ว่าด้วยมิตรหรือเพื่อน
ว่าด้วยมิตรหรือเพื่อน แปลมาจากหนังสือปเลโต
คำนำ
ด้วยข้าพเจ้าได้รับสัญญากรรมสัมปาทิก ว่าจะหาเรื่องมาลงพิมพ์ ข้าพเจ้าจะนึกจะแต่งเรื่องอะไรก็ไม่เหมาะใจ ครั้นได้พบหนังสือเก่าเรื่องหนึ่ง ก็เห็นเปนที่ชอบใจนัก จึงได้แปลเรื่องนั้นมาลงแทน หนังสือเรื่องที่มีต่อไปนี้ เปนส่วนหนึ่งของคำสนทนา แลสั่งสอนด้วยธรรมแลวิทยา ซึ่งนักปราชญ์แต่โบราณชื่อสอคราตีส (Socrates) ได้เปนผู้แสดงความแลนักปราชญ์ที่เปนสานุศิษย์สืบมา ผู้ชื่อว่าปเลโต Plato เปนผู้เรียบเรียงแต่งขึ้นไว้หลายเล่มสมุด
นักปราชญ์เหล่านี้เปนชาวเมืองครีก สอคราตีสนั้นว่าเกิดก่อนคฤสตศักราช ๔๗๐ ปี หรือเมื่อพระพุทธศักราชได้ ๗๓ ปี มีอายุอยู่ ๗๑ ปี ตายก่อนคฤสตศักราช ๓๙๙ ปี /*2หรือพระพุทธศักราชได้ ๑๔๔ ปี ปเลโตนั้นเกิดก่อนคฤสตศักราช ๔๒๙ ปี หรือพระพุทธศักราชได้ ๑๑๔ ปี มีอายุอยู่ ๘๑ ปี ตายก่อนคฤสตศักราช ๓๔๘ ปี หรือพระพุทธศักราชได้ ๑๙๕ ปี เปนกาลล่วงมาถึงสองพันปีกว่าแล้ว
ข้าพเจ้าเห็นว่าถ้อยคำสำนวนในหนังสือนี้ดีวิเศษนัก เปนการแสดงให้เห็นความคิด ของท่านนักปราชญ์นั้นคิดได้ฦกซึ้งหลายชั้น แลกลับกลอกย้อนยอกได้หลายทาง เปนวิธีทางควรที่จะตริตรองต่อไป ด้วยเปนความจำนงหมายแต่ความดีเปนประมาณ ดูคล้ายกับธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้าในพระสูตรบางเรื่อง ผู้อ่านผู้ฟังได้ทั้งวิชาแลความสนุกสบายใจไม่มีที่เสียอย่างใดได้ จะพรรณาคุณไปได้มากกว่าที่จะต้องการกล่าวในที่นี้
ข้าพเจ้าวิตกแต่จะแปลไม่ได้ดีเหมือนหนังสือเดิม จึงขอบอกฉบับอังกฤษที่ข้าพเจ้าแปลนั้น ไว้สำหรับท่านผู้รู้ช่วยแก้ไขต่อไปภายน่า ฉบับภาษาอังกฤษที่แปลนี้/*3เปนของ บี. โชเวตต์ (B. jowett) บาเรียนเอก เมืองอังกฤษผู้เปนอาจารยใหญ่ของพระองค์เจ้าสวัสดิโสภณ ที่โรงเรียนใหญ่ในออกสเฟิด หนังสือนี้ ข้าพเจ้าก็ได้มาแต่น้องข้าพเจ้าด้วยเหมือนกัน
ในท้องเรื่องนั้น เปนคำพูดจาโต้ตอบกันหลายคน คล้ายกับคำถามคำตอบ ถ้าขึ้นวรรคหรือบรรทัดใหม่เมื่อใด ควรเข้าใจว่าเปลี่ยนตัวผู้กล่าวเมื่อนั้น แลคำที่อยู่ในวงเล็บนั้น เปนคำอธิบายข้องข้าพเจ้าเองหรือเปนตัวชื่อตามอักษรอังกฤษ มีเรื่องราวพิสดารยาวอยู่สักหน่อย ต้องตัดเปนท่อน ๆ มาลงดังต่อไปนี้
ไลสิส (Lysis) หรือว่าด้วยมิตร หรือเพื่อน
ชื่อผู้ที่ได้กล่าวสนทนา
สอคราตีส (Socrates) ผู้เล่าเรื่อง เมเนกเซนัส (Menexenus) หิปปอตถะลีส (Hippothales) ไลสิส (Lysis) เตสิปปัส (Ctesippus)
/*4ที่ซึ่งสนทนากันนั้นเปน ปาลิสตรา (โรงเรียน) สร้างใหม่นอกกำแพงเมือง แอตเถนส์
---
ข้าพเจ้ากำลังเดินออกจาก แอแคดามี (โรงเรียนที่ประชุมนักปราชญ์) ตรงไปยัง ไลเซียม (โรงเรียนเหมือนกัน) คิดว่าจะไปทางข้างนอกซึ่งเคียงกับกำแพง ครั้นเมื่อข้าพเจ้ามาถึงประตูเมืองด้านหลัง ซึ่งอยู่ริมน้ำพุของ เปนอปส์ (ชื่อผู้สร้าง) นั้น ข้าพเจ้าก็พบกับหิปปอตถะลีส ผู้บุตรของไหรอนิมัสผู้หนึ่งกับเตสิปปัสชาวบ้านปีเนียนผู้หนึ่งกับพวกคนหนุ่ม ๆ ที่ยืนอยู่ด้วยกันนั้น หิปปอตถะลีสแลเทนข้าพเจ้าเข้าไปใกล้แล้ว จึงถามว่าข้าพเจ้ามาแต่ไหนแลจะไปไหนต่อไป
ข้าพเจ้าตอบว่า ข้าพเจ้ามาจากแอแคดามี จะตรงไปยังที่ไลเซียม
เขาจึงว่า ถ้ากระนั้น มากับพวกเราเถิด เข้ามาในที่นี้ ก็เหมือนจะไปที่นั้นเหมือนกัน
/*5ข้าพเจ้าจึงถามว่า พวกท่านคือใคร แลจะให้ข้าพเจ้ามาที่ไหน
เขาจึงชี้ให้ข้าพเจ้าเห็นที่ว่างแห่งหนึ่ง มีฝาผนังกั้นมิดชิด มีประตูเปิดอยู่ตรงฝานั้น แลเขาพูดว่า ที่นั้นแลเปนที่พวกเราชุมนุมพร้อมกันหมด แลพวกเราก็มีคนมากด้วยกันพอใช้ได้
ข้าพเจ้าถามว่า ที่ตึกนี้เปนที่อะไร แลมีการเล่นอันใดพวกท่านจึงพร้อมกัน
เขาตอบว่า ตึกนั้นเปนปาลิสตราสร้างขึ้นใหม่ การเล่นนั้น คือสนทนากัน อันเปนที่ยินดีที่จะรับรองท่านด้วย
ข้าพเจ้าว่า ขอบใจแล้ว แลมีผู้สอนผู้ใด อยู่ในที่นี้บ้างหรือไม่
เขาตอบว่า มี คือมิคคัสผู้เปนเพื่อนของท่าน แลเปนผู้นับถือท่าน
ข้าพเจ้าว่า จริงนะ เขาเปนครูผู้วิเศษนัก
เขาถามว่า ท่านจะมีน้ำใจที่จะไปกับข้าพเจ้า แลไปดูพวกคนเหล่านั้นหรือไม่
/*6ข้าพเจ้ารับว่าจะไป แต่ข้าพเจ้าอยากจะทราบก่อนว่า มามุ่งหมายจะเอาอะไรจากข้าพเจ้า แลผู้ใดเปนคนที่รักใคร่ชอบพอกันในพวกท่าน
เขาว่า บางคนก็มีคนที่รักคนหนึ่ง บางคนก็มีคนอื่นเปนที่รักหลายคน
ข้าพเจ้าจึงถามว่า ใครเล่าเปนที่รักของท่านหิปปอตถะลีสจงบอกให้ข้าพเจ้าทราบบ้าง
ขณะนั้นเขาก็มีความกระดากจนหน้าแดง แลข้าพเจ้าจึงพูดกับเขาว่า หิปปอตถะลีสเอ๋ย ท่านก็เปนบุตรของไหรอนิมัส อย่าพักพูดเลยว่าท่านเปนคนกำลังมีความรักหรือไม่มี ข้อที่จะสารภาพนั้น เกินเวลาที่ต้องการเสียแล้ว เพราะมิใช่แต่ข้าพเจ้าจะรู้เห็นว่าท่านเปนคนมีความรักอยู่อย่างเดียว แต่ข้าพเจ้ารู้ว่าท่านได้มีความรักเกินเลยไปเสียมากแล้ว ตัวข้าพเจ้าเปนคนโฉดเขลาปานนี้ก็ดี แต่เทพยดาทั้งหลายได้บรรดาลให้ข้าพเจ้ามีอำนาจ ที่จะรู้จักความเสนหาอย่างเช่นนี้ได้
/*7ขณะนี้ เขาก็มีความกระดากยิ่งมากขึ้นหน้าแดงแล้วแดงเล่า
เตสิปปัส จึงกล่าวว่า ข้าพเจ้าชอบดูท่านกระดากหน้าแดงนัก, แนะ หิปปอตถะลีส แลดูรั้งรอที่จะออกชื่อคนที่รักให้สอคราตีสทราบ ถ้าเขาอยู่กับท่านแต่เพียงเมื่อตะกี้นี้แล้ว เขาก็จะพูดจนท่านจะตายด้วยไม่ได้ยินอันใดเลย จริงๆ นะสอคราตีส เขาทำให้หูพวกเราหนวกเสียตรง ๆ แลอุดหูเราด้วยคำสรรเสริญไลสิสเท่านั้น แลถ้าเขาจะเมาเหล้าแล้ว ดูเหมือนว่าพวกเราจะนอนหลับไม่ได้ด้วยจะมีเสียงร้องเรียกแต่ไลสิสเท่านั้น การที่เขากระทำคำพูดด้วยทำนองร้อยแก้วก็ชั่วช้าพอใช้อยู่แล้ว แต่ว่ายังไม่มีอะไรจะเปรียบด้วยคำโคลงกลอนของเขาได้ แลเมื่อเขาว่าโคลงกลอน แลคำที่เขาแต่งอื่น ๆ ให้เราฟังจนสำลักแล้วก็เปนการเหลือทน แลอไรเล่ายังชั่วยิ่งไปอิก คือกิริยาอาการของเขาเมื่อขับกล่อมกลอนฉันท์เหล่านั้นให้แก่คนรักของเขาฟัง การที่เขา/*8ทำดังนี้เปนที่น่ากลัวยิ่งนัก แลพวกเราจะทนฟังไปไม่ได้ มาบัดนี้มีเรื่องที่ท่านถามเขา เอ้าดูสิ เขากระดากหน้าแดงอยู่ละ
