นิราศนครวัด ๒๔๖๘
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
/*1*/กลอนนิราสนครวัด
๏ แต่ฟังเขาเล่าขานนานนักหนา
พวกที่ได้ไปเมืองเขมรมา	ว่าปราสาทศิลาน่าชมนัก
ล้วนใหญ่โตมโหฬารโบราณสร้าง	ฝีมือช่างขอมชำนาญการจำหลัก
ทำลวดลายหลายอย่างช่างเยื้องยัก	เขาชอบชักชวนให้เราไปดู
แต่ยังติดกิจการพาลขัดข้อง	ก็จำต้องเฝ้าผัดหลายนัดอยู่
จนถึงปีชวดนี้มีช่องคู	จะไปสู่นครวัดในนัดนี้
ฝ่ายธิดายาใจอยากไปบ้าง	จะขัดขวางเธอไว้ก็ใช่ที่
เที่ยวแห่งใดก็ไปด้วยทุกที	จำปรานียอมให้ไปด้วยกัน
จึงทูลลาพาสามทรามสวาท	แรมนิราสกรุงไกรมไหศวรรย์
แต่เดือนพฤศจิกายนจนเดือนธันว์	ไปดัดดั้นเที่ยวอยู่กัมพูชา
ฝรั่งเศสแสนดีอารีเหลือ	เขาเอื้อเฟื้อสารพัดช่วยจัดหา
ไปถึงไหนก็เปนสุขทุกเวลา	ช่างนึกน่าขอบใจกระไรเลย
/*2*/ทั้งเจ้านายฝ่ายกรุงกัมพูชา	ก็ต้อนรับสู่หาไม่เพิกเฉย
ได้พูดจาวิสาสะจนคุ้นเคย	ใจก็เลยชักชอบด้วยขอบใจ
เที่ยวสนุกขุกคิดถึงมิตรสหาย	ทั้งหญิงชายอยู่หลังยังกรุงใหญ่
ให้นึกอยากฝากของต้องฤทัย	แต่คิดไปก็ลำบากยากใช่น้อย
จะหาซื้อสิ่งไรมาให้เล่า	ทุนของเราก็ไม่พอต้องท้อถอย
ด้วยเพื่อนฝูงคณนาเห็นกว่าร้อย	จะแจกย่อยไปทุกคนพ้นปัญญา
อย่าเลยจะเลี่ยงทำเยี่ยงปราชญ์	แต่งนิราสสักทีจะดีกว่า
ลองเล่าเรื่องที่ไปเมืองกัมพูชา	ให้บรรดามิตรสหายทั้งหลายฟัง
แล้วพิมพ์แจกเช่นทำนองเปนของฝาก	เห็นโดยมากจะสมอารมณ์หวัง
แต่คิดกลอนแหละเบื่อเหลือกำลัง	จะแต่งตั้งนับปีก็มิแล้ว
ด้วยกล่าวกลอนไม่สันทัดออกขัดข้อง	เห็นจะต้องเรียบเรียงเพียงร้อยแก้ว
มีกลอนนำสักนิดเหมือนติดแวว	พอเนื่องแนวแบบนิราสปราชญ์
โบราณ
มิฉะนั้นจะว่าไม่ใช่นิราส	ด้วยเหตุขาดคำกลอนอักษรสาร
จึงแต่งไว้พอเห็นเปนพยาน	ขอเชิญอ่านเนื้อเรื่องเนื่องไปเทอญฯ
ดำรงราชานุภาพ
วังวรดิศ
วันที่ ๓๑ มีนาคม พระพุทธศักราช ๒๔๖๗
/*3*/เรื่องนิราสนครวัด
๑ ออกจากกรุงเทพ ฯ
วันอาทิตย์ที่ ๑๖ พฤศจิกายน ปีชวด พ.ศ. ๒๔๖๗ เวลาเที่ยงออกจากวังวรดิศ ไปลงเรือสุทธาทิพย์ของบริษัทสยามสตีมนาวิเคชัน ที่ท่าเรือบริษัทอิสต์อาเซียติคข้างเหนือวัด (พระยาไกร) โชตนาราม มีผู้ไปส่งกันเปนอันมาก ทั้งเจ้านาย เจ้าพระยา และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ผู้มีบันดาศักดิทั้งชายหญิง ฝ่ายชาวต่างประเทศทั้งชายหญิง พวกทูตพวกข้าราชการและพ่อค้าที่คุ้นเคย เขาพากันมีแก่ใจไปส่งก็มาก เปนธรรมดาไม่ว่าใคร เมื่อประจักษ์แจ้งความเมตตาอารีของมิตรสหายเห็นปานนั้น ก็ย่อมต้องมีความชื่นชมโสมนัส ลำบากแต่ไม่สามารถจะแสดงความขอบคุณให้ถึงตัวได้ทั่วทั้งหมด เพราะมากด้วยกัน และเปนเวลาชุลมุนเมื่อเรือจะออก แต่ก็ได้พยายามที่จะร่ำลาและขอบคุณให้ทั่วหมดมิได้เลือกชั้นบันดาศักดิ์ (เมื่อมาหวนรำลึกในเวลาตรวจร่างจะพิมพ์หนังสือนี้ก็อนาถใจ วันนั้นสมเด็จพระอนุชาธราช เจ้าฟ้าฯ กรมหลวงนครราชสิมา ทรงพระอุสาหะเสด็จลงไปส่งด้วยทรงพระเมตตา เมื่อเชิญเสด็จไปทอดพระเนตรห้องอยู่ที่ในเรือ ยังตรัสว่า “อยากไปกับอากรม” อนิจจา มิได้คิดเห็นเลยว่าเพียงอิก ๓ เดือนจะเสด็จทิวงคตจากไป ให้บรรดาผู้ที่รักใคร่ในพระองค์อันมีเปนอันมากพากันต้องโศกเศร้าแสนสาหัส)
/*4*/เวลาบ่าย ๑ นาฬิกาออกเรือ มิศเตอรบยอรลิงผู้จัดการห้างอิสต์อาเซียติคในกรุงเทพฯ กับภรรยาตามลงมาส่งถึงเมืองสมุทปราการ ผู้ซึ่งจะไปเมืองเขมรด้วยกันคราวนี้ ลูกหญิงพูนพิศมัย ๑ พิลัยเลขา ๑ พัฒนายุ ๑ เดิมคาดว่าจะได้พระยาโบราณราชธานินทร์ (พร เดชะคุปต์) เพื่อนกรรมการในหอพระสมุดสำหรับพระนคร ไปเปนเพื่อนเที่ยวด้วยอิกคน ๑ แต่ผเอิญติดราชการในตำแหน่งอุปราชมณฑลอยุธยาไปไม่ได้ เสียดายนัก คงไปด้วยแต่พระยาพจนปรีชา (ม.ร.ว. สำเริง อิศรศักดิ์ ณ อยุธยา) ได้รับอนุญาตจากกระทรวงวังให้ลาชั่วคราว อาศรัยไปเที่ยวด้วยเปนส่วนตัวเองคน ๑ หลวงสุริยพงศพิสุทธ์แพทย์ (กระจ่าง บุนนาค) ไปเปนแพทย์และเปนล่ามคน ๑ ศาสตราจารย์ ยอช เซเดส์ บรรณารักษ์ใหญ่ในหอพระสมุด ฯ ไปเปนผู้นำทางคน ๑ นายสมบุญ โชติจิตร เสมียน ๑ นายเดช คงสายสินธุ์ มหาดเล็กรับใช้ ๑ รวมด้วยกันเปน ๙ คน ยังภรรยาของศาสตราจารย์ยอช เซเดส์ อาศรัยพาลูกไปเยี่ยมญาติที่เมืองพนมเพ็ญด้วย เพิ่มจำนวนอิก ๕ คน แต่ผเอิญคนโดยสานอื่นไปเที่ยวนี้หามีไม่ เรือสุทธาทิพย์จึงเหมือนกับเปนเรือย๊อตของเรา ห้องหับการเลี้ยงดูเหลือที่จะสบาย นายเรือก็ใจดี เรือลำนี้โดยปรกติเขาเดิรในระหว่างกรุงเทพ ฯ กับหัวเมืองทางแหลมมลายูไปจนถึงเมืองสิงคโปร์ แต่เวลานี้มรสุมเหนือลงแล้ว เรือจะแวะตามหัวเมืองรายทางไม่ได้ทุกแห่ง เขาเปลี่ยนทางตรงลงไปสิงคโปร์ทีเดียว ทางที่ไปแล่นผ่านแดนเขมร เขาจึงรับแวะส่งพวกเราที่ตำบลแก๊ปแขวง/*5*/เมืองกำปอด แล้วจึงข้ามไปสิงคโปร์ ขากลับบริษัทก็จะให้เรือวลัยอันคู่กันกับเรือสุทธาทิพย์แวะรับมากรุงเทพ ฯ เช่นเดียวกัน ในเดือนธันวาคม รู้สึกเปนบุญคุณของบริษัทเปนอันมาก
เรือล่องลงมาถึงเมืองสมุทรปราการเหมาะคราวน้ำ ได้ข้ามสันดอนก่อนพลบค่ำ พอเรือผ่านเกาะจวงแล้วกัปตันก็ตั้งเข็มแล่นตัดตรงลงไปเกาะช้าง เวลากลางคืนเมื่อเรือห่างฝั่งถูกคลื่นเรือแคลงพอให้คนขี้เมาคลื่นเมาได้บ้าง ลักษณการอยู่กินในเรือสุทธาทิพย์นั้น ที่อยู่มีเก๋งบนดาดฟ้าข้างตอนกลางลำหลัง ๑ จัดเปนห้องพิเศษ กว้างขว้างกว่าห้องอื่นอยู่ได้ ๒ คน และมีห้องน้ำประจำห้องด้วย ทางเก๋งบนดาดฟ้าค่อนข้างหัวเรือ มีที่สำหรับนั่งเล่น และมีห้องสำหรับคนโดยสานอิก ๖ ห้อง อยู่ได้ห้องละ ๒ คน ต่อลงมาถึงชั้นกราบเรือใต้ห้องคนโดยสานที่กล่าวนั้น เปนห้องกินอาหารและสำหรับนั่งเล่น มีห้องคนโดยสานอิก ๒ ห้อง และที่สุดเก๋งมาทางกลางลำเปนห้องน้ำสำหรับคนโดยสานชั้นที่หนึ่ง ส่วนพวกคนโดยสานชั้นที่สอง มีห้องอยู่ข้างท้ายเรือ พวกคนโดยสานชั้นที่สามอยู่กับดาดฟ้าไม่มีห้อง คนโดยสานชั้นที่สองที่สามไม่ได้มาปะปนกับคนโดยสานชั้นที่หนึ่ง การเลี้ยงอาหารคนโดยสานชั้นที่หนึ่งนั้น เวลาเช้าใครตื่นนอนขึ้น จะอยากกินน้ำชาหรือกาแฟกับไข่ไก่และขนมปัง เขาก็เอามาให้กินถึงห้องที่อยู่ตามประสงค์ ครั้นถึงเวลาเช้า ๙ นาฬิกา บ๋อยแกว่งระฆังสัญญาเรียกให้กินอาหารเช้าพร้อมกันที่ห้องกินเข้าเวลา ๑ เวลาเที่ยงเรียกกินอาหารกลางวันอิก/*6*/เวลา ๑ เวลาบ่าย ๔ นาฬิกามีน้ำชากับขนมปังให้กินบนดาดฟ้าอิกเวลา ๑ เวลาค่ำ ๗ นาฬิกาแกว่งระฆังเรียกกินอาหารเย็นพร้อมกันอิกครั้ง ๑ เปนอันว่าจะหาเวลาหิวบมิได้ แต่อาหารที่เลี้ยงนั้นอร่อยเปนอย่างฝรั่ง ไทยเราบางคนถึงวันที่สองร้องว่าเลี่ยนนัก จึงบอกขอให้เขาหุงเข้า ที่จริงกุ๊กในเรือเปนจีน จะบอกให้หุงเข้าหรือต้มเข้ากินเมื่อใดก็ได้ จะทำไม่ได้ก็แต่กับเข้าอย่างไทย แต่ไปเที่ยวนี้ ข้อนั้นไม่ขัดข้อง ด้วยพระอรรคชายา ฯ ทรงพระเมตตาประทานเสบียงสำหรับเดิรทางไกลมาหลายอย่าง สะเบียงที่ประทานนี้ ได้เลี้ยงกันแต่คืนที่สอง แล้วสงวนเอาไปจนถึงเมืองเขมรได้ไปเลี้ยงเรสิดังสุปีริเอกรุงกัมพูชา และพวกฝรั่งเศสที่พระนครวัด พากันชมว่าของกินของไทยอร่อยดี เลยเปนของอวดฝรั่งได้อย่างหนึ่ง
วันที่ ๑๗ พฤศจิกายน เวลารุ่งสว่างแลเห็นเกาะช้างอยู่ตรงเรือทางข้างตวันออก เมื่อเรือแล่นใกล้เกาะเข้าคลื่นก็ค่อยเบาลง จนถึงเกาะกูดเรือแล่นเลียบเกาะ แต่นี้ไปก็เปนอันไม่มีคลื่น ถ้าจะแล่นเรื่อยไปในวันนี้ก็จะถึงที่ตำบลแก๊ปได้ในเวลากลางคืน แต่กัปตันไม่อยากเข้าอ่าวเวลามืด เพราะยังไม่เคยไปที่นั้น จึงตกลงทอดสมอรออยู่ที่ริมเกาะตรนเมื่อเวลากลางคืน จนจวน ๔ นาฬิกาก่อนเที่ยง จึงได้ถอนสมอแล่นต่อไป
/*7*/๒ ถึงเมืองกำปอด
วันที่ ๑๘ พฤศจิกายน เวลาเช้า ๖ นาฬิกาครึ่ง ถึงอ่าวแก๊ป พอเรือทอดสมอ เรือยนต์ของรัฐบาลฝรั่งเศสก็แล่นออกมาหาเรือสุทธาทิพย์
มองสิเออริชชอมม์ เรสิดังมณฑลกำปอดมาต้อนรับในนามของเกาวเนอเยเนอราลคน และเรสิดังสุปีริเอกรุงกัมพูชาคน ๑ นายร้อยโทกอนเน นายทหารคนสนิทของเรสิดังสุปีริเอ คุมรถยนต์ลงมารับขึ้นไปเมืองพนมเพ็ญคน ๑ นางสาวซีซานคาปูเลส ซึ่งเคยเข้าไปอยู่ในกรุงเทพ ฯ คราวหนึ่ง ได้คุ้นเคยก้บเจ้าหญิงทั้ง ๓ มาแต่ก่อน เวลานี้มีตำแหน่งอยู่ในกรุงกัมพูชา รัฐบาลให้ลงมารับและอยู่เปนเพื่อนเจ้าหญิงด้วยคน ๑
เมื่อทักทายปราไสกับผู้ที่มารับและลากัปตันแล้ว เวลา ๘ นาฬิกาลงเรือยนต์ของรัฐบาลไปขึ้นที่สพานท่าตำบลแก๊ป มีรถยนต์สำหรับคนขี่ ๔ หลัง รถยนต์สำหรับบรรทุกของ ๒ หลัง ผู้มารับเชิญขึ้นรถยนต์ไปพักที่บ้านเรสิดังสุปีริเอ ภรรยาเรสิดังกำปอดมาคอยรับเจ้าหญิงอยู่ด้วย การรับรองแสดงความเอื้อเฟื้อมาก ที่จริงเรามาคราวนี้ ตั้งใจจะเที่ยวเตร่โดยลำพัง มิให้เกี่ยวข้องในทางราชการบ้านเมือง หรือแสดงยศศักดิอย่างหนึ่งอย่างใด แม้เมื่อมาในเรือก็ได้ห้ามมิให้ชักธงราชวงศ์ เปนแต่เพื่อจะมิให้เสียอัธยาศัยจึงได้แจ้งความแก่กระทรวงการต่างประเทศ ขอให้บอกรัฐบาลฝรั่งเศสให้ทราบพอเปน/*8*/คำนับ การรับรองแต่นี้ไป จนตลอดเวลาที่พวกเราอยู่ในดินแดนของฝรั่งเศส เปนโดยความเอื้อเฟื้อของรัฐบาลฝรังเศสทั้งสิ้น ต้องรู้สึกขอบคุณอย่างยิ่ง แต่ความรำคาญอย่างยิ่งก็มามีขึ้นอย่างหนึ่ง ด้วยตัวเราพูดภาษาฝรั่งเศสไม่เปน ถึงพูดอังกฤษได้ก็ไม่เปนประโยชน์เพียงใด รู้สึกอึดอัดขัดขวางรำคาญใจในข้อนี้ เปนเครื่องถ่วงความสำราญตั้งแต่แรกไปถึงจนตลอดเวลาที่อยู่ในดินแดนของฝรั่งเศส
ที่ตำบลแก๊ปนี้เปนหมู่บ้านน้อยอยู่ชายทะเลในแขวงเมืองกำปอดไปข้างใต้ เปนที่ดีด้วยที่ริมทะเลเปนเนินเขา และที่บนเขาข้างหลังนั้นมีน้ำจืดทำเปนประปาลงมาใช้ตามบ้านได้ กล่าวกันว่า เดิมพระเจ้ากรุงกัมพูชาสร้างตำหนักไว้สำหรับเปนที่ประพาสที่บ้านแก๊ปนี้แห่งหนึ่ง มีความปรากฎในลายพระราชหัดถเลขาพระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ว่าครั้งหนึ่งทรงพระราชดำริห์จะเสด็จลงมาประพาสถึงกรุงกัมพูชา สมเด็จพระนโรดมเตรียมปลูกพลับพลารับเสด็จที่เมืองกำปอด ก็เห็นจะเปนที่ตำบลแก๊ปนี้ แต่ครั้งนั้นหาได้เสด็จไม่ ครั้นเมื่อกรุงกัมพูชาตกอยู่ในความป้องกันของฝรั่งเศส เรสิดังสุปีริเอ แต่ก่อนมาเที่ยวเล่น ชอบใจที่ตำบลแก๊ป จึงสร้างบ้านที่พักขึ้นสำหรับลงมาเปลี่ยนอากาศในระดูร้อน ภายหลังข้าราชการฝรั่งเศสตำแหน่งอื่นๆ ก็มาสร้างที่พักขึ้นตามกัน และทำถนนหลายสาย จึงกลายเปนที่ชายทะเลสำหรับพวกข้าราชการเมืองพนมเพ็ญ และเมืองกำปอดมาพักเปลี่ยนอากาศ เดี๋ยวนี้เลยมีโรงพยาบาลและโฮเต็ล ทั้งบ้านที่พักหลายหลัง /*9*/ครั้นทำถนนขึ้นไปถึงเมืองพนมเพ็ญ ตำบลแก๊ปก็เลยเปนท่าเรือสำหรับผู้ที่เดิรทางลงมาจากกรุงเทพ ฯ หรือจะไปกรุงเทพ ฯ เหตุด้วยหน้านี้หลบคลื่นใหญ่ได้ และเร็วขึ้นกว่าลงเรือที่เมืองไซ่ง่อน จึงมีผู้พอใจขึ้นลงที่แก๊ปนี้โดยมาก
ในเวลาที่พักอยู่นั้น เจ้าพนักงารจัดส่งของและส่งศาสตราจารย์ ยอช เซเดส์ กับครอบครัวให้ล่วงหน้าไปก่อน ส่วนพวกเรารออยู่จนเวลาเที่ยงเลี้ยงกลางวัน เสร็จเวลาบ่าย ๑ นาฬิกาครึ่ง จึงขึ้นรถยนต์ ๓ หลังออกจากตำบลแก๊ป เรื่องรถยนต์ในเมืองขึ้นของฝรั่งเศส มีพวกที่เคยมาแต่ก่อนกลับไปเล่าในกรุงเทพ ฯ ว่าโชเฟอญวนขับรถเร็วยิ่งนัก จนน่ากลัวอันตราย เราก็นึกครั่นคร้ามมาแต่กรุงเทพ ฯ เมื่อมาถึงแก๊ปจึงเบี่ยงบ่ายบอกนางสาวซีซานคาปูเลส ขอให้เขาไปสั่งให้ขับช้าลงสักหน่อย เราจะได้ดูภูมิที่ในระยะทางได้ถนัด เขาก็ขับช้าลงให้ตามประสาของเขา ว่าแล่นราวชั่วโมงละ ๔๐ กิโลเมต ประมาณตาว่าเห็นจะเร็วขนาดแล่นรถไฟสายใต้ก็พอทนได้ เพราะถนนฝรั่งเศสทำเรียบดี รถมิใคร่จะกระเทือน เขากระซิบบอกว่าโชเฟอที่ขับรถ ๓ คันนั้น คนหนึ่งเปนโชเฟอคู่ใจของเรสิดังสุปีริเอ เขาตั้งใจให้มาขับรถหลังที่เราจะไป แต่โชเฟอคนนั้นขับรถเร็วไม่มีตัวจับในกรุงกัมพูชา เขาเกรงจะมาขับอวดฝีมือเราให้เร็วเกินประสงค์ จึงให้ไปขับรถคันที่ ๒ ซึ่งตามเรามา เอาคนที่ ๒ มาขับรถที่เราจะไป แต่ที่จริงพวกโชเฟอ/*10*/ญวณถึงขับเร็วก็ขับดี และเอาใจใส่ระมัดระวัง จะเร็วก็เร็วแต่ตอนที่ถนนตรง ถ้าถึงที่คดเคี้ยวก็รอ แม้ในตอนถนนตรง พอเห็นวัวหรือม้าอยู่ริมถนนก็เปนรอลงทันที ไม่มีที่จะขับผ่านไปโดยเร็ว เจ้าหล่อนเห็นจะเคยชนมาบ้างแล้ว เมื่อนั่งรถไปนานเข้าก็เกิดรู้สึกไว้วางใจพวกโชเฟอญวน ครั้นถึงวันหลัง ๆ ต่อมา เมื่อต้องเดิรทางด้วยรถยนต์ บางวันถึง ๔ ชั่วโมง ๕ ชั่วโมง ก็เต็มใจเลิกห้าม ปล่อยให้เขาขับตามเคย แรก ๆ ก็ออกน่ากลัวบ้าง แต่แล้วก็เคยไปและหามีเหตุอันตรายอย่างใดไม่ เมื่อรถขับมาถึงเมืองกำปอด เขาพาแล่นรถเที่ยวดูเมือง เมืองกำปอดนั้นตั้งอยู่ริมลำน้ำห่างทะเลขึ้นมาว่าเรือไฟเดิร ๒ ชั่วโมง แลเห็นเรือเสาเรือใบจอดอยู่ที่ท่า ๒-๓ ลำ เปนเมืองเก่ามีชื่อปรากฎอยู่ในหนังสือพงศาวดารแต่โบราณ กองทัพไทยยกมาตีกรุงกัมพูชาคราวใด ถ้าเปนทัพเรือก็มาขึ้นที่เมืองกำปอดนี้ทุกคราว ข้าราชการมาในเวลาปรกติ ถ้ามาเรือก็มาขึ้นที่เมืองกำปอดนี้ เมื่อยังมิได้ทำถนนรถ ว่าต้องเดิรบกไปจากเมืองกำปอด ๔ วันจึงถึงเมืองพนมเพ็ญ เมืองกำปอดเดี๋ยวนี้เปนที่ตั้งเรสิดังบังคับการมณฑลกำปอด มีอาณาเขตทางชายทะเล ตั้งแต่แดนไทยลงไปจนเมืองฮาเตียนต่อแดนญวน ซึ่งเปนเมืองขึ้นของไซ่ง่อน หัวเมืองซึ่งรวมอยู่ในมณฑลกำปอดนี้ ๓ เมือง คือ เมืองกำปอด เมืองเกาะกง (ประจันตคิรีเขต) และเมืองไผทมาศ1 /*11*/ออกจากเมืองกำปอด สองข้างทางเปนที่ทำนาบริบูรณ์ พอขึ้นที่ดอนเข้าเชิงเขาเปนป่าเตงรัง เขาบอกว่าป่าไม้ของรัฐบาล เห็นมีไม้ท่อนทำเปนไม้เหลี่ยมบรรทุกเกวียนอยู่ริมทาง ๔-๕ เล่ม ตามทางที่มาเพราะมาตามถนนตัดใหม่ ไม่ได้ผ่านเมืองหรือหมู่บ้านใหญ่เลยสักแห่งเดียว มีแต่โรงจากเรือนไม้อยู่ริมถนนเปนแห่ง ๆ ไม่แลเห็นเรือนมุงหลังคาสังกะสีสักหลังเดียว พบรถยนต์รับคนโดยสารหลายหลัง เกวียนมีน้อย เพราะพึ่งจะทำเกวียนล้อรัดเหล็กสำหรับเดิรบนถนนยังไม่แพร่หลาย ยังใช้เกวียนอย่างโบราณกันอยู่โดยมาก พ้นเขตจังหวัดกำปอดเข้าเขตจังหวัดตะแก้ว แล้วจังหวัดเกียนสวาย แล้วจึงเข้าเขตกรุงพนมเพ็ญ รวมระยะทาง ๑๗๕ กิโลเมต (หรือ ๔๓๗๕ เส้น) คิดเทียบดูกับระยะทางรถไฟสายใต้ เท่ากับออกจากบางกอกน้อยไปถึงหนองศาลาเกินเมืองเพ็ชรบุรี รถยนต์ขับมา ๔ ชั่วโมงเศษ หยุดเติมน้ำครั้งหนึ่ง ถึงเมืองพนมเพ็ญเวลาบ่าย ๕ นาฬิกาครึ่ง ตรงไปที่บ้านเรสิดังสุปีริเอ มองซิเอบอดูแองเรสิดังสุปีริเอ ต้อนรับโดยอัธยาศัยไมตรี จัดให้พักที่เรือนรับแขกหลังหนึ่งอยู่ริมเรือนของเรสิดังสุปีริเอ รับรองเปนแขกอยู่กินในบ้านเดียวกัน
เวลาค่ำ ๘ นาฬิกา กินอาหารเย็นกับเรสิดังสุปีริเอ มีแต่พวกเรากับผู้ที่ให้อยู่ด้วย นอกจากนั้นมีช่างปั้นฝรั่งเศสคนหนึ่ง ชื่อมองสิเออดือคูแองเปนช่างมีชื่อเสียงในเมืองฝรั่งเศส ได้เปนตำแหน่งนายช่างปั้น/*12*/ในโรงทำเครื่องถ้วยชาม “เชฟร์” ของรัฐบาลฝรั่งเศส และได้ทำรูปอนุสาวรีย์ที่ในเมืองฝรั่งเศสหลายแห่ง รัฐบาลฝรั่งเศสให้ทำรูปพระเจ้ากรุงกัมพูชา รูปพระเจ้าแผ่นดินญวน และอนุสาวรีย์ทหารเขมรซึ่งได้ไปร่วมมหายุทธสงคราม ซึ่งจะประดิษฐานไว้ในเมืองพนมเพ็ญนี้ มองสิเออดือคูแองจึงออกมาจากยุโรปเพื่อการนั้น เปนผู้ชอบอัชฌาไสยกับมองสิเออบอดูแองเรสิดังสุปีริเอ รับไว้ให้อยู่ด้วยตั้งแต่ก่อนเรามาถึง จึงได้เปนเพื่อนแขกของเรสิดังสุปีริเอด้วยกัน อากาศที่เมืองพนมเพ็ญเวลานี้เย็นแต่ไม่หนาวเท่าบางกอก ตอนดึกฝนตกหนัก ฝนทางเมืองเขมรปีนี้ชักล่าเรื่อยมาเหมือนกับในเมืองไทย ที่เมืองพนมเพ็ญยังมียิงปืนรุ่งอย่างธรรมเนียมกรุงเทพ ฯ ครั้งรัชกาลที่ ๔ ที่ ๕
๓ อยู่เมืองพนมเพ็ญครั้งแรก
วันที่ ๑๙ พฤศจิกายน โปรแกรมการที่เราจะเที่ยวเตร่ มองสิเออบอดูแองเรสิดังสุปีริเอเปนธุระกะให้เอง วันนี้เขากะตั้งต้นแต่เวลาเช้า ๙ นาฬิกา เราตื่นแต่เช้ากินกาแฟแล้วเวลา ๗ นาฬิกาว่างอยู่ จึงเดิรไปเที่ยวแต่โดยลำพัง กับพระยาพจนปรีชา และหลวงสุริยพงศ์ เห็นทหารเขมรคุมนักโทษเที่ยวกวาดถนนอยู่หลายกอง เดิรไปดูพระธาตุพนมเพ็ญ อันอยู่ตรงกับหลังป้านเรสิดังสุปีริเอที่เราพัก ที่บริเวณพระธาตุนี้ ฝรั่งเศสจัดทำเปนป๊ากสำหรับคนเดิรเล่นและเปนที่สวนเลี้ยงสัตว์มีอยู่ ๔-๕ กรง น่าดูแต่เสือโคร่งตัวหนึ่ง ใหญ่จริง ยังไม่เคยเห็นเสือเปนใหญ่เท่าตัวนี้
/*13*/พระธาตุพนมเพ็ญนั้น เขาบอกเรื่องตำนานว่า เดิมทีเดียวมียายแก่คนหนึ่งชื่อ เพ็ญ ตั้งบ้านเรือนอยู่ในตำบลนั้น มีความศรัทธาเลื่อมใสในพระสาสนาแก่กล้า ปราถนาจะสร้างวัด แต่ขัดข้องด้วยยากจน จึงตั้งสัตย์อธิษฐาน โดยอำนาจกุศลผลบุญของยายเพ็ญ บันดาลให้มีไม้ซุงลอยลำน้ำโขงลงมาติดอยู่ที่ตรงนั้น มีทั้งพระพุทธรูปแลเทวรูปอยู่ในโพรงไม้ซุง ยายเพ็ญจึงได้ไม้ได้พระ แล้วได้กำลังสร้าง “พนม” คือภูเขาขึ้นในที่นั้น ภูเขานั้นจึงได้ชื่อว่าพนมเพ็ญ ถ้าจะเรียกเปนภาษาไทยก็เห็นจะเรียกว่า “เขายายเพ็ง” ครั้นมาสร้างเมืองขึ้นเมื่อภายหลัง คนทั้งหลายจึงเรียกชื่อเมืองตามชื่อภูเขาอันเปนสิ่งสำคัญอยู่ในท้องที่ ว่าเมืองพนมเพ็ญ ดังนี้ ส่วนเรื่องพระธาตุนั้นมีในพงศาวดาร ว่าเดิมราชธานีของเขมรตั้งอยู่ที่นครธม ครั้นเมื่อ พ.ศ. ๑๙๗๕ สมเด็จพระบรมราชาธิราข (สามพระยา) กรุงศรีอยุธยายกกองทัพไทยลงมาปราบปรามเมืองเขมรตีได้นครธม พระเจ้าธรรมาโศกเจ้ากรุงกัมพูชาสิ้นพระชนม์ในระหว่างสงคราม สมเด็จพระบรมราชาธิราชทรงตั้งราชบุตรองค์หนึ่ง ซึ่งครองเมืองสรรค์อยู่ก่อน1 ให้เปนพระอินทราชา อยู่ครองกรุงกัมพูชาที่นครธม ครั้งนั้นมีเจ้าเขมรองค์หนึ่งทรงนามว่าพระยาญาติ ให้ลอบวางยาพิษปลงพระชนม์พระอินทราชาเสีย (ความนั้นไม่ทราบถึงกรุงศรีอยุธยา สำคัญว่าประชวรสิ้นพระชนม์เพราะทนความไข้ไม่ได้ จึงไม่ตั้งเจ้านายองค์อื่นลงมาอิก) พระยาญาติ/*14*/ก็ได้เปนเจ้ากรุงกัมพูชา ทรงนามว่าสมเด็จพระบรมราชา รามาธิบดีศรีสุริโยประพันธ์ ธรรมิกราช แล้วย้ายราชธานี (หนีอำนาจไทย) ลงมาตั้งที่เมืองพนมเพ็ญ มาสิ้นพระชนม์เมื่อ พ.ศ. ๒๑๑๐ สมเด็จพระนารายณ์ราชาธิราชราชบุตรได้เปนเจ้ากรุงกัมพูชา จึงสร้างพระเจดีย์เปนที่บรรจุพระอัฐิธาตุของพระบิดาไว้บนยอดเขาพนมเพ็ญดังนี้ แต่ต่อมากษัตริย์เขมรทิ้งเมืองพนมเพ็ญ ไปตั้งราชธานีอยู่ที่อื่น คือที่เมืองปาสาณ เมืองโพธิสัตว์ เมืองละแวก เมืองศรีสุนทร เมืองอุดงค์มีชัย ตลอดเวลาหลายร้อยปี กลับมาอยู่เมืองพนมเพ็ญแต่เมื่อเกิดยุคเข็ญเปนครั้งเปนคราว จน พ.ศ. ๒๔๐๘ สมเด็จพระนโรดมจึงกลับมาตั้งเมืองพนมเพ็ญเปนราชธานีสืบมาจนกาลบัดนี้ ตัวเขาพนมเพ็ญนั้นเปนของก่อด้วยศิลาแลงก้อนใหญ่ๆ และมีรอยก่อเสริมด้วยอิฐ แล้วถมดินออกไปให้เปนเนินโดยรอบ ก่อบันไดตรงไว้เปนทางขึ้นข้างด้านตวันออก ขนาดสูงของเขาพนมเพ็ญเห็นจะราวสัก ๖ วา (เตี้ยกว่าภูเขาทองวัดสระเกศมาก) พระมหาธาตุที่อยู่บนยอดเขานั้น ประมาณว่าสูงสัก ๔ วา ทำเปนพระสถูป รูปสัณฐานจะเรียกว่าพระเจดีย์ทรงเขมรก็ควร เพราะเขมรชอบทำพระสถูปรูประฆังยาวแต่ยอดสั้น ผิดกับทรงพระสถูปของชาติอื่นๆ หน้าพระมหาธาตุลงมามีศิลาจารึกสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ให้ทำขึ้นเมื่อคฤสตศก ๑๙๑๙ ว่าพระเจดีย์นสมเด็จพระนารายณ์ราชาธิราช สร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๑๑๐ เปนที่บรรจุพระอัฐิธาตุของสมเด็จพระบรมราชา/*15*/พระยาญาติ ผู้เปนพระราชบิดา เมื่อสุรคตพระชันสาได้ ๗๔ ปี1 มีวิหารหลังหนึ่งอยู่บนยอดเขาข้างหน้าพระมหาธาตุ เปนของสร้างชั้นหลัง แต่ชำรุดจวนจะพัง (ได้ยินว่ากำลังเรี่ยไรกันจะปฏิสังขรณ์) ลวดลายที่ปั้นในวิหารก็ดี เครื่องประดับในบริเวณ เช่นรูปภาพที่ตั้งรายตามบันไดที่ขึ้นก็ดี มักถ่ายแบบรูปภาพที่นครวัดมาทำ แปลว่าทำในสมัยเมื่อกำลังอยากจะได้นครวัดกลับคืนมาเปนของเขมร ครั้นเมื่อได้สมประสงค์ จึงทำรูปสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ทรงเครื่องต้น หล่อด้วยทองบรอนส์ตั้งไว้ที่กลางเนินเขาพนมเพ็ญข้างด้านใต้ มีศิลาจารึกบอกเรื่องเปนอนุสาวรีย์ด้วย แต่รูปสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ซึ่งช่างฝรั่งเศสคิดทำนั้น ถ้าว่าตามใจเรา เห็นมีที่เสียสำคัญอยู่ที่ทำเปนรูปนางละคอนเขมรสามคนเชิญเครื่องอยู่ข้าง ๆ ดูขัดในตาเสียโฉมไป ถ้ามีแต่รูปสมเด็จพระศรีสวัสดิ์เท่านั้นจะดีกว่า ที่ในลานรอบเขาพนมเพ็ญมีพระเจดีย์ทรงเขมรของโบราณสร้างรายอยู่อิกหลายองค์ คงเปนที่บรรจุอัฐิธาตุของเจ้านายหรือผู้มีบันดาศักดิ์แต่โบราณ แต่เดี๋ยวนี้ทอดทิ้งมิได้ซ่อมแซมให้คืนดีอย่างเดิม มีต้นไม้ขึ้นอยู่ทุกองค์
เวลาเช้า ๙ นาฬิกา ขึ้นรถไปดูพิพิธภัณฑ์สถาน อยู่ต่อพระราชวังข้างด้านเหนือ เช่นที่หอพระสมุดฯ ในกรุงเทพฯ นี้ ข้างหน้า/*16*/ก็เปนสนามที่สำหรับทำพระเมรุกลางเมืองเช่นเดียวกัน ตัวพิพิธภัณฑ์สถานนั้นเปนตึกชั้นเดียวทำใหม่ใหญ่โต ตั้งใจจะทำแบบเขมร คือฐานล่างอย่างนครวัด หลังคามุงกระเบื้องมีช่อฟ้าใบระกาและแถมมียอดเปนปราสาทด้วย ของในพิพิธภัณฑ์สถาน รวบรวมของเขมรรักษาไว้ทั้งของเก่าและของใหม่ ของเก่ามีเครื่องศิลา เครื่องสำริดและเครื่องดินเผาเปนต้น เครื่องศิลาเก็บรวบรวมมาจากประสาทหินณที่ต่าง ๆ ของดีน่าชมมีมาก เครื่องศิลาฝีมือขอมแต่โบราณที่พบในแดนกรุงกัมพูชา ผิดกับที่พบในประเทศของเราชอบกลอยู่อย่างหนึ่ง ที่ทางกรุงกัมพูชาเปนเทวรูปข้างสาสนาพราหมณ์เปนพื้น พระพุทธรูปมีน้อย แต่ที่พบในประเทศของเรานี้ เปนพระพุทธรูปเปนพื้น มีเทวรูปน้อยกว่า แต่ถ้าจะว่าข้างเปนของดีโดยกระบวรฝีมือช่าง เครื่องศิลาที่พบในแดนกรุงกัมพูชาของฝีมือดีมีมากกว่าในประเทศของเรา แต่เครื่องสำริดนั้น แม้ของฝีมือขอม ที่ในประเทศของเรามีมากกว่าและดีกว่าที่มีในพิพิธภัณฑ์สถานณเมืองพนมเพ็ญ เรื่องเครื่องดินเผานั้นดูเหมือนจะได้ความรู้ใหม่อย่างหนึ่งว่า คราวพวกจีนหนีมาอยู่ที่เมืองเขมรและที่เมืองไทย เมื่อพวกมงโคลมาตีเมืองจีนนั้น มีจีนที่เปนช่างทำเครื่องถ้วยชามมาตั้งทำทั้งที่ในเมืองไทยและที่เมืองเขมร แต่เห็นจะเปนเพราะดินปั้นถ้วยชามที่มีในเมืองเขมรเนื้อไม่สู้ดี ทำได้แต่ของอย่างเทอะทะ เคลือบก็อย่างหยาบ ๆ ไม่ทำดีได้เหมือนของทำที่เมืองสวรรคโลกสุโขทัย ส่วนของใหม่ที่รวบรวมไว้ได้นั้น ไม่สู้มี/*17*/ของแปลกปลาดอันใดนัก แต่ฝรั่งเศสเขาจัดการพิพิธภัณฑ์เนื่องกับโรงเรียนเพาะช่าง มีนายช่างฝรั่งเปนผู้อำนวยการ มีนักเรียนทั้งชายหญิงราวสัก ๒๐๐ คน ฝึกหัดหัดถกรรมต่าง ๆ ตั้งแต่วาดเขียนเปนต้น ตลอดจนวิชาช่างปั้น ช่างทอง ช่างรัก ช่างไม้ จนถึงช่างทอผ้า ผู้อำนวยการเลือกหาแบบอย่างของฝีมือเขมรทั้งอย่างโบราณและอย่างใหม่มาให้นักเรียนทำขึ้นในโรงเรียน แล้วตั้งไว้ขายในห้องพิพิธภัณฑ์สถานตอนหนึ่ง เปนต้นว่าจำลองรูปของโบราณ หล่อด้วยทองสำริดบ้าง ทำด้วยปูนปลาสเตอร์บ้าง แม้ตัวของโบราณจริง ๆ ที่เปนขึ้นเล็กน้อย ไม่เปนของดีถึงควรเก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑ์สถาน เขาก็เอาออกขาย ของอย่างใหม่ทำเครื่องเงินเครื่องหินอ่อน และทำตุ๊กตาหล่อบ้างปั้นบ้าง เขียนรูปภาพลงในจานบ้าง เขียนกระถางต้นไม้บ้าง มีจนรูปฉายาลักษณโบราณวัดถุต่างๆ และผ้าปูมซึ่งให้นักเรียนทอไว้ขายในพิพิธภัณฑ์สถาน เปนที่หาซื้อสิ่งของเขมรได้ดีกว่าที่อื่น
พระองค์หญิงมาลิการาชธิดาของสมเด็จพระนโรดม ซึ่งเคยเข้าไปกรุงเทพ ฯ ได้คุ้นเคยกันมาแต่ก่อน มาหาที่ที่พักไม่พบ ตามไปพบที่พิพิธภัณฑ์สถาน ออกจากพิพิธภัณฑ์สถานมีเวลาไปเที่ยวขับรถดูภูมิเมือง กลับยังที่พักเวลา ๑๑ นาฬิกา
เวลาเที่ยง กินกลางวันกับเรสิดังสุปีริเอ แล้วพัก ประเพณีที่ในเมืองขึ้นฝรั่งเศสใช้แบบเดียวกันกับพวกฮอลันดาที่ในชวา คือเวลา/*18*/กลางวันหยุดการงาร และปิดห้างร้านบ้านเรือน กินกลางวันแล้วนอนเสียตื่นหนึ่ง แม้จนบ่าวไพร่มันก็นอน ไปจนบ่าย ๓ นาฬิกา จึงทำการงารต่อไปจนค่ำ
เวลาบ่าย ๓ นาฬิกา เรสิดังสุปีริเอชวนไปให้ช่างถ่ายรูปของรัฐบาลถ่ายรูปหมู่เปนที่ระลึก เรื่องถ่ายรูปวันนี้ถูกช่างของรัฐบาลถ่ายกว่าโหลตั้งแต่เมื่อไปดูพิพิธภัณฑ์สถานตอนเช้า เมื่อถ่ายรูปแล้วออกจากบ้านเรสิดังสุปีริเอไปดูวัดอุณาโลม อันเปนวัดสังฆราชฝ่ายมหานิกาย อยู่ข้างด้านเหนือพระราชวัง บรรดาวัดในเมืองพนมเพ็ญ ไม่ว่าวัดหลวงวัดราษฎร์ หามีที่ทำแบบอย่างและฝีมือดีน่าดูไม่ ด้วยมักเปนของสร้างใหม่ในชั้นสมเด็จพระนโรดมมาตั้งเมืองพนมเพ็ญเปนราชธานี ขนาดพระอุโบสถนอกจากวัดพระแก้วที่ในวัง จะหาใหญ่เท่าวัดมงกุฎกษัตริย์หรือวัดโสมนัสวิหารไม่มีเลย ได้ยินว่าสมเด็จพระศรีสวัสดิ์กำลังสร้างวัดใหญ่อยู่วัดหนึ่ง แต่อยู่ห่างไกล เราหาได้ไปดูไม่ แต่วัดหลวงมีจำนวนพระสงฆ์วัดละมากๆ เช่นวัดอุณาโลมนี้ว่ามีจำนวนพระสงฆ์ถึง ๓๐๐ ราชาคณะมี ๑๐ องค์ เวลานี้สังฆราชว่าง พระธรรมลิขิตเปนผู้ว่าที่มหาสังฆนายก อายุเกือบ ๘๐ เดิรไม่ใคร่ไหวอุส่าห์ลงมารับ พูดไทยได้บ้าง ให้ศีลให้พรอย่างผู้ใหญ่ เข้าไปในโบสถ์พบเขากำลังมีมหาชาติคนแน่น นึกอยากฟังมหาชาติเขมรขึ้นมา บูชาพระแล้วจึงเข้าไปนั่งฟังกับเขาในที่ว่าง พวกสัปรุษสุดใจเลยชุลมุนเอาพรมเจียมมาปูตั้งเครื่องนมัสการให้ นั่งฟังอยู่สักครู่หนึ่ง จึงรู้ว่าเทศน์คาถาพันธ์กัณฑ์/*19*/มัทรี ได้ให้เงินช่วยติดเทียน ๕ เหรียญ แล้วเลยไปวัดประทุมวดีอยู่ข้างด้านใต้พระราชวัง ซึ่งเปนวัดสมเด็จพระสุคนธ์ สังฆนายกฝ่ายธรรมยุติกา แต่ตำแหน่งว่าง เวลานี้พระมงคลทิพาจารย์เปนสังฆนายกฝ่ายธรรมยุติออกมารับพูดไทยได้บ้าง แต่มีพระที่พูดไทยได้ดีทั้งวัดอุณาโลมและวัดนี้ ได้ความว่า แบบแผนธรรมวินัยตามลัทธิธรรมยุติกานั้น พระธรรมยุติในกรุงกัมพูชาส่งกันเข้าไปศึกษาที่วัดบวรนิเวศเสมอ แบบแผนอันใดออกในกรุงเทพ ฯ ที่นี่ก็ได้มาทั้งนั้น จึงอนุโมทนาว่าทำเช่นนั้นสมควรนัก ด้วยการถือพระสาสนา ถึงบุคคลจะอยู่ต่างบ้านต่างเมือง ต่างชาติต่างภาษากันอย่างไร เมื่อสมาทานถือลัทธิอย่างใด ก็ควรจะถือให้เหมือนกัน อันลัทธิธรรมยุติกา เปนของพระบาทสมเด็จฯพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงจัดขึ้น นับว่าต้นแบบแผนอยู่ที่วัดบวรนิเวศ ควรแล้วที่พระสงฆ์ธรรมยุติกาในกรุงกัมพูชาจะเอาเปนธุระสืบสวน
เมื่อกลับมาบ้านเรสิดังสุปีริเอ พระมหาพิมลธรรม (ทอง) อยู่วัดอุณาโลมมาหา พระมหาพิมลธรรมองค์นี้ เปนอาจารย์ใหญ่ในบาลีวิทยาลัยเมืองพนมเพ็ญ ได้เคยเขาไปกรุงเทพฯ หลายครั้ง คุ้นเคยกับเรามาแต่ก่อน เมื่อสนทนากันได้ไต่ถามเรื่องทำเนียบคณะสงฆ์และประเพณีการบำเพ็ญพระราชกุศลในกรุงกัมพูชา ได้ความรู้บางอย่างจะพรรณาในที่อื่นต่อไปข้างหน้า
เวลาบ่าย ๕ นาฬิกาครึ่ง แต่งครึ่งยศ เข้าไปเฝ้าสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ วันนี้เฝ้าแต่ผู้ชาย ลูกหญิงนั้นว่าจะทรงรับวันอื่นอิกครั้งหนึ่ง /*20*/(ได้ยินว่าเพราะพึ่งทรงทราบว่า มีลูกสาวมาด้วย เจ้าหญิงในพระราชวังเตรียมพระองค์รับไม่ทัน) รถไปถึงพระราชวังมีคนคอยดูมาก แต่ดูโดยมีอัธยาศัย ที่เปนผู้ดีมาจอดรถเรียงอยู่ริมถนนหน้าวังก็มี ที่ในวังตามซอกและเพิงพลคนเต็มไปทั้งนั้น แต่ไม่ออกมาละเล้าละลุม รถขับเข้าไปจนหน้าพระที่นั่งบรรยงก์รัตนา ซึ่งเสด็จออกรับ ที่รับนั้นอยู่ห้องใน มีโต๊ะกลมตั้งเครื่องราชูปโภค รวมทั้งพระมาลาเพ็ชร์ที่ทรงเมื่อไปปารีสอยู่กลาง มีเก้าอี้เล็กเปนที่ประทับอยู่ข้างใน ตั้งเก้าอี้แขนให้เรานั่งข้างขวา ต่อเราไปเปนเก้าอี้สำหรับผู้ไปด้วยนั่งกับเสนาบดีฝ่ายทหารแถว ๑ ตรงข้ามกับที่เรานั่งตั้งเก้าอี้พระองค์มณีวงศ์ราชบุตร ซึ่งสถาปนาเปนตำแหน่งพระแก้วฟ้า และพระองค์ภานุวงศ์ราชบุตรสมเด็จพระนโรดม ซึ่งเปนตำแหน่งอรรคมหาเสนา กับเสนาบดีฝ่ายพลเรือนนั่งต่อกันไปอิกแถว ๑ ลูกเธออิก ๔ องค์นั้นยืนอยู่ข้างหลังที่ประทับ
