ประชุมเพลงยาวภาคพิเศษ
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
คำนำ
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ได้ตรวจสอบชำระและจัดพิมพ์วรรณกรรมกวีนิพนธ์ไทยเผยแพร่มาอย่างต่อเนื่อง หนังสือกวีนิพนธ์ไทยโบราณสร้างสรรค์ขึ้นด้วยจุดประสงค์ที่ต่างกัน มีทั้งที่เป็นเรื่องเกี่ยวกับบันเทิงคดี สุภาษิต คำสอนและตำรับตำราต่าง ๆ กวีนิพนธ์บางประเภทมุ่งบันทึกเหตุการณ์หรือความเป็นไปของสังคมในยุคสมัยที่แต่งเรื่องนั้น หนังสือกวีนิพนธ์ลักษณะดังกล่าวย่อมสะท้อนให้เห็นความคิดความเชื่อ ตลอดจนรายละเอียดต่าง ๆ ที่ไม่ปรากฏในเอกสารประเภทอื่น ดังนั้นข้อมูลที่สอดแทรกอยู่ในวรรณกรรมเหล่านั้นจึงมีประโยชน์อย่างยิ่งต่อการศึกษาสืบค้นเรื่องราวของสังคมไทยในอดีต
หนังสือ ประชุมเพลงยาวภาคพิเศษ ประกอบด้วยเพลงยาวที่แต่งขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ๔ เรื่อง คือ
เพลงยาวเจ้าฟ้ากรมขุนกระษัตรานุชิตทรงปฏิสังขรณ์วัดอไภยทาราม สมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนกษัตรานุชิต เป็นพระราชโอรสของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี พระมารดาเป็นพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช สันนิษฐานว่า ข้าในกรมของสมเด็จเจ้าฟ้าพระองค์นั้นเป็นผู้แต่งถวาย เนื้อหากล่าวถึงการปฏิสังขรณ์วัดอไภยทาราม เมื่อพุทธศักราช ๒๓๔๐ และมีการฉลองใหญ่ในพุทธศักราช ๒๓๔๙ เพลงยาวเรื่องนี้นับเป็นจดหมายที่ให้ข้อมูลทางประวัติศาสตร์เกี่ยวกับพระประวัติของสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนกษัตรานุชิตแปลกกว่าที่ปรากฏในหลักฐานอื่น
เพลงยาวตำนานหวยของนายกล่ำ แต่งขึ้นในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่องนี้ให้ความรู้เกี่ยวกับการเล่นหวยเมื่อแรกมีในเมืองไทย นอกจากจะกล่าวถึงรายละเอียดต่าง ๆ ในการเล่นหวยไทยและหวยจีนแล้ว ยังทำให้ผู้อ่านเข้าใจความเป็นไปของสังคมไทยในยุคนั้นได้หลายแง่มุม
เพลงยาวชาววัง สันนิษฐานว่าคุณพุ่ม กวีสตรีผู้มีชื่อเสียงแต่งขึ้นในสมัยรัชกาลที่ ๔ สำนวนกลอนจัดว่าดีแต่ใช้ถ้อยคำรุนแรงเนื้อหาเป็นการต่อว่าต่อขานสตรีชาววังที่มีพฤติกรรม “เล่นเพื่อน” แต่งไว้ไม่จบ หมดหน้าสมุดไทยเสียก่อน อีกด้านหนึ่งของสมุดไทยเล่มเดียวกันนี้เป็นบทเห่กล่อมพระบรรทมพระราชโอรสหรือพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งได้นำมาพิมพ์ไว้ต่อจากเพลงยาวชาววัง ในหนังสือเล่มนี้ด้วย
เพลงยาวเรื่องเที่ยวถํ้าวิมานจักรี ผู้ประพันธ์น่าจะเป็นผู้มีบรรดาศักดิ์ในกรุงเทพฯ พาภรรยากับบ่าวไพร่ไปเที่ยวถํ้าวิมานจักรี ซึ่งอยู่บริเวณพระพุทธบาท สระบุรี เรื่องนี้พบต้นฉบับสมุดไทยเพียงตอนกลางของเรื่อง ส่วนตอนต้นและตอนปลายไม่พบต้นฉบับ
กรมศิลปากรพิจารณาเห็นว่า เพลงยาวทั้ง ๔ เรื่อง เป็นหนังสือที่มีคุณค่าต่อการศึกษาภาษาวรรณกรรมและวัฒนธรรมไทยในอดีต จึงมอบให้นางสาวศิริรัตน์ ทวีทรัพย์ นักอักษรศาสตร์ ๖ ว. กลุ่มภาษาและวรรณกรรม สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ เป็นผู้ตรวจสอบชำระเรื่องดังกล่าวจากเอกสารสมุดไทย ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ เพื่อจัดพิมพ์เผยแพร่
กรมศิลปากรหวังว่า หนังสือ ประชุมเพลงยาวภาคพิเศษ นี้จะอำนวยประโยชน์ต่อ นักเรียน นักศึกษา และผ้สนใจวรรณกรรมไทยโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
มีนาคม ๒๕๔๙
เพลงยาวเจ้าฟ้ากรมขุนกระษัตรานุชิต ทรงปฏิสังขรณ์วัดอไภยทาราม
๏ สุริย์วารอาสุขมาสี
กาฬปักษ์ทวาทัศมี	ปีมะเมียสัมฤทธิศกประมาณ
สมเด็จพระขัตติยภากรมขุน	กระษัตรานุชิตสุนทรไพศาล
ประณามน้อมอัญชลิตกฤษดาญ	ถวายกฐินทานสงฆ์สังวรครอง
ในอารามที่ปลายซองคลองสามเสน	เห็นบริเวณเป็นแขมคาป่าร่องหนอง
ไม่รุ่งเรืองงามอร่ามด้วยแก้วทอง	ไร้วิหารห้องน้อยหนึ่งมุงคา
ไม่ควรสถิตพระพิชิตมาเรศ	น่าสังเวชเหมือนเสด็จอยู่ป่าหญ้า
ทั้งฝืดเคืองเบื้องกิจสมณา	พระศรัทธาหวังประเทืองในเรื่องธรรม์
สั่งผู้ถือบาญชีศีโรรัตน์	ให้เกณฑ์ไพร่ปฏิสังขรณ์สรรค์
ชำระชัฏให้จังหวัดคงขอบคัน	แล้วพลันปรุงพระอุโบสถสรรค์ทรง
ถึง ณ วารครุบุสสมาสี	เอกทัศดิถีโดยประสงค์
กาฬปักษ์จุลศักราชคง	ตรงพันร้อยห้าสิบเศษเก้าปี
อัสสสังวัจฉเรศสัมฤทธิศก	สุริยะยกจากมีนราศี
เสด็จโดยฤกษ์ราชพิทธี	ไปก่อที่พระอุโบสถเป็นเริ่มวัน
สนั่นสัทกาหลดนตรีซ้อง	เสียงก้องกึกฮึกโห่หืฤๅหรรษ์
จึ่งทรงวางแผ่นอิฐปิดสุวรรณ	ระคับชั้นเริ่มรากเป็นการไว
คณาพลนายการประกวดก่อ	แย้มย่อตามแบบประดับใส่
คราวเดียวถึงที่สำเร็จไป	ดั่งกิจในสุรราชบัญชา
ทำคูรอบขอบเขื่อนเฟือนดินถม	ที่หล่มลาดดาดเต็มเสมอหน้า
ตะพานชลมีสถลแถวถยา	สองศาลาหน้ามุขริมวาริน
ปราการรอบรายสี่ทวาเรศ	ไว้ลานเขตทัศนัขประทักษิณ
สถานรายไปด้วยทรายระดับดิน	ประจำถิ่นทิศมีเจดีย์ราย
สี่สถูปรูปละมุมปราการแก้ว	แพร้วแพร้วยอดรัตน์จำรัสฉาย
อุโบสถเรืองรุจิเรขพราย	ครั้นสายฟ้าส่องแสงสุวรรณวาม
สัณฐานทรงทรงสร้างเป็นอย่างตึก	สูงพิฤกลอยลํ้าประจำสนาม
แทนช่อฟ้าหน้าพรหมจำรัสงาม	ตามลำยองทองทาบกระจังเรียง
ต่างเศียรนาคนั้นเทพพนมหัตถ์	โฉมสวัสดิ์ดั่งจะหยัดแย้มเสียง
ทรงสร้อยเทริดสังวาลวัลย์กรรเจียกเคียง	รัดเอวเรียงรายรัตน์วลัยกร
กทำเทพเพียงเทพนฤมิต	ทั้งสี่ทิศขำคมประนมสลอน
บนเบื้องบันช่อวัลย์กระหนกชอน	โมรินฟ่ายฟ้อนจับกับเครือวัลย์
กระจังรายชายบันพาไลลด	ทวยชดทีเชิงภุชงค์ถลัน
ผนังรอบขอบบนเป็นบุษบัน	เชิงยันฐานปัทม์เป็นบัวรอง
มีซุ้มแกลแลเรียงรันดับผนัง	บังอวจมังกรเกี้ยวกระหวัดสอง
ทุกบานบังหลังลายรดนํ้าทอง	มีชานช่องสองซุ้มทวาไร
เช็ดหน้าทองล่องลอดไบบานปิด	ภาพลิขิตเซี่ยวกางอย่างวิสัย
สองกำยำกรกำอาวุธไว	เพียงจะไกวกวัดง้าวเข้ายุทธกัน
พื้นนอกในใสสะอาดดั่งดาดรัตน์	เงากระจกเพียงจะชัดเห็นสิ่งสรรพ์
ผนังวาดพาดเครือเป็นแย่งวัลย์	ไพรเครือพันพุ่มช่อดูอรชร
เพดานดาดชาดพื้นสุวรรณวาด	เด่นดวงมาศจันทร์แจ่มประภัสสร
ในวงแว่นล้วนสุวรรณดารากร	เพียงทิฆัมพรพุ่งผกายขจาย
คู่ระย้าย้อยแสงวิเชียรโชติ	ไพโรจน์รัตน์อัจกลับระยับฉาย
แสงอัคคีส่องศรีมณีพราย	เพียงห้องทิพย์ว่ายฟ้ามาแปรเป็น
บัลลังก์ทองฉลองมัญจาอาสน์	กระหนกมาศพาดช่องกระจกเห็น
นาสาสิงห์จตุรัสสมบูรณ์เพ็ญ	หน้ากระดานเด่นสุวรรณก้านแย่งกรอง
ช่อห้อยทองท้องกระจกกระจังจัด	เศวตฉัตรสุวรรณพัสตร์ภิเษกฉลอง
รังสรรค์โสรมพระชิเนนทรจำลอง	เหนืออาสน์ทองร่มเศวตฉัตรสุวรรณ
งามที่จีวรสังฆาฏิพาด	ทรงสมาธิ์สังวรวิมลสวรรค์
สองพระอัครสาวกบังคมคัล	พระอานันท์นั่งประณามประนอมกร
นอกปราการฝ่ายทวารทักษิณทิศ	เจดีย์ใหญ่ไพจิตรประภัสสร
เฉลิมทรงส่งวิลาสอาภรณ์	ปราการแก้วบวรจังหวัดวง
หนึ่งหอไตรไว้พระไตรปิฏกนั้น	สารพันประเสริฐทรงระหง
หอระฆังทังกฏิตระหง่านทรง	สิบกุฏิ์สงฆ์สำหรับระงับกาย
มีโรงธรรมและเสาธงบรรจงสรรค์	อินทรียันยอดเพียงกระหยับผาย
ที่ปรกสงฆ์บริวาสกรรมกาย	เสร็จถวายที่สุดส้วมเป็นสังฆทาน
ทรงพระราชอุทิศนิจภัต	ให้โสมนัสสมณากระยาหาร
ถึง ณ บุสสมาสีภุมวาร	กาฬปักษ์ทวาทัศมี
จุลศักราชราชรังสรรค์	พันร้อยหกสิบสามปีเศษดิถี
โสนัขจัตวาศกมหุรดี	สุรีย์แรงสั่งแสงจะอัสดง
ก็เอิกเกริกด้วยพิทธีมี่อึงอัด	จะผูกพัทธเสมาประชุมสงฆ์
พร้อมด้วยราชสมณาศีลาทรง	พร้อมด้วยพงศ์ขัตติเยศแลมาตยา
พลากรที่รีบร้อนมารับเสด็จ	ก็พร้อมเสร็จตำแหน่งเกียรติยศถา
พระราชทานเลี้ยงสรรพโภชา	ทุกหน้านายพฤนท์ไพร่ได้สำราญ
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสององค์	ผู้ทรงธรรม์อันสถิตมหาสถาน
ก็เสด็จด้วยราชบริพาร	กระบวนธารชลมารคมหึมา
ถึงประทับพลับพลาอาวาสวัด	ดำรัสการที่สืบพระศาสนา
สะท้านเสียงดุริยสัทโกลา	กาหลดนตรีก้องประโคมไชย
เสร็จพระราชนุกิจพิทธีกุศล	เป็นวันมณฑลจันทรไม่แจ่มใส
ประทีปรัตน์รายเรืองแสงโคมไฟ	เสด็จครรไลเลิกกลับแสนยากร
ถึง ณ ครุวารเอกทสี	ดิถีเป็นศุกรปักษ์รุ่งแสงสร
มาฆมาสศุภฤกษ์พยากรณ์	หักทอนถ้วนจุลศักราชทรง
พันร้อยหกสิบแปดปีขาล	กำหนดกาลกิจฉลองเสร็จประสงค์
คู่นาวีศรีแย่งสุวรรณผจง	จงกลทรงพู่ผ้าหน้าดาวทอง
ฝีพายสวมเสื้อหมวกสีสักกะหลาด	ลำพาหนาสน์พระที่นั่งนั้นทั้งสอง
บรรทุกบาตรแลกาสาผ้าไตรครอง	เรือพายชักชักประคองสองคู่เคียง
ฝ่ายหน้าข้าราชการในกรมแห่	พร้อมกลองแตรปี่พาทย์หวาดหวั่นเสียง
เรือนางเหล่ามโหรีมี่สำเนียง	ขับเรียงลำตามไปในหลังชล
ถึงอารามให้ประทานเงินคนละเฟื้อง	นายไพร่เนืองแน่นวัดอัดแถวถนน
เงินสามชั่งสิบบาทคนสองพันคน	แล้วนิมนต์พระให้เทศน์ธรรมโพชฌงค์
สองกัณฑ์ผ้าไตรโคมแก้วพัชนี	คัมภีร์ปักทองแล่งงามสมสงฆ์
รองเท้าเสื่อกรรมพฤกษ์ใส่เงินลง	ถวายทั้งสององค์เสมอกัน
เพลาค่ำทั้งให้หาเหล่านักเลง	มาทำเพลงให้เขาฟังแก้กันขัน
ครั้นรุ่งขึ้นเป็นคำรบที่สองวัน	จึ่งสรรสิ่งอันประเสริฐเครื่องไทยทาน
ทรงบูชาพระพุทธรูปในโบสถ	ไตรครองกลดบาตรแก้วย่ามเครื่องคาวหวาน
ที่บรรทมหมอนอิงเบาะนั่งขดาน	พิงพัดวาลวิชนีเตียงศีลาลาย
กาชำระหม้อบังคนเครื่องเหล็กตราด	ดอกไม้ชาติทองเงินบรรจงถวาย
ทั้งธูปเทียนพุ่มประทุมประทีปปราย	ระย้าย้อยสายแสงส่องบูชา
ถวายของสงฆ์ห้าสิบองค์ทั้งโบสถ	ตามบาลีคำมคธกลางภาษา
กฏิหอไตรตะพานข้ามคงคา	ศาลาปรกหอระฆังส้วมกุฎี
ไตรย่ามเสื่อเครื่องย่ามพร้อมไม้เท้าบาตร	ร่มกระดาษพัชนีหุ้มแพรสี
รองเท้าเทียนธูปหอมคล้ายสารภี	สิบสิ่งนี้ถวายเหมือนกันทุกองค์
นิมนต์พระแจงธรรมกัณฑ์หัสไนย	ถวายไตรโคมพัชนีงามควรสงฆ์
รองเท้าเสื่อคัมภีร์ทองแล่งแกล้งผจง	กลดธูปเทียนจบลงก็ทรงประเคน
สั่งให้ตั้งฉ้ทานสิบศาลา	เลี้ยงลาวยวนมอญพม่าข่าเขมร
ไทยชาวใต้ฝ่ายเหนือสงฆ์เถรเณร	เย็นเช้าเพลมิได้ขาดจนเลิกงาน
แล้วนิมนต์สงฆ์สวดสูตรพระสมัย	ระงับภัยชุมเทวทุกสถาน
ครั้นพลบค่ำให้ทำเพลงฉลองทาน	ชาวบางบ้านสวนฟังไม่วายวัน
เพลาเช้าที่สามนั้นทรงบาตร	ราธนาพระห้าสิบองค์ฉัน
ทั้งเช้าเพลแล้วให้เทศน์คาถาพัน	กับสังคหะสองกัณฑ์ตะวันชาย
เทศน์อัฏฐังคิกมรรคอิกองค์หนึ่ง	จึงเทศน์อานิสงส์สองกัณฑ์ถวาย
ทั้งหกกัณฑ์ทรงฟังธรรมบรรยาย	เพราะธิบายโดยพุทธฎีกา
ครั้นเย็นลงสงฆ์สวดสูตรพระปริต	กำจัดคิดหมู่มารพาลริษยา
วันที่สี่ทรงบาตรแล้วราธนา	พระสงฆ์ห้าสิบฉันทั้งเช้าเพล
เทศน์ซึ่งธรรมเจ็ดกัณฑ์เจ็ดคัมภีร์	พระผู้มีอายุศมสังฆเถร
เทศน์เทโวโรหนสูตรแจ้งชัดเจน	แปดกัณฑ์เกณฑ์เพราะไม่โอนเอนพื้นภูมิธรรม์
เพลาค่ำสงฆ์สวดคิริมานนท์	วันที่ห้าทรงบาตรนิมนต์ฉัน
ทั้งเช้าเพลคิดสิริเข้าด้วยกัน	มีบัญชีห้าร้อยหกสิบเก้าองค์
ให้แจงพระประถมสังคายนาย	สวดสองคู่เทศน์ธิบายความสามสงฆ์
ห้าร้อยสิบเบ็ดรูปอ่านสถานตรง	หวังดำรงธรรมไว้ให้ยืนยาว
แล้วแจกเงินกจกเจ็ดสิบคน	รับเรียงคนคนสลึงกับผ้าขาว
เงินกรรมพฤกษ์สองชั่งฝังในมะนาว	ทิ้งทานแจกทานคราวนี้พร้อมกัน
เพลาเย็นสงฆ์สวดสูตรภาณต้น	วันที่หกทรงบาตรนิมนต์ฉัน
เทศน์จตุราริยสัจควรอัศจรรย์	ทั้งสี่องค์นั้นเพราะพ้นประมาณ
พระสงฆ์เทศน์สี่วันยี่สิบห้าองค์	ทรงถวายไตรบาตรพร้อมเครื่องบริขาร
ธรรมกรกกล่องเข็มหินเหล็กจาร	กะดานชนวนกะปุกหมึกแส้แว่นตา
เข้มขาบห่อคัมภีร์สมุดกล่องดินสอ	ตะลุ่มกำมะลอราวรับเช็ดหน้า
ตะบะรองย่ามตะบะเครื่องบูชา	ตะบะยากาชำระหม้อหมวดสะเดียง
ดอกไม้เงินทองเทียนธูปกลดตราด	ถาดล้างหน้าม้ารองถาดเบาะเสนี่ยง
หมอนอิงปักทองเสื่ออ่อนมุ้งเตียง	ของเรียงย่ามย่ามถุงหมากมีดตะบัน
ตะไกรแหนบซองพลูช้อนมีดโกน	กะโถนถุงโอลายรดนํ้าขัน
จอกลอยผ้าเช็ดปากตลับจันทน์	เครื่องเหล็กสรรพเครื่องครัวพร้อมเครื่องชา
ถ้วยแก้วขวดนํ้าผึ้งนํ้ามันพร้าว	พานทองขาวรองขันนํ้าล้างหน้า
อ่างอาบน้ำเบาะกะดานพิงศิลา	ไม้เท้ากาต้มนํ้ากากะเยียลาน
รองเท้าปักทองโคมแก้วพัชนี	มีทั้งกรรมพฤกษ์แทนคาวหวาน
องค์ละเจ็ดสิบสามสิ่งเครื่องทาน	ยังอานไตรห้าร้อยสิบเบ็ดองค์
สิบเบ็ดรูปไตรธูปเทียนเสื่ออ่อน	สองชั้นซ้อนควรลาดเป็นอาสน์สงฆ์
โคมแก้วเหลี่ยมพัชนีกรกอย่างทรง	ไม่ขึ้นลงเจ็ดสิ่งเสมอกัน
ของสิ่งห้าร้อยสงฆ์ห้าร้อยรูป	สบงธูปเทียนเสื่อร่มคันสั้น
กับรองเท้าเข้ากันเป็นสามพัน	นั้นถวายองค์หกสิ่งตามบัญชี ฯ
ครั้นพลบค่ำย่ำแสงตะวันสิ้น	ยังแต่มุลทินเมฆไม่มีสี
เล่นโหมโรงเรื่องอิเหนาเมื่อราตรี	เข้าที่ชมจินตะหราในห้องนาง
ทำกระบวนเย้ายวนยิ่งอย่างคน	เข้าหยอกกันแต่ข้างบนไม่หยอกล่าง
หนังสองโรงโรงหนึ่งเล่นรามตามกวาง	จอหนึ่งเล่นเรื่องสร้างเมืองลงกา
แต่คืนวันที่หนึ่งถึงที่เจ็ด	แม้นเอาเพชรขึ้นไปปรายรายเวหา
แสนทะนานก็ไม่ปานแสงไม้ระทา	พลุลั่นเลื่อนลอยฟ้าแลเลือนดาว
หมู่ไม้พุ่มสีอร่ามงามผุดผ่อง	ส่องหน้าคนเหมือนผัดแป้งย่อมนวลขาว
ฝนแสนห่าซ่านซ่าแสงพรายพราว	เสียงห้าวเหี้ยมกระหึมฮือคือฟ้าคะนอง