ข้าพเจ้าจึงถามว่า ไลสิสนั้นคือใครเล่า ข้าพเจ้าคเณว่าเขาคงเปนคนหนุ่ม เพราะชื่อนั้นไม่ทำให้ข้าพเจ้าระฦกได้ถึงผู้ใดเลย
เขาจึงตอบว่า ทำไมไม่รู้หรือ บิดาของเขาเปนคนกว้างขวางมีคนรู้จักมาก แลยังมีชื่อเปนแซ่ติดตัวอยู่ แลยังไม่มีใครเรียกชื่อตัวของเขาเองทั่วไปเลย แต่ถึงแม้นว่าท่านจะยังไม่รู้จักชื่อเขา ข้าพเจ้าเชื่อเปนแน่ว่าท่านคงจะรู้จักหน้าเขาแล้ว เพราะหน้าของเขานั้น พอที่จะให้ท่านเห็นเขาแปลกวิเศษกว่าคนอื่นได้
ข้าพเจ้าจึงว่า แต่บอกให้ข้าพเจ้าทราบสักหน่อยเถิดว่าเขาเปนบุตรใคร
เขาเปนบุตรคนใหญ่ของดีมอแครตีสอยู่ที่ใน เดมี (แขวง) เมืองเอกโซเน
/*9ข้าพเจ้าจึงว่า เออหนะ หิปปอตถะลีส ท่านช่างพบปะคนที่วิเศษสมควรจะรักได้จริงแล้ว, ข้าพเจ้าอยากจะให้ท่านสงเคราะห์ข้าพเจ้า ด้วยเปิดอวดให้ข้าพเจ้าเห็นสิ่งซึ่งท่านทำให้พวกเหล่านี้ได้เห็นแล้วนั้นบ้าง เมื่อนั้นแลข้าพเจ้าจะได้สามารถที่จะตัดสินได้ว่าท่านเปนคนรู้หรือไม่ ในการที่คนรักควรจะพูดถึงคนที่เขารักอย่างไร หรือว่าควรจะพูดกับคนหนุ่มนั้นเองหรือกับคนอื่น ๆ เปนอย่างไร
เขาตอบว่า ไม่ใช่เลยหนะ สอคราตีส ท่านคงจะไม่เชื่อถือคำที่เขาพูดเมื่อกี้นี้เปนแน่
ข้าพเจ้าจึงว่า ท่านหมายจะไม่รับว่าท่านรักคนที่เขากล่าวว่าท่านรักนั้นหรือ
ไม่ยังนั้นดอก ข้าพเจ้า ปฏิเศษแต่ข้อที่ว่าข้าพเจ้าแต่งโคลงกลอนหรือคำสรเสริญให้ต่อเขานั้นดอก
เตสิปปัส จึงพูดว่า, ใจเขาไม่ได้อยู่กับตัวเขาแล้ว เขาพูดจนไม่เปนเรื่องแลเขาเปนบ้าแท้ ๆ
/*10ข้าพเจ้าจึงพูดว่า หิปปอตถะลิสเอ๋ย ถ้าท่านเคยทำกลอนหรือเพลงให้แก่คนที่ท่านรักแล้ว ข้าพเจ้าก็ไม่ขอฟังดอก ข้าพเจ้าอยากจะรู้แต่ความประสงค์ที่แต่งทำนั้น เพื่อจะได้รู้อาการกิริยาของท่านในการที่เข้าหาคนงามของท่านนั้นดีชั่วอย่างใดเท่านั้น
เขาว่า เตสิปปัสคงจะบอกแก่ท่านได้เพราะเหตุว่า ถ้าข้าพเจ้าพูดกับเขาไม่เปนเรื่องอะไรดังเช่นเขากล่าวว่าข้าพเจ้าพูดนั้นแล้ว เขาคงต้องทราบชัดเจน แลจำคำที่ว่าข้าพเจ้าพูดนั้นได้หมด
เตสิปปัสจึงว่า เออ จริงนะ ข้าพเจ้าทราบจนเกินดี แลทราบเรื่องราวนิทานที่น่าเกลียดน่าอายด้วย เพราะเหตุถึงแม้ว่าเขาเปนคนมีความรัก แลตั้งอกตั้งใจรักจริงๆ ก็ดี เขาก็ไม่มีอะไรเปนเรื่องที่จะพูดกับคนที่รักของเขา คำที่เขาพูดนั้นเด็กๆ ก็จะไม่พูดดังนั้น เมื่อเปนเช่นนี้จะไม่เปนที่น่าอายน่าเกลียดหรือ เขาพูดเฉพาะแต่เรื่องความมั่งคั่งบริบูรณ์ ของดีมอแครตีส ซึ่งเปนที่/*11โด่งดังทั้งเมือง แลพูดถึงปู่ของไลสิส แลผู้อื่น ๆ ที่เปนต้นวงศ์ตระกูลของเขา แลพรรณาถึงม้าที่เขามีเปนอันมาก แลที่เขาได้มีชัยชะนะในการเล่นพนันที่ปีดเถียนแลที่อีสถะมัสแลที่เนมีด้วยม้าทั้ง ๔ แลม้าตัวเดียว แลเรื่องราวเหล่านี้เขาขับร้องยิ่งหนวกหูกว่านี้อิก เพราะเมื่อวานซืนนี้เขาแต่งโคลงสรเสริญด้วยเรื่อง เฮแรคะลีส ผู้ที่เกี่ยวดองในวงศญาติของเขานั้น ผู้ต้นวงศของไลสิสได้เลี้ยงดูเหมือนเปนญาติกัน ผู้ต้นวงศ์นี้ คือบุตรของเซอัสกับบุตรสาวของผู้ที่ตั้งอยู่ เดมี (แขวง) นั้น แลเรื่องราวเหล่านี้ก็ฟังเหมือนนิยายของผู้หญิงแก่ ๆ เปนเรื่องซึ่งเขาร้องแลเล่าให้พวกเราฟังแล้วและข่มขืนให้เราฟังเขาด้วย
เมื่อข้าพเจ้าได้ทราบดังนี้ข้าพเจ้าจึงว่า หิปปอตถะลีสเอ๋ยน่าเกลียดน่าอายนัก ทำไมท่านจึงแต่งเพลงขับร้องสรเสริญตัวท่านเอง ถ่อนเวลาที่ท่านได้สมคิดแล้วเล่า
/*12เขาตอบว่า คำกลอนคำโคลงของข้าพเจ้าไม่ได้สรเสริญตัวข้าพเจ้าเอง นะสอคราตีส
ข้าพเจ้าว่า ท่านคิดว่าไม่เปนเช่นนั้น
เขาว่า ก็มันจะเปนอย่างไรเล่า
ข้าพเจ้าว่า บอกได้เปนแน่แล้วว่า คำร้องเหล่านั้นสรเสริญตัวท่านเองทั้งสิ้น เพราะว่าถ้าท่านได้คนงามที่ท่านรักสมคิดท่านแล้ว คำที่ท่านพูดแลขับร้องนั้น ก็จะเปนเกียรติยศแก่ท่าน แลจะถือว่าเปนคำสำหรับสรเสริญแต่งขึ้นสำหรับตัวท่าน ผู้ซึ่งได้คนที่รักสมคิดท่านเช่นนั้นได้แท้ แต่ถ้าเขาหลุดไปจากท่านแล้ว ท่านสรเสริญเขายิ่งมากเพียงใด ตัวท่านก็จะยิ่งดูเปนที่น่าเกลียดน่าอาย ในเมื่อไม่ได้คนงามแลคนวิเศษดีที่สุดคนนี้เพียงนั้น แลเพราะเหตุฉนี้ คนมีความรักซึ่งเปนคนฉลาดแล้วก็ไม่สรเสริญคนที่รักของเขานั้น จนกว่าเขาจะได้คนนั้น เปนคนรักกันแล้ว เพราะเขากลัวว่าจะเกิดเหตุพเอินเปนไปได้ต่าง ๆ ยังมีที่เสียอย่างอื่นอิกคือ/*13ว่าคนงามนั้น เมื่อมีผู้ใดสรเสริญหรือยกย่องให้ใหญ่โตขึ้นแล้ว ก็จะมีแต่น้ำใจเย่อหยิ่งแลถือตัวไว้ตัวมาก ไม่เปนการจริงดังนี้หรือ
เขาว่าจริงแล้ว
แลเมื่อยิ่งถือตัวไว้ตัวมากขึ้นเพียงใด ก็เปนการยิ่งยากยิ่งลำบากที่จะจับเอาให้ได้เพียงนั้น
ข้าพเจ้าเชื่อตามนั้นแล้ว
ท่านจะเห็นเปนประการใด ถ้ามีพรานผู้หนึ่งขับไล่เนื้อนกที่จะจับได้ง่ายนั้นเสียแล้ว แลตามจับสัตวที่จะจับได้โดยยากดังนี้
พรานนั้นก็เห็นปรากฎชัดเจนว่าเปนพรานไม่ดีเลย
ก็นั่นแล ถ้าจะใช้แต่ลถ้อยคำขับร้อง ไม่ใช่ทางเกลี้ยกล่อม ก็จะสำแดงให้เห็นว่าไม่มีความคิด ท่านเห็นจริงกับข้าพเจ้าหรือไม่
จริงแล้ว
เมื่อเปนดังนั้น แนะหิปปอตถะลีส จงคิดตริตรองดูในขณะที่ว่า ท่านจะมีความผิดในการที่แต่งโคลงกลอนนั้น/*14หรือไม่ เพราะข้าพเจ้าคเนไม่เห็นเลยว่า ถ้าผู้แต่งโคลงกลอนคนใด ที่ทำให้ตัวเสียไปด้วยโคลงกลอนของตัวเองนั้น ท่านจะนับว่าเปนคนแต่งโคลงกลอนดีได้
เขาจึงพูดว่า เปนดังนั้นแน่แล้ว ถ้าข้าพเจ้าว่าคนเช่นนั้นเปนคนแต่งโคลงดี ข้าพเจ้าก็จะเปนบ้าไปเท่านั้น เพราะฉนี้แล สอคราตีส ข้าพเจ้าจึงมีความปราถนาที่จะปรึกษาหาฤากับท่าน แลถ้าท่านจะตักเตือนข้าพเจ้าได้ต่อไปอย่างใด ข้าพเจ้าจะมีความยินดีรับ ท่านจะบอกให้ข้าพเจ้าทราบได้หรือไม่ว่า ควรข้าพเจ้าจะพูดหรือจะทำประการใด ตัวข้าพเจ้าจึงจะเปนที่ชอบใจของคนที่รักของข้าพเจ้า
ข้าพเจ้าจึงว่า ความข้อนั้นไม่เปนการง่ายที่จะคิดเห็น แต่ถ้าท่านจะนำเอาคนที่รักของท่านมายังข้าพเจ้า แลให้ข้าพเจ้าได้พูดจากับเขาแล้ว บางทีข้าพเจ้าจะสามารถที่จะทำให้ท่านเห็นว่าควรจะพูดจากันอย่างไรได้บ้างดอกกระมัง ไม่ขับร้องแลพรรณาเรื่องราวเหมือนอย่างเช่นเขาหาว่าท่านทำเช่นนั้น