สมเด็จพระศรีสวัสดิ์เสด็จลุกออกมาต้อนรับจับมือ เรานำพระยาพจนปรีชาเฝ้า ทูลว่าเปนหลานเจ้าฟ้าอิศราพงศ์ นำหลวงสุริยพงศพิสุทธิแพทย์ ทูลว่าเปนหลานพระยามนตรี ดูชอบพระอัธยาศัยด้วยเคยทรงรู้จักปู่ ตรัสว่า “อ้อหลานเจ้าฟ้าอิศราพงศ์ หลานเจ้าคุณมนตรี” แล้วนำศาสตราจารย์ ยอช เซเดส์ ซึ่งทรงรู้จักมาแต่ก่อนแล้ว ส่วนตัวเรา เมื่อตรัสชวนให้นั่งแล้ว ตรัสว่ายินดีมากที่ได้พบปะ ไม่ได้นึกว่าเปนคนอื่น ด้วยเปนพระราชบุตรพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เปนลูกของเจ้าของนาย แล้วประทานพร ขอให้มีความสุขความเจริญ /*21*/สังเกตดูเห็นทรงปีติยินดีจริง ๆ ถึงตรัสประกาศแก่ข้าราชการที่เฝ้าอยู่นั้นว่า “นี่ลูกเจ้านายของข้า ข้าเปนข้าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้ามาแต่ก่อน” ดังนี้ แต่ตรัสแก่เราว่ายินดีที่เราออกไปถึงเมืองพนมเพ็ญให้ได้ทรงพบปะซ้ำอยู่หลายครั้ง และตรัสต่อไปว่ายินดีเหมือนได้พบญาติ อย่าให้เรานึกว่าเปนคนอื่นเลย ทูลตอบว่า เจ้านายซึ่งเปนพระราชโอรสธิดาของพระบาทสมเด็จฯพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ดูเหมือนจะรู้สึกอยู่ด้วยกันทุกพระองค์ ว่าราชวงศ์กรุงกัมพูชาเหมือนกับเปนพระญาติ ด้วยทรงทราบอยู่ว่าพระบาทสมเด็จฯพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระเมตตากรุณาสนิทสนมมาแต่ก่อน ต่อนี้สนทนาเปนเรื่องเบ็ดเตล็ด แล้วสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ทรงชักนำเจ้านาย และเสนาบดีให้รู้จักเรียงตัว เมื่อเสร็จการสนทนาปราไส เจ้าพนักงารยกถาดรองถ้วยเครื่องดื่มเข้ามาแจก เครื่องดื่มนั้นมี ๒ อย่าง สีเหลืองรู้ได้ว่าแชมเปญอย่าง ๑ สีใสเหมือนน้ำอิกอย่าง ๑ แล้วแต่ใครจะเลือกดื่มอย่างใด เขาเอามาให้เราเลือกก่อน เราเห็นเปนการเฝ้าแหน ถึงไม่ชอบดื่มเมรัยก็เห็นจำต้องเลือกเอาแชมเปญ แล้วเขาเอาไปถวายสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ ทรงเลือกถ้วยน้ำใส (วันนั้นเราเข้าใจว่าเห็นจะเปนเพราะเปนวันอุโบสถ จึงให้มีถ้วยน้ำมาถวายสำหรับทรงดื่มแทนเมรัย ต่อคราวหลังจึงทราบว่าถ้วยน้ำใสนั้นคือน้ำเลมอเนด โปรดเสวยแทนแชมเปญ ก็ถูกใจเรา เลยตามเสด็จด้วยในคราวหลัง) ทรงยกถ้วยกระทบดื่มประทานพร แล้วทูลลากลับ
/*22*/จะกล่าวถึงเรื่องพระราชประวัติของสมเด็จพระศรีสวัสดิ์โดยสังเขป พอให้ทราบเหตุที่ทรงเคารพนับถือในพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระศรีสวัสดิ์เปนพระราชบุตรของสมเด็จพระหริรักษ์รามาธิบดี (พระองค์ด้วง) ประสูติในกรุงเทพ ฯ ในรัชกาลที่ ๓ เมื่อปีขวด พ.ศ. ๒๓๘๓ เมื่อพระราชบิดาออกมาครองกรุงกัมพูชายังทรงพระเยาว์ ถึงรัชกาลที่ ๔ สมเด็จพระหริรักษ์จึงให้เข้าไปถวายตัวรับราชการอยู่ในกรุงเทพ ฯ พร้อมกับพระองค์ราชาวดี คือสมเด็จพระนโรดมด้วยกัน พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกลาเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดฯ ชุบเลี้ยงทำนุบำรุงอย่างเปนพระราชบุตรบุญธรรมทั้ง ๒ องค์ เมื่อพระชันสาครบอุปสมบทก็โปรดฯ ให้ทรงผนวชที่วัดพระศรีรัตนศาสดารามอย่างเจ้านายในพระราชวงศ์ แล้วไปอยู่วัดบวรนิเวศ ด้วยเหตุนั้นบรรดาเจ้านายกรุงกัมพูชา ทั้งที่เปนราชบุตรของสมเด็จพระนโรดม และที่เปนราชบุตรของสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ จึงทรงผนวชเปนธรรมยุติตามเยี่ยงอย่างต่อมาจนกาลบัดนี้
ครั้นถึงปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๐๑ พระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสถาปนาพระองค์ราชาวดี ราชบุตรองค์ใหญ่ของสมเด็จพระหริรักษ์ เปนพระนโรดม พรหมบริรักษา มหาอุปราช และทรงสถาปนาพระองค์ศรีสวัสดิ์ เปนพระหริราชดนัยไกรแก้วฟ้า (ตำแหน่งพระแก้วฟ้า) โปรดฯ ให้กลับออกมาอยู่กรุงกัมพูชา สมเด็จพระหริรักษ์จึงถวายพระองค์วัตถา กับพระองค์ศิริวงศ์เข้าไปรับราชการอยู่ในกรุงเทพฯ /*23*/อิก ๒ องค์ ครั้นสมเด็จพระหริรักษ์สุรคตเมื่อปีวอก พ.ศ.๒๔๐๓ พระองค์วัตถากราบถวายบังคมลาออกมาในการพระศพ มาเกิดวิวาทรบพุ่งขึ้นกับพระนโรดมมหาอุปราช เพราะต่างมีพรรคพวกมากด้วยกันทั้งสองฝ่าย และพรรคพวกไม่เข้ากัน ต้องให้หาเข้าไปกรุงเทพ ฯ ทั้งสององค์ โปรด ฯ ให้สมเด็จพระศรีสวัสดิ์เมื่อยังเปนพระแก้วฟ้ารักษากรุงกัมพูชาอยู่คราวหนึ่ง ด้วยมีผู้คนนับถือมากกว่าเจ้าเขมรองค์อื่นๆ ได้ยินว่าถึงมีปัญหาปรึกษากันในกรุงเทพ ฯครั้งนั้น ว่าจะควรโปรดฯตั้งให้พระนโรดม หรือพระแก้วฟ้าเปนพระเจ้ากรุงกัมพูชา แต่ความเห็นข้างมาก เห็นว่าควรตั้งพระนโรดมเพราะเปนราชบุตรองค์ใหญ่ จึงทรงตั้งเปนสมเด็จพระนโรดมพระเจ้ากรุงกัมพูชา พระแก้วฟ้าก็ได้เปนที่อุปราช สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ได้เข้าไปกรุงเทพฯ ครั้งหลังที่สุดเมื่อไปเฝ้าพระบาทสมเด็จฯพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในปีชวด พ.ศ. ๒๔๐๗ แล้วกลับมาเปนมหาอุปราชกรุงกัมพูชา อยู่จนสมเด็จพระนโรดมสุรคต รัฐบาลฝรั่งเศสจึงเชิญขึ้นทรงราชย์ครองกรุงกัมพูชาเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๗ เวลานั้นพระชันสาได้ ๖๔ ปี ต่อมาได้เสด็จไปเมืองฝรั่งเศสครั้งหนึ่ง เสวยราชย์มาจนบัดนี้ได้ ๒๐ ปี พระชันสาได้ ๘๕ ปี
เรากลับมาถึงบ้านเรสิดังสุปีริเอสักประเดี๋ยวหนึ่ง พระแก้วฟ้าก็มาเยี่ยมตอบต่างพระองค์ มากับนักพระองค์สิงหราบุตรเขย และออกญาวังวรเวียงชัย การที่สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ไม่ได้เสด็จมาเยี่ยมตอบเองนี้ ฝรั่งชี้แจงว่าเปนด้วยเดี๋ยวนี้ทรงพระชรามาก เวลาฤดูหนาวระวังพระองค์ /*24*/มิใคร่ไปไหน พระองค์มณีวงศ์ซึ่งเปนพระแก้วฟ้านี้ เปนราชบุตรองค์ใหญ่ ได้ไปเรียนวิชาทหารที่เมืองฝรั่งเศส ๓ ปี ฝรั่งเศสให้มียศเปนนายพันตรีทหารบกของฝรั่งเศส ทำนองจะเปนรัชทายาท แต่ยังไม่ได้ประกาศ
วันที่ ๒๐ พฤศจิกายน เวลาเช้า ๙ นาฬิกา สนทนากับผู้ส่งข่าวของหนังสือพิมพ์อิมปาเชียลที่เมืองไซ่ง่อน การที่จะสนทนากันนี้ เรสิดังสุปีริเอได้บอกเราเมื่อวันก่อน ว่าหนังสือพิมพ์นั้นทราบวาเราจะมาถึงเมืองพนมเพ็ญ ได้ให้ผู้ส่งข่าวขึ้นมาเพื่อจะขอให้สนทนากับเรา เรสิดังสุปีริเอเห็นว่าถ้าเราให้พบปะก็จะเปนที่พอใจแก่หนังสือพิมพ์ เราตอบว่าจะพบก็ได้ไม่มีความรังเกียจอันใด แต่ว่าเราลงมาคราวนี้ไม่ได้มีความประสงค์จะเกี่ยวข้องด้วยเรื่องราชการบ้านเมือง ตั้งใจมาเที่ยวอย่างเปนคนเดิรทาง เพื่อจะดูของโบราณ เพราะฉนั้นการที่จะสนทนากับผู้ส่งข่าวหนังสือพิมพ์ ขออย่าให้เปนการสนทนาเรื่องราชการบ้านเมือง เข้าใจกันอย่างนี้ เมื่อมาพบปะเขาก็มีอัชฌาสัย ถามแต่ที่เราได้ไปเห็นฝรั่งเศสจัดการบ้านเมืองเปนอย่างไรบ้าง ก็ตอบสรรเสริญตามที่คิดเห็น นอกจากนั้นก็ถามประวัติของเรา ซึ่งศาสตราจารย์ ยอช เซเดส์ เปนคนบอก สนทนากันอยู่ราวครึ่งชั่วโมง พอถึงเวลาตามโปรแกรมก็ขึ้นรถไปดูพระราชวัง พบพระแก้วฟ้า กับออกญาวังวรเวียงชัย และออกญามหามนตรีเปนผู้พาเที่ยวดู
ก่อนที่จะพรรณาถึงพระราชวังกรุงกัมพูชา จำจะต้องเล่าเรื่องตำนานการสร้างพระราชวังที่เมืองพนมเพ็ญนี้ให้ทราบเปนเค้าเสียก่อน /*25*/คือสมเด็จพระนโรดมย้ายราชธานีกรุงกัมพูชาจากเมืองอุดงค์มีชัยลงมาตั้งที่เมืองพนมเพ็ญตามคำแนะนำของฝรั่งเศส เมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๔๐๘ เปนปลายรัชกาลที่ ๔ กรุงรัตนโกสินทร เวลานั้นที่เมืองพนมเพ็ญไม่มีรั้ววัง เปนแต่สร้างตำหนักพักชั่วคราว สมเด็จพระนโรดมได้กำลังฝรั่งเศสอุดหนุน จึงเริ่มสร้างพระราชวังนี้ขึ้นเมื่อต้นรัชกาลที่ ๕ สมเด็จพระนโรดมได้เคยเข้ามาทำราชการอยู่ในกรุงเทพ.ฯ เมื่อรัชกาลที่ ๔ นิยมแบบแผนพระราชวังในกรุงเทพ ฯ การที่สร้างวังจึงเลียนอย่างพระบรมมหาราชวังในกรุงเทพฯ ครั้งรัชกาลที่ ๔ มาสร้างเท่าที่สามารถจะทำได้หมดทุกอย่าง ตั้งแต่แบบป้อมปราการตลอดจนมนเทียรสถาน เปนต้นว่าท้องพระโรง ก็ทำอย่างพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยขนาดย่อมๆ และให้ชื่อว่าพระที่นั่งเทวาวินิจฉัย มีหอพระเจ้าอยู่ข้างขวา หอพระอัฐิอยู่ข้างซ้าย และตอนข้างหน้าออกไป มีหอพระปริตอยู่ข้างขวา เรียกว่าหอปริตพิมาน มีพระที่นั่งเย็นอยู่ข้างซ้าย เรียกว่าพระที่นั่งสำราญภิรมย์ เช่นเดียวกันกับหอพระปริตและพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ในกรุงเทพฯ ต่อไปข้างหลังท้องพระโรงมีพระที่นั่งหลังขวาง เช่นพระที่นั่งไพศาลทักษิณ เรียกว่าพระมหามนเทียรสถาน ทางข้างขวาหมู่ท้องพระโรงสร้างพระที่นั่งตึกอย่างฝรั่ง ๒ หลังให้เปนทำนองเดียวกับพระอภิเนาวนิเวศของพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรียกว่าพระที่นั่งบรรยงก์รัตนามหาปราสาทหลัง ๑ /*26*/พระที่นั่งโอภาสโศภนหลัง ๑ ข้างซ้ายสร้างพระที่นั่งอิกหลัง ๑ เรียกว่าพระที่นั่งพิมานอากาศ (แต่เดี๋ยวนี้รื้อเสียแล้ว ว่าจะทำใหม่) ข้างหน้าพระที่นั่งบรรยงก์ออกมามีพระที่นั่งโถงหลัง ๑ เรียกว่าพระที่นั่งโภชนีโสภา สำหรับเลี้ยงแขกเมือง อย่างหอโภชนลีลาสในพระอภิเนาวนิเวศน์ ที่ริมประตูสองชั้น (อย่างเช่นตรงทิมดาบ ตำรวจในกรุงเทพฯ ) มีตึก ๒ ชั้น ๒ หลังๆ ได้จัดเปนมิวเซียม ที่เก็บเครื่องราชูปโภค เอาอย่างพระที่นั่งประพาสพิพิธภัณฑ์ หลังเหนือเปนคลังมหาสมบัติ ต่อออกไปถึงริมกำแพงหน้าวังมีปราสาทพลับพลาสูง อย่างพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ เรียกว่าพระที่นั่งจันทฉายา ยังมีชื่อพระที่นั่งต่างๆ ซึ่งสร้างครั้งสมเด็จพระนโรดม ปรากฎอยู่ในทำเนียบอิกหลายหลัง1 ว่ารื้อเสียแล้วบ้าง ยังอยู่ข้างในตอนที่เราไม่ได้เข้าไปดูบ้าง สังเกตชื่อที่ขนานเลียนชื่อพระที่นั่งในกรุงเทพฯ โดยมาก คือ
๑ พระที่นั่งมหามนเทียรราชฐาน
๒ พระที่นั่งพิมานจักรพรรดิ์
๓ พระที่นั่งนารีรัตนโสภา
๔ พระที่นั่งสุธามรินทร์
๕ พระที่นั่งทักษิณทิศา
๖ พระที่นั่งเทวาวินิจฉัย
/*27*/๗ พระที่นั่งโอภาส (อำไพ?) นารี
๘ พระที่นั่งมณีเมขลา
๙ พระที่นั่งนงคราญภิรมย์ (สภานงคราญ ?)
๑๐ พระที่นั่งวิมานดุษฎี
๑๑ พระที่นั่งโภชนีโสภา
๑๒ พระที่นั่งกัลยาโศภน
๑๓ พระที่นั่งพิมานอากาศ
๑๔ พระที่นั่งประพาสทิพวัน
๑๕ พระที่นั่งจันทฉายา
๑๖ พระที่นั่งบรรยงก์รัตนามหาปราสาท
๑๗ พระที่นั่งโอภาสโศภน
๑๘ พระที่นั่งมนเทียรดนตรี
๑๙ พระที่นั่งเบญจเกษตร (ที่ไว้ราชกกุธกัณฑ์)
๒๐ พระที่นั่งมนเทียรดำกลพระรูป
๒๑ พระราชโรงหัด (โรงละคอน)
พระที่นั่งต่างๆ ที่อยู่ตอนด้านหน้าวัง ฝรั่งเศสรื้อของเก่าสร้างถวายสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ใหม่โดยมาก ยังเหลือของสมเด็จพระนโรดมคงอยู่แต่พระที่นั่งบรรยงก์ กับพระที่นั่งโอภาส และตึกอื่นอิกหลัง ๑ หรือ ๒ หลัง คราวนี้จะพรรณาสิ่งซึ่งมีอยู่เดี๋ยวนี้ต่อไป
/*28*/พระที่นั่งเทวาวินิจฉัยสร้างใหม่ใหญ่โต (เห็นจะยาวกว่า แต่กว้างขนาดพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย) ยกพื้นสูงสักเท่าพระมหาปราสาทที่กรุงเทพฯ ว่าก่อด้วยคอนคริตทั้งหลัง ทำเปนปราสาทตรีมุขสามยอด หลังคามุงกระเบื้องเคลือบสีเหลืองขอบเขียว หลังกลางนั้นข้างในมีเสาราย เพดานทำอย่างฝรั่งเขียนสีเปนลายภาพห้องเรื่องรามเกียรติ์ ฝาผนังก็เขียนลาย กลางท้องพระโรงตรงยอดปราสาทตั้งพระแท่นเศวตฉัตรของเดิม (ย่อมกว่าพระแท่นเศวตฉัตรในกรุงเทพฯ) หนุนฐานขึ้นไป ๓ คั่น ตั้งสูงกว่าพื้นสัก ๒ ศอก แต่เศวตฉัตรนั้นทำสูงเกินขนาด เพราะเอารูปฉัตรเครื่องสูงมาทำเปนเศวตฉัตร ส่วนฉัตรจึงสูงขึ้นไปจนยอดค้ำเพดาน ตรงหน้าพระแท่นเศวตฉัตรตั้งพระแท่นออกขุนนางอย่างเก่า มีพระยี่ภู่พระเขนย อย่างพระแท่นออกขุนนางที่ในกรุงเทพฯ แต่เดี๋ยวนี้เอาเตียงจมูกสิงห์รองอิกชั้นหนึ่ง (จะเสด็จขึ้นก็เห็นจะยาก) ต่อเข้าไปถึงผนังด้านหุ้มกลองข้างใน มีพระที่นั่งบุษบกมาลาอยู่หน้าพระทวาร มีท้ายเกริ่นเอาอย่างของกรุงเทพฯ แต่ไม่มีฉัตรปักสองข้าง ฝีมือเต็มดู มุขสองข้างนั้นทำเปนปราสาทอยู่ตรงยอดปราสาทกลางออกไป มุขข้างขวาเปนหอพระเจ้า มุขข้างซ้ายเปนหอพระอัฐิ มีบานประตูเหล็กโปร่งกั้นกับท้องพระโรง กลางห้องมุขทั้งสองนั้นมีฐานสำหรับตั้งพระพุทธรูปและตั้งโกษฐพระอัฐิ ทำเปนชั้น ๓ ชั้น พื้นทาสีน้ำเงิน มีลายพุ่มเข้าบิณฑ์ปิดทองประดับกระจกสูงสัก ๖ ศอก ในหอ/*29*/พระมีพระพุทธรูปมาก แต่จะหาดูของเก่าหรือของงามไม่พบเลยสักองค์เดียว ในหอพระอัฐินั้นบนฐานชั้นบนตั้งโกษฐ์พระอัฐิสมเด็จพระหริรักษ์ (พระองค์ด้วง) ซึ่งเปนพระราชบิดาของสมเด็จพระนโรดมและสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ เปนโกษฐ์ทอง (ฝีมือทำพระราชทานมาแต่กรุงเทพฯ เปนแน่ไม่มีที่สงสัย) ชั้นรองลงมาตั้งโกษฐ์พระอัฐิเจ้านายกรุงกัมพูชาทั้ง ๒ ชั้นกว่า ๑๐ โกษฐ์ เปนโกษฐ์กาไหล่ฝีมือทำในกรุงกัมพูชา พระที่นั่งมหามนเทียร ซึ่งต่อพระที่นั่งเทวาวินิจฉัยเข้าไปก็ทำใหม่ แต่ข้างในจะเปนอย่างไรเขาไม่ได้เปิดให้เราดู ดูข้างนอกสังเกตแต่ว่าไม่ได้ขยายให้ใหญ่ออกไปกว่าเดิม เปนแต่ยกพื้นให้สูงขึ้นทันพระที่นั่งเทวาวินิจฉัย ที่ในพระที่นั่งเทวาวินิจฉัยมีของน่าดูอิกสิ่งหนึ่ง คือรูปสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ทรงเครื่องต้น ถือพระแสงดาบยี่ปุ่น นั่งบนพระแท่นเศวตฉัตร หล่อด้วยบรอนส์ทั้งสิ้น โตกว่าจริงเท่าครึ่ง ตั้งบนฐานศิลาอ่อน ๓ คั่นอิกชั้นหนึ่ง ประดิษฐานไว้ตรงพระแท่นเศวตฉัตรไปข้างด้านใต้ รูปนี้เปนของรัฐบาลฝรั่งเศสให้มองสิเออดือดูแองเปนผู้ทำ แล้วถวายสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ ตอบแทนในการที่ได้ช่วยมหายุทธสงครามรูปหนึ่ง ทำถวายพระเจ้ากรุงเวียดนำรูปหนึ่ง รูปพระเจ้าเวียดนำนั้น ว่าพระเจ้าเวียดนำให้ประดิษฐานไว้ณที่ฝังพระศพ ซึ่งสร้างเตรียมสำหรับพระองค์ แต่รูปสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ให้ตั้งไว้ในท้องพระโรงนี้ พึ่งสมโภชมาไม่ช้านัก ตัวช่างยังอยู่กับเรสิดังสุปีริเอที่เมืองพนมเพ็ญ ได้พบกับเราอยู่ทุกวัน วันนี้ก็ตามเข้าไปเพื่อจะอธิบาย/*30*/รูปนั้นด้วย แต่ไม่ต้องอธิบายพอเราเห็นก็ชอบ ด้วยเห็นเขาทำดีจริงๆ คือทำเหมือนพระเจ้ากรุงกัมพูชาแต่งพระองค์ทรงเครื่องต้น ไม่เปนรูปเทวดาและไม่เปนรูปละคอน ขนาดใหญ่ถึงปานนั้นยังทำเหมือนคนจริง ส่วนรูปพระเจ้ากรุงเวียดนำนั้น ได้เห็นแต่รูปถ่ายซึ่งตัวช่างให้ ทำนั่งเก้าอี้ประสานหัดถ์ พิเคราะห์เทียบกับรูปพระเจ้ากรุงเวียดนามที่เคยเห็นดูก็เหมือนจะทำดีอิก
พระที่นั่งเทวาวินิจฉัยที่ทำใหม่นี้ ว่าตามความเห็นของเราเห็นว่าฝีมือทำนั้นควรชมว่าทำหมดจดมั่นคงดี แต่ถ้าว่าด้วยแบบอย่างออกจะน่าเสียดาย เห็นควรจะทำได้งามกว่านี้ แต่หากนายช่างฝรั่งเศสผู้คิดอย่าง ไม่รู้ตำนานการช่างของกรุงกัมพูชา อันการช่างของกรุงกัมพูชานั้น ว่าที่แท้มีอย่างเก่าและอย่างใหม่ อย่างเก่านั้นคือแบบปราสาทหิน ถ้านายช่างถ่ายแบบอย่างและลวดลายกระบวรช่างเช่นที่นครธมนครวัดมาคิดทำให้เปนใช้แบบช่างกระบวนเก่าเสียก็จะงาม แบบช่างอย่างใหม่ของกรุงกัมพูชานั้น ที่จริงเลียนแบบอย่างของไทยมาแต่กรุงเทพฯ เมื่อครั้งสมเด็จพระนโรดมดังกล่าวมาแล้ว ถ้าจะทำอย่างใหม่นายช่างควรไปดูแบบอย่างที่กรุงเทพฯ เสียก่อนแล้วจึงมาคิดทำ เช่นนั้นก็จะงาม นี่ไปหลงสำคัญเสียว่าของที่เขมรเลียนไทยมาทำนั้นเปนแบบอย่างของเขมรเอง ไปทำเลียนของเลียนก็เลยเลอะ จะดูยอดปราสาทหรือช่อฟ้าใบระกาเปนเครื่องรำคาญตาทั้งนั้น ถึงพวกฝรั่งที่ได้ไปรู้เห็นแบบอย่างการช่างที่ในกรุงเทพฯ ก็เห็นเช่นเดียวกันดังกล่าวนี้
/*31*/เมื่อมาดูพระราชวังวันนี้ช่างถ่ายรูปมาตามถ่ายอิก ทั้งช่างของรัฐบาลและองค์พระแก้วฟ้าก็เล่นชักรูปมาขอถ่ายด้วย พระแก้วฟ้านั้นมาคุ้นเคยกันยิ่งขึ้น ก็ออกจะเกิดชอบอัธยาศัยกัน
ออกจากพระที่นั่งเทวาวินิจฉัยไปดูหอพระปริต ซึ่งฝรั่งเศสสร้างใหม่เหมือนกัน แต่ย้ายออกไปตั้งไว้ห่างพระที่นั่งเทวาวินิจฉัย เปนคู่กับพระที่นั่งเย็น ซึ่งใช้เปนห้องเครื่องมหาดเล็ก ที่ในหอพระปริตมีชั้นพระที่ตั้งเทวรูปและพระขรรค์สำหรับกรุงกัมพูชา เทวรูปมีสำริดของเก่าพอดูได้แต่ ๒ องค์ นอกนั้นเปนของใหม่ทั้งนั้น แต่พระขรรค์เปนของดีน่าดู ในตำนานว่าเปนของพระอินทร์เอาลงมาประทานพระเจ้าชัยวารมันที่ ๒ เมื่อราว พ.ศ. ๑๔๐๐ ตัวพระขรรค์ยาวสัก ๒ ศอก ที่โคนจำหลักเหล็กเปนหน้าราหู ต่อขึ้นไปเปนรูปพระอินทร์ขี่ช้างเอราวัณ แล้วถึงหน้าเทวดาอิกองค์หนึ่ง คร่ำทองที่ลายจำหลักตลอดจนตัวพระขรรค์ พ้นที่จำหลักก็คร่ำเปนลายต่อขึ้นไปอิก หอกดาบจำหลักเหล็กคร่ำทองอย่างนี้เคยเห็นในกรุงเทพฯ มีพระแสงขรรค์ไชยศรี ซึ่งพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงได้ไปจากกรุงกัมพูชาองค์ ๑ หอกของเจ้านายมีอยู่อิก ๒ เล่ม พิเคราะห์ดูเปนฝีมือขอมด้วยกันทั้งนั้น คงสร้างในสมัยเมื่อพวกขอมมีอำนาจมาก แต่จะสร้างยุคไหนนั้นเหลือรู้ พระขรรค์กรุงกัมพูชาโตและยาวกว่าพระขรรค์ไชยศรี ส่วนฝักนั้นเปนฝักทองเกลี้ยง จำหลักลายภาพเรื่องพระนารายณ์ สังเกตรูปภาพและลวดลายที่จำหลัก เห็นว่าจะเปนฝีมือสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย หรือรัชกาล/*32*/ที่ ๑ แต่ฝีมือดี มีหีบไม้ทำเปนอย่างรูปพระขรรค์ทาสีแดงเขียนลายทองประกับข้างนอกฝักอิกชั้น ๑ และมีเตียงจมูกสิงห์ปูเบาะตั้งไว้ข้างหน้าพระ สำหรับเปนที่วางพระขรรค์เวลาเชิญออกชำระ พระครูพราหมณ์เปนเจ้าหน้าที่รักษาและชำระพระขรรค์ ถือกันเปนคติว่า จะชักพระขรรค์ออกจากฝักทั้งหมดได้แต่วันอังคารกับวันเสาร์ (คือเอาออกชำระในวันอังคารวันเสาร์ โดยคติเดียวกับพระแสงที่ในกรุงเทพฯ) ถ้าหากชักออกหมดในวันอื่นเปนอัปมงคล ด้วยเหตุนั้นวันเราไปดูเปนวันพฤหัสบดีนึกเกรงใจเขา จึงมิได้ชักออกดูตลอดเล่ม
มีกิจเรื่องหนึ่ง ซึ่งตั้งใจจะมาสืบหาความรู้จากพวกพราหมณ์ที่กรุงกัมพูชา ด้วยพราหมณ์ในกรุงเทพ ฯ มี ๓ พวก พวกพราหมณ์พิธีมาจากเมืองนคร พวกพราหมณ์โหรดาจารย์มาจากเมืองพัทลุง พวกพราหมณ์พฤฒิบาศไปจากกรุงกัมพูชา เคยสืบได้ความจากพราหมณ์ที่เมืองนครศรีธรรมราชและเมืองพัทลุง ว่าต้นสกุลพราหมณ์พิธีมาจากเมืองรามนคร ส่วนพวกพราหมณ์โหรดาจารย์นั้นได้ความว่าต้นสกุลมาจากเมืองพาราณสี แต่พวกพราหมณ์พฤฒิบาศสืบในกรุงเทพฯ ไม่ได้ความว่าต้นสกุลมาจากไหน จึงหมายจะถามพวกพราหมณ์ที่กรุงกัมพูชา ได้ถามพระครู บอกได้แต่ว่า “มาแต่พนมไกลาส” หมายความว่า มาจากเขาไกรลาส พวกฝรั่งนักเรียนโบราณคดีที่ไปด้วยกันถึงฮา เปนอันสิ้นกระแสสืบไม่ได้ความว่าพวกพราหมณ์พฤฒิบาศเดิมอยู่เมืองใดในมัชฌิมประเทศ
/*33*/อยากดูเครื่องต้น เขาเชิญเครื่องทรงพระเศียรพระเจ้ากรุงกัมพูชามาตั้งให้ดู ๔ องค์ และอธิบายให้ทราบ คือ พระมงกุฎลงยา ซึ่งพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานนั้น สำหรับทรงราชาภิเษกและทรงเลียบพระนครกระบวรราบ พระมาลาเสร้าสะเทิน (เหมือนอย่างต่างกรมทรงในกรุงเทพ ฯ) ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทาน สำหรับทรงเลียบพระนครกระบวรม้า พระชฎาห้ายอดทองเกลี้ยง สร้างขึ้นในกรุงกัมพูชา สำหรับทรงเลียบพระนครกระบวรรถ พระมาลาทรงประพาส พื้นตาดเครื่องทอง ทำในกรุงกัมพูชา สำหรับทรงเลียบพระนครกระบวรช้าง ดูก็ชอบกลอยู่
ออกจากหอพระปริต ไปดูมิวเซียม (คือตึกประพาสพิพิธภัณฑ์) ซึ่งเก็บของต่างๆ ชั้นล่างไว้เสลี่ยงทรง และวอสำหรับพระอรรคมเหษี และมีพระกลดยอดหน้าพรหมใส่ถุงตั้งไว้หลายองค์ ราชยานที่ได้ไปพบที่พิพิธภัณฑ์สถานแต่วันก่อน ๒ องค์ คือยานมาศ ซึ่งพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทาน กับราชยานทองคำ ซึ่งสมเด็จพระนโรดมสร้างขึ้น เดิมก็คงอยู่ในตึกนี้ (ราชยานทองคำนั้น พวกเขมรบอกว่าทำมาแต่กรุงเทพฯ แต่เราเห็นว่าลวดลายเปนฝีมือช่างเขมร และเชื่อว่าคงไม่ปล่อยให้ทำในกรุงเทพฯ) ชั้นบนมีเครื่องเพ็ชร์พลอยของบรรณาการต่างประเทศ และของสร้างในเมือง เปนของดีมีราคาหลายอย่าง ว่าเปนของสมเด็จพระนโรดมทั้งนั้น เมื่อจะสุรคต/*34*/ได้สั่งให้เก็บของเหล่านี้ไว้เปนมิวเซียม สมเด็จพระศรีสวัสดิ์จึงจัดตามพระประสงค์ ของที่เก็บในที่นี้มีพานทองกลมเครื่องยศใบหนึ่ง ขนาดเขื่องกว่าพานทองเครื่องยศเจ้านาย ข้าพเจ้าเห็นฝีมือจำได้ ถามเจ้าพนักงารผู้เก็บว่าเปนของพระราชทานมาแต่กรุงเทพฯ หรือ เขาก็รับว่าถูกต้อง ที่จริงฝีมือเครื่องทองทำในกรุงเทพฯ กับที่กรุงกัมพูชาผิดกันสังเกตได้ไม่ยาก
ออกจากมิวเซียมประพาสพิพิธภัณฑ์ไปดูวัดพระแก้ว วัดพระแก้วอยู่ข้างขวาพระราชมนเทียร อย่างเดียวกันกับวัดพระศรีรัตนศาสดารามที่ในกรุงเทพฯ แต่ทำกำแพงกั้นเปนต่างบริเวณกัน มีถนนคั่นกลาง แต่ถนนนั้นมีประตูสกัดถนนทั้งสองด้าน วัดพระแก้วมีพระระเบียงล้อมรอบ ฝาผนังพระระเบียงเขียนเรื่องรามเกียรติ์ อย่างวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แต่รูปภาพเขียนเลวไม่น่าดู ดีแต่ฝาผนังไม่ชื้น ภาพยังดี ในลานอุปจารข้างหน้ามีพระเจดีย์ ๒ องค์ ทำงามพอดู เปนที่บรรจุพระอัฐิสมเด็จพระหริรักษ์องค์หนึ่ง พระอัฐิสมเด็จพระนโรดมองค์หนึ่ง พระอุโบสถอยู่กลาง ข้างหน้าพระอุโบสถมีรูปหล่อเปนรูปสมเด็จพระนโรดมแต่งพระองค์อย่างฝรั่งเศสขี่ม้า ทำเพดานไว้ข้างบน แต่รูปนั้นขะมุกขะมอมเต็มที สองข้างพระอุโบสถมีมณฑปข้างละหลัง มณฑปข้างซ้ายเปนที่ไว้พระธรรม มณฑปข้างขวาเปนที่ไว้รอยพระพุทธบาท เชิงมณฑปนี้ก่อเขาล้อมรอบ หน้ามณฑปหลังข้างขวามีวิหารน้อยหลังหนึ่ง เปนที่ไว้พระบาท ๔ รอย ข้างหลังพระอุโบสถดูเหมือน/*35*/มีการเปรียญอิกหลังหนึ่ง แต่ไม่ได้ไปดู พระอุโบสถนั้นทำเปนทรงพระอุโบสถสามญ แต่มียอดปราสาท ข้างในพระอุโบสถพื้นปูกระเบื้องเงิน ฝาผนังหว่างหน้าต่างเขียนเรื่องทศชาติและเวสสันตรชาดก เหนือหน้าต่างขึ้นไปเขียนเรื่องปฐมสมโพธิ์ กลางพระอุโบสถมีฐานชุกชี ตั้งบุษบกรองพระแก้ว พระแก้วนั้นสมเด็จพระนโรดมสั่งให้ไปทำเปนพระแก้วมรกฎที่ห้างปักกะราต์ฝรั่งเศส ข้อนี้ทราบมานานแล้ว มาได้ความรู้เพิ่มเติมเมื่อเห็นตัวจริง ว่าตั้งใจจะจำลองให้เหมือนพระแก้วมรกฎที่ในกรุงเทพฯ สมเด็จพระนโรดมเห็นจะให้ไปสืบและวัดมาด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่ง ได้ขนาดเท่ากัน แต่รูปสัณฐานนั้นผิดกันห่างไกล สีแก้วมรกฎที่ฝรั่งหล่อก็เขียวใสเปนอย่างขวดเขียวสีเหลี่ยมที่มักใช้ใส่น้ำอบกันแต่ก่อน เครื่องประดับก็ทำแต่ทองครอบพระเกตุมาลา แล้วติดรัศมีต่อขึ้นไป สองข้างบุษบกตั้งลับแลบังปันที่เปนข้างหน้าข้างในอย่างวัดพระศรีรัตนศาสดารามในกรุงเทพฯ มีของแปลกที่น่าดูอย่างหนึ่ง คือพระพุทธรูปทองฉลองพระองค์ของสมเด็จพระนโรดม ทำเปนพระยืนทรงเครื่อง (แบบพระฉลองพระองค์ในกรุงเทพฯ) แต่แต่งเครื่องเพ็ชรพลอยอย่างใหม่ฝีมือฝรั่ง ซึ่งเปนของสมเด็จพระนโรดมทรงพระอุทิศไว้ ฝีมือทำพระก็งามดี เสียแต่ใส่ตู้กระจกตั้งตรงหน้าบุษบกยกลงมา ออกจะบังพระแก้วมรกฎ ที่ดูในวัดพระแก้วมีเท่านี้ ดูเสร็จกลับมาพอเวลา ๑๑ นาฬิกาเศษ
เวลาบ่าย ๓ นาฬิกา พระวันรัตน ราชาคณะผู้ใหญ่อยู่วัดอุณาโลมมาหา พระวันรัตน์องค์นี้ชื่อจันทร์ เมื่อบวชเปนสามเณรเข้าไปเรียน/*36*/พระปริยัติธรรมอยู่ในกรุงเทพฯ แล้วไปบวชเปนพระอยู่ที่วัดจักรวรรดิ เธอไปเรียนหนังสือในสำนักพระยาธรรมปรีชา (บุญ) ที่พระพุทธปรางค์ในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อครั้งเรายังเปนอธิบดีกระทรวงธรรมการ จึงได้คุ้นเคยกันมาแต่ครั้งนั้น เปนเหตุให้มาหาเมื่อเราออกมาคราวนี้ ไต่ถามขนบธรรมเนียมได้ความเพิ่มเติมจากที่ถามพระมหาพิมลธรรมออกไปอิก จะรวมความแสดงต่อไปในที่นี้
ทำเนียบสมณศักดิ์กรุงกัมพูชา
สำรับเอก
พระมหาสังฆปรินายก
สมเด็จพระมหาสังฆราชาธิบดี ที่มหาสังฆนายก และเปนเจ้าคณะมหานิกาย
สมเด็จพระสุคนธาธิบดี ที่ธรรมเสนาบดี และเปนเจ้าคณะสงฆ์ธรรมยุติกา
พระราชาคณะผู้ใหญ่ชั้นจตุสดมภ์
พระธรรมลิขิต
พระโพธิวงศ
พระมงคลทิพาจารย์
พระวันรัตน
/*37*/พระราชาคณะผู้ใหญ่ชั้นโอภาสราชนิมนต์
(เห็นจะสำหรับสวดประกาศ)
พระมหาพิมลธรรม
พระมหาพรหมมุนี
พระราชาคณะสามัญสำรับเอก
พระพุทธโฆษาจารย์
พระธรรมโฆษาจารย์
พระโฆษธรรม
พระธรรมอุดม
พระธรรมไตรโลกาจารย์
พระศิริสังคามมุนี
พระอมรโมลี
พระบวรสัตถา
พระอมราภิรักขิต
พระญาณบวรวิชา
พระสุธรรมเถร
พระราชาคณะสามัญสำรับโท
พระศรีสมมติวงศ
พระพุทธวงศ
พระสากยวงศ
พระธรรมกวีวงศ
พระอริยวงศ
/*38*/พระราชาคณะสามัญสำรับตรี
พระญาณรังสี
พระศรีวิสุทธิวงศ
พระญาณวิริยะ
พระธรรมปัญญาญาณ
พระญาณโกศล
พระราชาคณะสามัญสำรับจัตวา
พระธรรมวิปัสนาญาณ
พระสมาธิธรรม
พระธรรมวิสุทธ
พระธรรมวิริยะ
พระธรรมนิโรธรังสี
ที่แบ่งพระราชาคณะเปน ๔ สำรับนั้น เปนตามแบบทำเนียบบันดาศักดิ์ในกรุงกัมพูชาแต่โบราณ สำรับเอก พระเจ้ากรุงกัมพูชาทรงตั้ง สำรับโท พระมหาอุปโยราชตั้ง สำรับตรี พระมหาอุปราชตั้ง สำรับจัตวา พระวรราชินีตั้ง แต่ทุกวันนี้พระเจ้ากรุงกัมพูชาทรงตั้งทั้งนั้น
สมเด็จพระสังฆราชกับสมเด็จพระสุคนธ์มีถานานุกรมองค์ละ ๘ รูป ถานานุกรมของสมเด็จพระสังฆราชนั้นคือ
พระครูปลัดสังฆวงศ์ องค์ ๑
พระครูปลัดสังฆวิชา องค์ ๑
พระครูสังฆวิชา องค์ ๑
/*39*/พระครูสังฆสัททา องค์ ๑
พระวินัยธร องค์ ๑
พระวินัยธรรม องค์ ๑
พระสมุห์ องค์ ๑
พระใบฎีกา องค์ ๑
ถานานุกรมของสมเด็จพระสุคนธ์ ๘ องค์นั้น ก็เหมือนของสมเด็จพระสังฆราช ผิดกันแต่ชื่อปลัดกับพระครู ชื่อพระครูปลัดมหาอุตตระองค์ ๑ พระครูปลัดมหาปัททุมะองค์ ๑ พระครูปัญญาวินิจฉัยองค์ ๑ พระครูไตรวิชาองค์ ๑ พระราชาคณะผู้ใหญ่ชั้นรองลงมามีถานานุกรม ๔ รูป คือ ปลัดรูป ๑ พระครู ๒ รูป สมุห์รูป ๑ พระราชาคณะสามัญมีถานานุกรมแต่ปลัดกับสมุห์ ตำแหน่งวินัยธรและวินัยธรรมตามแบบในกรุงกัมพูชา เปนตำแหน่งสำหรับวัดเหมือนกับตำแหน่งใบฎีกา ถ้าวัดใหญ่ถึงสมภารจะเปนพระราชาคณะชั้นต่ำก็มีวินัยธรวินัยธรรม แต่พระราชาคณะถึงจะเปนตำแหน่งชั้นสูง เช่นพระวันรัตนและพระมหาพิมลธรรม ถ้าอยู่วัดเดียวกับสมเด็จพระสังฆราช จะมีวินัยธรวินัยธรรมหาได้ไม่
อนึ่งเปรียญมิใคร่จะมี เพราะการสอบพระปริยัติธรรมในกรุงกัมพูชา นานๆ จึงจะมีพอเปนพระเกียรติยศสักครั้งหนึ่ง ครั้งสมเด็จพระหริรักษ์ครองกรุงกัมพูชาปรากฎว่ามี ๒ ครั้ง ครั้งสมเด็จพระนโรดมครองกรุงกัมพูชาก็มี ๒ ครั้ง มาถึงครั้งสมเด็จพระศรีสวัสดิ์พึ่งมีเพียง/*40*/ครั้งหนึ่ง สอบได้ ๕ ประโยคเปนอย่างสูง ตาลิปัตรยศพระสงฆ์กรุงกัมพูชานั้นใช้แบบเดียวกับกรุงเทพ ฯ มีทั้งพัดแฉกพัดพุดตาลและพัดหน้านาง ที่ใช้อยู่ทุกวันนี้เปนพื้นกำมะหยี่ปักไหมทองและดิ้นเลื่อมทุกอย่าง ว่าเดิมพระราชทานออกมาจากกรุงเทพ ฯ ครั้งสมเด็จพระหริรักษ์ เห็นจะเปนเมื่อในรัชกาลที่ ๔ จึงเอาเปนแบบอย่างทำต่อมา แต่พัดเปรียญนั้นทำคล้ายๆ พัดพระครูสังฆ์ ไม่เหมือนพัดเปรียญในกรุงเทพ ฯ
การพระราชพิธีประจำปีคือถือน้ำ ทำพิธีที่วัดพระแก้ว แต่ก่อนมีทั้งเดือน ๕ และเดือน ๑๐ เดี๋ยวนี้มีแต่เดือน ๑๐ ปีละครั้งเดียว สวดมนต์ ๓ วัน แต่เมื่อพราหมณ์ชุบพระแสงนั้น พระสงฆ์หาได้สวดไม่
พิธีเผด็จศกสงกรานต์ เดือน ๕ สวดมนต์ ๓ วัน ทรงรดน้ำพระสงฆ์เท่าพระชันสา และเสด็จออกสนาม มีการเล่นกิฬาและมวยปล้ำ
พิธีแรกนา เดือน ๖ สวดมนต์ ๓ วัน แรกนาขวัญที่ทุ่งพระเมรุ ข้างเหนือพระราชวัง
เข้าพรรษา เดือน ๘ สวดมนต์ในพระราชวังวันหนึ่ง ทรงจุดเทียนวัสสาที่วัดพระแก้ว
เฉลิมพระชันสา เดือน ๙ สวดมนต์ในพระราชวัง ๓ วันถวายไตรเท่าพระชันสา ที่ในวังแต่งประทีป และเกณฑ์ข้าราชการตั้งโต๊ะเครื่องบูชา นัดออกร้านขายของที่พระระเบียงวัดพระแก้วด้วย
พิธีสารท เดือน ๑๐ แต่ก่อนตั้งแต่แรมค่ำ ๑ จนสิ้นเดือน ๑๐ เลี้ยงพระที่ในพระราชวังทุกวัน แต่เดี๋ยวนี้ลดลงคงเลี้ยงแต่ ๓ วัน
