ตำราช้างภาคที่ ๑
คำนำ
พระยาสัจจาภิรมย์ ( สรวง ศรเพ็ญ) มีความประสงค์จะพิมพ์หนังสือเป็นที่ระลึก ในงานพระราชทานเพลิงศพหลวงชำนาญธนสาธน์ (กรี  คชนันทน์) สักเรื่องหนึ่ง ได้แสดงความจำนงขอให้กรมศิลปากรช่วยเป็นธุระจัดเรื่อง กรมศิลปากรเห็นว่า หลวงชำนาญธนสาธน์(กรี คชนันทน์) เป็นเชื้อชาติทหารกรมพระคชบาล ถ้าพิมพ์เรื่องตำราช้างเป็นที่ระลึกสำหรับงานคราวนี้ จะเหมาะสมด้วยประการทั้งปวง และตำราเรื่องช้างเป็นของสมัยเก่า หากไม่พิมพ์ไว้ให้แพร่หลาย ต่อไปจะหาฉะบับได้ยาก จึงรวบรวมขึ้นเป็นภาคที่ ๑ และอนุญาตให้จัดพิมพ์ตามควรแก่ความประสงค์
ตำราช้างภาคที่ ๑ นี้มี ๓ เรื่อง คือ (๑) ตำราลักษณะช้างคำโคลง กรมศิลปากรได้ฉะบับจำลองเมื่อแรกเริ่มต้นรัชชกาลที่ ๑ ดังปรากฏ วัน เดือน ปี อยู่ในบานแผนก เข้าใจว่าเดิมคงจะเป็นฉะบับมีมาแล้วแต่ครั้งกรุงธนบุรี (๒) พระตำหรับนุ่งผ้าขี่ช้าง (๓) นารายณ์ประทมสินธุ์ ว่าด้วยลักษณะช้างเป็นคำร้อยแก้ว
นอกจากที่พิมพ์ในภาคที่ ๑ นี้ ยังมีตำราช้างทั้งคำฉันท์คำกลอน และความเรียงอีกหลายเรื่อง เมื่อมีโอกาศจะได้จัดพิมพ์เป็นภาค ๆ ต่อไปจนกว่าจะจบบริบูรณ์
กรมศิลปากรขอโมทนากุศล ที่เจ้าภาพอุตส่าห์บำเพ็ญ เป็นไปเพื่อสัมปรายิกผลทุกสถาน จงสัมฤทธิเป็นมนุญญานิสงส์ แก่หลวงชำนาญธนสาธน์ (กรี คชนันทน์) โดยควรแก่คตินิยม ตลอดจนการที่พระยาสัจจาภิรมย์ (สรวง ศรีเพ็ญ) ให้พิมพ์ตำราช้างภาคนี้เป็นประโยชน์แพร่หลาย หวังว่าท่านผู้ได้รับคงจะพอใจทั่วกัน
กรมศิลปากร
วันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๑
ประวัติ หลวงชำนาญธนสาธน์
/*(1)หลวงชำนาญธนสาธน์ ( กรี คชนันทน์) เกิดเมื่อวันอาทิตย์ ขึ้น ๔ ค่ำ เดือนสาม ปีระกา ตรงกับวันที่ ๒ กุมภาพันธ์ พระพุทธศักราช ๒๔๒๘ เป็นบุตรชายคนโต ของ พระยาธัญญาภิบาล (เกรียว คชนันทน์) และ คุณหญิงตาด ธัญญาภิบาล เป็นมารดา เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๓ ได้ประกอบการสมรสกับ เพื่อม. บุตรีพระยาเกษตรรักษา (ช่วง) มีบุตรและธิดาโดยลำดับ ดั่งต่อไปนี้
๑ น. ส. เกียรติ์ คชนันทน์
๒ น. ส. ประกอบ คชนันทน์
๓ ช. กิ่ง คชนันทน์
๔ ช. เล็ก คชนันทน์
๕ น. ส. กระแสร์ คชนันทน์
/*(2)๖ ช. กระสินธุ์ คชนันทน์
๗ ด. ญ. กระสวย คชนันทน์
๘ ด. ญ. เกษมสุข คชนันทน์
๙ ด. ญ. ประสพสาร คชนันทน์
๑๐ ด. ญ. กนกศรี คชนันทน์
๑๑ ด. ญ.กมลศรี คชนันทน์
หลวงชำนาญธนสาธน์ ได้เคยรับราชการมาโดยลำดับดั่งนี้ (๑) เมื่อ พ. ศ.๒๔๔๘ จนถึง พ.ศ. ๒๔๕๒ เป็นเสมียนกองข้าหลวงเกษตร มีเงินเดือนตั้งแต่เดือนละ ๒๐ บาท ถึง ๖๘ บาท แล้วลาออกจากราชการคราวหนึ่ง ( ๒ ) ครั้นเมื่อ พ. ศ. ๒๔๕๓ ได้กลับเข้ารับราชการอีก คือเป็นเสมียนอยู่ในกรมอำเภอ กระทรวงนครบาล รับพระราชทานเงินเดือน ๆ ละ ๔๐ บาท (๓) พ.ศ. ๒๔๕๔ เลื่อนขึ้นเป็นนายเวร เงินเดือนเดือนละ ๗๕ บาท (๔) พ.ศ. ๒๔๕๕ เป็น/*(3)มหาดเล็กรายงาน เงินเดือนเดือนละ ๘๐ บาท (๕) พ.ศ. ๒๔๖๐ จนถึง พ.ศ. ๒๔๗๔ เป็นนายเวรอยู่ในกระทรวงมหาดไทยตลอดมา ได้รับพระราชทานเงินเดือนตั้งแต่เดือนละ ๘๔ บาท จนถึง ๒๐๐ บาท คครั้นเมื่อวันที่ ๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๗๕ ทางราชการได้ยุบตำแหน่ง หลวงชำนาญธนสาธน์จึงได้พ้นจากราชการ โดยได้รับพระราชทานเบี้ยบำนาญแต่นั้นมา
ในระหว่างที่หลวงชำนาญธนสาธน์ได้รับราชการมาด้วยความพากเพียรชื่อสัตย์สุจริตนี้ ทางราชการได้ปูนบำเหน็จให้ คือ-
(๑) พ.ศ. ๒๔๕๙
ได้รับยศเป็นรองอำมาตย์ตรี
(๒) พ.ศ. ๒๔๖๓
ได้เลื่อนยศเป็นรองอำมาตย์โท
/*(4)(๓) พ.ศ. ๒๔๗๑
ได้เลื่อนยศเป็นรองอำมาตย์เอก
(๔) พ.ศ. ๒๔๕๙
ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นขุนชำนาญธนสาธน์
(๕) พ.ศ. ๒๔๖๕
ได้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็นหลวงชำนาญธนสาธน์
(๖) พ.ศ. ๒๔๖๑
ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ เบญจมาภรณ์มงกุฎสยาม
(๗) พ.ศ. ๒๔๗๒
ได้รับพระราชทานเบญจมาภรณ์ช้างเผือก
/*(5)(๘) พ.ศ. ๒๔๕๕ และ พ.ศ. ๒๔๖๘	ได้รับพระราชทานเหรียญบรมราชาภิเศก ทั้ง ๒ รัชชกาล
หลังจากเมื่อออกจากราชการแล้ว หลวงชำนาญธนสาธน์กับภรรยาก็ได้ประกอบการอาชีพในทางค้าขาย โดยฉะเพาะภรรยามีความสามารถในทางเป็นแพทย์แผนโบราณอีกด้วย ฉะนั้น การปกติสุขในครอบครวจึงนับว่าครองตัวมาได้เป็นอย่างดี ครั้นเมื่อเดือน กันยายน พ.ศ.นี้ หลวงชำนาญธนสาธน์ได้เริ่มป่วยด้วยโรคโลหิตดันสูง แม้จะได้พยายามรักษากันอย่างเข้มแข็งแล้วก็ดี อาการก็มีแต่ทรงกับทรุดตลอดมา จนถึงวันที่ ๔ กันยายน พ. ศ. ๒๔๘๑ หลวงชำนาญธนสาธน์ จึ่งถึงแก่มรณะกรรมโดยความสงบ
/*(6)หลวงชำนาญธนสาธน์ผู้นี้ ได้เกิดมาในสกูลที่สูง เป็นเชื้อชาติทหาร กรมพระคชบาล เมื่อ พ. ศ. ๒๔๓๕ ขณะที่หลวงชำนาญ ฯ ยังอยูในวัยเด็ก ท่านบิดาครั้งเป็น นายร้อยโท หลวงอินทรคชลักษณ์ นายทหารกรมพระคชบาล ไปราชการทัพ ณเมืองพระตะบอง หลวงชำนาญฯ ก็ได้ไปกับท่านบิดาด้วย ครั้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๗ เสร็จราชการทัพแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ท่านบิดาหลวงชำนาญฯ คือ หลวงอินทรคชลักษณ์ เป็นผู้ว่าราชการเมืองนครนายก และโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนบรรดาศักด์ เป็น พระยาพิบูลย์สงคราม. หลวงชำนาญฯ ก็ได้อยู่ร่วมกับท่านบิดาตลอดมา จนท่านย้ายจากตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองนครนายกไปเป็นข้าหลวงเกษตร และเปลี่ยนราชทินนาม เป็น พระยาธัญญาภิบาล หลวงชำนาญ ฯ จึงได้ออกรับราชการแต่นั้นมา.
ตำราลักษณะช้างคำโคลง
/*1บานแผนก
วันจันทร์ เดือน ๙ แรม ๑๐ ค่ำ จุลศักราช ๑๑๔๔ ปีขาล จัตวาศก (ตรงกับวันที่ ๒ กันยายน พ.ศ. ๒๓๒๕) ข้าพระพุทธเจ้า หมื่นทิพกระวี ๑ นายชำนาญอักษร ๑ หมื่นทิพไมตรี ๑ หมื่นเทพไมตรี ๑ หมื่นรัดไมตรี ๑ นายบุญคง ๑ ชุบ ขุนมหาสิทธิโวหาร นายชำนิโวหาร ทานแล้ว
๑ ถวายกรกันพุ่มเพี้ยง	บุษบง
เถลิงอุศุภราชทรง	เทริดเกล้า
อีกไทพิศณุพงศ์	สุรเทพ
กมลาศพิฆเนศรเจ้า	โลกล้ำเลอสรวง
/*2๒ อีกองค์จักรพรรดิไท้	ทศรถ
ขอนิพนธ์โคลงคช-	ลักษณ์ไว้
โดยในศาสตรกำหนด	บรรราช
สนองพระยศเกียรติไท้	ธิราชผู้เป็นเฉลิม
๓ ไตรตรึงษ์ศักดิราชข้อย	ควรยอ
คชลักษณ์อันพึงพอ	ร่ำได้
บทบาทพลาดผิดขอ	ขมาโทษ
ตกแต่งเป็นโคลงให้	ช่วยแต้มเติมสนอง
๔ สารสวัศดิศรีเศวตแผ้ว	เผือกพรรณ
นามชื่อเอราวัณ	ยิ่งแท้
เศียรสามสิบสามสรรพ์	ลักษณ์เลิศ
ควรคู่ธิราชแล้	เลิศท้าวอินท์ทรง
๕ หนึ่งคชคิรีเมขล์เรื้อง	ฤทธี
เผือกผ่องพิดเพียงสี	ดอกคล้า
สามเศียรสี่บาทมี	ยศยิ่ง
ปรากฏคชสิทธิหล้า	แหล่งนั้นฤาเสมอ
/*3๖ หนึ่งไทเทเวศท้าว	เทวา
ยี่สิบหกองค์มา	แบ่งบั้น
นิรมิตรคชคชา	เผือกผ่อง
ล้วนเทพในช่อชั้น	นิมิตรให้เป็นสาร
๗ หนึ่งนามคิรีเมขล์ล้ำ	คชเลิศ
หนึ่งเอราวัณประเสริฐ	ฝ่ายฟ้า
หนึ่งเทพนิมิตรเกิด	คชยิ่ง
คชเศวตสามสารกล้า	คู่เจ้าไตรตรึงษ์
๘ จะกล่าวคชลักษณ์ล้ำ	เลอสวรรค์
สิบหมู่ในหิมวันต์	ว่าไว้
ควรองค์จักราพรรดิ์	พยุหบาตร
เฉลิมโลกธำรงไท้	ธิราชเรื้องรณรงค
๙ วรภาคเผือกผ่องแผ้ว	มีพรรณ
ช้างช่อชาติฉัททันต์	เที่ยงแท้
สีขาวดุจเงินสรรพ์	บริสุทธิ ถ่องนา
เรืองฤทธิกำลังแล้	เลิศล้ำพลาสาร
/*4๑๐ สามคาพยุตโยชน์ห้า	สิบมี
สามล้านหกแสนทวี	หมื่นไซ้
เทาทางแต่พอสี	สูริเยศ อรุณนา
กลับสู่สิงสถิตได้	แต่เช้าโมงสาม
๑๑ อุโบสถคชแกว่นแกล้ว	สีสุวรรณ
จักรพรรดิทรงจรจรัล	แต่เช้า
รอบขอบจักรพาฬผัน	คืนที่
ยังไป่ทันเที่ยงเท้า	เหนื่อยนั้นฤามี
๑๒ สีเหลืองศุภลักษณ์ล้วน	งามสรัพ
เหมหัดถีบังคับ	ชื่อไว้
กำลังฤทธิเรวฉับ	ชาญเชี่ยว
ควรคู่ทรงธารไท้	แด่เจ้าจอมเมรุ
๑๓ สารสีดุจดอกไม้	อัญชัน
ศุภลักษณ์เลิศลาวรรณ	คู่ท้าว
มงคลหัดถีสรรค์	สวัสดิชื่อ
ฤทธิแกว่นรณรงค์ห้าว	เศิกสู้สยองเศียร
/*5๑๔ คชลักษณ์คชเลิศล้ำ	สารศรี
นามชื่อคันธหัดถี	ว่าไว้
หอมกลิ่นเฉกฉมมี	สามสิ่ง
มูตและมูลตัวไซ้	ส่อสิ้นรศหอม
๑๕ ปิงคัลสรรค์ชื่อช้าง	ปิงคา
สีหนึ่งกาวิลา	เลื่อมแล้ว
ลักษณ์เลิศคเชนทรา	หิมเวศ
คชมิ่งมงคลแกล้ว	แกว่นกล้ากลางณรงค์
๑๖ สีเทียมสีเทียบแท้	ทองดี
คชลักษณ์ศุภมีสี	ผ่องแผ้ว
ชื่อดามพะคชหัดถี	แสดงเดช
ปราบศึกสงครามแกล้ว	เลิศกล้ากลางณรงค์
๑๗ พรรณภาคเผือกผ่องแผ้ว	สีสรรพ์
ดุจหนึ่งไกรลาศพรรณ-	เรศแพร้ว
ชื่อบัณฑระลาวรรณ	แสดงกล่าว
คชเลิศศุภลักษณ์แล้ว	ฮึกห้าวใจหาญ
/*6๑๘ มีนามหนึ่งชื่อช้าง	คังไคย
สีดุจชลธีไหล	คว่างคว้าง
เป็นหมู่ตระกูลใน	คชเลิศ
สถิตถิ่นหิมวันต์กว้าง	กลั่นแกล้วกลางสมร
๑๙ ช้างหนึ่งพรรณภาคพร้อม	ลักษณา
สีดั่งกลปีกกา	เทียบแท้
กาลวะกะหัดถีษา-	ธรชื่อ
เสร็จคชหิมวาแล้	เลิศถ้วนสิบตระกูล
๒๐ กำลังทั้งสิบช้าง	ไชยสวัสดิ์
อุโบสถสิบสารทัด	เท่าได้
กำลังแห่งพญาฉัท-	ทันตราช หนึ่งแฮ
เสมอหนึ่งกันจงให้	นับเหนื้องอนุกรม
