตำนานว่า ก็เห็นว่าฝีมือเทวดาคงจะผิดกว่าฝีมือช่างมนุษย์ทั้งปวงไปทีเดียว เมื่อเปรียบเทียบไปโดยละเอียด ดูเหมือนว่าจะเป็นฝีมือช่างลาวเหนือโบราณข้างเมืองเชียงแสน เห็นคล้ายคลึงมากกว่าฝีมือช่างเมืองอื่น และถึงจะเป็นช่างที่เมืองลาวก็จะเป็นช่างดีช่างเอกทีเดียวมิใช่เลวทราม ด้วยเป็นของงามดีเกลี้ยงเกลามากอยู่ไม่หยาบคาย เพราะฉะนั้นควรจะคาดการแน่ตามเหตุที่เห็นอยู่รอบคอบว่า พระมหามณีรัตนปฏิมากรองค์นี้คงจะเป็นของท่านผู้มีบุญ เป็นเจ้าแผ่นดินเมืองของชนที่นับถือพระพุทธศาสนามากกว่าถือผีสางเทวดาและลัทธิอื่นๆ และมีบุญญานุภาพแข็งแรงมากกว่าเมืองใกล้เคียงโดยรอบคอบ และแผ่อาณาจักรได้โตใหญ่สมควรแก่เวลา เมื่อมนุษย์ยังไม่มีปืนใหญ่ปืนน้อยใช้ มีแต่ธนูหน้าไม้หอกดาพแหลน หลาวรบพุ่งข่มขี่กันด้วยกำลังกายและพวกพ้องมากเท่านั้น ท่านที่เป็นเจ้าของเดิมที่ให้สร้างพระพุทธรูปองค์นี้คงจะมีอานุภาพมาก จึงได้แก้วก้อนใหญ่ถึงเพียงนี้มา ไม่มีผู้อื่นที่จะคิดฤษยาช่วงชิงไปได้ และมีศรัทธาเลื่อมใสในพระพุทธศาสนามากกว่าอยากได้เงินทองและเกียรติยศตามวิสัยโลก จึงไม่ได้ขายแก้วนั้นเสียแก่เมืองอื่นเอาเงินทองก็ดี หรือจะเก็บแก้วก้อนนั้นไว้ทั้งใหญ่ไว้อวดผู้อื่นให้เป็นเกียรติยศก็ดี เห็นท่านผู้นั้นจะมีศรัทธาปลงเห็นว่าสิ่งอื่นจะยิ่งกว่าพระพุทธรัตนไม่มี ถ้าว่าแก้วก้อนนั้นทำเป็นพระพุทธรูปเห็นจะประเสริฐยิ่งกว่าเก็บไว้และจะใช้อย่างอื่น จะเป็นเกียรติยศในชาตินี้แก่บ้านเมืองนั้น และจะเป็นกุศลให้ผลเป็นประโยชน์ในชาติหน้าแก่ผู้ที่ได้สร้างเป็นพระพุทธรูปนั้น จึงสู้เสียสละแก้วก้อนใหญ่ให้มาเลื่อยตัดผ่าเจียนเจียรไนให้ได้สัณฐานและประมาณที่ควรเป็นองค์พระพุทธรูป และเพราะเสียดายเนื้อแก้วก้อนใหญ่ จึงให้เหลือเศษไว้ภายใต้พระพุทธปฏิมากรนั้น หาได้ตัดเสียให้ราบเสมอไม่ และก็เพราะมีพระราชานุภาพมาก ของแข็งนักจะตัดแต่งแก้ไขได้โดยยาก ก็ยังอุตสาหะให้ทำจนสำเร็จได้ด้วยฝีมือช่างคนเดียวหรือหลายคนที่เป็นฝีมือดีรู้ท่วงทีสัณฐานประมาณทำการโดยพินิจหมดจดสนิทชิดชมไม่มีที่ติได้นัก จนถึงขัดผิวชักเงาเกลี้ยงเกลาสิ้นขนแมว แก้วจะขัดผิวชักเงาให้ขึ้นให้ดีที่สุดเพียงใดก็ทำได้เพียงนั้น ความอนุมานเห็นดังว่ามานี้
(คัดจากประกาศวันสวดมนตรพระราชพิธีถือน้ำเล่ม ๑)
พระพุทธบุษยรัตน์
ขอประกาศปฏิญาณว่าด้วยสิ่งเป็นศรีเป็นมิ่งมหัศจรรย์อยู่ในพระพุทธศาสนา คือพระพุทธปฏิมาพระองค์หนึ่งมีอยู่เป็นของดีมาก พระพุทธรูปนั้นเป็นแก้วผลึกขาวบริสุทธิ์อย่างเอกอุดม ทึบทั้งแท่งงามนักหนา ที่ช่างทองเรียกว่า บุษย์น้ำขาวบ้าง เพ็ชร์น้ำขาวบ้าง โดยฝีมือช่างทำก็งามดีกว่าพระพุทธรูปอื่นๆ บรรดามีในที่ต่างๆ ที่ช่างดีดีทำ แม้นใครจะพิเคราะห์โดยละเอียดจนถึงเอากางเวียนมากางจับกระเบียดเทียบเคียงดูก็ดี จะจับส่วนที่คลาดเคลื่อนไม่เที่ยงเท่ากัน หรือจะติว่าที่นั้นๆ ไม่งามไม่ดี จะว่าดังนี้โดยความจริงใจจะได้เป็นอันยาก เสียอยู่แต่ปลายพระกรรณข้างขวานั้นลิชำรุดอยู่หน่อยหนึ่ง ถึงกระนั้นก็มีผู้เอาเนื้อแก้วเช่นนั้น เจียรไนแล้วตัดต่อติดสนิทดี หามีแผลต่อปรากฏไม่ น้ำแก้วใสบริสุทธิ์โปร่งแลดูตลอดหน้าไปหลังและหลังไปหน้า แต่ที่ต้นพระเพลาลงมาจนทับเกษตรนั้นมียวงดังฝ้ายขาวแทรกอยู่บ้าง เป็นเหตุให้ผู้เห็นเป็นแน่ใจว่าแก้วนั้นเป็นแก้วศิลาแท้ มิใช่แก้วหุงสามัญดังเครื่องแก้วกระจก ในส่วนทับเกษตรใต้พระองค์พระพุทธรูปนั้นมีรอยร้าวราญอยู่หน่อยหนึ่ง แต่ไม่เกินขึ้นมาถึงองค์พระพุทธรูปจนผู้ดูจะเห็นได้ เมื่อพระพุทธรูปนั้นประดิษฐานอยู่บนแท่นสถานมีทับเกษตรจมลงในพุทธอาศน์แล้ว รอยราญร้าวนั้นก็มิได้ปรากฏเห็นเลยทีเดียว พระพุทธรูปแก้วพระองค์นี้งามยิ่งหนักหนาหาที่จะเปรียบมิได้ ถึงแก้วผลึกที่มีในเมืองจีนและเกาะสิงหฬลังกาที่เขาทำเป็นแว่นตา หรือรูปพระพุทธปฏิมาและสิ่งอื่นใช้อยู่นั้น เมื่อจะเอามาเทียบเข้าก็คล้ำไป คือเนื้อแก้วหยาบต่ำเลวไปสู้ไม่ได้เลย พระพุทธรัตนปฏิมากรแก้วผลึกพระองค์นี้มีประมาณสูงแต่ที่สุดทับเกษตรขึ้นไปจนสุดปลายพระจุฬาธาตุ ๑๒ นิ้ว หน้าตักวัดแต่ระวางพระชาณุทั้งสอง (๘ นิ้วกับ ๓ กระเบียดอัษฎางค์) ๙ นิ้วกับกระเบียดอัษฎางค์ ระวางพระกรรณปุรทั้งสอง ๔ นิ้ว ระวางพระอัษกูฏ ทั้งสอง ๕ นิ้วกับ ๓ กระเบียดอัษฎางค์ ประมาณพระเศียรแต่ปลายพระหณุขึ้นไปถึงที่สุดพระจุฬาธาตุ ๓ นิ้วกึ่งกับ ๖ กระเบียดอัษฎางค์ กว้างพระพักตรวัดในระวางปลายพระกรรณ ๒ ข้าง ๒ นิ้ว กับ ๔ กระเบียดอัษฎางค์ นิ้วที่ว่านั้นคือนิ้วช่างไม้ นับนิ้วหนึ่งคือ ๗ เมล็ดข้าวเปลือกเรียงกัน พระพุทธรูปแก้วผลึกพระองค์นี้เป็นของดีอัศจรรย์นัก หาที่จะมีอื่นซึ่งจะบริสุทธิสะอาดงามดีเสมอบมิได้เลย เป็นของวิเศษประเสริฐ และเป็นรูปพระพุทธเจ้าแท้ใช่เทวรูปแลตุกตา เพราะมีทีท่าได้ส่วนกับพระพุทธลักษณะ และมีอาการทรงจีวรสบงผ้าพาดเป็นอย่างพระพุทธรูปแท้ทีเดียว ผู้ที่แต่งจดหมายกำหนดนี้ ได้บูชานมัสการบูชาปฏิบัติ และได้ตรวจตราดูพระพุทธรูปแก้วพระองค์นี้อยู่เนืองๆ นานกว่า ๕๐ ปี สังเกตเห็นเป็นแน่แท้ดังนี้แล จึงได้เขียนคำกำหนดนี้ เขียนสรรเสริญไว้ด้วยคำจริงไม่กล่าวเท็จเลย จะกล่าวเท็จไว้ทำไม มุสาวาทเป็นกุศลหรือ ซึ่งกล่าวนี้ก็มิได้บอกขายบอกซื้อ กล่าวเพื่อจะให้ผู้อ่านเห็นจริงแล้วและนับถือชมสรรเสริญด้วยกันเป็นความอัศจรรย์ และเป็นที่ยินดีโดยการอันจริงแท้เท่านั้น เป็นประโยชน์และความประสงค์
แต่นี้จะว่าโดยทางปัญหากรรมคือคำที่คนจะพึงถาม ปรารภพระพุทธปฏิมากรแก้วผลึกพระองค์นั้นต่อไป ปัญหากรรมคำถามนั้นจัดเป็นสองภาค คือภาคต้นและภาคปลาย
ภาคต้นนั้นมีคำถาม ๔ อย่าง คือถามว่าพระพุทธปฏิมากรแก้วผลึกพระองค์นี้ ผู้ใดสร้างขึ้นไว้เป็นอย่างที่ ๑ สร้างที่ตำบลไหนเป็นอย่างที่ ๒ สร้างขึ้นในกาลครั้งใดเป็นอย่างที่ ๓ สร้างขึ้นเพราะเหตุอะไร ต้องการอะไรเป็นอย่างที่ ๔
ภาคปลายนั้นก็มีคำถาม ๔ อย่าง ว่าพระพุทธปฏิมากรแก้วผลึกพระองค์นี้ผู้ใดได้รับรักษาปฏิบัติต่อๆ มา เป็นอย่างที่ ๑ ว่าได้ตั้งอยู่ณที่ไหนบ้างๆ เป็นอย่างที่ ๒ ว่าได้ประดิษฐานอยู่ณที่ไหนนานเท่าไรเร็วเท่าไร เป็นอย่างที่ ๓ ว่าเพราะเหตุอันใดบ้างๆ จึงออกจากที่โน้นไปอยู่ที่นั้น ออกจากที่นั้นมาอยู่ที่นี้เป็นอย่างที่ ๔ จะว่าอธิบายให้วิถารแต่ปัญหากรรมภาคต้นให้ละเอียดแล้วจึงวิสัชชนาให้เห็นจริงได้บ้าง ตามอนุมานและตัวอย่างที่คล้ายคลึงกัน
ที่ถามอย่างที่ ๑ ว่า พระพุทธปฏิมากรแก้วผลึกพระองค์นี้ผู้ใดสร้างขึ้นไว้นั้น คือถามหาผู้ซึ่งเป็นเจ้าของให้สร้างและเป็นช่างให้การทำและลงมือทำ ผู้สร้างนั้นจะเป็นเทวดาหรือมนุษย์ บุรุษหรือสตรี ผีหรือคน คนทรพลหรือคนมีกำลัง คนเป็นที่พึ่งที่หวังหรือคนเป็นไพร่ผู้ใหญ่หรือผู้น้อย จะเป็นคนแช่มช้อยหรือคนมุทลุ จะเป็นภิกษุหรือคฤหัสถ์ จะเป็นชาววัดหรือชาวบ้าน จะเป็นชนชาวถิ่นสถานบ้านเมืองใด ชาติใด ภาษาใด จะมีอำนาจฤทธานุภาพเท่าใด จึงได้แก้วอย่างดีใหญ่เท่านี้มาอยู่ในอำนาจเพื่อจะได้ทำตามปรารถนา จึงได้สร้างเป็นพระพุทธปฏิมาฝีมือช่างอย่างเอกอุดมดีดังนี้ขึ้นได้
และปัญหากรรมอย่างที่ ๒ ที่ถามว่าสร้างที่ตำบลไหนนั้น คือถามว่าเนื้อแก้วที่เป็นองค์พระพุทธปฏิมาพระองค์นี้ แต่เดิมมีอยู่ที่ไหน อยู่ในน้ำหรือบนบกบนภูเขาหรือแผ่นดิน หรือเป็นของเทวดานฤมิตขึ้นด้วยเทวฤทธิ์ เมื่อมีผู้ใดมาสร้างเป็นพระพุทธปฏิมานั้นสร้างที่ไหน สร้างขึ้นในเทวโลกหรือมนุษย์โลก ถ้าสร้างในมนุษย์โลกเป็นของมีผู้สร้างขึ้นในบ้านใดเมืองใด ในป่าหรือในบ้านในวัด อนึ่งเมื่อสร้างนั้นลอบลักสร้างขึ้นลับๆ หรือโจ่งแจ้งปรากฏประการใด
ปัญหากรรมอย่างที่ ๓ ที่ถามว่า สร้างขึ้นในกาลครั้งใดนั้น คือถามว่าสร้างขึ้นเมื่อพระพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ หรือเสด็จปรินิพพานแล้ว พระพุทธศาสนกาลมหาศักราชเท่าไร จุลศักราชเท่าไร ปีใดเดือนใดวันใด ฤกษ์ยามอย่างไร ทำอยู่กี่ปีกี่เดือนกี่วันจึงสัมฤทธิ์
ปัญหากรรมที่ ๔ ที่ถามว่า สร้างขึ้นเพราะเหตุไร ต้องการอะไรนั้น คือถามว่าสร้างขึ้นเพราะผู้สร้างอยากได้บุญอยากได้กุศล บริจาคแก้วก้อนใหญ่นั้นสร้างขึ้นด้วยกุศลเจตนาอันบริสุทธิ์แท้ หรือว่าเข้าตาจนในการศึกเสือเหนือใต้ หรือใกล้จะถึงความตายเกิดเสียดายและละอายกลัวแก้วจะไปเป็นของผู้อื่นเสีย จึงตัดเจียนเจียรไนยสร้างเป็นพระขึ้นให้เป็นเกียรติยศแก่ตัว หรือสร้างเพราะกลัวผู้อื่นบังคับบัญชาให้ทำ หรือสร้างเพื่อจะไปซื้อขายแก่ผู้ใดที่มีศรัทธารักรูปพระปฏิมา จะใคร่ได้ไว้บูชาไม่คิดว่าถูกแพงประการใด
พึงรู้เถิดว่าปัญหากรรม ๔ อย่างที่ว่าข้างต้นนั้น คือเป็นประตูความของผู้ถามจะซักไซ้ไล่เลียงจู้จี้ถ้วนถี่ไป โดยนัยที่อธิบายมาหรืออย่างอื่นๆ ยิ่งขึ้นไปกว่านั้นอีก ก็คำวิสัชชนาปัญหากรรม ๔ อย่างนี้ ถ้าตกในอารมณ์ของชนโบราณซึ่งเป็นผู้ช่างพูดช่างเล่าช่างแต่งหนังสือแล้ว ก็คงจะเล่าเพลินไปตามปรารถนา เอานิยายต่างๆ มากล่าวมาว่าเพ้อเจ้อไปจะว่ายืนยันดังหนึ่งเห็นและรู้ด้วยหูทิพตาทิพแลอดีตังสญาณ เป็นการที่เพลิดเพลินของผู้อ่านผู้ฟัง และผู้แต่งหนังสือนี้จะทำอย่างนั้นบ้างก็ได้ดอก นึกๆ เอาแล้วก็ว่าไปพอให้ต่อติดเป็นเรื่องราว จะเขียนให้ยาวไป ๒ เล่ม ๓ เล่มสมุดก็ได้ แต่คิดว่าจะเอาอย่างนั้นหาต้องการไม่ เพราะว่าเรื่องนี้กล่าวถึงพระปฏิมารูปเป็นอุเทศเจดีย์ของพระพุทธเจ้า ที่เป็นพระศาสดาที่พึ่งที่นับถือของเราทั้งหลาย พระพุทธเจ้านั้นพระองค์ทรงติเตียนมุสาวาทแลสัมผัปปลาปกถาเจรจายึดยาวหาประโยชน์มิได้นั้นโดยอเนกบรรยาย พระองค์ตรัสว่าผู้ใดไม่มีละอายในที่จะเจรจามุสาวาทแล้ว ผู้นั้นก็มีสมณคุณความรำงับอันทอดเททิ้งเสียด้วยประการทั้งปวง เพราะฉะนั้นผู้แต่งหนังสือนี้จะขอบูชาพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าซึ่งเป็นพระศาสดานั้นด้วยการเจรจาแต่โดยความจริงใจ จะไม่เอาอย่างชนโบราณด้วยการเจรจาเพ้อเจ้อเล่านิยายนิทานต่างๆ นั้นแล้ว เมื่อท่านทั้งปวงจะดูถูกดูหมิ่นไม่นับถือว่าไม่รู้ไม่เห็นก็ตามเถิด คนเก่าๆ ที่อวดรู้อวดเห็นแล้วและเล่านิยายยาวๆ ไปนั้น ก็มักทำการด้วยหาสติมิได้ พูดฟู่มๆ ฟ่ามๆ ไปให้เกินไปกว่าเหตุกว่าผล และผิดธรรมดาคนผิดกิริยามนุษย์ กล่าวการผู้ดีเหมือนการไพร่ทำให้ล่อๆ แหลมๆ ออกมาในท่วงทีถ้อยคำ จนนักปราชญ์ที่เขารู้การละเอียดเขาจับเท็จได้ถมไป ที่ใครไม่สังเกตสังกาก็ฟังเพลินไป ผู้ที่สังเกตเข้าลางคนก็สงสัย ลางคนก็ลงใจเสียว่าไม่จริงมีโดยมาก เพราะฉะนั้นขอเสียเถิด ท่านทั้งหลายอย่างแสวงหาเพื่อจะฟังคำวิสัชชนาพระพุทธปฏิมานี้ด้วยการเล่านิยายว่าเอาง่ายๆ พล่อยๆ แต่ด้วยปาก ไม่มีสักขีพะยานและสถานที่สาธกนั้นเลย
ผู้แต่งหนังสือนี้ไม่ได้ความสนัดแน่เลย ว่าพระพุทธปฏิมาพระองค์นี้ผู้ใดสร้างที่ตำบลใดเมื่อใดเพราะเหตุใด เพราะไม่ได้คำบอกเล่าหรือหนังสือเก่ายืนยันมั่นคงให้เป็นที่รู้ที่เห็นเลย แต่จะว่าตามสังเกตโดยอนุมานนั้นพอจะได้อยู่
ถ้าจะมีผู้ถามว่า พระพุทธปฏิมากรแก้วผลึกนี้ เทวดาสร้างหรือมนุษย์สร้าง ก็ควรจะเห็นว่าเป็นของมนุษย์สร้าง ด้วยเทวดานั้นมีฤทธิ์มากนัก ถ้าจะสร้างแล้วเห็นจะไม่เอาแก้วอย่างนี้สร้าง เห็นจะเอาศิลาเพ็ชรหรือที่ดียิ่งกว่าเพ็ชรมาสร้าง หรือจะนฤมิตให้เป็นแก้ววิเศษแปลกประหลาดอย่างมีรัศมีสว่างในกลางคืน หรือมีปาฏิหารอย่างอื่นๆ
อนึ่ง รูปพรรณพระปฏิมานั้นก็จะไม่ปรากฏเป็นของว่าทำด้วยมือดังการของช่างปั้นและช่างแกะนั้นเลย เหมือนหนึ่งรูปที่เขาถ่ายฉายเอาด้วยเงาในกระจก ก็ผิดกับรูปเขียนระบายด้วยเส้นพู่กันนั้น และพระปฏิมากรพระองค์นี้ก็ยังปรากฏอยู่ว่าเป็นเนื้อแก้วศิลาที่บังเกิดเอง และผู้ตัดเจียนเจียรไนตามวิสัยช่างแก้ว เพราะฉะนั้นจะต้องลงใจเห็นว่าเป็นของมนุษย์ทำ ฝ่ายชนเล่านิยายในโบราณนั้น จะกล่าวถึงสิ่งใดๆ คือบ้านคือเมืองก็ดี คือพระสถูปพระเจดีย์ หรือพระพุทธรูปสำคัญก็ดี ก็มักพอใจที่จะเล่าว่าบ้านนั้นเมืองนั้น และวัตถุสิ่งนั้นๆ เป็นของพระอินทรลงมาสร้าง และให้เวสสุกรรมเทพบุตรนฤมิต หรือว่าฤษีนักสิทธิ์ชุบเศกนฤมิตขึ้นด้วยเวทมนตร์ กล่าวดังนี้เนืองๆ และสิ่งซึ่งมีนิทานชนโบราณกล่าวทั้งปวงนั้น บรรดาที่ยังเหลืออยู่ ก็ยังไม่เห็นสิ่งใดที่จะผิดจากฝีมือคนทำ ถ้าเป็นบ้านเมืองก็ยังเห็นกำแพงเมืองนั้นก่อด้วยอิฐ ที่คนทำครุๆ คระๆ หรือด้วยศิลาแลงที่มีรอยถากและรอยขูดและต่อติดด้วยโบกปูนผสมทราย ดินเชิงเทินถมก็เห็นว่าขุดฉายออกจากคู ได้เห็นอยู่ว่าเป็นของคนทำดังนี้ ถึงพระสถูปเจดีย์ก็เหมือนกัน
พระพุทธรูปหล่อทองสัมฤทธิที่ว่าเทวดาสร้าง ก็ยังปรากฏว่ามีทางชนวนน้ำทองเดิรและแผลเข้าไม้ในที่มีพวย และหล่อไม่เต็มและมีรอยบั้งรอยตะไบรอยสกัด ถึงพระพุทธรูปศิลาก็มีรอยเราะรอยเลื่อยตัดเจียนเจียรไน และวางส่วนไม่เสมอคลาดเคลื่อนบ้างปรากฏอยู่แทบทุกองค์ ในที่มีอสนิบาตตก คนไปขุดร่อนหาว่าจะเป็นสิ่งใดตกลงมาทำลายที่นั้น ลางคนพูดกันได้ขวานฟ้าเอามาสู่ให้กันดู ว่าอยู่ดังนี้เนืองๆ ขวานที่ได้มานั้นลางทีก็เห็นเป็นขวานผ่าฟืนขวานช่างไม้ เป็นของใช้มีสนิมกินและรอยบิ่นที่ต่อตั้งเหล็กอ่อนกับเหล็กกล้า ลางทีมีรอยตรายี่ห้อหนังสือจีนประจำขวานนั้นอยู่ก็มี ลางทีเป็นของทำด้วยทองแดงทองเหลืองสังกะสีมีรอยชะนวนหล่อหรือฆ้อนตีตะไบใส ลางทีสิ่งที่ว่าขวานฟ้านั้นเป็นศิลา ที่รู้จักสนัดจำได้ว่าศิลานั้นเป็นเช่นหินเหล็กไฟหรือศิลาในเขาในถ้ำนั้นๆ ที่รู้แห่งเคยเอามาใช้อยู่ทั้งสิ้น มีรอยเราะรอยฝน เมื่อพิเคราะห์ไปก็เห็นว่าเป็นฝีมือคนทำทั้งสิ้น มิใช่ฝีมือเทวดาอัศจรรย์ไปกว่าฝีมือมนุษย์เลย โดยที่สุด รอยพระพุทธบาท ที่ว่าพระพุทธเจ้าทำพระปาฏิหารเหยียบไว้ก็ยังมีรอยเราะรอยสกัด และฝีมือพลั้งทำพลาดในที่แบ่งรอยปลายนิ้วให้คลาด ควรเห็นว่าพระบาทนั้นมีติ่งเป็นนิ้วที่ ๖ ไป หรือลายลักษณะในพระบาทนั้น พระบาทมีในเมืองไหน ลายลักษณะมีกระบวรลายและรูปภาพอย่างฝีมือจำหลักปั้นและเขียนของชนบ้านนั้นเมืองนั้นไม่ต้องกัน
ผู้แต่งหนังสือนี้คำนึงว่า ประณีตกายเหล่าใดที่เรียกเทวดา ประณีตกายเหล่านั้นแต่ก่อนได้มีฉันใด ถึงในบัดนี้ก็จะมี ก็ปกติของเทวดาในกาลบัดนี้เป็นฉันใดแต่ก่อนก็เห็นว่าเป็นฉันนั้น เทวดามีธรรมดาไม่ปรากฏแก่จักษุมนุษย์ ไม่มีทางที่จะพูดได้เจรจากันตรงๆ มนุษย์ไรจะได้พบได้เห็นเทวดา ก็มีแต่ว่าได้พบเมื่อหลับคือฝันเห็น ทางที่จะได้พูดกับเทวดาก็มีแต่ว่า มาเข้าคนทรงพูดเป็นเหตุให้เชื่อยากไป แต่เหตุที่อื่นซึ่งปรากฏเป็นอัศจรรย์นั้นมีอยู่ ปรากฏอยู่เนืองๆ เหมือนอย่างว่าสิ่งไรควรจะเป็นอย่างไร ผู้ได้ควรจะได้อย่างไรควรจะเสียอย่างไรเพราะความดีความชั่วของตัว เมื่อจะมีสติปัญญาและพยายามของมนุษย์เป็นอันมาก หรือมนุษย์ที่มีกำลังมากจะมาขัดขวางสิ่งที่ควรจะเป็นอย่างไรจะไม่ให้เป็นอย่างนั้น ผู้ที่ควรจะได้อย่างไรจะไม่ให้ได้อย่างนั้น ผู้ที่ควรจะเสียอย่างไร จะไม่ให้เสียอย่างนั้น ความคิดและพยายามที่ขัดแก่สิ่งและเหตุผลอันควรนั้นถึงปรากฏอยู่ ก็ไม่ใคร่ตลอดสำเร็จประสงค์ไป คงจะมีเหตุอื่นๆ ที่ผู้คิดอ่านพยายามจะขัดขวางนั้นไม่ได้เห็นมาแต่เดิมเกิดขึ้นรอบด้าน ไปขัดขวางทางความคิดและพยายามของมนุษย์ ผู้จะขัดขวางอันควรและเป็นเหตุผลอันควรนั้นเสีย คงให้สิ่งที่ควรจะเป็นอย่างไรนั้นเป็นจนได้ ปรากฏอยู่เนืองๆ โดยมาก เหมือนอย่างท่านผู้ใดที่มีความดีจะเป็นคุณแก่ชนทั้งปวงมาก ควรจะได้อิสสริยฐานนั้นๆ แล้ว เมื่อเวลาก่อนได้อิสสริยฐานนั้นๆ มีผู้ริษยาหรือหวงกันอิสสริยฐานนั้นๆ คิดอ่านและพยายามขัดขวางด้วยอุบายต่างๆ ที่ปรากฏอยู่ ถ้าถึงเวลาท่านผู้นั้นจะมาสู่อิสสริยฐานนั้นๆ ผู้ที่คิดอ่านพยายามขัดขวางนั้น ถึงมากเท่าใดก็พะเอิญหลีกไปเองไม่ต้องไล่ การที่เป็นเหมือนที่รกชัฎอยู่อย่างไรก็เตียนไปไม่ต้องถาง ถึงศัตรูก็กลายเป็นมิตรไป ฝ่ายผู้ที่มีความคิดความประสงค์ไม่เป็นคุณแก่ชนทั้งปวง เป็นความชั่วควรจะได้โทษได้ทุกข์แล้ว ถึงตัวผู้นั้นจะมีอำนาจอิสสริยยศพวกพ้องที่พึ่งพาอาศัย มีกำลังเท่าใดๆ ประคับประคองรักษาอยู่ ก็พะเอิญมีประตูวิบัติเปิดมารอบด้าน ถึงผู้ที่เป็นมิตรก็จะกลับเป็นศัตรูช่วยทับถมให้ล้มซวน ผู้ที่ไม่ควรอิสสริยยศฐานนั้นถึงพยายามจะเอาเพราะเห็นว่ามีท่าทีจะได้ ก็คงจะมีเหตุที่ผู้นั้นไม่ได้คิดเห็นแต่เดิมว่ามีนั้นมามีมาเป็นขึ้นรอบด้านไป จนไม่ได้ตามที่ประสงค์นั้น เมื่อพิเคราะห์ถึงการณ์นั้นๆ บุคคลนั้นๆ ที่เป็นไปในโลกนี้แล้ว ก็คงเป็นไปถูกต้องเป็นยุตติกับเหตุและผลอันควรนั้นโดยมากกว่าที่ควรเป็นไปผิดๆ อย่าให้ต้องออกชื่อออกเรื่องเลย คิดดูเถิดจะเห็นจริง ด้วยเหตุนี้จึงต้องมีคำนึงว่าจะมีผู้ทำผู้แต่งผู้ช่วยทำนุบำรุงสิ่งที่จะเป็นอย่างไรให้ได้เป็นอย่างนั้น ผู้ใดควรจะเป็นอย่างไรให้ได้เป็นอย่างนั้น นอกไปจากความคิดและความพยายามของมนุษย์ทำแก่กันนั้นจะมีอยู่ ก็ผู้ทำที่มิได้ปรากฏแก่จักษุโสตและความรู้ของมนุษย์เช่นนี้ นักปราชญ์ทั้งหลายสำคัญว่าเป็นการของผีของเทวดาบ้าง เป็นการของเคราะห์ร้ายเคราะห์ดีและชาตาราศีตามกำเนิดผู้นั้นๆ บ้าง แต่ตามเหตุที่เห็นเป็นชัดนั้น ก็ความดีความชั่วซึ่งสำเร็จมาแต่ความคิดจะให้เป็นคุณเป็นโทษแก่ชนเป็นอันมากนั้นแลเป็นประมาณ ด้วยเหตุนี้จึงมีโคลงสุภาษิตชนโบราณกล่าวไว้ว่า
๏ พวกแพทย์กล่าวว่าไข้	ลมกุม
โหรกล่าวว่าเคราะห์รุม	โทษให้
แม่มดว่าผีคุม	ทำโทษ
ปราชญ์ว่ากรรมก่อนให้	ผ่อนแก้ผลกรรม
และของวิเศษต่างๆ ซึ่งมีในโลกนี้ เมื่อท่านผู้มีวาสนาบารมีควรจะได้ครองมีตัวแล้วก็พะเอิญมีผู้รู้ประจักษ์ปรากฏขึ้น จนท่านผู้ควรครองได้ครอง ถ้าไม่มีท่านผู้ควรครองแล้วก็พะเอิญพลัดแพลงซุกซ่อนหายไป ถ้าจะว่าตามสิ่งซึ่งมีในพระบาลี เหมือนหนึ่งแก้วมณีโชติเวฬุริยรัตน เมื่อไรในโลกมีพระมหากษัตริย์จักรพรรตราธิราชขึ้นแล้ว เทพยเจ้าก็นำเอาแก้วนั้นมาถวายให้ทรงใช้เป็นราชูประโภค เมื่อสมเด็จบรมจักรพรรตราธิราชนั้นทรงพระผนวชหรือมีพระชนม์ล่วงแล้ว เทพยเจ้าก็นำเอาแก้วนั้นคืนไปซุกซ่อนใส่เสียในภูเขามิให้ผู้ใดพบ ความที่ว่าดังนี้นั้นก็เป็นการอันยิ่ง ของดีๆ มีหลายสิ่งในพระราชอาณาจักรแผ่นดินบ้านเมืองนั้นๆ ก็พระเจ้าแผ่นดินเมืองนั้นๆ องค์ใดมิใช่ท่านผู้มีพระบารมีควรจะได้ครองเป็นเจ้าของสิ่งนั้นๆ ถึงจะมาได้เป็นพระเจ้าแผ่นดินกี่ปีกี่เดือนกี่วัน ของดีๆ ที่มีในพระราชอาณาจักรนั้นก็พะเอิญให้ไปซุกซ่อนหายจมดินจมทราย หรือมีผู้พาไปหวงปกปิดไว้ไม่ให้ของนั้นเข้ามาเป็นของท่านเป็นเจ้าแผ่นดินได้ เมื่อใดท่านผู้มีวาสนาบารมีควรจะครองเป็นเจ้าของสิ่งที่ดีนั้นมาได้เป็นใหญ่ในแผ่นดินแล้ว ก็พะเอิญให้มีผู้ขุดได้ไปพบนำมาถวาย หรือผู้ที่หวงลักซ่อนเก็บไว้ ก็พะเอิญให้มีอันตรายจนสิ่งนั้นประจักษ์ปรากฏออก ต้องตกมาเป็นของท่านผู้มีวาสนาบารมีควรครองเป็นเจ้าของสิ่งนั้นจงได้ เหตุเช่นนี้ เมื่อสังเกตไปก็จะทราบดอกอย่าให้ต้องออกชื่อออกเรื่องเลย
พระปฏิมากรแก้วผลึกพระองค์นี้ แต่เดิมทีก็เห็นจะเป็นแก้วก้อนใหญ่อยู่ในภูเขาหรืออยู่ในดิน และแก้วก้อนใหญ่ที่มีเนื้อสนิทจนถึงได้เอามาเจียนทำพระพุทธปฏิมาได้เท่านี้นั้น ก็ควรเห็นว่าเป็นของดีมีศรีมีมิ่ง ตั้งแต่แก้วบังเกิดมาและตั้งอยู่ในที่ใดนานกี่ร้อยปีพันปี ไม่มีมนุษย์ผู้ใดไปพบเห็นเข้าแล้วเอามาตลอดเวลาเท่านั้น จะว่าเทพยดาไม่เห็นว่าผู้ใดควรจะบริโภคจะได้ใช้จึงหวงกันกำบังไว้ก็ว่าได้ เมื่อเวลาใดมีท่านผู้มีวาสนาบารมีเป็นพระเจ้าแผ่นดินหรือคฤหบดีควรจะได้แก้วนั้นมาเก็บไว้ชมเป็นมิ่งเป็นศรี หรือจะได้ก่อสร้างกุศลบารมีให้ยิ่งขึ้นไป ด้วยมาเจียนมาตัดเป็นพระพุทธรัตนปฏิมากรพระองค์นี้ เป็นกองกุศลราศีอันประเสริฐนั้นบังเกิดขึ้นในโลก เมื่อนั้นก็พะเอิญให้มีผู้ไปพบเข้าแล้วก็คัดตัดยกมาเก็บรักษาไว้ด้วยตัวเป็นเจ้าของเอง หรือนำไปถวายหรือขายให้แก่ท่านผู้อื่นซึ่งควรจะเป็นเจ้าของ เมื่อเป็นดังนี้ใครไปพบเข้า จะว่าเทวดาดลใจนำไปเห็นเข้าก็ว่าได้ เทวดาผู้รักษานั้นยอมให้มาก็ว่าได้
(คัดจากประกาศเรื่องพระพุทธบุษยรัตน์ ในประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔ ภาคปกิณณกะส่วนที่ ๒ ไม่มีวันเดือนปี)
คำนำ
ในงานพระเมรุท้องสนามหลวง พุทธศักราช ๒๔๙๓ สำนักพระราชวังแจ้งพระบัญชา พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนชัยนาทนเรนทร เมื่อทรงดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ทรงมอบภาระการเลือกและการพิมพ์หนังสือสำหรับพระราชทานแจกงานพระบรมศพและพระศพทุกงานมาให้กรมศิลปากรจัดทูลเกล้าฯถวาย กรมศิลปากรได้เลือกเรื่องสำหรับพิมพ์ในงานพระบรมศพและพระศพแต่ละงานดังนี้ คือ
๑. งานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พิมพ์เรื่องพระประวัติสมเด็จพระนเรศวรมหาราช พระนิพนธ์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
๒. งานพระศพสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์วรพินิต พิมพ์พระราชหัดถเลขาเรื่องเสด็จประพาสลำน้ำมะขามเฒ่า และพระราชกระแสเรื่องจัดการทหารมณฑลกรุงเทพฯ ในรัชกาลที่ ๕
๓. งานพระศพพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ พิมพ์เรื่องพระราชลัญจกรและตราประจำตัวประจำตำแหน่ง ซึ่งพระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ) เรียบเรียง
๔. งานพระศพพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพวงสร้อยสอางค์ พิมพ์เรื่องประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔ ภาคปกิณณกะ
๕. งานพระศพพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาพรรณพิไลย พิมพ์เรื่องตำราแบบธรรมเนียมในราชสำนักครั้งกรุงศรีอยุธยา กับพระวิจารณ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
เรื่องที่พิมพ์ในสมุดนี้ คือ ประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔ ภาคปกิณณกะ มี ๕ เรื่อง คือ ๑. เรื่องช้าง ต้นฉะบับเป็นสมุดไทยดำ เส้นดินสอขาว ได้มาจากกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี (หอหลวงเดิม) ๒. เรื่องช้างเผือกกับนางงาม เคยพิมพ์ในหนังสือวชิรญาณวิเศษเล่ม ๒ จ.ศ. ๑๒๔๘ (พ.ศ. ๒๔๒๙) ๓. เรื่องแผ่นดินเขมรเป็น ๔ ภาค ต้นฉะบับเป็นสมุดไทยดำ เส้นรงค์ ได้มาจากกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี ๔. เรื่องแหวนนพเก้า และ ๕. เรื่องนับปีตามสุริยคติกาล สองเรื่องนี้เคยพิมพ์ในหนังสือวชิรญาณวิเศษ เล่ม ๓ จ.ศ. ๑๒๔๙ (พ.ศ. ๒๔๓๐) พระราชนิพนธ์ปกิณณกะในรัชกาลที่ ๔ นอกจากที่นำมาพิมพ์ในสมุดนี้ยังมีอีก จะได้รวมพิมพ์ในเมื่อมีโอกาส เพราะฉะนั้นจึงให้ชื่อหนังสือเล่มนี้ว่า “ประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔ ภาคปกิณณกะ ภาค ๑” ซึ่งหมายความว่า ยังจะมีภาค ๒ และภาค ๓ ต่อไปอีก
ขอพระราชกุศลที่ทรงบำเพ็ญเป็นส่วนบรมวงศญาติสังคหะธรรมนี้ จงสำเร็จแด่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพวงสร้อยสอางค์ ซึ่งสิ้นพระชนม์ล่วงลับไป ตามควรแก่คติวิสัยในสัมปรายภพ ทุกประการ.