/*15เขาตอบว่า ถ้าเพียงแต่ท่านจะเข้าไปในเรือนกับเตสิปปัส ก็จะไม่ยากลำบากที่จะนำเขามาหาท่าน แลถ้าท่านนั่งลงพูดในเรือนนั้นแล้ว ข้าพเจ้าเชื่อว่า เขาคงจะเข้ามาหาท่านเอง เพราะว่าเขาเปนคนชอบฟังนักนะสอคราติส แลบัดนี้เปนวันมีพิธีของเฮอร์เมีย คนผู้ใหญ่แลคนหนุ่มก็ประชุมกันหมด แลไม่มีใครแยกย้ายกันไป เขาคงจะมาเปนแน่ แต่ถ้าเขาไม่มา เตสิปปัสเปนคนคุ้นเคยกับเขา กับเมเนกเซนัสผู้เปนมิตรสหายใหญ่ของเขา คงจะเรียกให้มาจงได้
ข้าพเจ้าว่า คิดอย่างนั้นดีแล้ว ขณะนั้นข้าพเจ้ากับเตสิปปัสก็เข้าไปในปาลีสตรา (โรงเรียน) นั้น พวกคนที่เหลืออยู่เหล่านั้นก็ตามเข้าไปด้วย
เมื่อเวลาเข้าไปในที่นั้น เขาได้เห็นพวกเด็กทั้งหลายนั้นพึ่งได้บูชายัญอยู่ แลการพิธีนี้ก็เกือบจะเลิก คนเหล่านั้นแต่งตัวขาว แลเล่นทอดลูกบาสกันอยู่ในนั้นด้วย มีคนพวกนั้นไปเล่นอยู่ที่ลานข้างนอกเปนอัน/*16มาก  แต่บางคนอยู่ที่มุมโรงเรียกว่า อะโปไดเตเรียมนั้นเล่นคู่คี่กันด้วยลูกบาส ซึ่งทอดด้วยภาชนสานอันเล็ก ๆ ในที่นี้มีคนดูอยู่เปนวงหนึ่งอิกด้วย ในคนเหล่านี้คือไลสิส ยืนอยู่ในพวกเด็กๆ แลคนหนุ่มๆ นั้น แลมีเครื่องสวมศีร์ษะ ดูงามสมกับความดีความงามของเขาไม่น้อยเลย เราก็ละพวกนี้ไว้ พากันไป เดินเลยไปณะห้องที่ตรงกันข้าม เห็นเปนที่เงียบสงัดดีก็นั่งลง แล้วเราก็พูดสนทนากัน การที่ทำดังนี้แลเปนที่ชวนให้ไลสิสมา เขาก็หันหน้ามาดูพวกเราอยู่บ่อย ๆ เปนที่เห็นชัดเจนว่าเขาอยากจะมาหาพวกเรา ขณะหนึ่งเขารั้งรอใจ แลไม่มีความกล้าที่จะมาแต่คนเดียว แต่ในเวลาระหว่างหยุดการเล่นเมเนกเซนัสเพื่อนของเขาก็ออกมาจากลานนั้นก่อนคน ครั้นเขาแลเห็นเตสิปปัสกับตัวข้าพเจ้า เขาก็มานั่งอยู่เคียงพวกเรา ขณะนั้นแลไลสิสเห็นดังนั้นก็ตามเขามา แลนั่งอยู่เคียงเขา แล้วเด็กอื่นๆ ก็ตามมาด้วย ข้าพเจ้า/*17ควรจะกล่าวไว้ด้วยว่าหิปปอตถะลีสนั้น เมื่อเห็นคนมามาก ก็แอบอยู่ข้างหลัง ด้วยคิดว่าควรจะหลบเสียให้พ้นตาของไลลิส เพราะกลัวว่าจะทำให้เปนที่ขัดเคืองใจเขา แล้วก็เลยนั่งคอยฟังอยู่ที่นั้น
ข้าพเจ้าจึงหันไปพูดกับเมเนกเซนัสว่า ท่านผู้เปนบุตรของ เดมอฟอน ท่านคนหนุ่มทั้งสองคนคู่นี้ใครจะแก่กว่ากัน
เขาตอบว่า ความข้อนั้นแลเปนข้อคำเถียงกันอยู่ในระหว่างข้าพเจ้าทั้งสองนี้
แลคนใดจะเปนคนดีกว่ากัน นั่นเปนข้อคำเถียงกันอยู่ด้วยหรือ
เปนอยู่จริงแน่แล้วคะ
แลกระนั้น ก็ยังมีข้ออื่นที่เปนคำเถียงกันอยู่อิกนะสิ คือว่าใครจะงามกว่ากัน
ขณะนั้นเด็กหนุ่มทั้งสองนั้นก็หัวร่อ
/*18ข้าพเจ้าว่า ข้าพเจ้าจะไม่ถามว่า ใครเปนคนบริบูรณมั่งคั่งกว่ากัน เพราะว่าท่านทั้งสองนี้ เปนมิตรเปนเพื่อนกันอยู่ ท่านเปนดังนี้จริงหรือไม่
เขาตอบทั้งสองคนว่า จริงแล้ว
แลมิตรสหายทั้งหลาย ย่อมมีใจแลดีชั่วเสมอเหมือนกันแล้ว เพราะเหตุฉนั้น ถ้าท่านกล่าวว่า ท่านเปนเพื่อนกันจริงแล้ว ในตัวท่านทั้งสองนี้ผู้หนึ่งผู้ใดจะมีดีแปลกกว่ากันไม่ได้
เขาก็ยอมรับเห็นจริงทั้งสองคน ข้าพเจ้ากำลังจะถามว่าคนใดในสองคนนั้นจะเปนคนตรงกว่ากัน แลจะเปนคนฉลาดกว่ากัน แต่เวลานี้มีผู้มาร้องเรียกเมเนกเซนัสไป ว่าครูผู้หัดวิชาลองกำลังนั้นร้องเรียก ข้าพเจ้าคเนว่าเขาจะต้องไปทำการบูชาครูด้วย เหตุดังนั้นเขาจึงไปเสีย แลข้าพเจ้าจึงถามไลลิสเปนคำถามบางเรื่องอิก ข้าพเจ้าพูดขึ้นว่า ดูก่อนไลลิสข้าพเจ้าอาจหาญที่จะกล่าวว่า บิดาแลมารดาของท่านรักท่านมากนัก
/*19เขาตอบว่า บิดามารดาก็เปนดั่งนั้น
แลบิดามารดาคงจะมีความปราถนาให้ท่านมีความสุขพร้อมสิ้น
จริงแล้ว
แต่ท่านคิดเห็นบ้างหรือ ว่าผู้ใดที่อยู่ในฐานทาสแลเปนผู้ที่จะทำอะไรตามชอบใจไม่ได้นั้น จะเปนคนมีความสุข
เขาตอบว่า ข้าพเจ้าก็คิดว่าไม่เปนสุขจริงๆ
ถ้าแลบิดามารดาของท่านมีความรักท่าน แลปราถนาว่าจะให้ท่านมีความสุขแล้ว ก็ไม่มีผู้ใดที่จะสงสัยว่า บิดามารดาของท่านจะอุดหนุนให้ท่านมีความสุขทุกทาง
เขาตอบว่าจริงแล้ว
แลบิดามารดาของท่าน ยอมให้ท่านทำอะไรตามชอบใจ แลไม่ได้ว่ากล่าวห้ามปรามท่าน ไม่ให้ทำการที่ท่านปราถนาจะทำหรือ
/*20คะ จริง ๆ นะสอคราตีส  แต่มีการหลายสิ่งซึ่งบิดามารดาห้ามไม่ให้ข้าพเจ้าทำ
ข้าพเจ้าจึงพูดว่า ท่านประสงค์ความว่ากระไร บิดามารดาปราถนาจะให้ท่านมีความสุขแล้ว แลยังห้ามไม่ให้ท่านทำการตามชอบใจของท่านหรือ ? เปรียบเหมือนว่า ถ้าท่านอยากจะขึ้นรถของบิดาของท่านแลจะจับสายถือขับไปในที่แข่งรถฉนี้ บิดามารดาของท่านจะไม่ยอมให้ท่านทำเช่นนี้จะห้ามท่านหรือ
เขาตอบว่า ห้ามเปนแน่แล้ว คงจะไม่ยอมให้ข้าพเจ้าทำเช่นนั้น
ก็ใครเล่าบิดามารดาของท่าน จึงจะยอมให้ขับ ?
มีคนสำหรับขับรถที่บิดาจ้างไว้ ใช้ให้ขับอยู่แล้ว
บิดามารดาของท่าน ไว้ใจลูกจ้างมากกว่าตัวท่านอิกหรือ แลยังต้องให้เงินค่าจ้างให้เปนคนที่ไว้ใจด้วยหรือ
ก็ทำอย่างนั้นด้วย
/*21แต่ข้าพเจ้าอาจหาญที่จะกล่าวว่า ถ้าท่านนึกชอบใจขึ้นมา ท่านจะถือเอาไม้ตะพดขับจูงเกวียนล่อเช่นนี้ บิดามารดาจะยอมบ้างหรือไม่
ยอมให้ข้าพเจ้านะหรือ ไม่ยอมเปนแน่
ข้าพเจ้าจึงพูดว่า ถ้ากระนั้นใครจะจับตะพดขับล่อขับเกวียนนั้นไม่ได้หรือ
เขาตอบว่า ได้สิ คนสำหรับขับเกวียนล่อมีอยู่ แลคนๆ นั้นเปนทาสหรือเปนไทย ?
เขาตอบว่า เปนทาส
แลบิดามารดาท่าน นับหน้าถือตาทาสยิ่งกว่าตัวท่านที่เปนบุตรอิกหรือ แลบิดามารดาท่านไว้ใจให้รักษาทรัพย์สมบัติมากกว่าไว้ใจท่านหรือ แลยอมให้คนๆ นั้นทำอะไรๆ ได้ตามชอบใจ ส่วนท่านทำบ้างไม่ได้ฉนี้หรือ ขอตอบให้ข้าพเจ้าทราบในบัดนี้ ว่า ท่านเปนไทยแก่ตัวท่านเองหรือ หรือบิดามารดาท่านไม่ยอมให้ท่านทำแม้แต่เพียงเท่านั้น ?
/*22เขาตอบว่า ไม่เปนไทยเลย บิดามารดาไม่ยอมให้ทำดังนั้นแน่แล้ว
ถ้ากระนั้นท่านต้องมีนายหรือไม่
มีจริง พี่เลี้ยงของข้าพเจ้าเขาอยู่ที่นั่นและ
พี่เลี้ยงเปนทาสหรือเปล่า
เขาตอบว่า ว่าแน่แล้ว เขาก็เปนทาสของเรา
ข้าพเจ้าจึงว่า จริง ๆ นะ ความข้อนี้ประหลาดมากนัก ที่คนเปนไทยแก่ตนจะมีทาสปกครองอยู่อิก แลพี่เลี้ยงนั้นเขาทำอะไรกับท่านบ้าง ?
เขาพาข้าพเจ้าไปหาครูทั้งหลายของข้าพเจ้า
ท่านหมายความว่าครูทั้งหลายของท่านนั้น บังคับบัญชาท่านอิกด้วยหรือ ?
