มหาภารตยุทธ์
ร.อ. หลวงบวรบรรณรักษ์ (นิยม รักไทย)
กถามุข
‘มหาภารตยุทธ์’ เป็นเรื่องโบราณคดีของอินเดีย: เป็นกาพยคดีภาษาสํสกฤต ซึ่งชาวอินเดียแทบทุกคนเคยได้ยินได้ฟัง, แต่ผู้ที่เคยได้อ่านกาพยคดีเรื่องนี้ทั้งชุด และขบถ้อยคำสำนวนแตกขาวถึงกับนำเอาเรื่องออกเล่าสู่ผู้ฟังทั้งหลายเป็นความเรียงติดต่อกันได้ทั้งเรื่องมีน้อยเต็มที. เรื่องนี้ชาวชาติอินเดียชอบฟังมากกว่าอ่าน, เพราะในการอ่านย่อมมีความขลุกขลักหลายประการ, ดังจะพรรณนาต่อไปนี้, สํสกฤตเป็นภาษาเก่าซึ่งชาวอินเดียทุกวันนี้มิได้ใช้พูดและขีดเขียนเป็นมาดรภาษา, แต่เอาบูชาไว้เหนือตำแหน่งสูง เป็นภาษาวรรณคดีโบราณ; และเรื่องมหาภารตยุทธ์นี้ถ้าจะอ่านก็ต้องอ่านแต่คำแปลเท่านั้น; ไม่มี/*2 ใครชอบอ่านฉบับสํสกฤต, เพราะเต็มไปด้วยคำอรรถทุกหน้ากระดาษ, และยืดยาดชวนเบื่อหน่าย. ผู้อ่านหนังสือเพื่อหวังความเพลินทุกวันนี้ไม่มีผู้ใดพอใจอ่านเรื่องที่ยากจนเหลือขบหรือเรื่องที่นุงถุงยุ่งยาก, มีกาพยคดีที่อัดความเข้าไว้เป็นต้น. นักวรรณคดีอินเดียผู้หนึ่งได้เรียบเรียงเรื่องนี้เป็นความเรียงน่าฟัง, ใช้ถ้อยคำสำนวนที่ชวนอ่านชวนฟังนักหนา. เห็นว่าเป็นเรื่องที่อำนวยประโยชน์ทางวิชานิยายคดี, คณะหนังสือสำรับพิเศษจึงเรียบเรียงเรื่องนี้ขึ้น ไว้เป็นสมบัติส่วนหนึ่งในหมวดหนังสือไทย.
การยุทธ์ในเรื่องมหาภารตะ เป็นสงครามซึ่งชาวอินเดียตอนเหนือที่ชอบการรบพุ่งฆ่าฟันได้มีส่วนกระทำแก่กัน, และการรบใหญ่ครั้งนั้นได้กระทำกันเมื่อก่อน พ.ศ. ประมาณ ๘๐๐ หรือ ๙๐๐ ปี. นักเลงถกหลายท่านที่ถกว่ามิใช่ ‘พงศาวดาร’ หรือ ‘ประชาวตาร’ นั้น ชอบอ้าง ‘การสงครามโต๎รชาน (the Trojan War)’ ตามที่ปรากฏอยู่หน้าจินตกวีนิพนธ์เรื่อง ‘อีเลียด (the Iliad) เป็นหลักฐานพยาน. แต่ไม่มีเหตุควรสอดแคล้วการยุทธ์ทั้งสองนี้เลย. จริงอยู่ที่ว่าเรื่องประชาวตารโบราณเรื่องใดเรื่อง/*3หนึ่งซึ่งสวมเครื่องแต่งแห่งกาพยคดีเข้าแล้ว ชวนให้เกิดความรังเกียจ, แต่ควรจำใส่ใจไว้ว่า ‘กาพยคดีเป็นที่นิยมชมชื่นแก่ใจของมนุษย์ในยุคขัยโบราณ สำหรับการบันทึกตำนานทั้งหลายซึ่งเขาต้องการให้ไหลลงไปตามกระแสแห่งกาล เพื่อให้บุตรหลานทุก ๆ ชั้นทราบตำนานในยุคขัยที่เขาได้ครองชีวิตอยู่; จริงอยู่, เรื่องหลายเรืองที่กล่าวเป็นพลความนั้น เป็นปรัมปรคดีไม่ควรเชื่อฟัง, และนาฏกะ (ตัวสำคัญ ๆ ในท้องเรื่อง) ล้วนขนานขึ้นด้วยปากกาของจินตกวี; แต่ภายในเครื่องแต่งที่ห่อหุ้มอยู่นั้นมี ‘แสงแห่งความจริง’ฉายรุ่งโรจน์จ้าออกมาจากเครื่องแต่งแห่งกาพยคดี ปรัมปรคดี ศาสนคดี และวรรณคดี ซึ่งหัวคิดของท่านจินตกวีในสมัยก่อนได้เอามาสวมให้; ฝ่ายท่านจินตกวีรุ่นใหม่แทรกแซมเสริมเข้าให้อีกหลายแห่งโดยใช่ที่ ทำให้รสชาติกาพยคดีเสียไปหมด ไม่พอที่เลย.
การที่จะเรียนกาพยคดีเรื่อง ‘มหาภารตะ’ และขบให้แตกเป็นความเรียงขาวออกไปนั้นเป็นการยากพอใช้ ทำให้นักเรียนที่มีเพียรพอยุ่งใจมิใช่น้อย: เหลียวไปรอบตัวมีแต่ภูมิประเทศอันเต็มไปด้วยเมฆหมอกสีคล้าeๆ, ต้องคลำ/*4หาทางด้วยไม่แน่ใจไปทั้งนั้น; ครั้นโผล่ออกจากที่นั้นแล้วเล่าก็ตกเข้ามาในที่ที่หนาทึบด้วยเมฆหมอกยิ่งกว่าที่เก่า. ไม่มีผู้ใดได้พยายามทำสิ่งซึ่งข้าพเจ้าได้ทำขึ้นไว้นี้: ความหมายของข้าพเจ้าคือ จะให้นิยายเรื่องโบราณคดีกล่าวแต่เนื้อความที่เป็นจริง ตัดทิ้งพลความทั้งหลายที่หาสาระมิได้, ปัญหาเรื่องการลิขิตประชาวตาร, ศักราชปีเดือน หรืออายุของหนังสือเรื่องนี้ การรับผิดชอบและพลความเบ็ดเตล็ดต่างๆ นั้น ตกเป็นภาระของท่านที่อยากรู้อยากเรียนเพียรค้นเอาเองเถิด; ข้าพเจ้าจะไม่กล่าวฝอยของเรื่องนี้เลย ใช่ว่าการเล่าเรียนเบ็ดเตล็ดของเรื่องที่ว่านี้จะไร้ประโยชน์ หามิได้; ย่อมมีประโยชน์แน่นอน.
เราขอแสดงความขอบคุณท่านปราชญ์วรรณคดีที่ได้เสาะแสวงหาความจริงเรื่องนี้สมมาดสมหมาย และได้ช่วยชี้ให้เรารู้ความสำคัญในท้องเรื่อง มีสนามรบ, วันที่ที่ได้ลงมือรบกัน, กำลังทั้งสองฝ่ายที่ได้ต่อสู้กัน, ฯลฯ; และข้อขอดเหล่านี้มติของบางท่านที่เป็นผู้ชำนาญทางโบราณคคีไม่เห็นสอดคล้องด้วย, และต่อนั้น, เพื่อเสริมความยุ่งยากให้หนักเข้า, มีผู้แทรกเคล้ากาพยคดีเลอะเทอะเข้าไปเกรอะ/*5กรังของเก่า, ทำให้ของเก่ามีเค้าหน้าแทบไม่เป็นโยนกคดีหรือกาพยคดี ดูออกจะเป็นดิกชันนารีกลาย ๆ รวมศาสนคดี, จรรยาศึกษา, นิยายสอนใจ, กาพยนิยาย, ปรัมปรสุภาษิต และอะไรต่ออะไรจิปาถะ ว่ากันดะออกเหลวแหลกมาหลายรอบร้อยปี จนแทบจะว่าได้ว่าไม่มีตำรับตำราอะไรที่จะไม่ไปรวมอยู่ในเรื่องมหาภารตะ การที่เอาสารพัดตำราเข้าไปอัดไว้เป็นเรื่องเดียวกันนั้น ให้ผลร้ายแก่คนรุ่นหลังมากนักหนา, ในบัดนี้นอกจากผู้ที่มีปรีชาสามารถแล้ว ไม่อาจร่อนและฝัดเอาแกลบรำที่ปิดงำเมล็ด คือ ความจริงของเรื่องใดเรื่องหนึ่งออกได้ ประมาณสองสามรอบร้อยปีทีหลังคริสตศักราช ได้มีการพยายามทห้ามวิธีดำเนินการ (เคล้าเรื่องสารพัดตำรา) ดังที่ว่านี้ และด้วยทัศนะนี้ สารบาญของโยนกคดีเรื่องมหาภารตะได้พิมพ์เป็นตัวอย่างเรื่องนำขึ้นไว้เป็นคู่ๆ กล่าวคือ กาพย์ทุก ๆ บทที่พิมพ์ขึ้นครั้งนั้นเป็นอรรถคดีบทหนึ่ง, อีกบทหนึ่งเป็นวรรณคดี หรือคำแปลของอรรถบทนั้นเป็นคู่กันไปทุก ๆ บท ราเมศจันทรทัตต์ (Mr. Rames Chandra Dutt) ผู้แปลเรื่องมหาภารตะเป็นอังกฤษพากย์กล่าวว่า “เรื่องมหาภารตะเป็น/*6กาพย์อยู่เก้าหมื่นบท กำหนดขนาดหรือหน้ากระดาษของเรื่องมหึมานี้ใหญ่กว่าเรื่องอีเลียดและโอทิสเสย์ (The Iliad and the Odyssey) รวมกันประมาณ ๗ เท่า” ออกจะใหญ่พอดู จะหาตู้ที่บ้านไหนมาบรรจุไว้ได้ทั้งชุด !
ในบัดนี้ ผู้อ่านของข้าพเจ้าพอจะเข้าใจได้ตลอดแล้วว่า มหาภารตะเป็นคัมภีร์อันมีกุญแจลั่นอยู่ ยากที่เราท่านจักรู้ได้โดยสะดวก แม้นมีคำแปลก็ทำเนา. มีคำแปลเป็นอังกฤษพากย์; ประตาปจันทรรอย (Mr. Pratap Chandra Roy) ปราชญ์หนังสือผู้ลือนามสมัยเรานี้ พิมพ์ขึ้นไว้ที่กัลกัตตาในปี พ.ศ. ๒๔๓๖ เป็นหนังสือใหญ่ ๙ เล่ม ผู้แปลดำเนินตามกฎว่าด้วยการแปลถ่ายภาษาโดยเคร่งอย่างเถรตรงเทียว แต่การแปลตรงตามกำเนิดศัพท์ เพื่อประโยชน์กาอ้างอิงศัพท์ ป็นตำรับอักษราภิธานนั้น ข้าพเจ้าเกรงว่าบิดเชือนไปไกลจากความเข้าใจของสามัญชน ประการหนึ่งเคยมีผู้บ่นว่า อยากจะอ่านวรรณคดีโบราณของอินเดียสิมาได้อ่านอักษราภิธานศัพท์ ตำรับอะไรมิรู้ดูไม่ได้ แต่ภาษาอังกฤษยังมีเสียงบ่นกันเช่นนี้; ถ้ามีเรื่องร้อยแปดพันเก้าเคล้ากันเป็นสยามพากย์, ข้าพเจ้าเชื่อว่า, /*7คงไม่มีท่านผู้ใดอยากแตะต้องหนังสือเช่นนั้นแน่นอน แต่พอจับอ่านคำแปลอรรถคดีหรือวรรณคดีแสนยุ่งเช่นนี้เข้า คงหาวนอนในเวลาไม่กี่นาที หรือบางทีจะถึงกับหลับเสียด้วยซ้ำ ค่าที่รสชาติถ้อยคำสำนวนมันโบราณเกินไป โบราณจนอ่านแล้วอ่านเล่าไม่เข้าใจ ไม่ผิดอะไรกันกับความรู้สึกของผู้อ่าน ‘เรื่องภาพสรรรค์ชั้นฟ้าเcละอัพโภกาศของมิลตัน (Milton’s pictures of Heaven and Chaos) นักอ่านสมัยใหม่ไม่สู้จะพอใจทั้งเรื่องสวรรค์ชั้นฟ้าหรืออรรถกถาพรรณนาคุณและฤทธิ์ของเทพดาผู้ใหญ่ไปครึ่ง ๆ กลางๆ วางมาพรรณนาโยนกคดี, ชี้แจงไปไม่ได้ถึงไหน, ไพล่ไปพรรณนาศาสนคดี, นิติศาสตร์, ปราดไปกาพยคดี, กล่าวถึงเรื่องนี้กระโดดไปเรื่องนั้น ระคนกันราวกับแหล่เทศน์หน้าไฟให้วันทอง ซึ่งเณรช้างเป็นผู้แสดงดังนั้น, มันชวนให้ผู้อ่านและผู้ฟังเบื่อหน่ายแน่นอน ป่วยการกล่าวไปไยไม่ต้องการ ใคร ๆ คงไม่อยากอ่านเรื่องกระท่อนกระแท่นไม่ติดต่อกันดังกล่าวมานี้, กวีชาติทางโยนกะและวรรณคดีโบราณมักจะซ่อนความจริงไว้ในโวหารของเขา/*8เสมอ หรือเอาเรื่องจริงกับประดิษฐ์เคล้ากันให้ฟังยากดังอธิบายมานี้.
จะสางเอาเนื้อเรืองที่เป็นจริงออกจากสิ่งนอกเนื้อหานั้น เท่ากับฝัดหาเมล็ดพืชแห่งความจริงจากแกลบพ้อมหนึ่งก็ปานกัน เรียงที่ข้าพเจ้าได้เริ่มทำในบัดนี้คือ เขียนเรื่องมหาภารตยุทธ์เป็นความเรียงสยามพากย์, อิงความตามต้นฉบับของฐากูรราเชนทรสิงห์ (Thakur Rajendra Singh) ซึ่งเป็นความเรียงอันร้อยกรองดีแล้ว.
ในพราหมณสมัยอันล่วงแล้วลิบลับกระโน้น กษัตริย์พระองค์ใดทำการเช่นนี้ กล่าวคือ พยายามแปลเรื่องศักดิ์สิทธิ์นี้เป็นภาษาของคนนอกศาสนาพราหมณ์ไซร้ กษัตริย์พระองค์นั้นจักถูกกล่าวหาว่า ได้กระทำการทุราจารต่อพระศาสนา. ข้าพเจ้าผู้แปลเป็นไทยขอนำเอาถ้อยคำของฐากูรราเชนทรสิงห์มากล่าวให้ท่านฟังดังต่อไปนี้: “ความจริงคือ เพราะข้าพเจ้าเป็นกษัตริย์ (นักรบ) เรื่องอภินิหารและตำนานของโบราณ กษัตริย์เข้ากระตุ้นหนุนใจข้าพเจ้า, ถึงกับทำให้รู้สึกว่าจำเป็นต้องแต่งนิยายเรื่องราวเหล่านี้ใหม่, ใช้ถ้อยคำสำนวนที่ฟังได้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่/*9สามัญและนักเรียนชั้นพิเศษ, ให้เป็นที่เข้าใจได้ทุกท่าน เว้นไว้แต่ท่านที่เป็นนักเลง (อ่านหรือรวบรวม) หนังสือเก่าๆของชาวตะวันออก ข้าพเจ้าไม่วางบทเรียนหนังสือเรื่องนี้ของข้าพเจ้าว่าเป็น ‘คำแปล’ แต่อย่างใดอย่างหนึ่ง เว้นไว้แต่จะเป็นคำแปลมีความหมายอย่างเดียวกันกับที่ได้มีผู้แปล Old Bottom ไว้ในเรื่อง The Midsummer Night’s Dream แท้จริงข้าพเจ้าได้แปลงรูปนิยายเสียใหม่โดยมิได้ตัดทอนกาพยาภรณ์ออกเสียจนสิ้นเชิง
“เวลานี้ดูเป็นโอกาสอันเหมาะที่ข้าพเจ้าจะพิมพ์เรื่องมหาสงครามของอินเดียโบราณ, เพราะสงครามในยุโรปเวลานี้มักมีผู้เรียกว่า กุรุเกษตรของยุโรป (Kurukasettra of Europe) ความจริงเรื่องก็คล้ายคลึงกันมาก ตามความเข้าใจของชาวอินเดีย มหาภารตยุทธ์นั้นเกิดขึ้นเพราะพวกเการพริษยาพวกเผ่าปัณฑุผู้เป็นญาติเรียงพี่เรียงน้องของเขา สงครามปัจจุบันนี้เล่า เกิดขึ้นแพราะเยอรมันริษยาความเป็นเจ้าเป็นใหญ่ และกิตติมศักดิ์ของราชอาณาจักรอังกฤษในความเห็นด้วยตา, ที่จะหยิบยกเอามหาสงครามขึ้นมาเปรียบเทียบกับปรัมปรยุทธการของมหา/*10ภารตะนั้น ดูกระไรอยู่; แต่ตามความเห็นด้วยปัญญา มีความผิดต่างกันไม่เท่าไรระหว่างสงครามใหญ่ทั้งสองสมัยนี้, เท่าที่ผิดและชอบของเรื่องทั้งมวลข้องเกี่ยวอยู่ เรื่องมหาภารตยุทธ์เป็นนิยายไม่จืดแก่อเนกนิกรชาติฮินดูนับด้วยล้าน; เป็นศูนย์รวมแห่งความเชื่อที่เป็นอยู่ชั่วนิตยกาล รายละเอียดแห่งเหตุการณ์ในนิยายศักดิ์สิทธิ์, แม้แต่รายที่ไม่สำคัญเท่าไร ชาวฮินดูที่มีความรู้ครึ่ง ๆ กลาง ๆ ก็ยังซึมได้ตลอด ซึมซาบได้ดีกว่ารายเบ็ดเตล็ดของมหาสงครามคราวนี้ ซึ่งบริษัทรอยเตอร์ส่งมาทางโทรเลขทุกวัน ทั้งเหตุก็ขาวอยู่แล้ว บันทึกเหตุการณ์เรื่องมหาภารตยุทธ์สงครามใหญ่ของอินเดียครั้งโบราณสมัย ลิขิตลงไว้เป็นกาพยคดีนั้นมีปรากฏอยู่ในคัมภีร์ใหญ่ ซึ่งฝังใจชาวฮินดูมากกว่าที่หนังสือเรื่องใดเรื่องหนึ่ง เก่าหรือใหม่ บรรดาที่จะจับอกจับใจมนุษย์ชาติใดชาติหนึ่งในโลกนี้ และหนังสือเรื่องนี้ได้ประทับบทสอนใจลงไว้ในกมลสันดานของชาวเราทุกชั่วอายุคนเป็นลำดับลงมาว่า ความจริงมีอยู่ว่า ธัมมะ (ความชอบธรรม) จะนำมาซึ่งชัยชนะ และอธัมมะ (ความไม่ชอบธรรม) แม้ทีท่าจะแข็งแรงเพียงไรก็ดี, ในที่สุดต้อง/*11ถูกขยี้เอาต่ำต้อยต้องด้อยราบกราบพระธรณี เพราะฉะนั้นแล, ใจของอเนกนิกรชาติฮินดูซึ่งไม่หวั่นไหวโดยสภาพนิสัยและหนักในความรู้แห่งปราชญ์, จึงมิได้รู้สึกหวั่นหวาดต่อไฟใหญ่อันลุกลามอยู่ในยุโรป ‘อันว่าความชอบด้วยธรรมจะมีชัย ความจริงจะชนะในที่สุด, ยุติธรรมจะเป็นต่อในปลายมือ.’ สุนทรพจน์เหล่านี้มิใช่ธรรมคำสั่งสอนชั้นสูงของชาวฮินดูเลย แต่เป็นความจริงอันเถียงไม่ขึ้น เป็นข้อความเชื่อที่เห็นผลจริงอยู่ทุกวัน เชื่อถือกันทั้งคนชั้นสูงและชั้นต่ำ, ผู้ที่มีความรู้และผู้ที่ไม่ได้เล่าเรียนเขียนอ่านอะไร คนหัวเก่าและหัวใหม่ทั่วหน้ากัน ใจของชาวตะวันตกผู้หวังสุขเป็นสรณะอาจจะกระตือรือร้นจำความหมายของสุภาษิตเช่นนี้ไว้ ใจของเขาอาจจะยอมตามมติของเขา; ทั้งนี้ใช่จะรู้สึกว่าถูกบังคับก็เปล่า แต่คำกล่าวชอบเหล่านี้ เป็นคำที่สาธุชนทั่วไปยอมปฏิบัติตามหรือรับเอาด้วยดีแล้ว แต่ใจของชาวฮินดูทั่วไปได้ความเชื่อหมดสงสัยเป็นอาหารบำรุงเลี้ยงมาหลายชั่วศตกแล้ว, ก็ไม่มีความติดขัดอะไรในที่จะมองเห็นประโยชน์ทั่วไปแห่งธรรมะเหล่านี้; ที่จริง, ความขลุกขลักที่ใจพึงรู้สึกก็คือที่เห็นการณ์ตรงกันข้าม และ/*12ต่อนั้นเล่า ชาวฮินดูไม่มีโอกาสมากกว่าชาติทั้งหลายในสากลที่จะพิสูจน์ความบริสุทธิ์แห่งสัจจะเหล่านี้, เพราะไม่มีชาติไหนที่มีพงศาวดารยืดยาวเท่าชาวฮินดูมีอยู่ ความเคยชินของชาวชาติฮินดูหลายชั่วยุคขัยมาแล้วมีแต่จะยืนยันความจริงเรื่องนี้ ซึ่งคัมภีร์ต่าง ๆ ได้ถ่ายให้และฝังใจอยู่มิรู้ลืมเลย, เพราะเหตุนี้แล, สกลฮินดู, ผู้สัตบุรุษและอสัตบุรุษทั้งหลาย, จึงได้เห็นสอดคล้องต้องกันว่า, การยุทธ์ใหญ่คราวนี้จะกระทำอารมณ์ให้หวั่นไหวไปอย่างไรก็ตามทีของมัน, ในที่สุดมันก็จะยุติลงไปได้แต่ทางเดียวเท่านั้น; ราชอาณาจักรเยอรมันแตกป่นปี้ไป, และความมีชัยอย่างชื่นตาชื่นใจจะได้แก่สัมพันธมิตร.
“เพื่อจักเข้าใจว่า อย่างไรความเชื่อของฮินดูชาติหมู่ใหญ่จึงได้ยึดถือเอาเป็นมั่นเป็นเหมาะตามหัวข้อศาสโนวาทโบราณ, จำเป็นที่เราจะต้องอ่านเรื่องมหาภารตยุทธ์ และจำเป็นต้องสังเกตดูความคล้ายคลึงอย่างน่าประหลาดใจในระหว่าง ทุรโยธน์ ผู้สหายเก่าของเรา, และไกเสอ (Kaiser) ผู้สหายใหม่ของเรา วรรณคคีส่วนใหญ่กำลัง/*13เจริญวัยได้มาส่ำสมเป็นบรรณสมบัติแวดล้อมองค์แห่งผู้เป็นเจ้าที่ออกนามทีหลังออกสะพรั่งไป; และบรรณาธิการกับปาฐกทุกๆท่านซึ่งอยากจะพูดจะกล่าวอะไรต่ออะไรในเรื่องมหาสงครามครั้งนี้ ก็มิได้ปล่อยให้เวลาล่วงไปเปล่า กล่าวออกมาตามมติของตนทุกๆ ท่าน แต่หน้าตาสำคัญของการสงครามครั้งนี้ยังมิได้มีท่านผู้ใดแสดงให้เห็นอย่างละเอียดลออพอ ที่แท้, นิกรชาติฮินดูเท่านั้นเห็นหน้าตาของการนี้, และปราชญ์หนังสือ (ผู้เขียนและผู้กล่าวสุนทรพจน์) ฮินดูได้ประกวดประขันตีฝีปากกันในการประกาศความจง รักภักดี, เรื่องนี้แน่นอนแท้, มันเอกอยู่ในตัวแล้ว, ได้นำความไว้เนื้อเชื่อใจไปสู่พระหฤทัยเจ้านายของเราทันท่วงที แสดงให้ท้าวเธอเห็นได้ทันทีว่า นิกรชนชาวฮินดูเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันกับรัฐบาลอังกฤษ มีความใคร่แต่จะปราบปัจจามิตรผู้หินชาติอุบาทว์ร้าย, และตั้งใจจะสู้จนสละเลือดหยดที่สุด ด้วยชื่นตาชื่นใจในการต่อสู้กับราชศัตรูของ ‘อาณาจักร’ ศัตรูซึ่งทรลักษณ์หยาบหยามใหญ่ ไร้การุณยจิต อมิตรแห่งอารยธรรม ข้าศึกของเราผู้โมหันธ์/*14สำคัญใจว่า อินเดียกำลังเนาในความเดือดร้อนยิ่งใหญ่ ในบัดนี้เขาทราบแล้วว่า อินเดียได้ส่งบุตรนับด้วยร้อยด้วยพันไปควั่นคอเขาเสีย เขาอมิตรซึ่งหลงคิดหลงเชื่อว่า สกุลฮินดูจะเล่นด้วย. คลื่นแห่งความรักชาติก้อนใหญ่ได้กลิ้งจากขอบเขตภูมิประเทศด้านหนึ่งไปยังอีกด้านหนึ่ง ความรักชาติซึ่งมีกำลังที่จะรักษาประโยชน์ของตนและของชาติเป็นปทัสถาน เจือด้วยอุเบกขาชั้นสูง, แต่ความเห็นซึ่งบรรณาธิการหนังสือพิมพ์รายวัน และผู้กล่าวปาฐกถาได้แสดงแล้วนั้น อาจจะกล่าวได้ว่าเป็นทัศนะของคนชั้นที่ได้เล่าเรียนมาแล้ว และถึงแม้คนจำพวกนี้เป็นทัศนมัคคุเทศก์ของนิกรชาติก็จริงแล, แต่ยังเป็นจำนวนร้อยน้อยนิดเดียวของจำนวนราษฎรหมู่ใหญ่, มีข้อชวนเพลินอยู่อย่างหนึ่ง ชวนให้อยากรู้อยากฟังว่า คนจำพวกที่ไม่ได้รับการศึกษาและจำพวกที่ได้ศึกษามางูๆ ปลาๆ จะเห็นผลที่สุดของการมหาสงครามครั้งนี้อย่างไรหนอ? ข้อนี้แลเป็นความมุ่งหมายของหนังสือเล่มนี้.”
/*15ถ้อยคำที่กล่าวมานี้เป็นความเห็นและพจนคารมของฐากูรราเชนทรสิงห์ เจ้าของชาวฮินดูผู้หวังชอบต่อเจ้าใหญ่เหนือตน, เรา (ผู้เขียนและผู้อ่าน) ไม่เกี่ยวข้องอะไรกับเขา
ความมุ่งหมายของข้าพเจ้าเพ่งเฉพาะการเสาะแสวงหาหนังสือที่น่ารู้มาเรียบเรียงสู่กันฟังเพื่อยังความเพลินในเวลาว่างกิจถ่ายเดียว, ไม่พักเอาหัวคิดไปข้องเกี่ยวกับรัฐประศาสน์ของเขาของเรา มุ่งเอาแต่ความปรีดาทางหนังสือเท่านั้น.
ตอนหนึ่ง ความริษยาแห่งญาติ
ในยุคต้นแห่งประชาวตารของโลก ในอินเดียภาคเหนือ มีกษัตริยราชทรงพระนามว่าศานตนุ, เป็นหน่อเนื้อเชื้อสายพระเจ้าภรต ผู้โอรสของท้าวทุษยันต์กับนางศกุนตลา บรมกษัตริย์ซึ่งลือนามยิ่งกว่าศานตนุ กษัตริย์องค์นี้ทรงรักษาราชประเพณีแห่งวงศ์ของท้าวเธอไว้ด้วยดี เอาพระหฤทัยสอดส่องดูทุกข์สุขของไพร่ฟ้าประชาชนด้วยการุณยจิตยิ่งนัก นาครนิกรก็รักท้าวเธอเสมอด้วยดวงใจของเขา สหายของผู้เป็นเจ้าบูชาท้าวดุจเทพดาในสวรรค์ ราชศัตรูของท้าวพรั่นพระเดชบารมีดุจกลัวพญาผีก็ปานกัน พระจรรยาวัตรเป็นไปอย่างพลเมืองดี มิได้มีการถือพระองค์ ถือเอา/*17ยุติธรรม ความเป็นคนตรง เป็นปทัสถาน พระราชสำนักของท้าวบริสุทธิ์จากสรรพมลทิน สิ้นเสียงครหานินทา พระราชอาณาเล่าก็แข็งแรงรุ่งเรือง.
ความสงบ นิราสภัย และความนิราสหฤทัยพรั่นเป็นอาการสำคัญของความดำรงอยู่ได้แห่งชาติ และพาณิชยกรรม การซื้อการขาย ซึ่งเป็นลานใหญ่ให้อาการเคลื่อนที่มีการหมุนเวียนไปและเดินแห่งธนสมบัติของชาติ พระผู้ครองราชย์เอาหฤทัยสอดส่องทุกเวลา ทรงถือเอาเป็นทินจรรยา สมบูรณ์เลื่อมใสในศาสนกิจ สมบูรณ์ความยินยอมอนุมัติในเรื่องใช้ความคิดและทัศนะตามมติของคณะต่าง ๆ หรือของบุคคล ความพ้นเด็ดขาดอนุญาตเต็มที่ในพิธีหรือระเบียบของการสมาคมและขนบธรรมเนียม สิ่งเหล่านี้แลเป็นสามัญมรดกของนิกรชาติทั่วพระราชอาณาจักรกว้างใหญ่ และเนาในสุขนี้ มิได้มีใครรู้จักเสียเลยว่า การปกครองผิดคลองธรรม ทารุณกรรมของอธรรมิกราชและอยุติธรรมนั้นหน้าตามันอย่างไร ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินมีความจงรักภักดีและรู้สึกอิ่มเอิบใจที่ได้เจ้านายผู้ควรแก่ตำแหน่งประมุขมาดำรง/*18ราชย์.
เมื่อได้ครองพระชนม์อยู่จนแก่หง่อมงอมชราแล้ว พระเจ้าศานตนุก็ทิวงคต. วิจิตรวิรัยผู้มกุฎกุมารรัชทายาทได้ขึ้นครองราชย์สืบมา ขัตติยราชนี้มีโอรสสององค์ ทรงนามว่า ธฤตราษฎร์และปาณฑุ เมื่อท้าวเธอมาทิวงคตเสียแต่ในวัยที่ยังไม่ควรดังนี้ ปัญหาที่ว่าใครจะเป็นผู้สืบราชย์ต่อไปนั้นก็เกิดเป็นเรื่องขบกันยากใหญ่ เพราะเหตุว่าธฤตราษฎร์โอรสองค์ใหญ่บอดแต่กำเนิด เพราะฉะนั้นปาณฑุผู้อนุภารดาของเธอก็ได้รับอัญเชิญขึ้นครองราชย์.
ครั้นขึ้นเสวยราชย์ได้ไม่นานเท่าไร: ปาณฑุทรงดำริจะไปอยู่ป่าและครองชีวิตด้วยความวิเวก ท้าวเธอมิได้แย้มพรายให้ผู้ใดผู้หนึ่งรู้ เกรงว่าราชบริพารทั้งหลายจะไม่เห็นด้วย แต่ทรงรำพึงอยู่มิรู้แล้ว ในที่สุดพระหฤทัยรู้สึกเบื่อหน่ายเสียงกังสดาลดนตรีซึ่งย่อมแวดล้อมบัลลังก์ขัตติยราชอยู่ทุกเวลา ท้าวเธอก็อพยพไปอยู่ป่า พระมเหสีที่รักไปด้วย ล่วงกาลนานมา พระราชาก็ทิวงคตอยู่ในตำหนักไพรหรืออาศรม มีโอรสห้าองค์ ทรงนามว่า ยุธิษฐิร ลือ/*19นามว่าเป็นผู้หนักในสัจจะและศรัทธาเลื่อมใส ภีม ผู้ทรงกำลังมหึมาผิดมนุษย์สามัญ คนพรั่นทั่วไป อรชุน ลือนามทางฝีมือรบหรือใช้อาวุธเครื่องประหาร นกุลและสหเทพ สององค์ผู้น้องนุชและรองสุดท้องคู่นี้เป็นฝาแฝด.
เมื่อข่าวทิวงคตของท้าวปาณฑุแพร่ไปถึงพระนคร ราษฎรสิ้นทั้งเมืองได้สวมเครื่องทุกข์ให้ท้าวเธอตามประเพณีแสดงเศร้าให้ผู้ตาย พากันร้องไห้ราวกับว่าเขาได้เสียญาติที่รักไปคนหนึ่ง พระญาติพระวงศ์พร้อมด้วยราชบริพารได้พากันไป อัญเชิญพระนางผู้วิธวา และเจ้าปาณฑุกุมารทั้งห้ากลับเข้ากรุงหัสตินาปุร สำนักอยู่ในพระราชวังของท้าวธฤตราษฎร์ (กษัตริย์บอด) และโอรสทั้งห้าของพระนางนั้นเล่า ท้าวธฤตราษฎร์ผู้ปิตุลาก็ได้อุปถัมภ์ ให้ความรู้ศิลปศาสตร์ต่าง ๆ พร้อมกันกับโอรสของท้าวเธอ.
เมื่อเจ้าชายทั้งห้าภราดาเจริญวัยใหญ่ขึ้น: ร่างอันสูงระหง อกผึ่ง ไหล่ผาย อวัยวะแขนขามือเท้าได้ส่วนสัดกันพอดี ยุรยาตรงาม และกิริยามรรยาทมีสง่า ทำให้ชาวประชามีหวังดีในเธอทั้งห้า คุณสมบัติความเป็นที่มีนิยมชมชื่นของอเนกนิกรชาติในพระชนกนาถของเธอทั้งห้าได้/*20สืบต่อลงมาถึงเธอทั้งห้าเต็มที่ แต่คุณสมบัติความเป็นที่นิยมชมชื่นอันนี้ทำให้ทุรโยธน์โอรสท้าวธฤตราษฎร์ ผู้ภราดาเรียงพี่เรียงน้องของเธอ และโอรสของท้าวธฤตราษฎร์นอกนั้นพากันริษยาเธอทั้งห้าอย่างยิ่ง.
เจ้าปาณฑุภราดาทั้งห้าได้ศึกษาเพลงอาวุธต่าง ๆ และได้มีส่วนในการฝึกหัดหรือซ้อมเพลงอาวุธทำนองรบด้วยความเพลินและพอใจยิ่งนัก ครูผู้ฝึกหัดเจ้าเหล่านี้เป็นพราหมณ์มีสกุล มีนามว่า โท๎รณอาจารย์ เป็นปราชญ์ผู้เลื่อมใส มีใจสูงประเสริฐ มีหน้าที่สำหรับสั่งสอนวิชาทหารแก่เจ้านายทุก ๆ องค์ในพระราชสำนักนั้น เจ้าชายเหล่านั้นได้รับบทเรียนทุกเวลาในราชเสฏฐาวิชา ว่าด้วยการใช้ธนูหน้าไม้ การใช้รถศึก การฟันดาบ หรือต่อสู้กันด้วยดาบ การใช้แหลนหลาว หอกซัด มวยปล้ำ และการฝึกหัดอย่างอื่นอีกหลายอย่าง ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของราชวัตรหรือการฝึกหักสำหรับหน่อเนื้อเชื้อกษัตริย์ในยุคนั้น.
โท๎รณอาจารย์ได้กระทำความตกลงไว้กับภีษ๎มโอรสท้าวศานตนุกับนางคงคา พระเจ้าอาของท้าวธฤตราษฎร์) ว่า เมื่อเจ้าชายเหล่านี้ได้รับการฝึกหัดในวิชายุทธ์ช่ำชอง/*21คล่องแคล่วแล้ว เจ้าชายเหล่านี้จะได้ช่วยท้าวเธอทำศึกกับทรุบท ขัตติยราชเจ้าปัญจาลผู้ราชศัตรูของท้าวเธอ.
มิช้ามินาน โท๎รณาจารย์ก็รักใคร่ปรานีเจ้าปาณฑพทั้งห้าผู้ศิษย์มาก มีเจ้าอรชุนเป็นต้น ซึ่งขึ้นหน้าภราดาร่วมอุทรและภราดาเรียงพี่เรียงน้องของเธอทุก ๆ องค์ในวิทยาของนักรบ มีสติปัญญาดีกว่า และเป็นเจ้าที่หนักในหิริโอตตัปปะ และว่าง่ายสอนง่ายกว่าเจ้าพี่น้องทุกๆ องค์ การุณยจิตที่ท่านโท๎รณาจารย์แสดงออกมานอกหน้าดังนี้ ทำให้ทุรโยธน์ทวีความริษยาปาณฑุภราดาทั้งห้าผู้มีฝีมือรบดีกว่าเธอทุกองค์ และริษยาความยอดเยี่ยม (มีฝีมือไม่มีใครเทียม) ของอรชุนมากที่สุด.
ครั้นเจ้าชายเหล่านี้เรียนวิชาทหารจบบริบูรณ์แล้ว ได้มีการประกวดฝีมือกันในหมู่เจ้าชายผู้นักรบหนุ่ม ๆ ผู้ดูเป็นจำนวนมากที่มาประชุมในการนี้ได้ตบมือแสดงความยินดีเสียงสนั่นหวั่นไหว แต่ในไม่ช้าการประกวดฝีมือกันนั้นท่าไม่ดี ท่วงทีผู้ต่อสู้กันต่างบันดาลโทสะกล้าขึ้นทั้งสองฝ่าย กลายเป็นไม่ใช่เล่นหยอกๆหรือเพื่อความรื่นเริง ทุรโยธน์ผู้ลำพองได้จับคู่สู้กันกับภีมผู้กำลังหาญ คู่ประติปักษ์ทั้งสองได้/*เข้าปล้ำต่อสู้กันอย่างเต็มฝีมือ ทั้งสองฝ่ายบันดาลโทสะแก่กล้าขึ้นทุกที ถึงกับต่างฝ่ายต่างกระหายโลหิตอีกฝ่ายหนึ่ง ครานั้นมีผู้เข้าไปห้ามเจ้าสองภราดาโดยบัญชาของพระราชาและบัญชาของโท๎รณาจารย์ ตอนบ่ายวันนั้น นักรบแปลกหน้ามาคนหนึ่ง มีสกุลอย่างไรไม่มีผู้ใดรู้จัก มีนามว่ากรรณ เข้ามาในที่ประลองฝีมือ จับคู่และต่อสู้กับอรชุน เจ้าปาณฑพผู้แกว่นกล้ายิ่ง แสดงให้ผู้ดูทั้งหลายเห็นว่าเขาเป็นผู้คู่ควรแก่อรชุน ทุรโยธน์เห็นฝีมือเขาแล้วก็พอพระหฤทัย ให้หาตัวไปเฝ้าที่วังของเธอ ประทานบำเหน็จเป็นอันมากและชุบเลี้ยงไว้.
การประลอฝีมือครั้งนี้เร่งเร้าทุรโยธน์ให้ริษยาเจ้าปาณฑุห้าภราดามากขึ้น และการต้อนรับเลี้ยงดูกรรณผู้ต่ำชาติไว้เท่ากับขนเอาฟืนมาทุ่มเข้าในกองไฟ หรือเพิ่มเติมสิ่งอาหารให้แก่ไฟก็ปานกัน.
ห้าภราดาผู้กำพร้าบิดา ได้รับความเดือดร้อนใจทุกวัน เธอทั้งห้าสู้ทนความสบประมาททุกประการ และได้รับความดูถูกไม่ผิดอะไรกันกับหมาหรือแมว ทั้งในพระราชฐานและในที่ประชุมชน มีถนนหนทางเป็นต้น ธฤต/*23ราษฎร์ทรงทราบอาการมุ่งร้ายหมายขวัญของทุรโยธน์ และด้วยปรีชาญาณสอดส่องของผู้ชำนาญในรัฐประศาสโนบาย ท้าวเธอได้ย้ายสถานนัดดาทั้งห้าไปยังวารณาวัต; ถึงกระนั้นทุรโยธน์ผู้กอปรด้วยประทุษจิตมิได้ปล่อยให้ห้าภราดาอยู่เป็นสุข เธอให้ช่างสร้างวังงามใหญ่ด้วยขี้ผึ้ง ยางสน และสิ่งวัตถุอย่างอื่นที่เป็นเชื้อเพลิงอย่างไว เอาปูนฉาบไล้ด้วยดี ให้แลเห็นดุจอิฐและศิลา และวังที่ให้สร้างขึ้นนี้โดยเจตนาจะผลาญห้าภราดาเสียด้วยอัคนี แต่ผู้หวังดีต่อเธอทั้งห้าคือวิทุร (โอรสแท่งกุรุ) ผู้ปรีชาสามารถได้บอกให้เธอรู้ตัวทันท่วงที ครั้นสร้างมณเฑียรเสร็จ ทุรโยธน์ก็เชิญเจ้าห้าภารดาให้ไปประทับในวังใหม่นั้น อ้างเหตุว่าในพระมหาราชวังที่ทางไม่พอกันอยู่.
เวลาร้ายมาถึงในราตรีกาลเดือนมืดวันหนึ่ง หมอกตกปกคลุมแลไม่เห็นอะไร ชาวกรุงกำลังนอนหลับสนิทสิ้นทุกท้องถิ่น มิได้ยินเสียงฝีเท้าคนก้าวเดินตามข้างถนนใหญ่ ทันใดนั้น วังใหญ่ที่สร้างขึ้นก็เกิดไฟโพลงรุ่งโรจน์จ้า และในไม่ช้ามหาสถานนั้นก็โซมเป็นเถ้าไป เจ้าปาณฑุห้าภราดาได้ทรงทราบรหัสกรรมเรื่องนี้ล่วงหน้าหลายเวลาแล้ว จึง/*24ปลาสนาการคลาดแคล้วอัคนิภัยไป โดยทางใต้ดิน ลอดตาทุรโยธน์ผู้ใจขลาดไปได้ ขณะนั้นทุรโยธน์คงจะนึกกระหยิ่มยิ้มละไมว่าเธอได้ทำลายคู่เวรเสียได้สมประสงค์ ทำนองเดียวกันกับพาลราชอีกองค์หนึ่งในโบราณสมัย เธอได้ทรงขลุ่ยผิวเพลิดเพลินหฤทัย ขณะไฟกำลังเริงแรงแสงจ้าไหม้มหาสถานเสียงโผงผางอยู่นั้น.
กรรมน่าขนพองสยองกล้าซึ่งทุรโยธน์ได้ทำด้วยประทุษจิตครั้งนี้ แสดงให้ประชาราษฎร์ทั่วไปทราบได้ตระหนักว่า เธอคิดคลอกเจ้าปาณฑุองค์ใหญ่ (คือยุธิษฐิร) เพื่อเอาราชสมบัติเป็นสิทธิ์แก่เธอผู้เดียว ทุรโยธน์ได้งำความคิดประทุษร้ายครั้งนี้ไว้อย่างเข้มงวดกวดขัน แต่นั่นแหละ โบราณท่านว่าความลับย่อมรั่วออกได้ แม้ลี้อยู่ในทรวงของขัตติยราช “สิ้นระบือของข่าว” ในชั้นตันก็เพียงแต่กระซิบกระซาบกัน ครั้นแล้วก็ลั่นออกมาดังๆ อย่างสามัญสนทนา และภายในไม่กี่เวลาก็อุโฆษซัดกันให้ลั่นไปทุกบ้านช่องท้องถิ่น สิ้นกลัวเกรงเจ้านาย คืนที่เกิดเหตุร้ายนั้น ตามที่ได้กล่าวแล้วน่าเกลียดนักหนา ครั้นล่วงกาลนานมาก็เป็นเรื่องซู่ซ่าราวกับเม็ดฝนห่าใหญ่ แต่เจ้า/*25ชายหนุ่มห้าภราดาพร้อมด้วยชนนีของเธอได้กรำฝนทนฟ้าไปอย่างน่าสมเพชนี่กระไร มีแต่ความคิดทรหดอดทนเท่านั้นเป็นอันสำหรับป้องกันฝนฟ้า บางเวลาแม่ลูกก็นั่งพักผ่อนกายข้างมารดา แล้วก็ออกเดินซัดเซพเนจรต่อไป เขา (แม่ลูก) ข้ามแม่น้ำคงคา พยายามว่ายข้ามไปจนถึงฝั่งตรงข้าม น้ำพัดพาลอยไปไกลกว่าจะถึงฝั่ง รอดตายในน้ำมาได้ แต่ก็ยังหาที่สำนักอาศัยไม่ได้ พากันเดินทางผ่านภูมิประเทศที่กันดารไปจนมารดามีคออันแห้งผาก อยากน้ำเป็นกำลัง ก็ทอดกายลงเหนือพื้นปฐพี ภีมเที่ยวไปหาน้ำแต่ไม่มีภาชนะที่จะตัก เธอจึงเปลื้องผ้าโพกชุบน้ำโชกแล้วนำเอาน้ำด้วยผ้านั้นมา บีบน้ำลงปากมารดาผู้กระหาย ช่วยชีวิตมารดาไว้ได้ทันท่วงที แต่น้ำในผ้าโพกนั้นมันไม่พอจะกลั้วคอของภราดาอีกสี่คนผู้เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้ามาด้วยกัน ความอยากอาหารเล่าก็ไม่น้อยกว่าความกระหายน้ำ และแม่ลูกก็ไม่สามารถที่จะเดินทางต่อไปในวันนั้น ได้พักหลับนอนอยู่ใต้ร่มพฤกษ์ใหญ่ใบหนา.
แต่กายและใจของภีมมิได้พักผ่อนหลับนอน เธอบ่นพึมพำว่า: “ใครจะเลี่ยงหนีลิขิตชี้ขาดของสวรรค์ได้ ? /*26โอ้ อกเอ๋ยกรรม, กรรมที่ภารดาของข้าพเจ้ากรากกรำอยู่ จิตใจข้าพเจ้าเป็นเดือดเป็นแค้นนี่กระไร ! เคราะห์กรรมยังจะมีมาถึงเราอีกมากมายเทียวหรือ ? ยุธิษฐิรผู้ควรได้ราชสมบัติมานอนอยู่กลางดินกลางทราย หาเครื่องปูลาดมิได้ฝ่าย ทุรโยธน์ผู้ชิงราชสมบัติสินั่งนอน เหนือยี่ภู่ปลาดสะอาดพร้อม แวดล้อมด้วยสรรพรูปเครื่องแสดงสง่าและอานุภาพ! เชษฐภราดาของข้าพเจ้าเป็นคนใจอ่อน ไม่ใคร่จะถือโทษโกรธใคร มักยกอภัยให้โดยง่าย หาไม่ละก็ ทุรโยธน์เอย ป่านนี้วิญญาณของเธอจะเร่ร่อนไปทางไหน ?”
ตอนสอง การสยุมพรนางเท๎ราปที
ขอให้นึกดูเถิดว่า แม่ลูกผู้ถูกเนรเทศจากนิเวศน์สถานในค่ำวันนั้นจะอ่อนเพลียเพียงไร ถึงกระนั้นแสงอรุโณทัยกระทำใจของเธอให้มีมานะคืนมา พากันเดินด้นพนัสราวป่าไปโดยเดา มิได้รู้ว่าเคราะห์กรรมจะพาไปถึงไหน เกรงว่าจะมีผู้รู้จักและติดตามมา เธอเปลื้องเครื่องทรงออกเสีย เอาเถ้าลูบไล้กายดุจโยคีเพื่อขอไปที พระนางผู้ชนนีของห้าภราดานั้นเล่า ก็จำเป็นต้องปลอมองค์เป็นหญิงอนาถา โอ้ อนาถวาสนาช่างกระไรเลย.
วาระหนึ่ง ขณะเดินตามมารดา เธอ (แม่ลูก) ได้พบพราหมณ์หมู่หนึ่งซึ่งบอกเธอว่า เขาจะพากันไป/*28ในการสยุมพรพระธิดาของท้าวบัญจาลราช พวกพราหมณ์เหล่านั้นบอกเธอว่า การครั้งนี้จะเอิกเกริกเต็มที่ ครึกครื้นอย่างที่ตามนุษย์นาน ๆ จะได้พบได้เห็นสักครั้งหนึ่ง เจ้าปาณฑุภราดาทั้งห้าก็เตรียมตัวจะเดินทางไปสู่ด้าวท้าวปัญจาล ความจำเป็นบังคับให้ซานไปสู่ปัญจาลราชธานี เพื่อหนีราชภัยมากกว่า ที่มีจำนงจงใจไปเพื่อความใคร่ดูการนั้น
มาถึงปัญจาลราชธานี, เจ้าปาณฑุภราดาก็ตกเข้ามาอยู่ในบ้านเมืองของราชศัตรูผู้กล้าหาญ ซึ่งเธอ (ทั้งห้า) ได้ทำการสงครามขับเคี่ยวกันมาไม่สู้นานโดยบัญชาแห่งโท๎รณพราหมณ์ผู้อาจารย์ของเธอ แต่โท๎รณาจารย์ให้อดโทษแก่ท้าวเธอผู้ปัจจามิตร, ได้ไว้ชีวิตและคืนแว่นแคว้นแดนดินแก่ท้าวเธอ จำเดิมแต่นั้นมา ท้าวทรุบทปัญจาลราชเห็นความกล้าหาญห้าวณรงค์ของเจ้าปาณฑุภราดาทั้งห้าองค์ ก็มีหฤทัยจำนงจะยกราชธิดาให้เป็นบาทบริจาริกาของเจ้าผู้กล้าหาญยิ่งในจำนวนห้าภราดา คือจะทรงยกให้แก่อรชุน ท้าวเธอมิได้แพร่งพรายพระราชดำริเรื่องนี้แก่ใคร เพราะสิทธิแห่งการเลือกคู่มิได้อยู่ในท้าวเธอผู้ชนก, ย่อมสุดแล้วแต่เท๎ราปทีผู้ธิดาจะพอใจหรือไม่ แต่เพื่อประติ/*29บัติการให้สมพระราชประสงค์ในเรื่องนี้ ท้าวเธอได้จัดการอย่างหนึ่งซึ่งเชื่อมั่นในหฤทัยว่าจะทำได้ก็แต่อรชุนองค์เดียว คือทรงสร้างธนูใหญ่คันหนึ่งขึ้นไว้ สร้างปลาทองตัวใหญ่ เอาขึ้นแขวนไว้ที่ยอดเสาสูง มีจักรหมุนเวียนอยู่โดยเร็วภายใต้ปลาทองนั้น และข้อสัญญามีอยู่ว่า “ผู้ที่จะเป็นเนื้อคู่ของพระราชธิดาต้องเป็นผู้สามารถโก่งมหาธนูนั้นขึ้นได้ด้วยกำลัง และลั่นลูกธนูนั้นลอดใบจักรไปประหารปลาทองนั้นเข้าที่ลูกตาปลา ให้ปลานั้นตกลงมายังพื้นแผ่นดิน อนุญาตให้ผู้ที่ทำการประกวดอวดฝีมือ (หรือชิงนางครั้งนี้) ทุก ๆ คนใช้ลูกธนูเพียง ๕ ลูกเท่านั้น” เพราะฉะนั้นนายขมังธนูอย่างอรชุนแต่ผู้เดียวเท่านั้นอาจยิงถูกเป้าที่หมายได้.
สำหรับการสยุมพร, ท้าวเธอมีพระราชบัญชาให้แผ้วถางสนามกว้างใหญ่ ปลูกพลับพลาดาดผ้าขาว มียอดอย่างมณฑป ปิดทองประดับมณีต่างๆ สุกกาววาว มีการเลี้ยงและการเล่นนานาในพระมหาราชวังเป็นเวลากว่าสองสัปดาห์ก่อนวันงาน ครั้นถึงวันงาน ท้าวพระยาทั้งหลายที่หมายใจจะได้พระธิดา ก็พากันออกมานั่งอยู่ตามที่ของตน/*30หน้าพลับพลาหลวง นั่งสะพรั่งพร้อมเป็นรูปดวงจันทร์ครึ่งดวงตรงหน้าราชบัลลังก์ของท้าวทรุบท ฝ่ายฝูงชนชาวประชาก็พากันมาอออยู่ที่ประตู ยืนดูรอบฉนวนที่กั้นไว้ บ้างก็ขึ้นไปนั่งเจ่าอยู่บนยอดไม้
ครั้นท้าวพระยาทั้งหลายเข้านั่งที่เรียบร้อยดี นางเท๎ราปทีก็เสด็จยุรยาตรเข้ามาในที่ประชุม มีหัตถ์กุมมาลัยมาด้วยพวงหนึ่ง ซึ่งเปรียบประดุจดวงลัญจกรที่บังอรจะพึงใช้ประทับการเลือกฟั้นคู่ภิรมย์สวาทของนางอย่างเด็ดขาดลงไป
บรรดาเจ้าที่มาประชุมในการสยุมพรครั้งนี้มีทุรโยธน์, กรรณ, เจ้าปาณฑพห้าภราดา, กฤษณ, พลราม ผู้ภราดาของกฤษณ เจ้ายาทพหลายองค์, พระราชาสินธู และโอรสของท้าวเธอ, (ไม่ปรากฏว่ากี่องค์) พระราชาเจทิ, พระราชาโกศล, พระราชามัทร และยังมีกษัตริย์นอกจากที่ออกพระนามมานี้อีกหลายองค์ เจ้าปาณฑพห้าภราดานั้นมิได้เข้าไปปนอยู่ในหมู่เจ้า เข้าไปนั่งอยู่ในหมู่พราหมณ์ซึ่งปลีกอยู่หมู่หนึ่งต่างหาก; เพราะเธอทั้งห้าภราดาปลอมองค์มาเป็นชีพ่อพราหมณ์ในเวลานั้น, แต่งองค์อย่างพราหมณ์/*31ธรรมดา ตาของคนทุกๆ คนในเวลานั้นเพ่งดูแต่โฉมวิลาสเท๎ราปที, และที่ประชุมที่เบียดเสียดเยียดยัดนั้นก็เงียบเสียงสงัดลงทันที ขณะที่ธฤษฏทยุมน์ ภราดาของเท๎ราปที อ่านประกาศตามประเพณีดังนี้:-
“เจ้าหญิงเท๎ราปทีผู้หาที่เปรียบมิได้ยืนอยู่นี่ ผู้ใดสามารถโก่งธนูนี้และยิงลอดกงจักร อันผกผันไปประหารลูกตาปลาตัวโน้น ถ้าเขาเป็นเผ่าผู้ดีไซร์ จะได้นางเป็นบาทบริจาริกา”
อ่านประกาศเสร็จแล้ว เธอก็อ่านนาม วงศ์ และสังเขปประวัติบรรยาย คุณความดีหรือฝีมือท้าวพระยาเหล่านั้นให้นางฟัง: แล้วขอให้นางเอาพวงมาลัยสวมพระศอท้าวพระยาซึ่งยิงถูกเป้าตามประกาศแล้ว.
ต่อนั้นก็เริ่มการประกวดฝีมือกันในการธนูศิลป์ ท้าวพญาหลายองค์ชักท้อใจ: รู้สึกตัวว่าอย่างไรก็คงแพ้, เมื่อแลไปเห็นธนูอันน่ากลัวและเป้าอันเฝ้าแต่หลบลูกธนูอยู่ทุกเวลา. ท้าวพระยาเข้าไปทดลองทีละองค์ แล้วก็เดินกลับมาที่, มีความผิดมาดคาดหมาย ขุ่นเคืองหฤทัย ชัก/*32สีพักตร์ไม่ดีทุกองค์ราช นักรบผู้ลือนามว่าแกล้วกล้าและมีกำลังวังชาหากันตัวสั่นหวั่นไหวเมื่อเดินเข้าไปใกล้มหาธนู และพากันเหี่ยวแห้งเสียวรรณะหล่นพรูลงพื้นธรณี ฉันเดียวกันกับใบพฤกษากรในฤดูร้อนคาบหนาว, การโก่งและขึ้นสายธนูอันน่ากลัวทำให้หมดกำลังใจไปตามกัน บางคนเดินองอาจเข้าไปที่ธนูด้วยมานะดีกว่าผู้อื่น แต่ก็คงคืนกลับมานั่งที่โดยไม่มีภาษีกว่าใคร ๆ
ผู้ที่ทำการไม่สมหวังแสร้งยังอารมณ์ของตนให้ชื่นบานแก้ขวยใจ เห็นเพื่อนกันเดินเข้าไปก็ยิ้มละไมอยู่ในหน้า วางท่าแก้เก้ออย่างนี้ทุกๆ คน ต่อนั้นกรรณผู้แกว่นกล้าเดินตรงเข้าไปที่มหาธนูนั้น โก่งและขึ้นสายมันทันที ท้าวทรุบทและโอรสก็ตกหฤทัย เกรงว่ากรรณผู้มีกำเนิดลี้ลับจะทำการสมหวัง วางลูกศรไปถูกเป้าที่หมาย แต่ก่อนที่กรรณจะมีเวลาลองเป้าที่หมายสิ เท๎ราปทีได้ประกาศความประสงค์ออกมาเป็นใจความว่า นางไม่พอหฤทัยในตัวเขาผู้บุตรนายสารถี, กรรณทิ้งธนูลงแล้วก็กลับมาที่ มีหน้าอันสลดลงทันที
/*33อีกหลายท่าน ได้เข้าไปทำการทดลองทีหลังกรรณ แต่ได้เกร็งข้อออกแรงเสียเปล่าไม่สำเร็จผล บางท่านดันทุรังฝืนกำลังของตนจะขึ้นสายให้ได้, แล้วก็ลงนอนแบบอยู่กับพื้นดิน บรรดาผู้ดูก็พากันหัวเราะอึงมี่ แสดงความชอบใจตามประสาของเขา เห็นเป็นเรื่องขบขันอันหนึ่ง
ระหว่างนั้นเจ้าปัณฑวภราดาอยู่ในหมู่พราหมณ์ห่างจากหมู่ท้าวพญา, นั่งดูงานเขาราวกับว่ามิได้เกี่ยวข้องกับการที่เป็นไปในวันนั้น ทันใดนั้นมาณพโฉมงามคนหนึ่ง ลุกขึ้นเดินออกมาจากหมู่พราหมณ์เหล่านั้น; บรรดาผู้ที่ดูอยู่นั้นก็พากันหัวเราะคิกคักทั่วสนามใหญ่ เพราะนึกขำในใจว่าพระผู้เรียนแต่ธัมมะธัมโม จะอวดโตแข่งขันกับขัตติยราชผู้เชื้อชาตินักรบแกว่นกล้าได้เทียวหรือ ?
เนื่องด้วยเหตุนี้ พราหมณ์บางคนในที่นั้นจึงได้พูดทักท้วงพราหมณ์หนุ่มผู้ร่วมเพศกันว่า “อย่าเข้าไปทดลองกับเขาเลยน่ะ” พราหมณ์บางคนพูดว่า “พราหมณ์ย่อมมีฝีมือทุกอย่างทั้งการใช้หัวคิดและใช้อาวุธต่าง ๆ” บางคนก็ตะลึงแลดูพราหมณ์หนุ่มนั้นด้วยพิศวง มิได้ปริปาก/*34ทักท้วงแต่สักคำ ระหว่างนั้นพราหมณ์หนุ่มผู้กำยำล่ำใหญ่ก็เปลื้องเครื่องครองของโยคี (อันทำด้วยหนังมฤค) ออกกองไว้ แล้วเดินออกไปกลางสนามโดยองอาจอย่างราชสีห์ มีอกและไหล่อันผึ่งผายอย่างวาสุเทวิน, ทำประทักษิณ (เดินรอบ) มหาธนูนั้น, พลางภาวนาแต่ในใจ ฝ่ายตาหลายพันดวงก็จ้องดูเขาด้วยเพ่งเฉพาะ มาณพโฉมงามพราหมณ์หนุ่มนั้นโก่งมหาธนูและขึ้นสายได้ด้วยกำลังของตน บรรดาผู้ดูอยู่รอบสนามตบมือลั่น พากันกล่าวคำชมเชยต่าง ๆ ตามที่ชอบใจ เท่าที่โก่งธนูและขึ้นสายธนูได้นั้นยังไม่สิ้นเรื่อง ยังมีการที่ยากยิ่งกว่านั้นซึ่งเขาจะต้องทำคือ จะต้องยิงให้ถูกเป้าซึ่งเฝ้าแต่หลบลูกธนูอยู่ ผู้ดูทั้งหมดพากันจ้องมิได้วางตา ด้วยเป็นเวลาสำคัญ
“ครานั้น พราหมณ์หนุ่มก็ยกธนูใหญ่ เอาลูกขึ้นพาดสาย เยื้องกรายด้วยเพลงอันงามของนายขมังธนู หาผู้เปรียบมิได้ พลางลงเข่าน้าวสายหมายเขม้นได้ที่แล้วก็ลั่นลูกธนูไป ลูกธนูแล่นดังหวือปรื๋อไปประหารลูกตาปลาทองตกลงยังพื้นพระธรณี ฝ่ายผู้ดูก็ตบหัตถ์อึงมี่สนั่นก้องท้อง/*35สนามใหญ่ ผู้มีชัยจะเป็นใครก็ตามเขาไม่ต้องเอาเป็นอารมณ์ เขาต้องการแต่จะสนุกเท่านั้นเป็นข้อใหญ่ และต้องการรู้ผลที่สุดของการอันเป็นที่คลางแคลงอยู่เท่านั้น แต่ที่ใดท้าวพญาผู้สวมมาลาปักขนนกหรือโพกผ้าตรงเข้ามาที่เป้าประลองศิลป์และเก้อกลับไปที่ ทรวงของเท๎ราปทีก็ตื้นตันขึ้นมาทีนั้น เพราะปลาทองที่ห้อยอยู่เหนือกงจักรนั้นเป็นเครื่องหมายบอกยถากรรมของนาง อันห้อยลอยตัวอยู่ด้วยเส้นเชือกน้อยๆ แต่ในบัดนี้นางค่อยๆ รู้สึกปลาบปลื้ม ใจของนางไปผูกพันอยู่ที่ชายหนุ่มผู้มีหนังเป็นเครื่องหุ้มกายนั้นตั้งแต่เขาแรกก้าวเข้าไปกลางสนาม รู้สึกประดิพัทธ์รักใคร่มากกว่าราชาทั้งหลายผู้ทรงแพรสีม่วง และถึงแม้นางมิได้นึกเลยในชั้นต้นว่า ชายหนุ่มนั้นจะเข้ามาทำการประกวดฝีมือกับเขา ใจของนางในขณะที่เขายืนทำการทดลองอยู่กลางสนามสิ ผะผ่าวด้วยความใคร่อยากให้เขาได้รับความดีใจ และในบัดนี้ก็สมมโนรถของนาง; นางยิ้มด้วยอารมณ์ชื่น พลางย่างเยื้องว่องไวออกไปหาผู้มีชัย เอาพวงมาลัยเจ้าสาวสวมคอให้
/*36การเหลือบไปเห็นพวงมาลัยเจ้าสาวนั้นเร้าความริษยาและความเจ็บใจของบรรดาเจ้าบ่าวทั้งหลายผู้ทำการไม่สมหวังนั่งคอตก อกตื้นตันด้วยอัปยศและหงุดหงิดใจครานั้น เขาผู้แหงนคอคอยเปล่าเหล่านั้นก็หารือกันและเห็นพร้อมใจกันว่า จะฆ่าผู้มีชัยผู้หานามมิได้นั้นเสียทันที เหลือที่จะอดกลั้นได้แล้วเมื่อมาเห็นวณิพกตามถนนได้ธิดากษัตริย์เป็นบาทบริจาริกาดังนี้,- เหลือที่เขาจะอับอายขายหน้า ทำให้เขาเสื่อมเสียเกียรติยศและลบหลู่ชาติราชสกุลของเขา เขายังได้กระทำความตกลงกันด้วยว่าจะกุมตัวนางเท๎ราปทีเพราะมีความสิ้นอายให้สัมมานะแก่พราหมณ์อนาถา ดูถูกพระบิดาของนางและบรรดาพระราชสหายของท้าวเธอผู้สูงศักดิ์
พลางร้องตวาดลั่นด้วยความโกรธ ท้ำวพญาทั้งหลายก็ทะลึ่งโลดจากที่ รํากระบี่ป้อเข้าใส่พราหมณ์หนุ่มผู้มีชัยได้นางเป็นบำเหน็จมือ เกิดฮือต่อสู้กันขึ้น ไม่มีใครสามารถระงับได้, การสยุมพรกลายเป็นการฆ่าฟันกันขึ้นกลางสนามใหญ่ และท้าวพญาผู้มาด้วยหวังใจจะได้นางงาม/*37เท๎ราปทีสิมานอนกลิ้งอยู่เหนือพื้นพระธรณี มิใช่ที่สำหรับรณรงค์, อยู่ในวงแขนแห่งมฤตยุราช ควรหรือมาเป็นได้ ‘กรรณ’ เข้าชิงชัยอยู่ช้านาน สามารถต้านทานพวกพราหมณ์ผู้มีชัย โจมจี่รี่เข้าใส่เอาด้วยโทสะ ประดุจลมบ้าหมูอันหมุนจี๋มีมาแล้วมีมาเล่า ประหารเอาแขนขาพราหมณ์เข้าหลายแผลด้วยลูกธนู นับว่ายิงแม่นดีพอใช้!