กรมศิลปากร
๑๒ เมษายน ๒๔๙๓
เรื่องช้าง
ว่าด้วยช้างเผือก ซึ่งเป็นที่นับถือแลเป็นที่ต้องประสงค์ของบ้านเมืองสืบๆ มาในกรุงสยาม และประเทศรามัญ พะม่า ลาว เขมร ซึ่งต่างคนต่างหาประกวดประชันกันอยู่แต่โบราณมานั้น จะต้องกล่าวถึงต้นตำรา ซึ่งได้ทราบมาในแผ่นดินสยาม ตามหนังสือซึ่งมาจากพราหมณ์ที่ได้นับถือไสยศาสตร์ คือมีผู้สร้างโลก พระเป็นเจ้าทั้งสาม พระอิศวร หรือ ศิวะ ๑ พระนารายณ์ หรือ วิศณุ ๑ พระพรหม ๑ เหมือนอย่างซึ่งถือกันอยู่ในอินเดีย แล้วและพราหมณ์ที่ถือตำรานี้ได้เข้ามาถึงแผ่นดินสยาม พะม่า รามัญ ลาว เขมร ก่อนพระพุทธศาสนาได้เป็นครูสั่งสอนธรรมเนียมการบ้านเมืองและตำหรับตำราต่างๆ จนถึงกฎหมายมนูสารศาสตร์ ซึ่งในประเทศอินเดียใช้อยู่ทั่วกันนั้น ได้มาใช้ในบ้านเมืองเป็นแบบแผนแผ่นดินมาช้านาน เพราะฉะนั้น เจ้านายขุนนางและราษฎรก็เชื่อถือประพฤติตามพราหมณ์เหล่านั้น ในการที่พอจะทำได้ทุกอย่างเป็นประเพณีแผ่นดินสืบมา แต่จะกำหนดว่ามาแต่เมื่อไร ก็ไม่มีหลักฐานที่จะอ้างอิงให้แน่ได้ ครั้นภายหลังมาพระพุทธศาสนาได้มาประดิษฐานในประเทศสยามและประเทศอื่นๆ เช่นกล่าวมาแล้วนั้นก็เป็นที่นับถือมาก ธรรมเนียมบางสิ่งวิชาบางสิ่ง ซึ่งเป็นของศาสนาพราหมณ์เดิมนั้นเจือในการแผ่นดินมาก เป็นครูสั่งสอนราชการไปทุกอย่าง พระพุทธศาสนานั้นไม่ได้เกี่ยวข้องในคดีโลก ไม่พูดถึงการบ้านเมืองและธรรมเนียมต่างๆ เพราะฉะนั้น วิชาในศาสนาพราหมณ์เดิมนั้น จึงยังคงติดอยู่ในกรุงสยาม หรือจะว่าศาสนาซึ่งนับถือพระเป็นเจ้าทั้ง ๓ ผู้สร้างโลกนั้น ก็ยังตั้งอยู่ในกรุงสยามก็ว่าได้ ด้วยยังถือปนอยู่กับพระพุทธศาสนา แต่ความที่นับถือจริงนั้นเห็นจะคลายลงกว่าแต่ก่อน เมื่อยังไม่ได้รับพระพุทธศาสนามาถือ ก็และซึ่งชาวสยามถือศาสนาเป็นสองอยู่อย่างนี้ เพราะพระพุทธศาสนาไม่ได้ห้ามปรามหึงหวงศาสนาอื่น เมื่อถือมาอย่างไรแต่เดิมแล้ว ก็ยังคงถืออยู่หรือลดถอยลงไปบ้าง ในเวลาเมื่อได้รับพระพุทธศาสนามาถือ เพราะฉะนั้น คนที่ไม่ได้ถือพระพุทธศาสนา และไม่ได้ฟังโอวาทพระพุทธเจ้าที่จริงที่แท้ ก็มักจะเข้าใจไปว่า พระพุทธศาสนาเจือคล้ายๆ กับศาสนาพราหมณ์ เมื่อจะพูดหรือจะแต่งหนังสือเรื่องไรที่ผิดๆ ถูกๆ ไม่น่าเชื่อตามหนังสือของพราหมณ์ ก็มักจะอ้างเอาว่าเป็นศาสนาพระพุทธ เพราะผู้ที่ถือพระพุทธศาสนานั้น ทำความนับถือและประพฤติปะปนกันอยู่กับศาสนาพราหมณ์ แต่ที่จริงนั้นไม่ปะปนคล้ายคลึงกันเลย เหมือนหนึ่งวิชาคชศาสตร์นี้ นับเข้าอยู่ในวิชาไตรเพทของศาสนาพราหมณ์ ซึ่งถือกันว่า ถ้าผู้ใดรู้จบไตรเพท ผู้นั้นเป็นผู้วิเศษ เป็นที่สรรเสริญของโลก
ตำราคชศาสตร์นั้นแบ่งเป็นสองอย่าง อย่างหนึ่งว่าด้วยแบบคชลักษณ์ คือรูปพรรณสัณฐานของช้างต่างๆ ซึ่งดีและชั่ว ถ้าได้ไว้จะให้คุณและให้โทษนั้นเป็นตำราหนึ่ง และมีตำราซึ่งเป็นที่รวบรวมเวทมนตร์ เรียกว่าคชกรรม คือกระบวนที่จะจับช้าง รักษาช้าง และบำบัดเสนียดจัญไรต่างๆ จึ่งรวมทั้ง ๒ อย่างนี้ เรียกว่าคชศาสตร์ อยู่ในวิชาไตรเพท แต่วิชานี้ไม่เกี่ยวข้องในพระพุทธศาสนา ไม่เป็นคำสั่งสอนของพระโคตมสัมมาสัมพุทธเจ้าๆ ไม่ได้สรรเสริญว่า วิชานี้เป็นวิชาดีสำหรับพระสงฆ์ที่เป็นบริษัทจะร่ำเรียน แต่ฝ่ายคฤหัสถ์ที่เป็นบริษัทนั้น พระองค์มิได้ห้ามปรามว่ามิให้ร่ำเรียน และพระองค์ไม่ได้ตรัสถึงวิชาเหล่านี้เลย จึงเห็นว่าวิชาและตำราเหล่านี้ไม่เกี่ยวข้องเจือปนในพระพุทธศาสนา เป็นของมาแต่ไสยศาสตร์ลัทธิพราหมณ์แท้
บัดนี้จะได้กล่าวถึงตำราช้างตามเรื่องราวตามการที่กล่าวถึงเรื่องสร้างโลก ก็แต่เรื่องที่กล่าวนั้น เป็นตำราว่ายั่งยืนเป็นจริงจังยืดยาวไปตามนิสสัยคนโบราณและลัทธิพราหมณ์ เมื่อจะเขียนจะพูดถึงการสิ่งไรมักจะพูดเกินๆ ไปจนไม่น่าเชื่อ การจริงกับเท็จปะปนกันไป
แต่บัดนี้จะกล่าวถึงช้าง ซึ่งเรียกว่าช้างเผือก ๆ ก็จะต้องกล่าวถึงตำราที่ไม่น่าเชื่อ เจือปนกันกับจริงอยู่บ้าง พอผู้ฟังจะได้เข้าใจเรื่องตั้งแต่ต้นจนตลอดถึงที่จะกล่าวด้วยช้างเผือกและช้างที่มีตระกูลยิ่งกว่าช้างเผือก หรือเสมอช้างเผือกบ้าง พอจะได้เทียบเคียงเป็นเค้าเรื่องให้ทราบการตลอด ที่นี้จะว่าด้วยคชลักษณ์ก่อน ในตำราสร้างโลกนั้นได้กล่าวไว้ว่า พระนารายณ์เสด็จบรรทมอยู่ในเกษียรสมุทร แล้วกระทำอธิษฐานด้วยเทวฤทธิ์ ให้ดอกบัวผุดขึ้นในพระอุทร มีกลีบ ๘ กลีบ มีเกสร ๑๗๓ เกสร แล้วจึงนำดอกบัวนั้นไปถวายพระอิศวร ๆ จึงได้แบ่งดอกบัวนั้นออกเป็น ๔ ส่วน ๆ หนึ่ง ๘ เกสรเป็นของพระอิศวร ส่วนหนึ่ง ๘ กลีบ ๒๔ เกสรให้แก่พระพรหม ส่วนหนึ่ง ๘ เกสรให้พระนารายณ์ ส่วนหนึ่ง ๑๓๕ เกสรให้แก่พระเพลิง พระเป็นเจ้าทั้งสี่จึงได้สร้างเป็นช้างสี่ตระกูล และพระพรหมนั้นได้สร้างช้าง ๑๐ หมู่ และช้างอัฐทิศ และช้างตระกูลต่างๆ พระนารายณ์ก็สร้าง ๘ ช้าง พระเพลิงได้สร้างช้างซึ่งมีลักษณะดี ๔๙ ช้าง ช้างโทษ ๘๐ จำพวก และช้างซึ่งพระเป็นเจ้าทั้งสี่องค์สร้างนั้น ว่าโดยช้างปรกติ เขาแบ่งเป็นชาติเหมือนอย่างเช่นชาติคนในเมืองอินเดีย ซึ่งแบ่งกันว่าเป็นชาติกษัตริย์ ชาติพราหมณ์และชาติอื่นๆ เป็นอันมากนั้น ก็และช้างทั้ง ๔ ตระกูลนี้ก็แบ่งเป็นชาติเหมือนกัน จึงได้เห็นว่าตำรานี้มาจากชาติอินเดีย คือช้างที่พระอิศวรสร้างนั้น เป็นชาติกษัตริย์หรือขัตติยะ เรียกว่าอิศวรพงศ์ ช้างซึ่งพระพรหมสร้างนั้น เป็นชาติพราหมณ์ เรียกว่าพรหมพงศ์ ช้างซึ่งพระนารายณ์สร้าง เป็นชาติแพศย์หรือเวศ เรียกว่าวิศณุพงศ์ ช้างซึ่งพระเพลิงสร้าง เป็นชาติศูทร หรือ สุททะ เรียกว่าอัคนีพงศ์ ชื่อดังนี้มีทั่วไปทั้งช้างตระกูลและช้างธรรมดา ก็แต่ลักษณะของช้างธรรมดา คือช้างดำปรกตินั้น มีสังเกตที่จะให้รู้ว่าเป็นชาติไหนพงศ์ไหนตามตำราเขาว่า ถ้าอิศวรพงศ์มีลักษณะเนื้อดำสนิทเนื้อละเอียดเกลี้ยง งาทั้งสองใหญ่ขึ้นเสมอกัน เท้าใหญ่ น้ำเต้ากลม โขมดสูง งวงเรียวเป็นต้นเป็นปลาย คอกลม เมื่อเดินนั้นย่นคอ หลังเป็นคันธนู ท้ายเป็นสุกร ขนดท้องตามวงหลัง อกใหญ่ หน้าสูงกว่าท้าย เท้าหน้าทั้งสองอ่อน เท้าหน้าเท้าหลังเรียวรัด ฝักบัวกลม หางเป็นข้อห่างๆ สนับงาเป็นสองชั้น ขมับเสมอไม่พร่อง หูใหญ่ ช่อม่วงยาวข้างขวา ระบายหูอ่อนนุ่ม มีขนมากกว่าข้างซ้าย หน้าใหญ่
ชาติพรหมพงศ์นั้น มีลักษณะเนื้ออ่อนขนอ่อนละเอียด ขึ้นขุมละสองเส้น น้ำเต้าแฝด คิ้วสูง โขมดสูง มีกระขาวที่ตัวมาก ท้ายต่ำกว่าหน้า ขนหลังขนหูขนปากขนตายาว อกใหญ่ งาสีเหลือง งวงเรียวรัดเป็นต้นเป็นปลาย แลสั้น
ชาติวิศณุพงศ์นั้น ผิวเนื้อหนา ขนหน้าเกรียม อกคางคอเท้าทั้ง ๔ ใหญ่ หางยาว งวงยาว หน้าใหญ่ มีกระแดงเสมอกัน ลูกจักษุใหญ่ขุ่นมัว หลังราบ
อัคนีพงศ์นั้น ผิวกระด้างขนหยาบ ตะเกียบหูห่าง หางเขิน หน้ากระแดง ปากแดง งวงแดง ผิวเนื้อหม่นไหม้ดำ ช้างทั้ง ๔ ตระกูลนี้ จะว่าต่อไปข้างหลัง
บัดนี้จะกล่าวถึงที่มาของช้างเผือก เผือก เอก โท ตรี และช้างเอราวัณ คิริเมขละ ก่อน ในตำราสร้างโลกมีว่า ในไตรดายุค หรือ เตตายุค พระเป็นเจ้ามาประชุมพร้อมกัน พระอิศวรมีเทวโองการให้พระเพลิงทำเทวฤทธิ์ เกิดเป็นเปลวเพลิงออกจากช่องกรรณทั้งสอง และกลางเปลวเพลิงนั้นมีเทวกุมารองค์หนึ่ง มีพระพักตร์เป็นหน้าช้าง มีกร ๒ กร ๆ ขวาทรงตรีศูล กรซ้ายทรงดอกบัว ทรงสังวาลนาค นั่งชานุมณฑล พระเป็นเจ้าจึงให้นามว่า พิฆเนศวร กรรณเบื้องซ้ายเกิดเทวกุมารองค์หนึ่ง พระพักตร์เป็นช้าง ๓ พักตร์ มีพระกร ๖ พระกร กรหนึ่งเป็นช้างเผือกผู้ มีเศียร ๓๓ เศียร ๔ บาท ชื่อว่าเอราวัณ กรหนึ่งเกิดเป็นช้างเผือกผู้มีเศียร ๓ เศียร ๔ บาท ชื่อคิริเมขละไตรดายุค ๒ ช้างนี้เป็นพาหนะของพระอินทร์ (แต่มิใช่พระอิศวร) อีก ๒ กรนั้นเกิดช้างข้างละ ๓ ช้าง เป็นช้างเผือก เอก โท ตรี แต่พังนั้นอยู่ข้างพระหัตถ์ซ้าย พลายนั้นอยู่ข้างพระหัตถ์ขวา พระเป็นเจ้าประสาทไว้สำหรับให้เป็นพาหนะของกษัตริย์ อันมีอภินิหารบารมีในแผ่นดิน อีก ๒ กรนั้นเกิดเป็นสังข์ทักษิณาวรรตอยู่เบื้องขวา สังข์อุตราวรรตอยู่เบื้องซ้าย และเทวบุตรองค์นี้ยืนอยู่เหนือกระพองช้างเจ็ดเศียร พระเป็นเจ้าจึงให้นามว่า โกญจนาเนศวรศิวบุตร ตระกูลช้างเผือก ๑, ๒, ๓ จึงได้เกิดแต่นั้นสืบมา เพราะพระเพลิงเป็นผู้ทำเทวฤทธิ์ ให้เกิดโกญจนาเนศวรเทวบุตร ซึ่งเป็นต้นของช้างเผือกขึ้น ช้างเผือกที่เกิดต่อๆ มาจึงได้นับเข้าเป็นชาติอัคนีพงศ์ รวมเก่าใหม่ อัคนีพงศ์เป็น ๕๑ ตระกูล หมอช้างทั้งหลายจึงได้ไหว้บูชาพระศิวบุตรพิฆเนศวรและโกญจนาเนศวรศิวบุตรสืบมา อนึ่งในเรื่องสร้างโลกว่า พระอิศวรเป็นเจ้าให้บังเกิดพระกุมารองค์ ๑ จากอุทรประเทศ คือท้อง มีพระพักตร์ ๖ พระพักตร์ มีพระกร ๑๒ พระกร ให้นามว่าพระขันธกุมารเทวโอรส มีนกยูงเป็นพาหนะ ในขณะนั้นนางฟ้าคนหนึ่งจุติมาเป็นช้างน้ำชื่ออสุรพังคี เป็นใหญ่กว่าหมู่มนุษย์ทั้งหลาย แล้วเที่ยวเบียดเบียฬให้สัตว์ทั้งปวงได้ความเดือดร้อน พระอิศวรจะให้พระขันธกุมารไปปราบเสีย แต่จะโสกันต์เสียก่อน จึงให้ประชุมพระเป็นเจ้าทั้งสาม และเทพยดามาพร้อม แต่พระนารายณ์ยังหาบรรทมตื่นไม่ พระอิศวรจึงใช้ให้พระอินทร์นำวิชัยยุทธมหาสังข์ไปเป่าปลุกบรรทมพระนารายณ์ ๆ ยังมัวบรรทมอยู่พลั้งพระโอษฐ์ออกมาว่า อ้ายลูกหัวหายจะนอนให้สบายก็ไม่ได้ ครั้นพระเป็นเจ้ามาพร้อมกัน เศียรพระขันธกุมารหายไป พระอิศวรจึงใช้ให้วิศุกรรมลงมาตัดเอาศีรษะช้างขึ้นไปต่อเศียรพระขันธกุมาร แล้วจึงให้เปลี่ยนนามว่า มหาวิฆเนศวร แล้วให้ไปปราบอสุรพังคี ๆ ต่อสู้ไม่ได้ หนีดำลงไปในแม่น้ำยมนา พระมหาวิฆเนศทำฤทธิ์อมน้ำยมนาแห้ง เห็นตัวอสุรพังคี จึงถอดเอางาเบื้องซ้ายขว้างไปถูกอสุรพังคีตาย พระเป็นเจ้าทั้งสามจึงอวยพรมหาวิฆเนศว่า เศียรนี้มีชัยชะนะเป็นมงคลอยู่แล้ว อย่าให้เปลี่ยนเสียเลย แม้นว่าช้างตัวใดมีงาข้างขวางาเดียว เหมือนมหาวิฆเนศนี้แล้ว ก็สมมติว่า เหมือนมหาวิฆเนศ หมอใดคล้องได้ นับหัวช้างได้ร้อยหนึ่ง จงให้เป็นหมอเฒ่า ๆ นั้นทำพิธีในคชกรรมทุกอย่าง หมอช้างนับถือมากเถิด นี้เป็นต้นเรื่องของช้างมหาวิฆเนศ กล่าวไว้จะได้พบชื่อช้างนี้ต่อไปข้างหน้าหนังสือนี้
บัดนี้จะได้กล่าวถึงช้างซึ่งเกิดแต่กรคู่แรกของโกญจนาเนศวร ซึ่งเป็นพาหนะของพระอินทร์ ช้างหนึ่งนั้นเรียกว่า เอราวัณ สีขาว มีเศียร ๓๓ เศียร ที่ในตำราสร้างโลกว่าแต่เพียงเท่านี้ แต่ยังมีหนังสืออื่นๆ มีรามเกียรติ์เป็นต้น ยังพูดปดต่อไปถึงเรื่องนี้ยืดยาวจนน่าหัวร่อก็ไม่ต้องการที่จะกล่าวที่นี้ แต่จะว่าไว้พอฟังเล่นเป็นประหลาดๆ ว่า ช้าง ๓๓ เศียรนั้น มีบุษบกสำหรับพระอินทร์นั่งทุกๆ เศียร ๆ หนึ่งมีเจ็ดงา ๆ หนึ่งมีสระอยู่ในงาเจ็ดสระ ๆ หนึ่งมีกอบัวเจ็ดกอ ๆ หนึ่งมีดอกบัว ๗ ดอก ๆ หนึ่งมี ๗ กลีบ ๆ หนึ่งมีนางฟ้ารำอยู่ ๗ คนดังนี้ ก็และที่นับๆ กันอย่างนี้ เขามาทำเป็นโจทย์เลขสอนให้เด็กๆ คูณดูว่า จะเป็นนางฟ้าเท่าไร เป็นบัวกี่ดอก เป็นกอบัวกี่กอ เป็นสระกี่สระหรือผู้ที่พูดนั้นจะฝันเห็นเลยไปตามโจทย์เลขก็ไม่รู้ อีกช้าง ๑ นั้นที่เรียกว่าคิริเมขละไตรดายุคนั้น สีตัวเหมือนสีดอกคล้ามีเศียร ๓ เศียร ก็ซึ่งตราไอยราพตสำหรับแผ่นดินสยาม ซึ่งได้ใช้สืบมาช้านาน เป็นรูปช้าง ๓ เศียรนั้น จะหมายเอาช้างคิริเมขล์นี้หรือๆ จะหมายเอาว่าเป็นสังเขปช้างเอราวัณลดเสีย ๓๐ เศียรคงแต่ ๓ เศียร ก็ไม่ทราบชัดถ้าจะคิดไปอีกอย่าง ๑ แผ่นดินสยามเป็น ๓ ส่วน สำเนียงที่พูดไม่เหมือนกัน บางทีก็มีจำแยกกันไปบ้าง เมื่อสยามกลาง เหนือใต้ รวมกันเข้าก็เป็นช้าง ๓ เศียร ถ้าจะคิดอย่างนี้ก็เห็นจะได้
แต่นี้ต่อไป จะว่าด้วยช้าง ๔ ตระกูล คือพรหมพงศ์ อิศวรพงศ์ วิศณุพงศ์ อัคนีพงศ์ต่อไป แต่ช้าง ๑๐ หมู่ซึ่งพรหมสร้างนั้น มีในเรื่องสร้างโลกว่า พระอิศวรสาปนางมหาอุปกาสี ให้ลงมาอยู่ในถ้ำชื่อว่าเทวีสินทรบรรพต นางจึงไปกินเถาคชลัดดาวัลย์ พระพรหมจึงให้นางอุปกาสีมีบุตรเป็นช้าง ๑๐ หมู่ คือ
หมู่ที่ ๑ ชื่อว่าฉัททันต์ สีขาวเหมือนสีเงิน งาขาวเหมือนสีเงินยวง หางแดง สีเท้าแดง สันหลังแดงว่าเป็นช้างสำหรับพระเจ้าจักรพรรดิ์ ถ้าเวลาจะทรงไปรอบจักรวาลออกจากพระราชวังแต่เวลาพอรุ่ง พอพระอาทิตย์ขึ้นก็กลับมาถึงวัง
หมู่ที่ ๒ เรียกว่าอุโบสถ สีเหมือนสีทอง บรมจักรทรงออกจากวังแต่เช้าไปรอบจักรวาล เวลาเที่ยงกลับมาถึงที่
หมู่ที่ ๓ นั้น สีเหลือง ชื่อว่า เหมหัตถี
หมู่ที่ ๔ สีเหมือนดอกอัญชันม่วง งางอนขึ้นขวา ชื่อว่ามงคลหัตถี
หมู่ที่ ๕ สีเหมือนไม้กฤษณา มูตรมูลและตัวช้างมีกลิ่นหอมดังกฤษณา ชื่อว่าคันธหัตถี
หมู่ที่ ๖ สีเหมือนตาวิฬาร์ คือตาแมว ชื่อว่าปิงคัล
หมู่ที่ ๗ สีเหมือนทองแดงหล่อน้ำใหม่ รูปพรรณสูงใหญ่ ชื่อว่าดามพหัตถี
หมู่ที่ ๘ สีขาวเผือกว่าเหมือนหนึ่งไกรลาศ ชื่อว่าบัณฑระนาเคนทร
หมู่ที่ ๙ สีเหมือนน้ำไหล ชื่อว่าคงไคย
หมู่ที่ ๑๐ สีดำเหมือนปีกกา ชื่อกาฬวกะหัตถี ช้างทั้ง ๘ หมู่ข้างหลังนี้ ตาและเล็บเหมือนสีตัว
ช้าง ๑๐ หมู่นี้ว่ามีกำลังเรี่ยวแรงนัก ถ้าจะเทียบกำลังช้างทั้ง ๑๐ หมู่นี้ ๘ หมู่ข้างหลัง ตั้งแต่เหมหัตถีจนถึงกาฬวกะหัตถี ถ้าจะเทียบกำลังเท่าๆ กัน และจะเอากำลังช้างทั้งนี้ประสมกันเข้า ๑๐ ช้าง จึงจะเท่ากับช้างอุโบสถช้าง ๑ ก็และช้างอุโบสถนั้นจะเอากำลัง ๑๐ ช้างประสมกันเข้าอีก จึงจะได้กับกำลังช้างฉัททันต์ช้าง ๑ และช้างทั้ง ๑๐ หมู่นี้เป็นพรหมพงศ์ทั้งสิ้น
และยังมีช้างอีก ๘ จำพวก เรียกว่าอัฐทิศ สำหรับบ้านเมืองทั้งปวง
หมู่ที่ ๑ มีลักษณะ ๑๕ ประการ ๑. สีตัวเหมือนสีเมฆเมื่อคลุ้มฝน ๒. เท้าทั้งสี่กลมดังกงฉัตร ๓. เล็บเสมอ ๔. หน้าสูง ๕. ท้ายต่ำอย่างสิงห์ ๖. ตัวใหญ่กว่าช้างทั้งปวง ๗. ตาใหญ่ดังดาวประกายพฤกษ์ ๘. งายาวขึ้นขวา ๙. งวงดังตัวนาค ๑๐. หลังราบดังคันธนู ๑๑. ปลายหูปรบจนถึงกันหน้า ๑๒. ปรบหลังถึงกัน ๑๓. โขมดทั้งสองสูง ๑๔. เสียงดุจเสียงสังข์ ๑๕. หางบังคลอง ชื่อไอยราพต
หมู่ที่ ๒ มีลักษณะ ๖ ประการ ๑. สีกายดังดอกบัวขาว ๒. งาใหญ่ ๓. งาขาวเหมือนสีสังข์ ๔. เล็บสีเหลืองเหมือนทอง ๕. หอมเหมือนกลิ่นสัตตบงกช ๖. ท้องมัวดังคราบฝนคร่ำ ชื่อบุณฑริก
หมู่ที่ ๓ มีลักษณะ ๕ ประการ ๑. สีตัวแดงโลหิต ๒. งาใหญ่ ๓. คอกลม ๔. เสียงเหมือนเสียงแตรแตรน ชื่อพราหมณโลหิต
หมู่ที่ ๔ มีลักษณะ ๖ ประการ ๑. สีดังดอกกระมุท หรือ บัวสายแดง ๒. ตัวสูงยาวกลม ๓. หูอ่อน ๔. เสียงเหมือนเสียงแตรงอน ๕. งางอนข้างขวา เหมือนพระจันทร์วันขึ้น ๓ ค่ำ ชื่อกระมุท
หมู่ที่ ๕ มีลักษณะ ๔ ประการ ๑. คอใหญ่ ๒. งาใหญ่ตรง ๓. เสียงดังลมพัดในปล้องไม้ไผ่ ๔. สีตัวเหมือนดอกอัญชันม่วง ชื่ออัญชัน
หมู่ที่ ๖ มีลักษณะ ๗ ประการ ๑. สีดังหมากสุก ๒. ผิวเนื้อละเอียด ๓. มีกระหน้า ๔. ตัวใหญ่ ๕. งางอน ๖. งาข้างขวาสูงกว่าข้างซ้าย ๗. เสียงดังเมฆ ชื่อบุษปทันต์
หมู่ที่ ๗ มีลักษณะ ๗ ประการ ๑. สีดังตองแก่ ๒. ทรงสัณฐานดังใส่เสื้อ ๓. เท้าทั้งสี่สีดังตองอ่อน ๔. ตัวกลม ๕. หน้าใหญ่ ๖. งาเล็ก ๗. เสียงดังเสียงนกกะเรียน ชื่อเสาวโภม
หมู่ที่ ๘ มีลักษณะ ๙ ประการ ๑. สีเนื้อดังสีเมฆเมื่อค่ำ ๒. ขนดดังขนดท้องงู ๓. งาซื่อ ๔. งาสีขาวบริสุทธิ์ดังผ้าขาว ๕. เนื้อที่อ่อนสีเหมือนบัวสายแดง ๖. ขนปกยาว ๗. อัณฑโกศอ่อน ๘. เต้ามันอ่อน ๙. เสียงร้องเหมือนเสียงฟ้า ชื่อสุประดิษฐ์
ช้างทั้ง ๘ หมู่นี้เป็นอัฐทิศของพระพรหมสร้าง เป็นพรหมพงศ์ทั้งสิ้น ซึ่งเรียกว่าอัฐทิศนั้น คือช้าง ๘ ทิศ แต่แปดทิศนั้นจะเป็นแปดทิศของเขาพระสุเมรุ คือ ไอยราพตทิศบูรพา บุณฑริกทิศอาคเนย์ พราหมณโลหิตทิศทักษิณ กระมุททิศหรดี อัญชันทิศประจิม บุษปทันต์ทิศพายัพ เสาวโภมทิศอุดร สุประดิษฐ์ทิศอีสาน เป็นแปดทิศดังนี้
ต่อไปนี้ จะว่าด้วยอัฐคช ซึ่งพระนารายณ์เป็นเจ้าสร้างนั้น
หมู่ที่ ๑ มีลักษณะ ๔ ประการ ๑. สีดังสีทอง ๒. งาเล็กเท่ากัน ๓. เวลาเช้าเสียงดังเสียงเสือ ๔. เวลาเย็นเสียงดังเสียงไก่ ชื่อสังขทันต์
หมู่ที่ ๒ สีทองแดงเก่า ชื่อดามพหัศดินทร์
หมู่ที่ ๓ มีลักษณะหูปรบโอบข้างหน้าประจบกัน ชื่อชมลบ
หมู่ที่ ๔ เหมือนกับหมู่ที่ ๓ แต่หูกลับมาปรบถึงกันข้างหลัง ชื่อลบชม
หมู่ที่ ๕ มีลักษณะเล็บครบ ๒๐ สีเล็บเหมือนหนึ่งแก้ว รูปงาม ชื่อครบกระจอก
หมู่ที่ ๖ มีลักษณะงาขวางอนรูปงาม เรียกว่าพลุกสะดำ ก็เรียก ทวีรด ก็เรียก
หมู่ที่ ๗ มีลักษณะงาขาวเหมือนสีสังข์ ตัวดำบริสุทธิ์ ชื่อสังขทันต์
หมู่ที่ ๘ หางเหมือนหางโค งางอน เสียงเหมือนเสียงโคป่า สีเหลือง ชื่อโคบุศ ถ้าได้ไว้กันโทษภัยทั้งปวงเจริญศรี
ช้างทั้ง ๘ ซึ่งว่ามานี้ เป็นวิศณุพงศ์ทั้งสิ้น ในตำราว่าอยู่ในระหว่างทิศของเขาพระสุเมรุ
ต่อไปนี้ ว่าด้วยอัฐคชาธาร ซึ่งพระอิศวรเป็นเจ้าสร้าง
หมู่ที่ ๑ มีลักษณะงาขวาโอบงวงรอบ งาซ้ายสั้นเห็นอยู่หน่อยหนึ่ง ชื่อว่าอ้อมจักรพาฬ
หมู่ที่ ๒ งาฝ่ายซ้ายโอบมารอบวงมาชิดปลายตรงปากขวา งาฝ่ายขวาอ้อมเลี้ยวทับงาฝ่ายซ้าย ไปชิดปลายตรงปากซ้าย มีกำลังมาก ชื่อกัณฑหัตถ์ ชนช้างดี มีอานุภาพมาก
หมู่ที่ ๓ มีลักษณะงาเดียว งอกแต่เพดาน ยกงวงพาดไปข้างขวา งาอยู่ข้างซ้าย ยกงวงพาดมาอยู่ข้างซ้าย งาอยู่ข้างขวา กำลังมาก ช้างอื่นๆ พันหนึ่งจึงจะแรงเท่าช้างนี้ ชื่อว่าเอกทันต์ พระนารายณ์ให้เป็นพาหนะของพระอินทร์ แล้วมอบให้เทพยดาชื่อเทพยคชนาคให้เอาไปรักษาไว้เสียในป่าไกลมนุษย์ เอาไปแต่ครั้งไตรดายุค จะมีกล่าวต่อไปข้างหน้า
หมู่ที่ ๔ มีลักษณะสีตัวดำ งาดำ เล็บดำ ตาดำ ทั่วสรรพางค์ ชื่อว่ากาฬวกะหัตถีเรียกว่ากาฬทันตหัศดีก็มีบ้าง
หมู่ที่ ๕ มีลักษณะงาข้างละคู่เป็นสี่งา โขมดสูงทั้ง ๒ ข้าง ชื่อจัตุรศก มีอำนาจในการศึก
หมู่ที่ ๖ งาไขว้กันแต่ต้นงา ปลายกลับขวามาอยู่ซ้าย ซ้ายมาอยู่ขวา แรงมากนัก ชื่อทันตรำพาน หรือโรมทันต์ก็เรียก ในตำราว่าถ้าเจ้าแผ่นดินองค์ใดทรงปราบศัตรู ข้าศึกจะพ่ายแพ้เป็นแท้ และกันสรรพจัญไรได้ทุกประการ
หมู่ที่ ๗ มีลักษณะเท้าหน้าสูง ท้ายต่ำ เท้าเรียว รูปข้างท้ายเหมือนหนึ่งราชสีห์เดินเร็ว ชื่อสีหชงฆ์
หมู่ที่ ๘ มีลักษณะปลายงาแดงเหมือนย้อมครั่ง ชื่อว่าจุมปราสาท
ช้างทั้ง ๘ หมู่นี้เป็นอิศวรพงศ์ ต่อไปนี้พระเพลิงสร้างเป็น ๔๒ ตระกูล
หมู่ที่ ๑ ลักษณะงามเดิมเชิดงวง ชื่อประภัทรจักรพาฬ
หมู่ที่ ๒ อกใหญ่แรงมาก ชื่ออุทรกุมภ์
หมู่ที่ ๓ ปลายงาขวากับงาซ้ายพอจดกัน ชื่อรัตนกุมพล ถ้าคล้องช้างโทษพันตัวคล้องต้องรัตนกุมพลตัวหนึ่ง ก็บำบัดจัญไรหาย ถ้าเลี้ยงช้างโทษพันหนึ่ง เลี้ยงรัตนกุมพลตัวเดียวคุ้มโทษได้ ถ้าผู้ใดขี่ก็เป็นมงคล หรือถ้าหากว่าช้างอย่างนี้มาประสมโขลงก็เป็นดี
หมู่ที่ ๔ ช้างเผือกเอก สีขาว ขนขาว ตาขาว เล็บขาว หางขาว อัณฑโกศขาว สีตัวขาว ดังนี้ เรียกว่าเศวตัมพร สำหรับเป็นราชพาหนะพระเจ้าแผ่นดิน
หมู่ที่ ๕ เผือกโท สีบัวโรย ผิวตัว อัณฑโกศ ขน เล็บ ขาวเจือแดง ตาขาวบริสุทธิ์ ชื่อประทุมหัตถี ปราบศึกแข็งแรง
หมู่ที่ ๖ เผือกตรี สีตัวเป็นสีตองตากแห้ง ขนเล็บหางอัณฑโกศลดลงมาตามสีตาขาว ชื่อเศวตคชราช
หมู่ที่ ๗ เนียมเอก มีลักษณะกายสั้นพร้อม งายื่นออกมาเสมอ พรายปากเหมือนจาวมะพร้าว ประมาณ ๒ นิ้วเศษ มีกำลังมากนัก
หมู่ที่ ๘ ช้างเนียมโท รูปสั้นพร้อมทั้งตัว งางอกพ้นพรายปากประมาณ ๕ นิ้วเหมือนรูปไข่ ชื่อประทุมทันต์ ในตำราเขาสรรเสริญไว้ว่า ถ้าพระเจ้าแผ่นดินทรงกู้เมืองไว้ได้
หมู่ที่ ๙ ช้างเนียมตรี รูปสั้นทั้งตัว งายาวพ้นพรายปาก ๕ นิ้ว รูปเหมือนปลีกล้วย ชื่อประทุมทันตมณีจักร
หมู่ที่ ๑๐ มีลักษณะ ๙ อย่างถึงพื้น คือเท้า ๔ งวง ๑ หาง ๑ งา ๒ อัณฑโกศ ๑ ยาวจดถึงพื้น ชื่อนพสุบรรณ
หมู่ที่ ๑๑ มีลักษณะตัวสีเหลือง งาเหมือนสีสังข์ ชื่อปัตหัศดินทร์
หมู่ที่ ๑๒ มีงาแต่ข้างซ้ายข้างเดียว เบื้องขวาบอด ตาขาว เล็บขาว ชื่อพิฆเนศวรมหาพินาย มีอานุภาพมาก ควรจะอยู่ใกล้พระที่นั่งของพระเจ้าแผ่นดิน เวลาเช้าทอดพระเนตรเจริญพระชนมายุ ควรเป็นพระคชาธาร ต่อสู้ข้าศึกมีชัยชะนะ
หมู่ที่ ๑๓ มีงาข้างขวาข้างเดียว งาข้างซ้ายบอด ตาขาว เล็บขาว ลักษณะและคุณวิเศษเหมือนอย่างมหาพินาย ชื่อเทพามหาพิฆเนศ มหาไพฑูรย์
หมู่ที่ ๑๔ สีตัวเป็นช้างปรกติ แต่งาดำทั้งสองข้าง ชื่อนิลทันต์
หมู่ที่ ๑๕ มีลักษณะนัยน์ตาดำ ชื่อนิลจักษุ
หมู่ที่ ๑๖ เล็บดำทั้งสี่เท้า ชื่อนิลนัข
หมู่ที่ ๑๗ มีลักษณะงาเหลืองทั้ง ๒ ข้าง ชื่อเหมทันต์
หมู่ที่ ๑๘ มีลักษณะตาเหลืองทั้ง ๒ ข้าง ชื่อเหมจักษุ
หมู่ที่ ๑๙ มีลักษณะเล็บเหลืองทั้ง ๔ เท้า ชื่อเหมนัข
หมู่ที่ ๒๐ มีลักษณะตาแดง ชื่อรัตจักษุ
หมู่ที่ ๒๑ มีลักษณะเล็บขาวทั้ง ๔ เท้า เหมือนสีมุกดาหาร ชื่อมณีรัตนนัข
หมู่ที่ ๒๒ เล็บสีเท้าแดง ชื่อรัตนัข
หมู่ที่ ๒๓ สีตัวขาวเหมือนสีสังข์ ชื่อเศวตพัสตร์
หมู่ที่ ๒๔ ตาขาวบริสุทธิ์ ชื่อเศวตจักษุ
หมู่ที่ ๒๕ เล็บขาวทั้ง ๔ เท้าเหมือนสีสังข์ ชื่อเศวตนัข
หมู่ที่ ๒๖ มีสีเขียวเหมือนหนึ่งเขาคิรีเมฆ หรือผลหว้าดิบ ชื่อเทพคิรี
หมู่ที่ ๒๗ สีเหมือนหนึ่งสีภูเขาขาวเรื่อ หรือขาวเหมือนเถ้าไฟ ชื่อจันทคิรี
หมู่ที่ ๒๘ สีเหมือนดอกสามหาว ชื่อนิลาโนช
หมู่ที่ ๒๙ สีตัวเหมือนปากนกแขกเต้า ปากล่างงอนขึ้นเหมือนนกแขกเต้า ชื่อสุวโรษฐ์
หมู่ที่ ๓๐ ตัวพื้นขาวเหมือนช้างเผือกผ่านดำเหมือนใส่เสื้อเกราะ ชื่อดำพงศ์ถนิม ควรเป็นช้างสำหรับพระนคร
หมู่ที่ ๓๑ พื้นตัวขาว ตาขาว เล็บขาว ขนขาว กระดำดาษไปทั้งตัว ชื่อสมพงศ์ถนิม
หมู่ที่ ๓๒ รูปงาม โขมดสูง ชื่อกุมปราสาท
หมู่ที่ ๓๓ มีลักษณะแขนกลมทั้ง ๔ สีเหมือนฝักบัวใหญ่ ชื่อจัตรุกุมภ์
หมู่ที่ ๓๔ รูปร่างสีเหมือนช้างตามธรรมเนียม ที่หูมีขนขาวยาวห้อยเหมือนดอกหญ้าห้อยไว้ ชื่อขลุมประเจียด
หมู่ที่ ๓๕ งาทั้งสองงอนขึ้นพอปลายจดกัน ชื่อกาฬจักรี
หมู่ที่ ๓๖ ช้างเหมือนปรกติแต่ผมดก ขุมหนึ่งมี ๒ เส้น ชื่อพิทาเนสูรย์
หมู่ที่ ๓๗ ชื่อมุขสโรสาร ถ้าเสียงดังฟ้าร้อง ชื่อเมฆครรชิต ถ้าเสียงดังนกกะเรียนร้องชื่อโกญจศัพท์ ถ้าเสียงเหมือนเสียงสังข์ ชื่อสรสังข์ ถ้าเสียงร้องเหมือนกลอง ชื่อศัพทเภรี
หมู่ที่ ๓๘ มีขนาดสูง ๗ ศอก โอบรอบ ๑๐ ศอก ผิวละเอียด โดยยาว ๙ ศอก สีงาเหมือนน้ำผึ้งสด หลังเป็นเกาทัณฑ์ เท้าหลังดังตีนช้างเถื่อน มันตกสีเขียว ชื่อภัทร
หมู่ที่ ๓๙ มีลักษณะตัวและงาแดง สูง ๖ ศอก ใหญ่ ตัวยาว ๘ ศอก ใหญ่ ๙ ศอก ราวคอราบ ผมหนา ท้องใหญ่ ขนยาว ตาเหมือนตาราชสีห์ มันตกสีเขียว ชื่อมิค หรือ มฤค
หมู่ที่ ๔๐ มีลักษณะตาใหญ่ หูใหญ่ คางสั้น หางเขิน งาสีเหลืองเหมือนทอง ศีรษะใหญ่ สีตัวเหมือนเขม่า สูง ๕ ศอก ยาว ๗ ศอก ใหญ่ ๘ ศอก ชื่อสังคิน
หมู่ที่ ๔๑ มีลักษณะท้ายใหญ่ เป็นตระกูลวานร
หมู่ที่ ๔๒ มีเล็บรอบเท้า เมื่อเวลายืนปรกติ เห็นเป็นตามธรรมเนียม ชื่อพฤกสารก็เรียก ครอบจักรวาลก็เรียก
รวมทั้ง ๔๒ ช้างนี้เป็นอัคนีพงศ์ทั้งสิ้น
ยังมีอำนวยพงศ์ คือช้างตระกูลต่อช้างตระกูลประสมกันมีลูกแปลกออกไป นับเป็นตระกูลขึ้นอีก ๑๔ ตระกูล