๒๑ เสร็จสารสิบชาติเชื้อ	พรหมพงศ์
จักร่ำอัฐทิศวงศ์	กล่าวไว้
สำหรับมิ่งเมืองมง-	คลราช
โดยดั่งลำดับให้	เรื่องรู้ตระกูลสาร
/*7๒๒ ไอยราพตภาพใช้	สูงทัต
ตีนน่ากลมกุลฉัตร	เฉกแท้
ท้าวหลังเล็บสองสมรรถ	เสมอบาท
สีดั่งสีเมฆแล้	อยู่เบื้องบูรพา
๒๓ สองงายาวใหญ่ขึ้น	หนขวา
สองเนตรดุจดวงผกา	พฤกษ์แพร้ว
งวงงามหนึ่งกลนา-	คินราช
หางบดบังคลองแคล้ว	เลิศล้วนสรรพางค์
๒๔ สองหูดูปรบเบื้อง	บนหลัง
บรรจบปรบถึงทัง	ฝ่ายหน้า
เพียรพิศปริษฎางค์ดัง	ธนูมาศ
เศียรโสดโขมดสูงอ้า	ปากร้องสังข์เสียง
๒๕ บุณฑริกศรีเศวตแท้	บัวขาว
งาซั่นเล็บเรียบยาว	ก่องแก้ว
ท้องทวยยิ่งพนดยาว	ยลเลิศ
สถิตทิศอาคเนย์แกล้ว	กาจกล้ากลางสนาม
/*8๒๖ หนึ่งนามพราหมณชาติเชื้อ	แดงสี
ตัวใหญ่คอกลมดี	เพริดแพร้ว
โกญจนาทกาหลตี	แตรเป่า
เสยส่ายสงครามแผ้ว	สถิตแท้ทักษิณ
๒๗ นามกระมุทบริสุทธิแม้น	เหมือนสี
หูอ่อนงอนงาทวี	เพริดพร้อม
กลเดือนเมื่อดิถี	สามค่ำ
เสียงดั่งแตรงอนซ้อม	สถิตด้าวหรดี
๒๘ อัญชันสีดุจแต้ม	อัญชัน
งาใหญ่ตรงรังสรร	เศกซ้อง
เนาทิศประจิมพรร-	ฦๅเดช
เสียงดั่งวายุพาทย์ก้อง	ปล่องไม้เวฬู
๒๙ บุษปทันตพันธุชาติเชื้อ	กุญชร
สีสลาสุกบวร	เทียบแล้ว
งาเล็กฝ่ายขวางอน	ขาวผ่อง
ทิศที่พายัพแผ้ว	ศึกให้สยบแสยง
/*9๓๐ สารวโภมคชลักษณ์ล้ำ	แลเลียบ
สีญ่าแพรกตรุณเปรียบ	แม่นแม้น
ตัวกลมใส่สนอบเทียบ	อุดรทิศ เนานา
หน้าใหญ่งางอนแตร้น	ตรวจก้องโกญจา
๓๑ สุบดิษพิศภาคเพี้ยง	สนธยา
สีดั่งปัทุมราชปรา-	กฏไว้
ผนดดุจอุระพานา-	คาราช
งาชื่อบริสุทธิไซ้	ภาคผ้าขาวผจง
๓๒ มีโรมรุนหมุขนั้น	ยังยาว
สรส่งสำเนียงหาว	เฉกฟ้า
อัณฑโกศอ่อนรังราว	มันนิ่ม เนื้อแฮ
ยศยิ่งคชลักษณ์หล้า	สถิตเบื้องอีสาน
๓๓ แสดงลักษณ์อัฐทิศให้	เห็นนาม
โดยรูปพรรณภาคตาม	แต่งไว้
จะกล่าวอัฐคชคาม-	ภิรภาพ
สืบส่ออนาคตให้	ร่ำรู้ดำราสาร
/*10๓๔ สังขทันต์พรรณภาคแท้	เทียมสุวรรณ
งาผ่องขึ้นขวาสรรค์	ส่อพร้อม
เสียงสารดุจเวสันต์	เสียงอึ่ง ไก่นา
ยืนยุทธ์ดัษกรน้อม	นบนิ้วประนมถวาย
๓๕ คชหนึ่งศุภลักษณ์ล้ำ	ลาวรรณ
สีดั่งทองแดงฉัน	ชาดแท้
ชื่อดามพะหัสดินพัน-	ฦๅเลื่อง
เสยส่ายศึกพังแพ้	พ่ายโพ้นพึงแสยง
๓๖ ชมลบสบสิ่งถ้วน	ลักขณา
หูปรบประซ้ายขวา	โบกพร้อม
ปลายหูโอบพักตร์มา	จบจวบ กันแฮ
ปรบค่างหลังถึงค้อม	ชื่อนั้นลบชม
๓๗ ครบกระจอกบอกบทเบื้อง	เล็บแถลง
ยี่สิบนัขะครบแสดง	ว่าไว้
สีเล็บดั่งรัตน์แสง	ศรีสวัสดิ งามนา
รูปร่างหางหัวได้	ลักษณ์พร้อมงามตรู
/*11๓๘ พลุกสดำร่ำชื่อช้าง	คชลักษณ์
รูปร่างสมตรศักดิ	ส่อไซ้
งอนพลุกสดำจักร-	พรรดิคู่ ควรนา
กอบกำลังฤทธิไหล้	ศึกผ้ายพังหนี
๓๙ พลุกสดำ - -	(ฉะบับลบ)
----เรียกสมญา	ร่วมได้
สารสวัสดิคเชนทรา	ยศยิ่ง
ควรคู่จักรพรรดิไท้	ปราบเสี้ยนศึกสยอง
๕๐ คชหนึ่งงาผ่องแผ้ว	เพียงสังข์
โดยสาตรศุภลักษณ์หวัง	ว่าต้อง
กายาคชดำดัง	นิลรัตน์ เรืองแฮ
นามชื่อสังขทันต์ซ้อง	สวัสดิไว้โรงใน
๔๑ โคบุตรพรรณผิ้วล้ำ	เหลืองสี
เป็นบุตรนางโคมี	ยศหยิ้ง
เสียงเฉกศุภราชี	หางดุจ โคนา
ขนรอบกลมพร้อมพริ้ง	รูปคล้ายจามร
/*12๔๒ งางอนควรคู่ไท้	ธราธาร
สบศัตรูแหลกลาญ	มอดไหม้
กรรภัยโทษร้ายราญ	ปวงปลอด
ผี้พบดุจแสดงไข้	ยศเรื้องเจริญศรี
๔๓ พิศณุพงศ์อัฐคชสิ้น	เสร็จสาร
จักต่ออัฐคชาธาร	กล่าวอ้าง
นิพนธบทวิศฎาร	โดยเลศ
นามตระกูลชาติช้าง	กล่าวไว้บูรพา
๔๔ คชหนังนามชื้ออ้อม	จักรพาฬ
พลุกสดำโอบงวงสาร	รอบอั้น
ทับปลายพลุกเฉวียงมาน	หนิดหนึ่ง
งาค่างซ้ายโสดสั้น	ชาติเชื้อควรเฉลิม
๔๕ คชลักษณ์กันหัถไซ้	สมญา
งาฝ่ายซ้ายโอบมา	กอดเกี้ยว
งวงรอบชดปลายงา	ตรงปาก ขวานา
งาฝ่ายขวาอ้อมเลี้ยว	ทับเบื้องงาเฉวียง
/*13๔๖ ปลายงาตรงปากซ้าย	ดุจเดียว
ชาญชำนิเศิกเสียว	พ่ายแพ้
สารสิทธิกำลังเพรียว	สามารถ
ศุภลักษณ์มงคลแท้	สวัสดิพร้อมเจริญศรี
๔๗ เอกทนต์งาเอกแท้	เดียวงา
งอกแต่เพดานมา	ก่ำแก้ว
เวียดไปฝ่ายงวงขวา	เพราเพริด
คชลักษณ์คชเลิศแล้ว	แหล่งหล้าฤาเสมอ
๔๘ หนึ่งกายบริสุทธ์เพี้ยง	นิลสี
กาลวะกะหัตถี	ชื่อไซ้
ปรามปราบศัตรูหนี	ราบรื่น
กรรโทษทุรลักษณ์ให้	สุขล้ำเลอเกษม
๔๙ หนึ่งลักษณเสาวภาคพร้อม	สมญา
จัตุระศกสองงา	หนึ่งแท้
ปลายพลุกสี่สาขา	ละออเอี่ยม
ปราบหมู่ศัตรูแล้	เลิศด้วยเดชา
/*14๕๐ ทันตรมภารหนึ่งไซ้	สมสรับ
ต้นพลุกขวามาทับ	พลุกซ้าย
ต้นงาไขว่กลายกลับ	กันอยู่
ปลายต่อปลายต่างย้าย	เปลี่ยนซ้ายมาขวา
๕๑ กำลังมหัตห้าว	หาญนัก
ปราบอรินทรบรปักษ์	แหลกผ้าย
โอฬาดิเรกลักษณ์	เพราเพริด
กรรสิ่งสรรพโทษร้าย	ส่างสิ้นพูนเกษม
๕๒ สีหชงฆ์ท้ายเทียบแท้	ราชสีห์
เท้ามุขสูงสวัสดี	ต่ำท้าย
ดูเรียวสี่เชิงมี	ลักษณ์เลิศ
สู้ศึกเร็วรวดร้าย	ดีดนิ้วเดียวทลม
๕๓ หนึ่งจุมปราสาทไซ้	นามแถลง
งาเปล่งปลายสีแดง	ดั่งแก้ว
มานเดชกำแหงแรง	สรรพสิทธิ์
ศุภลักษณ์สมบูรณ์แผ้ว	เพริดพร้อมตระกูลพงศ์
/*15๕๔ คชหนึ่งลักษณ์เลิศพร้อม	โอฬาร
นามพระพัทจักรพาฬ	แกว่นกล้า
เมื่อเดินเชิดงวงปาน	บังเมฆ
ทรงกำลังเลิศหล้า	แเหล่งคร้ามขยาดหยอน
๕๕ หนึ่งควรพาหนาดไท้	ธรณี
นามอุธรดุมมี	ลักษณ์ล้ำ
อกใหญ่พ่วงผายพี	แรงเรี่ยว
หาญประจญเศิกล้ำ	ส่ายฟุ้งชัยเชวง
๕๖ โสดสารวรลักษณ์พร้อม	เพราตา
นามรัตนกุมพลบา	เศกสร้อง
ปลายพลุกสดำทับงา	เฉวียงคช
ปลายต่อปลายจรดต้อง	ดั่งนี้ควรทรง
๕๗ แม่คล้องช้างโทษต้อง	พันตน
คล้องถูกรัตนกุมพล	สวัสดิแท้
บำบัดโทษในสกล	เสียเสร็จ
ทั้งขี่คล้องกรรแก้	โทษช้างกลอยหาย
/*16๕๘ ผิ้ผสมโขลงแขกช้าง	คละกัน ก็ดี
คุ้มโทษโพยไภยัน	นับร้อย
สมบัติมากครามครัน	พูนเพิ่ม มานา
ผลาญศัตรูฤาน้อย	เฟื่องฟุ้งฦๅขจร
๕๙ สีสังข์ศรีเศวตสร้อย	โสภี
นามเศวตพระภรมี	กล่าวไว้
หนึ่งประทุมหัดถี	แสดงชื่อ
สีดั่งบัวโรยไร้	เมื่อร้างเดือนแรม
๖๐ หนึ่งเศวตคชรัตนเรื้อง	รณรงค์
ตองอ่อนแห้งสีคง	เปรียบเพี้ยง
งามสรับคชลักษณ์มง-	คลเลิศ
สีส่อสมประกอบเกลี้ยง	สวัสดิพร้อมสรรพางค์
๖๑ ประทุมทันต์งวงยกย้าย	เห็นงา
เนียมเอกสรรพกายา	ซั่นแท้
ดุจจาวแห่งผลนา-	ลิเกมาศ
งางอกเสมอไพรแล้	นับนิ้วสองเสมอ
/*17๖๒ ประทุมทันต์สรรพลักษสั้น	สมตน
งางอกไพรปากกล	ใข่แท้
กำหนดคณนาจน	ถึงฮ่า นิ้วนา
ทรงชำนะศึกแก้	ก่อกู้นครคืน
๖๓ ประทุมทันต์มณีจักรแท้	เนียมตรี
สรรพซั่นทั้งอันทรี	เพริดพริ้ม
ทรงงาดั่งรูปปลี	กัทลิศ
ยาวแต่ไพรปากปิ้ม	ฮ่านิ้วโดยตรา
๖๔ กำลัง-- -	มหึมา
พาหนะจอมจักรา	เลิศผู้
บรบปักษ์พ่ายเดชา	ทุกเมื่อ
ชาญชำนิรอบรู้	แกว่นแกล้วกลางสมร
๖๕ นพสุบรรพบอกสิ่งเก้า	ลักขณา
เท้าสี่หางงวงงา	กล่าวไว้
ลึงจรดแทบพสุธา	ถึงที่
เก้าสิ่งพร้อมจรดได้	เดชช้างชาญณรงค์
/*18๖๖ คชหนึ่งกายเลื่อมไล้	เหลืองพรรณ
งาผ่องเพียงสังขทันต์	เทียบแท้
ศุภลักษณ์ดังเทพสรรค์	เสาวภาค
นามปัตหัสดินแล้	เลิศล้ำมงคล
๖๗ พลุกเฉวียงเผดียงชื่อช้าง	โดยหมาย
พิฆเนศวรมหาพินาย	เลิศหล้า
หน้างวงศุภลักษณ์พราย	เพราเพริด
เพียงเพทพระพินายหน้า	กำเนิดนั้นงาเดียว
๖๘ มานอานุภาพแกล้ว	กลางรณ
ผี้วาคชพันตน	ต่อได้
ถีบฉัตส่ายเสยพล	เศิกพ่าย
ไชเยศเดชแสดงให้	เรื่องรู้กำลังสาร
๗๙ เฉลิมลาภเป็นปิ่นเจ้า	จักรพาฬ
เพราะเพื่อเดชาสาร	ส่งเกื้อ
ฑรีฆาพระชนมาน	เจริญรุ่ง
สรรพสิ่งอันดรายเรื้อ	ราศร้างแรมสกล
/*19๘๐ เถวอโรงมุขธินั่งไว้	เฉลิมเมือง
อรุณรุ่งทัศนาเนือง	เสด็จเต้า
เป็นศรีสง่างามเรือง	ยศยิ่ง
สมส่อพาหนะเจ้า	แผ่นหล้าผดุงธรรม
๗๑ เทพามหาพิฆเนศนั้น	พลุกสดำ
ดุจพินายแต่กำ-	เนิดนั้น
ฤทธากล่าวโดยคำ-	ภีรภาพ
สถิตมุขสิงหาศน์ชั้น	กล่าวแล้วดุจกัน
๗๒ นิลทันต์นามหนึ่งไซ้	สมบูรณ์
งาสดำเฉวียงปูน	เปรียบได้
คือนิลรัตนเพ็ญพูน	โสภาค
หาญหักศัตรูให้	ทบท้อกลางแปลง
๗๓ คชหนึ่งศุภลักษณ์ล้ำ	สารสวัสดิ
ตาดั่งนิลารัตน์	เพริดแพร้ว
นิลจักษุนามหัส-	ดินเดช
องอาจสามารถแผ้ว	เศิกเสี้ยนขจายขจร
/*20๗๔ หนึ่งนามนิลนัขะไซ้	โสภี
เล็บสี่เท้าหัดถี	เพริดแพร้ว
สีเพียงนิลาศรี	เสาวภาค
สุขสวัสดิมงคลแกล้ว	กลั่นไว้เฉลิมเมือง
๗๕ เหมทันต์นามชื่อช้าง	มงคล
งาเลื่อมเหลืองเพียงกล	มาศแท้
หนึ่งเหมจักษุวิมล	เพราเพริด
ตาคชบริสุทธ์แล้	เลิศล้ำสีเหลือง
๗๖ หนึ่งเหมนัขชื่อชี้	โดยสาตร
เหลืองหลากเล็บโอภาษ	สี่เท้า
สีไสดั่งนพมาศ	บริสุทธ์
เป็นมิ่งมงคลเจ้า	แผ่นหล้าฦๅเกษม
๗๗ หนึ่งรัตจักษุนั้น	นามา
สบสิ่งสรรพโสภา	เพิ่มซ้ำ
ตาแดงดั่งสุริยา	อรุโณศ
โดยกล่าวศุภลักษณ์ล้ำ	ชาติเชื้อพญาสาร
/*21๗๘ นามรัตนัขะรุ่งเรื้อง	ฉายฉัน
แดงเล็บเพียงสุริยัน	เยี่ยมฟ้า
หนึ่งนามเศวตทันต์	กุญชเรศ
งาผ่องขาวเพียงผ้า	เศวตหุ้มงาสาร
๗๙ คชหนึ่งเล็บผ่องแผ้ว	จรูญจรัส
ดูดั่งสังข์สีรัตน์	เรียบไว้
มงคลพิมลสวัสดิ	โสภาค
นามรัตนนักขาได้	ชื่อช้างตระกูลพงศ์
๘๐ หนึ่งเศวตจักษุไซ้	มีพรรณ
ตาผ่องเพียงเพ็ชรอัน	รุ่งรุ้ง
บริสุทธิ์สิ่งสบสรร-	พางคภาค
เฉลิมแผ่นภพดาลฟุ้ง	เฟื่องด้วยเดชา
๘๑ คชหนึ่งนามนั้นเทพ	คีรี
มีลักษณ์สมบูรณ์ศรี	สวัสดิไซ้
พรรณเขียวทั่วอินทรี	ปูนเปรียบ
