สุริยพันธุ์คำกลอน
กรมศิลปากร
คำนำ
เรื่องสุริยพันธุ์คำกลอนนี้ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงนิพนธ์ขณะยังทรงดำรงพระยศเป็นกรมหมื่นสมมตอมรพันธุ์ เมื่อพุทธศักราช ๒๔๓๑ โดยทรงมีพระดำริจะให้เป็นเรื่องแบบแนว “สมัยใหม่” ดำเนินเรื่องตามความเป็นจริง จึงไม่ปรากฏมีเรื่องของอิทธิปาฏิหาริย์ โชคชะตาดลบันดาล ดังเช่นวรรณคดีไทยก่อนหน้านั้น และได้มีการสอดแทรกขนบธรรมประเพณีสำคัญของไทย ตลอดจนเหตุการณ์สำคัญที่เกิดขึ้นในยุคสมัยที่แต่งไว้ด้วย จึงทำให้หนังสือเรื่องสุริยพันธุ์คำกลอนนี้ นอกจากจะมีคุณค่าในแง่ของวรรณคดีกวีนิพนธ์แล้ว ยังมีคุณค่าในฐานที่เป็นแหล่งค้นคว้าด้านประวัติศาสตร์และจารีตประเพณีอีกด้วย ทั้งนี้แต่เดิมทรงพระปรารภจะทรงแต่งเองตลอดทั้งเรื่อง แต่เนื่องจากทรงมีพระภารกิจมาก ทำให้ไม่สามารถแต่งโดยลำพังพระองค์ได้ จึงได้ทรงชักชวนพระสหายที่เป็นกวีในยุคนั้นร่วมแต่งด้วย โดยทรงเป็นบรรณาธิการผู้กำหนดและแบ่งเนื้อความแต่ละตอน และทรงปรับให้เนื้อหาถ้อยคำสำนวนของกวีทุกท่านร้อยเรียงกันได้สนิทกลมกลืน อนึ่งกวีผู้ร่วมแต่งหนังสือนี้หลายท่านไม่เคยปรากฏนามในทำเนียบกวีมาก่อนและหลายท่านมีผลงานนิพนธ์อื่น ๆ ซึ่งยังมิได้มีการตรวจสอบชำระจัดพิมพ์ จึงนับว่าการจัดพิมพ์เรื่องสุริยพันธุ์คำกลอนออกเผยแพร่ครั้งนี้มีคุณประโยชน์ต่อการศึกษาวรรณคดีไทยอีกด้วย
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร เห็นความสำคัญดังกล่าว จึงได้มอบหมายให้ นางดาวรัตน์ ชูทรัพย์ นักอักษรศาสตร์ ชำนาญการพิเศษ เป็นผู้ตรวจสอบชำระและจัดทำต้นฉบับเรื่องสุริยพันธุ์คำกลอนจากหนังสือสมุดไทย ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ และต้นฉบับพิมพ์เผยแพรในวารสารศิลปากร ระหว่างฉบับ ปีที่ ๔ เล่มที่ ๕ วันที่ ๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๙๔ - ฉบับ ปีที่ ๘ เล่มที่ ๑๒ วันที่ ๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๙๘ (ฉบับวันเกิดกรมศิลปากร)
กรมศิลปากรหวังอย่างยิ่งว่า หนังสือเรื่องสุริยพันธุ์คำกลอนนี้ คงอำนวยประโยชน์แก่ท่านผู้สนใจโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๖
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
คำอธิบาย
วรรณคดีนอกจากจะเป็นมรดกศิลปวัฒนธรรมด้านภาษาและกวีนิพนธ์แล้ว ยังมีคุณค่าด้านต่าง ๆ อีกมาก วรรณคดีเปรียบเสมือนกระจกเงาสะท้อนภาพแง่มุมนานาของสังคมในแต่ละยุคสมัยผ่านปลายปากกาของกวี อาทิ เหตุการณ์สำคัญที่เกิดขึ้น สภาพสังคม การเมือง การศึกษา วิถีชีวิตความเป็นอยู่ มุมมองและโลกทัศน์ของบุคคลร่วมสมัย ในขณะที่จดหมายเหตุหรือพงศาวดารเป็นเอกสารทางประวัติศาสตร์ซึ่งจดบันทึกเรื่องราวแห่งยุคสมัยในภาพกว้าง กล่าวคือบันทึกเฉพาะเหตุการณ์สำคัญ แต่วรรณคดีนั้นก็ถือว่าเป็นจดหมายเหตุในอีกรูปแบบหนึ่ง กลับเก็บภาพทั้งด้านลึกและด้านกว้างของสังคม คือ บันทึกได้ทั้งอารมณ์แง่คิดมุมมองของบุคคลในสังคมที่มีต่อเหตุการณ์นั้นด้วย เพราะสามารถลงลึกในรายละเอียดได้มากกว่าพงศาวดารอันมีข้อจำกัด แต่ขณะเดียวกัน ด้วยคุณสมบัติของความเป็นวรรณคดีกวีนิพนธ์ซึ่งแต่งขึ้นเพื่อความบันเทิง เป็นเครื่องประเทืองอารมณ์ด้วยสุนทรียศิลป์ มิได้มุ่งหวังจะให้เป็นบันทึกทางประวัติศาสตร์หรือจดหมายเหตุ ทำให้สิ่งที่ปรากฏอยู่ในวรรณคดี อาจมิใช่ภาพจริงทั้งหมด เพราะอาจผสานไปด้วยจินตนาการและมุมมองของกวี จึงต้องมีการคัดสรรแยกแยะความจริง สิ่งปรุงแต่งและจินตนาการออกจากกัน ซึ่งหากเราศึกษาวรรณคดีควบคู่ไปกับการศึกษาประวัติศาสตร์ จะทำให้เห็นภาพของสังคมแห่งยุคสมัยชัดเจนขึ้น ในขณะเดียวกันก็จะเข้าใจวรรณคดีเรื่องนั้น ๆ ได้ดียิ่งขึ้น
เรื่อง สุริยพันธุ์คำกลอน นี้ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ได้ทรงนิพนธ์ขึ้นขณะดำรงพระยศเป็นกรมหมื่น ปรากฏในเรื่องว่าทรงเริ่มแต่งเมื่อวันพฤหัสบดี ขึ้น ๔ ค่ำ เดือน ๘ ปีชวด จุลศักราช ๑๒๕๐ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑๒ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๓๑ ในสมัยรัชกาลที่ ๕ อันเป็นสมัยที่ประเทศไทยมีการพัฒนาในด้านต่าง ๆ ทั้งด้านการเมืองการปกครอง การศึกษา การสาธารณสุข การคมนาคม การโทรคมนาคม ฯลฯ มีการติดต่อกับประเทศซีกโลกตะวันตกมากขึ้น และมีการส่งนักเรียนและเชื้อพระวงศ์ไปศึกษาต่อยังต่างประเทศ ทำให้โลกทัศน์ของคนไทยกลุ่มหนึ่งเปลี่ยนใป โดยเฉพาะในกลุ่มผู้ได้รับการศึกษาจากต่างประเทศ มีความต้องการสิ่งแปลกใหม่ ก้าวหน้า มีแนวคิดสร้างสรรค์ในด้านต่าง ๆ รวมทั้งด้านวรรณคดีด้วย วรรณคดีในช่วงสมัยรัชกาลที่ ๕ ถือเป็นช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของวรรณคดีไทย เป็นยุคเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงหลายประการ อาทิ เริ่มมีการแปลและแปลงวรรณกรรมตะวันตก มีการประพันธ์วรรณกรรมร้อยแก้วแบบเรื่องสั้น และนวนิยาย ทางด้านวรรณกรรมร้อยกรองก็มีการปรับรูปแบบหลายประการ เช่น การดำเนินเรื่อง แนวคิด โครงเรื่อง การประพันธ์บทละคร ในรูปแบบที่แตกต่างไปจากบทละครแบบดั้งเดิม เป็นต้น โดยในเรื่อง สุริยพันธุ์นี้ เนื้อหาของเรื่องก็มีความเปลี่ยนแปลงไปจากธรรมเนียมนิยมแต่เดิมของเรื่องจักร ๆ วงศ์ ๆ ที่มักดำเนินเรื่องตามแนวทางของการที่ตัวเอกของเรื่องจะต้อง “หาวิชา ฆ่ายักษ์ ลักนาง” เป็นส่วนใหญ่ และมักมีเรื่องของอภินิหาร เทพดลบันดาล เทพอุ้มสม เรื่องเหนือจริง ซึ่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ทรงเห็นว่าไม่สมเหตุสมผล ดังนั้นเมื่อทรงพระนิพนธ์ ได้ทรงกำหนดเนื้อหาของ “นิทาน” เรื่องนี้ไว้แต่แรกว่าต้องการเรื่องที่สมจริง การกระทำต่าง ๆ ของตัวละคร เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเรื่องเน้นที่ความเป็นไปได้ ความสมจริง ตัวละครต้องมีการตัดสินใจ แก้ไขปัญหาและพฤติกรรมตามแบบที่คนจริงจะพึงกระทำเมื่อประสบกับเหตุการณ์ต่าง ๆ และทรงต้องการที่จะสอดแทรกความรู้เรื่องขบบธรรมเนียมประเพณีไว้ด้วย ตามที่ทรงพระนิพนธ์อธิบายไว้ในอารัมภพจน์ ความว่า
“จะเริ่มทำคำกลอนอักษรสาร
เป็นนิทานกล่าวแกล้งแถลงไข
พอให้เกิดเพลิดเพลินเจริญใจ
เป็นอย่างใหม่แปลกเรื่องแต่เบื้องบรรพ์
ข้าพเจ้าตริตรึกนึกเห็นว่า
แต่บรรดาโคลงกาพย์และกลอนฉันท์
ที่ได้อ่านหลากหลากมีมากครัน
เรื่องเหล่านั้นว่าไว้ไม่เห็นจริง
มีแต่การเหาะเหินเดินเวหา
กล่าวฤทธาเกรียงไกรดูใหญ่ยิ่ง
มีอินทราสุรารักษ์ทั้งยักษ์ลิง
ไม่มีที่อ้างอิงเป็นพยาน
คนใหม่ใหม่เขาไม่ใคร่จะเชื่อถือ
ใครอออือข้อความตามโวหาร
ก็ขนาบว่างุ่มง่ามตามโบราณ
เวลากาลไม่เหมือนก่อนต้องผ่อนปรน
จึงคิดแผลงแต่งนิทานโวหารใหม่
แต่ก็ไม่หมายให้เลิศประเสริฐผล
หวังแต่พอเริงรื่นชื่นกมล
มหาชนฟังเล่นเช่นดนตรี”
โดยเมื่อแรกนั้นทรงตั้งพระทัยจะนิพนธ์เองทั้งเรื่อง แต่เนื่องด้วยทรงมีพระภารกิจมากจึงได้ทรงชักชวนพระญาติวงศ์ พระสหาย ผู้มีความสามารถเชิงกวีในสมัยนั้นให้ร่วมแต่งด้วย โดยทรงวางโครงเรื่อง แบ่งเนื้อเรื่องออกเป็นตอน ๆ และกำหนดเนื้อความจุดเริ่มต้น จุดจบในแต่ละตอน ว่าเริ่มตอนไหน อย่างไร และให้จบความในตอนอย่างไร จากนั้นทรงแจกจ่ายให้กวีผู้เป็นบรรณมิตรช่วยกันแต่ง แล้วพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ จะทรงเป็นทำหน้าที่บรรณาธิการ เช่น ตรวจเนื้อความให้รับกัน ร้อยสัมผัสระหว่างตอน ตัดเนื้อความที่ทรงเห็นว่ายาวเกินออกให้กระชับแล้วปรับสัมผัสให้ร้อยกัน แต่งเติมเนื้อหาส่วนที่ขาด เรื่องนี้มีทั้งหมด ๒๘ ตอน ยังไม่จบเรื่องแต่หมดต้นฉบับเพียงนั้น รวมทั้งตอนที่ ๓ และตอนที่ ๔ ขาดหายไปไม่พบต้นฉบับ ซึ่งในแต่ละตอนจะระบุพระนามหรือนามผู้แต่งไว้ด้วย กวีผู้เป็นบรรณมิตรของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์นั้น บางท่านผลงานของท่านยังไม่เคยมีการจัดพิมพ์มาก่อน บางท่านไม่เคยปรากฏนามในทำเนียบกวีไทย หลายท่านมีกวีโวหารเป็นเอกลักษณ์ที่ควรค่าแก่การศึกษาน่าสนใจ เช่น บางท่านนิยมส่งสัมผัสด้วยคำตาย ซี่งถือกันว่าหาคำแต่งให้รับสัมผัสยาก และแสดงว่านอกจากเรื่องสุริยพันธุ์นี้จะแต่งขึ้นเพื่อให้ความรู้เรื่องโบราณราชประเพณี แล้วยังแต่งเพื่อการอ่านทำนองหรือการขับร้องเพื่อการฟัง ตามที่ทรงพระนิพนธ์ไว้ว่า ทรงแต่งขึ้นเพื่อให้ “มหาชนฟังเล่นเช่นดนตรี” เพราะคำเหล่านี้เป็นการแสดงความสามารถของคนอ่านคนร้องด้วย
รายพระนาม รายนามกวีที่ร่วมแต่งเรื่องสุริยพันธุ์ในแต่ละตอน มี ๑๓ ท่าน ดังนี้
ตอนที่ ๑
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงนิพนธ์
ตอนที่ ๒
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงนิพนธ์
ตอนที่ ๓- ๔ ขาดหายไป

ตอนที่ ๕
หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) เจ้ากรมอาลักษณ์ ฝ่ายพระราชวังบวรฯ แต่ง
ตอนที่ ๖
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงนิพนธ์
ตอนที่ ๗
ขุนทิพยกระวี (พุฒ) กรมพระอาลักษณ์ แต่ง
ตอบที่ ๘
หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) เจ้ากรมอาลักษณ์ ฝ่ายพระราชวังบวรฯ แต่ง
ตอนที่ ๙
หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) เจ้ากรมอาลักษณ์ ฝ่ายพระราชวังบวรฯ แต่ง
ตอนที่ ๑๐
ขุนภักดีอาสา (นก) เจ้ากรมทนายเลือกหอกขวา แต่ง
ตอนที่ ๑๑
ขุนนิพนธ์พจนาดถ์ (ดิศ) กรมพระอาลักษณ์ แต่ง
ตอนที่ ๑๒
หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) เจ้ากรมพระอาลักษณ์ ฝ่ายพระราชวังบวรฯ แต่ง
ตอนที่ ๑๓
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงนิพนธ์
ตอนที่ ๑๔
นายอยู่ แต่ง
ตอนที่ ๑๔
พระพฤฒาธิบดี (คง) แต่ง
ตอนที่ ๑๖
พระยาราชสัมภารากร (เลื่อน) แต่ง
ตอนที่ ๑๗
พระพฤฒาธิบดี (คง) แต่ง
ตอนที่ ๑๘
พระยาราชสัมภารากร (เลื่อน) แต่ง
ตอนที่ ๑๙
จ่าชำนาญทั่วด้าว (อยู่) แต่ง
ตอนที่ ๒๐
พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) แต่ง
ตอนที่ ๒๑
หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) เจ้ากรมพระอาลักษณ์ ฝ่ายพระราชวังบวรฯ แต่ง
ตอนที่ ๒๒
ขุนภักดีอาสา (นก) เจ้ากรมทนายเลือกหอกขวา แต่ง
ตอบที่ ๒๓
พระสมุห์ วร วัดสระเกศ แต่ง
ตอบที่ ๒๔
นายบุญ แต่ง
ตอนที่ ๒๔
พระรักษาเทพ (บัว) เจ้ากรมพระตำรวจซ้าย แต่ง
ตอนที่ ๒๖
ขุนนิพนธ์พจนาดถ์ (ดิศ) กรมพระอาลักษณ์ แต่ง
ตอนที่ ๒๗
นายบุญ แต่ง
ตอนที่ ๒๘
นายบุญ แต่ง
เรื่องย่อ
กรุงสุทัศน์ มีเมืองหลวงชื่อเมืองวายุบถ มีพระเจ้านภากาศเป็นผู้ครองนคร มีพระโอรส ๒ พระองค์ คือ พระสุริยพันธุ์กับพระจันทรพงศ์ มีพระชันษา ๑๔ และ ๑๒ ปีตามลำดับ ๑ ปีต่อมา ทรงให้จัดพิธีโสกันต์ตามโบราณราชประเพณี พระสุริยพันธุ์พระจันทรพงศ์ทูลลาพระบิดา เสด็จประพาสต่างประเทศโดยเรือยอช เรือประสบพายุแตกออก ลูกเรือผู้ติดตามล้มตายเป็นอันมาก พระสุริยพันธุ์และพระจันทร์พงศ์พลัดกันไปคนละทาง พระสุริยพันธุ์ลงเรือเล็กไปเพียงลำพัง ลอยลำอดข้าวอดนํ้าอยู่ในทะเลหลายวัน จนมีเรือแปลกเลดของกัปตันกอปเปอ เป็นเรือเมล์รับผู้โดยสารเดินทางขึ้นล่องระหว่างกรุงสุทัศน์และกรุงมิเนอรัล ผ่านมาพบ ได้เข้าช่วยเหลือรับพระสุริยพันธุ์ขึ้นเรือไปด้วย พระสุริยพันธุ์พูดภาษาอังกฤษได้ บอกกัปตันว่าตนเป็นชาวเมืองสุทัศน์ชื่อรวิวรรณ กัปตันกอปเปอ บอกให้พระสุริยพันธุ์ขัดฟันเสียให้ขาว ระหว่างการเดินทาง พระสุริยพันธุ์ลักลอบได้เสียกับมิสกอปเปอบุตรีของกัปตัน อายุ ๑๔ ปี กัปตันผิดสังเกตที่หนุ่มสาวสองคนมักมาสายในเวลาอาหารหรือบางครั้งถึงกับหลับใหลด้วยความอ่อนเพลีย จึงจับสังเกตดูจนรู้ความจริง แล้วแค้นใจ จึงหลอกพระสุริยพันธุ์ขึ้นฝั่งที่เมืองพาลุกาซึ่งเป็นแดนของคนแขก โดยหลอกว่า มีเพชรพลอยมากมาย และคนบนเกาะมาจากเกาะกรักกรา (กัลกัตตาร์) อยากให้ขึ้นไปเที่ยว แล้วพาเดินวนเวียน พระสุริยพันธุ์สงสัยว่าที่นั่นไม่มีสิ่งใดน่าชม กัปตันจึงบอกความจริงว่าเสียแรงที่ตนได้ช่วยชีวิตและเอ็นดูแต่พระสุริยพันธุ์กลับทรยศมาลักลอบได้เสียกับบุตรสาวตน จึงจะเอามาปล่อยไว้ที่เมืองพาลุกาแล้วก็จากไป พระสุริยพันธุ์ได้พบกับนางบาบีม่ายสาวแขกดำหน้าตาขี้ริ้วและต้องอยู่กินกับนางด้วยความจำใจ
ฝ่ายพระจันทรพงศ์ลงเรือเล็กอีกลำไปกับพี่เลี้ยง ๒ คน ชื่อ กติกา และ โรหิณี ลอยลำไปได้ ๑ วัน ๑ คืน ถึงหมู่บ้านชาวประมงได้ไปอาศัยอยู่กับตายายชาวประมง
ย้อนกล่าวถึงกรุงสุทัศน์ พระเจ้านภากาศคิดถึงพระโอรสทั้งสองจึงให้นายพันตรีอัททาออกเรือไปตามหาและเชิญเสด็จกลับ
กล่าวถึงกรุงรัตนากร มีกษัตริย์ผู้ครองนครชื่อพระเจ้า เพชรรัตน์ พระมเหสีชื่อพระนางนิลวดี มีพระธิดาชื่อเจ้าหญิงมณีประภา กรุงรัตนากรร่ำรวยอุดมด้วยทองคำและรัตนชาติ มีแหล่งแร่สำคัญคือภูเขารัตนากรมีแก้วเนาวรัตน์ ภูเขาทองคำธรรมชาติเป็นแหล่งแร่ทองคำ เขารัชดากรเป็นแหล่งแร่เงิน และเขาโลหการมีทองแดงและโลหะต่าง ๆ เมืองรัตนากรนี้ไม่อนุญาตให้ชาวต่างชาติเข้าพักอาศัย ในเมืองมีฃุนนางผู้หนึ่งชื่อพระยามรกต มีภรรยาเอกชื่อมุกดาและมีภรรยาน้อย ๆ อีกราว ๓๐ คน พระยามรกตยังไม่มีบุตรสืบสกุล อยู่มาภรรยาน้อยชื่อนางเพทายได้ตั้งครรภ์ นางมุกดาภรรยาหลวงสังเกตเห็นจึงคิดกำจัดนางเพทายและลูก ออกอุบายเอาแหวนไปซ่อนไว้ใต้ที่นอนนางเพทายแล้วไปบอกแก่สามีว่าแหวนโดนขโมย พระยามรกตให้หาหมอดูหมอเวทมนตร์ต่าง ๆ มาทำพิธีค้นหาแหวนและจับตัวขโมย แต่ไม่ได้ความเนื่องจากแหวนนั้นที่จริงแล้ว มิได้โดนขโมยนั่นเอง เหล่าภรรยาน้อยซุบซิบปรึกษากันว่าน่าจะเป็นแผนนางมุกดาคิดจะใส่ไคล้นางเพทายที่กำลังตั้งครรภ์ นางมุกดาขอจัดหาหมออาคมที่ตนจ้างวานไว้มาเอง หมอนำไปค้นที่นอนนางเพทายได้แหวน พระยามรกตโกรธด่าทอขับไล่นางออกจากบ้าน นางเพทายไปขออาศัยยายลูกปัดตาพลอยหุงที่บ้านริมกำแพงวัดคีรีรัตนาราม จนคลอดบุตรชาย ยายตาขอให้พระสุธรรมจารี วัดคีรีรัตนารามตั้งชื่อ ได้ชื่อว่า บุษราคัม เมื่อบุษราคัมโตขึ้น ตายายได้พาไปบวชเณรเป็นลูกศิษย์พระสุธรรมจารีได้ศึกษาเล่าเรียนที่วัดนั้น
กล่าวถึงเมืองแอนิมัลมีเมืองหลวงชื่อกรุงยุนิคอน เจนเนอรัล ไลออน ประธานาธิบดีเมืองแอนิมัลทราบข่าวแหล่งแร่เมืองรัตนากรมีความสนใจอยากมาขอสัมปทานทำเหมือง ได้ปรึกษากับเสนาบดีหิโปปอตะมัส แล้วส่งคอมมานเดอร์บัฟฟาโลเป็นทูตมาเจรจา เรือทูตแวะจัดซื้อเสบียงที่เมืองพาลุกา พบพระสุริยพันธุ์ ๆ เห็นได้ทีอาสาเป็นล่ามและหลบหนีจากบางบาบีมาได้
กล่าวถึงเมืองอีกเมืองหนึ่งซื่อเมืองบ่อคำ อยู่ทางทิศเหนือ มีเมืองหลวงชื่อกรุงสิงคี พระราชาทรงพระนามพระเจ้าธรรมชาติ พระมเหสีพระนามชมพูนุท มีพระธิดาพระนามเจ้าหญิงนพคุณ ๆ มีพี่เลี้ยงสองนางชื่อนางคำก้อนกับนางคำผง พระจันทรพงศ์กับพี่เลี้ยงได้บอกลายายตาชาวประมงออกเดินทางจะกลับเมืองของตน ได้เดินทางมาถึงเมืองบ่อคำ เข้าพักที่วัดสุวรรณเจดีย์ซึ่งเป็นวัดสำคัญประจำเมือง พอดีกับพระเจ้าธรรมชาติโปรดให้จัดการฉลองพระธาตุเจดีย์ พระจันทรพงศ์ได้พบกับนางนพคุณมีจิตปฏิพัทธ์รักใคร่กัน พระจันทรพงศ์ลักลอบส่งเพลงยาวให้นางนพคุณ ความทราบถึงพระเจ้าธรรมชาติและพระนางชมพูนุท ทรงกริ้วสั่งให้จับกุมพระจันทรพงศ์ไปคุมขังไว้ แต่พี่เลี้ยงทั้งสองหนีไปได้ พี่เลี้ยงพระจันทรพงศ์ไปอ้อนวอนพระสุวรรณสีลาจารย์ให้มาช่วยพูด ที่สุดพระจันทรพงศ์ได้อภิเษกกับนางนพคุณ
ย้อนกล่าวถึงพระสุริยพันธุ์ที่ช่วยเป็นล่ามให้ทูตของกรุงแอนิมัล เจรจาการค้าสำเร็จ เรือทูตก็จากไป พระสุริยพันธุ์ได้บวชเณรที่วัดคีรีรัตนารามโดยมีเณรบุษราคัมเป็นผู้พาไปฝากตัวกับเจ้าคุณสุธรรมศีลาจารย์ อยู่มาจนถึงหน้าออกพรรษามีการจัดการเทศมหาชาติเป็นการใหญ่สำหรับพระนคร เณรสุริยพันธุ์ซึ่งได้หัดเทศน์มาจนคล่องแคล่วไพเราะจับใจ ได้ขึ้นเทศน์กัณฑ์กุมาร ซึ่งมีพระธิดามณีประภาเป็นเจ้าของกัณฑ์ ทั้งสองจึงได้พบปะและเกิดรักใคร่กัน
กล่าวฝ่ายนายพันตรีอัททาเดินทางตามหาพระสุริยพันธุ์ พระจันทรพงศ์มา ๒ ปี ๖ เดือน จนมาถึงเมืองรัตนากร เข้าเที่ยวชมบ้านเมืองวัดวาอาราม ได้พบกับสามเณรสุริยพันธุ์ ได้เชิญเสด็จกลับ พระสุริยพันธุ์ได้ไปขออนุญาตนางเพทายตาพลอยหุงยายลูกปัดขอรับบุษราคัมพาไปด้วย รับปากจะดูแลรักใคร่เสมือนน้องชายของตน แล้วเดินทางกลับเมือง เช่นเดียวกันต่อมาไม่นานพระจันทรพงศ์และชายามีความคิดถึงพระบิดามารดาได้ทูลลากลับกรุงสุทัศน์ พระเจ้านภากาศ รับขวัญโอรสทั้งสอง ต่อมาไม่นานดำริถึงพระสุริยพันธุ์ยังไม่มีคู่ จะจัดให้มีการอภิเษก พระสุริยพันธุ์ทูลว่าได้มีนางอันเป็นที่รักแล้วคือนางมณีประภา พระธิดาเมืองรัตนากร พระเจ้านภากาศจึงโปรดให้ส่งทูตไปทาบทามทูลสู่ขอ ครั้นได้รับการตอบตกลงก็เสด็จลงกระบวนเรือเดินทะเลไปกรุงรัตนากร ได้จัดการอภิเษก และพักอยู่ที่นั้นระยะหนึ่งก่อนจะลากลับ โดยพระสุริยพันธุ์พระจันทรพงศ์และพระชายาทูลขออยู่ที่เมืองรัตนากรสักระยะหนึ่งก่อน เนื้อความในต้นฉบับจบลงเพียงนี้
คุณค่าและลักษณะเฉพาะที่ปรากฏ
๑. ด้านภาษา วรรณคดีที่แต่งในยุคสมัยใดย่อมมีคุณค่าด้านเป็นบทบันทึกการใช้ภาษาในยุคสมัยที่แต่ง เว้นแต่วรรณคดีหรือวรรณกรรมที่ผู้แต่งมีวัตถุประสงค์ในการแต่งเป็นข้อกำหนด เช่น วรรณกรรมพีเรียด สำหรับเรื่องสุริยพันธุ์นี้แต่งในสมัยรัชกาลที่ ๕ ที่สังคมระดับสูงมีความตื่นตัวในเรื่องการใช้ภาษาต่างประเทศ (ภาษาอังกฤษ) มากขึ้นกว่าเดิม การใช้ภาษาในเรื่องจึงปรากฏมีการใช้คำทับศัพท์ภาษาอังกฤษ การใช้ชื่อตัวละครชื่อสถานที่เป็นภาษาอังกฤษ เป็นต้น ดังนี้
๑.๑ การใช้คำทับศัพท์ภาษาอังกฤษ เป็นการใช้คำทับศัพท์ภาษาอังกฤษในยุคสมัยแรก ๆ เนื่องจากส่วนหนึ่งคำเหล่านั้นยังไม่มีการบัญญัติศัพท์ขึ้นใช้ในภาษาไทย การเขียนคำทับศัพท์นั้นยังไม่มีการกำหนดกฎเกณฑ์การถอดรูปศัพท์ การกำหนดวิธีเขียนคำที่แน่นอนตายตัว การเขียนคำทับศัพท์ในยุคบุกเบิกนี้ มักเขียนตามการออกเสียง หรือถอดตามตัวอักษร เช่น เรือโบต มาจาก boat เรือเมล์ มาจาก mail กัปตัน มาจาก captain กอปเปอ มาจาก copper หิโปปอตะมัส มาจาก hippopotamus เป็นต้น เหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่า การใช้ภาษามาก่อนตำราการใช้ภาษา เมื่อการใช้จริงลงตัวเป็นแบบแผนแล้ว จึงเกิดเป็นข้อกำหนดกฎเกณฑ์เป็นตำราในภายหลัง
นอกจากนี้ยังมีการใช้คำทับศัพท์เพราะยังไม่มีศัพท์บัญญัติใช้ในสมัยนั้น เช่น เปรซิเดน คอมมานเดอ เป็นต้น
๑.๒ การใช้ชื่อตัวละคร ชื่อสถานที่ มีการใช้ชื่อเป็น ภาษาต่างประเทศตามเชื้อชาติของตัวละครที่ปรากฏ เช่น นางบาบี มิสกอปเปอ กัปตันกอปเปอ บัฟฟาโล ไลออน หิโปปอตะมัส เมืองมิเนอรัล เมืองแอนิมัลนคร
๑.๓ เป็นบทบันทึกอายุของคำในภาษาไทย มีศัพท์บัญญัติหลายคำที่เกิดขึ้นในสมัยที่แต่ง เพื่อรองรับสิ่งที่เกิดมีขี้นในสมัย นั้น เช่น โทรเลข ประปา ทหารเรือ เป็นต้น
๑.๔ การตั้งชื่อตัวละครในเมืองต่าง ๆ มีการกำหนด เอกลักษณ์ของชื่อตัวละครในแต่ละเมืองไปในทางเดียวกัน ดังนี้
๑.๔.๑ เมืองสุทัศน์ ของพระเจ้านภากาศ ชื่อเมืองสุทัศนนครเป็นชื่อนครของพระอินทร์องค์ที่มีนามว่า ท้าวสุทัศน์ ตัวละครในเมืองนี้ มืชื่อเป็นชื่อดวงดาวทั้งสิ้น เช่น
- พระสุริยพันธุ์
- พระจันทรพงศ์
- โรหิณี คือ ชื่อดาวฤกษ์ที่ ๔ ดาวคางหมู หรือ ดาวพราหมี
- กติกา คือ ดาวลูกไก่ หรือ ดาวธงสามเหสี่ยม
- อัททา คือชื่อของดาวฤกษ์อารทรา หรือดาวตาสำเภา
๑.๔.๒ เมืองรัตนากร กำหนดชื่อตัวละครและสถานที่สำคัญในเมืองเป็นรัตนชาติทั้งสิ้น เช่น พระเจ้าเพชรรัตน์ พระนางนิลวดี เจ้าหญิงมณีประภา พระยามรกต นางมุกดา นางเพทาย ตาพลอยหุง ยายลูกปัด บุษราคัม ฯลฯ สถานที่สำคัญได้แก่ ภูเขารัตนากร ภูเขารัชดากร ภูเขาทองคำธรรมชาติ เขาโลหการ วัดคีรีรัตนาราม ฯลฯ
๑.๔.๓ เมืองบ่อคำ กำหนดชื่อตัวละครหลักในเมืองนี้ มีความหมายเป็นชื่อทองคำประเภทต่าง ๆ ทั้งสิ้น เช่น
- เมืองหลวงชื่อกรุงสิงคี แปลว่า ทองคำ
- พระราชาคือพระเจ้าธรรมชาติ หมายถึงทองคำธรรมชาติ
- พระมเหสีคือพระนางชมพูนุท คือ ทองชมพูนุท
- พระธิดาคือเจ้าหญิงนพคุณ คือทองนพคุณ
- พี่เลี้ยงชื่อนางคำก้อนกับนางคำผง
- พระเถระผู้ใหญ่ คือพระสุวรรณศีลาจารย์
- วัดสำคัญประจำเมือง คือวัดสุวรรณเจดีย์
๑.๔.๔ เมืองแอนิมัลกำหนดชื่อตัวละครและสถานที่สำคัญเป็นชื่อสัตว์ ทับศัพท์ภาษาอังกฤษทั้งสิ้น เช่น เมืองหลวงชื่อกรุงยูนิคอร์น ประธานาธิบดี ชื่อ เจนเนอรัลไลออน เสนาบดี ชื่อ หิโปปอตะมัส คอมมานเดอร์ ชื่อ บัฟฟาโล
๒. คุณค่าด้านประวัติศาสตร์ พงศาวดาร จดหมายเหตุ และวรรณคดี ต่างนับเป็นเอกสารสำคัญที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ ทั้งนี้ในขณะที่จดหมายเหตุและพงศาวดารมุ่งบันทึกเรื่องราวเหตุการณ์ สำคัญที่เกิดขึ้นในมุมกว้างเป็นภาพรวมของสังคม โดยจะบันทึกเฉพาะเรื่องราวที่สำคัญ แต่วรรณคดีแม้จะเป็นเรื่องราวที่แต่งขึ้นโดยมิได้มีจุดมุ่งหมายโดยตรงในการบันทึกภาพประวัติศาสตร์ แต่วรรณคดีก็เป็นกระจกสะท้อนภาพสังคมแห่งยุคสมัยได้ เพราะวรรณคดีจะสามารถเก็บรายละเอียดแง่มุมต่าง ๆ ที่เอกสารทางประวัติศาสตร์ไม่สามารถลงรายละเอียดไว้ได้ เช่น อารมณ์ความรู้สึกของผู้คน สภาพบ้านเมือง ค่านิยม ความเชื่อ วัฒนธรรมประเพณี และ การใช้ภาษา เป็นต้น แต่ทั้งนี้การหาความจริงในประวัติศาสตร์จากวรรณคดีจะต้องแยกระหว่างเรื่องจริงกับนวนิยายออกจากกันก่อน {Fact and fiction} ขณะเดียวกันการจะอ่านวรรณคดีให้ได้อรรถรส บางครั้งอาจต้องศึกษาประวัติศาสตร์ควบคู่กันไปด้วย
เรื่องสุริยพันธุ์ นี้ กวีได้บันทึกภาพประวัติศาสตร์ เหตุการณ์สำคัญที่เกิดขึ้นในยุคสมัยนั้นไว้มากมายหลายประการ ดังนี้
๒.๑ สภาพบ้านเมือง เมืองหลวงที่ปรากฏในเรื่อง คือ การบรรยายกรุงรัตนโกสินทร์ในสมัยนั้น หากอยากทราบว่าเมืองหลวงของเราในสมัยรัชกาลที่ ๕ มีสภาพอย่างไร ให้ดูจากบทพรรณนาชมเมืองในเรื่อง ซึ่งมีหลายตอน เช่น
“เป็นเมืองหลวงตั้งแต่แม่น้ำใหญ่
ขุดคลองให้นํ้ารอบเป็นขอบขันธ์
สสิลล้อมนคราสง่าครัน
ดังสรวงสรรค์เมืองสร้างกลางคงคา
กำแพงก่อต่อติดสนิทแน่น
เป็นปึกแผ่นเปรียบคู่กับภูผา
สีมาเรียงเคียงขนัดไม่ขัดตา
สมเป็นปราการกรุงอันรุ่งเรือง
มีเชิงเทินเดินได้ทุกระยะ
วางจังหวะป้อมสูงมุงกระเบื้อง
ประตูใหญ่ยอดอร่ามงามประเทือง
ช่องกุดเนื่องข้างเคียงเรียงกันไป
ถนนกว้างทางเดินดูหลายแยก
ศิลาแหลกโรยเรียบเปรียบไศล
มีตรอกน้อยในระหว่างทางครรไล
จะมาไปได้ง่ายสบายดี
เจาะกำแพงให้เป็นช่องขุดคลองท่อ
ไปติดต่อกับคูบูรีศรี
ชักนํ้าให้ไหลมาเข้าธานี
สะพานมีทุกแห่งแหล่งคนเดิน
มีตึกแถวแนวระเบียบดูเรียบร้อย
สูงดั่งลอยลิ่วฟ้าเวหาเหิน
ตลาดรายขายสินค้าน่าเพลิดเพลิน
ยลเจริญใจลํ้าสุขสำราญ
โรงที่พักกองตระเวนเกณฑ์รักษา
อีกโรงม้าโรงรถคชสาร
มีโรงเรียนโรงศึกษาพยาบาล
โรงทหารชำระคดีความ
มีตึกกว้านบ้านเรือนประชาราษฎร์
ระดะดาษเป็นหมู่ดูล้นหลาม
แสนสะอาดหมดจดช่างงดงาม
ล้วนตึกรามเต็มราชธานี”
จากบทกลอนที่ยกมานั้น เมืองที่ปรากฏคือกรุงรัตนโกสินทร์ในสมัยนั้นนั่นเอง
๒.๒ ความเจริญด้านต่าง ๆ ในวรรณคดีไทยกวีมักจะบันทึกเรื่องราวเหตุการณ์สำคัญที่เกิดมี เป็นสิ่งแรกมีหรือเรื่องราว เหตุการณ์สำคัญที่เกิดขึ้นลงไป ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประเทศไทยพัฒนาในหลาย ๆ ด้าน มีวิทยาการและความเจริญด้านเทคโนโลยีเกิดขึ้นใหม่หลายประการ ดังคำกลอนในอารัมภพจน์ ว่า
“กรุงสยามยามนี้กำลังเปรื่อง
ด้วยรุ่งเรืองวิทยาน่าสรรเสริญ
สรรพการทุกสิ่งยิ่งเจริญ
จะพรรณนาก็จะเกินต้องการไป
เพราะย่อมเห็นย่อมรู้อยู่ทั้งสิ้น
ว่าเพิ่มภิญโญกว่าก่อนเป็นไหนไหน
บรรดาอาณาเขตประเทศอุทัย
ไม่เพิ่มไพบูลย์แม้นแสนอุดม”
ความเจริญเหล่านั้น เช่น
ด้านการทหาร
“พวกทหารปืนใหญ่ล้วนใจกล้า
ทหารม้าเรืองฤทธิ์สิทธิศักดิ์
ทหารเรือเหลือหลายมากมายนัก
บริรักษ์บุรีรัตน์ใม่ขัดแคลน
อุดมด้วยพาหนะทุกสิ่งสรรพ
กุญชรพาชีนับมากหมื่นแสน
โคกระบือดื่นไปในดินแดน
เป็นสัตว์แสนสุดประเสริฐเกิดกำไร”
ด้านการศึกษา มีการจัดตั้งโรงเรียนสำหรับประชาชนทั่วไป โรงเรียนการพยาบาล และโรงเรียนสำหรับการศึกษาพระปริยัติธรรมทั้งด้านคันถธุระและวิปัสสนาธุระ
“มีโรงเรียนโรงศึกษาพยาบาล”
และ
“พระบำรุงพระพุทธศาสนา
ทรงพระราชศรัทธาไม่หวั่นไหว
มั่นในคุณไตรรัตน์ขจัดภัย
ตั้งอยู่ในสุจริตไม่ผิดทาง
ผดุงสงฆ์องค์พระชิโนรส
ทั่งลาภยศสารพัดห่อนขัดขวาง
ให้เรียนธรรมลํ้าเลิศไม่เริศร้าง
ทั่งสองอย่างปริยัติวิปัสสนา
พระบำเพ็ญพระราชกุศล
ด้วยหวังผลดีงามตามสิกขา
ทั้งทางทานการศีลไม่คลาดคลา
ทุกทิวาเช้าเย็นอยู่เป็นนิตย์
บำรุงการสอนวิชานานาเนก
หนังสือเลขเขียนอ่านชำนาญจิต
ให้เกิดปัญญางามทั้งความคิด
ได้เปลื้องปลิดปลดเขลาบรรเทาไป”
ด้านการสาธารณสุข
“โรงพยาบาลตั้งไว้หวังช่วย
คนเจ็บป่วยได้มาอยู่อาศัย
หมอให้ยารักษาหายสบายใจ
ใครเจ็บไข้ไม่ต้องยากลำบากตน”
ความเจริญด้านโทรคมนาคม เกิดกิจการด้านโทรคมนาคม รวมทั้งมีการคิดนามบัญญัติขึ้นใช้ด้วย เช่น โทรเลข โทรศัพท์ การไปรษณีย์ รวมทั้งเกิดมีดวงตราไปรษณียากรหรือแสตมป์ขึ้น แต่ขณะแต่งคงยังไม่มีการบัญญัติศัพท์ขึ้นไข้ จึงใช้คำว่า “ตั๋วตรา”
“โทรเลขมาไปในสายลวด
ช่างเร็วรวดส่งข่าวกล่าวเฉลย
ได้ทราบบทพจนาไม่ช้าเลย
ยังไม่เคยเห็นอย่างแต่ปางบรรพ์
โทรศัพท์ยิ่งประหลาดอนาถนัก
ฟังประจักษ์แจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
ถึงอยู่ต่างห่างไกลเหมือนใกล้กัน
อัศจรรย์พ้นที่จะบรรยาย
ไปรษณีย์มีการส่งหนังสือ
ตามลายชื่อสลักหลังดังมุ่งหมาย
ตั๋วตราปิดทิ้งตู้ดูแยบคาย
เหลือสบายไม่ต้องใช้คนไปมา”
นอกจากนี้ ยังมีการกล่าวถึงสิ่งที่เป็นของใหม่เกิดมีขึ้นในสมัยนั้นอีก เช่น พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท ถนนขวาง และการประปา การไฟฟ้า เป็นต้น
๒.๓ ความรู้ด้านประเพณีไทย เนื่องจากผู้แต่งต้องการให้ความรู้ในด้านนี้ ในเรื่องได้มีการสอดแทรกความรู้เกี่ยวกับประเพณีไทยไว้ ปรากฏมากในส่วนที่เป็นบทประพันธ์ของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ และ พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) ประเพณีที่ปรากฏส่วนของธรรมเนียมและประเพณีหลวง เช่น พระราชพิธีโสกันต์ พระราชพิธีอภิเษก ระเบียบปฏิบัติทางการทูตคือการอัญเชิญและการรับพระราชสาส์น การต้อนรับทูต เป็นต้น ส่วนของประเพณีราษฎร์มีกล่าวถึงประเพณีสิบสองเดือน อาทิ สลากภัต ประเพณีเทศน์ มหาชาติ ประเพณีออกพรรษา เป็นต้น โดยทรงบรรยายถึงประเพณีต่าง ๆ ตามเข็มนาฬิกา ผ่านเหตุการณ์ที่ตัวละคร คือ พระสุริยพันธุ์เข้าไปมีส่วนร่วม ซึ่งการทรงเลือกใช้กลอนอ่านในการแต่ง ทำให้สะดวกและเหมาะสมในการเล่าเรื่องราวให้เข้าใจได้ง่ายและได้รายละเอียด
๒.๔ วิถีชีวิตไทยที่ปรากฏในเรื่อง มีหลายด้าน อาทิ
๒.๔.๑ ในสมัยที่มีการคบหากับชาติตะวันตก คนไทยต้องมีการปรับตัวปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตให้เข้ากับชาวตะวันตกในหลายด้าน เช่น ต้องมีการขัดฟันให้ขาวไม่มีสีนํ้าหมากจับ การแต่งกายอย่างฝรั่ง มารยาทในโต๊ะอาหารอย่างตะวันตก รวมทั้งการเรียนรู้ภาษาต่างประเทศ สามารถพูดภาษาต่างประเทศได้ ซึ่งในเรื่องนี้ พระสุริยพันธุ์สามารถพูดได้หลายภาษา คือภาษาไทย ภาษาอังกฤษ ภาษาแขก และภาษาของกรุงแอนิมัลซึ่งไม่ปรากฏชัดว่าเป็นภาษาอะไร ทราบเพียงว่าไม่ใช่ภาษาไทย
๒.๔.๒ การสักเลก ไพร่สม
๒.๔.๓ ความเชื่อเรื่องโหราศาสตร์และไสยศาสตร์ นอกจากมีการดูฤกษ์ยามสำหรับการมงคลพิธีแล้ว ในเรื่องยังมีการกล่าวถึงความเชื่อด้านอื่น ๆ เช่น การผูกดวง การทำนายทักซึ่งมีหลายรูปแบบ เช่น ทำนายโดยไฟ โดยการดูนํ้า ดูนํ้ามัน เป็นต้น
๒.๔.๔ เป็นบทบันทึกเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในยุคสมัย นอกจากจะกล่าวถึงความเจริญก้าวหน้าของบ้านเมือง สิ่งที่เกิดขึ้นใหม่ในสมัยรัชกาลที่ ๕ แล้ว สุริยพันธุ์ยังบันทึกถึงเรื่องราวหรือสิ่งที่กำลังจะหายไปหรือมีผู้รู้ในเรื่องต่าง ๆ น้อยลง ประหนึ่งว่าใช้วรรณคดีเป็นหนังสือจดหมายเหตุ เช่นเรื่องการเล่นโมงครุ่ม ซึ่งในเรื่องจะปรากฏเป็นการละเล่นหนึ่งในการพระราชพิธี ซึ่งการเล่นโมงครุ่มนี้ในหนังสือสาส์นสมเด็จฯ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ได้ทรงเรียบเรียงเรื่องราวของโมงครุ่ม กุลาตีไม้ และระเบงไว้ (พ.ศ. ๒๔๗๘ หลังการแต่งสุริยพันธุ์ ๔๗ ปี) เพราะเป็นเรื่อง “ใกล้จะสูญเต็มที” โดยทรงเล่าถึงมูลเหตุที่ทรงได้ข้อมูลมา ดังนี้
“เมื่อวานซืนนี้1พระยาเทวาคัดบทระเบง กุลาตีไม้และชื่อท่าโหม่งครุ่มมาให้ แกว่าค้นพบจดไว้ในกองพิธีที่กระทรวงวัง เป็นลายมือพระยาราชเวศม เข้าใจว่าพระยาธรรมาจะให้จดสืบไว้ เกล้ากระหม่อมได้รับก็พอใจเพราะที่รู้ก็เท่าที่ได้ยิน ไม่ครบถ้วนเท่าที่จดมา แต่พิจารณาดูเห็นเลอะเทอะจึงได้จัดเรียบเรียงใหม่ ได้คัดถวายทอดพระเนตรเล่นด้วยแล้ว”
โดยท่ารำ “โหม่งครุ่ม” ตามที่ทรงเรียก เป็นชื่อท่าที่มีคนคิดขึ้น ให้ไพเราะคล้องจอง แต่ชื่อเดิมจะเป็นคำง่าย ๆ อย่างชื่อท่ารำ โดยทรงคิดหาชื่อท่าโหม่งครุ่มแต่เดิมเทียบกับชื่อใหม่ที่ทรงสืบค้นมาได้ เช่น
ประทุมทองวิมลมาศ (ชื่อใหม่)
บัวตูม (ชื่อเก่า)
จงกลกาบผกากลิ่น (ชื่อใหม่)
บัวบาน (ชื่อเก่า)
ทั้งนี้เมื่อดูจากชื่อท่ารำโมงครุ่มที่ปรากฏในสุริยพันธุ์ยังเป็นชื่อเก่าทั้งหมด จึงสันนิษฐานได้ว่าการคิดชื่อท่ารำให้ไพเราะคล้องจองนั้น เกิดหลังเรื่องสุริยพันธุ์ แต่อย่างไรก็ตาม ท่ารำที่ทรงสืบค้นมาได้จากกระทรวงวังนั้นมีถึง ๒๐ ท่า มากกว่าในปัจจุบัน นั่นอาจแสดงได้ถึงการ เริ่มจะสูญหายของการละเล่นโบราณชนิดนี้ ทำให้กวีเห็นความสำคัญจนต้องนำมาสอดแทรกไว้ในเรื่อง
เรื่องสุริยพันธุ์คำกลอน หรือกลอนนิทานเรื่องสุริยพันธุ์ที่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงเรียกในอารัมภพจน์ แม้จะทรงตั้งพระทัยจะให้เป็นเรื่องอย่างใหม่ แต่เมื่อได้อ่านดูจะพบว่า สิ่งใหม่ที่ปรากฏในเรื่องคือการดำเนินเรื่องตามจริงโดยปราศจากอิทธิปาฏิหาริย์การเหาะเหินเดินอากาศและเรื่องเทพบันดาล การแต่งโดยประชุมกวีภายใต้การควบคุมของบรรณาธิการ และการใช้คำทับศัพท์ภาษาอังกฤษ แต่องค์ประกอบอื่น ๆ ยังคงดำเนินตามแบบวรรณคดีขนบ เช่น มีประณามพจน์หรือบทไหว้ครู การดำเนินเรื่องตามเข็มนาฬิกา และการจบเรื่องแบบสุขนาฏกรรม เป็นต้น รูปแบบการใช้บทอัศจรรย์ในเรื่องนี้ เป็นอีกสิ่งที่เปลี่ยนแปลงไปจากบทอัศจรรย์ในวรรณคดีไทยก่อนหน้า โดยจะเว้นไว้ไม่บรรยายบทอัศจรรย์ และบทเดียวที่ปรากฏอยู่ในเรื่องนั้น แม้จะดูเหมือนมีพรรณนาโวหารตามขนบ แต่จะแทรกอารมณ์ขันของกวีไว้แทน ถือเป็นวรรณคดีในยุครอยต่อของยุคสมัยระหว่างความเก่ากับความใหม่ ระหว่างวรรณคดีขนบกับวรรณกรรมที่ได้รับอิทธิพลตะวันตก ซึ่งบรรดากวียุคนั้นได้เริ่มต้นที่จะหาแนวทางการประพันธ์หรือการดำเนินเรื่องอย่างใหม่ให้ต่างไปจากเดิม ตลอดจนเพิ่มบทบาทให้วรรณคดีมีคุณค่ามากกว่าเรื่องสำหรับอ่าน ฟัง หรือแสดงเพื่อความเพลิดเพลินใจ มาเป็นเรื่องราวที่ให้ความรู้แก่ผู้อ่านด้วย
--
๑. คือวันที่ ๒๕ เมษายน ๒๔๗๘ ↩
คำอธิบายเมื่อครั้งลงพิมพ์ในวารสารศิลปากร
เรื่องสุริยพันธุ์นี้ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ได้ทรงริเริ่มประพันธ์ขึ้นแต่ยังดำรงพระยศเป็นกรมหมื่น ปรากฏในเรื่องว่าทรงเริ่มแต่งเมื่อวัน ๕ ฯ ๘ ปีชวด จุลศักราช ๑๒๕๐ ตรงกับวันที่ ๑๒ กรกฎาคม ๒๔๓๑ เหตุที่จะทรงริเริ่มแต่งนั้นด้วยทรงปรารภว่า บรรดาโคลง ฉันท์ กาพย์ กลอน ที่แต่ง ๆ กัน ส่วนมากเห็นมีแต่เรื่องเหาะเหินเดินอากาศและยักษ์ลิงมีฤทธาศักดานุภาพอะไรต่าง ๆ อันเป็นเรื่องสมมติขึ้น หาเป็นจริงดังที่กล่าวนั้นไม่ จึงทรงคิดแผลงแต่งทำนองใหม่ ให้เป็นเรื่องที่อยู่ในวิสัยที่จะเป็นจริงได้ ดูเหมือนทรงมุ่งหมายที่จะแทรกระเบียบประเพณีและการพระราชพิธีต่าง ๆ ของไทย ฝากไว้ในเนื้อเรื่อง เป็นข้อสำคัญ เพราะพระองค์ท่านทรงใฝ่พระทัยในทางนี้ และนับว่าเป็นผู้เชี่ยวชาญอย่างยิ่งพระองค์หนึ่งในสมัยนั้น ในชั้นเดิมทรงตั้งพระทัยจะแต่งเองจนตลอดเรื่อง แต่ภายหลังทรงเห็นว่าจะไม่สำเร็จได้ด้วยมีพระธุระมาก จึงทรงชักชวนบรรดากวีที่ทรงคุ้นเคยให้ช่วยกันรับแต่งเป็นตอน ๆ ก็สำเร็จดังพระประสงค์ กระนั้นยังมีขาดอยู่บ้างบางตอนดังจะปรากฏข้างหน้าต่อไป ส่วนตอนไหนผู้ใดแต่งบ้างนั้นจะได้บอกไว้ให้ทราบ ในเมื่อถึงลำดับตอนนั้น ๆ
เรื่องสุริยพันธุ์นี้ เคยลงพิมพ์ในหนังสือ “วงวรรณคดี” แล้ว ๒ ตอน คือ ตอน ๑ และ ตอน ๒ อันเป็นตอนที่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงนิพนธ์เอง ซึ่งทายาทชองพระองค์ท่านคงจะได้ต้นฉบับไว้เพียงเท่านั้น และบอกชื่อเรื่องไว้ว่า “เรื่องวงศ์ ๆ จักร ๆ” มีพระวิจารณ์ของพระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร ประกอบด้วย ส่วนต้นฉบับที่กรมศิลปากรมีอยู่นี้ได้มาจากกรมเลขาธิการ คณะรัฐมนตรี เป็นสมุดไทยดำเส้นดินสอขาวจำนวน ๑๔ เล่ม บอกชื่อเรื่องไว้ว่า “เรื่องสุริยพันธุ์” เป็นเรื่องยาวแบ่งเป็นตอน ๆ ถึง ๒๘ ตอน ข้อความในตอน ๑ และ ตอน ๒ เหมือนกันกับเรื่อง “วงศ์ ๆ จักร ๆ” ที่ลงพิมพ์ในหนังสือ “วงวรรณคดี” จึงเป็นที่เชื่อแน่ได้ว่าเป็นเรื่องเดียวกัน พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ คงจะได้โปรดให้รวบรวมเก็บรักษาไว้ในหอหลวง ซึ่งภายหลังตกมาอยู่ในอารักขาของกรมเลขาธิการ คณะรัฐมนตรี แล้วจึงตกทอดมาถึงกรมศิลปากร ท่านที่ประสงค์จะอ่านพระวิจารณ์ของพระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากรเกี่ยวกับเรื่องนี้ โปรดดูในหนังสือ “วงวรรณคดี” ฉบับประจำเดือนมีนาคม
อารัมภพจน์
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงนิพนธ์

อภิวาทพระมุนินท์ชินศรี
สละกองกิเลสลับไม่กลับมี
ดับอัคคีทุกข์ขาดชาติชรา
ตรัสรู้ของจริงสิ่งประเสริฐ
อันลํ้าเลิศเหล่ามมุษย์สุดสืบหา
พระหฤทัยใหญ่ยิ่งด้วยกรุณา
พระปัญญาเลิศลบภพไตร
วันทาธรรมที่พระสัมพุทธเจ้า
ดำรัสเล่าชี้แจงแถลงไข
วินัยสูตรปรมัตถ์ท่านจัดไว้
สำหรับให้ปวงประชาศึกษาตาม
ประณตสงฆ์ที่รักษาสิกขาบท
ผู้ทรงจำพุทธพจน์ปิฎกสาม
สำรวมจิตมารยาทสะอาดงาม
พยายามข้ามโลกโอฆกันดาร
ไหว้ชนกชนนีที่ชุบเกล้า
ตั้งแต่เยาว์มาจนใหญ่ไม่ร้าวฉาน
พระคุณยอดยิ่งล้นพ้นประมาณ
ใครจะปานเปรียบได้นั้นไม่มี
บังคมบาทภูมินท์ปิ่นประเทศ
แผ่พระเดชดับเข็ญเย็นเกศี
ได้รับราชกิจในใต้ธุลี
โปรดทวียศทรัพย์ไม่อับจน
คำรพครูผู้สอนให้ศึกษา
ทราบวิชาชาญชัดไม่ขัดสน
เกิดฉลาดขาดเขลามืดเมามนท์
พอเทียมชนชาติชายไม่อายใคร ฯ
๏ จะเริ่มทำคำกลอนอักษรสาร
เป็นนิทานกล่าวแกล้งแถลงไข
พอให้เกิดเพลิดเพลินเจริญใจ
เป็นอย่างใหม่แปลกเรื่องแต่เบื้องบรรพ์
ข้าพเจ้าตริตรึกนึกเห็นว่า
แต่บรรดาโคลงกาพย์และกลอนฉันท์
ที่ได้อ่านหลากหลากมีมากครัน
เรื่องเหล่านั้นว่าไว้ไม่เห็นจริง
มีแต่การเหาะเหินเดินเวหา
กล่าวฤทธาเกรียงไกรดูใหญ่ยิ่ง
มีอินทราสุรารักษ์ทั้งยักษ์ลิง
ไม่มีที่อ้างอิงเป็นพยาน
คนใหมใหม่เขาไม่ใคร่จะเชื่อถือ
ใครอออือข้อความตามโวหาร
ก็ขนาบว่างุ่มง่ามตามโบราณ
เวลากาลไม่เหมือนก่อนต้องผ่อนปรน
จึงคิดแผลงแต่งนิทานโวหารใหม่
แต่ก็ไม่หมายให้เลิศประเสริฐผล
หวังแต่พอเริงรื่นชื่นกมล
มหาชนฟังเล่นเช่นดนตรี
ตั้งแต่ตริริการมานานนัก
แล้วหยุดพักท้อจิตคิดหน่ายหนี
ด้วยหนักแรงหนักใจใช่พอดี
ทั้งไม่มีอุตสาหะจะแต่งยาว
ภายหลังกลับเกิดการทะยานอยาก
ไว้ฝีปากไว้ชื่อให้ลือฉาว
จึงเริ่มริลองเล่นเป็นเรื่องราว
ประสบคราวใจสบายวายรำคาญ
พันสองร้อยห้าสิบศักราช
อุตราสาฒปีชวดแรกกล่าวสาร
ศุกลปักษ์จตุตถีชีววาร
ตรงกับกาลฝ่ายข้างทางอาทิตย์
เป็นเดือนกรกฎาคมโดยกำหนด
ในวันที่ทวาทศไม่เพี้ยนผิด
รัตนโกสินทร์ศกคำนวณคิด
ได้ร้อยเจ็ดเอ็ดพิสศกประจำ
จึ่งลงมืออภิปรายขยายพจน์
ขีดเขียนจดเรื่องราวที่กล่าวรํ่า
วันละนิดวันละหน่อยค่อยค่อยทำ
ไมใคร่สำเร็จได้ดังใจปอง
ด้วยเหตุว่าราชการพานจะมาก
หาเวลาว่างยากจึงขัดข้อง
ทั้งแรกหัดไม่สันทัดในทำนอง
ไม่แคล่วคล่องเหมือนกระวีที่ปรีชา
คิดเห็นว่าถ้าจะทำคนเดียวแล้ว
คงคลาดแคล้วจากความปรารถนา
เรื่องที่แต่งจะต้องค้างเริดร้างรา
คิดคะเนเพลาไม่ทันใจ
จึงชักชวนเหล่ากระวีที่เป็นมิตร
ล้วนสนิทชิดชอบอัชฌาสัย
ตัดตอนเรื่องที่จะแต่งแบ่งกันไป
ขอแรงให้กล่าวกลอนสุนทรพจน์
ปวงกระวีที่เป็นชายสหายรัก
ต่างยินยอมพร้อมพรักด้วยกันหมด
ไม่มีจิตบิดเบี้ยวคิดเลี้ยวลด
ก็แต่งบทกลอนเสร็จสำเร็จการ
ข้าพเจ้าเอามาต่อข้อนุสนธิ์
ความใดย่นก็ขยายให้วิตถาร
ที่ยืดยาวกล่าวเฝือเหลือประมาณ
ก็ตัดทอนรอนรานให้ย่อลง
พึ่งแรกเริ่มเกลากลอนยังอ่อนหัด
ถ้อยคำขัดไม่น่าชมสมประสงค์
ปวงปราชญ์ผู้ปรีชาปัญญายง
เห็นผิดจงแก้ไขให้ถูกเทอญ
กรุงสยามยามนี้กำลังเปรื่อง
ด้วยรุ่งเรืองวิทยาน่าสรรเสริญ
สรรพการทุกสิ่งยิ่งเจริญ
จะพรรณนาก็จะเกินต้องการไป
เพราะย่อมเห็นย่อมรู้อยู่ทั้งสิ้น
ว่าเพิ่มภิญโญกว่าก่อนเป็นไหนไหน
บรรดาอาณาเขตประเทศอุทัย
ไม่เพิ่มไพบูลย์แม้นแสนอุดม
ขออวยพรผู้พินิจสำเนาสาร
จงสำราญเกษมสุขทุกสิ่งสม
อันทุกข์โศกอย่ามาข้องพ้องอารมณ์
เจริญวิทยาคมกว่าปางบรรพ์
ขอฝากนามข้าพเจ้าผู้เกลาพจน์
ให้ปรากฏคู่ศศิสุริยฉัน
กรมหมื่นสมมตอมรพันธุ์
ได้เริ่มบรรยายยาวกล่าวนิทาน ฯ
ตอนที่ ๑
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงนิพนธ์
๏ ยังมีแว่นแคว้นราชอาณาเขต
เป็นประเทศกว้างใหญ่แผ่ไพศาล
นามสุทัศน์ธานีที่สำราญ
ดังสถานอมรินทร์ปิ่นไตรทศ
นฤบาลผ่านกรุงผดุงราษฎร์
ทรงอำนาจศักดาเกียรติปรากฏ
บริบูรณ์ด้วยสมบัติขัตติยศ
วายุบถนามบุรีที่สำคัญ
เป็นเมืองหลวงตั้งแต่แม่น้ำใหญ่
ขุดคลองให้น้ำรอบเป็นขอบขันธ์
สลิลล้อมนครสง่าครัน
ดังสร้างสรรค์เมืองสร้างกลางคงคา
กำแพงก่อต่อติดสนิทแน่น
เป็นปึกแผ่นเปรียบคู่กับภูผา
สีมาเรียงเคียงขนัดไม่ขัดตา
สมเป็นปราการกรุงอันรุ่งเรือง
มีเชิงเทินเดินได้ทุกระยะ
วางจังหวะป้อมสูงมุงกระเบื้อง
ประตูใหญ่ยอดอร่ามงามประเทือง
ช่องกุดเนื่องข้างเคียงเรียงกันไป
ถนนกว้างทางเดินดูหลายแยก
ศิลาแหลกโรยเรียบเปรียบไศล
มีตรอกน้อยในระหว่างทางครรไล
จะมาไปได้ง่ายสบายดี
เจาะกำแพงให้เป็นช่องขุดคลองท่อ
ไปติดต่อกับคูบูรีศรี
ชักน้ำให้ไหลมาเข้าธานี
สะพานมีทุกแห่งแหล่งคนเดิน
มีตึกแถวแนวระเบียบดูเรียบร้อย
สูงดั่งลอยลิ่วฟ้าเวหาเหิน
ตลาดรายขายสินค้าน่าเพลิดเพลิน
ยลเจริญใจล้ำสุขสำราญ
โรงที่พักกองตระเวนเกณฑ์รักษา
อีกโรงม้าโรงรถคชสาร
มีโรงเรียนโรงศึกษาพยาบาล
โรงทหารชำระคดีความ
มีตึกกว้านบ้านเรือนประชาราษฎร์
ระดะดาษเป็นหมู่ดูล้นหลาม
แสนสะอาดหมดจดช่างงดงาม
ล้วนตึกรามเต็มราชธานี
/*7*/มีสนามเป็นที่จัดหัดทหาร
ภูมิฐานกว้างใหญ่พอได้ที่
ปลูกหญ้าตัดเป็นระเบียบให้เรียบดี
เขียวขจีจังหวะระยะลาน
มีวัดวาอารามงามวิจิตร
เพ่งพินิจรุ่งโรจน์โบสถ์วิหาร
เจดีย์ปรางค์สูงสล้างคัคนานต์
หอไตรการเปรียญล้วนควรจะชม
กุฎีใหญ่น้อยหมู่ดูสะพรั่ง
หอระฆังศาลาสง่าสม
เป็นเขตสงฆ์ทรงศีลอันอุดม
ประพฤติพรหมจรรยาน่าสบาย
ข้างภายนอกธานีมีถนน
ทั้งบ้านผู้เรือนคนก็มากหลาย
เหมือนกับในบุรีราชไม่คลาดคลาย
จะบรรยายก็ไม่หมดพจนา
ด้านแม่น้ำมีแพแลเป็นแถว
จอดตามแนวฝั่งรายทั้งซ้ายขวา
บนตลิ่งบ้านเรือนกลาดเกลื่อนตา
ทั้งวัดวาน้อยใหญ่เหมือนในเมือง
มีเรือรบรายสล้างอยู่กลางน้ำ
เป็นหลายลำทอดสมอติดต่อเนื่อง
แลสง่าหน้ากรุงดูรุ่งเรือง
งามประเทืองธงทิวปลิวระยับ ฯ
๏ พระราชวังตั้งอยู่ด้านแม่น้ำ
มีป้อมกำแพงล้อมอยู่พร้อมสรรพ
สีมารายอติเรกอเนกนับ
ทวารวังโดยลำดับทั้งสี่ทิศ
มีปราสาทห้ายอดยะเยี่ยมเมฆ
รุจิเรขสุวรรณวามงามวิจิตร
ที่ภิเษกเอกราชอันเรืองฤทธิ์
อีกทำกิจกุศลงานการพิธี
อีกองค์หนึ่งยอดสามอร่ามเนตร
ที่ประทับนฤเบศร์เกศกรุงศรี
เสด็จออกแขกเมืองเนืองเนืองมี
ข้าธุลีเฝ้าพระบาทไม่ขาดวัน
อีกองค์หนึ่งยอดเดียวดูเด่นฟ้า
ไว้พระรูปราชาอันสู่สวรรค์
ซึ่งครอบครองนครามาแต่บรรพ์
เป็นที่ชนถวายวันทนาการ
พระที่นั่งหลายหลังแลวิจิตร
ที่สถิตภูมินทร์ปิ่นสถาน
แบบใหม่บ้างบางองค์คงโบราณ
ดังพิมานเมืองบนมาดลดิน
พลับพลาสูงสำหรับท้าวเจ้าประเทศ
ทอดพระเนตรทวยทหารชำนาญศิลป์
ประลองการยุทธนาเป็นอาจิณ
ให้ไพรินทร์สยองฤทธิ์ทุกทิศทาง
/*8*/มีตำหนักน้อยใหญ่ในวังราช
อนงค์นาฏอาศัยไม่อางขนาง
เชื้อพระวงศ์อีกทั้งเหล่าสาวสุรางค์
อีกเรือนนางพนักงานตระการมี
แลอธึกตึกโตดูโอ่อ่า
สำหรับว่าราชการงานกรุงศรี
อีกคลังเก็บเงินทองของดีดี
พร้อมทั้งที่อยู่พักพนักงาน
ทุกตำแหน่งซึ่งประจำกระทำกิจ
เป็นเนืองนิตย์มิได้ขาดในราชฐาน
แสนสนุกสุโขมโหฬาร
สะอาดสะอ้านงามตาสารพัด
มีอาวาสวิจิตรประดิษฐ์ไว้
ที่ภายในนิเวศน์เกศกษัตริย์
ไม่มีสงฆ์คงมีแต่พุทธรัตน์
ที่นมัสการท้าวเจ้ากรุงไกร ฯ
๏ องค์นรินทร์ปิ่นปวงประชาราษฎร์
บรมนาถจอมเกษตรประเทศใหญ่
พระนามท้าวนภากาศภูวไนย
ครองมไหศวรรย์สืบพระวงศ์มา
มีองค์อัครมเหสีเป็นที่รัก
ประไพพักตร์เพียงเทวเลขา
พระนามนางทิพพาไลยพนิดา
เป็นจอมนารีรัตน์ขัตติยวงศ์
มีเอกองค์บรมราชโอรส
นามปรากฏสุริยพันธุ์อันสูงส่ง
ชนมายุสิบสี่นับปีตรง
ผู้สืบสันตติวงศ์ดำรงยศ
พระดนัยที่สองรองถัดนั้น
นามพระจันทรพงศ์อลงกต
มีพระชนมพรรษาทวาทศ
สองโอรสร่วมชนนีกัน
สะพรั่งหมู่พระประยูรวงศา
ทั้งฝ่ายหน้าฝ่ายในเกษมสันต์
พร้อมทั้งเหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล
พนักงานครบครันทุกกระทรวง
มีหมู่ราชมนตรีที่ปรึกษา
อีกเสนาบดีที่ใหญ่หลวง
ได้บังคับราชการงานทั้งปวง
ให้ลุล่วงแล้วไปไม่เสียการ
มีขุนนางนานาครบหน้าที่
ได้รับราชกรณีย์ทุกสถาน
ล้วนรุ่งเรืองวิทยาปรีชาชาญ
อภิบาลบำรุงเจ้ากรุงไกร ฯ
๏ พระทำนุธานีไม่มีข้อง
การทั้งผองยิ่งเจริญเกินวิสัย
สิ่งที่ชั่วสูญหายละลายไป
ชาวเมืองได้ผาสุกทุกเวลา
/*9*/พระบำราบปราบโจรใจฉกาจ
มิให้อาจประพฤติพาลการมิจฉา
กองตระเวณคอยพิทักษ์นัครา
รัถยาแนวตรอกทุกซอกทาง
รัตติกาลก่องเถกิงด้วยเพลิงฟ้า
ดั่งจันทราส่องแสงแจ้งกระจ่าง
สูบวารีมีท่อติดต่อวาง
ไม่ขัดขวางน้ำท่าในวารี
มีรถม้าคลาไคลในถนน
จรดลเป็นสุขทุกวิถี
อีกรถรางแล่นลิ่วได้ฉิวดี
บรรลุที่ซึ่งจะไปดังใจนึก
เกษมสุขสนุกสนานด้วยการเล่น
ทั้งรำเต้นขับร้องเสียงก้องกึก
มหรสพนานาโอฬารึก
ดูครื้นครึกทั่วไปในนคร
พระทรงพระอนุกูลประยูรญาติ
ทั้งข้าบาทภิญโญสโมสร
สิ้นขาดเข็ญเป็นสุขไม่ทุกข์ร้อน
ทั่วนิกรเบิกบานสำราญใจ
การพิธีทวาทศมาส
มิได้คลาดมีครบเมื่อสบสมัย
ตามเยี่ยงอย่างปางบรรพ์ท่านสรรไว้
เป็นวิสัยศีลวัตได้จัดมา
บริบูรณ์พูนเพิ่มราชทรัพย์
อเนกนับเจริญรวยด้วยส่วยสา
ทั้งอากรภาษีมีอัตรา
เก็บเงินมาจ่ายการงานนคร
ทั้งเรือกสวนล้วนพรรณรุกขชาติ
ฤดูดลผลดาษดกสลอน
ทั้งไร่นาเต็มไปในดินดอน
ประชากรอุตส่าห์ทำทุกตำบล
มีป่าไม้หลายหลากมากชนิด
ได้กอบกิจสารพัดไม่ขัดสน
ทั้งบ่อแร่ต่างต่างทุกอย่างยล
ชาวเมืองขนมาจำหน่ายซื้อขายกัน
พวกพาณิชมากหลายขายสิ่งของ
กำไรพูนมูนมองกองมหันต์
ในนทีเรือทอดจอดเรียงรัน
สำหรับบรรทุกสินค้าบรรดามี
อันเมืองขึ้นใหญ่น้อยห้าร้อยเศษ
ตั้งอยู่รอบขอบเขตแขวงกรุงศรี
ทั้งเหนือใต้อดิเรกเอกโทตรี
อีกบุรีจัตวาหลายธานิน
ถึงระยะเมืองไกลก็เหมือนใกล้
ไปเมืองไหนก็ได้ดังใจถวิล
เพราะรถไฟไปมาเป็นอาจิณ
ดังหนึ่งบินโบยบนหนนภา
/*10*/หนึ่งเมืองราชไมตรีก็มีมาก
ล้วนหลากหลากด้วยประเทศเพศภาษา
กรุงเฮเวนมิเนอรัลเรืองเดชา
อีกพาราโบเตนีแอนิมัล
แต่ล้วนมีสัญญาการค้าขาย
สิ่งของหลายล้วนวิเศษต่างเขตขัณฑ์
ไม่ขัดข้องของดีมีครบครัน
จะรำพันก็จะยาวกล่าวธิบาย
ศาลชำระคดีที่วิวาท
ตราพระราชกำหนดในกฎหมาย
ตัดสินเสร็จเด็ดขาดไม่คลาดคลาย
วันละหลายคู่ค้างบรางนาน
ทหารบกแบกปืนยืนสะพรั่ง
ทรงกำลังเข้มแข็งคำแหงหาญ
ฝึกหัดเพลงอาวุธสุดชำนาญ
ดังจะผลาญศัตรูในครู่พัก
พวกทหารปืนใหญ่ล้วนใจกล้า
ทหารม้าเรืองฤทธิ์สิทธิศักดิ์
ทหารเรือเหลือหลายมากมายนัก
บริรักษ์บุรีรัตน์ไม่ขัดแคลน
อุดมด้วยพาหนะทุกสิ่งสรรพ
กุญชรพาชีนับมากหมื่นแสน
โคกระบือดื่นไปในดินแดน
เป็นสัตว์แสนสุดประเสริฐเกิดกำไร
พระบำรุงพระพุทธศาสนา
ทรงพระราชศรัทธาไม่หวั่นไหว
มั่นในคุณไตรรัตน์ขจัดภัย
ตั้งอยู่ในสุจริตไม่ผิดทาง
ผดุงสงฆ์องค์พระชิโนรส
ทั้งลาภยศสารพัดห่อนขัดขวาง
ให้เรียนธรรมล้ำเลิศไม่เริดร้าง
ทั้งสองอย่างปริยัติวิปัสสนา
พระบำเพ็ญพระราชกุศล
ด้วยหวังผลดีงามตามสิกขา
ทั้งทางทานการศีลไม่คลาดคลา
ทุกทิวาเช้าเย็นอยู่เป็นนิตย์
บำรุงการสอนวิชานานาเนก
หนังสือเลขเขียนอ่านชำนาญจิต
ให้เกิดปัญญางามทั้งความคิด
ได้เปลื้องปลิดปลดเขลาบรรเทาไป
โรงพยาบาลตั้งไว้หวังช่วย
คนเจ็บป่วยได้มาอยู่อาศัย
หมอให้ยารักษาหายสบายใจ
ใครเจ็บไข้ไม่ต้องยากลำบากตน
เติมตึกรามโรงร้านทั้งบ้านช่อง
อีกขุดคลองขุดบ่อก่อถนน
ให้รุ่งเรืองเมืองงามเมื่อยามยล
พระขวายขวนปลูกสร้างไม่ร้างรา
/*11*/เจริญการหัตถกรรมอันวิจิตร
ช่างประดิษฐ์การประเสริฐเลิศนักหนา
ทำของขายของใช้ไว้นานา
ทุกสิ่งสารพัดล้วนควรชมเชย
โทรเลขมาไปในสายลวด
ช่างเร็วรวดส่งข่าวกล่าวเฉลย
ได้ทราบบทพจนาไม่ช้าเลย
ยังไม่เคยเห็นอย่างแต่ปางบรรพ์
โทรศัพท์ยิ่งประหลาดอนาถนัก
ฟังประจักษ์แจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
ถึงอยู่ต่างห่างไกลเหมือนใกล้กัน
อัศจรรย์พันที่จะบรรยาย
ไปรษณีย์มีการส่งหนังสือ
ตามลายชื่อสลักหลังดังมุ่งหมาย
ตั๋วตราปิดทิ้งตู้ดูแยบคาย
เหลือสบายไม่ต้องใช้คนไปมา
ทั่วบุรีมีแต่สำราญรื่น
ดูครึกครื้นเกษมสันต์สุดหรรษา
เพื่อพระเดชปกเกล้าเหล่าประชา
ทุกทิวาราตรีไม่มีภัย ฯ
ตอนที่ ๒
/*12*/พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงนิพนธ์1
๏ ปางพระองค์อันเป็นวงศ์เทวราช
นภากาศผู้ผดุงซึ่งกรุงใหญ่
ปรารภจันทรพงศ์องค์ดนัย
เจริญวัยได้สิบสามตามขวบปี
ถึงกำหนดที่จะจรดพระกรรบิด
โสกันต์กิจโกนเกศวิเศษศรี
ดำริหวังที่จะตั้งการพิธี
ตามพระราชประเพณีนิยมมา
เสด็จออกท้องพระโรงรัตนาสน์
หมู่อำมาตย์เฝ้ารายทั้งซ้ายขวา
ตรัสประภาษราชการงานพารา
อันเป็นราชจริยานิรันดร
แล้วตรัสสั่งกรมวังเอกอำมาตย์
ให้เตรียมราชพิธีเช่นปางก่อน
แล้วลีลาศจากอาสน์อลงกรณ์
บทจรเข้าในมนเทียรรัตน์ ฯ
๏ ฝ่ายอำมาตย์กรมวังให้สั่งหมาย
ทั่วทุกนายทราบแจ้งจงแต่งจัด
อย่าให้ขาดตามราชอาณัติ
สารพัดพนักงานเตรียมการไว้
ให้โหราหาฤกษ์วารดิถี
โดยคัมภีร์พิเศษข้างเพทไสย
ได้ฤกษ์งามตามโยคมีโชคชัย
กำหนดให้รู้ตัวทั่วทุกคน
ให้ตั้งเขาไกรลาสสะอาดเอี่ยม
ดูสูงเยี่ยมลอยฟ้าเวหาหน
ที่ตรงหน้าปราสาทราชมน
เทียรสถานจอมสกลเกษตรา
มณฑปใหญ่อยู่ยอดคีรีมาศ
ดูโอภาสอำไพในเวหา
เชิญพระบรมธาตุศาสดา
อีกปฏิมากรตั้งหวังสักการ
นอกมณฑปบุษบกตั้งข้างข้าง
เทวรูปต่างต่างประดิษฐาน
ราชวัติกั้นรอบตามขอบชาน
แล้วปักฉัตรชัชวาลวิไลยล
/*14*/ปลูกต้นไม้ต่างต่างตามหว่างเขา
ดูเพริศเพราผลิดอกบ้างออกผล
ห้อยลูกแก้วแวววามงามถกล
เมื่อยามยลพรายพราวดังดาวทอง
มีรูปพระสุริฉายเป็นลายวาด
เถลิงรถสิงหราชน่าผยอง
อีกทั้งรูปพระจันทร์อันเรืองรอง
ม้าลำพองพารถบทจร
รูปอนงค์มณีเมขลา
กุมจินดาเด่นจำรัสประภัสสร
รามสูรถือขวานคอยราญรอน
ไล่บังอรชิงช่วงดวงมณี
ภาพอุภัยพระยาพานเรศ
สถิตเขตขีดขินบุรีศรี
สุศรีพทำยุทธนากับพาลี
ต่างราวีวุ่นคว้างกลางนภา
ทั้งรูปสัตว์อัฐทิศกุญชรชาติ
รูประมาดหมู่กระทิงมหิงสา
อีกรูปเหล่าโคถึกมฤคา
ทั้งม้าลาหลายอย่างต่างชนิด
ที่เชิงเขาไกรลาสกั้นราชวัติ
แล้วปักฉัตรปรอร่ามงามวิจิตร
ปิดกระดาษทองเงินน่าเพลินพิศ
ไม่ห่างชิดรายรอบขอบคีรินทร์
มีเครื่องตั้งตุ๊กตาดูน่ารัก
ล้วนไขจักรเดินได้ดังใจถวิล
เป็นรูปภาพละครชอบระบอบระบิล
เคยได้ยินเรื่องราวกล่าวธิบาย
เรื่องพระรามเมื่อตามมฤคมาศ
เธอพิฆาตมารประลัยดังใจหมาย
เอาคันศรคอนกวางแล้วย่างกราย
หทัยหายเห็นขนิษฐ์มาติดตาม
อุณรุทประพาสพนาเวศ
ได้เห็นห้ากินเรศหทัยหวาม
พระรุกไล่หมายประโลมนางโฉมงาม
พยายามตามอนงค์ด้วยจงใจ
รูปเจ้าเงาะเหมาะความเมื่อยามยาก
กระท่อมจากกลางนาอยู่อาศัย
กับนวลนางรจนายอดยาใจ
ต้องทำไร่ทุกวันเหลือกันดาร
เสนากุฎเข้าเมืองทำเรื่องเงอะ
ดูซมเซอะหยอนขยาดไม่อาจหาญ
ได้เห็นแก้วผลึกดาษลาดพระลาน
หมายว่าธารวารีไม่ลีลา
รูประเด่นมนตรีกุเรปัน
ตัดปะหนันลิขิตด้วยนขา
ส่งให้นางยุบลดั้นด้นมา
ถวายนุชบุษบาพะงางอน
/*15*/เรื่องไกรทองเมื่อย่องเข้าคูหา
ประสบนางวิมาลาดวงสมร
เห็นนางเศร้าโศกายิ่งอาวรณ์
ตระกองกรปลอบประโลมนางโฉมยง
พระอภัยมณีศรีสวัสดิ์
ประดิพัทธ์นางละเวงตะลึงหลง
ควบขับม้าหาค้นเที่ยววนวง
ไม่พบองค์วัณฬายอดนารี
เรื่อขุนแผนแสนฉลาดองอาจนัก
ไปลอบลักวันทองประคองหนี
ขึ้นหลังม้าสีหมอกออกจรลี
เข้าพงพีดั้นดัดเลียบลัดมา
จะต่อเติมเรื่องราวยืดยาวนัก
ขอหยุดพักถ้อยคำที่พรำว่า
บรรยายหลายเรื่องเปลืองเวลา
เป็นสิ้นเรื่องตุ๊กตากลไก1
เขาไกรลาสดาษด้วยเครื่องประดับ
มีพร้อมสรรพเหลือแจงแถลงไข
ล้วนประเสริฐเลิศล้าเอี่ยมอำไพ
ดังไศลเทวโลกชะลอลง
ถนนแห่แลตรูปูเสือลาด
เตียนสะอาดน่าพินิจพิศวง
ราชวัติรายข้างหนทางตรง
ปักฉัตรเบญจรงค์ลออตา ฯ
๏ แล้วจัดการเบื้องบนมนเทียรราช
ปูลาดอาสน์พระสงฆ์ทรงสิกขา
ตั้งเตียงมณฑลทองผ่องโสภา
พระปฏิมากรตั้งทั้งพระธรรม์
ตั้งเครื่องราชพิธีทุกสิ่งสรรพ
ตามฉบับแบบจริตไม่ผิดผัน
การทั้งปวงพร้อมเสร็จสำเร็จพลัน
พอถึงวันเริ่มงานการพิธี
พระสงฆ์สวดพระปริตรเวลาค่ำ
การตั้งน้ำวงด้ายเฉลิมศรี
รุ่งขึ้นจุดเทียนชัยไม่ราคี
ประชุมชีสี่สวดภาณวาร
ตะวันบ่ายชายแสงพระสุริยฉัน
พระองค์จันทรพงศ์สรงสนาน
แล้วประดับเครื่องทรงอลงการ
เพชรรัตน์ชัชวาลแกมสุวรรณ
/*16*/ทรงเครื่องพร้อมจอมดิลกชนกนาถ
พาพระราชโอรสรีบผายผัน
สถิตเกยเกณฑ์แห่แลอนันต์
บังคมคัลธิบดินทร์ปิ่นนคร
พระส่งองค์พระกุมารลงยานมาศ
นฤนาทสังข์แตรแซ่สลอน
กระบวนแห่ซ้ำก้มประนมกร
บทจรจากราชวังใน
นายทหารถือธงตรงออกหน้า
แล้วถัดมาแตรวงส่งเสียงใส
ทหารปืนยืนแถวแคล้วครรไล
ต่อลงไปคู่แห่แลเป็นทิว
มีกลองแขกคู่หนึ่งเดินนำหน้า
ปี่ชวาเป่าเรื่อยเสียงเฉื่อยฉิว
ขุนนางแต่งกายกำกับนำริ้ว
ประนมนิ้วเดินคู่ดูงามนัก
ครั้นหมดหมู่คู่แห่มหาดเล็ก
คู่แห่เด็กเผ่าผู้ดีที่มีศักดิ์
กลองชนะก้องกึกดูคึกคัก
เป่าสังข์ชักแตรรับศัพท์บรรเลง
เครื่องสูงทั้งบังแทรกสลับสลอน
บทจรเป็นคู่ดูเหมาะเหมง
พราหมณ์เป่าสังข์จำเรียงเสียงวังเวง
ระงมเพลงบัณเฑาะว์เสียงปงปัง
ขันลงยาราชาวดีมีข้าวสาร
โหราจารย์โปรยไปดังใจหวัง
ทิชาชาติผายผันถือขันทั้ง-
สองประดังข้าวตอกปรายหมายมงคล
มหาดเล็กเชิญพระแสงแซงระหว่าง
เดินไปกลางเครื่องสูงไม่สับสน
มีกุมารน้อยแห่งแต่งสกนธ์
กระลึงขนการเวกเอกอุดม
นวลอนงค์รูปร่างสำอางหัตถ์
ผจงถือมยุรฉัตรดูงามสม
อีกกุมารีทั้งคู่ตรูตาชม
มือประนมกิ่งไม้หิรัญกาญจน์
ต่อนั้นมาถึงองค์พระหน่อนาถ
สถิตเหนือยานมาศดูอาจหาญ
พระกลดกั้งบังสุริโยฬาร
อีกอยู่งานพัดโบกลมระบาย
เจ้าพระยาอีกพระยาหลายตำแหน่ง
ต่างตกแต่งกายเลิศงามเฉิดฉาย
แต่ล้วนกินพานทองสิบสองนาย
มาเดินรายแถวเรียงคู่เคียงองค์
อินทร์พรหมถือจามรจรข้างข้าง
ถัดถึงนางเชิญเครื่องเรืองระหง
อีกนางพัดปลายเถาเพริศเพราทรง
เจ็ดอนงค์ผุดผาดสะอาดตา
แล้วมีเครื่องสูงหลังคั่นจังหวะ
มีนางสระแต่งงามอร่ามหน้า
/*17*/มีนางเป็นสารวัตรคอยตรวจตรา
แล้วถึงข้าหลวงตามออกหลามไป
ม้าที่นั่งทั้งคู่ผยองยาตร
เหล่ามหาดเล็กแห่แลไสว
พวกแตรวงส่งเสียงสำเนียงไกล
ทหารปืนครรไลสุดกระบวน
เวลาแห่แซ่ซ้องมหรสพ
มาเล่นครบแบบบรรพ์ไม่ผันผวน
ขอพร่ำเล่าเค้าความแต่ตามควร
จะประมวลมาให้หมดเหลือจดจำ
มีไม้ลอยคนขึ้นยืนบนยอด
บ้างก็ลอดห่วงหกคะเมนคว่ำ
คนไต่ลวดสองมือถือแพนรำ
ไม่คะมำพละพลาดประหลาดครัน
อีกนอนร้านดาบหอกออกเสียวไส้
ทั้งคาบไม้ขอนใหญ่ยิ่งดูขัน
กลาบาตสองข้างทางจรัล
พิณพาทย์คั่นสับกันเป็นฟันปลา
นางกะอั้วตามผัวถือร่มขาด
แล้วกระเดียดกระจาดเดินลอยหน้า
ผู้ชายผัวถือหอกกรอกนัยน์ตา
เต้นรำท่าแทงควายหมายเอาชัย
พวกโมงครุ่มถือตะบองตีเป็นกรับ
แล้วร้องขับจำเรียงสำเนียงใส
ว่าศักดานุภาพเลิศล้ำแดนไตร
สิทธิครูมอบให้จึ่งแจ้งฤท-
ธาเชี่ยวชาญชัยเหตุใดนะพ่อ
แล้วร้องต่อว่าพระเดชพระคุณปิด
ปกเกล้าไพร่ฟ้าอยู่เย็นเป็นนิจ
ช่างประดิษฐ์ครรโลงโคลงกลายกลาย
ที่บางพวกร้องว่าถัดทาถัด
เขาฝึกหัดคล่องได้ดังใจหมาย
ร้องหมันหยามาละเวก็อีกราย
เดินเยื้องกรายเหมาะทีก็ตีกลอง
พวกระเบงทำท่าจะคลาคลาด
สู่ไกรลาสเลิศคีรีไม่มีสอง
โอละพ่อประสานศัพท์กับเสียงฆ้อง
หมองหม่องมองมองม่องหมองก้องกังวาน
มีละครรำรายรอบไกรลาส
เทพบุตรนุชนาฏเคียงขนาน
เป็นคู่คู่จับระบำแสนสำราญ
มโหฬารการเล่นเห็นอนันต์
มีเซี่ยวกางทั้งคู่ดูขึงขัง
ถือทวนตั้งท่าแทงคึกแข็งขัน
ละครรำกิ่งไม้มาศหิรัญ
พร้อมพร้อมกันทีท่าน่าพินิจ
กระบวนแห่มาดลมนเทียรราช
ยานมาศเข้าประทับเกยวิจิตร
องค์พระจอมจักรพงศ์ดำรงฤทธิ์
รับกุมารชาญชิตเสด็จจร
/*18*/ขึ้นสู่บนปราสาทราชฐาน
แสนสำราญหฤทัยสโมสร
ฟังพระสงฆ์เชื้อวงศ์ชินวร
เจริญพรเอกอุตม์พุทธมนต์
พระสวดจบเสร็จสรรพแห่กลับหลัง
คืนเข้ายังวังนรินทร์ปิ่นพหล
ครั้นรุ่งขึ้นได้เวลาแห่มาดล
ประจวบจนถ้วนสามทิวาวาร ฯ
๏ ดลพระฤกษ์โสกันต์วันที่สี่
ปางรวีอุทัยไขแสงฉาน
จึงแห่องค์ดนัยนาถราชกุมาร
มาสถานปรางค์ทองผ่องโสภา
เสด็จขึ้นปราสาทสุวรรณรัตน์
แล้วทรงผลัดฉลององค์อีกภูษา
ประดับเครื่องงดงามอร่ามตา
คอยเวลาศุภฤกษ์สวัสดี
สองโมงเศษนาทียี่สิบห้า
ท้าวนภากาศบดินทร์ปิ่นกรุงศรี
ผจงจับมหาสังข์หลั่งวารี
ตัดเมาฬีโอรสยศยง
เสียงประโคมครื้นครึกอยู่กึกก้อง
ดูแซ่ซ้องรองรับกับสังข์สงฆ์
สวดคาถาถวายชัยมง
คลแก่องค์พระกุมารชาญศักดา
โสกันต์เสร็จแล้วเสด็จสรงสนาน
ที่สถานไกรลาสจำลองผา
องค์นรินทร์ปิ่นเกล้าเหล่าประชา
พากุมารลีลาขึ้นคีรี
ให้อ่าองค์ทรงเครื่องเรืองอร่าม
สง่างามขำคมดูสมศรี
ครั้นแต่งเสร็จเสด็จจรลี
สถิตที่เกยรัตน์ชัชวาล
กระบวนแห่ทุกขนัดผลัดเครื่องแต่ง
เป็นสีแดงอย่างชาดดูฉาดฉาน
พระรับกรดนัยนาถราชกุมาร
ให้นั่งยานมาศแล้วเดินกระบวน
เวียนคีรีสามรอบโดยทักษิณ
ตามระบิลแบบบรรพ์ไม่ผันผวน
พอสายแสงสุริยาเวลาควร
ก็แห่ทวนทางเก่าเข้าวังพลัน
ตะวันชายบ่ายแห่ไปปราสาท
สมโภชน์ราชโอรสเฉลิมขวัญ
จนบรรจบครบสามทิวาวัน
เสร็จโสกันต์พระดนัยวิไลลักษณ์1
--
๑. ในต้นฉบับหนังสือสมุดไทยมีคำอธิบายว่าบริเฉท ๒ โสกันตพิธีกัณฑ์ ↩

๒. แก้ไขตามต้นฉบับหนังสือสมุดไทย ฉบับพิมพ์ในวารสารศิลปากรเป็น
“จะต่อเติมเรื่องราวยืดยาวนัก	ขอเยื้องยักคำกลอนเป็นตอนว่า
บรรยายหลายเรื่องเปลืองเวลา	ตุ๊กตาที่ยลมีกลไก”↩

๓. เนื้อความต่อจากนี้ ตอนที่ ๓ และ ตอนที่ ๔ ขาดหายไป เนื้อความตอนที่ ๓ กล่าวถึงพระกุมารสององค์พี่น้องทรงเล่าเรียนวิชา ตอนที่ ๔ กล่าวถึงพระกุมารสององค์ทูลลาพระบิดาไปเที่ยวประพาสทางทะเลโดยเรือยอช ไปเกิดอุบัติเหตุเรือแตกพลัดกันกลางทะเล ↩
ตอนที่ ๕
หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) เจ้ากรมอาลักษณ์ ฝ่ายพระราชวังบวรฯ แต่ง
๏ ฝ่ายพระสุริยพันธุ์พงศ์กษัตริย์
ซึ่งวิบัติเรือแตกแยกสลาย
ลงเรือน้อยลอยไปไม่วางวาย
เอกากายผู้เดียวให้เปลี่ยวใจ
ด้วยเวลาราตรีก็มืดมิด
ทั่วทุกทิศไม่เห็นสิ่งใดได้
พายุกล้าสลาตันพรั่นฤทัย
โอ้ที่ไหนจะได้รอดตลอดคืน
จะเหลียวซ้ายแลขวาก็ว้าเหว่
กลางชเลพิลึกลั่นสนั่นคลื่น
เสียงระลอกทุ่มโถมดังโครมครืน
จะดึกดื่นมิได้เบาบรรเทาซา
แต่ละลูกใหญ่เหลือถูกเรือน้อย
กระโดดลอยใจหวิวหวาดผวา
ดังหนึ่งจะพลัดออกนอกนาวา
ในอุราหวั่นไหวขวัญไม่มี
คลื่นพ้นไปเรือวุบใจหายวาบ
ต้องยึดกราบเรือมั่นอยู่กับที่
เรือทรุดต่ำดังตกจากคีรี
เป็นทุกทีทุกครั้งกำลังลม
ในทรวงเสียวเปลี่ยวใจไม่มีสุข
ตั้งแต่ทุกข์ทวีทับระทมถม
นึกแน่แต่มรณาเป็นอารมณ์
เรือคงจมลงไปไหนจะลอย
แลดูไปกลางคืนคลื่นหัวแตก
กระทบกระแทกออกกระจายคล้ายหิ่งห้อย
เห็นพรายพรายเรืองเรืองเนื่องกันทอย
นาวาน้อยลอยคว้างกลางชเล
คลื่นโถมมาทีไรให้นึกพรั่น
พระกายสั่นเรือน้อยลอยหันเห
ความสะดุ้งตกใจร้อยไกวเปล
เหลือคะเนไกลฝั่งนั่งพิไร
โอ้ตัวเราคนเดียวเปล่าเปลี่ยวจิต
ไม่มีผู้คู่คิดเป็นสองได้
จะผันหน้าไปปรึกษาหาผู้ใด
เป็นเพื่อนไร้ในสายชเลลึก
บูราณว่าคนเดียวนั้นหัวหาย
ถ้าสองคนเพื่อนตายได้ตรองตรึก
สามคนกลับบ้านได้เหมือนใจนึก
เราจะปรึกษาใครก็ไม่มี
/*21*/เห็นแต่ฟ้ากับน้ำเป็นสำเหนียก
จะร้องเรียกให้ช่วยก็ใช่ที่
คิดอั้นอ้นจนใจในครั้งนี้
พลางโศกีให้สะอื้นกลืนน้ำตา
แต่ทนทุกข์เหลือทนมาจนรุ่ง
พระสุริยาพวยพุ่งขึ้นส่องหล้า
จึงแลไปค่อยสว่างกลางชลา
เห็นแต่ฟ้าเป็นขอบลงครอบชล
จะแลดูทิศใดไม่เห็นฝั่ง
เหลือกำลังโทมนัสให้ขัดสน
เห็นฝูงปลามากมายขึ้นว่ายวน
ในกมลสั่นรัวด้วยกลัวภัย
โอ้ชีวิตน่าจะม้วยลงด้วยคลื่น
รอดมาคืนหนึ่งได้ไม่ตักษัย
ข้ามาปะมัจฉาจะคร่าไป
คงบรรลัยเป็นเหยื่อไม่เหลือเลย
ยิ่งโศกเศร้าเสียใจพิไรร่ำ
โอ้เคราะห์กรรมเวรานิจจาเอ๋ย
มาทนทุกข์เช่นนี้ยังมิเคย
จะแหงนเงยพึ่งใครจนใจจริง
พอสายแสงวายุพัดสงัดหาง
มีแต่สาง1ลูกระลอกกระฉอกกลิ้ง
ค่อยเบาใจดังใครเอาทุกข์ทิ้ง
ก็นั่งนิ่งนึกคะนึงอยู่ถึงตน
เมื่อกลางคืนรอดชีวาไม่อาสัญ
หรือกลางวันจะดับจิตคิดฉงน
พอแสงแดดแผดส่องต้องสกนธ์
ให้กระวนกระวายระหายน้ำ
อันเขฬะก็แห้งศอหนอเราเอ๋ย
หรือจะเลยไปตายต่อภายค่ำ
โอ้อกข้าครานี้มามีกรรม
ปางก่อนทำชั่วช้าหรือว่าไร
น้ำชเลมีตรึกทั้งลึกซึ้ง
จะขอพึ่งกินสักหยดให้อดได้
ช่างเค็มขมราวกับเกลือให้เหลือใจ
มีอยู่ไยมากเปล่าไม่เข้ายา
อันวารีเป็นที่พึ่งซึ่งมนุษย์
ไม่สิ้นสุดตามแต่ปรารถนา
ได้ชื่นใจสารพัดสัตว์นานา
แต่ตัวข้าเกลียดชังหรืออย่างไร
แกล้งเฉยนิ่งทิ้งให้ระหายน้ำ
จนย่ำค่ำไม่สมเพชเหตุไฉน
แล้วตรองตรึกนึกขึ้นในทันใด
ก็เข้าใจสิ่งแก้แต่โบราณ
ด้วยได้ฟังเรื่องความในสามก๊ก
เมื่อครั้งโจโฉยกซึ่งทวยหาญ
พวกไพร่พลกระวนกระวายได้รำคาญ
หาชลธารหยอดคอก็ไม่มี
/*22*/ให้ระหายหิวอ่อนแทบนอนพับ
พวกกองทัพทุกคนบ่นอู้อี้
ระหายน้ำคอแห้งเสียเต็มที
โจโฉดีมีปัญญาพูดจาลวง
ไปหน่อยหนึ่งก็จะถึงซึ่งป่าส้ม
มีอุดมถมไปใครไม่หวง
มะเฟืองเปรี้ยวเคี้ยวกินสิ้นทั้งปวง
ดกเป็นพวงกินหนอให้พอแรง
พวกกองทัพได้สดับโจโฉบอก
น้ำลายออกลามไหลหายคอแห้ง
ด้วยอยากกินดีใจมิได้แคลง
ก็เดินแข่งกันไปไม่รั้งรอ
พงศ์กษัตริย์คิดประหวัดถึงส้มเปรี้ยว
สักประเดี๋ยวเขฬะก็ชุ่มศอ
ซึ่งค่อยคลายระหายน้ำในลำคอ
โจโฉนี้ดีหนอมีปัญญา
แล้วคะนึงถึงเรื่องแต่ก่อนเก่า
ท่านมักเล่าถึงมณีเมขลา
แม้นผู้ใดทนทุกขเวทนา
อยู่ในกลางมหาสมุทรไท
โฉมนางเทพธิดาย่อมมาช่วย
ไม่มอดม้วยเปลื้องปลอดรอดไปได้
อันตัวเราแสนยากลำบากใจ
เหตุไฉนไม่มาช่วยให้พ้นตาย
ต้องทนทุกข์ว้าเหว่ระเหระหน
สุริยนเลื่อนเลี่ยงลงเบี่ยงบ่าย
ค่อยบางเบาร้อนรนสกนธ์กาย
พระโฉมฉายหิวโหยสิ้นโรยแรง
อดเสวยโภชนากระยาหาร
ทรมานเอองค์ทรงกันแสง
ให้คิดถึงแต่จะตายมิได้แคลง
ไม่รู้แห่งที่จะไปหนใดดี
นั่งตรองตรึกนึกไปแล้วใจหาย
พระเอนกายอ่อนหลับลงกับที่
ตื่นขึ้นมาตั้งหน้าแตโศกี
จนสุริย์ศรีลับลงในคงคา
นอนหลับหลับตื่นตื่นคลื่นสงัด
หน่อกษัตริย์วายหวั่นค่อยหรรษา
ผทมไปจนรุ่งสุริยา
แล้วผวาตื่นตนเฝ้าบ่นไป
อันชีวารอดมาอีกคืนหนึ่ง
หรือวันนี้จะถึงชีพิตักษัย
ยิ่งตรองตรึกก็ยิ่งตรมระทมฤทัย
ไม่มีใครจะช่วยด้วยแล้วเรา
ต้องตามบุญตามกรรมจะทำไฉน
หรือจะให้ทนทุกข์ไปอีกเล่า
ได้ลำบากสองวันไม่บรรเทา
หรือจะเฝ้าตรอมกมลจนวอดวาย
/*23*/อดเสวยอดผทมให้ตรมจิต
โอ้คิดคิดขึ้นมาน่าใจหาย
ถึงจะอยู่ในนาวาก็ท่าตาย
ลำบากกายเวทนาน่ารำคาญ
ครั้นจะว่ายคงคาเข้าหาฝั่ง
สิ้นกำลังแรงลงคงสังขาร
แม้นไม่ตายด้วยว่ายชลธาร
คงวายปราณชีพม้วยด้วยปากปลา
คิดสองจิตสามใจไม่แน่ได้
เราบรรลัยในเรือนี้ดีกว่า
คงจะได้สติบ้างตั้งภาวนา
เพื่อเภตรามาไปแล่นใกล้เคียง
เราจะได้ให้ช่วยไม่ม้วยมอด
ก็จะรอดไปแน่เป็นแท้เที่ยง
คงจะได้กลับคืนหลังเข้าวังเวียง
ต้องจำเสี่ยงบุญกรรมนั้นร่ำไป
แม้นกุศลหนหลังยังไม่ม้วย
คงมีผู้ชูช่วยไม่ตักษัย
จะทุกข์โศกครวญคร่ำไปทำไม
ทอดอาลัยแก่ชีวีหนีไม่พ้น
แล้วหวนคิดถึงชีวิตเสียดายเหลือ
ให้เอื้อเฟื้ออาลัยพิไรบ่น
อันเกิดมายากเย็นได้เป็นคน
จะอับจนสิ้นชีวาในสาคร
ถึงจะตายขอไปนคเรศ
ให้ทรงเดชสองราเห็นหน้าก่อน
ได้สั่งเสียบิดาและมารดร
จะม้วยมรณ์ชีวาไม่อาลัย
อันเกิดมาสำหรับดับสังขาร์
ใครจะอยู่ค้ำฟ้าหามีไม่
ทุกรูปนามตายตามกันเนื่องไป
แต่วันใดนั้นไม่แจ้งแห่งมรณา
อันตัวเราซึ่งจะตายไม่ผ่ายผอม
ยังไม่ยอมสิ้นชีวังดับสังขาร์
ถึงวางวายขอให้กายแก่ชรา
ชีวิตข้าขอผัดมัจจุราช
ให้อยู่ยืนยาวราวเก้าสิบเศษ
ได้สมเพชข้าไซร้ไม่ประมาท
โอ้ครั้งนี้เหมือนผีไม่มีญาติ
แสนอนาถเวทนาเอกากาย
คิดวนเวียนไปมาคล้ายบ้าหลัง
เหลือกำลังดับอาดูรไม่สูญหาย
ชลเนตรไหลหลั่งลงพรั่งพราย
พระโฉมฉายโศกเศร้าเปล่าอุรา
โอ้ป่านนี้พระบิดามาตุเรศ
จะเทวษแสนคอยละห้อยหา
ถ้าแจ้งข่าวเรื่องทุกข์ของลูกยา
คงโศกาอัดอั้นวิสัญญี
/*24*/ทั่วเวียงวังข้างหน้าข้างในนั้น
จะพากันร่ำไห้อยู่อึงมี่
อีกพระวงศ์พงศ์เผ่าของเรานี้
จะโศกีเงียบเหงาเศร้าฤทัย
วิตกแต่สององค์ดำรงราชย์
จะอนาถเคืองเข็ญเป็นไฉน
หรือประชวรโรคันเป็นฉันใด
ไม่แจ้งใจด้วยไกลพระบาทา
โอ้พระคุณทูลเกล้าของลูกแก้ว
นับวันแล้วลูกไม่ได้เห็นหน้า
ฝ่ายข้างพระบิดรและมารดา
ก็ไม่ยลพักตราลูกสืบไป
มิวันนี้ก็พรุ่งนี้มิได้รอด
คงวายวอดอยู่กลางชเลใหญ่
จะมีแต่ชื่อเสียงอยู่เวียงชัย
อันร่างกายอยู่ในชเลวน
ลูกคิดไว้ว่าจะได้สนองคุณ
ที่การุณย์ลูกรักเป็นพักผล
ไม่สมหวังดังหมายจะวายชนม์
กรรมมาดลจึงเป็นถึงเช่นนี้
แต่ขอให้สองพระองค์ดำรงสุข
อย่ามีทุกข์เภทภัยจงพ่ายหนี
ให้พระชนม์ยืนไปหลายสิบปี
ชาวบุรีจะได้พึ่งพระเดชา
ทั้งชีพราหมณ์ทั่วคามนิคมเขต
ทุกประเทศน้อยใหญ่ได้หรรษา
ด้วยพระองค์ทรงธรรม์ไม่ฉันทา
ชาวประชาราษฎรไม่ร้อนรน
จะหาไหนได้เหมือนพระทูลเกล้า
ถึงตายแล้วเกิดเล่าสักร้อยหน
ไม่มีเปรียบเทียบเบื้องบาทยุคล
เห็นยากยลอย่างองค์พระทรงฤทธิ์
แล้วคะนึงถึงนุชาน้ำตาตก
ยิ่งร้อนอกอัดอั้นให้ตันจิต
จะรอดไปหรือจะตายวายชีวิต
เป็นสุดคิดที่จะแจ้งให้แคลงใจ
เมื่อเรือแตกแยกกันไม่ทันเห็น
ด้วยว่าเย็นมืดค่ำจำไม่ได้
ต่างคนต่างวุ่นวายพลัดพรายไป
ถ้าอยู่ใกล้พี่จะพามาด้วยกัน
ถึงตายเป็นเห็นหน้ากันพี่น้อง
คิดปรองดองกอดศอกันอาสัญ
ถ้าตัวเจ้าสิ้นใจไปก่อนนั้น
พี่ก็พลันที่จะวายชีพตายตาม
ไม่ขออยู่สู้ม้วยลงด้วยรัก
ให้ประจักษ์แจ้งจิตไม่คิดขาม
นี่ต่างพลัดกันไปไม่ได้ความ
เหลือที่จะพยายามติดตามไป
/*25*/ถ้าแม้นมีเทวัญในชั้นฟ้า
ช่วยน้องข้าอย่าให้ถึงซึ่งตักษัย
หรือเมขลามาแต่สุราลัย
ช่วยอุ้มน้องข้าให้พ้นสายชล
แม้นมิช่วยข้าไว้ก็ไม่ว่า
