สุขุมาลนิพนธ์
สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า สุขุมาลมารศรี พระอัครราชเทวี
คำนำ
ตามราชประเพณีมีมาแต่โบราณ การศึกษาของเจ้านายซึ่งเปนพระราชโอรสแลพระราชธิดา กวดขันยิ่งกว่าบุคคลจำพวกอื่น จำเดิมแต่ยังทรงพระเยาว์อยู่ในพระราชวัง พอรู้ความก็ต้องเริ่มทรงศึกษาอักขรสมัย แต่เมื่อก่อนรัชกาลที่ ๕ ยังไม่ได้ตั้งโรงเรียนชั้นปฐมศึกษาสำหรับเจ้านาย จึงเรียนในสำนักเจ้านายพระองค์หญิง ซึ่งเปนผู้ใหญ่พระองค์ใดพระองค์หนึ่งเปนอาจารย์ (เมื่อรัชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรด ฯ ให้หม่อมเจ้าแลราชินีกูลที่เข้ามารับราชการฝ่ายในเล่าเรียนอักขรสมัยจนถึงชั้นสูง ท่านเหล่านี้มาได้เปนอาจารย์เมื่อรัชกาลที่ ๔ มีบ้าง) เจ้านายที่ยังทรงพระเยาว์ทรงศึกษาเบื้องต้นไปจนได้ความรู้ชั้นอ่านเขียน หรือถ้าจะเรียกอย่างปัจจุบันนี้ก็คือจนสำเร็จชั้นปฐมศึกษาก่อนพระชันษาได้ ๑๐ ปี ต่อนั้นถึงเวลาเรียนชั้นมัธยม คือเรียนภาษาไทยชั้นสูงขึ้นไป แลเริ่มเรียนภาษามคธ เรียนในสำนักอาจารย์เดิมบ้าง ไปเรียนต่ออาลักษณ์หรือราชบัณฑิตเปนอาจารย์บ้าง จนพระชันษาถึงกำหนดโสกันต์ คือพระราชกุมารเมื่อพระชันษาได้ ๑๓ ปี พระราชกุมารีเมื่อพระชันษาได้ ๑๑ ปี ตั้งแต่นี้ไปการศึกษาจึงได้แยกกัน ฝ่ายพระราชกุมารเมื่อไปทรงผนวชเปนสามเณร เล่าเรียนศีลธรรมแลพระสาสนาในสำนักพระอุปัชฌาย์อาจารย์ตามสมควรแก่พระชันษา แล้วลาผนวชมาประทับอยู่ฝ่ายหน้า แต่นี้ไปทรงศึกษาวิชาฉะเพาะอย่างตามพระอัธยาศัย คือศิลปศาสตร เช่นหัดทรงช้างม้าแลใช้เครื่องศัสตราวุธก็ดี หัตถกรรมทำการช่างต่าง ๆ ก็ดี นิติศาสตร์ราชประเพณีแลวรรณคดีก็ดี ชั้นนี้ทรงศึกษาในสำนักเจ้าหน้าที่หรือผู้เชี่ยวชาญในการนั้นๆ ไปจนพระชันษาได้ ๒๑ ปี ออกทรงผนวชเปนพระภิกษุ เทียบตรงกับเข้ามหาวิทยาลัย ทรงศึกษากิจในพระสาสนาชั้นสูงขึ้นไปถึงสมถภาวนาแลวิชาวรรณคดีถึงชั้นสูงสุด หรือวิชาอื่นอันไม่ขัดแก่สมณสารูป จนเสร็จการศึกษาลาผนวชก็เข้ารับราชการได้ตามคุณวิชา ฝ่ายพระราชกุมารีนั้น เมื่อทรงพระเจริญขึ้น ย่อมคงประทับอยู่ในพระราชวังตลอดไป ทั้งเปนสัตรีภาพไม่มีกิจซึ่งทรงศึกษาวิชาชาย การที่ทรงศึกษาต่อจากชั้นปฐมขึ้นไป ก็มีศีลธรรมแลพระสาสนาเปนต้น นอกจากนั้นก็อยู่ในวิชาวรรณคดีกับหัดถกรรมกระบวรช่างเปนพื้น บางพระองค์จึงทรงศึกษาต่อขึ้นไปถึงวิชาอื่นอันจะพึงเรียนได้ด้วยการอ่านตำหรับตำรา คือ วิชาเลข วิชาโหราศาสตร์ แลโบราณคดีเปนต้น ตามพระอัธยาศัย ถึงกระนั้นบันดาพระราชกุมารีย่อมได้ทรงศึกษามากทุกพระองค์ จึงได้มีเจ้านายพระองค์หญิงสามารถเปนองค์อาจารย์สั่งสอนเจ้านายซึ่งทรงพระเยาว์สืบต่อกันมาไม่ขาดทุกรัชกาล
การแต่งโคลงฉันท์กาพย์กลอนนิยมกันมาแต่ก่อนว่าเปนองค์สำคัญอันหนึ่งของความรอบรู้วรรณคดี บันดาพระราชกุมารีแม้ทรงศึกษาวิชาอื่นตามพระอัธยาศัย แต่ส่วนวิชาวรรณคดีนั้นทรงแต่งโคลงฉันท์กาพย์กลอนได้แทบทุกพระองค์ ผิดกันแต่สามารถยิ่งแลหย่อนหรือพระหฤทัยโปรดมากแลน้อยกว่ากัน แต่มีพระราชกุมารีบางพระองค์ซึ่งทรงสามารถโดยมีพระอุปนิสัยในทางวรรณคดีถึงได้รับความยกย่องของคนทั้งหลาย ว่าอาจแต่งโคลงฉันท์กาพย์กลอนดีถึงกวีที่เปนชาย พระราชกุมารีซึ่งทรงพระเกียรติดังนี้มีน้อยพระองค์ ในครั้งกรุงศรีอยุธยาเปนราชธานี ปรากฎพระนามสมเด็จพระราชธิดาของพระเจ้าบรมโกษฐ ๒ พระองค์ คือ เจ้าฟ้ามงกุฎซึ่งทรงแต่งบทละคอนเรื่องอิเหนาพระองค์ ๑ เจ้าฟ้ากุณฑลซึ่งทรงแต่งบทละคอนเรื่องดาหลัง (อิเหนาใหญ่) พระองค์ ๑ มาถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทรนี้ พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก มีพระองค์เจ้ามณฑาพระองค์ ๑ กับพระองค์เจ้าอุบลพระองค์ ๑ ได้ทรงแต่งหนังสือไว้หลายเรื่อง ที่ควรชมว่าเปนอย่างดียิ่งนั้น คือ “กุมารคำฉันท์” ซึ่งช่วยกันแต่งทั้ง ๒ พระองค์ ยังปรากฎอยู่1 ในรัชกาลที่ ๓ ก็มีพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าบุตรี ซึ่งทรงสถาปนาเปนกรมหลวงวรเสรษฐสุดาเมื่อรัชกาลที่ ๕ อีกพระองค์ ๑ ซึ่งนับถือกันว่าทรงสามารถแต่งบทกลอนสู้กวีผู้ชายได้ ถึงได้ทรงรับเชิญให้แต่งโคลงเรื่องรามเกียรติ์สำหรับจารึกที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม คือห้องที่ ๒๐ ตอนพระรามเข้าสวนพิราพปรากฎอยู่ ต่อนั้นมาถึงพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็มีสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้าฯ ซึ่งได้รับความนิยมยอมทั่วกันหมด ว่าพระองค์ทรงเชี่ยวชาญวรรณคดี แลเปนกวีแต่งดีสู้ผู้ชายได้
