จันทโครบ ว.๒
พระสุนทรโวหาร (ภู่)
คำนำ
วรรณคดีกวีนิพนธ์เป็นมรดกศิลปวัฒนธรรมอันลํ้าค่าของชาติ มีคุณสมบัติสะท้อนภาพสังคม วีถีชีวิต วัฒนธรรมของคนไทยในอดีต และความเจริญด้านต่าง ๆ ของประเทศ กรมศิลปากรเป็นหน่วยงานที่มีภารกิจสำคัญด้านการอนุรักษ์ สืบทอด และเผยแพร่วรรณคดีกวีนิพนธ์ของชาติ มีนโยนายจัดพิมพ์หนังสือเก่าที่มีคุณค่าสู่สังคมไทย เพื่อสืบทอดอายุของหนังสือและฟื้นฟูทรัพย์สินทางปัญญา ที่บรรพชนอุตสาหะสร้างสรรค์ไว้ให้เป็นที่รู้จักแพร่หลาย

กรมศิลปากรพิจารณาเห็นว่า นิทานคำกลอนเรื่อง โคบุตร จันทโครบ ลักษณวงศ์ และสิงหไกรภพ เป็นกวีนิพนธ์ที่มีคุณค่าทั้งด้านเนื้อหาสาระและวรรณศิลป์ ปัจจุบันหาหนังสืออ่านได้ยาก จึงเห็นควรรวบรวมพิมพ์เผยแพร่อีกครั้งโดยมอบให้ สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ รวมพิมพ์เรื่องโคบุตรและจันทโครบขึ้นก่อน ส่วนเรื่องลักษณวงศ์และสิงหไกรภพจะจัดพิมพ์เป็นลำดับต่อไป

เรื่อง โคบุตร นี้ นักวิชาการสันนิษฐานว่า สุนทรภู่แต่งขึ้นในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และน่าจะเป็นกวีนิพนธ์เรื่องแรกของ สุนทรภู่ สังเกตสำนวนโวหารในการประพันธ์และการผูกเรื่องยังอยู่ในขั้นเริ่มต้น แต่บทกลอนมีความไพเราะ ทั้งยังให้คติธรรมและคำสอนที่เป็นประโยชน์ต่อผู้อ่าน กรมศิลปากรจึงมอบให้นายหรีด เรืองฤทธิ์ ผู้เชี่ยวชาญการตรวจสอบวรรณคดีไทย ซึ่งถึงแก่กรรมแล้ว เป็นผู้ตรวจสอบชำระจากต้นฉบับสมุดไทยจำนวน ๘ เล่ม ซึ่งเก็บรักษาในหอสมุดแห่งชาติ ฉบับพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรก พุทธศักราช ๒๕๐๑

ส่วนเรื่อง จันทโครบ เป็นกวีนิพนธ์ที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา ดำรงราชานุภาพทรงวินิจฉัยว่าเป็นสำนวนกลอนของผู้อื่นแต่งตามอย่างสุนทรภู่ แล้วอาจขอให้สุนทรภู่ตรวจแก้ไข แต่นักวิชาการบางท่านมีความเห็นว่า สุนทรภู่เป็นผู้แต่งไว้ถึงตอนจันทโครบเข้าถํ้านางมุจลินท์แล้วคงจะมีผู้อื่นแต่งต่อ อย่างไรก็ดี กวีนิพนธ์ตอนต้นเรื่องดังกล่าวนับว่ามีคุณค่าทางวรรณศิลป์ กรมศิลปากรจึงมอบให้นายหรีด เรืองฤทธิ์ ตรวจสอบชำระกับสมุดไทย ฉบับพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรก พุทธศักราช ๒๔๙๙

หนังสือนิทานคำกลอนสุนทรภู่เรื่อง โคบุตรและจันทโครบ ฉบับรวมพิมพ์ ครั้งแรกนี้ สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์มอบให้นางพันธุ์อร จงประสิทธิ์ นักอักษรศาสตร์ชำนาญการพิเศษ กลุ่มภาษาและวรรณกรรม สอบทานกับสมุดไทย และหนังสือฉบับพิมพ์ครั้งแรก พร้อมทั้งจัดพิมพ์เผยแพร่ ซึ่งได้ปรับปรุงอักขรวิธีบางส่วน และจัดทำเชิงอรรถอธิบายศัพท์เพิ่มเติมเพื่อประโยชน์แก่นักเรียน นักศึกษา และประชาชนทั่วไป

กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือนิทานคำกลอนสุนทรภู่เรื่องโคบุตรและจันทโครบ จะอำนวยประโยชน์ทั้งด้านความบันเทิง และให้สาระอันมีคุณค่าแก่ผู้อ่าน ตลอดจนผู้สนใจศึกษาวรรณคดีกวีนิพนธ์ของชาติโดยทั่วกัน



สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์

๒๖ มิถุนายน ๒๕๕๗
คำอธิบาย
นิทานคำกลอนเรื่องจันทโครบ เป็นวรรณคดีที่คนไทยรู้จักมาช้านาน  ด้านประวัติผู้แต่ง นักวิชาการมีความเห็นต่างกัน สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์อธิบายไว้ในหนังสือประวัติสุนทรภู่ว่า
...ส่วนเรื่องจันทโครบนั้น ได้พิเคราะห์ดูไม่พบกลอนตอนใดที่จะเชื่อได้ว่าเป็นสำนวนกลอนสุนทรภู่สักแห่งเดียว คำที่กล่าวกันก็กล่าวแต่ว่า สุนทรภู่แต่งกับผู้อื่นอีกหลายคน จึงเห็นว่าน่าจะเป็นสำนวนผู้อื่นแต่งตามอย่างสุนทรภู่ หากว่าจะเกี่ยวข้องกับสุนทรภู่ก็เพียงแต่งแล้ว บางทีจะเอาไปให้สุนทรภู่ตรวจแก้ไขจึงขึ้นชื่อว่าสุนทรภู่ได้เกี่ยวข้อง แต่ที่แท้หาได้แต่งไม่...
อย่างไรก็ตาม นักวิชาการด้านวรรณคดีบางท่าน อาทิ พระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษมณ์) และ พ. ณ ประมวลมารค มีความเห็นว่า สุนทรภู่น่าจะแต่งไว้ถึงตอนพระจันทโครบเข้าถํ้านางมุจลินท์ เพราะคำประพันธ์ในช่วงนี้มีคุณค่าทางวรรณศิลป์ ดังคำกลอนบรรยายความงดงามภายในถํ้านางมุจลินท์ ความว่า
แสงสว่างวามแวมแจ่มจำรัส	จำรูญแสงนพรัตน์วิเชียรฉาน
วิเชียรฉายลายเลื่อมศิลาลาน	ศิลาล้วนชัชวาลสว่างพลอย
สว่างพลามตามเพลิงศิลาลาด	ศิลาแลเดียระดาษดั่งพู่ห้อย
เป็นฟองหินสินธุก็หยดย้อย	ก็หยาดหยั่งดั่งพลอยดาดกระเด็น
ล้วนประดับซับซ้อนเป็นรูปสัตว์	เป็นรูปสิงห์ยืนหยัดอยู่แลเห็น
เป็นทีหงส์ปีกหางเหมือนอย่างเป็น	เหมือนอย่างปั้นไว้เล่นประหลาดตา
ที่ลางแห่งก็เหมือนแกล้งไปกั้นห้อง	เป็นช่องช่องตะละฉากกำบังฝา
เป็นที่อาสน์ลาดเลี่ยนสำอางตา	แผ่นศิลาหลากหลายสลับกัน
ที่สีแดงแสงสุกดั่งน้ำครั่ง	ที่ลังก้อนสีเขียวก็เขียวขัน
ที่สีขาวขาวช่วงดั่งดวงจันทร์	เป็นสีมันหมอกเมฆประราคำ
ที่สีเหลืองเรืองรองดั่งทองแท่ง	ที่ลางแห่งดูดำก็ดำขำ
มีดวงแก้วสุริยกานต์ลอยประจำ	ในท้องถํ้ามิได้รู้ว่าราตรี
เรื่องจันทโครบนี้ กล่าวกันว่ามีเค้าโครงเรื่องบางส่วนคล้ายกับจุลธนุคคหชาดก ซึ่งเป็นเรื่องที่ ๓๗๔ ในนิบาตชาดก นิยมนำไปแสดงในรูปละครหรือลิเกในรัชกาลที่ ๕ และรัชกาลที่ ๖ จึงทำให้วรรณคดีเรื่องนี้เป็นที่รู้จักแพร่หลาย มีเรื่องย่อว่า
ท้าวพรหมทัตมีโอรสทรงพระนามว่าพระจันทโครบ เมื่อพระองค์ทรงพระชราภาพ มีพระราชประสงค์จะให้โอรสสืบราชสมบัติแทน จึงมีรับสั่งให้พระจันทโครบไปศึกษาศิลปศาสตร์กับพระฤาษีซึ่งนำเพ็ญพรตอยู่ในป่า เพื่อให้รอบรู้ในสรรพวิชาอันเหมาะสมจะเป็นกษัตริย์ปกครองแผ่นดิน
พระจันทโครบเดินทางเข้าป่า และได้พบพระฤๅษีซึ่งเมตตาสอนศิลปวิทยา และเวทมนตร์คาถาให้ เมื่อเรียนจบและฝึกฝนจนเชี่ยวชาญแล้วจึงลากลับเมือง พระฤๅษีให้ศรและพระขรรค์เป็นอาวุธป้องกันตัว พร้อมทั้งผอบซึ่งมีนางงามชื่อโมราอยู่ภายใน ด้วยหวังให้เป็นคู่ครอง และสั่งไม่ให้เปิดระหว่างทาง แต่พระจันทโครบมีความสงสัยจึงเปิดผอบออกดูก่อน ครั้นได้นางโมราแล้วก็พากันเดินทางกลับเมืองตามเส้นทางที่ยากลำบาก พระจันทโครบต้องอุ้มนางและยอมสละเลือดให้นางดื่มแทนนํ้า จนกระทั่งมาพบพวกโจรห้าร้อย นายโจรเห็นนางโมราก็มีความพึงพอใจ จึงสั่งให้พวกโจรเข้าต่อสู้ช่วงชิงนาง แต่ถูกพระจันทโครบใช้ศรสังหารจนหมดสิ้น ขณะพระจันทโครบต่อสู้กับนายโจร ได้บอกให้นางโมราส่งพระขรรค์ที่นางถือไว้มาให้ แต่นางโมราสองใจ หันด้ามพระขรรค์ไปทางมือโจร ครั้นนายโจรได้ทีจึงกระชากด้ามพระขรรค์ฟันพระจันทโครบ ก่อนพระจันทโครบจะสิ้นชีพ ได้ประกาศให้ดูตัวอย่างหญิงพาลสองใจเช่นนางโมรา เมื่อนายโจรได้ยินก็สิ้นรักในตัวนาง ครั้นได้นางแล้วก็ทิ้งไว้กลางป่าแต่เพียงผู้เดียว
นางโมราเดินทางระหกระเหินมาถึงริมฝั่งมหาสมุทร พระอินทร์เล็งทิพยเนตรทราบเหตุการณ์ทั้งหมด จึงแปลงเป็นพญาเหยี่ยวคาบเนื้อย่างมากินอยู่ที่ฝั่งพระสมุทรนั้น เมื่อนางโมราแลเห็นจึงขอแบ่งเนื้อย่างเพื่อประทังความหิว พญาเหยี่ยวจึงแกล้งลองใจนางด้วยการพูดเกี้ยวพาราสี นางโมราได้ฟังก็พูดในเชิงตอบสนองพญาเหยี่ยวเพื่อตอบแทนพระคุณที่จะแบ่งเนื้อย่างให้ พระอินทร์แจ้งประจักษ์ถึงจิตใจนางโมรา จึงกล่าวประจานและลงโทษด้วยการสาปให้เป็นชะนี จากนั้น จึงชุบชีวิตพระจันทโครบ แล้วกล่าวสั่งสอนให้เห็นโทษของการคบหญิงกาลกิณี พร้อมทั้งบอกทิศให้พระจันทโครบเดินทางไปหาเนื้อคู่ชื่อนางมุจลินท์ ซึ่งเป็นธิดาพญานาคกับนางกินรี พระจันทโครบเดินทางไปพบถํ้าที่อยู่ของนางมุจลินท์ ได้ต่อสู้ชนะทหารของพญานาค และทำลายผ้าพยนต์ยักษ์ซึ่งเฝ้าอยู่ปากถ้ำได้สำเร็จ จากนั้นจึงเข้าไปหานางภายในถํ้าและได้นางเป็นชายา