บรรพตสีเมฆได้	ชื่อนั้นโดยตรา
/*22๘๒ คนหนึ่งสรรพเลิศเลื้อง	ฦๅขจร
มงคลเลศลักษณบวร	มิ่งช้าง
พรรณภาคดั่งศีขร	ขาวเรื่อ
จันทะคีรีอ้าง	เอี่ยมตั้งสมญา
๘๓ นิลานิโลศล้ำ	หัสดิน
ดำดั่งแสงสีนิล	รุ่งแท้
เสาวภาคเฉิดโฉมฉิน	ศุภลักษณ์
ดุจดอกสำหาวแล้	เลิศล้ำมงคล
๘๔ หนึ่งนามสูวโรชเรื้อง	กายา
ศรีดั่งปากสกุณา	แขกเต้า
ปากล่างจักอุปรมา	ปากแขก เต้าแฮ
ควรคู่จุธาทิพเกล้า	กล่อมเกลี้ยงผดุงสาร
๘๕ หนึ่งสารศุภลักษณ์นั้น	นามา
กำแพงถนิมคชา	ชาติเชื้อ
ควรเป็นมิ่งมงคลา	นัคเรศ
กายดั่งสอดสนอบเสื้อ	เกราะแท้พึงขาม
/*23๘๖ สมโพงถนิมหนึ่งไซ้	ชาญรณ
กระดั่งดาวดาษดน	ทั่วไซ้
ตระกูลเผือกโสภณ	เพราเพริด
สรรพสิ่งอันร้ายไร้	โรคร้างพูนเกษม
๘๗ คชหนึ่งรูปร่างพร้อม	เพียงวาด
นามชื่อจุมปราสาท	เศกซ้อง
โขมดสารกำพดสะอาด	ทรงเทริด
โดยดำราตราต้อง	สาตรเบื้องเบาราณ
๘๘ คชหนึ่งแขนกล่อมเกลี้ยง	กลมดี
นามจัตุรกุมพมี	ชาติเชื้อ
ฝักบัวใหญ่สมศรี	สมส่อ ลักขนา
เท้าสี่ดุจกลึงเกื้อ	ก่อไว้เฉลิมขวัญ
๘๙ โสดสารเสาวภาคพ้น	พรรณนา
ขลุมประเจียดสมญา	ใช่ช้า
สองหูคเชนทรา	มานขอบ
หูงอกเป็นดอกหญ้า	อย่างไซ้ศุภผล
/*24๙๐ ดำรีดำรับไว้	โดยเผดียง
พลุกสดำงอนเลิศเฉวียง	ดั่งนี้
นามสดำพลุกจำเหียง	แสดงเลศ
ศุภลักษณมงคลกี้	ก่อนไว้ระวางสาร
๙๑ สารสวัสดิสารพัดพร้อม	สมบูรณ์
นามพิธาเนสูร	รอบรู้
ผมดกมากมวนมูน	ขุมคู่ เส้นแฮ
เป็นคชาธารผู้	ผ่านหล้าเลอผจง
๙๒ มุขษโรสารประเสริฐไซ้	สรับสม
ร้องดั่งเสียงแตรผลม	เกริกก้อง
ผี้เสียงดั่งฟ้าระงม	สรรค์ชื่อ เมฆแฮ
เสี่ยงดั่งนกกะเรียนร้อง	ชื่อนั้นโกญจสับ
๙๓ ผี้คชโกญจนาทเพี้ยง	เสียงสังข์
นามสรสังขโดยหวัง	ว่าไว้
ผี้เสียงคชร้องดัง	ปานเปรียบ กลองนา
นามศัพทเภรีไท้	ธิราชท้าวควรผดุง
/*25๙๔ คชหนึ่งนามพัทรไซ้	สารสวัสดิ
สูงเจ็ดสอกสันทัด	แกว่นกล้า
สิบศอกใหญ่สามรรถ	ผิวผ่อง ละเอียดนา
เก้าศอกโดยยาวอ้า	อาจรู้กำหนดสาร
๙๕ มทุเรศศรีสดไซ้	สีงา
หลังเปรียบเกาทัณฑ์ปรา-	กฏแท้
เท้าหลังดั่งคชบา	ทาเถือน
มันตกสีเขียวแส้	สืบเชื้อเถาะเถลิง
๙๖ คชหนึ่งนามมิคล้ำ	ลาวรร
ตัวแลงาแดงฉัน	ชาดบ้าย
สูงหกศอกสำคัญ	อกใหญ่ งามนา
ตัวแปดศอกยาวย้าย	ใหญ่เก้าหัษฐา
๙๗ ราวคอราบแนบเนื้อ	ผมหนา
ทองไหญ่ขนยาวตา	เปรียบได้
ดุจตาราชสีห์ปรา-	กฏเกรียด
มันศกเขียวสีไซ้	ชาติเชื้อมฤคา
/*26๙๘ สังคินสูงโสดห้า	หัษฐา
ยาวเจ็ดศอกคณนา	เลิศช้าง
ตัวใหญ่แปดศอกกา-	ยาซั่น
คางซั่นหางเขินค้าง	ใหญ่ทั้งตาหู
๙๙ สีงาเหลืองเท่าแท้	เทียมสุวรรณ
เศียรใหญ่กรามทมครัน	กล่าวไว้
ศรีเขมาทรัพโทรมมัน	ทริมเชื่อง
ตระนักตระกูลนาคได้	ชื่อเชื้อโดยขนาน
๑๐๐ หนึ่งนามกุญชเรศไซ้	สัณฐาน
ท้ายใหญ่กายคชาธาร	เล็กแท้
ศุภลักษณ์เลิศสรคราน	โสภาค
กอปตระกูลสวาแล้	ลักษณ์ล้ำมงคล
๑๐๑ อัคนิพงศ์สี่สิบไซ้	เศษสอง
ศุภลักษณ์โดยสมพอง	กล่าวถ้วน
สรวมแสดงคชลักษณ์สนอง	สิบสี่ อีกนา
พงศ์แห่งอัฐทิศล้วน	เลิศแท้อำนวยพงศ์
/*27๑๐๒ ไอยราพตร่วมช้าง	สรรค์มา
พังชื่ออัพภะมุปรา-	กฏไว้
สีกายดั่งเมฆา	มั่วหมอก
เกิดอำนวยหนึ่งไซ้	รูปคล้ายไอยรา
๑๐๓ ปรากฏนามเมฆไซ้	สัณฐาน
กายดั่งสีเมฆปาน	เปรียบแล้ว
ซ้ายขวาสีงาดาล	เล็บผ่อง ขาวนา
หางก็เฟื้อยแรงแกล้ว	กลั่นให้เจริญผล
๑๐๔ บุณฑริกรักร่วมด้วย	กบิลา
เหลืองและเขียวเจือปรา-	กฎไว้
อำนวยสุปรดึกกา-	ยาใหญ่ ยาวแฮ
งามโขมดตัวแดงไซ้	ใหญ่สั้นงาสอง
๑๐๕ ผิวหนังละเอียดแน่งเนื้อ	สมบูรณ์
เล็บดั่งสีสวายปูน	เปรียบแท้
กำลังกำเหลาะภูล	ยศยิ่ง
แกล้วแกว่นในณรงค์แล้	เลิศพร้อมมงคล
/*28๑๐๖ คชพราหมณ์สมเสน่ด้วย	ปิงคะลา
เหลืองแก่มานบุตรา	ลักษณ์ล้ำ
หนึ่งนามนิลพะกายา	กลมทาบ
เฉกดอกสำหาวคล้ำ	เลิศแท้มีสอง
๑๐๓ หนึ่งนามบิษลักษณ์นั้น	โสภา
ตนต่ำกลมกายา	เพริดพร้อม
เศียรสอสัพงวงงา	เพราภาค
กายดั่งโลหิตย้อม	แกว่นร้ายรนหาญ
๑๐๘ กรมุทสมโยคเย้า	ยวลกาม
พังอะนูปะกะมานาม	กล่าวไว้
ตัวแดงอ่อนละเอียดทราม	รักร่วม
มานอำนวยห้าไซ้	โสดพร้อง พรรณนา
๑๐๙ หนึ่งนามมหาปัทมล้ำ	บริสุทธ์
ตนดังสีสัตตบุษย์	เบิกสร้อย
กายแวงกระชับอุด-	ดมราบ ขนองนา
รนร่านหาญใช่น้อย	เดชฟุ้ง คะนองหาญ
/*29๑๑๐ หนึ่งอุลมาลีศเนื้อ	ราบสมัถ
กายกระชับยาวหยัด	คู่ท้าว
สีตัวดั่งก้านสัต-	ตะบุษย์เปรียบ ไว้นา
องอาจกำลังห้าว	ฮึกเหี้ยมรณรงค์
๑๑๑ หนึ่งนามจบสระนั้น	โสภา
ศรีสำลานกายา	ราบเนื้อ
กายยาวเลิศลักขณา	โดยกล่าว
ทรงกำลังกาจเกื้อ	กอบด้วยสวัสดี
๑๑๒ คชหนึ่งนามห่อนได้	ปรากฏ
ดำกระทั้งกายคช	เลิศหล้า
กายยาวกระชับชด	เฉิดชื่น
เนื้อราบเสมอหาญกล้า	รอบรู้ขบวนสาร
๑๑๓ นิลชานามชื่อช้าง	อำนวย
ตัวดั่งสีนิลสวย	สอดพร้อย
กายแวงกระชับรวย	แรงเรี่ยว
ชาญชำนิแช่มช้อย	ราบเนื้อละมุนหลัง
/*30๑๑๔ อัญชันสังวาศเกลี้ย	กามี
พังชื่อดามพะวรรณี	แน่งเนื้อ
กายแดงดั่งกละศรี	ดามพะทั่ว ตนนา
มีอำนวยเกิดเกื้อ	ลักษณ์ล้ำเลอสาร
๑๑๕ อปมาถีชื่อได้	โดยตรา
กายดั่งศรีเมฆา	ละเอียดพ้น
กายเศียรโสดงวงปรา-	กฏใหญ่
มีกำลังเลิศล้น	มิ่งแก้วชาญสนาม
๑๑๖ บุษปทันตเชยชิดเชื้อ	ชมพัง
นามศุภทันตาหวัง	ชื่อไว้
ขนายงามพ่างผิวหนัง	คือบุษป ทันนา
มีอำนวยสองไซ้	ชื่อชี้ต่างสอง
๑๑๗ หนึ่งนามพสาหนีศแล้ว	ยังมวย
นามสหะสาระสวย	สอดคล้อง
สีสังขเสวตรอำนวย	สองดูจ กันแฮ
หน้าและปากยาวหว้อง	พลุกทั้งสองเหลือง
/*31๑๑๘ ขนองเสมอโสภาคพ้น	พรรณนา
มักบำรูงาคนอง	รอบรู้
มงคลคู่นัครา	เฉลิมมิ่ง
ควรบพิตรท้าวผู้	ธิราชให้ผดุงสาร
๑๑๙ นามพังลิงคณะไซ้	สีตน
เขียวลึกชำอำพล	เพริดแพร้ว
สารวะโภมร่วมกามกล	เกิดบุตร นึ่งแฮ
นามบุษปทันตเลิศแล้ว	ลักษณ์ล้ำสมบูรณ์
๑๒๐ ตากลมกายกล่อมเกลี้ยง	สรรพางค์
แดงดั่งบัวหลวงปาง	เปรียบไซ้
แวงพักตรพ่วงกว้างขวาง	เอกเอี่ยม
เป็นมิ่งมงคลไว้	ก่อเกื้อภูมผล
๑๒๑ สุปดิษสมเสพด้วย	อัญฌนา วดีแฮ
สีดั่งอัญชัญปรา-	กฏล้น
อำนวยสุปดึกสา-	ธรชื่อ
เขียวทั่วสรรพางค์พ้น	เพริดพร้อมสงสถาน
/*32๑๒๒ คอกลมสมพ่วงเพี้ยง	แมนสมาน
หางปากยาวสมสาร	ส่อด้วย
ศุภลักษณ์คชาธาร	มงคเลศ
สรรพสิ่งอันตรายม้วย	มอดแคล้ว เจริญศรี
๑๒๓ อำนวยอัฐทิศล้วน	ลาวรรณ
สิบสี่แสดงสารสรรค์	สืบไว้
โดยในสาตรคชกรรม์	สิทธิภาค
พอจำลักษณะได้	ชื่อช้างตระกูลพงศ์
๑๒๔ คชลักษณ์สิบหมู่พรร้อม	พรหมพงศ์- แปดแฮ
เป็นตระกลวิศณุวงศ์	แปดช้าง
ศุภลักษณ์อิศรมง-	คลแปด คชนา
อัคนิพงศ์สี่สิบอ้าง	เศษไซ้มีสอง
๑๒๕ อำนวยสิบสี่เข้า	บรรจบ
เก้าสิบคณนาครบ	กล่าวทั้ง
คชสิบหมู่เลิศลบ	ตระกูลชาติ
โดยสาตรคชกรรมตั้ง	แต่งไว้บริบูรณ์
พระตำหรับนุ่งผ้าขี่ช้าง
/*33กลหนึ่งที่จะนุ่งผ้าขี่ช้างมีอยู่ ๓ พวก กรมช้างเสนาบดี ผ้าต้น พวกหนึ่ง ถ้าจะนุ่งผ้าอย่างกรมช้างขี่ผัดพานล่อแพนนั้นมีอยู่ ๔ อย่าง ๆ หนึ่งชื่อว่าเกไล อย่างหนึ่งชื่อว่าบัวตูม อย่างหนึ่งชื่อว่าบัวบาน อย่างหนึ่งชื่อว่าบัวจีบ
ถ้าช้างชื่นตา ให้นุ่งเกไล ถ้าจะนุ่งเกไลนั้น ให้นุ่งผ้า ๖ คืบ ๖ แขน ๒ ผืนเพลาะพับเอาลายเข้าแล้วจึงหยิบริมนุ่งชายซ้ายสั้น ชายขวายาว ชายยาวนั้นจีบหน้าทั้งสองผืน สอดขึ้นไปเป็นชายพกจนสิ้นยาว ชายสั้นนั้น จึงโจงกระเบนแต่ชายเดียวให้ทับหน้าสนิทแล้ว จึงแหวกชายที่พับไว้นั้น โจงข้างหนึ่งเป็นหางหงส์ ข้างหนึ่งตามแต่จะเกี่ยวผ้าเถิด
ถ้าช้างน้ำมันคอปลาหมอนั้น ให้นุ่งบัวตูม ถ้าจะ/*34นุ่งบัวตูม ให้นุ่งผ้าสมปักคลี่ริม นุ่งจับชายเสมอกัน แล้วจึงจีบริมทั้งสองชาย แต่ชายหน้าเข้ามาตลอดพก แล้วจึงสอดขึ้นเป็นพกห้อยลงมาเสมอเข่าทั้งสองข้าง ให้จับกลางผ้านุ่งรวยเข้าอีกทีหนึ่ง แล้วจึงโจงกระเบนทั้งสองริม แล้วจึงเหน็บหน้าชั้นบนเสมอพก เหน็บหลังชั้นบนผ้าเกี่ยวนั้น ตามแต่จะเกี่ยวผ้าเถิด
ถ้าช้างน้ำมันคอกระบอก ให้นุ่งบัวจีบ ถ้าจะนุ่งบัวจีบ ให้นุ่งผ้าสี่คืบ ยาว ๔ แขน ผืนหนึ่ง ไว้ชายซ้ายสั้น ชายขวายาว ซ้ายสั้นโจงกระเบน ชายยาวสอดขึ้นมาเป็นพก แล้วจึงให้นุ่งผ้าสมปัก คลี่ริมจับชายเสมอกัน ให้จัดกลีบหลังเหน็บขึ้นมา ๓ ขนบให้จีบริมแต่หน้าเข้ามาจนพก เป็นกลีบเพล่เหลี่ยมกัน เหน็บทั้งสองข้างแล้ว จึงโจงกระเบนริมทั้งสองชาย แล้วจึงโจงกระเบนชายใหญ่รวบกัน จึงเอาชายพกนั้นจีบขวางพาดตักไว้ เกี่ยวผ้าตามแต่จะเกี่ยวเถิด
ถ้าช้างน้ำมันคอน้ำเต้า ให้นุ่งบัวบาน ให้นุ่ง/*35ผ้าสมปัก ชายซ้ายสั้น ชายขวายาว ชายขวาจับเป็นพกพาดบ่าไว้ โจงกระเบนริมขวาแล้วโจงกระเบนริมซ้าย แล้วจึงจัดกลีบเหน็บไขว้ทับพก แล้วจึงโจงกระเบนเกี่ยวผ้าตามจะเกี่ยวผ้าเถิด
ทีนี้จะว่าด้วยนุ่งผ้าอย่างเสนาบดี แต่งตัวตามเสด็จ เมื่องานมโหรสพแขกเมืองแลยืนนางเรียงค้ำปลายเชือกพะเนียด ยืนนางเรียงพระราชพิธีคเชนทรัศวสนานนั้นมีอยู่ ๗ อย่าง ชื่อบัวซ้อน ชื่อบัวคลี่ ชื่อบัวกระจาย ชื่อบัวกลม ชื่อบัวห่อ ชื่อบัวบิน ชื่อบัวฉลวงไพร