ไฟพะเนียงเนื่องกระจายรายช่อช้อย	เช่นทองลุกสุกย้อยค่าสิบสอง
คนแทนม้าหน้าจังหันหางฝอยทอง	วิ่งเหยาะย่องทำนองม้าละครรำ
ไม้กระถางตะละอย่างยิ่งไม้ดัด	โรยระบัดใบระบ่มถมสีขำ
เหมือนต้นไม้ลายระบายจานจีนทำ	ควรจะนำใจคนให้เชยซม
ไม้พ้อมซ่อนซ้อนกลีบบานห้าชั้น	ฝักแคลั่นเงือกว่ายสยายผม
หงส์จากพรากวาฬฉนากยูงเล่นลม	จีนห่มเสื้อเสือช้างกวางเจดีย์
มังกรเลี้ยวไล่แก้วแก้วเวียนล่อ	เข้ารอรอริมปากแล้วบากหนี
ทำหวาดหวั่นพรั่นกลืนกลัวราคี	เช่นสตรีบังไม่เคยเชยชมชาย
รูปไม้กลคนวิ่งกระบือรอบ	ไม่หิวหอบถ้าควายจริงวิ่งใจหาย
ยวนเล่นโคมเคล้าคู่ดูแยบคาย	เดินเลี้ยวขวามาซ้ายคลายโคม
ดอกไม้รุ้งประจำยามตามกำหนด	เล่ห์งูพดพ่นพิษควันปิดเศียร
แสงบูชางามอร่ามด้วยความเพียร	ถ้าใกล้เจียนจะล่องเห็นห้องวิมาน
ครั้นรุ่งเช้ามีละครรำโรงใหญ่	ผ้าใบบังแสงแดดทั้งแปดด้าน
ประดับเขาถํ้ากุฎีที่ชมธาร	แถวสถานศาลเจ้าหลักเมืองชวา
พลับพลาศรีที่เสด็จผูกม่านทอง	สิ้นทั้งสิบเจ็ดห้องใช้แทนฝา
ข้างในดูตามมู่ลี่ไม่อิ่มตา	ข้างหน้าดูเห็นทั่วตัวคนรำ
วันที่หนึ่งนั้นเล่นเรื่องใช้บน	จนสังคามาระตาไปแต่งถ้ำ
แล้วเรื่องเผาเมืองมือทหารทำ	ท้าวล่าสำจรกาลาตามไป
จนอุณากรรณยกเข้ากาหลัง	วันสามตั้งแต่ปันหยีมิสงสัย
ตามเข้าเมืองเลื่องชื่อว่าโจรไพร	จนชนไก่เล่นหนังเรื่องสึกชี
งามคนรำงามทำกระบวนบท	ดูชดช้อยเช่นนุ่งลายห่มสี
ในอายุศม์คนน้อยกว่าร้อยปี	ว่าเพราะยิ่งเรื่องนี้อย่าเชื่อคำ
ความสุขเธอก็เลิศชายจะใครเหมือนบ้าง	ให้สาที่สืบสร้างไม่อิ่มหนำ
จะปรารถนาเป็นชวาก็กลัวกรรม	ขอสำราญดูสักคราวเพียงชาวไทย
ฝ่ายโรงหุ่นนั้นเล่นเรื่องไชยทัต	ปรบไก่ร้องโสวัตตบมือไสว
นอนหอกดาบคาบขอนลอดบ่วงไฟ	หกคะเมนไต่ลวดหกลังกา
ไทยโยนดาบญวนหกโตล่อแก้ว	ทรงแลแล้วให้เปรียบมวยดูสูงหนา
รูปกลมแน่นแบนคล้ายละม้ายตา	ครั้นได้บ่าบอกคู่ให้แต่งตัว
ใส่กางเกงเชือกคาดหมัดคาดรัตคด	กันเท้าจดเท้าเหน็บค่อยยังชั่ว
ล่ำทะมึนทั้งคู่ดูน่ากลัว	จับมงคลใส่หัวเข้าในวง
แกะเอาดินขึ้นขยี้ลงที่กระหม่อม	เดินอ้อมราหูจรทำหยิบหย่ง
แล้วกระหยับย้ายมาให้หน้าตรง	ตั้งมั่นแหย่ตัวลงเล่ห์เหลี่ยมละคร
ฝ่ายข้างหนึ่งลวงให้ชกยกเข่าปัด	ยังเป็นทีมิถนัดก็หลอกหลอน
เขาซ้อมสอบหอบล้มตะแคงนอน	ไม่ซํ้าผ่อนให้ลุกขึ้นตั้งเข้ามา
ครั้นเท้าตกชกเฉียดไปริมหู	นักเลงดูร้องหุยหัวร่อร่า
หมัดซ้ายซ้ำตำถูกเข้าลูกตา	เสียงคนฮาดังได้ยินถึงปลายบาง
ทิ้งรางวัลแล้วร้องเรียกมวยผู้หญิง	ดูขันจริงทำแสยะแบะแบย่าง
เอาหมัดสั้นตีถองกันถูกปากคาง	เลือดไม่แดงเหมือนน้ำฝางอย่างมือชาย
กอดคอฟัดสลัดล้มลงทั้งคู่	ผ้าบังอยู่จึงไม่เห็นเป็นเบี้ยหงาย
ถึงให้ทองก็ควรที่มิเสียดาย	จึ่งเรียกเงินท้ายที่นั่งให้รางวัล
แล้วทิ้งทานกรรมพฤกษ์ทั้งสี่ต้น	เสียงคนรับทานเหมือนน้ำธารลั่น
มือตบแผ่นดินฝุ่นฟุ้งเป็นควัน	ดูอัศจรรย์ยิ่งจันทรอุปราคา
ทิ้งทานสามวันสิ้นเงินหกชั่ง	จึ่งสมโภชตั้งเครื่องสิ่งยิ่งค่า
บายศรีถมเงินทองแก้วไยกะตรา	รอบโบสถงามสง่าทั้งแปดทิศ
เวียนเทียนด้วยแว่นนากทอง	ตามถ่องแถวกำแพงแก้วก่ออิฐ
มโหรีถวายเสียงเกลี้ยงหวาดชิด	ปี่พาทย์ทำเพลงฤทธิ์อสูรรำ
กลองแขกแตรสังข์ส่งสำเนียงก้อง	เหมือนประโคมท้องสนามในยามค่ำ
เพราะพร้อมทั้งจังหวะแลลำนำ	ถ้วนกำหนดเจ็ดวันแล้วเลิกงาน
สร้างวัดสิ้นเงินห้าสิบเก้าชั่ง	พระทัยหวังจะให้เป็นแก่นสาร
ตั้งทำอยู่แปดปีจึ่งเสร็จการ	ขนานชื่อวัดอไภยทาราม
เมื่อฉลองมีเทศน์ยี่สิบแปดกัณฑ์	เลี้ยงพระสงฆ์พันเจ็ดสิบสาม
เงินร้อยสามสิบชั่งสิ้นพองาม	แจกจำหน่ายตามอย่างบาญชีคลัง
คิดทั้งสร้างแลฉลองเข้ากันเสร็จ	เป็นเงินร้อยเก้าสิบแปดชั่ง
ขอเป็นพระชนะมารได้บัลลังก์	จะน่าสัตว่ไปยังนิพพานเอย ๚ะ
๚ะ เป็น ๑๘๙ คำ เสร็จบริบูรณ์ ๚ะ
เพลงยาวตำนานหวย
ของนายกล่ำ
๏ นิทานนี้มีเมื่อพระศาสนา
พระปิ่นเกศเสฏโฐในโลกา	อดีตาล่วงแล้วได้สองพัน
สองร้อยกับเจ็ดสิบแปดปี	เดือนยี่โดยยังสังขยัน
เป็นศุกรปักเขในเหมันต์	ในปีนั้นมะแมว่าแท้จริง
ราษฎรเปรมปรีดิ์ไม่มีทุกข์	แสนสนุกสบายทั้งชายหญิง
ทั้งพระเณรเถรน้อยพลอยประวิง	ดีฉันจิ่งจดจี้มาชี้แจง
พึ่งริรักเรียนรู้พระครูสอน	ไม่ชาญกลอนชื่อกล่ำทำแถลง
ไว้อ่านเล่นเย็นใจพอได้แรง	ให้จะแจ้งเรื่องรู้แก่กุมาร
จึงยกข้อต่อติดคิดขยาย	ไว้สืบสายจนลูกตลอดหลาน
ให้รู้แท้แน่จิตพิสดาร	โดยนิทานสำคัญไว้มั่นคง
ยังมีเฒ่าเมธาชราภาพ	แกโลภลาภไม่เล็กชื่อเจ๊กหง
เจ้าสัวศรีไชยบานชาญณรงค์	ให้ไทยหลงกลเล่ห์จนเซโซ
เมียสาวลาวบ่าวไพร่ใช้ออกคึ่ก	ดูพิฦกสิ้นทีมีอักโข
เขาร้องเรียกว่าคุณเปียหัวเบี้ยโป	เหมือนสิงโตตั้งตัวไม่กลัวใคร
จึ่งตรองตรึกปรึกษากันตามแซ่	ที่มาแต่ตะเภาทั้งเก่าใหม่
เราตั้งหวยเห็นจะรวยแล้วกำไร	ให้พวกไทยแทงเล่นเห็นจะดี
เจ้าพวกพลอยสอพลอว่าขอรับ	เอาให้ยับเยินยุ่งทั้งกรุงศรี
คงจะเล่นเข็ญใจไพร่ผู้ดี	ไม่ถึงปีก็จะมาเป็นข้าคุณ
เห็นสมหวังแล้วจึงสั่งเจ้าจีนแซ่	ให้ตั้งแต่โรงเดียวขึ้นเฉียวฉุน
ต่อคนงงหลงเล่นชุลมุน	จึ่งเข้าทุนกันรองเป็นสองโรง
เอาไม้ไผ่ทั้งลำทำเป็นฝา	ก็แน่นหนาใหญ่โตดูโอ่โถง
ทำสองชั้นไว้กันเมื่อเกิดโกง	ทำอีกโรงหนึ่งย่อมให้หม่อมเมีย
ให้เจ็กคนหนึ่งคอยอยู่ประตูเฝ้า	เมื่อคนเข้าสำหรับให้หับเสีย
แต่ล้วนพวกมีบุญเจ้าคุณเปีย	ออกงัวเงียงุ่มง่ามอยู่ครามครัน
เสียงซ้อแซ้ภาษาเวลาเล่น	แม้นใครเห็นเต็มตาดูน่าขัน
เหมือนกรงเหล็กใส่ลาวคราวเวียงจันท์	ที่ว่างนั้นโรงงิ้วดูลิ่วลอย
สามสิบหกต้นกกล้วนตัวการ	ใส่กระดานทั้งแผ่นขึ้นแขวนห้อย
เอากำหนดจดจำไม่ซ้ำรอย	ออกตัวไหนให้คอยกำหนดไว้
ต่อเนิ่นนานประมาณถึงสามวัน	จึงกลับเอาตัวนั้นออกมาได้
แม้นเจ้ามือออกผิดติดกันไป	ให้ปรับไหมเป็นถูกทุกตัวคน
ถึงผิดไปก็ใช้เป็นถูกหมด	ตามกำหนดให้งามถึงสามหน
พิกัดแทงตัวละบาทประกาศคน	ทั้งโรงบนโรงล่างเป็นอย่างเดียว
บ้างขายของสองแถวในท้องที่	บ้างทำหมี่ทอดมันเป็นควันเขียว
หอมระรื่นชื่นใจทั้งไข่เจียว	ทั้งก๋วยเตี๋ยวกุ้งต้มอุดมมี
ตั้งร้านรายขายสรรพทั้งกับข้าว	บ้างตั้งเตาติดต้มขนมอี๋
เสียงฉ่าฉ่าน่าฉันเป็นมันดี	กระดูกผีถั่วเขียวทั้งเอี่ยวตุย
ล้วนขนมนานาออกดาดื่น	บ้างตักยื่นให้กันเป็นควันฉุย
น่าอร่อยมีรสแม้นซดจุ๊ย	ตะเกียบพุ้ยโพงกินจนสิ้นม้วย
กินเจียวเตาเหลียวกับโตโหล	ขนมโก๋ตือบะดูสะสวย
ขนมเข่งของดีเจ้าตีกวย	ใครถูกรวยแล้วก็ซื้อกันอื้ออึง
ที่ตักใส่ในถ้วยนั้นก้วยถอ	มีต่างต่างวางล่อเงินสลึง
ขนมเปียะซาลาเปาทั้งเต้าทึง	มันใส่ถึงนํ้าตาลก็หวานดี
เจ้าตังเมข้าวพองเป็นของเด็ก	ที่พวกเจ๊กชอบพอกะหลอจี๋
ทั้งวุ้นเส้นหมี่ซัวล้วนตัวดี	เป็นสุดที่จะชมขนมเจ๊ก
ได้ยินเขาเรียกอยู่ไม่รู้หมด	ยากที่จะจดจำเหมือนคำเด็ก
ด้วยตัวฉันนั้นไม่เคยเป็นเขยเจ๊ก	ตั้งแต่เล็กจนใหญ่ไม่ได้ลอง
สารพัดจะมีขายรายถนน	สักแสนคนถึงจะกินไม่สิ้นของ
มีหลากหลากมากหลายอยู่ก่ายกอง	ตั้งร้านสองฟากข้างหนทางโต
ลาวละครมอญไทยอ้ายพม่า	มันเริงร่าแสนสนุกเป็นสุโข
บ้างเล่นไพ่พัวพันบ้างปั่นโป	เอาปากโวร้องชุ่ดจนสุดแรง
บ้างเล่นยักลักเปิดเจ้ามือปะ	ออกเอะอะถุ้มเถียงจนเสียงแข็ง
พวกปี้ขาคอยรับทรัพย์เงินแดง	เข้าจัดแจงเอาเองไม่เกรงใคร
เจ้าพวกจนนั่งจ่อต่ออาเผี่ยน	บ้างนั่งเงี่ยนขี้ยาน้ำตาไหล
เห็นใครถูกพนมมือดื้อเข้าไป	เฝ้าแคะไค้วอนขอว่าพ่อคุณ
พ่อเปิดปั่นก็คะยั้นขยดถี่	ยื่นบุหรี่ให้พลันของฉันฉุน
ขอให้ถูกเถิดเจ้าคะเดชะบุญ	ได้ทำทุนสักเฟื้องอย่าเคืองเลย
พูดออกจ้อยอยศสบถแข็ง	อ้ายผู้แทงเจ้ากรรมมันทำเฉย
เอาผ้าเปียกหรือจ๋านายภิปรายเปรย	ราวกะเคยกันมาสักห้าปี
ดูผิวหนังเหลืองดังการะเกด	ผอมดังเปรตเพราะยาน่าบัดศรี
ยังแต่ก้างร่างกายอายไม่มี	เที่ยวแตะขี้ยาถุนสกุลพล
ดูโรงห้องแคบแคบก็แยบคาย	เที่ยวตั้งรายสองแถวแนวถนน
มีเสมียนเขียนหมดคอยจดคน	ที่สุดจนแทงทุ่นหุนขึ้นไป
แล้วมีข้อลิขิตปิดประกาศ	ตั้งแต่บาทลงมาไม่ว่าไหน
แม้นออกถูกตามตัวตัวเอาไป	ก็ใช้ให้สามสิบพอดิบดี
ใครจะเล่นตัวไรก็ไปเขียน	ให้เสมียนเขาดูไม่สูสี
ไม่ว่าจนเข็ญใจไพร่ผู้ดี	สุดแต่มีเงินให้ก็ได้แทง
ในเรื่องความมีสามสิบหกชื่อ	ก็รู้อื้ออึงสิ้นไม่กินแหนง
กำเนิดนั้นไม่ได้ฟังฉันยังแคลง	ต้องจัดแจงยกไว้ใคร่ครวญดู
เหลือจะเล่าให้เข้าใจในกำเนิด	ด้วยว่าเกิดกลับชาติจากนกหนู
ไก่เสม็ดเป็ดปอยทั้งหอยปู	ที่ไม่รู้ก็ยังงมอยู่ถมไป
ด้วยเขาว่าจึงได้ทำคำประดิษฐ์	ให้แจ้งจิตโดยจงไม่สงสัย
มันยุกยิกยอกย้อนเป็นกลอนนัย	ต้องว่าไปตามรู้ที่ดูมา
เจ้ามังกรไท่เผงเก่งฉกาจ	เจ๊กขยาดย่อนมือลือนักหนา
เป็นเจ้าเมืองเรืองฤทธิ์อิศรา	พระอาชญายิ่งยวดหนวดก็ยาว
เธอใส่หมวกมิดชิดปิดหางหนู	เสวยหมูทุกวันจนฟันขาว
พระเนตรนั้นดูแดงดังแสงดาว	สมเป็นเจ้าจิ้นเจียวทีเดียวดี
เจ้าหัวฉอกสามแฉกเป็นเช่นฉาก	หนวดที่ปากแดงจ้าหน้าออกฝี
คือสามหวยสวยนักเป็นจักรี	นางชะนีมาเกิดกำเนิดมัน
เจ้างูดินสิ้นใจไปบังเกิด	แสนประเสริฐทรัพย์มากปากก็หวาน
ชื่อปานกิมเศรษฐีมีสันดาน	ตรึกแต่การค้าขายไม่วายตรอง
ทั้งสีสรรพ์ผิวพรรณก็ผาดผุด	ประเสริฐสุดเศรษฐีไม่มีสอง
มันสูบฝิ่นสิ้นวันละบาททอง	ลูกสุดท้องสามหวยเขารวยพอ
ที่ขาวขำสำอางขุนนางเล็ก	ชื่อเจ้าเจ๊กหวยกัวเป็นหัวข้อ
กำเนิดนั้นไก่ฟ้าพญาลอ	ดูลออหน้าอูมหนุ่มกำลัง
ที่ใส่หมวกสองมือถือไอ้มุ่ย	ชื่อพั้นกุยเพื่อนเกิดกำเนิดสังข์
ไม่เรียบราบหยาบช้าดูน่าชัง	มีลูกทั้งสองชายชื่อนายเซง
อ้ายคนนี้เดิมทีกำเนิดห่าน	มันดื้อด้านเมื่อเล็กชื่อเจ๊กเหลง
ครั้นเติบใหญ่ไวว่องชื่อย่องเซ้ง	ท่านไท่เผงรักใคร่ก็ได้ดี
เจ้ากุ้งเค็มเต็มระชื่อฮะฮ้าย	เป็นลูกชายสามหวยดูสวยศรี
มันเกิดก่อนเก๋ากัวเป็นหัวปี	ก็ได้ดีเป็นขุนนางเหมือนอย่างเดียว
อุสุภามาเกิดเป็นฮ่องชุน	ทั้งมีบุญปัญญามากสีปากเขียว
ที่ขอบคางเป็นเคราไม่เบาเจียว	มันแซ่เดียวพี่น้องกับย่องเซ้ง
ดูขันนักขุนนางแต่ปางก่อน	อ้ายพานรเก๋ากัวก็ตัวเส็ง
เป็นแซ่ลิ้มไหหลำพวกสำเพ็ง	แต่เบาเต็งอยู่หนิดจริตมัน
ดูประหลาดสิ้นทีฟ้าผี่เถิด	อ้ายควายเกิดเฉียวฉุนเป็นหุนหัน
พวกเจ๊กแคะเข็ดมือออกลือมัน	ทหารท่านไท่เผงเก่งสุดใจ
อ้ายเสือโคร่งคร่ำคร่าน่าสงสาร	เป็นทหารคุนซัวดูหัวใส
แทงตะบึงถึงตะบองก็ว่องไว	เคยมีชัยทุกนัดมันจัดจริง
อ้ายหมูป่าเกิดมาเป็นเจียสุน	น้ำอบกรุ่นแอบกรอคอผู้หญิง
กิริยาแยบคายละม้ายลิง	ทำสุงสิงเกี้ยวสาวพวกชาววัง
อีกคนหนึ่งนํ้าใจมิใช่ชั่ว	อ้ายจีกั๋วสิงโตมันโอหัง
ชาวบ้านนอกขอกนากี่ตาชัง	เขาเกลียดทั้งแถบเมืองกระเดื่องฦๅ
ลูกสมุนของมันสักพันเศษ	จันต์ประเทศกลัวหมดระทดชื่อ
ขวานปู้ลู้สองเล่มออกเต็มครือ	สำหรับมือสองข้างไม่ห่างไกล
เป็นคอเหล้าขี้เมามุทะลุ	มันกินจุไม่บันยะวันละไห
เที่ยวรุกร้นปล้นบ้านชำนาญใจ	อยู่แต่ไพรแสนสบายเป็นนายโจร
เจ้าม้ามอสีมัวนั้นตัวเส็ง	เป็นกว่างเม่งหมอดูพระครูโหร
อยู่ถิ่นฐานบ้านวัดสัปะโคน	ข้างทายโดนถูกดีเปรื่องปรีชา
ตะแกเป็นข้าเก่าเฝ้าได้ชิด	ถึงจะคิดปราบศึกต้องปรึกษา
ประทานที่อิศโรพระโหรา	เจ้าพญาเจียมค่วยเขารวยครัน
เป็นปลามาเกิดเป็นมนุษย์	ทั้งคิ้วคางบริสุทธิ์ดูคมสัน
ต้องเข้าเฝ้าเช้าเย็นไม่เว้นวัน	พระทรงธรรม์ไท่เผงเป็นพ่อตา
แม่หอยแครงครึคระคฤหะตั้ง	ดูเนื้อหนังน้ำนวลอ้วนนักหนา
ปากก็เปราะเราะรายขายสุรา	อยากขึ้นมาแล้วก็รินออกกินเอง
แม่แมงเม่าคนพินทุ์นั้นกินเง็ก	เป็นน้องเล็กร่วมไส้กับไท่เผง
แต่อารมณ์หล่อนรักข้างนักเลง	เจ้าย่องเซ้งเป็นบุตรก็สุดงาม
แม่เซียงเจี้ยวเดิมทีนกอีแอ่น	ดูอ้อนแอ้นเอวรัดจัดสนาม
ขึ้นขี่ม้าถือทวนกระบวนงาม	เจ้าเจ๊กตามตอมเกี้ยวออกเกรียวกรู
นางผีเสื้อนั้นหรือเขาฦๅเล่า	มันเที่ยวเข้าคนเก่งอีเม่งจู๋
เมื่อคราวนั้นฉันคอยพลอยไปดู	ที่ประตูช่องกุฏิ์นั้นสุดใจ
ท่านแซหุนนกกระทาสง่าเสียง	เจ้าเทียนเหลียงตำราว่าปลาไหล
ท่านเทียนสินเป็นปูนั้นอยู่ไพร	ไม่พอใจเข้าบ้านรำคาญเคือง
ขรัวแจลี่หลวงพี่ตะพาบน้ำ	ชักประคำกัญชาจนตาเหลือง
ต่อเมื่อไรอยากเหล้าจึ่งเข้าเมือง	กินเสียเฟื้องแล้วก็กลับมาฉับพลัน
เจ้ากระต่ายฝักฝ่ายท่านง่วยโป๊	นัยน์ตาโตพูดมากไม่อยากฉัน
อดอาเผี่ยนเงี่ยนฝิ่นกินขี้ฟัน	ถือพระขรรค์ธนูไว้มิได้วาง
พระอาทิตย์ยิดซัวนั้นตัวกลั่น	กำเนิดนั้นเป็นไก่อยู่ไพรกว้าง
คอยตีชิงวิ่งราวชาวหนทาง	จนแถบล่างออกชื่อผีมือดี
แต่ก่อนไรในปางว่านางเป็ด	เมื่อจิตเด็จขาดไปเป็นใจผี
มาเกิดเป็นอันสือชื่อแม่ชี	เทียวราวีตามตลาดบิณฑ์บาตเกลือ
เจ้าฮกซุนสกุลสุนักขา	เที่ยวเซ่อซ่าเซอะซะไปปะเสือ
ไม่ทันหลบขบเล่นกันเป็นเบือ	มันกับเสือสู้กันไม่ครั่นคร้าม
เจ้าเหยี่ยวเป็นอิวหลีนั้นดีเหลือ	มันขุดเหยื่อยกยกตกฉลาม
ชนะสัตว์ฝีมือออกลือนาม	สู้นั่งยามหาวงับไม่หลับนอน
สุดสำเหนียกเรียกเจ้าเข้ามาชื่อ	เจ้ากังสือลางครูว่างูหงอน
บ้างก็ว่าคือสังข์เป็นมังกร	เมื่อชาติก่อนนั้นเห็นจะเป็นงู