หมู่ที่ ๑ ไอยราพตประสมกับช้างพัง ชื่ออัฐบัณณา นัยหนึ่งว่าอัมพมุ สีเหมือนหมอกมัว มีอำนวยรูปคล้ายไอยราพต ตัวสีเหมือนสีเมฆ สีงาเล็บขาว หางยาว ชื่อเมฆ
หมู่ที่ ๒ ช้างบุณฑริกประสมกับกะปิลา นัยหนึ่งว่าพันลึงคณะสีเขียวเหลืองเจือกัน มีลูกสีเหลืองเหมือนโค งาใหญ่ โขมดงามตัวแดง ผิวหลังละเอียด เล็บสีสวายปูน ชื่ออำนวยสุประดิษฐ์
หมู่ที่ ๓ ช้างพราหมณโลหิต ประสมด้วยปิงคลา สีเหลือง มีลูกอำนวยสองตระกูล ช้าง ๑ ตัวกลม สีดอกสามหาว ชื่อนิลพะ
หมู่ที่ ๔ อีกตัว ๑ ตัวต่ำรูปกลม สีแดงเหมือนโลหิต ชื่อบิสลักษ
หมู่ที่ ๕ กระมุทประสมกับพังชื่อปิงคลา นัยหนึ่งว่า อนุประระกะมา ผิวกายแดงอ่อนละเอียด มีอำนวย ๕
ตัวหนึ่งสีเหมือนสัตตบุษย์ หลังราบ ชื่อมหาปัทมะ
หมู่ที่ ๖ ตัวหนึ่ง สีตัวเหมือนก้านสัตตบุษย์ ตัวยาว ชื่ออุบลมาลี
หมู่ที่ ๗ อีกช้าง ๓ สีสำลานตัวยาว ชื่อจบสระ
หมู่ที่ ๘ อีกตัว ๑ พื้นตัวดำกระขาวทั้งตัว
หมู่ที่ ๙ อีกตัว ๑ สีเป็นสีนิล ตาขาว เล็บขาว ชื่อนิลชา
หมู่ที่ ๑๐ อัญชันประสมกับพัง ชื่ออัญชนวดี สีทองแดง นัยหนึ่งว่าดามพวรรณ มีบุตรอำนวย มีลักษณะศีรษะใหญ่ หูใหญ่ ตัวเหมือนสีเมฆ ชื่อปะระมาถี
หมู่ที่ ๑๑ บุษปทันต์ ประสมกับช้างพัง ชื่อดามพุทธีณี สีทองแดง นัยหนึ่งว่าสุภทันตีขนาย เล็บขนขาว มีอำนวย ๒ ช้าง
ช้าง ๑ มีลักษณะตัวสีขาว งาสีเหลืองเหมือนทอง หน้าและปากยาว ตาเล็ก ชื่อพสานิส
หมู่ที่ ๑๒ อีกช้าง ๑ งาเหลือง หน้าเต็ม ปากยาว ตาเล็ก ตัวขาว ชื่อว่าสาหะ
หมู่ที่ ๑๓ เสาวโภมประสมกับช้างพัง ชื่อสังขพัง สีตัวขาว นัยหนึ่งว่าสิงคนาค สีเขียวแก่ มีอำนวยรูปตัวกลม สีตัวแดงเหมือนบัวหลวง หน้าใหญ่กว้าง ชื่อบุษปทันต์
หมู่ที่ ๑๔ สุประดิษฐ์ประสมกับพังอนุปะระมา สีดังเมล็ดข้าว นัยหนึ่งว่าอัญชนวดี สีดอกอัญชัน มีอำนวยช้าง ๑ ลักษณะคอกลมใหญ่ หางยาว ปากยาว ลักษณะงาม สีเขียวทั้งตัว ชื่อสุประดึกฯ
ช้างทั้ง ๑๔ ตระกูลนี้ เป็นลูกของช้างอัฐทิศประสมกัน จึงได้ชื่อว่า อำนวยพงศ์ รวมเป็นช้าง ๑๐ หมู่ พรหมพงศ์ ๑๐ ช้าง อัฐทิศพรหมพงศ์ ๘ ช้าง วิศณุพงศ์ ๘ ช้าง อิศวรพงศ์ ๘ ช้าง อัคนีพงศ์ ๔๒ ช้าง อำนวยพงศ์ ๑๔ ช้าง รวมเป็น ๙๐ ช้าง และในตำราว่า พระเป็นเจ้าให้เกิดช้าง ๆ สีเหลือง ขาว แดง เขียว ดำ ต่างๆ ให้พึงพิจารณาลักษณะ ๑๐ ประการคือ ขน ๑ หาง ๑ จักษุ ๑ เล็บ ๑ อัณฑโกศ ๑ ช่องแมงภู่ ๑ ขุมขน ๑ เพดาน ๑ สนับ ๑ งา ๑ ข้างในไรเล็บ ๑ ถ้าต้องกับสีกายเป็นศุภลักษณ์ใช้ได้ฯ ก็และช้างซึ่งว่ามาทั้ง ๙๐ ตระกูลนี้เป็นศุภลักษณ์ตระกูล คือมีลักษณะงามต่างๆ กัน ย่อมจะมีกำลังเรี่ยวแรงสามารถ ผิดกับช้างสำคัญทั้งปวง และบางช้างก็นับถือกันว่าให้เกิดสวัสดิมงคลคุ้มโทษภัยจัญไรต่างๆ และให้เกิดสวัสดิมงคลเจริญสุขได้ ตามตำราเขาว่าช้างทั้ง ๔ ตระกูลนี้ ถ้าเป็นศุภลักษณ์ไม่เป็นช้างโทษ ในตำราสรรเสริญว่าให้คุณต่างๆ คือ อิศวรพงศ์นั้นให้เจริญทรัพย์และมีอำนาจ พรหมพงศ์นั้นให้เจริญอายุและวิทยา วิศณุพงศ์นั้นให้ศัตรูพ่ายแพ้ และน้ำฝนผลาหารธัญญาหารบริบูรณ์ อัคนีพงศ์นั้นให้เจริญมัจฉมังสาหาร และระงับศึกอุบาทว์ทั้งปวงฯ เพราะฉะนั้นผู้ซึ่งรู้ตำราจึงเสาะแสวงหาช้างอย่างเช่นที่ว่ามาแล้วตระกูลใดตระกูลหนึ่ง โดยประสงค์ที่จะอยากได้เห็นช้างที่มีลักษณะงามและให้เกิดสวัสดิมงคล และบางทีถือกันว่า เมืองใดมีช้างซึ่งมีตระกูล บางช้างก็ให้ผล คือให้บ้านเมืองนั้นมีความเจริญรุ่งเรือง ด้วยฝนตกต้องตามฤดูไม่แล้ง ทำนาได้บริบูรณ์ ราษฎรอยู่เย็นเป็นสุข ความข้อนี้ราษฎรยังถือกันอยู่จนทุกวันนี้ เมื่อแต่ก่อนโบราณมา พระเจ้าแผ่นดินหรือผู้มีอำนาจ ที่จะต้องทำศึกสงครามในเวลาที่ยังใช้อาวุธสั้น (โดยมาก) คือหอกดาบต่างๆ ปืนมีใช้บ้างเล็กน้อย เมื่อเวลาต่อรบกัน แม่ทัพต่อแม่ทัพ หรือพระเจ้าแผ่นดินต่อพระเจ้าแผ่นดิน มือถือของ้าวขึ้นช้างคนละตัวเข้าต่อสู้กัน ด้วยช้างต่อช้างชนกัน ถ้าช้างของผู้ใดมีกำลังมากก็ชนช้างข้างฝ่ายหนึ่งงัดขึ้นด้วยงาจนแหงนหงาย หรือเบนบ่ายไปจนได้ทีที่จะจ้วงฟันด้วยของ้าวถึงได้โดยกำลังแรง ผู้ซึ่งมีช้างกำลังมากและมีฝีมือเข้มแข็งก็ได้ชัยชะนะ เหมือนหนึ่งครั้งสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๒ คือสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินสยาม ตั้งอยู่ ณ กรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยาโบราณ ได้ทำยุทธหัตถีด้วยพระมหาอุปราชารามัญ ในจุลศักราช ๙๔๑ ปี ตรงกับคริสตศักราช ๑๕๗๙ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าได้ที เจ้าพระยาไชยานุภาพช้างพระที่นั่งงัดช้างพลายพัทธกอ ซึ่งเป็นราชพาหนะพระที่นั่งของพระมหาอุปราชารามัญแหงนหงายเสียที สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าจ้วงฟันด้วยพระแสงของ้าว ต้องพระอังสาเบื้องขวาพระมหาอุปราชาขาดตลอดลงมาจนปัจฉิมอุรประเทศ ซบลงทิวงคตกับคอช้าง สมเด็จพระเอกาทศรถราชอนุชาเข้าชนช้างด้วยมังจาปะโร ซึ่งเป็นพระพี่เลี้ยงของพระมหาอุปราชารามัญ เจ้าพระยาปราบไตรจักร ซึ่งเป็นพระคชาธารสมเด็จพระเอกาทศรถได้ที เอางาค้ำแบกถนัด พลายพัดเชนียงซึ่งเป็นพาหนะของมังจาปะโรเสียทีเบนให้ข้าง สมเด็จพระเอกาทศรถจ้วงฟันด้วยพระแสงของ้าวถูกคอมังจาปะโรตายบนคอช้าง การเป็นตัวอย่างมีมาดังนี้ ยกขึ้นว่าไว้พอเป็นสังเขป ที่จะให้เห็นว่าช้างซึ่งมีตระกูลนั้น ต้องประสงค์ที่จะใช้ในการศึกสงคราม ตามอย่างเช่นว่ามานี้ เมื่อพระเจ้าแผ่นดินองค์ใดได้ศุภลักษณ์ตระกูลช้างสำคัญดังในตำรานี้ช้างใดช้างหนึ่งแล้ว ก็เป็นที่ชื่นชมนิยมยินดีว่า พระเจ้าแผ่นดินมีบุญบารมีมาก จึงได้ช้างซึ่งมีตระกูลมาไว้เป็นพาหนะดังนี้เป็นต้นเดิมมา ครั้นภายหลังมาการยุทธหัตถีคือรบกันบนหลังช้างนั้นไม่มีแล้ว ก็ยังถือกันอยู่เลยไปว่า เป็นที่เกรงขามของศัตรูและให้เห็นว่าบารมีพระเจ้าแผ่นดินมาก เป็นที่อุ่นใจของราษฎร และอีกอย่าง ๑ ช้างนั้นก็มีลักษณะงามเป็นที่น่าจะชมเชยด้วย แต่ราษฎรถือกันว่ามีช้างตระกูล บ้านเมืองอยู่เย็นเป็นสุข
๒. เรื่องช้างเผือกกับนางงาม
มีคำเขียนไว้ในพระราชพงศาวดาร กล่าวเรื่องแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิเสวยราชสมบัติกรุงมหานครศรีอยุธยา ได้ช้างเผือกมา ๗ ช้าง ความทราบไปถึงกรุงหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีแต่งทูตให้มาขอทำไมตรีเป็นเมืองพี่เมืองน้อง จะไม่ทำศึกสงครามต่อไป แต่จะขอช้างเผือกช้างหนึ่ง ถ้าไม่ได้ช้างเผือกจะยกทัพมาทำสงครามใหญ่ ครั้งนั้นสมเด็จพระมหาจักรพรรดิทรงปรึกษาด้วยข้าราชการเป็นอันมากเห็นพร้อมกันว่า เมืองหงสาวดีมีอำนาจโตใหญ่ เป็นแดนมาของทัพศึกสำคัญ จะสู้รบเป็นโดยอันยาก ก็ครั้งนี้มีช่องมีคราวที่จะไกล่เกลี่ยเป็นไมตรี ก็ช้างเผือกของเรามีถึง ๗ ช้าง ควรจะยกให้พระเจ้าหงสาวดีไปเสียช้างหนึ่ง ระงับทัพศึกสงครามให้สงบหาย ให้บ้านเมืองเป็นสุขสนุกสบายได้แล้ว ถ้าบุญของเรายังมี ช้างโขลงในป่ามีถมไป อุตส่าห์ค้นคว้าไป ก็คงจะได้มาอีกสักช้างหนึ่ง มาเพิ่มเติมให้เต็ม ๗ ช้างดังเก่า เมื่อสมเด็จพระมหาจักรพรรดิทรงพระราชดำริ พร้อมด้วยความคิดข้าราชการเป็นอันมากดังนี้ จึงสมเด็จพระจ้าลูกเธอพระราเมศวร ๑เจ้าพระยาจักรี ๑ พระสุนทรสงครามผู้สำเร็จราชการเมืองสุพรรณบุรี ๑ ทั้งสามนี้ไม่ยอมตามกระแสพระราชดำริและความคิดท่านทั้งหลายทั้งปวง กราบทูลว่าช้างเผือก ๗ ช้างที่ได้มานั้นเป็นนิมิตตเป็นเหตุให้เห็นว่าพระบารมีครั้งนี้โตใหญ่ พระเจ้าหงสาวดียกทัพมาครั้งก่อน จนศึกเข้าติดประชิดพระนครแล้วเอาชัยชะนะก็มิได้ ต้องล่าทัพกลับคืนไปก็เพราะพระบารมี ภายหลังได้ช้างเผือกมา ๗ ช้างดังนี้ จนพระเจ้าหงสาวดีต้องกลับมาของ้อ ก็เป็นเหตุให้เห็นว่าพระบารมีจะใหญ่โต พระเจ้าหงสาวดีเห็นจะสู้ไม่ได้ ถ้าพระราชทานช้างไปด้วยเกรงใจพระเจ้าหงสาวดี ก็จะเป็นที่เห็นว่าตัดรอนพระบารมีของพระองค์เองให้เสื่อมทรามลง ถ้าแม้นพระเจ้าหงสาวดีด้วยเหตุที่ไม่ได้ช้างจะยกกองทัพมาแล้ว ข้าพเจ้าทั้งสามจะขอรับอาสาฉลองพระเดชพระคุณ เอาชีวิตเป็นแดนต่อสู้กำชัยชะนะให้จงได้ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิได้ทรงฟัง หวาดพระราชหฤทัยในคำที่ว่าจะเป็นอันตัดรอนพระบารมีของพระองค์เองนั้น จึงทรงผ่อนผันแต่งพระราชสาสนไปเล้าโลมพระเจ้าหงสาวดี ใจความในพระราชสาสนนั้นว่า อันนี้เป็นธรรมดาพระมหากษัตริย์ในนานาประเทศทั่วทุกทิศ ช้างเผือกและนางรูปงามเป็นของที่ต้องพระราชประสงค์ พระมหากษัตริย์องค์ใดมีช้างเผือกกี่ช้าง มีนางรูปงามกี่นาง ก็ต้องหวงไว้สำหรับพระบารมีหมดไม่เป็นที่ผู้อื่นจะขอได้ เหมือนอย่างพระเจ้าหงสาวดี มีอนงคนาฏนารีรัตน์ที่ปรนนิบัติสำหรับพระบารมีอยู่เท่าใด ก็ถ้ากรุงไทยทราบจะไปขอสักนางหนึ่งจะได้หรือ พระเจ้าหงสาวดีทรงพระราชดำริธรรมดาพระมหากษัตริย์ทุกพระองค์ดังนี้ ก็จะย่อมทราบการที่ควรไม่ควร ขออย่าได้ทรงพระโทมนัสเลย เพราะที่ไม่ได้ช้างเผือกไปตามที่ขอมา แต่การที่ทรงพระราชดำริจะเลิกการศึกสงครามเสียแล้ว และทำนุบำรุงรักษาทางพระราชไมตรีไม่ให้มีความเดือดร้อนแก่อาณาประชาราษฎรทั้งสองฝ่ายให้สบายทั่วหน้ากันนั้น การเป็นดีที่สุดอยู่แล้ว จะยอมรับพระราชไมตรีโดยสุจริต ในพงศาวดารเรื่องนี้แสดงว่าผู้หญิงรูปงามกับช้างเผือกเป็นของคู่กัน ก็สังเกตดูในแผ่นดินนั้น เมื่อได้ช้างเผือก ๗ ช้างก็ได้ไล่ๆ กันไปไม่ไกลกันนัก เมื่อยามจะไม่ได้แล้วก็ไม่มีเลย ช้างเผือก ๒ ช้างในแผ่นดินพระนารายณ์ก็ได้ไล่ๆ กัน ว่านี่เป็นการไกลอย่างไรไม่รู้แน่ จะว่าแต่ในกรุงเทพฯ นี้ เหมือนอย่างช้างเผือกก่อนทั้ง ๔ พระเทพกุญชร ได้มาเมื่อปีระกา ตรีศก ศักราช ๑๑๖๓ ต่อนั้นมา ๑๑ ปี ในระหว่างนั้นเปลี่ยนแผ่นดินใหม่ในปีมะเสง เอกศก ศักราช ๑๑๗๑ ครั้นมาเมื่อปีวอก จัตวาศก ศักราช ๑๑๗๔ ได้พระยาเศวตกุญชร มาถึงเพียงกรุงเก่า ลงมากรุงเทพฯ ต่อเดือน ๖ ปีระกา ครั้นถึงปีกุน สัปตศก ศักราช ๑๑๗๗ ได้พระยาเศวตไอยรา มาถึงกรุงเทพฯ ในเดือน ๑๑ ข้างขึ้น ในปีชวด อัฐศก ศักราช ๑๑๗๘ ได้พระยาเศวตคชลักษณ์ มาแต่เมืองน่าน มาถึงกรุงเทพฯ ปีฉลู เดือน ๕ ตั้งแต่นั้นมาช้างเผือกไม่มีมาเลย จนถึงปีฉลู เบญจศก ศักราช ๑๒๑๕ ได้พระวิมลรัตนกิริณี มาถึงกรุงเทพฯ ควรว่าเป็นแต่ช้างสีประหลาดแล แต่จะทบทวนถอยหลังไปใน ๓๖ ปีข้างหลัง ตั้งแต่ปีฉลูนพศกมานั้น ช้างสีประหลาดตื่นกันว่ามีดีเท่าไร ที่ดีกว่าพระวิมลรัตนกิริณีมีหรือ ครั้นปีขาล ฉศก ก็ได้พระวิสุทธรัตนกิริณีมา ก่อนปีขาลนั้นมาจนปีมะแม ๕ ปีหามีข่าวช้างไม่ ปีมะแมก็ได้พระศรีเศวต ลงมาอยู่เพียงกรุงเก่า ได้รับมากรุงเทพฯ ต่อเดือน ๗ ปีวอกโทศก ครั้นปลายปีวอกก็ได้ช้างพังเผือกอีกช้างหนึ่ง ครั้นมาปีจอ จัตวาศก ก็ได้พระเศวตสุวรรณาภาพรรณ ถึงกรุงเทพฯ เดือน ๕ ปีกุน เบญจศก เห็นการว่าไล่ๆ กัน จึงขยี้ขยันนึกเหมือนหนึ่งว่าจะตามพบตามได้ แต่ครั้นรำพึงไปๆ ก็หวาดใจกลัวจะไม่พบเสียเหมือนอย่างครั้งเมื่อปีชวด อัฐศก ศักราช ๑๑๗๘ เมื่อได้ข่าวพระยาเศวตคชลักษณ์มาแต่เมืองน่านแล้ว พระยานครสวรรค์ทองดีบอกลงมาว่า ในฤดูน้ำปีนั้นลงเรือไปเที่ยวข้างเขาพนมเสพย์ พบช้างเผือกลงมาอยู่ในน้ำ ได้คล้องด้วยเชือกหนัง ช้างเผือกแทงเรือล่ม แทงคนตายและมีบาดเจ็บมากเป็นสำคัญ มีผู้ยืนยันว่าได้พบได้เห็นเป็นหลายคน ครั้งนั้นมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้กรมหมื่นเทพพลภักดี เสด็จไปตามในฤดูแล้งนั้นนานก็หาพบไม่ ภายหลังกรมหมื่นเทพพลภักดีเอาแต่หางช้างลงมาทั้งหาง กราบทูลว่าไปพบซากศพช้างเน่าโทรมอยู่ได้แต่หาง เห็นว่าเป็นช้างเผือกแต่เป็นพังมิใช่พลาย แต่หางนั้นจะเป็นช้างหางดอกหรืออย่างไรไม่ทราบถนัด ของก็ไม่ใคร่เก็บไว้ กรมหมื่นเทพพลภักดีเมื่อท่านตรัสถึงของประหลาดๆ ท่านมักจะตรัสไปง่ายๆ ฟังยากอยู่ ข่าวช้างครั้งนี้มาถึงๆ ใกล้กันจริง จะเป็นข่าวช้างนครสวรรค์เสียดอกกระมัง
ว่าถึงนางรูปงามก็เป็นที่เถียงกัน ว่าคนนั้นดีกว่าคนนี้ คนนี้ดีกว่า คนนั้นดีกว่าคนโน้น จะเป็นปากหนึ่งปากเดียวกันลงเป็นแน่เหมือนช้างเผือกไม่ได้ เพราะไม่มีลักษณะอันใดเป็นที่สังเกต เมียใครๆ ก็ว่าดี ถึงกระนั้นจะว่าแต่ด้วยของในหลวงก็เป็นที่เห็นพร้อมกันที่ดูพร้อมกัน ก็แต่ละครผู้หญิงเป็นของมีสำหรับแผ่นดินทุกแผ่นดินมา เว้นไว้แต่แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ตัวพระเอกนางเอกในโรงละครหลวงนั้นก็คนทั้งปวงเป็นอันมากมายอมพร้อมกัน เห็นว่านางใดดีกว่านางอื่นแล้วจึงเลือกสรรให้เป็นพระเอกนางเอก ก็ได้ออกโรงเป็นที่เห็นของคนเป็นอันมาก ถึงกระนั้นก็เถียงๆ กันอยู่ ในแผ่นดินเจ้ากรุงธนบุรี มีที่เล่าลือว่างามมากอยู่สามนาง เรียกว่าบุนนาคสีดา ภู่สีดา ศรีสีดา ครั้นเมื่อเกินแผ่นดินกรุงธนบุรีแล้ว บุนนาคสีดาทำราชการฉลองพระเดชพระคุณ ในพระบรมมหาราชวัง โปรดปรานพระราชทานเบี้ยหวัดถึงปีละ ๑๐ ชั่ง ทั้งเป็นเจ้าจอมตัวเปล่าไม่มีพระองค์เจ้าและชาติตระกูลก็หาไม่ ทราบว่าบิดาเป็นจีน มารดาเป็นญวน หาได้เป็นข้าราชการตำแหน่งใดไม่ แต่จะดีอย่างไรจึงเล่าจึงลือจึงโปรดปรานหนักหนาก็ไม่ทราบเลย ได้เห็นเมื่อชราแล้วเอาเป็นแน่ไม่ได้ ภู่สีดานั้นทราบว่าเป็นบุตรวิเศษ พระราชทานไปพระบวรราชวัง มารดาตกไปเป็นวิเศษปากบาตรในพระบวรราชวัง สมคบอ้ายสองคนปลอมแปลงเป็นหญิงวิเศษเข้าไปพระบวรราชวัง เกิดความขึ้น ชำระไปได้ความว่า จะยอมยกภู่สีดาให้เป็นพระมเหสีของอ้ายคนร้าย ภู่สีดากับมารดาต้องรับพระราชทานโทษถึงตาย หาได้เห็นตัวว่าอย่างไรไม่ แต่ศรีสีดา นั้นพระราชทานไปตามคู่ตุนาหงัน เดิมก็ได้ยินว่าโปรดปรานมาก แต่เมื่อได้เห็นตัวนั้นเป็นผู้ใหญ่มีพระองค์เจ้าแล้วถึงสองพระองค์ รูปพรรณแปรปรวนอ้วนพี จึงได้เรียกชื่อนี้อยู่จนวันตาย ก็ที่สามนี้เมื่อเวลาปลายแผ่นดินธนบุรีอายุเพียง ๑๒ ปี เป็นสำรับเล็กทีเดียว กล่าวด้วยนางรูปงามที่เล่าลือในกรุงธนบุรีเท่านี้
ก็ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกนั้น เล่าลือนางเอกในทอดกลางแต่ป้อมสีดา ที่เป็นเจ้าจอมมารดาของพระองค์เจ้าเรไรว่างามมาก แต่เมื่อได้เห็นเป็นผู้ใหญ่แล้ว แต่พระเอกสำรับกับป้อมสีดานั้นคือ เพ็งพระราม ซึ่งตัวยังอยู่จนทุกวันนี้ มรกตพระลักษณ์บุตรนายบุญมี ทั้งสองนี้ดีแต่บทบาทและรูปพรรณหน้านั้นก็ไม่สู้งาม ถึงเมื่อออกโรงก็เป็นแต่สวมหน้าโขน แต่ครั้นมาเมื่อถึงทอดหลังเมื่อทรงอิเหนา พระเอกนางเอกก็ออกชื่อระบือลือเล่าแต่ พัน บุตรเจ้าพระยารัตนาพิพิธเป็นพระเอก เอม บุตรพระยาจักราราชมนตรีเป็นนางเอก ครั้นมาอีกสำรับเล็กก็เล่าลือ ปริก บุตรเจ้าพระยาพระคลัง ซึ่งตัวยังอยู่จนบัดนี้ เป็นพระเอกเป็นย่าหรันบ้าง เป็นอุณากรรณบ้าง และศรีบุตรพระยาจันทบุรีเป็นจินตหรา อำพา บุตรพระยาอินทรากรเป็นกาญจหนา ตัวยังอยู่จนทุกวันนี้ กับ ช่วย บุตรเจ้าพระยาสุธรรมมนตรีไม่ได้เป็นละคร เป็นแต่ทรงเห็นว่ารูปงาม ให้แต่งเป็นนางเชิญมยุรฉัตรแห่โสกันต์และแต่งเป็นนางเอกออกไปนั่งที่โรงละครบ้าง ไม่ได้รำ กล่าวที่เป็นนางเป็นละครรูปงาม ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเพียงนี้
ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงอิเหนาในทอดแรก โปรดให้แย้ม บุตรพระยานครสวรรค์ ทองดี เป็นพระเอกเป็นตัวอิเหนา เพราะได้ให้หัดมาแต่เดิม ทำบททำบาทรำเต้นดี แต่คนทั้งปวงไม่เล่าลือนับถือว่ารูปพรรณดี นางเอกนั้นคือเอี่ยม บุษบา เป็นนางเล็กค้างมาแต่แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เป็นบุตรสาวบิดาไม่มีบรรดาศักดิ์ แต่นางเอกนี้เล่าลือมากเห็นพร้อมกันว่าดีไม่มีตัวสู้ ตัวยืนเครื่องนั้นคนทั้งปวงเล่าลือนับถือ อิ่ม ๑ มาลัย ๑ เป็นข้าในสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ เมื่อเล่นละครครั้งนั้น ผลัดกันเป็นย่าหรัน ภายหลังโปรดให้เป็นอิเหนาบ้าง ทั้งสองนี้คนเล่าลือมากว่าดี ทั้ง ๔ ที่ออกชื่อมานี้ เดี๋ยวนี้ยังมีตัวอยู่หมด ถ้าจะเรียกตัวออกมาให้คนดูในเวลาเมื่ออายุย่างเข้า ๗๐ อยู่แล้วบัดนี้ คนเป็นอันมากก็จะคิดเห็นว่าคำให้การที่ว่ามาข้างต้นนี้จริง ยัง น้อย บุตรเจ้าพระยาพลเทพ ฉิม อีกนางหนึ่ง ครั้งนั้นเป็นสุหรานากง ปากคนดูก็ว่าไม่สู้กระไรนัก แต่ภายหลังผู้ที่รักตาชมว่าเป็นอัปสรมาแต่สวรรค์ การนั้นจะเห็นอย่างไรก็สุดแต่จะเห็น ยังลูกอิน ๑ ทองดี ๑ ลาวชาวเมืองหลวงพระบาง น้องเจ้าจอมมารดาลูกจัน คนก็ลือว่าดีมาก แต่ทองดีนั้นเห็นมากด้วยกันว่าดีจริง แต่สามคนที่ออกชื่อข้างหลังนี้ เดี๋ยวนี้ไม่มีตัวแล้ว ที่ออกชื่อมาทั้งปวงนี้ เป็นละครสำรับใหญ่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
สำรับกลางนั้นที่ใช้เป็นพระเอกนางเอกออกโรงอยู่ คือ จันสังข์ ขำเงาะ องุ่นสีดาหรือรจนา จั่นเสียง น้อยงอก มีสุรเสนา สัมฤทธิ์เจ้าจอมมารดา ปรางจิ๋ว และที่ได้มาแต่วังหน้าอีก ปราง สายใจ อ่อน พระลักษณ์ และอื่นๆ สำรับเล็กคือทับทิมมงกุฎ เพื่อนและจันลพ และอื่นๆ ก็ในสามสำรับนี้ไหนจะดีกว่ากันอย่างไร ผู้ที่เห็นก็เห็นไปต่างๆ กัน แต่สังเกตดูก็เหมือนจะสู้สำรับใหญ่ คือเจ้าจอมมารดาอิ่ม และท้าววรจันทร์ เอี่ยมบุษบา และทองดีไม่ได้หมด เดี๋ยวนี้ที่ยังมีตัวอยู่ก็แต่ล้วนชราแล้ว แต่ถ้าจะเรียกตัวมาดู ท้าววรจันทร์ กับ เอี่ยม ก็ตกสำรับใหญ่ไกลทีเดียว และอื่นๆ ยัง อ่อนพระลักษณ์และเพื่อนเดี๋ยวนี้ก็ยังดูดีอยู่บ้าง การว่ามาทั้งนี้ก็ให้เห็นเป็นใจความว่าในพระราชสาสนของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ว่าด้วยผู้หญิงรูปงามกับช้างเผือกเป็นของคู่กันดังนี้
๓. เรื่อง แผ่นดินเขมรเป็น ๔ ภาค
แผ่นดินเขมรเป็น ๔ ภาค คือส่วนที่โบราณเรียกว่าขอมแปรพักตร์ และจะว่าให้รู้ง่ายอีกอย่างหนึ่ง เขมรไทย คือเขตต์แขวงตั้งแต่ฝั่งน้ำปะดงข้างตะวันออกไปจนฝั่งข้างตะวันตกของทะเลสาบ ชื่อบ้านเมืองเหล่านี้เป็นชื่อไทยบ้างชื่อเขมรบ้าง เป็นสองชื่อทั้งไทยทั้งเขมรบ้าง อย่างเมืองฉะเชิงเทราเป็นชื่อเขมร เมืองแปดริ้วเป็นชื่อไทย เมืองประจิมเป็นชื่อเขมร เพราะอยู่ทิศตะวันตกของพระนครหลวง เมืองบางคางเป็นชื่อไทย เมืองนครนายกเป็นชื่อสันสกฤตเขมรตั้ง บ้านนาเป็นชื่อไทย ด้วยนัยนี้ ที่ต่างๆ เป็นตลอดไป เป็นชื่อไทยบ้างชื่อเขมรบ้าง คนที่อยู่ในเมืองเหล่านั้น ก็เป็นไทยบ้างเขมรบ้างปนกันมาแต่โบราณจนทุกวันนี้ เหมือนอย่างเมืองนครเสียมราฐ ทุกวันเขมรเรียกว่านักกร แต่คำโบราณเขมรเรียกว่าเสียมเงียบบ้าง เสียมเรียบบ้าง ไทยเรียกว่าเสียมราฐ ตามคำเขมรโบราณ ก็คำนั้นแปลว่าเมืองไทยทำปลาแห้ง คือแต่ก่อนเป็นบ้านเมืองไทยทำปลาแห้งขาย อย่างเมืองฉะเชิงเทราที่ไทยเรียกว่าเมืองแปดริ้วนั้น เขมรก็มามีอยู่มากจนทุกวันนี้ ก็เมืองส่วนนี้ แต่ก่อนพงศาวดารลึกขึ้นไป กรุงมหานครของเขมรอยู่ที่นครหลวง ใกล้กับเมืองเสียมราฐ ซากเศษเมืองเก่าปราสาทราชฐานเหลืออยู่มากจนทุกวันนี้ ก็เมื่อพวกไทยมีกำลังเจริญขึ้น ยกทัพไปรบกวนเนืองๆ ทำให้บ้านแตกเมืองเสียเป็นหลายครั้ง จนเจ้านายฝ่ายเขมรเห็นว่าเมืองนั้นอยู่ใกล้ไทยนัก อีกอย่างหนึ่งรังเกียจว่าเป็นเมืองเก่า อาลัยของเจ้านายฝ่ายเขมรที่ตายแล้วซ้ำซากมา เป็นผีสิงอิจฉาหึงหวงเจ้านายที่เป็นขึ้นใหม่ๆ ให้ตายเร็วๆง่ายๆ บ่อยๆ นัก จึงล่าเลิกถอยไปเสียข้างใต้ ก็ในจังหวัดวงเขมรเจือไทยนี้ เมื่อใดไทยมีกำลังมาก ก็ครอบงำออกไปจนหมดบ้างไม่หมดบ้าง เมื่อไรเขมรมีอำนาจขึ้นก็ครอบงำเข้ามาจนถึงเมืองนครนายก เมืองประจิม เมืองฉะเชิงเทรา ที่ไทยเรียกว่าบ้านนา บางคาง แลแปดริ้วนั้นบ้าง ไพร่บ้านพลเมืองสองอย่างปะปนกันอยู่ดังนี้มานาน แต่จังหวัดขอมแปรพักตร์นี้ ได้ตกเป็นของไทยทั้งสิ้นขาดทีเดียว จนเจ้านายฝ่ายเขมรหรือญวนก้ำเกินเข้ามาไม่ได้เลยทั้งสิ้น ตั้งแต่เมืองปัตบอง เมืองนครเสียมราฐเข้ามาดังนี้นั้น ตั้งแต่ต้นพระบรมราชวงศ์นี้ เมื่อปีขาล จัตวาศก จุลศักราช ๑๑๔๔ ตรงกับคริสตศักราช ๑๗๘๒ นั้นมาจนบัดนี้ ในเขตต์แขวงแผ่นดินขอมแปรพักตร์ที่ว่ามานี้ ไทยได้ไปตั้งบ้านตั้งเมืองลงใหม่หลายเมือง คือมงคลบุรี ศรีโสภณ วัฒนานคร อรัญญประเทศ ถึงเมืองปัตบอง เมืองเสียมราฐ แต่ก่อนก็ไม่มีป้อมและกำแพง ฝ่ายไทยได้ไปสร้างขึ้นเกือบสามสิบปีมาแล้ว ส่วนนี้เป็นส่วนที่ ๑
ส่วนที่ ๒ เรียกว่าเขมรป่าดง แผ่นดินแดนต่อนครหลวงนครธมขึ้นไปข้างเหนือ แลเป็นเมืองอยู่บัดนี้ มีชื่อ ๓ คือ พุไทยสง ๑ สุรินทร์ ๑ สังข์ ๑ พุไทยสมันอีกเมือง ๑ แต่เป็นเมืองไม่มีคน ในเมืองเหล่านี้เขมรกับลาวปนกัน ยังเมืองพิมายอีกเมืองหนึ่งชื่อเป็นเขมร ปราสาทร้างของเขมรก็ยังมี แต่บัดนี้เป็นแต่เมืองลาวกับไทยอยู่ ไม่มีเขมรเลย ก็เมืองเขมรป่าดงหรือเขมรลาวนี้เป็นของไทยขาดทีเดียวมานานแล้ว ไม่รู้ต้น ส่วนนี้เป็นส่วนที่ ๒
ส่วนตั้งแต่ฝั่งตะวันออกทะเลสาบไปและฝั่งเหนือฝั่งใต้ของทะเลสาบเล็กน้อยจนสิ้นแขวงเมืองปัตบองเมืองนครเสียมราฐนั้นด้วย คิดตั้งแต่แขวงเมืองโบสัด (โพธิสัตว์) และเมืองกมปงสวายลงไป จนกระทั่งแยกทะเลข้ามที่พนมเปญ และขึ้นไปตามลำน้ำจาม จนสิ้นแขวงเมืองสมบุกสมบูรณ์ ซึ่งต่อกับเมืองเชียงแตง เป็นเมืองลาว และฝั่งทะเลใหญ่ตั้งแต่เมืองกะพงโสมลงไป จนกระทั่งเมืองพุไทยมาศ ส่วนเท่านี้เรียกว่าเขมรใหญ่บ้าง เรียกว่าเขมรละแวกบ้าง เจ้านายฝ่ายเขมรที่ทิ้งนครหลวงลงไปได้อยู่มา และตั้งเมืองในที่ต่างๆ หลายแห่งหลายตำบล เมืองเหล่านี้มีชื่อเป็นเขมรล้วน ไม่มีชื่อไทยสืบมาแต่ก่อน เจ้านายฝ่ายเขมรบางทีก็ตั้งตัวเป็นใหญ่ ไม่ได้ขึ้นไทยขึ้นญวน บางทีก็อ่อนน้อมข้างไทยปฏิญญาว่าขึ้นแก่ไทยบ้าง บางทีก็อ่อนน้อมแก่ญวนปฏิญญาว่าขึ้นแก่ญวนบ้าง บางทีก็อ่อนน้อมอยู่ทั้งสองข้างบ้าง ไทยก็ดีญวนก็ดี เมื่อเวลาไรเจ้านายฝ่ายเขมรมาปฏิญญาว่าขึ้นก็รับว่าเป็นเมืองขึ้นของตัว แต่ที่แท้ก็จับเข้าไม่ถนัดนักทั้งสองข้าง ถ้าข้างไหนจับหนักเข้า คือจะเอาให้ได้ดังใจ ก็คงเกิดวุ่นวายไปต่างๆ เป็นแต่ประคับประคองกล้อมๆ แกล้มๆอยู่ จะกดเอาเป็นของตัวจริงอย่างส่วนที่ ๑ ที่ ๒ เป็นของไทยแท้ทีเดียวนั้นไม่ได้ ในส่วนนี้คนเป็นเขมรเป็นพื้นไปทั้งนั้น ชาติอื่นภาษาอื่นเข้าไปปะปนบ้างเล็กน้อย ส่วนนี้เป็นส่วนที่ ๓