เปนแน่แล้วเขาเปนเช่นนั้น
ถ้ากระนั้น ข้าพเจ้าต้องเรียกว่าบิดาของท่านชอบใจที่จะให้ท่านต้องมีเจ้ามีนายเปนอันมาก แต่ว่าอย่างไรๆ ก็ดี เมื่อท่านกลับไปบ้านไปถึงมารดาของท่านแล้ว /*23มารดาคงจะยอมให้ท่านทำอะไรตามชอบใจของท่านแลจะไม่เกี่ยวข้องขัดขวางในความสุขของท่านด้วยหรือ ท่อนผ้าของมารดาท่านที่เธอทออยู่บ้างนั้น ท่านจะทำอะไร ๆ ก็คงได้ ข้าพเจ้าเห็นเปนแน่ว่า จะไม่มีอะไรกีดขวางห้ามไม่ให้จับกี่หูกหรือฟืมหรือเครื่องมือนั้นได้
เขาหัวร่อแลตอบว่า ไม่ได้ดอก สอคราตีส มารดาจะไม่เปนเพียงแต่ห้ามข้าพเจ้าเสียอิก ถ้าข้าพเจ้าจับอะไรเข้าที่นั่นสักสิ่งหนึ่ง ก็จะตีเอาด้วยซ้ำไป
ข้าพเจ้าว่า เออหนะ นั่นเปนการประหลาดจริงนะ ท่านประพฤติการไม่ดีต่อบิดามารดาท่านหรือ
เขาตอบว่าไม่มีเลย
แต่ว่าถ้ากระนั้น ทำไมบิดามารดาของท่านจึงมีแต่ใจที่จะห้ามไม่ให้ท่านมีความสุข แลไม่ให้ท่านทำตามชอบใจเล่า ? ให้ท่านอยู่ในภายใต้อำนาจคนอื่นเสมอ แลจะพูดไปอิกคำหนึ่งก็เหมือนว่า ไม่ได้ทำสิ่งใดซึ่งท่านประสงค์นั้นเลย เพราะดังนั้นท่านก็ไม่ได้ดีอันใด /*24เหมือนดังท่านปรากฎว่าจะได้จากสมบัติเปนอันมาก ซึ่งอยู่ในความรักษาของผู้อื่นยิ่งกว่าตัวท่าน แลตัวท่านเปนคนงามก็ไม่มีประโยชน์ใช้อันใดไม่ได้ กลับต้องอยู่ในความสงวนของคนที่เลี้ยงแพะเลี้ยงแกะ ฝ่ายตัวของท่านเล่า ไลสิสเอ๋ย ไม่ได้เปนนายใครเลย แลทำอะไรก็ไม่ได้ด้วยจริงหรือไม่ ?
เขาตอบว่า ทำไมเล่า แนะสอคราตีส เปนเพราะเหตุว่า ข้าพเจ้ายังมีอายุไม่เต็มที่สมควร (ยังไม่ครบ ๒๐ ปี)
ข้าพเจ้าจึงว่า ข้าพเจ้าสงสัยว่าความข้อนั้นจะไม่เปนเหตุแท้ เพราะข้าพเจ้านึกเอาเองว่าดีมอแครตีสบิดาของท่าน กับมารดาของท่านนั้น คงยอมให้ท่านทำการหลายสิ่งมาแล้ว แลไม่คอยจนกว่าท่านจะมีอายุตามสมควร เปรียบเหมือนหนึ่งว่า ถ้าบิดามารดาจะต้องการให้อ่านหรือเขียน ข้าพเจ้าคเนเอาก่อนว่าคงจะเรียกท่านมาใช้ก่อนคนที่อยู่ในบ้าน
/*25ถูกต้องจริงแล้ว
แลคงจะยอมให้ท่านเขียน หรืออ่านหนังสือฉบับใดก่อนหลังตามชอบใจของท่าน หรือคงยอมให้ท่านจับพิณแลขึ้นสายพิณ แลดีดพิณด้วยนิ้วหรือดีดด้วยไม้ปัดตามแต่ความชอบใจของท่าน แลทั้งบิดาแลมารดาคงจะไม่ขัดขวางท่าน
เขาตอบว่า ข้อนั้นจริงแล้ว
ข้าพเจ้าจึงว่า ถ้ากระนั้น แนะไลลิส จะเปนด้วยเหตุอันใดเล่า ทำไมบิดามารดายอมให้ท่านทำการอย่างหนึ่ง ไม่ยอมให้ทำอย่างหนึ่ง
เขาว่า ข้าพเจ้าคเนว่าจะเปนด้วยข้าพเจ้ารู้เข้าใจการอย่างหนึ่ง และไม่รู้ไม่เข้าใจอิกอย่างหนึ่ง
ข้าพเจ้าว่า เออนะ พ่อหนุ่มน้อย เหตุนั้นไม่ใช่เปนเพราะว่า ยังไม่เต็มปี เปนแต่ความรู้ยังไม่เต็มที่ แลถ้าบิดาของท่านคิดเห็นว่าท่านมีปัญญาฉลาดกว่าบิดาเมื่อใด บิดาท่านก็คงจะมอบทรัพย์สมบัติของบิดาให้แก่ท่านในขณะนั้น
/*26ข้าพเจ้าเชื่อว่าจะเปนดั่งนั้นจริง
ข้าพเจ้าจึงว่า เออนะ แลเพื่อนบ้านของท่านก็เหมือนกันจะใช้ตามอย่างบิดาของท่านหรือไม่ ? ถ้าเขาเชื่อเต็มใจว่าท่านเปนคนรู้การรักษาบ้านช่องดีกว่าตัวเขา เขาจะจัดการบ้านของเขาหรือจะมอบให้ท่านรักษาเล่า
ข้าพเจ้าคิดว่าเขาคงมอบให้ข้าพเจ้า
ถึงแม้ว่าชาวเมืองแอดเถนเนียนนี้ก็ดี เมื่อเขาเห็นว่าท่านมีปัญญาพอที่จะจัดการของเขาได้แล้ว เขาจะไว้ใจให้ท่านจัดการของเขาหรือไม่ ? คะ
เออนะขอข้าพเจ้าว่าเปนอย่างอื่นว่า ยังมีพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ กับมีพระราชโอรสพระองค์หนึ่ง เปนเจ้าในทวีปเอเซีย คเนเอาว่าตัวท่านกับข้าพเจ้า ได้ไปเฝ้าพระจ้าแผ่นดินนั้น แลได้กราบทูลให้ทราบเชื่อเห็นจริงเต็มพระทัยว่า เราเปนคนทำครัวดีกว่าพระราชโอรสของพระองค์แล้ว พระเจ้าแผ่นดินองค์นั้นจะไว้พระทัยมอบอำนาจให้เราต้มแกง แลเติมอะไร ๆ ลงในหม้อ/*27ตามชอบใจของเรา มากกว่าที่จะไว้พระทัยพระราชโอรสของพระองค์หรือไม่
เห็นชัดว่าคงจะไว้พระทัยแก่เรา
แลคงจะยอมให้เราเทเกลือลงไปในหม้อ สักกี่ฟายมือก็ได้ อิกฝ่ายหนึ่งพระองค์คงจะไม่ยอมให้พระราชโอรสเติมเกลือลงไปจนชั้นแต่หยิบมือเดียว จะเปนดังนี้ได้หรือไม่ ?
เปนดังนั้นแน่แล้ว
หรืออิกอย่างหนึ่งคเนว่า พระราชโอรสนั้นประชวรพระเนตรแดง ถ้าพระเจ้าแผ่นดินทรงเห็นว่าพระราชโอรสไม่ทรงทราบวิชาหมอยา พระองค์จะให้พระราชโอรสจับต้องพระเนตรนั้นหรือไม่
คงจะไม่ยอมละ
ถ้าฝ่ายเราคเนว่าเปนคนรู้วิชาหมอยา พระองค์ก็คงจะยอมให้เราทำอะไรๆ กับพระราชโอรสนั้นได้หมด แม้ว่าเราจะเบิกพระเนตรนั้นออกให้กว้าง แลเอาผง/*28เท่าซัดเข้าไปก็ได้ เพราะว่าพระองค์ทรงเห็นว่าเรารู้ดีวิเศษแล้ว
ข้อนั้นจะเปนจริง
ข้าพเจ้าจึงว่า ถ้ากระนั้น นะไลลิส บัดนี้ท่านก็ได้คิดเห็นแล้วว่าสิ่งทั้งปวงซึ่งเราได้รู้แจ้งแล้วนั้นคนทั้งปวงคงจะไว้ใจเรา ไม่ว่าชาวแฮเลน (ชาวเมืองกรีก) หรือชาวมิลักขู ผู้ชายหรือผู้หญิง แลเราจะทำอไรกับคนพวกนั้นก็ได้ ไม่มีผู้ใดจะขัดขวางต่อเราได้  เราก็เปนไทยแก่ตัว แลเปนนายของคนอื่น ๆ แลสิ่งที่เรารู้แจ้งเหล่านี้ย่อมเปนของ ๆ เราแล้ว เพราะว่าจะหาประโยชน์ได้จากสิ่งนั้น ๆ แต่ในสิ่งซึ่งเราไม่เข้าใจนั้น ก็ย่อมไม่มีใครจะไว้ใจให้เราทำ ตามที่เราคิดว่าจะดีแก่เรา เขาทั้งหลายคงจะขัดขวางจนเต็มกำลังเขา ไม่ให้เราทำ แลมิใช่ว่าเขาทั้งหลายนั้นเปนคนอื่น ๆ แต่ชั้นบิดาแลมารดาแลมิตรสหาย ถ้ามีสักคนก็ดี ผู้ที่เปนที่รักยิ่งขึ้นอิกนั้น ๆ ก็คงจะกีดขวางห้ามกันเราด้วย/*29เหมือนกัน เราก็จะต้องอยู่ในอำนาจของผู้อื่น ๆ แลสิ่งทั้งปวงเหล่านี้ก็ไม่เปนของ ๆ เรา เพราะว่าเราจะหาประโยชน์จากสิ่งนั้นไม่ได้ ท่านเห็นจริงตามนี้หรือไม่
เขายอมรับเห็นจริงด้วย
แลถ้าเราเปนคนไม่มีประโยชน์แก่คนอื่นเขาแล้วเขาจะนับว่าเราเปนมิตรเปนเพื่อนของคนอื่นเขานั้นหรือไม่ คนอื่นนั้นเขาจะรักเราหรือไม่
เขาไม่รักไม่เปนเพื่อนแน่แล้ว
ถ้าผู้ใดไม่เปนประโยชน์แก่ผู้อื่นเพียงใดแล้ว บิดาหรือมารดาหรือผู้อื่นจะมีความรักผู้นั้นไม่ได้เพียงนั้น
รักไม่ได้จริง
แลเพราะเหตุฉนี้แล พ่อหนุ่มเอ๋ย ถ้าตัวท่านเปนคนมีปัญญาฉลาดแล้ว บันดาคนทั้งปวงก็จะเปนมิตรเปนญาติของท่าน เพราะว่าท่านจะเปนคนมีประโยชน์ใช้ได้แลเปนคนดี  แต่ถ้าท่านเปนคนไม่ฉลาดแล้ว ถึงบิดาก็ดี มารดาก็ดี ญาติก็ดี หรือคนหนึ่งคนใดก็ดี ก็/*30จะไม่เปนมิตรของท่าน อนึ่งในสิ่งซึ่งท่านยังไม่มีความรู้นั้น ท่านมีความล่วงรู้เข้าไปในความรู้อันนั้นได้หรือไม่ ?
เขาว่า ความรู้เช่นนี้เปนไปไม่ได้เลย
แลตัวท่าน นะไลสิส ถ้าท่านต้องมีครูสอนอยู่ผู้หนึ่งแล้ว ท่านก็ยังไม่ได้ถึงซึ่งปัญญาความรู้รอบ จริงหรือไม่ ?