เจ้าแมวลายตายเกิดเป็นจี่ติด	มันประสิทธิ์ข้างวิชาค้าขายหมู
เที่ยวถึงบ่อนถอนแบกร่ำแลกพลู	แต่เช้าตรู่ตั้งตาแต่ขาไป
เจ้าปิติดนั้นเกิดกำเนิดหนู	ไม่ทำรูถ่อเรือจนเหื่อไหล
มันคอยรับคนร่ำยังค่ำไป	เอาเบี้ยได้เสร็จสรรพแล้วกลับคืน
เจ้ามวงหลิมแซ่อึ้งเป็นผึ้งปลวก	มันใส่หมวกเหมาะเหมงกางเกงผืน
เป็นคนจนด้นลัดเที่ยวตัดฟืน	ค่ำแล้วคืนกลับมาเคหาโต
เจ้าเนื้อทรายครั้นวายชีวิตดับ	ระยำยับตามเคราะห์เพราะโมโห
มาเกิดเป็นง่วนกิดติดจะโซ	หน้าแข้งโปเปื่อยเหม็นเห็นพิกล
เจ้ากิดปินนั้นเกิดกำเนิดแกะ	สองตาแฉะถือชามตามถนน
เที่ยววอนง้อขอร้องใส่ท้องตน	ด้วยความจนจำสู้ดูโรเร
เจ้าง่วนกุยกำเนิดเกิดประหลาด	เป็นเชื้อชาติน้ำเค็มรูปเต็มเป๋
เป็นกุ้งฝอยลอยล่องท้องทะเล	ก็โซเซซุ่มซ่ามไปตามกัน
เจ้าแซง้วนโฉมงามทรามสวาดิ	กางเกงขาดโคนขาดูน่าขัน
หล่อนเทียวกัดขอข้าววัดกินทุกวัน	กำเนิดนั้นเป็นแร่งแมลงมุม
ทั้งเช้าเพลกินเดนที่เด็กให้	พอชื่นใจแล้วก็จรมานอนซุ่ม
วัดเชิงเลนนั้นแหละนักขี้มักชุม	เอามือกุมคอยกันแมงวันกวน
ในเมืองนี้ก็มีอยู่อักโข	พวกเจ๊กโซเป็นแซ่ของแซหงวน
ได้ยินเหม่งลุกเขย่งจนเซซวน	ตมูกด้วนมือด่างสีข้างปม
บ้างเปื่อยเน่าเป็นหนอนเที่ยวนอนคราง	ที่ริมทางมักมีอยู่มี่ถม
เหมือนผีตายเหม็นร้ายกว่าอาจม	กระสอบห่มตามขัดอนัตตา
อันเกิดมาเป็นมนุษย์บุถุชน	ถ้าใครจนแล้วก็จนเสียหนักหนา
เที่ยวซอกซอนนอนดินกินศาลา	อนิจจาอนิจจังยังแต่กาย
นี่เนื้อกรรมทำไว้ตามให้ผล	ที่เลือกคนมั่งมีมีใจหาย
ยิ่งคลั่งเคลิ้มเหิมจิตไม่คิดตาย	ประมาทกายว่ากูไม่รู้จน
พอสิ้นบุญที่ได้ทำไว้จำเพาะ	ถึงคราวเคราะห์กรรมให้เกิดเหตุผล
เหมือนตัวเราเคราะห์กรรมทำให้จน	ต้องอายคนเพื่อนกันไม่บรรเทา
ถึงวันดีพิธีข้างไสยศาสตร์	จุดกระดาษเงินทองออกกองเผา
ทั้งเครื่องเซ่นมังสาสุราเมา	ไหว้ปุนเถ้านับถือที่ฦๅชา
แล้วแต่งเสร็จเป็ดไก่ทั้งบายศรี	เที่ยวเซ่นผีศักดิ์สิทธิ์ทุกทิศา
ขึ้นทูนจุดสมมุติว่าเจ้ามา	ทำบูชาหมายจะให้กำไรรวย
กิติศัพท์เฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี	ถึงวันดีแล้วก็บอกจะออกหวย
ฝูงประชาพากันยากเพราะอยากรวย	ช่วยส่งส่วยเจ้าสัวกลัวจะจน
พวกชาวบกเรือแพแลออกหลาม	เที่ยวเดินตามกันออกยืดมืดถนน
ไม่คิดว่าจะฉิบหายต้องขายตน	ต่างคนต่างเล่นเป็นอัตรา
พวกนักเลงครื้นเครงเสียงออกขาน	ฝ่ายขุนบานสัวหงยิ่งหรรษา
เห็นคนเฮเรรวนจวนเวลา	ก็หิ้วตัวหวยมาโรงตาราง
เปิดออกมาฮาลั่นสนั่นไหว	ถูกของใครที่เล่นก็เต้นหยาง
ที่ลางคนเดินบ่นมาตามทาง	ออกขุนนางเราเล่นไม่เป็นการ
ลางนักเลงเป็นผู้ดีผีเข้าสิง	อุจาดจริงอนิจจาน่าสงสาร
ใช้บ่าวไปขอใบ้ที่ขุนบาน	ก็ลอดม่านออกมาเสียงฮาอึง
ฝูงคนพรูดูล้อมไม่เห็นหัว	ท่านเจ้าสัวปราโมทย์ไม่โกรธขึ้ง
เงินทำขวัญให้มันสี่ตำลึง	ฦๅจนถึงบ้านนอกออกขจร
บ้างเชิญลงผีท้าวเจ้านัครา	บ้างเชิญอารักขังให้สังหรณ์
เอาเตว็ดเข้าไว้ในที่นอน	บนละครเจ้ากรับลับก็มี
ใครเสียมากแสนวิตกเพียงอกหัก	เล่นกันหนักนุงนังทั้งกรุงศรี
บ้างพ้นทาสเป็นไทไปก็มี	บ้างเป็นหนี้เพราะเล่นเห็นแก่ตา
หมอคนหนึ่งแยบคายชื่อนายแสง	เขารู้แจ้งฦๅแซ่แน่หนักหนา
อยู่แถบวัดจักรวรรดิราชา	เป็นครูบาบอกใบ้ให้ทุกคน
บ้างเอาไปถูกเปาะเคราะห์ตัวดี	ปะลางทีมันกินสิ้นถนน
ที่เสียมากออกปากว่าเต็มทน	ยังมีคนหนึ่งชื่อก็ฦๅชา
ถึงหวยล่างหวยบนไม่ย่นย่อ	คุยออกจ้ออวดเอกทั้งเลขผา
อยู่วัดโคกเคียงถัดวัดออกมา	ชื่อวุทาพุงขาวเป็นลาวเวียง
ว่าทายเปาะถูกปับเหมือนจับปัก	คนรู้จักอึงอื้อออกชื่อเสียง
มันตั้งตัวเป็นครูอ้ายหูเพรียง	ชั้นลาวเวียงผีปอบก็ชอบยอ
บ้างเสียหวยหิวนักจนพักตร์เผือด	บ้างนึกเดือดบ่นด่าเจ้าพวกหมอ
มันบอกใบ้ให้แม่เสียลงพอ	ชาติอ้ายลาวสังกอมันเหลือโกง
ต้องถูกด่าแม่พ่อเจ้าหมอใบ้	มันบอกให้ฉิบหายอ้ายตายโหง
วันนี้กินแม่สิ้นทั้งสองโรง	ออกล่อนโตงเลี่ยนตูดพูดเสียงเบา
บ้างด่าปร๋อหมอเปรตเศษนรก	มันโกหกย่องเซ้งเป็นเตงเถา
มันออกอ้ายกิดปินมันกินเอา	หมดกระเป๋าไปบ้านรำคาญจริง
ก็ลาใจที่ใจมั่นเชื่อเขา	มันกินเอาฉิบหายทั้งชายหญิง
บ้างสืบเสาะหาพระเที่ยวพะพิง	เข้าแอบอิงฝากกายถวายตัว
บ้างทะเลาะบ้างเถียงเสียงระเบ็ง	ที่ปากเก่งลำกล้าก็ด่าผัว
เจ้าหนี้พบยื้อกันออกพันพัว	ดูนุงนัวหมักหนาน่ารำคาญ
ที่ลางคนมันกินจนสิ้นมวย	ไปแทงหวยเสียหมดอดข้าวสาร
ซํ้าจองหองผัวถองแทบดักดาน	ที่จัดจ้านนั่งจ้อเที่ยวขอเจ็ก
ที่ลางคนเงินต้นเข้าชนดอก	บ้างเล่นนอกละเมิดจนเกิดเด็ก
บ้างเทียวทำสังกะตังแต่ยังเล็ก	เข้าโรงเจ๊กเปียกแวงได้แรงใจ
บ้างจนยากมากหลายขายจำนำ	ทั้งผ้าดำผืนดวงอีกม่วงไหม
ลิดจนเลี่ยนเชี่ยนขันชั้นตะไกร	เอาแต่ได้มาเล่นพอเป็นทุน
บ้างเอาเงินเดินมาจะซื้อฝิ่น	มันก็กินเสียหมดจนอดถุน
เป็นเคราะห์ร้ายหมายเหมาะจะต่อทุน	อ้ายเจียสุนกลับกินแทบสิ้นใจ
บ้างหมดม้วยเสียหวยเข้าเต็มที่	พาโลตีภรรยาไม่ปราศรัย
บ้างเรือกสวนจำนำกันร่ำไป	บ้างก็ไล่ทาสาเอาค่าตัว
บ้างจนจิตแล้วก็คิดอพยพ	บ้างลี้หลบหนีเร้นไม่เห็นหัว
บ้างเสียนักยักย้ายลงขายตัว	บ้างคิดชั่วขี้ฉ้อล่อเอาไตร
บ้างสิ้นฤทธิ์แล้วก็คิดเที่ยวเบียดเบียน	พระฐานาบาเรียญไม่ว่าไหน
จะบวชตัวก็แต่จนนี้เหลือใจ	ยังขัดในนักหนาผ้าไม่มี
พระสงฆ์เห็นพูดจาทำหน้าขึง	ไม่รู้ถึงเล่ห์กลอ้ายคนผี
จึงว่าไปผ้าไตรของเรามี	เนื้อก็ดีอยู่ดอกบอกให้พลัน
ประสกได้สมหวังดังประสงค์	ก็ลาลงจากกุฎีขมีขมัน
ด้วยเคยเชื่อชอบจิตสนิทกัน	สงฆ์สำคัญว่าจริงไม่กริ่งใจ
ฝ่ายประสกรับผ้ามาถึงบ้าน	ก็เบิกบานยินดีจะมีไหน
อ้ายฉิบหายมันก็ขายเสียทั้งไตร	แต่พอได้หมายแน่จะแก้ตัว
บ้างเต้นเหยงนักเลงที่แทงหวย	กำเริบรวยปากโป้งดูโคลงหัว
พูดกันเพ้อว่าเกลอเธออย่ากลัว	ใครเล่นถั่วเล่นโปโง่สันดาน
บ้างได้เงินเสร็จสรรพกลับไปเรือน	บ้างชวนเพื่อนเที่ยวแวะเข้ากินหวาน
ที่ลางคนคอเหล้าก็เมาซาน	เดินไปร้านแม่มาเจ้ายาดี
จะอยู่ไกลถึงไหนก็ไปซื้อ	รู้จักชื่อหล่อนสิ้นทั้งกรุงศรี
ถัดกันไปอีกร้านผ่านพอดี	เจ้าบุหรี่ชื่อว่าปลาตะเพียน
ทั้งรูปร่างหล่อนก็ดีไม่ขี้ริ้ว	ดูวงคิ้วสองข้างเหมือนอย่างเขียน
นักเลงรักหล่อนมากไปพากเพียร	ตั้งแต่เวียนซื้อยาสักห้าปี
บ้างได้เงินเต็มกำก็ทำฮึก	แวะเข้าตึกตั้วโผโตอาหนี
พวกอาเผี่ยนพากันไปโรงรี	เข้าสู่ที่ห้องลับกับเพื่อนกัน
ตั้งตะเกียงหว่างกลางสองข้างสูบ	แล้วกอดจูบพลอดชวนกันสรวลสันต์
ได้เวลาแล้วก็พากันจรจรัล	เที่ยวด้นดั้นเสาะหาทั้งตาปี
สงสารนักอนิจจาพากันจน	ที่ลางคนใหลหลงก็ลงผี
บ้างสืบเสาะเบาะแสไหนแน่ดี	บ้างก็เข้าแม่ศรีไม่ขาดคืน
จัดเอาสาวจารีคนขี้ขลาด	ศีรษะคาดปิดตาผ้าทั้งผืน
ทั้งสาวหนุ่มกลุ้มกันเท้ายันยืน	ตบมือครื้นร้องเชิญจนเสียงเครือ
แม่ศรีเอยแม่ศรีเจ้าสัวหง	เชิญมาลงเป่าให้ดีปี่นายเสือ
ขอเชิญกลองเชิญระฆังวัดบางยี่เรือ	ออกพร่ำเพรื่อพรูพร้อมเข้าล้อมกัน
แม่โนรีร้องแม่ศรีสาสะ	จะไหว้พระแต่ละทีห่มสีสัน
จินเจาแสดนอกแสแพรต่างพรรณ	ก็ไหว้พลันเปิดนมกลมเหมือนกลึง
ยักทำนองร้องเชิญจนเสียงหลง	นางคนทรงเมื่อยขาทำหน้าขึง
แล้วทำพลัดจากครกตกดังตึง	ก็หยุดอึงเสียพลันในทันใด
ที่คนทรงเต็มที่ว่าผีเข้า	ไม่รู้เท่าถามว่ามาแต่ไหน
อยู่ป่าดงทรงพระนามนั้นชื่อไร	เออทำไมก้มพักตร์ไม่รักเงย
ฤๅจะกินสิ่งไรจะได้เซ่น	จะมาเต้นมารำแล้วทำเฉย
เป็นลูกหลานบ้านเมืองอย่าเคืองเลย	เขาไม่เคยเห็นพ่อขอสมา
อีคนทรงยักคอว่าออสู	เอ็งไม่รู้จักชื่อกูฤๅหวา
เขาฦๅทั่วกลัวกูผู้อิศรา	ร้องเรียกว่าปู่เจ้าบนเขางู
นางพวกถามแจ้งความกระจ่างสิ้น	ว่าหวยกินลูกหลานจนอ่อนหู
มืเฟื้องไพไม่ติดลิดตีนปู	ได้เอ็นดูเถิดเพคะเจ้าประคุณ
อีคนทรงแยบคายอุบายบอก	พรุกนี้ออกแม่นมั่นอ้ายหันหุน
ที่คนกรอบเต็มทีไม่มีทุน	ก็หมกมุ่นเที่ยวหาผ้าจำนำ
นั่งปรึกษากันตามประสาหลง	พรุกนี้คงออกแท้แล้วแม่ขำ
บ้างว่าฉันมีเพลาะแต่เพลาะดำ	จะจำนำเสียแล้วแม่พอแก้ตัว
มันตั้งริบฉิบหายขายจำนำ	บ้างระยำเข้าหนักก็ลักผัว
บ้างก็หลงเป็นบ้าขึ้นค่าตัว	จนลูกผัวเขาด่าระอามือ
ข้างฝ่ายท่านเศรษฐีศรีวิโรจน์	เป็นคนโปรดปราดเปรื่องกระเดื่องชื่อ
จึ่งคิดว่าเจ้าสัวเขาตัวฦๅ	เราก็มือเหมือนกันไม่พรั่นพรึง
วันนั้นนั่งบนเตียงเสียงออกโผง	ให้ตั้งโรงริมวังขึ้นขังขึง
แล้วสั่งให้พวกบ่าวป่าวกันอึง	ว่าโรงหนึ่งท่านตั้งริมวังบน
วันจะออกบอกหมดกำหนดแน่	ฦๅกันแซ่รู้แจ้งทุกแห่งหน
ก็มากหน้ามาเนืองจนเมืองนนท์	บางนํ้าชนบางแวกแตกกันมา
ชาวแพพวกบางหลวงตลอดคลอง	วัดจอมทองกระทั้งจนบางหว้า
พวงบางพึ่งแจงร้อนคอนขึ้นมา	ไม่คิดว่าเหนื่อยยากลำบากกาย
อันการเล่นเจนใจจึงไม่จด	ด้วยรู้หมดทั่วกันสิ้นทั้งหลาย
ตั้งแต่ต้นตัว ก จน ฮ ปลาย	ก็คล้ายคล้ายหวยล่างเอาอย่างกัน
ให้เล่นได้สองฝ่ายทั้งชายหญิง	มีทุกสิ่งสารพัดจะจัดสรร
ทั้งหวยจีนหวยไทยอาศัยกัน	พอตาวันเยื้องเย็นก็เล่นไป
ประชาชนหนาแน่นแสนสนุก	ก็มาทุกภาษาไม่ว่าไหน
พอเยื้องเย็นแล้วก็เล่นกันร่ำไป	ประมาณได้สามเดือนโดยนิยม
ครั้นอยู่มานายตราที่เป็นใหม่	อยากจะใคร่รวยบ้างตั้งประสม
ราวกับงานการพระเมรุเกณฑ์ระดม	ให้นิยมยวนยั่วทุกตัวคน
โรงเก่านั้นครั้นเกิดปัติเหตุ	ให้อาเพศออก ย ว่าฉ้อฉล
ก็คิดทุนเดิมให้ได้ทุกคน	แล้วผ่อนปรนแก้ไขในทำนอง
เมื่อแรกตั้งแทงทั้งสามสิบหก	ครั้นยุกยิกท่านยกออกเสียสอง
ตามจะนึกออกได้ดังใจปอง	ซํ้าสักสองสี่ห้าไม่ว่ากัน
ทั้งโรงใหม่โรงเก่าเหมือนเล้าหมู	ไปยืนดูแทงผิดแล้วคิดขัน
ทั้งสองโรงตั้งเรียงเคียงประชัน	ถึงเมื่อวันจะออกก็บอกความ
ดูเบียดเสียดเยืยดยัดอัดถนน	ประชาชนนี้กระไรช่างไหลหลาม
ทั้งสาวแซ่แก่หนุ่มออกรุมราม	ราวสักสามสี่พันดีฉันดู
ทั้งรูปชั่วรูปดีมีสีสัน	เสียงโจษกันจอแจออกแซ่หู
นางสาวลาวชาววังออกพรั่งพรู	พวกเจ้าชู้ฉุยฉายเที่ยวกรายกรอ
บ้างก็ถูกบ้างก็กินจนสิ้นม้วย	ที่เสียหวยบ่นบ้าทำหน้าจ้อ
แทงตะบันมานั้นตั้งแต่ ก	จนตัว ฮ ปลายสุดไม่หยุดเว้น
โรงใหม่นั้นถึงวันจะเอาออก	ก็ใบ้บอกครื้นเครงนักเลงเล่น
ว่าหวยเราออกใหม่ใบ้ไม่เป็น	ใครได้เห็นแจ้งจริงอย่านิ่งนอน
ไม่ออกถูกอย่างว่าให้ด่าแม่	ลือกันแซ่ทั้งตลาดขยาดขย้อน
เมฆเศียรเกศีมีแต่กร	ชาวนครเรียกชัดไม่ขาดคำ
ทั่วชาวบึงชาวบางกระจ่างจิต	พากันคิดไปตามเนื้อความขำ
ที่เต็มเงอะตัวโง่เข้าครอบงำ	ก็ว่าลํ้าฦกนักรักหลายตัว
ใครคิดปลงหลงเชื่อเนื้อกินเปล่า	เลือกที่เจ้าเมียหันมาหาผัว
พ่อเจ้าหนูคิดดูลองสักตัว	ชวนกันมัวเมามายไม่วายวัน
ทั้งผู้ดีขี้ข้าพากันคิด	เข้าจับจิตไปทั่วจนตัวสั่น
กับนายเกษเวทนาปรึกษากัน	ว่าใบ้นั้นเธอเห็นเป็นอย่างไร
เกษน้องว่าฉันตรองมานักหนา	ไม่รู้ว่าจะปลงเอาตรงไหน
สักแสนคนถึงว่าปัญญาไว	จะคาดใจบุคคลเห็นจนจริง
อย่าคิดเลยเนื้อกายแก่เสียเปล่า	เช่นตัวเรามุ่งพักตร์รักผู้หญิง
แทบเลือดตาจะกระเด็นไม่เห็นจริง	ยังข้อนติงให้สบถไม่ลดละ
เธอว่านี้จริงอยู่อันคู่คบ	ใช่จะพบแต่เจ้าเราก็ปะ
ที่ลางคนจะได้ชมต้องอมพระ	เรื่องธุระจึงสำเร็จได้เสร็จกัน
ต่างคนต่างคิดถึงความเก่า	ต่างเย้าต่างยวนให้สรวลสันต์
แล้วจัดแจงแต่งตัวหวีหัวพลัน	พอตาวันอ่อนอ่อนไม่ร้อนรน
ชักเอาสีทับทิมที่ริมฉาก	แล้วลงจากหอนอกออกถนน
พูดกันเพลินเดินตัดไปบัดดล	ก็เห็นคนกลาดกลุ้มรุมกันแทง
พวกเสมียนนั่งเขียนเป็นจังหวะ	พูดจ๋าจ๊ะแนมแนบทั้งแอบแฝง
ทั้งขวาซ้ายรายเรียงเคียงกำแพง	นักเลงแทงพร้อมนั่งอยู่พรั่งพรู
เมื่อวันไปด้วยกันฉันสังเวช	แต่นายเกษสอดตาเที่ยวหาคู่
เฝ้าชวนฉันเชือนแชลอดแลดู	ด้วยว่าคู่หล่อนเคยมาเวลาเย็น
แสนอนาถนึกคะนึงถึงสมร	แม่เคยจรเป็นไฉนจึ่งไม่เห็น
หรือจะมีที่ขัดวิบัติเป็น	จึงไม่เห็นหล่อนมาเวลาเคย
หรือน้องนอนอยู่ในวังยังไม่ตื่น	หรือเป็นอื่นแล้วกระมังนิจจังเอ๋ย
แม้นมิได้นิ่มน้องประคองเชย	จะละเลยลาตายถ้าหน่ายจริง
นายเกษเพื่อนตักเตือนสติว่า	วิสัยข้าแล้วไม่ของ้อผู้หญิง
อะไรเธอนี้มางงหลงประวิง	ระอาจริงเจียวเจ้าเขาจะภๅ
นั่งทุกข์ทนบ่นบ้าดูน่าซัง	ผู้หญิงทั้งแผ่นดินสิ้นแล้วหรือ
อย่าหลงนักจักได้อายเขาปลายมือ	ความจะอื้ออึงฉาวเมื่อคราวจวน
อย่าร้อนใจทำไมกับปลูกหอ	ผิดก็ขอลูกสาวเขาชาวสวน
มาหลงรูปอีระบำทำกระบวน	ไม่คู่ควรเคียงพักตร์อย่ารักมัน
พูดกันเพลินเดินมาตามถนน	ทั้งสองคนชื่นชวนกันสรวลสันต์
เห็นคนแทงทุกเสมียนเขียนเป็นควัน	แล้วชวนกันลดเลี้ยวไปเที่ยวดู
แสนสงสาร ก ข เอาห่อพก	สกปรกสาหัสบ้างทัดหู
ฉันได้เห็นเต็มเนตรสังเกตดู	ช่างลบหลู่นักหนาประชาชน
เสียดายแต่เฟื้องสองไพใจผู้หญิง	ก็ฉีกทิ้งกระดาษกลาดถนน
ชนิดเราถึงจะแกนให้แสนจน	ครูของตนถึงจะตกยกขึ้นดี
กว่าจะเรียนเพียรได้นี้โดยยาก	ใครรู้มากแล้วขี้มักได้ศักดิ์ศรี
เป็นครูบาอาจารย์บ้านเมืองดี	ด้วยเป็นที่คำนับสำหรับชาย
ก็เพราะหมิ่นประมาทศาสนา	จึงได้พาเหล่ารอยพลอยฉิบหาย
เอาขัดสนจนยากเสียมากมาย	ทั้งแม่ค้ามาขายก็พลอยเตียน