เท๎ราปทีเวลานั้นเป็นทุกข์ใจนักหนา, แช่งด่า ‘มรดกแห่งความงาม’ ของนางในใจ อันเป็นเหตุให้เกิดต่อสู้ฆ่าฟันกันโลหิตนองท้องสนาม แต่นางระงับทุกข์ใจเสียได้ ด้วยเห็นว่าตัวของนางหาราคีมิได้ และอีกประการหนึ่ง ชีวิตของชายหนุ่มผู้เนื้อคู่ของนางเล่าก็ปราศจากภัย เพราะในบัดนี้ ‘กรรณ’ หยุดการชิงชัย เห็นว่าถ้าพวกเขาจะขืนสู้ต่อไปก็คงตายด้วยมือพราหมณ์หนุ่มนั้น คิดดังนั้นแล้ว เขาก็ร้องถามพราหมณ์หนุ่มนั้นเป็นเชิงสารภาพยอมตัวกลัวฝีมือว่า: “ดูกรท่าน, ท่านนี้สกุลพราหมณ์จริงหรือ? แต่ฐานะและมานะของท่านแสดงให้เห็นว่าท่านมิใช่สกุล/*38พราหมณ์ ไม่มีพราหมณ์ใดเว้นไว้แต่ปรสุราม (รามสูร) ซึ่งปรากฏตามปรัมปรคดีว่าได้สังหารกษัตริย์ทั่วโลก สามารถมาต่อกรกับกษัตริย์ได้ อนาถวณิพกผู้ขอทานเขากินตามประตูบ้านร้านตลาดทุกแห่งหน จะเป็นคนชำนาญการรบนั้นไม่ได้ แน่เทียว เป็นไม่มีนักรบคนใดที่จะรบได้ดีเท่าอรชุน ในหมู่มนุษย์ที่ยังครองชีพดำรงชนม์อยู่ทุกวันนี้ ที่จะประฝีมือข้าพเจ้าได้ก็มีแต่อรชุนองค์เดียวเท่านั้น นอกนั้นไม่มี”
พราหมณ์หนุ่มผู้มีชัยยิ้มตอบ, เดินกลับไปที่เท๎ราปทีก็เยื้องกรายตามผู้คู่ครองของนางไป.
ตอนสาม อาวาหมงคลแห่งเท๎ราปที
/*39หญิงอนาถา, อาศัยอยู่ในโรงช่างหม้อ ตั้งตาคอยท่าบุตรของนาง ซึ่งพากันไปดูการสยุมพรของเท๎ราปที เห็นบุตรไปเนิ่นช้าผิดเวลา นางก็ทุกข์ใจ เกรงว่าจะมีเหตุเภทภัยขึ้น ทันใดนั้น นางได้ยินฝีเท้าก้าวมาที่ประตูโรงโดยเร็วไว และในประเดี๋ยวใจ บุตรทั้งห้าผู้สง่าร่างก็ย่างก้าวเข้ามา จูงกรธิดาองค์หนึ่งซึ่งแต่งองค์ด้วยเครื่องประดับล้วนเพชรพลอยแพรวไพโรจน์ ความดีใจซ่านทั่วชราร่างของนางขณะแลไปเห็นพระธิดาสง่าโฉม แต่พอแลเห็นนางก็นึกรู้ตลอด มารดากับบุตรก็สนทนาปราศรัยกัน และเจ้าชายหนุ่มห้าภราดาก็บรรยายจริตสิทธิโชคที่เธอได้ฝ่าไปให้นาง/*40ผู้ชนนีฟังแต่ต้นจนอวสาน
บัดนี้จะขอกล่าวถึงเหตุการณ์ในพระราชวังราชาทรุบท ขัตติยราชเจ้าปัญจาลประทับนั่งอยู่ในห้องแต่พระองค์เดียว พลางรำพึงถึงพระเคราะห์ของท้าวเธอ และลุกขึ้นเตะถีบตบถองใครต่อใครเป็นจ้าละหวั่นซึ่งอยู่งานในเวลานั้น ทันใดนั้นพระราชโอรสของท้าวเธอเสด็จไปในห้อง มีดวงพักตร์ผ่องแย้มยิ้มพริ้มพราย พระราชาชักสีพระพักตร์ตึงต่อพระโอรส ครั้นเหือดพระโทสะแล้วตรัสว่า “พระธิดาของฉันอยู่ที่ไหน? ใครได้นาง? โอ ลูกข้า” ท้าวเธอตรัสพระสุรเสียงสั่นกระเส่า นิ่งอั้นอยู่สักครู่แล้วตรัสต่อไปว่า
“โอ ลูกของข้า ! แต่บัดนี้เป็นต้นไป เจ้าจะต้องขอทานเขาเลี้ยงท้องของเจ้าทุกประตูบ้าน ทานอันบุคคลพึงสละให้ด้วยการุณยจิตแลปรานีนั้น จะเป็นสินสมรสของเจ้า ภาชนะที่ถือชูเที่ยวขอทานเขานั้นจะเป็นรัดเกล้าของเจ้า อนิจจา ! พ่อจะกลั้นความสมเพชได้หรือ เมื่อเห็น/*41เจ้ามีย่ามอันสะพายอยู่ที่ไหล่? พ่อได้สร้างอกุศลกรรมไว้แต่ปางไรหนอ จึงมาได้รับอวมานอันนี้? อนิจจา ! พ่อระงับทุกข์ในเรื่องนี้ไม่ได้ พยายามอย่างไรๆก็ไม่วายระทมใจ พ่อรู้สึกว่าทรุดโทรมลง ! สิ่งที่เหลือสติปัญญาที่จะแก้ไข หรือหมดทางที่จะแก้ได้แล้วดังนี้ พ่อจะทำอย่างไรได้? พ่อตั้งใจไว้ว่าจะยกเจ้าให้อรชุน แต่พระผู้เป็นเจ้าใหญ่ในชั้นฟ้าหากบันดาลให้เป็นไปเสียอย่างอื่น พ่อทราบตระหนักแล้วว่า การร้องไห้สะอึกสะอื้นไม่เป็นประโยชน์อย่างไร แต่ความเศร้าอาจระงับได้ด้วยความสงบอารมณ์อย่างครึๆ ดังนั้นหรือ ? ทุกข์กองนี้จะเป็นมรณทุกข์ของพ่อแล้ว !”
“ธฤษฏทยุมน์กราบทูล พระสุรเสียงเฉื่อยฉ่ำด้วยหรรษารมย์; “ข้าแต่พระชนกนาถ, ขอจงกำจัดความเศร้าเหล่านี้เสียจากดวงพระกมลเถิดพระเจ้าข้า อรชุนเป็นผู้ได้นางไปแน่นอน”
พระราชาผู้มีพระเนตรชุ่มด้วยอัสสุชลทั้งสองข้าง สว่างวาบด้วยความปลื้มขณะนั้น ตรัสถามโดยพลันว่า “จริงหรือ? เจ้ารู้ได้อย่างไร ? เออ เจ้าจงเล่าให้พ่อฟังบ้าง”
/*42พระโอรสทูลประพฤติเหตุว่า: “แต่พอพราหมณ์พาพระพี่นางไปสู่ที่อาศัย ข้าพระเจ้าสะกดรอยตามไปมิให้เขาเห็น ครั้นเขาถึงสำนักอาศัยของเขา ข้าพระเจ้าเงี่ยหูฟังหน้าประตู และความจริงได้ปรากฏขาวในเมื่อเขาเล่าเรื่องให้มารดาของเขาฟัง ข้าพระเจ้าจึงได้ทราบตระหนัก” ว่า พราหมณ์หมู่น้อยซึ่งนุ่งห่มหนังมฤคนั้น เป็นเจ้าปัณฑวภราดาทั้งห้าปลอมแปลงมา อนาถจิตเอย เธอทั้งห้าภราดากับมารดาได้กรำความลำบากยากแค้นและเบียดเบียนทุกอย่างเพราะทุรโยธน์ ผู้คิดคลอกเขาเสียด้วยไฟเมื่อเร็วๆ นี้ บังเอิญเคราะห์ดีเขาหนีรอดปลอดภัยมาได้ทางบาดาล และเดินทางมากับพวกพราหมณ์จนถึงกรุงปัญจาล” พระราชาก็สิ้นโศกาหายหนักหฤทัยทันที ท้าวเธอตรัส “บอกอัครมหาเสนาบดีของพ่อให้เขาไปสืบถามเอาความจริงมาให้ได้”
ข้าราชการหมู่หนึ่งรับพระราชโองการแล้วก็ตรงไปบ้านช่างหม้อนั้น มนตรีหมู่นั้นพากันเข้าไปถวายคำนับเจ้าปัญฑวภราดา และคนหนึ่งในหมู่มนตรีที่ไปนั้น /*43ประพฤติเหตุแด่เจ้าชายผู้ได้เท๎ราปทีว่า “เราพากันมาแสดงความยินดีที่ท่านได้มีชัย การที่ท่านแสดงฝีมือและออกกำลังอย่างคำแหงในวันนี้ นักขับจะต้องผูกบทสังคีตไว้ขับร้อง กวีชาติปราชญ์พงศาวดารจะบันทึกเรื่องลงไว้ให้กำจร และนิกรชาติทั้งหลายก็จะจำใส่ใจไว้อย่างนิยมยิ่ง เมื่อท้าวพญามหากษัตริย์ทั้งหลายยิงเป้าไม่ถูกนั้น ขัตติยาธิบดีของเราเสียพระทัยนักหนาว่า พระราชธิดาของท้าวเธอจะต้องเนาในความเป็นสาวโสดอยู่หาคู่ครองมิได้ อันนี้แลเป็นทุกข์งำพระหฤทัยให้เศร้าเหงา แต่เราขอบพระคุณท่านนักหนา ที่ท่านได้กำจัดก้อนเมฆแห่งห่วงใยซึ่งทับดวงพระหฤทัยของท้าวเธอไว้ แน่นอนละ พระประสงค์ลับของท้าวเธอ ข้าพระเจ้าสำคัญใจว่าในบัดนี้พอจะขยายสู่กันฟังได้แล้ว ไม่เป็นการละเมิดต่อการรักษาความในพระหฤทัยนั้น คืออยากจะให้อรชุนผู้ลือนามทั่วสกลชมพูได้กันกับพระธิดาของพระองค์ แต่ในบัดนี้ท้าวเธอมีความปลื้ม เพราะพระธิดาจะไม่เป็นหญิงโสดอีกต่อไป ท้าวเธอร้อนหฤทัยใคร่จะทราบชาติสกุลและบ้านเกิดเมืองมารดาของท่านผู้มี/*44ชัยจนได้กุมกรเท๎ราปทีพระธิดาท้าวเธอมา”
เจ้าภราดาองค์ใหญ่รับภาระพูดโต้ตอบพวกข้าหลวงที่มานั้นเสียเอง เธอตรัส “ข้อสัญญาการวิวาห์ที่เจ้าผู้สูงศักดิ์ของท่านได้ประกาศแล้วนั้น ท่านทั้งหลายและข้าพเจ้าก็ทราบได้ดีแล้ว ใคร ๆ ก็อาจจะเข้าไปทำการทดลองได้ทุกคน ทุกคนบรรดาที่มา และข้อสัญญานั้นท่านสุภาพบุรุษผู้นี้ได้ประติบัติแล้วด้วยดี และเพราะเหตุนี้พระธิดาผู้เจ้านายของท่านก็เป็นอันว่าได้ทำการเสกสมรสกับเขาดีชั่วก็ทำเนา”
พวกข้าราชการเหล่านั้นชักสีหน้าเก้อ และยุธิษฐิรไม่อยากจะให้เหล่าข้าหลวงลังเลใจชักช้าไป จึงกล่าวต่อไปว่า “ถึงกระนั้นคนทั่วไปย่อมไม่สงสัยเลยว่าอรชุนเป็นนักรบหาคู่ปรับฝีมือมิได้ และต้องไม่สงสัยอีกเหมือนกันว่า อรชุนแน่นอนเทียว ไม่ใช่คนอื่นที่ไหน ได้พระธิดาสง่าโฉม ผู้เจ้านายของท่าน ข้าพเจ้าขอแสดงความขอบใจเจ้านายของท่านที่ได้เห็นการเผล็ดผลสมหวังดังจินตนาช้านาน”
/*45เมื่อได้สดับดังนั้นพวกข้าราชการที่มาสืบความก็ยืนขึ้นทันที ถวายคำนับด้วยดีแล้วก็ลาไป ความมุ่งหมายของเขาในบัดนี้ก็เป็นอันสำเร็จ มาลองถามเอาความจริงได้ตามที่เจ้านายใช้มา ก็เริงร่าพากันกลับไปทูลประพฤติเหตุแด่พระราชาว่า การที่รับสั่งใช้ไปนั้นสำเร็จดังพระประสงค์
ต่อนั้นได้มีการมโหรสพในมณเฑียรของราชาทรุบท ท้าวเธอให้ไปเชิญเจ้าปาณฑวภราดาทั้งห้าเข้ามาเฝ้า มีการต้อนรับตามขัตติยประเพณีในที่ออกขุนนาง ท้าวเธอตรงเข้ากอดเขยขวัญและภราดาทั้งสี่ตามลำดับกัน ตรัสสุนทรพจน์เชิงรับประกันสัมพันธ์สันถวไมตรี และรับประกันสรรพภัยในราชธานีของท้าวเธอ
ต่อนั้นท้าวเธอให้ทำการสยุมพรวิวาห์เท๎ราปทีสมศักดิ์สมสง่าสมเกียรติแห่งขัตติยราชธิดาทุกประการ ได้มีการเล่นสนุกอย่างสมโภชการวิวาห์ เจ้าปาณฑวภราดาก็เปลื้องเครื่องปลอมแปลงกาย อยู่เป็นสุขในอารักขาแห่งพระราชาปัญจาล ราชสัมพันธมิตรผู้กล้าหาญ.
ตอนสี่ ห้องประชุมรัฐมนตรี
/*46ครั้นเท๎ราปทีทำการเสกสมรสเสร็จ เจ้าปาณฑวภราดาก็อยู่เป็นสุขในอารักขาของขัตติยราชเจ้าปัญจาล ความปกปักรักษาเช่นนี้เป็นที่ต้องประสงค์ของเธอทั้งห้ายิ่งนัก เธอจะปลอมองค์เที่ยวไปเหมือนแต่ก่อนไม่ได้ เพราะทุรโยธน์ได้เห็นและจำเธอได้ตระหนัก และทราบว่าเธอทั้งห้าภราดายังมีชีวิตอยู่ เจ้าทุรโยชน์คงจะตกหฤทัยไม่น้อยที่มาได้เห็นปาณฑวภราดายังครองชีวิตอยู่ในเมืองมนุษย์ และคงตะลึงหฤทัยมากที่สุดที่มาเห็นอรชุนมีชัยได้เจ้าหญิงปัญจาลผู้สง่างามเป็นบาทบริจาริกา โทษจริตริษยาของเธอหาแดนที่สุดมิได้ ที่มาได้เห็นพระญาติของเธอซึ่งเธอ/*47ใช้ปัญญาอุบายหมายคลอกเสียด้วยอัคนีมาผูกสัมพันธ์สันถวไมตรีกับทรุบทผู้อมิตรของเธอมาแต่ไหนแต่ไร
ได้มีการประชุมใหญ่ ธฤตราษฎร์ประทับเหนือราชบัลลังก์ ราชบริพารยืนแวดล้อม สะพรั่งดังดาวล้อมเดือน เงียบเสียงอยู่สักครู่หนึ่ง แล้วพระราชาจึงยืนขึ้น มีพระราชดำรัสว่า:-
“ดูกรมนตรีที่ปรึกษาทั้งมวลผู้ควรไว้วางใจในราชกิจการแผ่นดิน ท่านเป็นหลักศิลาของบ้านเมือง อาณาจักรของข้าพเจ้าที่จะตั้งอยู่ได้ก็เพราะอาศัยพวกท่าน ความเจริญรุ่งเรืองและสุขของนิกรราษฎรที่จะดำรงอยู่ได้ก็เพราะอาศัยท่านทั้งหลาย ความสัตย์ซื่อต่อแผ่นดินของท่านนั้นไม่มีแววรังเกียจ และความจงรักภักดีของท่านต่อข้าพเจ้าเล่าก็ไม่มีราคีเท่ายองใย ไม่มีส่วนระคนเข้ามาปนเจือเนื้อธาตุคือความจงรักภักดีของท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าเรียกท่านมาประชุมครั้งนี้ เพื่อจะให้ท่านทั้งหลายช่วยกันขบปัญหาข้อหนึ่ง ซึ่งแต่ลำพังพิจารณญาณของข้าพเจ้าผู้เดียวไม่สามารถขบได้ ขอปรีชาญาณของท่านจงช่วยข้าพเจ้า และจง/*48แสดงความจงรักภักดี และบำเพ็ญเฉพาะต่อแผ่นดินและตัวข้าพเจ้าอีกสักครั้งหนึ่ง ท่านก็ทราบอยู่แล้วว่าเจ้าปาณฑวภราดาได้ผูกสัมพันธ์สันถวไมตรีกับราชาทรุบทผู้ข้าศึกของข้าพเจ้า ไมตรีอันเต็มไปด้วยเหตุสำคัญยิ่งนัก จักทำอย่างไรดี ท่านทั้งหลาย เพื่อยังอมิตรผู้คิดร้ายออกจากมารดาแห่งภยันตรายของเราเสียได้”
ทุรโยธน์พลันยืนขึ้นแก้ปัญหา “ความคิดของข้าพระเจ้าคือ ติดสินบนพวกเสนาบดีของทรุบทเข้าไปและทำความแตกร้าวสามัคคีขึ้นในหมู่เขาทั้งหลาย นี่เป็นอุบายข้อหนึ่ง ข้าพระเจ้ามีอุบายในใจอีกอย่างหนึ่งซึ่งจะให้ผลดีกว่าข้อก่อน และอุบายข้อนี้คือ จงหาโทษอย่างร้ายบ้ายนางเท๎ราปทีให้นางพูดไม่ออก แก้ตัวไม่ไหว อันนี้จะทำให้เจ้าปาณฑวภราดาฉุนโกรธและทิ้งนางเสีย และมิตรภาพระหว่างเขาห้าภราดากับปัญจาลราชก็จะขาดจากกันไปเอง ต่อนั้นการที่จะทำต่อไปก็คือ วางยาพิษเบื่อภีมยักษ์ใหญ่ให้ตายเสีย แล้วก็เป็นอันสิ้นขลุกขลักลำบากใจของเรา”
ทุรโยธน์นั่งลงแล้ว ‘กรรณ’ ลุกขึ้นพูด:- “ฝ่าพระบาท/49ต้องให้อภัยแก่ข้าพระเจ้าในข้อที่ไม่มีความเห็นเหมือนกันกับเจ้าทุรโยธน์ที่รักของเรา ข้าพระเจ้าเห็นมียาแก้อยู่แต่ขนานเดียวคือ อาศัยกำลังทหารอันแข็งแรงของเรา ขอให้ส่งกำลังทหารไปทำการราญราชาทรุบทเสียโดยพลัน และข้าพระเจ้าเชื่อว่ากองทัพของเขาซึ่งมีกำลังน้อย จะต้านทานกำลังทหารของเราไม่ได้ ที่จะยกกำลังไปทำแก่เขาทั้งนี้ต้องทำโดยเร็วพลัน ไม่ทันให้กฤษณ ราชาคุชราต มีโอกาสยกกำลังมาช่วยค้ำเขาไว้”
ต่อนั้นท้าวธฤตราษฎร์ตรัสถามภีษ๎มผู้เฒ่าว่าปรีชาญาณของเขาจะเห็นอย่างไร ภีษ๎มพูด “เบื้องว่าท่านขอความเห็นของข้าพระเจ้า ก็จำต้องกล่าวความจริงสิ่งแสลงใจหลายคำ ข้าพระเจ้าเชื่อว่าตามสิทธิแห่งสมภพชาติ ยุธิษฐิรเป็นทายาทตามกฎหมาย ควรได้ราชสมบัติ ถ้าท่านไม่เต็มใจสละราชสมบัติทั้งมวลไซร้ ท่านควรยกดินแดนให้เขากึ่งหนึ่ง ยุติธรรมและความจริงต้องการให้ท่านประติบัติการเรื่องนี้ ถ้าท่านกันเอาส่วนที่เขาควรได้ตามกฎหมายเสียไซร้ ข้าพระเจ้าพยากรณ์ไว้ในเวลานี้ว่า ความฉิบหาย/*50ล่มจมแห่งอาณาจักรของท่านจะมาถึงในไม่ช้า ความโลภเกินไปจะนำความฉิบหายมาให้วงศ์วานและบ้านเมือง ความเคยชินของมนุษย์วิสัยที่ได้บันทึกลงไว้นั้นย่อมสนับสนุนความจริง ข่าวที่โอรสของท่านคิดประทุษร้ายจะคลอกพี่น้องของตนเสียทั้งเป็นนั้น ระบือฟุ้งออกไปนอกราชอาณาจักรของท่าน และลิ้นของราษฎรทุกคนภายนอกและภายในราชอาณาจักรกล่าวปรักปรำเอาว่าทุรโยธน์เป็นผู้คิดทำร้ายญาติ”
‘กรรณ’ ยืนขึ้นเป็นครั้งที่สองเพื่อบรรยายพจนโวหารของภีษ๎ม เขาพูด “ใจของภีษ๎มกอปรด้วยฉันทาคติ, ตาของภีษ๎มมืดต่อยุติธรรม; พิจารณญาณของภีษ๎มเห็นบิดเชือนไปในทางที่ผิด ภีษ๎มมีโรคาพาธในใจอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งบดบังและยังทัศนะของเขาให้ผันแปรไป. เป็นหน้าที่ของที่ปรึกษาต้องตอบปัญหาให้ใกล้ชิดด้วยใจเย็น ไม่หวั่นไหวด้วยเครื่องกระทบอย่างใดอย่างหนึ่ง ถ้อยคำของที่ปรึกษาผู้เลินเล่อพูดออกไปโดยไร้พิจารณญาณ ไม่หว่านล้อมให้รอบข้าง ย่อมนำความพินาศกรรมมาให้บ้านเมือง”โ
/*51โท๎รณาจารย์ห้าม ‘กรรณ’ ว่า “หยุดเสียเถิดน่ะ กรรณเอย หยุดกระดิกลิ้นอันโอ่อวดของท่านเสียเถิดน่ะ, ท่านจะไม่ยั้งหยุดจนกว่าวงศ์กษัตริย์ของเรานี้จะมีอันเป็นทรุดโทรมฉิบหายไปหรือ? หนักมือเทียว ท่านจ๋า! หนักมือแท้ พ่อเจ้าประคุณ”
วิทุรยืนขึ้นกล่าวค้าน ทุรโยธน์เป็นเสียงเดียวกันกับผู้พูดคนที่สุดว่า “หน้าที่ของข้าพเจ้าบังคับข้าพเจ้า ให้กล่าว ออกมาตามความจริงใจ ผลที่สุดมันจะอย่างไรก็ตามทีว่า ถ้าปล่อยให้เหตุเป็นไปเช่นนี้เพื่อผลร้ายไซร้ พระนามาภิไธยแห่งวงศ์กษัตริย์ของเรานี้จะสูญสิ้นไป. เพราะฉะนั้นความตั้งใจของข้าพเจ้าก็คือ จะให้จัดการสมานความแตกร้าวสามัคคีระหว่างญาติด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งชอบด้วยยุติธรรม”
การโต้เถียงกันเป็นอันยุติแต่เท่านี้, และท้าวธฤตราษฎร์ก็ประกาศเป็นคำขาดออกมาว่า ให้ไปรับเจ้าปาณฑวผู้ต้องเนรเทศกลับคืนมาสู่บ้านเมือง และให้คืนดินแดนแคว้นหัสตินาปุร ส่วนที่เธอควรได้แก่เธอผู้ภารดาทั้งห้า /*52เนื่องด้วยเหตุนี้ท้าวเธอจึงให้ทูตจำทูลสาสน์ไปกรุงปัญจาล เพื่อรับยุธิษฐิรกับภราดากลับกรุง เมื่อทูตานทูตเหล่านี้ไปถึงกรุงปัญจาล ได้พบเจ้าปาณฑวภราดาในที่ออกขุนนาง กำลังสนทนาร่าเริงอยู่กับราชาทรุบท.
ราชาทรุบทตรัสพระสุรเสียงกระสันเศร้าว่า: “ยุธิษฐิร ไม่มีเรื่องไรในพงศาวดารของโลกที่จะเสมอเหมือนเรื่องของเธอเลย น่าสมเพชนี่กระไร ที่พระญาติของเธอกลับกลายเป็นราชศัตรูคู่จองเวรกันอย่างร้ายแรง”
ยุธิษฐิรกล่าว “ทุด ไอ้เรื่องลาภและอำนาจข้าพระเจ้าสาปน้ำหน้า! มันทำให้พี่น้องหมองใจกัน ลูกกับพ่อหมองใจกัน! ทรัพย์สมบัติ ลุอำนาจ และสตรี ของสามสิ่งนี้แลเป็นมารผจญมนุษย์เราป่นปี้ไปตามกัน”
พระราชาทรุบทมีสีพระปรางก่ำด้วยโลหิต ตรัสออกมาโดยพลันว่า “ข้าพเจ้าขอให้คำสัตย์ปฏิญญา ข้าพเจ้าขอประกาศในที่นี้ว่า ถ้าท่านไม่ได้ส่วนแบ่งบ้านเมืองโดยดีไซร้ ข้าพเจ้าจะต้องช่วยให้ได้ด้วยคมอาวุธ”
ขณะนั้นเข้าพนักงานนำทูตานุทตเข้าไปเฝ้า ทูต/*53เหล่านั้นคลานเข้าไปกราบลงตรงหน้าพระที่นั่ง กราบทูลว่า;- “ขัตติยาธิบดีผู้เจ้านายของพวกข้าพระเจ้า บัญชาใช้ให้พวกข้าพระเจ้านำข่าวมงคลมากราบทูลพระองค์ให้ทรงทราบ พระราชามีพระกมลหรรษายิ่งนักที่มาได้เห็นความเกี่ยวดองระหว่างสองราชสำนักปัญฑุและปัญจาล แต่พระราชาผู้เป็นใหญ่ใคร่จะเชยชมพระหลานขวัญ และพระราชินีเล่าก็ใคร่จะยลพักตร์ยุพดีศรีสะใภ้หลวง ปวงนิกรประชาชนเตรียมพร้อมแล้วที่จะคอยต้อนรับเธอ”
ราชาทรุบทมิได้พอพระหฤทัยในเรื่องที่เจ้าห้าภราดาจะพากันกลับไปกรุงหิสตินาปุร, ครั้นท้าวเธอจะทักท้วงห้ามปรามเล่าก็ดูเป็นการไม่บังควร ในที่สุดท้าวเธอก็อนุญาตให้ตามคำขอร้องของห้าพี่น้อง และเจ้าปันฑุภราดา พร้อมด้วยชนนีและเจ้าหญิงเท๎ราปทีก็ออกเดินทางไปกรุงหัสตินาปุร มีทหารและราชบริพารแวดล้อมเป็นขบวนแห่ มีแตรสังข์ดุริยศัพท์ขับขานจังหวะเพลงเดินไปตามมารคา.
เมื่อบริษัทถึงกรุงหัสตินาปุร, ข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ในกรุงนั้นออกมาคอยต้อนรับอยู่ที่ประตูพระนคร ประ/*54ชาราษฎรทั้งมวลชวนกันมาต้อนรับเจ้านายที่รักของเขาด้วยความยินดี และแต่พอเสียงปืนคำนับลั่นสัญญาก็ยังความเข้าใจของพลเมืองเกิดทันทีว่า เจ้าเหล่านั้นเข้ามาในเขตพระนคร; ความร่าเริงของราษฎรเอาไว้ไม่อยู่ ฝูงชายหญิงและเด็กเล็กเกรียวกรูไหลหลามมาด้วย ความใคร่จะเห็นราชปัณฑุบุตรทั้งห้า ถนนหนทางปักราชวัตรฉัตรธงแลไสว มีประตูชัยประดับประดาด้วยเครื่องแสดงความต้อนรับยินดี แต่พอเจ้าปัณฑุภราดาย่างเข้าท้องพระโรงชัย ธฤตราษฎร์ผู้เป็นใหญ่ก็เสด็จลงจากราชบัลลังก์ ตรงเข้าสวมกอดพระหลานรักทุก ๆ องค์ตามลำดับ และเจ้าปัณฑุภราดาทั้งห้าก็กรานกราบลงแทบฝ่ายุคลบาทรับพรของท้าวเธอ
พระราชีนีและนารีผู้สูงศักดิ์ในราชสำนักก็เช่นเดียวกัน พากันวิ่งไปต้อนรับเท๎ราปที เท๎ราปทีตรงเข้าไปกราบลงแทบฝ่ายุคลบาทของพระนางเชิงเคารพ กิริยามารยาทและรูปโฉมของนางสบพระหฤทัยพระญาติหญิงยิ่งนัก พระประยูรวงศ์ทุกองค์ก็รักและชมเชยนางอย่างปลื้มใจ.
การสมานระหว่างญาติพี่น้องที่ได้เหินห่างกันไปได้/*55กลับเชื่อมสนิทเหมือนแต่ก่อนด้วยประการดังนี้ และมธุรสกถาของพระเจ้าธฤตราษฎร์ได้เชื่อมความแตกสามัคคีระหว่างเขาให้สนิทกันเข้าบ้าง, แม้ไม่สนิทสนมเหมือนแต่ก่อนก็ทำเนา พลางปราศรัยยุธิษฐิร ท้าวเธอตรัส:- “ความอริระหว่างหลานและอาเวลานี้เป็นอันไม่มีแล้ว ต่อไปข้างหน้า ขอให้ไมตรีพึงมีต่อราชสำนักกุรุและปัณฑุ ซึ่งเป็นญาติเรียงพี่เรียงน้องกัน อายอมแบ่งแผ่นดินให้หลานกึ่งหนึ่ง และหลานจะตั้งเมืองหลวงขึ้นใหม่ที่ขานฑวปรัสถ์หรือที่อื่นก็ได้, และจงปกครองแว่นแคว้นแดนดินของหลาน ให้เป็นสุขสำราญภิญโญยิงเถิด”
เนื่องด้วยเหตุนี้ ราชอาณาจักรหัสตินาปุรจึงแยกออกเป็นสองภาค, ทุรโยธน์เอามณฑลต่าง ๆ ภาคตะวันออก ซึ่งอุดมผลไว้เป็นสิทธิของตน ยุธิษฐิรได้ตะวันตกซึ่งเป็นที่มรุกันดารอรัณยประเทศ.
ตอนห้า อินทรปรัสถรัฐ, ราชอาณาจักรใหม่
/*56ในไม่ช้าเจ้าปาณฑวภราดาก็ย้ายไปขาณฑวปรัสถ์กรุงใหม่, ลงมือก่อสร้างรกรากอาณาจักรขึ้น เริ่มการหักร้างถางพง; ขุดคูนา ไขน้ำเข้าท้องทุ่งที่เป็นทะเลทราย; แปลงป่าเป็นนาเป็นไร่ไปทุกหนทุกแห่ง สร้างมณเฑียรสำหรับกษัตริย์ใหม่ มณเฑียรอันงามพร้อม ผู้ที่ได้มาเห็นความงามของพระราชวังใหม่นี้แล้วย่อมอดชมไม่ได้ ตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำยมุนา สูงเด่นข่มแม่น้ำนั้น ตระการตาราวกับว่าเทพดามานิรมิตไว้ อุทยานรอบมหาสถานนั้นเล่าก็งามไม่น้อย เต็มไปด้วยต้นผลไม้นานาพรรณ ไม้ดอกและลดาวัลย์งามน่าทัศนา มีธาราทางน้ำใหญ่น้อยซอยผ่านและเวียนวก/*57ไปรอบอุทยานนั้น ซึ่งซอยมาจากแม่น้ำใหญ่, น้ำไหลเข้าออกได้, ฝูงกวางเขางาม ๆ เที่ยวกินหญ้าอยู่ในตฤณุทยานอันเขียวไสว; ฝูงมยุราหงอนใหญ่เยื้องกรายไขว่ตามที่แจ้งระหว่างพุ่มไม้ บ้างก็จับเจ่าอยู่บนกิ่งพฤกษ์ไม่สูงจากดินเท่าไร; ภายในร่มพฤกษ์นั้นมีน้ำพุพ่นฝอยพราวแพรว, โกกิลาร้องเจื้อยแจ้วเจ่าในพุ่มไม้ใบหนา. เครื่องอาศัยทุกอย่างซึ่งวิทยาพึงให้แก่ธรรมชาติ, โฉมหน้าความงามแห่งธรรมชาติซึ่งวิทยาพึงนิยมหรือทำให้เกิดขึ้นได้, ได้มีอยู่พร้อม ณ ที่นั้น เพื่อผูกพันปราสาทรูปของเราไว้และทำหทัยของเราให้รมย์รื่นแช่มชื่นบาน ครั้นสร้างมหาสถานเสร็จ เจ้าปัณฑุภราดาก็เสด็จขึ้นวังใหม่ตามพิธีโบราณ, และได้ทรงขนานนามมณเฑียรใหม่นั้นว่า ‘อินทรปรัสถ์,’ ทั้งนี้เพราะงามปานรมยสถานในตรัยตรึงศ์
ต่อนั้นนิกรนาครราษฎร์ได้อัญเชิญยุธิษฐิรขึ้นครองราชัย ณ กรุงอินทรปรัสถ์ ในร่มโพธิสมภารของท้าวเธอ ประเทศได้มั่งคั่งสมบูรณ์พูนเจริญขึ้น ผองพสกนิกรก็อยู่เย็นเป็นสุข ท้าวเธอแผ่ราชอำนาจออกไปทีละน้อยเรื่อยไป/*58จนอินทรปรัสถ์รัฐใหญ่กว่าเดิมที ไม่แต่มีดินแดนมากถ่ายเดียว, ยังกอปรด้วยกำลังรี้พลอเนกอำนาจทางรัฐประศาสน์ด้วย. ครั้นยุธิษฐิรเห็นว่าท้าวเธอจัดการปกครองบ้านเมืองมั่นคงดีแล้ว, ท้าวเธอใคร่จะทำ “พิธีราชสูยะยัชน์การบูชาแห่งมหาราช,” เพื่อเป็นเครื่องหมายแผ่อำนาจของท้าวเธอผู้มหาราชาไปในหมู่เจ้าเล็กเมืองน้อยซึ่งอยู่ใกล้เคียงรัฐสิมา ท้าวเธอจึงใช้อนุภราดาทั้งสี่กรายไปเหยียบแคว้นประเทศราชใกล้เคียงเหล่านั้น เพื่อประกาศความเป็นเจ้าเป็นใหญ่ของท้าวเธอเหนือพวกเจ้าประเทศราชน้อย ๆ เหล่านั้น. เจ้าประเทศราชใกล้เคียงซึ่งอ่อนน้อมยอมเป็นเมืองขึ้นก็ได้รับเชิญมาประชุมในพิธีราชสุยะยัชน์, ฝ่ายผู้ที่ขืนขัดแข็งข้อต่อสู้ก็ถูกประหารประลัยไป, ดินแดนก็เลยถูกงบขึ้นอยู่ในราชอาณาอินทรปรัสถ์.
ราชสูยะพิธีครั้งนี้เป็นผลสำเร็จอย่างใหญ่ทางรัฐประศาสโนบาย, ทำให้ยุธิษฐิรตั้งมั่นอยู่ในราชสมบัติได้, แผ่ราชอำนาจของท้าวเธอไปในหมู่เจ้าสามนตราชน้อยใหญ่หลายองค์นักหนา; เป็นสื่อนำท้าวเธอให้มีอิสระไมตรีกับ/*59มหาราชาของอินเดียภาคเหนือหลายองค์: และช่วยส่งชื่อระบือเดชานุภาพเกียรติประวัติของท้าวเธอทั่วไปทุกประเทศ.
เสร็จการพิธีใหญ่แล้วมิช้ามินาน ทุรโยธน์พร้อมด้วยยศบริวารและศกุนิผู้บิตุลแห่งคณะเจ้าเการวภราดา, เสด็จไปเที่ยวเมืองอินทรปรัสถ์, ทั้งนี้ด้วยน้ำหฤทัยเต็มไปด้วยริษยามากกว่าแสดงความยินดี. สรรพสิ่งเธอได้ทัศนา, สรรพสิ่งที่เธอได้สดับ, สรรพสิ่งที่เธอตรัสท้าวถึง, มีแต่จะช่วยรุมรึงเร่งเร้าความริษยาอาฆาตของเธอให้จัดขึ้น ภาคพื้นภูมิประเทศอินทรปรัสถ์, หน้าตาของประชาชนพลเมืองอันอิ่มด้วยสุขสำราญบานกมล, ความรุ่งเรืองชัชวาลทั่วพระราชฐานอันล้วนแล้วไปด้วยของมีราคาน่าดู, และสิ่งที่เฟื่องฟูยิ่งกว่าสิ่งทั้งหลายก็คือพระราชวัง, เหลือที่เลือดของทุรโยธน์จะประทะประทัง การมาแห่งแขกริษยาจิตได้เป็นเดือดเป็นแค้นนี่กระไร แต่ด้วยอำนาจแห่งความเพลิน ท้าวเธอทรงพระดำเนินเที่ยวทั่วมหาสถานที่นั้น ในที่แห่งหนึ่ง บังเอิญพระเศียรเกล้าเง้เข้าที่ผนังเงาอันขัดขึ้นมันราว/*60กับกระจกโครมใหญ่ ในเมื่อพยายามจะลอดไปทางนั้น สำคัญว่าเป็นช่องว่าง; อีกแห่งหนึ่ง, ขณะเมื่อเดินออกจะไปยังอีกห้องหนึ่ง, น้ำพุจากเพดานพ่นสุคันธรสเป็นหยาดฝนรดราดเครื่องทรงเบียกชุ่ม; อีกแห่งหนึ่ง, ทุรโยธน์เปลื้องเครื่องทรงเพื่อจะลงสรง แต่ที่นั้นกลับเป็นทางเดิน ซึ่งสำคัญหฤทัยว่าเป็นอ่างแก้วโดยฝีมือช่างทำลวงไว้, ความจริงหาเป็นความตั้งใจร้ายฝ่ายเจ้าปาณฑวภราดาที่จะวางข่ายเล่นงานท้าวเธอ, หรือทำให้ท้าวเธออับอายขายหน้ามิได้; แต่ทุรโยธน์มีดวงหฤทัยเป็นพาล ลงเอาว่าเหตุการณ์หยุมหยิมเหล่านี้เนื่องจากเจตนาจะให้ท้าวเธอขายหน้า เพราะประสบเหตุเมื่อท้าวเธอแสดงความเซ่อซ่าทีไร ก็ถูกเจ้าปาณฑวภราดาหัวเราะทีนั้นโดยกลั้นไว้ไม่ได้, แย้มระริกเธอฉันญาติที่เสนหา มิใช่จะฮาป่าเอาท้าวเธออย่างไพร่. ทุรโยธน์นึกขัดหฤทัยที่ได้รับความอับอายดังนี้ก็ผูกแค้นทันที ออกจากอินทรปรัสถ์โดยฉับพลัน, ครั้นมาถึงเมืองก็เล่าเรื่องปริวิตกให้ศกุนิผู้มาตุลฟังว่าดังนี้
“ศกุนิ, ข้าพระเจ้ารู้สึกพิษมันแปลบปลาบเข้าหัวใจ /*61เจ้าปัณฑวภราดาผู้หยาบคายได้เตรียมการไว้เล่นงานข้าพระเจ้าด้วยอุบายอันแยบคายนักหนา ต่อหน้าเทพดาเถิดคุณลุง, ความหมายมุ่งของเขาเพ่งแต่จะหมิ่นประมาทข้าพระเจ้าถ่ายเดียว. ความหมิ่นประมาทอันขื่นขมกว่าแก่นไม้ที่ขมจัด ! ตั้งใจหมิ่นประมาทกันแท้ๆ! เพราะฉะนั้นพวกมันจึงเดินตามข้าพระเจ้าราวกับฝูงหมาล้อมหลังล้อมหน้า เพื่อเห็นสิ่งที่พอใจของมัน, คือตั้งตาดูข้าพระเจ้าล้มคว่ำคะมำหงาย และไอ้เรื่องหกล้มเล่า, มันออกจะร้ายเท่ากับตกที่สูงเหมือนกันนะท่านหนา, เล่นเอาแข้งขาข้าพระเจ้าถลอกปอกเปิกไปหลายแห่ง! พระหฤทัยของพระชนกข้าพระเจ้าเล่าก็ชักเนือยลง ด้วยห่วงใยและชราภาพมาเบียดเบียน, และในบัดนี้ท้าวเธอไม่สามารถแก้ปัญหาที่ยุ่งยากได้, ท้าวเธอก็ได้แต่ฟังเสียงที่ปรึกษา-ที่ปรึกษาซึ่งน่าจะไว้วางใจได้เท่ากับอสรพิษที่มีเขี้ยวมีงาครบ. ไอ้เหล่าร้ายขายเจ้ามันทูลแนะนำให้ท้าวเธอแบ่งราชอาณาจักรของข้าพระเจ้าแก่เจ้าปาณฑวภราดากึ่งหนึ่ง, ซึ่งเขาไม่มีสิทธิที่จะได้เลย, พระชนกของข้าพระเจ้าผู้เบาความคิดจะถูกเนร/*62เทศจากนิเวศน์มหาสถานสักวันหนึ่ง, ต่อจะทรงรู้สึกว่าได้เลี้ยงอสรพิษไว้ครอกหนึ่งสิ มันจะไม่ทันการ, ข้าพระเจ้ากล่าวทั้งนี้เพราะความจำเป็นแท้. ท่านก็เห็นอยู่แก่ตาของท่านแล้วว่า เหล่าอาธัมเสนาบดีของเราได้โกยธนทรัพย์ในท้องพระคลังเทประดังไปให้สำนักปาณฑพเท่าไร. ข้าพระเจ้ามิใช่ลูกผู้หญิง จะได้มาร้องหงิงๆ สำอิงสำออยเพราะใจไม่ป้ำ: ข้าพระเจ้าจะรบจนลมหายใจทอดที่สุด! ข้าพระเจ้าอยากจะฆ่าไอ้เหล่าร้ายนั้นเสียก่อน, แล้วจะตายก็ตามทีเถิด. ข้าพระเจ้าต้องสารภาพว่ากองทัพบกของเราแข็งแรงเท่าที่เป็นอยู่ในบัดนี้, ยังอ่อนกำลังมากนักหนา, ไม่เพียงพอสำหรับการยุทธ์กลางแปลงกับข้าศึก, เพราะเชื่อแน่ว่ามันมีกำลังกล้าแข็งอุดหนุนหลายราย. ความงามและสง่าผ่าเผยของเขาเท่ากับต้ออันระคายเคืองในตา: ข้าพระเจ้าอยากจะตายเสียดีกว่าครองชีวิตอยู่ด้วยความอัปยศ, แม้ข้าพระเจ้าจะมีอายุเท่ากับกาก์ก็ตามทีเถิด.”
ศกุนินั่งฟังเรื่องเหลวไหลนี้ด้วยความกระหาย, มิได้พูดว่ากระไรแต่สักคำ จนทุรโยธน์ตรัสขาดคำลง. เขาเป็นข้าราชการหัวประจบผู้หนึ่งซึ่งคล้อยตามเจ้า, และเจน/*63ต่อการนั่งนิ่งฟังรับสั่งต่างๆ ได้อย่างดีๆ, รอบรู้วิธีประติบัติไม่ขัดอารมณ์เจ้า. ครั้นเห็นทุรโยธน์ขุ่นเคืองพระญาตินักหนา, เป็นเวลาอันเหมาะที่จะส่งเสริมได้เต็มที่, เขาก็คายพิษทวีความอาฆาตของเจ้าให้เร่าร้อนขึ้นกว่าเก่า:-
“ฝ่าพระบาทตรัสชอบแล้ว, มันยากที่จะหักอำนาจเจ้าปาณฑวภราดา, ด้วยเจ้าประเทศราชใหญ่น้อยเป็นอันมากนับถือเขา. แต่ในเวลาอันเดียวกันที่ฝ่าพระบาทตรัสว่าตายเสียดีกว่าครองชีวิตอยู่ในความอัปยศนั้น เป็นพระราชดำรัสที่ผิดแท้พระเจ้าข้า. ความอัปยศนั้นเท่ากับอากาศธาตุก็ว่าได้; มิฉะนั้นก็เท่ากับบาดแผลอันหนึ่งซึ่งอาจรักษาให้หายได้ในไม่ช้า: ความคิดอันหนึ่งได้มากระทบดวงจิตข้าพระเจ้า จะขอทูลให้ทรงทราบก่อนมันจะหายวาบไปจากดวงกมลของข้าพระเจ้า เห็นด้วยเกล้าว่าเป็นอุบายอันหนึ่ง จะได้การเป็นแน่. ยุธิษฐิรชอบเล่นสกา, ใครๆ ก็ย่อมทราบอยู่ด้วยกันแล้ว, และฝ่าพระบาทก็ทรงทราบแล้วว่า ข้าพระเจ้าชำนาญในการเล่นสกาเพียงไร. เจ้าปัณฑุยังอ่อนหัดมาก, ข้าพระเจ้าพอจะเอาชัยชนะได้ด้วยอุบาย/*64ของข้าพระเจ้าตั้งพันท่า. ข้าพระเจ้าจะเล่นด้วยลูกสกาหยอดตะกั่ว, ยวนยั่วให้เธอขันพนันเดิมพันหนัก ๆ มือลงไป, แต่พอเขาได้ครึ่งโหล ข้าพระเจ้ารบประทันว่าจะยังความภาคภูมิของเธอให้ด้อยลงจงได้. จะเล่นเธอให้ล่อนแก่นเทียวพระเจ้าข้า, จะเอาให้ถือกระลาขอทาน ครั้นเธอตกอยู่ในฐานเป็นยาจกเจริญ ราชมณเฑียรเป็นที่เพลิดเพลินราวกับหมดอันจะครองอันจะใช้, ข้าพระเจ้าจะมัดเธอให้หนักมือลงไปยิ่งกว่านั้นด้วยคำมั่นสัญญาว่า ผู้แพ้ต้องจากถิ่นสถานบ้านเมืองไปอยู่ป่าเป็นเวลาสิบสองปี เราอาจผลาญข้าศึกของเราเสียได้ด้วยแยบยลกลใน, มิใช่ด้วยการรบเปิดเผย.”
ตอนหก การพนันใหญ่
/*65ในบัดนี้ได้คิดการกันไว้พร้อมแล้ว, และทุรโยธน์ก็เข้าเฝ้าพระราชาเฒ่าผู้ชนกนาถ, กราบลงแทบฝ่ายุคลบาท, แล้วทรงกันแสงไห้ อัสสุชลหลั่งไหลลงอาบพักตร์. พระราชบิดาทราบอาการพระลูกรักดังนั้นก็ไต่ถามถึงเหตุผล
“พระทูลกระหม่อมเจ้าข้า, ความสวยงามแห่งราชสำนักของยุธิษฐิรดีกว่า ของกรงหัสตินาปุรซึ่งลือนามมาแต่ไหนแต่ไร. ท้องพระคลังของเขาเต็มไปด้วยทองและแก้วแหวนอันมีค่า; รัฐสิมาเปี่ยมด้วยความปราสาทสวรรค์อันชะลอลง ณ แผ่นดิน คู่แข่งขันซึ่งเราได้อปโลกน์ขึ้น มาดูหมิ่นวางสง่าข้ามหน้า/*66เราเสียแล้ว. อ้า, เทว! เกล้ากระหม่อมฉันช้ำใจอยากจะตายเสีย, เป็นความจริง, เกล้ากระหม่อมคงจะไม่ได้ครองชีวิตไว้กราบทูลความเรื่องนี้ให้ทรงทราบตระหนัก, หากศกุนิมาตุลที่ข้าได้ช่วยบรรเทาทุกข์เกล้ากระหม่อมไว้, แกแสดงกลอุบายอย่างเอกที่จะหักราญคู่แข่งขันของเรา, และเลศข้อนั้นให้เกล้ากระหม่อมประติบัติดังนี้, เชิญยุธิษฐิรมาเล่นการพนัน, เราเตรียมการไว้แล้วที่จะให้เขาพ่ายแพ้เราทุกกระดาน, เสียเดิมพันทุกคราวไป, กว่าเกล้ากระหม่อมจะได้ของที่เสียไปกลับคืนมา หมายความว่า กึ่งพระราชอาณาจักรที่ได้พระราชทานแบ่งแก่เขา. โดยโชคจะวิบัติเกล้ากระหม่อมให้เสียทีเขาก็ทำเนา, เกล้ากระหม่อมจะรับเอาบาปเคราะห์นั้นโดยดุษณีเทียวพระเจ้าข้า, ให้เขาเป็นพระราชาแต่องค์เดียวแทนที่เกล้ากระหม่อมเถิด, หากมิฉะนั้นก็ให้เกล้ากระหม่อมครองราชอาณาจักรโดยสมบูรณ์ภาค ไม่พักสรรปันครึ่งแก่ผู้ใดผู้หนึ่ง, แต่ที่จะให้เป็นใหญ่ทั้งสองเจ้า, ดาวสองดวงจะทรงไว้ซึ่งอาการเคลื่อนที่ในราศีอันเดียวกันไม่ได้ละ พระเจ้าข้า.”
ธฤตราษฎร์ตรัสตอบ “ลูกรักของพ่อ เจ้าโศก/*67เพราะโทสะ, และโทสะนั้นมันได้แก่ความคลั่งประเดี๋ยวหนึ่งเท่านั้น. ทำไมเจ้าปล่อยให้เพลิงพิโรธเข้าเผาดวงหทัยของเจ้า ? ทำไมเจ้าจึงมาคิดการจะย่ำยีพี่น้องของเจ้าอีก ? เขาได้ลำบากยากแค้นมาพอแล้ว: ให้เขาอยู่เป็นสุขบ้างซี แส่หาภัยต่อราชศัตรูผู้มีอำนาจเท่ากับปลุกสีหราชหลับให้ตื่นขึ้น. และไอ้เรื่องการพนัน ! อย่าได้มาออกชื่อต่อหน้าพ่อ, พ่อชังสำเนียงเสียงชื่อมัน, มันบอกแต่ความฉิบหายและเคราะห์ร้าย. พ่อขนพองสยองเกล้าเมื่อมานึกถึงการที่จะอนุญาตให้เจ้าเล่นกีฬาอันร้ายนี้. จงถามวิทุรดูที เขาจะมีความเห็นอย่างไรในเรื่องนี้.”
วิทุรมิทันรอให้ตรัสถาม, ยืนขึ้นแสดงความเห็นของเขา, กล่าวพิธีขอพระราชวโรกาสแล้ว, กราบทลพระกรุณาว่า: “พระองค์ทรงทราบอยู่แล้ว, เทว, ว่าข้าพระเจ้าไม่เคยเป็นคนสอพลอ ตรงกันข้าม คารมคมคายของข้าพระเจ้ามันตกร้ายแก่ข้าพระเจ้าเนืองๆ ครั้งนี้ก็อีกนั่นแหละ, ข้าพระเจ้าต้องขอกล่าวความเห็นของข้าพระเจ้าว่า โลภจิตของเจ้านายเราที่จะแย่งยื้อเอาทรัพย์สมบัติของพระญาติเรียงพี่เรียงน้องมาเป็นของพระองค์นั้น ก็จะ/*68พาให้ท่านฉิบหายไปเอง. เลศของท้าวเธอย่อมเต็มไปด้วยผลร้ายน่ากลัวนักหนา, ข้าพระเจ้ารู้สึกว่าเป็นหน้าที่ของข้าพระเจ้าต้องทูลเตือนพระสติฝ่าพระบาท.”
ความไม่เต็มหฤทัยของพระราชาและคำคัดค้านของวิทุร มีแต่จะเพิ่มพูนเร่งเร้าความริษยาและยังความดื้อของทุรโยธน์ให้แก่กล้าขึ้น. ฝ่ายยุธิษฐิรผู้อุดมด้วยคุณสมบัติต่างๆนั้น ยังอ่อนแออยู่อย่างหนึ่งคือพอหฤทัยเล่นสกา, ข้อนี้แลเป็นพญามารซึ่งหฤทัยอันป้ำของท้าวเธอไม่สามารถต่อสู้ได้, ทรงทราบว่ามีการพนันสกาที่ไหน เป็นต้องเสด็จไปทอดพระเนตรหรือเล่นกับเขา, เพราะฉะนั้นเมื่อทุรโยธน์เชิญไปเล่นการพนัน, ท้าวเธอทรงเห็นว่าเป็นเกียรติยศอันหนึ่งที่จะพึงทรงรับการท้าขันกับเขา. ท้าวเธอเสด็จจากอินทรปรัสถ์เพื่อไปเล่นพนันสกา, พาไม่แต่พระภราดาทั้งสี่, ยังได้หอบหิ้วเอาพระชนนีผู้ชราและกันยาเท๎ราปทีไปด้วย.
การแข่งขันพนันสกาได้ตั้งต้น. กระดานต้นยุธิษฐิรเสียเดิมพัน, ที่จริงท้าวเธอรองเขาทุกกระดานในวัน/*69เคราะห์ไม่ดีนั้น. วันรุ่งขึ้นท้าวเธอทรงอีกก็แพ้เขาอีก, ทุกๆ กระดานที่แพ้เขามันเร้าความกระหายของท้าวจัดขึ้นทุกที. ทอง, เพชรพลอย, ม้า, รถ, คชสาร, เอาลงวางเป็นเดิมพันขันพนันกับเขาและแพ้สารพัด, หลุดลอยไปจากหัตถ์ราวกับเหรียญทองของเทพดาฉะนั้น. ต่อนั้นท้าวเธอเอาสมบัติในท้องพระคลังลงกองเป็นเดิมพัน, และต่อจากนั้น, พระราชอาณาจักร, และทั้งสองสิ่งนี้เล่าก็เนาในทางอันเดียวกัน, หลุดมือไปเหมือนกัน. ถึงกระนั้นความกระหายก็มิได้เหือดลง, ท้าวเธอเอาอนุภราดาทั้งสี่องค์ลงเป็นเดิมพัน, เอาตัวพระองค์เอง, และในที่สุดเอาเท๎ราปที, เป็นที่อัปยศอดสูแก่ผู้ที่นั่งดูอยู่พร้อมหน้า, และได้เสียภราดาและน้องสะใภ้แก่เขา. ภีษ๎ม โท๎รณ และวิทุร นั่งดูอยู่ด้วยใจอันเศร้าสลด, ฝ่าย ‘กรรณ’ ทุหศาสน, และผู้คิดคดทรยศอีกหลายคน นั่งอมยิ้มอยู่ด้วยร่าเริงใจ
กระดานที่สุดที่แพ้และชนะกันก็คือเท๎ราปที, และทุรโยธน์ตรัสสั่งวิทุรให้ไปพาเอาตัวนางมาในห้องประชุมรัฐมนตรี; เพราะท้าวเธอตรัส, “ในบัดนี้เจ้าหล่อนมิใช่ราชินี /*70เจ้าหล่อนเป็นทาสี” วิทุรกราบทูลว่า: ขอเสียที, พระเจ้าขา ขออย่าได้ทำให้เจ้าปาณฑวภราดาขัดเคืองดังไฟฟอน. ที่จะให้ไปนำเอาบังอรเท๎ราปทีมานี่จะเป็นการหมิ่นประมาททรามวัย, หมิ่นประมาทซึ่งจะปลุกเร้าโทสะและการกำเริบประทุษร้ายแม้แต่เมล็ดกรวดทรายก้อนหินในเมืองอินทรปรัศถ์.”
ทุรโยธน์กล่าวหยาบช้าต่อวิทุรเป็นอันมาก, รับสั่งใช้ราชบุรุษไปเกาะนางเท๎ราปที. วิทุรผู้สัตย์ซื่อสุจริตถอนใจใหญ่, พลางคิดแต่ในใจว่า: “ทุรโยธน์เสียธรรม จรรยาแล้ว. ความทุจริตเป็นทางอบายสายอันหนึ่งซึ่งทุรโยธน์ตั้งใจจะลงไปทางนั้น,”
เท๎ราปทีกำลังประทับอยู่ในห้องเมื่อข้าใช้ของทุรโยธน์ลอบทะลึ่งเข้าไปในประตู, และทูลประพฤติเหตุนางตามดำรัสของทุรโยธน์, เท๎ราปทีตกหฤทัย, แต่สำรวมสัมปชัญญสติได้โดยพลัน, ตรัสแก่สารัณทูต (ผู้นำข่าวมาทูล) ว่า: “ดูกร พนาย, โสตของฉันได้ฟังคำของแกเป็นดังนั้นแน่หรือ? พระราชสวามินของฉันตรัสแก่ท่านดังนั้น/*71หรือ? ขัตติยาธิบดีแพ้สกาเขา, เสียพระสติไปหรือ? ท้าวเธอไร้สิ่งอื่นแล้วหรือ จึงได้เอาราชินีของท้าวเธอลงวางเป็นเดิมพัน?”
“หามิได้, พระแม่เจ้า, ท้าวยุธิษฐิรได้เสียสารพัดในการปกครองของท้าวเธอ-พระมงกุฎ, พระอนุภราดา, พระราชินี, ฯลฯ ลงวางพนันกับเขาและพ่ายเขาจนหมดสิ้น.”
เท๎ราปทีลุกขึ้นอย่างสง่าผ่าเผย, ยืดพระกายเต็มที่, ตรัสด้วยโทสะแก่ผู้นำข่าวว่า: ถ้าเทวของฉันเหยียดพระองค์ลงเป็นเดิมพันขันพนันกับเขา เสียแต่ในเบื้องต้นไซร้, ท้าวเธอก็กลายเป็นทาสทันที ท้าวเธอก็ไม่มีสิทธิที่จะเหยียดตัวฉันลงเป็นเดิมพันได้; เพราะเหตุว่าทาสหาทรัพย์สมบัติมิได้ และไม่มีอำนาจที่จะขายอะไรได้. เพราะฉะนั้น แกจงนำคำนี้ไปกราบทูลพระภัสดาของฉันว่า: “ไม่มีใครเคยได้เท๎ราปที.”
คนใช้กลับไปถึงห้องประชุม, นำคำท้าทายของนางกราบทูลยุธิษฐิร. ทุรโยธน์กริ้วโกรธดังไฟไหม้ฟ้า, รับสั่งใช้ทุหศาสนพระอนุชาให้ไปฉุดคร่านางลิ้นกระด้างคางแข็งมาเฝ้าโดยเร็วไว.
ทุหศาสนไปถึงตำหนัก, กรากเข้าห้องเท๎ราปที ทูลความแด่เทพีว่า: “โอ, เจ้าหญิงปัญจาล, เธอถูกเป็นสินเดิมพันและเธอตกเป็นสิทธิแก่ผู้ชนะเสียแล้ว. สมเด็จพระเชษฐาทุรโยธน์มีรับสั่งให้ไปเฝ้าท้าวเธอ ผู้เป็นเจ้านายของนาง, และแต่บัดนี้เป็นต้นไป นางตกเป็นฐานะเป็นบาทบริจาริกาตาแจ๋วของท้าวเธอแล้ว”
เท๎ราปทีได้สดับคำหมิ่นประมาทนี้, พระกายสั่นรัวด้วยความกลัวและความโกรธยิ่งนัก, นางเอาหัตถ์ทั้งสองปัองพักตร์มิให้ทุหศาสนมองเห็นเค้า ปรางของนางผาดเผือดแล้วกลับก่ำเล่าเป็นหลายหน; ดวงกมลเต้นแรงนี่กระไร. ทันใดนั้นนางกระโจนจากที่, พยายามจะหนีออกจากห้องชั้นใน. แต่ทุหศาสนผู้โหดร้ายจิกเกศเจ้าผู้พักตร์เผือดกายสั่นอย่างน่าเวทนา ราวกะใบพฤกษ์อ่อนต้องมหาวาตะก็ปานกัน. นางลงเข่ากล่าวคำวอนทุหศาสนว่า: เออ ท่านอย่ามาแตะต้องกายฉันด้วยมือของท่านซึ่งมีมลทินติด. /*73ท่านก็ย่อมทราบอยู่แล้วว่าผมของสตรีนั้นศักดิ์สิทธิ์. สุภาพสตรีมีเครื่องแต่งกายอย่างสะเพร่า จะเข้าไปหาท่านผู้หลักผู้ใหญ่อย่างไรได้?” แต่ทุหศาสนผู้กักขฬะนิสัยมิได้ฟังคำวิงวอนของกันยา. เขาตอบนางว่า: “จะมีเครื่องหุ้มกายหรือเปลือยกายก็ตาม, นางต้องเดินตามข้าพระเจ้าไป.”
ครานั้นเท๎ราปทีก็จำยอม, มีเครื่องแต่งกายอันหละหลวมเคลื่อนที่ ดวงเนตรชุ่มด้วยอัสสุชลหลั่งไหลโซมพักตร์, เผ้าผมเหยิงยุ่งรุงรังเพราะถูกฉุดคร่า, เท๎ราปทีได้ยืนอยู่ต่อเจ้าใหญ่นายโตทั้งหลาย, นางได้ภิปรายคำษมาโทษว่าดังนี้: “ข้าแต่ท่านผู้อาวุโส, ขอท่านจงให้อภัยแก่ข้าพระเจ้าที่ได้ย่างเข้ามาในที่ประชุมอันโอ่โถงโดยสวมเครื่องนุ่งห่มที่ดูไม่ได้.”
แต่พอเหลือบไปเห็นเท๎ราปที ภีษ๎ม, โท๎รณ และผู้อาวุโสอีกหลายท่านพากันก้มพักตร์ด้วยละอายแก่ใจ. แต่ทุรโยธน์ผู้มีนิสัยขลาดมิได้หวาดไหวด้วยความสมเพชเวทนา, ท้าวเธอร้องสั่งด้วยความบ้าร้ายว่า: “จงเปลื้องผ้านางถึงหนัง, เปลื้องให้ล่อนกายทุหศาสน, ให้พี่เพ่งนัยนาดูโฉมฉวี/*74ของหล่อนยามเปลือยกาย.”
การสัปดนไม่มียางอายเช่นนี้ ปั่นป่วนหฤทัยทุกๆ ท่านในที่ประชุมนั้น; บางท่านก็โกรธแค้นมากจนตัวสั่น, ถึงกับคนหนึ่งหรือสองคนในหมู่นั้นเอามือไปแตะด้ามกระบี่, เมื่อดูเหมือนที่ได้ทำดังนี้แล้ว หัวใจที่ขุ่นแค้นค่อยคลายแน่นอึดอัดไปได้บ้าง.