ในส่วนสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า ฯ นั้น แต่เดิมนอกจากผู้ที่อยู่ใกล้ชิดก็มิใคร่มีใครทราบว่าทรงสามารถในวรรณคดีดังกล่าวมา จนเมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๔๓๑ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ดำรัสชวนสมาชิกหอพระสมุดวชิรญาณให้แต่งสุภาสิตคนละบทสำหรับรวมเข้าเปน “หนังสือวชิรญาณสุภาสิต” พิมพ์พระราชทานแจกเปนที่ระลึกในงารฉลองหอพระสมุดวชิรญาณในปีฉลู พ.ศ. ๒๔๓๒ สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า ฯ ทรงพระนิพนธ์สุภาสิตเปนโคลงดั้น ๒ บทส่งมาลงพิมพ์ พอปรากฎก็มีเสียงสรรเสริญแลยอมทั่วกันหมดในทันทีว่าทรงสามารถแต่งสู้กวีผู้ชายได้ แลโคลงดั้น ๒ บทนี้มีผู้ชอบจนจำกันได้ก็มาก แต่สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า ฯ โปรดทรงศึกษาวิชาการอย่างอื่นอีก คือโบราณคดีแลราชประเพณีเปนต้น ประกอบกับทั้งที่ทรงมีหน้าที่รับราชการเปนราชเลขาธิการฝ่ายในสนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง จึงมิได้มีโอกาศทรงแต่งบทกลอนเรื่องอันใดไว้อย่างยืดยาว เปนแต่ทรงพระนิพนธ์อย่างแต่งเล่นบ้าง ทรงแต่งกับเจ้านายชั้นพระภคินีบ้าง ทรงแต่งทูลเกล้า ฯ ถวาย แลแต่งประทานผู้ซึ่งชอบพระอัธยาศัยบ้าง เปนบางมื้อบางคราว พระนิพนธ์ของสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า ฯ จึงยังมิได้พิมพ์อยู่โดยมาก ใช่แต่บทกลอน ถึงความร้อยแก้วซึ่งได้ทรงพระนิพนธ์ไว้ก็ทรงแต่งดี จะยกตัวอย่างดังพระโอวาทประทานสมเด็จพระโอรสเมื่อจะเสด็จไปทรงศึกษาวิชาการในยุโรป ซึ่งได้พิมพ์ไว้ด้วยในสมุดเล่มนี้ ใครอ่านก็จับใจแลต้องเห็นว่าสู้สำนวนผู้ชายได้
เมื่อสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า ฯ เสด็จสิ้นพระชนม์ลง ข้าพเจ้าผู้แต่งคำนำนี้ได้เคยอ่านพระนิพนธ์ของสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า ฯ มาแต่ก่อนเนือง ๆ คิดเห็นว่าควรจะรวมพิมพ์ขึ้นไว้เฉลิมพระเกียรติ์เนื่องในงารพระศพ ได้กราบทูลแด่สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้า ฯ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต แลทูลพระเจ้าบรมวงศเธอ พระองค์เจ้านภาพรประภา ทรงพระดำริห์เห็นชอบด้วย จึงโปรดให้ค้นสำเนาพระนิพนธ์ของสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า ฯ ประทานมาให้รวบรวมพิมพ์ในสมุดเล่มนี้ ขนานนามว่า “สุขุมาลนิพนธ์” สำหรับแจกเปนที่ระลึกในวันทรงบำเพ็ญพระกุศล เมื่อพระศพครบปัญญาสมวาร
อนึ่งในการพิมพ์หนังสือสุขุมาลนิพนธ์นี้ พระโสภณอักษรกิจ เจ้าของโรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากรกราบทูลขออนุญาตพิมพ์ถวายสนองพระคุณสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า ฯ แลสมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศได้ทรงคิดลายหน้าใบปกถวาย นายพลตรี พระยาภักดีภูธร เจ้ากรมแผนที่ทหารบก ก็ได้รับทำพระรูปในสมุด สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้า ฯ กรมพระนครสวรรค์วรพินิตมีพระประสงค์จะทรงแสดงความขอบพระคุณแลขอบคุณท่านผู้ที่ได้ช่วยให้ปรากฎด้วย
ดำรงราชานุภาพ
วันที่ ๑๖ สิงหาคม พระพุทธศักราช ๒๔๗๐
สุขุมาลนิพนธ์
โคลงดั้นสุภาสิตวชิรญาณ
ทรงพระนิพนธ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๑
๏ คราวเข็ญจะเฝ้าแต่
โศกศัลย์
โศกจะดับขุ่นเข็ญ
ห่อนได้
ยิ่งโศกยิ่งจักพลัน
รอญชีพ
ควรปลดควรเปลื้องให้
โศกคลาย ฯ
๏ ละโศกเร่งตริรู้
สึกเข็ญ ตนนา
รู้เข็ดเข็ญคงวาย
ว่างบ้าง
ทิ้งชั่วยึดที่เปน
ทางชอบ
จึงจักเริศร้างพ้น
เหตุภัย ฯ
สุขุมาลมารศรี
โคลงสุภาสิต
/*2เริ่มทรงพระนิพนธ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๑
---
คำอธิบาย