ได้เมตตาน้องรักไว้สักหน
อย่าให้สิ้นชีวิตดับถึงอับจน
ให้ลุดลถึงเขตนิเวศน์วัง
จะได้กราบทูลองค์พระทรงฤทธิ์
ให้แจ้งจิตสองรามาแต่หลัง
ว่าพี่นี้แน่หนอมรณัง
จมอยู่ยังชเลใหญ่ไม่คืนกรุง
เอะเราคิดเลอะเลือนเชือนไถล
เพราะจิตใจคลุ้มคลั่งกำลังยุ่ง
อยากจะให้มีผู้ช่วยผดุง
สิ้นที่มุ่งลงคะนึงถึงเทวา
เมื่อครั้งเราอยู่วังดังราชสีห์
เพราะพระบารมีปกเกศา
คนเกรงกลัวทั่วไปทั้งพารา
เหล่าเสนาข้าเฝ้าเข้าฝากตัว
อานุภาพใหญ่ล้ำมีอำนาจ
ด้วยเป็นราชโอรสเจ้าอยู่หัว
คนทั้งหลายยำเยงคิดเกรงกลัว
ย่อมรู้ทั่วฟุ้งเฟื่องกระเดื่องดัง
โอ้คราวนี้เสื่อมเสียเกียรติยศ
ที่ปรากฏศักดิ์สง่ามาแต่หลัง
เหมือนหงส์ทองตกตมลงจมปรัง
ใครจะหวังว่าหงส์ทองนั้นผ่องงาม
เช่นตัวเราพี่น้องทั้งสองนี้
มาสิ้นศรีสูญไปใครจะขาม
ไม่มีผู้นับถือระบือนาม
เป็นคนทรามซัดเซอยู่เอกี
ชะรอยกรรมที่เราทำตามสนอง
ซึ่งให้น้องพลัดพรากไปจากพี่
พี่ก็พลัดน้องมาในวารี
เราสองนี้ไหนจะพบประสบกัน
ถ้าแม้นว่าบรรลัยในกรุงศรี
จะอึงมี่ชูชื่อออกลือลั่น
ได้เข้าเมรุกลางเมืองรุ่งเรืองครัน
สารพันจะมีครบศพของเรา
นี่จะมาวอดวายในสายสมุทร
ต้องซวนทรุดเซไปใครจะเผา
คิดสงสารซากศพนอนซบเซา
จะเหม็นเน่าลอยคว้างกลางคงคา
ต้องเอาลำเรือน้อยลอยล่อง
เป็นโกศทองรองศพของตัวข้า
เอาเสียงคลื่นกึกก้องในท้องชลา
เป็นแตรสังข์ปี่ชวาและฆ้องกลอง
/*26*/เอาดวงเดือนดาราบนอากาศ
วโรภาสแจ่มแจ้งส่งแสงส่อง
ต่างประทีปสว่างไปดั่งใจปอง
โดยทำนองการศพครบนานา
เหล่าผู้คนบ่าวไพร่ข้าไททาส
ใครจะอาจรู้เล่าเราสังขาร์
ต้องป่าวร้องพวกพ้องปลาโลมา
โกนเกศาแทนบ่าวของเรานี้
ยิ่งคิดไปให้ละห้อยใจลอยเลื่อน
ดูก็เหมือนเช่นบ้าน่าบัดสี
แล้วหวนคิดถอยหลังนั่งโศกี
อยู่ยังที่เรือน้อยลอยชลา
เฝ้าพิไรโศกสร้อยไปร้อยอย่าง
ไม่เสื่อมสร่างวายทุกข์เป็นสุขา
แสนสังเวชว้าเหว่อยู่เอกา
กลางมหาสมุทรสุดคะเน ฯ
--
๑. สาง หมายถึง คลื่นที่ไม่แตกยอด, คลื่นใต้น้ำ ↩
/*23*/ตอนที่ ๖
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงนิพนธ์
๏ จะกล่าวถึงเรือไฟลำใหญ่กว้าง
อันแล่นคว้างมาไปไม่หันเห
รับผู้คนสิ่งของท้องชเล
เป็นเรือเมล์ระหว่างเมืองมิเนอรัล
กับสุทัศน์ประเทศประเวศเข้า
บรรทุกเอาสิ่งของกองมหันต์
ระวางจุสินค้าห้าพันตัน
จากเมืองนั้นยาตรามาเมืองนี้
ชื่อว่าเรือแปลกเลดวิเศษยิ่ง
แล่นเร็วจริงฝ่าวนชลวิถี
มีจักรท้ายพายพุ้ยคุ้ยวารี
โมงละยี่สิบไมล์ทางไคลคลา
ประกอบด้วยเสากระโดงโยงเชือกร้อย
ระยางย้อยรุงรังทั้งหลังหน้า
ถ้าลมดีใช้ใบให้วาตา
ช่วยแรงจักรชักพานาวาจร
มีเรือโบตหลายลำประจำติด
กับเดวิดแขวนรอกไว้ชักหย่อน
กว้านสมอหมุนใช้ไอน้ำร้อน
เมื่อยามถอนแคล่วคล่องว่องไวนัก
ตะพานสูงทอดขวางกลางกำปั่น
ที่สำหรับกัปตันผู้มีศักดิ์
คอยสั่งคนถือท้ายให้ย้ายยัก
ดูเข็มทิศเป็นหลักกำหนดทาง
กระดานลาดดาดฟ้าเป็นสองชั้น
เขาแบ่งกันเป็นขนัดไม่ขัดขวาง
เครื่องจักรหม้อสตีมไฟไว้ตรงกลาง
คนโดยสารจัดวางเป็นหลั่นกัน
เฟิสต์คลาสที่หนึ่งอยู่ตอนท้าย
มีห้องนอนเรียงรายงามเฉิดฉัน
พร้อมยี่ภู่ปูลาดสะอาดครัน
ฝาประจันคั่นจังหวะไม่ปะปน
ที่หน้าห้องโต๊ะมีเก้าอี้ตั้ง
สำหรับนั่งเสพภักษาผลาผล
ดาดฟ้าที่นั่งเล่นอยู่เบื้องบน
ไม่ขัดสนยากใจในนาวา
ตอนหัวเรือห้องกั้นสกันด์คลาส1
ที่กินนอนก็สะอาดเป็นสุขา
จัดเป็นส่วนที่สองรองลงมา
ค่อยย่อมเยาราคาลงเล็กน้อย
/*28*/พวกเข็ญใจไร้ทรัพย์ไม่สามารถ
จะเข้าคลาสหนึ่งสองต้องลดถอย
นั่งไปบนดาดฟ้าทำตาปรอย
เสียนิดหน่อยก็ได้ไปดังใจจง
มีห้องครัวหัวป่าก์ทำอาหาร
ไว้เลี้ยงคนโดยสารสมประสงค์
เป็ดไก่แพะแกะสุกรนอนขังกรง
หวังจำนงฆ่าเถือเอาเนื้อกิน
ในเรือนั้นสารพันจะมีครบ
นึกปรารภสิ่งไรก็ได้สิ้น
เป็นที่ชนชื่นชมนิยมยิน
ชาวบุรินสองฝ่ายสบายจร ฯ
๏ ท่านกัปตันกอปเปอเสนอพจน์
เกียรติยศเลื่องชื่อลือกระฉ่อน
ชำนาญในวิทยาทางสาคร
ชโลทรเทียมบ้านบนธานี
นำเรือเมล์เดินชเลอยู่เป็นนิตย์
จนเจนจิตแจ่มใจในวิถี
เป็นพ่อม่ายเมียตายเสียหลายปี
ต้องเที่ยวท้องชลธีอยู่เอกา
มีธิดาแรกรุ่นวิบุลโฉม
งามประโลมเลิศลักษณ์เป็นนักหนา
ชื่อกอปเปอเสนอนามตามบิดา
ชันษานารีสิบสี่ปลาย
เป็นที่รักคู่ชีวิตบิตุเรศ
เพราะสมเพชว่ากำพร้าน่าใจหาย
แต่ยังเยาว์มารดาก็มาตาย
ยังไม่วายทุกข์ถึงคะนึงตรอง
อุตส่าห์สู้กล่อมเกลี้ยงเลี้ยงรักษา
แต่เด็กมาคุ้มใหญ่ไม่มัวหมอง
คิดเกรงหมู่ผู้ชายจะหมายปอง
ไปไหนต้องตามไปไม่ห่างตน
เห็นว่าธิดาเดียวเปลี่ยวอนาถ
ถนอมไว้สืบชาติให้เป็นผล
ทิ้งไว้บ้านแต่ตัวกลัวเสียคน
ต้องจำจนพาไปในเรือเมล์ ฯ
๏ ในครานั้นเรือบากจากสุทัศน์
ตั้งเข็มตัดมิเนอรัลไม่หันเห
แล่นเถื่อยฉิวลิ่วล่องท้องชเล
สิบสองเวลาแล้วแคล้วคลื่นลม
ครั้นล่วงเข้าราตรีที่สิบสาม
เวลายามพยุตั้งดังขรม
เรือแปลกเลดเรรวนแทบจวนจม
คลื่นระดมซัดซ่านาวาโยน
เปรียบดังกาบมะพร้าวน้อยลอยในน้ำ
ระลอกซ้ำลิ่วโลดกระโดดโผน
เสากระโดงเอียงระเนนดูเอนโอน
เรือกระโจนฝ่าฟองน้ำนองลำ
/*29*/กระเทือนเก๋งโยกลั่นอยู่ครั้นครึก
เสียงก้องกึกของตกบ้างหกคว่ำ
สารพัดวิบัติหมดเหลือจดจำ
ไม่เป็นส่ำอื้ออึงคะนึงไป
แต่กัปตันนั้นฉลาดเหลืออาจหาญ
ยืนตะพานจิตมั่นไม่หวั่นไหว
เรียกต้นหนคนงานล้วนชาญชัย
คอยแก้ไขป้องกันอันตราย
ให้มืดมัวไปทั่วทิศาภาค
เป็นการยากที่จะจำกำหนดหมาย
แม้นมีเรือสวนมาเห็นว่าร้าย
จะโดนกันแตกตายในสาคร
ในข้อนี้กัปตันนึกพรั่นนัก
จึงสั่งให้เดินจักรแต่อ่อนอ่อน
แล้วเปิดแตรแซ่ก้องชโลทร
มิได้หย่อนหยุดพักสักนาที ฯ
๏ คนโดยสารมากมีผู้ดีไพร่
ต่างตกใจตัวสั่นมิ่งขวัญหนี
กลัวเรือล่มจมตายในวารี
ทุกข์ทวีเทวษเศร้าไม่เบาบาง
ชายหนุ่มหนึ่งนึกคะนึงถึงที่รัก
โศกสลักทรวงข้องยิ่งหมองหมาง
โอ้ครานี้ชีวิตจะวายวาง
ต้องคลาดนางมิได้ชมภิรมย์นวล
สงสารแท้แม่ม่ายคนหนึ่งนั้น
เฝ้ารำพันร้องไห้พิไรหวน
ถึงลูกน้อยกลอยใจให้รัญจวน
เจ้าไม่ควรจะกำพร้าเอกากาย
สตรีหนึ่งพึ่งพรากมาจากผัว
คิดถึงตัวจะบรรลัยก็ใจหาย
เคยสนิทเสน่หาน่าเสียดาย
จะต้องตายจากไปในบัดดล
นายห้างใหญ่ใจคิดถึงสินค้า
ที่ซื้อมามากหลายเพราะหมายผล
สูญทรัพย์สิ้นลูกเมียทั้งเสียชนม์
ระทมทนเวทนาเหลืออาดูร
คู่ผัวเมียเสียใจร้องให้รัก
ชีวิตจักอันตรายทำลายสูญ
เพราะมาเที่ยวด้วยกันฮันนีมูน
จึงต้องพูนเทวษเศร้าเหงาวิญญาณ์
ท่านบาทหลวงห่วงคิดถึงศิษย์สาว
ที่รุ่นราวรับเรียนศาสนา
เคยสอนธรรมตามคำยะโฮวา
โอ้จะต้องร้างราเหลืออาลัย
มีชายหนึ่งนั้นเป็นนักเลงเหล้า
มัวมึนเมาหยำเปเถลไถล
ดื่มบ้าหรั่นดี1กระหน่ำซ้ำเข้าไป
ไม่กลัวภัยอันตรายสบายบาน
/*30*/หมอคนหนึ่งทุกข์ทนร้อนรนนัก
เห็นว่าจักสิ้นชีวังดับสังขาร
เอาโมเฟียฉีดหมายวายรำคาญ2
เลยสำราญจิตระงับนอนหลับกรน
บรรดาคนโดยสารสิ้นทั้งนั้น
บ้างตัวสั่นหัวพองสยองขน
บ้างนอนนั่งรำพึงคิดถึงตน
บ้างเดินวนวุ่นไปในเรือเมล์
บ้างร้องไห้โฮโฮว่าโอลอร์ด
ขอให้กอดช่วยชีวันอย่าหันเห3
ได้ยินแซ่ซ้องเสียงสำเนียงเปร4
เพราะกลัวจมในชเลเป็นเหยื่อปลา ฯ
๏ แต่กัปตันนั้นดีมีสติ
คอยตรองตริแก้ไขไม่เสียท่า
เหลือชำนิชำนาญการนาวา
จึ่งรักษาเรือรอดตลอดคืน
พอแสงทองรองเรืองขึ้นเรื่อฟ้า
พยุซาสงบดีมีแต่คลื่น
เป็นลูกกลิ้งไม่มีฟองคะนองครื้น
กัปตันยืนมายังรุ่งระหวยใจ
ครั้นสว่างเห็นทางถนัดแน่
ให้หยุดแตรเปิดจักรเต็มพักใหญ่
คิดสำคัญมั่นแล้วว่าแคล้วภัย
ก็คลาไคลเข้านอนผ่อนสำราญ ฯ
๏ ต้นหนเดินเรือมาจนบ่ายคล้อย
คลื่นค่อยน้อยลมก็ซาไม่มาต้าน
คนโดยสารเริงรื่นจิตชื่นบาน
เกษมศานต์ไปทุกคนพ้นความกลัว
กัปตันตื่นฟื้นกายสบายนัก
พลางไต่ถามลูกรักแล้วยิ้มหัว
เมื่อคืนนี้มหาภัยมาใกล้ตัว
คงสั่นรัวกลัวตายวายชีวี
ธิดาชอบตอบคำบิตุเรศ
เมื่อเกิดเหตุเหลือสยองพองเกศี
เพราะพระคุณบิดาโปรดปรานี
จึงไม่มีอันตรายสบายใจ
กัปตันฟังพจนายิ่งปราโมทย์
เสนาะโสตก่งคอหัวร่อใหญ่
ขึ้นตะพานนำพานาวาไคล
หฤทัยสุขเกษมเปรมปรีดา
ในราตรีมิได้มีพายุพัด
เงียบสงัดเรือแล่นแสนสุขา
จนรุ่งรางสว่างแสงสุริยา
ถึงเวลาตะวันชายสบายครัน ฯ
/*31*/๏ กัปตันยืนบนตะพานสำราญจิต
เพ่งพินิจท้องสมุทรสุดมหันต์
อากาศโล่งโปร่งสะอาดขาดหมอกควัน
ขณะนั้นแลมาข้างขวามือ
เห็นดำดำไรไรอยู่ไกลยิ่ง
กัปตันนิ่งทัศนาร้องหาหือ
จึงดำริตรวจตราทำตาปรือ
สองหัตถ์ถือกล้องส่องจ้องเล็งแล
ด้วยอำนาจเชี่ยวชาญชำนาญเหลือ
รู้ว่าเรือโบตชัดสนัดแน่
คงมีคนอยู่ในนั้นเป็นมั่นแท้
คิดเดาแปรถูกจริงยิ่งโหรทาย
พยุใหญ่เมื่อคืนวานซืนนี้
เห็นท่วงทีเรือแตกแหลกสลาย
ชะรอยมีคนรอดไม่วอดวาย
ลงเรือน้อยลอยสายชโลทร
ให้หันหางเสือเยื้องข้างเบื้องขวา
เบนนาวาขวางลำน้ำกระฉ่อน
ลิ่วแล่นพุ่งมุ่งมาในสาคร
เฉพาะจรจงไปไม่วางตา ฯ
--
๑. สกันด์คลาส หมายถึง Second class ↩

๒. บ้าหรั่นดี หมายถึง บรั่นดี ↩

๓. โมเฟีย คงใช้ตามต้นฉบับ หมายถึงมอร์ฟีน ↩

๔. กอด หมายถึง god ↩

๕. เปร หมายถึง pray ↩
ตอนที่ ๗
/*32*/ขุนทิพยกระวี (พุฒ) กรมพระอาลักษณ์ แต่ง
๏ จะกล่าวถึงองค์พระสุริยพันธุ์
ให้โศกศัลย์เศร้าใจอาลัยหา
ในเรือน้อยลอยชเลอยู่เอกา
แสงแดดกล้าร้อนทั่วทั้งสรรพางค์
พอลมชายบ่ายแสงภาณุมาศ
พื้นอากาศใสโปร่งโล่งกระจ่าง
แลขวาซ้ายรายเราะดูเกาะกลาง
วะเหว่ว้างมิได้พบประสบใจ
เห็นแต่น้ำกับฟ้าน่าอนาถ
ชเลลาดล้วนมหาชลาไหล
ให้อัดอั้นผันแปรแล้วแลไป
เห็นรำไรเรื่อเรื่อเป็นเรือจร
ค่อยเสื่อมสร่างบางเบาที่เศร้าจิต
เห็นชีวิตคงจะรอดไม่ถอดถอน
เขม้นมุ่งมองมาในสาคร
คลายอาวรณ์ว้าวุ่นขุ่นอารมณ์
เฝ้านั่งแลแล้วตรึกรำลึกเล่า
ที่ดำเงาเงื่อนเห็นเป็นประถม
ชะรอยปลาใหญ่ฝืนเล่นคลื่นลม
ในกลางยมนานั้นเป็นมั่นคง
โอ้ตั้งใจหมายว่าเป็นนาเวศ
ยามทุเรศจะได้พบสบประสงค์
ได้โดยสารกลับหลังดังจำนง
เฉพาะตรงไปถึงกรุงอันรุ่งเรือง
ไม่สมหมายกลายเป็นปลาน่าแค้นหนอ
ฤทัยท้อโศกสลักพระพักตร์เหลือง
โอ้กรรมก่อนรอนรัดให้ขัดเคือง
ต้องจากเมืองบิตุรงค์ทั้งพงศ์พันธุ์
พระมารดรเกิดเกศวิเศษสุด
เคยเลี้ยงบุตรอยู่ในไอศวรรย์
ลูกจากชนนีหลายวี่วัน
มาต้องสัญจรพลัดเที่ยวซัดมา
ลงลอยล่องอยู่กลางหว่างสมุทร
พระจะสุดแสนคอยละห้อยหา
แล้วแลเล็งเพ่งพิจารณา
เห็นแน่ว่าเรือคว้างมากลางชล
แต่แสนไกลสุดดูไม่รู้ที
จะพาทีเรียกขานเห็นขัดสน
อันเรือเราเล็กน้อยเที่ยวลอยวน
ไม่เห็นหนเหตุห่างหนทางไป
/*33*/ระทวยทอดกอดกรลงนอนซบ
นึกปรารภมิได้หลับระงับได้
โอ้เวรกรรมทำสร้างแต่ปางใด
จะบรรลัยอยู่ในหว่างกลางชเล
อันตับไตไส้หนังและมังสา
เป็นเหยื่อปลากินคล่ำกันย้ำเหย
ยิ่งคิดไปใจป่วนให้รวนเร
มีแต่เวลาเทวษน้ำเนตรริน
เอนประทมลุกประทังตั้งวิโยค
กำสรดโศกมาในสายกระแสสินธุ์
เมื่อไรเลยจะถึงแดนพบแผ่นดิน
แล้วผันผินพักตราตั้งหน้าดู
พอเห็นลำเรือเสาเพลาถนัด
โสมนัสสร่างในพระทัยหู่
เป็นบุญเราอุปถัมภ์ช่วยค้ำชู
จึงมีผู้มาช่วยไม่ม้วยมรณ์
ค่อยคงคืนสมประดีมีน้ำจิต
คลายขุ่นคิดคร่ำไห้ฤทัยถอน
ยกพระหัตถ์กวักกวักแล้วยักกร
ลงสอดซอนถอดครองฉลององค์
ขึ้นกวัดแกว่งกวักไกวให้เขาเห็น
ตามความเข็ญขุ่นตรึกนึกประสงค์
พระเวียนทำร่ำไปเหมือนใช้ธง
ข้อที่ทรงโศกเศร้าบรรเทาคลาย ฯ
๏ ฝ่ายกัปตันกอปเปอนายกำปั่น
คิดสำคัญใจจงจำนงหมาย
ตั้งกำปั่นแล่นรำจนน้ำพราย
ให้ถือท้ายตรงเข้าไปจนใกล้เคียง
เป่านกหวีดเรียกหากะลาสี
เหล่ากุลีดาษดื่นยืนเฉลียง
ชักระฆังหยุดจักรพักเรือเรียง
ปล่อยโซ่เสียงกร่างกรอสมอลง
แล้วโรยเรือโบตพลันจากคันช่อ
ลงลอยรอในชลังดังประสงค์
จัดสรั่งท้ายหัวล้วนตัวยง
เคยในคงคาชาญชำนาญดี
ให้ลงเรือพร้อมกันสนั่นเสียง
ตีกรรเชียงเชิงชั้นขมันขมี
ดูเผ่นคลื่นคล่องผางกลางวารี
พอถึงที่เรือพระสุริยพันธุ์
ส่งภาษาปราศรัยด้วยใจรัก
ขอเชิญพักผ่อนประจำเรือลำฉัน
ท่านเจ้าของเรือไฟนายกัปตัน
ชื่อกอปเปอนายกำปั่นให้ฉันมา
ช่วยรับนายหนุ่มนำไปกำปั่น
อย่ามีฉันทาทั้งคิดกังขา
ฝ่ายว่าองค์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา
ฟังวาจานายสรั่งมาตั้งเชิญ
/*34*/เข้าพระทัยถ้อยคำจำได้หมด
จึงเผยพจน์ตอบพลันสรรเสริญ
คิดขอบคุณท่านอยู่ผู้เจริญ
ฉันขัดเขินไร้ขาดญาติวงศ์
มีแต่กายลอยพลัดเที่ยวสัดจอง
อันข้าวของก็ไม่มีที่ประสงค์
ซึ่งท่านมีเมตตามาจำนง
จะรับลงเรือไปชอบใจครัน
พระยินดีปรีดาค่อยผาสุก
ดำเนินลุกเยื้องกรายแล้วผายผัน
มาลงเรือสรั่งเชิญนั่งพลัน
ที่ตรงนั้นท้ายทานกระดานพิง
แล้วออกเรือเบนบ่ายย้ายเฉลียง
ตีกรรเชียงเชิงชั้นขยันยิ่ง
เสียงครึบครับขันแข็งเรี่ยวแรงจริง
มุ่งตรงดิ่งมาดลเรือกลไฟ
เข้าจอดแอบเชิญชะลอพระหน่อนาถ
ยุรยาตรขึ้นลำกำปั่นใหญ่
พระหิวโหยโรยรอท้อฤทัย
เพราะมิได้สรงเสวยตามเคยมา
อดประทมลมประทะอุระริ้ว
พระพักตร์ผิวผุดผ่องหมองหนักหนา
ขึ้นบันไดเยื้องยืนฝืนอุรา
ชาวเรือมาเมียงมองประคององค์
ส่งกระทั่งถึงชลาดาดฟ้าสูง
บ้างจับกรจูงด้วยไปช่วยส่ง
ให้พักผ่อนลำพังประทังทรง
ริมเสาธงแท่นที่เก้าอี้โต
ของกัปตันแต่งตั้งไว้นั่งเล่น
เมื่อยามเย็นหยุดงานสำราญโข
ส่วนพระหน่อบพิตรอิศโร
สมมโนนั่งเล่นค่อยเย็นใจ
พอคลายเมาเมื่อยงงพระองค์บอบ
นึกชื่นชอบปรีดาอัชฌาสัย
พระพายพัดฉิวเฉื่อยเรื่อยเรื่อยไป
เจียนหลับใหลในที่เก้าอี้นอน ฯ
๏ ฝ่ายกัปตันครั้นเสร็จสำเร็จกิจ
รับพระหน่อบพิตรอดิศร
สั่งต้นหนเสียงระเบ็งให้เร่งจร
เข้าชักถอนเรือช่วงขึ้นพ่วงพลัน
เปิดสตีมหวูหวอไม่รอรั้ง
ชักระฆังบอกไขจักรไกหัน
อินยิเนียนึกจำรู้สำคัญ
เปิดเครื่องควันฉิวฉี่ไม่รีรอ
หยอดน้ำมันเลื่อมหล่อที่ข้อเสือ
จักรหมุนเรือแล่นไปดูไวปร๋อ
ลูกคลื่นใหญ่สามแยกกระแทกยอ
กำปั่นคลอคลื่นแคลงโคลงเคลงเอียง ฯ
/*35*/๏ พอยามเย็นสุริยงจะลงลับ
พวกกุ๊กกับข้าวทำกระหน่ำเสียง
ครั้นจัดเสร็จส่งบ๋อยมาคอยเรียง
ตั้งโต๊ะเลี้ยงที่สำหรับของกัปตัน
ฝ่ายกอปเปอนายกำปั่นกัปตันใหญ่
สั่งบ๋อยให้รีบรัดเร่งจัดสรร
เอาขนมปังอ่อนครึ่งปอนด์ปัน
กับซุปสรรใส่ชามตามกระบวน
มาส่งให้องค์พระสุริยพันธุ์
พอกินกันแก้หิวที่โหยหวน
พระหน่อนาถรับพลางแล้วทางทวน
พูดขอบควณคุณเขาที่เอามา
แล้วเสวยค่อยสว่างสวิงสวาย
ตามสบายองค์เดี่ยวเปลี่ยวประสา
ที่หิวอ่อนหย่อนเบาบรรเทาซา
มีโอชารสรื่นชื่นอารมณ์
แล้วกัปตันเรียกหาไปปราศรัย
ให้อยู่ในห้องหับประคับประหงม
เป็นห้องเคบินสะอาดปูลาดพรม
ดูน่าชมเพิร์สต์คลาสประหลาดดี
พระเอนองค์ลงประทับประทมแท่น
ที่เบาะแบนบุ๋มบ๋ำกำมะหยี่
ดูแสงไฟโคมสว่างกระจ่างดี
ในราตรีกรมตรึกรำลึกตรอง ฯ
๏ โอ้เสียดายมิ่งเมืองเรืองระหง
ปราสาททรงงามศรีไม่มีสอง
กระจกเขียวเหลืองประดับระยับทอง
พระปรัศว์เรืองรองริมเรือนจันทน์
โอ้เสียดายพระที่นั่งทั้งวิสูตร
เคยรวบรูดแลเลิศงามเฉิดฉัน
ทำลวดลายหลายขบวนล้วนสุวรรณ
พระทรงธรรม์เคยประทับรับแขกเมือง
โอ้พระคุณเคยเคียงได้เลี้ยงบุตร
เป็นสุขสุดทุกชนิดคอยปลิดเปลื้อง
ถนอมใจปฏิบัติไม่ขัดเคือง
แต่เยาว์เขื่องค่อยมาด้วยปรานี
จนวันลูกทูลลาฝ่าพระบาท
ทรงประสาทพรเพิ่มเฉลิมศรี
ให้มีสุขทุกข์ภัยอย่าได้มี
มาถึงที่เป็นกรรมต้องจำเป็น
ต้องเรือแตกต้นหนคนทั้งหลาย
ลงจมตายสูญศพไม่พบเห็น
พระทรงทราบก็จะเศร้าพระทรวงเย็น
ตั้งขุ่นเข็ญคร่ำไห้พระทัยตรอม
โอ้ว่าจันทรพงศ์ผู้เพื่อนยาก
มาพลัดพรากพี่ไปใครถนอม
จะเป็นตายหรือจักสะบักสะบอม
เคยอยู่พร้อมพลัดหายไม่วายกรม
/*36*/แล้วหวนคิดถึงธรรมเป็นคำพระ
ว่าวัฏฎะความวนปนประสม
คือมีสุขเสื่อมสุขทุกข์ระทม
เป็นคู่สมแข่งขานขนานกัน
อันตัวเราคราวนี้มามีทุกข์
ต้องสิ้นสุขความจริงทุกสิ่งสรรพ์
พระนิ่งนึกว่างในพระทัยตัน
จนเลยบรรทมหลับระงับไป ฯ
๏ พอล่วงเข้าราตรีตีสิบเอ็ด
วันที่เจ็ดจวนรุ่งประจุสมัย
หน่อนรินทร์ปิ่นสยมประทมใน
ยี่ภู่ใหญ่อ่อนอุ่นละมุนองค์
หลับสนิทนิทราจนฟ้าสาง
น้ำค้างพร่างพรูย้อยเป็นฝอยผง
กระจ่างแจ้งแสงศรีพระสุริยง
ฟื้นพระองค์จากอาสน์แล้วยาตรา
สรงพระพักตร์ผุดผ่องส่องพระฉาย
แต่งพระกายหวีเส้นพระเกศา
ครั้นเสร็จสรรพเยื้องย่องจากห้องมา
ขึ้นดาดฟ้ายืนอยู่กับหมู่คน
กัปตันเห็นเรียกหาเข้ามาใกล้
หยิบเสื้อใส่อย่างดีไม่มีขน
กับกางเกงเก่งสุดเป็นชุดชน
เนื้อน่ายลอย่างดีมีราคา
แล้วส่งให้แก่องค์พงศ์กษัตริย์
พอใส่ผลัดไปพลางต่างภูษา
หน่อนรินทร์ยินดีค่อยปรีดา
รับเอามาสวมครองฉลององค์
ผลัดภูษาเสื้อทรงที่ซีดเศร้า
ดูเพริศเพราเพียงแลตะลึงหลง
กัปตันเห็นชมเปาะว่าเหมาะทรง
เหมือนเป็นพงศ์เพศเดียวเจียวนะนาย
แล้วพาไปห้องขาวลูกสาวอยู่
พอให้รู้จักกันสำคัญหมาย
กับคนอื่นมากยิ่งทั้งหญิงชาย
ต่างทักทายถามตรงถึงพงศ์พันธุ์
ตัวของนายอยู่เขตประเทศไหน
มีนามใดเชิญบอกอย่าหลอกฉัน
มาเรือแตกต้องยากพลัดพรากกัน
เที่ยวลอยสัญจรมาในวารี ฯ
๏ พระหน่อนาถฟังคำที่ร่ำถาม
จึงตอบตามคิดไปพูดใส่สี
ฉันเป็นชาวเมืองสุทัศน์สวัสดี
ชื่อรวีวรรณคนพลเมือง
ลงโดยสารเรือมาในสาคเรศ
เกิดอาเพศวิปลาสอากาศเหลือง
เป็นลมใหญ่กลับพัดได้ขัดเคือง
กำปั่นเขื่องล้มคว่ำระยำเยิน
/*37*/คนทั้งหลายตายพอไม่หลอเหลือ
ฉันลงเรือเล็กพลัดมาขัดเขิน
มิได้พบปะปัถพินแผ่นดินเดิน
บุญเผอิญอุปถัมภ์ชักนำมา
ได้พบท่านช่วยรอดไม่มอดม้วย
ขออยู่ช่วยกิจการงานอาสา
กว่าจะพบบิตุเรศและมารดา
จึงจะลาท่านไปด้วยใจปอง ฯ
๏ กัปตันฟังถ้อยคำที่ร่ำตอบ
ถูกระบอบแบบจริงสิ่งสนอง
จึงโต้ตอบถ้อยความตามทำนอง
พ่อหนุ่มน้องพูดนี้เข้าทีจริง
จะอยู่ด้วยช่วยไปให้ใช้สอย
กระจ้อยร่อยรูปกายคล้ายผู้หญิง
ถูกลมจัดพัดเจียนแทบเวียนวิง
ฉันกริ่งกริ่งใจเจื่อนไม่เหมือนชาย
อันฟันฟางที่ดำดูขำดอก
แต่ชาวนอกนึกชังกันทั้งหลาย
ถ้าแม้นขัดเสียให้ขาวแสงพราวพราย
พวกหญิงชายเห็นชอบระบอบดี
จะสู่ขอลูกสาวชาวเมืองฉัน
คงพากันชอบในน้ำใจอี๋
หน่อกษัตริย์ตอบไปด้วยไมตรี
ท่านพาทีเข้าท่าเมตตาเตือน
จะขอทำตามเค้าที่เล่าบอก
เอาอย่างนอกนานไปจะให้เหมือน
ได้พักผ่อนพอเบามีเหย้าเรือน
อยู่กับเพื่อนคู่ขำที่ทำเป็น
จะค่อยขัดเสียให้ขาวสิ้นคาวคราบ
จนเงาปลาบแปรงกลิ่นให้สิ้นเหม็น
ค่อยหมั่นหยอดยาเคล้าทุกเช้าเย็น
คงเหมือนเช่นท่านคิดไม่ผิดเลย ฯ
๏ นางกอปเปอฟังคำล้ำเสนาะ
ช่างพูดเพราะนักหนานิจจาเอ๋ย
ฉลาดล้ำคำคมน่าชมเชย
นึกจะเผยพจน์มากกระดากใจ
นางนิ่งนึกตรึกตราช้าสักครู่
ชำเลืองดูแล้วก็พ้องสนองไข
สองสามคำอำลากันคลาไคล
ไปอยู่ในที่พักสำนักเนา ฯ
๏ สุริยนสนธยาเวลาค่ำ
บ๋อยประจำจุดโคมที่เคียงเสา
ทั้งโคมตั้งติดฝาสง่าเงา
แสงวาวเวาแวบวาบดูปลาบตา
แล้วจัดตั้งโต๊ะที่เก้าอี้แอบ
มิให้แลบแลเรียบระเบียบฝา
หยิบผ้าขาวคลุมคลายชายระย้า
สะอาดน่ารักห้อยช่างร้อยเรียง
/*38*/จัดจังหวะวางจานคาวหวานซ้อน
ถ้วยแก้วช้อนผ้าเช็ดมือถือเฉวียง
ทั้งมีดส้อมสองข้างเข้าวางเคียง
เครื่องกินเลี้ยงอย่างใหญ่วิไลครัน
พอจัดเสร็จพร้อมพลันสั่นกระดิ่ง
เสียงกร่างกริ่งเดินกรายเที่ยวส่ายหัน
คนโดยสารทั่วผู้รู้สำคัญ
ต่างชวนกันเดินกร๋อออกสอมา
ดูหนวดเคราครึมครำดำมิดหมี
จูงเลดีเคียงคู่เหมือนชู้หา
เสียงฟอดฟิ้วซิ้วเซ้าสนทนา
ฟังภาษาแสนสนุกกันทุกคน
ฝ่ายกัปตันแต่งกายแล้วผายผัน
มาพร้อมกันกับสหายนายต้นหน
ชวนพระหน่อนาถตามเป็นสามคน
เดินปะปนมากับเหล่าชาวนาวา ฯ
๏ ส่วนนางมิสกอปเปอก็ผันผาย
ออกเดินกรายกรอกรูอยู่ประสา
กับพวกหญิงงามสะอาดเยื้องยาตรา
ลงดาดฟ้าฝ่ายบนต่างคนจร
เข้าประตูซ้ายสวยสว่างไสว
แสงโคมไฟวาบรับสลับสลอน
กลิ่นกับข้าวผาดปรุงมาฟุ้งฟอน
เป็นตับตอนตั้งขนานในจานยล
ถึงโต๊ะเคียงเรียงเข้านั่งเก้าอี้
พวกเลดีนั่งสลับกันสับสน
พวกผู้ชายนั่งรายคั่นเป็นหลั่นปน
แล้วต่างคนรับประทานอาหารพลัน
บ้างจับช้อนตักซุปเข้าซดซูด
ปากเบี้ยวบูดแลผึ่งดูขึงขัง
จมูกตาหน้าแดงเป็นแสงมัน
วางช้อนกันกริ่งกรั่งลงทั้งเพ
ดูทีท่าน่ารักช่างพรักพร้อม
จับมีดส้อมกริ่งกวัดไม่ขัดเขว
แทงเนื้อนึ่งเป็ดสล่ามในชามเปล
หยิบขวดเทน้ำส้มลงพรมพราย
เชือดหมูแฮมหั่นห่านในจานแบะ
บ้างเชือดแกะไก่ตอนหย่อนขยาย
จับถ้วยเหล้าซดพรวดรูดหนวดราย
เส้นกระจายจับคลึงดูขึงดี
ต่างสรวลเสสนทนาเป็นผาสุก
แสนสนุกปรีดิ์เปรมเกษมศรี
หน่อกษัตริย์นั่งเสวยเหมือนเคยมี
เยื้องเก้าอี้แถวเธอกอปเปอนาง
พระเหลียวพักตร์พอพบประสบเนตร
เยาวเรศมิได้เมินสะเทินหมาง
พระเหลือบพิศผาดมองดูสองปราง
ไม่สู้ห่างเห็นหน้าเป็นนวลใย
/*39*/ช่างจิ้มลิ้มแลโฉมประโลมจิต
กระไรพิศเพลินทรงน่าหลงใหล
ขอบขนงก่งดีนี่กระไร
สองเนตรในเป็นเงาน้ำเงินงาม
ทำไฉนจะได้แอบแนบสนิท
แต่คิดคิดนึกอยากออกปากถาม
น่าอดสูดูด่วนเป็นลวนลาม
จะพูดข้ามโต๊ะไปไม่สมควร
ฝ่ายว่านางกอปเปอเมื่อเจอพักตร์
ก็นึกรักหน่อไทอาลัยหวน
จะชักพูดไกลนั่งไม่กล้าชวน
ทำพักตร์กริ่มยิ้มยวนเป็นทีอาย
แล้วเลยกินของหวานในจานจัด
สารพัดพร้อมหลากมีมากหลาย
องุ่นสดรสเหมือนน้ำตาลทราย
เยลี1คล้ายวุ้นหวานสะอ้านเย็น
อีกขนมกลมเหสี่ยมดูเอี่ยมสี
ของดีดีดื่นตั้งบนโต๊ะเห็น
ครั้นอิ่มเสร็จลุกเพลินตามพวกเฟรนด์
ขึ้นไปเล่นบนชาลาดาดฟ้ามุม
แสงพระจันทร์ส่องสว่างกระจ่างน้ำ
ไม่มีดำเด่นล้วนนวลสุขุม
บ้างเดินนั่งยืนอยู่หมู่ประชุม
เป็นกลุ่มกลุ่มห่างกันจำนรรจา
พระพายโชยโปรยปลิวมาฉิวเฉื่อย
เย็นระเรื่อยแสนสนุกเป็นสุขา
ดูคลื่นเรียบราบทางกลางชลา
แลคงคาเค็มรายออกพรายพราว ฯ
๏ ฝ่ายนางมิสกอปเปอขึ้นไปเล่น
เดินกระเด็นเดี่ยวอยู่ไกลหมู่สาว
ชมชเลเวหาท้องฟ้าดาว
แสงเดือนขาวราคีไม่มีมัว
นางคะนึงนึกไปแต่ในจิต
ไร้คู่คิดเหมือนแหวนไม่มีหัว
แม้นมีคู่ชูพักตร์เป็นศักดิ์ตัว
เหมือนมีรั้วเรือกกันสรรพภัย
บิดาเราปรีชาปัญญาปราชญ์
คิดปลูกฝังร่วมชาติมีนิสัย
แต่จิตเราพิศวาสต่างชาติไป
ดูวิไลรูปร่างสำอางตา
แม้นได้นายหนุ่มนั้นเห็นวันนี้
ชื่อรวีวรรณสนิทเสน่หา
มาเคียงคู่สู่สมภิรมยา
จะรักษาปฏิบัติไม่ขัดใจ ฯ
/*40*/๏ ฝ่ายว่าองค์พงศ์พระสุริยพันธุ์
เดินชมจันทร์แจ่มกระจ่างสว่างไข
มาถึงนางนึกแอร่มกระแอมไอ
เดินเข้าไปเคียงข้างแล้วทางชม
พระจันทรจรเตร่ในเวหา
สว่างตาศรีสวยเป็นนวลสม
จับหน้าน้องผ่องเพียงจะลอยลม
ดูขำคมเนตรขนงเหมือนวงเดือน
ทั้งเสื้อแสงสวมทรงก็สวยสิ้น
ในแดนดินดูไม่มีเสมอเหมือน
แลกำไลเล่าก็พานัยน์ตาเตือน
เป็นรุ้งเรือนแวบวับระยับตา
จะพิศไหนล้วนดีไม่มีติ
สมสิริเยาวลักษณ์เป็นนักหนา
นางฟังคำร่ำทักผินพักตรา
มีวาจาตอบไปด้วยใจปอง
อันเสื้อแสงแต่งร่างแต่อย่างนี้
ไม่ดิบดีสีสันก็เศร้าหมอง
ทั้งกายาราคินสิ้นละออง
แป้งสีพองมิได้ผัดเข้าพาดกาย
กำไลมือหรือทองเป็นของนอก
ไม่งามดอกดังชมสมขยาย
อย่ามายกยอฉันบรรยาย
ให้อับอายคนเขาเฝ้าสำรวล
แม่เนื้อขาวนวลผ่องไม่ต้องผัด
ใช่จะตัดแต่งคำให้คนสรวล
เป็นความจริงยิ่งพิศกระบิดกระบวน
เป็นที่ชวนตาชมอารมณ์รึง
อันคนเราวาสนามาประจบ
จะอยู่ภพใดใดต้องไปถึง
เคยเป็นคู่ก็คงอยู่เป็นคู่คลึง
ไม่หนีหนึ่งแน่จริงทุกสิ่งอัน
นางฟังคำร่ำพลอดฉอดฉอเลาะ
แสนเสนาะหนักจริงยิ่งกระสัน
จึงเสแสร้งแกล้งว่าสารพัน
เออใครนั่นเป็นคู่อยู่กับใคร
ใครมาพบพานกันฉันไม่แจ้ง
หรือมาแกล้งกล่าวคำทำไถล
ถ้าแม้นจริงก็จะว่าให้สาใจ
ที่แสร้งใส่เสคำแต่ลำกล
แม่เนตรนิลลิ้นลมช่างคมแท้
ไม่ต้องแปลออกให้ปลั่งฟังนุสนธี์
น้องก็ปราชญ์ชาติเปรื่องเรืองสกนธ์
อันคำคนเขาว่าตำรามี
พระเป็นเจ้าสร้างแต่งแข่งเป็นคู่
ย่อมมีอยู่จริงจบไม่หลบหนี
พระอาทิตย์ส่องหล้าทั่วธาตรี
ก็ยังมีคู่ขับกับพระจันทร์
/*41*/แผ่นดินแดนแสนไกลทั้งใหญ่กว้าง
เป็นคู่สร้างกับฟ้าฝ่ายสวรรค์
อันชายหญิงย่อมอยู่เป็นคู่กัน
เหมือนหล่อนนั้นฉันนี้ก็มีมา
โออะไรน่าเกลียดขี้เกียจรู้
ทำเป็นผู้พูดคิดปริศนา
มาเสียดสีเถอะจะอึงถึงบิดา
ให้มาว่าเสียให้ยับได้อับอาย
แล้วหลีกเลี่ยงเมียงเมินทำเดินเฉย
จนลับเลยแลนภางค์กระจ่างฉาย
เห็นดึกดื่นดาวดาษอากาศราย
ต่างผันผายเข้าลับห้องหับนอน ฯ
๏ ส่วนนางมิสกอปเปอให้ป่วนจิต
ถึงพระหน่อบพิตรอดิศร
ช่างพูดเพราะนี่กระไรในสุนทร
เที่ยวซอกซอนเสกสรรพรรณนา
ยกทำเนียบเปรียบปรายเหมือนชายปราชญ์
แสนฉลาดน่ารักนั้นหนักหนา
จะคิดอ่านอย่างไรให้เข้ามา
สนทนากันในห้องแต่สองคน
จะไปหาก็เป็นหญิงเหมือนทิ้งศักดิ์
ข่าวประจักษ์แจ้งไปไม่เป็นผล
ผิดธรรมเนียมอย่างระบอบไม่ชอบกล
ชอบแต่วนเวียนมาจึงน่าควร
ถ้าแม้นมาหาเราจะเฝ้าขับ
ให้สมกับพูดจาน่าสงวน
คงอ้อยอิ่งออดอยู่ดูกระบวน
แล้วกลับทวนหักไล่ดูใจเธอ
แม้นมันคงจงจิตด้วยคิดรัก
มุ่งสมัครเป็นคู่อยู่เสมอ
ไม่ทอดทิ้งจริงจำอยู่บำเรอ
แล้วจึงเอออวยถามเอาความจริง
นางคะนึงนึกความเมื่อยามรัก
หมายสมัครมุ่งไปน้ำใจหญิง
แล้วเอนเอียงแอบนอนหนุนหมอนอิง
ระงับนิ่งเนตรเอื่อยหลับเรื่อยไป ฯ
๏ พระหน่อนาถเห็นนางเดินย่างเยื้อง
เหมือนขัดเคืองขุ่นจิตคิดสงสัย
พระดำเนินนึกมายิ่งอาลัย
หวนฤทัยถึงนางไม่วางวาย
ชะรอยที่ทำเคืองแกล้งเยื้องยัก
ปิดความรักมิให้เห็นดังเช่นหมาย
จึงเสแสร้งแกล้งเล่นเป็นอุบาย
มิให้ชายรู้เชาวน์เยาวมาลย์
เข้าในห้องตรองตรึกรำลึกถึง
อารมณ์รึงรุ่มรักสมัครสมาน
ให้นึกเห็นพักตรายุพาพาล
โฉมละลานเนตรจริงทุกสิ่งอัน
/*42*/ดูแก้มคางอย่างสีลิ้นจี่จิ้ม
เมื่อยามยิ้มพักตราพากระสัน
ทำไฉนจะได้อยู่เป็นคู่กัน
พระป่วนปั่นปลื้มใจที่ในนาง
เอนประทมบรรจถรณ์กอดหมอนแอบ
นึกเหมือนแนบนวลน้องประคองข้าง
ไม่อุ่นใจเลยเจ้าพอเบาบาง
ประทมพลางพลิกกลุ้มคลุมประทม
แว่วสำเนียงว่านางมาข้างห้อง
เดินรายร้องเรียกเรียงทำเสียงสม
แสนยินดีปรีดาในอารมณ์
มาให้ชมชื่นแล้วหรือแก้วตา
พระลุกเลื่อนจากเตียงค่อยเอียงแอบ
แสงไฟแปลบปลาบพร่างที่ข้างฝา
เปิดทวารม่านเมียงค่อยเลี่ยงมา
เที่ยวมองหาหลายตลบไม่พบใคร
หรือนิ่มนุชนิ่งแฝงมาแกล้งหลอก
ให้พี่ออกมารับแล้วกลับไถล
แลเห็นเงาแง้มงามวามวามไว
พระเที่ยวไขว่ไล่คว้าตามฝาเฟี้ยม
ไม่เห็นคนเขินในพระทัยคิด
เฉลียวผิดนึกหมายน่าอายเหนียม
มาเพ้อรักพักตร์เราเฝ้าแต่เลียม
ดำเนินเยี่ยมเยื้องย่องเข้าห้องพลัน
ถึงแท่นที่ทอดองค์ทรงระลึก
ไม่สมนึกได้น้องประคองขวัญ
มิขออยู่ดูพักตร์ที่รักกัน
จะต้องสัญจรเที่ยวไปเดียวดาย
ครั้นจะลอบรักใคร่เข้าไปหา
เกรงบิดาน้องล้ำเป็นเหลือหลาย
มีคุณช่วยชีวันไม่อันตราย
จะทำลายจู่ลู่ดูไม่ควร
จะคิดขอโดยตรงคงไม่ให้
เพราะวิสัยผิดอยู่คู่สงวน
ตามแต่บุญกรรมหนักจะชักชวน
แล้วนึกหวนเห็นหน้าพะงางาม
เมื่อนั่งโต๊ะแต่งร่างสำอางเอี่ยม
พี่ลอบเลียมแลติดน้ำจิตหวาม
กระไรเลยแก้วตาไม่มาตาม
พยายามยอดรักยิ่งหนักใจ
จนดึกดื่นเดือนดับลงลับมืด
อากาศชืดชื้นหนาวดาวไสว
พระนิ่งนึกตรึกตรายิ่งอาลัย
อ่อนฤทัยสิ้นคิดแล้วนิทรา ฯ
๏ ครั้นรุ่งแสงสุริย์ศรีวันที่แปด
พอสิ้นแดดเดือนส่องผ่องเวหา
ดารากรเกลื่อนกลาดดาษนภา
ดูท้องฟ้าใสสดหมดจดดี
/*43*/นางกอปเปอเสร็จดินเนอแล้วผายผัน
เดินชมจันทร์แจ่มล้วนเป็นนวลศรี
จับพักตราผิวปลั่งดังสำลี
อยู่ในที่ดาดฟ้าชาลาบน
ฝ่ายโฉมยงองค์พระสุริยพันธุ์
จรจรัลเที่ยวแสวงทุกแห่งหน
เหลือบเห็นนางยืนอยู่กลางหมู่คน
เปรมกมลเดินเมียงมาเคียงนาง
แล้วกล่าวคำร่ำวอนด้วยอ่อนหวาน
เยาวมาลย์มิ่งมิตรอย่าเมินหมาง
เมื่อวานนี้พี่เห็นเหมือนเป็นลาง
มาทำทางทอดรักให้หนักใจ
ได้ยลโฉมชวนชื่นระรื่นจิต
จึงได้คิดบากบั่นไม่หวั่นไหว
มาพูดจาพาทีพิรี้พิไร
หวังจะให้นิ่มน้องประคองชม
ไม่ไยดีปรีดาหันหน้าหนี
หัวอกพี่พนทุกข์เข้าทับถม
จนกลับห้องหวนหาอุราตรม
ในอารมณ์รึงอยู่ไม่รู้วาย
พี่นอนเดียวเปลี่ยวเปล่าให้เศร้าจิต
เฝ้าครวญคิดนึกมั่นกระสันหมาย
เวลาดึกเดือนแฝงลับแสงพราย
จะผันผายมาหาพะงางาม
นางสดับพจมานให้หวานหู
ชำเลืองดูแล้วสะเทินนึกเขินขาม
จึงตอบคำทำด่วนมาลวนลาม
เที่ยวติดตามพูดพล่อยอร่อยใจ
เป็นผู้ชายหมายอยู่คู่กับหญิง
ทำเนียมจริงขอสู่จึงอยู่ได้
มาพูดลัดขัดขวางหนทางไป
ไม่มีใครคิดเห็นเหมือนเช่นทำ
เออตามเกี้ยวเลี้ยวลดน่าอดสู
ไม่อยากดูอยากทำที่ตั้งพร่ำ
จงกลับไปห้องมีที่ประจำ
อยู่ให้สำราญจิตดังคิดปอง ฯ
๏ พอเวลาราตรีได้สี่ทุ่ม
เลิกชุมนุมพร้อมพรั่งกันทั้งผอง
บ๋อยประจำด่วนเดินดำเนินมอง
มาเคียงห้องหรี่โคมที่เคยมา
ต่างเข้านอนเงียบหลับระงับหมด
พระจันทร์ลดเลยดับลับเวหา
พระหน่อนาถโสมนัสทัศนา
แล้วยาตราจากห้องค่อยมองเมียง
ไม่มีแสงโคมไฟไขกระจ่าง
พระเยื้องย่างตามหลั่นชั้นเฉลียง
ถึงหน้าห้องย่องแฝงแสงตะเกียง
เดินเข้าเคียงข้างม่านบานประตู
/*44*/ค่อยเปิดเผยเบาเบาพอเข้าได้
เห็นทรามวัยนั่งที่เก้าอี้อยู่
พระเยื้องย่างพลางพิศพินิจดู
ลงนั่งคู่เคียงน้องประคองชม
แล้วกล่าวคำรำพันว่าวันนี้
เป็นโชคดีได้พบประสบสม
พระเป็นเจ้าโปรดบันดาลสำราญรมย์
จะขอชมเสียให้ฉ่ำชื่นน้ำใจ
ขอฝากฝังแฝงรักไว้สักนิด
อย่าเบี่ยงบิดเบือนหน้ามาปราศรัย
ให้สมที่พี่มามีอาลัย
จะอยู่ในห้องน้องประคองนอน ฯ
๏ นางกระเถิบทีเมินสะเทิ้นหนี
แล้วพาทีตอบไปนี้ใครสอน
ให้เข้ามาอ้อยอิ่งพูดวิงวอน
ถึงบรรจถรณ์ที่นี่บัดสีใจ
มากอดรัดร่วมเรียงเข้าเคียงคู่
ไม่มีความอดสูหรือไฉน
ถ้าแม้นรู้เรื่องอึงคะนึงไป
จะปรับไหมโทษมีราคีมัว
ธรรมดาชายหญิงไม่ทิ้งคู่
คงจะอยู่ได้เสียเป็นเมียผัว
ไหนก็มาถึงห้องได้ต้องตัว
ถึงไม่ชั่วเหมือนชั่วอย่ามัวคลึง
แม่ผมหอมจอมนางต่างภาษา
ขอพี่ยากอดคิสสักนิดหนึ่ง
อย่าเยื้องยักผลักมือให้อื้ออึง
ถ้ารู้ถึงบิดาจะมาตี ฯ
๏ พระสวมสอดกอดนางไม่วางหัตถ์
จับสัมผัสแหวกกุมประทุมศรี
อ่อนละมุนอุ่นล้ำเหมือนสำลี
รื่นฤดีดาลด่วนให้ป่วนใจ
แล้วจุมพิตนวลผ่องทั้งสองพักตร์
ต่างร่วมรักร่วมจิตพิสมัย
ทรวงกระสันเสียวชื่นรื่นฤทัย
ในที่ไสยาสน์เหมาะเบาะสปริง
นางกอปเปอปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
พระทรงธรรม์แสนชื่นระรื่นยิ่ง
ไสยาสน์หยอกยิ้มนอนหนุนหมอนอิง
เอาก้อยกิ่งเกี่ยวรัดกระหวัดกร
พระเคล้าคลึงเคลียคลำแล้วรำหยอก
แม่ชาวนอกเนื้ออุ่นละมุนอ่อน
สงวนใส่เสื้อปิดสนิทนอน
มิได้ร้อนแดดลมระบมนวล
กระนี้หรือราคีจะมีติด
พี่ได้พิศเพลินใจอาลัยหวน
อล่องฉ่องชุ่มฉ่ำดูน้ำนวล
เป็นที่ชวนชื่นตาเวลาจน
/*45*/ช่างถนอมแนบชมไว้ดมกลิ่น
ไม่เสื่อมสิ้นเกสรขจรหล่น
ประคองคุมมิให้มีราคีปน
ถึงใครยลน่ายั่วไปทั่วกาย
นี่เป็นบุญบารมีของพี่แล้ว
มาพบแก้วกลอยสวาทเหมือนมาดหมาย
ถึงชีวิตจะไม่รอดต้องวอดวาย
ไม่หนีหน่ายแหนงน้องให้นอนเดียว
นางฟังคำล้ำพลอดยอดเสนาะ
ช่างพูดเพราะหวานกรรณกระสันเสียว
จึงตอบว่าช่างฉลาดเป็นปราชญ์เปรียว
มาพูดเกี้ยวคนติดสนิทดี
ถ้าแม้นใครหลงเชื่อเป็นเหยื่อยิ้ม
ต้องเอมอิ่มใจอุ่นเป็นบุญจี๋
ต่างยุบลสนทนาในราตรี
ที่ห้องศรีไสยาสน์สะอาดพราย ฯ
๏ ระฆังเรือตีด่วนจวนจะรุ่ง
แสงทองพลุ่งพร่างฟ้าสง่าฉาย
กะลาสีตื่นเดินออกเกริ่นกราย
ต่างแยกย้ายทำการขนานกัน
บ้างจับโพงสังกะสีวารีราด
เอาแปรงกวาดกรีดสีขมีขมัน
เป็นหมวดหมู่ถูไถพัลวัน
สำเนียงครั่นครื้นอึงคะนึงไป ฯ
๏ พระหน่อนาถแนบนุชสุดกระสัน
แว่วพระกรรณกริ่งตรงไม่สงสัย
จะรุ่งแจ้งแสงทองผ่องอำไพ
พระจำใจจากนางเยื้องย่างมา
ถึงห้องในไสยาสน์อนาถนิ่ง
พระเศียรอิงบนเขนยเสยเกศา
ไม่หลับใหลอยู่ในที่ไสยา
หวาดผวากลัวหลับกลับประทม
จนล่วงเวลาล่วงพ้นไปจนสาย
ข้อระคายราคีจะมีสม
แล้วเปิดเผยช่องยกกระจกกลม
ออกเชยชมแสงทองดูผ่องพราย
พอสว่างพร่างฟ้าดาราลับ
ตื่นประทับที่สรงตรงพระฉาย
ผิวพระพักตร์ส่องสำอางแล้วย่างกราย
พระเนตรซ้ายขวานั้นแสบคันเคือง
แข็งพระทัยไปที่เก้าอี้ตั้ง
ประทับนั่งเบื้องขวาริมฝาเฝือง
มีพวกน้อยคอยกิจเป็นนิจเนือง
ยกเอาเครื่องกาแฟมาแจจัน
ขึ้นตั้งเลี้ยงเคียงข้างเหมือนอย่างเคย
พระเสวยพอวายหายกระสัน
ประทังงงง่วงในพระทัยตัน
ครั้นเสร็จพลันจรลีมาที่นอน ฯ
/*46*/๏ ฝ่ายโฉมนางกอปเปอป่วนสวาท
เลยไสยาสน์หลับไปในบรรจถรณ์
กระจ่างแจ้งแสงจ้าทิพากร
จนสายผ่อนผันกิจผิดเวลา
มิได้ตื่นฟื้นกายสายสวาท
อยู่บนอาสน์อิงเฉยเขนยหนา
ส่วนกัปตันตั้งพะวงคิดสงกา
ไม่เห็นหน้าลูกรักนึกหนักใจ
เคยตื่นนอนเช้านี่หรือมีเหตุ
ผิดสังเกตกริ่งจิตคิดสงสัย
ลุกดำเนินจากที่เก้าอี้ไป
ถึงห้องไสยาสน์บุตรแล้วหยุดดู
ตบทวารบานห้องแล้วร้องเรียก
ศัพท์สำเหนียกครื้นครั่นสนั่นหู
นางผวาลุกเลี่ยงจากเตียงฟู
แล้วยืนอยู่ฟังเสียงริมเตียงนอน
ฟังถนัดแน่ว่าบิดานุช
มายืนหยุดเรียกรายสายสมร
เปิดทวารม่านมีมู่ลี่จร
เห็นบิดรนางรับคำนับพลัน
กัปตันจึงถามบุตรสุดสวาท
ไยไสยาสน์หลับไปอย่างไรนั่น
หรือมัวมึนกาโยเป็นความโรคัน
อย่านิ่งอั้นบอกกิจแก่บิดา
นางคำนับเล่าไปตามคิด
แกล้งปกปิดมิให้จังเกิดกังขา
ในตัวลูกครุ่นครั่นหลายวันมา
จึงนอนล่าเลยไปไม่สบาย
กัปตันฟังคำนางที่ร่ำบอก
ไม่รู้หลอกกลัวบุตรทรุดสลาย
จึงหาหมอเบนกวดมาตรวจกาย
จับเส้นสายโลหิตคิดตริตรา
ชีพจรตึกเต้นขึ้นเน้นโหนก
ว่าเป็นโรคเล็กน้อยค่อยรักษา
คงจะหายคลายขัดวัฒนา
ในสี่ห้าวันแน่ไม่แปรปรวน
กัปตันฟังคำหมอสิ้นท้อจิต
มิได้คิดสงสัยจะไต่สวน
แล้วลุกเลื่อนจากที่เก้าอี้ชวน
กันเดินด่วนจรดลต่างคนมา
ไปนั่งโต๊ะแต่งท่าเสพอาหาร
อิ่มสำราญร่วมกันต่างหรรษา
ออกเดินกรายเวียนกลมชมชลา
บนดาดฟ้าแสงสิ้นทินกร ฯ
๏ ครั้นค่ำคลุ้มสนธยาภาณุมาศ
พระหน่อนาถนึกคะนึงถึงสมร
โอ้ป่านนี้แก้วตาพะงางอน
จะนั่งนอนคอยท่าเอกากาย
/*47*/พระแต่งองค์แล้วออกมานอกห้อง
แหงนดูฟ้าเฝื่อนแสงเดือนหงาย
เห็นดึกดื่นดาวพร่างกระจ่างพราย
แสงโคมรายจุดมืดชืดขมัว
พระดำเนินนึกไปเข้าในห้อง
แล้วลูบต้องเนื้อนิ่มยังยิ้มหัว
วันนี้ดูเปล่งปลั่งขึ้นทั้งตัว
ไม่มีมัวหมดสิ้นมลทินมอม
จะเฉียดชิดหรือก็ชื่นระรื่นจิต
ช่างหอมติดต้องกายไม่หายหอม
เหมือนลมชวยรวยรินกลิ่นพยอม
สมเป็นจอมหญิงประเสริฐเลิศเลอยิน
นางผินพักตร์เห็นองค์พงศ์กษัตริย์
โสมนัสนึกในใจถวิล
จำจะไถ่ถามองค์พงศ์นรินทร์
ให้รู้สิ้นเชื้อเผ่าเหล่าตระกูล
เพราะได้ร่วมรักใคร่ไม่รู้จัก
ดูเสียศักดิ์มิได้สิ้นมลทินสูญ
จึงถามถึงความเก่าไล่เค้ามูล
วงศ์ประยูรอยู่เขตประเทศใด ฯ
๏ หน่อนรินทร์ยินคำนางร่ำถาม
จึงตอบตามจริงแจ้งแถลงไข
พี่นี้เป็นโอรสยศไกร
ภูวไนยกรุงสุทัศน์สวัสดี
ทรงพระนามผ่านฟ้านภากาศ
บำรุงราษฎร์ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
เสวยสุขสวรรยาในธานี
อันตัวพี่นามพระสุริยพันธุ์
กราบทูลลาฝ่าละอองสองกษัตริย์
แล้วเตรียมจัดเรือยอชออกผายผัน
เที่ยวเชยชมยมนามาหลายวัน
บังเกิดบันดาลระดมเป็นลมแดง
พัดกระพือหวือหวืดมามืดมิด
ทั่วทุกทิศไม่มีทางกระจ่างแจ้ง
จมนาวาอับปางลงกลางแปลง
ไม่รู้แห่งจรดลไปหนใด
พี่ลงเรือเล็กลอยละห้อยหา
กลางคงคาคลื่นคลอคยอใหญ่
อยู่ในถิ่นท้องมหาชลาลัย
จนมาได้แนบน้องประคองนอน ฯ
๏ นางฟังคำรำพันให้อั้นจิต
คะนึงคิดเศร้าทรวงดวงสมร
แล้วตอบรสพจนาด้วยอาวรณ์
แสนสะท้อนฤทัยไม่ใคร่วาย
ได้ร่วมรักร่วมชมสมสนิท
เป็นคนผิดแผกชาติเกินคาดหมาย
ไหนจะอยู่เลี้ยงกันจนวันตาย
คงจะหน่ายแหนงทิ้งเสียจริงจัง
/*48*/พระสดับคำนางแล้วทางตอบ
ให้ชื่นชอบใจลึกที่นึกหวัง
ไม่คิดละทอดทิ้งจะอิงอัง
จะเฝ้าฝังใฝ่คิดขอบิดร
แม้นไม่ได้สมคิดน้ำจิตแล้ว
จะอุ้มแก้วพุ่มพวงดวงสมร
ไปโลมเลี้ยงเป็นควีนปิ่นนคร
อย่าอาวรณ์หวั่นแววเลยแก้วตา
พลางพูดเพียรปลอบโยนแต่โอนอ่อน
ค่อยแนบนอนเชยชิดขนิษฐา
พอแสงทองผ่องพยับก็กลับมา
เข้าไสยาที่อยู่ยี่ภู่พราย
ต่างอดนอนอ่อนเหนื่อยก็เรื่อยหลับ
เงียบระงับเลยร่นไปจนสาย
ถึงเวลารับประทานอาหารนาย
กัปตันผายผันพร้อมมาล้อมเรียง
ไม่เห็นบุตรสุดสวาสดิ์ประหลาดล้ำ
ไปปลุกดำเนินมาหน้าเฉลียง
ให้ตั้งโต๊ะแต่งที่เก้าอี้เคียง
นึกกริ่งเกี่ยงแปลกใจอยู่ไปมา
เหลือบมาแลหาองค์พงศ์กษัตริย์
เก้าอี้ถัดว่างเว้นไม่เห็นหน้า
จึงบอกบ๋อยคนใช้รีบไคลคลา
ไปปลุกมาที่เลี้ยงนั่งเบี่ยงบัง
แล้วถามไถ่ไล่ความไปตามกิจ
พระทรงฤทธิ์บอกยุบลเหมือนหนหลัง
กัปตันรู้เรื่องรหัสวัจนัง
ไหวระวังลูกรักให้หนักใจ
ว่าจะลอบลักชมสมสวาท
กับหน่อนาถแน่ตรงไม่สงสัย
ให้นึกอ้นนิ่งอั้นนั่งตันใจ
สังเกตในกิริยาก็น่าเป็น ฯ
๏ ครั้นเสร็จสรรพรับประทานอาหารแล้ว
ต่างผ่องแผ้วใจเพลินเที่ยวเดินเล่น
พอจวนย่ำสายัณห์ตะวันเย็น
จนมืดเม้นมัวดับลงลับดวง
กัปตันตรึกนึกไปให้วิตก
ในทรวงอกหมกไหม้เป็นใหญ่หลวง
จนดึกดื่นขืนขัดให้อัดทรวง
ไม่สิ้นห่วงหายคับลงหลับนอน
ไปแอบคอยมองลี้ในที่ลับ
แสงโคมดับมืดมัวซัวสลอน
พอเงียบคนเดินไขว่ครรไลจร
พระภูธรเยื้องย่างตามทางมา
เข้าในห้องเห็นนุชสุดสวาท
ประทับอาสน์แนบชิดขนิษฐา
พูดหยอกยิ้มรับขวัญกัลยา
ตามเคยมาเหมือนเคยเฝ้าเชยชม
/*49*/กัปตันแอบคอยฟังแล้วบังเบี่ยง
ได้ยินเสียงสองร่วมภิรมย์สม
พอหยอกเอินเพลินใจในอารมณ์
ทรวงระทมนึกโกรธพิโรธแรง
คิดคะนึงนึกในน้ำใจว่า
เราเมตตาเอื้อเฟื้อช่วยเหลือแข็ง
กลับมาคิดบิดเบือนเชือนตะแคง
เที่ยวทำแกล้งหยำเปเนรคุณ
ข้างลูกเราเฝ้าผดุงบำรุงรัก
มาเสียศักดิ์เสื่อมเป็นเช่นสถุล
ช่างคบชายต่างภาษาสิ้นการุณย์
ให้หันหุนฮึดฮัดแสนขัดใจ
จะจับกุมก็จะอึงคะนึงนัก
ข่าวประจักษ์จักมีที่สงสัย
เกิดเสียชื่อลือเลื่องกระเดื่องไป
เป็นที่ได้อดสูไม่รู้วาย
ทำให้ลูกรักเราเสียเค้าขำ
เหมือนด่างดำแผลพล่อยรอยสลาย
จะแต่งงานขอสู่กับผู้ชาย
เป็นที่หน่ายแหนงมีราคีคาว
จึงนิ่งอั้นความคิดจะปิดป้อง
กลับไปห้องหมกมุ่นให้ฉุนฉาว
เอามือก่ายพักตร์เบนลงเอนยาว
หัวอกผ่าวเผ่าร้อนลงนอนตรอง
พรุ่งนี้เรือเราจึงจะถึงที่
ชื่อบุรีพาลุกาท่าขนของ
พารวิวรรณไปดังใจปอง
ปล่อยให้ท่องเที่ยวทำให้หนำใจ
จึงจะเงียบความชั่วที่มัวหมอง
แต่ตริตรองกลิ้งกลับไม่หลับใหล
พอรุ่งแสงสุริยนเรือกลไฟ
ถึงท่าใหญ่เมืองพาลุกาพลัน
คนในเรือต่างตื่นยืนสะพรั่ง
บ้างลุกนั่งเดินกรายเที่ยวผายผัน
กะลาสีคนงานขนานกัน
ล้วนแข็งขันคอยไหวรับใช้การ ฯ
๏ กัปตันสั่งให้จดดทอดสมอ
เรือหยุดรอลอยเรียงเคียงขนาน
ให้ลอยเรือโบตใหญ่ลงในธาร
เหล่าคนงานลงประจำในลำเรือ
แล้วเรียกหน่อขัตติยามาปราศรัย
ไปเที่ยวในเมืองบ้านสำราญเหลือ
ประเทศนี้แขกนิลไม่กินเกลือ
เป็นว่านเครือวงศ์เงาะเกาะกรักกรา
มีพลอยเพชรเม็ดใหญ่ตั้งไว้ขาย
ผ้าดอกลายกำมะหยี่ล้วนมีค่า
ไม่เคยเห็นจะได้หัดทัศนา
เป็นมหาธานินทร์ในดินแดน
/*50*/จักรพงศ์หลงฝันกัปตันบอก
ไม่รู้หลอกยลแยบในแบบแผน
ผลกรรมจำวิบัติจะขัดแคลน
บังเกิดแค้นเคืองยากลำบากองค์
จึงลงเรือพร้อมกันกัปตันนั่ง
ถือท้ายตั้งโดยจิตคิดประสงค์
ตีกรรเชียงเรือมุ่งแล่นพุ่งตรง
ถึงท่าลงเดินกลาดตามหาดทราย
บทจรเยื้องย่างต่างลีลาศ
ทรายสะอาดกรวดเกร็ดเม็ดสลาย
มีบรรพตห่างห่างสล้างลาย
แลละม้ายเขาเขียนหินเหี้ยนตา
ที่บางก้อนง่อนแง่งแดงจอหรอน
ที่สีอ่อนติดอยู่เหมือนคู้ขา
ลางก้อนโหนกโนตุงทุ้งออกมา
ไร้พฤกษาหญ้าสักเส้นไม่เห็นมี
เห็นเคหาคนดำสหนำ1ไร่
มุงใบไม้ใบหญ้าน่าบัดสี
พลางเดินไปไกลมากจากชลธี
ดูถิ่นที่ไม่สนุกสักนิดเดียว
หน่อนรินทร์ถามกัปตันรำพันว่า
ท่านชักพาเร่ร่อนสัญจรเที่ยว
ไม่เหมือนพูดสักสิ่งจริงจริงเจียว
ทางลดเลี้ยวเดินยากลำบากครัน
กัปตันบอกว่าไปไกลอีกหน่อย
จึงจะค่อยได้มองเห็นของขัน
อุบายบิดหลอกไถลไปทั้งนั้น
สมสำคัญคิดเล่ห์เพทุบาย
แกล้งพาเดินเพลินไปจนไกลท่า
แล้วพูดว่าเรารักท่านเหลือหลาย
ช่วยชีวิตมารอดไม่วอดวาย
กลับคิดร้ายล้วนเล่ห์เนรคุณ
จะคบเจ้าเอาไว้ไม่ได้แล้ว
ต้องปล่อยแพ้วเสียให้พ้นคนสถุล
สิ้นรักใคร่เมตตาจะการุญ
ไม่เจือจุนเลี้ยงเจ้าพาเอาไป
หน่อกษัตริย์งอนง้อเฝ้าขอโทษ
ฉันนี้โฉดชาติเฉาโง่เง่าใหญ่
ได้ล่วงเกินผิดพลั้งไม่ยั้งใจ
ขออย่าได้ถือโกรธอดโทษทัณฑ์
แกมิได้ไยดีที่จะรับ
พูดเคี่ยวขับค่อนขุ่นดูหุนหัน
แล้วรีบเดินกลับมานาวาพลัน
ออกตีกรรเชียงรีบมาเรือไฟ
/*51*/ให้ใช้จักรชักสมอช่อเรือโบต
เสียงเปิดโหวดไอวู่น้ำพรูไหล
แล่นมากลางท้องมหาชลาลัย
ชเลใหญ่คลื่นลมระดมมา ฯ
๏ คนในเรือมากมายทั้งชายหญิง
ให้นึกกริ่งใจทั้งคิดกังขา
ไปถามถึงหน่อกษัตริย์ขัตติยา
ท่านชักพาเที่ยวไปในนคร
เวลากลับมาไยจึงไม่กลับ
หรือเขาจับมัดมือใส่ขื่อขอน
หรือพวกหญิงแขกดำมันนำจร
จับไปตอนแต่งตัวเป็นผัวมัน
กัปตันฟังคำเขาเซ้าซี้ถาม
พูดกลบความกล่าวกิจล้วนบิดผัน
พอโยเยโยนไปไม่ได้อัน
เข้าใจกันจอแจไม่แน่ใจ ฯ
๏ ฝ่ายโฉมนางกอปเปอประหลาดจิต
สังเกตกิจรู้ตรงไม่สงสัย
ว่าบิดาพาองค์พระภูวไนย
ไปปล่อยไว้บนฝั่งลำพังเดียว
นางมิได้พูดจาให้ปรากฏ
นึกกำสรดกลัวบิดาอุราเสียว
แล้วลุกเดินจรดลไปคนเดียว
หลีกลดเลี้ยวเข้าในห้องไสยา
ยอกรก่ายพักตร์ครวญหวนละห้อย
โอ้หนุ่มน้อยคู่ชิดเสน่หา
เคยได้ร่วมสู่สมภิรมยา
ต้องจำมาพลัดพรากจากกันไป
มีความผิดสิ่งใดพระเป็นเจ้า
จึงให้เราชวดชิดพิสมัย
เหมือนบุปผาหอมหวนรัญจวนใจ
เขาเด็ดได้ดมกลิ่นสิ้นอินัง
อันตัวเรานี้ระกำแต่ช้ำชอก
ประหนึ่งกอกพิษกลุ้มมีขุมขัง
พะวงรักหนักยิ่งเสียจริงจัง
กลับสิ้นหวังสิ้นวาสนายม
เคยร่วมเรียงเคียงข้างมาร้างรัก
สูญสมัครหมายคิดสนิทสนม
โอ้คราวนี้หนออกจะฟกกรม
ตั้งระทมโศกศัลย์เพียงบรรลัย
นางกำสรดถึงองค์พระทรงยศ
ทอดระทดหม่นหมองไม่ผ่องใส
แสนรำจวนครวญคร่ำไห้ร่ำไร
อยู่ที่ในห้องห่วงทรวงระทึก ฯ
--
๑. เยลี คงอักขรวิธีตามต้นฉบับ หมายถึง เยลลี ↩

๒. สหนำ คือ ขนำ หมายถึง กระท่อม ↩
ตอนที่ ๘
/*52*/หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) เจ้ากรมอาลักษณ์ ฝ่ายพระราชวังบวรฯ แต่ง
๏ จะกล่าวถึงนางแขกแปลกชาติต่ำ
กายาดำมิดหมีเหมือนสีหมึก
ชื่อว่านางบาบีดูพิลึก
ชายเห็นแล้วไม่นึกจะเชยชม
เกศาหยิกยุ่งเหยิงดังเชิงฟัก
เป็นสีจัก1เวียนขวาที่หน้าผม
อีกหน่วยตาทั้งสองก็พองกลม
ฟันขาวราวกับอมเอาเบี้ยไว้
ริมฝีปากหนาเหลือแคมเรือมาด
ดูประหลาดไม่น่าชิดพิสมัย
สองถันยาวย้อยห้อยลงไป
จะหาสิ่งชอบใจก็ไม่มี
นุ่งห่มตามประเทศข้างเพศแขก
ดูก็แปลกตาละม้ายคล้ายภูตผี
อยู่กับผัวสุขสบายมาหลายปี
ในแว่นแคว้นบุรีพาลุกา
ครั้นสามีมอดม้วยด้วยโรคร้าย
นางเป็นม่ายแสนรำคาญนานนักหนา
ต้องวิโยคโศกเศร้าเปล่าอุรา
ระลึกถึงภัสดายิ่งอาวรณ์
โอ้พ่อคุณทูนหัวของเมียเอ๋ย
มาละเลยน้องไว้หนีไปก่อน
ดั่งชีวิตเมียจะปลิดลงขาดรอน
นางสะท้อนถอนใจพิไรครวญ
ยามนอนพ่อเจ้าเฝ้ากอดกก
ไว้แนบอกมิได้วางห่างสงวน
ถนอมเมียมิให้หมองละอองนวล
พ่อมาด่วนปลดปลิดชีวิตไป
เมื่อยามกินน้ำท่าอีกอาหาร
ได้ชื่นบานเห็นผัวก็ผ่องใส
ตั้งแต่นี้จะผินพักตร์ไปพึ่งใคร
นางร่ำไรนอนหลับระงับลง
ไม่สนิทนิทราเวลาดึก
นางนิ่งนึกหลากจิตพิศวง
พอแจ่มแจ้งแสงศรีสุริยง
ก็เดินตรงรีบออกมานอกชาน
/*53*/แล้วลงจากเคหาเหมือนบ้าหลัง
เที่ยวเซซังไปทั่วทุกสถาน
ให้คิดถึงสามีที่วายปราณ
แต่งุ่นง่านหาคู่อยู่หลายปี ฯ
๏ จะกล่าวกลับจับความตามประสงค์
ถึงเอกองค์สุริยพันธุ์อันเรืองศรี
เมื่อกัปตันปล่อยไว้ไม่ไยดี
ในเขตแดนธานีพาลุกา
ไม่รู้จะเดาด้นไปหนไหน
ก็ร่ำไรดิ้นโดยไห้โหยหา
โอ้เวรกรรมปางหลังได้สร้างมา
เห็นชีวาจะไม่รอดตลอดไป
แล้วครวญคิดถึงมิสกอปเปอ
ให้พร่ำเพ้อเศร้าสร้อยละห้อยไห้
พี่จากเจ้าดังใครล้วงเอาดวงใจ
ทำไฉนจะได้พบประสบกัน
โอ้เนื้อเย็นนงเยาว์ขวัญข้าวเอ๋ย
เมื่อไรเลยจะได้กลับไปรับขวัญ
พึ่งเชยชิดโฉมงามได้สามวัน
กรรมมาทันต้องพรากจากน้องยา
หรือชาติก่อนเราสองได้พรากสัตว์
ให้คู่เคล้าเขาพลัดกระมังหนา
เวรนั้นตามสนองเราสองรา
จึงบิดาของน้องข้องเคืองใจ
แกล้งพรากพี่มิให้อยู่เป็นคู่ชิด
ช่างปลดปลิดมาปล่อยก็เป็นได้
ปรารถนาให้ชีวิตพี่บรรลัย
อยู่ที่ในเมืองป่าพนาวัน
แล้วหวนคิดถึงบิดามาตุเรศ
เคยปกเกศเป็นสุขเกษมสันต์
ได้ร่มเกล้าเช้าเย็นเป็นนิรันดร์
พระคุณนั้นเหลือล้นคณนา
โอ้ป่านนี้จะคะนึงถึงลูกน้อย
ตั้งแต่คอยอยู่ไม่เว้นเคยเห็นหน้า
ได้ขึ้นเฝ้าเบื้องบาทมิคลาดคลา
ลูกจากมาพระจะเศร้าเปล่าฤทัย
ยามสรงยามเสวยจะเลยละ
พระโรคจะบังเกิดเพราะโหยไห้
แม้นทราบว่าลูกยากลำบากใจ
จะร่ำไรเพียงชีวันสวรรคต
โอ้ว่าพระทูลเกล้าของลูกแก้ว
นับวันแล้วชีวิตคงปลิดปลด
ไหนจะได้สนองคุณพระทรงยศ
ยิ่งกำสรดให้สะอื้นกลืนน้ำตา
แล้วคิดถึงจันทรพงศ์ผู้เพื่อนเข็ญ
น้ำตากระเด็นซึมชาบลงอาบหน้า
ตั้งแต่วันเรือแตกแยกกันมา
ไม่รู้ว่าเป็นตายร้ายหรือดี
/*52*/โอ้เพื่อนยากของพี่นิจจาเอ๋ย
เราได้เคยเห็นพักตร์กันสองศรี
มาพลัดพรากจากไปในวารี
ขออย่ามีอันตรายถึงวายปราณ
จะได้นำข่าวไปแจ้งแถลงเหตุ
แก่องค์พระบิตุเรศให้ทราบสาร
ว่าพี่นี้สูญสิ้นชนมาน
ถึงแก่กาลมรณาชีวาลัย
พระครวญพลางย่างเยื้องยุรยาตร
แสนอนาถเวทนาน้ำตาไหล
อดอาหารอ่อนระหวยงงงวยไป
จะผินพักตร์พึ่งใครก็ไม่มี
เดินพลางทางทรงกันแสงไห้
ยิ่งเปลี่ยวเปล่าเศร้าใจในวิถี
ไม่รู้แห่งจะไปหนใดดี
พอถึงที่โรงร้างห่างผู้คน
จะเหลียวซ้ายแลขวาให้ว้าเหว่
ยิ่งรวนเรอ้างว้างอยู่กลางหน
ทั้งแดดผ่าวเผาร้อนอ่อนกมล
เหนื่อยเหลือทนหยุดพักพอเย็นใจ ฯ
๏ ฝ่ายว่านางบาบีนารีแขก
ตั้งแต่แรกผัวรักนั้นตักษัย
ไม่มีสุขโศกเศร้าเปล่าฤทัย
ก็เที่ยวไปหาคู่อยู่เป็นนิตย์
เมื่อวันหนึ่งเผอิญไปใกล้ฝั่งน้ำ
นางแขกดำค่อยคลายสบายจิต
เห็นโรงร้านร่มแฝงแสงอาทิตย์
ในใจคิดหยุดรอพอสบาย
นางเดินตรงเข้าไปจนใกล้ชิด
เห็นทรงฤทธิ์งามเลิศโฉมเฉิดฉาย
ยืนพินิจพิศทั่ววรกาย
นึกมั่นหมายสมจิตที่คิดไว้
จึ่งเอื้อนโอษฐ์พจนาภาษาแขก
นี่พ่อแปลกหน้ามาแต่หนไหน
ช่างมาอยู่ผู้เดียวน่าเปลี่ยวใจ
อยากจะใคร่แจ้งความแต่ตามจริง
หรือพลัดพรากบ้านเมืองได้เคืองเข็ญ
หรือเนื้อเย็นมาเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง
ข้าสงสัยใจจิตติดประวิง
อย่านั่งนิ่งจงแจ้งแสดงความ ฯ
๏ ฝ่ายองค์สุริยพันธุ์ผันพระพักตร์
พระรู้จักภาษานางแขกถาม
เพราะพูดได้หลายชนิดไม่คิดคร้าม
จึงตอบตามคำแขกให้เข้าใจ
ตัวเราเป็นพ่อค้านาวาล่ม
เจียนจะจมคงคาไม่คืนได้
กับน้องรักร่วมครรภ์พลัดกันไป
ก็เล่าให้นางฟังแต่หลังมา ฯ
/*55*/๏ นางแขกดำสดับสารสำราญจิต
ฤทัยคิดจะใคร่ร่วมเสน่หา
ให้ปลาบปลื้มลืมผัวที่มรณา
ประหนึ่งว่าเสวยสวรรค์ชั้นวิมาน
แล้วจึงว่าแสนสมเพชพ่อทูนหัว
เป็นบุญตัวรอดมาน่าสงสาร
เราจะพาไปไว้ให้สำราญ
ยังสถานที่เหย้าของเรามี
จะถนอมมิให้หน่ายระคายข้อง
เป็นคู่ครองร่วมภิรมย์ประสมศรี
ได้เป็นสุขทุกทิวาและราตรี
จงปรานีเราบ้างอย่าหมางเมิน ฯ
๏ พระฟังคำนางแขกพูดแปลกหู
ให้อดสูในจิตคิดขวยเขิน
ประเดี๋ยวนี้ก็จะใส่เสียให้เยิน
อย่าเชื้อเชิญให้ยากไม่อยากไป
สัญชาติแขกแปลกนอกศาสนา
ไม่คบค้าร่วมชิดพิสมัย
จะก้มหน้าสู้ม้วยชีวาลัย
อย่าร่ำไรพูดล่อไม่ขอฟัง ฯ
๏ นางสดับน้ำถ้อยน้อยหรือนั่น
ช่างรำพันจะให้ขาดสวาทหวัง
พ่อมาเกลียดผู้หญิงเสียจริงจัง
เออใครมั่งเช่นนี้ไม่มีเลย
นับประสาว่าจะเที่ยวไปเกี้ยวชู้
นี่มาอยู่ใกล้ผู้หญิงยังนิ่งเฉย
ช่างตัดไมตรีได้ไม่หมายเชย
พ่อคุณเอ๋ยอย่าเมินขวยเขินใจ
ว่าพลางขยับกายเข้าใกล้ชิด
อย่าเบี่ยงบิดผินหน้ามาปราศรัย
ให้ข้าชมพอชื่นรื่นฤทัย
จะมาตัดเยื่อใยไปข้างเดียว ฯ
๏ พระฟังคำน้ำถ้อยแล้วถอยหนี
อย่าเซ้าซี้พูดมากไม่อยากเกี้ยว
มันไม่น่าชื่นชมจะกลมเกลียว
ข้าเหม็นเขียวเหม็นขืนกลืนไม่ลง
จะหางามสักนิดก็ไม่ได้
นี่หรือใครจะปองต้องประสงค์
อีแขกดำต่ำชาติตระกูลวงศ์
ใครจะจงจิตรักสมัครมึง
ช่างหน้าด้านนี่กระไรไม่อดสู
ใครจะสู้เอ็งได้ไม่มีถึง
อย่ากวนใจมาเฝ้าพะเน้าพะนึง
ทำทะลึ่งไม่เสงี่ยมคิดเจียมตัว ฯ
๏ นางฟังคำชำเลืองค้อนแสนงอนแขก
ดูท่าแปลกนักหนาน่าใคร่หัว
แล้วจึงตอบวาจาว่าอย่ากลัว
ถึงรูปชั่วตัวดำน้ำใจดี
/*56*/ซึ่งพ่อว่าหยาบคายข้าไม่ถือ
จะดึงดื้อเฝ้าสำออยไม่ถอยหนี
ไปกว่าพ่อจะเมตตามีปรานี
นางเข้าเบียดเสียดสีให้ยวนใจ ฯ
๏ พระเคืองแค้นแสนโกรธพิโรธนัก
สองหัตถ์ผลักมิให้เข้ามาใกล้
จนสุริยนยอแสงลงไรไร
ทำไฉนจะหนีด้นไปพ้นมัน
แล้วตรองตรึกนึกว่าถ้ามันโกรธ
จะทำโทษตัวเราให้อาสัญ
ด้วยใจป่าดุร้ายหยาบคายครัน
ต้องผ่อนผันพอให้รอดตลอดไป
จำจะต้องทำทีใจดีต่อ
แล้วพูดล่อขอสัตย์ให้จงได้
พอเป็นสิ่งสำคัญที่มั่นไว้
ได้วางใจหายวิตกในอกเรา
จึงเอื้อนอรรถตรัสพลางแน่นางแขก
เราก็แปลกภาษากับตัวเจ้า
จะพาข้าไปอยู่เป็นคู่เคล้า
แม้นหนักเบาเบื้องหน้าอย่าฆ่าตี
จงให้สัตย์ปฏิญาณสาบานไว้
ข้าจะได้วางใจไม่หน่ายหนี
ถ้าแม้นเจ้าจงรักภักดีมี
อย่าช้าทีนิ่งนานสาบานไป ฯ
๏ นางแขกได้สดับคำสำราญรื่น
ความแช่มชื่นยินดีจะมีไหน
จะให้สัตย์สาบานในทันใด
ถ้าข้าไม่นับถือไม่ซื่อตรง
ขอให้พระเป็นเจ้าของเรานี้
ผลาญชีวีข้ากระจุยเป็นผุยผง
อย่าให้รอดตลอดไปเหมือนใจจง
ถ้าปลดปลงขอให้ไปนรก ฯ
๏ พระฟังคำนางแขกสาบานแล้ว
ค่อยผ่องแผ้วเคลื่อนคลายวายวิตก
เหมือนคีรีทับอยู่มีผู้ยก
ไปจากอกเสียได้หายรำคาญ
ต้องจำใจจำจนทนไปก่อน
ค่อยผันผ่อนคืนหลังยังสถาน
ใช่เราจะอยู่ไปจนวายปราณ
พอสำราญรอดตายวายชีวี ฯ
๏ ส่วนนางแขกให้สัตย์สำเร็จแล้ว
ยิ่งผ่องแผ้วปรีดิ์เปรมเกษมศรี
นางเข้ากอดเคล้าคลึงจึงพาที
ขอเชิญพ่อจรลีสู่เรือนเรา
จะได้กินน้ำท่าอีกอาหาร
ให้ชื่นบานหายวิโยคที่โศกเศร้า
จงหักใจเสียบ้างพอบางเบา
นางก็เข้าจูงกรวอนปลอบไป ฯ
/*57*/๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรให้คิดเขิน
ค่อยดำเนินตามนางไม่ห่างได้
พอเพลาสิ้นแสงอโณทัย
มาถึงบ้านทันใดในราตรี
จึงขึ้นสู่เคหาน้ำตาตก
ให้ร้อนอกดังเอาไฟมาจ่อจี้
ยิ่งโศกเศร้าในอารมณ์ไม่สมประดี
พระโศกีร่ำไห้อยู่ไปมา
นางแขกดำซ้ำปลอบให้ชอบจิต
จงวายคิดโศกเศร้าฟังเราว่า
ขอเชิญพ่อดวงใจเข้าไสยา
จะโศกาครวญคร่ำไปทำไม
อันเราท่านเกิดมาในหล้าโลก
ทุกข์กับโศกมิได้สิ้นอย่าสงสัย
พระเป็นเจ้าดาลดลต้องทนไป
ทำกระไรได้หนอนะพ่อคุณ
ว่าพลางเข้าเคลียคลอพระหน่อนาถ
ไม่คลาคลาดกลมเกลียวยิ่งเฉียวฉุน
เหมือนฟืนฝอยต้องไฟไหม้เป็นจุรณ
ก็หมกมุ่นเสียเล่ห์ประเวณี
เหมือนทารกเกลียดยาไม่เข้าใกล้
แต่ผู้ใหญ่ฝืนอารมณ์เข้าข่มขี่
ต้องจำใจจำกินไม่ยินดี
จึงเสียทีเสียตัวเป็นผัวเมีย
ให้เกลียดเหลือเมื่อหน่ายอายอดสู
ก็ไม่รู้ที่จะไปข้างไหนเสีย
ยิ่งร้อนอกหมกไหม้ดังไฟเลีย
ให้ละเหี่ยแสนละห้อยเศร้าสร้อยใจ
ครั้นจะหนีก็จะได้แต่ความยาก
แสนลำบากเพราะไม่มีที่อาศัย
ต้องจำจนทนสู้กัดฟันไป
กว่าจะได้ท่วงทีจึงหนีเร้น ฯ
--
๑. สีจัก ลักษณะกาลกิณีของหญิง มี 3 อย่าง คือ สีจัก ยักหล่ม ถ่มร้าย สีจักคือมีขวัญที่แสกหน้า ยักหล่ม คือมีรอยบุ๋มที่สะบักทั้งสองข้าง และถ่มร้าย คือ น้ำลายมีกลิ่นเหม็นเน่า ↩
ตอนที่ ๙
/*58*/หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) เจ้ากรมอาลักษณ์ ฝ่ายพระราชวังบวรฯ แต่ง
๏ กล่าวถึงจันทรพงศ์องค์อนุชา
เมื่อนาวาแตกสลายได้ความเข็ญ
ดังหนึ่งว่าเลือดตาจะกระเด็น
ไม่แลเห็นฝั่งฝากลางสาคร
นายกติกาโรหิณีพระพี่เลี้ยง
อยู่ใกล้เคียงกับองค์พระทรงศร
ลงเรือเล็กลอยล่องชโลทร
คลื่นกระฉ่อนซัดไปในราตรี
สองพี่เลี้ยงนั่งมาข้างหน้าหลัง
แทบชีวังปลดปลงลงเป็นผี
โอ้ว่ากายจะมาตายกลางวารี
กับสองพี่เลี้ยงพร่ำเฝ้าร่ำไร
สงสารเนื้อจะเป็นเหยื่อมัจฉาชาติ
อันร้ายกาจอยู่กลางชเลใหญ่
จะฟาดฟัดกัดกินเป็นชิ้นไป
โอ้ที่ไหนจะได้รอดคงวอดวาย
แม้นรอดพ้นไปจากปากมัจฉา
ลำนาวาคงจะจมล่มสลาย
ถ้าเรือน้อยลอยไปไม่อันตราย
จะอดตายพูดกันเห็นมั่นคง
ไม่แลเล็งเห็นผู้จะชูช่วย
ให้รอดม้วยชีวังดังประสงค์
ยิ่งคิดไปชลนัยน์เธอไหลลง
พระโศกทรงกันแสงร่ำกรรมของเรา
จึงตรัสถามพี่เลี้ยงทั้งสองศรี
จะทำกระไรดีนะพี่เจ้า
ใครจะช่วยทุกข์ร้อนให้ผ่อนเบา
จึงจะเข้าฝั่งได้ไม่วายชนม์
แต่ตัวน้องเห็นคงวายทำลายชีพ
ใครจะรีบมาช่วยเห็นขัดสน
ช่างเคราะห์ร้ายนักหนาเข้าตาจน
เราสามคนความตายอยู่ใกล้เคียง
จะเวียนว่ายอยู่ในสายชเลล็ก
น้องนี้นึกเห็นแน่เป็นแท้เที่ยง
ไหนจะได้คืนหลังเข้าวังเวียง
คิดหลีกเลี่ยงหนีตายเห็นไม่พ้น ฯ
๏ สองพี่เลี้ยงเคียงปลอบตอบสนอง
พระอย่าหมองหม่่นจิตคิดฉงน
อันความตายมีอยู่ทุกผู้คน
ใครจะด้นหนีไปนั้นไม่มี
/*59*/จงหักจิตคิดเห็นเหมือนเช่นว่า
ถ้าแม้นความมรณามาถึงที่
อย่านึกห่วงหน่วงหนักรักชีวี
ใครคิดเห็นเช่นนี้ไม่ร้อนใจ
ถ้าบุญหลังยังไม่ถึงกำหนด
คงจะปลดเปลื้องตายนั้นไปได้
พระก็ย่อมทราบบ้างสังข์ศิลป์ชัย
แต่ตกเหวลงไปยังไม่ม้วย
ก็เพราะว่าชีวาไม่ถึงที่
จึงเผอิญให้มีผู้มาช่วย
พระจงเชื่อวาจาอย่างงงวย
เห็นไม่ป่วยการที่ชี้แสดง ฯ
๏ พระฟังคำพี่เลี้ยงประโลมปลอบ
ก็เห็นชอบแต่จิตยังคิดแหนง
ไม่รู้ว่าเป็นตายให้ระแวง
ยิ่งทรงพระกันแสงสิ้นแรงโรย
แล้วคิดถึงพระชนกชนนี
โอ้ป่านนี้พระจะคอยละห้อยโหย
ไม่มีสุขทุกทิวาอาดูรโดย
จะตั้งโกยกองวิตกใส่อกกรม
เคยเห็นพักตร์ลูกรักอยู่ไม่เว้น
ทุกเช้าเย็นเฝ้าชิดสนิทสนม
พระมิได้ขุ่นข้องหมองอารมณ์
ตรัสเชยชมชื่นชอบพระทัยเธอ
พระคุณท่านทั้งสองเป็นที่ยิ่ง
ไม่มีสิ่งใดเปรียบเทียบเสมอ
ถนอมลูกตั้งแต่เยาว์เฝ้าบำเรอ
มิได้เผลอพระทัยจะคลายรัก
ลูกจากบาทคลาดมากว่าเดือนเศษ
ผิดสังเกตจะวิตกเพียงอกหัก
แม้นโหรเฒ่าทายซ้ำกระหน่ำทัก
ว่าลูกรักเคราะห์ร้ายเพียงวายปราณ
พระจะยิ่งโศกเศร้าทุกเช้าค่ำ
จะระกำตรอมพระทัยแทบสังขาร
ไม่เป็นอันสรงเสวยทุกวันวาร
จะแดดาลด้วยลูกคิดผูกพัน
ทั้งเสนาข้าเฝ้าจะเศร้าสร้อย
เงียบเหงาหงอยสิ้นสุขเกษมสันต์
ทั่วเวียงวังก็จะให้อาลัยครัน
ด้วยเรานั้นอารีทั้งพี่น้อง
โอ้ที่ไหนจะได้คืนบังคมบาท
ลูกหมายมาดจะแทนพระคุณสนอง
ไม่สมหวังคิดไว้เหมือนใจปอง
เห็นจะต้องวอดวายกลางสายชล
แล้วหวนคิดรำพึงถึงเชษฐา
เมื่อนาวาแตกยับกันสับสน
เพราะวุ่นวายเอะอะวิ่งปะปน
ด้วยต่างคนต่างกลัวเอาตัวรอด
อันเชษฐาไม่รู้ว่าเป็นไฉน
จะบรรลัยหรือจะไปได้ตลอด
/*60*/เดชะบุญหนุนช่วยอย่าม้วยมอด
ให้เปลื้องปลอดอันตรายในคงคา
โอ้เคราะห์เรานี้กระไรช่างร้ายกาจ
เห็นไม่คลาดชีวังคงสังขาร์
ถึงตัวน้องจะม้วยมรณา
ก็ไม่ว่าขอให้พี่นี้รอดไป
เคยเห็นพักตร์พี่น้องกันสองศรี
ได้เปรมปรีดิ์ชื่นชอบอัชฌาสัย
ความรักน้องก็รักร่วมฤทัย
ถนอมใจมิให้ข้องหมองกมล
จะผิดพลั้งครั้งไรก็สั่งสอน
ค่อยโอนอ่อนมิได้พิไรบ่น
จะหาพี่ให้เหมือนแม้นสักแสนคน
ก็ไม่ยลอย่างพี่เช่นนี้เลย
แม้นเกิดใหม่ไปในชาติหน้านั้น
ให้ร่วมครรภ์ชนนีนะพี่เอ๋ย
อันชาตินี้พลัดกันฉันไม่เคย
อดเสวยข้าวน้ำต้องจำทน
จะเหลียวซ้ายแลขวาหาที่พึ่ง
คิดคะนึงสารพัดจะขัดสน
เห็นแต่น้ำกับฟ้าเข้าตาจน
ต้องเวียนวนอ้างว้างกลางชเล
ไม่แจ้งใจทิศใดจะใกล้ฝั่ง
เหลือกำลังคิดฉงนให้สนเท่ห์
พอแจ่มแจ้งแสงศรีสุริเย
จึงคะเนนัยน์เนตรสังเกตจำ
เหลียวแลไปในเบื้องบุรพทิศ
ดูมืดมิดเหมือนหมอกคลุ้มชอุ่มชอำ
พอสังเกตรู้ได้ใกล้ฝั่งน้ำ
ตีกรรเชียงเรียงลำกระหน่ำไป
ต้องฝ่าฝืนคลื่นซัดตุปัดตุเป๋
นาวาเหเข้ายังฝั่งนั้นได้
ก็ขึ้นจากนาวาค่อยคลาไคล
ต่างดีใจเห็นจะรอดไม่วอดวาย
อดข้าวน้ำวันหนึ่งกับคืนหนึ่ง
พอมาถึงบ้านประมงเหมือนใจหมาย
พระปรึกษาปรองดองกับสองนาย
จะผันผายไปพึ่งผู้ใดดี
อันข้าวปลาอาหารกันดารสิ้น
เราจะได้อะไรกินเล่าคะพี่
จะมิอดอยากตายวายชีวี
ไม่รู้ที่จะไปพึ่งท่านผู้ใด
จำเราจะเข้าหาที่บ้านนี้
เขาปรานีก็จะได้อยู่อาศัย
พอผ่อนพักสักหน่อยจึงค่อยไป
ตามแต่เขาจะใช้ให้ทานกิน ฯ
๏ พี่เลี้ยงฟังกุมาราปรึกษาด้วย
ก็เอออวยดังจิตคิดถวิล
ลงปรองดองเห็นพร้อมกันยอมยิน
ด้วยสุดสิ้นที่พึ่งคิดถึงตัว
/*61*/จึงอ่อนน้อมถ่อมกายเข้าไปหา
เห็นสองราพร้อมนั่งทั้งเมียผัว
แล้วเล่าความขัดข้องที่หมองมัว
แจ้งไปทั่วทุกข์ยากลำบากมา
จะขอพึ่งอยู่ด้วยช่วยนุเคราะห์
ข้าจงเจาะตั้งใจเข้ามาหา
ท่านทั้งสองจงได้กรุณา
อันตัวข้าทั้งสามจะตามใช้ ฯ
๏ สองผัวเมียได้ฟังคิดสังเวช
มีจิตเจตนาให้อาศัย
จึงว่าอยู่ด้วยกันไม่เป็นไร
ข้าดีใจได้เป็นเพื่อนเฝ้าเรือนเรา
ด้วยลูกหลานของข้าก็หาไม่
จะรักใคร่หาเลี้ยงทั้งสามเจ้า
อย่าวิตกทุกข์ร้อนจงผ่อนเบา
จึงจัดเหย้าให้อยู่ตามสบาย ฯ
๏ สองผัวเมียวางใจรักใคร่สนิท
ก็ตั้งจิตหาเลี้ยงไม่เบื่อหน่าย
เช้าไปเย็นมาทุกเพลางาย
ไม่นึกหมายที่จะถามนามพงศ์พันธุ์
ว่าจะเป็นกษัตราหรือวาณิช
มิได้คิดสอดส่ายจะใฝ่ฝัน
ไม่อยากรู้อยากเห็นเป็นสำคัญ
ด้วยใจนั้นโฉดเฉาเบาความคิด
นึกมุ่งหมายฝักฝ่ายแต่ปาณา
เที่ยวหาปลามาได้สบายจิต
แกซื้อขายบ่ายเบี่ยงเลี้ยงชีวิต
อยู่เนืองนิตย์มิได้เว้นเป็นกังวล ฯ
๏ ฝ่ายพระจันทรพงศ์วงศ์กษัตริย์
จึงเอื้อนอรรถชี้แจงแห่งนุสนธิ์
กับสองพระพี่เลี้ยงร่วมกมล
ต้องจำทนอยู่ไปให้นานนาน
เพื่อเภตราพาณิชเขาเข้าออก
จะได้บอกข่าวแจ้งแสดงสาร
ถึงองค์พระบิตุเรศทราบเหตุการณ์
พระภูบาลจะได้ให้มารับ
ประเดี๋ยวนี่เรายังกำลังอ่อน
ต้องพักผ่อนเสียสักหน่อยจึงค่อยกลับ
ชีวิตเราเป็นบุญไม่สูญลับ
เจียนจะดับวางวายในสายชล
เราขอบใจทั้งสองผัวเมียนัก
ได้มาพักกินอยู่ไม่ขัดสน
บุญคุณเขามากเหลือเมื่อยามจน
เราสามคนนี้จะต้องสนองคุณ
เมื่อคราใดได้กลับคืนนิเวศน์
จะกราบทูลบิตุเรศให้เกื้อหนุน
ส่งทรัพย์สินเงินตรามาค้ำจุน
เพิ่มเติมทุนหาปลาในวารี ฯ
ตอนที่ ๑๐
/*62*/ขุนภักดีอาสา (นก) เจ้ากรมทนายเลือกหอกขวา แต่ง
๏ จะกล่าวฝ่ายนายอัททามาเรือรบ
เดินตลบตัดทางกลางวิถี
ตั้งเข็มมุ่งกรุงสุทัศน์สวัสดี
หลายราตรีแล่นตะบึงถึงนคร
ให้หยุดจอดทอดสมอรอริมฝั่ง
ขึ้นบกพรั่งพลหลามตามสลอน
เดินหนทางจ้างรถบทจร
เข้านครลุสถานทวารวัง
จึงจรจรัลเข้าไปในวังราช
พบอำมาตย์ใหญ่น้อยคอยคับคั่ง
แล้วแถลงแจ้งคดีที่กรมวัง
พามายังพระโรงรัตน์ชัชวาล
พร้อมพระวงศ์พงศ์เผ่าเฝ้าตามที่
หมู่มนตรีรายเรียงเคียงขนาน
ขุนหลวงพระพระยาข้าราชการ
พนักงานถ้วนทั่วทุกตัวนาย ฯ
๏ ปางพระจอมขัตติยานภากาศ
ภาณุมาศเรืองรองส่องแสงฉาย
ประทับในมนเทียรวิเชียรพราย
พอจวนบ่ายเวลาว่าราชการ
จึงเสร็จสรงทรงเครื่องเรืองจำรัส
โดยราชขัตติยามหาศาล
เสด็จออกพระโรงคัลมิทันนาน
ประทับแท่นโอฬารกาญจนา
ชาวประโคมมโหระทึกก็กึกก้อง
อีกเป่าแตรแซ่ซ้องก้องหนักหนา
สำเนียงแเจ้วแว่วศัพท์จับหัทยา
บรรดาข้าเฝ้าก้มบังคมคัล
จึงบัณฑูรสีหนาทประกาศถาม
ถึงเรื่องความนคเรศขอบเขตขัณฑ์
ทรงดำริวินิจฉัยในทางธรรม์
โดยแบบบรรพ์บูรพ์กษัตริย์ขัตติยา
พอเหลือบเห็นพันตรีในที่เฝ้า
พระผ่านเผ้าถวิลองค์โอรสา
จึงตรัสซักทักทายนายอัททา
พระลูกยากลับแล้วหรืออย่างไร
อยู่ที่ไหนจึงไม่เข้ามาหา
หรือเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าเป็นไฉน
ไปเที่ยวเล่นสุขสำราญประการใด
จงแจ้งไปให้ตระหนักประจักษ์ความ ฯ
/*63*/นายอัททาบังคมบรมบาท
ฉลองราชดำรัสที่ตรัสถาม
ว่าโอรสสององค์ผู้ทรงนาม
ไม่เสื่อมทรามผาสุกทุกเวลา
พระเที่ยวท่องท้องชเลชมเวหาส
แสวงหาอากาศตามปรารถนา
ยังสำราญหฤทัยจะไคลคลา
จึงใช้ข้าพุทธเจ้าเฝ้าบาทบงสุ์
กราบทูลลาธิบดินทร์ปิ่นธเรศ
เที่ยวประเวศโดยในฤทัยประสงค์
ดูทิศทางต่างประเทศเขตแดนตรง
แล้วจะคงคืนประณตบทมาลย์ ฯ
๏ ได้สดับทรงธรรม์ให้รันทด
ถึงโอรสยศยงยิ่งสงสาร
จะเที่ยวเล่นหลงเพลินอยู่เนิ่นนาน
ทางกันดารใช่เชิงละเลิงใจ
จึงตรัสสั่งอัททาที่มาเฝ้า
ว่าลูกเราเยาว์ปัญญาอัชฌาสัย
ท่านเร่งลำเรือรบกลับทบไป
หาโอรสยศไกรให้กลับมา ฯ
๏ นายพันตรีน้อมคำนับรับรับสั่ง
ถวายบังคมคัลด้วยหรรษา
มาข้างนอกบอกกันตามบัญชา
จัดนาวาพร้อมเสร็จสำเร็จการ
พอรุ่งเข้าลงลำกำปั่นใหญ่
ทั้งนายไพร่ต้นหนพลทหาร
เร่งให้ใช้จักรพลันมิทันนาน
ถึงเมืองด่านไม่ทันสิ้นแสงตะวัน
แล้วแล่นลัดตัดออกนอกปากอ่าว
ล่วงพ้นด้าวกรุงไกรไอศวรรย์
ดังลมปลิวฉิวแล่นแม้นปานกัน
หลายเดือนพลันเร็วมาในวารี
แล่นเวียนวนค้นไปหลายสถาน
ไม่พบพานพระพี่น้องทั้งสองศรี
นายอัททาอารมณ์ไม่สมประดี
ยิ่งทวีเกรงพระราชอาชญา
ไม่หยุดยั้งรั้งลำเรือกำปั่น
เที่ยวด้นดั้นค้นทุกแห่งแสวงหา
ตามละเมาะเกาะแคว้นแดนคงคา
อยู่นานข้ายังไม่พ้องสองกุมาร ฯ
ตอนที่ ๑๑
/*64*/ขุนนิพนธ์พจนาดถ์ (ดิศ) กรมพระอาลักษณ์ แต่ง
๏ จะกล่าวเรื่องรัตนากรประเทศ
อาณาเขตกว้างใหญ่แผ่ไพศาล
แสนสนุกสุโขมโหฬาร
นามขนานพระบุรินชื่อจินดา
พระจอมขัตติยวงศ์ชื่อทรงยศ
นามปรากฏเพชรรัตน์นาถา
มเหสีเอกอัครลักขณา
แก้วกานดาชื่อนิลวดี
ท้าวมีพระธิดาวราลักษณ์
ประไพพักตร์พริ้งเพริศประเสริฐศรี
พึ่งแรกรุ่นชันษาสิบห้าปี
ชื่อมณีประภาวิลาวัณย์
รูปทรงส่งสัณฐานลานสวาท
ดังนางในไกรลาสแดนสวรรค์
จะพิศไหนงามพริ้งทุกสิ่งอัน
ดุจขวัญเนตรจิตพระบิดร
ท้าวมีสนมนางสุรางค์นาฏ
บำเรอราชทรงฤทธิ์อดิศร
อุปมาดังดวงดารากร
ล้อมจันทรส่องฟ้าเมื่อราตรี
พนักงานชาวในทรงใช้ชิด
หลายชนิดตั้งแต่งตำแหน่งที่
ทั้งท้าวนางโขลนจ่าบรรดามี
พร้อมหน้าที่รายงานการนานา
ฝ่ายเสนาบดีก็มีครบ
โดยกำหนดแบบบทตามยศฐาน์
ประดับด้วยหมู่อมาตย์มาตยา
ทั้งเวียงวังคลังนาสารพัน ฯ
๏ มีปราสาทมณฑปนภศูล
เรืองจำรูญแลปานพิมานสวรรค์
ทั้งสี่มุขไล้มาศสะอาดครัน
กระเบื้องชั้นมันขลับสลับลาย
นาคสะดุ้งพุ่งภชดูหมดเหมาะ
ประกับเกาะใบระกาสง่าฉาย
ช่อฟ้าปราลีมีระบาย
หน้าบันพรายแปลบปลาบวะวาบตา
ดูงามครุฑยุดนาคกระชากหิ้ว
ดังจะพลิ้วสู่ฟ้าเวหาหาว
ซุ้มเพดานโชติช่วงรายดวงดาว
บัญชรพราวหนุนซับยะยับทอง
/*65*/ท้องพระโรงไพศาลสะอ้านนัก
มีพร้อมพรักเครื่องลาดสะอาดของ
พระแท่นที่ประทับมีรับรอง
แลลำยองงามตาน่ายลยิน
แม้นประทับยุบลงตรงยี่ภู่
แล้วกลับฟูชูองค์พระทรงศิลป์
ล้วนงามเลิศแลประหลาดดังอาสน์อินทร์
ชื่อพระที่นั่งเทวินทร์ประสาทพร
เศวตฉัตรงามเชิดดูเฉิดโฉม
ลอยโพยมจำรัสประภัสสร
งามวิสูตรสุวรรณอันบวร
สลับสลอนเครื่องใช้วิไลทรง
เป็นที่ออกแขกเมืองเรืองสง่า
ตามยศฐาน์พันธมิตรชิดประสงค์
ถ้าเป็นเมืองไมตรีที่จำนง
เห็นควรคงธานีบุรีใด
ก็เสด็จออกรับทรงนับถือ
ให้สมชื่อบำรุงที่กรุงใหญ่
มิให้เสียเกียรติยศปรากฏไป
โดยพระทัยธิบดินทร์ทรงยินดี
ถ้าแม้นเป็นข้ารองละอองบาท
ประเทศราชมาประณตบทศรี
ถวายรุกขหิรัญสุวรรณมี
ออกพระที่นั่งนามตามสมญา
ชื่อพระที่นั่งอินทรพิมานมาศ
ล้วนโอภาสแก้วศรีอันมีค่า
ประจำทิศติดเสาดูพราวตา
ดังประทีปชวาลาก็คล้ายคลึง
บนปลายเสาแปลกตัวเป็นบัวหงาย
ทำลวดลายชูก้านเพดานขึง
ประดิษฐ์ประดับรับกันด้วยกลั่นกลึง
จะรำพึงของหลากก็มากมาย
พระที่นั่งหนึ่งนามตามเสถียร
เนื่องมนเทียรทิพรัตน์จำรัสฉาย
เป็นพลับพลาสูงเลิศงามเพริศพราย
แลละม้ายเมืองสวรรค์ชั้นสุรา
สถิตบนพื้นชานปราการนอก
เสด็จออกทางในไปข้างหน้า
ดำเนินด้วยพระบาทเมื่อยาตรา
สู่พลับพลาวิจิตรพิสดาร
กำหนดนามประจักษ์เป็นศักดิ์ศรี
ชื่อพระที่นั่งทัศนาสน์อวสาร
ที่สำหรับพระองค์ทรงแจกทาน
คนพิการชราทั่วหน้าไป
กำหนดเดือนหนึ่งนั้นสี่วันพระ
โดยมนะประสงค์ทรงเลื่อมใส
เวลาออกเสด็จทางแถวข้างใน
มีนามไว้ตามที่ขอชี้แจง
/*66*/คือยลอาสน์สำราญเป็นย่านหยุด
ในที่สุดนฤพานการแถลง
ผลทานเป็นสะพานโดยแสดง
เมื่อข้ามแหล่งหลีกโลกโอฆฉกรรจ์
ท้องพระโรงขวางรีล้วนมีชื่อ
จะกล่าวรื้อก็เหลือรำพันสรร
ทั้งพระแท่นอ่าโถงพระโรงคัล
สารพันพระโรงนอกออกขุนนาง
โคมระย้าก้านควงห้อยพวงแก้ว
ดูพราวแพรวสารพัดไม่ขัดขวาง
มีโคมตั้งจังหวะระยะวาง
แลสว่างไสววิไลล้ำ
งามลับแลใบบานทวารเขียน
เป็นลายเซียนสดสีดูทีขำ
ที่ฉลุปรุโปร่งเป็นโพรงงำ
แล้วสอดนำหนุนสีฉวีทอง
อัฒจันทร์หลั่นลดปรากฏฉาย
ศิลาลายขัดเงาไม่เศร้าหมอง
สิงโตอยู่ข้างหนทางมอง
แลทำนองดังเป็นเผ่นทะยาน
แถวข้างในข้างหน้าล้วนผาสุก
แสนสนุกภิญโญรโหฐาน
แนวสนามท้องชาลาหน้าพระลาน
พิสดารร่มแจ้งแบ่งเป็นตอน
มีต้นไม้บนกระถางสล้างตัด
เป็นชั้นฉัตรช่อดอกออกสลอน
ที่ไม้เครือเครือห้อยชดช้อยงอน
อรชรเลี้ยวลอดไปสอดพัน
เป็นกระหนกกระหนาบเข้าคาบเหนี่ยว
ก้านใบเขียวเถาบิดติดกระสัน
เป็นก้านขดจำเพาะเข้าเกาะกัน
พัลวันล้วนลดาต้องตาแล
ที่ลางเหล่าไม้กระหนกไม่รกช่อ
มีแต่กอชูแก่นขึ้นแกนแก๋
เหล่าไม้ฉากกิ่งไขว้พลิกใบแบ
ดอกผลแต้ตูมบานตระการตา1
ขอบปราการเคียงคั่นเป็นชั้นช่อง
ระยะห้องรายอยู่แถวคูหา