ถ้าจะนุ่งบัวซ้อน ให้นุ่งผ้า ๓ ผืน เพลาะพับลายออกไว้ผืนหนึ่ง ลายเข้า ๒ ผืน ให้เอาลายเข้าไว้ข้างนอก ให้เอาลายออกไว้ข้างใน แล้วจึงจีบหน้าผืนลายออกนั้น จีบทางยาว เหน็บหน้านิดหนึ่ง ทั้งสองชาย แล้วจึงหยิบตะเข็บหลังเพลาะล่างเหน็บหลังทีหนึ่ง จึงจับริมล่างตลบให้ลายออก นุ่งทับบนเสมอ/*36เดิม ผ่อนชายให้เท่ากัน แล้วจึงจีบหน้า ทางกว้างที่ผืนตลบขึ้นมานั้นสอดขึ้นมาเป็นพกเสมอชาย จึงโจงกระเบนให้แนบทั้งหน้าหลัง เกี่ยวผ้านั้นตามแต่จะเกี่ยวเถิด
ถ้าจะนุ่งผ้าบัวคลี่ ให้นุ่งผ้า ๓ ผืน เพลาะพับผืนหนึ่งเอาลายออก ลายเข้า ๒ ผืน ให้นุ่งเข้าไว้ข้างในลายออกไว้ข้างนอก จึงจับชายให้เสมอกันทั้งสองหน้า แล้วหยิยพกชายซ้ายเหมือนสมปักสอดขึ้นมาไว้ แล้วจึงจีบหน้าผืนลายออกนั้น สอดขึ้นบนพกชักผ่อนให้ยาว แล้วตลบริมล่างผืนลายเข้านั้นกลับขึ้นมาให้ลายออก สอดให้ผ้าผืนลายออกนั้น นุ่งเข้าให้ชายขวายาว ชายซ้ายสั้น แล้วจึงโจงกระเบนริมชายซ้าย แล้วจึงโจงกระเบนริมชายขวา แล้วจึงจีบหน้าให้ใหญ่เหน็บหน้าแล้วจึงโจงกระเบน แล้วตลบผ้าผืนลายออก เติมนั้นปกลงมา ให้จีบหน้าทางยาว ผืนบนนั้นเหน็บบนพกดั่งเกี่ยวเกไล นุ่งอย่างนี้ห้ามมิให้เกี่ยวผ้าแล
/*37ถ้าจะนุ่งผ้าบัวกระจาย ให้นุ่งผ้า ๓ ผืน เพลาะพับกลางเอาลายออก นุ่งให้ชายเสมอกัน แล้วให้จีบริมข้างล่างผืนลายเข้านั้น สอดขึ้นมาเป็นพก ให้หยิบตะเข็บหลังตรงกลางเหน็บนิดหนึ่ง ให้ตลบริมผืนนอกนุ่งตลบขึ้นมาโจงกระเบนสองริม แล้วจึงให้จีบหน้าผ้าผืนใน ให้ใหญ่แล้ว เหน็บหน้าโจงกระเบน แล้วจึงคลี่ชายพกที่สอดนั้นออกไว้ นุ่งผ้าตามแต่จะเกี่ยวผ้าเถิด
ถ้าจะนุ่งผ้าบัวกลมนั้น ให้นุ่งผ้า ๓ ผืน เพลาะคลี่ริมลายออกยาวสั้นให้เท่ากัน แล้วพับหน้าให้เสมอกันทั้งสองชาย จึงหยิบเอากลางผืน ผืนกลางทางยาวที่พับไว้นั้น สอดขึ้นมาเป็นพกให้ยาวสุดมือท่วมศีรษะพาดบ่าไว้ แล้วให้จับตะเข็บผืนล่างที่ลอยเพลาะนั้นตลบนุ่งขึ้นมาอีกเป็น ๓ ชั้น ให้ชายเสมอกัน แล้วจึงจับริมผืนนอกโจงกระเบนทั้งสองข้าง ยังเหลืออยู่ ๔ ชาย ๒ ชาย นอกนั้น ให้โจงกระเบนเสีย ๒ ชาย/*38ในนั้นให้ไขว้กันไว้ที่ท้องน้อยเป็นชายแครง แล้วจึงตลบพกทั้งสองพกนั้น ตลบโจงกระเบนทับชายไขว้อีกหนหนึ่ง แล้วจึงคลี่หน้าผ้าออกไว้ สัณฐานเหมือนหูปลา ผ้าเกี่ยวนั้นตามแต่จะเกี่ยวเถิด
ถ้าจะนุ่งบัวห่อ ให้นุ่งผ้า ๒ ผืน เพลาะชายหน้าเสมอกัน แล้วให้จีบทางกว้าง แต่หน้าจนกระทั่งพกสอดขึ้นไปเป็นพกทั้งสองชาย ชักให้ยาวท่วมศีรษะสุดมือ แล้วจึงตลบตะเข็บกลางขึ้นมานุ่งทับพกเข้าอีกทีหนึ่ง แล้งจึงโจงกระเบนริมทั้งสองข้าง แล้วให้จีบหน้า เหน็บหลัง แล้วเหน็บหน้าชั้นล่าง แล้วให้คลี่พกที่จีบไว้นั้น กลับจีบทางยาวขึ้นไปเหน็บข้างทับสองชาย ให้ห่อเข้าทั้งสองข้าง ผ้าเกี่ยวนั้นตามแต่จะเกี่ยวเถิด
ถ้าจะนุ่งบัวบิน ให้นุ่งผ้า ๒ ผืน เพลาะพับกลางเพลาะเอาลายเข้า ให้นุ่งเอาลายเข้าไว้ข้างนอก เอาลายออกไว้ข้างใน แล้วตลบริมผืนนอกนั้นนุ่งขึ้นมาให้/*39ลายออกครึ่งผืน จึงจีบหน้าผืนนอกนั้นสอดขึ้นมาเป็นทั้งสองชาย แล้วจึงจับกลางผืน ผืนในข้างหลังตลบพกขี้นมาให้ลายเข้า เหน็บหลังนิดหนึ่ง แล้วจึงคลี่ริมผืนใน ลอดไปโจงกระเบนทั้งสองข้าง แล้วให้จีบหน้าใหญ่ ๆ โจงกระเบนข้างหลังแล้วเหน็บหน้า แล้วให้คลี่ชายพกจีบหน้าไปเหน็บโจงกระเบนทั้งสองข้าง เหมือนปีกครุฑ ผ้าเกี่ยวนั้นตามแต่จะเกี่ยวเถิด
ถ้าจะนุ่งผ้าตามเสด็จพระราชดำเนินไปโพนประพาสนั้น ให้นุ่งผ้าฉลองไพร คาครัดตะคด ใส่เสื้ออย่างน้อย โพกศีรษะ ถ้าจะนุ่งฉลองไพรนั้น ให้นุ่งผ้าไหม ๒ ผืน ผืนหนึ่งนั้นนุ่งใน ผูกแล้วให้จีบหน้าทางยาวเหน็บไว้ริมพกทั้งสองข้าง แล้วจึงให้นุ่งผ้านอกชาย ให้เสมอกันอีกผืนหนึ่ง ผูกพกให้หยิบกลางผืนเหน็บหลังทีหนึ่ง แล้วชักชายพกจีบผืนในที่เหน็บไว้นั้นขึ้นมาทั้งสองชายยาวศอกหนึ่งห้อยลงมาดังเจียรบาด แล้วจึงจีบหน้าทางกว้าง เหน็บหน้าโจงกระเบน/*40ทับผืนในเข้าไปดั่งจีบโจม ให้ผืนในทับสนับเพลาเสมอเข่า ให้ผืนนอกทับผืนในให้พ้นเข่า ๘ นิ้วเถิด
ถ้าจะโพกผ้านัน ให้เอาผ้าดำกว้างตั้งแต่ศอกคืบลงมาจดศอกหนึ่งก็ได้ ยาว ๒ ศอกคืบ ให้เอาดีบุกกลมหนักบาทหนึ่ง ผูกมุมไว้ จึงให้เอาผ้านั้นคลุมศีรษะทางกว้าง ให้ดีบุกนั้นอยู่ทัดดอกไม้ข้างขวา แล้วจึงเอาหางผ้าที่เหลือนั้นพันศีรษะเข้าแล้ว ให้ตลบผ้าที่คลุมศีรษะนั้นตลบลงไป สัณฐานเหมือนหนึ่งหมวกเถิด
ทีนี้จะว่าด้วยกลจะเกี่ยวผ้านั้นมีอยู่ ๔ อย่าง ๆ หนึ่งนั้นชื่อว่า ยัญพัด อย่างหนึ่งชื่อว่า กระวัดจำ อย่างหนึ่งชื่อว่าพันทนำ อย่างหนึ่งชื่อว่าเกไล
อันว่าเกี่ยวผ้ายัญพัดนั้น ท่านให้เกี่ยวผ้าไหม มิให้เกี่ยวผ้าลาย สำหรับขี่ช้างน้ำมันหนัก มีกิริยาลงน้ำมัน ให้เอาหน้าทางยาวผูกเอวเข้าไว้ สัณฐานดั่งผูกเต่า แล้วให้รวบทบโอบตัวไปข้างซ้ายทบมาถึง/*41ข้างหน้า จึ่งให้ชายที่เหลืออยู่นั้นลอดขัดขึ้นไป แล้วกระหวัดบนทบลงมาลอดให้ขัดลำไว้พออยู่ ชายที่เหลืออยู่นั้นให้ห้อยลงมาตรงพกดั่งห้อยหน้านั้นเถิด
ถ้าจะเกี่ยวชื่อว่า กระหวัดจำนั้น ให้เกี่ยวผ้าลายพับดังหนึ่งเจียรบาด โอบตัวเข้าให้หน้าเสมอกัน แล้วจึงทบหน้านั้นขัดขึ้นดังหนึ่งรังตั๊กแตน ให้ได้ ๒ ขัด ชายนั้นให้ห้อยลงไปดั่งเจียรบาด ถ้าอย่างนี้ขี่ช้างให้พาดเข่าไว้ เมื่อจะเดิน ให้ตลบทับเหน็บหน้าขึ้นมาทั้งสองข้างเถิด
ถ้าจะเกี่ยวผ้าพันทนำ ให้เกี่ยวผ้าลายพับดังหนึ่งเจียรบาด ห้อยชายลงไว้ แล้วให้พันตัวให้ได้ ๒ รอบ จึงให้ขัดชายพันไว้ดังหนึ่งเข้าตะกรุดเบ็ด แล้วให้ชายซ้อนกันลงทั้งสองชาย จึงทบกลับขึ้นมาเหน็บไว้ตรงหน้าเถิด
ถ้าจะเกี่ยวผ้าเกไลนั้น ให้เกี่ยวผ้าลายคลี่ออก มิให้พับผ่อนให้ชายซ้ายสั้น ชายขวายาว ให้เอาริม/*42นั้นนุ่งเข้า ผูกพกให้แน่น จึงให้จีบหน้า ทางยาวทั้งสองข้าง ผูกไขว่ขัดกัน ให้เป็นเงื่อนกระทกชายยาว แล้วจึงให้จีบหน้าชายยาวนั้นเหน็บทับพกลงไว้เถิด
กลหนึ่งเล่า ถ้าจะเกี่ยวผ้าและนุ่งผ้าให้งามพอสมกันนั้น ถ้านุ่งเกไล ให้เกี่ยวกระหวัดกัน เอาเงื่อนไว้ใต้พกเกไล ๑ ถ้าจะนุ่งบัวตูม ให้เกี่ยวเกไล ๑ ถ้าจะนุ่งบัวบาน ให้เกี่ยวกระหวัดจำ เอาเงื่อนไว้ใต้พกบัวบาน ๑ ถ้าจะนุ่งบัวจีบ ให้เกี่ยวพันทนำ ๑ ถ้าจะนุ่งบัวซ้อน ให้เกี่ยวพันทนำ ๑ ถ้าจะนุ่งบัวกระจายให้เดี๋ยวพันทนำ ๑ ถ้าจะนุ่งบัวกลม ให้เกี่ยวเกไล ๑ ถ้าจะนุ่งบัวห่อ ให้เกี่ยวพันทนำ ๑ ถ้าจะนุ่งบัวบิน ให้เกี่ยวพันทนำ ๑ ผ้านุ่งกับผ้าเกี่ยวถูกกัน ดูงามใช้ได้ มีอยู่ ๙ อย่างเท่านี้
ถ้าจะนุ่งบัวคลี่ ห้ามมิให้เกี่ยวผ้า ให้คาคแต่รัตตะคด ถ้าจะนุ่งฉลองไพร ห้ามมิให้เกี่ยวผ้า ให้คาคแต่รัดตะคดเถิด
/*43ทีนี้จะว่าด้วยกลที่จะนุ่งผ้าอีก ๒ อย่างใหม่เล่า สำหรับที่จะกระทำพระราชพิธีพระคชกรรมทั้งปวง อย่างหนึ่งเรียกว่านุ่งหมอ อย่างหนึ่งเรียกว่านุ่งดองกระพัดหมอนั้น ให้นุ่งผ้าขาวกว้าง ๕ คืบ ยาว ๖ แขน ๒ ผืนเพลาะแล้ว ให้พับกลางเข้านุ่งให้สูงพ้นสะดือฝ่ามือหนึ่งแล้ว จึงตลบล่างกลับขึ้นมานุ่งพอเสมอสะดือีกชั้นหนึ่ง แล้วให้เอาชายผ้าผืนที่ตลบขึ้นมานั้นสอดขึ้นมาเป็นพกทั้งสองชาย ชายล่างนั้นเล่าให้โจงกระเบนเถิด ชายพกทั้งสองชายนั้น ให้ผูกไขว้กันเป็นที่รอดเถิด
ถ้าจะนุ่งผ้าดองกระพัดนั้น ให้นุ่งผ้าขาวกว้าง ๔ คืบ ยาว ๑๒ แขน ให้นุ่งผูกเข้าชายเสมอกัน แล้วให้จีบริมพกน้อย ๆ ๗ ตลบ เหน็บไขว้ทับพกขวา ทับ
ซ้าย เรียกว่าแทงขนาย แล้วจึงให้จีบหน้าผ้าทางยาวนั้น โจงกระเบนลอดขึ้นไปข้างใน อันชายกระเบนนั้นตกลงมาอยู่ข้างหน้าดังหนึ่งนุ่งโจงกระเบน ดูข้างหลัง/*44ดังหนึ่งนุ่งจีบ แล้วจึงให้ห่มผ้า ผ้าห่มนั้นกว้างคงปักยาว ๑๒ ศอก ให้พาดบ่าขวาลงมา ให้ชายย้อนลงไปข้างหลังจนกระทั่งดิน ข้างชายยาวนั้นให้พันเอวไปโดยทักขิณาวัฏ แล้วให้ลอดขัดทบไปข้างซ้าย โดยลำผืนคาดก่อน แล้วลอดมาใต้ลำผืนพาดบ่า ทับผ้าเอวข้างขวาห้อยลงมาเป็นหางสองชายเสมอกัน แล้วสอดเป็นพิรอด เบี่ยงให้ชายห้อยทั้งสองข้าง จึงให้ชายกระเบนนั้นผูกเป็นพิรอด เบี่ยงทับลำผ้าห่มลงอีกชั้นหนึ่งเถิด ผ้านุ่งสองอย่างนี้ ห้ามมิให้คนทั้งปวงที่มิได้ทำงานหมอ นุ่งจังไรหนัก ให้นุ่งแต่คนที่ทำงานหมอ แล้วจึงจะควร
ทีนี้จะว่าด้วยอย่างพระภูยาวรรณวิไลพัตร์ อันสมเด็จพระมหากษัตราธิราชเจ้า ทรงมาแต่ก่อนนั้นมีอยู่ ๔ อย่าง ถ้าเจ้าพนักงาน คือ ขุนศรีไชยาทิตย์ ขุนสิทธิกรรม จะเรียนนั้น ให้มีขวัญข้าว คือ บายศรีใบตองแห้งชั้นเดียวหนึ่ง ปลาช่อนต้มตัวหนึ่ง กับน้ำ/*45พริกถ้วยหนึ่ง คำนับครูแล้วจึงบอกกัน
พระภูษาชื่อว่าบัวประกอบแก้วนั้น ให้ทรงผ้า ๕ คืบยาว ๕ แขน ๒ ผืนเพลาะ ให้เว้นเพลาะตั้งแต่หน้าเข้าไป ๑ ศอก ๑ คืบ ๒ นิ้ว ทั้งสองข้าง แล้วจึงให้ทรงผ้ากว้างคืบผืนหนึ่ง เอาลายออกข้างนอก ให้พับริมตลบลงมาให้ลายออกเสมอริม แล้วจึงเอาเข็มกลัดไว้แล้วจึงให้ตลบริมทั้งสองข้าง ให้หน้าขึ้นมาข้างพระองค์ทั้งสองข้าง แล้วจึงให้คาดเชือกสอดเข้าไว้ในใต้ริมระบายชั้นบน แล้วจึงให้ทรงผ้าผืนที่เพลาะคลี่ริมให้ชายเสมอกัน ผูกพกให้แน่น แล้วให้จีบหน้าเข้ามาเสมอแหวก ให้เหน็บหน้าทั้งสองชายเคียงเสมอกันอยู่ แล้วจึงโจงกระเบนลอดข้างในขึ้นไปชักหางกระเบนให้ตึง แล้วจึงตลบนุ่งอีกชั้นหนึ่ง ให้ผูกพระธำมรงค์ทั้งสองพก ๆ ละ ๒ องค์เป็น ๔ องค์ แล้วจึงให้จีบหน้าผ้าโจงกระเบนเป็นหางหงส์ แล้วให้ร้อยพระธำมรงค์ที่ชายกระเบนน้อยข้างละองค์ จึงผูกไขว่/*46ลงไว้แล้วคาครัดตะคดทับทางกระเบนไว้ แล้วจึงคลี่ระบายทั้งสองชั้นปกลงมา ให้ชั้นมีช่อหน้านั้นให้เพล่กลีบชักไปข้างหลังดังหนึ่งผ้าทิพ แล้วจึงให้ถอดเข็มที่กลัดนั้นเสีย จึงคลี่ระบายชั้นบนนั้นปกลงมาอีกชั้นหนึ่งเถิด