โคลงสุภาษิตนี้ทรงแต่งตามเค้าโครงสุภาสิตใหม่ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์กับเจ้านายที่บางปอิน เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๐ (ฉบับพิมพ์เรียกว่า “โคลงสุภาษิตใหม่”) สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้าฯ ทรงพระนิพนธ์โคลงสุภาสิตนี้ทรงกับเจ้านายผู้หญิงอีกหลายพระองค์ด้วยกัน คัดเอามาพิมพ์ในสมุดนี้แต่โคลงพระนิพนธ์ของสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า ฯ
ความรัก
๏ รักเรียนต้องกอปด้วย
วิริยะ
รักยศควรอุสาหะ
กิจไท้
รักทรัพย์อย่าพึงสละ
ทรัพย์จ่าย เฝือนา
รักชอบกอบกิจให้
ถ่องแท้ยุติธรรม ฯ
/*3๏ รักตนประพฤติล้วน
สุจริต
รักลูกเพียรดัดจิต
ลูกไว้
รักมิตรมากที่มิตร
รักตอบ
รักบ่าวเมื่อคราวใช้
ไป่ลี้หนีงาร ฯ
ความชัง
๏ ชังพูดเปนเล่ห์เลี้ยว
หลอกหลอน
ชังชาตินิรคุณบอน
บ่อนไส้
ชังโจรเที่ยวซอกซอน
ลักทรัพย์ ท่านนา
ชังมากบอยากใกล้
เผ่าพ้องอสัทธรรม ฯ
ความกล้า
๏ กล้าคิดเพราะเหตุด้วย
ใจมาน
กล้าเชื่อเพื่อปฏิญาณ
สัตย์ไว้
กล้าพูดเพราะเชื่อชาญ
เชาวน์ว่อง
กล้ารักชักกล้าให้
สู่สู้ริปูแทน ฯ
/*4ความกลัว
๏ อาญาไทธิราชเผ้า
แผ่นสยาม
เกรงไป่มีโมงยาม
ว่างน้อ
ภัยพิบัติมัจจุราชตาม
ฉกชีพ
กลัวบ่เว้นทุ่มท้อ
จิตลี้หนีไฉน ฯ
๏ กลัวบาปบส่อให้
โทษถึง ท่านนา
กลัวท่านผูกเวรตรึง
ติดติ้ว
กลัวกรรมจักตามดึง
ตนสู้ อบายพ่อ
กลัวชอบบุญหอบหิ้ว
อาตม์ขึ้นสุขภูมิ์ ฯ
ความเพียร
๏ เพียรประพฤติสุจริตอ้าง
อวยผล
เพียรประพฤติยุติธรรมดล
ดับไร้
เพียรประพฤติกอปกุศล
บุญส่ง สุขนา
เพียรประพฤติเมตตจิตได้
ห่างพ้นคนชัง ฯ
/*5๏ เพียรประพฤติทุจริตร้อน
แรงไฟ นรกพ่อ
เพียรประพฤติฉ้อฉกภัย
จักพ้อง
เพียรประพฤติบาปบไกล
ทุกข์ถับ ถึงนา
เพียรประพฤติเหี้ยมโหดต้อง
ตกข้างคนฉิน ฯ
๏ หมั่นเขียนหมั่นอ่านอ้าง
อักษร
เพียรแต่งโคลงลิลิตกลอน
ดอกสร้อย
กลบทอีกบทละคอน
ฉันท์กาพย์
เพียรดั่งนี้ฤาคล้อย
คลาดผู้ชาญกวี ฯ
ความเกียจคร้าน
๏ โกสัชชัดเชิดอ้าง
โทษา
ฉัพพรรคอรรถกถา
กล่าวแจ้ง
นรชาติปราศวิริยา
นฤสุข
จักสฤษดิกิจใดแสร้ง
ผัดเพี้ยนผ่อนตน ฯ
/*6๏ หนาวหนักจักกอปเกื้อ
การใด ได้พ่อ
บางผ่อนร้อนจัดใจ
จักหวิ้น
บางคาบก็ขานไข
ยลย่ำ แล้วนา
กอปกิจบควรสิ้น
รติแผ้วควรทำ ฯ
๏ ยามพรุกพร่ำผัดเพี้ยน
ทำงน มากนา
งายหน่อยจึงจักขวน
กิจไซร้
บางผ่อนอุทรรน
ร้อนภักษ์ ภุญช์พ่อ
บางผัดอิ่มหนักให้
หย่อนน้อยค่อยทำ ฯ
๏ สันดานประกอบด้วย
โกสัช
ผิสฤษดิ์กิจใดผัด
พรุ่งเพล้
เพี้ยนหนาวผัดร้อนจัด
อิ่มพร่อง อุทรนา
กว่าจะเสร็จประสงค์เอ้
อูดพ้นพันทวี ฯ
/*7ความซื่อ
๏ พุทธรัตน์ธรรมรัตน์ทั้ง
สงฆ์สรรพ์ พิสุทธิ์แฮ
อีกชนกชนนีอัน
เกิดเกล้า
สยามรัฐดิลกธรร
มิกแห่ง ตนฤา
ควรซื่อสุจริตเช้า
ค่ำน้อมนมัสการ ฯ
ความโกง
๏ โกงคิดทรยศผู้
บำรุง ตนแฮ
หมายลาภเปิดลับจุง
โทษให้
ความชั่วติดตัวนุง
เหนียวเหนอะ
สบลาภก็พลันไร้
เพื่อร้อนแรงกรรม ฯ
ความอาลัย
๏ อาลัยลูกจักเมื้อ
ยุรเปียน ทวีปแฮ
ใจคิดเปนนิจเวียน
วาบว้ำ
อาลัยเพื่อเคยเสถียร
สถิตสุข เสมอนา
ใจห่วงเหลือจักปล้ำ
ปลิดให้อาลัยสูญ ฯ
/*8ความเบื่อ
๏ เบื่อโลกเห็นโลกล้วน
อนิจจัง
เบื่อทุกข์ทุกวันประดัง
รุกเร้า
เบื่อเคราะห์เบื่อกรรมฝัง
รกราก
เบื่อหน่ายตายเกิดเฝ้า
รับท้นทุกข์ทวี ฯ
ความโสมนัส
๏ ราชภัยพิบัติแม้
หลีกหนี
อัคนิภัยพิบัติลี
ลาศแคล้ว
โจรภัยพิบัติมี
หลบรอด โจรนา
สามสิ่งโสมนัสแผ้ว
ผ่องชื้นกมลเปรม ฯ
๏ ยินดีได้ลาภล้น
มูลมอง
ยินลาภยศศักดิ์ปอง
ศักดิ์ได้
ยินดีอนี้ตรอง
ตรึกรงับ บ้างพ่อ
ยินลาภนักมักให้
ช่องให้ชนหยัน ฯ
/*9ความโทมนัส
๏ กลางประชุมแม้ว่าต้อง
ถูกทัก
โดยเท็จหรือจริงประจักษ์
สุดพื้น
เก่าเหลือที่จะหัก
ใจกลับ ใหม่แม่
โทมนัสขัดจิตตื้น
อกน้ำตาคลอ1 ฯ
๏ คิดเห็นประโยชน์แล้ว
จึ่งทำ
กลายกลับเปนผิดนำ
โทษพ้อง
เสียใจที่ใจสำ
คัญผิด
โทษอื่นบได้ต้อง
โทษแท้ตนเอง ฯ
/*10ความริษยา
๏ ริษยาเกิดเพราะด้วย
เสียจิต ก่อนนา
เสียจิตเพาะริษยา
กอปสร้าง
สองอย่างต่างประชันปิด
ประชันส่อ กันแฮ
ปวงปราชญ์อาจมละล้าง
คู่ข้อมลายสูญ ฯ
ความพยาบาท
๏ พยาบาทนี่นี้ขาด
ทางธรรม นะพ่อ
ผิเกิดไป่คนึงรำ
งับแล้ว
ดังฤาจักดลสำ
ราญสุข พ่อเอย
ไปปรโลกฤาจักแคล้ว
คลาดพ้นเวรจอง ฯ
๏ ปราชญ์มองเห็นโทษแท้
จึ่งประหาร ขาดนา
เวรรงับดับเวรผลาญ
หมดเชื้อ
อาฆาฏขาดจิตสราญ
รมย์ยิ่ง ยงแฮ
เขษมสุขประจวบเมื้อ
สู่ยั้งนฤพาน ฯ
/*11ความปรารถนา
๏ ประสงค์ศิลปศาสตรต้อง
เติมเพียร
ประสงค์มั่งมีทรัพย์เรียน
เรื่องค้า
ประสงค์ยศจุ่งหมั่นเวียน
เฝ้าบพิตร เสมอนา