ก็ยังอีกส่วนหนึ่งนั้น เรียกว่าเขมรญวนบ้าง เขมรใต้บ้าง เขมรจามบ้าง คือแผ่นดินเขมรตั้งแต่เมืองพนมเปญลงไป หรือข้างฝั่งทะเลตั้งแต่พุไทยมาศลงไปจนสุดแหลม บ้านเมืองเหล่านี้ คนเป็นเขมรบ้าง ญวนบ้าง แขกจามบ้าง ชื่อเมืองทั้งปวงก็มักเป็นสองชื่อ ชื่อเขมรชื่อ ๑ ชื่อญวนชื่อ ๑ เหมือนอย่างพนมเปญเป็นชื่อเขมร นามวันเป็นชื่อญวน โรงตำรีเป็นชื่อเขมร ไต้หงินเป็นชื่อญวน มัจรุกเป็นชื่อเขมร โจดกเป็นชื่อญวน บรรทายมาศเป็นชื่อเขมร ฮ่าตินเป็นชื่อญวน ในเมืองเหล่านั้น ครั้งเจ้าองค์จันไปพึ่งญวนขึ้นแก่ญวน ตั้งเมืองพนมเปญ ที่ญวนเรียกว่านามวานเป็นเมืองหลวง ในส่วนนั้นทัพญวนตีเข้ามาเอาเป็นของญวนโดยมาก ถึงยามเมื่อเจ้านายฝ่ายเขมรเข้าข้างไทย ไทยได้ช่วยไปรบกับญวน ก็ได้ไปเพียงพนมเปญ ไม่ได้ไปต่อลงไปอีก ทางทะเลเมื่อไทยได้ไปรบ ก็ได้ไปเพียงบรรทายมาศและโจดก ไม่ได้ไปต่อไปอีก เมืองบรรทายมาศที่เรียกว่าฮ่าตินนั้น แผ่นดินเจ้าตากสินก่อนพระบรมราชวงศ์นี้ไป ยกทัพเรือไปตีมาเป็นของไทยได้ แล้วตั้งเจ้าเมืองไว้ เอาเป็นเมืองขึ้นของไทยสืบมา จนพระบรมราชวงศ์นี้เกือบ ๓๐ ปีมาแล้ว ครั้นภายหลังเจ้าเมืองที่ไทยตั้งไว้ตายลง เจ้าเวียดนามญ่าล่วง ครั้งนั้นยังเป็นเจ้าอานัมก๊กอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน เอาญวนมาตั้งเป็นเจ้าเมืองเสีย แล้วมีหนังสือทูลขอเข้ามาว่า เมืองนั้นอยู่ไกลกรุงเทพฯ ถ้าเจ้าเมืองล้มตายลง ไม่มีใครว่ากล่าว ราษฎรก็เป็นโจรผู้ร้ายรบกวนกันวุ่นวาย จะขอพระราชทานไปขึ้นแก่เมืองไซ่ง่อน ก็ครั้งนั้นเจ้าอานัมก๊ก เพราะเป็นผู้ได้มาพึ่งพระเดชพระคุณอยู่ในกรุงเทพฯ นี้หลายปี เมื่อกลับออกไปอยู่เมืองไซ่ง่อน รบกับญวนฝ่ายเหนืออยู่นั้น ก็ปฏิญญาว่าเป็นเมืองขึ้นกรุงเทพฯ จัดดอกไม้ทองเงินถวายอยู่ เพราะดังนั้นจึงโปรดพระราชทานยกให้ การบ้านเมืองในส่วนนั้น เป็นของเขมรเท่าใด เป็นของญวนเท่าใด ข้างไทยก็ไม่ได้ความถนัดเลย ส่วนนี้เป็นส่วนที่ ๔
ก็บัดนี้ฝรั่งเศสมาได้เมืองไซ่ง่อนแล้ว ก็ที่ในส่วนนั้นเท่าไรจะเป็นของฝรั่งเศสเท่าไรจะเป็นของญวน ข้างฝ่ายไทยก็ยังไม่ทราบถนัดเลย ฝรั่งเศสเข้ามาทำสัญญากับเจ้านายฝ่ายเขมร ๆ ยอมจะอยู่ในบำรุงฝรั่งเศส ฝ่ายไทยแต่แรกยังไม่สู้เข้าใจ ฝ่ายเขมรก็มาปฏิญญาว่าเป็นเมืองขึ้นไทยอยู่ เพราะไทยได้ทำนุบำรุงมานาน เจ้าแผ่นดินเขมรองค์ก่อนก็ดีองค์นี้ก็ดี ได้อยู่ในเมืองไทยมาแต่ก่อนนาน ไทยได้อุปถัมภ์ค้ำชูออกไปให้ได้เป็นเจ้า และบ้านเมืองเกิดวุ่นวาย ไทยได้ช่วยระงับในเร็วๆ เพราะการยังไม่สู้เข้าใจกันถนัด จึงคิดผิดๆ ไปบ้าง พูดผิดๆ ไปบ้าง บัดนี้ผู้ครองแผ่นดินฝ่ายไทย ปรึกษาเห็นพร้อมกันกับกงสุลฝรั่งเศสว่าเมืองเขมรที่เป็นส่วนที่สาม เรียกว่าเขมรใหญ่ เป็นที่ครอบครองของเจ้านายฝ่ายเขมรอยู่นั้น ถึงเจ้านายฝ่ายเขมรปฏิญญาว่าขึ้นไทย ไทยก็จับไม่ถนัดว่าไม่ถนัด เหมือนอย่างส่วนที่ ๑ ที่ ๒ ที่ชนชิดเมืองไทยจนตกเป็นของไทยแท้ขาดมานานแล้วนั้นได้ ถ้าแม้นจะว่าเขตต์แดนที่เจ้านายฝ่ายเขมรครองอยู่นั้น เป็นเมืองขึ้นของไทย เมื่อต่อเขตต์แดนกับฝรั่งเศสที่มีเหตุเกี่ยวข้อง จะต้องมาต่อว่าแก่ไทย ไทยอยู่ไกลจะไปบังคับบัญชาว่ากล่าวความที่เกี่ยวข้องกับฝรั่งเศส เขมรก็จะทำตามบ้างไม่ทำตามบ้าง ก็จะเป็นความยากลำบากแก่ไทยและฝรั่งเศสทั้งสองข้างเนืองๆ ไปไม่รู้วาย อนึ่ง ข้างญวนเขาก็เถียงว่าเมืองเขมรส่วนที่ ๓ ที่เจ้านายฝ่ายเขมรครองอยู่นั้นเป็นเมืองขึ้นของเขา เพราะเจ้านายฝ่ายเขมรเคยไปพึ่งเขาอยู่หลายครั้งมาแต่ก่อน ถึงเมื่อมาพึ่งไทยก็ยังไปถวายบรรณาการอ่อนน้อมแก่เขาอยู่ ก็บัดนี้ญวนยอมยกเมืองฝ่ายใต้ให้แก่ฝรั่งเศสแล้ว ก็ยอมอำนาจในเมืองเขมรให้แก่ฝรั่งเศสด้วย เมื่อแต่ก่อนฝรั่งเศสยังไม่มาได้เมืองไซ่ง่อนนั้น เจ้านายฝ่ายเขมรถึงปฏิญญาว่าขึ้นแก่ไทยแล้ว ก็ยังมาปรับทุกข์กับไทย ว่าเมืองเขมรอยู่ใกล้ญวนนัก อยู่ไกลไปแต่เมืองไทย ต้องอาศัยค้าขายกับเมืองญวน ถ้าไม่ไปอ่อนน้อมต่อเมืองญวนจะไปค้าขายในแผ่นดินญวนที่อยู่ใกล้ก็ยาก ก็จะต้องรบกวนกันไปไม่รู้วาย จะขอให้ไทยยอมให้เขมรแต่งบรรณาการไปถวายอ่อนน้อมต่อเมืองญวนเสีย เพื่อจะได้ค้าขายกับเมืองญวนสะดวก ฝ่ายไทยก็เห็นจริงด้วยเขมร จึงยอมให้เขมรไปบรรณาการเมืองญวน สามปีครั้งหนึ่ง เขมรก็ได้รับชื่อตั้งและดวงตราสำหรับตำแหน่งมาแต่เมืองญวนด้วย การเรื่องนี้เป็นจริง การนั้นฉันใด ถึงครั้งนี้เมืองเขมรส่วนใหญ่ที่เจ้านายฝ่ายเขมรครอบครองอยู่นั้น ก็มีเขตต์แดนต่อติดตั้งอยู่ใกล้กับเมืองเป็นของฝรั่งเศส มากกว่าใกล้ข้างไทย โดยถ้าฝรั่งเศสจะยอมให้เป็นเมืองขึ้นข้างไทย ๆ ก็ต้องเป็นเหมือนนายประกันเจ้านายฝ่ายเขมรนั้นอยู่ ถ้าไปผิดอะไรกับฝรั่งเศส ไทยก็จะพลอยผิดด้วย จะช่วยเถียงแทนก็ยาก เพราะเป็นการไกลตา จะบังคับบัญชาก็ไม่สู้ถนัดนัก เหมือนเมืองขึ้นชั้นในที่ใกล้ชิด เพราะฉะนั้นเมื่อฝรั่งเศสจะรับทำนุบำรุงเจ้านายฝ่ายเขมรไทยก็ยอม ด้วยคิดเห็นตามเหตุผลที่ควรจริงๆ เพราะฝรั่งเศสมีอำนาจมาก จะบังคับบัญชาเมืองเขมรที่อยู่ใกล้ได้มากกว่าไทยที่อยู่ไกลและมีอำนาจน้อย เมืองฝรั่งเศสกับไทยก็เป็นไมตรีกันอันสนิทไม่มีความผิดต่อกันเหมือนอย่างเมืองญวน บัดนี้ผู้ครองแผ่นดินฝ่ายไทยกับกงสุลฝรั่งเศส ปรึกษากันตกลงทำใบยอมกันแล้ว ว่าให้เมืองเขมรซึ่งเป็นส่วนที่ ๓ ที่ ๔ ออกชื่อมานั้นอยู่ในทำนุบำรุงฝรั่งเศส ไทยจะไม่ล่วงว่าล่วงกล่าวอะไรแก่เจ้านายและผู้ครองเมืองเขมรเลย จะคงรักษาแต่ส่วนที่ ๑ที่ ๒ ซึ่งชิดและเป็นของไทยมานานแล้ว และได้ไปสร้างบ้านสร้างเมืองลงไว้ เป็นแต่ให้เจ้านายฝ่ายเขมรมาคำนับแก่ไทยฝ่ายหนึ่ง ฝรั่งเศสฝ่ายหนึ่ง ให้สมควรแก่เกียรติยศเมืองใหญ่ การทำนุบำรุงเจ้านายฝ่ายเขมรนั้น เป็นธุระของฝรั่งเศส การปรึกษาตกลงกันด้วยเหตุผลดังนี้
๔. เรื่องแหวนนพเก้า
จดหมายกำหนดว่าด้วย เครื่องประดับสำหรับยศในสยาม ธรรมเนียมเดิมฝ่ายสยาม มีเครื่องประดับยศอย่างใหญ่ในพระเจ้าแผ่นดินที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ และพระราชวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่อยู่อย่างหนึ่งเห็นชอบกลอยู่ที่ว่าพอละเมียดสมควร แม้นจะส่งไปแสดงความยินดีและราชไมตรีเป็นเกียรติยศแด่พระเจ้าแผ่นดินและราชวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่และเสนาบดีผู้ใหญ่ในบ้านอื่นเมืองอื่น ให้ยินดีรับเป็นเครื่องราชอิสสริยยศและเครื่องสำคัญยศเป็นที่อ้าง ว่าได้ไปจากพระเจ้าแผ่นดินฝ่ายสยาม ก็พอจะใช้ไปได้ ไม่ขัดตาแปลกตานัก อันนี้มีธรรมเนียมในสยามมาแต่เดิม ว่าให้มีวงแหวนทองคำเป็นทองเนื้อสูงอย่างเอก คือทองแร่บางตะพานก็ดี หรือทองที่หุงชำระจนสิ้นมือก็ดี เป็นอย่างเอกอย่างดี หนักกึ่งตำลึงบ้าง สิบสลึงบ้าง สามบาทบ้าง ทำทั้งแท่งไม่โพรงใน ตีให้แน่นดีแล้วขุดหลุมพลอย ๙ แห่ง แล้วจึงฝังพลอย ๙ อย่าง ที่ ๑ เพ็ชร ที่ ๒ ทับทิมที่ ๓ มรกต ที่ ๔เพทาย ที่ ๕ บุษย์ ที่ ๖ นิล ที่ ๗ มุกดา ที่ ๘ โกเมน ที่ ๙ ไพฑูรย์ แล้วประดับเพ็ชรเล็กๆ เป็นเนื่องสองข้างบ้าง เป็นลายต่างๆ สองข้างบ้าง ทำให้งามดีแล้วสอดไว้ในประคตที่คาดกับเอว พระเจ้าแผ่นดินก็ทรงและพระราชทานให้ผู้มีบรรดาศักดิ์ใหญ่ๆ ตั้งแต่ผู้เป็นที่สองพระเจ้าแผ่นดินลงไปจนเสนาบดี เมื่อเวลาการพิธีซึ่งสมมตว่าเป็นมงคลผู้ใหญ่จะได้ทำ คือตัดจุกเด็กแลเจิมจุณเครื่องหอมและรดน้ำอวยชัยให้พร ในที่แต่งตั้งฐานันดรและการบ่าวสาว และวางศิลาแรกในที่ก่อตึกก่อกำแพงและป้อมใดๆ ที่พระเจ้าแผ่นดินหรือผู้ใหญ่แทนพระเจ้าแผ่นดิน จะได้ลงมือเป็นฤกษ์ ผู้ลงมือทำการมงคลนั้น ย่อมเอาวงแหวนนั้นสอดในนิ้วชี้มือขวา แล้วทำการมงคลนั้นๆ ก็การที่คาดแหวนสอดในประคตนั้น เป็นที่สำแดงยศของผู้ใหญ่ในสยามแต่โบราณมา
ในทุกวันนี้ มีผู้ยังได้ใช้เครื่องยศแหวนอย่างนั้นอยู่แต่พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใหญ่ ๑ พระองค์ที่สอง ๑ กรมหลวงเทเวศรวัชรินทร์ ๑ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๑ ทั้งสามนี้เป็นพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ ๑ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ๑ ทั้งสองนี้เป็นพระเจ้าลูกเธอ กรมขุนนรานุชิต ๑ กรมหมื่นอมรมนตรี ๑ ทั้งสองนี้เป็นพระราชวงศ์ผู้ใหญ่ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์สมุหพระกลาโหม ๑ เจ้าพระยาพระคลังว่าการต่างประเทศ ๑ เจ้าพระยาภูธราภัยสมุหนายก ๑ ทั้งสามนี้เป็นเสนาบดีผู้ใหญ่ มีอยู่ ๑๑ เท่านี้
และแหวนพลอย ๙ อย่างๆ นี้ ฝ่ายสยามนับถือว่าเป็นมงคลใหญ่หลวง อนึ่งของสำหรับพนักงานผู้ปฏิบัติพระเจ้าแผ่นดินถวายเครื่องใหญ่ คือถูกต้องที่สูงในเวลาต้องการ มีอยู่ในส่วนพระเจ้าแผ่นดินใหญ่สองวง ในพระเจ้าแผ่นดินที่ ๒ สองวง แหวนนั้นประดับพลอย ๙ อย่างเหมือนกัน แต่ไม่มีเครื่องเพ็ชรข้างๆ และลงยาราชาวดีให้ผิดเครื่องยศ และเล็กย่อมกว่าเครื่องยศ แหวนสองวงนั้น สำหรับเจ้าพนักงานสอดสวมในนิ้วเมื่อเวลาถวายเครื่องใหญ่ ไม่ว่าใครประจำก็ตาม การอันนี้ผู้มีบรรดาศักดิ์ต่างๆ ตลอดไปจนราษฎรที่มั่งมี ก็ทำขึ้นไว้ใช้สอยบ้างในการมงคล แต่เพราะเป็นทองลงยาผิดกันกับเครื่องยศ หรือเป็นแต่ทองเปล่าไม่มีเพ็ชรประดับข้าง และเล็กย่อมกว่าแหวนเครื่องยศ ก็หาได้มีกฎหมายห้ามปรามไม่แต่โบราณมา ผู้ที่เขามีเขาก็ใช้แต่ในเวลาทำการมงคลของเขา คือตัดจุกและเจิมจุณเครื่องหอมและการอื่นๆ ไม่ได้มีใครสอดประคตคาดอย่างเครื่องยศ ครั้นมาบัดนี้พระเจ้าแผ่นดินสยามในรัชกาลปัตยุบันนี้ เมื่อส้องเสพกับชาวต่างประเทศ ได้สืบทราบว่าในประเทศต่างๆ มีเครื่องยศสำหรับสำแดงลำดับยศอย่างสูง และลำดับนั้นๆลงมา ด้วยทำเป็นดาวและดอกจันทน์และรูปต่างๆ ตามบัญญัติในเมืองนั้น จึงได้คิดตั้งราชบัญญัติ ให้ทำดอกจันทน์ประดับด้วยพลอย ๙ อย่างนั้นขึ้น เพื่อจะให้ประดับในหน้าเสื้อ เป็นสำคัญยศอย่างสูง ครั้นทำขึ้นแล้วก็ได้ไว้ทรงด้วยพระองค์ดอกหนึ่ง พระราชทานสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินที่ ๒ ดอกหนึ่ง พระราชทานพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่ดอกหนึ่ง พระราชทานพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ที่สองดอกหนึ่ง ครั้นพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ที่สองสิ้นพระชนม์แล้ว จึงพระราชทานพระเจ้าลูกเธอพระองค์ที่สามให้ทรงต่อมา ยังทรงพระราชดำริจะพระราชทานต่อไปในท่านผู้ที่ได้รับพระราชทานเครื่องยศแหวนประดับพลอย ๙ อย่างนั้นให้ทั่ว การทำไปยังหาตลอดไม่ ครั้นเมื่อปีกุน เบญจศก ศักราช ๑๒๒๕ ตรงกับคริสตศักราช ๑๘๖๓ ได้ทรงรับเครื่องราชอิสริยยศแครนกรอสแด่สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสทรงยินดีมา จึงได้ทรงพระราชดำริให้ช่างทำจอกจันทน์ประดับพลอย ๙ อย่าง และประดับเพ็ชรเป็นบริวาร อาการคล้ายกับเครื่องที่ทรงด้วยพระองค์แต่ทำให้เขื่องกว่าที่ทรง แล้วได้ทรงพระราชดำริให้ทำค้างคาวลงยา โดยเลียนอย่างค้างคาวห้อย ซึ่งสมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสทรงยินดีมานั้น เปลี่ยนแต่รูปตราและพระพักตร์พระเจ้าแผ่นดินและรูปมงกุฎให้เป็นอย่างสยาม ได้ทรงยินดีออกไปยังสมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศส เมื่อปีชวด ฉศก ศักราชสยาม ๑๒๒๖ ตรงกับคริสตศักราช ๑๘๖๔ สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศส ได้มีพระราชสาสนตอบรับเข้ามาแล้ว สมเด็จพระเจ้ากรุงสยามได้ทรงสดับทรงพระโสมนัสมาก บัดนี้ทรงพระราชดำริจะตั้งกฎหมายอย่างธรรมเนียมเครื่องประดับและเครื่องสำคัญยศของผู้มีบรรดาศักดิ์ ซึ่งควรจะพระราชทานแก่ผู้มียศต่างๆ ในพระราชอาณาจักรและชาวต่างประเทศที่มีความชอบ ก็ทรงพระราชดำริขึ้นได้แต่รูปช้างเผือกที่เป็นสำคัญของแผ่นดินสยาม และรูปพระมหามงกุฎที่เป็นสำคัญพระนามพระองค์แต่เดิมมา จึงได้ทำขึ้นเป็นตัวอย่างบ้างแล้ว แต่ยังทรงพระราชดำริจะทำต่อไป ให้เป็นที่สำแดงลำดับยศบรรดาศักดิ์ฝ่ายสยามให้ครบต้องตามธรรมเนียมเดิมด้วย แต่ยังคิดไม่ตลอด ด้วยจะต้องทำให้แข็งย้ายยักต่างๆ กัน เพราะธรรมเนียมลำดับยศฝ่ายสยาม มีที่สังเกตอยู่ ๓ อย่าง ด้วยหมวกเสื้อและเครื่องนุ่งห่มอย่างหนึ่ง ด้วยคำนำหน้าชื่ออย่างหนึ่ง ด้วยศักดินาคืออำนาจที่จะหวงที่ดินเป็นที่ไร่นาของตัวอย่างหนึ่ง ก็และเครื่องนุ่งห่มหมวกเสื้อนั้นเป็นของแปลกตาชาวต่างประเทศจะใช้ไม่ได้ เมื่อจะทำเครื่องประดับห้อยหน้าอกเป็นสำคัญ จะต้องคิดย่นอักษรคำนำหน้าชื่อ และประมาณศักดิ์ที่จะหวงนานั้นเข้า อนึ่งประมาณศักดิ์ที่จะหวงนานั้น จะใช้ได้แต่ผู้ที่อยู่ในแผ่นดินสยาม ที่จะใช้ทั่วไปเมืองอื่นได้ก็แต่คำนำหน้าชื่อ ถึงธรรมเนียมเดิมเมืองประเทศราชที่อยู่ใกล้เคียงพึ่งพิงตั้งแต่งไปจากสยาม ประมาณศักดิ์ที่จะหวงที่ดินก็ไม่มี มีแต่คำนำหน้าชื่อเครื่องนุ่งห่ม ถึงกระนั้นก็แปลกๆ กันกับการในสยาม ย่อมเป็นไปตามการที่เขาสังเกตกันในเมืองนั้นๆ
สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยาม ได้ทรงจัดเครื่องแหวนประดับพลอย ๙ อย่าง ซึ่งเป็นเครื่องยศอย่างสูงอย่างโบราณกับประคตสำหรับคาดกับแหวน กับเครื่องราชอิสสริยยศซึ่งทำให้มีรูปช้างเผือกและรูปมงกุฎตามพระราชดำริขึ้นใหม่ เสร็จแล้วเข้าหีบส่งทรงยินดีออกมาเพื่อจะให้สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสทรงรับไว้ทอดพระเนตร เมื่อจะทรงเห็นควรประการใดก็สุดแต่สมเด็จพระเจ้ากรุงฝรั่งเศส เป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่จะโปรด อนึ่งทรงพระราชดำริว่า ประคตที่มีพู่ใหญ่ติดอยู่ปลายอย่างฝรั่งเศสนั้น ลางสายก็เห็นมีห่วงทำด้วยไหมสวมเข้าไว้ ก็ถ้าจะยกห่วงทำด้วยไหมเสีย สวมวงแหวนประดับพลอย ๙ อย่าง ซึ่งเป็นเครื่องยศเก่าอย่างสยาม ใช้แทนวงแหวนที่ทำด้วยไหมได้แล้วจะเป็นดีทีเดียว
๕. เรื่องนับปีตามสุริยคติกาล
สิ่งที่เรียกว่าปีๆ มีหลายอย่าง ปีซึ่งจะใช้ในการกำหนดหนุนทุ่มโมงให้แน่นี้ต้องใช้ปีที่ชื่อว่า “สมา” คือเท่ากันทุกปี คิดปีละสามร้อยหกสิบห้าวันกับเศษที่ว่าโดยหยาบๆ ว่าหกโมง ในคำนี้พวกโหรที่รู้สารัมภ์และสุริยยาตราคำนวณละเอียดออกไป ก็จะเห็นว่าหกโมงกว่าถึงสิบสองนาฑีเศษ และซึ่งคำนวณดังนั้นก็ชอบอยู่ในที่จะว่าพระอาทิตย์ดำเนินถึงดาวฤกษ์ประจบรอบที่เก่าตามโหรในสยามประเทศเราเคยทำเลขหมายใช้กำหนดสงกรานต์นั้น แต่ในลักษณะที่จะใช้ทุ่มโมงนี้ จะเอาตามนั้นทีเดียวไม่ได้ และการใช้กำหนดทุ่มโมงที่จะทำให้กลางวันมากกลางคืนน้อย กลางคืนมากกลางวันน้อยต่างไปนี้ เป็นเพราะดวงพระอาทิตย์เดินปัดไปเหนือไปใต้ทุกวันตามกำหนด เมื่อพระอาทิตย์จะมาซ้ำที่เก่าในระยะนั้นๆ ที่ทางปัดเหนือปัดใต้ในกำหนดสามร้อยหกสิบห้าวันกับเศษหกโมงหย่อนอยู่เล็กน้อยอีก หาเหมือนกันอย่างสงกรานต์นั้นไม่ เพราะฉะนั้นโหรที่รู้ข้างสงกรานต์ อย่าเพ่อติตำรานี้ว่าผิดก็ดีว่าหยาบก็ดี ก็ชั่วกำหนดอาทิตย์ปัดเหนือปัดใต้ เมื่อไปข้างเหนือแล้วกลับมาสุดข้างเหนืออีกก็ดี ไปข้างใต้แล้วกลับมาสุดข้างใต้อีกก็ดีมีกำหนด ถ้าจะนับเป็นโมงได้แปดพันเจ็ดร้อยหกสิบหกโมง หย่อนนาฑีเล็กน้อย แต่เมื่อครั้นจะบอกลักษณะในคิดตั้งนาฬิกาตามกำหนดละเอียดทั้งระยะนับตามชั่วโมง ผู้ที่ทำการในโรงนาฬิกา ก็จะคิดนับสังเกตยากไป เพราะฉะนั้นจะขอบอกวิธีนี้ไว้หยาบๆ แต่ได้นับวัน เมื่อนับเอาเป็นวันแล้วดังนี้ ปีหนึ่งก็ได้สามร้อยหกสิบห้าวันมีเศษหกโมงหย่อนๆ เศษหกโมงหย่อนๆ นั้น จะของดเสียก่อน นับแต่สามร้อยหกสิบห้าวันไปสามปี ครั้นถึงปีที่สี่ เศษหกโมงทุกปีนั้นผสมกันเข้าได้ ๒๔ โมงหย่อนๆ เกือบครบวัน เพราะฉะนั้นในปีนั้น จึงขอเพิ่มเติมใส่ให้นับเป็นสามร้อยหกสิบหกวัน ด้วยนัยนี้พึงรู้เถิด นับปี “สมา” เป็นอย่างหยาบนับสามร้อยหกสิบห้าวันไปสามปีแล้ว ปีที่สี่นับสามร้อยหกสิบหกวัน นับอย่างนี้เสมอไปถึงจะไม่ถูกกับลักษณะกรมจุพลและสุริยยาตราก็ตามทีเถิด อย่าเอาฉะบับโน้นมาว่าวุ่นวาย ระยะตำรานี้ ปีหนึ่งสามร้อยหกสิบห้าวัน (๓๖๕ วัน) สองปี เจ็ดร้อยสามสิบวัน (๗๓๐ วัน) สามปี พันเก้าสิบห้าวัน (๑๐๙๕ วัน) สี่ปีเป็นพันสี่ร้อยหกสิบเอ็ดวัน (๑๔๖๑ วัน) นับเสมอไปดังนี้ทุกระยะสี่ปีเถิด เมื่อได้ครบ ๒๔ ระยะ ๆ ละสี่ปี ๆ ก็เป็น ๙๖ ปี คิดเป็นวันสามหมื่นห้าพันหกสิบสี่วัน (๓๕๐๖๔ วัน) ต่อนั้นไปอีกสี่ปีจึงครบร้อยปี ก็ในปีที่ครบร้อยปีนั้น สี่ปีในระยะนั้นอย่าเพิ่มวันหนึ่งเลย เอาแต่สามร้อยหกสิบห้าวันเสมอกันทุกปีทั้งสี่ปี จึงคิดผสมวันสามหมื่นหกพันห้าร้อยยี่สิบสี่วัน (๓๖๕๒๔ วัน) เท่านี้เป็นร้อยปีที่แรกเรียกว่า “ปถมสมาสดก” แล้วนับร้อยปีเช่นอย่างระยะนั้นต่อไปอีกเหมือนกันเรียกว่า “ทุติยะสมาสดก” เป็นวันได้เจ็ดหมื่นสามพันสี่สิบแปดวัน (๗๓๐๔๘ วัน) แล้วนับไปอีกร้อยปีตามระยะเช่นนั้นเหมือนกันอีก เรียกว่า “ตะติยะสมาสดก” เป็นวันได้แสนเก้าพันห้าร้อยเจ็ดสิบสองวัน (๑๐๙๕๗๒ วัน) แล้วใส่เข้าอีกร้อยปี เป็นปีที่ ๔ แปลกกว่าสามร้อยปีข้างหลังมีวันเพิ่มอีกวันหนึ่งในปีที่ครบร้อย จึงเป็นวันในร้อยปีที่สี่ ระยะนี้สามหมื่นหกพันห้าร้อยยี่สิบห้าวัน (๓๖๕๒๕ วัน) เรียก “จตุตถะสมาสดก” เอาวันของจตุตถะสมาสดกนี้ไปผสมกับวันข้างสามสดกข้างต้นนั้น เป็นวันได้แสนสี่หมื่นหกพันเก้าสิบเจ็ดวัน (๑๔๖๐๙๗ วัน) ประชุมสี่ร้อยปีนี้เรียกว่า “สมาสดกจตุกะ” ก็เมื่ออีกสี่ร้อยปีที่นับเช่นนี้ ผะสมกันเข้าเป็นแปดร้อยปีก็ได้ สองแสนเก้าหมื่นสองพันร้อยเก้าสิบสี่วัน (๒๙๒๑๙๔ วัน) ผิดกันกับวันที่บังคับในคัมภีร์สุริยยาตราถึงสิบสามวัน เพราะในสุริยยาตรานั้น มีบังคับว่า ๒๙๒๒๐๗ เป็นกำลังหรคุณในแปดร้อยปี ก็ซึ่งสุริยยาตรานี้ถูกตามทางอาทิตย์เดินถึงดาวฤกษ์ ซึ่งว่าตามตำรานี้ว่าตามดวงอาทิตย์ปัดเหนือปัดใต้ ซึ่งไม่มีในสุริยยาตราโหร อย่านินทาว่าติเตียนพระอาจารย์ ติเตียนโบราณเลย ว่าคนละตำรา คนละทางดอก ดวงอาทิตย์เวลาเที่ยงต่ำไปข้างใต้เป็นที่สุดในวันใด นับแต่วันนั้นมาให้ได้แปดสิบเก้าวันเรียงไปสามปีในปีที่สี่ ที่บังคับให้เพิ่มวันดังว่าแล้วนั้น ให้นับเป็นเก้าสิบวัน เรียกว่า “สิสิระฤดู” เมื่อสุดวันสิสิระฤดูแล้ว ให้นับไปอีกเก้าสิบสามวันเสมอกันทุกปี เรียกว่า “นิทาฆะฤดู” ในวันที่สุด นิทาฆะฤดู เวลาเที่ยงพระอาทิตย์โอนไปข้างเหนือเป็นที่สุดเบื้องหน้าแต่นั้นคงกลับมาใต้นับแต่วันที่สุด นิทาฆะฤดู ไปเก้าสิบสี่วันเรียกว่า”วัสสันตะฤดู” ให้นับแต่หน้าวันที่สุดวัสสันตะฤดูไปแปดสิบเก้าวันเสมอทุกปี เรียกว่า “สะระทะฤดู” ถึงวันที่สุดสะระทะฤดูแล้วพระอาทิตย์เวลาเที่ยงคงต่ำข้างใต้เป็นที่สุด ไม่ต่ำไปกว่านั้นเป็นแน่ดังนี้แล้ว ฤดูสิสิระ ๘๙ วัน ฤดูนิทาฆะ ๙๓ วัน ฤดูวัสสันต์ ๙๔ วัน ฤดูสะระทะ ๘๙ วัน รวมเป็นสามร้อยหกสิบห้าวัน เมื่อในปีที่สี่เอาฤดูสิสิระเป็นเก้าสิบวัน รวมเป็นสามร้อยหกสิบหกวันตามระยะโน้น เมื่อจะชี้ลงด้วยปัจจุบันกาล บัดนี้ปีเถาะสัปตศก วันจันทร์ เดือนอ้ายขึ้นสิบห้าค่ำ วัน ๒ เดือน ๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ จุลศักราช ๑๒๑๗ ที่แล้วไปนี้ เป็นสิสิระฤดูซึ่งนับแต่เดือนอ้าย ขึ้นสิบห้าค่ำ ปีเถาะ สัปตศกนั้นนับเป็นเก้าสิบวัน
ถ้าจะย้อนกล่าวไปนับแต่ต้น ปถมสมาสดกมานั้น ก็จะต้องไปนับต้นแต่ปีกุน เอกศก (แต่ในแผ่นดินพระเจ้าทรงธรรม) จุลศักราช ๙๖๑ มา ก่อนปีเถาะสัปตศกขึ้นไปถึง ๒๕๖ ปี แต่ซึ่งว่าทั้งนี้จะให้รู้ต้นปลาย ซึ่งจะให้นับไปภายหน้านับแต่ปีมะโรง อัฐศกนี้ไป จนถึงปีที่ (๑๔๔) ต่อไปข้างหน้าจึงจะสิ้นระยะสมาสดกจตุกะหนึ่ง เมื่อจะนับไปดังนี้ถึงหลายร้อยปีก็จะไม่คลาดเลย ซึ่งว่านี้หยาบๆ แต่พอเข้าใจง่าย แต่การคำนวณนั้นได้ทำละเอียดแล้วอย่าสนเท่ห์เลย
คำนำ
ในงานฌาปนกิจศพ หม่อมสาย ศรีธวัช ณอยุธยา (สิงห์สุวิช) ณ เมรุวัดมกุฏกษัตริยาราม กำหนดวันที่ ๒๒ มีนาคม พุทธศักราช ๒๕๑๒ ม.ร.ว.สุรธวัช ศรีธวัช ผู้เป็นบุตร ได้มาติดต่อกรมศิลปากร ขออนุญาตจัดพิมพ์หนังสือ ประชุมพระราชนิพนธ์ ในรัชกาลที่ ๔ หมวดปกิณณกะ ภาค ๒ เพื่อแจดเป็นอนุสรณ์ในงานนี้ กรมศิลปากรยินดีอนุญาตให้จัดพิมพ์ได้ตามความประสงค์
ประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔ หมวดปกิณณกะ ภาค ๒ นี้ มี ๑๘ เรื่อง กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ ได้ตรวจสอบและคัดจากสมุดไทยดำ ซึ่งเก็บรักษาไว้ในหอสมุดแห่งชาติ ๑๖ เรื่อง คัดจากหนังสือแถลงการณ์คณะสงฆ์ เล่ม ๒๓ พ.ศ. ๒๔๗๘ หน้า ๕๒๘-๕๓๑, ๑ เรื่อง จากหนังสือ พระราชกระแสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ภาค ๑ ฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๔๙๙ หน้า ๑๘-๒๐, ๑ เรื่อง
พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนี้มีอยู่เป็นจำนวนมาก สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ โปรดให้คัดออกนำมาจัดพิมพ์เป็นเล่มเผยแพร่แล้วเกือบทั้งสิ้น เช่น ประชุมประกาศในรัชกาลที่ ๔ พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จดหมายเหตุเรื่องต่างๆ ชุมนุมพระบรมราชาธิบายในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประกาศการพระราชพิธี พระราชสาส์นในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานไปยังประเทศต่างๆ พระราชกระแสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔ ภาคปกิณณกะ นอกจากนี้ ยังมีเรื่องอื่นๆ ที่พิมพ์เฉพาะเรื่องอีกมาก หนังสือเหล่านี้เป็นประโยชน์ในการศึกษาค้นคว้าประวัติศาสตร์และกิจการบ้านเมือง ตลอดจนพระราชกรณียกิจของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นอย่างดี ส่วนที่ยังมิได้คัดและนำจัดพิมพ์นั้นยังมีอยู่เป็นจำนวนน้อยมาก ทั้งนี้อาจเป็นเพราะทรงเห็นว่า เรื่องไม่จบสมบูรณ์บ้าง หรือตรวจสอบมิได้บ้าง หรือบางเรื่องยังไม่สมควรเปิดเผยบ้าง แม้เรื่องต่างๆ ที่ได้นำมาตีพิมพ์ในหนังสือเล่มนี้ บางเรื่องก็ไม่จบความ และบางเรื่องเข้าใจว่าเป็นแต่เพียงต้นร่าง แต่ถึงกระนั้นก็จะเป็นประโยชน์ในการศึกษาค้นคว้าเกี่ยวกับพระราชประวัติ และพระราชจริยวัตรในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงได้รวบรวมนำมาพิมพ์ไว้ให้ปรากฏต่อไป และเพื่อให้สามารถศึกษาค้นคว้าเกี่ยวกับการเขียนหนังสือในสมัยรัชกาลที่ ๔ ด้วย จึงได้ให้จัดพิมพ์สะกดการันต์ตามต้นฉบับ นอกจากที่เห็นได้ชัดเจนว่าผิดพลาดหรือลักลั่นกันมาก จึงแก้ไขเสียตามที่เหมาะสม
อนึ่ง ในการจัดพิมพ์หนังสือนี้ กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ได้รับความร่วมมือจาก นายยิ้ม ปัณฑยางกูร ซึ่งเคยดำรงตำแหน่งหัวหน้ากองจดหมายเหตุในกรมศิลปากร และปัจจุบันนี้เป็นข้าราชการบำนาญ ได้ช่วยตรวจพิจารณาและทำเชิงอรรถชื่อบุคคลต่างๆ เพิ่มเติมในที่ที่เห็นควร จึงขอถือโอกาสขอบคุณไว้ ณ ที่นี้ด้วย
กรมศิลปากรขออนุโมทนาในกุศลราศีทิกษิณานุปทาน ซึ่งเจ้าภาพได้จัดบำเพ็ญอุทิศแด่ หม่อมสาย ศรีธวัช ณอยุธยา และได้ให้จัดพิมพ์หนังสือเล่มนี้เผยแพร่เป็นวิทยาทาน ขออำนาจกุศลทั้งปวงนี้ จงเป็นพลวปัจจัยดลบันดาลให้ หม่อมสาย ศรีธวัช ณอยุธยา ประสบแต่อิฏฐคุณมนุญผลในสุคติสัมปรายภพ สมดังมโนปณิธานของเจ้าภาพทุกประการ เทอญ.