ตำรานารายณ์ประทมสินธุ์ ว่าด้วยลักษณะช้าง
/*47๏ จะกล่าวลักษณะช้างในสวรรค์มีอยู่ ๓ คือ เทพบุตรเป็นช้างแห่งสมเด็จอมรินทราธิราช ชื่อเอราวรรณ มีเศียร ๓๓ เศียร
๏ ช้างหนึ่งชื่อคิริเมขล์ไตรดายุค มีเศียร ๓ เศียร สมบูรณ์ด้วยลักษณะสีดังดอกคล้า
๏ ช้างหนึ่งคือเทพยุดาเจ้านฤมิตร ชื่อสมิตกุญชรมีเศียรๆ ๑ รูปพรรณดังพระยานฉัททันต์ สำหรับเป็นพาหนะแห่งพระอินทรเมื่อทรงไปสู้สงคราม
๏ ช้างหนึ่งเทพยุดา ๒๖ องค์ ชื่อมาตังคะกรีเทพ คือเทพยุดาเจ้าทั้งหลาย มาสถิตในกายแห่งช้าง รักษาไว้ซึ่งช้างทั้งปวงในโลกย์นี้
๏ ไตรดายุคอันหนึ่งพระนารายณ์สถิตยณกระเษียร/*48สมุทร กระทำด้วยเทวฤทธิ์ ประดิษฐานให้ดอกบัวประทุมชาติผุดขึ้นในอุทร มีกลีบได้ ๘ กลีบ มีเกสรได้ ๑๗๓ เกสร จึงเสด็จไปสู่พระอิศวรถวายซึ่งดอกประทุมชาติ ณเขาไกรลาศ ในกาลเมื่อพระเป็นเจ้า ๓ ภพพร้อมกันที่นั้น พระอิศวรเป็นเจ้าจึงแบ่งดอกบัวประทุมชาตินั้นออกเป็น ๔ ส่วน ๆ ๑ แปดเกสรได้แก่พระอิศวรเป็นเจ้า ส่วนหนึ่งกลีบ๘ กลีบ เกสร ๒๔ เกสรได้แก่ท่าวมหาพรหม ส่วนหนึ่งเกสร ๘ เกสร ได้แก่พระนารายณ์ ส่วนหนึ่งเกสร ๑๓๕ เกสรได้แก่พระเพลิง จึงให้บังเกิดช้าง ๔ ตระกูลคือ อิศวรพงศ์ พรหมพงศ์ วิศณุพงศ์ อัคนิพงศ์ มีลักษณะดังนี้
๏ ช้างจำพวกหนึ่ง พระอิศวรเป็นเจ้าให้บังเกิดชาติกษัตริย์ ชื่อว่า อิศวรพงศ์ สมบูรณ์ด้วยลักษณะเนื้อดำสนิทผิวเนื้อละเอียดเกลี้ยง งาทั้ง ๒ ใหญ่ขึ้นเสมอกันเท้าใหญ่ น้ำเต้ากลม โขมดสูง งวงเรียวเป็นต้นปลายปากดุจพวยสังข์ คอกลม เมื่อเดินนั้นยกคอ/*49หลังเป็นคันธนู ท้ายเป็นสุกร ผนดท้องตามวงหลัง อกใหญ่หน้าสูงกว่าท้าย เท้าทั้ง ๒ อ่อน เท้าหน้าหลังเรียวรัดฝักบัวกลม หางเป็นข้อห่วง สนับงาเป็น ๒ ชั้น ขมับเสมอมิได้พร่อง หูใหญ่ช่อม่วงยาวข้างขวา มีใบหูอ่อนนุ่ม มีขนมากกว่าข้างซ้าย หน้าใหญ่ สรรพงามพร้อมต้องด้วยลักษณะ
๏ ช้างจำพวกหนึ่งพระพรหมให้บังเกิดเป็นชาติพราหมณ์ ชื่อว่าพรหมพงศ์ สมบูรณ์เนื้ออ่อนขนอ่อนละเอียดน้ำเต้าแฝด ขนงคิ้วสูงโขมดสูงมีกระขาวทั่วตัวดังดอกกรรณิกา ท้ายต่ำกว่าหน้า ขนหลัง ขนหูขนปาก ขนตา ยาว ขนขึ้นขุมละ ๒ เส้น อกใหญ่งาดุจสีจำปา งวงเรียวรัดเป็นต้นปลายสั้นงาม ต้องด้วยลักษณะ
๏ ช้างจำพวกหนึ่งพระนารายณ์ให้บังเกิดเป็นชาติแพสย์ ชื่อว่าพิศณุพงศ์ สมบูรณ์ผิวเนื้อหนาขนเกรียนอก ข้าง คอ เท้าทั้ง ๔ ใหญ่ หาง งวง หน้า ใหญ่ยาว /*50มีกระหูแดงเสมอกัน ลูกจักษุขุ่น ขนใหญ่ หลังรายต้องด้วยลักษณะ
๏ ช้างจำพวกหนึ่ง พระเพลิงให้บังเกิดเป็นชาติศูรชื่อว่าอัคนิพงศ์ สมบูรณ์ผิวเนื้อกระด้างขนหยาบ ตะเกียบหูห่างหางเขิน หน้าเป็นกระแดงดังแววนกยูง งาแดงสันหลังแดงหน้างวงแดง ผิวเนื้อหม่นไม่ดำสนิท จักษุดังสีน้ำผึ้งต้องด้วยลักษณะ
๏ หนึ่งพระอิศวรเป็นเจ้า สาปนางมหาอุปกาสีให้ลงมาอยู่ในถ้ำ ชื่อว่าเทวีสินทรบรรพต นางจึงไปกินเถาคชลดาวัลย์ พระพรหมจึงให้บังเกิดลูกนางอุปกาสี เป็นช้างในหิมวันต์เป็นช้าง ๑๐ ชาติ
๏ ช้างหนึ่งชื่อฉัททันต์ สมบูรณ์สีขาวดังสีเงินงาขาวดังเงินยวง มีรัศมี ๖ ประการ งวงแดงหางแดงเล็บแดง สันหลังแดงประดุจดังบัลลังก์ศิลาอันแดง มิกำลังมากเดินในจักรวาฬได้ ๓ ล้าน ๖ แสน หมื่น ๓ ร้อย ๕๐ โยชน์ แต่เช้าไม่ถึงงาย
/*51๏ ช้างหนึ่งชื่ออุโบสถ สมบูรณ์สีดังสีทองอุไร แล้วเดินรอบจักรวาฬ เดินแต่เช้าจนเที่ยง กำลังหย่อนกว่าฉัททันต์
๏ ช้างหนึ่งชื่อเหมหัสดี มีสีดังทอง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ามงคลหัสดี สีดังกฤษณา และถ่ายมูตร มูลตัวหอมดังกฤษณา
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าบังคัล สีดังอุไทยและเหลืองดังตาแมว
๏ ช้างหนึ่งชื่อตามพะหัสดี สีดังทองอันบุคคลหล่อน้ำใหม่ รูปพรรณสูงใหญ่ยิ่งกว่าช้างทั้งปวง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าบัณฑร สีดังเขาไกรลาศ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคังไคย เกิดริมฝั่งแม่น้ำคงคา สีดังน้ำไหล
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากาลวกหัสดี สีดำดังปีกกา
๏ ช้างหนึ่งเกิดแต่เหมหัสดี เล็บ จักษุ ดุจสีกาย
๏ จะกล่าวช้างอัฐทิศ อันพระพรหมสฤษดิ์รังสรรค์/*52ให้มาเกิดเป็นช้าง ๘ จำพวกด้วยกลีบประทุมชาติ อันเกิดแต่อุทรประเทศพระนารายณ์
๏ กลีบหนึ่งทิ้งออกไปข้างทิศบูรพา เกิดเป็นช้างชื่อพระไอยราพต สมบูรณ์ด้วยลักษณะ ๑๕ ประการสีกายดุจสีเมฆเมื่อคลุ้มฝน เท้าทั้ง ๔ เท้ากลมดังกงฉัตร เล็บเสมอ หน้าสูงท้ายต่ำอย่างสิงห์ ตัวใหญ่กว่าช้างทั้งปวง ตาใหญ่ดังดาวประกายพฤกษ์ งายาวขึ้นขวางวงดังภุชงค์นาค หลังราบดังคันธนู ปลายหูปรบหน้าหลัง ถึงกัน โขมดทั้ง ๒ สูง เสียงดุจเสียงสังข์ หางบังคลองต้องด้วยลักษณะ ๑๕ ประการ
๏ กลีบหนึ่งทิ้งไปข้างทิศอาคเน บังเกิดเป็นช้างชื่อบุณฑริกมีลักขณะ ๔ ประการ สีกายดังดอกบัวขาวงาใหญ่สั้นสีดังสังข์ เล็บงามคือทอง ท้องมัวดังฝนคร่ำ กลิ่นหอมดังดอกสัตตบงกช พร้อมด้วยลักษณะ
๏ กลีบหนึ่งไปประดิษฐานอยู่ทิศทักษิณ บังเกิดเป็นช้างชื่อพราหมณโลหิต มีลักษณะ ๕ ประการ สีกาย/*53ดังสีโลหิต งาใหญ่คอกลม เสียงดุจเสียงแตรแตร้น พร้อมด้วยลักษณะ
๏ กลีบหนึ่งทิ้งไปข้างทิศหรดี ให้บังเกิดเป็นช้างชื่อว่ากระมุท มีลักษณะ ๕ ประการ สีดังดอกกระมุท ตัวสูงโสตรยาวกลมหูอ่อน เสียงดุจเสียงแตรงอน งางอนขึ้นขวาดังพระจันทร์ เมื่อขึ้น ๓ ค่ำ พร้อมด้วยลักษณะ
๏ กลีบหนึ่งทิ้งไปข้างทิศประจิม ให้บังเกิดเป็นช้างชื่ออัญชัน มีลักษณะ ๕ ประการ สีดังอัญชันงาใหญ่ตรงคอใหญ่ เสียงดังลมพัดในปล้องไม้ไผ่ พร้อมด้วยลักษณะ ๕ ประการ
๏ กลีบหนึ่งทิ้งไปข้างทิศพายัพ บังเกิดเป็นช้างชื่อว่าบุษปทันต์ มีลักขณะ ๗ ประการ สีดังหมากสุก ผิวเนื้อละเอียด มีกระหน้าตัวใหญ่งาม งาน้อยขึ้นขวา เสียงดังเสียงเมฆพร้อมด้วยลักษณะ
๏ กลีบหนึ่งทิ้งไปข้างทิศอุดร บังเกิดเป็นช้าง/*54ชื่อว่าเสาวโภม มีลักษณะ ๕ ประการ สีดังตองแก่ สูงสัณฐานดังใส่เสื้อ เท้าทั้ง ๔ ดังตองอ่อน ตัวกลมหน้าใหญ่งาน้อยยาว เสียงดังเสียงนกกะเรียนพร้อมด้วยลักษณะ
๏ กลีบหนึ่งทิ้งไปข้างทิศอิสาณ บังเกิดเป็นช้างสุประดิษฐ์ มีลักษณะ ๙ ประการ สีเนื้อดังสีเมฆเมื่อสนธยา ผนดท้องดังผนดท้องงู งาซื่อสีขาวบริสุทธิ์ดังผ้าขาวที่เนื้ออ่อนดังสีบัวแดง ขนปากยาว อัณฑะโอษอ่อน เต้ามันอ่อน ร้องเสียงดังเสียงฟ้า พร้อมด้วยลักษณะ ๙ ประการ
๏ จะกล่าวถึงอัฐคช ๘ ช้าง ซึ่งพระนารายณ์เป็นเจ้าให้บังเกิดเป็นช้างด้วยเกสร
๏ ช้างหนึ่งชื่อสังขทันต์ มีลักษณะ ๔ ประการ สีดังสีทอง งาน้อยงอนเสมอ เวลาเช้าเสียงดังเสียงเสือ เสียงดังเสียงไก่เมื่อเวลาสายัณห์ ยืนอยู่กลางทิศ มีลักษณะ ๔ ประการ
/*55๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าตามพะหัสดิน สีกายดุจทองแดงอันหม่น
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าชมลบ หูปรบเบื้องหน้าพอจรดกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าลบชม หูปรบเบื้องหลังถึงกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าครบกระจอก มีเล็บเท้าละ ๕ เล็บ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพลุกสดำ งางอนขึ้นขวา
๏ ช้างหนึ่งชื่อสังขทันต์ งาขาวดังสีสังข์ สีกายดำบริสุทธิ์ไม่มีขาวระคน
๏ ช้างหนึ่งชื่อโคบุตร มีพรรณผิวเหลืองดังหนังโค เป็นบุตรนางโค เสียงดุจเสียงโค ขนหางขึ้นรอบดุจหางโค งางอนน้อย คุ้มโทษอันตรายทั้งปวงได้
๏ จะกล่าวอัฐคชาธาร อันพระอิศวรเป็นเจ้าให้บังเกิดด้วยเกสรประทุมชาติทั้ง ๘ ช้าง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าอ้อมจักรวาฬ งาซ้ายเสมอหน้างวง งาขวากอดงวงทับบนงาซ้ายนิดหนึ่ง
/*56๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคชกรรณหัสดี งาขาวโอบงวงบน งาซ้ายอ้อมขึ้นไพรปาก งาซ้ายโอบงวงไปใต้งาขวา ปลายงาขึ้นไพรปากเสมอกัน ชนช้างดีมีอานุภาพมาก
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเอกทันต์ งางอกแต่เพดาน งางอนขึ้นขวายกงวงไปขวางาอยู่ซ้าย ยกงวงไปซ้ายงาอยู่ขวา มีกำลังมาก พันช้างจึงจะสู้เอกทันต์ตัวเดียวได้ แทงเงาตาย เป็นพาหนะแห่งพระอินทร์ เทพคชนาคไปรักขาไว้ป่าพ้นคนเห็น