แต่ชั้นนอนก็ไม่หลับเข้าจับจิต	มันเอาติดเต็มประดาเหมือนอาเผี่ยน
ไม่ลดละพระพรอยก็พลอยเตียน	เอากร่อนเกรียนเกรียมกรอบบอบระบม
มันกินเลี่ยนเตียนล่อนจ้อนทุกคน	ตลอดจนบึงบางนางสนม
ไม่มีทุนมุ่นหมกหัวอกตรม	ผ้านุ่งห่มแพรพรรณก็บรรลัย
สงสารสาวชาวในใจปึกปึก	ลงนั่งตรึกนอนตรองไม่ผ่องใส
เพราะรักรวยหวยกินแทบสิ้นใจ	จนหลงใหลลืมชู้ที่คู่เชย
ให้ร้อนใจดั่งว่าไฟเข้าสุมอก	หวีกระจกเริดร้างไม่สางเสย
ชั้นสวดมนตร์ไหว้พระก็ละเลย	เอากรเกยพักตราแล้วจาบัลย์
ให้หวยห้อยกินเตียนจนเลี่ยนตูด	ทำหน้าบูดบ่นเพ้อมะเมอฝัน
บ้างตื่นตาแต่เช้าก็เล่ากัน	ว่าฉันฝันคืนนี้เห็นดีจริง
ไม่มีสุขทุกข์ตรอมจนผอมซูบ	แต่ล้วนรูปสวยสวยผีหวยสิง
เที่ยวขอใบ้ใหลเล่อเพ้อประวิง	บ้างทอดทิ้งโถแป้งให้แห้งรา
เมื่อยามตรมแต่ชั้นผมก็ลืมหวี	บ้างลืมสียาฟันทั้งกันหน้า
ลืมกระแจะจวงจันทน์น้ำมันทา	ลืมเวลาเข้าวังเป็นกังวล
บ้างจำนำแหวนงูบ้างกู้หนี้	ที่รูปดีแยบคายก็ขวายขวน
ถึงสินจนสู้เกลือกเที่ยวเสือกซน	พอแก้จนทำทุนเพราะบุญตัว
พวกทุกวันฉันเห็นมาเล่นหวย	บ้างก็รวยเต็มที่จนมีผัว
ได้กินหวานหน้าบานเหมือนใบบัว	บ้างพันพัวพาลัดเข้าวัดโพธิ์
บ้างว่าหมอทวายเขาทายปั๋ง	อยู่บ้านหลังวัดสระเกศวิเศษโส
เป็นเผ่าพันธุ์พวกพม่ากะลาโบ	พูดออกโอ่ชื่อว่าท่านตาจีน
ใครขอใบ้ไม่หลอกบอกทุกที	เป็นคนมีสัจจารักษาศีล
ก็พากันไปขอตาหมอจีน	ถึงเจ็บตีนเจ็บตาอุส่าห์ไป
บ้างห่มจินเจาสีข้างในแสด	ต้องตากแดดร้อนเหลือจนเหื่อไหล
ทั้งสาวแซ่แก่หง่อมห้อมกันไป	อยากจะใครรื่นรวยรายหวยเจียว
เพราะเจ๊กหงคนหลงเสียนักหนา	แต่เวียนหาหมอจีนจนตีนเขียว
ที่จ้านจัดเดินฟัดถุงตะเครียว	จนหน้าเหี่ยวนมแห้งตะแคงคอ
นางพวกเกณฑ์ผู้ดีไม่มีเศร้า	ตื่นแต่เช้าผัดหน้าไปหาหมอ
เจ้าหนุ่มหนุ่มบ้ากามเที่ยวตามกรอ	เข้าเดินคลอพูดเกี้ยวไม่เหลียวดู
คนหนึ่งไปทุกวันดีฉันเห็น	ชื่อแม่เหม็นเหมาะดีมีตุ้มหู
ห่มทับทิมนั่งริมบานประตู	เจ้าหมอดูพูดพล่ามไปตามเพลง
อันหล่อนโย้เต้าโตเต็มอุระ	กำลังฉะน่าเฉาะดูเหมาะเหมง
ทอดสนิทติดพันเหมือนกันเอง	แม่อย่าเกรงเลยมาว่ากระไร
นางตุ้มหูว่าเอ็นดูดีฉันด้วย	คุณพ่อช่วยโปรดปรานประทานใบ้
พอคืนทุนเท่าเบี้ยทีเสียไป	กินบรรลัยแล้วลูกไม่ถูกเลย
เจ้าหมอจีนเต็มตะกละเห็นสะสวย	ว่าแทงหวยทันไม่แน่นะแม่เอ๋ย
คงผิดมั่งถูกมั่งไม่ฟังเลย	ใครไม่เคยพบเข้าก็เฝ้างม
ออกมาพลุกทุกวันดีฉันใบ้	เขาคิดได้ถูกหวยรวยเสียถม
เสียแรงแม่ได้มาอย่าปรารมภ์	จะให้สมดังจิตที่คิดปอง
พ่อหมอเมตต์ให้สำเร็จที่เรื่องหวย	ถ้าแม้นรวยแล้วจะแทนพระคุณสนอง
ชั้นเสาเรือนแปดทิศจะปิดทอง	ขอฉันลองให้ประจักษ์สักเวลา
หมอทวายแยบคายปดประสิทธิ์	เอาบทปิดปากหันเป็นปัญหา
ทำบอกใบ้กำไปแล้วกำมา	แล้วซํ้าว่าร้อนร้อนแล้วผ่อนเย็น
บ้างนั่งหาวสาวสาวที่สวยสวย	อ้ายผีหวยดลจิตให้คิดเห็น
ก็กลับมาพอเวลาจวนจะเย็น	มุ่งเขม้นตั้งหน้าจะมาแทง
ที่หน้าทะเล้นเต้นรับแล้วหัวร่อ	คุยกันจ้ออิ่มจิตไม่คิดแหนง
ที่ใครพานจะขัดวิ่งจัดแจง	หาทุนแทงติดตามเมื่อยามแกน
เชื่ออ้ายหมอมันล่อจนฉิบหาย	บ้างก็ขายเพลาะดำจำนำแหวน
ที่เชื้อหม่อมพร้อมญาติไม่ขาดแคลน	ได้ทดแทนเกื้อหนุนเป็นทุนทวี
แม่คนหนึ่งสาหัสปากจัดจ้าน	เป็นนายด้านคอยดูประตูผี
พวกนักเลงเกรงมากฝีปากดี	เธอได้ที่เป็นจ่าสง่าวัง
เขาฦๅเลื่องเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี	ว่ามั่งมีเงินทองแทบสองถัง
รู้จักหมดจ่าเมืองกระเดื่องดัง	ก็พลอยคลั่งเล่นหวยไปด้วยเจียว
อนิจจาน้ำใจมิใช่ชืด	เป็นคนตืดเต็มทีตระหนี่เหนียว
เจ้าหมอปดเกือบหมดถุงตะเครียว	ให้บ่าวเที่ยวเสาะไปที่ไหนดี
พยาบาทมาดหมายไม่หายเหือด	จนพักตร์เผือดผิดรูปซูบฉวี
ละโมบมากอยากได้กำไรดี	เจ้าสัวศรีไชยบานผลาญเสียพอ
นางหน้ามอดทอดถอนดูอ่อนหยับ	ถูกสำหรับรูปงามตามกันสอ
แม่หนูอิ่มแม่หนูอ่อนหล่อนเป็นคอ	เที่ยวเดินกรอกรีดเล็บเหน็บกระเบน
ดูห้อยตุงเหมือนถุงเจียวสองถัน	ทั้งผิวพรรณก็ละม้ายคล้ายเขมร
ในวัดเลียบฦๅหล่อนขจรเจน	ทั้งพระเณรรู้จักทักออกปรอ
อ้ายหวยกินเงินงอกออกไม่ทัน	ก็พากันเล็ดลอดเที่ยวพลอดผลอ
ใครหลงลมแล้วก็ลอกปอกเอาพอ	ปะที่คอรู้ทันหันออกไป
ทั้งแม่พุ่มแม่ภู่แม่หนูพึ่ง	แม่คนหนึ่งชื่อแช่มแก้มเป็นไฝ
เจ้าคารมปากคมเหมือนตะไกร	หล่อนชาญใช้เชิงชู้ไม่สู้มัว
หล่อนคร่ำคร่ามาแต่แผ่นดินหลัง	จนกระทั่งเดี๋ยวนี้ไม่มีผัว
โมโหมุดุร้ายผู้ชายกลัว	หล่อนไว้ตัวตั้งปึ่งเสียถึงจอม
ระกำจิตอนิจจาน่าสงสาร	หวยสังหารจนกายหล่อนหายหอม
บ้างระยำทำตัวให้มัวมอม	เจ้าหนี้ตอมตามทางระคางชาย
นางพวกเศษสังกะสีก็มีถม	แบกขนมพันตองเที่ยวร้องขาย
เอาแทงหวยเสียหมดไปปดนาย	ว่าผู้ร้ายตีชิงมันวิ่งราว
ทุนกำไรสิ้นไปสลึงเฟื้อง	ข้างนายเคืองด่าฟุ้งอีพุงขาว
มึงอย่าเพ่ออวดฉลาดอีชาติลาว	เขาบอกข่าวกูอึงว่ามึงซน
สากะใจที่มันรักเป็นนักเลง	ตัวของเองเป็นสัดต้องขัดสน
เขาแทงถูกใจดำต้องจำจน	สบถรนแก้ตัวกลัวจะตี
ก็เพราะท่านเจ้าสัวคือตัวกรรม	ให้จำนำกันยุ่งทั้งกรุงศรี
แม้นตั้งนานประมาณหลายหลายปี	เจ้าสัวศรีไชยบานสำราญรวย
คงระยำเหมือนคำเจ้าสัวหง	ว่าใครหลงละเลิงในเชิงหวย
คงจะต้องล้างหน้าด้วยกระบวย	ที่จะรวยนั้นอย่าหมายทำนายมา
สงสารแต่ตัวเราเมื่อคราวทุกข์	ไม่มีสุขโศกแสนสหัสสา
เหมือนเพลิงรุมสุมไว้ในอุรา	จินตนานิ่งนึกรู้สึกตัว
ต่อมันกินบรรลัยจึงได้คิด	ก็สาจิตที่ไม่จำคำเจ้าสัว
ว่าใครหลงแล้วคงมาเป็นข้าอั๊ว	เออเจ้าสัวเขาว่าน่าละอาย
จะจนยากไม่เห็นเล่นจนเหลิง	ทำร่าเริงมันริบจนฉิบหาย
ของจำนำซ้ำหลุดสุดเสียดาย	ยังแต่กายโกโรเหมือนโยคี
เงินก็เสียนับชั่งตั้งจำนำ	ทั้งเพลาะดำปักเถาจินเจาสี
ลายอย่างเกี้ยวผืนหนึ่งก็ถึงดี	ออกป่นปี้ฉิบหายหลายสำรับ
ม่วงหน้าเก็บเสียดายขึ้นลายสอง	ไปเป็นของเขาอื่นไม่คืนกลับ
จึ่งว่ากรรมเอ๋ยกรรมระยำยับ	มาตกอับเต็มอายเมื่อปลายปี
จะผินพึ่งพ่อแม่ก็แลลับ	ดังเดือนดับตกแรมไม่แจ่มศรี
ลงบ่นโอ้กโศกศัลย์แสนทวี	ไม่พอที่จะมาทำระยำจริง
จะผินพักตร์พึ่งเพื่อนก็เบือนเฉย	นิจจาเอ๋ยราวกะยามหาหิงคุ์
เดชะบุญคุณพระได้พะพิง	ขอแอบอิงฝากกายพอคลายทุกข์
อกเอ๋ยใครเลยในตรีโลก	ต้องวิโยคยามยากจากที่สุข
มีแต่บอบเต็มระบมเจ้ากรมทุกข์	เหมือนหมารุกอัปราเข้าตาจน
ชะรอยเวรเราสร้างแต่ปางประถม	กรรมนิยมจึ่งวิบัติให้ขัดสน
มาประนังจังเจาะจำเพาะจน	ดั่งจะด้นดำดินไปบาดาล
ยิ่งโอดโอยโหยหวนรัญจวนจิต	จนชั้นมิตรก็ยังหมางทางสมาน
ถึงง้อมีแต่งอนจะรอนราน	หักประหารเหินห่างให้จางใจ
อนาถนอนทุ่มถอนสติตื่น	ชั้นคู่ชื่นเคยชิดพิสมัย
หวังจะยืดฤๅมาจืดประเดี๋ยวใจ	ชะกระไรคราวนี้อัปรีย์นัก
คำนึงนึกตรึกไปแล้วใจหาย	ประมาณหมายเหมือนเมื่อโศกโมกขศักดิ์
เจียนจะแหลกก็เพราะหลงอนงค์ลักษณ์	ก็เพราะรักสิ่งเดียวเจียวหนอเรา
อันนี้ไซร้เป็นวิสัยทุกอกสัตว์	ความกำหนัดหนักทรวงจนง่วงเหงา
สิ้นทรัพย์อับมัวเช่นตัวเรา	ก็เพราะเมาราคายิ่งอาดูร
แม้นผู้ใดเชี่ยวชาญชำนาญเวท	ช่วยบังเหตุทุกข์ทับให้ดับสูญ
กำจัดตนพ้นภัยให้ไพรบูลย์	อนุกูลก่อทรัพย์ให้กลับมี
จะตอบแทนคุณหล่อนไม่หย่อนหยุด	กว่าจะสุดสิ้นชีพไปเมืองผี
จะสนองมิให้หมองราคีมี	ช่วยปรานีดับเข็ญพอเห็นคุณ
ดีฉันจนอยู่เหมือนคนจักขุบอด	ลงบ่นออดตกอับกลับสถุล
ถ้ามีทรัพย์ญาติจะนับเข้าจูงจุน	ส่งเสี่ยงบุญแล้วฉันทุกวันเอย ๚ะ
เพลงยาวชาววัง
๏ จารึกคำกำหนดเป็นจดหมาย
ให้ชาววังฟังเล่นเช่นนิยาย	ลือขจายจนในเขตนิเวศวัง
พระครูแปลกแรกเริ่มประเดิมก่อน	หม่อมแสงสอนเสือกกระเชอกะเหยอหยั่ง
เพราะไฟลุกรุกร้นพ้นกำลัง	เหลือดันดังไก่ไข่จึงไล่ฟอน
ฝ่ายตัวเมียเคลียเคล้ากันเย้ายี้	ตัวผู้ขี่สุดกำลังไม่ยั้งหย่อน
ชั้นกระบวนเบนแง่ทำแสงอน	คนแง่นง่อนจึงได้เง้นขึ้นเป็นทรง
ครั้งพระครูผู้มาตัณหาสด	เที่ยวจ่อจดจับจองต้องประสงค์
เขม้นหมายวายวุ่นยี่สุ่นทรง	ก็ไม่หลงเหลือกำลังเหมือนครั้งนี้
เมื่อเดิมดื่มก็แต่เดนพวกเกณฑ์รุ	ประเดี๋ยวคุขึ้นมาติดเอามิดหมี
สมสมัครลักหลับเข้าทับยี	เกิดความทีหนึ่งแล้วต้องแคล้วกัน
เดี๋ยวนี้ก่อข้อขำจะทำอิก	สูดนาสิกบานบานรำคาญขัน
ให้หนูหุ่นรุ่นราวคราวคราวกัน	ไปผ่อนผันเกี้ยวพานสื่อสารตรา
ฝ่ายอนงค์นางน้องไม่ข้องขัด	ขอแหวนเพชรเจ็ดกะรัตในหัตถา
ทั้งสองวงทรงไว้ถอดให้มา	ชั้นภูษาสไบก็ให้ปัน
แต่ความปิดคิดว่าใครจะไม่รู้	พิเคราะห์ดูดูเล่นก็เห็นขัน
ข้างนอกหน้าแล้วก็ว่าไม่หากัน	ในหน้ามันแสนสนิทเฝ้าชิดชวน
ฝ่ายเจ้าทรงองอาจสมพาสยักษ์	กระบวนควักค้อนคมสมสงวน
เจ้าทรงสวยพักตราพูดจากวน	กระบวนม้วนหน้าบูดไม่พูดจา
จามรีมีพิษฤทธิ์กำเริบ	เพราะอิ่มเอิบอดอั้นซึ่งตัณหา
.....ขาดราชกิจระอิดระอา	จึ่งเกิดกาลีวังกระดังลาง
ชักผองน้องร้องยอเที่ยวผลอพลอด	ทำง่อนแง่นแค่นขอดหยอดไข่ขาง
นางหนูดำคล้ำคลับรับตะกาง	ขายหน้าลาวชาววังล่างนี้เหลือใจ
ตัวผู้พี่นี้เมื่อยังอยู่วังหลวง	เที่ยวแอ่นทรวงให้เขาสมภิรมย์สมัย
มากกว่าหมื่นดื่นแต่มิตรสนิทใน	เป็นสุดใจจับต้องเจ้าของเดิม
เดี๋ยวนี้ออกมาอยู่ยังวังตลาด	ดูองอาจอึกทึกทำฮึกเหิม
น้ำเขฬะไหลย้อยคอยจะเยิ้ม	สั่นเทิ้มเทิ้มเกือบเท่าเสาโพงพาง
ออกเชิดชื่ออื้ออึงรู้ถึงทั่ว	ช่างไม่กลัวฝีปากเขาถากถาง
ที่เขาทำจำมาได้มาไว้วาง	จะทำบ้างเช่นเขาทำขยำตน
ชักยุบลคณนาเหมือนค้าขาย	ต้นทุนหายปลายทุนหักขาดมรรคผล
ต้องติดตามทุนตัวที่มัวมล	พอปะคนสิ้นคิดติดจะแกน
ก็สมมุ่งเหมือนอย่างมาดปรารถนา	ค่อยชูเนื้อเกื้อหน้าขึ้นกว่าแขน
เพราะมีคู่มีคอคอยล่อแพน	จนผ้าผ่อนร่อนแก่นทั้งแหวนเพชร
เฝ้าจัดแจงแต่งตัวมัวตัณหา	ผัดพักตราร่าออกเหมือนดอกเห็ด
กระเหม่าควันเทียนใส่จุไรเช็ด	พอสรรพเสร็จแล้วเที่ยวแส่รังแกกวน
ร้องตะโกนโอนอ่อนเรียกหล่อนจ๋า	จงเยี่ยมหน้ามาให้ชมสมสงวน
แว่วสำเนียงเสียงกระแสงหม่อมแกงบวน	ก็เดินด่วนมาทางผ่านบานบัญชร
นั่งเอี้ยมเฟี้ยมเยี่ยมหน้าต่างแล้วพลางพลอด	เสียงฉอดฉอดชวนกันเข้าบรรจถรณ์
จนพี่น้องต่างพรากไปจากจร	เที่ยวเร่ร่อนไปอยู่ทิมที่ริมประตู
ถึงเวรเข้าเล่าพอเสร็จเสด็จเข้าที่	แล้วลงไปนอนให้หม่อมพี่บี้แตงหนู
ยามพิโรธโกรธกันแล้วขันคู	ขึ้นมึงกูก่อความพูดลามเลว
จนทราบถึงทูลละอองออกก้องกึก	เห็นจะลึกลามกเหมือนตกเหว
รูปจริตติดจะคลายเสียดายเอว	มิใช่เลวแหลมหลักยักลำลำ
แสนเสียดายดอกดวงที่ทรวงอก	สไบปกปิดป้องเป็นของขำ
จะถูกมือถือเล่นต้องเคล้นคลำ	คงชอกช้ำยิ่งกว่าเช่นเล่นผู้ชาย
เสียดายปรางอย่างผลมะปรางดิบ	ช่างคันยิบยางอะไรหนอใจหาย
หอมแป้งสดรสจรุงปรุงประปราย	จะหมองหม้ายเสียเพราะถูกจมูกมัน
ขอกล่าวกลอนย้อนความถึงสามสรรพ	หม่อมเขียนกับหม่อมพี่ก่อนเกสรสรร
กระเษมทรวงดวงฤดีเป็นนิรันดร์	อยู่เหย้าเรือนร่วมกันทุกวันคืน
ต่างซื่อตรงจงจิตพิสมัย	มิได้ไปสังวาสสวาดิอื่น
เข้าห้องกันนั้นสำเนียงเหมือนเสียงปืน	คงดังดื่นไปทั้งเขตนิเวศเวียง
น่าเอ็นดูหนูอิ่มกับพริ้มพริ้ง	ช่างอ้อยอิ่งออเซาะเสนาะเสียง
ผลัดกันชมสมสวาดิไม่ขาดเคียง	อยู่เรือนเรียงเรียงกันเป็นหลั่นมา
แสนสงสารหนูหุ่นเที่ยววุ่นแว้ง	คบอีแดงเต็มประดาษวาสนา
เหมือนแสบท้องเต็มทนพ้นปัญญา	ต้องอตส่าห์ฝ่าฝืนกลืนข้าวแดง
เป็นวันขาดมาตุคามทั้งสามคู่	ก็ไม่สู้สองอนงค์เจ้าทรงแสง
สู้ทำการหาญหักเพราะรักแรง	จึงได้แกงบวนกินเฝ้ายินยวน
พอแก้เงี่ยนเปลี่ยนกายชายสัมผัส	เพราะเนาวังจังหวัดกระษัตริย์สงวน
ครั้นจะออกดอกกระถินกลัวกินกรวน	จึงยั่วยวนเที่ยวตอแยพอแก้ใจ
แต่คำคนบนตึกพูดฦกซึ้ง	ว่าเห็นจะถึงที่ฉบับตำรับใหญ่
ทรงคนนี้มิใช่ชั่วเขาตัวไว	จอมสุดใจเคยเป็นครูเรียนรู้มา
วิสัยศิษย์มีครูเคยรู้รส	ใหนจะอดออมอั้นซึ่งตัณหา
รูปหุ่นห้อล้อลอดทอดสกา	คงหลับตาใช้ต่างอย่างอาวุธ
เหมือนเจ้าจอมหม่อมพี่นารีรุ่น	ก็ถกถุนรสราคภาคบุรุษ
หม่อมน้องสาวคราวนี้ได้ยี้ยุด	ต้องสิ้นสุดสายใจอาลัยวอน
ตัวเมียหมายคล้ายเสือที่ซ่อนเล็บ	ตัวผู้เพื่อนเหมือนตะเข็บเมื่อไต่ขอน
ต้องเบ้าเต่งตามกันนิรันดร	กระบวนงอนทรงงุยพอถุยกัน
ละม้ายเหมือนละครแขกเมื่อแรกหัด	จะป้องปัดปกปิดไม่ผิดผัน
อาหวังเอ๋ยเงยหน้ามาหากัน	ขนิษฐ์นั้นเปรียบเหมือนนุชบุษบา
แสงเจ้าทรงองค์อิเหนาเยาวรุ่น	หม่อมหนูหุ่นนกต่อเหมือนหรอหรา
แต่ลอบลักรักใคร่เวียนไปมา	พระบิดาทราบสารรำคาญคิด
เป็นลูกเจ้าชาวไร่ไพร่สถุล	ที่สกุลสุริย์วงศ์ไม่จงจิต
จึงลอบให้ไปประหารผลาญชีวิต	บุตรยายปิดหยีนั้นก็บรรลัย
เหมือนเรื่องนี้ไม่มีผิดสักนิดหนึ่ง	แต่ไม่ถึงสาหัสต้องตัดษัย
เจ้าทรงแสงแกว่งเปล่าแสนเศร้าใจ	เห็นนานไปจะพิกลกิริยา
มาตรแม้นมิฉะนั้นเหมือนพันกุ้ย	ไม่รุกรุยร้ายกาจมีวาสนา
กินเง็กชอบใจจริงจึงทิ้งตรา	พระเชษฐาไท่เผงเล็งแลดู
เห็นพันกุ้ยอุ้ยอ้ายชายจะแก่	จะร่วมแซ่สืบสายอายอดสู
แล้วมีมิตรติดจะเก่งชื่อเม่งจู	ประคองคู่คบค้าสมาคม
แสนโกรธานารินเรียกกินเง็ก	พวกจีนเจ๊กทีดีดีมีมี่ถม