เนื้อหาของเรื่องจันทโครบนื้ แสดงให้เห็นโทษของการคบหญิงกาลกิณี พร้อมทั้งคำสอนที่มีคุณค่าต่อการดำเนินชีวิต แทรกด้วยนิทานปรัมปราหรือตำนานที่เล่าขานเกี่ยวกับเรื่องราวของสัตว์ ซึ่งทำให้วรรณคดีเรื่องนี้มีลักษณะเด่นน่าสนใจมากขึ้น เช่น ตำนานของชะนี ซึ่งกล่าวไว้ในตอนที่พระอินทร์สาปนางโมราว่า
กูเป็นเจ้าดาวดึงส์วิมานมาศ	อันสัญชาติหญิงร้ายไม่หมายสมาน
กูรู้เช่นว่ามึงนี้กาลีพาล	จะประจานไว้ให้ทั่วทั้งโลกา
หญิงกาลกิณีกาลีทวีป	จนสิ้นชีพมิให้ชายเสน่หา
ให้ฝูงค่างกลางดงเป็นภัสดา	ชาวโลกาจึงเรียกชะนีนาง
ให้สมจิตแพศยามึงฆ่าผัว	ทั้งกายตัวก็ให้คล้ายกับกายค่าง
พอขาดคำอำมรินทร์ที่สาปนาง	สารพางค์กายกลับไปฉับพลัน
ทั้งแข้งขาหน้าเนื้อแต่พื้นขน	ก็วิ่งซนเข้าป่าพนาสัณฑ์
อันภูษาผ้าผ่อนไม่มีพัน	แต่กายนั้นเปลี่ยวเปล่าไปกลางไพร
ให้คลับคล้ายคลับคลาภาษาคน	ที่บาปตนฆ่าผัวนั้นนึกได้
ที่เคยมีความอายให้หายไป	ขึ้นไต่ไม้ทรมานประจานตัว
ครั้นสิ้นสายสุริยแสงแดงอากาศ	รำลึกชาติขึ้นมาได้ว่าเลือดผัว
เที่ยวร่ายไม้ห้อยโหนแล้วโยนตัว	ร้องเรียกผัวเสียงชัดภาษาคน
นั่นแลชะนีจึ่งไม่มีตัวผู้ผัว	เพราะหญิงชั่วสาระยำทุกแห่งหน
ได้เชยค่างต่างเพศเป็นผัวตน	ด้วยเดิมคนต้องคำอำมรินทร์
อีกทั้งตำนานความเป็นมาของสีขนกาและนกยูง ดังคำกลอนว่า
พะงางอนวอนถามถึงนามนก	ไยวิหคจึ่งรู้รำแพนหาง
พระแย้มเยื้อนเบือนบอกยุบลนาง	แต่ก่อนปางนั้นเจ้าเขาเล่ากัน
ว่ายังมีมยุรากับการ้าย	จะผลัดกันเขียนลายให้เฉิดฉัน
กาประดิษฐ์คิดเขียนนกยูงพลัน	ให้ขนนั้นเขียวเหลืองอยู่เรืองพราย
ถึงทีกามยุราจึ่งลงรัก	แล้วจะปักลายทองให้เฉิดฉาย
สกุณกาลามกไม่มีอาย	ไปกินกายสุนัขาในสาชล
มยุราเห็นกาก็เกลียดนัก	จึ่งทิ้งรักเสียให้แห้งไม่เขียนขน
เห็นกามารำร่าออกอวดตน	จะเท็จจริงอยู่กับคนเขาเล่ามา
และนิทานเล่าถึงที่มาของพฤติกรรมฝูงกาและนกออก มีคำกลอนดังนี้
พระบอกพลางทางเบือนพระพักตร์ยิ้ม	เจ้างามพริ้มยิ้มละไมอยู่ในหน้า
เห็นกาล้อมตอมตามนกออกมา	กัลยาทูลถามไปทันที
เออนกออกนั่นยังไรไฉนเล่า	กาจึ่งเฝ้าตอมตามอยู่อึงมี่
พระฟังนางพลางบอกยุบลมี	เมื่อเดิมทีสกุณาไปหาภักษ์
เข้าฉวยฉาบคาบปลาเขามาได้	เขาก็ไล่ยิงถูกทวารหนัก
ลูกกระสุนคาทวารรำคาญนัก	เจียนว่าจักขาดใจลงหลายครา
ข้างฝ่ายกาเป็นเพื่อนไปเยือนถาม	จึ่งนกออกบอกความแล้วโหยหา
แม้นเกลอช่วยมิให้ม้วยมรณา	จะเป็นข้าของสหายจนวายปราณ
กาฉกรรจ์มั่นหมายอุบายบอก	ให้นกออกลงแช่กระแสสาร
ลูกกระสุนก็ละลายไม่วายปราณ	คิดรำคาญกลัวจะต้องเป็นข้ากา
เที่ยวดัดดั้นสัญจรไปซ่อนกาย	การู้ว่าไม่ตายก็ตามหา
นี่แลน้องมันจึ่งต้องมากลัวกา	ใครเขาว่าพี่ก็ว่าไปตามกัน
นอกจากนี้ยังแทรกด้วยคำสอนที่มีคุณค่าต่อกุลบุตรดังนี้
จึ่งกล่าวรสพจนาตถ์สนองคำ	หลานจงจำไว้หนาตาจะสอน
อันพระขรรค์ศิลป์ชัยอย่าไกลกร	จะนั่งนอนกุมกอดไว้กับกาย
อันฉ้อชั้นเมืองแมนแดนมนุษย์	จะสิ้นสุดฤษยานั้นอย่าหมาย
แม้นมีของป้องกันอันตราย	ไว้ห่างกายก็จะเกิดไพรีกวน
อนึ่งการโลกีย์ทั้งสี่ข้อ	ประโลมล่อสามัญให้ผันผวน
คือหลงรักนารีมีกระบวน	กับหลงชวนเชยชื่นที่รูปงาม
ทั้งเสภาดนตรีเป็นสี่สิ่ง	ใครรักนักมักกลิ้งลงกลางสนาม
หนี่งอุบายหลายเล่ห์ในสงคราม	อย่าหมิ่นความควรระมัดระวังองค์
ถึงศึกวายสุริยฉายไม่ยอแสง	เร่งระแวงระวังไว้อย่าใหลหลง
จะเรียนรู้อย่าละเลิงบันเทิงทะนง	อย่าอวดองค์กล้าหาญในการดี
จะครองสัจจงอุตส่าห์รักษาสัจ	จงบำหยัดอย่างงาราชหัตถี
เจ้าจงจำคำตาไปธานี	จะเป็นที่สรรเสริญจำเริญพร
ในการตรวจสอบชำระต้นฉบับเพื่อจัดพิมพ์เรื่องจันทโครบนั้น ได้ตรวจสอบเทียบเคียงกับต้นฉบับสมุดไทยเลขที่ ๑๓ หมวดวรรณคดี หมู่กลอนอ่าน ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึกสำนักหอสมุดแห่งชาติและหนังสือเรื่องจันทโครบฉบับพิมพ์ครั้งแรก พร้อมทั้งจัดทำเชิงอรรถอธิบายความและปรับปรุงอักขรวิธีบางส่วนเป็นปัจจุบัน เพื่อความสะดวกแก่นักเรียน นักศึกษา และประชาชน ผู้สนใจทั่วไป
ตอนที่ ๑
จันทโครบเรียนศิลปศาสตร์กับพระฤๅษี
๏ จะกล่าวกาลกิณีนารีร้าย	ให้แจ้งชายกุลบุตรที่ฝึกสอน
ยังมีราชนิเวศน์เขตนคร	นรินทรพรหมทัตกระษัตรา
มีเมืองขึ้นอัติเรกเสกรฉัตร	กรุงกระษัตริย์มีองค์โอรสา
ชื่อพระจันทโครบกุมารา	พระชันษาถ้วนถึงสิบสองปี
ด้วยสมเด็จพระบิดาชรานัก	พระลูกรักจะให้ครองบูรีครี
พระตรึกความตามในประเพณี	จึ่งมีเทวราชเรียกโอรสพลัน
เจ้าพ่อเอ๋ยพระบิดาชราแล้ว	อันลูกแก้วจะให้ครองมไหศวรรย์
ประเพณีมีมาแต่สามัญ	ทุกเขตขัณฑ์แว่นแคว้นในแดนดิน
กระษัตริย์ใดให้เมืองกับโอรส	ย่อมปรากฏเรียนรู้ธนูศิลป์
เจ้าจะสืบสุริวงศ์ดำรงดิน	ไปเรียนศิลปศาสตร์ให้เชี่ยวชาญ
อันฤๅษีชีไพรวิไสยเพท	ย่อมเรืองเดชวิทยามหาศาล
สันโดษเดียวเปลี่ยวองค์ในดงดาล	นมัสการกองกูณฑ์ทุกเวลา ฯ
๏ บัดนั้นพระจันทโครบ	ก็นอบนบอภิวันท์ด้วยหรรษา
ลูกตั้งจิตคิดไว้แต่ไรมา	ขอกราบลาสององค์พระทรงธรรม์
แล้วทรงเครื่องกัมพลสุคนธรส	ละไมหมดแม้นเทพรังสรรค์
เครื่องบุปผามาลัยกระแจะจันทน์	สารพันธูปเทียนปทุมา
จึงกราบลาพระบิดาแลมารดร	ก็อวยพรลูกน้อยเสน่หา
พอฆ้องคํ่าย่ำแสงพระสุริยา	กุมาราออกจากพระบูรี
ตั้งพระพักตร์จำเพาะหิมพานต์	เข้าดงดาลแดนด้าวคิรีศรี
สันโดษเดียวเปลี่ยวองค์ในพงพี	จนไขศรีแสงหิรัญอร่ามพราย
ละอองนํ้าอำมฤคก็โรยร่วง	ผกาดวงชื่นแช่มแย้มขยาย
แมลงภู่เคียงประคองละอองอาย	ขจรจายรื่นรสมารวยริน
วายุว่องต้องใบก็ไกวกวัด	สารพัดผลไม้ในไพรสิน
บ้างร่วงโรยหล่นตกวิหคกิน	พระนรินทร์เก็บเสวยสว่างใจ
แล้วเดินชมพนมพนาเวศ	สาคเรศกรวยกรอกซอกไศล
เป็นธารนํ้าอำมฤคพิลึกไป	คงคาใสดั่งแสงมณีดี
ในท้องธารลานแลล้วนกรวดแก้ว	บ้างพรอยแพรวพร่างพรายเป็นหลายสี
มัจฉาว่ายรายเรียงในวารี	ประกอบมีปทุมมาศดาษดา
เป็นเหง้างอกดอกแซงขึ้นแฝงฝัก	พรรณผักขึ้นสลับกับบุปผา
ทั้งก้ามกุ้งบัวผันสันตะวา	ยื่นระย้าทอดยอดไปตามธาร
ที่หว่างเขาเงาเงื้อมชะโงกโกรก	ชลกระโชกสาดซัดฉะฉัดฉาน
กระแทกดังพังแผ่นศิลาลาน	กระทบธารโกงก้องกะกางกัง
พระกุมารลานแลละเลิงจิต	พลางพินิจพรรณไม้พระทัยหวัง
เป็นเซิงซุ้มพุ่มพันเถาวัลย์บัง	ต้นฝรั่งรังนกประจำนอน
มะลิเลื้อยพันกุหลาบตลอดยอด	เถาวัลย์ลิงลิงลอดเล่นสลอน
กรรณิการ์กาเหว่าขึ้นเซานอน	รักซ้อนซ้อนกลีบสลับกัน
รุกขาข่อยนกคอยระวังคู่	หงอนไก่ไก่กู่ตะโกนขัน
สนโศกโศกสนระคนกัน	มูลมันมันมือพยัคฆา
อ้อยช้างช้างชิงกันหักชัก	นางกวักกวักแกว่งริมเพิงผา
คณานกนกร้องคะนองมา	มยุราเคียงนางมยุริน
กระตั้วเต้นไต่ไม้ตามกระต้อย	ค้อนหอยหาหอยในหุบหิน
อรหันผันพักตร์กระพือบิน	กินรินเคียงข้างนางกินรี
ฝูงเลียงผาเลียบเหลี่ยมผาโผน	กิเลนโจนไล่นางกิเลนหนี
มโนมัยไล่หานางพาชี	ราชสีห์แอบอิงนางสิงหรา
ครั้นยามเย็นยอแสงพระสุริเยศ	คชเรศเริงร้องก้องพฤกษา
ฝูงปิศาจกราดเกริ่นเนินวนา	กุมาราวังเวงประหวั่นใจ
จะเหลียวซ้ายแลขวาน่าอนาถ	ถึงที่ลาดเหลี่ยมผาเข้าอาศัย
พอรุ่งแสงสุริยาก็คลาไคล	ประมาณได้สามเดือนแต่เดินดง
พระเกศาคลี่คลายสยายเกล้า	พระสร้อยเศร้าเปลี่ยวจิตพิศวง
พระทรวงชํ้าซํ้าแสบบาทบงสุ์	พระโฉมยงปิ้มกายจะวายปราณ
พอลุถึงอัศโมพระโคดม	ที่จงกรมสร้างพรตในไพรสาณฑ์
นิยมปองกองกูณฑ์นมัสการ	เข้านั่งฌานหลับเนตรภาวนา ฯ
๏ หน่อกระษัตริย์ขัตติยาวราเดช	ทอดพระเนตรแลเห็นก็หรรษา
ค่อยลอดลัดดัดดั้นอรัญวา	ถึงศาลาเห็นองค์พระทรงธรรม์
ชักประคำสำรวมพระเนตรนิ่ง	ดั่งขอนพิงพาดไว้ในไพรสัณฑ์
จึงกราบลงตรงบาทพระทรงธรรม์	ใบไม้ลั่นเสียวโสตพระสิทธา
เธอเหลือบลืมนัยนาเห็นมาณพ	นั่งเคารพบาทบงสุ์อยู่ตรงหน้า
สำอางนวลล้วนเลิศวิไลตา	พระมหาโคดมก็ยินดี
จึ่งกล่าวรสพจนารถปราศรัยสาร	ประสกหลานมาไยในไพรศรี