ประสงค์สุขหน่วงจิตคว้า
สัตย์ไว้นิจกาล ฯ
ความหยิ่ง
๏ หยิ่งยศถือยศก้ำ
เกินคน
หยิ่งศักดิ์หวังศักดิ์ตน
ใหญ่กว้าง
หยิ่งทรัพย์ส่ายทรัพย์กล
ดั่งทรัพย์ จักรฤา
สามหยิ่งจักพาค้าง
ขาดสิ้นนิจผล ฯ
โคลงทรงตอบพระราชนิพนธ์
/*12เมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงประชวร
ในระหว่าง พ.ศ. ๒๔๓๖ กับ พ.ศ. ๒๔๓๗
โคลงพระราชนิพนธ์
๏ เจ็บนานหนักอกผู้
บริรักษ์ ปวงแฮ
คิดใคร่ลาลาญทัก
ปลดเปลื้อง
ความเหนื่อยแห่งสูจัก
พลันเสื่อม
ตูจะสู่ภพเบื้อง
น่านั้นพลันเขษม ฯ
โคลงตอบ
๏ สรวมชีพข้าบาทผู้
ภักดี
พระราชเทวีทรง
สฤษดิ์ให้
สุขุมาลมารศรี
เสนอยศ นี้นา
ขอกราบทูลท่านไท้
ธิราชเจ้าจอมสยาม ฯ
/*13๏ ประชวรนานหนักอกข้า
ทั้งหลาย ยิ่งแล
ทุกทิวาวันบวาย
คิดแก้
สิ่งใดซึ่งจักมลาย
พระโรค เร็วแฮ
สุดยากเท่าใดแม้
มาทม้วยควรแสวง ฯ
๏ หนักแรงกายเจ็บเพี้ยง
เท่าใด ก็ดี
ยังบหย่อนหฤทัย
สักน้อย
แม้พระจะด่วนไกล
ข้าบาท ปวงแฮ
อกจะพองหนองย้อย
ทั่วหน้าสนมนาง ฯ
โคลงสุภาสิตเบ็ดเตล็ด
/*14ความลอาย
๏ มีอายอาจสกัดกั้น
กันทาง ชั่วแฮ
จักประพฤติชั่วอายขวาง
ขัดไว้
ผู้มีหฤทัยจาง
จืดต่อ หิรินา
จึงประพฤติความชั่วได้
แน่แท้เทียวเธอ ฯ
๏ อุด1นานแรกออกนั้น
แสนอาย
ลมล่อยพลอยจับกาย
รริกเริ้ม
หน้ามือจักษุลาย
แลพร่าง
เหงื่อหยดขาสั่นเทิ้ม
อุทัจด้วยคนดู ฯ
ความงาม
๏ เพ็ญบูรณ์เกียรติยศทั้ง
บริวาร
งามเลิศใดบปาน
เปรียบได้
เพ็ญทรัพย์อีกคำขาน
สัตย์ทุก เมื่อนา
งามยิ่งงามแท้ให้
ทั่วผู้สรรเสริญ ฯ
/*15ความสรรเสริญ
๏ ผู้หาญราญเศิกสู้
ไป่หนี
หนึ่งเหล่าคณะเมธี
ทั่วหน้า
อีกสงฆ์พิสุทธิ์ศี
ลวัตยิ่ง ยงเฮย
หญิงซื่อสุจริตกล้า
สี่นี้ควรชม ฯ
/*16โคลงสุภาสิต
ทรงถอดความจากวชิรญาณสุภาสิต
๏ บุญมากหากกอปเกื้อ
ปัญญา มากนา
โดยป่วยก็พลันหาย
ห่างไข้
มากคนรักไปมา
เช้าค่ำ
เคยเกลียดกลับรักได้
เพราะบุญ ฯ
๏ บุญต่ำนำชักให้
หมดความ คิดนา
กำเริบไข้แรงรุน
โรคร้าย
มิตรญาติขาดรักยาม
บุญอับ
พบปะก็คล้ายคล้าย
แขกเมิน ฯ
/*17๏ ความรู้มีมากล้น
เพียงใด ก็ดี
แต่ขาดความเพียรใจ
เกียจคร้าน
เฉกผู้มากทรัพย์ใน
เรือนฟุ่ม เฟือยนา
ตระหนี่เก็บไว้แต่บ้าน
ห่างใช้ไฉนเติม ฯ
๏ วิชาเดิมมีน้อยแต่
มีเพียร มากฮา
ยังบ่ทราบใดเรียน
มากไว้
ผู้น้อยทรัพย์ค่อยเบียน
ทรัพย์จ่าย เสมอนอ
ทรัพย์จะเสริมเติมได้
มากด้วยแรงเพียร ฯ
โคลงสุภาสิตทรงแต่งเล่นกับเจ้านายผู้หญิง
/*18เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๓
ความเพลิน
๏ ความเพลินมีทั่วทั้ง
ฝ่ายดี ทรามเฮย
สุดแต่ผู้เพลินมี
สติค้น
เพลินชอบก็พลันทวี
ลาภยศ ปวงแฮ
เพลินผิดก็ไป่พ้น
ภาคร้ายเร็วถึง ฯ
ความรำคาญ
๏ รูปต่ำซ้ำศิระงุ้ม
ปานปม เปรอะนา
รสพลับแช่ฝาดขุย
เกาะลิ้น
กลิ่นสาบมนุษย์ระดม
กลิ่นอุต พิษแฮ
เสียงพูดปลอกปลิ้นปลี้
เปล่าความ ฯ
/*19๏ งามโฉมแต่หยุดอ้า
อาตม์โฉม
ฤาแต่งเกินพองาม
เงื่อนหน้า
มารยาทลุกลนโครม
ครามเตะ ต่อยเฮย
ปวงกล่าวทั้งนี้ข้า
สุดรำคาญ ฯ
ความปรารถนา
๏ ปรารถนาของมนุษย์นั้น
หมดไฉน ท่านเฮย
แม้จักพรรณาไป
ไป่สิ้น
แต่ผู้ว่องวุฒิไวย
รู้เลือก สรรแฮ
ควรดับฤาควรดิ้น
โดดยั้งตามควร ฯ
ร่ายประทานพระพรกรมพระดำรงในวันประสูติ
/*20ทรงนิพนธ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๒
๏ ขษณพระพุทธศก
ตกสองพันสี่ร้อย
ห้อยเศษหกสิบสองปี
วีสะดิถีมิถุนายน
ดลอภิลักขิตสมัย
ในพระเจ้าบรมวงศ์
กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
คาบพระชนม์คำณวน
ประมวลกึ่งสตพรรษ
อีกเศษอัฐฉนำกาล
มานพระหฤทัยจำนง
ประสงค์กอปกุศลอุทิศ
เปนนิรามิสราชพลี
แด่ภูวบดีปิยมหาราช
ทั้งพระบาทบรมอัยกา
ราชปิตุลาบวรอิศเรศ
เหตุสมภาคมายุสม์
ลุอำนวยทานสงฆ์
ปลงธนสารบำรุง
ผดุงสภากาชาดสยาม
พยาบาลพระนามบัญญัติ
ข้อยมีมนัสปราโมทย์
มาโนชในพระกุศล
จึงนิพนธ์ถวายชัย
ด้วยน้ำใจสุทธิ์สอาด
สรวมอำนาจพระรัตนตรัย
อีกไทยเทพทรงมหิทธิศักดิ์
ซึ่งพิทักษ์สยามณาเขต
/*21สรวมพระเดชนฤบดินทร์
เจ้าสยามินทร์ห้าพระองค์
ทรงแผ่พระเดชานุภาพ
ปราบปวงอุปัทวภัย
ไกลอุปสัคไกลโศก
นิราสโรคนิราสทุกข์
เนืองนิตย์ยุกต์สุขารมณ์
อุดมพระปรีชาเชาวน์
เนาประมุขโบราณคดี
ทวีพระยศฦาเลื่อง
เฟื่องกิตติคุณฦาเลวง
ล้ำยิ่งเพรงบันดาล
พระชนมานยืนยง
ธำรงวังวรดิศ
พิพิธสุขพิศาล
กอปศฤงคารไพบูลย์
วงศ์ประยูรพรั่งพร้อม
น้อมมนัธยาศัย
