ลิลิตนารายณ์สิบปาง
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระราชนิพนธ์ คำนำ
เมื่อวันที่ ๒๙ ธันวาคม, พ. ศ. ๒๔๖๕, ฃ้าพเจ้าได้จัดให้เล่นระบำแบบหลวง เรื่อง “ศุภลักษณ์วาดรูป” ที่นาฏะศาลาสวนศิวาลัย ในพระบรมมหาราชวัง. ในระบำนั้นมีตอน ๑ ซึ่งพระนารายน์แสดงอวตารปางต่าง ๆ แปดปางให้นางศุภลักษณ์ดู. สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระบรมราชินี ได้เอาใจใส่ในเรื่องอวตารต่าง ๆ นั้นเปนอันมาก, อยากจะใคร่ทราบเรื่องโดยพิสดารกว่าที่ได้แสดงในระบำที่กล่าวนั้น. ฃ้าพเจ้าได้รับปากแก่เธอไว้ตั้งแต่ในคืนวันนั้นว่าจะตรวจสอบค้นหาเรื่องนารายน์สิบปางแล้วและแต่งขึ้นให้เธออ่าน.
ใคร ๆ ที่ได้เคยเฃ้าไป ในวัดพระศรีรัตนศาสดารามคงจะได้เคยเห็นภาพนารายน์สิบปางที่เขียนไว้ในนั้นแล้ว, ฃ้าพเจ้าได้สอบถามดูว่าได้เรื่องมาจากตำหรับใดก็หาได้ความชัดไม่, เปนแต่ฃ้าพเจ้าจำได้ว่า ได้เคยอ่านเรื่องนารายน์สิบปางในสมุดเล่มหนึ่ง ซึ่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๓ กรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณ ได้ทรงจัดพิมพ์ขึ้นตั้งแต่เมื่อพระองค์ท่านทรงดำรงตำแหน่งผู้กำกับราชการกรมอักษรพิมพการ. ในหนังสือนั้นมีเรื่องนารายน์สิบปางกล่าวไว้แต่ย่อ ๆ, และไม่ปรากฎว่าได้มาจากตำหรับใด, อีกทั้งในจำนวนสิบปางนั้นก็เรียงลำดับไม่ตรงกับตำหรับฃ้างศาสนาพราหมณ์, และมีปางย่อยเช่นเรื่องปราบนนทุกเฃ้าไปปนอยู่ด้วย, ฃ้าพเจ้าจึงตกลงใจว่า ในการที่จะแต่งเรื่องนารายน์สิบปางขึ้นใหม่ จะไม่ดำเนินความตามหนังสือที่กล่าวฃ้างบนนี้.
ฃ้าพเจ้ามีหนังสือภาษาอังกฤษอยู่เล่ม ๑ เรียกว่า “ฮินดูมิทอลอจี”, โดย เจ. ดับลยู, วินกินส๎ (“Hindu Mythology”, by J. W. Wilkins. ). ซึ่งมีเรื่องนารายน์สิบปางอันผู้แต่งได้เก็บข้อความโดยสังเขปจากคัมภีร์ต่าง ๆ ในไสยศาสตร์. ฃ้าพเจ้าตกลงใจใช้หนังสือเล่มนี้เป็นหลัก สำหรับแต่งเรื่องนารายน์สิบปางของฃ้าพเจ้าต่อไป โดยเฃ้าใจว่าคงจะได้ความใกล้ฃ้างถูกตามของเดิมพอประมาณ. แต่ผู้ที่เปนปริญญารอบรู้ในทางวรรณคดีย่อมทราบอยู่ว่า คำแปลหนังสือแห่งมัธยมประเทศตามที่นักปราชญ์ชาติยุโรปได้กระทำไว้ มักมีความสันนิษฐานตามอัตตะโนมัติของเฃาระคนอยู่ด้วย. และฃ้าพเจ้าเองหรือก็ไม่รู้ภาษาสันสกฤต, จำใจต้องอ่านคำแปล, ฉนั้นก็อาจจะได้ข้อความคลาดเคลื่อนอยู่บ้าง, จึงขอออกตัวไว้ในที่นี้.