ชาวที่มหาดเล็กพวกเด็กชา
ต่อติดมาอาลักษณ์พนักงาน
เหล่าทิมดาบตำรวจเป็นหมวดหมู่
กรมวังอยู่แนวแถวทหาร
รักษาองค์คอยเหตุสังเกตการณ์
ชิดสถานขอเฝ้าพวกชาววัง
/*67*/สนมพลเรือนมีที่ห้องหับ
อยู่สำหรับประจำคอยคำสั่ง
ห้องแพทย์หมออยู่เรียงเคียงประดัง
สำหรับตั้งพระโอสถตามยศเวร
กรมสังฆการีมีเดชะ
บำราบพระว่าขาพวกตาเถร
กรมภูษามาลามาตามเกณฑ์
พิทักษ์เวรเครื่องทรงอลงการ
กรมนาฬิกาอยู่ประจำห้อง
มีห้องกลองคอยโหมประโคมขาน
ขันสาครใหญ่ตั้งขังชลธาร
มีทะนานทะลุน้อยลอยวารี
น้ำก็ไหลรั่วเข้าไปทีละนิด
เต็มทะนานจมมิดเป็นได้ที่
แล้วยกขึ้นลอยใหม่ไปอย่างนี้
ทุกทิวาราตรีไม่หยุดยั้ง
ทะนานจมหนหนึ่งนิยมนับ
ถือเอาศัพท์บาฬีเป็นที่ตั้ง
ว่านาฬิกาหนึ่งไม่ผิดพลั้ง
จึงประดังตีย่ำอยู่ครื้นเครง
ในเวลากลางวันนั้นตีฆ้อง
ได้ยินก้องโมงโมงดูเหมาะเหมง
ครั้นกลางคืนเภรีตีบรรเลง
ดังวังเวงทุ่มทุ่มรุ่มสำเนียง
เหตุฉะนี้ชนทั้งหลายหมายสำเหนียก
จึงร้องเรียกทุ่มโมงไปตามเสียง
ถือเอาตามพจนำที่จำเรียง
เป็นแท้เที่ยงเป็นตำรับนับสืบมา
ครั้นถึงยามก็ประโคมอยู่โครมครึก
มโหระทึกเรไรไขเสียงจ้า
อีกแตรงอนแซ่ซ้องก้องโกลา
ราตรีหนึ่งสามคราทุกวันวาร
กรมชาวคลังมิได้ตั้งเป็นหมวดหมู่
ต่างกันอยู่ต่างนิวาสราชฐาน
ด้วยนอกในวิจิตรพิสดาร
ล้วนศฤงคารมากมายหลายจำนวน
คลังสมบัติวัตถาโดยปรารภ
ก็มีครบสิบสองพระคลังถ้วน
ทั้งโรงเงินโรงทองที่ของควร
ทำกระบวนรูปพรรณอันบวร
มีโรงไอยราสง่าสาร
งามวิถารรายเรียงเคียงสลอน
ขนานนามขึ้นระวางต่างกุญชร
คชนิกรผ่องสกนธ์มงคลเมือง
ทั้งโรงอัศวราชชาติสินธพ
ก็มีครบขาวเขียวกะเลียวเหลือง
สมเป็นม้าต้นทรงดำรงเรือง
โรงรถเนื่องต่อกันเป็นหลั่นดี
/*68*/ประกอบด้วยบุญญามหากษัตริย์
งามสมบัติพร้อมพริ้งทุกสิ่งศรี
เสาธงตราแผ่นดินเป็นอินทรี
คาบมณีเยี่ยมห้องช่องพิมาน
กลาโหมมหาดไทยตั้งไว้ครบ
ตามขนบห้องหอลออศาล
คอยส่งรับข่าวมีคดีการ
พนักงานเหนือใต้ใช้สารตรา
แต่ลูกขุนแปดองค์ดำรงบท
คิดกำหนดเนื้อเห็นเช่นปรึกษา
เป็นยุติธรรม์มั่นคงแล้วลงตรา
มีศาลาตั้งอยู่หมู่ชำระ
แพ่งเกษมแพ่งวังประดังหน้า
แพ่งอาญารายเรียงเคียงระดะ
ศาลรับสั่งไม่ตั้งเป็นคณะ
แล้วแต่พระจอมวังรับสั่งใช้
ศาลฎีกาคดีโดยวิมุตติ
เห็นที่สุดทรงคิดวินิจฉัย
ทรงตัดสินขาดเด็ดสำเร็จไป
สุดแต่ในสำนวนกระบวนความ
แสดงไว้ให้ฟังพอสังเกต
จะยกเหตุยุบลก็ล้นหลาม
ขอกล่าววัดในวังยังมีนาม
ชื่อวัดบุษยารามไปตามมี
ครั้นจะตัดลัดความให้ว่างเว้า
ก็เสียเค้าวัดเดิมเฉลิมศรี
แต่แรกเริ่มเดิมปางสร้างบุรี
วัดก็มีคู่กันแต่นั้นมา
สำหรับร่วมพระธรรมกรรมบถ
ก็มีหมดบาลีพระคาถา
วิหารโบสถ์ใหญ่โตล้วนโสภา
อันโอฬาร์เลิศล้ำสิ่งสำคัญ
แต่พระสงฆ์ไม่มีเป็นที่ขัด
ด้วยเป็นวัดในนิวาสราชฐาน
มีพระบุษย์องค์เด่นเป็นประธาน
จะประมาณองค์ท่านโดยบรรยาย
หน้าตักสิบนิ้วเศษสังเกตกะ
วรรณะเหลืองอ่อนบวรฉาย
ประดิษฐานอาสน์ชั้นดูพรรณราย
เป็นบัวหงายเสริมองค์ทรงอาภรณ์
องค์พระจอมขัตติยวงศ์ดำรงภพ
ทรงปรารภนับถือสโมสร
แม้นขัดขวางพระทัยให้อาวรณ์
พระภูธรอธิษฐานการบูชา
แม้นเสด็จนอกยังพระวังราช
อภิวาทก่อนพลันด้วยหรรษา
ระลึกคุณโลกนาถศาสดา
เป็นกุศลจริยาไม่จืดจาง
/*69*/ถึงฤดูการปีมีสมโภช
โดยปราโมทย์หฤทัยไม่อางขนาง
สามทิวาการเล่นไม่เว้นวาง
กลางคืนสว่างไสวดอกไม้เพลิง ฯ
๏ ของดเรื่องวัดนี้ไว้ทีก่อน
ที่กล่าวกลอนริมวังยังค้างเติ่ง
โดยริมรอบปราการเป็นชานเชิง
รายเก๋งเพิงล้อมวังเฝ้านั่งยาม
ที่หว่างเก๋งโรงปืนดื่นระดะ
ห้องระยะสลับกันเป็นฟันสาม
แถวโรงปืนทีท่าสง่างาม
สถิตตามปราการสถานวัง
กำแพงรอบขอบคันดูมั่นมิด
ลูกล้อติดเชิงบานทวารตั้ง
จะเปิดเผยปิดงำเบากำลัง
ทหารนั่งโมงยามตามอัคคี
รวมกำแพงสามชั้นเป็นคันเขต
แถวนิเวศวังมหาสง่าศรี
ที่ชั้นสามรายป้อมแวดล้อมมี
ปืนอย่างดีขานกยางขึ้นวางราย
พลับพลาทิศประทับรับเสด็จ
ก็มีเสร็จขนานนามไปตามสาย
ชื่อป้อมชื่อพลับพลาอย่าบรรยาย
อธิบายแต่พองามตามกระทรวง ฯ
๏ กล่าวชั้นนอกราชฐานสะอ้านเอี่ยม
ผู้คนเรี่ยมจรดลถนนหลวง
ถนนนอกรอบวังสิ้นทั้งปวง
เป็นห้วงห้วงให้นามไปตามมี
ล้วนกว้างใหญ่ประมาณในการบอก
ยี่สิบศอกขวางแถวแนววิถี
สะอาดเตียนเลี่ยนเรียบระเบียบดี
ชาวธานีมาไปได้สบาย
มีถนนงามสะอ้านร้านตลาด
ระดะดาษก่ายกองล้วนของขาย
ทั้งของกินของใช้มีมากมาย
มาเรียงรายฟั่นเฝือเหลืออุดม
จะร่ำซื้อร่ำขายมากมายนัก
ขอหยุดพักไว้ทียังมีถม
ทั้งพื้นบ้านพื้นเมืองเครื่องนิยม
จะยกชมพอเป็นเค้าสำนวนความ
มีโรงม้าโรงช้างระวางนอก
ฉนวนออกมาช่องท้องสนาม
เป็นทุ่งใหญ่สุดตาสง่างาม
เรียกกันตามก่อนปางทุ่งกลางเมือง
ถ้ามีงานสิ่งใดในสถาน
ตามชาวบ้านเรียกกันชื่อลือเลื่อง
ไปดูงานเล่นบ้างทุ่งกลางเมือง
เพราะนามเนื่องทุ่งกว้างกลางนคร
/*70*/มีศาลเทพารักษ์อันศักดิ์สิทธิ์
ศาลสถิตจำรัสประภัสสร
พระเสื้อเมืองทรงเมืองเรืองขจร
หลักนครก็เรียกไปตามการ
พระเสื้อเมืองดุจเครื่องเป็นสร้อยเสียง
แต่สำเนียงเรียกกันนั้นวิตถาร
ก็ตกลงองค์เดียวทรงเชี่ยวชาญ
เป็นประธานหลักชัยในบุรี
แม้นบวงสรวงทรงรับด้วยนับถือ
จึงเลื่องชื่อประจักษ์เป็นศักดิ์ศรี
ได้สมมาดปรารถนาไม่ราคี
ตามแต่มีบวงบนค้นภิปราย
ละครยกช้างม้าเป็นกระดาษ
ต่างหมายมาดซื้อหามาถวาย
ละครจริงก็มิใคร่จะได้วาย
ชาตรีส่ายซัดขยันประชันกลอง
จับเรื่องพระรถเสนดูเจนจัด
ทรงกัณฐัศว์เหาะเผ่นเต้นผยอง
นางเมรีตามมาน้ำตานอง
เฝ้าร่ำร้องโศกังริมฝั่งชล
จะร่ำเรื่องเห็นช้าเวลานัก
กล่าวโรงสักโรงสีธัญญาผล
เสาชิงช้าโบสถ์พราหมณ์ตามตำบล
ทั้งหอกลองผ่องพ้นแผ่นนภา
งามวังพระญาติวงศ์ดำรงยศ
ช่อฟ้าชดช้อยชูสู่เวหา
ตะพานช้างคลองอู่คูพารา
ตะพานเสี้ยวเลี้ยวท่าเป็นแยบคาย
ตะพานหันเหเบี่ยงไว้เลี่ยงหลบ
ไม่กระทบเรือเสาเหล่าทั้งหลาย
เรือกระโดงใช้ใบได้สบาย
สิ้นเรือหมายหมุนกลับมาฉับพลัน
ถนนบกทางตรอกเป็นซอกแซก
มีกั๊กแยกจรดลเลี้ยวด้นดั้น
มีคุกทิมตะรางอย่างสำคัญ
ไว้ลงทัณฑ์คนพาลสันดานร้าย
ถึงเวลาตะวันสายออกจ่ายใช้
ให้เลื่อยไม้ทำการงานมากหลาย
บางคนมีปัญญาพาสบาย
สานกระทอกระทายลวดลายดี
ผูกตะกร้าตะแกรงแผงกระจาด
รัดหวายคาดขอบกระบุงขัดบุ้งกี๋
แกะจ้องหน่องแกะเพลี้ยไม่เสียที
ได้อยู่ที่ร่มเงาค่อยเบาใจ
ไม่ต้องเกณฑ์จ่ายแจกออกแบกหาม
เพราะมีความผันแปรรู้แก้ไข
แม้นนานเข้าก็เลื่อนไม่เชือนไช
ถือกล้องใหญ่เป็นผู้คุมกุมตะบอง ฯ
/*71*/๏ ขอกลับกล่าวกระบวนที่สวนหลวง
ตามกระทรวงไม้มิ่งปลูกสิ่งของ
สรรพพืชหลากล้ำในทำนอง
ผัวเมียสองตายายเป็นนายการ
มีบ่าวเลกนับร้อยไม่น้อยแต้ม
ทวีแซมขึ้นดายหลายสถาน
ข้อมือขาวเข้ามาหากราบกราน
ที่กันดารมุลนายหมายพึ่งพา
เลกระบาดขาดตอนเร่ร่อนอยู่
ก็เข้าหมู่ตายายช่วยดายหญ้า
แม้นใช้ดีแคล่วคล่องฉลองมา
เลกตายายมากมายหลายกระบวน
นักโทษคุกติดนานประมาณหมาย
ก็ถวายฎีกามาเป็นเลกสวน
ทรงดำริตริไตรโดยใคร่ครวญ
เห็นสมควรทรงโปรดงดโทษทัณฑ์
พระทัยท้าวเจือจุนบุญระบอบ
แสวงชอบทางพุทธสุดกระสัน
ของดสวนงดเลกอเนกอนันต์
ขอรำพันโรงทานพระผ่านภพ
ทรงบริจาคทรัพย์จ่ายหมายกุศล
ด้วยแผ่ผลกรุณาเมตตาจบ
สมมุติเรื่องในบุรีก็มีครบ
จะปรารภปราการชานนคร
กำแพงรอบพระบุรีงามทีท่า
ใบเสมารายเรียงเคียงสลอน
ป้อมอัฐทิศประจำนามกร
พระนครใหญ่ยาวโดยกล่าวการ
เจ็ดสิบเส้นโดยรีมีกำหนด
สามสิบเส้นเป็นหมดทางวิตถาร
ประตูยอดช่องกุดสุดสำราญ
ทั้งใบบานเปิดปิดมิดกำบัง
ตะปูหัวเห็ดตรึงไว้ตึงแน่น
กระดานแผ่นแข็งปั๋งดูขึงขัง
รับปืนสักหมื่นเปรี้ยงไม่เอียงพัง
บนป้อมตั้งปืนล้อไว้รอรับ
ปัจจามิตรไม่ฮึกหมู่ศึกเสี้ยน
ต้องสั่นเศียรหนีหน้าระอาอับ
มิได้คิดต่อกรมารอนรับ
เงียบระงับเกรงพระบารมี
พระบุเรศวิจิตรสถิตยั้ง
อยู่ใกล้ฝั่งชลาลัยมีไพรสี
ทั้งปากอ่าวลำน้ำลำนที
มาถึงที่ระยะพระนคร
วารีอ้อมล้อมรอบเป็นขอบเขต
ห่างนิเวศเชิงปราการชานสลอน
เจ็ดเส้นเป็นประมาณชานดินดอน
จึงได้ถึงสาครที่แวดวง
/*72*/งามพระตำหนักแพแลตระหง่าน
พิสดารช่อฟ้าอย่างรูปหางหงส์
ปราลีเรียบรายลายบรรจง
สุริยงสอดส่องแสงทองพราย
พนักงานพันแพดูแลเฝ้า
ตามเงื่อนเค้าล้ำเลิศแลเฉิดฉาย
แพพาณิชดาษดาสินค้าราย
ล้วนของขายซื้อมาสารพัน
มีเรือหลวงลอยลำประจำท่า
งามสง่าเพริศพริ้งทุกสิ่งสรรพ์
ที่นั่งทรงองค์รองผุดผ่องครัน
เรือดั้งกันมันปลาบกราบปิดทอง
มีเรือรบเรือไล่พิชัยยุทธ
เรือนาคครุฑทีเผ่นเต้นผยอง
เรือกรรเชียงเลี่ยงสกัดล้วนสัดจอง
คอยสำรองไม่ขาดราชการ
มีท่าแปดตำรวจเป็นหมวดหมู่
รายโรงอยู่ภิญโญรโหฐาน
ทั้งในซ้ายในขวาประดาการ
สนมทหารขวาซ้ายนายประจำ
อีกใหญ่ซ้ายใหญ่ขวามาพิทักษ์
บริรักษ์ท้องที่ผลีผลำ
ทั้งนอกซ้ายนอกขวามาประจำ
เป็นเค้านำเรื่องการโบราณมี
แปดตำรวจรายถ้วนประมวลหมด
โดยกำหนดหลักแหล่งตำแหน่งที่
สำหรับเพศขัตติยาจอมธานี
ได้เป็นที่แบบบทกำหนดมา
มีท่าช้างลงน้ำสำคัญนัก
ระเนียดปักสองแถวลงแนวท่า
ถึงคชสารจะแทงด้วยแรงงา
ก็เหลือฝ่าทำลายเหมือนค่ายคู
แถวสถานพื้นเพทำเลกว้าง
มีเรือจ้างหลายลำประจำอยู่
ใครจะข้ามรับส่งลงพรั่งพรู
เข้านั่งดูเรียบเรียงพร้อมเพรียงกัน
คนหนึ่งมูลค่าห้าสิบเบี้ย
ธรรมเนียมเสียชายหญิงทุกสิ่งสรรพ์
แสนสนุกสนานสำราญครัน
เรือแจจันแจวพายหลายกระบวน
มีเรือพายแจวคอนเที่ยวจรค้า
บอกภาษาเรือเหชเลสวน
ที่เข้าใจกันอยู่รู้สำนวน
ถึงเรือจวนหลีกหลบกระทบเบา
ที่ไม่รู้เชิงชั้นสำคัญหวัง
ก็โดนปังเสียท่าหน้ากระเหย่า
ทั้งเรือเล็กเรือใหญ่ในลำเนา
มีคลองเข้าออกได้ในบุรี
/*73*/สำเหนียกนามบรรยายที่ขายของ
เรียกว่าคลองพาณิชเกษมศรี
ทะลุออกคงคาอ้อมธานี
สินค้ามีนานาสารพัน
ยังคลองหนึ่งมีขวางเป็นทางลัด
ก็ตรงตัดตีนกาสง่าสรรพ์
ลอดกำแพงเมืองไปได้เหมือนกัน
ชื่อคลองนั้นสวัสดิ์สะดวกจร
ทะลุออกบ้านหม้อบ้านหล่อขัน
ทำรูปพรรณต่างต่างวางสลอน
บ้านทำบาตรบ้านท่าประชากร
เป็นตอนตอนมากมายหลายตำบล
ชาวบ้านต่างภาษาก็มาอยู่
ไม่เป็นหมู่เหลือลำดับออกสับสน
เพราะพื้นเพผาสุกทุกตำบล
มาพึ่งบาทยุคลจอมเวียงชัย
มีบ้านเรือนครื้นครึกเป็นตึกตั้ง
ที่มั่งคั่งทำงามตามวิสัย
ทั้งวัดวาอารามงามวิไล
เรือกสวนไร่คูนาสารพัน
มีเสาหินปักแขวงตำแหน่งหลวง
เป็นกระทรวงกรุงจินดาฝังอาถรรพ์
ประกอบการเป่าเสกลงเลขยันต์
หวังป้องกันกำจัดพวกศัตรู
เมืองเอกโทตรีจัตวาก็หนาแน่น
ตามแว่นแคว้นทรงตั้งไปรั้งอยู่
ทั้งฝ่ายเหนือฝ่ายใต้ได้เฟื่องฟู
ขึ้นตามหมู่กลาโหมมหาดไทย
แต่นครวิเศษประเทศราช
ล้วนต่างชาติทรงนามตามนิสัย
สามร้อยเศษบุรีโดยมีใน
ขึ้นท้าวไทธิบดินทร์กรุงจินดา
ถึงปีแล้วมาบังคมบรมนาถ
รุกขชาติหิรัญพรรณบุปผา
ถวายองค์ทรงฤทธิ์อิศรา
พึ่งพระเดชเดชาบารมี ฯ
๏ ขอกล่าวอาณาเขตโดยเหตุผล
ฝีเท้าคนครรไลในวิถี
จากนิเวศน์ปราการชานบุรี
กำหนดมีสี่เดือนไม่เคลื่อนคลา
จึงหมดอาณาเขตประเทศถิ่น
แดนบุรินกว้างใหญ่ไกลหนักหนา
ทั้งสี่ด้านธานีที่กล่าวมา
ก็คล้ายกันทุกหน้าโดยคลาไคล
มีบรรพตปรากฏอยู่ทุกด้าน
โดยสถานออกตกและเหนือใต้
มีขุนด่านทหารหมู่อยู่รายไป
มีหลักชัยประจำเป็นสำคัญ
/*74*/ภูเขารัตนากรนามประเสริฐ
เป็นบ่อเกิดแก้วมณีต่างสีสัน
มีแก้วเก้าประการสะอ้านครัน
บรรพตนั้นหมายความนามนคร
อีกเขาหนึ่งทองคำธรรมชาติ
กำเนิดมาศมีแต่ที่แร่ก้อน
ย่อยถลุงเป็นสุวรรณอันบวร
ชื่อเขาเหมากรสำเหนียกมี
อีกเขาหนึ่งแร่เงินเกิดประเสริฐนัก
ขนานศักดิ์แนวนามตามวิถี
ชื่อเขารัชดากรผ่อนพิธี
อีกเขามีจุนสีธาตุทองแดง
เรียกเขาโลหากรขจรชื่อ
ออกนามคือประจักษ์เป็นหลักแหล่ง
มีเมืองขึ้นเมืองส่วยด้วยทุกแปลง
สี่ตำแหน่งขึ้นแคว้นแดนจินดา
หมู่ทหารชำนาญในการยุทธ
เพลงอาวุธตื้นลึกได้ศึกษา
ทั้งทหารลาดตระเวนเจนไปมา
ข่าวกิจจาลึกซึ้งมาถึงกัน
ทั้งทิศเหนือทิศใต้ในกำหนด
ถึงกันหมดข่าวเหตุรอบเขตขัณฑ์
ข่าวในนอกพระบุรีมีสำคัญ
ก็รู้พลันโดยง่ายถึงปลายแดน
ลาดตระเวนบกเรือทั้งเหนือใต้
เวียนระไวทีท่าสง่าแสน
มิได้ขาดกำหนดคอยทดแทน
แต่ล้วนแกว่นเชิงศึกฮึกสกนธ์
พลพฤนท์มากมายหลายชนิด
บ้างสถิตปากป่าพนาสณฑ์
มีลาดตระเวนเป็นประจำทุกตำบล
ตำแหน่งพลตั้งจัดวางอัตรา ฯ
๏ องค์พระจอมบุรินทร์ปิ่นกษัตริย์
เพชรรัตน์ทรงธรรม์เธอหรรษา
ทั้งทุกข์โศกโรคภัยไม่พาธา
ครอบครองศวรรยาจินดาดี
แสนผาสุกทั่วทุกเขตประเทศแคว้น
ไม่ขาดแคลนสิ่งใดได้สุขศรี
พระทัยท้าวกรุณาประชาชี
พระภูมีใสสุทธิ์ยุติธรรม
ประชากรเริศร้างห่างเทวษ
ตลอดเขตกรุงไกรใหญ่มหันต์
จิตบันเทิงเริงรื่นทุกคืนวัน
เกษมสันต์แสนสุขสนุกนัก ฯ
--
๑. ต้นฉบับเป็น “ดอกผลแย้ตูมบานตระการตา” ↩
ตอนที่ ๑๒
/*75*/หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) เจ้ากรมพระอาลักษณ์ ฝ่ายพระราชวังบวรฯ แต่ง
๏ จะร่ำปางถึงขุนนางผู้ใหญ่หนึ่ง
สำราญซึ่งยศถาบรรดาศักดิ์
ปิ่นประชาจอมกรุงบำรุงรัก
ด้วยรู้จักวงศามาแต่แรก
ชื่อพระยามรกตยศศักดิ์ศรี
เชื้อผู้ดีติดแฝดแปดสาแหรก
มีอำนาจดังราชสีห์แทรก
ชนชาติแปลกหลายภาษามาฝากตัว
สถิตอยู่บุรีรัตนากร
แต่ถาวรสืบสายมาหลายชั่ว
ประชาชนยำเยงยอมเกรงตัว
มาพันพัวพึ่งพาบารมี
อันสมบัติพัสถานนั้นเหลือหลาย
มีมากมายมั่งคั่งดั่งเศรษฐี
ทั้งข้าไทบริบูรณ์พูนทวี
ออกอึงมี่ใช้สอยนับร้อยพัน
ทั้งวัวควายไร่นาและเรือกสวน
เหลือประมวลจะประมาณทุกสิ่งสรรพ์
บ้านช่องล้วนแต่ตึกพิลึกครัน
เป็นลดหลั่นหลายหลังหอนั่งนอก
ไว้สำหรับแขกไปใครมาหา
ถึงเวลาเมื่อไหร่จึงได้ออก
ต้องเก้าอี้ที่นั่งล้วนหนังฟอก
บนเพดานโคมรอกก็แขวนไว้
โคมระย้าแลระยับสลับสี
ยามราตรีเพลิงกระจ่างสว่างไสว
นาฬิกาติดเนื่องทุกเสาไป
แลวิไลน่าชมปู่พรมเทศ
ที่หลังบ้านแต่ล้วนสวนดอกไม้
หาปลูกไว้มีพร้อมหอมวิเศษ
ครั้นจวนรุ่งแสงศรีสุริเยศ
กลิ่นมาเลศหอมฟุ้งจรุงใจ
ที่กลางสวนมีสระประทุมมาศ
เดียรดาษดวงดอกออกไสว
ฝักแก่อ่อนซ้อนซับสลับไป
วารีใสแลทั่วเห็นตัวปลา
เมียสวยสวยสาวสาวราวสามสิบ
เนื้อดังทิพย์หล่อเล่ห์เสน่หา
เมียหลวงร่วมทุกข์สุขชื่อมุกดา
อีกภรรยาน้อยนางชื่อต่างกัน
/*76*/แต่มิได้มีบุตรและธิดา
อยู่นานช้าเหมือนเช่นจะเป็นหมัน
ครั้นนานมานางเพทายขยายครรภ์
แต่ท้องนั้นอ่อนนักสักสามเดือน
อันท่านผัวมัวอยู่ไม่รู้เหตุ
ด้วยมิได้สังเกตก็เลื่อนเปื้อน
เพราะเมียน้อยมากครันจึงฟั่นเฟือน
ใครจะเตือนบอกให้ก็ไม่มี ฯ
๏ แต่เมียหลวงล่วงรู้ดูสังเกต
เห็นผิดเนตรผิดหน้าและราศี
นางทราบชัดนิ่งไว้ไม่พาที
มิได้บอกสามีให้แจ้งใจ
ด้วยมีจิตริษยาคอยหาผิด
แต่นั่งคิดนอนตรองให้หมองไหม้
ด้วยสมบัติภัสดาจะตกไป
อยู่ที่ในนางเพทายจะหมายปอง
ด้วยตัวเราลูกเต้าก็เปล่าหมด
ให้สลดโทมนัสยิ่งขัดข้อง
ที่ไหนเล่าตัวเราจะได้ครอง
ทั้งเงินทองบ่าวทาสต้องขาดลอย
มันมีลูกจะลอยหน้าคว้าเอาหมด
เราก็อดไม่มีใครจะใช้สอย
จะข่มขี่เราเสียเหมือนเมียน้อย
เฝ้าสำออยอ้อยอิงชิงเอาทรัพย์
ผัวเราจะพะวงหลงสวาท
ใครไม่อาจยอยกต้องตกอับ
ถ้าหาบุญผัวไม่ใครจะนับ
ค่อยย่อยยับตรอมใจไปทุกวัน
ไหนไหนก็ได้เป็นเมียหลวง
คนทั้งปวงนับถือออกลือลั่น
ได้รับน้ำพระพิพัฒน์เป็นสัจธรรม์
ตัวของมันต้องถ่อมยอมยำเกรง
เหตุไรจะให้มันนั้นขึ้นหน้า
ถ้านิ่งช้าเลยละจะข่มเหง
ตรองหาผิดคิดได้อุบายเอง
เห็นเหมาะเหม็งดีเลิศประเสริฐนัก
แม้นสามีทราบเรื่องคงเคืองขุ่น
จะเฉียวฉุนโกรธขึ้งถึงแตกหัก
จะขับไล่จากถิ่นด้วยสิ้นรัก
เพราะมันมักขี้ขโมยต้องโบยตี
ตัวเราจะได้อยู่เชิดชูหน้า
ใครไม่กล้าทับถมทำข่มขี่
อันทรัพย์สินเงินทองของสามี
จะตกที่เราสิ้นกินสบาย
ครั้นตรองเห็นเช่นนี้มิได้ช้า
เอาแหวนเพชรราคานั้นมากหลาย
ไปซุกซ่อนใต้ที่นอนนางเพทาย
ทำแยบคายคดคิดสนิทดี
/*77*/แล้วไปบนหมอดูอยู่นอกบ้าน
แจ้งเหตุการณ์ให้เข้าใจไว้ถ้วนถี่
กลับมาบอกเล่าแสดงแห่งสามี
แหวนฉันนี้มีคนมาค้นลัก
วงที่คุณซื้อให้ฉันเมื่อวันตรุษ
ราคาสุดสูงแรงแจ้งประจักษ์
เพชรเม็ดนี้ดีเลิศประเสริฐนัก
ช่างหาญหักลักได้เอาไปเงียบ ฯ
๏ ส่วนสามีฟังคำเมียร่ำบอก
ให้ช้ำชอกเจ็บใจดังไม้เสียบ
ต้องชำระเอาผู้ร้ายเสียให้เรียบ
มันลามเลียบลอบลักล้วงเข้ามา
แม้นละไว้ใจย่ำกำเริบมาก
เฆี่ยนให้สิ้นคาปากจงนักหนา
คนเช่นนี้มิได้มีความเมตตา
จึงให้หาข้าไทที่ใช้ชิด
ทั้งเมียน้อยเรียกมาพร้อมหน้าหมด
จึงตั้งบทไล่เดาจะเอาผิด
ชำระไปไม่พิรุธก็สุดคิด
จะจงจิตเอาผู้ใดเห็นไม่ควร
เขาย่อมว่าของหายตะพายบาป
เพราะไม่ทราบว่าใครลักให้อักอ่วน
ต้องหาหมอมาทำตามกระบวน
ให้ถี่ถ้วนคงจะได้ผู้ร้ายนั้น ฯ
๏ คิดพลางทางสั่งกับคนใช้
จงเร่งไปเดี๋ยวนี้ขมีขมัน
หาหมอที่เคยทำได้สำคัญ
ซึ่งของหายใครนั้นลักเอาไป
คนใช้ได้รับคำที่ร่ำสั่ง
ไม่รอรั้งสืบทาหมอมาได้
ด้วยเคยทำมามากไม่ยากใจ
ก็พาตัวมาให้มิได้นาน
ท่านพระยาเห็นหมอหัวร่อร่า
ได้ดูหน้าผู้ร้ายที่ใจหาญ
จึงบอกหมอไปพลันเมื่อวันวาน
บังเกิดการของหายไม่ได้ตัว
จงทำให้เห็นประจักษ์ลงทักแท้
ผู้ใดแน่ลักแหวนมันแสนชั่ว
มาพากันเปื้อนไปได้หมองมัว
หมออย่ากลัวเกรงใจให้ได้จริง
ข้าชำระซักไซ้ไล่สอบสวน
ก็ถี่ถ้วนมากมายทั้งชายหญิง
ไม่ได้ตัวผู้ร้ายหายประวิง
จึงใช้ให้คนวิ่งหาหมอมา
๏ ส่วนว่าหมอรับคำผมทำได้
แต่ขอให้ยินยอมมาพร้อมหน้า
จะทำให้ได้แน่เห็นแก่ตา
ด้วยคาถาอันวิเศษทั้งเวทมนตร์
/*78*/เสกข้าวสารให้เคี้ยวประเดี่ยวนี้
ใครไม่ดีเคี้ยวแห้งเป็นแป้งป่น
ก็จะได้ผู้ร้ายไล่ให้จน
ไหนจะพ้นมือไปคงได้จริง ฯ
๏ ท่านพระยาฟังหมอไม่รอรั้ง
หามาทั้งบ่าวไพร่ทั้งชายหญิง
บรรดาที่ใช้ชิดคิดประวิง
ทั้งเมียมิ่งน้อยน้อยก็พลอยมา
หมอก็เสกข้าวสารใส่พานแจก
เคี้ยวให้แหลกเหมือนคำที่ร่ำว่า
ต่างคนเคี้ยวข้าวสารไม่มารยา
ล้วนเขฬาชุ่มอยู่ทุกผู้คน
ไม่มีใครพิรุธหมอสุดคิด
คอยจับผิดไม่ได้ให้อั้นอ้น
จึงยักทำอุปเท่ห์ด้วยเล่ห์กล
ให้ลูบกันหม้อดำทำต่อไป
ไม่ประจักษ์เท็จจริงสักสิ่งหนึ่ง
หมอรำพึงสุดถวิลสิ้นสงสัย
ขอทดลองอีกอย่างครูสั่งไว้
จะเสกไขให้ตั้งด้วยยังแคลง
แม้นผู้ใดตั้งไข่ไว้ไม่ล้ม
จะขู่ข่มเฝ้าตะคอกให้ออกแจ้ง
ทำสามครั้งแม้นไม่ได้หายระแวง
จึงจัดแจงเสกไข่ในทันที
แล้วส่งไข่ให้ตั้งทั่วทั้งหมด
ไม่ปรากฏใครตั้งติดอยู่กับที่
สิ้นความรู้เรียนมาในครานี้
หมอชุลีลากลับไปฉับพลัน ฯ
๏ ท่านพระยาพะวงคิดสงสัย
หรือหนูไหน่คาบแหวนไปแม่นมั่น
จึงถามไถ่เมียหลวงอย่าลวงกัน
ว่าแหวนนั้นเก็บไว้ที่ไหนนา
นางมุกดาว่าดิฉันได้เก็บไว้
เอาลงใส่หีบแน่นแค้นนักหนา
หนูหรือจะคาบไปไม่สงกา
ดิฉันหาจนจบไม่พบพาน ฯ
๏ ท่านพระยาฟังว่าก็พาซื่อ
ใครหนอตื้อด้านลักทำหักหาญ
หาหมอมาทำใหม่ให้ได้การ
ที่เชี่ยวชาญปราดเปรื่องเลื่องลือชา
จึงใช้บ่าวเที่ยวสืบถามตามชาวบ้าน
ไปพบพานหมอแขกแปลกภาษา
ได้เคยทำของหายมาหลายครา
บ่าวรีบพาตัวหมอจรลี
มาถึงบ้านท่านพระยาหาข้าไม่
พาขึ้นไปบนหอนอกบอกถ้วนถี่
ท่านพระยาเห็นหมอก็ยินดี
จึงพาทีถามทักแล้วซักไซ้
/*13*/ที่ของหายได้ผจญกี่หนละ
หมอตอบว่าเห็นจะจำไม่ได้
จึงซักว่าหมอทำประการใด
ผมทำให้งูกัดเห็นสัจจัง
จึงถามว่างูร้ายหรือไม่เล่า
หมอตอบว่างูเห่าจึงจะขลัง
แล้วซักไซ้มิกัดตายวายชีวัง
หมอบอกว่ากัดคลั่งมามากครัน
ข้าขอดูงูนี้มีฤทธิ์เดช
หมอว่างูมนตร์เวทวิเศษขยัน
ขอให้เรียกตัวมาพร้อมหน้ากัน
ก็จะรู้ผู้นั้นมันลักไป ฯ
๏ ท่านพระยาฟังหมอไม่รอรั้ง
หามาทั้งเมียน้อยและบ่าวไพร่
แขกก็ปล่อยงูพลันออกทันใด
งูนั้นไม่กัดใครแต่สักคน
หมอแขกแปลกจิตเห็นผิดท่า
สิ้นปัญญาเรียนไว้ให้อั้นอ้น
ประหลาดใจไม่เคยได้อับจน
ขอยักทำอีกหนให้ได้ตัว
เสกปูนให้อมอาคมขลัง
เห็นสัจจังแยบคายมิใช่ชั่ว
ถ้าผู้ร้ายลุกทะลึ่งน่าพึงกลัว
กายสั่นรัวดังผีสิงเห็นจริงจัง
คือผู้นั้นเป็นผู้ร้ายเคยได้แน่
ผมขอแก้ตัวใหม่เหมือนใจหวัง
ทีนี้ไม่ถูกต้องเป็นสองครั้ง
เหลือกำลังวิชาหมอต้องขอลา
ครั้นยักทำตำรับใหม่ก็ไม่แน่
พูดกันแซ่น้อยหรือช่างไม่กังขา
ชะรอยเป็นกลเขาเจ้ามารยา
หลงหลับตาให้หมอทำนั้นร่ำไป ฯ
๏ บ้างว่าเห็นเป็นเงาในกระจก
ไม่หยิบยกออกบ้างยังไฉน
ฤๅเขามีเวทมนตร์เข้าดลใจ
จึงมิได้เคลือบแคลงระแวงเลย
บ้างก็ว่าคุณพระยาเหมือนตาบอด
ไม่ส่ายสอดพิจารณานิจจาเอ๋ย
หรือตัวท่านนั้นไซร้ยังไม่เคย
ช่างงมเงยหลงกลคนสำคัญ
บ้างกระซิบว่าข้าดูรู้ง่ายง่าย
แม่เพทายมีท้องเป็นแม่นมั่น
ดูผิวพักตร์เผือดผาดประหลาดครัน
คงเกิดเหตุสักวันเป็นมั่นคง ฯ
๏ ส่วนคุณแม่มุกดาภรรยาหลวง
จึงทักท้วงขึ้นพลันท่านอย่าหลง
หาหมอทำร่ำไปไม่ได้ตรง
จะประสงค์อยากรู้หมอดูดี
/*80*/เขาเลื่องลือหมอกรวดอวดกันว่า
ยามสามตาสอบสวนดูถ้วนถี่
จะหามาก็ได้เป็นไรมี
จะให้ชี้ผู้ร้ายคงได้จริง ฯ
๏ ฝ่ายสามีฟังถ้อยก็พลอยว่า
เร่งไปหามาพลันเถิดท่านผู้หญิง
เพราะหลงเชื่อมิได้คิดจิตประวิง
ใช้บ่าววิ่งไปพลันนัดกันไว้
จึงบอกหมอใจทมิฬกินสินบน
แจ้งเหตุผลพามาหาข้าไม่
พอถึงบ้านท่านพระยาขึ้นบันได
นั่งที่ในหอกลางหว่างผู้คน
ท่านพระยากับคุณแม่แลเห็นหมอ
ไม่รั้งรอแจ้งความตามนุสนธิ์
ว่าผู้ร้ายลักแหวนมันแสนกล
ได้บวงบนหมอทำสิ้นตำรา
เจ้าจงพิเคราะห์ดูให้รู้แน่
สาวหรือแก่หญิงหรือชายให้เร่งว่า
อย่าเกรงใจทายตามร่ำเรียนมา
แม้นได้แหวนแล้วข้าจะรางวัล ฯ
๏ หมอแกล้งทำนิ่งนั่งตั้งสติ
โดยลัทธิรู้ไว้มิได้พรั่น
จึงทายว่าผู้หญิงผู้ดีนั้น
รูปพรรณไม่สูงต่ำเนินกำพร้า
ลักเอาไปซ่อนไว้ใต้ที่นอน
อยู่ข้างทิศอุดรแน่นักหนา
พิเคราะห์ดูรู้ตามยามสามตา
แม้นไม่จริงเหมือนว่าให้ทำโทษ ฯ
๏ ท่านพระยาฟังหมอก็ฉถงน
จึงให้ค้นหาทั่วตามตัวโปรด
ไปได้ที่นางเพทายให้พิโรธ
เหมือนหมอนั้นเป็นโจทก์จึงได้ตัว
จึงซักไซ้ไล่เลียงอย่าเบี่ยงบิด
นี่มึงคิดอย่างไรจึงได้ชั่ว
ช่างไม่มีน้ำจิตจะคิดกลัว
กูหลงมัวรักใครไว้ใจนัก
มึงคบคิดกับใครไยนั่งนิ่ง
จงให้การตามจริงแจ้งประจักษ์
ใครยุยงล่อลวงให้ล้วงลัก
อีใจยักษ์หน้ามนุษย์สุดจะเลี้ยง ฯ
๏ นางเพทายได้อายแก่ชายหญิง
ลงหมอบนิ่งก้มหน้าไม่กล้าเถียง
ด้วยเกรงท่านผู้หญิงใหญ่อยู่ใกล้เคียง
จึงบ่ายเบี่ยงให้การไปตามจริง
ซึ่งจะคบค้ากับใครให้ลักล้วง
ไม่ลามล่วงเกรงบุญคุณผู้หญิง
เป็นความสัจของข้าอย่าประวิง
มาพะพิงพึ่งบุญพระคุณล้น
/*81*/ข้ามิได้ทรยศจะคดคิด
กลัวความผิดติดต้องจะหมองหม่น
มาครั้งนี้อับอายเพียงวายชนม์
ทั่วผู้คนจะลือว่ามือไว ฯ
๏ ส่วนสามีได้ฟังยิ่งคั่งแค้น
ยังจะแค่นพูดสับปลับหารับไม่
แหวนนี้ซุกซ่อนอยู่ที่นอนใคร
จับแหวนได้จริงจังยังไม่รับ
ท่านผู้หญิงพลอยว่าไม่น่าเลี้ยง
จะเป็นเยี่ยงอย่างแยบแบบฉบับ
เมื่อลักแหวนไปซ่อนไว้หมายว่าลับ
ให้เขาจับตัวได้ว่าไม่อาย
สำคัญจิตคิดว่ามันนั้นซื่อแท้
กลับตอแหลล้วงลักช่างมักง่าย
คนเช่นนี้ชอบเฆี่ยนให้เจียนตาย
ทำให้ขายพักตราท่านสามี ฯ
๏ นางเพทายได้ฟังเหลือคั่งแค้น
เพราะเรื่องแหวนย้อนยอกออกฉาวมี่
จะเถียงไปไม่ขึ้นขืนพาที
ก็จะมีแต่ชั่วกลัวอาญา
จึงให้สัจปฏิญาณสาบานให้
ถ้าลักไปช่อนเว้นเหมือนเช่นว่า
จงขอให้อารักษ์มีศักดา
ผลาญชีวาอย่าให้รอดตลอดวัน ฯ
๏ ส่วนสามีฟังถ้อยน้อยหรือนี่
นางตัวดีคิดคดสบถขยัน
ใครจะเชื่อถ้อยคำที่รำพัน
อย่าเสกสรรผันแปรมาแก้ตัว
อีผู้ร้ายใจแข็งเสียแรงรัก
ไม่รู้จักคุณกูผู้เป็นผัว
มิได้มียำเยงคิดเกรงกลัว
ต้องไสหัวมึงไปไม่เลี้ยงเลย ฯ
๏ นางเพทายฟังถ้อยยิ่งสร้อยเศร้า
จึงก้มเกล้าวอนว่านิจจาเอ๋ย
ซึ่งมือไวแต่ไรเมียไม่เคย
ได้เสบยเพราะพระคุณการุณย์รัก
เมียนี้หรือจะกล้ามาทำชั่ว
พ่อทูนหัวตรองการอย่าหาญหัก
ตั้งแต่เลี้ยงเมียมาก็ช้านัก
ฤๅประจักษ์สิ่งชั่วมาพัวพัน
พ่อจงใคร่ครวญใจเสียให้รอบ
จะผิดชอบพ่อคุณด่วนหุนหัน
แม้นเมียผิดควรโกรธทำโทษทัณฑ์
เฆี่ยนให้สันยับย่อยให้น้อยใจ ฯ
๏ ส่วนสามีฟังคำซ้ำโมโห
กูไม่โง่ดอกหนาอย่าปราศรัย
ยิ่งพิโรธโกรธขึ้นดังฟืนไฟ
ฉวยได้ไม้เฆี่ยนยับแล้วขับจร ฯ
/*82*/๏ นางเพทายได้อายเป็นที่ยิ่ง
จึงวอนวิงขอโทษได้โปรดก่อน
เมียนี้ไร้มารดาและบิดร
ไม่รู้ที่จะซอกซอนไปแห่งใด
ทั้งไร้ญาติพันธุ์พงศ์และวงศา
จะผินหน้าไปพึ่งผู้ใดได้
แม้นไม่เลี้ยงจงฟาดฟันให้บรรลัย
ดีกว่าขับไล่ให้เวทนา
ว่าพลางนางเข้ากอดเอาตีนผัว
ทุ่มทอดตัวโหยให้พิไรว่า
พ่อมาตัดขาดเด็ดไม่เมตตา
ไหนชีวาเมียจะรอดคงวอดวาย
เจ้าประคุณทูนหัวของเมียเอ๋ย
ไม่ควรเลยขับเมียเสียง่ายง่าย
พ่อมิได้มีจิตคิดเสียดาย
นางฟูมฟายชลนาโศกาลัย ฯ
๏ ฝ่ายสามีโกรธใจดังใครยุ
ยิ่งเดือดดุด่าว่าไม่ปราศรัย
อีอุบาทว์ชาติชั่วตัวจัญไร
จงเร่งไปเดี๋ยวนี้อย่ารีรอ
ถ้าขืนอยู่กูจะเฆี่ยนให้เจียนม้วย
ใครจะช่วยมึงได้ไฉนหนอ
หลังจะลายปี้ป่นถึงต้นคอ
กูไม่ขอเลี้ยงดูอย่าอยู่ช้า ฯ
๏ นางเพทายเห็นผัวตัวยิ่งโกรธ
เฝ้าขอโทษงจ้องอนเหลือวอนว่า
เห็นสามีมิได้เวทนา
ก็รีบมาสู่ห้องเก็บของพลัน
ผ้านุ่งห่มเครื่องแป้งเคยแต่งตก
หวีกระจกเก็บเตียนจนเชี่ยนขัน
ใส่กระทายจนสิ้นทุกสิ่งอัน
นางผายผันจากห้องหมองกมล
ออกจากบ้านปานชีวิตจะปลิดปลด
แสนสลดหฤทัยให้อั้นอ้น
เดินเหลียวหลังแลดูที่อยู่ตน
ยิ่งทุกข์ทนแสนอาลัยไม่วายคิด
ได้เคยอยู่เป็นสุขทุกเช้าค่ำ
โอ้เคราะห์กรรมอยู่ดีดีก็มีผิด
เพราะเมียหลวงเจ้ากรรมมันทำพิษ
เฝ้าคอยริษยาไม่ปรานี
ด้วยตัวเรามีท้องคอยปองร้าย
ทำแยบคายลึกล้นให้ป่นปี้
กลัวสมบัติวัตถาของสามี
จะตกที่เรานั้นเป็นมั่นคง
ด้วยตัวมันไร้บุตรสุดสิ้นคิด
แกล้งหยิบผิดเอาได้ดังประสงค์
ผัวเราเขลาปัญญาพางวยงง
จึงได้ลงโทษเมียน่าเสียใจ
/*83*/นางสะอื้นยืนเช็ดชลเนตร
ยิ่งเทวษครวญคร่ำเฝ้าร่ำไห้
ไม่รู้ที่จะเดาด้นไปหนใด
ค่อยแข็งใจเยื้องย่างตามทางจร ฯ
๏ มาถึงบ้านยายตาริมอาววส
อนงค์นาฏหยุดนั่งกำลังอ่อน
ครั้นสายัณห์สิ้นแสงทินกร
ยิ่งทุกข์ร้อนไม่รู้ที่จะลีลา
จำจะพักอาศัยอยู่บ้านนี้
จึงจรลีย่างขึ้นบนเคหา
แล้วยกมือกราบไหว้สองยายตา
แจ้งกิจจาตามจริงทุกสิ่งอัน
หลานขออาศัยอยู่เอ็นดูด้วย
เหมือนชูช่วยชีวีกับดีฉัน
ด้วยไร้ญาติได้ยากลำบากครัน
ไม่รู้ที่ผินผันไปพึ่งใคร ฯ
๏ ส่วนว่าตาพลอยหุงยายลูกปัด
ฟังรหัสเล่าแจ้งแถลงไข
แกมีจิตเวทนาแล้วว่าไป
ไม่เป็นไรดอกหนาตาจะเลี้ยง
ถึงผัวเจ้าเขาตามมาต่อว่า
ไม่กลัวบุญพระยาดอกจะออกเถียง
มิได้ส่งตัวไปอยู่เป็นคู่เคียง
ด้วยอย่างเยี่ยงกฎประกาศว่าขาดกัน
ตาเคยเป็นตุลาการชำนาญนัก
ด้วยรู้จักกฎหมายแยบคายขยัน
รู้ครบจบมาตราสารพัน
มิได้พรั่นย่อท้อต่อผู้ใด
แต่ก่อนนั้นของกำนัลมาสอสอ
เขามาขอถ้อยคำแนะนำให้
ประเดี๋ยวนี้แก่ตัวกลัวบาปไป
จึงมิได้ชำระความตามคดี ฯ
๏ ยายลูกปัดจึงว่าน่าสงสาร
มาเกิดการซ้อนกลจนป่นปี้
ท่านพระยาหลงกลคนอัปรีย์
ช่างทุบตีหลานรักแทบดักดาน
นี่หากว่ามาเสียพ้นคนชาติชั่ว
ยุแยงผัวให้เจ้าพรากจากสถาน
นี่เป็นบุญรอดไปไม่วายปราณ
ต้องทรมานยากแค้นแสนทวี
ธรรมดาเมียน้อยกับเมียหลวง
ย่อมหึงหวงซึ้งเคียดคอยเสียดสี
ปองหยิบผิดริษยากันตาปี
สำคัญที่ผัวตนเป็นคนกลาง
แม้นรักใครลำเอียงไม่เที่ยงแท้
คอยยุแหย่หยิบผิดคิดต่างต่าง
เหมือนตัวหลานดูเถิดต้องเริศร้าง
ก็เพราะนางเมียหลวงเขาหวงทรัพย์
/*84*/ฝ่ายผัวเจ้าเขาไม่ตรองให้ถ่องแท้
เชื่อแต่แม่เมียหลวงมันสับปลับ
ช่างเฆี่ยนเอาเป็นริ้วรอยออกย่อยยับ
แล้วมิหนำซ้ำขับให้อับอาย ฯ
๏ นางฟังคำยายว่าน้ำตาตก
ให้แค้นอกคิดขึ้นมาน่าใจหาย
แล้วจึงตอบวาจากับตายาย
ฉันเคราะห์ร้ายถึงได้เป็นถึงเช่นนี้
ด้วยพระเสาร์เข้าเสวยอายุอยู่
หมอเขาดูว่าจะพรากไปจากที่
พูดพลางนางแค้นใจให้โศกี
ดังชีวีจะวินาศลงขาดรอน
แล้วแข็งจิตคิดห้ามความโศกเศร้า
กรรมของเราได้สร้างแต่ปางก่อน
จึงพลัดพรากจากสุขได้ทุกข์ร้อน
ต้องเร่ร่อนมาอาศัยยายกับตา
มีบุญคุณล้นเหลือช่วยเกื้อพักตร์
ให้สำนักยับยั้งยังเคหา
ตามแต่แกจะใช้ไม่มารยา
จะก้มหน้าช่วยทำนั้นร่ำไป
นางอยู่ด้วยยายตาหาความชอบ
ดูรอบคอบการเหย้าเอาใจใส่
ทั้งหุงข้าวต้้มแกงจัดแจงไว้
ถึงเวลายกให้ยายตากิน
เห็นสิ่งใดที่เรือนวางอยู่เกลื่อนกล่น
ก็หยิบยกให้พ้นเสียจนสิ้น
ทั้งเก็บกวาดดูแลแต่พื้นดิน
มิให้รกราคินที่ถิ่นเรือน
ไม่เลือกการหนักเบาทั้งข้าวน้ำ
อุตส่าห์ทำร่ำไปใครจะเหมือน
ไม่เกียจคร้านการกิจคิดแชเชือน
มิให้เตือนบ่นว่าทั้งตายาย
เป็นธุระปะปังกังวลอยู่
ระวังดูมิให้ตกเรี่ยเสียหาย
ปฏิบัติสองเฒ่าทุกเพลางาย
รู้ฝากกายจงรักภักดีมี
สองตายายรักใคร่เป็นที่สุด
เปรียบดังบุตรในไส้ไม่หน่ายหนี
ให้นิยมชมหลานการงานดี
ไม่เสียทีเลี้ยงไว้ชอบใจนัก ฯ
๏ ครั้นอยู่ถึงกำหนดถ้วนทศมาส
ให้หวั่นหวาดปั่นป่วนกระอ่วนกระอัก
ปวดอุทรเพียงแยกแตกทะลัก
แสนประดักประเดิดเกิดรำคาญ
จึงร้องเรียกยายตามาช่วยด้วย
หลานจะม้วยชีวังสิ้นสังขาร
ฉันเจ็บท้องเหลือทนพ้นประมาณ
อย่านิ่งนานมาช่วยด้วยเถิดรา ฯ
/*85*/๏ ส่วนว่ายายได้ฟังเรียกดังนั้น
ก็ผลุนผลันรีบเร้าเข้าไปหา
จึงร้องบอกไปพลันกับท่านตา
รับหมอตำแยมาอย่าช้าเลย
ส่วนท่านตาได้ฟังไม่นั่งนิ่ง
ลุกขึ้นวิ่งเร็วไปมิได้เฉย
คิดสงสารหลานนั้นมันมันไม่เคย
นิจจาเอ๋ยเจ็บท้องร้องครางรน
ไปพบหมอตำแยแก่ชรา
ก็พามาเร็วรัดไม่ขัดสน
ถึงเคหาขึ้นขึ้นบันไดบัดเดี๋ยวดล
แล้วรีบร้นเข้าในห้องประคองครรภ์
เห็นลูกด่ำขัดขวางอยู่ข้างขวา
ฝืนขึ้นมาคัดขื่อจนมือสั่น
หมอตำแยแก้ไขอยู่หลายวัน
เป็นสิ้นปัญญาหมอให้ท้อใจ
ตาถามว่านี่แน่หนอหมอตำแย
ฤๅเหลือแก้บอกข้าได้หาใหม่
อย่านิ่งช้าบอกมาให้ไวไว
สักเมื่อไรจึงจะออกบอกให้รู้
ยายหมอเฒ่าว่าข้าเจ้ารับไม่ได้
จงหาใหม่เถิดหนาอย่าช้าอยู่
ข้าก็สิ้นปัญญาตำราครู
เห็นจะสู้ไม่ได้จนใจละ
ตาพลอยหุงว่าไปยายลูกปัด
เงินเราจัดบนเขาเอาเถิดหนะ
ขอให้ออกสำเร็จเสร็จธุระ
ยายเห็นจะอย่างไรให้ว่ามา
ยายเมียว่าจะเสียสักสี่สิบ
คงจะหยิบยกให้มิได้ว่า
อย่าให้หลานข้าตายวายชีวา
จงไปหาหมอใหม่ได้ช่วยกัน
ตาจึงลงเรือนไปมิได้ช้า
เที่ยวถามหาหมอตำแยรู้แปรผัน
ไปพบหมอน้ำมนต์คนสำคัญ
สะเดาะมามากครันไม่อันตราย
รีบนำพามาเรือนไม่เชือนช้า
บอกยายว่าได้หมอสะเดาะเหมาะใจหมาย
ประเดี๋ยวนี้จะคลอดไม่วอดวาย
เร็วเถิดยายตักน้ำใส่ขันมา
หมอเสกทำน้ำสะเดาะส่งให้กิน
ลูกอ่อนดิ้นยักเยื้องอยู่เบื้องขวา
มิใคร่คลอดจากครรภ์ของมารดา
เวทนาร้องร่ำเหลือกำลัง
พวกชาวบ้านพากันมาเยี่ยมหล่อน
ออกสลอนชุลมุนเข้าหนุนหลัง
บ้างปลอบว่าแม่จำอย่าร้องดัง
อายเขามั่งคนได้ยินจะนินทา
/*86*/จวนคลอดบุตรสุดปวดให้รวดร้าว
ตึงหัวเหน่าเหน็ดเหนื่อยเมื่อยนักหนา
แสงหิ่งห้อยพรอยพรายในสายตา
ร้องเรียกหายายช่วยฉันด้วยซิ
ส่วนตายายวุ่นไขว่จนใจนัก
เห็นหลานรักร้องดิ้นสิ้นสติ
เดชะครูหมอขอให้ประสิทธิ
จะบูชามะลิพวงมาลัย ฯ
๏ กุมารนั้นฤกษ์งามจวนยามปลอด
หมอเข้าสอดกอดกลมเข้าข่มไว้
ถึงกำหนดทศมาสไม่คลาดไป
แสงอุทัยส่องดั้นเป็นวันครู
กุมารดิ้นยักเยื้องลงเบื้องต่ำ
พอลมกรรมชวาตพัดอู้อู้
ก็เคลื่อนคลอดจากครรภ์ไม่ทันรู้
ยายตามามองดูว่าผู้ชาย
บ้างคั้นส้มมะขามต้มน้ำเดือด
ให้มารดากินแก้เลือดก็เหือดหาย
กุมารร้องแว้แว้อยู่วุ่นวาย
หมอตำแยตัดสายสะดือพลัน
ให้มารดรนอนไฟไม่ไข้เจ็บ
ครั้นจะเก็บกล่าวไปก็ไม่ขัน
ว่าแต่ย่อพอเห็นเป็นสำคัญ
กุมารนั้นก็ค่อยวัฒนา
งามรูปทรงแลวิไลละไมละม่อม
ช่างพริ้งพร้อมน่ารักเป็นนักหนา
ดูผิวพรรณผ่องผาดสะอาดตา
ด้วยวงศาว่านเครือเชื้อผู้ดี
ทั้งตายายรักใคร่จะให้ชื่อ
จึงหารือปรองดองกันสองศรี
ตาว่าไปหาพระสุธรรมจารี
อยู่ที่วัดคีรีรัตนาราม
เป็นราชาคณะรู้โหราศาสตร์
ท่านเปรื่องปราดเข้าใจจะได้ถาม
ขอให้ท่านขนานชื่อให้ลือนาม
หลานจะได้มีความเจริญไป
ปรึกษากันเห็นควรถูกถ้วนถี่
จดเดือนปีคืนวันนั้นไปให้
หาหมากพลูใส่พานลงทันใด
ก็คลาไคลสู่วัดบัดเดี๋ยวดล
ขึ้นบันไดเข้ากุฏิมิได้ช้า
ก็วันทาเล่าแจ้งแห่งนุสนธิ์
บรรยายถ้วนถี่ที่กังวล
ตั้งแต่จนปลายให้ท่านฟัง ฯ
๏ พระสุธรรมจารีผู้ปรีช์ปราชญ์
ฟังพจนารถถ่องแท้มาแต่หลัง
ท่านจึงออกวาจาเป็นน่าชัง
ย่อมเป็นอนิจจังสิ้นทั้งนั้น
/*87*/ประสกมาหาข้าเวลานี้
ธุระมีอย่างไรไฉนนั่น
จงบอกเล่าให้เราเข้าใจพลัน
แต่ชอบกันกับตามาช้านาน
ตาพลอยหุงว่ามุ่งมาหวังหารือ
จะขอชื่อเสียงไปให้แก่หลาน
ขอใต้เท้าเอื้อนโอษฐ์ได้โปรดปราน
จะขนานชื่อให้อย่างไรดี
พระราชาคณะใหญ่วัยวุฒิ
ยังวิมุตติสงสัยไล่ถ้วนถี่
อยากจะรู้วันคืนและเดือนปี
จงเร่งชี้ให้กระจ่างในทางความ
ตาหยิบกระดาษวันคืนยื่นถวาย
บรรยายแจ้งประจักษ์ไม่พักถาม
ท่านดูตำราสำหรับขนานนาม
ชื่อให้งามเพราะสุดบุษราคัม
เกิดวันพฤหัสบดีปีฉลู
พิเคราะห์ดูตามโฉลกไม่ตกต่ำ
ได้โยคเกณฑ์เป็นศรีมีประจำ
จะเลิศล้ำลือชากว่าตระกูล
แล้วอวยพรให้ยถาแก่ทารก
อย่าได้ตกต่ำลาภไม่สาบสูญ
ให้มั่งคั่งทั้งตาปีบริบูรณ์
จงเพิ่มพูนภิญโญมโหฬาร ฯ
๏ ตารับพรของหลานที่ท่านให้
แล้วลาไหว้กลับหลังยังสถาน
ค่อยถนอมกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงกุมาร
อยู่มานานอายุได้สิบเอ็ดปี
เฉลียวฉลาดแหลมหลักนั้นนักหนา
มีปัญญาล้ำเลิศประเสริฐศรี
ตาจึงกล่าวปราศรัยไปโดยดี
อันหลานนี้อยู่บ้านเล่นไม่เป็นการ
ทำไฉนจะได้รู้หนังสือบ้าง
ให้กระจ่างแจ้งจิตคิดเขียนอ่าน
ไปอยู่วัดหาครูผู้อาจารย์
ให้ชำนาญเจนจบครบวิชา
อยู่ที่บ้านเติบโตจะโง่เปล่า
ตัวของเจ้าจงตรองให้นักหนา
เป็นผู้ชายไม่รู้จักอักขรา
เขานินทาเย้ยเยาะไม่เหมาะใจ
มีวิชาหนังสือดีเหมือนมีทรัพย์
อยู่สำหรับติดกายไม่หายได้
มีเงินทองกองตั้งระวังระไว
ถ้าเผลอไปปี้ป่นคนค้นลัก ฯ
๏ หลานว่าตาจะให้หนูไปอยู่วัด
ฉันไม่ขัดยินยอมย่อมสมัคร
ท่านใจดีหรือร้ายเหมือนใจยักษ์
ตีฉันหนักไม่ปรานีต้องหนีมา
/*88*/ตาไปอยู่เพื่อนกันกับฉันด้วย
จะได้ช่วยงอนง้อขอโทษา
ท่านจะตีจะได้เกรงใจตา
ซึ่งฉันว่าเช่นนี้ดีหรือไร ฯ
๏ ฝ่ายตาได้ฟังหลานสงสารนัก
ช่างรู้จักพูดจาจะหาไหน
ตาจึงตอบหลานขวัญไปทันใด
ตาไปอยู่ไม่ได้จนใจนัก
ไม่มีใครอยู่เพื่อนแม่และยายเจ้า
ขโมยมันจะเข้ามาหาญหัก
มีข้าวของเล็กน้อยก็คอยลัก
พ่อหลานรักไปอยู่แต่ผู้เดียว
สองสามวันตานั้นจะไปเยี่ยม
จงเสงี่ยมสงวนกายอย่าไปเที่ยว
ถึงพวกศิษย์โห่ฉาวเล่นกราวเกรียว
อย่าได้เหลียวพลอยเล่นไม่เป็นการ
จงตั้งใจพากเพียรเรียนหนังสือ
ถ้าดึงดื้อถูกไม้เรียวเจียวนะหลาน
จงเกรงกลัวท่านครูผู้อาจารย์
จะใช้วานเล็กน้อยคอยระวัง
ครั้นวันครูว่าพ่อหนูไปอยู่วัด
จะได้หัดหาวิชาเหมือนตาสั่ง
จงลาไหว้ยายมารดาอย่ารอรั้ง
ให้ท่านทั้งสองช่วยอำนวยชัย ฯ
๏ ส่วนยายกับมารดาว่าพ่อหนู
จะไปอยู่วัดวาอัชฌาสัย
อย่าดึงดื้อถือตัวไม่กลัวใคร
จงตั้งใจฝากตนอย่าซนเลย
พ่อไปดีศรีสวัสดิ์กำจัดทุกข์
จงผาสุกสำราญเถิดหลานเอ๋ย
ว่าพลางทางภิรมย์เฝ้าชมเชย
แสนเสบยชื่นใจให้ยินดี ฯ
๏ ส่วนกุมารรับพรอ่อนสิโรตม์
ด้วยปราโมทย์ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
แล้วลงจากเคหาไม่ช้าที
จรลีตามตาแกพาไป
มาถึงวัดคีรีรัตน์ดังใจหวัง
ก็ขึ้นยังกุฎีที่อาศัย
พาหลานรักเยื้องย่องเข้าห้องใน
แล้วกราบไหว้ตามเคยไม่เลยละ ฯ
๏ พระสุธรรมจารีปรีชาหาญ
ผู้เชี่ยวชาญรู้ธรรมสมถะ
จึงทักทายปราศรัยไปไหนคะ
มีธุระสิ่งใดจึงได้มา
ตาพลอยหุงว่ามุ่งมาหาใต้เท้า
ด้วยจะเอาหลานมาไว้ให้ศึกษา
หวังจะได้พากเพียรเรียนวิชา
ท่านเมตตาโปรดด้วยช่วยเอ็นดู
/*89*/พระสุธรรมจารีผู้ปรีชา
จึงถามว่าคนนี้หรือปีฉลู
ขอชื่อไปจากฉันว่าวันครู
ถ้าแม้นอยู่วัดไปจะได้ดี
ดูรูปร่างลักษณะจะฉลาด
ย่อมส่อชาติเชื้อสายไม่หน่ายหนี
แล้วประกอบพร้อมกันวันเดือนปี
ไม่เสียทีดอกตาอย่าวิมุตติ
จึงพากุมารนั้นค่อยผันผาย
ไปถวายสมเด็จพระชินบุตร
ซึ่งเป็นสมภารใหญ่กว่าวัยวุฒิ
ท่านแสนสุดรักใคร่ไม่ราคี
ให้เข้านอกออกในใช้สนิท
ไว้วางจิตมิได้ห่างอยู่ข้างที่
รักกว่าศิษย์ทุกคนเป็นต้นกุฏี
ให้ดูแลถ้วนถี่ทุกอย่างไป
แล้วบวชบุษราคัมเป็นสามเณร
รู้ชัดเจนศีลสิบก็ถือได้
หมั่นรักษามิให้พลั้งระวังระไว
ท่านสอนให้สิ่งใดจำได้ดี
แล้วสั่งสอนเณรนั้นให้อ่านเขียน
เณรร่ำเรียนหนังสือไทยได้ถ้วนถี่
รู้จักอักษรสามตามวิธี
ทั้งพินทุ์เอกโทตรีจัตวา
เรียนรู้จินดามณีที่บังคับ
ราชาศัพท์เจนจบครบภาษา
แต่งโคลงฉันท์สารพันกลอนนานา
ไวปัญญาเรียนร่ำจนชำนาญ
ทั้งมคธบทบาทไม่คลาดแท้
รู้อรรถแปลเจนจัดออกฉาดฉาน
อีกคัมภีร์ไสยศาสตร์โหราจารย์
รู้คูณหารเลขลูกคิดไม่ติดเลย
อันการช่างหลายด้านชำนาญหมด
ก็ปรากฏสิ่งใดไม่นิ่งเฉย
สิ่งใดไม่สันทัดหัดจนเคย
ไม่งมเงยโง่เง่าแต่เยาว์มา
สมเด็จพระชินบุตรแสนสุดรัก
เสมือนจักษุท่านทั้งซ้ายขวา
ค่อยอยู่เย็นเป็นสุขทุกเวลา
ไม่คลาดคลาไกลองค์พระอาจารย์ ฯ
ตอนที่ ๑๓
/*90*/พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงนิพนธ์
๏ จะกล่าวเรื่องเมืองข้างต่างประเทศ
อาณาเขตแอนิมัลอันไพศาล
พื้นไผทใหญ่โตมโหฬาร
ไม่กันดารสารพัดสวัสดี
เมืองที่เป็นแกปิตัลอันเรืองรุ่ง
เรียกว่ากรุงยุนิคอนบุรีศรี
มีตึกรามงามตาเต็มธานี
บริบูรณ์พูนทวีทุกสิ่งอัน
ดูเกลื่อนกลุ้มด้วยประชุมประชาราษฎร์
มีอำนาจปกป้องครองเขตขัณฑ์
ร่วมประสงค์สมาคมนิยมกัน
คิดเลือกสรรเปรสิเดนท์เป็นจอมเมือง
เยเนอราลไลออนขจรยศ
เกียรติปรากฏทั่วเขตเดชกระเดื่อง
ผู้บำรุงกรุงไกรให้รุ่งเรือง
ไม่ผิดเคืองเจริญสุขทุกเวลา
มีคณะมินิสเตอร์เสนอศักดิ์
การเบาหนักตื้นลึกได้ศึกษา
แล้วตรองตริผ่อนผันด้วยปัญญา
พิทักษ์ธานีรัฐสวัสดี
พวกเซมเบอดิปุตีและเซเน็ต
มีพร้อมเสร็จครบถ้วนจำนวนที่
ชุมนุมกันพร้อมพรักสามัคคี
คิดบำรุงบุรีให้ไพบูลย์
๏ ยังมีคนพวกหนึ่งได้ทราบข่าว
เป็นเรื่องราวโภไคมไหศูรย์
ว่ารัตนากรเมืองเรืองจรูญ
ด้วยเป็นมูลแร่หลากมีมากนัก
แต่คนห่างต่างประเทศแล้วห้ามขาด
มิให้ตั้งอยู่ในราชอาณาจักร
เป็นการยากที่จะไปอาศัยพัก
จะชวนชักกันไปขุดสุดกันดาร
ต่างคนตริตรึกแล้วปรึกษา
จะคิดหาผลประโยชน์เป็นแก่นสาร
ทำฉันใดจึงจะเสร็จสำเร็จงาน
ประกอบการขุดทองปองกำไร
จะต้องขอคอนเวอนเมนต์เป็นที่พึ่ง
พวกเราจึงจะประสบประสงค์ได้
ปรึกษากันตกลงปลงฤทัย
ทำเรื่องราวไปให้มินิสเตอร์
/*91*/ผู้เป็นเสนาบดีมียโส1
ท่านหิโปปอตะมัสนามเสนอ
ได้ว่าการฝ่ายอาคริคัลเซอ
ให้เธอช่วยให้สมอารมณ์ปอง
ท่านหิโปปอตะมัสได้ทราบสาร
ดำริการดูไม่มีที่ขัดข้อง
เห็นเป็นคุณที่สุดการขุดทอง
คงเกิดกองประโยชน์ใหญ่ในธานี
จึงนำแจ้งที่ประชุมแคปิเน็ต
ปรึกษาเสร็จตริการแต่งสารศรี
ให้ราชทูตถือไปผูกไมตรี
ยังบุรีนามรัตนากร
คอมมานเดอบัฟฟาโลผู้องอาจ
ตั้งเป็นราชทูตถือสารอักษร
ของเปรสิเดนต์ผู้เป็นปิ่นนคร
ถึงภูธรเพชรรัตน์ขัตติยวงศ์
มินิสเตอร์ผู้ว่าการต่างประเทศ
ชื่อไทเกอร์ผู้วิเศษศักดิ์สูงส่ง
ก็จัดการพร้อมพรั่งดังจำนง
สำเร็จลงมิได้ช้าทิวาวาร
ดลเดือนโนเวมเบอที่สิบห้า
จึงนำพาราชทูตผู้ถือสาร
ไปลาท่านเปรสิเดนต์เป็นประธาน
จากสถานแกปิตัลมิทันช้า
พร้อมทั้งพวกออฟพิสเซอขึ้นรถไฟ
แล่นครรไลสิบชั่วโมงถึงเมืองท่า
ท่านแคเมลผู้เป็นใหญ่ในพารา
จัดนาวาน้อยส่งลงเรือรบ
มีปืนใหญ่ตั้งเรียงเคียงขนาน
ศัตรูทัศนาการสยอนสยบ
เครื่องยุทธนาการจัดไว้ครบ
ถึงจะพบปรปักษ์ไม่หนักใจ
มีทหารถือปืนยืนสะพรั่ง
ดูขึงขังรูปร่างช่างโตใหญ่
ต่างห้าวหาญอำมหิตฤทธิไกร
ล้วนว่องไวชำนาญการณรงค์
มีทั้งตอปิโดอันล้ำเลิศ
อาจระเบิดเรือใหญ่ให้เป็นผง
แม้นเรือใดสามารถทำอาจอง
ก็เห็นคงแตกยุ่ยกระจุยกระจาย
พอพวกทูตลงเรือกันพร้อมพรัก
ลูกเรือชักสมอพลันเรือผันผาย
ตั้งเข็มอีสต์เสาธ์อีสต์ไม่คลาดคลาย
เป็นที่หมายมรคาในสาคร
ต้องฝ่าคลื่นฝืนลมระดมพัด
ระลอกซัดเรือแรงแคลงขย่อน
หกทิวามาในชโลทร
ถึงนครพาลุกาท่าพักเรือ
/*52*/กัปตันให้พักจอดทอดกำปั่น
ด้วยหมายมั่นของอะไรใช้ขาดเหลือ
จะได้เที่ยวซื้อหามาจานเจือ
พอได้เกื้อกูลบ้างทางกันดาร
ฝ่ายพวกชาวนาวากะลาสี
ต่างยินดีทีได้ถึงซึ่งสถาน
ต้องทนมาในทะเลเวลานาน
เหลือรำคาญเห็นแต่ฟ้ากับวารี
จึงชวนกันจรดลขึ้นบนฝั่ง
เป็นหมู่หมู่พรูพรั่งตามวิถี
เที่ยวซื้อของนานาบรรดามี
ต่างปรีดีเกษมศานต์สำราญใจ ฯ1
--
๑. ยโส หมายถึง ยศ ↩

๒. คำทับศัพท์ภาษาอังกฤษในบทนี้ มีหลายคำ เช่น
แกปิตัล คือ capital คือ เมืองหลวง
เปรสิเดนต์ คือ president
ไลออน คือ lion
เชมเบอดิปุตี และ เซเน็ด คือ chamber deputy senate
ออฟฟิสเซอ คือ officer
คอนเวอนเมนต์ คือ government
ยูนิคอน คือ unicorn
เยเนอราล คือ general
มินิสเตอร์ คือ minister
คอมมานเดอ คือ commander
แคบิเน็ต คือ cabinet
อาคริคัลเชอ คือ agriculture ↩
ตอนที่ ๑๔
/*93*/นายอยู่ แต่ง
๏ จะกล่าวถึงองค์พระสุริยพันธุ์
แสนโศกศัลย์เศร้าหมองไม่ผ่องใส
ตั้งแต่นางแขกดำนำไปไว้
พระหน่อไทไม่เป็นสุขสักเวลา
ให้มีความเบื่อหน่ายไม่วายคิด
แต่จนจิตจำใจเสน่หา
คิดถึงพระบิตุรงค์องค์มารดา
ทั้งนุชาที่ต้องพลัดเที่ยวซัดเซ
แล้วคิดถึงมิสกอปเปอบุตรีศรี
กัปตันที่ต้องร้างไปห่างเห
ได้แนบชิดพิสมัยในเรือเมล์
เพียงสามเวลาพรากไปจากกัน
ต้องมาอยู่กับแขกดำกรรมใดหนอ
ช่างเกิดก่อวิปริตให้บิดผัน
ต้องพลัดพรากคนที่รักอย่างสำคัญ
มาพัวพันอยู่กับคนที่ตนชัง
เคยยลพักตร์ผิวเนื้อแลเหลือผ่อง
นวลละอองดังจันทร์เพ็งงามเปล่งปลั่ง
ต้องกลับเห็นหน้ายุ่งพะรุงพะรัง
ผิวเนื้อดังก้นหม้อมอซอดำ
เคยเห็นเนตรที่ดังสีน้ำเงินสด
ก็คลายหมดมิได้ชมที่คมขำ
ต้องมาเห็นตาโตโอ้ว่ากรรม
ใดหนอรำมาประชิดติดตามตน
เคยเชยชมฝีโอษฐ์สะอาดเอี่ยม
ดูบางเรี่ยมงามละม่อมไม่มอมหม่น
ก็กลายกลับลับตาต้องมายล
ฝีปากคนดำหนาไม่น่ามอง
เคยเห็นผมที่สลวยสวยทุกเส้น
กลับมาเห็นผมพริกหยุกหยิกหยอง
เคยฟังเสียงที่เสนาะไพเราะพร้อง
ก็กลับต้องฟังสำเนียงเหมือนเสียงกา
เคยชื่นใจด้วยน้ำอบดอกยัสมิน
กระหลบกลิ่นหอมรื่นชื่นนาสา
ก็กลับกลายต้องมาชมดมกายา
ที่หยาบช้าขื่นเขียวเหม็นเรี่ยวแรง
เคยรูปคลำชิดเชื้อที่เนื้อนุ่ม
ต้องมาขยุ้มเนื้อที่อย่างกระด้างแข็ง
เคยเสวยรสอุดมเครื่องต้มแกง
กลับพลิกแพลงมากินของหมองโสมม
/*94*/โอ้ป่านนี้เจ้ามิสกอปเปอ
จะฝันเพ้อทุกข์เท่าภูเขาถม
ไหนจะมีเวลาสุขารมณ์
คงระทมทุกข์ถึงพี่ทุกวี่วัน
หรือจะไปได้ผัวใหม่ก็ไม่รู้
พระครวญอยู่มิได้คลายวายกระสัน
ยิ่งตรึกตรองหมองในพระทัยครัน
ให้อัดอั้นอาวรณ์ร้อนรำคาญ
เดี๋ยวคิดถึงชนกชนนีบ้าง
เดี๋ยวคิดข้างอนุชาน่าสงสาร
คิดถึงพระวงศาข้าราชการ
คิดถึงเคยสนุกสนานแต่ก่อนมา
นิจจาเอ๋ยคราวนี้แสนคับแค้นอก
ต้องมาตกในมือนางต่างภาษา
ชาติแขกดำไม่น่าดูทั้งหูตา
อกเราครานี้เหมือนพระอภัยมณี
ที่นางผีเสื้อยักษ์ลักไปไว้
พระอภัยมีเงือกมาพาเธอหนี
พ้นอำนาจนางผีเสื้ออสุรี
เราจะขี่เงือกที่ไหนไม่มีตน
เรือเมล์จะอาศัยเขาไปเล่า
ตัวของเราสารพัดแสนขัดสน
ไม่มีเงินค่าโดยสารเป็นการจน
ต้องจำทนติดอยู่นี่สิ้นที่คิด
อกเอ๋ยใครจะเป็นเหมือนเช่นข้า
ต้องทรมาทารกรรมชอกช้ำจิต
อันตัวเราจะทำลายวายชีวิต
ศพสถิตอยู่นี่หรือมิตาย
พระคร่ำครวญป่วนปั่นกระสันเศร้า
ไม่บรรเทาทุกข์ซ้ำระส่ำระสาย
คิดข้างต้นวนมาหาข้างปลาย
มิได้วายวันโศกวิโยคใจ ฯ
๏ อยู่วันหนึ่งจึงพระสุริยพันธุ์
เสด็จผันสู่ท่าชลาไหล
พอประสบออฟพิสเซอพวกเรือไฟ
ทหารในแอบนิมัลนครา
มาเดินอยู่บนบกหกเจ็ดนาย
จึงทักทายไต่ถามตามภาษา
ว่าเรือรบนี้ไปข้างไหนมา
ออฟพิสเซอตอบวาจาว่าจะไป
ยังบุรีรัตนากรหนาเธอ
คอมมานเดอบัฟฟาโลเป็นทูตใหญ่
เชิญสารจากแอนิมัลพระเวียงชัย
เจริญไมตรีบุรีรัตนา ฯ
๏ พระสุริยพันธุ์เห็นทีจะหนีได้
ตรัสตอบออฟพิสเซอไปด้วยหรรษา
นี่แน่ท่านทั้งหลายได้เมตตา
ตัวของข้าขอโดยสารเรือท่านจร
/*95*/อันภาษาชาวบุรีธานีนั้น
ตัวของฉันรู้ประจักษ์ทั้งอักษร
ขอเป็นล่ามไปยังรัตนากร
อย่าตัดรอนจงมีปรานีเรา
ออฟพิสเซอคิดเห็นเป็นประโยชน์
เอาเรือโบตรับไปกลไฟเขา
แจ้งความต่อคอมมานเดอเป็นสำเนา
ว่าตัวเจ้าคนนี้ดีสุดใจ
จะโดยสารไปกับท่านราชทูต
เธอรู้พูดไถ่ถามเป็นล่ามได้
ราชทูตยินดีนี่กระไร
ตกลงยอมรับไปไม่ชิงชัง
แล้วจึงจัดห้องให้อยู่ในเรือ
กางเกงเสื้อจัดให้ใหม่เหมือนใจหวัง
เพราะเครื่องเก่าห่มนุ่งติดรุงรัง
ดูเกรอะกรังค่อนข้างครำดำมอซอ
ครั้นได้เวลาเรือออกจึงบอกให้
พลไพร่รีบร้อนถอนสมอ
ออกจากเมืองพาลุกาไม่รารอ
ตั้งเข็มต่อเมืองรัตนากร
แล่นมายี่สิบสองวันครั้นมาใกล้
เห็นทิวไม้ปากน้ำดำสลอน
ไม่รอรีบเข้าไปถึงชายดอน
ใกล้ปากน้ำพระนครเป็นกลางคืน
เวลาไม่ดึกนักสักทุ่มกว่า
หยุดนาวาทอดสมอรอที่ตื้น
อินยิเนียไม่ช้าราไฟฟืน
ทหารยืนเสากระโดงก็ลงมา
ทูตจึงให้ออฟพิสเซอทหารนั้น
กับพระสุริยพันธุ์ล่ามภาษา
ลงเรือโบตพร้อมกันมิทันข้า
ตึกรรเชียงไปยังท่าด่านวารี ฯ
๏ ครั้นนายด่านมองเขม้นเห็นเรือใหญ่
ใช้เรือไฟมาเมื่อค่ำย่ำสุริย์ศรี
ตกใจไม่รู้ว่ามาร้ายดี
ร้องอึงมี่ตาจ้องมุ่งมองดู
ไม่เห็นถนัดมืดมัวยืนตัวสั่น
เห็นแต่ควันกับโคมแดงแสงหรุบหรู่
บ้างกำมือให้เป็นช่องมองตามรู
ชาวด่านอยู่ข้างอึกอักนึกหนักใจ
พอเห็นเรือโบตมาที่ท่าด่าน
จึงร้องขานถามว่ามาแต่ไหน
ออฟพิสเซอจอดเรือเข้าทันใด
ก็ชวนกันขึ้นไปบนด่านพลัน
แล้วจึงสั่งให้ล่ามแจ้งความว่า
เป็นทูตมาแต่ประเทศขอบเขตขัณฑ์
นามบุรีมีแน่แอนิมัล
คุมกำปั่นเชิญอักษรรีบจรมา
/*96*/เจริญราชไมตรีดีดอกท่าน
ตาขุนด่านตอบยังคิดกังขา
เออเมืองแอนิมัลนั้นพารา
อยู่ไหนหนาบอกให้แจ้งตำแหน่งนาม
ออฟพิสเซอให้ล่ามบอกว่าไกลนัก
อย่าเฝ้าซักเฝ้าไซ้พิไรถาม
รีบเรียนเสนาบดีให้แจ้งความ
จะขอเฝ้าในสามทิวาวัน
ออฟพิสเซอกับล่ามแลทหาร
ลาขุนด่านกลับหลังยังกำปั่น
ส่วนขุนด่านร้อนใจใครจะทัน
พัลวันเรียกบ่าวไพรใส่กันนัว
ไม่ค่อยพร้อมกันได้อย่างไรหวา
มันหลบหน้าไปอยู่ไหนไม่เห็นหัว
กินแล้วเที่ยวหลีกเร้นไม่เห็นตัว
อ้ายชาติชั่วชอบแต่เฆี่ยนให้เจียนตาย
แต่พอพลบหลับเซาไม่เข้าเรื่อง
ตื่นยังเงื่องง่วงงุยทำอุ้ยอ้าย
ไม่ลุกไปรีบรัดจัดเรือพาย
เดี๋ยวหลังลายดอกเจ้าลิงยั่งนิ่งจุน
บ่าวตกใจตื่นตาหน้าไม่ล้าง
กระโดดผางจากบันไดเข้าใต้ถุน
ไขกุญแจแก้เรือชุลมุน
ช่วยกันรุนลงน้ำจอดทอดบันได
เตรียมพร้อมพายเครื่องเรือทั้งเสื่อหมอน
ขุนด่านร้อนใจเหลือจนเหื่อไหล
แต่งตัวแล้วไม่ช้าเร่งคลาไคล
ถึงเรือใหญ่โดดผางลงกลางลำ
ไม่ทันนั่งสั่งให้เคลื่อนเลื่อนนาวา
ออกจากท่าเร่งไพร่พายกระหน่ำ
เดือนก็มืดเต็มประดาท้องฟ้าคล้ำ
ช่วยกันจ้ำใหญ่มาในวารี ฯ
ตอนที่ ๑๕
/*97*/พระพฤฒาธิบดี (คง) แต่ง
๏ จะกล่าวถึงจอมบุรินทร์ปิ่นกษัตริย์
เพชรรัตน์ผู้บำรุงซึ่งกรุงศรี
เกษมสุขทุกทิวาและราตรี
สถิตที่ปรางค์มาศปราสาททอง
ในวันหนึ่งพระองค์ทรงไสยาสน์
ภาณุมาศลับคีรินทร์สิ้นแสงส่อง
นาฬิกาตีทุ่มพระกลุ้มตรอง
จะเข้าสองยามระงับไม่หลับเลย
พระตริตรึกนึกทั่วอาณาเขต
หลับพระเนตรนิ่งนิ่งพิงเขนย
แล้วกลับร้อนถอนฤทัยไม่เสบย
พระกรเกยว่ายพักตร์หนักอุรา
ทรงรำพึงราษฎรให้ผ่อนสุข
จะทำนุกบำรุงพระศาสนา
หวนคำนึงถึงบุตรีศรีโสภา
ชันษาควรที่มีคู่ครอง
ยิ่งทรงพระดำริไปฤทัยกลุ้ม
จนแปดทุ่มเภรีตีกึกก้อง
ไม่มีสุขไสยาสน์บนอาสน์ทอง
แต่ตรองตรองเข้าสามยามประโคม
พระพลิกกลับสับสนอยู่บนที่
ดังไฟจี้จุดกระพือให้ฮือโหม
ดูเหมือนใจลอยคว้างกลางโพยม
ค่อยค่อยโน้มหน่วงระงับพอหลับไป
เมื่อหลับลงทรงพระสุบินนิมิต
ว่าขึ้นสถิตถึงยอดภูเขาใหญ่
มีคนมาผลักพลันตกทันใด
หวั่นฤทัยสะดุ้งตื่นขึ้นทันที
แล้วท้าวเธอกลับผล็อยม่อยระงับ
ฝันว่าสัตว์ไล่ขับมาเร็วรี่
มันดุร้ายเหลือกำลังตั้งคลุกคลี
ดูกายีโตกว่าเสือเหลือประมาณ
มีสร้อยคอรุงรังตั้งกระโชก
มันร้องโฮกจะเข้ากัดประหัตประหาร
สะดุ้งฟื้นตื่นพลันไม่ทันนาน
จิตฟุ้งซ่านมิได้หลับระงับองค์
จนเวลานาฬิกาตีสิบทุ่ม
น้ำค้างชุ่มค่อยสบายคลายเคลิ้มหลง
เจริญพุทธานุสติตริตรองปลง
ก็หลับลงโดยสนิทพระนิทรา ฯ
/*98*/๏ จะกล่าวถึงขุนด่านชานปากน้ำ
จำถ้อยคำล่ามแปลแน่นักหนา
ราชทูตแอนิมัลนั้นเข้ามา
นำสาราทูลถวายเป็นไมตรี
เร่งบ่าวไพร่ให้จ้ำลงหนักหนัก
อีกสักพักก็จะถึงซึ่งกรุงศรี
อย่าให้ล่าเพราะว่าทวนวารี
พายให้ดีอย่าให้ล่มจะจมตาย
ในวันนั้นท้องฟ้าและอากาศ
มีเมฆมืดมัวประหลาดใจคอหาย
พยับฝนไม่เห็นทางแทบวางพาย
ลมก็ร้ายพัดฮือกระพือมา
น้ำก็เชี่ยวเหนี่ยวไหล่พายไม่ไหว
ขุนด่านย่อไปพ่อไปใกล้แล้วหนา
ที่บางคนโงกหงับพายหลับตา
พอสางสางสุริยามาถึงกรุง
บ้างบ่นว่าเกือบตายวายชีวาตม์
พายไม่ขาดเจ็บหลังมายังรุ่ง
เข้าจอดบ้านท่านผู้ใหญ่ข้าไทมุง
ขุนด่านผ้าคาดพุงเดินหลีกไป
พอเจ้าคุณออกมานั่งหน้าหอ
ขุนด่านรอยังหาเข้าไปไม่
เจ้าคุณถามความหัวเมืองเรื่องอะไร
เขาเรียนไปจนเสร็จสำเร็จความ
ขุนด่านคลานกราบก้มประนมไหว้
ก็กราบเรียนขึ้นไปไม่ทันถาม
เมื่อคืนนี้คะเนกาลประมาณยาม
ได้ทราบความทูตถือหนังสือมา
เจริญสารการราชไมตรี
มะรืนนี้จะขึ้นมาต่อตีห้า
โมงเย็นเป็นแน่นอนในวาจา
จงทราบใต้บาทาดังวาที
เจ้าพระยาประพาฬจึงซักไซ้
มาเรือไฟหรือเรือใบให้รู้ที่
อยู่เมืองไหนจงแถลงแจ้งคดี
อย่าอู้อี้จะต้องทูลมูลความ
นายด่านกราบเรียนพลันขึ้นทันใด
มาเรือไฟใหญ่นักได้ซักล่าม
เขาบอกแน่เมืองแอนิมัลนาม
ในข้อความแจ้งชัดคัดกราบเรียน
เจ้าพระยาประพาฬฟังสารแถลง
ก็จัดแจงเข้าวังสั่งเสมียน
จดถ้อยคำเสร็จสรรพพับแนบเนียน
ลงเรือขึ้นยังเฉนียนด้วยฉับไว
มีคนแคร่มั่นคงประจงหาม
ทนายตามเดินออกถนนใหญ่
ไม่รอราเร่งกันให้ครรไล
ก็เข้าในวังมาศาลาพลัน
/*99*/พร้อมขุนนางใหญ่น้อยมาคอยเฝ้า
เจ้าคุณเข้าผลัดผ้าจ้าละหวั่น
นุ่งสมปักชักชายคล้ายคล้ายกัน
เจ้าคุณนั้นนำหน้ามาพระโรง
คาดผ้ากราบทาบสมปักสมศักดิ์ยศ
มาพร้อมหมดพรั่งพรูดูโอโถง
พอมานั่งถึงที่ตีห้าโมง
เข้าพระโรงเตรียมเฝ้าเจ้าพารา ฯ
๏ ปางพระเจ้าเพชรรัตน์ขัตติเยศ
ลืมพระเนตรเหลือบชายทั้งซ้ายขวา
ประทมตื่นฟื้นองค์สรงพักตรา
พระวิญญาง่วงงุนขุ่นพระทัย
นักสนมบังคมประนมนิ้ว
พระฉุนกริ้วตวาดว่าไม่ปราศรัย
เสวยแล้วค่อยสบายคลายพระทัย
แต่งพระองค์ตรงไปออกขุนนาง
เสียงพระสูตรรูดกร่างกระจ่างโฉม
ชาวประโคมแตรฝรั่งนั่งมุขขวาง
มโหระทึกครึกครึ้นในพื้นปรางค์
พวกขุนนางกราบก้มบังคมคัล
พอเสด็จขึ้นพระแท่นคนแน่นหนา
คลานขึ้นมาหมอบเฝ้าเจ้าไอศวรรย์
เป็นลำดับไม่สับสนปะปนกัน
พระทรงธรรม์ตรัสถามความแผ่นดิน ฯ
๏ ฝ่ายเมืองคลังวังนาพวกข้าเฝ้า
ต่างน้อมเกล้าทูลองค์พระทรงศิลป์
เพราะพระเดชปกประชาไม่ราคิน
ชาวบุรินผาสุกทุกตำบล
เจ้าพระยาประพาฬรอขอเดชะ
กราบทูลพระนฤเบศรแจ้งเหตุผล
ว่าเรือไฟใหญ่นักใช้จักรกล
คะเนคนสามร้อยลอยเข้ามา
ทอดอยู่นอกชายดอนค่อนข้างใกล้
สังเกตได้ว่าเยื้องข้างเบื้องขวา
ให้เรือน้อยมาแถลงแจ้งกิจจา
ว่าเข้ามาหมายจะเฝ้าเจ้านคร
เป็นเรือทูตพูดทางราชไมตรี
จำเริญศรีศุภลักษณ์เป็นอักษร
มาแต่เมืองแอนิมัลเป็นการร้อน
จะขอเฝ้าภูธรในสามวัน ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงภพสบสมัย
รับสั่งให้รับเขาชาวกำปั่น
ราชทูตตามขนบให้ครบครัน
เลี้ยงดูกันเสร็จสั่งขึ้นข้างใน
พนักงานกรมท่าหมายมาสั่ง
เวรชาววังนำมาศาลาใหญ่
วางทั้งกลาโหมมหาดไทย
ก็หมายไปทุกเจ้าพนักงาน
/*100*/กำหนดวันเดือนยี่ขึ้นสี่ค่ำ
จงจดจำจะรับราชสาร
เวลาบ่ายอย่าให้ขาดราชการ
ไปที่ศาลต่างภาษาพร้อมหน้ากัน
พนักงานของใครก็ไปจัด
สารวัตรเข้มงวดเร่งกวดขัน
รับรายจ่ายไม่ได้ตัวติดพัวพัน
มาพร้อมกันถ้วนทุกพนักงาน1 ฯ
--
๑. เนื้อความต่อจากนี้ ตั้งแต่แขกเมืองเข้าเฝ้าพระเจ้าเพชรรัตน์จนทูลลา ต้นฉบับชำรุดขาดหายไป ↩
ตอนที่ ๑๖
/*101*/พระยาราชสัมภารากร (เลื่อน) แต่ง
๏ จะกล่าวถึงอาณาจักรสำนักราช
มีอำนาจกว้างใหญ่แผ่ไพศาล
เป็นแว่นแคว้นสุโขมโหฬาร
ชื่อบ่อคำประเทศฐานทิศอุดร
องค์บรมกษัตรามหาราช
ทรงพระนามธรรมชาติอดิศร
ครองมหานคเรศเดชขจร
นามนครสิงคีบุรีรมย์
มีคูค่ายป้อมกางวางระยะ
ไว้จังหวะหอเลวเชิงเทินถม
ทั้งทวารหลักอาถรรพ์กันอาคม
ในเวียงไว้ชมรมมีช่องลัก
ประตูเหลื่อมสองชั้นกันลูกปืน
จะได้ยืนต่อต้านเมื่อหาญหัก
ถนนเลี่ยนเตียนลาดสะอาดนัก
มีศาลเทพารักษ์ที่สี่แจง
เฉียงอีสานสร้างปราสาทราชสถิต
ประดับประดิษฐ์สอดสีมณีแสง
ฐานปัทม์อัฒจันทร์หิรัญแปง
ซุ้มทวารบานแบ่งกระหนกลาย
เสาผนังบังแลพระแกลมาศ
เพดานดาดดวงดาววิเชียรฉาย
ที่บัญชรสรรค์รูปมังกรกราย
สาหร่ายบ่ายหน้ารูปเหราคะนอง
ซุ้มบัญชรสุวรรณตั้งกระจังรับ
แวววามรับทวยมณีไม่มีหมอง
ช่อฟ้านาคเบือนดำเนินลำยอง
รูปหงส์ทองทำแทนปราลี
ที่รอบมุขชั้นตั้งบัลลังก์มาศ
เห็นประทุมปัทมราชจำรัสศรี
แก้วเก็จเพชรประดับประกอบปลี
ยอดมณีเนาวรัตน์ชัชวาล
มีหอคำสำหรับประชุมเฝ้า
โรงสนามนั้นเหล่าพวกขุนศาล
โรงช้างม้าโรงรัถหัตถการ
โรงทหารคลังเครื่องยุทธนา
มีคลังนอกคลังในไว้สำหรับ
ราชทรัพย์พนักงานการรักษา
โรงช่างทองห้องเครื่องมหาคชา
ทิมดาบโรงนาฬิกามีครบครัน
/*102*/ที่หน้าคุ้มเวียงแก้วแนววิถี
ไว้เป็นที่ประลองเหล่าพลขันธ์
หัดช้างม้าไว้ชำนาญชาญฉกรรจ์
ให้กล้ากลั่นอาวุธยุทธนา
พระจอมพงศ์ทรงธรรมทศพิธ
เผด็จกิจร้อนเย็นทุกเส้นหญ้า
เป็นที่ชื่นชมเหล่าชาวประชา
ท้าวพระยาแก่แคว้นแสนสำราญ
มีเมืองขึ้นกว่าร้อยทั้งน้อยใหญ่
ต่างมีใจปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
นำส่วยสาอากรบรรณาการ
ถวายพระภูบาลภารนคร
ท้าวมีมเหสีวิไลลักษณ์
ประไพพักตร์เพียงเทพอัปสร
นามพระนางชมพูนุทอันบวร
ปิ่นนิกรกำนัลกัลยา
มีพระราชบุตรีศรีสวัสดิ์
สองกษัตริย์แสนโสมนัสสา
ประทานนามตามวงศ์กษัตรา
สมญาวรนาฏนพคุณ
อรชรอ่อนองค์ดังวงวาด
ธิดาราชพึ่งจะจำเริญรุ่น
เป็นยอดหญิงพริ้งพร้อมละม่อมละมุน
พิเศษสุนทร์ทั่วทั้งสารพางค์
พระชนกชนนีเสน่หา
ดังดวงตาดวงใจมิได้ห่าง
พระตั้งที่พี่เลี้ยงไว้สองนาง
ชื่อคำผงทรงสำอางเอี่ยมอำไพ
คนหนึ่งชื่อคำก้อนฉะอ้อนโฉม
งามประโลมนวลละอองผุดผ่องใส
ถนอมเลี้ยงพระพี่เลี้ยงยอดยาใจ
อยู่แต่ในพระนิเวศเวียงคำ
พรั่งพร้อมพระสนมและท้าวนาง
ทั้งงานกลางเฒ่าแก่ผู้รับสั่ง
หลวงแม่เจ้าชาวโขลนอีกชาวคลัง
ท้าวแต่งตั้งไว้เต็มตามจำนวน
ฝ่ายหน้าท้าวพระยาเหนือสนาม
แสนล่ามจเรครบตำแหน่งถ้วน
มีช้างม้าเรือรถหมดทั้งมวล
เป็นที่ชวนใจประหลาดให้ขลาดกลัว
ที่หลังคุ้มขุดสระสวนผกา
ดวงมาลาบานกลิ่นประทิ่นกลั้ว
น้ำในสระใสกระจ่างระหว่างบัว
แลเห็นตัวปลาว่ายสายสินธุ์
มีกรงขังตั้งสัตว์จัตุบาท
กรวดทรายกราดเขามอก่อเป็นหมู่
ต้นไม้ดัดจัดตั้งริมฝั่งคู
น่าเอ็นดูของวิหคทั้งนกคอน
/*103*/นอกพระราชนิเวศเขตสถาน
เรือนรั้วบ้านเหลือนับสลับสลอน
มีโรงแถวแนวกาดไม่ขาดตอน
หาบเร่จรร้านรายบ้างขายชำ
คนซื้อจ่ายต่อเถียงกันเสียงแซ่
หนุ่มสาวแก่ไปมาออกคลาคล่ำ
บ่อนหมากแก้วป๊อกเล่นเป็นประจำ
ชาวบ่อคำแสนสนุกทุกทิวา
บริบูรณ์สมบัติพัสถาน
บ้างตัดกานซุงไม้ขายหนักหนา
ที่ปลูกสวนพรวนไถทำไร่นา
สร้างวัดวาอารามงามตระการ ฯ
๏ ในวันหนึ่งนฤบาลผู้ผ่านเผ้า
พระเจื่องเจ้าสิงคีศุลีสถาน1
ประทับแท่นแผ่นรัตน์ชัชวาล
พร้อมสนมพนักงานดาษดา
ทรงดำริจะใคร่สร้างมหาธาตุ
ในสุวรรณอาวาสเฉลิมหล้า
ไว้เป็นที่ประชุมชนบูชา
โดยราชศรัทธาพระทรงธรรม์
ดำริเสร็จพระเสด็จดำเนินนาด
ประทับอาสน์หอคำเกษมสันต์
พวกพระยาท้าวแสนแน่นอนันต์
บังคมคัลน้อมกายถวายพร
เวลานั้นว่างกิจนริศราช
ตรัสประภาษการกุศลสโมสร
วัดสุวรรณอารามงามนคร
ท่านแต่ก่อนสร้างทำมาชำรุด
โบสถ์พิหารการเปรียญปรักหัก
แกะจำหลักลวดลายก็ร่วงหลุด
พื้นผนังสกัดยาวล้วนร้าวทรุด
จะใคร่อุดหนุนสถาปนาไว้
แต่ก่อนขาดมหาธาตุยังไม่มี
เราจะสร้างพระเจดีย์ให้สูงใหญ่
ดำรัสสั่งนายช่างทหารใน
เจ้าจงไปเรียกฉล่า1มาทั้งมวล
เกณฑ์คนโฮงแก่แคว้นแสนเปลี่ยนผลัด
ตามพิกัดต่อบรรจบได้ครบถ้วน
ปันระยะกะฉลากขุดถากพวน
เป็นการด่วนเร่งอย่าให้ช้าที
/*104*/รับสั่งเสร็จพระเสด็จขึ้นปรางค์มาศ
ท้าวพระยากลากลาดออกจากที่
กรมวังรับสั่งหมายรายบาญชี
ตามที่มีพระราชบัญชาการ
สี่พระยาเหนือสนามทราบตามหมาย
จเรฮ่ายจองคัดพระบรรหาร
มากหลายเส้นเป็นแต่ใบตาลจาร
พนักงานล่ามแจกแยกกระทรวง
ได้คนถ้วนตามจำนวนเส้นอาญา
รีบนำมาส่งนายฉล่าหลวง
เริ่มขุดรากเริ่มแบ่งการทั้งปวง
ไม่รอหน่วงเสร็จการงานอาราม
ให้ก่อเจดีย์ใหญ่ไม้สิบสอง
หุ้มทองแดงปิดทองแลออกฮ่าม
ทองเหลืองหล่อลำใต้เรียงรายงาม
ฉัตรทองสามชั้นมีทั้งสี่แจง
รูปกุมภัณฑ์นั้นไว้ที่ใต้ฉัตร
ซุ้มจำรัสพุทธรูประยับแสง
วิหารใหญ่ไว้หน้านั้นทาแดง
ปิดทองแบ่งลวดชักจำหลักลาย
หลังคามุงไม้แม้นแผ่นกระเบื้อง
ทาดินเหลืองเลื่อมรับสุริยฉาย
ที่ข่ายปล่องช่องรูปอุรคกลาย
ระเบียงรายเรียงรอบเป็นขอบคัน
ประตูใหญ่ไว้ตรงบูรพา
มีศาลารายหอระฆังคั่น
แนวกำแพงแลงก่อประกอบกัน
ทั้งสามชั้นปลูกพฤกษาผกาเรียง
ชลาในนั้นปูศิลาลาด
เอี่ยมสะอาดปรับชิดสนิทเกลี้ยง
ข้างนอกเกลี่ยทรายกระทั่งหลังระเบียง
ต้นไม้เคียงคู่คู่แลดูงาม
แผ่นผาแกะกลอนโคลงร่ายลิลิต
ประดับติดตามระยะเสาละสาม
เรื่องชาดกยกต่อมีข้อความ
บัญญัติห้ามบาปนำให้ทำบุญ
การด้านใครสำเร็จไม่ดังค้าง
สั่งหมู่ฮ้างกวาดรักษาออกว้าวุ่น
การที่ค้างต่างเร่งกันชุลมุน
ทุกหมื่นขุนรีบร้อนไม่นอนใจ ฯ
--
๑. เมืองสิงคีนคร เทียบได้กับเมืองทางเหนือ สังเกตได้จากชื่อเมือง ภูมินาม และชื่อตำแหน่งข้าราชการเป็นอย่างทางล้านนา ↩

๒. ฉล่า ใช้ตามต้นฉบับ หมายถึง สล่า คือ ช่างฝีมือ ↩
ตอนที่ ๑๗
/*105*/พระพฤฒาธิบดี (คง) แต่ง
๏ กล่าวถึงจันทรพงศ์วงศ์กษัตริย์
แต่พรากพลัดเมืองมาอยู่อาศัย
กับพรานปลาผาสุกหฤทัย
สำนักในถิ่นป่ามาช้านาน
วันหนึ่งเข้าไสยาน้ำตาตก
พระตรมอกคิดถึงเขตนิเวศสถาน
จากชนกตกมาอยู่บ้านพราน
ร้อนรำคาญถึงชนนีกับพี่ยา
ป่านฉะนี้จะทวีเทวษถึง
ตั้งคะนึงครวญคอยละห้อยหา
รู้ว่าลูกพลัดพรากลำบากมา
จะโศกาครวญคร่ำร่ำพิไร
โอ้ว่ากรรมทำไว้ไฉนหนอ
มาพลัดพ่อแม่พี่เช่นนี้ได้
พระแสนโศกโศกช้ำระกำใจ
ไม่หลับใหลจนสางสว่างฟ้า
จึงตรัสเรียกพี่เลี้ยงมาเคียงใกล้
แล้วปราศรัยว่าน้องนึกจะปรึกษา
เราอาศัยอยู่บ้านนายพรานปลา
ก็เนิ่นช้ามิได้แจ้งตำแหน่งไป
ฟังข่าวสารมานานการก็หาย
จะดีร้ายพี่เห็นเป็นไฉน
เรารอเรือคอยเดินสารย่านก็ไกล
ควรเดินไพรไต่ถามหานามเมือง
สองพี่เลี้ยงฟังชอบตอบสนอง
พระว่าต้องสืบสาวได้ราวเรื่อง
ตูข้าพร้อมยอมไปมิให้เคือง
พระจงเปลื้องทุกข์เศร้าบรรเทาคลาย ฯ
๏ จันทรพงศ์เดินตรงเข้าเคหา
เห็นพรานปลาชุนแหเมียแก้ด้าย
พระจึงแจ้งเรื่องราวกล่าวภิปราย
ว่าข้าหมายจะมาลาท่านคลาไคล
แต่มาอยู่บ้านป่าก็ช้านาน
คิดรำคาญขุ่นข้องไม่ผ่องใส
ด้วยบิดรมารดาข้าอยู่ไกล
จะมีภัยหรืออยู่ดีก็มิรู้
นายพรานผัวว่าพ่อรออยู่ก่อน
เมียวิงวอนอย่าเพื่อคลาหนาพ่อหนู
สองผัวเมียโศกาน้ำตาพรู
นั่งบ่นอู้อี้พร่ำร่ำรำพัน
/*106*/จันทรพงศ์พลอยเศร้าแล้วกล่าวว่า
คงจะมาทดแทนเป็นแม่นมั่น
ต่างคนต่างอาลัยจะไกลกัน
พรานรำพันพร่ำว่าน้ำตากระเด็น
ถึงยามเสพย์โภชนากระยาหาร
ทั้งคาวหวานอุตส่าห์หาประสาเข็ญ
พ่อจะไปอดอยากให้ยากเย็น
จะจำเว้นว่างรสต้องอดโซ
ข้าวตูตากหมากยาจะหาให้
ทุ่งก็กว้างทางที่ไปไกลอักโข
จงไปดีอย่ามีภัยให้ไชโย
สมมโนโฉมงามทั้งสามไป
จันทรพงศ์กับพี่เลี้ยงทั้งสองศรี
ร้อนฤดีเศร้าหมองไม่ผ่องใส
น้ำตาคลอคลอตาด้วยอาลัย
พี่เลี้ยงสะพายย่ามใหญ่ครรไลตาม
แสนสมเพชเวทนาน้ำตาหลั่ง
ยืนรอรั้งโศกศัลย์กันทั้งสาม
นายพรานปลามาส่งพันเขตคาม
พระโฉมงามกับพี่เลี้ยงก็ลีลา
ยินเสียงนกระวังไพรพิไรก้อง
นกค้อนทองร้องรับจับพฤกษา
นกขุนแผนแปร้นศัพท์คับพนา
หางเสียงจ้าเสือขบร้องทบทวน
บอกพี่เลี้ยงว่าเสียงมันช่างชัด
ทั้งพระพายก็มาพัดพฤกษาหวน
สัมบัณฑิตจับยางร้องครางครวญ
พระรัญจวนเสียงนกตื่นตกใจ
ฟังเสียงค่างครางครอกมันหลอกหลอน
เห็นคนจรทำท่าเหมือนปราศรัย
จันทรพงศ์องค์สั่นหวั่นพระทัย
นี่อะไรครึกครอกมาหลอกเรา
สองพี่เลี้ยงพูดว่าอย่าหวาดหวั่น
มันพากันหากินตามถิ่นเขา
แล้วชวนกันข้ามเขินเนินลำเนา
มาปะเหล่าฝูงลิงวิ่งออกกราว
ที่ลูกเกาะกอดแม่ออกแซ่โผน
อ้ายทะโมนหลับตาอ้าปากหาว
เห็นคนเดินแกรกแกรกแยกเขี้ยวยาว
มือเหมือนกาวไต่ไม้เหมือนแผ่นดิน
เห็นชะนีเหนี่ยวไม้ให้โหนตัว
ร้องผัวผัวเยือกใจในไพรสิน
ทั้งสามวาบปลาบใจต่างได้ยิน
ไม่สุดสิ้นสำเนียงเสียงชะนี
ออกจากดงตรงมาหน้าผาเผิน
เลียบตามเนินแนวชะวากปากวิถี
พอสุริยงลงลับเหลี่ยมคีรี
พระชวนพี่เลี้ยงพักสำนักนอน
/*107*/เห็นเงื้อมผาดินเลี่ยนเตียนสะอาด
เอาผ้าลาดย่ามวางลงต่างหมอน
เสียงลองในแจดแจ้แซ่ดงดอน
ฝูงยุงริ้นบินว่อนวะวู่ตอม
พระพายชายพัดพาบุปผาชาติ
เกสรสาดรวยรินส่งกลิ่นหอม
พี่เลี้ยงว่าหน้านี้ดอกพะยอม
ลมโชยหวนชวนหอมกลิ่นผกา
แสงจันทรแจ่มกระจ่างน้ำค้างย้อย
ทั้งสามม่อยหลับไปในเงื้อมผา
จวนสว่างรางแสงพระสุริยา
สกุณาดุเหว่าร้องออกก้องดง
พระพลิกฟื้นตื่นลุกปลุกพี่เลี้ยง
ไก่ขันเสียงแจ้วในไพรระหง
แสงสุวรรณหิรัญรอบเป็นขอบวง
พระสุริยงเยี่ยมยอดยุคันธร
พี่เลี้ยงหยิบกระบอกไม้ไปตักน้ำ
ที่บ่อถ้ำเพิงผาหน้าสิงขร
มาล้างหน้าประสาจนเป็นคนจร
แล้วพักผ่อนกินข้าวตูพอชูใจ
ต่างชวนกันเลียบเดินตามเนินเขา
พอบังเงาพฤกษาป่าไศล
ล้วนไม้บงไม้รวกเป็นพวกไป
ตามเงื้อมไหล่ปากถ้ำลำโตโต
กระรอกโดดโลดพลิกกระดิกหาง
ตามหนทางวิ่งเต้นแล้วเผ่นโผ
เกาะกิ่งไม้ไต่วิ่งกิ่งตะโก
เอาหน้าโหม่สีหมอกกระรอกดง
พอตกทุ่งมุ่งมาตามป่ากว้าง
หลายหนทางวนเวียนจวนเจียนหลง
เห็นกระต่ายออกจากชะวากพง
แล้วมุดลงกินกัดระบัดใบ
พากันหลงเข้าในดงมะขามป้อม
ลูกงอมงอมตกดินกินไม่ไหว
ชิมแต่ผลสองผลต้นละใบ
ที่หิวใจหายเหนื่อยเดินเรื่อยมา
เห็นตะโกโตคล้ายกับไม้ดัด
ดั่งคนตัดงามดีเป็นทีท่า
บางต้นเฉาเหงาแสงพระสุริยา
ที่สาขาตายยืนออกดื่นไป
เห็นนกเขาเคล้าคู่แล้วคูเรียก
เสียงออกเพรียกขันกลุ้มตามพุ่มไผ่
ฝูงนกกรอกโผผินกินลูกไทร
มันตกใจตื่นว่อนบินร่อนร่า
เห็นไก่เลื่อนพาตัวเมียมาเขี่ยคุ้ย
กินลูกขุยไผ่ลั่นสนั่นจ้า
ต่างชมพลางมาในกลางแนวพนา
นกกระทาจับไม้เตี้ยขันเรี่ยทาง
/*108*/จะรำพันนกเนื้อก็เหลือว่า
สัตว์ในป่าที่ไม่เห็นก็หลายอย่าง
ได้ห้าวันดั้นมาในป่ายาง
มาเข้าทางแดนต่อชื่อบ่อคำ
ข้าวตูที่ในห่อก็พอหมด
กลัวจะอดเที่ยวขอพอเช้าค่ำ
ทนลำบากยากแค้นแสนระกำ
พี่เลี้ยงนำด้นมาสามราตรี
พอมาเข้าเขตแคว้นแดนเมืองหลวง
ค่อยสร่างทรวงคลายหมองทั้งน้องพี่
อันนามเมืองเพราะพริ้งชื่อสิงคี
ไม่มีที่สำนักรู้จักใคร
ครั้นจะเที่ยวต่อไปก็ไม่แจ้ง
จะเสียแรงไม่กระจ่างว่าทางไหน
จำจะพักชักเขาให้เข้าใจ
ที่จะไปวายุบถกำหนดทาง ฯ
๏ จะกลับกล่าวชาวบุรินสิ้นทั้งหลาย
เวลาบ่ายมาตำบลถนนขวาง1
เที่ยวจ่ายของตามตลาดออกกลาดทาง
เดินไม่ว่างผู้คนสับสนกัน
จันทรพงศ์กับพี่เลี้ยงเดินเรียงหน้า
เข้าพาราปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
กำแพงป้อมล้อมรอบเป็นขอบคัน
เดินปนกันมากับเหล่าชาวพารา
เห็นคนแก่ถือไม้เท้าก้าวหลีกเลี่ยง
พี่เลี้ยงเคียงถามไถ่ไม่กังขา
เขาบอกให้สิ้นแหนงแจ้งกิจจา
พากันมาตามทางเห็นว่างคน
พอถึงวัดใหญ่โตรโหฐาน
กำลังเขาทำงานกันเกลื่อนกล่น
ปถูกษากันว่าวัดนี้ทีชอบกล
จะเดินด้นไปอีกหนาล้าเต็มที
พลางชวนกันจรจรัลรีบผันผาย
เดินเข้าท้ายวัดพลันขมันขมี
อารามนั้นชื่อสุวรรณเจดีย์
เขาบอกซี้จำสำคัญได้มั่นคง
เราอาศัยสำนักพอพักผ่อน
แล้วจึงย้อนไต่ถามตามประสงค์
ให้ได้เรื่องเมืองวายุบถตรง
ถึงจะข้ามดอนดงเราคงไป
/*109*/สนทนากันพลางมากลางวัด
เดินเลี้ยวลัดถึงที่กุฎีใหญ่
ทั้งสามคนจรดลขึ้นบันได
ไม่เข้าในกำลังผอกพักนอกชาน
พระฉันคาวเสร็จสรรพสำรับยก
พวกประสกเจ้าเณรประเคนหวาน
ฉันน้ำชาอิ่มหนำแสนสำราญ
ทั้งสามคลานกราบก้มประนมมือ
พระสุวรรณศีลาจารย์สมภารเว้า
ประสกเจ้าสามนายไปไหนหือ
ผมมาหาขรัวพ่อแกอออือ
ธุระหรืออะไรว่าไปซี
ผมลงในนาวามาจากบ้าน
แสนกันดารฝ่าวนชลวิถี
เรือแตกฉวยขอนน้อยลอยวารี
ได้รอดชีวีถึงพึ่งพระคุณ
ท่านสมภารถามต่อว่าออเจ้า