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากาฬทันต์หัสดี มีกาย งา เล็บตา ดำทั่วสารพางค์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าจัตุศก โขมดสูงงาทั้ง ๒ ข้างแต่ละข้างนั้นต้นกลมกล่อมดีปลายเป็น ๒ งา ทั้งซ้ายขวา เป็น ๔ งา
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าโรมทันต์ ต้นงาขวาทับต้นงาซ้าย มีกำลังมาก ถ้าพระยาองค์ใดได้ขี่ปราบศัตรู ๆ แลเห็น/*57ก็พ่ายแพ้
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสิงหชงฆ์ เท้าหลังดำดุจสิงหราช
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าจุมปราสาท ปลายงามีรัศมีอันแดง
๏ จะกล่าวช้าง ๕๑ จำพวก อันพระเพลิงให้บังเกิดด้วยเกสรประทุมชาติ ชื่อว่าอัคนิพงศ์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าประพัทจักรวาฬ เมื่อเดินเชิดงวงเหนือกระพองศีรษะ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารัตกัมพล งาขวาทับงาซ้ายเสียดสีกัน มีคุณเป็นอันมาก แม้นคล้องช้างโทษได้พันหนึ่ง คล้องช้างรัตกัมพลได้ตัวหนึ่งคุ้มโทษได้ แม้นจะประสมโขลงก็หาโทษมิได้เลย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเศวตพระพร มีกายขาวดังสีสังข์ ขน ตา เล็บ หาง ขาว
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าประทุมหัสดี สีดุจดอกบัวโรย /*58ขน หาง เล็บ สีดังดอกบัวโรย ตาขาวบริสุทธิ์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเศวตตาคชราช สีกายดังยอดตองตากแห้ง ขน เล็บ หาง เป็นสียอดตองตากแห้งตาขาวบริสุทธิ์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าประทุมทันต์ ตัว เท้า งวง หางสั้น งางอกออกจากไพรปาก ๒ นิ้ว ยกงวงขึ้นเห็นงา ๆ รูปจาวมะพร้าง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าประทุมทนต์ กายสั้น เท้า งวง หาง สั้น งางอกจากไพรปาก ๕ นิ้วรูปไข่ไก่
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าประทุมทันต์มณีจักร กายสั้น เท้า งวง หาง สั้นงางอกจากไพรปาก ๕ นิ้ว รูปดังปลีกล้วย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านพสุบัณ งา งวง หาง อัณฑโกษจรดถึงดิน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าบิตหัสดินทร์ สีกายเหลืองอ่อนเลื่อม งาขาวดังสีสังข์
/*59๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพิฆเนศวรมหาพินาย งางอกแต่เบื้องซ้ายข้างเดียว งาข้างขวาบอด ตาขวาเล็บขาวชนช้างย่อมมีชัยชนะ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเทพามหาพิเนฆมหาไพฑูริย์ ตาเล็บ ขาว มีงาแต่เบื้องขวา เบื้องซ้ายบอด แม้นบุคคลผู้ใดคล้องได้ก็ดี ให้พึงนับหัวช้างได้ร้อยหนึ่ง เลี้ยงไว้ณบ้านใดเมืองใดก็ดี เป็นมงคลที่แห่งนั้น
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านิลทันต์ งาทั้ง ๒ ดำ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านิลจุกษุ ตาดำ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านิลนัข เล็บดำ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเหมทันต์ งาเหลือง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเหมจักษุ ตาเหลือง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเหมนัข เล็บเหลือง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารัตจักษุ ตาแดง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ามณีรัตนนัข เล็บขาวใสดังแก้ว
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารัตนัข เล็บแดง
/*60๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเศวตทันต์ งาขาวบริสุทธิ์หาไรงามมิได้
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเศวตจักษุ ตาขาว
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเศวตนขา เล็บขาวหาเสี้ยนโตนดมิได้
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเทพคิรี สีเขียวอ่อนดังผลหว้าดิบ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าจันทคิรี สีขาวดังเท่า
๏ ช้างหนังชื่อว่านิลานิโรช สีดังดอกสามหาว
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเสาวโรฐ สีกายแดงดังปากนกแขกเต้า สีปากแดงงอนดังปากนกแขกเต้า
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคชดำพงศ์ถนิม ๔ เท้า ปลายหาง ศีรษะตลอดปลายงวง สีดังดอกแจง ตัวดำดังใส่เสื้อ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสมพงศ์ถนิม ตาขาวเล็บขาวขนขาวหางขาวกายขาว มีกระทั่วตัว
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากุมประสาท โขมดสูงงาม
/*61๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าจัตุรกุมภ์ เท้าทั้ง ๔ กลมงาม
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าขลุมประเจียด ใบหูขอบสนิทขนหูอ่อนดุจดอกหญ้าละเอียด
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพาลจักรี ปลายงางอนพร้อมกัน ปลายนั้นจรดกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ามุขสโรช เสียงดังเพียงเสียงแตร
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเมฆครรชิต เสียงดังฟ้าร้อง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าโกญจศัพท์ เสียงดังนกกะเรียน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสรสังข์ เสียงดังเสียงสังข์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าศัพทเภรี มีเสียงดังเสียงกลอง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าภัทร สูง ๗ ศอก โอยรอบ ๑๐ ศอก โดยยาว ๙ ศอก งาเหลืองดังน้ำผึ้ง หลังดังคันธนู หน้าสูงเท้ากลมดังฝักบัวกลม เล็บเกรียนดุจช้างเถื่อน บิดาเป็นกระต่าย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ามิค ตัวแดงดังชาด สูง ๖ ศอก /*62ตัวยาว ๘ ศอก ใหญ่ ๙ ศอก งาแดงดังชาด น้ำมันตกสีเขียว ขนตาดังตาราชสีห์ ราวคอราบ ท้องใหญ่ขนตายาว บิดาเป็นเนื้อ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสังคิน สูง ๕ ศอก ยาว ๗ ศอก ใหญ่ ๘ ศอก คางสั้นหางเขินหูตาใหญ่ สีงาเหลืองดังทอง น้ำมันตกดังเขม่า สีกายดุจหมอกกลุ้ม บิดาเป็นนาค
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากุญชเรศ บิดาเป็นวานรท้ายใหญ่
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าครอบจักรวาฬ เมื่อยืนอยู่เห็นเล็บ ๕ เล็บ ครั้นยกเท้าเห็นเล็บรอบทั้ง ๔ เท้า มีอยู่ในพระนครใด พระนครนั้นเป็นมงคลยิ่งนัก
๏ จะกล่าวโดยลักษณช้างชาติอำนวยพงศ์ เป็นบุตรแห่งอัฐทิศไอยราพต มีกิริยาชื่อว่าอพมุ สีกายดังสีหมอกเกิดอำนวย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเมฆ สีกายดังเมฆ งา ๔ งา เล็บขาวผ่อง หางยาวปัดดิน
/*63๏ บุณฑริก มีภิริยาชื่อว่าพังลิงคณะ สีกายเขียวเหลืองเจือกันมีอำนวยหนึ่ง ผิวหนังละเอียด เล็บขาวสีดังหวายตะค้า กายแดงงาสั้น
๏ พราหมณโลหิต มีภิริยาชื่อว่าพังกนิลา สีเหลืองมีอำนวย ๒
๏ อำนวยหนึ่งชื่อว่านิลภ กายยาวใหญ่กลม สีกายดุจดอกสามหาวโรย
๏ อำนวยหนึ่งนามบิศลัก ตัวดำกลมผิวหนังดังโลหิต
๏ กระมุท มีภิริยาชื่อว่าอนูปักรมา สีกายแดงอ่อน สีเนื้อละเอียดมีอำนวย ๕ ช้าง
๏ อำนวยหนึ่งชื่อว่ามหาปัท สีดังดอกสัตบุษบาน
๏ อำนวยหนึ่งชื่อว่าอุบลมาลี สีดังก้านสัตบุษ
๏ อำนวยหนึ่งชื่อว่าจบตระ สีสำลาน
๏ อำานวยหนึ่ง นามไม่ปรากฏ เป็นกระดำเหมือนช้างปรกติ แต่กระทั่วกายงาม
/*64๏ อำนวยหนึ่งชื่อว่านิลชา กายดำงาขาวตาขาวเล็บขาว
๏ อัญชัน มีภิริยาชื่อว่าตามพะวรรณ มีสีดุจทองแดง มีอำนวยหนึ่งชื่อว่าประมาถี มีสีดังท้องฟ้า
๏ บุษปทันต์ มีภิริยาชื่อว่าพังสุภทันตี กายขาวขนายขาวขนขาวงาขาว มีอำนวย ๒
๏ อำนวยหนึ่งชื่อว่าภสาร สรรพกายขาวเหลืองอ่อน งาเหลืองดุจทองคำ
๏ อำนวยหนึ่งชื่อสหะสารสรรพ กายขาวเจือเขียวอ่อน งาเหลืองดุจสีดอกบวบ.
๏ เสาวโภม มีภิริยาหนึ่งชื่อว่าลิงคณะ สีเขียวแก่มีบุตรหนึ่ง
๏ อำนวยหนึ่งชื่อว่าบุษปทันต์ สีดังดอกบัวแดง กายยาวกลมเกลี้ยง หน้าใหญ่กว้าง
๏ สุประดิษฐ์ มีภิริยาหนึ่งชื่อว่าอัญชนวดี สีกายดังดอกอัญชัน มีบุตรหนึ่ง นามมิได้ปรากฏ สีกาย/*65เขียวดังหญ้าแพรก ศิริเป็นคชลักษณ ๑๐ อัฐทิศ ๘อำนวยพงศ์ ๑๔ เป็นชาติพรหมพงศ์ ๓๒ อิศวรพงศ์อัฐคชาธาร ๘ วิศณุพงศ์อัฐคช ๘ อัคนิพงศ์ ๔๗ ศิริเป็น ๙๕
๏ ไนยหนึ่งเล่าพระเป็นเจ้า ให้บังเกิดช้างสีต่างๆ คือเหลืองขาวแดงเขียว ให้พึงพิจารณาลักษณะ ๑๐ประการ คือขนและหางจักษุเล็บอัณฑโกษช่องแมงภู่ขุมขนเพดานและสนับงาคางในไรเล็บ ๑๐ ประการ ต้องกันกับสีกายบริสุทธิ์สมบูรณ์ด้วยลักษณะ
๏ จะกล่าวลักษณะช้างโทษ ๘๐ จำพวกอันชื่อว่าบาปลักษณนั้นต่อไป