ด้วยน้ำใจหยาบคายไร้เมตตา ทุหศาสนได้ทึ้งและเปลื้องเสื้อผ้าเจ้าหญิงผู้ตัวสั่นทันที เท๎ราปทีร้องว่า: “จงฟังข้าพระเจ้า, จงช่วยข้าพระเจ้าซี, ท่านผู้มีอาวุโส ท่านก็มีภริยาและบุตรีเหมือนกัน. ท่านจะปล่อยใช้สตรีผู้มีพรหมจรรย์ถูกข่มเหงเล่นต่อหน้าต่อตาท่านเช่นนี้ละหรือ? จงช่วยข้าพระเจ้าด้วยเถิด พระผู้เป็นเจ้าเจ้าข้า, จงช่วยข้าพระเจ้าให้พ้นความอายอันนี้ด้วยเถิด.” เงียบสงัดอยู่สักครู่หนึ่ง, แล้วเท๎ราปทีร้องอีกครั้งหนึ่งว่า: “ทำไมจึงเฉยเช่นนี้? จะไม่มีใครแต่สักคนในพวกท่านยกนิ้วขึ้นป้องกันสัมมานศักดิ์ของสตรีผู้หามลทินมิได้ละหรือ? ความบันลือของเกียรติคุณเก่าแก่ของภารัตเสื่อมสูญสิ้นไปเสียแล้ว/*75หรือ? กษัตริย์ทั้งหลายเลิกเป็นนักรบละหรือ? พากันแลดูการระยำเล่นเช่นนี้ได้หรือ?”
ภีษ๎มโกรธจนหน้าเขียว; โท๎รณตั้งท่ากำหมัดจะวางมวย; วิทุรโอดครวญเอาใจช่วย; ฝ่ายภีม (อนุชายุธิษฐิร) แกว่งกระบองร้องประกาศคำสาบานว่าจะกินเลือดทุหศาสน และจะฟาดเข่าทุรโยธน์ให้ยุ่ยด้วยกระบองของเขาก่อนวันตาย.
ทุรโยธน์นึกฮึกเหิมด้วยมีชัย, พลางขอโอกาสปราศรัยยุธิษฐิร, ตรัสว่า “เธอจงพูดออกมาซี, เพราะเธอกล่าวคำสัตย์ทุกเวลา, เธอเสียราชอาณาจักร, เสียอนุภราดา, เสียตัวของเธอ, และเสียมเหสีแก่ข้าพระเจ้ามิใช่หรือ?” ยุธิษฐิรมิได้ปริปาก, ฝ่าย “กรรณ” หัวเราะก้าก; แต่ภีษ๎มนั่งน้ำตาไหลอาบหน้า มิได้พูดว่ากระไร.
ท้าวธฤตราษฎร์กำลังนั่งประทับอยู่ในพระราชวังเวลานั้น มิได้ทรงทราบเหตุร้ายที่เกิดขึ้นในที่ประชุมรัฐมนตรี. พราหมณาจารย์ทั้งหลายกำลังสังวัธยายเวทบทธรรมวัตรเย็น, ทันใดนั้นท้าวเธอได้ยินเสียงสิงคาลหอนที่ไพรที/*76เป็นลางร้างก็ตกหฤทัยจนกายสั่น; สักครู่หนึ่งวิทุรไปถึงกราบทูลประพฤติเหตุตามที่ทุรโยธน์ได้ก่อขึ้น, กาณราชเจ้าก็ทรงพระกันแสงเมื่อได้สดับเหตุ, ตรัสด้วยสุรเสียงกระสันเศร้าว่า: “ไอ้ลูกเจ้ากรรมมันทำความอับอายขายหน้าให้แก่ราชาทรุบทเสียแล้ว โดยหมิ่นประมาทธิดาของเขาผู้บริสุทธิ์กันยา. ขอคำภาวนาของข้าผู้บิดาตรอมใจจงคุ้มภัยแห่งพระผู้เป็นเจ้าเป็นใหญ่ในชั้นฟ้าตามที่ลางร้ายมีมานั้นด้วยเถิด.”
ต่อนั้นมีผู้นำท้าวเธอไปหาเท๎ราปที, ตรัสแก่นางว่า: “ดูกรบุตรีของวิสุทธราชา, เจ้าผู้ยอดสิเนหาดังดวงใจของอา อนิจจา, บุตรของอาทำแค้นเจ้านักหนา. เจ้าจงให้อภัยแก่มันเสียเถิด, และอย่าได้ขอโทสะของพระเจ้าในสวรรค์มาตกต้องเศียรเกล้าของมันเลย, หลานที่รักของอา เจ้าปรารถนาอะไร อาจะให้เจ้าทุกอย่าง.”
เท๎ราปทีกล่าวคำถวายชัยแต่พระราชาผู้ทรงเมตตาคุณ, และทูลขอพระมหากรุณาความช่วยเหลืออุดหนุนไว้ ยุธิษฐิรพระราชสวามินหลุดพันจากความเป็นทาส. ท้าว/*77เธอพระราชทานให้ทันที ธฤตราษฎร์ขอให้เทวีแสดงสิ่งประสงค์อย่างอื่น, นางกราบทูลขอให้ยกโทษอนุภราดาของพระภัสดา. นางทูลว่า, ขอให้เขาได้ม้ารถและอาวุธของเขาคืนมา. ความปรารถนาครั้งที่สองนี้เล่า พระผู้เป็นเจ้าก็พลันพระราชทานให้, และขอให้นางแสดงความปรารถนาครั้งที่สามต่อไป. เท๎ราปทีกราบทูลพระกรุณาว่า: “หม่อมฉันเป็นธิดากษัตริย์: หม่อมฉันไม่ปรารถนาสิ่งอื่นอีกแล้ว, ปรารถนาสองครั้งเป็นอันเพียงพอสำหรับตัวหม่อมฉัน; หม่อมฉันขอจิปาถะอย่างพระคือพราหมณ์นั้นไม่ได้ พระเจ้าข้า.”
เจ้าปาณฑวภราดาได้รับอนุญาตให้กลับไปกรุงอินทรปรัสถ์ได้. แต่พอห้าภราดาออกจากกรุงหัสตินาปุร. ทุรโยธน์ก็เข้าเฝ้าพระราชบิดา, ทูลตัดพ้อท้าวเธอด้วยสีหน้าตึงขึ้งโกรธว่า: “ฝ่าพระบาททรงอนุญาตให้ปาณฑวภราดาทั้งห้าไปเป็นสุข, แต่เขาทุกๆคนคิดมุ่งหมายจะทำสงคราม, เพราะฉะนั้นขอให้หม่อมฉันพนันสกากับเขาอีกสักกระดานหนึ่งเถิด, พระเจ้าข้า, และเดิมพันที่จะเอาลงวาง/*78พนันกันนั้นเป็นดังนี้ พวกที่แพ้ต้องถูกเนรเทศไปเดินป่า เป็นเวลา ๑๒ สังวัจฉรกาล, ต่อจากนั้นต้องซ่อนหน้าอยู่ในที่สันโดษอีก ๑ ปี เราอาจเลี่ยงการสงครามอันร้ายกาจได้ด้วยอุบายอย่างนี้เท่านั้น.”
พระราชาผู้ใจอ่อนก็ตามใจราชโอรสผู้ใหญ่, รับสั่งใช้ให้ราชบุรุษไปตามเจ้าปาณฑวเหล่านั้นกลับมา, และการพนันได้ตั้งต้นอีกครั้งหนึ่ง. ยุธิษฐิรนั่งลงพนันกับศกุนิอีกคราว, ศกุนิก็ใช้ลูกสกาหยอดตะกั่วออกเล่นอีกครั้ง. ยุธิษฐิรแพ้เขาอีก, และพระองค์กับอนุภราดาก็กลับเป็นผู้ต้องเนรเทศ หานิเวศนสถานบมิได้ในครั้งที่สุด.
ตอนเจ็ด การเนรเทศเจ้าปาณฑพ
เจ้าปาณฑวภราดาห้าองค์, พร้อมด้วยอนงค์เท๎ราปที เสด็จจรลีออกจากกรุงเอื่อยๆ, เนาในมารคาเรื่อยไปสู่พนาเวศ. พระพักตร์สลด, พระโอษฐ์แห้ง พระเนตรอันไร้แสงสุกใส ทุกๆ คนที่พบปะเธอตามทางถอนใจใหญ่ไปตามกัน, เธอพากันเสด็จจรลี มิได้ตรัสจำนรรจา, ราวกะว่าพระโอษฐ์เกรงที่จะตรัสถ้อยคำซึ่งเหลือที่ดวงพระหฤทัยจะพึงทนทานได้. ในที่สุดองค์หนึ่งในบริษัทตรัสออกมา. “อรชุน, ข้าพเจ้าจะมีความสงบและสุขไม่ได้จนกว่าข้าพเจ้าจะได้ทัศนาเศียรเกล้าอันพองของทุรโยธน์เสียบอยู่ที่ปลายทวนเล่มนี้.”
/*80สหเทพก็คล้อยตามด้วยประณิธานคล้ายกันว่า: “ข้าพเจ้าจะไม่ลดธนูคันนี้กว่าลูกธนูพิษจะได้กินชีพโลหิตของไอ้โจรชั่วร้ายเหล่านั้น,”
องค์ที่สาม, อัสสุชลคลอคลองนัยนา, ตรัสสอดขึ้นกลางคันว่า: “เมื่อมันหมิ่นประมาทเท๎ราปที ข้าพเจ้ากลั้นน้ำตาไม่ได้, แต่ในบัดนี้ข้าพเจ้าตั้งประณิธานสาบานว่า ข้าพเจ้าจะไม่สอดกระบี่เล่มนี้เข้าฝักกว่าข้าพเจ้าจะได้เอามันอาบโลหิตไอ้พวกคิดคดทรยศเหล่านั้น.”
องค์ที่สี่, ร้อนพระหฤทัยใคร่จะกล่าวคำสาบานหลายอย่างเป็นลำดับ, ขยับพระหัตถ์อันล่ำสันแล้วตรัสว่า: “หัตถ์เหล่านี้จะไม่พักผ่อนหาสบายกว่าจะได้ล้างไอ้เหล่าร้ายใจทมิฬให้สูญสิ้นไปจากพื้นพระธรณี.”
ถึงกระนั้นยุธิษฐิรมิได้ตรัสอะไรเลย, วางพระพักตร์ตึงขึ้งเฉยอยู่ได้, ขณะอนุภราดาทั้งหลายตั้งความปรารถนาสาบานไว้ต่างๆกัน. พระอิริยาบถดูเชื่อมซึมและเคลิบเคลิ้มไป, ดุจไม่รู้สึกเหตุการณ์ที่เป็นไปภายนอก, รู้สึกแต่เหตุการณ์ในใจเท่านั้น, ท้าวเธอเสด็จโดยมารคา/*81เรื่อยไปด้วยเพียร พระเศียรอ่อนหงุบ, พระปรางทั้งสองข้างชุ่มด้วยอัสสุชลซึ่งไหลเรื่อยไป, นานๆ ก็ถอนใจใหญ่เสียทีหนึ่ง.
เท๎ราปทีเทวีเป็นผู้ที่น่าสมเพชมากกว่าเจ้าชายเหล่านั้น นางทรงฉลององค์ผ้าฝ้าย (มิได้ทรงผ้าไหมเหมือนเจ้าหญิงในนคร), พระเกศาของนางยาวปรกปฤษฎางค์ นิลนัยนาของเทวีเพ่งดูแต่ดิน, ยุพินมิได้เงยพักตร์, ดูเหมือนว่าความอายที่นางได้รับทับพระทรวงอยู่ มิได้แหงนดูสิ่งอื่นได้. นางเดินกรำแดดซึ่งแผดเผาเศียรเกล้าอันไร้เครื่องป้องกัน: พักตร์ผ่องของนางนั้นต้องลมพายุตามทาง; ขนงต้องน้ำค้างยามค่ำสนธยา; อัสสุชลปนเจือกับน้ำค้างเปียกชุ่มพักตร์.
ในที่สุด ครั้นล่วงมารคามาด้วยเหนื่อยยากหลายเวลา, เธอก็มาถึงป่าอันชื่อว่า ‘กนกวัน’ ภายในป่านั้นมืดนักหนา ถึงกับเธอพากันสำคัญพระหฤทัยว่าเวลาสนธยามาถึงเร็วเกินไป. ต้นพฤกษ์ในป่าหนาแน่นมาก ยาก/*82ที่ชาวพเนจรคนโดคนหนึ่งจะเดินตามทางที่วกเวียนวนไปโดยไม่ถูกหนามเกี่ยวไหล่หรือถูกเปลือกและกิ่งไม้ขูดเอา, ซ้ำร้ายยิ่งกว่านั้นก็คือ, มารคาในป่าเต็มไปด้วยก้อนหินและหนามแหลมอันบาดยอกเท้าของเจ้าพี่น้องเหล่านั้นเสียไม่มีดี. บางทีเธอล้มคะมำคว่ำถลา, ไปโดนเครื่องกีดขวางมารคาเข้าโดยมิทันเห็น; บางทีก็พลัดลงไปในหลุม; พระบาทอันอ่อนนุ่มทุก ๆ องค์ถูกหนามเกี่ยวและตำป่นปี้ ถึงกระนั้นก็ดี ป่าครึ้มยังเป็นที่อาศัยร่มเย็นพ้นแสงแดดอันแผดเผาเร่าร้อนนักหนา แต่ยากที่จะตัดสินได้ว่าไหนจะร้ายกว่ากัน แสงแดดแผดเผาวรกายเกรียมดำ หนามตำและเกี่ยวจนโลหิตไหล.
แต่พอโพล้เพล้พลบค่ำ แสงก็มืดคล้ำเข้าทุกที; ราตรีสัตว์ก็ตั้งต้นเริงร้องอึงมี่ เดินเที่ยวท่องหากินในท้องถิ่นพนาวาส; และเจ้าปัญจภราดาผู้ต้องเนรเทศ ต้องเผชิญภัยอันถึงมาพบเข้าใหม่นี้. เธอผลัดเปลี่ยนกันอยู่ยามระวังภัย, ให้ทุกๆ คนได้มีเวลาพักผ่อนหลับนอนคนละพักใหญ่ๆ - นอนอย่างผู้ที่หนีภัยหรือโจทก์เจ้ามา, ได้ชักเวลา/*82ให้ล่วงไปตลอดรุ่งด้วยประการดังว่ามานี้.
ครั้นรุ่งเช้า, บริษัทยังสนิทนิทราอยู่: ในอรัณยประเทศอันมืดคลุ้มนั้น ไม่มีแสงสว่างลอดเข้ามาบอกเวลาโมงยาม; ไม่มีดารากรที่จะบอกให้รู้ว่าราตรีกาลได้โคจรเคลื่อนไปดึกกี่นาฬิกา; สังเกตรู้วันคืนได้โดยอาศัยเสียงร้องของสัตว์ป่า, มีเสียงนกในไพร เป็นต้น บริษัทได้เดินทางมาในป่าด้วยประการดังกล่าวนี้หลายทิวาราตรี.-ป่าอันเป็นที่น่ากลัวนักหนา, จะเป็นกี่เวลาเธอทั้งหลายก็จำไม่ได้. เพราะเหน็ดเหนื่อยอ่อนพระหฤทัยไปตามกัน - จนลืมที่จะไปใฝ่ฝันถึงเรืองวันคืนเดือนปี, - โดยที่ทรงจำได้บ้างนั้น เล่าก็ชักฟั่นเฝือ. เธอพากันเดินมุ่งไปทิศเหนือจนมาถึงชายป่าเข้าวันหนึ่ง - มาถึงโดยมิทันรู้ตัว, ได้เห็นแสงสว่างส่องอยู่ข้างหน้าในระยะไกล, ราวทับแสงที่ส่องลงไปในบ่อแร่ก็ปานกัน. มีหวังขึ้นทันที เธอพากันเดินเร็วรี่ไปทางที่แสงสว่างส่องเข้ามานั้น; สักครู่หนึ่งก็ออกที่แจ้ง, เป็นพื้นที่ทรายอันกว้างใหญ่. การที่จะเดินผ่านที่ทรายไปนั้นเป็นการลำบากนักหนา, จะไปได้ก็แต่อูฐ, สำหรับเจ้าปาณฑว/*84ภราดาออกจะลำบากมากกว่าการบุกป่าฝ่าพงตั้งสิบเท่าเป็นแน่, เพราะเหตุว่าเธอมีร่างอันอ่อนเพลียเมื่อยล้า, แสงแดดเล่าก็กล้าและร้อนมากกว่าเมื่อเดินดงตั้งสิบเท่า, แสงตกต้องเม็ดกรวดทรายในมรุกันดารแวววาวเข้าตา, ดุจคันฉ่องขับแสงกล้าสะท้อนเข้าตาชาวพเนจรกระนั้น. ความร้อนทำให้เกิดความกระหายน้ำเป็นกำลัง. เรื่องน้ำกินในท้องถิ่นนั้นหาไม่ได้, ไม่มีร่องรอยเลย และไม่เห็นว่ามีอยู่ที่ไหนเลย. เธอทุกองค์สำคัญพระหฤทัยว่าจะล้มลงขาดใจตายทุกชั่วโมง เพราะอิดโรยกำลังเต็มที ต้นพฤกษ์ในท้องถิ่นนั้นเล่าก็ไม่เป็นที่ร่มเย็นเหมือนในป่า. ลมพัดพาเอาความร้อนมาต่องพักตร์อันเหี่ยวแห้ง, ถึงกระนั้น เธอก็พยายามเดินข้ามทะเลทรายไปจนเวลาพลบค่ำย่ำสนธยา, เวลานั้นเธอได้เห็นอาศรมน้อยหลังหนึ่ง, มีหมู่ไม้และสระน้ำอยู่ข้างหน้าเป็นที่เย็นสบาย, เธอเดินตรงไปยังที่นั้น, ได้อาศัยอยู่ที่นั่นและได้น้ำกินประทังชีวิตไว้.
อาศรมนี้ตั้งอยู่ในหุบเขาหิมาลัย, เจ้าปาณฑวภราดาตั้งใจจะอาศัยอยู่ที่อาศรมนี้ตลอดเวลา ๑๒ ปีที่เธอต้อง/*85เนรเทศ. มีเขาล้อมอยู่หกด้าน, ภูเขาที่แวดล้อมอยู่นั้นหนาแน่นด้วยต้นพฤกษ์ต่าง ๆ แลสล้างลานตา, ป่านั้นธรรมชาติตกแต่งขึ้น, มีสุมทุมพุ่มไม้ใบหนาน่ากลัวนี่กระไร เสียงจตุบทสัตว์ไพรร้องกึกก้องซ้องศัพท์รวมกับเสียงคณานกทั้งหลาย, ไม่มีมนุษย์คนใดได้เอื้อมหัตถ์มาระรานพฤกษ์ในป่านี้ ไม่มีเสียงมนุษย์วี่แววมารบกวนความเงียบสงัดชั่วนาตาปี. ทุก ๆ ฤดูมีความงามต่าง ๆ กันที่จะพึงสำแดงแก่นัยนา. ความร้อนแห่งฤดูคิมหันต์, ความหนาวแห่งฤดูเหม้นต์, ไม่จัดในท้องถิ่นนี้, และฤดูวสันต์เป็นที่นิยมชมชื่นแก่ใจยิ่งกว่าฤดูทั้งหมด. ก้อนเมฆอันบดบังแสงพระอาทิตย์ย่อมให้เกิดความร่มเย็นในเงาไม้ ฝนโปรยปรายหยาดต้องใบไม้เสียงซู่ๆ อยู่เหนือศีรษะ แล้วตกลอดใบไม้ลงมาประพรมพื้นพระธรณี ตฤณชาติได้รับความชุ่มชื้นแห่งธรรมชาติก็งอกงามเขียวสดไสว,พิศงามดุจพรมเขียวผืนใหญ่ปูลาดพื้นแผ่นดิน, ลำธารใหญ่น้อยที่ไหลมาตามซอกหินนั้นก็มีกระแสเชี่ยวขึ้นอิกครั้ง, ไหลหลั่งพลั่ง ๆ ออกมาทางใต้รากไม้ใหญ่ที่ก่ายพันกันรุงรัง, พลั่งออกมาแล้วก็ไหลกรากหายไปทางใต้พุ่ม/*86ไม้ใบหนาน่าอัศจรรย์นี่กระไร; เสียงฟ้าลั่นสนั่นไหวอยู่เหนือศีรษะ, เสียงที่มาปะทะสุมทุมพุ่มไม้ใบหนานั้น ค่อยซาความก้องลงไป; ฟ้าแลบอยู่เหนือยอดไม้, แลบวาบจากกิ่งนี้ไปกิ่งนั้น, แต่แสงวาบนั้นค่อยซาลงในพุ่มไม้ที่มีใบหนามากตอนใน. นัยว่า, ดูเหมือนป่านั้นจะเป็นที่อาศัยของเจ้าไพรพฤกษเทพทั้งหลายบางครั้ง, แต่บางทีดูก็คล้ายกับรูปจำลองของนิรยภูมิ.
ในที่สุดการเดินทางก็ยุติลงเพียงนี้ ที่มุ่งของเจ้าปาณฑวภราดา เธอไปประติบัติการตามข้อสัญญาที่ถูกเนรเทศมาอยู่ป่า, เธอได้อยู่เป็นเวลาถ้วน ๑๒ ปี, อาศัยเผือกมันผลไม้ผักหญ้าและมางสะของสัตว์ป่าเป็นอาหารเลี้ยงชีวิต- สัตว์ป่าซึ่งต้องศรสิทธิ์ที่เธอทั้งห้าลั่นไป.
อรชุนพุดออกมาว่า: “ข้าพเจ้ายังพิศวงอยู่ว่า มนุษย์คนไหนจะหม่นไหม้ตรอมทุกข์เหมือนตัวข้าพเจ้าบ้าง; เราพลัดพรากจากสถานบ้านเมือง, จากสมบัติและคณาญาติน้อยใหญ่. ทุกทิวาที่ล่วงไปมีแต่ทวีความเศร้าของเรา. ดูประหนึ่งว่าจะเพิ่มเติมทุกข์ของเราให้เปี่ยมเต็มที่ ที่เอา/*87เท๎ราปทีเข้ามาในที่ประชุมมนตรีและเปลื้องเสื้อผ้ามานศรีประจานให้เราอับอายขายพักตร์ต่อหน้าธารกำนัล หมิ่นประมาทกันในที่ประชุมชนมีคนเห็นมากด้วยกัน มันก็ได้ชื่อว่าหมิ่นประมาทกันเต็มที่ เหลือที่มานศรีผู้หนาด้วยความอายจะทนทานได้,-มานศรีจะทนได้หรือ? เออ, ทำไมข้าพเจ้าไม่ฆ่าไอ้วายร้ายเสีย ณ ที่นั่นและเวลานั้น? แต่, อนิจจา ! จนป่านนี้แล้วจะเป็นประโยชน์อะไรที่มาคิดเสียดายเรื่องที่ล่วงไปแล้ว ?”
ภีมได้ยินเธอเข้า จึงพูดว่า “ไม่แต่เท่านั้น, ไอ้กระดานสำคัญที่เล่นกันครั้งที่สุดนั้น ไม่แต่ทำให้วิจารณญาณของเรามืดไปเท่านั้น, ยังทำให้ดวงตาของเรามืดไปด้วย. เราเห็นผลร้ายได้ชัดขณะนั้น, และเราก็ยังขันพนันกับเขาได้, และในบัดนี้จะเป็นประโยชน์อะไรที่มาร้องไห้เสียดายนมที่หกหมด? เมื่อขัตติยราชเลิกครองสัตย์และธรรม, เมื่อท้าวเธอเหยียดตัวลงกลัวอยู่ในสิ่งซึ่งวินัยห้ามมิให้ประติบัติ, ก็ได้ชื่อว่าท้าวเธอเลิกเป็นกษัตริย์ผู้ครองราชย์; กรรมประกาศออกมาว่า ราชสมบัติและราชอาณา/*88จักรของท้าวเธอมีอันเป็นถูกริบ, และตัวของท้าวเธอเองเล่าก็ถูกอานุภาพอันนั้นลงโทษให้ครองชีวิตในสันโดษฐานะนักโทษที่ต้องเนรเทศไปอยู่ป่า. พระคัมภีร์ของเรากล่าวไว้ว่า การพนันเป็นการเล่นที่เป็นบาปไม่ใช่หรือ? และวิบากของเรานี้สมจริงตามที่พระคัมภีร์กล่าวไว้ใช่หรือไม่? เราเสียบ้านเมือง เสียอิสรภาพ, และเสียสารพัด เว้นไว้แต่ชีวิตของเราซึ่งหาเกียรติมิได้เท่านั้น, เราไปขันพนันกับเขา - เอาอะไรเอากัน - ตะบันลงไปทุกตา, นั่นความบ้าของเราหรือมิใช่ ? ทุ่มเทโดยไม่ตรึก, มุลงไปจนลึกติดหล่มหรือมิใช่ ? แน่นอนเทียวละ ที่จะมาพูดเพ้อนำลายเป็นฟองข้องขัดใจไอ้เรื่องนี้, มันเป็นเรื่องที่ล่วงแล้วไปแล้ว เราทำตัวของเราไม่เหมาะให้มนุษย์ทั้งโลกหัวเราะเยาะเราได้, ได้เหยียดตัวลงเล่นการพนันแล้วยังมิหนำ, ซ้ำยอมให้เขาเนรเทศตัวเพราะการเล่นที่ชั่วด้วย. ข้อสัญญาการเนรเทศพวกเรานี้มีความมัดเราอย่างแข็งแรงนักหนา, เท่ากับว่าให้เราไปตายก็เหมือนกัน”
เยาวนกุลก็ทรงกันแสงไห้ อัสสุชลหลั่งไหลลงโซม/*89พักตร์เมื่อได้สดับถ้อยคำของภีม. เธอนึกคำนึงถึงการณ์ที่เป็นไปแล้วและการณ์ข้างหน้าที่จะมาในวันพรุ่งด้วยความเจ็บช้ำใจนี่กระไร. เธอตรัสว่า “พิโธ่! เมื่อคราวเคราะห์หามยามร้ายวิบัติ ชายคนหนึ่งคนใด ‘ครอบครองสติไว้’ จะทิ้งเรือซึ่งกำลังจมก่อนสิ่งอื่น แต่มันหมดหนทางแก้ไขการณ์ที่เป็นไป, เว้นไว้แต่เลือดเนื้อของเขา !”
สหเทพตรัสซ้ำว่า “พิโธ่! เสียงโอดครวญของเท๎ราปทีในห้องประชุมรัฐมนตรีนั้น มันยังรัวอยู่ในหูจนทุกวันนี้ เทพีกล่าวชอบแล้วที่ว่า พระราชสามีของนาง, ในฐานะเป็นทาสา, ย่อมไม่มีสิทธิตามกฎหมายที่จะขายนาง หรือเอานางลงวางขันพนันเป็นเดิมพัน, ทำไมเราไม่ยกบทกฎหมายข้อนี้ขึ้นคัดค้านและขอให้การดำเนินไปตามนั้น ? ท่าจะพากันใจอ่อนในเมื่อบังอรยุติคำร้องขอให้ช่วย ทุกๆ ท่านในที่นั้นพากันอกตื้นสะอื้นไห้, น้ำตาคลอและหลั่งไหล, มีทุกข์ระทมใจทุกๆท่าน, เว้นไว้แต่ใจของทุรโยธน์เท่านั้น, ข้าพเจ้าอยากจะทราบว่า ใจของไอ้หมอคนนั้นมันจะเป็นอย่างไรหนอ?”
ยุธิษฐิรนั่งนิ่งฟังอนุชาทั้งสี่องค์สนทนากันมาจนถึง/*90เวลานี้ โดยไม่อยากจะขัดคอแต่อดรนทนไม่ได้, จึงกล่าวคำปลอบโยนว่า “เปล่าน่ะ อย่าเสียใจเลย, เราได้สาบานไว้แล้วว่า จะทำการแก้แค้นทดแทนให้จงได้, และในฐานะกษัตริย์ เราจะต้องประติบัติการให้สมกับที่ได้สาบานไว้จงทุกคำ. สำหรับวาสนาของเราขณะนี้-ดีแล้ว, ทั้งนี้เพราะกรรมของเรา-เราต้องเสวยทุกขเวทนาอันนี้, เราจะเลี่ยงหนีไม่พ้น, สิ่งที่ต้องวิบัติจะต้องวิบัติ—สิ่งที่ได้วิบัติแล้วเล่า ก็ต้องวิบัติแล้ว, หน้าที่ของเราเวลานี้มีแต่จะหลบลี้หนีหน้าไปตามข้อสัญญา. ความลำบากยากแค้นของเราเล่าก็หมดแล้ว.”
ข้อสัญญาสำหรับเจ้าปาณฑวภราดาในเวลานี้ก็คือ การซ่อนเร้นหนีภัย รักษาตัวไว้ให้ได้; ครั้นคิดเห็นการดังนั้นแล้ว, เธอก็ย้ายที่พักเรื่อยไป, ออกจากที่นี้ไปสู่ที่โน้น, ดุจคนสัญจรนอนป่าที่ไม่มีผ้าพันกายก็ปานกัน การที่ต้องเตร็จเตร่เร่ร่อนไปเช่นนี้ย่อมมีภัยรอบตัว, ย่อมเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าลำบากกายเต็มที มีจริตต่าง ๆ ซึ่งเป็นเงาตามตัวไปด้วย จะปลีกตัวหนีให้ห่างนั้นไม่ได้, แสงแดด/*91แผดเผาอยู่เหนือเศียรเกล้า, ทรายอันร้อนผ่าวเผายุคลบาท, ความกระหายน้ำ, พระบาทอันฟกช้ำโลหิตไหล, ความอ่อนอกอ่อนใจ, สิ่งเหล่านี้เป็นเรื่องทุกขเวทนาทุกครั้งทุกเวลาที่เธอพากันเคลื่อนที่อาศัย.
วาระหนึ่ง เธอเอาอาวุธสำหรับกรพาดซ่อนไว้บนกิ่งไม้ แล้วพากันเข้าไปในกรุงวิราฏ เพื่อจะเร้นซ่อนพักผ่อนกายอยู่ในเมืองนั้นให้พ้นภัย เพราะเหตุว่า ตามข้อสัญญาการเนรเทศที่ได้กล่าวแล้วว่า, ถ้าชาวเการพไปพบปะเธอทั้งห้าเข้าไซร้, เธอทั้งห้าต้องไปเดินป่าเป็นเวลาอีก ๑๒ ปี.
ตอนแปด พระเจ้ากรุงวิราฏ
/*92วาระหนึ่ง พระเจ้ากรุงวิราฏประทับอยู่เหนือราชอาสน์ในพระที่นั่งวินิจฉัย, แวดล้อมด้วยข้าเฝ้าเหล่ามุขมนตรี , ทรงฟังฎีกาและคำร้องทุกข์, และกำลังวินิจฉัยให้ยุติธรรมแก่ฝ่ายที่ได้รับความเบียดเบียนอยู่, ทอดพระเนตรไปเห็นชายหมู่หนึ่งแต่งกายคร่ำคร่า ยืนอยู่ที่ทวาร, ท้าวเธอมีโองการให้ราชบริพารคนหนึ่งไปถามดูว่า เขาทั้งหลายเป็นใคร และต้องการอะไร. เมื่อโปรดให้รับเข้ามาหน้าพระที่นั่ง พระราชทานพระโอกาสให้เขากราบทูลความแด่ท้าวเธอโดยตรง ครานั้น องค์หนึ่งในจ้านวนห้าภราดาทูลว่า “เคราะห์ร้ายอย่างน่าสยองเกล้าซึ่งได้อุบัติ/*93แก่มหาราชเจ้ายุธิษฐิร คงจะได้ทราบถึงพระกรรณแล้ว, และเคราะห์หามยามร้ายของพวกข้าพระเจ้านี้เล่าก็เป็นกระเส็นกระสายเกี่ยวก่ายอยู่ในพระเคราะห์ของท้าวเธอ, ความบันลือระบือพระคุณที่โอบอ้อมอารีไปจูงพวกข้าพระเจ้ามาถึงนี่, และพวกข้าพระเจ้าขอฝากตัวพึ่งโพธิสมภารของพระองค์, พวกข้าพระเจ้าจำนงจงใจมาหางานทำในราชสำนักพระเจ้าแผ่นดินผู้เป็นใหญ่, แต่มิได้มีพระราชาองค์ไหนรับไว้, ถูกประติเสธทุกแห่งทุกนคร.”
พระราชาได้ทรงฟังเรื่องแล้วก็สลดพระหฤทัยยิ่งนัก แปรพระพักตร์ไปทางเสนาบดี มีพระราชดำรัสว่า “การเนรเทศยุธิษฐิรโดยหายุติธรรมมิได้นั้น ทำให้สหายของเธอเศร้าใจมาก และทำความลำบากให้แก่ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินของท้าวเธอ. ราษฎรเป็นจำนวนหลายพันพากันระหกระเหินพลัดพรากจากที่อาศัยเนื่องในการที่เจ้านายของเขาถูกเนรเทศไปเดินป่า, ความบ้าร้ายเหี้ยมโหดของทุรโยธน์จะนำความฉิบหายมาถึงตัว. ข้าพเจ้าจะประติเสธคำขอร้องของเขาเหล่านี้เสียไม่ได้, เขาไม่ได้มาขอทาน, เขาเต็มใจจะรับ/*94ราชการ,-ข้อนี้แสดงให้เห็นชัดว่าเขามิใช่ยาจกวณิพกตามถนน, แกจงรับเขาไว้เป็นคนใช้ของฉัน”
เจ้าปาณฑวภราดาผู้งอนง้อเข้ามาขอการงานก็กระทำวันทนาการกรานกราบพระราชา แล้วก็คลานคล้อยถอยออกมาจากหน้าพระที่นั่ง, ต่อจากนั้นสักครู่หนึ่ง หญิงคนหนึ่งแต่งกายปอนเต็มประดา เดินเข้าไปในอันเตปุรสถาน พระราชวังชั้นใน และใครๆ ก็พิศวงงงงวยเมื่อพิศดูรูปอันงามของนาง,
“หล่อนเป็นใคร, และหล่อนต้องการอะไร ?” พระราชินีของพระเจ้าวิราฏตรัสถาม.
“หม่อมฉันเป็นหญิงไร้ที่พึ่ง, มีใจอันช้ำกรำเศร้าดังจะแตกทำลายออกไป”
“หล่อนชื่อเรียงเสียงไร ?”
นางกราบทูลเสียงเบา ๆ ว่า “ไสรินธรี”
พระพักตร์ของรานี ก็มีท่วงทีปรานีผุดขึ้นให้เห็นประจักษ์, ความสาวของกันยา, สง่าผ่าเผยของนาง, กิริยาท่าทางอันเรียบร้อยของมานศรี, และท่วงทีเศร้าแต่งามแห่ง/*95ดวงพักตร์ลักขณา ทำให้ดวงพระกมลของรานีหวั่นไหวนึกประหลาด, จึงตรัสประภาษว่า: “ฉันนึกประหลาดใจว่า ทำไมหนอ รูปราศีของหล่อนจึงไม่เป่าปัดอุปัทวภัยให้คลาดแคล้วไป”
“นั่นน่ะซี, ผลมันตรงกันข้ามในเรื่องของหม่อมฉัน. เบื้องว่าพระนางเท๎ราปทีเองได้รับอุปัทวภัยไซร้, เคราะห์กรรมของหม่อมฉันมันจะกระไรนักหนา เมื่อเปรียบกับเคราะห์ของเทวี ? หม่อมฉันเป็นแต่เพียงทาสี.”
ครานั้นรานีจึงตรัสถามว่า หล่อนต้องการอะไร, และนางกราบทูลพระเทพีว่า นางต้องการรับงานอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งพอได้อาศัยเลี้ยงท้อง.
“หล่อนจะเป็นสาวใช้ของฉันไหมล่ะ ?” ไสรินธรี รับหน้าที่นั้นด้วยดุษณีภาพ แล้วออกไปที่สำนักพักอาศัยอยู่ในห้องนางข้าหลวง.
ในบัดนี้เราจะได้เห็นพระที่ศยนบิฐของรานี. เป็นราตรีกาลยามเข้าไต้เข้าไฟ, แต่ห้องของพระนางนั้นสว่างไสวด้วยดวงประทีปชวาลาซึ่งตามด้วยน้ำมันหอมอันส่งกลิ่น/*96หอมฟุ้งจรุงนาสายิ่งนัก ฝาห้องพระตำหนักเป็นโมราศิลาลาย, รูปเป็นเซี้ยม, ฝีมือทำอย่างเอก, แลเลื่อมพรายตระการตา ห้อยลูกไม้มีค่าและฝีมือถักทำอย่างที่หนึ่งน่าชม, พื้นหินอ่อนลาดพรมเจียมอ่อนนุ่มนิ่ม, มีขอบหรือริมอันปักด้วยไหมทองเงิน, เหนือแท่นยกฐานแห่งหนึ่งดาดด้วยไหม, มีแท่นงางามวิไลตั้งเด่นอยู่ ชายหนุ่มสูงศักดิ์ผู้อนุชาของรานีกำลังบรรทมตรมตรอมทุกข์นักหนา, บางเวลาก็โหยไห้ถอนใจใหญ่, พระพี่นางของเธอ, รานีของพระเจ้าวิราฏ, ประทับอยู่ข้างศยนบิฐแท่นงา, เอาพระหัตถ์ลูบพระขนงองค์อนุชาเพื่อระงับความเจ็บปวดให้เสื่อมคลาย. แต่ดูเหมือนว่าไม่มีอะไรแก้เธอให้หายทุกข์ระทมใจได้ ในที่สุดเธอสะอื้นไห้ออกมาว่า:
“เจ้าพี่ที่รักของฉันจ๋า, เจ้าพี่จะทิ้งให้น้องตายเสียละหรือ?”
“หามิได้, หามิได้, พี่จะไม่พูดแก่เจ้าละ, เจ้าพูดบ้า ๆ เช่นนี้. อะไรเข้าดลใจให้เจ้านึกถึงมฤตยุราช? เจ้าประชวรเล็กน้อยเท่านั้น, ไม่กี่วันก็จะหายเป็นปรกติ”
/*97“อย่าพึงนึกเช่นนั้นนะ, อาการป่วยของน้องครั้งนี้ มิใช่เล็กน้อยอย่างเจ้าพี่พึงสำคัญพระหฤทัย, สมุฏฐานอยู่ในหัวใจ, และอาจหายได้อย่างใดอย่างหนึ่งในสองประการ ตายเสียอย่างหนึ่ง, หรือ-”
รานีตรัสสอดขึ้นกลางคันว่า “เอาอีกละ, เอาอีกละ, เจ้าพูดถึงความตายอีก, ฉันจะไม่ฟังเสียงของเธอละ,”
“ดีละปะไร, ถ้าอย่างนั้นหม่อมฉันต้องหน้าด้านเอาที, ถ้าเจ้าพี่จะประทานโทษเรื่องหน้าด้าน หม่อมฉันก็จะกล่าวความจริง, และจะขยายความลับแห่งอาการป่วยไข้ให้ทรงทราบ”
“ความลับอะไร? พ่อหนู”
“เจ้าพี่จะประทานโทษหม่อมฉันหรือ?”
รานีฉงนพระหฤทัย, มิรู้ที่จะรับสั่งว่ากระไร, พระนางสำคัญพระหฤทัยว่าใจของพระอนุชานันเตร็จเตร่ไปในความเจ็บ มีสติวิปลาสพูดเพ้อไป, และพระนางทรงทราบตระหนักในพระหฤทัยว่า ในฐานนี้การณ์หยุมหยิมหรือข้อ/*98ขัดเคืองใจแม้แต่เล็กน้อยก็อาจเป็นเครื่องขุ่นเคืองใหญ่โตได้, อาจทำให้คนไข้มีอาการหนักลงได้, พระนางยังสงสัยว่าคงจะมีความในใจอะไรสักอย่างหนึ่งซึ่งเป็นสมุฏฐานอาการประชวรของพระอนุชา. ถึงกระนั้นพระนางทรงพระจินตนาว่า ควรปลอบเอาความจากพระอนุชา--เรื่องที่เธอจะขยายออกมานั้นจะเป็นสารหรือหาสารมิได้ อย่างไรก็ตาม การที่ปลอบเอาความเช่นนี้คงจะไม่เป็นอะไรนักหนา. พระนางจึงตรัสปลอบด้วยเสียงเฉื่อยฉ่ำว่า: “เจ้าเป็นโรคอะไร, กิจกะที่รักของพี่ ? จงบอกพี่ให้สิ้นเชิง.”
กิจกะก็ขยายความในใจแก่พระพี่นางโดยสิ้นอายว่า: “รูปงามของไสรินธวีนางข้าหลวงของเสด็จพี่เข้าสิงอยู่ในตัวหม่อมฉันทั้งกลางวันและยามค่ำย่ำสนธยา. การใช้หางตาของหล่อนทำให้หม่อมฉันคลั่งเป็นบ้า, และหม่อมฉันเวลานี้ตกขอบความเศร้า.”
ทูลความเท่านั้นแล้ว เธอก็อัดอั้นตันทรวง, น้ำพระเนตรล่วงอาบพระพักตร์. เห็นพระน้องรักทรงกันแสงไห้ รานีก็เข้าใจได้ว่าเป็นความรักที่รุมรึงตรึงใจอนุชา. ถึง/*99กระนั้นพระนางก็ยังอดเตือนอนุชาเรื่องผูกรักที่จะนำมาซึ่งความอับอายขายหน้าไม่ได้. พระนางตรัส:
“เจ้าไม่นึกถึงความเสื่อมเสียเกียรติยศอันเจ้าจะพึงนำมาให้แก่สกุลโดยเหยียดตัวลงกลั้วรักกับนางทาสีนี้หรือ? เจ้าทำให้ชื่อเสียงอันดีของบรรพบุรุษเสื่อมไป, และนำเอาความอัปยศมาให้เจ้านายผู้เผ่ากษัตริย์สูงศักดิ์ มาถูกทาสีดัดเอาจนลุ่มหลงงงงวยด้วยการยิ้มของหญิงเจ้าชู้ก็เป็นได้ จงครวญใคร่ดูให้ดี ! นี่เป็นความอัปรีย์อย่างยิ่ง, ความรัก, รักจริง, เป็นอาการควรชมเชยนี่กระไร, แต่น้องรักของพี่เอ๋ย, โลหิตของชายหนุ่มชุ่มมันมักจะยังความยุ่งใจระหว่างความรักและความใคร่, เป็นที่อับอายขายพักตร์, เป็นที่เสื่อมเสียสัมมานศักดิ์ของราชสกุล, และเป็นมลทินหมองมัวแแก่คณะ”
กิจกะตอบ: “หม่อมฉันทราบเรื่องราวเหล่านี้ตลอดแล้ว, แต่บางทีเจ้าพี่จะยังไม่ทรงทราบว่ามรณกรรมของหม่อมฉันใกล้เข้ามาแล้ว. ถ้าเจ้าพี่มีพระประสงค์จะให้หม่อมฉันตายหรือจะดูใจหม่อมฉันไซร้, ไม่จำเป็นที่เจ้าพี่จะต้องป่วยการเวลานำเอาบรมัตถจรรยามาเทศนากรอกกรรณที่ใกล้จะตาย,”
/*100รานีตรัส “พระเจ้าท่านห้ามหนา, แต่ความประสงค์ของพี่ก็คือ จะช่วยเจ้าให้พ้นจากความอัปยศอดอาย, พี่เสียใจมากเทียวอนุชา ที่มาเห็นสัณหวาจาคำตักเตือนที่มีแต่จะกระพืออัคนีแห่งตันหาบ้าระยำของเจ้า, และเท่ากับเร่งเร้าขับไล่เจ้าให้เนาในมารคาแห่งพินาศกรรม. แต่ถ้าเจตนาของเจ้าจะเอาให้ได้หรือจะตายนั้น, พี่เป็นพี่. พี่จะให้เจ้าตายกระไรได้. มีแต่จะชูช่วยชีวิตเจ้าไว้”
ตรัสเท่านั้นแล้วพระเทพีก็เสด็จออกจากห้องนั้น แล้วมีรับสั่งให้หานางข้าหลวงไสรินธรีเข้ามาเฝ้า, ยืนอยู่ต่อหน้าพระที่นั่ง. คอยฟังพระเสาวนีย์. รานีเห็นนางมาเฝ้าก็มิได้ตรัสว่ากระไร, ทรงประทับเฉยอยู่กับพระที่, ดุจมีข้อขุ่นข้องหมองพระหฤทัยอะไรสักอย่างหนึ่ง. ที่จริง, พระนางกำลังคำนึงหาประโยคที่จะเอ่ยเรื่องนี้ขึ้น. มันเป็นเรื่องสุขุมนักหนาที่นางได้รับภาระมาว่าจะจัดให้ลุล่วงไป- เป็นเรื่องสุขุมพอดู และน่าอดสูนี่กระไร ถึงกระนั้นก็ดี พระเทพีอ้ำอิ้งอยู่สักครู่หนึ่ง แล้วจึงเอื้อนอรรถตรัสว่า: “น่าเสียดายนักหนาที่มาเห็นกันยาผู้อุดมด้วยคุณทรัพย์อย่าง/*101เจ้าเป็นทาสีรับใช้ในการเหย้าการเรือน”
นางทาสีตอบ “นั่นเป็นอกุศลผลกรรมของหม่อมฉัน.”
รานีตรัส “ฉันเห็นได้ชัดว่าเจ้าไม่ใช่หญิงสามัญ. มีโลหิตสีเขียวฉีดแล่นอยู่ในเส้นโลหิตของเจ้ามากเท่ากับของฉัน. ถ้าดังนั้นก็ดีละ, เจ้าคงจะดีใจเมื่อได้ทราบว่าอนุชาของฉัน, น้องพระมเหสีของพระราชา. มีความสิเนหาในตัวเจ้า, และตัวฉันเล่าก็ยินดีที่จะเห็นเจ้าเป็นบาทบริจาริกาของเขา.”
ถ้อยคำเหล่านี้เข้าไปกระทบหฤทัยไสรินธรี หาใช่กระทำความประหลาดใจไม่, แต่กระทำความโกรธคือไฟ, สรีระกายอันแบบบางของมานศรีมีอาการสั่นด้วยความโกรธ, และนัยเนตรรุ่งโรจน์ดังเปลวไฟเมื่อนางตอบคำร่ำไขว่า “ขายหน้านะ, พระราชินี ขายหน้านี่กระไร! ไม่ได้นึกได้ฝันเลยว่า พระแม่เจ้าจะเหยียดพระองค์ลงเล่นส่วนอัปรีย์เช่นนี้, อันเป็นส่วนซึ่งแม้นางทาสีจะไม่ออกชื่อ หรือกล่าวออกมาโดยไร้สัมมาคารวะนั้นไม่ได้. หม่อมฉัน/*102เพิ่งทราบในวาระนี้เป็นครั้งแรกว่า ‘ศักดิ์สูง’ และ ‘ชื่อเสียงดี’ นั้นมันไม่มีไปด้วยกันเสมอๆ. ดูเหมือนว่าพระแม่เจ้ายังไม่เคยพบนางนารีซึ่งยินดีที่จะสละชีวิตของตนเพื่อรักษาเกียรติยศไว้, แต่ตรงกันข้าม, พระแม่เจ้าเคยสมาคมกับคนซึ่งกลี สำเนียงเสียงกริ่งของเหรียญสุวรรณบันดาลให้สมมาดคาคหมายทุกอย่าง. หม่อมฉันไม่มีอะไรแล้วที่จะกล่าวมากไปกว่านี้, มีอยู่แต่จะพึงทูลให้ทราบว่า, แต่บัดนี้เป็นต้นไป หม่อมฉันมิได้เป็นสาวใช้ชาวห้องพระบรรทมของพระแม่เจ้าอีกต่อไปแล้ว, แต่เป็นอิสรอิตถี, มีสิทธิที่จะไปไหนไปได้.”
รานีตรัสโดยพลันว่า: “ฉันเสียใจมาก, จงลืมเสียเถิด และให้อภัยแก่ฉันเถิด, เจ้าอย่าขัดเคืองใจในถ้อยคำสำนวนของฉันเลย. จงเชิญน้ำจัณฑ์ถ้วยนี้ไปถวายกิจกะ เธอคงจะคอยท่าเจ้าอยู่”
รานีสำคัญพระหฤทัยว่าที่ไสรินธรีแสดงอาการฉุนโกรธนั้นเป็นมายาสตรี, มายาซึ่งสตรีมีฐานะอย่างหล่อนทำได้คล่อง ๆ พระนางสิ้นสงสัยและเชื่อใจว่า หล่อนคงจะมี/*103ความยินดีที่ได้ทราบข่าวคราวว่า หล่อนได้ผูกหฤทัยของเจ้าชายองค์หนึ่งให้ใฝ่ฝันติดพันนาง, และเชื่อว่านางคงยินดีที่จะเชิญน้ำจัณฑ์ถ้วยนั้นไปถวายกิจกะ, ไสรินธรีทราบได้ตระหนักว่า น้ำจันฑ์ถ้วยนั้นเป็นอุบายเพื่อยังเหตุให้สมผล ให้คนทั้งสองคือหล่อนกับเจ้าชายได้พบปะกันลับๆ ความกระตุ้นเตือนใจขั้นต้นของหล่อนนั้นมันชวนให้คิดท้อถอย, ครั้นหวนคิดเป็นคำรบสอง หล่อนก็ยอม, มั่นใจในกุศลราศีของนางจะให้กำลังต่อต้านอาการข่มขืนชำเราของฝ่ายหนึ่ง. นางซังตายน้อมเศียรเกล้ารับถ้วยน้ำขัณฑ์จากหัตถ์ของรานี, และขณะที่นางเดินไปห้องที่ประทับของกิจกะนั้น. นางนึกแต่ในใจว่า:-
‘ข้าพระเจ้าเข้าร้ายดุจเสียบติดอยู่ที่เขาสัตว์. ข้าพระเจ้ามิรู้ที่จะประติบัติอย่างไร. ถ้าข้าพระเจ้าขัดพระอาชญาของรานี, โทษทัณฑ์ก็จะตกหนักอยู่เหนือเศียรเกล้าของข้าพระเจ้า, ข้าพระเจ้าหนีเอาตัวรอดไม่ได้: ข้าพระเจ้าต้องชักเวลาให้ล่วงไปหนึ่งปีในการซ่อนหน้ามิให้ชาวประชาพบเห็นเข้า. ถ้าข้าพระเจ้าประติบัติตามบัญชาของ/*104รานีไซร้, ใครเลยจะบอกได้ว่า การย่างเข้าไปในห้องนั้นแต่ผู้เดียวดายไร้เครื่องป้องกัน มันจะให้โทษแก่ข้าพระเจ้า ใครอาจบอกได้ว่า กิจกะผู้สันดานขลาดจะไม่ทำอะไรข้าพระเจ้า? สาวเถื่อนผู้ทรามในจรรยาสมบัตินั้นมันก็ควรกลัวมากเท่ากับกลัวพยัคฆ์ร้าย. จะเป็นอย่างไรก็ตาม, ข้าพระเจ้าจะพยายามรักษาเกียรติยศของข้าพระเจ้าไว้โดยเต็มกำลังที่จะรักษาได้, แม้จะต้องเสียชีพก็ตามที, ขอพระผู้เป็นเจ้าในชั้นฟ้าจงช่วยข้าพระเจ้าด้วยเทอญ.”
ด้วยความคิดดังนี้ มานศรีก็ย่างเท้าเข้าไปในห้องของกิจกะ, และเหตุการณ์ที่ได้เกิดขึ้นนั้นมันไม่ผิดกันกับที่นางได้คาดหมายไว้, เมื่อเห็นนางมาโดยลำพัง กิจกะผู้คลั่งด้วยน้ำจัณฑ์ก็ถลันเข้าหากันยา, จับชายผ้าของนางไว้. นางมิได้มีอาวุธป้องกันตัวก็จริงแล, แต่นางได้เตรียมตัวไว้ต่อสู้ด้วยกำลังกาย,และนางได้ตบหน้ากิจกะโดยเต็มแรง, ดิ้นหลุดจากหัตถ์ของเขาซึ่งกำลังเมา, วิ่งหนีออกจากห้อง.
พระเจ้ากรุงวิราฏกำลังออกขุนนางอยู่ในท้องพระโรง, ขณะเมื่อผู้หญิงคนหนึ่งร้องหวีดวิ่งถลันเข้าไปหน้า/*105พระที่นั่ง, รุกเข้าไปถึงชั้นบัลลังก์ด้วยอาการองอาจและร้องว่า: “อยุติธรรม, อยุติธรรมอย่างร้ายแรงเกิดขึ้นในร่มศาลยุติธรรม ! ราชาเอย, ความฉิบหายของท่านมันใกล้เข้ามาแล้วละหนา, เมื่อหญิงกำลังน้อยไม่มีที่พึ่งพาถูกย่ำยีสัมมานศักดิ์เล่นตามอำเภอใจภายในกำแพงสี่ชั้นแห่งพระบรมมหาราชวังของเธอ.”
ข้าใช้คนหนึ่งในพระราชาพยายามขับไล่นางไปจากที่นั้น, เรียกนางว่า อีตอแหลหรือหญิงบ้า, แต่ทันใดนั้น กิจกะเข้ามาในท้องพระโรง, จิกผมนางฉุดคร่าออกไปจากห้องประชุมนั้น. ผู้ที่ประชุมหรือเฝ้าอยู่นั้นมิทันรู้ว่าได้เกิดเรื่องอะไรกันขึ้น, ตามทางที่นางถูกฉุดคร่าไปยังพระราชวัง ไสรินธรีร้องขอความช่วยเหลือต่อชายผู้หนึ่งซึ่งนางเห็นยืนอยู่, และดูเหมือนรู้จักชายผู้นั้น แต่อีกฝ่ายหนึ่งคือชายผู้นั้นเห็นเป็นการไม่ชอบกลที่จะทำการวุ่นวายกลางถนนหนทาง. ถึงกระนั้น, ชายผู้นั้นก็อุบายกระซิบบอกนางว่า ให้นางทำมายาอ่อนน้อมยินยอมว่าจะไปหาเขาในเวลาราตรี. ฝ่ายพวกที่จะมาช่วยนั้นจะต้องมาอยู่ใกล้ ๆ ทันท่วงทีที่จะช่วยนางให้พ้นจากความอัปยศ.
/*106ไสรินธรีก็ประติบัติตาม. นางมิได้แสดงอาการต่อต้านต่อไป, เดินตามกิจกะไปห้องของเขาโดยดี. แต่พอสองราเข้าห้องแล้ว, กิจกะก็ลั่นดาลประตู, และกล่าวคำวอนว่า: “อย่าน่ะ, อย่าตัดสวาทของฉันเสียเลย, พักตร์อันงามของหล่อนบันดาลฉันเคลิบเคลิ้มสติไป. ความรักของหล่อนมาเป็นเจ้าครอบงำตัวฉันเสียแล้วหนา, และตัวฉันตกเป็นทาสแห่งความรักนั้น. อย่าดุร้ายไปเลยหนา; อย่าทำให้ฉันเป็นบ้า: อย่าให้ฉันตายเสียเลยน่ะ.”
เมื่ออ้าทั้งสองพระพาหาเป็นเชิงชวนให้นางกอด กิจกะพลอดต่อไปว่า: “ขอให้ฉันกอดหล่อนประทับไว้กับทรวงอกสักทีเถิด ทรามวัย, และบรรเทาความเร่าร้อนรุมรึงใจของฉัน, และต่อนั้นฉันก็เป็นของหล่อน และหล่อนก็เป็นของฉันชั่วนิรันตรกาล.”
ไสรินธรียิ้มด้วยอุบายแล้วก็นิ่งเสีย มิได้กล่าวคำตอบ กิจกะได้ใจก็พูดต่อไปว่า, “ความละอายอยู่ในหน้าของมานศรีนั้นจุดกองอัคนีขึ้นในใจของฉัน อย่าซ่อนพักตร์ดังดวงจันทร์จากการเพ่งอันร่าเริงของฉันซี. อย่าเงียบ/*107เสียงอันไพเราะเสนาะโสตฉันเสียซี, ปฏิญญาออกมาแต่คำเดียวจากโอษฐ์อันจิ้มลิ้มดุจทับทิมเลื่อมพราย – เพียงแต่คำเดียวเท่านั้นก็จะช่วยชูชีวิตของฉันไว้.”
ในที่สุดไสรินธรีก็เอ่ยว่า, “ทำไมเธอจึงรีบด่วน? ให้มันมืดค่ำย่ำสนธยาเสียก่อนซี.”
“หล่อนรู้ได้ยากนักยากหนาว่า การรอท่านั้นมั้นแปลความว่ากระไรแก่ใจของคู่รักผู้หนักด้วยความใคร่.” กิจกะตอบด้วยเสียงกระสันเศร้า.
ความอายในขณะนั้นเหลือที่จะอาย, แต่อุบายยิ้มละไมอยู่ในหน้า, มานศรีให้คำปฏิญญาว่าจะมาหาเวลาค่ำ.
กิจกะตอบในที่สุดว่า “ฉันพอใจ. มธุรสกถาเหล่านั้นช่วยรักษาดวงใจของฉัน และทำให้ร่างกายของฉันซึ่งร่อแร่อยู่แล้วกลับมีชีวิตขึ้นมาใหม่, และฉันกลับรู้สึกตัวของฉันว่าเป็นตัวตนเหมือนแต่ก่อน. ฉันไม่รู้ที่จะขอบใจหล่อนอย่างไรขณะที่มอบดวงใจให้แก่หล่อน, การุณยจิตของหล่อนเข้าครอบงำฉันเป็นส่วนมากกว่าความที่ฉันรักหล่อน, ความรัก, กตเวที และสัมมานศักดิ์ ได้เหวี่ยง/*108โซ่สามสายมาล่ามศอของฉันไว้, ถ้าและชีวิตของฉันจะเป็นประโยชน์แก่หล่อนแม้แต่ส่วนน้อยที่สุดก็ดี ฉันเต็มใจที่จะสละให้หล่อน,”
เรื่องเวลาที่ล่วงไปช้าเพียงไร สำหรับคู่รักผู้ใจร้อนนั้น ออกจะเข้าตำราภาษิตที่ท่านกล่าวไว้. ทุกนาฬิกาที่ล่วงไปเอื่อย ๆ นั้น ดูเฉื่อยช้าชั่วเวลาอายุกาล: ดูประหนึ่งว่าล้อรถทรงของพระอาทิตย์ติดโคลนฉะนั้น ถึงกระนั้น. ราตรีกาลที่คะนึงก็ได้มาถึงเข้า นที่สุด, และเงาราตรีกาลอันขมุกขมัวสีสลัวไปข้างดำช่วยชูค้ำใจของกิจกะซึ่งกำลังเต้นเร็ว. ครั้นสายัณห์ใกล้เข้ามา, นาฬิกาออกจะเดินช้ากว่าแต่ก่อน, กิจกะทอดกายอยู่ในที่ไสยาสน์ มีอินทรีย์อันตื่นคอยระวังระไว, เคลิ้มสติทึกเอาเสียงถอนใจใหญ่ของตนเป็นเสียงเครื่องนุ่งห่มของนางงาม. ในที่สุดประตูห้องนั้นก็เผยออกไป, รูปอร่ามยอดดวงใจของเขาก็ก้าวเข้ามา แต่พอแลเห็นกันยา เขาก็ลุกขึ้นนั่งในที่นอน, และร้องเชิญบังอรให้เข้าไปในวงแขน นางค่อย ๆ ก้าวเข้าไปที่ศยนบิฐ, เปลื้องเครื่องคลุมชั้นนอกออกทันที , เออ! ที่/*109ไหนล่ะ! มันหาใช่ผู้หญิงไม่, ไหล่เป็นนักรบผู้หนึ่งซึ่งน่าขนพองสยองเกล้า เข้ามายืนอยู่ต่อหน้าเขา และด้วยเสียงกึกก้องร้องตวาดว่า: “ไอ้ผีไม่มีความละอาย มึงไม่รู้หรือว่าหญิงบริสุทธิ์ไม่ขายเกียรติยศของนางเพื่อเห็นแก่ลาภคือทองคำบ่อหนึ่ง ? ในบัดนี้มึงจงเตรียมใจดำของมึงเพื่อลงไปสู่นิรยภูมิเถิดหนา.”
พูดเท่านั้นแล้ว, เขาก็กระชากกิจกะลงจากศยนบิฐ และด้วยหมัดอันมีฤทธิ์ก็เลยประหารชีวิตเขาเสีย. ต่อนั้น, ภีม-ผู้แปลงกายมาก็ไต่ลงจากกำแพงวังของกิจกะ, ตรงไปนอน, มิได้มีผู้ใดผู้หนึ่งในวังนั้นทราบว่าได้มีเหตุเกิดขึ้น,
วันพรุ่งรุ่งขึ้นจนสาย ห้องบรรทมของกิจกะก็ยังปิดอยู่ ต่างพากันพิศวง, คนใช้คนหนึ่งได้รับเสาวนีย์ให้ไปดูว่าเป็นเหตุอะไรกัน. แต่พอเปิดประตูห้องกิจกะเข้าไป, คนใช้นั้นก็ยืนจังงัง, เห็นศพกลิ้งทูดอยุ่บนพื้น, มีโลหิตนองกาย, ความตกใจแห่งเครือญาติกิจกะนั้นมากนี่กระไรเมื่อได้ทราบว่าได้เกิดเหตุขึ้น และรานีผู้พี่นางของ/*110เขานั้นเป็นลมแน่นิ่งไปเมื่อได้ทรงทราบข่าวร้ายนั้น โดยบันดาลโทสะเฉียวฉุนหุนหัน, คนทั้งหลายพากันพาโลนางทาสีผู้น่าปรานี, แต่ก็ไม่มีหลักฐานอย่างไรที่จะป้ายเอานางได้, ที่จริง, ความเห็นมีอยู่ว่า หญิงคงไม่สามารถกระทำการฆาตกรรมชายล่ำสันอย่างกิจกะ , ถึงกระนั้น, คนทั้งหลายยังพากันเห็นว่าฆาตกรรมอันนี้เป็นคดีลี้ลับอยู่, แต่รานีไม่สิ้นสงกาที่ตรงว่าไสรินธรีเป็นต้นเหตุ. พระนางมิได้งำสงกานี้ไว้เป็นความลับ, เคยตรัสเปิงๆ อยู่เนืองๆ ว่า เห็นหน้านางทาสีคราวใดไม่เป็นที่พอพระหฤทัย, เพราะเตือนให้พระนางนึกถึงความตายของพระอนุชา ในที่สุดพระราชาถูกลมหวนชวนเชื่อพระมเหสี, ให้มัดมือและเท้าไสรินธรีไว้, ให้เผาเสียทั้งเป็นพร้อมกันกับศพกิจกะเหนือเชิงตะกอน.
นางทาสีผู้น่าสงสารถูกมัดประจานอยู่ในท่านั้นเป็นเวลาหลายชั่วนาฬิกา, เพื่อจะให้นางรับเป็นสัตย์; แต่นางสู้ทนทารุณกรรมนั้นด้วยความกล้า, ทราบตระหนักในใจว่าเจ้าปาณฑวภราดาจะมาช่วยนางให้พ้นภัยเมื่อได้ช่อง, การ/*111สู้ทนลำบากต้องมัดมือและเท้าอยู่นั้น มิได้ยังความสมเพชเวทนาให้เกิดขึ้นในใจของรานี, ในเวลาที่มีทุกข์ระทมใจถึงอนุชาผู้อาสัญ. ต่อนั้นเขาก็พานางไปสู่สุสานที่ปลงศพ, มีทหารล่ำสันโตใหญ่ห้าสิบคนควบคุมนางไป คอยป้องกันมิให้นางหนี หรือคอยป้องกันพวกพ้องของนางมิให้เข้าแย่งชิงเอาตัวนางไปได้.