จริงแล้ว
แลเพราะเหตุฉนั้น ท่านยังไม่เปนคนล่วงรู้ได้ ไม่มีสิ่งใดที่ท่านจะได้ล่วงรู้
จริงนะสอคราตีสข้าพเจ้ายังไม่รู้ได้
เมื่อข้าพเจ้าได้ฟังเขาพูดอย่างนี้แล้ว ข้าพเจ้าหันหน้ามาหาหิปปอตถะลีส แลเกือบจะทำความผิดยุ่งขึ้น เพราะข้าพเจ้าคิดจะพูดกับเขาว่านั่นแลนะ หิปปอตถะลีส เปนทางที่ท่านจะพูดต่อคนที่รักของท่านทำให้เขาสุภาพลงแลกดให้ต่ำลง แลไม่ใช้อย่างทางที่ท่านพูด ยกยอเขาแลทำให้เขาเสียคนไป
/*31แต่ข้าพเจ้าเห็นเขายังกำลังตื่นตกใจ แลวุ่นอยู่ด้วยร้อยคำที่พูดกันมานั้น แลข้าพเจ้าจำได้ว่า ถึงแม้ว่าเขาจะอยู่ในที่ใกล้ ๆ นั้นก็ดี แต่เขาไม่อยากจะให้ไลสิสแลเห็น เพราะดังนี้ข้าพเจ้าจึงคิดเห็นว่าจะงดนิ่งเสียไม่พูดความข้อนี้ดีกว่า
ในขณะนั้นเมเนกเซนัส กลับมานั่งลงณที่เดิมริมไลสิส แลไลสิสจึงกระชิบพูดกับข้าพเจ้าที่หูตามภาษาเด็ก ๆ แลอาการกิริยาที่น่าเอนดูนั้นว่า แนะสอคราตีสจงช่วยพูดกับเมเนกเซนัส เหมือนเช่นท่านพูดกับข้าพเจ้านั้นสิ
ข้าพเจ้าตอบว่า ถ้าท่านจะพูดกับเขาเองไม่ได้หรือไลสิส เพราะข้าพเจ้าเชื่อเปนแน่ว่าท่านปลงใจฟังมาแล้ว
เขาตอบว่า ข้าพเจ้าฟังอยู่จริง
ถ้ากระนั้น ลองนึกดูเปนไร แลในการที่จะพูดกับเขาอิกนั้น ระวังให้ตรงทางที่ข้าพเจ้าได้พูด ถ้าแลท่านหลงลืมความข้อใด ท่านจงถามข้าพเจ้าในเวลาที่พบกันคราวน่าต่อไป
/*32ข้าพเจ้าคงจะทำดังนั้นเปนแน่นะสอคราตีส แต่ขอให้พูดกับเขาเรื่องอะไรใหม่ ๆ ให้ข้าพเจ้าฟัง จนกว่าจะสิ้นเวลาที่ข้าพเจ้าจะอยู่ได้
ข้าพเจ้าว่า ข้าพเจ้าจะไม่รับไม่ได้จริงแล้ว เพราะท่านขอให้ข้าพเจ้าพูด แต่ท่านก็ย่อมทราบอยู่ว่า เมเนกเซนัสเปนคนเก่งมักชวนจะวิวาทนัก เพราะเหตุฉนั้น ถ้าเขาจะทำให้ข้าพเจ้าซวดเซแล้ว ท่านต้องมาช่วยข้าพเจ้าบ้าง
เขาว่า เออ จริงนะ เขาเปนคนเก่งมักชวนจะวิวาทนัก แลเพราะเหตุนั้นแล ข้าพเจ้าจึงอยากให้ท่านพูดจาโต้เถียงกับเขา
เพื่อว่าข้าพเจ้าจะได้ทำตัวของข้าพเจ้าเอง ให้เปนบ้าไปเท่านั้นหรือ
เขาว่า ไม่ใช่เปนนั้นดอก ท่านจะได้กดเขาลงเสียบ้าง
/*33ข้าพเจ้าว่า ความข้อนั้นไม่ใช่ง่าย เพราะเขาเปนคนแขงแรงน่ากลัวนัก เปนลูกศิษย์ผู้หนึ่งของเตสิปปัส แลเตสิปปัสก็อยู่นั้น ไม่เห็นหรือ ?
ไม่เปนไรดอก นะสอคราตีส ท่านต้องพูดโต้กับเขาละหน
ข้าพเจ้าว่า ถ้ากระนั้น ข้าพเจ้าคเนว่าเห็นจะต้องพูดจริง
ในขณะนี้ เตสิปปัสจึงร้องพูดขึ้นว่า เราพูดซุบชิบกันแต่สองต่อสองสนุกกันแต่สองคนเท่านั้น
ข้าพเจ้าจึงพูดขึ้นว่า ข้าพเจ้าจะมีความยินดี ที่จะให้ท่านได้ส่วนแบ่งปันความสนุกด้วยละ ไลสิสผู้ที่อยู่นี้ ไม่เข้าใจความเรื่องหนึ่งที่ข้าพเจ้าได้กล่าวแล้ว แลอยากจะให้ข้าพเจ้าถามเมเนกเซนัส ผู้ซึ่งเขาคิดว่าจะเปนคนที่ตอบได้
เขาว่า ทำไมท่านจึงไม่ถามเล่า
/*34ข้าพเจ้าจึงว่า ดีแล้ว ข้าพเจ้าจะถามเขา ดูกรเมเนกเซนัส ท่านจะตอบข้าพเจ้าหรือ แต่ข้าพเจ้าต้องบอกแก่ท่านเสียแต่แรกว่า ตัวข้าพเจ้านี้แต่เล็กมาจนโตขึ้นแล้ว เปนคนที่ตั้งจิตปลงใจในสิ่งอันหนึ่งอย่างหนึ่ง บันดาคนทั้งปวงก็มีใจคิดไปต่างๆ บางคนอยากได้ม้าเลี้ยงเล่น บางคนก็ชอบสุนัข บางคนก็หลงรักเงินทอง แลบางคนก็จองหมายแต่ยศศักดิ์ เดี๋ยวนี้ ข้าพเจ้าไม่ได้มีใจปราถนาสิ่งของเหล่านี้เรี่ยวแรงเลย แต่ข้าพเจ้ามีใจรักมิตรสหายนัก ข้าพเจ้าจะชอบมีเพื่อนดีๆ ยิ่งกว่าที่จะหานกกระทาหรือไก่อย่างดีที่สุดในโลกนี้ได้ ข้าพเจ้ายังจะว่าต่อไปอิกได้ถึงแม้ว่าม้าหรือสุนัข ข้าพเจ้าก็ยังรักมิตรมากกว่า เออจริงนะต่อน่าสุนัขของเมืองอียิปต์ลี ข้าพเจ้าก็จะชอบมีมิตรที่จริง ๆ ยิ่งกว่าเงินทองของ (มหาเศรษฐี) เดเรียส หรือยิ่งกว่าที่จะได้ตัวเดเรียสเองก็ไม่เอา ข้าพเจ้าเปนคนรักชอบมิตรสหายถึงปานนั้น แลเมื่อข้าพเจ้าเห็นท่านกับไลสิส/*35ในเวลารุ่นหนุ่มนี้ ก็มีสมบัติที่กล่าวนี้โดยง่ายดาย แลโดยเร็ว คือฝ่ายเขาก็ได้ท่านเปนมิตร แลฝ่ายท่านก็ได้เขาเปนมิตร ข้าพเจ้ามีทั้งความประหลาดใจแลยินดีแล้ว ด้วยเห็นว่าตัวข้าพเจ้าเองนี้ แม้ว่าเวลานี้ข้าพเจ้ามีอายุมากแล้วก็ดี ข้าพเจ้าก็ยังไม่ได้มีเพื่อนเหมือนดังท่านได้ แลแม้ว่าในการที่จะหาเพื่อนได้โดยอย่างไรข้าพเจ้าก็ยังไม่รู้เลย แต่ข้าพเจ้าอยากจะถามปัญหาท่านในการเรื่องนี้ เพราะว่าท่านเปนคนชำนาญเคยได้มีได้รู้ได้เห็นมาแล้ว เพราะฉนั้นจงบอกแก่ข้าพเจ้าเถิดว่า เมื่อคนหนึ่งรักคนอื่นอิกคนหนึ่งดังนี้ คนผู้รักหรือคนที่เขารักแล้วนั้น เปนมิตรเปนเพื่อนหรือว่าจะนับว่าเปนเพื่อนได้ทั้งสองคน ?