กรมศิลปากร
๒๕ กุมภาพันธ์ ๒๕๑๒
ระยะทางเสด็จพระราชดำเนิรเมืองไชยนาท
๓



วัน ๖  ๑ ค่ำ ปีวอก โทศก เวลาเช้า ๕ โมง เสด็จพระราชดำเนินจากท่าราชวรดิฐ ทรงเรือพระที่นั่งมณีเมขลา ใช้จักรไป เวลาย่ำค่ำถึงวัดประทุมทอง แขวงเมืองประทุมธานี เวลากลางคืนใช้จักรไป รุ่งขึ้นวัน ๗  ๑ ค่ำ เวลาเช้าประทับเรือพระที่นั่งมณีเมขลา ที่พลับพลาเมืองอ่างทอง เรือพระที่นั่งสยามอรสุมพล เรือนัทีเทพธิดา เรือฤทธิแรงศร ก็ทอดอยู่พร้อมกัน เวลาเช้า ๒ โมงเศศ พระยาอ่างทองแลกรมการมาเฝ้าทูลลอองฯ พร้อมกัน ณ เรือพระที่นั่งมณีเมขลา เวลาเช้า ๓ โมงเศศ เสด็จพระราชดำเนินทรงเรือพระที่นั่งเก๋งท้องมาดลายไปทรงนมัสการพระพุทธไสยาศน์ใหญ่ ณ วัดขุนอินทประมูล เวลาย่ำเที่ยงทรงวัดแดดแล้วเสด็จฯ กลับมา ณ พระที่นั่งมณีเมขลา เวลาบ่าย ๒ โมง ๒๕ นาที ออกเรือพระที่นั่งมณีเมขลาใช้จักรไป เวลาย่ำค่ำถึงบ้านสระเกษไชโย แขวงเมืองพรหมบุรี ทอดเรือพระที่นั่งมณีเมขลา อยู่จนเวลา ๔ ทุ่ม แล้วใช้จักรไป เวลา ๒ ยามเศศ ถึงเมืองพรหมบุรี ใช้จักรไปรุ่งขึ้นวัน ๑  ๑ ค่ำ เวลาเช้าถึงเมืองอินทบุรี ประทับเรือพระที่นั่งพระอินทประสาทศรผู้สำเร็จราชการ กับกรมการมาเฝ้าทูลลอองฯ แล้วพระราชทานเงิน ผ้าปูมเขมรผืน ๑ แก่พระอินทประสาทศร เวลาเช้าโมงเศศ ใช้จักรไป เวลาเช้า ๕ โมงเศศ ประทับเรือพระที่นั่ง ณ บ้านศาลาขาว แขวงเมืองไชยนาทบุรี เวลาย่ำเที่ยงทรงวัดแดด เวลาบ่าย ๓๕ นาทีถึงจวนพระยาไชยนาทบุรี เวลาบ่าย ๕ โมง ๔๐ นาที ทอดเรือพระที่นั่ง ณ พลับพลาน่าวัดเขาธรรมามูล แขวงเมืองไชยนาทบุรี ประทับแรมอยู่ราตรีหนึ่ง เรือฤทธิแรงศรก็ทอดอยู่ด้วย รุ่งขึ้น วัน ๒  ๑ ค่ำ เวลาเช้าโมง ๑ กับ ๒๕ นาทีเสด็จขึ้นไปทรงนมัศการพระพุทธรูป ณ วิหารวัดธรรมามูล พระยาไชยนาทกับกรมการมาเฝ้าทูลลอองฯ แล้วพระราชทานผ้านุ่ง ๒ ผืน ผ้าราชวัดไหม เป็นผ้าทรงห่มผืนหนึ่ง แก่นายจีนซึ่งเป็นเจ้าอธิการเดิมวัดธรรมามูล แลได้ทรงรู้จักมาแต่ก่อน แล้วเสด็จฯ กลับประทับ ณ เรือพระที่นั่งมณีเมขลา เรือนัทีเทพธิดาก็มาถึง เวลาเช้า ๕ โมง ๑๕ นาที เสด็จฯ ขึ้นไปบนวัดธรรมามูล เวลาย่ำเที่ยงทรงวัดแดด แล้วเสด็จกลับลงเรือพระที่นั่งมณีฯ แลพระราชทานเงิน  แก่พระยาไชยนาทแลกรมการ เรือพระที่นั่งสยามอรสุมพลพอมาถึงเข้า เวลาบ่าย ๔๓ นาที ออกเรือพระที่นั่งมณีฯ ใช้จักรไปเวลาบ่าย ๒ โมงเศศ ประทับเรือพระที่นั่งมณีฯ ณ วัดพระธาตุแขวงเมืองไชยนาทบุรี เสด็จฯ ขึ้นไปนมัศการพระพุทธไสยาศนใหญ่ ยาวได้ ๑๕ วา แล้วเสด็จฯ กลับลงเรือพระที่นั่งมณีฯ แล้วพระราชทานเงินราษฎรชายหญิง ๒๔ คนๆ ละ  เวลา บ่าย ๒ โมง ๔๐ นาที ออกเรือพระที่นั่งมณีฯ ใช้จักรกลับ เวลาย่ำค่ำแล้ว ๔๒ นาที ถึงปากน้ำบางพุดทรา เวลา ๒ ยามทอดเรือพระที่นั่งมณีฯ ณ ท้องพรหมมาศ แขวงเมืองลพบุรี ประทับแรมอยู่ราตรี ๑ เรือพระที่นั่งสยามอรสุมพล เรือนัทีเทพธิดา เรือฤทธิแรงศร ก็ทอดอยู่พร้อมกัน รุ่งขึ้นวัน ๓  ๑ ค่ำเวลาเช้าโมง ๑ เสด็จฯ ลงเรือล่องบดกรรเชียงไปประภาศ ณ ท้องพรหมมาศ แล้วเสด็จฯ กลับมา ณ เรือพระที่นั่งมณีฯ พระยาผู้สำเร็จราชการกรุงเก่า พระยาสุจริตรักษาลพบุรานุรักษ ผู้สำเร็จราชการเมืองลพบุรี พระพรหมประสาทศิลป ผู้สำเร็จราชการเมืองพรหมบุรี พระอินทประสาทศร ผู้สำเร็จราชการเมืองอินทบุรี กับกรมการก็มาเฝ้าทูลลอองฯ แล้วพระราชทานผ้าปูมเขมรแก่พระยาลพบุรี แก่พระปลัด แลพระพรหมบุรี คนละผืน เวลาเช้า ๔ โมงเศศ เสด็จฯ ไปประทับพลับพลาที่วังเมืองลพบุรี ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย แลผู้สำเร็จราชการเมือง แลกรมการหัวเมืองที่ใกล้เคียงก็เฝ้าทูลลอองฯ พร้อมกัน เวลาบ่ายเสด็จทรงม้าพระที่นั่งไปประทับพลับพลาแล้วทอดพระเนตรทเลชุบศร กำหนดระยะทาง ๑๖๕ เส้น เวลาบ่าย ๕ โมงเศศ เสด็จฯ กลับมาประทับแรมอยู่ ณ เรือพระที่นั่งมณีฯ อีก ราตรี ๑ รุ่งขึ้นวัน ๔  ๑ ค่ำ เวลาเช้า ๔๐ นาที เสด็จลงเรือล่องบดกรรเชียงไปประภาศตามท้องพรหมมาศอีกเวลา ๑ แล้วเสด็จกลับมาเวลาเช้า ๒ โมงเศศ ถอยเรือพระที่นั่งมณีฯ มาประทับที่น่าวังเมืองลพบุรี แล้วเสด็จฯ ขึ้นประทับพลับพลา เวลาเช้า ๕ โมงเศศ พระราชทานเงินแก่พระยาลพบุรี  พระยาอ่างทอง  รวม  เวลาย่ำเที่ยงทรงวัดแดด แล้วเสด็จฯ ลงเรือพระที่นั่งมณีฯ เวลาบ่าย ๒๕ นาที ออกเรือพระที่นั่งมณีฯ ใช้จักรมา พร้อมด้วยเรือพระที่นั่งสยามฯ เรือวรเทศกิจการ เรือชลธารมารคมุข เรือนัทีเทพธิดา เรือฤทธิแรงศร แลเรือข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย บรรดาที่ขึ้นไปรับเสด็จฯ ณ เมืองลพบุรีเป็นอันมาก ก็นำตามเสด็จฯ มาเป็นกระบวน เวลาย่ำค่ำถึงบางนางร้า แขวงกรุงเก่า เวลาย่ำค่ำแล้ว ๔๕ นาที ถึงวังจันทเกษม เวลา ๗ ทุ่ม ๑๐ นาที ถึงท่าราชวรดิฐ ประทับเรือพระที่นั่งมณีเมขลา เสด็จพระราชดำเนินขึ้นพระราชวัง
(คัดจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๕ ข้อ ๑)
เรื่อง ทรงมอบพระราชอำนาจในการรักษาพระนคร แด่พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
สมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฏ พระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินสยาม ขอประกาศแก่คนทั้งปวงที่ควรจะได้ฟังคำประกาศนี้เป็นสำคัญ บัดนี้เราพระเจ้ากรุงสยามกับเจ้านายต่างกรมผู้ใหญ่หลายพระองค์ กรมหลวงวงษาธิราชสนิทแลพระองค์อื่นๆ กับขุนนางผู้ใหญ่หลายนาย เจ้าพระยาศรีสุริยวงษ สมุหพระกระลาโหมแลอื่นๆ มีประโยชน์จะใคร่ภากันไปเที่ยวเยี่ยมเยียนต่างๆ ในฝั่งทเลไทยข้างตะวันตก นานประมาณ ๒๗-๒๘ วัน ในเดือน ๙ ปีมะแม เอกศกนี้ เราพระเจ้ากรุงสยามขอมอบอำนาจในราชกิจที่จะรักษาพระนคร แลบังคับคดีของราษฎรแก่ราชการแผ่นดินตามเหตุต่างๆ ไว้แด่พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงปฤกษากับพระเจ้าฯ เธอ กรมสมเด็จพระเดชาดิศร แลพระเจ้าฯ กรมพระพิทักเทเวศ กรมหลวงสรรพศิลปปรีชา กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ แลเจ้าพระยานิกรบดินทรมหินทรมหกัลยาณมิตร ที่สมุหนายก เจ้าพระยารวิวงษ มหาโกษาธิบดี ที่พระคลัง เจ้าพระยายมราชชาติเสนางศนฤบดินทร เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ เจ้าพระยามุขมนตรี พระยามหาอำมาตย พระยาสุรเสนา พระยาเสนาธิเบศร พระยาพิไชยบุรินทร พระยามณเฑียรบาล พระยาสิงหราชเดโชไชย พระยาเพชรพิไชย ขุนนางผู้ใหญ่ ๗ นาย เสนาบดีทั้ง ๖ ให้การตกลงในเวลาเดียวแล้ว ให้มีพระบวรราชโองการสั่งให้เป็นเสร็จไปทุกประการเถิด กว่าเราพระเจ้ากรุงสยามจะได้กลับถึงกรุงเทพฯ นี้ ในรหว่างนี้ (๑) ถือราชการใดๆ (๒) เหมือนกับราชการอื่นๆ ทุกตำแหน่งซึ่งเป็นการเล็กน้อย ถ้าจะกราบทูลฉลองในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ฤๅจะชุมนุมกันปฤกษาก่อน จะลำบากฤๅจะช้าเสียเวลาไป ก็ให้พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมสมเด็จพระเดชาดิศร กรมพระพิทักเทเวศ เจ้าพระยานิกรณบดินทร เจ้าพระยารวิวงษมหาโกษาธิบดี ผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งได้เข้ามาประจำซองอยู่ในพระบรมมหาราชวัง คาดการฤๅปฤกษากันแต่สองสามแล้วสั่งไปก่อนให้สำเร็จ แล้วจึงกราบทูลฉลองแด่พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวฤๅเสนอเสนาบดีทั้งปวงต่อภายหลังก็ได้ สุดแต่ให้การที่ควรจะให้สำเร็จทุกอย่างสำเร็จทั่วไปให้ทันการทันเวลาที่ควร อย่าให้คั่งค้างขวางขัดอยู่ได้โดยใช่เหตุ เมื่อท่านที่ออกนามมานั้นบังคับบัญชาประการใด ให้ข้าราชการทุกตำแหน่งฟังความให้เข้าใจแน่นอน แล้วจะได้ทำตามทุกสิ่งทุกประการ อย่าว่าตามตำแหน่งผิดตำแหน่งเลย ในบังคับบัญชาท่านที่ออกนามมาแล้วนั้น การในหัวเมืองขึ้นกระลาโหมชั้นใน คือเมืองเพชรบุรี เมืองราชบุรี เมืองกาญจนบุรี แลเมืองขึ้นต่างๆ แลเมืองนครเขื่อนขันธ์ เมืองประทุมธานี ถ้ามีเหตุควรบังคับบัญชาด้วยราชการฤๅถ้อยความประการใด ก็ให้พระยาสุรเสนาปฤกษากับพระยาศรีสรราช พระยาเสนาธิเบศ แล้วมีตราพระคชสีหน้อยบังคับไปเถิด โดยการคล้ายกับที่ว่าไว้ในมหาดไทยนั้น ตัวพระยาสุรเสนาจงไปรักษาเมืองนครเขื่อนขันธ์อยู่ กว่ากระบวนที่ไปจะกลับมาฯ
ฝ่ายการข้างกรมท่านั้น ถ้อยความโรงศาล (๓) ฉลองเลย ถ้ามีข่าวมาแต่นอกประเทศประการใด ว่าด้วยญวนรบกับฝรั่งเสศ ฤๅต่อแขกเมืองจะมาแลอื่นๆ ถ้ามีเรือกลไฟกลับมาแต่ทางที่เราพระ ฯลฯ สยาม ไปนั้น แลจะกลับไปตาม ก็จงบอกความออกไปให้ทราบ ทั้งข่าวคราวราชการในพระนครแลในพระราชวัง แลหัวเมืองทั้งปวงนั้นเถิด ถ้ามีเรือรบทูตเมืองเดนมาร์กฤๅเมืองหันเสียติกในเยรมานีมาเปลี่ยนสัญญา ก็จงให้เจ้าพระยารวิวงษมหาโกษาธิบดีว่าหาฤๅกับทูตที่เข้ามานั้นดู ถ้าทูตจะสมัคอยู่คอยเราสยามกว่าจะกลับมาได้ตามกำหนด ๒๗-๒๘ วัน ในเดือน ๙ ต่อเดือนนี้ การก็เป็นดีที่สุด ถ้าทูตไม่ยอมจะรีบกลับไปเร็ว เราสยามก็ได้เขียนราชหัถเลขาสัญญาลงในแผ่นกระดาษน้อย ตามอย่างที่เคยมอบให้เจ้าพระยารวิวงษมหาโกษาธิบดีไว้แล้ว จงเทียบคำนำเรื่องแลคำตระหน่ำท้ายหนังสือสัญญาทั้งไทยทั้งอังกฤษ คล้ายกับอย่างในท้ายหนังสือสัญญาฝรั่งเสศนั้น แล้วให้อาลักษณแลเสมียนเขียนให้ถูกต้อง แล้วจงเอากระดาษพระราชหัตถเลขาของเราสยามทราบลงที่ต้นแลปลายตามที่อย่างเคยแต่ก่อน แลจงเรียกเอาพระราชลัญจกร พระไอยราพต พระครุธพาห แลพระบรมราชโองการแลตราสำหรับแผ่นดินประจุบันนี้ถวายพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวท่านทรงประทับลงตรงลายหัถเลขาของเราสยามตามอย่างแต่ก่อน แลประทับตราประจำครั่งพระครุธพาห แลตราประจำแผ่นดินประจุบันนี้ทั้งสองน่าครั่งเสร็จแล้ว ถ้าทูตที่มานั้นยอมเปลี่ยนก็จงเปลี่ยนไปเถิด ของเครื่องราชบรรณาการฤๅพระราชสาสนทูตมอบไว้ ก็ให้เจ้าพระยารวิวงษมหาโกษาธิบดีรับไว้คอยเราสยามเทอญฯ
การที่จะรับรองประการใดๆ ก็จงปฤกษากับเสนาบดี แล้วรับโดยสมควรตามเหนพร้อมกันนั้นเทอญฯ
การใดๆ ในหัวเมืองขึ้นกรมท่า ก็ให้เจ้าพระยารวิวงษมหาโกษาธิบดี ปฤกษากับพระยาพิพัทโกษา พระยาราชานุประพัน แลพระยาราชานุประดิฐ แล้วควรจะมีกล่าวบังคับออกไปประการใดไปเถิดฯ
การใดๆ (๔) ไม่เอาธุระดังนี้เป็นอันขาด การในกรมพระนครบาลนั้น ให้เจ้าพระยายมราช พระยาพิไชยบุรินทรา แลพระเพชรปาณี พระยาเพชรชฎา ช่วยกันชำระผู้ร้ายรายเมืองสระบุรี ให้ได้ตัวสำคัญเสียให้ได้ แล้วกราบทูลพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว แลกราบทูลเจ้าต่างกรมผู้ใหญ่ แลปฤกษาท่านเสนาบดีให้เหนพร้อมกันควรจะทำโทษอย่างไร ทำที่ไหน จะควร จะไม่เป็นเยี่ยงเป็นอย่างต่อไป ก็จงทำโทษเถิด อย่าเกบไว้คอยเลย ผู้ร้ายรายอื่นมันจะกำเริบขึ้น การรักษาระวังพระนคร ก็จงจัดแจงให้กวดขันตามเคยอย่างเมื่อเราพระเจ้ากรุงสยามแต่ก่อนๆ นั้น ถ้าการผู้ร้ายลักฉกฤๅตีรันฟันแทงคนนอกประเทศที่มา
การในกรมนานั้น ปีนี้ฝนแล้งจะตั้งแต่งเสนาข้าหลวงไป จงกำชับอย่าให้ฉ้อฉลกุมเหงมีวิวาทกับราษฎรด้วยนาน้ำฝนฟางลอยที่ว่าได้ทำแลไม่ได้ทำ ได้ทำเสียอะไรอะไรเลย จงเลือกคนดีๆ ไม่ใช่เจ้าถ้อยหมอความคดๆ โกงๆ ตั้งไปจงคิดอ่านเสียก่อนแต่เดิมทีๆ การในกรมวังนั้น
การระวัง (๕) ประการบุตรเด็กๆ เราพระเจ้ากรุงสยาม หลายคนตกอยู่ในพระราชวังนี้ มารดาหาได้อยู่ด้วยไม่ ถ้าป่วยไข้ก็ให้กรมหลวงสรรพศิลปปรีชา กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศคิดอ่านกัน ให้แพทยพระยาบาลรักษาให้ดีเถิด ถึงจะให้หมอนอนที่ป่วยไข้ก็ได้ดอก อนึ่ง ถึงพระสงฆบิณบาตรเวรก็ดี พระปริตเวทก็ดี เทศนาข้างในก็ดี อย่าเลิกเลย จงให้พระสงฆ์เข้าไปบิณบาตรแลเทศนาตามเคยดังปรกติเถิด ไม่ควรจะหึงษจะห้าม ถึงหึงษถึงห้ามก็ถี่ลอดตัวช้างห่างลอดตัวเลน คนที่จะต้องหึงษต้องหวงก็มีน้อยตัวดอก จะไปกับฯ ข้าฯ เกือบหมด ไม่มีใครอยู่มากนัก ควรจะเลิกงดไว้แต่เทศนาเวรในหลวงแลฉันเวร เพราะเราพระเจ้ากรุงสยามไม่อยู่ก็ไม่มีใครประฏิบัติ แลถ้าเทศนาไป เรื่องที่ฟังอยู่ก็จะขาดไป จึงต้องงดการกุศลอื่น ให้เจ้านายข้างในทรงทำอยู่ตามเคยทุกอย่าง บูชาให้หอพระพุทธรูปแลหอพระบรมอัฐิ แลวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แลบูชาเทวดา ใส่บาตรพระปริต แลคิลานภัต ก็ให้ทำตามเคยทุกวัน ให้พวกลูกเธอเล็กข้างในจุดเทียนแลใส่บาตรทุกเวลาฯ การต่างๆ รวังรักษาฤๅว่าถ้อยความในพระราชวังนั้น ให้คุณปุก คุณอรุณ คุณขำ คุณเสงี่ยม คุณเนย พวกข้าราชการราชินิกูล แลท้าวอินทสุริยา ท้าวศรีสัตยา ท้าวโสภานิเวศ แลเจ้าจอมมารดาอึ่ง ท้าวศรีคลัง ปฤกษาพร้อมกัน ว่ากล่าวไปให้ทั่วถึงที่ท่านทุกทาง เจ้านายข้างในโดยมากท่านก็ทรงพระเจริญพระชนมพรรษามากๆ ไปแล้ว พระองค์ใดประชวร ฤๅบุตรเล็กๆ ของเราพระเจ้ากรุงสยามป่วยไข้ ก็ขอพระเดชพระคุณเจ้านายที่ไม่ประชวรช่วยเอาใจใส่ด้วยเถิด
การสักเลข (๖) ทรงไปตามเดิม อนึ่ง ถ้าเกิดเพลิง (๗) ไปได้ อนึ่ง ให้ท่านผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวงเงี่ยหูฟัง รวังระไวอย่าให้ราษฎรในกรุงแลหัวเมืองแตกตื่นเล่าฤๅถืออะไรๆ ผิดๆ ไป จงคิดอ่านรงับเสียฯ การน่าที่การช่างการโยธาต่างๆ ในพระราชวัง ให้กรมหลวงเทเวศรวัชรินทร พระยาเพชรพิไชยตรวจตราดูแล การนอกพระราชวัง ให้กรมหมื่นภูบาลบริรักษตรวจตราดูแลทุกแห่ง ทั้งการวัดการบ้าน ให้พระยาสามภพพ่ายเอาใจใส่ทุกแห่ง ทั้งในวังนอกวังอย่าให้ลดหย่อนแลหลอนเจ้านายฝ่ายน่าฤๅข้าราชการ แลพระสงฆ์ราชาคณถานานุกรมบาเรียญ ถ้าใครป่วยไข้บอกว่าการเข้ามา ก็ให้กรมหลวงสรรพศิลปปรีชา จัดหมอไปรักษาการรักษาได้ แลให้ทานที่โรงทานนอกในก็ให้จ่ายให้ทำอยู่โดยปรกติ การอื่นๆ (๘) กรมแล้ว ขอท่านทั้งปวงจงทราบดังประกาศนี้ เทอญ สั่งวัน ค่ำ ฯ.
(คัดจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๒๒ ข้อ ๕)
ประกาศเรื่อง พระเจดีย์ที่ถ้ำปทุน
มีพระบรมราชโองการให้ประกาศแก่ท่านทั้งหลายทั้งปวงผู้ได้อ่านคำประกาศนี้ว่า พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อปีรกาสัปตศก ศักราช ได้เสด็จพระราชดำเนินมาที่ถ้ำปทุนนี้ ได้ทอดพระเนตรเห็นพระเจดีย์ทองเหลืองของโบราณชำรุด มีแต่องค์ระฆังทิ้งอยู่ในถ้ำนี้ ได้ทรงพระราชดำริว่า ที่นี้ ถ้าแม้นได้สร้างพระเจดีย์บันจุพระบรมพุทธสารีริกธาตุขึ้นไว้อย่างเดิม ได้เป็นที่ประชุมชนทั้งปวงให้มีศรัทธาไปมานมัศการ จะเป็นเหตุให้เจริญบุญราษีศิริศุภผลเป็นอันมาก จึ่งมีพระราชดำรัสให้นายจีนนายเวรมหาดเลก เป็นนายงานสร้างวิหารไว้ที่ปากถ้ำแลปฏิสังขรณ์พระเจดีย์เชิญประดิษฐานไว้ มีผู้มาขุดทำลายพระเจดีย์อีกครั้งหนึ่ง จึ่งมีพระราชดำรัสให้เชิญขึ้นประดิษฐานไว้บนยอดเขา เพราะฉะนั้น ครั้นได้เสด็จเถลิงถวัลราชสมบัติบรมราชาภิเศกแล้ว จึ่งมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้พระเจ้าราชวรวงษเธอ กรมหมื่นราชสีหวิกรม เป็นนายช่างเริ่มการสฐาปนาพระเจดีย์ศิลาองค์นี้ขึ้นเสร็จแล้ว ครั้น ณ วัน ฯ ๓ ค่ำ ปีวอก โทศก ศักราช ๑๒๒๒ จึ่งเสด็จพระราชดำเนินมาพร้อมด้วยพระบรมราชวงษานุวงษฝ่ายน่าฝ่ายใน แลข้าทูลลอองธุลีพระบาท ผู้ใหญ่ผู้น้อยเป็นอันมาก ให้เชิญพระบรมสารีริกธาตุซึ่งบันจุในพระเจดีย์ศิลาองค์เล็กกับแผ่นศิลาจาฤกพระธรรม ประดิษฐานไว้ ณ ภายในพระเจดีย์ศิลาองค์นี้ ทรงพระราชอุทิศส่วนพระราชกุศลพระราชทานแก่เทพยดา มนุษย์ แลภิกษุสงฆ์ สามเณร สัปรุษชายหญิงทั้งปวง จงได้รับพระราชทานอนุโมทนา ผู้ใดๆ อย่าได้สงไสยเลยว่าเป็นปฤศนาฝังทรัพย์สิ่งของทองเงินลงไว้นั้นหามิได้ ใครสงสัยคิดขุดก็จะบาปเสียเปล่า ทำไว้เป็นประโยชน์จะให้เป็นส่วนกุศลไปแก่เทพยดามนุษย์ทั้งปวง บรรดาที่ได้มานมัศการ แลจะเป็นที่ประดิษฐานไว้สำหรับพระพุทธศาสนานั้นต่างหาก จะได้ฝังทองเงินไว้จนหน่อยหนึ่งหามิได้เลย ขออำนาจพระบรมราชกุศลจริยาซึ่งได้ทรงบำเพญในพระพุทธาทิศรีรัตนไตรยเป็นนิรติสัยบุญเขตรวิเสศนี้ แลอานุภาพเทพยดาซึ่งได้รับพระราชทานส่วนพระราชกุศล จงสำเร็จเป็นธรรมิคารักขกิจรักษาพระพุทธศาสนา แลคุ้มครองป้องกันพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทั้งพระบรมราชวงษานุวงษฝ่ายน่าฝ่ายใน แลข้าทูลลอองธุลีพระบาท แลสมณพราหมณาจาริย ราษฎรข้าแผ่นดินทั่วทั้งพระราชอาณาเขตร ให้พ้นโรคพิบัติอุปัทวันตราย เป็นศุขเกษมสำราญ อนึ่ง ทรงอำนวยประทานพรไว้ ว่าขอให้ท่านทั้งปวงทุกคนจงเจริญอายุ พรรณ ศุข พล ปฏิภาณ ทุกประการ เทอญ.
(คัดจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๔๔ ข้อ ๒)
++229ประกาศ เรื่องพระพุทธรูปที่ถ้ำประทุน
ศุภมัศดุ ลุศักราช ๑๑๘๗ ปีระกา สัปตศก พุทธศาสนกาล ๒๓๖๘ พรรษา สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎ สมมุติเทวาวงศ์ พงศ์อิศวรกระษัตริย์ ขัติยราชกุมาร เสด็จมานมัสการพระพุทธบาท ถึงที่ท่าเรือประทับ เสด็จพระราชดำเนินมาที่ ถ้ำประทุน ทอดพระเนตรพระพุทธรูปชำรุดทรุดโทรมอยู่ จึงมีรับสั่งให้นายทองช่างปั้นมาจัดแจงปฏิสังขรณ์ซ่อมแปลงทำพระประธานหน้าตัก ๔ ศอกพระองค์หนึ่ง พระพุทธรูปหน้าตักศอกเศษ ๒ พระองค์ สาวก ๒ พระองค์พระเจดีย์องค์หนึ่งอยู่ชะง่อนเขา แล้วให้นายจีนนายเวรมหาดเล็กขึ้นมาสร้างพระวิหารไว้ที่ปากถ้ำเมื่อ ณ ปีจอ อัฐศก ครั้น ณ ปีกุน นพศก เสด็จพระราชดำเนินขึ้นมาเชิญพระพุทธรูปหล่อ มาแต่กรุงเทพมหานคร มาประดิษฐานไว้ที่วิหารถ้ำประทุนพระองค์หนึ่ง ครั้นเดือนสาม ขึ้นสิบสองค่ำจึ่งเสร็จการ ซึ่งทรงพระอุตสาหะสร้างไว้ทั้งนี้ ก็เพราะจะให้ภิกษุสงฆ์สามเณรสัปรุษไปนมัสการบรรดาคนทั้งปวงอย่าได้สงสัยเลยว่าเป็นปริศนาลายแทง ฝังทรัพย์สิ่งของทองเงินลงไว้นั้นหามิได้ใครสงสัยคิดขุดก็จะบาปเสียเปล่า ทำไว้ทั้งนี้เพื่อจะให้เป็นส่วนกุศลไปแก่เทพยดามนุษย์ทั้งปวงบรรดาที่ได้มานมัสการ แลจะเป็นที่ประดิษฐานไว้สำหรับพระพุทธศาสนานั้นต่างหาก จะได้ฝังทองเงินไว้จนน้อยหนึ่งหามิได้เลยเมื่อ ณ ปีระกานั้นก็กลับมาขุดเสียครั้งหนึ่งแล้วจนต้องทำใหม่ แต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ใครมาแล้วอย่าได้ทำลายเสียเป็นอันขาดทีเดียว เดชะผลกุศลที่ทรงสร้างพระพุทธรูปแลพระวิหารนี้ก็ดี เดชะผลกุศลที่บำเพ็ญแลทรงรักษาพระจตุปาริสุทธศีล แลเล่าเรียนบอกกล่าวพระปริยัติธรรมก็ดี ส่วนพระราชกุศลทั้งปวงนี้ ทรงพระราชอุทิศพระราชทานให้แก่หมู่พระภิกษุสงฆ์สามเณรอุบาสกอุบาสิกา แลเทพยดาอสุรปิศาจสรรพสัตว์ทั้งปวงอันบรรดาที่ได้มานมัสการในพระวิหารนี้ ถ้าผู้ใดได้เห็นหนังสือรับสั่งนี้แล้ว จงอนุโมทนาเอาส่วนพระราชกุศล แล้วจงเป็นสุขศรีสวัสดิ์มงคลเจริญทุกคน(คัดจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๔๔ ข้อ ๓)ประกาศเรื่อง ประดิษฐานพระพุทธรูปในถ้ำวิมานจักรีศุภมัศดุ ลุศักราช ๑๑๘๙ พระพุทธศาสนกาล ๒๓๗๐ พรรษา วัน ๕ ฯ๑๓ ค่ำ ปีกุนนักษัตร นพศก๔สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎสมมุติเทวาวงศ์ พงศ์อิศวรกระษัตริย์ขัตริยราชกุมาร * ทรงพระศรัทธาอุตสาหะเชิญเอาพระพุทธรูปยืนยกพระหัตถ์ข้างหนึ่ง มีท่อไขน้ำสรงในพานรอง เป็นของโบราณ เดิมตั้งอยู่ในถ้ำอันหนึ่ง ในภูเขาหนึ่งแขวงเมืองอุไทยธานี มี101 ประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔ข้าในกรมผู้หนึ่งไปด้วยการในกรม ได้เห็นว่างามชอบกล จึงได้เชิญลงมาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายได้ทรงรับไว้ แล้วมีรับสั่งให้ช่างลงรักขัดสีดีแล้วทรงปิดทอง ตั้งไว้นมัสการอยู่ในกรุงช้านานมาพระองค์นี้นั้นขึ้นมาแต่กรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทร มหินทรายุทธยาบรมราชธานี แล้วประดิษฐานไว้ในถ้ำวิมานจักรีนี้ เพราะทรงเห็นว่าเป็นที่ประชุมชื่นแห่งประชาชาวชนบททั้งปวงไปมาเป็นนิจนิรันดรทุกปีมิได้ขาดตามเทศกาลเวลานมัสการเจดีย์สถาน ที่เรียกว่า พระพุทธบาทด้วยทรงพระเมตาภิธยาไสยในพระภิกษุสงฆ์สามเณร แลคหัสถ์ สัปรุษชายหญิงทั้งปวงสิ้น บรรดาที่จะได้ไปมานมัสการพระพุทธปฏิมานี้แล้ว จะได้อนุโมทนาส่วนกุศล จึ่งโปรดประกาศเตือนสติไว้ว่า ตั้งแต่นี้สืบไปเมื่อหน้า พระภิกษุสงฆ์สามเณรแลสัปรุษชายหญิงทั้งปวงผู้ใดๆ ได้มาเที่ยวเล่นถ้ำนี้ ก็จงตั้งใจอุตสาหะนมัสการพระพุทธรูปนี้เสียก่อน ต่อภายหลังจึ่งค่อยไปเที่ยวตามอัธยาศัยก็จะได้ผลานิสงส์แต่กองบุญอันสำเร็จในเขตอันพิเศษเป็นอเนกอนันต์นัก จะนับจะประมาณมิได้ตั้งแต่คิดว่าจะไปแล้วย่างเท้าก้าวไป กุศลก็จะได้ทุกๆ ก้าว เจริญขึ้นจนจะถึงเข้านมัสการ เมื่อได้บูชานมัสการแล้ว ผลอานิสงส์แห่งกุศลก็จะเป็นยอดยิ่งวิเศษประเสริฐนัก อนึ่ง ทรงปฏิญญาความจึ่งไว้ให้รู้เป็นแน่ให้แจ้งแก่พระภิกษุสงฆ์สามเณรแลสัปรุษทั้งปวง ใครใครอย่าได้คิดสงสัยเลยว่าฝังทรัพย์สิ่งของทองเงินไว้เป็นปริศนาลายแทงต่างๆ ดังลัทธิชนเป็นอันมากถือกันอยู่นั้น การจะเป็นดังนี้หามิได้เลยทีเดียว โดยที่สุดสักเฟื้องหนึ่งก็ไม่ได้ฝังซ่อนไว้ในที่นี้เลย ถ้าสงสัยคิดจะขุดก็จะเหนื่อยแรงเสีย บาปเสียเปล่าเป็นมั่นคง ซึ่งเชิญเอาพระพุทธรูปไว้ที่นี้ ครั้งนี้หวังพระหฤทัยจะให้เป็นที่บูชาแก่เทพยดาแลมนุษย์ แลพระภิกษุสงฆ์สามเณรสัปรุษทั้งปวง ให้เกิดกุศลในอนุตตรบุญเขตร ไม่ให้เสื่อมเสียแรงที่เดินมาไม่เป็นกุศลนั้นเท่านั้นดอกเป็นความประสงค์ ถ้าแลพระภิกษุสงฆ์สามเณรสัปรุษทั้งปวงรู้ความตามประกาศนี้แล้ว จงมีศรัทธาอุตสาหนมัสการเถิดทุกๆ คน ในการพระกุศลนี้ทรงพระอุทิศส่วนพระกุศลให้แก่เทพยดาแลมนุษย์สัปรุษทั้งปวงขอท่านผู้อ่านจารึกนี้จงรับส่วนกุศลเถิด ทรงอำนวยประทานพรไว้ว่า ขอให้ท่านทั้งปวงทุกตน จงเจริญอายุ พรรณ ศุข พล ประฏิภาณ ทุกประการ เทอญหนึ่ง ท่านทั้งปวงที่ได้มานมัสการพระพุทธปฏิมารูปนี้แล้ว จงอุทิศส่วนพระกุศลถวายฉลองพระเดชพระคุณด้วยเทอญ ได้ทรงตั้งปณิธานไว้ว่า ด้วยอำนาจพระกุศลในพระสันดาน แลกุศลในสันดานท่านผู้อื่น ซึ่งอาศัยกันเจริญขึ้นได้โดยกุศโลบายวิถีนี้ ขอสังสารทุกข์ คือชาติ ชรามรณะ โสกปริเทวทุกข โทรมนัศอรปายาศต่างๆ ซึ่งรวมอยู่ในเบญจุปาทานขันธ อันเป็นสกะสันดาน ปรสันดาน จงได้ถึงวิราคนิโรธนฤพาน โดยง่ายโดยเร็ว เทอญ สิทธิรัศดุศุภมัศดุ ลุศักราช ๑๒๒๒ พระพุทธศาสนกาล ๒๔๐๓ พรรษาจึงได้มีจารึกเพิ่มเติมเข้าอีกในบรรทัดทั้งหลายต่อนี้ไปเป็นคำประกาศว่า สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎสมมุติเทวาวงศ์พงษาอิศวรกระษัตริย์ ขัติยราชกุมาร ซึ่งออกพระนามไว้ในข้างต้นนั้น ครั้นภายหลังนับแต่ปีกุนนพศก ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวมาได้ ๒๔ ปี เมื่อล่วงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวแล้ว ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติบรมราชาภิเศกเป็นพระเจ้าแผ่นดิน102 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่ ๔ ในพระบรมราชวงศ์ซึ่งเป็นไปอยู่นี้ เพราะเป็นสมเด็จพระบรมราชนัดดาธิราช ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดิน เป็นปฐมในพระบรมราชวงศ์นี้ แลเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ซึ่งพระเจ้าแผ่นดินที่ ๒ในพระบรมราชวงศ์นี้ โดยลำดับรัชกาลมา แลเป็นสมเด็จพระบรมกณิฐาธิราชในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินที่ ๓ ในพระบรมราชวงศ์นี้ โดยลำดับกาลต่อมา ได้ทรงพระนามในพระราชสุพรรณบัตรว่า พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ สุทธสมมุติเทพยพงษ์วงษาดิศวรกระษัตริย์ วรขัตติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศปรเมนทรธรรมิกมหาราธิราช บรมนารถบรมบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ครองแผ่นดินมาแต่วัน ๕๑๕ฯ ๖ ค่ำ ปีกุน ตรีศก๑ศักราช ๑๒๑๓ ทรงทำนุบำรุงแผ่นดินมาได้ ๑๐ ปีแล้ว ได้ทรงสร้างแลซ่อมแซมที่ต่างๆ เป็นการพระนคร แลการในพระราชวังในกรุงเทพมหานคร แลที่ประทับประพาสแลป้อมค่ายคูศาลาในหัวเมืองนั้นๆ แลเรือรบเรือกลไฟเป็นอันมาก เป็นราชการสำรับแผ่นดิน แลได้ทรงพระราชศรัทธาปฏิสังขรณ์แลสถาปนาการพระอาราม พระมหาสถูปเจดีย์พระพุทธรูปในที่นั้นๆ เป็นอันมากหลายตำบลทั้งในกรุงนอกกรุง เป็นการราชกุศลต่างๆ จึ่งได้ทรงระลึกถึงสถานที่นี้ว่ายังจะคงประดิษฐานอยู่ฤๅจะชำรุดทรุดโทรมทำลายหายหักไปเสียแล้วประการใด จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้พระเจ้าราชวรวงษ์เธอ กรมหมื่นราชสีหวิกรม เสด็จไปตรวจดูแล ได้ทราบว่ายังปรกติอยู่ตามเดิม ก็ทรงพระโสมนัสแล้วทรงพระราชดำริว่า การครั้งก่อนได้ทำด้วยรีบร้อนให้แล้วในวันเดียว จึ่งได้ทำไว้เป็นแต่แท่นปูนไม่สู้งามดี แลจะไม่ถาวรยั่งยืนนานครั้งนี้จึ่งมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งพระเจ้าราชวรวงษ์เธอ กรมหมื่นราชสีหวิกรม ให้สร้างทำแท่นศิลาไปประดับใส่แทนแท่นปูน ณ ที่นั้น แท่นนี้ได้ทำมาใส่แต่ ณ วันที่ ๕ ฯ๘๓ ค่ำ ปีมะเมียสัมฤทธิศก แล้วทรงพระราชดำริว่า ครั้นจะประดับประดาให้ประณีตมากไป ก็เป็นของอยู่ไกล อยู่เปลี่ยวนัก ไม่มีผู้ใดรักษา ครั้น ณ วัน ค่ำ * ปีวอก โทศก๑๐ศักราช ๑๒๒๒ เป็น วันที่ ๒๓ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ จึ่งเสด็จพระราชดำเนินมาทรงเปิดอีกครั้งหนึ่ง **(คัดจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๑๓ ข้อ ๖)*ในสมุดไทยว่างไว้**ในต้นฉบับสมุดไทย ต่อจากนี้ เป็นรายพระนามพระบรมวงศานุวงศ์ชั้นผู้ใหญ่ และรายนามเจ้านาย ตลอดจนรายนามลูกขุน ณ ศาลหลวง อาลักษณ์ ข้าราชการในพระบรมมหาราชวัง สอบไม่ได้ว่าเกี่ยวกับเรื่องนี้อย่างไรจึงมิได้ให้พิมพ์ไว้
ประกาศ เรื่องพระสถูปเจดีย์ศิลาที่ทรงสถาปนาขึ้นไว้ ณ ถ้ำประทุน