/*41*/พิธีถือน้ำ (ได้กล่าวมาแล้ว) ในหนังสือพงศาวดารกรุงกัมพูชาว่าเดือน ๑๐ มีพิธีถวายบังคมพระรูปพระราชบิดรอิกอย่างหนึ่ง เห็นจะเนื่องอยู่ในพิธีถือน้ำอย่างที่ในกรุงเทพฯ และว่ามีการเทศน์คาถาพันด้วยอิกอย่างหนึ่ง
ออกพรรษา เดือน ๑๑ ในพงศาวดารกรุงกัมพูชาว่ามีพิธีลอยประทีป ๓ วัน และมีการแข่งเรือ ไม่เกี่ยวแก่สงฆ์พระจึงไม่เล่า พระเล่าแต่เรื่องเสด็จกฐิน ว่าเดี๋ยวนี้เสด็จทอดแต่ ๔ วัด สมเด็จพระศรีสวัสดิ์เสด็จไปรถยนต์ ให้กระบวรไปคอยรับอยู่ที่วัด ไม่ได้แห่พยุหยาตราเช่นครั้งสมเด็จพระนโรดม คำอุปโลกน์กฐิน ว่าเปนภาษาเขมร ดังนี้
คำอุปโลกน์พระกฐิน องค์ที่ ๑
บพิตเตย รีองค์พระกถินทานเนะ ชาองค์พระกถินทานไถลในพระบาทสมเด็จพระสิริสุวัดถิ จอมจักระพงสหริราชบรมบพิตรธัมมิกมหาราชาธิราช พระราชสมภารฏ็ทรงเนาพระคุณธรรม์มหาปนเสืรฐ์ ทรงพระราชสัทธาทรงจำณายพระราชทรัพย์ ปรดับชาองค์พระกถินทานมานไตรจีวรครบปรดับสรับเนาเครื่องบริกขารบริวารทังปวง พรอมทังพระราชวงสานุวงศ์องค์ราชเสวกอรรคเสนาบดีกวีชาติ แหรนำจูลมกกนุงอาวาสวิหารเนะ นึงบานจำเพาะตรงภิกขุองค์เอณานีมวยก็เท จำเพาะแตพระสงฆ์แฎลคงจำพระวัสสาออสไตรมาสเนากนุงอาวาสวิหารเนะริองค์ /*42*/พระกถินทานเนะ ครุวนาดูจชาสมพตทิพย์โกเสยพัสตร์ฏ็อนแดดตรอแสดโดยนภาลัยปรเทสเหยธลักจุะมกกนุงกนดาลชุมนุมสงฆ์ พระพุทธองค์อนุญาตกนุงกถินักขันธกะ ถาตรูวโอยภิกขุองค์ ๑ แฎลเจะอานิสงส์ ๕ มาติกา ๘ ปลิโพธ ๒ นูวกถินัตถารกิจทังปวงท็ทวลกราลครอง
ฎูจเนะ1เบอภิกขุองค์เอณามวย มานไตรจีวรทุพลภาพฎัจฎาจมิน อวจนึงเปรอประบาน เหยเจะอานิสงส์ ๕ มาติกา ๘ ปลิโพธ ๒ นูวกถินัตถารกิจทังปวง ก็จูรโอยเฉลยมก นึงบานโอยพระวินัยธรบงแวรบง วิลองค์พระกถินทานเนะ โอยท็ทวลกราลครองฉลองพระราชสัทธาถวายพระราชกุสล ฯ
คำอุปโลกน์พระกฐิน องค์ที่ ๒
บพิตเตย รีออสเยิงขญม สึงฎ็มานจีวรครองครบองค์บริบูรณ์เหย รีองค์พระกถินทานเนะ เฆิญสมควรแตสมเด็จพระมหาสงฆราช สงฆนายก อาจเจะอานิสงส์ ๕ มาติกา ๘ ปลิโพธ ๒ นูวกถินัตถารกิจทังปวง ท็ทวลกราลครอง
ฎูจเนะเบอภิกขุองค์เอณา เฆิญถามินสมควรโดยปรการฎูจเมด็จ ก็จูรเฉลยมกกุมโอยมานโกดญ็เญิดเลย เบอเฆิญถาสมควรเหยก็จูร โอยสัททสัญญาสาธุการโอยพรอม ๆ ครอบองค์เทาฮอง ฯ
/*43*/แปลคำอุปโลกน์พระกฐิน
องค์ที่ ๑
องค์พระกฐินทานนี้ เปนองค์พระกฐินทานอันวิเศษ ของพระบาทสมเด็จพระศรีสวัสดิจอมจักรพงศหริราชบรมบพิตรธรรมิกมหาราชาธิราช พระราชสมภารผู้ทรงซึ่งพระคุณธรรมมหาประเสริฐ ทรงพระราชศรัทธาทรงจำหน่ายพระราชทรัพย์ ประดับเปนองค์พระกฐินทานมีไตรจีวรครบประดับ กับเครื่องบริกขารบริวารทั้งปวง พร้อมทั้งพระราชวงศานุวงศ์ ราชเสวกอรรคเสนาบดีกวีชาติ แห่นำเข้ามาในอาวาสวิหารนี้ จะได้ฉะเพาะเจาะจงต่อภิกษุรูปใดรูปหนึ่งก็หามิได้ ฉะเพาะแด่พระสงฆ์ผู้อยู่จำพระพรรษาสิ้นไตรมาสอยู่ณอาวาสวิหารนี้ องค์พระกฐินทานนี้ ครุวนาดุจดังผ้าทิพย์โกไสยพัสตร์อันลอยโดยนภาลัยประเทศ แล้วแลตกลงมาณท่ามกลางชุมนุมสงฆ์ พระพุทธองค์ทรงอนุญาตในกฐินักขันธกะ ว่าต้องให้ภิกษุรูป ๑ ที่รู้อานิสงส์ ๕ มาติกา ๘ ปลิโพธ ๒ แลกฐินัตถารกิจทั้งปวง รับกรานครอง
เหตุฉนี้ ถ้าแล (พระสงฆ์ทั้งปวงเห็นว่า) ภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง มีไตรจีวรทุพลภาพเก่าคร่ำคร่ามิอาจที่จะใช้สอยได้ แล้วแลรู้อานิสงส์ ๕ มาติกา ๘ ปลิโพธ ๒ และกฐินัตถารกิจทั้งปวง ก็จงแสดงขึ้น จะได้ให้พระวินัยธรมอบองค์พระกฐินทานนี้ ให้รับกรานครองฉลองพระราชศรัทธา ถวายพระราชกุศล ฯ
/*44*/องค์ที่ ๒
ข้าพเจ้าล้วนแต่มีไตรจีวรครองครบรูปบริบูรณ์แล้ว องค์พระกฐินทานนี้ เห็นสมควรแด่สมเด็จพระมหาสังฆราช สังฆนายก อาจรู้อานิสงส์ ๕ มาติกา ๘ ปลิโพธิ ๒ แลกฐินัตถารกิจทั้งปวง รับกรานครอง เหตุฉนี้ ถ้าและภิกษุรูปใดรูปหนึ่งเห็นว่าไม่สมควรโดยประการใด ๆ ก็จงทักท้วงมาอย่าได้มีความครั่นคร้ามเกรงกลัวเลย ถ้าเห็นว่าสมควรแล้ว ก็จงให้สัตสัญญาสาธุการขึ้นให้พร้อม ๆ กันทุกรูป เทอญ
-------
เดือน ๑๒ ไม่มีพิธีสงฆ์ ในพงศาวดารกรุงกัมพูชาว่า มีแต่พิธีตั้งเสาโคมไชย อย่างมีในกรุงเทพ ฯ แต่ก่อน แต่ศาสตราจารย์ ยอช เซเดส์ว่าแม้เดี๋ยวนี้ยังมีพิธีไล่น้ำ อย่างกล่าวในกฎมณเฑียรบาล สมเด็จพระศรีสวัสดิ์เสด็จลงตำหนักแพ ทรงตัดเชือก ทำพิธีปล่อยน้ำซึ่งท่วมทุ่งอยู่ให้ลดไหลลงไปทะเล กับพิธีบูชาพระจันทร์ (เห็นจะเปนอันเดียวกับตั้งเสาโคมไชย) แลพิธีกินเข้าเม่า (จะเปนพิธีอันใดยังไม่ทราบแน่) อิกอย่าง ๑
พิธีโล้ชิงช้าในกรุงกัมพูชาหามีไม่ ไปมีเอาพิธีตรุษในเดือน ๔ มีสวดมนต์เลี้ยงพระและยิงปืนอาฏานาเหมือนในกรุงเทพ ฯ
มีตำแหน่งพระครูคู่สวด สำหรับสวดธัมมจักกัปปวัตนสูตร ๔ องค์ สำหรับสวดมหาสมัยสูตร ๔ องค์ เปนที่
/*45*/พระครูอมรโฆษิน ๑
พระครูอินทรโฆษิต ๑
พระครูอมรวิวิต ๑
พระครูวิจิตรสัททา ๑
พระครูศีลสังวร ๑
พระครูอมรสัททา ๑
พระครูอุดมปัญญา ๑
พระครูโฆษาวิสุทธ ๑
มีพระพิธีธรรมสำหรับสวดภาณยักษ์ ๘ รูป
ประเพณีการบำเพ็ญพระราชกุศลโดยปรกติ มีการทรงบาตรในพระราชวังเวลาเช้าทุกวัน เหมือนเช่นเคยมีในกรุงเทพ ฯ แต่ก่อน แต่มีกำหนดจำนวนพระสงฆ์เข้าไปรับบาตรเท่าพระชันสา เดี๋ยวนี้วันละ ๘๕ รูป พระสงฆ์ ๕ วัดผลัดเปลี่ยนกันเข้าไปรับบาตรเวลาเช้า ๗ นาฬิกา แต่ก่อนสมเด็จพระศรีสวัสดิ์เคยเสด็จลงทรงบาตรเปนนิจ แต่ใน ๓ ปีมานี้ทรงพระชราลงมาก เสด็จลงบ้าง เว้นบ้าง ถึงวันพระมีเลี้ยงพระสวดมนต์แลทรงธรรมที่ในพระราชวัง ทั้งในพรรษาและนอกพรรษา และมีพระสงฆ์มหานิกาย ๕ รูป ธรรมยุติ ๕ รูปสวดจตุเวททำน้ำมนต์สำหรับสรงด้วยทุกวันพระ อนึ่งในเวลาเสด็จออกท้องพระโรงโดยปรกติ ใช้ประเพณียืนและนั่งเก้าอี้ในที่เฝ้า แต่ถ้าเสด็จออกในการพิธีสงฆ์ ยังทอดราชอาสน์ และปูลาดอาสนสงฆ์กับพื้น เหล่าข้าเฝ้ายังต้องหมอบคลาน
/*46*/ได้ขอให้พระมหาพิมลธรรมจดคำอติเรกและถวายพระพรพระเจ้ากรุงกัมพูชา จดให้มาดังนี้
คำอติเรก
อติเรกวสฺสตํ ชีวตุ (๓ ครั้ง) ทีฆายุโก โหตุ อโรโค โหตุ สุขิโต โหตุ มหาราชา สิทฺธิกิจฺจํ สิทฺธิกมฺมํ สิทฺธิลาโภ ชโย นิจฺจํ ปรมมหาราชวรสฺส ภวตุ สพฺพทา ฯ สูมถวายพระพร ฯ
คำถวายพระพรนำเทศนา
สูมถวายพระพรบวรจำเริญ พระราชสิริสุวัดถิพิพัฒนมงคล พระชนมสุขครบปรการ จูรมานแด่พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมมหาจักรพัตรา/*47*/ธิราช พระบรมนาถมหาบพิตร์ ธัมมิกมหาราชาธิราชพระราชสมภารฎ็ทรงเนาพระคุณธรรม์มหาปรเสึรฐ์ ดบิดเวลาเนะ อตมาภาพบานท็ทวลพระราชนิมนต์มกสมแดงพระธัมมเทสนา ตอบสนองพระราชสัทธา เทาะบีเบออตมาภาพสมแดงเทาเหยขวะขาดชุสโดยเนา โวหารอัตถาธิบายบทวารพระบาฬี สัจกดีเอณามวยสูมทรงพระราชขันตีอภัยโทส อตมาภาพสมแดงโดยมานสติปัญญาโอนถอย สูมถวายพระพร ฯ
คำถวายพระพรลา
สูมถวายพระพรบวรจำเริญ พระราชสิริสุวัดถพิพัฒนมงคลพระชนมสุขครบปรการ จูรมานแดพระบาทสมเด็จพระนโรดมบรมมหาจักรพัตรา/*47*/ธิราช พระบรมนาถมหาบพิตย์ ธัมมิกมหาราชาธิราชพระราชสมภารฎ็ทรงเนาพระคุณธรรม์มหาปรเสืรฐ์ ดบิทเวลาเนะมานกาลฎ็สมควรเหย อตมาภาพเนาพระภิกขุสงฆ์ทั้งปวง สูมถวายพระพรลา สูมถวายพระพร ฯ
แปลคำถวายพระพรนำเทศนา
ขอถวายพระพรบวรเจริญ พระราชสิริสวัสดิพิพัฒนมงคลพระชนมสุขทุกประการ จงมีแด่พระบาทสมเด็จพระนโรดมบรมมหาจักรพัตราธิราช พระบรมนาถมหาบพิตร ธรรมิกมหาราชาธิราช พระราชสมภารผู้ซึ่งทรงพระคุณธรรมมหาประเสริฐ วาระนี้ อาตมภาพได้รับพระราชทานนิมนต์มาสำแดงพระธรรมเทศนา ตอบสนองฉลองพระราชศรัทธา ถ้าแลอาตมภาพสำแดงไปแล้วมิได้ถูกต้องตามโวหารอรรถาธิบายบทวารพระบาลี ข้อใดข้อหนึ่ง ขอทรงพระราชขันตีอภัยโทษ แด่อาตมภาพผู้มีสติปัญญาน้อย ขอถวายพระพร
แปลคำถวายพระพรลา
ขอถวายพระพรบวรเจริญ พระราชสิริสวัสดิพิพัฒนมงคล พระชนมสุขทุกประการ จงมีแด่พระบาทสมเด็จพระนโรดมบรมมหาจักรพัตราธิราช พระบรมนาถมหาบพิตร ธรรมิกมหาราชาธิราช พระราชสมภารผู้ทรงพระคุณธรรมมหาประเสริฐ เวลานี้มีกาลอันสมควรแล้ว อาตมภาพกับพระภิกษุสงฆ์ทั้งปวง ขอถวายพระพรลา ขอถวายพระพร
/*48*/สวดมนต์ ไม่ว่างารหลวงหรืองารราษฎร สวดแต่เจ็ดตำนานหรือสิบสองตำนาน ถ้าเปนงารเปตพลี สวดอนัตตลักขณ หรืออาทิตตปริยาย แต่ธรรมจักรกับสมัยนั้นสวดแต่บนเตียงสวดในพิธีตรุษ หาสวดงานอื่นไม่ ได้ความตามที่ไต่ถามดังนี้
สนทนากับพระวันรัตนแล้ว ขึ้นรถยนต์ไปดูการปกครองหัวเมืองของกรุงกัมพูชา เรสิดังสุปีริเอให้มองสิเออเมลิเย เรสิดังมณฑลกันดาล (แปลว่ามณฑลกลาง) คือมณฑลราชธานี เปนผู้พาไป มองสิเออเมลิเยนี้เคยไปอยู่กรุงเทพฯ และเคยเปนกงสุลที่เมืองอุบล รู้วิธีปกครองท้องที่ของไทย และยังพูดภาษาไทยได้ พาไปดูที่ว่าการอำเภอกันทวดในแขวงเมืองดันดาลสะทึงแห่งหนึ่ง นายอำเภอต้อนรับเลี้ยงเครื่องว่าง แล้วพาไปดูวัดบ้านนอกแห่งหนึ่ง ซึ่งมีรอยพระพุทธบาทในแผ่นไม้จำหลักเปนของโบราณ มีกำนันผู้ใหญ่บ้านและราษฎรมาคอยรับอยู่มาก พระสงฆ์ก็จัดรับรอง แต่ท่านพระสมภารที่มาต้อนรับนั้นตรงมาถึงยื่นมือมาขอจับ ก็เลยได้จับมือกับพระดูแปลกอยู่ ออกจากวัดพาขึ้นรถไปเที่ยวอิกไกล แปลว่าจะให้ดูถนนที่สร้างไปตามหัวเมือง สังเกตดูไปตามทาง ในหมู่บ้านใหญ่มักจะมีตลาดสร้างเปนของถาวรทุกแห่ง บางตำบลก็มีโรงเรียนมีโอสถศาลาและสถานีโทรศัพท์ ตลาดนั้นมอซิเออเมลิเยบอกว่าที่แห่งใดควรจะมีตลาด รัฐบาลก็ให้สร้างขึ้นด้วยทุนของรัฐบาล แล้วให้มีผู้ผูกไปเก็บค่าเช่าตามอัตราของรัฐบาล ที่ทำเช่นนั้นเพื่อจะให้สะอาดหมดจด และมิให้แย่งชิงกันทำ ขับรถไปถึง/*49*/ตัวเมืองเกียนสวาย ออกญาผู้ว่าราชการเมือง พูดภาษาไทยได้คล่อง มาต้อนรับเชิญไปแวะที่จวนเลี้ยงดูอิกครั้งหนึ่ง แล้ววกมาเมืองพนมเพ็ญ มาแวะบ้านมองสิเออเมลิเยเลี้ยงเครื่องดื่มอิกครั้งหนึ่ง แล้วจึงกลับมาถึงที่พักเวลาค่ำ
ระเบียบการปกครองหัวเมืองในกรุงกัมพูชา คล้ายคลึงกับระเบียบของไทย ทั้งแบบโบราณและแบบที่ใช้อยู่ในปัจจุบันนี้ ชอบกลฉยู่ แต่โบราณในทำเนียบหัวเมืองของกรุงกัมพูชาว่ามี ๕๔ เมือง แยกกันขึ้นอยู่ในเสนาบดีต่างกระทรวง มีหัวเมืองขึ้นทุกกระทรวง เดี๋ยวนี้ฝรั่งเศสจัดหัวเมืองเปนมณฑล ตามที่สดวกแก่การปกครอง กำหนดเปน ๑๓ มณฑล มณฑลหนึ่งมีเรสิดังฝรั่งเศสเปนเช่นสมุหเทศาภิบาลของเราคน ๑ และมีกรมการฝรั่งเศสชุด ๑ ส่วนตามเมืองในมณฑลนั้น ตั้งขุนนางเขมรเปนเจ้าเมืองกรมการทุกเมือง ในเมืองหนึ่งแบ่งท้องที่เปนอำเภอมากบ้างน้อยบ้าง มีนายอำเภอปกครอง ท้องที่อำเภอหนึ่งแบ่งเปนตำบลตามหมู่บ้านของราษฎร มีกำนันนายตำบล และมีผู้ใหญ่บ้านรองจากกำนันลงไป เช่นเดียวกับวิธีการปกครองท้องที่ในประเทศนี้ สังเกตดูฝรั่งเศสตั้งใจจะให้การปกครองสนิทสนมกันในระหว่างฝรั่งเศสกับเขมร เปนต้นว่าตัวผู้เปนเรสิดังจะต้องพูดภาษาเขมรได้ไม่ให้ต้องมีล่ามอย่างแต่ก่อน และต้องเที่ยวเตร่ให้รู้จักคุ้นเคยกับราษฎร ส่วนเจ้าเมืองนั้น เจ้าเมืองชั้นเก่าปลดเปลื้องไปแล้ว/*50*/โดยมาก เจ้าเมืองชั้นใหม่เลือกผู้ที่ได้ศึกษาในโรงเรียนและรู้ภาษาฝรั่งเศสทุกคน ชั้นนายอำเภอก็ตั้งใจจะเลือกสรรค์เช่นนั้น เจ้าเมืองรุ่นใหม่ซึ่งเราได้พบหลายคน เปนคนชั้นหนุ่มพูดไทยคล่องแทบทุกคน ดูเหมือนพบที่พูดไม่คล่องอยู่คนเดียว วิธีที่ฝรั่งเศสจัดดังกล่าวมา ว่าตามความคิดของเราเห็นว่าดีควรชม
๔ ออกจากเมืองพนมเพ็ญไปเมืองเสียมราษฐ
เวลาค่ำ ๗ นาฬิกาครึ่ง กินอาหารเย็นกับเรสิดังสุปีริเอแล้ว พอ ๙ นาฬิกาก็ไปลงเรือเมล์ ชื่อว่าเรือแม่โขงของบริษัทเมสซาจรีฟลูเวียลออกจากท่าหน้าเมืองพนมเพ็ญ บริษัทเมสซาจรีฟลูเวียลนี้ได้รับสัญญาอนุญาตของรัฐบาลฝรั่งเศสให้เดิรเรือเมล์ในลำแม่น้ำเหล่านี้ได้แต่บริษัทเดียว เรือไฟที่เดิรรับส่งไปรษณีย์และคนโดยสารทางลำน้ำโขงข้างฝ่ายเหนือที่ต่อมณฑลอุดรและมณฑลอุบล ก็เรือบริษัทนี้ ส่วนการรับส่งคนโดยสารไปเมืองเสียมราษฐ เมืองพระตะบอง บริษัทมีเรือไฟทั้งขนาดใหญ่และขนาดย่อม เวลาน้ำมากก็เดิรเรือขนาดใหญ่ ถ้าน้ำลดน้อยลงก็เดิรเรือขนาดย่อม รับคนโดยสารและสินค้าตั้งแต่เมืองไซ่ง่อนเปนระระไปจนถึงเมืองเสียมราษฐ เมืองพระตะบอง แต่เดิรได้ไม่ตลอดปี ในระหว่างเดือนมกราคม จนเดือนกรกฎาคมน้ำลงขอด ที่ปากทะเลสาปตื้นต้องหยุดเดิรเรือเมล์อยู่หกเดือน แต่ในหกเดือนนั้นเปนเวลาปลาชุมในท้องทเลสาป พวกราษฎรพากันลงไปจับปลา นัยว่าผู้คนมากมาย ราว/*51*/กับไปตั้งเมืองอยู่ในทเลสาป ทำปลาย่างปลากรอบขายไปยังที่ต่างๆ ที่ส่งเข้าไปยังเมืองเราก็ปีละมากๆ เวลาที่เรามานี้กำลังน้ำมาก เขาใช้เรือใหญ่เดิรสัปดาหะละ ๒ ครั้ง ออกจากเมืองไซ่ง่อนมาแวะเมืองพนมเพ็ญ ออกจากเมืองพนมเพ็ญวันอาทิตยเวลาเช้าครั้งหนึ่ง วันพฤหัสบดีเวลาค่ำครั้งหนึ่ง ส่งคนและสินค้าเปนระยะไปถึงเมืองเสียมราษฐ์ แล้วเลยไปจนถึงเมืองพระตะบอง ขากลับก็เช่นเดียวกัน กลับถึงเมืองพนมเพ็ญวันอังคารครั้งหนึ่ง กับวันศุกร์ครั้งหนึ่ง ทุกสัปดาหะ เรือชื่อแม่โขงลำที่เรามาห้องคนโดยสารชั้นที่หนึ่งอยู่บนดาดฟ้าทั้งนั้น ดูเหมือนจะมีสัก ๑๐ ห้อง อยู่ได้ห้องละ ๒ คน คนโดยสารชั้นที่สองก็มีห้องอยู่ แต่ห้องลงไปอยู่ชั้นกราบเรือ ส่วนคนโดยสารชั้นที่สามนั้นปูเสื่อนอนกันตามดาดฟ้า มาเที่ยวนี้คนโดยสารชั้นที่หนึ่งมีแต่พวกเรากับฝรั่งคนเดิรทางมาแต่เมืองจีนคนหนึ่ง แต่คนโดยสารชั้นที่สามมีมาก
วันที่ ๒๑ พฤศจิกายน เวลารุ่งสว่างเรือถึงตำบลชนกกรูปากช่องทเลสาป แลดูซ้ายขวาเปนที่น้ำท่วมป่าเกือบถึงยอดไม้ คล้ายกับที่บึงบรเพ็ดไปทุกด้าน เมื่อแล่นมาในตอนกลางคืนเรือหยุดรับคนโดยสารสามแห่ง มาในตอนกลางวันวันนี้ก็หยุดรับคนเปนระยะมา เมื่อถึงที่รับคนเปนแต่หยุดเรือแล้วเปิดแตรเปนสัญญา แต่ไม่ต้องลงสมอ เพราะคนโดยสารลงเรือแจวของบริษัทรับบรรทุกมาคอยอยู่แล้ว บางแห่งเห็นจะมาแต่ไกลๆ ด้วยน้ำท่วมเข้าไปมาก ตามทางที่มามีประภาคารย่อมๆ รายหนทางตลอดทุกระยะ ที่ในทเลสาปนั้น เวลาลมจัดอาจมีคลื่น/*52*/จนเรือเมล์ใหญ่แคลง แล่นมาเห็นฝั่งทางตวันออกแต่ข้างเดียวตลอดทาง กินอาหารเช้าและกลางวันในเรือ อาหารอยู่ข้างเลว เรือก็เปนเรือเก่าไม่สู้สอาด พนักงารเดินเรือดูไม่ถือสัมมาคารวะ เปนต้นว่ากัปตันฝรั่งก็ไม่แต่งตัวเปนระเบียบ ไม่รู้จักต้อนรับคนโดยสาร เปนแต่เกรงใจก็เลี่ยงๆ ไปไม่เห็นมารอหน้า ฝรั่งคนโดยสารที่มาพร้อมกับพวกเราอิกคนหนึ่งนั้น จะเปนชาติใดหาทราบแน่ไม่ บอกแต่ว่ามีตำแหน่งอยู่กรมศุลกากรเมืองจีน พูดภาษาอังกฤษคล่องก็เลยคุ้นกัน แต่ไปดูพระนครวัดอยู่วันเดียวก็กลับ ดูเสียเที่ยวที่มาเปล่า ๆ เขาเล่าว่ามีอเมริกันบางคนยังเก่งกว่านี้ ไปนั่งดูพระนครวัดอยู่เพียงที่โฮเต็ล และเลือกซื้อไปรษณียบัตรรูปพระนครวัดได้แล้วก็กลับ แต่เรื่องนี้จริงเท็จอยู่กับผู้กล่าว
เรือถึงปากน้ำเมืองเสียมราษฐเวลาบ่าย ๓ นาฬิกา มองสิเออลองแบต์เรสิดังมณฑลพระตะบอง กับฝรั่งเศสนายพลตระเวน ซึ่งเปนผู้รั้งราชการเมืองเสียมราษฐมารับ พาพวกเราลงเรือไฟเล็กของรัฐบาลเข้าคลองมา มาตอนนี้ได้สังเกตเห็นอะไรชอบกลอิกอย่างหนึ่ง คือเรือมาดของเขมร ไม่ว่าขนาดเล็กหรือใหญ่อย่างไร ทำหัวเรือท้ายเรืออย่างเรือดั้งของเราทั้งนั้น แม้ขนาดเรือสำปั้นสองพายก็ทำเช่นนั้นทุกลำ คงเปนแบบมาแต่โบราณ เพราะฉนั้นจึงเปนปัญหาว่า เขมรจะเอาอย่างเรือไทยมาทำใช้ในพื้นเมือง หรือไทยจะเอาอย่างรูปเรือมาดเขมรไปทำเรือดั้งเรือศรี ตลอดจนเรือสำปนี ความจริงน่าจะเปนอย่างหลัง ด้วยเรือ/*53*/ไทยทำเช่นนั้นแต่บางอย่าง แต่เรือเขมรทำเช่นนั้นทุกอย่าง และทำเช่นเดียวกันทั่วไปทุกเมือง เรือไฟเล็กแล่นมาประมาณ ๒๐ นาฑีถึงท่า ที่เรียกว่าท่านี้ไม่ใช่ท่าประจำ รัฐบาลทำถนนรถลงไปจนถึงชายทเลสาป หน้าน้ำ ๆ ขึ้นท่วมถนนเพียงไหนก็เลื่อนท่าหนีน้ำขึ้นมา ท่าที่ขึ้นวันนี้เปนแต่เอาเรือพายสองลำขนาน ปูกระดานเปนทางเดินขึ้นไปถึงถนน เรสิดังสุปีริเอมีแก่ใจให้ส่งรถยนต์มาจากเมืองพนมเพ็ญสำหรับเราใช้เองหลัง ๑ ให้ใช้รถหลวงที่เมืองเสียมราษฐสำหรับเปนรถบริวารอิก ๒ หลัง ขึ้นรถมาตามถนน เข้าเขตเมืองเสียมราษฐ เห็นบ้านเรือนราษฎรตั้งอยู่ริมลำน้ำทั้งสองฟาก ถนนผ่านหลังบ้านทางฝั่งตวันตก ทำคดค้อมไปตามรูปลำน้ำ มาถึงเมืองเสียมราษฐใหม่คือที่ฝรั่งเศสสร้างตึกสถานที่ว่าการ1 อยู่ริมเมืองเก่าซึ่งก่อป้อมปราการครั้งรัชกาลที่ ๓ เรสิดังชวนหยุดพักเลี้ยงของว่าง และเผอิญฝนตกต้องรอฝนด้วยแล้วจึงขึ้นรถต่อมา ผ่านเมืองเก่าดูป้อมปราการที่ไทยเราสร้างไว้อยู่ข้างเลวทรามและเล็กด้วย ทางรถยนต์แต่เมืองเสียมราษฐประมาณ ๖ กิโลเมตร (๑๕๐ เส้น) ถึงที่นครวัด มีที่อยู่แห่งเดียวคือโฮเต็ลแองกอร์ เปนตึกชั้นเดียวคล้ายโฮเต็ลที่เมืองชวา แต่จัดดีพอพักได้ไม่ลำบาก มีทั้งประปาและไฟฟ้าอาหารก็ไม่เลว เวลาพวกเรามา/*54*/ถึงจวนค่ำแล้ว ได้แต่ถวายเนตรชมโฉมนครวัดจากโฮเต็ล ยังหาได้ขึ้นไม่
เวลาค่ำได้เชิญมองซิเออลังแบต์เรสิดังมากินอาหารด้วย เรสิดังคนนี้ได้เคยรับเสด็จทูลกระหม่อมชาย ทูลกระหม่อมโปรดเคยได้ยินตรัสสรรเสริญ อัธยาศัยดีจริง เสียแต่กับเราพูดกันต้องมีล่าม
๕ เที่ยวดูปราสาทหิน
วันที่ ๒๒ พฤศจิกายน เวลาเช้าขึ้นไปดูนครวัด จะพรรณาว่าด้วยรูปสัณฐานและลวดลายของนครวัดว่าเปนอย่างไรในหนังสือนี้เห็นว่าไม่เปนประโยชน์ ด้วยผู้อ่านที่ได้เคยเห็นรูปถ่ายแล้วก็จะมีมาก1 ที่ไม่เคยเห็นรูปถ่ายจะพรรณาให้เข้าใจจริงก็ไม่ได้ จะกล่าวแต่ว่าเมื่อมาเห็นตัวนครวัดเข้าจริง รู้สึกว่าผิดกับที่คาดหมายไว้แต่ก่อนอย่างไร คือดูใหญ่โตกว่าที่คาดหมายนั้นอย่าง ๑ ดูงามสง่ากว่าที่คาดหมายด้วยอิกอย่าง ๑ น่าชมช่างผู้คิดแบบอย่างวางแผนที่นครวัด ว่าเปนช่างฉลาดทำให้จับใจคนดู เริ่มต้นแต่เมื่อถึงเชิงสพานหินก่อนที่จะข้ามคูไปเข้าในบริเวณทางด้านตวันตก แลดูปรางค์ประตูและพระระเบียงชั้นนอก มีปราสาทใหญ่ ๙ ยอดสูงตระหง่านอยู่ข้างในก็งามจับใจเสียชั้นหนึ่ง เมื่อข้ามสพานผ่านประตูเข้าไปถึงลานในบริเวณ เปลี่ยนรูป/*55*/แลเห็นปราสาทอยู่กลางบริเวณ มีพระระเบียงล้อมเปนชั้นๆ ขึ้นไปสมทรวดทรง ก็งามจับใจอิกชั้นหนึ่ง ครั้นเข้าไปถึงปราสาท ตั้งแต่ขึ้นบันไดพระระเบียงชั้นนอกขึ้นไป ก็ได้เห็นฝีมือจำหลักลายต่าง ๆ น่าพิศวงขึ้นไปจนถึงองค์ปรางค์ใหญ่ ดูได้เพลิดเพลินไปทุกชั้น แต่ว่ามีเครื่องท้อใจอยู่อย่างหนึ่ง ด้วยต้องขึ้นบันไดบ่อยๆ เพราะบันไดชันคั่นก็แคบขึ้นลำบาก บางชั้นบันไดทอดเดียวหลายสิบคั่น สูงตั้งห้าวาหกวาไม่มีราวหรือสิ่งอันใดที่จะยึด ถ้าลื่นพลาดพลำตกลงมาก็เห็นจะคอหัก การที่ขึ้นลงต้องอาศรัยทั้งมือและท้าวคล้ายกับค่อยคลานขึ้นไปและคลานกลับลงมา แต่เพียงขึ้นกับลงเที่ยวเดียวในคราวแรกถึงปวดหน้าขาระบมไปตลอดกัน แต่วันหลัง ๆ ต่อมาก็เคยไป
นครวัดนี้ใหญ่โตกว่าบรรดาโบราณสถานที่พวกขอมสร้างแห่งอื่นทั้งสิ้น แต่แนวคูซึ่งมีเขื่อนหินล้อมรอบบริเวณสี่ด้านยาวถึง ๑๒๕ เส้น แต่ว่าเปนสถานที่ซึ่งสร้างภายหลังแห่งอื่น ได้ความว่าสร้างเมื่อราว พ.ศ. ๑๖๙๐ เพื่อเฉลิมพระเกียรติพระเจ้าสุริยวารมันที่ ๒ ซึ่งถวายพระนามเมื่อสิ้นพระชนม์แล้ว ว่าสมเด็จพระบรมพิษณุโลก1 นับว่าเดิมนั้นปรางค์องค์ใหญ่เปิดโถง ทำรูปสมเด็จบรมบพิตรพระองค์นั้นเปนรูปพระนารายณ์ตั้งไว้กลาง แลเห็นเทวรูปนั้นได้แต่ข้างนอกบริเวณทั้ง ๔ ด้าน แต่รูปนั้นอันตรายหายสูญไปเสียแล้ว เหลือแต่ฐานอยู่/*56*/ในปรางค์เปนสำคัญ นครวัดนี้มิได้สร้างเปนวัดในพระพุทธสาสนา มาแปลงเปนวัดในพระพุทธสาสนาต่อชั้นหลัง ชั้นเดิมสร้างเปนเทวะสถานในสาสนาพราหมณ์ตามลัทธิวิษณุเวทที่บูชาพระนารายณ์ ถ้าว่าโดยกระบวรช่างพิจารณาดูเมื่อได้เห็นปราสาทหินแห่งอื่น ๆ แล้ว เห็นว่าช่างที่ให้แบบอย่างสร้างนครวัดไม่ได้คิดอะไรแปลกปลาดขึ้นใหม่ รูปทรงและลวดลายล้วนถ่ายแบบอย่างเอามาจากที่อื่น แต่ถึงกระนั้นก็วิเศษที่สามารถขยายให้ใหญ่โตสมทรวดทรง และหนุนพื้นให้สูงเปนชั้นๆ พอเหมาะส่วน แลเห็นปรางค์เลิศลอยเปนลำดับลงมาทั้ง ๙ ยอด จึงงามสง่ากว่าปราสาทหินแห่งอื่น ๆ
เมื่อขึ้นไปดูนครวัดตอนเช้าวันนี้ พบพวกอเมริกันมาถ่ายรูปหนังฉายอยู่พวกหนึ่ง เขาขอถ่ายรูปพวกเราเวลาขึ้นนครวัด เห็นไม่เปนการแปลกปลาดอันใดก็ยอมให้เขาถ่ายตามประสงค์ ต่อถ่ายแล้วจึงรู้ว่าพวกนี้เขาแต่งเรื่องหนังทำนองเดียวกับเรื่อง “แม่สุวรรณ” มีตัวนายโรงกับนางเอกมาด้วย เมื่อรู้ว่าเช่นนั้นก็ได้แต่เอาใจดีต่อขอร้องว่าถ้าจะเอารูปเราไปเข้าในเรื่องหนังนั้นด้วย ขออย่าให้เอาไปเปนพรรคพวกคนพาล สังเกตดูผู้เปนหัวหน้ามีอัธยาศัยเรียบร้อย เห็นจะไม่ฝ่าฝืนความประสงค์ นอกจากพวกหนังฉายที่กล่าวมา ยังมีพวกอเมริกันชายหญิงที่เที่ยวดูโลก มาพักอยู่ที่โฮเต็ลเดียวกันหลายคนเลยคุ้นเคยกันไปหมด ที่ว่าจะไปกรุงเทพ ฯ ก็มี ดูนครวัดตอนเช้าแล้วกลับมากินกลางวัน เชิญเรสิดังเมืองพระตะบองกินกับเข้าไทยด้วย ชอบกินชมว่าอร่อยนัก
/*57*/ครั้นเวลาบ่าย ๔ นาฬิกา ยังติดใจนครวัดขึ้นไปดูอิกครั้งหนึ่ง แต่ระอาบันไดยังเมื่อยขาระบมอยู่ไม่กล้าขึ้นถึงปรางค์ชั้นบน เปนแต่เที่ยวดูรูปภาพจำหลักรอบระเบียงชั้นล่าง ซึ่งจำหลักเปนเรื่องต่างๆ มีเรื่องรามเกียรติเปนต้น สันนิษฐานว่าความคิดที่ทำระเบียงรอบปรางค์เปน ๓ ชั้นนั้น ชั้นล่างเห็นจะสำหรับเปนที่พักของราษฎร จึงจำหลักภาพเรื่องให้ดู เพื่อประโยชน์เหมือนสั่งสอน (ที่เขียนระเบียงวัดพระศรีรัตนศาสดารามเปนเรื่องรามเกียรติ สันนิษฐานว่าถ่ายแบบไปจากนครวัดนี้เอง สมเด็จพระนโรดมถ่ายแบบมาจากวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เอามาเขียนระเบียงวัดพระแก้วที่พนมเพ็ญอิกชั้นหนึ่ง) ระเบียงชั้นกลางขึ้นไปเห็นจะเปนที่พักของคนชั้นสูงขึ้นไป ส่วนสมณพราหมณ์คงพักระเบียงชั้นสูง ภาพที่จำหลักระเบียงหลายเรื่อง ถ้าดูถ้วนถี่วันเดียวไม่หมด ดูได้ด้านเดียวพอจวนค่ำก็กลับมายังโฮเต็ล ๆ อยู่ใกล้คูข้างด้านหน้านครวัด เดิรไปมาได้สดวกไม่ต้องใช้พาหนะ แต่ได้ยินว่าโฮเต็ลซึ่งรัฐบาลจะสร้างใหม่ จะย้ายไปสร้างที่เมืองเสียมราษฐ์ ห่างไปสัก ๑๕๐ เส้น เราว่าเห็นสู้อยู่ตรงโฮเต็ลเดี๋ยวนี้ไม่ได้ เขาชี้แจงว่าโฮเต็ลใหม่นั้นจะสร้างเปนตึกใหญ่อย่างฝรั่ง ถ้ามาอยู่เคียงกับนครวัดจะพาให้เห็นเปนเมืองใหม่เสียโฉมไป ถึงที่ดินโดยรอบคูนครวัด รัฐบาลก็หวงกันไว้ โดยประสงค์จะห้ามมิให้ผู้หนึ่งผู้ใดสร้างตึกกว้านบ้านเรือนตามแบบอย่างใหม่ ด้วยเกรงจะเสียโฉมนครวัด
/*58*/วันที่ ๒๓ พฤศจิกายน เวลาเช้า ขึ้นรถยนต์ไปดูนครธม อยู่ห่างนครวัดไปข้างเหนือ ระยะทางประมาณ ๘๐ เส้น
ตรงนี้จะต้องแทรกอธิบายถึงเรื่องตำนานนครธมเสียก่อน เพราะเมืองขอมซึ่งเรียกกันว่า “นครธม” นี้ ในหนังสือไทยแต่โบราณเรียกหลายอย่าง เรียกว่าเมืองยโศธร เช่นในหนังสือยวนพ่ายบ้าง เรียกพระนครหลวง เช่นในหนังสือพระราชพงศาวดารบ้าง ผู้ที่สำคัญว่าเทวสถานบรรยงก์ ซึ่งปรางค์ทำเปนหน้าเทวดาทั้งที่สี่ทิศ ชื่อว่านครธมก็มี อธิบายเปนดังนี้ คือในสมัยกาลครั้งหนึ่ง แต่ดึกดำบรรพ์ กรุงกัมพูชาต้องตกเปนประเทศราชขึ้นอยู่แก่พระเจ้าแผ่นดินชวา มีพระเจ้ากรุงกัมพูชาองค์หนึ่ง ทรงนามว่า พระเจ้าอินทรวาร์มัน ทรงราชย์ในระหว่าง พ.ศ. ๑๓๓๓ จน พ.ศ. ๑๓๕๕ สามารถกู้กรุงกัมพูชากลับเปนอิศระได้ แล้วมาเลือกที่หมายจะตั้งราชธานีตรงนี้ ได้ลงมือสร้างเทวสถานบรรยงก์ขึ้นก่อน แต่การสร้างเมืองค้างอยู่จนพระเจ้ายโสวารมันราชบุตรได้รับรัชทายาท จึงสร้างเมืองสำเร็จเมื่อระหว่าง พ.ศ. ๑๓๕๕ จน พ.ศ. ๑๓๖๔ แต่นั้นพวกขอมที่กรุงกัมพูชาก็ตั้งต้นมีอานุภาพขึ้นโดยลำดับ จนสามารถแผ่อาณาเขตกว้างใหญ่ไพศาล ตัวเมืองที่สร้างเปนราชธานีนั้นจึงได้ชื่อว่า เมืองยโศธรบุรี ตามนามของพระมหากษัตริย์ผู้สร้าง แต่คนทั้งหลายเรียกกันว่า “นครธม” ตรงกับภาษาไทยว่า “นครหลวง" หมายความว่าเปนราชธานี เหมือนอย่างเช่นเราเรียกกรุงเทพ ฯ เพราะอธิบายมีดังกล่าวมา ที่เรียกแต่โบราณว่า “เมือง/*59*/ยโศธร” ก็ดี "นครธม” ก็ดี “นครหลวง” ก็ดี คือที่แห่งเดียวกันนั้นเอง นครธมเปนเมืองใหญ่สมกับเปนราชธานี บริเวณเมืองมีคูเขื่อนศิลาแลงล้อมรอบ ปราการก็ก่อด้วยศิลาแลงสูงราว ๓ วา ๒ ศอก แผนผังรูปเมืองเปนสี่เหลี่ยมจัตุรัส ด้านหนึ่งยาวถึง ๗๐ เส้นเศษ มีประตูอยู่ตรงระยะกึ่งกลาง ด้านตวันออกมี ๒ ประตู เรียกว่าประตูชัยกับประตูผี ด้านอื่นมีแต่ด้านละประตู พิเคราะห์ดูคูและปราการมั่นคงแขงแรงยิ่งนัก ในสมัยเมื่อก่อนมีปืนใหญ่ หรือเมื่อปืนใหญ่ยังไม่สู้มีกำลัง ข้าศึกจะตีหักเอาโดยกำลังเห็นจะยาก น่าสันนิษฐานว่า เมื่อสมเด็จพระบรมราชาธิราชสามพระยาตีได้นั้น เห็นจะเปนเพราะตั้งล้อมไว้จนข้างในเมืองสิ้นสะเบียงอาหาร อดอยากทนไม่ได้ก็ต้องยอมแพ้ เพราะฉนั้นจึงปรากฎในพงศาวดารว่าล้อมอยู่ถึง ๗ เดือน
แต่เมืองนครธมร้างมาช้านานกว่าห้าร้อยปี บ้านเมืองราษฎรตลอดจนราชมนเทียรที่พระมหากษัตริย์เสด็จอยู่ ซึ่งในสมัยนั้นสร้างแต่ด้วยเครื่องไม้ สูญเสียหมดแล้ว ยังเหลือแต่สิ่งซึ่งสร้างด้วยอิฐแลศิลาเปนถาวรวัตถุ แม้สิ่งเหล่านั้นก็หักพังทำลายเสียโดยมาก ในบรรดาโบราณสถานแถวนี้ยังนับว่าคงดี (คือหักพังน้อย) มีแต่นครวัด ส่วนนครธมนั้นทั้งตัวเมืองและวัดวาปราสาท กลายเปนเหมือนส้อนอยู่ในป่าสูงอันรกชัฎ แต่ก่อนนี้ใครจะไปดูของโบราณในนครธมก็ต้องขี่ช้างบุกป่าหาคนไปช่วยเฉาะถางทางจึงไปดูได้ พึ่งเที่ยวดูได้สดวกเมื่อฝรั่งเศสจัดการรักษาของโบราณในที่นี้ วิธีการที่จัดนั้นรัฐบาลมอบ/*60*/หน้าที่ให้สมาคมเอคโคลฝรั่งเศสเอกสตรีมออเรียนต์ ซึ่งศาสตราจารย์ฟีโนต์เปนนายกอยู่ในบัดนี้ อำนวยการรักษาของโบราณ สมาคมจัดให้มีนายช่างฝรั่งเศสเปนผู้จัดการรักษาของโบราณ ตั้งทำการประจำอยู่ที่เมืองเสียมราษฐคนหนึ่ง มีที่พักสำนักงานและคลังเปนสาขาอยู่ที่ในนครธมอิกแห่งหนึ่ง ใช้เขมรเปนนายงารและจ้างราษฎรเปนคนรองงารประจำทำการราว ๓๐๐ คน จ่ายเงินอยู่เดี๋ยวนี้ประมาณปีละ ๕๐,๐๐๐ บาท เปนเงินของรัฐบาลกรุงกัมพูซาจ่ายส่วนหนึ่ง สมาคมแบ่งเงินที่รัฐบาลฝรั่งเศสอุดหนุนสมาคมมาช่วยด้วยอิกส่วนหนึ่ง วิธีที่ตรวจรักษาของโบราณนั้น เริ่มต้นเขาลงมือทำทะเบียนให้รู้จำนวนและตำแหน่งแห่งที่ของโบราณว่ามีอยู่ที่แห่งใดๆ บ้าง ข้อนี้ได้ยินว่าโบราณสถานที่เขาจดทะเบียนไว้แล้วในเขตแดนกรุงกัมพูชามีถึง ๖๐๐ แห่ง การค้นโบราณสถานที่ยังไม่พบนั้นตั้งสินบลไว้ ถ้าคนในพื้นเมืองใครไปพบปะมาบอกผู้จัดการ และเขาไปตรวจพบได้ความจริงแล้วก็ให้สินบลเปนบำเหน็จรางวัลแก่ผู้มาบอก เปนเครื่องล่อให้คนอื่นช่วยค้นหาด้วย ส่วนโบราณสถานที่พบแล้วนั้น ชั้นแรกเขาไปตรวจดูให้รู้ชนิด ว่าเปนของฝีมือที่ก่อสร้างอย่างดี หรือเปนแต่ปานกลางและอย่างเลว เลือกรักษาแต่สิ่งที่ดีมิให้เปนอันตรายหายสูญหรือหักพังเสียชั้นหนึ่งก่อน ของดีที่ยกขนได้เก็บส่งไปรักษาไว้ยังพิพิธภัณฑสถาน สิ่งซึ่งจะยกย้ายไม่ได้ แห่งใดควรก่อคอนครีตค้ำหรือเอาเหล็กรัดรักษามิให้พังก็ทำรักษาไว้เสียชั้นหนึ่งก่อน ยังไม่แผ้วถางบริเวณสถานนั้น ๆ /*61*/การแผ้วถางค่อยทำไปทีละแห่ง ๆ แห่งใดที่แผ้วถางแล้วก็รักษาไว้มิให้กลับรก บางแห่งก็ถึงพยายามขุดค้นชิ้นศิลาที่หักพังกระจายอยู่ เอากลับขึ้นเรียบเรียงให้ดีอย่างเดิม แต่ทำเช่นนั้นเฉพาะที่เปนของงามแปลกปลาด ถ้าเปนของสามัญก็เปนแต่ถางไว้ให้เตียน การทำถนนเปนหน้าที่กรมโยธาซึ่งเปนแพนกหนึ่งต่างหาก ได้ยินว่าแต่ก่อนนี้มักเกิดเกี่ยงแย่งกับพนักงารรักษาของโบราณ ด้วยการกรุยถนน พวกกรมโยธามิใคร่จะเอาใจใส่ให้แวะไปหาโบราณสถานต่าง ๆ และเมื่อพบศิลาของโบราณทิ้งอยู่ก็มักชอบเอาไปใช้ทำถนน พนักงารรักษาของโบราณร้องคัดค้าน รัฐบาลจึงตั้งข้อบ้งคับในการทำถนนในแขวงเมืองเสียมราษฐ ให้พนักงารโยธาต้องหารือเจ้าพนักงารรักษาของโบราณก่อนที่จะกรุยถนน และให้พนักงารรักษาของโบราณมีอำนาจหวงกันศิลาของโบราณได้ทั่วไป ถนนที่ทำในจังหวัดนครธมและนครวัดจึงมักผ่านโบราณสถานทุกสาย และมักทำตามแนวถนนของขอมแต่โบราณเปนพื้น แต่ถนนที่เขาตัดในแถวนครธมนี้น่าชม ด้วยท้องที่เปนดงไม้ใหญ่อยู่เดิมดังกล่าวมาแล้ว เขาตัดต้นไม้ใหญ่แต่เฉพาะตรงที่ทำถนน หรือที่ตัดเปนทางเดิรเข้าไปหาโบราณสถานซึ่งอยู่ห่างถนน กับที่ในบริเวณโบราณสถานซึ่งจะแผ้วถาง สองข้างถนนยังคงปล่อยให้เปนดงไม้ยางยูงสูงตระหง่าน มีทั้งฝูงลิงค่าง แม้จนอีเก้งและนกยูงอยู่ในดง ด้วยห้ามมิให้ใครทำอันตราย เมื่อขับรถไปเหมือนไปในป่าสูง แลดูต้นไม้ใหญ่สพรั่งไปทั้งสองข้างงามยิ่งนัก เขาเล่าว่าก่อนนี้ผู้รักษาของโบราณอยู่เรือนที่ในนครธม วันหนึ่ง/*62*/เผลอไป ลิงทั้งฝูงเข้าไปขนเอาของไปเกือบหมด พวกเราไปเที่ยวคราวนี้ก็ได้เห็นทั้งฝูงลิงและฝูงค่างในนครธม