ก่อนที่จะกล่าวถึงนารายน์สิบปาง, ฃ้าพเจ้าขอกล่าวถึงข้อความอื่น ๆ บางอย่าง, มีลักษณะแบ่งยุคเปนต้น, เพื่อช่วยความเฃ้าใจของผู้อ่านโดยสังเขป.
ยุค มี ๔, ซึ่งรวมกันเปนเวลาหมื่นสองพันปีสวรรค์. ๑ ปีมนุษเท่า ๑ วันสวรรค์, และปี ๑ คิดเปน ๓๖๐ วัน (ตามตำหรับ), ฉนั้น กำหนดแห่งยุคต่าง ๆ จึงมีดังต่อไปนี้ :-
กฤตะยุค = ๔,๘๐๐ ปีสวรรค์ = ๑,๗๒๘,๐๐๐ ปีมนุษ.
ไตรดายุค = ๓,๖๐๐ ปีสวรรค์ = ๑,๒๙๖,๐๐๐ ปีมนุษ.
ทวาบรยุค = ๒,๔๐๐ ปีสวรรค์ = ๘๖๔,๐๐๐ ปีมนุษ.
กลียุค = ๑,๒๐๐ ปีสวรรค์ = ๔๓๒,๐๐๐ ปีมนุษ
สี่ยุคที่กล่าวนี้ รวมกันเปน ๑ มหายุค, คือ ๑๒,๐๐๐ ปีสวรรค์, หรือคิดเปนปีมนุษ ๔,๓๒๐, ๐๐๐ ปี, ๑,๐๐๐ มหายุคเปน ๑ วันของพระพรหมา, และคืนของพระพรหมาก็ยาวเท่ากัน. วันของพระพรหมาเรียกว่า “กัลป.”
ในกัลป ๑ มีพระมนูบังเกิด ๑๔ องค์, และสมัยของพระมนู เรียกว่า “มานวันตร.” ในกัลปของเรานี้ ได้มีพระมนูบังเกิดมาแล้ว ๗ องค์; ในกาลบัดนี้เรายังอยู่ในมานวันตรของพระมนูองค์ที่ ๗ ทรงนามว่าไววัสวัต (ลูกพระวิวัสวัต = พระอาทิตย์). ข้อนี้ปรากฎอยู่ในโองการแช่งน้ำ, ซึ่งพระมหาราชครูอ่านอยู่ในเวลาถือน้ำพระพิพัฒนสัจจา, ความว่า:
“สมมติแกล้วอาทิตย์
เดอมกาล”
“สายท่านทรงธรณี
เรื่อยหล้า.”
เมื่อสิ้นกัลป, หรือที่เรียกว่าเวลาบรรลัยกัลป์ โลกทุกโลกจะแตกสลาย, และทั่วไปจะมืดมลอนธะกาล, เปนคืนของพระพรหมา, อันเปนเวลานานเท่าวันของพระพรหมา. และในระหว่างเวลานี้โลกทั้งหลายจะกลายเปนมหาสมุทใหญ่, และพระพรหมาจะบรรทมหลับอยู่เหมือนพญาเศษนาค. เมื่อหมดคืนของพระพรหมานี้แล้ว พระพรหมาจะตื่นบรรทมและทรงสร้างโลกใหม่.
ปี ๑ ของพระพรหมามีจำนวนวันและคืนอย่างปีมนุษ (คือ ๓๖๐ วันและคืน), และพระชนมายุของพระพรหมามี ๑๐๐ ปี. พระชนมายุของพระพรหมาเรียกว่า “ปะระ”, และกึ่งพระชนมายุเรียกว่า “ปะราร๎ทธะ.” บัดนี้ประราร๎ทธะ ๑ ได้ล่วงไปแล้วเมื่อสิ้นปัทมะกัลป. ส่วนกัลปอันเปนสมัยของเราบัดนี้เรียกว่า “วราหะกัลป” เปนกัลปที่ ๑ ในประราร๎ทธะที่ ๒ ของพระพรหมา.