ฤๅเดินดงหลงป่าพนาลี	ฤๅมามีสุขทุกข์ประการใด ฯ
๏ พระกุมารฟังสารฤๅษีถาม	จึ่งยกความมาแสดงคดีไข
พระบิดาข้าครองพระเวียงไชย	ชื่อท้าวไทพรหมทัตกระษัตรา
พระรำจวนป่วนโศกด้วยโรคร้าย	ชรากายเกือบจะสิ้นพระชันษา
จะมอบเวนบูรีรักษ์นัครา	ให้ตัวข้าครอบครองบูรีรมย์
แต่การศิลป์หม่อมฉันไม่สันทัด	อันสมบัติยังไม่ควรจะเษกสม
จึ่งให้ข้ามาในไพรพนม	แสนระทมเถื่อนธารกันดารดง
ไม่รู้แจ้งแห่งหนเที่ยวซนซุก	เสี่ยงบุญบุกป่าไม้ไพรระหง
ถึงสามเดือนโดยค้างมากลางดง	จึ่งถึงองค์จอมเจ้าใจอารี
ขออยู่เป็นเกือกทองฉลองบาท	เหมือนอย่างทาสใต้เบื้องบทศรี
พระโคดมบรมมุนี	เธอก็มีโสมนัสเสน่ห์ใน
จึ่งแย้มเยื้อนเอื้อนอรรถปราศรัยสาร	ช่างกล้าหาญเดินดงคนเดียวได้
จงอยู่ด้วยอัยกาเถิดยาใจ	จะสอนให้เรียนรู้วิชาการ
แต่ตัวตามาบวชอยู่กลางเถื่อน	ไม่มีใครเยี่ยมเยือนเหมือนอย่างหลาน
แล้วโอบอุ้มแอบองค์พระทรงญาณ	ประโลมหลานลูบไล้พระพักตรา
สงสารเจ้าเศร้าซูบน่าสังเวช	แล้วเกล้าเกศกวดกันพระเกศา
ให้เสวยเผือกมันผลผลา	จนสุริยาเย็นเยื้องคิรีวัน
พระทรงญาณชวนหลานไปสู่สระ	ลงชำระวารินเกษมสันต์
ให้หลานรักหักบุษะบัวบัน	พอสายัณห์คืนมาศาลาลัย
ให้ไสยาสน์เคียงบาทพระดาวบส	พระทรงพรตเข้าฌานตามวิสัย
ชักประคำรํ่าภาวนาไป	ประมาณได้หลายวันทิวากาล ฯ
๏ หน่อกระษัตริย์ปรนนิบัติพระนักสิทธิ์	สำราญจิตปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
พระโคดมบรมเรืองญาณ	สอนกุมารสังวัธยายมนต์
ว่าคาถาอาคมของพรหมเมศ	ซึ่งวิเศษจำได้ไม่ขัดสน
ประสิทธิทดลองละเลิงตน	การประจญข้าศึกก็เจนใจ
ถึงวันดีฤๅษีจึ่งชุบศร	แผ่นดินดอนดงดาลสะท้านไหว
ศิลป์พระขรรค์พลันเกิดในกองไฟ	หยิบยื่นให้นัดดาแล้วอวยพร
จึ่งกล่าวรสพจนารถฉลองคำ	หลานจงจำไว้หนาตาจะสอน
อันพระขรรค์ศิลป์ชัยอย่าไกลกร	จะนั่งนอนกุมกอดไว้กับกาย
อันฉ้อชั้นเมืองแมนแดนมนุษย์	จะสิ้นสุดฤษยานั้นอย่าหมาย
แม้นมีของป้องกันอันตราย	ไว้ห่างกายก็จะเกิดศัตรูกวน
อนึ่งการโลกีย์ทั้งสี่ข้อ	ประโลมล่อสามัญให้ผันผวน
คือหลงรักนารีมีกระบวน	กับหลงชวนเชยชื่นที่รูปงาม
ทั้งเสภาดนตรีทั้งสี่สิ่ง	ใครรักนักมักกลิ้งลงกลางสนาม
หนึ่งอุบายหลายเล่ห์ในสงคราม	อย่าหมิ่นความควรระมัดระวังองค์
ถึงศึกวายสุริยฉายไม่ยอแสง	เร่งระแวงระวังไว้อย่าใหลหลง
จะเรียนรู้อย่าละเลิงบันเทิงทะนง	อย่าอวดองค์อาจหาญในการดี
จะครองสัจจงอุตส่าห์รักษาสัจ	จงบำหยัดอย่างงาราชหัตถี
เจ้าจะคิดคืนคงเข้าธานี	จะเป็นที่สรรเสริญจำเริญพร ฯ
๏ ภูวนาถกราบบาทพระดาวบส	ขอรับรสอำมฤคในคำสอน
หลานจะลาพระเจ้าตาคืนนคร	สนองคุณบิดรพระมารดา
ป่านฉะนี้สององค์พระทรงศักดิ์	ไม่เห็นพักตร์ข้าน้อยจะคอยหา
พอแจ้งการหลานรักจักกลับมา	สนองคุณอัยกาในไพรวัน
พระฟังหลานทูลลาน่าสังเวช	กลั้นพระเนตรลูบไล้แล้วรับขวัญ
อย่าทุกข์ถึงอัยกาในป่าวัน	สารพันเภทภัยไม่แผ้วพาน
ถึงเสือสีห์ผีสางคะนองร้าย	ไม่กล้ำกรายกลัวหลีกไปอีกหลาน
ด้วยเดชะภาวนารักษาฌาน	ความรำคาญโรคาไม่ยายี
แต่ตัวเจ้าคืนเข้านครได้	จงตั้งใจปกครองบูรีศรี
สนองคุณชนกชนนี	อย่าให้มีข้อเคืองระคางใจ
เมื่อคิดถึงอัยกาจึ่งมามั่ง	ตาจะยั่งยืนอยู่ไปถึงไหน
แล้วจูบกอดแก้วตาด้วยอาลัย	งามละไมดั่งเทพเทวา
นารีใดในทวีปวงศ์มนุษย์	ก็แสนสุดที่จะสมเสน่หา
เห็นคู่ชมจะไม่สมกุมารา	จำจะให้กัลยาไปครองกัน
ดำริพลางทางนิมิตผอบแก้ว	อันพรายแพรวพริ้งเพริศดูเฉิดฉัน
ขนโมราเสกใส่ลงในนั้น	พระทรงธรรม์ป้องปิดผนิดดี
แล้วโอมอ่านคาถาจินดาเวท	ขนโมเรศกลายเป็นนารีศรี
ทรงโฉมประโลมลักษณ์ภัคินี	กุมารีอยู่ในผอบทอง
แล้วเขียนชื่อนางใส่ลงในฝา	ชื่อโมราโฉมศรีไม่มีสอง
จึ่งแย้มโอษฐ์โปรดยื่นผอบทอง	นี่แน่ของตาให้เอาไปเมือง
แม้นเดินทางกลางป่าเจ้าอย่าเปิด	เอาไปเถิดให้ระบือเขาลือเลื่อง
ถึงชนกชนนีบูรีเรือง	ได้ครองเมืองเป็นมหาวราชัย ฯ
ตอนที่ ๒
จันทโครบเปิดผอบ โจรป่าชิงนางโมรา
๏ บัดนั้นพระจันทโครบ	รับผอบอัยกานํ้าตาไหล
เข้ากอดบาทดาวบสระทดใจ	ชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราย
โอ้พระคุณเคยอุ่นศิโรเพศ	จะประเวศไปไกลก็ไจหาย
เคยประเคนเพลเช้าจะเปล่าดาย	ใครจะสอยผลไม้ก็ไม่มี
เวลาฉันเคยปันให้หลานรัก	เคยชวนชักลงสรงวารีศรี
แม้นหลานไม่ทำวลด้วยชนนี	แต่บูรีก็ไม่รักไปปกครอง
พระทรงญานฟังหลานกันแสงสั่ง	นํ้าตาหลั่งคลอเนตรเธอทั้งสอง
แต่ขื่นข่มอารมณ์อาลัยปอง	กรประคองนัดดาด้วยอาลัย
แม้นไม่ม้วยมรณาจงมาปะ	นี่ธุระแม่พ่อเป็นข้อใหญ่
อย่าโศกศัลย์รันทดสลดใจ	ถึงเวียงชัยแล้วจึ่งจรมาหาตา
พระกุมารฟังสารเธอสังเวช	จึ่งก้มเกศกราบบาททั้งซ้ายขวา
ประทักษิณสามรอบบรรณศาลา	พระหัตถาทรงศรพระขรรค์คม
พระภูษาพันผูกผอบปิด	ไม่เกรงฤทธิ์ไพรีเท่าเส้นผม
ก็ตั้งหน้าเข้าในไพรพนม	พ้นจงกรมเหลียวหาศาลาลัย
ลิบลิบแลลับพระดาวบส	แสนกำสรดเศร้าสร้อยละห้อยไห้
พระอาจารย์ลานแลจนลับไป	ก็หักใจเข้าจงกรมพรหมจรรย์
แสนสงสารกระษัตราวราพงศ์	พิศวงอ้างว้างในไพรสัณฑ์
เป็นสองห่วงหน่วงในพระทัยครัน	ถึงทรงธรรม์พระชนกชนนี
พระคุณเอ๋ยเคยเห็นจะคอยหา	คิดขึ้นมาก็สงสารพระฤๅษี
จะเห็นใครในป่าพนาลี	จะก่อกองอัคคีเป็นเพื่อนองค์
พระคุณเอ๋ยเทวาศักดาเดช	พิมานเมศมิ่งไม้ไพรระหง
ห้วยละหานธารทางในกลางดง	ขอฝากองค์บพิตรพระสิทธา
แจ้วแจ้วแว่วเสียงกระเหว่าร้อง	ประสานซ้องเสียงสกุณปักษา
พระโหยหวนป่วนคิดถึงพารา	ฝูงคณานางพร้องประโคมวัง
โอ้ปักษายังรู้ประโคมไพร	เหมือนเตือนใจให้มีทำวลหลัง
ไก่ดงขันขานกังวานดัง	เมื่อไรจะถึงวังระงับร้อน
พระเดินพลางครวญพลางมากลางชัฏ	เอาสิงสัตว์เป็นเพื่อนสโมสร
สุริยาสายัณห์ลงรอนรอน	พระแรมนอนมาในไพรพนม
ถึงสิบห้าวันวารประมาณนับ	ตั้งแต่กลับคืนมาจากอาศรม
ถึงกองกรรมจำใจให้นิยม	ในอารมณ์เร่าร้อนดังเพลิงกาล
จึ่งหยุดยั้งนั่งหน้าศิลาลาด	จะคลาคลาดร้อนแสงพระสุริย์ฉาน
จึ่งหยิบผอบรัตน์ชัชวาล	พระกุมารกริ่งใจอยู่ไปมา
จะเป็นของสิ่งไรในผอบ	ให้ปรารภรื้อคิดแล้วกังขา
ผลกรรมลืมคำพระสิทธา	จึ่งเผยฝาผอบออกทันใจ
ยลอนงค์ทรงโฉมประโลมจิต	ประไพพิศพริ้มพักตร์ดังแขไข
นุชน้องต้องเนตรพระภูวไนย	กายาใหญ่เกินที่ผอบทอง
จักรพงศ์พิศวงพระทัยหวัง	ประคองนั่งแนบนางพลางสนอง
นวลหงองค์เอี่ยมลออออง	ช่างอยู่ในผอบทองไม่พาที
เรียมพะวงหลงคิดว่าของอื่น	สิบห้าคืนแล้วพี่ขาดสวาทศรี
ขอเชิญโฉมวรลักษณ์ภัคินี	ไปบูรีรมเยศสวรรยางค์
จะอุภิเษกให้เป็นเอกอนงค์นาฏ	สุดสวาทนิ่มน้องอย่างหมองหมาง
พระว่าพลางทางกรายพระกรกาง	ขอเชิญนางนุชนั่งบนเพลาพลัน ฯ
๏ ยุพาพินผินพักตร์ผลักพระหัตถ์	สะบิ้งสะบัดปัดป้องประทุมถัน
สนองคำโดยคมคารมครัน	ไม่เห็นขันเลยมาชวนไปปกครอง
ฉันเคยอยู่มาจนใหญ่ในผอบ	ไม่เคยคบใครมาอยู่เป็นคู่สอง
แม้นมิให้อยู่ในผอบทอง	อย่าต้องน้องให้ระคนราคีมี
จะก้มหน้าลาไปในไพรระหง	ขอเชิญองค์พระไปครองบูรีศรี
น้องเคยอยู่หิมวาพนาลี	ไปบูรีก็จะกรอมระกำกาย ฯ
๏ ชะเสนาะเพราะลํ้าคำสนอง	ดังพิณทองมัฆวานประสานสาย
รูปคารมสมทรงที่ร่างกาย	ช่างแย้มพรายมธุรสวราคำ
จะอยู่ไยในผอบกะจิหริด	ไปสถิตปัจถรณ์เถิดงามขำ
แม้นเสร็จสมที่พี่หมายจะให้ทำ	แผ่นทองคำหุ้มเจ้าให้อุ่นองค์
นี่เรียมจนด้นเดินมากลางเถื่อน	เอาโขดเขื่อนมิ่งไม้ไพรระหง
เป็นปราสาทราชวังบัลลังก์ทรง	เอาเนื้อนกต่างอนงค์กำนัลใน
เอารุกขาเป็นระย้าระยาบกั้น	ลดาวัลย์ต่างพวงบุปผาไสว
จักระจั่นพรรณฝูงเรไรไพร	เป็นมไหมโหระทึกประโคมกลอง
จะเษกเจ้าเสาวภาคกับตัวพี่	ให้เป็นมิ่งมเหสีประสมสอง
เอาเพิงผาศิลาแก้วเป็นกองทอง	นวลละอองเจ้าอย่าเขินสะเทิ้นที
เป็นกุศลเราสองได้ครองสร้าง	พระดาวบสจึ่งให้นางมากับพี่
เป็นเพื่อนไร้ในป่าพนาลี	จงปรานีเถิดนะน้องอย่าโกรธา ฯ
๏ สายสมรค้อนคิดระคางเขิน	ชม้ายเมินยิ้มละไมอยู่ในหน้า