ข้าพเจ้าคิดเห็นว่าเปนเพื่อนได้ทั้งสองคน
ข้าพเจ้าจึงว่า ท่านหมายความว่า ถ้าคนหนึ่งข้างเดียว รักคนอิกคนหนึ่ง คนทั้งสองนั้นก็นับว่าเปนมิตรสหายด้วยกันได้อย่างนั้นหรือ
/*36เขาว่า คะ นั่นแลความหมายของข้าพเจ้า
แต่ว่าถ้าคนซึ่งเปนที่รักนั้น ไม่รักตอบคนผู้มีความรักเล่าจะเปนอย่างไร การเช่นนั้นเปนได้นะ
จริงแล้ว
หรือว่าบางทีคนซึ่งเปนที่รักนั้น กลับเกลียดคนผู้รักฉนี้ก็มี เพราะคนผู้รักมักมีใจคิดเห็นเปนดังนี้ ถึงแม้ว่าคนผู้รักนั้นจะไม่มีสิ่งไรที่จะรักยิ่งขึ้นไปกว่าที่เขารักก็ดี ก็ยังมีใจคเนนึกว่า ผู้เปนที่รักจะไม่รักตอบอย่างหนึ่ง หรือจะเกลียดเขาอย่างหนึ่ง ไม่เปนความจริงดังนี้หรือ
เขาตอบว่า คะ จริงแน่แล้ว
ในความข้อนั้น คนหนึ่งก็เปนผู้รัก กับอิกคนหนึ่งก็เปนผู้เปนที่รักไม่ใช่หรือ
ถูกแล้วคะ
เมื่อกระนั้น คนไหนจะเรียกว่า เปนมิตรของคนไหน
ผู้รักเปนเพื่อนของผู้เปนที่รัก ไม่เลือกว่าจะรักตอบกันหรือจะกลับเกลียดก็ดี หรือผู้เปนที่รักเปนเพื่อนของผู้/*37รัก หรือจะว่าไม่เปนมิตรกันทั้งสองฝ่ายจนกว่าจะรักกันทั้งสองข้างเล่า
อย่างนั้นก็ดูเหมือนจะไม่เปนเพื่อนเลย
ถ้ากระนั้น ความข้อนี้ ก็ต่างแตกไปจากความที่เราได้คิดเห็นแต่ก่อนนะสิ เมื่อตะกี้นี้ถ้าคนรักข้างหนึ่งข้างเดียวแล้ว ก็ว่าเปนมิตรด้วยกันทั้งสองข้าง มาบัดนี้เห็นว่า ถ้าไม่รักกันทั้งสองข้าง ก็ว่าไม่เปนมิตรทั้งสองข้าง
นั่นก็ปรากฎเปนจริงอยู่
ถ้ากระนั้น สิ่งใดที่ไม่รักตอบ ก็ไม่เปนที่รักของคนผู้รักได้ดังนี้หรือ
ข้าพเจ้าคิดเห็นว่า ไม่เปนที่รักได้
ถ้ากระนั้น ก็จะไม่มีคนรักชอบเล่นม้า เพราะว่าม้ารักตอบคนไม่ได้ ไม่มีคนรักนกกระทา ไม่มีคนรักเลี้ยงสุนัข ไม่มีคนรักสุราต่าง ๆ ไม่มีคนรักการเล่นลองกำลัง ด้วยผู้รักนั้นไม่ได้รักตอบ ไม่ฉนั้น ไม่มี/*38คนรักวิชาได้จนกว่าวิชาจะรักเขาตอบแทนหรือเราจะเรียกเสียว่า มีคนรักสิ่งนั้นๆ แต่ว่าสิ่งนั้น ๆ ไม่เปนที่รักของคนนั้น ๆ แลคนที่แต่งโคลงว่า
“ชายใดอันมีบุตร เปนที่สุดเอนดูแท้ ทุกคนทุกหน้าแล้ ท่านนั้นสุขเกษม” ดังนี้จะมิผิดไปหรือ
ข้าพเจ้าไม่เห็นว่าจะผิดไปเลย
ถ้ากระนั้น ท่านเห็นว่าเขาแต่งไว้ถูกนะซิคะ
ถ้ากระนั้นนะ เมเนกเซนัส ข้อที่ตกลงกันต้องเปนว่า สิ่งซึ่งเปนที่รักนั้น จะเปนที่เอนดูก็ได้ ไม่เลือกหน้าว่ารักอยู่หรือชังอยู่ เปรียบเหมือนว่า เด็กทารกเล็ก ๆ ยังเล็กเกินกว่าที่จะมีความรักได้ หรือว่าแม้บางที เกลียดบิดาหรือมารดาในเวลาเมื่อถูกตีดังนี้ ย่อมไม่เปนที่เอนดูยิ่งขึ้นไปกว่าในเวลาที่มีความเอนดูอยู่เมื่อลูกมีความเกลียดชัง จริงแหมละ
ข้าพเจ้า คิดเห็นว่าคำที่ท่านกล่าวนั้นเปนจริง
/*39ถ้าการเปนดังนี้แล้ว ก็ไม่ใช่ผู้รักเลย หากว่าผู้เปนที่รักนั้นดอก เปนมิตรหรือเปนที่น่าเอนดูอันหนึ่งไม่ใช่หรือ
ถูกแล้ว คะ
แลผู้เปนที่เกลียดชังนั้นดอก ไม่ใช่ผู้เกลียดนะ เปนศัตรูนั้นก็เห็นชัดเจน
ถ้ากระนั้น มีคนเปนอันมากย่อมเปนที่รักของศัตรูของเขา แลเปนที่เกลียดของมิตรของเขา แล้วก็เปนมิตรของศัตรู แลเปนศัตรูของมิตร ความข้อนี้หนา เพื่อนเอ๋ย ดูมันเหลวไหลเลอะเทอะไป หรือเรียกว่าเปนการที่จะเปนไปไม่ได้ นี่แลเปนไปตามความที่ว่ามาแล้วว่า ถ้าผู้เปนที่รักย่อมเปนที่น่าเอนดูไม่ใช่ผู้รักจักเปนดังนี้
ข้าพเจ้าเชื่อนะสอคราตีสว่า คำซึ่งท่านว่าเปนความจริง
แต่ถ้าการจะเปนเช่นกล่าวนี้ไม่ได้แล้ว ผู้รักนะซิ จะได้เปนมิตรเปนเพื่อนของผู้ที่เปนที่รักหรือไม่
/*40จริงแล้ว
แลผู้เกลียดก็จะได้เปนศัตรู ของผู้ที่เปนที่เกลียดชังนั้นนั่นสิแน่แล้ว
แต่ยังนั้นเราจะต้องรู้ว่าในข้อนี้ ก็มีเหมือนกันกับข้อก่อน คือว่าคนผู้หนึ่งจะเปนมิตรต่อคนที่ไม่เปนมิตรของเขาก็ได้ หรือว่าเปนมิตรต่อคนที่เปนศัตรูของเขาในเวลาเมื่อคนผู้นั้นมีความรักคนที่ไม่รักเขา หรือว่าบางทีกลับเกลียดเขาก็ได้ แลคนผู้นั้นจะเปนศัตรูต่อคนที่ไม่เปนศัตรูของเขาก็ได้ หรือว่าเปนศัตรูต่อมิตรของเขาก็มี เปรียบเหมือนว่า ในเวลาที่คนผู้นั้น เกลียดชังคนที่ไม่ได้เกลียดเขาเลย หรือบางทีจะกลับเปนคนที่รักเขาอยู่ก็ได้
นั่นก็ปรากฎว่าเปนจริงอยู่
แต่ถ้าผู้มีความรักก็ไม่ใช่มิตร หรือผู้เปนที่รักที่ไม่ใช่มิตร หรือไม่ใช่มิตรทั้งสองข้างแล้วเราจะกล่าวว่ากระไรจึงจะถูกได้ คนใดเล่าเราจึงจะเรียกว่าเปนมิตรต่ออิกคนหนึ่ง ยังมีอะไรเหลืออยู่ที่จะว่าได้อิกหรือไม่
/*41จริงนะ สอคราตีส ข้าพเจ้าคิดหาก็ไม่แลเห็นอิกเลย
ข้าพเจ้าจึงว่า เมเนกเซนัสเอ๋ย แต่ความคิดของเราที่ตกลงกันมานั้น จะผิดไปทั้งหมดก็ได้
ไลสิสจึงพูดขึ้นว่า ข้าพเจ้าเห็นเปนแน่แล้ว นะสอคราตีส ว่าเราคิดผิดไปหมด
ในเวลาที่เขาพูดอยู่นี้ เขาก็มีความกระดากหน้าแดง ด้วยว่าคำที่เขาพูดนั้น ดูเหมือนว่าหลุดออกมาจากปากเอง เพราะว่าเขากำลังฟังข้อคำเถียงกันเพลินมา ไม่มีผิดแล้วดูเขามีอาการปลงใจในเวลาที่ฟังคำนั้น ๆ อยู่
ข้าพเจ้า ก็ยินดีในการที่ไลสิสสำแดงออกมาให้เห็นว่า เขามีความชอบใจในคำที่พูดกัน แลข้าพเจ้าอยากจะให้เมเนกเซนัส หยุดพักสักคราวหนึ่ง ข้าพเจ้าจึงหันไปพูดกับเขาว่า แนะไลสิสข้าพเจ้าคิดเห็นว่าคำที่ท่านพูดนั้นเปนการจริงแล้ว แลถ้าเราคิดตกลงกันเปนการถูกต้องแล้ว เราก็คงจะไม่ได้พูดเถียงกันผิดมา/*42เปนช้าเปนนาน ขอให้เราคิดทางอื่นอิกต่อไปเถิด ด้วยว่าทางที่พูดมาแล้วดูเปนทางลำบากยากขึ้นทุกที แต่จงเดินทางอื่นที่มีผู้นิพนธ์โคลงฉันท์ จะได้เปนคนนำทางของเรา เพราะว่าท่านทั้งหลายเหล่านั้นมีอาการปรากฎแก่เรา เหมือนว่าเปนบิดาหรือผู้แต่งวิทยาขึ้น แลท่านผู้แต่งโคลงฉันท์เหล่านั้นท่านกล่าวถึงมิตรไม่ใช่เปนของเบา ๆ หรือเปนของเล็ก ๆ น้อย ๆ ท่านกล่าวกันไว้ว่า เทพดาเองบันดาลชักให้คนเข้าหาซึ่งกันและกัน แลความข้อนี้เขาว่าไว้ ถ้าข้าพเจ้าไม่ผิดแล้วเปนถ้อยคำดังนี้
“เทพเจ้าย่อมบันดาล สมานสิ่งเหมือนกันให้เข้ากับเหมือนกันไซร้ ร่ำรู้จักกัน”
ข้าพเจ้าหาญที่จะว่า ท่านคงจะได้ทราบคำโคลงนี้แล้ว
เขาตอบว่า คะ ข้าพเจ้าได้ทราบแล้ว
แลท่านก็คงจะได้ทราบหนังสือซึ่งนักปราชญ์แต่งไว้แล้วเหมือนกัน ที่เขากล่าวว่า คนเสมอต้องรักคนเสมอนั้น/*43จริงหรือไม่ นักปราชญ์เหล่านั้นเปนผู้ที่พูดโต้ตอบกันแลแต่งเรื่องธรรมดา แลสากลโลก
เขาตอบว่า นั้นถูกแล้ว
แลนักปราชญ์ เขากล่าวไว้อย่างนั้น ถูกต้องหรือไม่
จะว่าเขาถูกแล้วก็ได้
ข้าพเจ้าจึงว่า บางทีประมาณว่าเขากล่าวถูกแต่สักครึ่งหนึ่ง หรือว่าถ้าเราเข้าใจความตามที่หมายแท้จริงของเขานั้นถูกต้องแล้ว นับเอาว่าเปนถูกทั้งหมดได้ ด้วยว่ายิ่งมีคนชั่วทำการเกี่ยวข้องกับคนชั่วเพียงใด และยิ่งจะให้คนชั่วเข้าใกล้ชิดกับคนชั่วด้วยกันเพียงใด คนชั่วนั้นก็จะยิ่งเกลียดขังกันมากยิ่งขึ้นเพียงนั้น เพราะเหตุว่าคนชั่วย่อมทำให้คนเสียไป แลผู้ทำให้เสีย กับผู้ต้องเสียนั้นจะเปนมิตรกันไม่ได้ นี่จริงหรือไม่ ?
เขาว่า จริงแล้วคะ
ถ้ากระนั้น ข้าพเจ้าคเนนึกว่า คำโคลงที่กล่าวนั้นไม่จริงครึ่งหนึ่ง เมื่อคิดถึงว่าคนชั่วช้านั้นก็เสมอเหมือนกันเช่นนี้ จริงหรือไม่ ?
/*44นั่นจริงแล้ว
แต่ว่าความที่หมายอันแท้จริง ของคำโคลงตามที่ข้าพเจ้าคเนนึกเอานั้น เห็นจะเปนว่าคนดีแล้วก็ดีเหมือนกัน แลเปนมิตรต่อกัน แต่ว่าคนชั่วนั้น เหมือนกับเช่นมีคำกล่าวอยู่บ่อย ๆ ว่า ไม่เปนอันหนึ่งอันเดียวกันเข้าได้ด้วยกัน  เพราะว่าเปนคนมีใจร้ายแรงกล้า แลเปนคนนิ่งอยู่สุขไม่ได้ แลเปนสิ่งซึ่งต่างแตกแลเปนสัตรูอยู่ด้วยกันเองดังนี้ ก็ดูเหมือนจะเปนสามัคคีหรือเข้าด้วยกันกับสิ่งใด ๆ ไม่ได้ ท่านเห็นด้วยหรือไม่ ?