ยุคทั้ง ๔ ที่กล่าวแล้วฃ้างบนนี้ มีลักษณะต่างกัน, ดังปรากฎในคัมภีร์มหาภารตะ, เช่นนี้ :-
กฤตะยุค - เปนยุคซึ่งมีสัตยธรรมมั่นคง, จึ่งมีนามเรียกด้วยว่า “สัตยยุค” ในยุคนั้นกรณียะทั้งปวงได้กระทำไปสำเร็จเสร็จสิ้น (กฤตะ), ไม่มีสิ่งใดบกพร่อง. ในยุคนั้นมิได้มีเทวดาต่าง ๆ (คือมีแต่พระปรพรหมองค์เดียวเปนที่เคารพบูชาของนรชน), ไม่มีทานพ, คนธรรพ, ยักษ์, รากษส, หรือปันนาค (งูร้าย); ไม่มีการค้าขาย และซื้อกันในระหว่างนรชน; ผลทั้งปวงแห่งพิภพย่อมได้โดยความปราถนาเท่านั้น; กุศลกรรมบถและความไม่เห็นแก่โลกย่อมมีอยู่ทั่วไป. โรคาพาธและความคร่ำคร่าแห่งอวัยวะทั้งปวงอันบังเกิดแต่ชราภาพหามีไม่ ชนย่อมปราศจากโทร์มนัส, โศก, โมหะ, หรือทุจริต; ปราศจากวิวาท, เกลียดชัง, โกรธ, ภัย, พยาธิ, ฤศยาและพยาบาท. พระปรพรหมเปนที่พึ่งแห่งโยคีทั้งหลาย. ในยุคนั้นพระนารายน์, อันเปนวิญญาณแห่งสิ่งทั้งปวง, มีพระกายสีขาวบริสุทธิ์. ในยุคนั้นมีกำเนิดแต่ชนผู้ตั้งมั่นในกรณียะ, และเหมือนกันทั้งหมดในทางสัตยธรรม, ในความปฏิบัติ, และในความรอบรู้. ในยุคนั้นชนทุกชาติมีน่าที่เหมือนกัน, ประกอบกรณียะ, ไม่ลดละในความเลื่อมใสในองค์พระปรพรหม (พระนารายน์) องค์เดียว, ใช้มนตร์อย่างเดียว, วินัยอย่างเดียว, พิธีอย่างเดียว. เฃามีพระเวทแต่เพียง ๑ เท่านั้น (คือ “ฤคเวท”).
ไตรดายุค (เต๎รตายุค) - ในยุคนี้เริ่มมีพลีกรรม, สัตยธรรมได้เสื่อมถอยลง ๑ ส่วนใน ๔, พระกายแห่งพระนารายน์กลายเปนสีแดง; และนรชนดำรงสุจริตธรรม, และเอาใจใส่ในทางธรรมะวิธี, ในยุคนั้นมีพลีกรรมต่าง ๆ, พร้อมด้วยธรรมศาสตร์และพิธีการต่าง ๆ. ในไตรดายุคชนย่อมปฏิบัติด้วยความมุ่งแสวงผล, หวังผลานิสงส์จากพลีกรรมและบำเพ็ญทาน, มิได้พอใจในการบำเพ็ญตะบะหรืออวยทานโดยมุ่งต่อกรณียะอย่างเดียวเช่นในกฤตะยุค. แต่ในไตรดายุคนั้นนรชนก็ยังมุ่งอยู่ที่จะประกอบกรณียะของตนและอุสาหะมากในยัญญะกรรม.
ทวาบรยุค - สัตยธรรมเสื่อมถอยลงไป ๒ ส่วนใน ๔, พระกายแห่งพระนารายน์กลายเปนสีเหลือง, และพระเวทเกิดมีขึ้นเปน ๔ คัมภีร์ (คือฤคเวท ๑ ยัชุร๎เวท ๑ สามะเวท ๑ อถรรพเวท ๑). นรชนบ้างก็ศึกษา ๔ พระเวท, บ้างก็ศึกษาเพียง ๓, บ้างก็ศึกษาเพียง ๒, และบ้างก็ไม่ศึกษาเลย. เมื่อพระเวทได้แบ่งออกมากเช่นนี้, พิธีการต่าง ๆ ก็ได้กระทำกันต่าง ๆ นานา. โดยเหตุที่มิได้รู้จริงในพระเวท ๑ (คือพระเวทเดิม) นั้นเอง, จึ่งได้เกิดมีพระเวทมากขึ้น ดังนั้น. โดยเหตุที่สัตยธรรมเสื่อมถอยลง จึ่งมีนรชนดำรงสุจริตธรรมน้อยลง. เมื่อชนเสื่อมถอยลงในทางสัตยธรรมเช่นนั้น, พยาธิหลายประการ, ตัณหาทั้ง ๓ (คือกามะตัณหา, ภวตัณหา, วิภวตัณหา) และภัยนานา, ซึ่งล้วนเปนผลกรรม, ก็ได้บังเกิดเบียดเบียฬนรชน, ทำให้เฃาทั้งหลายต้องเสวยทุกข์, และแนะให้เฃาบำเพ็ญตะบะ บางคนที่ประสงค์สุขในภพนี้และภพน่าก็ทำพลีกรรมต่าง ๆ. ดังนี้เมื่อถึงทวาบรยุคชนจึ่งได้เสื่อมถอยลงในทางสัตยธรรม.