น้องมิใช่บุตรีกระษัตรา	เป็นชาวป่าฤๅจะนั่งบัลลังก์ทอง
พระทรงญาณเมื่อประทานกระหม่อมฉัน	เป็นไรทั่นจึ่งไม่สั่งให้สมสอง
แต่สั่งมาให้รักษาผอบทอง	พระมาลองโลมเล่นที่กลางทาง
ซึ่งจะให้ไปเป็นเพี่อนในป่าชัฏ	สารพัดไม่คุ้มทั้งเสือสาง
พระเป็นชายฤๅจะหมายมาพึ่งนาง	ไม่มีอย่างเขาจะเย้ยระยำใจ
น้องจะขอลาองค์พระทรงฤทธิ์	ไปอาศรมนักสิทธิ์ตามวิสัย
ทำขยับกายาจะคลาไคล	ภูวไนยกุมกรนางกัลยา
เจ้าจะด่วนไปไหนหาไม่นี่	ไม่รักพี่ดอกฤๅยอดเสน่หา
พระฤๅษีมีญาณประทานมา	จำเพาะว่าเจียวฤๅเจ้าจะยอมใจ
อันพระองค์ทรงศักดิ์เป็นนักสิทธิ์	เมื่อผิดกิจท่านจะสั่งอย่างไรได้
อันเรื่องรักก็ประจักษ์อยู่เต็มใจ	ผู้ใดใครจะไม่ร่วมประเวณี
ถึงเนื้อเย็นมิได้เป็นบุตรกระษัตริย์	ศรีสวัสดิ์ก็เป็นบุตรพระฤๅษี
ก็สมแล้วแก้วกัลยาณี	พระฤๅษีจึ่งประทานนางโฉมยง
ซึ่งจะพาเนื้อเย็นไปเป็นเพื่อน	ใช่จะเกลื่อนกลัวภัยในไพรระหง
พี่กลัวหนาวนํ้าค้างในกลางดง	จะแอบองค์เจ้าให้อุ่นอุระนอน
ถึงอุ่นอื่นก็ไม่ชื่นเหมือนอุ่นอก	ได้กอดกกแนบกายสายสมร
พระว่าพลางทางกอดประคองกร	พระหัตถ์ช้อนต้องเต้าประทุมทอง ฯ
๏ นางผลักหัตถ์ฤๅสายตะกายข่วน	เชิงกระบวนตอบถ้อยสุนทรสนอง
ไฮ้อะไรไขว่คว้าคะนองลอง	เดี๋ยวก็ร้องขึ้นให้ลั่นสนั่นดง
สารพัดจะสกัดสะแกงว่า	เห็นเอกาอยู่ในไพรระหง
น่าเจ็บจิตเพียงชีวิตจะปลิดปลง	นี่ฤๅจงใจรักประจักษ์ใจ ฯ
๏ นิจจาเจ้าเสาวภาคเสน่หา	จะแกล้งฆ่าเรียมเสียให้ตักษัย
ถ้าแม้นน้องร้องอึงคะนึงไป	เห็นจิตใจพี่เจียนไม่เป็นตัว
เอ็นดูพี่เถิดนะน้องอย่าร้องเลย	เจ้าข้าเอ๋ยขนพองสยองหัว
ลิงทโมนมันจะโจนมาจับตัว	พระแกล้งยั่วหยอกเย้าเยาวมาลย์
เจ้ายอดหญิงยิ่งนางในหว่างทวีป	จนสิ้นชีพพี่ไม่ร้างห่างสมาน
พิศวาสแล้วไม่ปรารถนาพาล	กว่าจะลาญชีพล่วงชีวาลา
ยามถนอมพี่จะกล่อมไว้กลางตัก	เมื่อยามเชยมิให้หนักซึ่งนาสา
อย่าหน่วงรักให้พี่หนักอุราภา	เชิญกานดาประดิพัทธ์ด้วยภักดี ฯ
๏ ยุพาพาลฟังสารพระทรงศร	ราคร้อนรึงทรวงนางโฉมศรี
แต่มารยามารยาทกระษัตรี	ดุษฎีพลางกล่าวสุนทรวอน
พระจอมพงศ์ขัตติยาวราเดช	ไม่โปรดเกศพระจะด่วนสโมสร
เชิญพระองค์ทรงพระขรรค์มาบั่นรอน	ให้ม้วยมรณ์แล้วจึ่งชมให้สมปอง
ด้วยบุญตัวน้องน้อยทั้งถอยศักดิ์	ไม่ควรเคียงเรียงพักตร์เป็นคู่สอง
ทูลกระหม่อมจอมพงศ์ดั่งหงส์ทอง	เหมือนเช่นน้องต่ำศักดิ์สกุลกา
สุวรรณหงส์ไม่ประจงรักษาศักดิ์	มาหลงปลักปลอมกาต่างภาษา
พฤฒามาตย์ราษฎรจะฦๅชา	ครหาเฟื้องฟุ้งทั้งกรุงไกร
เหมือนเช่นน้องพระจะลองประโลมเล่น	พอหยุดเย็นเหมือนศาลาที่อาศัย
ดังภู่ผึ้งคลึงเคล้าดอกไม้ไพร	พอชื่นใจก็จะจรขึ้นบินบน
ทั้งเอกองค์มเหสีเป็นที่รัก	น้องตํ่าศักดิ์คิดเห็นไม่เป็นผล
ไร้ทั้งวงศ์พงศาเอกาตน	เป็นคนจนพระก็แจ้งอยู่เต็มใจ
แม้นรักน้องจะให้น้องไปรองบาท	แต่เพียงทาสพอจะแทนพระคุณได้
จงรอรักหักจิตอย่าด่วนใจ	ใช่จะไปจากเบื้องพระบาทา ฯ
๏ เสนาะน้อยถ้อยคำดั่งนํ้าแก้ว	จะเจื้อยแจ้วจับใจให้หรรษา
ราษฎรฤๅจะค่อนมานินทา	เจ้าแกล้งว่าให้พี่เว้นสวาทชม
เหมือนเช่นนวลฤๅจะควรเป็นข้าพี่	ถ้าเป็นศรีพระนครจะเห็นสม
ถึงเรียมอยู่ธานีบูรีรมย์	ได้เชยชมก็แต่ฝูงกำนัลนาง
มเหสีพี่ก็มีแต่รายนึก	อย่าคิดลึกไปเลยน้องให้หมองหมาง
จะหน่วงชมมิให้สมเสน่ห์นาง	เห็นสุดอย่างที่จะร้างไว้แรมวัน
ดังเด็ดได้ดาราในอากาศ	มาสวาทแนบนุชสุดกระสัน
พระว่าพลางกางหัตถ์สัมผัสพลัน	พัลวันพิศวาสสวัสดี
ดั่งพระยามังกรช้อนวิเชียร	ก็ชูเศียรแหวกว่ายวารีศรี
พระทรวงแอบแนบทรวงสุดาดี	ดั่งอัคคีลามไหม้จักรวาล
หิมวันต์เลื่อนลั่นสะท้านสะเทือน	สาครเคลื่อนลูกละลอกกระฉอกฉาน
มัจฉาโดดโลดเล่นในลำธาร	เสียงสะท้านเขากระทบกระทั่งกัง
ทั้งปู่เจ้าเขาเขินเนินพนม	ถลาล้มลุกแล่นไม่เหลียวหลัง
พระฤๅษีอยู่ในถํ้ารํ่าระฆัง	ทุกรวงรังนกร้องคะนองไพร
ทั้งพฤกษาก็ระย้าระยาบโยก	ลมกระโชกกิ่งก้านเขยื้อนไหว
พิลึกลั่นชั้นฟ้าสุราลัย	ราหูไล่คว้ารถพระสุริยา
อ้าโอษฐ์อมอับพยับแสง	ทุกหล้าแหล่งมืดมิดทุกทิศา
พิรุณสาดฟาดฟองคะนองฟ้า	เมขลาล่อแก้วอยู่แวววาว
ตลอดแลบแปลบปลาบเป็นเปลวช่วง	อสูรหน่วงขวานขว้างไปกลางหาว
เปรี้ยงกระเดื่องเปรื่องกระด่อนทุกแดนดาว	ก็เกรียวกราวนกกาถลาบิน
ในท่อนํ้าลำธารฉานกระฉอก	คลื่นระลอกล้นลบกระทบหิน
กระแทกผึงกระทุ่มผางลงกลางดิน	ก็เสร็จสิ้นสุขเกษมทั้งสองรา ฯ
๏ พระอิงแอบแนบนั่งประคองน้อง	ถนอมต้องเต้าเต็มพระหัตถา
พระโอบอุ้มเต็มหัตถ์กระษัตรา	พระนาสาจูบจอมถนอมปราง
ทั้งสองลืมปลื้มละเลิงในเชิงชิด	ยอดสนิทหลงเล่ห์ไม่อางขนาง
พระหลงลืมสาวสรรค์สวรรยางค์	สวาทยั่วหยอกนางถนอมกร
นางหลงกลลืมกันพระกรปัด	ที่เคยข้องมิได้ขัดสโมสร
พระหลงงามกิริยาพะงางอน	สายสมรหลงสมานสำราญใจ
ประจวบจวนสุริยฉายจะบ่ายฟ้า	พระชวนมิ่งโมราผู้พิสมัย
เที่ยวเลียบริมลำธารสำราญใจ	ภูวไนยชื่นชมอุบลบาน
บ้างแดงขาวเหมือนดาวในอากาศ	สกุณชาติจิกกินเกสรหวาน
บ้างร่วงโรยกลีบหล่นในชลธาร	พระชวนมิ่งเยาวมาลย์สรงวาริน
เย็นระเรื่อยเฉื่อยฉ่ำดั่งอำมฤค	ลํ้าพิลึกวาบวุบในหุบหิน
นางโฉมยงสีองค์ให้ภูมินทร์	พระนรินทร์ชวนชี้ให้ชมปลา
นางยื่นเล็บเก็บดอกกระจับสด	พระหักสัตตบงกชอันเลขา
มาทับเทียบเปรียบถันนางกัลยา	ขนิษฐาปัดกรพระจักรี
พระทรงฤทธิ์วิดวักกระสินธุ์สาด	สุดสวาทปิดเนตรแล้วเบือนหนี
สุขเกษมเปรมปราในวารี	พระชวนศรีเสาวภาคย์ขึ้นจากธาร
ทั้งสององค์สอดทรงเครื่องประดับ	กระจ่างจับวับแสงพระสุริย์ฉาน
นางจีบโจมโขมพัสต์สะอิ้งพาน	นฤบาลสอดสร้อยสังวาลวัลย์
พระโฉมยงเสร็จทรงพระแสงศร	สายสมรรับทรงพระแสงขรรค์
พระชวนโฉมโมราวิลาวัณย์	จรจัลตามแนวพนมไพร
สุริยงทรงส่องมาต้องพักตร์	นางน้องรักร้อนแสงพระสุริย์ใส
พระจูงกรกัลยาให้คลาไคล	แล้วหักใบพฤกษาให้บังองค์
ถึงเขาเขินเนินผาศิลาโกรก	ชะง้ำโงกเงื้อมในไพรระหง
สายสมรอ่อนสิ้นกำลังลง	พระอุ้มองค์อรทัยขึ้นใส่เอว
ละเลาะเลี้ยวเหนี่ยวเครือลดาวัลย์	ข้ามอรัญโกรกกรวยเป็นห้วยเหว
ครั้นพ้นเขาปลอดช่องที่ปล่องเปลว	ลงจากเอวพระก็จูงนางจรลี
นางโฉมงามวอนถามพระภูวไนย	สักเมื่อไรจึ่งจะถึงบูรีศรี
พระปลอบโลมโฉมกัลยาณี	จวนบูรีเราแล้วนะแก้วตา
อุตส่าห์แข็งขืนใจไปเถิดแม่	อย่าท้อแท้ให้พี่พลอยละห้อยหา
เจ้าม้วยลงพี่ก็คงมรณา	ดวงยี่หวาเหมือนชีวิตชีวาลัย
พระปลอบพลางชวนนางให้ชมนก	ฝูงวิหคหงส์ห่านลงไสว
บ้างโผโผนโจนจับบนกิ่งไม้	บ้างเลียบไล่ตามคู่เป็นคู่เคียง
นกกระทาจับต้นคนทาขัน	เบญจวรรณกระวานประสานเสียง
โนรีจับรังภิรมย์เรียง	เหมือนพี่เคียงคู่เคล้ากับเจ้ามา
โอ้เอ๋ยอกแต่นกยังมีรัง	เมื่อไรจะถึงวังเหมือนปักษา
ที่กิ่งแก้วนั่นแน่เจ้าเขาชวา	นั่นโมรารำร่อนบนยอดยาง
พะงางอนวอนถามถึงนามนก	ไยวิหคจึ่งรู้รำแพนหาง
พระแย้มเยื้อนเบือนบอกยุบลนาง	แต่ก่อนปางนั้นเจ้าเขาเล่ากัน
ว่ายังมีมยุรากับการ้าย	จะผลัดกันเขียนลายให้เฉิดฉัน
กาประดิษฐ์คิดเขียนนกยูงพลัน	ให้ขนนั้นเขียวเหลืองอยู่เรืองพราย
ถึงทีกามยุราจึ่งลงรัก	แล้วจะปักลายทองให้เฉิดฉาย
สกุณกาลามกไม่มีอาย	ไปกินกายสุนัขาในสาชล
มยุราเห็นกาก็เกลียดนัก	จึ่งทิ้งรักเสียให้แห้งไม่เขียนขน
เห็นกามารำร่าออกอวดตน	จะเท็จจริงอยู่กับคนเขาเล่ามา
พระบอกพลางทางเบือนพระพักตร์ยิ้ม	เจ้างามพริ้มยิ้มละไมอยู่ในหน้า
เห็นกาล้อมตอมตามนกออกมา	กัลยาทูลถามไปทันที
เออนกออกนั่นยังไรไฉนเล่า	กาจึ่งเฝ้าตอมตามอยู่อึงมี่
พระฟังนางพลางบอกยุบลมี	เมื่อเดิมทีสกุณาไปหาภักษ์
เข้าฉวยฉาบคาบปลาเขามาได้	เขาก็ไล่ยิงถูกทวารหนัก
ลูกกระสุนคาทวารรำคาญนัก	เจียนว่าจักขาดใจลงหลายครา
ข้างฝ่ายกาเป็นเพื่อนไปเยือนถาม	จึ่งนกออกบอกความแล้วโหยหา
แม้นเกลอช่วยมิให้ม้วยมรณา	จะเป็นข้าของสหายจนวายปราณ
กาฉกรรจ์มั่นหมายอุบายบอก	ให้นกออกลงแช่กระแสสาร