มารักใคร่อ้ายพันกุ้ยช่างงุยงม	เถิดก็สมน้ำหน้าสาแก่ใจ
ถ้าทิ้งตราหาคู่เจออุเอก	แสนสมบัติอัติเรกจะเสกให้
นี่อุบาทว์ชาติชั่วไสหัวไป	อย่าอยู่ในเมืองปักกิ่งอีหญิงพาล
กินเง็กงามทรามสงวนรัญจวนจิต	ทูลทรงฤทธิ์เชษฐาน่าสงสาร
จงออมอดงดโทษได้โปรดปราน	ขอประทานอยู่ที่เขตนิเวศเวียง
ท้าวไท่เผงเปล่งพระสิงหนาท	ร้องตวาดไหวหวั่นสนั่นเสียง
เหวยอาตี๋พี่ชายไม่หมายเลี้ยง	เร่งผันผายบ่ายเบี่ยงจากเวียงไชย
สงสารกินเง็กงามทรามสวาดิ	ลงกราบบาทเชษฐานํ้าตาไหล
แล้วทูลลาอาเฮียสุดเสียใจ	พันกุ้ยให้ขึ้นขี่พาชีชวน
มาถึงนอกนัคเรศประเทศถิ่น	แล้วปลอบกินเง็กงามทรามสงวน
ขอเชิญมิ่งนฤมลขึ้นบนจวน	อย่าหมองนวลนักเลยน้องไม่ต้องการ
พอเม่งจูรู้ความก็ตามหึง	ไม่มีซึ่งสุขสบายหลายสถาน
แสนลำบากยากยับอัประมาณ	เพราะพ้องพานผัวเขาต้องเศร้าใจ
ตัวผู้นี้เหมือนกันกับพันกุ้ย	ดูน่าหุยฮึกเหลือจนเหื่อไหล
เป็นเม่งจูผู้เจ้าผัวไม่กลัวใคร	อุปรมัยเหมือนอย่างหม่อมทับทิบเล็ก
หม่อมหนูขริบสิบคมคารมจัด	ผิวเนื้อทัดเทียมสีแก่นขี้เหล็ก
เหมือนยุพานารินชื่อกินเง็ก	ออกแซ่เซ็กเสียจริงจริงชิงกันชม
มิฉะนั้นเหมือนอย่างท่านท้าวประดู่	โฉมประแดะเป็นคู่เคยสู่สม
บำรุงรื่นชื่นบานสำราญรมย์	ตื่นประทมโสมนัสสวัสดี
ทรงเสวยโภชนาสุธารส	พระโอสถกันชาชักเป็นศักดิ์ศรี
แล้วเสด็จไปหาหญ้าเลี้ยงคาวี	นอกธานีแสนสนุกสุขสำราญ
พระโฉมยงองค์ระเด่นลันไดราช	ยูรยาตรเข้าไปยังวังสถาน
ปะประแดะแทะโถมประโลมลาน	ขอข้าวสารแสบท้องร้องลำลำ
รับด้วยซอผลอพลอดฉอดฉอดเสียง	พลางเข้าเคียงค่อยประคองที่ของขำ
พิไรร่ำพร่ำพร้องสองสามคำ	ก็เสร็จสำเร็จประสงค์ที่จงใจ
ท้าวประดู่ผู้บำรุงกรุงประดู่	หม่อมแสงผู้เจ้าทรงไม่สงสัย
พระโฉมยงองค์สุวรรณลันได	หม่อมแปลกไม่เพี้ยนผิดสักหนิดเดียว
หม่อมหนูขริบคมสมประแดะ	เช่นนี้แหละเนื้อหนังมังสังเขียว
สุดแสนงอนค้อนขิ่งจริงจริงเจียว	เหมือนม่าเหมี่ยวแต่ว่ามีซึ่งฝีมือ
ตัวเป็นไทใจกับกลายเป็นแขก	ลันไดแปลกหลงใหลน้อยไปหรือ
อยากใคร่ชมสมสัมผัสเข้าฟัดครือ	ใช้หนังสือแทนซอไปขอทาน
เพราะรุ่มรักรึงรังเหมือนอย่างนี้	จึงได้มีบทกลอนอักษรสาร
เที่ยวชลอล่อเจ้าทรงให้หลงลาน	จึงเกิดการหวงหึงออกอึงวัง
แปลกก็คือว่าแต่แรกของแปลกก่อน	แสงมาซ้อนลับสายเข้าภายหลัง
แต่แสงสำเร็จกิจไม่ปิดบัง	แปลกนั่นคั่งคึกเปล่าไม่เข้าการ
แต่หนูหุ่นมุ่นหมกเหมือนอกจะแตก	ครั้งหม่อมแปลกก็เป็นสื่อได้ถือสาร
มาภายหลังเล่าก็ตนเป็นคนตะพาน	ย่อมทราบการทั้งสองฝ่ายร้ายแลดี
ดูกระบวนควรจะเปรียบประเทียบทัด	เหมือนขุนพัฒน์พ่อค้าเจ้าภาษี
ใครประมูลทรัพย์สินแสนยินดี	ข้างไหนมีผลมากแล้วอยากคบ
เมื่อหม่อมแปลกแรกสวาดิปรารถนา	ได้แต่ผ้าพันตัวหัวประจบ
ด้วยยากยับอับจนพ้นพิภพ	ที่ก้นกบกุศราชขาดสองรู
เดี๋ยวนี้เจ้าทรงใหม่ให้หนักหนา	ทั้งภูษาภูษิตปิดแตงหนู
นางแม่สื่อคนสวยรวยปลาทู	หม่อมแปลกสู้แต่สักเสี้ยวไม่เกี่ยวกัน
เหมือนอนงค์องค์เอกเมขนาฏ	ที่ลินลาศลอยล่วงในสรวงสวรรค์
รามสูรสิทธิศักดิ์เป็นยักษ์นั้น	ก็เหมือนกันกับหม่อมแสงตำแหน่งทรง
พระอรชุนมุ่นหมกอกจะแตก	เหมือนหม่อมแปลกปลอมกายด้วยลายหลง
ออกเชิดชื่อที่ในชั้นสวรรค์วง	เพราะอนงค์นางฟ้าหน้าไม่อาย
รามแสงแกว่งถุงพุ่งเอาแปลก	เหมือนเศียรแตกเจ็ดภาคไม่อยากหาย
ทั้งชิงชื่นรื่นภิรมย์ชมสบาย	ต่างตะกายอกอัดเพราะกลัดมัน
แล้วเที่ยวเล่าความลับกับหม่อมหม่อม	ว่าได้คร่อมหม่อมหนูหุ่นทั้งถุนถัน
ดูท่วงทีลดเลี้ยวเห็นเกี่ยวพัน	พูดเชิงชั้นเหมือนได้ชมภิรมย์รัก
เขาย่อมว่าถ้าแม่สื่อที่ถือสาร	ไม่เกี้ยวพานผู้ใดไม่สมัคร
แม้นมิได้ตัวตนเอาคนชัก	ต่างเอางัวพันหลักคงจักจุน
วิสัยแปลกแทกแทะแกะจนได้	ทั้งมิใช่โง่เง่าเต่าในตุ่น
ดูว่าการพานจะชุลมุน	หม่อมหนูหุ่นเห็นจะยับคงอับปาง
เหมือนผิดอย่างนางหม่อมเปลี่ยนเจียนสนับ	แปลกยังจับจูบเล่นไม่เหม็นหมาง
ลงขอแก้วกดกระแทกค่อยแหวกวาง	เปรียบเหมือนอย่างหนึ่งกระต่ายหมายสัตว์โต
แต่กุญชรถ่ายก้อนอุจจาระ	ก็โตกว่าศรีษะเป็นอักโข
แต่ว่านางคชสารพาลจะโซ	จึงยงโย่ให้กระต่ายพอหายคัน
เหมือนหนึ่งอย่างนางยักษ์รักมนุษย์	ชื่อผีเสื้อสมุทรสุดกระสัน
แสนตรองตรึกนึกกำหนัดเพราะกลัดมัน	เฝ้าผูกพันพิสมัยอภัยมณี
เธอแสนกลัวตัวเป็นยักษ์มักกะสัน	เที่ยวติดพันพอเป็นผัวเอาตัวหนี
ก็ขืนคิดติดตามข้ามวารี	พระฤๅษีเธอก็ว่าให้สากะใจ
นางนารีผีเสื้อที่เหลือเงี่ยน	เหมือนหม่อมเปลี่ยนหมายหม่อมแปลกเฝ้าแถกไถ
ทั้งภาษาเล่าก็แปลกแขกกับไท	ผิดวิสัยควรฤสมให้ชมชิด
(หมดเนื้อความในต้นฉบับ)
บทเห่กล่อมพระบรรทม
๏ เห่เอยพระสายสวาดิ	เชื้ออภิชาติเฉลิมวงศ์
ขัตติยาวราพง	ศาสนิทน่าชิดชม
๏ เหมือนบุญนำมาจำเพาะ	ประสงค์เสาะก็สบสม
ชื่นชิดสนิทสนม	เพราะหน่วงเหนี่ยวข้องเกี่ยวกัน
๏ เกิดตระกูลประยูรญาติ	เหมือนเทวราชรังสรรค์
ลินลาศล่วงจากสรวงสวรรค์	มาเนาสุวรรณนิเวศวัง
๏ พริ้งเพริศออกเลิศลบ	ขจรจบจังหวัดหวัง
สำราญรมย์ประทมฟัง	ซึ่งสุรเสียงจำเรียงราย
๏ พระอู่สำอางกระจ่างกระจก	เป็นเครือกระหนกในลวดลาย
พระยี่ภู่ดูพรรณพราย	เพดานดาดด้วยตาดทอง
๏ บ้างกล่าวกล่อมขึ้นพร้อมเพราะ	แสนเสนาะในทำนอง
โดยบรรดาข้าทูลละออง	ออกเรียงรอบเป็นขอบคัน
๏ ทุกหน้านามหม่อมห้ามแหน	ก็สุดแสนกระเษมสันต์
พระสุริย์วงศ์ทั้งพงศ์พันธุ์	ก็พิศวาทเพียงขาดใจ
๏ พระพี่เลี้ยงเข้าเคียงบาท	พระหน่อนาถชนกใน
นางนมบังคมไข	พระสูตรสายถวายนม
๏ พระสุริยาเวลาบ่าย	แสงแดดนายร้อนระงม
จึงเชิญเสด็จจากที่ประทม	ไปโปรยประชำระองค์ ๚ะ
๏ เสด็จลงสรงกระแสให้ชุ่ม	ไขประทุมทองในห้องสรง
ระรินรื่นกลิ่นกุหลาบลงอาบองค์	แล้วโสรจสรงพระสุคนธ์ที่ปนทอง
พวกสาวสาวชาววังสะพรั่งพร้อม	รายแวดล้อมลูบอุระพระขนอง
พระวงศานารินประคิ่นประคอง	ค่อยจับต้องแต่งองค์ทรงอาภรณ์
สอดใส่เครื่องเรืองระยับสำหรับกระษัตริย์	ล้วนแก้วเก้าเนาวรัตน์ประภัสสร
นาง.....ถวายกรีดกรายกร	แล้วเชิญช้อนฝ่าพระบาทให้ยาตรา ๚ะ
ขึ้นเห่
๏ ปางสำเร็จเมื่อเสร็จสรง	สถิตพระกรงอันเลขา
ตีโทนทั่มทั้งรำมะนา	แล้วคิดขับขึ้นจับใจ ๚ะ
พัดชา
๏ เชิญพระองค์ทรงประทมภิรมย์ระงับ	จะขานขับควรเคยเฉลยไข
ยังมีจอมจักรพงศ์ผู้ทรงไชย	ชื่ออภัยมณีผู้พี่ยา
อนุชาชื่อพระศรีสุวรรณชาติ	แสนสวาดินางฝรั่งเป็นฝั่งฝา
สำราญรื่นชื่นชิดด้วยฤทธิ์ยา	ทั้งโอรสาสินสมุทรสุดสาคร
พระอภัยได้วัลลาธิดาราช	พระน้องน้องนาฏนางก็พาสุดาสมร
สินสมุทรหมายยุพาพะงางอน	สุดสาครคบหาสุลาลี
ภิรมย์เรียงเคียงคู่ต่างชูชื่น	สำราญรื่นร่วมประทมประสมศรี
สงสารพระพันวสาสุมาลี	สถิตที่พลับพลาโศกาลัย
กับสร้อยสุวรรณจันท์สุดาลูกยาหญิง	มีแต่สิ่งเศร้าหมองไม่ผ่องใส
เห็นแต่หน้าหน่อกระษัตริย์หัศไชย	ค่อยชื่นในดวงกระมลที่ทรมาน
จึงทรงปรึกษาสามพราหมณ์พี่เลี้ยง	ถึงวังเวียงลังกามหาสถาน
จะกรีธากองทัพไปรับงาน	ให้ได้พานพบปะพระอรไท
แล้วทรงเครื่องสงครามเมื่อยามเศร้า	แต่เก่าเก่าวาวแวมไม่แจ่มใส
ชวนพี่น้องสองกระษัตริย์กับหัศไชย	มาเนาในรถที่นั่ง........
...........................	ให้หยุดยั้งไม่ขยายทั้งซ้ายขวา
ให้หัศไชยไปทูลพระพี่ยา	.......เฝ้าผ่านเกล้าเอย ๚ะ
๚ ๑๖ คำ ๚
๏ เห่เอยเฉลยลำ	เสียงดุรีย์ร่ำให้ชมเชย
แล้วเห่หวนที่ควรเคย	ถวายเสียงสำเนียงนวล
๏ พระมิ่งมงกุฎสมมุติวงศ์	อย่าโศกทรงพระกำสรวล
สารพันอย่ารัญจวน	จงเบิกบานตระการตา
๏ แม้นพระยอดขัตติยวงศ์	กันแสงทรงพระโศกา
........................	บันดาข้าอันทูลละออง
๏ พระมาตุราชพระมาตุฉา	ก็จะพากันมัวหมอง
......................	ว่าเลินเล่อไม่นำพา
๏ เชิญพระมิ่งวิมลมาศ	บวรราชธิดา
เสด็จทรงพระไสยา	ให้สุขสาระภิรมย์
๏ อเนกนางสุรางค์ถนอม	จะกล่าวกล่อมให้บรรทม
แล้วร้องรื่นให้ชื่นชม	เป็นช้ากล่อมขึ้นพร้อมเพรียง ๚ะ
ช้ากล่อม
๑ ๏ พระโฉมเฉลาเอย	เสด็จมาเนาในวังเวียง
สาวสุรางค์เรียงรายถวายเสียง	ส่งสำเนียงแสนเสนาะพริ้งเพราะเอย ๚ะ
๒ ๏ พระเยาวยอดหญิง	สรรพสิ่งจะโสภิต
อย่าอ้อนองค์ทรงประทมภิรมย์สนิท	บนพระอู่อันวิจิตรกระจกเอย ๚ะ
๓ ๏ พระภาคิไนยหลวง	กำเนิดในดวงดอกสารภี
แสนสนิทชิดชมประสมศรี	พระวงศานารียินดีเอย ๚ะ
๔ ๏ พระเยาวลักษณ์	ประไพพักตร์เพียงศศิธร
งามขนงวงเนตรพระเกศกร	เหมือนอัปสรไกรลาสยาตรมาเอย ๚ะ
๕ ๏ พระยอดเยาวอนงค์	อย่าวิโยคโศกทรงกันแสงเศร้า
ประทมตื่นแล้วจะได้ขึ้นไปเฝ้า	พระปิ่นเกล้าของพระทูลกระหม่อมเอย ๚
๖ ๏ พระศรีสวัสดิ์งาม	พระรูปจำรัสเจริญครบ
ในสรวงสวรรค์ชั้นฟ้าเที่ยวหาจบ	ไม่งามลบล้ำพระจอมกระหม่อมเอย ๚ะ
๗ ๏ พระสายสมร	ซึ่งทรงพระอาวรณ์จงวายเว้น
ผัดพอพระสุริยาเวลาเย็น	จึงทรงเล่นกับข้าหลวงทั้งปวงเอย ๚ะ
๘ ๏ พระเยาวเรศ	เฉลิมเนตรฝูงอนงค์
พระเสด็จมาให้ชมสมประสงค์	พระญาติวงศ์ห้อมล้อมถนอมเอย ๚ะ
๙ ๏ เชิญประทมภิรมย์ถนอม	สดับช้ากล่อมกลอนประทาน
พระปราโมทย์เปรดประดิษฐ์ลิขิตสาร	ทรงบรรหารให้มาร้องฉลองเอย ๚ะ
ลงเห่
๑๐ ๏ เห่เอยเฉลยฉลอง	เสนาะสนองน่าชื่นเชย
พระหน่อองค์ทรงเสบย	บรรทมหลับแล้วอภิวันท์
๑๑ ๏ บรรดาหญิงทั้งมิ่งหม่อม	ก็หยุดกล่อมลงพร้อมกัน
พระมิ่งสมรอัปสรสวรรค์	เสวยสวัสดิ์สัถาวร
๑๒ ๏ เนาในเขตนิเวศวง	ประเสริฐทรงสโมสร
เป็นศรีวังอลังกรณ์	เปรื่องปรากฏพระยศเอย ๚ะ
เพลงยาวเรื่องเที่ยวถํ้าวิมานจักรี
ฯลฯ
๏ แม่ทิมร้องว้ายว้ายนายเจ้าขา	อะไรมาวิ่งออกทั้งซอกหิน
ตัวมันมีสี่เท้าก้าวกะดิน	มันแลบลิ้นออกมานั่นอีฉันกลัว
บ้างหวาดหวีดกรีดเสียงสำเนียงขรม	เข้ากอดกลมกันฉาวตาขาวหลัว
ร้องว้ายว้ายตายแล้วฉันตัวสั่นรัว	วิ่งเข้ามาหาผัวทั้งสองนาง
พี่ประคองน้องไว้เป็นไรเล่า	แม่ขวัญข้าวจึ่งมาร้องจนหมองหมาง
บ้างก็เล่าบ้างก็ร้องพร้องไปพลาง	สำเนียงนางแซ่เซ็งระเบ็งดัง
ทั้งหญิงชายหลายหน้าที่มามี่	พวกสตรีไพร่บ่าวเหล่าข้างหลัง
ก็เกรียวกรีดหวีดวิ่งเอาจริงจัง	สนั่นดังเสียงร้องออกก้องไพร
วิ่งถลาพากันล้มผ้าห่มหาย	เหลือแต่กายยืนสั่นอยู่หวั่นไหว
ไม่แจ้งเหตุเภทพานประการใด	เรื่องอะไรก็ไม่รู้กับหูตา
เห็นเขาร้องซ้องสำเนียงเสียงสนั่น	ก็พลอยกันร้องรัวกลัวนักหนา
เห็นเขาครืนตื่นกรีดหวีดกันมา	ก็หลับตาหวีดหวามไปตามกัน
พี่ห้ามปรามก็ไม่ฟังกำลังกรีด	แม่เอี่ยมหวีดร้องอนาถหวาดกระสัน
ว่าราชสีห์หมีฤๅเม่นฉันเห็นมัน	มันผินหน้ามาข้างฉันอยู่นั้นแน
แม่ทิมร้องว้ายว้ายฉันตายจริง	มันจะวิ่งไล่กัดลัดแฉว
จะเป็นแรดฤๅกระทิงมันยิ่งแล	อยู่นั่นแน่คอยมองจ้องเข้ามา
พี่เห็นน้องสองตระหนกในอกสั่น	แม่จอมขวัญฟังพี่ก่อนเถิดหล่อนจ๋า
เหี้ยตะกวดดอกมิใช่อะไรนา	มันออกมาจากโพรงจงโคร่งคลาน
ต้นไม้หักเมื่อตะกี้ทีจะฟัด	เจ็บสนัดหนาอนงค์พี่สงสาร
ทำเงื่องหงอยค่อยค่อยขยับซาน	เยาวมาลย์ชมเล่นไม่เป็นไร
พี่ยืนบังอยู่ข้างหน้าน้องตาขาว	ได้ฟังกล่าวน้องก็อ่อนหย่อนหวั่นไหว
สองสมรยังถอนฤทัยใน	สะอื้นใจเสียงสั่นค่อยบรรเทา
จึงถามพี่ว่านี้หรือเหี้ยนั่น	ไม่บอกฉันรู้ตัวจนกลัวเหงา
แม่จิ้มลิ้มทิมนางค่อยบางเบา	จึงว่านี่หรือที่เขาเรียกเหี้ยกัน
ไม่บอกแจ้งแกล้งให้กลัวจนตัวงอ	กลับหัวร่อเยาะเฉยมาเย้ยฉัน
อ่อเหี้ยนี้หรือที่ห้ามมาตามกัน	ว่าเหี้ยนั้นเข้าบ้านการไม่ดี
เดิมอย่างไรจึงได้ห้ามความบูราณ	ว่าเหี้ยเหล่าเข้าบ้านจะเสียศรี
พี่ฟังพลางนางถามตามคดี	ก็ว่ามีเรื่องเก่าท่านเล่ากัน ๚
๏ ในปักรณัมดำบลที่นนทุก	เรื่องสนุกมีมาว่าขันขัน
ว่าโพรงไม้ใหญ่หักหนาในป่าวัน	มีตุ๊ดตู่อยู่ในนั้นสักแสนปลาย
พรานเห็นเป็นไม่ทำไมมา	มิได้ฆ่าตุ๊ดตู่หมู่ฉิบหาย
อยู่มานานลูกหลานก็มากมาย	นับได้หลายสิบปีอยู่ดีมา
วันหนึ่งจึงอ้ายเตี้ยเหี้ยจังไร	มาอาศัยกับตุ๊ดตู่ขออยู่หนา
แต่อ้อนวอนอ่อนใจไหว้วันทา	จนเวทนาใจตุ๊ดตู่ให้อยู่ไป
วันหนึ่งนายพรานป่ามาถึงนั่น	เหี้ยก็ดั้นดื้อโดดออกโลดไล่
ว่าข้าก็จระเข้คะเนใจ	เข้าฟาดหางผางไล่ที่ท้องทาง
พรานไม่หนีตีเหี้ยจนเปลี้ยง่อย	เหี้ยก็ถอยวิ่งเข้าโพรงทำโผงผาง
พรานก็ปิดมิดปล่องทุกช่องทาง	ทั้งโพรงล่างโพรงบนตามต้นกลวง
แล้วก่อไฟใส่โขมงที่โพรงล่าง	ลุกสว่างกองไฟก็ใหญ่หลวง
ร้อนตลอดยอดกระทั่งรังกระทรวง	ตุ๊ดตู่ร่วงนับแสนแน่นลงมา
ทั้งลูกหลานผลาญฉิบหายตายลงเสีย	เพราะคบเหี้ยอยู่ให้อาศัยหนา
ตุ๊ดตู่ให้เหี้ยอาศัยจึ่งมรณา	เรื่องอย่างนี้พี่ว่าจงแจ้งใจ
มันพาเสียเพราะว่าเหี้ยเป็นอุบาทว์	จึงห้ามขาดมิให้ผ่านขึ้นบ้านไหน
ใครคบค้าพากันตายฉิบหายไป	จึ่งห้ามไว้ตั้งแต่หมู่ตุ๊ดตู่มา
ถึงคนเล่าเราท่านทุกวันนี้	ให้เลือกที่คบมิตรพินิจหนา
ถ้าคบชั่วมันจะทำช้ำวิญญาณ์	วิบัติมาถึงความสามประการ
ที่คนชั่วเปรียบเหมือนตัวเหี้ยอุบาทว์	เรื่องพิพาทมีไว้ท่านไขขาน
แม่ทั้งสองน้องจงจำคำบูราณ	เหี้ยเข้าบ้านจึงได้ห้ามตามกันมา ๚
๏ สองยุพินยินพี่ชี้เรื่องราว	ได้ฟังกล่าวก็โสมนัสสา
ว่าเสนาะเพราะเล่ากล่าวตำรา	แม่เอี่ยมว่าเข้าบ้านการไม่ดี
ฝ่ายแม่ทิมยิ้มพรายขยายเยื้อง	อ่อว่าเรื่องก็ประจักษ์เป็นสักขี