กลียุค - สัตยธรรมคงเหลืออยู่เพียง ๑ ส่วนใน ๔ เท่านั้น, พระกายแห่งพระนารายน์กลายเปนสีดำ บรรดาปฏิบัติทั้งปวงอันมีในพระเวท, อีกทั้งกุศลกรรมและยัญญะกรรมเสื่อมถอยลงไป. อุปัทวะ, พยาธิ, ความระอา, และโทษะ, ทุกข์, ทุรนทุราย, อดอยาก, และภัยต่าง ๆ ได้มีขึ้นเปนลำดับ, นรชนเสื่อมลงเปนลำดับ.
ผู้อ่านคงจะสังเกตแล้วว่า ในข้อความที่กล่าวถึงยุคทั้ง ๔ ฃ้างบนนี้ พระนารายน์เปนพระเปนเจ้าอันใหญ่ยิ่ง, ที่ควรนับถือยิ่งของคนทั้งหลาย, ซึ่งไม่น่าประหลาดอะไรเมื่อคำนึงว่า ผู้ที่แต่งมหาภารตะเปนพวกไพษณพ, คือผู้นับถือพระพิษณุเปนเจ้า. ตำหรับต่าง ๆ แห่งไสยศาสตร์ที่ยังคงมีผู้นิยมอ่านอยู่มากที่สุดในอินเดียโดยมากเปนหนังสือของพวกไพษณพแต่ง, และชนในอินเดียนับถือพระนารายน์มากกว่าพระเปนเจ้าใด ๆ. พวกไพษณพเฃาสอนว่า เดิมทีมีพระเปนเจ้าแต่องค์เดียว, เรียกว่า “ปรพรหม,” พระผู้สร้างสิ่งทั้งปวง. ได้ความตามคัมภีร์ “วราหะปราณะ,” ว่า พระนารายน์ผู้เปนพระปรพรหม เมื่อได้ทรงรำพึงถึงการที่จะสร้างสกลโลกขึ้นแล้ว, จึงได้ทรงคำนึงด้วยว่าจำเปนที่จะต้องบำรุงรักษาโลกไว้ต่อไปด้วย. แต่พระปรพรหมนั้นเปนอะรูปะกะเทพ, คือหาตัวตนมิได้. จึ่งไม่สามารถที่จะกระทำกิจนั้นได้, จึ่งทรงแบ่งภาคของพระองค์เองสร้างขึ้นเปนรูปะกะเทพ, เปนเทวราชอันมิได้มีกำเนิดอย่างเทวดาหรือมนุษทั้งหลาย, แล้วพระนารายน์องค์เดิมจึงประทานพรแด่พระนารายน์องค์ใหม่นี้ว่า : - “ดูกรวิษณุ, ท่านจงเปนผู้สร้างสิ่งทั้งปวง, (คือให้เปน “พรหมา” หรือ “หิรัณยครรภ”), ท่านจงเปนผู้บริหารโลกทั้งสาม (“หริ”), และเปนที่นับถือแห่งชนทั้งปวง, ท่านจงเปนผู้รอบรู้ทุกสิ่งสรรพ์ และมีอานุภาพใหญ่ยิ่ง และท่านจงปฏิบัติตามปราถนาแห่งพระพรหม และเทวดาทั้งปวงเปนนิตย์เทอญ. แล้วพระปรพรหมก็คืนเฃ้าสู่ความเปนธรรมดาแห่งพระองค์. ฝ่ายพระวิษณุ, เมื่อทรงรำพึงถึงการที่ได้ทรงกำเนิดมา, จึงบรรทมหลับไป, และในเวลาบรรทมหลับอยู่นี้ได้ทรงพระสุบินถึงการสร้างสิ่งต่าง ๆ, และได้บังเกิดมีดอกบัวหลวงผุดขึ้นจากพระนาภี. ในกลางดอกบัวหลวงนี้พระพรหมา (ธาดา) ได้บังเกิดขึ้น, และพระพรหมาองค์นี้เปนผู้สร้างมนุษ, อมนุษ, และสัตว์ทั้งปวงในโลกทั้งสาม. เรื่องกำเนิดของพระพรหมธาดานี้ มีปรากฎในต้นหนังสือรามเกียรติ์ของเราด้วย.