ลูกกระสุนก็ละลายไม่วายปราณ	คิดรำคาญกลัวจะต้องเป็นข้ากา
เที่ยวดัดดั้นสัญจรไปซ่อนกาย	การู้ว่าไม่ตายก็ตามหา
นี่แลน้องมันจึ่งต้องมากลัวกา	ใครเขาว่าพี่ก็ว่าไปตามกัน
แล้วแย้มสรวลชวนชมพฤกษาชาติ	จัตุบาทโทนเที่ยวในไพรสัณฑ์
โตกิเลนเลียงผาสิงคาลวัน	บ้างโผนผันตามเพื่อนลำพองกาย
ละมั่งทองย่องเยื้องขยับบาท	พยัคฆ์มาดหมอบมุ่งเขม้นหมาย
กระโจมกัดฟัดกวางให้วางวาย	เสือตะกายกอดกัดเป็นเหยื่อกิน
จิ้งจอกน้อยคอยด้อมตามพยัคฆ์	เข้านอนปลักคอยตะครุบริมหุบหิน
เห็นเสือฟัดกัดกวางหว่างคิรินทร์	จิ้งจอกกินกวางเหลือที่เสือล้ม
สิงหราชดอดเดินดะดุ่มเดาะ	เมียงละเมาะหมายคู่จะสู่สม
นรสิงห์ลิงค่างกลางพนม	ร้องระงมกราดเกริ่นเนินวนา
พระชวนชี้นางชมนารีผล	นฤมลแน่งน้อยเสน่หา
ประทุมถันตั้งเต้าเต็มอุรา	ดั่งคณานางแมนแดนวิมาน
ทั้งคนธรรพ์อสุราวิชาธร	ชิงสมรเชยชมสมสมาน
บ้างเด็ดได้ใส่เอวเหาะทะยาน	เหมือนพี่อุ้มเยาวมาลย์มาเดินดง
ดอกลำดวนหวนหอมกระหลบกลิ่น	ระรวยรินรื่นในไพรระหง
พระกรายเล็บเก็บดอกลำดวนดง	ให้โฉมยงเยาวยอดสุมาลัย
สุริยนเย็นพยับโพยมมาศ	โอ้อนาถในพนมเนินไศล
ลิงค่างครางครวญรัญจวนใจ	ปักษาไพรเพรียกพร้องทุกรวงรัง
ถึงแถวทางหว่างเวิ้งคิรีศรี	สุดวิถีมรคาข้างหน้าหลัง
เนินเชิงชั้นกั้นรอบในป่ารัง	สุดกำลังที่จะหลีกคิรีเดิน
ทั้งสองข้างแลสล้างล้วนโขดเขา	ที่ลางเหล่างํ้าแหงนเป็นแผ่นเผิน
พระอุ้มองค์นงลักษณ์ขึ้นเลียบเนิน	ละเลาะเดินด้วยแสงพระจันทร
ดึกสงัดจัตุบาทสงบเงียบ	เย็นยะเยียบเยือกองค์พระทรงศร
พระอุ้มมิ่งโมราพะงางอน	บทจรมาจนแจ้งแสงหิรัญ
พอได้กึ่งครึ่งทางในหว่างเขา	พระสร้อยเศร้าแทบจะสิ้นชีวาสัญ
ด้วยหิวโหยโดยอุ้มนางจรจัล	พระวางมิ่งเมียขวัญลงผ่อนแรง
แสนกันดารทางเดินบนเนินผา	แต่พฤกษาก็ไม่ร่มพระสุริย์แสง
ร้อนตลอดแผ่นผาศิลาแลง	จนสายแสงสุริยงขึ้นส่องฟ้า
ขืนดำรงชวนองค์มเหสี	พระจูงนางจรลีบนเหลี่ยมผา
กำดัดแดดแผดแสงพระสุริยา	แผ่นศิลาร้อนรุ่มระเริงแรง
แสนสงสารเยาวมาลย์มิ่งสมร	ทุรนร้อนบาทบงสุ์ทรงกันแสง
ไม่เคยยากกรากกรำระกำแรง	พระศอแห้งหอบหิวกระหายชล
เยาวมาลย์ทอดกายสยายเกศ	ชลเนตรไหลนองดั่งฟองฝน
โอ้พระมิ่งทูลกระหม่อมจอมสกล	เห็นสุดทนจะประทังกำลังไป
จงโปรดปรานขอประทานกระแสสินธุ์	มากลั้วลิ้นพอระงับที่หม่นไหม้
น้องสุดแรงที่จะแข็งอารมณ์ไป	อรทัยทอดองค์ลงโศกา
นรินทรช้อนนางขึ้นวางตัก	กันแสงรักเยาวยอดเสน่หา
สุชลนองสองเนตรพระจักรา	จะเหลียวหาชลธารกันดารนัก
เห็นสมรอ่อนระทดระทวยองค์	พระโฉมยงทรงโศกเพียงอกหัก
แสนสงสารนฤมลเป็นพ้นนัก	อารมณ์รักพระมิได้เสียดายกาย
ชักพระขรรค์ฟันลงตรงเพลาขวา	พระมังสาหลั่งเลือดลงนองสาย
จึ่งรอรองโลหิตออกจากกาย	แล้วให้สายสุดสวาทเสวยพลัน
นางทรามเชยได้เสวยน้ำโลหิต	ค่อยสร่างจิตที่ร้อนพระสุริย์ฉัน
นางก้มกราบภัสดาแล้วจาบัลย์	พระรับขวัญชวนนางจรลี
เจ็บระบมคมพระขรรค์ที่ฟันฟาด	ค่อยย่างบาทย่องเหยียบคิรีศรี
พออ่อนแสงสุริยงในพงพี	ลงถึงที่เชิงผาธาราธาร
ค่อยสร่างโศกสุขเกษมเปรมสวาท	ภูวนาถชวนอนงค์ลงสรงสนาน
ประทับนั่งยังแผ่นศิลาลาน	พระยั่วหยอกเยาวมาลย์สำราญใจ
พระน้องเอ๋ยได้เชยก็ชื่นจิต	ดังสุรามฤตล้างทุกข์ให้สุขใส
ทั้งสองแก้มเจ้าแฉล้มวิไลใจ	ดังพี่ได้ยาดมมาเดินทาง
เมื่ออดนํ้าพี่ก็อิ่มด้วยชมนุช	ไม่ม้วยมุดมาได้ในไพรกว้าง
สายสมรค้อนข่วนด้วยเล็บนาง	พระเคียงข้างเคล้าเคล้นประทุมทอง
เจ้าพี่เอ๋ยยามเชยก็หายทุกข์	ค่อยเป็นสุขชื่นในฤทัยหมอง
เมื่อยามจนทนเทวษนํ้าเนตรนอง	ให้หม่นหมองเศร้าซูบทั้งรูปทรง
สว่างร้อนอ่อนแสงพระสุริย์ฉาย	ก็เบี่ยงบ่ายร่มรอบไพรระหง
ชวนยุพินลินลามากลางดง	พฤกษาทรงผลดกอุดมดี
ละมุดม่วงพวงเพียงจะหักกิ่ง	บ้างหล่นกลิ้งกลาดป่าพนาศรี
สองเสวยพฤกษาบรรดามี	พระชี้ชวนหยอกนางมากลางไพร ฯ
๏ ยังมีพวกโจรป่าใจทมิฬ	เบ็ดเสร็จสิ้นห้าร้อยทั้งนายไพร่
เที่ยวปลอมปล้นชนบทชาวบ้านไพร	ทะลวงไล่รบริบเอาโดยฤทธิ์
อันนายใหญ่ใจเหี้ยมกำแหงหาญ	วิชาการมนต์เวทวิเศษประสิทธิ์
แต่บรรดาห้าร้อยร่วมชีวิต	เที่ยวสถิตป่าเขาลำเนาธาร
มาวันนั้นพลันพบประสบองค์	นวลอนงค์ภูวไนยในไพรสาณฑ์
ประดับเครื่องเรืององค์อลงการ	แก้วประพาฬเพชรรัตน์อร่ามพราย
ฝ่ายนายโจรมีใจกำเริบรัก	ทะนงศักดิ์สั่งไพร่สิ้นทั้งหลาย
โห่สนั่นครั่นครื้นออกยืนราย	อ้ายโจรนายแกว่งง้าวอยู่วาววาม
กระทืบบาทกราดเกรี้ยวเป็นทีโกรธ	แล้วอ้าโอษฐ์แผดสิงหนาทถาม
มึงไปไหนได้เมียมารูปงาม	มาเดินตามราวป่ากูว่าไร
พงศ์กระษัตริย์กุมหัตถ์ขนิษฐา	เห็นโจรป่าล้อมรอบไม่ไปได้
พระแย้มเยื้อนเบือนบอกนางทรามวัย	แม่สายใจแลดูอ้ายโจรดง
ดำทมิฬเหมือนลิงทโมนหลอก	มันตะคอกไถ่ถามถึงนวลหง
อย่าบอกเลยฤๅว่าเมียนางโฉมยง	ว่าเป็นวงศ์ฤๅจะว่าอย่างไรดี
พระหยอกนางพลางตอบอ้ายโจรไพร	จะทำไมมึงมาถามถึงโฉมศรี
เราก็เป็นภัสดาของนารี	ธุระมีพานางมากลางไพร
นี่ตัวเจ้าหรือเป็นเจ้าพนาเวศ	ไม่แจ้งเหตุนี้จะทำอย่างไรได้
เราเดินเปล่ามิได้เอาอะไรไป	แต่ใบไม้ก็ไม่ร่วงเพราะมือเรา
มิใช่แจ้งแล้วจะแกล้งมาดูหมิ่น	ไม่เคยถิ่นเฟือนทางไปดอกเจ้า
มิใช่แจ้งแล้วจะแกล้งมาดูเบา	มิใช่เราจะเกรงศักดาดี
มหาโจรใจพาลชาญฉกาจ	ร้องตวาดตอบองค์พระทรงศรี
อุเหม่มึงฤๅจะหมายมาต่อตี	เอาชีวีออกมาล้างเสียกลางไพร
แม้นทำผิดคิดลุกะโทษเสีย	ถ้าให้เมียนั้นแลมึงไม่ตักษัย
แม้นมิส่งนางงามมาตามใจ	จะขับไพร่ไล่ล้างให้วางวาย
พระทรงฟังคั่งแค้นด้วยคำหยาม	ดั่งเพลิงลามลนทรวงให้โทรมสลาย
จึ่งว่าเหวยโจรไพรหน้าไม่อาย	มีแต่หมายมิ่งมิตรเขาชิดชม
ถึงแม้นกายกูวายวางชีวิต	ไม่ขอคิดสักเท่ากึ่งกะผีกผม
อันกายนวลมึงไม่ควรสมาคม	จะเห็นสมแต่เป็นแม่อ้ายโจรไพร
แล้วก่งสายขึ้นศรกำซาบศิลป์	สะเทื้อนดินดงดาลสะท้านไหว
พระยื่นส่งพระขรรค์ให้ขวัญใจ	เจ้าถือไว้กันองค์นางนงคราญ
จึ่งร้องท้าว่าเหวยอ้ายโจรไพร	มึงเร่งขับพลไพร่มาสังหาร
มหาโจรแค้นใจดั่งไฟกาล	ขับทหารห้าร้อยเข้าโถมแทง
พลโจรคลุกคลีเข้าตีต้อน	พระน้าวศรวางสายพระแสงแผลง
ศรประหารผลาญยับลงกลางแปลง	บ้างแขนแข้งคอขาดลงกลาดดิน
ที่เหลือตายลุยไล่เข้าโจมจับ	พระรอรับรอนรันด้วยคันศิลป์
บ้างเจ็บจุกคลุกคลานอยู่กลางดิน	พระทรงศิลป์แผลงไปให้วายปราณ
อ้ายโจรร้ายตายทับลำดับศพ	พอคํ่าพลบคลุ้มไพรพฤกษาสาร
พระพะวงอยู่ด้วยองค์ยุพาพาล	จะรอนราญรับรองไม่ว่องไว
พระหัตถ์ขวาทรงศรเข้ารอนรัน	ข้างซ้ายจูงแจ่มจันทร์ผู้พิสมัย
พระสู้พลางถอยพลางมากลางไพร	อ้ายโจรไล่บุกบั่นกระชั้นมา
เข้าใกล้องค์ทรงฟาดด้วยคันศร	บ้างม้วยมรณ์เศียรขาดลงดาษป่า
ยังเหลือแต่นายโจรประจันมา	พอจันทราแจ่มแจ้งกระจ่างดง
มหาโจรโจมจับได้คันศร	ข้างมือหนึ่งกุมกรนวลหง
อุตลุดฉุดชิงนางโฉมยง	ส่วนอนงค์นึกรักอ้ายโจรไพร
มาสู้ทำสงครามด้วยความรัก	จนเสียพรรคพวกพลเป็นไหนไหน
ข้างฝ่ายองค์ภัสดาก็อาลัย	เป็นสองใจอยู่ในจิตวนิดา
พระทรงภุชฉุดชิงพระแสงศร	พระหัตถ์หนึ่งกุมกรขนิษฐา
พระชักไปโจรไพรกระชากมา	ส่วนสุดาอยู่กลางไม่วางกัน
มหาโจรจับสมรข้างกรขวา	ภัสดากุมกรข้างซ้ายมั่น
พระเรียกมิ่งโมราวิลาวัณย์	ยื่นพระขรรค์มาให้พี่ข้างนี้นาง
หญิงกาลีใจตะกรามกามราค	ละโมภมากจะใคร่ครองทั้งสองข้าง
จะให้ผัวกลัวโจรจะวายวาง	จะให้โจรกลัวจะล้างภัสดา
จึ่งยื่นให้เป็นกลางแล้ววางพลัน	ด้ำพระขรรค์อยู่ข้างมืออ้ายโจรป่า
ข้างปลายคมอยู่หัตถ์กระษัตรา	อ้ายโจรคว้ากระชากไปจากกร
พระแย่งยุดหลุดลุ่ยออกจากหัตถ์	โจรกระหวัดฟันองค์พระทรงศร
พระเซองค์ล้มลงกับดินดอน	พระหัตถ์หลุดจากกรนางกัลยา
สงสารเจ้าเด่าดิ้นจะสิ้นจิต	สุขุมคิดแค้นเคืองขนิษฐา
ประกาศก้องร้องโอ้แม่โมรา	อนิจจาฆ่าพี่ให้จำตาย
พระคุณพี่มีมาแก่เจ้ามาก	ถึงยามยากมิให้ช้ำระสํ่าระสาย
เจ้าร้องไห้ใจพี่จะขาดตาย	เลือดในกายพี่ยังรองให้น้องกิน