ตุ๊ดตู่ฉิบหายตายเพราะเหี้ยก็เสียที	เราเดี๋ยวนี้ก็ต้องจำเป็นตำรา
พี่เล่าพลางทางพาสุดาสอง	ทั้งคู่น้องชมไม้ไพรพฤกษา
แม่จิ้มลิ้มทิมแลแปรพักตรา	แล้วร้องว่าว้ายโน่นต้นอะไร
ช่างงามจริงกิ่งกางออกห่างต้น	ทั้งพวงผลยื่นย้อยห้อยไสว
บ้างสุกเหลืองเรืองงามอร่ามไป	ต้นอะไรอยากรู้จักน่ารักจริง
พี่ก็บอกออกตามนามพฤกษา	เรียกอัมพาในคัมภีร์มีหนาหญิง
มะม่วงกะล่อนแต่ก่อนว่าอัมพาจริง	มะม่วงสิ่งท่านสำเหนียกเรียกอัมพา
แล้วนำสองน้องนาฏลีลาศหน	จรดลเดินแดนบนแผ่นผา
แม่เอี่ยมถามนามไม้ในพนา	ว่าไม้ป่าต้นอะไรเป็นนายมูล
พี่ก็บอกออกยุบลว่าต้นหว้า	เป็นพญาใหญ่จบนภศูล
เป็นไม้นำประจำกลีบทวีปพูน	เป็นนายมูลไม้สิ้นทั้งดินดาน ๚
๏ แล้วนำสองน้องนาฏลีลาศหงส์	เชิญเที่ยวดงแดนป่าพฤกษาสาณฑ์
เสียงวิหคนกเหิรเกริ่นสำราญ	ร้องขนานสำเนียงเสียงวังเวง
แม่ทิมถามตามสำเนียงเสียงอะไร	ร้องอยู่ไหนฟังเพราะช่างเหมาะเหมง
เสียงเหมือนครวญหวนละห้อยลอยบรรเลง	ดูเหมือนเพลงสังคีตดีดดนตรี
พี่จึ่งบอกออกว่านกวิหคร้อง	โน่นแน่น้องน่ารักเจ้าปักษี
มีชื่อนามตามว่าในบาลี	เรียกโกกีลานามตามฉายา
คนทุกวันนั้นสำเหนียกเรียกกระเหว่า	ด้วยเสียงเขาเพราะพร้องหนาน้องจ๋า
ไตรภูมิครั้งตั้งกัปลำดับมา	ว่าปักษาพวกนี้มีเงินทอง
เป็นเศรษฐีมีทรัพย์นับไม่ได้	มีข้าไทยมากเหมาทั้งข้าวของ
เจ้ารุ้งนกตกขาดเป็นทาสรอง	เป็นข้าของกระเหว่าใช้แต่ไรมา
เจ้ากาดำทำหนังสือชื่อประกัน	คิดสำคัญให้กับเขากระเหว่าหนา
ถ้ารุ้งหนีมิได้ใช้เงินตรา	ให้เกาะกาไว้ขาดเป็นทาสแทน
รุ้งก็ลี้หนีจรไปซ่อนซุ่ม	กระเหว่าก็กุมกาเกาะมาตามแผน
เอาช่วงใช้ไว้เป็นทาสจนขาดแคลน	ตามที่แทนประกันรุ้งจนนุงนัง
กระเหว่าจึงได้ใช้กามาประจักษ์	ให้กาฟักไข่กระเหว่าเล่าแต่หลัง
กาจึงเลี้ยงลูกกระเหว่าเฝ้าระวัง	ตั้งแต่ครั้งประกันรุ้งจึงยุ่งเจียว
รุ้งจึงซุ่มพุ่มซอกไม่ออกหน้า	ไม่อาจหากินกลางวันมันเฉลียว
กลัวว่ากาจะจับปรับเอาเจียว	จึงต้องเที่ยวหาอาหารกาลกลางคืน ๚
๏ ทั้งสองน้องยุพินยินพี่เล่า	แม่ขวัญข้าวปรีดาไม่ฝ่าฝืน
แม่เอี่ยมว่าน่าฟังเป็นยั่งยืน	กาทั้งพื้นเลี้ยงกระเหว่าเล่ายังมี
ทับทิมทองน้องได้ฟังเหมือนดังว่า	แย้มพักตรายิ้มย่องกันสองศรี
ว่าทุกวันนั้นก็เป็นยังเห็นมี	เจ้ารุ้งหนีกาล้อมเที่ยวตอมอึง
ชมนกไม้ในดอนสิงขรเขิน	แล้วก็เดินนำสุดามาจนถึง
สกุณีมี่ร้องก้องรำพึง	แม่เอี่ยมถามนามซึ่งสกุณา
ซึ่งวิหคนกทั่วทุกตัวหมาย	ที่เป็นนายนกอะไรไฉนจ๋า
พี่ก็บอกออกกับหญิงแต่จริงมา	ไตรภูมิว่าอยู่เพียงแร้งจงแจ้งใจ
ด้วยแร้งชัดสัตย์ใจแต่ไรมา	แร้งไม่ฆ่าสัตว์เป็นเห็นนิสัย
จึ่งชื่อว่าพญาแร้งจงแจ้งนัย	จงจำไว้เถิดน้องสองสุดา
แม่จิ้มลิ้มทิมน้องพร้องแถลง	ว่าจริงแร้งมิได้คิดริษยา
กินของตายหมายประโยชน์โภชนา	เป็นสัจจาเห็นจริงทุกสิ่งอัน
แล้วเชิญนวลชวนน้องทั้งสองสม	เที่ยวเดินชมมิ่งไม้ในไพรสัณฑ์
เห็นวิหคนกเหิรเนินอรัญ	แม่เอี่ยมถามนามนั้นนกอะไร
ที่จับอยู่ดูตะคุ่มบนพุ่มสูง	อยู่เป็นฝูงยืนเด่นเห็นไสว
คอขาวขาวเล่าที่ตัวนั้นมัวไป	นกอะไรสีต่างทั้งด่างดำ
พี่จึงว่าบาลีท่านมียก	เรียกว่านกโกญจาฉายาขำ
เราทุกวันนั้นเรียกสำเหนียกนำ	ก็เรียกร่ำว่าวิหคนกกระเรียน
แม่เสงี่ยมเอี่ยมพร้องน้องหัวเราะ	ว่านามเหมาะรูปร่างเหมือนอย่างเขียน
เช่นนี้หรือชื่อวิหคนกกระเรียน	แต่ชื่ออรรถชัดเปลี่ยนเรียกโกญจา
แล้วนำน้องสองชลอจรลี	เห็นปักษีน่ารักเป็นนักหนา
ต่างต่างกันสรรพนกวิหกกา	ทั้งลิงค่างบ้างก็มาบนเนินดอน
แล้วนำน้องสองนางมาทางเขต	ถึงประเทศทางกั้นคันสิงขร
สองสุดาพากันชมพนมดอน	เห็นชะง่อนชะงักเงื้อมเลื่อมศิลา
บ้างโจษจ้อจ๋อแจ๋ออกแซ่เสียง	บ้างทุ่มเถียงถามทักกันนักหนา
เสียงว้ายหวีดกรีดร้องทั้งสองสุดา	โน่นแน่จ๋านี่แน่จ๋าออกอึงไป
แม่เอี่ยมว่าโน่นแน่จ๋าบนยอดเห็น	ดูสูงเผ่นเพียงฟ้าน่าหวั่นไหว
ชะเงื้อมงอกออกชะแง้แลขึ้นไป	แม่ทิมร้องว่าไหนเจ้าขานาย
แม่เอี่ยมหล่อนจ๋าโน่นแน่จ๋า	เป็นสีฟ้าม่วงครามงามใจหาย
แม่ทิมชี้ว่าที่ศิลาว่าเป็นลาย	ดูพราวพรายวาบวาบช่างปลาบตา
แม่เอี่ยมว่าผาตระพักเหมือนหักห้อย	ดูยืนย้อยยวงอยู่บนภูผา
โน่นแน่หล่อนก้อนชะเงื้อมเลื่อมศิลา	โน่นแน่จ๋าดูเถิดจ๋าข้างหน้าตรง
แม่ทิมว้ายนายเจ้าขาโน่นผาพวง	ช่างโชติช่วงเชื้อวิเชียรเลี่ยนระหง
ที่เห็นหมองต้องฝนก็หม่นลง	ที่สูงส่งสีฟ้าสุดตาคน
พี่เห็นน้องสองสมชมสิงขร	จึงบอกสมรให้ชมพนมหน
ว่าโน่นมีสีปองเหมือนทองปน	ชั่งสูงพ้นเห็นเหินจนเกินแล
สลับลายสายเลี้ยวเป็นเขียวอ่อน	บ้างก็ซ้อนสีช่วงเหมือนดวงแข
ดูวาบวาวขาวเหมือนสีมณีแล	บ้างงอกแง่งํ้างุ้มตะคุ่มไป
หล่อนทั้งคู่ดูเถิดจ๋าศิลาแปลก	เห็นเหมือนแยกแยะอยู่รูปลาไหล
เป็นคราบครานํ้าท่าหญ้ารำไร	เห็นข้างในเหมือนเม็ดเล็ดมะปรางค์ ๚
๏ สองยุพินยินพี่ชี้ชมผา	น้องผินหน้าเมียงเมินสะเทิ้นหมาง
เอาพัดปิดมิดปากกระดากนาง	เขินระคางเนตรช้อยชะม้อยคม
พี่จึงชวนนวลน้องสองสุดา	เห็นคูหามืดมิดสนิทสนม
เป็นถํ้ากว้างอย่างใหญ่ในพนม	เชิญไปชมเล่นเถิดน้องทั้งสองนาง
สนุกนักอักโขรโหห้อง	มีฉากช่องชั้นเฉียงเฉลียงขวาง
เป็นบรรพตลดหลั่นกั้นอยู่กลาง	ที่ตามทางห้องน้อยกว่าร้อยเรียง
ไปเถิดจ๋าฉันจะพาเข้าในถ้ำ	ค่อยค่อยคลำเลี้ยวลัดฉวัดเฉวียง
ที่เป็นทางหว่างอ้อมค้อมคดเคียง	บางก็เฉียงแฉกชั้นเป็นหลั่นไป
สองยุพินยินดีชี้ชมชวน	อนงค์นวลยิ้มแย้มอยู่แจ่มใส
แม่เอี่ยมนวลชวนแม่ทิมยิ้มละไม	ว่าหล่อนไปหรือจ๋าหล่อนเที่ยวจรดู
ฝ่ายแม่ทิมยิ้มสะกิดชิดแม่เอี่ยม	ทำแฝงเฟี้ยมกระซิบยิ้มอยู่ริมหู
ว่าถํ้านี้ที่คูหาไม่น่าดู	เห็นมืดอยู่มากมัวกลัวคนพาล
ชื่อสำเหนียกเรียกคำถํ้าอะไร	เห็นข้างเวิ้งใหญ่โตรโหฐาน
พี่จึงบอกออกคำถํ้าบูราณ	เรียกวิมานจักรีมีฉายา
แม่เอี่ยมนวลชวนแม่ทิมทำกริ่มใจ	ว่าเชิญไปเถิดจ๋าเราเข้าคูหา
แล้วเกี่ยวกรช้อนจูงพยุงพา	เข้าคูหาในถํ้าพี่นำทาง
เอาเทียนใหญ่ไฟติดปิดปลายดาบ	สว่างวาบในจังหวัดไม่ขัดขวาง
ทั้งนายไพร่ไปเป็นยืดก็มืดฟาง	ให้จุดใต้ไฟสว่างขึ้นหลายดวง
ก็เห็นสนัดชัดช่องห้องคูหา	ได้ทัศนาถ้ำเหล่าภูเขาหลวง
ที่แง้มงาบกาบอยู่เป็นรูกลวง	นี่รอยด้วงกัดเข้าไปหรือไรนา
ที่หินหุบยุบยู่เห็นบู้บี้	นํ้าก็ปรี่มากมวกคือหมวกผา
ดูงอกตุ่มปุ่มเปาเหมือนเต่านา	นี่แน่จ๋าชมเถิดน้องทั้งสองคน
แม่เอี่ยมเยื้อนเบือนผินได้ยินชี้	น้องหยิกพี่แล้วก็ทึ้งเข้าดึงขน
ว่าชมหินปลิ้นมาแกล้งว่าคน	พูดเป็นยลว่าเขารู้เท่าทัน
พี่จึงว่าผาเป็นก็เห็นจริง	ไม่ว่าหญิงให้หมองเลยน้องฉัน
แต่ปากเป็นเห็นบ่นซนครันครัน	ทำให้ขวัญเคืองอีกจนหยิกกาย
นี่แน่จ๋าน่าดูเห็นชูห้อย	ดูยื่นย้อยระย้ายาบเห็นวาบฉาย
เป็นตางอตอล้วนด้วนข้างปลาย	เห็นยาวหลายกว่าคืบเป็นหลืบลำ
แม่เอี่ยมยินผินเอาหมากใล่ปากยิ้ม	ฝ่ายแม่ทิมยืนก้มดูคมขำ
พี่เห็นนางหมางหมายทำอายอำ	พี่จึงนำชี้อี่นให้ชื่นใจ
แล้วเดินพลางทางมองห้องคูหา	เห็นศิลาลาดลื่นพื้นไศล
พี่นึกคิดจิตนำจะจำไว้	สมอย่างใจนึกพี่ดีครันครัน
ดูเกลี้ยงเกลาราวกับลาดดาดเป็นพื้น	ช่างเตียนรื่นมิได้มีธุลืผัน
ดูเหมือนเตียงเกลี้ยงประทับลับดีครัน	จะนอนวันหนึ่งก็ได้ใครจะมา
จำจะตรองต้องอุบายคิดถ่ายเท	ทำเป็นเล่ห์ดับไฟทันใดหนา
ก็มืดมนคนทุกตัวนัวนัยน์ตา	แม่เอี่ยมมาจูงแม่ทิมอยู่ริมกัน
พี่เข้าขวางกลางน้องทั้งสองนุช	แม่เอี่ยมหลุดจากแม่ทิมทำยิ้มหัน
พี่จูงแม่เอี่ยมห่างมาปรึกษาพลัน	แม่ช่วยกันพวกไพร่อย่าให้มา
บอกว่าเพชรแหวนทองของแม่ทิม	ตกมาริมตามหนทางนางจะหา
พวกไพร่ให้ออกนอกชาลา	จะเข้ามาเก็บเสียก่อนซ่อนเอาไป
แล้วแม่ส่งข้างบ่าวของเราเคียง	ให้ดูเลี้ยงขนมทั่วทุกตัวไพร่
แล้วตัวน้องย่องเข้ามาคูหาใน	ทำจุดไฟจะมาส่องของตกดิน
ถ้าแม่มาแล้วอย่ามาให้ใกล้พี่	อยู่เพียงสี่ห้าวาอย่าถวิล
ทำเป็นมองส่องแหวนที่แดนดิน	ให้บังหินแสงไฟอย่าให้มา
แล้วแสงไฟอย่าให้ออกคนนอกเห็น	อยู่แต่เป็นไฟบังอยู่ข้างผา
แล้วสั่งอีเม้าที่เรารู้ใจมา	ให้อยู่ประตูคูหาคอยห้ามคน
แม่เอี่ยมฟังสั่งสรรพแล้วกลับหลัง	ออกมาสั่งตามกระบิลสิ้นนุสนธิ์
แน่ะนางเม้าเจ้าไปบอกออกทุกคน	ตามนุสนธิ์ทุกสิ่งทั้งหญิงชาย
ว่าแหวนเพชรเม็ดทองของนายทิม	ตกมาริมตามหนทางของนางหาย
อย่าให้ใครไปย่ำทำกล้ำกราย	จะยักย้ายหยิบด้วยฉวยเอาไป
จงคอยออกนอกอยู่ประตูถํ้า	อย่าเกินกํ้าเข้ามามองต้องสงสัย
นางแพด้วยช่วยนางทับกับนางไร	ขนมในขันของเราเอาออกมา
ทั้งพวกเราบ่าวนายทิมให้อิ่มทั่ว	ให้ถ้วนตัวอิ่มจนทุกคนหนา
บรรดาของสองขันนั้นเอามา	นางพวงหนาเลี้ยงให้ทั่วทุกตัวไป
อย่าให้ใครไปมองห้องคูหา	ของเขาหายมีราคาจะสงสัย
สั่งแล้ววรนุชก็จุดไฟ	กลับเข้าไปอยู่เหมือนสั่งแต่หลังมา
๏ ข้างฝ่ายพี่นี้ก็สอดทอดตาแล	เห็นแต่แม่ทิมคนเดียวเปลี่ยวแล้วหนา
เข้าจับกรช้อนประคองว่าน้องยา	เป็นบุญพาเราจึงพบประสบกัน
แม่มานี่แล้วหนาพี่จะเล่าเรื่อง	แม่เนื้อเหลืองพี่รํ่าจะทำขวัญ
พลางประคองน้องจูงพะยุงกัน	ขึ้นนั่งชั้นแผ่นผาคูหาใน
เหมือนดังเตียงเกลี้ยงลาดอาสน์ศิลา	มีปล่องผาเหมือนหน้าต่างสว่างไสว
สว่างจำเพาะเหมาะที่ห้องพอต้องใจ	จึงปราศรัยสองต่อสองกับน้องยา
ความในอกพี่จะยกให้แม่เห็น	แม่เนื้อเย็นจงสังเวชกับเชษฐา
แต่รักนุชนงเยาว์เท่าชีวา	พี่หวังว่าสวาทขวัญจนวันตาย
แม้นได้ชมสมจิตเหมือนคิดไว้	จะฝากไข้ฝากผีเหมือนที่หมาย
ถึงตัวน้องป่วยไข้ไม่สบาย	พี่จะฟายฟูมอุตสาห์พยาบาล
เข้าลูบหลังนั่งแนบแอบถนอม	ประคองกล่อมวรนุชสุดสงสาร
น้องป้องปัดหัตถ์พี่มิให้พาน	เยาวมาลย์ตอบพลันจำนรรจา
อกเอ๋ยใครเลยจะเหมือนมั่ง	มีแต่ตั้งทุกข์โทมนัสา
นี่เนื้อกรรมทำไว้แต่ไรมา	จึงเอกาแดตนอยู่คนเดียว
ทั้งพ่อแม่ภัสดาก็หาไม่	ทั้งมาได้รันทดกำสรดเสียว
สุดจะอายชายหญิงจริงจริงเจียว	โอ้จะเหลียวเห็นใครก็ไม่มี
๏ พี่จึงว่านารีของพี่เอ๋ย	แม่ทรามเชยน้องรักจะผลักหนี
พี่มุ่งหมายบ่ายบากฝากชีวี	น้องก็ตัดสลัดพี่เสียจริงจัง
จึงประคองต้องเต้าเคล้าสมร	แล้วกางกรช้อนประคองน้องข้างหลัง
หัตถ์ของน้องสองข้างนางระวัง	คอยปิดบังมิให้ต้องทั้งสองกร
ข้างขวานางกางกันที่กรพี่	ซ้ายนารีกันกรายสายสมร
พี่จับหัตถ์นางน้องทั้งสองกร	นางยักย้ายไหล่ย้อนทำเยื้องยัน
พี่ซับสูบจูบนางที่ปรางค์ขวา	น้องเอาหน้าแนบพี่เหมือนทีผัน
พี่เอิบอิ่มนิ่มสุดาเอาหน้าดัน	พี่ก็กลั้นกลืนกล้ำให้รำจวน
น้องเบือนซ้ายย้ายปรางค์นางขยาย	พี่ก็หมายใจชมสมสงวน
เข้าแนบเน้นหน้าน้องละอองนวล	ในทรวงซวนซ่านสิ้นทั้งอินทรีย์
น้องตกใจไหวหวาดอนาถขวัญ	ระรัวสั่นกายามารศรี
น้องตอบถ้อยค่อยกระเส่ากล่าววาจี	ไม่พอที่จะมาแสร้งแกล้งรังแก
จะฆ่าฉันแล้วก็ฟันเสียให้ตาย	อย่าเถือกายจนระกำทำเป็นแผล
ฉันไม่อยู่ดูชนให้คนแล	จะฆ่าแท้แล้วก็ท่านจงฟันไป
๏ พี่ฟังน้องพร้องเพราะเสนาะนัก	ยิ่งรุมรักทรวงซ่านสะท้านไหว
จึงอุ้มนางวางพักบนตักใน	ถนอมใจกล่อมประคองให้น้องนอน
แม่เอนชายกายเนาบนเพลาแนบ	พี่อิงแอบโอบกายสายสมร
พี่แนบพักตร์นงรามทรามบังอร	น้องก็ช้อนเนตรช้อยชม้อยเมียง
น้องตอบถ้อยค่อยกระเส่าเบาไม่ดัง	พี่ค่อยฟังไม่สนัดไม่ชัดเสียง
น้องบ่นว่าพาลอมาพอเพียง	นี่แท้เที่ยงอาธรรม์าทำฉันทา
แล้วจึงทำรำตะกุยเข้าคุ้ยข่วน	น้องคร่ำครวญวอนเทวษกับเชษฐา
ว่าแม้นพี่มีจิตคิดเมตตา	ก็จงพาน้องไปส่งให้คงคืน
จึงจะเห็นว่าเมตตาให้ประจักษ์	ว่าความรักจึงอุสาห์สู้ฝ่าฝืน
พอให้น้องเห็นบ้างว่ายั่งยืน	เอาน้องคืนไปส่งให้คงควร
อย่าใจเร็วใจรวนทำด่วนได้	ถ้านานไปความเสน่ห์ไม่เหหวน
กายพี่กระนี้ก็ต้องกับน้องนวล	การประมวลเห็นกระมลไม่พ้นไป
เหมือนบุรุษยุดหมายที่ชายผ้า	ก็เรียกว่าสามีโดยวิสัย
แม้นรักน้องตรองความให้งามนัย	ให้พ้นภัยครหาเป็นราคี
พี่จึงบอกออกพร้องว่าน้องจ๋า	อันนินทาเห็นไม่สิ้นดินวิถี
ถ้ารักกันนั้นก็พากันว่าดี	ชังก็ชี้ชั่วว่าให้ราคิน
อันนินทากาเลเหมือนเทน้ำ	ไม่ชอกช้ำเหมือนเอามีดไปขีดหิน
อันลมบ้าหรือจะพาภูเขาบิน	คงถูกนินทาทุกคนไม่พ้นเลย
พลางประคองน้องนอนแล้วช้อนทรวง	อย่าห้ามหวงขัดข้องเลยน้องเอ๋ย
เทวดาพาสมให้ชมเชย	แล้วก่ายเกยกายสมรขึ้นซ้อนทรวง
ทั้งสองชงฆ์ลอดสุดาชานุน้อง	เพลาประคองเพลานางไม่ห่างหวง
ทั้งสองเพลาเพลานางห่างกระทรวง	ทะลุล่วงลำล่องน้องสุดา
น้องตกใจไหวหวั่นจนขวัญหาย	แม่ร้องว้ายแล้วก็กรีดหวีดผวา
แล้ววิงวอนอ้อนเอื้อนเยื้อนวาจา	อย่าเพิ่งมาฟันน้องให้ต้องตาย
แล้วคำรพนบรำพันอัญชุลี	ได้ปรานีน้องสักครั้งเหมือนดังหมาย
เหมือนปล่อยยกนกกาอย่าให้ตาย	ช่วยปล่อยกายผ่อนน้องสักสองวัน
เหมือนลูกไก่ได้ถือที่มือพี่	น้องไม่หนีไปไหนพ้นดอกตนฉัน
เอ็นดูหน่อยปล่อยน้องสักสองวัน	ถ้าพ้นนั้นน้องไม่ห้ามจะตามใจ
ชะน้อยหรือชื่อว่านางอย่างฉลาด	พจนารถเพราะดีไม่มีไหน
ให้พี่เผลอเพลินพลํ้าถลำใจ	ถ้าปล่อยไปก็คงหลบไม่พบกัน
จะหลอกลวงให้พี่ง่วงลงแล้วหรือ	จะวิ่งตื๋อปล่อยแต้ดอกแม่ฉัน