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโองการให้ประกาศความจริงความแท้ไว้แก่ท่านทั้งปวงที่มาถึงที่นี้ว่า พระสถูปเจดีย์ศิลาในถ้ำนี้ ทรงสถาปนาตั้งขึ้นไว้ตามที่พระเจดีย์เดิมของโบราณมีมา พระเจดีย์เดิมนั้นมีผู้ขุดค้นหาได้สิ่งหนึ่ง ซึ่งผู้ขุดสำคัญว่าจะมีขุดค้นจนที่นั้นยับเยินแล้วกลาดเกลื่อนอยู่นาน ครั้งหนึ่งได้เสด็จมาทอดพระเนตรเห็น พบแต่องค์ระฆังพระเจดีย์เก่ายังเหลือทิ้งอยู่ในถ้ำ จึงได้เก็บงำไปซ่อมแซมใส่ยอดใส่ฐานหล่อด้วยทองเหลือง ครั้นทำสำเร็จแล้ว ลงรักปิดทองแล้ว จึ่งได้บรรจุพระพุทธสารีริกบรมธาตุขนาดน้อยสีดอกพิกุล ๓ พระองค์ในกล่องจันแดงชั้น ๑ จันขาวชั้น ๑ บัลลังก์ศิลาหอย ๑ เป็นสามชั้น ใส่ถุงตาด แล้วบรรจุใส่ในพระเจดีย์ศิลาลายกับใบพระมหาโพธิ ที่มีพืชพันธุ์สืบมาแต่ไม้พระมหาโพธิซึ่งเป็นที่พระพุทธเจ้าได้ตรัสแก่พระโพธิญาณ ณ อุรุเวลาประเทศโพ้น แลพระพุทธเจ้ารูปทองเหลืองหล่อพระองค์หนึ่งหน้าตักนิ้วหนึ่ง กับแผ่นกระดาษน้อยสองแผ่นมีลายพระราชหัตถ์ ทรงเขียนเส้นหมึกเป็นพระประชุมพุทธวจนแลปัจฉิมพุทธวจนแลโอวาทปาฏิโมกข์ แลพระพุทธคุณธรรมคุณสังเขป แลทรงพระอธิษฐานเดชคุณานุภาพพระรัตนตรัยขอให้มีสวัสดิเจริญแก่ผู้ได้มานมัสการแลบูชาบรรจุไว้ด้วย แล้วเชิญพระเจดีย์ศิลาติดตั้งบนแท่นศิลา บูชาด้วยดอกไม้ทำด้วยกระดาษปิดทองคำเปลวแล้วครอบด้วยลุ้งดีบุก บรรจุลงในพระเจดีย์ทองเหลืองนั้น กับทั้งใบลานจานพระพุทธวจโนวาทต่างๆ มีโอวาทปาฏิโมกข์เป็นอาทิ ลายนั้นก็เป็นใบลานปกติ ลงรักปิดทองเท่านั้น ไม่ใช่แผ่นทองแผ่นเงิน แล้วจึงบรรจุใส่ไว้ข้างในพระสถูปเจดีย์ศิลานี้ แล้วปิดโดยรอบแน่นหนา เพื่อจะประดิษฐานไว้ในที่พระเจดีย์เก่า เป็นการปฏิสังขรณ์ขึ้นไว้ เพื่อจะให้เป็นที่ไหว้นมัสการบูชาของเทพยดามนุษย์พระสงฆ์สามเณร สัปบุรุษซึ่งได้ไปมาถึงที่นี้ เป็นบุญเขตเท่านั้น ก็เพราะทราบธรรมดาคนมักสงสัยขุดค้นหาของดีที่สำคัญว่าจะบรรจุใส่ไว้ในพระเจดีย์ ดังเช่นเป็นมาแต่หลังแล้วจะได้บรรจุใส่สิ่งของดีมีราคาเป็นของคนต้องการ คือเงินทองเพชรพลอยอย่างใดอย่างหนึ่งยิ่งไปกว่าของที่ว่ามาแล้วนั้นหามิได้เลย โดยถ้าผู้ใดจะมาขุดทำลายออกหาทองเงิน ก็จะพบแต่ทองคำเปลวที่ปิดพระเจดีย์ทองเหลืองนั้นอยู่ โดยจะลอกเอาไปผสม ก็จะเป็นทองไม่ถึงเฟื้องกับเศษตาด ซึ่งเป็นถุงใส่กล่องพระบรมธาตุ ข้างขลิบท่อนผ้าทรงพระเจดีย์บ้าง ห่อใบลานจานพระพุทธวจนะนั้นบ้าง ถ้าจะเอาตาดนั้นมาหลอมไล่เอาเงินก็จะไม่ถึงสองไพ หรือกึ่งเฟื้อง บอกไว้นี้เป็นความจริง เพราะการที่สร้างพระเจดีย์นี้ เป็นการทำบุญไม่โป้ปดอะไรไว้ดอก ขอเสียเถิด ใครอย่าได้ขุด ได้ทำลายเสียเลย ถึงขุดทำลายออก ก็คงไม่ได้ของดีมีราคาอะไร เหนื่อยเปล่าเป็นแท้พระเจดีย์ที่ได้บรรจุปูชนียวัตถุดังกล่าวมาแล้ว ในวัน ๑ ๑๔ ฯ ๔ ค่ำ ปีวอก โทศก ศักราช ๑๒๒๒พระพุทธศาสนกาล ๒๔๐๓ พรรษา เป็นวันที่ ๓๕๗๔ แห่งจตุตถรัชกาลนี้ พระชนมายุพระเจ้าแผ่นดิน ๒๐๕๘๒ วัน พระราชทานนามว่า พระธรรมยุตติก์เลนเจดีย์ ถึงพระบรมธาตุที่บรรจุไว้นั้น ก็เป็นพระบรมธาตุพระพุทธเจ้าเป็นที่นมัสการได้เกิดกุศลอย่างใหญ่อย่างสูงเท่านั้นดอก105 ประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔มิใช่พระธาตุพระสิมพลีที่หากันว่าขลัง ให้ลาภให้ผล ถึงจะขุดเอาไปขายซื้อ ก็จะไม่ได้ดอกฯ ซึ่งเชิญมาบรรจุไว้ในที่นี้นั้น ก็ด้วยทรงพระเมตตาพระกรุณาแก่ชนไปมาทั้งปวง จะให้ได้บุญได้กุศลทั่วหน้าไปไม่ว่าใคร ถ้าใครขุดเอาไปไว้เป็นของตัวเสียผู้เดียว กุศลของมหาชนเป็นอันมากการนั้นก็จะหาเป็นบุญเป็นกุศลไม่ จะกลับเป็นบาปไปเสีย จงให้อยู่ในที่นี้ไว้นมัสการบูชาด้วยกันกับชนทั้งปวงเถิดฯคัดจากหนังสือ เรื่องพระราชกระแสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ภาคที่ ๑หน้า ๑๘-๒๐
เรื่อง ตั้งมิสเตอวิลเลียม ทอมาสเลวิศเป็น หลวงทวีปสยามกิจสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้ากรุงสยาม ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ที่ ๔ ในพระบรมราชวงศ์นี้ แลเป็นเจ้าเป็นใหญ่ได้ครอบครองพระราชอาณาจักรสยามราษฎร ฯลฯเพราะฉะนั้น เราพระเจ้ากรุงสยามก็จะประพฤติตามอย่างนั้นฯที่เมืองเกาะหมากเป็นที่ค้าท่าขาย เรือลูกค้าแล่นไปใช้ธงฝ่ายสยามไปมาค้าขายบ้างชนชาวสยามแลบุตรจีนแลแขกมลายู ซึ่งเป็นคนชาวเมืองเดิมเป็นเมืองขึ้นฝ่ายสยามไปมาอาศัยอยู่ที่เมืองเกาะหมากบ้าง ชาวบ้านเมืองมลายูขึ้นแก่สยามอยู่ใกล้เกาะหมากมีความเกี่ยวข้องกับคนขึ้นฝ่ายอังกฤษบ้าง บางทีธุระผู้ครองเมืองฝ่ายสยาม แลผู้ครองเมืองฝ่ายอังกฤษมีขึ้น ต้องพูดจาปรึกษาหารือกันอยู่เนืองๆ เราพระเจ้ากรุงสยามกับเสนาบดี ปรึกษาพร้อมกันเห็นว่า มิศเตอวิลเลียม ทอมาศ เลวิศ อังกฤษอยู่ ณ เมืองเกาะหมาก เคยรู้จักคุ้นเคยกับท่านเสนาบดีผู้ใหญ่ในแผ่นดินสยามมา ควรจะเป็นกงสุลฝ่ายสยาม รับธุระอยู่แทนผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยามที่เมืองเกาะหมากได้ บัดนี้เราพระเจ้ากรุงสยามตั้งความเชื่อความไว้ใจในมิศเตอวิลเลียม ทอมาศ เลวิศนั้นแล้ว ขอประกาศมาให้ท่านทั้งปวงรู้ด้วยคำประกาศอันนี้ ซึ่งได้ประทับราชลัญจกรตามตำแหน่งแลราชลัญจกรพิเศษเฉพาะสำหรับเราพระเจ้ากรุงสยาม แลราชหัตถเลขาของเราพระเจ้ากรุงสยามเป็นสำคัญ ขอตั้งมิศเตอ ว,ท, เลวิศ อังกฤษอยู่ ณ เมืองเกาะหมาก ให้เป็นกงสุลฝ่ายสยาม มีฐานันดรนามตามภาษาสันสกฤต โดยอย่างธรรมเนียมไทยว่า หลวงทวีปสยามกิจ แปลว่าผู้รับกิจการฝ่ายสยามอยู่ ณ เกาะในทะเล เราพระเจ้ากรุงสยามให้อำนาจอันเต็มแก่มิศเตอ ว,ท, เลวิศหลวงทวีปสยามกิจ เพื่อจะรับราชการในตำแหน่งกงสุลฝ่ายสยาม ตามกฎหมายอินเตอนาแชนนาลลอแลกฎหมายสำหรับเมืองเกาะหมากนั้นคือว่ากงสุลเมืองอื่นๆ อยู่ที่เมืองเกาะหมาก ประพฤติให้เป็นคุณแก่แลมีอำนาจในคนขึ้นแก่อาณาจักรเมืองนั้นฉันใด ให้มิศเตอ ว,ท, เลวิศ อยู่รักษาผลประโยชน์ประพฤติให้เป็นคุณแก่แลมีอำนาจในคนที่เป็นผู้ขึ้นในพระราชอาณาจักรฝ่ายสยาม บรรดาที่ไปแลอยู่ที่เมืองเกาะหมาก แลเรือบรรดาที่อยู่ในใต้ธงมีรูปช้างเผือกเป็นสำคัญทั้งปวงฯถ้าไทยจีนฤๅแขกมลายูที่เป็นคนขึ้นฝ่ายสยาม ไปมีถ้อยความวิวาทกันเองมิใช่พวกอื่นถ้าวิวาทกันในเรือซึ่งใช้ธงฝ่ายสยาม ให้มิศเตอ ว,ท, เลวิศ มีอำนาจมาห้ามปรามแลจับกุมผู้ก่อวิวาท แลไล่เลียงไต่ถาม พิพากษาความ แล้วตัดสินโดยยุติธรรมเถิด ผู้ผิดควรจะทำโทษก็จงทำโทษตามโทษานุโทษ จองจำกักขังไว้ให้เข็ดหลาบ ถ้าผิดเป็นความใหญ่ถึงฆ่าฟันกันตาย ให้จำส่งเข้าไปในกรุงเทพฯ บอกมาให้เจ้าพระยาพระคลังทราบ จะได้ทำโทษตามกฎหมายที่เป็นความฉกรรจ์ ถ้าไปวิวาทกันในเรือซึ่งใช้ธงอื่นก็ดี ไปวิวาทกันบนบกบนเมืองก็ดี ไปวิวาทกับคนขึ้นในอำนาจอื่นก็ดี ให้มิศเตอ ว,ท, เลวิศ หลวงทวีปสยามกิจ กงสุลฝ่ายสยาม ไปแจ้งความแก่แลหารือกับผู้ครองเมืองเกาะหมากตามที่เมื่อกฎหมายอย่างธรรมเนียมในเมืองนั้นจะยอมให้กงสุลเมืองอื่น112 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวประพฤติอย่างไร ก็จงประพฤติอย่างนั้นเถิด จงรักษาไมตรีกับอังกฤษซึ่งเป็นเจ้าของเมืองแลกงสุลเมืองอื่น ซึ่งเป็นเมืองไมตรีกับสยามให้เรียบร้อยราบคาบ แลจงช่วยอนุเคราะห์รักษาคนทั้งปวงที่ขึ้นแก่สยาม ซึ่งไปเที่ยวไปอยู่ ณ เมืองเกาะหมาก ให้ได้คงอยู่ในผลแห่งความชอบของคนนั้นทุกคนๆ ถ้าผู้ใดมีความทุกข์ประการใด มาขอร้องให้ช่วย ก็จงไล่เลียงให้ได้ความจริงแล้ว แลช่วยโดยสมควรแก่ความจริงนั้น ให้เต็มตามกำลัง สิ่งใดๆ มิศเตอ ว,ท, เลวิศ หลวงทวีปสยามกิจ กงสุลฝ่ายสยามยังมีความสงสัยไม่เข้าใจถนัดในอย่างธรรมเนียมฝ่ายสยาม ก็ให้มิศเตอ ว,ท, เลวิศหลวงทวีปสยามกิจ กงสุลฝ่ายสยาม มีหนังสือโต้ตอบไปมากับเจ้าพระยาพระคลัง เสนาบดีผู้ว่าการต่างประเทศฝ่ายสยามจงเนืองๆ ในเวลาแลช่องโอกาสอันควรสั่งสนทนาหารือให้เข้าใจในขนบราชการที่จะต้องตามประสงค์ เมื่อเจ้าพระยาพระคลังมีคำสั่งไปประการใดถ้าเห็นชอบด้วยราชการ ก็จงทำตามทุกประการ ถ้ายังมีความสงสัยไม่เข้าใจชัด ฤๅเห็นว่าเป็นอันข้องขัดแก่กฎหมายแลอย่างธรรมเนียมในเมืองเกาะหมากนั้น ก็ให้มีหนังสือชี้แจงมาให้ถ้วนถี่แลไต่ถามหารือเอาความให้ละเอียด เข้าใจได้แล้วจึงทำตามคำสั่ง แลให้มิศเตอ ว,ท, เลวิศ หลวงทวีปสยามกิจกงสุลฝ่ายสยาม คอยฟังถ้อยคำผู้ครองฝ่ายอังกฤษ ณ เมืองเกาะหมาก จะว่ากล่าวด้วยเหตุผลประการใดเกี่ยวข้องมาในแผ่นดินฝ่ายสยาม ก็ให้มีหนังสือแจ้งความมาถึงเจ้าพระยาพระคลังให้ทราบ กับเหตุควรจะต้องฟังคำตอบก็ให้คอยฟังคำตอบ ถ้ามีคำตอบไปได้ความประการใดแล้วถ้าเห็นว่าควรจะต้องไปแจ้งความแก่ผู้ครองฝ่ายอังกฤษ ณ เมืองเกาะหมาก ก็จงนำไปแจ้งเถิดฤๅการใดๆ ในแผ่นดินสยาม มิศเตอ ว,ท, เลวิศ กงสุลฝ่ายสยามเข้าใจเป็นแน่ เพราะได้รู้แต่เจ้าพระยาพระคลังแต่เดิมแล้ว จะโต้ตอบแก่ผู้ครองฝ่ายอังกฤษ ณ เมืองเกาะหมาก ทันคำถามหารือทีเดียวก็ได้ แต่ถ้าผู้ครองฝ่ายอังกฤษ ณ เมืองเกาะหมาก จะว่ากล่าวให้ยินยอมตามในข้อความใดๆ แทนผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยาม ต้องมีใบบอกมาหารือเจ้าพระยาพระคลังก่อน ต่อได้บังคับโดยเฉพาะไปแต่เจ้าพระยาพระคลัง จึงยอมเป็นอันขาดได้ฯอนึ่ง การใดๆ ที่กงสุลเมืองอื่นๆ บรรดาตั้งอยู่ในเมืองเกาะหมากทั้งปวงนั้น จะมาว่ากล่าวโดยเป็นการเกี่ยวข้องกับด้วยแผ่นดินสยามมิศเตอ ว,ท, เลวิศ หลวงทวีปสยามกิจ กงสุลฝ่ายสยามได้ทราบความแล้วจงบอกมาให้เจ้าพระยาพระคลังทราบ ฤๅจะควรตอบประการใด ถ้าเข้าใจการถนัดแล้วจงตอบไปเถิด เมืองปเหลียน เมืองสตูน เมืองเกดะ เมืองปลิศ เป็นเมืองขึ้นฝ่ายสยามถ้ามีความเกี่ยวข้องกับลูกค้าวาณิชฝ่ายอังกฤษที่เกาะหมาก ผู้ครองฝ่ายอังกฤษจะมาต่อว่าแก่มิศเตอ ว,ท, เลวิศ หลวงทวีปสยามกิจ กงสุลฝ่ายสยาม เพราะความเมืองเหล่านั้นก็เมื่อเห็นว่าเมืองเหล่านั้นอยู่ใกล้ จะมีหนังสือต่อว่าไปประการใดก็ดี ก็ควรเพื่อจะไม่ให้เสียเวลา ถึงกระนั้นต้องบอกความายังกรุงเทพฯโดยเร็ว โดยทางเรือกลไฟด้วย เพื่อจะให้ทราบความโดยเร็ว ดีกว่าจะให้เมืองเหล่านั้นบอกมาทางบก อำนาจกงสุลฝ่ายสยามซึ่งเราพระเจ้ากรุงสยามให้แก่มิศเตอ ว,ท, เลวิศหลวงทวีปสยามกิจดังนี้ ครั้งนี้ จงมีตั้งแต่เวลาเมื่อสำคัญนี้ถึงมือแล้ว แลผู้ครองฝ่ายอังกฤษยอมเห็นด้วยแล้วนั้นไปตลอดเวลาความชอบใจของเราพระเจ้ากรุงสยามปัจจุบันนี้ ฤๅผู้จะสืบ113 ประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔พระราชวงศานุวงศ์แลสืบราชอิสริยยศต่อไปในภายหน้า แลตลอดเวลาอายุ ฤๅความชอบใจของมิศเตอ ว,ท, เลวิศ หลวงทวีปสยามกิจนั้นเอง เมื่อใดมีสำคัญอื่นแสดงความชอบใจอย่างอื่นแห่งเราพระเจ้ากรุงสยามบัดนี้ก็ดี แห่งผู้สืบพระราชวงศานุวงศ์ แลสืบราชอิสริยยศในภายหน้าก็ดี มีพระราชลัญจกรสำหรับแผ่นดินสยามประทับไป สำแดงให้เห็นให้ได้ยินจนเชื่อได้ ฤๅเมื่อใดพ้นเวลาอายุของมิศเตอ ว,ท, เลวิศหลวงทวีปสยามกิจ กงสุลฝ่ายสยามนั้น ฤๅเมื่อใดมิศเตอ ว,ท,เลวิศหลวงทวีปสยามกิจ กงสุลฝ่ายสยาม ไม่พอใจจะรับราชการกงสุลฝ่ายสยามสืบไป ลาออกเสียจากที่ เมื่อนั้นอำนาจที่ยอมมาในสำคัญฉบับนี้ ชื่อว่าระงับไป เมื่อมิศเตอ ว,ท, เลวิศ หลวงทวีปสยามกิจ กงสุลฝ่ายสยามนั้นตั้งอยู่ในอำนาจนี้ เมื่อจะไม่อยู่ที่เมืองเกาะหมาก ฤๅป่วยไข้ไม่อุตสาหะประการใด มอบหมายให้ผู้อื่นรับธุระทำแทนไป ผู้นั้นก็ให้มีอำนาจเป็นดังกงสุล ทำแทนไปได้กว่าจะมีสำคัญฉบับอื่น ซึ่งเราพระเจ้ากรุงสยามฤๅผู้สืบพระราชวงศานุวงศ์ แลสืบราชอิสริยยศต่อไปภายหน้า จะให้ไปตั้งผู้นั้นฤๅผู้อื่นเป็นที่กงสุลต่อไป อำนาจกงสุลจึงจะตกอยู่แก่ผู้มีชื่อในสำคัญฉบับอื่นนั้นเมื่อนั้นบัดนี้ มิศเตอ ว,ท, เลวิศ หลวงทวีปสยามกิจ กงสุลฝ่ายสยามชอบใจจะให้มีผู้ช่วยราชการฤๅเสมียนผู้เขียนหนังสือขึ้นอีกสองนายด้วย ถ้าความต้องการจะพึงมีประการใดแล้ว ก็ควรมิศเตอว,ท, เลวิศ หลวงทวีปสยามกิจ มีหนังสือมาหารือเรียบเรียงกับเจ้าพระยาพระคลัง ผู้ว่าราชการต่างประเทศฝ่ายสยาม เทอญฯขอให้สิ่งซึ่งเป็นประธานแก่สกลโลก จงอนุเคราะห์รักษามิศเตอ ว,ท, เลวิศ หลวงทวีปสยามกิจ กงสุลฝ่ายสยาม ให้มีความสุขสวัสดิ์ทุกประการ เทอญฯประกาศนี้ส่งมาแต่ท้องพระโรงหลวงอนันตสมาคม ของเราพระเจ้ากรุงสยาม ณ กรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุธยา บางกอก ณ วันศุกร์ เป็นดิถีที่ ๔ ในข้างขึ้นของจันทรมาศ ชื่อผคุณเป็นเดือนที่ ๔ นับแต่ต้นฤดูหนาวมาในปีกุน เบญจศก ศักราชโหรสยาม ๑๒๒๕ ตรงกันกับกำหนดสุริยคติกาล เป็นวันที่ ๑๑ ของเดือนมาร์ช ในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๔ เป็นปีที่ ๑๓ฤๅเป็นวันที่ ๔๖๘๕ ในรัชกาลปัจจุบันของเราพระเจ้ากรุงสยามนี้ฯ(คัดจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๒๒ ข้อ ๓)
114 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเรื่องตั้งหลวงสยามานุเคราะห์ กงสุลสยามณ เมืองร่างกุ้งบัดนี้ เราพระเจ้ากรุงสยาม ตั้งความเชื่อความไว้ใจใน มิศเตอะฝอวล์นั้นแล้ว ขอประกาศมาให้ท่านทั้งปวงรู้ ด้วยคำประกาศอันนี้ซึ่งได้ประทับราชลัญจกรตามตำแหน่ง แลราชลัญจกรพิเศษเฉพาะสำหรับเราพระเจ้ากรุงสยามเป็นสำคัญ ขอตั้ง มิศเตอะฝอวล์ให้เป็นกงสุลฝ่ายสยามมีฐานันดรนามตามธรรมเนียมสยามใช้ภาษาสันสกฤษว่า หลวงสยามานุเคราะห์ แปลว่าผู้เป็นใหญ่เป็นผู้อนุเคราะห์แก่ชาวสยาม เราพระเจ้ากรุงสยามให้อำนาจอันเต็มแก่มิศเตอะฝอวล์ เมื่อจะรับราชการในตำแหน่งกงสุลฝ่ายสยามตามกฎหมายอินเตอรนาแชนนาลลอ แลกฎหมายสำหรับเมืองร่างกุ้งนั้น คือว่ากงสุลเมืองอื่นๆ อยู่ที่เมืองร่างกุ้งนั้นประพฤติให้เป็นคุณแก่แลมีอำนาจในดินแดนขึ้นแก่อาณาจักรนั้นๆ ฉันใดให้มิศเตอะฝอวล์อยู่รักษาผลประโยชน์ ประพฤติให้เป็นคุณแก่แลมีอำนาจในคนผู้ขึ้นในพระราชอาณาจักรฝ่ายสยาม บรรดาที่สัญจรไปในเมืองร่างกุ้งฉันนั้น แลจงช่วยอนุเคราะห์รักษาชาวสยามซึ่งออกไปทั้งปวงนั้น ให้ได้คงอยู่ในผลแห่งความชอบของผู้นั้นทุกคนๆเมื่อชนชาวสยามไปมีถ้อยความวิวาทกันเองมิใช่พวกอื่น ให้มิศเตอะฝอวล์ หลวงสยามานุเคราะห์ กงสุลฝ่ายสยามมีอำนาจมาห้ามปรามแลจับกุมผู้ก่อวิวาท แลไล่เลียงไต่ถามพิพากษาแล้ว ตัดสินโดยยุติธรรมเถิด ถ้าผู้ผิดควรจะทำโทษก็จงทำโทษตามโทษานุโทษ ฤๅจองจำกักขังไว้ให้เข็ดหลาบ ถ้าผิดเป็นความใหญ่ถึงฆ่าฟันกันตาย ให้จำส่งเข้ามาในกรุงเทพมหานคร บอกมาให้เจ้าพระยาพระคลังทราบ จะได้ทำโทษตามกฎหมายที่เป็นความฉกรรจ์ ถ้าไปวิวาทกันกับคนขึ้นในอำนาจอื่นให้มิศเตอะฝอวล์ หลวงสยามานุเคราะห์ กงสุลฝ่ายสยาม ไปแจ้งความแก่แลหารือกับผู้ครองเมืองบริติศพม่า ๑ เมื่อกฎหมายอย่างธรรมเนียมในเมืองนั้น จะยอมให้กงสุลเมืองอื่นประพฤติอย่างไร ก็จงประพฤติอย่างนั้นเถิด จะรักษาไมตรีกับผู้ครองเมืองฝ่ายอังกฤษแลกงสุลเมืองอื่น ซึ่งเป็นเมืองไมตรีกับสยาม ให้เรียบร้อยราบคาบทุกประการ ถ้าผู้ใดมีความทุกข์ประการใด มาขอร้องให้ช่วยก็จงไล่เลียงให้ได้ความจริงแล้วแลช่วยโดยสมควรแก่ความจริงนั้น ให้เต็มตามกำลังเทอญสิ่งใดๆ มิศเตอะฝอวล์ หลวงสยามานุเคราะห์ กงสุลฝ่ายสยามยังมีความสงสัยไม่เข้าใจถนัดในอย่างธรรมเนียมสยาม ก็ให้มิศเตอะฝอวล์ หลวงสยามานุเคราะห์ กงสุลฝ่ายสยาม มีหนังสือโต้ตอบไปมากับเจ้าพระยาพระคลังเสนาบดี ผู้ว่าการต่างประเทศฝ่ายสยามจงเนืองๆ ในเวลาแลช่องโอกาสอันควรสั่งสนทนาหารือให้เข้าใจในขนบราชการที่จะต้องตามประสงค์ เมื่อ๑ ขณะนั้นพม่าอยู่ในปกครองของอังกฤษ115 ประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔เจ้าพระยาพระคลังมีคำสั่งไปประการใด ถ้าเห็นชอบด้วยราชการก็จงทำตามทุกประการ ถ้ายังมีความสงสัยไม่เข้าใจชัดฤๅเห็นว่าเป็นอันข้องขัดแก่กฎหมายแลอย่างธรรมเนียมในเมืองนั้น ก็ให้มีหนังสือชี้แจงมาให้ถ้วนถี่ แลไต่ถามหารือเอาความให้ละเอียดเข้าใจได้แล้วจึ่งทำตามคำสั่ง แลให้มิศเตอะฝอวล์ หลวงสยามานุเคราะห์ กงสุลฝ่ายสยาม คอยฟังถ้อยคำผู้ครองฝ่ายอังกฤษ ณเมืองบริติศพม่าจะว่ากล่าวด้วยเหตุผลประการใดเกี่ยวข้องมาในแผ่นดินสยาม ฤๅได้ฟังข่าวใดๆแต่เมืองพม่าของเจ้าอังวะเป็นการประหลาดมาก ฤๅว่าเกี่ยวข้องอันใดมาด้วยพระราชอาณาจักรฝ่ายสยามก็ดี ก็ให้มีหนังสือแจ้งความมาถึงเจ้าพระยาพระคลังให้ทราบ ถ้าเหตุควรจะต้องฟังคำตอบก็ให้คอยฟังคำตอบ ถ้ามีคำตอบไปได้ความประการใดแล้ว ถ้าเห็นว่าควรจะต้องไปแจ้งความแก่ผู้ครองฝ่ายอังกฤษ ณ เมืองบริติศพม่า จงนำไปแจ้งเถิดฤๅการใดๆ ในแผ่นดินสยาม มิศเตอะฝอวล์ หลวงสยามานุเคราะห์กงสุลฝ่ายสยามเข้าใจเป็นแน่ เพราะได้รู้แต่เจ้าพระยาพระคลังแต่เดิมแล้ว จะโต้ตอบแก่ผู้ครองฝ่ายอังกฤษ ณ เมืองบริติศพม่า ทันคำถามหารือทีเดียวก็ได้ แต่ถ้าผู้ครองฝ่ายอังกฤษ ณ เมืองบริติศพม่าจะว่ากล่าวให้ยินยอมตามข้อความใดๆ แทนผู้ครองแผ่นดินฝ่ายสยาม ต้องมีใบบอกมาหารือเจ้าพระยาพระคลังก่อน ต่อได้บังคับโดยเฉพาะไปแต่เจ้าพระยาพระคลัง จึ่งยอมเป็นอันขาดได้อนึ่ง การใดๆ ที่กงสุลเมืองอื่นๆ บรรดาตั้งอยู่ในเมืองนั้นทั้งปวงจะมาว่ากล่าว โดยเป็นการเกี่ยวข้องกับด้วยแผ่นดินสยาม มิศเตอะฝอวล์ หลวงสยามานุเคราะห์ กงสุลฝ่ายสยามได้ทราบความแล้ว จงบอกมาให้เจ้าพระยาพระคลังทราบ ฤๅจะควรตอบประการใด ถ้าเข้าใจการถนัดแล้วจงตอบไปเถิดอำนาจกงสุลฝ่ายสยาม ซึ่งเราพระเจ้ากรุงสยามให้แก่มิศเตอะฝอวล์หลวงสยามานุเคราะห์ครั้งนี้ จงมีตั้งแต่เวลาเมื่อสำคัญนี้ถึงมือแล้ว แลผู้ครองฝ่ายอังกฤษยอมเห็นด้วยแล้วนั้นไปตลอดเวลาความชอบใจของเราพระเจ้ากรุงสยามปัจจุบันนี้ ฤๅผู้จะสืบพระราชวงศานุวงศ์แลสืบราชอิสริยยศต่อไปในภายหน้า แลตลอดเวลาอายุฤๅความชอบของมิศเตอะฝอวล์ หลวงสยามานุเคราะห์นั้นเองเมื่อใดมีสำคัญอื่นแสดงความชอบใจอย่างอื่นแห่งเราพระเจ้ากรุงสยามบัดนี้ก็ดี แห่งผู้สืบพระราชวงศานุวงศ์ แลสืบราชอิสริยยศ ในภายหน้าก็ดี มีพระราชลัญจกรสำหรับแผ่นดินสยามประทับไปสำแดงให้เห็นให้ได้ยินจนเชื่อได้ ฤๅเมื่อใดพ้นเวลาอายุของมิศเตอะฝอวล์ หลวงสยามานุเคราะห์กงสุลฝ่ายสยามนั้น ฤๅเมื่อใดมิศเตอะฝอวล์ หลวงสยามานุเคราะห์ กงสุลฝ่ายสยาม ไม่พอใจจะรับราชการกงสุลฝ่ายสยามสืบไป ลาออกเสียจากที่ เมื่อนั้นอำนาจที่ยอมมาในสำคัญฉบับนี้ชื่อว่าระงับไป เมื่อมิศเตอะฝอวล์ หลวงสยามานุเคราะห์ กงสุลฝ่ายสยามนั้น ตั้งอยู่ในอำนาจนี้ เมื่อจะไม่อยู่ที่เมืองร่างกุ้ง ฤๅป่วยไข้ ไม่อุตส่าห์ประการใด มอบหมายให้ผู้อื่น รับธุระทำแทนไป ผู้นั้นก็ให้มีอำนาจเป็นดังกงสุล ทำแทนไปได้กว่าจะมีสำคัญฉบับอื่น ซึ่งเราพระเจ้ากรุงสยาม ฤๅผู้สืบพระราชวงศานุวงศ์แลสืบราชอิสริยยศต่อไปภายหน้า จะให้ไปตั้งผู้นั้นฤๅผู้อื่นเป็นที่กงสุลต่อไป อำนาจกงสุลจึ่งจะตกอยู่แก่ผู้มีชื่อในสำคัญฉบับอื่นนั้นเมื่อนั้น116 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่เมืองร่างกุ้ง บัดนี้มีราชการฝ่ายสยามน้อย ไม่มาก ก็ถ้ามีเหตุที่จะต้องเขียนหนังสือโต้ตอบไปมาเนืองๆ มาก เมื่อมิสเตอะฝอวล์ หลวงสยามานุเคราะห์ กงสุลฝ่ายสยามชอบใจจะให้มีเสมียนผู้เขียนหนังสือฤๅอย่างไร ก็ให้มิศเตอะฝอวล์ หลวงสยามานุเคราะห์ กงสุลฝ่ายสยามมีหนังสือมาหารือเรียบเรียงกับเจ้าพระยาพระคลัง ผู้ว่าการต่างประเทศฝ่ายสยาม เทอญขอให้สิ่งซึ่งเป็นประธานแก่สกลโลก จงอนุเคราะห์รักษา มิศเตอะฝอวล์ หลวงสยามานุเคราะห์กงสุลฝ่ายสยาม ให้มีความสุขสวัสดิ์ทุกประการ เทอญประกาศนี้ ส่งมาแต่ท้องพระโรงหลวงอนันตสมาคม ของเราพระเจ้ากรุงสยาม ณ กรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาบางกอก ณ วันศุกร์ เป็นดิถีที่ ๘ ในข้างขึ้นของจันทรมาศ ชื่อมาคสิรเป็นเดือนที่ต้นฤดูหนาวในปีกุน เบญจศก ศักราชโหรสยาม ๑๒๒๕ ตรงกันกับกำหนดกาลฝ่ายสุริยคติ เป็นวันที่ ๑๘ ของเดือนเดเซมเบอร์ในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๓ เป็นปีที่ ๑๓ ฤๅเป็นวันที่๔๖๐๑ ในรัชกาลปัจจุบันของเราพระเจ้ากรุงสยามนี้ ฯ(คัดมาจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๒๑ ข้อ ๑)
เรื่อง ตั้งพระพิเทศพานิช (ตันกิมจิ๋ง) เป็นพระยาอัศพงคตทิศรักษาสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้ากรุงสยาม เป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ในรัชกาลที่ ๔ ในพระบรมราชวงศ์ ซึ่งดำรงกรุงรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยาในประเทศบางกอกนี้เป็นมหาราชธานีใหญ่ในพระราชอาณาจักรฝ่ายสยาม คือแผ่นดินสยามเหนือใต้ แลดินแดนต่างๆอยู่เคียงอยู่ใกล้ๆ บ้าง เป็นที่อยู่ของชนชาวประเทศมีเพศภาษาต่างๆ คือลาวเฉียง ลาวกาวกัมโพชา มลายู แลกะเหรี่ยงแลอื่นๆ ในทิศนั้นๆขอประกาศความที่จะว่าไปแก่ท่านทั้งปวง ฤๅท่านผู้หนึ่งผู้เดียวคือผู้ใดๆ ที่จะได้อ่านหนังสือสำคัญนี้ให้ทราบมิศเตอตันกิมจิ๋ง พระพิเทศพานิช สยามพิชิตภักดี ผู้ซึ่งแต่ก่อนเป็นผู้รับการลับๆของเราพระเจ้ากรุงสยาม แล้วภายหลังมาได้เป็นกงสุลรับราชการฝ่ายสยาม ณ เมืองสิงคโปร์แลเป็นที่ปรึกษาราชการฝ่ายสยามมานานแล้ว แลบัดนี้รับอาสาว่าจะมาทำนุบำรุง เมืองกระ ให้รุ่งเรืองเจริญด้วยไพร่บ้านพลเมืองแลผลประโยชน์ดีขึ้นกว่าแต่ก่อน แลได้ทำสัญญาไว้ต่อท่านเสนาบดี สมุหพระกระลาโหม ได้ลงชื่อแลประทับตราเป็นสำคัญ ว่าด้วยการที่จะมารับรักษาทำนุบำรุง เมืองกระ นั้น ตกลงกันเสร็จในวันพฤหัสบดี แรม ๑๔ ค่ำของจันทรมาศ ชื่อบุศยเป็นที่ ๒ของฤดูหนาวในปีเถาะ นพศก ศักราช โหรสยาม ๑๒๒๙ ตรงกับวันที่ ๒๓ ของเดือนยันนุวารีในปีคริสตศักราช ๑๘๖๘ ก็บัดนี้ตามสัญญาข้อที่สองในนั้น เราขอตั้ง มิศเตอตันกิมจิ๋ง ซึ่งเดิม117 ประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔เป็นที่พระพิเทศพานิชสยามพิชิตภักดี กงสุลฝ่ายสยามอยู่ ณ เมืองสิงคโปร์ ให้เปลี่ยนตำแหน่งเลื่อนยศบรรดาศักดิ์เป็น พระยาอัศพงคตทิศรักษา สยามประชานุกุลกิจ ผู้สำเร็จราชการเมืองกระ แลให้ยก เมืองกระ ซึ่งขึ้นแก่เมืองชุมพรอยู่แต่ก่อนนั้นขึ้นแก่กรุงเทพมหานคร ตามข้อที่ ๖ ในหนังสือสัญญานั้นให้ถือศักดินา ๓๐๐๐ ตามธรรมเนียมผู้มียศในสยาม ซึ่งเป็นผู้สำเร็จราชการเมืองขึ้นกรุงเทพฯ ในชั้นที่ ๔ แลให้มีอำนาจ ได้บังคับบัญชาปลัด ยกระบัตร กรมการแลราษฎร บรรดาอยู่ในเขตแดน เมืองกระทั้งสิ้นตามการแลแบบแผนที่ผู้สำเร็จราชการเมืองกระแต่ก่อนได้บังคับมานั้น โดยยุติธรรมแลชอบด้วยราชการ จงเว้น การควรเว้น หมั่นประพฤติการควรประพฤติ สมควรแก่เหตุผลทุกประการ แลรักษาความซื่อสัตย์สุจริตต่อกรุงเทพมหานครตามอย่างธรรมเนียมผู้มียศอยู่ในที่ตั้งอย่างนี้ อำนาจนี้จงเป็นไปตลอดเวลาความชอบใจของผู้เป็นบรรทัดใหญ่ยิ่งในสยาม ฤๅความชอบใจแลชนม์ชีพของมิศเตอตันกิมจิ๋ง ซึ่งเป็นพระยาอัศพงคตทิศรักษา สยามประชานุกูลกิจนั้นเอง ขอให้สิ่งซึ่งเป็นประธานแก่สกลโลก จงอนุเคราะห์รักษามิศเตอตันกิมจิ๋ง ซึ่งเป็นพระยาอัศพงคตทิศรักษา สยามประชานุกูลกิจ ผู้สำเร็จราชการเมืองกระบัดนี้ ให้มีความเจริญสุขสวัสดิ์ทุกประการ เทอญพระราชทานอิสริยยศตั้งนี้มา ณ วันศุกร์ ขึ้นสามค่ำ ของจันทรมาศ ชื่อเป็นที่ ๖ นับแต่ต้นฤดูหนาวในปีมะโรง สัมฤทธิศก ศักราชโหรสยาม ๑๒๓๐ ตรงกับสุริยคติกาลอย่างยุโรป เป็นวันที่๒๔ ของเดือนเอปริลในปีมีคริสตศักราช ๑๘๖๘ เป็นปีที่ ๑๘ ฤๅเป็นวัน ๖๑ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ฯ(คัดจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๒๒ ข้อ ๔)เรื่อง ตั้งนายมหมัดแฉรีศเป็นขุนทวีปวิวิธการมีพระบรมราชโองการดำรัสว่า นายมหมัดแฉรีศ แขกเทศ เป็นคนรู้ภาษาอังกฤษ เขียนอ่านอังกฤษได้ ได้มารับปฏิบัติพระยาไทรยบุรีในที่ล่ามอังกฤษมาช้านาน เป็นล่ามตามภาษาอังกฤษเมื่อเดือนเก้า ปีมะแม เอกศก พระยาไทรยบุรีได้พามาด้วยที่เมืองนคร จึงได้พบปะคุ้นเคยรู้จักเพราะได้รับเจรจาปราศัยกับพวกแขกมลายูที่ไม่รู้ภาษาไทยครั้งหนึ่งแล้ว นายมหมัดแฉรีศกลับออกไปอยู่ที่เกาะหมาก ก็ได้ส่งสมุดต่างๆ เข้ามาหลายครั้ง มีความชอบอยู่ ครั้นมาในปีวอกโทศก นายมหมัดแฉรีศ ก็ได้เข้ามากับพระยาไทรยบุรีใช้เป็นล่ามคุ้นเคยอีก เพราะฉะนั้นนายมหมัดแฉรีศควรจะได้รับบรรดาศักดิ์แต่งตั้งไปแต่กรุงเทพฯ นี้อย่างใดอย่างหนึ่งให้สมควรแก่ความชอบแลคุ้นเคยฯเมื่อคำนึงถึงการที่ล่วงแล้วมาแต่หลังครั้งเจ้าพระยานครศรีธรรมราชคนเก่า ซึ่งเป็นบิดาเจ้าพระยานครศรีธรรมราชในกาลปัจจุบันนี้ เจ้าพระยาได้ขอตั้ง จีนบาบากกฉายชาวเมืองเกาะหมากเป็น พระสาครพานิช คนหนึ่ง ตั้ง จีนบาบาล่องถี่น้องจีนบาบากกฉาย เป็นหลวงบำรุงพานิช คนหนึ่งให้อยู่ที่เมืองเกาะหมากเป็นพนักงานคอยสืบราชการเมืองพม่าบอกส่งเข้ามา118 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเพราะเวลานั้นแผ่นดินเมืองมอญพม่าตั้งแต่แม่น้ำสตล้วนไปฝั่งตะวันตกยังหาเป็นของอังกฤษไม่แลพม่าชาวย่างกุ้ง ชาวปาซิมไปมาค้าขายอยู่ที่เมืองเกาะหมากเนืองๆ มิได้ขาด แลเมืองเกาะหมากนั้นเล่า พื้นดินเดิมก็เป็นของเมืองไทรยๆ ได้ให้กราบทูลพระบาท ให้ทรงพระอนุญาตยอมให้อังกฤษเช่าสืบมา แลเจ้าพระยาให้ พระสาครพานิช หลวงบำรุงพานิช สองคนนั้นรับเป็นธุระคอยดูแลจัดซื้อแลหาสิ่งของที่ต้องพระราชประสงค์ที่ควรจะหาได้ในเมืองเกาะหมากนั้น ส่งเข้ามาใช้สอยในกรุงเทพฯ นี้ด้วย พระสาครพานิช หลวงบำรุงพานิช สองคนอยู่ที่เมืองเกาะหมากบ้างเข้ามาอยู่ที่เมืองถลางเมืองภังงา ๑ บ้าง ช้านาน ก็หาได้มีการเกี่ยวข้องขัดขวางกับอังกฤษประการใดประการหนึ่งไม่ แลบัดนี้พระสาครพานิช หลวงบำรุงพานิชสองคนนั้น ก็ไม่มีตัวแล้ว เพราะฉะนั้นให้นายมหมัดแฉรีศ เป็นที่ขุนทวีปวิวิธการ มีอำนาจในราชการคล้ายกันกับ พระสาครพานิชหลวงบำรุงพานิชซึ่งมีแต่ก่อน คือให้เป็นผู้คอยสืบราชการเมืองพม่า แต่ลูกค้าวานิชที่ไปมาจะกล่าวถึงราชการผู้ครองแผ่นดินเมืองพม่าประการใดบ้างแลสิ่งใดๆ ซึ่งเป็นของควรจะสั่งให้จัดซื้อแลเสาะหาที่ในเมืองเกาะหมาก ที่กรุงเทพฯ ก็จะมีท้องตราไปถึงตัวขุนทวีปวิวิธการ ฤๅจะมีท้องตราบังคับไปให้พระยาไทรยบุรีสั่งขุนทวีปวิวิธการเสาะหา แลจัดซื้อตามกำลังทุนที่จะให้ออกไปกับท้องตรา ก็ให้ขุนทวีปวิวิธการรับราชการตามพนักงานนั้นจงทุกประการ ให้ขุนทวีปวิวิธการขึ้นอยู่ในพระยาไทรยบุรี อย่างพระสาครพานิช หลวงบำรุงพานิช ขึ้นอยู่ในเจ้าพระยาแต่ก่อนนั้นให้ขุนทวีปวิวิธการฟังบังคับบัญชาพระยาไทรยบุรี แต่สิ่งที่ชอบด้วยราชการเป็นยุติธรรมแล ฯ.(คัดจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๒๒ ข้อ ๑)