ในคัมภีร์ “ปัทมะปุราณะ” กล่าวไว้ว่า :- “เมื่อแรกเริ่มการสร้างสกลโลก, พระวิษณุเปนเจ้ามีพระประสงค์ที่จะสร้างโลก, จึงทรงแบ่งภาคเป็นสามส่วน: เปนพระผู้สร้าง ๑, พระผู้บริหาร ๑, พระผู้สังหาร ๑. เพื่อสร้างโลกนี้ พระมหาสวายัมภูวได้ทรงสร้างพระพรหมาจากพระปรรศวะ (สีฃ้าง) เบื้องขวา; แล้ว, เพื่อบริหารโลก, ได้ทรงสร้างพระวิษณุจากพระปรรศวะเบื้องซ้าย; และ, เพื่อล้างโลก, ได้/*[8]ทรงสร้างพระศีวะมหากาลจากบั้นกลางแห่งพระองค์. บางคนย่อมบูชาพระพรหมา, บ้างก็บูชาพระวิษณุ, บ้างก็บูชาพระศีวะ, แต่พระวิษณุเปนเจ้านั้นเอง, เปนองค์หนึ่งแบ่งสามภาค, ทรงสร้าง, ทรงบริหาร, ทรงล้าง: ฉนั้นสาธุชนจงอย่าได้ถือว่าสามองค์นั้นต่างกันเลย.
ในคัมภีร์ “วิษณุปุราณะ” มีคำสอนไว้ว่า :- “โลกนี้กำเนิดจากพระวิษณุ; คงอยู่ในพระวิษณุ; พระองค์เปนเหตุแห่งความคงอยู่และความสูญแห่งโลก; พระองค์เทียวคือโลก.” ในคัมภีร์เดียวกันนี้มีคำสอนว่าผู้นับถือพระนารายน์อาจที่จะรอดพ้นอำนาจแห่งมฤตยู (พระยม) คือไม่ตกนรก.
ที่จริงในมนตร์ต้นโองการแช่งน้ำของเราออกจะเก็บความสรรเสริญพระนารายน์ไว้ได้ดีพอใช้. มนตร์นี้ว่า :-
“โอมสิทธิสรวงศรีแกล้ว แผ้วมฤตยู เอางูเปนแท่น แกว่นกลืนฟ้ากลืนดิน”, แล้วจึ่งกล่าวถึงพาหนะและสิ่งที่ถือในพระหัตถ์ต่อไปว่า: “ปิ่นเอาครุฑมาขี่ สี่มือถือสังข์ จักร์คทาธรณี”, ตรงตามตำหรับฃ้างไสยศาสตร์.