ที่เมรุนั้น เขาได้จัดแจงตั้งเชิงตะกอนเตรียมไว้ถวายเพลิงกิจกะ, และนางถูกบังคับให้ขึ้นไปเผาตัวตายบนเชิงตะกอนนี้พร้อมกันกับผีซึ่งเขาหาว่านางเป็นผู้ฆ่า, แต่ก่อนที่จะย่างขึ้นเชิงตะกอนที่เผาผี, มานศรีได้รับอนุญาตอย่างเดียวกันกับนักโทษทุกคนผู้ถึงที่ตาย, ให้พูดแสดงความในใจของนางได้ก่อนที่นางจะลาตาย, ถ้านางมีความประสงค์จะกล่าวปัจฉิมวาจ. เยาวมาลย์ลุกขึ้นยืนโดยองอาจ, และพูดเสียงใสไม่สะทกสะท้านว่า:
“ดูกรสุภาพบุรุษทั้งหลาย,-หากท่านจะมานึกดูสักประเดี๋ยวหนึ่งว่า ถ้ามารดาหรือพี่สาวน้องสาวหรือบุตรี/*112ของท่านได้รับความอายเพราะเจ้าชายที่ตายไปนี้, และนางนั้นไม่เต็มใจที่จะเอาสัมมานศักดิ์ของตนมาแลกกับเจ้าองค์นี้อย่างเดียวกันกับข้าพเจ้า, ท่านจะมัดมือมัดเท้าและเผ่านางเสียทั้งเป็นเพราะเหตุที่นางพยายามจะป้องกันความบริสุทธิ์ของนางไว้หรือ? ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ท่านจะค้านเป็นเสียงเดียวกันว่า:-จะไม่ทำแก่หล่อนเลย. ถ้าดังนั้นไซร้, เหตุไฉนหญิงคนจนผู้ไม่มีคามสถาน, หาวงศ์วานมิได้, ไม่มีอันจะอาศัยเลี้ยงท้อง จะได้บริโภคก็แต่ของที่ท่านให้เป็นทาน,-เหตุไฉนหญิงอนาถาน่าสงสารอย่างตัวข้าพเจ้านี้ ผู้ยินดีที่จะตายเสียในวันในพรุ่งเพื่อให้พ้นทุกข์สำเร็จทุกข์ไป จึงมาถูกกระทำคนละอย่าง ต่างกันกับที่ทำแก่คนทั้งหลายดังนี้? ในชั่วเวลาหนึ่งหรือสองนาทีข้าพเจ้าก็จะสิ้นชีวิตไม่มีตัว: แต่ดวงจิตของข้าพเจ้าจะท่องเที่ยวอยู่ในโลก- จิตของพรหมจาริณีบห่อนตาย.”
แต่พอนางพูดขาดคำลง เห็นมีชายดำล่ำใหญ่คนหนึ่งวิ่งตรงไปที่ฝั่งน้ำ. ชายผู้นั้นวิ่งมากระหืดกระหอบ, ตาลุก, ซึ่งบอกว่าเขาเป็นผู้ถือสารหรือรับใช้มาทำธุระอันรีบด่วน, เขาวิ่งเร็วนี่กระไร, เร็วถึงกับกองรักษาไม่ทันห้ามไว้แต่ไกล. แต่พอจะออกไปกางกั้น, เขาถลันเข้ามาถึงที่นั้นเสียแล้ว, และก่อนที่ผู้ใดผู้หนึ่งจะรู้ความประสงค์ของเขาว่ามาดีหรือมาร้าย เขากรากเข้าใส่ผู้คุมตรงกรงรักษาการ, และด้วยกระบี่อันคมกริบ เขาก็ตัดเศียรเกล้าผู้บังคับกรงขาดกระเด็นไปจากกาย, แล้วร้องประกาศด้วยเสียงอันดังว่า:
“กิจของข้าพเจ้าในปัจจุบันทันด่วนนี้ก็คือ จะมาช่วยแก้หญิงซึ่งต้องมัดอยู่นี้, กิจต่อไปก็คือ, จะแสดงให้คนทั้งหลายเห็นว่า เหล็กมีคมเล่มเล็กๆ นี้ (เอามือชี้กระบี่) จะสังหารพวกเจ้าเสียได้.”
พูดดังนั้นแล้ว, เขาก็ปีนขึ้นเชิงตะกอนไปช่วยไสรินธรี, และขาลงมาก็ได้มีการฆ่าฟันกันยกใหญ่ในหมู่รักษาการ, เขาหวดซ้ายป่ายขวาด้วยกระบี่สำหรับมือ, และก่อนผู้ทัศนาได้แตกฮือกันด้วยความตกใจ เขาฟันพวก/*114รักษาการตายเสียยี่สิบคน: บ้างหัวขาด, มือขาด, เท้าขาด บ้างก็ลงไปลอยเลือดสาดอยู่ในแม่น้ำ, ที่ปลงศพกลายเป็นสนามรบอันเดิมไปด้วยโลหิต, ผู้ที่มีชีวิตรอดไปได้นั้นไม่กี่คน. ผู้ทีพ้นคมคาบไปได้ก็คือผู้ที่หนีเสียก่อนการปลงศพ. เสร็จการหักศัตรูลงด้วยกำลังหาญ. พระกาฬผู้สังหารศัตรูพ่ายตายก่ายกองอย่างน่าสยดสยอง ก็อุ้มนางขึ้นวางเหนือบ่าพาระเห็จหายวับลับตาไปในระยะไกล.
ตอนเก้า พวกกุรุเข้าเหยียบแดนวิราฏ
/*115ระหว่างปีเป็นที่สุดแห่งการต้องเนรเทศของเจ้าปาณฑพ, ทุรโยธน์ได้พยายามสืบหาที่สำนักซุ่มซ่อนของเธอทั้งห้าภราดา, เพราะเธอทั้งห้าได้พยายามซุ่มซ่อนตัวดี มิได้มีผู้ใดรู้ระแคะระคาย, ทุก ๆ พวกที่ทุรโยธน์ใช้ออกไปลาดตระเวนสืบข่าวคราวนั้น ได้กลับไปโดยไร้ผลที่คาดหมาย และรายงานว่า พวกเขาได้ตรวจค้นทุกแหล่งหล้าทั้งแนวป่าและท้องถิ่นที่มนุษย์สำนักอาศัย แต่หาได้พบยุธิษฐิรไม่ ทุรโยธน์ก็สำคัญใจว่า สัตว์ร้ายในราวพนัสขบกัดกินเจ้าปาณฑวภราดาทั้งห้าเสียแล้ว. ที่จริงเธอได้ลงเอยเอาดังนั้นเมื่อคำนึงถึงเรื่องนี้, เพราะพวกที่ต้องเนรเทศจาก/*116นิเวศนสถานจะหวังไปตายในป่าใหญ่ให้ดีไปยิ่งกว่าถูกเสือกินได้หรือ? โดยความปรารถนาเป็นบิดาแก่ใจ ทุรโยธน์ก็หลงเชื่อมันขึ้นทุกเวลาว่าเจ้าปาณฑวภราดาไม่มีตัวแล้ว ทั้งนี้เพราะน้ำหฤทัยของเธอปรารถนาให้คู่ประติปักษ์สูญหายตายจากแผ่นดินไป. ฝ่ายโท๎รณอาจารย์นั้นมิได้มีใจเหี้ยมโหด หมายกินเลือดกินเนื้อเช่นนั้น. และภีษ๎มผู้มีพระศกหงอกขาวทั้งเศียรเกล้าก็เช่นเดียวกัน มิใครจะเชื่อเสียเลยว่า เจ้าปาณฑวภราดาทั้งห้าได้สิ้นชีพวายปราณ; พระชนมายุกาลแปดสิบของเธอได้แนะนำคำคติสอนใจเธอไว้บทหนึ่ง ซึ่งเป็นข้อใหญ่ใจความว่าอย่าลงเอยโดยด่วนเกินไป. เธอย่อมทราบอยู่ว่าเจ้าปาณฑวภราดาเบื้องว่ามีอาวุธสำหรับมือทุกองค์ดังนั้น ก็เป็นอันว่าเป็นพรรคพวกหมู่ใหญ่อยู่ในตัว; จะพึงกลัวอะไรกับสัตว์ร้ายในไพร, เป็นการง่ายที่เธอทั้งห้ายุวภราดาจะป้องกันรักษาตัวของเธอ, เธออาจต่อสู้ศัตรผู้มนุษย์ด้วยกันนับด้วยร้อยด้วยพันเป็นจำนวนมากหลาย; นายขมังธนูอย่างอรชุนนั้นเชื่อว่าจะไม่ถูกข้าศึกลอบเข้าโจมตี, ความหวั่นใจ/*117ของภีษ๎มคือ-เกรงว่าทุรโยธน์จะถูกโจมตีมิทันรู้ตัว เพราะประมาทเชื่อใจเสียว่าสัตว์ร้ายขบกัดห้าภราดาตายเสียแล้ว. กฤปาจารย์ก็เห็นสอดคล้องต้องกันกับโท๎รณและภีษ๎ม. เขามิได้งำความเห็นไว้แต่ในใจ, และเมื่อทุรโยธน์รับสั่งถามเรื่องนี้ ก็กราบทูลมูลคดีออกไปตรงๆ เฉพาะพระพักตร์ว่า:-
“ความจริงข้าพระเจ้าห่วงใยเรื่องนิราสภัยของพระองค์อย่างยิ่ง-มิได้ประวิงห่วงใยในเจ้าปาณฑวภราดาทั้งห้า ซึ่งเชื่อว่าปราศจากภอันตรายพอเทียว,พระเจ้าข้า พึงเชื่อเถอะ, ปีที่สิบสามแห่งการต้องเนรเทศของเธอจวนจะสิ้นอยู่แล้ว, ควรที่พระองค์จะพยายามสมานการร้าวฉานนานปีนี้ให้เสร็จสิ้นกันไป, จะได้เป็นทางแห่งสุขกายและสุขใจ, หาไม่ละก็, ข้าพระเจ้าเชื่อว่า-แต่ข้าพระเจ้าเกรงพระหฤทัยที่จะกราบทูลความจริงสิ่งที่จะปลิดเอาชีวิตจิตใจ.”
นายกองจารบุรุษทุรโยธน์ใช้ไป, ครั้นเห็นว่าตนเถียงเขาไม่ขึ้น, จึงกราบทูลว่า: “ข้าพระเจ้ามีข่าวคราวดีที่จะกราบทูลให้ทรงทราบ ยุธิษฐิรนั้นสิ้นพระชนม์แล้วเป็น/*118แม่นมั่น ยังมีข่าวดียิ่งกว่านั้น, กิจกะ, พระ สหายอันแกว่นกล้าของเธอ กิจกะผู้น้องเขยพระเจ้ากรุงวิราฏนั้นเล่า, ก็ตายแล้วด้วยมือคนร้าย; และข้าพระเจ้ามีความยินดีเห็นว่าอีกไม่กี่เวลา ธงชัยเฉลิมหล้าของชาวเการพกระเดื่องฤทธิ์จะไปประดิษฐานอยู่เหนือยอดปราสาทของท้าววิราฏ”
ทุรโยธน์รู้สึกปลื้มใจอย่างเด็กเล็กๆ, และด้วยความหุนหันพลันแล่นแห่งเด็กกำดัด, ท้าวเธอสั่งให้จัดกองทัพที่จะยกไปทำการตีกรุงวิราฏเตรียมพร้อมไว้.
ในสองสามเวลา กองทัพกุรุมีสุศรมันผู้แกว่นกล้าเป็นนายทัพได้ยกตรงไปยังกรุงวิราฏ. เป็นกองทัพที่ได้ตกแต่งอย่างเอกทุกประการ-จัดอย่างประณีตบรรจงตั้งแต่แผนที่ที่จะทำการเข้าตีและการป้องกันลงมาจนถึงดุมเสื้อแบบของพลทหาร-จัดการดีที่สุดทุกอย่าง, แต่ไหนแต่ไรกองทัพซึ่งยกออกจากกรุงหัสตินาปุรไม่เคยร่าเริงและหวังชนะถ่ายเดียวเหมือนครั้งนี้. เรื่องความตายไม่ต้องเอาอารมณ์ไปเกี่ยวเกาะ, สิ่งซึ่งปรารถนาคือกระหยิ่มถึงสนามรบ/*119เท่านั้น-ความกระสันอันนี้ผู้ที่มีใจคอแกต้วกล้าตีราคามากกว่าความปรารถนาของผู้ที่มีใจโลภแต่จะได้ถ่ายเดียว.
พระเจ้ากรุงวิราฏนั้นเล่า ก็มิใช่คนเกียจคร้าน, ท้าวเธอได้รับรายงานทันท่วงทีว่ามีข้าศึกยกมา, มีบัญชาให้ระดมทหารเพื่อทำการต่อต้านขับไล่ข้าศึกที่เหยียบแดนเข้ามา. มิทันให้ข้าศึกเข้าล้อมกรุง, ท้าวเธอเดินกองทัพมุ่งไปรับข้าศึกกลางทางที่ทุ่งกว้างใหญ่, กองทัพทั้งสองฝ่ายได้มาปะทะกัน ณ ที่นั้น พลางคอยดูอาณัติสัญญาที่จะเข้าทำการต่อสู้กัน. กองทัพทั้งสองตั้งประเชิญหน้ากันและยืนนิ่งอยู่สักครู่ ดูประหนึ่งว่าผู้บัญชาการกองทัพทั้งสองฝ่ายกำลังตั้งกล้องถ่ายรูปกองทัพหน้าตนกระนั้น, ลงท้าย, สุศรมันทนนิ่งอยู่ไม่ได้, ร้องประกาศออกไปว่า “รบ” เสียงดังฟังถนัด. ต่อนั้นลูกศรดังห่าฝนก็หวือว่อนร่อนเวหาในทิศที่ตรงกันข้าม, พุ่งสวนไขว่ไปมา, กระทบกันเสียงฉาดฉับอยู่กลางหาว, ลางดอกก็เข้าทิ่มแทงร่างกายทหารฝ่ายข้าศึก, บางดอกก็ตกลงดิน มิได้แตะต้องกายฝ่ายปัจจามิตร, ทั้งสองฝ่ายรบประชิดหนุนเนื่องกันเข้าไปดังคลื่นในทะเล, ต่างฝ่ายต่างรวนเรร่นรุก/*120บุกไล่ประหารกันด้วยธนูศร, ยิงหนักมาทุกที เสียงอึกกระทึกอึงมี่ยิ่งหนักขึ้น, ลงท้ายพลโยธาทั้งสองฝ่ายก็เข้าตะลุมบอน, ต่อสู้กันด้วยอาวุธดาบและหอก, ทีนี้เป็นอันว่าสู้กันด้วยกำลังและฝีมือรบด้วยเพลงอาวุธสั้น,
ผู้นำทัพทั้งสองฝ่ายไม่แต่เพียงต้อนพลในบังคับบัญชาของตนเข้าประจัญบานเท่านั้น: เขาทั้งสองฝ่ายรบด้วยอย่างเดียวกับพลทหาร, และลูกศรอันแผลงมาจากหัตถ์นายทหารชั้นผู้ใหญ่ฝ่ายกุรุได้แล่นมาถูกพระกายราชาวิราฏบาดเจ็บเล็กน้อย, ถึงแม้ถูกบาดเจ็บแล้วก็ดี, ท้าวเธอยังแสดงความกล้าหาญรบรุกเรื่อยไปเพื่อปลุกใจไพร่พลของเธอ ไม่แต่เพียงต้องการปลุกใจถ่ายเดียว กองทัพวิราฏอ่อนกำลังและอ่อนหัด, และความอ่อนแอในข้อนี้ตั้งต้นแสดงผลให้เห็นปรากฏออกมาทุกที. ไพร่พลในบังคับบัญชาท้าววิราฏแตกร่นลงไปตั้งมั่นรับแล้วกลับถอยไปอีกครา, และในไม่ช้าก็ค่อยๆถอยหนีไป, จนกระทั่งเห็นได้ว่ารับกองทัพฝ่ายกุรุไม่หยุด.
ต่อนั้นไปไม่ช้า พระราชาวิราฏก็ติดบ่วงบาศของ/*121สุศรมัน ซึ่งเหวี่ยงซัดมามัดเอาพระองค์ไปได้. การที่ข้าศึกจับเอาเจ้านายไปได้ในที่รบเป็นการจบเห่สิ้นหวังที่ยังเหลือริบหรี่อยู่ในกองทัพของท้าววิราฏในสนามรบ, การที่แลไปเห็นเจ้านายอยู่มือของข้าศึกนั้นเอง เป็นอาณัติสัญญามีกำลังแรงอันหนึ่งกระตุ้นเตือนใจผู้บังคับบัญชาทุกชั้นให้ปลุกใจไพร่พลซึ่งสลดเศร้ากลับพยายามเอาชัยชนะจงได้, ไพรพลของท้าววิราฏพยายามรบรุกเข้าไปโดยองอาจเพื่อช่วยแก้เจ้านายของเขา, รื้อหนึ่งแล้วรื้อหนึ่งเล่าก็ไม่เป็นผลสำเร็จลงได้ ไม่ชนะข้าศึกซึ่งฮึกเหิมด้วยมีชัย. การแตกพ่ายออกมาทุกครั้งนั้น, น่าที่จะทำให้พลทหารท้อใจสิ, กลับทำให้มีมานะรบแรงแข็งขึ้นทุกที. ยกเข้าตีแล้วโถมเข้าตีอีกครา, เข้าทำการเช่นฆ่าแล้วเข่นฆ่าเล่าราวกับลูกคลื่นใหญ่ในเมื่อทะเลปั่นป่วนด้วยพายุ. การเข้าตีออกจะพร้อมมูลกันและถี่มากขึ้น; เขามิได้รวมกำลังเข้าโจมตีดุจการต้านแห่งใดแห่งหนึ่งเหมือนแต่ก่อนแล้ว, แต่ขยายแถวเรียงรายกระจายกันไปทั่วสนามรบ. ในที่สุดข้าศึกรู้สำนึกตัว การมีชัยชื่นบานในขั้นต้นได้โรยร้างอันตรธานไป, ซ้ำร้ายมากระทบความ/*122ท้อใจเข้าอีก. ทันใดนั้นกระบี่ของพัลลภ-อันนี้เป็นนามแฝงของภีมระหว่างที่ปลอมตัวอยู่ที่ราชสำนักวิราฏ-ได้ตัดบ่วงบาศซึ่งมัดรึงพระราชาให้พระองค์หลุดออกมาได้ ไพร่พลพาท้าวเธอไป โห่ร้องด้วยมีชัยเสียงกึกก้องท้องฟ้า. ทีนี้เป็นคราวที่พระราชาวิราฏจะทำการแก้แค้นแทนทด. การเข้าตีออกจะถี่เข้าและเป็นผลดียิ่งขึ้น จนกระทั่งกองทัพฝ่ายกุรุแตกพ่ายหนีกลับไปกรุงหัสตินาปุร, จับสุศรมันผู้นำทัพฝ่ายกุรุได้, แต่เพื่อแสดงเมตตาจิตของเธอ, พระราชาวิราฏส่งให้ปล่อยตัวกลับไปบ้านเมืองของเขา.
กองทัพที่ทุรโยธน์ส่งไปทำการราญรบท้าววิราฏด้วยฮีกเหิมใจก็สุดสิ้นลงดังนี้.
แต่การด้อยอันนี้น่าจะทำลายความทรนงใจของทุรโยธน์ กลับทำให้ห้าวฮึกเหิมขึ้นกว่าแต่ก่อน, รีบตระเตรียมกองทัพส่งไปทำการรบท้าววิราฏครั้งที่สองโดยด่วน, คราวนี้ท้าวเธอนำทัพไปเอง, สำหรับการที่จะไปทำคราวนี้ท้าวเธอหาช่องเหมาะเฉพาะเวลาที่พระราชาวิราฏมีการต้องไปจากพระนคร ข่าวที่ท้าวเธอจะยกไปทำการนั้นทราบถึงเสนาบดี/*123ของท้าววิราฏ, ได้มีการประชุมพิเศษเพื่อหารือกันด้วยเรื่องที่จะจัดการต่อสู้มหาภัยระหว่างที่เจ้านายไม่อยู่. รัชทายาทได้รับตำแหน่งเป็นผู้บัญชากองทัพ. เรียกระดมช้างม้าและเครื่องยุทธภัณฑ์ทุกสิ่งโดยด่วน: เรียกระดมพลใหม่เข้าสวมตำแหน่งหน้าที่เก่าที่ว่างเพราะการสงครามครั้งก่อน. เกิดกาหลทั่วพระราชอาณาจักร. แม้แต่หญิงก็ยังมีส่วนช่วยเหลือการทัพตามกำลังสามารถของตน.
ได้ตระเตรียมการพร้อมเสร็จ เมื่อข่าวราชการทัพมีมาว่าข้าศึกได้ยกเหยียบแดนเข้ามา. กองทหารรักษาดินแดนเมืองหลวงก็รีบรุดยกไปหน่วงข้าศึกไว้ให้ไกลจากกรุงมากที่สุดตามแต่จะทำได้.
ในที่สุดกองทัพทั้งสองฝ่ายได้ปะทะกันอีกครั้ง และภาพของการยุทธ์ที่เป็นไปนั้นก็อย่างเดียวกับคราวก่อน. “การผลัดกันแพ้ชนะ” นั้น แม้เป็นภาษิตโวหารอันเสียความหมายที่เหมาะสำหรับสมัยปัจจุบัน ซึ่งต่อสู้กันด้วยอาวุธเครื่องกลไกทำลายชีพก็จริงแล แต่ในข้างต้นยุคแห่งประชาวตารครั้งนั้น โวหารที่กล่าวนี้ยังใช้กันอยู่หนาหู: จำนวน/*124พลยุทธ์มากมายซึ่งเข้ารบทั้งสองฝ่ายนั้นคล้ายทะเล, ไล่ล้างล้นหลามเป็นคลื่นระลอกกระฉอกฉานเป็นฟองฟูม, ประเดี๋ยวกระทบกันสนั่นเสียง, ประเดี๋ยวก็เงียบหายไป, เสียงกู่ก่องและเสียงร้องไห้ครวญคราง. ‘คำสาบาน, คำหมิ่นประมาท, คำแช่งด่าปรุษศัพท์ต่างๆ นานา.’ ได้เห็นความกล้าและความขลาดของบุคคล. มีเรื่องประหลาดอยู่เรื่องหนึ่ง: เจ้าชายหนุ่มซึ่งเป็นผู้บัญชาการกองใหญ่ฝ่ายวิราฏกองหนึ่ง เห็นเขาฆ่าฟันกันเลือดสาด, ก็เลยเสียประสาทสัมผัสของเธอขณะนั้น, พลันเลี่ยงลงจากรถศึกที่เธอทรงมา บ่ายหน้าจากสนามรบหลบเข้าบุรี, ต่อเสด็จหนีไปเป็นครู่แล้ว นายสารถีของเธอจึงรู้ว่าเธอหายไปจากที่. ในชั้นตันเขาสำคัญใจว่าเจ้าชายตายด้วยมือปัจจามิตร, แต่ไม่มีโลหิตติดอยู่ตามที่นั่งหรือตามรอบรถศึกนั้นแต่สักแห่ง, ชวนให้เขานึกระแวงและลงสันนิษฐานว่า เธอเปิดหนีไปเป็นแม่นมั่น. ทหารพวกหนึ่งได้รับคำสั่งให้ไปเชิญเธอกลับมายังสนามยุทธ์, และเจ้าชายรู้ใจขลาดก็ถูกกุมตัวรีบรุดมาสู่ที่รบประดุจนักโทษหรือเชลย, ไพร่พลของเธอกล่าวคำค่อนขอดต่อว่า, ว่าไม่พอที่จะมาแสดงความขลาดในเวลาที่เกียรติยศและความเป็น/*125อยู่ของชาติเข้าตาจนเช่นนี้. แม้แต่นายสารถีของเธอก็เว้นดุตะคอกเธอไม่ได้ว่า แลเห็นโลหิตชักหน้าซีดใจสั่นขวัญหนีเหมือนสตรีกระนั้น. นายสารถีผู้ขับรถศึกครั้งนั้นย่อมมีนิสัยเป็นนักรบ และโดยมากมักเป็นเผ่านักรบเช่นเดียวกันกับผู้นั่งไปบนรถนั้น. นักรบหนุ่มน้อยกล่าวคือนายสารถีผู้นี้มิได้มีอาวุธถืออยู่ในมือชั่วกาลนาน, รู้สึกว่าหน้าที่ของเขาจะต้องทำนั้นสำคัญนักหนา, และนึกเกรงว่าเจ้าชายจะไพล่หนีไปเสียอีก ข้าศึกจะจับเอาตัวไปได้, ก็ขับรถบากไปทางด้านสนามยุทธ์ด้านหนึ่ง, ถึงต้นพฤกษ์ใหญ่, ไต่ขึ้นไปบนต้นไม้, หยิบเอาคันศรและซองลูกศรคร่ำเครอะของเขาแล้ว ก็ลงมาหาเจ้า, ตั้งใจจะต่อสู้กับราชศัตรูของเจ้านายด้วยลูกศรสนิมเกรอะกรังนั้น, ทูลว่า “ข้าพระเจ้าจะสอนให้ท่านยิง, ม้ามันจะพารถไปทางไหนก็ช่าง, กองทหารส่วนใหญ่ฝ่ายข้าศึกวายวอดไปหมดแล้ว.”
พูดดังนั้นแล้วก็ยกศรขึ้นพาคสายแล้วยิงไปหลายลูก, ลูกหนึ่งไปตกตรงหน้าภีษ๎ม, อีกลูกหนึ่งไปตกแทบบาทมูลแห่งโท๎รณาจารย์ทางด้านสนามรบฝ่ายพวกกุรุ.
/*126โท๎รณาจารย์ตกตะลึงไปทั้งกายเมื่อได้เห็นศรแผลงมาแม่นยำเช่นนั้น. เขาจำลูกศรได้และรู้จักตัวผู้ยิง รู้ฝีมือผู้ยิงด้วย, รู้ว่าลูกนั้นผู้ยิงมิได้ตั้งใจหมายเล็งศีรษะเขา, ผู้ยิงตั้งใจเพียงแต่จุบเท้าเท่านั้น, หันหน้าไปหาทุรโยธน์ผู้เป็นใหญ่ ปราศรัยว่า:- บัดนี้ข้าพระเจ้ากริ่งใจในเรื่องที่จะมีชัย. ศรลูกนี้ไม่ใช่ของคนอื่นคนไกล เป็นศรของอรชุน, เป็นลูกศรอันผาดแผลงมาจากหัตถ์ศิษย์ผู้แกล้วกล้าของข้าพระเจ้า. ศิษย์ผู้นี้แม้ยืนอยู่ในแถวตรงข้าม, ก็มิได้พยายามที่จะแตะต้องสรีระของข้าพระเจ้า, แต่อยากจะแสดงเคารพต่ออาจารย์ผู้เฒ่าของเขาโดยวางศรมาจุบเท้าแทนตัว”
ทุรโยธน์มายาสรวลเป็นที ในหฤทัยของท้าวเธอยินดีที่ได้มาพบพระญาติผู้ต้องเนรเทศตามข้อสัญญา, ท้าวเธอยินดีทั้งนี้โดยดำริว่า ดีละ เราจะได้เพิ่มโทษเนรเทศเขาอีกสิบสองปี.
ทุรโยธน์ไขความยินดีในใจให้ภีษ๎มฟัง, แต่ข้างภีษ๎มนั้นไม่ใคร่จะอยากสร้างมหาสถานในคัคนานต์ (สมบัติ/*127บ้า) และไม่ใคร่จะอยากเข้าไปอยู่ในสถานเช่นนั้นที่ท่านผู้อื่นนิรมิตขึ้นไว้.
ขณะที่เขากับทุรโยธน์กำลังสนทนากันอยู่นั้น รถศึกของท้าววิราฏตรงมาที่นั่น เสียงราวกับฟ้าฟาด ยิงศรโปรยลงมาในกองทัพกุรดุจเม็ดฝน, ห่าฝนคือลูกศรนั้นสาดไปขวาและซ้ายตามรถศึกซึ่งบ่ายหน้าไปทางทิศนั้นๆ รถศึกคันสำคัญนั้นเข้าลุยไล่ไพร่พลแตกเป็นช่องไป. ทับพลทหารตายกองก่ายในสนามรบ. ครานั้นนายสารถีผู้แกว่นกล้าจึงปราศรัยเจ้าชายว่าดังนี้: “ต้องรบศึกอย่างนี้ซี, ดูซี, แถวข้าศึกแตกพ่ายไป, และพลทหารผู้แกล้วกล้าของท่านกำลังซ้องศัพท์สาธุการเยินยอท่านว่าเป็นผู้มีชัย!”
เจ้าชายในท้าววิราฏก็มีชัยแก่ข้าศึกด้วยประการฉะนี้, เสียงนิกรชาติราษฎรซ้องสาธุการอึงมี่ท่ามกลางเสียงครวญครางของพลทหารที่ต้องอาวุธมีบาดเจ็บสาหัส, พลเมืองไหลหลามมาเยียดยัดอัดมารคา ฝ่ายเจ้าชายก็สนทนาร่าเริงมากับนายสารถีผู้ใจภักดิ์ของเธอตามถนนในพระนคร.
ตอนสิบ การประสบ
/*128วันต่อจากการมีชัย ได้มีประชุมทางราชการเพื่อประกาศข่าวสาสน์อันน่าปริติยินดีว่า กองทัพท้าววิราฏได้มีชัยชนะกองทัพฝ่ายกุรุอย่างงามหน้า พระที่นั่งท้องพระโรงคับคั่งจนหายใจไม่สะดวก, ผู้แทนราษฎรทุกชั้นทุกพวกพากันมามากล้นหลาม เพื่อมีส่วนในความรื่นเริง. แต่มีสิ่งหนึ่งซึ่งก่อความพิศวงอย่างน่าประหลาดใจแก่พวกไพร่ฟ้าประชาราษฎร์ คนประหลาดแปลกหน้าคนหนึ่งเพิ่งมีมาสวมราชบัลลังก็ของพระราชาวิราฏ, ฝ่ายอีกสี่คนซึ่งแปลกหน้ามานั้น, สวมเครื่องทรงอย่างเจ้า, ยืนแวดล้อมเฝ้าอยู่รอบราชบัลลังก์นั้น. อันนี้แลเป็นคดีลึกลับซึ่งเร้าความประหลาด/*129ใจอย่างยิ่ง, แต่นิกรราษฎรไม่กล้าปริปาก, ได้แต่กระซิบกระซาบกันเบาๆ พวกเขาจ้องดูกันและกันตะลึงลานพิศวงนักหนา ผู้ที่แปลกหน้ามานี้จะเป็นใครหนอ? คงมิใช่ผู้แย่งชิงราชสมบัติ, ซึ่งทรนงขึ้นไปอยู่บนราชบังลังก์นั้น, บางคนนึกคลับคล้ายคลับคลาดูเหมือนว่าจะจำหน้าผู้แปลกหน้ามาได้สองสามคน, แต่นึกไม่ออกว่าชื่อเรียงเสียงไร หรือใครเป็นใคร. ฝ่ายผู้ที่ยังไม่เคยเห็นพักตร์พระราชาของตนนั้นมิได้สงสัยอะไร ถึงกระนั้นความรู้สึกประหลาดอัศจรรย์ใจในเวลานั้นเป็นความรู้สึกซึ่งแปลไม่ออก.
ขณะที่ผู้ดูทั้งหลายกำลังทำการเดาในใจต่างๆนานา, พระราชาวิราฏเสด็จก้าวเข้ามาในห้องที่ออกขุนนาง. พระพักตร์ของท้าวเธอชักแดงก่ำเมื่อแลไปเห็นผู้แปลกถิ่นขึ้นนั่งอยู่เหนือบัลลังก์. ท้าวเธอสำคัญพระหฤทัยว่า ข้าราชการในราชสำนักพร้อมใจกันจัดการจำอวดขนานใหญ่นี้ขึ้น เป็นกิจสมโภชการมีชัยแก่พวกกุรุ, และพระโลหิตของท้าวเธอเดือดพลุ่งพล่านภายในพระกาย เมื่อหวนระลึกถึงความ/*130หน้าด้านไม่มีอายของเหล่าราชบริพารขึ้นมา ในการที่ปล่อยให้ขี้ข้าขึ้นนั่งเหนือราชบัลลังก์เล่นสนุกสนาน เป็นการทุราจารต่อพระที่อันศักดิ์สิทธิ์ของขัตติยราช, ทรงคำนึงว่า ‘ความสนุกประหลาดจริงเทียวหนอนี่ มันคงจะตัดเศียรเกล้าของข้าพเจ้าเสียสักวันหนึ่ง และเรียกการอันนี้ว่าล้อเล่น !’ ครั้นเสด็จเข้ามาใกล้ ท้าวเธอจำผู้แปลกหน้านั้นได้ว่าข้าใช้ของท้าวเธอ, ข้าใช้ซึ่งท้าวเธอได้รับเอาตัวไว้ใช้การงานเพราะความสงสารเขา. และโทสะของพระเป็นเจ้าก็ยิ่งเดือดดาลใหญ่, แผดพระสุรเสียงตวาดว่า “นี่อะไรกันหวา?”
ตันตรปาล, เสนาบดีของท้าวเธอคนหนึ่ง, ยืนขึ้นทูลว่า, “จงระงับโทสะเสียก่อนเถิด, พระเจ้าข้า: ผู้แปลกหน้าซึ่งนั่งสวมบัลลังก์ของพระองค์นั้นมิใช่อื่นไกล คือมหาราชยุธิษฐิร! เราควรจะนับว่าเราเป็นผู้มีโชคดีที่พระผู้เป็นใหญ่เป็นประมุขแก่เจ้าทั้งหลายได้มานั่งเป็นประธานให้ตระการตา!”
ราชวิราฏอึดอัดตรัสไม่ออกอยู่เป็นครู่ มีดวงพระหฤทัยอันไม่อยู่กับตัว, เต้นตึกตักไม่เป็นส่ำ, ซ้ำให้เกิดฉงน/*131สนเท่ห์ใหญ่, ความคิดในใจร้อยแปดพันเก้าเข้าครอบดวงกมลในขณะนั้นเหมือนผีสิง. ครันอ้ำอึ้งนิ่งอยู่ครู่ใหญ่, ความจริงก็วาบขึ้นในพระหฤทัยมิทันนาน, และท้าวเธอก็ลงเข่ากรานกราบมหาราช. เมื่อความสามารถพูดออกได้กลับคืนมีมา, ยกหัตถ์ประนมและอยู่ในท่าลงเข่า, กราบทูลว่า “ขอประทานโทษเถิด, พระเจ้าข้า; จงประทานอโหสิกรรม ความขายหน้าอันนี้ในตัวข้าผู้มีสมฤดีอันประมาทแล้วยิ่งกว่าหฤทัย เป็นความเห็นผิดของข้าพระเจ้า, หาใช่ความจงรักภักดีไม่, ที่ได้ประมาทพลาดพลั้งไป ขอพระองค์จงรับข้าพระเจ้าไว้เป็นข้าเถิด, พระเจ้าข้า”
ตรัสเท่านั้นแล้ว พระราชาวิราฏก็ทรงกันแสงไห้, ระลึกถึงกาลที่ล่วงแล้วขึ้นมาทันที ระหว่างที่เจ้าปาณฑวภราดาปลอมพระองค์เป็นข้ารับใช้อยู่ในท้าวเธอ, และท้าวเธอรู้สึกเสียพระหฤทัยเมื่อคิดขึ้นมาถึงการที่ได้ใช้มหาราชเจ้าฉันขี้ข้าเนืองนิตย์. ท้าวเธอรู้สึกตัวว่าได้ล่วงอกุศลกรรมอันหนึ่งซึ่งไม่มีหนทางอย่างอื่นที่จะขมาอัจจัยโทษอันนี้ได้ นอกจากตายเสียเท่านั้น,
/*132ยุธิษฐิรทรงเห็นพระราชาทุกข์ถึงบาปก็ลุกขึ้นยืนหน้าบัลลังก์ ทรงกอดองค์พระราชาไว้ในวงแขนแล้วตรัสว่า: “ข้าพเจ้าอโหสิกรรมความประมาทพลาดพลั้งที่ยังมิได้กระทำเลยนั้นอย่างไรได้ ! ตัวข้าพเจ้าเสียอีก, ตรงกันข้าม, ควรจะขอบบุญเห็นคุณท่านที่ได้ให้สำนักอาศัย และปกป้องภอันตรายในคราวเคราะห์ของเรา, ในเมื่อเทพเจ้าในชั้นฟ้าเกรี้ยวโกรธเคียดขึ้งบึ้งแก่เรา”
“หามิได้ พระเจ้าข้า, ข้าพระเจ้าขอพระราชทานโทษ; ถ้าเหตุดีได้อุบัติแก่พระองค์ในที่นี้ไซร้, ก็มิใช่อื่นไกล, ได้แก่มือลับซึ่งได้อปโลกน์พระองค์ไว้ในตำแหน่งเป็นเจ้าเป็นนายข้าพระเจ้า, และข้าพระเจ้าเป็นบ่าวเป็นข้าพระองค์นั่นเอง.”
“เออ, เออ, จงรักษาคำเยินยอของท่านไว้เวลาอื่นเถิด, ท่านทราบหรือไม่ว่า เราได้ตีกองทัพกุรุที่บุกรุกเข้ามาครั้งที่สองล่องกลับไปขณะที่เธอไม่อยู่?”
“ข้าพระเจ้าเพิ่งทราบเรื่องนี้พระเจ้าข้า, ข้าแต่พระราชาผู้เจ้านายของข้า, พระองค์ไม่ไว้วางพระหฤทัย/*133หรือที่จะให้ข้าพระเจ้าทราบบ้างว่า พระอนุชาของพระองค์ และพระราชินีเท๎ราปทีสำนักอยู่ที่ไหน ?”
“เขาสำนักอยู่ที่นี่พร้อมหน้ากัน, แต่เขามีนามอย่างอื่นเพื่อกลบเกลื่อนเงื่อนเค้าสมญาเดิม นี่คือนกุลน้องของฉัน, มีนามสกุลว่าครันถิก; และนี่คือสหเทพ, อมาตย์ตันตรปาลของท่าน; อรชุนเป็นนายสารถีของท่าน, และภีม, ข้าพระเจ้าเสียใจที่จะพึงลั่นวาจา, เป็นผู้ฆ่ากิจกะผู้เป็นเขยของเธอในเมื่อแปลงสมญาว่าพัลลภ, เท๎ราปทีเป็นนางข้าหลวงเรือนในคนใช้ชิดของพระราชินีวิราฏ, คือไสรินธรี ที่แปลงองค์ กิจกะงวยงงหลงกลจนตัวตาย.”
พระราชาทรงฟังยุธิษฐิรแถลงการด้วยความพิศวงนักหนา. ราวกะว่าเหตุการณ์อัศจรรย์ได้เกิดขึ้นเป็นลำดับกันมา. กาลกิริยาของกิจกะ,อันเป็นเรื่องเศร้าพระหฤทัยในกาลที่ล่วงแล้วก็จริงแล, แต่ในบัดนี้ไม่กระทบพระหฤทัย เหมือนในเมื่อสั่งให้มัดมือและเท้าเทวีและให้ทิ้งนางลงในกองอัคนี. ในบัดนี้ท้าวเธอรู้สึกว่า มรณภัยที่กิจกะได้ประสบนั้นเป็นโทษทัณฑ์อันเบาสำหรับกรรมลามกที่เขาได้/*134กระทำแล้ว ในการจู่ลู่หมายตนเป็นคู่ควรแก่สตรีเพศผู้หนึ่งซึ่งศักดิ์สิทธิ์กว่ามารดาบังเกิดเกล้า, บริสุทธิ์กว่าเทพธิดาในชั้นฟ้า. ท้าวเธอติโทษตัวเองที่ให้ยินยอมให้พระมเหสีทำการหักโหมแด่พระราชินีผู้หามลทินมิได้, ถึงแม้ยุธิษฐิรจะเอาใจสักเพียงไรก็ดี, ดวงหฤทัยของท้าววิราฏก็มิได้รับความสงบเศร้า, พระเนตรของท้าวเธอมิได้สงบกันแสงไห้. ความรู้สึกถึงการที่ได้ประมาทพลาดพลั้งแต่หนหลังหนักอกหนักใจนักหนา และบีฑาท้าวเธอราวกับผีสิง. ยุธิษฐิรเชิญท้าวเธอเข้าที่ไสยาสน์, เพราะมีนิทราเป็นยาระงับใจเศร้าแต่ขนานเดียวเท่านั้น ท้าวเธอตรัสว่า ข้าพเจ้าจะหยุดพูดละ, ถ้าถ้อยคำของข้าพเจ้ามีแต่กระทำให้อัสสุชลของท่านหลั่งไหล ข้าแต่ท่าน, เรื่องที่ล่วงแล้วก็ให้มันเป็นแล้วไปเถิด; อย่ามัวรำพึงถึงความเศร้าที่หาสารบมิได้, การบห่อนดำเนินตามใคร ๆ ไปเรื่อย, บุคคลผู้นั้นจะกอปรด้วยฤทธิ์สักปานไรก็ตาม, หากไม่มีการแปรผันแห่งวาสนาคราขึ้นลง, ชีวิตจักเป็นพื้นตื้อๆไม่มีรสสนุกเลย, ผู้ดำรงในสถานันดรศักดิ์สูงกว่าข้าพเจ้าหลายท่าน ได้รับรสชาติ/*135ความลำบากยากแค้นกว่าความลำบากที่ได้อุบัติแก่ตัวข้าพเจ้า. อัสสุชลของท่านในบัดนี้กระทำใจของข้าพเจ้าให้ช้ำมากกว่าถ้อยคำหมิ่นประมาทที่เธอจะพึงทำแก่ข้าพเจ้าโดยมิทันรู้ตัว, หรือฟกยิ่งกว่าการหนักอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งท่านจักพึงบังคับให้ข้าพเจ้าทำ. ท่านก็เป็นปราชญ์นี่หนา: เมื่อไรปัญญาของท่านจะประติบัติท่านล่ะ. ถ้าสำหรับตัวท่าน ท่านระงับใจของท่านไม่ได้, ก็จงระงับเพื่อเห็นแก่ข้าพเจ้าเถิด.”
ในบัดนี้ท้าววิราฏรู้สึกได้เทียวว่า ความทุกข์อย่างสาหัสเป็นทางให้เกิดความเดือดร้อนแก่ราชาธิราชของเธอ, และด้วยพยายามเต็มที่ ท้าวเธอปิดธาราแห่งดวงหฤทัยและห้ามการหลั่งไหลแห่งอัสสุชลเสียได้.
ตั้งแต่ยุธิษฐิรต้องเนรเทศไปเดินป่า การหยาบช้าลามกหลายอย่างได้เกิดขึ้นในรัฐสิมาของท้าวเธอ, อยุติธรรมและการปกครองไม่ถูกต้องตามขนบธรรมเนียมได้เกิดขึ้นทั่วไป พระราชวังอินทรปรัสถ์ครั้งหนึ่งงามสง่าหาที่เปรียบมิใด้, ในบัดนี้สิกลายเป็นรังค้างคาวและคณานก. /*136บ้านเมืองมีโจรผู้ร่ายดื่นดกชุกชุม. ระเบียบการปกครองได้เปลี่ยนแปลงไปมากเหลือที่กำหนดได้เพียงไร. จักพึงกล่าวได้แต่คำเดียวคือ “อำนาจเป็นธรรม” อันนี้แหละเป็นระเบียบของผู้ทำการปกครองและผู้ที่อยู่ในความปกครอง. ความสงบและนิราสภัยกลายเป็นศัพท์ที่หาความหมายมิได้, นิกรราษฎรทั้งหลายใคร่แต่จักให้ยุธิษฐิรกลับเข้าเมือง, คอยนับปีเดือนอาทิตย์และวันทุกเช้าค่ำด้วยความรีบร้อนใจ. ข่าวสาสน์การประสบเจ้าปาณฑพในราชสำนักวิราฏได้ระบือฮือใหญ่ราวกับไฟป่า, และผู้เป็นเจ้าเป็นใหญ่ในปกครองของกษัตริย์มหาศาลได้พากันนิวัตนาการโดยรีบด่วนไปกรุงวิราฏ เพื่อแสดงการเคารพแด่บรมกษัตริย์ผู้เป็นเจ้าของเขา. บางคนเดินเท้าไปทางไกลด้วยเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าเพื่อเห็นหน้าพระราชาผู้ประเสริฐของเขาอีกสักครั้งหนึ่ง. พากันริษยาท้าววิราฏในข้อที่มีเกียรติยศถึงให้ยุธิษฐิรสำนักอาศัยอยู่ในร่มชายคาของเธอ.
แต่ยุธิษฐิรจะกลับไปบ้านเมืองโดยสวัสดิภาพมิได้ ท้าวเธอทราบว่าจะต้องรบทุกก้าวขากลับบ้านเมือง, ท้าว/*137เธอหารือราชสัมพันธมิตรพระราชาวิราฏในเรื่องนี้, กะแผนการรบที่จะตีเอาดินแดนที่เสียไปกลับคืนมา.
ท้าวเธอตรัสแก่ท้าววิราฏว่า: “ท่านย่อมทราบเหตุการณ์ได้ดีที่ส่อให้เราถูกเนรเทศ. พงศาวดารเหตุการณ์อันลือนามในชีวิตของข้าพเจ้าอาจสรุปได้ในคำคำหนึ่ง “การพนัน” ข้าพเจ้าเอาอาณาจักรและอิสรภาพลงขันพนันกับเขา ข้าพเจ้าเสียเดิมพันไปทีละสิ่ง , ทอดลงไปทีไรก็เสียมิอะไรก็อะไรอย่างหนึ่งซึ่งเป็นส่วนสำคัญของข้าพเจ้า , ด้วยประการฉะนี้ข้าพเจ้าได้เสียไม่แต่มกุฎของข้าพเจ้า, ซ้ำเสียตัวตกไปเป็นข้าเขาด้วย, มิใช่แต่เท่านั้น, ยังเสียเท๎ราปทีผู้ยอดรักอีก, แต่การที่เสียนางไปไม่สู้กระไรแก่ข้าพเจ้ามากเท่าความขายหน้าซึ่งนางได้รับจากหัตถ์ของทุหศาสนผู้เปลื้องเสื้อผ้าอาภรณ์ของนางต่อหน้าบรรดาผู้ที่ประชุมอยู่ในที่นั้น, ครานั้นใจของข้าพเจ้าสลดเศร้านักหนา. เป็นพระกรุณาธิคุณของมหัยกา, ภีษ๎ม, ที่ได้กล่าวเชิงหารือว่า การที่จะทำโทษทัณฑ์แก่เรานั้น ขอให้เป็นการเนรเทศจากนิเวศนสถานชั่วเวลา ๑๓ ปีเป็นกำหนด, และเราก็ยอมรับ/*138เอาด้วยดุษณีภาพ, ถึงแม้ทัณฑ์นั้นจะรุนแรงอยู่ก็ตามที. ท่านก็ย่อมทราบอยู่แล้วว่า เราได้กรำความลำบากยากแค้นนักหนา ตลอดกาลนานแห่งการเนรเทศนั้น; ปีที่สุดของกาลอันเต็มไปด้วยเศร้าและอันธการ เพิ่งมาได้รับแสงสว่างอันเรืองโรจน์จ้าจากความเมตตาต้อนรับของเธอ. ในบัดนี้ข้าพเจ้าได้รับทัณฑการต้องเนรเทศนั้นโดยสุจริตครบถ้วนกำหนดกาลนั้นแล้ว, และ ได้ประติบัติเคร่งครัดตามข้อสัญญาซึ่งมัดข้าพเจ้านั้น และในบัดนี้มีความโปร่งใจ, ข้าพเจ้าคิดจะกลับไปบ้านเมืองของข้าพเจ้า. ข้าพเจ้าจะท่องเที่ยวอยู่อย่างผู้ต้องเนรเทศ ไม่มีบ้านชั่วนิรันตรกาลนั้นไม่ได้.”
ราชาวิราฏตอบว่า; ข้าพระเจ้าจะเชื่อแน่ว่า พระองค์จะได้อาณาจักรคืนมาโดยไม่ต้องทำสงครามกันนั้นไม่ได้. กระบี่ของเราแต่อย่างเดียวเท่านั้นสามารถจัดการพิพาทกันให้สงบ. อะไรที่เสียไปโดยอยุติธรรมนั้นยากที่จะได้กลับคืนมาโดยปรกติภาพ.”
เท๎ราปทีก็เห็นสอดคล้องด้วย นางเป็นสตรีก็จริง/*139แล แต่นางเป็นธิดากษัตริย์ชาตินักรบและบาทบริจาริกาของกษัตริย์, นางย่อมทราบคุณการยุทธ์ในการของกษัตริย์. พระนางมีพจนารถว่า: “การไกล่เกลี่ยระหว่างพี่น้องซึ่งหมองใจกันนั้นเท่ากับความฝัน. การทุจริตเสียสัตย์มีรางวัลแต่อย่างเดียว มรณะ, ทุรโยธน์เอารัดเอาเปรียบแก่ท่านเพียงไร, เขาฉลาดลวงท่านเข้าไปในจั่นอย่างไร! แสร้งทำเป็นเล่นการพนันฉันมิตร แล้วลิดเอาราชอาณาจักรอันงามของท่าน ขับไล่ท่านจากบ้านและวงศ์วานของท่านอย่างไร! พระหฤทัยของท่านคงจะตื้นนี่กระไร ที่ไม่แทงตลอดความประมาทพลาดพลั้งเช่นนี้! ให้การสงคราม, สงครามอย่างเปิดเผยตัดสินว่าฝ่ายไหนชอบธรรม.”
พระราชายุธิษฐิรตรัสตอบโดยคิดไว้แล้วว่า: “พี่อยากจะลองใจเจ้าในข้อนี้, พี่จะรีบส่งผู้แจ้งข่าวสาสน์ไปยังราชบริพารและราชาผู้เป็นหัวหน้า ส่งทูตพิเศษจำทูลราชสาสน์ไปยังสำนักศรีกฤษณ ราชาทวารก, ให้ฝักใฝ่ข้างพี่ในการสงคราม. อรชุนเองจะเป็นทูตของพี่.”
รุ่งเช้าวันต่อจากนั้น อรชุนก็จำทูลราชสาสน์ไปยังกรุง/*140ทวารก. พระนครของกฤษณตั้งอยู่ชายทะเลตะวันตกทางไกล, ในแว่นแคว้นซึ่งในบัดนี้เรียกว่าคุชราต อรชุนเคยเป็นแขกไปมาหาสู่ราชสำนักกฤษณระหว่างปีแรก ๆ ในขวบ ๑๒ ปีที่เธอต้องเนรเทศอยู่, และระหว่างกุลบุรุษทั้งสองผู้ซึ่งเกี่ยวดองเป็นญาติกัน, ได้เกิดมีสัมพันธไมตรีสนิทสนมมากมาย ความสนิทสนมกันอันจักพึงจะเจริญอยู่ได้ระหว่างใจของมนุษย์สองคน. ในโอกาสที่เธอมาหาครั้งนี้, อรชุนสังเกตเห็นเจ้าชายองค์หนึ่งแต่งกายเรียบร้อย เดินเข้าไปในทวารพระราชวังทวารก, เดินไปหน้าเธอไม่กี่ก้าว, ดูท่าทางเจ้าชายผู้นั้นเป็นนายพเนจรอ่อนเพลียเหมือนตัวของเธอ, และดูเหมือนมีธุระด่วนเช่นเดียวกัน. ยามรักษาการอนุญาตให้เธอผ่านเข้าไปโดยดี, และดูประหนึ่งว่า เธอเป็นพระสหายหรือพระญาติองค์หนึ่งของพระราชา, อรชุนเกิดหลากใจว่าเธอจะเป็นใครหนอ, แต่ไม่มีเวลาพอที่จะเปลืองในเรื่องนึกคำนึงในอันไร้ประโยชน์เปล่าๆ เธอมาราชการอันรีบร้อนยิ่ง, และใจของเธอก็/*141หมกมุ่นอยู่ในเรื่องราชการงานเมือง.
เมื่อมาถึงทวารวัง, นายทวารบาลก็อนุญาตให้เธอเข้าไปโดยดีเช่นเดียวกัน, และเธอก็เดินกรายเข้าไปในที่ออกขุนนางโดยไม่มีพิธีอย่างใดอย่างหนึ่ง; แต่ได้ทราบว่ากฤษณกำลังเข้าที่บรรทมเที่ยงวัน สำราญนิทรารมย์สนิทอยู่, เธอก็เข้าไปในห้องบรรทมพระราชา, แท้จริงมิใช่ว่าจะปลุกท้าวเธอให้ตื่น, แต่ทั้งนี้เพื่อมิให้เปลืองเวลาต่อไปเมื่อท้าวเธอตื่นบรรทม แต่พออรชุนย่างเข้าห้องบรรทมพระราชา, แขกผู้มาหาอีกฝ่ายหนึ่งก็เดินตามเธอเข้าไป, ดูเหมือนว่าเดินสาวก้าวขึ้นหน้าเธอไปสองสามก้าว, ได้เข้าห้องบรรทมนั้นพร้อมกัน. อรชุนไม่อยากดูหน้าของเขาผู้เป็นแขกอีกฝ่ายหนึ่งนั้น แต่ในที่เฉพาะพระพักตร์เธอลืมหมดทุกสิ่งทุกอย่าง, และความรื่นรมย์สิเนหารักใคร่เข้าครอบเปี่ยมหฤทัยของเธอ, เจ้าชายผู้แขกมาหาไว้สง่าเข้าไปยืนต้นพระแท่น ฝ่ายอรชุนผู้สงบเสงี่ยมเจียมองค์ก็ตรงไปขึ้นอยู่ที่ปลายพระแท่นใหญ่ เป็นที่พอใจของเธอที่ได้แสดงมรรยาทดังนั้นต่อพระสหาย. การที่มีผู้จู่ลู่เข้ามาภายในทำให้/*142พระราชาตื่นบรรทม, และเมื่อลืมพระเนตรขึ้นก็แลไปเห็นอรชุนก่อน ยืนอยู่ที่ปลายพระแท่นใหญ่, และด้วยความดีใจ ท้าวเธอร้องทักว่า: “อรชุน ! เธอมาเมื่อไร ! ฉันยินดีที่พบเห็นท่าน.”
“หม่อมฉันเพิ่งมาเดี๋ยวนี้.”
“เปล่าน่ะ ฉันมาก่อน,” เป็นเสียงอีกฝ่ายหนึ่งกล่าวสอดขึ้นกลางคัน,-ผู้เป็นแขกมาหาอีกฝ่ายหนึ่งนั้นคือทุรโยธน์. เมื่อหันพระพักตร์ไปทางผู้พูดอีกฝ่ายหนึ่ง, กฤษณเห็นทุรโยธน์ก็ตรัสว่า “นานเทียวหนอเพิ่งพบกันวันนี้. สิทธิโชคโฉลกดีนำท่านมาสู่ที่นี้.”
ทุรโยธน์ใคร่จะได้สัมพันธไมตรีแห่งกฤษณโดยสิทธิที่เป็นผู้มาก่อน (เพราะตามประเพณีกษัตริย์ฮินดูโบราณ, ผิวเกิดแก่งแย่งขอความช่วยเหลือขึ้นระหว่างปรปักษ์, เขามักจะชี้ขาดลงไปว่าให้ช่วยผู้ที่มาก่อน), มิได้กล่าวตอบคำพระราชปฏิสันถารเชิงทักทายปราศรัย, กล่าวแต่ห้วนๆ ออกไปว่า: “ข้าพระเจ้าขอให้ท่านมีส่วนในการ/*143สงครามอันจะมีมา และขอจงฝักใฝ่ข้างข้าพระเจ้า”
อรชุนมิได้ร้องขอความช่วยเหลือเอารัดเอาเปรียบเช่นนั้น, นั่งเฉยอยู่ที่ปลายพระแท่นศยนบิฐของกฤษณเหมือนแต่ก่อน. อ้ำอึ้งอยู่สักครู่ กฤษณตรัส: “ข้าพระเจ้าไม่รังเกียจในการที่จะมอบกำลังโยธาหารของข้าพระเจ้าเพื่อประโยชน์ของท่านฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งหรือทั้งสองฝ่าย. แต่ข้าพระเจ้ามีเรื่องอเนกปรยายที่จะกล่าวว่า ตามที่เห็นด้วยตาของข้าพระเจ้า ท่านทั้งสองมีภาคย์เสมอกัน. เพื่อรักษาตราชูให้ทรงอยู่เที่ยงระหว่างความเป็นมิตรส่วนตัวและสัมพันธไมตรีทางราชการงานเมือง, ข้าพระเจ้าจะขอกล่าวว่า ข้าพระเจ้าจะมอบกองทัพบกและธนกำลังทั้งมวลแห่งอาณาจักรข้าพระเจ้าให้แก่ท่านฝ่ายหนึ่ง, แต่อีกฝ่ายหนึ่งข้าพระเจ้าใคร่จะมอบตัวข้าพระเจ้าให้, โดยมิได้กุมอาวุธ หรือสวมเกราะเครื่องป้องกัน. ในบัดนี้ให้ท่านต่างฝ่ายต่างเลือกเอาสิ่งที่พอใจของท่านเถิด.”
ทุรโยธน์ทูลว่า “กองทัพบกและธนทรัพย์เป็นของข้าพระเจ้า.” ทะเยอทะยานที่จะเอารัดเอาเปรียบเห็น/*144ประจักษ์อยู่แก่ตา, และในความตะลีตะลานงุ่นง่านของเธอ ตรัสถ้อยคำป้ำ ๆ เป๋อๆ มีความหมายอันฟังยาก.
อรชุนตอบ: ข้าพระเจ้ามีความพอใจที่ได้ตัวกฤษณมาเป็นฝ่ายข้าพระเจ้า. ข้าพระเจ้าตีราคามิตรภาพอย่างกฤษณมากยิ่งกว่ากำลังไพร่พลของเธอ.”
คราทีนั้น กองทัพบกของกฤษณก็รีบยกไปกรุงหัสตินาปุร, และทุรโยธน์เป็นผู้นำไปเอง. ในเวลาเดียวกัน, กฤษณก็เสด็จตามอรชุนไปหาท้าววิราฏ, เสด็จไปครั้งนี้โดยมิได้กุมอาวุธและมิได้มีราชบุรุษตามไปด้วย. สองขัตติยสหายไปถึงท้าววิราฏแล้ว.ได้มีการหารือกันในหมู่ปาณฑวภราดา, กฤษณนั่งเป็นประธานในที่ประชุมนั้น ท้าวเธอพยายามแต่จะบำบัดมิให้เกิดการสงครามฆ่าฟันกัน, และตลอดเวลาที่หารือกันอยู่นั้น ท้าวเธอลุกขึ้นยืนกล่าวค้านเพื่อการสงบศึก, เพื่อความเป็นมิตร, เพื่อล้มการรบราฆ่าฟันแห่งญาติทั้งหลาย และความเงียบเหงาว้าเหว่แห่งบ้านช่องที่ครึกครื้นทั่วไป. เป็นการตกลงกันตามคำแนะนำของกฤษณ ให้ส่งทูตไปเฝ้าราชาธฤตราษฎร์ พระญาติผู้ใหญ่ กระทำการปรองดองกันกับเจ้าเการพ.
ตอนสิบเอ็ด หารือสงบศึก-เตรียมรบ
/*145ทูตของยุธิษฐิรมาถึงราชสำนักหัสตินาปุรก็ตรงเข้าไปเฝ้าในท้องพระโรงที่ออกมุขมนตรี ถวายบังคมก้มกราบลงที่ชานพระราชบัลลังก์ทรงตรงหน้า, กราบทูลมูลคดีดังต่อไปนี้:-
“ผู้เป็นเจ้านายของข้าพระเจ้ารับสั่งใช้ให้ข้าพระเจ้ามากราบทูลพระองค์ว่าดังนี้: ปาณฑุราชและธฤตราษฎร์เป็นภราดากัน: เหตุไฉนพระโอรสของธฤติราษฎร์นั้นจึงได้ราชอาณาจักรทั้งหมดไว้ในปกครอง. และพระโอรสของปาณฑุไม่ได้อะไรกับเขาแม้แต่เถ้าธุลีเพียงกำมือหนึ่ง? ทุรโยธน์โกรธขึ้งมุ่งร้ายหมายขวัญญาติเรียงพี่เรียงน้องอยู่ทุกวัน, ทุรโยธน์เชิญเขาเล่น/*146การพนัน, นักสกาตัวกลั่นของทุรโยธนั้นเล่นด้วยลูกสกาปลอมหลอมธาตุหยอดถ่วงน้ำหนักไว้ด้วยใจคิดประทุษ, และผลในที่สุดยุธิษฐิรก็เสียหายพ่ายแพ้ทุกๆกระดาน เสียทรัพย์ศฤงคารของเขา ต้องเนรเทศไปเนาในแดนดงพงพนัส ยอมประติบัติตามข้อสัญญาอันร้ายนักร้ายหนา เหลือที่เลือดเนื้อจะพึงทนทานได้, ในบัดนี้เขาทั้งหลายได้ประติบัติลุล่วงข้อสัญญาเหล่านั้นแล้ว และทำใจไว้พรักพร้อมแล้วที่จะลืมเสีย ซึ่งเหตุการณ์อันเป็นไปแล้วในอดีตภาค, ถ้ามอบราชอาณาจักรของเขาคืนให้โดยดี จะมิต้องให้เกิดการกลีตีพล่าฆ่าฟันกัน. ถ้าคำขอร้องของเขาอันชอบด้วยธรรมถูกปัดไปไสส่ง, ก็จะต้องประกาศสงครามกัน, และกุรุทั้งผองจะต้องกระจัดกระจายย่อยยับเป็นภัสมธุลี, และแดนดินของเขานั้นเล่า เจ้าปาณฑพก็จะริบเอาเสียให้หมด”
พูดดังนั้นแล้ว, ทูตก็ก้มหน้านิ่งอยู่ในท่าหมอบ คอยฟังพระราชดำรัสตอบ.
ถ้อยคำของยุธิษฐิร ที่ใช้ให้ทูตไปพูดแทนนั้น ดูทีต้องใจภีษ๎มผู้ชรา จูงใจให้เห็นว่าเป็นคำขอร้องที่ชอบธรรม/*147และพอสถานประมาณ แต่มันยังอาการเข้าไปกระทบดวงพระหฤทัยทุรโยธน์ตรงกันข้าม, ใจของเธอวู่วามลามฮือเป็นโทสะบ้าเลือดเดือดแรงใหญ่ ดูเจ็บใจเจ็บจิตด้วยปืนพิษแห่งลมปาก, และด้วยสุรเสียงสำเนียงโกรธ เธอตรัสสำรากว่า: “ไอ้คนระยำนี้บังอาจเข้ามาขวางหน้าพญาราชสีห์ในถ้ำถิ่นที่สำนัก. จงบอกแก่มันนะว่าคำขู่ข้าเล่นเช่นนี้ มีน้ำหนักไม่น่ากลัวตัวงอมากยิ่งกว่าไอ้ลิงจ๋อมันแยกเขี้ยวยิงฟันหลอกหลอนข้า. กล้าปากมิได้หมายถึงกล้ามือ, และฟุ้งกระพือโป้งปากอวดดีใหญ่ย่อมไปไม่ได้ไกลเท่าไรในคราวยุทธกิจโลหิตนอง. จงบอกยุธิษฐิรและลูกน้องของเขาว่า คำขู่กรรโชกลม ๆ จะไม่ทำให้ทุรโยธน์สะดุ้งตกใจถึงกับยอมคืนสิ่งที่มีชัยได้มาด้วยหัตถ์อันกอปรด้วยกำลัง. จงบอกพวกปาณฑพให้คืนหลังไปอยู่ไพรสณฑ์อีกหนหนึ่ง, แล้วจงถวายฎีกาหารือราชาทุรโยธน์ สุดแล้วแต่เธอจะทรงพระกรุณาโปรดอย่างไร.”