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านามทุย งาเน่าหางสั้น ปลายหางขาดปลายหางวิ่น แปรงขนรายกราบ ต้นหางกำหนดศอกเดียว กายเล็กผอมบาง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านามทำ ตัวต่ำท้องแร่งเรี่ยดินสุนัขลอดมิได้ หูหย่อนหนังยานย้อยดุจม้วนเสื่อ หน้า/*66สั้นง้ำต้นงาเน่า
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าลำภา ปากล่างยาวปิดปากไม่สนิทแลเห็นเงางา อ้าปากเห็นกราม
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพาหนะ คอลึกสามแห่ง มักคาบหญ้าคาบไม้ ศีรษะลึกน้ำขัง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าชนโกลน งาขาวสากชิดตัวสากตาเหลือก ท้ายสูงกว่าหน้า คล้องมักถูกเท้าหน้า สันดานช้างนั้นมักกลับหน้ามาสู้ช้างต่อเป็นนิจ แต่แลเห็นก็เป็นจรรไร
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเทไพร งวงใหญ่กายสั้นหางสั้นกิริยาเชื่อมมึน ให้หมอเอาบ่วงบาศคล้องที่ดินได้
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าโชนไชล โก่งหลังหนังกะเพื่อมหัวต่ำน้ำลายไหล ตาเหลือก นมย้อยยานดุจนมช้างพัง คุยหางสั้น
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารลมสังไก่ โขมดสูงเป็นจอมปลวก ไม่มีแสรกกลาง จะพาดพังเวียนวางขอบมิได้ /*67มักหลับตา
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าทมพลุก งาใหญ่ปลายแหลมร้าวแตกต้นตลอดปลายจนถึงไส้ กายคดกายสั้น
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพลุกตะแบก งาแตกจนปลายงาดุจปากงูคลอนเน่าพิการอยู่อัตรา
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารแหกชีพ งาบิดเป็นเกลียวกลวงในเป็นปล้อง ดุจไม้ไผ่คลอนเน่า ปลายแตกเป็นปากงู
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าศฤงคาร งางอกเป็นแขนแดงดุจชาดย้อม เป็นปลอกเป็นกาบดังหน่อไม้ หางคดค้อมบังคลองทวารใบจามรบิดซ้าย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสวามิฆาฏ หน้าราบปราบเสมอดุจหน้าแว่น ตาซ้ายตาขวาใหญ่มิได้เท่ากัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านครฆาฏ งาไล่งวงตรงปลายเท่ากัน งวงแวงเวียดอ้อมกาย กินหญ้ามักก้มหน้าๆ กับท้ายเสมอกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านาศดึกพินาย มีงาเดียวแต่ข้าง/*68ซ้าย ปลายเวียดอ้อมใต้งวงขวาขวางปาก ๆ คาบงากินหญ้ายากนัก
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านาคพันธุ์ งาทู่งวงสั้นกินหญ้าโอนกาย ศีรษะคว่ำตัวต่ำหลังคุ่มตาเล็กตางอน เหมือนจักษุนาค
๏ ช้างหนึ่งชื่อวาลักกิน นมงอกออกกลางอกสามแห่ง ศีรษะเป็นขุม
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าปิศาจกิน นมงอกออกจากที่ท้องสามนม จอมศีรษะเวียนบนยอดโขมดมีขุมขังน้ำได้
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าโศกจะกิน มีนมที่ปากปลายคาง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคฤนเดาะ มีนมงอกขึ้นข้างซ่นเท้าหลังตลอดท้องจนเนื้อสนับหางข้างบนท้ายมีสามนม กิริยาเดินขัดขวางง่วงงุย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าไภยกิน มีนมงอกออกตามราวข้าง ๆ ละ ๓ ละ ๔ นม
๏ ช้างหนึ่งชื่อกันเอาะพลุก งาต้นใหญ่ปลายแหลม/*69ดุจเสี้ยม งวงยาวเวียดอกกายใหญ่ท้องยาน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากากลัก รูปคล้ายสุกร กายใหญ่ หน้าใหญ่ หลังคอด ท้ายคอด ๓ แห่ง เท้าเล็กหางสั้น ขนหางลุ่น
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเลียงสวา ไหล่ฟกอกย้อยยาน หางเขินเอวกิ่ว
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าจราษชาติ คอคอดหยักเป็นบั้งๆ ตลอดท้าย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าชำนิพระเพลิง หลังหยักเป็นฟันปลา ตั้งแต่คอตลอดท้าย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ายังกิน งาเกก ข้างหนึ่งเกกเข้าข้างหนึ่งเกกออก หลังหยักเป็นบั้ง ๓ หยัก ๔ หยัก หางคดหูยานระใบย้อยถึงกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าลันดาษ ลิ้นยาวใหญ่ย้อยพ้นไพรปาก หนังบ่อหุ้มต้นงา อ้าปากเยื้องไปย้ายมา ดุจกระบือเคี้ยวเอื้อง
/*70๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าบังบัดควาน สองงาต้นคดปลายเวียดเวียนไปข้างท้ายดูงากับหูเสมอกัน แม้นขี่กลางเดิรเยื้องย้าย ดูงากับเท้าตะโพกเสมอกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าโยนยัก เท้าแลงวงตีอกมักหลับตา โยกโยนศีรษะคว่ำหูหางฟาดตนอยู่ไม่เป็นศุข เมื่อคู้ตัวหน้าท้ายต่ำ หลังสูง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคัดธรณี เท้าหลังสูงเท้าหน้าต่ำดุจก้ม เมื่อเดิรหลังราบตรงตราบท้าย หางยาวเล็บโกงผมเรี่ยบาง งาซื่อแนบงวง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าชันบันเชษฐ์ ศีรษะราบตราบท้าย ท้องใหญ่ขนเรี่ยราย ๔ เท้าคอดเล็บยาวงอน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากำพตกำโบม เป็นดวงด่างขาวไปทั่วตัว น้ำลายไหลถ่ายมูตรมูลราดรดเท้าหลังดังน้ำ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสะแบกเขี้ยว เป็นเกล็ดทั่วทั้งตัว ตกมันเหม็นเขียวยิ่งนัก มันตกกรุ่นๆ ไม่เป็นคราวแต่เล็กจนใหญ่ พลายพังอย่างนี้มีโทษเสมอกัน
/*71๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าแร่ง กายใหญ่สั้น อกเป็นแร่งยานยาว ราวข้างเป็นดวงด่างขาวกลมดุจขอบกะด้งแห่งเดียว
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าแซง กายสูงผิวหนังคร่ำดุจฝาหอยแครงหางสั้นหลังคุ่ม
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าปุดุ กายใหญ่หน้าเล็ก ราวข้างกลมดุจท้อง  ท้องค่างเวียนเป็นก้นหอยสองแถวๆ ละสามวงสี่วง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารายดาว ลายด่างดวงกลมขาวทั่วทั้งกาย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเพียงขลง โขมดต่ำท้ายเล็กลายด่างเป็นวงขาวมีกระในวงทั่วทั้งกาย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเดียงงุน หางสั้นขนหางไม่มีคุกเข่าหน้า ก้มศีรษะกินหญ้ากินน้ำ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าทิพาสัย หนังยานบานแร่งแร้ง ท้องก็เป็นแร่งดุจโคมักคุกเข่านอนกลางวันนอนไม่ราบ
/*72๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารติสัย เวลาค่ำเมื่อเทานอนม้วนงวงขึ้นหว่างงาทุกเมื่อ นอนไม่ราบ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านักขเสน รูปเรียวท่อนหน้าใหญ่ท้ายเล็ก หางเขินสั้นขนหางหายาก ผูกแหล่งมักเหยียยหลักหมอไว้เป็นธรรมดา
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าชะเมียบ ตาเหลือก มักจ้วงเทาเท้าท้าย แทงงากรวมตลุง งวงกอดตลุงเล่นเนื่อง ๆ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพลัดควาญ รูปท่อนหน้าใหญ่สูงอกยานท้ายเรียวเล็กหางยาว มักกระทำร้ายหมอควาญ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าขดรสุข อายุศม์ไม่ถึงสิบปีมีลูกก็ดี หนึ่งไปพาดโพนในป่าได้ช้างป่านำมาก็ดี หนึ่งโขลงปกพามาสู่ก็ดีในบ้านในเมือง และช้างนั้นสำรอกบุตรออกณที่นั้น ห้ามมิให้เลี้ยงไว้
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าราหู กายหน้าแดงหน้าขาวก็ดี ตลอดปลายงวงและหูมีกระต้นงวงใหญ่ ปลายงวงเรียวเล็ก
/*73๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าประพลุก งาเป็นเสี้ยวหางคดเวียนดังเถาวัลย์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากระแอกลาย กายคดกายสั้นหูแฉกดุจใบตาล คอยาวท้ายเล็ก หางสั้นเหมือนสุกร
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าทำรัง งาเรียวเล็ก เท้าทั้ง ๔ สูง ห้องตัวสั้น หูแฉกขาดวิ่น หางเขินปัดปลอก สนับหางใหญ่บาน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าบังคลอง งวงเท้าหาง ๓ สิ่งสั้น อกและโขมดต่ำ หลังตรงหลังสั้น หางบังคลองทวาร
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าขวาย งาแหลมสั้นกว่าหน้างวง รูปกายทุรพล
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากระแอกสกุม หูใหญ่ยานดุจปีกกา มักจับขอบตาว้างเหลือกแลไม่พริบ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าชำนันสัตว์ ตัวต่ำ ท่อนหน้าใหญ่ ท้ายหลอบเล็ก หางเขิน โขมดสูง มักเหยียบเต้า
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากระจอกสอ กายใหญ่หน้าเล็ก/*74หางเขิน เล็บขาวไม่ครบเหมือนช้างทั้งปวง มักยืนแต่ ๓ เท้า
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าบัลลายโศก อัณฑโกษปรายอยู่อัตรา ถ้าช้างพลายช้างพังเป็นดังนี้มีโทษเสมอกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าทูลกระจอก กายใหญ่ หน้าเล็ก หางเขิน เล็บไม่ครบ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าทรหุน รูปพรรณพิกล หลังซื่อ กระดูกหลังคดสะดุ้ง คอดำดังหมึกมัว หนังหย่อนท้องยาน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ามวยลา โขมดสูงดุจศีรษะวานร