สวรรค์ที่พระนารายน์สถิตเรียกว่า “ไวกุณฐ์”, ปรากฎลักษณะตามที่มีในมหาภารตะว่า แผ่นดินเปนทองทั้งแผ่น, วัดโดยรอบได้สองหมื่นโยชน์. วิมานทั้งปวงล้วนแล้วไปด้วยแก้วมณี. เสาและเครื่องประดับในวิมานนั้น ๆ ทำด้วยพลอยต่าง ๆ. น้ำใสแห่งคงคามหานทีตกจากสวรรค์ชั้นสูงมายังศีร์ษะแห่งธรุวะ (ดาวเหนือ); จาก/*[9]นั่นไหลลงไปสู่เกศาแห่งพระสัปตะฤษี (ฤษีเจ็ดตน, คือดาวเจ็ดดวงที่รวมเรียกทั้งหมู่ว่า “ดาวจรเข้” ในภาษาไทยเรา); และจากที่นั้นน้ำไหลลงมาเปนมหานที. ในสวรรค์นี้มีสระ ๕ สระ, เต็มไปด้วยดอกบัวสีน้ำเงิน, แดง, และขาว. บนบัลลังก์อันโอภาสราวพระอาทิตย์เวลาเที่ยง, พระวิษณุประทับอยู่บนอาสนะบัวฃาว; ฃ้างขวาพระองค์ คือ พระลักษมี, ซึ่งมีพระรัสมีเปล่งปลั่งราวแสงฟ้าแลบอันไม่เสื่อมถอย และจากพระองค์แห่งเทวีนั้นมีกลิ่นหอมเหมือนดอกบัวฟุ้งขจรไปถึงสองร้อยโยชน์.
เมื่อใดบังเกิดมีเหตุภัยใหญ่หลวงขึ้นในโลก, หรือเมื่อมีความชั่วร้ายของผู้ใดผู้ ๑ ทำให้โลกเดือดร้อน, พระนารายน์, ในน่าที่ผู้บริหาร (หริ) ต้องอวตารลงมาเพื่อดับเข็ญ, และเมื่อสำเร็จกิจแล้ว ก็เสด็จกลับคืนขึ้นสู่ไวกูณฐ์. จำนวนแห่งอวตารมีกล่าวไว้ต่าง ๆ กัน, มีสิบปางบ้าง, ญี่สิบสี่ปางบ้าง, และบางทีก็ว่ามากจนเหลือคณนา. ตามความนิยมโดยมากว่ามิสิบปาง, เปนปางที่สำคัญ ๆ ที่สุด. ในสิบปางนี้ได้มีมาแล้วเก้า, ยังคงเหลืออีกปาง ๑ ซึ่งจะมีมาในอนาคต, สิบปางนี้ลำดับดังต่อไปนี้ :-
ในกฤตะยุค :
๑. มัตสยาวตาร, เปนปลา.

๒. กูรมาวตาร, เปนเต่า.

๓. วราหาวตาร, เปนหมู.

๔. นรสิงหาวตาร, เปนนรสิงห์ (ครึ่งคนครึ่งสิงห์)
ในไตรดายุค :
๕. วามนาวตาร, เปนพราหมณ์เตี้ย.

๖. ปรศุรามาวตาร, เปนพราหมณ์ถือขวาน (ปรศุ = ขวาน)
ในทวาบรยุค :
๗. รามจันทราวตาร, เปนพระรามจันทร, กษัตร์สุริยวงศ์.

๘. กฤษณาวตาร, เปนท้าวกฤษณะ, กษัตร์จันทรวงศ์.
ในกลียุค :
๙. พุทธาวตาร, เปนพระสมณโคคมพุทธเจ้า.