ท้าวธฤตราษฎร์ผู้แก่ชราเสียพระเนตรทั้งสองข้าง ขัดขวางห้ามปรามความจู่ลู่วู่วามของพระราชาโอรสเสีย, /*148และด้วยพระสุรเสียงอ่อนหวานหว่านล้อม, ตรัสแก่ทูตว่า “ถ้อยคำรุนแรงแสลงโสตที่ทุรโยธน์ได้กล่าวแล้ว ท่านอย่าเอาเป็นอารมณ์เลย. ปากคำสามหาวของทุรโยธน์นั้นให้โทษมากกว่าหัตถ์ของเขาให้คุณ. ถ้อยคำของเรามีไปถึงยุธิษฐิรว่าดังนี้-เราจะส่งทูตของเราไปโดยพลัน ซึ่งจะได้จัดการไกล่เกลี่ยระหว่างเราทั้งสองฝ่ายให้ปรองดองกันด้วยดี”
ตามปฏิญญา, ธฤตราษฎร์ได้ส่งเสนาบดีและนายสารถีสัญชัยไปเฝ้าเจ้าปาณฑพให้ทูลความว่าดังนี้:- “ถ้าท่านปรารถนาหาความสงบศึกนิราสภัย, เชิญท่านมาหาฉัน, และฉันจะประกาศความยติธรรมให้”
เมื่อสัญชัยมาถึงราชสำนักวิราฏ, เขามีความตะลึงตะลานพิศวงที่มาได้เห็นเจ้าปาณฑพชุมพลทุกเหล่าไว้พรักพร้อมน่าสพึงกลัว. ถึงกระนั้น, เขามิได้มาในฐานแห่งจารบุรุษ, แต่มาในฐานะแห่งทูต, แลฉะนั้น, ไม่เปลืองเวลาเที่ยวตรวจกองทัพบกของเจ้าปาณฑพ, เขาก็เดินตรงเข้าท้องพระโรง, ครั้นเสร็จพิธีกิจต้อนรับปฏิสันถารแล้ว, /*149เขาก็กราบทูลสารแด่ยุธิษฐิร.
ยุธิษฐิรออกจะรู้สึกไม่พอพระหฤทัยในราชสาสน์ ที่มาสั้นนักหนาท่าไม่เหมาะ, ตรัสตอบว่า: “เราเคารพท้าวธฤตราษฎร์, แต่เกรงว่าท้าวเธอหลงเชื่อถ้อยฟังคำเล่ห์กลของทุรโยชน์ผู้โอรสอีก, ความคิดของทุรโยธน์นั้นจะขยี้เราเสีย. มหาราชเจ้าทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานความคุ้มครองเราเสมอบิดามารดาคุ้มครองรักษา, แต่ว่าไม่พระราชทานให้ตามคำขอร้องของเราอันชอบด้วยกฎหมาย”
นิ่งอ้ำอึ้งอยู่ครู่หนึ่งแล้วท้าวเธอก็ตรัสต่อไป, ตรัสแก่ทูตบ้าง ตรัสเองเออเองบ้าง: “อย่างไรก็ต้องเกิดสงคราม- ไม่มีหนทางเลี่ยงเบี่ยงบ่าย. ยุติธรรมพอสู้ยุติธรรมได้, แต่ที่จะสู้อยุติธรรมนั้น ท่านต้องหันเข้าอาศัยกำลังอันบ้าร้าย, อนิจจา, น่าใจหายที่ญาติวงศ์ทั้งหลายจะต้องฆ่าฟันกันล้มตาย, เสียงโอดครวญโหยไห้ของวิธวา, เสียงร้องไห้ของเด็กกำพร้าไร้เคหาที่อาศัย; น่าเสียดายผลของความเจริญอันเป็นสิ่งเจริญนัยนาอยู่ทุกเวลาจะพินาศย่อยยับ/*150ไป บรรพบุรุษของเราท่านได้เพียรก่อสร้างขึ้นไว้ด้วยเหนื่อยยากลำบากกายหลายชั่วยุคมาแล้ว น่าเสียดายนิกรราษฎรที่สมควรจะยินดีร่าเริงจุดประทีปตามเพลิงสมโภชการคืนหลังของเราเข้าสู่บ้านเมือง เขาจะได้ทัศนาฉายาน่ากลัวของการยุทธ์ เดินรีบรุดดุ่มๆ ข้ามแดนดินไป. กระทำความพินาศฉิบหายอันเกิดขันจากความกดขี่และปกครองมิชอบธรรมให้สำเร็จลุล่วงไป กักขฬะกรรมทั้งสองอย่างนี้ ได้เกิดมีขึ้นเมื่อข้าพเจ้าหันหลังให้แก่รัฐสิมาของข้าพเจ้า. กฤษณเองจะเป็นผู้ไปยังกรุงหัสตินาปุรเพื่อหารือไตรตรองกับพระผู้เป็นเจ้านายของเขา. ฝ่ายเราเล่าก็จะใช้ความพยายามให้เต็มที่ที่จะเลี่ยงหลีกการสงคราม: ขอผลสำเร็จจงมีอยู่ในหัตถ์ของพระผู้เป็นเจ้าแก่ดินฟ้ามหาสถาน ผู้เป็นประธานแก่การสงบและการรบ”
สัญชัยถวายบังคมลากลับไปถึงกรุงหัสตินาปุร, เข้าเฝ้าท้าวธฤตราษฎร์และทูลแถลงกระแสพระราชดำรัสตอบของยุธิษฐิรว่าดังนี้:-
“ข้าแต่พระราชาผู้เจริญเจ้าข้า, -ดูเหมือนว่ามีอ่าว/*151แห่งความแตกร้าวสามัคคีอยู่ระหว่างเการพและปาณฑพ, อ่าวซึ่งสะพานแห่งการไกล่เกลี่ยสงบสงครามจะพึงลอดข้ามไม่ถึงฝั่งได้. ใจของยุธิษฐิรนั้นมุ่งแต่อยากได้ราชอาณาจักรกึ่งหนึ่งสำหรับตัวของเขา ถ้าเราไม่ให้เขาก็จะต้องเกิดสงครามรบราฆ่าฟันกันโลหิตนอง หาหนทางเลี่ยงไม่ได้ ข้าพระเจ้าได้เห็นกองทหารมากมายที่เจ้าปาณฑพได้ระดมไว้ เพราะฉะนั้นที่เขาให้มาขู่เรานั้น มิใช่ถ้อยคำกรรโชกเล่นเปล่าๆ, เป็นคำขอร้องของเขาอันหนึ่ง, ชอบหรือมิชอบด้วยธรรมอย่างไรก็ตามที, มีกองทัพบกอันกอปรด้วยกำลังหนุนหลังอยู่ ถึงกระนั้น, ความเห็นชั้นต่ำ ๆ ของข้าพระเจ้า ว่าควรจะหลีกเลี่ยงการสงคราม อย่าต้องให้รบราฆ่าฟันกันเป็นดี”
ท้าวธฤตราษฎร์ตรัส “ท่านกล่าวชอบ เราไม่ชอบการตัดสินอย่างป่าเถื่อนคือการยุทธ์ผู้บุตรแห่งอเวจี, และจะพยายามให้เต็มที่ที่จะรักษาความสงบไว้” ตามปฏิญญาที่ยุธิษฐิรได้ให้ไว้แก่สัญชัย, ท้าวเธอได้ส่งกฤษณไปยังกรุงหัสตินาปุร เพื่อไกล่เกลี่ยข้อพิพาทระหว่างพระญาติวงษ์/*152ทั้งสองฝ่าย, เมื่อมาถึงกรุงหัสตินาปุร ท้าวธฤตราษฎร์เฒ่าบอดได้ต้อนรับและกล่าวคำปฏิสันถารเป็นอันดี มีทั้งคารวะและสิเนหาในวาจาที่ตรัสปราศรัย; เพราะเหตุว่ากฤษณไม่แต่เป็นกษัตริย์ทรงมหิทธิฤทธิ์ถ่ายเดียว, ยังเกี่ยวเป็นพระญาติที่นับถือผู้หนึ่งด้วย. ท้าวเธอปราศรัยกฤษณว่า: “เป็นเกียรติอย่างสูงที่ท่านมาเกริ่นกรายสำนักน้อยของข้าพระเจ้า, และข้าพระเจ้ายินดีที่โอกาสได้นำเท้าของท่านให้ก้าวมาสู่ที่นี้. ข้าพระเจ้ามิรู้ที่จะหาถ้อยคำอันใดมาแสดงความรู้สึกปลื้มใจของข้าพระเจ้า”
กฤษณตอบว่า เธอมาจากกรุงวิราฏเพื่อกิจการของเจ้าปาณฑพ. ธฤตราษฎร์ตอบ: “เพื่ออะไร ๆ ก็ตามที, ฝ่าพระบาทย่อมนำความปรีดาหรรษารมย์มาสู่กรุงหัสตินาปุรทุกเวลา. สัญชัยผู้ทูตของข้าพระเจ้าเพิ่งกลับมาจากราชสำนักแห่งเดียวกัน, ข้าพระเจ้าต้องกล่าวว่า, ไม่สมมาดคาดหมายในทางราชการที่เขาไป, เขาไปพูดไกล่เกลี่ยสมัครสมานการแตกร้าวระหว่างกิ่งแห่งญาติวงศ์ ซึ่งครั้งหนึ่งได้ดำรงอนู่กลมเกลียวเป็นอันดี. ข้าพระเจ้ากล่าวทั้งนี้ตามราย/*153งานทูตที่มาแจ้งแก่ข้าพระเจ้า, เบื้องว่ายุธิษฐิรมีเจตนาที่จะทำสงคราม, และฝ่าพระบาทก็ย่อมทราบอยู่ด้วยดีแล้วว่า พระหฤทัยอันกระหายโลหิตของภราดา, การหารือสงบศึกย่อมตกสูญเปล่า ราวกับเม็ดฝนตกลงเหนือแผ่นผาอันแสงแดดแผดเผาร้อนเป็นไฟกระนั้น”
กฤษณตอบโดยเร็วพลันว่า: “ข้าพระเจ้านึกระแวง ถ้อยคำที่ท่านแถลงออกมานั้นไกลจากความเป็นจริง ข้าพระเจ้าทราบเป็นความจริงว่า ยุธิษฐิรได้ใช้ความพยายามทุกท่าเพื่อจะเลี่ยงหลีกการสงคราม: โอรสของท่านเองเป็นผู้พยายามเสาะแสวงยุทธ์แย้งแทงฟันอยู่ การที่จะเอาความคิดลี้ลับในใจประหารผู้อื่นนั้นเป็นราชการคค ไม่เคยปรากฏแก่ใจอันตรงของยุธิษฐิร, ข้าพระเจ้าจะไม่ชักบรรยายเรื่องความผิดคิดร้ายซึ่งอนาถปาณฑพได้กรากกรำมาแล้วด้วยดุษณีภาพ เรื่องเล่นการพนันด้วยลูกสกาอันถ่วงวัตถุธาตุ, เรื่องความผิดที่คิดจะเอาชีวิตและได้ริบราชบาตรไป. ความหมิ่นประมาทที่เธอทั้งห้าภราดาได้รับในที่ประชุมชน, และข้อที่สุดการทุราจารที่ได้กระทำแก่เท๎ราปทีด้วยไร้/*154เมตตาจิต ความระยำเหล่านี้จะดำรงเป็นข้อติฉินนินทาเรื่อยไป, กระทำให้เสียชื่อของวงศ์กุรุหลายชั่วยุค หาแดนที่สุดมิได้, และบังแสงแห่งความบันลือของเขาซึ่งอาจมีขึ้นด้วยกำลังทหารในกาลข้างหน้า ไม่มีหนทางกลับคืนดี, ไม่มีหนทางแก้ไข, ไม่มีหนทางสมานไมตรีอย่างไรที่จะมาลบล้างอสัจจะของญาติพี่น้องเสียได้. ทรัพย์ที่หายไป (หรือเสียไป) อาจได้คืนมา, ดินแดนที่เสียไปอาจจะตีกลับคืนมาได้, ลงเสียเสียแล้วก็ชื่อว่าเสียไปชั่วนิรันตรกาล. เจ้าปาณฑวภราดาได้รับและกรากกรำอาการเบียดเบียนเหล่านี้ด้วยขันตี, ด้วยเพียร, และด้วยมานะกายมากมายเพียงไรแล้ว ! และในบัดนี้เขาร้องขอ; มิใช่การแก้แค้นทดแทนอย่างหยาบช้า, ขอรับสิทธิที่ชอบด้วยกฎหมายอันเป็นส่วนของเขาเท่านั้น. เขาไม่อยากได้ราชัยของท่าน; เขาไม่ตะโกนก้องร้องขอดินแดนของท่าน; เป็นแต่ร้องขอแว่นแคว้นแดนดินของเขา, หรือขอแต่พอตั้งตัวเป็นอิสระอยู่ได้เท่านั้น. พอเหมาะแก่ฐานะเจ้า, พอเหมาะแก่ฐานะกษัตริย์, พอเหมาะแก่ฐานะมนุษย์. เขาจะอาศัยภิกขาจารเลี้ยงชีวิตอย่างวณิพก/*155พราหมณ์ทั้งหลายไม่ได้, ในนามแห่งมนุษยชาติ ข้าพระเจ้ายืนขึ้นร้องขอความสงบอีกหนหนึ่ง, และขอร้องคัดค้านการรบราฆ่าฟันกัน”
ต่อนั้นกฤษณก็เสด็จไปตำหนักทุรโยธน์, ด้วยหวังจะเกลิ้ยกล่อมย้อมใจให้เขาสอดคล้องด้วยความเห็นของเธออันสงบ, ท้าวเธอรู้อยู่ว่าเสียงของทุรโยธน์ข่มคนทั้งหลายในพระราชสำนักนั้น; รู้อยู่ว่ากษัตริย์บอดผู้เฒ่าท้าวธฤตราษฎร์ไม่มีเสียงอะไรกับเขาในทางราชการงานเมือง, รู้อยูว่าภีษ๎มผู้เฒ่า, แม้มีใจน้อมไปในทางสงบ, ก็สู้รบตบมือกับทุรโยธน์ไม่ไหว; และทราบประจักษ์ใจอยู่ว่า โท๎รณ, กรรณ, และกุรุ ที่ปรึกษาอื่นเล่าก็ล้วนแล้วแต่เป็นข้าของทุรโยธน์, และอยู่ในกำมือของเขาทั้งนั้น. ท้าวเธอจึงมาคิดเห็นว่า ถ้าเธอว่ากล่าวน้าวโน้มใจทุรโยธน์มิให้รบได้, การลำบากขลุกขลักทุกอย่างก็เป็นอันสำเร็จเสร็จสิ้น. แต่คำหารือของกฤษณ์น่าจะกล่อมใจทุรโยธน์ให้น้อมเข้าหาความสงบ, กลับเป็นเรื่องยุให้แข็งกระด้างในทางอวดดียิ่งขึ้นกว่าเก่า. เพราะท้าวเธอผินพระพักตร์มาทางทวารกราช และตรัสว่า “เหตุ/*156ไฉนท่านแสดงอาการแหนงหน่ายต่อข้าพระเจ้า ?”
กฤษณตอบ: “ข้าพระเจ้าเป็นสหายของท่านไม่ได้จนกว่าท่านจะประพฤติชอบต่อเจ้าปาณฑวภราดาผู้วงศาคณาญาติของท่าน”
เกลี้ยกล่อมทุรโยธน์ให้กลับใจไม่สำเร็จ, ท้าวเธอก็เสด็จไปหาคนอื่น, ที่ทำดังนี้หวังจะหาเพื่อนให้หลายๆ คน ไว้ช่วยค้านความเห็นของทุรโยธน์ในที่ประชุมของเขา. ท้าวเธอเสด็จไปหาวิทุร ซึ่งเขาฟังคำหารือสงบศึกโดยเห็นดีเห็นชอบด้วยทุกท่า, ทูลท้าวเธอในเวลานั้นว่า ทุรโยธน์ทำไขหูต่อความเป็นธรรมเสียเฉียบขาด, และใจมุ่งมาดแต่จะกินเลือดเนื้อให้จงได้, พูดต่อไปว่า: “ถ้าท่านมิได้มาสู่ที่นี้เสียเลยจะดีกว่า, ทุรโยธน์จะไม่ฟังคำแนะนำของมนุษย์คนใดคนหนึ่งมาพูดให้เสียเวลาเปล่า เท่ากับพูดทิ้ง. เมื่อเขาพูดคำใด เขาต้องการให้มนุษย์ทั่วสกลโลกเห็นคล้อยตามเขา”
กฤษณตอบ: “ความใคร่โดยเฉพาะของข้าพระเจ้าคือ จะป้องกันการรบราฆ่าฟันกัน ข้าพระเจ้ามาสู่กรุง/*157หัสตินาปุรเพื่อจะช่วยพวกกุรุให้พ้นจากความฉิบหายซึ่งเขาหาใส่ตัวของเขา ถ้าเขาเชื่อฟังข้าพระเจ้า, เขาทุกคนจะอยู่เป็นสุขนิราสภัย; ถ้าเขาดูแคลนคำแนะนำของข้าพระเจ้า, ขอให้โลหิตแดงศีรษะเถิด.”
วันพรุ่งรุ่งเช้า, ได้มีการเรียกประชุมรัฐมนตรีเป็นมหาสมาคม, และกฤษณได้ฉวยโอกาสนั้นหารือการสงบศึกอีกครั้งหนึ่ง ปราศรัยท้าวธฤตราษฎร์ว่า “ข้าพระเจ้ามานี่ มิใช่จะเสาะแสวงการสงคราม, มาเพื่อจะไกล่เกลี่ยให้สงบยุทธ์นิราสภัยและให้รักใคร่เมตตากัน, มหาราชเจ้าข้า ขออย่าให้ดวงกมลของท่านอันไม่หมองมัวเกลือกกลั้วด้วยอกุศลเลย จงยื่นหัตถ์ทั้งสองของท่านออกอวยพรชัยให้เป็นศรีสวัสดิ์, และบำบัดอุปัทวภัยน่าหวั่นหวาดอันกำลังจะเข้าครอบราชธานีและพี่น้องวงศ์วานของท่าน ขอจงยอมยกให้แก่เจ้าปาณฑวภราดาผู้ใคร่แต่ความสงบนิราสภัย ไม่หาเรื่องหาราวแก่ท่านผู้ใดตามคำร้องขอของเขาอันชอบด้วยธรรม, และรัชกาลอันรุ่งโรจน์ของท่านจะนิราสภัยและรุ่งเรืองเลื่องลือชา, ถ้าเจ้าปาณฑวภราดาทั้งหลายลัมตายลง/*158ในการรบพุ่งชิงชัย, ท่านจะได้อะไร? การล้มตายของเขาจะทำให้ใจของท่านชื่นชมยินดีหรือ? เป็นนัดดา-โอรสของเชษฐภราดาท่านมิใช่หรือ? แต่ข้าพระเจ้าขอแถลงให้ที่ประชุมอันมีสง่าผ่าเผยนี้ทราบว่า เจ้าปาณฑวภราดาเตรียมตัวไว้พรักพร้อมที่จะรบเท่ากับที่เตรียมจะสงบศึก; ถ้าหากว่าเกิดรบกันขึ้น, บันทึกเหตุการณ์แห่งการรบที่จะสืบต่อลงไปถึงบุตรหลานของคนทั้งหลาย จะพรรณนาเกลือกลั้วด้วยนิยายเรื่องความไม่มีสัตย์, อสัจจะ, ความโลภซึ่งก่อการสงครามนั้นขึ้น ใครอาจจะบอกได้ว่าผลที่สุดของการสงครามเช่นนั้น ซึ่งพระเจ้าในสวรรค์ท่านห้าม, ข้าพระเจ้าขอถามซ้ำว่าจะเป็นอย่างไร, ใครอาจจะบอกไดว่ามันจะยุติลงในมรณะของเจ้าปาณฑวภราดาหรือยุติลงในความสูญสิ้นเผ่าพงศ์กุรุ?”
กษัตริย์เฒ่าผู้ใจอ่อนก็ทุกข์ใจเมื่อมาได้ฟังคำวิงวอนอันละห้อยนี้, แต่ออกตัวว่ามิรู้ที่จะแก้ไขฝืนนิสัยน้ำใจทรหดแห่งโอรสหัวรั้นของท้าวเธออย่างไร หมดหนทางที่จะช่วยเหลือได้.
/*159ผู้ถัดลงมาซึ่งยืนขึ้นพูดเพื่อความสงบยุทธ์หลุดพ้นภัยคือภีษ๎ม. เธอตักเตือนทุรโยธน์ด้วยเพียรแห่งญาติผู้ใหญ่ผู้ผมหงอกทั้งศีรษะให้ดำเนินตามคำแนะนำเลิศของกฤษณ แต่ทุรโยธน์ฟังแล้วก็เฉยเสียด้วยโกรธฉุนขุ่นใจ.
โท๎รณ, วิทุร, นารท และคนอื่นนอกนั้นก็ดำเนินตามภีษ๎ม เจ้าผู้เฒ่ากล่าวคำวิงวอนทุรโยธน์มิให้ปล่อยนักรบออกขบกัดพลเมืองของเขาเอง.
เปลี่ยนหน้ากันเข้ามาอ้อนวอนมิรู้หยุดยั้ง, ทุรโยธน์จะนั่งอยู่ต่อไปมิได้, เธอลูกขึ้นยืน, และด้วยพระเนตรลุกโพลง พระขนงขมวด ตรัสว่า “กฤษณชังน้ำหน้าข้าพเจ้าและรักเจ้าปาณฑวภราดา; ภีษ๎มแสดงสีหน้าตึงขึ้งโกรธข้าพเจ้า; วิทุรและโท๎รณวางท่าขรึมแก่ข้าพเจ้า; พระราชบิดาของข้าพเจ้าเล่าก็ทรงกันแสงไห้เรื่องบาปกรรมของข้าพเจ้าและโอดครวญเพื่อความสงบ ถึงกระนั้น ข้าพเจ้าได้ทำอะไรเล่า, ท่านผู้เฒ่าผู้ใหญ่ทั้งหลายจ๋า, ที่ท่านจะมาบิดเบือนความรักใคร่เมตตาของพระราชบิดาข้าพเจ้าให้เหินห่างจากข้าพเจ้า? ถ้ายุธิษฐิรชอบการพนันและวาง/*160เดิมพันลงขันพนันเสียราชัยมไหศวรรย์อิสรภาพไป, จะมาพาโลเอาข้าพเจ้าด้วยเรื่องนี้หรือ? ถ้าเขาได้เล่นครั้งที่สองและยินยอมรับโทษเนรเทศไซร้, เหตุไฉนเขาจึงมาเรียกข้าพเจ้าว่าโจร ? ชะตาราศีของปาณฑวภราดาเวลานี้ปั่นป่วนรวเรไปตามยถากรรมของเขา เพื่อนฝูงของเขานั้นไม่กี่คน; กำลังไพรพลก็ไม่แข็งแรง เราผู้ไม่เคยเกรงเจ้าสวรรค์ จะมาพรั่นเสียงตะคอกขู่ของหมู่ชนผู้อ่อนแอแต่เล็กน้อยหรือ ? กษัตริย์อาจจะตายในการชิงชัยก็ได้, แต่ไม่อ่อนน้อมยอมแพ้ใคร, นักปราชญ์ท่านกล่าวไว้ดังนี้ ในบัดนี้จงฟังเสียงข้าพเจ้าซี, ญาติทั้งหลาย! พระราชบิดาของข้าพเจ้าได้ยกราชอาณาจักรอินทรปรัสถ์ให้แก่เจ้าปาณฑวในชั่วเวลาครู่หนึ่งซึ่งลุ่มหลงลูกหลาน, หรือไม่อีกทีหนึ่ง ก็เป็นคราวที่ท้าวเธอหละหลวมในทางราชการงานเมือง ชีวิตข้าพเจ้ายังมีตราบใด. เขาทั้งหลายจะไม่ได้เป็นเจ้าของดินแดนแว่นแคว้นสิมามณฑลนั้นอีก, ราชอาณาจักรของกุรุจะไม่แยกออกเป็นสองอีกต่อไป: ได้มารวมกันอยู่ได้ใต้โล่อันแข็งแรงของข้าพเจ้า และจะคงรวมอยู่เป็นหนึ่งไม่/*161พึงต้องแบ่งภาคชั่วนิรันตรกาล, ถ้อยคำที่ข้าพเจ้าว่านี้แจ่มจริง มั่นอย่างคำมั่นของมนุษย์ทัวไป- ไม่กลับกลายเป็นคำสองไปได้”
กฤษณทราบอยู่ด้วยดีแล้วว่า เป็นการหาประโยชน์มิได้ที่จะยกเอายุติธรรมขึ้นค้านความเห็นลวก ๆ มีพันธุ์อันแข็งกระด้าง, แต่ตราบใดยังมีโอกาสที่จะพูดก็อดพูดไม่ได้ ตอบว่า: “ทุรโยธน์เอย อย่างไรท่านพูดดังนี้ได้? ท่านจะทำลืมเสียอย่างไรได้ว่า ท่านมิได้ล่วงเกินพี่น้องของท่าน?”
ทุหศาสนกระซิบบอกทุรโยธน์ผู้พี่สองสามคำโดยเร็ว, ทักท้วงเขาให้รู้สึกว่า อาจจะเกิดผลร้ายต่างๆ ได้ที่มาคัดค้านท่านผู้ใหญ่ผู้รู้หลักนักปราชญ์รวมกันเป็นจำนวนมากในที่ประชุม; แต่ทุรโยธน์ฟังคำน้องชาย และได้ไปจากห้องประชุมรัฐมนตรี มีโทสะเดือดพล่านใหญ่, มิทันตอบปัญหาตัดพ้อของกฤษณ.
มหาราชเฒ่าผู้ใจอ่อนก็ชี้แจงเหตุผลต่างๆ ให้โอรส/*162ใจดื้อกระด้างฟังอีกที, และพระนางคันธารีผู้มารดาก็พลอยคล้อยตามเสียงมหาราชไปด้วย แต่ถึงกระนั้นก็ดี ทุรโยธน์หาเปลี่ยนความคิดไม่.
กฤษณเห็นว่าความพยายามครั้งที่สุดของเธอล้มละลาย, ก็ออกจากกรุงหัสตินาปุรไปถึงกรุงวิราฏ และรายงานเหตุการณ์ทั้งมวลที่เป็นไป ณ ราชสำนักทุรโยธน์ให้ยุธิษฐิรฟังทุกประการ.
ตอนสิบสอง สงคราม-กุรุเกษตร
/*163กฤษณสื่อสารไม่สำเร็จผลกลับไปมิช้า. ทุรโยธน์ได้ส่งคำท้ารบไปยังเจ้าปาณฑพ. คำท้ารบนั้นเป็นถ้อยคำหมิ่นประมาทมากที่สุด. และจงใจใช้เป็นอาวุธคือการดูหมิ่นมากกว่าการประกาศสงคราม ความว่า: “ท่านสาบานไว้ว่าท่านจะทำสงครามชิงชัยเรา: ถึงคราวแล้วนี่ที่ท่านจะประติบัติตามคำสาบานอันจริงเหมือนว่าไว้นั้น. ราชอาณาจักรของท่านถูกข้าพเจ้าแย่งชิง; แม่ยอดหญิงเท๎ราปทีของท่านเล่าก็ถูกข้าพเจ้าทำประจานให้ได้ความอัปยศ; ท่านทั้งหมดถูกข้าพเจ้าวางบทกดคอเนรเทศโดยไร้สัตยา. ภีมยักษ์ปากกล้าคุยโผงไปซ่อนหน้าอยู่ที่ไหน, เขาผู้คุยไว้ว่า/*164เขาจะกินเลือดทุหศาสน ? ทุหศาสนเหนื่อยเต็มที มีแต่รอท่าปากปลิงของเขา อรชุนผู้อวดดีอยู่ที่ไหน ? ให้เขาออกจากที่ซุ่มซ่อนและแสดงศิลป์ศรอย่างเด็กวัดฝึกหัดฝีมือให้เราชมเล่นบ้างเป็นไร” และอะไรต่ออะไรต่างๆ นานา.
รับคำท้ารบนี้ไว้และได้ส่งคำประกาศสงคราม, ใช้ถ้อยคำเรียบร้อยตามระเบียบราชการเป็นคำตอบไปยังเจ้ากุรุ.
วันพรุ่งรุ่งเช้า, เวลาอรุณรุ่งฟ้า, กองทัพทั้งสองของเจ้าเการพและปาณฑพก็มาตั้งขบวนรบอยู่ในท้องทุ่งใหญ่ไม่ไกลจากกรุงหัสตินาปุร, ซึ่งปรากฏตามพงศาวดารว่าเป็นสนามกุรุเกษตรเพื่อเหตุนี้ ภีษ๎มถูกเลือกเป็นจอมโยธาฝ่ายกุรุ และธฤษฏทยุมน์, โอรสท้าวทรุบท, ภราดาเท๎ราปที นำทัพฝ่ายปาณฑพ. ในหมู่ชายหนุ่มกล้า, อภิมันยุบุตรอรชุน, สมภพด้วยนางสุภัทราผู้ภคินีของกฤษณ, เป็นยอดเยี่ยมกว่าทุกคน. โท๎รณเป็นผู้บัยชาการปีกขวากองทัพเการพ. ซึ่งมีศกุนิเป็นผู้ช่วย คือศกุนิผู้นักเล่นการพนัน, กับเหล่าทหารคันธารีขี่ม้าถือทวน ทุหศาสนนำปีกซ้าย, ธฤตราษฎร์/*165เฒ่าบอดอยู่กองหลังรั้งท้าย, มีสัญชัยนายสารถีของท้าวอยู่ด้วย, ช่วยรายงานความเป็นไปในสนามรบให้ท้าวเธอทราบ กองทัพของทุรโยธน์มีกำลังไพร่พลแข็งแรงกว่ากองทัพของยุธิษฐิร. ผู้นำทัพทั้งสองฝ่ายได้จัดขบวนของตนด้วยใจอันชื้นยิ่ง, ราวกับว่าสิ่งทั้งมวลเป็นขบวนที่จัดเพื่อการกรีฑากระนั้น ทุกสิ่งที่จะกระทำภาพผลแห่งภูมิประเทศที่นั้นให้สง่าขึ้นได้เพียงใด ได้มีอยู่ ณ ที่นั้น. ธงสีรุ่งโรจน์ของกองทัพที่เป็นข้าศึกทั้งสองฝ่ายปลิวไสวอยู่ในลม; แตรสั้นเป่าขรมเสียงรัวก้องอึงมี่; ยุทธเภรีกลองรบตีบอกเหตุสำคัญ: ช้างร้องแปร๋แปร้นสนั่น; รถศึกลั่นดังฟ้าคะนอง; ม้าศึกเริงร้องก้องดัง. ทุกสิ่งทุกอย่างตระเตรียมครบ, และทุกขณะนักรบทั้งสองฝ่ายคอยฟังบัญชาของมูลนายสั่งให้เข้าตีข้าศึก.
ขณะกองทัพทั้งสองยืนจ้องดูกันอยู่นั้น, เหตุประหลาดอัศจรรย์ปรากฏแก่ตาของเขาทั้งหลาย ยุธิษฐิรลงจากรถศึก, เปลื้องเกราะออกจากองค์ เดินตรงไปยังที่ผู้บังคับ กองร้อยหลายนายฝ่ายกุรุยืนกำกับกองของตนอยู่เป็นหมู่ /*166เธอมิได้มีอาวุธแต่อย่างใดอย่างหนึ่ง, แสดงให้เห็นว่า ท้าวเธอมาเพื่อความสงบ, เพราะตามข้อกติกาของชาวอินเดียนั้น, นักรบคนใดจะไปแตะต้องกายของข้าศึกผู้มิได้กุมอาวุธนั้นมิได้ สหายของยุธิษฐิรก็พากันตะลึงลานพิศวง, และข้าศึกของเธอนั้นพากันดีใจ หมายว่าเธอตกประหม่ามาขอทำสัญญาสงบศึกแน่แล้ว, การรีรอเพื่ออยากรู้ได้เป็นอยู่สักครู่ทั่วทั้งสนามยุทธ์ ตาทุกๆดวงได้หันไปเพ่งอยู่ที่ยุธิษฐิร, ขณะเธอสาวก้าวเดินเข้าไปหานายทหารผู้ใหญ่ฝ่ายกุรุ สีพระพักตร์ขอเธอบอกว่าดวงกมลไม่สบาย.
เดินเข้าไปยังที่ที่ภีษ๎มยืนอยู่, ท้าวเธอค่อยๆ แตะต้องบาททั้งสองของท่านนักรบผู้เฒ่า, ขอขมาทำการรบพุ่งชิงชัยเขา เพราะกษัตริย์ผู้หนักในอารยจิตทรงรู้สึกว่าท้าวเธอจะถืออาวุธเข้าต่อสู้ผู้เป็นพระญาติโดยไม่รับขมาโทษจากท่านผู้หัวหน้าวงศ์สกุลก่อนมิได้, แม้ท่านผู้นั้นถืออาวุธจ้องมล้างเธอ, ต่อนั้น, ก้าวเข้าไปหาโท๎รณ, ท้าวเธอขอขมาโทษต่ออาจารย์ที่เธอจะต้องชักกระบี่เข้าต่อยุทธ์ชิงชัย/*166ชาวกุรุ; ท้าวเธอมิได้มีเจตนาที่จะต่อสู้อาจารย์และพวกพ้องของอาจารย์ผู้ศักดิสิทธิ์ ซึ่งได้ศึกษาการศิลป์ศรมาจากสำนักนักรบเฒ่า ทั้งสองก็อนุมัติยอมยกโทษแก่ยุธิษฐิร, และปาณฑวราชาครานั้นก็ถอยเข้าไปอยู่ในแนวของเธอ, และต่างฝ่ายต่างประกาศคำอำลาตามเคยว่า “สนามงามไม่มีความเอื้อกัน”
อรชุนขอให้กฤษณผู้สหายใหญ่ของเขาทำหน้าที่ขับรถศึก, หน้าที่อย่างอื่นไม่เหมาะสำหรับเธอ, เพราะได้ให้คำมั่นสัญญาไว้ต่อหน้าทุรโยธน์ว่า จะไม่ถืออาวุธเพื่อช่วยเหลือเจ้าปาณฑพ, เมื่ออรชุนทอดนัยนาไปตรวจดูหมู่นักรบทั้งหลายจากรถศึกสูงใหญ่, สังเกตเห็นว่าแถวข้าศึกนั้นเต็มไปด้วยญาติของตนทั้งหนุ่มและแก่, ใจก็สลดเศร้า, ปราศรัยกฤษณว่า: “ใจของข้าพเจ้าท้อถอยจากการหวังฆ่าฟันกันโลหิตนองอันอยู่ต่อหน้าบัดนี้, ข้าพเจ้าไม่แสวงหาชัย, ไม่กระหายหาอำนาจ, ไม่ปรารถนาหาความดีในโลก, ผู้ที่เราโลภเพื่อประโยชน์ของเขาสิ เขาก็มาเข้าขบวนคอยรบเราอยู่ ประโยชน์อะไรที่เราจะพึงได้ในโลกนี้ หรือสุขอะไรในโลกนี้จะมีถ้าเราฆ่าตีญาติพี่น้องของเขา?
/*168กฤษณกล่าวเตือนด้วยคำตอบว่า “ที่นักรบสู้รบกันก็ไม่ใช่สำหรับความหวังดีหรือเกียรติ, ไม่ใช่สำหรับโลกหรือธรรม, ไม่ใช่สำหรับผู้ใกล้ชิดหรือห่างไกลกัน, เขารบหรือเว้นจากการรบเพื่อประติบัติการตามหน้าที่โดยมิได้นึกถึงผลในที่สุดแต่อย่างใดอย่างหนึ่ง ท่านเป็นกษัตริย์, และเป็นหน้าที่ของท่านจะต้องรบแทนพระราชาของท่าน, ผลจะเป็นอย่างไรต้องไม่เอาเป็นอารมณ์ส่วนตัวก็ดีหรือส่วนผู้อื่นก็ดี, อย่าพึงถือเอาคำของข้าพเจ้าเป็นถ้อยคำสำทับให้กลัว ถ้าท่านพูดถึงกีรติไซร้ กีรติศัพท์ของนักรบคือการรบ; และถ้าท่านพูดถึงมรณะ, ก็ไม่มีมรณะอันใดจะเป็นที่เชิดชูศักดิ์ของนักรบยิ่งกว่าตายในสมรภูมิ, ข้าพเจ้าสารภาพว่าสหายและคณาญาติของท่านกุมอาวุธเข้าต่อสู้ท่าน, แต่จะพาโลท่านคนเดียวไม่ได้ในเรื่องนี้, หรือท่านจะแก้ไขแต่อย่างไรก็ไม่ได้ จงระลึกถึงพระธรรมคำสั่งสอนที่ศักดิ์สิทธิ์ของท่านและดำเนินตามนั้น ทำเป็นคนใจอ่อนเกินไปในสนามรบก็จะเป็น,-เอาเถอะ, ข้าพเจ้าจะยับยั้งที่จะใช้ถ้อยคำนั้นๆ แก่ท่าน ความรักใคร่ย่อมเป็นความโลเลเสียการหมด”
/*169อรชุนเงี่ยโสตฟังคำเตือนแห่งกฤษณแล้วก็ค่อยเกิดน้ำใจเตรียมรบ.
ต่อนั้นได้มีการกาหลกันยกใหญ่ ซึ่งไม่เคยมีแม้ในยุคกระหายรบครั้งนั้น แตรรบเป่าดังสนั่นก้องกึก; กลองศึกอันตั้งอยู่สูงตีเร้าเร่งเภรีศัพท์; สังข์กังวานรัวเสียงรับครื้นครึก; และเการพก็ยกเข้าตีด้วยเหล่าม้า, ราบเดินเท้า, เหล่ารถ, และช้างศึก, ปาณฑพรับด้วยพลชิดแถวแนวหน้ากล้าแข็งดั่งศิลา ทหารแต่สักคนมิได้เขยื้อนเคลื่อนจากที่ของตน: มิได้มีคนใดคนหนึ่งถอยหลังแต่สักก้าว พู่ขนนกเล่า; จะได้ยู่ยี่วิปริตผิดรูปปรกติแม้แต่สักขนหนึ่งก็ไม่มี ต่อนั้นเป็นคราวที่ปาณฑพเข้าตีตอบเชิงรบสู้อย่างลมบ้าหมู พุ่งเดินหน้ารุกเข้าไปอย่างลมบ้าหมู ทำให้แถวทหารกุรุไหวเขยื้อนเคลื่อนจากที่; อย่างลมบ้าหมูตีกระพือผงคลีฟุ้งตระหลบกลบสนามยุทธ์อยู่ช้านาน บดบังผลของการรบนั้นไว้ ภายในเขตหมอกควันคือผงคลีอันดวงตาแลตลอดไปไม่ได้นั้น.
ในเวลาเดียวกัน, ลางร้ายก็ตั้งต้นมีมาให้เห็นทั่ว/*170ทิศ. ฝนโลหิตก็เชยลงมาจากท้องฟ้า; สุนัขป่าหอนกลางวันแสกๆ; เหยี่ยวและแร้งร่อนเวียนวนในเวหา. พื้นพสุธาอันมั่นก็ไหวสะท้านออกจากวิถีที่กำหนดไว้ โคลงมาคลอนไปไม่อยู่กับที่; ในท้องฟ้าที่ไม่มีเมฆก็แลบแวบแสงทั่วพื้นอัมพรอันธการ สายฟ้าชัชวาลรุ่งโรจน์อุโฆษเสียงเปรี้ยงๆ อยู่เหนือดวงอาทิตย์กำลังอุทัย, และแตกเป็นชิ้นน้อยชิ้นใหญ่น่าคร้ามข้ามขอบฟ้าทางทิศตะวันออก
แต่ใจของนักรบทั้งหลายมิได้ไหวหวั่นพรั่นลางร้ายเหล่านี้; ท้าทายซึ่งกันและกัน, เข้าประจัญบานกันอย่างอมิตร, คิดแต่จะเอาชัยชนะหรือสละชีพ. กระบี่ต่อกระบี่กระทบกันเสียงฉาดๆ, ลูกศรหวือไปในอากาศ, หอกซัดพุ่งไปมาโดยรวดเร็ว เมื่ออากาศสว่างขึ้น, การรบก็จัดขึ้นด้วยโทสะ ภีษ๎มทำการออกแรงแผลงฤทธิรณ; ทุรโยธน์นำพลเข้าปะทะกองพลใหญ่ของภีม; ทุหศาสนยกเข้าตีนกุล; ยุธิษฐิรยกเข้าตีศัลยราชาแห่งมัทร ธฤษฏทยุมน์เข้าตีโท๎รณ; ทรุบทเข้ารบรับต่อต้านชยัทรถราชาแห่งสินธู; เข้าต่อสู้กันอยู่เป็นคู่ๆ ในภาคแห่งสนามยุทธ์ด้วยผลอันยังไม่ปรากฏออกไป.
/*171กองทัพทั้งสองย้องยุทธ์กันด้วยมานะอันไม่เหือดวันยังค่ำ, ครั้นตกเวลาเย็น อภิมันยุเห็นว่าเการพได้เปรียบในเชิงณรงค์ก็มุ่งตรงเข้าตีภีษ๎ม, และด้วยกระบี่อันไม่มีใครต่อต้านได้, ฟันธงชัยเฉลิมพลที่ปักอยู่บนรถของภีษ๎มขาดล้มลงไป. แต่ก่อนแต่ไรมาวิรบุรุษผู้มีอายุระหว่าง ๘๐-๙๐ ปี ไม่เคยเห็นนักรบหนุ่มทำการรบองอาจเช่นนี้. ภีษ๎มยกเข้าตีกองทัพปาณฑพเป็นคำรบสอง. ฟันแทงเลือดสาดนองเข้าไปในกรมกองทหารซึ่งเป็นฝ่ายรับ. อรชุนก็ขับรถเข้ารบศึกอันมาหนักพักใหญ่ดั่งน้ำป่าหลั่งไหลไว้ได้, และเมื่อล่วงการต่อสู้โดยไม่คิดเห็นเป็นและตายแล้ว เขาก็สามารถรับการรุกนั้นไว้ได้ชั่วเวลาครู่หนึ่งเท่านั้น อรชุนต่อนั้นก็รบรุก บุกบั่นเข้าไปในแถวทหารกุรุที่แน่นหนา, และฆ่าฟันข้าศึกเสียเหลือที่จะคณนาได้. ในบัดนี้พระอาทิตย์ก็ลับเหลี่ยมไศลลงไปแล้ว, แตรสัญญาหยุครบชั่วคราวได้เป่าขึ้น, การรบวันต้นก็มายุติลงโดยส่งผลให้ไม่เฉียบขาด. ตลอดราตรีกาลค่ำวันนั้น ยุธิษฐิรมิได้มีการพักผ่อนกายหรือใจ, เพราะว่าโชคแห่งการรบพุ่งชิงชัยปรากฏแก่ตาของเธอแล้วว่าออก/*172จะขัดๆอยู่. ในความสลดเศร้าพระหฤทัย, เธอก็เสด็จไปหากฤษณ; กฤษณก็ตักเตือนท้าวเธอมิให้ครั่นคร้าม.
ครั้นได้เวลาอุษาโยค, ตาลธวัชธงชัยเฉลิมพลต้นตาลของภีษ๎มก็ตั้งขึ้นใหม่, ปลิวไสวน่าดูอยู่เหนือสนามยุทธ์, และอรชุนก็ทำเป้าเล่นเสียอีกสำหรับศรของเธอซึ่งแผลงไปเล่มไรมิได้ผิด โอรสท้าวทรุบทระหว่างนั้นทำการรบพุ่งขับเคี่ยวอยู่กับโท๎รณ และภีมได้แสดงความกล้าหาญประจักษ์แก่ตาโลก โดยขับไล่ยุทธหัตถีทั้งฝูงหนึ่งซึ่งข้าศึกปล่อยมาลุยไล่ไพร่พลในกรมกองของเขาแตกกลับไปหมดทั้งฝูง, ทุรโยธน์เห็นไพร่หลบางเหล่าบางกองของท้าวเธอหนี, ก็ตรัสคำเสียดสีบันดาลโทสะและความละอายแก่ภีษ๎มว่า, “ภีษ๎ม, -ท่านสำคัญใจว่าตัวท่านเป็นผู้นำทัพกุรุในการรบนี้หรือ? สำคัญใจว่าโท๎รณเป็นโล่และกำลังของเราหรือ? ไฉนท่านมารีรอในข้อน่าพิรุธและขยาดคร้าม? มีความเมตตาปรานีเจ้าปาณฑพหลบซ่อนอยู่ในปลอกแห่งดวงหฤทัยท่านหรือ? ถ้าดังนั้นขอให้ ‘กรรณ’ นำกองทัพของข้าพเจ้าเถอะ.”
/*173นลาตของภีษ๎มเปล่งรุ่งโรจน์ด้วยโทสัคนีเมื่อได้สดับคำเสียดสีเหล่านี้. ในความรีบร้อนของท้าวเธอ ทุรโยธน์อยากจะได้ชัยชนะเฉียบขาดในวันเดียว, และเห็นการไม่เป็นดั่งคาดหมาย, ป้ายเอาภีษ๎มผู้เดียว แต่ภีษ๎มมิใช่คนที่จะมาทนคำถากถางเช่นนี้ จึงตอบด้วยเสียงสั่นรัวด้วยโทสะว่า, “ภีษ๎ม, หรือโท๎รณ หรือกรรณก็ดี, ไม่สามารถที่จะล้างมลทินแห่งอยุติธรรม- ทำเหนือกฎหมาย-ไม่อายแก่บาป ทำเล่นตามพลกรรม. ท่านสามารถชนะเหตุที่ชอบธรรมด้วยความฉลาดเชิงโกงของท่านหรือ? ข้าพเจ้าจะต่อสู้ข้าศึกของท่านฉันนักรบผู้กอปรด้วยความสัตย์ตามสติกำลังที่จะทำไปได้เพียงไร.”
พูดดังนั้นแล้วก็ตรงเข้ารบทันที, ตีทุกสิ่งแหลกแตกกระจัดกระจายไปข้างหน้า, ยุทธรถาหักพัง, ช้างถูกขับไล่, ม้าแตกกระจัดกระจาย, พลทหารล้มตาย, กองทัพยุธิษฐิรหวั่นไหวจากมุมที่สุดด้านหนึ่งรวนไปถึงอีกด้านหนึ่ง, ราวกะว่าต้องแผ่นดินไหว, แม้แต่ใจอรชุนยังชักท้ออยู่เป็นครู่; แต่มีมานะขึ้นมาโดยคำปลุกใจของกฤษณ, ก็ขับต้อน/*174กองทหารม้าเข้าร่ารับข้าศึกที่รุกเข้ามานั้น และตีตัดแถวแนวรบของข้าศึกขาดเป็นสองตอน. ไล่ราญรอนฟันฟาดแตกกระจัดกระจายไปทางขวาและซ้าย.
ตกเวลาตะวันชายได้เห็นการต่อสู้ระหว่างสองนักรบหนุ่ม- อภิมันยุผู้บุตรของอรชุนฝ่ายหนึ่ง, และลักษมัณบุตรทุรโยธน์อีกฝ่ายหนึ่ง. เจ้ากุรุหนุ่มจวนจะสิ้นชีพหรือจวนจะถูกข้าศึกจับตัวได้อยู่รอมร่อ, พอพระบิดาของเธอเข้าแก้เอาเธอไปได้, มีเจ้าเข้ามาช่วยด้วยหลายองค์ ท่านพวกนี้ได้ช่วยลักษมัณให้รอดจากชีพิตันตรายไปได้, แล้วก็พยายามเข้ากลุ้มรุมหักกำลังอภิมันยุ. ซึ่งชั่วเวลาครู่ใหญ่จำเป็นจำใจต่อสู้ราชศัตรูหมู่ใหญ่อันน่ากลัวแต่ลำพังตัวคนเดียว. เมื่อเห็นอภิมันยุตกอยู่ในภัย, พวกทหารปาณฑพก็ร้องเรียกหาอรชุน, อรชุนก็รีบไปถึงที่ซึ่งบุตรกำลังต่อสู้ราชศัตรูซึ่งกลุ่มรุมตีทั้งสี่ด้าน. เพียงแต่แลไปเห็นรถศึกของอรชุนขับตรงมา, พวกทหารกุรุก็ร้องว่า: “อรชุน ! อรชุน!” แล้วก็พากันวิ่งหนีวุ่นวายย้ายแยกแตกหรู. อรชุนไล่ตีศัตรูของบุตรไปไกลที่สุดที่ไปได้, บั่นเศียรเกล้าเหล่าทหารกุรุไป/*175ตามทาง, และเกือบจะวางรี่ตีพุ่งพังกำลังหมู่ใหญ่หนาแน่นของทุรโยธน์เข้าไป พอดีได้เวลาอัสดงลับเหลี่ยมไศลและได้มีอาณัติสัญญาพักรบเวลาค่ำเสียแล้ว.
ยุทธวารอีกวันหนึ่งได้รุ่งสว่างขึ้นมา, แสงแดงแห่งขอบฟ้าทิศตะวันออกเข้าสลับกับสีแดงแห่งโลหิตในท้องสนามยุทธ์ก็เป็นพื้นแสงแดงที่สุด สีก่ำจ้าพร่าไปตามท้องทุ่งเวิ้งว้างทางหลายชั่วธนูนักหนา, กระทั่งถึงฟากฟ้าที่เป็นขอบเขต.
ทีนี้ปาณฑพเป็นฝ่ายรุก, จัดขบวนเป็นรูปจันทร์ใหม่, ยกเข้าตีทัพกุรุด้วยโทสะมุทะลุดุบ้าฆ่าฟันกันลงก่ายกอง; โลหิตนองดั่งธารา: ม้าล้มชักดิ้นไปมาด้วยความเจ็บปวดระบม, อากาศก้องขรมด้วยเสียงครวญครางของผู้ใกล้จะตาย. ลางร้ายเกิดมีมาให้เห็นประจักษ์อีกที นักรบศีรษะไม่มีวิ่งเหินเดินอากาศ, และก้อนเมฆกลายกลับเป็นรูปปีศาจ—ทหารมายากำลังทำการสู้รบเข่นฆ่ากันอยู่ในยุทธภูมินภดล.
เมื่อเห็นรถหักพังปี้ป่น, ธงชัยเฉลิมพลตกต่ำลับ/*176กลิ้งอยู่กับดินกับทราย, ไพร่พลล้มตายก่ายกอง, ทำให้ดวงหฤทัยท้าวทุรโยธน์สยดสยองเต็มไปด้วยความครั่นคร้ามต่อภัย, ท้าวเธอปราศรัยภีษ๎มอีกครั้งหนึ่ง: “ท่านต้องมอบ ตำแหน่งหน้าที่ของท่านให้กรรณหนุ่ม. ข้าพเจ้าสงสัยใจของท่าน, หรือศีรษะของท่าน, หรือมือของท่าน มันเป็นอย่างไรไปเสียแล้ว,”
ภีษ๎มตอบด้วยเสียงขึ้งโกรธอย่างเดียวกันว่า “ทุรโยธน์เอย, แสนยานุภาพของท่านสู้ธรรมานุภาพของปาณฑพไม่ได้หรอกหนา, การมีชัยในเชิงยุทธ์มิได้อยู่ที่ตรงว่าเหล่าไพร่พลโยธายืดยาวล้นหลามไปไกล. ความหนุ่มแน่น, กำลังกาย, และปัญญา สู้อานุภาพแห่งยุติธรรมไม่ได้ทั้งนั้น, คนอย่าง ‘กรรณ’ ให้ตั้งหมื่นจะพึงเอาชนะระรานอะไรแก่นิรันตรชัยแห่งธรรมะได้ ?”
พูดดังนั้นแล้วภีษ๎มก็ขับรถเข้าตีข้าศึกอีกครั้งหนึ่ง และได้ขับไล่ข้าศึกที่เข้ามาต่อยุทธ์รุดถอยกลับไปหมดอีกครั้งหนึ่ง ในไม่ช้าการรบก็ได้เป็นไปทั่วถึงกันทุกด้าน, ฝ่ายปาณฑพแทบไม่สามารถต้านทานฝ่ายกุรุซึ่งภีษ๎มนำเข้าตีนั้น/*177ได้ ผลก็ยังไม่เฉียบขาดลงไป พอดีรัตติกาลกระทำความมืดมิดปิดบังท้องสนาม, และผู้กระทำการสงครามทั้งสองฝ่ายก็กลับไปค่าย เตรียมตัวไว้สำหรับการชิงชัยในวันพร่ง.
วันที่สี่แห่งการยุทธ์ได้เห็นนักรบต่อสู้กันโดยขบวนรบอย่างดุร้ายเหมือนแต่ก่อน. รบพุ่งฆ่าฟันกันโลหิตนองมาสามวันแล้ว มิได้กระทำให้ฝ่ายไหนได้เปรียบแต่อย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นแต่เพียงการตีและตีตอบกันเป็นลำดับ, ให้ผลแต่กระทำให้ไพร่พลล้มตายซับซ้อนกันก่ายกอง. โลหิตไหลนองดั่งน้ำ, ศีรษะมนุษย์กลิ้งเหนือแผ่นดินดุจก้อนกรวดหินที่ฝั่งสมุทร นอกจากการฆ่าฟันกันโลหิตสาดนี้ ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งจะได้เปรียบหรือเสียเปรียบกันก็ไม่มีเลย.
การรบสู้ยังเป็นไปอยู่ระหว่างวีรบุรุษภีษ๎มและอรชุน นักรบผู้ไม่พรั่นทั้งสองท่านนี้ได้เข้าประจัญบานกันแล้วประจัญบานกันเล่า, และได้กลับเข้าต่อสู้กันอีกภายหลัง การถอยไปคราวหนึ่งๆแล้ว ดูเหมือนว่าพระผู้เป็นเจ้าได้แบ่งกำลังและความกล้าออกเป็นสองภาคก้ำกึ่งกัน, และได้ให้/*178แก่ท่านทั้งสองฝ่ายเท่า ๆ กัน,-ช่างพอวัดเหวี่ยงกันตลอดเวลาที่ได้ต่อสู้กันอยู่ช้านาน. ประเดี๋ยวภีษ๎มถอยไปหนึ่งก้าว, ประเดี๋ยวอรชุน; ต่อมาดูเหมือนภีษ๎มจะชนะ, และต่อจากนั้นมาท่าทางอรชุนจะเป็นต่อในสนามกระนั้น, ผลัดกันเป็นต่อเป็นรองนิดหน่อยอยู่ตลอดเวลา.
หน้าตาของการรบในตอนเช้าเป็นดังกล่าวมานี้ ย่างเข้าเวลาเที่ยงวัน, แรงอย่างน่าประหลาดอัศจรรย์ของภีมได้ตั้งต้นมีมากขึ้น ราวกับลมบ้าหมูหมุนจี๋รี่เข้าใส่พวกเการพ, ซึ่งสมทบกำลังกันครั้งหนึ่งแล้วอีกครั้งหนึ่งเล่าเพื่อจะหักเขาลง, แต่ไม่สำเร็จผล. เขาฝากแผลไว้แก่ทุรโยธน์และศัลยทั้งสองคน. ราชภราดรของทุรโยธน์สิบสี่องค์รวมกำลังกันเข้าหักกำลังของภีมแต่คำเดียว; แต่อย่างสีหเลียปากเวลาได้กลิ่นโลหิต, ภีมประหารเสียแปดคน, พวกนอกนั้นเลยไม่รอหน้าภีมอีกต่อไป.
ในอีกภาคหนึ่งแห่งสนามยุทธ์นี้ นักรบกุรุสามนาย-กฤปาจารย์. โท๎รณ, และสาลี เข้าต่อตีอรชุนผู้เดียว, พยายามจะขยี้อรชุน หน้าตาเป็นพิเศษของการรบวันนี้ก็คือ/*179รบกันทำนองรวมกำลังเข้าเป็นเหล่าเป็นกองใหญ่ๆ; แต่ต่าง ‘กองรวมขนาดใหญ่’ ต่างก็ถูกตัดขาดสะบั้นแตกไปด้วยกัน, เพราะฉะนั้นเมื่อร่มเงาแห่งสายัณหกาลรูดม่านปิดท้องสนามยุทธ์อันเต็มไปด้วยโลหิตนักรบ, ที่มั่นของปาณฑพแม้ต้องเขย่าเขยื้อนหวั่นไหวมากก็ดี ยังคงรักษาไว้ได้มั่น.
วันที่ห้าแห่งการณรงค์สว่างขึ้นมา, และทหารที่กระหายรบก็หมายรู้เอาเป็นอาณัติสัญญาสำหรับการชิงชัย. พวกที่เป็นข้าศึกกันทั้งสองฝ่ายได้เคลื่อนที่โดยขบวนงดงาม ท่าฟ่องฟูใจเข้าไปยังท้องสนามยุทธ์, ราวกับว่าจะไปมีส่วนในการโอ่อ่ากรีฑาของทหารอย่างใดอย่างหนึ่ง.
กฎแห่งการรบด้วย ‘กำลังรวมใหญ่’ ซึ่งฝ่ายเการพได้เริ่มขึ้นเมื่อวันก่อนนั้น, ฝ่ายปาณฑพก็ใช้บ้าง, และภีมกับอรชุนรวมกำลังเข้าตีข้าศึก ทุรโยธน์นั้นไหวพริบดี เลี่ยงหนีจากมารคาของสองภราดร ปล่อยให้โท๎รณาจารย์เข้ายอการโจมตีของสองภราดร โท๎รณาจารย์เคยเป็นครูของภีมและอรชุนทั้งสองคน, และศิษย์ทั้งสองจะมล้างครูเสียด้วยกระบี่นั้นไม่ได้, แม้นในโทสัคนีแห่งการรบก็ทำไม่ได้, เป็นกลอุบายอย่างเอกของฝ่ายเการพที่ใช้ให้ท่าน/*180อาจารย์ผู้ชราออกรบรับการโจมตีของศิษย์.
นักรบหนุ่มสองคนซึ่งได้ต่อสู้กันอย่างกล้าหาญวันก่อน และต่างก็ได้มีผู้มาแก้รอดพ้นภัยอันใกล้จะถึงตัวไปได้ทันท่วงทีนั้น, ได้เข้าต่อสู้กันอย่างดุร้ายอีกครั้งหนึ่ง. อภิมันยุและลักษมัณได้รบกันตัวต่อตัวอยู่หลายนาฬิกา; และตลอดเวลานั้นไม่สามารถที่จะบอกได้ว่า คนไหนเป็นผู้ชนะและคนไหนเป็นผู้แพ้ ในที่สุดลักษมัณต้องอาวุธบาดเจ็บฉกรรจ์ ถูกลงเปลหามไปจากสนามรบ, ฝ่ายอภิมันยุมีชัยกลับไปหายุธิษฐิร.
ฮึกเหิมด้วยชัยชำนะ อภิมันยุกรากเข้าใส่ภีษ๎มเอง, หวังจะหักศึกกุรุเสียให้สิ้นเชิงโดยเข้าเล่นงานท่านแม่ทัพ, ภีษ๎มเพียงแต่ยิ้มเมื่อเห็นอภิมันยุมา. และด้วยคำสัพยอกฉันผู้ดีพูดว่า: “ฉันเสียใจ, เด็กน้อยเอย, เจ้าต้องพรากจากอกมารดามาเร็วนัก. ฉันจะไว้อายุเด็กของเจ้า” ขณะนั้นสังข์สัญญาพักรบชั่วคราวเป่าอาณัติให้ถอยทัพพักรบก็สงบเสียงพายุแห่งการยุทธ์. เมื่ออรุณไขแสงส่องท้องสนามยุทธ์อีกคราว กองทัพทั้งสองได้กระทบรบพุ่งกันถึงตายลงแล้ว. นักรบสำคัญสำหรับวันนี้มีภีมฝ่ายหนึ่ง และอัศวัตถามันกับสุศร/*181มันอีกฝ่ายหนึ่ง, การรบได้เป็นไปอย่างดุร้าย, แต่โชคของสองฝ่ายดูยังก้ำกึ่งกันอยู่ กองแล่นของยุธิษฐิรได้กระทำความเสียหายอย่างหนักหนาแก่ข้าศึกบ้าง, และได้ขับไล่กองโจมตีอย่างดุร้ายของข้าศึกถอยไปได้บ้าง.
ต่อนั้นได้มีเรื่องซึ่งแปลกตาอย่างจืด ๆ ของการรบ, โดยเชื่อกำลังของตน, ภีมตีรุกบุกบั่นเข้าไปในตอนหนาแห่งแนวหน้ากระดานของกองทหารกุรุและได้ถูกข้าศึกกลุ้มรุมกำลังเข้าล้อมไว้, ข้าศึกกลุ้มรุมตีเขาทุกด้าน, แต่กำลังกายใจมิได้พรั่นแต่สักหน่อย ด้วยมือทั้งสองและอาการแคล่วคล่อง เขาวางศรไปต้องข้าศึก, ปลงชีพเสียบ้าง, หนีไปบ้าง, ต่อสู้อยู่เรื่อยอย่างคนไม่คิดแก่ชีวิตตกอยู่ในที่คับขัน, และในที่นี้แรงของเขาซึ่งเท่ากับแรงคนสิบคนอยูแล้วนั้น เกิดมากขึ้นสิบเท่าน่ากลัวมาก ความมุ่งหมายข้อใหญ่ของเขาก็คือ จะฆ่าหรือจับทุรโยธน์ให้ได้คามคำปฏิญญาในก่อน เขาได้สมความปรารถนาแต่เล็กน้อยเพียงฝากแผลลึกแผลหนึ่งไว้ที่ร่างทุรโยธน์., เพราะฉะนั้นเจ้ากุรุผู้อหัง/*182การ์จึงไม่สามารถเข้ารบได้อีกชั่วคราว.
ระหว่างนั้นภีมหายหน้าไปจากแถวปาณฑพ, และยุธิษฐิรก็กระสับกระส่ายไม่สบายพระหฤทัยเมื่อเห็นหายไปมิได้อยู่ในสนามยุทธ์ภาคของเธอ, มีพระราชบัญชาให้ธฤษฏทยุมน์ไปเที่ยวตามหา เจ้าชายหนุ่มไปไม่ไกลเท่าไร ก็เห็นรถศึกภีมจอดอยู่ในสนามยุทธ์ด้านหนึ่ง มิได้มีผู้คนอยู่บนนั้น; ใจของเธอก็สลด, แต่เมื่อเข้าไปใกล้รถ, นายสารถีทูลว่า ภีมยังมีชีวิตอยู่และกำลังสู้รบในท่ามกลางหมู่ทหารกุรุ. นายสารถียังได้ทูลประพฤติเหตุว่า ทหารม้าข้าศึกพวกหนึ่งเข้ามาห้อมล้อมรถภีม, ภีมได้กระโดดลงจากรถเพื่อใช้มือและเท้าให้สะดวกเข้า, ได้โจมเอาทหารม้าคนหนึ่งหล่นจากหลังอาชาและเผ่นขึ้นหลังม้าไม่มีคนขี่ควบเร็วรี่ไปโจมตีท้ายกองทัพกุรุ. จริตคือการเผชิญภัยนอกนั้นธฤษฏทยุมน์ได้เห็นด้วยตาของเธอเอง. ไกลจากที่ที่เธอยืนอยู่บัดนี้ เธอได้แลเห็นมือภีมอันเรี่ยวแรงแข็งกล้ากำลังหวดซ้ายป่ายขวาหน้าหลังเป็นจ้าละหวั่น; แต่ตัวของเขามิได้รู้ว่าเขาตกอยู่/*ในที่มีภัยมากที่สุด, เพื่อปลุกใจเขา, เจ้าชายหนุ่มตะโกนร้องไปแต่ไกลว่า! “จงรบเรื่อยไปเถิด, ท่านผู้ใจกล้า! ข้าพเจ้ามาอยู่ใกล้ ๆ แล้ว” ภีมได้ยินคำร้องปลุกใจหรือไม่ได้ยินก็ไม่ปรากฏ: แต่กองหนุนของธฤษฏทยุมน์ได้ทำให้เขาเป็นต่อขึ้นทันที, ตีข้าศึกที่ยังหลงเหลือห้อมล้อมภีมนั้นแตกกระจายไป. ข้าศึกรุดหนี, และขณะที่หนีนั้นทำให้ผงคลีฟุ้งตระหลบกลบห้องนภากาศ เข้าระคนกับแสงขมุกขมัวบังตัวลับแลไม่เห็น.