มาสำเภาจะไปไหนจึงได้วุ่น
นี่หากได้ไม้เกาะจำเพาะบุญ
จะการุญเลี้ยงดูให้อยู่เย็น
แล้วซักถามนามวงศ์เผ่าพงศา
อยู่พาราหนใดว่าให้เห็น
เมื่อคราวนี้ยามเคราะห์จำเพาะเป็น
สิ้นเคราะห์เว้นว่างทุกข์สนุกสบาย
พี่เลี้ยงว่าข้านี้ชาววายุบถ
อุบายปดกลบเกลื่อนให้เงื่อนหาย
ข้าทั้งสองผู้พี่นี่น้องชาย
จันทรพงศ์สุดท้ายยังหนุ่มน้อย
ผมทั้งสามจงรักสมัครอยู่
โปรดเอ็นดูพร้อมใจให้ใช้สอย
ไม่เนรคุณซุกซนเป็นคนลอย
ต่างกล่าวถ้อยสารภาพแล้วกราบกราน
ฝ่ายเจ้าคุณสมภารอาจารย์คร่ำ
ได้ฟังคำล้ำลึกนึกสงสาร
วัดข้านี้ไม่มีซึ่งงานการ
พวกชาวบ้านส่งกัปปีย์เป็นนิรันดร์
ไปอยู่ห้องอำลาแล้วมาพลัน
จงอุส่าห์เป็นธุระเมื่อพระฉัน
ต่างรับคำอำลาแล้วมาพลัน
อยู่ด้วยกันกับท่านนมนานมา
หมั่นร่ำเรียนเขียนอ่านการต่างต่าง
ได้หลายอย่างจำสังเกตเพศภาษา
ปฏิบัติมิได้ขัดซึ่งอัชฌา
จนครูบารักสนิทใช้ชิดชม
ทั้งพระสงฆ์องค์ไหนจะใช้วาน
ร้องเรียกขานไม่รอขอรับผม
พระทั้งวัดรักใคร่ให้นิยม
ถูกอารมณ์ทายกประสกสีกา
/*110*/พอวันหนึ่งเที่ยวไถลไปไต่ถาม
วายุบถเมืองนามทางไหนขา
จะถามใครก็ไม่แจ้งแห่งกิจจา
ก็กลับมาสมภารรู้ว่าอยู่พลาง
ค่อยสืบคนเดินทางต่างประเทศ
ได้แจ้งเหตุเจ้าจงไปไม่ขัดขวาง
หมั่นลองฟังดูเขารู้ทาง
แม้นกระจ่างแจ้งการหลานจึงไป
จันทรพงศ์กับพี่เลี้ยงเคียงประณต
เธอรับพจน์กราบก้มประนมไหว้
ไม่บอกเล่าเอาตามอำเภอใจ
ขออภัยเจ้าประคุณกรุณา
ท่านวัดสุวรรณเจดีย์พาทีตอบ
การคิดชอบนี้ไซร้เราไม่ว่า
จันทรพงศ์ก็ระงับรับวาจา
อยู่กับอาจารย์ต่อรอรอไป ฯ
--
๑. ถนนขวาง ตัดในสมัยรัชกาลที่ ๕ เดิมคือคันดินที่เกิดจากการขุดคลองเชื่อมต่อคลองบางรักกับคลองถนนตรง จึ่งเรียกกันว่า ถนนขวาง ต่อมาได้มีการนำสีลมวิดน้ำมาติดตั้งที่คลองถนนขวางดูเด่นจึงเปลี่ยนชื่อเรียกเป็นถนนสีลมจนปัจจุบัน ↩
ตอนที่ ๑๘
/*111*/พระยาราชสัมภารากร (เลื่อน) แต่ง
๏ จะกล่าวถึงนายด้านทำการวัด
ต่างเร่งรัดกันนักหนาไม่ช้าได้
ก็สำเร็จเสร็จสรรพโดยฉับไว
อำมาตย์ใหญ่ไปเฝ้าเจ้านคร
เพื่อนจะได้กราบทูลมูลกิจ
พระบรมบพิตรอดิศร
เสด็จออกหอคำพร่ำนิกร
พระภูธรตรัสถามตามรายการ
ขุนมนตรีกราบทูลละอองบาท
ว่าอาวาสแล้วโดยพระบรรหาร
ทรงสดับเสนาปรีชาชาญ
นฤบาลสมถวิลดังจินดา
พระแช่มชื่นตื้นเต็มกมลราช
ที่เสร็จสร้างมหาธาตุเฉลิมหล้า
พระทรงดำริไตรตริตรา
จะสมโภชพระมหาธาตุเจดีย์
จึงเผยพระสีหนาทประภาษสั่ง
พระยาวังบอกหมายให้ถ้วนถี่
ในการบุญฉลองวัดจัดครั้งนี้
กำหนดมีมหรสพครบเจ็ดวัน
รับสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร
เข้ามหาปราสาทอันฉายฉัน
กรมวังส่งหมายรายหัวพัน
แจกทั่วกรมระดมกันให้ทันการ
บ้างเบิกไม้หวายคาขนมาคล่ำ
ปลูกพลับพลาปะรำปราบหน้าฉาน
โรงพักพระโรงฉลากโรงครัวทาน
โรงงานโขนละครมอญทะแย
โรงคาวหวานการเลี้ยงก็เพรียงพร้อม
มีกองล้อมรายเพิงหลังคาแคร่
ตั้งกองใหญ่ใกล้ประตูคอยดูแล
ทั้งแคว้นแก่หมู่ฮ้างวางเป็นตอน ฯ
๏ ปางพระปิ่นจักรพรรดิกษัตรา
ครั้นเวลาภาณุเยี่ยมเหสี่ยมสิงขร
เสด็จจากแท่นสุวรรณอันบวร
มหิศรสรงพักตร์ผิวประไพ
เข้าที่พระบังคนแล้วโสรจสรง
สำอางองค์นวลละอองผุดผ่องใส
เสร็จเสวยทรงเครื่องเรืองวิไล
พร้อมอนงค์นางในอเนกนันต์
/*112*/ทรงพระแสงกรายกรบวรนาถ
จากปรางค์มาศพรรณรายแล้วผายผัน
มาประทับแท่นท้องพระโรงคัล
ขุนนางเฝ้าทรงธรรม์ธิบดี
พนักงานกราบก้มบังคมทูล
นเรนทร์สูรย์ทรงทราบบทศรี
เครื่องฉลองพระอารามตามบาญชี
เตรียมไว้เสร็จโดยมีพระบัญชา
พระบรมนรินทร์ปิ่นประเทศ
พอสุริเยศเยื้องฉายบ่ายรัถา
พระเสด็จยุรยาตรคลาดคลา
ประทับเกยรจนาสุพรรณพราย
ราชยานประจำเรียงเคียงคอยรับ
กรมวังกำกับรักษาสาย
ตำรวจหน้าเป็นทิวเข้าริ้วราย
มากมายแบกดาบหิรัญคำ
ริ้วในหมู่กลองชุมมือกุมไม้
ฆ้องโหม่งฆ้องหึ่งใหญ่ตีไม่ส่ำ
คนเคียงฆ้องท่าแบกพร้าแวงประจำ
เดินหน้านำเรียงแถวแนวกระบวน
กลองเล็กตีรัววางในหว่างริ้ว
แลออกลิ่วสรรสรรพนับไม่ถ้วน
พระกลดลายมังกรกั้นตะวันทวน
พระจากเกยเวลาจวนให้รีบจร
กระบวนหลังหลามแลออกแออัด
กระบวนหน้าเรื่อยรัดไม่หยุดหย่อน
ถึงเทียบเกยวัดสุวรรณอันบวร
พระภูธรเสด็จจากราชยาน
เข้าในพระอุโบสถเกษมศรี
ประทับที่ราชอาสน์ประโคมขาน
ทรงจุดธูปเทียนเครื่องนมัสการ
ถวายไตรไทยทานหลายสิ่งมี
ฝ่ายภิกษุตุ๊เจ้าพระครูสงฆ์
ผลัดสบงครองไตรกลับนั่งที่
เจริญพระพุทธมนต์ตามบาลี
ไม่อู้อี้เอิกเสียงสำเนียงดัง
พระพุทธรูปที่ในอุโบสถ
มีกำหนดคลุมพัสตร์พบูตั้ง
สวดสามวันแล้วเปลื้องเครื่องคุมบัง
แลดูปลั่งเปล่งสีสุวรรณวาม
ภูวนาถยาตราเสด็จกลับ
มาประทับพลับพลาหน้าสนาม
การเล่นเงี้ยวลาวมอญฟ้อนพุกาม
โหมโรงตามภาษาตัวทั่วทั้งนั้น ฯ
๏ ละครม่านจับระบำรำโอนอ่อน
ทะแยมอญเสียงเอื่อยปี่พาทย์ลั่น
โขนลาวเล่นจับเรื่องท้าวหิรัญ
หมู่แคนขันเปารับคนขับลำ
/*113*/พวกลาวเฉียงสรรขับซอจับนก
เป็นเรื่องราวกล่าวยกที่ข้อขำ
เหล่ากลองเอวจุ้มจ๊ะกะเหรี่ยงรำ
ท่วงทีทำท่าทางไม่ขวางตา
ในล้อมวงตรงหน้าพระที่นั่ง
กลองใหญ่ตั้งเงี้ยวฟ้อนไม่เฟือนท่า
ถือไม้ทีโดดรำทำศักดา
ลูกคู่ฮาตามทำนองตีฆ้องชุม
อีกฟ้อนเชิงฟ้อนลาเป็นคู่คู่
กลองสะบัดชัยผู้ตีรัวกลุ้ม
หมู่ลูกกุยได้คู่ประจำคุม
ตะเลงรุมปี่พาทย์ตีให้ต่อยกัน ฯ
๏ พอเวลาสุริยาจะยอแสง
ต่างจุดแต่งโคมประทีปรีบจัดสรร
ระย้าแก้วฉัตรตะเกียงเทียนน้ำมัน
โคมรูปสัตว์หลายพันธุ์โคมดอกบัว
ทั้งแขวนตั้งหลังพนักกำแพงแก้ว
ที่รายแถวหลักปักก็มีทั่ว
ในลานวัดแลสว่างกระจ่างตัว
ไม่มีมัวแต่สักแห่งด้วยแสงไฟ
พระปิ่นปักนครามหาราช
ภูวนาถทรงจุดฝักแคใหญ่
แล่นตลอดลวดติดพุ่มดอกไม้
สว่างไสวไปทั่วในมณฑล
พนักงานก็จุดบอกไฟบอก
บอกไฟดอกบอกไฟดาววาวเวหน
หมักพบบอกไฟล้ออีกหลายกล
ทุกถนนคนดูเป็นหมู่มุง
บางที่ตั้งร้านรายนั่งขายของ
ห่มสีผ่องเกล้าผมมิให้ยุ่ง
บ้างพาบุตรหลานอุ้มกุมมือจูง
เห็นคนมุงหลีกลัดกลัวพลัดแพลง
พวกหัวไม้เฟดม่ำทำองอาจ
เอาผ้าคาดเดินก๋าอวดกล้าแข็ง
เหล่าเจ้าชู้ลดเลี้ยวเที่ยวมองแยง
ขาวม้าแดงคลุมหัวล้วนตัวดี
ราษฎรหญิงชายนั้นหลายหลาก
เป็นหมู่มากเที่ยวดูไม่สูสี
เข้าดูงานนั่งลุกไม่คลุกคลี
ที่นั่งมีต่างตั้งบ่าวนั่งล้อม
เหล่าคะนองจับงูมาครู่เดียว
ห่อเดินเลี้ยวปล่อยหยอกแล้วออกอ้อม
ที่เสื่อมใสศรัทธาก็มาพร้อม
ต่างนบน้อมมหาธาตุไม่ขาดคน
เวลาสองยามเสร็จเสด็จกลับ
ขึ้นประทับปรางค์สำราญการกุศล
พอรุ่งแจ้งแสงศรีสุริยน
มุขมนตรีมาบัญชาการ
/*114*/ให้ช่างทำตะเฆ่ล้อต่อประกอบ
ตัวไม้ขอบจำหลักเขียนลายประสาน
เป็นรูปนาคปากขบแผ่พังพาน
บนหลังฐานจัดตั้งบัลลังก์ลอย
รั้วตาข่ายหลายชั้นกันของตก
บุษบกยอดเฟืองมีเฟื่องห้อย
เครื่องครัวทานจัดเทียบไว้เรียบร้อย
ดอกไม้ข้อยช่อปักปลายกระจัง
เชือกพวนผูกสำหรับจะจับลาก
ใช้คนมากเกณฑ์เตรียมไว้พร้อมพรั่ง
ครัวทานเจ้าเหล่าขุนนางวางประดัง
ของแก่แคว้นแน่นตั้งลำดับตา
จัดเข้าริ้วรายเรียงเป็นหมู่หมู่
เหล่าคนดูคอยดูอยู่หนักหนา
พอตีสองโมงบ่ายได้เวลา
พระราชาสู่สรงทรงสุคนธ์
หอมตระหลบอบปรุงจรุงกลิ่น
ธิบดินทร์เสร็จทรงพระเครื่องต้น
แล้วตรัสชวนมเหสีนฤมล
จรดลไปประทับที่ครัวทาน
พร้อมทั้งพระธิดาคณานาฏ
ฝ่ายหน้าราชญาติเฝ้าอยู่ขนาน
จึงดำรัสตรัสสั่งพนักงาน
ลั่นฆ้องใหญ่ในการกำหนดจร
พระเสด็จดำเนินเดินนำหน้า
มเหสีธิดาดวงสมร
อีกทั้งเหล่าสาวสุรางค์นางนิกร
สโมสรโสมนัสด้วยศรัทธา
ภูวนาถนาดกรายพระกรฟ้อน
ฝูงบังอรรำร่ายทั้งซ้ายขวา
เหมือนหงส์คำบินนำคณาคลา
ชาวประชาชมแลจนลืมกาย
ท้าวพระยาพนักงานครัวทานหลวง
ค่อยเคลื่อนหน่วงฉุดตึงทั้งสองสาย
หมู่หลังหลามตามหลากมามากมาย
แม้เจ้านายถ้าเจ้าของต้องฟ้อนรำ
เครื่องแห่แต่งหลากหลากมากอย่างเล่น
ปี่พาทย์ต้องกลองไม่เว้นตีกระหน่ำ
ต่างประกวดอวดขันประชันทำ
ที่งามล้ำบ้างประหลาดหลายประการ
หมู่บอกไฟแห่หลังก็ยังมาก
เป็นรูปนาครูปนกหลายสถาน
บ้างตีกลองเอวใหญ่มีไม้คาน
สว่าประสานประสานเสียงรับกลับกระพือ
เดินกระบวนจวนถึงมหาธาตุ
คนเกลื่อนกลาดแซ่เสียงสำเนียงอื้อ
บ้างตื่นวิ่งชิงที่นั่งกันเฮฮือ
ตำรวจถือหวายห้ามเที่ยวปรามมา
/*115*/พระจอมเวียงเอียงอ่อนฟ้อนนำนาง
เหล่าสุรางค์รำชายเยื้องย้ายท่า
พอถึงวัดขึ้นประทับบนพลับพลา
ตรัสสั่งท้าวพระยาแลเจ้านาย
ให้ลากล้อครัวทานเข้าที่พัก
บ้างฉุดชักบ้างรำทำมากหลาย
พวกบอกไฟให้พาดร้านระบาย
มีสายชนวนล่ามตลอดดิน
ครั้นพร้อมเสร็จพระเสด็จยุรยาตร
สนมนาฏต่างตามเสด็จสิ้น
เข้าวิหารปานเทพอมรินทร์
พระภูมินทร์สถิตอาสน์อันอำไพ ฯ
๏ แต่พระราชบุตรีศรีสมร
บทจรเข้าไปหน้าเจดีย์ใหญ่
สองพี่เลี้ยงสาวสรรกำนัลใน
ตามเสด็จอรทัยจรจรัล
ครั้นถึงจึงทรงนมัสการ
ประทักษิณที่บนลานพนักกั้น
กับพี่เลี้ยงข้าหลวงทั้งปวงนั้น
พร้อมกันตามเสด็จพระธิดา ฯ
๏ ฝ่ายพระจันทรพงศ์กับพี่เลี้ยง
แต่จากเวียงมาสำนักคณะขวา
ค่อยสำราญด้วยสมภารเธอเมตตา
อยู่นานมาจนถึงวันฉลองวัด
เที่ยวเล็ดลอดดอดดูมหรสพ
พอแลพบพระธิดามหากษัตริย์
งามละม่อมพร้อมเพียงนารีรัตน์
ปฏิพัทธ์แหงนชะแง้แลตะลึง
จนนางลับเหลี่ยมเจดีย์ทวีรัก
สุดจะหักห้ามจิตยิ่งคิดถึง
แสร้งไปยืนอ่านลิลิตคิดคะนึง
ที่ติดตรึงไว้กับเสาเศร้าอารมณ์
พอเห็นนางเวียนวงมาตรงหน้า
ตาต่อตาแลพบประสบสม
ให้เสียวช่านร่านร้อนอุรากรม
ประหนึ่งคมศรแผลงแยงยิงกัน
นางชะงักพระจะทักก็ใช่ที่
แต่ทำทีลูบทรวงแสนกระสัน
นางยลพักตร์นึกรักพระทรงธรรม์
ให้ผูกพันพิศวาสไม่คลาดคลา
จึงชายเนตรตอบเนตรหน่อกษัตริย์
กรีดพระหัตถ์ชำเลืองลูบพระปรางขวา
แล้วรีบเดินเกินหมู่กำนัลมา
พอถึงหน้าพระพิหารด้านอุดร
พวกข้าหลวงสาวสรรค์กำนัลนาฏ
รีบตามราชธิดาดวงสมร
มิทันเหลียวซ้ายขวาพากันจร
เห็นบังอรเฟี้ยมเฝ้าพระชนนี ฯ
/*116*/๏ ฝ่ายบรมนรินทร์ปิ่นกษัตริย์
จึงดำรัสสั่งขุนมนตรีศรี
ให้จัดครัวทานถวายรายบาญชี
สังฆ์การีธรรมการลนลานมา
นิมนต์พระทุกคณะคณาสงฆ์
นุ่งสบงห่มกรวมสวมร่วมผ้า
ถือพัดโบกด้ำสั้นจรัลครา
สมภารพานั่งในใต้ปะรำ
พนักงานหยิบลานฉลากถวาย
ศิษย์วัดรายรับของออกคลาคล่ำ
ครั้นเสร็จการฉลองวัดที่จัดทำ
เจ้าบ่อคำเสด็จจากวัดสุวรรณ
พร้อมกระบวนนำตามออกหลามลิ่ว
เป็นแถวทิวเสียงต้องกลองสนั่น
มาถึงคุ้มล่วงซุ้มทวารพลัน
พระทรงธรรม์ขึ้นเกยอลงกรณ์
ประทับในปรางค์มาศปราสาทรัตน์
จอมกษัตริย์แสนเกษมสโมสร
แผ่พระราชกุศลสถาพร
แก่นิกรสัตว์ทั่วทั้งพสุธา ฯ
ตอนที่ ๑๙
/*117*/จ่าชำนาญทั่วด้าว (อยู่) แต่ง
๏ …..……………………………
…………………………………….1
ถึงตระกูลเลวทรามก็ตามที
เป็นสุดที่จะห้ามซึ่งความรัก
เห็นจะเป็นคู่สร้างไม่ห่างเหิน
จึงเผอิญดลใจให้สมัคร
แต่วันได้ไปพบประสบพักตร์
เหลือจะหักความสวาทไม่คลาดคลาย
เรารักใคร่ใจปลงที่ตรงหมอ
หมอจะพอพึงใจหรือไม่หมาย
เรารู้ชัดถนัดในน้ำใจชาย
หรือว่าอายอิดเอื้อนซ่อนเงื่อนงำ
สู้เสงี่ยมเจียมใจด้วยไร้ญาติ
จึงไม่อาจพูดตามเนื้อความขำ
ดูดูแยบดังจะเยื้อนแล้วเอื้อนอำ
เหมือนจะทำท่วงทีรีรีรอ
แต่ดูทีกิริยาเวลาปะ
เมื่อไหว้พระวัดสุวรรณคราวนั้นหนอ
จนได้โอกาสเหมาะจำเพาะพอ
ทำเป็นหมอมาได้ถึงในวัง
คงมีจิตปฏิพัทธ์กำหนัดแน่
เว้นไว้แต่ไม่เอื้อมอาจสวาทหวัง
จึงไม่กล้ากล่าวคำทำอำปลัง
คงเป็นดังฉะนี้แน่แท้ทีเดียว
พิเคราะห์ดูเหมือนจะรู้ระคายเค้า
ความที่เราหมายมั่นกระสันเสียว
มิตรจิตหรือไม่มิตรใจเจียว
น่าเฉลียวหรือจะแจ้งแห่งคดี
จะเป็นชนิดไหนก็ไม่รู้
พิเคราะห์ดูลักขณาและราศี
ก็ผ่องใสมิใช่ไพร่กระฎุมพี
น่าปรานีนักหนาอนาทร
โอ้จะคิดฉันใดไฉนหนอ
จะได้หมอมาชมสมสมร
ถนอมแอบแนบชิดสนิทนอน
ให้หายร้อนโรครักหนักฤทัย
/*118*/เกรงพระเดชจอมดิลกชนกนาถ
ทั้งพระราชชนนีจะมีไหน
คิดเกรงขามความกลัวนั้นทั่วไป
สู้ห้ามใจเหลือจะห้ามที่ความรัก
จะให้เห็นไม่งามห้ามไม่ได้
ก็เพราะใจพิศวาสมาดสมัคร
ก็สมจิตเจตนาหนักหนานัก
ได้เห็นพักตร์พบกันหลายวันมา
จะพูดกันก็ไม่ได้เหมือนใบ้เบื้อ
ลำบากเหลือจะลำบากมากนักหนา
ช่างข้องขัดอัดอั้นตันอุรา
ไม่เห็นท่าทางไหนจะได้ชม
โอ้อกเอ๋ยเวรกรรมทำไฉน
จึงจะได้เชยชิดสนิทสนม
สุดอุบายหมายรักจักภิรมย์
จะเกรียมกรมตรอมใจบรรลัยลาญ
ด้วยดวงจิตพิศวงจำนงรัก
แสนจะหักสุดจะห้ามความสมาน
ยิ่งรัญจวนครวญคร่ำเหลือรำคาญ
คะนึงนานหน่วงหนักรักรูปทรง
แต่ครุ่นครวญอยู่จนจวนเข้ายามสาม
ให้วาบหวามมิได้คลายวายประสงค์
ตะลึงลืมปลื้มอุระยุพยง
จิตพะวงเลยหลับระงับไป ฯ
๏ ฝ่ายจันทรพงศ์ดำรงศักดิ์
กำเริบรักครวญถึงมิตรพิสมัย
ไม่สมหวังดังที่รักหนักฤทัย
แต่เช้าไปเย็นมากว่าสิบวัน
ไม่อาจตรัสชี้แจงแถลงรัก
ไม่ประจักษ์ทุกข์ตรอมกับจอมขวัญ
ด้วยเป็นที่กีดขวางนางกำนัล
มากด้วยกันกลัวชื่อจะลือดัง
จึงปรึกษากติกาโรหิณี
ไฉนดีจึงจะสมอารมณ์หวัง
แต่เวียนมาเวียนไปเข้าในวัง
แทบจะตั้งเดือนเห็นไม่เป็นการ
กติกาว่าถ้าเป็นอยู่เช่นนี้
อีกสักปีก็เห็นไม่ได้สมาน
จงคิดลัดตัดข้อพอประมาณ
พระก็ชาญเชิงนักเลงแต่งเพลงยาว
จงเล้าโลมเนื้อเย็นให้เห็นรัก
ที่ตระหนักพระทรวงร้อนสะท้อนหนาว
ให้นางเห็นขัดเคืองในเรื่องราว
คงจะกล่าวตอบบ้างพอทางเดิน
พระทรงฟังชื่นชอบตอบสนอง
พี่ช่างตรองทวนตัดไม่ขัดเขิน
ฉันจะกล่าวกลอนหวังให้ฟังเพลิน
จะชวนเชิญให้ประกอบตอบสารา
/*119*/จึงทรงคิดคำกลอนสุนทรถ้อย
ให้เรียบร้อยตามมาดปรารถนา
ในราตรีทรงประดิษฐ์ไม่นิทรา
จนเวลารุ่งสางสว่างวัน
พอลงเอยอ่านสวนทวนข้างต้น
ไม่ตกหล่นเพราะพริ้งทุกสิ่งสรรพ์
ขอกระดาษพระที่กุฏีนั้น
มาทรงบรรจงลิขิตไม่ผิดแพลง
ครั้นเขียนเสร็จส่งให้สองพี่เลี้ยงตรวจ
เป็นทีอวดจะให้ชมคารมแต่ง
ส่วนพี่เลี้ยงเวียนอ่านสารแสดง
ฟังแจ่มแจ้งลิ้นลมช่างคมคาย
จึงทูลว่าหญิงใดถ้าได้อ่าน
คงจะคลานมาดีดีไม่หนีหน่าย
คงบากบั่นพันพัวจนตัวตาย
โดยจะขายคงไม่ค้านเพราะหวานจริง
ต่างสรวลเสเฮฮาประสาสนุก
ค่อยคลายทุกข์ขัดเคืองเรื่องผู้หญิง
จึงหยิบสารมาพินิจจิตประวิง
จะแกล้งนิ่งถ่วงเวลาให้มาเตือน ฯ
๏ ฝ่ายองค์พระธิดาวราลักษณ์
ให้หน่วงหนักร้อนฤทัยใครจะเหมือน
เหตุไฉนไยหมอไม่มาเยือน
ไม่เคยเคลื่อนคลาดเวลาที่มาไป
เวลานี้เล่าก็ชายบ่ายถนัด
จะข้องขัดเคืองเข็ญเป็นไฉน
จึงมิได้เห็นมาน่าร้อนใจ
จะทุกข์ไข้ยากเย็นไม่เห็นกัน
จึงตรัสเรียกพี่เลี้ยงมาเรียงไล่
ก็ไม่ได้ความแน่ยังแปรผัน
จึงสั่งให้รีบรัดไปวัดสุวรรณ
ให้บอกบรรยายถามตามคดี
สองพี่เลี้ยงได้ฟังรับสั่งใช้
ก็รีบไปนุ่งห่มพอสมศรี
เรียกบ่าวไพร่รีบมาไม่ช้าที
ถึงกุฎีจึงขึ้นไปด้วยใจปอง
กติกาปราโมทย์ออกโอษฐ์เอิ้น
แล้วเชื้อเชิญให้เข้าไปนั่งในห้อง
พ่อหมอน้อยคอยหาตั้งตามอง
หล่อนทั้งสองเชิญไปนั่งฟังอาการ
ทั้งสองนางเข้าไปถึงในห้อง
ไม่ยิ้มย่องจิตพะวงด้วยสงสาร
ว่ารับสั่งพระธิดาสุมามาลย์
นางรำคาญคิดถึงหมอท้อหทัย
ด้วยทราบว่าไม่สบายมาหลายมื้อ
เป็นไข้หรือเมื่อยเหน็บเจ็บไฉน
ข้าพเจ้าจะมาเอาอาการไป
นางจะใคร่ทราบความตามกระบวน ฯ
/*120*/๏ หน่อกษัตริย์ฟังดูรู้ประจักษ์
ว่านางรักผูกพันไม่หันหวน
แต่แกล้งทำเหมือนโศกวิโยคครวญ
ทำเรรวนตรัสว่าเหลืออาลัย
จะขืนอยู่สู้อายก็ขายหน้า
ปรารถนาก็ไม่เห็นเป็นไฉน
อุตส่าห์เพียรมิได้หย่อนจนอ่อนใจ
ต้องจำไกลพระนครสัญจรดง
จึงหยิบสารให้นางแล้วพลางตรัส
อย่าเคืองขัดช่วยถวายนวลระหง
ไม่ลืมคุณกว่าชีวิตจะปลิดปลง
แล้วทำทรงกายระทดสลดทรวง
สองพี่เลี้ยงคิดว่าจริงไม่นิ่งช้า
คำนับลากลับหลังเข้าวังหลวง
ตรงไปที่พระยุพาสุดาดวง
ทำหนักหน่วงทูลให้ฟังแต่หลังมา
แล้วหยิบสารส่งถวายสายสวาท
นุชนาฏรับพลันกระสันหา
ให้นึกพรั่นหวั่นถวิลในวิญญา
คลี่สาราทรงอ่านในทันที ฯ
๏ สารหม่อมฉันกลั่นตามความประสงค์
ถวายองค์พระธิดามารศรี
จงทรงพระเมตตาโปรดปรานี
ข้าน้อยนี้แสนอนาถญาติกา
เที่ยวสัญจรนอนไพรอาศัยวัด
สารพัดขัดสนจนนักหนา
ไม่มีที่อุปถัมภ์จะนำพา
อนาถาทุกข์ยากลำบากครัน
คิดจะหาที่รักหวังพักพึ่ง
ให้เหมือนหนึ่งมูลนายที่หมายมั่น
ตั้งแต่คิดอยู่เป็นนิจนิรันดร์
จนถึงวันเสด็จมาสู่อาราม
สองพี่เลี้ยงเคียงข้างไม่ห่างแห
ทั้งชาวแม่ข้าคนออกล้นหลาม
ดูดั่งเทพธิดาสง่างาม
มาสู่คามเขตมหาสีมาจาร
กระทำสักการะอภิวาท
บรมธาตุที่ในเจดียฐาน
ดังนางฟ้าพาฝูงบริวาร
นมัสการพระจุฬาในดาวดึงส์
อันนางในใต้หล้าจะหาเปรียบ
เห็นไม่เทียบที่จะเยี่ยมเข้าเทียมถึง
ช่างงามนักลักขณาติดตราตรึง
เป็นบุญจึงได้เห็นโฉมประโลมแล
ให้ร้อนรนดลจิตคิดไม่หาย
เหมือนกระต่ายที่นิยมจะชมแข
ตะลึงลืมปลื้มปรีดิ์ฤดีแด
เฝ้าชะแง้แหงนชมนิยมยิน
/*121*/จนเสด็จกลับหลังเข้าวังราช
แสนสวาทมิได้คลายวายถวิล
คะนึงนึกตรึกตราเป็นอาจิณ
ไม่เสื่อมสิ้นสวาทหวังตั้งแต่ครวญ
สู้อุตส่าห์หาช่องปองประสบ
เที่ยวทวนทบถามไถ่เฝ้าไต่สวน
เผอิญให้ยุพยงทรงประชวร
กุศลส่วนที่จะได้มาใกล้เคียง
สู้เป็นหมอขอถวายน้ำมนต์สรง
ชำระองค์มั่นหมายคิดบ่ายเบี่ยง
ไม่สมในใจหมายคิดอายเอียง
ด้วยพี่เลี้ยงเถ้าแก่คอยแลมอง
ถึงได้เข้าเฝ้าใกล้เหมือนไกลเนตร
จะทูลเหตุถวายผลที่หม่นหมอง
ให้ขยั้นพรั่นตัวแต่กลัวตรอง
ไม่เห็นช่องที่จะได้ดังใจจง
ทั้งเกรงพระบารมีเป็นที่ยิ่ง
เป็นความจริงสุจริตจิตประสงค์
แต่โศกเศร้าเช้าค่ำด้วยจำนง
ในเอกองค์วรนุชพระบุตรี
ขอถวายกายาข้าพเจ้า
เป็นข้าเฝ้าพระธิดามารศรี
สุดจะเมตตาโปรดปรานี
ให้พัดวีก็จะสู้ทนอยู่งาน
ขอให้สมเหมือนจิตอยู่ชิดใช้
ในที่ใกล้ทิพอาสน์ราชฐาน
เยาวยอดขัตติยาสุมามาลย์
จงเห็นการที่หม่อมฉันนี้รัญจวน
สู้พากเพียรพยายามเพราะความยาก
หวังจะฝากชีวันอย่าหันหวน
ขอให้สมเหมือนจิตที่คิดครวญ
จะสงวนมิให้ช้ำน้ำพระทัย
แม้นไม่ทรงเสนหาเมตตาตอบ
ถ้าไม่ชอบพระอัธยาศัย
หม่อมฉันขอทูลลาก้มหน้าไป
อยู่พงไพรพนาวันเที่ยวสัญจร
กว่าจะสูญสิ้นชีวิตความพิศวาส
ถึงร้อยชาติก็ไม่จางห่างสมร
อเนกนับกัปกัลป์พุทธันดร
ตราบไฟฟอนไตรโลกให้โศกโทรม
อันสิ่งซึ่งเสน่หาสามิภักดิ์
คือความรักนั้นไม่ไหม้ด้วยไฟโหม
อยู่ชั่วดินสิ้นหล้านภาโพยม
เหมือนแสงโสมคู่แข่งสุริย์แสงเอย ฯ
๏ นางอ่านจบทบทวนเป็นหลายเที่ยว
ให้ซาบเสียวแสนช้ำคำเฉลย
ช่างไม่เห็นขัดข้องของน้องเลย
น้องไม่เคยก็ย่อมรู้อยู่ในใจ
/*122*/ซึ่งรักน้องน้องก็รู้อยู่ว่ารัก
มิใช่จักเบือนบิดที่พิสมัย
แต่จนจิตสุดจะคิดประการใด
ด้วยท้าวไททั้งสองยังป้องกัน
ครั้นจะแจ้งให้ประจักษ์ว่ารักเล่า
คนอื่นเขาจะภิเปรยพูดเย้ยหยัน
เหน็บแนมแย้มขยายให้อายครัน
เพราะฉะนั้นต้องเป็นส่วนที่ควรรู้
แม้นจะคิดนั้นบากไปจากน้อง
ไม่ขอครองอยู่เป็นกายอายอดสู
จะสัตย์ซื่อถือมั่นกตัญญู
มิขออยู่ดูหน้าประชาชน
จำจะคิดถามสอบตอบดูบ้าง
จะเลิกร้างจริงหรือไรไปไพรสณฑ์
หรือจะห่วงใยยังเป็นกังวล
จะสอบค้นฟังกระแสให้แน่นอน
นางเฝ้าอ่านสารภิปรายเป็นหลายกลับ
ก็เลยหลับไปพลันไม่ทันซ่อน
ฝ่ายสาวใช้นึกสงสัยนางบังอร
เห็นอ่านกลอนเวียนพิไรมิใคร่วาง
พอเห็นหลับซึ่งจับสาราอ่าน
รู้ว่าสารกล่าวโฉมประโลมอ้าง
จึงพับสารเสียดสไบรีบไปพลาง
ไม่ขัดขวางเฝ้าท้าวเจ้าบุรี
ถวายสารทูลว่าธิดาราช
หวังสวาทเฝ้าอ่านแต่สารศรี
ข้าเกรงพระอาญาบารมี
ฝ่าธุลีจงพินิจในกิจจา ฯ
๏ ทรงรับสารอ่านตรวจไปทุกข้อ
ทราบว่าหมอมุ่งมาดปรารถนา
มากล่าวโลมล่อเลี้ยวเกี้ยวธิดา
พระโกรธากริ้วกราดตวาดดัง
เหวยอ้ายหมอตัวสำคัญทำพันผูก
มาดูถูกอวดโอ่ทำโอหัง
ไม่เจียมตัวกลัวผิดคิดชีวัง
นี่มันยังเชื่อฤทธิ์ไม่คิดตาย
จึงสั่งให้ไปเชิญพระมเหสี
มาตรัสชี้แจงพลันเหมือนมั่นหมาย
ว่าลูกเราจู่ลู่คบผู้ชาย
ทำให้ขายบาทาจะว่าไร ฯ
๏ ชมพูนุทสุดแสนแค้นลูกสาว
เสียงกระส่าวโศกาน้ำตาไหล
ซ้ำพิโรธโกรธตรัสตัดอาลัย
เขาไม่ไว้หน้าแล้วก็แล้วกัน
เสียแรงคิดปลูกฝังหวังภิเษก
ให้เป็นเอกปรากฏยศมหันต์
ได้พึ่งพาฝากผีแลชีวัน
ให้สืบพันธุ์พงศาไปช้านาน
/*123*/เมื่อเขาผิดเพียงใดอย่าได้ว่า
ทำให้สาใจเขาที่ห้าวหาญ
อย่าละลดอดโทษโปรดประทาน
เขาประจานเราก่อนต้องผ่อนตาม ฯ
๏ ฝ่ายพระเจ้าธรรมชาติจึงตรัสว่า
ไปตามเหล่าท้าวพระยามาหน้าสนาม
แล้วให้เร่งเร็วไวรีบไปตาม
อ้ายหมอนามจันทรพงศ์มาจงพลัน
เอาผูกเฆี่ยนถามเห็นว่าเป็นสัจ
จงรีบรัดเอาไปฆ่าให้อาสัญ
จะได้สาสมในน้ำใจมัน
ที่หมายมั่นจะได้ชิดกับธิดา
อีพี่เลี้ยงสองคนที่ต้นสื่อ
จงจำขื่อตรวนไว้ให้แน่นหนา
ฝ่ายขุนนางพวกเหล่าท้าวพระยา
บังคมลาแยกย้ายเป็นหลายกอง ฯ
๏ ฝ่ายพวกหนึ่งไปบอกกับโขลนจ่า
ให้เรียนเถ้าแก่ว่าให้ทูลฉลอง
จะขอตัวพระพี่เลี้ยงเคียงประคอง
มาทั้งสองคนส่งให้จงทัน
พวกโขลนรีบเรียนหนุนคุณเถ้าแก่
ตามกระแสที่ตำรวจสั่งกวดขัน
เถ้าแก่รับรีบทูลพระนางพลัน
ว่าให้ฉันทูลให้ส่งทั้งสองนาง
พระธิดาสั่งว่าให้พาออก
ไปข้างนอกรีบรัดอย่าขัดขวาง
ตำรวจรับจับจูงมาตามทาง
ไปไว้ข้างหน้าสนามตามบัญชา ฯ
๏ เหล่าพวกกองที่ไปฝ่ายข้างวัด
ต้องด้อมลัดซอกซนเที่ยวค้นหา
เข้าในตรอกออกถนนบนศาลา
บ้างก็พาไปกุฎีที่สำนัก
ต่างเห็นจันทรพงศ์ตรงเข้ากลุ้ม
พากันรุมจับมัดรัดอึกอัก
แล้วจูงลงจากที่กุฎีพัก
คนวิ่งดักดูหลามไปตามทาง
บ้างว่าเห็นทีจะเป็นขโมยดอก
หรือลักลอกทองพระน่าขนาง
ดูรูปร่างโปร่งปลิวผิวแบบบาง
บ้างว่าอย่างเช่นนี้รูปขี้ยา
หรือขุดวัดคัดโบสถ์มีโจทก์จับ
เห็นขยับอย่างจะเป็นเหมือนเช่นว่า
หรือหลบลี้หนีหน่ายมุลนายมา
เป็นข้อยข้าเขาจับรับสินบน
บ้างว่าคืนวานที่บ้านโน้น
อ้ายพวกโจรอึงมี่เข้าตีปล้น
ฆ่าเจ้าเรือนล้มตายเสียหลายคน
ขึ้นเก็บขนของเข้าแล้วเผาเรือน
/*124*/เจ้าคนนี้ทีจะเป็นพวกผู้ร้าย
มาซัดป้ายเอาแน่แท้ละเพื่อน
บ้างก็ว่าข้าคิดเห็นฟั่นเฟือน
ดูดูเหมือนเรื่องผู้หญิงเสียจริงเจียว
เออโจทก์จับอยู่ที่ไหนนี่ใครฟ้อง
ผิดทำนองนักหนาน่าเฉลียว
พิเคราะห์ดูหูตาทำหน้าเซียว
หรือจะเกี่ยวเสียจริตผิดทำนอง
บ้างว่าเป็นลูกเต้าชาวบ้านไหน
สำนักในถิ่นฐานอยู่บ้านช่อง
บกเรือเหนือใต้จงไตร่ตรอง
พวกพี่น้องอยู่ที่ไหนหรือไม่มี
ที่บางคนบ่นว่าน่าสงสาร
เห็นเมื่อวานอยู่วัดหลัดหลัดนี่
นั่งพูดเล่นอยู่กับพระที่กุฏี
มาวันนี้ให้เขามัดน่าอัศจรรย์
ที่บางคนบ่นว่าน่าสมเพช
บ้างว่าน่าเวทนานักเหลือจักกลั้น
หัวอกเราอกเขาเล่าเหมือนกัน
ไม่รู้วันร้ายดีจะมีมา
ที่ไม่คิดบาปกรรมกลับซ้ำร้าย
ถุยน้ำลายทุดถ่มสมน้ำหน้า
ต้องมัดครุฑอกแอ่นแหงนหน้าตา
มองดูฟ้าเถอะไม่ต้องมองดูดิน
พวกนักเลงถั่วโปคุยโอ่อวด
พูดเดาสวดสุ่มตะรังไปทั้งสิ้น
ดูท่วงทีปี้ขาเที่ยวหากิน
ฝีมือปลิ้นกระบวนปล้อนตามบ่อนพรวน
นี่มันคงล้วงอัฐตัดกระเป๋า
เสียทีเขาจับได้ต้องไต่สวน
คงเสียหลังครั้งนี้ไม่มีนวล
ต้องติดตรวนตายหละคาตะราง
พวกผู้หญิงชาวบ้านร้านตลาด
ออกเกลื่อนกลาดกันมาดูอยู่สล้าง
ทั้งสาวแก่แม่หม้ายยืนรายทาง
เห็นรูปร่างนักโทษสะโอดสะอง
ดูเนื้อเหลืองเรืองรองเหมือนทองทาบ
ช่างงามปลาบปลื้มจิตพิศวง
ที่สาวแส้แลตรวจเห็นทรวดทรง
ตะลึงหลงลืมอายชายลูกตา
กระซิบบอกเพื่อนกันว่าฉันรัก
ชายหนุ่มนักโทษนี้ดีนักหนา
ช่างงามท่วงงามทีกิริยา
ดูเหมือนว่าจะเป็นวงศ์พงศ์ผู้ดี
บ้างก็ว่ารูปร่างเหมือนอย่างวาด
มิใช่ชาติต่ำช้ากะลาสี
ถ้าแม้นเราได้มาเป็นสามี
จะเป็นหนี้เป็นข้าไม่ว่าเลย
/*125*/บ้างว่าเสียดายรูปจะซูบเศร้า
จะต้องเข้าเรือนจำโอ้กรรมเอ๋ย
ใครจะเสียค่าทุเลาให้เบาเสบย
เพราะไม่เคยทรมาทารกรรม
ที่เป็นหม้ายไร้ผัวเกาหัวแกรก
โอ๋ยอกแตกตายจริงวิ่งถลำ
ทำเอวคดชดช้อยกล่าวถ้อยคำ
เขาจับจำหล่อนมาว่ากระไร
วางหน้าเจ๋อเพ้อพร่ำพูดซ้ำซาก
ไม่กระดากกระเดียมจิตพิสมัย
ผู้คุมแหวแฮ้นางห่างออกไป
อย่ามาใกล้มาเคียงส่งเสียงดัง
ที่คนแก่แลจ้องมองดูหน้า
อนิจจาหนุ่มน้อยพ่อร้อยชั่ง
นรลักษณ์พักตราไม่น่าชัง
เหมือนทองทั้งแท่งแท้แลลออ
จะเป็นเชื้อตระกูลไหนไพร่หรือเจ้า
จะเป็นชาวเหนือใต้ไฉนหนอ
น่าสมเพชเวทนาน้ำตาคลอ
ถ้าแม้นพอบนบานประการใด
ถึงจะเสียเงินตราสักห้าร้อย
ให้หนุ่มน้อยเจ้าหล่อนหลุดถอนได้
จะประกันสัญญาพาตัวไป
โลมเลี้ยงไว้อยู่เป็นเพื่อนที่เรือนเรา
ที่มีผัวมัวแลตะลึงหลง
พิศวงพลอยวิตกหัวอกเศร้า
ดูผิวพรรณเปล่งปลั่งกำลังเพรา
ไยจึงเข้าพันธนาไม่ปรานี ฯ
๏ แสนสงสารจันทรพงศ์ทรงสวัสดิ์
มาต้องมัดตรมตรองให้หมองศรี
เขินระคายอายเหล่าชาวบุรี
ไม่ควรที่จะมาพลั้งเพราะหวังเชย
คิดถึงองค์ทรงฤทธิ์บิตุเรศ
ไม่ทราบเหตุลูกยานิจจาเอ๋ย
ลูกต้องทุกข์ยุคเข็ญไม่เห็นเลย
พระคุณเคยปกเกล้าทุกเช้าเย็น
ยามวิบากจากเมืองได้เคืองแค้น
ก็ทุกข์แสนสารพัดจะขัดเข็ญ
ยังมาต้องโทษซ้ำยิ่งลำเค็ญ
แลไม่เห็นฝั่งฟากจะฝากกาย
กติกาโรหิณีเจ้าพี่เอ๋ย
ไฉนเลยยามเข็ญไม่เห็นหาย
เผื่อตัวน้องต้องคดีถึงที่ตาย
น้องนี้หมายจะได้สั่งยังบิดา
แล้วหวนจิตคิดตรองยิ่งหมองศรี
โอ้ปานนี้ทรามสงวนจะครวญหา
แม้นทราบเหตุน้องจะเวทนาตา
จะโศกาโศกเศร้าไม่เบาบาง
/*126*/นิจจาเอ๋ยเคยเห็นทุกเย็นเช้า
จะเปลี่ยวเปล่าทุกข์กรมอารมณ์หมาง
จะกลิ้งเกลือกวรกายแทบวายวาง
ยิ่งแบบบางไข้จะกลับทับทวี
ถึงกระไรได้ชมให้สมจิต
ถึงโทษผิดจะต้องตายไม่หน่ายหนี
พอชื่นใจใกล้ตายวายชีวี
นี่ไม่มีชั้นแต่มือไม่ครือกาย
พระครวญพลางทางมาถึงหน้าสนาม
ให้ครั่นคร้ามหวั่นไหวฤทัยหาย
พนักงานนั่งเคียงอยู่เรียงราย
ฝ่ายตัวนายสั่งซ้ำพะทำมะรง
ให้ใส่ตรวนขื่อคาทั้งห้าอย่าง
ขังตะรางคุมไว้อย่าใหลหลง
นางพี่เลี้ยงจำกระสันให้มั่นคง
จนค่ำลงยังไม่ละชำระกัน ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายที่เลี้ยงพระหน่อนาถ
ให้หวั่นหวาดเมื่อเขาจับเห็นคับขัน
กายระรัวกลัวลานสะท้านครัน
ให้อัดอั้นนั่งปรึกษาโศกาพลาง
โอ้พระคุณอุ่นเกล้าจะเศร้าหมอง
ไม่เคยต้องโทษทนจะหม่นหมาง
พระไม่เคยเร่าร้อนแต่ก่อนปาง
จะครวญครางคาเคืองด้วยเครื่องจำ
โอ้ครั้งนี้มิได้มีที่จะแก้
ยังเห็นแต่อธิการสมภารคร่ำ
แม้นไปทูลโทษคุณช่วยหนุนนำ
ท้าวเชื่อคำคงจะโปรดโทษประเคน
ครั้นปรึกษาเห็นดีจะลีลาศ
ไปกราบบาทท่านมหาขรัวตาเถร
เล่าแต่ท้าวนภากาศนาถนเรนทร์
จนถึงเกณฑ์ข้าเฝ้ามาเอาไป
พระสุวรรณสีลาจารย์ชาญฉลาด
โดยสามารถดำริแจ้งนิสัย
ฟังพี่เลี้ยงเล่าแถลงไม่แคลงใจ
ด้วยรู้ในลักขณะจันทรพงศ์
ดูจริตกิริยามารยาท
ไม่ใช่ชาติเลวทรามงามระหง
สมเป็นเชื้อขัตติยาวราพงศ์
ดูทรวดทรงโสภาสารพัน
แล้วจึงตอบคำไปมิได้ช้า
ควรหรือมาปกปิดทำบิดผัน
ความจริงในในนอกไม่บอกกัน
เพราะฉะนั้นจึงลำบากต้องยากเย็น
ถ้ารู้แต่เดิมทีแล้วที่ไหน
จึงจะได้เคืองแค้นถึงแสนเข็ญ
นี่พากันปกปิดแกล้งมิดเม้น
จนเกิดเป็นทุกข์ภัยถึงใหญ่โต
/*127*/โอ้คิดคิดขึ้นมาน่าสังเวช
ด้วยพงศ์เพศขัตติยาอนาโถ
ต้องลำบากยากจนเหมือนคนโซ
สงสารโอ้อกอับแสนคับใจ
เหตุกุศลอกุศลเป็นต้นเค้า
เปรียบเหมือนเงาตามตัวทั่วนิสัย
ธรรมดาความสุขและทุกข์ภัย
ย่อมมีในสัตว์ทั่วทุกตัวคน
เหตุกำเนิดเกิดสกนธ์เป็นต้นแล้ว
คงไม่แคล้วเจ็บตายเป็นปลายผล
โศกสะอื้นร่ำพิไรใจทุรน
ทุกข์ระคนคับแค้นแสนรำคาญ
แม้นเพียรถอนราโคและโทสะ
ทั้งโมหะให้กำจัดวัฏสงสาร
จะพ้นภัยไร้ทุกข์สุขสำราญ
ถึงนิพพานพ้นสรรพอันตราย
แล้วจึงว่าข้าจะไปเฝ้าท้าว
ช่วยโน้มน้าวขอโทษให้โกรธหาย
แม้นเชื่อคำรำพันบรรยาย
บุญไม่ตายคงจะให้เหมือนใจจง
พลางหยิบจีวรทำผืนคร่ำกรัก
ไม่ผ่อนพักครองงามตามกิจสงฆ์
ให้ศิษย์จัดย่ามพัชนีทรง
แล้วให้ส่งไม้เท้าก้าวลีลา
พวกศิษย์ถือพัดย่ามเดินตามหลัง
ให้ถือทั้งโคมไฟนำไปหน้า
จากอารามเดินตามมรรคา
รีบไคลคลามากระทั่งถึงวังใน
ให้พวกศิษย์พักอยู่ประตูนอก
จึงให้บอกพนักงานมาขานไข
ให้นำหน้าจรจรัลรีบครรไล
พาเข้าไปนั่งที่ท้องพระโรงพลัน ฯ
๏ ฝ่ายจอมธานินทร์ปิ่นจังหวัด
ทราบรหัสปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เสด็จมาคารวะอภิวันท์
จึงตรัสทันใดว่าโยมโสมนัส
ไม่เห็นพระคุณมาช้าวันหลาย
สุขสบายรุ่งเรืองหรือเคืองขัด
ทั้งเมื่อยขบมึนชาสารพัด
ค่อยกำจัดเบาบางหรืออย่างไร
อนึ่งพระคุณเจ้าเข้ามานี่
มีคดีธุระเป็นไฉน
ขอจงบอกออกแถลงให้แจ้งใจ
โยมจะได้ปฏิบัติไปตามมี
มหาเถรจึงถวายพระพรว่า
อาตมาวายทุกข์เป็นสุขี
ทั้งโรคภัยมึนชาไม่ยายี
แต่วันนี้ทราบกิจจาจึงมาฟัง
/*128*/ว่าพระองค์สั่งให้รานผลาญชีวิต
หมอที่คิดร่วมราชสวาทหวัง
ส่งหนังสือสื่อให้ถึงในวัง
จริงเหมือนดังนี้หนอหรือบพิตร
จึงตรัสว่ามันประมาททำอาจอ้าง
มาเกี้ยวนางทำชู้ไม่รู้ผิด
โยมจึงสั่งให้ประหารผลาญชีวิต
ให้สมจิตที่ไม่เจียมเสงี่ยมจน
ท่านสมภารเห็นอาการพอผ่อนพัก
จึงเยื้องยักทูลแจ้งแห่งนุสนธิ์
ว่าหมอนี้มิใช่หมอทรพล
เขาเป็นคนเทือกเถาท้าวพระยา
เป็นโอรสจอมนรานภากาศ
มาตุราชทิพาไลยเสน่หา
ถวัลย์รัฐวายุบถนครา
มีอาณาเขตสุทัศน์ปัถพี
พระเซษฐาชื่อสุริยพันธ์
ตัวหมอนั้นจันทรพงศ์ดำรงศรี
ทั้งสององค์แล่นมาในวารี
เกิดกุลีเรือแตกแยกกันไป
จันทรพงศ์กับพี่เลี้ยงทั้งสองนาย
ได้รอดตายเดินมาเข้าอาศัย
กับเหล่าชาวประมงค่อยโปร่งใจ
ก็ครรไลเที่ยวแสวงแหล่งนคร
เสาะหาเชษฐาที่มาจาก
แสนลำบากที่สุดไม่หยุดหย่อน
อาศัยอยู่ที่วัดบำบัดร้อน
แล้วจะจรกลับหลังยังกรุงไกร
เผอิญมาเกิดกลีวิปริต
รูปก็คิดให้รำคาญการเหลวไหล
ที่บพิตรคิดจะฆ่าชีวาลัย
ก็สมใจที่ประมาททำอาจอง
ไม่เกรงกลัวอาญามหาบพิตร
กำเริบจิตตามนิสัยที่ใจหลง
ข้างฝ่ายชายเป็นจบสงบลง
แต่ก็คงจะคิดปิดไม่มิดควัน
จะขึ้นชื่อลือชาธิดาท้าว
ออกเชิดฉาวทุกประเทศทั่วเขตขัณฑ์
จะมิเสียเกียรติยศปรากฏครัน
จะสนั่นชื่อว่าเป็นราคี
รูปเห็นว่าหญิงกับชายก็หมายรัก
ย่อมประจักษ์ชื่อฟุ้งทั้งกรุงศรี
อนึ่งชายเล่าก็ใช่กระฎุมพี
เขาก็ที่เอกราชชาติตระกูล
แม้นพระองค์ทรงเมตตาธิดาท้าว
ค่อยว่ากล่าวเอื้ออาลัยอย่าให้สูญ
แล้วปลูกฝังอบรมให้สมบูรณ์
จะเพิ่มพูนเขยขวัญสนั่นดัง
/*129*/กรุงสุทัศน์นครามหาสถาน
จะประสานไมตรีเป็นที่หวัง
ร่วมสุวรรณปฐพีอยู่จีรัง
จะสะพรั่งพร้อมวงศ์เผ่าพงศ์พันธุ์
ต่างประเทศกรุงไกรทั้งใหญ่น้อย
จะถดถอยอานุภาพหลาบขยั้น
จะเกรงเดชศักดาทั่วสามันต์
จะลือลั่นทั่วหล้าอยู่ช้านาน ฯ
๏ พระจอมวังฟังวาจามหาเถร
ให้เอียงเอนอ่อนจิตคิดสงสาร
ทั้งเหิมฮึกนึกนิยมตามสมภาร
อยากทะยานจะให้ชื่อลือขจร
จึงตรัสว่าถ้าพระผู้เป็นเจ้า
เห็นพงศ์เผ่าสมยศไม่ลดหย่อน
จะตามใจสารพัดไม่ตัดรอน
โยมก็ค่อนคิดเห็นเช่นพระคุณ
ธรรมดาราคีมีกับหญิง
จริงมิจริงคงมิวายจะหายวุ่น
ถึงชายใหม่เขาจะมาโดยการุณย์
คงจะขุ่นอยู่ที่ราคีคาย
ท่านสมภารเห็นการตลอดได้
ก็ดีใจสมจิตที่คิดหมาย
พลางถามสอบตอบต่อพอสบาย
จึงถวายพระพรลากลับมาพลัน ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธานีมีรับสั่ง
ให้ชาววังจรลีขมีขมัน
ไปบอกผู้คุมให้เปลื้องเครื่องผูกพันธ์
นำตัวจันทรพงศ์พามาข้างใน
ฝ่ายเถ้าแก่ได้รับสั่งไม่นั่งช้า
รีบไปหาที่ตะรางพลางปราศรัย
ทำมะรงรีบร้อนอย่านอนใจ
รับสั่งให้ถอดหมออย่ารอรา
แล้วให้พาตัวไปข้างในด้วย
จะได้ช่วยกันพิทักษ์คอยรักษา
ทำมะรงถอดหมอไม่รอช้า
แล้วจึงพากันเข้าไปเฝ้าในวัง
พระทรงธรรม์เห็นจันทรพงศ์ราช
จึงประภาษตรัสให้มาหน้าที่นั่ง
เพื่อมิให้คนทั้งสิ้นได้ยินฟัง
จึงรับสั่งถามถึงวงศ์เผ่าพงศ์พันธุ์
จันทรพงศ์ได้ฟังรับสั่งถาม
ไม่ครั่นคร้ามทูลจริงทุกสิ่งสรรพ์
ฝ่ายท้าวไทสิ้นสงสัยทุกสิ่งอัน
เพราะต้องกันกับสมภารมาบรรยาย
จึงตรัสว่าถ้าเป็นเหมือนเช่นว่า
จะเมตตาอนุกูลไม่สูญหาย
แล้วตรัสสั่งทำมะรงจงเคลื่อนคลาย
อย่าวุ่นวายจองจำให้รำคาญ
/*130*/ครั้นสั่งเสร็จก็เสด็จขึ้นตำหนัก
เรียกนงลักษณ์ตรัสแจ้งแถลงสาร
ว่าธิดาเราก็มีราคีพาน
เหมือนเพชรรานรอยฝ้าเป็นราคี
ถึงชายอื่นที่ไม่รู้จะสู่ขอ
ถ้ารู้ข้อเคืองระคายคงหน่ายหนี
อนึ่งหมอที่มาข้องต้องคดี
เขาก็มีเผ่าพงศ์วงศ์ตระกูล
เป็นหน่อเนื้อเชื้อกษัตริย์ขัตติเยศ
ครองขอบเขตกรุงไกรมไหศูรย์
แม้นปลูกฝังคิดดำรงวงศ์ประยูร
จะเพิ่มพูนผาสุกทุกคืนวัน
มเหสีได้ฟังรับสั่งตรัส
โสมนัสปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จึงตรัสว่าถ้าพระเห็นเหมือนเช่นนั้น
กระหม่อมฉันก็เห็นงามตามพระทัย
พระทรงวังฟังพระมเหสี
เห็นยินดีตามพระองค์ไม่สงสัย
กลับเสด็จออกท้องพระโรงชัย
เสนาในพร้อมหน้ามาคอยฟัง
จึงเอื้อนอรรถตรัสว่าพวกข้าเฝ้า
แต่แรกเราคิดปลงจำนงหวัง
จะให้ลงโทษหมอถึงมรณัง
เพราะว่ายังไม่รู้เค้าในเผ่าพงศ์
นี่หากพระมหาเถรผู้เป็นเจ้า
มาบอกเล่าด้วยเมตตาประสาสงฆ์
จึงได้แจ้งเค้ามูลตระกูลวงศ์
เดี๋ยวนี้ปลงจิตจะไว้เป็นไมตรี
คิดจะเษกลูกน้อยกลอยสวาท
กับหน่อนาถจันทรพงศ์ผู้ทรงศรี
ให้ครอบครองนคราประชาชี
ก็เรานี้ก็ชราเวลาจวน
จงไปเชิญจันทรพงศ์ดำรงศักดิ์
ให้ไปพักตำหนักห้างที่กลางสวน
แล้วจัดหาพนักงานการทั้งมวล
ให้สมควรเกียรติยศจงงดงาม
แล้วถอดอีพี่เลี้ยงออกเสียด้วย
จะได้ช่วยการธิดาอย่าได้ห้าม
ท้าวพระยาฟังแน่กระแสความ
บังคมสามลาออกมานอกพลัน
จึงมาทูลแก่หมอหน่อกษัตริย์
แล้วรีบจัดตำหนักในสวนขวัญ
กรมวังสั่งเวรหมายเกณฑ์กัน
เพี้ยหัวพันภูดาษข้าราชการ
กะหน้าที่ให้ทำตามตำแหน่ง
ให้ตกแต่งปูลาดอาสน์สถาน
พวกนายงานสับสนวิ่งลนลาน
ทั้งทหารโจทจนพลเรือน
/*131*/อเนกหน้ามาอนันต์ดังบรรหาร
พนักงานทำพลับพลาทั้งฝาเลื่อน
สัสดีจ่ายเลกที่เข้าเดือน
ต่างตักเตือนเร่งกันตามบัญชา ฯ
๏ ปางพระจันทรพงศ์อันทรงโฉม
เกษมโสมนัสสันต์ให้หรรษา
ครั้นพ้นจากโทษทัณฑ์พันธนา
สมปรารถนาจิตที่คิดการ
ด้วยพ้นจากความตายวายชีวิต
กลับได้ชิดเชยชมสมสมาน
คิดถึงคุณพระสุวรรณสีลาจารย์
ประกอบการกรุณาเมตตาตน
แลหวนจิตคิดไปฤทัยหาย
เปรียบเหมือนตายเกิดใหม่กรรมให้ผล
ถ้าหาไม่ก็คงตายทำลายชนม์
บันดาลดลหฤทัยให้เมตตา
เป็นกุศลที่สุดตามอุดหนุน
เดชะบุญเที่ยงแท้แน่นักหนา
ให้พระเจ้าธรรมชาตินาถนรา
ไม่สงกากินแหนงแคลงพระทัย
ช่างเชื่อได้โดยดายง่ายง่ายล้วน
ไม่สืบสวนสุริยวงศ์สิ้นสงสัย
เป็นบุญของเราล้นจึงดลใจ
ท้าวเธอไม่สืบสวนทวนคดี
ถ้าท้าวเธอถามทักโดยหลักฐาน
จะให้การอย่างไรก็ใช่ที่
ด้วยสงสัยไม่รู้ว่าบุรี
อยู่ทิศที่ทางไหนจะให้การ
เป็นเดชะกุศลได้พ้นโทษ
ทรงพระโปรดมิให้ตายวายสังขาร
กลับยกองค์พระธิดายุพาพาล
พระราชทานให้สมอารมณ์ปอง
จึงดำริตริในฤทัยปลื้ม
พระเลยลืมทุกข์ทนที่หม่นหมอง
จึงเสด็จคลาเคลื่อนจากเรือนทอง
เข้าสู่ห้องยั้งหยุดในอุทยาน ฯ
๏ ฝ่ายเอกองค์พระภิกษุสาธุใหญ่
ออกจากไอศวรรยามหาสถาน
ถึงกุฎีโดยพลันมิทันนาน
พระอาจารย์จึงแถลงแจ้งคดี
แก่พี่เลี้ยงสองราว่าแน่เจ้า
เราไปเฝ้าธิบดินทร์ปิ่นกรุงศรี
ทูลขอโทษจันทรพงศ์คงชีวี
พระภูมีหายโกรธยกโทษกรณ์
กลับทรงพระกรุณาไม่ว่าขาน
โปรดประทานพระเทวีศรีสมร
แต่นี้จะสุขาสถาพร
สิ้นทุกข์ร้อนแล้วเจ้าอย่าเศร้าใจ
/*132*/พี่เลี้ยงฟังวาจาท่านสาธุ
บรรยายยุบลแจ้งแถลงไข
ความยินดีสุดที่จะอุปรไมย
ต่างกราบไหว้พระสุวรรณสีลาจารย์
เจ้าพระคุณกรุณาเวลานี้
ช่วยชีวีจันทรพงศ์จากสงสาร
ได้บุญคุณจุนเจือเหลือประมาณ
ไม่มีปานมีเปรียบจะเทียบทัน
แล้วก้มกราบบาทาลาลีลาศ
จากอาวาสมาดหมายรีบผายผัน
เข้าในวังฟังระบือเล่าลือกัน
ได้ความมั่นแม่นแท้ไม่แปรปรวน
ว่าพระจันทรพงศ์ทรงสวัสดิ์
หน่อกษัตริย์อาศัยอยู่ในสวน
สองพี่เลี้ยงทราบระบิลสิ้นทั้งมวล
ก็รีบด่วนตามไปด้วยใจจง ฯ
๏ ครั้นถึงสวนมาลีที่สำนัก
สู่ตำหนักขัตติยะงามระหง
แลเห็นพระทรงธรรม์จันทรพงศ์
รีบตรงไปอภิวาทบาทยุคล
จึงทูลว่าข้าบาทนี้หวาดหวั่น
หัวอกสั่นผมพองสยองขน
เมื่อเขาเข้าจับกุมพระจุมพล
ทั้งสองคนขวัญหายเพียงวายปราณ
เฝ้าแต่เพ้อพึมพำเที่ยวร่ำบ่น
แต่บวงบนเทวฤทธิ์สิทธิสาร
ไปแจ้งความทุกข์ระทมแก่สมภาร
อ้อนวอนให้ท่านโปรดขอโทษกรณ์
เป็นกุศลล้นละคุณพระช่วย
จึงไม่ม้วยมอดมุดกลับหลุดถอน
เป็นทุกขลาภาสถาพร
ความเดือดร้อนไม่มีแต่นี้ไป
จันทรพงศ์วงศ์กษัตริย์ดำรัสเล่า
เมื่อแรกเขาจับมาไม่ปราศรัย
น้องคิดว่าชีวันคงบรรลัย
แล้วคิดไปถึงพี่ไม่มีเสบย
เขาจะจับกุมพี่หรือหนีพ้น
มิได้ยลยินข่าวเล่าเฉลย
เป็นอย่างไรคิดดูไม่รู้เลย
ไม่อาจเอ่ยโอษฐ์ถามเพราะความกลัว
ซึ่งน้องไม่มรณาเวลานี้
ก็เพราะพี่คิดอ่านกับท่านขรัว
ถ้าหาไม่แล้วที่ไหนจะเป็นตัว
ความดีชั่วใครจะเปิดช่วยเชิดชู
เพราะพี่กับสมภารคิดอ่านช่วย
จึงไม่ม้วยชีพหมดความอดสู
กลับโปรดปรานได้ประทานนางโฉมตรู
ให้เป็นคู่ครองชมภิรมยา
/*133*/สองพี่เลี้ยงยินดีจะมีไหน
ด้วยว่าได้สมมาดปรารถนา
เห็นประจักษ์ทักแท้แน่แก่ตา
แห่งบุญบารมีพระจันทรพงศ์ ฯ
๏ ปางพระจอมบ่อคำธรรมชาติ
ภูวนาถวายถวิลสิ้นพิศวง
ครั้นรุ่งแจ้งแสงศรีสุริยง
พระอ่าองค์โอ่โถงออกโรงคัล
พร้อมด้วยหมู่ท้าวพระยาเสนามาตย์
บังคับบาทธิปไตยจอมไอศวรรย์
ทั้งเมืองแมนแน่นเนื่องแลเมืองจัน
เพี้ยหัวพันเกลื่อนกลาดดาษดา
พระแย้มเยื้อนเอื้อนโอษฐ์โปรดประภาษ
แก่ข้าบาทเบื้องข้ายและฝ่ายขวา
แต่แรกเราเริ่มดำริการวิวาห์
พระธิดาดวงใจวิไลลักษณ์
คิดจะให้รอรั้งทำวังใหม่
ภิเษกให้โอรสสมยศศักดิ์
แต่ตรองเหตุเห็นว่าจะช้านัก
ด้วยการจักปลูกสร้างต้องค้างปี
เราจะลัดตัดมหาวิวาหะ
แห่งองค์พระธิดามารศรี
จันทรพงศ์นั้นก็คงจะยินดี
เพราะการที่เร็วพลันได้ทันใจ
จะทำให้สมหวังเสียครั้งหนึ่ง
ภายหลังจึงเริ่มงานทำการใหญ่
อภิเษกให้ทั้งสองครองเวียงชัย
ต่อปีใหม่จึงจะทำซ้ำอีกที
จึงตรัสสั่งพระยาโหราราช
อันเจนศาสตร์ไสยเวทวิเศษศรี
ให้หาวันฤกษ์งามแลยามดี
ดูวิถีวันชอบประกอบการ
พระโหราธิบดีกวีชาติ
ผู้แจ้งศาสตร์คัมภีร์อันวิตถาร
จึงตั้งอายุสมาโหราจารย์
เอาเก้าหารเศษเห็นเช่นภิปราย
นับบริวารวันจันทรประเวศ
ไปเท่าเหตุโดยพลันสำคัญหมาย
ถึงพระพุธสุดเศษสังเกตทาย
นับทำนายเป็นบริวารจร
พิเคราะห์โชคเดชศรีเห็นดีนัก
แล้วขับลัคน์จันทร์ประวัติประภัสสร
คำนวณฤกษ์สุริยาตรภาสกร
เห็นแน่นอนแก่ใจไม่ประวิง
ในเดือนเก้าประกอบชอบโฉลก
อาทิตย์โยคอยู่ที่ราศีสิงห์
ขึ้นสามค่ำจันทร์ตรีฤกษ์ดีจริง
สวัสดิ์มิ่งมังคลาวิวาห์การ
/*134*/แล้วถวายพยากรณ์ภูธรราช
ท้าวธรรมชาติหฤหรรษ์จึงบรรหาร
สั่งเมืองแสนเมืองจันมิทันนาน
กำหนดการเกณฑ์กะทุกกระทรวง
ให้ตกแต่งหอคำพระตำหนัก
ทั้งที่พักที่ประชุมและคุ้มหลวง
ฉลุมาศดาผำเด่นดำดวง
บุปผาพวงผูกย้อยห้อยพังยาม
เสนามาตย์รับราชบรรหาร
พระผู้ผ่านแดนเกษตรทุกเขตขาม
ก็เกณฑ์กันบรรดาเสนานาม
ไปทำตามดำรัสกษัตรา ฯ
๏ ฝ่ายอนงค์นพคุณจำรุญโฉม
งามประโลมลักษณ์เลิศประเสริฐหล้า
เมื่อนางท้าวชาวแม่เถ้าแก่มา
เอาสองนารีเรียงพี่เลี้ยงไป
ตกตะลึงนึกในฤทัยหวาม
คงเกิดความแน่แล้วหาแคล้วไม่
จึงหวาดหวั่นพรั่นอุระเศร้าพระทัย
ด้วยเกรงภัยบพิตรบิตุรงค์
ครั้นจะขอโทษทัณฑ์คิดผันผ่อน
สาวคำก้อนงามขำนางคำผง
แต่พอให้โทษกรณ์นั้นผ่อนลง
ก็เกรงองค์พระบิดาไม่ปรานี
นางประหวั่นพรั่นกลัวเพราะตัวผิด
สุดจะคิดเป่าปัดความบัดสี
ให้กลัดกลุ้มรุมทรวงดวงฤดี
นางโศกีกลิ้งเกลือกเสือกสกนธ์
สองพระกรค่อนพระอุระร่ำ
กรรมเอ๋ยกรรมนำเทวษเกิดเหตุผล
จะต้องอายขายหน้าประชาชน
เห็นไม่พ้นพระราชอาญา
แล้วหวนคิดถึงหมอใจคอหาย
จะเจ็บอายอกโอ้ต้องโทษา
ใครจะช่วยชีวิตทูลบิดา
ให้พระปรานีโปรดยกโทษทัณฑ์
ทั้งไร้ญาติวาสนาก็อาภัพ
จะต้องรับอาญาต้องอาสัญ
แสนเสียดายรูปร่างสำอางครัน
ทั้งผิวพรรณวรรณะงามลออ
อันลาวกาวลาวเฉียงเวียงจังหวัด
ไม่งามทัดเทียมเทียบเปรียบกับหมอ
ดูงามพร้อมละม่อมละไมทั้งใจคอ
พูดจาพอสมควรไม่ลวนลาม
โอ้เสียดายจะมาตายเสียครั้งนี้
ด้วยไม่มีพงศ์ประยูรจะทูลห้าม
มาตายด้วยรักน้องจึงหมองนาม
ให้เสื่อมทรามเสียชื่อต้องลือชา
/*135*/นางยิ่งแสนโศกศัลย์รำพันเทวษ
ชลเนตรฟูมฟายทั้งซ้ายขวา
อนาถนิ่งเนาในที่ไสยา
อัดอั้นอารมณ์สะอื้นให้ตื้นตัน
เฝ้าไหว้พระวอนผีเป็นที่พึ่ง
อย่าให้ถึงม้วยมรณ์ช่วยผ่อนผัน
ครั้นทราบว่าสาธุวัดสุวรรณ
ไปเฝ้าธรรมิกราชนาถนรา
ด้วยความสงสารหมอทูลขอโทษ
ท้าวเธอโปรดอนุญาตสมปรารถนา
กับจะให้แต่งงานการวิวาห์
มังคลาภิเษกดิเรกเรือง
ให้ปลาบปลื้มในอุรารู้ว่าหมอ
เป็นเนื้อหน่อแนวกษัตริย์ถนัดเนื่อง
แสนลำบากยากเย็นตกเข็ญเคือง
พลัดบ้านเมืองเที่ยวมาอนาทร
กระไรช่างปกปิดเสียมิดเมี้ยน
จนจวนเจียนจะพินาศขาดสองท่อน
จึงได้รู้เรื่องความนามกร
เออแต่ก่อนไม่ขยายแย้มพรายเลย
พวกมหาสาธุอุปถัมภ์
ช่วยชักนำวงศ์ประยูรทูลเฉลย
เป็นบุพเพสันนิวาสแต่ชาติก่อนเคย
ภิรมย์เชยแนบชิดไม่ปลิดปลง
นางยิ่งคิดก็ยิ่งให้ฤทัยปลื้ม
จนเลยลืมทุกข์ระทมด้วยสมประสงค์
พระโรคนั้นพลันหายสบายองค์
ทั้งรูปทรงเปล่งปลั่งขึ้นดังเดิม
เหมือนเสวยมธุรสโอสถสวรรค์
ให้หายทันหฤทัยอกใจเหิม
ทุกเช้าค่ำดำริปีติเติม
ให้พูนเพิ่มพิศวาสไม่คลาดคลา ฯ
๏ ฝ่ายแสนท้าวพระยาเสนามาตย์
รับพระราชดำรัสใส่เกศา
ทั้งเมืองแสนเมืองจันท่านพระยา
เมืองซ้ายขวาเมืองกลางต่างกระทรวง
หน้าที่ใครใครทำตามตำแหน่ง
บ้างตกแต่งปราสาทซุ้มแลคุ้มหลวง
เพดานดาดมาศผ้าเด่นดำดวง
บุปผาพวงผูกพันงามยรรยง
ทั้งโคมห้อยย้อยระย้าระดาดาษ
บ้างปูลาดอาสนะที่พระสงฆ์
เครื่องบูชาหน้าพระจัดประจง
ทั้งเครื่องมงคลกิจตามพิธี
บาตรน้ำมนต์หม้อน้ำครอบสัมฤทธิ์
เอาเทียนติดตั้งแน่นบนแท่นที่
ทั้งพานทองรองสังข์ฝังมณี
เครื่องบายศรีสุวรรณรัตน์ชัชวาล
/*136*/ทั้งพระแท่นที่สรงวงสายสิญจน์
โดยระบิลแบบมีวิธีสนาน
ขึงวิสูตรกางกั้นยันเพดาน
ประกอบกาญจโนภาสสะอาดตา
แล้วจัดเครื่องพลีกรรมทำประณีต
ตามจารีตแห่งประเทศเพศภาษา
ใส่โต๊ะตั้งสังเวยตามเคยมา
เซ่นเทพาไหว้ผีพิธีทำ
พระโหราก็บูชาเนาวเคราะห์
อันกุมเกาะหลักฟ้ารักษาฉนำ
ประกอบเครื่องบัดพลีพลีกรรม
ประกาศคำเชิญช่วยอำนวยชัย
ธรรมการพนักงานข้างฝ่ายพระ
เป็นธุระวางฎีกาหาช้าไม่
เวลาเป็นพระก็พากันคลาไคล
จึงพาไปที่พักตำหนักกลาง ฯ
๏ ฝ่ายพระสงฆ์พร้อมนั่งเป็นจังหวะ
เจริญพระพุทธมนต์ไม่ขัดขวาง
พอจวนพลบจบกลับอารามพลาง
พวกขุนนางต่างคลอรอเวลา
พระเจ้าหลวงเห็นล่วงเวลาพลบ
ทรงปรารภแต่งองค์ทรงภูษา
พองดงามตามประเทศเพศพารา
สั่งให้เชิญลูกยาเข้ามาพลัน
จันทรพงศ์ทรงเครื่องสำหรับยศ
พอสมบทตามประเภทของเขตขัณฑ์
ครั้นแต่งเสร็จเสด็จเฝ้าพระทรงธรรมม์
อภิวันท์ทรงนั่งระวังองค์ ฯ
๏ พระเจ้ากรุงบ่อคำธรรมชาติ
เห็นหน่อนาถทรงพินิจพิศวง
ช่างงามล้ำขำคมพอสมทรง
แล้วพาองค์เขยขวัญให้ครรไล
เสด็จถึงจึงประทับบนที่ลาด
พระหน่อนาถหมอบบิดาอัชฌาสัย
ท้าวพระยาข้าเฝ้าเห็นท้าวไท
บังคมไหว้หมอบกลาดดาษดา
ชนนีแต่งบุตรีครั้นแล้วเสร็จ
จึงเสด็จนำนางไปข้างหน้า
สองพี่เลี้ยงเคียงบุตรีค่อยลีลา
พระยุพาให้สะเทิ้นเขินระคาง
ครั้นมาถึงจึงคลานเข้าม่านปิด
พระทรงฤทธิ์ตรัสว่าอย่าอางขนาง
จงเข้าไปที่สรงกับองค์นาง
ตามเยี่ยงอย่างการวิวาห์ให้ถาวร
พระหน่อนาถรับราชบรรหาร
จึงค่อยคลานเข้าที่สรงกับองค์สมร
พระบิดาหลั่งน้ำอำนวยพร
ให้วายร้อนพ้นสรรพภยันตราย
/*137*/จงสุขีมีอำนาจวาสนา
ทั้งเดชาเฟื่องฟูอย่ารู้หาย
ให้ร่วมรักพิศวาสอย่าคลาดคลาย
จงสืบสายบุตรหลานสำราญใจ
พระสรงเสร็จจึงเสด็จมานอกม่าน
ฝ่ายพระมารดาสรงแล้วส่งให้
ประยูรญาติวงศาทั้งหน้าใน
ต่างอวยชัยให้พิพัฒน์สวัสดี
ครั้นเสร็จสรงองค์ธิดานราราช
จึงลีลาศไปกับชนนีศรี
สองพี่เลี้ยงเคียงคลอจรลี
มาสู่ที่พระตำหนักสำนักพลัน
พนักงานฝ่ายหน้าเชิญผ้าทรง
ถวายองค์ขัตติยานราสรร
พระทรงผลัดจัดองค์สำอางครัน
ดูผิวพรรณผุดผ่องดังทองทา
เสด็จออกจากม่านคลานเข้าเฝ้า
แล้วก้มเกล้าบังคมเหนือเกศา
ฝ่ายพระองค์ทรงฤทธิ์พระบิดา
เชิญลูกยาเขยขวัญให้ครรไล
ส่วนองค์ชนนีศรีสมร
ให้อาวรณ์ลูกน้อยละห้อยไห้
พลางลูบหลังรำลาด้วยอาลัย
สายสุดใจแม่จะอยู่กับคู่ครอง
จงซื่อสัตย์กตัญญูอย่ารู้ขาด
ให้หมายมาดเหมือนบิดาอย่าให้หมอง
จงเคารพเช้าค่ำอย่าลำพอง
อย่าคะนองเชื่อตัวว่าผัวรัก
เอาพระทัยสามีเป็นที่ตั้ง
คอยระวังหนีสู้ให้รู้จัก
แม้นใจเร็วแม่จงร้อนอย่าผ่อนพัก
จงชื่นชอบยำเยงเร่งเกรงขาม
แม่อย่าควรด่วนขัดตัดต้นความ
อย่าให้ลามแล้วคงดับระงับเอง
หนึ่งสุรางค์นางในที่ใช้ชิด
อย่าป้องปิดควรสมเคราะห์ให้เหมาะเหม็ง
ถ้าข้อนี่ดีแล้วผัวต้องกลัวเกรง
จะยำเยงก็เพราะความที่ตามใจ
คราวผัวทุกข์แล้วอย่าทำหน้าชื่น
อย่ารวยรื่นเริงร่าอัชฌาศัย
หมั่นธุระราชการงานข้างใน
เอาใจใส่คอยระวังเป็นกังวล
แม่สอนเจ้าเท่านี้ก็ดีแล้ว
พระลูกแก้วจงจำคำนุสนธิ์
จะสำเร็จพระประสงค์เป็นมงคล
จะพูลผลเพิ่มพิพัฒน์สวัสดี ฯ
/*138*/๏ ฝ่ายพระองค์ทรงฤทธิ์ปิตุรงค์
คิดถึงองค์พระธิดามารศรี
จะส่งตัวเขยขวัญเสียวันนี้
ได้เป็นที่แล้วเสร็จสำเร็จงาน
จึงตรัสชวนทรามเชยพระเขยขวัญ
จรจรัลจากพระโรงสถาน
ไปตำหนักพระธิดายุพาพาล
พระภูบาลทรงประทับแท่นสุวรรณ์
มเหสีกับบุตรีศรีสมร
ชุลีกรปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จันทรพงศ์วันทามารดาพลัน
พระทรงธรรม์ค่อยตรัสความตามทำนอง
ธรรมดาอยู่ด้วยกันต้องผันผ่อน
ค่อยสั่งสอนพูดจาอย่าให้หมอง
จงเมตตาปรานีเหมือนพี่น้อง
จงปกครองรักกันอย่าฉันทา
นพคุณนั้นยังอ่อนจงผ่อนผัน
อย่าหุนหันดื้อดึงเที่ยวหึงสา
เขาสั่งสอนแล้วอย่าขัดหัทยา
จะพูดจาอุตส่าห์ยั้งระวังตน
จึงตรัสว่าจันทรพงศ์จงอยู่นี่
ให้สุขีเอิบอาบทั้งลาภผล
สรรพพิบัติขัดข้องที่หมองมล
จงผ่องพ้นมีแต่ชื่นทุกคืนวัน
พระตรัสพลางย่างเยื้องจากตำหนัก
ฝ่ายนงลักษณ์ชมพุนุทสุดกระสัน
ประโลมปลอบพระธิดาวิลาวัณย์
จรจรัลตามพระภูวไนย
นพคุณเห็นมารดาลีลากลับ
ให้วาบวับสุดจิตจะคิดไฉน
ให้ขวยเขินคิดระคายละอายใจ
คิดจะใคร่ไปตามพระชนนี
ก็ขัดขวางหน่อกษัตริย์อยู่ที่นั่น
ให้อัดอั้นวิญญามารศรี
ลุกขยับเข้านั่งบังอัคคี
อยู่ข้างที่ร่มม่านรำคาญองค์
หน่อนรินทร์ยินดีไม่มีหมาง
เข้าเคียงข้างตรัสถามตามประสงค์
แน่ะน้องเขินขามความจำนง
หรือน้องหลงลืมพักตร์ไม่ทักทาย
พี่อุตส่าห์พยายามเพราะความรัก
ก็ประจักษ์จอมขวัญเหมือนมั่นหมาย
สู้ตามติดแทบชีวิตจะวางวาย
ขอเชิญสายสวาทไปที่ไสยา
พลางประโลมโฉมงามทรามสงวน
นางหยิกข่วนผลักกรพระเชษฐา
พลางคมค้อนตอบรสพจนา
ได้เมตตาน้องอายระคายใจ
/*139*/ผ่อนพอน้องค่อยคลายละอายจิต
ไม่เบือนบิดขืนขัดอัชฌาสัย
น้องจะไปไหนพ้นพระภูวไนย
เชิญพระไสยาสน์ก่อนจะผ่อนตาม
พระทรงฟังนพคุณดรุณราช
ภูวนาถเสียวซาบให้วาบหวาม
ฤทัยตรึกนึกคะนึงรำพึงความ
หรือโฉมงามจะพะวงคิดสงกา
ว่าตัวเราต่ำช้าแสนสาหัส
ทั้งแสนขัดต่ำชาติวาสนา
ด้วยนางเป็นกษัตริย์ขัตติยา
ซึ่งจะมาร่วมเราไม่เข้าการ
คิดดังนี้ดอกกระมังจึงรังเกียจ
ดูละเมียดอยู่มิใคร่ปราศรัยสาร
ดำริพลางกล่าวรสพจมาน
โดยชอบชาญเชิงชั้นจำนรรจา
โอ้อนงค์นพคุณจรูญศรี
เสียแรงพี่หมายมิตรขนิษฐา
อรทัยก็มิได้กรุณา
เพราะเห็นว่าพี่จนเป็นคนจร
วาสนาน้อยทรามเมื่อยามยาก
สู้เพียรพากมิได้ชมสมสมร
พี่ขอลายุพยงไปดงดอน
เที่ยวเร่ร่อนตามประสาอยู่ป่าดง
จงแสวงคู่ครองที่น้องรัก
ให้สมศักดิ์สมตระกูลประยูรหงส์
พี่ต่ำศักดิ์จักนิยมไม่สมทรง
จำจากองค์นุชนาฏนิราศไกล
นางฟังองค์ทรงสวัสดิ์ตรัสประภาษ
นุชนาฏยิ้มย่องสนองไข
โอ้พระมาพาทีดังนี้ไย
เดิมไฉนอ้อมแอ้มไม่แย้มพราย
แกล้งแปลงเป็นพลไพร่มิให้รู้
อุตส่าห์สู้ทรมานมานานหลาย
ช่างซ่อนเร้นมิให้เห็นระแคะระคาย
ว่าเป็นสายสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร
แต่ปกปิดครั้นไม่มิดออกมี่ฉาว
หรือแกล้งกล่าวกลบเกลื่อนให้เงื่อนสูญ
ว่ายากไร้ญาติกาทุกขาดูร
ซึ่งพระทูลเกล้าตรัสไม่สัจธรรม์
น้องทราบชัดว่าเป็นขัตติยายศ
อันปรากฏกฤษฎาเดชามหันต์
น้องต่ำชาติวาสนาสารพัน
เป็นปัจจันตประเทศนิเวศเวียง
หมายจะพึ่งบุญญาบารเมศ
ให้ปกเกศเกล้าลือขึ้นชื่อเสียง
วาสนาข้านี้ไม่คู่เคียง
พระจะเลี้ยงโลมเล้าสักเท่าไร
/*140*/จะเชยชมแต่พอสมพระประสงค์
ครั้นแล้วคงละเว้นเป็นนิสัย
เหมือนเข้าป่าจวนค่ำต้องจำใจ
อาศัยไฟก่อกันอันตราย
ด้วยพระเป็นจอมตระกูลประยูรหงส์
หรือจะหลงสกุลกานั้นอย่าหมาย
ต้องหันหาเหมราชไม่คลาดคลาย
ได้สืบสายวงศ์สวัสดิ์กษัตรีย์
เหมือนตัวน้องบุญน้อยถอยยศศักดิ์
ไม่ควรจักเคียงองค์พระทรงศรี
ต้องหานางกษัตรากัลยาณี
ที่ท่านมียศนิยมพอสมกัน
ซึ่งจะอยู่คู่ครองด้วยน้องนี้
พระเห็นดีอย่างไรที่ไหนนั่น
เหมือนดอกไม้ในป่าพนาวัน
ไม่ทรงคันธรสรื่นไม่ยืนนาน
อันดอกไม้ในสวนแต่ล้วนหอม
ทั้งงามพร้อมกลีบกลิ่นประทิ่นหวาน
อันดอกไม้ไพรพงดงกันดาร
ถึงจะบานก็ไม่หอมงอมระงม
ต่อผู้ใดเดินทางมากลางแดด
ระพิดแผดเผาหนักหยุดพักร่ม
บุปผาชาติสวนศรีไม่มีชม
จำเด็ดดมดอกไม้ตามไพรวัน
ชมเล่นตามเวลาได้มาปะ
มิใช่จะมุ่งหมายเมื่อผายผัน
ก็สละละวางเสียกลางคัน
เหมือนหม่อมฉันเช่นพระองค์ทรงเมตตา ฯ
๏ พระรับขวัญขวัญอ่อนสมรมิ่ง
พี่ไม่ทิ้งดวงจิตขนิษฐา
อย่าอาวรณ์หวั่นถวิลจินตนา
เชิญไสยาเถิดน้องอย่าหมองนวล
พลางจูงกรอรทัยสู่ไสยาสน์
แสนสวาทนุชน้องประคองสงวน
ธรรมดานารีมีกระบวน
ครั้นจนจวนแล้วก็ปลื้มลืมพระองค์
สองกษัตริย์เชยชมภิรมย์ชิด
เสน่ห์สนิทในเชิงระเริงหลง
นางกษัตริย์โสมนัสด้วยรูปทรง
จันทรพงศ์ลืมอารมณ์ที่กรมกรอม
สองสนิทพิสมัยร่วมไสยาสน์
ในราชอาสน์อิงแอบแนบถนอม
สองเกษมเปรมปรีดิ์ประนีประนอม
กรโอบอ้อมแอบองค์อนงค์นวล
นพคุณสุนทรายุพาพักตร์
เยาวลักษณ์วิไลงามทรามสงวน
นางประณตบทมูลแล้วทูลทวน
ควรมิควรพระองค์ทรงปรานี
/*141*/ด้วยแต่เดิมเริ่มจักแรกรักใคร่
จนถึงได้เชยชมประสมศรี
ขอประทานโทษาแห่งข้านี้
ความชั่วดีผิดพลั้งแต่หลังมา
แม้นขัดขืนฝืนในพระทัยท้าว
จงว่ากล่าวโปรดเกศทุกเชษฐา
นางอ้อยอิ่งวิงวอนอ่อนอุรา
ต่างนิทราเลยหลับระงับไป
ครั้นแสงทองส่องหล้านภากาศ
ภาณุมาศไตรตรัสจำรัสไข
พระพลิกตื่นฟื้นองค์ทรงอาลัย
ถึงเพื่อนไร้สองพี่เลี้ยงที่เคียงองค์
คิดจะใครให้อยู่ที่เคียงใกล้
ได้มาไปตามอารมณ์สมประสงค์
จึงปรึกษาโฉมงามตามจำนง
ก็ตกลงอยู่ที่ใกล้ในประตู ฯ
๏ ภูวนาถทรงรำพึงถึงบุตรเขย
จะเพิกเฉยเสื่อมยศก็อดสู
จะต้องสร้างวังใหม่ให้เชิดชู
จะได้อยู่สมยศปรากฏไป
จึงตรัสสั่งท้าวพระยาทุกหน้าด่าน
ให้เตรียมการปลูกสร้างทำวังใหม่
ให้กว้างขวางทางท่าข้างหน้าใน
ให้สมใจบุตรเขยเคยสบาย ฯ
๏ ฝ่ายพระจันทรพงศ์ทรงสวัสดิ์
โสมนัสชื่นชมด้วยสมหมาย
ค่อยบรรเทาทุกข์ยากลำบากกาย
จึงเสื่อมคลายที่จะใคร่ไปนคร ฯ
--
๑. ความตอนต้นขาดหายไป ↩
ตอนที่ ๒๐
พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) แต่ง
๏ ปางพระหน่อบพิตรมหิศร
สุริยพันธุ์นามกรเสนอขาน
เมื่อราชทูตครรไลมิได้นาน
พระกุมารเปลี่ยวเปล่าเศร้าฤทัย
คิดจะกลับคืนหลังยังนคร
ก็ไม่รู้ว่าจะจรไปทางไหน
ไม่รู้จักหลักแหล่งตำแหน่งใด
เพราะมาในเมืองนี้ไม่กี่วัน
พระทอดทัศนาดูบุรีหลวง
สิ่งทั้งปวงขอบคูดูขึงขัง
ป้อมปราการหอห้างนางจรัล
พิลึกลั่นใหญ่โตมโหฬาร์
ในกำแพงเชิงเทินเนินบรรจบ
ทั้งหอรบซุ้มทวารมีบานหนา
แถวถนนกล่นเกลื่อนเรือนประชา
ดูหลังคาเนื่องชิดติดกันไป
มีเก๋งตึกใหญ่โตรโหฐาน
เป็นเขตบ้านขุนนางริมทางใหญ่
น่าจะเที่ยวชมเล่นให้เย็นใจ
ทั้งจะได้แจ้งประจักษ์ที่หนักเบา
แต่เครื่องแต่งกายายังแผกผิด
วิปริตไม่เหมือนชาวเมืองเขา
ต้องขวนขวายแต่งกายให้เพริศเพรา
จะได้เข้าปะปนคนในเมือง
ดำริพลางทางเดินดำเนินนาด
เข้ายังแถวท้องตลาดถนนเนื่อง
เที่ยวชมร้านขายของมีนองเนือง
ล้วนแต่เครื่องแหวนทองของนานา
พระกุมารมุ่งของต้องประสงค์
เครื่องที่จะแต่งองค์อีกเสื้อผ้า
จึงเอาเหรียญทองใหญ่ที่ได้มา
แลกเงินตราซื้อของที่ต้องการ
ได้สำเร็จเสร็จสมอารมณ์มาด
ยุรยาตรกลับมาลงสรงสนาน
ที่ท่าพระยาแมนแสนสำราญ
พระกุมารแต่งองค์อลงกรณ์
ทรงผ้าลายกระจ่างอย่างสุหรัด
ดอกเด่นชัดเนื้อดีสีเหลืองอ่อน
ทรงสะพักผ้าเศวตขาวบวร
ตามเยี่ยงอย่างชาวนครนับว่าดี
/*143*/พระทรงแต่งกายาประสายาก
เสาวภาคย์ก็ยังผ่องละอองศรี
เหมือนทองคำธรรมชาติอันรูจี
ถึงตกตมราคีไม่พ้องพาน
คงสุกปลั่งอย่างคำธรรมชาติ
เปรียบด้วยราชสุริยศักดิ์มหาศาล
ถึงตกไร้ยากแค้นแสนกันดาร
มหาศาลราศีไม่มีทราม
อนึ่งเหมือนหงส์ทองอันผ่องใส
ถึงจะไม่แต่งเครื่องเรืองอร่าม
ใครใครเห็นทุกผู้ก็ดูงาม
ไม่เหมือนชนชายทรามเช่นสามัญ
พระกุมารบรรจงแต่งองค์เสร็จ
ก็เสด็จนาดกรายรีบผายผัน
เที่ยวชมเมืองชมบ้านสำราญครัน
พอเวลาสายัณห์ถึงอาราม
พระเที่ยวทอดทัศนาดูอาวาส
งามประหลาดแลเลิศวิไลหลาม
พระเจดีย์โบสถ์วิหารตระหง่านงาม
ล้วนทองแก้วแวววามอร่ามตา
ที่พื้นวัดเรี่ยรายทรายสะอาด
ระดะดาษร่มรื่นพื้นพฤกษา
บ้างทรงผลพุ่มพวงดวงผกา
ฤดูดอกออกระย้าน่ายวนใจ
เป็นวัดหลวงโดยกระทรวงกษัตริย์สร้าง
ทั้งกว้างขวางพื้นเพทำเลใหญ่
คิรีรัตนารามตั้งนามไว้
มีพระสงฆ์ทรงวินัยอเนกนันต์
มหาเถรผู้เฒ่าเจ้าคณะ
สมเด็จพระชินบุตรยศมหันต์
ปริยัติเชี่ยวชาญชำนาญครัน
ท่านเทศน์กัณฑ์กุมารเพราะเสนาะดี
ราชาคณะที่สองรองสมเด็จ
ผู้สำเร็จการอารามถ้วนถี่
เสนอนามพระสุธรรมจารี
ตำแหน่งที่ยศพระคณะรอง
พระปลัดพระสมุห์ใบฎีกา
อีกพระครูฐานาครบทั้งผอง
ได้รักษาพระอารามตามทำนอง
ปกครองพวกพระสงฆ์สามเณร
ทั้งคฤหัสถ์ศิษย์วัดอยู่รอบคอบ
ล้วนยินยอบในอาญามหาเถร
บ้างก็เล่าสวดมนต์บ่นเกนเกน
ที่จัดเจนพระคัมภีร์ก็มีชุม
บ้างก็ฝึกเทศนามหาชาติ
ทำนิทำนองหลากประหลาดล้วนสุขุม
เป็นที่ชอบใจชนนิมนต์ชุม
เปลือกกระจาดทิ้งกลุ้มเกลื่อนวัดวา
/*144*/เป็นอารามงามจบครบทุกสิ่ง
ทั้งชายหญิงสัปปุรุษก็แน่นหนา
เป็นวัดเอกออกชื่อทั้งลือชา
แต่บรรดาอารามไม่งามปูน
พระกุมารชมเพลินเจริญจิต
แล้วหวนคิดพะว้าใจถึงไอศูรย์
เมื่อเราอยู่บ้านเมืองเรืองจรูญ
พร้อมมูลปิตุราชมาตุรงค์
พระบิดาเคยพาเราลีลาศ
สู่อาวาสวัดวาอารามสงฆ์
พร้อมทั้งข้าบาทมูลประยูรวงศ์
เวลาทรงทอดกฐินจนสิ้นคราว
ครั้งนี้เราไร้ญาติขาดวงศา
เห็นแต่สายคงคากับฟ้าขาว
ไหนจะชูชนม์ชีพไปยืนยาว
จะกลับด้าวธานีบุรีเรา
ก็ไม่รู้ว่าจะอยู่ข้างทิศไหน
ให้อัดอั้นตันใจแสนโศกเศร้า
แล้วฝ่าฝืนขืนฤทัยให้บรรเทา
ค่อยบางเบาสร่างโศกวิโยคกรอม
จึงดำริตริว่าพารานี้
เราไม่มีที่สำนักทะนุถนอม
ด้วยเป็นชนเช่นแขกมาแปลกปลอม
ใครเล่าเขาจะยอมสมาคม
จำผ่อนผันหันพึ่งศาสนา
บวชไปกว่าจะได้สบประสงค์สม
ควรจะคืนกลับที่บุรีรมย์
ตามนิยมเยี่ยงอย่างทางบุราณ
ในวัดนี้ก็ไม่มีที่รู้จัก
จะอาศัยพึ่งพักเป็นหลักฐาน
โอ้ยามยากคับแค้นแสนกันดาร
ท่านสมภารดุร้ายหรือใจดี
ก็ยังไม่รู้ชัดอัชฌาสัย
จะได้ใครชักนำแนะวิถี
เผื่อท่านไม่เมตตาไม่ปรานี
จะได้ช่วยพาทีพูดนำทาง
ยิ่งดำริตริตรองให้หมองจิต
ลงนั่งคิดริมถนนบนกระถาง
ใต้ร่มพฤกษาใหญ่ไม้มะซาง
อยู่ที่กลางอารามงามวิไล ฯ
๏ จะกล่าวความถึงสามเณรรุ่น
เทือกตระกูลเชื้อชาติอำมาตย์ใหญ่
ชื่อเณรบุษราคัมรูปอำไพ
พักตร์ผ่องใสสดสร่างสำอางครัน
ดูแหลมหลักลักษณ์เลิศงามเฉิดฉาย
มารดาชื่อเพทายไม่ผิดผัน
ท่านตาชื่อพลอยหุงบำรุงกัน
ท่านยายนั้นลูกปัดนามกร
/*145*/เธอเป็นศิษย์สมเด็จพระชินบุตร
ท่านแสนสุดรักใคร่ได้สั่งสอน
การเล่าเรียนไวว่องถ่องสุนทร
จนเลื่องชื่อลือขจรด้วยปรีชา
เย็นวันนั้นเณรบุษสุดเกษม
ใจปรีดิ์เปรมแสนโสมนัสา
การเล่าเรียนเพียรเสร็จสิ้นเวลา
ก็ลงมาเดินที่ว่างกลางอาราม
หน่อกษัตริย์ทัศนาพ่อเณรบุษ
เห็นผ่องผุดแปลกในฤทัยหวาม
ทั้งรูปทรงราศีฉวีงาม
เห็นมิใช่ชายทรามเชื้อผู้ดี
ดังบุพเพสันนิวาสแต่ชาติก่อน
ได้เคยผ่อนผูกพันไมตรีศรี
เป็นเพื่อนร่วมร่วมรักสามัคคี
เผอิญให้ยินดีคิดผูกพัน
ฝ่ายข้างเณรบุษราเดินมาถึง
ให้ตะลึงหน่อเทพรังสรรค์
นี่ใครหนอผุดผาดประหลาดครัน
ดูผิดคนสามัญบ้านเมืองเรา
รูปพรรณผิวพักตร์ลักขณา
ทั้งทรวดทรงโสภาเฉิดเฉลา
มีอายุชันษาแก่กว่าเรา
ดูลาดเลาเป็นผู้ดีที่มียศ
หรือหน่อแนวเจ้านายสายกษัตริย์
แจ่มจำรัสราศีมีปรากฏ
ไยมาอยู่ผู้เดียวเปลี่ยวรันทด
จะกำหนดโดยเดาไม่เข้าการ
จำจะถามความดูให้รู้แน่
ตามกระแสจริงใจเธอไขขาน
ถ้าคนดีมิใช่น้ำใจพาล
จะสมานมิตรไว้เป็นไมตรี
คิดพลางทางแวะเข้าถามไถ่
ท่านไปไหนจึงมานั่งอยู่ที่นี่
จะธุระหาสงฆ์องค์พระชี
หรือจะมีกิจกังวลยุบลใด
องค์กุมารฟังสารโสมนัส
จึงดำรัสตอบวาจาที่ปราศรัย
ว่าท่านถามตามระบอบฉันขอบใจ
จะเล่าไขข้อความตามสัจจา
ตัวฉันสุริยพันธุ์นามกร
เนานครสุทัศน์ในทิศา
เป็นพาณิชคิดแต่งนาวาคลา
เรือแล่นมาแตกในวนชลธาร
ลงเรือน้อยลอยกลางทะเลใหญ่
ปะเรือเหมาะมาใกล้ได้โดยสาร
เขามาส่งไว้ที่นี่มิได้นาน
ฉันพลัดบ้านมาคนเดียวเที่ยวเซซัง
/*146*/คิดจะกลับคืนบ้านสถานถิ่น
ก็สุดสิ้นที่จะคิดกลับคืนหลัง
ด้วยหมดทุนหมดรอนอ่อนกำลัง
ในใจหวังจะใคร่บวชผนวชเณร
ก็ขัดสนด้วยไม่มีที่พึ่งพัก
ไม่รู้จักอุปัชฌาย์มหาเถร
องค์ใดท่านจะเป็นใหญ่ในบริเวณ
ก็ไม่เจนรู้จักท่านสักองค์
พ่อเณรจำช่วยเมตตาแก่ฉันด้วย
จงชูช่วยให้ฉันเสร็จสมประสงค์
จะรักกันจนถึงวันสิ้นชีวง
ขอดำรงคำสัจปฏิญาณ
สามเณรฟังสารกุมารเล่า
ก็พลอยเศร้ากรอมจิตคิดสงสาร
จึงเอื้อนอรรถตอบรสพจมาน
ท่านเล่าขานคิดน่าน้ำตานอง
ท่านพลัดพรากจากบ้านสถานเขต
ทุกข์เทวษเพรากรรมจำสนอง
หากว่าบุญมีด้วยช่วยปกครอง
ละเลาะล่องรอดชีวิตไม่ปลิดปลง
ซึ่งจะใคร่บวชเรียนเพียรอยู่วัด
ที่ข้อขัดฉันจะช่วยให้สมประสงค์
จะกราบเรียนท่านเจ้าคุณทั้งสององค์
เห็นท่านคงศรัทธากล้าทำบุญ
ฉันเป็นศิษย์สมเด็จพระชินบุตร
ยศสูงสุดยอดสงฆ์ทุกเขตขุน
ท่านใจดีเมตตาทั้งการุณย์
คนนิยมชมบุญทุกทิศทาง
ฉันจะพาเข้าหาท่านสมเด็จ
คงสำเร็จสารพัดไม่ขัดขวาง
ทั้งเจ้าคุณสุธรรมะคณะกลาง
ท่านกว้างขวางแจงจัดทุกวัดวา
ตำแหน่งยศที่สองรองสมเด็จ
ได้สำเร็จสังหกิจทุกทิศา
อย่างเช่นท่านพลัดบ้านพลัดเมืองมา
ท่านคงจะเมตตาปรานีครัน
พระกุมารฟังสารได้แจ้งชัด
โสมนัสปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ภิรมย์รื่นชื่นชอบตอบไปพลัน
ขอบใจครันอนุกูลพูนไมตรี
สงเคราะห์ยามเข็ญใจทั้งไร้ญาติ
จงหมายมาดเอากุศลราศี
ฉันมิได้ลืมคุณการุณย์มี
กว่าชีวีวอดวายทำลายปราณ
พ่อเณรจำพ่อจงพาฉันขึ้นไป
หาเจ้าคุณใหญ่เจ้าวิหาร
ฉันจะได้บรรพชาไม่ช้ากาล
ได้เสร็จสมปณิธานที่ตั้งใจ
/*147*/ฝ่ายพ่อเณรบุษราพากษัตริย์
รีบรัดขึ้นยังที่กุฏีใหญ่
สมเด็จพระชินบุตรวุฒิไกร
ท่านออกไปนั่งหอกลางหว่างชาลา
พร้อมด้วยพระสุธรรมจารี
ปลัดสีอีกพระสมุห์สา
พระครูสังฆวิชัยใบฎีกา
ขึ้นมาประณตน้อมอยู่พร้อมกัน
สามเณรนำหน่อกษัตริย์เจ้า
จึงพาเข้ากราบเรียนขมีขมัน
ว่ามานพนี้กล้าศรัทธาครัน
สู้บากบั่นจะมาบวชผนวชเนา
แต่เดิมเป็นพ่อค้านาวาสลาย
ลงเรือน้อยรอดตายเพราะบุญเขา
เกิดสังเวชขึ้นในจิตคิดแบ่งเบา
จึงจะเข้าบรรพชาสถาพร
สมเด็จพระชินบุตรสุดสงสาร
พิศเพ่งดูกุมารยังเยาว์อ่อน
สะโอดองค์ทรงทรวดอรชร
ล้วนสุนทรลักขณาไม่ราคี
กิริยาก็มิใช่ไพร่สามัญ
ทั้งผิวพรรณผ่องจรญเจริญศรี
เห็นจะเป็นพงศ์เผ่าเหล่าผู้ดี
จึงเอื้อนโอษฐ์พาทีไต่ถามไป
ดูรามานพหนุ่มเฉิดเฉลา
แต่เดิมเจ้าอยู่ที่ธานีไหน
ช่างหาญกล้าค้าสำเภาแต่เยาว์วัย
นามกรชื่อไรจงบอกเรา
อนึ่งเมื่อไปค้านาวาแตก
เดิมแต่แรกเกิดเหตุอย่างไรเจ้า
เป็นเรือกำปั่นหรือสำเภา
วานช่วยเล่าให้หลวงพ่อจะขอฟัง
เดิมกระผมอยู่พารามหาสุทัศน์
สุริยพันธุ์นามบัญญัติบิดาตั้ง
มีเรือกำปั่นใหญ่ใช้จีรัง
เที่ยวค้าขายหลายครั้งดังใจจง
เผอิญถูกพายุใหญ่คลื่นไม่หยุด
เหมือนคนฉุดชักลากกระชากส่ง
โดนก้อนหินใต้น้ำคะมำลง
กระดานกงแตกผางกลางคงคา
คนในเรือโดดว่ายกลางสายสินธุ์
ก็หมดสิ้นไปเป็นเหยื่อฝูงมัจฉา
ผมลงขี่เรือสัดจองล่องชลา
พบนาวาเอาผ้าแกว่งแจ้งสำคัญ
กำปั่นใหญ่หยุดแวะเข้ามาหา
เขารับลงนาวาขมีขมัน
แล้วแล่นตัดลัดมาเมืองนี้พลัน
เขาส่งฉันขึ้นที่ท่านาวาไคล
/*148*/ในเมืองนี้ผมไม่มีที่พึ่งพัก
ไม่รู้จักแห่งหนตำบลไหน
มาคิดถึงรอดตนที่พ้นภัย
ด้วยคุณรัตนตรัยมาคุ้มครอง
ผมจึงได้ปลงจิตคิดสละ
ทอดธุระไม่ประวิงสิ่งทั้งผอง
จะตั้งหน้ารักษาซึ่งศีลครอง
ชีวิตปองบูชาพระไตรรัตน์
แต่เป็นคราวไร้ทรัพย์อัปภาคย์
มาตกยากคับแค้นแสนจะขัด
จึงคิดบ่ายบากหน้าเข้ามาวัด
สารพัดหมายพึ่งบาทมูล
ขอใบบุญเจ้าพระคุณเอ็นดูด้วย
เหมือนชูช่วยชีพไว้อย่าให้ศูนย์
การที่ขัดขาดเหลือช่วยเกื้อกูล
นึกว่าพูนเพิ่มพระบารมี
สมเด็จพระชินบุตรทั้งพระสงฆ์
ครบทุกองค์ฟังเล่าเค้าถ้วนถี่
แสนสมเพชเวทนาทั้งปรานี
ทุกองค์มีเมตตาจิตคิดเอ็นดู
ฝ่ายสมเด็จพระชินบุตรพระผู้เฒ่า
ได้ฟังเล่ายินตระหนักประจักษ์หู
ชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพรู
โอ้ลูกกูแสนยากลำบากลำบน
ได้รอดตายที่ในสายสาคเรศ
ก็เพราะเหตุบุญช่วยอำนวยผล
ถึงจะแสนแค้นคับทั้งอับจน
รักษาชนม์ชีพได้ไม่วอดวาย
ก็เป็นดีดียิ่งสิ่งที่สุด
อันสมบัติของมนุษย์สิ้นทั้งหลาย
แม้นชีวิตยังคงดำรงกาย
ประกอบการขวนขวายคงได้มา
ซึ่งพ่อคิดปลงใจใคร่ผนวช
จะขอบวชปฏิบัติศาสนา
คงได้สมอารมณ์ที่เจตนา
ทั้งบาตรผ้าแพรดีดีมีถมไป
ว่าพลางทางเข้าไปที่ในห้อง
จุดเทียนส่องค้นหาผ้าใหม่ใหม่
เลือกแต่ล้วนแพรหลินเนื้อละไม
จัดเป็นไตรครบถ้วนจำนวนครอง
อีกเครื่องใช้ต่างต่างอย่างประณีต
ตามจารีตสมณะพระทั้งผอง
อีกธูปเทียนดอกไม้ใส่พานรอง
ทั้งธูปเทียนเงินทองสองสำรับ
จึงปลงเกศมัสสุพระกุมาร
สมาทานศีลสิบจบเสร็จสรรพ
สมเด็จพระชินบุตรท่านบังคับ
ให้เณรบุษนั้นรับอยู่ด้วยกัน
/*149*/เวลาเข้าฝ่ายพ่อเณรบุษรา
จึงชวนพาเณรใหม่ให้ผายผัน
เข้าไปบ้านหาโยมยายตาพลัน
เล่าความนั้นให้ฟังทั้งสามคน
ฝ่ายนวลนางเพทายกับยายตา
ก็จัดหาของสำรับอยู่สับสน
ตามไปส่งถึงวัดในบัดดล
ต่างตนเข้านั่งห้อมล้อมกันชม
ท่านยายว่ารูปร่างเหมือนอย่างหุ่น
แต่พ่อคุณแกล้วกล้าไม่น่าสม
ลงเรือน้อยลอยในทะเลลม
บุญนิยมหากช่วยไม่ม้วยมรณ์
พอรอดด้ายสนเข็มเต็มลำบาก
ได้พ้นยากพ้นทุกข์บรรเทาถอน
ขอให้พ่อพูลสวัสดิ์สถาพร
ครองสังวรณ์ศีลพระชนะมาร
ต่างคนต่างชวนชมนิยมชื่น
แล้วก็คืนเคหานิวาสสถาน
ฝ่ายพระเณรองค์ราชกุมาร
แสนสำราญอยู่ด้วยเณรบุษบา
ต่างปลงจิตปลงรักสมัครสมาน
สารพัดการงานไม่เบกษา
ต่างร่วมจิตร่วมใจไม่ฉันทา
ถึงเวลารีบชวนกันครรไล
ปฏิบัติพระอุปัชฌาจารย์
เป็นนิรันดรกาลหาขาดไม่
สมเด็จพระชินบุตรวุฒิไกร
รับสนิทชิดใช้ฤทัยวาง
ท่านอุตส่าห์เตือนตักทั้งซักซ้อม
หนังสือขอมแคล่วคล่องไม่ต้องสาง
ให้ศึกษาวิทยาเวทยางค์
ให้เรียนทางภาคมคธบทบาลี
ปัญญาเชาน์เคล่าคล่องไม่ข้องขัด
จะเรียนไหนได้ชัดทุกถิ่นที่
ไม่เนิ่นนานปริยัติจัดเจนดี
พระจอมชีจึงให้หัดเทศน์กุมาร
หัดทำนองว่องไวเกือบได้เหมือน
มิได้เคลื่อนหุ้มเอกวิเวกหวาน
ที่ขึ้นลงโหยหวนสอบทวนทาน
อีกเม็ดก้านโอดเอื้อนเหมือนจริงจริง
ได้ออกงานเทศนาศาลาใหญ่
คนฟังคิดติดใจทั้งชายหญิง
ที่โอดครวญหวนว่าน่าประวิง
พวกผู้หญิงใจละห้อยพลอยโศกา
สัปปุรุษชอบใจมิได้เว้น
ทั้งเครื่องเล่นหลายอย่างต่างภาษา
มีคนชมออกชื่อจนลือชา
เรียกกันว่าที่สองรองเจ้าคุณ
/*151*/สัปปุรุษหญิงชายทั้งหลายนั่น
ต่างชวนกันขวนขวายนิมนต์วุ่น
ทั้งวังเจ้าบ้านท่านราชนิกุล
พระยาพระหลวงขุนอีกหมื่นพัน
กิตติศัพท์เลื่องชื่อลือตลอด
ฎีกาทอดนิมนต์เทศน์ประกวดขัน
จนฟุ่มเฟือยฟุ้งเฟื่องรวยเครื่องกัณฑ์
ได้แจกเพื่อนพรหมจรรย์เนืองเนืองไป
แต่บรรดาเพื่อนชีอารีรัก
ล้วนสมัครสมานมิตรพิสมัย
ด้วยโอบอ้อมแผ่เผื่อนั้นเหลือใจ
ไม่มีใครชิงชังทั้งอารามฯ
๏ ครั้นมาถึงยามตรุษที่สุดปี
ในเดือนสี่ต่อท้ายปลายเดือนสาม
พวกชาวบ้านในประเทศทุกเขตคาม
แต่งตัวงามไปทำบุญที่วัดวา
ทั้งสาวหนุ่มกลุ้มเกลื่อนในอาวาส
ต่างตักบาตรพร้อมกันด้วยหรรษา
ฝ่ายพระสงฆ์ลงพร้อมที่ศาลา
สวดคาถาพรพระแปดประการ
พวกศิษย์วัดจัดโตกตะลุ่มตั้ง
สีกานั่งเรียกโอใส่คาวหวาน
ตามแตใครมีสิ่งไรก็เจือจาน
บำเพ็ญทานเลี้ยงพระสงฆ์จำนงบุญ
เลี้ยงพระเสร็จสรรพกลับไปบ้าน
ให้เบิกบานบ้างก็เล่นสะบ้าหมุน
บ้างก็เล่นชักเย่อกันชุลมุน
พวกดรุณโอบเอวออกเป็นราว
ชิงกันเย่อสองสายพวกชายหญิง
บ้างล้มกลิ้งฮากันสนั่นฉาว
บ้างเล่นมอมดินหม้อเหมือนแมวคราว
ดูเกรียวกราวเล่นตรุษเมื่อสุดปี ฯ
๏ ถัดไปถึงเดือนห้าหน้าคิมหันต์