ในพระเมตตาคุณ
การุญรักษ์ดิเรก
เฉกโพธิพฤกษ์ฉายา
ร่มบริจาร์แลดนัย
เหล่าข้าไทยทั้งผอง
ใดธปองจงประสบ
ใดธปรารภจงสัมฤทธิ์
สิทธิดังมโนหวัง
ดังข้อยผู้ภคินี
อื้นวจีพจน์สุนทร
อำนวยพระพรถวายฉนี้
สรวมเทพช่วยชี้
ช่องให้คงเขษม
โสตถิ เทอญ ฯ
/*22โคลงตอบกรมพระดำรง ฯ
ถวายพระพรสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมหลวงศรีรัตนโกสินทร์ในวันประสูติ
ทรงพระนิพนธ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๒
โคลงของกรมพระดำรงราชานุภาพ
๏ ฝาตลับรูปไข่ถ้วย
ทูลถวาย
เฉกเช่นไข่ขวัญหมาย
อรรถชี้
นิพนธ์พจนแทนบาย
ศรีปาก ชามแฮ
สมโภชวันเฉลิมนี้
เพิ่มพร้อมพรถวาย ฯ
๏ สมเด็จพระพี่เจ้า
จอมสยาม
จงโปร่งปราศพยาธิความ
ขุ่นไข้
เสวยสุขสวัสดิ์งาม
วรรณผ่อง เพ็ญ เทอญ
เจริญพละพระชนม์ให้
ร่วมร้อยปีประมาณ ฯ
/*23โคลงทรงตอบแทนทูลกระหม่อมหญิง
๏ ไข่ถ้วยแทนไข่เข้า
เฉลิมขวัญ
อีกพจนประพันธ์อวย
สวัสดิ์พร้อม
ประทานลูกสมัยวัน
อุบัติศก นี้นา
ลูกธมาโนชน้อม
นบน้อมขอบพระคุณ ฯ
กาพย์ตอบกรมพระดำรง ฯ
/*24ถวายพระพรสมเด็จเจ้าฟ้า ฯ กรมหลวงศรีรัตนโกสินทร์ในวันประสูติ
ทรงพระนิพนธ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๓
กาพย์กรมพระดำรงราชานุภาพ
๑๖๏ สถิตสถานบ้านแป้งแหล่งตำบล
จวบกันยายน
สิบสี่ประสบครบดิถี

๏ เฉลิมชนม์พระเชฏฐภคินี
สมเด็จกษัตรี
ศรีรัตนโกสินทร์สมร

๏ อยู่ไกลใคร่จะถวายพร
จึงเพียรเขียนกลอน
จำทูลถวายอย่างต่างตน

๏ ลูกหลานว่านเครือหลายคน
ก็บอกยุบล
ให้กราบบาทมูลทูลผสม

/*25๏ ร่วมใจปรีดาสารภิรมย์
ยอกรบังคม
ถวายพรพิพัฒน์สวัสดี

๏ ให้ทรงสุขเกษมเปรมปรีดิ์
ทุกทิวาราตรี
อย่ารู้นิราสคลาดคลาย

๏ ผ่องพระฉวีพรรณราย
ดุจเดือนเด่นฉาย
มลทินพยาธิขาดสูญ

๏ เจริญพละพระกำลังเพิ่มพูน
สมบุรณบริบูรณ
ทุกสิ่งทรงมาทปราถนา

๏ ขอให้เจริญพระชันษา
ยั่งยืนวัฒนา
การเกิดประโยชน์โพธิผล

๏ ได้ทรงสมาทานการกุศล
ปรฏิบัติพระชน
นีแลเลี้ยงเหล่าประยูร

๏ อุปการ์ข้าไทเอาธูร
โอบเอื้อเกื้อกูล
ตลอดจนเหล่าชาวประชา

๏ จิรฐิติกาลนานช้า
เรือนร้อยพรรษา
ให้สมดังสัจอธิฐาน ฯ

ทรงตอบแทนทูลกระหม่อมหญิง
๑๖๏ จวบวันอุบัติกาล
ณวารที่สิบสี่กันย์
ได้รับลายพระหัตถ์อัน
ไพเราะห์พจนพาที
๏ ข้อยมีมนัสนึก
รฦกในพระอารี
แก่ภาคินัยมี
ประจำมั่นนิรันดร
๏ ขอโอนศิโรดม
บังคมรับบวรพร
ด้วยกาพย์ลำเนากลอน
อันแต่งโดยพระมารดา
๏ อนึ่งปวงประยูรวงศ์
ทุกองค์ร่วมพระหัทยา
แด่ปิตุลปิตา
อำนวยศุภมงคล
๏ ขอเธอทั้งหลายจง
ธำรงสุขสถาผล
โรคภัยอันใดดล
พลันบำราศประลาตไกล
๏ สรวมพรชมัยพร
จงประสิทธิ์ทุกสิ่งไกษย
อำนาจสัจวจีใจ
ประจวบปองสนองเสนอ ฯ
โคลงแลกลอนสำหรับสอดในชักเปี๊ยะพร้อมกับแหวน
ทรงพระนิพนธ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๔
คำอธิบาย
เมื่อปีระกา พ.ศ. ๒๔๖๔ สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า ฯ เจริญพระชันษาครบ ๖๐ ปีบริบูรณ์ ในงารฉลองพระชันษาได้ทรงเชิญเสด็จพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว กับพระบรมวงศ์ทั้งพระองค์ชายและพระองค์หญิงไปเสวยเวลาค่ำณวังบางขุนพรหม เมื่อวันที่ ๑๑ พฤษภาคม เนื่องในของซึ่งแจกชำร่วยที่โต๊ะเสวยนั้น สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้า ฯ ทรงพระดำริห์ให้สร้างพระธำมรงค์ลงยาสีตามวันประสูติของเจ้านายที่ประทับเสวยทุกพระองค์ แล้วทรงพระนิพนธ์กลอนต่างๆ ซึ่งพิมพ์ต่อไปนี้บทหนึ่ง สำหรับกำกับพระธำมรงค์วงหนึ่ง หมายจะซ่อนไว้ด้วย/*28กันในห่อชักเปี๊ยะวางไว้ตรงที่ประทับทุกพระองค์ สำหรับจะได้ทรงชักเปี๊ยะได้พระธำมรงค์แลทรงอ่านบทกลอนเปนของฉลากประกอบความรื่นเริง แต่ต่อมาเปลี่ยนกระแสพระดำริห์ งดบทกลอนเหล่านี้ หาได้พิมพ์ห่อพระธำมรงค์แจกไม่
๏ ประวิชวรรณประจำวาร
ประสูติท่านทุกองค์มา
ประชุมเลี้ยงกระยาพา
หทัยเริงสราญรมย์
๏ ผิทรงจับฉลากได้
มิตรงสีประสูติสม
พระหัตถ์สอดมิชวนชม
นิยมใช้บมีดี
๏ ประทานส่งพระวงศ์ใด
ประสบวรรณประสูติมี
ประสงค์เสาะฉเพาะสี
ประสูติทรงจะส่งสวย
๏ เจริญอายุวรรณ
สุขเพิ่มพลังรวย
พระยศยิ่งภิยโยพวย
พพุ่งเกียรติกำจร ฯ
/*29๏ สียาในประวิชนี้
สำหรับ วันแฮ
ท่านอุบัติวันใดจับ
ฉลากได้
ไป่เหมาะจุ่งเปลี่ยนสับ
กันแหละ กันนา
ให้สบวันท่านใช้
สอดนิ้วในงาร ฯ
---
๏ ประวิชน้อยห้อย ส.ม.