มีความอีกข้อหนึ่งซึ่งควรจะกล่าวไว้เสียก่อนพรรณาโบราณสถานต่างๆ ที่นครธม คือบรรดาโบราณสถานที่เรียกกันว่าปราสาทหินนั้นที่จริงเปนวัด หรือมิฉะนั้นก็เปนเทวสถานทั้งนั้น ลักษณที่สร้างต่างกันโดยลัทธิสาสนา สร้างเปนวัดในพระพุทธสาสนาก็มี สร้างเปนเทวสถานบูชาพระศิว (คือพระอิศวร) ก็มี สร้างเปนเทวสถานบูชาพระวิษณุ (คือพระนารายณ์) ก็มี ปลาดที่โบราณสถานเหล่านั้นหลายแห่ง และมักเปนสถานที่สำคัญชั้นสร้างก่อนนครวัด มีรอยขูดและแก้รูปภาพที่จำหลัก บางแห่งขูดพระพุทธรูปออกเสีย บางแห่งขูดรูปศิวลึงค์ออกเสีย บางแห่งก็มีรอยจำหลักพระพุทธรูปลงตรงที่ขูดศิวลึงค์หรือจำหลักศิวลึงค์ลงตรงที่ขูดพระพุทธรูป ส่อให้เห็นว่าพวกขอมเคยแปลงวัดในพระพุทธสาสนาเปนเทวสถาน และแปลงเทวสถานเปนวัดในพระพุทธสาสนาก็มี อิกประการหนึ่ง ในบรรดาปราสาทหินทั้งปวงนั้น ไม่ว่าแห่งใดคงมีรอยทำค้างอยู่ทั้งนั้น แม้นครวัดก็เปนเช่นนั้น ของเหล่านี้ส่อให้สันนิษฐานเรื่องตำนานการสร้างปราสาทหิน ดังจะกล่าวไว้ในที่อื่นต่อไปข้างหน้า
อนึ่งโบราณสถานที่ได้ไปดูครั้งนี้มากแห่งด้วยกัน เหลือที่จะพรรณารูปพรรณสัณฐานและลวดลายโดยพิสดารได้ในหนังสือนี้ และที่จริงก็ไม่จำเปน เพราะเขาได้พิมพ์รูปไว้แล้วโดยมาก ผู้ซึ่งยังไม่/*63*/เคยเห็น หารูปดูจะเข้าใจได้ดีกว่าอ่านถ้อยคำพรรณา เพราะฉนั้นการพรรณาว่าด้วยโบราณสถานต่างๆ ในหนังสือนี้ จะกล่าวแต่ฉเพาะที่แปลกปลาด
ทีนี้จะกล่าวถึงเรื่องไปดูนครธมต่อไป เมื่อก่อนจะเข้าเมืองนครธม ไปถึงสพานหินซึ่งข้ามคู ทำแปลกปลาดน่าดูยิ่งนัก พนักสะพานทั้งสองข้างทำศิลาเปนรูปพระยานาคตัวใหญ่ ๗ เศียรข้างละตัว มีรูปเทวดาอยู่ฟากหนึ่ง รูปอสูรอยู่ฟากหนึ่ง ฉุดนาคดึกดำบรรพ์นั้น รูปเทวดาและรูปอสูรมีข้างละสัก ๔๐ ตัว ตัวหนึ่งท่านั่งขัดสมาธอย่างพระประธาน หน้าตักเห็นจะกว่า ๓ ศอก ฝีมือทำหน้าตาท่าทางดีทุกตัว สพานที่ข้ามคูนครธมทำรูปเทวดาและอสูรฉุดนาคดึกดำบรรพ์อย่างนี้ทุกสพาน พ้นสพานไปถึงประตูเมืองทำด้วยศิลาเปนประตูสามยอด แต่ทางเข้าช่องเดียว ยอดประตูเปนปรางค์มีหน้าเทวดาสี่ทิศทุกยอด และยังมีรูปภาพอื่นเปนเครื่องประดับอิกหลายอย่าง ที่เชิงประตูเปนช้างโผล่เพียงขาหน้าข้างละ ๓ ตัว ขับรถยนต์เข้าประตูไปแวะดูเทวสถาน ซึ่งเรียกกันเปนสามัญว่า “บายน” คือบรรยงก์ แต่ในศิลาจารึกเรียกว่า “ยะโศธรคิรี” อยู่ตรงสูญกลางเมืองนครธม
เทวสถานบรรยงก์นี้นับว่าเปนสำคัญยอดยิ่งในบรรดาโบราณสถานที่นครธม เพราะสร้างก่อนสถานแห่งอื่น ๆ อย่าง ๑ เพราะรูปสัณฐานที่สร้างแปลกปลาดกว่าสถานแห่งอื่น ๆ ด้วยอิกอย่าง ๑ เรื่องตำนานของเทวสถานบรรยงก์นั้น ว่าในเวลาเมื่อพระเจ้าอินทรวารมันพยายาม/*64*/จะพ้นจากอำนาจพวกชวา ได้อาศรัยพราหมณ์คนหนึ่ง ซึ่งเปนอาจารย์สอนสาสนาพราหมณ์ฝ่ายลัทธิศิเวศ (คือที่นับถือพระอิศวรเปนใหญ่) เปนราชครูและเปนที่ปฤกษาหารือ ครั้นตั้งกรุงกัมพูชาเปนอิศระได้ จึงตั้งพราหมณ์คนนั้นเปนที่ปุโรหิต และประทานพรว่าต่อไปให้แต่ฉเพาะลูกหลานว่านเครือของพราหมณ์คนนั้นเปนปุโรหิตในกรุงกัมพูชา ครั้งนั้นพระเจ้าอินทรวารมันทรงนับถือลัทธิสาสนาของพราหมณ์ผู้เปนปุโรหิต เชื่อว่ามีชัยยด้วยอำนาจพระอิศวรทรงอุปการะ เมื่อจะสร้างนครธม จึงสร้างเทวสถานบรรยงก์นี้ถวายเปนพลีแก่พระอิศวรก่อน และการที่สร้างนั้นผเอิญได้ช่างดีวิเศษเปนผู้คิดแบบอย่าง อนุโลมตามคติสาสนาพราหมณ์ลัทธิศิเวศซึ่งบูชาศิวลึงค์ เอารูปสิวลึงค์ซึ่งมีหน้าคนอยู่ที่โคน เรียกว่า “มุขลึงค์” นั้น1 มาคิดทำปรางค์มีหน้าคนทั้งสี่ด้าน เทวสถานบรรยงก์มีปรางค์เช่นนั้น เปนปรางค์ใหญ่ ๙ ยอดอยู่กลาง และมีปรางค์เช่นเดียวกันทั้งขนาดกลางและขนาดย่อมรายเปนหลั่นกันลงมาดูสลอนไป เห็นจะราว ๓๐ ยอด ต่อกับพระระเบียงล้อมเปนชั้นๆ ดูทรวดทรงสัณฐานงามยิ่งนัก จะหาที่อื่นเทียบ แม้นครวัดก็ไม่ถึง เสียแต่หักพังเสียมาก ยอดปรางค์ใหญ่ที่ยังเหลืออยู่บัดนี้ก็น่ากลัวจะพัง ช่างฝรั่งเศสยังกำลังคิดอยู่ว่าจะทำอย่างไรดีจึงจะรักษาไว้ไม่ให้พังได้ แต่มีข้อปลาดอันหนึ่งซึ่งพึ่งมารู้เมื่อไปเห็นตัวจริง ว่าผู้ที่สร้างเทวสถานบรรยงก์นี้ แม้จะคิดแบบอย่างดีวิเศษเปนอย่างยิ่ง/*65*/ก็จริง แต่ไม่สันทัดการก่อสร้าง ด้วยเมื่อสร้างปรางค์ใหญ่ที่อยู่กลางขึ้นไปแล้วจึงรู้ว่าคิดกระบวรก่อไม่ดี ปรางค์จะแยกพังลงมา ต้องแก้แบบอย่างในเวลากำลังสร้าง ยกที่ลานชั้นในขึ้นเปนดาดฟ้า เพื่อจะให้เปนเขื่อนค้ำปรางค์กลางไว้มิให้พัง การที่แก้ยังเห็นได้จนทุกวันนี้ ด้วยต้องอุดประตูและทำบันไดในที่ซึ่งไม่ควรจะทำมีอยู่หลายแห่ง
มีข้อความเนื่องกับเทวสถานบรรยงก์ ควรจะกล่าวแทรกสักหน่อย คือครั้งรัชกาลที่ ๕ เมื่อจะทำพระราชพิธีรัชมงคลที่พระนครศรีอยุธยาใน พ.ศ. ๒๔๕๒ นั้น พระยาโบราณราชธานินทร์ให้ฉายดินขุดพบยอดประตูที่ในพระราชวังยอดหนึ่ง เปนรูปปรางค์มีหน้าเทวดาสี่หน้า อย่างปรางค์เทวสถานบรรยงก์นี้ สันนิษฐานกันว่ายอดประตูพระราชวังพระนครศรีอยุธยาที่กล่าวมา คงเปนต้นแบบประตูพรหมที่มาสร้างในพระบรมมหาราชวังกรุงเทพฯ เปนแน่ แต่เข้าใจกันว่าหน้าเทวดานั้นเปนหน้าพรหมเพราะมี ๔ หน้า มาได้ความรู้ครั้งนี้ว่าปรางค์ประตูพระราชวังกรุงศรีอยุธยานั้น คงถ่ายแบบไปจากปรางค์เทวสถานบรรยงก์นี้เอง แต่ที่จริงหน้าเทวดานั้นเปนหน้าพระอิศวรมิใช่พรหม หน้าที่นครธมยังมีรอยตาที่สามเปนสำคัญอยู่บางแห่ง
ออกจากเทวสถานบรรยงก์ขึ้นรถไปดูพนักสพานทางประตูชัย ซึ่งฝรั่งเศสกำลังเพียรต่อรูปเทวดาและรูปอสูรที่ฉุดนาคให้ดีอย่างเดิม แล้วกลับมากินกลางวันที่โฮเต็ล
/*66*/เดิมกะว่าตอนบ่ายจะไปดูเทวสถานบนยอดเขาบาเกงที่ริมนครธม แต่ยังรู้สึกเมื่อยหน้าขาด้วยกันทุกคน จึงตกลงเปลี่ยนโปรแกรมเปนขี่รถยนต์ไปเที่ยวดูภูมิลำเนาภายนอกนครธม เมืองนครธมตั้งอยู่ริมลำน้ำที่ผ่านเมืองเสียมราษฐไปออกทเลสาป ลำนำนี้ไหลมาแต่พนมกุเลน (แปลว่าเขาลิ้นจี่ อันเปนที่เอาศิลาทรายมาสร้างปราสาทหินทั้งปวงนี้) เปนลำนำเล็ก แต่น้ำไหลแรงตลอดปี มีสพานช้างทำด้วยศิลาแลง ขอมสร้างข้ามลำน้ำนี้ แต่หักพังเสียแล้ว ได้เห็นแห่งหนึ่ง แต่เห็นจะมีแห่งอื่นอิก ข้างนอกเมืองนครธมมีรอยเนินดินถมเปนคัน ดูเหมือนจะสำหรับกันน้ำเปนแนวไปหลายทาง มีที่ลุ่มรอยตกแต่งเปนที่สำหรับทำนา เรียกว่าบาราย อยู่ทั้งข้างฝ่ายตวันออกและตวันตก ปราสาทหินที่ใหญ่โตอยู่นอกเมืองมากกว่าอยู่ข้างใน พื้นที่เปนป่าดงแต่ตรงที่สูงเช่นในนครธม ที่ลุ่มราบข้างนอกเมืองออกมามีราษฎรตั้งบ้านเรือนทำไร่นาเปนแห่ง ๆ ถนนที่ทำใหม่มักผ่านไปตามปราสาทหินที่สำคัญ ปราสาทหินแห่งใดอยู่ห่างถนนออกไป ก็ตัดเปนทางเดิรเข้าไปถึงและปักป้ายเขียนหนังสือบอกชื่อสถานนั้นไว้ที่ปากทางเปนสำคัญ ไปวันนี้ได้ไปแวะที่สระสรง อยู่นอกเมืองนครธมทางด้านตวันออก เปนสระสัณฐานสี่เหลี่ยมรี มีพลับพลาอยู่ริมสระด้านสกด อย่างเดียวกับตระพังโพยศรีที่เมืองสุโขทัยเก่า แต่สระสรงที่นี่ใหญ่โตแลดูงามยิ่งนัก ด้วยลงเขื่อนศิลารอบน้ำก็ใสสอาด ถือกันว่าเปนน้ำมนต์ ขากลับเข้าในนครธมมาแวะดูพลับพลาสูงอยู่ริมสนามหน้าวัง ทำเปนเขื่อนศิลาสูงสัก /*67*/๖ ศอก ยาวตลอดหน้าวัง มีมุขทำบันไดลงเปนระยะกัน ๓ แห่ง มุขกลางนั้นเปนตัวพลับพลาสูงที่เสด็จออก แต่สังเกตดูตรงที่พลับพลานั้น เปนแต่ปูหินปรับเปนพื้น ไม่เห็นรอยเสา จึงสันนิษฐานว่าตัวพลับพลาเห็นจะทำด้วยไม้ เปนพลับพลายกตั้งบนนั้น หรือมิฉนั้นก็จะเปนแต่บุษบกหรือราชบัลลังก์โถง มีที่สำหรับข้าราชการหมอบเฝ้ายืดยาวไปทั้งสองข้าง ที่เขื่อนศิลานั้นด้านหน้าจำหลักเปนเรื่องโพนช้าง รูปภาพช้างที่จำหลักรายตลอดไปตามเขื่อนโตเกือบเท่าช้างจริงทุกตัว ที่ตรงมุขจำหลักเปนรูปครุฑและรูปสิงห์แบกตัวใหญ่ๆ ที่บันไดเปนช้างสามตัวโผล่เพียงขาหน้า
ตรงนี้มีเรื่องที่จะกล่าวแทรกอิกสักหน่อย คือในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า พระเจ้าปราสาททองทรงสร้างปราสาทองค์หนึ่ง ที่ในพระราชวังกรุงศรีอยุธยา แต่แรกพระราชทานนามปราสาทนั้นว่า “พระที่นั่งศรียโศธรพิมานบรรยงก์” แล้วทรงพระสุบินไปว่า พระอินทร์ลงมาบอกกระบวรจักรพยุหถวาย ทรงพระราชดำริห์ว่าเปนมงคลนิมิตต์ จึงเปลี่ยนนามปราสาทนั้นเปนพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์ แต่คนทั้งหลายมักเรียกกันว่า พลับพลาสูง และเรียกสนามที่หน้าพระที่นั่งนั้นว่า “สนามหน้าจักรวรรดิ” ข้อเหล่านี้เลยเรียกติดปากลงมาจนในกรุงรัตนโกสินทร แต่ก่อนมักเรียกพระที่นั่งสุทไธศวรรค์ ว่าพลับพลาสูง และเรียกท้องสนามชัยว่า สนามหน้าจักรวรรดิ มีปรากฎอยู่ในบทกลอนของเก่า ท่านผู้ศึกษาโบราณคดีแต่ก่อนเคยติเตียนว่า/*68*/พระเจ้าปราสาททองไปเอาชื่ออะไรมาขนานนามปราสาทว่า ศรียโศธรพิมานบรรยงก์ คงเห็นว่ายืดยาวเยิ่นเย้อ จึงอ้างเหตุพระสุบินนิมิตต์ เปลี่ยนชื่อเปนจักรวรรดิไพชยนต์ ดังนี้ อนึ่งเมื่อพระยาโบราณราชธานินทร์ขุดค้นดูแนวพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์ พบรูปครุฑ และรูปสิงห์แบกปั้นด้วยปูนตัวใหญ่ ๆ ตั้งประดับฐานปราสาทอยู่ข้างหน้า ได้เคยโจษกันว่าแบบอย่างที่พระเจ้าปราสาททองสร้างพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์ดูแปลกกับที่อื่นๆ จะเปนด้วยเหตุใดยังหาอธิบายไม่ได้ เมื่อมาเห็นฐานพลับพลาสูงที่ในนครธม ก็นึกอธิบายได้ตลอดเรื่อง คือในพงศาวดารว่าตั้งแต่สมเด็จพระนเรศวรตีได้เมืองละแวก ซึ่งเปนราชธานีของกรุงกัมพูชาในสมัยนั้น กรุงกัมพูชาเปนประเทศราชขึ้นกรุงศรีอยุธยาต่อมาจนถึงรัชกาลพระเจ้าทรงธรรม พระเจ้ากรุงกัมพูชาชื่อว่าพระไชยเชษฐาตั้งแขงเมือง พระเจ้าทรงธรรมให้กองทัพลงมาปราบปรามก็เสียทีเขมรกลับไป จนถึงรัชกาลพระเจ้าปราสาททองจึงสามารถเอากรุงกัมพูชากลับไปขึ้นกรุงศรีอยุธยาได้ดังแต่ก่อน เพื่อจะเฉลิมพระเกียรติยศในเรื่องนี้ พระเจ้าปราสาททองจึงให้ถ่ายแบบอย่างสถานที่ต่างๆ ในกรุงกัมพูชา เอาไปสร้างไว้ให้ปรากฎที่ในกรุงศรีอยุธยา คือสร้างพระนครหลวง (นครธม) ที่ตำหนักริมน้ำสัก ทางเสด็จขึ้นพระพุทธบาทเปนต้น มาได้ความรู้คราวนี้ว่าพลับพลาสูง และสนามชัยก็ถ่ายแบบไปจากนครธมนี้เอง จึงทำรูปครุฑและรูปสิงห์แบกตัวใหญ่ๆ ประดับฐานอย่างเดียวกัน ชื่อพระที่นั่งที่เรียกแต่แรกว่าศรียโศธร ก็เอาชื่อเมือง/*69*/ยโศธร พิมานบรรยงก์ ก็คือชื่อเทวสถานบรรยงก์ในนครธม แม้ยอดประตูพรหมซึ่งกล่าวมาแล้วก็เห็นจะสร้างในครั้งนั้นนั่นเอง
วันที่ ๒๔ พฤศจิกายน เวลาเช้ามองซิเออมาชาล นายช่างผู้จัดการรักษาโบราณสถานมาพาเที่ยว เช้าวันนี้ไปดูพระราชวัง พระราชวังหันหน้าไปทางทิศตวันออก รูปแผนผังพื้นที่เปนสี่เหลี่ยมรี หันด้านแคบออกข้างหน้ายืนยาวเข้าไปข้างหลัง ต่อเขตวังข้างเหนือมีวัดพระพุทธสาสนา เรียกกันว่าวัดเทพประนม ต่อเขตวังข้างด้านใต้มีเทวสถาน เรียกกันว่าบาปวน ที่มีวัดและเทวสถานอยู่ต่อติดสองข้างพระราชวังดังนี้ ส่อให้เห็นว่าสมัยเมื่อสร้างนครธม พวกขอมถือพระพุทธสาสนาและสาสนาพราหมณ์ด้วยกันทั้งสองสาสนา คงยกพระพุทธสาสนาเปนสำคัญในทางธรรมยกสาสนาพราหมณ์เปนสำคัญในทางโลก ว่าฉเพาะส่วนพระราชวังข้างด้านหน้าทำเปนพลับพลาสูงต่อสนามชัยดังกล่าวมาแล้ว ต่อพลับพลาสูงไปข้างเหนือมีเขื่อนศิลาเปนฐานอะไรอยู่ต่างหากอิกตอนหนึ่ง เรียกกันเปนสามัญว่าปราสาทพระเจ้าขี้เรื้อน เพราะในพงศาวดารเขมร ว่ามีพระเจ้ากรุงกัมพูชาองค์หนึ่งเปนโรคเรื้อนเพราะถูกสาปสรรค์ และที่ตรงนี้ผเอิญมีผู้เอาเทวรูปองค์หนึ่ง เปนรูปพระอิศวร (มีสามตา) แต่ทำเปนอย่างมนุษย์ นั่งชันเข่าข้างหนึ่งมาตั้งไว้ และรูปนั้นที่แขนข้างขวาศิลาด่าง คนจึงเหมาว่าเปนรูปพระเจ้าขี้เรื้อน รูปพระอิศวรเช่นเดียวกันนี้ยังมีที่อื่นอิก เอาลงไปไว้ที่เมืองพนมเพ็ญก็องค์หนึ่ง ยังอยู่ที่คลังของพนักงารจัดการรักษาของโบราณที่นครธม/*70*/ก็อิกองค์หนึ่ง ฝีมือทำเกลี้ยงเกลางามทั้ง ๓ องค์ ฐานที่เรียกกันว่าปราสาทพระเจ้าขี้เรื้อนนั้นชอบกล ทำเปนเขื่อนหินสูงขี้นไปกว่าพื้นถนนสัก ๖ ศอก ข้างนอกจำหลักลายรูปภาพตัวใหญ่ ๆ นั่งเรียงกันเปนแถว ๆ ล่างรูปนาค มีทั้งพระยานาคและนางนาค ต่อขึ้นไปชั้นที่ ๒ เปนรูปยักษ์ รูปครุฑมีทั้งชายหญิง แล้วถึงรูปเทวดา จำหลักเปนตัวโตๆ ทั้งนั้น ศาสตราจารย์เซเดส์สันนิษฐานว่าตามลายจำหลักดูทำนองจะทำให้เปนเขาพระสุเมรุ จึงทำรูปนาคอยู่เบื้องต่ำแล้วถึงมาร ถึงครุฑ ถึงเทวดาเปนชั้นกันขึ้นไป ที่ตรงนั้นจะเปนฐานสำหรับทำพระเมรุที่ถวายพระเพลิงพระศพพระเจ้าแผ่นดินดอกกระมัง ว่าก็ชอบกล แต่ถ้าเปนพระเมรุสำหรับถวายพระเพลิงพระศพ ดูจะใกล้พระราชวังเกินไปสักหน่อย ฐานปราสาทพระเจ้าขี้เรื้อนซึ่งกล่าวมานี้ ปลาดอิกอย่างหนึ่งที่มีรอยก่อศิลาจำหลักเปนลายเช่นเดียวกันอิกชั้นหนึ่ง ขยายให้ฐานใหญ่กว่าเดิมออกไปสัก ๓ ศอก แต่ตรงที่ขยายนั้น ลายจำหลักข้างในก็ทิ้งไว้อย่างเดิม เปนแต่ถมดินกลบของเดิมเสีย ฝรั่งเศสไปขุดพบขนดินออกไปเททิ้งเสียที่อื่น จึงปรากฎลายจำหลักเปนสองแนวดังกล่าวมา เหตุใดเมื่อจะขยายให้กว้างออกไป จึงไม่รื้อศิลาลายจำหลักของเดิมออกไปก่อใหม่ ซึ่งอาจจะทำได้โดยง่าย สู้พยายามก่อขึ้นใหม่ให้ลำบาก แล้วกลบทิ้งของเดิมเสีย ข้อนี้ยังเปนปัญหา
ดูปราสาทพระเจ้าขี้เรื้อนแล้วกลับมาขึ้นทางบันไดหน้าพลับพลาสูงผ่านไปลงบันไดหลังพลับพลาก็ถึงประตูพระราชวัง เปนประตูศิลายอด/*81*/ปรางค์สามช่อง มีอักษรจารึกไว้ที่กรอบประตูทั้งสามช่อง แต่คำจารึกนั้นชอบกลหนักหนา ขึ้นต้นว่าเดือน ๑๐ ขึ้น ๙ ค่ำ วันอาทิตย์ มหาศักราช ๙๓๓ (พ.ศ. ๑๕๕๔) กรมตำรวจได้กระทำสัตย์สาบาลเช่นนั้นๆ มีคำสาบานเต็มความอย่างสาบาลถือน้ำ ต่อลงไปจารักชื่อผู้ที่ได้สาบาลเปนนายตำรวจอยู่ณะเมืองต่าง ๆ พิเคราะห์ดูความที่จารึกน่าฉงนสนเท่ห์ ถ้าจารึกไว้แต่คำสำหรับกระทำสัตย์ พอจะสันนิษฐานได้ ว่าในสมัยนั้นยังไม่มีวิธีพิมพ์หนังสือ จารึกไว้ในที่เปิดเผยสำหรับข้าราชการจะได้ใช้ในเวลากระทำสัตย์ แต่ที่ในจารึกลงวันและบอกชื่อผู้ได้กระทำสัตย์ไว้เช่นนั้น กลายไปเปนทำนองจดหมายเหตุ บอกว่าเมื่อวันนั้นปีนั้นคนนั้น ๆ ได้มากระทำสัตย์ถวายดูเปนจารึกเรื่องพงศาวดาร จะจารึกไว้เพื่อประโยชน์อะไรเปนปัญหาอยู่อิกข้อหนึ่ง
ในเรื่องพระราชวังที่นครธม ก็มีปัญหาซึ่งไม่ได้คาดว่าจะพบและมาพบเข้าหลายอย่าง เริ่มต้นแต่ลงบันไดข้างหลังพลับพลาสูงไปเข้าประตูวัง ก็เห็นประตูวังอยู่กระชั้นชิดพลับพลาสูงนัก ส่อให้เห็นว่าจะเปนของสร้างรุ่นเดียวกันไม่ได้ พลับพลาสูงต้องเปนของสร้างเพิ่มขึ้นยุคหลัง จึงกระชั้นชิดประตูวังถึงปานนั้น เมื่อเข้าประตูวังไปแล้ว ก็ไปเห็นปลาดอิกอย่างหนึ่งที่มีรอยถมดินหนุนพื้นวังให้สูงขึ้นสัก ๓ ศอก ยังมีเครื่องศิลาปรากฎ ทั้งที่สร้างบนพื้นเดิมและเปนของสร้างบนพื้นซึ่งหนุนขึ้นใหม่ เหตุใดจึงต้องหนุนพื้นวังให้สูงขึ้นกว่าเดิมถึงเพียงนั้น ข้อนี้มี/*72*/เค้าเงื่อนอยู่ในพงศาวดารเขมร ว่าที่นครธมเคยมีเหตุน้ำท่วมใหญ่ครั้งหนึ่ง1 และมีความปรากฎว่าได้ย้ายราชธานีจากเมืองนครธม ไปตั้งที่เมืองดงตะเคียนครั้งหนึ่ง เมื่อราว พ.ศ. ๑๔๗๑ ทิ้งเมืองนครธมร้างอยู่ ๑๖ ปี จึงกลับมาตั้งเปนราชธานีอิกเมื่อ พ.ศ. ๑๔๘๗
เข้าประตูวังเดิรตามถนนตรงเข้าไปถึงพระที่นั่งพิมานอากาศ มีเรื่องราวกล่าวว่าเปนที่พระเจ้าแผ่นดินบรรทมกับนางนาค แต่ที่จริงมิใช่พระราชมนเทียร เปนเทวสถานอยู่ในพระราชวัง ทำเปนปรางค์ศิลาตั้งบนฐาน ๓ ชั้น ฐานชั้นยอดมีระเบียงและวิมาน ย่อส่วนเปนอย่างเล็ก ๆ สันนิษฐานว่าทำขึ้นต่อทีหลังเปนเครื่องประกอบฐานเดิม แต่พระที่นั่งพิมานอากาศนี้สูงมาก เห็นจะราวสัก ๘ วา คั่นบรรไดก็แคบ ขึ้นลงน่ากลัวอันตราย ขึ้นดูพระที่นั่งพิมานอากาศแล้ว มองสิเออมาชาลพาไปดูสระที่สรงในพระราชวัง สระนี้ทำงามยิ่งนัก มีเขื่อนศิลาเปนชั้นๆ ลงไปสี่ชั้นรอบสระสำหรับนั่งอาบน้ำได้ทั้งเวลาน้ำมากหรือน้ำน้อย ที่เขื่อนศิลานั้นจำหลักภาพตัวโต ๆ เรียงรายตลอดทุกชั้น ชั้นล่างเปนรูปสัตว์น้ำ เช่นปลาและจรเข้ ชั้นต่อขึ้นมาเปนนาค อิกชั้นหนึ่งเปนครุฑกับยักษ์ ชั้นบนเปนเทวดา (ภาพเทพชุมนุมอย่างตัวใหญ่ๆ ที่เขียนในโบสถ์ตามวัดในเมืองเรา เห็นจะได้แบบไปจากนครธมนี้) แต่ที่ในวังไม่พบเค้าเงื่อนพระราชมนเทียร ปรากฎแต่ถนนกับกำแพงทำด้วยแลง มองสิเออมาชาลบอกว่ากำแพงกั้นแบ่งที่เปน /*73*/๓ ตอน เขาพาไปดูกำลังคนทำงานขุดดินอยู่แห่งหนึ่ง ประสงค์จะเปิดให้ถึงพื้นเดิมทั้งวัง ประมาณอิกสักปีหนึ่งจึงจะขุดสำเร็จเห็นแผนผังวังได้ตลอด ดูแล้วออกประตูทางข้างวังทางด้านใต้ ผ่านปราสาทบาปวน เปนเทวสถานอิกแห่งหนึ่ง ซึ่งเขากำลังขุดดินที่กลบอยู่เหมือนกัน แต่วันนี้ยังไม่ถึงกำหนดโปรแกรมที่จะดูปราสาทบาปวน จึงเปนแต่เดิรผ่านมาขึ้นรถกลับมาโฮเต็ล
เวลาบ่าย ขึ้นไปดูนครวัดซ้ำอิกเปนครั้งที่ ๓ สังเกตดูการสร้างนครวัดนี้ ตั้งใจทำอวดแขกแต่ทางด้านตวันตกด้านเดียว สพานหินทางเข้าก็ดี ระเบียงและปรางค์ประตูก็ดี พลับพลาสูงก็ดี มีแต่ทางด้านตวันตก ฝีมือจำหลักก็บรรจงทำทางด้านนี้ยิ่งกว่าด้านอื่น ตอนแรกเข้าไปดียิ่งยวด ค่อยคลายเข้าไปทีละน้อย ๆ จนถึงจำหลักค้างในที่สุด วันนี้ไปดูภาพเรื่องที่จำหลักฝาระเบียงชั้นล่างต่อที่ดูวันก่อน เรื่องที่จำหลักระเบียง ๙ เรื่องด้วยกัน ตั้งต้นแต่ด้านตวันตกเฉียงใต้ จำหลักเรื่องมหาภารต ด้านตวันตกเฉียงเหนือ จำหลักเรื่องรามเกียรติ (ฝีมือจำหลักดีกว่าทุกเรื่อง) ด้านเหนือฝ่ายตวันตก จำหลักเรื่องเทวาสุรสงคราม ด้านเหนือฝ่ายตวันออก จำหลักเรื่องพระนารายณ์ปราบอสูรสี่ตน ในเรื่องหริวงศ กับปราบพาณาสูรในเรื่องอนิรุทธ ด้านตวันออกเฉียงเหนือ จำหลักเรื่องชักนาคทำน้ำอมฤตย์ ด้านตวันออกเฉียงใต้ จำหลักเรื่องอันใดยังแปลไม่ออก มีจารึกบอกไว้แต่ว่าของเดิม/*74*/ค้างอยู่ มีกษัตริย์พระองค์อื่นจำหลักเพิ่มขึ้นภายหลัง ด้านใต้ฝ่ายตวันออก จำหลักเรื่องสวรรค์และนรก มีอักษรจารึกกำกับรูปภาพบอกว่าสวรรค์วิมานชั้นนั้น ๆ คนได้ขึ้นเพราะทำบุญอย่างนั้น ๆ และนรกขุมนั้น ๆ มีชื่อ ๓๒ ขุมด้วยกัน คนตกเพราะทำบาปอย่างนั้น ๆ ด้านใต้ฝ่ายตวันตก จำหลักเรื่องพระเจ้าสุริยวารมันที่ ๒ ซึ่งทรงราชย์เมื่อ พ.ศ. ๑๖๕๕ และถวายพระนามเมื่อสุรคตแล้วว่าสมเด็จพระบรมพิษณุโลก เสด็จกระบวนพยุหยาตรา ดูภาพเรื่องพยุหยาตรานี้ได้ความรู้แปลก ๆ หลายอย่าง เปนต้นว่ากระบี่ธุชครุฑพาห์นั้น เขามักทำแต่เปนรูปลิงหรือรูปครุฑยืนบนปลายคันที่ถือ ที่มีธงก็มีแต่น้อย ถ้ากองทัพผู้อื่นบางทัพก็มีกระบี่นำ บางทัพก็มีครุฑนำ กำหนดกันอย่างไรรู้ไม่ได้ ส่วนกองทัพหลวงของพระเจ้าแผ่นดินนั้น เปนรูปนารายณ์ทรงครุฑมีอยู่ทัพเดียว กระบวนแห่ข้างตอนหน้ามีอักษรจารึกบอกไว้ว่า “ชาวสยาม” ตอนหนึ่ง “ชาวละโว้” ตอนหนึ่ง รูปชาวละโว้แต่งตัวเหมือนกับขอม แต่รูปชาวสยามนั้นแต่งตัวแปลกไปอย่างหนึ่ง จะพึงเห็นได้ในสมุดรูปนครวัดที่เขาพิมพ์ใหม่ แต่ที่เรียกว่าชาวสยามครั้งนั้นจะเปนไทยหรือมิใช่ไทย ข้อนี้สงสัยอยู่ ดูอยู่จนเวลาเย็นจวนค่ำ กลับลงมาทางด้านใต้ เดิรผ่านวัดพระสงฆ์ซึ่งมีอยู่ในบริเวณพระนครวัด ๒ วัด คืออยู่ทางด้านตวันตกเฉียงใต้วัดหนึ่ง ทางด้านตวันตกเฉียงเหนือวัดหนึ่ง วัดที่ไปดูว่ามีพระสงฆ์ ๕๐ แต่ไม่มีอะไรน่าดู ดีแต่พระสงฆ์ ๒ วัดนี้ ถือเปนหน้าที่ช่วยกันปัดกวาดรักษานครวัด เวลาขึ้นไปคราวใดพบพระสงฆ์สามเณรและพวกสัปรุษชายหญิง ทั้งเขมรและญวนจีน ขึ้นนมัสการพระอยู่บนนครวัดมากบ้างน้อยบ้างไม่มีที่จะว่างเลย จนถึงที่เชิงสพานหินหน้านครวัดมีคนเอาของกินไปตั้งขาย เพราะมีคนขึ้นเสมอไม่ขาด มีตาแก่คนหนึ่งพบทุกคราวที่ขึ้นไปจนคุ้นกัน ไต่ถามได้ความว่า มีพวกแขกอินเดียที่อยู่เมืองไซ่ง่อนคนหนึ่ง ทำนองจะเปนเศรษฐีขึ้นมาดูนครวัด มาเห็นเปนเทวสถานซึ่งสร้างตามลัทธิวิษณุเวทอันเปนลัทธิสาสนาของตน ก็เกิดความเลื่อมใสซื้อโคมเครื่องบูชาส่งขึ้นมา และจ้างตาแก่คนนั้นให้ขึ้นไปจุดโคมเวลาเย็นทุก ๆ วัน ให้ค่าจ้างวันละ ๑๐ เซนต์
วันที่ ๒๕ พฤศจิกายน เวลาเช้ามองสิเออมาชาลมาพาไปดูปราสาทพระขรรค์เปนปราสาทใหญ่แห่งหนึ่ง ซึ่งสร้างเปนวัดพระพุทธสาสนามหายาน อยู่นอกนครธมไปทางด้านเหนือ แต่ดูไม่ได้ทั่วเพราะเขายังไม่ได้ลงมือแผ้วถาง เปนแต่เฉาะทางให้เราเดิร สังเกตว่าก่อด้วยแลงปนศิลาทรายเปนรุ่นเก่าขึ้นไป ออกจากปราสาทพระขรรค์ไปดูสระอโนดาต เขมรเรียกกันเปนสามัญว่า “เนียกเปียน” (คือ นาคพัน) เปนสระสี่เหลี่ยม มีเขื่อนศิลาทำเปนคั่นบันไดลงสระโดยรอบ กลางสระมีเกาะกลม กลางเกาะมีปรางค์เทวสถานย่อมๆ หลังหนึ่ง เกาะนั้นมีเขื่อนศิลาทำเปนรูปตัวนาค ๒ ตัวรัดรอบ จึงเรียกกันว่านาคพัน ยังมีรูปเทวดาขี่ม้าตัวใหญ่รูปหนึ่ง มีมารแบกคล้ายรูปมหาภิเนษกรม ทำเหมือนหนึ่งจะเหาะไปจากเกาะ ที่ขอบสระทำซุ้มศิลาไว้ตรงกลางย่านด้านละซุ้ม ในซุ้มนั้นทางด้านนอกสระทิศหนึ่งทำเปนรูปศีร์ษะช้างอ้าปากเปนทางน้ำไหล สำหรับพราหมณ์ตักน้ำมนต์ในสระอโนดาตขึ้นมาเทที่กรวยข้างหลังซุ้ม น้ำนั้นก็ไหลไปออกทางปากช้าง ผู้ที่จะอาบน้ำต้องเข้าไปนั่งใต้ปากช้าง มีแท่นศิลาขุดเปนรอยเท้าไว้สำหรับให้วางเท้าในรอยนั้นทั้งสองข้าง นั่งยองยองพอศีร์ษะรับน้ำที่ปากช้างพอดี หน้าซุ้มออกมาเปนสระน้อยสำหรับรับน้ำที่อาบแล้ว สองข้างสระน้อยนั้น ข้างหนึ่งมีกุฎศิลาแลง สันนิษฐานว่าสำหรับผลัดผ้า อิกข้างหนึ่งมีสระน้อยอิกสระหนึ่งสันนิษฐานว่า สำหรับชำระตัวให้สอาดเมื่อก่อนอาบน้ำสระอโนดาต ทำเหมือนกันเช่นนี้ทั้งสี่ด้าน แต่ทางที่น้ำไหลนั้นเปนศีร์ษะม้าด้านหนึ่ง ศีร์ษะราชสีห์ด้านหนึ่ง แต่อิกด้านหนึ่งเปนศีร์ษะคนใส่เทริด (หาเปนศีร์ษะโคอย่างแบบเขาไกลาสของเราไม่) ที่หลังซุ้มจำหลักลายภาพมีรูปเทวดาต่างๆ และรูปคนเจ็บไข้ไปรดน้ำมนต์รักษาตัว สระอโนดาตนี้ควรนับว่าเปนของแปลกในแขวงนครธมแห่งหนึ่ง ออกจากสระอโนดาตไปดูปราสาทกลอนโค (คือคอกโค) แล้วไปดูปราสาทตาโสม เปนเทวสถานขนาดกลางไม่แปลกปลาดอันใดทั้งสองแห่ง
เวลาบ่าย ไปดูเทวสถานบรรยงก์ซ้ำเปนครั้งที่ ๒ แล้วพวกสมาชิกของเอคโคลฝรั่งเศสเอคสตรีมออเรียนต์ ซึ่งพร้อมกันอยู่ที่นี่ ๓ คน คือศาสตราจารย์ ยอช เซเดส์คน ๑ มองสิเออมาชาลคน ๑ นางสาวซืซานคาปูเลสคน ๑ เขาเข้ากันจัดการเลี้ยงน้ำชาต้อนรับเราโดยฐานที่เปนสมาชิกกิติมศักดิ์ของสมาคมนั้น พร้อมทั้งผู้ที่ไปด้วยและลูกเมียของเขาประชุมกันที่ลานหน้าปราสาทบายน แล้วมองสิเออมาชาลเชิญให้ไปเลือกชิ้นศิลาจำหลัก ชิงเขาขุดได้ให้เอามาเปนที่รลึกชิ้นหนึ่ง แล้วขึ้นรถกลับมาโฮเต็ล
วันที่ ๒๖ พฤศจิกายน เวลาเช้าขึ้นรถยนต์ไปดูเทวสถานในแขวงเมืองสูตรนิคม ๓ แห่ง ระยะทางที่ไปรถราวสัก ๕๐๐ เส้น แล้วต้องไปขึ้นเกวียนระแทะอิกตอนหนึ่งจึงไปถึง เทวสถานที่มาดูนี้สร้างก่อนนครธมและนครวัด เรียกว่าปราสาทโลไลแห่งหนึ่ง ปราสาทพระโคแห่งหนึ่ง ปราสาทบากงแห่งหนึ่ง ปราสาทเหล่านี้ก่อด้วยอิฐ ที่ทำชั้นแรกภาพและลายมักก่อโครงเปนอิฐ แล้วปั้นปูนประกอบ ต่อที่ทำชั้นหลังจึงใช้เครื่องประดับด้วยศิลาจำหลัก ปรางค์อิฐที่กล่าวนี้ที่ปราสาทโลไลมี ๔ ปรางค์ ในจารึกว่าทำอุทิศถวายพระราชบิดามารดา และพระบิดามารดาของพระมเหษี ปรางค์ที่อุทิศถวายบรรพบุรุษเปนชาย รูปภาพทวารบาลเปนชาย ที่อุทิศถวายบรรพบุรุษเปนหญิง รูปภาพทวารบาลก็เปนหญิง ที่ปราสาทโลไลกับปราสาทบากงมีวัดพระสงฆ์อยู่รักษา แต่ที่ปราสาทพระโคนั้นร้าง ปราสาทบากงโตกว่าสองแห่งที่กล่าวมาก่อน มีเทวสถานอยู่กลางแล้วทำปรางค์อิฐล้อม เทวสถานกลางทำเปนฐาน ๓ ชั้นก่อศิลาแลงสูงประมาณ ๗ วา ข้างบนเปนพื้นราบ นัยว่าเปนที่ตั้งศิวลึงค์ มีบันไดขึ้น ขึ้นไปบนนั้นแลดูได้ไกลจนเห็นทเลสาป เทวสถานเหล่านี้มีคูและกำแพงล้อมรอบทุกแห่ง
เวลาบ่ายไปดูเทวสถานบนเขาพนมบาเกง อยู่ใกล้กำแพงนครธมด้านใต้ เปนภูเขาหินธรรมดา แต่ประมาณจะสูงกว่าภูเขาทองกรุงเทพฯ ไม่มากนัก บนยอดเขานั้นทำเทวสถานบูชาศิวลึงค์ ยังมีศิวลึงค์และรอยสำหรับตั้งศิวลึงค์เรียงรายราวกับรั้ว ตัวเทวสฐานก่อถานสูง ๓ ชั้น มีปรางค์ขนาดน้อยทำด้วยศิลาตั้งรายตามชั้นทุกชั้น ชั้นบนมีปรางค์ใหญ่อยู่กลาง สันนิษฐานว่าจะทำไว้รูปพระอุมา ด้วยรูปภาพทวารบาลเปนผู้หญิง มองสิเออมาชาลบอกว่าเดิมมีหินเอาขึ้นไปกองไว้มาก ตั้งท่าจะแปลงเปนวัดพระพุทธสาสนา ก่อพระพุทธรูปองค์โต (อย่างพระเจ้าพนัญเชิง) ครอบปรางค์กลางเสียทั้งปรางค์ แต่ก่อขึ้นไปค้างอยู่เพียงบัวคว่ำบัวหงายไม่ถึงองค์พระ มองสิเออมาชาลจึงรื้อเสียเพื่อจะให้เห็นองค์ปรางค์ของเดิม ที่องค์ปรางค์นั้นยอดพังหมดแล้ว แต่ฝายังดี เขาทำบันไดเหล็กให้ปีนขึ้นไปนั่งแลดูแผนที่ได้บนปลายผนัง เพราะดูนครวัดเห็นได้ถนัดจากบนนั้นทั้งบริเวณ
วันที่ ๒๗ พฤศจิกายน เวลาเช้า ขึ้นรถยนต์ไปดูปราสาทกาวัน (แปลว่าดอกนมแมว) อยู่นอกนครธมด้านตวันออก เปนปรางค์อิฐกับศิลาปนกัน อย่างเช่นที่เมืองสูตรนิคม แต่แปลกที่ข้างในปรางค์ฝาผนังก่ออิฐเปนโครงรูปพระนารายณ์ขนาดใหญ่โตไว้ที่ฝาทั้ง ๓ ด้าน สำหรับจะปั้นประกอบเปนเทวรูป ต้องจุดคบดูจึงแลเห็น มีศิลาจารึกด้วย แล้วไปดูปราสาทบันทายกะได (กะฎี) อาณาเขตใหญ่โต ทำด้วยศิลาปนกับแลง มีที่สังเกตว่าเดิมสร้างเปนวัดพระพุทธสาสนา แล้วถูกขูดแก้เปนเทวสถาน ต่อนั้นไปดูปราสาทแปรรูป ก่อด้วยแลงด้วยอิฐปนกับศิลา แต่ยกฐานสูงเปน ๓ ชั้นอยู่ข้างใหญ่โต แล้วไปดูปราสาทเมบอน หนุนพื้นเปน ๓ ชั้น มีปรางค์ ๕ ปรางค์อยู่ข้างบน นัยว่าทำเปนเขาพระสุเมรุ ขากลับมาแวะดูปราสาทน้อย อยู่ใกล้ประตูชัยนครธมอิกแห่งหนึ่ง เรียกว่าปราสาทพรหมานนท์ ขนาดเดียวกับปรางค์ที่เมืองพิมาย เปนเครื่องศิลาล้วน แบบอย่างที่ทำสันนิษฐานว่ารุ่นเดียวกับพระนครวัด
เวลาบ่าย ไปดูวัดสุคตอาศรม แต่เรียกกันเปนสามัญว่าวัดเทพพนม อยู่ข้างพระราชวังด้านเหนือ มีทางเดิรปูแลง เข้าไปจนถึงวิหารหลวง ทำเปนตรีมุขก่อด้วยศิลาทราย แต่ไม่เห็นมีเค้าเงื่อนเสาส้างอย่างใด มีใบเสมาสองชั้นปักรอบวิหารหลวงนั้น แสดงว่าเปนพระอุโบสถ และมีพระพุทธรูปมารวิชัย ขนาดหน้าตักสัก ๘ ศอก ก่อด้วยศิลาองค์หนึ่ง รูปโฉมเปนแบบอย่างพระเมืองสรรค์ สงสัยว่าใบเสมาและพระพุทธรูปที่ว่านี้ จะเปนของสร้างขึ้นชั้นหลังในตอนเมื่อสาสนาลังกาวงศ์มาถึง เมื่อก่อนเมืองนครธมร้างไม่เกินร้อยปี แต่มีพระพุทธรูปยืนอิกองค์หนึ่ง สูงสัก ๘ ศอกทำด้วยศิลา เห็นจะหักพังทิ้งอยู่ในป่าที่วัดนี้ เขาเอามาเรียงตั้งขึ้นไว้ แต่ไม่ได้พระพักตร์ มีแต่พระหัดถ์ ทำนิ้วเปนวงแสดงพระธรรมจักร อย่างที่พระปฐมเจดีย์ เห็นว่าพระยืนนี้จะเปนพระยืนสำหรับวัดชั้นเดิม เพราะมีศิลาจารึกอยู่ที่วัดนั้นว่าวัดสุคต อาศรมนี้สร้างพร้อมกับนครธม บางทีพระพุทธสาสนาจะได้แผ่มาถึงกรุงกัมพูชาตั้งแต่ก่อนเกิดลัทธิมหายาน ต่อไปๆดูเทวสถาน เรียกว่าพระวิทู เปนเทวสถานขนาดน้อย ๆ แต่ฝีมือทำงดงาม เรียงกันอยู่ริมสนามชัยข้างด้านตวันออกตรงพลับพลาสูงข้าม (อย่างว่าอยู่แถววังสราญรมย์และสวนสราญรมย์) หันหน้ามาทางวัง รวมเบ็ดเสร็จนับได้ ๒๐ สถาน ทำซ้อนกัน ๒ ชั้น ได้ไปดูแต่ ๓ สถาน ออกจากพระวิทูมาแวะดูเทวสถานบรรยงก์ซ้ำอิกเปนครั้งที่ ๓ ด้วยลายจำหลักเปนเรื่องต่างๆ มีที่ฝาผนังระเบียงทั้ง ๒ ชั้น นครวัดเอาอย่างไปจากที่นี้ แต่เรื่องที่จำหลักผนังระเบียงเทวสถานบรรยงก์ เปนเรื่องพงศาวดารเปนพื้น มีรูปภาพที่น่าดูหลายอย่าง สำหรับสังเกตว่าของอย่างใดมีแต่เมื่อพันปีมาแล้ว เปนต้นว่าเรือกิ่งและเรือเอกไชย (ซึ่งเรามักเข้าใจกันว่าเปนของคิดสร้างขึ้นครั้งกรุงศรีอยุธยา) ก็เปนของมีแล้วแต่ครั้งนั้น แม้จนร่มกระดาษเช่นใช้กั้นกันตามถนน ก็มีแต่พันปีมาแล้วเหมือนกัน รูปสำหรับดูเช่นว่านี้มีมาก เที่ยวค้นเล่นจึงสนุก ดูหลายวันก็ไม่เบื่อ แล้วไปดูคลังเก็บรวมของโบราณวัดถุและสำนักงารของมองสิเออมาชาล ของโบราณที่เขาเก็บได้เอาพักไว้ในคลังนี้ก่อน แล้วเลือกคัดสิ่งที่ดีไปไว้ในพิพิธภัณฑสถานที่เมืองพนมเพ็ญหรือเมืองฮานอยตามควร ของที่ไม่ต้องการเขาให้พิพิธภัณฑ์สถานขายแก่คนเที่ยว เอาเงินใช้บำรุงรักษาโบราณสถาน