คะ ข้าพเจ้าเห็นด้วยแล้ว
เมื่อเปนดังนั้น นะเพื่อนเอ๋ย ผู้ที่กล่าวว่าสิ่งเหมือนกันเปนมิตรต่อสิ่งเหมือนกันนั้น หมายความว่าจะให้สนิทเหมือนกัน ถ้าข้าพเจ้าเข้าใจความถูกแล้ว ก็เปนว่าเฉพาะแต่คนดีอย่างเดียว เปนมิตรของคนดีเท่านั้น  แต่ว่าคนชั่วแล้ว ก็ไม่เปนไปถึงซึ่งความเปนมิตรกันจริง ๆ อย่างใดได้ ไม่ว่าเปนกับคนดีหรือคนชั่วฉนี้ ท่านเห็นด้วยหรือไม่
/*45เขาพยักหน้ารับ
เมื่อเปนเช่นนั้น บัดนี้เราก็รู้ว่าจะตอบปัญหาที่ว่า “ใครเล่าเปนมิตร” นั้นอย่างไรได้ ด้วยคำที่พูดโต้ตอบกันมานี้ แสดงให้เห็นว่า “คนดีนั้นแลเปนมิตร”
เขาพูดว่า คะ นั้นเปนความจริงแล้ว
ข้าพเจ้าตอบว่า เออ แต่ข้าพเจ้ายังไม่พอใจในคำตอบปัญหานั้นแท้เลย จะให้ข้าพเจ้าบอกแก่ท่านหรือ ว่าข้าพเจ้ามีความสงสัยอยู่อย่างไร ข้าพเจ้าจะบอกสิ คเนนับเอาว่าสิ่งที่เหมือนกัน ดังเช่นคนที่เสมอกันเปนมิตรกับคนเสมอ แลเปนคุณเปนประโยชน์ต่อกัน หรืออย่าเลยให้ข้าพเจ้าลองว่าในทางอื่นเถิดว่า คนเสมอกันนั้นจะทำความดีหรือความเสีย ซึ่งจะทำแก่ตัวเองไม่ได้นั้น จะทำต่อคนเสมอกันได้หรือ หรือจะทำความลำบากเกิดจากคนเสมอกัน ซึ่งตัวจะไม่ยอมทนลำบากเกิดจากตัวเองดังนี้ จะได้หรือ ? ถ้าคนใดไม่เปนคุณ/*46เปนประโยชน์แก่คนหนึ่งแล้ว คนนั้นจะรักกันอย่างไรได้ เดี๋ยวนี้คนจะเปนเช่นนั้นได้หรือ
เขาย่อมเปนไปไม่ได้
แลคนใดที่ไม่มีความรักแล้วจะเปนมิตรได้หรือ ?
เปนไม่ได้แน่
แต่พูดเสียว่า สิ่งเหมือนกันไม่เปนมิตรต่อสิ่งเหมือนกัน เพียงที่สิ่งนั้น ๆ เหมือนกันเช่นนี้ ก็ยังกล่าวได้อยู่ว่า ดีเปนมิตรต่อดีได้ เพียงที่คนนั้น ๆ เปนคนดี
จริงแล้ว
แต่ถ้ากระนั้น อิกอย่างหนึ่งจะว่าดี เพียงที่ว่าเปนคนดีนั้น จะดีพอแต่ตัวเองแล้วหรือไม่เล่า แลผู้ใดที่เปนคนพอ แล้วก็ไม่ต้องการสิ่งใด นี่ว่าตามคำที่ว่าพอนั้น
คนพอไม่ต้องการสิ่งใดแน่แล้ว
แลผู้ใดซึ่งไม่ต้องการอันใด ก็จะไม่ปราถนาอยากได้อันใด หรือจะปราถนา
/*47เขาก็จะไม่ปราถนา
เขาคงจะรักคนที่เขาไม่มีความปราถนาไม่ได้อยู่เองหรือรักได้
เขารักไม่ได้
แลคนที่ไม่มีความรักแล้ว ก็ไม่เปนคนผู้มีความรัก ไม่เปนมิตร หรือเปน
เห็นชัดว่าไม่เปน
ถ้าเช่นนั้นแล้ว มิตรจะอยู่ที่ใดเล่า เมื่อไม่มีมิตรก็ว่า คนดีไม่มีความปราถนาซึ่งกันแลกัน ด้วยว่าคนดีคนเดียวพอแก่ตัวเองแล้ว และเมื่อมีมิตรก็ว่าไม่เปนคุณเปนประโยชน์แก่กันได้ จะทำอย่างไรเล่า จึงจะชักจูงคนให้นั้บน่าถือตากันได้
ก็เปนไม่ได้แล้ว
คนจะเรียกว่ามิตรกันนั้นไม่ได้จนกว่าคนนั้น ๆ จะนับน่าถือตากันจริงหรือไม่
จริงนัก
ดูสิ ไลสิส คำที่เรากล่าวทั้งหมดนี้หลอกลวงเราเสียหมดแล้ว เราจะมิผิดไปหมดหรือ ?
/*48เขาว่าจะเปนอย่างไรเล่า
ข้าพเจ้าไม่ได้ยินบางคนกล่าว ดังข้าพเจ้าพึ่งระลึกขึ้นได้เมื่อกี้นี้ หรือว่า สิ่งเหมือนกันเปนศัตรูใหญ่ยิ่งของสิ่งเหมือนกันนั้น คนดีเปนศัตรูของคนดี เออจริงนะ เขาอ้างถึงคำกลอนของเฮสิด (Hesiod) ผู้ที่กล่าวไว้ว่า
“อันช่างหม้อก็วิวาทด้วยช่างหม้อ คนขับซอต่อกับคนขับเสียง คนขอทานปานนั้นมิพอเพียง ก็ลำเอียงดานต่อคนขอทาน”
แล้วเขาว่าเหมือนกัน ว่าบันดาสิ่งทั้งปวง “เปนการจำเปนที่สิ่งเหมือนกันมาก จะมีความอิจฉากันมาก แข่งกัน แลเกลียดกันมาก แลว่าสิ่งที่ไม่เหมือนกันนั้นแลเปนมิตร ด้วยว่าคนจนจำต้องเปนมิตรต่อคนมั่งมี แลคนไม่มีกำลังต้องการคนมีกำลังช่วย แลคนเจ็บต้องการหมอ ทุกคนที่ไม่มีความรู้ ก็จะต้องรักแลเข้าหาผู้มีความรู้” ดังนี้ แลจริงนะเขากล่าวเปนทำนองคล่องแคล่วต่อไปอิกว่า ความคิดที่ว่ามิตรย่อมมี/*49อยู่ในระหว่างคนที่เหมือนกันนั้นไม่จริง แต่กลับกับความจริงแท้ แลว่าสิ่งซึ่งตรงกันข้ามแท้ นั้นแลเปนมิตรกันอย่างยิ่ง ด้วยทุก ๆ สิ่งย่อมไม่ปราถนาสิ่งที่เหมือนกัน หากว่าปราถนาสิ่งซึ่งไม่เหมือนกันที่สุด เปรียบเหมือนอย่างว่า ของแห้งปราถนาของเปียก เย็นปราถนาร้อน ขมปราถนาหวาน คมปราถนาดดื้อ พร่องปราถนาเต็ม เต็มปราถนาพร่อง แลเปนเช่นนี้เหมือนกันในสิ่งอื่น ๆ เพราะเหตุว่าสิ่งซึ่งตรงกันข้ามนั้น เปนอาหารของสิ่งซึ่งตรงกันข้าม ด้วยว่าความเสมอเหมือนกันนั้น ไม่ได้รับสิ่งอันใดมาจากความเสมอเหมือนกัน ข้าพเจ้าก็คิดเห็นว่าผู้ที่กล่าวความข้อนี้ ก็เปนคนน่าควรชมอยู่ ว่าเปนคนพูดดี ท่านทั้งหลายที่อยู่นี่จะเห็นอย่างไร ?
เมเนกเซนัสจึงพูดว่า ข้าพเจ้าก็จะว่า เมื่อได้ฟังแต่ทีแรก ว่าเขาเปนคนพูดถูกต้องแล้ว
/*50ถ้ากระนั้น เราต้องกล่าวว่า ความเปนมิตรอย่างยิ่งนั้น คือว่าสิ่งที่ตรงกันข้ามนั้นหรือ
ถูกแท้แล้ว
เออนะ เมเนกเซนัส แต่คำตอบเช่นนี้จะไม่เปนการน่าเกลียดนักหรือ แลผู้มีปัญญาฉลาดเถียงทั้งปวง จะไม่เต้นมาเหยียบย่ำเราลง ประดุจมีชัยชำนะหรือ แล้วแลจะถามเราโดยความตรง ๆ ว่า ความรักนั้นไม่เปนการตรงกันข้ามกับความเกลียดแท้หรือประการใด แลเราจะตอบว่ากระไรได้เล่า เราจะไม่ต้องรับหรือว่าเขาพูดถูกแท้
เราก็ต้องรับ
ถ้ากระนั้น เขาก็จะถามต่อไปว่าศัตรูนั้น เปนมิตรของมิตร หรือว่ามิตรเปนมิตรของศัตรูเล่า
เขาตอบว่า ไม่เปนได้ทั้งสองนั้นแล
ดีแล้ว แต่ว่าคนเที่ยงตรงเปนมิตรของคนไม่เที่ยงตรงหรือ ๆ ว่าคนไม่มีความประมาทเปนมิตรของคนประมาทเล่า หรือว่าคนดีเปนมิตรของคนชั่วเล่า
/*51ข้าพเจ้าไม่คิดเห็นว่าอย่างนั้นจะเปนไปอย่างไรได้
ข้าพเจ้าจึงว่า แต่อย่างนั้นแล ถ้ามิตรนับว่าเปนไปตามความที่ตรงกันข้ามแล้ว สิ่งที่ตรงกันข้ามก็ต้องเปนมิตร
ต้องเปนเช่นนั้นสิ
ถ้ากระนั้นสิ่งที่เหมือนกันกับสิ่งที่เหมือนกัน ทั้งสิ่งที่ไม่เหมือนกันกับสิ่งที่ไม่เหมือนกัน ก็ไม่ใช่มิตรทั้งนั้น
ข้าพเจ้าคเนว่าไม่ใช่มิตร
ถ้ากระนั้นยังมีความที่ควรคิดได้อิกต่อไปอันหนึ่งว่า ความเข้าใจของเราในเรื่องมิตรนี้ จะไม่ผิดไปได้ทีเดียวกระมัง ? แต่ว่ายังจะไม่มีบ้างหรือ ซึ่งสิ่งไม่ดีไม่ชั่ว เปนมิตรของความดีอยู่ฉนี้ ?