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าดำเกิงคะนอง โขมดและหน้าเล็กภายนอกสั้นหางเขิน ท้ายยอบ ท้องกิ่วพิกล
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากระดกกันทุย หน้าบวมดุจเน่าพอง ต้นหางคดปลายหางดังจามรยาวจรดดิน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสุครีพ คอใหญ่คอสั้น คางใหญ่หน้าผึ่งดุจเน่าพองที่นั่งไม่ราบ เดินยักเยิด หางคอดคด /*75สนับกลับลงใต้หาง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสีดอ ตัวใหญ่สูง หน้าเล็กงาเรียวสั้น บิดลงล่างดังขนาย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพลายแม่ ขนายยาวงอนดุจช้างพลาย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคางยูร คอยาว คายยุ้ย หน้าหนูอกหย่อนยานท้ายเรียวรีด
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าจงกิสวา ราบอกยาน เอวกิ่วท้ายเล็ก
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ายักษ์ ตัวต่ำสั้นสรรพสารพางค์ คางใหญ่ หน้าสั้นงวงสั้น
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพุงพัง ตัวต่ำสั้น อกยานท้องหย่อน ลำหางกลางคอด
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารัตทันต์ งาแลกรามแลเล็บแดงดังแสงพระอาทิตย์เมื่ออุทัยสีดังชาด
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านาคสะดุ้ง หัวแลท้ายสูงดุจงูเลิก/*76พังพาน หลังแอ่นเป็นบั้งดุจเถาบันไดลิง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพินายฆาฏ งาซ้ายสั้นงอน งาขวาไขว่ใต้งาซ้ายโอบงวงปลายงาตลอดงวง หูสั้นข้างหนึ่งหูยาวข้างหนึ่ง ขาดวิ่นแหว่งทั้ง ๒ หู
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพลุกทันต์ ตัวใหญ่หน้าเล็กหลอนกาย งาตกปลอกดังไม้ไผ่
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าทัตพินาย งางอกแต่ข้างซ้ายข้างเดียวเรียวเล็ก
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสิทธิพินาย ไม่มีงาดุจช้างพัง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าภัทรพินาย งางอกซ้ายเสมอสนับ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าอินทกินพินาย งางอนแดงดังสีชาด งาเบื้องขวายาวสักน้อย งาเบื้องซ้ายสั้นดังทนาย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าหีน รูปกายพิกลเท่ากระบือ เทพคชนาคสาปช้างหมู่นี้ไว้ ให้อยู่แต่ริมฝั่งสมุทรกินหอยกินปูเป็นนิรันต์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากลีบสมุทรกลีบไพร เมื่อกินน้ำ/*77กินหญ้าก้มศีรษะกัดกินด้วยปาก ไม่จับหญ้าด้วยงวงเหมือนช้างทั้งปวง ถ้าช้างพลายช้างพังเป็นดังนี้มีโทษเสมอกัน
๏ ช้างหนังชื่อว่ากำกวม รวมชื่อเป็น ๒ ตระกูล ตระกูลหนึ่งสีหตระกูล ตระกูลหนึ่งอัศวตระกูล
๏ และสีหตระกูลนั้น งามิได้งอก สูง ใหญ่ กำลังมากยิ่งนัก
๏ และอัศวตระกูล มีรูปมณฑลสูงหน้า ท้ายต่ำหางยาว เดินเร็วรวด งามิได้งอกเหมือนช้างพลาย ช้างธรรมดาทั้งหลายบอาจรับหน้าได้
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเนียมโทษ งาใหญ่ งาสั้น ๔ เท้าสั้น ตัวต่ำตาต่ำ งวงและปากสีดำ เนื้อนิ่ม ขนหางและผมเกรียนกร่อน
๏ ช้างหนึ่ง งาคลอนงาสั้น ปลายกางเกก หูเล็กผมขาว ไม่จงรักหมายช้างพังเหมือนช้างทั้งปวง
๏ ช้างหนึ่ง คอยาวใหญ่ตาเล็กพิการ กายยาว/*78เยิ่นต่ำเตี้ย ขนดำเสียงฦก หางสั้น สบ้ายาวย่างเดิรดุจสุกรแล
๏ ช่างหนึ่งเนียมนรลักษณ์พร้อมถ้า งาแตกลิปลาย คอพลอยนพรัตนสลาย ให้พึงตกแต่งแก้ให้ดีให้ปล่อยเสียป่า โทษนั้นพลันหายจึงคล้องมาใหม่
๏ ศิริช้างโทษบาปลักษณ์ ในไตรตรึงษ์ศักดิราชมีแต่ ๘๐ จำพวกเท่านี้
๏ ทีนี้จะว่าด้วยช้างอันเป็นตระกูลสวัสดิมงคลมหาคเชนทร์ อันบังเกิดแต่อิศวรพงศ์ พรหมพงศ์ พิศณุพงศ์ อัคนิพงศ์ มีทั้ง ๔ ตระกูล รคนกันมิได้จัดไว้เป็นพวกเป็นหมู่นั้นอีก ๙ ตระกูล
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าอินทจักร เล็บแดงดุจดังน้ำครั่ง ฝ่าตีนไรฝักบัวขาวดุจน้ำนม โขมดสูง ควรแก่กษัตริย์อันเป็นแม่ทัพ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสุรสาร ผิวปลายงาเหลืองใสดังแก้ว ตาแลเล็บฝังนัก มักอาจหาญ
/*79๏ ช้างหนึ่ง ร้องขอหญ้าเสียงดังสีหราช ควรคู่แก่มนตรี
๏ ช้างหนึ่ง ร้องขอหญ้าเสียงดังตรวจ ควรคู่แก่แสนาบดี
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าราชเสน่ห์ ร้องขอหญ้าดังเสียงปี่ ถ้าบุคคลผู้ใดได้ไว้จะเป็นที่รักแก่เทพามนุมย์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคชไล ขนอ่อนดุจผ้ารัตกำพลอาจเป็นสวัสดิมงคล ให้บังเกิดทรัพย์มาก
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคชกรรณ ผิวเนื้อหนากระด้างกลางงาหนัก
๏ ช้างหนึ่ง เมื่อนอนกรนดังเสียงแตร ควรคู่แก่กษัตริย์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ามหิบาล อกใหญ่โขมดสูง เท้าทั้ง ๔ กลม ปากแดง หลังเป็นคันธนู น้ำเต้าเต็มตาใหญ่ งางอนหูใหญ่ หาง อัณฑโกษ งวง ถึงดิน เรียกมันเสียงดังฟ้า ผิวตัวดำสนิท เดินเป็นสง่าดัง/*80สีหราชง ควรเข้าสงครามจะมีชัย
๏ ทีนี้จะว่าด้วยช้างโทษนัยหนึ่งใหม่ อันเป็นชาติอัคนิพงศ์ นอกจากไตรตรึงษ์ศักดิราช อันชื่อว่าทุรลักษณะโทษนั้น ต่อไป
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าช้างเขี้ยวช้างงา มีงางอกออกจากสนับงา แล้วมีเขี้ยวแซมออกจากไพรปากก็ดีสนับงาก็ดี รูปร่างพึงพิกลต่าง ๆ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าทันตราบ งางอกจากปากแล้วเวียดคดไปดุจเขี้ยวยักษ์และเขี้ยวสุกร
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าลุยทุกข์ มีเล็บเท้าละ ๓ เล็บทั้ง ๔ เท้า ข้อเท้าแดงดังฝักบัวแดง ฝ่าแดง ช้างนี้ถ้าแลเข้าบ้านใดเมืองใด จะบังเกิดมหาอุบาทว์ใหญ่ มีเข้าแพงและภัยทั้ง ๔ ประการ ถ้าหมอผู้ใดคล้องได้ก็จะตายสิ้น ให้วิปริตต่าง ๆ บมิได้เหลือแต่สักคน ถ้าและเข้าบ้านใดเมืองใด พึงหลอมทองและเงินใส่รอยเท้าทั้ง ๔ จงทุกเก้าจึงจะบรรเทาซึ่งโทษ
/*81๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากินชีพ ร้องขอหญ้าดังเสียงแรดเสียงฟานเสียงสุนักข์ เสียงเสือ เสียงม้า แลเสียงอันใดอันหนึ่ง บุคคลผู้ใดเลี้ยงไว้เจ้าของมักพลันตาย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าอุบัติไสย เมื่อนอนกรนเสียงดังกระหึม ได้ยินเสียงกรนถึงที่แห่งใด ๆ ในที่นั้น จะเกิดอุบาทว์ยิ่งนัก
จบในชื่อทุรลักษณโทษ ๕ ประการแต่เท่านี้
๏ อนึ่งบุพพาจารย์ อันรู้ซึ่งพระคชสารทกล่าวไว้ว่า ช้างโทษทั้งหลายอันออกจากบาปลักษณโทษทุรลักษณนั้น มีอีก ๗ จำพวก ช้างจำพวกนี้ให้โทษเบา มิได้ให้โทษอย่างบาปลักษณทุรลักษณนั้น
๏ ช้างหนึ่งฝ่าแดงเพียงเล็บ เรียกว่าเหยียบเพลิง
๏ ช้างหนึ่งตัวเป็นหูด เรียกว่าเดาะหูด
๏ ช้างหนึ่งตัวเป็นขุม เรียกว่าเดาะขุม
๏ ช้างหนึ่งโยกตัวอยู่แต่เบา ๆ เป็นนิจ เรียกว่าวรโยก
/*82๏ ช้างหนึ่งสับศีรษะอยู่เป็นนิจ เรียกว่าวรสับ
๏ ช้างหนึ่งกายมักด่างแห่งหนึ่งสองแห่งก็ดี เรียกว่าโพกกันโดนเป็น ๗ ช้างด้วยกัน
อันลักษณะช้างโทษทั้งหลาย ย่อมเกิดแต่อัคนิพงศ์สิ้น ผู้จะทรงไว้ซึ่งพระคชสาตร ให้พิจารณาดูซึ่งช้างอันมีงวงงารูปกายวิปริตต่าง ๆ ถ้าแลลักษณะต้องด้วยอัคนิพงศ์ ช้างนั้นเป็นช้างโทษ ถ้าแลลักษณะต้องด้วยอิศวรพงศ์ พรหมพงศ์ พิศณุพงศ์ ช้างนั้นหาโทษมิได้เลย
๏ อันว่าช้างโทษจำพวกใดก็ดี เลี้ยงไว้ในที่แห่งใด เหมือนเพลิงกาฬสุมไว้ในทรวง ยอมให้ร้อนวิปริตต่าง ๆ อย่าพึงเอาไว้
๏ อนึ่งเล่า พระเป็นเจ้าทั้ง๔ให้บังเกิดช้างทั้งหลายมีคุณต่างๆกัน อิศวรพงศ์นั้นจะให้เจริญทรัพย์และจะให้มีอำนาจ
๏ พรหมพงศ์นั้นจะให้เจริญอายุศม์และคุณวิชา
/*83๏ พิศณุพงศ์นั้น จะให้สัตรูพ่ายแพ้ และเจริญน้ำและผลผลาธัญญาหารทั้งปวง และพระตำราปฐมกัณฑ์นารายณ์ประทมสินธุ์นี้ พระอาจาริยเจ้าแต่ก่อน ผู้รู้ซึ่งคชสาตร์รจนาไว้ สำหรับพระมหากษัตราธิราชเจ้า เพื่อจะให้รู้ซึ่งชาติและตระกูลช้างอันเป็นมงคลและอัปมงคล ถ้าบุคคลผู้ใดได้เล่าเรียนไว้แล้ว เหมือนหนึ่งได้แก้วควรเมือง
๏ ศิริเป็นช้างในสวรรค์ ๓ พระตำหริ ๑ ชาติพรหมพงศ์หิมวันต์ ๑๐ อัฐทิศ ๑๔ เป็น ๓๒ ช้าง พิศณุพงศ์อัฐคช ๘ อิศวรพงศ์อัฐคชาธาร ๘ อัคนิพงศ์ศุภลักษณ์๕๑ สวัสดิมงคล ๙ ปาปลักษณ์ ๘๐ ทุรลักษณ์ ๕ โทษน้อย ๗ รวมเข้าด้วยกันเป็นช้าง ๑๙๑ ช้าง ๚ะ
จบบริบูรณ์
พระตำรานี้ข้าพระพุทธเจ้า พระยาสุรินทราชา นายปราบ ทูลเกล้าถวายครั้งทรงโคลง ขอเดชะ