วันที่ ๒๘ พฤศจิกายน เวลาเช้า ขึ้นรถยนต์ไปดูปราสาทแก้ว มักเรียกกันว่า “ตาแก้ว” อยู่นอกนครธมทางด้านตวันออก เปนปราสาทศิลาอย่างทำฐานสูง ๓ ชั้น ขึ้นบันไดไปถึงชั้นยอด สูงเสมอยอดยาง ประมาณเห็นจะสูงสัก ๑๐ วา มีปรางค์ ๕ องค์ สถานปราสาทแก้วนี้เปนของสร้างค้างยิ่งกว่าแห่งอื่นๆ ในแถวนครธม เหมือนแต่อย่างปราสาทโกลน มีรอยได้ลงมือจำหลักบ้างแต่ฐานชั้นล่าง ต่อนั้นไปดูปราสาทตาพรหม เปนวัดใหญ่โต มีสถานมาก แต่สร้างอย่างกระจุกกระจิกไม่มีชิ้นใหญ่ จำหลักลายงามยิ่งนัก สร้างเปนวัดพระพุทธสาสนาลัทธิมหายาน แต่มีรอยแก้เปนเทวสถาน เช่นถูกขูดพระพุทธรูปแล้วจำหลักแปลงเปนศิวลึงค์เปนต้น ออกจากนั้นไปดูพเนียด ซึ่งพึ่งค้นพบใหม่ได้สักเดือนหนึ่ง อยู่ข้างทิศเหนือนครธม ก่อเชิงเทินด้วยแลง สัณฐานกลมมีประตู ๒ ทาง ขนาดจะเขื่องกว่าพเนียดที่เมืองลพบุรีสักหน่อย
เวลาบ่ายขึ้นไปดูนครวัดซ้ำอิกเปนครั้งที่ ๔ ดูลายจำหลักภาพเรื่องที่ฝาผนังปรางค์มุมระเบียงชั้นล่าง จำหลักภาพเรื่องเฉลิมเกียรติพระนารายณ์ เปนปางต่างๆ ภาพตัวโตๆ ทั้งนั้น แต่ว่าดูเหมือนจะทำแล้วแต่ ๒ ปรางค์ข้างด้านตวันตก แต่ปรางค์ข้างด้านตวันออกนั้นค้างอยู่ยังมิได้จำหลัก วันนี้ได้ขึ้นไปดูห้องที่เก็บรวบรวมพระพุทธรูปด้วย เปนของขนมารวบรวมไว้แต่ก่อนฝรั่งเศสมาจัดการ มีพระพุทธรูปศิลามาก ฝีมืออย่างเลวเปนพื้น มีของแปลกอยู่แต่ ๓ อย่าง คือพระบาท (มิใช่รอยพระบาท) ศิลาจำหลักลายยาวสัก ๓ ศอกอย่าง ๑ พระพุทธรูปไสยาสน์เบื้องซ้ายอย่าง ๑ กับพระพุทธรูปไม้ฝีมือขอมอย่าง ๑ มีหลายองค์ที่ยืนสูงถึงราว ๖ ศอกก็มี
วันนี้มีคนเดิรทางเพิ่มมาอิก ๕ คน ด้วยฤดูนี้เรือเมล์เขาเดิรอาทิตย์ละ ๒ ครั้งดังกล่าวมาแล้ว ถ้าคนเดิรทางจะรีบกลับในเรือลำที่มา ได้ดูนครวัดในวันเสาร์วันเดียว ถึงวันอาทิตย์เช้าก็กลับ แต่ถ้ารอกลับเรือลำหลังก็ได้ดูอยู่ ๔ วัน ว่าถึงการดูนครวัดและโบราณสถานที่ต่าง ๆ ในแถวนครธม ถ้าต้องการดูเพียงแต่ว่ารูปสัณฐานเปนอย่างไรอยู่ ๔ วันก็พอ แต่ถ้าจะพิจารณาดูให้เลอียดลออควรจะอยู่ถึง ๗ วันเปนอย่างน้อย ที่เรามาดูคราวนี้ เขาพาให้ดูอย่างนักเรียน คือที่สำคัญแห่งใดเขาพาไปดูหมดทุกแห่ง และพาดูซอกแซกจนทั่วถึง ดูทั้งเช้าทั้งเย็นมา ๘ วันแล้วยังไม่หมด เขาบอกว่าที่จะได้ดูทั่วถึงเช่นเรา แม้ฝรั่งก็มีน้อย แต่ที่จริงการที่ดูอย่างนักเรียนอยู่ข้างจะฟก รอดที่เขากะเวลาดี และมีถนนไปรถยนต์ได้ทั่วถึงสถานที่สำคัญๆ เกือบทุกแห่ง ลงมือออกเที่ยวตอนเช้าราวเวลา ๘ นาฬิกา กลับจวนเที่ยง กินกลางวันแล้วนอนกลางวันกันตามธรรมเนียมของเขาเสียพักหนึ่ง ได้พักจนบ่าย ๓ โมงเศษจึงออกเที่ยวอิกยกหนึ่ง กลับเอาจวนพลบ เวลาค่ำ ๗ นาฬิกากินอาหารเย็น เวลา ๙ นาฬิกาเศษได้เข้านอนทุกคืน จึงรู้สึกฟกอยู่แต่แรก ๆ สักสองวันแล้วก็ชินไปไม่เดือดร้อน
วันที่ ๒๙ พฤศจิกายน เวลาเช้าก่อน ๗ นาฬิกา ขึ้นรถยนต์ออกจากโฮเต็ล ผ่านนครธมออกประตูชัยไปทางตวันออก จนถึงตำบลบ้านประดาด ทางราวเกือบชั่วโมง หยุดรถแบ่งกันขึ้นเกวียนระแทะบ้าง ขี่ม้าบ้าง ไปตามทางผ่านหมู่บ้านประดาดไปประมาณ ๑๐๐ เส้นถึงเทวสถานบันทายสำเร เปนเทวสถานขนาดกลาง ปรางค์ศิลาได้ขนาดและคล้ายคลึงกับปรางค์ที่เมืองพิมายมาก ฝีมือทำรุ่นยุคนครวัด และทำเปนสถานพระนารายณ์เช่นเดียวกัน ฝีมือจำหลักงาม แปลกแต่กำแพงที่ล้อมรอบนอก ทำกำแพงสูงก่อด้วยแลงประกอบศิลา แต่เปนกำแพง ๒ ชั้น มีทางเดิรคล้ายฉนวนในระหว่างกำแพง และเจาะหน้าต่างใส่กรอบศิลา มีลูกกรงไว้ที่กำแพงชั้นนอกบ้างชั้นในบ้าง สลับกันไปจนรอบ ของเดิมน่าจะมีหลังคาข้างบนเปนเพิงพลรอบเทวสถาน แต่มีทางเข้าออกในนั้นขับขัน ทำเช่นนั้นเพื่อประโยชน์อันใดแปลไม่ออก
ขากลับมาแวะดูเทวสถานเจ้าไสยเทวดา เปนปรางค์ ๓ ยอด คล้ายอย่างเช่นที่ลพบุรี แต่ทำด้วยศิลา ลวดลายที่จำหลักรุ่นเดียวกับที่นครวัด กลับมาถึงโฮเต็ลเวลา ๑๐ นาฬิกาเศษ
เวลาบ่าย ๓ นาฬิกาเศษ ผู้ว่าราชการเมืองเสียมราษฐมาหา บอกว่าเมื่อเรามาถึงกำลังไปตรวจราชการ จึงมิได้มารับ ครั้นกลับเข้ามาก็ป่วยเปนไข้ พอหายไข้จึงมาหา ผู้ว่าราชการเมืองคนนี้อายุราว ๓๕ ปีเปนชาวเมืองพนมเพ็ญ แต่พูดไทยได้คล่องแคล่ว เปนที่ออกญาปราสาทรังสรรค์ (ชื่อใหม่สำหรับตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองเสียมราษฐ ผู้คิดหย่อนความรู้โบราณคดี ถ้าชื่อออกญายโศธรธาณินทร หรือออกญามหานครานุรักษ์จะถูกต้องดีกว่า) สนทนากันได้สนิทสนมดี สนทนากับผู้ว่าราชการเมืองเสียมราษฐแล้ว ขึ้นไปดูนครวัดซ้ำอิกครั้งหนึ่ง เปนครั้งที่ ๕ วันนี้ประทักษิณระเบียงทั้งชั้นกลางชั้นบน และในองค์ปรางค์กลาง เปนอันได้ดูทั่วนครวัด
วันที่ ๓๐ พฤศจิกายน เวลาเช้า มองซิเออมาร์ชาลพาไปดูประตูผี คือประตูนครธมด้านตวันออก อยู่ตรงเทวสถานบรรยงก์ออกไป ห่างกับประตูชัย (ซึ่งอยู่ตรงหน้าพระราชวัง) ประมาณ ๕ เส้น แบบอย่างเหมือนประตูชัยไม่ผิดกัน แต่ภาพเดิมยังอยู่มาก ฝรั่งเศสกำลังพยายามยกศิลาที่หักพังกลับขึ้นไปตั้งอย่างเดิม จะให้เห็นว่าประตูเดิมเมื่อยังบริบูรณ์ดีเปนอย่างไร ต่อนั้นกลับมาดูปราสาทน้อยแห่งหนึ่ง อยู่ข้างถนนประตูชัยทางฝ่ายใต้ แล้วมาดูเทวสถานบาปวน ซึ่งนับว่าเปนเทวสถานสำคัญอันหนึ่งอยู่ติดพระราชวังข้างใต้ ทำเปนปรางค์ตั้งบนฐานศิลา ๕ ชั้น ต้องขึ้นบันไดสูงมาก ลายจำหลักพอเปนปานกลาง เทวสถานบาปวนนี้ในศิลาจารึกเรียกว่า สุวรรณคิรี แต่เดิมสร้างเปนสถานพระอิศวร มีรอยแก้ในชั้นหลังมาแปลงเปนสถานพระนารายณ์แปลกอยู่ ที่แห่งอื่นเห็นแต่แปลงวัดพระพุทธสาสนาเปนเทวสถาน หรือแปลงเทวสถานเปนวัดพระพุทธสาสนา ที่แปลงเทวสถานไศวะเปนไวษณวะเห็นแต่แห่งนี้ ที่เทวสถานบาปวนมีของปลาดอิกอย่างหนึ่ง คือทางเดิรเข้าไปจากท้องสนามชัย ชั้นเดิมทำเปนถนนปูศิลา ต่อมายกพื้นทำเปนสพานศิลาบนถนนนั้น คือตั้งเสาศิลากลึงกลมสูงสัก ๒ ศอกเศษรายเปนระยะ แล้วปูศิลาบนปลายเสาเปนพื้นสพานตลอดบนถนน แล้วกลับไม่ชอบใจ มีรอยแก้ไขก่อเขื่อนสองข้างถมดินกลบเสาสพานนั้นแปลงเปนถนนเสียอิก ดูน่าพิศวง ก็เทวสถานบาปวนอยู่ชิดกับพระราชวัง ข้อที่ทำสพานบนถนนให้ทางเดิรสูงขึ้นไป สันนิษฐานว่าเห็นจะทำคราวเดียวกับเมื่อถมดินหนุนพื้นพระราชวังให้สูงขึ้นดังกล่าวมาแล้ว แต่สพานหินที่ทำนั้น ดูก็งามดี จะเปนเพราะเหตุใดต่อมาจึงถมกลบเสาสพานเสีย ข้อนี้คิดไม่เห็น
อนึ่งเรามาเที่ยวนี้ได้ตั้งใจสืบสวนการเรื่องหนึ่ง คือเรื่องพระพุทธรูปองค์เล็กๆ ซึ่งเรียกกันว่าพระกริ่ง เปนของที่นับถือและขวนขวายหากันในเมืองเรามาแต่ก่อน กล่าวกันว่าเปนพระของพระเจ้าปทุมสุริวงศสร้างไว้ เพราะได้ไปจากเมืองเขมรทั้งนั้น เมื่อครั้งรัชกาลที่ ๔ พระอมรโมลี (นพ) วัดบุบผาราม ลงมาส่งพระมหาปานราชาคณะธรรมยุติในกรุงกัมพูชาองค์แรก ซึ่งต่อมาได้เปนสมเด็จพระสุคนธ์นั้น มาได้พระกริ่งขึ้นไปให้คุณตา (พระยาอัพภันตริกามาตย์) ท่านให้แก่เราแต่ยังเปนเด็กองค์หนึ่ง เมื่อเราบวชเณรนำไปถวายเสด็จพระอุปัชฌาย์ (สมเด็จกรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์) ทอดพระเนตร์ ท่านตรัสว่าเปนพระกริ่งพระเจ้าปทุมสุริวงศ์แท้ และทรงอธิบายต่อไปว่าพระกริ่งพระเจ้าปทุมสุริวงศ์นั้นมี ๒ อย่าง เปนสีดำอย่าง ๑ เปนสีเหลืององค์ย่อมลงมากว่าสีดำอย่าง ๑ แต่อย่างสีเหลืองนั้นเราไม่เคยเห็น ได้เห็นของผู้อื่นก็เปนอย่างสีดำทั้งนั้น ต่อมาเมื่อเราอยู่กระทรวงมหาดไทย พระครูเมืองสุรินทร์เข้ามากรุงเทพ ฯ เอาพระกริ่งมาให้อิกองค์หนึ่งก็เปนอย่างสีดำ ได้พิจารณาเทียบเคียงกันดูกับองค์ที่คุณตาให้ เห็นเหมือนกันไม่ผิดเลย จึงเข้าใจว่าพระกริ่งนั้น เดิมเห็นจะตีพิมพ์ทำทีละมาก ๆ และรูปสัณฐานเห็นว่าเปนพระพุทธรูปมหายานอย่างจีน มาได้หลักฐานเมื่อเร็วๆ นี้ ด้วยราชทูตต่างประเทศคนหนึ่งเคยไปอยู่เมืองปักกิ่ง ได้พระกริ่งทองของจีนมาองค์หนึ่ง ขนาดเท่ากันเปนแต่พระพักตร์มิใช่พิมพ์เดียวกับพระกริ่งพระเจ้าปทุมสุริวงศ ถึงกระนั้น ก็เปนหลักฐานว่าพระกริ่งเปนของมาแต่เมืองจีนแน่ มาเที่ยวนี้จึงตั้งใจจะสืบหาหลักฐานว่าพระกริ่งนั้นหากันได้ที่ไหนในเมืองเขมร ครั้นมาถึงเมืองพนมเพ็ญ พบพระเจ้าพระสงฆ์ที่เปนผู้หลักผู้ใหญ่ ลองไต่ถามก็ไม่มีใครรู้เรื่องพระกริ่งและไม่เคยเห็น มีออกญาจักรีคนเดียวบอกว่าสัก ๒๐ ปีมาแล้วได้เคยเห็นของชาวบ้านนอกองค์หนึ่งเปนพระชนิดเช่นว่า แต่ก็หาได้เอาใจใส่ไม่ ครั้นมาถึงพระนครวัดจึงมาได้ความจากมองสิเออมาร์ชาล ผู้จัดการรักษาโบราณสถาน ว่าเมื่อสัก ๒-๓ เดือนมาแล้ว เขาขุดซ่อมเทวสถานซึ่งแปลงเปนวัดพระพุทธสาสนา อยู่บนยอดเขาบาเกง ริมนครธมข้างด้านใต้ พบพระพุทธรูปเล็กๆ อยู่ในหม้อใบหนึ่งหลายองค์ เอามาให้เราดู เปนพระกริ่งพระเจ้าปทุมสุริวงศทั้งนั้น มีทั้งอย่างดำและอย่างเหลือง ตรงกับที่เสด็จพระอุปัชฌาย์ทรงอธิบาย จึงเปนอันได้ความแน่ว่าพระกริ่งที่ได้ไปยังประเทศเราแต่ก่อนนั้น เปนของหาได้ในกรุงกัมพูชาแน่ แต่จะทำมาจำหน่ายจากเมืองจีน หรือพวกขอมจะเอาแบบพระจีนมาคิดหล่อขี้นในประเทศขอม ข้อนี้ทราบไม่ได้
เวลาบ่าย ไปดูปราสาทบรรยงก์ซ้ำอิกครั้งหนึ่ง เปนครั้งที่ ๔ ดูภาพเรื่องที่จำหลักระเบียงชั้นล่างจนรอบทุกด้าน มีความข้อหนึ่ง เนื่องด้วยเทวสถานบรรยงก์ยังมิได้กล่าว คือเทวสถานบรรยงก์สร้างเปนฝ่ายไศวะ แต่เดิมในปรางค์ตั้งศิวลึงค์ และทำลวดลายรูปศิวลึงค์จำหลักตามที่ต่างๆ แต่มีรอยขูดแก้ลายศิวลึงค์ และยกศิวลึงค์ไปจากในปรางค์ ตั้งพระพุทธรูปแทน แปลงเทวสถานเปนเจดียสถานในพระพุทธสาสนา ใช่แต่เท่านั้น สร้างวัดมีพัทธเสมาล้อมด้วยอิกมุมละวัด เห็นจะเปนของแปลงชั้นหลัง แต่ในสมัยเมื่อราชธานีกรุงกัมพูชาอยู่ที่นครธมนั้นเอง
วันที่ ๑ ธันวาคม เวลาเช้า ขึ้นรถไปเที่ยวดูเทวสถานที่ไม่สู้สำคัญในแถวนครธมซึ่งได้ผ่านทิ้งเสียในวันก่อนๆ แห่งหนึ่ง เรียกว่าปักษีจำกรง อยู่ริมเขาพนมบาเกงข้างนอกนครธม เปนเทวสถานพระอิศวร ทำฐานสูง ๓ ชั้น มีปรางค์อยู่ข้างบน ฐานก่อด้วยแลง ปรางค์ก่อด้วยอิฐ ต่อไป ๆ ดูวัดพระศรีอารย์ อยู่ใกล้ถนนในนครธม เห็นจะเปนวัดพระพุทธสาสนาสร้างมาแต่ครั้งมหายาน พวกลังกาวงศมาสร้างซ้ำผูกพัทธเสมาอย่างใบเสมาซ้อนสองใบ นอกจากพระพุทธรูปนาคปรกศิลาองค์หนึ่ง ไม่มีอะไรเปนแก่นสาร ต่อไป ๆ ดูวัดพระอินทรเทพ ก็เปนทำนองเช่นเดียวกับที่กล่าวมาแล้ว แล้วไปดูที่ฝังศพมองซิเออโกมไมล์ ซึ่งเปนผู้จัดการรักษาของโบราณก่อนมองสิเออมาร์ชาล มองซิเออโกมไมล์คนนั้นเคยไปรับเงินซึ่งสำหรับแจกกุลีเอามาเองจากเมืองเสียมราษฐทุกวันเสาร์ ผู้ร้ายรู้ความดักทางตีชิงยิงมองซิเออโกมไมล์ตาย รัฐบาลได้จัดทำที่ฝังศพให้เปนบำเหน็จความชอบ ทำด้วยศิลาแลง หล่อสิเมนต์เปนลวดลายอย่างปราสาทขอมไม่ใหญ่โต แต่ทำประณีตดี ออกจากนั้นไปดูพระโคกปรก เปนเรือนศิลาสัณฐานยาว ทำไว้ข้างหลังเทวสถานข้ามฟากสนามชัยตรงหน้าบาปวน ดูเหมือนจะเปนที่สำหรับประชุมทำพิธี เช่นถือน้ำกระทำสัตย์เปนต้น แล้วไปดูพระราชวังอิกครั้งหนึ่ง นับว่าเปนเสร็จการดูปราสาทหินแถวนครวัดนครธม พอจะอ้างได้ว่าแห่งใดซึ่งควรดูได้ดูหมดทุกแห่ง พอหมดวันที่กำหนดในโปรแกรมสำหรับอยู่ดูนครวัดนครธมพอดี
มีความรู้บางอย่างเนื่องด้วยปราสาทหิน ยังมิได้กล่าวที่อื่นจะกล่าวเพิ่มลงตรงนี้ คือ ปราสาทหินทั้งปวงนั้น ถ้าว่าด้วยทัพสัมภาระที่ใช้ก่อสร้าง มีสร้างด้วยอิฐอย่าง ๑ สร้างด้วยแลงอย่าง ๑ สร้างด้วยศิลาอย่าง ๑ หรือประสมกันในสองอย่างสามอย่างนั้น น่าจะคิดเห็นว่าชั้นเดิมทีเดียวสร้างด้วยอิฐ เพราะอาจจะทำได้ด้วยกำลังคนน้อย ครั้นต่อมาเห็นว่าก่อด้วยแลงถาวรกว่าอิฐ จึงเปลี่ยนไปใช้ก่อด้วยแลง ในสมัยเมื่อมีคนเปนกำลังมากพอที่จะขนแลงก้อนใหญ่ ๆ เอามาใช้ก่อสร้างได้ ครั้นมาถึงสมัยเมื่อพวกขอมมีอำนาจเต็มที่ มีผู้คนเรียกมาทำงานได้ตั้งหมื่นตั้งแสน จึงให้ไปเที่ยวขุดศิลาขนมาใช้ก่อสร้าง เพราะอยากจะจำหลักทำรูปและลวดลายให้งามกว่าทำด้วยแลงหรืออิฐ แต่ตามความที่ปรากฎในศิลาจารึกหาเปนเช่นนั้นไม่ ปรากฎว่าปราสาทที่ทำในจังหวัดอันเดียวกัน และในยุคอันเดียวกัน ทำด้วยอิฐก็มี ทำด้วยแลงก็มี ทำด้วยศิลาก็มี การที่เลือกว่าจะทำด้วยทัพสัมภาระอย่างใด อาศรัยเหตุอื่น บางทีจะมีเกณฑ์สองอย่าง คือ กำลังของผู้สร้างอย่างหนึ่ง ความสำคัญของสถานที่สร้างอย่างหนึ่ง
ลักษณการก่อสร้างปราสาทหินนั้น บรรดาปราสาทที่สร้างด้วยศิลาเช่นนครวัดเปนต้น ใช้แลงเปนแกนในทั้งนั้น ก่อศิลาหุ้มแต่ข้างนอก เว้นแต่แห่งใดจะทำแกนไม่ได้จึงใช้ศิลาล้วน วิธีก่อศิลานั้น ถากศิลาเปนแท่งโกลนมาเรียบเรียงก่อขึ้นไปจนสำเร็จเสียก่อน แล้วจึงตั้งร่างร้านขึ้นไปเจียนศิลาเปนรูป และจำหลักลายต่อภายหลัง สันนิษฐานว่าการสร้างเห็นจะใช้ช่างหลายพวก คือช่างก่อพวกหนึ่ง ช่างจำหลักพวกหนึ่ง บางทีจะมีพวกช่างแกะลายเบาอิกพวกหนึ่ง ซึ่งไม่ต้องขึ้นร่างร้านสูง แม้เปนผู้หญิงก็อาจทำได้ การที่ก่อกับที่จำหลักทำก่อน แต่การแกะลายเบาทิ้งไว้ทำต่อทีหลัง ดูเหมือนการแกะลายเบานั้น จะปล่อยไว้ให้เรี่ยรายกันทำตามแต่ศรัทธา ด้วยเหตุนี้ แม้ที่นครวัดยังมีรอยแกะลายเบาค้างอยู่ครึ่งๆ กลางๆ หลายแห่ง ถ้าทำเปนงารหลวงที่ไหนจะเปนเช่นนั้น แท้ที่จริงขึ้นชื่อว่าปราสาทหิน ไม่ว่าที่ใด ในแดนกรุงกัมพูชาก็ดี หรือในประเทศของเรานี้ก็ดี ใหญ่ก็ตามเล็กก็ตาม คงก่อค้างบ้าง จำหลักค้างบ้าง แกะค้างบ้าง ที่จะไม่ทำค้างนั้นไม่มีสักแห่งเดียว ข้อนี้กรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์ได้ทรงสังเกตเห็นก่อน ตั้งแต่ช้านานมาแล้ว คงเปนเพราะวิธีที่ใช้ช่างหลายพวก และผู้สร้างก็หลายพวกดังกล่าวมา
อนึ่งรูปสัณฐานของปราสาทหินนั้น ที่สร้างในพระพุทธสาสนา กับที่สร้างในสาสนาพราหมณ์ สังเกตเห็นผิดกันในข้อสำคัญอย่างหนึ่ง คือถ้าสร้างในพระพุทธสาสนาถึงบริเวณจะใหญ่โตอย่างไร ย่อมทำพื้นต่ำวิหารและปรางค์ไม่หนุนฐานขึ้นไปให้สูงนัก ถ้าสร้างในสาสนาพราหมณ์มักจะมีฐาน ๓ ชั้น หรือ ๕ ชั้น สร้างปรางค์สูงลอยอยู่บนฐาน ความที่ผิดกันเช่นว่านี้ จะพึงสังเกตได้ แม้สถานที่ขอมสร้างณเมืองลพบุรี เช่นวัดมหาธาตุเปนของสร้างในพระพุทธสาสนาพื้นเตี้ย เทวสถานที่เรียกว่าศาลสูงเปนของสร้างในสาสนาพราหมณ์ ยกพื้นสูงขึ้นไปเปนหลายชั้น
ว่าถึงกระบวรลวดลาย พวกขอมได้แบบมาแต่อินเดียเปนแน่ไม่มีที่สงสัย แต่เมื่อช่างขอมเชี่ยวชาญขึ้นจึงคิดแผลงจากลายอินเดียมาเปนลายขอมเกิดขึ้นอิกอย่างหนึ่ง ข้อนี้ได้พบสิ่งสำคัญเปนอุทาหรณ์เหมาะดี มีลายจำหลักศิลาทับหลังประตูของโบราณชิ้นหนึ่งอยู่ที่พิพิธภัณฑ์สถานเมืองพนมเพ็ญ เปนลายอินเดีย ไปพบอิกชิ้นหนึ่งอยู่ที่คลังนครธมเปนลายขอม แต่สังเกตได้ถนัดว่าแก้ไขมาจากลายเดียวกัน จึงถ่ายรูปศิลาทับหลังประตูทั้งสองชิ้นมาพิมพ์เทียบกันไว้ให้เห็นในหนังสือนี้ด้วย
เหตุที่สร้างปราสาทหินปรากฎในศิลาจารึกต่าง ๆ กัน ชั้นเดิมดูเหมือนจะสร้างอุทิศหรือเฉลิมพระเกียรติแก่ผู้ที่ล่วงลับไปยังปรโลกแล้ว มาชั้นหลัง ยกตัวอย่างดังนครวัด พระเจ้าแผ่นดินเริ่มสร้างเฉลิมพระเกียรติยศพระองค์เองแต่ยังมีพระชนม์อยู่ แต่ไปแล้วต่อรัชกาลหลัง นัยว่าเวลาที่สร้างราว ๖๐ ปีจึงสำเร็จ นึกถึงประเพณีโบราณของเรากล่าวกันว่าถ้าพระเจ้าแผ่นดินเสวยราชย์พระองค์หนึ่ง ต้องสร้างวัดประจำรัชกาลวัดหนึ่ง แต่วัดที่สร้างนั้นมักปล่อยค้างไว้ให้ฉลองต่อรัชกาลหลัง ด้วยเกรงว่าถ้าทำให้แล้วเสร็จจะสิ้นรัชกาล คติอันนี้จะได้มาแต่ขอมในเรื่องสร้างปราสาทหินหรืออย่างไรน่าพิเคราะห์อยู่
อนึ่งปราสาทหินซึ่งขอมสร้าง เมื่อคิดดูว่าแห่งหนึ่ง ๆ จะต้องใช้แรงคนสักเท่าใด ดูเหลือที่จะประมาณ อย่างเช่นสร้างนครวัดเห็นจะต้องเกณฑ์จำนวนคนประจำทำงารนับด้วยหมื่น ให้ไปตั้งต่อยศิลาอยู่ที่เขาลิ้นจี่บ้าง ไปเที่ยวขุดหาแลงที่อื่นบ้าง เปนพนักงารขนศิลาและแลงมาจากที่นั้นๆ บ้าง ยังพวกคนยกขนขึ้นเรียบเรียง ในสมัยเมื่อยังไม่มีเครื่องจักรกล ซึ่งจะช่วยแรงคน จะต้องใช้คนมากสักเท่าใดจึงจะพอแก่งาร เพราะฉนั้นคิดดูก็พอเห็นได้ว่าจะต้องใช้อำนาจสักเพียงใด และไพร่พลที่ต้องกะเกณฑ์นั้นจะได้ความเดือดร้อนสักเพียงใด นครวัดนับว่าเปนอนุสาวรีย์โบราณซึ่งใหญ่โตและสง่างามอย่างที่สุดแห่งหนึ่งในโลก แต่เมื่อคิดถึงราคาที่ท่านผู้สร้างต้องลงทุนก็น่าอนาถใจ ด้วยตามเรื่องพงศาวดารปรากฎว่า พอเสร็จสร้างนครวัดแล้ว ประเทศขอมก็สิ้นกำลัง ต่อมาไม่ช้านานเท่าใดก็ต้องตกอยู่ในอำนาจของชาติอื่น
ข้อที่สุดซึ่งจะกล่าวในเรื่องปราสาทหินที่ได้มาดูคราวนี้ อยากจะลงความเห็นไว้ว่าการที่อ่านคำพรรณาเช่นกล่าวมาในหนังสือนี้ก็ดี หรือดูรูปที่เขาถ่ายก็ดี สำคัญใจไว้อย่างไร ครั้นไปเห็นตัวจริงก็รู้สึกว่าสำคัญผิดไปเสียโดยมาก เพราะฉนั้นผู้ที่อยากดูปราสาทหิน ถ้าสามารถไปได้ควรไปดูให้ถึงที่ ได้ดูแล้วจะไม่เสียใจเลย
วันนี้มีพวกอเมริกันเดิรทางมาถึงนครวัดอิกหมู่หนึ่ง ได้ยินว่าจะมีพวกเจ้าหญิงชาวอิยิปต์มาพรุ่งนี้อิก ๔ คน วันศุกร์ก็ว่าจะมีพวกเดิรทางมาอิก ๑๘ คน ผู้จัดการโฮเต็ลออกจะรู้สึกลำบากด้วยที่ไม่พอให้คนอยู่ แต่พวกเราจะไปพรุ่งนี้ ถ้งกระนั้นพวกที่จะมาใหม่ก็มากกว่าพวกเราอิกมาก ในโฮเต็ลดูเหมือนจะมีที่ห้องคนอาศรัยสัก ๑๕ ห้อง ถ้าคนมากก็ต้องอยู่ห้องละหลายคน โฮเต็ลนี้ทราบว่าเปนของบริษัทเมสชาจรีฟลูเวียลที่เดิรเรือจัดการ การกินอยู่ ๆ ข้างดี และมีพาหนะของโฮเต็ล คือรถยนต์และมีช้างของโฮเต็ล ๒ เชือกสำหรับรับพาคนโดยสาน รัฐบาลช่วยจัดคนสำหรับนำทางคนเที่ยวด้วย คนนำทางนั้นเปนพวกเสมียนเขมรที่พูดภาษาต่างประเทศได้ เขาสั่งสอนให้รู้จักอธิบายโบราณสถานต่าง ๆ ค่าโฮเต็ลและค่าพาหนะเรียกแรงอยู่สักหน่อย แต่เมื่อคิดดูก็เห็นอกผู้จัดการโฮเต็ล ด้วยจำนวนคนที่มาเที่ยวไม่ยุติ บางฤดูก็มีมาก บางฤดูก็มีน้อย บางทีก็ไม่มีใครมา เขาต้องเตรียมโฮเต็ลเสียค่าโสหุ้ยอยู่เปนนิจ ก็ต้องคิดถัวกัน ได้ยินว่าแต่เดิมโฮเต็ลเปิดเพียงปีละ ๔ เดือน แต่เดี๋ยวนี้ตั้งแต่มีรถยนต์ มีคนมาดูนครวัดนครธมตลอดปี แลจำนวนคนที่มาก็มากขึ้นทุกที รัฐบาลกำลังคิดอ่านจะให้ค่าโฮเต็ลและค่าพาหนะลดน้อยลง เพื่อให้มีผู้มาเที่ยวมากขึ้น จะได้เกิดประโยชน์แก่บ้านเมืองในทางอื่น สังเกตดูการที่มาพบปะคนเดิรทางต่างชาติ ดูก็ชอบกลอยู่ ถ้าเปนอเมริกันมักจะยิ้มแย้มและเลียมให้คุ้นในไม่ช้า ถ้าเปนฝรั่งเศส บางคนที่มีตำแหน่งแห่งโคน ก็มักไปพูดกับผู้กำกับให้ชักนำให้รู้จักกับเรา ที่เปนแต่คนเดิรทางมาเที่ยวสามัญ อยู่ด้วยกันไปเฉยๆ ไม่รู้จักกันก็มี แต่สังเกตได้ว่าเขาคงแสดงอัชฌาสัยดีต่อเราทุกพวกไม่มีเว้น
มองสิเออบอดูแอง เรสิดังสุปีริเอกรุงกัมพูชา กับโปรเฟสเซอร์ดือคูแองช่างปั้น และนายร้อยโท กอนเน นายทหารคนสนิท ซึ่งขึ้นมารับเรากลับโดยทางรถยนต์ ออกจากเมืองพนมเพ็ญแต่เช้า ๕ นาฬิกา ๓๐ นาฑี มาถึงเมืองเสียมราษฐเวลา ๑๑ นาฬิกา เจ้าหญิงได้ช่วยกันทำของกินอย่างไทยส่งไปเลี้ยงเวลากลางวัน ครั้นเวลาบ่ายมาหาที่โฮเต็ล สนทนาปราไสและถ่ายรูปด้วยกันแล้ว เชิญให้พวกเราไปกินอาหารเย็นด้วยที่จวนซึ่งสร้างใหม่ในเมืองเสียมราษฐ ครั้นเวลาค่ำ ๗ นาฬิกาให้รถมารับไปด้วยกันทั้งหมด พูดกันถึงเรื่องที่จะเดิรทางบกขากลับ เรสิดังสุปีริเอเอารถยนต์ขึ้นมาจากเมืองพนมเพ็ญสำหรับให้พวกเรากลับอิกหลังหนึ่ง รวมเปนสองหลังด้วยกันกับรถยนต์ซึ่งเรสิดังสุปีริเอ ได้ส่งล่วงหน้าขึ้นมาสำหรับเราเที่ยวเตร่แต่แรกมาถึง แลสั่งให้เจ้าเมืองหารถยนต์ที่ในเมืองเสียมราษฐรับขนหีบผ้าไปส่งที่กำพงจามอิกหลังหนึ่ง รวมเปนกระบวรรถ ๓ หลังด้วยกัน ของที่จะไปทางบกฉเพาะใช้ ๒ วัน นอกจากนั้นส่งกลับทางเรือเมล์ ให้นายสมบุญ โชติจิตร คุมไป เรือจะออกจากเมืองเสียมราษฐ่ตอวันที่ ๔ เวลาเช้า ถึงเมืองพนมเพ็ญทีหลังเราไปถึง ส่วนเรสิดังสุปีริเอจะล่วงหน้าออกจากเมืองเสียมราษฐ แต่เวลาเช้า ๕ นาฬิกา ๓๐ นาฑี ไปคอยรับอยู่ที่เมืองกำพงธม ซึ่งจะเปนที่พักกินกลางวัน กะให้กระบวรเราออกในระหว่างเวลา ๗ จน ๘ นาฬิกา ครั้นกินอาหารเสร็จแล้วกลับมาโฮเต็ลแต่หัวค่ำ ด้วยจะมาจัดของ ทั้งเห็นว่าเรสิดังสุปีริเอเดิรทางเหนื่อยจะได้ผ่อนพัก
๖ กลับเมืองพนมเพ็ญทางเมืองกำพงจาม
วันที่ ๒ ธันวาคม เวลาเช้า ๗ นาฬิกา ออกจากโฮเต็ลนครวัด พวกเจ้าเมืองกรมการและผู้จัดการโฮเต็ลพากันมาส่ง จัดผลไม้และขนมให้มาสำหรับกินในรถ ขับรถกลับเข้ามาทางเมืองเสียมราษฐ แล้วข้ามลำน้ำมาข้างใต้
ถนนตอนพรมแดนเมืองเสียมราษฐต่อกับมณฑลกำพงธมยังไม่แล้วดี ได้เห็นเวลากำลังทำถนน พอรู้เค้าเงื่อนวิธีทำถนนของฝรั่งเศสบ้าง ได้ยินว่าถนนที่ทำนั้นเขากำหนดเปน ๓ ชนิด ชนิดที่ ๑ ถนนสำหรับโคโลนี คือทำเพื่อประโยชน์รวมกันทุกอาณาเขต รัฐบาลกลางที่เมืองฮานอยเปนผู้คิดว่าควรจะทำไปทางไหน และใช้เงินของรัฐบาลกลางก่อสร้าง ชนิดที่ ๒ เปนถนนสำหรับอาณาเขต คือคิดทำเพื่อประโยชน์ฉเพาะอาณาเขต อาณาเขตตังเกี๋ยก็ส่วนหนึ่ง อาณาเขตญวนก็ส่วนหนึ่ง อาณาเขตไซ่ง่อนก็ส่วนหนึ่ง อาณาเขตกัมพูชาก็ส่วนหนึ่ง อาณาเขตลาวก็ส่วนหนึ่ง รัฐบาลอาณาเขตนั้นๆ คิดและก่อสร้าง และใช้เงินของอาณาเขตนั้นๆ ชนิดที่ ๓ เปนถนนสำหรับมณฑล หรือเมืองซึ่งจะทำมาต่อกับถนนอาณาเขต รัฐบาลมณฑลนั้น ๆ เปนผู้คิดผู้ทำ และใช้เงินของมณฑลนั้นๆ ถนนที่เรามาวันนี้เปนถนนชนิดอาณาเขตของกรุงกัมพูชา วิธีทำนั้นคือในชั้นต้นกรุยทางเสร็จแล้ว พูนดินเปนโครงถนน (อย่างเราทำทางรถไฟ) ทุบปราบและทำสพานไม้ชั่วคราวพอให้ใช้รถยนต์เดิรได้เสียชั้นหนึ่งก่อน ทิ้งไว้จนดินยุบแน่นได้ที่ (และมีเงินพอจะทำ) จึงลงมือทำเปนถนน การที่ทำถนนดูเหมือนจะลงทุนซื้อเครื่องมือเปนเงินมากมาย แต่ในสายที่เรามาวันนี้ มีรางเหล็กอย่างยกได้เปนผืน ๆ และมีรถเหล็กเดิรบนราง สำหรับขนดินและขนศิลาลากด้วยรถจักรมากทีเดียว ตำบลใดเปนที่ส่งศิลาและทรายของใช้ทำถนน วางปลายรางไปแต่ที่ตำบลนั้นตั้งหลาย ๆ ร้อยเส้น ตามทางมีเรือนที่พักของนายช่างผู้อำนวยการและโรงคนรองงารอาศรัยตั้งเปนแห่ง ๆ เหมือนเช่นทำรถไฟ มีเรือบรรทุกศิลาไปส่งที่ปลายราง รถรางรับบรรทุกพ่วงรถจักรลากไปจนถึงที่เทถมถนน และมีลูกกลิ้งสติมก็มาก กลิ้งบดแล้วโรยทรายให้เรียบ ทำตอนไหนสำเร็จแล้วก็ยกรางขึ้นบรรทุกรถ แล้ววางรางขนย้ายไปตั้งเซกชันใหม่ ทำถนนที่ตอนอื่นต่อไป ถึงเวลาทำถนนเสร็จแล้วเช่นนี้ สพานยังใช้เปนสพานไม้ชั่วคราว ค่อยเปลี่ยนทำเปนของถาวรเปนลำดับไป (ดูเหมือนเรื่องทำสพานจะแล้วแต่เศษเงินมีเหลือปีละเท่าใดก็ทำเท่านั้น) สังเกตดูถนนตอนแต่เมืองเสียมราษฐมาจนเมืองกำพงสวาย อันตั้งที่ว่าการมณฑลกำพงธม จำนวนสพานที่ทำเปนของถาวรเสร็จแล้ง กับสพานที่กำลังทำเปนของถาวร และสพานซึ่งยังเปนของใช้ชั่วคราว จำนวนจะเท่า ๆ กัน แต่ในเวลาที่ทำสพานเขาไม่ยอมให้ปิดถนน เพราะฉนั้นจะทำสพานตรงไหนต้องถมดินทำเปนถนนโค้งสำหรับรถเดิรอ้อมชั่วคราวทุกแห่ง เรสิดังสุปีริเอบอกว่าถนนที่ทำตั้งแต่กำพงธมไปถึงเมืองเสียมราษฐระยะทางราว ๑๕๐ กิโลเมตร์ (คือ ๓๗๕๐ เส้น) ลงทุนเปนเงิน ๖๐๐,๐๐๐ เหรียญ แต่การรักษาถนนที่ทำแล้วรักษาดียิ่งนัก แม้ถนนยืดยาวนับตั้งหมื่นเส้น และผ่านไปในที่ทุ่งนาป่าเปลี่ยวโดยมาก ที่จะผ่านหมู่บ้านนั้นน้อยแห่ง เขาวางคนสำหรับปัดกวาดและซ่อมแซมมีตลอดทุกระยะ รักษาเรียบรื่น จะหาแต่รกสักแห่งหนึ่งก็หาพบไม่ เมื่อลองคิดดูถึงประโยชน์ที่จะได้จากการทำถนนยืดยาวและมากมายหลายแห่งเช่นฝรั่งเศสทำ ดูเหมือนประโยชน์จะเปน ๒ ชั้น คือประโยชน์ปัจจุบันและประโยชน์ในอนาคต ส่วนประโยชน์ในปัจจุบันนั้นเห็นจะได้แก่รับาลมากกว่าผู้อื่น เพราะอาจจะใช้รถยนต์ไปมาได้รวดเร็ว มีการเกิดขึ้นฝ่ายพลเรือน เช่นจะไปตรวจราชการก็ดี หรือการฝ่ายทหาร หากจะเกิดจลาจลขึ้นที่ใดจะส่งกำลังไปปราบปรามก็ดีก็เปนการสดวก ไม่จำเปนต้องมีเจ้าพนักงารหรือรี้พลแยกย้ายไปเที่ยวตั้งประจำอยู่ตามท้องที่มากมายอย่างแต่ก่อน ตัดความเปลืองและความลำบากในเรื่องนั้นลงเปนตัวกำไรที่ได้จากทำถนน แต่ส่วนราษฎรนั้นดูจะยังไม่สู้ได้รับประโยชน์ในปัจจุบันนัก เพราะหมู่บ้านที่ตั้งมาแต่ก่อนสร้างถนน อยู่ห่างถนนโดยมาก มาทางถนนนานๆ จะพบหมู่บ้านที่อยู่ริมถนนสักแห่งหนึ่ง ยานพาหนะของราษฎรเล่าก็ยังใช้เกวียนอย่างเก่าอยู่โดยมาก เกวียนอย่างเก่านั้น ถ้าปล่อยให้เดิรบนถนนก็กัดถนนเสีย ดูเหมือนรัฐบาลฝรั่งเศสจะห้ามไม่ให้เดิรบนถนนอยู่แล้ว ด้วยเห็นรอยทางเกวียนมีอยู่ข้างถนนเนือง ๆ ถึงยอมให้เดิรบนถนน เกวียนเหล่านั้นเองก็ทนไม่ได้ ด้วยทำเปนเครื่องผูกสำหรับแต่เดิรกับที่ทราย ต่อเปลี่ยนเปนเกวียนล้อหุ้มเหล็กเมื่อใด เกวียนกับถนนจึงจะเข้ากันได้ เกวียนเช่นว่ายังไม่เห็นมีกี่หลัง ในปัจจุบันนี้ประโยชน์ที่ราษฎรได้เพียงเดิรทางสดวกขึ้น แต่ประโยชน์ส่วนอนาคตนั้นราษฎรและบ้านเมืองคงจะได้เปนอันมากไม่ต้องสงสัย เดี๋ยวนี้ก็พอสังเกตเห็นได้อยู่แล้ว สองข้างถนนที่ผ่านไป ที่ป่าดงมีรอยโก่นสร้างถางทำไร่และบ้านเรือนร้านตลาดขึ้นใหม่ไปทุกแห่ง หมู่บ้านที่จะเกิดขึ้นในภายหน้าคงหันมาสร้างริมถนนหลวง หรือมิฉะนั้นก็คงทำถนนสายแยกเข้าไปหาหมู่บ้าน การขนสินค้าต่างๆ มีแต่จะสดวกขึ้นทุกที เมื่อพูดกับเรสิดังสุปีริเอถึงเรื่องทำถนน เราพูดขึ้นว่าเกวียนอย่างโบราณใช้กับถนนไม่ได้ เขาบอกว่าพระเจ้ากรุงกัมพูชาได้ออกประกาศแล้ว ว่าเมื่อพ้น ๒ ปีล่วงไปจะไม่ยอมให้เกวียนอย่างเก่าขึ้นเดิรบนถนนเปนอันขาด ต่อเกวียนที่มีล้อหุ้มแผ่นเหล็กจึงจะยอมให้เดิร
ในทางที่มาวันนี้พอเข้าแขวงมณฑลกำพงธม ถนนทำตามแนวถนนขอมแห่งหนึ่ง ตรงที่ข้ามห้วยสะตุงบาออ เปนห้วยใหญ่และลึก ขอมได้ทำสพานช้างข้ามห้วยไว้แต่โบราณ เปนสพานก่อด้วยแลงอย่างแขงแรง เปิดทางน้ำเดิรหลายช่อง สูงจากท้องห้วยขึ้นมาถึงรดับถนนเห็นจะราว ๕ วา พนักสพานทำด้วยศิลาเปนรูปพระยานาค ๗ เศียรยังปรากฎอยู่ดูแยบคายดี มาถึงกำพงธมเวลาเช้า ๑๐ นาฬิกา ๓๐ นาฑี เรสิดังสุปีริเอพาไปดูโฮเต็ลซึ่งสร้างใหม่เปนตึกสองชั้น จะเปิดในเดือนมกราคมนี้ สร้างขึ้นโดยความคิดของเรสิดังสุปีริเอคนนี้เอง เหตุด้วยตำบลกำพงธมอยู่กึ่งทางตั้งแต่เมืองพนมเพ็ญที่จะไปเมืองเสียมราษฐ ที่ว่าการมณฑลกำพงธมซึ่งตั้งอยู่ในเขตจังหวัดกำพงสวายนั้น ตั้งอยู่ริมคลองใหญ่ เขมรเรียกว่า แพรกสทึงแสน ฝรั่งเศสสร้างสถานที่ต่าง ๆ เปนตึกตามแบบเมืองมณฑลในกรุงกัมพูชา ดูโฮเต็ลแล้วพาไปพักที่บ้านเรสิดังเรสิดัง ชื่อมองสิเออสเตรมเลร์ เคยไปเปนกงสุลอยู่ที่เมืองอุบลยังพูดไทยได้ ช่วยกันต้อนรับกับภรรยาอย่างแขงแรง เจ้าเมืองเขมรเปนตำแหน่งออกญาเดโชผู้ว่าราชการจังหวัดกำพงสวายก็มารับ เปนคนรุ่นใหม่พูดได้คล่องทั้งภาษาฝรั่งเศสและภาษาไทย