มีสีพอครบเจ็ดวัน
ชักเปี๊ยะฉลากอัน
บรรจงห่อมาวางถวาย
๏ แม้สีมิต้องวาร
ประสูติท่านจงขวนขวาย
แลกเปลี่ยนอย่าดูดาย
ให้สีตรงจึงทรงงาม ฯ
---
๏ ธำมรงค์วงน้อยในฉลาก
มีสีมากเบ็จเสร็จครบเจ็ดสี
ผิดสีวันประสูติใช้ไม่เข้าที
ทรงเปลี่ยนกันสรรที่สีตรงวัน ฯ
---
/*30๏ ฉลากแหวนก้านพลูน้อย
สีต่างห้อยนามสุขุมาล
เสร็จเสวยพระอาหาร
โปรดสรรทรงให้ตรงวัน ฯ
๏ สีแหวนแผกมิพ้องวาร
อุบัติท่านจงแปรผัน
เปลี่ยนผัดซึ่งกันแลกัน
คงได้เหมาะฉเพาะสี ฯ
---
๏ ฉลากแหวนแทนขอบพระคุณเหลือ
ที่ทรงเอื้อเสด็จมาเลี้ยงอาหาร
สีน้ำยานี้ประสงค์ให้ตรงวาร
ประสูติท่านทุกพระองค์ที่ทรงรับ
แม้นสีไม่เหมาะส่งพระวงศ์แลก
ถ้ายังแผกสีเวียนเที่ยวเปลี่ยนสับ
คงสบเหมาะเพราะได้คิดพินิจนับ
ได้ตรงกับวันพระวงศ์ทุกองค์ เอย ฯ
---
/*31๏ ธำมรงค์ที่ทรงจับฉลากได้
ถ้าสีไม่เหมาะวันพระชันษา
โปรดส่งสับกับองค์ที่มีสียา
ตามตำรานามวันฉนั้น เทอญ ฯ
---
๏ ธำมรงค์ไร้มณีสียาต่าง
ถ้วนเจ็ดอย่างตามวันพระชันษา
สีไม่ถูกวันอุบัติขัดตำรา
ทรงไปไหนขายหน้าท่าไม่ดี
จงเปลี่ยนกันกับพระวงศ์ที่ทรงรับ
คงจะจับได้วงที่ตรงสี
สวมพระหัตถ์วัฒนสวัสดี
ทุกเมื่อมีสุขเกษมเปรมกมล ฯ
---
/*32๏ สีแสงแดงโลหิต
คู่วันอาทิตย์พิศตาตรู
สีด่อนจันทรหรู
สีชมพูคู่วันอังคาร
๏ พุธเขียวพฤหัสเหลือง
ศุกร์เรืองน้ำเงินสอ้าน
เสาร์ดำคล้ำสคราน
ถ้วนเจ็ดวารสีธำมรงค์
๏ ท่านได้ไม่ถูกวัน
เชิญเปลี่ยนกันตามประสงค์
เลือกสรรให้สีตรง
ทรงสวมหัตถ์เพิ่มสวัสดี ฯ
---
๏ แหวนสีแดงท่านให้แต่งวันอาทิตย์
ฉลากผิดวันพระองค์จงหาใหม่
แลกเจ้าน้องหรือเจ้าพี่มีถมไป
ได้สวมใส่นิ้วพระหัตถ์ชัดตำรา ฯ
---
๏ พระจันทรจรกระจ่างในกลางหาว
แหวนสกาวเทียบสีดีหนักหนา
ถ้าไม่พ้องวันพระองค์จงทรงพา
แหวนที่ได้ไปหาแลกมาทรง ฯ
---
/*33ประวิชสีที่ทรงจับฉลากได้
ถ้าสีไม่เหมาะวันพระชันษา
จงเปลี่ยนสับกับท่านทุกองค์มา
เสวยอาหารด้วยกันวันนี้ เทอญ ฯ
---
๏ วันใดท่านสมภพ
สบสีใดในประวิชน้อย
จุ่งท่านสรรสอดก้อย
เพื่อต้องตามวัน ท่านนา ฯ
---
๏ ถ้าแหวนผิดวันพระองค์ทรงสมภพ
จงปรารภแลกลองพี่น้องท่าน
แม้ประสบพบสีที่ตรงวาร
ขอประทานเปลี่ยนมาอย่าช้าที ฯ
---
๏ ประวิชวงที่ทรงหัตถ์
ถ้าสีซัดมิต้องวัน
ใครเห็นจะเย้ยหยัน
จงแลกกันให้ตรงวาร ฯ
---
/*34๏ อังคารคู่ชมพูสีที่ประวิช
ถ้าแม้ผิดวันพระองค์จงเปลี่ยนผลัด
ให้ต้องสีเหมาะตรงไม่หลงพลัด
สวมพระหัตถ์วัฒนสถาพร ฯ
---
๏ ถ้าได้แหวนผิดวันจงหันเหียน
เวียนถามตามพี่น้องท่าน
คงสมใจได้สีที่ต้องการ
ขอประทานเปลี่ยนวงสมทรงงาม ฯ
---
๏ แหวนเอยแหวนลงยา
สีสัปดาห์ครบวันท่านอุบัติ
ดูจงดีอย่าให้สีมันจับพลัด
ทรงสวมหัตถ์จะได้งามตามบุราณ ฯ
---
๏ แหวนสีสัปดาหะ
กะถ้วนวันประสูติแล้ว
ผิวท่านได้ฉลากแคล้ว
คลาดพ้องเชิญเปลี่ยน กันนา ฯ
---
โคลงสุภาสิต
ทรงพระนิพนธ์ใน พ.ศ. ๒๔๖๗ แล ๒๔๖๘
๏ นฤบดีเสื่อมเพราะใช้
มนตรี ชั่วแฮ
เสื่อมพรตเพราะกลี
คลุกเคล้า
ลูกเสื่อมเพราะปล่อยฟรี
ฟุ้งเฟิสต์ เคยแล
พราห์มณเสื่อมเพราะค่ำเช้า
ครุ่นคร้านเรียนมนต์ ฯ
๏ ลูกชั่วชักให้เสื่อม
สกุลตน
ศีลเสื่อมเพราะปนพาล
เพาะมล้าง
อายเสื่อมเพราะโม่ห์มนท์
เมาดื่ม
เพาะปลูกเสื่อมทรามร้าง
เพราะคร้านดูแล ฯ
๏ เสื่อมสิเน่ห์เพราะเริศร้าง
แรมไกล
เสื่อมมิตรเพราะเอื้อใน
มิตรน้อย
เสื่อมทรัพย์เพราะรั่วไหล
จ่ายมาก
เสื่อมสัจตนต่ำต้อย
เสื่อมผู้บูชา ฯ
/*36เพลงยาวกลบท
ปรารภ
ตะเข็บไต่ขอน๏ หทัยประสงค์ผจงลิขิตประดิษฐ์สนอง
เสนอขนิษฐ์พินิจยุบลนุสนธิ์คนอง
ขณสมองฟฟุ้งฟเฟื่องวิชากวี
สถิตณเรือนเสมือนธุระบพะบพ้อง
จะตฤกจะตรองก็คล่องอุราประสาประสี
ผิบทลบองมิต้องระบอบระเบียบวิธี
ก็หวังธมีพระทัยนุเคราะห์เฉพาะกรุณย์
ฤาเขินฤาขวางณทางอักษรแลกลอนสำผัส
ก็คงจะตัดจะเติมประดับสนับสนุน
ผสานผสมนุกรมลำนำช่วยค้ำช่วยจุน
จะขอบพระคุณมิรู้จะเบื่อละเมื่อละคราว
ณกลอนขบวรเชิงชวนสังวาสนิราสแลภ้อ