เขาพูดว่า ท่านหมายความเปนอย่างไร
ข้าพเจ้าจึงว่า จริง ๆ นะทำไมเล่า ที่แท้นั้นข้าพเจ้าไม่รู้เลย แต่หัวข้าพเจ้ามึนไปด้วยคิดถึงคำ ข้อที่ควรเถียงกันอยู่ แลเหตุฉนั้นข้าพเจ้าจึงเดาถึงตะบึงไปว่า /*52งามนั้นแลเปนมิตร เหมือนดังสุภาสิตเก่าแก่กล่าวไว้ว่า ความงามนั้นแท้แล้วเปนของอ่อน เรียบ เกลี้ยงเกลาอันหนึ่ง แลเหตุฉนั้นเปนธรรมดาโลก อันย่อมเลื่อนเข้าสิงอยู่ในวิญญาณได้โดยง่าย ๆ ด้วยข้าพเจ้ายืนว่าความดีนั้นเปนความงามท่านจะเห็นด้วยหรือ
คะ เห็นด้วย
ความข้อนี้ ข้าพเจ้ากล่าวตามความคิดอย่างหนึ่งว่า สิ่งใดที่ไม่ใช่ดีไม่ใช่ชั่ว ก็เปนมิตรของที่งามแลที่ดี แลข้าพเจ้าจะบอกแก่ท่านว่าทำไมข้าพเจ้าจึงคิดเอียงไปทางนี้ คือข้าพเจ้าคเนเอาว่า มีสิ่งสำคัญเปนต้นมีอยู่สามอย่าง ดีอย่าง ๑ ชั่วอย่าง ๑ ไม่ดีไม่ชั่วอย่าง ๑ ท่านจะเห็นความข้อนี้เปนกระไร
ข้าพเจ้ายอมเห็นด้วย
แลดีเปนมิตรของดีก็ไม่ใช่ หรือชั่วเปนมิตรของชั่วก็ไม่ใช่ หรือดีเปนมิตรของชั่วก็ไม่ใช่ ดังคำเถียงกันมาไม่ยอมให้เปนแล้วนั้น เหตุฉนี้ก็มีทางที่จะคิดผ่อนผัน/*53ไปได้อย่างเดียวว่า ถ้ายังจะมีเสียงที่เรียกว่ามิตรหรือความรักอยู่แล้ว ก็ต้องเปนสิ่งที่ไม่ใช่ดีไม่ใช่ชั่วนั้นแลเปนมิตรของที่ดี หรือเปนมิตรของที่ไม่ใช่ดีไม่ใช่ชั่ว ด้วยว่าไม่มีสิ่งไรที่จะเปนมิตรของที่ชั่วได้แล้ว
จริง
สิ่งเหมือนกัน เปนมิตรของสิ่งเหมือนกันก็ไม่ได้ ดังเราได้กล่าวกันมาเมื่อตะกี้นี้
จริง
เมื่อกระนั้น ที่ไม่ใช่ดีไม่ใช่ชั่ว จะมีมิตรที่ไม่ใช่ดีไม่ใช่ชั่วก็ไม่ได้เหมือนกัน
นั่นก็เห็นชัด
เมื่อกระนั้น ก็เหลืออยู่แต่ที่ดีอย่างเดียว จึงเปนมิตรของที่ไม่ใช่ดีไม่ใช่ชั่วได้
นั่นแลคเนเอาได้แล้วว่าเปนอันแน่
ความข้อนี้ดูเหมือนจะไม่ทำให้เราพูดทางที่ถูกได้กระมัง คิดดูว่ากายตัวซึ่งเปนสุขสบายอยู่แล้ว ก็ไม่/*54ต้องการยาหรือพยาบาลช่วยอย่างใด หากว่าสบายดีพออยู่แล้ว  แลคนที่ไม่มีโรคก็ไม่รักหมอ เพราะว่าตัวเขามีความสุขสบายอยู่
เขาไม่รักหมอจริง
แต่ว่าคนเจ็บรักหมอ เพราะว่าตัวเขาเจ็บป่วย จริงหรือไม่
จริงแท้
แลความเจ็บนั้นเปนความชั่ว แลวิชาหมอยานั้นเปนความดีแลมีคุณประโยชน์หรือไม่
คะ มีจริงแล้ว
แต่กายของคน เมื่อคิดว่าเปนอะวัยะวะอันหนึ่งแล้ว ก็ไม่ใช่ดีไม่ใช่ชั่ว จริงแหมละ ?
จริง
แลกายนั้นจำเปนโดยเหตุที่เกิดโรค จึงต้องเข้าหาแลทำมิตรกับวิชาหมอยาหรือไม่
คะ เปน
ถ้ากระนั้นสิ่งที่ไม่ใช่ดีไม่ใช่ชั่ว เปนมิตรกับที่ดี โดยเหตุที่มามีชั่วอยู่ที่นั้น หรืออย่างไร ?
/*55นั่นก็เปนความคิดต่อเนื่องว่าเปนเช่นนั้น
แลเห็นชัดว่าการที่เปนมิตรดั่งนี้ ต้องเปนกันก่อนเวลาที่ไม่ใช่ดีไม่ใช่ชั่ว ต้องเสื่อมเสียไปด้วยธาตุความชั่ว ด้วยว่าถ้ามิฉนั้นก็จะไม่ปราถนาแลรักความดี เพราะเหตุเหมือนเช่นเราได้กล่าวมาแล้ว ว่าที่ชั่วจะเปนมิตรของที่ดีไม่ได้
นั้นเปนไม่ได้จริงแล้ว
อิกประการหนึ่งข้าพเจ้าต้องกล่าวไว้ว่า บางสิ่งก็เปนเหมือนจริงแท้ ในเวลาเมื่อมีสิ่งอื่นอยู่ด้วยในนั้น แลมีบางสิ่งซึ่งเปนเหมือนจริงไม่ได้ เปรียบเหมือนอย่างว่า น้ำมันหรือสีซึ่งทาบนสิ่งอื่นนี้ก็ได้
ดีแล้ว
ในการอย่างนี้ สิ่งที่ทานั้นเหมือนกับน้ำมันหรือสีนั้นหรือไม่
เขาว่า ท่านประสงความว่าอย่างไร
/*56ข้าพเจ้าว่า ข้าพเจ้าหมายความอย่างนี้ คเนว่าถ้าข้าพเจ้าจะเอาฝุ่นขาวทาผมแดงของท่านแล้ว ผมนั้นจะขาวไปจริงๆ หรือว่าจะดูปรากฎเปนแต่ว่าขาวเท่านั้นเล่า
ผมนั้นก็จะปรากฎเห็นแต่ว่าขาวเท่านั้น
แลอย่างนั้นขาวก็จะอยู่ในที่ผมนั้นด้วย
จริง
แต่ถึงแม้ว่ามีขาวอยู่ในนั้นด้วย ก็จะไม่ทำให้ขาวยิ่งไปอิกได้ ผมนั้นก็ไม่ใช่ขาวไม่ใช่ดำไม่ใช่หรือ
จริง
แต่เมื่อความชราเข้ามาถึงเข้า ผมหงอกขาวแล้ว เมื่อนั้นก็แลเหมือนผมขาวจริงแท้ แลเปนผมขาว โดยมีขาวอยู่ในนั้นด้วย
แน่แล้ว
บัดนี้ข้าพเจ้าอยากจะทราบว่า สิ่งทั้งปวงเปนอันเหมือนจริงแท้ โดยมีสิ่งอื่นอยู่ในนั้นทั่วทุกอย่างไป /*57หรือว่าสิ่งอื่นต้องเข้าอยู่ในนั้นด้วยอาการวิเศษอย่างหนึ่ง
เขาตอบว่า ต้องเปนด้วยอาการวิเศษอย่างหนึ่ง
ถ้ากระนั้น สิ่งไม่ใช่ดีไม่ใช่ชั่วจะว่ามีความชั่วเข้าอยู่ในนั้นก็ได้ แต่ว่ายังไม่เปนชั่วไป คือว่าพึ่งเปนขึ้นเมื่อก่อนเดี๋ยวนี้เท่านั้น จริงหรือไม่
จริง
แลเมื่อสิ่งหนึ่งสิ่งใดมีความชั่วอยู่ที่สิ่งนั้นด้วย ยังไม่ทันจะชั่วไปนั้น ความดีที่มีอยู่ในนั้น ชวนให้มีความปราถนาต่อความดีในสิ่งนั้น  แต่ความชั่วที่อยู่ในสิ่งนั้น ซึ่งทำให้สิ่งของชั่วไปนี้ ก็ถอนเอาความปราถนาความดีแลใจไมตรีต่อความดีนั้นไปเสีย ด้วยว่าสิ่งซึ่งเปนทั้งดีแลชั่วด้วยกันนั้น บัดนี้ก็เห็นเปนแต่ชั่วอยู่อย่างเดียว แลดีนั้นก็ไม่มีไมตรีต่อชั่วได้
ไม่มีจริง
/*58แลเพราะเหตุฉนี้เราจึงกล่าวว่า อันจำพวกซึ่งถึงพร้อมด้วยปัญญาบริบูรณ์แล้ว จะเปนเทพดาหรือมนุษยก็ดีย่อมไม่มีความรักวิชาอิกต่อไป หรือว่าผู้ใดซึ่งเปนคนโง่จนเปนคนชั่วอยู่ ก็จะเปนคนรักวิชาไม่ได้ ด้วยความชั่วหรือคนโง่นั้น ไม่เปนคนผู้รักวิชา จึงยังคงเหลืออยู่แต่จำพวกซึ่งมีเคราห์ร้ายต้องเปนคนโง่ แต่ยังไม่หนาเต็มไปด้วยความโง่หรือยังมีความเข้าใจอยู่ แลยังไม่เปนคนหลงคิดว่าตัวเปนคนรู้ในสิ่งที่ตัวไม่รู้ แลคนจำพวกนี้จึงเปนผู้รักวิชา เปนคนไม่ใช่ดีไม่ใช่ชั่ว ด้วยว่าเราได้คิดเห็นมาแล้วว่า ความไม่เหมือนกันก็ไม่เปนมิตรกับความไม่เหมือนกัน หรือความเหมือนกันกับความเหมือนกันก็ไม่ใช่ ท่านจำได้หรือไม่
คะ ได้กล่าวกันมาทั้งสองอย่างแล้ว
แลเหตุดังนี้แลนะไลสิสกับเมเนกเซนัส เราได้ค้นพบธรรมดาของมิตรแล้ว ไม่มีที่สงสัยเลยว่า ความเปนมิตรนั้น คือความรักซึ่งสิ่งไม่ใช่ดีไม่ใช่ชั่ว รักดี/*59ในเวลาเมื่อมีชั่วอยู่ที่นั้น จะอยู่ในวิญญาณ หรือจะอยู่ในกาย หรืออยู่ที่ใดๆ ก็เหมือนกัน
เขาก็ตกลงเห็นด้วย แลยอมรับหมดสิ้นทั้งสองคน แลในครู่หนึ่งนั้น ข้าพเจ้าก็มีความยินดี แลเปนที่พอใจเหมือนกับพรานผู้ซึ่งจับสัตว์ที่เปนอาหารได้ในเงื้อมมือแล้ว แต่ขณะนั้นก็มีความสงสัยเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า แลไม่รู้ว่าเพราะเหตุใด ข้าพเจ้าจึงได้คิดว่า ความที่เห็นตกลงนั้นยังไม่ถูกจริงแท้ แลข้าพเจ้าจึงรู้สึกไม่สบายใจ พูดออกไปว่า อนิจาเอ๋ย ไลสิสกับเมเนกเซนัส ข้าพเจ้ากลัวว่า เราจะรู้ได้แต่เงาของความจริงเท่านั้น
เมเนกเซนัส จึงถามว่า ทำไมท่านจึงกล่าวดังนั้นเล่า ? (หมดฉบับเท่านี้)
---
(หมายเหตุ) หนังสือเรื่องนี้พิมพ์ไว้ในหนังสือวชิรญาณวิเศษ เล่ม ๓ บอกไว้ในที่จบว่า (เรื่องนี้ยังมีต่อ) เห็นจะเปนด้วยตั้งพระหฤทัยไว้ว่าจะลงพิมพ์ต่อไป แต่หากมีเหตุอื่นเสีย จึงมิได้ลงพิมพ์อีก