เมื่อเดินไพรพี่ก็ใส่สะเอวอุ้ม	เจ้าควรคุมฆ่าผัวไม่ผันผิน
ไปยื่นดํ้าให้อ้ายโจรใจทมิฬ	โอ้ยุพินพี่พึ่งรู้ประจักษ์ใจ
อารมณ์นางเหมือนนํ้าค้างที่ร่มพฤกษ์	เมื่อยามดึกดั่งจะรองไว้ดื่มได้
พอรุ่งแสงสุริยฉายก็หายไป	มาเห็นใจเสียเมื่อใจจะขาดรอน
เมื่อแรกรักมิได้แหนงเสียแรงรัก	เสียดายศักดิ์ที่ได้ร่วมสโมสร
ขอฝากชื่อไว้ให้ลือขจายจร	เทพนิกรช่วยประกาศในโลกา
กุลบุตรเป็นบุรุษรักษาศักดิ์	อย่าเรียนรักนารีเหมือนเยี่ยงข้า
สิ้นประกาศขาดจิตจากอุรา	ก็มรณาอยู่ในไพรพนม ฯ
๏ มหาโจรได้สดับคำประกาศ	แหนงสวาทที่จำนงประสงค์สม
ที่ตั้งใจว่าจะได้สมาคม	ก็นิยมยอดรักภัคินี
จึ่งแกล้งกล่าวสนองลองประโลม	ขอเขิญโฉมเยาวยอดนารีศรี
อยู่เฝ้าศพภัสดาของนารี	อันตัวพี่จะลาพะงางาม ฯ
๏ นางฟังคำโจรว่าจะคลาคลาด	ให้หวั่นหวาดวาบวับฤทัยหวาม
อภิวันท์ไหว้วอนด้วยงอนงาม	พิไรความด้วยจริตพิรากล
พี่อยู่ด้วยจะได้เห็นเป็นเพื่อนสอง	จะทิ้งน้องไว้กระไรในไพรสณฑ์
เมื่อผัวตายหมายพึ่งเหมือนผัวตน	ไม่โปรดจริงแล้วก็จนจะเห็นใคร ฯ
๏ มหาโจรฟังสารสุนทรวอน	กำเริบร้อนราครักไม่รอได้
ด้วยเร็วรักหักจิตไม่ฟังใจ	ก็นั่งใกล้หยอกเย้าเยาวมาลย์
ประเทืองต้องสองเต้าประทุมถัน	ประคองคั้นเคล้นชมสมสมาน
นาสิกสูบจูบแก้มนางนงคราญ	หัตถ์ประสานเกี่ยวกอดประคองนาง
สองอารมณ์สมรักประสานกร	สโมสรประดิพัทธ์ไม่ขัดขวาง
จะเปรียบโจรเชยชิดสนิทนาง	ดั่งเชิงช้างสระสนานทะยานแรง
กระพือพัดผัดโบกกระโชกชิด	ก็คว้าหวิดงวงกระหวัดอยู่กวัดแกว่ง
กำลังมันคันงาไม่ราแรง	กระแทกแทงเสยซ้ำปะรำซวน
ควาญขยับลงขอระย่อหยุด	ก็สิ้นสุดรสรักแรมสงวน
อ้ายโจรร้ายหายเรื้อเบื่อกระบวน	พินิจนวลนึกหมายเสียดายทรง
งามละม่อมกันจอมจุไรเกศ	โขนงเนตรลักขณาดั่งนางหงส์
เสียดายรูปกับอารมณ์ไม่สมทรง	จะพลอยเป็นอัปมงคลไม่มีดี
จะโลมเลี้ยงเคียงคู่ประคองชิด	เหมือนคบพวกอสรพิษไม่พอพี่
ใจอนงค์มิได้ตรงต่อสามี	กูเสียทีรบพุ่งจนเสียพล
แต่ผัวเก่ารูปราวกับเทเวศ	อัคเรศฤๅจะรักเราเดินหน
กูก็เป็นโจรจรเที่ยวซ่อนตน	เมื่ออับจนก็จะม้วยลงเหมือนกัน
แต่ผัวรักรองเลือดให้ดื่มได้	น้อยฤๅใจเจ้ายังฆ่าให้อาสัญ
รูปเราชั่วกว่าผัวของนางครัน	สักสามวันก็จะสิ้นอาลัยไป
โจรรำจวนป่วนคิดแล้วใจหาย	แสนเสียดายโยธาน้ำตาไหล
คิดจะล้างนางเสียให้บรรลัย	ก็อายใจด้วยว่าเจ้าเป็นสัตรี
แต่นิ่งนึกตรึกตรองอยู่ในจิต	จวนอาทิตย์ไขแสงอรุณศรี
เห็นนางหลับระงับสิ้นทั้งอินทรีย์	พิศโฉมนารีด้วยแสงจันทร์
ประไพพริ้มนิ่มเนื้อลอออ่อน	ดั่งนางเทพอัปสรสาวสวรรค์
แต่ชังใจเสียด้วยใจเจ้าอาธรรม์	แล้วหวนหันหักรักไม่อาลัย
สละนางพลางหยิบพระแสงศร	ของภูธรท้าวเธอที่ตักษัย
เทพเจ้าเข้าดลบันดาลใจ	ให้โจรไพรนึกแหนงระแวงความ
อันศาสตราเคยฆ่าเจ้าของม้วย	เอาไปด้วยจะเป็นลางกลางสนาม
ก็ทุ่มทิ้งไว้ริมองค์นางนงราม	ออกเดินตามมรคาพนาวัน
เห็นซากศพพลไพร่ก็ใจหาย	โอ้เสียดายโยธามาอาสัญ
นํ้าตาตกอกร้อนด้วยรักกัน	ค่อยกลืนกลั้นโศกาแล้วคลาไคล ฯ
๏ อรุณรุ่งรังสีรวีวร	ทินกรดวงแดงส่องแสงใส
คณานกเริงร้องคะนองไพร	อรทัยฟื้นองค์ขึ้นเอกา
ไม่เห็นพักตร์โจรไพรก็ใจหาย	นางเหลียวซ้ายสอดแลข้างเบื้องขวา
ไม่ยลเพื่อนพิศวาสอนาถตา	นางโศกาทุ่มทิ้งสกนธ์กาย
โอ้พี่จอมโจรป่าของน้องแก้ว	สว่างแล้วแลหาไม่เห็นหาย
มาทิ้งน้องไว้ในป่าเอกากาย	มิทันหน่ายฤามาแหนงอนาถใจ
ฤๅหยอกน้องลองหลบพอลับเนตร	ฤๅแกล้งร้างแรมประเวศไปหนไหน
มาหาน้องเถิดอย่าหมองเสน่ห์ใน	นางรํ่าไห้ส่งเสียงสำเนียงวอน
จนสุดเรียกสุดแรงกันแสงไห้	ชำเลืองไปเห็นศพพระทรงศร
กเฬวรากซากกลิ้งกับดินดอน	สายสมรรื้อคิดถึงสามี
โอ้พระร่มโพธิ์ทองของน้องเอ๋ย	พระคุณเคยปกเกล้ามเหสี
เข้ากอดศพซบพักตร์ลงโศกี	พระกรตีทรวงพลางทางรำพัน
เมียทำผิดคิดนอกพระทัยท้าว	จนพ่อเจ้าสิ้นชีพมาอาสัญ
ใครจะรักเมียเหมือนองค์พระทรงธรรม์	ตั้งแต่วันพิศวาสจนวายปราณ
ที่ข้อแค้นพระมิให้ระคายจิต	เมียลืมคิดถึงพระคุณทำหักหาญ
แต่เห็นน้องร้อนแสงพระสุริยการ	พระรองเลือดออกประทานให้แทนชล
โอ้ทีนี้สิ้นบุญพระคุณแล้ว	เหมือนดวงแก้วอับแสงทุกแห่งหน
เมียเอ้องค์อยู่ในดงกันดารคน	บาปใดจึ่งมาดลบันดาลเป็น
กำบังจิตมิให้คิดพระคุณได้	ต่อพ่อเจ้าบรรลัยจึ่งเล็งเห็น
โอ้แต่นี้สิ้นเสร็จเด็ดกระเด็น	พระมิได้คืนเป็นมาปลอบน้อง
ผลกรรมนำจิตให้คิดชั่ว	จนจากผัวมิได้อยู่เป็นคู่สอง
จะกินแต่ชลนานํ้าตานอง	ลับพระร่มโพธิ์ทองที่กลางทาง
นางร้องรํ่าครํ่าครวญรำจวนโหย	สันโดษโดยเดินเดียวในไพรกว้าง
เห็นแต่ซากศพตายอยู่รายทาง	เป็นร่องรางเลือดแดงแผ่นดินดอน
นางดูศพทรงธรรม์แล้วขวัญหาย	อนาถกายทุ่มทอดฤทัยถอน
สยองเกล้าเศร้าจิตนางบังอร	ก็ลาจรจากศพพระสามี
เดินพลางครวญพลางมากลางดง	ให้เปลี่ยวองค์เปล่าใจในไพรศรี
จัตุบาทกลาดป่าพนาลี	นางโศกีอ้างว้างมากลางไพร
แจ้วแจ้วจักระจั่นสนั่นเสียง	เหมือนสำเนียงภัสดาน้ำตาไหล
กระเหว่าแว่วเสียงหวานสะท้านใจ	สกุณไก่ขานขันสนั่นดง
เห็นนกเอี้ยงเคียงคู่อยู่ซ้อแซ้	ตะลึงแลลานจิตพิศวง
เหมือนหนึ่งเราเคล้าเคียงพระโฉมยง	มากลางดงเดินป่าพนาวัน
เห็นคู่นกกกนางแล้วร้างหนี	เหมือนคืนนี้โจรร่วมภิรมย์ขวัญ
แล้วแรมร้างขว้างไว้ในไพรวัน	สารพันชอกช้ำระกำใจ
ได้ฝากตัวผัวรักก็ตายจาก	แสนลำบากบุกป่านํ้าตาไหล
มารักโจรโจรก็ร้างเสียกลางไพร	ก็สาใจแล้วที่ใจไม่รอรั้ง
ทั้งผัวตายชายชู้เอาตัวหนี	ไม่มีที่เจตนาเป็นฝาฝั่ง
นางครวญครํ่ารํ่ามาในป่ารัง	พอถึงฝั่งพระสมุทรก็สุดแรง
ทะเลลึกครึกครื้นด้วยคลื่นซัด	ศรีสวัสดิ์ทรุดองค์ทรงกันแสง
ทั้งหิวหอบบอบช้ำด้วยโรยแรง	ไม่รู้แห่งมรคาพนาวัน ฯ
ตอนที่ ๓
พระอินทร์สาปนางโมราเป็นชะนี
๏ จะกลับกล่าวถึงท้าวหัสเนตร	อันเรืองเดชอยู่ในดาวดึงส์สวรรค์
เสด็จยังแท่นรัตน์เวไชยันต์	ระคายคันวรองค์พระอินทรา
จึ่งเผยสิงหพิมานทะยานเยี่ยม	เล็งเลียบเลียมทั่วโลกทิศา
เห็นพระจันทโครบกุมารา	ที่โจรป่าฟาดฟันให้บรรลัย
เพราะหญิงร้ายรักชายไม่เลือกเช่น	มันจึ่งเป็นทุจริตผิดวิสัย
จะสาปซ้ำให้ระยำอยู่กลางไพร	แล้วจะไปช่วยชุบกุมารา
อำมรินทร์ตรึกสิ้นดังนั้นเสร็จ	ก็เสด็จจากดาวดึงสา
แล้วแปลงกายกลายรูปพระอินทรา	เป็นเหยี่ยวร่าร่อนลงที่ริมชล
ทำกินเหยื่อเนื้อย่างให้นางเห็น	แล้วโลดเต้นไต่ไม้แล้วไซ้ขน
สมรมิ่งโมราพิรากล	อยู่ฝั่งชลทอดทัศนามา
เห็นเหยี่ยวกินเนื้อย่างแล้วพลางแล	นางชะแง้แหงนดูซึ่งปักษา
ด้วยลำบากอดอยากหลายวันมา	กัลยาวิงวอนด้วยคำคม
พี่เหยี่ยวเหยื่อเนื้อย่างได้ไหนมา	น่ามีรสโอชาประเสริฐสม
น้องนี้อดอาหารมานานนม	พี่ทรามชมเอ็นดูด้วยช่วยชีวัง
ขอทานเหยื่อเนื้อย่างให้น้องนิด	พอชูจิตชื่นในนํ้าใจหวัง
เอ็นดูได้ก็จงให้เหมือนวาจัง	ชีวิตยังก็จะแทนพระคุณไป ฯ
๏ อำมรินทร์อินทราพญาเหยี่ยว	ทำกล่าวเกี้ยวล่อหลอกเฉลยไข
พี่เห็นพักตร์ก็ให้รักเจ้าสุดใจ	เว้นแต่ไม่แจ้งในนํ้าใจนาง
ถึงก้อนเนื้อเหยื่อเราจะเข้าปาก	เจ้าบอกอยากแล้วจะให้ไม่ขัดขวาง
แต่ตัวเราอารมณ์นิยมนาง	จะขอบ้างแล้วจะเบือนไม่เหมือนใจ
แม้นอนงค์ปลงรักเหมือนเรียมคิด	ถึงดวงจิตก็จะเด็ดให้เจ้าได้
เจ้าตกไหนพี่จะตามเจ้างามไป	ไม่อาลัยแก่ชีวิตชีวาวัน ฯ
๏ เยาวมาลย์ฟังสารพญาเหยี่ยว	ประโลมเกี้ยวลิ้นลมเจ้าคมสัน
อารมณ์พาลมิได้คิดว่าผิดพรรณ	จึ่งเสกสรรตอบสารด้วยมารยา
พี่เหยี่ยวเห็นน้องอยากออกปากขอ	จึ่งกล่าวล่อลวงเล่ห์เสน่หา
ถ้าแม้นพี่มีคุณแก่ฉันมา	ธรรมดามิทจิตก็มิทใจฯ
๏ เหยี่ยวพระอินทร์ฟังสิ้นสารสวัสดิ์	ก็รู้เชิงประดิพัทธ์พิสมัย
จึ่งแกล้งกล่าวพจมานประจานใจ	ซึ่งความในยังไม่แจ้งประจักษ์ความ
แม้นน้องแก้วอนุกูลไม่สูญรัก	จงประจักษ์อย่าให้มีราคีขาม
จะโยนเหยื่อเนื้อย่างให้นางงาม	จะผ่อนตามหรือที่ว่ายุพาพิน ฯ
๏ นางโฉมฉายอายใจอยู่ในจิต	ทำจริตค้อนควักให้ปักษิณ