พระสุริยันขึ้นเมษราศึ
ข้างโหรคิดวันประจบครบรอบปี
กำหนดมีนามเรียกว่าสงกรานต์
ประชาชนในประเทศเขตทั้งหลาย
ก่อเจดีย์ทรายทุกวิหาร
แล้วเลี้ยงพระเป็นฉลองสนองทาน
สำหรับการปีใหม่ใช้ธรรมเนียม
ชวนกันไปไหว้พระปฏิมา
ต่างแต่งตัวโอ่อ่าออกเรี่ยมเรี่ยม
พวกหนุ่มหนุ่มตามเคาะแคะทำและเลียม
บางพวกเตรียมเครื่องเล่นตลกคะนอง
เป็นพวกพวกเต้นรำบ้างทำบท
ดอกไม้สดสวมใส่ไหล่ทั้งสอง
บ้างเขียนหน้าทาขมิ้นดินสอพอง
เที่ยวคะนองเล่นโลนโลดโผนไป
/*153*/ท้องถนนคนดาษดูกลาดกลุ้ม
ทั้งสาวหนุ่มแทรกเสียดเบียดไม่ไหว
แล้วแยกมาอารามตามชอบใจ
ต่างเข้าไหว้บูชาคารวะ
พุทธรูปพระสถูปต้นพระศรี
มหาโพธิ์เจดีย์มีระดะ
เอาน้ำอบน้ำรมประพรมพระ
บ้างชำระขัดสีพระปฏิมา
แล้วตั้งสรงน้ำพระสงฆ์ทั้งอาราม
พยายามเหนื่อยยากมิได้ว่า
บ้างตักใส่โอ่งอ่างทั่ววัดวา
ด้วยศรัทธาเสื่อมใสใจจำนง
บ้างนิมนต์พระมาบังสุกุล
บำเพ็ญบุญอุทิศกุศลส่ง
ถึงปู่ย่าตายายวายชีวง
อีกเผ่าพงศ์ข้างชนกชนนี
บ้างรดน้ำท่านผู้ใหญ่ในวงศา
อีกบิดรมารดาป้าน้าพี่
อุปัชฌาจารย์สงฆ์องค์พระชี
สักการะตามมีและตามจน
พวกหญิงชายชาวอาณาประชาราษฎร์
เขาเล่นสาดน้ำกันทุกถนน
ไม่เลือกว่าผู้ดีหรือทรพล
จรดลแล้วก็สาดปราดปราดไป
สงสารแต่สาวสาวที่สวยสม
ล้วนแต่ห่มแพรสีที่สุกใส
ถูกสาดน้ำเปียกปอนท่อนสไบ
ที่หลบได้เล็ดรอดก็รอดตัว
พวกหนุ่มหนุ่มกลุ้มหลามตามมรรคา
บ้างสรวลเสเฮฮาบ้างยิ้มหัว
โอ้ครานี้สีสันลงมัวซัว
ใครไม่กลัวเปียกปอนก็จรมา
บางคนวิ่งชิงขันที่คนสาด
แล่นประลาตหลบหลีกขึ้นเคหา
ผู้ที่ไล่อั้นอ้นจนปัญญา
ก็กลับมาแอบบานทวารบัง
ผู้หนีคิดว่าผู้ไล่นั้นไปลับ
ถือขันกลับลงบันไดด้วยใจหวัง
ผู้ไล่วิ่งชิงชันดันทุรัง
เย่อรั้งเอาจนได้วิ่งไปพลัน
ชาวเมืองเล่นสงกรานต์การสนุก
แต่ล้วนปลุกใจเปรมเกษมสันต์
ทั้งหนุ่มสาวเล่นชื่อซื่อไม่ถือกัน
ทั้งสามวันครึกครื้นชื่นกมล ฯ
๏ สมเด็จจอมธรณินทร์ปิ่นกษัตริย์
เพชรรัตน์รื่นฤทัยในกุศล
โปรดให้ตั้งโรงเลี้ยงยาจกจน
สี่ตำบลสี่ด้านสถานวัง
/*154*/วันที่สองเป็นกำหนดรดน้ำสงฆ์
โดยจำนงในแบบเบาราณตั้ง
แต่งที่สรงดาดเพดานมีม่านบัง
ขันน้ำตั้งรายเรียงบนเตียงรี
วางบัวพาดดูดให้น้ำไหลพร่า
ดังน้ำฟ้าฟูมฟายขจายปรี่
เวลาสรงให้ประโคมเครื่องดนตรี
กลองแขกมีเพลงลงสรงชลา
ธรรมการพนักงานนิมนต์พระ
ราชาคณะอายุเกินพระชันษา
สมเด็จพระชินบุตรวุฒิชรา
เป็นประธานนั่งหน้าสงฆ์ทั้งปวง
สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินเสด็จสรง
ราชาคณะทั่วทุกองค์ตามแบบหลวง
ถวายไตรแพรเลี่ยนทั้งแพรดวง
เจ้ากระทรวงสุภรัตน์ได้จัดการ
พระสงฆ์ครองเสร็จสรรพกลับไปนั่ง
สำรับตั้งเครื่องข้าวแช่ทั้งคาวหวาน
ทรงประเคนเลี้ยงเพลทิวาวาร
พอเสร็จการสงฆ์ลากลับอาราม ฯ
๏ วันนั้นสุริยพันธุ์เณรกษัตริย์
เป็นผู้จัดวอเจ้าคุณทั้งคนหาม
แล้วเธอนั้นก็ได้เข้าไปตาม
ถึงสนามสรงน้ำที่ในวัง
เธอดูพลางทางหวนพระทัยตรึก
กลับระลึกนึกถึงเนื้อความหลัง
โอ้ว่าเราแต่เมื่อคงดำรงวัง
พระบิดาเคยให้ตั้งเครื่องสรงชล
ในสงกรานต์งานปีเช่นนี้เสมอ
ได้บำเรอพลอยบำรุงพระกุศล
เคยบังคับพนักงานทั่วทุกคน
โอ้ยามจนได้แต่เพียงโมทนา
ทรงดำริรำพึงถึงความเก่า
ยิ่งแสนเศร้าโศกโทรมนัสสา
หวนคะนึงถึงบิดาพระมารดา
จะละห้อยคอยหาลูกไม่วาย
บุญหาไม่แล้วที่ไหนจะได้รอด
จะม้วยมอดเสียในวนชลสาย
พระบิดรมารดาชรากาย
คงเปล่าดายไหนจะพบประสบกัน
แต่ได้รอดชีวามาอย่างนี้
จะคิดกลับธานียังอ้นอั้น
ต้องเข้าพึ่งศาสนาเลี้ยงชีวัน
สารพันขัดข้องไม่คล่องใจ
พระโศกครวญแล้วก็หวนถึงคำพระ
คิดมานะหักโศกเสื่อมกษัย
ก็พากเพียรเรียนธรรมวินัย
ค่อยเพลินใจลืมทุกข์โดยยุคคราว ฯ
/*155*/๏ ครั้นล่วงมาเพ็ญวิสาขเดือนหก
อัฐศกสาธกนิยมกล่าว
ศศิธรจรเสวยราศีดาว
วิสาขเรื่องราวท่านกล่าวมี
ว่าเป็นวันพระประสูติและได้ตรัส
และถึงขันธวิบัติพระชินศรี
ทั้งสามร่วมรวมกันเป็นวันดี
สมควรที่จะระลึกพระพุทธคุณ
จำพวกพุทธบริษัททั้งวัดบ้าน
ต่างจัดหาเครื่องสักการออกวายวุ่น
ขาดสิ่งไรใจศรัทธากล้าลงทุน
ไปทำบุญบูชาทุกอาราม
มีเทียนใหญ่ไส้ย่อมปักฉัตรยอด
จุดตลอดราตรีที่สองสาม
จุดแต่พลบอยู่จนครบทั้งสี่ยาม
ร้องเรียกนามว่าเทียนรุ่งราตรี
เพลาค่ำเดินเทียนเวียนทักษิณ
สถานถิ่นไว้รูปพระชินศรี
วิหารอุโบสถกำหนดมี
เวียนในสองราตรีสองเวลา
พระสงฆ์ที่เทศน์ได้อยู่ในวัด
ก็เปลี่ยนผลัดกันลงเทศนา
พระปฐมสมโพธิแต่ต้นมา
สามเวลาก็พอหมดบทนิพพาน
พวกประสกสีกาศรัทธาจัด
ก็แรมค้างอยู่ในวัดไม่กลับบ้าน
ตั้งใจฟังเทศนาบำเพ็ญทาน
จนเสร็จการสามวันจึงครรไล ฯ
๏ กล่าวกระบวนส่วนวัดในราชฐาน
ทรงจัดการเป็นมหาบูชาใหญ่
ตามประทีปเทียนรุ่งดอกไม้ไฟ
สว่างไสวรุ่งเรืองดังเมืองอินทร์
แขวนโคมตราข้าราชการหลาย
มีลวดลายตามยศสถานถิ่น
เป็นรูปราชคชสีห์พาชีกบินทร์
รูปเทวินทร์ทรงหงส์ทรงสุบรรณ
ตำแหน่งใครใช้ตราที่ปรากฏ
ตำแหน่งยศอย่างไรให้จัดสรร
ไปแขวนที่วัดในวังทั้งสามวัน
เป็นการประกวดกันทุกกระทรวง
แสงสว่างรุ่งโรจน์โชตนา
ดาษดาโคมประดังในวังหลวง
น่าเริงรื่นชื่นกมลชนทั้งปวง
ล้วนห้อยพวงบุปผามาลาราย
ถึงราตรีมีธรรมเทศนา
พระราชาคณะเปลี่ยนกันถวาย
ทรงเลื่อมใสในธรรมบรรยาย
ทรงถวายเครื่องกัณฑ์ทุกวันวาร ฯ
/*156*/๏ พระสุริยพันธุ์เณรกษัตริย์
โสมนัสปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ก็แต่งเครื่องบูชามาลาการ
เทียนประมาณตามตลอดรุ่งราตรี
ตั้งพระทัยบูชาวรามิส
ทรงอุทิศพระกุศลราศี
ถึงพระวงศ์องค์ชนกชนนี
ให้อยู่ดีเข็ญขาดบำราศภัย
อนึ่งด้วยเดชผลกุศลนี้
ขอข้าคืนบุรีให้จงได้
ความพิบัติขัดข้องที่หมองใจ
ให้ห่างไกลอย่าประสบได้พบพาน ฯ
๏ ครั้นมาถึงเชษฐมาสศุกลปักษ์
แจ้งประจักษ์รู้สิ้นทุกถิ่นฐาน
เป็นสมัยให้สลากภัตทาน
ก็แต่งสาแหรกคานล้วนงามงาม
ที่บ้านใครใกล้เขตที่วัดไหน
ก็หาบไปวัดนั้นแน่นล้นหลาม
จัดสาวหาบสวยสวยไม่เลวทราม
ล้วนหมดจดงดงามทุกนารี
ทั้งหัวท้ายคานแกล้งแต่งประจง
กระหนกหงส์บ้างเป็นรูปราชสีห์
อีกเป็นรูปนาคพิหคนกอินทรี
ต่างมีลายลวดประกวดกัน
กระเช้าสายทำเป็นลายทองอังกฤษ
งามพิจิตรพริ้งเพริศดูเฉิดฉัน
หาบเยิ่นเยิ่นเดินคลาจรจรัล
ถึงวัดพลันพร้อมเพรียงนั่งเรียงราย
จับฉลากชื่อพระสงฆ์ลงทั้งวัด
ทายกใหญ่ได้จัดนำถวาย
ได้ทั่วทั้งอาวาสไม่คลาดคลาย
สงฆ์ทั้งหลายสวดคาถาว่าสัพพี
สัปปุรุษตั้งจิตอธิษฐาน
ตรวจน้ำตั้งปณิธานเกษมศรี
เสร็จแล้วลาพากันจรลี
ยังถิ่นที่เรือนบ้านสำราญใจ ฯ
๏ แต่เดือนเจ็ดไปจนขึ้นเดือนอาสาฒ
ที่บุตรใครได้ขนาดเจริญใหญ่
อายุครบตามขนบพระวินัย
ก็เตรียมไตรจัดหาสารพัน
พร้อมทั้งบาตรบริขารตระการหลาก
ที่มั่งมีก็ยิ่งมากทุกสิ่งสรรพ์
อีกทั้งเครื่องไทยธรรม์อเนกนันต์
ที่คนจนจัดกันตามสมควร
แล้วก็ดูวัดไหนใกล้ใกล้บ้าน
ครูอาจารย์ก็นิมนต์ไว้ครบถ้วน
พระสงฆ์นั่งหัตถบาสครบจำนวน
เมื่อวันจวนถึงกำหนดบรรพชา
/*159*/เจ้านาคจัดธูปเทียนอีกดอกไม้
เที่ยวไปลาญาติวงศา
ที่ญาติมากก็ต้องไปหลายเวลา
ล้วนหรรษาอภิรมย์นิยมยอม
ที่ตระกูลมั่งคั่งตั้งทำขวัญ
บอกกล่าวกันมาช่วยทะนุถนอม
อาบน้ำนาคให้สิ้นมลทินมอม
แล้วพรั่งพร้อมแต่งตัวเจ้านาคพลัน
ให้นุ่งผ้ายกทองดูผ่องผาด
เข็มขัดคาดเพชรอร่ามงามเฉิดฉัน
สวมเสื้อครุยไหมทองกรองสุวรรณ
แหวนเพชรสรรสวมแปดองคุลี
ญาติวงศ์แวดล้อมอยู่พร้อมพรั่ง
ประชุมที่หอนั่งตั้งบายศรี
เครื่องกระยาสังเวยตามเคยมี
มงคลมุขวาทีที่ชำนาญ
ก็กล่าวกลอนสอนนาคทั้งเชิญขวัญ
สามแหล่แล้วโห่ลั่นสนั่นขาน
เบิกบายศรีแว่นเวียนตติยวาร
สามรอบตามบุราณการมงคล
บันลือลั่นฆ้องชัยมิได้ขาด
ทั้งกลองแขกพิณพาทย์กุลาหล
พวกหมู่ญาติเริงรื่นชื่นกมล
ทั่วทุกคนชุมช่วยอำนวยพร
พ่อบวชในศาสนาให้ผาสุก
อย่ามีทุกข์จงเกษมสโมสร
บวชให้ยืนจนชราสถาพร
ไม้เท้ายอดจามิกรดำรงกาย ฯ
๏ ครั้นเมื่อการทำขวัญนั้นเสร็จสรรพ
ยกสำรับตั้งเลี้ยงกันทั้งหลาย
พวกนักเลงคอเหล้าก็เมามาย
แล้วผันผายกลับยังบ้านสถานตน
พอรุ่งเช้าชนกลุ้มทั้งหนุ่มแก่
กระบวนแห่คั่งคับดูสับสน
พวกถือธงนำหน้าสง่าพล
ถัดถึงคนขี่ม้าอ่าอินทรีย์
พิณพาทย์ต้องกลองแขกมีคนหาม
ตีไปตามท้องถนนแนววิถี
ถัดถึงเหล่าเล่าก๊อม้าล่อตี
ถัดไปมีลาวแคนพวกขับลำ
ถัดมาถึงพวกสาวแรกคราวรุ่น
ขาวละมุนถึงที่ดำก็ดำขำ
ล้วนนุ่งยกประจงจีบประจำ
ห่มตาดล้ำแลละไมวิไลตา
ถือธูปเทียนเดินเคียงเป็นคู่คู่
พิศดูดังกินนรภาพเลขา
อรชรอ่อนระทวยทั้งกายา
ใครเห็นน่ารับขวัญทุกวันวาร
/*160*/ดูกระบวนที่จัดถัดลงไป
ก็ถึงบาตรผ้าไตรบริขาร
มีคนถือล้นหลามงามตระการ
อีกทั้งเครื่องไทยทานอเนกนันต์
ยังกระบวนกลองยาวชาวพม่า
เขียนหน้าตาเติมหนวดประกวดขัน
ฉาบกับกลองตีล้อร่อร่อกัน
สองวงเล่นประชันมาตามทาง
เจ้านาคแต่งตนเหมือนเมื่อทำขวัญ
แต่เปลี่ยนกันยกสีมีต่างต่าง
สวมเกี้ยวมีสัปประทนกาง
ขี่ม้าเครื่องแต่งอย่างเช่นม้าทรง
ดูงามคล้ายกับนายโรงละคร
ม้าค่อยย่างบทจรครรไลหงส์
ข้างหลังม้าดาดาษญาติวงศ์
ล้วนจำนงตั้งใจไปโมทนา
กระบวนแห่กึกก้องท้องถนน
ประชาชนชวนกันดูอยู่แน่นหนา
พวกเด็กเด็กสรวลเสเสียงเฮฮา
เอออ้ายนั่นขันวาอ้ายนั่นงาม
กระบวนหน้านำมาเข้าในวัด
ดูแออัดผู้คนออกล้นหลาม
เจ้านาคลงจากม้าเข้าอาราม
พวกญาติตามแวดล้อมพร้อมกันไป
นาคถือเทียนเวียนโบสถ์ครบสามรอบ
ตามระบอบโบราณวิสัย
จุดธูปเทียนบูชาเสมาชัย
แล้วเข้าไปหน้าโบสถ์ทิ้งทานพลัน
แสดงความยามนี้จักสละ
วางธุระข้าวของทุกสิ่งสรรพ์
ผู้ใหญ่เด็กโดดแย่งออกพัลวัน
ช่วงชิงกันชุลมุนดูวุ่นวาย
เลิกทิ้งทานมีการเล่นรำไม้
เขาเตรียมไว้ทั้งกระบี่กระบองหลาย
รำกันเป็นคู่คู่ดูเรียงราย
ระมัดกายต่างตั้งระวังตัว
ทำท่าจ้องตีรันจะฟันแทง
มงคลแดงสอดสวมศีรษะทั่ว
กลองแขกย้ำสระหม่าหน้าต่านรัว
ตัวต่อตัวตีประดังไม่พลั้งพล้ำ
กระบองยาวง้าวดาบสองมือดั้ง
ตีประดังออกระดมบ้างล้มคว่ำ
แต่คู่กริชนั้นแยกได้ให้แขกรำ
ดูกำยำอย่างจะปลิดชีวิตกัน
นายแฉ่งกับนายฉ่ำรำกระบี่
คู่นี้มีฝีมือลือขยัน
แม้นออกตีทีไรได้รางวัล
คู่ประชันชาญสนามไม่คร้ามใคร
/*161*/เป็นศิษย์หลวงไชยโชคชกชนะ
ได้เคยประมือกันในงานใหญ่
อีกคู่หนึ่งนายชมกับนายไชย
ดาบสองมือว่องไวเชิงชำนาญ
นายเกตแก้วแคล่วคล่องกระบองสั้น
นายสำปั้นรำง้าวดูห้าวหาญ
อีกนายหลำรำโล่เล่นทุกงาน
กับนายปานดาบดั้งประดังตี
คนดูแน่นเบียดเสียดออกเยียดยัด
บ้างแว้งวัดด่ากันออกอึงมี่
เจ้านาคดูสุขเกษมเปรมปรีดี
รางวัลมีแจกทั่วทุกตัวคน
แล้วบิดรมารดาวงศามาก
เข้าจูงมือเจ้านาคอยู่สับสน
พากันเข้าในโบสถ์ด้วยบัดดล
ช่วยกันขนข้าวของออกกองวาง
เจ้านาคจัดธูปเทียนทั้งบุปผา
ไปวันทาพระประธานตามแบบอย่าง
แล้วกลับมานั่งท่าพระสงฆ์พลาง
เสียงระฆังหง่างหง่างพระสงฆ์ลง
พร้อมทั้งคู่พระสวดอุปัชฌาย
พระอันดับเรียงรายบนอาสน์สงฆ์
โดยขนาดหัตถบาสล้อมเป็นวง
นาคจำนงเข้าไปขอบรรพชา
รับศีลสิบเป็นสามเณรแล้ว
ก็ผ่องแผ้วแสนโสมนัสสา
ท่านคู่สวดสวดญัตติวาจา
ถึงสี่คราครบเป็นองค์พระสงฆ์พลัน
พิณพาทย์ตั้งสังข์แตรเครื่องแห่โหม
ก็ประโคมครื้นครึกพิลึกลั่น
พวกญาติโยมก็ถวายไทยธรรม์
พระสงฆ์สิ้นทั้งนั้นขึ้นกุฎี
พระบวชใหม่พักนั่งที่ในโบสถ์
ญาติโยมสมประโยชน์เกษมศรี
ถวายเครื่องบริขารตระการมี
ท่านผู้ที่มาช่วยทั้งหญิงชาย
ท่านผู้ดีมีหน้าถวายก่อน
ไตรจีวรยังของอื่นอื่นหลาย
พวกสามัญชุลมุนออกวุ่นวาย
ต่างคนต่างก็ถวายออกกลุ้มไป
ถวายเสร็จรวมของกับผ้าเหลือง
แล้วขนเนื่องขึ้นบนกุฏีใหญ่
พระที่บวชจะอยู่ที่กุฎีใด
เก็บรวบรวมไว้เรียบร้อยไม่รุงรัง
พวกญาติโยมพาพระบวชใหม่มา
มอบพระอุปัชฌาย์แล้วฝากฝัง
สุดแท้แต่เจ้าคุณการุณณัง
จะพลาดพลั้งผิดชอบมอบเจ้าคุณ
/*162*/ฝากฝังเสร็จแล้วก็กราบลา
กลับคืนยังเคหาไม่ว้าวุ่น
ตั้งจิตคิดนิยมแต่ชมบุญ
เจือจุนปฏิบัติอยู่อัตรา
บวชครึกครื้นเช่นนี้ก็มีมาก
จำพวกหนึ่งเป็นนาคอนาถา
ตั้งเรี่ยรายย้ายแยกแจกฎีกา
ได้เงินมาพอการก็บวชกัน
บางทีมียศทั้งทรัพย์ประกอบ
แต่ไม่ชอบครื้นครึกพิลึกลั่น
เตรียมแต่งของเสร็จธุระแล้วกะวัน
บอกกล่าวกันตามหมู่ญาติวงศ์
ต้องการแต่เรื่องทานทำบุญแท้
การแหนแห่อึงไปไม่ประสงค์
บริขารผ้าไตรสไบสบง
ถวายสงฆ์ครบถ้วนจำนวนนิมนต์
พระอารามคีรีรัตนา
ที่นับถือลือชาทุกแห่งหน
เข้าบวชทั้งนาคผู้ดีแลมีจน
ตั้งแต่ต้นเดือนเจ็ดไม่เว้นวาย
สมเด็จพระชินบุตรวุฒิชรา
ลงนั่งอุปัชฌาย์ไม่ขาดสาย
กว่าจะเสร็จเหน็ดเหนื่อยมึนเมื่อยกาย
ต้องยักย้ายพระสุธรรมจารี
ให้รับเป็นพระอุปัชฌาย์รอง
ทั้งสององค์เปลี่ยนผลัดในวัดนี่
ต้องไปบวชวัดอื่นบ้างก็มี
ด้วยเป็นที่เขานิยมอุดมคุณ
ทั้งนาคหลวงโดยกระทรวงต้องไปนั่ง
นาคที่วัดคับคั่งคอยอยู่วุ่น
บางทีค่ำถึงยามต้องตามกุณฑ์
ก็สู้คอยเจ้าพระคุณท่านกลับมา ฯ
๏ ขึ้นสิบสี่สิบห้าเดือนอาษาฒ
ไม่เคลื่อนคลาดใกล้วันเข้าพรรษา
พวกทายกอุบาสกอุบาสิกา
ก็จัดหาเทียนธูปไม้สีฟัน
ไม้ชำระไม้ขูดสิ้นพุ่มกระถาง
อีกรูปสัตว์ต่างต่างช่างจัดสรร
ทั้งรูปต้นพฤกษาลดาวัลย์
สารพันร้านขายรายกันไป
พวกคนซื้อสนสื่อเที่ยวเลือกหา
ต้นพฤกษาอีกพุ่มกระถางใหญ่
คนละสองคนละสามตามชอบใจ
ถวายใขพระอุปัชฌาย์จารย์
พระสงฆ์ที่ชิดชอบอัชฌาสัย
ทั่วไปทั้งพระผู้เป็นบุตรหลาน
กว่าจะทั่วถึงกันสามวันวาร
ชนชายหญิงเดินพล่านในอาราม
/*163*/สิบห้าค่ำวันเพ็ญเป็นกำหนด
พระสงฆ์ตำแหน่งยศคณะสาม
ธรรมการต้องเผดียงเรียงทุกนาม
ลำดับตามราชาและบาเรียน
พระครูฐานานุกรมทุกถิ่นที่
ตามบาญชีจดหมายที่รายเขียน
เผดียงทั่วพร้อมสรรพมารับเทียน
เนิ่นจำเนียรงานทำประจำปี
สมเด็จพระชินบุตรวุฒิชรา
ก็ขึ้นวอหลังคาดาดผ้าสี
พวกลูกศิษย์ล้นหลามตามจรลี
ถึงในวังนั่งที่เป็นประธาน
พระราชาคณะนั่งพรั่งพร้อมหมด
ลำดับยศแฉกยอดและงาสาน
องค์สมเด็จเพชรรัตน์นฤบาล
ทรงประเคนไทยทานทุกองค์ไป
เทียนสีผึ้งมัดหนึ่งมิใช่น้อย
มัดละร้อยเทียนเล่มล้วนใหญ่ใหญ่
กระถางพุ่มพานตะลุ่มงามวิไล
อีกเครื่องไม้ขูดลิ้นและสีฟัน
พระสงฆ์รับกลับลายังอาวาส
บรมราชปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ทรงแจกเทียนชนวนแก่พระวงศ์พลัน
ให้แยกกันตามฉลากชื่ออาราม ฯ
๏ ทรงจุดเทียนพรรษาบูชาตั้ง
ตลอดทั้งไตรมาสครบเดือนสาม
แต่บรรดาวัดหลวงทุกเขตคาม
เทียนวรรษาตั้งตามทุกโบสถ์ไป
พระเณรสุริยพันธุ์วงศ์กษัตริย์
ได้ทอดทัศนาเห็นเทียนมัดใหญ่
จิตรัญจวนหวนคิดถึงเวียงไชย
ละห้อยไห้คะนึงถึงปิตุรงค์
โอ้ฤดูเข้าวรรษาพระมาสะพรั่ง
พระจอมวังเคยถวายธูปเทียนสงฆ์
เคยตรัสใช้ให้ประเคนแทนทุกองค์
แล้วก็ทรงโสมนัสตรัสหยอกเอิน
จากมาไกลมิได้สนองบาท
ต้องนิราศแรมร้างอยู่ห่างเหิน
หากได้มาเรียนธรรมที่จำเริญ
จึงค่อยเพลินจิตเศร้าบรรเทาคลาย
พระหวนคิดถึงธรรมคำพระสอน
ก็ค่อยผ่อนอาลัยพระทัยหาย
ทรงพากเพียรเรียนธรรมบรรยาย
ก็สบายสดชื่นรื่นภิรมย์ ฯ
๏ ครั้นล่วงมาถึงเวลากาลกำหนด
ปลายเดือนพระภัทรบทสบประสม
ราษฎรชาวบ้านการนิยม
กวนขนมอย่างวิเศษตามเขตปี
/*165*/เรียกกันว่าข้าวทิพย์หยิบยกเหตุ
วันเมื่อพระโลกเชษฐพระชินสีห์
จะได้ตรัสโพธิญาณบันดาลมี
สุชาดานารีได้ปรุงกวน
ถวายแด่สมเด็จพระโลกนาถ
เรียกมธุปายาสไม่ผันผวน
อาศัยเหตุเทเวศประชุมชวน
เก็บประมวลเอาทิพโอชา
มารายโรยโปรยลงในปายาส
นักปราชญ์เปลี่ยนเพี้ยนนามตามภาษา
ร้องเรียกว่าข้าวทิพย์โภชนา
เป็นสมญาแยกต่างอย่างบุราณ
พิธีกวนข้าวทิพย์นี้ทำยาก
ต้องชุมนนุมกันมากพวกชาวบ้าน
มีท่านผู้ใหญ่ช่วยอำนวยการ
เป็นประธานแจงจัดเครื่องฉัตรธง
ทั้งแปดทิศแขวนรูปเทพไท
พวงมาลัยกรองร้อยห้อยระหง
มีทั้งด้ายสายสิญจน์แวดเวียนวง
นิมนต์สงฆ์สวดปริตรเป็นพิธี
ผู้ชำนาญปักศาลขึ้นตามเคย
แล้วตั้งเครื่องสังเวยกับบายศรี
ของจะกวนล้วนสิ่งซึ่งดีดี
ก็จัดเอาเข้าที่ในมณฑล
มีข้าวเม่าข้าวตอกถั่วงาหลาย
น้ำตาลทรายน้ำอ้อยทั้งเหลวข้น
กับทั้งน้ำผึ้งเหนือเจือระคน
เอาไว้ปนน้ำตาลหม้อให้พอการ
แล้วก็ป่นน้ำตาลกรวดใส่ขวดอัด
ไว้สำหรับรำหัดให้จัดหวาน
พอรุ่งแจ้งแสงสว่างทิวาวาร
ผู้ใหญ่บ้านจัดถ้วนคนกวนพลัน
เลือกคัดจัดแต่ล้วนกุมารี
ลูกผู้ดีพริ้งเพริศโฉมเฉิดฉัน
นุ่งผ้ายกห่มตาดสะอาดครัน
อลังการสร้อยสุวรรณพรรณราย
สอดแหวนเพชรแหวนนิลล้วนจินดา
ประดับนิ้วหัตถางามเฉิดฉาย
พอได้ฤกษ์ยุรยาตรนาดกราย
ไปจับพายกวนทิพย์โภชนา
กวนแต่พอเป็นฤกษ์แล้วเลิกหยุด
พวกชายหญิงอุตลุดกันพร้อมหน้า
ช่วยกันกวนได้ที่มีโอชา
ยกลงมาห่อใส่ด้วยใบตอง
แบ่งเป็นส่วนถวายสงฆ์องค์ละห่อ
ที่เหลือนั้นแจกให้พอทั่วทั้งผอง
ทุกหญิงชายชื่นชมนิยมปอง
ว่าเป็นของศรีสวัสดิ์วัฒนา
/*166*/เปรียบดังได้รับประทานอาหารทิพย์
อาจจะหยิบยกร้ายฝ่ายโทสา
เสดาะเสดียดเสนียดจัญไรไร้โรคา
เป็นสุขารมย์รื่นแต่ชื่นบาน
ชาวเรือกสวนกวนแต่กระยาสารท
พอใส่บาตรแบ่งบ่ายพวกเพื่อนบ้าน
แทนขนมสมตามฤดูกาล
บ้างใส่จานแจงจัดไปวัดวา
ถวายท่านสมภารอาจารย์ใหญ่
บ้างเอาไปถวายสงฆ์เป็นวงศา
ทุกอารามพระบิณฑบาตยาจนา
ได้กระยาสารทกล้วยรวยทุกองค์
พวกชาวบ้านที่เป็นผู้รู้ลึกซึ้ง
ชวนตักบาตรน้ำผึ้งถวายสงฆ์
ของสำหรับดับโรคจำเพาะตรง
นับจำนงในฤดูสารทกาล
โรคกำเดาหืดไออีกไข้หวัด
ละลายยาสารพัดทุกสถาน
ถ้ารับเคนใช้ชั่วเจ็ดวันวาร
ไม่รับเคนใช้การได้อัตรา ฯ
๏ ครั้นถึงวันขึ้นสิบห้าอาสยุช
เป็นวันสุดสิ้นเขตพระวรรษา
พระสงฆ์ลงพร้อมทุกวัดวา
ญัตติกรรมปวารณาทั่วอาราม
ถัดนั้นสามสิบวันเขตกฐิน
รู้กันสิ้นทั่วเมืองเรืองอร่าม
พวกหญิงชายเตรียมพายที่งามงาม
ใช้เมื่อยามแห่กฐินจนสิ้นคราว
อีกเครื่องแต่งกายาสารพัด
เข็มขัดเพชรแพรสีทั้งเสื้อขาว
เรือม่วงเรือสำปั้นทั้งเรือยาว
คอยสืบข่าวว่ากฐินที่ถิ่นใด
เขาจะบอกเรือแห่แผ่กุศล
ต่างรีบรนลงนาวาหาช้าไม่
เที่ยวแวะเรียกพวกเพื่อนเตือนกันไป
ก็พอได้เต็มลำประจำพาย
เข้ากะบวนแห่เรือองค์กฐิน
จนถึงถิ่นอาวาสที่มาดหมาย
แล้วจับคู่แข่งเคียงกันเรียงราย
กระแสสายสินธูออกฟูฟอง
แพ้ชนะเอะอะกุลาหล
ต้องร้อนรนถึงเจ้าภาพผู้เจ้าของ
ว่าห้ามปรามเกลี่ยไกล่ให้ปรองดอง
เรือทั้งสองจึงได้ขาดวิวาทกัน
กฐินทอดพอสำเร็จเสร็จสรรพ
ตั้งสำรับเลี้ยงเพลพระสงฆ์ฉัน
สัปปุรุษรื่นเริงบันเทิงครัน
แล้วก็เลี้ยงดูกันทั่วทั้งมวล
/*168*/เจ้าของทานแจกพวกกระบวนแห่
ทั้งหนุ่มแก่คนละเฟื้องจนทั่วถ้วน
สิ้นหลายชั่งคิดบรรจบครบจำนวน
แจกเป็นส่วนชื่นชมนิยมทาน ฯ
๏ กฐินนี้มีธรรมเนียมเหมือนบวชนาค
มีหลายหลากตามศรัทธาที่กล้าหาญ
หรืออย่างกลางอย่างทรามตามแต่กาล
นับเนื่องในวัตถะทานโดยนิยม
อารามหลวงเป็นกระทรวงพระกฐิน
โดยระบิลแบบเบื้องแต่ปฐม
แรมแปดค่ำเดือนสิบเอ็ดเกณฑ์ระดม
ทุกหมู่กรมเตรียมพยุหยาตรา
กฐินบกแบบแห่เป็นสี่สาย
สมปักลายเสื้อครุยงามโอ่อ่า
สมเด็จเจ้าธรณินทร์ปิ่นประชา
ทรงเครื่องต้นอย่างมหาจักรพรรดิ
ทรงที่นั่งพุดตานลำคานสอง
เครื่องสูงทองระยับงามตามขนัด
ราษฎรดูเบียดกันเยียดยัด
พระทรงซัดโปรยทานเป็นการบุญ
พวกชายหญิงแออัดข้างรัถยา
ก็ไขว่คว้าแย่งชิงกันวายวุ่น
ตำรวจห้ามร้องมิให้ชุลมุน
อย่ารวนรุนหน้าที่นั่งยังคะนอง
ในหมายจัดวัดคีรีเป็นที่หนึ่ง
แล้วถัดถึงวัดมณีเป็นที่สอง
วัดบุปผาที่สามตามลบอง
วัดสิงห์ทองที่สี่มีอัตรา
พลขันธ์บรรลุวัดคีรี
พวกโยธีหยุดถ้วนกระบวนหน้า
ราชยานเทียบประทับกับเกยลา
พวกโยธาเป่าสังข์กระทั่งแตร
กลองชนะประโคมครื้นโครมมี่
สำเนียงปี่เพลงชวาดังแหวดแหว
มโหระทึกครึกครึ้มกระหึมแจ
กระบวนแห่พร้อมก้มบังคมคัล
เสด็จขึ้นยังเกยเลยประทับ
ที่พลับพลามีพระวิสูตรกั้น
ทรงเปลื้องเครื่องราชาลังการ์พลัน
แปดตำรวจเตรียมกั้นคอยแห่นำ
เปลื้องเครื่องเสร็จพระเสด็จยุรยาตร
โดยเสื่อสาดที่ทางถนนต่ำ
สุภรัตจัดไตรไปประจำ
คอยน้อมนำเตรียมแอบแทบทวาร
พระรับไตรจากพานสุภรัต
ทรงอุ้มด้วยพระหัตถ์เกษมศานต์
แวงตำรวจองครักษ์พนักงาน
แห่เสด็จภูบาลเข้าชั้นใน
/*169*/พนักงานสรงพระบาทก็ลาดผ้า
ถาดหิรัญธารากุณฑีใส่
ถวายน้ำชำระพระบาทไท
เสด็จในโบสถ์บรรทับพระที่พลัน
ทรงวางไตรไว้ในพานแว่นฟ้า
เฉพาะหน้าพระสงฆ์ทั้งปวงนั่น
ทรงจุดธูปเทียนเครื่องอภิวันท์
บูชาไตรรัตน์อัญชลีกร
ธรรมการจัดพระผู้ใหญ่ผู้น้อย
นั่งเรียบร้อยเป็นลำดับสลับสลอน
สมเด็จพระชินบุตรวุฒิกร
สถิตบนบรรจถรณ์เป็นประธาน
ถัดมาถึงพระสุธรรมจารี
พระครูคู่สวดมียศฐาน
นั่งแถวหน้าฐานาพัดพุดตาน
พระครูสังฆวิจารณ์จัดเรียงราย
เมื่อเสร็จทรงจุดเครื่องนมัสการ
หุ้มแพรอ่านรายงานทูลถวาย
จำนวนสงฆ์ในอารามนิกาย
ทั้งสองฝ่ายคือเปรียญวิปัสสนา
พอทูลรายงานครบจบพระหัตถ์
ผ้าไตรจัดถวายสงฆ์ด้วยหรรษา
โดยบาทบทในมคธวาจา
พระสงฆ์สาธุน้อมอยู่พร้อมเพรียง
อุปโลกน์เป็นเนื้อความตามกระทู้
แล้วพระคู่สวดสวดบันลือเสียง
จบบัญญัติสมมติสุดสำเนียง
แล้วเผดียงธิบดีพิธีกราน
ท่านเจ้ากรมสุภรัตจัดไตรปี
พระสงฆ์ที่มีกำหนดยศฐาน
มิได้รับไตรพระกฐินทาน
พรรษกาลควรได้เป็นไตรปี
อารามหนึ่งควรได้เท่าไรนั่น
ก็จัดสรรไว้ให้ครบตำแหน่งที่
แล้วสวนสอบกับกรมสังฆการี
ฉลากมีเรียงนับลำดับกัน
พระคู่สวดสวดจบครบตามที่
ก็ทรงถวายไตรปีที่จัดสรร
ทั่วพระสงฆ์ทรงศักดิ์พระนักธรรม์
เพื่อรีบครองให้ทันเวลากราน
อธิบดีครองเสร็จแล้วกรานผ้า
พระอันดับโมทนาประดังขาน
แล้วเจ้านายฝ่ายพระราชวงศ์วาน
ประเคนเครื่องบริขารครบทั้งมวล
เป็นเสร็จการพระราชทานกฐิน
สมเด็จปิ่นธรณีภูมีศวร
ตรัสปราศรัยกับพระสงฆ์พอสมควร
พอจวบจวนชั้นฉายบ่ายเวลา
/*170*/พระสงฆ์ผู้กาลัญญูรู้กำหนด
ตั้งตาลปัตรยศแล้วยถา
ทรงพระเต้าตรวจสินธุธารา
จบยถาอติเรกสำเร็จการ
เสด็จออกจากโบสถ์โปรดประภาษ
ด้วยหมู่ราชเสวกาที่หน้าฉาน
ขึ้นพลับพลาทรงเครื่องอลังการ
ไม่ทันนานก็เสด็จสู่เกยพลัน
ต่างเตรียมตัวทั่วถ้วนกระบวนแห่
เสียงสังข์แตรก้องกึกพิลึกลั่น
เสด็จทรงยานมาศอาสน์สุวรรณ
พลขันธ์รายรวดรัถยา
เสด็จทอดทุกอารามตามลำดับ
เสร็จกระบวนแห่กลับกันพร้อมหน้า
เสด็จคืนเข้าวังพอเวลา
ประมาณห้าโมงบ่ายชายตะวัน
อารามดอนซึ่งเป็นแดนกฐินบก
ก็โปรดยกตรัสสั่งให้จัดสรร
พระราชทานแด่พระประยูรพันธุ์
แยกย้ายกันทรงทอดตลอดแดน
กำหนดพระกฐินเรือวันเก้าค่ำ
พร้อมจำนำเรือกระบวนซึ่งแห่แหน
ทรงที่นั่งเรือหงส์ทองท่องเมืองแมน
เรือพวกแสนยากรทุกกระทรวง
พรั่งพร้อมเรือแห่นำตามเสด็จ
ตามเขบ็จแบบเบื้องกระบวนหลวง
ทุกตำแหน่งพนักงานการทั้งปวง
เจ้ากระทรวงจัดวุ่นทุกมุลนาย
กฐินเรือเกณฑ์กะวันละสี่
พระอารามตามที่มีบาดหมาย
จนเสร็จการพระกฐินสิ้นทุกราย
ยังประทานเจ้านายหลายอาราม ฯ
๏ ครั้นถึงเขตวันเพ็ญเดือนสิบสอง
งานฉลองไตรปีครบทั้งสาม
สงฆ์ซึ่งมียศศักดิ์ประจักษ์นาม
นิมนต์มาทุกอารามประชุมกัน
แต่ล้วนครองไตรใหม่วิไลเหลือง
ดูรุ่งเรืองดูสมที่ทรงศีลขันธ์
น่าเพลิดเพลินน่าเจริญศรัทธาครัน
สิบสามค่ำสายัณห์ท่านพร้อมเพรียง
ในพระที่นั่งเทวินทร์ประสาทพร
เจริญพุทธมนต์บวรเซ็งแซ่เสียง
ธรรมการวางฎีกาว่าเผดียง
จัดเรียบเรียงตามลำดับเหมือนรับเทียน
อย่าให้ขาดบิณฑบาตทั้งสามวัน
แต่เวรฉันนั้นผลัดให้จัดเปลี่ยน
แบ่งเป็นสามตามวัดเป็นเวรเวียน
ทั้งฐานาบาเรียนทั่วทุกองค์ ฯ
/*171*/๏ เมื่อเสร็จการทรงฉลองผ้าไตรปี
ธรรมเนียมมีเขตทอดผ้าป่าสงฆ์
พร้อมกันกับวันซึ่งเสด็จลง
ทรงลอยพระประทีปชลบูชา
ฤดูนั้นราษฎรสิ้นทั้งหลาย
ทั้งหญิงชายชวนกันทอดผ้าป่า
ที่บางเจ้าจงจิตเจตนา
นึกตั้งใจศรัทธาแต่ทำบุญ
คิดว่าทำครึกโครมการโหมแห่
สำหรับแต่จะฉิบหายกันวายวุ่น
ทั้งต้องพรั่นหวั่นหวาดกลับขาดทุน
สู้เงียบเงียบแต่ทำบุญประเสริฐดี
บางแห่งชอบโอ่อ่ากุลาหล
ประชุมชนกล่นเกลื่อนมาอึงมี่
พิณพาทย์ฆ้องกลองแขกมโหรี
บ้างก็มีสักวาเสภารำ
เป็นเครื่องเล่นฉลองทานการครึกครื้น
จนดึกดื่นล่วงเลยสองยามย่ำ
แล้วจึงบอกเรือพายมาหลายลำ
แห่ประจำทอดที่วัดตามศรัทธา
๏ ในวันหนึ่งหลวงนิติบรรหาร
ขุนชำนาญวินิจฉัยกับนายจ่า
จะไปทอดท่านขรัวสังข์วัดลังกา
ก็จัดผ้าไตรไทยธรรม
กระจาดใหญ่ใส่ครบทุกสิ่งของ
มีละครเล่นฉลองเวลาค่ำ
ทั้งยี่เกแขกอาหรับทั้งขับลำ
เรือผ้าป่าจัดประจำไว้เรียบเรียง
ฉลองเล่นอึกทึกจนดึกดื่น
เป็นค่อนคืนจึงได้เลิกสงบเสียง
ค่อยค่อยล่องนาวามาเทียบเคียง
ถึงวัดทอดจอดเรียงระยะไป
จึงยกเอาพานผ้าขึ้นมาวาง
จุดโคมไฟรายทางสว่างไสว
ตลอดจนจรดถึงเชิงบันได
แล้วเข้าไปตบฝากุฎีพลัน
ตรงห้องที่นอนของท่านขรัวสังข์
ประทัดจีนจุดดังเสียงสนั่น
สำหรับรู้เลศนัยให้สำคัญ
แล้วพากันรอพระสงฆ์จะลงชัก
เวลานั้นขรัวสังข์กำลังฝัน
ขโมยมันมากระทุ้งหน้าต่างหัก
ฉวยไม้พลองตีขโมยโอยอึ๊กอั๊ก
ขโมยผลักขรัวสังข์ยั้งมิทัน
แกจะหนีลงทางหน้าต่าง
กระโดดผางหมุนติ้วดังจักรผัน
พอพลัดตกถึงพื้นก็ตื่นพลัน
ดิ้นยันยันล้มแผ่นิ่งแน่ไป
/*172*/สับปุรุษทายกตกใจวุ่น
เอ๊ะนี่คุณขรัวสังข์ยังไฉน
ปาฏิหาริย์เหาะลงมาว่ากระไร
ทางจะลงถมไปก็ไม่ลง
จึงพร้อมกันเกรียวกรูมาดูแล
เห็นท่านขรัวนิ่งแน่น่าพิศวง
กลัวขรัวนั้นจะตายวายชีวง
ก็ตรงเข้าบีบเค้นที่เส้นลม
รู้ว่ากายายังปรกติ
ตาหมอมิหยูกยาเอามาถม
วางยาเนาวโกฏิกับยาดม
ก็ค่อยฟื้นอารมณ์สมประดี
จึงบอกว่ารูปฝันว่าขโมย
มันไลโบยข้าเจ้าจึงโดดหนี
เคราะห์ร้ายแทบจะวายวางชีวี
เจ็บปวดทั่วอินทรีย์สุดกำลัง
พวกทายกสัปปุรุษสุดสงสาร
พยาบาลช่วยยกพยุงนั่ง
ชวนกันเข้าซ้ายขวาดาประดัง
หามขรัวสังข์ส่งบนกุฎีพลัน
แล้วขนของผ้าป่าขึ้นมาถวาย
วางเรียงรายครบถ้วนทุกสิ่งสรรพ์
เสร็จแล้วลาพาพวกจรจรัล
กลับถึงบ้านโจษกันอื้ออึงไป
ข้าสงสารขรัวตาสังข์ยังไม่หาย
แกวุ่นวายโดดมาทางหน้าต่างได้
ลงมาดิ้นหงักหงักแทบชักใจ
พวกเราช่วยแก้ไขได้คืนชนม์ ฯ
๏ การทอดผ้าป่านี้มีหลายอย่าง
จำพวกหนึ่งทอดวางไว้กลางหน
บ้างก็ทอดลอยไปในสายชล
ไม่กังวลเฉพาะสงฆ์พระองค์ใด
ผ้าป่านี้ไม่มีที่บังคับ
ของสำหรับทอดตามอัชฌาศัย
ไม่ต้องสวดต้องอ่านสถานไร
ตามแต่ใจจำกัดด้วยศรัทธา ฯ
๏ อนึ่งเมืองนั้นในฤดูเดือนสิบสอง
พวกชาวบ้านปรองดองมีเทศนา
การเปรียญอารามตามศาลา
มีมหาชาติซ้อนประกวดกัน
เสาะแสวงหาพระเทศน์ที่เลื่องลือ
ออกชื่อท่านขรัวผลกับขรัวผัน
คู่ซ้อนเทศน์กุมารการประชัน
ได้เคยโต้ตอบกันแทบทุกคราว
แต่ครั้งนี้ฟุ้งเฟื่องเลื่องลือกัน
นามพระเณรสุริยพันธุ์ออกมี่ฉาว
เป็นขึ้นคานข่าวกระฉ่อนทั้งมอญลาว
ทั้งแก่สาวชมกันทั่วทุกตัวคน
/*173*/ทานกัณฑ์พระครูน้อยการเวก
ยกเป็นเอกออกสนามทุกแห่งหน
มหาเพื่อนลือชามหาพน
คู่ประจญกับขรัวพัดวัดโพธิทอง
วินัยธรพรหมศรมัทรีเอก
ท่านขรัวเวกวัดมณีเป็นที่สอง
มหาราชท่านขรัวอยู่อยู่วัดทอง
เป็นคู่ปองกับขรัวกวางวัดบางเลน
ชูชกท่านขรัวบุญวัดบพิตร
คู่ประชิดซ้อนกับท่านจั่นเถร
ยังอีกองค์ท่านขรัวปานวัดตาลเอน
ท่านขรัวเสนวัดสนามนามขจร
ท่านขรัวยมวัดบรมราชสิทธิ์
เคยประชิดคู่กันกับขรัวสอน
กัณฑ์ชูชกเล่นตลกคล้ายละคร
อีกขรัวคล้ายวัดชุมพรกับขรัวปุย
ชูชกซ้อนย้อนยักเป็นภาษา
ลาวละครมอญพม่าว่าออกฉุย
มหาราชท่านขรัวอ่อนกับขรัวอุย
ท่านขรัวจุ้ยกับขรัวจูคู่ประชัน
ท่านเล่นหัวเรียบดีไม่มีเปลือก
มหาเผือกว่ามัทรีดีขยัน
ปลัดอินสมุห์อ่อนนครกัณฑ์
สมุห์จันฉกษัตริย์วัดโพธินอน
ท่านเหล่านี้มีชื่อลือปรากฏ
มีลาภยศเฟื่องฟูเป็นครูสอน
มีชื่อเสียงโด่งดังทั้งนคร
ทศพรพระสุธรรมจารี
หลวงวิเศษจะมีเทศน์วัดบุปผา
แจกฎีกาเลือกกัณฑ์ออกอึงมี่
คุณแม่ทรัพย์เลือกรับกัณฑ์มัทรี
คุณแม่ศรีกับแม่จันทร์กัณฑ์กุมาร
แม่บัวผันรับกัณฑ์มหาพน
จะนิมนต์มหาเพื่อนวัดคลองสาร
มหาราชตกมาท่านตาปาน
หิมพานต์นั้นแม่พลับรับเอาไป
ฝ่ายขุนวิจารณฟักรักตลก
รับเอากัณฑ์ชูชกถูกนิสัย
หาพระเทศน์สืบเสาะที่เหมาะใจ
นิมนต์ได้ท่านขรัวบุญวัดบัวทอง
ฎีกาครบสิบสามตามกำหนด
มีผู้รับเอาไปหมดสิ้นทั้งผอง
ล้วนแต่พรักพร้อมจิตคิดปรองดอง
หาข้าวของช่วยกันแต่งแห่งศาลา
ทำบุญราชวัติฉัตรน้อยน้อย
เอาต้นกล้วยหน่ออ้อยผูกแน่นหนา
ที่ได้พวงเต่ารั้งรั้งเอามา
ห้อยแขวนตามศาลาระย้ายล
/*174*/แขวนยันต์เขียนเรื่องเทศน์มหาชาติ
เทวราชอวยพรทศผล
แก่พระนางผุสดีนฤมล
มีไปจนจบเรื่องนครกัณฑ์
มีฉัตรใหญ่ปักไว้ตะพานวัด
ยังอีกฉัตรเล็กเล็กก็จัดสรร
ตรวจตรานับจำนวนได้ถ้วนพัน
แต่งหมากประจำกัณฑ์ตั้งบูชา
ดอกบัวหลวงบัวเผื่อนอีกบัวผัน
สิ่งละพันผูกเสาทุกทิศา
ดอกสามหาวนับพันนำเอามา
ถ้วนเท่ากับคาถาเวสสันดร
ถึงวันพระเช้าตรู่หมู่สัปปรุษ
อุตลุดชวนกันมาสโมสร
ท่านผู้ได้รับกัณฑ์ทศพร
ก็ตั้งเครื่องกัณฑ์ก่อนคนทั้งปวง
มีพิณพาทย์กลองแขกคอยประโคม
สนั่นเสียงครึกโครมคล้ายงานหลวง
ตั้งแต่เช้าจนตะวันลงลับดวง
สองยามล่วงจบครบสิบสามกัณฑ์
สัปปุรุษทายกสิ้นทั้งหลาย
ทั้งหญิงชายปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ต่างเริงรื่นชื่นชมนิยมครัน
ประกวดกันแต่งกายหลายกระบวน
ชั้นผู้ดีมั่งมีก็เต็มเปา
ที่หย่อนเยาว์พลเรือนและชาวสวน
ก็ขวนขวายแต่งกายแต่พอควร
แล้วชักชวนกันไปฟังยังศาลา
ที่บางวัดมีสัปปรุษน้อย
มหาชาติกรองกรอยอนาถา
สักแต่มีตามปีและครั้งครา
ไม่ให้เสียเวลาฤดูกาล
อันคราวมีเทศนามหาชาติ
ก็ดาดาษดื่นสิ้นทุกถิ่นถาน
จะรวมมาประดิษฐ์ให้พิสดาร
ก็ช้ากาลกีดเรื่องเปลืองสำเนา
องค์พระสุริยพันธุ์เณรกษัตริย์
สถิตวัดกับสมภารอาจารย์เจ้า
เทศน์กุมารเลื่องชื่อดูไม่เบา
ท่านผู้เฒ่าพลอยหุงผดุงผดา
ทั้งโฉมนางเพทายยายลูกปัด
ตั้งใจปฏิบัติทั้งวัสสา
พลอยฟุ้งเฟื่องเลื่องชื่อลือชา
เป็นมหาอุปฐากพ่อเณรพันธุ์ ฯ
๏ อนึ่งธรรมเนียมวัดคิรีรัตนา
ออกพรรษาแต่ยังข้องเขตวัสสันต์
พระสงฆ์ในอารามมีครามครัน
ทั้งเก่าใหม่คิดกันจะลาพรต
/*175*/ฝ่ายพระสงฆ์บุตรผู้ดีที่มีศักดิ์
มักจะบวชสามเดือนโดยกำหนด
เพราะเกี่ยวข้องราชการสถานยศ
กฐินแล้วลาพรตไปโดยชุม
พระที่ไม่เกี่ยวข้องราชกิจ
บางองค์คิดด้วยกำหนัดมันกลัดกลุ้ม
บ้างเห็นเพื่อนที่ชอบเขาสึกชุม
ก็พลอยรุมรวนเรหันเหคิด
ที่บางรูปเบื่อหน่ายคลายศรัทธา
นึกไปมาหันเหียนวนเวียนจิต
อยากจะใคร่ละเพศบรรพชิต
ปรึกษาร่วมความคิดกันหลายองค์
จึงนัดพากันเข้าลาท่านสมเด็จ
หวังให้เสร็จโดยนิยมสมประสงค์
สมเด็จพระชินบุตรพุทธพงศ์
เห็นพระสงฆ์ลาสึกนึกหวามใจ
ด้วยสงสารพระจะสึกสิ้นทั้งหลาย
จะคลาดคลายความสุขหาทุกข์ใหญ่
ถ้าอุส่าห์รักษาธรรมวินัย
ก็จะได้ความสุขทุกทิวา
ท่านจึงพูดแนะนำด้วยคำสอน
ว่าดูก่อนเจ้ากูผู้ศึกษา
เสียแรงบำเพ็ญเพียรเล่าเรียนมา
นานเนิ่นหลายวสาน่าเสียดาย
ไม่พอที่จะไปหาประดักประเดิด
ฟังข้าเจ้าสอนเถิดหลวงทั้งหลาย
จึงคิดถึงทุกข์ยากลำบากกาย
ความสบายอะไรจะเท่าเราเป็นพระ
ตั้งจิตปฏิบัติศาสนา
ไม่สื่อหากิจกังวลมาปนปะ
จะพากเพียรเรียนคันถะธุระ
หรือว่าจะรักเรียนวิปัสสนา
ก็ตามแต่ใจรักสมัครชอบ
จงประกอบตรองตรึกที่ศึกษา
ให้เพลิดเพลินทางเจริญด้วยวิทยา
อุกกัณฐาจะสงบไม่รบกวน
ถึงจะไม่เล่าเรียนสิ่งใดใด
ตั้งแต่ใจรักษาศีลสงวน
ให้ต้องตามพระวินัยไม่ลามลวน
ก็ยังควรนับว่าสุขสำราญรมย์
หมั่นสวดมนต์เช้าค่ำทำวัตรพระ
อุสาหะแต่เท่านี้ก็ดีถม
แม้นตามใจตัณหาจะพางม
จะนำตนตกตมไม่ต้องการ
อันร่มเย็นร่มพฤกษ์แล้วเคหา
ไม่เท่าร่มศาสนาเป็นแก่นสาร
เป็นที่ร่มนฤทุกข์สุขสำราญ
ทางสวรรค์นฤพานก็ใกล้เคียง
/*176*/หลวงทั้งหลายขวนขวายจะสึกหา
ปรารถนารูปรสและกลิ่นเสียง
สักเมื่อไหร่มันจะได้มาพอเพียง
ไหนจะเลี้ยงชีพยากลำบากกาย
ธรรมเนียมพระที่จะสึกนึกต่างต่าง
เห็นท่าทางล้วนแต่สมอารมณ์หมาย
ที่บางพวกการอื่นไม่วุ่นวาย
มุ่งหมายแต่จะมีภรรยา
ที่บางพวกสำเร็จสะระตะ
จะสึกพะโปหวยรวยนักหนา
บ้างคิดจะทำเรือกสวนและไร่นา
คิดค้าขายใต้เหนือเหลือรำพัน
บ้างคิดจะเป็นขุนนางข้างทหาร
ราชการอาสากล้าแข็งขัน
คงจะมีความชอบประกอบกัน
ไม่ช้าวันเนิ่นนานคงพานทอง
ที่บางพวกมุ่งมาดมหาดไทย
หมายใจที่ปลัดทูลฉลอง
นั่งกันยาโยกย้ายหลายทำนอง
ยศประคองชูเชิดได้เปิดเปา
ที่บางพวกนั้นนิยมกรมท่า
จะได้ว่าเรือกำปั่นอีกเรือเสา
ทั้งแง่ซ้ายใต้เหนือเรือสำเภา
เก็บภาษีขาเข้าทั้งออกไป
พนักงานเรียกค่าภาษีเสร็จ
ได้ขาดเด็ดดูแลทั้งแก้ไข
อีกตรวจตราสินค้าทุกสิ่งไป
ไม่เนิ่นนานสักเท่าไหร่จะเฟื่องฟู
ยามจะสึกนึกโล่งเป็นโปร่งฟ้า
เหมือนเขาว่าเห็นช้างเท่ากับหมู
สึกออกไปติดตันอั้นประตู
จึงได้รู้รสคฤหัสถ์ว่าขัดจริง
จะกินนอนผ่อนหาที่อาศัย
แสนลำบากยากใจไปทุกสิ่ง
แม้นไม่มีที่สำนักจะพักพิง
เหมือนติดปิ้งกลางป่านรำคาญเคือง
เมื่อไปโดนคับแค้นแสนสาหัส
จะต้องคิดถึงวัดคุณผ้าเหลือง
เช่นคนเคยอยู่ในกรุงที่รุ่งเรือง
ตกไปอยู่หัวเมืองข้างป่าดง
จงกลับจิตคิดพึ่งศาสนา
อยู่รักษาสุจริตตามกิจสงฆ์
ซักกี่วันก็จะตายวายชีวง
จะยืนยงยาวนานสักปานใด
บุราณว่าความสนุกประเดี๋ยวเดียว
ทุกข์เท่าภูเขาเขียวโขดไศล
นอนเดียวเปลี่ยวกายสบายใจ
ท่านว่าไว้จงวินิจคิดใคร่ครวญ
/*177*/นี่แลท่านทั้งปวงหลวงทั้งหลาย
ฉันบรรยายแจ้งชี้จนถี่ถ้วน
จงหักหาญการกระสันที่รัญจวน
อย่าเรรวนหันเข้ารกอกจะพัง ฯ
๏ พระสงฆ์ที่ลาสึกได้ฟังสอน
ที่ใจอ่อนท้อจิตคิดถอยหลัง
ที่ใจแข็งก็ตะแบงดันทุรัง
แม้นถึงฟังคำสอนไม่อ่อนโอน
ตกลงปลงจิตคิดสึกแน่
จึงเที่ยวแส่ฤกษ์พาหาพวกโหร
เขาให้ฤกษ์จิตนิยมผมไม่โกน
ดังจะโจนจากดินขึ้นถิ่นฟ้า
จึงสืบเสาะพระครูผู้ประจุ
ที่โปร่งปรุเวทมนตร์พระคาถา
ประจุใครมักจะได้เป็นพระยา
มีวาสนายศศักดิ์ประจักษ์ดี
ก็เข้าหาท่านผู้นั้นให้ประจุ
หวังให้ลุวาสนาชูราศี
พอพร้อมได้ฤกษ์ผาและนาที
พระครูชีจึงให้เปลื้องผ้าเหลืองพลัน
นุ่งขาวห่มขาวเป็นคราวแรก
ให้แปลงแปลกสีเหลืองที่เรืองฉัน
รดน้ำมนต์บ่นเสกอเนกอนันต์
ค้างอยู่วัดสามวันแล้วลาจร ฯ
๏ ครานั้นสุริยพันธุ์เณรกษัตริย์
ให้อั้นอัดอกไหวฤทัยถอน
เห็นเพื่อนสึกมาลาให้อาทร
แสนอาวรณ์เพื่อนกันกระสันทรวง
นิจจาเอ๋ยเคยได้วิสาสะ
มาสละห่างไกลอาลัยห่วง
ขออย่าเลยลืมฉันท่านทั้งปวง
ฉันนึกหน่วงเหมือนญาติไม่คลาดคลาย
พวกบัณฑิตสึกใหม่ใจละห้อย
ก็รับถ้อยพจนารถดังมาดหมาย
ถึงตัวไกลใจอยู่ไม่รู้วาย
ยังเสียดายความรักไม่ชักจาง
มีธุระปะปังสั่งให้ถึง
จะหย่อนตึงสารพัดไม่ขัดขวาง
อย่านึกกริ่งเกรงใจจงไว้วาง
หนึ่งหนทางเล่าก็ไม่สู้ไกลกัน
เสร็จคำอำลาคลาสถาน
ไปอยู่บ้านแสนสุขเกษมสันต์
ฝ่ายข้างพระเณรสุริยพันธุ์
คิดกระสันใคร่จะสึกแล้วนึกท้อ
ด้วยพลัดบ้านเมืองมาสารพัด
จะข้องขัดที่ทางทั้งห้างหอ
ไม่ชอบเชิงประสบช่องจะต้องรอ
แต่เพียงพอเหมาะช่องที่คล่องใจ
/*178*/โอ้ว่าพระชนกชนนี
ป่านฉะนี้พระจะละห้อยไห้
จะนับวันเวลาเห็นช้าไป
แปลกพระทัยก็จะเศร้าเปล่าพระทรวง
นิจจาเอ๋ยเคยทูลธุลีบาท
มิได้ขาดพร้อมพรั่งในวังหลวง
พระวงศ์แลเสนินทร์สิ้นทั้งปวง
ทุกกระทรวงล้วนสมัครสามัคคี
แสนอนาถวาสนาช่างอาภัพ
สักเมื่อไหร่จะได้กลับไปกรุงศรี
จะได้ทูลแถลงแจ้งคดี
ถึงเรื่องที่ทุกข์ยากต้องกรากกรำ
ถ้าแม้นว่าธิบดินทร์ปิ่นปกเกศ
ได้ทราบเหตุจะกันแสงพิไรร่ำ
เราได้คับแค้นเหลือนี่เนื้อกรรม
ที่เราทำก่อสร้างแต่ปางเพรง
ต้องวิโยคโศกยุคทุกข์เทวษ
ก็เพราะเศษผลกรรมทำคุมเหง
ให้พบผลดีชั่วของตัวเอง
จะครื้นเครงครวญคร่ำไปทำไม
พระหักจิตคิดเหมาะว่าเคราะห์ร้าย
ก็เหือดหายแห่งโศกเสื่อมกษัย
ตั้งพากเพียรเรียนธรรมวินัย
จนนับได้ปีหนึ่งไม่กึ่งเกิน
โฉมนางเพทายยายลูกปัด
ตั้งใจปฏิบัติไม่ห่างเหิน
ตาพลอยหุงก็บำรุงไม่ละเมิน
เณรค่อยเพลินอยู่มาในอาราม
พระอาจารย์รักสนิทใช้ชิดเชื้อ
รักเหมือนเนื้อไขเคร่งคนเกรงขาม
พระสงฆ์เณรนับถือระบือนาม
ในอารามคีรีที่สำราญ ฯ
ตอนที่ ๒๑
/*179*/หลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม) เจ้ากรมพระอาลักษณ์ฝ่ายพระราชวังบวรฯ แต่ง
๏ จะกลับกล่าวถึงท้าวเพชรรัตน์
ผ่านสมบัติเป็นสุขสโมสร1
สถิตในบุรีรัตนากร
สถาพรพัฒนามานานครัน
ท้าวเธอตั้งอยู่ในธรรมทศพิธ
มีแต่คิดสืบสร้างทางสวรรค์
ราษฎรอยู่เย็นเป็นนิรันดร์
ต่างชวนกันสรรเสริญเจริญพร
พระองค์ทรงบำรุงพระศาสนา
สร้างวัดวาเนื่องในไปไม่หย่อน
ทั้งอารามนอกในพระนคร
ทรงปฏิสังขรณ์ให้งามตา
แล้วโปรดตั้งพระราชาคณะ
ทรงเปรียญสมถะทรงสิกขา
ทุกคณะพระครูและฐานา
รู้ภาษามคธยศเปรียญ
ทรงถวายนิตยภัตรไม่คลาดเคลื่อน
ได้ทุกเดือนมิได้ขาดเงินบาทเหรียญ
บำรุงใจหวังจะให้มีความเพียร
คอยผลัดเปลี่ยนตั้งแต่งตำแหน่งพระ
ครั้นถึงเดือนสิบเอ็ดออกพรรษา
ทรงพระราชศรัทธาอุตสาหะ
เสด็จทอดพระกฐินสิ้นธุระ
ตามวาระกำหนดไว้มิได้พลั้ง
พระกฐินทอดเสร็จเดือนสิบสอง
ทรงตริตรองโดยนัยพระทัยหวัง
ถึงการมีมหาชาติในราชวัง
จะได้ฟังซึ่งเทศน์เวสสันดร
ด้วยเริดร้างมิได้มีหลายปีแล้ว
จิตผ่องแผ้วเกิดศรัทธายิ่งกว่าก่อน
จะบอกบุญโฉมยงองค์บังอร
ทั้งธิดาดวงสมรร่วมฤทัย
อีกวงศานุวงศ์ทุกองค์นั้น
คนละกัณฑ์สองกัณฑ์พอรับได้
ถึงเวลาเสด็จออกพระโรงชัย
วินิจฉัยราชกิจแล้วสั่งการ
/*180*/วันศุกร์เดือนสิบสองแรมแปดค่ำ
เราจะทำบุญให้สนุกสนาน
จะมีเทศน์มหาชาติขาดมานาน
ทั่วทุกพนักงานอย่านอนใจ
จงจัดแจงแต่งไว้ให้ครบหมด
ให้ทันตามกำหนดอย่าขาดได้
พระสั่งเสร็จเสด็จขึ้นยังข้างใน
จึงแจ้งองค์อรทัยมิได้ช้า
จะบอกบุญส่วนกุศลสายสวาท
ทั้งองค์ธิดาราชเสน่หา
จงตั้งจิตภิญโญโมทนา
ไปชาติหน้าจะได้พบกับแจ่มจันทร์
จะมีเทศน์เวสสันดรชาดก
กัณฑ์ไหนตกบกพร่องเป็นของฉัน
ทั้งวงศานุวงศ์สิ้นทั้งนั้น
ให้บอกกันสุดแท้แต่ศรัทธา
มเหสีประนมกรอ่อนสิโรตม์
ด้วยปราโมทย์แสนโสมนัสา
จึงทูลตอบองค์พระภัสดา
ข้าพระองค์โมทนาด้วยยินดี
จะรับพระราชทานกัณฑ์ชูชก
แม้นค้างตกอยู่ยังไม่เต็มที่
ขอเพิ่มเติมอีกนั้นกัณฑ์มัทรี
ฝ่าธุลีจะโปรดปรานประการใด
จึงตรัสว่าสาธุลุดีแล้ว
ยังลูกแก้วจอมขวัญชอบกัณฑ์ไหน
พระธิดาวันทาแล้วทูลไป
กระหม่อมฉันพอใจกัณฑ์กุมาร
รับสั่งว่าสมเด็จพระชินบุตร
ทำนองดีที่สุดทั้งอ่อนหวาน
แต่เดี๋ยวนี้มิได้ฟังมาช้านาน
จะว่าขานคลายไปบ้างหรือยังเพราะ
แต่ก่อนนั้นยานนาวาว่าเหลือเอก
เสียงวิเวกโด่งดังฟังเสนาะ
กับทั้งแหล่ประตูป่าว่าลอดเลาะ
ใครฟังน้ำตาเปาะเพราะเวทนา ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าพนักงานเตรียมการไว้
พอจวนใกล้กำหนดก็พร้อมหน้า
พนักงานสังฆการีเขียนฎีกา
อาราธนาถวายเทศน์ที่ในวัง
กัณฑ์ปฐมสมเด็จพุทโธรส
ถวายทศพรมาแต่หลัง
พระสุนทรธรรมคุณเสียงโด่งดัง
เคยถวายหลายครั้งกัณฑ์หิมพานต์
อีกพระครูศีลาภิรัตนั้น
ถวายเทศน์ทานกัณฑ์เสียงอ่อนหวาน
มหาธรรมรักขิตเคยชำนาญ
ทรงโปรดปรานถวายกัณฑ์วันประเวศ
/*181*/พระครูอุดรอุดมดีขยัน
ถวายกัณฑ์ชูชกแสนวิเศษ
ราษฎรย่อมนิยมชมท่านเทศน์
เคยสังเกตฟังเพราะเสนาะครัน
มหาวิมลจิตถวายมาหลายหน
เคยเทศน์กัณฑ์จุลพนคนลือลั่น
อีกทั้งพระมหาสุเลขนั้น
ถวายกัณฑ์มหาพนชนชอบใจ
สมเด็จพระชินบุตรสุดเสียงหวาน
ถวายเทศน์กัณฑ์กุมารฟังแจ่มใส
ว่าละห้อยเยือกเย็นทุกคำไป
จะหาไหนเหมือนท่านนั้นไม่มี
วินัยธรพรหมศรทรงโปรดเปรื่อง
ย่อมลือเลื่องเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ถวายเทศน์เจนจัดกัณฑ์มัทรี
เสียงก็ดีมีกระแสไม่แห้งเครือ
ปลัดอินทรังสีดีลึกลับ
ถวายกัณฑ์สักกบรรพนั้นเพราะเหลือ
ว่าทำนองโบราณมาพานเจือ
ฟังไม่เมื่อเทศน์ได้หลายทำนอง
พระครูทักษิณสุนทรกระฉ่อนชื่อ
คนร่ำลือเสียงท่านสนั่นก้อง
ถวายกัณฑ์มหาราชดังใจปอง
ไม่ขัดข้องทุกครั้งฟังจับใจ
พระสมุห์จันทโชติก็เจนจัด
ถวายกัณฑ์ฉ้อกษัตริย์พอฟังได้
เสียงแจ้วเจื้อยเรื่อยรี่ดังเรไร
ยิ่งฟังไปยิ่งเพราะเสนาะจริง
พระสุธรรมจารีนั้นดีครัน
ถวายเทศน์นครกัณฑ์ก็ยวดยิ่ง
แต่ละองค์ล้ำเลิศเพราะเพริศพริ้ง
ทั้งชายหญิงชอบใจอยากใคร่ฟัง ฯ
๏ สังฆการีเขียนฎีกาแล้วเสร็จสรรพ
ไปถวายเป็นลำดับตามรับสั่ง
พนักงานของใครไม่รอรั้ง
พวกชาวคลังราชการลนลานมา
เอาพรมเทศปู่ลาดสะอาดสะอ้าน
อลหม่านวุ่นไขว่ไปทั่วหน้า
คลังวิมานอากาศไม่คลาดคลา
ขนเครื่องแก้วไม่ช้ามาจากคลัง
เอากระจกเข้าติดประดิษฐ์ประดับ
ดูวาบวับแวววามตามผนัง
ซุ้มพระแกลแลล้วนกระจกกระจัง
ดูปลาบปลั่งแต่งตกกระจกเงา
โคมติดฝาสรรมาใบใหญ่ใหญ่
เข้าติดไว้งามดีมีทุกเสา
โคมระย้าห้อยย้อยดูพร้อยเพรา
จัดสรรเอาแต่ที่ดีมีราคา
/*182*/บ้างจัดแจงแต่งตั้งซึ่งธรรมาสน์
งามสะอาดห้อยย้อยพวงบุปผา
บ้างตั้งเครื่องนมัสการโอฬารตา
เครื่องบูชาอย่างยิ่งสิ่งสักการ
คือหญ้าแพรกใส่พานตั้งที่หนึ่ง
ที่สองรองมาถึงพานข้าวสาร
ครบที่สามตั้งตาอย่างโบราณ
คือเป็นพานเมล็ดพรรณผักกาดนั้น
พานที่สี่มีดอกมะลิสด
หอมปรากฏประทิ่นดังกลิ่นกลั่น
พานที่ห้าข้าวตอกเรียงลำดับกัน
พอถ้วนปัญจะพานละลานตา
อีกพานหมากพนมบรรจงหุ้ม
ทำเป็นพุ่มน่ารักนั้นหนักหนา
ล้วนด้วยทองอังกฤษรับประดับประดา
รจนายิ่งยวดเป็นลวดลาย
ต้นไม้เงินต้นไม้ทองเอามาตั้ง
แลสะพรั่งล้ำเลิศงามเฉิดฉาย
อีกโคมเวียนสว่างไฟไว้เรียงราย
ทั้งโคมแก้วแพรวพรายสลับกัน
แขวนฉากแผ่นลวดลายระบายวาด
เป็นเรื่องเทศน์มหาชาติไม่ผิดผัน
พอบรรจบครบถ้วนสิบสามกัณฑ์
แล้วตั้งขันสาครใหญ่ใส่ธารา
สำหรับติดเทียนบูชาคาถาพัน
ครบทั้งสิบสามกัณฑ์ด้วยหรรษา
ที่ภายนอกพระโรงรัตน์ถัดออกมา
ตะเกียงแก้วบูชาครบพันดวง
ราชวัติฉัตรธงบรรจงปัก
ไว้พร้อมพรักแลสะอ้านเป็นการหลวง
ต้นกล้วยอ้อยดูสะพรั่งเต่ารั้งพวง
พนักงานทั้งปวงจัดการไว้ ฯ
๏ ครั้นวันแรมแปดค่ำเวลาเช้า
พวกข้าเฝ้าพร้อมหน้ามาไสว
เสด็จออกยังท้องพระโรงชัย
ประโคมขึ้นทันใดมิได้ช้า
เสียงแตรสังข์พิณพาทย์ระนาดฆ้อง
ดังแซ่ซ้องอุโฆษจับโสตจ้า
ระฆังตีเหง่งลั่นเป็นสัญญา
ก็หยุดเสียงพร้อมหน้าในทันใด
สังฆการีรับคัมภีร์ขมีขมัน
นำพระสงฆ์จรจรัลหาช้าไม่
ถึงธรรมาสน์จึงวางคัมภีร์ไว้
แล้วคลานคล้อยถอยไปคอยราธนา ฯ
๏ ส่วนองค์สมเด็จพระพุทโธรส
ก็ค่อยบทจรลีมีสง่า
ถึงธรรมาสน์ขึ้นไปมิได้ช้า
สังฆการีราธนาขอศีลไป
/*183*/ด้วยชำนาญเจนมาว่าจนจบ
ถ้วนคำรบตติยัมปิที่จำได้
ท่านจึงตั้งนะโมขึ้นทันใด
เสียงแจ่มใสถวายศีลด้วยยินดี
จบศีลแปดแล้วไซร้มิได้ขาด
ถวายพุทธศักราชก็ถ้วนถี่
ไม่ผิดเพี้ยนคลาดเคลื่อนวันเดือนปี
ประมวลมีพระพรรษาถ้วนห้าพัน
ขอถวายพระพรเจริญพระราชสิริ
สวัสดิพิพัฒน์เพิ่มทุกสิ่งสรรพ์
จงมีแด่สมเด็จพระทรงธรรม์
เป็นนิรันดร์เสวยสวัสดิ์อยู่อัตรา
อาตมภาพผู้มีปัญญาน้อย
จะกล่าวถ้อยแม้เคลื่อนพระคาถา
จงอภัยโทษโปรดเมตตา
แก่อาตมาภาพไซร้ถวายพระพร
แล้วจึงตั้งนะโมขึ้นสามจบ
โดยเคารพเยี่ยงอย่างแต่ปางก่อน
ดำเนินความตามกระแสไม่แง่งอน
คิดตัดรอนแต่ย่อข้อบาลี
ปางพระสรรเพชญตรัสเทศนา
ในเรื่องชาดกนั้นไว้ถ้วนถี่
ว่าด้วยสมเด็จพระผุสดี
ซึ่งเป็นมเหสีองค์อมรินทร์
เมื่อพระนางจะจุติจากภัสดา
ขอพรมาสิบประการดังถวิล
ก็จุติจากสถานพิมานอินทร์
มีความยินดีล้นพ้นภิปราย
ประดับด้วยคาถาสิบเก้านี้
พระบาลีชาดกยกขยาย
จบกัณฑ์ทศพรพลันดังบรรยาย
ก็ถวายพระพรพระภูมี
พิณพาทย์ประโคมเพลงสาธุการ
เสียงสะท้านระนาดกลองตะโพนปี่
จึงลงจากธรรมาสน์ในทันที
องค์นรินทร์ยินดีให้เบิกบาน
ทรงประเคนถวายไตรแพรครอง
อีกทั้งของกระจุกกระจิกบริกขาร
พวกข้าเฝ้าขนส่งไม่ทันนาน
สมเด็จท่านจากอาสน์ค่อยคลาดคลา ฯ
๏ ส่วนพระสุนทรธรรมคุณนั้น
พอจบกัณฑ์ทศพรก็หรรษา
ขึ้นยังธรรมาสน์พลันมิทันช้า
ด้วยปรีดาแล้วถวายพระพรพลัน
จึงตั้งนโมขึ้นสามที
เดินบาลีคล่องใจมิได้พรั่น
แล้วกล่าวความตามย่อต่อเนื่องกัน
จะรำพันในกัณฑ์หิมพานต์
/*184*/พระผุสดีเกิดเป็นมเหสี
พระเจ้ากรุงสีพีราชฐาน
นามกรสญชัยภูบาล
โฉมนงคราญได้มีโอรสรัก
คือพระเวสสันดรเฉลิมศรี
ได้กับพระมัทรีประเสริฐศักดิ์
มีโอรสสององค์อันทรงลักษณ์
ประไพพักตร์ชื่อกัณหาพระชาลี
ส่วนพระเวสสันดรทรงศรัทธา
ก็ให้ทานคชาประเสริฐศรี
อันเผือกผู้เป็นคู่พระบุรี
ราษฎรอึงมี่ร้องทุกข์เธอ
พระเจ้ากรุงสญชัยผู้บิดา
ให้เนรเทศลูกยาไปเสียเหนอ
ทรงกริ้วโกรธว่าทำตามอำเภอ
ช่างเลินเล่อไม่คิดถึงบิดร
พระคาถากัณฑ์หิมพานต์นี้
ถ้วนสามร้อยสิบสี่มิได้หย่อน
สำแดงไม่เจนชัดความตัดรอน
ขอถวายพระพรจบลงพลัน
พิณพาทย์ประโคมเพลงตวงพระธาตุ
ต้องระนาดแตรสังข์ดังสนั่น
ก็ลงจากธรรมาสน์อาสน์สุวรรณ
ไปรับของเครื่องกัณฑ์ที่ท้าวไท ฯ
๏ ส่วนพระครูศิลาภิรัตนั้น
จะถวายทานกัณฑ์หาช้าไม่
ลูกจากที่เข้ายังห้องพระโรงชัย
ย่างขึ้นไปบนธรรมาสน์ไม่หวาดองค์
จึงถวายพระพรมหาบพิตร
ด้วยดวงจิตผ่องใสไม่ใหลหลง
ตั้งนะโมสามจบดังใจจง
เสียงปลอดโปร่งแจ้วโสตว่าโอดครวญ
ปางเมื่อพระผุสดีศรีสมร
ทราบสุนทรเศร้าใจอาลัยหวน
ว่าลูกรักจะจากวังไม่บังควร
เสด็จด่วนไปขอโทษไม่โปรดปราน
พระมัทรีก็จะไปกับผัวด้วย
สู้มอดม้วยอยู่ในป่าน่าสงสาร
จะพาลูกรักไปในดงดาน
ต้องทรมานทนทุกขเวทนา
แม้นมิไปกับผัวกลัวเป็นหม้าย
ทั้งหญิงชายจะกระฉ่อนเฝ้าค่อนว่า
สารพัดจะติฉินตั้งนินทา
ต้องจำลาไม่ขออยู่ไปสู่ไพร
ฝ่ายพระเวสสันดรเลิศดิลก
ทำมหาสัตตสดกเป็นทานใหญ่
เธอชื่นชมสมหวังดังพระทัย
แล้วครรไลโดยราชรถทอง
/*185*/ภายหลังปลดรถให้เป็นทาน
ต่างอุ้มองค์พระกุมารดนัยสอง
เดินตามมรรคาลัยดังใจปอง
โดยทำนองแสดงย่อพอสมควร
อาตมาภาพถวายทานกัณฑ์
คาถานั้นครบสองร้อยเก้าถ้วน
ก็ยุติจบแหล่ไม่แปรปรวน
โดยสำนวนบรรยายถวายมา
พิณพาทย์ตีเพลงพระยาโศกสนั่น
เสียงเลื่อนลั่นฟังเสนาะเพราะนักหนา
ก็ลงจากธรรมาสน์ค่อยยาตรา
ไปรับของนานาเครื่องไทยทาน ฯ
๏ ส่วนว่าพระมหาธรรมรักขิต
ก็มีจิตปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
จึงขึ้นสู่ธรรมาสน์มิทันนาน
ไม่สะทกสะท้านในการเทศน์
ถวายพระพรดังตั้งนะโม
เสียงใหญ่โตไม่แห้งเครือเหลือวิเศษ
ด้วยเคยถวายกัณฑ์วันประเวศ
ชำนาญเหตุเรื่องราวกล่าวต่อไป
เมื่อพระเวสสันดรกับมัทรี
อุ้มกัณหาชาลีเข้าป่าใหญ่
ถึงเจตราษฎร์เหล่ากษัตริย์ในเวียงไชย
เชื้อเชิญให้หยุดพักสำนักเนา
แล้วท้าวเธอบทจรจากเจตรัฐ
ดั้นพนัสหมายตรงวงกตเขา
ถึงอาศรมเกษมสุขทุกข์บรรเทา
เสด็จเข้าสิงสถิตจิตสำราญ
สิ้นข้อความบาลีเท่านี้ตรง
ก็สมมติจบลงไม่วิตถาร
พระคาถาห้าสิบเจ็ดโดยพิสดาร
ขอพระราชสมภารทราบพระทัย
พิณพาทย์ประโคมเพลงพระยาเดิน
ฟังเพลิดเพลินเลื่อนลั่นสนั่นไหว
ก็ลงจากธรรมาสน์ในทันใด
สังฆการีนิมนต์ไปรับเครื่องกัณฑ์
เป็นของพระราชวงศ์ทรงถวาย
มีมากมายครบถ้วนทุกสิ่งสรรพ์
จึงพระครูอุดรอุดมนั้น
ขมีขมันขึ้นเทศน์กัณฑ์ชูชก ฯ
๏ เช้าวันนั้นสมเด็จพระชินบุตร
ให้ท้องร่วงไม่หยุดสุดวิตก
แต่ฉันยาแก้ไขเป็นหลายยก
ยังไม่ปรกติบ้างช่างกระไร
จึงสั่งศิษย์ให้บอกสังฆการี
ว่าบัดนี้มีเหตุเทศน์ไม่ได้
จงนิมนต์องค์อื่นตามชอบใจ
ข้าอาพาธจะเข้าไปไม่ได้ละ
/*186*/ศิษย์ไปบอกสังฆการีขมีขมัน
ได้พบกันพอพูดจาวิสาสะ
สังฆการีจึงว่าพลันสำคัญนะ
เรานี้จะกราบทูลพระภูมี
จึงรีบคลานเข้าไปทูลฉลอง
ทราบละอองเบื้องบาทบทศรี
จึงตรัสถามว่าเฮ้ยสังฆการี
องค์ไหนดีนิมนต์มาเวลาจวน
หรือศิษย์ที่ท่านได้ฝึกหัด
จงรีบจัดแจงมาโดยเร็วด่วน
สังฆการีทูลความตามกระบวน
มีเณรหนึ่งสมควรเทศน์พอฟัง
เป็นศิษย์หาของท่านได้ฝึกไว้
เสียงแจ่มใสเคยเทศน์มาแต่หลัง
ทำนองคล้ายกับท่านนั้นจริงจัง
เสียงโด่งดังฟังเพราะเสนาะครัน
จึงรับสั่งสังฆการีมิได้ช้า
นิมนต์มาเร็วนี้ขมีขมัน
อย่าให้เนิ่นเวลาจวนสายัณห์
มาให้ทันรีบร้อนอย่านอนใจ
สังฆการีรับสั่งใส่เกศา
ค่อยคลานคล้อยถอยออกมาหาช้าไม่
มาถึงวัดเร็วพลันในทันใด
จึงแจ้งไปตามราชพจมานฯ
๏ ส่วนองค์สมเด็จพระชินบุตร
ท่านแสนสุดปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
จึงบอกเณรสุริยพันธุ์มิทันนาน
ไปเทศน์กัณฑ์กุมารนั้นแทนที
แล้วจัดแจงแต่งเณรให้นุ่งห่ม
จีวรแพรครองสมดูผ่องศรี
จึงเลือกคัดผ้าห่อหีบคัมภีร์
ที่อย่างดีกาน้ำย่ามปักทอง
ให้เด็กแบกคัมภีร์เดินไปหน้า
รีบไคลคลาเร็วรัดไม่ขัดข้อง
ถึงเข้ายังวังในดังใจปอง
จึงหยุดพักนอกท้องพระโรงคัล ฯ
๏ ฝ่ายพระครูอุดรถวายเทศน์
เสียงวิเศษทำทำนองก้องสนั่น
แสดงชูชกบรรพลำดับกัณฑ์
ถวายองค์ทรงธรรม์จอมนคร
กล่าวถึงชีชูชกชราร่าง
อยู่ด้วยนางอมิตดาดวงสมร
พวกชาวบ้านอิจฉาพากันจร
ไปสู่ท่าสาครพาลวิวาท
อมิตดาเจ็บใจเป็นหนักหนา
จึงใช้ให้เฒ่าชราคนอุบาทว์
ไปขอสองกุมารามาเป็นทาส
ลุอำนาจต้องไปไม่รอรั้ง
/*187*/ชูชกบรรพประดับด้วยคาถา
เจ็ดสิบเก้าพรรณนามาแต่หลัง
ก็จบกัณฑ์ชูชกบัพพัง
พอเป็นสังเขปตามความบาลี
พิณพาทย์ประโคมเพลงเซ่นเหล้า
เสียงไม่เบาเลื่อนลั่นสนั่นมี
ก็ลงจากธรรมาสน์ในทันที
สังฆการีนิมนต์ไปรับไทยทาน
ด้วยเป็นกัณฑ์ของพระมเหสี
ไปรับของมากมีที่ปากม่าน
ถวายแล้วเสร็จพลันมิทันนาน
นางเบิกบานโสมนัสด้วยศรัทธา ฯ
๏ ส่วนว่าพระมหาวิมลจิต
มาสถิตรอรั้งนั่งคอยท่า
พอจบกัณฑ์ชูชกก็ปรีดา
จึงยาตราย่างขึ้นบนธรรมาสน์
แล้วถวายพระพรตามเยี่ยงอย่าง
ไม่ขัดขวางเสียงระหงดูองอาจ
ตั้งนะโมสามครั้งไม่พลั้งพลาด
มิได้นึกประมาทประหม่าใจ
ว่าด้วยนายพเนจรเจตบุตร
ได้ฟังหลอกสิ้นวิมุตติสงสัย
นำชูชกชีชราลีลาไป
ยืนที่ในมรรคาพนาลี
จึงพรรณนาป่าไม้ที่ไพรชัฏ
แล้วยกหัตถ์ชี้แจงแห่งวิถี
จุลพนจบความตามบาลี
คาถามีสามสิบห้าไม่กว่านั้น
พิณพาทย์ประโคมเพลงเชิดกลอง
เสียงกึกก้องสะเทือนอยู่เลื่อนลั่น
ก็ลงจากธรรมาสน์จรจรัล
ไปรับของเครื่องกัณฑ์พระภูมี ฯ
๏ แล้วจึงพระมหาสุเลขนั้น
ถวายกัณฑ์มหาพนลุกจากที่
ขึ้นนั่งบนธรรมาสน์ไม่รอรี
จับคัมภีร์แก้ขยายถวายพระพร
เสร็จแล้วตั้งนะโมคำรบสาม
จึงดำเนินเรื่องความไม่ย่อหย่อน
เฒ่าชราภารทวาชจร
ดั้นดงดอนไปประสบพบสิทธา
มีนามว่าพระอัจจุตฤาษี
เธอพาทีตัดพ้อเอาต่อหน้า
ส่วนชูชกโกหกกล่าววาจา
พระฤๅษีคิดว่าพูดจาจริง
จึงพรรณนาเขาไม้ในพนัส
สารพัดรุกขีมีทุกสิ่ง
ข้างทิศเหนือนี้หนาอย่าประวิง
เดินตรงดิ่งไปทีเดียวอย่าเลี้ยวลด
/*190*/ท่านไปจะได้ปะพระอาศรม
เธอภิรมย์อยู่หว่างเงิ้งเชิงวงกต
กับพระมเหสีสองโอรส
จงกำหนดให้แน่อย่าแปรปรวน
มหาพนประดับด้วยคาถา
ตามพระบาลีได้แปดสิบถ้วน
อาตมาวิสัชนาตามกระบวน
พอสมควรฉลองพระราชศรัทธา
พิณพาทย์ประโคมเพลงพิราพรอน
เสียงกระฉ่อนกึกก้องท้องเวหา
ก็ลงจากธรรมาสน์ค่อยยาตรา
ไปรับของนานาที่ท้าวไท ฯ
๏ ส่วนเณรสุริยพันธุ์อันเลิศลบ
ครั้นว่าจบมหาพนหาช้าไม่
จึงเยื้องย่างเข้ายังพระโรงชัย
ขึ้นไปบนธรรมาสน์ดูอาจอง
แล้วถวายพระพรภูธเรศ
ถวายเทศน์กัณฑ์กุมารตามประสงค์
เสียงเสนาะเกลากลมพอสมทรง
น่างวยงงในกมลคนทั้งปวง
จึงเริ่มตั้งนะโมโดยโวหาร
ไม่สะท้านประหม่าใจต่อในหลวง
เสียงเจื้อยแจ้วจับใจเข้าในทรวง
ปางเมื่อดวงชีวีมัทรีนาง
นิมิตฝันเป็นมหันต์พึงสยอง
ด้วยเหตุสองดรุณดนัยจะไกลข้าง
เข้าดลใจฝันเห็นมาเป็นลาง
จะเยื้องย่างเข้าไพรให้กังวล
จึงพาลูกมาฝากพระสามี
นางจรลีเที่ยวหาผลาผล
อยู่ภายหลังเฒ่าชราทุรพล
บรรลุดลขอสองกุมารา
จึงทรงให้เป็นทานแก่ชูชก
สงสารสองทารกนั้นหนักหนา
ต่างพากันหนีซ่อนพระบิดา
อยู่ในสระปทุมาทั้งสององค์
เธอตามไปตรัสเรียกพระลูกแก้ว
เจ้าย่อมแจ้งอยู่แล้วนวลระหง
จงขึ้นมาหาพระปิตุรงค์
ช่วยข้ามส่งให้ถึงฝั่งดังใจปอง
จึงชักเอาสำเภามาเปรียบอ้าง
ให้กระจ่างแจ้งจิตเจ้าทั้งสอง
แม้นบิดามีมาซึ่งเงินทอง
มิให้เจ้าพี่น้องไปจากไกล
ส่วนว่าสองโอรสยศยิ่ง
มิได้นิ่งขึ้นมาจากสระใหญ่
เธอพาสองกุมารารีบคลาไคล
มามอบให้เป็นทาสาของตาชี
/*190*/จึงพิกัดคาดค่าสองลูกรัก
ไว้มากนักเหลือประมวลให้ถ้วนถี่
จึงหล่อหลั่งอุทกวารี
อัศจรรย์บังเกิดมีขึ้นทันใด
ส่วนเฒ่าชราพาสองตรุณนั้น
ก็ผูกพันข้อพระกรไม่หย่อนได้
จึงตีต้อนสองบังอรให้คลาไคล
ก็รีบไปถึงวิถีมิสู้ราบ
เฒ่าชราล้มผางลงกลางเถื่อน
เถาวัลย์เลื่อนหลุดหนีเฒ่าใจบาป
วิ่งมาหาปิตุรงค์ทรงพิลาป
เลือดไหลอาบหยดย้อยคิดน้อยใจ
จึงร้องว่าทูลเกล้าของลูกเอ๋ย
จงแหงนเงยดูบ้างช่างนิ่งได้
เฒ่าชราจะฆ่าเสียให้บรรลัย
ดูหลังลูกเลือดไหลด้วยไม้เรียว
เฒ่าชราลุกขึ้นได้ไล่ตามติด
ให้แค้นจิตหมกมุ่นคิดฉุนเฉียว
ฉวยได้ไม้ตีระทมอยู่กลมเกลียว
เสียงขวับเขวียวไปต่อหน้าพระบิดา
ส่วนพระเวสสันดรราชฤษี
เห็นตาชีมาทำหยามน้ำหน้า
ฉวยพระขรรค์จะบั่นเกล้าเฒ่าชรา
แล้วจินตนาห้ามไว้ด้วยใจพระ
ธรรมดาข้ากับเจ้าเขาทำโทษ
ไม่ควรโกรธกั้นกางขวางจังหวะ
เราให้ทานเขาไปใช่ธุระ
ตามแต่จะตีรันกันเถิดซิ
แล้วเยื้องย่างเข้าในพระอาศรม
ตั้งอารมณ์มั่นไว้มิได้ปริ
ไม่หวาดหวั่นพระวิญญาณ์สมาธิ
พระสติกว้างขวางในทางทาน
ส่วนว่าเฒ่าชราทลิททก
พาทารกสองไปด้วยใจหาญ
ใกล้ออกประตูป่าหิมพานต์
แสนสงสารพี่น้องทั้งสองรา
ก็พร่ำสั่งเทพเจ้าทุกเขาไม้
ละห้อยให้เยือกเย็นทุกเส้นหญ้า
แม้นพระแม่มัทรีนี้ตามมา
จงบอกว่าเฒ่าชรานั้นพาไป
พอสิ้นแสงสุริยนสนธเยศ
ก็พ้นเขตประตูป่าหาช้าไม่
อิติม่อจบกุมารลงทันใด
พระคาถานี้ไซร้ร้อยเอ็ดมี
บรรดาคนนั่งฟังอยู่ทั้งนั้น
ไม่อาจกลั้นน้ำตาได้ไหลรี่รี่
คิดสงสารแม่กัณหาพระชาลี
พราหมณ์โบยตียับย่อยเป็นรอยไม้
/*191*/พิณพาทย์ตีบรรเลงเพลงเชิดฉิ่ง
ฟังเพราะพริ้งแล้วตีโอดอุโฆษไหว
เณรลงจากธรรมาสน์ไม่หวาดใจ
รับสั่งให้รางวัลนั้นสิบตำลึง
ให้สังฆการีนิมนต์ไปที่ปากม่าน
รับสิ่งของไทยทานอีกส่วนหนึ่ง
เจ้าของกัณฑ์ได้ถวายดังใจคะนึง
ก็ไปถึงที่สถิตพระธิดา ฯ
๏ นางยลเณรรูปร่างสำอางโฉม
งามประโลมสุดแสวงในแหล่งหล้า
เสียงก็เพราะท่วงทีมีกิริยา
สุดจะหามาเปรียบไม่เทียบทัน
แม้นเราได้สามีเช่นนี้แล้ว
ไม่คลาดแคล้วเสน่หาจนอาสัญ
สู้ถนอมมิให้หน่ายระคายกัน
จะเฝ้าหมั่นปฏิบัติอยู่อัตรา
แล้วหวนจิตคิดหักความรักได้
เอออะไรเราคิดผิดนักหนา
มาชิงสุกก่อนห่ามห้ามวิญญาณ์
จะเสื่อมเสียศรัทธาที่ทำบุญ
ด้วยใจนางห้ามใจไม่ใหลหลง
เพราะรักวงศ์คิดอายไม่วายวุ่น
จะหลงเล่ห์ประเวณีไม่มีคุณ
ถ้าหมกมุ่นพาใจไม่สบาย ฯ
๏ ส่วนเณรสุริยพันธุ์นั้นรับของ
พระธิดาค่อยประคองประเคนถวาย
พลางชำเลืองเนตรชมดูคมคาย
งามละม้ายรูปวาดสะอาดตา
นึกมีจิตพิศวาสคิดมาดหมาย
กระวนกระวายด้วยความเสน่หา
ไม่รู้ที่จะเอื้อนอรรถวัจนา
เกรงอาญาท้าวไทไม่บังควร
ครั้นรับของเครื่องกัณฑ์นั้นเสร็จแล้ว
ลุกคลาดแคล้วจากพระโรงมาโดยด่วน
เดินคะนึงทุกย่างไปให้รัญจวน
คิดจะทวนกลับหลังแล้วยั้งใจ ฯ
๏ ส่วนว่าพระวินัยธรพรหมศร
พระสงฆ์ทั่วพระนครไม่เทียบได้
ชำนาญเทศน์มัทรีดีสุดใจ
ก็ขึ้นไปบนธรรมาสน์ไม่คลาดคลา
จึงถวายพระพรโดยเคารพ
ครั้นว่าจบตั้งนะโมเสียงแจ้วจ้า
ดำเนินความตามเรื่องเนื่องกันมา
พระมัทรีเที่ยวหาผลไม้
ที่มีผลดูพิกลเป็นดอกดวง
ทุกพุ่มพวงดูหลากจิตคิดสงสัย
รีบกลับมาอาศรมไม่นอนใจ
เป็นห่วงใยด้วยสองกุมารา
/*192*/พอประสบพบพานราชสีห์
อีกทีปิพยัคฆีอยู่ขวางหน้า
ทั้งสามสัตว์สกัดกั้นมรรคา
จะไคลคลาไม่ได้จนใจจริง
ต่อเมื่อคำจึงได้มาสู่อาศรม
ไม่ยลสองทรามชมยิ่งคิดกริ่ง
จึงทูลถามพระสามีเฝ้าวอนวิง
เธอยิ่งโกรธาว่าตัดพ้อ
เที่ยวหาสองลูกรักออกจนจบ
ไม่พานพบพระดนัยหทัยฝ่อ
พระกายสั่นเศร้าสลดระทดท้อ
อ่อนพระศอซบพักตร์พิสัญญี
ฝ่ายพระเวสสันดรอันเลิศลบ
เห็นนางมาสลบอยู่กับที่
จึงช้อนเศียรขึ้นวางตักวักวารี
มาโสรจสรงอินทรีย์นางฟื้นองค์
นางทูลถามถึงสองพระโอรส
เธอบอกว่าเปลื้องปลดดังประสงค์
ให้เป็นทานแก่พราหมณ์ตามจำนง
เชิญโฉมยงโมทนาอย่ากังวล
พระมัทรีได้ฟังรับสั่งตรัส
ชุลีหัตถ์รับส่วนซึ่งกุศล
มิได้คิดขึ้งเคียดรังเกียจกล
ในกมลโสมนัสศรัทธาครัน
มัทรีบรรพนี้ประดับด้วยคาถา
เก้าสิบถ้วนพรรณนามาเหมาะมั่น
แสดงแต่ย่อย่อข้อสำคัญ
ก็จบกัณฑ์มัทรีเท่านี้นา
พิณพาทย์ตีเพลงทยอยและเพลงโอด
เสียงอุโฆษเลื่อนลั่นสนั่นหล้า
ก็ลงจากธรรมาสน์ค่อยยาตรา
รับสั่งให้นิมนต์มาอย่าช้าที
ไปรับของไทยทานปากม่านนั้น
ด้วยเป็นกัณฑ์ของพระมเหสี
ถวายแล้วเสร็จสิ้นด้วยยินดี
จึงออกมาจากที่พระโรงใน ฯ
๏ ส่วนพระปลัดอินทรังสี
จรลีรีบมาหาช้าไม่
เยื้องย่องเข้าในท้องพระโรงไชย
พลางขึ้นไปบนธรรมาสน์อาสนะ
จึงถวายพระพรพระทรงธรรม
ตั้งนะโมจนสัมพุทธัสสะ
ก็เดินจุณณียบทหมดระยะ
ว่าด้วยท้าวสักกะทรงจินตนา
วิตกด้วยสมเด็จพระมัทรี
ถ้าแม้นมีผู้ใดที่ไหนกล้า
มาทูลขอต่อองค์พระภัสดา
เธอศรัทธาก็จะยกให้เป็นทาน
/*193*/จำเราจะรีบไปขอไว้ก่อน
ก็เหาะร่อนจากทิพย์พิมานสถาน
แปลงกายกลายเป็นพราหมณ์พฤฒาจารย์
เดินตรงมาหน้าฉานในทันที
ค่อยยอบย่องเข้าไปมิได้พรั่น
แล้วก็วันทาขอมเหสี
เธอเอออวยยกให้ไม่รอรี
พระมัทรีมิได้ขัดซึ่งศรัทธา
แล้วโกสีย์ก็คืนถวายไว้
จึงแจ้งให้ทรงฟังสิ้นกังขา
ท้าวขอพรสหัสนัยน์มิได้ช้า
ให้สมเด็จพระบิดาออกมารับ
พระอินทร์ถวายพรแปดประการ
มิทันนานก็จบสักกบรรพ
พระคาถาสี่สิบสามกำหนดนับ
ซึ่งประดับสืบมาในบาลี
พิณพาทย์ประโคมเป็นเพลงเหาะ
ฟังเสนาะดังสนั่นอยู่อึงมี่
ลงจากธรรมาสน์จรลี
ไปรับของยังที่พระภูบาล ฯ
๏ ส่วนพระครูทักษิณสุนทรนั้น
พอจบกัณฑ์สักกบรรพโดยวิตถาร
เข้ามายังพระโรงรัตน์ชัชวาล
ขึ้นธรรมาสน์อาจหาญไม่พรั่นพรึง
จึงถวายพระพรภูวนาถ
มิได้พลาดผิดพลั้งสักครั้งหนึ่ง
ตั้งนะโมเสียงดังฟังลึกซึ้ง
กลับกล่าวถึงเฒ่าอุบาทว์ชาติจัญไร
พาสองทรามชมไปสมคะเน
พระสุริเยอัสดงค์ลงลับไศล
จึงผูกสองกุมารไว้ทันใด
แกขึ้นไปสู่พฤกษาค่าคบพลัน
ขณะนั้นเทพเจ้าเนาสถาน
รุกขพิมานหมู่ไม้ในไพรสัณฑ์
ให้มีจิตกรุณาเมตตาครัน
แปลงกายพลันเหมือนนเรศเวสสันดร
อีกนางเทพธิดาวราฤทธิ์
นฤมิตเช่นมัทรีศรีสมร
ทั้งสององค์ต่างรีบบทจร
แก้พระกรกัณหากับชาลี
ให้เสวยเครื่องทิพย์โอชารส
ค่อยเคลื่อนคลายกำสรดทั้งสองศรี
รับขวัญให้ไสยาในราตรี
ก็หลับสนิทดีมิทันนาน
จึงผูกพันข้อพระกรไว้ดังเก่า
เทพเจ้าก็จรจากสถาน
ไปสู่ที่สถิตรุกขพิมาน
เคยสำราญรมย์รื่นทุกคืนวัน
/*194*/คืนวันนั้นกรุงสญชัยบรมนาถ
เข้าไสยาสน์หลับสนิทนิมิตฝัน
ว่าบุรุษเหี้ยมหาญชาญฉกรรจ์
นำดอกประทุมนั้นทั้งคู่มา
ถวายต่อพระหัตถ์เธอทรงรับ
ทรงตื่นรับขึ้นพลันให้หรรษา
จึงตรัสแก้พระสุบินโหรา
โหรทูลว่าพระวงศาจะคืนวัง
จึงเสด็จออกประทับพระลานหลวง
หมู่ข้าเฝ้าทั้งปวงอยู่พร้อมพรั่ง
เฒ่าชราพาสองดรุณัง
เข้ามายังหน้าฉานมิทันนาน
สองนัดดาทูลความไปตามเรื่อง
พระมิ่งเมืองสญชัยได้ทราบสาร
เฒ่าชรามีความชอบประกอบการ
โปรดพระราชทานให้มียศ
จึงกรีธาพลากรอเนกนับ
ออกไปรับพระลูกเจ้าเขาวงกต
มหาราชคาถามิได้ลด
โดยกำหนดหกสิบเก้าแต่เท่านี้
พิณพาทย์ตีกราวนอกออกสนั่น
เสนาะกรรณเพราะพริ้งทุกสิ่งศรี
ก็ลงจากธรรมาสน์จรลี
ไปรับของมากมีที่ท้าวไท ฯ
๏ ส่วนพระสมุห์จันทโชตินั้น
พอจบกัณฑ์มหาราชไม่ช้าได้
ก็ขึ้นสู่ธรรมาสน์ด้วยว่องไว
แก้คัมภีร์ทันใดถวายพระพร
แล้วจึงตั้งนโมขึ้นสามจบ
โดยเคารพท้าวไทไม่ย่อหย่อน
ดำเนินความพระชาลีนำนิกร
เสียงสะท้อนเลื่อนลั่นอรัญวา
พระเวสสันดรคิดว่าปัจจามิตร
มาผลาญบิดรราชขาดสังขาร์
แล้วยกพลตามพิฆาตอาตมา
จึงรีบพาพระมัทรีหนีซ่อนองค์
ขึ้นไปสู่ยังหว่างบรรพต
ให้ระทดท้อใจเพราะไหลหลง
พระมัทรีทูลความไปตามตรง
อย่าได้ทรงพระวิตกว่าไพรี
ยินเสียงพลกึกก้องท้องหิมเวศ
ชะรอยพระบิตุเรศอันเรืองศรี
จะมารับกลับหลังยังบุรี
จริงดังนี้มั่นคงไม่สงกา
ส่วนพระเวสสันดรได้สดับ
ก็คืนกลับอาศรมด้วยหรรษา
พอรี้พลดลสถานมิทันช้า
มาพร้อมหน้าพากันวิสัญญี
/*195*/ห่าฝนก็บันดาลตกลงต้อง
ต่างฟื้นกายทั้งผองที่หมองศรี
ฉกษัตริย์ดำเนินความตามบาลี
คาถามีสามสิบหกโดยนิยม
พิณพาทย์ลั่นบรรเลงตีเพลงตระ
ถูกจังหวะระนาดฆ้องกลองขรม
ลงธรรมาสน์ทันใดให้ชื่นชม
ไปรับของแห่งบรมบพิตร ฯ
๏ ส่วนพระสุธรรมจารีย์อันปรีช์ปราชญ์
ย่างขึ้นสู่ธรรมาสน์ไม่หวาดจิต
จึงถวายพระพรพระทรงฤทธิ์
ตั้งนโมต่อติดเนื่องกันไป
ว่าด้วยพระเวสสันดรดาบส
เธอลาพรตพรหมจรรย์หาช้าไม่
จะเริศร้างที่พักตำหนักไพร
ทรงอาลัยในพระบรรณศาลา
แล้วยกพลเข้าสู่ยังกรุงศรี
ถึงบุรีเร็วพลันให้หรรษา
ค่อยอยู่เย็นเป็นสุขทุกทิวา
แล้วกลับชาติถ้วนหน้าตามบาลี
นครกัณฑ์พรรณนาว่าแต่ย่อ
พอเป็นข้อตามขบวนได้ถ้วนถี่
พระคาถาสี่สิบแปดแต่เท่านี้
ประดับพระบารมีพระภูธร
พิณพาทย์ตีเพลงกลองโยนนั้น
เสียงสนั่นแตรสังข์ดังกระฉ่อน
ก็ลงจากธรรมาสน์อาสน์บวร
บทจรไปรับของไทยทาน
แต่เสด็จประทับอยู่พระโรงหลวง
จนล่วงเลยห้าทุ่มรุ่มกลองขาน
เสด็จขึ้นข้างในมิได้นาน
แสนสำราญด้วยพระองค์ทรงศรัทธา ฯ
๏ ฝ่ายเณรสุริยพันธ์ครั้นเทศน์แล้ว
ก็คลาดแคล้วมาพลันด้วยหรรษา
เอาเครื่องกัณฑ์ที่เทศน์นั้นได้มา
ไปถวายแจ้งกิจจาสารพัน
ส่วนองค์สมเด็จพระชินบุตร
ก็แสนสุดปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ท่านชอบใจหัวร่ออยู่งองัน
แล้วคืนของเครื่องกัณฑ์ให้ทันใด
จึงกลับมากุฏีที่อยู่นั้น
ยิ่งป่วนปั่นร้อนจิตพิสมัย
คะนึงถึงพระธิดาด้วยอาลัย
มายั่วใจให้พี่นี้โศกโทรม
ช่างงามจริงยิ่งหญิงในใต้หล้า
สุดจะหาทันเทียบมาเปรียบโฉม
ดังลอยเลื่อนลงจากฟากโพยม
ให้แสนโสมนัสได้ทัศนา
/*196*/ยิ่งพิศพิศยิ่งเพลินจำเริญเนตร
เมื่อจบเทศน์ได้ยลขนิษฐา
สำคัญคิดโฉมสำอางว่านางฟ้า
ให้ปลาบปลื้มวิญญาณ์ในอารมณ์
เกศาดำล้ำลบนิลรัตน์
บรรจงตัดเรียบร้อยรับเรือนผม
จุไรรัตน์รอยเรียบระเบียบกลม
ช่างงามสมทรวดทรงรับวงพักตร์
เล็งนลาตผาดผ่องผุดฉวี
เพียงรัชนีวันเพ็งเปล่งกะสัก
สองปรางทองนวลใยวิไลลักษณ์
ดังผลปรางสอยชักใหม่ไม่ระคาย
ขนงค้อมน้อมก่งเป็นวงวาด
เสมอคันพรหมาสตร์เมื่อน้าวสาย
สองเนตรดังเนตรมฤคทราย
นาสาคล้ายขอคชสารทรง
โอษฐ์แฉล้มดุจแต้มด้วยชาดจิ้ม
เหมือนจะยิ้มยั่วใจให้ใหลหลง
สองกรรณนางอย่างกลีบบุษบง
ศอระหงดังหงส์เมื่อเห็นบิน
พระอังสาผึ่งผายสมกายสมร
ทั้งสองกรอ่อนช้อยดูเฉิดฉิน
ดังงวงคชสารทรงขององค์อินทร์
นิ้วพระหัตถ์ทั้งสิ้นดังลำเทียน
สองถันตั้งดังดอกประทุมมาศ
ดูผุดผาดพึ่งพ้นวนเฉวียน
สไบคลุมหุ้มปิดสนิทเนียน
ดูมิดเมี้ยนมิให้ต้องละอองลม
ทั้งเอวบางร่างน้อยกะทัดรัด
สารพัดงามพร้อมละม่อมสม
ทำไฉนจะได้น้องประคองชม
อกจะกรมเสียเพราะรักหนักฤทัย
จะหาผู้ชูช่วยช่วยสื่อชัก
ไม่รู้จักชอบหน้าอัชฌาสัย
ช่างขัดสนจนจริงทุกสิ่งไป
เห็นจะไม่สมคิดเหมือนจิตปอง
อีกรั้ววังเขารักษาอยู่หนาแน่น
ครั้นจะแล่นล่วงเข้าไปให้สยอง
เป็นจนจิตสุดคิดจะตรึกตรอง
ก็จำต้องทนรักหนักอุรา
โอ้ตัวเราผู้เดียวเปลี่ยวอนาถ
ไม่มีญาติตื้นลึกได้ปรึกษา
แม้นไปถึงนคเรศเหมือนเจตนา
จะทูลวอนบิดามาขอนาง
แต่คอยฟังข่าวคราวก็เปล่าหมด
ไม่ปรากฏว่าผู้ใดมาตามบ้าง
ถ้าตัวเราทราบแจ้งแห่งหนทาง
ได้เสาะสางสืบไปให้ถึงเมือง
/*197*/โอ้คิดคิดขึ้นมาน่าใจหาย
รอดจากตายยังมีกรรมมาตามเนื่อง
ไม่สิ้นเคราะห์เลยหนอเราเฝ้าฝืดเคือง
ไม่ปลดเปลื้องแทบชีวาตม์จะขาดรอน
เป็นบุญตัวได้มาอาศัยวัด
ไม่ต้องซัดโซเซเที่ยวเร่ร่อน
ค่อยปรกติเป็นถิ่นที่กินนอน
ถ้าหาไม่ก็จะจรกระเจิงไป
บุญคุณของสมเด็จพระชินบุตร
ท่านแสนสุดเมตตาจะหาไหน
ช่วยอุปถัมภ์ค่ำเช้าค่อยเบาใจ
แล้วมิได้ว่ากล่าวให้ร้าวราน
ยังชักนำเข้าไปเทศน์ในวังหลวง
จึงยลโฉมธิดาดวงยอดสงสาร
ชะรอยบุญได้สร้างปางก่อนกาล
จึงบันดาลให้พบประสบกัน
โอ้ทุกข์รักครั้งนี้ไม่มีสุข
เฝ้าแต่ทุกข์สุดตรอมถึงจอมขวัญ
ไหนจะทุกข์ถึงบุรีทุกวี่วัน
เข้าประชันเป็นสองทุกข์ไม่สุขใจ
เรานี้เหมือนเรือพายอยู่ในอ่าง
เวียนวนคว้างไม่ไปข้างไหนได้
เป็นจนจิตจะคิดอ่านประการใด
โอ้อกใครไม่เป็นเหมือนเช่นเรา
ช่างขัดข้องคับใจหนักในอก
เหมือนกลิ้งครกขึ้นสู่บนภูเขา
เหลือกำลังครั้งนี้มิได้เบา
จะแบ่งเบาเอาทุกข์ให้ผู้ใดดี
พลางเหลือบเห็นเครื่องกัณฑ์ของขวัญเนตร
เมื่อจบเทศน์น้องถวายให้กับพี่
หยิบมาวางเรียงรายไว้มากมี
อยู่ข้างที่ดาษดื่นค่อยชื่นใจ
แล้วคลายคลี่จีวรออกซ้อนห่ม
นอนเชยชมมิใคร่จะหลับใหล
จีวรนี้ของนางต่างสไบ
ถวายไว้แทนองค์แม่นงเยาว์
ได้ยินแว่วสำเนียงเสียงศิษย์วัด
หลงประหวัดว่าเสียงโฉมเฉลา
เปิดหน้าต่างแลเห็นเป็นเงาเงา
เป็นไรเล่าเชิญขึ้นมาอย่าช้าที
ครั้นฟังไปใช่เสียงสายสมร
ระทวยอ่อนขวยจิตคิดบัดสี