ตอนสิบสาม ความขุ่นหมองของทุรโยธน์
/*184ทุรโยธน์ต้องอาวุธ,-ทุรโยธน์ผู้อวดดีสำคัญใจว่า ตัวขอท้าวเธอเป็นชายชาตรีอย่างเทพดาองค์หนึ่ง. นัยว่าเป็นบาดแผลเล็กน้อยเท่านั้น, แผลต้องลูกศรอันหวือว่อนมาทางอากาศ; แต่ทุรโยธน์โอดครวญราวกะว่าชีวิตปลิดออกไปจากร่าง ความจริงคือหาใช่บาดแผลมิได้ที่ยังความเจ็บกายให้แก่เธอ ดวงจิตทระนงตัวอันต้องศรนั้นแลเข้าไปกระทบทำใจให้ขุ่นหมองข้องขัด มากยิ่งกว่าเสียหัตถ์หรือชงฆ์ไปข้างหนึ่ง บริวารหมู่หนึ่งได้แวดล้อมท้าวเธอขณะที่สเด็จกะโผลกกะเผลกกลับไปค่าย เข้าปะรำที่ประทับ, เหวี่ยงองค์ดังผับลงเหนือปัจจัตถรณ์, เอนองค์ลง/*185นอนราวกะว่าเตรียมพร้อมจะกระทำกาลกิริยา ท้าวเธอรอท่าภีษ์มด้วยความรอนใจ, และเมื่อท่านแม่ทันผู้เฒ่านั้นมา กทอดถอนใจใหญ่ ตรัสเสียงละห้อยว่า: “ภีษ๎ม, ฉันตายละหนา, เสียทีไม่มีท่าเสียแล้วละ! พวกปาณฑพหักเอาด้วยกำลังหาญได้ทุกสิ่งต่อหน้าเขา.”
ภีษ๎มตอบเสียงเฉื่อยฉ่ำด้วยน้ำรักอย่างบิดาว่า:- “ช้าพ่อ, ช้าพ่อ! พ่ออย่าพูดอย่างเด็กซี, แผลนั้นก็ไม่กระไรกันกับแผลที่เด็กพึงรับทุกวันในการเล่น, เอาน้ำชะและพันมันเสียด้วยผ้าโพกก็ได้นี่.”
ทุรโยธน์ตอบว่า “ข้าพเจ้าเจ็บช้ำกรำใจที่เห็นฝ่ายปาณฑพมีชัย.” ภีษ๎มพูดว่า “นั้นเป็นความเห็นไกลจากผลที่สุดอย่างเดียวกันกับที่ท่านเห็นข้างต้นแห่งการสงคราม เมื่อสองสามเวลาที่ล่วงแล้วท่านได้ทำการพลาดพลั้ง กะประมาณกำลังฝ่ายปาณฑพต่ำไป. และในบัดนี้เล่าท่านก็พลาดพลั้งอย่างใช้ไม่ได้ เท่าที่เป็นแล้วกะประมาณการเสียหายของท่านมากไป. อย่างไรก็ดี, เป็นความจริงที่ต้องไม่ปล่อยให้ลอด/*186นัยนาไปเสียว่า กองทัพของยุธิษฐิรนั้นมีแม่ทัพนายกองที่สามารถมากหลาย; แต่ข้าพเจ้ารับรองท่านได้ว่า ข้าศึกยังไม่ได้เปรียบที่เป็นชิ้นเป็นอันแต่อย่างใดอย่างหนึ่งแก่เรา อย่างมงายตกใจกลัว: กลัวเสียหายโดยไม่ไตร่ตรองให้ถ่องแท้นั้นแลเกิดโทษมากกว่าการเสียหายจริง ๆ”
ทุรโยธน์เสด็จเข้าที่บรรทม, แต่เพราะได้รับทุกขเวทนาปวดแผลอยู่ ประกอบทั้งหฤทัยคิดฟุ้งยุ่งไปด้วย, เป็นอันมิได้นิทราแต่สักงีบ, และราตรีกาลนั้นดูช่างยืดยาวแก่ท้าวเธอนี่กระไร เท่ากับเจ็บช้ำกรำใจตลอดอายุกาล, ดาวประจำรุ่งเพิ่งส่องแสงเรืองอุไรในท้องฟ้า, ครานั้นทุรโยธน์มีผ้าพันบาดแผลไว้, ได้นำกองทัพเข้าสุสนามยุทธ์.
ภีษ๎มจักขบวนทหารกุรุเป็นพยุหยาตราพิเศษเพื่อคืนเอาชัยที่ได้เสียไปในวันก่อน จัดขบวนช้างวางเป็นกำแพงหนาแน่นรอบกองทัพราวกับป้อมค่ายหลายชั้น. รถแม่ทัพนายกองต่างๆ อยู่ข้างหลังแถวช้าง รถทุก ๆ คันมีทหารม้าหมู่หนึ่งเจ็ดม้าคอยป้องกันรักษา; ทหารม้าทุก ๆ คนมีหมู่ราบถือธนูคอยป้องกัน; ขมังธนูทุกๆ คนนั้นมีหมู่/*187ทหารถือหอกซัดเจ็ดคนเป็นหมู่หนุน.
อรชุนแลเห็น ‘แถวหน้ากระดานแน่นหนา’ น่ากลัวนี้แต่ไกล, ก็ปราศรัยแก่กฤษณว่าดังนี้: “เธอเห็นขบวนซับซ้อนชอบกลของกองทหารกุรุโน้นไหมล่ะ? แถวของเขายิ่งหนาขึ้นเพียงไรก็ยิ่งเป็นการง่ายที่จะดายลงให้เกลี้ยงเพียงนั้น. เธอสังเกตเห็นไหม เขากำบังตัวนายๆผู้นำของเขาให้พ้นภัยอย่างไร โดยแวดล้อมไว้ภายในแนวป้องกันสามชั้น ? ดูช่างเป็นคนขลาดนี่กระไร, คอยระวังระไวโลหิตและลมหายใจของมันไว้เทียวหนอ.”
ต่อนั้นอรชุนก็เดินหน้าเข้าหา ‘แถวหน้ากระดานแน่นหนา’ ที่กำลังยกมานั้น; โท๎รณาจารย์ก้าวออกมารับหน้าอรชุนและท้าให้รบกันตัวต่อตัว, ด้วยเป็นกษัตริย์ชาตินักรบ อรชุนก็ต้องรับคำท้าทายนั้น; และสองนักรบได้เข้าต่อสู้กันในเชิงยุทธ์ พูดสำหรับแสดงกำลังหาญ, ปัญญา, และความทรหดอดทน ก็เป็นหาไหนไม่เสมอเหมือน แม้ในสงครามที่หาไหนไม่เสมอเหมือนครั้งนั้น:-
‘ครั้งนั้นทุก ๆ วันเป็นโอกาสดีอย่างเอก และทุก ๆ /*188 คราวเป็นโอกาสให้ได้เห็นทหารเอก’
ทันใดนั้นศรลูกหนึ่งไปปักหลังโท๎รณาจารย์โดยมิทันรู้ตัว. เหลียวหลังไปดู, โท๎รณาจารย์เห็นราชาศังข์ผู้ราชสัมพันธมิตรองค์หนึ่งของยุธิษฐิร, เมื่อเห็นเป็นการกระทำร้ายอย่างขลาดดังนี้ ตาแกก็เรืองโรจน์ด้วยโทสัคนี, หันไปยิงราชาศังข์ตายคาที่.
ความตายของราชาศังข์ต่อหน้าอรชุนดังนั้นกระตุ้นเตือนอรชุนให้คิดแก้แค้น, ผละจากโท๎รณซึ่งเธอทราบว่าเธอฆ่าไม่ได้, กรากใส่สุศรมันซึ่งเธอจำได้ว่าเคยเป็นผู้นำทัพยกไปปราบราชาวิราฏคราวแรก, ความสามารถในเชิงยุทธ์ของสุศรมันนั้นไม่พอแก่เทพกำลังของอรชุน, จึงบั่นเศียรเกล้าของสุศรมันขาดกระเด็นไปด้วยกระบี่ในเพลงแรกที่เข้าประอาวุธกัน.
แต่การมีชัยและปราชัยเหล่านี้เป็นแต่เพียงส่วนย่อยของยุทธวิธีเท่านั้น, ชัยชนะส่วนใหญ่ของวันที่เจ็ดตกอยู่กับภีษ๎ม ซึ่งไม่มีผู้ใดต้านทานได้ในการรุกรบอย่างเฉียวฉุนของเขา พวกปานฑพแตกร่นถอยหลังไปบ้าง. ทั้งภีม/*189และอรชุนไม่สามารถหักลงได้ด้วยกำลังหาญ, ก่อนราตรีกาลพลบค่ำลง ธงชัยเฉลิมพลยุธิษฐิรได้ถูกข้าศึกฟันล้มลงไป, ได้มีการรื่นเริงในค่ายกุรุ; โดยเชื่อเอาว่ากองทัพของทุรโยธน์ได้ชัยชนะอย่างสำคัญ.
ครั้นแสงทองส่องนภางค์รุ่งอุไรทั่วขอบฟ้าบุรพทิศ, กองทัพทั้งสองฝ่ายได้ยกมายังท้องสนามยุทธ์, และได้ยิงแย้งแทงฟันฆ่ากันโลหิตนองอีก.
วันนี้เป็นคราวของภีมอีกที่จะแสดงกำลังหาญ; ชัยชนะเล็กน้อยของเการพทุกคราวทำให้เขาเดือดดาลโทสะ ชัยชนะของปาณฑพทุก ๆ คราวก็เช่นเดียวกัน ทำให้ภีษ๎มโกรธฉุน: เพราะฉะนั้นตราบเท่าที่น้ำแห่งการยุทธ์ลงและขึ้นนั้น, ก็คือภีมและภีษ๎มนั้นเอง ซึ่งผลัดกันแสดงกำลังห้าวในสนามยุทธ์ แม้แต่ในเวลาอารมณ์เย็นที่สุดภีมก็ยังเป็นข้าศึกอันน่าสยดสยอง: แต่เมือโทสะบันดาลพองทรวงของเขาขึ้นมาแล้ว, เขาก็เท่าพลหมื่นพลแสนในตัว และเช่นนั้นในวันนี้เขาได้เข้าตีกองร้อยของกุรุกระจัดกระจายไปหมดทั้งๆ กองโดยลำพังแต่ผู้เดียว, ตีตะลุยจนแตกระส่ำระสาย.
/*190ภีษ๎มต้องใช้วิชาพูดกล่อมใจเหนี่ยวรั้งเอากองทหารที่กำลังแตกหนีนั้นไว้. ตะโกนจนสุดเสียงว่า: “โอ กุรุ! นี่หรือความกล้าหาญที่ลือไกลของชาวกุรุ ? นี่หรือประเพณีของกษัตริย์นักรบ? ด้วยความประพฤติอย่างนี้หรือที่ท่านหวังจะรักษาชื่อบรรพบุรุษของท่านอันลือเกียรติ? จงดูเถอะ, ตัวข้าพเจ้าได้เอาชีวิตของข้าพเจ้าแต่ชีวิตเดียวเข้าต่อสู้ข้าศึกทีมีกำลังมากกว่า. ถ้าไม่มีใครช่วย, ไม่มีใครหนุนไซร้, ข้าพเจ้าก็หมดกำลังกาย, ถึงแม้โลมาของข้าพเจ้าทุกๆ เส้นจะกลับกลายเป็นนักรบถืออาวุธ.”
ถ้อยคำเหล่านี้เข้าไปกระทบดวงใจทหารกุรุ, และเจ้าคันธารีหกองค์พลันฟังคำขอร้องของท่านแม่ทัพก็บ่ายหน้ารุกเข้าตีขับพวกปาณฑพให้ถอยไป. ขี่สินธพชาติสีขาวดังน้ำนม, ทั้งหกองค์ร่อนดั่งฝูงหงส์ข้ามสมุทร ลั่นวาจาว่าจะฆ่าอิวาวัตผู้บุตรของอรชุนซึ่งเกิดด้วยนางอุลุปีผู้นาคธิดา. อิราวัตมิได้พรั่น, รบรอต่อกรสู้อยู่เรื่อย. ตัวผู้เดียวต้านทานหกคน, จนกระทั่งฆ่าเจ้าคันธารีตายลงห้าองค์เป็นลำดับมา; แต่เจ้าคันธารีองค์ที่หก, พี่ใหญ่ของเจ้าทั้งห้าที่ตาย /*191ซึ่งยืนสูงโย่งกว่าคนทั้งหลาย, ได้ตีอิราวัตล้มลงก่อนกำลังอุดหนุนได้มาถึง.
โทสะของอรชุนนั้นน่ากลัวมากเมื่อทราบว่าอิราวัตต้องอาวุธตาย, และเสียงถ้อยคำที่เขาได้สาบานนั้นก็น่าแสยงขน, เผ่นขึ้นรถศึกขับอาชารวดเร็วดั่งพระกาล, ตีกวาดตลอดแถวกุรุดั่งก้อนหินใหญ่อันเคลื่อนจากที่สูงพุ่งปราดสู่ที่ต่ำ, กระทำมรณกรรมและความพินาศรอบข้าง.
ฆโฏต์กจะ ผู้บุตรภีมโดยนางหิฑิมพาผู้รากษสี มีเพื่อนร่วมใจพวกหนึ่งตามไปด้วย รุกเข้าไปในท่ามกลางทหารข้าศึกเพื่อแก้แค้นแทนทดมรณะของอิราวัต, ทุรโยธน์เองเป็นผู้นำช้างศึกโขลงหนึ่งเข้าต้านต่อ: แต่ฆโฏต์กจะตีแถวช้างงานั้นแตกกระจัดกระจายไป, ทุรโยธน์ตกอยู่ในเอื้อมรากษสโทสะในกลางแปลง, ขณะนั้นราชาผู้เป็นสัมพันธมิตรองค์หนึ่งไสช้างถลันเข้าอยู่ระหว่างทุรโยธน์กับข้าศึกของเธอ: แต่ฆโฏต์กจะฆ่าช้างนั้นเสียด้วยลูกศรไฟ ต่อนั้นภีษ๎มนำกองพลใหญ่ตีพุ่งเข้าไปป้องกันทุรโยธน์ไว้ และฆโฏต์กจะตกอยู่ในที่ล้อมชั่วคราว, คงจะถูกข้าศึก/*192จับตัวได้ถ้าพวกปัญจาลไม่รีบหนุนเข้าไปช่วย.
การรบวันที่แปดอันยังกอปรด้วยผลที่ยังไม่รู้แน่นั้นยุติลง, และทุรโยธน์ก็สลคเศร้าขุ่นหมองอีก ชั่วเวลาแปดวันมาแล้ว เธอได้รบรับขับเคี่ยวกับข้าศึก และกำลังของผู้เป็นข้าศึกทั้งสองฝ่ายที่ก้ำกึ่งกัน: แต่เธอทราบจำนวนทหารล้มตายและความฉิบหายมากมายเฉพาะฝ่ายเธอได้ดี, กับที่ยังมีเหลืออยู่บางตาสำหรับที่จะทำการรบอย่างน่าระอาหน่ายต่อไป. จะช้านานเพียงไรก็ไม่สามารถบอกได้, เธอหวังจะเหยียบย่ำกองทัพน้อย ๆ บ่มีค่าของยุธิษฐิรเสีย, แต่ก็เห็นแล้วว่าไม่ใช่การง่ายในที่สุด, ดวงกมลของท้าวเธอด่ำอยู่ในความทุกข์: รำพึงถึงเหตุการณ์ที่ล่วงแล้วโดยช้ำหฤทัย: ท้าวเธอคิดไปถึงวันพรุ่งที่จะมาข้างหน้าด้วยหนักพระธุระ.
ขณะนี้ ‘กรรณ’ ผู้เจ้าปัญญาอุบายเข้าไปในปะรำที่ประทับของท้าวเธอ, แลเห็นกำลังเนาในอารมณ์อันเหมาะก็ตั้งต้นเบื่อพระกรรณของท้าวไทต่อความจงรักภักดีของภีษ๎ม ตั้งต้นทูลยุยงส่งเสริมกรอกพระกรรณเข้าไปให้ท้าวเธอระแวงแคลงในภีษ๎มว่า: “ข้าพระเจ้ามิได้จงใจที่จะ/*193บ้ายแม้เงาแห่งความรังเกียจลงทับความสัตย์สุจริตของท่านผู้หนึ่งซึ่งฝ่าพระบาทได้ทรงไว้วางพระหฤทัยอย่างสนิทสนมสิ้นระแวงมานานแล้ว, แต่ฝ่าพระบาทคงทรงทราบได้ดีไม่เป็นที่สงสัยว่า ไม่มีกองทัพใดโดยจะยอดเยี่ยมเพียงไรก็ตาม อาจจะยังความสมประสงค์ให้สำเร็จได้ ถ้าผู้นำทัพนั้นๆ บังเอิญมาหยุดการเขม้นขะมักต่อราชการในหน้าที่ของเขา. ผู้นำทัพนั้นเปรียบเหมือนศีรษะของร่างกาย. เขาต้องแสดงความขยันขันแข็ง, ขึงขังด้วยกำลังกายและใจ,-ปลุกใจทหารทุกกองในบังคับบัญชา. ข้าพระเจ้าเกรงพระเจ้าข้า,-และข้าพระเจ้าไม่นึกขวยใจที่จะสารภาพว่า เป็นความเกรงของข้าพระเจ้าว่าภีษ๎มมีความคิดลับ ๆ อยู่ในใจ, และความไม่มีสัตย์ในใจของผู้นำทัพนั้นเป็นชนวนอาวุธซึ่งอาจยังความพินาศล่มจมของราชอาณาจักรได้ในชั่วเวลาครู่หนึ่ง.”
ทุรโยธน์นิ่งฟังคำไข, พระหฤทัยกลับคลุ้มไปในความสงสัยอันมืดตื้อซึ่งก็ได้ทรงระแวงไว้แล้วถึงเรื่องความจงรักภักดีในจอมโยธาของท้าวเธอ. และ ‘กรรณ’ คนสำคัญ/*194ในราชการทหารก็มายังแววแห่งความระแวงให้เห็นเด่นขึ้นอีก, อีกประการหนึ่ง” ‘กรรณ’ นั้นได้เป็นเพื่อนคู่ชีวิตเพื่อนตาย หรือเพื่อนหัวอกอันเดียวกันของทุรโยธน์, ฉะนั้นคำแนะนำของเขาย่อมจะมีน้ำหนักเต็มที่. ทุรโยธน์นิ่งฟัง, และ ‘กรรณ’ พักพูดครู่หนึ่งแล้วก็พูดต่อไป:-
“ข้าพระเจ้าทราบ ภีษ๎มเป็นมหาบิตุลาของพระองค์, และมหาบิตุลาคงจะไม่ทำให้ลูกหลานว่านเครือของตนต้องฉิบหายป่นปี้. แต่ฝ่าพระบาทต้องทรงทราบว่าเขาเป็นบรรพบุรุษทั้งฝ่ายกุรุและฝ่ายปาณฑุ, และธรรมดาคนชราย่อมมีบกพร่องแสดงความลำเอียงและเอื้อเฟื้อแก่ข้างหนึ่งมากกว่าอีกข้างหนึ่ง คนแก่ทุก ๆ คนย่อมมีบุตรหลานเหลนเป็นหัวรักหัวใคร่และอนงค์แน่งน้อยที่สิเนหาของเขา ภีษ๎มจะได้ลอคพ้นกฎกิเลสนี้แล้วก็หามิได้. แล้วเขาได้กล่าวเปิดเผยแสดงความลำเอียงไปข้างปาณฑพ เมื่อทูลเตือนเชิงชวนธฤตราษฎร์ให้ประสิทธิ์ประสาทอิสรภาพแก่เขา ป่วยการกล่าวสำหรับข้าพเจ้าที่จะฟื้นตัวอย่างเรื่องหลงและรักใคร่โอรสของพระเจ้าปาณฑุที่ล่วงแล้วให้ยืดยาวไป”
/*195“ฉันขอบใจท่าน, กรรณ: ฉันขอบใจท่าน” ธุรโยธน์ตอบดั่งว่ามะเมอเพ้อฝัน และด้วยอาการแห่งคนมะเมอเดินในขณะฝันอยู่, ท้าวเธอจู่ไปยังปะรำที่พักของภีษ๎ม ร้องตะโกนว่า: “ฉันเข้าไปได้ไหม?”
“นั่นใคร มามืดๆค่ำๆ ผิดเวลาดังนี้ ?” เสียงภีษ๎ม ร้องถาม.
“ข้าพเจ้า, ทุรโยธน์.”
“ขออภัยโทษ. เชิญเสด็จข้างใน, อะไรขับท่านให้ออกจากที่นอน?”
“ข้าพเจ้าเสียใจที่มารบกวนท่านในเวลานอนของท่าน. ความคิดหนักใจข้อหนึ่งทับหัวใจข้าพเจ้าอยู่, ข้าพเจ้ามาเพื่อเปลื้องเสียให้หายหนักใจ”
“ความคิดเหลวไหลเก่าๆ ของท่านอีกละกระมัง?”
“เปล่า, มิใช่ความคิดเหลวไหล, แต่เป็นผีอำคืนยังรุ่งข้าพเจ้านอนไม่หลับ ความคิดผีๆ นี้เข้าทับรบกวน”
/*196“จงเล่าให้ข้าพเจ้าฟัง, และข้าพเจ้าจะระงับจิตให้หลับได้”
ทุรโยธน์ว่า “ท่านไม่เห็นหรือ, เราเสียเขาทุกๆ วันเวลาเย็น? ภีษ๎มเอย, ความหวังมีชัยหรือสดุ้งต่อภัยนั้นย่อมอาศัยกำลังความกล้าหาญชาญชัยของท่านพวกปาณฑพกล้าหาญในการรบ, แต่เขาหลีกหลบหัตถ์ของท่านอันกอปรด้วยกำลัง, และเขาพากันสังหารแถวทหารของเราทั่วไป, จงระลึกถึงคำปฏิญญาของท่านที่ว่า-- จะประคับประคองตระกูลขัตติยราชของกรุงหัสตินาปุรไว้, ถ้าอย่างไรละก็ ท่านจงให้อภัยโทษถ้อยคำหยาบคายของข้าพเจ้า ถ้าภายในดวงกมลอันประเสริฐของท่านถูกความเมตตาในเจ้าปาณฑพเข้าไปครอบงำอาการไหวติงของท่านอยู่ไซร้, จงให้ ‘กรรณ’ ทำหน้าที่ผู้นำทัพของข้าพเจ้าแทนท่าน, และนำทหารเข้าทำการรบให้มีชัยเร็ว ๆ เถิด”
ภีษ๎มถอนไจใหญ่พลางตอบว่า “อนิจจา! ทุรโธชน์, ความหวังของท่านไม่เป็นผล, การณรงค์ของท่านก็เป็นการต่อสู้ที่ไร้ผล, ไพร่พลแสนยากรของท่านเท่ากับของเล่น/*197ไม่มีราคาในมือของเวรกรรม. ข้าพเจ้าได้บอกท่านกี่หนแล้วว่าความเป็นธรรมจะชนะ, ว่าผู้ที่รบเพื่อทรงไว้ซึ่งธรรมนั้นมีอาวุธสองเท่า, ฝ่ายผู้ที่รบสำหรับอธรรมนั้นหั่นกำลังของตนเข้าทำลายตนเอง. ท่านลืมเสียแล้วหรือ เมื่อเรายกเข้าไปตีปล้นเอาฝูงสัตว์พาหนะในท่องทุ่งหญ้าของมัตส๎ยะนครแห่งแคว้นวิราฏ, แต่ลำพังความกล้าหาญของอรชุนผู้เดียว ไพร่พลของท่านเป็นก่ายเป็นกองต้องล่องหนี? ท่านลืมเสียแล้วหรือ แต่ก่อนพวกคันธารพจับท่านไปได้, อรชุนเป็นผู้เข้าหักเครื่องจำจองของท่าน? อรชุนผู้นี้ยังอยู่กับพวกปาณฑพ, และในบัดนี้เขาได้รับความช่วยเหลือของกฤษณ ซึ่งทำหน้าที่เป็นสารถีของเขา; และท่านก็ทราบอยู่ด้วยดี กฤษณเป็นชายชาตรีมีเทพดาองค์หนึ่งคุ้มครองป้องกันเขา มันจะประจักษ์แก่ตาของเรารางๆ เพียงไรก็ตาม, ทุรโยธน์, ตัวท่านต้องถึงพรหมลิขิตในการสงครามครั้งนี้. ตราบใดภีษ๎มยังมีชีวิตอยู่, เขาจะทำหน้าที่ของเขาโดยสัตย์สุจริต แต่มรณะของเขาใกล้เข้ามาแล้ว, แล้วจึงให้เจ้าใหญ่นายโตอื่นเข้าสวมที่เป็นผู้บัญชาการกองทัพกุรุแทนเขา. แต่ข้าพเจ้า/*198กล่าวซ้ำให้ท่านฟัง, การยุทธ์กุรุเกษตรนี้จะให้ผลถึงพ่ายแพ้แต่ปรปักษ์”
เมื่อวันพรุ่งรุ่งขึ้นมา, ภีษ๎มชักสีหน้าปึ้งขึ้งโกรธ เปลวอัคนีวาวรุ่งโรจน์ออกจากนัยนา, ถ้อยคำของทุรโยธน์เข้าไปกระทบตลบดวงจิต, และในบัดนี้เขาจึงเข้ารบด้วยโทสะไม่กลัวตาย, แต่เช้าจนเที่ยง แต่เที่ยงจนบ่าย, ไม่มีผู้ใดต่อต้านโทสะของวีรบุรุษยู้เดือดดาลนี้. พวกปาณฑพวิ่งหนีไปข้างหน้าเขาราวกับฝูงเนื้อ, รถศึกของภีษ๎มซึ่งไม่มีผู้ใดต่อต้านก็ทะยานไปในท่ามกลางศพทหารที่ตายแล้วและกำลังร่อแร่อยู่, ทะยานเข้าไปในหมู่ผู้ที่ตั้งรับต่อสู้และผู้ที่หนีหน้า, จนกระทั่งฉายาของราตรีกาลตกต้องสิ่งน่าแสยงแห่งฉากรบนั้น.
ยุธิษฐิรผู้ทรงศีลก็เสียพระหฤทัย; ด้วยความเศร้าท้าวเธอทอดพระเนตรดูยุทธภูมิอันอาบด้วยโลหิตนองกองก่ายด้วยร่างกายผู้ตายและใกล้จะตายทั้งสองฝ่าย; พระหฤทัยอ่อนของท้าวเธอแทบจะทนสิ่งที่ได้ประสบพระเนตรนั้นไม่ได้. เสด็จไปหากฤษณมืด ๆ และตรัสว่า; “สงครามอันน่า/*199สยดสยองนี้ไม่เป็นผล, การผจญฆ่าฟันอันไม่มีที่สุดนี้, การฆ่าตีมิตรญาติมิรู้หยุดลงได้นี้, กรรมของข้าพเจ้า! มิตรของเราเป็นข้าศึกของเรา, และในการที่เราฆ่าฟันเขานั้น เราก็ฆ่าฟันตัวของเราเองเท่านั้น, ได้รบพุ่งฆ่าฟันกันเลือดตกยางออกมากนักหนา, ดูเหมือนว่าเรายังไม่ใกล้หลักชัยเข้าไปเลยนี่, พวกกุรุก็ยังมีชัยอยู่! ไม่มีกำลังอันใดต้านทานภีษ๎มผู้ชนะทุกทิศได้. การอันเหนื่อยเปล่า, ยุ่งยากไปเปล่า; เสียชีวิตมากมายก่ายกองเปล่า, ต่อสู้กรรมนิยมไปเปล่า, ทหารของเราเลือดตกยางออกเปล่า, ราษฎรของเราสละชีวิตให้เราเปล่า, ชาติทั้งหลายได้สละชีพ-โลหิตของเขาเพื่อเห็นแก่เราเปล่า กฤษณเอย, ข้าพเจ้าทนไม่ได้แล้ว; จงหยุดการฆ่าฟันไม่เลือกหน้านี้เสียเถิดหนา, และเราพากันไปอยู่ป่าอีกสักคราวเถิด”
ภายหลังการนี้ยุธิษฐิรได้เรียกประชุมเวลาเที่ยงคืน, และได้ใช้หัวหน้าหลายท่านฝ่ายปาณฑพให้ไปหาภีษ๎ม อ้อนวอนขอความเมตตากรุณา ท่านนักรบโบราณปฏิสันถารต้อนรับด้วยความกรุณาเป็นที่สุด. แต่ในขณะเดียวกันนั้น/*200ได้บอกว่า ตราบใดเขายังมีชีวิตอยู่ เขาจะรบสู้ชิงชัยให้ทุรโยธน์ด้วยสัตย์สุจริต. เขาได้สาบานคำแห่งชาตินักรบของเขาไว้ต่อเรื่องนั้น, และเขาจะไม่ทิ้งคำนั้น แต่อย่างกษัตริย์นักรบ เขาได้สาบานไว้ว่าจะไม่รบข้าศึกที่พ่ายแพ้แล้ว หรือข้าศึกที่ล้มหรือหนี, หรือวางอาวุธ, หรือร้องขอความกรุณา; จะไม่รบข้าศึกที่อ่อนน้อมยอมแพ้หรือสิ้นกำลัง, หรือต้องอาวุธ หรือมีกำเนิดเป็นสตรีเพศ
พวกหัวหน้าปาณฑพกลับไปค่ายด้วยหรรษา บอกแก่อรชุนว่า; “ในบัดนี้มีหวังดีที่จะมีชัย, ภีษ๎มได้สาบานไว้ว่า เขาจะไม่รบบุคคลผู้มีกำเนิดเป็นสตรีเพศ เรามีคนอย่างที่ว่านี้อยู่คนหนึ่งในแถวของเรา โดยเคราะห์ดีนี่กระไร. ท่านว่าอย่างไรถึงเรื่องศิขัณฑิน? เขาเกิดมาเป็นสตรี, แต่เมื่อยังเป็นเด็กอยู่ได้แลกเปลี่ยนเพศกับยักษ์ตนหนึ่งก็เลยกลายเป็นบุรุษ. จงให้ศิขัณฑินอยู่กองหน้าของทัพเรา, ภีษ๎มจะต้องถอยไป, ทิ้งเราไว้เป็นเจ้าของสนามยุทธ์โดยไม่มีปัญหา”
/*201อรชุนโกรธมากเมื่อได้ยินคำหารือนี้, และร้องออกมาดังๆ ว่า: “ขายหน้า ! นักรบสุจริตคนไหนจะเหยียดตัวลงทำการรบลับ ๆ, หรือซ่อนความกล้าไว้ข้างหลังสตรีหรือเด็ก? ข้าพเจ้าคนหนึ่งละ เป็นไม่ยอมรบด้วยอาการขลาดดังนี้- เอาอุบายอย่างน่าขายหน้าเข้าเล่นงานภีษ๎มผู้หามลทินมิได้, เล่นโกงใหญ่ให้เสียเกียรติยศของเราเอง.”
กฤษณยืนขึ้นตอบปราศรัยอรชุนว่า: “มันถึงกาลมิคสัญญีโดยพรหมลิขิตแล้วว่าวันพรุ่งนีภีษ๎มจะล้ม. เบื้องว่าเขาได้รบพุ่งต่อสู้ผู้ที่เขารักฉันใด, อรชุนเอย, ท่านก็ต้องรบพุ่งต่อสู้พระญาติของท่านฉันนั้น. เขาได้แสดงให้ท่านเห็นแล้ว กษัตริย์นักรบต้องรบอย่างไร, จะเป็นข้าศึกที่ตนรักหรือข้าศึกที่ตนชังก็ตาม, ข้าพเจ้าขอบอกท่าน, มันไม่มีบาปกรรมอะไรในการที่ให้ศิขันฑินนำกองทหารของเรา, เขาจะเป็นอะไรเวลาเกิดก็ตามที, ในบัดนี้เขาเป็นนักรบอย่างเดียวกันกับท่าน, ไม่มีเล่น์กระเท่ห์, ไม่มีกลโกง. อย่างท่านเกรงดอก”
ได้ฟังคำเตือนสติดังนั้นแล้ว, อรชุนก็ออกรบในวันที่สิบ, มีศิขัณฑินนำหน้ากองทหารปาณฑพ เห็นแม่ทัพ/*202ใหม่นำทัพยุธิษฐิร, ทุรโยธน์ก็พยายามอ้อนวอนภีษ๎มอีกครั้งหนึ่งให้สละตำแหน่งของเขาแก่ ‘กรรณ’ ท้าวเธอในบัดนี้ทรงเห็นว่า การเปลี่ยนแม่ทัพนายกองเป็นการจำเป็นทางราชการทหาร; ทรงเห็นว่าแม่ทัพคนเดียวกันนำกองทหารออกรบทุก ๆ วันไม่เปลี่ยนตัวเสียบ้างดังนั้น เป็นการบอกความขลาดแคลนแม่ทัพนายกองที่สามารถในพวกกุรุ; และทรงเห็นว่า การเปลี่ยนไม่แต่เพียงให้อาการกระตุ้นใจอันจำเป็นแก่ไพร่พลของท้าวเธอเท่านั้น ยังเป็นการกระทำความหวาดหวั่นตะครั่นตะครอแก่ข้าศึกด้วย. ครั้นท้าวเธอเห็นพวกปาณฑพเลือกผู้นำทัพใหม่, ท้าวเธอใคร่จะดำเนินตามตัวอย่างของเขา, ทรงเห็นว่า ที่ทำดังนี้ท้าวเธอจะได้ทรงไว้ซึ่งเงาแห่งความเสมอหน้ากับข้าศึก. ท้าวเธอจึงอ้อนวอนภีษ๎มอีกครั้งหนึ่งให้มอบตำแหน่งแก่ ‘กรรณ’ แต่ภีษ๎มตอบอหังการว่า “วันนี้ข้าพเจ้าจะปราบพวกปาณฑพให้แหลกรานจงได้, หรือไม่ก็ตายเสียในสนามยุทธ์ อย่ารำคาญพระหฤทัยไปเลย, การสมปรารถนาของท่านนั้นไม่ไกลดอก”
/*203กล่าวคำฉุนเฉียวเหล่านี้แล้ว, วีรบุรุษชราขับรถถลาออกไป. กล่าวคำท้าทายอรชุน, นักรบทั้งสองก็ตั้งต้นต่อสู้กัน กระบวนสงครามยังไม่เคยมีการรบเหมือนอย่างนี้ ระหว่างภีษ๎มกับอรชุน, ซึ่งแน่นอน เป็นนักรบแกว่นกล้าตัวกลั่นของพวกที่กระทำการรบพุ่งกันทั้งสองฝ่าย เป็นการรบที่น่าดู, และทหารมากมายได้มายืนล้อมรอบที่นั้น, เพื่อดูการต่อสู้นั้น, อรชุนกับภีษ๎ม, นักรบเอกด้วยกันทั้งสองคน, ในบัดนี้กำลังแสดงฝีมือรบอย่างเต็มที่, และเป็นการสมควรนักที่คนทุก ๆ คนจะต้องชมเล่นเป็นขวัญตา.
เมื่อการต่อสู้ได้เป็นอยู่ ณ จุดสูงสุดแห่งโทสัคนีนั้น. ศิขัณฑินเข้าโจมตีภีษ๎มโดยมิทันรู้ตัวจากเบื้องหลัง, แต่พอภีษ๎มเหลือบไปเห็นศิขัณฑินเข้าก็พลันระลึกขึ้นมาได้ถึงคำปฏิญญาที่ให้ไว้แก่พวกหัวหน้าปาณฑพ, ว่าจะไม่รบสู้ “ผู้ที่เกิดมาเป็นสตรี,” เมื่อระลึกได้ถึงเรื่องนี้ หัตถ์ของเขาก็หลุดในท่าจะแผลงลูกธนู; คันธนูหลุดจากหัตถ์ทั้งสอง, และลูกธนูของอรชุนก็แล่นไปทิ่มแทงร่างกายทุกแห่ง, ถึงกระนั้นท่านผู้ใหญ่ผู้มีศีรษะหงอกขาวแล้วยืนมั่น/*204ดั่งภูผา, โลหิตไหลและมีอาการหน้ามืด, แต่ก็ยังยืนมั่นอยู่กับที่ ในที่สุดรู้สึกว่าการแข่งขันของเขาเป็นอันได้แข่งแล้ว, การแข่งขันเอาเกียรติของเขาไว้นั้นถึงที่สุดลงแล้ว, เขาก็ล้มลงกลางสนามยุทธ์, ล้มอย่างกษัตริย์ชาตินักรบ, ต่อสู้จนถึงที่สุด มิได้มีโอดครวญ, มิได้มีทอดถอนใจใหญ่, ซ้ำไม่ยอมให้ใครถอนทิ้งดึงปลดลูกธนูที่ปักติดตุงนุงนังกายอยู่นั้น, ถนอมไว้ต่างเตียงที่รองกายยามนอน.
ภีษ๎มก็นอนอยู่อย่างนี้ในสนามยุทธ์, ค้างกายบนธนูบิฐ ที่ค้างกายล้วนแล้วด้วยลูกธนู; ดวงตะวันก็ตกลับขอบฟ้า, ดื่นดาราก็เปล่งแสงอร่ามในอัมพร, ส่องรัศมีสีอ่อน ๆ มาต้องหน้าตาอันแจ่มใสของท่านนักรบที่สู้นั้น.
ท่านนักรบชราร่างนอนอย่างสง่าผ่าเผยพร้อมด้วยยศและบริวาร มิได้เอาอารมณ์ไปเกาะเกี่ยวความเจ็บปวดรวดร้าวและกระวนกระวาย, และสนทนาอย่างร่าเริงแก่ผู้ที่มาแวดล้อมเพื่อร้องไห้รำพันครวญ. ผู้ไว้ทุกข์ทั้งมวลนั้นรวมอรชุนกับยุธิษฐิรจากค่ายฝ่ายที่ตรงกันข้ามเข้าในจำนวน/*205นั้นด้วย ทุรโยธน์พร้อมด้วยภราดาของท้าวเธอได้รีบเสด็จมาประทับอยู่ข้าง ๆ ท่านนักรบที่ล้ม, ล้ม, แต่ยังไม่ตาย.
ภีษ๎มทักทายปราศรัยทุรโยธน์ก่อนเพราะใจเป็นห่วงเฝ้าแต่นึกถึงทุรโยธน์เท่านั้น, ให้โอวาททุรโยธน์ด้วยน้ำใสใจจริงหลายครั้งและเนืองนิตย์, แต่เจ้าผู้หนักในจิตคิดอวดดีมิได้ฟังโอวาทของเขาอันไต่สวนชอบแล้ว. ภีษ๎มคิดเสียว่าปัจฉิมวาจาของเขาบางทีจะกระทำการจับอกจับใจอันกระด้างนั้นดีกว่าที่ได้เป็นมาแล้ว. จึงได้พูดว่า: “จงฟังคำของข้าพเจ้าในบัดนี้, ทุรโยธน์เอย, จงฟังเสียงสั่งก่อนตายของญาติผู้จงรักภักดี, ถ้าใจของท่านอันกระด้างดั่งศิลายังน้อมต่อสมเพชเวทนาอยู่ไซร้, จงให้มันสั่งท่านทันทีให้หยุดการฆ่าฟันอันนี้ การพิฆาตเครือญาติด้วยหัตถ์ของเครือญาตินี้เสีย กุรุขัตติยราชเอย, จงไว้ชีวิตเจ้านายผู้กล้าหาญ, ซึ่งได้ติดตามตัวท่านในเวลาปราศศึกและในเวลาสงคราม, ในยามสุขและยามทุกข์, อย่าให้ชาติกุรุที่แกว่นกล้าสาบสูญสิ้นไป, จงคืนส่วนของสหอาณาจักรที่เป็นของเขาโดยชอบธรรมนั้นให้แก่ยุธิษฐิร ยุธิษฐิรผู้ทรงศีลบริสุทธิ์และทรงสัตย์หาที่ติมิได้. ขอให้ปาณฑุและกุรุเนา/*206ในสุขและมิตรภาพอีกสักครั้งหนึ่งเถิดพ่อ, นี้เป็นคำร้องขอครั้งที่สุดของข้าพเจ้าต่อท่าน”
ทุรโยธน์นั้นนึกสมเพชท่านแม่ทัพผู้ใกล้มรณะมากนักหนา, แต่ปัจฉิมวาจาของท่านแม่ทันมิได้รับความเอออวยเห็นด้วยในดวงกมลของทุรโยธน์, หฤทัยของท้าวเธอยังน้อมไปในการล้างผลาญเจ้าปาณฑพและการฉ้อโกงเอาอาณาจักรอินทรปรัสถ์ของเจ้าปาณฑพ, ฉะนั้นท้าวเธอก็ตั้งหฤทัยจะขับเคี่ยวสงครามต่อไปจนกว่าจะเหลือทหารที่จะยิงธนูอยู่แต่คนเดียว.
ถัดนั้น ‘กรรณ’ ก็เข้ามาหาวีรบุรุษผู้ใกล้มรณะ ‘กรรณ’ ไม่ชอบภีษ๎ม, นึกริษยาวิชาความรู้เลิศของเขา และตำแหน่งแหล่งยศอันสง่าที่เขาว่าอยู่ เป็นผู้บังคับบัญชาใหญ่ในกองทักบกกุรุ: และในเวลานี้ขณะที่ท่านแม่ทัพเฒ่านอนคอยท่ามฤตยุราชอยู่, คู่ปรับเก่าแก่ก็ลืมเสียซึ่งความชิงดีกัน, และมาแสดงคำอำลาเขาผู้ใกล้จะตายในอันธการแห่งราตรี, ค่อยๆย่องเข้ามาเพื่อจะไม่กระทบกระเทือนเชือนจิตรของท่านนักรบผู้ใกล้จะตาย, แต่ภีษ๎มได้ยินเสียงฝีเท้าก็/*207ร้องเรียกเขาเข้าไปใกล้ ๆ ข้างตัว. พูดเสียงฉ่ำเฉื่อยด้วยน้ำรักว่า “เราเคยเป็นคู่ชิงดีกันแต่ไหนแต่ไร, ริษยาสติปัญญาและความบันลือของกันและกัน, และประกวดประขันจะเอาชีวิตกันอยู่เป็นนิตย์: ในบัดนี้ขอยุติริษยาอาฆาตชิงดีกันเถิดหนา. ข้าพเจ้ามีความอยู่ข้อหนึ่งที่จะพึงไขแก่ท่านนะ ‘กรรณ’ แต่ข้าพเจ้าเกรงว่าเสียงของข้าพเจ้าจะทำให้ข้าพเจ้าเสียการไปก่อนที่จะสั่งความจบ, ข้าพเจ้าจะขอไขความลับข้อหนึ่งให้ท่านทราบ, ความลับซึ่งข้าพเจ้าได้ปกปิดมานานครัน, อรชุนนั้นมิได้เป็นนักรบใหญ่กว่าท่านแต่อย่างใดอย่างหนึ่ง, เขาไม่มีปัญญามากกว่าท่านในวิชารบ, หรือศักดิ์สกุลก็ไม่สูงกว่าท่านแต่อย่างใดอย่างหนึ่ง, เพราะท่านเป็นเจ้าชายสืบสายโลหิตกษัตริย์อันเดียวกันกับเขา ท่านเป็นโอรสของพระนางกุนตีและสุริยเทพ. จริงเทียว พระนางคลอดท่านออกมาขณะพระนางยังเป็นสาว, และสูรยเทพเจ้าเป็นผู้ยังกำเนิดบังเกิดเกล้าของท่าน เมื่อยังเป็นราชกุมารอยู่นั้น เขาเอาท่านไปทิ้งแบไว้บนแผ่นผาเพื่อให้ตาย, เพื่อหลีกเลี่ยงความขายหน้ามารดาของท่าน และ/*208สารถีคนหนึ่งเอาตัวท่านไปบ้าน เลี้ยงดูท่านเป็นบุตรของเขามา, ฉะนั้นอรชุนก็เป็นภราดรของท่านเอง, และสงครามที่เราทำกันอยู่เวลานี้เป็นสงครามระหว่างญาติ อุบาทว์เต็มที, ซึ่งเป็นหน้าที่ของท่านที่จะนำไปสู่การสิ้นไป โดยเร็ว”
‘กรรณ’ ตกตะลึงโดยภีษ๎มไขความลับแห่งกำเนิดของเขาออกมานั้น, เขาดีใจที่ว่า เสียงติเตียนลงเอาเขาว่าเป็นบุตรสารถีอยู่เป็นนิตย์นั้นไม่จริงเสียแล้ว แต่เขาเสียใจต้องนับอรชุนเป็นภราดร, ในหมู่มนุษย์ทั้งหลายในสกลโลก อรชุนเป็นนักรบที่เขาชังมากที่สุด-อรชุนเป็นข้าศึกที่เขาอยากจะขยี้เสียที่สุดที่แล้ว, จำเดิมแต่ได้ซ้อมอาวุธประฝีมือกันในวัยที่เป็นเด็กหนุ่มอยู่, ได้มีใจริษยาอรชุนมากมาย และเป็นความมุ่งหมายของเขาโดยเฉพาะจะหักคู่ชิงดีทีเขาชังนี้ลงเสียให้จงได้, เพราะฉะนั้นคำขอร้องของภีษ๎มให้นำสงครามไปสู่ความสิ้นไปโดยเร็วนั้นเข้าไปสัมผัสหฤทัยของ ‘กรรณ’ น้อยเท่าที่ได้สัมผัสหฤทัยของทุรโยธน์กระนั้น, ยามรักษาการวางแวดล้อมรอบภีษ๎มขณะที่เขานอนอยู่เหนือธนู/*209บิฐ-ที่นอนอันศรเสียบ-รอเวลาของเขาอยู่นั้น.
อาศัยการฝึกฝนทำใจของเขาได้อย่างประหลาด. ท่านแม่ทัพผู้ไม่มีบาปได้หน่วงเวลาตายให้เนิ่นไปถึงวันเพ็ญหน้า, คราทีนั้นโดยแน่นิ่งไม่ไหวติงกาย เขาก็ยอมน้อมจิตอันกล้าหาญถวายแด่พระผู้ทรงสร้างมา.
ฝ่ายเการพได้เรียกประชุมหารือการสงครามอีกครั้งหนึ่ง, ในการประชุมครั้งนี้เขาได้เลือกท่านหัวหน้าพราหมณ์โท๎รณาจารย์เป็นผู้นำทัพกุรุแทนภีษ๎ม, เจ้าปานฑพภราดาทราบข่าวด้วยความตระหนกตกพระหฤทัย, เหตุว่าโท๎รณได้เป็นอาจารย์ของเธอ, เธอเห็นบาปกรรมที่จะทำสงครามต่อสู้ครู, เพราะเหตุร่างกายของอาจารย์นั้นนับถือกันว่าเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์และทำร้ายไม่ได้ในสมัยอินเดียโบราณ.
ตอนสิบสี่ โท๎รณาจารย์ ผู้นำทัพคนใหม่ฝ่ายกุรุ
/*210วันพรุ่งรุ่งเช้าต่อจากมรณกาลของภีษ๎ม, ธงชัยของโท๎รณาจารย์ได้โบกสะบัดสัมผัสเป็นสง่าอยู่เหนือสนามยุทธ์, แสดงเครื่องหมายประจำชาติ ชนทราบแล้วทั่วไปด้วยดี คือสุวรรณไพรทีตั้งอยู่บนหนังมฤค, ไพรทีนั้นบอกบรรพชิตโคตรของเขา, และหนังมฤคบอกบรรพชิตเพศของเขา, เพราะพราหมณาจารยทุกๆ คนในสมัยอินเดียโบราณเป็นอรัณยวาสิน, อาศัยอยู่ในที่ลี้ลับจากหมู่มนุษย์ และไม่มีใฝ่ฝันทางโลกียอย่างไร เว้นไว้แต่จะสั่งสอนธรรมและความรู้ให้แก่หมู่อันเตวาสิกหนุ่ม ๆ มีหิริโอตตัปปะที่มาอยู่แวดล้อมเป็นศิษย์.
/*211ก่อนโท๎รณได้รับตำแหน่งเขาได้กล่าวคำปฏิญญไว้ต่อหน้าทุรโยธน์ว่า เขาจะไปเอาตัวยุธิษฐิรจำเครื่องพันธนาการมาสู่ค่ายกุรุ.
อรชุนได้สดับคำปฏิญญาอันน่ากลัวนี้ก็ทูลยุธิษฐิรว่า: “อาจารย์เฒ่าของเรานั้นศักดิ์สิทธิ์; เราเอาชีวิตไม่ได้; เราฆ่าเขาตายแม้ในการยุทธ์ระหว่างพี่น้องนี้ก็ไม่ได้, ในการยุทธ์ที่ดูเหมือนว่าใครต่อใครอาจจะฆ่าฟันกันได้ทั้งนั้นไม่มีขีดคั่น, แต่ถึงกระนั้น, ถ้อยคำที่เขาได้ปฏิญญาไว้นั้นเป็นปฏิญญาอันน่าสยองเกล้า. ขอให้ข้าพระเจ้ารู้คำปฏิญญาของข้าพระเจ้าต่อของเขา, - ว่าตราบใดโลหิตหยดหนึ่งยังมีอยู่ในกายของข้าพระเจ้า, วรกายของยุธิษฐิรจะไม่ต้องโพยภัยแม้แต่เพียงเสียพระโลมาไปเส้นหนึ่ง และว่าโท๎รณจะไม่เข้ามาใกล้ยุธิษฐิรได้ เว้นไว้แต่เหยียบย่ำข้ามศพของอรชุนเข้ามา!”
ก่อนขึ้นรถศึก, โท๎รณได้เจริญภาวนาบทหนึ่งถึงเทพดา, และกล่าวสุนทรวอนทหารของเขาสองสามคำ. เรื่องกล่าวทีหลังนั้นมีใจความดังต่อไปนี้:-
“ทหารทั้งหลาย ! เกียรติแห่งการนำทหารแกล้ว/*212กล้าตกเป็นภาระข้าพเจ้าวันนี้ การรับผิดชอบตกหนักอยู่แก่ข้าพเจ้าในการทำสงครามนี้, ซึ่งเดชะคุณพระช่วยอวยชัย, ข้าพเจ้าหวังใจอย่างเต็มที่, จะสุดสิ้นไปในชัยชำนะเฉียบขาดสำหรับราชการงานสงครามของกุรุ แต่ไม่มีนายพลคนไหนกล้าหาญชาญชัยเพียงไรก็ตามที, อาจจะเอาชัยชนะโดยลำพังตนได้ เขาต้องมีการอุตหนุนช่วยค้ำจุนเต็มความสามารถ, การพร้อมใจช่วยกันรบสู้ของหมู่ไพร่พลทั้งมวลที่ดำเนินตามไปนั้น. ด้วยประการฉะนี้, ท่านต้องระลึกนึกว่าเกียรติของพระมหากษัตริย์และบ้านเมืองของท่าน, ความนิราสภัยแห่งบ้านช่องครอบครัวของท่าน, ย่อมอาศัยกำลังอย่างเต็มที่ของท่าน; ขอให้ทหารทุกคนพึงรู้สึกเรื่องนี้ในใจของตน, และขอให้พึงทำหน้าที่ของตนโดยองอาจอย่างลูกผู้ชาย, ต้องไม่นึกไม่ฝันถึงผลในที่สุด”
ในวันต้นที่โท๎รณเป็นผู้บัญชาการ, อภิมันยุบุตรของอรชุนได้สำแดงตัวเด่นเป็นเอกในการรบ, แสดงความกล้าหาญเห็นประจักษ์แก่ตาคราหนึ่งแล้วคราหนึ่งเล่า, และแสดงตนเป็นนักรบอย่างเอกอุได้ผู้หนึ่งในชั้นซึ่งจะเติบโต/*213ขึ้นเป็นผู้ใหญ่ในข้างหน้า การต่อสู้ประเดิมชัยของเขาในวันนี้คือรบกับกุรุราชาองค์หนึ่ง, ทรงนามว่า เปารพ. อภิมันยุจิกเศียรเกล้าลากออกจากรถทรง, ฟาดท้าวเธอลงยังพื้นเมทนีจนพระอัฐิป่นปี้ไป. เมื่อเห็นท้าวเปารพตกอยู่ในภัย, ชยัทรถ, กษัตริย์สินธู, ก็รีบหนุนเข้าไปช่วย ด้วยกระบี่อันเงื้อง่า ชยัทรถวิ่งถลาเข้าใส่อภิมันยุ, และอภิมันยุก็เข้ารับด้วยกระบี่อันเงื้อง่า, ในไม่ช้ากระบี่ทั้งสองเล่มโดนกันดังฉาด, แล้วอีกฉาดหนึ่ง; ผู้ทำการสู้รบทั้งสองท่านไม่สามารถฟาดฟันผู้ข้าศึกของตนที่ตรงไหนได้สักที, จนกระทั่งชยัทรถพลันลดแขนลง, จ้องแทงตรงหัวใจอภิมันยุ; แต่อภิมันยุเอาโล่รับ มีเสียงธาตุต่อธาตุกระทบกันดังฉาดฉับ, และเออ! กระบี่ของชยัทรถนั้นหักสะบั้น, ชยัทรถนั้นหนีไปยังรถศึกของท้าวเธอ, และขับหนีไปจากสนามยุทธ์นั้น, ปล่อยให้ท่านกุรุราชาอีกองค์หนึ่ง-ศัลย, พระเจ้กรุงมาทร เข้ากระทำการยุทธ์กับอภิมันยุ.
ในขณะนั้นได้มีผู้มาช่วย, ภีมตรงมา มีคทาปลายเป็นตุ่มหนามทุเรียนชูเงื้อง่าและผวาเข้าปะทะศัลยตัวต่อตัว /*214ทั้งสองฝ่ายใช้กระบองคล่องแคล่วเป็นพิเศษด้วยกัน, และเสียงที่เขาผลัดกันตีผลัดกันรับนั้นดังสนั่นเหมือนเสียงสองสิงห์โทโสแย่งเหยื่อกัน, ต่างก็ยืนเทิ่งเหมือนภูผาสูงตระหง่าน ทานการตีของอีกฝ่ายหนึ่งได้อย่างเบา ๆ ราวกับว่าเป็นเพียงลมพัดดังฮือ ๆ มาต้องกาย. การต่อสู้กันยิ่งแรงขึ้น, ดุขึ้น ร้ายขึ้นทุกที; แต่ถึงกระนั้นนักรบทั้งสองคนดูไม่ใคร่จะยอมถอยหนีสักก้าว ไม่ยอมงดฟาดกันด้วยพลองดังตึง ๆ กว่าข้างหนึ่งข้างใดจะได้ล้ม. ในที่สุดหากบังเอิญเป็นไป, ทั้งสองฝ่ายต่างล้ม. ภีมพลันลุกขึ้นได้, ยกกระบองขึ้นจากพื้นพระธรณีจะตีไม้ตาย, ครั้นเห็นข้าศึกมีโลหิตไหลหมดสติสมประดี, เขาก็อนุญาตให้หามชยัถรถไปยังกองพยาบาล.
ในอีกภาคหนึ่งแห่งสนามยุทธ์นั้น, ท่านโท๎รณาจารย์ออกเล่นงานเป็นตัวสำคัญ, เหลือบเห็นยุธิษฐิรในชั่วเวลาครู่หนึ่งไม่มีกองป้องกันรักษาองค์. เขาก็ชักรถถลันตรงเข้าใส่, ด้วยหมายใจว่าจะมีชัย ทำการสำเร็จตามปฏิญญาว่าจะกุมเอาตัวให้ได้ไปค่ายกุรุ. ‘ศัพทสัญญาบอก/*215เหตุสำคัญ’ ก็พลันอุโฆษทั่วแถวทหารปาณฑพ อรชุนรู้ว่าพระราชาของตนจะตกอยู่ในภัยก็รีบตรงไปหาเจ้า, ขับสินธพวิ่งอ้าวเต็มที่, ในไม่ช้าอรชุนก็ทิ้งท่านหัวหน้ากุรุไว้ในเบื้องหลัง, ไปถึงข้างองค์ยุธิษฐิรก่อนที่แม้แต่ฝุ่นแห่งรถศึกโท๎รณได้ประจักษ์แด่พระเนตรของยุธิษฐิร.
ในภาคอื่นแห่งสนามยุทธ์นั้น ท่าทางของเหตุการณ์วันนี้ยากที่จะรู้ได้ว่า ต่างกันกับเหตุการณ์ในวันก่อน ๆ อย่างไร กระบี่ต่อกระบี่กระทบกันหรือกระทบกับโล่ดังกัก; ทวนหักเป็นท่อนน้อยท่อนใหญ่; ขวานศึกจามหมวกยอดเป็นสองซีก; ม้ากลิ้งและล้มตึงลงเหนือพื้นพสุธา; รถศึกสะอึกลงไปประทุนหัก, ล้อหลุด; ยุทธหัตถีรองแปร๋แปร้นโดยเพ้อคลั่ง มีงวงและหางชู. เป็นการกล่าวย้ำซ้ำเรื่องชักจะจืดโดยบ่อยเข้า การฆ่าฟันและเลือดตกยางออก ในบัดนี้เป็นเรื่องธรรมดาของการสงคราม; การหนีและการไล่; การแตกและการกลับคุมกันเข้าเป็นหมวดเป็นกอง; เสียงร้องมีชัยและร้องแสดงเศร้า, คละกับเสียงร้องว่า ‘เอาเข้า’ เสียงร้องเวลาเข้าตีและเสียงร้องปลุกใจ-เหล่านี้เป็น/*216เหตุการณ์ประจำวัน, ซึ่งนักโบราณคคีแม้เป็นผู้ถี่ถ้วนก็คงไม่อยากบันทึกลงไว้ และฉายาแห่งความมืดได้ลอบมาครอบสนามยุทธ์ท่ามกลางเหตุการณ์สำคัญเหล่านี้, แตรสั้นอันยังความดีใจให้ได้เป่าเพลงสัญญาหยุดรบขึ้นอีกครั้งหนึ่ง.
รุ่งเช้าโท๎รณได้ทำการพยายามครั้งที่สอง จะจับยุธิษฐิรให้ได้ตามคำปฏิญญา, นำกองทหารทั้งมวลเดินมุ่งเข้าที่มุ่งหมายอย่างเดียวคือยุธิษฐิร; เขาหมายลูกธนูทั้งมวลมุ่งยิงเป้าอันเดียว-คือพระราชายุธิษฐิร; เขาเพ่งเล็งแต่ยุธิษฐิร; เพราะเหตุว่าวิญญาณกระหายแต่จะจับยุธิษฐิร, เพื่อทำการกุมเอาตัวยุธิษฐิรให้ได้ง่ายเข้า, เขาล่ออรชุนไปจากข้างท้าวเธอ โดยหนุนสุศรมันให้ท้าอรชุนออกรบกันตัวต่อตัว, อรชุนรับคำท้าแต่ตาคอยดูยุธิษฐิรอยู่ เขาเห็นความคิดลี้ลับแห่งการท้า, แต่ระลึกถึงคำปฏิญญาก็ต่อตีข้าศึกมรณะ, แล้วกลับมาทำหน้าที่ของเขาเฝ้าระวังองค์ยุธิษฐิร.
ขณะที่โท๎รณทำการมุ่งเข้ากุมเอาตัวยุธิษฐิรนั้น, กองใหญ่ของกองทัพกุรุมิได้อยู่เปล่า. เจ้ากุรุหลายองค์ได้กะการที่จะแยกย้ายเข้าตีกองทัพปาณฑพหลายทาง มิได้/*217รวมกำลังเข้าตีแห่งเดียวกัน, พยายามเช่นนั้นเพื่อจะตีเสียให้แตกแหลกเป็นอลหม่าน, และหวังใจด้วยประการดังว่านั้น จะทำให้การที่จะเข้ากุมเอาตัวยุธิษฐิรเป็นการง่ายเข้า ทุรโยธน์เข้าตีภีม, แต่เข้ารบได้สักครู่ก็ต้องอาวุธ, จำเป็นต้องถอยไปจากสนามยุทธ์ อรชุนสังเกตเห็นการรวมกำลังเข้าตีเคลื่อนที่เดินหน้าเข้าหาเขา, และเพื่อเลี่ยงกำลังอันแรงแห่งการตี. เขาก็รี่เข้าใส่ข้าศึกที่ใกล้เข้ามานั้น, และตีแนวข้าศึกแตกไปทีละแถวๆ, ข้าศึกก็กระจัดกระจายเป็นพวก ๆ คุมกันเข้าเป็นหมวดเป็นกองไม่ได้ ไปทางทิศตะวันออกและตะวันตก, นี้เป็นฝีมืออย่างเอก เป็นฝีมือครู, ทำให้หน่วงการรุกของกุรุได้เนิ่นช้า. อย่างน้อยชั่ววาระนั้น, ‘กรรณ’ เห็นดังนี้, และใจของเขาซึ่งมีพยาบาทก็รุ่งโรจน์ด้วยเพลิงริษยา, ไม่สามารถระงับตัวได้, เข้าตีอรชุนโดยไม่คิดเห็นเป็นและตาย, ตั้งใจจะเอาชัยชนะหรือสละชีวิตของตนเอง. ได้ต่อสู้กันอยู่นานและดังก้อง, แต่ ‘กรรณ’ ก็ดี หรืออรชุนก็ดี มิได้มีชัย, และทั้งสองฝ่ายก็ต้องพึงพอใจในตนของตนด้วยการผลัดกันรับผลัดกันตีไม่มีผล, จนค่ำลง, แล้วก็ต้องผละจากกัน.
ตอนสิบห้า มรณะของอภิมันยุ
วันที่สิบสองของการยุทธ์รุ่งสว่างอย่างมืดคลุ้มชอุ่มทั่วสนามยุทธ์อันเกรอะกรังด้วยโลหิต. โท๎รณนั้นใจคอเบิกบานยิ่ง; กำลังกายก็ยังกระชุ่มกระชวยอยู่ กำลังไพร่พลก็ยังไม่โทรมหมด, เขาจัดกองทหารวันนี้เป็นรูปใยแมลงมุมเพื่อทำแนวให้แน่นหนา ข้าศึกตีเข้าไปไม่ได้, เว้นไว้แต่จะเข้าไปตายหรือถูกจับ. ขบวนยุทธ์ซับซ้อนอย่างที่กล่าวแล้วนั้นเป็นหน้าตาแห่งยุทธกิจโบราณของชาวอินเดีย, แต่ตามธรรมดากลเหล่านี้จะได้ใช้ต่อเมื่อเห็นว่าไม่มีทางอย่างไรแล้ว. เพื่อล่ออรชุนเข้าไปในที่ที่ทำกลไว้; จึงได้ส่งคำท้ารบไปถึงเขา, เหมือนเมื่อวันก่อน. อรชุนตรอง/*219เห็นอุบายนั้น, ซึ่งหมายความอย่างเดียวกันกับถ้อยคำ แมลงมุมผู้เจ้าเล่ห์เชิญแมลงวันว่า “เข้ามาในห้องรับแขกของฉันซีจ๊ะ” อรชุนรับคำท้ารบแต่มิได้ทิ้งหน้าที่ของตน, และได้ใช้ให้อภิมันยุบุตรชายไปต่อสู้กับผู้ท้า, นักรบหนุ่มนั้นดีใจนี่กระไรที่รับหน้าที่ทำการแทนบิดาดังนั้น, และพลางขึ้นรถศึกขับตรงไปโดยรีบด่วนราวกับว่าความมุ่งหมายนั้นไม่แต่เพียงจะไปรบตอบตามที่ข้าศึกท้าเท่านั้น, ยังจะกวาดกองทัพกุรุทั้งหมดให้เกลี้ยงไปในการรุกครั้งเดียว. นี้เป็นทีที่จะได้หรือจะเสียกัน, เพราะฉะนั้นเพื่อสกัดกั้นมิให้เข้ารุกต่อไป ทุรโยธน์ก็เข้าตีด้วยกำลังอันแข็งแรง. แต่อภิมันยุฝากแผลไว้ที่ทุรโยธน์แผลหนึ่ง. และสังหารทหารรักษาองค์ทุรโยธน์ตายสิ้นทุกคน, ผู้ที่เข้าผจญเจ้าปาณฑพหนุ่มถัดมาก็คือศัลย พระเจ้ากรุงมาทร; และท่านผู้นี้ก็เหมือนกัน, อภิมันยุตัดกำลังเสียด้วยลูกธนูสองสามดอกซึ่งแผลงไปมิได้ผิดที่หมาย, แล้วก็ออกรุกต่อไป.