นี่หากพี่มีเนื้อเป็นเหยื่อกิน	มาล่อลิ้นให้ระกำด้วยคำคม
พี่เห็นมีภัคนีที่ไหนมั่ง	มานิ่งนั่งให้บุรุษภิรมย์สม
หญิงนี้ควรหรือจะชวนให้ชายชม	แต่อารมณ์มิได้ดังเหมือนอย่างคำ ฯ
๏ เหยี่ยวพระอินทร์ฟังจินตนาสาร	อีหญิงพาลกาลีไม่มีส่ำ
มัฆวานแกล้งประจานให้เจ็บจำ	พี่ขอบคำที่ไม่ขัดให้เคืองใจ
อารมณ์น้องเหมือนหนึ่งท้องทะเลลึก	ตามแต่นึกปรารถนาจะอาศัย
อย่าว่าแต่พี่เกี้ยวประเดี๋ยวใจ	ถึงสัตว์ใดแต่บรรดาในป่าดอน
ขยับแย้มเจ้าก็เยื้อนไม่เบือนพักตร์	พอบอกรักก็ได้ร่วมสโมสร
มิทันจืดแต่พอจางก็ร้างจร	ใจสมรมิได้เลือกสมาคม
แต่ผัวรักแล้วยังยักกระบวนบิด	มาปลงจิตให้อ้ายโจรภิรมย์สม
พอโจรจดรู้รสแล้วร้างชม	ยังไม่สมสากะใจฤๅไรเจียว
สองมนุษย์แล้วมิหนำยังซ้ำสัตว์	พอแก้ขัดเข็ดฟันที่คันเขี้ยว
มึงฆ่าผัวเสียจนตัวต้องเดินเดียว	จะซ้ำเหยี่ยวเข้าเป็นสามยามกันดาร
กูเป็นเจ้าดาวดึงส์วิมานมาศ	อันสัญชาติหญิงร้ายไม่หมายสมาน
กูรู้เช่นอยู่ว่าเป็นกาลีพาล	จะประจานไว้ให้แจ้งทั้งโลกา
ว่าหญิงกาลกินีกาลีทวีป	จนสิ้นชีพมิให้ชายปรารถนา
ให้ฝูงค่างกลางดงเป็นภัสดา	ชาวโลกาให้เขาเรียกชะนีนาง
ให้สมจิตแพศยาที่ฆ่าผัว	ทั้งกายตัวก็ให้คล้ายกับกายค่าง
พอขาดคำอำมรินทร์ที่สาปนาง	สารพางค์กายกลับไปฉับพลัน
ทั้งแข้งขาหน้าเนื้อแต่พื้นขน	ก็วิ่งวนเข้าป่าพนาสัณฑ์
อันภูษาผ้าผ่อนไม่มีพัน	แต่กายนั้นเปลี่ยวเปล่าไปกลางไพร
ให้คลับคล้ายคลับคลาภาษาคน	ที่บาปตนฆ่าผัวนั้นนึกได้
ที่เคยมีความอายให้หายไป	ขึ้นไต่ไม้ทรมานประจานตัว
ครั้นสิ้นสายสุริยแสงแดงอากาศ	รำลึกชาติขึ้นมาได้ว่าเลือดผัว
เที่ยวร่ายไม้ห้อยโหนแล้วโยนตัว	ร้องเรียกผัวเสียงชัดภาษาคน
นั่นแลชะนีจึ่งไม่มีตัวผู้ผัว	เพราะหญิงชั่วสาระยำทุกแห่งหน
ได้เชยค่างต่างเพศเป็นผัวตน	ด้วยเดิมคนต้องคำอำมรินทร์ ฯ
๏ สมเด็จท้าวมัฆวานประธานภพ	เลิศลบดินฟ้าชลาสินธุ์
เมื่อเสร็จสาปโมรายุพาพิน	อำมรินทร์รีบเหาะระเห็จไป
ครั้นถึงที่กเฬวรากซากอศภ	เห็นพระจันทโครบที่ตักษัย
ท้าวโกสินทร์รินน้ำมันออกทันใด	แล้วลูบไล้สารพางค์ชะโลมทา
จึ่งซ้ำเสกทิพมนต์สมานจิต	ก็กลับติดขึ้นได้ดั่งปรารถนา
อ่อนละมุนอุ่นจิตดั่งนิทรา	อำมราตรัสเรียกให้รู้องค์ ฯ
๏ ปางกระษัตริย์ขัตติยาวราเดช	เห็นตรีเนตรนั่งชิดพิศวง
เครื่องประดับวับวามอร่ามทรง	สำหรับองค์เลิศลํ้าในโลกี
ดั่งนํ้าแก้วมรกตสดสะอาด	ภูวนาถมิได้รู้ว่าโกสีย์
แต่มิใช่โจรป่าที่ราวี	รัศมีผ่องผิดประชาชน
จึ่งตรัสว่าข้าแต่พระผ่านเกล้า	ขอถามท้าวให้แจ้งในเหตุผล
ข้าถึงกาลวิสัญญีไม่มีชนม์	ไฉนพ้นมรณาพิราลัย ฯ
๏ อำมรินทร์อินทร์เจ้าจอมอากาศ	จึ่งแย้มเยื้อนเทวราชสนองไข
เราอยู่ดาวดึงสาสุราลัย	นามชื่อหัสนัยน์สุเรนทร
ด้วยเจ้าเกิดเป็นชายไม่เสียสัจ	กรรมวิบัติหนหลังมาสังหรณ์
เอาหญิงกาลกินีเป็นเพื่อนนอน	อ้ายโจรจรมันจึ่งล้างให้วางวาย
เป็นเหตุเจ้าเร่าร้อนถึงไสยาสน์	จึ่งจากอาสน์เวไชยันต์แล้วผันผาย
มาชุบช่วยมิให้ม้วยชีวาวาย	อันหญิงร้ายแพศยาอย่าอาลัย
เมื่อเจ้าตายโจรร้ายมันร่วมรัก	ระยำนักมิได้นับบรรทัดได้
ไม่รักเจ้าแต่สักเท่าหยากเยื่อใย	ถึงโจรไพรมันก็ร้างเสียกลางดอน
แต่ตัวนางนั้นไปนั่งยังฝั่งนํ้า	เราสาปซํ้าไว้ให้สมอารมณ์สมร
เป็นชะนีหน้าตาเหมือนวานร	เที่ยวสมจรอยู่กับค่างที่กลางไพร ฯ
๏ ได้สดับสุนทรอมรแมน	ที่ข้อแค้นดาลเดือดนั้นดับได้
ชุลีกรประดิพัทธ์ท้าวหัสนัยน์	พระคุณใครจะเสมอไม่มีปาน
แม้นพระองค์อยู่ในวงศ์ชมพูทวีป	จนสิ้นชีพมิได้ลืมพระคุณท่าน
นี่สุดไกลที่จะไปนมัสการ	จะเนิ่นนานมิได้กราบพระบาทา
ซึ่งโปรดว่าหญิงร้ายก็หายรัก	เสียดายศักดิ์ที่ได้ร่วมเสน่หา
ดั่งชายชั่วมัวเมาในกามา	พอเป็นตราตรึงจิตไว้จำความ ฯ
๏ จอมอมรสั่งสอนหน่อกระษัตริย์	เจ้าผู้จัดเจนใจในสนาม
อันใจหญิงยิ่งเพลิงละเลิงลาม	ใครผ่อนตามเหมือนหนึ่งแกล้งให้ตัวตาย
จะริรักรอรั้งให้ยั้งหยุด	อย่ารักรุดไปให้เกินอารมณ์หมาย
ทั่วทวีปก็จะลือว่าชื่อชาย	อันรักตายนั้นต้องตำรามา
เจ้าเคยเจ็บแล้วจงจำเอาคำสอน	เราจะจรไปยังดาวดึงสา
จะช่วยชี้เวียงไชยให้ไคลคลา	มรคาข้างทิศอุดรตรง
ที่กลางทางมีนางอยู่ในเขา	ไปเถิดเจ้าจะได้ชมสมประสงค์
แต่ตัวนางเป็นบุตรท้าวภุชงค์	นามอนงค์วรนุชมุจลินท์
เดิมพญาวาสุกรีอันมีเดช	มาสู่สมกินเรศในไพรสิน
กินรีคลอดบุตรชื่อมุจลินท์	ท้าวนาคินมิได้พาไปบาดาล
ให้นางอยู่คูหาพนาสณฑ์	ผูกพยนต์เป็นพิรุณอิสูรหาญ
แต่เบื้องบาทอสุราอยู่บาดาล	ศีรษะมารสูงเยี่ยมเทียมเมฆา
อันยักษาผ้าพยนต์พญานาค	ยืนอยู่ปากถํ้าแก้วพระคูหา
แม้นใครเป็นคู่สร้างของนางมา	สังหารผ้าพยนต์ตายจึ่งได้นาง
อันตัวเจ้าเราก็รู้อยู่เต็มจิต	กับมิ่งมิตรมุจลินท์เป็นคู่สร้าง
จงรีบไปเถิดจะได้อนงค์นาง	อย่าลืมทางที่เราชี้ตรงนี้ไป
สั่งเสร็จพระเสด็จทะยานเหาะ	จำเพาะดาวดึงสาที่อาศัย
ลอยละลิ่วปลิวถึงสุราลัย	เข้าเวไชยันต์นุมาศวิมานพราย ฯ
ตอนที่ ๔
จันทโครบพบนางมุจลินท์ธิดาพญานาค
๏ พงศ์กระษัตริย์ขัตติยาวราเดช	ครั้นตรีเนตรเลี้ยวลับเวหาหาย
ศรพระขรรค์สำหรับองค์ทรงสะพาย	พระพักตร์หมายมุ่งทิศอุดรเดิน
องค์เดียวด้นดั้นมาสันโดษ	ในหว่างโขดเงื้อมแง้มชะง่อนเผิน
ชมคณานกไม้พระทัยเพลิน	จนเคลิ้มองค์ว่ายังเดินด้วยโมรา
เห็นฝูงนกกินรีพระชี้บอก	เหมือนเคยหยอกกันแต่ยังไม่สังขาร์
นั่นแน่เจ้าเหล่าฝูงนางกินรา	โขนงหน้าเนตรนมดั่งนางใน
แล้วรู้สึกวรกายพระอายโอษฐ์	หวนพิโรธแค้นเคืองเพียงตักษัย
เห็นต้นโศกพระยิ่งช้ำระกำใจ	โอ้โศกไพรเหมือนหนี่งโศกในทรวงกรม
ไม้อัมพาเหมือนพี่พาผอบปิด	ไม่แจ้งจิตจรมาแต่อาศรม
อบเชยเหมือนพี่เผยผอบชม	สุกกรมกรมกรอมถนอมกัน
ชุมเรียงเหมือนพี่เรียงเจ้าเดินแซง	ชุมแสงเหมือนเจ้าร้อนพระสุริย์ฉัน
พะยุงเหมือนพี่จูงเจ้าจรจัล	ชิงชันเหมือนพี่ชิงกับโจรไพร
สาวหยุดเหมือนพี่ยุดเอากรขวา	นางล้าเหมือนพี่หลงไม่สงสัย
โอ้กำจัดเหมือนเจ้าพลัดมานอกใจ	พฤกษ์ไพรนั้นยังพ้องทำนองนาง
อินทนิลเหมือนพระอินทร์มาชุบช่วย	กรมกรวยเหมือนพี่กรมอารมณ์หมาง
ขอนดอกเหมือนพี่บอกยุบลนาง	พฤกษาทรางสว่างจิตอุตส่าห์จร
เห็นนกแก้วโอ้แก้วของพี่เอ๋ย	เมื่อไรเลยจะได้ชมสมสมร
เห็นนางนวลโอ้นวลเจ้าลอยนอน	พี่รีบจรดั่งจะมาด้วยลมลอย
เห็นฝูงหงส์ร่อนลงคูหากว้าง	หงส์เอ๋ยขอยืมหางกับปีกหน่อย
จะรีบร่อนเข้าไปนอนกับน้องน้อย	จะมิคอยพี่อยู่แล้วฤๅแก้วตา
นกเอ๋ยมุจลินท์ขมิ้นอ่อน	ค่ำแล้วเจ้าจะนอนในคูหา
โอ้ว่าอกเจ้านกสาลิกา	จับค่าคบไม้อยู่เคียงกัน
โนรีสัตวาถลาร่อน	วะว้าว่อนเวียนระไวในไพรสัณท์
จัตุบาทกลาดเกริ่นเนินอรัญ	บ้างโผผันแผดร้องคะนองไพร
กระบือเปลี่ยวเที่ยวเดินสะบัดเขา	พยัคฆ์เหย่าเหยาะย่องขยับไล่
กระบือเบิ่งเบือนคอไม่ท้อใจ	พยัคฆ์ใหญ่แยกเขี้ยวกระโดดดัง
เสียงโครมครามควายขวิดด้วยเขาขวับ	กระแทกฉับถูกปอดตลอดหลัง
ควายก็เจ็บด้วยเล็บพยัคฆัง	มรณังซากศพประกบกัน
กระทิงถึกมฤคีทั้งหมีเม่น	กระต่ายตุ่นตามเต้นในไพรสัณฑ์
บ้างเริงร้องก้องกู่ประสานกัน	พระทรงธรรม์รื่นเริงบันเทิงใจ
แล้วมุ่งเมินเดินโดยอุดรทิศ	ประจงจิตจำทิวพฤกษาไสว
ประจวบเจ็ดราตรีไม่มีภัย	ถึงเขาใหญ่แดนด้าวท้าวนาคา
พระนิยมสมคำอำมเรศ	มุ่งพระเนตรหมายเดินเข้าเนินผา
ฝ่ายทหารด่านนาคท้าวนาคา	ทัศนาเห็นองค์พระทรงธรรม์
แสนพิโรธโลดเลิกพังพานโผน	ดำทโมนตาแดงดั่งแสงฉัน
ทั้งยาวใหญ่ไล่เลื้อยมาพัลวัน	พระโก่งคันขึ้นสายพระแสงทรง
รำลึกถึงจอมจักรพระนักสิทธิ์	ช่วยล้างพวกอสรพิษให้ผุยผง
แล้ววางศิลป์ดินดาลสะท้านดง	ฤทธิรงค์เป็นสุบรรณทะยานบิน
กระพือโบกปีกราถลาร่อน	เสียงสะท้อนลั่นป่าพนาสิน
เข้าเฉี่ยวฉาบคาบคั้นเอานาคิน	ภุชงค์ผินพักตร์ไปใต้บาดาล
แล้วคืนกลับเข้าแล่งพระแสงศร	นรินทรปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