เวียนคะนึงถึงสุดายอดนารี
อยู่ในที่ห้องนอนร้อนฤทัย ฯ
--
๑. คงเนื้อความตามต้นฉบับ แต่ไม่รับสัมผัสกับคำกลอนก่อนหน้า ↩
ตอนที่ ๒๒
ขุนภักดีอาสา (นก) เจ้ากรมทนายเลือกหอกขวา แต่ง
๏ จะกล่าวถึงนายอัททาอันสามารถ
เที่ยวตามราชกุมารเป็นการใหญ่
พบเกาะแห่งแห่งหนตำบลใด
ชั้นชายไพรฝั่งมหาสายสาคร
ลงเรือโบตลดเลี้ยวเที่ยวหาจบ
ไม่พานพบทรงฤทธิ์อดิศร
กำปั่นท่องอยู่ในท้องชโลทร
เที่ยวเร่ร่อนเนิ่นช้าเวลาครัน
ตามเมืองขึ้นรอบรายฝ่ายจังหวัด
กรุงสุทัศน์เวียงชัยไกลเขตขัณฑ์
เที่ยวสืบถามความเมืองเนื่องเนื่องกัน
ม่พบพระสุริยพันธุ์จันทรพงศ์
ในเรือรบขาดเสบียงที่เลี้ยงไพร่
แวะเมืองไหนเขาก็หารีบมาส่ง
ทั้งฟืนถ่านอาหารเครื่องราญณรงค์
บรรทุกลงเรือไปได้พอการ
แล้วแล่นล่วงห้วงมหามหรรณพ
กำปั่นรบลับไปไกลถิ่นฐาน
พ้นประเทศเขตแดนแสนกันดาร
ไม่พบพานเกาะแก่งสักแห่งเดียว
พยุหวนป่วนคลื่นเสียงครื้นครึก
ลั่นพิลึกแลคล้ำล้วนน้ำเขียว
กำปั่นโลดโดดคลื่นขึ้นเป็นเกลียว
แลยิ่งเสียวทรวงว้างมากลางวน
แต่นายเรือเหลือชำนาญการเจนจัด
สารพัดแก้ไขไม่ขัดสน
ทั้งแคล่วคล่องว่องไวใช้ผู้คน
เคยผจญป้องกันสรรพภัย
เห็นแต่ห้องท้องทะเลกับเวหา
จะเห็นฝั่งคงคาก็หาไม่
ดูอ้างว้างทางมหาสมุทรไท
เห็นปลาใหญ่ปลาน้อยนับร้อยพัน
เรือกำปั่นนั้นมาชลาไหล
จากกรุงไกลแต่เดือนเจ็ดจวบวสันต์
ได้สองปีหกเดือนไม่เคลื่อนวัน
คนทั้งนั้นอีกฝ่ายนายอัทธา
ล้วนพร้อมพรักภักดีไม่มีชื่น
ไม่คิดคืนกลับหลังยังเคหา
พยายามตามพงศ์องค์อิศรา
ต่างครวญคร่ำร่ำหาไม่ราวัน
/*199*/คิดรำพึงถึงองค์พระทรงสวัสดิ์
มาพรากพลัดเวียงชัยไอศวรรย์
หวังพระเดชปกป้องครองเขตคัน
ได้สืบสันตติวงศ์ดำรงยศ
เที่ยวติดตามข้ามเกาะเสาะสืบหา
กี่ทิวาคืนค่ำไม่กำหนด
ไม่สบสองภูวนาถราชโอรส
ต่างรันทดถอนใจอาลัยวรณ์
เห็นนาวามาไปก็ไถ่ถาม
แล่นมาตามสายสมุทรไม่หยุดหย่อน
ถึงประเทศเขตรัตนากร
บวรราชธานีบุรีรัฐ
จึงนายเรือมุ่งมองส่องกล่องแก้ว
ดูทิศแถวทางไกลได้ถนัด
เห็นถิ่นหนึ่งภูมิฐานโอฬารชัด
ที่จังหวัดแว่นแคว้นแดนพารา
ลอยอยู่ขอบชโลทรเหมือนก้อนเมฆ
แลวิเวกวุ้งเวิ้งเชิงพฤกษา
เป็นริ้วริ้วทิวรายสุดสายตา
ทัศนาไรไรยังไกลนัก
จึงสั่งพลคนใช้ในกำปั่น
ให้เร่งกันใส่ไฟเข้าให้หนัก
เรือรบแล่นเร็วรุดไม่หยุดพัก
ถึงสำนักร่องน้ำที่สำคัญ
จึงให้ทิ้งดิ่งมาเข้าหาฝั่ง
แลสะพรั่งสำเภาเหล่ากำปั่น
เป็นหลายลำรายจอดทอดเรียงรัน
เป็นลดหลั่นท่องแถวแนววาริน
ค่อยล่องแล่นเลียบหานาวายอช
จนตลอดแขวงแควกระแสสินธุ์
ไม่พบลำที่นั่งทรงพงศ์นรินทร์
ยิ่งถวิลหวังใจจะไคลคลา
นายร้อยเอกกัปตันกับพันตรี
จึงพาทีตรองตรึกต่างปรึกษา
เราควรขึ้นฟากฝั่งฟังกิจจา
ยังพาราสืบข่าวหาเจ้านาย
ประการหนึ่งซึ่งเสบียงเลี้ยงไพร่นั้น
ก็น้อยอันที่จำแนกจะแจกจ่าย
ฉวยขัดขวางกลางคันจะอันตราย
ชอบขวนขวายหาเสบียงให้เพียงพอ
แล้วรีบเร่งเรือมาตรงหน้าด่าน
มิทันนานหยุดจอดทอดสมอ
กะลาสีวิ่งไขว่มิได้รอ
ต่างแข็งข้อช่วยกันลดเรือโบตลง
นายอัททาลงนาวาคลาจากที่
เร่งให้ตีกรรเชียงระดมทั้งลมส่ง
มาพักหนึ่งถึงฝั่งดังจำนง
พันตรีตรงขึ้นบ้านขุนด่านพลัน ฯ
/*200*/๏ ฝ่ายนายด่านเห็นแขกแปลกมาหา
ก็รีบมาทันทีขมีขมัน
ต่างกระทำคำนับต้อนรับกัน
พาผายผันขึ้นเรือนเหมือนคุ้นเคย
พวกบ่าวไพร่พร้อมพรั่งตั้งพานสลา
ทั้งน้ำชายาดีบุหรี่ฉุน
อัททานั่งนบนอบว่าขอบคุณ
ฝ่ายท่านขุนด่านถามตามสงกา
ว่าท่านอยู่ถิ่นที่ธานีไหน
มีเรือใหญ่พร้อมพหลพลอาสา
จะประสงค์สิ่งใดจึงไคลคลา
ล่องเข้ามาในประเทศถึงเขตคัน
นายอัททาเล่าแถลงแจ้งตามเรื่อง
เราอยู่เมืองสุทัศน์เทพรังสรรค์
พระโอรสสองพระองค์ผู้ทรงธรรม์
พระนามนั้นสุริยพันธุ์จันทรพงศ์
แล่นเรือยอชเที่ยวมาในสาคเรศ
ชมประเทศคงคาป่าระหง
ไม่คืนเฝ้าทรงฤทธิ์พระบิตุรงค์
จึงพระองค์ตรัสใช้ให้ติดตาม
เราเที่ยวท่องท้องสมุทรสุดแสวง
ทุกเขตแขวงฝั่งเกาะเสาะสืบถาม
ไม่พานพบสององค์ผู้ทรงนาม
เที่ยวติดตามนานช้ากว่าสองปี
ท่านประสบพบบ้างยังไฉน
พระหน่อไทพี่น้องทั้งสองศรี
ซึ่งกำจัดพลัดพรากจากบุรี
อันเมืองนี้นามการนครใด ฯ
๏ ขุนด่านฟังพจนาอัททากล่าว
บอกเรื่องราวจะแจ้งแถลงไข
จึงตอบตามความจริงทุกสิ่งไป
พระเวียงชัยชื่อรัตนากร
เราผู้รั้งยังด่านชาญนคเรศ
พระปิ่นเกศทรงฤทธิ์มหิศร
เรือน้อยใหญ่ไปมาเภตราจร
ต้องหยุดหย่อนเมืองด่านชานชลา
ในปีหนึ่งนาวานานาประเทศ
สองร้อยเศษค้าขายหลายภาษา
เราสำรวจตรวจสิ้นซึ่งสินค้า
ทั่วทุกลำนาวาที่มาไป
ซึ่งสององค์พงศ์กษัตริย์พลัดถิ่นฐาน
ไม่แจ้งการอยู่หนตำบลไหน
ไม่พานพบสบองค์พระทรงชัย
ทั้งไม่ได้ยินคำที่ร่ำลือ
ท่านดั้นด้นขวนขวายในสายสมุทร
ไม่ยั้งหยุดยังจะไปทิศไหนหรือ
จะรอรั้งฟังข่าวกล่าวระบือ
หรือจะรื้อคืนหลังยังบุรี ฯ
/*201*/๏ นายอัททาตอบว่าข้าพเจ้า
ป็นข้าเฝ้าบาทบดินทร์ปิ่นกรุงศรี
เที่ยวตามองค์พงศ์กษัตริย์ในนที
ไม่พานพบภูมีพระพี่น้อง
ซึ่งจะคิดคืนหลังยังไม่ได้
จำคลาไคลลดเลี้ยวแล่นเที่ยวท่อง
พยายามตามไปดังใจปอง
กว่าจะพ้องพานพบประสบองค์
แต่จะขอรอช้าสักอาทิตย์
ด้วยจงจิตซื้อของต้องประสงค์
เสบียงเพิ่มเติมไปดังใจจง
บรรทุกลงเรือได้จะไคลคลา ฯ
๏ เสร็จภิปรายนายอัททาลาขุนด่าน
จากสถานเดินออกนอกเคหา
ลงเรือน้อยทันใดรีบให้มา
ถึงเรือรบพอเวลาราตรีกาล
ครั้นรุ่งเช้านายอัททาออกมาสั่ง
ที่สองข้างตัวนายฝ่ายทหาร
ให้เร่งจัดนาวาอย่าช้าการ
จะคิดอ่านหาเสบียงเลี้ยงไพร่พล
พวกลูกเรือทั้งหลายเห็นนายสั่ง
ก็พร้อมพรั่งบังคับกันสับสน
ให้โรยรอกเรือน้อยออกลอยชล
กับเรือขนบรรทุกของเป็นสองลำ
บ้างก็ฉวยกระบวยกระบุงถุงย่ามใหญ่
ทั้งหม้อหวดขวดไหไม่เป็นส่ำ
สำหรับไปใส่ของในท้องน้ำ
ลงประจำเรือน้อยนั่งคอยนาย
จึงพันตรีกับรองที่สองนั้น
ก็ลงเรือโบตพลันให้ผันผาย
กะลาสีตีกรรเชียงเรียงลำราย
มาตามสายมรรคาชลาลัย
พอล่วงเข้าปากน้ำเป็นลำชะวาก
สองฝั่งฟากไร่นาพฤกษาไสว
มีเรือนโรงห่างห่างบ้างร้างไร้
บ้างทำไร่ฟักแฟงแตงถั่วงา
หมดตำบลพ้นทุ่งถึงคุ้งสวน
สล้างล้วนมะพร้าวหมากมากนักหนา
ทั้งสวนส้มอุดมกลาดดาษดา
อีกนานาผลไม้ก็หลายพรรณ
มีห้วยคลองสองฝั่งเขาตั้งบ้าน
ระยะย่านตลอดลำแม่น้ำคั่น
เวลาบ่ายโมงครึ่งถึงเขตคัน
อเนกนันต์หนุ่มสาวชาวนคร
บ้างทำมาหากินเป็นถิ่นฐาน
มีเรือนร้านเรือนแพแลโรงบ่อน
ดูโอฬารบ้านอำมาตย์ราษฎร
แลสลอนสองข้างทางนที
/*202*/แล้วให้เร่งตีกรรเชียงเข้าเคียงท่า
นายอัททากับเหล่ากะลาสี
ขึ้นจากฝั่งตั้งหน้าเข้าธานี
โดยวิถีแถวถนนผู้คนเดิน ฯ
๏ ดูเวียงชัยใหญ่กว้างสำอางสะอาด
งามปราสาทราชวังสุดสรรเสริญ
ป้อมกำแพงแหล่งรอบขอบเชิงเทิน
ยิ่งเจริญเพลินใจรีบไคลคลา
มาประเดี๋ยวเลี้ยวถนนได้ยลวัด
คีรีรัตนารามงามนักหนา
พิหารใหญ่สูงระหงทรงโสภา
จึงอัททารีบเข้าไปถึงในนั้น
ยลระยะพระระเบียงนั่งเรียงแถว
ขนัดแนวรายรอบเป็นขอบขันธ์
ประทักษิณเสร็จสรรพอภิวันท์
แล้วพากันขึ้นไปไหว้พระประธาน
เห็นรูปองค์อริยะพระสุคต
อันปรากฏโตใหญ่ในวิหาร
อยู่บนบัลลังก์รัตน์ชัชวาล
พระกิริยาอาการมารพิชัย
ต่างวันทาสาทรอ่อนสิโรตม์
ด้วยปราโมทย์มิได้เสื่อมที่เลื่อมใส
คิดพระคุณล้ำลบภพไตร
อเนกในกรุณาทั่วสากล
พระบารมีที่อ้างทรงสร้างไว้
มากอสงไขยไม่นับทน
จึงถึงพุทธาภิเษกเอกว่าคน
สอนสัตว์ให้พ้นทนทรมา
พุทธองค์ทรงธรรม์ดับขันธ์แล้ว
ดังดวงแก้วลอยลับอับแหล่งหล้า
โอ้ทูลกระหม่อมจอมปราชญ์ศาสดา
ละสุราลัยลิบเข้านิพพาน
ยังคงอยู่แต่พระธรรมวินัย
ฝูงชนได้ปฏิบัติเป็นแก่นสาร
ชินธาตุมหาโพธิโปรดประทาน
ทั้งพุทธรูปสถูปสถานไว้แทนองค์
แล้วพินิจพิศไปในสถาน
พื้นเพดานสุวรรณลายดาวรายระหง
รอบผนังรังเรืองเนื่องพุทธองค์
ต่างเสด็จเสร็จทรงภิเนษกรมณ์
เหลี่ยมเสารายซ้ายขวาในฝาผนัง
ฝีมือช่างจิตรกรรมทำสวยสม
แสดงโลกมนุษย์สวรรค์ชั้นอินทร์พรหม
อีกทั้งยมโลกาน่าพึงกลัว
เบื้องประตูแห่งพิหารบานจำหลัก
ล้วนลงรักปิดทองผุดผ่องทั่ว
กระทำรูปสารพัดชัดเป็นตัว
มิใช่ชั่วชาวช่างครั้งบุราณ
/*203*/แล้วลดเลี้ยวเที่ยวไปในจังหวัด
ขอบเขตวัดใหญ่โตรโหฐาน
ศาลารายรอบไปในปราการ
ทั้งสี่ด้านประตูมีทั้งสี่ทิศ
มีโบสถ์ใหญ่ยาวขวางข้างทิศใต้
ดูผ่องไพโรจน์อร่ามงามวิจิตร
เป็นที่ตั้งสังฆกรรมบรรพชิต
โดยพุทธภาษิตกิจวินัย
บรรพตาน่าชมก่อสมสะอาด
ศิลาลาดถนนเดินเหมือนเนินไศล
รุกขชาติดาษดื่นรื่นร่มใบ
ทั้งโพไทรไกรกร่างยางตะเคียน
ไม้สักสนต้นขนุนพิกุลแก้ว
ทั้งซองแมวแลสล้างเหมือนอย่างเขียน
ต้นบานเย็นเย็นบานริมการเปรียญ
แล้วเดินเวียนวงมาหน้าโบสถ์พลัน
จวนเย็นรอนอ่อนแรงแสงไถง
ดูยังไม่ทั่วจบครบสิ่งสรรพ์
ต่างหยุดเหนื่อยเลื่อยล้าต่างพากัน
พร้องรำพันโมทนาสาธุการ
สาธุสะพระองค์ทรงสร้างไว้
เป็นหลักชัยอรหัตต์ตัดสงสาร
เพื่อพระราชบรมสมภาร
หยั่งพระญาณล่วงลบจบไกวัล
จึงสถาปนาในพระไตรรัตน์
จะส่องสัตว์ให้สว่างทางสวรรค์
ถึงอมตวิมุติสุดทางธรรม์
อภิวันท์แล้วมานั่งยังศาลา ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อขัตติยานภากาศ
เนาอาวาสคีรีรัตน์สองวัสสา
บำเพ็ญศีลสิบทัศเป็นอัตรา
กับบุษราคัมผนวชบวชเป็นเณร
ทั้งสององค์ทรงสิกขาสามิภักดิ์
ในสำนักราชามหาเถร
อุปัชฌายวัตรผลัดเปลี่ยนเวร
ระวังเฝ้าเช้าเพลไม่เว้นวัน
เคยเสด็จเข้ามาในอาวาส
เที่ยวประพาสเพื่อสร่างทางโศกศัลย์
พอเวลาสุริยฉายบ่ายวันนั้น
จึงพากันเดินมาในอาราม ฯ
๏ นายอัททาเห็นองค์พระทรงศักดิ์
แน่ตระหนักในจิตแล้วคิดขาม
เห็นสององค์ทรงสิกขาสง่างาม
ดำเนินตามกันเที่ยวเดินเลี้ยวลด
ดูท่วงทีกิริยาน่าฉงน
มิใช่คนธรรมดาที่ปรากฏ
เณรองค์ใหญ่เหมือนองค์พระทรงยศ
ซึ่งเป็นเชษฐโอรสไททศธรรม์
/*205*/จึงบอกคนที่ไปให้ดูด้วย
ต่างก็ช่วยเห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
แล้วพินิจพิศเณรองค์น้อยนั้น
มิใช่พระจันทรพงศ์ยิ่งสงกา
นายอัททาว่าเณรที่หนึ่งแน่
เห็นแม่นแท้องค์ราชโอรสา
แต่ว่าเมื่อพระเสด็จจากพารา
พระเที่ยวมาพี่น้องทั้งสององค์
สามเณรที่สองรองนั้นไซร้
ดูมิใช่อนุชาน่าพิศวง
ประการหนึ่งหน่อกษัตริยขัตติยวงศ์
จะมาทรงผนวชนั้นด้วยฉันใด
หรือมาตรแม้นจะดำรงทรงสิกขา
พระน้องยาไปอยู่หนตำบลไหน
ยิ่งอางขนางต่างคนสนเท่ห์ใจ
พินิจดูภูวนัยไม่วางตา ฯ
๏ พอพระสุริยพันธุ์นั้นหยุดนั่ง
บนบัลลังก์แผ่นไศลใกล้พฤกษา
พระผินพักตร์ผันแปรเหลือบแลมา
เห็นอัททาจำได้ปราศรัยทัก
ตรัสเรียกว่ามานี่พันตรีเอ๋ย
เจียนจะเลยล่วงไปไม่รู้จัก
เกือบจะไม่ได้พบประสบพักตร์
ไฉนแจ้งแหล่งหลักสำนักเรา ฯ
๏ ฝ่ายพันตรีฟังชัดตรัสเรียกหา
ก็รีบมาบังคมต่างก้มเกล้า
แถลงทูลมูลความตามสำเนา
เมื่อใช้ข้าพระพุทธเจ้าเฝ้าทูลลา
พระบิตุรงค์ทรงสดับมีรับสั่ง
เรือรบทั้งพลทหารชาญอาสา
ให้เชิญองค์ทรงศักดิ์คืนนครา
เรือรีบมามิได้ปะกับพระองค์
แต่เที่ยวเสาะแสวงหามาช้านาน
ไม่แจ้งการพานพบสบประสงค์
ถึงคราวหมดอาหารกันดารลง
จึงแล่นตรงเข้าประเทศขอบเขตนี้
หวังจะมาหาเสบียงไปเลี้ยงไพร่
แล้วจะไปในจังหวัดนทีศรี
พอมาถึงอารามเห็นงามดี
ดูถิ่นที่ผาสุกสนุกสบาย
จึงชวนกันเข้ามาไหว้อาวาส
พอพบพานภูวนาถเหมือนมาดหมาย
พระอนุชาข้าไททั้งไพร่นาย
ชนทั้งหลายไปอยู่หนตำบลใด
พระแรมร้างนคราอาณาเขต
มาทรงเพศพรหมจรรย์นั้นไฉน
เณรผู้น้อยองค์นี้นี่คือใคร
จึงสนิทชิดใช้ใต้ฝ่าธุลี ฯ
/*205*/๏ พระนิ่งนั่งฟังอรรถแล้วตรัสว่า
เมื่ออัททากลับหลังยังกรุงศรี
เราแล่นเรือต่อไปในนที
สองทิวาราตรีมีอันตราย
ในเที่ยงคืนคลื่นใหญ่ถูกไต้ฝุ่น
พัดเรือหมุนแตกล่มจมสลาย
ต่างคนพรากพลัดกระจัดกระจาย
จะเป็นตายอย่างไรมิได้รู้
เราลงเรือน้อยได้ไม่อาสัญ
ถึงสองวันสองคืนทนคลื่นอยู่
พอเรือเมล์มาเห็นเขาเอ็นดู
ได้ช่วยชูชีพไว้ไม่วายปราณ
เมื่อพระองค์ทรงกล่าวเรื่องราวนี้
นึกถึงที่ร่วมชมภิรมย์สมาน
ในเรือเมล์เวลาพาสำราญ
นฤบาลเขินขามเล่าข้ามไป
ว่ามาเรือเมล์นั้นถึงคันเขต
เมืองประเทศพาลุกาขึ้นอาศัย
แล้วโดยสารกัปตันกำปั่นไฟ
เข้ามาในรัตนากรธานี
หาเรือใหญ่ไปสุทัศน์ก็ขัดสน
จึงจำทนถือศีลพระชินสีห์
อันเณรน้อยพงศ์เผ่าเหล่าผู้ดี
อยู่เมืองนี้ซื่อตรงเหมือนวงศ์วาร ฯ
๏ นายอัททาข้าไทได้สดับ
ตกใจวับพิศวงยิ่งสงสาร
พลางครวญคร่ำร่ำไรอาลัยลาน
แล้วกราบกรานทูลพระสุริยพันธุ์
ขอเชิญองค์ทรงศักดิ์คืนนคเรศ
พระปิ่นเกศจะได้วายคลายโศกศัลย์
แล้วจะรีบไคลคลาไม่ช้าวัน
เที่ยวด้นดั้นตามพระอนุชา
พระรำลึกตรึกตรองสองปิ่นเกล้า
ยิ่งสร้อยเศร้ากำสรดระทดหา
จึงตรัสให้ไพร่ทั้งหลายนายอัททา
ขึ้นยับยั้งยังศาลาที่อาราม
แล้วชวนเณรบุษรามาสถาน
พระแจ้งการแล้วดำรัสตรัสไถ่ถาม
ว่าไพร่นายฝ่ายอัททาเขามาตาม
ให้คืนข้ามเขตสถานไปบ้านเมือง
พี่คิดหวังตั้งใจใคร่ได้เจ้า
ไปกับเราจะบำรุงให้ฟุ้งเฟื่อง
ถึงเวียงชัยมิให้มีราคีเคือง
ได้เฝ้าเบื้องบาทบงสุ์องค์บิดร ฯ
๏ ฝ่ายเณรบุษราคัมฟังดำรัส
โสมนัสทูลองค์พระทรงศร
ซึ่งโปรดเกล้าจะให้ไปนคร
จะขอจรมิได้ขัดพระอัชฌา
/*206*/ต่างปรึกษาปราศรัยพอใกล้ค่ำ
เสร็จสรงน้ำสองคนทรงกาสาว์
เสด็จด่วนชวนบุษรามา
ถึงกุฎีราชาพระอาจารย์
จึงเข้าไปประนมก้มกราบไหว้
แถลงเล่าความในข้อไขสาร
ว่าเป็นหน่อขัตติยาสุธาธาร
พระแจ้งการตั้งแต่ต้นไปจนปลาย
ขอพระคุณกรุณาสานุโทษ
จงได้โปรดข้าบาทเหมือนมาดหมาย
ซึ่งความจริงมิได้แจ้งเกรงแพร่งพราย
คนทั้งหลายล่วงรู้จะดูแคลน
ด้วยพลัดพรากจากนครจรต่างด้าว
สุดจะกล่าวความวิโยคเศร้าโศกแสน
ผู้เป็นเจ้าผดุงไว้ในแว่นแคว้น
พระคุณแม้นบิตุรงค์ยิ่งพงศ์พันธุ์
พระเล่าความตามอัททาที่มาเฝ้า
ว่าภูมินทร์ปิ่นเกล้าเศร้าโศกศัลย์
ใช้เรือรบมาให้พบประสบกัน
ให้หม่อมฉันคืนหลังยังธานี
ขอลาข้อปฏิบัติทัศสิกขา
ทั้งบุษราคัมได้ไปกรุงศรี
ด้วยหมายเหมือนเพื่อนตายวายชีวี
แล้วภูมีวันทาองค์อาจารย์ ฯ
ตอนที่ ๒๓
/*207*/พระสมุห์ วร วัดสระเกศ แต่ง
๏ พระทรงศีลชินบุตรสุดวิเศษ
สดับเหตุขัตติยวงศ์ยิ่งสงสาร
เธอเล่าความทุกข์ร้อนแต่กาลก่อน
พระทรงญาณตรึกกริ่มแล้วยิ้มพราย
เออไฉนหนอเราช่างเขลานัก
ไม่รู้จักหน่อเนื้อว่าเชื้อสาย
ผนวชเณรอยู่ก็นานสำราญกาย
ไม่แย้มพรายเหตุผลให้ยลยิน
แสนเสียดายราชบุตรสุดอาลัย
จะจากไกลพระอารามงามเฉิดฉิน
กลับไปเฝ้าพระบิดายังธานินทร์
พระทรงศีลไม่อาจขัดอัธยา
จึงภิปรายพจนะอนุญาต
ให้หน่อนาถไปตามปรารถนา
ครั้นรุ่งเข้าสุริย์ใสได้เวลา
เณรบุษพาเข้าไปบ้านสถานพลัน
จึงบอกความแก่มารดาและตายาย
ตามภิปรายสัตย์จริงทุกสิ่งสรรพ์
ว่าเณรเพื่อนผู้สนิทน้ำมิตรกัน
พระนามสุริยพันธุ์พงศ์ขัตติยา
เธอเป็นพระโอรสยศไกร
จอมไผทเรืองฤทธิ์ทั่วทิศา
พระบิตุเรศให้มารับกลับพารา
ท่านเมตตาชวนจะให้ไปธานี
เห็นว่าท่านรักสนิทคิดเหมือนน้อง
รูปหมายปองสุขสมภิรมย์ศรี
ครั้นไม่ไปก็ห่างทางไมตรี
จะเห็นดีพร้อมกันหรือฉันใด ฯ
๏ ตาพลอยหุงถามภิปรายยายลูกปัด
ยายจะขัดหรือจะเห็นเป็นไฉน
ยายจึงตอบวาจาท่านตาไป
คิดอาลัยหลานยาข้าจริงจริง
จะจากไปไกลตาน่าใจหาย
กลัววุ่นวายเจ็บไข้ไปทุกสิ่ง
ทั้งสองเฒ่าเศร้าใจให้ประวิง
แล้วตรึกกริ่งกรอมกรมระทมทวี
จึงห้ามว่าหลานเอ๋ยเคยเห็นหน้า
จะทิ้งตายายไว้ให้หมองศรี
แสนเสียดายหมายไว้ตั้งฤดี
จะฝากผีฝากไข้ในนัดดา
/*208*/จะบวชเรียนอยู่ได้ก็ไม่ขัด
จะสึกเป็นคฤหัสถ์ก็ไม่ว่า
ขออย่าไปห่างหายจากยายตา
พอเห็นหน้าเณรหลานสำราญใจ ฯ
๏ นางเพทายมารดาเห็นหน้าบุตร
ยิ่งแสนสุดเวทนาน้ำตาไหล
คิดจะห้ามลูกรักแล้วหักใจ
จะห้ามไว้ก็จะขัดอัธยา
แม้นอนุญาตให้ไปตามความประสงค์
ท่านก็คงชุบเลี้ยงเพียงวาสนา
จะมียศมีศักดิ์สมพักตรา
ไปภายหน้าพึ่งได้ดังใจจง
นางเพทายปลอบสนองสองชนก
อย่ามุ่นหมกร่ำไห้พิไรหลง
จะข่มรักหักสวาทให้ขาดลง
แม้มิปลงชีพดับคงกลับมา
ทั้งสามคนคิดสมอารมณ์หมาย
ทั้งมารดาตายายไม่กังขา
อนุญาตยอมพร้อมกันไม่ฉันทา
เณรก็ลากลับหลังยังกุฎี
ทั้งสองเณรรวมจิตมิตรสหาย
รีบผันผายไคลคลามาถึงที่
ขึ้นไปหาพระสุธรรมจารี
อัญชลีเกศก้มประนมกร
ขอพระคุณได้เมตตาข้าทั้งสอง
อันหมายปองสุโขสโมสร
ช่วยพิจารณ์ฤกษ์ผาพยากรณ์
จะยอบหย่อนหรือว่ายิ่งยังกริ่งใจ ฯ
๏ พระสุธรรมจารีผู้มีศีล
พิเคราะห์ดูปฏิทินหาช้าไม่
เห็นฤกษ์งามยามดีจะมีชัย
จึงบอกให้ทราบความตามคัมภีร์
วันมะรืนนี้แลเด็ดสิบเอ็ดค่ำ
วันศุกร์อัมฤกษ์โชคโฉลกศรี
สิทธิโชควันนั้นเป็นวันดี
พระศุลีจะอำนวยอวยวรา ฯ
๏ ทั้งสองเณรคำนับอภิวาท
แล้วลีลาศกลับหลังไม่กังขา
สุริยพันธุ์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา
จึงชวนนายอัททารีบคลาไคล
ขึ้นไปหาสมเด็จพระสังฆราช
อภิวาทวันทาแล้วปราศรัย
สมเด็จพระชินบุตรสุดอาลัย
ก็ปราศรัยปลอบคำด้วยน้ำนวล
แสดงความเอื้อเฟื้อเป็นเยื่อใย
ต่างปราศรัยตรึกกริ่มแล้วยิ้มสรวล
นายอัททาอยู่วัดจัดกระบวน
เวลาจวนจ่ายเสบียงลำเลียงลง
/*209*/ทั้งเกลือพริกผักปลาและข้าวสาร
อีกน้ำตาลผลไม้เสร็จประสงค์
เครื่องคาวหวานดิบสุกบรรทุกลง
ลำเลียงส่งเรือไฟในชลา
ถึงฤกษ์งามยามดีที่กำหนด
ทั้งสองเณรลาพรตคืนสิกขา
เป็นคฤหัสถ์สมหวังดังจินดา
ขึ้นไปลาพระชินบุตรสุทธิคุณ
แล้วไปลาพระสุธรรมจารี
พระคุณมีล้นเหลือได้เกื้อหนุน
ทั้งสองสงฆ์ทรงเมตตาคิดการุญ
ให้หมองหมุ่นหม่นไหม้อาลัยวรณ์
คิดสงสารราชบุตรสุดสวาท
เคยอยู่ในโอวาทสโมสร
จะจากไปไกลตาอนาทร
ต่างอวยพรพูนสวัสดิ์วัฒนา
สิ่งใดหวังได้ดังมโนนึก
สมเหมือนตรึกมุ่งมาดปรารถนา
ทั้งยศลาภอาบใจจงไหลมา
ดังมหาห้วงนทีทวีเจริญ
ชันษาอย่าน้อยถึงร้อยเศษ
ทั่วประเทศเขตขัณฑ์สรรเสริญ
ถวัลย์รัฐราไชยฤทัยเพลิน
จงเจริญสุขสวัสดิ์สถาพร
ทั้งสององค์ทรงประสิทธิ์ประสาทสม
ตามนิยมอวยอ่านนุสารสอน
พระกุมารได้สดับแล้วรับพร
อำลาจรจากมาไม่ช้าที ฯ
๏ บุษราพาหน่อกษัตริย์นั้น
สู่เรือนพลันที่พักเป็นศักดิ์ศรี
จึงอำลาตายายชนนี
แจ้งคดีเหตุผลเป็นต้นมา
ทั้งสามคนพร้อมใจกันให้พร
จงถาวรปรากฏยิ่งยศถา
ว่าไปเถิดพ่อไปชัยเดชา
ทั้งโรคาราคีอย่ามีพาน
จงรักตัวสงวนตนให้พ้นผิด
สุจริตประเสริฐแสนเป็นแก่นสาร
จะเป็นข้าฝ่ายุคลวิมลมาลย์
จงเกลียดพาลกลัวภัยระไวระวัง
เวลาโปรดยามเปรื่องกระเดื่องชื่อ
อุตส่าห์ถือสัตย์ไว้เหมือนใจหวัง
อันลาภยศสองนี้ไม่จีรัง
กับเกลียดชังคู่กันนะขวัญใจ
ต่างให้พรสอนพลางแล้วทางฝาก
สุชลนัยน์ไหลพรากแล้วร่ำไห้
โอ้พระองค์พงศ์นรินทร์ปิ่นภพไตร
จะคลาไคลคืนหลังยังธานี
/*210*/ขอฝากน้องนี้ด้วยช่วยสั่งสอน
เป็นคนห่างต่างนครไม่สาสี
แม้นผิดพลั้งอย่างไรในฝ่าธุลี
ขอภูมีทรงโปรดงดโทษทัณฑ์ ฯ
๏ ทั้งสองต่างอำลาแล้วคลาเคลื่อน
ลงจากเรือนจรลีขมีขมัน
ถึงเรือโบตนั่งเรียงมาเคียงกัน
เกษมสันต์ปลื้มปลุกสนุกสบาย
กะลาสีตีกรรเชียงลำเลียงล่อง
มาตามท้องวังวนชลสาย
ฝ่ายญาติมารดาและตายาย
ต่างเสียดายโศกเศร้าเฝ้ารัญจวน
เหลือบชะแง้แลหายสุดสายเนตร
จนเลี้ยวเขตคุ้งลับไม่กลับหวน
ทั้งมารดาตายายไม่คลายครวญ
ก็รีบด่วนคืนมาเคหาพลัน ฯ
๏ ป่างพระหน่อสุริยาวราฤทธิ์
ทรงสถิตเรือโบตกำสรดศัลย์
รำจวนถึงมณีประภาวิลาวัณย์
โอ้แจ่มจันทร์ของเชษฐามาห่างไกล
ได้ยลพักตรลักขณากัลยาหญิง
ยังงามพริ้งติดเนตรสังเกตได้
มามีกรรมจำพรากจะจากไป
สักปางใดจะได้พบประสบพักตร์
พี่ตั้งจิตคิดปองประคองขวัญ
ทุกคืนวันมิได้คลายเสน่ห์หนัก
หวังถนอมแนบข้างไม่ห่างรัก
เยาวลักษณ์ไหนจะแจ้งแห่งกิจจา
พี่จนใจที่จะไปแถลงเล่า
ให้โฉมเฉลาแจ้งจิตขนิษฐา
แม้นเหาะเหินเดินได้ในเมฆา
จะไปพานุชน้องมาครองเชย
พี่สุดจิตที่จะคิดคะนึงแล้ว
โอ้ดวงแก้วร่วมชีวีของพี่เอ๋ย
ไม่ทันร่วมหรือมาร้างไปห่างเชย
สุดจะเผยพจนังไปสั่งใคร
พระซ่อนโศกเศร้าไว้ใครไม่แจ้ง
สู้ข่มแข็งพจมานไม่ขานไข
กลับทวนจิตคิดพลันในทันใด
จะอยู่ไยในจินดาพารานี้
จำจะไปทูลองค์พระทรงเดช
มาตุเรศบิตุรงค์ผู้ทรงศรี
ให้ส่งทูตทูลสารการไมตรี
ขอมณีประภาสุดามาลย์
ดำริพลางทางคลายวายวิโยค
ค่อยสร่างโศกปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
เรือกรรเชียงรีบมาไม่ช้านาน
ก็ถึงด่านปากน้ำล้ำเลยไป
/*211*/ถึงเรือรบที่จอดทอดสมอ
แล้วให้รอเรือกรรเชียงเข้าเคียงใกล้
ฝ่ายพระหน่อสุริยวงศ์ดำรงไชย
ขึ้นเรือใหญ่เร็วรุดกับบุษรา
แล้วให้ชักเรือกรรเชียงขึ้นเคียงข้าง
กัปตันทางบอกทหารชาญอาสา
ถอนสมอเร่งไฟให้ไคลคลา
ออกจากกรุงรัตนาไม่ช้าที
แล้วแล่นลัดตัดไปในสายสินธุ์
ตามทางถิ่นมีแม่นในแผนที่
คลื่นระลอกลมร้ายสูญหายดี
ต่างเปรมปรีดิ์หมายมุ่งกรุงสุทัศน์ ฯ
ตอนที่ ๒๔
/*212*/นายบุญ แต่ง
๏ จะกล่าวถึงหน่อนาถราชหงส์
นามพระจันทรพงศ์วงศ์กษัตริย์
อยู่เมืองบ่อคำศรีบุรีรัฐ
โสมนัสเป็นสุขทุกราตรี
พอวังใหม่สร้างทำสำเร็จกิจ
ชวนมิ่งมิตรนุชนางสำอางศรี
ไปอยู่ยังวังใหม่ไม่ราคี
สุขเกษมเปรมปรีดิ์สถาวร
กับโฉมนางนพคุณดรุณราช
ธิดานาฏแห่งองค์อดิศร
เจ้างามล้ำสาวสุรางค์นางนิกร
โฉมชะอ้อนลักขณาวิลาวัณย์
พระโฉมยงหลงเลยแต่เชยชิด
ภิรมย์จิตแนบน้องประคองขวัญ
พิสมัยมิได้คลาดนิราศกัน
เฝ้าผูกพันนงนุชพระบุตรี ฯ
๏ วันหนึ่งเข้าไสยาสน์บนอาสน์รัตน์
โทมนัสตรึกตรองให้หมองศรี
คิดคะนึงถึงชนกชนนี
พระโศกีโศกสะอื้นกลืนน้ำตา
นิจจาเอ๋ยเคยเฝ้าทุกเช้าค่ำ
จะครวญคร่ำคิดคอยละห้อยหา
แต่พลัดพรากจากจังหวัดสุทัศน์มา
กับเชษฐาสุริยพันธุ์พลัดกันไป
จะดีร้ายตายเป็นไม่เห็นศพ
นึกปรารภตรึกตราน้ำตาไหล
อยากกลับเมืองเคืองข้องยิ่งหมองใจ
ด้วยยังไม่รู้แห่งตำแหน่งทาง
เมื่อแรกมาอยู่วัดก็ขัดสน
แดนตำบลมิได้เหมาะสืบเสาะสาง
ไม่มีผู้กล่าวคำเหมือนอำพราง
จึงต้องค้างเนิ่นช้ามานมนาน
ครั้นมาได้สมเสกเป็นเอกเขย
ก็เพลินเชยนวลอนงค์ยอดสงสาร
บุตรีเจ้าบ่อคำค่อยสำราญ
จึงงดการที่จะคืนยังนคร
บัดนี้มาหวนคิดถึงบิตุเรศ
จะเทวษถวิลหายิ่งกว่าก่อน
สมควรที่เรานี้จะรีบจร
เฝ้าภูธรให้สมอารมณ์คิด
/*213*/ระลึกถึงพรานปลาได้อาศัย
เขารักใคร่เหมือนบุตรสุจริต
ปฏิบัติเลี้ยงดูอยู่เป็นนิจ
แกมีจิตเมตตาโอบอารี
ควรทดแรนแทนคุณพึ่งบุญเขา
ให้สองเฒ่าสิ้นทุกข์เป็นสุขี
พระนิ่งนึกตรึกตราในราตรี
อยู่บนที่ไสยาสน์อนาถองค์
จนยามสองหมองฤทัยมิได้หลับ
พลิกกระสับกระส่ายเหมือนใหลหลง
สู้แข็งขืนกลืนกล้ำดำรงทรง
สุชลลงหยดเหยาะเผาะกระเซ็น
ทรงหยิบผ้ามาเช็ดน้ำเนตรย้อย
ยังพร่างพร้อยตรองความถึงยามเข็ญ
ยิ่งนึกนึกดึกเงียบยะเยียบเย็น
ค่อยว่างเว้นโศกเศร้าบรรเทาคลาย
เสียงประโคมยามฟังดังถนัด
จวนจำรัสรุ่งแสงพระสุริยฉาย
ปลุกประโลมโฉมน้องประคองกาย
ตื่นเถิดสายสุดที่รักภคินี
นางโฉมยงทรงสดับอภิวาท
อัญเชิญบาทบงกชบทศรี
เข้าห้องสรงคงคาไขวารี
ท่อนทีโชติช่ออรชร
น้ำกุหลาบอาบองค์สรงสนาน
สุคนธ์ธารปนปรุงฟุ้งเกสร
หอมประทิ่นกลิ่นกลั่นจันทน์ขจร
พระภูธรเย็นรื่นชื่นกมล
เสร็จชำระสระสรงแล้วทรงเครื่อง
ภูษาเหลืองเหลือบสีไม่มีขน
สวมฉลององค์ลออจรดล
แล้วขึ้นบนปรางค์มาศปราสาทไชย
เข้าเฝ้าเจ้าบ่อคำธรรมชาติ
บังคมบาทพ่อตาอัชฌาสัย
ที่ท่ามกลางท้าวพระยาเสนาใน
พระหน่อไทคอยฟังบัญชาการ ฯ
๏ ฝ่ายพระเจ้าธรรมชาติราชหงส์
พระยศยงขัตติยามหาศาล
สถิตอาสน์หอคำล้ำโอฬาร
ทรงว่าขานการเมืองเรื่องประจำ
เห็นเขยขวัญจันทรพงศ์ทรงสวัสดิ์
จึงดำรัสทักถามว่างามขำ
ไยพักตร์เผือดผิดสีฉวีดำ
ดูมัวคล้ำซีดซูบพระรูปทรง
พระเจ้าลูกเคืองเข็ญเป็นไฉน
ขอจงได้บอกพ่อข้อประสงค์
มีทุกข์สุขอย่างไรในใจจง
พ่อโฉมยงเล่าไปจะใคร่ฟัง ฯ
/*214*/๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอิศเรศ
พลางน้อมเกศทูลไปเหมือนใจหวัง
ลูกคิดถึงขอบเขตนิเวศน์วัง
กับอีกทั้งสององค์ทรงนคร
พระเชษฐาข้าบาทนิราศจาก
แต่พลัดพรากกลางทะเลเที่ยวเร่ร่อน
ไม่แจ้งเหตุแห่งหาให้อาวรณ์
พระภูธรได้ทราบที่กราบทูล
พระจอมวังฟังศัพท์สดับอรรถ
แจ้งรหัสเพราะไกลมไหศูริย์
พระเขยขวัญพรรณนาให้อาดูร
เป็นเค้ามูลมากมายหลายประการ
แล้วผินผันพักตรามารับสั่ง
แสนท้าวนั่งค้อมคำนับรับบรรหาร
พระยาสนามท่านจงไปให้ได้การ
สืบสถานกลางป่าพนาดง
ที่จะไปพาราวายุบถ
ว่าอ้อมคดเป็นไฉนไพรระหง
อีกสืบหาตายายนายประมง
นำตัวส่งเข้ามาอย่าช้าที
พระสั่งเสร็จเสด็จยุรยาตร
ขึ้นปรางค์มาศนพรัตน์จำรัสศรี
พระจันทรพงศ์เขยขวัญอัญชลี
กลับมาที่ตำหนักพระน้องนาง ฯ
๏ พระยาเหนือเชื้อชาติอำมาตย์ใหญ่
รับสั่งใช้ออกมาริมที่ทิมขวาง
ให้คนใช้ไปถามเนื้อความพลาง
พี่เลี้ยงข้างพระจันทรพงศ์พระทรงธรรม์
ถึงตำแหน่งแห่งบ้านสถานท่า
ที่ยายตาชาวประมงมั่นคงขัน
พี่เลี้ยงบอกออกคำแจ้งสำคัญ
กลับมาพลันเรียนพระยาผู้ว่าการ
พระยาสนามทราบความบังคับว่า
แสนคำทาท่านจงไปในไพรสาณฑ์
กับบ่าวไพร่เคยป่ากล้าชำนาญ
สักประมาณยี่สิบพอดิบดี
ให้หาตัวพรานปลาอย่าช้าได้
มาเร็วไวโดยพลันขมันขมี
แสนคำทาลาพลันอัญชลี
รีบเร็วรี่เร่งกันครรไลจร
ถึงเคหาตายายอยู่ปลายย่าน
อยู่ข้างด้านทิศประจิมริมสิงขร
ทะเลกว้างขวางคั่นสีทันดร
ชโลทรโครมครืนเสียงคลื่นชุม
จึงหยุดอยู่ยับยั้งฟังนุสนธิ์
ที่ตำบลป่าไม้ใต้ซุ้มพุ่ม
ใกล้ขอบรั้วหัวบ้านร้านฟักคลุม
ตั้งชุมนุมวกอ้อมเข้าล้อมเรือน
/*215*/เฒ่าทั้งสองมองเขม้นเห็นคนมาก
ประหลาดหลากตกใจใครจะเหมือน
จับมือยายผายผันพักตร์ฟั่นเฟือน
ขยับเขยื้อนคิดจะหนีแล้วรีรอ
แสนคำทาคลาไคลเข้าไปนั่ง
มีวาจังถามไปแค่ไหนหนอ
รับสั่งใช้ให้หาอย่าหน้างอ
จะตอบต่อแต่งตั้งให้รางวัล
สองยายตาว่าไม่เชื่อข้าเบื่อปด
พูดเลี้ยวลดล่อหลอกมาปอกฉัน
ไม่ยอมไปใครอย่ามารำพัน
จะลวงกันไปขายเช่นควายวัว
แสนคำทาว่าไม่เป็นเช่นนั้นดอก
กลัวโปปอกหนักหนาอย่ายิ้มหัว
เฒ่าทั้งสองร้องบ่ฮู้สูนี้กลัว
เขาล้อมทั่วแน่นหนาเข้าตาจน
แสนคำทาว่าไม่ไปให้จับมัด
แล้วแบ่งจัดคนรู้ดูเหตุผล
ให้อยู่บ้านพรานปลาสี่ห้าคน
แล้วรีบร้นยายตาพาครรไล
ฝ่ายสองเฒ่าผัวเมียนึกเสียจิต
เป็นสุดคิดสารพัดเพียงตัดษัย
ข้อยบ่ได้ไปทำให้ช้ำใจ
สูไฉนมัดข้าทารกรรม
อนิจจาสังขาราไม่เที่ยงแท้
อยู่จนแก่ครั้งนี้มันซี่สำ
เพราะฆ่าเนื้อเบื่อปลาเวรากรรม
เวรประจำติดตนไปจนตาย
ร้องไห้ร่ำข้าวอนด้วยอ่อนหวาน
นายสงสารอนุกูลอย่าสูญหาย
จงแก้ปล่อยตัวข้าสองตายาย
ถ้าไม่ตายจะฉลองสนองคุณ
ยกมือไหว้ท่วมหัวลูกกลัวแล้ว
เหมือนปล่อยแมวเข้าป่าอย่าหันหุน
นายจงโปรดเมตตาด้วยการุณย์
ปล่อยเอาบุญเถิดหนาอย่าพาไป
แสนคำทาว่ามายายตาเอ๋ย
อย่ากลัวเลยข้อยไม่หลอกจะบอกให้
พระเขยขวัญจันทรพงศ์พระทรงใช้
ให้รับไปจะรางวัลนะท่านตา
พอถึงเมืองสิงคีบุรีรัตน์
โสมนัสชวนกันต่างหรรษา
แจ้งคดีที่ไปได้กลับมา
แก่พระยาสนามฟังสิ้นทั้งมวล
พระยาสนามถามกิจสมจิตหวัง
กับเห็นทั้งยายตานึกน่าสรวล
น้ำตาคลอคลอเนตรเทวษครวญ
จึงชักชวนพูดจาสามัคคี
/*216*/แล้วนำหน้าคลาไคลพาไปเฝ้า
เขยพระเจ้าบ่อคำจำเริญศรี
เฒ่าทั้งสองมองเขม้นเห็นภูมี
ความยินดีสุดใจใครจะปาน
จึงปราศรัยไต่ถามตามบ้านนอก
เป็นบุญดอกมาพบประสบหลาน
มีบุญหนักศักดิ์ใหญ่ได้สำราญ
โพธิสมภารอบรมน่าชมเชย
ท้าวพระยาห้ามปรามไปตามกิจ
อย่าพูดผิดโทษจะมีที่ตาเอ๋ย
พระจันทรพงศ์ตรัสว่าอย่าห้ามเลย
เหมือนก่อนเคยเราไม่ถือแกซื่อตรง
แล้วเล่าความตามลามาจากบ้าน
เข้าดงดานด้นป่าพากันหลง
ไม่เจนแจ้งแห่งทางในกลางดง
จึงตัดทางตรงมาบุรีสิงคีคำ
จนได้นุชบุตรีร่วมภิเษก
เป็นองค์เอกนิ่มนางสำอางขำ
ค่อยสบายคลายทุกข์สุขประจำ
พระทรงรำพันเล่าเป็นเค้าไป ฯ
๏ สองเฒ่านั่งฟังกษัตริย์ดำรัสว่า
ในอุรายินดีจะมีไหน
ต่างพูดจาพาทีพิรี้พิไร
ปราศรัยใจรักกันไม่ฉันทา
พระจันทรพงศ์ทรงเดชเกศกษัตริย์
โสมนัสชวนพลางทางหรรษา
ไปเฝ้าองค์ทรงฤทธิ์พระบิดา
ที่ข้างหน้าพระโรงรัตน์ชัชวาล
จึงถวายบังคมแล้วก้มเกล้า
พระจอมเจ้าธานินท์ปิ่นสถาน
พร้อมอำมาตย์มาตยาโหราจารย์
หมอบขนานเฝ้าแหนแน่นอนันต์
ปางพระจอมจุลจักรนคเรศ
ทอดพระเนตรจันทรพงศ์องค์เขยขวัญ
นำยายตามาประนมบังคมคัล
พระทรงธรรม์เอื้อนอรรถดำรัสไป
ว่าดูก่อนจันทรพงศ์ดำรงฤทธิ์
ค่อยวายคิดโศกบ้างอย่างไฉน
นั้นหรือสองยายตามาเมื่อไร
เราขอบใจนักหนาที่อารี
ได้เลี้ยงดูพระกุมารสงสารพักตร์
ถนอมรักมิได้อางขนางหนี
ควรขอบคุณยายตาด้วยปรานี
ไว้เป็นที่สรรเสริญเจริญชม
ทั้งสองเฒ่าเฝ้าฟังรับสั่งตรัส
ทูลกษัตริย์ตกประหม่าว่าข้าผม
เสียงก็สั้นหันหน้ามาหาวลม
มือประนมเง่อง่าทำตาลอย
/*217*/ต้องจำจิตจำทูลประมูลสาร
ว่าสามหลานแรกมาดูหน้าจ๋อย
ขออาศัยไหว้ว่าน้ำตาปรอย
ดูแช่มช้อยน่ารักลักขณา
จึงรับไว้ให้อยู่เอ็นดูเลี้ยง
ค่อยกล่อมเกลี้ยงสามสูกับตูข้า
จนหลานจรจากกันแต่นั้นมา
พึ่งพบหน้าหลานขวัญจันทรพงศ์
ฟังสองเฒ่าเล่าความจนจบสิ้น
ธิบดินทร์ชื่นชมสมประสงค์
แล้วเอื้อนโอษฐ์โปรดประทานพรานจำนง
เงินแถบคงพันหนึ่งให้ถึงใจ
สองผัวเมียได้รางวัลเงินพันแถบ
นึกว่าแซบยินดีจะมีไหน
ดังจะเหาะเห็นลิ่วปลิวลมไป
ความดีใจเหลือล้นคณนา
จันทรพงศ์เขยขวัญรางวัลเพิ่ม
พันแถบเติมเครื่องใช้ซ้ำให้ผ้า
ทูลลากลับฉับพลันไม่ทันช้า
ให้คนพาสองเฒ่าไปเหย้าเรือน
ถึงเคหาตายายสบายจิต
นิยมคิดยินดีไม่มีเหมือน
มีความสุขเกษมสันต์ทุกวันเดือน
เฝ้าหลงเลือนเพลิดเพลินเจริญใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระยาเหนือสนามสืบถามเรื่อง
ตำบลเบื้องบุรีที่สงสัย
ทางพาราวายุบถคดค้อมไพร
ยังไม่ได้ข้อความตามจำนง
จนพรานปลามาเฝ้าเจ้าจอมภพ
แล้วเคารพลาไปไพรระหง
เที่ยวสืบเสาะมิได้ว่างหาทางตรง
โดยจิตปลงสามิภักดิ์รักเจ้านาย
วันหนึ่งนั้นครรไลไปสืบเสาะ
ดลจำเพาะอาวาสเหมือนมาดหมาย
มีตุ๊จั่วทั่วที่กุฎีราย
นามภิปรายดอยคำวัดสำคัญ
ขึ้นบันไดไปนั่งตั้งเคารพ
แล้วนอบนบขรัวพ่อที่หอฉัน
เป็นสมภารครองสิกขามาช้าครัน
อายุนั้นแปดสิบห้าไม่กว่าเกิน
หูยานยาวขาวทั่วตัวตกกระ
สาธุสะสิริสรรพ์น่าสรรเสริญ
พอเห็นพลันผินมองแล้วร้องเชิญ
ประสกเดินด่วนไปข้างไหนมา
ยกตะบะหมากพลูมาสู่เคี้ยว
นายท่องเที่ยวหรือมีกิจคิดกังขา
ธุระไรไขความตามสัจจา
ให้ตูข้าทราบจิตอย่างปิดบัง ฯ
/*218*/๏ พระยาสนามตอบความสมภารเฒ่า
ว่าจอมเจ้าธานีมีรับสั่ง
ให้สืบทางวายุบถกำหนดฟัง
จึงได้ซังเซมาหาเจ้าคุณ
ไม่เจนแจ้งแคลงจิตคิดขัดสน
เที่ยวเดาด้นสืบหาอยู่ว้าวุ่น
ขรัวพ่อไม่เมตตาช่วยการุณย์
ท่านเคยคุ้นไปบ้างหรืออย่างไร ฯ
๏ สมภารฟังนั่งนิ่งพิงหมอนขวาน
คิดตรองการโดยจิตวินิจฉัย
ด้วยได้เที่ยวขายค้าเคยมาไป
รู้เจนใจแจ้งสิ้นทางถิ่นแดน
จึงภิปรายพรายแพร่งแถลงเล่า
ว่าข้าเจ้าเคยไปทางไกลแสน
แม้ไปเรือเหลือคาดต้องขาดแคลน
ล้วนแว่นแคว้นแห่งหินห้วงศิลา
ต้องฉุดลากน้ำเชี่ยวเหนี่ยวกิ่งไม้
เห็นสุดไกลเหลือใจแล้วนายขา
ถ้าพลาดพล้ำเรือฉลายวายชีวา
ถ้าแม้นว่าเดินบกต้องวกทาง
ข้ามเขาเขินเนินร่มพนมมาศ
แสนอนาถทางไปในไพรขวาง
เป็นดงดึกพฤกษาล้วนป่ายาง
อยู่เฉียงข้างทิศใต้ใกล้คงคา
ชาวบุรินยินเรียกสำเหนียกชัด
เมืองสุทัศน์ท่าทีมีสง่า
ไม่คลาดเคลื่อนเดือนกึ่งถึงพารา
ท้าวพระยาทราบสิ้นสุดยินดี
จึงตอบว่าถ้าเจ้าคุณการุณย์จิต
มีลูกศิษย์รู้ทางกลางวิถี
ขอโปรดให้นำพหลพลโยธี
กระผมนี้จะค่อยหายวายรำคาญ
ท่านตุ๊ขรัวว่าไม่เป็นไรดอก
เรียกลูกศิษย์หนึ่งออกมาว่าขาน
เจ้าเคยไปเมืองสุทัศน์จัดชำนาญ
ไปส่งท่านเถิดหนาอย่าปรารมภ์
ต่างอำลาตุ๊เฒ่าเจ้าขรัววัด
โสมนัสไคลคลาจากอาศรม
พวกแสนท้าวตามมาดูน่าชม
เห็นท่าคมคายขำในทำนอง
สักขาคร่ำดำปื้ดเป็นพืดหมด
นุ่งผ้าขดขัดยุ่งลำพุงป่อง
ถกเขมรรำร่าไม่น่ามอง
เดินประคองเคียงนายมาหลายคน
ถึงเคหาผาสุกสนุกเหลือ
พระยาเหนือสนามถามเหตุผล
ภรรยามานั่งฟังยุบล
ล้วนแต่งตนนุ่งซิ่นสิ้นทุกเมีย
/*219*/ส่งภาษาสอดเสยเหวยเจ้าน้อย
ไปไหนน่อยมาพักตราเสีย
หิวอาหารพานเหนื่อยดูเมื่อยเพลีย
กะปั้วกะเปี้ยนักหนาเจ้าทนาย
เครื่องคาวหวานข้อยหนาหาเสร็จสรรพ
ในสำรับแลหลากมีมากหลาย
อีกข้าวเหนียวจิ้มปลาร้าเนื้อปลากราย
กินให้หายหิวดับระงับลม
พระยานั่งฟังพร้องสนองถ้อย
เมียสำออยชื่นจิตสนิทสนม
แล้วส้องเสพอาหารสำราญรมย์
หมดชามกลมอิ่มเสร็จสำเร็จการ
นึกจะใคร่ไปเฝ้าเจ้าจอมภพ
ด้วยปรารภถึงพระราชบรรหาร
ใช้ให้ไปสืบหว่างทางกันดาร
ยังรำคาญราชกิจที่ติดพัน
จึงตกแต่งกายานุ่งตาโก้ง
กระหมวดโจงเยื้องกรายรีบผายผัน
ลงบันไดเคหาไม่ช้าพลัน
เดินดุ่มดันเข้าวังดังจิตปอง
ถึงพระโรงโปร่งวายุพาพัด
ท้าวเพี้ยอัดพร้อมพรั่งอยู่ทั้งผอง
คอยพระปิ่นนคราฝ่าละออง
พอบ่ายสองโมงฟังระฆังตี ฯ
๏ พระมิ่งเมืองบ่อคำธรรมชาติ
ออกอมาตย์พระที่นั่งบัลลังก์ศรี
พร้อมแสนท้าวเหล่าข้าฝ่าธุลี
อัญชลีบาทปิ่นประชากร
ท้าวพระยาเหนือสนามนำความแจ้ง
ทูลแถลงทรงฤทธิ์อดิศร
ที่ตุ๊บอกออกความนามนคร
ข่าวขจรเมืองสุทัศน์เรียกชัดเจน
มรรคาครรไลไกลอนาถ
เหลือจะคาดมากมายหลายหมื่นเส้น
เป็นดงดิบดื่นไปร่มไม้เย็น
ระยะเว้นหยุดพักตั้งพลับพลา
พระจอมจักรนคเรศเกศกษัตริย์
ฟังรหัสทราบระบิลสิ้นกังขา
ทรงปราโมทย์สมถวิลจินตนา
ปิ่นประชาโสมนัสในหทัย
รับสั่งให้โหราทูลหาฤกษ์
จะยกเลิกโยธาเข้าป่าใหญ่
วันไหนดีชี้แจงให้แจ้งใจ
ขุนโหรได้รับสั่งนั่งจำเพาะ
หยิบกระดานหารคูณมูลเหตุ
ตามสังเกตลงเลขโปกเปกเปาะ
เปิดตำราหาวันชั้นพิเคราะห์
ได้ยามเหมาะเมื่อพระรามข้ามคงคา
/*220*/ยกพหลพลกบิลสิ้นทั้งนั้น
ไปห้ำหั่นบั่นเกล้าเหล่ายักษา
พลมารตายกลาดดาดสุธา
รับสีดากลับคืนมาชื่นเชย
จึงนบนิ้วอภิวาทบาทบงกช
เฉลิมยศทูลร่ำคำเฉลย
วันรุ่งเข้าเสาร์ห้าอย่าช้าเลย
เป็นฤกษ์เคยอวตารผลาญทมิฬ
แล้วมีชัยได้ลงกาสีดากลับ
แม้นยกทัพเดือนนี้เป็นดีสิ้น
ทั้งคลาดแคล้วโพยภัยไม่ราคิน
จะเพิ่มภิญโญยศปรากฏนาม ฯ
๏ พระเจ้าจอมบ่อคำธรรมชาติ
สถิตอาสน์งามสง่าดูน่าขาม
ได้ฟังโหรทูลฉลองต้องเนื้อความ
ว่าถูกตามตำราพยากรณ์
โปรดรางวัลโหรทายถวายฤกษ์
ให้บอกเบิกคลังมาเสื้อผ้าผ่อน
สั่งให้เตรียมช้างม้าพลากร
อย่านิ่งนอนใจเจ้าเหล่าเสนา
แล้วยิ้มเยื้อนเอื้อนอรรถตรัสประภาษ
กับหน่อนาถเขยขวัญด้วยหรรษา
พ่อสั่งให้เตรียมทัพสรรพโยธา
ส่งแก้วตาเหมือนในฤทัยปอง
พระจันทรพงศ์ทรงฟังรับสั่งตรัส
โสมนัสยินดีไม่มีสอง
ทูลลากลับวังใหม่ค่อยวายตรอง
แล้วบอกน้องโฉมยงอนงค์นวล
ฝ่ายพระเจ้านคราประชาราษฎร์
สถิตอาสน์เอกองค์ทรงพระสรวล
พร้อมด้วยหมู่มาตยาเวลาจวน
เสด็จด่วนคืนหลังเข้าวังใน ฯ
๏ ฝ่ายแสนท้าวพระยาข้าพระบาท
ต่างลีลาศกลับมาไม่ช้าได้
จดหมายความตามสั่งบังคับใช้
ทุกกรมไปให้ทั่วถึงตัวนาย
พวกเจ้าหมวดนายหมู่ต่างรู้แจ้ง
เร่งจัดแจงเกณฑ์กันให้ทันหมาย
เกณฑ์ล้วนเหล่าชาวบุรีมีวุ่นวาย
ก็มากหลายพร้อมหน้ามาประชุม
ช้างระวางช้างทรงณรงค์รบ
จัดแจงครบดั้งเขนเกณฑ์มั่วสุม
ช้างพังพลายรองเรียบประเทียบคุม
เชือกผูกหุ้มสักหลาดสะอาดแดง
กรมม้าจัดม้ามาขนาน
กะเลียวผ่านดำขลับระยับแสง
ม้าที่นั่งดั้งเขนม้าเจนแซง
เครื่องตกแต่งเบาะอานตระการตา
/*221*/ยังโคต่างปราดเปรียวเขาเบี้ยวบิด
หลายชนิดอ้วนพีมีสง่า
กระดิ่งผูกคอดังกริ่งกรั่งมา
เตรียมไว้ท่าแน่นเนื่องออกเนืองนอง
ทุกหมู่กรมสมทบก็ครบเสร็จ
คอยเสด็จคับคั่งอยู่ทั้งผอง
เครื่องอาวุธยุทธนาเอามากอง
ตามทำนองขัตติยายาตราทัพ ฯ
๏ ฝ่ายพระจันทรพงศ์วงศ์กษัตริย์
โสมนัสหฤทัยจะได้กลับ
แต่พลัดพรากจากสถานเนิ่นนานนับ
ถนอมรับขวัญนางทางสุนทร
นพคุณแก้วตายอดยาจิต
เป็นคู่ชิดร่วมสุวรรณบรรจถรณ์
พี่จะพาดวงใจไปนคร
เชิญสมรผินหน้ามาพาที
นพคุณเยาวเรศวิเศษหญิง
เจ้างามพริ้งล้ำนางสำอางศรี
ฟังสุนทรอ่อนภิวันท์ลงทันที
นางยินดียิ้มย่องสนองทูล
พระเชษฐาไปไหนจะไปด้วย
เป็นเพื่อนม้วยภูวนาถจนขาดสูญ
ไม่ขอไกลนิราศบาทมูล
อนุกูลน้องไว้อย่าให้อาย
พระหน่อนาถฟังน้องสนองถ้อย
ช่างแช่มช้อยชื่นชมด้วยสมหมาย
ค่อยเฉียดชิดเชยต้องตระกองกาย
ประโลมสายสุดสวาทประภาษชวน
ไปอาวาสวัดสุวรรณเจดีย์สถาน
ได้ลาท่านพระสุวรรณเป็นการด่วน
น้องไปด้วยเห็นงามตามกระบวน
จึงจะควรขวัญตายอดยาใจ
แล้วดำรัสตรัสใช้ให้แม่จ่า
ไปบอกเตรียมข้างหน้าอย่าช้าได้
จะเสด็จวัดสุวรรณในทันใด
แม่จ่าได้รับสั่งบังคมคัล
รีบดำเนินเร็วไวไปข้างหน้า
แจ้งกิจจากรมวังสั่งกวดขัน
แล้วกลับเข้ามาวังไม่ช้าพลัน
ทูลจอมขวัญนงนุชพระบุตรี
จันทรพงศ์ทรงสวัสดิ์ขัตติเยศ
ชวนนงลักษณ์อัคเรศมเหสี
เข้าห้องสรงธาราไขวารี
ขัดฉวีผิวผ่องละอององค์
เสร็จชำระสระสนานสำราญแล้ว
ทรงเครื่องแววรับวามงามระหง
เสด็จขึ้นเสลี่ยงหามงามบรรจง
นางโฉมยงทรงวอออกจากวัง
/*222*/ตำรวจหน้าคลาไคลนำไปวัด
เป็นขนัดดูสง่าทั้งหน้าหลัง
ถึงพระอารามประทับหยุดยับยั้ง
พร้อมสะพรั่งแออัดรัถยา
พระโฉมยงกับองค์พระมเหสี
จรลีตามกันด้วยหรรษา
สาวสุรางค์นางนาฏก็ยาตรา
ตามเสด็จผ่านฟ้ามากุฎี
พระตรัสชวนนวลนางย่างขึ้นกุฏิ
เกษมสุดพร้อมเหล่านางสาวศรี
เข้าไปนั่งพร้อมกันด้วยทันที
อัญชลีพระสุวรรณศิลาจารย์
ท่านตุ๊เจ้ามองเขม้นเห็นกษัตริย์
โสมนัสปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ถวายพรขัตติยาปรีชาชาญ
ถามกุมารว่าเป็นสุขหรือฉันใด
สองกษัตริย์ตรัสพร้องสนองตอบ
ด้วยชื่นชอบปรีดาอัชฌาสัย
ว่าอยู่ดีไม่มีโศกทั้งโรคภัย
สำราญใจมิได้ข้องหมองกมล
ซึ่งตูข้ามานี้มีธุระ
ขอลาพระตาไปในไพรสณฑ์
สะพรึบพร้อมโยธีทั้งรี้พล
จรดลกลับหลังยังบุรี
เจ้าพระคุณอยู่เถิดบังเกิดสุข
อย่ามีทุกข์ถือศีลพระชินสีห์
สิ้นโรคาพาธภัยอย่าได้มี
ไม่ช้าปีหลานยาจะมาเยือน
พระสุวรรณศิลาจารย์ชาญสิกขา
มีวาจาอวยชัยใครจะเหมือน
ให้ถาวรสวัสดีทุกปีเดือน
เจริญเลื่อนเรืองเดชวิเศษนัก
ทั้งร้อยเอ็ดเจ็ดนครอ่อนสิโรตม์
จงเป็นโสตแผ่ไปทั้งไตรจักร
รู้ไปทั่วพาราสวามิภักดิ์
ปรปักษ์ย่นย่อไม่ต่อกร
สองกษัตริย์รับพรอ่อนพระเศียร
ทั้งธูปเทียนบูชิตเหมือนศิษย์สอน
แล้วลาองค์พระอาจารย์ญาณขจร
ชวนสมรชวนเหล่าสาวสุรางค์
เสด็จจากกุฎีพลางลีลาศ
สนมนาฏนางงามตามสล้าง
จากอาวาสยาตรามาตามทาง
รีบเยื้องย่างคืนหลังเข้าวังใน
ฝ่ายโฉมนางนพคุณดรุณเรศ
จึงแจ้งเหตุพจนารถประภาษไข
สั่งเถ้าแก่ชะแม่ทุกกรมไป
อีกสาวใช้ทั่วหน้าทุกนารี
/*223*/จัดเครื่องอานพานทองสำรองด้วย
พอรุ่งพวยสุริยาแจ่มราศี
จะเสด็จยกพหลพลโยธี
นางสาวศรีได้รับสั่งบังคมลา
นางสั่งเสร็จเสด็จเข้าปรางค์มาศ
อภิวาททรงธรรม์ด้วยหรรษา
ขึ้นแท่นที่สองสมภิรมยา
ก็นิทราหลับไปในบรรทม
ฝ่ายแม่จ่าข้าสาวทั้งชาวแม่
กับเถ้าแก่เหล่าสุรางค์นางสนม
พนักงานการใครไประดม
ทุกหมู่กรมเครื่องอานจัดพานทอง
ตลับเพชรถมยาราคายิ่ง
พร้อมทั้งสิ่งเครื่องในใส่สิ่งของ
ทั้งงานเครื่องงานกลางอย่างทำนอง
ต่างสำรองจัดหาในราตรี
พวกวิเสทจัดหาพวกปลาแห้ง
ทั้งฟักแฟงแตงกวาปลาปิ้งจี่
อีกน้ำแจ่วพริกขิงทุกสิ่งมี
เป็นกุลีโกลาหลวิ่งวนเวียน
เลือกไข่เป็ดไข่ไก่ใส่กระชุ
กาบหมากกรุมิดชิดสนิทเลี่ยน
ทั้งหวานคาวขนคว้าซื้อมาเตียน
ไม่แวะเวียนสรรพเสร็จสำเร็จการ
ทั้งสาวสาวเหล่านางในปรางค์รัตน์
ต่างเตรียมจัดของจะไปไกลสถาน
จัดเครื่องแป้งแต่งทรงของนงคราญ
อลหม่านวิ่งไขว่กันไปมา
ที่เล่นเพื่อนเชือนนั่งเฝ้าสั่งเสีย
ละห้อยละเหี่ยเพราะว่ารักกันนักหนา
หล่อนค่อยอยู่จงดีพี่ขอลา
ให้คอยท่ากว่าจะคืนมาชื่นเชย
แม้นมีชู้คู่ชิดสนิทใหม่
คงได้ใส่กันแน่แล้วแม่เอ๋ย
ที่พ่อแม่แก่ร่างจะร้างเลย
ไม่เสบยห่วงหลังเป็นกังวล
บ้างดีอกดีใจได้ไปเที่ยว
ตัวเป็นเกลียวขนคว้าโกลาหล
กระจกหวีแป้งขมิ้นประทินปน
เพื่อขัดสนทางป่าเพราะช้านัก
ที่หม่อมหม่อมมุลนายเดินกรายกรีด
ทำดิ้นดีดล้วนผู้ดีที่มีศักดิ์
จัดเครื่องแป้งแต่งกายให้ชายรัก
ปิ่นเงินปักมวยผมก็สมทรง
ทองลานล้วนม้วนใส่ถ่างใบหู
กำไลงูคู่ของต้องประสงค์
สำหรับกรหล่อนเหล่าสาวอนงค์
ต่างประจงจัดหาไม่ช้าพลัน
/*221*/ผ้าซิ่นถุงนุ่งไหมพับใส่หีบ
แพรสีจีบสุกแดงล้วนแกล้งสรร
เลือกของดีมีราคาสารพัน
แหวนลูกกันพลอยหุงรุ้งไม่มี
จัดแอบเงินลูกหมากซองนากกรับ
อีกตลับใส่ยาขี้ผึ้งสี
พร้อมสำเร็จเสร็จหาในราตรี
จวนสุรีย์ฉายส่องผ่องอัมพร ฯ
๏ ฝ่ายแสนท้าวพระยาโยธาหาญ
ที่เตรียมการทัพนั้นไว้วันก่อน
ตั้งแต่ดึกอึกทึกทั้งนคร
ผูกกุญชรซับมันอันชาญชน
กูบสุวรรณมันขลับประดับมุก
สีสดสุกวาววาบปลาบเวหน
ปกกระพองทองวามงามถกล
รัตคนโอบมั่นกระสันรัด
ทั้งหมอควาญหน้าท้ายสองนายขี่
ใส่เสื้อดีหมวกแดงตกแต่งจัด
ล้วนเบิกคลังทั้งนั้นเลือกสรรคัด
เป็นขนัดงามสง่าดูน่าชม
รวมช้างทรงช้างพังทั้งดั้งเขน
ที่กะเกณฑ์ร้อยช้างอย่าประถม
ยังกองม้าผูกม้ามาระดม
ก็สวยสมเบาะอานตระการตา
อันม้าทรงโรงในเอาไปด้วย
ดูงามสวยหกเผ่นเต้นมีท่า
ล้วนผูกเครื่องเรืองรองผ่องโสภา
เป็นยอดพาชีชาติสะอาดงาม
ทั้งพานหน้าซองท้ายอีกสายถือ
สำหรับมือคนขี่ไม่ผลีผลาม
สองหูชันพู่ห้อยสายสร้อยดาม
สุวรรณวามปิดปรุฉลุลาย
อีกโคต่างด่างดำบ้างคล้ำสี
ก็มากมีสับสนเร่งขวนขวาย
ผูกกระดึงกรึ่งกร่างจูงย่างกราย
เป็นขวาซ้ายหลังหน้าเสร็จมาคอย
พวกไพร่พลแออัดขนัดทัพ
เป็นลำดับทัพใหญ่คนใช้สอย
ดูผู้คนมากมายมิใช่น้อย
ไม่ท้อถอยอาจสู้หมู่ไพริน
ถืออาวุธครบทั่วตัวทหาร
พอรุ่งแสงสุริย์ฉานก็พร้อมสิ้น
ราชวัติฉัตรธงดังหงส์บิน
วงสายสิญจน์ล้อมรอบเป็นขอบคัน
โขลนทวารซุ้มบานทวาเรศ
ตามสังเกตประตูป่าพนาสัณฑ์
ต้นกล้วยอ้อยปักเรียงเคียงเคียงกัน
ลับแลกั้นตามจารีตพิธีทัพ
/*225*/พวกโยธากล้าหาญสำราญรื่น
ต่างแช่มชื่นนึกไปคงได้กลับ
ที่ปลูกหอขอไว้จะไกลลับ
ทำคอพับใกล้งานการวิวาห์
ฝ่ายข้างเจ้าสาวนั้นจวนขันหมาก
ผัวจะจากจำไปไกลนักหนา
เย็บกระเป๋าถักพันเป็นสันปลา
เสื้ออาสาช่างตัดรัดสะเอว
ให้เอาไปใส่พลางที่กลางป่า
เมื่อกลับมาความในอย่าให้เหลว
ไม่กำหนดแน่ว่าช้าหรือเร็ว
ทำหน้าเหยวเกรงกาลจะนานเกิน
พวกชาววังขนของไปกองทัพ
เดินเนื่องนับเร่งรุกกันฉุกเฉิน
บรรทุกต่างวางวิ่งชิงกันเดิน
บ้างหยอกเอินสรวลเสเสียงเฮฮา
แต่หีบปัดจัดตั้งบนหลังคช
ไว้พร้อมหมดมากมายหลายหนักหนา
แล้วสำเร็จเสร็จพลันไม่ทันช้า
จวนเวลาเอิกเกริกจะเลิกพล ฯ
๏ ฝ่ายพระจันทรพงศ์วงศ์กษัตริย์
โสมนัสที่จะไปในไพรสณฑ์
ถนอมนาฏโฉมศรีนฤมล
สถิตบนอาสน์แอบพระแนบนาง
นาสารื่นชื่นรสสุคนธ์เทศ
เยาวเรศสมชิดสนิทข้าง
บรรทมเหนือบรรจถรณ์อ่อนสำอาง
เป็นน้ำค้างโปรยปรอยเป็นฝอยแพรว
เสียงประโคมโหมแซ่เป่าแตรสังข์
เสนาะฟังเรื่อยรี่เหมือนปี่แก้ว
จวนจะรุ่งแสงหิรัญสุวรรณแล้ว
ฟังไก่แจ้วขันจ้าให้อาวรณ์
สุริยันผันผยองขึ้นส่องโลก
ทุกตรอกโตรกห้วยละหารธารสิงขร
จันทรพงศ์ฟื้นองค์สรงสาคร
กับบังอรจอมขวัญกัลยา
น้ำกุหลาบอาบอบตระหลบกลิ่น
พระยุพินอัญชลีหัตถา
กระแจะจันทน์ปนทองละอองทา
กลิ่นหอมกล้าฟุ้งรื่นชื่นฤทัย
สองกษัตริย์เสร็จสนานสำราญจิต
กับมิ่งมิตรนวลละอองค่อยผ่องใส
มาทรงเครื่องเรืองรองผ่องอำไพ
ล้วนม่วงไหมเป็นมันเลือกสรรคัด
ทรงภูษาพื้นแดงแสงอร่าม
จับโจงงามดูเรียบระเบียบจัด
คาดปั้นเหน่งเปล่งเม็ดเพชรรัตน์
แสงจำรัสแวววาบแปลบปลาบตา
/*226*/ฉลององค์ทรงใส่ซับในด้วย
ดูสีสวยขาวเอี่ยมเรี่ยมนักหนา
ธำมรงค์เรือนทองผ่องโสภา
บุษราเพชรประดับแสงจับกัน
นิ้วพระหัตถ์ดัชนีเป็นที่กรีด
อย่างประณีตพรายเพริดประเสริฐสรร
แล้วสวมใส่พระมาลาสง่าครัน
สารพันเสร็จทรงองค์นรินทร์
นางทรงผ้าซิ่นไหมลายทองยก
ใส่เสื้อปกปิดมาถึงผ้าซิ่น
ห่มแพรสีทับทิมย้อมหอมประทิน
ธำมรงค์ฝังนิลเรือนสุวรรณ
ทองพระกรนาคกระหวัดเข้ารัดคู่
ใส่ตุ้มหูม้วนกลมดูคมสัน
งามฉวีผิวเนื้อดังเจือจันทน์
สารพันรจนาดูน่าชม
งามพระจันทรพงศ์ทรงสวัสดิ์
สองกษัตริย์ควรคู่จะสู่สม
ดังหนึ่งแก้วแกมสุวรรณอันอุดม
ดังองค์พรหมหยาดฟ้าลงมาดิน
ชวนสุรางค์นางในที่ใช้สอย
ดูแช่มช้อยน่าชมสมถวิล
เสด็จด้วยขนิษฐายุพาพิน
กำนัลลินลาตามมาหลามกัน
เสด็จขึ้นเฝ้าพระบิดามาตุเรศ
ปิ่นประเทศกรุงไกรมไหศวรรย์
ถึงปรางค์ทองขององค์พระทรงธรรม์
เกษมสันต์ย่างเยื้องชำเลืองมอง
เห็นพระองค์ทรงฤทธิ์ปิตุราช
พระนางนาฏเคียงอยู่เป็นคู่สอง
ประทับที่ยี่ภู่ปูแท่นทอง
พระชวนน้องเข้าไปไม่ช้าที
ประณตนั่งตั้งเคารพอภิวาท
แทบพระบาทบัวทองทั้งสองศรี
ชลนัยน์ไหลลงทรงโศกี
อยู่ข้างที่แท่นทองทั้งสององค์
เจ้าบ่อคำธรรมชาติประภาษทัก
ว่าลูกรักทรามสงวนนวลระหง
เจ้าขึ้นมาลาพ่อหรือโฉมยง
จตุรงค์เตรียมแล้วหรือแก้วตา
พระกุมารฟังสาราสนองไข
แล้วทูลไปตามรับสั่งไม่กังขา
ว่าพร้อมเสร็จพหลพลโยธา
ลูกขอลาฝ่าละอองทั้งสองไป
ให้พระองค์ทรงยืนพระชนม์ยิ่ง
สรรพสิ่งโรคาอย่ามาใกล้
อยู่ครอบครองไพร่ฟ้าเสนาใน
แม้นลูกไปเมืองสุทัศน์สวัสดี
/*227*/เยี่ยมชนกมารดาอยู่ผาสุก
ไม่มีทุกข์ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ลูกจะกลับมาเฝ้าเนาบุรี
ประมาณปีแล้งหน้าไม่ช้านัก
ธิบดินทร์ยินเขยเฉลยตอบ
ค่อยชื่นชอบในองค์พระทรงศักดิ์
นึกอาลัยในธิดายุพาพักตร์
กับเขยรักจำไปเสียไกลกัน
ขอฝากแก้วแววตาบิดาด้วย
แม้นผิดช่วยสั่งสอนค่อยผ่อนผัน
เหมือนเห็นแก่บิดาเมตตากัน
พระกลืนกลั้นชลนัยน์อาลัยวรณ์
พระกุมารกรานก้มประนมหัตถ์
ฟังกษัตริย์ฝากบุตรีศรีสมร
ทูลสนองทรงฤทธิ์พระบิดร
พระภูธรอย่าเป็นห่วงถึงดวงใจ
ลูกแสนรักขนิษฐากว่าชีวิต
สุจริตมั่นคงไม่สงสัย
ถึงม้วยดินสิ้นฟ้าชลาลัย
ไม่ขอไกลแก้วตาสุมาลี
พระบิดาอย่าวิตกยกธุระ
ที่ตรงพระธิดามารศรี
ถึงผิดพลั้งครั้งไรไม่ราคี
เป็นวาทีสัจจังดังสุนทร
ฝ่ายโฉมยงองค์นางชมพูนุท
เห็นพระบุตรีให้ฤทัยถอน
นางสวมสอดกอดประโลมโฉมบังอร
สะอื้นอ้อนชลนัยน์นางไหลลง
เสาวนีย์รำพลางแล้วทางตรัส
ศรีสวัสดิ์แม่จะไปไพรระหง
ต้องลมแดดแผดเผาจะเศร้าทรง
ระวังองค์ที่จะไปไกลบุริน
จงฝากตัวผัวเจ้าให้เขารัก
ถนอมศักดิ์สุจริตเป็นนิจสิน
อย่าโกรธขึ้งหึงสาให้ราคิน
จึงจะภิญโญยิ่งทุกสิ่งอัน
เป็นนารีนี้ควรสงวนศักดิ์
เห็นผัวรักอย่าอุเบกข์พูดเสกสรร
อย่าผูกจิตริษยาข้ากำนัล
แม่จอมขวัญตริตรองทำนองนัย
หนึ่งสามีดีเหมือนปิตุเรศ
บังเกิดเกศลูกมาก็ว่าได้
กับความลับรับสั่งไว้อย่างไร
ไม่ควรไขแม่อย่ากล่าวให้ยาวความ
แม่จงรักภักดีสามีเจ้า
อย่าให้เขาเคลือบแคลงระแวงถาม
จงจำคำมารดาพยายาม
จึงจะงามพักตราทุกราตรี
/*228*/โฉมนวลนางนพคุณบุญฤทธิ์
กำสรดคิดเศร้าหมองไม่ผ่องศรี
ได้ฟังคำร่ำสอนพระชนนี
นางเทวีโศกจิตดังพิษปืน
พระมารดาอาลัยใจจะขาด
นุชนาฏโศกีไม่มีชื่น
สงสารบุตรสุดล้ำสุดกล้ำกลืน
สุดจะขืนสุดจะข่มอารมณ์นาง
จึงแย้มพระเสาวนีย์มีรับสั่ง
ตรัสฝากฝังหน่อไทด้วยไปห่าง
ถ้าผิดพลั้งครั้งไรที่ในนาง
อย่าเมินหมางทิ้งน้องให้หมองเลย
พระกุมารฟังสารมารดาฝาก
แม่เพื่อนยากแล้วไม่ร้างทำห่างเฉย
จะกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงกันตามฉันเคย
เป็นคู่เชยชื่นม้วยไปด้วยกัน
ฝ่ายพระเจ้าธรรมชาติกับนาฏน้อง
ฟังสนองลมเฉลยพระเขยขวัญ
ค่อยระงับดับเศร้าบรรเทาพลัน
สุดาจันทน์ค่อยฝืนชื่นฤทัย
แล้วอวยพรพูนสวัสดิ์พิพัฒน์ผล
จงผ่องพ้นทุกขาโรคาไข้
ให้ไปดีศรีสวัสดิ์กำจัดภัย
คิดสิ่งใดขอให้สมอารมณ์คิด ฯ
๏ สองกษัตริย์รับพรอ่อนสิโรตม์
ค่อยปราโมทย์ชื่นชมนิยมจิต
ชวนสมรอ่อนสิโรน้อมโมลิศ
ทูลลาสองทรงฤทธิ์บิตุรงค์
นางพญาอาวรณ์ถอนสะอื้น
อุตส่าห์ฝืนพักตร์สรวลนวลระหง
สองกษัตริย์อภิวาทบาทบงสุ์
เสด็จลงจากปรางค์เยื้องย่างมา
พระบิตุราชมาตุรงค์พร้อมวงศ์ญาติ
สนมนาฏนางในทั้งซ้ายขวา
ตามไปส่งสองกษัตริย์ขัตติยา
ถึงชลาหน้าพระลานทวารวัง
เห็นโยธาม้าช้างสล้างสลับ
ดูคับคั่งธงทิวปลิวสะพรั่ง
เสียงฆ้องหึ่งอึงมี่ตีประดัง
พระสงฆ์นั่งเรียงกันชยันโต
พระพุทธมนต์พระปริตรประสิทธิ์ให้
ประพรมไปทั่วทัพนับอะโข
ทั้งนายไพร่ผ่องใสจงไชโย
อย่ามีโรคาไข้สิ่งไรพาน
แล้วประทับช้างทรงพงศ์นเรศ
ให้เรืองเดชเดชาอันกล้าหาญ
พอได้ฤกษ์ให้เบิกโขลนทวาร
มีซุ้มบานประตูป่าพนาลัย
/*229*/พราหมณ์บัณเฑาะว์ต่างโหมประโคมแซ่
เป่าสังข์แตรแร่เรียงฟังเสียงใส
เสียงเภรีมี่ก้องทั้งฆ้องชัย
วังเวงใจพิณพาทย์ระนาดตี
พระจันทรพงศ์กับองค์อัคเรศ
ชำเลืองเนตรเยื้องย่างสำอางศรี
เสด็จทรงช้างงาสง่าดี
มเหสีขึ้นพังกระโจมทอง
ชักวิสูตรรูดกั้นบัลลังก์รัตน์
เป็นขนัดสาวใช้ไปทั้งผอง
ขึ้นช้างกูบข้างเครื่องออกเนืองนอง
เดินหลังรองอัดแอมาแซ่ทาง
ให้เลิกพลโยธีกรีฑาทัพ
เป็นลำดับธงทิวปลิวสล้าง
ประโคมต้องกลองเป็นจังหวะวาง
ดำเนินหว่างประตูป่าเคลื่อนคลาไคล
กระบวนทัพคับขันสนั่นก้อง
สะเทือนท้องพสุธาสะท้านไหว
ทั้งซ้ายขวาหน้าหลังสะพรั่งไป
พลไพร่โห่ลั่นสนั่นดิน
ส่วนพระเจ้าธรรมชาติมเหสี
พระบุตรีจากไปใจถวิล
ชลนัยน์ไหลตกซกซกริน
ยุพาพินโศกสะอื้นกลืนน้ำตา
สาวสุรางค์นางในอาลัยคิด
ถึงพระธิดาไปไกลนักหนา
ไม่มีชื่นฝืนเศร้าเปล่าอุรา
ถ้วนทุกหน้านารีโศกีกัน
พระปิ่นปักนคราประชาราษฎร์
ชวนสุรางค์นางนาฏแล้วผายผัน
กลับคืนเข้าวังในไม่ช้าพลัน
พระญาติวงศ์พงศ์พันธุ์สิ้นทั้งปวง ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระธิดากุมาเรศ
ทุกข์เทวศห่วงหลังถึงวังหลวง
สองชนกปกเกล้าจะเปล่าทรวง
สุชลร่วงหยดเหยาะเผาะกระเด็น
นางเหลียวดูปราสาทราชฐาน
งามตระการกว้างใหญ่เคยได้เห็น
จตุรมุขครุฑาหน้าเหมือนเป็น
บ้างจับเค้นคั้นนาคกระชากพัน
มีช่อฟ้ามณฑปนภศูล
เรืองจำรูญปูนปานพิมานสวรรค์
ตั้งแต่นี้มิได้เห็นเช่นทุกวัน
นางจาบัลย์โศกเศร้าเปล่าฤทัย
แล้วคิดถึงสององค์พงศ์กษัตริย์
โทมนัสเศร้าหมองไม่ผ่องใส
เคยขึ้นเฝ้าเช้าค่ำพระร่ำไร
เพราะรักใคร่ลูกรักประจักษ์จริง
/*230*/ค่อยถนอมกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงรักษา
แต่เยาว์มาคุ้มใหญ่อาลัยยิ่ง
มิได้ฉลองคุณทำจำประวิง
สมรมิ่งครวญคร่ำนั่งรำพึง
จนช้างเดินเกินประตูบุรีศรี
ชาวสิงคีวิ่งดูทำหูขึง
บ้างอุ้มลูกจูงหลานชาวบ้านอึง
มายืนทึ่งกองทัพลำดับพล
พ้นประตูบุรีสิงคีเขต
เข้าประเทศป่าไม้ล้วนไพรสณฑ์
เอาศิษย์วัดดอยคำนำจรดล
เหมือนต้นหนเจนแจ้งตำแหน่งทาง
จันทรพงศ์ทรงคชาตัวกล้าหาญ
สูงตระหง่านผึ่งหูแล้วชูหาง
รีบยกทัพขับไพร่ครรไลพลาง
เดินผ่านหว่างด้านเมืองเนื่องกันไป
ล้วนเมืองขึ้นสิงคีบุรีรัตน์
รีบด้นดัดตัดทางข้างไศล
ข้ามเขาเขินเนินร่มพนมไพร
ถึงดงใหญ่ยูงยางมะปรางปริง
เสียงวิหคเหินร้องออกซร้องแซ่
เรไรแร่หรีดหรีดหวีดหวีดวิ่ง
เสียงลองในแจ้วจ้าน่าประวิง
มฤควิ่งตื่นเต้นแลเห็นคน
เห็นเขาเขียวเดี่ยวโดดเป็นโสดสูง
ต้นยางยูงเรี่ยรายมากมายต้น
หินชะโงกชะง่อนก้อนพิกล
พินิจยลเพลิดเพลินเจริญใจ
มีโตรกตรวยห้วยธารละหานสระ
หญ้าระดะงอกงามตามไศล
ในกลางสระโกสุมชอุ่มใบ
เหมือนปลูกไว้ตูมบานตระการตา
กองทัพเดินเรียบทางมาหว่างเขา
นกกาเหว่าเร่าร้องก้องเวหา
พอเห็นคนบินปร้อไม่รอรา
ไปแฝงคาคบไม้เสียไกลทาง
ถึงเหลี่ยมเขาหน้านอกซอกทะลุ
มีน้ำพุจากดินที่หินว่าง
มีคลองเล็กไหลล้นถึงโคนยาง
พวกไพร่บ้างอาบกินด้วยยินดี
ถัดไปนั้นอีกแห่งแก่งน้ำตก
เหมือนเทตกฉ่าตึงเสียงอึงมี่
ตกแต่ยอดภูผาหน้าคีรี
ธารนทีใสเย็นเห็นตัวปลา
เรียกปลาพลองปลาพลวงในห้วงเขา
บ้างว่ายเข้าแอบเชิงใต้เพิงผา
บนยอดเขามีสระประทุมา
ดาษดาก้านใบนั้นใหญ่โต
/*231*/พระกุมารลานชมพนมมาศ
พนาวาสยังไปไกลอะโข
มีดอยดินดอยทรายดอยค่ายโค
ตั้งจะโงริมทางห่างห่างกัน
พวกชาวเมืองบ่อคำมาทำแร่
สุวรรณแท้สุกดีทั้งสีสัน
เขารู้นามลำเนาภูเขานั้น
สารพันสัตว์ป่าบรรดามี
ชะนีโยนโหนห้อยตามกิ่งไม้
วังเวงใจโหวยโหวยโอดโอยมี่
เห็นแสงแดดแผดพยับจับคีรี
นางชะนีโหยหาสามีนาง
พวกฝูงลิงวิ่งตามกันหลามสอ
ลูกกอดคอชิดแอบอยู่แนบข้าง
กระโดดโผนโจนหลอกทำกลอกคาง
เหนี่ยวไม้ต่างโซ่ซ่าพากันไป
พระแลพลางชมพลางหว่างพนัส
ศรีสวัสดิ์เคียงชิดพิสมัย
ดอกพยอมหอมหวนรำจวนใจ
ต้นใหญ่ใหญ่ตรูตรงระหงเนิน
เป็นที่ทรายราบเลี่ยนเตียนสะอาด
ภูวนาถทอดพระเนตรตามเขตเขิน
อีกเหียงหาดบุนนาคไม่มากเกิน
คเชนทร์เดินใกล้ชิดพินิจชม
เย็นระรื่นชื่นชายพระพายพัด
ใบไม้กวัดแกว่งหล่นใต้ต้นถม
นกหกร้องขวิดเขวียวบินเลี้ยวลม
เขาคารมคูขันสนั่นดัง
กระท้อนดงทรงผลปนดิบสุก
หล่นเสียงพลุกไพร่ลองร้องอีสัง
นกแก้วจับจิกแถกแก้กแก้กฟัง
ตกถูกหลังอ้ายน้อยครางอ๋อยโอย
มะขามป้อมค้อมทางสล้างลูก
ผลมะดูกกินกันกันหิวโหย
ไปกินน้ำหวานชิดแก้อิดโรย
ดำเนินโดยมรรคาพนาลี
นกหัวเสือเหลือกล้าร้องขวาซ้าย
ไพร่ทั้งหลายไล่เปิดตะเพิดหนี
กระบือเดียวเปลี่ยวคึกทั้งถึกพี
เดินเลียบที่ชายไพรไกลเห็นตัว
เสียงกวางปี๊บเปิ้บก้องท้องพนัส
โดดเข้าชัฏซุ้มเซิงเจิงเคริงหัว
มันตกใจปึงปังกำลังกลัว
เถาวัลย์พัวพันขาบรรดาตาย
ฝูงไก่ป่าพาเมียเที่ยวเขี่ยคุ้ย
ขนปุกปุยเห็นคนวิ่งวนหาย
พระทอดทัศนาตามป่าราย
กับโฉมฉายนพคุณเฉียดฉุนเชย
/*232*/หวนระลึกนึกคะนึงถึงพระพี่
จะโศกีเวทนานิจจาเอ๋ย
ตกยากเย็นเข็ญใจเพราะไม่เคย
หรือจะเลยสูญลับดับชีวัง
ที่ในสายกระแสเป็นแน่แล้ว
หรือคลาดแคล้วจากชลขึ้นบนฝั่ง
เมื่อเรือแตกแถกถาละล้าละลัง
เที่ยวเซซังกายมาพึ่งตายาย
พระยิ่งตรึกนึกไปฤทัยท้อ
สุชลคลอกลั้นกลืนไม่คืนหาย
พระเนตรแดงแข็งข่มอารมณ์กาย
แกล้งชวนสายสวาทชมกรมอุรา
นางสะอื้นฝืนโศกวิโยคยาก
ต้องจรจากนคเรศเทวษหา
จากชนกชนนีหลายวี่มา
โอ้ลูกยาเคยเฝ้าทุกเช้าเย็น
พระถนอมกล่อมเกลี้ยงค่อยเลี้ยงลูก
จะจับถูกเบาเบาหยอกเย้าเล่น
ลูกพลัดพรากจากมาน้ำตากระเด็น
จนนานเห็นเนิ่นช้าตั้งตาคอย
๏ จันทรพงศ์ทรงประโลมโฉมเฉลา
ให้บรรเทาความวิโยคที่โศกสร้อย
ประคองเช็ดชลนัยน์นางไหลพรอย
ยิ่งเหยาะย้อยหยดซาบอาบปรางทอง
สองกษัตริย์บางเบาที่เศร้าจิต
พระจุมพิตนวลนางหายหมางหมอง
ตามประสาหนุ่มสาวคราวคะนอง
ประเดี๋ยวหมองประเดี๋ยวดีจู๋จี๋กัน
ตะวันบ่ายชายแสงสุริย์ศรี
ลับคีรีป่าไม้ในไพรสัณฑ์
ให้พักช้างโคม้าโยธาพลัน
พลทั้งนั้นหุงหาอาหารกิน
พอมืดกลุ้มคลุ้มฟ้านภากาศ
น้ำค้างหยาดหยดเป็นเหมือนเช่นหิน
พวกนายหมวดตรวจทั่วกลัวไพริน
ไพร่ทั้งสิ้นนั่งยามบ้างตามไฟ
จันทรพงศ์กับองค์มเหสี
สถิตที่กูบทองอันผ่องใส
เสียงนกฮูกขานร้องกึกก้องไพร
นางตกใจขนพองสยองกลัว
จนดึกดื่นเดือนดับลับสิงขร
ศศิธรจวนจะแจ้งแสงสลัว
จักจั่นแจ้วเสียงสำเนียงรัว
เรณูพัวพุ่มผกาสุมาลี
สุริยาพารถขึ้นจดเมฆ
อดิเรกแจ่มฟ้านภาศรี
เหล่าไพร่พลพร้อมกันในทันที
ให้คลายคลี่ทัพใหญ่ครรไลจร
/*233*/โฉมพระจันทรพงศ์ขึ้นทรงช้าง
มเหสีเคียงข้างสโมสร
รีบเดินทัพโยธาข้ามป่าดอน
ชวนสมรชมนกบินวกเวียน
นกขมิ้นเหลืองอ่อนจับนอนคู่
เคียงกันดูน่าขันขนมันเลี่ยน
เหมือนน้องแอบแนบชิดไม่ผิดเพี้ยน
นกจึงเลียนล้อเล่นเป็นน่าอาย
นางคมค้อนงอนงดประชดว่า
ฉะนกป่าเรียนรู้เป็นคู่หมาย
ทำผินหลังโกรธาหางตาชาย
พลทั้งหลายรีบเดินเกินนั้นมา
เกือบจะใกล้พ้นหว่างทางทุเรศ
สุริเยศเคลื่อนคลายบ่ายเวหา
ถึงป่าลาดดาดหนองนกจ้องปลา
นกกะสานกอีลุ้มชุมจริงจริง
เจ้าตะกรุมงุ่มง่ามชุ่มซ่ามเซอะ
ดูเลอะเทอะถ่อยทมิฬกินทุกสิ่ง
นกยางขาวก้าวขยิกไล่จิกปลิง
แต่วิดวิ่งชายเลนเห็นตัวเรือง
สองกษัตริย์ทัศนาสุขาจิต
ก็คลายคิดเดินทัพลำดับเนื่อง
แต่แรมร้อนนอนไพรต้องไกลเมือง
ออกทุ่งเบื้องหรดีล้วนที่นา
เป็นทิวทิวริ้วริ้วแลลิบลิบ
ดูหลายสิบเส้นไปไกลนักหนา
สุริยันยอแสงแฝงนภา
เดินโยธาลำดับไม่สับกัน
ถึงหน้าเมืองพิมานแดนสุโข
ให้หยุดโยธาทัพอยู่ที่นั่น
เป็นปลายด่านแดนสุทัศน์บุรีนั้น
พลขันธ์เนืองแน่นอเนกนอง
ต่างปลูกทับพลับพลาพออาศัย
ตัวนายไพร่จัดสรรกันทั้งผอง
พอเสร็จสรรพยับยั้งตั้งรายกอง
กษัตริย์สองเข้าประทับในพลับพลา
พวกทหารม้าช้างสล้างสลับ
เป็นลำดับมากมายทั้งซ้ายขวา
ใส่กูบอานเบาะเอี่ยมแลเรี่ยมตา
อยู่รักษารอบค่ายฟังรายงาน ฯ
๏ ฝ่ายพระยาอนุราธฉลาดเหลือ
ขุนนางเชื้อก่อนเก่าเหล่าทหาร
เป็นผู้รั้งสิทธิ์ขาดราชการ
พระภูบาลตั้งไว้กันไพริน
ได้ทำชอบกอบยศปรากฏชื่อ
เลื่องฝีมือทั่วเขตประเทศถิ่น
ทราบว่ามีทัพมาต่างธานิน
ล่วงแดนดินตั้งอยู่นอกบุรี
/*234*/หมายว่ามารบรับสับประยุทธ์
อุตลุดพลเมืองกระเดื่องมี่
กรมการวางวิ่งเป็นสิงคลี
ให้ไปตีโทรเลขสายเอกพลัน
บอกมาเมืองหลวงกิตติศัพท์
มีกองทัพมาประชิดติดเขตขัณฑ์
เผอิญสายเสียไปใช้ไม่ทัน
มาเร่งกันเขียนหนังสือหารือไป
ให้ขุนนิคมกรมการนั้นถือบอก
เร่งรีบออกเมืองมาไม่ช้าได้
ขึ้นพาชีขี่ขับมาฉับไว
กับบ่าวไพร่สองสามม้าพากันจร
แล้วเร่งรัดจัดคนพลทหาร
ขึ้นปราการรอบเมืองเนื่องสลอน
เกณฑ์พิทักษ์รักษาหน้านคร
ราษฎรขวักไขว่ทั้งในเมือง
แล้วแต่งตนยลลอดสอดแนมทัพ
คะเนนับพลไพร่ให้ได้เรื่อง
จะมากน้อยเท่าไรไม่ฝืดเคือง
พอปลดเปลื้องปลิดวิตกที่ยกมา
๏ ฝ่ายพระจันทรพงศ์วงศ์กษัตริย์
โสมนัสชมชิดขนิษฐา
สถิตแท่นประทับในพลับพลา
กับโฉมแก้วแววตานพคุณ
สุริยันยอแสงแฝงบรรพต
พระทรงยศแนบน้องประคองอุ่น
พระจันทร์จรกระจ่างพร่างพิรุณ
หอมพิกุลชื่นอุราแถวอารัญ
พระตรัสชวนนวลนุชสุดสวาท
ชมเวหาศแจ่มแจ้งแสงบุหลัน
รัศมีสีสว่างเหมือนกลางวัน
จับผิวพรรณพักตร์น้องละอองนวล
เพ่งพินิจพระสะกิดเยาวราช
นุชนาฏผลักพลิกทั้งหยิกข่วน
ชักสไบปิดถันยิ่งรัญจวน
พระเสสรวลหยอกเอินพอเพลินใจ
แล้วยกหัตถ์ตรัสชี้ศรีสมร
ดารากรสุกพร่างสว่างไสว
ดาวอังคารเสาร์พฤหัสถัดกันไป
นั้นดาวไถดาวช่างอยู่ห่างกัน
นางนบนอบทมอบเมียงอยู่เคียงพักตร์
แล้วทูลซักภูวไนยให้สรวลสันต์
ดาวอะไรเด่นดูขึ้นคู่นั้น
พระทรงธรรม์ปรานีโปรดชี้แจง
พระตรัสหยอกบอกนางทางประภาษ
สีประหลาดเรื่อเรืองประเทืองแสง
เขาว่าดาวราชาพี่คลางแคลง
เป็นคู่แข่งรูปคนบนนภา
/*235*/ประจำเดือนเหมือนตั้งไว้ทั้งหมด
แบบมคธเที่ยงแท้แน่นักหนา
ถึงเดือนไหนดาวนั้นเปลี่ยนกันมา
ตามตำราแต่ข้างทางอาทิตย์
เดือนมิถุนายนดาวคนคู่
ที่ขึ้นอยู่เฉียงใต้เห็นไม่ผิด
เหมือนพี่กอดโฉมตรูอยู่เป็นนิจ
จงแจ้งจิตเถิดเจ้าเยาวมาลย์
นางสะบัดปัดกรแล้วค้อนให้
ไฮ้อะไรผ่านฟ้าแกล้งว่าขาน
ดาวคนคู่เคียงกันฉันรำคาญ
ช่างว่าขานน่าเบื่อเหลือคะนอง
จนดึกดื่นเดือนดับลับอากาศ
น้ำค้างหยาดเย็นองค์กษัตริย์สอง
ทรงไสยาสน์เหนืออาสน์อันเรืองรอง
ที่ในห้องพลับพลานอกธานิน
กองตระเวณเกณฑ์ทัพบ้างหลับตื่น
จนดึกดื่นล้อมวงพระทรงศิลป์
ที่จุกช่องกองไฟกันไพริน
บ้างก็กินเมี่ยงมุ่ยแก้มตุ่ยโต
เล่นแอ่วลาวลำเลี้ยวเกี้ยวกันวุ่น
อ่อนละมุนท่าทีดีอะโข
ครั้นเหนื่อยหยุดทรุดนั่งหลั่งเสโท
อ้ายน้อยโหวหน้าวอกตอกกัญชา
ครั้นเมามายมึนหน้านัยน์ตาหรี่
เข้าเหนียวมีควักกินสิ้นนักหนา
เข้าเหนียวหมดคว้าเข้าตากกลากมา
กินที่หน้าค่ายคุยขยุยไป ฯ
๏ จวนจะรุ่งสุริโยวโรภาส
บุปผชาติชูก้านบานไสว
สุริยันผันผยองผ่องอำไพ
สกุณไก่แก้วขันสนั่นเนิน
ภุมรินบินหวู่เที่ยววู่ว่อน
อาบเกสรอินทนิลแล้วบินเหิน
พระพายพัดกลิ่นมาหอมน่าเพลิน
ทุกตรอกเตรินรวยระรินกลิ่นผกา
สองกษัตริย์ฟื้นองค์สรงเสวย
เสด็จเลยเยื้องย่างออกข้างหน้า
สะพรึบพร้อมรี้พลคณนา
หน้าพลับพลาเฝ้าแหนอยู่แน่นใน
พระจันทรพงศ์ทรงตรึกนึกวิตก
กลัวชาวเมืองจะสะทกสะท้านไหว
ทั้งพระยาอนุราธจะหวาดไป
รับสั่งใช้สองพี่เลี้ยงเคียงบัลลังก์
ไปแจ้งการแก่พระยาอนุราธ
ผู้สิทธิ์ขาดราชกิจโดยจิตหวัง
อย่าตระหนกตกใจจงใฝ่ฟัง
ว่าฉันสั่งเชิญมาอย่าช้านาน
/*236*/สองพี่เลี้ยงรับสั่งบังคมบาท
พลางลีลาศออกมาที่หน้าฉาน
ขึ้นสินธพตัวกล้าท่าทะยาน
บ่าวประมาณสี่ห้ามากับนาย
ถึงกลางทางถิ่นป่าพนาสณฑ์
พอพบคนสอดแนมแย้มขยาย
ทั้งสองข้างพูดจาประสาชาย
กล่าวภิปรายข้อความตามคดี
แล้วพากันครรไลมิได้ช้า
ไปตามทางมรรคาพนาศรี
พอถึงเมืองพิมานแมนแสนยินดี
ลงพาชีผูกไว้ไม่ช้าพลัน
รีบดำเนินเดินด่วนถึงจวนฉับ
น้อมคำนับด้วยดีขมีขมัน
ท่านเจ้าเมืองรับไหว้ดีใจครัน
จำสำคัญสองพี่เลี้ยงได้เที่ยงใจ
ด้วยพระยาอนุราธฉลาดนัก
จึงถามทักเรื่องความตามสงสัย
ถึงพระสุริยพันธุ์อันหายไป
กับหน่อไทจันทรพงศ์องค์อนุชา
พระพี่เลี้ยงเล่าความไปตามเรื่อง
แต่จากเมืองเคืองแค้นนั้นแสนสา
ตั้งแต่ต้นจนกลับยกทัพมา
ให้พระยาฟังสิ้นสุดยินดี ฯ
๏ ฝ่ายพระยาอนุราธอันอาจหาญ
ได้ทราบสารปรีดิ์เปรมเกษมศรี
รีบแต่งตัวตามยศปรากฏมี
ไปกับพี่เลี้ยงนั้นในทันใด
เข้าเฝ้าพระจันทรพงศ์วงศ์กษัตริย์
ชุลีหัตถ์กราบก้มบังคมไหว้
ในพลับพลาพร้อมกันเป็นหลั่นไป
ยังมิได้ทูลถามความพระองค์
พระกุมารปราศรัยตรัสทายทัก
แจ้งประจักษ์ข้อความตามประสงค์
พระทรงเล่าเรื่องหลังดังจำนง
เจียนจะปลงชีวันอันตราย
เมื่อเรือแตกแยกทางกลางสมุทร
เกือบม้วยมุดอยู่ในวนชลสาย
กับพระพี่พรายพลัดกระจัดกระจาย
เป็นหรือตายก็ไม่แจ้งรู้แห่งเลย
พระตรัสพลางทางให้ฤๅทัยตื้น
ถอนสะอื้นโศกานิจจาเอ๋ย
ด้วยคิดถึงเชษฐาเรามิเคย
แล้วเล่าเลยถึงเรื่องเมืองบ่อคำ
จนยกทัพกลับมาในป่าชัฏ
พงศ์กษัตริย์แข็งขืนค่อยกลืนกล้ำ
พอโศกสร่างบางวิตกอกระกำ
ไม่ปิดงำแจ้งจริงทุกสิ่งไป
/*237*/ฝ่ายพระยาอนุราธอันอาจจิต
ครั้นทราบกิจเศร้าหมองไม่ผ่องใส
จึงทูลพระกุมารอันชาญชัย
ให้หยุดไพร่พลพักสักสามวัน
พอหายเหนื่อยเมื่อยล้าโยธาทัพ
แล้วจึงขับพวกพหลพลขันธ์
ไปพาราวายุบถกำหนดทัน
บังคมคัลลาไปไม่ช้าที
ให้เสมียนเขียนบอกออกแจ้งชัด
แล้วเลือกคัดกรมการถือสารศรี
ไปถวายทรงธรรม์พระพันปี
ขึ้นพาชีล่วงหน้าเข้าป่าดง
ให้แม่ครัวจัดแจงแต่งสำรับ
ไปกองทัพเลี้ยงกินสิ้นประสงค์
สำราญรื่นไพร่นายหลายพันพงศ์
อิ่มเสร็จส่งขนกลับมาฉับไว ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอิศเรศ
กับชาเยศแนบชิดพิสมัย
ครั้นหยุดถ้วนสามทิวาจะคลาไคล
บอกนายไพร่รู้ตัวทั่วทุกทัพ
มาเร่งรัดจัดตรวจตามหมวดหมู่
พอเช้าตรู่เตรียมเตร็ดก็เสร็จสรรพ
ทั้งซ้ายขวาหน้าหลังก็คั่งคับ
ยิงปืนตับตึงลั่นสนั่นเมือง
ให้ลั่นฆ้องกลองรับศัพท์ประสาน
โบกธงฉานธงชัยไสวเนื่อง
พลทหารชาญชิตทำฤทธิ์เรือง
ออกเดินเนื่องจากสถานพิมานแมน
ส่วนพระยาอนุราธชาติทหาร
เกษมสานต์รื่นเริงบันเทิงแสน
ตามไปส่งเสร็จสมถึงพรมแดน
แล้วกลับมาพิมานแมนแสนสำราญ ฯ
๏ ฝ่ายพระจันทรพงศ์ผู้ทรงเดช
ครั้นพ้นเขตเร่งทัพขับทหาร
ทรงพระยาคเชนทร์เจนชำนาญ
สูงตระหง่านงามสง่าคชาทรง
พระหมายมุ่งกรุงสุทัศน์ถนัดแน่
แล้วผันแปรชมไม้ไพระระหง
มเหสีเคียงข้างไม่ห่างองค์
พระเร่งรีบจตุรงค์เดินพนา
พอรอนรอนอ่อนแสงสุริย์ศรี
พวกโยธีเร่งไปในกลางป่า
ครั้นค่ำหยุดพักนอนผ่อนโยธา
แต่แรมร้อนจรมาในราตรี
นับแต่จากสิงคีบุรีรัตน์
โดยพนัสเดือนกึ่งถึงกรุงศรี
เข้าเขตแขวงวายุบถพระบุรี
หนทางมีเดินถึงสักครึ่งวัน
/*238*/จึงรับสั่งแสนท้าวเหล่านายทัพ
ให้หยุดยับยั้งพหลพลขันธ์
แก้เครื่องโคช้างม้าลงมาพลัน
แล้วเร่งกันเก้กังตั้งพลับพลา
พวกรี้พลชวนกันตัดฟันไม้
ได้ฉับไวพร้อมเสร็จสำเร็จหา
บ้างกล่อมถากบากเจาะจำเพาะมา
ยกพลับพลาขึ้นพลันพอทันที
ตัดใบไม้มุงหลังคาใช้ผ้ากรุ
ไม่โปร่งปรุพอนอนผ่อนสุขี
สุริยันเย็นพยับลับคีรี
กองอัคคีไพร่นั่งระวังภัย
พระจันทรพงศ์นงนุชสุดสวาท
ยุรยาตรขึ้นพลับพลาหาช้าไม่
ทรงไสยาสน์งีบหลับระงับไป
พิรุณไขโปรยปรอยเป็นฝอยปลิว
พวกแสนส่ำท้าวเพลี้ยละเหี่ยอ่อน
เข้าอาศัยกูบกุญชรนอนหลับฉิว
กองค่ายนอกล้อมรอบเป็นขอบทิว
บ้างโหยหิวผลัดกันนั่งระวังการ ฯ
ตอนที่ ๒๕
/*239*/พระรักษาเทพ (บัว) เจ้ากรมพระตำรวจซ้าย แต่ง
๏ ปางพระเจ้านภากาศธิราชไท้
สถิตในปรางค์มาศราชฐาน
พระทัยท้าวเช้าค่ำให้รำคาญ
คะนึงนานในพระหน่อนรา
แต่ให้นายอัททาปรีชาจบ
ลงเรือรบลาดค้นทุกหนหา
สองโอรสยศยงในคงคา
แต่คอยท่าฟังข่าวเปล่าพระทัย
สุริยพันธุ์จันทรพงศ์องค์โอรส
ไม่ปรากฏข่าวเข็ญเป็นไฉน
มิได้รู้เหตุการณ์สถานใด
หรือเรือไปอับปางเสียกลางชล
กำหนดนับวันคอยเสียลอยเลื่อน
จนครบเดือนมิได้แจ้งแห่งเหตุผล
นับเดือนคอยสร้อยเศร้าเปล่ากมล
บรรจวบจนขวบกลับนานนับปี
หรือว่าเรือแล่นก้าวออกอ่าวกว้าง
ลอยอยู่กลางสมุทรไทอันใสสี
เกิดพายุคลื่นลมระดมตี
นาวารี่ลอยปัดเที่ยวซัดเซ
ไปตามคลื่นตามระลอกกระฉอกซัด
วายุปัดป่วนปั่นเที่ยวหันเห
กระโดงเสาเพลาตั้งหักทั้งเพ
ด้วยทะเลร้ายกล้าเวลาลม
หรือไปโดนหินผานาวาแยก
ฉลายแตกน้ำพุทะลุล่ม
หรือพบเรือต่างประเทศเขตนิคม
โดนกันจมกลางมหาสาคริน