เจ้าเมืองเขมรที่มารับมักแต่งครึ่งยศติดตรา วันนี้มีโอกาศได้ถามถึงเรื่องเครื่องอิศริยาภรณ์เขมร ได้ความว่ามี ๓ อย่าง อย่าง ๑ เรียกว่า โอดรวยกำโพช หมายความว่าเครื่องอิศริยาภรณ์กรุงกัมพูชา สร้างแต่ครั้งสมเด็จพระนโรดมครองกรุงกัมพูชา มี ๕ ชั้น ตั้งแต่สายสพายลงมาจนแขวนแพรแถบติดอกแพรสีแดงขอบเขียว แต่เครื่องอิศริยาภรณ์โอดตรวยก่ำโพชนั้นเดี๋ยวนี้ทำเปนของฝรั่งเศสขึ้นอิกอย่างหนึ่ง ใช้แพรสีขาวขอบเหลือง เสนาบดีกระทรวงเมืองขึ้นเปนผู้ให้ ยอมให้ใช้ในประเทศฝรั่งเศสแต่อย่างข้างหลัง อย่างที่กล่าวมาก่อนใช้ได้แต่ตามเมืองขึ้น ได้ยินว่าตรามังกรทองของญวน ก็ทำเปน ๒ อย่างเช่นว่านี้เหมือนกัน มีเครื่องอิศริยาภรณ์ของเขมรซึ่งสร้างขึ้นใหม่ในครั้งสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ ๒ อย่างเรียกว่า สุวัตราภรณ์ แพรสีเขียว ตัวตรากลางเปนรูปปรางค์สามยอด อย่าง ๑ เข้าใจว่ามี ๓ ชั้น คือชั้นที่ ๑ แขวนคอ ชั้นที่ ๒ ติดแพรแถบมีดอกไม้ห้อยอก ชั้นที่ ๓ ติดแพรแถบห้อยอกไม่มีดอกไม้ เครื่องราชอิศริยาภรณ์อย่างนี้ ว่าสำหรับประทานเปนบำเหน็จความชอบที่ทำนุบำรุงกสิกรรม อิกอย่าง ๑ เรียกว่ามณีสุราภรณ์ ตัวตราเปนทองเกลี้ยง ห้อยแพรสีเหลือง สำหรับประทานผู้มีวิชาความรู้
เรสิดังเลี้ยงกลางวันเปนการเลี้ยงรวมกันกับเรสิดังสุปีริเออด้วย ครั้นกินเลี้ยงแล้วเรสิดังสุปีริเอล่วงหน้าไปก่อนตามเคย ไปได้สัก ๑๕ นาฑี เราจึงขึ้นรถตามไปภายหลัง ไปตามถนนทางที่จะไปเมืองพนมเพ็ญ จนถึงหลักทางเหลืออยู่ ๒๐๐๐ เส้น จึงแยกไปทางตวันออกสักชั่วโมงหนึ่งถึงชานเมืองกำพงจาม ไปหยุดที่ปราสาทหิน เรียกว่า วัดนครชัย เปนวัดพระพุทธสาสนาฝ่ายมหายาน ฝีมือสร้างรุ่นเดียวกับเทวสถานบรรยงก์ เรสิดังสุปีริเอมาคอยรบอยู่ที่นั่น มีผู้คนมาดูเกลื่อนกลุ้ม เรสิดังกำพงจามชื่อมองสิเออมาร์ตีกับภรรยาออกมารับ และจัดของว่างเลี้ยงที่วัดนั้น พระสงฆ์ก็ตั้งเลี้ยงด้วยอิกขาหนึ่ง ดูของโบราณเสร็จแล้วขึ้นรถต่อไปอิกทางหนึ่ง ประมาณ ๕๐ เส้นถึงเมืองกำพงจาม ตั้งอยู่ริมแม่น้ำโขงฝั่งตวันตก เปนเมืองที่ว่าการมณฑลอย่างฝรั่งเศสสร้าง เรสิดังพาขี่รถเที่ยวดูเมืองจนทั่วแล้วพาไปส่งที่เรือไฟจอดอยู่ที่ท่าเมือง เรือไฟที่จัดไว้ ๒ ลำ เปนเรือสำหรับเรสิดังสุปีริเอไปตรวจราชการ มีห้องนอนพอแต่เรากับลูก จัดให้เปนเรือสำหรับเราล่องลำน้ำโขงลำ ๑ เอาเรือไฟสำหรับเรสิดังกำพงจามตรวจราชการมาเปนเรือสำหรับบริวารอิกลำ ๑ จอดเทียบกัน จัดให้นอนค้างในเรือ เพราะเรือจะออกแต่เวลาดึก ๓ นาฬิกา เวลาค่ำ ๗ นาฬิกาให้รถมารับไปกินอาหารเย็นที่บ้านเรสิดังพร้อมกับเรสิดังสุปีรีเอเหมือนอย่างเลี้ยงมาที่อื่น แล้วกลับลงมานอนเรือ เวลา ๓ นาฬิกาออกเรือ
มองสิเออบอดูแองเรสิดังสุปีริเอ เคยเปนเรสิดังอยู่เมืองกำพงจามนี้คราวหนึ่ง อธิบายถึงเรื่องชื่อกำพงจามว่า ที่แปลกันว่า“ท่าของพวกจาม” นั้นผิด พวกจามอยู่ข้างใต้ลงไปมาก หาได้มาเกี่ยวข้องถึงที่ตรงนี้ไม่ ที่ถูกนั้นคือ “กำพงจำ” หมายความว่าท่าเปนที่หยุด (คำว่า จำ ในที่นี้หมายความตรงกับที่เราใช้ว่าเรือนจำ หรือจำพระวัสสา) การที่เรามาเมืองกำพงจามคราวนี้ เกิดแต่อยากจะเห็นแม่น้ำโขงข้างตอนใต้ ว่าจะผิดกับข้างตอนเหนือ คือตั้งแต่เมืองหนองคายลงมาจนเมืองมุกดาหาร ซึ่งเราได้เห็นแล้วนั้นอย่างไร มาได้ความว่าอาจจะไปเรือไฟจากเมืองกำพงจามนี้ ทางวันครึ่งถึงแก่งลิผี และว่าไปได้โดยสดวก รู้เข้าก็นึกเสียดายยิ่งนักที่ไม่รู้เสียก่อน หาไม่ก็จะพยายามขึ้นไปให้ถึงแก่งลิผี ซึ่งในพงศาวดารกล่าวว่าสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาทได้ให้ขุดคลองเอากองทัพเรือขึ้นไปตีเมืองเวียงจันท์เมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๓๒๑ แต่นี้โปรแกรมเขาได้กะการและนัดหมายเสียเสร็จแล้ว ก็จำต้องงด
วันที่ ๓ ธันวาคม เรือไฟล่องแต่เมืองกำพงจามมาในลำแม่น้ำโขง เรือของเรสิดังสุปีริเอที่เรามาเปนเรือดาดฟ้าสองชั้น ชื่อเรือพระตะบอง พนักงารเดิรเรือเปนญวนทั้งนั้น ตัวกัปตันนั้นเช่นเดียวกับกัปตันยากัปตันหมัดของเราแต่โบราณไม่มีผิด พิเคราะห์ดูแม่น้ำโขงตอนใต้ คล้ายก้บแม่น้ำเจ้าพระยาตอนข้างเหนือ เช่นที่เมืองอุตรดิฐ แต่ต้องขยายส่วนออกไปสัก ๕ เท่า คือฝั่งเปนดินอ่อน สายน้ำกัดตลิ่งพังทางหนึ่ง ไปมูลเปนหาดขึ้นอิกทางหนึ่ง เปลิ่ยนได้ปีละมาก ๆ เห็นเรือไฟเดิรรับส่งสินค้าและคนโดยสารสัก ๔-๕ ลำ ทั้งสองฝั่งมีวัดวาบ้านเรือนและเรือกสวนเปนระยะมาไม่เปลี่ยว และไม่มีแก่งเหมือนแม่น้ำโขงข้างตอนเหนือ เมื่อใกล้จะถึงเมืองพนมเพ็ญ มีเกาะใหญ่ๆ หลายเกาะ มาถึงที่แม่น้ำสี่แยก ซึ่งเรียกว่า ทะเลจตุรมุข คือลำน้ำโขงกับลำน้ำทเลสาปมาประสบกับลำน้ำป่าสัก ดูงามแปลกยิ่งนัก เวลานี้ปลากำลังชุม มีเรือลำเล็กๆ คนออกไปตกเบ็ดอยู่ตั้งร้อย พอเรือเลี้ยวหัวแหลมแม่น้ำโขงก็แลเห็นปราสาทราชมนเทียรและบ้านเรือนที่เมืองพนมเพ็ญ ดูเปนเทือกตลอดคุ้ง เมื่อเรือแล่นผ่านหน้าวังขึ้นไป สังเกตดูเมืองพนมเพ็ญข้างตอนใต้เปนบ้านเรือนพวกเขมรลงมาจนริมน้ำ ไม่มีอะไรงดงามน่าดู ต่อขึ้นมาถึงตอนพระราชวัง ฝรั่งเศสกำลังทำถนนริมน้ำต่อลงมาจากตอนข้างเหนือ แลดูเห็นยอดปราสาทระกะไป ที่ตรงริมน้ำหน้าวังปักเสาธง (อย่างเดียวกับเสาธงในรัชกาลที่ ๕ เมื่อตั้งอยู่ที่หน้าหอรัษฎา) ชักธงพื้นแดงกลางน้ำเงินเหมือนอย่างธงมหาราชครั้งรัชกาลที่ ๕ ลายในธงเปนรูปมงกุฎกับพระขรรค์ตั้งบนพานสองชั้น มีฉัตร์เครื่องสูงสองข้าง ที่ในน้ำตรงหน้าวังมีตำหนักแพ คือแพแฝด มีมุขคล้ายกับแพรับช้างเผือก (คำที่เรียกว่าตำหนักแพ เกิดขึ้นในกรุงเทพ ฯ ตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ เล่ากันมาว่าเดิมทำอย่างเรือนแพ จึงเรียกว่าตำหนักแพ แต่ผู้ที่ไม่ทันเห็น ได้ยินแต่เรียกชื่อมักเข้าใจกันไปว่าเปนแพลอยในน้ำที่สมเด็จพระนโรดมเอาอย่างมาทำที่กรุงกัมพูชา ก็ด้วยสำคัญผิดเช่นนั้น) พ้นตอนวังขึ้นไปข้างเหนือเปนตลาดจีน มีตึกแถวสองชั้นติดต่อกันหลายหมู่ ริมน้ำมีถนนแล้วลงเขื่อนเปนท่าสำหรับจอดเรือค้าขาย มีเรือไฟใหญ่น้อยหลายลำ เดิรไปมากับเมืองไซ่ง่อนบ้าง เดิรตามลำน้ำโขงและลำน้ำป่าสักบ้าง รัฐบาลปันที่ให้บริษัทต่าง ๆ เจ้าของเรือเช่าจอดเรือกั้นเปนตอน ๆ ตอนของใครอยู่ตรงไหน ก็ตั้งเปนซุ้มประตูเขียนชื่อบริษัทปักไว้ตรงนั้น พ้นตอนตลาดจีนขึ้นไปถึงตอนบ้านฝรั่งริมลำน้ำมีถนนและเขื่อนต่อขึ้นไปอิกไกล ที่ท่าบ้านเรสิดังสุปีริเอ ริมน้ำมีเสาธงชักธงฝรั่งเศสสำหรับเรสิดังสุปีริเอ แต่เสาไม่สูงนัก มีสพานแพลอยสำหรับจอดเรือด้วย เหนือขึ้นไปยังมีเขื่อนและมีท่าจอดเรือต่อขึ้นไปอิก ดูเหมือนเรือหลวงจะเอาไว้ข้างตอนเหนือ เพราะเรือของเรสิดังสุปีริเอลำที่เรามา เมื่อส่งเราที่บ้านเรสิดังสุปีริเอแล้วขึ้นไปจอดอยู่ข้างเหนือ เรสิดังสุปีริเอออกจากเมืองกำพงจามแต่เวลาเช้า ๕ นาฬิกา มารถยนต์ มาถึงเมืองพนมเพ็ญแต่เวลา ๘ นาฬิกา คอยรับอยู่ที่บ้าน
เวลาบ่ายเปนวันว่างสำหรับเตรียมตัวที่จะไปเมืองไซ่ง่อนในวันรุ่งขึ้น เราจึงขึ้นรถยนต์ให้เขาขับไปตามถนน เพื่อจะดูเมืองพนมเพ็ญให้ทั่วในวันนี้ เมืองพนมเพ็ญมีชื่อเรียกเปนคำหลวงว่า “เมืองจตุรมุข” เพราะตั้งอยู่ตรงลำน้ำสี่แยกดังพรรณามาแล้ว แต่คนทั้งหลายชอบเรียกตามชื่อหมู่บ้านเดิม จึงเรียกว่าเมืองพนมเพ็ญ ถ้าว่าโดยภูมิแผนที่ ที่เมืองพนมเพ็ญตั้งอยู่เปนไชยภูมิ เพราะเหตุที่ลำน้ำอันสำคัญในทางคมนาคมกับเมืองญวน เมืองลาว และเมืองไทยมาประชุมกันตรงนี้แห่งเดียว แต่ถ้าว่าโดยพื้นที่ มีข้อเสียเปนสำคัญที่ดอนอยู่แต่เพียงริมน้ำไม่กี่เส้น ข้างในเข้าไปเปนที่น้ำท่วมถึงเปนบึงบางกว้างใหญ่ตั้งสิบเส้น และยาวตลอดไปตามลำแม่น้ำทั้งทางเหนือและทางใต้ การสร้างเมืองจำต้องถมที่ตั้งเก้าศอกสิบศอก เพราะฉนั้นพื้นที่ๆ ถมได้ขนาดมีเพียงแต่ตอนวังขึ้นไปจนตอนบ้านฝรั่ง ทางใต้วังพื้นที่ยังต่ำต้องอาศรัยถนนเปนคันกั้นน้ำ ที่บ้านเรือนพวกเขมรต่ำกว่าถนนราวสองศอก ทางแถวบ้านเขมรถ้าเปนที่ยังไม่ได้ถมก็ต้องปลูกเรือนอย่างเรือนแพเสาสูง ๆ ที่ภายในถนนล้อมบ้านเรือนปลูกเปนตึกมีบ้าง ที่เขาชี้ว่าเปนวังเจ้าหรือบ้านขุนนางผู้ใหญ่ ก็เปนตึกหลังย่อมๆ ไม่เห็นมีที่จะดูเปนสง่าผ่าเผย เห็นบ้านใหญ่อยู่แต่บ้านออกญาวัง กั้นกำแพงล้อมรอบอยู่ตรงหน้าพระราชวัง แต่ส่วนพระราชวังเอง ข้างตอนหน้าฝรั่งเศสทำใหม่ดูภาคภูมิดี แต่ตอนข้างหลังวังก็ยังซอมซ่อ ต่อขึ้นไปถึงตอนตลาดจีนเปนตึกแถวสองชั้นเปนพื้น ตอนบ้านฝรั่งตึกแถวค่อยมั่งคั่งขึ้น มีสถานที่ทำการต่างๆ และเรือนอยู่รายตลอดไป ประมาณขนาดเมืองพนมเพ็ญยาวตามลำน้ำเห็นจะสักร้อยเส้น กว้างยืนขึ้นไปแต่ลำน้ำราวยี่สิบห้าเส้น กำลังถมที่ขยายเมืองออกไปทางด้านหลังและสร้างตึกเปนบ้านให้เช่าใหม่ๆ หลายหลัง ถนนทำดีมีไฟฟ้ารายตลอด และปลูกต้นไม้ทั้งสองข้าง
๗ ไปเมืองไซ่ง่อน
วันที่ ๔ ธันวาคม ส่งของขึ้นรถยนต์อย่างรถกะบะให้ล่วงหน้าไปแต่เช้า ครั้นเวลาเช้า ๘ นาฬิกาครึ่ง ขึ้นรถยนต์ออกจากเมืองพนมเพ็ญไปเมืองไซ่ง่อน รถยนต์ไปสองหลังด้วยกัน การที่จะไปเมืองไซ่ง่อนครั้งนี้ ที่จริงไม่ได้ตั้งใจมาแต่กรุงเทพ ฯ ด้วยทราบอยู่แต่ก่อนว่าจะต้องไปเรือเมล์ ทั้งไปทั้งมาจะเปลืองเวลาราว ๗ วัน เราหมายจะไปดูนครวัดนครธมเปนสำคัญ ถึงเมืองพนมเพ็ญก็หมายเพียงจะอยู่พักพอจับเรือเมล์ที่จะไปเมืองเสียมราษฐ ขากลับก็จะพักพอจับเรือเมล์กลับไปกรุงเทพ ฯ แต่เมื่อได้รู้กำหนดว่าเรือเมล์ที่จะกลับไปกรุงเทพ ฯ เขาจะมารับต่อวันที่ ๑๒ ธันวาคม มีวันมากขึ้นกว่าคาดไว้แต่เดิม ฝ่ายเรสิดังสุปีริเอช่วยคิดกะโปรแกรมให้ด้วยความเอื้อเฟื้อ ประสงค์จะให้เราได้เห็นที่ต่างๆ ได้มาก เมื่อคิดกำหนดวันที่จะอยู่ดูนครวัด นครธมถึง ๑๐ วันแล้ว ยังมีเวลาที่จะไปที่อื่นได้อิก จึงแนะให้ไปดูเมืองไซ่ง่อน เพราะเดี๋ยวนี้มีถนนไปรถยนต์จากเมืองพนมเพ็ญถึงเมืองไซ่ง่อนได้ใน ๖ ชั่วโมง ไม่ต้องเสียเวลามากเหมือนแด่ก่อน อิกประการหนึ่ง ว่าเราพาลูกสาวไปดูปราสาทหินซึ่งเปนของชอบของเราแล้ว ควรจะให้ลูกสาวได้ไปเที่ยวห้างหอ อันเปนของชอบของผู้หญิงบ้าง ฝ่ายฝรั่งเศสที่ชอบพอกันต่างก็เข้ากับลูกสาว อยากจะให้พาไปเที่ยวห้างเมืองไซ่ง่อน ว่ามีห้างใหญ่พึ่งเปิดใหม่ห้างหนึ่ง ขายของทำนองเดียวกับห้างโอลูฟร์และห้างโอบองมาเชที่ปารีสน่าดู เจ้าหญิงก็อยากไปไซ่ง่อนทั้ง ๓ คน เราทนไม่ไหว นึกว่านาน ๆ จะได้มาสักครั้งหนึ่ง ไหนก็มาใกล้หนักหนาแล้ว ควรจะไปดูให้เห็นเมืองไซ่ง่อนด้วยอย่าให้เสียเที่ยว จึงตกลงว่าจะไปเมืองไซ่ง่อนสัก ๒ วัน
ออกจากเมืองพนมเพ็ญ แล่นรถลงมาข้างใต้หน่อยหนึ่งถึงท่าข้าม ต้องเอารถยนต์ลงเรือขนานมีคนแจว ๘ คน พาข้ามลำน้ำป่าสักไปขึ้นทางฝั่งตวันออกแล่นต่อไป ทางตอนแรกถมผ่านที่ลุ่มริมน้ำป่าสักไปไกลจึงถึงที่ดอน มีบ้านเรือนไร่นาไประยะหนึ่ง แล้วไปถึงที่ลุ่มริมลำน้ำโขงอิก ถนนทำตามแนวลำน้ำโขงไปข้างใต้จนถึงท่าข้ามอิกแห่งหนึ่ง ที่ข้ามแห่งนี้ทำแขงเรง มีสะพานคอนกรีตและเรือยนต์สำหรับรับรถยนต์ข้าม รถใหญ่ขนาดเช่นที่เราไปข้ามได้คราวละ ๒ หลัง ถ้าย่อมลงมาข้ามได้คราวละ ๓ หลัง รถยนต์ขึ้นฝั่งลำน้ำโขงทางฟากตวันออก แล่นต่อไปทางตวันออกเฉียงใต้ ถนนตอนนี้ทำตรงลิ่วทอดละยาวๆ ตอนแรกเปนที่ลุ่ม ครั้นถึงที่ดอนเปนทุ่งนา มีต้นตาลชุกชุมคล้ายทุ่งเมืองเพ็ชรบุรี แต่เปนทุ่งใหญ่โตแลสุดสายตาติดต่อกันไปหลายทุ่ง เวลาเที่ยงถึงมณฑลสวายเรียง ระยะทางแต่เมืองพนมเพ็ญ ๑๒๐ กิโลเมต (๓๐๐๐ เส้น) มองซิเออ ลาลอ เรต เรสิดังมณฑลสวายเรียงกับออกญาฦาจักรี1 เจ้าเมืองลำดวนอันเปนที่ตั้งมณฑลสวายเรียงต้อนรับและจัดเลี้ยงกลางวัน อยู่จนเวลาบ่าย ๒ นาฬิกาครึ่งจึงแล่นรถยนต์ต่อไป ทางตอนนี้ก็เปนทุ่งตลอดไปจนแดนญวน ตรงที่แดนเขมรต่อกับแดนญวนดูชอบกลหนักหนา แดนต่อกันที่ทุ่งอันหนึ่ง ที่ตรงแดนมีหลักก่ออิฐโบกปูนอยู่ข้างถนนหลักหนึ่ง สิ่งอื่นไม่เห็นมี แต่ว่าในตาสังเกตได้ด้วยบ้านเรือนทางข้างแดนเขมรมีวัดวา ถึงบ้านเรือนห่างก็เปนเรือนอย่างเขมรผู้คนก็เปนเขมร พอข้ามแดนญวนเข้าไป บ้านเรือนแลเห็นก็รู้ว่าบ้านญวนด้วยชอบทำเอาอย่างจีน ผู้คนก็เปนญวนไม่มีเขมรปะปน ขับรถไปข้ามลำน้ำอิกแห่งหนึ่ง มีเรือรับรถยนต์ข้ามฟาก แต่วิธีที่ข้ามนั้นทอดลวดเหล็กไว้ในท้องน้ำ มีคนสาวสายลวดชักเรือไปส่งรถยนต์ทางฝั่งโน้น รถยนต์ของรัฐบาลมีป้ายทองเหลืองแกะตัวหนังสือบอกว่าเปนรถของรัฐบาลอาณาเขตนั้นๆ ติดไว้ที่แผงหน้าคนขับ รถที่เรามาเปนรถของรัฐบาลที่กรุงกัมพูชา เมื่อข้ามเรือในแดนกรุงกัมพูชาไม่ต้องเสียค่าเรือข้าม เปนแต่เขาจดชื่อไว้ ครั้นมาข้ามลำน้ำในแขวงเมืองไซ่ง่อน เปนต่างอาณาเขตต้องเสียค่าข้ามหลังละเหรียญครึ่ง รถบรรทุกของซึ่งล่วงหน้ามาก่อน ยางล้อมาแตกกลางทาง ต้องเสียเวลาเปลี่ยนยาง มาถึงท่าข้ามนี้ก่อนเราไม่ช้านัก เรสิดังสุปีริเอให้เลขานุการญวนของเขามากับนายสมบุญ โชติจิตร ซึ่งคุมของ รถยังคอยอยู่ที่ตรงท่าข้าม ทำนองเลขานุการญวนคนนั้นจะไปเที่ยวบอกกล่าวปาวร้องอย่างใดอย่างหนึ่ง เห็นมีกำนันผู้ใหญ่บ้านตำรวจภูธรและราษฎรมาคอยอยู่เกลื่อนกลุ้ม พอเรามาถึงก็เที่ยวตามหาว่าคนไหน “องค์หว่างเสียม” คือว่า เจ้าไทย แต่กิริยาอาการแสดงความเคารพเรียบร้อยดี ออกจากท่าข้ามแล่นรถต่อมา พื้นที่ตอนนี้เปนที่เนินสูงบ้างต่ำบ้างตลอดมาจนเมืองไซ่ง่อน ข้างทางมีบ้านช่องไร่นาบริบูรณ์ ผ่านที่ว่าการอำเภอสัก ๓ แห่ง แลเห็นเสาวิทยุโทรเลขซึ่งฝรั่งเศสตั้งขึ้นไว้ที่ทุ่งข้างหลังเมืองเมื่อสัก ๓ ปีมาแล้ว มีถึง ๑๒ เสา อาจส่งโทรเลขได้ตรงถึงเมืองฝรั่งเศส พอพ้นสถานีวิทยุโทรเลขก็เข้าเขตชานเมืองไซ่ง่อน มาถึงตึกที่พักเวลาบ่าย ๕ นาฬิกา ๓๐ นาที ระยะทางมาแต่เมืองสวายเรียง ๑๑๖ กิโลเมต (๒๙๐๐ เส้น) รวมทางแต่เมืองพนมเพ็ญมาถึงเมืองไซ่ง่อน ที่นั่งรถยนต์มาในวันนี้ ๒๓๖ กิโลเมต (๕๙๐๐ เส้น) มอสิเออรกาโต กงสุลสยาม กับมองสิเออร์เปโร เลขานุการเจ้าของเมืองไซ่ง่อน มาคอยรับอยู่ที่ตึกนั้น การที่เรามาเมืองไซ่ง่อน เดิมคิดจะมาอย่างอินคอคนิโต คือมิให้ปรากฎว่าเปนเจ้านาย และมิให้รัฐบาลต้องจัดการรับรองอย่างหนึ่งอย่างใด หมายจะมาพักอยู่ที่โฮเต็ลสัก ๒ วัน พอเที่ยวดูเมืองเห็นแล้วก็จะกลับ เรสิดังสุปีริเออรับจะให้นายทหารคนสนิทของเขามาเปนผู้พาเที่ยว แต่เมื่อเรสิดังสุปีริเอบอกเจ้าเมืองไซง่อนให้ทราบเปนคำนับ เจ้าเมืองไซ่ง่อนตอบไปยังเมืองพนมเพ็ญว่า ที่เราจะไปอยู่โฮเต็ลนั้นหาสมควรไม่ จะขอจัดบ้านหลวงให้เปนที่พัก และให้เลขานุการของเขาเปนผู้พาเที่ยว เราก็ต้องรับ ครั้นมาถึงที่เมืองไซ่ง่อน ได้ความจากกงสุลว่า เจ้าเมืองได้ออกหมายจะมีการเลี้ยงให้เปนเกียรติยศในวันรุ่งขึ้น เลี้ยงแล้วจะพาไปดูละคอนออปรา ซึ่งจัดเปนการ “กาลา” ให้เปนเกียรติยศแก่เราด้วย และให้มาถามถึงสถานและที่ต่างๆ ซึ่งเราประสงค์จะดู เมื่อพูดกันเสร็จแล้วจึงรีบทำพิธีแลกเยี่ยมกับเจ้าเมืองในค่ำวันนั้น ทั้งยังแต่งเครื่องเดิรทาง เพราะหีบผ้าเรายังมาไม่ถึง เมื่อทำพิธีเสร็จและกินอาหารเย็นแล้ว ขึ้นรถไปดูเมืองเจาเลิ่ง คือเมืองซึ่งพวกจีนตั้งอยู่ต่อเมืองไซ่ง่อนไปทางทิศเหนือ มีประชาภิบาลเปนส่วนหนึ่งต่างหากจากเมืองไซ่ง่อน เจ้าเมืองสั่งให้ตัวผู้เปนนายกประชาภิบาลมารับไปเอง พาไปเที่ยวขับรถตามถนนหลายสาย มีร้านขายของจุดไฟฟ้าสว่างไปทั้งนั้น เปนที่เขาชมกันว่าน่าดูในเวลากลางคืน เรามีเวลาน้อยจึงได้มาดูในค่ำวันนี้ เมื่อมาเห็นก็นึกเปนใจเดียวกันทุกคนว่า เมืองเจาเลิ่งนี้ลักษณเหมือนเช่นถนนราชวงศ์ ถนนเยาวราชในกรุงเทพฯ นั้นเอง ผิดกันแต่โรงสีไฟทั้งปวงของเมืองไซ่ง่อนตั้งอยู่ในเขตเมืองเจาเลิ่งนี้ เมื่อดูตามถนนแล้ว เขาพาไปแวะที่สโมสรจีน นายกของสภาค้าขายจีนและกรรมการของสโมสรจีนมาคอยรับอยู่พร้อมกัน เตรียมของว่างไว้เลี้ยงพวกจีนที่เปนหัวหน้าพ่อค้าพูดอังกฤษได้เกือบทุกคน ตัวผู้เปนสภานายกสโมสรค้าขายนั้นก็ได้เคยเข้าไปกรุงเทพฯ ด้วย การสนทนากันอยู่ข้างจะสดวก ผู้เปนสภานายกบอกว่าพวกจีนรู้สึกขอบพระเดชพระคุณสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกรุงสยามอยู่ทั่วหน้า ด้วยทรงทำนุบำรุงบรรดาจีนที่เข้าไปอยู่ในพระราชอาณาเขตให้มีความสุขสำราญ มิได้กดขี่อย่างหนึ่งอย่างใด เราถามถึงการค้าขายในระหว่างเมืองไซ่ง่อนกับกรุงสยาม เขาบอกว่าหามีเท่าใดไม่ เพราะเหตุที่ต่างมีสินค้าอย่างเดียวกัน คือเข้าเปนต้น ขายส่งไปต่างประเทศด้วยกัน สิ่งสินค้าซึ่งจะต้องการจากกันและกันหามีไม่ ถามถึงสินค้าไซ่ง่อนที่ส่งไปขายต่างประเทศ เขาบอกว่าเข้าสารเปนสำคัญ นอกจากนั้นก็มีหนังสัตว์และพริกไทย กับยางรับเบอร์เปนต้น เข้าสารส่งไปขายเมืองจีนเมืองฟีลิปีนและยุโรป พริกไทยกับยางส่งไปขายเมืองฝรั่งเศส เพราะรัฐบาลให้ประโยชน์ไม่เก็บภาษีเหมือนของต่างประเทศ ถามถึงจำนวนจีนที่ไซ่ง่อน ว่ามีสักสองแสนห้าหมื่น เปนจีนฮกเกี้ยนกับกวางตุ้งโดยมาก เลี้ยงดูที่สโมสรแล้ว กรรมการสโมสรพาไปดูงิ้ว โรงที่เล่นก็เหมือนอย่างโรงงิ้วที่เล่นแถวถนนเยาวราชในกรุงเทพฯ แต่จะสอาดกว่าของเราสักหน่อย งิ้วที่เล่นเปนงิ้วสมัยใหม่ มีฉากหลังอย่างฝรั่ง และเครื่องแต่งตัวก็ไม่เหมือนงิ้วที่เล่นอย่างเก่า ถ้าจะเปรียบเช่นละคอนปราโมไทยผิดกับละคอนอย่างเก่าฉันใด งิ้วสมัยใหม่ก็ผิดกับงิ้วสมัยเก่าฉันนั้น ดูอยู่สัก ๕ นาฑี พออิ่มใจก็ขอให้เขาพาไปที่อื่น คราวนี้พาเดิรไปตามทางคนเดิรริมถนน ผ่านหน้าร้านขายของกิน มีต่างๆ ไม่ผิดกับที่ถนนราชวงศ์ ไปจนถึงโรงเตี๊ยมแห่งหนึ่ง ซึ่งเขาจัดรับหมายจะให้กินเกาเหลาเปนของว่างครั้งที่สอง พาแวะขึ้นไปพอเห็นบันไดที่จะขึ้นก็นึกชื่อได้ ว่าควรจะเรียกว่า “โรงบันไดแก้ว” คู่กับโรงบันไดทองในสำเพ็งของเรา เหตุด้วยตามคั่นบันไดประดับกระจกเงาทุกคั่น ข้างบนก็เหมือนโรงเตี๊ยมทั้งปวงในเมืองเรา มีหญิงสาวขับร้องเข้าเครื่องดนตรีเช่นเดียวกัน ผิดกันแต่เปนตึกสองชั้น เช่นโรงเตี๊ยมสมัยเก่าในกรุงเทพ ฯ ยังไม่ได้สร้างเปนสี่ชั้นห้าชั้นอย่างสมัยใหม่ ต้องบอกของดกินเกาเหลา ด้วยเดิรทางมาตลอดวัน เวลาก็ถึง ๑๑ นาฬิกาแล้ว แต่ผู้รับรองขอเปิดแชมเปน และให้กินขนมหวานเล็กน้อย แล้วจึงปล่อยให้กลับมา โรงเตี๊ยมที่เมืองไซ่ง่อนแปลกกับในกรุงเทพ ฯ อิกอย่างหนึ่ง ที่ตั้งเตียงตะเกียงกล้องสำหรับสูบฝิ่นไว้รับแขกโดยเปิดเผย ไม่ซ่อนเร้นเหมือนโรงเตี๊ยมในกรุงเทพ ฯ
วันที่ ๕ ธันวาคม เวลาเช้า ไปเที่ยวห้างใหญ่ ชื่อว่าครองแมคาแซง เดอชาแน ซึ่งพึ่งเปิดได้สัก ๗ วัน ผู้จัดการรับรองพาเที่ยวดูเอง เปนห้างใหญ่โตตึกสามชั้นทำใหม่ ตั้งของขายเปนประเภทๆ มีป้ายแขวนเพดานบอกประเภทของไว้ทุกตอน และเขียนราคาปิดไว้ตามสิ่งของที่ตั้งขายทุกสิ่ง เปนอันว่าไม่ให้ต้องไต่ถามต่อตาม ได้ยินว่าบริษัทที่ตั้งห้างนี้คิดตั้งขึ้นที่เมืองฮานอยก่อน ขายดีเพราะขายราคาถูก เห็นได้ประโยชน์จึงมาตั้งขึ้นที่เมืองไซ่ง่อนอิกแห่งหนึ่ง แล้วจะไปตั้งที่เมืองพนมเพ็ญต่อไป ดูห้างใหญ่นี้แล้วไปดูห้างอื่นๆ อิก ห้างฝรั่งเศสมักเปนห้างย่อมๆ ที่จะเปนห้างใหญ่เช่นห้างในกรุงเทพฯ มิใคร่มี เว้นแต่ห้างใหม่ที่กล่าวนั้น ได้พบผู้ที่คุ้นเคยกันมาแต่ก่อนอยู่ที่เมืองไซ่ง่อนหลายคน ดูเหมือนรู้เข้าก็เปนมาหา มีนายพันเอก เซ คนหนึ่ง ซึ่งเคยเข้าไปกับข้าหลวงปันแดน เดี๋ยวนี้ซื้อหนังสือพิมพ์ชื่อ โอปีนียอง ซึ่งพิมพ์ที่เมืองไซ่ง่อนเปนของตน ได้มาสนทนาด้วย เราก็ได้บอกให้เข้าใจอย่างได้บอกแก่พวกหนังสือพิมพ์อื่น ว่ามานี้เปนแต่อย่างคนเดิรทาง ประสงค์จะมาดูของโบราณในกรุงกัมพูชา ไม่มีกิจเกี่ยวข้องแก่ราชการบ้านเมืองอย่างหนึ่งอย่างใด ข้างฝ่ายเขาดูก็ประสงค์จะแสดงแต่ว่าหนังสือพิมพ์ของเขาไม่มีประสงค์จะให้ร้ายแก่กรุงสยามอย่างหนึ่งอย่างใด สัญญาที่จะทำกันใหม่นั้นเขาก็เห็นชอบด้วย
เวลาบ่าย ไปเที่ยวดูสถานที่ต่างๆ ตามที่เจ้าเมืองได้ถามความประสงค์ของเราไว้ คือเราประสงค์จะดูวัดญวนอย่างหนึ่ง ด้วยจะใคร่รู้ว่าพระสงฆ์นิกายญวนในเมืองญวนผิดกับในกรุงเทพฯ อย่างไรบ้าง เขาจึงพาไปดูวัดญวนแห่งหนึ่ง อยู่ในเมืองไซ่ง่อน เรียกว่า วัดดาเกา มีการแต่งธงจุดประทัดและตั้งเครื่องว่างรับ และให้พระญวนมาสวดมนต์ให้ดู ๓ องค์ แต่เมื่อดูทั่วแล้วจึงรู้ว่าหาใช่วัดอย่างพุทธาวาสหรือสังฆารามอย่างใดไม่ ที่แท้เปนศาลเจ้าลัทธิสาสนาที่เรียกว่า “เต่า” ไม่มีพระพุทธรูปเลยสักองค์เดียว มีแต่เทวรูปและรูปนักบุญตามลัทธิเต๋าเปนรูปขนาดใหญ่บ้างเล็กบ้าง แต่เปนของเก่าฝีมือจำหลักงามน่าดู พระญวนนั้นใส่เสื้อกางเกงสีเทา ๒ องค์ สีเหลืององค์หนึ่ง ห่มสังฆาฏิญวนปักไหมทองเปนลวดลายหรูหราคล้ายผ้าหน้าโต๊ะเครื่องบูชา ทำนองสวดเปนเค้าเดียวกับพระญวนทำกงเต๊ก ออกจากศาลเจ้าไปดูมิวเซียม พวกฝรั่งที่เคยเข้าไปกรุงเทพฯ ห้ามแล้วห้ามเล่าว่าไม่ควรจะไปให้เสียเวลา เพราะไม่มีอะไรซึ่งเห็นว่าเราจะชอบใจดู แต่เราว่าได้มาถึงที่แล้วจะให้เสียเที่ยวมาทำไม มิวเซียมเปนตึกสองชั้น ข้างล่างมีชิ้นศิลาเก็บมาจากปราสาทหินของจามสัก ๔-๕ ชิ้นน่าดูอยู่บ้าง ข้างบนก็เปนของพื้นเมืองพอดูได้ ออกจากมิวเซียมขี่รถเที่ยวดูเมืองไปจนถึงที่ฝังศพสังฆราชอาดริยอง ซึ่งเราอยากจะดู ด้วยมีเรื่องราวเกี่ยวกับพงศาวดารไทย คือเมื่อครั้งองค์เชียงสือเข้าไปพึ่งพระบารมีพระบาทสมเด็จ ฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกนั้น สังฆราชยังเปนบาดหลวงสอนสาสนาอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน รับเลี้ยงบุตรชายขององค์เชียงสือไว้แล้วพาไปเมืองฝรั่งเศส (แต่บุตรชายคนนั้น ต่อมาออกทรพิษตายไม่ทันได้เปนใหญ่) ในสมัยนั้นประจวบเวลาที่เมืองฝรั่งเศสเกิดจลาจล บ้านเมืองประกาศเปนริปับลิก สังฆราชอาดริยองจะไปขอกำลังรัฐบาลฝรั่งเศสมาช่วยองค์เชียงสือไม่ได้ แต่ทราบว่าพวกนายทหารของพระเจ้าแผ่นดินฝรั่งเศสถูกขับไล่ระส่ำระสายอยู่มาก จึงไปเกลี้ยกล่อมนายทหารฝรั่งเศสออกมาช่วยองค์เชียงสือได้หลายคน ครั้นกลับมาเมืองไซ่ง่อนบอกไปให้องค์เชียงสือกลับออกมาคิดอ่านตีเอาบ้านเอาเมืองคืน เปนต้นเหตุให้องค์เชียงสือหนีกลับมา เมื่อตีได้เมืองคืนพวกญวนจึงนับถือบาดหลวงอาดริยองว่าเปนผู้มีบุญคุณ เปนเหตุให้ได้เปนสังฆราช ครั้นถึงมรณภาพ พวกญวนทำที่ฝังศพให้อย่างญวน เปนทำนองศาลเจ้า ในประธานศาลนั้นฝังแต่ศพสังฆราชอาดริยอง ที่เฉลียงฝังศพสังฆราชต่อมาอิก ๒ ศพ ในบริเวณข้างหลังศาลเจ้าฝังศพสังฆราชต่อมาอิกหลายศพ ต่อนั้นไปดูโรงเรียนช่างเขียน มีครูฝรั่งเศสหัดลูกศิษย์ญวนให้เขียน และแกะทองแดงและพิมพ์หิน มีการต้อนรับแสดงวิชาให้ดู ออกจากโรงเรียนนั้นแล้วขับรถเที่ยวดูเมืองทางริมน้ำ จนค่ำจึงได้กลับมาถึงที่พัก
เวลาค่ำ ๘ นาฬิกา ไปกินเลี้ยงที่บ้านเจ้าเมือง มองสิเออโทลังส์ ผู้รั้งตำแหน่งเจ้าเมืองไซ่ง่อน เชิญแม่ทัพและกรมการผู้ใหญ่ ตำแหน่งต่างๆ ทั้งภรรยา รวมจำนวนเลี้ยง ๓๐ คน เจ้าเมืองและพวกกรมการพากันต่อว่า ว่าเราไปอยู่เมืองไซ่ง่อนน้อยวันนัก ไม่ให้โอกาศพอที่เขาจะรับรอง และพาไปเที่ยวดูที่ต่างๆ ซึ่งควรจะดู มีอยู่หลายแห่ง เช่นที่ตำบลบานัด อันเปนที่เขาสูงอากาศดี ซึ่งเขาตั้งที่อาศรัยสถานนั้นเปนต้น เราต้องชี้แจงตามความจริงว่าการที่ลงมา เดิมเรามีประสงค์แต่จะดูของโบราณในแขวงกรุงกัมพูชา ไม่ได้คิดจะมาถึงเมืองไซ่ง่อน ด้วยเกรงเวลาที่มีอยู่จะไม่พอดูของโบราณได้ทั่ว ครั้นมาถึงกรุงกัมพูชา มาทราบว่าทุกวันนี้รัฐบาลฝรั่งเศสได้ทำถนนหนทางอาจไปมาได้สดวกและรวดเร็วขึ้นกว่าแต่ก่อน จึงมาเกิดความคิดว่าจะลงมาเมืองไซ่ง่อน แต่เวลามีเหลืออยู่น้อยเสียแล้วก็มาได้แต่ ๒ วัน เสียดายนัก หาไม่ก็จะอยู่ให้นานกว่านั้น เลี้ยงแล้วเจ้าเมืองพาเราขึ้นรถด้วยกัน ภรรยาเจ้าเมืองพาเจ้าหญิงขึ้นรถไปยังโรงออปรานั่งดูในห้องของเจ้าเมืองด้วยกัน พวกที่ไปกินเลี้ยงก็ไปดูออปราด้วย แต่นั่งดูห้องอื่น ๆ มีคนมาดูมากจนเต็มโรง เข้าใจว่าต้องการมาดูพวกเราด้วย ออปราเล่นเรื่องไทสดนตรีของมาเซเนต์ ออปราที่มาเล่นที่เมืองไซ่ง่อนนี้มาจากเมืองฝรั่งเศส มาเล่นฉเพาะหน้าหนาวปีละ ๓ เดือน คือเดือนพฤศจิกายน ธันวาคม มกราคม ประชาภิบาลเมืองไซ่ง่อนให้เงินช่วยปีละแปดหมื่นแฟรงค์ (รัฐบาลฝรั่งเศสจะให้อิกเท่าใดหาทราบไม่) เปนการอุดหนุนนอกจากที่จะได้จากค่าคนดู ลักษณการที่เล่นนั้น เล่นสัปดาหะละ ๔ วัน เล่นออปราใหญ่ ออปราตลก และละคอนพูดสลับกันไป เล่นเช่นนี้มาทุกปี มาหยุดเมื่อคราวมหายุทธสงครามพึ่งจับเล่นได้อิก ๒ ปี เกือบเที่ยงคืนออปราเลิก เจ้าเมืองกับภรรยาพามาส่งถึงที่พัก
วันที่ ๖ ธันวาคม จะกลับเมืองพนมเพ็ญต่อกินกลางวันแล้ว ตอนเช้าได้ไปเที่ยวดูเมืองอิกเวลาหนึ่ง เมืองไซ่ง่อนนี้ตั้งอยู่ริมฝั่งลำน้ำโดไน ห่างปากน้ำระยะทางเรือไฟเดิร ๔ ชั่วโมง น้ำเคมยังขึ้นถึงเพราะปากน้ำไม่มีสันดอน แต่ลำน้ำโดไนเปนลำน้ำใหญ่และลึก เรือไฟแม้ขนาดใหญ่ก็ขึ้นได้ถึงเมือง ที่ริมลำน้ำตอนหนึ่งทำท่าจอดเรือลงเขื่อนยืดยาว เรือไฟเข้าเทียบถึงตลิ่งได้คราวละหลายๆ ลำ ที่ตั้งเมืองวางแผนผังและทำถนนตามแบบเมืองฝรั่งเศส แต่ตึกกว้านบ้านเรือนดูยังสับสน เพราะฝรั่งเศสพึ่งได้เมืองไซ่ง่อนเมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๔๐๓ เปนเมืองของฝรั่งเศสมาได้เพียง ๖๐ ปีเศษ บ้านเรือนซึ่งสร้างขึ้นเมื่อชั้นแรกมักเปนตึกแถวอย่างเก่า ต่อมาชั้นกลางสร้างเปนตึกสองชั้น ชั้นหลังจึงสร้างเปนตึกฝรั่งอย่างงามๆ ด้วยเหตุนี้ตึกกว้านบ้านเรือนจึงยังเปนหลายชนิดปะปนกัน กำลังสร้างใหม่เปลี่ยนของเก่าอยู่ทั่วทุกแห่ง ตึกที่งามต้องตาจริง ๆ นับว่าเปนอย่างเอกเห็นแต่ ๒ หลัง คือบ้านเจ้าเมืองหลัง ๑ กับโรงละคอนหลัง ๑ ที่กล่าวกันว่าเมืองไซ่ง่อนเหมือนอย่างปารีสเล็กๆ นั้นออกจะเกินไป แต่ว่าดูเหมือนจะใหญ่กว่าเมืองสิงคโปร์ ร้านรวงห้างหอก็มากกว่าที่เมืองสิงคโปร์ แต่ขายของฝรั่งเศสเปนพื้น บรรดาของฝรั่งเศสดูเหมือนจะหาได้ทุกอย่าง แต่จะหาของชาติอื่นมิใคร่ได้ เพราะรัฐบาลเก็บภาษีของชาติอื่นแรง เพื่อจะให้สินค้าฝรั่งเศสได้เปรียบ เปนต้นว่ารถยนต์ บรรดารถฝรั่งเศสซึ่งเราเคยได้ยินชื่อ ได้มาเห็นตัวจริงในคราวนี้โดยมาก แต่รถยนต์ชาติอื่น แม้รถฟอรดอเมริกันขายราคาถูกที่สุด ก็เห็นแล่นอยู่เพียงสัก ๓-๔ คัน ได้ยินว่ารัฐบาลเรียกภาษีรถยนต์ถึง ๔๕ เปอร์เซนต์ของราคา รถชาติอื่นก็ต้องขายได้ด้วยยากอยู่เอง สินค้าอย่างอื่นก็เห็นจะทำนองเดียวกัน
เวลาเช้า ๑๑ นาฬิกา มีพวกหนังสือพิมพ์มาขอถ่ายรูปอิกแล้ว จึงได้กินกลางว้น ได้เชิญพวกเจ้าพนักงารที่เขาได้รับรอง คือ เลขานุการของเจ้าเมือง นายกประชาภิบาลเมืองเจาเลิ่ง และกงสุลสยามเปนต้น กับทั้งผู้ที่ได้คุ้นเคยกันมากินด้วย พอเวลาบ่าย ๑ นาฬิกา ขึ้นรถยนต์ออกจากเมืองไซ่ง่อน เมื่อกลับมาถึงมณฑลสวายเรียง เรสิดังเชิญเลี้ยงของว่าง แล้วขึ้นรถแล่นต่อมา แต่วันนี้มาช้าด้วยรถหลังที่เรามาถังน้ำรั่วต้องหยุดแก้อยู่วัก ๒๐ นาฑี เห็นว่าจะมาถึงเมืองพนมเพ็ญก่อน ๘ นาฬิกา ซึ่งเปนเวลากินอาหารเย็นไม่ได้ จึงได้ให้บอกโทรเลขถึงเรสิดังสุปีริเอแต่เมื่ออยู่ที่มณฑลสวายเรียง ว่าขอให้แบ่งอาหารเย็นไว้ให้ อย่ารอกินพร้อมกันตามเคยเลย แต่คนขับรถมันชำนาญทางทั้งมีโคมฉายติดมาหน้ารถ ถึงเวลาค่ำก็ขับรถไม่ช้าลงเท่าใดนัก มาถึงเมืองพนมเพ็ญก่อนเวลา ๘ นาฬิกา ๕ นาฑี ทราบว่าเรสิดังสุปีริเอยังคอยอยู่ จึงรีบล้างหน้าไปกินอาหารมิได้เปลี่ยนเครื่องแต่งตัว ไปถามว่าไม่ได้รับโทรเลขหรือ บอกว่าได้รับ แต่ว่าได้สั่งสถานีโทรศัพท์ตามระยะทางให้บอกมาทุกระยะ ว่าเรามาถึงอำเภอไหนเมื่อเวลาไร รู้ว่าจะมาถึงก่อน ๘ นาฬิกาจึงได้รออยู่
๘ อยู่เมืองพนมเพ็ญครั้งหลัง