พระลีลาดั่งพระยาหงส์ทะยาน	มิทันนานถึงเนินยุคุนธร
ที่นงเยาว์เจ้าอยู่ในคูหา	แผ่นศิลาลายเลื่อมประภัสสร
ระย้ายับจับเมฆในอัมพร	เหมือนทองท่อนธรรมชาติสะอาดตา
แล้วมีสระมุจลินท์กระสินธุ์สาย	ที่เชิงชายเขาล้วนแต่รุกขา
ที่พรรณดอกก็เป็นดอกออกระย้า	พระพายพาหอมฟุ้งตระหลบไพร
ที่ทรงผลผลดกแต่พื้นพวง	เหมือนจะหน่วงกิ่งค้อมมิใคร่ไหว
บ้างดอกแซมแกมผลระคนไป	ภูวไนยเลียบชมตามคีรี
ถึงคูหาเห็นผ้าพยนต์ยักษ์	ยืนชะงักเยี่ยมยอดคิรีศรี
เห็นพระจันทโครบจบโลกี	กระทืบถีบธรณียืนทะยาน
ทำตีโอษฐ์ปากอ้าสองตากลอก	เขี้ยวก็งอกดั่งงาคชสาร
คำรนร้องก้องกึกจักรวาล	สองมือมารกวัดแกว่งคทาธร
ทะลวงโลดโดดโผนเข้าโจนจับ	พระรอรับรอนรันด้วยคันศร
เศียรกระเด็นเด็ดดิ้นกับดินดอน	ไม่ม้วยมรณ์ถาโถมเข้าโจมตี
พระโฉมยงทรงพระขรรค์ประจันยักษ์	สะท้านหนักดินฟ้าทุกราศี
ธรณินดินดงเป็นผงคลี	อสุรีตีตอบไม่ต้ององค์ ฯ
๏ พระขึ้นศรวางสายหมายพิฆาต	แล้วซํ้าฟาดด้วยคันศรให้ผุยผง
ประเดี๋ยวเป็นเข่นเขี้ยวเข้าจับองค์	พระโฉมยงแผลงซ้ำกระหน่ำไป
พยนต์ยักษ์ต้องศรพระศอลุ่น	แหลกเป็นจุณแล้วยังลุกขึ้นไล่ได้
พระทรงฤทธิ์อิดอ่อนระอาใจ	รำลึกได้ถึงคำอำมรินทร์
จึ่งเสี่ยงศรยอกรขึ้นเหนือเกศ	ขอตรีเนตรนักสิทธิ์เจ้าของศิลป์
แม้นจะได้เชยนุชมุจลินท์	ให้ศรศิลป์ล้างรูปอสูรมนต์
พระเสี่ยงพลางขึ้นศรแล้วผาดแผลง	เป็นเพลิงแดงดาดฟ้าเวหาหน
เข้าล้อมไล่ไหม้ยักษ์พยนต์มนต์	กลับสกนธ์อสุราเป็นหญ้าไป
พระยินดีปรีดิ์เปรมเกษมสันต์	วรพักตร์เพียงจันทร์จำรัสไข
กรนาดยาตรเยื้องชำเลืองไป	พระเข้าในคูหายุพาพาล
แสงสว่างวามแวมแจ่มจำรัส	จำรูญแสงนพรัตน์วิเชียรฉาน
วิเชียรฉายลายเลื่อมศิลาลาน	ศิลาล้วนชัชวาลสว่างพลอย
สว่างพลามตามเพลิงศิลาลาด	ศิลาแลเดียรดาษดั่งพู่ห้อย
เป็นฟองหินสินธูอยู่หยดย้อย	ก็หยาดหยั่งดั่งพลอยดาดกระเด็น
ดั่งประดับซับซ้อนเป็นรูปสัตว์	เป็นรูปสิงห์ยืนหยัดอยู่แลเห็น
เป็นทีหงส์ปีกหางเหมือนอย่างเป็น	เหมือนอย่างปั้นไว้เล่นประหลาดตา
ที่ลางแห่งเหมือนหนึ่งแกล้งไปกั้นห้อง	เป็นช่องช่องตะละฉากกำบังฝา
เป็นที่สะอาดลาดเลี่ยนสำอางตา	แผ่นศิลาหลากหลากสลับกัน
ที่สีแดงแสงสุกดั่งนํ้าครั่ง	ที่ลังก้อนสีเขียวก็เขียนขัน
ที่สีขาวดูช่วงดั่งดวงจันทร์	เป็นสีมันม่วงเมฆกระเดนดำ
ที่สีเหลืองเรืองรองดั่งทองแท่ง	ที่ลางแห่งดูดำก็ดำขำ
มีดวงแก้วสุริยกานต์ลอยประจำ	ในท้องถํ้ามิได้รู้ว่าราตรี
พระชมพลางทางเดินในเนินถ้ำ	วิไลลํ้าด้วยศิลาสลับสี
พอเห็นนุชมุจลินท์กุมารี	ภัคินีนั่งเลือกมาลากรอง
พระแฝงองค์ทรงทัศนาโฉม	งามประโลมเลิศนารีไม่มีสอง
เกศาคลํ้าคลับแสงแมงทับทอง	เจ้าทรงซ้องกวดเกล้าดูสมทรง
สองโขนงโก่งค้อมดั่งนางเขียน	พระศอเศียรแสนสะอาดดังราชหงส์
พาหาหัตถ์ทัดงวงคเชนทร์ทรง	เนตรอนงค์ดูดำดั่งนํ้านิล
ประทุมถันเต่งตั้งทั้งสองเต้า	น่าใคร่เคล้าเคล้นชมสมถวิล
ทั้งสองแก้มเจ้าแฉล้มดั่งลูกอิน	พระนรินทร์พิศเพลินเจริญตา
มือช้อนเล็บเก็บดอกมาลีร้อย	ค่อยกรายก้อยกรีดนิ้วพระหัตถา
อรชรอ้อนแอ้นทั้งกายา	สุดอุราที่จะนิ่งไว้นานกาล
พระเยื้องย่างกางกรประคองแก้ว	เจ้าร้อยแล้วฤๅนุชสุดสงสาร
พี่ขอพวงเถิดเจ้าดวงสุดามาลย์	นั่นปลิดก้านยังไม่แล้วฤๅแก้วตา ฯ
๏ สาวสวรรค์ขวัญหายเห็นชายชิด	ยอดสนิทหวีดวิ่งทิ้งบุปผา
พระโอบอุ้มกุมกรนางกัลยา	อนิจจาตกใจเอาจริงจัง
พี่ผูกรักเข้ามาทักถึงห้องน้อง	มันน่าร้องวุ่นวายที่ไหนมั่ง
ชะผุดลุกขึ้นวิ่งเอาจริงจัง	มาหยุดนั่งก่อนเถิดน้องอย่าร้องไป
แต่คนรักแล้วยังกลัวจนตัวสั่น	จะอยู่ในหิมวันต์กระไรได้
ขอจูบทีเถิดเจ้าอย่าเศร้าใจ	ภูวไนยเชยปรางแล้วกางกร
สอดประคองสองถันสุวรรณมาศ	ทรามสวาทเจ้าอย่าสูญสโมสร
นางเบือนพักตร์ผลักหัตถ์สลัดกร	ชำเลืองค้อนต้องเนตรกระษัตรา
อย่าเก้อเก้อเข้ามาเพ้อพิไรร่ำ	ใครเขานำแนะนัดให้มาหา
นี่ที่เที่ยวฤๅจึ่งเลี้ยวทะลวงมา	เขาไม่ว่าแล้วมิหนำยังซ้ำเกิน ฯ
๏ โอ้ความรักนี่ฤๅภัคินีนุช	เหลือจะหยุดยั้งได้ให้ห่างเหิน
เห็นน้องน้อยนั่งร้อยมาลัยเพลิน	ได้จูบเกินแล้วก็กอดเจ้าแก้ตัว
อย่าเคืองพี่เลยนะน้องให้หมองพักตร์	พิโรธนักมักปั่นให้ปวดหัว
ทั้งงูใหญ่อักนิษฐ์ไม่คิดกลัว	แต่รอดตัวมาถึงน้องเป็นบุญตา
เราเคยคู่กุศลปรนนิบัติ	ไม่พักนัดก็ได้ร่วมเสน่หา
ด้วยบุญปางสร้างสมนิยมมา	ถึงคูหาห้องน้องประคองเชย
แม้นบุญพี่มิเคยเคล้าเยาวยอด	จะจูบกอดได้คล่องฤๅน้องเอ๋ย
ไม่ควรข่วนพี่ให้เจ็บด้วยเล็บเลย	โอ้แขนเอ๋ยเลือดย้อยรอยระยำ ฯ
๏ เยาวมาลย์ฟังสารทรงสวัสดิ์	โสมนัสจับจิตเจ้างามขำ
แกล้งสนองพจมานประจานคำ	นี่คู่ปลํ้าฤๅมาปลํ้าให้ช้ำใจ
ฤๅชาติหลังพระยังรำลึกเห็น	ว่าน้องเป็นคู่สร้างแต่ครั้งไหน
หน้าไม่เก้อช่างมาเพ้อพูดพิไร	ฤๅเคยได้กี่แห่งด้วยแรงมือ
ไม่หายแค้นดอกที่ข่วนเท่านั้นนั่น	อย่ามุ่งมั่นว่าจะได้ด้วยรายดื้อ
น่าเจ็บใจแล้วมิใคร่จะวางมือ	ทำดื้อดื้อเดี๋ยวจะเดือดให้วุ่นวาย ฯ
๏ โอ้ยุพินช่างไม่สิ้นพยาบาท	ข่วนเนื้อขาดแล้วยังเดือดไม่เหือดหาย
กระนั้นฆ่าเสียเถิดนางให้วางวาย	พี่ยอมตายจริงแล้วแม่แก้วตา
พี่จูบเจ้าเจ้าก็ข่วนแต่ล้วนเล็บ	ไม่สมเจ็บพี่ไม่จางเสน่หา
แม้นตัวตายเสียรู้แล้วไปลับตา	ยังไม่ฆ่าก็จะจูบให้อิ่มใจ
ไม่เคยปล้ำก็มาปล้ำด้วยลำดื้อ	พอวางมือก็จะวิ่งขี้เกียจไล่
พระว่าพลางสอดคล้องทำนองใน	สายสุดใจเจ้าอย่าหมางระคางนวล
ซึ่งเรียมรู้เจ้าเป็นคู่ประคองถนอม	เพราะพระจอมหัสนัยน์นำสงวน
แนะอรัญให้รู้จักสำนักนวล	พี่ก็ด่วนเดินรีบมากลางดง
ผ้าพยนต์มนตราบิดาเจ้า	ที่ยืนเฝ้าถํ้าทองนวลหง
พี่ล้างรูปราพณ์ร้ายทลายลง	พระบิตุรงค์เจ้าก็เสี่ยงไว้ต่างใจ
มิใช่คู่ฤๅจะสู้พยนต์ยักษ์	นี่เคยรักจึ่งได้ร่วมพิสมัย
ถึงบิดาวาสุกรีที่อยู่ไกล	เธอแจ้งใจก็จะช่วยมาอวยพร ฯ
๏ วรนุชฟังสุดสารแถลง	ประจักษ์แจ้งเต็มทรวงดวงสมร
แต่ความอายกระษัตรีเป็นทีงอน	ทำคมค้อนผลักหัตถ์พระจักรี
เพราะพระเรืองศักดาวราเดช	ไม่เกรงจิตบิตุเรศเท่าเกศี
มาหักหาญผลาญยักษ์แล้วยํ่ายี	แม้นปรานีฤๅจะทำให้ช้ำใจ
พระทรงศักดิ์ก็รู้จักบิดาข้า	แม้นเมตตาก็จะทำตามวิสัย
มาสู่ขอต่อองค์พระทรงชัย	แม้นท้าวให้หรือน้องจะขัดคำ
นี่พระองค์จงแจ้งว่าอยู่เดียว	ในป่าเปลี่ยวไม่มีใครจะอุปถัมภ์
จะทำเล่นเหมือนเช่นหญิงระยำ	จะนอกคำบิตุรงค์อย่าสงกา
แม้นรักน้องฤๅจะทำให้ช้ำจิต	จงคืนคิดหักความเสน่หา
แม้นว่าองค์ทรงฤทธิ์พระบิดา	พระเมตตาให้น้องจึ่งครองกัน ฯ
๏ โอ้แสนชื่นดังจะกลืนไว้กลางจิต	จะให้ปลิดเปลื้องรักเจียวฤๅนั่น
เมื่อบิดาดวงใจอยู่ไกลกัน	พี่จะดั้นไปกระไรถึงบาดาล
แต่ขุนยักษ์รักษาคูหาน้อง	ท้าวก็ปองปลงจิตพิษฐาน
เหมือนหนึ่งองค์พระบิดายุพาพาล	ด้วยภูบาลพระก็รู้ว่าอยู่ไกล
อันพยนต์มนต์ยักษ์เธอเสี่ยงทาย	ใครฆ่าตายเหมือนออกพระโอษฐ์ให้
มิเช่นนั้นเธอจะทำไว้ทำไม	อย่าเสียใจเลยนะน้องไม่ต้องการ
พี่ใช่ชายพาลาจะพาชั่ว	ก็รู้ทั่วเทพไทในไพรสาณฑ์
เป็นเชื้อชาติจักรพรรดิพิสดาร	จากสถานมาสถิตพนาวัน
มาพบเจ้าคราวจนแล้วแก้วพี่	ถึงบูรีเถิดเรียมจะทำขวัญ
แล้วสวมสอดกอดรัดสัมผัสพลัน	เกษมสันต์ไสยาสน์เหนืออาสน์ทอง ฯ
๏ อัศจรรย์บันดาลสะท้านถํ้า	แก้วประจำคูหาก็มัวหมอง
เทวฤทธิ์ที่สถิตในถํ้าทอง	ประหารฆ้องโห่ครื้นขึ้นสามลา
เสนาะเสียงฆ้องหมั่งระฆังเหม่ง	อลเวงหวั่นไหวในคูหา
กระทบกังดังกางหว่างศิลา	เกิดมหาอัศจรรย์ทั้งโลกี
ทั้งปู่เจ้าเขาเขินบนเนินถํ้า	เกิดวิบัติพลัดระยำทั้งไพรศรี
ให้มืดทั่วตัวสัตว์ทั้งปัถพี	ค้างคาวที่โหนห้อยก็พลอยบิน
ฤๅษีอื่นพลอยตื่นตกประหม่า	เอามือคว้าลูกประคำหัวตำหิน
ตกใจตัวดั่งว่ากลัวอสุรินทร์	บ้างชูหินแบกตึงตะบึงมา
พวกข้างนอกร้องบอกว่าเกินเหตุ	ดูพยนต์มนต์เวทก็สังขาร์
ก็มอดม้วยตักษัยกลายเป็นหญ้า	จึ่งรู้ว่าเกิดอัศจรรย์การ ฯ