ประกาศ เขตวิสุงคามสีมาวัดกุฏกษัตริยารามประกาศไว้สำหรับพระอารามนี้ว่าที่เขตรวัดพระนามบัญญัติ ด้านตะวันออกตั้งแต่มุมออกเหนือมาถึงมุมออกใต้ ยาว๖ เส้น ๑๑ วา ด้านใต้แต่มุมออกใต้ มาถึงมุมตกใต้ กว้าง ๔ เส้น ๑๒ วา ด้านตะวันตกแต่มุมตกใต้ มาถึงมุมตกเหนือยาว ๖ เส้น ๑๑ วา ด้านเหนือแต่มุมตกเหนือ มาถึงมุมออกเหนือบรรจบที่เก่ากว้าง ๔ เส้น ๑๒ วา ที่กำหนดเท่านี้ ทรงพระราชอุทิศถวายให้เป็นที่วิสุงคามสีมา ยกเป็นแผนกหนึ่งต่างหากจากพระราชอาณาเขตร เป็นที่วิเศษสำหรับพระสงฆ์มาแต่จากจาตุทิศทั้ง ๔อาศัยใช้สังฆกรรมมีอุโบสถกรรมเป็นต้น พระราชทานแต่ ณ วัน ๒ ๑๐ ฯ ๘ ค่ำ ปีมะโรงนักษัตรสัมฤทธิศก๑๘พุทธศาสนกาล ๒๔๑๑ พรรษา เป็นวันที่ ๖๒๕๖ ในรัชกาลปัจจุบันนี้(คัดจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๔๔ ข้อ ๔)๑ ปัจจุบันเขียน พังงา119 ประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔สำเนาประกาศเลื่อนหลักเขตวัดและพระราชทานที่อุปจารวัดสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้ากรุงสยาม เป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ที่ ๔ในพระบรมราชวงศ์นี้ ขอประกาศแก่พระภิกษุสงฆ์สามเณรในจาตุทิศทั้ง ๔ อันมาแล้วแลยังไม่มาแล้ว ณ ที่นี้ แลคฤหัสถ์ที่รู้ประเพณีในพระพุทธศาสนา บรรดาที่จะได้อ่านหนังสือนี้ให้ทราบทั่วกันว่า เพราะมีคำภีร์อรรถกถาว่า (อักษรขอม) ยมฺปิ เอกสฺมึ เยว คามเขตฺเต เอกํ ปเทสํ อยํ วิสุํคาโมโหตูติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ราชา กสฺสจิ เทติฯ โสปิ วิสุํคามสีมา โหติเยวฯ ตสฺมา สา จ อิตรา จ ปกติคามนคร นิคมสีมา พทฺธสีมาสทิสาเยว โหนฺติ เกวลมฺปน ติจีวรวิปฺ ปวาสปริหารํ น ลภนฺติฯ คำที่ว่าไว้นี้ โบราณาจารย์สืบๆ มาในเมืองไทยเมืองลาวก็เชื่อ นับถือว่าเป็นประมาณในพระพุทธศาสนาจึ่งได้ให้ปักกำหนดที่นั้นๆ โดยประสงค์เป็นเขตวิสุงคามสีมา ยกเป็นแผนกหนึ่งต่างหากจากพระราชอาณาเขตร เป็นที่วิเศษสำหรับอาสัยใช้สังฆกรรม มีอุโบสถกรรมเป็นต้นได้ บัดนี้ที่ วัดชื่อมกุฏกษัตริยาราม เรียกกันว่า วัดพระนามบัญญัติ ยังเป็นเขตรแดนปะปนอันเดียวกันอยู่กับพระราชอาณาเขตรไม่เป็นที่วิเศษแผนกหนึ่งต่างหาก เราพระเจ้ากรุงสยามผู้มีนามเป็นเจ้าของวัดนั้น มีความประสงค์จะให้ปักเขตวิสุงคามสีมาแยกเป็นแผนกหนึ่งต่างหากจากพระราชอาณาเขตรเพียงวงกำแพงรอบเท่านั้น แต่กรมพระนครบาลปักล้ำเกินกำหนดออกไป บัดนี้เห็นว่าพระสงฆ์จะทำสังฆกรรมชุมนุมสงฆ์ตามกำหนดนั้นจะลำบาก ยากที่จะรักษาระวังภิกษุเดินทางไปมาได้ในเวลาสังฆกรรม จึงให้กรมพระนครบาลปักหลักไม้แก่น กำหนดเขตรแดนวิสุงคามสีมาใหม่ เลื่อนเข้ามาปักเพียงมุมกำแพงรอบทั้ง ๔ ด้านไว้เป็นสำคัญ ในทิศตะวันออกตั้งแต่หลักมุมตะวันออกไปตามกำแพงถึงหลักมุมออกใต้ ๑ เส้น ๑๑ วา แล้วยาวไปตามแนวกำแพงในทิศใต้ ตั้งแต่หลักมุมออกใต้ไปถึงหลักมุมตะวันตก ๔ เส้น ในทิศตะวันตกตั้งแต่มุมตะวันตกไปถึงหลักมุมตกเหนือ ๓เส้น ๑๑ วา แล้วยาวไปในทิศเหนือตั้งแต่หลักมุมตกเหนือไปถึงหลักมุมตะวันออกบรรจบที่เก่า ๔เส้น ที่กำหนดเท่านี้ เราพระเจ้ากรุงสยามอุทิศให้เป็นที่วิสุงคามสีมา ยกเป็นแผนกหนึ่งต่างหากจากพระราชอาณาเขตร เป็นที่วิเศษสำรับพระสงฆ์ในจาตุทิศทั้ง ๔ อันมาแล้วแลยังไม่มาในที่นี้อาสัยใช้สังฆกรรม มีอุโบสถกรรมเป็นต้น ตามนิยมซึ่งมีในคำภีร์อรรถกถา แลที่ชานวัดนอกวงกำแพงออกไป มีคูคั่นเป็นจังหวัดรอบนั้น เราพระเจ้ากรุงสยามยอมยกให้เป็นที่ขึ้นแก่พระอารามอีกส่วนหนึ่ง เพื่อพวกอารามิกเป็นชายหญิงผู้ปฏิบัติ พระอารามก็ดี และบิดามารดาญาติพี่น้องของพระภิกษุสามเณรในพระสงฆ์ในพระอารามนี้ก็ดี ฤๅผู้อื่นที่ยอมว่าจะเป็นผู้อุปฐากปฏิบัติพระสงฆ์ในพระอาราม จนพระสงฆ์เชื่อถือได้ยอมให้อยู่ก็ดี ได้อาสัยอยู่ในที่นั้นตามความยอมของพระสงฆ์ทุกรายทุกคน ถ้าพระสงฆ์ในพระอารามไม่ชอบใจไม่ยอมให้ผู้ใดอยู่ ก็ให้พระสงฆ์มีอำนาจขับไล่ผู้นั้นให้ไปเสียจากที่นั้นได้ เมื่อคนพวกนั้นจะเพาะปลูกผลไม้แลพรรณผักต่างๆ ใดๆ ที่ควรแก่อากรสมภักษร ๑ ลงในเขตรที่นั้น เราพระเจ้ากรุงสยามยอมยกให้อย่าต้องให้เสียอากรสมภักษร๑คืออากรสัมพัตสร อากรสวนใหญ่เก็บจากผลของไม้ยืนต้นเป็นรายปี120 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวถ้าคนพวกนั้นไปทำไร่นาเรือกสวนในที่อื่น หนังสือนี้คุ้มไม่ได้ แต่ตัวคนพวกที่อาสัยอยู่ในที่นั้นคงขึ้นในพระราชอาณาจักร เมื่อมีความเกี่ยวข้องประการใดๆ ให้นายอำเภอเกาะครองไปว่าตามคดีนั้นๆ ได้ พระสงฆ์จะขัดขวางไว้ไม่ได้ อนึ่งเมื่อคนพวกที่อาสัยอยู่ในที่นั้นตลอดครบปีแล้วครั้นขึ้นปีใหม่ก็ให้ไปขอใบยอมแต่พระสงฆ์สำรับตัวอีก จึงอยู่ต่อไปได้ ถ้าไม่มีใบยอมแต่พระสงฆ์สำรับตัวชั่วปีแล้วจะอยู่ต่อไปอีกไม่ได้ จะให้กรมพระนครบาลขับไล่เสีย อนึ่ง เราพระเจ้ากรุงสยามมีความนับถือเลื่อมใสในพระสงฆ์พวกธรรมยุติติกาเป็นอันมาก ถ้าหากพระอารามนี้พระสงฆ์พวกธรรมยุติติกาได้ครอบครองเป็นเจ้าของสืบๆ ไปสิ้นกาลนาน ได้ประพฤติการศาสนพรหมจรรย์โดยซื่อสัตย์ ให้สมควรแก่ลัทธิอันชอบในพระธรรมวินัย อันเป็นเรื่องแสดงความบริสุทธิ์เราพระเจ้ากรุงสยามจะมีความยินดีเลื่อมใสมากยิ่งขึ้นไป ส่วนกุศลซึ่งสำเร็จด้วยสถาปนาการพระอารามใหม่ ณ ครั้งนี้ เราพระเจ้ากรุงสยามขออุทิศให้แก่เทพยดา มนุษย์ บุรุษ สัตรี คฤหัสถ์บรรพชิตทั้งปวงใครๆ เห็นชอบด้วยก็จงได้ชื่นชมยินดีอนุโมทนา แล้วจงเจริญอายุ พรรณ ศุข พลปฏิภาณ คุณสารสมบัติ ศิริสวัสดิพิพัฒมงคล สรรพศุภผล แลความประสงค์ซึ่งไม่มีโทษเป็นบาปจงสำเร็จทุกประการ เทอญ ฯประกาศมาวัน ๒ ๑๐ ฯ ๘ ค่ำ ปีมะโรง นักษัตร สัมฤทธิศก๑๘พุทธศาสนกาล ๒๔๑๑ พรรษาเป็นวันที่ ๖๒๕๖ ในรัชกาลประจุบันนี้ ฯะ(มีอักษรขอมและอักษรอังกฤษ)(คัดจากหนังสือแถลงการณ์คณะสงฆ์ เล่ม ๒๓ เล่ม ๕๒๘-๕๓๑)
ประกาศเขตวิสุงคามสีมาวัดตรีทศเทพประกาศไว้สำหรับพระอารามนี้ว่าที่เขตรวัดตรีทศเทพ ด้านตะวันออกตั้งแต่มุมออกเหนือ มาถึงมุมออกใต้ กว้าง ๓ เส้น๕ วา ด้านใต้แต่มุมออกใต้ มาถึงมุมตกใต้ ยาว ๔ เส้น ด้านตะวันตกแต่มุมตกใต้ มาถึงมุมตกเหนือกว้าง ๓ เส้น ๕ วา ด้านเหนือแต่มุมตกเหนือ มาถึงมุมออกเหนือบรรจบที่เก่า ยาว ๔ เส้นที่กำหนดเท่านี้ ทรงพระราชอุทิศถวายให้เป็นที่วิสุงคามสีมา ยกเป็นแผนกหนึ่งต่างหาก จากพระราชอาณาเขตเป็นที่วิเศษสำหรับพระสงฆ์มาแต่จาตุทิศทั้ง ๔ อาศัยใช้สังฆกรรมมีอุโบสถกรรมเป็นต้น พระราชทานแต่ ณ วัน ๔๕ฯ ๘ ค่ำ ปีมโรง นักษัตร สัมฤทธิศก พุทธสาสนกาล๒๔๑๑ พรรษา เป็นวันที่ ๖๒๕๑ ในรัชกาลปัจจุบันนี้(คัดจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๔๔ ข้อ ๕)121 ประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔เรื่องเปลี่ยนชื่อวัดตะเคียนเป็นวัดมหาพฤฒารามมีพระบรมราชโองการดำรัสว่า ใน วัดมหาพฤฒาราม ที่เดิมเรียกว่า วัดท่าเกวียนแล้วแปลงมาเป็น วัดตะเคียนก่อนชื่อว่า มหาพฤฒารามนั้น ซึ่งอยู่ภายนอกพระนคร ริมคลองผดุงกรุงเกษม ฝั่งฟากตะวันออกมีที่ซึ่งพระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อนได้ทรงพระราชศรัทธา พระราชทานยกเป็นวิสุงคามสีมาส่วนหนึ่งต่างหากจากพระราชอาณาเขต เป็นที่วิเศษสำหรับพระสงฆ์ไปมาอาศัยทำสังฆกรรม มีอุโบสถกรรมเป็นต้น สิ้นกาลนานแล้ว ครั้นภายหลัง โรงพระอุโบสถชำรุดทรุดโทรมไป พระมหาพฤฒาจาริย์แก้ว ซึ่งเป็นพระราชาคณะ มีชนมายุถึงร้อยเจ็ดปีซึ่งได้เป็นเจ้าของสร้างโรงพระอุโบสถนั้น แต่เดิมทีเมื่อชราทุพลภาพแล้ว จะคิดปฏิสังขรณ์คืนโรงพระอุโบสถนั้นขึ้นมิได้ จึงได้มาอ้อนวอนขอให้ปฏิสังขรณ์โรงพระอุโบสถนั้นกับทั้งพระเจดีย์พระวิหาร ให้คืนขึ้นเป็นปรกติฤๅดีขึ้นกว่าเก่า เพราะความขอของพระมหาพฤฒาจาริย์แก้วไว้ดังนี้ จึ่งได้รับปฏิญาณจะทำตาม ได้สั่งให้เจ้าพระยาบรมมหาพิไชยวงษ์* ให้ไปเทียบที่คิดการปฏิสังขรณ์พระอารามนั้นสมเด็จเจ้าพระยาเห็นว่าพระอุโบสถเก่าใกล้ชิดเบียดเสียดนักกับพระวิหารพระพุทธไสยาสน์ ที่ว่างหว่างแถวพระเจดีย์แลพระวิหารข้างทิศเหนือยังมีอยู่ จึงได้ไปเทียบที่สร้างโรงพระอุโบสถลงท้ายที่วิสุงคามสีมาเก่าในบริเฉทด้านเหนือเหลื่อมแลบออกมาอยู่กึ่งพระอุโบสถ ครั้นจะไว้ที่วิสุงคามสีมาตามเดิม โรงพระอุโบสถนั้น ส่วนกึ่งข้างเหนืออยู่ในคามสิมาใหญ่ส่วนกึ่งข้างใต้อยู่ในวิสุงคามสีมาเมื่อพระสงฆ์จะทำสังฆกรรมตามลัทธิคำภีร์พระอรรถกถาวินัย ก็จะต้องระวังเขตซึ่งเป็นภายนอกภายในนั้นยากไป เพราะฉะนั้น บัดนี้ขอเลื่อนเปลี่ยนปริเฉทวิสุงคามสิมา เสียใหม่จะขอปักถวายรอบโรงพระอุโบสถใหม่นี้ เป็นที่กำหนดโดยยาวกว้างเท่านั้นแล้ว ส่วนเอกเทศแห่งวิสุงคามสีมาเก่า ซึ่งเหลืออยู่เป็นภายนอกแห่งกำหนดนั้นขอคืนใส่เข้าเสียในคามสิมาใหญ่ บริเฉทกำหนดคามสิมาใหม่รอบโรงพระอุโบสถซึ่งกำหนดภายหลังนี้ ทรงพระราชอุทิศถวายให้เป็นวิสุงคามฯ(คัดจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๒๒ ข้อ ๒)อธิฐานน้ำพระพิพัฒน์สัตยา๏๓๓สิทธิการิย ถ้าจะทำการอธิฐานเศกน้ำพระพิพัฒสัตยา ให้บัณฑิตยาจาริยผู้เป็นสัปรุษเรียนรู้พระคำภีร์ที่มีในพระพุทธศาสนาภาสามาคธิกาเข้าใจ จนอ่านบาลีก็รู้เนื้อความได้ อาจตั้งใจไปตามความในพระคาถา ที่จะใช้อ่านสวดเศกอธิฐาน เป็นการมงคลภาวนาในพิธีนั้น เรียนตำรานี้เล่าคาถาเป็นบาลีให้คล่อง ศึกษาเนื้อความให้เข้าใจและหัดตั้งสติทำพิธีให้ได้โดยเรียบร้อย จึ่งจะควรเป็นผู้นำ ก็อันน้ำมนต์ชื่อน้ำพระพิพัฒสัตยานี้แปลว่าน้ำสำหรับความสัตย์ เพื่อเจริญพรอธิบายว่าถ้าใครปฏิญญาความสัตย์อย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว ตั้งอยู่ในความสัตย์นั้นแล้ว ก็จะให้เจริญ*เข้าใจว่า เป็นเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ (ทัด บุนนาค) ซึ่งต่อมาพอได้ฤกษ์ยามท่านได้รับสถาปนาเป็นสมเด็จเจ้าพระยาในนามเดิม122 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวชนมายุ พรรณ ศุข พละ ปฏิภาณศุภสารศิริสมบัติ สวัสดิมงคลศุภผลทุกประการ ก็ถ้าไม่ตั้งในความสัตยผลพิบัติซึ่งเป็นอันขัดแก่ผลของความสัตย์ที่ว่านั้น ก็จะพึงมีด้วยผลแห่งบาป คือความเท็จไม่ได้ตั้งอยู่ในสัตย์นั้น ก็อันน้ำพระพิพัฒสัตยานี้ ซึ่งใช้อยู่โดยปรกติเป็นของสำหรับพระราชวงศานุวงศ์แลข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในทั้งหลายซึ่งตั้งอยู่ในกรุงแลหัวเมือง ที่เป็นเขตแขวงน้ำพระพิพัฒสัตยาแผ่นดินหลวงแท้ มิใช่เมืองประเทศราชมาพึ่งพิงอิงอาศัย อ่อนน้อมพอไม่ให้เบียดเบียน แลมิใช่แผ่นดินของเจ้าอื่นนายอื่นทั้งปวง จะได้รับพระราชทาน เมื่อเวลาถวายสัตย์ปฏิญญาทานบน จะยินดียอมอยู่ในอำนาจ พึ่งอยู่ในใต้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระองค์เดียว ไม่เป็นขบถประทุฐโทษเป็นการโหดร้าย แลไม่คิดยักย้ายไปเข้าด้วย แลนับถือเจ้าอื่นนายใด ซึ่งเป็นไทยต่างด้าวท้าวต่างแดนแลเป็นศัตรูต่อสู้พระเดชพระคุณเลยนั้น เมื่อเวลาแรกเสร็จการพระราชพิธีพระบรมราชาภิเศกครั้งหนึ่งเป็นเดิมแล้ว ก็รับพระราชทานเมื่อถวายปฏิญญาเมื่อเวลาเสร็จการพระราชพิธีสารทแลพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ทุกปีไป อย่างธรรมเนียมเดิมพระราชพิธีสารทตั้งแต่วันกาฬปักษ์เตรสีภัทรบทมาศคือแรม ๑๓ ค่ำ เดือน ๑๐ ไปสามเวลาราตรี เสร็จลงในเวลาเช้า ล่วงวันอามาวสีคือวันดับ เป็นวันปาฏิบทอัสยุชมาศ ก็วันที่สามของพระราชพิธีสารทฤๅวันสุกปักษปาฏิบทนั้นเป็นวันที่ประชุมถือน้ำพระพิพัฒสัตยาครั้งหนึ่ง พระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ เริ่มแต่วันกาฬปักษเอาการสี่ดิถีของเดือนผคุณมาศคือวันแรม ๑๑ ค่ำ เดือน ๔ ไปเสร็จลงในวันกาฬปักษบัณระศรีแรม ๑๕ ค่ำของเดือนนั้น ซึ่งเป็นวันสมโภชน์เครื่องที่ตั้งในมณฑลพระราชพิธีทั้งปวง ก็วันแรม ๑๕ค่ำนั้น ฤๅวันปาฏิบทอันเป็นลำดับเป็นวันที่ประชุมรับพระราชทานน้ำพระพิพัฒสัตยาอีกครั้งหนึ่งน้ำที่ทำน้ำพระพิพัฒสัตยานั้นย่อมเอาน้ำที่ได้ตั้งในพระราชพิธีสารท แลพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์นั้นมาทำอธิฐานเป็นน้ำพระพิพัฒสัตยา แต่ครั้นภายหลังมา ผู้ถือน้ำพระพิพัฒสัตยาไม่พอใจจะมาประชุมกัน ในวันซึ่งเป็นกำหนดในนักษัตรฤกษ์ตรุษสารท เพราะมีความประสงค์จะอยู่ทำบุญให้ทานเล่นการนักษัตรฤกษ์ แยกย้ายกันในรั้ววังถิ่นฐานบ้านเรือนของตัวๆ พร้อมใจกัน จะใคร่ชุมนุมรับพระราชทานน้ำพระพิพัฒสัตยาในวันก่อนฤๅวันภายหลังไป แต่วันนักษัตรฤกษ์ ว่าที่แท้นักษัตรฤกษ์ตรุษนั้น เป็นที่ตื่นในการเล่นของคนที่เป็นนักเลง เล่นเบี้ยเล่นการพนันแลเสพย์สุรายาเมาเที่ยวเร่ไปชุกชุม ตั้งแต่วันแรม ๑๓ ค่ำ เดือน ๔ เรียกว่าวันจ่ายตรุษ ไปจนวันขึ้น ๒ ค่ำ เดือน ๕เรียกว่าวันส่งตรุษจะนัดประชุมให้พร้อมเพรียงกันยาก บ้านเมืองต้องตั้งกองลาดตระเวนรักษาระวังโจรผู้ร้าย แลคนเมามายมักจะทำเหลือเกินต่างๆ จึ่งเลื่อนวันประชุมรับถือน้ำพระพิพัฒสัตยาออกไปต่อวันขึ้น ๓ ค่ำ เดือน ๕ ซึ่งเป็นวันต่อวันส่งตรุษมา เมื่อเป็นดังนี้ วันนั้นก็ชื่อว่าล่วงเข้าไปในปีใหม่เพราะเป็นเดือน ๕ ถึงกระนั้นเพราะยังไม่เถลิงศกขึ้นศักราชใหม่ ยังชื่อว่าเป็นปีก่อนอยู่ครั้นเมื่อถือน้ำพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ เลื่อนออกมาเป็นในวันขึ้น ๓ ค่ำ เดือน ๕ ดังนี้แล้ว จึ่งมีผู้ตั้งตำราว่า วันประชุมถือน้ำพระพิพัฒสัตยาในพระราชพิธีสารทให้ทำในวันแรม ๑๓ ค่ำ เดือน ๑๐เป็นวันจะเริ่มพระราชพิธีสารทนั้นเถิด สับตาหารวันทั้ง ๗ วันได้วันหนึ่งของวันประชุมถือน้ำพระพิพัฒสัตยาในสารทและตรุษสำหรับกลางปีแลปลายปีจะได้ต้องกันทุกปีไป เป็นที่ให้รู้แลเข้าใจว่าถือในพระราชพิธีสารทเป็นกลางปีถือน้ำในพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์เป็นปลายปี เพราะ123 ประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔กำหนดนี้เป็นแน่ เมื่อใดวันแรม ๑๓ ค่ำ เดือน ๑๐ เป็นอาทิตย์ฤๅวันจันทร์แลอื่นๆ จนวันเสาร์วันใดวันหนึ่งแล้ว วันขึ้น ๓ ค่ำ เดือน ๕ ต่อไป ก็เป็นวันนั้นไม่คลาดเลย เพราะวันทั้งหลายเป็นรวางวันถือน้ำพระพิพัฒสัตยาทั้งสองนั้น ๑๘๑ วัน เมื่อเอา ๑ คือ วันถือน้ำพระพิพัฒสัตยาปลายปีเข้า แลเอา ๗ หาร เศษก็เป็นศูนย์ให้รู้ว่าวันนั้นเป็นวารเดียวกับวันถือน้ำพระพิพัฒสัตยาในพระราชพิธีสารทก่อนนั้น ธรรมเนียมนี้เป็นธรรมเนียมปัจจุบัน เป็นไปในบัดนี้ แต่หัวเมืองปากใต้ลางเมืองยังถือธรรมเนียมเก่าอยู่ก็ดี ถือน้ำพระพิพัฒสัตยาในวันแรม ๑๕ ค่ำ เป็นวันดับ เดือน ๑๐แลเดือน ๔ อยู่เสมอทุกคราวน้ำพระพิพัฒสัตยา เหมือนอย่างเมืองนครศรีธรรมราชก็มีอยู่บ้างแต่พระตำรานี้เป็นตำราวิเศษ สำหรับบัณฑิตยาจาริยผู้มีสีลาจารวัตรจะได้ทำสัตยาธิฐาน ด้วยคุณพระรัตนตรัยแลความสัตยวิเศษ ซึ่งมีในเนื้อความพระพุทธศาสนา จะทำต่างหากจากพระราชพิธีก็ได้ จะพร้อมกับพระราชพิธีก็ได้ เมื่อทำอธิฐานน้ำพระพิพัฒสัตยามหามงคลมนตรนี้ไว้แล้ว จะไปเจือจานเพิ่มเติมในน้ำพระพิพัฒสัตยา ซึ่งชีพ่อพราหมณ์อ่านอิศรเวทวิศนุมนตร์ แลทำโดยการแทงด้วยพระแสงสำหรับแผ่นดินนั้นก็ได้ จะให้รับพระราชทานต่างหากก็ได้ เป็นมหามงคลแก่ผู้รับพระราชทาน ซึ่งตั้งอยู่ในความซื่อสัตย์ทั้งปวง แลเมื่อจะทำนั้นให้เชิญพระชัยวัฒน์ปฏิมากร แลพระห้ามสรรพุทธ แล พระคำภีร์พระพุทธวจนะมาตั้งเป็นประธานในมณฑล แล้วตั้งน้ำซึ่งตักมาแต่สระอันเป็นมงคลตามประสงค์มากน้อยเท่าใด ในสถานที่ควรแล้ว ให้บัณฑิตยาจาริยผู้จะทำชำระตนให้บริสุทธิ์ให้ปราศจากมลทินสมมมต่างๆ แล้วนุ่งผ้าขาว ห่มผ้าขาวใหม่บริสุทธิ์ แล้วชำระตนด้วยตั้งจิตรอธิฐานพระไตรสรณาคมให้มั่นในสันดาน แลสมาทานศีล ๕ ฤๅอุโบสถศีลให้บริบูรณ์ถ้าเป็นพระสงฆ์แลสามเณร ก็ให้ชำระบรรพชิตศีลให้บริสุทธิ์ อย่าให้มีอาบัติวัตรเภทน้อยใหญ่ทำจิตรใจให้ผ่องแผ้วได้แล้ว จึ่งเข้ามาในมงคลพิธีการ แล้วให้ลาดผ้าขาวลงตรงพระพักตร์พระพุทธปฏิมากร ชักชายยาวออกมาข้างทิศกาลกรรณี แล้วจึ่งให้น้ำสระที่เป็นมงคลมาเต็มในภาชนะอันสะอาด แล้วตั้งภาชนะนั้นในชายผ้าข้างทิศศรี ผู้จะเศกขึ้นนั่งบนผ้าข้างทิศกาลกรรณีหันหน้าต่อภาชนะนั้นอยู่ข้างทิศศรี แล้วจึ่งเศกตามตำราเถิด ก่อนแต่จะขึ้นบนผ้าเพื่อจะเศกน้ำนั้นให้จัดเครื่องสักการะบูชาเทียนธูปข้าวตอกดอกไม้ จุณจันทน์เครื่องหอมไว้ในพาน ฤๅภาชนะเป็นเครื่องบูชาสามสำรับแลจับสายสิญจน์ด้วยพรหมจารีกลุ่มหนึ่งวงให้รอบมณฑลที่ตั้งพระพุทธปฏิมากร แลหม้อน้ำทั้งปวง แล้วชักโยงมาพันภาชนะน้ำที่จะเศกนั้นสามรอบ แล้วเอากลุ่มด้ายวางลงบนแผ่นศิลาวางเคียงภาชนะนั้นข้างทิศกาลกรรณีซึ่งตัวจะนั่งเศกนั้น แลให้มีดินสอที่ทำปั้นด้วยชาติหรคุณ แลหรดาลมโนศิลา วางไว้กับสายสิญจน์สูตนั้น แลจึ่งผันหน้าต่อพระพุทธปฏิมา ทำอธิฐานสามประการ คือนมการาธิฐาน ๑ บูชาการาธิฐาน ๑ สัจกิริยาธิฐาน ๑ ชุบตนให้กล้าแล้วจึ่งขึ้นนั่งบนอาสนะ หันหลังให้ทิศกาลกรรณี ผันหน้าต่อทิศศรี ลงยันต์เศกน้ำทำพิธีดังจะสำแดงไปนี้เถิดว่ามานี้เป็นบุรพภาคปฏิบัติ เมื่อจะทำนมการาธิฐานให้นั่งคุกเข่า ผันหน้าต่อเตียงมณฑลที่ตั้งพระพุทธปฏิมากร แล้วประนมมือยกอัญชลีขึ้นถึงสุดหน้าผาก ระลึกพระพุทธคุณแล้วสวดคาถานี้(มีความเพียงเท่านี้)(คัดจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๗ ข้อ ๑)
124 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชหัตถเลขา เรื่องครัวลาวจดหมายยังเจ้าหมื่นศรีสรรักษ์* ว่าพวกครัวลาวที่มาตั้งเรือนลงใหม่นั้น ดูก็ดีอยู่ อุ่นหนาฝาข้างเข้า แต่เป็นคนพลัดภูมิลำเนามา ได้จ่ายข้าวให้กินฤๅไม่ แต่ก่อนคนที่กวาดต้อนมาแต่อื่นก็เคยจ่ายข้าวให้กินปีหนึ่งปีเศษ ฤๅควรจะแจกเงินแจกผ้าอีกอย่างไรจะดี จดหมายลงมาให้รู้ จะได้จัดขึ้นไปด้วยให้สมควร อุตสาหะว่ากล่าวเอาใจไว้ให้ยินดี อนึ่งถ้าเห็นว่าคนน้อยตัว คนที่เป็นครอบครัวที่เป็นทาสทนผู้อื่นเกลี้ยกล่อมให้สมัครแล้วช่วยเพิ่มเติมเข้าอย่างเช่นวังนันทอุทยาน จะคิดอ่านได้ฤๅไม่หมดความเท่านี้แล ฯ(คัดจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๑๘ ข้อ ๒)เรื่อง สมีบุญ สมีมี และอ้ายเซ่งมีพระบรมราชโองการให้กราบเรียนเสนอหารือต่อ ฯพณฯ สมุหพระกระลาโหม เงียบฤๅเบาๆ ว่า อธิการบุญวัดบางปทุน ๑ อ้ายหมอสัง ** ๑ คนสองคนนี้ แต่ก่อนเมื่ออยู่ในกรุงเทพฯก็เลี้ยงชีวิตหาลาภ แลความสรรเสริญด้วยทำน้ำมนต์แลเป็นหมอดู ยอเจ้ายอนายยุขุนแหย่นางให้เชื่อให้ถือไปต่างๆ กิริยาของคนสองคนนี้ตามได้ฟังเล่าลือต่างๆ บ้าง ได้เห็นประจักษ์แก่ตาได้ยินแก่โสตบ้าง ทั้งเกิดความตามที่ได้จับกุมแลตระลาการชำระได้ความว่า กิริยาแลพยากรณ์ของคนสองคนนี้ก็ปรากฏว่า จะเป็นการศาสนาสามัญ คือเป็นทางเป็นเหตุจะหลีกทุกข์ ให้ได้สุขในปรโลกก็ดี ฤๅจะเป็นกำนลแลยารักษาโรคภัยกันไข้กันเจ็บ แต่โดยสามัญดังวิชาแพทย์หมอแลน้ำมนต์หอพระปริตรเท่านั้นก็หาไม่ การหมอดูการทายเล่าก็จะเป็นแต่ทายเคราะห์ดีเคราะห์ร้ายแลให้ฤกษ์ยามตามตำราดังวิชาโหรสามัญก็หาไม่ กิริยาแลพยากรณ์ของคนสองคนนี้ มักกระทบไปข้างการแผ่นดิน เอาพระนามพระเจ้าแผ่นดินไปว่า เอาการแผ่นดินไปปรารภทำต่างๆ ทายต่างๆจนต้องปกปิด ต้องซ่อนต้องเร้น ต้องกระซิบต้องกระซาบกัน ต้องปกต้องปิดดังได้ทราบมาแล้วแต่หลัง จนคนสองคนนี้ในปากในใจเจ้าใหญ่นายน้อยขุนเล็กนางโต เห็นว่าเป็นผู้วิเศษ คนสองคนนี้ก่อเหตุให้คนบางพวกต้องโทษทัณฑ์ต้องหม่นต้องหมองกับพระเจ้าแผ่นดิน เอาพระนามพระเจ้าแผ่นดินไปว่าเป็นการแสลง เมื่อเป็นดังนี้ ครั้นจะเฆี่ยนจะจำจะฆ่าจะตี ก็เห็นว่าเป็นอันเฆี่ยนบ้าฆ่าบอ จำเอาไปไม่สมควรเป็นกิริยาแลบังคับบัญชาของผู้ใหญ่ ครั้นจะปล่อยไว้ในกรุงเทพฯนี้ให้เห็นว่าให้คนทั้งปวงถือศาสนาตามใจตัว ก็เห็นว่าศาสนาแลลัทธิของคนสองคน ซึ่งคนทั้งปวงจะไปคบหาซ่องเสพนั้น มักเกี่ยวข้องกับพระนามพระเจ้าแผ่นดิน ยุเจ้ายอนายให้กำเริบเสิบสัน ยั่วขุนแหย่นางให้หมองหมางจากราชการ ฤๅทะยานไปต่างๆ ดังเป็นมาแล้ว ก็จะเป็นที่ให้พระเจ้าแผ่นดิน* เจ้าหมื่นศรีสรรักษ์ (จำเริญ บุรณศิริ) ภายหลังเป็นพระยาธรรมจรันยานุกูลมนตรี** ต่อไปเขียนว่า เซ่ง125 ประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔หม่นหมองข้างโน้นข้างนี้ จึ่งได้ปรึกษาด้วยเหตุนั้นพร้อมกัน ให้เนรเทศคนสองคนนี้ไปกับสมีมีพระโยคาภิรัตเถร ให้ไปอยู่เมืองสงขลา ซึ่งเป็นชาติภูมิเดิมของอ้ายเซ่ง แลเป็นบ้านห่างเมืองไกลเจ้านายขุนนางข้างหน้าข้างใน บางพวกที่รักใคร่แลนับถือ จะใช้ผู้คนไปมาหาสู่ยาก การซึ่งเป็นหนามเป็นขวาก เป็นที่หม่นหมองแก่พระเจ้าแผ่นดินก็จะค่อยสงบไป ครั้นเมื่อเดือนเก้า ปีมะแมเอกศก ก็เรือกลไฟกระบวนหลวงซึ่งลงไปประพาสฝั่งทะเลตะวันตก กำหนดว่าจะไปถึงเมืองสงขลา ได้ทราบว่ากรมหมื่นอุดมรัตนราษี ไปคิดกับพนักงานในกรมพระกระลาโหม ให้มีท้องตราออกไปขับไล่สมีมี พระโยคาภิรัตเถร สมีบุญ อธิการวัดบางประทุน และอ้ายเซ่งให้ไปเสียจากเมืองสงขลา ไปคุมไว้ ณ เมืองพัทลุง ด้วยระแวงว่าเจ้านายแลข้าราชการข้างในบางพวกในกระบวนที่นับถือสมีบุญแลอ้ายเซ่งอยู่แต่ก่อน จะลอบไปสู่มาหาขอน้ำมนต์ถามวิชาให้ทักให้ทายอย่างใดอย่างหนึ่ง ถ้าความทราบมาก็จะเป็นที่หม่นหมองขัดเคืองต่อไป แลการที่ได้บังคับไปให้พระยาสงขลา กรมการ กับสมีมี สมีบุญแลอ้ายเซ่งไปเสียให้ห่างจากทางกระบวนหลวงถ้าได้ทำจริง การนี้ก็เป็นสวามีจีกรรม ความชอบที่ยิ่งอยู่ แต่บังคับนั้นถ้าได้มีท้องตราออกไป ถ้าคนในเมืองสงขลาก็คงสำคัญว่า การนั้นในหลวงสั่งบัดนี้ ได้ฟังท่านแดงภรรยาพระยาพัทลุงเล่าว่า สมีมี สมีบุญกลับลงมาอยู่ที่เมืองสงขลาเมื่อกระบวนกลับมาแล้ว ถ้าเป็นดังนั้นจริงปีนี้ก็จะมีเรือกระบวนประพาสลงไปถึงเมืองสงขลาเมืองพัทลุงอีกก็ถ้าเจ้าใหญ่นายน้อย ขุนเล็กนางโตผู้ใดๆ ในกระบวนเสด็จนั้นที่นับถือสมีมี สมีบุญ แลอ้ายเซ่งคนใดคนหนึ่งอยู่ จะไปสู่มาหา ก็เห็นจะออกหน้าออกตา จะไม่ซ่อนไม่เร้น ด้วยไม่เป็นกระบวนการเสด็จพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ ซึ่งเป็นที่วิสัยปรารภปรารมของถ่อหมอทายเหล่านั้น ฤๅคนสามคนนั้นเมื่อทราบว่าใครที่วิสาสะคุ้นเคยออกไป ก็จะดีใจ ตรงเข้ามาหา ออกต้อนรับดูแลจะได้ลาภผลต่างๆ ตามคนที่อยู่ห่างได้พบกันถ้าการเป็นดั่งนั้น ไม่เหมือนกันกับครั้งหลังแล้ว ก็จะเป็นอันเห็นว่า กระบวนที่ไปครั้งนี้ลบคมเจ้าแผ่นดินใหญ่ ที่เนรเทศขับไล่คนเหล่านั้นออกไปก็ดี แลที่ให้มีท้องตราบังคับให้ขับไล่ให้ห่างเสียได้ในปีหลังนั้นก็ดี คนลงโทษ คนลงโทษความผิดของคนสามคนนั้น ก็จะเป็นโทษเบาฯ(คัดจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๑๘ ข้อ ๕)
126 รวมพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณืชื่อ รัตนาภรณ์แก่กรมหมื่นอักษรสาสนโสภณให้ทราบว่า พระเจ้าราชวรวงษเธอ กรมหมื่นอักษรสาสนโสภณได้เป็นผู้กำกับพวกอาลักษณ์ให้เขียนราชพงษาวดาร เรื่องราชาธิราชทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย ทันกำหนดดังพระราชประสงค์มีความชอบ โดยราชการในพระองค์ พระราชทานเครื่องอิสริยยศชื่อ รัตนาภรณ์มีพระรูปเกี้ยวยอด มีรูปช้างอยู่ท่ามกลาง มีฉัตรสองข้างเป็นสำคัญ สำหรับติดแนบเสื้อชั้นนอกจงเจริญสรรพศิริสวัสดิพิพัฒมงคลทุกประการเทอญพระราชทาน ณ วัน ฯ๓ ค่ำ ปีมะเส็ง เอกศก จุลศักราช ๑๒๓๑ เป็นปีที่ ๑ ฤๅวันที่ในรัชกาลปัจจุบันนี้๑(คัดจากสมุดไทย เรื่องจดหมายเหตุ รัชกาลที่ ๔ เลขที่ ๑๒ ข้อ ๕)
คำชี้แจง
พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีจำนวนมาก สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายไว้ว่า หอพระสมุดวชิรญาณได้พยายามรวบรวมพิมพ์มาแต่แรกตั้งหอพระสมุดฯ ซึ่งลักษณะที่พิมพ์นั้นได้จำแนกตามประเภทหนังสือที่ทรงพระราชนิพนธ์เช่นประกาศพระราชหัตถเลขา พระบรมราชาธิบาย โดยเฉพาะพระบรมราชาธิบายนั้นภายหลัง ราชบัณฑิตยสภาได้นำมาจัดเป็นหมวดตามอรรถาธิบายว่าด้วยหมวดต่างๆ เรียกใหม่เป็นภาคตามลำดับที่พิมพ์เผยแพร่
ต่อมากรมศิลปากรได้ตรวจสอบพระราชนิพนธ์ที่เป็นสมุดไทยดำ ซึ่งเก็บรักษาไว้ในหอสมุดแห่งชาติบ้าง คัดจากหนังสือแถลงการณ์คณะสงฆ์บ้าง จากหนังสือพระราชกระแสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบ้าง มารวมพิมพ์เพิ่มขึ้นจัดเป็นหมวดปกิณกะ ภาค ๑ และ ภาค ๒
ในการจัดพิมพ์เพื่อเฉลิมพระเกียรติในโอกาส๒๐๐ ปี แห่งวันพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พ.ศ. ๒๕๔๗ ครั้งนี้ ได้นำชุมนุมพระบรมราชาธิบาย ภาค ๑ ภาค ๒ และประชุมพระราชนิพนธ์ หมวดปกิณกะ ภาค ๑ ภาค ๒ มารวมพิมพ์ไว้ด้วยกัน โดยชุมนุมพระบรมราชาธิบายนั้น เรียงลำดับเรื่องต่างๆ ไว้ตามเดิม ส่วนประชุมพระราชนิพนธ์หมวดปกิณกะได้นำมาจัดลำดับเรื่องตามลำดับศักราชเท่าที่จะตรวจสอบได้
เนื่องจากหนังสือพระราชนิพนธ์ชุดนี้ได้มีการพิมพ์เผยแพร่หลายครั้ง การสะกดการันต์จึงลักลั่นกันตามยุคสมัยที่จัดพิมพ์ การตรวจสอบชำระครั้งนี้ได้ใช้หลักการตรวจสอบชำระหนังสือชุดประชุมพงศาวดารฉบับกาญจนาภิเษก กล่าวคือ คำที่เป็นวิสามานยนาม เช่นชื่อบุคคล สถานที่ ฯลฯ รักษาไว้ตามต้นฉบับที่พิมพ์ครั้งแรก คำที่เป็นศัพท์ทั่วไปแก้ไขตามพจนานุกรมของราชบัณฑิตยสถาน
ส่วนที่เป็นคำอธิบายเพิ่มเติม คำอธิบายที่มีมาแต่เดิมใช้เครื่องหมาย* กำกับไว้ คำอธิบายที่ทำขึ้นใหม่ในการตรวจสอบชำระครั้งนี้ใช้เลขกำกับไว้เพื่อให้แตกต่างกัน
(นายอารักษ์ สังหิตกุล)
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
มิถุนายน ๒๕๔๘
คำนำ
คณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในโอกาสที่วันพระบรมราชสมภพครบ ๒๐๐ ปี ได้รับมอบหมายให้พิจารณาดำเนินการจัดทำหนังสืออนุสรณ์เนื่องในพระเกียรติคุณแห่งพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๔ แห่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ ในการที่รัฐบาลและประชาชนชาวไทยแสดงกตเวทิตาธรรมสมัครสมานจัดงานรัฐพิธีเฉลิมฉลองน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายเป็นราชสักการะ สนองพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงนำประเทศรอดพ้นจากลัทธิล่าอาณานิคม ทรงนำสันติสุข และความเจริญรุ่งเรืองสู่ประเทศชาติ ตลอดจนทรงพระปรีชาสามารถจนเป็นที่เลื่องลือในวงการดาราศาสตร์ทั่วโลก และยังเป็นเกียรติยศอันยิ่งใหญ่ของชาติในท่ามกลางมิตรประเทศปัจจุบัน เมื่อองค์การศึกษา วิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (UNESCO) ได้ประกาศพระเกียรติคุณให้เป็นบุคคลสำคัญของโลกในสาขาการศึกษา วัฒนธรรม สังคมศาสตร์ มานุษยวิทยา การพัฒนาสังคมและสื่อสาร ประจำปี ๒๕๔๖ – ๒๕๔๗