เห็นสองพระหน่อนาถราชบุตร
จะม้วยมุดในมหาชลาสินธุ์
ฝูงปลาร้ายก็จะว่ายเข้ากัดกิน
จนสูญสิ้นซากศพไม่พบพาน
หรือกำลังเวลาเกิดพายุ
เรือทะลุแหลกล่มจมสนาน
แต่สองพระหน่อนาถราชกุมาร
ตะลีตะลานรีบรัดลงสัดจอง
ออกลอยคว้างอยู่กลางชเลหลวง
จะเสียวทรวงกำสรดสยดสยอง
อกใจเฝือเหลือฝืนคลื่นคะนอง
เที่ยวลอยล่องกลางทะเลซัดเซไป
/*240*/จะเตรียมตรมลมแดดนั้นแผดเผา
ต้องอดข้าวอดน้ำกรรมไฉน
ก็เห็นว่าชีวันคงบรรลัย
อยู่ที่ในจังหวัดน่านนที
หรือคลื่นซัดลมพาเข้าหาเกาะ
ประสบเหมาะขึ้นได้ในวิถี
หนทางย่านบ้านตำบลริมชลธี
จะเป็นที่เปลี่ยวอกตกตะลึง
พระลูกรักจักได้อะไรเสวย
โอ้กรรมเอ๋ยกรรมนั้นมาพานถึง
ต้องอดอยากยากแค้นแสนคะนึง
จนถึงซึ่งมนาสขาดชีวา
หรือขึ้นฟากฝั่งได้เข้าไพรสัณฑ์
เที่ยวด้นดั้นดงดอนซอกซอนหา
หนทางเดินมุ่งเมินมาพารา
หลงเข้าป่าเวียนวนสิ้นหนทาง
จะพานพบเสือสีห์หมีแรดร้าย
ทั้งช้างพลายเมามันชันชูหาง
จะขบกัดฟัดแทงแย่งกันพลาง
ทำลายล้างชีพให้บรรลัยลาญ
จะหมายมั่นฉันใดไฉนหนอ
หรือพระหน่อนรินทร์ปิ่นสงสาร
มิได้มีภัยเภทเป็นเหตุการณ์
แสนสำราญรื่นเริงบันเทิงใจ
เที่ยวลอยลมไปชมสาคเรศ
ตามประเทศต่างต่างหรืออย่างไฉน
มาตรแม้นว่าจะคิดก็ผิดไป
ด้วยนิสัยสุริยพันธ์จันทรพงศ์
ถ้าเลยไปนคเรศประเทศนอก
ก็จะบอกข้อความตามประสงค์
อันข่าวเข็ญเป็นตายวายชีวง
หรือครองคงชีพอยู่ไม่รู้ความ
อนึ่งนายอัททาแสนสามารถ
เชิงฉลาดราชการชาญสนาม
เอาเรือรอนประจามิตรไปติดตาม
พระโฉมงามพี่น้องทั้งสองรา
ก็เลยสาบสูญไปมิได้ข่าว
ไม่บอกกล่าวข้อความที่ตามหา
หรือเรือไปแตกล่มจมชลา
นายอัททาข้าไททั้งไพร่พล
จะพากันวายวอดชีพมอดม้วย
พินาศด้วยภัยเภทเป็นเหตุผล
เห็นนานครันอันตรายในสายชล
สุดกมลหมายมั่นเป็นฉันใด
เหลือที่จะรู้ความต้นเหตุ
ไม่เห็นเลศเหลือล้นพ้นนิสัย
ให้กลุ้มกลัดอัดอั้นตันพระทัย
ภูวไนยโศกศัลย์รำพันครวญ
/*241*/โอ้สองพระลูกยากุมาเรศ
ดังดวงเนตรซ้ายขวาบิดาสงวน
จะอวยไอศวรรย์วังสิ้นทั้งมวล
ให้ครองควรหรือทั้งคู่ไม่อยู่ครอง
ผลกรรมนำให้เจ้าไปจาก
ผลวิบากตามเบียนเวียนสนอง
อกุศลหนหลังกำบังปอง
ตามส่งสองลูกยาจากธานี
เมื่อไรจะได้ยลวิมลพักตร์
พระลูกรักพี่น้องทั้งสองศรี
ขอเดชะพุทธบารมี
แห่งพระศรีรัตนาโลกาจารย์
อันเป็นที่นำสัตว์ซึ่งขัดสน
ให้ข้ามพ้นเวียนวงจากสงสาร
ขอพระคุณอดุลย์รัตน์ชัชวาล
เป็นเพดานกางกั้นภยันตราย
รัตนะทั้งสามอันงามแพร้ว
ด้วยดวงแก้วนึกได้สมใจหมาย
ทั้งสองพระลูกยาประชาชาย
ขอให้ผายผันมาสู่ธานี
ด้วยเดชะคุณพระประทีปแก้ว
สว่างแผ้วไตรภพจบราศี
จงไพโรจน์โชติช่วงดวงฤดี
ทั้งสองศรีสุริยพันธุ์จันทรพงศ์
ให้เห็นทางที่จะคืนสู่พื้นภพ
ความปรารภจงสำเร็จเสร็จประสงค์
กุศลผลบุญช่วยอำนวยวงศ์
พระโศกทรงจินตนาพุทธาการ
ถึงจอมธรรมพระสยมภูวนาถ
ถ้าพระบาทบพิตรประดิษฐาน
อยู่บนยอดบรรพตคัคนานต์
ในแดนด่านประเทศเขตนคร
ประชุมชนทั้งหลายมาไหว้นบ
ย่อมเคารพบูชาสโมสร
ขอให้สองโอรสบทจร
คืนบวรนิเวศน์สู่เขตคัน
จะออกไปบูชาศรัทธายิ่ง
จะจัดสิ่งสมโภชอุโฆษขัน
โดยนิยมชมชื่นสามคืนวัน
เป็นมหันต์โอฬาร์ประดามี
กษัตริย์ทั้งสององค์ผู้ทรงเดช
แสนเทวษตรมตรองให้หมองศรี
แต่สองโอรสพรากจากบุรี
มิได้มีวันวายคลายคะนึง
ชลเนตรโซมซาบอาบพระพักตร์
สุดจะหักห้ามปรามความคิดถึง
กำสรดเศร้าเช้าค่ำเฝ้ารำพึง
อุระรึงรุมร้อนถอนฤทัย
/*242*/โอ้อกเอ๋ยมีบุตรสุดสวาท
ก็มาปราศจากอุระกรรมไฉน
กรรมวิบัติพลัดพรากจากกันไป
กรรมสิ่งใดตามสนองจองเวรา
เป็นกรรมของชนนีแล้วมิหนำ
ประจวบกรรมทรงยศโอรสา
กำจัดจากมาตุระชนกา
เป็นกำพร้าพลัดพรากจากนคร
แม่หมายฝากทรากผีแลชีวาตม์
กับหน่อนาถพี่น้องสองสมร
ควรหรือไปไกลอุระพระมารดร
แม้นม้วยมรณ์มิได้เห็นใจกัน
แต่เดิมมาแม่หวังตั้งจิตไว้
อยากจะได้ปิยบุตรสุดกระสัน
แม่แต่งเครื่องบายศรีพลีกรรม์
ธูปเทียนธรรม์บูชา ณ อาราม
จำนงหวังตั้งใจใสสุทธิ
น้อมสติต่อตั้งแก้วทั้งสาม
เทวฤทธิ์สิทธิเดชทุกเขตคาม
แม่ประณามนึกในใจจำนง
ขอให้มีราชบุตรสุดสวาท
ก็สมมาดเหมือนแดแม่ประสงค์
จึงได้เจ้าพี่น้องทั้งสององค์
ดังใจจงเจตนาแม่ปรารมภ์
ตั้งแต่เคลื่อนจากครรภ์วันสมภพ
เป็นชายสบสมจิตที่คิดสม
แต่งพี่เลี้ยงเคียงข้างและนางนม
ประคองชมชูชนม์จนเจริญ
พระพี่เลี้ยงสององค์ดำรงรุ่น
งามละมุนเหมาะกันน่าสรรเสริญ
ผู้ใดเห็นมิได้เว้นไม่วายเมิล
ตะลึงเพลินเพ่งพิศปลื้มจิตใจ
ประจวบกรรมจำเพาะเคราะห์คราวเข็ญ
ไม่คิดเห็นเลยว่าจะเป็นไฉน
ช่างมืดมัวมิได้คิดติดพระทัย
จึงปล่อยให้สุริยพันธุ์จันทรพงศ์
ทั้งสองศรีพี่น้องไปท่องเที่ยว
ไม่เฉลียวใจห้ามความประสงค์
ไฉนเล่าสองเจ้าจะคืนคง
นางยิ่งทรงโศกศัลย์รำพันทวี
โอ้เมื่อไรแม่จะได้เห็นหน้าเจ้า
ยุพเยาว์พี่น้องทั้งสองศรี
ขอเดชะเทวราชในธาตรี
อันมีทิพย์โสตส่องจักษุญาณ
อีกเทวาที่รักษาเศวตฉัตร
มนเทียรรัตนเรือนมาศราชฐาน
สุรารักษ์พุทธศาสนาการ
ทุกพิมานเมืองแมนแดนพรหมินทร์
/*243*/พระเสื้อเมืองทรงเมืองอันเรืองเดช
ทั่วเกษตรสิงสถิตเป็นนิจสิน
อีกเทพาอารักษ์หลักบุรินทร์
เจ้านายสิ้นสรรพสถานย่อมญาณยง
เมขลาที่รักษาชเลหลวง
ทุกแห่งห้วงมหรรณพสบประสงค์
บันดาลให้สุริยพันธุ์จันทรพงศ์
กลับคืนคงกรุงสุทัศน์สวัสดี
จะแต่งเครื่องพลีกรรมทำบวงสรวง
โภชนาทั้งปวงแลบายศรี
สุกรไก่เป็ดปิ้งทุกสิ่งมี
น้ำส้มขีรธารตั้งแต่งสังเวย ฯ
๏ สงสารกรุงกษัตรานภากาศ
ภูวนาถโศกศัลย์รำพันเฉลย
แสนระกำค่ำคืนไม่ชื่นเชย
ยามเสวยยามสรงทรงคะนึง
สุดจะห้ามความวิตกที่หมกไหม้
พระยิ่งให้ยิ่งหวนรัญจวนถึง
สองพระโอรสาอุรารึง
สู้ข่มขึงแข็งขืนฝืนพระทัย
เสด็จยังข้างหน้าที่อ่าโถง
ออกพระโรงราชกิจวินิจฉัย
ดับคดีราษฎรที่ร้อนใจ
ทุกวันให้เงือดงดเป็นทศธรรม์
ทั้งไพร่ฟ้าข้าเมืองไม่เคืองเข็ญ
เป็นสุขเย็นทั่วเกษตรขอบเขตขัณฑ์
เผยพระยศลือเลื่องฟุ้งเฟื่องครัน
ดังฉัตรชั้นร่มหล้านภาดล ฯ
๏ จะกล่าวถึงกรมการชาญฉลาด
ถือบอกราชการร้อนฉบับต้น
ควบขับม้าคลาไคลใจร้อนรน
ไต่ตามหนทางป่าพนาลัย
ไม่พักผ่อนถอนถีบเร่งรีบรัด
ข้ามพนัสแนวป่าพนาไศล
ออกทุ่งกว้างทางลัดตัดตรงไป
ลงทางใหญ่รีบรัดตะพัดมา
บรรลุถึงนครวายุบถ
กำหนดในตำแหน่งที่แห่งหา
ไปสู่จวนเจ้าคุณวิชชุลดา
คอยรอท่าท่านเจ้าคุณออกขุนนาง
เจ้าพระยาวิชชุลดาเสนามาตย์
สำเร็จราชการบุรินทร์สิ้นทุกอย่าง
ได้บังคับดับเข็ญไม่เว้นวาง
ออกจวนกลางเกลื่อนกล่นคนมากมาย
บ้างกราบเรียนรายการงานต่างต่าง
ที่จะร่างสำเนาเข้าถวาย
ให้สอบทานอ่านเทียบเรียบเรียงราย
กำหนดหมายราชการลงบาญชี
/*244*/ขุนนิคมกรมการคลานเข้าใกล้
แล้วกราบไหว้ก้มกรานส่งสารศรี
กราบเรียนความตามเรื่องบ้านเมืองมี
พวกไพรีมาประชิดติดนคร
พระยาวิชชุลดาปรีชาหาญ
รับเรื่องสารทราบตระหนักซึ่งอักษร
บอกเข็ญเครื่องเรื่องรหัสดัสกร
เป็นการร้อนรุกรันคิดครั่นคร้าม
จะเป็นกองทัพใครที่ไหนหนอ
มากวนก่อเบียดเบียนเป็นเสี้ยนหนาม
กำเริบจิตคิดทะนงจะสงคราม
ไม่ครั่นคร้ามบาทบงสุ์พระทรงยศ
แล้วเรียกผู้ถือบอกมาฟอกซัก
ข้าศึกสักเท่าใดได้กำหนด
ประมาณหมู่ปัจจามิตรที่คิดคด
ประมวลหมดคาดเค้าสักเท่าใด
เป็นศึกโจรหรือกษัตริย์ขัตติเยศ
ต่างประเทศธานีบุรีไหน
กรมการน้อมนอบกล่าวตอบไป
เกล้าผมไม่รู้จักตระหนักนาม
ได้เห็นแต่กองทัพมายับยั้ง
พักกำลังผู้คนออกล้นหลาม
ท่านพระยาอนุราธอาจสงคราม
ไม่ครั่นคร้ามขามใจแก่ไพรี
เร่งให้นำบอกมากราบฝ่าเท้า
ตามเรื่องราวราชการในสารศรี
เจ้าพระยาวิชชุลดาเสนาบดี
ก็เร็วรี่ร้อนใจเข้าในวัง
ครั้นมาถึงทวารปราการกั้น
ประตูชั้นฉนวนในด้วยใจหวัง
จึงหยุดอยู่เพียงแต่ลับแลบัง
แล้วจึงสั่งนางในให้ไปทูล
ราชการร้อนนักจักขอเฝ้า
พระผ่านเผ้าปฐพินบดินทร์สูรย์
กำนัลในนำเอาซึ่งเค้ามูล
แล้วกราบทูลทรงเดชเกศประชา
ภูวนาถทราบราชการร้อน
นรินทรดำรัสตรัสให้หา
กำนัลกราบน้อมเกล้าเรียนเจ้าพระยา
วิชชุลดาเยื้องย่างเข้าข้างใน
ครั้นถึงอภิวาทบาทบงกช
พระทรงยศอยู่เกล้าคลานเข้าใกล้
ทูลถวายบอกพลันด้วยทันใด
พระจอมไอศวรรยานราบาล
พระทรงรับเรื่องราวเข็ญข่าวศึก
เผยผนึกทัศนาสาราสาร
สำเนาบอกทูลบาทราชการ
พระทรงอ่านเนื้อความไปตามมี
/*245*/ข้าพเจ้าพระยาอนุราธ
เป็นข้าบาทบงกชบทศรี
ดำรงเมืองพิมานแมนแดนบุรี
เพ่งภักดีต่อใต้พระบาทา
ปฏิบัติบอกกล่าวเรื่องราวนั้น
ถึงออกพันทนายเวรซ้ายขวา
ขอได้นำเรียน ฯ พณ ฯ อิสรา
ณ ศาลาลูกขุนทราบสุนทร
เมื่อเดือนมกราคมวันที่ห้า
นายด่านมาแจ้งการสารสุนทร
มีกองทัพสับสนพลนิกร
มาตั้งผ่อนพักกำลังออกพรั่งพรู
หนทางชั่วโมงหนึ่งจะถึงสถาน
แทบปราการพิมานแมนแดนผลู
กำลังคึกฮึกหาญประมาณดู
มิได้รู้สิ้นสรรพว่าทัพใคร
ครั้นจะสืบดูให้ชัดถนัดแน่
ก็เกรงแต่จะช้าวันไม่ทันสมัย
ต้องเร่งบอกเสียก่อนเพราะร้อนใจ
ถ้าสืบได้ความครั้งคราวหลังมี
จึงจะบอกมาบังคมบรมบาท
ธรรมิกราชจอมบดินทร์ปิ่นกรุงศรี
ทรงทราบความตามบอกออกคดี
พระภูมีนิ่งอึ้งตะลึงลาน
อันไพรีที่ไหนทำใจห้าว
มาเหยียบด้าวดินปิ่นสถาน
จะต้องตัดดัสกรคิดรอนราญ
พระภูบาลเอื้อนโอษฐ์โปรดภิปราย
ให้พระยาวิชชุลดาออกมาสั่ง
พนักงานกรมวังให้มีหมาย
บอกอำมาตย์ใหญ่ทั่วทุกตัวนาย
พรุ่งนี้เวลาบ่ายจงพร้อมกัน
เข้ามาเฝ้าประณตบงกชมาศ
ฟังกิจราชการทัพที่คับขัน
ชุมนุมศึกปรึกษาให้มาทัน
อย่าคลาดวันนัดชุมนุมประชุมฟัง
เจ้าพระยาวิชชุลดาเสนามาตย์
รับพระราชบรรหารคลานถอยหลัง
ให้นายเวรจตุสดมภ์กรมวัง
มีหมายทุกกระทรวงทบวงการ ฯ1
/*246*/๏ จะกล่าวถึงพระดนัยไทธิเบศ
จอมนิเวศน์เวียงรัตน์สุทัศน์สถาน
พระสุริยพันธุ์กลั่นกล้าปรีชาชาญ
แสนสำราญหฤทัยมาในเรือ
กัปตันต้นหนส่องกล่องเข็มทิศ
เพ่งพินิจทางน้ำแม่นยำเหลือ
บังคับใช้กะลาสีกุลีเจือ
ทหารเรือมีกำกับสำหรับรบ
นาเวศวิ่งแหวกชลาแล่นฝ่าฝืน
ไม่ต้องคลื่นลมร้ายหายสงบ
เป็นหลายวันคืนค้างกลางอรรณพ
แล่นตระหลบเลี้ยวลัดตัดตรงมา
ถึงบุรีศรีสมญาวายุบถ
ประจวบรถรำไพไกลเวหา
อากาศมืดมัวมนธ์สนธยา
ให้นาวาเทียบทอดจอดแพลอย
นายอัททาสามารถฉลาดล้น
เรียกผู้คนข้าไทที่ใช้สอย
ขึ้นจากเรือรีบไปไม่ตะบอย
ลีลาศคล้อยครรไลเข้าในวัง
ให้ผูกรถเทียมม้าวราราช
งามสะอาดเอี่ยมดีดังสีสังข์
ขุนรถาสารถีมีกำลัง
กุมแส้รั้งสายถือมือชำนาญ
โคชแมนสองนายอยู่ท้ายรถ
ครั้นพร้อมหมดรีบมายังท่าสนาน
เชิญพระราชโอรสบทมาลย์
พวกทหารเรือเรียงเคียงพระองค์
เสด็จจากนาวางามปรากฏ
ขึ้นทรงรถพระที่นั่งบัลลังก์หงส์
สารถีขี่ขยับขับดุรงค์
ชักรถทรงมากระทั่งแทบวังใน
ถึงประตูนักษัตรหยุดรัถา
นายอัททาจึงแจ้งแถลงไข
แก่นางนายพนักงานทวารชัย
กราบทูลไทธิเบศธเรศตรี
ว่าองค์พระปิโยวโรรส
อันทรงยศเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
เสด็จกลับคืนมายังธานี
เฝ้าธุลีบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
อนงค์ในได้สดับคำรับสั่ง
ไม่รอรั้งเร็วรี่ขมีขมัน
ถึงไพชยนต์มนทิราไม่ช้าพลัน
อภิวันท์คอยพิดทูลกิจจา ฯ
๏ ปางพระจอมนคราวายุบถ
ทุกข์รันทดโทมนัสสหัสสา
แต่เอื้อนโอษฐ์โปรดเกล้าให้เจ้าพระยา
วิชชุลดาไปประกาศข้าบาทมูล
/*247*/พระดำริตริตรองด้วยกองทัพ
คิดจะดับอรินราชให้ขาดสูญ
ยิ่งร้อนร้ายหฤทัยดังไฟพูน
ให้อาดูรแดดาลรำคาญคิด
ตั้งแต่ได้ปกป้องครองนิเวศน์
ทั่วเกษตรสุขเกษมปรีดิ์เปรมจิต
โอ้คราวนี้กลับมีประจามิตร
มาประชิดเขตแดนน่าแค้นเคือง
หรือจะมีสายในเป็นไส้ศึก
ก็เหลือลึกมิได้รู้สักหูเหือง
หรือพระราชบุตรพลัดพรากไปจากเมือง
มันรู้เรื่องจึงได้จู่มาดูมาแคลน
แม้นสองพระลูกอยู่เป็นคู่คิด
ประจามิตรถึงจะมามากกว่าแสน
จะต้านตีมิให้เข้าในแดน
พิมานแมนเมืองสุทัศน์สะกัดทาง
โอ้คราวนี้ไพรินหมิ่นประมาท
ทำอุกอาจมาประชิดไม่คิดขนาง
จะกำจัดตัดเข็ญให้เว้นวาง
พอเห็นนางพนักงานคลานเข้ามา
พระแย้มเยื้อนเอื้อนอรรถดำรัสถาม
มีข้อความอะไรเจ้าเข้ามาหา
นางกำนัลทูลถวายนายอัททา
จะเข้ามาอภิวาทบาทบงสุ์
ทรงสดับวับวาบทราบรหัส
จึงดำรัสไต่ถามตามประสงค์
พระลูกกูสุริยพันธุ์จันทรพงศ์
ทั้งสององค์คืนมาหรือว่าไร
นางกำนัลทูลว่ามาแต่พระ
สุริยพันธุ์พงศ์พระองค์ใหญ่
เดี๋ยวนี้อยู่นอกบานทวารชัย
พระหน่อไทจะขอเฝ้าฝ่าละออง
ได้ทรงทราบปลาบปลื้มลืมสติ
ลืมดำริลืมดำรัสตรัสทั้งผอง
ลืมพระองค์หลงตะลึงคะนึงตรอง
พระเนตรมองดูหน้านางมาทูล
เผลอพระทัยนิ่งประทับอยู่กับที่
ความยินดียินร้ายนั้นหายศูนย์
เห็นสุดสิ่งที่จะเทียบจะเปรียบปูน
ความอาดูรยินดีไม่มีปาน
แต่นิ่งอึ้งตะลึงอยู่เป็นครู่ใหญ่
จึงคืนได้พระสติบริหาร
ไปรับราชบุตรามาอย่านาน
พนักงานรับสั่งแล้วบังคม
จอมนรินทร์ปิ่นนเรศเกศกษัตริย์
จึงดำรัสสั่งเหล่าสาวสนม
ไปทูลนางทิพาไลยฤทัยกรม
ว่าบรมโอรสาคืนธานี
/*248*/นางชาววังรับสั่งบดินทร์สูรย์
รีบไปทูลพระมิ่งมเหสี
นางกษัตริย์ทราบระบิลให้ยินดี
จึงจรลีด่วนย่างโดยทางใน
ฝ่ายฝูงนางบริจาที่มาเฝ้า
พระลูกเจ้าทูลแจ้งแถลงไข
สมเด็จพระชนกนราธิราชไท
รับสั่งให้เชิญเสด็จไปบังคัล
พระสุริยพันธุ์พงศ์พงศ์สวัสดิ์
หน่อกษัตริย์ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จึงชวนนายอัทธาลีลาพลัน
ไปเฝ้าธรรมิกราชนาถนรา
เห็นสมเด็จปิตุรงค์นั้นทรงซูบ
ผิดพระรูปโฉมฉวีศรีมังสา
ถวายบังคมก้มกอดพระบาทา
ชลนัยน์ไหลถั่งดั่งท่อธาร
อุระขัดอัดอั้นตันพระศอ
ปิ่มจักมรณาน่าสงสาร
กรรแสงสบเกลือกกลิ้งแน่นิ่งนาน
ฤดีดาลแดยันตื้นตันทรวง
พอพระอัครเทพีศรีสวัสดิ์
นางกษัตริย์คลาเคลื่อนถึงเรือนหลวง
เห็นพระโอรสากานดาดวง
เสน่ห์หน่วงแน่นในพระทัยนาง
ผวากอดลูกน้อยกลอยเทวษ
อัครเรศรันทรวงเข้าผางผาง
โอ้แก้วตาแม่คิดว่าเจ้าวายวาง
อยู่ในกลางมหาสาคริน
พระบิดาว่าเจ้าพรากไปจากอก
พ่อวิตกถึงเจ้าเฝ้าถวิล
แสนละห้อยคอยหาเป็นอาจิณ
ไม่ยลยินข่าวสารประการใด
พระมารดาว่าแม่ตั้งแต่เศร้า
คิดถึงเจ้าเช้าเย็นจะเป็นไฉน
จะมีความผาสุกหรือทุกข์ภัย
ก็มิได้แจ้งจิตคิดคะเน
พระชนกตรัสว่าพ่อปรารภ
หรือไปพบไต้ฝุ่นเกิดวุ่นเหว
ถูกเรือล่มจมไปในชเล
สองเสน่ห์ของพ่อมรณา
พระชนนีว่าแม่นี้นึกอนาถ
พยุฟาดเรือจมคลื่นลมหนา
แม่คิดว่าเจ้าตายวายชีวา
เป็นเหยื่อปลาในชเลคะเนความ
พระบิดรว่าพ่อใจคอหาย
ด้วยปลาร้ายหลายหลากมีมากหลาม
มันมุ่งมาดฆาตชีวันน่าครั่นคร้าม
ถวิลหวามหวั่นไหวฤทัยครอง
/*249*/พระมารดาว่าแม่วอนเคารพไหว้
ขอดลใจเมขลาพาผยอง
ให้พ้นจากปากปลาคงคาคะนอง
ช่วยส่งสองโอรสาจากวารี
พระบิดาว่าจิตของพ่อหวัง
แม้นถึงฝั่งจังหวัดปฐพี
ขอจงพ้นพาลภัยไม่ราคี
ให้จรลีดลเมืองไม่เยื้องทาง
พระมารดาว่าแม่ตั้งแต่เฝ้า
บวงบนเจ้าเถื่อนที่แลผีสาง
ทุกสิ่งซึ่งไภยันต์ช่วยกันทาง
ทั้งเสือช้างแรดหมีอย่าบีฑา
พระบิดาว่าพ่อขอเดชะ
รัตนะทั้งสามตามรักษา
เป็นกุศลดลใจให้อัทธา
เอานาวาไปตามพบทรามชม
พระมารดาว่าแม่บนทำวนไหว้
ขอจงให้พานพบประสบสม
แล้วพาเจ้าคืนเข้าบุรีรมย์
โดยนิยมสมดังแม่หวังใจ
สามกษัตริย์โศกศัลย์รำพันพร้อง
พระเนตรนองพระสุชลที่ท้นไหล
ครั้งเสื่อมเศร้าสร่างซาโศกาลัย
ค่อยคืนได้อารมณ์รู้สมประดี
ธิบดินทร์ปิ่นจังหวัดดำรัสเล่า
ตั้งแต่เจ้าพี่น้องทั้งสองศรี
ไปจากอกพระชนกชนนี
บิดานี้โหยไห้ตั้งใจคอย
แต่นานนับที่เจ้าพรากไปจากถิ่น
ไม่เสื่อมสิ้นโศกเศร้าให้เหงาหงอย
ฟังข่าวลูกทั้งสองเที่ยวล่องลอย
ไม่แจ้งถ้อยความไฉนด้วยไกลตา
แต่ทำวนกลกินชลเนตร
อิ่มเทวษทุกข์ทุกวันกระสันหา
ได้เห็นพักตร์ลูกรักเจ้ากลับมา
เหมือนมรณาแล้วฟื้นกลับคืนเป็น
จันทรพงศ์องค์อนุชสุดกระสัน
พระน้องนั้นไปไหนจึงไม่เห็น
เห็นแต่เจ้าผู้เดียวเปลี่ยวอกเย็น
หรือเกิดเข็ญความวิบัติพลัดกันไป
สุริยพันธุ์อภิวันท์ปิตุเรศ
จึงทูลเหตุให้แจ้งแถลงไข
ตั้งแต่ออกนาวาลาครรไล
แล่นไปในท้องถิ่นสายสินธุ
เห็นลมร้ายหมายอ่าวแล่นก้าวกลับ
พายุพยับมืดมัวมาชั่วครู่
เรือกระทบกระแทกผาพื้นสานู
ทะลุรูร้าวแยกแตกจากกัน
/*250*/เสียงโครมคลื่นกลืนนาวาพากันพรั่น
ทั้งกัปตันต้นหนคนทั้งหลาย
ต่างคนต่างกลัวตัวจะตาย
ตะเกียกตะกายว่ายวนชลธาร
ลูกลงในเรือโบตสันโดษเดี่ยว
ไม่แลเหลียวเห็นใครในสนาน
เห็นแต่คลื่นครืนโครมโถมทะยาน
พาเรือผ่านมหาสมุทรสุดคะเน
ไปตามลมตามน้ำลอยตามคลื่น
เป็นสองคืนสองวันเที่ยวหันเห
เดชะบุญจุนเจือพบเรือเมล์
สมคะเนนึกรอดไม่วอดวาย
สรั่งเอาเรือน้อยมาลอยรับ
แล้วเทียบกับเรือใหญ่ดังใจหมาย
ขึ้นสู่กำปั่นใหญ่ใจสบาย
อยู่กับนายกัปตันเมล์สัญจร
ตัวคนเดียวเปลี่ยวใจอาศัยเขา
ทุกค่ำเช้ากำสรดระทดถอน
รำลึกถึงอนุชาทั้งอาวรณ์
พระมารดรพระบิดามาในเรือ
แต่กุศลผลบุญอุดหนุนน้าว
ให้ลูกสาวกัปตันใจฟั่นเฝือ
ได้ลอบรักสมัครสมานช่วยจานเจือ
ประกอบเกื้อกรุณาเวลาจน
นายกัปตันเรือเมล์รู้เล่ห์เหลี่ยม
คอยและเลียมสังเกตจับเหตุผล
แล้วพาลูกมาปล่อยด้วยแยบยล
ที่ตำบลพาลุกานามธานี
นางแขกดำนำลูกไปร่วมรัก
อยู่สำนักนึกปองตรองจะหนี
ทุกเช้าค่ำรำพึงกว่ากึ่งปี
เผอิญมีเรือราชทูตมา
เป็นโอกาสยิ่งใหญ่ด้วยได้ช่อง
สมเหมือนปองจิตมาดปรารถนา
โดยสารส่งบุรินทร์เมืองจินดา
สำเร็จปรารภได้ดังใจปอง
ไปสู่เมืองรัตนาพาราใหญ่
เปล่าเปลี่ยวใจไร้ญาติมิตรทั้งผอง
ไม่มีที่พึ่งพาน้ำตานอง
ถึงขัดข้องสุดร่ำเพราะจำเป็น
แต่ผู้เดียวเที่ยวไปอาศัยพัก
อยู่สำนักสมณามหาเถร
ทรงผนวชเลยบวชเป็นสามเณร
ทุกเช้าเพลพอได้อาศัยกิน
แสนลำบากยากล้นพ้นจะนับ
ให้คั่งคับขุ่นจิตคิดถวิล
คิดจะกลับคืนมายังธานินทร์
ก็สุดสิ้นปัญญาจะคลาไคล
/*251*/เหมือนวิฬาร์พึ่งพระโอ้อนาถ
เที่ยวบิณฑบาตเขากินสิ้นนิสัย
อยู่วัดวาช้านานรำคาญใจ
อาศัยไปตามการเนิ่นนานครัน
วันเมื่อนายอัททาตามมาปะ
ในอุระปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ไปลาพระเถราแล้วพากัน
ลงเรือผันผายเต้าเข้านคร
ทูลพลางทางทรงกรรแสงซ้ำ
พิไรร่ำรันทดสลดถอน
กอดพระบาทบิดาพระมารดร
สะอื้นอ้อนโศกีฤดีดาล
สองกษัตริย์ทรงฟังให้คลั่งคลุ้ม
พระทรวงรุ่มร้อนเถกิงดังเพลิงผลาญ
สองพระกรข้อนอุระเข้าประปราน
ตะลึงลานทรวงให้พิไรครวญ
โอ้ดวงใจเจ้าไปทนเทวศ
ปิตุเรศมารดาอุตส่าห์สงวน
สู้ถนอมกล่อมขวัญไม่รัญจวน
โอ้ไม่ควรที่จะพรากไปจากเลย
ปิตุราชมาตุรงค์จำนงหวัง
คิดจะฝังจะปลูกพระลูกเอ๋ย
ให้ปรากฏยศถาสง่าเงย
หวังเสวยไอศวรรย์สืบสันตติวงศ์
ชะรอยเบื้องบูรพกรรมนำวิบัติ
ให้จากฉัตรชัยชั้นอันระหง
ไม่อาลัยไอศูรย์ประยูรพงศ์
ไปแต่องค์เอกาอนาทร
จะยากเข็ญเป็นไฉนไม่แจ้งจิต
เห็นสุดคิดที่จะอนุสรณ์
พระยิ่งทรงโศกาให้อาวรณ์
สะท้อนถอนเทวศไห้อยู่ไปมา
ครั้นสว่างสร่างสมประดีได้
ขืนพระทัยข่มแค้นแน่นนาสา
จึงโปรดให้สุริยพันธุ์กุมารา
ขึ้นสู่มหามณเทียรวิเชียรรัตน์
เสด็จเข้าเนาในที่ไสยาสน์
ให้ร้อนราชหฤทัยใจประหวัด
ทั้งสามองค์ทรงพระโทมนัส
ปฏิพัทธ์ผูกพันถึงจันทรพงศ์
ทุกระบายวาตาอัสสาประสาท
มิได้ขาดครุ่นคิดพิศวง
ตลอดคืนตื่นหลับคับทรวงทรง
ต่างพระองค์ต่างให้อาลัยลาญ ฯ
๏ จะกล่าวถึงผู้ถือหนังสือลับ
บอกฉบับที่สองว่องโวหาร
ตัวขุนแพ่งรองพรหมกรมการ
กับลูกบ้านติดตามสองสามคน
/*252*/ขึ้นขี่ม้าพากันรีบผันผาย
เขม้นหมายมุ่งทิศไม่คิดฉงน
ออกจากเมืองพิมานแมนแดนตำบล
พากันด้นดงรามไปตามควร
เข้าทางลัดตัดลงทางตรงลิ่ว
ออกทุ่งทิวไม้เมิลทางเดินด่วน
ถึงพาราวายุบถหมดทั้งมวล
ไปสู่จวนเจ้าคุณวิชชุลดา
หยุดสำนักพักผ่อนนอนหลับใหล
ครั้นสมัยรุ่งเช้าจึงเข้าหา
นำบอกน้อมศิรเกล้าให้เจ้าพระยา
รับสาราเร็วไวเข้าในวัง
พร้อมด้วยหมู่มาตยาเข้ามาเฝ้า
ถ้วนทุกเหล่าทุกกระทรวงคอยสะพรั่ง
พอเสด็จออกอาสน์ราชบัลลังก์
ถวายบังคมคัลอัญชุลี
เจ้าพระยาวิชชุลดาปรีชาหลาย
ทูลถวายราชการกับสารศรี
พระทรงรับเรื่องราวข่าวคดี
จึงคลายคลี่ใบบอกนั้นออกทรง
ใจความว่าบอกมาฉบับก่อน
เป็นการร้อนราชกิจด้วยพิศวง
ไม่แจ้งทัพว่าใครใจทะนง
มิได้ลงชื่อเสียงสำเนียงนาม
เมื่อส่งผู้ถือบอกออกจากแขวง
แล้วจึงแต่งกรมการชาญสนาม
ออกไปสอบสวนดูให้รู้ความ
ฟอกซักถามนามบุรีนครา
กรมการที่ให้ออกไปนั้น
พอตะวันบ่ายคล้อยลอยเวหา
จึงนำนายโรหิณีกติกา
อันปรีชาเลิศล้นพ้นประมาณ
มาสู่จวนบุรีที่สถิต
ต่างมีจิตปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ข้าพเจ้าเกล้ากระผมกรมการ
ฤดีดาลปรีดาทั่วหน้ากัน
โดยลำดับรับรองทำนองแขก
ในคราวแรกพบปะหฤหรรษ์
สองพี่เลี้ยงเล่าแถลงแจ้งความพลัน
ว่าพระจันทรพงศ์อันทรงนาม
ออกจากเมืองบ่อคำนำพหล
ทั้งรี้พลมากมายออกหลายหลาม
เสด็จกลับมาประทับนิคมคาม
พักผ่อนความเมื่อยล้าอยู่หน้าเมือง
ข้าพระพุทธเจ้าได้ออกไปเฝ้า
รับสั่งเล่าเนื้อความไปตามเรื่อง
ว่าเรือแตกแยกย้ายคนตายเปลือง
ความเข็ญเคืองยากแค้นแสนทวี
/*253*/พระลงสู่สัดจองสองพี่เลี้ยง
เอากรรเชียงพุ้ยพายตะกายหนี
ด้วยเดชะแห่งพระบารมี
รอดชีวีขึ้นฝั่งได้ดังใจ
ไปพบบ้านชาวประมงตรงเข้าพัก
อยู่สำนักพรานปลาขออาศัย
แล้วมาเมืองบ่อคำบุญนำไป
เผอิญได้พระธิดาเจ้าธานี
เธอพาแก้วกัลยานั้นมาเฝ้า
พระนั่งเผ้าปฐพินปิ่นกรุงศรี
แต่จะพักอยู่สักสามราตรี
จึงจะลีลาศมาเฝ้าฝ่าละออง
พระทรงทราบนระบิลสิ้นทุกสิ่ง
เป็นอย่างยิ่งยินดีไม่มีสอง
ถึงโดยได้ทิพยสถานพิมานทอง
ทั้งหกห้องสวรรค์เปรียบไม่เทียบทวี
เสด็จขึ้นเข้าในไพชยนต์รัตน์
จึงดำรัสแก่พระมเหสี
จันทรพงศ์ได้องค์พระบุตรี
เจ้าบุรีบ่อคำแล้วนำมา
บรรลุถึงรถเยศอยู่เขตแคว้น
พิมานแมนเมืองบอกออกเลขา
อีกสามวันก็จะพลันถึงพารา
โฉมทิพาไลยทราบปลื้มปลาบทรวง
เหมือนบรรลัยไปแล้วกลับอุบัติ
นางกษัตรีย์ดีใจเป็นใหญ่หลวง
ยิ่งกว่าได้แดนดินสิ้นทั้งปวง
ตลอดสรวงโสฬสไม่ชดเชย
จึงพระเสาวนีย์นาฏประภาษสั่ง
นางชาววังเถ้าแก่ชาวแม่เอ๋ย
เจ้าจงเร่งน้อมนำคำภิเปรย
เร็วเร็วเหวยไวไวรีบไปทูล
สุริยพันธุ์ว่าพระจันทรพงศา
จะกลับมากรุงไกรมไหศูริย์
กำนัลรับอภิวาทบาทมูล
แล้วรีบยุรยาตรยังปรางรัตน์
ทูลแถลงแจ้งตามเนื้อความนั้น
พระสุริยพันธุ์ทราบสารดาลประหวัด
เหมือนได้ดวงวิเชียรจักรพรรดิ์
โสมนัสด้วยพระน้องยังครองชนม์
สามกษัตริย์ยินดีจะมีไหน
ตั้งพระทัยคอยหาโกลาหล
ให้ตกแต่งพระตำหนักที่พักพล
อลหม่านกันนับวันวาร ฯ
๏ จะกล่าวพระจันทรพงศ์อันทรงศักดิ์
เมื่อหยุดพักพหลพลทหาร
อยู่พลับพลาปลายแดนแสนสำราญ
พระสุริยฉานรุ่งสางสว่างวัน
/*254*/ฟื้นพระองค์สรงเสวยแล้วทรงเครื่อง
อร่ามเรืองพักตร์ผ่องเพียงบุหลัน
ทรงคเชนทร์ตัวกล้าสง่าครัน
ให้ยกเลิกพลขันธ์นั้นรีบจร
เสียงฆ้องหึ่งขานโห่โกลาหล
ดำเนินพลคั่งคับสลับสลอน
มีธงโบกธงชัยครรไลจร
พ้นป่าดอนทุ่งนาถึงอาราม
บริเวณอาวาสสะอาดรื่น
ในภูมิพื้นแผ้วถางอย่างสนาม
อยู่หน้าเมืองวายุบถดูงดงาม
วิสุงคามร่มรุกข์สุขสำราญ
พระตรัสให้ปลงทัพเข้ายับยั้ง
ในเขื่อนขังบริวาสเสนาสน์สถาน
เป็นหมวดหมู่ผู้คนอลมาน
อยู่ตามลานร่มไม้ในศาลา
โฉมพระจันทรพงศ์ทรงสวัสดิ์
จึงเอื้อนอรรถตรัสแก่ขนิษฐา
พี่จะล่วงเข้าไปในพารา
แล้วพงางอนงามจึงตามไป
พระตรัสให้จัดวอลออมาศ
งามโอภาสผูกรูดวิสูตรไข
โฉมอนงค์นพคุณละมุนละไม
สถิตในวอทองผ่องโสภี
จันทรพงศ์ทรงม้าพระที่นั่ง
เศวตสังข์เทียมทัดรัศมี
นายกติกาขี่ม้าเขียวขจี
โรหินีขี่ดุรงค์ผ่านมงคล
ลำพองเผ่นเต้นหรับขยับย่าง
หกให้ข้างหันตะแคงแซงถนน
พวกนายม้าจูงตามสองสองสามคน
จรดลสู่เขตนิเวศน์วัง
นพคุณสุนทรายุพาพักตร์
เยาวลักษณ์ผันผายมาภายหลัง
จันทรพงศ์ทรงม้าตรงมายัง
ถึงกระทั่งแทบทวารปราการใน
เสด็จลงจากม้าอาชาชาติ
จึงประภาษพจนาตรัสปราศรัย
ให้นางนายทวาเรศนำเหตุไป
กราบทูลไทบิตุราชมาตุรงค์
นายประตูได้ฟังรับสั่งใช้
พระดนัยหน่อนามงามระหง
จึงเข้าไปอภิวาทบาทบงสุ์
กราบทูลองค์ธิบดินทร์ปิ่นประชา
พร้อมทั้งโฉมทิพาไลยประไพพักตร์
เป็นปิ่นปักสนมในทั้งซ้ายขวา
ทั้งองค์พระสุริยพันธุ์กุมารา
ทรงทราบว่าจันทรพงศ์องค์กุมาร
/*255*/กลับคืนมาธานีบุรีรัตน์
สามกษัตริย์ปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
จึงสั่งนางบริรักษ์พนักงาน
เร็วอย่านานไปรับมาฉับพลัน
สาวสนมบังคมลาแล้วคลาคลาด
ยุรยาตรเยื้องกรายรีบผายผัน
ออกมาถึงซึ่งทวารปราการกัน
อภิวันท์ทูลเชิญพระหน่อไท
โฉมพระจันทพงศ์ทรงสวัสดิ์
หน่อกษัตริย์ปรีดาแล้วปราศรัย
จึงชวนสองพี่เลี้ยงเพียงพระทัย
เสด็จไปเฝ้าพระชนกา
ยอพระกรบังคมแล้วก้มเกศ
ชลเนตรพร่างพรายทั้งซ้ายขวา
ทอดพระองค์ลงแทบพระบาทา
อัดอุราอารมณ์สิ้นสมประดี
สองกษัตริย์โศกาผวากอด
โอ้พระยอดนัยน์เนตรเกศกรุงศรี
เจ้าจากอกพระชนกชนนี
แสนทวีเทวษหาให้อาดูร
ตั้งพระทัยฟังข่าวทุกเช้าค่ำ
ก็เงียบงำมิได้ยินระบิลสูญ
ปิตุราชมาตุระและประยูร
ตั้งแต่พูนเทวษถวิลสิ้นทุกคน
เจ้าทั้งคู่อยู่ในมไหศวรรย์
ดังฉัตรกั้นสุธาร่มฟ้าฝน
แต่เจ้าพรากจากนครพ่อร้อนรน
ระทมทนโศกศัลย์ไม่บรรเทา
ในทรวงแม่เหมือนไฟเผาในอก
พระชนกร้อนใจเหมือนไฟเผา
ประยูรพงศ์วงศ์วานดาลกำเดา
อุระเร่าร้อนอุราประชาชี
เจ้าเหมือนสุริยันจันทร์กระจ่าง
ส่องสว่างวายุบถบุรีศรี
อาทิตย์ลับดับดวงพระจันทรี
ชาวบุรีมืดมัวทั่วทั้งเมือง
ครั้นเห็นเจ้าพี่น้องทั้งสองนั้น
เหมือนสุริย์จันทร์ส่องงามอร่ามเหลือง
แต่นี้จักวายเว้นสิ้นเข็ญเคือง
จะปลดเปลื้องทุกข์ทั่วทั้งกรุงไกร
แล้วตรัสถามความเห็นซึ่งเป็นเหตุ
เมื่อนาเวศแตกล่มจมไฉน
เจ้าจึงได้รอดพ้นจากชลภัย
จงเล่าให้พ่อฟังตั้งแต่เดิม
จันทรพงศ์ทรงโศกกระสันเสียว
พระทรวงเหี่ยวพระศอแห้งกรรแสงเสริม
สู้ข่มขืนสะอื้นอั้นอกตันเติม
พิไรเริ่มเรื่องราวกล่าวกราบทูล
/*256*/แต่เรือล่มจมแหลกแตกฉลาย
ปิ้มจะวายชีวาตม์นั้นขาดสูญ
สนั่นครื้นคลื่นฟองคะนองนูน
น้ำพุพูนพล่านพลุ่งเฟื่องฟุ้งฟอง
ทั้งองค์พระเชษฐาแลหาหาย
เห็นแต่สายสมุทรไทใจสยอง
สองพี่เลี้ยงเคียงข้างพลางประคอง
ลงสัดจองลำน้อยลอยทะเล
กติกาโรหิณีสองพี่เลี้ยง
ตีกรรเชียงไม่สันทัดตะปัดตะเป๋
พายุพัดเรือแพลงตะแคงเซ
ข้างหัวเหท้ายหันปั่นตามลม
ข้าพระบาทหวาดหวั่นใจสั่นรัว
เพราะความกลัวอกไหม้จนไส้ขม
เสียงสนั่นครั่นครืนคลื่นระดม
เรือจักจมจวนเจียนลอยเวียนวน
ลูกหน่วงจิตคิดในพระไตรรัตน์
ทั้งศีลศรัทธาทานการกุศล
ประถมวงศ์ทรงฟ้าสุธาดล
ชนกชนนีคุณอดุลย์ดวง
จงชูช่วยบำบัดอุบัติเหตุ
อุทกเภทพายุภัยอันใหญ่หลวง
บันดาลดับช่วยระงับทุกข์ทั้งปวง
ให้พ้นห้วงมหรรณพสบสมปอง
ด้วยเดชะกตัญญูบุญชูช่วย
ก็สมด้วยดวงจิตคิดสนอง
บันดาลให้คลื่นชัดเรือสัดจอง
กลับฟูฟองลอยลำไม่คว่ำลง
พอรุ่งแสงสุริยนไม่ดลฝั่ง
ได้สมหวังดวงจิตคิดประสงค์
จึงรอดพ้นชลภัยด้วยใจจง
ความจำนงนึกมั่นกตัญญู
ครั้นขึ้นได้ถึงฝั่งตั้งกรรแสง
เสาะแสวงหาค้นหนผลู
ลีลาศเลียบหาดเผินเนินสานู
ชะแง้ดูเชษฐาในวารี
จะรอดพ้นชลภัยหรือไม่พ้น
หรืออับจนเสียในแควกระแสศรี
เห็นแต่คลื่นครื้นฟองนองนที
พระเจ้าพี่มิได้เห็นว่าเป็นตาย
กติกาโรหิณีสองพี่เลี้ยง
ประคองเคียงลูกยาพาผันผาย
ค่อยลัดเลาะลีลาศตามหาดทราย
ถึงบ้านนายชาวประมงตรงเข้าไป
อยู่สำนักพักนานในบ้านนั้น
แสนกระสันเศร้าหมองไม่ผ่องใส
ออกจากบ้านพรานปลาเข้าป่าไพร
แล้วดลใจจงเจาะจำเพาะตรง
/*257*/ไปสู่เมืองบ่อคำระกำจิต
อาศัยสถิตอยู่คณะแห่งพระสงฆ์
จนได้โฉมนพคุณดรุณพงศ์
เป็นเอกองค์พระธิดาเจ้าธานี
ขัตติยวงศ์ทรงนามธรรมชาติ
เป็นพระราชบิดามารศรี
ดำรงเมืองบ่อคำล้ำบุรี
พระปรานีโปรดประทานการวิวาห์
อันโฉมนางนพคุณดรุณลักษณ์
อรอัครเทพีสุนิสา
บัดนี้นางโฉมงามนั้นตามมา
ขอเฝ้าฝ่าบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
แล้วจึงทูลถามเหตุพระเชษฐา
เมื่อนาวาแตกแยะแบะสะบั้น
วายุพัดกลัดกลุ้มคลุ้มเป็นควัน
พระพี่นั้นรอดพ้นด้วยกลใด ฯ
๏ สุริยพันธุ์รันทดกำสรดเศร้า
พิไรเล่าความแจ้งแถลงไข
เมื่อเรือแตกแยกมุดสมุทรไท
พี่หวังใจแน่แน่วไม่แคล้วตาย
เดชะบุญยังไม่จนกุศลโปรด
ลงเรือโบตน้อยได้ดังใจหมาย
ให้หวาดหวั่นพรั่นเสียวผู้เดียวดาย
เฝ้าเหลียวซ้ายแลขวาตามวารี
ไม่เห็นเจ้าเศร้าจิตคิดระย่อ
ทั้งทรวงศอเหี่ยวแห้งกันแสงศรี
พี่นึกว่าเจ้าตายวายชีวี
เพราะคลื่นที่ลมโต้ชโลทร
เรือโบตนั้นลอยซัดตะปัดตะเป๋
ลอยชะเลสองทิวาระอาอ่อน
ปะเรือเมล์มาช่วยไม่ม้วยมรณ์
แล้วสัญจรแล่นไปในชเล
ลูกสาวของกัปตันผูกพันสนิท
ได้ชอบชิดชมโฉมประโลมเสน่ห์
บิดารู้ทำอุบายคิดถ่ายเท
พอเรือเมล์ถึงเมืองพาลุกา
เขาปล่อยพี่เสียที่ริมท่าน้ำ
นางแขกดำพาไปไว้เสน่หา
อยู่ด้วยนางแขกดำช้ำอุรา
หลายเดือนตราตรอมใจใครจะปาน
ราชทูตแอนิมัลอันไกลแสน
มาสู่แดนพาลุกาท่าสถาน
พี่หนีอีแขกดำกะลำพาล
ขอโดยสารราชทูตมาสู่เมือง
นครินจินดาไม่ผาสุก
ตั้งแต่ทุกข์แต่ตรอมจนผอมเหลือง
ความลำบากยากเย็นจนเข็ญเคือง
เงินสักเฟื้องเบี้ยสักไพก็ไม่มี
/*258*/ต้องอาศัยในสำนักมหาเถร
บวชเป็นเณรนอนวัดน่าบัดสี
วันเมื่อเห็นนายอัททามากุฏี
ให้เปรมปรีดิ์ปราโมทย์ลิงโลดครัน
ไปสู่พระสมณาลาผนวช
โดยเร็วรวดสำเร็จระเห็จหัน
ลาพระสงฆ์ลงมานาวาพลัน
แล้วพากันกลับมุ่งมากรุงไกร ฯ
๏ จันทรพงศ์ทรงฟังรับสั่งเล่า
พระพี่เจ้าตรัสแจ้งแถลงไข
แสนสมเพทเชษฐานิราไป
ต้องตกไร้ได้ยากลำบากลำบน
ช่างว้าเหว่เอกาอนาโถ
เที่ยวเอ้โอแอบแฝงทุกแห่งหน
ถึงโกนเกล้าเข้าบวชผนวชตน
ก็เพราะผลบูรพกรรมได้ทำมา
รำพันพลางทอดองค์ลงกับพื้น
โศกสะอื้นอัดอั้นตันนาสา
พระพักตรวาบอาบพระชลนา
ยิ่งโศกาอาดูรพูนทวี
ต่างพระองค์ทรงไห้พิไรร่ำ
ทั้งต่างคร่ำต่างครวญกำสรวลศรี
ล้วนความทุกข์ความยากนั้นมากมี
ต่างพิรี้พิไรร่ำต่างรำพัน
สองกษัตริย์ทรงฟังหลั่งน้ำเนตร
แสนสมเพทลูกน้อยกลอยกระสัน
ดีพระทัยด้วยว่าไม่สูญชีวัน
กลับได้ขวัญเมืองมาสง่างาม
ปลื้มพระทัยด้วยว่าได้สุนิสา
พระบิดามารดาสุนทรถาม
ไหนอยู่ไหนนพคุณรุ่นหรือทราม
จงไปตามพระธิดามาไวไว
พอโฉมพระบุตรีสุนิสา
กัลยาเยาวยอดพิสมัย
ถึงสิงหาสน์ยังพระราชวังใน
อรทัยน้อมประณตบทมาลย์
งามเสงี่ยมเฟี้ยมเฝ้าด้วยเคารพ
พระจอมภพแผ่นหล้าสุธาสถาน
สองกษัตริย์ทอดทัศนาการ
โฉมนงพาลพิศเพี้ยงอัปสรทรง
อ่อนลออนรลักษณ์พระพักตร์ผ่อง
นวลละอองเอี่ยมสะอาดดังราชหงส์
ดังนางในไกรลาสนาฏอนงค์
ลีลาลงมาอุบัติในปฐพี
ไม่มีทรามงามดรุณสุนทเรศ
เส้นพระเกศดำขลับระยับศรี
ม้วนกระหมวดมุ่นเกล้าดูเข้าที่
แซมมาลีผูกพันหมากยันต์ทอง
/*259*/ประเสริฐสุดผุดผาดนลาฏกว้าง
ทั้งสองปรางเปล่งเปรียบเทียบสนอง
เหมือนปรางสุกเหลืองดูเรืองรอง
งามทำนองนาสายุพาพิน
ดังอังกุศแก้วคชาเอราพต
งอนงดงามดุจดังวงศิลป์
องค์นารายณ์แผลงราพณ์ปราบอรินท์
เนตรดังนิลแนบในวิไลครัน
ริมพระโอษฐ์บางเรี่ยมเอี่ยมสะอาด
เหมือนอย่างพาดลิ้นจี่สีสวรรค์
พิศพระทนต์ดำขลับระยับมัน
สองพระกรรณดังกลีบอุบลบาน
พระหนุกล่อมกลมสมพระศอ
ดังลำคอสุวรรณหงส์สรงสนาน
งามอังสาสง่าพุ่มประทุมมาลย์
งามตระการทรวงทรงอนงค์นวล
สองพระกรอ่อนละไมวิไลสวัสดิ์
นิ้วพระหัตถ์งอนงามทรามสงวน
ดังลำเทียนทองถมนิยมยวน
งามประมวลหมดสิ้นทั้งอินทรีย์
ประไพพรรณกรรณยุคลกุณฑลห้อย
พวงปัดน้อยสร้อยสังวาลตระการศรี
ช่างสมทรงสมวงศ์กษัตรี
สมควรที่จะเป็นปิ่นนารินทร์รัตน์
พธูทิพาลัยพระทัยสวาท
อนงค์นาฏนพคุณจำรุญสวัสดิ์
เสน่ห์ในรูปโฉมโสมนัส
แล้วจึงตรัสทายทักพูดชักนำ
นพคุณบุญปลูกพระลูกเอ๋ย
แต่ก่อนเคยพบปะอุปถัมภ์
จึงดลใจจันทรพงศ์นั้นจงจำ
เพาะสู่สำนักเจ้าเยาวมาลย์
เจ้าทำคุณกรุณาเวลาไร้
จนรอดได้คืนเขตนิเวศสถาน
อันบุญคุณของเจ้าลำเพาพาน
ไม่มีปานเปรียบแล้วแก้วกานดา
ถ้าหาไม่จันทรพงศ์นั้นคงม้วย
รอดชีพด้วยเจ้าผู้สายสุนิสา
นางอุ้มแอบแนบชิดวนิดา
แม่จะพาเจ้าไปพักตำหนักจันทน์
แล้วจูงพระบุตรีศรีสวัสดิ์
ไปสู่รัตนมณเทียรวิเชียรฉัน
เป็นบรมสุขสานต์สำราญครัน
ฝูงกำนัลหมอบเมียงอยู่เรียงราย ฯ
๏ พระจอมพงศ์ทรงภพนภากาศ
ภูวนาถเอื้อนโอษฐ์โปรดขยาย
ดำรัสสั่งมาตยาเสนานาย
เวรนิกายเกณฑ์กันเร่งครรไล
/*260*/จงออกไปรับรองพวกกองทัพ
ที่มากับพระราชบุตรหยุดอาศัย
อยู่ในวัดชายทุ่งนอกกรุงไกร
เข้ามาในเวียนวงกงปราการ
จงจัดที่ให้อยู่หมู่ทแกล้ว
ตามทิมแถวตึกโถงโรงทหาร
ให้อาศัยในศาลาหน้าพระลาน
ตามสถานที่สำหรับเคยรับรอง
แล้วให้กรมเกษตราจัดอาหาร
จ่ายข้าวสารพริกขิงแลสิ่งของ
ให้ทั่วถ้วนทุกหมวดตรวจทุกกอง
อย่าให้ข้องขัดสนจนพอกัน
ฝ่ายเสนารับพระราชบริหาร
พระผู้ผ่านเวียงชัยไอศวรรย์
น้อมประนมบังคมลามาโดยพลัน
ไปจัดสรรเสร็จสรรพด้วยฉับไว ฯ
๏ ฝ่ายพระจันทรพงศ์อันทรงโฉม
งามประโลมเลิศลบสบสมัย
แต่งพระองค์ทรงคืนเข้าเวียงชัย
สถิตในสิงหาสน์ราชบัลลังก์
พระแสนโสมนัสสาเปรมปราโมทย์
กมลโชติชุ่มสิ้นถวิลหวัง
ให้พลเมืองบ่อคำพักกำลัง
ในเวียงวังได้สี่ราตรีกาล
จะดำริตริตรองด้วยกองทัพ
จะให้กลับคืนเขตนิเวศน์สถาน
จึงกราบทูลพระบิดาปรีชาชาญ
ขอประทานโอกาสนาถนรินทร์
ท้าวพระยาบ่อคำส่ำผู้ใหญ่
พลไพร่บรรดาที่มาสิ้น
ให้คุมทัพกลับหน้าไปธานินทร์
พระภูมินทร์อนุญาตประสาทพร
แล้วพระองค์ทรงพระราชสาสน์
เจริญราชไมตรีมีอักษร
ถึงพระเจ้าธรรมชาตินาถนิกร
จอมนครบ่อคำล้ำลือชา
ในสารนั้นว่าพระจันทรพงศ์
ขัตติเยศทรงยศโอรสา
กับโฉมนางนพคุณสุนทรา
ได้กลับมาแจ้งความว่ายามจน
เที่ยวซัดมาอาศัยในประเทศ
บ่อคำเขตนคราสถาผล
องค์ท่านอนุกูลไม่สูญชนม์
พระคุณล้นเหลือล้ำจะรำพัน
แล้วยกองค์พระธิดาโสภาพิศ
ได้แนบชิดเชยชมภิรมย์ขวัญ
เรามีความขอบใจที่ให้ปัน
พระคุณนั้นเหลือแหล่อยู่แก่เรา
/*261*/กับองค์พระปิยบุตรท่านอุดหนุน
ช่วยค้ำจุนกรุณาเวลาเศร้า
เผด็จโศกผดุงสุขทุกข์บรรเทา
ดาลกำสรดหมดเศร้าไม่กลับเป็น
แต่นี้สองนคราจะผาสุก
ไม่มีทุกข์โทมนัสอุบัติเข็ญ
เสวยสวัสดิ์สว่างเศร้าทุกเช้าเย็น
ครั้นเสร็จเซ็นพระนามตามทำนอง
จึงส่งสารนั้นประทานโอรสราช
ตรัสประภาษสั่งว่าสาราสนอง
จะส่งไปนครำบ่อคำทอง
ถวายสองพงศ์กษัตริย์ขัตติยา
จันทรพงศ์น้อมองค์อภิวาท
รับพระสาสน์กรุงกษัตริย์อันนาถา
แล้วพระองค์จึงทรงซึ่งสารา
ด้วยปรีชาเรียงเรียบระเบียบกลอน
ดำเนินความตามในพระทัยคิด
เพ่งพินิจจำนงทรงอักษร
ถวายพระเจ้าธรรมชาติราชบิดร
โดยสุนทรทูลแถลงแจ้งคดี
เซ็นพระนามความว่าข้าพระบาท
กับพระราชธิดามารศรี
กราบถวายบังคมลาฝ่าธุลี
จากบุรีแรมรอนจรจรัล
ด้วยเดชะบารเมศปกเกศเกล้า
ตลอดเหล่าพหลพลขันธ์
ปราศจากโรคัยและไภยัน
เกษมสันต์สุขสำเริงบันเทิงใจ
จนดลแดนนคราวายุบถ
โดยกำหนดสี่สิบห้าทิวาได้
พระปิตุราชมาตุรงค์อันทรงชัย
ดีพระทัยเหลือจะอุปมา
ด้วยข้าบาทแรมนิราศจากอุระ
ทั้งสองพระปกเกล้าเศร้าโศกหา
เห็นข้าบาทกับพระราชธิดา
กลับเปรมปราโมทย์ในฤทัยทวี
ด้วยพระราชนิเวศน์เกษตรสอง
เป็นแผ่นทองกลึงกลมประสมศรี
ร่วมสวาทร่วมราชไมตรี
สองบุรีร่วมไร้ตราบไฟฟอน
แต่องค์พระธิดาวราราช
กับข้าบาทบพิตรอดิศร
ขออยู่เฝ้าชนกาพระมารดร
ในนครวายุบถกำหนดนาน
ลูกคงจักคืนมาเฝ้าฝ่าพระบาท
ปิตุราชมาตุระแทบสถาน
พระองค์จงเสวยสวัสดิ์ในรัชกาล
อย่าพ้องพานไภยันอันตราย
/*262*/อันพหลพลไกรไพร่แสนท้าว
ไม่มีร้าวรานแยกแตกสลาย
ต่างอยู่ดีถ้วนทั่วทุกตัวนาย
ขอถวายกองทัพคืนกลับมา
ทรงอักษรเสร็จสรรพพับผนึก
แล้วจารึกทูลถวายลายเลขา
ประจำครั้งแนบสนิทติดตีตรา
มอบพระยาแสนท้าวให้จำทูล
แล้วสั่งให้กองทัพกลับนิเวศน์
บ่อคำเขตกรุงไกรมไหสูริย์
แสนท้าวเพี้ยอภิวาทบาทมูล
จอมประยูรขัตติยาแล้วลาจร
มายังกองโยธาแล้วตราตรวจ
ถ้วนทุกหมวดทุกหมู่ดูสลอน
ประจวบฤกษ์ให้เลิกพลากร
จากนครวายุบถหมดทั้งมวล
เสียงแซ่เซิ้งเริงร่าโยธาทัพ
ด้วยได้กลับบ้านถิ่นสิ้นกำสรวล
บ้างโห่ร้องก้องเสียงสำเนียงครวญ
แล้วดุ่มด่วนเดินด้นหนทางไป
เป็นหลายหลับหลายเวลาพากันเต้า
ผ่านขุนเขาผ่านป่าพฤกษาไสว
จนถึงเมืองบ่อคำอันอำไพ
ก็เข้าในนคเรศเขตปราการ
จึงเชิญศุภอักษรบวรสาสน์
ตรงไปยังหอราชสิงห์หาญ
สู่พระยาเมืองจันท์มิทันนาน
น้อมนำสารส่งให้ด้วยใจจง
โดยอาญาข้าน้อยข้อยทั้งหลาย
พลนิกายพร้อมพรั่งดังประสงค์
ไปด้วยพระทรงธรรม์จันทรพงศ์
และโฉมยงนพคุณพระบุตรี
ตั้งแต่จากพระองค์ผู้ทรงยศ
พระโอรสธิดามารศรี
ไม่มีทุกข์โทมนัสสวัสดี
ถึงบุรีจอมสุทัศน์กษัตรา
พระองค์แสนโสมนัสดำรัสตอบ
ล้วนคำขอบพระคุณไซร้ใหญ่นักหนา
ท้าวเธอส่งศุภราชสาสน์มา
ถวายนราธิบดินทร์ปิ่นนคร
ท่านพระยาเมืองจันท์นั้นได้แจ้ง
รหัสแห่งเหตุการณ์สารอักษร
จึงรับราชสาราแล้วพาจร
สู่บวรวังพลันมิทันนาน
พอพระจอมบ่อคำธรรมชาติ
ภูวนาถปรีดิ์เปรมเกษมสานต์
เสด็จออกพระโรงรัตน์ชัชวาล
สถิตสถานแท่นแก้วอันแววไว
/*263*/พร้อมด้วยมุขมาตยาข้าพระบาท
เดียรดาษเฝ้าแหนแน่นไสว
จึงพระยาเมืองจันท์นั้นครรไล
เข้าสู่ในที่เฝ้ากล่าวกราบทูล
ขอเดชะฝ่าละอองพระปกเกล้า ฯ
ผู้ผ่านเผ้านครินทร์ปิ่นไอศูรย์
เสวยไอสวรรย์สวัสดิ์จรัสจรูญ
พิพัฒน์พูนภิญโญปราศโรคา
อันกองทัพที่ได้จัดไปส่ง
จันทรพงศ์ทรงยศโอรสา
จนกระทั่งถึงยังพระพารา
เพราะพระบารมีกันภยันตราย
ไม่มีเหตุเภทภัยสิ่งใดพ้อง
ในเถื่อนท้องทางจรัลที่ผันผาย
กลับคืนถึงกรุงไกรทั้งไพร่นาย
สุขสบายทั่วหน้าพลากร
แล้วถวายศุภสาสน์ราชสาร
พระภูบาลทรงสดับรับอักษร
หฤทัยปลื้มปลาบทราบสุนทร
อันบวรมงคลได้ยลยิน
เป็นอย่างยิ่งยินดีที่สูงสุด
เปรียบประดุจทรงธรรม์เธอผันผิน
เสพสำนักในภควัตพรหมินทร์
นฤบดินทร์ดำรัสตรัสอภิปราย
แก่แสนท้าวพระยาโยธาหาญ
ราชการก่อกอปรความชอบหลาย
ปูนบำเหน็จเสร็จทั่วทุกตัวนาย
แล้วผันผายขึ้นดลมณเทียรพลัน
จึงตรัสบอกโฉมตรูชมพูนุท
นางแสนสุดปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ด้วยสองราชดนัยพ้นไภยัน
ตลอดบรรลุประเทศเขตนคร ฯ
--
๑. ข้อความต่อจากนี้ มีบางส่วนที่ต้นฉบับหนังสือสมุดไทยชำรุดเลอะเลือน ในการจัดพิมพ์ครั้งก่อนได้มีการเติมความเข้ามาเพื่อให้เนื้อเรื่องไม่ขาดหาย การพิมพ์ครั้งนี้ได้คงข้อความดังกล่าวตามที่เคยลงพิมพ์ในวารสารศิลปากร ซึ่งได้ทำตัวอักษรข้อความดังกล่าวให้ต่างออกไปเพื่อให้เป็นที่สังเกต ↩
ตอนที่ ๒๖
/*264*/ขุนนิพนธ์พจนาดถ์ (ดิส) กรมพระอาลักษณ์ แต่ง
๏ ปางพระจอมขัตติยานภากาศ
ตั้งแต่โอรสราชคืนสถาน
พระภูธรรื่นเริงบันเทิงบาน
ได้สำราญความสุขทุกทิวา
อยู่วันหนึ่งพระองค์ทรงดำริ
เฝ้าตรึกตริถึงพระโอรสา
สุริยพันธุ์องค์ใหญ่กุมารา
ชันษาทรงพระเจริญวัย
แต่เนื้อคู่สู่สมภิรมย์ศรี
ยังไม่มีเชยชิดพิสมัย
จันทรพงศ์อนุชายอดยาใจ
นั้นก็ได้คู่เคียงเรียงภิรมย์
จำจะให้มีคู่ชื่นชูบ้าง
พอเป็นทางเชยชิดสนิทสนม
ทรงดำริเงื่อนงามตามนิยม
จักใคร่ชมศรีสะใภ้ให้หลายคน
พอทราบว่าหน่อนราพระองค์ใหญ่
มีพระทัยไม่เสบยระเหยหน
จะประชวรหรือไรให้กังวล
จำจะไปเยี่ยมยลสุริยพันธุ์
เสด็จดลพระตำหนักโอรสา
เห็นพักตราเผือดฉวีมัวสีสัน
จึงตรัสถามอาการกุมารพลัน
ว่าเจ้าขวัญนัยนายอดอาลัย
บิดาเห็นเศร้าหมองไม่ผ่องศรี
ดูฉวีมัวมนระคนไข้
บังเกิดโรคพะพานประการใด
สายหฤทัยซีดซูบผิดรูปทรง
หน่อกษัตริย์ฟังตรัสปิตุเรศ
ดำริเหตุจะทูลความตามประสงค์
เรื่องนารีชอบชิดเหมือนจิตจง
นึกเกรงองค์ทรงฤทธิ์พระบิดา
จำฉลองแต่ควรกระบวนบท
น้อมประณตบังคมก้มเกศา
กราบทูลถึงพระโรคภัยในวิญญา
เป็นแต่ว่าระหวยใจไม่สบาย ฯ
๏ พระสดับอาการดาลเทวษ
สำเหนียกเหตุโรคภัยให้ฉงาย
แล้วตรัสปลอบให้อุตส่าห์รักษากาย
ถ้าแม้นหายโรคีไม่บีฑา
/*265*/บิดาจะจัดคู่ให้สู่สม
อภิรมย์ร่วมโดยยศถา
จันทรพงศ์ผู้พระอนุชา
ก็มีคู่เสน่หาอยู่ครอบครอง
ยังองค์เจ้าจะหาทันตาเห็น
จะได้เป็นศักดิ์ศรีมีทั้งสอง
แม้นโรคภัยหายสนิทดังจิตจอง
ได้ปรองดองสรรหาสุดาดี ฯ
๏ พระสุริพันธุ์สบช่องเห็นคล่องแคล่ว
บังคมแล้วทูลประมวลจนถ้วนถี่
แต่เมื่อแรกพลัดพรากจากธานี
ไปอยู่ที่กรุงรัตนากร
ได้ประสบนารีมีวรลักษณ์
ประไพพักตร์งามสรรพดังอัปสร
เป็นธิดาในท้าวเจ้านคร
นามกรเพชรรัตน์กษัตรา
ลูกเต็มใจใคร่ได้ไว้ครองคู่
แม้นขอสู่แล้วไม่ขัดมนัสสา
คงจะเห็นกับพระชนกา
โดยหัทยาเล็งไปลูกใคร่ครวญ ฯ
๏ พระทรงฟังโอรสพจนาถ
สำราญราชกมลองค์ทรงพระสรวล
เห็นชื่นมื่นสบายหายประชวร
ทรงสำรวลปลอบโอรสยศไกร
เห็นจะปลูกเรือนงามตามผู้อยู่
การขอสู่ไม่ขัดอัชฌาสัย
ธุระนี้อย่าหมางวางหฤทัย
จงมอบให้บิดาอย่าอาวรณ์
ทรงปลอบสั่งแล้วเสร็จเสด็จกลับ
มาประทับแท่นรัตน์ประภัสสร
ในสำนักทรงธรรม์อันบวร
พระภูธรค่อยสบายคลายอารมณ์
ฝ่ายพระสุริยพันธุ์กระสันโศก
อาการโรคหายเป็นปลิดสนิทสนม
พระปิตุเรศรับคำร่ำนิยม
กำหนดชมนิรันดร์นับวันคอย
แต่นิ่งนิ่งนึกไปก็ไกลมาส
ยิ่งหวังสวาทรุมรึงถึงบ่อยบ่อย
แล้วขึ้นเฝ้าทูลเตือนเกรงเลื่อนลอย
ค่อยสำออยทูลความไปตามมี
พระปิตุรงค์รับมั่นกระชันชิด
ทรงพินิจรับราชสาส์นศรี
เป็นพระราชสาส์นใหญ่ใช้วิธี
ลิขิตที่แผ่นกระดาษสะอาดครัน
แล้วข้ามีพระราชสาส์นลับ
อีกฉบับด้วยคารมอันคมสัน
ผนึกซองสองฉบับสำหรับกัน
สำเร็จพลันโดยในหทัยปอง
/*266*/โปรดเกล้าให้พระยาวิสาขะ
ลักษณะเค้ามูลทูลฉลอง
เป็นราชทูตถือสาส์นการปรองดอง
ตามทำนองเจริญราชไมตรี ฯ
๏ ฝ่ายว่าท่านพระยาวิสาขะ
ได้รับพระบรรหารผ่านเกศี
แล้วนอบเกล้าทูลลาฝ่าธุลี
พระภูมีอวยสวัสดิ์พิพัฒน์พร
ถึงกำหนดจึงเชิญราชสาส์น
พนักงานส่งนำตามสลอน
ลงเรือไฟยังท่าฝั่งสาคร
จวนจะจรคนละลำประจำเนา
พวกกุ๊กบ๋อยพร้อมพรั่งประดังหน้า
ทั้งล้าต้าต้นหนแลคนเสา
กะลาสียืนไสวคุมใบเพลา
บ้างคอยเฝ้าชักลากอยู่ปากเรือ
กัปตันให้เปิดแตรเสียงแหวหวอ
ชักสมอขึ้นวางหันหางเสือ
อินยิเนียกลไกเร่งไฟเจือ
กระทบเครือจักรผันฟันวารี
ออกจากท่าล่องตามแม่น้ำใหญ่
สตีมไอแรงยิ่งเรือวิ่งจี๋
ถึงปากอ่าวออกทะเลคะเนที
เห็นลมดีกางใบได้กำลัง
เรือทะลึ่งแล่นลำออกน้ำเขียว
สุดจะเหลียวเล็งไปไม่เห็นฝั่ง
เป็นลมว่าวใบตึงดึงประดัง
เสียงปังปังครืนครืนคลื่นกระจาย
ครั้นพลบค่ำคล้ำฟ้าเวหาหน
กระแสชลเรืองเรืองประเทืองฉาย
ระลอกฟัดคลื่นเฟ้นเป็นประกาย
ก็แล่นดายโดยทิศจิตจำนง
ได้เก้าวันคร่ำเคร่งเรือเร่งรัด
เห็นถนัดธานีที่ประสงค์
เข้าอ่าวรัตนากรนครคง
ตั้งเข็มตรงหมายชวากปากนที
ถึงชายดอนทอดสมอลงรออยู่
หน้าด่านหมู่ปากน้ำลำเนาที่
ในเวลาปัจฉิมราตรี
มิได้มีขัดข้องมาพ้องพาน
พอรุ่งเช้าชาวกำปั่นลงเรือโบต
แสนปราโมทย์ใคร่แจ้งแถลงสาส์น
ตีกรรเชียงเข้าไปมิได้นาน
ถึงขุนด่านแจ้งความตามกิจจา
นายด่านฟังสำนวนจนถ้วนถี่
ทราบคดีเหมาะมั่นก็หรรษา
จึงนำทูตถือสาส์นการพารา
รีบเข้ามาเมืองหลวงกระทรวงใน
/*267*/มาถึงกรุงจินดามหานิเวศน์
พาทูตเข้าแจ้งเหตุอำมาตย์ใหญ่
เจ้าพระยาประพาฬผู้ชาญชัย
ก็ปราศรัยชื่นชูรับทูตา
ได้ทราบกิจปรากฏจนหมดเค้า
เห็นสำเนาจริงจังไม่กังขา
จึงว่าท่านเหนื่อยอ่อนสัญจรมา
แล้วบัญชาหลวงชิดสนิทการ
จงนำท่านทูตไปให้สำนัก
ยังที่พักภิญโญรโหฐาน
แล้วเลี้ยงดูอยู่นำให้สำราญ
ไว้เป็นภารธุระมอบให้รอบกาย
ครั้นสั่งเสร็จเข้าที่วารีอาบ
น้ำกุหลาบรวยรินกลิ่นขยาย
ผลัดผ้านุ่งนอกอย่างเยื้องย่างกราย
พักสบายที่เฉลียงบนเตียงทอง
เมียน้อยน้อยพัดวีมีสะพรั่ง
สาวใช้นั่งเดินเข่ายกข้าวของ
บ่าวผู้ชายคอยรับประคับประคอง
โดยทำนองเข้าวังตั้งเป็นเวร
เจ้าพระยาประพาฬไม่นานหน่วง
ผลัดผ้าม่วงสมภูมิปูมเขมร
ม้วนเชิงชายโก้งโค้งโจงกระเบน
เอี้ยวกายเอนนิ้วรีดกรีดริมคัน
คาดเข็มขัดสายทองผ่องระยับ
ผ้ากราบทับเพราเพริดดูเฉิดฉัน
เช็ดหน้าซุบเครื่องปรุงฟุ้งสุคันธ์
แตะบ่าพลันพิศเค้าเห็นเข้าที
เปิดคันฉ่องมองพักตร์ตักเกศา
น้ำมันทาไม้กระเด็นเรียงเส้นหวี
สวมรองเท้าไม้รอจรลี
มาสู่ที่นาวาพายฝ่าชล
ครั้นถึงท่าเทียบที่ตะพานพลัน
เจ้าพระยาจรจรัลตามถนน
ทนายตามมากมายหลายสิบคน
จรดลขึ้นแคร่แลดูงาม
ร่มขี้ผึ้งกางกั้นตะวันแสง
พวกเลกแซงบ่าลอดเข้าสอดหาม
บ่าวไพร่ถือชุดกาพยายาม
ก็วิ่งตามสะพรั่งถึงวังใน
พักแคร่อยู่ริมหว่างข้างไม้ดัด
แล้วท่านผลัดสมปักชักพกใหญ่
ตกแต่งกายเสร็จพลันรีบครรไล
ก็เข้าไปโรงรัตน์ชัชวาล ฯ
๏ ปางพระองค์ทรงฤทธิ์อิศเรศ
มงกุฎเกศจินดาสุธาสถาน
จวนเสด็จฝ่ายหน้าเวลากาล
พระภูบาลทรงจับพระแสงทรง
/*268*/พอบ่ายสามโมงฆ้องกึกก้องลั่น
พระผายผันยุรยาตรดังราชหงส์
ประดับด้วยสาวสุรางค์นางอนงค์
ก็โดยองค์ทรงฤทธิ์อิศรา
ถึงพระแท่นอมรพิมานมาศ
ภูวนาถประทับพลันด้วยหรรษา
สะพรั่งพร้อมหมู่อมาตย์มาตยา
พราหมณ์โหรากราบก้มบังคมคัล
ชาวประโคมเร่งโหมมโหระทึก
เสียงครื้นครึกเป่าแตรแซ่สนั่น
ทั้งแหบหวนทุ้มเอกวิเวกครัน
สิ้นเพลงพลันระงับลงฉับไว ฯ
๏ เจ้าพระยาประพาฬชาญฉลอง
เห็นสบช่องน้อมเกล้าทูลกล่าวไข
ถึงเรื่องกรุงสุทัศน์ชัดพระทัย
สำเนาในสาส์นศรีซึ่งมีมา
แต่บัดนี้ให้พักสำนักอยู่
ที่ตึกหมู่รับแขกแปลกภาษา
จะใคร่เฝ้าบาทเบื้องมุลิกา
ขอกราบพระบาทาฝ่าธุลี ฯ
๏ พระสดับคำทูลแจ้งมูลเค้า
ตรัสว่าเขาแขกเมืองผู้เรืองศรี
มาขอผูกเยื่อใยเป็นไมตรี
เราควรมีรับรองให้แข็งแรง
เจ้าพระยาประพาฬชาญเงื่อนสาย
สั่งบาดหมายให้ประจักษ์เป็นหลักแหล่ง
เดือนสี่แรมสิบสามค่ำอย่าเคลือบแคลง
จงจัดแจงรับเขาให้เข้ามา
ดำรัสสั่งแล้วเสร็จเสด็จกลับ
เจ้าคุณรับพจมานพระผ่านหล้า
แล้วสั่งหมายระดมกรมนา
เลยลีลามาถึงซึ่งทูตเนา
บอกคดีถี่ถ้วนประมวลหมด
มีกำหนดโปรดให้จะได้เฝ้า
ราชทูตดีใจนั้นไม่เบา
ต่างพริ้มเพราสนทนาวิสาสะ
ถ้อยทีมีปัญญาอัชฌาศัย
เสร็จสมัยในทีที่ธุระ
ต่างยุบยอบถ่อมศักดิ์ลักษณะ
แล้วลาละกันแลกันฉันทำนอง ฯ
๏ ฝ่ายท่านทูตคอยเฝ้าเนากำหนด
ค่อยใสสดกมลไม่หม่่นหมอง
ยังไม่ถึงวันเข้าเฝ้าฝ่าละออง
จึงปรองดองหลวงชิดสนิทการ
เป็นตำแหน่งกรมท่ามาอยู่ด้วย
สำหรับช่วยชี้แจงแห่งสถาน
เที่ยวพาชมบ้านเมืองเรืองสำราญ
ชมตึกกว้านสัมภาระพระนคร
/*269*/ชมวัดวาอารามงามวิจิตร
ประไพพิศเจดีย์ปรางค์สล้างสลอน
แถวสถานพื้นเพทำเลจร
ไม่เป็นหลุมลุ่มดอนสะดวกดาย
มีตลาดพิศาลสะอ้านนัก
จัดเป็นพรรคเป็นคณะระยะขาย
จะหาซื้อสิ่งใดได้สบาย
ของทั้งหลายมีมากดูหลากตา
ของสดของคาวขายรายเป็นหมู่
เป็ดไก่หมูเหล่ามัจฉะมังสา
บุพพรรณชาติฟักแฟงแลแตงกวา
พวกผักนางรางหญ้าอยู่เป็นตอน
ที่เพชรนิลจินดาราคามาก
เครื่องเงินนากทองคำน้ำสุกอ่อน
ทั้งแก้วแหวนรูปพรรณอันบวร
เครื่องอาภรณ์เยียระบับสำหรับกัน
ทั้งผืนผ้าแพรสีมีไหมม่วง
เป็นดอกดวงเมฆก้อนมังกรดั้น
ทั้งน้ำอบน้ำหอมพร้อมจวงจันทน์
ทั้งน้ำกลั่นมีครบเครื่องอบรม
อีกแป้งร่ำแป้งนวลควรระรื่น
กลิ่นหอมชื่นเครื่องระคนปนประสม
ทั้งเครื่องไทยเครื่องเทศไล่เภทลม
ทั้งยาดมยาแดงแสงชุมนุม
เนื้อไม้กฤษณากะลำพัก
ไม่เย็นนักระรินกลิ่นสุขุม
อีกขอนดอกอำพันนั้นควบคุม
ควรประชุมเครื่องหอมพร้อมกระบวน
เครื่องเย็บเสี้ยวชุนปั่นกระสันผูก
ทั้งในหูกทอถักแลปักสวน
ถุงไถ้ตาข่ายทบตลบอวน
ทั้งเปลญวนห้อยเคียงกันเรียงราย
เครื่องจักสานกระบุงลุ้งสมุก
แฟ้มกะชุกหุ้มห่อกะทอหวาย
ทั้งตะกร้าตะแกรงแผงกระบาย
ขัดเป็นลายสองสามงามระยะ
ทั้งเครื่องกลึงกลมกล่อมพร้อมตลับ
อีกแอบอับเอี่ยมโอโถกระบะ
ธมกรกเข็มกล่องเป็นของพระ
จัดคณะเลือกสรรสำคัญดี
มีถ้วยชามรามไหทั้งใหญ่น้อย
มีหลายร้อยยลอย่างต่างต่างสี
โถหูลายมัจฉาดั้นวารี
กอบัวมีใบสะพรุ่มดอกตูมบาน
โถแดงเทพประนมพรหมสี่หน้า
ของบุราบุรำดูดำด้าน
เป็นของเก่าควรชมมีนมนาน
จะประมาณราคาขายหลายตำลึง
/*270*/นรสิงห์เบญจรงค์ของคงที่
ของเหล่านี้ราคาพอหาถึง
ชามฝาเป็นลายทองของมี่อึง
ไม่สู้ขึ้งซื้อหาราคาคง
เพราะเป็นของผู้ดีท่านมีชื่อ
ก็นับถือใช้งามตามประสงค์
ยังจานเชิงเช่นใช้เบญจรงค์
มีดวงองค์สุริยันกับจันทรา
สารถีชักรถดูหมดเหมาะ
ดั้นเมฆเหาะระหว่างกลางเวหา
นี่เก่าแท้เหลือดีมีราคา
เห็นจะมาลึกล้ำดึกดำบรรพ์
ถ้วยบางดังเปลือกไข่ลายครามสด
มังกรขดกระหวัดรัดกระสัน
ทั้งห้าเล็บกุมกำแก้วสำคัญ
ช่างเลือกสรรเสาะมาล้วนน่าชม
เรื่องถ้วยชามล้วนช่างเมืองกังไส
เพิ่มพระกียรติมาไว้ได้สะสม
ทั้งของเก่าของใหม่ใช้อุดม
ด้วยพระบรมโพธิสมภาร
ทั้งป้านดีมีค่าราคามาก
ป้านหลากหลากต่างสีมีภูมิฐาน
สีเม็ดสวาดสีดำสีน้ำตาล
บอกอาการพลิกส่อยี่ห้อดู
ถ้าเม้งชิงป้านดีล้วนมีค่า
ส่งเข้ามาแต่เซี่ยงไฮ้ได้ใช้อยู่
ถ้าชาดียี่ห้อเปิดได้เชิดชู
ชื่อว่าบู๊อี๋เต๋ทำเลดี
ทั้งทองแดงทองเหลืองแลเครื่องเหล็ก
ฝรั่งเจ็กมากจริงทุกสิ่งศรี
ต่างต่างเมืองจัดหามาทวี
เพิ่มบารมีทรงฤทธิ์อิสระ
ทั้งของเทศชาวเชียงแลเวียงเว้
เหลือคะเนข้าวของเนืองนองคละ
สรรพสิ่งต่างประเทศวิเศษคะ
หมดคราวละเสร็จการใส่ร้านกอง
ร้านช่างทองปองประดิษฐ์เครื่องประดับ
มีพร้อมสรรพเรียงรายหลายเจ้าของ
งามเพชรนิลจินดาชวนตามอง
ล้วนเครื่องทองเรื่องเงินน่าเพลินใจ
ทำเป็นรูปพรรณไว้สรรพ์เสร็จ
ทั้งแหวนเพชรไข่มุกดูสุกใส
แหวนประดับแหวนงูดูแววไว
แลบลิ้นได้แปลบแปลบเป็นแยบยนต์
แหวนหงส์กระพือผันหันปีกหาง
ทำท่าทางดุจว่ายโพยมหน
แหวนยอดถอดกลีบร่วงมีควงกล
ถอดชั้นบนกลายเป็นเช่นกระดุม
/*271*/เข็มขัดสายลายดุนเขาหมุนก้าน
พิสดารแผลงเล่นเป็นตะลุ่ม
ใส่ดอกไม้ฟังธรรมที่ชุมนุม
พวกหนุ่มหนุ่มมีชื่อมาซื้อกัน
ชาวแม่ค้ารูปทรงก็ส่งศรี
ทั้งท่วงทีลิ้นลมเหลือคมสัน
พูดยกย่องยอคำก็สำคัญ
ดิฉันปันให้เธอเสมอทุน
ทีอื่นแล้วไม่ขายอย่าหมายมาด
ห้าร้อยบาทปล่อยปลิวเสียฉิวฉุน
ข้างผู้ซื้อกล่าวตอบว่าขอบคุณ
ชะรอยบุญของสะเอวไม่เลวลับ
ที่ขัดสนภายในไม่พอหยิบ
ตาปริบปริบจิตตื้นมายืนอับ
เลยไปเล่นร้านทองเหลืองเงินเฟื้องนับ
ซื้อย่อยยับแหวนปัดเลือกคัดไป
สร้อยจะขาบวาบทองละอองผิว
เข้าขดริ้วทำจานพุ่มพานได้
มูลค่าย่อมเยาค่อยเบาใจ
เล่นพอใช้ฉาบฉวยสำรวยงาม
ร้านผ้าลายผ้าแพรแลสลอน
เป็นตอนตอนเรียงแผ่ออกแลหลาม
ขายผ้าแพรริ้วดอกไม้เลวทราม
แลอร่ามลายนานาสารพัน
ทั้งแพรหลินเลี่ยนหลากเมืองปากเถา
แพรจินเจาอย่างดีต่างสีสัน
ดอกพุดตานก้านหกกระหนกพัน
เป็นเครือวัลย์ชูช่วงผุดดวงลอย
ทั้งผ้าม่วงต่างสีก็มีมาก
เนื้อลื่นกรากเลี่ยนสนิทไม่ติดฝอย
ขึ้นลายสองเป็นทิวผุดริ้วรอย
เจ้าของชม้อยแลละไมนัยนา
สาวเขมรขายปูมดูภูมิฐาน
แต่ผิวก้านติดจะดำขำหนักหนา
ขายม่วงเชิงต่างสีมีราคา
ลายเป็นตาโคมเพชรเม็ดกระจัง
ข้าราชการใช้นักชุมอักโข
ถ้าตาโตผู้ใหญ่พอใจหวัง
ดอกเล็กหนุ่มหนุ่มเขานุ่งเข้าในวัง
มาประดังต่อตามถามผูกพัน
นางเขมรเข้าใจในขายค้า
โก่งราคาขึ้นแรงดูแข็งขัน
ที่ถูกแพงนับถือควรซื้อปัน
เพราะสำคัญเรื่องปูมภูมินักเลง
ลางคนเดินเสพสุราเดินก๋าก๋อ
ส่ายป๋อหยอโอนเอนแล้วเต้นเหยง
เพื่อนเข้ายุดฉุดตัวให้กลัวเกรง
อย่ามาเก่งนอนทิมที่ริมวัง
/*272*/ลางคนที่สุภาพเดินราบเรียบ
เที่ยวเลาะเลียบเสาะของที่จองหวัง
ที่แก่แก่ลูกนุงพะรุงพะรัง
ซื้อข้าวตังข้าวต้มขนมทอง
ลางคนเป็นเจ้าชู้พูดสูสี
เป็นทีทีนัยนัยมิให้หมอง
ลางแม่ค้าสบจิตต่างคิดปอง
กล่าวตอบต้องทูตามาเป็นกล
แต่เป็นหญิงเหมือนกันรำพันเคาะ
พูดเกาะแกะเพื่อนเล่นนั้นเป็นต้น
ยิ่งชาววังหวังสนุกเล่นซุกชน
ที่ลางคนหล่อนไม่อะไรใคร
ลางแม่ค้าเหลือจัดสะบัดสะบิ้ง
พูดทิ้งทิ้งไม่หาอัชฌาสัย
ปัดแขนงพ้อคำกระหน่ำไป
ไม่มีใครติดร้านพาลคารม
ลางคนซื้อข้าวปลาเครื่องอาหาร
ทั้งคาวหวานชอบชิดสนิทสนม
ของต่างต่างอย่างซึ้งน่าพึงชม
ล้วนอุดมหลากหลากของมากมี
จะกินแจ้งกินลับมีหับห้อง
ทั้งแกงหองหอยปูผัดฉู่ฉี่
สำรับเอกเครื่องอานสะอ้านดี
ปิดฝาชีสีแดงกันแมลงวัน
มีแกงห่านแกงเห็ดแกงเป็ดหมู
ยำไก่อูพล่าผัดมัสมั่น
อันของกินตั้งขายมีหลายพรรณ
กินร้อนร้อนเร็วพลันออกจากเตา
พวกชาวเมืองอยากลองของต่างเภท
ข้าวต้มเปรตปลาไหลใส่พริกเผา
กระเทียมสุกส้มใส่รสไม่เบา
แทงส้อมเข้าเบื้องหัวชิมตัวเลย
ทั้งขนมหน้าชั้นและปั้นล่ำ
อีกรายชำรายซ้อนซ่อนลูกเขย
ทั้งซ่อนชู้มันฉาบชุบอาบเนย
ข้าวต้มใบเตยข้าวปัดแลมัดตอง
ไข่นกกระสาลืมกลืนลื่นประดิษฐ์
อมไม่ติดไข่กระรอกทั้งลอดช่อง
ขนมปลากริมไข่เต่าอีกข้าวพอง
ทั้งฝอยทองฝอยทำคำละมุน
ขนมจ้างบันเติ๊ดกำเนิดเว้
ไข่จระเข้ลางเล็ดเม็ดขนุน
ขนมแบบดอกจอกดอกพิกุล
ลอยน้ำวุ้นซวนซดรสวิไล
ชาวแม่ค้าเสียงเพรียกเรียกซื้อของ
ตามทำนองเจรจาอัชฌาสัย
ขนมต้มอมน้ำตาลหวานข้างใน
ชื่นน้ำใจเชิญกลับรับประทาน
/*273*/ผู้ซื้อเงินไม่ขาดกระจาดเบี้ย
จิตละเหี่ยแวะลองของหวานหวาน
ที่ลางคนบ่นกันฉันรำคาญ
ถ้าเล่นหวานมันระแวงแสลงลม ฯ
๏ พอจวนพระสุริยศรีจะลี้ลับ
ทูตก็กลับที่อยู่เคยสู่สม
หลวงชิดจัดเลี้ยงดูชูอารมณ์
ล้วนอุดมโต๊ะเทียบตั้งเลียบแล
พอพลบค่ำเสียงระฆังดังกึกก้อง
บ้างย่ำฆ้องรุมเร่งเสียงเซ็งแซ่
ดวงประทีปชวาลาชวนตาแล
ไสวแพร่แสงกระจ่างสว่างวรรณ
ในกำหนดพรุ่งนี้ที่จะเฝ้า
ธิราชเจ้าจอมไผทไอศวรรย์
ต่างสู่ที่นิทราไสยาพลัน
จนสุริยันเรื่อแรงขึ้นแสงทอง
พระยาทูตพลันตื่นขึ้นกุกกัก
ชำระพักตร์ขัดสีไม่มีหมอง
แล้วแต่งกายเสร็จงามตามทำนอง
คอยสำรองสมถวิลด้วยยินดี ฯ
๏ ฝ่ายกรมที่รับหมายรายตำแหน่ง
ต่างจัดแจงตรวจตราโดยหน้าที่
กรมเมืองตรวจทางซึ่งขวางรี
ขับราคีมลทินให้กลิ่นไกล
กรมวังจัดวังประดังกวาด
ปูเสื่อลาดแถวที่วิถีใหญ่
ทั้งอัฒจันทร์โอ่โถงพระโรงชัย
ตลอดไปปราการทวารวัง
กรมชาวที่ปัดปูยี่ภู่ผ่อง
เขนยรองเอนอิงแลพิงตั้ง
ตำแหน่งกรมรายงานการประดัง
ติดกระจังไขรูดวิสูตรราว
พร้อมเครื่องสูงชุมสายรายจำรัส
เศวตฉัตรผ่องศรีฉวีขาว
โคมระย้าสุกย้อยห้อยระนาว
เพดานดาวปัดกวาดขาดธุลี
ท้องพระโรงข้างหน้าชาลาลื่น
เทียบเกยยืนคชสารตระหง่านศรี
ทั้งพังพลายขึ้นระวางเป็นอย่างดี
แต่งอินทรีย์เครือวัลย์กุดั่นดวง
แถวปราการชั้นนอกออกสนาม
ริมทางข้ามเวิ้งวุ้งที่ทุ่งหลวง
ตั้งปะรำผ้ายาวขาวเป็นยวง
มีหวายห่วงถักลาดดาดเพดาน
ยืนพระยาช้างต้นมงคลเพศ
โดยวิเศษพังพลายหลายสถาน
ล้วนแต่งเครื่องสมปักชัชวาล
พวกหมอควาญนุ่งอย่างกางเกงแดง
/*274*/สวมเสื้อหมวกยรรยงทรงประพาส
เกี้ยวลายคาดพุงมีชูสีแสง
เชิญของ้าวทะมัดทะแมงแรง
ล้วนเข้มแข็งข้อลำล่ำฉกรรจ์
ทั้งเครื่องยศพระยาคชาชาติ
เอี่ยมสะอาดโดยเพศวิเศษสรร
เต้าน้ำเงินคู่กับสำหรับกัน
โต๊ะหิรัญใส่กล้วยหญ้าบรรดามี
ร่ำแสดงขานไขมิได้หมด
ทั้งม้ารถพร้อมพริ้งทุกสิ่งศรี
กองนั่งกลาบาตฉกาจดี
อาวุธมีระยะกางจุกข้างคู
กระบวนแห่มากมายหลายสัณฐาน
ประดาการนายตรวจเป็นหมวดหมู่
สารวัตรตัวนายถือหวายชู
ระวังดูเดินระเบียบให้เรียบเรียง
เจ้าพระยาประพาฬชำนาญบท
แต่งเต็มยศเสร็จพลันตะวันเที่ยง
ให้อาลักษณ์ที่ปลัดจัดประเดียง
ประคองเคียงคุมพานสาส์นสุนทร
มีเครื่องสูงแตรสังข์กลองชนะ
ดาษระดะคู่แห่แลสลอน
พร้อมเสร็จจัดกระบวนถ้วนนิกร
บทจรไปอยู่ที่ทูตา
เชิญราชทูตนั่งบัลลังก์แคร่
เข้าในกระบวนแห่แลสง่า
คนนำริ้วกรายเกริ่นดำเนินมา
ถือธงมุ่งหน้าเข้าวังใน1
เสียงสังข์แตรแซ่ซ้องก้องสนาม
พิณพาทย์หามจำเรียงส่งเสียงใส
ประสานศัพท์จับโสตเสนาะใจ
ธงไสวเดินริ้วเป็นทิวมา
พวกคนดูฟากทางสองข้างแน่น
บ้างก็แหงนเลยเพ่งเขย่งขา
ต่างเบียดเสียดเยียดยัดทัศนา
บ้างชมว่าแห่สนุกกว่าทุกที
เดินกระบวนเข้ายังพระวังราช
เลียบปราสาทตามแถวแนววิถี
ไม่ขาดสายครบถ้วนจำนวนดี
เข้าพักที่โยธาพลากร
/*275*/แต่ห้องพักแขกเมืองอันเรืองยศ
เป็นหลั่นลดจำรัสประภัสสร
เจ้าพระยาลงจากแคร่อันบวร
เข้าจูงกรทูตานั้นมาพลัน
แล้วจึงพักที่ห้องสำหรับรับ
ไว้สำหรับทูตมาสง่าสรร
มีอาหารหวานว่างเลี้ยงกลางวัน
ต่างชวนกันกล้ากลืนพอชื่นใจ ฯ
๏ ส่วนพระราชวงศาแลข้าบาท
เปิดอำนาจเต็มยศงามสดใส
ต่างแต่งกายเสร็จพลันด้วยทันใด
ก็เข้าในที่พระโรงรัตนา ฯ
๏ ปางพระองค์ทรงเดชจอมเขตขัณฑ์
สุริยันแสงชายบ่ายเวหา
สรงสนานสำราญพระหัทยา
ชำระราคีทั่วสกลกาย
เสร็จสรงทรงเครื่องต้นวิมลมาศ
อันโอกาสอาภรณ์บวรฉาย
จับพระแสงคู่หัตถ์จำรัสพราย
เสร็จผันผายยังพระโรงรูจี
สะพรั่งด้วยสาวสุรางค์นางสนม
โดยพระบรมมิ่งโมลีศรี
พอบ่ายสี่โมงต้องกึกก้องตี
ถึงแท่นที่เทวินประสาทพร
สถิตประทับแท่นองค์ดำรงอาสน์
ดังเทวราชทรงฤทธิ์มหิศร
เมื่อออกหมู่เทวัญชั้นอมร
ทวยนิกรอำมาตย์ดาษดา
ต่างน้อมเกล้าประณตบทศรี
ลำดับที่งามงดโดยยศถา
ชาวประโคมโหมถวายสายเสียงมา
ก้องโกลาแตรสังข์ดังประชัน
มโหระทึกรัวเร่งระเบงรับ
ประสานศัพท์แหบทวนทั้งผวนผัน
จะขึ้นลงกลมกล่อมพรักพร้อมกัน
อภิวันท์ครั้นครบจบทำนอง
ฝ่ายพระยาโมราเรืองสนาม
ทูลเบิกความพระราชสาส์นสนอง
ทูตกรุงสุทัศน์ได้ไปรับรอง
มาเฝ้าฝ่าละอองบทมาลย์
ทูลเบิกเสร็จประณตบทศรี
พระภูมีทรงสดับแล้วรับสาส์น
ดำรัสด้วยทูตาอยู่ช้านาน
ถามถึงผ่านพระนิเวศน์เกศบุรี
ทรงสุขทุกข์หฤทัยอย่างไรบ้าง
อนึ่งเดินทางมหานทีศรี
ทะเลลึกคลื่นใหญ่ใช่พอดี
กันดารมีหรือมาสะดวกดาย ฯ
/*276*/๏ ราชทูตตอบประนมก้มเกศา
ทูลกิจจาไม่เคลื่อนตามเงื่อนสาย
พระจอมเกศขัตติยงค์ทรงสบาย
อันตรายโรคาไม่ราคี
แต่ข้าพระพุทธเจ้ามาเฝ้าบาท
เมื่อลีลาศทะเลวนชลศรี
ด้วยเดชสองพระบารมี
ปกเกศีสะดวกในสาคร
ทรงปราศรัยแล้วเสร็จเสด็จกลับ
มาประทับแท่นรัตน์ปัจถรณ์
โดยบรรดาเข้ามาเฝ้าเหล่านิกร
ต่างบทจรถิ่นที่ออกมี่ไป ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมบุเรศเกศสถาน
ทรงคลี่สาส์นเพ่งพิศพินิจฉัย
ยลอักษรเลิศล้ำล้วนอำไพ
ภูวนัยอ่านความตามกิจจา
ราชสาส์นพระเจ้านภากาศ
บำรุงราชเขตขัณฑ์ด้วยหรรษา
เสวยสวัสดิ์สุทัศน์พระพารา
เป็นมหานคเรศเกศบุรี
ขออำนวยศุภสาส์นการพิพัฒน์
ถึงพระเจ้าเพชรรัตน์กษัตริย์ศรี
ผู้ครอบครองสวรรยาจอมธานี
มิ่งโมลีกรุงรัตนากร
เรามีโอรสายอดยาจิต
นามสฤษฎี์สุริยพันธุ์สโมสร
ยังไร้คู่สู่หายิ่งอาวรณ์
ทราบสุนทรว่าทรงฤทธิ์มีธิดา
ทรงเบญจกัลยาณีสมศรีศักดิ์
วรลักษณ์เลิศล้ำดังเลขา
ควรร่วมวงศ์พงศ์พันธุ์อย่าฉันทา
ซึ่งได้มาตามเล่ห์ประเวณี
แม้นพระองค์ทรงพระอนุญาต
เหมือนอำนาจแผ่ไปในทิศสี่
เป็นที่พึ่งไพร่ฟ้าประชาชี
สองบุรีจะเปรื่องกระเดื่องดัง
ในสาส์นลับมีความตามประสงค์
พระองค์จงทราบในพระทัยหวัง
โอรสเราผู้นี้ที่จริงจัง
เคยเนายังนครของภูมี
คือเณรศิษย์สมเด็จพระชินบุตร
บริสุทธิ์แจ่มใสวินัยศรี
ได้พากเพียรเรียนธรรมพระคัมภีร์
ถวายเทศน์ภูมีกัณฑ์กุมาร
ครั้นอ่านเสร็จทรงตรึกระลึกได้
มีพระทัยปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ให้เชิญพระมเหสีของภูบาล
คือนงคราญนามนิลวดี
/*277*/กับมณีประภาดวงสวาท
ผู้เป็นราชธิดามารศรี
มาขึ้นเฝ้ามุลิกาฝ่าธุลี
พระภูมีเล่าความตามสารา
แล้วตรัสกับนงลักษณ์อัคเรศ
ว่าดวงเนตรช่วยตรึกขอปรึกษา
จะควรยกให้หรือไรกัลยา
ไปเบื้องหน้าแล้วสิไม่ตริใคร
พธูนาฏนบนอบตอบเกศี
จึงพาทีทูลละอองสนองไข
ว่าสมกับธิดายอดยาใจ
ดังจุไรสอดสีมณีแซม
ควรจะยกให้สมยศดูหมดเหมาะ
เทศน์ก็เพราะระเบียบทั้งเฉียบแหลม
สำรวมกิจไม่มีราคีแกม
เธอแช่มแช่มได้เห็นน่าเอ็นดู
แล้วทรงปลอบปรึกษาธิดาสงวน
ว่าสมควรแท้แท้เจียวแม่หนู
บิดาจะจัดแจงแต่งเชิดชู
ให้มีคู่เสียบ้างเป็นอย่างไร
ฝ่ายพระเยาวยอดบุตรีศรีสมร
ฟังสุนทรปิตุรงค์ทรงปราศรัย
กัลยาปรีดิ์เปรมเต็มหฤทัย
สบสมัยเสมอเนตรทั้งเทศน์ธรรม์
ออกโอษฐ์มิใคร่ได้ให้ขัดเงิน
นึกสะเทิ้นร้อนราวสาวสวรรค์
จะนิ่งเสียมิชอบระบอบบรรพ์
อภิวันท์ก้มพักตราแล้วพาที
ลูกตั้งจิตสนองอยู่รองบาท
พระชนกนาถชนนีศรี
สุดแล้วแต่กรุณาโปรดปรานี
ไม่ราคีขัดจิตพระบิดร ฯ
๏ ท้าวทรงฟังบุตรีศรีสวัสดิ์
เห็นไม่ขัดอิสสโรสโมสร
แล้วให้พนักงานชาญสุนทร
แต่งอักษรตอบความตามจำนง
แล้วคัดลิขิตลงในแผ่นกระดาษ
เอี่ยมสะอาดเสร็จความตามประสงค์
มีความในพระราชสาส์นทรง
ของเอกองค์จอมอัครนิกร ฯ
๏ ราชสาส์นพระผ่านบุรีเกษตร
บันลือเดชแดนไกรไหวกระฉ่อน
ทรงนามเพชรรัตน์อันบวร
อำนวยพรตอบความตามไมตรี
ถึงพระเจ้านภากาศธิราชไท้
ด้วยเราได้รับราชสาส์นศรี
ของพระองค์ทราบความตามคดี
มิได้มีเกียจกันเป็นฉันทา
/*278*/เรานี้เป็นผู้ไร้ราโชรส
จะสืบยศขัตติยงค์ในพงศา
มีแต่ยอดสนิทพระธิดา
ดังนัยนาเค้ามูลก็ปูนปาน
ซึ่งพระองค์ทูลขอก็ยอมถวาย
ได้สืบสายทดแทนเป็นแก่นสาร
แผ่นดินสองจะครองวัฒนาการ
เป็นหลักฐานเดียวกันด้วยอันดี
ยังรัตนากรราชธานี
ได้เป็นที่เฉลิมยศทั้งสองรา ฯ
๏ ครั้นลิขิตราชสาส์สอบทานสรรพ
ผจงพับผนึกซองไว้แน่นหนา
กำหนดนัดให้ราชทูตา
กราบทูลลาบาทบงสุ์พระทรงชัย
แล้วอำนวยราชสาส์ประทานตอบ
โดยความชอบทรงฤทธิ์วินิจฉัย
ราชทูตประคองรับด้วยฉับไว
ทูลลาไทธิบดินทร์ด้วยยินดี
พลกระบวนแลหลามตามไปส่ง
ท่านทูตลงนาวากัญญาศรี
พันท้ายบอกเยวยาวฉาวนที
จ้ำวารีเป็นระลอกกระฉอกชล
มิช้าถึงปากน้ำที่กำปั่น
พวกพ้องกันคอยรับอยู่สับสน
ทูตเชิญราชสาส์นบานกมล
ขึ้นสู่บนเรือไฟมิได้รอ
กัปตันเป่าหวีดหากะลาสี
ให้กุลีรีบร้อนถอนสมอ
บ้างขึ้นเสาเพลาเรือกแต่งเชือกปอ
เข้าติดต่อรอกรายสายรยางค์
อินยิเนียกลไกเร่งไฟจัด
พอจักรพัดพุ้ยน้ำอยู่ผางผาง
ต้นหนเชิงชำนาญในทางธาร
ตั้งเข็มวางถี่ถ้วนไม่ปรวนแปร
สตีมจัดเปิดหลอดเสียงหวอดหวอ
เรือวิ่งปร้อจักรผันฟันกระแส
ทะลึ่งลำถลาสุดตาแล
กำปั่นแร่ยังมหาคงคาลัย
ทั้งกลางวันกลางคืนฝ่าฝืนแล่น
สำคัญแผนแม่นทิศวินิจฉัย
เห็นแต่น้ำกับฟ้าเมื่อคลาไคล
กำหนดได้สิบวันนั้นพอดี
ถึงปากอ่าวกรุงไกรไอศวรรย์
เข้าเขตขัณฑ์วายุบถบุรีศรี
เห็นทิวไม้เป็นชะวากปากวารี
แล่นเข้าลำนทีไม่รีรอ
ตะบึงมาจนถึงท่ากำปั่นพัก
หยุดไกจักรถ่านหมดทอดสมอ
/*279*/พระยาทูตแจ่มใสอิ่มใจคอ
เรือไฟพอทอดพลันมิทันนาน
ก็อาบน้ำชำระสระเกศา
สีกายาเหงื่อไคลโดยใสศานต์
แล้วรีบแต่งกายสกนธ์อยู่ลนลาน
ให้ทันการเฝ้าภูมินทร์ปิ่นนคร
เชิญราชสาส์นของพระเจ้าเพชรรัตน์
ปิ่นกษัตริย์ทรงฤทธิ์มหิศร
ลงจากเรือกลไฟครรไลจร
บ่าวสลอนตามหลังสะพรั่งพรู
ถึงพระราชวังยังที่พัก
เคยสำนักคอยเฝ้าแล้วเข้าอยู่
ครั้นได้เวลากาลประมาณดู
ก็เข้าสู่พระโรงคัลในทันที ฯ
--
๑. พิมพ์ตามการพิมพ์ครั้งก่อนซึ่งลงพิมพ์ในวารสารศิลปากรปีที่ ๘ เล่มที่ ๗ พ.ศ. ๒๔๙๗ ซึ่งได้มีการแก้ไขให้รับสัมผัสในต้นฉบับหนังสือสมุดไทย เป็น “คนนำริ้วกรายเกรินดำเนินธง เดินแห่ตรงมุ่งมายังวังใน” ↩
ตอนที่ ๒๗
/*280*/นายบุญ แต่ง
๏ จะกล่าวถึงปิ่นสุทัศน์ขัตติยราช
นภากาศนฤเบศเกศกรุงศรี
ตั้งแต่แต่งทูตไปผูกไมตรี
ยังบุรีจินดาดูช้าวัน
คิดสงสารพระกุมารวโรรส
ไม่ใสสดฝ่ายผอมตรอมกระสัน
เพราะความรักหนักอกวิตกครัน
ไม่ได้ทันเจตนายิ่งอาวรณ์
บ่ายสองโมงเสวยสรงแล้วทรงเครื่อง
ตามแบบเบื้องเอกองค์อดิศร
เสร็จเสด็จผันผายนาดกรายกร
บทจรออกท้องพระโรงคัล
ประทับเหนือพระที่นั่งบัลลังก์รัตน์
ตรงมหาเศวตฉัตรอันฉายฉัน
พร้อมพระวงศ์ข้าเฝ้าเป็นเหล่ากัน
บังคมคัลธิบดินทร์ปิ่นประชา
พระจอมจักรนคเรศเกศกษัตริย์
จึงดำรัสทักทายทั้งซ้ายขวา
ไต่ถามข้อราชการงานพารา
ตามพระราชจริยาทุกวันไป
ทอดพระเนตรเห็นพระยาวิสาขะ
จึงมีพระสิงหนาทประภาษไข
เจ้ากลับจากเมืองจินดามาเมื่อไร
เป็นไฉนบ้างหนอข้อราชการ
ได้เข้าเฝ้าพระเจ้าเพชรรัตน์
กรุงกษัตริย์ว่าอย่างไรในเรื่องสาส์น
หนึ่งนายไพร่ไปหว่างทางกันดาร
ค่อยสำราญพร้อมกันหรือฉันใด
ท้องทะเลเวหาพายุจัด
หรือสงัดคลื่นเรียบเงียบไฉน
ทั้งไปมาในหนทางเป็นอย่างไร
จงแจ้งไขให้เราฟังดังจำนง ฯ
๏ ฝ่ายพระยาวิสาขะเอกอำมาตย์
บังคมบาททูลความตามประสงค์
ว่าพระเจ้าเพชรรัตน์ขัตติยวงศ์
พระทัยทรงรักใคร่เป็นไมตรี
หนึ่งนายไพรไคลคลาโดยนาเวศ
ไม่มีเหตุทุกข์ภัยในวิถี
คลื่นสงบลมร้ายสูญหายดี
ถึงวันนี้เทียบท่านาวานั้น
/*281*/แล้วเชิญพานราชสาส์นประณตน้อม
ถวายจอมกรุงไกรไอศวรรย์
พระรับลายเลขานั้นมาพลัน
แล้วทรงธรรม์ทอดทัศนาไป
พอจบสาส์นทราบระบิลปิ่นกษัตริย์
โสมนัสยินดีจะมีไหน
ด้วยสมหวังที่พระตั้งหฤทัย
ภูวไนยประทานสาส์นสุนทร
ให้องค์พระโอรสานราราช
สุริยพันธุ์หน่อนาถนริศร
อันเฝ้าอยู่ใกล้ชิดพระบิดร
ชุลีกรรับสาส์นมาพินิจ
พออ่านจบเรื่องสาส์นดาลประหวัด
หน่อกษัตริย์ปรีดิ์เปรมเกษมจิต
เหมือนมณีประภามาใกล้ชิด
คืนถวายลายลิขิตพระบิดา ฯ
๏ ฝ่ายพระเจ้านภากาศประภาษสั่ง
กรมวังบาดหมายไวไวหนา
จะเสด็จต่างประเทศเขตพารา
ไปยังกรุงรัตนาไม่ช้านาน
กำหนดนั้นในวันที่สิบห้า
เดือนเมษายนนี้ดังบรรหาร