วันที่ ๗ ธันวาคม ตอนเช้าพักเหนื่อย แต่ใช้เวลาสนทนากับข้าราชการเก่าของกรุงกัมพูชา เขาหาตัวได้ออกญาพิพิธไอศูรย์ เดิมเปนออกญารัตนาธิเบศร์ ว่าที่จักรี เดี๋ยวนี้อายุได้ ๘๒ ปี แกบอกว่าเปนข้าหลวงเดิมของสมเด็จพระนโรดม ได้เปนผู้เข้าไปรับนักเยี่ยมกับนักพลอย ราชธิดาของสมเด็จพระนโรดม ซึ่งถวายตัวทำราชการฝ่ายในครั้งรัชกาลที่ ๔ กลับมาเมืองเขมรเมื่อสิ้นรัชกาลนั้น เรียกมาหมายจะถามถึงขนบธรรมเนียมกรุงกัมพูชาที่เราต้องการจะรู้อิก แต่ไม่ใคร่ได้ความด้วยแกแก่เกินกว่าจะอธิบายได้ ถนัดแต่เล่าเรื่องเก่า ๆ เช่นเรื่องสมเด็จพระนโรดมเมื่อยังเปนมหาอุปราช วิวาทกับองค์วัตถา แล้วมาวิวาทถึงรบกันอิกครั้งหนึ่งเมื่อสมเด็จพระนโรดมทรงราชย์ องค์วัตถาหนีออกมาจากกรุงเทพฯ แกได้เปนตัวแม่ทัพออกไปรบองค์วัตถา ไปตั้งอยู่ที่เมืองกำพงจามถึง ๓ ปี บอกชื่อองค์วัตถาว่าที่ฝรั่งเศสเรียกว่า ศรีวัตถานั้น ไม่ถูก ที่ถูกคือ ไวยวัตถา ชื่อคล้องกัน ๓ องค์ สมเด็จพระนโรดม ทรงนามราชาวดี แล้วถึงสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ แล้วจึงถึงพระองค์ไวยวัตถา การสืบถามเรื่องขนบธรรมเนียมเก่าที่นี่อยู่ข้างจะลำบากเสียแล้ว ด้วยข้าราชการชั้นเก่าก็เหลือน้อย แลมักจะแก่เกินทรงจำ ข้าราชการชั้นใหม่ก็มิใคร่มีใครเอาใจใส่ศึกษาประเพณีโบราณ มีแต่พระราชาคณะชั้นผู้ใหญ่เปนค่อยยังชั่ว ยังเอาใจใส่ทรงจำไว้ได้บ้าง
เวลาบ่าย ๓ นาฬิกา ไปดูเมืองอุดงค์มีไชย ไปรถยนต์ทางถนน ริมน้ำทำขึ้นไปข้างเหนือ ระยะทางห่างเมืองพนมเพ็ญราว ๓๕ กิโลเมต (หรือ ๘๗๕ เส้น) ถึงเขาพระราชทรัพย์ซึ่งเขาจัดเปนที่รับรอง ยังห่างตัวเมืองอุดงค์มีไชยอยู่ ๕ กิโลเมต (๑๒๕ เส้น) เขาหาได้เตรียมที่จะให้ไปถึงเมืองไม่ ว่าเพราะไม่มีอะไรน่าดู รั้ววังครั้งสมเด็จพระหริรักษ์ก็รื้อเสียหมดแล้ว เมืองอุดงค์ตั้งอยู่ที่ดอนพ้นน้ำท่วม เคยเปนราชธานีอยู่ช้านาน เมืองละแวกซึ่งเคยเปนราชธานีอิกเมืองหนึ่งก็อยู่ติดต่อเมืองอุดงค์ไปทางตวันตก เขาพระราชทรัพย์ที่เรามาดูวันนี้อยู่กลางทุ่ง เปนที่ฝังพระอัฐิของพระเจ้ากรุงกัมพูชามาแต่โบราณ มีพระเจดีย์ที่บรรจุทำงาม ๆ หลายองค์ มักสร้างตามยอดเขายอดละคู่ ยอดต่ำที่ไปถึงก่อนบรรจุอัฐิสมเด็จพระรามาธิบดีพระองค์เองกับอัฐินักพระสัฏฐา (ที่สมเด็จพระนเรศวรฯ ทำพิธีปฐมกรรม) แต่เขาพาเราขึ้นบันไดไปที่ยอดสูง ประมาณตาดูเหมือนจะต่ำกว่ายอดเขาที่พระนครคิรีเมืองเพ็ชรบุรีไม่มากมัก บนยอดนี้มีพระเจดีย์สององค์สูงประมาณองค์ละสัก ๑๐ วา บรรจุอัฐิพระศรีธรรมราชาองค์ ๑ เปนของสมเด็จพระนโรดมสร้าง บรรจุอัฐิสมเด็จพระหริรักษ์พระองค์ด้วงองค์ ๑ มีศิลาจารึกบอกเรื่องและศักราชปักไว้ที่พระเจดีย์ทุกๆ องค์ ศิลาจารึกเหล่านี้ทำเมื่อคฤศตศก ๑๙๑๙ (พ.ศ. ๒๔๖๒) คราวเดียวกันทั้งนั้น นับว่าเปนการดีที่สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ได้ทำอย่างหนึ่ง ป้องกันมิให้เรื่องตำนานของโบราณที่มีอยู่ในแขวงราชธานีสูญไปเสีย ออกจากที่พระเจดีย์เขาพาเดิรไต่ตามทางบนยอดเขาผ่านยอดต่ำลงมาโดยลำดับ และมีโบราณวัตถุสร้างไว้ทุกๆ ยอด มีปราสาทหินของขอมอย่างย่อมๆ สร้างไว้หลังหนึ่ง แต่ดินกลบขึ้นมาเสียจนพ้นทับหลังประตู จะรู้ว่ารูปร่างเปนอย่างใดไม่ได้ ฝรั่งเศสเคยขออนุญาตจะขุดตรวจปราสาทหินแห่งนี้ แต่สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ไม่ยอม ว่าที่เขาพระราชทรัพย์เปนที่บรรจุอัฐิธาตุของโบราณกษัตริย์ จะยอมให้ขุดค้นไม่ได้ จึงทิ้งอยู่จนบัดนี้ ต่อมาถึงวิหารน้อยหลังหนึ่ง ในนั้นมีรูปนักบุญหรือรูปเซียนอย่างญวนก่อปั้นด้วยปูน ขนาดหน้าตักสักสามศอกองค์หนึ่ง จะเปนใครสร้างสืบไม่ได้ความ ต่อมามีโบสถ์ในนั้นมีพระพูทธรูปนาคปรก ขนาดหน้าตักสักสี่ศอกองค์หนึ่ง ลักษณเปนพระขอมงามพอใช้ แต่จะเปนพระศิลาครั้งขอม หรือก่อปั้นด้วยปูนภายหลังทราบไม่ได้ด้วยลงรักไว้ทั้งองค์ ต่อนั้นมีวิหารน้อยไว้รูปโคนนทรีอาสนพระอิศวรทำด้วยศิลาครั้งขอม ฝีมือดีแต่หักหายไปเสียบางส่วน ลงมาอิกชั้นหนึ่ง ถึงโบสถ์พระอัฏฐารศ แต่เปนพระมารวิชัยขนาดใหญ่ สังเกตตาว่าเปนพระขอมของโบราณ มีศิลาจารึกของสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ว่า สมเด็จพระสังฆราชเที่ยงได้ปฏิสังขรณ์ค้างไว้ ทรงปฏิสังขรณ์ต่อจนสำเร็จ ทำเรียบร้อยดี เขาอิกยอดหนึ่ง ซึ่งเราไม่ได้ไปถึง เพราะอยู่ห่างไปทางตวันออก แต่แลเห็นได้ถนัด บนยอดนั้นมีวิหารน้อยหลังหนึ่งกับพระเจดีย์สององค์ เปนเจดีย์ใหญ่องค์หนึ่ง เล็กองค์หนึ่ง เขาเล่าเรื่องให้ฟัง ว่าเดิมมีพระองค์หนึ่งอยู่ที่เขายอดนั้น เลี้ยงสุนักข์ไว้ตัวหนึ่ง สุนักข์นั้นฉลาดผิดกว่าสุนักข์อื่น ได้ทำบุญปฏิบัติพระผู้เลี้ยงและบำเพ็ญคุณวิเศษต่าง ๆ ครั้นตายจึงไปเกิดเปนพระเจ้ากรุงจีน (คือพระเจ้ากรุงจีนหน้าหมา ในเรื่องนิทานศรีธนญชัย) อัฐิของพระผู้เลี้ยงและอัฐิของสุนักข์วิเศษตัวนั้น บรรจุอยู่ในพระเจดีย์ทั้งสองซึ่งกล่าวมา มองสิเออเมลีเย เรสิดังมณฑลกันดาล คือมณฑลราชธานี รวมทั้งเมืองอุดงค์มีไชยด้วย เปนผู้มาจัดการรับรองวันนี้ ปลูกปรำที่ข้างวิหารเปนที่เลี้ยงเครื่องว่าง และหาเครื่องมหรศพต่างๆ อย่างเขมรมาตั้งรายไว้ให้ดู มีทั้งมโหรีปี่พาทย์ ลิเก ละคอน เสียงประโคมครึกครื้นมีผู้คนมาดูกันมาก ถึงพวกขายของมาตั้งร้านอย่างงารไหว้พระ ต้องเที่ยวดูไปทุกแห่ง การเล่นของเขมรซึ่งควรจะพรรณาโดยฉเพาะ มีแต่เครื่องดนตรีบางอย่าง เปนต้นว่ากระจับปี่โบราณ ในเมืองไทยเลิกกันหมดแล้ว ที่เมืองเขมรเขายังเล่นอยู่ ซอสามสายก็ยังเล่น แต่ทำขนาดเล็กสักครึ่งขนาดซอสามสายของเรา ซออู้ซอด้วงนั้นต่อคันยาวขึ้นไปกว่าของเราสักคืบหนึ่ง สังเกตเพลงที่ทำเปนเพลงเขมรทั้งนั้น ขันอยู่ที่ลิเก เมื่อเราผ่านไปเห็นตัวแขกรดน้ำมนต์ออกเต้นอยู่ เราอดปากไมได้ว่า “นี่เอาอย่างมาจากบางกอก” พวกฝรั่งบางคนที่เข้าใจภาษาไทย เถียงว่าพวกที่เล่นนั้นเปนแขกจาม ลิเกเปนการเล่นของแขก เราต้องเถียงยืนยันว่า คนที่เล่นจะเปนแขกหรือฝรั่งก็ตาม แต่ลิเกอย่างที่เล่นนั้นได้แบบมาแต่เมืองไทยเปนแน่ เราได้เคยเห็นตั้งแต่แรกลิเกเกิดด้วยตาตัวเอง จะเชื่อว่าเปนอย่างอื่นอย่างไรได้ ละคอนนั้นก็น่าดู ว่าไปหามาจากเกาะแห่งหนึ่งในลำน้ำโขง มีผู้หญิงตัวละคอนสัก ๑๐ คน กับปี่พาทย์เครื่องคู่ลำรับหนึ่ง ละคอนแต่งตัวอย่างบ้านนอก แต่แต่งตามแบบละคอนหลวงกรุงกัมพูชา กระบวรเล่นเห็นรำแต่เพลงช้ากับเพลงเร็ว และมีเพลงจีนรำพัดได้ เห็นมีหนังสือบทมาวางไว้ ขอเอามาเปิดอ่านดูเปนหนังสือขอม ขึ้นต้นว่า “กาลเนาะ โฉมเจ้าไกรทองพงศา” ก็รู้ได้ว่าเอาบทละคอนไทยไปแปลงนั้นเอง นึกอยากจะให้เล่นให้ดูก็จวนค่ำเสียแล้ว มาวันนี้เรสิดังสุปีริเอก็ตามมาด้วย และมีฝรั่งทั้งชายหญิงตามมาดูด้วยอิกหลายคน กลับมาเวลาพลบ
เวลาค่ำ ๙ นาฬิกา เข้าไปดูละคอนหลวงซึ่งสมเด็จพระศรีสวัสดิ์มีประทานเปนเกียรติยศแก่เราณพระที่นั่งจันทรฉายา คือปราสาทพลับพลาสูง ได้ยินว่าเมื่อครั้งสมเด็จพระนโรดม มีโรงละคอนอยู่ข้างใต้พระที่นั่งเทวาวินิจฉัย ปราสาทจันทรฉายาสร้างไว้เปนที่เสด็จออกสนาม ตามอย่างพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ในกรุงเทพฯ เมื่อฝรั่งเศสสร้างแก้ไขวังถวายสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ ทำนองจะคิดเห็นว่าพระที่นั่งจันทรฉายาสร้างไว้เปล่าๆ มิใคร่จะได้ใช้การอันใด โรงละคอนของเดิมเล่าก็ไม่งดงามเปนสง่าราศีเหมือนอย่างโรงละคอนของฝรั่ง จึงคิดแก้พระที่นั่งจันทรฉายาที่สร้างใหม่ให้เปนโรงละคอนหลวง กระบวรลวดลายทำงามน่าดู แต่รูปสัณฐานภายนอกนั้นคงไว้ เปนปราสาทโถงสัณฐานยาว มีมุขหน้าหลังอยู่ตรงกลาง ตรงมุขหน้าลงมา ที่พื้นชั้นล่างเปิดเปนช่องคูหาใหญ่สำหรับรถเข้าไปจอดในนั้น มีบันไดวกทางข้างขวาสองบันได บันไดข้างนอกสำหรับคนดูละคอนขึ้น บันไดข้างในสำหรับตัวละคอนขึ้น ทางข้างซ้ายก็มีบันไดวกเช่นเดียวกัน ดูเหมือนจะเปนทางสำหรับพระเจ้ากรุงกัมพูชาเสด็จขึ้น ส่วนชั้นบนนั้นที่ตรงมุขหน้าเปนที่ประทับ ตั้งเก้าอี้เรียงเปนแถว พระเจ้ากรุงกัมพูชาประทับกลาง ตัวเราและลูกสาวนั่งข้างขวาเรียงกันไป ต่อนั้นถึงพวกผู้หญิงฝรั่ง เรสิดังสุปีริเอนั่งข้างซ้ายที่ประทับ และพวกฝรั่งผู้ชายที่ไปดูนั่งเรียงต่อไป ข้างหลังที่ประทับตั้งโต๊ะเครื่องราชูปโภค แล้วถึงเก้าอี้สำหรับเจ้านายและข้าราชการผู้ใหญ่กรุงกัมพูชา พวกเราที่ไปก็นั่งอยู่ในหมู่นี้ ข้างหลังต่อออกไปยกที่นั่งเปนชั้นๆ ตลอดมุขหน้าปราสาท สำหรับเจ้านายและข้าราชการ ข้างหน้าที่ประทับตรงต่อพื้นโรงละคอนมีพนักยาวตลอด พื้นโรงละคอนลดต่ำลงไปสักศอกหนึ่ง ทางมุขปราสาทด้านในตรงที่ประทับข้ามก็ยกพื้นมีพนักเช่นเดียวกัน เปนที่คนนั่งดูละคอนเหมือนฟากที่ประทับ แต่ตั้งเก้าอี้อย่างเลวมีข้าราชการชั้นรองๆ (เขาบอกว่าเปนพวกกระทรวงยุติธรรม) นั่งอยู่แถวหนึ่ง ต่อมาข้างเหนือมีพวกผู้หญิงเด็กบ้างสาวบ้าง (เขาว่าเปนนักเรียนโรงเรียนในวัง) นั่งอิกตอนหนึ่ง ปราสาทตอนต่อมุขไปข้างขวามีฝากั้น ต่อไปเปนที่ละคอนแต่งตัว พวกคนร้องนั่งกับพื้นโรงละคอนเปนสองแถวอยู่ตรงข้ามกับที่ประทับ ทางด้านสกัดข้างซ้ายตั้งปี่พาทย์ และโคมไฟฟ้าสำหรับฉายตัวละคอนเปนสีต่างๆ เครื่องประดับโรงละคอนนั้นติดธงและโคมไฟฟ้า มีระย้าที่ตรงกลางทำเปนรูปเหมือนมงกุฎฝรั่งประดับไฟฟ้าแขวนไว้ระย้าหนึ่ง
เมื่อจะมาดูละคอนวันนี้ ได้ถามเขาถึงเรื่องเครื่องแต่งดัว เขาบอกว่าแต่งอย่างกินอาหารเย็น ใช้เสื้อดำก็พอสมควร แต่เรานึกระแวงว่าบางทีทางพวกเขมรจะติดตรา และตัวเราก็เปนแขกเมือง ควรจะหนักไว้สักหน่อย จึงใช้เครื่องแต่งตัวสำหรับเวลาค่ำ ติดดาราและตราราวขนาดน้อย พวกที่ไปด้วยก็ให้แต่งตัวเช่นนั้น ครั้นไปถึง เห็นสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ทรงฉลองพระองค์ครึ่งยศสักหลาดดำปักทอง สวมสายสพายอิศริยาภรณ์ฝรั่งเศส พวกเจ้านายข้าราชการก็ติดอิศริยาภรณ์ทั้งนั้น ฝ่ายเรากลับเบาไปแต่ก็นับว่าพอรอดตัว เมื่อเราไปถึงพระเจ้ากรุงกัมพูชาเสด็จออกแล้ว พระแก้วฟ้ากับข้าราชการผู้ใหญ่มาคอยรับพาขึ้นไปบนปราสาท ได้นำลูกเฝ้าเปนครั้งแรกในวันนี้ สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ตรัสเชิญให้เรานั่งข้างขวา อิกประเดี๋ยวเรสิดังสุปีริเอก็มาถึง ตรัสเชิญให้นั่งเก้าอี้ทางข้างซ้ายที่ประทับ ออกญาวังวรเวียงไชยเสนาบดีกระทรวงวังนั่งแทรกกลางอยู่ข้างหลัง คอยเปนล่ามเวลาตรัสกับเรสิดังสุปีริเอ คนที่มาดูละคอนวันนี้เขาว่ามากกว่าที่เล่นเปนปรกติ เพราะกิติศัพท์ปรากฎว่า พอเรามาถึงเมืองพนมเพ็ญ สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ก็ตรัสสั่งให้ซ้อมละคอน ว่าจะเล่นอวดให้เต็มฝีมือ ข้างพวกฝรั่งเลยโจษกันต่อไป ว่าละคอนตัวโปรดของสมเด็จพระศรีสวัสดิ์จะออกเล่นทั้งหมดในคราวนี้ ก็พากันอยากดู ที่ตามเรามาจากเมืองเสียมราษฐเพื่อจะมาดูละคอนคราวนี้ก็มี แต่การที่ฝรั่งจะเข้าไปดูนั้น ต้องให้เรสิดังสุปีริเอขออนุญาตจึงจะเข้าไปดูได้ ส่วนพวกเราได้โอกาศไปดูหมดจนคนรับใช้ที่ไปด้วย นอกจากพวกเรามีฝรั่งชายหญิงอิกมาก แต่พวกเขมรนั้นมีแต่เจ้านายและขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยกับนักเรียนผู้หญิงที่กล่าวมา นอกจากนั้นเห็นแต่ผู้หญิงมากกว่ามาก ทำนองจะเปนพวกข้าหลวงในวัง เด็กบ้าง สาวบ้าง แก่บ้าง นั่งอยู่กับพื้นโรงละคอนตอนทางประตูโรงเต็มไปทั้งนั้น แต่วันนี้เจ้านายผู้หญิงและภรรยาข้าราชการกรุงกัมพูชาหาได้รับเชิญมาไม่ พอเราไปถึงก็มีรับสั่งให้เล่นละคอน มีโปรแกรมพิมพ์ทั้งภาษาฝรั่งเศสและภาษาเขมร ว่าละคอนหลวงจะเล่นเรื่องพระสมุท เปนภาษาไทย ประทานเปนเกียรติยศแก่เรา กระบวรที่เล่นนั้นตั้งต้นมีเทพบุตรออกรำดอกไม้เงินทองสี่คู่เบิกโรงก่อน แล้วตัวพระสมุทจึงออก จับเล่นแต่พระสมุทอยู่ในสวน นางบุษมาลีไปชมสวน พระสมุทลักนางบุษมาลีพาหนีไป ท้าวรณจักรยกทัพตาม ในโปรแกรมกะจะเล่นไปจนรณจักรตาย และพระสมุทกลับเข้าเมือง ถ้าเล่นตามโปรแกรมเห็นจะได้เลิกต่อราว ๒ หรือ ๓ นาฬิกา ทำนองเรสิดังสุปีริเอจะไปเพททูลอย่างไร ด้วยรู้ว่าเราไม่ชอบนอนดึก ลงปลายจึงมีรับสั่งให้ตัด ได้เลิกเพียงเที่ยงคืน กับ ๑๕ นาฑี
ละคอนหลวงกรุงกัมพูชานี้ ทราบเรื่องตำนานว่าแรกมีขึ้นเมื่อครั้งสมเด็จพระหริรักษ์ ได้ครูไทยมาจากเจ้าพระยาบดินทรเดชาสิงห์เสนี หัดเล่นแต่ครั้งรัชกาลที่ ๓ กรุงรัตนโกสินทร แต่เล่นเปนอย่างละคอนเจ้าต่างกรม ต่อมาถึงสมเด็จพระนโรดมจึงเล่นเอาอย่างละคอนหลวงครั้งรัชกาลที่ ๔ เมื่อสมเด็จพระนโรดมครองกรุงกัมพูชาอยู่นั้น พยายามหาครูละคอนมาจากกรุงเทพฯ ได้ใครออกมาก็ยกย่องชุบเลี้ยงได้ละคอนตัวดีของเจ้าคุณจอมมารดาเอมบ้าง ละคอนพระองค์เจ้าดวงประภาบ้าง ละคอนพระองค์เจ้าสิงหนาทบ้าง และละคอนโรงอื่นๆ มาเปนครูอิกหลายคน ละคอนหลวงครั้งสมเด็จพระนโรดมเล่นแต่ภาษาไทยอย่างเดียว มาถึงครั้งสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ก็โปรดเล่นละคอน ได้ละคอนของสมเด็จพระนโรดมประสมโรงเล่นต่อมาบ้าง หัดขึ้นใหม่บ้าง แต่เล่นทั้งภาษาไทยและภาษาเขมร ได้เคยให้ไปเล่นที่เมืองฝรั่งเศสถึง ๒ ครั้ง โดยปรกติเล่นแต่ข้างในพระราชวัง ทอดพระเนตรเองเดือนละครั้งหนึ่งหรือสองครั้ง ออกมาเล่นข้างหน้าให้ชาวต่างประเทศดูแต่งารปีใหม่ หรือเวลามีแขกเมืองบันดาศักดิสูงมาจากต่างประเทศ ด้วยเหตุนี้แม้ฝรั่งที่อยู่ในเมืองเขมรจึงมิใคร่จะได้ดู ตัวละคอนที่มาเล่นวันนี้ ตัวสำคัญมาเล่นจริงดังเล่าลือ คนเปนตัวพระสมุทชื่อนักมารศรีมณีวงศ ว่าเปนพระญาติและเปนคนโปรด ตัวนางบุษมาลีชื่อนักเมียงมะปรางหวาน เปนคนโปรดอิกคนหนึ่ง ตัวยักษ์รณจักรนั้นชื่อมิต เปนละคอนแต่ครั้งสมเด็จพระนโรดม เดี๋ยวนี้ว่าเปนตัวครูสำคัญคนหนึ่ง ได้เปนศิษย์ของสัมฤทธิ์ละคอนพระองค์เจ้าสิงหนาท ละคอนตัวโปรดสองคนนั้นแต่งเครื่องเพ็ชรเพิ่มเครื่องละคอนหรูหราผิดกับละคอนตัวอื่นๆ กระบวนรำเต้น ถึงเทียบกับละคอนกรุงเทพ ฯ ที่ควรชมว่ารำดีก็มี กระบวรร้องและเจรจาเปนภาษาไทย ที่ชัดเหมือนชาวกรุงเทพฯ ก็มี ที่แปร่งก็มี เครื่องแต่งตัวมีผิดกับละคอนกรุงเทพฯ แต่บางอย่าง คือมงกุฎสัตรี มีแต่กระบังหน้ากับยอดตั้งตรงกลางกระหม่อมสูงโทงเทงดูน่าเกลียด ชฎาทรงก็อยู่ข้างสูงไป ผ่าห่มนางตัวดีห่มสะไบเฉียง (ว่าเปนแบบของสมเด็จพระหริรักษ์) ก็ไม่น่าดู ด้วยต้องปล่อยแขนเปล่าให้แลเห็นรักแร้อยู่ข้างหนึ่ง เครื่องแต่งตัวยักษ์นั้น เจียรบาททำเปนชายปลิวอย่างรูปปั้น
ในเวลาเมื่อดูละคอน มีมหาดเล็กยกถาดรองถ้วย มีแชมเปนกับเลมอเนตมาให้เลือกดื่ม (เมื่อเฝ้าคราวแรกก็เช่นเดียวกัน เราฉวยถ้วยแชมเปนไว้ ด้วยสำคัญว่าอิกถ้วยหนึ่งเปนน้ำเปล่า) คราวนี้เราเลือกเลมอเนต สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ก็ทรงเลือกเลมอเนต แล้วตรัสประทานพร และชวนกระทบถ้วยเหมือนคราวก่อน นอกจากเครื่องดื่มมีขนมและบุหรี่แจกด้วย ไฟจุดบุหรี่ส่วนของสมเด็จพระศรีสวัสดิ์นั้นยังใช้ชุดรองพานอย่างโบราณ เมื่อประทานมาให้เราจุดบุหรี่ เราทูลว่าที่ในกรุงเทพฯ เดี๋ยวนี้เลิกใช้ชุดเสียแล้ว ขอประทานให้ลูกดู ด้วยเกิดมาไม่เคยเห็น ทรงพระสรวลโปรดให้ส่งไปให้ดู เรื่องที่ได้สนทนาในเวลาดูละคอนวันนี้ ตรัสถามว่าละคอนอย่างนี้ที่ในกรุงเทพฯ ยังเล่นกันมากอยู่หรือ ทูลตอบว่ามิใคร่จะมีแล้ว ยังมีละคอนผู้หญิงโรงใหญ่อยู่แต่ละคอนเจ้าคุณพระประยุรวงศ์โรงเดียว นอกจากนั้นก็มีตัวละคอนอยู่ที่นั่นบ้างอยู่ที่นี่บ้าง ถ้าจะเล่นต้องรวบรวม เพราะในสมัยนี้คนเล่นละคอนมักแก้ไขไปเปนละคอนร้องบ้าง เปนลิเกบ้าง ตรัสว่าในส่วนพระองค์เปนคนเก่า ละคอนอย่างอื่นไม่ชอบ ชอบแต่ละคอนอย่างโบราณที่เล่นอย่างนี้ ที่ในกรุงกัมพูชาต่อไปข้างหน้าละคอนอย่างนี้ก็น่ากลัวจะสูญ ด้วยคนสมัยใหม่เขาไม่ใคร่ชอบดู ทูลตอบว่าถ้าเลิกเสียก็น่าเสียดาย ควรจะตั้งพระราชกำหนดไว้ว่า พระเจ้ากรุงกัมพูชาต่อไปภายหน้าจำจะต้องมีละคอนหลวงไว้สำหรับพระนคร เพราะถ้าไม่มีละคอนเช่นนี้ไว้ เวลามีแขกเมืองมาสู่พระนครก็จะลำบาก มีละคอนไว้เช่นนี้เปนพระเกียรติยศดี ได้ทรงฟังก็ทรงพระสรวล แล้วตรัสว่าที่ในบางกอกเมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น จะไปข้างไหนก็ได้ยินแต่เสียงกลองละคอนดูครึกครื้นไปทั้งพระนคร เดี๋ยวนี้ละคอนของพระเจ้ากรุงสยามไม่มีดอกหรือ ทูลว่ามีจัดไว้เปนกรมมหรศพ เล่นได้ทั้งโขนทั้งละคอน แต่ว่าเปนผู้ชายเปนพื้น สนทนาต่อไปถึงเรื่องละคอนที่เล่น ได้ความว่าละคอนหลวงกรุงกัมพูชาเล่นทั้งละคอนในละคอนนอก เรื่องที่เล่นก็ชอบเล่นอย่างละคอนในกรุงเทพฯ ตั้งแต่เรื่องอิเหนาเปนต้น จนเรื่องพระอภัยก็เล่น
วันที่ ๘ ธันวาคม เวลาเช้าไปดูโรงเรียนพระสงฆ์ ซึ่งตั้งอยู่ริมพระราชวังข้างฝ่ายใต้ ตัวตึกโรงเรียนสร้างใหม่เปนตึกชั้นเดียว แต่ทำเปนยอดปราสาท พระมหาพิมลธรรม (ทอง) เปนอาจารย์ใหญ่ มีพระภิกษุสามเณรเล่าเรียนประมาณ ๒๐๐ จัดห้องเรียนอย่างโรงเรียนสมัยใหม่ ตำนานของโรงเรียนนี้ศาสตราจารย์ ยอช เซเดส์ เมื่อยังอยู่ที่เมืองพนมเพ็ญ ได้ช่วยคิดอ่านการจัดตั้ง ด้วยเห็นว่าการเล่าเรียนพระปริยัติธรรมในกรุงกัมพูชา จะหาความรู้สูงไม่ได้ ถ้าใครจะเรียนความรู้สูงต้องเข้าไปเรียนในกรุงเทพ ฯ การสอบไล่มหาเปรียญที่ในกรุงกัมพูชาก็นานๆ จะมีสักครั้งหนึ่ง มีเปรียญเพียง ๕ ประโยคเปนอย่างสูง จึงคิดตั้งโรงเรียนนี้ขึ้น เพื่อจะมิให้พระเขมรต้องเข้าไปเรียนในกรุงเทพ ฯ แต่เปนความคิดฝรั่ง คิดจะสอนนักเรียนซึ่งเรียนรู้อักขรสมัยภาษาเขมรแล้ว ให้รู้ภาษามคธ ภาษาสันสกฤต และภาษาฝรั่งเศสด้วย กำหนดเวลาเรียน ๕ ปี เดี๋ยวนี้เรียนแต่ภาษามคธเปนพื้น ภาษาฝรั่งเศสและภาษาสันสกฤตพึ่งเริ่มจะสอน มีพระสงฆ์เปนตำแหน่งพระครู ๒ องค์ ซึ่งเปนครูภาษาสันสกฤตพูดไทยได้ เล่าว่ารัฐบาลส่งไปเรียนภาษาสันสกฤตต่อโปรเฟสเซอร์ฟิโน ที่เมืองฮานอย ไปเรียนอยู่ได้ ๖ เดือน ถึงฤดูหนาวทนหนาวไม่ไหว โปรเฟสเซอร์ฟิโนจึงส่งกลับมา ให้มาสอนอักษรสมัยชั้นเบื้องต้นไปพลาง เมื่อถึงฤดูร้อนปีหน้าจึงจะกลับไปเรียนต่ออิก เราถามพระมหาพิมลธรรม ว่านักเรียนที่สอบความรู้ได้จบหลักสูตรมีบ้างหรือยัง บอกว่าความรู้เท่าที่สอนอยู่ในบัดนี้ มีผู้เรียนจบหลักสูตรประมาณ ๔๐ ไปเปนครูอยู่ที่อื่นบ้าง ที่สึกหาลาพรตไปก็ไปรับราชการ เมื่อได้ทราบความคิดที่เขาจัด จึงออกความเห็นของเราให้หน่อยหนึ่ง ว่าความคิดที่จะสอนภาษาให้รู้หลายภาษานั้นก็ดีอยู่ แต่สำหรับพระสงฆ์ ภาษาทั้งปวงนั้นสำคัญไม่เสมอกัน เพราะพระไตรปิฎกพระพุทธสาสนาที่ถือกันในประเทศเหล่านี้เปนภาษามคธ การเรียนภาษามคธ เรียนเพื่อประโยชน์ให้รู้ภาษาด้วย เพื่อจะทรงความรู้พระธรรมวินัยในพระพุทธสาสนารักษาไว้ให้ถาวรด้วย การเรียนภาษามคธจึงจำต้องเปนประธานสำหรับพระภิกษุสงฆ์ ถ้าเรียนรู้ได้ดีทั้งภาษามคธ สันสกฤต และฝรั่งเศสหมดทุกภาษานั้น นับว่าเปนดียิ่ง แต่ถ้าจะเรียนเอาดีไม่ได้หมดทุกภาษาแล้ว ควรเอาภาษามคธเปนหลัก ภาษาอื่นเปนแต่ดอกดวงเครื่องประดับ คำที่กล่าวนี้ท่านพวกพระสงฆ์ที่เปนอาจารย์เห็นชอบด้วยทั้งนั้น แต่ฝรั่งจะเห็นด้วยหรืออย่างไรยังหาทราบไม่ แต่นึกว่าพูดไว้ให้ปรากฎ เขาจะได้ปฤกษาหารือกัน เมื่อเขาจะตกลงกันเปนอย่างไรก็ตามที ออกจากโรงเรียนพระสงฆ์ไปดูโรงเรียนของพระองค์หญิงมาลิกาอิกแห่งหนึ่ง ที่จริงเปนการไปเยี่ยมตอบ เพราะองค์หญิงมาลิกาเคยเข้าไปกรุงเทพฯ ได้คุ้นเคยชอบพอกันมาแต่ก่อน เรามาคราวนี้เธอก็ได้มาหาและแสดงความเอื้อเฟื้อหลายอย่าง เธอมีลูกหญิง ๓ คน เรียนรู้ภาษาฝรั่งเศส ๒ คน ไปเปนครูอยู่ในโรงเรียนนโรดมคน ๑ เปนครูในโรงเรียนของเธอคน ๑ ลูกหญิงคนเล็กเมื่อเข้าไปกรุงเทพฯ กับแม่ยังพูดไทยไม่ได้ แต่เดี๋ยวนี้พูดได้คล่อง แต่ลูกหญิงคนใหญ่พูดไทยหาได้ไม่ โรงเรียนมาลิกาตั้งอยู่ในบ้านของเธอ จะเรียกว่าสอนในเรือนของเธอก็เรียกได้ สอนเด็กผู้หญิงมีประมาณ ๕๐ คน วิชาที่สอน ๆ ภาษาเขมร และภาษาฝรั่งเศสชั้นปฐม และหัดปักร้อย กระบวนปักร้อยฝีมืออยู่ข้างดี
เวลาบ่าย ออกญาจักรี (ปุ่น) เชิญไปเที่ยวที่สวน อยู่นอกเมืองพนมเพ็ญ ทางไปรถยนต์ประมาณสักครึ่งชั่วโมง พระองค์ฉวีวรรณราชธิดาของสมเด็จพระนโรดม ซึ่งเปนภรรยาออกญาจักรีไปคอยรับอยู่ที่นั่น มีการเลี้ยงเครื่องว่าง และให้ฟังดนตรีอย่างเขมร ในเครื่องดนตรีที่ฟังวันนี้ มีดีดพิณน้ำเต้าสายเดียวเพราะดีนัก พิณอย่างนี้เปนของโบราณ มีรูปจำหลักที่เทวสถานบรรยงก์ ในเมืองเราก็เคยมี และมีชื่อเพลงเรียกว่าพราหมณ์ดีดน้ำเต้าปรากฎอยู่ แต่ทุกวันนี้หามีใครดีดได้ไม่ ถึงที่กรุงกัมพูชาก็มีคนดีดได้น้อย และว่าไม่มีใครสู้นายอูที่มาดีดให้เราฟังวันนี้ จึงนึกขึ้นว่าถ้าได้พาเข้าไปกรุงเทพฯ ให้ไปดีดถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงฟังก็เห็นจะพอพระราชหฤทัย ลองว่าชักชวนนายอูก็เต็มใจ จึงขออนุญาตรัฐบาลพามากรุงเทพฯ ชั่วคราว
วันที่ ๙ ธันวาคม เวลาเช้า ขออนุญาตเขาไปถ่ายรูปพระราชมนเทียรสถานต่างๆ แล้วไปดูพิพิธภัณฑ์สถานซ้ำอิกครั้งหนึ่ง
เวลาบ่าย ๔ นาฬิกา ไปดูอนุสาวรีย์ซึ่งรัฐบาลฝรั่งเศสทำให้เปนที่ระลึกแก่พวกชาวกรุงกัมพูชาที่ไปเสียชีวิตในมหายุทธสงคราม มองซิเออดือคูแอง ช่างปั้นซึ่งพักอยู่ที่บ้านเรสิดังสุปีริเอกับเรา เปนตัวช่างที่ทำ ที่จริงเขายังคลุมผ้าไว้มิให้ใครเห็น กำหนดว่าจะเปิดต่อขึ้นปีใหม่ฝรั่ง (เดือนหน้า) แต่มองซิเออดือคูแองจะเปลื้องผ้าให้เราดูเปนพิเศษ
อนุสาวรีย์นี้น่าชมทั้งฝีมือทำและความคิด เปนอนุสาวรีย์หล่อด้วยทองสำริด ฐานศิลา สูงขาดยอดประมาณสัก ๕ วา ฐานล่างมีสิงห์เขมรทองสำริด ๔ ตัว ต่อขึ้นไปทำรูปช้างทองสำริดเท่าช้างจริงๆ ยืนเยี่ยมออกมาตามมุม มีนาค ๗ เศียรอยู่บนหลังช้าง ถัดนั้นขึ้นไปทำรูปอย่างองค์ระฆังพระเจดีย์ มีลายโปนเปนรูปเด็กผู้ใหญ่ชายหญิงมาต้อนรับทหาร บนหลังระฆังเปนรูปทหาร ๒ คน คนหนึ่งรูปร่างต่ำเตี้ยหน่อยหนึ่ง หน้าตาเปนเขมร ถือช่อดอกไม้มีชัยทั้งสองมือ ทหารอิกคนหนึ่งรูปร่างสูงใหญ่ คือทหารฝรั่งเศสประคองมาข้างหลัง หมายความว่าทหารฝรั่งเศสเปนผู้พาทหารเขมรมาอวดพวกชาวเมืองของตนว่าได้ไปมีชัยชนะ ตัวช่างบอกว่าทำอยู่ถึงสามปีจึงแล้ว
เวลาบ่าย ๕ นาฬิกาเศษ เข้าไปในพระราชวัง ด้วยสมเด็จพระศรีสวัสดิ์จะมีการประชุมเลี้ยงน้ำชาประทานเปนเกียรติยศแก่ลูกของเราเพื่อจะให้พบปะกับเจ้านายผู้หญิงกรุงกัมพูชาด้วย การเลี้ยงวันนี้จัดที่พระที่นั่งโภชนี เปนพระที่นั่งโถงสำหรับเปนที่เลี้ยงแขกเมือง เมื่อเราไปถึงพระเจ้าแผ่นดินยังไม่เสด็จออกจากข้างใน ได้มีเวลาพูดจาทักทายกับเจ้านาย กับทั้งภรรยาและลูกสาวเสนาบดีที่ได้รับเชิญมาประชุม รออยู่สัก ๑๐ นาฑี สมเด็จพระศรีสวัสดิ์จึงทรงรถยนต์ออกมาจากพระราชวังชั้นใน รถยนต์ที่ทรงเปนรถเก๋ง ปักธงข้างหน้ารถ (การปักธงที่หน้ารถยนต์เห็นมีแต่ ๓ คัน คือรถที่นั่งของพระเจ้ากรุงกัมพูชาคันหนึ่ง เรสิดังสุปีริเอคันหนึ่ง รถเจ้าเมืองไซ่ง่อนคันหนึ่ง นอกนั้นหาเห็นรถใครใช้ปักธงไม่) ในรถที่นั่งมีข้าราชการนั่งมาด้วย ๓ คน เปน ๔ ทั้งพระเจ้ากรุงกัมพูชา เวลารถมาจอดที่หน้าบันได ข้าราชการ ๓ คนนั้นลงจากรถมาคอยรับประคองพระองค์ลงจากรถ และประคองขึ้นบันไดพระที่นั่ง สังเกตดูอยู่ข้างทรงปลกเปลี้ย สมดังที่ตรัสบอกเราเมื่อวันเฝ้าครั้งแรก และเรสิดังสุปีริเอก็ได้บอก ว่าตั้งแต่ขึ้นปีนี้มาพระอาการปลกเปลี้ยไม่แขงแรงเหมือนแต่ก่อน แต่ถ้าเปนที่พื้นเสมอทรงพระดำเนิรได้เอง ไม่ต้องมีคนประคอง เสด็จออกแล้วสักครู่หนึ่งเจ้านายผู้หญิงจึงมา เจ้านายผู้หญิงที่มาวันนี้ เปนราชธิดาสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ ๒ องค์ คือพระองค์ผิว ซึ่งเปนที่สมเด็จพระศรีศวรศักดิ์ชันสา ๖๗ ปีองค์ ๑ สมเด็จปิ่นดาราชันษาสัก ๓๐ เศษองค์ ๑ ได้ยินว่าทรงกะให้ออกมาแต่ ๒ องค์เท่านี้ พระองค์ผิวนั้นมารดาเปนไทย เกิดที่ในกรุงเทพ ฯ เมื่อสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ออกมาเปนพระแก้วฟ้าอยู่กรุงกัมพูชา พระองค์ผิวยังอยู่กรุงเทพฯ จนเปนสาว ได้เปนหม่อมหม่อมเจ้าขุนช้าง ในกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ มีลูกด้วยกัน ๔ คน ตายเสียแต่ยังเยาว์ ๒ คน ครั้นหม่อมเจ้าขุนช้างสิ้นชีพพิตักษัย พระองค์ผิวไปพึ่งพระอรรคชายาเธอฯ อยู่คราวหนึ่ง สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ได้ครองกรุงกัมพูชา (หรือเมื่อยังเปนพระมหาอุปราช) จึงให้ไปรับออกมากรุงกัมพูชากับลูก ๒ คน แต่ลูกมาสิ้นชีพเสียที่กรุงกัมพูชาทั้ง ๒ คน เหลือแต่พระองค์ผิว พูดไทยชัดกิริยามารยาทก็เปนอย่างผู้ดีชาวกรุงเทพฯ อัธยาศรัยเรียบร้อยน่าชม ได้พบพวกเราสังเกตดูว่ายินดีมาก ยังยกย่องพระคุณของพระอรรคชายาฯ ซึ่งได้มีมาแต่หนหลัง ว่าอยากจะได้โอกาศเข้าไปเฝ้าสักครั้งหนึ่ง สนทนาปราไสกับพวกเราเข้ากันได้อย่างสนิท สมเด็จพระปิ่นดารานั้น เห็นจะเปนลูกเธอที่สมเด็จพระศรีสวัสดิ์โปรด ได้ยินว่าได้ว่ากล่าวละคอนหลวงทั้งหมด แต่พูดภาษาไทยไม่ใคร่ได้ หรือจะเปนด้วยอาย ต้องวานเจ้านายผู้ชายเปนล่าม จึงเปนแต่สนทนาปราไสกันเล็กน้อย นอกจากเจ้านายสององค์ที่กล่าวมา ยังมีหม่อมเจ้าหญิงปุก ในเจ้าฟ้าอิศราพงศ์ ซึ่งออกมาอยู่กรุงกัมพูชา ได้เปนหม่อมสมเด็จพระนโรดม ยกขึ้นเปนพระองค์เจ้าอรรคนารี เดี๋ยวนี้อายุได้ ๗๖ ปี ยังอยู่ในวัง ทูลขอมาพบพวกเราอิกองค์หนึ่ง แต่กิริยาอาการดูเปนพันทาง จะเปนเขมรก็ไม่ใช่จะเปนไทยก็ไม่เชิง ไม่ชวนสมาคมเหมือนเจ้านายพวกกรุงกัมพูชา จึงเปนแต่ทักทายพอมิให้เสียอัชฌาสัย ได้ยินว่าวันนี้กรมวังออกหมายเชิญเจ้านายที่อยู่นอกวังทั้งชายหญิง แต่พวกโอรสธิดาสมเด็จพระนโรดมไม่มาเสียบ้าง มีมาแต่พระองค์ภาณุวงศซึ่งเปนอรรคมหาเสนากับพระองค์จันทเลขา ส่วนราชบุตรของสมเด็จพระศรีสวัสดิ์นั้นดูเหมือนมาหมด ยังมีที่เปนชั้นราชนัดดาและปนัดดาหนุ่มๆ สาวๆ อิกหลายคน ได้ชักนำให้รู้จักกับเราแทบทั้งนั้น แต่พวกชั้นเล็กพูดไทยมิใคร่ได้ จึงไม่เปนโอกาศที่จะปราไสให้รู้จักกันเปนรายตัวทั่วถึง
จะบอกอธิบายเรื่องยศศักดิเจ้านายกรุงกัมพูชา ซึ่งได้มาทราบในคราวนี้ แทรกลงสักหน่อย ลำดับยศราชสกุลนั้นกำหนดเปน ๔ ชั้น คือชั้นที่ ๑ ราชบุตรราชธิดาของพระเจ้ากรุงกัมพูชา มียศเปนชั้น “พระองค์มจะ” (พระองค์เจ้า) สมเด็จพระนโรดมตั้งราชธิดาเปนเจ้าฟ้าองค์หนึ่ง แต่ก็หาได้ใช้เปนแบบต่อมาไม่ ชั้นที่ ๒ ราชนัดดามียศเปนชั้น “นักองค์มจะ” (หม่อมเจ้า) ชั้นที่ ๓ ราชปนัดดามียศเปนชั้น “นักองค์” (หม่อมราชวงศ) ต่อนั้นไปเปนชั้นที่ ๔ เปนแต่ “นัก” (นาย) ยศซึ่งสำหรับพระเจ้ากรุงกัมพูชาสถาปนานั้นแต่โบราณมีตำแหน่ง พระมหาอุปโยราช พระมหาอุปราช พระแก้วฟ้า และที่ตั้งให้เปนสมเด็จ มีนามพิเศษต่าง ๆ สมเด็จพระนโรดมได้เคยตั้งกรมหมื่นองค์หนึ่ง แต่ก็มิได้ใช้เปนแบบต่อมา เมื่อครั้งสมเด็จพระหริรักษ์ทรงราชย์ ไม่มีพระมหาอุปโยราช สมเด็จพระนโรดมเปนพระมหาอุปราช สมเด็จพระศรีสวัสดิ์เปนพระแก้วฟ้า มาถึงสมัยสมเด็จพระนโรดมทรงราชย์ สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ได้เลื่อนขึ้นเปนพระมหาอุปราช ที่พระมหาอุปโยราชและพระแก้วฟ้าก็ว่างมาตลอด จนถึงสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ขึ้นทรงราชย์ ที่พระมหาอุปราชก็เลยว่างอิกตำแหน่งหนึ่ง เปนแต่ทรงสถาปนาราชธิดาเปนสมเด็จบางองค์ จนเมื่อ ๓ ปีมานี้จึงทรงสถาปนาพระองค์มณีวงศราชบุตรองค์ใหญ่ เปนพระแก้วฟ้า กลับมีตำแหน่งตามแบบโบราณขึ้นอิก แต่ในการ์ดนามของพระแก้วฟ้าใช้ว่า “สมเด็จกรมพระ พระแก้วฟ้า” ดังนี้ จะตั้งเปนแบบขึ้นใหม่หรืออย่างไรหาทราบไม่
ผู้ที่รับหมายเชิญมาประชุมในวันนี้ นอกจากพวกราชวงศที่กล่าวมา ยังมีภรรยากับลูกหลานเสนาบดี พวกลูกหลานนั้นดูเหมือนจะเลือกชั้นหนุ่มสาวรุ่นเดียวกับลูกของเรา กล่าวคือชั้นที่ได้เข้าโรงเรียนเปนสมัยใหม่ทั้งนั้น และมีฝรั่งชายหญิง เห็นจะเปนพวกครูบาในโรงเรียนหลวง ที่ได้รับเชิญอิกสัก ๑๐ คน
สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ เสด็จมาถึงประทับที่เก้าอี้ต้วกลาง มีโต๊ะกลมตั้งเครื่องราชูปโภคอยู่ข้างหลัง เรานั่งข้างขวาที่ประทับตามเคย แต่คราวนี้ต่อเราไปพระองค์ผิว ซึ่งเปนสมเด็จพระศรีศวรศักดิ์นั่ง แล้วจึงถึงลูกของเรา แต่ส่วนสมเด็จพระปิ่นดารานั้น เห็นจะเปนเพราะพูดภาษาไทยไม่ใคร่ได้ หามานั่งใกล้ชิดกับพวกเราไม่ พอสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ประทับแล้วแตรวงก็ทำเพลงเต้นรำ พวกฝรั่งชายหญิงจับคู่กันเต้นรำมาหน้าพระที่นั่งก่อน แล้วพวกผู้ดีเขมรสมัยใหม่จึงจับคู่เต้นรำตามออกมา เปนทำนองว่าเต้นรำถวายทอดพระเนตร มีมหาดเล็กเชิญถาดรองถ้วยแชมเปนกับเลมอเนตออกมาแจก และสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ทรงชวนกระทบถ้วยดื่มเลมอเนตประทานตามเคย ตรัสถามว่าที่ในกรุงสยามเดี๋ยวนี้ชอบเต้นรำกันอย่างนี้หรือไม่ เราทูลว่าพวกสมัยใหม่เขาก็ชอบเต้นรำกันอย่างนี้เหมือนกัน แต่ส่วนตัวเราเปนชั้นสมัยเก่า ขอบแต่ดูเขาเต้นรำ ทรงพระสรวล ตรัสว่าพระองค์เองก็เช่นนั้น เราได้โอกาศเลยทูลขอบพระคุณที่ทรงเปนพระธุระรับรองและจะขอทูลลากลับไปบ้านเมือง สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ประทานพร แล้วสั่งให้เราเชิญพรมาถวายสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงนครสวรรค์วรพินิต และกรมพระสวัสดิ์วัตนวิศิษฏ์ซึ่งได้เคยเสด็จไปกรุงกัมภูชาแต่ก่อนนั้นด้วย แล้วประทานของเปนที่ระลึก เราได้ประทานไม้ท้าวทำด้วยกระดูกงูเลี่ยมทองคำกับพระรูป และผ้าม่วงผ้าแพรเขมร ลูกและบรรดาผู้ที่ไปด้วยได้ประทานผ้าม่วงและผ้าแพรเขมร แต่ส่วนพระยาพจนปรีชานั้นได้ประทานพระรูปด้วย (ได้ยินว่าเพราะทรงยกย่องว่าเปนเชื้อเจ้า)
พอเวลาพลบต้องทูลลากลับมา ด้วยเรสิดังสุปีริเอจะมีการเลี้ยงให้เปนเกียรติยศในค่ำวันนี้ บอกว่าได้ยอมรับรองเราอย่าง “อินคอกนิโต” เช่นคนไปเที่ยวอย่างสามัญตามความประสงค์ของเราตั้งแต่ต้นจนถึงเวลาจะกลับอยู่แล้ว ขอโอกาศรับรองเปนทางราชการสักเวลาหนึ่งก็ต้องยอม
เวลาค่ำ ๘ นาฬิกา เรสิดังสุปีริเอเชิญเจ้านายและเสนาบดีผู้ใหญ่ฝ่ายเขมร ทั้งข้าราชการผู้ใหญ่ฝ่ายฝรั่งเศส รวม ๓๐ เศษมาเลี้ยง
จะอธิบายถึงตำแหน่งเสนาบดีเมืองเขมรแซกลงตรงนี้สักหน่อย เสนาบดีกรุงกัมพูชามี ๕ ตำแหน่ง คือ
๑. ออกญาอรรคมหาเสนา ว่าการกระทรวงมหาดไทย (เดี๋ยวนี้พระองค์ภาณุวงศ์ ราชบุตรของสมเด็จพระนโรดม เปนตัวเสนาบดี) ออกญาโยธานรินทรเปนปลัดทูลฉลอง
๒. ออกญาวัง วรเวียงชัย (จวน) ว่าการกระทรวงวัง กระทรวงคลัง และกรมศิลปากร ออกญาศรีธรรมาธิราช เปนปลัดทูลฉลอง
๓. ออกญาจักรี (ปุ่น) ว่ากระทรวงการทหารและศึกษาธิการ ออกญาราชเดชะ เปนปลัดทูลฉลอง
๔. ออกญายมราช (เดียบ) ว่าการกระทรวงยุติธรรม ออกญาวงศาอรรคราช เปนปลัดทูลฉลอง
๕. ออกญากระลาโหม (เดี๋ยวนี้พระองค์สุพันธวงศ์ ราชบุตรสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ เปนตัวเสนาบดี) ว่าการกระทรวงท้องน้ำ พาณิชย์แลเกษตร ออกญาวิบูลยราชเสนา เปนปลัดทูลฉลอง
ออกญาพินิจโวหาร กับ ออกญาวิชิตเสนา เปนตำแหน่งเลขานุการของสภาเสนาบดี
การเลี้ยงวันนี้เปนการ “กาลา” แต่งตัวติดตราเต็มที่ เรสิดังสุปีริเอลุกขึ้นกล่าวคำยกย่องและให้พรแก่เรา ทั้งแสดงความประสงค์ให้ทางพระราชไมตรีในระหว่างกรุงสยามกับฝรั่งเศสมีความเจริญยิ่งขึ้น ฝ่ายเราก็กล่าวตอบเปนภาษาไทย ขอบใจให้พรเรสิดังสุปีริเอ และแสดงความประสงค์อย่างเดียวกัน ครั้นเลี้ยงแล้ว เชิญพวกเจ้านายและข้าราชการฝ่ายเขมรทั้งพวกฝรั่งเศสชายหญิง นอกจำนวนที่เชิญเลี้ยงมาประชุมสโมสรสันนิบาตอิกเปนอันมาก นำให้รู้จักกับเรารายตัวจนทั่ว และหาฝรั่งชำนาญดนตรีประสมวงมาทำเพลงออปราจนหมดชุดหนึ่งแล้วทำเพลงเต้นรำ แขกที่เชิญมาก็ชวนกันออกเต้นรำ ทั้งพวกเขมรและฝรั่งเศส พวกผู้ดีเขมรสมัยใหม่ซึ่งได้พบแล้วที่ในวังในวันนี้ก็ได้รับเชิญมาเต้นรำที่นี่อิกทั้งนั้น
การที่ลูกสาวเรามาด้วยคราวนี้ ดูเหมือนจะได้นำแบบแผนมาให้กรุงกัมพูชาสักอย่างหนึ่ง คือหญิงสาวสมัยใหม่ในกรุงกัมพูชาเดี๋ยวนี้ก็ไว้ผมยาว หัดพูดฝรั่งและหัดเต้นรำ เช่นเดียวกับหญิงสาวสมัยใหม่ในกรุงเทพฯ แล้ว แต่ส่วนเครื่องแต่งตัวนั้นยังเร่อร่าอยู่ บางคนแต่งแหม่ม บางคนก็ยังนุ่งผ้าโจงกระเบน ใส่เสื้อสั้นคาดเข็มขัดเพ็ชร์ เมื่อเต้นรำดูขัดนัยตา ส่วนลูกเราแต่งนุ่งสิ้น ตั้งแต่แรกไปถึง พอฝรั่งเห็นก็ชมทั้งชายหญิง ว่าเครื่องแต่งตัวผู้หญิงไทยอย่างใหม่งามดี ได้เห็นกันหลายครั้งเข้า ครั้นถึงงารเต้นรำค่ำวันนี้เห็นผู้หญิงเขมรสมัยใหม่เอาแพรทำเปนสิ้นนุ่งมาก็มี ได้ยินว่าสั่งให้ไปซื้อสิ้นในกรุงเทพฯ ก็มี เห็นพวกผู้หญิงเขมรจะนุ่งสิ้นกันต่อไป สังเกตดูผู้ชายก็แต่งตัวเปนสองสมัย พวกสมัยเก่าแม้ใส่เสื้อยศก็ดี เสื้อไปรเวต เช่นใส่เสื้อกั๊ก เสื้อชั้นนอกเปิดคอ ผูกผ้าผูกคอก็ดี ยังนุ่งผ้าม่วงหรือผ้าปูมคาดเข็มขัดเพ็ชร์ พวกสมัยใหม่ใส่กางเกง แต่น้อยคนจะแต่งเรียบร้อย ยังมักจะเร่อร่าอยู่โดยมาก พวกผู้ดีชาวเมืองพนมเพ็ญชั้นสมัยเก่ามักพูดไทยได้คล่องทุกคน อย่างต่ำก็พอฟังเข้าใจ เพราะเมื่อครั้งสมเด็จพระนโรดมตรัสแต่ภาษาไทย ถึงกล่าวกันว่าตรัสภาษาเขมรมิใคร่จะคล่อง พวกที่เกี่ยวข้องกับราชสำนักจึงต้องพูดไทยเปนนิจ มาถึงครั้งรัชกาลสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ถึงทรงทราบภาษาไทยตรัสได้ดี แต่ก็มักตรัสภาษาเขมรเปนปรกติ พวกเขมรรุ่นใหม่ที่พูดไทยได้จึงมีน้อยลง มักมีแต่พอฟังเข้าใจ แต่ว่าพวกชั้นสมัยใหม่พูดภาษาฝรั่งเศสได้แทบทุกคนทั้งชายหญิง ในการเลี้ยงที่บ้านเรสิดังสุปีริเอวันนี้ ได้พบลูกเธอสมเด็จพระนโรดม ซึ่งยังมิได้พบแต่ก่อนอิก ๒ องค์ ฝรั่งชมว่าเปนผู้มีอัชฌาสัยเรียบร้อยทั้งเจ้าชายเจ้าหญิง จึงเชิญมาเพื่อจะให้เรารู้จัก คือ พระองค์สุทธารส กับพระองค์หญิงพงางาม ซึ่งเปนชายา อัธยาศัยน่าชมทั้งสององค์ เวลานั่งดูเขาเต้นรำ ได้สนทนากับเจ้านายกรุงกัมพูชาเกือบตลอดเวลา ได้ความรู้แปลกจากพระองค์สุทธารส ว่ารับหนังสือพิมพ์สยามราษฎร์ ได้อ่านข่าวกรุงเทพฯ อยู่เสมอ ในเวลาเต้นรำนั้นมีเลี้ยงของว่างตามธรรมเนียมการเต้นรำ แต่เรสิดังสุปีริเอเกรงว่าเราจะเหนื่อย จัดโปรแกรมเต้นรำไว้แต่ ๖ เพลง ฝ่ายไทยเราที่ไป มีหลวงสุริยพงศ์พิสุทธิแพทย์คนเดียวที่เต้นรำได้ ได้อุส่าห์ออกเต้นรำกับเขาทุกเพลง นึกขอบใจ หาไม่พวกชาวกรุงกัมพูชาก็อาจจะเข้าใจว่าไทยเต้นรำไม่เปน มีการเต้นรำอยู่จนเวลาเที่ยงคืน หมดเพลงก็เลิกการประชุม
วันที่ ๑๐ ธันวาคม วันนี้ได้ยินว่าสมเด็จพระศรีสวัสดิ์ให้มาถามเรสิดังสุปีริเอว่า มีพระประสงค์จะใคร่มีการเลี้ยงประทานพวกเราอิกสักครั้งหนึ่ง จะกะวันถวายได้หรือไม่ เรสิดังสุปีริเอสั่งให้ทูลว่าวันในโปรแกรมกะการเต็มเสียหมดแล้วหามีว่างไม่ ก็เปนอันงดกันไป ส่วนตัวเราก็ได้ขอให้ว่างโปรแกรมเพื่อจะจัดของเตรียมเดิรทางขากลับ มีกิจที่จะต้องทำวันนี้หลายอย่าง เช่นส่งรูปไปถวายสมเด็จพระศรีสวัสดิ์และให้คนอื่นๆ และมีโทรเลขไปขอบใจเคาวเนอเยเนอราลที่เมืองตังเกี๋ยในการที่รัฐบาลฝรั่งเศลได้รับรองเปนต้น แต่มีผู้มาหาเพื่อส่งเสียหลายคน มีพระแก้วฟ้าเปนต้น และออกญาวังวรเวียงชัย เสนาบดีกรมวังพาภรรยามาหา มาเชิญขอให้ไปเหยียบบ้าน เรารับจะไปในบ่ายวันนั้น ได้ยินว่าผู้ที่อยากมาหามักจะกลัว ด้วยเราอยู่บ้านเรสิดังสุปีริเอ เข้าใจกันว่าจะต้องได้รับอนุญาตในทางราชการก่อนจึงมาได้ แต่ที่จริงเขาก็ไม่ได้ห้ามปรามใคร มีคนจำพวกหนึ่ง คือผู้หญิงไทยชาวกรุงเทพฯ ที่ออกมาเปนครูละคอนหรือเปนพนักงารอยู่ในวังแต่ครั้งสมเด็จพระนโรดม ซึ่งเราได้เคยรู้จักเมื่อเขาอยู่ในกรุงเทพฯ บ้าง ไม่รู้จักบ้าง พากันมาหาหลายคน มีนายโรงปริงตัวอิเหนาของเจ้าคุณจอมมารดาเอม ในกรมพระราชวังบวรฯ เปนต้น ออกมาอยู่กรุงกัมพูชา ได้เปนหม่อมสมเด็จพระนโรดม เปลี่ยนชื่อว่าหม่อมเหลียง พวกเหล่านี้ถึงแม้คนที่เคยรู้จักอยู่แต่ก่อนก็จำไม่ได้เกือบทั้งนั้น ด้วยมาอยู่เมืองเขมรเสียตั้ง ๓๐-๔๐ ปี จนหัวหงอกฟันหัก แรกพบรู้ว่าเปนไทยแต่ด้วยสำเนียง ต้องถามนามและโคตร์ จึงได้รู้ว่าเปนใครต่อใคร พวกเหล่านี้มักยังมีความขวยเขินในข้อที่ทิ้งบ้านเมืองมา พอใจจะชี้แจงเหตุแก่เรา โดยอ้างว่ายากจนเปนต้น ต้องตอบตัดความเสียว่าเกิดมาเปนมนุษย์ย่อมรักสุขชังทุกข์เปนธรรมดา จะอยู่เมืองไทยหรือเมืองเขมร ที่ไหนเปนสุขก็ควรอยู่ที่นั่น สำคัญแต่อย่าทำความชั่วให้เขาติเตียนขึ้นชื่อได้ว่าไทยเลวทราม ได้ไต่ถามถึงที่ออกมาอยู่ ได้ความว่าที่เปนครูละคอนครั้งสมเด็จพระนโรดมนั้น สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ก็ชุบเลี้ยงให้เปนครูละคอนต่อมา ได้รับเงินเดือนตั้งแต่ ๒๐ เหรียญ ลงมาจน ๑๒ เหรียญ ดูก็ควรจะมีความสุข
เวลาบ่าย ไปบ้านออกญาวังดังได้รับปากไว้ บ้านอยู่ตรงหน้าพระราชวัง อย่างเช่นที่โรงงารกรมศิลปากรในกรุงเทพฯ บริเวณบ้านใหญ่ โตกว่าวังเจ้าหรือบ้านขุนนางแห่งอื่น ซึ่งสังเกตเห็นในเมืองพนมเพ็ญ ออกญาวังคนนี้ชื่อตัวชื่อจวน เขมรใช้เรียกชื่อตัวต่อราชทินนามเปนประเพณีมาแต่โบราณ ดังเช่นปรากฎในหนังสือพงศาวดารเรียกว่า ออกญายมราชแบน ออกญาเดโชแทน ดังนี้เปนต้น ยังคงใช้ประเพณีนั้นอยู่จนปัจจุบันนี้ เรียกออกญาวังคนนี้ในทางราชการว่า “ออกญาวังจวน” แต่ฝ่ายข้างฝรั่งนั้นประเพณีเรียกชื่อเขาเอานามสกุลไว้ท้าย เรียกกันมักเรียกด้วยนามสกุล เมื่อเห็นขุนนางเขมรใช้ชื่อตัวต่อราชทินนาม ฝรั่งก็ชอบเรียกชื่อตัวเปนเช่นนามสกุล เช่นเรียกออกญาวังว่า “มองสิเออจวน” คงเรียกว่าออกญาวังแต่พวกเขมร ได้เห็นตัวอย่างการ์ดเชิญของออกญาวัง ที่เขาส่งมาเชิญพระยาพจนปรีชา กับหลวงสุริยพงศ์พิสุทธแพทย์ไปกินอาหารเย็นที่บ้านเขาเมื่อวันที่ ๘ พิมพ์การ์ดเปนภาษาฝรั่งเศสขึ้นต้นว่า “มาดาม เอต์ มองสิเออจวน” ถ้าแปลเปนภาษาไทยก็ว่านางและนายจวน เสนาบดีกระทรวงวัง ขอเชิญ ฯ ล ฯ ดูแปลกอยู่ ถึงขุนนางเขมรคนอื่นๆ ก็ได้ยินฝรั่งเรียกว่ามองสิเออนั่นนี่ทำนองเดียววัน ตำแหน่งออกญาวังนั้นเปนทั้งเสนาบดีกระทรวงวัง และว่าการคลังมหาสมบัติด้วย สังเกตแต้มคูใหญ่ยิ่งกว่าใครๆ ในบรรดาข้าราชการเขมรทั้งนั้น พูดไทยได้คล่องแคล่วทั้งตัวและภรรยา ๆ นั้นดูฉลาดเฉลียวมาก การต้อนรับแขกก็แขงแรง มีเลี้ยงของว่าง และมีมโหรี เปนมโหรีสมัยใหม่เช่นของเรา คือมีจเข้ ซอ กระจับปี่จีนและขิมจีน ให้ทำเพลงไทยพวกมโหรีร้องไปด้วย ออกจากบ้านออกญาวังเลยไปแวะที่บ้านมองสิเออฮาแบร์ ผู้กำกับการกระทรวงยุติธรรมกรุงกัมพูชา ซึ่งได้มาเชิญไว้ด้วยอิกแห่งหนึ่ง มีการเลี้ยงเครื่องว่างอิกครั้งหนึ่ง มองสิเออฮาแบร์เตรียมหนังสือกฎหมายกรุงกัมพูชา ซึ่งเขาได้รวบรวมพิมพ์ไว้ ๒ ชุด ให้เราชุดหนึ่ง ฝากมาให้หอพระสมุดสำหรับพระนครด้วยอิกชุดหนึ่ง เมื่อสนทนากันหมายจะหาความรู้เรื่องฝรั่งเศสจัดการศาลในกรุงกัมพูชา แต่เกิดลำบากด้วยพูดกันเองไม่ได้ต้องใช้ล่าม คงได้ความรู้แต่ว่าการศาลเขมรที่ฝรั่งเศสจัด หมายเอาความเรียบร้อยและสดวกเปนประมาณ กฎหมายและประเพณีเดิมอย่างใดก็คงไว้อย่างนัน แก้ไขที่ขัดข้องไม่สมสมัย ทุกวันนี้ยังไม่ยอมให้มีทนายความเข้าว่าความในศาล ถ้าใครบังอาจเข้าเสี้ยมสอนคู่ความ ดูเหมือนจะเอาโทษด้วย
นายพลแม่ทัพฝรั่งเศสผู้ที่มาเปนตำแหน่งผู้บังคับการทหารทั่วไป ซึ่งเราได้พบที่เมืองไซ่ง่อน ขึ้นมาตรวจทหารที่เมืองพนมเพ็ญวันนี้ มาพักอยู่ที่บ้านเรสิดังสุปีริเอด้วยกันกับเรา ทหารที่เมืองพนมเพ็ญดูเหมือนมีทหารฝรั่งไม่ถึงร้อย นอกนั้นเปนทหารเขมร ผู้บังคับการมียศเพียงนายพันตรี เวลาค่ำกินอาหารเย็นพร้อมกับแม่ทัพและผู้บังคับการทหารที่เมืองพนมเพ็ญ แต่เปนอย่างเลี้ยงปรกติเหมือนทุกวัน กินอาหารแล้วเรสิดังสุปีริเอให้เอาหนังฉายมาเล่นให้ดู เพื่อจะฉายรูปเราซึ่งเขาถ่ายในที่ต่างๆ เอาขึ้นขยายให้ดูในจอ นอกนั้นเปนหนังข่าวและหนังเรื่อง ได้เห็นเรื่องตลกฮาโรลด์ลอยด์ (แว่นตาโต) เรื่องหนึ่ง ออกคิดถึงพวกที่เคยดูหนังฉายด้วยกันในกรุงเทพ ฯ เพราะไม่ได้คาดว่าจะไปเห็นตลกแว่นตาโตที่ในแดนฝรั่งเศส ดูหนังอยู่พอ ๑๐ นาฬิกาก็เลิก ด้วยพวกเราจะต้องออกเดิรทางแต่เวลาเช้า แม่ทัพฝรั่งเศสเล่าก็เดิรทางแต่เมืองไซ่ง่อนมาตลอดวัน อยากผ่อนพักแต่หัวค่ำด้วยกัน
การที่เรามาพักอยู่บ้านเรสิดังสุปีริเอ เขาจัดให้อยู่ตึกรับแขกซึ่งอยู่เคียงกับตึกที่ตัวเขาอยู่เองอิกหลังหนึ่ง เพราะพวกเรา (นอกจากศาสตราจารย์ ยอช เซเดส์ ซึ่งไปพักอยู่ที่บ้านออกญาจักรี อันเปนญาติของภรรยา) ไปอยู่ที่บ้านเรสิดังสุปีริเอถึง ๖ คนด้วยกัน เปนหญิงสาวก็ ๓ คน เวลานี้ภรรยาเรสิดังสุปีริเอไปเมืองนอก เขาจึงไม่สามารถจัดให้พวกเราอยู่ตึกหลังเดียวกับเรสิดังสุปีริเอ แต่พาเที่ยวดูเรือนตลอดหมด แขกไปใครมาก็ให้รับแขกที่ห้องรับแขกของเรสิดังสุปีริเอ การกินเวลาเช้าต่างคนต่างกินที่ห้องของตน กลางวันเวลาเที่ยงไปกินพร้อมกัน แล้วเล่นหัวอยู่ด้วยกันจนถึงเวลาพัก ตั้งแต่บ่าย ๒ นาฬิกาจนเวลาบ่าย ๔ นาฬิกา มีน้ำชาและชอกโคเลตกับขนมเลี้ยงที่ ๆ อยู่ เวลาค่ำ ๘ นาฬิกาไปกินพร้อมกันแล้วเล่นหัวอยู่ด้วยกันอิก คือเล่นบิลเลียด และมาชองไพ่นกกระจอกเปนต้น อาหารเลี้ยงอย่างฝรั่งเศสทำดีอย่างยิ่ง การที่อยู่กิน เมื่ออยู่กินด้วยกันหลายวันก็ยิ่งชอบพอกันสนิทสนมขึ้นทุกที สังเกตเห็นได้ว่า ในตอนเมื่อแรกไปถึง แม้เขาตั้งใจจะรับรองให้พอใจเราในการทุกอย่างที่จะพึงทำได้ ก็ยังอยู่ในเปนฐานรับแขกเมือง ครั้นอยู่ด้วยกันนานกันเข้าก็เกิดถูกอัชฌาสัยกัน การรับรองเห็นได้ว่าเปนฐานมิตร์ทำให้แก่มิตร์ยกตัวอย่างดังการที่เราจะกลับ ที่จริงเรสิดังสุปีรีเอไม่จำเปนเลยที่จะต้องไปส่งถึงนอกเมืองพนมเพ็ญ หากเขาเต็มใจเอง ถึงคิดอ่านชักชวนให้ไปเที่ยวที่เขาบอโค และเปลี่ยนทางไปลงเรือที่บ้านเรียม ตัวเรสิดังสุปีริเอจะออกไปพาเที่ยวเองให้ตลอดทางดังนี้ ส่วนมองซิเออดือคูแองช่างปั้นนั้น เกิดชอบหญิงพูนพิศมัย ถึงขออนุญาตปั้นรูปหญิงพูนเพื่อจะหล่อเปนแผ่นทองแดงให้ดูฝีมือสักรูปหนึ่ง ยังนายร้อยโท กอนเน นายทหารคนสนิทของเรสิดังสุปีริเอ ได้เรียนภาษาอังกฤษเมื่ออยู่ในโรงเรียน แต่มิใคร่มีโอกาศจะได้พูดภาษาอังกฤษก็เรื้อ เมื่อเราแรกไปถึงเวลาไม่มีคนอื่นเปนล่าม นายร้อยโท กอนเนต้องเปนล่ามให้เรากับเรสิดังสุปีริเอสนทนากัน ดูได้ความลำบากประดักประเดิด แต่หลายวันเข้าพูดภาษาอังกฤษก็คล่องขึ้น จนถึงเมื่อวันเรามาลงเรือ ตัวติดธุระอยู่เมืองพนมเพ็ญมาส่งไม่ได้ อุส่าห์เขียนหนังสือภาษาอังกฤษมาอำนวยพร ยังมีผู้ซึ่งเรารู้สึกขอบใจอย่างยิ่งอิกคนหนึ่ง คือนางสาวซืซานคาปูเลส์ ที่ได้มาอยู่เปนเพื่อนเจ้าหญิง และได้ไปเที่ยวด้วยกันตลอดทาง เมื่อครั้งเขาเข้ามาพักอยู่ในกรุงเทพฯ ตัวเราและลูกได้ช่วยอุปการะเขาบ้างก็จริงอยู่ แต่ที่เขามาอุปการะตอบแทนครั้งนี้ ดูเหมือนจะเหน็ดเหนื่อยยิ่งกว่าที่เราได้อุปการะให้แก่เขาเปนอันมาก การที่เรามาอยู่เมืองพนมเพ็ญทั้งสองคราว นับว่ามีความสุขสบาย และมีความพอใจทุกอย่าง นึกเสียดายไม่หายอย่างเดียวที่พูดภาษาฝรั่งเศสไม่ได้ สู้หญิงพูนหญิงพิลัยก็ไม่ได้ นั่นเธอพอพุ้ยไปได้บ้าง แต่ตัวเราเองขัดสนเปนพ้นคิด
๙ กลับจากเมืองพนมเพ็ญมากรุงเทพ ฯ
วันที่ ๑๑ ธันวาคม เวลาเช้าส่งของบรรทุกรถยนต์ให้ออกจากเมืองพนมเพ็ญล่วงหน้าแต่เวลา ๖ นาฬิกา ส่วนตัวเราออกจากเมืองพนมเพ็ญเวลา ๗ นาฬิกาครึ่ง เรสีดังสุปีริเอจะต้องรออยู่ที่เมืองพนมเพ็ญอิกวันหนึ่ง เหตุด้วยจะต้องเลี้ยงให้เกียรติยศแก่แม่ทัพ กับเจ้ามุราด์ซึ่งกำหนดว่าจะกลับลงมาจากนครวัดในวันนั้น และได้ทูลขอให้สมเด็จพระศรีสวัสดิ์ มีละคอนหลวงให้ดูอิกวันหนึ่งด้วย1 เมื่อเสร็จกิจแล้วจึงจะตามไปส่งเราในวันรุ่งขึ้น มีผู้มาส่งไม่ทันก็หลายคน คือ พระองค์หญิงมาลิกาเปนต้น ด้วยไม่ได้คาดว่าเราจะออกเข้าถึงเช่นนั้น เมื่อรถแล่นออกมาถึงชานเมืองพนมเพ็ญ ได้เห็นกระบวรเกวียนอย่างใหม่ ซึ่งสร้างขึ้นเมื่อทำถนนแล้ว เปนเกวียนล้อหุ้มเหล็กหลังคาประทุนหลายร้อยเล่ม เกวียนเหล่านี้รับสินค้าและคนโดยสารออกจากเมืองพนมเพ็ญเวลาเช้าไปทางถนนที่ทำใหม่ เที่ยวแวะส่งคนตามหัวเมืองและหมู่บ้านในระยะทาง ทำนองจะกลับมาเมืองพนมเพ็ญในเวลาเย็นทุกๆ วัน เห็นมีโรงพักโคอยู่ที่ชานเมืองหลายหลัง นอกจากเกวียนยังมีรถยนต์เปนอย่างรถกระบะ ขนาดบรรทุกคนได้ราวหลังละ ๒๐ คน สำหรับรับคนโดยสารและสิ่งของส่งถึงหัวเมืองที่ห่างไกล ดูเหมือนจะมีเดิรทุกทางผิดกันแต่มากบ้างน้อยบ้าง รถยนต์ที่เรามาขากลับขับเร็วกว่าเมื่อขาไป นัยว่าขับถึงชั่วโมงละ ๖๐ กิโลเมต หรือกว่านั้น แต่เปนเพราะเคยเสียจนชินแล้ว ดูก็มิใคร่รู้สึกว่าเร็วน่ากลัวเหมือนเมื่อขาขึ้นมา มา ๒ ชั่วโมงครึ่งถึงเมืองกำปอด แวะรีบมองซิเออริชชอมช์ เรสิดังมณฑลกำปอดกับภรรยา ซึ่งจะเปนผู้นำทางต่อไปในวันนี้ แต่ส่วนพวกเราต้องแบ่งกันออกเปน ๒ พวก พวกหนึ่ง คือ พระยาพจนปรีชากับศาสตราจารย์ ยอช เซเดส์ และลูกเมีย กับทั้งนายสมบุญ โชติจิตร ผู้คุมของ ให้ไปค้างที่ตำบลแก๊ป เมื่อเรือวลัยมาถึงในวันรุ่งขึ้น ให้ลงเรือไปรับเราที่ตำบลบ้านเรียม (คือบ้านราม แต่สำเนียงเขมรเรียกว่า เรียม) ซึ่งเรสิดังสุปีริเอจะพาเราไปลงเรือ ส่วนอิกพวกหนึ่งคือตัวเรากับลูก ๓ คน นางสาวซืซานคาปูเลส์ และหลวงสุริยพงศ์พิสุทธิแพทย์ จะขึ้นไปค้างคืนที่บนเขาบอโค (แปลว่าหนอกโค) ซึ่งสร้างอาศรัยสถานใหม่ จะพักอยู่ที่เรือนเรสิดังสุปีริเอ ห้องที่อยู่ไม่พอกันจึงต้องแบ่งเปน ๒ พวก หลวงสุริยพงศ์พิสุทธิแพทย์นั้นเดิมก็อยู่ในเกณฑ์ที่ต้องให้ไปค้างที่ตำบลแก๊ป แต่เรสิดังกำปอดเห็นว่าเปนแพทย์สำหรับพวกเรา จะรับให้ไปค้างที่เรือนของเขา จึงมาได้อิกคนหนึ่ง ส่วนพระยาพจนปรีชานั้น ถ้าไม่ได้ดูอาศรัยสถานบนเขาบอโคก็จะเสียไป จึงให้มาด้วย กินเข้ากลางวันแล้วจึงให้กลับลงไปนอนที่บ้านแก๊ป
เมืองกำปอด ตั้งริมลำน้ำ มีสพานคอนกรีตข้ามลำน้ำที่ตรงเมือง แล่นรถยนต์จากเมืองมาครู่หนึ่ง ก็ถึงปากทางที่จะขึ้นเขาบอโคมีป้ายปักที่ปากทาง บอกว่าระยะทาง ๓๒ กิโลเมต (๘๐๐ เส้น) จะถึงที่อาศรัยสถาน ตัดทางวกไปตามไหล่เขารถยนต์ขึ้นได้สดวก ขับรถขึ้นไปไม่ถึง ๒ ชั่วโมงก็ถึงอาศรัยสถาน ทำที่ยอดเขาสูงจากทะเลกว่า ๑๐๐๐ เมต (๒๕ เส้น) สูงกว่าเขาเขียวบางปลาสร้อย แต่ต่ำกว่าเขาดอยสุเทพเมืองเชียงใหม่ เขานี้ผิดกับที่แห่งอื่น ด้วยบนเขาเปนที่ราบใหญ่โต (แปลโต) จะสร้างเมืองก็ได้ อากาศหนาวเย็นปลูกพรรณไม้ยุโรปได้หลายอย่าง เช่นลูกสตรอเบอรีเปนต้นออกผลงาม การสร้างอาศรัยสถานสำหรับหาอากาศเย็นในกรุงกัมพูชาที่บนเขาบอโค ได้เริ่มทำมาแต่คฤศตศก ๑๙๑๘ (พ.ศ. ๒๔๖๑) เดี๋ยวนี้ถนนหนทางที่ขึ้นไปจากเชิงเขา และแยกไปยังที่ต่างๆ ตามที่ราบบนยอดเขาสำเร็จแล้วหลายสาย ที่ขังน้ำก็ทำแล้ว ส่วนที่อาศรัยนั้นมีเรือนเรสิดังสุปีรเอ และเรือนเรสิดังเมืองกำปอด สำนักงานไปรษณีย์โทรเลข และเรือนที่อาศรัยทำใช้ชั่วคราวมีหลายหลัง เห็นพวกฝรั่งที่ขึ้นมารักษาตัวมีอยู่หลายคน โฮเต็ลและเรือนเรสิดังสุปีริเอ ปลูกอยู่ใกล้ตระพักยอดเขา ออกไปริมตระพักนั้นแลลงมาออกใจหวิว แต่ดูจากบนนั้นแลเห็นเรือแล่นในทะเลและแผนที่ทะเลได้ไกล นัยว่าเวลาอากาศแจ่มใสอาจแลเห็นได้ถึงเกาะกูด และเกาะช้างแขวงเมืองตราด แรงงารที่ก่อสร้างและทำถนนหนทางทเขาบอโคนี้ใช้นักโทษเขมรส่งลงบาทำงารอยู่กว่า ๓๐๐ คน ที่นี้นานไปเห็นจะเปนเมืองได้เมืองหนึ่ง เพราะทำเลที่ใหญ่โต ยังจะปลูกสร้างบ้านเรือนเรือกสวนได้อิกมาก เมื่อมาถึงที่พักแล้วไม่ช้า ได้รับโทรเลขเคาวเนอเยเนอราลมีตอบมาจากเมืองฮานอย แสดงความยินดีที่ได้รับโทรเลขของเรา และที่ได้ทราบว่าเรามีความพอใจในการจัดรับรอง ถึงเวลาบ่ายออกเดิรเที่ยว เขาพาไปดูโฮเต็ลที่สร้างใหม่ เรียกชื่อว่า “ปาเลส์” แปลว่าวัง ก่อศิลาเปนตึกสามชั้นใหญ่โต ว่าถ่ายแบบอย่างมาจากโฮเต็ลเมืองนิสที่ชายทะเลเมดิเตอเรียนเนียน มีห้องคนอยู่ ๓๐ ห้อง และมีเตาผิงไฟด้วยอากาศหนาว ถึงที่เรือนเรสิดังสุปีริเอก็มีเตาผิงไฟ แต่หน้านี้เปนฤดูหนาวอยู่ด้วย สังเกตปรอทในห้องนอนเมื่อปิดหน้าต่างประตูหมดแล้ว ๖๒ ดีกรีฟาเรนไฮต์ ก็หนาวอยู่ ต้องนอนเข้าโปงอย่างฝรั่ง แต่ข้างนอกลมแรงด้วย เดิรกลางแจ้งอยู่ข้างจะหนาวจัด หน้าร้อนเห็นจะพอสบาย เกรงแต่ว่าหน้าฝนจะเปียกเกินต้องการ ด้วยเปนเขาสูงอยู่ริมทะเล รับมรสุมตวันตกเต็มระดู
วันที่ ๑๒ ธันวาคม เวลาเช้า ได้รับโทรศัพท์จากบ้านแก๊ปว่าเรือวลัยซึ่งมารับเรามาถึงบ้านแก๊ปแต่เวลาเช้าตรู่ พระยาพจนปรีชากับศาสตราจารย์ยอช เซเดส์ ให้ขนของลงเรือจะออกจากบ้านแก๊ปเวลา ๘ นาฬิกาครึ่ง ขึ้นไปคอยรับเราที่บ้านเรียม ครั้นเวลาเช้า ๙ นาฬิกาเศษ มองสิเออบอดูแอง เรสิดังสุปีริเอ กับมองสิเออดือคูแองช่างปั้นตามมาจากเมืองพนมเพ็ญมาถึง กำหนดจะออกจาเขาบอโคเมื่อกินกลางวันด้วยกันแล้ว ในตอนเช้านี้มีเวลาว่างอยู่สัก ๒ ชั่วโมง มองสิเออบอดูแองไปดูงารสร้างโฮเต็ล ส่วนพวกเราไปดูน้ำตกแห่งหนึ่ง กลับมาพร้อมกันเมื่อเวลา ๑๑ นาฬิกา กินกลางวันด้วยกัน ในเวลาเมื่อกินกลางวัน มองสิเออบอดูแองยกถ้วยกล่าวว่า จะขอโอกาศเปนพิเศษกล่าวความอิกครั้งหนึ่งว่า ธรรมเนียมของฝรั่งเศสนั้น ถ้าได้ชอบพอกันแล้ว ไม่เยี่ยมกันแต่ครั้งเดียว เราตอบว่า เราจะจำภาษิตนั้นไว้ไม่ลืม และหวังใจว่า จะได้มาอิกในวันหน้า ถ้าและมองสิเออบอดูแองได้ขึ้นไปเยี่ยมกรุงเทพ ฯ ด้วยก็จะยิ่งมีความยินดี เมื่อเลี้ยงกันเสร็จแล้ว มองสิเออบอดูแองมาขึ้นรถคันเดียวกับเราและลูก เรสิดังกำปอด และผู้อื่นไปรถอิกสองหลัง ออกจากบ้านเรสิดังสุปีริเอที่ยอดเขาบอโค แล่นรถกลับลงมาทางเดิมจนถึงปากทาง แล้วเลี้ยวขึ้นทางทิศเหนือ มีป้ายปักบอกว่าระยะทาง ๘๐ กิโลเมต (๒๐๐๐ เส้น) ถึงบ้านเรียมท่าเรืออันจะเปิดใหม่ ซึ่งเรสิดังสุปีริเอจะให้พวกเราประเดิม
ความคิดเรื่องสร้างอาศรัยสถานบนยอดเขาบอโค หรือที่เขียนชื่อในแผนที่เดิรเรือว่า “เขาช้าง” ก็ดี ความคิดที่จะทำท่าจอดเรือกำปั่นที่บ้านเรียมก็ดี เปนความคิดของมองสิเออบอดูแอง เรสิดังสุปีริเอคนนี้ เพราะได้อยู่ในกรุงกัมพูชาช้านาน รู้ตำแหน่งแห่งที่และการงารบ้านเมืองยิ่งกว่าผู้อื่นโดยมาก คิดเห็นว่ากรุงกัมพูชาไม่มีท่าสำหรับจอดเรือใหญ่ การรับส่งสินค้าก็ดี ทางที่ชาวต่างประเทศจะไปมาก็ดี ต้องอาศรัยเมืองไซ่ง่อน ยังลำบากและชักช้า เปนเครื่องสกัดกั้นความเจริญของกรุงกัมพูชา จึงคิดอ่านให้เรือเมล์แวะที่บ้านแก๊ป ก็เกิดมีผู้พอใจไปมาทางนั้น แต่ที่อ่าวแก๊ปน้ำตื้นเรือกำปั่นเข้าเทียบท่าถึงตลิ่งไม่ได้ เที่ยวค้นหาที่น้ำลึกไปพบที่อ่าวบ้านเรียมข้างใต้อ่าวกำพงโสม และมีเกาะบังคลื่นทุกระดู จึงให้ทำถนนไปลงที่แหลมบ้านเรียมตรงที่น้ำลึก และทำสพานสำหรับจอดเทียบเรือกำปั่น จะให้สำเร็จในศกหน้าด้วยกันทั้งโฮเต็ลที่เขาบอโคและท่าเรือจอดที่บ้านเรียม ประสงค์จะให้ทางไปมาในระหว่างกรุงกัมพูชากับกรุงเทพฯ และเมืองสิงคโปร์ไปมาได้เร็วและสะดวกยิ่งขึ้น จะได้มีชาวต่างประเทศมาเที่ยวนครวัดนครธมและกรุงกัมพูชามากขึ้น ที่สร้างโฮเต็ลบนเขาบอโคก็เพื่อจะให้เปนที่สำหรับผู้ที่อยู่ในกรุงกัมพูชา ตลอดจนพวกชาวต่างประเทศอันประสงค์จะเปลี่ยนหาอากาศเย็นมาอยู่ได้สบาย นอกจากที่เขาบอโคนี้ รัฐบาลได้ลงทุนสร้างโฮเต็ลที่มณฑลกำพงธมแห่งหนึ่ง และจะสร้างที่เมืองเสียมราษฐอิกแห่งหนึ่ง เรสิดังสุปีริเอบอกว่ามีบริษัทจะรับเหมาเช่าโฮเต็ลของรัฐบาลและจัดการเดิรรถยนต์ เดิรเรือรับส่งคนโดยสานด้วย โฮเต็ลที่นครวัดเดี๋ยวนี้เรียกค่ากินอยู่วันละ ๑๒ เหรียญยังแรงนัก จะให้บริษัทเรียกวันละ ๖ เหรียญเสมอกันทุกโฮเต็ล ให้ชาวต่างประเทศมาเที่ยวได้สดวก ถ้าความคิดสำเร็จแล้วชาวกรุงเทพฯ อาจมาถึงบ้านเรียมได้ภายใน ๒๘ ชั่วโมง และอาจจะเอารถยนต์ของตนเองออกมาขี่เที่ยวไปดูนครวัดนครธม หรือไปจนเมืองไซ่ง่อนก็ได้ เพราะเรือเทียบได้ถึงท่า เอารถยนต์ขึ้นได้ง่าย (เราขอเตือนว่า ถ้าใครจะเอารถยนต์มาจากกรงเทพฯ ต้องระวังอย่างหนึ่ง ด้วยประเพณีขับรถยนต์ของเราหลีกกันข้างซ้าย ประเพณีของฝรั่งเศสหลีกกันข้างขวา โชเฟอร์ไปจากกรุงเทพฯ ถ้าไม่รู้ข้อนี้ หรือไปเผลออาจจะเกิดโดนกันเปนอันตราย) ความคิดของมองสิเออบอดูแองที่ประสงค์จะให้มีชาวต่างประเทศมาเที่ยวกรุงกัมพูชาให้มากนั้น เพราะคนเที่ยวเตร่มักอยู่ในจำพวกคนมีทรัพย์ ย่อมเอาเงินเข้ามาใช้สอยซื้อหาเกิดเปนผลประโยชน์ตกอยู่แก่บ้านเมือง ยิ่งมีคนมามาก ประโยชน์ของบ้านเมืองก็ยิ่งได้มากขึ้น รัฐบาลจึงกล้าลงทุนและคิดอ่านชักโยงชาวต่างประเทศให้ไปเที่ยว ไม่ใช่แต่ที่กรุงกัมพูชานี้แห่งเดียว ที่เกาะชวารัฐบาลก็เอาใจใส่ในเรื่องนี้มาก ได้ยินว่าในปีหนึ่งๆ พวกชาวต่างประเทศที่ไปเที่ยวเตร่ เอาเงินเข้าไปใช้เงินตกอยู่ในเกาะชวานับด้วยล้านเหรียญ
ถนนแต่เมืองกำปอดไปอ่าวบ้านเรียม ทำไปตามชายทะเลตลอดจนถึงแหลมบ้านเรียม จึงแยกเลี้ยวลงไปทางปลายแหลม แต่ถนนที่ทำตามทางชายทะเลยังมีต่อไปอิก นัยว่าจะทำจนถึงชายแดนกรุงกัมพูชาต่อพระราชอาณาเขตที่พรมแดนเมืองตราด ถนนที่ทำลงมาแหลมบ้านเรียมตอนริมทะเลยังไม่แล้ว ต้องลงเดิรหน่อยหนึ่งจึงถึงท่าเรือเวลาบ่าย ๕ นาฬิกาเศษ ที่บ้านเรียมยังไม่มีเรือแพพาหนะ จึงเอาเรือหาปลาตกแต่งปักธงฝรั่งเศสและปูเสื่อสาดไว้รับเรา ๒ ลำ บรรทุกของลำ ๑ เรสิดังสุปีริเอกับบรรดาฝรั่งเศสผู้ที่มาส่งพากันลงเรือน้อยนั้นมากับเราลำ ๑ มาส่งจนถึงในเรือวลัย พากันชมเรือว่าดูน่าสบายและสอาดสอ้านดี เราให้เลี้ยงของว่างและชวนดื่มแชมเปนขอบใจแล้วร่ำลากันด้วยความอาลัย พอพวกที่มาส่งกลับไป เราก็ออกเรือเวลา ๖ นาฬิกา เรือแล่นบังเกาะรง เกาะกง เกาะกูด มาไม่มีคลื่นตลอดคืน
วันที่ ๑๓ ธันวาคม เวลาเช้า เรือแล่นขึ้นมาข้างเหนือ พอพ้นเกาะช้างแล่นห่างฝั่ง ตอนสายลมจัด แต่เปนลมมาจากฝั่งไม่มีคลื่นเท่าใดนัก ถึงกระนั้นกัปตันก็บ่ายเรือแล่นเข้าให้ใกล้ฝั่งเพื่อจะมิให้เจ้าหญิงเมาคลื่น มาเห็นฝั่งตั้งแต่ช่องเสม็ดตลอดมาจนบ่าย ๕ นาฬิกา ถึงเกาะจวงเข้าอ่าวน้อย ต้องแล่นเรือรอมา เพราะถ้าเดิรเต็มที่จะถึงสันดอนตอนดึก ต้องมาทอดสมอรอน้ำอยู่เปล่า ๆ
วันที่ ๑๔ ธันวาคม เวลารุ่งสว่าง เรือแล่นข้ามสันดอนเข้ามาพ้นชายชำแระแล้ว แต่ยังต้องแล่นรอต่อมา ด้วยกัปตันได้บอกไว้ว่าจะถึงกรุงเทพฯ เวลา ๙ นาฬิกา ถ้าไม่รอจะไปถึงเสียก่อนกว่าครึ่งชั่วโมง กัปตันเดิรเรือกะเวลาดี พอ ๙ นาฬิกาก็ทอดสมอที่หน้าห้างอิสเอเซียติค มีมิตร์สหายทั้งไทยและชาวต่างประเทศพากันมีแก่ใจมารับเปนอันมาก อุปทูตฝรั่งเศสขึ้นมารับที่ในเรือก่อนผู้อื่น เราได้โอกาศขอให้แสดงความขอบใจแก่รัฐบาลฝรั่งเศสอิกครั้งหนึ่ง ที่ได้ต้อนรับเปนธุระแก่เราด้วยความเอื้อเฟื้อ ให้ได้มีความสุขสบายตั้งแต่วันไปถึงจนวันมาจากดินแดนของฝรั่งเศส เขารับจะโทรเลขบอกไปยังเคาวเนอเยเนอราลตามที่เราสั่ง ต่อนั้นได้แสดงความขอบใจแก่ศาสตราจารย์ ยอช เซเดส์ ที่ได้พาไปเที่ยวและได้ช่วยเหลืออิกหลายอย่าง เช่นเปนล่ามทั้งภาษาฝรั่งเศสและภาษาเขมรเปนต้น แล้วขอบใจมิศเตอรบยอลิง ผู้จัดการบริษัทเรือเมล์สยาม ซึ่งได้มีแก่ใจให้เรือสุทธาทิพย์ไปส่ง และให้เรือวลัยไปรับกลับมาโดยสวัสดิภาพ แล้วจึงขึ้นบก
อันผู้ที่ไปทางไกล ดูเหมือนจะไม่มีเวลาไหนที่ชื่นใจยิ่งกว่าเมื่อกลับมาเห็นหน้าญาติมิตร์ วันนี้ได้เห็นญาติมิตร์มีแก่ใจไปรับมากด้วยกัน ที่ลงไปรับถึงในเรือก็มี ที่คอยรับอยู่บนบกก็มาก รู้สึกยินดีและขอบคุณเปนอย่างยิ่ง ขออำนวยพรให้มีความสุขสถาพรจงทุกท่านเทอญ สิ้นเรื่องนิราศนครวัดเพียงเท่านี้