จะเรียบจะเรียงมิเพียงมิพอจะกล้อจะกล่าว
/*27เพราะมิใช่นิสัยหทัยสัตรีมีเรื่องมีราว
ข้างชู้ข้างสาวเสมือนนักเลงมิเกรงมิคร้าม
คะโลงสุภาสิตานุสรไว้ก่อนไว้เก่า
ลล้วนสำเนาสำนวนสุภาพมิหยาบมิหยาม
มิเยาะมิแยงแสดงคติพึงตริพึงตาม
จะต่ำจะทรามก็พอจะกลั้วรรัวรราง ฯ
/*38โทษฉิบหาย ๖ ประการ
โตเล่นหาง๏ ดำเนิรความตามทำนองปองลิขิต
เปิดภาสิตวรรณพฤติยึดที่อ้าง
ธิบายเหตุฉิบหายหกยกมาวาง
ไว้เปนทางเดิรขบวรสำนวนกลอน
(๑) สุราเมรยบานชาญฉกาจ
ผรุสวาทพาลประทุษไม่หยุดหย่อน
เส้นประสาทอาจพิกลทุรนร้อน
ทรัพย์จะล่อนหมดตัวอย่ามัวมนท์
(๒) ลับไถงอย่าครรไลไถลเที่ยว
ทางตรอกเปลี่ยวปลอดฉวางกลางถนน
คนเดียวเดิรเมินประมาทขาดผู้คน
ศัตรูพบหลบไม่พ้นภัยศัตรู
/*39(๓) สัมมัชชาก็อย่าทัศนานัก
ไร้ประโยชน์โทษหนักข้างลักขู
มหรศพสารพันแม้หมั่นดู
มีเงินอู๋ก็คงเลี่ยนด้วยลายละเลิง
(๔) การพนันทุกทุกพรรค์พลันพินาศ
มาทสนุกขุกพลาดสิเลยเหลิง
แรกเล่นนึกว่านิดหน่อยค่อยประเทิง
เลยเปิดเปิงถึงจำนำระยำยับ
(๕) อนึ่งอย่าปณิธานสมานจิต
เสวนาลามกมิตรจิตสับปลับ
ยามเรามีตีสนิธหวังปลิดทรัพย์
เราซวยกลับหลีกละสละเมิน
(๖) จงคนึงถึงโทษจิตโหดคร้าน
ธุระงารคฤหาอย่างห่างเหิน
พึงสะสมธนไว้ให้เจริญ
มุ่งดำเนิรพิริยจรรยา
/*40เหตุพินาศอนุสาสนแสดงอรรถ
ฉัพพิธจัดแจงประมวญล้วนโทษา
นรชาติปราชญ์ละดังพรรณา
เพื่อสถาพรพิพัฒน์สวัสดี
/*41โทษสุรา ๖ ประการ
กระแตไต่ไม้๏ โทษสุราพรรณาสุราโทษ
ศรีเฉลิมเพิ่มประโยชน์เฉลิมศรี
คดีธรรมเลิศล้ำธรรมคดี
นานมามีในบาฬีมีมานาน
สาสนูสัพพัญญูอนุสาสน์
สารแก่นแท้แผ่โอวาทเปนแก่นสาร
ชาญปรีชานรชนปรีชาชาญ
แรงร้ายรู้มัชบานฤทธิ์ร้ายแรง
ฉพิธเภทภีตเหตุเภทฉพิธ
แจ้งประจักษ์ตระหนักจิตประจักษ์แจ้ง
แสดงความตามเมธีชี้ความแสดง
โลกาแจงแจกไว้ในโลกา
/*42(๑) คือสิ้นสูญทุนทรัพย์ยับสูญสิ้น
ค่าเสียซื้อเหล้ากินสิ้นเสียค่า
เวลาคุ้นเคยอาตม์ผิขาดเวลา
รทมใจไม่มีผาสุกใจรทม
(๒) หากลเหตุมุ่งร้ายหมายกลหา
ขรมเสียงเถียงท้าส่งเสียงขรม
ตะบมตีต่อยปะเตะต่อยตีตะบม
มัวเมามุดุรดมด้วยเมามัว
(๓) พยาธิ์ภัยสรรพไข้เกิดภัยพยาธิ์
หัวหูสั่นหวั่นหวาดสั่นหูหัว
ตัวรูปบวมบ้างก็ซูบผิดรูปตัว
เมาน้ำกลืนกล้ำกลั้วมัวน้ำเมา
(๔) ร้ายยินบ่นดำเนียนเบียนยินร้าย
เฉาโฉดชั่วทั่วหญิงชายว่าโฉดเฉา
เบาสติริแต่ฟู้1คนดูเบา
ยศศักดิ์เศร้าเสื่อมสลายวายศักดิ์ยศ
/*43(๕) ขาดความอายเว้นกายสังวรขาด
หมดกลัวขลาดความนินทากล้าทำหมด
ลดเกรงบาปหยาบช้าไม่ลาลด
กรรมเพราะซดน้ำเหล้าเฝ้าก่อกรรม
(๖) เสื่อมกำลังทั้งปัญญาก็พาเสื่อม
ถลำเหลื่อมชอบผิดความคิดถลำ
ทำลายบุญหนุนบาปห่อนทราบธรรม
งงงมโง่โมหะซ้ำให้งำงง
โทษสุราหกประการบรรหารโทษ
หลงมาโนชก็ล่มด้วยแรงหลง
คงเสื่อมสิ้นสินทรัพย์ไม่กลับคง
อบายกรรมนำส่งตรงอบาย
บัณฑิตชนยลธรรมล้ำบัณฑิต
หมายจดจำคำภาสิตจิตจงหมาย
วายว่างเว้นเสพย์สุราทุกทิวาวาย
ดลความสุขทุกพายวายทุกข์ดล ฯ
พระโอวาทประทานทูลกระหม่อมพระองค์ชาย เมื่อจะเสด็จไปทรงศึกษาในยุโรป
เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๗
ขอให้โอวาทแก่พ่อผู้เปนลูกยอดรักของแม่ ในสมัยที่พ่อจะจากแม่ไปยุโรป ดังนี้
๑. การที่พ่อต้องไปเล่าเรียนถึงประเทศยุโรปนั้น ขอให้พึงเข้าใจว่า ทูลหม่อมท่านสู้เสียพระราชทรัพย์เปนอันมาก เพราะท่านทรงพระเมตตากรุณาแก่พ่อซึ่งนับว่าเปนลูก เพื่อให้ได้รับวิชาความรู้อันสุขุมละเอียด อันจะเปนสเบียงเลี้ยงตัวไปในภายหน้า ขอให้พ่อตั้งใจอุสาหะเล่าเรียนให้สมดังพระราชประสงค์ อย่าให้ต้องเปนอันสูญเสียเปล่าแห่งพระราชทรัพย์ กลับมาจะได้รับราชการฉลองราชการฉลองพระเดชพระคุณเปนชื่อเปนหน้า แลเปนคุณเปนประโยชน์แก่ตัวสืบไป