ถัดนั้นทุหศาสนออกขวางทางไว้. อภิมันยุเห็นเข้าก็ยิ้มเยาะให้และปราศรัยว่า: “ท่านไม่ใช่หรือซึ่งคิดกัน/*220กับศกุนิมีชัยได้ราชอาณาจักรของยุธิษฐิรโดยอสัจจะน่าชัง? ท่านไม่ใช่หรือ? ท่านไม่ใช่หรือ ซึ่งจิกเศียรเกล้าคร่าพระนางเท๎ราปที, และหมิ่นประมาทพระราชินีต่อหน้าผู้ดูที่เป็นคนหยาบ? ท่านเรียกภีมว่า ‘ข้าในเรือนเบี้ยของ’ ท่าน ไม่ใช่หรือ? ท่านล่วงเกินอรชุนบิดาของข้าพเจ้า ไม่ใช่หรือ? ดีละ, ท่านเป็นข้าศึกที่พอใจยิ่งของข้าพเจ้า -ข้าพเจ้าเป็นหนี้คำปฏิญญามุ่งร้ายหมายขวัญแก่ท่านอย่างร้ายแรง.”
พูดดังนี้แล้ว, ชายหนุ่มผู้มุทะลุก็ประหารทุหศาสนเข้าด้วยลูกธนูอันน่าสยองเกล้า, และเจ้ากุรุนั้นล้มลงไปงันอยู่เหนือพระธรณี. แต่เจ้ากุรุหลายองค์วิ่งไปช่วยไว้ให้พ้นจากขากรรไกรแห่งมรณะ พากันหามไปจากสนามยุทธ์นั้น โลหิตไหลไม่ได้สติสมประดี.
ต่อนั้นเจ้ากุรุอีกองค์หนึ่งพยายามเข้าสกัดกั้นอภิมันยุ; แต่อภิมันยุปัดเจ้านั้นกระเด็นไปอย่างปัดแมลงวันตัวหนึ่งก็ปานกัน. และได้ออกรุกต่อไปจนทั่วสนามยุทธ์ ไม่มีผู้ใครบรอต่อกรได้.
/*221ถัดนั้นมาก็ถึงชยัทรถ พระเจ้ากรุงสินธุ, ซึ่งคบคิดกับพาลราชอื่นอีกหกองก์เข้าตีอภิมันยุ ข้าศึกทั้งเจ็ดล้อมอภิมันยุไว้รอบทุกด้าน, จากทุกๆด้านข้าศึกยิงธนูไปประหารโดยไม่มีกรุณา. อภิมันยุไม่หวาดหวั่น ทำการรบต้านทานอันเหลือบ่ากว่าแรงนั้นอยู่หลายชั่วโมง. ในที่สุดธงรูปมยุราของเขาได้ถูกยิงล้มลง; รถหักป่นปี้; ม้าตาย; นายสารถีถูกจับ ถึงกระนั้นก็มิได้หวาดหวั่น, อภิมันยุเวียนผันหันหน้ารับข้าศึกทังเจ็ดซึ่งเข้ารุมตีมาพร้อมกัน, ร่างกายเต็มไปด้วยบาดแผลเหวอะหวะ; โลหิตโซมพักตร์และริมฝีปาก; โลหิตอาบย้อมเครื่องแต่งกายตั้งแต่คอถึงเข่า; โลหิตเกรอะกรังมือและอาวุธ; แต่ถึงกระนั้นวีรบรุษหนุ่มก็ยังทำการสู้รบเรื่อยไป, รู้สึกหน้ามืดและโรยแรงเพราะโลหิตตก, เท้าสั่น, รู้สึกว่าชีวิตกำลังเลือนออกจากร่าง. ในที่สุดไม่สามารถที่จะทนทานได้ต่อไป, เขาก็ล้มลง, โลหิตไหลสิ้นแรง, สิ้นสติ, สิ้นใจ. เขาล้มดังพญาช้างงาในป่าใหญ่ ซึ่งต้องอาวุธมีบาดแผลทั่วกาย ถึงแก่ความตายโดยพวกพรานใจร้าย,- ดับดั่งไฟป่าดับ- ตกไปดั่งพระสูรยเทพผู้/*222รุ่งโรจน์ตกลับเหลี่ยมไศลทางทิศตะวันตก,-มืดดั่งดวงจันทรยามมีอุปราค.
จึงยุติยุทธการประจำวันนี้, พระอาทิตย์ตกและดาวก็เด่นดวงปรากฏในท้องฟ้าอันมืดนั้น, ส่องรัศมีสีอ่อนๆ ต้องศพอภิมันยุอันเยือกเย็น.
อรชุนเวลานั้นอยู่ไกล, กำลังรบสู้อยู่ในภาคหนึ่งแห่งสนามยุทธ์นั้นไกลกัน; และขณะที่เธอเดินกลับไปค่ายนั้น ได้เห็นลางร้ายหลายประการตามมารคา, และสนทนากับนายสารถีเสียงเครือด้วยความหวาดหวั่นใจว่า; “เหตุไฉน, กฤษณเอย, ลางร้ายจึงมีมาต้องตาข้าพเจ้าค่ำวันนี้? เหตุไฉนจิตใจของข้าพเจ้าเศร้าสลดอย่างน่าประหลาดดังนี้? เหตุไฉนจึงเงียบสงัดทั่วท้องสนามยุทธ์ ?” และเมื่อเธอใกล้ค่ายของเธอเข้าไป ปราศรัยกับกฤษณอีกว่า: “เหตุไฉนค่ายของยุธิษฐิรจึงเงียบสงัดนักค่ำวันนี้? เหตุไฉนอภิมันยุลูกน้อยของข้าพเจ้าไม่ออกมาคอยรับ?”
ก้าวไปช้า ๆ และสองจิตสองใจด้วยสนเท่ห์ เธอย่างเท้าเข้าไปในปะรำที่ประทับของยุธิษฐิรซึ่งทรงพระ/*223กันแสง แต่พอทอดพระเนตรมาเห็นอรชุนแล้วก็ทรงเล่าเรื่องบุตรของเขาซึ่งได้ออกต่อสู้กับราชศัตรูหมู่ใหญ่อันเหลือบ่ากว่าแรง- ทรงเล่าเรื่องชยัทรถคิดกันกับเพื่อนใจร้ายอีกหกคน เข้ากลุ้มรุมวีรษุรุษหนุ่มและประหารเสียเป็นชิ้นน้อยท่อนใหญ่ตายอยู่ในสนามรบ.
อรชุนร้องออกมาได้แต่คำเดียวว่า “ไอ้เด็กกล้า!” เพียงเท่านั้นก็ถึงวิสัญญีภาพล้มราบลงกับพื้นพระธรณี, นอนไม่ได้สติสมประดีอยู่ครู่ใหญ่ ครั้นลืมเนตรขึ้นได้อีก, เธอโกรธจนตัวสั่น, ทูลแด่ยุธิษฐิรว่า: “ท่านว่าชยัทรถทำการหาญหักบุตรของข้าพเจ้าผู้รบรับขับสู้อยู่คนเดียวลงได้โดยคบคิดกันฆ่าเขาหรือ? เพราะว่าที่ทำเช่นนั้นมันก็เท่ากับโจรมีอาวุธเจ็ดคนเข้ากลุ้มรุมตีฟันเด็กคนเดียวซึ่งไม่มีผู้ช่วย เจ้ากุรุเหยียดองค์ลงสู่หินโทษโหคร้ายไม่มีอายเช่นนี้, ทำลายกฎแห่งการรักษากิตติมศักดิ์เช่นนี้, เป็นมลทินด่างพร้อยเสียชื่อเสียงกษัตริย์เช่นนี้หรือ? ขอให้ความโกรธของบิดาฆ่ามันเสียในโลกนี้, และขอให้คำสาปแห่งบิดาผู้มีบุตรอันจากไปแล้วตามมันไปในโลกหน้า! ในบัดนี้ยุธิษฐิรผู้/*224ทรงศีลจงฟังปฏิญญาของข้าพเจ้า,-ขออย่าให้ข้าพเจ้าบรรลุถึงสุขแห่งสวรรค์เลย ถ้าข้าพเจ้าไม่ฆ่าชยัทรถเสียได้ก่อนวันพรุ่งนี้ล่วงไป! ขอให้วิญญาณของข้าพเจ้าไปสู่นิรยภูมิ และต้องโทษทัณฑ์อันขี้ขาดแก่สัตตบาปที่ร้ายๆนั้น ถ้าก่อนอาทิตย์อัสดงวันพรุ่งนี้ข้าพเจ้าไม่ฆ่าชยัทรถเสียได้!”
ได้มีการเศร้าโศกปริเทวนาการในค่ายปาณฑพตลอดราตรีกาลค่ำวันนั้น; ครั้นวันพรุ่งรุ่งขึ้นมา อรชุนแย่งเอาหน้าที่เป่าสังข์ศึกรัวเสียงอยู่ช้านาน, เป็นอาณัติสัญญาสำหรับปฏิญญาอันน่าสยองเกล้าที่เขาจะทำให้สำเร็จลุล่วงไปในวันนั้น.
พวกกุรุได้ทราบคำสาบานของอรชุน; ได้ยินเสียงเสียงสังข์ของอรชุน, ก็ตระเตรียมการสู้รบอย่างดุร้ายวันนั้น บางท่านที่เป็นผู้ฆ่าอภิมันยุตายนั้นพากันกลัวจนตัวสั่น.ชยัทรถนั้นลมใส่เอาด้วยความตกใจ, ไม่ใคร่จะเต็มใจไปล่อหน้าอยู่ในสนามยุทธ์ ท้าวเธอเสด็จสู่ปะรำที่ประทับของทุรโยธน์ก่อนได้อรุณ, และทูลว่า: “คำสาบานของอรชุนทำให้ข้าพเจ้าอาลัยในชีวิตของข้าพเจ้า เหตุไฉนเขาเจาะจง/*225เอาตัวข้าพเจ้าในจำนวนทั้งหมดด้วยกันเป็นสิ่งมุ่งแก้แค้นของเขา? พงศ์เผ่าของเขาหลายองค์ถูกพวกกุรุปลงชนม์ชีพตกไปทุกๆ วัน, แต่ก่อนแต่ไรมาเขาไม่เคยสาบานอย่างน่าขนพองสยองเกล้าดังนี้. อรชุนนั้นแน่นอนเทียวเป็นข้าศึกผู้กล้ายิ่งของเรา, และฉะนั้นคำสาบานของเขามิใช่คำสาบานของพวกขี้เมาซึ่งเราอาจหัวเราะเยาะเสียก็ได้. ข้าพเจ้ากริ่งใจความตายของข้าพเจ้ามาถึงเข้าแล้ว.”
ทุรโยธน์ตรัส “อย่าเสียใจ, ไม่เหมาะแก่นักรบจะปรารภกลัวตายอย่างนี้. ทุกขณะแห่งชีวิตของทหารนั้นเป็นการเล่นกับความตาย ข้าพเจ้าใคร่จะกล่าวว่า, แทนที่วันนี้เป็นวาระที่สุดของท่านนั้น, กลายเป็นมรณะของอรชุนนั้นเอง”
“ภัยของข้าพเจ้าใกล้เข้ามาแล้วหนา”
“กองทัพทั้งมวลของข้าพเจ้าได้รับคำสั่งให้ทำการป้องกันรักษาตัวท่านด้วยความระวังระไวอย่างกวดขันวันนี้ เพราะฉะนั้นท่านไม่ต้องกลัวอะไร.”
/*226แตรสั้นอุโฆษการเริ่มรบ, อรชุนพลางขึ้นรถศึก, พูดแก่กฤษณว่า “จงขับม้าสีหมอกของข้าพเจ้าให้เร็วที่สุดที่ท่านจะพึงขับได้, เพราะวันนี้การงานของข้าพเจ้าเป็นการงานอันน่าสยองเกล้า,-ข้าพเจ้าต้องทำให้สำเร็จลุล่วงคำสาบานของข้าพเจ้าภายในเวลาวันแรก หากทำการนั้นไม่สำเร็จ, ข้าพเจ้าก็สละชีพของข้าพเจ้า”
รถศึกของอรชุนลั่นด้วยเสียงก้องอันสะเทือนท้องสนามยุทธ์จากที่สุดด้านหนึ่งเยือกถึงอีกด้านหนึ่ง, คนแรกที่เข้ามาขวางหน้ารถไว้นั้นคือทุรมรรษัณ; แต่อรชุนขับเตลิดไปโดยง่าย, และชักรถต่อไป
ถัดนั้นทุหศาสนเข้าสกัดหน้ารถไว้, เข้าตีอรชุนด้วยช้างศึกโขลงหนึ่ง; แต่เสียงลั่นแห่งรถศึกของอรชุนเท่านั้น ช้างเหล่านั้นตกใจวิ่งแตกหมู่ไปหมด, และอรชุนก็ชักรถต่อไป.
ถัดนั้นท่านโท๎รณาจารย์เองออกสกัดหน้าและท้าให้เข้ารบสู้กันตัวต่อตัว. แต่อรชุนออกตัวโดยสุภาพว่า “จงให้อภัยแก่ศิษย์ของท่านเถิดหนา, ถ้าเขาไม่ยอมรับคำท้าของ/*227ท่านวันนี้, เขาจะไปตีผู้ฆ่าอภิมันยุลูกของเขาให้สำเร็จตามคำสาบานอันใหญ่หลวงที่เขาได้ลั่นไว้นั้น.” รถศึกของอรชุนอันขับทะยานนั้นลั่นผ่านข้างโท๎รณาจารย์ไปตามแถวทหารกุรุซึ่งโค้งไป, กวาดสิ่งกีดขวางทั้งหลายกระจายหมด, การต่อสู้ทั้งสิ้นแตกกระจายไป, และชักรถเที่ยวค้นหาชยัทรถ.
ตลอดวันเสียงลั่นแห่งรถของอรชุนนั้นก้องแล้วก้องเล่าอยู่ในท้องสนามยุทธ์; แต่ไม่ประสบพบตัวชยัทรถ กฤษณเห็นว่า ม้าเหนื่อยและต้องการพักผ่อนโดยด่วนและอยากน้ำเป็นกำลัง จึงได้ปลดม้าเหนื่อยนั้นออกจากคาน ให้พักและให้อาหารกินใต้ต้นไม้อันร่มรื่น, แล้วเอาเข้าเทียมรถอีก, และรถก็วิ่งข้ามทุ่งอันเซ็งแซ่ด้วยเสียงพลยุทธ์นั้นอีก, แต่ชยัทรถมิได้โผล่มาให้ปรากฏแก่ตาอรชุนในที่นั้น เจ้ากุรุอีกหลายองค์เข้าขวางทางอรชุนไว้; บางองค์ก็ถูกปลงพระชนม์เสีย, บางองค์ก็หลีกหลบไปเสียทางหนึ่ง; แต่ข้าศึกใหญ่ที่เข้ามุ่งจะใคร่พบนั้นอยู่สุดสายตา อรชุนตั้งต้นจะเสียใจอยู่แล้ว, ทีนั้นเมื่อแลไปเห็นชยัทรถอยู่ที่มุมหนึ่ง/*228 แห่งสนามยุทธ์นั้น มีทหารกองหนึ่งท่าผึ่งเผยตั้งแวดล้อมคอยป้องกันอยู่, พระอาทิตย์จวนจะตกอยู่แล้ว, และต้องไม่ปล่อยให้เวลาล่วงไปเสียเปล่า แต่ถึงกระนั้นใช่ว่าจะเข้าไปทำการได้ง่ายๆ ‘กรรณ’ ซึ่งเป็นองครักษ์คนหนึ่งคอยป้องกันองค์แห่งชยัทรถอยู่นั้น เห็นอรชุนขับรถตรงเข้าไปหาท้าวเธอก็ถลาออกไป เข้าต่อสู้กับอรชุน, ด้วยความมุ่งหมายจะหน่วงเวลาถ่ายเดียว, ยังขาดเวลาอยู่อีกสองสามนาทีเท่านั้นพระอาทิตย์ก็จะตกลับเหลี่ยมผา, เป็นเวลาสูรยอัสดง, ถ้าเวลานั้นอรชุนทำการไม่สำเร็จลุล่วงตามคำสาบานของเขาไซร้, เขาจะต้องสละชีพ, ข้าศึกอยู่ในกำมือของเขาแล้ว, นี้เป็นความคิดของ ‘กรรณ’ แต่ในใจ, เป็นช่องแล้วสำหรับการพยาบาทและอริกันมาตลอดอายุขัย, กฤษณเห็นทีคับขันอันจะปราชัยหรือมีชัย ซึ่งอรชุนผู้สหายตกอยู่ในบัดนี้, และท้าวเธอเป็นห่วงในเรื่องนี้มากกว่าอรชุนขณะที่ชุลมุนอยู่ในการรบ ทันใดนั้นราวกะว่ามีเทพดามาช่วยกระนั้น, ก้อนเมฆมืดจากทิศตะวันตกผ่านมาบดบังดวงอาทิตย์และปิดแสงสว่างเสียมืดสนิท ถึงกับ ‘กรรณ’ คิดว่า/*229วาระถึงที่สุดลงแล้ว เขาทิ้งอาวุธหันหน้าจะไปจากสนามยุทธ์ แต่รถของอรชุนวิ่งเร็วรี่ไปยังที่ที่ชยัทรถยังยืนอยู่ในวงทหารแวดล้อมนั้น และพระอาทิตย์ก็พลันโผล่ออกมาจากเบื้องหลังก้อนเมฆชั่วเวลาครู่หนึ่ง อรชุนเอาโอกาสครู่นั้นพิฆาตชยัทรถตายคาที่, ปฏิญญาข้อใหญ่ของเขาก็สำเร็จลุล่วงด้วยประการฉะนี้, และเอาศีรษะข้าศึกเสียบปลายทวนสูงใหญ่ในเมื่อมีชัยกลับมาค่าย.
การล้มแห่งชยัทรถเป็นอาณัติสำหรับการแก้แค้นอย่างน่าสยองเกล้าข้างฝ่ายกุรุ เป็นครั้งแรกในการยุทธ์ การแย้งยุทธ์ชิงชัยได้ทำการต่อไปในราตรีกาล, และคบเพลิงลุกรุ่งโรจน์, กระบี่และเกราะสุกวาวในเวลาต้องแสงคบเพลิง, และการรบซึ่งได้เริ่มเวลาอาทิตย์อุทัยได้ยืดเวลาออกไปหลายชั่วโมงภายหลังสุริยลับมนุษยโลก ทั้งสองฝ่ายดูเหมือนว่าบันดาลโทสะไม่ใคร่จะเหือดลงได้ จนกระทั่งในที่สุดยินยอมพร้อมใจกันพักรบและสงบการฆ่าฟันกันชั่วคราว เคราะห์ร้ายในวันนี้ทำให้ทุรโยธน์เศร้าพระหฤทัยอีก, และท้าวเธอก็เสด็จไปหาโท๎รณ, และตรัสว่า /*230“ข้าพเจ้าเคราะห์ร้ายนักหนา! แถวทหารกุรุบางเข้าทุกที, และการรบของเราอ่อนลงทุกที นี้มันอย่างไรกัน? เมื่อนักรบตัวกลั่นหาที่เปรียบมิได้อย่างท่านนำทัพของข้าพเจ้ามาพบพานการไม่สำเร็จผลอีก? หรือความใจอ่อนอย่างเดียวกัน ซึ่งเมื่อทำให้พาหาของภีษ๎มสิ้นกำลังไปแล้ว ยังทำมือเท้าของท่านอ่อนไปด้วย? หรือเพราะเจ้าปาณฑพเป็นศิษย์ของท่าน? ถ้าการเป็นดังนี้ไซร้ หรือเป็นแต่อย่างใดอย่างหนึ่ง, ในนามแห่งยุติธรรม ทำไมท่านไม่มอบตำแหน่งของท่านให้แก่กรรณ?”
ความคลั่งถึง ‘กรรณ’ ได้เกิดแก่ทุรโยธน์ทุกๆ คราวที่กองทัพของท้าวเธอถูกตีถอยไปหรือปราชัยไม่น้อยกว่าสามครั้ง ท้าวเธอได้ติเตียนภีษ๎มผู้ศักดิ์สิทธิ์โดยคาดหมายว่ามีใจฝักใฝ่ปาณฑพ, และทุกๆ ครั้งท้าวเธอได้ตั้งพระหฤทัยจะอปโลกน์ ‘กรรณ’ เป็นผู้นำทัพคนใหม่โดยทางประชุมหารือ ในบัดนี้ก็อีก, ครั้นท้าวเธอเห็นอรชุนรักษาปฏิญญาไว้ได้โดยมีชัยมิให้เสียไปได้ด้วยความพยายามของข้าศึกอย่างเต็มที่, ดวงกมลของทุรโยธน์ก็รู้สึกว้าเหว่ /*231และในขณะที่เนาอยู่ในความว้าเหว่นั้น, ก็เข้าอาศัยอยู่ในความหวังว่า ‘กรรณ’ คงจะคืนเอาชัยชนะได้ดุจทำน้ำอันไหลลงสู่ทะเลใหญ่ให้กลับไหลขึ้นมาฉะนั้น.
แต่โท๎รณาจารย์กล่าวตอบท้าวเธออย่างเดียวกันกับคำตอบที่ท้าวเธอได้รับเนือง ๆ จากภีษ๎มในโอกาสอันคล้ายกันว่า: “ทุรโยธน์เอย,-ถ้าและว่ากองทหารของท่านแตกพ่ายไปไซร้, มันก็มิใช่อื่นไกล คือว่าตัวท่านเกี่ยวผลร้ายแห่งอกุศลของท่านเอง, อย่าได้กล่าวโทษผู้ชำนาญในการรบอันมีศีรษะหงอกขาวอย่างข้าพระเจ้าว่า กอปรด้วยอสัจจะหรือประทุษจิต ท่านเป็นเด็กกะจิริตต่อหน้าข้าพระเจ้า พึงทรงทราบความข้อนี้เถิดว่า อรชุนไม่มีผู้เสมอเหมือนในวิชายุทธ์, และพึงทรงทราบเถิดว่า โท๎รณไม่ต้องการให้ต้องเตือนกิจในหน้าที่ของเขา เพื่อให้ท่านทรงทราบความจริงเรื่องนี้, ข้าพระเจ้าขอกล่าวคำสาบานในที่นี้ว่า วันนี้อรชุนจะตายด้วยมือข้าพระเจ้า, หรือตาข้าพระเจ้าจะหลับชั่วนิรันตรกาล, ไม่ฝ่ายใดก็ฝ่ายหนึ่ง”
เมื่อทินกรส่องแสงสว่างหล้า การยุทธ์ก็ลงมือกัน/*232เผ็ดร้อนและดุร้ายมากขึ้น ฆโฏต์กจะเป็นผู้มีชัยได้ความบันลือชื่อเสียงในวันนี้, เขาผู้รากษสีบุตรของภีม, ซึ่งทำมรณกรรมและความตกใจเข้าไปในแถวทหารกุรุอันมีทหารบางตา ด้วยโทสะของรากษสและดูเหมือนตัวเขามีอิทธิฤทธิ์ผิดธรรมดา ซึ่งทำให้อยู่ยงคงแก่ฟันอย่างน่าประหลาด เป็นรากษส, ฆโฏต์กจะไม่พรั่นพรึงต่อมรณภัยและการตกไปเป็นเชลยศึกอย่างมนุษย์สามัญพึงพรั่น, ที่จะปราบเขาได้ก็มีแต่อานุภาพเทพดาเท่านั้น, การครั้งนั้น ‘กรรณ’ มีศรมหัศจรรย์อยู่เล่มหนึ่ง องค์อินทร์เจ้าสุราลัยประทานให้, เพื่อนฝูงของเขากล่าวซ้ำเตือนให้ใช้ศรเล่มนั้นประหารรากษสตนนี้ซึ่งไม่มีผู้ใดต่อต้านได้, การก้าวหน้าของรากษสต่อไปนั้นแปลว่า การเสียหายแก่กองทหารกุรุต่อไปเท่านั้น ‘กรรณ’ จำเป็นต้องยอมตามคำวิงวอนของเพื่อนเขา, ในเรื่องนี้ความประสงค์ของเขาจะถนอมอาวุธคือศรเล่มนี้ ไว้สำหรับสังหารอรชุน ฆโฏต์กจะพลันล้มโดยเทพอาวุธนี้, และต่อนั้นได้มีเวลาสงบสงัดกาหลสักครู่หนึ่งในสนามยุทธ์.
/*233แต่เป็นคราวสงัดเหมือนเวลาก่อนหน้าพายุฟ้าคะนอง เพราะเสียงกาหลแห่งการรบได้พลันตั้งต้นขึ้นด้วยแรงสองเท่าที่เป็นมาแล้ว, เสร็จสังหารฆโฏต์กจะ ‘กรรณ’ ก็ตรงเข้าต่อข้าศึกเก่าของเขา, ทรุบท พระเจ้ากรุงปัญจาล, และราชาวิราฏ ทั้งสองท่านนี้ถูกประหารประลัยไปเวลาเดียวกัน.
วาระแห่งการสาบานอย่างน่าสะพรึงกลัวสำเร็จลุล่วงไปได้อย่างน่าสยองเกล้าก็ถึงที่สุดลง และการบังคับบัญชาของโท๎รณได้นำมาซึ่ง, ถ้ามิใช่ชัยชนะ, อย่างน้อยก็การแก้แค้นได้,
ตอนสิบหก ฉากสุดท้ายของสงคราม
/*234เหตุการณ์อันน่าสยดสยองของการสงครามในบัดนี้ใกล้จะถึงที่สุดอยู่แล้ว, ฉากสุดท้ายคือการล้มแห่งโท๎รณและมรณะแห่ง ‘กรรณ’ แต่เหตุการณ์เหล่านี้ได้กระทำกันโดยไม่ไร้หน้าตาอันดุร้ายแห่งการสงครามเป็นบริวารเหตุตามมาด้วย คือศีรษะอันต้องประหารขาดตกจากตัวแล้วกลิ้งอยู่ในธุลี; ศพที่ต้องอาวุธแผลเหวอะหวะนอนคละเกยกันอยู่ก่ายกอง; ศพสัตว์รบที่ต้องทวนหรือหอกซัดและรถทับตายนั้นกำลังขึ้นอึ้ดทึ้ดอยู่ใต้ล้อรถ; .เสียงโอยโหยไห้น่าสมเพชเวทนาและเสียงครางน่ารำคาญหู; เสียงเอะอะเกรียวกรูกึกก้องและเสียงร้องแหวแปร๋แปร้น; เสียงสาบานผูกแค้นและเฮฮาดีใจด้วยมีชัย
/*235วันพรุ่งรุ่งเช้าต่อจากวันตายของราชทรุบท, ธฤษฏทยุมน์ผู้โอรสของท้าวเธอออกไปเที่ยวตามหาตัวผู้ฆ่าพระบิดา ตั้งใจจะฆ่าให้ตายตกไปตามกันจงได้, หาไม่ก็ยอมสละชีพในการพยายามนั้น ครั้นภีมเห็นเจ้าชายหนุ่มจะออกไปรบด้วยความตั้งใจดังนี้, เขาก็จับแขนเธอและพูดว่า: “เธอยังหนุ่มนักหนาที่จะทำแก่โท๎รณผู้แกล้วกล้าเพื่อแก้แค้นทดแทนมรณะแห่งพระราชบิดา. ทหารเฒ่าผู้นั้นจักเป็นอาหารอันแข็งและเหนียวสำหรับฟันอ่อน ๆของเธอที่จะขบเคี้ยว ปล่อยให้ข้าพเจ้าเถอะ, ข้าพเจ้าจะรบแทนเธอ, ข้าพเจ้าจะแก้แค้นทดแทนมรณะแห่งพระราชบิดาของเธอ.”
ผลักเจ้าชายหนุ่มนั้นถอยหลังออกไป, ภีมกรากเข้าใส่โท๎รณ, และนักรบทั้งสองคนได้มีการผจญขับเคี่ยวอย่างพอวัดเหวี่ยงไม่เพลี่ยงพลั้งเสียท่าแก่กันอยู่ช้านาน, ทั้งสองฝ่ายมิได้ถอยหนีกันแต่สักก้าว. ด้วยกำลังมหิมาของเขา ดังนั้นก็ดี, ภีมนั้นก็ยังไม่คู่ควรแก่ความชำนิชำนาญอันกว้างขวางของท่านพราหมณาจารย์.
กฤษณเห็นความไร้ประโยชน์ในการรบโดยอาศัย/*236กำลังทื่อ ๆ อย่างเดียว, ท้าวเธอจึงแนะนำยุธิษฐิรให้ใช้กลยุทธแทนกำลังทหาร ยุธิษฐิรในชั้นต้นไม่ใคร่จะเต็มใจใช้สิ่งซึ่งท้าวเธอเชื่อว่าเป็นกลโกงอย่างเลวทราม พระหฤทัยของท้าวเธออันกอปรด้วยเมตตา ไม่ยอมใช้กลยุทธ์ซึ่งจรรยาทหารชั้นสูงได้อนุญาตให้ใช้แล้ว แต่ที่ปรึกษาของท้าวเธอทูลชี้แจงว่า จำเป็นต้องทดแทนแก้แค้นข้าศึกซึ่งอาศัยโกงและอสัจจะเป็นสรณะ, และว่า: “ถ้าท่านไม่พอพระหฤทัยในสิ่งซึ่งเป็นเพียงแต่การแก้แค้นทดแทนในสงครามไซร้, ท่านจะทำสงครามไปทำไม ? ทำไมไม่เลิกการรบราฆ่าฟันกันเลือดตกยางออกนี้เสียโดยอ่อนน้อมยอมมอบพระองค์ของท่านโดยตรงต่อหัตถ์ทุรโยธน์? ท่านลืมเกียรติยศที่เขาได้ทำแก่ท่านเสียแล้วหรือ? - เรื่องลูกสกาปลอม หลอมธาตุถ่วงน้ำหนัก, เดิมพันอันหนักหน้า, โทษถึงตาย, การหมื่นประมาททับถมใส่เอาท่านและเท๎ราปที.”
ยุธิษฐิรมิได้ตรัสตอบปัญหาเช่นนี้ สะดุ้งพระหฤทัยหวนระลึกถึงการบาดหมางในก่อนขึ้นมาโดยพลัน, ทรงยืนงันพลางรำพึงถึงเรื่องเจ็บใจนั้น, มีพระเนตรอันคลอด้วย/*237อัสสุชลและพระพักตร์อยู่ในท่าก้ม การนิ่งของท้าวเธอนั้น เป็นอันต้องนึกเอาตามความหมายว่ายอม, และเจ้าปาณฑพเหล่านั้นก็ตั้งใจจะใช้กลยุทธ์อันไร้ราคีปราบโท๎รณผู้แกล้วกล้านั้นเสีย.
ภีมได้สังหารยุทธหัสดินตัวหนึ่งอันมีชื่อว่า อัศวัตถามัน, เสียงร้องบอกกันต่อๆ ไปทั่วท้องสนามยุทธ์ว่า “ข้าศึกฆ่าตาย” นักรบปาณฑพทุกคนซึ่งได้ยินก็ร้องต่อๆ กันไป นักรบโดยมากมีธรรมดาที่มิได้ทราบว่าหมายความถึงใคร, สหายหรือข้าศึก ในสองสามนาทีเสียงนั้นก็ขานผ่านไปจากแถวหนึ่งถึงอีกแถวหนึ่ง กระทั่งถึงที่สุดของท้องสนามกว้างนั้น, ข้าศึกได้ยินเสียงนั้น, และฉวยเอาไปเข้าใจว่าอัศวัตถามันผู้บุตรชายคนเดียวของโท๎รณาจารย์ได้ถูกข้าศึกประหารเสียแล้ว. ในเสียงกึกก้องแห่งคนหมู่ใหญ่และในคราวชุลมุนแห่งยุทธการ ไม่สามารถที่จะฟังรายงานให้แน่ชัดลงไปได้, และรายงานร้ายเป็นธรรมดาย่อมได้รับความเชื่อฟังเอาเป็นจริงเร็วยิ่งกว่าข่าวอันเต็มไปด้วยความยินดี. ด้วยหฤทัยอันสลดเศร้า เจ้ากุรุบางองค์ตรงไปหา/*โท๎รณเพื่อแสดงความพลอยเสียใจด้วย ข่าวนั้นทำเอาท่านโท๎รณตกใจมากถึงกับสิ้นอยากที่จะเชื่อหูของตน: ในเมื่อทุกข์กระทบหัวใจผับเข้าทีแรกนั้น, ความเชื่อมั่นก็ทำการก้าวช้าๆ เข้าไปในใจอันกำลังสลดเศร้า เมื่อการสะดุ้งครั้งแรกล่วงไปแล้ว, และสัมปชัญญะสติกลับคืนเข้าตัวเขาแล้ว, โท๎รณก็มาที่ค่ายปาณฑพโดยมือเปล่า มิได้กุมอาวุธ, เพื่อทราบความจริงจากโอษฐ์ของยุธิษฐิรซึ่งกล่าวแต่ความจริงถ่ายเดียว, “จงตรัสซิ, ยุธิษฐิร, ท่านเคยเป็นผู้กล่าวความจริงมาแต่ไหนแต่ไร; อัศวัตถามันผู้บุตรอันแกล้วกล้าของข้าพเจ้าต้องอาวุธตายในการรบหรือ?”
ยุธิษฐิรในบัดนี้มีคดีปัญหาอันยากที่จะแก้, ประการหนึ่ง, ท้าวเธอต้องกล่าวความจริงใจทุกประการ: อีกประการหนึ่ง, ท้าวเธอตกอยู่ในความจำเป็นทางรัฐประศาสน์และทางราชการที่จะต้องงำความจริง, และท้าวเธอได้เดินทางกลาง-ถ้ามีทางกลางระหว่างความจริงและความเท็จอาศัยเป็นหนทางเลี่ยงความจริง, ตรัสตอบว่า: “อัศวัตถามันตายเสียแล้ว, ข้าพเจ้าหมายถึงช้างงา.” ภาค/*239บรรยายต่อประโยคห้วนๆนี้ท้าวเธอตรัสเสียงเบาๆ,--บางทีจะมิใช่เสียงเบาโดยรู้สึกพระองค์หรือจงใจกระเส่าให้เบาจนหูฟังไม่ได้ยิน, แต่จะเป็นเสียงกระเส่าค่อยเกินไปเพราะยุ่งพระหฤทัยที่ถูกอัญเชิญให้แก้อรรถปัญหาซึ่ง ๆหน้า อย่างไรก็ดี, โท๎รณจับถ้อยคำตอนปลายมิได้, และนี้ก็อีกนั่นแหละ คงจะเป็นเพราะความยุ่งใจของโท๎รณนั้นเอง, เป็นขึ้นโดยอาการหวาดเสียวจากประโยคท่อนต้นของยุธิษฐิร.
มิพักรอต่อไปให้เนิ่นนาน โท๎รณาจารย์กลับไปสนามรบ, มีปรารภอยู่แต่ในใจของแก แต่ใจของแกจบลงสิ้นมโนกำลัง; จิตของแกตาย ภายในตัวหนาวและสิ้นศึกฮึกเหิม; อินทรีย์ทั้งหลายและอาการไหวติงกายชั่วขณะหนึ่งสิ้นไป, ยังแต่ปรารถนารอท่ามรณะของแกเท่านั้น ธฤษฏทยุมน์คุมเชิงอยู่ เธอจำได้ว่าโท๎รณเป็นผู้ฆ่าพระราชบิดาของเธอ, ถึงแม้ภีมไม่อนุญาตให้เธอออกต่อสู้โดยเปิดเผยก็ดี, เธอก็ยังคอยหาช่องแก้แค้นทดแทนมรณะแห่งพระราชบิดาของเธออยู่ และบัดนี้เป็นโอกาสดีสำหรับเธอ, โท๎รณไม่เป็นนักรบดุร้ายเหมือนชั่วโมงก่อนอันล่วงแล้ว; /*240เป็นสักแต่ท่าทางร่างเก่าของแกเท่านั้น; แกก็เป็นเป้าให้ธฤษฏทยุมน์สังหารเสียง่าย ๆ ด้วยศรของเธออันแผลงจากระยะไกล, และอีกครู่หนึ่งต่อจากนั้นไป โท๎รณก็นอนตายอยู่ในสนามยุทธ์.
กองทัพกุรุในบัดนี้ไม่มีผู้นำทัพ, ภีษ๎มเล่าก็ยังนอนอยู่เหนือธนูบิฐของเขา, จะตายแหล่มิตายแหล่ร่อแร่อยู่แล้ว; และกองทัพของทุรโยธน์ก็มาขาดผู้ใหญ่ไม่มีผู้นำ เพราะฉะนั้นทุรโยธน์ก็รีบเสด็จไปหา ‘กรรณ’ ตรัสว่า: “กรรณ, ท่านผู้เดียวเท่านั้นเวลานี้สามารถที่จะกู้กุรุไว้ได้ในการสงครามอันน่ากลัวนี้, ภีษ๎มเป็นนักรบที่หาผู้เสมอเหมือนมิได้แน่นอน, แต่ความลำเอียงลับ ๆ สำหรับเจ้าปาณฑพได้เข้าครอบหัวใจ ทำให้มืออ่อนข้อในการต่อสู้. โท๎รณเล่าก็เป็นนักรบที่หาตัวจับมิได้เหมือนกัน; แต่ความรักอันฝังอยู่ในใจสำหรับศิษย์ ซึ่งเป็นหัวรักหัวใคร่ของแกครั้งหนึ่งทำความกล้าหาญของแกเนือยเสียจริง ๆ แต่ท่าน, กรรณ เคราะห์ดีนี่กระไร, มิได้มีอาการบกพร่องอ่อนแอเช่นนี้ จงตีข้าศึกของเราให้แตกยับเยินไป, และจงนำกอง/*241ทหารของเราไปสู่ชัยอันลือลั่น, และนามของท่านจะสืบลงไปถึงบุตรหลานเหลนว่าเป็นผู้แกว่นกล้าที่สุดของพวกกุรุที่แกล้วกล้า”
‘กรรณ’ ตอบโดยสุภาพ “ข้าพระเจ้าจะทำหน้าที่ของข้าพระเจ้าด้วยความสัตย์สุจริตต่อพระมหากษัตริย์และบ้านเมืองของข้าพระเจ้า”
พักตร์ก่ำด้วยภาคภูมิใจในเกียรติยศที่ได้รับใหม่, ‘กรรณ’ ขับรถศึกเข้าไปในท่ามกลางกองทหารปาณฑพโดยเร็วไว; แผ่นดินไหวภายใต้เสียงลั่นแห่งรถศึก; สวรรค์ชั้นฟ้าฉายกลับฉายาความพิโรธของเขา, มรณะและอาการหวาดหวั่นขวัญหายได้เข้าครอบครองท้องสนามยุทธ์. ความปรารถนาข้อใหญ่ของ ‘กรรณ’ จะทิ่มหัวใจอรชุนด้วยลูกศร และความใคร่อย่างเอกของอรชุนนั้นจะเอาเลือดเอาเนื้อของ ‘กรรณ’ จนบัดนี้อรชุนสาละวนต่อสู้อยู่กับข้าศึกอื่น, และเป็นโดยหาเวลามิได้ และโดยอดกลั้นอย่างใดอย่างหนึ่งที่ ‘กรรณ’ ได้แคล้วคลาดการตีของอรชุนไปได้เป็นเวลานานครัน, แต่ในบัดนี้ที่ ‘กรรณ’ มาได้เป็นผู้/*242บัญชาการกองทัพกุรุขึ้น, การโยกย้ายของเขาเป็นสิ่งสำคัญอย่างเอกในใจของอรชุน, ผู้นำทัพกุรุชั้นผู้ใหญ่หรือลือนามนั้นก็ล่วงไปตามๆกัน; และหัวหน้าหรือผู้บัญชาการที่กล้าหาญนั้นยังเหลืออยู่น้อยตัว; เพราะฉะนั้นถ้าขยี้ ‘กรรณ’ เสียได้ไซร้, การต้านทานของพวกกุรุต่อไปก็คงเป็นอันไม่สามารถ หรืออย่างน้อยก็คงเป็นการไม่สลักสำคัญอะไร.
เป็นเวลาไม่นานภายหลังแต่กาลเริ่มรบกันวันนั้น, นักรบตัวกลั่นเยี่ยมยอดทั้งสองคนนี้ได้ประสบกัน. ผลคือการต่อสู้กันอย่างน่ากลัว,-การต่อสู้ซึ่งทั้งสองฝ่ายใคร่มานาน, มีโอกาสและเหตุการณ์เข้าไปขวางหน้าถ่วงเวลาให้นานวันออกไป, แต่ทีนี้ถึงเข้าแล้วในที่สุด, และก็ออกจะไม่สู้เร็วนัก. ตั้งแต่เช้าถึงเที่ยง, ตั้งแต่เที่ยงถึงพลบค่ำน้ำค้างตก, สองนักรบผู้บันดาลโทสะได้ปล้ำกันเชิงยุทธ์. ตัวต่อตัว, ดาบต่อดาบ, ทวนต่อทวน. ทุกๆเพลงเป็นลำดับไปทำให้เขามุมากขึ้น, และเมื่อแตรสั้นเป่าอาณัติสัญญาพักรบกันนั้น การรบนั้นก็ยังไม่เด็ดขาดลงไปอย่างเดียวกันกับเมื่อวันที่ตั้งต้น,
/*243เวลาค่ำทุรโยธน์เรียกประชุมหารือการสงคราม, ในการประชุมนี้ท้าวเธอตรัสว่า; “สิบหกวันเต็มๆ เราได้ถอนใจใหญ่และสาดโลหิตของเราทิ้งไปเสียเปล่าๆ การยุทธ์เล่าก็ยังทำกันอยู่ด้วยเพลิงบ้าร้ายอันยังไม่เหือดลงได้. คนกล้าหาญของเรานับด้วยจำนวนร้อยพากันล้มตายไป, เละชัยชนะเล่าก็ยังมองไม่เห็น.”
ความเสียพระหฤทัยอย่างเก่าของท้าวทุรโยธน์ได้สัมผัสท้าวเธออีก, ตลอดเวลาสิบสี่ราตรีกาลของการยุทธ์ที่ล่วงแล้วไป ท้าวเธอหาเวลารื่นเริงบันเทิงพระหฤทัยแม้แต่เพียงวันหนึ่งก็ไม่มี, ถึงแม้เมื่อฝ่ายเธอมีชัยได้เปรียบในเชิงณรงค์ ท้าวเธอก็คงหาเวลาสบายพระหฤทัยมิได้เหมือนกัน, ท้าวเธอรู้สึกหมดหวังอยู่เสมอ, และบางเวลาก็เสียพระหฤทัย. และดูมันไม่มีมูลพอ ในขณะที่ท้าวเธอเฉียวฉุนงุ่นง่านจะเล่นงานใครมักจะใส่ไคล้ภีษ๎มก่อนแล้วก็โท๎รณเป็นที่สุด. และกล่าวโทษเขาทั้งสองว่ากอปรด้วยความลำเอียง, แต่ความคิดในใจของท้าวเธอในขณะนั้นๆคือ จักหาเหตุแต่งตั้ง ‘กรรณ’ คนโปรดของท้าวเธอเป็นแม่ทัพ/*244ใหญ่; ท้าวเธอยังไม่พอพระหฤทัยกับการเป็นไปของสงคราม. ความจริงคือทุรโยธน์อ่านใจของท้าวเธอเองไม่ชอบด้วยธรรม; สาเหตุจริงแห่งความไม่พอพระหฤทัยของท้าวเธอซึ่งเป็นความเสียทั้งนั้นก็คือ มโนอันสมสัตย์ของท้าวเธอนั่นเอง มิใช่อื่นไกล แต่เธอได้ซ่อนความคิดไว้นานพอดู.
‘กรรณ’ รู้ว่าทุรโยธน์ต้องพระประสงค์คำมั่นสัญญาอย่างแข็งแรงจากแม่ทัพนายกองของท้าวเธออยู่เนืองนิตย์ เพื่อรักษาหัวคิดของท้าวเธอให้เย็นปราศจากตื่นเต้นและพระหฤทัยให้สงบสบาย; เพราะฉะนั้นเขาจึงกราบทูลทุรโยธน์ว่า: “ให้วันพรุ่งรุ่งขึ้นมาเถิด; ทุรโยธน์เอย, และท่านจะเห็นการที่ ‘กรรณ’ ทำสำเร็จลุล่วงได้. เราจะฆ่าอรชุนเสียให้ตายหรือไม่ก็ตายด้วยมือของอรชุน”
ดวงกมลของทุรโยธน์ก็สงบลงอีกเมื่อได้สดับคำสาบานแข็งแรงดังนี้. คำสาบานแข็งแรงนั่นแหละเป็นสิ่งที่ท้าวเธอต้องพระประสงค์มากที่สุด: เพราะปลุกเร้าโลหิตของท้าวเธอและกล่อมหฤทัยด้วยความคิดเพ้อ ๆ ว่าชัยชนะ/*245นั้นอยู่ใกล้ๆ ในบัดนี้พระกมลก็สงบอีกหลายชั่วโมง, และเสด็จเข้าสู่ที่บรรทมหลับสนิทสบายในราตรี.
วันพรุ่งรุ่งขึ้นมา ทุรโยธน์ทอดพระเนตรดูดวงอาทิตย์ที่กำลังขึ้นนั้นด้วยหวังอันชื่นตาชื่นใจและด้วยมานะ. รถศึกของ ‘กรรณ’ ซึ่งมีศัลยเป็นนายสารถีผู้ขับคนใหม่ ลั่นกึกก้องลำพองทั่วสนามยุทธ์, เอาธารธุชของ ‘กรรณ’ นั้นปลิวสง่าอยู่ในลมอันชวยมาไม่ขาดสาย. ใจของเขาใคร่จะกระทำต่อซึ่งการยุทธ์แย้งแทงฟันกับอรชุนอันได้ทิ้งค้างซังไว้ ไม่ถึงแพ้และชนะกันในวันก่อน, และนัยนาเที่ยวทอดมองหาอรชุนขณะนั้น, ครั้นแลไปไม่ประสบอรชุนโดยพลันทันใจ, ก็คิดแต่ในใจว่า การรบวันที่แล้วมาได้กระทำให้ข้าศึกของเขาตกใจไหวหวั่น, และฉะนั้นข้าศึกจึงซ่อนหน้าอยู่ จึงพูดกับนายสารถีว่า: “อรชุนนั้นเลี่ยงการตีของข้าพเจ้าแน่เทียวละ.” ศัลยตอบว่า: “ท่านจะประสบอรชุนในไม่ช้าที, ข้าพเจ้ารับประกันท่านได้ เขามิใช่คนจ๋องชักขนหยองครั่นคร้ามใคร ๆ. ท่านระวังการรักษาตัวของท่านให้พ้นภัยเถิดดีกว่า”
/*246‘กรรณ’ ชักหน้าตึงขึ้งโกรธเมื่อได้ฟังคำเหล่านี้, และสั่งให้ขับรถไปโดยเร็ว. ไปได้ไม่ไกลเท่าไร ยุธิษฐิรทรงรถอันวิจิตรกาววาวออกต้านทานเขาไว้. นิษาทแกล้วกล้าพวกหนึ่งพยายามทอนกำลังการเข้าตีนั้นให้น้อยลง โดยยกตรงเข้าไปขวางอยู่ระหว่าง ‘กรรณ’ กับยุธิษฐิร; แต่หัตถ์ของ ‘กรรณ’ อันทรงกำลังขับเอาพวกนิษาทถอยกลับไปได้โดยง่าย. พวกปัญจาลได้พยายามทำเช่นเดียวกันและได้ถอยไปเหมือนกัน. ไม่มีอะไรที่จะมาสกัดกั้น ‘กรรณ’ ผู้โกรธเกรี้ยวนั้นไว้ได้, ไม่มีอะไรกระทำความกล้าฝ่าภัยของเขาให้หย่อนลง, เข้ากรากใส่ยุธิษฐิรราวกับอัคนีอันรุ่งโรจน์, ยุธิษฐิรได้รับการโจมตีนั้นราวกับภูผา, น้าวศรของท้าวเธอด้วยอาการอันน่ากลัว, แผลงต้อง ‘กรรณ’ เข้าลูกหนึ่งซึ่งแถกไหล่ซ้ายไป, ‘กรรณ’ แผลงตอบมาหลายลูก ถูกเกราะยุธิษฐิรหลายแห่ง. เสื้อเกราะนั้นทำลายไป, พลัดตกลงดินมีเสียงดัง.โดยองค์เปล่ามิได้สวมเกราะดังนั้นก็ดี ยุธิษฐิรยังต่อสู้อยู่มิได้ลดละ: ต่อนั้นม้าของท้าวเธอต้องอาวุธล้มทีละตัว, ธงมหาราชถูกอาวุธหักสะบั้นลง, รถ/*247ทรงหักป่นปี้. แต่ถึงกระนั้นยุธิษฐิรยังทำการต่อสู้มิได้ล่าถอย, จนกระทั่งต้องศรเข้าลูกหนึ่งซึ่ง ‘กรรณ’ ผาดแผลงมา, มีพระอาการสวิงสวาย พระโลหิตไหล, ผู้แวดล้อมได้หามท้าวเธอไปจากสนามยุทธ์.
ความเศร้าและขุ่นหมองของยุธิษฐิรนั้นมากนักหนา ที่มาเห็นตัวของท้าวเธอปราชัยพ่ายแพ้แก่ข้าศึกในการรบสำคัญอันเพิ่งได้ทำแก่เขาครั้งเดียวเท่านั้น, ยุธิษฐิรนั้นมิได้ขาดความกล้าหรือกำลังกายแต่อย่างใดอย่างหนึ่ง; ถ้าท้าวเธอมีความอ่อนแออยู่บ้างก็คือ อ่อนแอในเรื่อง “วิจารณ์เหตุการณ์นั้น ๆ มากเกินไป,” บกพร่องเพราะใจเดินสูงเกินไป; และความอ่อนแอนี้เองซึ่งในบัดนี้ทำให้ท้าวเธอตกเป็นเหยื่อแก่ ‘ลมเสียใจ’ และ ‘ลมโกรธฉุน’ เป็นพักๆ ท้าวเธอนอนอยู่ในปะรำที่ประทับในท่าเข้าที่สนิทนิทรารมณ์, หาใช่เพราะความเจ็บปวดกาย แต่โดยความเจ็บช้ำกรำพระหฤทัยและความโกรธอันระงับไว้ไม่หยุด, นอนหลับเนตรนิ่งราวกับสนิทนิทรา, อรชุนโผล่เข้าไปในปะรำเพื่อดูว่าพระเชษฐภราดรซึ่งต้องอาวุธนั้นมีอาการเป็น/*248อย่างไร, เห็นท้าวเธอหลับอยู่ก็ค่อย ๆ ย่องออกไป, ครานั้นยุธิษฐิรถามออกไปว่า: “อรชุนหรือ?”
“พระเจ้าข้า.”
“ฆ่าไอ้ ‘กรรณ’ แล้วหรือยัง ?” อรชุนก็เข้าไปในปะรำ, กฤษณก็เดินตามเข้าไปด้วย, “ยัง, ยังไม่ได้ฆ่า, พระเจ้าข้า” และอรชุนเกือบจะกล่าวอะไรต่ออะไรต่อไป, กฤษณห้ามเธอเสีย อธิบายให้ยุธิษฐิรฟังว่า อรชุนนั้นเท่าที่เป็นแล้วได้ทำการสู้รบอยู่ภาคแห่งสนามยุทธ์อันอยู่ไกล, แต่ว่าเธอได้ตั้งปฏิญญาว่าเธอจะฆ่า ‘กรรณ’ เสียให้ได้ในชั่วเวลากลางวัน.
ยุธิษฐิรโกรธฉุนมากเมื่อได้สดับดังนี้, ได้ตรัสเชิงถากถางอรชุนว่า: “ไฉนเธอแต่งกายของเธออย่างนักรบ มีหมวกยอดสวมเศียรเกล้าและมีหัตถ์อันทรงไว้ซึ่งธนูศิลป์, จึงเลี่ยงหนีฤทธิ์ ‘กรรณ’ ผู้ข้าศึกอันดุร้ายยิ่งของเธอด้วยใจอย่างหญิงเล่า ? จงมอบศรทิพย์ของเธอให้แก่หัตถ์ที่คู่ควรยิ่งกว่าเสียเถิด, ประเสริฐกว่า, และจงหลบซ่อนหน้าซุกมุมมืดๆ แห่งใดแห่งหนึ่ง, ขณะที่ข้าศึกจองหองของ/*249เธอเหยียบย่ำมิตรสหายของเธอและเป็นจอมสนามยุทธ์อยู่นั้น!”
อรชุนตัวสั่นรัวด้วยโทสะอันระงับไว้ไม่หยุดเมื่อได้ฟังคำเสียดสีราวกับมิใช่ภราดรกันดังนี้; และมือก็คลำหาด้ามกระบี่โดยมโนวิญญาณมิได้สั่งเสียให้กระทำ. ชักกรากออกจากฝัก, ในขณะโทสะพลุ่งพล่านนั้น เธอลืมไปว่าผู้ที่กล่าวคำเหล่านี้เป็นพระภราดาธิราชและเป็นเจ้านายของเธอ, กฤษณเห็นภัยก็ตักเตือนสอนใจอรชุนมิให้เอากระบี่ไปเกรอะกรังด้วยโลหิตของภราดรในขณะบันดาลโทสะขึ้นมา อรชุนชักสีหน้าก่ำด้วยอาย, และพลันขอขมาโทษต่อเชษฐภราดรที่โทสะพาไปเองนั้น, ยุธิษฐิรก็ประทานโทษพระอนุชาโดยจริงใจ พลางกอดประทับไว้กับทรวง, ตรัสว่า: “พี่ทำแค้นแก่เจ้านะน้อง: หาใช่ความผิดของเจ้าไม่, ใจของพี่ช้ำด้วยความเจ็บแค้นซึ่งทำลายนิสัยอ่อนโยนเสียสิ้น, แต่ในบัดนี้ขอให้พี่ลบล้างกักขฬกรรมด้วยเมตตาแห่งภราดรเถิดหนา น้องของพี่จงรับพรของพี่, และด้วยพรแห่งพี่ที่รักของเธอนี้ จงออกไปปราบข้าศึกของเธอ/*250เสียเถิด”
อรชุนตอบด้วยอัสสุชลคลอคลองเนตรว่า, “ข้าพระเจ้าจะไม่ถอดเกราะนี้กว่าจะได้ฆ่า ‘กรรณ’ ให้ตายตกไป!”
ด้วยปฏิญญานี้, อรชุนขับรถศึกรี่เข้าไปในแถวหน้ากระดานอันหนาแน่นแห่งกองทัพกุรุ ‘กรรณ’ ชักรถเข้าร่ารับอรชุน, และนักรบตัวกลั่นทั้งสองคนซึ่งเคยได้ผจญและรากันไปเนือง ๆ ได้เข้าผจญกันอีกครั้งหนึ่ง จะไม่รากันเหมือนที่เป็นมาแล้วแต่ก่อน ลูกศรของอรชุนตกหนาราวกับเม็ดฝนหน้าร้อน, จนกระทั่งสายธนูขาดด้วยน้าวแรงเกินไป. นักรบตนใดจะได้เคยตกอยู่ในที่เข้าร้ายเช่นนี้เป็นไม่มี.
อรชุนร้องขอพักรบชั่วคราวเพื่อซ่อมสายธนูของเธอ, ตามกฎขัตติยประเพณี (ธรรมเนียมนักรบ) นั้น ท่านว่ามิให้ทำร้ายข้าศึกซึ่งมิได้กุมอาวุธ, และอรชุนได้อ้างถึงประเพณีกษัตริย์ข้อนี้เมื่อเธอร้องขอให้ข้าศึกหยุดสักครู่, แต่ ‘กรรณ’ ซึ่งกระหายโลหิตของอรชุนมิพักประติบัติตามขัตติย/*251ประเพณีข้อนั้น, มิได้ฟังคำขอร้องของอรชุน, เอาโอกาสนั้นลั่นธนลูกหนักที่สุดของเขาพุ่งไปที่อรชุน, ด้วยหวังจะล้างชีวิตเสียก่อนที่เธอจักได้มีโอกาสกุมอาวุธสำหรับป้องกันตัวอีก อรชุนเป็นรองในเชิงยุทธ์อยู่สักครู่, และสู้ทนการตีของข้าศึกอย่างเต็มความสามารถที่จะทนทานได้, แต่พอเธอใช้ธนูของเธอได้อย่างเก่า, เธอก็ยิง ‘กรรณ’ เข้าด้วยลูกศร ด้วยกำลังอันไม่มีใครรอต่อต้านได้ แต่ลูกศรของอรชุนนั้นมิได้ให้ผลเช่นเดียวกันกับลูกศรของ ‘กรรณ’ และการต่อสู้ได้เป็นก้ำกึ่งกันอยู่ช้านานทั้งสองฝ่าย, ท่วงทีดูเหมือนจะหย่าหรือรากันไปอีก. โดยเหตุเผอิญเป็นไป ล้อรถของ ‘กรรณ’ ล้อหนึ่งติดโคลนแน่น, และ ‘กรรณ’ ได้ร้องขอพักรบชั่วคราว, อ้างถึงกฎเกียรติศักดิ์ซึ่งเขาลืมกิริยาที่ตัวเองได้ละเมิดด้วยกักขฬจิตในเวลาที่ล่วงแล้วไปสักครู่.
กฤษณในบัดนี้มีโอกาสเหมาะที่จะกล่าวคำถากถา ก็ว่าแก่ ‘กรรณ’ ว่า: “ในบัดนี้ท่านอ้างถึงประเพณีที่ท่านได้ละเมิดเสียเมื่อกี้นี้หรือ, คนอย่างท่านจะเกี่ยวข้องอะไร/*252กับ ‘กฎแห่งเกียรติยศ?’ ท่านได้รักษา ‘กฎแห่งเกียรติยศ’, ไว้หรือเปล่า เมื่อพร้อมด้วยศกุนิท่านได้ปล้นทรัพย์ศฤงคารของยุธิษฐิร ? ท่านได้รักษา ‘กฎแห่งเกียรติยศ’ ไว้หรือเปล่า เมื่อท่านหมิ่นประมาทเท๎ราปทีที่ในห้องประชุมรัฐมนตรี? ท่านได้ประติบัติตาม ‘กฎแห่งเกียรติยศ’ หรือเปล่า เมื่อคบคิดกับไอ้ทุรพลคนพาลสันดานขลาดครึ่งโหล เข้าโจมตีอภิมันยุและฆ่าเขาเสียโดยมิได้มีข้อแค้นเคือง”
‘กรรณ’ ละอายใจมาก กระโดดลงจากรถศึกรบด้วยอาการเดินเท้า, ฝ่ายอรชุนบัดนี้ได้ขึ้นอยู่ในที่ได้เปรียบ, ชักศรอันทิพย์ขึ้นพาดสาย, มาดหมายตรงเศียรข้าศึกแล้วก็แผลงไป. ศรไปต้องข้าศึกล้มผางลงยังทรวงพระธรณี, สาปชี้ขาดลงไปมิให้เขามีเวลาลุกขึ้นได้อีก.
ตอนสิบเจ็ด อวสานแห่งสงคราม
มรณะของ ‘กรรณ’ ทิ้งเพริดกองทัพกุรไว้ไม่มีผู้นำอีก. ทหารหนีกระจายไปในที่ต่างๆด้วยความตกใจ. และการอลหม่านออกจะกลายเป็นการยุ่งใหญ่ กฤปาจารย์ผู้มีปัญญาแห่งปราชญ์ก็ไปเฝ้าทุรโยธน์ทูลว่า: “กองทัพของท่านในบัดนี้ไม่มีผู้บังคับบัญชา, เมื่อไม่มีผู้บังคับบัญชาดังนี้กองทัพที่ดีที่สุดก็เท่ากับกองโจรเท่านั้น. บัดนี้อรชุนจะไม่มีความขลุกขลักในการที่จะหวดลงเสียให้สิ้นเชิงอย่างทุ่งหญ้า, ได้มีการสละเลือดเนื้อพอ ๆ ด้วยกันแล้วทั้งสองฝ่าย; ขอให้ผู้ที่ได้หนีมรณะมาแล้วถึงเพียงนี้จงหนีเรื่อยไปเถิด, อย่าทอดทิ้งวงศ์สกุลของท่านให้สาบสูญเสีย/*254เลย. ยังมีเวลาที่จะกู้อะไรต่ออะไรได้บ้าง, ขอทำสัญญาสงบศึก, หฤทัยของยุธิษฐิรซึ่งกอปรด้วยเมตตาจักไม่ประติเสธความสงบนั้นเสียได้ไม่ว่าเวลาไร”
ทุรโยธน์ตอบ: “กฤปะเอย, ถ่อยคำของท่านน่าฟังและเป็นคำปราชญ์. ท่านเคยเป็นคนกลางพูดไกล่เกลี่ยให้สมัครสมานกันแต่ต้นมาจนบัดนี้; แต่ข้าพเจ้าเกรงว่าคำแนะนำของท่านไม่ใคร่จะเหมาะแก่โลกทุกวันนี้ ข้าพเจ้ามิได้นึกเสียเลยว่ายุธิษฐิรจะรับไมตรีของเราอีก, หรือนึกว่าภีมจะลืมคำปฏิญญาของเขา, หรือนึกว่าอรชุนจะอโหสิกรรมมรณะของอภิมันยุให้ และต่อนั้นข้าพเจ้าจะทำไม่รู้ไม่ชี้ญาติผู้ใหญ่ซึ่งข้าพเจ้าพามาล้มตายเสียนั้นอย่างไรได้? ข้าพเจ้าจะนั่งไขหูทำเป็นไม่รู้ไม่ได้ยินเสียงตะโกนก้องร้องให้ทำการแก้แค้นนั้นอย่างไรได้? ข้าพเจ้าเป็นกษัตริย์ จะลงเข่างอนง้อขอความกรุณาเขาอย่างไรได้ ข้อนั้นจะเป็นความเสียชื่อ และอายมากกว่าการปราชัยพ่ายแพ้. ศัลยราชาแห่งมาทรจะนำทัพของข้าพเจ้าวันนี้; และเราจะไม่ลดสายธนูของเรา ตราบเท่าที่เรายังมีทหารอยู่คนหนึ่งที่จะทำสงครามต่อไป”
การล้มตายของ ‘กรรณ’ บันเทิงใจพวกปาณฑพ /*255แต่มิได้ทำให้ไว้วางใจจนเกินควร. เขารู้อยู่ว่าผู้นำทัพกุรุคนใหม่นั้นเป็นดั่งแม่ย่านางเรือเท่านั้น แต่เขาก็รู้ถึงความผิดในการกะประมาณกำลังข้าศึกต่ำไปเหมือนกัน. เจ้าปาณฑวภราดาเข้าไปแวดล้อมรอบองค์ยุธิษฐิร, เพื่อป้องกันองค์ท้าวเธอมิให้แม่ทัพกุรุคนใหม่โจมตีได้, แต่ท้าวเธอปราศรัยเจ้าภราดาเหล่านั้นว่า:-
“ข้าแต่ภราดาทั้งหลาย,-ท่านได้กระทำภาคแห่งการสู้รบของท่านเสร็จแล้วด้วยความกล้าหาญ ทำนองเดียวกันกับที่ท่านได้กรากกรำภาคแห่งความลำบากของท่านนั้น. วันนี้ขอให้ข้าพเจ้านำการตีของปาณฑพเข้าหักกำลังทหารของศัลย, สาตยกิจะรักษาปีกขวาของข้าพเจ้า และธฤษฏทยุมน์คุมปีกซ้าย, ให้ภีมนำกองหน้า, อรชุนรั้งกองหลัง: ตัวข้าพเจ้าจะบัญชากองพลใหญ่กลาง, ด้วยการจัดดังนี้ ข้าพเจ้าหวังใจว่า จะชนะข้าศึกในการเข้าตีคราวเดียว”
ยุธิษฐิรรักษาวาจาของท้าวเธอไว้และได้ต่อสู้ด้วยกล้าหาญ, เป็นการสวัสดีสำหรับพวกปาณฑพที่ได้พระราชา/*256ของเขาเป็นผู้นำทัพในวันที่สุดแห่งการรบ. การรบนั้นเป็นการรบอย่างทรามที่สุด-ไม่เป็นไปตามระเบียบ, เป็นพักๆ ชักปั่นป่วน. ‘ลมบ้าหมูแห่งการรบ’ หมุนตระหลบรอบท่านผู้นำทัพทั้งสองฝ่าย, ศัลยกับยุธิษฐิร. ศัลยต่อสู้อย่างแม่ทัพอัปลาภหมดหวัง ! ยุธิษฐิรต่อสู้ด้วยความกล้าของจอมโยธาฝ่ายทรงไว้ซึ่งธรรมานุภาพ ลูกศรที่แผลงไปจากศรทรงของท้าวเธอนั้นพรูหนาและรวดเร็ว, ตกดั่งห่าฝนลงเหนือเศียรเกล้าของศัลยผู้ถึงพรหมลิขิต, ธงชัยเฉลิมพลกุรุอันขาดวิ่นปี้ป่นได้ถูกยิงปลิวไป-พวกกุรุอันแตกแล้วกลับคุมกันขึ้นเป็นหมวดเป็นกอง ได้ถูกตีย่อยยับลง, ศัลยพระองค์เองก็ต้องอาวุธล้มในไม่ช้าต่อจากนั้นมา, สนามยุทธ์ก็กลายเป็นโรงอันใหญ่มหึมาของนายโคฆาตก์ เจ้าปาณฑวภราดาในคราวมีชัยของเธอได้ใช้กระบี่ฟันขวาและซ้าย, หวดทางกว้างใหญ่เข้าไปในแถวทหารกุรุที่ตั้งอยู่นั้น. สหเทพสังหารนักเล่นการพนันด้วยกลโกง คือศกุนิซึ่งได้ครองชีวิตอยู่จนป่านนี้; ภีมตีทุหศาสนผู้ชั่วร้ายล้มลงด้วยกระบองอันใหญ่ของเขา; แล้วก็ตัดเศียรเกล้าออกก้มลงดื่ม/*257โลหิตตามที่เขาได้ปฏิญญาไว้ว่าจะทำ “เหอ! เหอ! ข้าพเจ้าไม่เคยดื่มอะไรหวานกว่าสิ่งนี้เลย!” ทุรโยธน์เสด็จหนีไปจากสนามยุทธ์ด้วยความตกพระหฤทัย-ไปตัวคนเดียว, และที่ยังหลงเหลือหรือเดนตายในจำพวกหมู่ใหญ่นั้นก็คือเชลยศึกตัวสั่นเทิ้มสามคน-อัศวัตถามัน บุตรชายของโท๎รณ ซึ่งเชื่อกันว่าตายเสียแล้ว, ท่านพราหมณกฤปาจารย์, และพราหมณ์ผู้ขมังธนู กิรติวรมัน.