จะจากกรุงวายุบถจดวิจารณ์
จงเตรียมการโดยเสด็จให้เสร็จทัน
แล้วรับสั่งกับพระยาสาวนะ
บัญชาการทหารเรือเหลือขยัน
จงเตรียมการหน้าที่ทุกสิ่งอัน
ให้จัดสรรเรือที่นั่งทั้งกลไฟ
อีกเรือรบครบถ้วนกระบวนแห่
ทหารแตรกรรเชียงเคียงไสว
รับสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นข้างใน
หฤทัยผ่องแผ้วแคล้วราคี
จึงดำรัสตรัสด้วยนุชนาฏ
อัครราชทิพาลัยมเหสี
ว่าพระเจ้าเพชรรัตน์สวัสดี
รับไมตรีเกี่ยวดองสองนคร
เขายอมยกธิดายอดยาจิต
สมดังคิดหวังไว้นะสายสมร
จะต้องไปอภิเษกสยุมพร
ยังนครรัตนาไม่ช้าการ
มเหสีฟังอรรถตรัสประภาษ
วรนาถปรีดิ์เปรมเกษมสานต์
มาสั่งเหล่าสาวสรรค์มิทันนาน
ให้เตรียมการทั่วไปที่ในวัง ฯ
๏ ฝ่ายอำมาตย์กรมวังมาสั่งหมาย
กล่าวภิปรายข้อความตามรับสั่ง
มหาดไทยกลาโหมกรมพระคลัง
พวกแพทย์ทั้งมหาดเล็กอีกเด็กชา
/*282*/ทุกเจ้ากรมพนักงานสถานไหน
มีหมายไปรู้แจ้งแห่งเลขา
ต่างตระเตรียมข้าวของต้องไคลคลา
ตามเสด็จผ่านฟ้าเจ้าธานินทร์
กรมตำรวจตรวจเกณฑ์เข้าเวรแวด
ครบทั้งแปดซ้ายขวามาทั้งสิ้น
พวกขุนนางต่างคนได้ยลยิน
น้ำตารินสั่งเสียเมียคะนึง
นายจมื่นหนุ่มนามเมียงามนัก
พึ่งร่วมรักสามทิวาน่าคิดถึง
ขึ้นบนเตียงเคียงนางพลางรำพึง
ให้อั้นอึ้งอกตันสุดผันแปร
จะบอกป่วยฉวยกริ้วเกินกำหนด
ทราบว่าปดข้อความตามกระแส
กลัวต้องโทษโปรดลดถอยยศแท้
ชำเลืองแลภรรยาน้ำตานอง
ผู้ที่ต้องตามเสด็จเตรียมเสร็จทั่ว
มาแต่งตัวของกินสิ้นทั้งผอง
อีกหีบปัดจัดสรรชั้นเงินทอง
ยกมากองวางไว้ที่ในเรือน ฯ
๏ ฝ่ายพระยาสาวนะกรมทหาร
บัญชาการเรือไฟใครจะเหมือน
เป็นสิทธิ์ขาดราชกิจไม่บิดเบือน
เจริญเลื่อนยศถามาช้านาน
ออกจากวังตรงมาลงนาเวศ
เรือวิเศษกลไฟอันไพศาล
พระที่นั่งขจรแดนแสนโอฬาร
จุทหารถึงร้อยไม่น้อยเลย
ที่นั่งรองเรือรบจัดครบถ้วน
โดยกระบวนตามรับสั่งดังเฉลย
ให้ทาสีเช็ดล้างเหมือนอย่างเคย
เร็วสิเหวยเร่งพลขนถ่านมา
บรรทุกลงตรงกลางระวางนั้น
กะลาสีพัลวันกันนักหนา
ผูกเชือกเสาเพลาใบในนาวา
โฮเรียฮาโฮอึงคะนึงไป
สั่งให้นายดาเรนท์พันเรือเอก
บังคับเลกทหารกำปั่นใหญ่
พระที่นั่งขจรแดนแล่นว่องไว
จึงจัดให้ทหารชำนาญเรือ
ลงประจำในลำนาวารบ
ถือปืนครบยืนไสวทั้งใต้เหนือ
เสื้อกางเกงหมวกทหารแจกจานเจือ
ไม่ขาดเหลือพร้อมทั่วทุกตัวคน
ลากปืนใหญ่ไว้วางรายข้างกราบ
เพื่อปราบปรามไพรีมีเหตุผล
ถึงข้าศึกนึกร้ายหมายผจญ
ไม่ทานทนต้องตายวายชีวัน
/*283*/สิบสี่บอกลำทรงประจงจัด
บรรจุยัดเร็วรวดดูกวดขัน
บอกละสี่มีทหารชาญฉกรรจ์
สันทัดสรรพ์แคล่วคล่องว่องไวนัก
ทั้งเรือรบมีประจำทุกลำหมด
แขวนเรือโบตขวาซ้ายดูไม่หนัก
เร่งพวกพลขนเสบียงเสียงคึกคัก
บรรทุกพักเทียบทอดจอดเรียงราย
เรือล่วงหน้าติดไฟไอซู่ซ่า
สตีมกล้าพร้อมพลันก็ผันผาย
เปิดแตรหวีดหวีดแล่นแสนสบาย
ปล่อยจักรท้ายตีน้ำตูมตามจร ฯ
๏ ฝ่ายสุรางค์นางนาฏในราชฐาน
พนักงานของใครไม่หยุดหย่อน
ทุกกระทรวงหลวงแม่เจ้าเหล่านิกร
ต่างรีบร้อนแซ่เสียงทั้งเวียงวัง
ตระเตรียมของที่จะไปตามเสด็จ
ยังไม่เสร็จเหมือนในน้ำใจหวัง
เรียกบ่าวไพร่ด่าว่าละล้าละลัง
หีบหนังตั้งผ้าพับลำดับวาง
ผ้าลายขัดแพรสีมีไปห่ม
เครื่องทองถมของประทานนั้นต่างต่าง
เสื้อแพรจีบกลีบเรียมเอี่ยมสำอาง
ลูกไม้ห้างอย่างดีมีราคา
กระจกหวีมีดกันน้ำมันหอม
เครื่องแป้งพร้อมรำหัดได้ผัดหน้า
ที่นอนแพรอย่างดีสีโสภา
ให้บ่าวข้าขนส่งลงเรือพลัน
ที่ในวังชุลมุนวุ่นวายนัก
ทั้งตำหนักน้ำแพร่แซ่สนั่น
โกลาหลวิ่งเต้นกันเป็นควัน
พัลวันขนของออกนองเนือง
พร้อมสำเร็จเสร็จพลันต่างหรรษา
จวนเวลาตะวันดับลับฟ้าเหลือง
ทั้งฝ่ายหน้าฝ่ายในต้องไกลเมือง
เป็นจบเรื่องขนคว้าย่ำราตรี ฯ
๏ ป่างพระองค์ทรงธรรม์ถวัลย์ราช
นภากาศผู้รุ่งรัศมี
สถิตแท่นสุวรรณอันรูจี
พระภูมีโสมนัสในหทัย
พอสิ้นแสงสุริยาภาณุมาศ
ดารากราดแขส่องสีผ่องใส
พระตรัสชวนชายาทิพาลัย
เข้าที่ไสยาสน์ยุบลสนทนา
ที่จะไปอภิเษกเอกโอรส
ไว้พระยศทั่วไปในใต้หล้า
พรุ่งนี้บ่ายชายแสงพระสุริยา
พร้อมนาวาสรรพเสร็จเสด็จดล
/*284*/โฉมพระมิ่งมเหสียินดีนัก
เยาวลักษณ์ทูลความตามนุสนธิ์
น้องดีใจที่ได้ไปชมสายชล
ทั้งเที่ยวยลเกาะกลางทะเลลม
จนยามสองเสียงระฆังดังก้องกึก
มโหระทึกเสียงแตรแซ่ขรม
สองกษัตริย์สนิทนิทรารมย์
เป็นบรมสุขล้ำสำราญองค์
๏ ฝ่ายพระสุริยพันธุ์แต่ทราบสาร
พระกุมารชื่นชมสมประสงค์
ความรักร้อนผ่อนคลั่งประดังลง
แต่ก็คงตริตรึกนึกไม่วาย
ขึ้นไสยาสน์อาสน์อุ่นละมุนนุ่ม
จนสิบทุ่มยังไม่หลับกระสับกระส่าย
แสงหิรัญผันผ่องแสงทองพราย
ดาวกระจายน้ำค้างลงพร่างพรู
เสียงดุเหว่าเร่าร้องออกซ้องแซ่
นกกาแกภุมรินบินหวู่หวู่
เชยเกสรบุปผชาติกลาดเรณู
พอเช้าตรู่รุ่งโร่อโณทัย
สุริยันผันเยี่ยมยอดพฤกษา
พระจันทราสร่างสีเสื่อมกษัย
อินยิเนียในกำปั่นตื่นทันใด
เร่งติดไฟพร้อมพรั่งสิ้นทั้งเพ
ในวันนั้นเป็นวันที่สิบห้า
เดือนเมษายนมาสไม่ไพล่เผล
พวกทหารฉานฉ่าเสียงฮาเฮ
ชักเรือเร่เรียงเรียบเทียบตะพาน
พระภูมินทร์ปิ่นเกศประเทศสุทัศน์
ครั้นจำรัสสุริยงส่งแสงฉาน
ประทมตื่นฟื้นองค์ทรงสำราญ
เสวยโภชอาหารตระการมี
ตรัสประภาษเรื่องที่จะประเวศ
สู่ประเทศทางไลในวิถี
จนบ่ายโมงเสียงนาฬิกาตี
พระภูมีเสด็จสรงสุธารา
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส
พร้อมพระขัตติยวงศ์ทรงยศถา
พระเทพีสองพระราชบุตรา
พระสุณิสาพร้อมประนมบังคมคัล
พระตรัสชวนมเหสีเสด็จลีลาศ
ยุรยาตรวาดกรายกรผายผัน
ออกพระโรงรจนาข้างหน้าพลัน
ระฆังลั่นสองโมงโปร่งฤทัย
ประทับเกยทรงราชยานหาม
ตำรวจหลามนำหน้าคลาไสว
พระโอรสขึ้นเสลี่ยงเรียงกันไป
มเหสีศรีสะใภ้ทรงพระวอ
/*285*/พระญาติวงศ์พงศาคณานาฏ
เสนามาตย์ต่างตามกันหลามสอ
ส่งเสด็จเดินหลังค่อยรั้งรอ
นุ่งม่วงป๋อเสื้อยันต์เป็นมันดี
ออกประตูสุทธาวาสราชฐาน
ราชยานถึงท่าวารีศรี
หยุดประทับฉับพลันในทันที
ยังเก้าอี้พลับพลาพักตำหนักแพ
สุริยพันธุ์จันทรพงศ์องค์โอรส
น้อมประณตภูวไนยไม่ห่างแห
มเหสีสุณิสามาอัดแอ
พร้อมเถ้าแก่ท้าวนางพวกข้างใน
จึงตรัสมอบพระนิเวศน์เขตสถาน
ราชการทุกแห่งตำแหน่งไหน
ให้พระวงศ์ผู้ทรงเจริญวัย
ผู้เป็นใหญ่ว่าขานการนคร
บังคับกิจผิดชอบด้วยปรีชา
พร้อมด้วยหมู่มาตยาสโมสร
บำรุงสุขดับทุกข์ประชากร
จงผันผ่อนตรีไตรระไวระวัง
เสร็จรับสั่งราชการพระผ่านฟ้า
เสด็จลงนาวาไฟที่นั่ง
ทหารแตรเป่าแตรแซ่ประดัง
แลสะพรั่งพวกทหารชาญชลา
นายพันเอกดาเรนท์เป็นนายใหญ่
ชำนาญการเรือไฟได้ศึกษา
ให้ออกเรือพระที่นั่งไม่รั้งรา
นามนาวาขจรแดนนั้นแล่นดี
แล้วชักธงทรงเดชเกศกษัตริย์
บรมราชธวัชจรูญศรี
ไว้เสากลางวางสง่าจอมธานี
หน้าท้ายมีธงเมืองรุ่งเรืองครัน
ต่างชักธงขึ้นประจำลำเรือรบ
เป็นทิวครบปลายปัดสะบัดผัน
ออกแล่นหลามตามมาไม่ช้าพลัน
เปิดหลอดลั่นควันฉิวละลิ่วลำ
อินยิเนียเปิดจักรมาพักหนึ่ง
ก็มาถึงปากน้ำพอจวนค่ำ
ออกปากอ่าวก้าวซ้ายหมายร่องน้ำ
คลื่นกระหน่ำฉานฉ่าด้านหน้าเรือ
เสียงฮุมฮูมตูมตึงตะลึงโลด
เรือกระโดดฟันฝ่าลมกล้าเหลือ
วารีสาดเค็มขาวราวกับเกลือ
เปียกเป็นเบือเสื้อผ้าดาดฟ้านอง
กะลาสีดีสุดจุดโคมสว่าง
แจ้งกระจ่างแสงไฟไม่มีหมอง
ชักขึ้นไว้ใต้เพลาที่เสารอง
สำหรับส่องแจ้งทางกลางคงคา
/*286*/จุดโคมแดงติดไว้ข้างฝ่ายซ้าย
โคมเขียวย้ายติดเนื่องข้างเบื้องขวา
บอกสำคัญเรือไฟที่ไปมา
ในมรรคาแล่นล่องท้องทะเล
เพราะกลัวเรือเหนือใต้จะไขว้สวน
ประจวบจวนเห็นพลันได้หันเห
นายพันเอกดาเรนท์เจนคะเน
จึงบอกเล่ห์ต้นกลคนชำนาญ
ให้เปิดจักรหนักรีบสิบห้านอต
วิ่งเร็วยอดน้ำแยกคลื่นแตกฉาน
น้ำเค็มพราวแพรวพรายกระจายบาน
กระเซ็นซ่านคลื่นจัดฮูมซัดตึง
นาวาเหเซหวนลมป่วนปัด
กระพือพัดสายรยางค์เสียงผางผึง
เรือรบแคลงคลื่นกระทั่งเสียงปังปึง
หื่อหื่อหึ่งอุตรานั้นกล้าแรง
ขจรแดนลำทรงองค์กษัตริย์
ฝีจักรจัดเร็วรุดสุดแสวง
ถึงคลื่นใหญ่ไม่สู้โงงแลโคลงแคลง
ต่างแล่นแข่งเคียงคว้างกลางชลา ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมนครานภากาศ
กับนงนาฏทิพาลัยเสน่หา
สาวสนมกำนัลกัลยา
ชมดาราวับวามอร่ามพราย
เหล่านางในที่ไม่เคยสู่สมุทร
อุตลุดเมายิ่งสวิงสวาย
ลูกคลื่นโครมโถมสาดน้ำกระจาย
กระวนกระวายมึนเศียรลงเวียนวิง
ที่ลางนางใจอ่อนลงนอนเปลี้ย
หิวละเหี่ยในอุราหลับตานิ่ง
บ้างก็นั่งบ้างก็นอนหนุนหมอนอิง
บ้างล้มกลิ้งสับสนอยู่ลนลาน ฯ
๏ ฝ่ายพระสุริยพันธุ์พงศ์กษัตริย์
ดึกกำดัดคิดเขตประเทศสถาน
ยังไกลรัตนากรร้อนรำคาญ
นับวันวารนาวาจากท่าจร
พระเสด็จเยื้องย่องจากห้องเก๋ง
พิศเพ่งท้องฟ้าดาราสลอน
ดูวาวามระยับจับอัมพร
พระจันทรยามแรมแจ่มนภา
พระหวนจิตคิดคะนึงถึงนงลักษณ์
ประไพพักตร์เพียงเทพเลขา
เมื่อเทศน์ธรรม์วันประสบพบยุพา
นัยนาคมคายชายชำเลือง
ดังศรศักดิ์ปักจิตพิศวาส
พี่หมายมาดชิดเชื้อแม่เนื้อเหลือง
ความข้องขัดพลัดพรากไปจากเมือง
เพียงปลิดเปลื้องชีวันอันตราย
/*287*/มาครั้งนี้พี่คิดพิศวาส
คงสมมาดแต่ยังช้าทิวาหลาย
พระนิ่งนึกตรึกไตรไม่สบาย
แล้วหักหายเดือนหน้าวิวาห์กาล
พลางหวนคิดถึงมิสกอปเปอ
เคยเสนอร่วมห้องสนองสมาน
บิดาน้องรู้เรื่องเคืองรำคาญ
ปล่อยประจานพรากทำให้ช้ำใจ
ได้พบนางบาบีนารีแขก
เพียงทรวงแยกกรรมซัดเพียงตักษัย
ยิงคิดคิดกลัดกลุ้มรุมฤทัย
พระดนัยเรียบรอบตามขอบเรือ
จันทรพงศ์ชวนองค์ขนิษฐา
ขึ้นดาดฟ้าผันแปรแลใต้เหนือ
ลมพระพายชายฉ่ำน้ำค้างเจือ
นาวาเฝือแล่นล้อมมาพร้อมเพรียง
จนดึกดื่นคลื่นซัดลมพัดกล้า
ระลอกฉ่าฉานลั่นสนั่นเสียง
ทหารแตรเป่าแตรแซ่สำเนียง
จนเดือนเที่ยงเมฆกลัดสงัดคน
ต่างเข้าห้องนิทราไสยาหลับ
จันทร์พยับเคลื่อนคล้อยโพยมหน
แต่ดาเรนท์เจนทางในกลางวน
สู้อดทนเดินไขว่อยู่ไปมา
ถือกล้องส่องมองเล็งเพ่งพินิจ
ดูทางทิศท้องทะเลและเวหา
อินยิเนียใช้จักรไม่พักรา
วิ่งประดาล้วนลำกำปั่นไฟ
พอแสงเงินแสงทองเรื่อรองศรี
แลวารีเรียบรายเขียวขาบใส
ถึงเกาะหมอกกลางมหาชลาลัย
มีบ้านไร่กลั่นสุราขายตาปี
ทินกรจรแจ้งแจ่มจำรัส
ตั้งเข็มตัดแล่นคว้างหว่างวิถี
พวกในเรือตื่นตาไม่ช้าที
กะลาสีวุ่นไขว่รับใช้งาน
ตักน้ำสาดราดล้างบ้างเช็ดถู
เสียงครูดครู่อื้ออึงคะนึงขาน
ขจรแดนลำทรงองค์ภูบาล
เรือทหารเรือขุนนางสล้างลอย
พระจอมภพนภากาศไสยาสน์ตื่น
อุระชื่นนางในรับใช้สอย
ชำระพักตร์ส่องพระฉายชายชม้อย
นางน้อยน้อยหมอบพัดสะบัดลม
มเหสีนวลละอองผ่องผิวพักตร์
เยาวลักษณ์แต่งร่างสำอางสม
สองกษัตริย์ยาตราดูน่าชม
นักสนมกำนัลจรัลตาม
/*288*/เสด็จประทับพระเก้าอี้ที่ดาดฟ้า
มาตยาเข้าเฝ้าเป็นเหล่าหลาม
สุริยพันธุ์โอรสปรากฏนาม
พระโฉมงานจันทรพงศ์องค์อนุชา
น้อมถวายบังคมต่างก้มเกศ
พระปิตุเรศทรงฤทธิ์ทุกทิศา
พระโปรดให้ข้าเฝ้าเหล่าเสนา
พร้อมกันมานั่งที่เก้าอี้อิง
แต่ดาเรนท์นั้นไซร้มิได้นั่ง
คอยระวังหางเสือเมื่อเรือวิ่ง
อินยิเนียนายงานชำนาญจริง
ระฆังกริ่งมองดูก็รู้พลัน
ด้วยมีไกไขบอกให้ออกจักร
จะเบาหนักหนังสือมีที่ไขหัน
จะไปมาถอยหลังฟังสำคัญ
ดาเรนท์นั้นบอกได้เข้าใจเจียว
ขณะนั้นเรือแล่นแสนสาหัส
คลื่นสงัดตัดออกนอกน้ำเขียว
ให้กางใบใส่เสาผู้เพลาเรียว
พอถึงเลี้ยวช่องลำพูดูเป็นทิว
จอมกษัตริย์ทัศนาสาคเรศ
ทอดพระเนตรแสนสบายพระพายฉิว
เห็นฝูงนกนางนวลทวนลมปลิว
บินละลิ่วนับร้อยลงลอยแพ
บ้างโผผินบินไขว่เข้าใกล้ชิด
สังเกตกิจผิดใจช่างไม่แห
กำปั่นแล่นเฉียดเฉยทำเลยแล
พระผันแปรทอดทัศนาเพลิน
ปลากระเบนเผ่นดิ้นบินหลังน้ำ
เป็นฝูงคล่ำมากมายไม่ห่างเหิน
เพราะตกใจใกล้หว่างทางเรือเดิน
แตกตะเพิ่นในมหาชลาลัย
ปลาโลมาพาคู่ขึ้นฟูฟ่อง
ว่ายละล่องอมชลพ่นไสว
บ้างเผือกขาวดำด่างใกล้ทางไป
แข่งเรือไฟผุดโผล่ล้วนโลมา
มูลปลาวาฬผ่านลอยกระแสสินธุ์
กระไอกลิ่นเหม็นคลุ้งฟุ้งนักหนา
เข้านาสิกเวียนศีรษะเต็มประดา
มักชักพาอาเจียนมึนเศียรโงง
ถ้าเป็นก้อนก้อนใครได้ไปพบ
เหมือนประสบลาภใหญ่กลิ่นไอโขลง
แม้นแห้งหอมขายดีมีทุกโรง
ชื่อก็โด่งดังลั่นอำพันทอง
จอมกษัตริย์ตรัสเล่าข้าเฝ้าแน่น
กำปั่นแล่นเฉื่อยฉิวละลิ่วล่อง
พอบ่ายสามนาฬิกาฝ่าละออง
เสร็จเข้าห้องนฤบาลสำราญรมย์ ฯ
/*289*/๏ แต่จากกรุงวายุบถจดหมายเหตุ
ตามสังเกตระยะทางปางประถม
กำปั่นแล่นล่วงมาเวลาลม
เสียงขรมจักรคุ้ยพุ้ยวารี
พอสิ้นแสงสุริยาภาณุมาศ
ดารากลาดแสงสว่างกลางวิถี
ไม่หยุดหย่อนจรมาในราตรี
สะดวกดีได้แปดทิวากาล
พอเช้าตรู่แลลิ่วเห็นทิวไม้
อยู่ร่ำไรพอสังเกตประเทศสถาน
กระจ่างแจ้งแสงตะวันมิทันนาน
ก็เห็นด่านปากมหาชลาลัย
คือกรุงรัตนาบวรรัฐ
ภูมิจังหวัดท่าทางดูกว้างใหญ่
ถึงชายดอนหยุดพักรอจักรไว้
ดาเรนท์ให้เปิดแตรแซ่คงคา
ป่างพระเจ้านภากาศฉลาดล้ำ
ทรงพระดำริความงามนักหนา
ครั้นจะล่วงเข้าไปในพารา
ก็เห็นว่าลามลวนไม่ควรการ
พอเรือรบเรือตามมาถึงหมด
จึงกำหนดให้ทอดที่หน้าด่าน
ไม่ห่างชิดได้ระยะพอประมาณ
เรียงขนานล้วนลำกำปั่นกล ฯ
๏ ฝ่ายนายด่านปากน้ำประจำเฝ้า
เห็นเรือเข้ามาทอดจอดสับสน
ยืนชะเง้อมองไปตั้งใจยล
นึกฉงนสนเท่ห์หทัยครัน
ร้องเรียกเลกฝีแจวอ้ายแก้วเหวย
เร็วสิเฮ้ยอยู่ไหนไม่จัดสรร
ไปถอยเรือเป็ดมาอย่าช้าพลัน
ไปกำปั่นกับกูได้ดูแล
อ้ายแก้วขานขอรับผมวิ่งล้มลุก
ฉุกละหุกเร็วจริงออกวิ่งแต้
พลางเหลียวซ้ายแลขวาหากุญแจ
มาท่าแพไขนาวาถอยมาคอย
ท่านนายด่านแต่งตัวสวมเสื้อหมวก
ร้องเรียกพวกบ่าวไพร่ที่ใช้สอย
เร็วเร็วเข้าเถิดหวาอย่าตะบอย
กระโดดผล็อยนั่งลงที่ตรงกลาง
จึงบ่ายบากนาวามากำปั่น
มาถึงพลันจอดเรียบเทียบข้างข้าง
แจ้งคดีไต่ถามเนื้อความพลาง
ไม่ขัดขวางเชิงฉลาดในราชการ
ท่านขุนนางผู้ใหญ่ในกำปั่น
ฟังสำคัญตอบความไปตามสาร
ว่าพระเจ้านภากาศพระภูบาล
จากสถานเสด็จมาโดยนาวี
/*290*/จึงเชื้อเชิญนายด่านชาญฉลาด
ยุรยาตรขึ้นกำปั่นขมันขมี
นำเข้าเฝ้าพระองค์ทรงธรณี
นายด่านศีโรก้มบังคมคัล
พระจอมภพนภากาศประภาษถาม
ถึงข้อความนคเรศในเขตขัณฑ์
โภชนาอาหารพานอนันต์
สารพันสุขสำราญประการใด
อนึ่งพระเจ้าเพชรรัตน์กษัตริย์ชาติ
ผดุงราษฎร์สิ้นทุกข์สุขไฉน
พร้อมพระวงศ์พงศาเสนาใน
น้ำพระทัยภูธรร้อนหรือเย็น
นายด่านกราบทูลไปดังใจหวัง
พระจอมวังผ่อนดับระงับเข็ญ
ทรงสอดส่องพระธุระไม่ละเว้น
พระทัยเอ็นดูไพร่ไม่แค้นเคือง
ทั้งข้าวปลาอาหารนั้นมังคั่ง
เมตตาตั้งครองกรุงให้ฟุ้งเฟื่อง
มีพระเดชศักดาสง่าเมือง
ทูลสิ้นเรื่องบังคมลาลงมาเรือ
เร่งฝีแจวแจวเรือเร่งถีบถอน
ไม่หยุดหย่อนหมายมาเต็มฝ่าเฝือ
ร้องดุบ่าวด่าเปรี้ยงจนเสียงเครือ
ถึงคุ้งเหนือแหลมย่านมีบ้านเรือน
เข้าเสาหินถิ่นประเทศเขตเมืองหลวง
ชนทั้งปวงไขว่แซ่เรือแพเกลื่อน
นางแม่ค้าขายผักทำชักเชือน
ร้องเรียกเตือนเพื่อนกันจะครรไล
อ้ายแก้วบ่าวนายด่านกล่าวสารถาม
แม่โฉมงามนวลละอองอยู่ที่ไหน
ช่างขาวผ่องอวบอ้วนเป็นนวลใย
มาตกไร้ขายผักน่ารักทรง
มะเขืออ่อนพริกเผ็ดกี่เม็ดฬส
อันพริกสดแกงเนื้อเหลือประสงค์
จงวาดเรือมาข้างนี้ซิโฉมยง
จะขายส่งไหมจ๋าเจ้าเยาวมาลย์
นางแม่ค้าฮึดฮัดสะบัดพักตร์
พิโรธนักหน้างอไม่ต่อสาร
พายเรือเฉยเลยไปไม่ช้านาน
เรือนายด่านแจวร่ำกระหน่ำมา
ตะวันเที่ยงก็พอถึงตะพานบ้าน
เจ้าพระยาประพาฬผู้หาญกล้า
นายด่านขึ้นจากเรือรีบไคลคลา
มาคอยท่าท่านเจ้าคุณผู้มุลนาย
๏ ฝ่ายว่าเจ้าพระยาประพาฬนั้น
เพลินกระสันเมียน้อยใช้สอยหลาย
บำเรอพัดนวดเน้นไม่เว้นวาย
หมอบชม้ายสาวสาวขาวสำอาง
/*291*/พอบ่ายสองนาฬิกามาอาบน้ำ
นุ่งม่วงดำแต่งตัวไม่มัวหมาง
ใส่รองเท้าเดินป๋อออกหอกลาง
เสมียนต่างตามหลังมานั่งรอ
เห็นนายด่านทักไปมิได้ช้า
มีกิจจาเหตุไรไฉนหนอ
จงแถลงแจ้งไปดังใจคอ
นายด่านขอรับผมประนมมือ
แล้วกราบเรียนเจ้าพระยาว่าเดี๋ยวนี้
ปากนทีนาวาเขามาอื้อ
ล้วนกลไฟใหญ่ยาวข่าวระบือ
ไปหารือไต่ถามทราบความมา
ว่าพระเจ้านภากาศราชโอรส
เสด็จหมดพร้อมกันด้วยหรรษา
ถึงเมื่อรุ่งแสงศรีสุริยา
ใช้ให้พานำข่าวกล่าวแสดง
เจ้าพระยาประพาฬสำราญจิต
ได้ทราบกิจเนื้อความตามแถลง
ที่นายด่านนำคดีมาชี้แจง
จึงพรายแพร่งตอบวาจาไม่ช้าพลัน
ท่านรีบกลับลงไปเถิดนายด่าน
เรื่องจัดการรับรองต้องกวดขัน
เราจะเข้าเฝ้าองค์พระทรงธรรม์
ทูลรำพันแล้วจะให้ลงไปรับ
นายด่านกราบสามลาไม่ช้าได้
ลูกครรไลเคลื่อนคลาหันหน้ากลับ
ลงเรือเป็ดเก๋งพั้งนั่งโงกงับ
อ้ายแก้วจับแจวคุ้ยพุ้ยวารี
เจ้าพระยาประพาฬชาญฉลาด
แต่งตัวนาดเสร็จพลันขมันขมี
มาลงเรือเก๋งสำปั้นในทันที
มาถึงที่ท่าขุนนางพลางขึ้นเดิน
ทนายถือหีบหลามรีบตามหลัง
เข้าในวังงามสง่าน่าสรรเสริญ
พร้อมขุนนางพระยาต่างมาเชิญ
ไม่หมองเมินชวนกันคอยครรไล
สู่พระที่นั่งอมรพิมานมาศ
คอยเฝ้าบาทธิบดินทร์ปิ่นไผท
พร้อมข้าเฝ้าเหล่ามหาเสนาใน
เซ็งแซ่ไปด้วยเสียงสนทนา ฯ
๏ ป่างพระองค์ทรงเดชเพชรรัตน์
ครั้นจำรัสสุริยันผันเวหา
สามโมงเศษล่วงไปได้เวลา
ที่จะว่าราชการงานนคร
พระเสด็จออกขุนนางยังข้างหน้า
พร้อมเสนาบังคมก้มสลอน
ประทับเหนือแท่นทองผ่องบวร
พระภูธรดำรัสราชการ
/*292*/เจ้าพระยาประพาฬครั้นได้ช่อง
ทูลฉลองแด่นรินทร์ปิ่นสถาน
ขอเดชะฝ่าละอองบทมาลย์
นฤบาลจงทราบข้อคดี
บัดนี้องค์พระเจ้านภากาศ
เสด็จราชดำเนินโดยวิถี
ข้ามมหาวังวนชลธี
ด้วยนาวีกลไฟไสวลำ
เสด็จจอดทอดท่าอยู่หน้าด่าน
พร้อมพหลพลทหารอยู่คลาคล่ำ
จงทราบใต้บาทบงสุ์พระทรงธรรม์
เป็นเสร็จคำทราบสิ้นทรงยินดี
รับสั่งให้กรมวังแต่งวังรับ
ที่ประทับนอกเมืองอันเรืองศรี
มีพระราชอุทยานสะอ้านดี
ตั้งอยู่ที่เหนือท่าพระยาแมน
ทรงโปรดเกล้าเจ้าพระยาประพาฬ
ให้จัดการเรือศรีมีแห่แหน
พระที่นั่งครุฑทะยานผ่านดินแดน
ให้เกณฑ์แสนพลพายลงรายลำ
ผูกวิสูตรรัดชักหักทองขวาง
เลือกที่อย่างใหม่งามอร่ามขำ
ที่นั่งรองภุชงค์อีกหงส์รำ
กระบวนนำตามไปในราตรี
รับสั่งเสร็จเสด็จยุรยาตร
ขึ้นปรางค์มาศแจ้งพระมเหสี
ฝ่ายโฉมยงองค์อัครเทวี
ทราบคดีชอบในหทัยครัน ฯ
๏ ฝ่ายอำมาตย์กรมวังแต่งวังนอก
มีหมายบอกทั่วไปทั้งไอศวรรย์
ทั้งวังหลวงอัดแอจักแจจัน
แผ้วกวาดกันเสร็จสรรพแต่งรับรอง
เจ้าพระยาประพาฬชาญฉลาด
จากวังราชเปรมปรีดิ์ไม่มีสอง
มาจัดเรือครุฑทะยานผูกม่านทอง
ภุชงค์ล่องหงส์รำล้ำนาวา
เรือคู่ชักเรือนำตามเสด็จ
แล้วสำเร็จสารพันต่างหรรษา
เจ้าพระยาประพาฬชาญปรีชา
ลงกัญญาโถงนั่งสะพรั่งพาย
ให้ออกเรือกระบวนแห่เซ็งแซ่ซ้อง
ไปตามท้องวังวนชลสาย
ถึงปากน้ำเทียบทอดจอดเรียงราย
พอสุริยฉายส่องหล้าทั่วธานิน
แต่ส่วนท่านเจ้าพระยาประพาฬนั้น
ไปกำปั่นพระที่นั่งดังถวิล
มีขุนนางนำเฝ้าเจ้าแผ่นดิน
พระภูมินท์ปิ่นสุทัศน์ขัตติยวงศ์
/*293*/ถึงถวายบังคมแล้วก้มเกล้า
พระจอมเจ้านภากาศราชหงส์
แล้วกราบทูลทรงศักดิ์จักรพงศ์
โดยพระองค์เสด็จมาในวารี
ทางสบายวายคลื่นค่อยรื่นเรียบ
กำปั่นเลียบแล่นตะบึงถึงกรุงศรี
ฝ่ายพระเจ้าเพชรรัตน์สวัสดี
ทรงยินดีจัดนาวาให้มารับ
เชิญเสด็จบงกชบทเรศ
เข้านิเวศน์เตรียมเสร็จสำเร็จสรรพ
เรือกระบวนถ้วนทอดจอดประทับ
อยู่คั่งคับหน้าด่านชานชลา
จะเสด็จวันไรให้ทราบเกล้า
พระจอมเจ้าทรงธรรม์อันนาถา
ควรมิควรพระราชอาญา
เหนือเกศาอดโทษโปรดปรานี ฯ
๏ จึงพระเจ้านภากาศประภาษตรัส
รุ่งจำรัสทินกรจรราศี
จะเสด็จเข้าสู่พระบุรี
ขอบไมตรีเจ้าพระยานักหนานัก
ควรเป็นที่เกี่ยวดองสองบุเรศ
มีพระเดชแผ่ไปในไตรจักร
เมื่อราชทูตกลับไปทราบลายลักษณ์
เราพร้อมพรักชวนกันรีบครรไล
ได้แปดวันบรรลุถึงที่นี้
สะดวกดีทางมหาชลาไหล
หนึ่งเมืองท่านสุขสำราญประการใด
พระภูวไนยสุริยวงศ์พงศ์ประยูร
อยู่พร้อมเพรียงเวียงวังสิ้นทั้งหมด
พระทรงยศภพไตรจอมไอศูริย์
มีโรคภัยบีฑาทรงอาดูร
หรือพร้อมมูลความสุขสนุกสบาย
เจ้าพระยาประพาฬบรรหารคล่อง
ทูลฉลองทรงธรรม์เหมือนมั่นหมาย
จอมไผทไร้โรคันอันตราย
พระวงศาทั้งหลายก็พร้อมพรัก
กราบทูลความแล้วถวายบังคมลา
องค์นราธิบดีผู้มีศักดิ์
มาถึงด่านนทีที่สำนัก
จึงเรียกหลวงสารลักษณ์มาสั่งการ
ให้ลงเรือนำคดีที่เสด็จ
แรมสิบเอ็ดค่ำคงจงจำสาร
ผู้รับคำอำลาไม่ช้านาน
รีบออกเรือลนลานในกลางคืน
ต่างหมายมุ่งกรุงไกรไอศวรรย์
ฝีแจวดันแจวมาสุดฝ่าฝืน
ถึงเมืองหลวงเร็วจริงพอยิงปืน
ต่างชวนชื่นกันไปเข้าในวัง
/*294*/ครั้นถึงที่กรมวังนั่งคำนับ
แจ้งคำสรรพเสร็จในน้ำใจหวัง
พนักงานทั้งนั้นครั้นได้ฟัง
มีคำสั่งบอกกันสนั่นไป
บ้างนำความกราบทูลมูลเหตุ
พระปิ่นเกศทรงภพสบสมัย
ได้ทรงทราบโสมนัสในหทัย
รับสั่งให้กลั่นแกล้งเครื่องแต่งกาย ฯ
๏ จะกล่าวถึงเจ้าพระยาเวลาเช้า
บัญชาเหล่าเรือกระบวนถ้วนทั้งหลาย
ให้เข้าริ้วทิวเรียบระเบียบราย
เป็นสองสายคู่หน้ากัญญารอง
เรือแซเส้าเข้าเคียงเรียงระยะ
พายระดะคลื่นคล้อยลอยละล่อง
อีกเรือแซกรรเชียงส่งเสียงร้อง
เรือดั้งกังหันคล่องรองกันไป
แล้วเรือกลางคู่ชักพนักข้าง
แลสล้างธงทิวปลิวไสว
เรือกลองแขกชั้นนอกแลชั้นใน
บางทีใส่เสื้อขาวขาวทั้งลำ
ที่เสื้อแดงแดงดีทั้งสีหมวก
เป็นพวกพวกหลายอย่างสำอางขำ
กระทุ้งเส้าลำละคู่อยู่ประจำ
เสียงครึมครำบอกหมายพายพร้อมกัน
กระบวนหน้าจัดเรียบระเบียบแถว
ตลอดแล้วเรือที่นั่งตั้งกวดขัน
ที่นั่งรองผ่องวิจิตรปิดสุวรรณ
เรือกราบสรรเรือโถงโปร่งกัญญา
เรือม่านทองเรือแซงกระบวนหลัง
พร้อมสะพรั่งเสร็จพลันต่างหรรษา
ระดะดื่นพื้นพวกพลนาวา
ดูดาษดามากมายเป็นก่ายกอง
เจ้าพระยาประพาฬนายการนั้น
ลงนั่งกัญญาลำจะนำร่อง
ให้เลื่อนเรือครุฑทะยานผูกม่านทอง
เข้าเทียบช่องบันไดเรือไฟทรง
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นสุทัศน์
โสมนัสเยื้องย่องเข้าห้องสรง
ไขสุหร่ายปรายละอองมาต้ององค์
สุคนธ์ส่งกลิ่นฟุ้งจรุงใจ
หอมระรื่นชื่นอุระภูวนาถ
สถิตอาสน์ทรงเครื่องเรืองสุกใส
พระภูษาพื้นทองผ่องอำไพ
แล้วสอดใส่ฉลององค์ทรงสายสะพาย
สวมฉลองพระบาทแล้วยาตรย่าง
เสด็จข้างหน้าพลันตะวันสาย
สองโมงเศษภูวนาถเยื้องยาตรกราย
ทหารรายเป่าแตรแซ่คงคา
/*295*/ประทับเรือครุฑทะยานพระที่นั่ง
โอรสทั้งสององค์ลงซ้ายขวา
โฉมพระอัครมเหสีกัลยา
นพคุณสุณิสาทั้งสององค์
เสด็จทรงที่นั่งรองม่านทองกั้น
สาวสนมกำนัลลงเรือหงส์
พร้อมอำมาตย์มาตยาข้าบาทบงสุ์
ต่างคนลงเรือกัญญาไม่ช้านาน
ให้ออกเรือพระที่นั่งตั้งตาริ้ว
เป็นแถวทิวขานยาวอยู่ฉาวฉาน
เป็นกระบวนป่วนวนชลธาร
เรือทหารโบตแซงแข่งครรไล
เข้าปากน้ำเรือแพเซ็งแซ่ซ้อง
มาตามท้องนทีวารีไหล
กระทุ้งเส้าครึมครำกระหน่ำไป
แลไสวงามสง่าแน่นสาคร
เจ้าพระยาประพาฬอันชาญกล้า
ลงกัญญานำกระบวนถ้วนสลอน
ดำเนินเรือพลพายเคลื่อนคลายจร
ราษฎรชายหญิงต่างวิ่งดู
ต่างถวายบังคมก้มศีรษะ
ทุกระยะคุ้งแควอัดแออยู่
บ้างอุ้มลูกจูงหลานวิ่งพล่านพรู
เป็นหมู่หมู่สองฟากคนมากมาย
จนเรือแห่เรือนำเสด็จยาตร
มาโดยราชวิถีกระแสสาย
ประทับร้อนผ่อนหยุดสุดสบาย
ที่ข้างท้ายวัดโพธิ์ทองผ่องโสภา
บ่ายโมงเศษจึงเดินเรือที่นั่ง
พร้อมสะพรั่งพลพายทั้งซ้ายขวา
ออกกระบวนแห่เร่งตะเบ็งมา
เสียงขานยาวฉาวฉ่าก้องนที1 ฯ
--
๑. เนื้อความต่อจากนี้ ไม่พบต้นฉบับทั้งในฉบับพิมพ์และในหนังสือสมุดไทย ความต่อจากนี้นั้นเป็นตอนที่ ๒๘ จัดพิมพ์ตามวารสารศิลปากร ฉบับปีที่ ๘ เล่มที่ ๑๐ เดือนมีนาคม พ.ศ. ๒๔๙๘ ↩
ตอนที่ ๒๘
นายบุญ แต่ง
/*296*/๏ ฝ่ายพระเจ้าเพชรรัตน์ขัตติเยศ
อิศเรศมิ่งมกุฎมนุสสา1
ตั้งแต่ส่งกรุงสุทัศน์กษัตรา
นามนภากาศไท้ผู้ชัยชาญ
ให้ประทับยับยั้งอยู่วังสวน
ตามสมควรศักดามหาศาล
พระตรัสสั่งเสนาปรีชาการ
คอยอยู่งานสำหรับรับบัญชา
ให้ผลัดเปลี่ยนเวียนเวรเกณฑ์กันเข้า
ประจำเฝ้าบาทมูลทูลปุจฉา
ถึงข่าวสุขทุกข์โศกโรคพยาธิ์
เสมอมามิได้เว้นเป็นนิรันดร์
ครั้นลุวันที่สามตามเคารพ
เจ้าพิภพจอมวังนรังสรรค์
เสด็จออกยังท้องพระโรงคัล
พร้อมเผ่าพันธุ์เสนีกวีวงศ์
ประทับท่านที่เศวตเอกฉัตร
โองการตรัสรับสั่งดังประสงค์
ให้โหรหาฤกษ์ยามตามจำนง
ที่จะทรงแต่งงานการวิวาห์
โหรรับสั่งบังคมบรมนาถ
เชิงฉลาดตื้นลึกได้ศึกษา
หยิบสมุดปฏิทินจินตนา
ตั้งคืนวันชันษาทั้งสององค์
แล้วคูณหารตัดรอนตอนตำรับ
ได้เลขลับเร็วไวไม่ไหลหลง
เปิดตำราหาดูคู่ราชงค์
เห็นตกลงต้องกันทั้งวันเดือน
จึงทูลไทธิบดินทร์ปิ่นศีรษะ
ขอเดชะโชคชัยใครจะเหมือน
ชาตาโรจน์โชติช่วงดังดวงเดือน
ไม่คลาดเคลื่อนคลอนแคลนแม่นตำรา
/*297*/ขึ้นสิบเอ็ดค่ำนั้นเป็นวันศุกร์
พิบัติทุกข์โรคันชันษา
เป็นยามปลอดยอดข้างทางโหรา
ตกมหาสิทธิโชคโฉลกดี ฯ
๏ พระทรงฟังโหรทายถวายฤกษ์
พระทัยเบิกปรีดิ์เปรมเกษมศรี
จึงตรัสสั่งข้าเฝ้าเหล่าเสนี
บรรดามีกรมวังจงสั่งกัน
ให้ตกแต่งตำแหน่งนคเรศ
ทั่วนิเวศน์วังในไอศวรรย์
เร่งบาดหมายรายกรมระดมกัน
ทุกสิ่งสรรพ์เครื่องตั้งมังคลา
แล้วดำรัสตรัสซ้ำใช้อำมาตย์
ที่องอาจปรากฏมียศถา
ไปทูลกำหนดงานการวิวาห์
แด่เจ้าหล้าสุทัศน์ปฐพี
พระสั่งเสร็จเยื้องย่างเข้าปรางค์มาศ
พวกข้าบาทน้อมประณตบทศรี
ถวายบังคมคัลอัญชุลี
ออกจากที่เฝ้าแหนแสนสบาย ฯ
๏ ฝ่ายกระทรวงกรมวังรับสั่งกิจ
ถึงออฟพิศเรียกเสมียนให้เขียนหมาย
ส่งไปทั่วทุกกระทรวงขุนหลวงนาย
ได้จัดจ่ายพลไพร่ใช้ระงม
ขุนนางรับจับงานการตกแต่ง
ทั่วตำแหน่งวังเวียงเสียงขรม
ขุนหมื่นหมวดสารวัตรปลัดกรม
เกณฑ์ระดมไพร่หลวงทั้งปวงมา
ให้ขุดปลูกทำเป็นโฮเต็ลใหญ่
สำหรับไว้รับแขกแปลกภาษา
แต่งงดงามสารพัดไม่ขัดตา
ดาดหลังคาทำวิจิตรติดระบาย
ใช้มู่ลี่คลี่กางต่างผนัง
จัดแต่งตั้งโต๊ะที่เก้าอี้หวาย
ติดตะเกียงโคมเงาตามเสาราย
บ้างวุ่นวายเอะอะเกะกะกัน
พวกที่ถูกการฉัตรรีบจัดปัก
ดูคึกคักกำกับกันคับขัน
บ้างปูดาดลาดเสื่อเหลือรำพัน
ตั้งแต่ชั้นนอกไปถึงในวัง
ตำหนักห้องท้องพระโรงเรืองจำรัส
ให้คนจัดโบกทาฝาผนัง
พวกชาวที่หมื่นหลวงกระทรวงคลัง
จัดแต่งตั้งตามกรมปูพรมเจียม
ระย้าแก้วกิ่งย้อยห้อยระยับ
เก้าอี้พับเบาะสปริงดูยิ่งเยี่ยม
โต๊ะโมราขาคู้มีหมู่เทียม
กระจกเหลี่ยมกรอบทองติดช่องแกล
/*298*/ที่หน้ามุขแล้วไปด้วยไฟฟ้า
งามสง่าส่องสว่างกระจ่างแจ๋
ซุ้มทวารบานผนังตั้งลับแล
วิสูตรแพรผูกกั้นข้างชั้นใน
โต๊ะมณฑลที่บูชาสักการะ
ตั้งครอบพระพุทธรัตน์จำรัสไข
กระถางธูปเทียนจัดอยู่ถัดไป
ดูวิไลรุ่งเรืองเครื่องบูชา
แล้วตั้งน้ำพุทธมนต์สุคนธรส
ประมวลหมดมีพร้อมหอมนักหนา
สรรพสิ่งเครื่องตั้งอลังการ์
อย่างมหาขัตติเยศวิเศษวงศ์
ฝ่ายกระทรวงธรรมการภารธุระ
รีบนิมนต์สมณะหมู่พระสงฆ์
สามสิบรูปครบถ้วนจำนวนตรง
ล้วนเอกองค์ราชาคณาจารย์
มีสมเด็จชินบุตรพิสุทธิ์สงฆ์
เป็นเอกองค์หัวหน้าปรีชาหาญ
สมเด็จพระโฆษะเป็นประธาน
ราตรีกาลรุ่งฤกษ์เบิกอรุณ
พวกเสนาข้าเฝ้าพร้อมเจ้านาย
ที่สุดท้ายดาษดื่นชั้นหมื่นขุน
ทั้งเจ้าจอมหม่อมแม่เถ้าแก่คุณ
ให้หอมกรุ่นกลิ่นกล้ำคล่ำกันไป
เพราะการแต่งแข่งเข้มกันเต็มยศ
ตามกำหนดบาดหมายทั้งนายไพร่่
ใส่เสื้อทองเยียรบับระยับไป
ที่ตัวใครไม่มีผู้ดีปลอม
ต้องค้นคว้าหาเช่าเอามาใส่
ทำหน้าใหญ่รักษาเกียรติถนอม
เหมือนเขาว่าหน้าชื่นหัวอกตรอม
ใครจะยอมใครเป็นเพราะเช่นมี
พร้อมเสนาข้ารองละอองบาท
ดูดื่นดาษข้าเฝ้าเจ้ากรุงศรี
ข้างฝ่ายสงฆ์พร้อมพรั่งนั่งพาที
อยู่ในที่พระโรงรัตน์ชัชวาล ฯ
๏ ปางบดินทร์ปิ่นภพนภากาศ
ตั้งแต่วันอำมาตย์มาทูลขาน
ทรงระลึกตรึกถึงคะนึงการ
ทุกวันวารเวลาเป็นอาจิณ
พอย่างขึ้นสิบเอ็ดค่ำดังกำหนด
พระทรงยศชื่นชมสมถวิล
ชวนกษัตริย์สี่องค์สรงวาริน
ระรื่นกลิ่นบุปผาสุมาลัย
สำอางองค์ทรงเครื่องเรืองระยับ
วะวาวรับแวววามงามสุกใส
เสด็จโดยราชยานสำราญใจ
พระหน่อไททรงเสลี่ยงเคียงกันมา
/*299*/อันองค์มิ่งมเหสีผู้มีศักดิ์
กับยอดรักนารีสุณิสา
เสด็จสู่วอทองทั้งสองรา
พร้อมเสนามุขมาตย์ดาษประดัง
สะพรั่งพร้อมห้อมแห่ดูแออัด
เป็นขนัดนำมาทั้งหน้าหลัง
เข้านิเวศน์เขตวัดจังหวัดวัง
สถิตยังตึกห้องท้องพระโรง
เสนาในใหญ่น้อยมาคอยรับ
เชิญประทับแท่นที่เก้าอี้โถง
จวนจะได้ฤกษ์ยามบ่ายสามโมง
เสียงหง่างโหง่งย่ำระฆังกังสดาล
จึงพระเจ้าเพชรรัตน์ขัตติเยศ
เนานิเวศน์ปราสาทราชฐาน
เห็นจวนได้เวลาวิวาห์การ
พระภูบาลรื่นเริงบันเทิงใจ
จึงเอื้อนอรรถตรัสแก่มเหสี
เวลานี้สมควรจวนสมัย
เจ้าจงแต่งธิดาอันยาใจ
รีบพาไปสู่ที่พิธีการ
อันตัวพี่นี้นั้นจะผันผ่อน
ออกไปก่อนคอยท่าอยู่หน้าฉาน
จงให้เหล่าชาววังพนักงาน
เชิญเครื่องอานออกไปไวไวพลัน
พระสั่งเสร็จทรงเครื่องค่อยเยื้องย่าง
ออกจากปรางค์พรรณรายรีบผายผัน
เข้าสู่ที่โอ่โถงพระโรงคัล
ประทับแท่นสุวรรณรจนา
จึงเชิญไทธิบดินทร์ปิ่นสุทัศน์
กับสององค์พงศ์กษัตริย์โอรสา
ให้ประทับที่นั่งอลังการ์
ต่างพูดจานบนอบโต้ตอบกัน
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มิ่งมเหสี
แต่งธิดานารีงามศรีสรรพ์
ผัดพักตร์ผ่องสองแก้มแต้มน้ำมัน
กระแจะจันทน์ปรุงปนสุคนธา
กันนลาฏวาดขนงให้ก่งค้อม
ผ้าห่มห้อมหุ้มเฉวียงเฉียงอังสา
สร้อยสังวาลบานพับประดับประดา
พิศกายาเปรียบอย่างนางกินนร
พระเทวีมีใจอาลัยนัก
กอดลูกรักลูบหลังแล้วสั่งสอน
แม่จงฟังมารดาอย่าอาวรณ์
แม้จะจรสู่ที่พิธีการ
จงตั้งจิตมัธยัสถ์ประหยัดยั้ง
อย่าให้พลั้งเสียท่าที่หน้าฉาน
จงเสงี่ยมเจียมตนอย่าลนลาน
จะกราบกรานหมอบก้มพอสมควร
/*300*/เมื่อยามจะเข้าที่พิธีสรง
ระวังองค์ปิดป้องของสงวน
จะไว้ท่าวางทีให้มีนวล
อย่าลามลวนสับปลับจะอับอาย
ทั้งจริตกิริยาท่าจะยาตร
อย่าแพลงพลาดกรุกกรุยทำฉุยฉาย
มัธยัสถ์จิตตั้งระวังกาย
อย่าให้ชายเขาชวนกันสรวลเรา
การครั้งนี้โตใหญ่ต้องไว้ยศ
ให้ปรากฏยิงยวดได้อวดเขา
ถ้าทำที่ดีสมคงชมเรา
ทั้งตัวแม่ตัวเจ้าคงโปรดปราน
พอเสร็จสอนบุตรีศรีสวัสดิ์
นางกษัตริย์วิงวอนด้วยอ่อนหวาน
แม่จงไปเถิดหนาอย่าช้านาน
พระภูบาลปิตุรงค์จะทรงคอย
นางจูงกรบุตรีค่อยลีลาศ
เรียกข้าทาสชาวในที่ใช้สอย
ให้เชิญพระกลดป้องริ้วทองลอย
บ้างกรีดก้อยกรายเดินเชิญเครื่องอาน
ที่สาวใหญ่ใจโลนพวกโขลนจ่า
ออกนำหน้าถือหวายหมายประหาร
ใครไม่หลบหลีกหนีมันตีอาน
ทั้งจัดจ้านพาทีตีสำนวน
ที่ตัวโปรดคู่เคียงเดินเรียงข้าง
ประคองนางยอดสร้อยค่อยสงวน
ที่หน้าเป็นเล่นตาร่าสำรวล
ทำกระบวนบอกใบ้ใช้มารยา
ที่รุ่นรุ่นเพิ่งจะหัดดัดจริต
ทำเดินกรีดยักซ้ายแล้วย้ายขวา
ที่ของใครใหญ่เห็นเป็นอุรา
ก็ปรีดาด้วยได้อวดประกวดกัน
ที่หย่อนยาวโยนยานปานจะย้อย
ใช้ผ้าห้อยผูกรัดมัดกระสัน
ที่หาไม่ไร้จนทนประชัน
เอาผ้าพันใช้เนื้อเจือเข้าไป
ที่รุ่นว่าลบถมจนผมหงอก
ต้องยักยอกขนเอาเขม่าใส่
ที่ฟันหักเมื่อยังกำลังวัย
เอาไม้ไหล้เสียดฟันกันพยุง
ที่นารีมีจุกกระดุกกระดิก
ทำตุกติกตุ้งติ้งเหมือนลิงถุง
ที่นักเลงติดขลกเดินถกพุง
บ้างเดินจุงกันเป็นหมู่ออกกรูกราว
น่าสังเวชชาววังเมื่อครั้งนั้น
ดูแต่ชั้นคนแก่แปรเป็นสาว
ที่รุ่นเล็กอยากเป็นเหมือนเช่นคราว
อายุราวชันษาสิบห้าปี
/*301*/บ้างยักคอลอยหน้าพูดจ๋าจ๊ะ
เสียงกะคะแซ่หูออกจู่จี๋
พระมารดากับอนงค์องค์บุตรี
จรลียกบาทค่อยยาตรเดิน
งามละม่อมพร้อมพริ้งทุกสิ่งหมด
ดังจะหยดหยาดฟ้าลงมาเห็น
จะหาเปรียบในมนุษย์เห็นสุดเกิน
เพราะเจริญรูปร่างสำอางตา
พ้นประตูสองชั้นกั้นฉนวน
รีบเลี้ยวด่วนลัดทางไปข้างขวา
ถึงพระโรงที่นั่งมังคลา
ค่อยยาตราเยื้องกรายเข้าภายใน
ประทับที่ยี่ภู่ปูประดับ
มีฉากพับม่านทองอันผ่องใส
เหล่านารีพี่เลี้ยงที่ร่วมใจ
เข้านั่งใกล้คอยผลัดกันพัดวี ฯ
๏ พอได้ฤกษ์โหราพฤฒามาตย์
ให้พิฆาตฆ้องเอกภิเษกศรี
เสียงเซ็งแซ่แตรสังข์ประดังตี
เครื่องดนตรีพิณพาทย์ฆาตประโคม
เสียงสนั่นลั่นทั้งวังสถาน
กังสดาลครึกครึ้มกระหึ่มโหม
พวกท้าวนางแก่เฒ่าเข้าประโลม
อัญเชิญโฉมพระธิดาอันยาใจ
ให้ออกจากม่านทองอันผ่องผาด
อนงค์นาฏคร้ามขยาดคิดหวาดไหว
เพราะไม่เคยเลยหนาระอาใจ
แข็งพระทัยแหวกม่านคลานออกมา
อุ้มโอบผ้าเครื่องไตรถวายพลัน
ส่วนพระสุริยพันธุ์นั้นสิบห้า
ส่วนโฉมยงองค์มณีประภา
ก็สิบห้าจำนวนถ้วนเท่ากัน
สองกษัตริย์ทรงถวายผ้าไตรเสร็จ
ล้วนแพรเด็ดดอกดีได้สีสัน
พระสงฆ์รับได้ช่องออกครองกัน
พอเสร็จพลันเข้าไปนั่งยังที่เดิม ฯ
๏ สองกษัตริย์ขัตติโยวโรรส
เกียรติปรากฏดังธวัชฉัตรเฉลิม
น้อมประณตนอบนบคำรบเดิม
พระทรงเริ่มจุดเทียนซบเศียรลง
สังฆโรศอาราธนาศิล
สมเด็จปิ่นชินบุตรพิสุทธิ์สงฆ์
ยกพัดแฉกวิชนีที่บรรจง
ถวายองค์ศีลจบครบเบญจา
พอสุดคำมคธในบทขัด
ตามพิกัดแบบแผนโดยแน่นหนา
พระจอมสงฆ์องค์ต้นขึ้นมนตรา
ที่รองมาเป็นลำดับก็รับพลัน
/*302*/ฟังเรียบร้อยพร้อมพรักอักขระ
กับทั้งสระทีฆะรัสสะสั้น
ทั้งสุ้มเสียงนั้นเล่าก็เท่ากัน
ราวกับกลั่นซ้อมซักไว้สักปี
สวดพระสูตรคาถามหาสมัย
เสียงกึกก้องห้องในปราสาทศรี
อีกกับมงคลสูตรมี
ไม้ช้าทีจบสุดพุทธมนต์ ฯ
๏ พวกคุณท้าวเฒ่าแก่หลวงแม่เจ้า
พากันเข้ามารับออกสับสน
เชิญกษัตริย์คู่ภิเษกเอกมงคล
ขึ้นสู่เตียงสรงชลธารา
ฝ่ายชนกชนนีสี่กษัตริย์
ถ้อยทีตรัสเชิญกันด้วยหรรษา
ประทานน้ำพุทธมนต์สุคนธา
แก่สองราคู่ภิเษกเอกชัย
พร้อมพระวงศ์พงศาเสนามาตย์
โหราศาสตร์ชีพ่อพราหมณ์ตามเพทไสย
ถวายสังข์น้ำสรงจำนงใจ
บังคมไหว้อ่านพระเวทเพศทวิช
หมดหมู่สงฆ์สังฆราชาคณะ
สวดไชยะมัลคลาปกาศิต
พร้อมดนตรีตีถวายหลายชนิด
ฟังวิจิตรทำนองทั้งฆ้องชัย
เสียงกระหึ่มครึ้มครวญรัญจวนจิต
พระประสิทธ์พรพลางทางแจ่มใส
พอสุดเสร็จสรงพลันลงทันใด
พระสงฆ์ใหญ่ยศยงองค์ประธาน
จับพัดแฉกด้ามงาตาลิปัตร
ท่าเคร่งครัดสมปราชญ์ที่อาจหาญ
ถวายพระอติเรกไม่ช้านาน
พอควรการถวายพรเสร็จจรลา
ฝ่ายพระเจ้าเพชรรัตน์ขัตติยะ
กับองค์พระมเหสีมียศถา
พาหน่อน้อยนวลอนงค์องค์ธิดา
เสด็จคลาเข้ายังวังบวร ฯ
๏ ฝ่ายบดินทร์ปิ่นภพนภากาศ
พาพระราชเทวีศรีสมร
กับสามหน่อวรนุชรีบรุดจร
ไปยังบ่อนสวนพักตำหนักจันทน์
พอล่วงเข้าราตรีตียามสอง
ต่างเข้าห้องบรรทมภิรมย์ขวัญ
แต่โฉมยงองค์พระสุริยพันธุ์
ให้หวาดหวั่นนึกพะวงถึงนงเยาว์
ไม่นอนหลับกลับองค์อยู่บนอาสน์
หวังสวาทเล้าโลมโฉมเฉลา
ด้วยแรกรุ่นพึ่งยังกำลังเมา
ให้ซึมเซาไปข้างทางโลกีย์
/*303*/ถึงองค์พระธิดาวราราช
ก็หวั่นหวาดนึกนิยมประสมศรี
ประทมแท่นบรรจถรณ์อ่อนอินทรีย์
ป่วนฤดีดาลดิ้นถวิลคิด
เมื่อเข้าคู่นั่งเคียงบนเตียงสรง
ได้ยลองค์เอี่ยมอร่ามงามวิจิตร
ยิ่งผันแปรแลเล็งเพ่งพินิจ
ยังตามติดนัยนามาถึงวัง
ด้วยเดชะบุญของสองกษัตริย์
ได้แนะนัดก่อสร้างไว้ปางหลัง
เข้าค้ำชูอุปถัมภ์เป็นกำลัง
ให้ติดตั้งแต่งสวาทไม่คลาดคลาย ฯ
๏ ครั้นรุ่งแจ้งแสงทองขึ้นส่องฟ้า
กษัตราเกี่ยวดองทั้งสองฝ่าย
เข้าที่สรงทรงสระชำระกาย
แสนสบายเปรมปรีดิ์ไม่รีรอ
เสด็จครรไลเข้าเนานิเวศ
ถึงประเทศที่พักตำหนักหอ
พร้อมพระสงฆ์พงศามาคอยรอ
ดูออกสอขวักไขว่กันไปมา
จอมกษัตริย์จุดเทียนซบเศียรกราบ
ศิโรราบไหว้สงฆ์ทรงสิกขา
สังฆโรศคนเก่าก็เข้ามา
เอ่ยอาราธนาศีลทันใด
พระจอมสงฆ์ให้จบครบทั้งห้า
สวดคาถาตามบทมคธไข
จบถวายพระพลันลงทันใด
พระจอมไทยทรงธรรม์อัญชุลี
ทรงประเคนโภชนากระยาหาร
ทั้งคาวหวานโอชเอมเกษมศรี
พระสงฆ์รับขบฉันพร้อมกันดี
สังฆการีคอยนั่งระวังการ
พอสำเร็จเสร็จสุดภูตากิจ
พระจอมอิศรามหาศาล
ถวายเครื่องน้อยใหญ่ไทยทาน
หลายประการต่างต่างละอย่างมี
พอสงฆ์จบโมทนาคาถามุข
ค่อยเลื่อนลุกออกมาพ้นหน้าที่
ฝ่ายกษัตริย์สองข้างต่างยินดี
เสด็จลีลากลับไปฉับพลัน
พอมืดมนสนธยาเวลาพลบ
พระเจ้านภากาศราชรังสรรค์
กับกษัตริย์สี่องค์ผู้ทรงธรรม์
รีบผายผันเสด็จมาในราตรี
ขึ้นประทับยับยั้งยังตำหนัก
กับองค์อัครชายามารศรี
ตรัสปรึกษาเล่าแถลงแจ้งคดี
ต่างพาทีสรวลสันต์จำนรรจา
/*304*/ฝ่ายพระเจ้าเพชรรัตน์กษัตริย์ราช
สถิตอาสน์แท่นฉายลายเลขา
พร้อมด้วยเหล่าสาวสรรค์กัลยา
ดาษดาเฝ้าอยู่เป็นหมู่วง
ถึงเวลาฤกษ์ดีศรีสวัสดิ์
พระดำรัสสั่งความตามประสงค์
ให้เหล่าพนักงานนวลอนงค์
รีบไปทูลโฉมยงนางเทวี
ให้จัดแจงแต่งพาธิดาราช
มาปราสาทปรางรัตน์จำรัสศรี
พวกท้าวนางคำนับรับคดี
อัญชุลีทรงธรรม์รีบครรไล
ถึงตำหนักทูลองค์อนงค์นาถ
ตามพระราชบรรหารที่ขานไข
ให้ทรงทราบยุบลกมลใน
แล้วกราบไหว้น้อมประนมบังคมลา ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์มิ่งมเหสี
แจ้งคดีข้อความตามบรรหาร์
เข้าสู่ห้องโฉมยงองค์ธิดา
ค่อยพูดจาโลมเล้าเอาพระทัย
แล้วจูงกรบุตรีเข้าที่สรง
สำอางองค์เอี่ยมอ่องดูผ่องใส
ทรงสุคนธ์ธาราสุมาไลย
น้ำดอกไม้อบอาบเอาฉาบทา
ผัดพระพักตร์ผ่องผาดวาดขนง
ธำมรงค์สอดใส่ในหัตถา
สร้อยสังวาลบานพับระยับตา
พิกัดค่าควรถึงกึ่งบุรี
นุ่งยกทองริ้วมะปรางอย่างกษัตริย์
คาดเข็มขัดเพชรพราววะวาวสี
สวมเสื้อทองรองนวมรวมอินทรีย์
ภูษาสีแสดซับประทับองค์
พอสำเร็จเสร็จเรื่องเครื่องประดับ
พระนางรับขวัญชวนนวลระหง
เรียกนารีพี่เลี้ยงที่เคียงองค์
พร้อมอนงค์ทาสาพวกข้าไท
บ้างเชิญเครื่องเชิญอานพานพระศรี
ทุกสิ่งมีต่างต่างอย่างวิสัย
บ้างนุ่งผ้าลายขัดซัดสไบ
ที่ยากไร้เหลือจนทนแต่งตัว
เที่ยวหยิบยืมตามเพื่อนเตือนขยิก
ถ้าแม้นจิกเอามาได้ใจยังชั่ว
บ้างหาเช่าเอากันออกพันพัว
ตั้งแต่งตัวขับขันประชันโรง
บ้างเข้าห้องนั่งลงตรงกระจก
พินิจอกดูอ่องเหมือนฆ้องโหม่ง
แต่หวีผมผัดหน้ากว่าชั่วโมง
ค่อยหยิบโหย่งปลิวไปล่ไม่ให้ยุบ
/*305*/เอาไม้พันสำลีประชีสอย
หยิบแหนบน้อยถอนไรใส่ดังหนุบ
หยิบแพรสีเข้ากรีบที่จีบทุบ
เปิดน้ำอบออกชุบจนชุ่มโชน
อัศจรรย์เกิดมีเมื่อที่นั้น
ช่างแต่งกันเต็มอย่างจนนางโขลน
ที่มัวแต่งค้างซังกำลังโกลน
ออกวิ่งโดนเถียงกันสนั่นวัง
ที่นึกใฝ่ไปข้างทางสวาท
ถ้าสมคาดคงจะเอากับเขาบ้าง
ถ้าชายตามาตรงคงไม่ฟัง
บอกสัจจังเจียวเป็นได้เล่นกัน
ที่พูดจาว่าไม่เคยเลยเฉพาะ
มาถูกเหมาะสบช่องบุญของฉัน
ให้ดูองค์ทรงศักดิ์จักรพรรดิ์
รีบผายผันชิงกันเดินดำเนินมา
พระเทวีพาองค์อนงค์น้อย
กับข้าไทใช้สอยเสน่หา
เสด็จเข้าปรางค์รัตน์ภัสดา
แล้ววันทาพระองค์ผู้ทรงธรรม์
พระเริงรื่นชื่นชมโสมนัส
พลางดำรัสสิ้นเสร็จเสด็จผัน
เข้าที่สรงทรงเครื่องเรืองสุวรรณ
พระแสงพันพู่ห้อยสร้อยมาลัย
ใส่ฉลองพระบาทเสร็จยาตรย่าง
สนมนางพวกห้ามตามไสว
พระตรัสชวนสององค์อนงค์ใน
ลงบันไดปราสาทลีลาศมา
เถลิงอาสน์ราชยานกาญจน์วิจิตร
อย่างอุกฤษฎ์ปรากฏเต็มยศถา
อันโฉมยงองค์อัครชายา
กับธิดาลูกเธอเสมอใจ
เสด็จวอพระที่นั่งอลังกต
ข้าหลวงบทจรพร้อมล้อมไสว
แต่ล้วนสาวคราวรุ่นดรุณวัย
งามประไพลักขณาพักตรานวล
โดยเสด็จเพชรรัตน์กษัตริย์ราช
พร้อมข้าบาทแน่นไปในฉนวน
พวกตำรวจนำมาหน้ากระบวน
แต่เหล่าล้วนได้ขนบถือคบไฟ ฯ
๏ พอถึงตำหนักทองอันผ่องผาด
ให้หยุดราชยานรัตน์จำรัสไข
พระตรัสชวนสององค์อนงค์ใน
กับสาวใช้ที่สนิทของธิดา
เสด็จเข้าห้องพักตำหนักหอ
พร้อมด้วยหน่อจักรพงศ์พระวงศา
ต่างคำนับรับกันวันทนา
ทั้งสองฝ่ายกษัตรากษัตรี
/*306*/ประทับยังที่ลาดอาสน์บรรจถรณ์
ส่วนนิกรนางเหล่าพวกสาวศรี
อยู่ข้างนอกม่านสุวรรณอันรูจี
นั่งพาทีเบียดกรอกันจอแจ
ที่มือไวใจมุทะลุม่าน
กำลังง่านอยากจะดูให้รู้แน่
สะกิดเพื่อนเตือนกันให้ผันแปร
ชำเลืองแลดูพระสุริยพันธุ์
บ้างว่างามงามพริ้งจริงจริงหนอ
ราวกับพ่อแบ่งภาคมาจากสวรรค์
งามแฉล้มแก้มคิ้วพิศผิวพรรณ
ช่างสมกันกับอนงค์องค์บุตรี
บ้างพูดจาว่ากันถ้าฉันได้
จะต้มไข่หวานวางไว้ข้างที่
ที่ถูกคอต่อกันขึ้นทันที
ฉันเห็นดีก็แต่เนยเชยกำลัง
ที่เถ้าแก่แลชมประนมไหว้
เราคงได้ที่พึ่งเป็นหนึ่งหวัง
เหมือนฉัตรแก้วเก้าชั้นกั้นกำบัง
ได้ปกเกล้าชาววังให้เยือกเย็น
ข้าอวยพรรำพันสรรเสริญ
จงเจริญยิ่งใหญ่อย่าไข้เข็ญ
ให้ได้ที่วังนาสมญาเป็น
องค์นเรนทร์ปิ่นเกล้าเจ้าจรรโลง
ที่หญิงโลนโขลนจ่าว่าไม่ต้อง
ถ้าเป็นของข้านะต๊ะติ๋งโหน่ง
จะอุ้มองค์ตรงไปเข้าในโปง
เล่นอ้ายโม่งให้สนุกทุกทุกวัน
บ้างขุ่นข้องร้องไฮ้อะไรนี่
มาพาทีกันเล่นเล่นไม่เห็นขัน
ที่รู้สึกได้คิดสะกิดพลัน
บอกเพื่อนกันซุบซิบขยิบตา
๏ ฝ่ายพระเจ้าเพชรรัตน์กษัตริย์ราช
กับองค์นาฏนิลวดีมียศถา
พลางดำรัสมธุรสพจนา
แก่นภากาศท้าวเจ้าบุรี
ฉันขอฝากธิดาวราราช
ไว้ใต้บาทพระองค์ผู้ทรงศรี
ได้พึ่งพระเดชาบารมี
เหมือนบุตรีขององค์พระทรงธรรม์
ถึงผิดชอบโปรดปรานประทานบ้าง
ช่วยสั่งสอนโฉมตรูเอ็นดูฉัน
แล้วดำรัสตรัสซ้ำร่ำฝากพลัน
แก่พระสุริยพันธุ์เอกดนัย
พ่อโฉมยงพงศ์กษัตริย์เหมือนฉัตรแก้ว
งามผ่องแผ้วแจ่มกระจ่างสว่างไสว
พ่อขอฝากพระธิดาอันยาใจ
เอาพระทัยเมตตาอย่าราคี
/*307*/ถึงหนักเบาผิดพลั้งช่วยสั่งสอน
อย่าขุ่นค่อนโกรธามารศรี
ให้ดำรงสมบัติสวัสดี
ตั้งอยู่ที่บริสุทธิ์ยุติธรรม
หน่อกษัตริย์ยินดีชุลีหัตถ์
โสมนัสปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
น้อมคำนับรับคำที่รำพัน
อภิวันท์ชื่นชมโสมนัส ฯ
๏ ฝ่ายโฉมนิลวดีศรีสมร
พระนางสอนบุตรีศรีสวัสดิ์
ให้ตั้งอยู่ในที่สามีวัตร
สารพัดข้อคำร่ำพิไร
แม่แจ่มจันทร์ขวัญเมืองอย่าเคืองขัด
ปรนนิบัติภัสดาอัชฌาสัย
อย่าละเมิดแข็งขืนฝืนพระทัย
อุตส่าห์ใฝ่ฝากตัวกลัวสามี
อันข้าวของสิ่งไรในตำหนัก
จงเก็บรักษาสงวนให้ถ้วนถี่
ตั้งจำนงจงรักโดยภักดี
เพิ่มทวียศไว้ให้เจริญ
หนึ่งการงานสิ่งไรเอาใจจัด
อย่าสลัดทิ้งขว้างให้ห่างเหิน
หมั่นว่ากล่าวสาวสุรางค์อย่าหมางเมิน
ให้เพลิดเพลินละขาดราชการ
หนึ่งสาวใช้ที่เสนอเธอสนิท
อย่าขุ่นคิดเคืองขัดประหัตประหาร
จงจดจำทำไว้ในสันดาน
อย่ารำคาญขุ่นข้องจะหมองมัว
แม้เนื้อเย็นเห็นบ้างจงชั่งจิต
อันทรงฤทธิ์อยู่เกล้าพระเจ้าผัว
เหมือนฉัตรแก้วปกทั้งกำบังตัว
จงเกรงกลัวเดชาพระบารมี
เมื่อยามเธอโกรธกริ้วนิ่วพระพักตร์
อย่าเยื้องยักออกห่างเข้าข้างที่
ปรนนิบัติพระทัยให้ยินดี
อย่าทวีถือโทษพิโรธตาม
เจ้างามขำจงจำใส่ไว้ในจิต
รักษากิจโดยสุภาพอย่าหยาบหยาม
จงเห็นแก่มารดาพะงางาม
อย่าฝืนตามข้อคำที่รำพัน ฯ
๏ โฉมมณีประภาธิดาราช
ฟังประภาษเพราะพริ้งทุกสิ่งสรรพ์
อ่อนพระองค์ลงรับอภิวันท์
บังคมคัลบาทยุคลชนนี ฯ
๏ ฝ่ายพระเจ้าเพชรรัตน์กษัตริย์ราช
กับองค์นาฏนางพญามารศรี
ครั้นสำเร็จเสร็จสุดสอนบุตรี
ตรัสพาทีกันกับท้าวเจ้าสุทัศน์
/*308*/ด้วยกิจการบ้านเมืองเรื่องต่างต่าง
ตามแบบอย่างสุริยวงศ์พงศ์กษัตริย์
ต่างเริงรื่นชื่นชมโสมนัส
ถ้อยทีตรัสบันเทิงเริงสำราญ ฯ
๏ พอล่วงเข้ายามสองเสียงฆ้องย่ำ
ระฆังร่ำแตรสังข์ประดังขาน
ดุเหว่าหวีดกรีดร้องก้องกังวาน
พระภูบาลเห็นควรจวนเวลา
จึงลูบหลังสั่งบุตรสุดสวาท
พ่อจะคลาดคลาจรไปก่อนหนา
ฝ่ายเอกองค์อนงค์พาลพระมารดา
กอดลูกยาลูบหลังสั่งสาวใช้
ให้ตระเตรียมเทียมวอมารอรับ
ข้าหลวงกับเร็วมาอัชฌาสัย
สั่งสำเร็จเสร็จพลันรีบครรไล
มาทูลให้ทราบความตามคดี ฯ
๏ ฝ่ายพระเจ้าเพชรรัตน์ขัตติยะ
กับอนงค์องค์พระมเหสี
คำนับลากรุงสุทัศน์สวัสดี
จรลีเข้ายังวังบวร ฯ
๏ ปางนรินทร์ปิ่นนรานภากาศ
ชวนทิพาลัยนาฏดวงสมร
กับโอรสสุณิสาพะงางอน
เสด็จจรลงจากตำหนักจันทน์
ขึ้นสถิตสู่ยานภาณุมาศ
รีบคลาคลาดโดยด่วนไปสวนขวัญ
เหล่าเสนีเสนาที่สามัญ
ก็พากันตามส่งองค์ภูธร ฯ
๏ ฝ่ายมณีประภาธิดาโฉม
งามประโลมเลิศหญิงมิ่งสมร
ครั้นสององค์ธิบดินทร์ภูมินทร
เสด็จจรจากกลับไปลับตา
ให้ว้าเหว่เอองค์อนงค์นาฏ
นึกขยาดเกรงเดชพระเชษฐา
เพราะไม่เคยเชยชายอายวิญญาณ์
ก้มพักตรานั่งนิ่งไม่ติงองค์ ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอิศเรศ
ทอดพระเนตรเยาวมาลย์ละลานหลง
ดูอ้อนแอ้นเอวกลมช่างสมทรง
เช่นอนงค์ในสวรรค์ชั้นโสฬส
งามละม่อมพร้อมพริ้งทุกสิ่งสรรพ์
ดังดวงจันทร์เมื่อดำรงในวงกลด
จะไว้ทางวางท่ารักษายศ
ก็งามงดถูกจิตจริตชาย
มิเสียทีที่เป็นธิดาราช
ช่างสมชาติสมเชื้อในเชื้อสาย
พระเพ่งพิศคิดสวาทไม่คลาดคลาย
สกลกายร้อนรุ่มดังสุมไฟ
/*309*/จะนึกตรัสเรียกองค์อนงค์นาฏ
ให้คร้ามขลาดสตรีฤดีไหว
สะกดข่มแข็งขืนฝืนพระทัย
แล้วปราศรัยเรียกร่ำด้วยคำวอน
เชิญพระน้องวรนุชสุดสวาท
มาร่วมอาสน์แท่นสุวรรณบรรจถรณ์
จนดึกดื่นป่านนี้ยังมินอน
เวลาค่อนรุ่งแล้วนะแก้วตา ฯ
๏ นางฟังคำร่ำเชิญให้เขินจิต
ครั้นจะคิดทูลต่อข้อบรรหาร์
ให้นึกอายอุธัจภัสดา
จะพูดจาไม่เต็มปากกระดากใจ
สู้กลั้นกลืนฝืนตอบระบอบบท
น้อมประณตเชษฐาอัชฌาสัย
ซึ่งพระองค์ปรานีมีพระทัย
ตรัสเรียกหม่อมฉันให้ร่วมไสยา
ด้วยนับถือซื่อตรงดำรงรัก
เหมือนร่วมศักดิ์สุริยวงศ์พระพงศา
น้องขอบใจไมตรีในชีวา
ไม่เสื่อมซาสุดสิ้นชั่วดินดอน
ด้วยข้าบาทต่ำต้อยทั้งน้อยศักดิ์
ไม่ควรจักร่วมสุวรรณบรรจถรณ์
เหมือนฉลองบาทบงสุ์องค์ภูธร
ค่อนผันผ่อนอยู่แต่ล่างข้างไสยา
มิใช่น้องจะสลัดตัดสวาท
ให้เคืองบาทบทเรศพระเชษฐา
ขอพระองค์ทรงธรรม์กรุณา
ได้เมตตางดโทษโปรดอภัย ฯ
๏ พระตรัสตอบปลอบว่าสุมามิตร
ไม่ควรคิดกินแหนงระแวงไหว
พี่รักเจ้าพุ่มพวงดังดวงใจ
หวังพระทัยเที่ยงธรรม์ไม่ฉันทา
หมายพระนุชบุตรีเป็นที่ตั้ง
จะปลูกฝังให้เป็นแผ่นโดยแน่นหนา
ไม่แรมร้างห่างเหสักเวลา
เป็นสัจจาความจริงทุกสิ่งมี
ถึงดับชีพดับชาติขาดจากภพ
หมายฝากศพโฉมเฉลาช่วยเผาผี
จะระแวงแคลงจะไปไยมี
ไม่พอที่พอทางคิดหมางเลย
เชิญเถิดนะเชิญเถิดหนามาไสยาสน์
มาร่วมอาสน์แท่นทองเถิดน้องเอ๋ย
จะกกแนบเนื้อเย็นเหมือนเช่นเคย
ให้ทรามเชยโฉมเฉลาเจ้าบรรทม
นางยินคำร่ำวอนพูดอ่อนหวาน
ช่างสมานผูกมิตรสนิทสนม
ให้หวามวาบซาบซ่าในอารมณ์
นึกนิยมอยูในจิตแต่คิดอาย
/*310*/จึงนบนอบตอบตามความประสงค์
ซึ่งพระองค์มุ่งมาดสวาทหมาย
จะปลูกฝังหม่อมฉันดังบรรยาย
ให้สืบสายลำต้นเป็นผลพวง
ขอบพระคุณบุญเหลือไว้เชื้อชาติ
ซึ่งสวาทน้องจะตามไม่ห้ามหวง
แต่ขอผัดผ่อนทุเลาพอเบาทรวง
จะรับช่วงใช้สอยคอยอยู่งาน ฯ
๏ พระนิ่งนั่งฟังนึกเห็นลึกแหลม
ช่างเหน็บแนมลิ้นลมประสมประสาน
ยิ่งป่วนปั่นหวั่นทวีฤดีดาล
ให้ซาบซ่านเสียวทรวงดวงพระทัย
ไม่รอรั้งหวังชิดสนิทนาฏ
ลงจากอาสน์แท่นรัตน์จำรัสไข
เข้านั่งแนบแอบองค์อนงค์ใน
ทำลูบไล้ถูกต้องที่ของดี
เห็นนางนิ่งมัธยัสถ์ยิ่งกลัดกลุ้ม
ค่อยช้อนอุ้มองค์ธิดามารศรี
ขึ้นบนแท่นไสยาสามัคคี
ต่างยินดีเชยชมภิรมย์กัน
ประเวณีมิได้มีใครซักซ้อม
นางนอบน้อมวางจริตไม่ผิดผัน
อันกำเนิดเกิดมีมาเป็นสามัญ
ต้องสำคัญหยั่งรู้ทุกผู้คน
อัศจรรย์ขันพิลึกดูคึกคัก
ในตำหนักโกลาเป็นกาหล
เสียงกึกก้องกึงกังดังพิกล
บันดาลดลให้เขยื้อนแทบเคลื่อนพัง
ช่องบัญชรพระทวารปิดบานลั่น
เสียงสนั่นเซ็งแซ่เหมือนแตรสังข์
ม่านมู่ลี่คลี่ลดลงบดบัง
พื้นผนังเสียงกริ่งเหมือนดิ่งรัว
โคมอัคคีที่จุดก็ทรุดดับ
ทุกห้องหับมืดมนไปจนทั่ว
เสียงเครื่องแก้วเครื่องขวัญต่อยกันนัว
แทบตู้ซั้วซวดทรุดชำรุดทลาย
น้ำในขันสาครกระฉ่อนกระฉอก
เป็นระลอกตีฟองคะนองสาย
ดาวที่ติดอยู่บนเพดานราย
เป็นประกายแสงพราวดูวาวไว
เครื่องสังคีตดีดสีตีกระหน่ำ
เสียงครวญคร่ำครื้นครั่นสนั่นไหว
หีบที่ตั้งข้างที่ไม่มีไก
กลับตีได้เป็นเพลงบรรเลงรัว
อัศจรรย์ขันเหลือเมื่อจะหมด
เป็นฝนหยดหยาดเย็นกระเด็นรั่ว
สักครู่จึงค่อยคลายหายมืดมัว
สว่างทั่วทั้งนิเวศน์ประเทศวัง
/*311*/สองพระหน่อวรนุชบุรุษราช
ทรงสังวาสเชยชมภิรมย์หวัง
เหมือนน้ำตาลหวานล้ำชูกำลัง
พอประทังอาวรณ์ที่ร้อนรน ฯ
๏ อันเราท่านบรรดาประชาชาติ
ละไม่ขาดตัณหาเป็นกาหล
คงไม่มีเว้นทั่วทุกตัวคน
ต้องเวียนวนว่ายว้าในสาคร
ต่อเห็นแจ้งเมื่อใดในไตรลักษณ์
จึงประจักษ์จิตวิมุตติก็หลุดถอน
หมดกิเลสเศษกามความอาวรณ์
หนีเครื่องร้อนพ้นไปลิบเข้านิพพาน
รูปธรรมนามธรรมนั้นล้ำลึก
ใครจะตรึกเห็นง่ายหลายสถาน
ตั้งแต่รูปเป็นต้นจนวิญญาณ
อุปาทานแน่นตึงอึงทั้งเมือง
ถ้าปลงเห็นสี่จริงไม่กริ่งจิต
ทางบัณฑิตที่ดำรงทรงผ้าเหลือง
ตัดภพชาติขาดบุญหมดขุ่นเคือง
ก็นับเนื่องว่าเลิศประเสริฐนาม
จึงเรียกว่าอริโยชิโนรส
ท่านเปลื้องปลดหมดจบไตรภพสาม
ซ้ำรื้อขนชนเพลินดำเนินตาม
ให้ล่วงข้ามพ้นเพลินจำเริญใจ ฯ
๏ สองพระองค์ทรงศักดิ์อัครราช
ทรงสังวาสเชยชิดพิสมัย
ดังได้ผ่านทิพาสุราลัย
อยู่ที่ในพระแท่นแสนเสบย
พระคลึงเคล้าเย้ายวนนวลระหง
ประคององค์เอนแอบแนบเขนย
กรกระหวัดรัดชิดสนิทเชย
จนล่วงเลยหลับไปในราตรี ฯ
๏ ครั้นรุ่งแจ้งแสงทองส่องจำรัส
หน่อกษัตริย์คู่ครองทั้งสองศรี
ประทมตื่นจากแท่นแผ่นมณี
เข้าสู่ที่สรงเสวยเหมือนเคยกัน
ไม่เหินห่างว่างเว้นทุกเย็นเช้า
พระคลึงเคล้ายียวนนางสรวลสันต์
เกษมสุขทุกเวลาทิวาวัน
ตั้งผูกพันพิศวาสไม่คลาดคลา ฯ
๏ ขอหยุดเรื่องสองวงศ์คงไว้ก่อน
จะกลับย้อนทวนความตามปัญหา
ถึงทรงธรรม์ธรณินทร์ปิ่นประชา
นามนภากาศท้าวเจ้าบุรี
กับชาเยศโฉมยงดำรงยศ
อีกโอรสสุณิสามารศรี
พอเสร็จงานวิวาหพิธี
พระภูมีตริถึงรำพึงการ
/*312*/คิดจะกลับธานีบุรีรัตน์
เรียกสามองค์พงศ์กษัตริย์ตรัสไขขาน
แต่เราร้างนครามาทำงาน
วิวาห์การเอารสยศไกร
ก็นานเกินเนิ่นช้ามาบัดนี้
เสร็จพิธีกิจจะเห็นเป็นสมัย
ควรจะกลับคืนหลังยังกรุงไกร
จะนอนใจนิ่งอยู่ไม่ดูดาย
พวกข้าเฝ้าเสนาที่มาด้วย
เขาจะป่วยกิจการงานทั้งหลาย
เราอย่าให้ยากใจพวกไพร่นาย
ต้องผันผายรีบร้อนอย่านอนใจ ฯ
๏ สามกษัตริย์ฟังสารโองการตรัส
ชุลีหัตถ์ทูลฉลองสนองไข
ดังพระราชประสงค์จำนงใน
ตามพระทัยมิได้ขัดซึ่งอัชฌา
แต่พระจันทรพงศ์จำนงหวัง
จะยับยั้งอยู่นิเวศน์กับเชษฐา
จึงกราบทูลมูลความตามกิจจา
แก่สองราบิตุราชมาตุรงค์ ฯ
๏ พระชื่นชมโสมนัสตรัสประภาษ
โดยนุญาตให้ตามความประสงค์
แล้วตรัสสั่งเสวกาปัญญายง
ที่ดำรงสามารถราชการ
ให้ไปเฝ้าทูลองค์พงศ์กษัตริย์
เพชรรัตน์เจ้าหล้ามหาศาล
ให้ทราบเบื้องบงกชบทมาลย์
กำหนดการที่จะลากลับธานี ฯ
๏ อมาตย์รับบังคมบรมนาถ
รีบคลาคลาดผายผันขมันขมี
ออกจากสวนด่วนมาไม่ช้าที
จรลีเข้ายังวังบวร ฯ
๏ ฝ่ายพระเจ้าเพชรรัตน์กษัตริย์ราช
บรมบาทบพิตรอดิศร
เสวยเสร็จแต่งองค์อลงกรณ์
เสด็จจรออกท้องพระโรงชัย
พร้อมเสนีเสนาพวกข้าบาท
เป็นโอกาสสบช่องต้องสมัย
จึงอมาตย์ทูตารีบคลาไคล
เข้าเฝ้าไทธิบดินทร์ปิ่นนคร
ครั้นถึงจึงบังคมบรมนาถ
กราบทูลบาทบพิตรอดิศร
ขอเดชะพระภูมินทร์นรินทร
เจ้านครสุทัศน์กษัตรา
รับสั่งใช้ให้ข้าพระพุทธเจ้า
เข้ามาเฝ้าทูลบาทนาถนาถา
กำหนดอีกสองวันคณนา
จะทูลลาทรงเดชกลับเขตคัน
/*313*/แต่พระจันทรพงศ์องค์ดนัย
กับทรามวัยคู่ถนอมองค์จอมขวัญ
จะขออยู่กับพระสุริยพันธุ์
พระจอมธรรม์ทราบความตามคดี
จึงตรัสสั่งมหาเสนามาตย์
จงเร่งบาดหมายพลันขมันขมี
เตรียมนาวาให้ถ้วนกระบวนมี
อย่าช้าทีเกณฑ์กันให้ทันการ
พระสั่งเสร็จเยื้องย่างเข้าปรางค์มาศ
พวกข้าบาทเสนาปรีชาหาญ
ออกจากพระโรงรัตน์ชัชวาล
มาจัดการเขียนหมายลงลายมือ
ประทับตราเทวรูปถือบุปผัง
เป็นที่ตั้งเชิดชูคู่หนังสือ
ล้วนเสมียนเขียนสันทัดให้หัดปรือ
ประทับชื่อลายเซ็นเป็นสำคัญ
ครั้นสำเร็จเสร็จใส่ในซองพับ
ส่งให้กับคนใช้รีบผายผัน
เที่ยวแจกจ่ายไปทุกกรมระดมกัน
พัลวันวิ่งไขว่ทั้งไพร่นาย
สารวัตรนายหมวดรีบตรวจจัด
ไม่ข้องขัดเคลื่อนคลาดตามบาดหมาย
แต่งเรือทรงองค์ที่นั่งบัลลังก์กลาย
เกณฑ์ฝีพายลงประจำลำนาวา
ทั้งเรือแห่เรือนำตามเสด็จ
จัดไว้เสร็จเป็นกระบวรควรยศถา
เหมือนเมื่อครั้งรับองค์ทรงศักดา
เสด็จคลาเข้ามาสู่พระบุรี ฯ
๏ ครั้นถึงวันกำหนดบทเรศ
สุริเยศแรกอุทัยไขรังสี
เพชรรัตน์ขัตติยาเจ้าธานี
ประทมตื่นจากที่ศรีไสยา
เข้าที่สรงทรงเครื่องเรืองวิจิตร
อย่างอุกฤษฎ์งามงดเต็มยศฐา
ชวนอนงค์องค์อัครชายา
เสด็จคลาสู่ท้องพระโรงคัล
ประทับแท่นอุดมบรมอาสน์
พระประสาทปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ทั้งโฉมยงองค์พระสุริยพันธุ์
กับแจ่มจันทร์เทวีมณีประภา
พร้อมด้วยหมู่จัตุรงค์องครักษ์
อีกพวกพรรคเสนีมียศถา
ดูคึกคักขวักไขว่กันไปมา
อยู่คอยท่ารับเสด็จเกศนรินทร์ ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์ขัตติยานภากาศ
กับนงนาฏทิพาลัยพระทัยถวิล
ชวนพระจันทรพงศ์องค์บดินทร์
อีกเทพินสุณิสายุพาพาน
/*314*/พร้อมด้วยหมู่เสนามหาอำมาตย์
รีบคลาคลาดจากจวนสวนสถาน
เสด็จมาโดยอาสน์ราชยาน
ถึงพระลานพระลงทรงดำเนิน
เข้าในท้องพระโรงคัลสนั่นแซ่
เสียงเพลงแตรพร้อมกันสรรเสริญ
จึงพระเจ้าเพชรรัตน้องตรัสเชิญ
แล้วลุกเดินออกมารับคำนับกัน
แปดกษัตริย์ขัตติยาวราราช
ต่างประสาทปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ประทับอาสน์เฉิดฉายลายสุวรรณ
ต่างตรัสปราศรัยกันจำนรรจา ฯ
๏ ฝ่ายบดินทร์ปิ่นภพนภากาศ
อิศราชมิ่งมกุฎมนุสสา
ทูลพระเจ้าเพชรรัตน์ขัตติยา
ฉันขอลาภูวนัยไปบุรี
ขอฝากพ่อหน่อน้อยกลอยสวาสดิ์
ให้สิทธิ์ขาดกับองค์พระทรงศรี
ถ้าผิดชอบสิ่งใดเห็นไม่ดี
โปรดปรานีโอวาทประสาทพร
ให้ตั้งอยู่ในที่บริสุทธิ์
เหมือนหนึ่งบุตรร่วมมโนสโมสร
ฝ่ายองค์อัครชายาพะงางอน
ก็วิงวอนฝากด้วยองค์พระทรงธรรม์
แปดกษัตริย์สองข้างต่างดำรัส
ถ้อยที่ตรัสชักชวนกันสรวลสันต์
พอเสร็จสิ้นสนทนาอำลากัน
รีบผายผันสู่ท่าชลาลัย
เพชรรัตน์ขัตติยาวราเดช
กับชาเยศมิ่งมิตรพิสมัย
เสด็จตามมาส่งพระทรงชัย
ดูคึกคักขวักไขว่ทั้งไพร่นาย
พวกชาวบ้านชาวเมืองมาเนืองแน่น
ตั้งหมื่นแสนสุดการประมาณหมาย
ดูเกลื่อนกลาดสองข้างฟากทางราย
ทั้งหญิงชายหนุ่มสาวออกกราวเกรียว
ล้วนแต่งตัวเต็มยศหมดทั้งนั้น
มาอวดกันแต่พอให้ใจเสียว
ที่ชะแรแก่หง่อมไม่ยอมเชียว
ทำประเปรียวปล่อยก๋าออกท่าทาง
เจ้าพวกรุ่นหนุ่มตะกอป้อยอหยิ่ง
ดูกรุ่งกริ่งทำทีรีรีขวางขวาง
เห็นหมู่ไหนมีผู้หญิงชิงเข้ากลาง
ไม่ละวางพูดจาประสาชาย
ที่ผู้ดีมีทรัพย์คนคับถนน
ล้วนผู้คนติดตามมาหลามหลาย
ที่เอาลูกหลานมาด้วยมากมาย
ต้องตะพายอุ้มจูงกันรุงรัง
/*315*/ที่ง่อยเปลี้ยเสียตาขากะเผลก
ยังกระเดกสู้อุตส่าห์มาล้าหลัง
ที่บ้านนอกไม่แต่งตัวหัวรุงรัง
ดูน่าชังยศหยาบเหม็นสาบควาย
น่าสมเพชพวกล่าวเท้าเป็นหน่อ
อุตส่าห์ถ่อร่างมาจนหน้าหงาย
ทั้งเจ๊กแขกแปลกภาษามามากมาย
นั่งเรียงรายกันเป็นหมู่ดูแขกเมือง
พวกกษัตริย์เสด็จออกนอกนิเวศน์
โดยประเทศทางฉนวนกระบวนเบื้อง
ตำรวจแห่แตรสังข์ประดังเนื่อง
มีครบเครื่องแก่กษัตริย์ขัตติยา
ประชาชนยลชมบรมนาถ
อภิวาทพร้อมกันด้วยหรรษา
เสียงโจกเจกโจษกันจำนรรจา
บ้างก็ว่าอย่าอึงคะนึงไป
บ้างพูดจาว่าที่อภิเษก
กับองค์เอกยอดอนงค์นั้นองค์ไหน
ที่รู้จักบอกกันนั่นเป็นไร
บ้างซักไซ้ซุบซิบงุบงิบกัน
ที่สาวแส้แก่ชมประนมหัตถ์
จิตประหวัดนึกนิยมว่าคมสัน
ทำสยายสไบออกเป็นมัน
จนตาชันแลขึงตะลึงชม
พวกบ้านนอกขอกนาทำหน้าซื่อ
ร้องอื้อฮือช่างสวยสำรวยสม
บ้างพูดว่าสาธุสะพระอุดม
ช่างขำคมแยบคายเจียวนายเรา
เจ้าพวกเจ๊กพูดกันยิงฟันเหย
ว่าวั่งเกฮ้อจ๋ายอู๋นายเถา
บ้างชมโฉมยุพยงนงเยาว์
ช่างเพริศเพราโสภาพักตรานวล ฯ
๏ จอมกษัตริย์ทัศนาประชาราษฎร์
จนแคล้วคลาดถึงสะพานชานฉนวน
ลงสู่เรือพระที่นั่งตั้งกระบวน
มีครบถ้วนเครื่องแห่แลวิไล
เพชรรัตน์ขัตติเยศเกศมกุฎ
กับนงนุชนิลวดีผู้ศรีใส
ครั้นส่งเสร็จทรงธรรม์รีบครรไล
กลับเข้าในราชวังดังจินดา
แต่พระสุริยพันธุ์จันทรพงศ์
กับสององค์กษัตรีสุณิสา
ตามเสด็จบพิตรอิศรา
ไปในนาวาที่นั่งบัลลังก์ราย
พอตีหนึ่งนาฬิกาให้คลาคลาด
พยุหยาตรจรจรัลออกผันผาย
พลแห่แก่กล้าทุกลำพาย
แล่นเรียงรายล่องมาในสาคร
/*316*/เรือพยัคฆ์สองลำออกนำหน้า
พร้อมกัญญากิ่งดั้งสล้างสลอน
ดูงามเฉิดเริดระหงธงกุญชร
เรือมังกรเหราพานรินทร์
ครั้งครุฑนาคนาคาพระยาหงส์
ลอยดำรงล่องแฉวกระแสสินธุ์
เสียงโยนยาวกราวก้องท้องวาริน
ดังองค์อินทร์เทวราชประพาสชล
พวกชาวเรือชาวแพเสียงแซ่ซ้อง
ทุกลำคลองพายมาเป็นกาหล
ตามตีนท่าหน้าบ้านย่านตำบล
ส่วนผู้คนนั่งดูเป็นหมู่กัน
แต่แล่นเรื่อยเฉื่อยมาในสาคเรศ
ลับนิเวศน์เวียงชัยไอศวรรย์
จนถึงเที่ยงทินกรจรจรัล
ก็กึ่งกันกับระยะที่จะไป
ลุโพทองอารามนามสมเยศ
พร้อมนาเวศนาวาหยุดอาศัย
ประทับร้อนริมท่าชลาลัย
จนไถงคล้อยบ่ายชายเวลา
ค่อยสำราญการร้อนผ่อนระงับ
ก็คั่งคับพร้อมกันโดยหรรษา
ให้เคลื่อนคล้อยลถยคลาดยาตรนาวา
ออกจากท่าพระอารามล่องตามกัน
ล่วงมาได้หลายตำบลชลมรรค
ไม่หยุดพักฝีพายเร่งผายผัน
เรือกระบวนใหญ่น้อยลอยจรัล
จนสายัณห์เวลามาเกือบค่ำ
ถึงกำปั่นพระที่นั่งบัลลังก์จักร
ซึ่งทอดพักอยู่ระหว่างกลางปากน้ำ
พนักงานใหญ่น้อยคอยประจำ
อยู่ในลำนาวาออกมาพลัน
ต่างคำนับรับกษัตริย์มัสการ
ล้วนทหารเรือสลับดูขับขัน
เสียงเป่าแตรแซ่เสียงพร้อมเพรียงกัน
ดังสนั่นกึกก้องท้องวารี
หกกษัตริย์ตรัสชวนกันสรวลสันต์
เสด็จขึ้นสู่กำปั่นขมันขมี
พร้อมด้วยเหล่าไพร่พลมุขมนตรี
เข้าสู่ที่เก๋งกลางหว่างนาวา
ประทับนั่งยังที่เก้าอี้อาสน์
พระประสาทแสนโสมนัสสา
ให้รางวัลเงินทองของนานา
มีเสื้อผ้านุ่งห่มพอสมกัน
แก่ไพร่นายบรรดาที่มาส่ง
เสร็จประสงค์ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
แล้วดำรัสสั่งพระสุริยพันธุ์
อยู่ด้วยกันจงดีสี่พี่น้อง
/*317*/หมั่นระวังระไวอย่าให้ขาด
ในข้อราชกิจการงานทั้งผอง
จงจดจำนำใส่ในใจตรอง
แบบลบองอย่างกษัตริย์สวัสดี
ถึงพ่อจันทรพงศ์ดำรงฟัง
บิดาสั่งสอนแล้วแต่ถ้วนถี่
เจ้าอยู่กับเชษฐาอย่าราวี
จงประนีประนอมพร้อมเพรียงกัน
แม่มณีประภานพคุณ
อย่าข้องขุ่นแค้นเคียดคิดเดียดฉันท์
ทั้งสามสี่พี่น้องปรองดองกัน
ทุกคืนวันเวลาสถาพร
พระบุตราบุตรีชุลีหัตถ์
โสมนัสรับคำที่ร่ำสอน
ฝ่ายองค์พระมารดาพะงางอน
ให้อาวรณ์ลูกรักหนักฤทัย
ชลเนตรหลั่งหล่อออกคลอเนตร
แสนเทวศในอารมณ์สุดข่มไหว
กอดสององค์สุณิสาอันยาใจ
พลางปราศรัยสั่งซ้ำทั้งรำพัน
แม่จะลาไปแล้วเจ้าแก้วเนตร
กลับนิเวศน์เวียงชัยไอศวรรย์
ทั้งสี่เจ้าค่อยอยู่ดูแลกัน
ทั้งพ่อสุริยพันธุ์จันทรพงศ์
แม่ฝากน้องสองราได้ปรานี
สิ่งไม่ดีอย่าประกอบชอบประสงค์
สงวนยศขัตติยารักษาวงศ์
ให้ยิ่งยงใหญ่โตมโหฬาร
สี่กษัตริย์รับคำร่ำฉลอง
แปดเนตรนองชลนาน่าสงสาร
แล้วทูลลาทรงศักดิ์จักรพาล
ค่อยถอยคลานคลาดคลาออกมาพลัน ฯ
๏ พวกต้นหนคนท้ายทั้งนายจักร
ต่างคึกคักสวนสับกันคับขัน
อินทเนียบ่นออดหยอดน้ำมัน
อัคคีควันปล่องอบกระหลบรอ
สตีมจัดสมควรจวนได้ที่
กะลาสีรีบร้อนถอนสมอ
สะพรั่งพรูดูดื่นคนยืนออ
บ้างขันช่อชักใบไว้ดิบดี
ทุกหมวดหมู่อยู่ประจำล้วนชำนาญ
ในทางปราณแดนดาวก้าววิถี
พอเสร็จเตรียมนาวาไว้ที่ดี
ต่างเข้าที่ตามตำแหน่งทุกแห่งตน
ฝ่ายพระสุริยพันธุ์จันทรพงศ์
ชวนอนงค์นุชนาฏคลาดพหล
ทั้งสี่องค์ลงที่นั่งบัลลังก์ชล
เป็นมณฑลห้อมล้อมพร้อมนาวา
/*318*/เสียงขานยาวก้าวมุ่งกลับกรุงรัตน์
สี่กษัตริย์สรวลสันต์โดยหรรษา
จนล่วงลับลำทรงองค์บิดา
พอเวลาสายัณห์ตะวันรอน ฯ
๏ ฝ่ายที่นั่งนาวานภากาศ
ล้วนดาดาษคนสะพรั่งนั่งสลอน
อินทเนียคึกคักเปิดจักรจร
โดยสาครมรคากลับธานิน
ยิงปืนใหญ่ให้สัญญาเภตราออก
แล่นระลอกตีฟองคะนองสินธุ์
นายท้ายมุ่งเข็มเพ่งเล็งบูริน
พระภูมินทร์ชื่นบานสำราญใจ
แล้วแล่นลัดตัดก้าวก้าวออกอ่าวกว้าง
ดูอ้างว้างเวหาชลาไหล
ทั้งลมคลื่นฝืนฝ่าเภตราไป
จนสมัยสนธยาเข้าราตรี
พวกต้นหนคนท้ายก็หมายดาว
ไปตามอ่าวเกาะข้ามตามวิถี
ล้วนชำนาญการเรือนั้นเหลือดี
แล่นเร็วรี่เรือทะเลด้วยเดโช
พระจันทรจรจากขึ้นฟากน้ำ
เรืองอร่ามแสงสว่างแสงกระจ่างโร่
ประกายพราววาวรับจับอาโป
ทั้งวาโยไม่สู้แรงไม่แทงใบ ฯ
๏ ฝ่ายบดินทร์ปิ่นภพนพภากาศ
ชวนนุชนาฏชายาตรัสปราศรัย
ทอดพระเนตรคงคาชลาลัย
ดูแววไวพราวแพรวเหมือนแก้วเพลิง
นทีถิ่นมัจฉาเห็นปลาคะนอง
เที่ยวลอยล่องว่ายคล่ำเมื่อน้ำเหลิง
ราหูเร่เหราขึ้นร่าเริง
โลมาเทิ่งลอยทื่อมื่อตื้อชล
พระตรัสบอกออกนามนางถามทัก
บ้างตื่นจักรโดดผางอยู่กลางหน
อัศจรรย์แต่ว่าเงือกเสือกเหมือนคน
เที่ยวว่ายวนหาเหยื่อเกื้อชีวี
ฉลากลากฉนากฟาดกันขาดวิ่น
แล้วไล่จุบฮุบกินชิ้นเปสี1
เหล่ายี่สนปลากระบินทั้งอินทรี
อีกพาชีไอยราชื่อวาริน
ท้องทะเลสัตว์มากมีหลากเหล่า
ทั้งปูเต่าหอยสังข์เข้าฝังหิน
เหลือจะนับได้ถ้วนประมวลมิน
ไม่สุดสิ้นมัจฉาในสาคร
/*319*/นางสาวสาวชาววังนั่งเป็นหมู่
แย่งกันดูปลาสรรพสลับสลอน
บ้างลอยหน้าเท้าแขนทำแสนงอน
บ้างก็นอนเมาคลื่นทั้งตื่นลม
ให้อาเจียนเหียนเรอละเมอเมา
ดูซมเซาซ้อนซับกันทับถม
บ้างผันแปรแก้ไขให้ยาดม
ทั้งสูกส้มข้าวปลาหาให้กัน
พวกแผนที่คลี่กางไม่ห่างตน
สังเกตชลหมายทิศไม่บิดผัน
ที่ส่องกล้องจ้องเล็งเก่งไม่บัน
ดูสำคัญอันตรายหลายประการ
กะลาสีขึ้นเสานั่งเจ่าจับ
คอยสำหรับดูพรายที่ร้ายหาญ
พิบัติร้ายในชลาชั้นปลาวาฬ
จะแผ้วพานมาไปก็ไม่มี
พอเดือนดับลับแสงจวนแจ้งรุ่ง
น้ำค้างฟุ้งหยาดฟ้ากะลาสี
สยองเป็นเสียวซาบอาบอินทรีย์
พระภูมีทรงระงับเลยหลับไป
แต่ลดเลี้ยวล่องลับนับระยะ
ตามทางกะจรมาไม่ปราศรัย
จนรุ่งแจ้งสุริโยอโณทัย
ขึ้นรำไรพ้นน้ำเห็นพลามแพลม
ไม่ผ่อนพักหนักหน่วงตามห้วงชล
โดยตำบลตามละเมาะฤๅเกาะแหลม
ให้ผ่อนผันกันพักสำนักแรม
ค่อยซ่อมแซมผลัดเปลี่ยนเวียนเป็นเวร
ด้วยต้นหนคนท้ายมีหลายชุด
คนนั้นหยุดคนนี้เข้าเป็นคราวเขน
เรือไวว่องล่องหนมาจนเพล
จนนเรนทร์จอมนเรศเกศนรา
ประทมตื่นจากที่ศรีไสยาสน์
ชมประพาสท้องทะเลในเวหา
ปราศจากฝูงวิหคหมู่นกกา
มีแต่วาโตพัดซัดวารี
ทั้งเมฆหมอกออกกลุ้มคลุ้มอากาศ
แลประหลาดหลายอย่างต่างต่างสี
บ้างเป็นก้อนซ้อนซับสลับดี
เหมือนคีรีเช่นชนิดจิตรกรรม
ทางสมุทรสุดเนตรสังเกตเกาะ
เป็นละเมาะตั้งขวางอยู่กลางน้ำ
ไม่ชัดเจนเป็นลิ่วเป็นทิวดำ
ดูรำรำไรไรไกลเต็มที
พระตรัสสั่งคนกล้องเร่งส่องดู
ที่ลอยอยู่ลิบลิ่วทิววิถี
จึงฝรั่งลากกล้องส่องทันที
ทูลคดีว่าเกาะละเมาะไม้
/*320*/เห็นถนัดซัดซานด้วยญาณกล้อง
รู้ถ้วนถ่องแถวทางสว่างไสว
แต่ล้วนเหล่าสัตว์สิงห์ออกวิ่งไขว่
ทูลแก่ไทธิบดินทร์สิ้นสงกา
พระเพลินชมลมปลาในสาคเรศ
ตามประเทศท้องทะเลห้องเวหา
แต่ย่างเข้าแดนดินถิ่นพารา
อีกสิบห้าวันจึงจะถึงเมือง
เหล่าล้าต้าต้นหนผู้คนไซร้
จนอ่อนใจเต็มประดาแทบหน้าเหลือง
นี่รอดตัวอยู่อย่างหนทางเปลือง
ค่อยกระเตื้องแล้วหนาพูดจากัน
บ้างก็ว่าเบ็ดเสร็จอีกเจ็ดเวร
บ้างพูดเล่นติดตลกว่าอกฉัน
ถ้าถึงบ้านเข้าผางอย่างกลางวัน
จะต้องฉันข้าวผอกเล่นนอกเพล
บ้างร้องอือเองว่าเหมือนข้านึก
บ้างว่าลึกข้าเบื่อมันเหลือเถร
ที่ไม่มีเมียลูกต้องถูกเกณฑ์
คงสิ้นเวรแล้วไม่ช้าอีกห้าวัน
จนเรือถึงดีใจกันไปมา
ต่างพูดจาสำรวลกันสรวลสันต์
พอตกบ่ายเวลาเข้าสายัณห์
เรือกำปั่นเปิดหวีดเสียงกรีดกรอ
เข้าปากน้ำแล่นมาตรงหน้าป้อม
ทหารพร้อมถือปืนออกยืนสอ
อินทเนียหยุดจักรพักเรือรอ
ทอดสมอลูกสมุนออกวุ่นไป
บ้างโรยรอกเรือบตลดลงน้ำ
ออกคลาคล่ำคนผู้ดูไสว
เหล่าขุนนางต่างเฝ้าท่านท้าวไท
ตำแหน่งใครใครก็อยู่คอยดูแล
ที่ลงเรือตีกระเชียงเข้าเคียงด่าน
รีบสั่งการคนอยู่รู้เบาะแส
พวกออเจ้าบอกกันเร่งผันแปร
อย่าอ้อแอ้เร็วพลันให้ทันการ
ด่วนตีสายโทรเลขที่เอกไว
บอกเข้าไปยังนิเวศน์เขตสถาน
ว่าบัดนี้เรือทรงองค์ภูบาล
มาถึงด่านปากน้ำทอดลำทรง
เวลารุ่งพรุ่งนี้เรือที่นั่ง
จะถึงยังกรุงศรีที่ประสงค์
บ่ายสามโมงสั่งกันให้มั่นคง
แล้วกลับลงเรือมาไม่ช้าที
ครั้นรุ่งเรือออกจากที่ปากน้ำ
แล่นเฉื่อยฉ่ำหมายมุ่งเข้ากรุงศรี
พอสามโมงกำหนดหมดนาที
ก็ถึงที่ทอดประทับเข้าฉับพลัน
/*321*/เสนาในใหญ่น้อยมาคอยรับ
เสด็จกลับเข้าเวียงชัยไอศวรรย์
อยู่ตามเคยเสวยราชย์แต่ปางบรรพ์
เป็นนิรันดร์เสวยสุขทุกเวลา
ทรงบำรุงราชฐานการบ้านเมือง
ให้รุ่งเรืองปรากฏเพิ่มยศถา
แผ่นดินท้าวเจ้าสุทัศน์กษัตรา
ชาวประชาชมชื่นทุกคืนวัน
มีถนนหนทางล้วนสร้างใหม่
ตึกไสวสองข้างอย่างสวรรค์
ทั้งรถรัถอัสดรจรนิรันดร์
เมื่อสายัณห์เป็นกรอกันออไป
มีโปลิศสำหรับคอยจับร้าย
ใครวุ่นวายเป็นตีแทบขี้ไหล
เป็นสุขชนคนเดินจำเริญใจ
ออกขวักไขว่เกลื่อนกลาดไม่ขาดคน
มีโรงชานบ้านรายคนขายค้า
อีกร้านผ้าสารพัดไม่ขัดสน
บ้างซื้อขายขานเพรียกเรียกกันลน
ที่เจ๊กจนต้องขยายขายข้าวพอง ฯ
หมดต้นฉบับเพียงนี้
--
๑. เนื้อความต่อจากนี้มีบางแห่งต้นฉบับเลอะเลือน ในการจัดพิมพ์ครั้งก่อนมีการเติมความให้ครบถ้วนสมบูรณ์ ซึ่งได้มีการใช้ตัวอักษรให้ต่างกันเพื่อเป็นที่สังเกต ↩

๒. เปสี หมายถึง (ป.) ชิ้นเนื้อ เหยื่อ ↩