/*45๒. ในเวลาตั้งแต่ได้ออกจากกรุงเทพฯ ไปจนถึงอยู่ในประเทศยุโรป ต้องรู้สึกว่าตัวอยู่ในที่อันมิใช่บ้านเกิดเมืองนอนของตัว แลห่างไกลจากฝ่าพระบาททูลหม่อม แลไกลจากผู้ที่เคยบำรุงรักษา พ่อจงอุตส่าห์ฝากตัวกลัวเกรงเสด็จอาว์1  แลแสดงกิริยาอ่อนน้อม (มิใช่ถึงไหว้กราบ) ต่อพวกข้าราชการที่เขาเปนผู้ใหญ่ ที่สุดจนมองซิเออร์ยัคมิน2 ซึ่งเปนผู้กำกับไป เมื่อเขาจะว่ากล่าวตักเตือนประการใด ก็ต้องเชื่อฟังเขาตามสมควร อย่าทำให้เปนที่รังเกียจเกลียดชังแก่เขาทั้งหลายเหล่านั้นได้ เผื่อว่าจะมีทุกข์ขุกไข้หรือขัดข้องอย่างไร เขาจะได้ช่วยแนะนำแก้ไขให้โดยความกรุณา
/*46๓. ทูลหม่อมพระองค์โต3 นั้น พ่อย่อมทราบอยู่แล้วว่าท่านจะเปนอย่างไร พ่อจงนับถือรักใคร่ฝากตัวท่านให้จงมาก ในเวลานี้ก็ต้องเปนผู้ที่พลัดบ้านเมืองไปด้วยกัน มีทุกข์สุขประการใดก็ได้เห็นหน้ากันตามประสาพี่น้องดียิ่งกว่าผู้อื่น แม้ถ้าได้รักใคร่สนิธสนมกันเสียแต่ยังเล็กๆด้วยกันเช่นนี้แล้ว เมื่อต่อไปภายหน้าก็จะได้ไม่เปนที่รังเกียจกินแหนง ซึ่งเปนหนทางอันตรายในตัวพ่อเมื่อเวลาที่โตขึ้นด้วยกันนั้นด้วย
๔. เจ้านายพี่น้องทั้งปวงบันดาที่อยู่นอกด้วยกันนั้น พ่อต้องคิดว่าทุกๆองค์แต่ล้วนเปนลูกของทูลหม่อมเหมือนกันกับตัวพ่อทั้งนั้น พ่ออย่าแสดงกิริยาหรือกล่าววาจาอันเปนการหมิ่นประมาทต่อเธอโดยถือว่าสูงกว่าเธอ จงนบนอบเล่นหัวตามฉันพี่น้องที่เสมอกัน ถึงกับคนอื่นก็เหมือนกัน เมื่อเจ้านายเหล่านั้นเธอไว้วางตัวเธอเพียง/*47ชั้นใดสถานใด พ่อจงวางตัวให้เสมอกับเจ้านายเหล่านั้น จะได้ไม่เปนที่รังเกียจในเจ้านายพี่น้อง แลไม่กีดตาผู้อื่นด้วย
๕. สรรพหนังสือ แลวิชาทั้งปวงอันได้เรียนรู้แล้วนั้น ถ้าจะมีผู้ไล่เลียงไต่ถาม ก็จงแสดงแต่ที่แม่นยำชำนาญ อย่าอวดรู้ให้เกินกับภูมิความรู้ สิ่งใดข้อใดที่ยังไม่รู้หรือรู้แล้วแต่ไม่แม่นยำ ถึงแม้จะบอกว่ายังมิได้รู้ก็ไม่เปนที่เสียหายอันใด
๖. ส่วนความรู้สึกในใจอย่างหนึ่ง ซึ่งไม่สมควรจะแสดงกิริยาหรือกล่าววาจาให้คนทั้งหลายรู้ คือให้รู้สึกแต่ในใจของตัวว่าตัวเกิดมาในชาติตระกูลอันสูง จำเปนที่จะต้องรักษาตัวให้สมกับที่ตัวเปนผู้สูงชาติ จงตั้งหน้าเล่าเรียนให้เต็มกำลังแลสติปัญญาของตัว อย่าเพลิดเพลินในการเล่นสนุกให้เกินไป ให้ได้รู้จริงทุกอย่างทุกประการ
พระบรมราโชวาทของทูลหม่อมแลถ้อยคำของแม่ที่ได้พรรณามาครั้งนี้ แลจะได้ว่าต่อไปนั้น พ่อจงหมั่น/*48ดำริห์ตริตรองแล้วแลประพฤติตามจงทุกประการ เมื่อพ่อเจริญขึ้นโดยลำดับแล้ว จะได้เปนที่พึ่งของแม่ในภายหน้า ในที่สุดโอวาทของแม่ฉบับนี้ แม่ขอบอกแก่พ่อผู้เปนลูกที่รักแลที่หวังความสุขของแม่ให้ทราบว่า ตัวแม่นี้เปนมนุษย์ที่อาภัพ มักจะได้รับแต่ความทุกข์อยู่เปนเนืองนิจ แม่มิได้มีอันใดซึ่งจะเปนเครื่องเจริญตาเจริญใจอันจะดับทุกข์ได้ นอกจากลูก เมื่อเวลาที่พ่อยังอยู่กับแม่แต่เล็ก ๆ มา ถึงหากว่าแม่จะมีความทุกข์มาสักเท่าใด ๆ เมื่อแม่ได้เห็นหน้าลูกแล้วก็อาจจะรงับดับเสียได้ด้วยความรักแลความยินดีของแม่ในตัวลูก ก็ในเวลาซึ่งพ่อไปเล่าเรียนในประเทศยุโรปนี้ พ่อจงรู้เถิดว่า ข่าวความงามความดีของพ่อนั้นแลจะเปนเครื่องดับความทุกข์ของแม่ ถ้าพ่อรักแม่ก็จงสงสารแม่ อย่าทำให้เสียความรักของแม่ แลอย่าประพฤติชั่วนอกคำสั่งสอนของแม่ จงตั้งหน้าเล่าเรียนให้ได้รับความรู้โดยเร็ว จะได้กลับมาหาแม่โดยไม่นานปี
พระนิพนธ์ที่สุด
ลายพระหัตถ์ประทานพระพรในวันประสูติ
กรมพระยาดำราชานุภาพ
วังบางขุนพรหม
วันที่ ๒๑ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๗๐
ทูลกรมพระดำรง
วันประสูติของเธอฉันรู้สึกว่าได้ผ่านพ้นไปโดยไม่ได้มาถวายพรด้วยตนเองถึงสองสามคราวมาแล้ว แต่เมื่อจวนจะถึงวันประสูติเข้าเมื่อใดก็เตรียมตัวเสมอที่จะได้มาถวายพรด้วยตนเองหรือด้วยหนังสือ แต่ปีนี้รู้สึกว่ายินดีมาก เพราะคิดว่าจะไม่มีชีวิตอยู่ทัน เมื่อมาถึงเข้าในวันนี้จึงขอถวายพร ตามที่สมองเปนนุ่นอยู่เท่าที่นึกได้ว่า
โส อตฺถลทฺโธ สุขิโต
วิรุฬฺโห พุทธฺสาสเน
อโรโค สุขิโต โหหิ
สุโข ทีฆายุโก ภว
สุขุมาล.