พระเจ้าทุรโยธน์ของกรุงหัสตินาปุรในเวลานี้เป็นผู้หนีภัยหาที่พึ่งที่อาศัยมิได้. ขณะที่ท้าวเธอหนีไปจากสนามยุทธ์นั้น คิดเห็นว่าควรที่จะเอาคทากายสิทธิ์ติดตัวไปด้วย, เพราะเกรงว่าข้าศึกจะไล่ติดตามไป, หรือสกัดกั้น, หรือรบกวนตามทาง มีหนองน้ำอยู่แห่งหนึ่งไม่ไกลจากสนามที่ได้ทำการยุทธ์แล้ว และทุรโยธน์ได้ลงไปอาศัยอยูในน้ำนั้น, รอหาโอกาสที่จะหนีต่อไป. ท้าวเธอเป็นอาจารย์วิทยาการลึกลับแห่งการดำน้ำ, คือมีวิชาระเบิดน้ำได้, และกบดานอยู่ได้หลาย ๆ วันอย่างปลา; ฉะนั้นก็ดำลงใน/*258หนองน้ำนี้และนอนซ่อนอยู่ภายใต้พื้นน้ำ.
ระหว่างนั้นได้มีการรื่นเริงในค่ายปาณฑพ; ดวงกมลของยุธิษฐิรไม่มีโอกาสสำหรับเบิกบานใจ, มีแต่เศร้าพระหฤทัยเสียดายสหายและพระญาติทั้งหลายที่ต้องพิฆาตฆ่าฟัน; เพราะเหตุว่า ผู้ที่ล้มตายทั้งสองฝ่ายนั้นเป็นพระญาติของท้าวเธอทั้งนั้น. ประดิพัทธ์กันโดยการผูกแห่งโลหิต, การผูกแห่งบ้าน, การผูกแห่งสิเนหา. จากมูลเหตุนี้, ขณะที่คนอื่น ๆ กำลังรื่นเริงบันเทิงใจในการมีชัย พระเจ้าแผ่นดินปาณฑพเศร้าพระหฤทัย, ไว้ทุกข์ให้แก่พวกพ้องร่วมวงศ์สกุลและเจ้านายที่ล้มหายตายจากไป, ท้าวเธอแสดงทุกข์ใจอย่างกษัตริย์ลือนามาภิไธยอีกองค์หนึ่งในโบราณสมัยว่า: “จงดูเถิดหนา! ข้าพเจ้าดูเหมือนเป็นราชาอยู่แต่ในหมู่ผู้ตาย!”
ขณะนั้นมีผู้มากราบทูลว่า ได้พบทุรโยธน์นอนซุ่มอยู่ในหนองน้ำ. ข่าวนั้นนำความบรรเทาทุกข์มาสู่พระหฤทัยอันสลดเศร้า หาใช่ว่านำมาซึ่งหวังเพื่อการจับราชศัตรูใหญ่ได้, เป็นเพราะให้โอกาสแก่ท้าวเธอเพื่อกระ/*259ทำการสงบศึกกับข้าศึก, เพื่อรับราชอาณาจักรอินทรปรัสถ์ของท้าวเธอที่เสียไปคืนมาโดยดี และคืนราชอาณาจักรหัสตินาปุรที่ตีได้แก่ทุรโยธน์. พระหฤทัยของท้าวเธออันกอปรด้วยเมตตานั้นไม่ได้คิดแก้แค้นทดแทนแม้แต่เวลานี้. สิ่งที่ท้าวเธอปรารถนาก็คือ ขอคืนเอาสิ่งที่เป็นของของท้าวเธอโดยสิทธิแห่งโลหิต; ท้าวเธอมิได้ไยดีที่จะแตะต้องส่วนน้อยของสิ่งที่มาเป็นของของท้าวเธอโดยสิทธิแห่งการตีได้, และขัตติยกมลของท้าวเธอก็คงจะได้เป็นสุข เห็นทุรโยธน์ครอบครองราชอาณาจักรอินทรปรัสถ์เก่าของท้าวเธออีกครั้งหนึ่ง, มีปาณฑพราชาเป็นภราดาและราชสัมพันธมิตรของท้าวเธอ. เพราะฉะนั้นแต่พอท้าวเธอทรงทราบที่สำนักของทุรโยธน์แล้วก็รีบเสด็จไปที่ขอบหนองน้ำนั้น, ตะโกนท้องร้องเรียกพระนามทุรโยธน์เต็มพระสุรเสียงที่ทรงสามารถเปล่งได้. ทุรโยธน์ในขั้นต้นมิได้ตอบ; ครั้นเมื่อยุธิษฐิรกล่าวท้าทายให้ขึ้นมารบกันตัวต่อตัว, ท้าวเธอจึงตรัส: “จงเอาราชอาณาจักรของข้าพเจ้าเถิด, และจงอยู่ครองราชัยให้เปนสุขเถิด, ปล่อยข้าพเจ้าอยู่ตามลำพังของ/*260ข้าพเจ้า: ข้าพเจ้าจะไปอยู่ป่าและครองวัยที่เหลืออยู่ในอายุกาลของข้าพเจ้าในการภาวนาและกระทำการบำเพ็ญตบะ”
ยุธิษฐิรตอบ: “ข้าพเจ้าจะไม่เอาสิ่งซึ่งข้าพเจ้ามิได้มีชัยได้มาในสนามรบ: ข้าพเจ้ารับของให้ปันนั้นไม่ได้”
ทุรโยธน์ตอบ: ถ้าเธอสัญญาจะรบตัวต่อตัวไซร้, ข้าพเจ้าเต็มใจจะขึ้นไปและต่อสู้ท่านตัวต่อตัว”
ยุธิษฐิรรับคำมั่นสัญญานี้, แต่ทุรโยธน์ก็ยังรีรออยู่ และภีมผู้บันดาลโทสะฉุนขึ้นมาเรื่องชักช้านั้น ก็คำรณออกไปว่า: “ถ้าเธอไม่ขึ้นมาจากน้ำละก็ เธอผู้กุมภีล์ปลอม, ข้าพเจ้าจะกระโดดลงไปคร่าเอาตัวเธอขึ้นมา”
ทุรโยธน์ก็รีบโผล่ขึ้นมาบนฝั่ง, และภีมก็หัวเราะเสียงดังเมื่อแลเห็นพักตร์ของท้าวเธอเปรอะเปื้อนโคลนและเครื่องทรงเปียกโซก
“ฮาย, ข้าพเจ้าจะแปลงการหัวเราะของท่านให้เป็นการร้องไห้!”
คำปฏิญญาไว้ตลอดอายุกาลของของภีมคือจะตีทุรโยธน์ให้ล้ม ฉะนั้นภีมเป็นคนแรกที่ขอต่อสู้ท้าวเธอ, /*261ทั้งสองฝ่ายชำนาญในการใช้กระบอง, และทั้งสองฝ่ายเป็นข้าศึกซึ่งกันและกันโดยได้ปฏิญญาไว้. นักรบทั้งสองต่อสู้กันอย่างกระบือป่า, หน้าของเขาทั้งสองมีโลหิตเปื้อนเป็นหย่อม ๆ, ตาวาวเป็นประกายไฟ, ปากฟูมฟองด้วยน้ำลาย, ครู่หนึ่งทุรโยธน์เกือบหักภีมลงได้, ท้าวเธอตีเผงเข้าที่เศียรเกล้าซวนเซจนก้นแทบกระแทกดิน, แต่ในไม่ช้าเขาทรงตัวได้ก็ฟาดข้าศึกของเขาเข้าให้ผับหนึ่ง. สะบ้าหัวเข่าละเอียดไป, ทุรโยธน์ก็ล้มผางลงกลางดิน มีพระพักตร์จุบซึ่งธุลี.
ปฏิญญาของภีมก็เป็นอันสำเร็จลุล่วงไป, เขาได้ฟ้อนรำรอบองค์ทุรโยธน์ด้วยความปลื้มใจ, พลางปราศรัยว่า: “ในบัดนี้แหละได้ชื่อว่า ได้ทำการแก้แค้นทดแทนเท๎ราปทีในที่สุด !”
ยุธิษฐิรกริ้วภีมที่ดูหมิ่นข้าศึกผู้ล้มแล้ว รับส่งให้เอาตัวภีมไปเสียจากที่นั้น: เพื่อจะได้ไม่รบกวนจิตอันช้ำของทุรโยธน์ต่อไป. และเมื่อภีมไปแล้ว, ยุธิษฐิรลงเข่าอยู่ข้างๆ ทุรโยธน์, และตรัสว่า: “ท่านยังเป็นกษัตริย์/*262และเจ้านายของข้าพเจ้า !”
แต่พระเนตรของทุรโยธน์หลับเสียแล้ว; ความรู้สึกของท้าวเธอนั้นออกจากร่างไปเสียแล้ว; ท้าวเธอมิได้รู้เห็นการลงเข่าแสดงเคารพของปาณฑวราชเสียแล้ว, หรือกล่าวคำตอบหรือคำขอบใจ, และเมื่อค่ำลง, พวกแม่ทัพนายกองของกองทัพกุรุที่ยังมีชีวิตอยู่ ได้พากันมาเยี่ยมเจ้าผู้ใกล้จะตาย แม่ทัพนายกองเหล่านั้นได้ทำการเคารพครั้งที่สุดต่อเจ้านายของเขาซึ่งใกล้จะจากไป. ก่อนที่พระเนตรได้หลับในนิทราแห่งมรณะ.
ศพของนักรบซึ่งต้องอาวุธตายนอนเรียงรายเกลื่อนสนามยุทธ์นั้น, ได้เก็บรวบรวม ณ ที่แห่งหนึ่งและยกขึ้นตั้งเหนือเชิงตะกอนทุกศพ, ได้ประชุมเพลิงปลงตามพิธีทุกๆ ศพ. ศพแรกที่ถวายเพลิงนั้นคือพระบรมศพของทุรโยธน์. เจ้าปาณฑพทั้งหลายได้ไว้ทุกข์ตามพวกเการพ, เพราะเหตุว่าถึงแม้ได้ขาดญาติกันมานานโดยการพิพาทฆ่าฟันกันอย่างดุร้าย, แต่ทั้งสองฝ่ายได้เกิดจากเผ่าพันธุ์ร่วมกัน. และประดิพัทธ์กันโดยการผูกแห่งขัตติยสภาพอันบังคับให้ดำเนิน/*263การไว้ทุกข์ทั่วถึงกันในหมู่ฮินดู.
ฐานะของกษัตริย์บอดเฒ่าธฤตราษฎร์ในบัดนี้น่าสงสารที่สุด. ราชบุตรของท้าวเธอต้องอาวุธตายหมด; ไพร่พลของท้าวเธอตายสิ้น, ดวงกมลของท้าวเธอเศร้าสลดนักหนา. ทั้งที่เสียตาอยู่ดังนั้น ท้าวเธอฝืนพระหฤทัยเสด็จออกไปเยี่ยมสนามรบ เพื่อเสด็จไปที่งานศพขนานใหญ่. พระนางฆรณีอันสูงศักดิ์และเจ้าหญิงในพระราชสำนักนั้นด้วยได้เสด็จมาที่งานศพนั้น, และด้วยเสียงโศกาจาบัลย์ของกุลสตรีเหล่านั้น ได้เพิ่มพูนทุกข์ของกษัตริย์บอดนั้น, ความบอดของท้าวเธอทำให้ท้าวเธอไม่มีความส่างโศก ซึ่งการเห็นหน้าผู้ตายที่รักที่ใคร่จักพึงนำมาสู่ใจอันระทมทุกข์นั้นได้บ้างเล็กน้อย. กุลสตรีฆรณีนางในซึ่งไม่เคยย่างเท้าก้าวออกจากกำแพงพระราชวัง เดินพักตร์เปล่าไม่มีผ้าคลุม, ได้เดินเท้าเปล่าตามถนนหนทาง, ขณะที่เขาย่างเท้าก้าวช้าๆ ไปสู่สนามของการเศร้าโศกนั้น เนตรอันอ่อนเหมือนปทุมชาติในบัดนี้แดงดั่งชาดและชอกช้ำด้วยกันแสงไห้, อภิรูปนารีดังนางเทพธิดาตาดำเป็นมันขลับนั้น ในบัดนี้ทอดกาย/*264ลงกลั้วอยู่ในธุลีขะมุกขะมอมสิ้นสวย; ผมซึ่งลมชวยพัดมาต้องเต้นไหว ๆ อยู่นั้น ในบัดน์สยายยุ่งรุงรัง จักมิได้เกล้าอีกต่อไป; นลาตอันเปล่งปลั่งด้วยเจิมชาดศักดิ์สิทธิ์ในบัดนี้ซีดดั่งเถ้า; มือและเท้าซึ่งประดับด้วยเพชรพลอยอันหายากที่สุดนั้น ในบัดนี้ไม่มีเครื่องประดับราวกับแผ่นผา เจ้าหญิงโสภาหาที่ไหนเปรียบไม่ได้นับด้วยจำนวนร้อยได้เป็นหม้ายไร้พระภัสดาโดยการสงคราม: อีกหลายร้อยองค์ได้เสียบุตรหรือภราดาหรือบิดาไป; และอีกมากมายเหลือที่จะคณนาได้เสียหนึ่งในสี่จำพวกนี้ไป. เหลือความสามารถที่จะกล่าวว่าการเสียหายของใครหนักที่สุด, ทุกข์ของใครหนักที่สุด, ทุก ๆ อนงค์ได้แสดงการโศกเศร้าราวกับว่านางได้เสียโลกิยทรัพย์สิ้นเนื้อประดาตัว นางข้อนทรวง, ทิ้งพระศกของนาง, ทอดองค์ลงกลิ้งเกลือกอยู่เหนือแผ่นดินในความโศกเศร้า, และกษัตริย์บอดเฒ่านั้นประทับยืนอยู่ท่ามกลางนางพญาเหล่านั้น, แลไม่เห็นอะไร ไมไหวติงพระภายในพระทุกข์อันท้าวเธอมิได้ตรัสออกมา, การโอดครวญของพระนางคันธารีเปนที่เศร้าใจมากที่สุด พระนางเข้าสวมกอดพระราช/*265บุตรของนางทีละองค์ ๆ เชยชมด้วยรักใคร่ปรานี, และตรัสสัณหวาจตรอกกรรณอันดับแล้ว. ชั่วเวลาครู่หนึ่งพระนางได้ประพฤติพระอิริยาบถราวกะว่าพระราชบุตรทุกๆ องค์ยังดำรงพระชนม์อยู่ ราวกะว่าพระนางมาต้อนรับราชบุตรกลับคืนเข้าสู่นิเวศนสถานจากสนามรบ; พระกมลของพระนางผู้มารดาชั่วขณะหนึ่งไม่ยอมตรัสออกมาเป็นถ้อยคำแสดงทุกข์ของมารดา. ในที่สุดพระนางก็โอดครวญเป็นเพลงดังต่อไปนี้:
“นี้ทุรโยธน์โอรสของฉันหรือ? นี้เขาหรือ? ซึ่งแรกออกจากนิเวศนสถานใจคอเบิกบานลำพอง ผันผยองด้วยความดีใจดั่งม้าศึกคึกคะนองของเขา? เมื่อจะออกไปชิงชัย เขาได้ขอพรของฉันว่า: “พระแม่เจ้าจงอวยสวัสดิ์และชัยมงคลให้ลูกด้วย” ฉันตอบว่า “ลูกจ๋า, ขอเทพดาจงป้องกันรักษาตัวเจ้าให้แคล้วคลาดภัยพาล. ลูกของแม่อย่าตกใจ ธัมมะมีอยู่ที่ไหน ชัยชนะมีอยู่ที่นั้น” อนิจจา, ใครรู้เล่าว่านั้นจักเป็นถ้อยคำของฉันที่พูดแก่เขาเป็นครั้งที่สุด? แต่ตัวเขานั้นฉันสงสารไม่มากเท่าที่ฉันสงสารพระราช/*266สามีของฉัน, เออ, ท้าวเธอจะทรงพระวรกายไว้ได้อย่างไรในทุกข์หนักนี้ ในคราวชราอ่อนกำลังของท้าวเธอ ! เออ! บุตรของฉันกล้าและมีสง่า, หาผู้ต่อสู้มิได้ในสงคราม, เป็นที่เข็ดขามแก่ราชศัตรูของเขา, เป็นกษัตริย์สูงศักดิ์ยิ่งในอายกาลของเขา, เป็นบุรษอาชาไนยของยุค, อนิจจา! ในบัดนี้เขาเข้าที่นิทราของนักรบ; เขาได้เข้าสู่เมืองสวรรค์ของนักรบ. ขณะที่ร่างกายของเขานอนอยู่เหนือพื้นปถพีดันมีโลหิตเกรอะกรังนั้น, วิญญาณของเขานิทราอยู่ในทรวงของพระผู้สร้าง. เออ, ฉันจะทุกข์ ทุกข์ของฉันเองหรือ, หรือสงสารวิญญาณอื่นซึ่งมีเพื่อนรักจากไป-วิธวาของทุรโยธน์ที่รักของฉัน ซึ่งเสียพระภัสดาและโอรส. ดูซี! นางเดินจากวีรบุรุษผู้ต้องประหารคนหนึ่งไปยังอีกคนหนึ่งอย่างไร, สวมกอดพระราชสามีของนาง, แล้วก็กอดลักษมันผู้โอรส, ดังหนึ่งไม่แน่แก่ใจลงไปว่าคนไหนสูงศักดิ์กว่า; ไหนเป็นที่รักที่สิเนหามากกว่ากันในจำนวนสองคนนั้น. ทุรโยธน์ของฉันได้ครองกุรุอาณาจักรสิบสามปี, และกษัตริย์ที่มีสง่ายิ่งได้ริษยาความงามแห่งราชสำนักของเขา, และความ/*267สุขความสมบูรณ์แห่งราชอาณาจักรของเขา, อนิจจา! กุรุอาณาจักรเวลานี้ไม่มีผู้ครองราชย์ และทุรโยธน์ของฉันกำลังไปมีมณเฑียรสถานอยู่ในโลกอื่น. และโลกอื่นนั้นคือสวรรค์ชั้นสูงแน่นอนเทียว, ถ้าพระคัมภีร์เวทกล่าวความจริง, ถ้าเทพดาไม่กล่าวมุสาวาท !”
พิธีฌาปนกิจกินเวลานานนักหนา. ไม่แต่จำนวนผู้ตายนั้นมากนักมากหนาถ่ายเดียว, เหตุเพราะโศกปริเทวนาการของท่านกุลสตรีที่ไว้ทุกข์นั้นเป็นอยู่นานและไม่รู้แล้ว. มันยากที่จะพรากเอาร่างกายผู้ตายไปจากการจูบการกอดของเขาแล้วประชุมเพลิงเผาเสีย. ในที่สุดศพทุกๆรายได้ถูกพรากไปจากทรวงอันตื้นตันด้วยสมเพชเวทนาเหลืออาลัย, และชุมไฟเผาเสียตามสมควร, ครั้นเสร็จฌาปนกิจแล้ว, บรรดาผู้ไว้ทุกข์ทั้งมวลก็เดินไปที่ฝั่งน้ำคงคาเพื่อชำระกายในน้ำอันศักดิ์สิทธิ์ และเพื่ออุทิศมตกภัตไปให้วิญญาณของผู้ตาย, และเมื่อกำลังทำบุญอยู่นั้น พระนางปฤถาเดินเข้าไปหาโอรสทั้งห้า (เจ้าปาณฑวภราดา) ซึ่งกำลังกันแสงไห้อยู่นั้น และไขความลับเรื่องสมภพชาติของ ‘กรรณ’ ว่าเขา/*268ซึ่งตราบเท่าเวลานี้ปรากฏว่าเป็นข้าศึกอย่างภัยแรงของอรชุนนั้น, กลายเป็นภราดรของเขาเอง ‘กรรณ’ เองได้มาทราบเรื่องนี้จากโอษฐ์ของภีษ๎มซึ่งใกล้จะตาย, แต่ไม่มีผู้ใดได้ทราบความลับจนกระทั่งมารดาผู้สลดเศร้าได้ไขความแก่เจ้าปาณฑพ และขอให้เธอทำบุญอุทิศส่วนกุศลไปให้เขาซึ่งเป็นพี่ใหญ่.
ต่อนั้นได้มีประกาศการราชาภิเษกยุธิษฐิรเป็นมหาราชแห่งอาณาจักรหัสตินาปุรอันกลับรวมกันติดเหมือนแต่ก่อน แต่ไม่มีภูมิ, ยศ, หรือทรัพย์ แต่อย่างใดอย่างหนึ่งมาเป็นรางวัลทดแทนความลำบากยากแค้นที่ยุธิษฐิรได้กรากกรำในเมื่อต้องเนรเทศ หรือทดแทนความเสียหายที่ท้าวเธอได้รับในสงคราม ดวงกมลของท้าวเธอระทมทุกข์ ความภาคภูมิและอร่ามแห่งการแสดงความจงรักภักดีมีแต่เพิ่มทุกข์เก่าของท้าวเธอขึ้นถ่ายเดียว. ทุกทิวาราตรี พระหฤทัยนึกคำนึงถึงการฆ่าฟันญาติพี่น้องอันเป็นบาปกรรม, การฆ่าฟันกันอย่างดุร้ายในกุรุเกษตรยุทธ์ ในที่สุดนักสิทฐิ์วยาสเข้ามาเฝ้าและทูลแนะนำท้าวเธอให้/*269ทำ ‘อัศวเมธยัชน’ หรือการฆ่าม้าบูชายัญ, ซึ่งเขาว่าจะลบล้างบาปของท้าวเธอได้.
จึงได้มีการค้นหาม้าขาวนวลดั่งแสงจันทร์, มีหูข้างหนึ่งดำ; ครั้นได้ม้าดั่งว่านี้มาแล้ว, ก็เอาแผ่นทองคำมีพระนามาภิไธยยุธิษฐิรจารึกในนั้นผูกรอบหน้าผากม้า, แล้วก็ปล่อยม้านั้นและอนุญาตให้เที่ยวไปตามใจของมัน, มีกองทัพขันในบังคับบัญชาอรชุนติดตามไป, การฆ่าม้าบูชายัญนั้นเป็นประกาศแห่งอิสรภาพความเป็นเจ้าใหญ่เหนือรัฐสิมาทั้งหลายที่แวดล้อมใกล้เคียง, ประเพณีเป็นดังนี้:- ถ้ากษัตริย์องค์ใดองค์หนึ่งในประเทศใกล้เคียงบังอาจจับสัตว์นั้น ก็เป็นอันเข้าใจกันว่า เป็นอาณัติสัญญาสำหรับการสงคราม และกษัตริย์ที่เกี่ยวข้องนั้นจักต้องกรีฑาทัพออกตั้งรบกับกองทัพที่ตามม้านั้นไป ถ้ากษัตริย์องค์นั้นพ่ายแพ้, กษัตริย์องค์นั้นต้องมอบทหารเพิ่มเติมเสริมกำลังกองทัพนั้น ถ้าไม่มีกษัตริย์พระองค์ใดบังอาจกักม้านั้นไว้, ก็เป็นเครื่องหมายรู้ว่ากษัตริย์ใกล้เคียงทุกๆ พระองค์เต็มใจรับความเป็นเจ้าเป็นใหญ่ของบรมกษัตริย์ผู้เป็นเจ้าของสัตว์ตัวนั้น ครั้นม้านั้นกลับจากการเที่ยวของมัน เขาก็ฆ่ามันบูชายัญเสียด้วย/*270พิธีอันศักดิ์สิทธิ์.
ครั้งนั้นเป็นราตรีกาลของวันเพ็ญเดือนจยัตร (มีนาคมกับเมษายนคาบกัน) ที่ยุธิษฐิร ปล่อยมาขาวเป็นเครื่องแสดงพระราชประสงค์ของท้าวเธอจะทำพิธีอัศวเมธ. อรชุนผู้ติดตามม้าในการเที่ยวไปของมันนั้น, ได้ประสบกับจริตคือการเผชิญภัยหลายครั้ง ครั้งแรกเธอต่อสู้กับราชาแห่งมาลวซึ่งกักสัตว์นั้นไว้, เมื่อเธอต่อสู้กับอรชุน, อรชุนชนะ พระราชาองค์นั้นก็ติดตามอรชุนไปเป็นสัมพันธมิตร การต่อสู้ครั้งอื่น ๆ ได้เป็นไปตามลำดับ, แล้วม้านั้นได้เข้าไปในราชอาณาจักรมณีปุร, พระราชาประเทศนั้นไม่ยอมรับความเป็นเจ้าเป็นใหญ่ของยุธิษฐิร, และอรชุนต้องประจญการต่อต้านของท้าวเธอ และทำให้ท้าวเธอกลับใจเป็นราชสัมพันธมิตร ด้วยประการฉะนี้ จากราชอาณาจักรถึงราชอาณาจักร ม้านั้นได้ท่องเที่ยวไปตามอำเภอใจชั่วขวบปีเต็มๆ, ระหว่างนั้นยุธิษฐิรบำเพ็ญตบะด้วยความเคร่งครัดเต็มที่เหมือนอย่างพระฤษีในป่า, ท้าวเธอเสวยหนเดียว เว้นจากของสดคาว, และไสยาสน์เหนือแผ่นดิน
/*271ในที่สุดตอนปลายปีอรชุนได้คืนมาสู่สถานพร้อมกันกับพาชี, และได้มีการรื่นเริงทั่วเมือง กองทัพอันมีชัยได้รับการปฏิสันถารโห่ร้องทำนองต้อนรับขับสู้และบำเหน็จรางวัลก่ายกอง. วันเพ็ญเดือนมาฆ (กุมภาพันธ์กับมีนาคมคาบกัน) เป็นวันกำหนดทำพิธีอัศวเมธ, ซึ่งได้ทำ ณ ที่ศักดิ์สิทธิ์แห่งหนึ่งอันตระเตรียมไว้แต่ก่อนสำหรับการนี้ ได้เชิญกษัตริย์และเจ้านายประเทศใกล้เคียงมาประชุมพิธีกิจนี้ ปลูกพลับพลารุ่งโรจน์ด้วยแสงทองและเพชรพลอย, สำหรับรับขัตติยราชเจ้าทั้งหลายผู้เป็นแขกมาสู่สำนัก; ปะรำต่ำเตี้ยสำหรับรับผู้ที่ตำศักดิ์ ชีพ่อพราหมณ์ทั้งหลายนั้นอยู่ปะรำหลังหนึ่งต่างหาก.
ปลูกสุวรรณมณฑปขึ้นหลังใหญ่ในที่แจ้งภายในพระมหาราชวัง, จัดที่นั่งไว้รอบมณฑปนั้น, สมณะผู้ใหญ่ได้ที่นั่งริมราชบังลังก์, ผู้ต่ำฐานานุกรมลงมาได้ที่นั่งไกลออกไปเป็นขั้น ๆ ยืดไปไกล, บนไพทีสูงปูลาดด้วยสุวรรณภูษา, ตั้งบัลลังก์ทองสองที่สูงใหญ่ ที่หนึ่งสำหรับมหาราช /*272ธฤตราษฎร์, อีกที่หนึ่งสำหรับราชายุธิษฐิร กุลสตรีทั้งหลายนั้นนั่งเรียงรายตามที่ที่กำหนดไว้ทั้งสองข้างราชบัลลังก์.
เมื่อแขกและผู้ดูทั้งหลายเข้านั่งที่, พิธีของวันนั้นก็ตั้งต้น, ยุธิษฐิรกับเท๎ราปทีมีชายผ้าทรงผูกติดกันเป็นขมวดตามแบบที่ใช้ในการอภิเษก, เสด็จลงสรงสนานน้ำพระคงคา เมื่อกำหนดเนื้อที่เป็นนาขวัญได้แปลงหนึ่ง, ยุธิษฐิรไถที่แปลงนั้นด้วยไถทองเทียมโคคู่สีขาว, ฝ่ายเท๎ราปทีเสด็จยุรยาตรตามไถ หว่านพืชพันธุ์ธัญญาหารทุกชนิดที่ปลูกเพาะกันในราชอาณาจักรนั้น, ฝ่ายชีพ่อพราหมณ์ก็สังวัธยายโศ๎ลกชัยมนตร์จากคัมภีร์เวท, พวกหญิงผู้มาดูงานก็ขับขานเพลงร่าเริงและบทอวยชัยให้พร.
ท่ามกลางที่สี่เหลี่ยมจตุรัสนั้น ได้สร้างไพทีขึ้นไว้สูงพ้นดินหนึ่งศอก, บนแท่นนี้มีรูปแสดงตำแหน่งและการเคลื่อนที่ของดาวเดือนตะวันในท้องฟ้า ท่ามกลางแท่นนี้มีที่สี่เหลี่ยมย่อม ๆ วางขึ้นไม้จันทน์ไว้กองหนึ่ง มีกลดไหมกางกั้นอยู่เบื้องบน จุดกองไม้จันทน์นี้ในขณะนั้น, แล้ว/*273เอาเปรียงและข้าวสาลีกับสิ่งอื่นๆ ที่ศักดิ์สิทธิ์เผาลงในนั้น; และเพลิงก็ลุกรุ่งโรจน์, ควันก็ฟุ้ง กลิ่นหอมนั้นตระหลบกลบทั่วมณฑลที่ศักดิ์สิทธิ์นั้น.
จึงกษัตริย์และเจ้านายที่มาประชุมพร้อมอยู่หกสิบสี่องค์ด้วยกัน เดินเป็นขบวนไปตักน้ำจากพระคงคามาพรมเศียรเกล้ายุธิษฐิรตามจังหวะดุริยศัพทบรรเลงและเสียงสวดมนตร์.
จึงถึงการถวายไทยธรรมทักษิณาแก่พราหมณ์และแจกของแถมพกแก่เจ้าผู้ครองราชย์อันขึ้นอยู่ในท้าวเธอ, หลายองค์ได้รับพู่ขนนกประดับเพชรพลอยและเครื่องประดับอย่างอื่น ๆ, ฝ่ายผู้อื่นนอกนั้นได้รับพระราชทานช้างม้าหรือเสื้อผ้าเครื่องยศ ต่อนั้นได้เอาม้าที่จะบูชายัญนั้นอาบน้ำมนตร์.
จึงเอาม้าที่จะบูชายัญนั้นลงอาบน้ำศักดิสิทธิ์, และภีมถือดาบใหญ่ปลายงอนผึ่งผาย, ฟันศีรษะม้านั้นฉับเดียวขาด นัยว่าศีรษะสัตว์นั้นอันตรธานสูญไปอย่างน่าอัศจรรย์ /*274แล้วชำแหละร่างม้าเอาเนื้อบริสุทธิ์ศักดิ์สิทธิ์บูชาเพลิงพิธีนั้น.
ยังมีพิธีอื่น ๆ ต่อไปซึ่งจะไม่กล่าวโดยละเอียดลลอ ขอสังเขปความแต่เพียงว่าได้ประติบัติรายละเอียดของพิธีทุก ๆ อย่างที่มีปรากฏในพระคัมภีร์, ได้ทำทุกสิ่งซึ่งเป็นสิ่งจำเป็นที่จะทวีความงามหรือเพิ่มความสำคัญให้แก่การพิธีนั้น, ซึ่งกินเวลาสมโภชกันจริงจังกว่าหนึ่งสัปดาหะ ที่สุด (แต่มิใช่น้อยที่สุด) นั้นก็คือการเลี้ยงดูพวกพราหมณ์ กิจอันนี้ถ้าเว้นเสียก็เสียพิธีการ ภีมเป็นพนักงานดูแลพิธีส่วนนี้ ซึ่งเป็นการใหญ่ เกี่ยวกับการหุงต้มเลี้ยงดูแขกนับด้วยพันๆ ที่นั่งกินอาหารเวลาหนึ่ง ๆ เมื่อเสร็จการเลี้ยงแล้ว, พราหมณ์ทุก ๆ คนก็ได้รับเงินทักษิณาแจกเรียงตัว, ครั้นเสร็จภัตตกิจและรับปัจจัยแล้ว, เสียงขับร้องซ้องศัพท์ให้พรจากปากของคนตั้งหมื่นคนนั้น พร้อมทั้งเสียงอนุโมทนาของคณะพราหมณ์ เลยประสมกันเป็นเพลงกึกก้องเหมือนเสียงคลื่นในท้องทะเลหลวง.
ราชอาณาจักรหัสตินาปุรได้กลับเจริญรุ่งเรืองขึ้นใน/*275รัฐประศาสโนบายโกศลของยุธิษฐิร; ความสุข เมตตา, ความสัตย์ และยุติธรรม ได้มีมาอีกในรัชกาลของท้าวเธอ; ราชมณเฑียรสถานที่กรุงอินทรปรัสถ์ซึ่งได้ชำรุดทรุดโทรมไปในเวลาที่ท้าวเธอต้องเนรเทศนั้น, ได้ปฏิสังขรณ์ก่อสร้างขึ้นใหม่, และทรงบำรุงขึ้นเป็นส่วนเพิ่มเติมพระราชมณเฑียรสถาน; ก่อสร้างซ่อมเสริมสถานที่ต่าง ๆ ซึ่งเสียหายหรือปรักหักพังไปโดยความไม่นำพา, ความโลเลเหลวไหล, หรือการปกครองของอธัมมิกราช.
แต่ท้าวธฤตราษฎร์เฒ่าบอดมิได้วายโศกถึงมรณะของทุรโยธน์ผู้โอรสหัวปีของท้าวเธอ, ซึ่งถึงมีความผิดติดตัวก็ดี, ยังเป็นโอรสหัวรักหัวใคร่ของท้าวเธอ ยุธิษฐิรประติบัติมหาราชเฒ่าด้วยดีตามหน้าที่ของบุตร, และด้วยความหมั่นขยันดั่งทาสา, และมิได้ทำการงานสิ่งใดโดยมิได้รับพระราชานุญาตของท้าวเธอ, เพื่อให้บรมกษัตริย์ผู้มีบุตรไปปราศได้รับความสุขใจสุขกายด้วยเหตุนี้ แต่ไม่มีอะไรที่จะทำให้ท่านผู้เฒ่าร่าเริงได้ในทุกข์อันใหญ่หลวงของท้าวเธอ; ไม่มีอะไรที่จะมารางวัลตอบแทนความเสีย/*276หายอันใหญ่หลวงซึ่งมาได้รับในปัจฉิมวัยได้; ไม่มีอะไรสามารถยกความหนักแห่งทุกข์อันทับหฤทัยอยู่ ท้าวเธอเบื่อหน่ายโลก; เครื่องราชกกุธภัณฑ์ปรากฏเหมือนหนึ่งเงาอันหาแก่นสารบ่มิได้, พระหฤทัยอยากได้สุขซึ่งเกินความรู้ของมนุษย์ เพราะฉะนั้นในที่สุดท้าวเธอก็ไปจากหมู่มนุษย์ เสด็จไปอยู่ป่า, และพระนางคันธารีกับวิทุรผู้ปราชญ์ก็ตามเสด็จไปด้วย ยุธิษฐิรและข้าราชการหมู่ใหญ่ได้ตามส่งบริษัทนั้นไปถึงชายป่า, เขาเหล่านั้นกลับ และอำลาด้วยถ้อยคำกล่าวต่อไปนี้:-
“บุตรที่รักของข้า--เจ้าทุกคนรู้อยู่ว่าข้าเปลื้องปลดตัวออกจากทุกข์แห่งกษัตริย์หลายปีมาแล้ว โดยเว้นราชัยให้แก่บุตรของข้าพเจ้าที่ล่วงไปคือทุรโยธน์: และในบัดนี้เขาก็ตายพ้นทุกข์สำเร็จทุกข์ไปแล้ว, ข้ามีความยินดีในการเว้นราชอาณาจักรให้อยู่ในอารักขานัดดาของข้าคือยุธิษฐิร, ซึ่งเคยได้เป็นเหมือนบุตรของข้าคนหนึ่ง ตัวข้าชราและใกล้ฝั่ง, ทรุดโทรมลงโดยกาลและลำบากกาย, ง่อนแง่นใกล้จะตายอยู่แล้ว, อีกประการหนึ่ง, พระเจ้าหากบันดาลให้/*277ข้าเสียตา, เพราะฉะนั้นเหมือนแต่ก่อนแต่ไรมา, ข้าก็มีแต่ตาภายในเท่านั้นอันเป็นมหาบุณยลาภเพื่อความสันโดษ เพราะฉะนั้นข้าเห็นควรแล้วที่จะครองอายุของข้าที่ยังเหลืออยู่เล็กน้อยในความสันโดษนั้น ถ้าระหว่างกาลที่ล่วงมานานที่ข้าได้คัดท้ายบ้านเมือง ข้าได้ทำการสิ่งไรเป็นประโยชน์แก่เจ้านั้น, ข้ารู้สึกตัวว่ามีส่วนได้ชื่อเสียงเล็กน้อย และพลอยเสียชื่อเสียงด้วยเพราะการปกครองเหลวไหล ลูกเอย, ข้าเกรงว่าความผิดนั้นมีมาก-โดยที่ข้าไม่อยากจะทวีเครื่องกระทบใจของเจ้าและของข้า โดยอ้างถึงเหตุการณ์ที่เป็นอยู่ในปัจจุบันนี้, สบโชคดีครัน, เหตุการณ์เหล่านั้นมันเป็นอดีตภาคล่วงไปแล้ว ดูกร สุภาพบรุษทั้งหลาย, กิจการงานเมืองของกุรุอาณาจักรเวลานี้ฝากไว้ในอารักขาของท่าน, และเวลาเป็นหน้าที่ของท่านหละ, จะทำหรือทำลายมันเสีย แต่จงจำใส่ใจไว้หนาว่า มรดกมากมายที่ได้ยกให้แก่ท่านนั้นมิใช่อาณาจักรสวยงามนี้ หรือสิ่งอันมีค่าเป็นสิ่งเพิ่มพูนรัฐสิมานี้, คือปรัมปรคดีอันตระการของบ้านเมืองอันสูงศักดิ์นี้แหละเป็นหน้าที่เบื้องต้นที่ท่านต้องรักษาไว้ด้วย/*278ความหวงแหน และต้องป้องกันไว้ด้วยความระวังระไว คำของข้าพเจ้ากล่าวเตือนใจท่านในที่สุดคือ ตราบใดท่านทรงไว้ซึ่งธรรมและมีเมตตาต่อเพื่อนมนุษย์ด้วยกัน. ตราบนั้นข้าศึกโดยจักมีกำลังเพียงไรก็ดี; ไม่สามารถที่จะทำอันตรายแม้แก่เกศของท่านเส้นหนึ่งได้.”
ยุธิษฐิรกราบยุคลบาทของมหาราชเจ้าโดยเคารพ, และรับพรของท้าวเธอ, เสด็จกลับไปกรงหัสตินาปุร. ต่อนั้นท้าวเธอได้ครองราชย์เป็นสุขและลือชา, สำแดงพระองค์เด่นให้โลกเห็นปรากฏว่า เป็นผู้ครองราชย์โดยยุติธรรมและกอปรด้วยเมตตา, ชาวประชาพลเมืองพากันรักใคร่, ราชศัตรูหมู่ร้ายเกรงพระเดช, เจ้าประเทศใกล้เคียงพากันนับถือ, ถึงแม้พระอิริยาบถภายนอกเป็นไปตามยศและหน้าที่ของกษัตริย์ก็ดี, แต่ภายในแต่พระหฤทัยของยุธิษฐิรอยากจะได้แต่สันโดษของป่า. พระหฤทัยคิดแล้วคิดเล่าถึงเวลาสิบสามปีที่ท้าวเธอได้ชักให้ล่วงไปในฐานะเป็นผู้ต้องเนรเทศไม่มีที่อาศัย; อากาศบริสุทธิ์แห่งป่า การครองชีวิตอย่างง่ายๆ และสนุกสบายอย่างชาวอาร์คาเดีย ความสุขและความสงัด/*279อันไม่มีใครไปรบกวน ซึ่งได้ทรงเสพระหว่างเวลาสิบสามปีนั้น ซึ่งเปรียบกันกับปัจจุบันนี้อยู่เนืองนิตย์แล้ว, ท้าวเธอมาคิดเห็นว่า เป็นเวลาสุขสนุกสบายที่สุดในพระชนมายุกาล, มิใช่ว่าท้าวเธอจะลืมทุกข์โศกถึงพระญาติที่ต้องพิฆาตล้มตายในการสงครามประทุษร้ายระหว่างพี่น้องนั้นก็หามิได้ ท้าวเธอมิได้วายโศกแต่สักวันหนึ่งถึงวิญญาณของท่านที่เป็นที่รักที่ใคร่, ซึ่งถ้าหากมิได้เกิดสงครามนั้นขึ้นมา คงจะได้ทำให้อาคารสถานและอาณาจักรครึกครื้นรื่นเริง, ทุกข์ใหม่เล่าก็มิได้วายมีมากระทบพระหฤทัย โดยเพียงแต่สองปีภายหลังแต่กาลจากไปแห่งธฤตราษฎร์, นารทผู้ปราชญ์นำข่าวสาสน์มากราบทูลว่า ไฟใหญ่ได้ไหม้ป่า พระราชาเฒ่าบอดกับพระนางคันธารีและทุกคนที่อยู่กับท้าวถูกไฟไหม้หมด.
ต่อข่าวร้ายนี้ได้มีข่าวที่ร้ายกว่าติดตามมาในไม่ช้าที ผู้ถือสาสน์มาจากกรุงทวารกะแจ้งคดีว่า กฤษณรับสั่งให้หาตัวอรชุนไปโดยเร็ว อรชุนก็รีบเสด็จไปกรุงทวาระกะโดยเร็วที่สุดที่จะไปได้, แต่ก่อนเธอได้ไปถึง, กฤษณได้สละชีวิตเสียแล้ว และหน้าที่อันสลดเศร้าของอรชุนก็ต้องอยู่เฝ้า/*280ดูการพระศพพระสหายอย่างสนิทของเธอ พาลรามผู้ภราดรของกฤษณได้ตายไล่ๆ กันกับกฤษณ, และท้าววาสุเทพพระราชบิดาของกฤษณก็ตายต่อๆ กันไป, ไม่นานภายหลังแต่กาลอรชุนได้กลับจากกรุงทวารกะแล้ว, น้ำทะเลเกิดใหญ่และได้ท่วมกรุงนั้น, เมืองท่าอันลือนามมีน้ำล้อมของวงศ์ยาทพก็ล่มจมหายไป!
เมื่ออรชุนนำข่าวมรณะแห่งกฤษณและการสาบสูญแห่งยาทวะอาณาจักรมากราบทูลนั้น, ความเศร้าของยุธิษฐิรหาที่สุดมิได้, ความเศร้าที่รุมพระหฤทัยอยู่นั้น ทวีหนักขึ้นเป็นก้อนมืดซึ่งไม่มีอะไรขับให้กระจายหายไปได้; ทรงรู้สึกเบื่อหน่ายต่อน้ำหนักเนื้อหนังร่างกาย-มีพระประสงค์อยู่แต่จะสละพระชนม์ชีพและเครื่องร้อยรัดของร่างกายมิได้วายคิดสักเวลา, ท้าวเธอบอกความประสงค์แก่ภราดาและปรารภว่าอยากจะได้รับอนุมัติไปอยู่ป่าอย่างนักพรต, ชักเวลาให้ล่วงไปในการวิปัสสนา พระอนุชาทั้งสี่ก็ยินยอมตามพระปรารภด้วยยินดี, แสดงความเตรียมพร้อมของเธอทั้งสี่ที่จะตามเสด็จ, เพราะเธอทั้งสี่ก็ทำนองเดียวกันกับยุธิษฐิร ได้รู้สึก/*เบื่อหน่ายการงานและความลำบากแห่งชีวิต. ใคร่แต่จะหาสุขพักผ่อนร่างกายให้สบาย.
ยุธิษฐิรครานั้นก็แบ่งราชอาณาจักรหัสตินาปุรออกเป็นสองภาค, ภาคหนึ่งท้าวเธอยกให้แก่ปรีกษิต, ผู้บุตรของอภิมันยุ- คลอดภายหลังมรณะของอภิมันยุ, ทรงสถาปนาให้เป็นกษัตริย์ครองกรุงหัสตินาปุร, อีกภาคหนึ่งนั้นได้แก่ยุยุตสุ, ผู้กึ่งภราดร (ลูกพี่ลูกน้อง) ของทุรโยธน์, ซึ่งท้าวเธอทรงเษกให้เป็นราชาครองกรุงอินทรปรัสถ์ และประทานโอวาทสั่งสอนสองกษัตริย์ใหม่ให้รักษาศานติภาพและสันถวไมตรี.
เจ้าปาณฑวภราดาครานั้นก็เปลื้องเครื่องทรงกษัตริย์ออกจากองค์, สละเครื่องเพชรพลอยและอาวุธ, ทรงเครื่องนักพรต, พาพระนางเท๎ราปทีไปด้วย, ออกเดินทางไปป่า, สุวานสัตย์ซื่อตัวหนึ่งติดตามไปด้วย, ซึ่งไม่ยอมให้ทิ้งมันไว้ที่พระราชวัง เธอเดินไปทางทิศบูรพ, วันหนึ่งแล้ววันหนึ่งเล่า, อาทิตย์หนึ่งแล้วอาทิตย์หนึ่งเล่า, ย่างเท้าดุ่มเดินไปในป่ามืดครึ้ม, ข้ามทุ่งอันมีแดดแผดเผา, /*282ข้ามลำน้ำอันกว้างใหญ่ น้ำไหลเชี่ยว เธอทิ้งบ้านเมืองไปด้วยความตั้งใจจะไม่กลับอีกต่อไป: เธอไปสู่การเนรเทศโดยพลการของเธอเอง; เธอพากันหนี มิใช่หนีโทสัคนีแห่งข้าศึก, แต่หนีความเบื่อหน่ายแห่งชีวิต การอันเหนื่อยยากที่สุด, การกรากกรำทุกข์ยากลำบากเหลือแสน, อาการกระวนกระวายแห่งหิวและกระหาย, น่าที่จะเป็นบ่อเกิดแห่งเจ็บปวดรวดร้าว ในบัดนี้เธอรับเอาด้วยยินดีสามเท่าที่เป็นแล้วแต่หนหลัง, ทำไปทั้งนี้ด้วยหวังพ้นเครื่องร้อยรัดแห่งชีวิตนี้.
ล่วงกาลไปไม่กี่วัน, นางเท๎ราปทีผู้โรยแรงกว่าเพื่อนในพวกนั้นได้ล้มลงตามทาง, สิ้นความรู้สึก สิ้นชีวิต มิได้มีการร้องไห้ให้แก่นาง; มรณะได้เลิกเป็นภัยที่จะทุกข์ถึงอีกต่อไป, และได้เป็นการหลุดพ้นจากความเป็นทาสแห่งชีวิต.
เมื่อเท๎ราปทีล้มตาย, ภีมได้ทูลถามยุธิษฐิรว่า: “เหตุไฉนเท๎ราปทีจึงล้มตาย? เหตุไรนางไม่ไปสู่สวรรค์ทั้งเป็น? นางได้ประพฤติอกุศลกรรมอะไรหรือจึงต้องรับ/*283มรณกรรม?”
ปัญหาเหล่านี้มิได้กล่าวในทำนองของผู้กรำทุกข์, แต่กล่าวขึ้นในทำนองของธรรมปริศนา, ยุธิษฐิรตอบว่า: “หฤทัยของนางและชีวิตของนางเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับของอรชุน, และเบื้องว่าอรชุนได้ล่วงอกุศลกรรมแล้ว, นางก็ได้ล่วงอกุศลกรรมด้วยเหมือนกัน, และนางก็ได้รับสามัญทัณฑ์แห่งบาป.”
เจ้าถัดมาภราดาฝาแฝด, คือนกุลและสหเทพ, เป็นผู้ล้มตายตามมารคา, และผู้ที่ยังเหลืออยู่ก็เดินทางต่อไป, ราวกะว่าเหตุการณ์อะไรมิได้เกิดขึ้น, ราวกะว่าได้กะการและทำความตกลงล่วงหน้าไว้เสร็จแล้ว.
แต่เมื่ออรชุนตาย อาการสะท้านเล็กน้อยแล่นทั่วหัวใจภีม, และเธอได้ทูลถามยุธิษฐิรว่า: “เออ, เหตุไฉนอรชุนผู้หาผิดมิได้มาได้รับทัณฑ์แห่งบาป?”
ยุธิษฐิรตอบว่า: “เพราะเหตุครั้งหนึ่งได้คุยโตโอ่อวดว่า เธออาจสังหารข้าศึกของเธอทั้งหมดได้ด้วยการตีทีเดียว; เรื่องนี้เธอไม่สามารถทำให้สำเร็จได้; คำคุยโต/*284นั้นกลายเป็นมุสาวาท; มุสาวาทนั้นเป็นบาป; ผลแห่บาปก็คือมรณะ”
ภีมกับยุธิษฐิรเท่านั้นที่ยังเหลืออยู่ในบัดนี้, และสองภราดาก็เดินไป มิได้สนทนากัน, สุวานสัตย์ซื่อตามไปเหมือนแต่ก่อน. วาระหนึ่งภีมก็เช่นเดียวกัน ได้ล้มลง, ทอดถอนใจใหญ่, และรู้สึกว่ามรณะของเขาเร่งเร้า, ก็ทูลถามยุธิษฐิรว่า: “เธอบอกได้ไหมว่าเพราะอกุศลกรรมอะไร ข้าพเจ้าจึงมาประสบมรณะของข้าพเจ้า ? เท่าที่ข้าพเจ้าเชื่อ, ข้าพเข้ามิได้เคยทำบาปกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งพร้อมด้วยจิตใจอันรู้ผิดและชอบ”
ยุธิษฐิรตอบว่า: “จ้ะ, เธอได้ทำบาป, มิใช่ทางใจ, แต่ทางกาย เธอกลั้วอยู่ในนิสัยกล่าววาจาด่าทอท่าน, โลภอาหารการกิน และอวดดี”
ในบัดนี้เหลือยุธิษฐิรอยู่แต่พระองค์เดียว, และท้าวเธอก็เสด็จต่อไปเรื่อยๆและมิได้ตรัสว่ากระไร; สุวานเดินตามไป ในที่สุดท้าวเธอบรรลุถึงเชิงเมรุบรรพต, แล้วได้ยินเสียงพระอินทร์ร้องบอกว่า: “ขึ้นสู่สวรรรค์ซี, กษัตริย์/*285ทรงธรรม” แต่ยุธิษฐิรตอบว่า: “ไม่ได้, ข้าพเจ้าไปคนเดียวไม่ได้ จงให้ภราดาข้าพเจ้าและเจ้าหญิงเท๎ราปทีซึ่งข้าพเจ้าได้เสียไปและทอดทิ้งไว้ตามทางเข้าไปด้วยซี เขาเป็นผู้มีสัตย์และสูงศักดิ์ในชีวิตของเขา, จงฟังข้าพเจ้าซี อินทร์เอย, และจงโปรดให้ตามคำวิงวอนของข้าพเจ้า !”
พระอินทร์ตอบจากเบื้องบน: “ภราดาของเธอและราชินีของเธอได้มาก่อนเธอ” ต่อยุธิษฐิรขออนญาตเพื่อให้สุนัขของท้าวเธอตามเข้าไปในเมืองสวรรค์, เพราะว่ามันได้ติดตามท้าวเธอมาตลอดชีวิต, แต่พระอินทร์มีเทวโองการว่า สวรรค์มิใช่ที่สำหรับสัตว์ลามกจักขึ้นได้. ยุธิษฐิรวิงวอนว่า ท้าวเธอจักรู้สึกสบายพระหฤทัยมิได้โดยไม่มีสุนัขตัวนั้น, เพราะเป็นสัตว์สัตย์ซื่อ ได้ติดตามเป็นเพื่อนท้าวเธอมาตลอดชีวิต.
พระอินทร์ตอบ: “เธอได้สละภราดาและมเหสีของเธอด้วยชื่นบานกมล. เมื่อเขาล้มตายไปทีละคนๆ ตามมารคา เหตุไฉนท่านทิ้งสุนัขลามกเสียไม่ได้?”
/*286ยุธิษฐิรทรงอธิบายว่า: “ข้าพเจ้ามิได้มีปรารถนาจะทิ้งผู้ที่ตายแล้ว: แต่ผู้ตายแล้วกลับมีชีวิตคืนมามิได้ ส่วนสัตว์สัตย์ซื่อตัวนี้ยังหายใจอยู่ข้างตัวข้าพเจ้า. ข้าพเจ้าทิ้งขว้างมันเสียอย่างไรได้?”
ตรัสดังนั้นแล้ว, ท้าวเธอก็หันไปทางสุนัขนั้น แต่สุนัขนั้นหายไปแล้ว, และธัมมะคือมหาราชเทพดารักษายุติธรรม, ยืนสวมที่สุนัขนั้น ธัมมะเทพพูดแก่ยุธิษฐิรว่า: “ยุธิษฐิรเอย, ตลอดอายุของเธอ เธอได้เป็นบุตรผู้มีสัตย์คนหนึ่งของข้าพเจ้า เธอไม่ยอมทิ้งขว้างข้าพเจ้าผู้สุนัขของเธอเพราะว่าข้าพเจ้าสัตย์ซื่อต่อเธอ, เธอไม่มีที่เปรียบในสกลโลกนี้; เธอจักหาผู้เสมอเหมือนมิได้ในเทวโลก”
เทพดาก็พายุธิษฐิรขึ้นสวรรค์ทั้งเป็น, เมื่อท้าวเธอเข้าไปกลับได้เห็นทุรโยธน์นั่งอยู่บนราชบัลลังก์อันรุ่งโรจน์กาววาว, และเจ้ากุรุผู้ใหญ่ทั้งหลายที่ได้ต้องอาวุธล้มตายในสงครามยืนอยู่รอบราชบัลลังก์ ท้าวเธอพิศดูรูปนั้นด้วยความชมอันตื่นเต้น, แต่เมื่อทอดพระเนตรดูรอบแล้ว, ท้าวเธอมิได้เห็นภราดาเธอหรือเท๎ราปที ท้าวเธอตกตะลึง/*287พิศวง คราที่นั้นพระอินทร์พลางเดาอารมณ์ของเธอ, มีเทวโองการว่า: “เธอหลากใจหรือว่า เหตุไฉนจึงมิได้ประสบภราดาและมเหสีในเมืองสวรรค์? ดีแล้ว, ในบัดนี้ข้าพเจ้าต้องบอกเธอว่าเขาเป็นสัตตบาป, และเมื่อเป็นดังนั้นไซร้ก็เข้ามาในที่นี้ไม่ได้ เวลานี้อยู่ในที่สำนักอื่น เธอต้องอยู่ต่างหากจากเขา, และเสวยสุขแห่งสวรรค์สำหรับตัวเธอเอง ทิ้งคนอื่นเหล่านั้นให้ทนต่อกรรมซึ่งเขาควรรับ การผูกแห่งมนุษย์ในที่นี้ขาดกันหมด และมามีการผูกพันกันขึ้นใหม่”
แต่ยุธิษฐิรมิได้เตรียมตัวที่จะอยู่ห่างจากภราดาและมเหสีแม้ในที่สำนักของผู้ครองสุข ท้าวเธอกล่าวค้านพระอินทร์ว่า “ข้าพเจ้าอยู่กับพวกเการพในเมืองสวรรค์ไม่ได้ ข้าพเจ้าอยากอยู่กับภราดาและภริยาของข้าพเจ้ามากกว่า, เขาจะอยู่ที่ไหนก็ตามที ข้าพเจ้าทิ้งขว้างผู้ที่มีรักผูกพันอยู่เป็นนิตย์โดยเห็นแก่ตนถ่ายเดียวนั้นไม่ได้”
พระอินทร์มีเทวโองการถามโดยโกรธว่า: “เธอเตรียมตัวแล้วหรือที่จะทนทรมานทรกรรมของนิรยาบาย/*288เพื่อเห็นแก่เขาทั้งหลาย?” ยุธิษฐิรตอบว่า “ความรักจักกลับกลาย กรรมสาหัสเหล่านั้นเป็นบรมสุข ขอให้ข้าพเจ้าไปที่ภราดาของข้าพเจ้าอยู่ ที่เท๎ราปทีอยู่ ข้าพเจ้าทิ้งขว้างเขาอย่างไรได้?”
ต่อนี้เทพบริวารองค์หนึ่งของพระอินทร์รับเทวบัญชาให้นำยุธิษฐิรไปสุที่ซึ่งวิญญาณเจ้าปาณฑพนอกนั้นสำนักอยู่, และเทวทูตได้พายุธิษฐิรไปทางไกล ลึกและลึกลงไปทุกที สู่เมืองต่ำใต้ ๆ พื้นพระธรณี ในที่นั้นเวหาอันธกาลมืดมิด, และอากาศเต็มไปด้วยควันกำมะถัน ถึงกับสัตว์มีลมปราณหายใจจะไม่ให้สำลักเสมอนั้นไม่ได้ หนทางไปปูลาดด้วยก้อนอัคนี, มีกะโหลกหัวผีเป็นขอบเขต หัวผีเปรตเหล่านั้นมันร้องกรีดหวีดหวาดตามศัพทชาติของเปรตวิสัย ในที่ท่ามกลางมีขุมอันใหญ่มหึมา ลุกรุ่งโรจน์จ้าราวกะว่าเตาใหญ่หมื่นเตารวมเป็นเตาหนึ่ง และในขุมไฟอันเริงแรงแสงกล้านี้ เจ้าปาณฑวภราดากับเท๎ราปทีกำลังนอนอยู่, ร้องอู้ด้วยความเจ็บปวดรวดร้าว และถูกผลาญเผาด้วยไฟอเวจีอันไม่รู้ดับ
/*ยุธิษฐิรตกพระหฤทัยมาก, และถอยหลังออกไปด้วยกลัวและเจ็บ; แต่ทันใดนั้นท้าวเธอได้ยินเสียงภราดาและเท๎ราปทีร้องวิงวอนให้หยุดอยู่สักครู่. เพราะว่าการที่ท้าวเธอมาอยู่นั้น ทำให้เขารับสุขว่างทุกข์ที่ต้องทนเสวย ยุธิษฐิรเสียอ้อนวอนดังนั้นไม่ได้, แม้จะได้แก่พระองค์เองเข้าบ้างอย่างที่ได้เห็นในผู้อื่นนั้นแล้วก็ดี ตกลงพระหฤทัยจะอยู่ต่อไป, และก็ไล่เทวทูตผู้นำทางนั้นว่า: “ท่านไปจากข้าพเจ้าได้ละในบัดนี้: ข้าพเจ้าจะอยู่ที่นี้เพื่อระงับทุกข์แห่งน้องของข้าพเจ้าและเท๎ราปที”
ในทันใดนั้น, การเปลี่ยนแปลงอย่างน่าพิศวงได้เกิดขึ้น- แปรฉากนั้นเสียทั้งหมดทันที แม้คนทั้งโลกได้เห็นก็แทบไม่เชื่อตาของตนจะเป็นได้จริงดังนั้น, ที่อันธกาลมืดมิดและที่มหาพิบากในเวลาประเดี๋ยวใจ ได้กลับกลายเป็นที่แจ้งสว่างไสวและที่บรมสุขสนุกสบาย เมืองนรกที่ยุธิษฐิรได้เห็นด้วยพระเนตรของท้าวเธออยู่ชั่วเวลาครู่หนึ่งนั้น เป็นแต่เงาลวงอันพระอินทร์หากบันดาลให้เป็นไป /*290เพื่อพิสูจน์สัจจะและความรักใคร่ของท้าวเธอ, ครั้นสัจจะและเมตตาของท้าวเธอได้ชนะการพิสูจน์อย่างรุนแรงนั้นแล้ว, เทพดาก็พาท้าวเธอไปที่แม่น้ำคงคา, น้ำคงคาคราเมื่อทอดสายไหลอยู่ในสวรรค์, ลำน้ำแห่งความสุขและบริสุทธิ์ ท้าวเธอได้สรงสนานในน้ำศักดิ์สิทธิ์นั้น การสรงสนานนั้นแปลงพระวรกายของท้าวเธอเป็นอากาศธาตุ, เทวสภาพทิพยรูป. และเมื่อเป็นเทพดาแล้ว ท้าวเธอก็ได้รับอนุญาตให้เข้าสู่เทวโลกชั้นสูงสุด, สวรรค์, ณ ที่นั้นกฤษณ พระอนันตสหายของท้าวเธอก็ต้อนรับท้าวเธอ, กฤษณในขณะนี้มีเปลวรัศมีรุ่งโรจน์มากที่สุด ข่มสิ่งอร่ามเรืองในโลกซึ่งมางสจักษุของมนุษย์เคยได้ประสบพบเห็นแต่ก่อนแต่ไร และในที่นั้น, ท้าวเธอได้เห็นภราดาและเท๎ราปทีมเหสีของเธอด้วย, และทุก ๆ คนที่ท้าวเธอได้รักใคร่ในสกลมนุษยโลกนี้.
สิทธิรัสดุ
จบบริบูรณ์