จะสะกัดลัดไล่เห็นไม่ทัน	จะหลอกฉันปล่อยอย่างเช่นอย่าเจรจา
พลางกระสันหันประคองนางน้องรัก	ให้ผ่อนพักประดิพัทธ์มนัสา
จนสยองพองเด่นเผ่นกายา	เหมือนช้างสารหาญกล้าที่เมามัน
เสยปะรำซํ้ารอยไม่ถอยท่า	แทงถลาเถลิงลำทำถลัน
โถมทลายย้ายถอนขย้อนยัน	ด้วยเมามันมัวกำเริบเอิบอุรา
กำลังแรงแทงกระทั่งพังกระแทก	ตะลุยแหลกทะลึ่งลั่นถลันถลา
เถลิงคว่ำคะมำล้มคมฝีงา	กำลังกล้าฮึดกระหึมซึมอินทรีย์
สำเนียงนางครางครวญหวนละห้อย	แล้วน้องช้อยเนตรชายชม้ายหนี
แม่เยื้องเยือนเบือนประเวศเนตรนารี	ตาน้องหรี่ปรี่ปรอยชม้อยเมียง
แล้ววอนว่าเมตตาฉันช่วยฟันศอ	อย่ารีรอเลยจงฉาดให้ขาดเฉียง
น้องสุดทรงที่จะดิ้นสิ้นสำเนียง	น้องสุดเสียงที่จะสั่งประทังทรง
พี่ฟังน้องพร้องเพราะเสนาะนัก	จึงก้มพักตร์ลงกับพักตร์นวลหง
พี่แนบเนียนเน้นปรางนางจำนง	เหมือนน้องส่งหนุนยื่นให้ชื่นใจ
พี่สอดกรกรน้องพ้องกระหวัด	โสมนัสแสนสนิทพิสมัย
ทรวงต่อทรวงแนบทรวงแม่ดวงใจ	เพลาก็ไขว่เพลาค้างเข้าง้างงัน
แล้วพินิจพิศน้องดูผ่องพักตร์	แฉล้มลักษณ์ดูฤอย่างนางสวรรค์
ดูจิ้มลิ้มพริ้มพริ้งทุกสิ่งอัน	พี่รับขวัญปลอบสุดาแล้วพาที
ว่าบุญชักอัคเรศกับเชษฐา	จึงพูนพามาภิรมย์ประสมศรี
แม่เสี่ยงบุญเสี่ยงกรรมที่ทำมี	น้องกับพี่ไม่รู้จักมารักกัน
บุรุษชายหลายชนิดจริตตัว	ทั้งดีชั่วมากประมวลล้วนขยัน
เหมือนตัวพี่นี้เป็นกลางอย่างรำพัน	ไม่ดีไม่ชั่วตัวฉันพอเป็นกลาง
ไม่มุทะลุบุบะทำกะกุม	เป็นอุมพลุมพลุ่มพล่ามให้นามหมาง
ไม่พาให้เมียเสียหน้าที่ท่าทาง	ทำให้นางอับอายขายพักตรา
สงวนศักดิ์รักเป็นเช่นผู้ดี	จะพาทีก็ประมาณการโวหาร์
ไม่เบาหนักชักเชือนเหมือนพาลา	อย่างที่ว่าน้องเอ๋ยไม่เคยเป็น
น้องอย่ากลัวมีผัวไม่เทียมเพื่อน	ก็คงเหมือนกับเขามีอย่างที่เห็น
แม่ตรองดูเอาแต่อยู่น้ำใจเย็น	แม่อย่าเห็นสุกกะตาว่าเป็นดี
เหมือนน้องรักอัคเรศกับเชษฐา	ดังจันทราเคียงคู่พระสูรย์ศรี
เราถนอมกล่อมใจกันให้ดี	จะฝากผีปรองดองกันสองรา
แม่ร้อยชั่งน้องได้ฟังพี่รำพัน	สอดกระสันกรประหวัดรัดเชษฐา
น้องแฝงเฟี้ยมเลียมเลี่ยงเมียงพักตรา	แล้วม้วนหน้าไว้กับดวงในทรวงเรียม
แล้วนุชพร้องว่าน้องขอกินนม	น้องก็อมดูดพี่ไม่มีเหนียม
พี่ยิ้มย่องน้องพบทำหลบเลียม	แม่แฝงเฟี้ยมดูดดื่มพี่ปลื้มใจ
น้องครํ่าครวญชวนชะอ้อนแล้ววอนพูด	เหมือนลูกดูดนมแม่แท้วิสัย
พี่จึ่งค่อยค่อยว่าเจรจาไป	ว่าลูกใครหลงมาไม่หากัน
ดูน่าชังรังเกียจน่าเกลียดนัก	ทั้งผิวพักตร์เผ้าผมก็คมสัน
ปรางทั้งสองผ่องเปล่งเหมือนเพ็งจันทร์	ประหลาดครันลูกใครนี่หลงมา
กำลังอ่อนนอนแอบอยู่แนบแม่	ยังอ่อนแออดอมน้ำนมหนา
เห็นนมชายดูดดื่มไม่ลืมตา	นอนผวาให้พี่กกในอกใจ
แล้วงามงอนค้อนพี่ทีเหมือนโกรธ	ทำอ้าโอษฐ์กัดอุราแล้วปราศรัย
ว่าเก้อกุ๋ยคุยก็ออกจ้อไป	มาแคะไค้ค่อนคำทำนินทา
ใครวานไหว้ให้รังแกกับแก้เกี้ยว	ทำลดเลี้ยวลวงมาได้ในคูหา
ขึ้นหลังคอนก่อนแล้วก็เป็นต่อมา	เห็นเสียท่าทับตัวถัวเป็นที
พี่จึงตอบปลอบรำพันว่าขวัญจ๋า	พี่มรณาน้องเจ้าจงเผาผี
อันศพซากจะขอฝากกับเทวี	ภัคินีน้องอย่าแหนงระแวงเลย
ถึงดีชั่วพี่เป็นผัวของแม่แล้ว	แม่ดวงแก้วแม่อย่าหมองแล้วน้องเอ๋ย
แม้นชีวีพี่ยังอยู่เป็นคู่เชย	น้องเอ๋ยมิให้อายขายพักตรา
ด้วยตัวพี่นี้ไม่เล่นเป็นนักเลง	ทำโผงเผงกินเหล้าเมาโมหา
การพนันขันต่อฉ้อเขามา	อทินนาโจรกรรมไม่ทำกัน
มิให้ยับอับอายขายพักตรา	พอเทียมหน้าเพื่อนพ้องดอกน้องฉัน
แม้นกลับหลังยังนิเวศถึงเขตคัน	จะทำขวัญน้องหนาภาษาจน
จะร้อยพวงดวงแก้วกับทองกรอง	ทำขวัญน้องซ้ายขวาสถาผล
ให้อยู่เย็นเป็นสุขไม่ทุกข์ทน	ได้ครองคู่อยู่ไปจนสักแสนปี ฯ
๏ โอ้ครั้งนี้พี่มาอยู่ในคูหา	สุดปัญญาเป็นไศลในไพรศรี
จะทำขวัญนั้นนุชก็สุดที	พี่ก็มีแต่ธำมรงค์จะจงใจ
จึงถอดแหวนเพชรวาบที่ปลาบปลิว	ออกจากนิ้วดัชนีดูศรีใส
สอดให้น้องลองสวมก็หลวมไป	เอาเถิดใส่ตามหลวมสวมไปพลาง
แล้วจึงขันพันด้ายใส่สีผึ้ง	ก็คงตึงคับไม่หลุดนุชอย่าหมาง
น้องสอดใส่ธำมรงค์วงสำอาง	แหวนของนางใส่ข้างนอกเอาออกกัน
น้องชมชูดูแหวนแสนกระจ่าง	แม่ยิ้มปรางปรีดาน่ารับขวัญ
พี่สูบปรางเน้นปรางไม่วางกัน	น้องเบือนผันซ้ายพี่คะยีตาม
น้องเบือนขวาพี่ก็ย้ายไปฝ่ายขวา	เข้าแนบหน้าแน่นในฤทัยหวาม
พี่ประคองน้องก็รัดสัมผัสงาม	เพลาก็ตามเพลาระแวกแซกซ้ำกัน
ให้มืดมัวทั่วแดนพื้นแผ่นเขา	พอน้องเพลาขยายออกผายผัน
เหมือนคชสารรานเริงในเชิงมัน	ดุดันโดดดึงทะลึ่งโดน
ทะลวงลำทำทะลุมุทวี	โถมถี่แทงทำคะมำโผน
เหมือนช้างเผือกเชือกคะนองที่ผองโพน	ทะลึ่งโจนจมจ้ำซ้ำฝีงา
สำเร็จรักพรักพร้อมประนอมสนอง	เกษมสองสมกระสันด้วยหรรษา
พี่จึงลดถดถอยคล้อยลงมา	เพียงสุดาวรนุชดุษฎี
น้องก็ฟื้นตื่นขึ้นนั่งประทังทรง	นวลอนงค์หยิบคว้าผ้าภูษี
มาชำระสะสางสำอางดี	จึงเทวีนุ่งห่มพอสมตน
น้องประนมก้มราบกราบเชษฐา	กับบาทาน้อมประนามลงสามหน
แล้วอ้อนวอนหย่อนยอบมอบตัวตน	..............ฯลฯ............
( หมดเนื้อความในต้นฉบับ )
ภาคผนวก
ตำนานการเลิกอากรบ่อนเบี้ยและหวย
พระนิพนธ์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
๑. อธิบายกำเนิดการเล่นถั่วโปและหวย
การเล่นถั่วโป และ หวย เป็นของจีนคิดเล่นขึ้นในเมืองจีนก่อน แล้วพวกจีนที่ไปอยู่ต่างด้าวพาไปเล่น จึงได้แพร่หลายต่อไปในประเทศอื่นๆ ข้าพเจ้าได้วานพระเจนจีนอักษร (สุดใจ ตัณฑากาศ) ศาลตราจารย์ภาษาจีนในราชบัณฑิตยสภาให้ช่วยค้นหาเรื่องเหตุเดิมที่จะมีการเล่นนี้ขึ้นในเมืองจีน ได้ความในหนังสือ ยี่ จับ สี่ ซื้อ อ่าว หั่ง จือ เป็นเรื่องพงศาวดารจีนตอนราชวงศ์ตั้งฮั่น ว่าเมื่อครั้งราชวงศ์ตั้งฮั่นเป็นใหญ่ในเมืองจีน แผ่นดินพระเจ้าสูนฮ่องเต้ อันเป็นรัชกาลที่ ๗ เสวยราชย์แต่ พ.ศ. ๖๖๙ จน พ.ศ. ๖๘๘ นั้น ขุนนางจีนคนหนึ่งชื่อเลียงกี คิดการเล่นพนันขึ้นอย่าง ๑ เดิมเรียกว่า อีจี๋ แปลว่ากระแปะคิด วิธีใช้นับ ๔ เป็นเกณฑ์ คือ เอากระแปะหลายๆ สิบกระแปะมากองเข้า แล้วเอาภาชนะอันหนึ่งครอบกองกระแปะนั้นไว้ ให้คนทั้งหลายที่เล่นด้วยกันทายว่าจะเป็นเศษ ๑ หรือ ๒ หรือ ๓ หรือครบ ๔ เมื่อทายกันแล้วจึงเปิดภาชนะที่ครบออกแล้วนับกระแปะปัดไปทีละ ๔ กระแปะ ๆ ปัดไปจนกระแปะในกองนั้นเหลือเป็นเศษ ๑ หรือ ๒ หรือ ๓ หรือ ๔ ตรงกับที่ผู้ใดทาย ผู้นั้นก็เป็นถูก ใครวางเงินแทงเท่าใดถ้าถูกเจ้ามือก็ต้องใช้ให้ ใครแทงไม่ถูกเจ้ามือก็รับเงินที่แทงเสีย
ต่อมาถึงสมัยล่ำปักเฉียว เวลาเมืองจีนแตกกันเป็นภาคเหนือกับภาคใต้ ต่างรัฐบาลกัน ในระวาง พ.ศ. ๙๖๓ จนถึง พ.ศ. ๑๑๓๒ ในสมัยนั้นการเล่นที่เรียกว่า อีจี๋ (ทำนองจะเป็นเพราะเอาสิ่งอันใดกองแทนกระแปะให้สังเกตง่ายขึ้น) จึงเรียกแปลงชื่อว่า “ทัวหิ่” แปลว่า เล่นแจง
ต่อมาเมื่อสมัยราชวงศ์ถังเป็นใหญ่ ในระวาง พ.ศ. ๑๑๖๑ จน พ.ศ. ๑๔๕๐ มีผู้แปลงชื่อการเล่น “ทัวหิ่” มาเรียกว่า “ทัวจี๋” แปลว่าแจงกระแปะ (เพราะว่ากระแปะที่เล่นนั้นขัดปลั่งเหมือนกับทอง) ก็มี เรียกว่า “ทัว” แปลว่าแจงเท่านั้น (เพราะใช้แจงด้วยเบี้ยหรือสิ่งอื่นอันมิใช่กระแปะ) ก็มี เรื่องมูลเหตุของการเล่นทัว ที่เราเรียกกันว่า “ถั่ว” มีมาดังนี้ ที่ไทยเราเรียก “ถั่ว” เห็นจะเป็นแต่เพี้ยนมาจากคำ “ทัว” ภาษาจีน หาใช่เพราะเอาถั่วมากำแทนกระแปะไม่
เรื่องเหตุเดิมที่จะเกิดการเล่นโป ซึ่งจีนเรียกว่า “ป๊อ” นั้นยังค้นไม่พบอธิบาย ได้ความแต่ว่าเป็นของคิดขึ้นที่อำเภอเจี๊ยวอาน ในมลฑลฮกเกี้ยน และว่ามีขึ้นในสมัยตอนปลายราชวงศ์ใต้เหมง หรือเมื่อต้นราชวงศ์ใต้เชงเป็นใหญ่ในเมืองจีน ประมาณราว พ.ศ. ๒๑๐๐ เพราะฉะนั้น โปเป็นของมีขึ้นทีหลังถั่วช้านาน โปที่มาเล่นกันในประเทศสยามนี้มี ๒ อย่าง ไทยเราเรียกว่า “โปกำ” เพราะกำเหมือนถั่ว ผิดกันแต่วิธีแทงอย่าง ๑ เรียกว่า “โปปั่น” ใช้ครอบทองเหลืองมีลิ้นรูปเหมือนลูกบาตรอยู่ข้างใน ปั่นครอบไปจนได้เหลี่ยมแล้วเปิดผา ซีกขาวที่ลิ้นอยู่ตรงแต้มไหนถือว่าออกแต้มนั้นมีอย่าง ๑ สันนิษฐานว่า ที่จีนเรียกป้อ เห็นจะได้แก่โปปั่นอย่างเดียว โปกำจะเป็นของคิดเอาวิธีเล่นถั่วกับเล่นโปประสมกันปรุงขึ้นต่อภายหลัง ได้ความในเรื่องมูลเหตุที่จะเกิดการเล่นโปแต่เท่านี้
ส่วนเหตุเดิมที่จะเกิดหวยนั้น ได้ความในหนังสือชื่อยังว่าหวยเป็นของเพิ่งคิดขึ้นในแผ่นดินพระเจ้าเตากวาง รัชกาลที่ ๖ ในราชวงศ์ใต้เชง เสวยราชย์แต่ปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๓๖๔ จนปีจอ พ.ศ. ๒๓๙๔ (ตรงกับรัชกาลที่ ๒ ต่อรัชกาลที่ ๓ กรุงรัตนโกสินทร์นี้) ว่ามีผู้คิดเล่นที่อำเภอว่างง่ามในมณฑลเจ๊เกี๋ยงก่อน จีนเรียกว่า“ฮวยหวย” ลักษณะการเล่นนั้นทำป้ายเล็ก ๓๔ ป้าย เขียนชื่อคนโบราณลงป้ายละชื่อ ชื่อคนโบราณเหล่านั้น คือชื่อว่า “สามหวย” “ง่วยโป๊” เป็นต้น ล้วนเป็นคนมีชื่อเสียงครั้งราชวงศ์ซ้อนทั้งสิ้น กระบวนเล่นนั้น เจ้ามือเลือกป้ายอัน ๑ ใส่ลงในกระบอกไม้ปิดปากกระบอกเสีย แล้วเอาแขวนไว้กับหลังคาโรง ให้คนทายว่าจะเป็นชื่อคนไหนใน ๓๐ ชื่อนั้น ถ้าทายถูกเจ้ามือก็ใช้ ๓๐ ต่อ ถ้าทายผิดก็ริบเอาเดิมพันเสีย เรื่องมูลเหตุที่หวยเกิดขึ้นในเมืองจีนสืบได้ความดังแสดงมานี้
๒. ตำนานเรื่องตั้งอากรบ่อนเบี้ยในประเทศสยาม
การเล่นถั่วและโปจะเข้ามาถึงประเทศสยามเมื่อใด ไม่มีหลักฐานที่จะทราบได้แน่ (ทราบได้แต่หวยซึ่งจะกล่าวอธิบายต่อไปข้างหน้า) ถึงกระนั้นก็มีเค้าเงื่อนพอจะสันนิษฐานได้อยู่บ้าง ด้วยปรากฏในเรื่องมูลเหตุว่าการเล่นถั่วเกิดขึ้นในเมืองจีนกว่า ๑๗๐๐ ปีมาแล้ว ส่วนโปนั้นเพิ่งเกิดขึ้นได้ราว ๓๕๐ ปี อาศัยเหตุที่จีนไปมาค้าขายกับประเทศสยามตั้งแต่ดึกดำบรรพ์ ถ้าประมาณว่าพวกจีนได้พาการเล่นถั่วมาถึงประเทศนี้ตั้งแต่ครั้งราชวงศ์พระร่วงครองกรุงสุโขทัย และประมาณว่าจีนได้พาโปเข้ามาเล่นเมื่อในรัชกาลพระเจ้าปราสาททอง หรือสมเด็จพระนารายณ์ครองกรุงศรีอยุธยา ก็เห็นจะไม่คลาดเคลื่อนห่างไกล และอาจสันนิษฐานได้ต่อไปว่า เดิมเห็นจะไม่มีอากรเพราะคงเล่นกันแต่ในพวกจีนซึ่งตั้งบ้านเรือนอยู่รวบรวมกันเป็นแห่งๆ แต่นานมาไทยที่ไปมาค้าขายในบ้านจีนไปเล่นถั่วโปเป็น และชอบเล่นกันมากขึ้น บางทีอาจมีเหตุเกิดวิวาทบาดทะเลาะทำร้ายกันและกันด้วยเรื่องเล่นเบี้ยด้วย รัฐบาลในสมัยนั้นเห็นว่าจะปล่อยให้เล่นถั่วโปกันตามชอบใจดังแต่ก่อนไม่ได้ จึงได้คิดจัดการควบคุมโดยให้เล่นได้แต่ในบ่อนอันมีจำนวนจำกัด และอนุญาตให้แต่จีนบางคนซึ่งเห็นว่าเป็นคนซื่อตรงและมีหลักฐานมั่นคงเป็นนายบ่อนผู้รับผิดชอบต่อรัฐบาล ให้นายบ่อนมีอำนาจที่จะ “ต๋ง” (คือชักส่วนลด) จากเดิมพันที่เล่นกันนั้นเป็นผลประโยชน์ และใช้จ่ายในการรักษาบ่อน ครั้นมีนายบ่อนขึ้นเช่นนั้น เมื่อปรากฏว่านายบ่อนได้กำไรมากก็เป็นธรรมดาที่จะมีผู้ปรารถนาแย่งกันเป็นนายบ่อนมากด้วยกัน ก็เกิดการร้องขอเป็นนายบ่อนโดยยอมแบ่งกำไรให้เป็นเงินหลวงสำหรับใช้ราชการ จึงเกิดอากรบ่อนเบี้ยขึ้นด้วยประการฉะนี้ คือว่าตั้งผู้ซึ่งยอมให้เงินแก่รัฐบาลมากกว่าเพื่อนเป็นนายบ่อน แต่เดิมนายบ่อนคนหนึ่งก็เห็นจะรับผูกอากรแต่ในหมู่บ้านจีนแห่งหนึ่ง และบางทีจะมีจำกัดด้วยว่าให้เล่นได้แต่จีน (เหมือนเช่นเมื่อแรกตั้งภาษีฝิ่น ยอมให้สูบฝิ่นแต่จีนเท่านั้น) ครั้นนานมามีผู้ขอผูกอากรมากรายหลายแห่งขึ้น และความปรากฏว่าห้ามไทยไว้ไม่อยู่ จึงเปลี่ยนให้ผูกอากรบ่อนเบี้ยเป็นเมืองๆ และยอมให้ไทยเข้าเล่นเบี้ยในบ่อนได้ไม่ห้ามปราม
อากรบ่อนเบี้ยมีมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา แต่จะมีขึ้นเมื่อในรัชกาลไหนทราบไม่ได้แน่ ได้ตรวจดูในจดหมายเหตุฝรั่งแต่งครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์ เช่นหนังสือมองซิเออร์เดอลาลุแบราชทูตฝรั่งเศสแต่งเป็นต้น ก็หาปรากฏว่ามีอากรบ่อนเบี้ยไม่ มาพบหลักฐานว่ามีอากรบ่อนเบี้ยต่อเมื่อในรัชกาลพระเจ้าบรมโกศ ด้วยกล่าวไว้ในบานแผนกกฎหมาย พระราชกำหนดเก่าบทที่ ๒ ตั้งเมื่อ ณ วันพุธ เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีชวด จุลศักราช ๑๑๑๘ (ตรงกับ พ.ศ. ๒๒๙๙ ก่อนพระเจ้าบรมโกศสวรรคต ๒ ปี) ความในพระราชกำหนดนั้นว่า ขุนทิพกับหมื่นรุดอักษรยื่นเรื่องราวให้กราบบังคมทูลตั้งบ่อนเบี้ยขึ้นในแขวงเมืองราชบุรี เมืองสมุทรสงคราม เมืองสมุทรปราการ รับจะประมูลเงินหลวงขึ้นเสมอปีละ ๓๗๑ ชั่ง (๒๙,๖๘๐ บาท ทรงพระราชดำริว่าหัวเมืองทั้ง ๓ นั้น เป็นที่ใกล้สวนบางช้าง อันเงินอากรสวนขึ้นพระคลังอยู่เป็นอันมาก และได้มีกฎรับสั่งห้ามอยู่แต่ก่อนว่ามิให้ตั้งบ่อนเบี้ยในหัวเมืองเหล่านั้น ซึ่งผู้มีชื่อมายื่นเรื่องราวให้กราบบังคมทูลดังนี้ผิดอย่างธรรมเนียม และจะกระทำให้ไพร่ฟ้าอาณาราษฎรทั้งปวงได้รับความเดือดร้อนขัดสนต่อไป จึงมีพระราชโองการสั่งแก่ออกญารัตนาธิเบศร ผู้ว่าราชการที่สมุหมณเฑียรบาล ให้เอาตัวผู้กราบบังคมทูล ขอประมูลลงพระราชอาญาฯ และต่อไปเมื่อหน้าถ้ามีผู้มาร้องขอประมูลพระราชทรัพย์ด้วยการอย่างใด ให้ (เจ้าพนักงาน) พิเคราะห์ดูแต่ที่ชอบที่ควร แล้วจึงนำความขึ้นกราบบังคมทูล และห้ามมิให้ไปเดินเหินเจ้านายและข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายใน (อันมิใช่เจ้าหน้าที่) ให้กราบทูลให้เป็นอันขาด เนื้อความตามพระราชกำหนดที่กล่าวมานี้ พิเคราะห์ดูมีเค้าเงื่อนที่จะสันนิษฐานเรื่องตำนานอากรบ่อนเบี้ย คือ