๑๐. กัลกยาวตาร, เปนพระกัลกิ (ซึ่งจะมาในปลายกลียุค)
ตามความเห็นของนักปราชญ์ยุโรปที่ได้ศึกษาและพิจารณาเรื่องเหล่านี้ อวตารบางปางเปนปะกรณเปรียบเทียบแถลงด้วยความเปลี่ยนแปลงในธรรมชาติ, และบางเรื่องมีเค้าความจริงในประวัตติการ เรื่องแห่งมัตสยาวตาร (ปางที่ ๑) ซึ่งแสดงถึงท้าวสัตยพรต, หรือพระมนูไววัสวัต, รอดพ้นจากอุทกภัยได้โดยอาศัยพระมัตสยาวตารเปนที่พึ่งนั้น, นัยว่ากล่าวถึงมหาอุทกภัยที่ได้บังเกิดมีขึ้นครั้ง ๑ ในโลกนี้. ข้อควรสังเกตมีอยู่คือ ในคัมภีร์ศาสนาต่าง ๆ หลายศาสนามีกล่าวถึงน้ำท่วม, และมีผู้รอดจากอุทกภัยนั้น ได้อยู่เปนมหาชนกของชนต่อมาดังนี้, คล้าย ๆ กัน; เช่นในคัมภีร์ใบเบลของยิวและคริสเตียน มีเรื่องโนอาห์รอดจากอุทกภัย, และในคัมภีร์โก้หร่านก็กล่าวถึงโนเฮ/*(11)เช่นเดียวกัน; ในโบราณสมัยแห่งกรีซมีเรื่องน้ำท่วมใหญ่และมหาทวีปอัตลันติํสจมหายไปในมหาสมุท, มีคนรอคตายมาคนเดียวชื่อ เดอู คาลิโอน, ซึ่งได้ลงเรือของพระเปนเจ้าลอยจากแผ่นดินนั้นเมื่อเวลาน้ำท่วม, ส่วนเรื่องพระมัตสยาวตารรบและสังหารอสูร, ตามที่ปรากฎในตำหรับของไทยเรานั้น, ได้ความว่าได้มาจาก “ภาควัตปุราณะ”, ซึ่งมีข้อความแถลงไว้แห่ง ๑ ว่า:- “เมื่อปลายกัลปก่อนนี้ได้บังเกิดมีมหาประลัย, อันบังเกิดขึ้นเพราะพระพรหมาเปนเจ้าบรรทมหลับ, บรรดาสัตว์ทั้งหลายในโลกจึงได้จมตายอยู่ในมหาสมุทอันกว้างใหญ่. โดยเหตุที่พระพรหมาเปนเจ้ามีความง่วงบรรทม, ทรงปราถนาที่จะพักผ่อนพระกายเมื่อยุคทั้งหลายได้ล่วงไปแล้ว, อสูรผู้แรงฤทธิ์ชื่อหัยครีพจึ่งได้มาใกล้พระองค์, และลักเอาพระเวทซึ่งหลั่งไหลจากพระโอษฐของพระเปนเจ้านั้นไป.” ต่อนี้จึ่งเล่าถึงพระหริเทวราช, ว่าเมื่อพระองค์ได้ทรงทราบกิจการของพญาทานพตนนั้นแล้ว, จึงได้ทรงจำแลงพระองค์เปนปลาตัวเล็ก, เรียกว่า “ศะผะริ.” มหากษัตร์ผู้ทรงนามว่า สัตยพรต, เปนโอรสของพระสุริยาทิตย์ จึ่งปรากฎพระนามด้วยว่า “ไววัสวัต” (“วิวัสวัต” คือพระอาทิตย์), เปนพระเจ้าทรงธรรมเสวยราชย์อยู่ในแคว้นทระวิระ, เปนพระมนู (มหาชนกของชนทั้งหลาย) ในกัลปนี้, ช้อนได้ปลานี้ไป, แล้วและนำไปปล่อยในมหาสมุท. เมื่อน้ำท่วมโลก, ท้าวสัตยพรตได้ลงสู่เรือลำใหญ่, เอาทามล่ามเรือนั้นผูกกับเฃาแห่งปลา, ซึ่งบัดนั้นได้เติบโตขึ้นแล้ว, และปลาพาไปพ้นอันตราย. ครั้นน้ำลดลงแล้ว, /*(12)พระนารายน์กับพระพรหมาก็ผุดขึ้นพร้อมกันจากมหรรณพ, พระนารายน์ปราบหัยครีพและแย่งพระเวทกลับคืนได้. ในปุราณะนี้เรียกนามอสูรผู้ลักพระเวทว่า “หัยครีพ”, แต่ในตำหรับของไทยเราเรียกว่า “สังขะอสูร”, ซึ่งได้ความว่าเปนนามอีกนาม ๑ ของหัยครีพนั้นเอง, ดังนี้นับว่าฃ้างฝ่ายไทยเราได้เรื่องมัสยาวตารมาดีพอใช้.