หนังสืออนุสรณ์ทุกสาขาจำนวนมาก มีหน่วยงานทั้งภาครัฐและภาคเอกชน ตั้งความปรารถนาร่วมกันจัดพิมพ์ขึ้นเฉลิมพระเกียรติในโอกาสสำคัญนี้ เฉพาะภาครัฐบาลประกอบด้วย สำนักนายกรัฐมนตรี กระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี และกระทรวงวัฒนธรรม รวมจำนวน ๑๖ รายการ เป็นหนังสือพระราชนิพนธ์ และเอกสารวิชาการอันเป็นรากฐานการพัฒนาประเทศในรัชสมัย ล้วนเป็นหลักฐานประวัติศาสตร์ชาติไทยที่มีคุณค่าแสดงวัฒนธรรมของแผ่นดิน ซึ่งคณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก จะได้เผยแพร่ไปสู่สถานศึกษาและแหล่งเรียนรู้ทุกระดับทั่วประเทศ เพื่อให้ประชาชนชาวไทยได้รับรู้และสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงประกอบพระราชกรณียกิจด้วยพระวิริยะอุตสาหะอย่างยิ่งไว้แก่แผ่นดิน เพื่อจะได้บังเกิดความรักและหวงแหนประเทศชาติ ก่อให้เกิดพลังร่วมในการพัฒนาบ้านเมืองให้ยั่งยืนสืบไป
(นายอนุรักษ์ จุรีมาศ)
รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรม
ประธานอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือที่ระลึก
พระราชประวัติ และพระราชกรณียกิจในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๔ แห่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ ๒ และสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี เสด็จพระบรมราชสมภพเมื่อวันพฤหัสบดีที่ ๑๘ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๓๔๗ ณ พระราชวังเดิม เมืองธนบุรี มีสมเด็จพระเชษฐาและสมเด็จพระอนุชาร่วมสมเด็จพระบรมราชชนนี ๒ พระองค์คือ
๑. สมเด็จฯ เจ้าฟ้าชาย สิ้นพระชนม์ในวันประสูติ
๒. พระบาทสมเด็จพระปวเรนทราเมศวร์ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเริ่มศึกษาอักขรสมัยตั้งแต่เสด็จประทับที่พระราชวังเดิม ในสำนักสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรสและสำนักสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ขุน) วัดโมลีโลกยาราม เมื่อสมเด็จพระบรมชนกนาถเสด็จขึ้นครองราชสมบัติ พระองค์ได้เสด็จเข้าประทับในพระบรมมหาราชวังพร้อมด้วยสมเด็จพระบรมราชชนนี เมื่อพุทธศักราช ๒๓๕๕ พระชนมายุ ๙ พรรษา สมเด็จพระบรมชนกนาถทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประกอบพระราชพิธีลงสรง เฉลิมพระนามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า “สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎสมมติวงศ์พงศ์อิศวรกษัตริย์ ขัตติยราชกุมาร” ต่อมาเมื่อพระชนมายุได้ ๑๒ พรรษา ทรงได้รับมอบหมายให้คุมกองทัพและเสบียงอาหารออกไปรับครัวมอญที่เมืองกาญจนบุรี มีสมเด็จพระสัมพันธวงศ์เธอเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี พระปิตุลา ตามเสด็จด้วย
พุทธศักราช ๒๓๕๙ พระชนมายุ ๑๓ พรรษา สมเด็จพระบรมชนกนาถโปรดให้มีพระราชพิธีโสกันต์ครั้งใหญ่ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท และเมื่อพระชนมายุ ๑๔ พรรษาทรงผนวชเป็นสามเณร ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม สมเด็จพระสังฆราช (มี) เป็นพระอุปัชฌาย์ แล้วประทับจำพรรษา ณ วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ ทรงบรรพชาอยู่ ๗ เดือนจึงลาพระผนวช หลังจากนั้นเสด็จประทับ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทรงศึกษาวิชาความรู้ต่างๆ ตามราชประเพณีสำหรับพระราชกุมาร เช่น การฝึกหัดอาวุธ และวิชาคชศาสตร์ สมเด็จพระบรมชนกนาถโปรดให้บัญชาการกรมมหาดเล็ก
พุทธศักราช ๒๓๖๗ พระชนมายุครบ ๒๑ พรรษา ทรงผนวช ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม สมเด็จพระสังฆราช (ด่อน) เป็นพระอุปัชฌาย์ พระนามฉายาในขณะทรงผนวชคือ “วชิรญาโณ” เสด็จไปประทับแรมที่วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ ๓ วัน แล้วเสด็จขึ้นไปจำพรรษา ณ วัดสมอราย (วัดราชาธิวาสวิหาร) ได้ ๑๕ วัน พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยเสด็จสวรรคตโดยมิได้ทรงมอบราชสมบัติแก่เจ้านายพระองค์ใด พระบรมวงศานุวงศ์ และเสนาบดีชั้นผู้ใหญ่ประชุมปรึกษากันแล้ว ได้อัญเชิญพระเจ้าลูกเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ พระเชษฐาต่างพระมารดา ขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์ด้วยทรงเจริญพระชนมายุกว่าถึง ๑๗ พรรษา และทรงมีประสบการณ์มากทั้งด้านการค้า การสงครามและการปกครอง
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงผนวชอยู่ตลอดรัชกาลที่ ๓ เป็นเวลา ๒๗ ปี แรกเสด็จจำพรรษา ณ วัดสมอราย ทรงศึกษาอบรมวิปัสสนาธุระ ต่อมาทรงย้ายกลับมาจำพรรษา ณ วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ ทรงศึกษาภาษาบาลี พระปริยัติธรรม ทรงสอบได้เปรียญ ๕ ประโยคและเชี่ยวชาญรอบรู้ พระไตรปิฎกอย่างแตกฉาน พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งแม่กองสนามหลวง สอบภาษาบาลี และพระราชทานเลื่อนสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะในพุทธศักราช ๒๓๗๒ ต่อมาทรงย้ายมาประทับ ณ วัดสมอรายอีกครั้งหนึ่ง ทรงปฏิบัติพระองค์เป็นผู้นำในการชำระวัตรปฏิบัติของสงฆ์ให้เคร่งครัดต่อพระธรรมวินัยยิ่งขึ้น มีภิกษุสามเณรเลื่อมใปฏิบัติตามเป็นอันมาก ได้รวมตัวจัดตั้งเป็นพระสงฆ์คณะใหม่เรียกคณะธรรมยุต หรือธรรมยุติกนิกาย ส่วนพระสงฆ์ในนิกายเดิม คือมหานิกาย ก็ปรับปรุงวัตรปฏิบัติให้เคร่งครัดเช่นกัน ยังผลให้การพระศาสนาเรียบร้อยขึ้น
พุทธศักราช ๒๓๗๙ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงอาราธนาให้เสด็จมาเป็นเจ้าอาวาสครองวัดบวรนิเวศวิหาร พระอารามแห่งใหม่ที่เพิ่งสร้างเสร็จ ขณะมีพระชนมายุ ๓๒ พรรษาและทรงผนวชได้ ๑๒ พรรษาแล้ว พระองค์ทรงจัดระเบียบการคณะสงฆ์ การปกครองวัด ตลอดจนอบรมฝ่ายฆราวาสที่เข้าวัด ระเบียบที่สำคัญทั้งหลายเหล่านี้ได้ยึดถือปฏิบัติสืบมาจนปัจจุบัน ทรงเป็นที่ยอมรับนับถือของบุคคลทั่วไปในพระปรีชาญาณ ทรงตั้งโรงเรียนสอนภาษาบาลีขึ้นที่วัดบวรนิเวศวิหาร ทรงส่งสมณทูตไปยังเมืองแคนดี้ในเกาะลังกาเพื่อศึกษาพระธรรมวินัย และนำมาประพฤติปฏิบัติและเผยแพร่ให้เจริญรุ่งเรืองในบ้านเมือง ทรงคิดตัวอักษรอริยกะ ทั้งแบบตัวพิมพ์และตัวเขียนไทยใช้พิมพ์ตำราภาษาบาลี ทรงตั้งโรงพิมพ์ของคนไทยขึ้นเป็นแห่งแรกที่วัดบวร-นิเวศวิหาร และโปรดให้ตีพิมพ์หนังสือทางพระพุทธศาสนาขึ้นหลายเล่ม เช่น หนังสือพระปาติโมกข์ หนังสือสวดมนต์ ทรงริเริ่มการเทศนาเป็นภาษาไทยแทนการยกคาถาภาษาบาลีมากล่าวก่อนอธิบายความ
ขณะทรงผนวช มหาอำนาจตะวันตกกำลังขยายอิทธิพลเข้ามาในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ทรงตระหนักถึงความจำเป็นในการคบค้าสมาคมกับชาวตะวันตกและการเรียนภาษาต่างประเทศ จึงทรงศึกษาภาษาละตินกับสังฆราชปาลเลอกัวซ์ และภาษาอังกฤษจากหมอสอนศาสนา ดร. แดน บีช บรัดเลย์ ดร. เรโนลด์ เฮ้าส์ และมิสเตอร์ เจสซี่ แคสเวล เป็นผลให้ทรงศึกษาวิทยาการความก้าวหน้าของตะวันตกหลายแขนง อาทิ วิชาภูมิศาสตร์ คณิตศาสตร์ และดาราศาสตร์ จนทรงสามารถรู้เท่าทันความคิดอ่านตลอดจนความผันแปรของสถานการณ์โลกในขณะนั้นได้เป็นอย่างดี นอกจากนั้น การที่ได้เสด็จธุดงค์จาริกไปบูชาปูชนียสถานตามหัวเมืองต่างๆ เช่น พระปฐมเจดีย์ จังหวัดนครปฐม ทำให้ทอดพระเนตรเห็นสภาพบ้านเมืองและความเป็นอยู่ของราษฎรอย่างแท้จริง ประการสำคัญคือในพุทธศักราช ๒๓๗๖ ทรงพบ “ศิลาจารึกสุโขทัยหลักที่ ๑” ของพ่อขุนรามคำแหงมหาราช ที่เมืองสุโขทัยเก่า โปรดให้นำมาไว้ที่วัดสมอราย พร้อมกับพระแท่นมนังศิลาบาตรและศิลาจารึกสุโขทัยหลักที่ ๔ เมื่อเสด็จขึ้นครองราชย์ ได้โปรดให้ย้ายไปไว้วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ด้วยพระปรีชาสามารถด้านอักษรศาสตร์ ประกอบกับทรงสนพระราชหฤทัยด้านประวัติศาสตร์ จึงทรงอ่านจารึกทั้ง ๒ หลักได้ เป็นการวางรากฐานและแนวทางให้กับการศึกษาอักษรโบราณ รวมทั้งการศึกษาประวัติศาสตร์และโบราณคดีในยุคต่อๆ มา พระองค์ทรงได้รับประกาศนียบัตร เมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๘ จากราชสมาคมโบราณคดีเหนือในกรุงโคเปนเฮเกน ประเทศเดนมาร์ก ถวายพระเกียรติยศว่า ทรงเป็นกษัตริย์ในเอเชียที่ทรงรอบรู้ในอักษรศาสตร์และวิทยาศาสตร์ อีกทั้งยังถือว่าพระองค์เป็นสมาชิกผู้ร่วมก่อตั้งราชสมาคมดังกล่าวด้วย
เมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต พระบรมวงศานุวงศ์ เสนาบดีและข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ ได้กราบบังคมทูลอัญเชิญขึ้นครองราชย์ จึงทรงลาผนวช เสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ เมื่อวันที่ ๓ เมษายน พุทธศักราช ๒๓๙๓ และมีพระราชพิธีบรมราชาภิเษกเมื่อวันที่ ๑๕ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๓๙๔ ทรงสถาปนาเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ สมเด็จพระอนุชาธิราช ผู้ทรงรอบรู้ด้านการต่างประเทศ การทหาร และการเดินเรือ ขึ้นเป็นพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ดำรงพระอิสริยยศเสมอพระเจ้าแผ่นดินอีกพระองค์หนึ่ง ตลอดรัชสมัยของพระองค์ทรงบำเพ็ญพระราชกรณียกิจต่างๆ และทรงสนพระราชหฤทัยใฝ่ศึกษาวิทยาการของประเทศตะวันตก ทรงนำมาประยุกต์ใช้เพื่อพัฒนาบ้านเมืองให้ทัดเทียมกับนานาอารยประเทศ อันก่อให้เกิดคุณประโยชน์แก่ประเทศชาติอย่างอเนกอนันต์ และสามารถธำรงเอกราชไว้ได้ตราบจนทุกวันนี้
ด้านการปกครองและการบริหารราชการแผ่นดิน
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเป็นนักปกครองที่ทรงพระปรีชาสามารถยิ่ง ทรงได้รับการยกย่องว่าเป็นนักนิติศาสตร์พระองค์หนึ่ง ทรงเปลี่ยนแปลงการปกครองเป็น ๒ ลักษณะควบคู่กันไป คือไม่โปรดการปกครองแบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ แต่มีพระราชประสงค์อย่างยิ่ง ให้มีการปกครองที่พระมหากษัตริย์มีพระราชอำนาจโดยจำกัดตามแบบอย่างการปกครองของประเทศอังกฤษในเวลานั้น จึงนับว่า ทรงริเริ่มระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์เป็นประมุขขึ้นเป็นปฐมในประเทศไทย และทรงปรับปรุง แก้ไขธรรมเนียมประเพณีที่มีมาแต่เดิมให้เหมาะสมกับสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลง และรับอารยธรรม วิทยาการตะวันตกมาใช้ ได้แก่ ปรับปรุงพระราชพิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยา โปรดให้สวมเสื้อเวลาเข้าเฝ้า พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ชาวต่างชาติยืนเฝ้าได้ในท้องพระโรง แม้ว่าการหมอบคลานจะยังมิได้ยกเลิกไป พระราชทานพระหัตถ์ให้แก่ผู้มาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทจับ การชักธงประจำพระองค์และธงชาติมีขึ้นอย่างแพร่หลาย ประเพณีการยิงสลุต เลิกธรรมเนียมบังคับให้บ้านเรือนสองข้างทางเสด็จฯ ปิดประตูหน้าต่าง และมีพระบรมราชานุญาตให้ประชาชนได้เฝ้าอย่างใกล้ชิด
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ราษฎรเข้าเฝ้าถวายฎีกาได้ ณ พระที่นั่งสุทไธสวรรย์ ซึ่งจะเสด็จออกเดือนละ ๔ ครั้ง เมื่อทรงรับฎีการ้องทุกข์แล้ว โปรดเกล้าฯ ให้ตุลาการชำระความให้เสร็จโดยเร็ว ทรงออกประกาศและพระราชบัญญัติที่เป็นข้อความที่เข้าใจง่ายแสดงถึงความอาทรห่วงใย หรือเป็นโอวาทแนะนำ สั่งสอนประชาชนในเรื่องต่างๆ เช่น ออกประกาศตักเตือนเกี่ยวกับมลพิษทั้งทางน้ำและทางอากาศไม่ให้ราษฎรทิ้งซากสัตว์และสิ่งปฏิกูลลงในแม่น้ำลำคลอง การส่งกลิ่นเวลาเผาศพในวัด และควันไฟกับเสียงรบกวนของโรงงาน กำหนดการก่อเตาไฟในครัวแบบใหม่ เพื่อไม่ให้เป็นเชื้อเพลิงลุกลามทำให้เกิดไฟไหม้เสียหายแก่ทรัพย์สินของราษฎร ประกาศแนะนำให้ราษฎรระวังรักษาบ้านเรือนเพื่อป้องกันโจรผู้ร้ายด้วยการทำลิ่มสลักประตูหน้าต่าง แนะนำให้ปลูกฝีเพื่อป้องกันไข้ทรพิษระบาด ประกาศคุ้มครองไม่ให้นายเงินกดขี่ข่มเหงไพร่ ข่มเหงทาส หรือพยายามหน่วงเหนี่ยวมิให้ทาสไถ่ถอนตนเป็นอิสระ ออกพระราชบัญญัติลดเงินนาคู่โค ทรงเริ่มกิจการตำรวจแนวใหม่ ทรงแก้ไขกฎหมายและตรากฎหมายขึ้นไว้ตลอดรัชกาล เป็นกฎหมายลายลักษณ์อักษรที่มั่นคง และเริ่มตีพิมพ์ประกาศให้ทราบในหนังสือ “ราชกิจจานุเบกษา” ซึ่งเป็นหนังสือพิมพ์ของทางราชการฉบับแรกที่โปรดให้พิมพ์ขึ้นเมื่อพุทธศักราช ๒๔๐๑ จำนวนประกาศพระราชบัญญัติ และกฎหมายต่างๆ ที่ออกใช้บังคับมีจำนวนเกือบ ๕๐๐ ฉบับ ซึ่งกฎหมายรัชกาลที่ ๔ เปรียบเสมือนภาพของชีวิตและความเป็นอยู่ในสมัยนั้น ที่ถ่ายทอดแสดงให้เห็นตามความเป็นจริงอย่างชัดแจ้ง
ด้านการพระศาสนาและศิลปกรรม
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาและการศึกษาพระปริยัติธรรมให้เจริญรุ่งเรืองยิ่งขึ้น ทรงวางพระองค์เป็นกลางระหว่างสงฆ์มหานิกายและธรรมยุติกนิกาย พระราชทานเสรีภาพในการนับถือศาสนา พระราชทานที่ดินและวัตถุในการก่อสร้างศาสนสถานของศาสนาอื่นๆ ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลเพิ่มเติมขึ้นกว่าธรรมเนียมเดิมหลายประการ ทรงเป็นพระมหากษัตริย์ไทยพระองค์แรกที่ทรงนำพระพุทธศาสนามาเกี่ยวข้องในการพระราชพิธีต่างๆ ซึ่งแต่เดิมพระราชพิธีทั้งหลายเหล่านั้น เป็นเรื่องของพิธีพราหมณ์เพียงอย่างเดียว เช่น พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระราชพิธีจรดพระนังคัล ทรงริเริ่มจัดให้มีการบูชาพระรัตนตรัยเป็นพิเศษในวันสำคัญทางศาสนา เช่น วันวิสาขบูชา วันมาฆบูชา และการบำเพ็ญกุศลตามเทศกาลต่างๆ ทรงสร้างวัดที่สร้างค้างมาแต่สมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และบูรณะปฏิสังขรณ์วัดที่ชำรุดทรุดโทรม ทั้งในกรุงเทพฯและหัวเมืองกว่า ๔๐ วัด เช่น วัดพระศรีรัตนศาสดาราม วัดชนะสงคราม วัดบวรมงคล วัดราชโอรสาราม วัดสระเกศ วัดสุทัศนเทพวราราม วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม วัดปรินายก วัดสุวรรณดาราราม วัดปทุมคงคา วัดเสนาสนาราม วัดกระวิศยาราม วัดบวรนิเวศวิหาร วัดราชาธิวาส ฯลฯ ทรงสร้างวัดขึ้นใหม่ ๕ วัด คือ วัดบรมนิวาส วัดโสมนัวิหาร วัดปทุมวนาราม วัดมกุฏกษัตริยาราม และวัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม ซึ่งเป็นวัดประจำรัชกาล
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างพระพุทธรูปซึ่งมีพุทธลักษณะแตกต่างไปจากพุทธศิลป์ทั่วไป คือ มีลักษณะใกล้เคียงกับมนุษย์ทั่วไปมากขึ้น เช่น พระสัมพุทธพรรณี พระนิรันตราย พระพุทธอังคีรส ทรงสร้างและปฏิสังขรณ์พุทธเจดีย์ขึ้นใหม่ตามแบบพระราชนิยม คือ พุทธเจดีย์ทรงลังกา เช่น พระปฐมเจดีย์ พระศรีรัตนเจดีย์ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระเจดีย์วัดบวรนิเวศวิหาร พระเจดีย์วัดราชสิทธาราม พระธาตุจอมเพ็ชร พระนครคีรี จังหวัดเพชรบุรีพระสมุทรเจดีย์ จังหวัดสมุทรปราการทรงสร้างและบูรณะพระราชวัง เช่น พระอภิเนาวนิเวศน์ซึ่งเป็นหมู่พระมหามณเฑียรที่นอกจากเป็นที่ประทับแล้ว ยังเป็นที่รับรองราชทูตและมีพระที่นั่งที่จัดพิเศษสำหรับเก็บรวบรวมโบราณวัตถุและประติมากรรม จากทวีปยุโรปในลักษณะการเริ่มต้นจัดพิพิธภัณฑ์ พระราชวังพระนครคีรี จังหวัดเพชรบุรี พระราชวังจันทรเกษม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา พระนารายณ์ราชนิเวศน์ จังหวัดลพบุรี
นอกจากนั้นยังโปรดให้ซ่อมแซมเรือสุพรรณหงส์ และสร้างเรืออนันตนาคราช เรือพระที่นั่งในกระบวนพยุหยาตราทางชลมารคอีกด้วย
ด้านเศรษฐกิจและการคลัง
การเก็บภาษีอากรอันเป็นรายได้ของแผ่นดินในตอนต้นรัชกาลมี ๔๖ อย่าง โดยราชการจัดเก็บเองเฉพาะภาษีที่สำคัญบางอย่าง นอกนั้นให้เอกชนเป็นผู้ประมูลรับผูกขาดไปจัดเก็บโดยแต่งตั้งให้เป็นเจ้าภาษีนายอากร พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้ยกเลิกภาษีอากรที่ซับซ้อนเป็นภาระแก่ประชาชน เช่น อากรค่าน้ำ อากรรักษาเกาะ ภาษีเกวียน เปลี่ยนแปลงพิกัดอัตราภาษีให้ลดหย่อนลง เช่น อากรตลาด เปลี่ยนเป็นเก็บภาษีโรงร้าน เรือนแพ เพื่อเกื้อหนุนการทำมาหากินของราษฎร ทรงดำเนินนโยบายเพื่อผ่อนคลายความตึงเครียดทางการเมืองระหว่างประเทศด้วยการกำหนดพิกัดภาษีสินค้าขาเข้า อนุญาตให้ส่งข้าวเป็นสินค้าออกได้เป็นครั้งแรก ค้าฝิ่นได้โดยผ่านระบบเจ้าภาษีนายอากร แต่ห้ามชาวไทยเสพฝิ่น และในพุทธศักราช ๒๓๙๘ ได้ทำสนธิสัญญาเบาว์ริงกับอังกฤษ ซึ่งต่อมาได้โปรดให้ทำสัญญาทางพระราชไมตรี และการค้าตามแนวเดียวที่ทำกับอังกฤษ กับสหรัฐอเมริกา ฝรั่งเศสและประเทศสำคัญๆ ทางตะวันตกอีกหลายประเทศ จัดตั้งกงสุลสยามขึ้นในประเทศต่างๆ เพื่อส่งเสริมการค้ากับประเทศนั้นๆ ให้เจริญรุ่งเรืองยิ่งขึ้น ทำให้เศรษฐกิจของไทยเปลี่ยนแปลงไป มีการค้าขายกันอย่างกว้างขวางต้องปรับปรุงระบบการเงินของประเทศ โดยทรงจัดตั้งโรงกษาปณ์สิทธิการขึ้นในพระบรมมหาราชวังเมื่อพุทธศักราช ๒๔๐๓ เพื่อผลิตเหรียญกษาปณ์ขึ้นแทนเงินพดด้วง และเบี้ยหอย เงินที่ผลิตจากโรงกษาปณ์ทำด้วยโลหะต่างๆ กัน คือ เหรียญเงิน เหรียญดีบุก เหรียญทอง และเหรียญทองแดง การผลิตเหรียญได้ดำเนินการมาจน พุทธศักราช ๒๔๐๘ จึงถือได้ว่าประเทศไทยมีเงินตราเป็นรูปเหรียญแร่ต่างๆ ตามแบบสากลนิยม นอกจากนั้นทรงตั้งโรงสีไฟสำหรับสีข้าว โรงเลื่อยจักร จัดตั้งที่ทำการศุลกากรขึ้นทำหน้าที่จัดเก็บภาษี เป็นการวางพื้นฐาน สำหรับหารายได้เข้าประเทศเพิ่มขึ้น
ด้านการศึกษา
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเป็นนักอักษรศาสตร์ที่สำคัญยิ่งพระองค์หนึ่งของไทย มีพระอัจฉริยภาพในภาษามคธหรือภาษาบาลี อันเป็นภาษาจารึกพระธรรมคำสอนของพระพุทธศาสนา จึงทรงพระปรีชารอบรู้เชี่ยวชาญในพระธรรมคำสอนอย่างลึกซึ้งกว้างขวาง และได้ทรงพระราชนิพนธ์หนังสือต่างๆ ไว้เป็นจำนวนมากที่เป็นภาษามคธ และรู้จักกันแพร่หลายทั่วไป คือบทสวดทำวัตรเช้า ทำวัตรค่ำ ที่ภิกษุสามเณรและพุทธศาสนิกชนใช้สวดกันทั่วไปในปัจจุบัน พระราชนิพนธ์ภาษาไทยที่สำคัญ เช่น เรื่องอุโบสถศีล การนับถือพระพุทธศาสนา พรหมจริยกถา วิปัสสนากรรมฐาน เป็นต้น ทรงพระราชดำริแบบอักษรไทยสำหรับเขียนภาษาบาลีขึ้นเป็นครั้งแรกเรียกว่าแบบ “การยุต” ซึ่งได้ใช้เป็นแบบในการพิมพ์พระไตรปิฎกอักษรไทยครั้งแรกและฉบับแรกเมื่อพุทธศักราช ๒๔๓๖ ในรัชกาลที่ ๕
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตระหนักถึงความสำคัญของการศึกษาว่า เป็นสิ่งจำเป็นในการปรับปรุงบ้านเมือง และพัฒนาประเทศให้ทันสมัยเป็นที่ยอมรับของประเทศมหาอำนาจตะวันตก ทรงสนับสนุนริเริ่มจัดการศึกษาสมัยใหม่ โดยเฉพาะการศึกษาภาษาอังกฤษ ทรงจ้างมิชชันนารี มาเป็นครูสอนภาษาอังกฤษ และความรู้ทั่วไปในพระบรมมหาราชวัง ในด้านการศึกษาของราษฎรทรงสนับสนุนให้มิชชันนารีอเมริกันตั้งโรงเรียนขึ้นทั้งในพระนครและหัวเมือง จัดส่งข้าราชการไทยไปศึกษาและดูงานในต่างประเทศเป็นครั้งแรก จัดตั้งพิพิธภัณฑ์ รวบรวมศิลปวัตถุที่ทรงนำมาเมื่อครั้งเสด็จธุดงค์ไปในชนบท มาจัดแสดงให้เห็นถึงวัฒนธรรมของบ้านเมือง
พระราชกรณียกิจทางการศึกษาในรัชสมัยของพระองค์เป็นการวางพื้นฐานช่วยให้การปฏิรูปการศึกษาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เจริญก้าวหน้าในเวลาต่อมา
ด้านการคมนาคม และการสื่อสาร
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงวางรากฐานการคมนาคมสมัยใหม่ให้แก่ชาวไทย ขยายบ้านเมืองให้ทันสมัย โปรดให้ขุดคลองคูเมืองรอบนอก ริมคลองสร้างป้อมขึ้นหลายป้อม สร้างถนนเพื่อใช้ในการคมนาคมหลายสาย ได้แก่ ถนนเจริญกรุง ถนนบำรุงเมือง ถนนเฟื่องนคร ถนนสีลม และถนนตรง (ถนนพระรามที่ ๔) ได้มีการตั้งบ้านเรือนขึ้นสองข้างถนนเป็นจำนวนมาก ทำให้เมืองขยายออกไปกว่าเดิม การพัฒนาทางน้ำโปรดให้ขุดคลองเพิ่มขึ้นหลายสาย เช่น คลองมหาสวัสดิ์ คลองภาษีเจริญ คลองดำเนินสะดวก คลองบางลี่ คลองบางยี่สาน และคลองเจดีย์บูชา เพื่อความสะดวกในการคมนาคมขนส่งทางน้ำ แล้วยังช่วยให้เกษตรกรได้อาศัยน้ำในคลองมาใช้ในการเพาะปลูกด้วย
นอกจากนั้นยังทรงสนับสนุนให้ต่อเรือกลไฟขึ้นใช้ในการเดินทางขนส่ง และป้องกันประเทศ ทรงอนุญาตให้อังกฤษสร้างสายโทรเลขผ่านประเทศไทยไปยังเมืองสิงคโปร์ ซึ่งทำให้ประเทศไทยได้รับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ การติดต่อค้าขาย และเป็นการช่วยให้ชาวไทยได้รู้เห็นวิทยาการใหม่ๆ ได้อย่างรวดเร็ว
ด้านการป้องกันประเทศและการทหาร
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นระยะเวลาที่สำคัญที่สุดในการป้องกันรักษาประเทศให้ปลอดภัยจากการล่าอาณานิคมของมหาอำนาจตะวันตก ซึ่งแข่งขันกันทั้งในด้านการค้าและการเมือง การเผชิญหน้ากับมหาอำนาจตะวันตกนับเป็นปัญหาใหญ่หลวงสำหรับผู้ปกครองประเทศในสมัยนั้น เพราะชาติตะวันตกมีความรู้ในวิทยาการ มีกำลังอาวุธสมัยใหม่ และมีความมั่นคงทางเศรษฐกิจมากกว่า พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงนำประเทศผ่านช่วงเวลาวิกฤตเข้าสู่ยุคใหม่ ด้วยพระปรีชาญาณมองเห็นการณ์ไกล โดยทรงยอมรับศิลปวิทยาการด้านต่างๆ และริเริ่มปรับปรุงประเทศตามแบบตะวันตก ทรงจ้างนายร้อยเอกอิมเป นายทหารอังกฤษมาเป็นครูฝึกสอนกิจการทหารบก โปรดเกล้าฯ ให้เกณฑ์คนกรมอาสาลาวและเขมรมาฝึกหัดทหารเรียกว่า “ทหารเกณฑ์หัดอย่างยุโรป”พุทธศักราช ๒๓๙๔ โปรดเกล้าฯ ให้พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว รับนายร้อยเอกโทมัสยอร์ช น็อกซ์ นายทหารอังกฤษนอกราชการจากอินเดียมาเป็นครูฝึกทหารวังหน้า ฝึกหัดกรมทหารรักษาพระองค์เป็นทหารอย่างยุโรป โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งกรมทหารราบ กรมทหารปืนใหญ่ กรมพรรคนาวิกโยธิน ปรับปรุงกิจการกองทัพเรือ โปรดให้ต่อเรือรบกลไฟใช้จักรหลายลำ เช่น เรือราญรุกไพรี เรือศรีอยุธยาเดช เรือสงครามครรชิต เรือสยามูประสดัมภ์ เรืออาสาวดีรสและทรงจ้างชาวตะวันตกมาเป็นต้นหน เป็นต้น
ด้านการต่างประเทศ
ในรัชกาลที่ ๔ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เป็นช่วงเวลาแห่งการล่าอาณานิคมของมหาอำนาจตะวันตก โดยเฉพาะอังกฤษและฝรั่งเศสกำลังแข่งขันกันแสวงหาอาณานิคมตามส่วนต่างๆ ของโลก พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงดำเนินนโยบายต่อต้านลิทธิจักรวรรดินิยมด้วยการอาศัยข้อได้เปรียบของสถานที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ของประเทศและการแข่งขันชิงดีระหว่างอังกฤษกับฝรั่งเศสเป็นแรงผลักดัน และส่งผลให้ไทยมีฐานะเป็นดินแดนกันกระทบ ระหว่างอาณานิคมของอังกฤษที่พม่าและอาณานิคมฝรั่งเศสในอินโดจีน ในขณะเดียวกันได้ทรงดำเนินนโยบายผ่อนปรนข้อเรียกร้องทางการเมืองและการทูตจากมหาอำนาจตะวันตก ปรับปรุงบ้านเมืองให้ก้าวหน้าทันสมัยเยี่ยงอารยประเทศ ยอมเปิดประเทศทำสนธิสัญญาทางพระราชไมตรีกับชาติตะวันตกถึง ๑๓ ประเทศ มากกว่าพระมหากษัตริย์ไทยแต่ก่อนทุกพระองค์ แม้จะมีข้อเสียเปรียบ แต่ก็ทำให้ไทยรอดพ้นจากการคุกคามของมหาอำนาจตะวันตก ทรงแต่งตั้งชาวต่างประเทศ เป็นกงสุลไทยประจำต่างประเทศ ทรงส่งทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีกับต่างชาติ เช่น อังกฤษ ฝรั่งเศส และทรงติดต่อกับสหรัฐอเมริกา แม้ว่าในรัชสมัยนี้ ไทยจะถูกคุกคามจากมหาอำนาจตะวันตกอย่างหนัก จนต้องเสียดินแดนภายใต้อำนาจให้แก่ฝรั่งเศสเป็นครั้งแรกใน พ.ศ. ๒๔๑๐ แต่ก็นับว่านโยบายการทูตประสบผลสำเร็จ เพราะเมื่อเปรียบเทียบกับประเทศเพื่อนบ้านขณะนั้น ไทยเป็นชาติเดียวเท่านั้นในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่รอดพ้นภัยพิบัติจากการล่าอาณานิคมและสามารถดำรงรักษาเอกราชไว้ได้
ด้านวิทยาศาสตร์
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงใฝ่พระทัยการศึกษาวิทยาการสมัยใหม่ของโลกตะวันตกเป็นอย่างยิ่ง ทั้งด้านภาษาต่างประเทศ ภูมิศาสตร์ แผนที่ เคมี ฟิสิกส์ คณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยี ที่ทรงสนพระราชหฤทัยศึกษาค้นคว้ามากคือ ดาราศาสตร์ ทรงรอบรู้และเชี่ยวชาญในวิชาดาราศาสตร์ และคณิตศาสตร์ชั้นสูง ทรงกำหนดเวลามาตรฐานสากลสำหรับประเทศไทยขึ้นไว้ และทรงสามารถคำนวณ วัน เวลา และสถานที่เกิดสุริยุปราคาล่วงหน้าถึง ๒ ปีได้อย่างถูกต้องแม่นยำ ว่าจะเกิดสุริยุปราคาหมดทั้งดวงในวันที่ ๑๘ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๔๑๑ เวลา ๑๐ นาฬิกา ๓๖ นาที ๒๐ วินาที ใช้เวลาเต็มดวง ๖ นาที ๔๖ วินาที และสามารถเห็นได้ชัดเจนที่บริเวณคลองวาฬ ตำบลหว้ากอ จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ จึงเสด็จพระราชดำเนินไปประทับที่ตำบลหว้ากอ โดยทรงเชิญคณะทูตานุทูต นักดาราศาสตร์ชาวต่างประเทศ และเซอร์ แฮรี่ ออด ผู้สำเร็จราชการสิงคโปร์ ไปร่วมพิสูจน์ด้วย ซึ่งปรากฏว่าทรงคำนวณได้ถูกต้อง เป็นการพิสูจน์ผลการศึกษาวิจัยครั้งยิ่งใหญ่และครั้งแรกของชาติไทย จนเป็นที่เลื่องลือในวงการดาราศาสตร์ทั่วโลกถึงพระนาม “คิงมงกุฎ” ซึ่งนับเป็นประวัติศาสตร์ที่ภาคภูมิใจยิ่งของประเทศชาติ
หลังจากเสด็จพระราชดำเนินกลับกรุงเทพฯ แล้ว ทรงประชวรด้วยพระโรคไข้จับสั่นอย่างรุนแรงและเสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ ๑ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๔๑๑ พระชนมพรรษา ๖๕ พรรษา ทรงดำรงสิริราชสมบัติเป็นเวลา ๑๘ ปี มีพระราชโอรสพระราชธิดา ๘๒ พระองค์ เป็นต้นราชสกุลเนื่องในรัชกาลที่ ๔ สืบเชื้อสายมา ๒๘ ราชสกุล
พระปรีชาสามารถด้านวิทยาศาสตร์ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นที่ประจักษ์แก่ชาวโลก เมื่อวันที่ ๑๔ เมษายน พุทธศักราช ๒๕๒๕ คณะรัฐมนตรีได้มีมติเทิดพระเกียรติแด่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในฐานะทรงเป็น “พระบิดาแห่งวิทยาศาสตร์ไทย” และกำหนดให้วันที่ ๑๘ สิงหาคม ของทุกปีเป็น “วันวิทยาศาสตร์แห่งชาติ”
ปีพุทธศักราช ๒๕๔๗ องค์การศึกษา วิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (UNESCO) ได้ประกาศยกย่องพระเกียรติคุณพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้ทรงเป็นบุคคลสำคัญของโลก สาขาการศึกษา วัฒนธรรม สังคมศาสตร์ มานุษยวิทยา การพัฒนาสังคมและสื่อสาร