ข้อ ๑ ที่ปรากฏในกระแสพระราชดำริว่าได้มีกฎห้ามมิให้ไปตั้งบ่อนเบี้ยในหัวเมืองที่ใกล้ส่วนใหญ่ อันเป็นที่ได้เงินอากรหลวงอยู่ปีละมาก ๆ เช่นนี้ ส่อให้เห็นว่าเมื่อรัฐบาลจะตั้งอากรบ่อนเบี้ยขึ้นนั้น ได้มีความคิดจะยอมให้เล่นเบี้ยแต่ในที่บางแห่ง อีกประการหนึ่ง ที่ว่าถ้าให้ไปตั้งบ่อนเบี้ยขึ้นจะกระทำให้ไพร่ฟ้าประชาราษฎรเดือดร้อนขัดสนฉะนั้น ส่อให้เห็นว่าไม่ปรารถนาจะให้ไทยเล่น
ข้อ ๒ ที่ปรากฏว่าผู้ถวายเรื่องราวขอ “ประมูลเงินขึ้นเสมอปีละ ๓๗๑ ชั่ง” ดังนี้ หมายความว่า รวมทั้งจำนวนเงินอากรเดิมอยู่ในนั้นด้วย คือว่าจะรับทำทั้งอากรบ่อนเบี้ยซึ่งมีอยู่ในกรุงศรีอยุธยาแล้ว และขอขยายเขตตั้งบ่อนต่อออกไปตามหัวเมืองทั้ง ๓ นั้น จึงยอมเพิ่มเงินหลวงขึ้นปีละ ๓๗๑ ชั่ง ในข้อนี้เป็นอันได้ความว่าเงินอากรบ่อนเบี้ยเวลานั้น รวมทั้งสิ้นเห็นจะไม่เกินปีละ ๓๕๐ ชั่ง (๒๘,๐๐๐ บาท)
ข้อ ๓ ในคำขอประมูลได้ออกชื่อเมืองนครชัยศรี เมืองสาครบุรี และ เมืองธนบุรี ข้ามไปขอตั้งที่เมืองราชบุรี เมืองสมุทรสงคราม และเมืองสมุทรปราการดังนี้ ส่อให้เห็นว่า เมืองนครชัยศรี เมืองสาครบุรี และ เมืองธนบุรีเห็นจะมีบ่อนเบี้ยรวมอยู่ในอากรแต่ก่อนแล้ว เพราะเป็นที่มีจีนตั้งอยู่มากทั้ง ๓ เมือง โดยนัยนี้สันนิษฐานว่าเมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๒๙๙ ปีที่ตั้งพระราชกำหนดอันกล่าวมานั้น บ่อนเบี้ยเห็นจะมีแต่ที่ในจังหวัดพระนครศรีอยุธยากับหัวเมืองที่ใกล้เคียงอีกบางเมือง คือ เมืองนนทบุรี ๑ เมืองธนบุรี ๑ เมืองนครชัยศรี ๑ เมืองสาครบุรี ๑ บางทีจะมีที่เมืองฉะเชิงเทราด้วยอีกเมือง ๑ แต่ที่เมืองวิเศษชัยชาญกับเมืองลพบุรีนั้นสงสัยอยู่ และอากรบ่อนเบี้ยทั้งปวงรวมอยู่ในนายอากรคนเดียว
ข้อ ๔ ที่เงินอากรบ่อนเบี้ยทั้งสิ้นไม่ถึงปีละ ๓๐,๐๐๐ บาท ข้อนี้ส่อให้เห็นว่าคงจะตั้งบ่อนแต่ตามหมู่บ้านจีน บางทีจะเพิ่งเกิดอากรบ่อนเบี้ยขึ้นเมื่อในรัชกาลพระเจ้าบรมโกศนั้นเองก็เป็นได้ ด้วยเมื่อปีที่ตั้งพระราชกำหนดซึ่งกล่าวมานั้น พระเจ้าบรมโกศเสวยราชย์มาได้ ๒๔ ปี ดูบ่อนเบี้ยยังไม่แพร่หลายและเงินอากรก็ไม่เท่าใดนัก ถ้าอากรบ่อนเบี้ยได้ตั้งมาถึงสี่สิบห้าสิบปี เห็นเงินอากรจะมากกว่านั้น
เมื่อล่วงแผ่นดินพระเจ้าบรมโกศมาแล้วในระวางเวลา ๙ ปี เมื่อก่อนจะเสียกรุงศรีอยุธยาแก่พม่า อากรบ่อนเบี้ยจะเปลี่ยนแปลงอย่างไรบ้างหามีจดหมายเหตุปรากฏไม่ ถึงสมัยกรุงธนบุรีและกรุงรัตนโกสินทร์ในชั้นแรกมิใคร่มีเค้าเงื่อนที่จะทราบได้ว่าการอากรบ่อนเบี้ยอย่างไร สันนิษฐานว่าจะเป็นมาอย่างครั้งกรุงศรีอยุธยา มีการเนื่องในอากรบ่อนเบี้ยอย่าง ๑ ซึ่งปรากฏเกิดขึ้นเมื่อครั้งรัชกาลที่ ๑ เดิมบ้านพวกจีนตั้งอยู่ตรงที่สร้างพระบรมมหาราชวังทุกวันนี้ ครั้นเมื่อย้ายพระนครมาสร้างฝั่งตะวันออก จะสร้างพระบรมมหาราชวัง จึงโปรดให้พวกจีนย้ายลงไปตั้งบ้านเรือนอยู่ที่ตำบลสำเพ็ง ตั้งบ่อนเบี้ยสำหรับบ้านจีนที่ริมแม่น้ำตรงหน้าวัดเกาะ ครั้นเกิดมีถนนในหมู่บ้านจีน จึงย้ายบ่อนเบี้ยไปตั้งริมถนนสำเพ็งเรียกว่า “กงสีลัง” บ่อนกงสีลังนี้ได้เป็นหัวหน้าบ่อนเบี้ยทั้งปวงต่อมา จนจัดการลดบ่อนเบี้ยลงเมื่อในรัชกาลที่ ๕ ที่ว่าเป็นหัวหน้านั้น คือเป็นพนักงานให้สัญญาอาณัติแก่บ่อนเบี้ยทั้งปวง เป็นต้นว่าถึงตรุษสงกรานต์อันเป็นเวลาที่ราษฎรจะเล่นถั่วโปกันได้ตามชอบใจ นายบ่อนกงสีลังเป็นผู้มีหน้าที่ตีม้าล่อบอกเป็นสัญญาแก่ชาวพระนครว่า “เล่นเบี้ยได้ละ” ครั้นเมื่อสิ้นตรุษสงกรานต์ นายบ่อนกงสีลังก็มีหน้าที่ตีม้าล่อบอกประกาศให้เลิกเล่นฉะนี้เป็นตัวอย่าง
เมื่อในรัชกาลที่ ๑ ติดทำศึกสงคราม ไม่มีโอกาสที่จะจัดการทำนุบำรุงผลประโยชน์แผ่นดิน ถึงรัชกาลที่ ๒ ปรากฏว่าเงินรายได้สำหรับจ่ายใช้ราชการตกต่ำไปมาก จึงเริ่มจัดภาษีอากรเพื่อบำรุงผลประโยชน์แผ่นดิน การที่จัดในชั้นนั้นจะจัดอย่างไรบ้างยังไม่ทราบ แต่มีปรากฏในหนังสือของครอเฟิตทูตอังกฤษมาแต่อินเดีย ในรัชกาลที่ ๒ แต่งไว้ว่าเงินอากรบ่อนเบี้ยในเวลานั้นได้ปีละ ๒๖๐,๐๐๐ บาท มากกว่าเมื่อครั้งรัชกาลพระเจ้าบรมโกศ ซึ่งกล่าวมาแล้วเกือบ ๑๐ เท่า (ทั้งมีเหตุเสียบ้านเมือง และต้องรบพุ่งมาช้านานในระหว่างเวลา ๖๘ ปีนั้น) จึงเห็นว่าเมื่อในรัชกาลที่ ๒ คงจัดการแก้ไขอากรบ่อนเบี้ยด้วยเป็นสำคัญอย่าง ๑ ประเพณีที่ยอมให้ตั้งบ่อนเบี้ยตามหัวเมืองทั่วไปไม่จำกัด และที่แยกอากรบ่อนเบี้ยตามหัวเมืองออกผูกเป็นเมืองๆ ก็ดีและที่แยกอากรบ่อนเบี้ยในกรุงเทพฯ ออกผูกเป็นแขวงๆ ไม่รวมในนายอากรคนเดียวก็ดี เห็นจะจัดขึ้นเมื่อรัชกาลที่ ๒ เงินอากรบ่อนจึงเพิ่มพูนขึ้นมากถึงเพียงนั้น ถึงรัชกาลที่ ๓ จัดการและตั้งวิธีภาษีอากรต่างๆ ต่อมาประจวบเวลาบ้านเมืองเจริญสุขสมบูรณ์ยิ่งขึ้น เงินอากรบ่อนเบี้ยก็มากขึ้นเป็นอันดับ จนถึงปีละ ๙๐๐,๐๐๐ บาท ครั้นถึงรัชกาลที่ ๔ เมื่อทำหนังสือสัญญาเปิดการค้าขายกับฝรั่งต่างประเทศ ต้องเลิกภาษีผูกขาด (Monopoly) หลายอย่าง เงินผลประโยชน์แผ่นดินตกต่ำไปในตอนแรก จึงตั้งภาษีภายในขึ้นทดแทนหลายอย่าง และอย่างหนึ่งนั้นตั้งอากรพนันเพิ่มเข้าในอากรบ่อนเบี้ย บัญญัติว่า ถ้าใครจะเล่นพนันเอาทรัพย์สินกันในการเล่นเหล่านี้คือ ไพ่เรือ ๑ หมากรุก ๑ สะแก ๑ สะกา ๑ ดวด ๑ วิ่งวัวคน ๑ วิ่งวัวระแทะ ๑ วิ่งม้าหรือวิ่งวัวควาย ๑ แข่งเรือ ๑ ชนไก่ ๑ ชนนก ๑ กัดปลา ๑ ต้องเสียค่าอนุญาตแก่นายอากรบ่อนเบี้ยในแขวงที่จะเล่นนั้นก่อนจึงจะเล่นได้ เงินอากรการพนันนั้นบวกขึ้นในอากรบ่อนเบี้ยเมื่อในรัชกาลที่ ๔ เงินอากรบ่อนเบี้ยก็มากขึ้น ได้ถึงราวปีละ ๕๐๐,๐๐๐ บาท
ลักษณะการอากรบ่อนเบี้ยในชั้นกรุงรัตนโกสินทร์เมื่อก่อนเริ่มเลิกบ่อนเบี้ยในรัชกาลที่ ๕ นั้นว่าตามโครงการณ์เป็นดังกล่าวต่อไปนี้คือ
๑) เมื่อก่อนสิ้นปี ใครประสงค์จะรับทำอากรบ่อนเบี้ยในปีหน้าที่หัวเมืองไหนหรือที่แขวงไหนในจังหวัดกรุงเทพฯ ก็ทำเรื่องราวยื่นต่อกรมพระคลังมหาสมบัติ บอกจำนวนเงินอากรที่จะยอมให้แก่รัฐบาล ใครยอมให้เงินมากกว่าเพื่อนก็ได้เป็นนายอากร
๒) ผู้ที่ได้เป็นนายอากรได้รับประทวนตราตั้งเป็นที่ขุนพัฒนสมบัติ (หรือชื่อมีสร้อยอย่างอื่นแต่ขึ้นต้นชื่อด้วยคำว่าพัฒนทั้งนั้น เป็นเหตุให้คนทั้งหลายเรียกนายอากรบ่อนเบี้ยว่า “ขุนพัฒน์” ทุกคน) แต่เมื่อออกจากตำแหน่งนายอากรก็ต้องออกจากที่ขุนพัฒน์ด้วย อันเหตุที่ตั้งนายอากรเป็นหมื่นเป็นขุนนั้น เพราะตามกฎหมายลักษณะพิจารณาความในโรงศาลแต่ก่อน ผู้ใดจะแต่งทนายว่าความแทนตัวที่ในโรงศาลไม่ได้เว้นแต่ข้าราชการที่ถือศักดินาตั้งแต่ ๔๐๐ ไร่ขึ้นไป คือว่าผู้ที่มีตำแหน่งหน้าที่ราชการอยู่เป็นนิจ ถ้าต้องไปว่าความเองจะเสียราชการ จึงยอมให้แต่งทนายได้ ก็ผู้ที่จะเป็นนายอากร (ไม่เลือกว่าอากรใดๆ) ย่อมมีเหตุเกี่ยงแย่งถึงเป็นถ้อยความกับราษฎรเนืองๆ เพื่อจะมิให้เสียหายในการอากร รัฐบาลจึงตั้งนายอากรเป็นหมื่นเป็นขุนถือศักดินา ๔๐๐ เวลาเป็นความจะได้แต่งทนายได้
๓) นายอากรจะตั้งบ่อนเบี้ยสักกี่แห่งในเขตท้องที่ของตนก็ตั้งได้ แต่ต้องลงทุนของตนเองทั้งในการปลูกสร้างบ่อนเบี้ย และเสียค่าใช้จ่ายในบ่อนนั้น ข้อนี้ดูเหมือนจะหนักหน้าแทบเหลือกำลังนายอากร ด้วยได้เป็นตำแหน่งเพียง ๑๒ เดือน แต่ความที่จริงหาลำบากอย่างใดไม่ เพราะบ่อนเบี้ยย่อมเป็นที่ประชุมชน เจ้าของที่ดินชอบให้ตั้งโรงบ่อนในที่ของตน ยอมลงทุนปลูกสร้างโรงบ่อนให้เช่าแม้โดยราคาถูก เพราะยังได้ผลประโยชน์จากค่าเช่าที่ ซึ่งผู้อื่นมาตั้งร้านขายของกินและของอื่นๆ ในบริเวณโรงบ่อนอีก ใครได้เป็นนายอากรบ่อนเบี้ยในท้องที่ไหนก็วางใจได้ว่าคงได้ตั้งบ่อนที่ในท้องที่นั้นเสมอ และได้พวกพนักงานที่รับจ้างทำการในบ่อนด้วยเสมอไป ยิ่งอากรบ่อนเบี้ยตามหัวเมืองซึ่งนายอากรรับผูกรวมไปเป็นเมืองนั้น ๆ นายอากรไปขายช่วงสิทธิแยกเป็นตำบลๆ ด้วยมีคนคอยรับซื้ออยู่ในท้องที่แทบทุกแห่ง
๔) การพนันที่อนุญาตให้เล่นในบ่อนเบี้ยนั้นมี ๓ อย่าง ได้ยินว่าแต่เดิมยอมให้เล่นถั่วอย่าง ๑ กำตัดอย่าง ๑ และไพ่งา (คือต่อแต้ม) อย่าง ๑ ต่อมายอมให้เปลี่ยนกำตัดกับไพ่งาให้เล่นโปปั่นกับโปกำแทน การเล่นที่ในบ่อนเบี้ยชั้นหลังจึงมีโปปั่นซึ่งจีนชอบเล่นอย่าง ๑ ถั่วซึ่งไทยชอบเล่นอย่าง ๑ โปกำสำหรับคนที่ทุนน้อยเล่นอย่าง ๑ รวมเป็น ๓ อย่างตามเดิม วิธีที่ให้ไทยและจีนเล่นเบี้ยนั้นผิดกัน เรียกในท้องตราตั้งนายอากรว่า “บ่อนเบี้ยไทย” อย่าง ๑ “บ่อนเบี้ยจีน” อย่าง ๑ วิธีให้ไทยเล่นนั้น นายอากร (คือนายบ่อน) เป็นเจ้ามือ คนเล่นเป็นคนแทง แต่วิธีที่จะให้จีนเล่นนั้น (เข้าใจว่าเหมือนอย่างเช่นเล่นกันในเมืองจีน) คนเล่นที่มีทุนมากผลัดกันเป็นเจ้ามือ แต่ต่อมาในชั้นหลังเล่นอย่างนายอากรเป็นเจ้ามืออย่างเดียว
๕) รัฐบาลให้นายอากรมีอำนาจบางอย่าง คือจับผู้ประพฤติเกะกะในบริเวณโรงบ่อนกักขังไว้ได้เมื่อก่อนส่งตัวต่อเจ้าพนักงานอย่าง ๑ ตรวจจับผู้ลักลอบเล่นเบี้ยและการพนันในเขตอากรของตน เอาตัวกักขังไว้ได้เมื่อก่อนส่งตัวพนักงานอย่าง ๑ ฟ้องเรียกเอาสินไหมจากผู้ล่วงละเมิดอากรบ่อนเบี้ยในเขตของตนอย่าง ๑ เรื่องตำนานอากรบ่อนเบี้ยที่ตั้งขึ้น และแก้ไขขยายการโดยลำดับมาตอนก่อนรัชกาลที่ ๕ สอบสวนทราบความดังแสดงมา
๓. ตำนานเรื่องตั้งอากรหวยในประเทศสยาม
วิธีเล่นหวยเกิดขึ้นในเมืองจีนดังกล่าวมาแล้วข้างต้นเกิดขึ้นแล้วไม่ช้าก็เข้ามาถึงเมืองไทยเมื่อรัชกาลที่ ๓ เรื่องมูลเหตุที่จะเกิดการเล่นหวยในประเทศนี้ มีในพระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงแสดงไว้ดังนี้ว่า “เมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อปีเถาะ (พ.ศ. ๒๓๗๔) นํ้ามาก เมื่อปีมะโรง (พ.ศ. ๒๓๗๕) น้ำน้อย ข้าวแพงถึงต้องซื้อข้าวต่างประเทศเข้ามาจ่ายขาย คนก็ไม่มีเงินจะซื้อข้าวกิน ต้องมารับจ้างทำงานคิดเอาข้าวเป็นค่าจ้าง เจ้าภาษีนายอากรก็ไม่มีเงินจะส่ง ต้องเอาสินค้าใช้ค่าเงินหลวง ที่สุดจนจีนผูกปี้ก็ไม่มีเงินจะให้ ต้องเข้ารับทำงานในกรุงฯ จึงทรงพระราชดำริแคลงไปว่า เงินตราบัว เงินตราครุฑ เงินตราปราสาทได้ทำใช้ออกไปก็มาก หายไปเสียหมด ทรงสงสัยว่าคนจะเอาเงินไปซื้อฝิ่นมาเก็บไว้ขายในนี้ จึงโปรดให้จับฝิ่นเผาฝิ่นเสียเป็นอันมากตัวเงินก็ไม่มีขึ้นมา และจีนหงพระศรีไชยบาน จึงกราบทูลว่า เงินนั้นตกไปอยู่ที่ราษฎรเก็บฝังดินไว้มากไม่เอาออกใช้ ถ้าอย่างนี้ที่เมืองจีนตั้งหวยขึ้นจึงมีเงินมา จึงโปรดให้จีนหงตั้งหวยขึ้น เป็นอากรอีกอย่าง ๑ และมีในจดหมายเหตุอีกฉบับ ๑ ว่า เจ๊สัวหง แรกออกหวยเมื่อเดือนยี่ ปีมะแม ก็ต้องด้วยกระแสพระราชนิพนธ์จึงยุติได้เป็นแน่ ว่าการเล่นหวยแรกมีขึ้นในเมืองไทยในรัชกาลที่ ๓ เมื่อปีมะแม พ.ศ. ๒๓๗๘
เรื่องตำนานของการอากรหวย ตามที่เล่ากันมาว่าเมื่อแรกเจ๊สัวหงทำอากรนั้น ตั้งโรงหวยที่กำแพงเมืองใกล้สะพานหัน แล้วเลื่อนมาอยู่ที่หน้าวังบูรพาภิรมย์เดี๋ยวนี้
เดิมเจ๊สัวหงออกหวยแต่เวลาเช้าวันละครั้ง ต่อมาไม่ช้าพระศรีวิโรจน์ดิศเห็นเจ๊สัวหงมีกำไรมาก จึงกราบบังคมทูลขอตั้งหวยขึ้นอีกโรง ๑ โรงหวยของพระศรีวิโรจน์อยู่ทางบางลำภู ออกหวยเวลาคํ่าวันละครั้ง เพื่อจะมิให้พ้องเวลากับหวยโรงเจ๊สัวหง หวยจึงมีเป็น ๒ โรง เรียกกันว่าโรงเช้าโรง ๑ โรงค่ำโรง ๑ ต่อมาหวยโรงพระศรีวิโรจน์ทำการไม่เรียบร้อย ที่สุดอากรหวยจึงไปรวมอยู่ที่โรงหวยของเจ๊สัวหงแห่งเดียว เลยเป็นเหตุให้ออกหวยได้ ๒ เวลา แต่คงเรียกตามมูลเหตุเดิมว่า หวยโรงเช้าเวลา ๑ หวยโรงค่ำเวลา ๑ มาจนกระทั่งเลิกอากรหวย เงินอากรหวยนั้นได้ยินว่า เมื่อแรกตั้งอากรหวยในรัชกาลที่ ๓ เงินอากรราวปีละ ๒๐,๐๐๐ บาท เจ๊สัวหงจะได้ทำอยู่กี่ปี และผู้ใดจะได้ทำต่อมาหาทราบไม่ ปรากฏแต่ว่าต่อมาจัดให้ว่าประมูลกันคราวละปีเหมือนกับอากรบ่อนเบี้ย เมื่อการออกหวยมีการประมูลกันอากรเงินหลวงก็เพิ่มทวีขึ้นโดยลำดับ
อนึ่งในรัชกาลที่ ๔ มีผู้ขอผูกอากรหวยออกไปตั้งที่เมืองเพชรบุรีอีกแห่ง ๑ ที่พระนครศรีอยุธยาอีกแห่ง ๑ แต่เล่นอยู่ได้ไม่ช้า พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จไปประพาสทรงสังเกตเห็นราษฎรพากันยากจนลงไป จึงโปรดให้เลิกหวยที่เมืองเพชรบุรี และที่พระนครศรีอยุธยาเสีย แต่นั้นรัฐบาลก็มิได้ยอมอนุญาตให้เล่นหวยในหัวเมืองอีก หวยจึงมีแต่ที่ในกรุงเทพฯ แห่งเดียว