เรื่องกูรมาวตารในฉบับไทยมีเรื่องน้อย, และดูไม่เปนปางสำคัญเลย. เรื่องวราหาวตารฃ้างฝ่ายเรามีอยู่ไม่สู้พิสดารนัก, แต่ก็นับว่าไม่เลว. เรื่องนรสิงหาวตารฃ้างไทยเราได้มาไว้ออกจะเลอียดลออดี, เปนแต่นามแห่งอสูรผู้ถูกปราบนั้นผิดเพี้ยนอยู่. ในเรื่องวราหาวตารอสูรที่แย่งแผ่นดินกับพระนารายน์ ฝ่ายเราเรียกว่าหิรันตยักษ์, แต่ที่ถูกควรเปน “หิรัณยากษะ” (สันสกฤต, หิรณฺย = ทอง + อกฺษ = ตา); และอสูรที่รบกับพระนรสิงหาวตาร ฝ่ายเราเรียกว่าหิรันตปะกาสูร, แต่ที่ถูกควรเปน “หิรัณยกศิปุ.” เรื่องวามนาวตาร, ซึ่งฃ้างไทยเราเรียกว่า “ทวิชาวตาร”, ตำหรับของเราได้เรื่องมาไม่พิสดารพอ จึ่งทำให้ผู้อ่านแลไม่ใคร่เห็นประโยชน์ของปางนี้, แต่ในลิลิตของฃ้าพเจ้าต่อไปนี้จะได้แถลงเรื่องตามที่มีมาในปุราณะ, คงจะทำให้ผู้อานได้ทราบเรื่องดีขึ้น. ปรศุรามาวตาร, ที่จัดเปนปางที่ ๖ ในที่นี้, ในหนังสือนารายน์สิบปางของเราไม่มีทีเดียว. ไทยเราพบปะพระปรศุรามาวตารแต่ในเรื่องรามเกียรติ์, ซึ่งว่าเปนยักษ์มีนามว่ารามสูร, และได้พบกล่าวถึง ๒ แห่ง; แห่ง ๑ คือเมื่อไปพยายามชิงแก้วของนางเมขลา แล้วและไป/*(13)รบฆ่าพระอรชุนตาย, กับอีกแห่ง ๑ เมื่อไปลองฤทธิ์กับพระรามและแพ้พระราม. เรื่องของรามสูรทั้ง ๒ ตอนนี้ มีมาจริงในทางคัมภีร์ไสยศาสตร์, แต่ไม่ตรงกับที่มีอยู่ในรามเกียรติ์; ฃ้าพเจ้าจะได้แถลงเรื่องตามที่ถูกไว้ในลิลิตฃ้างน่าต่อไป. ปรศุรามนั้นที่จริงเปนพราหมณ์, และนักปราชญ์สันนิษฐานว่า อวตารปางนี้แท้จริงคงเปนปะกรณแสดงถึงการแก่งแย่งแข่งอำนาจกันระหว่างชาติพราหมณ์กับชาติกษัตริย์ในยุคโบราณแห่งมัธยมประเทศ, และในยุคนั้นกษัตริย์คงได้แพ้พราหมณ์.
เรื่องรามจันทราวตารกับกฤษณาวตาร มีข้อควรสันนิษฐานได้ทั้ง ๒ เรื่องว่าเปนส่วน ๑ แห่งตำนานของภารตะวรรษ (อินเดีย). เรื่องรามจันทราวตารมีอยู่พิสดารในคัมภีร์ “รามายณะ”, ซึ่งไทยเราคงได้มาจากพราหมณ์ในโบราณสมัย แล้วและมาแต่งขึ้นใหม่เรียกว่า “รามเกียรติ์”. เรื่องสงครามระหว่างพระรามจันทร์กับพลวานรฝ่าย ๑ ราพณาสูรกับรากษสฝ่าย ๑ นั้น สันนิษฐานว่าเปนเรื่องแถลงการสงครามที่ได้กระทำแก่กันจริง ๆ ระหว่างคนจริง ๆ; พระรามและชาวอโยธยาเปนต้น, ที่เรียกว่า “มนุษ”, คงเปนเชื้อสายชนผิวขาวที่เรียกว่า “อารยะ”; “วานร” สันนิษฐานว่าเปนชนที่อยู่ในดินแดนริมเทือกเฃาวินธยะ, ซึ่งจนกาลบัดนี้ก็ยังมีเหลืออยู่, เปนชนผิวดำ, ผมหยิกและริมฝีปากหนา, ใกล้ฃ้างเงาะป่าของเรา. และชนเหล่านี้มิได้ถือศาสนาพราหมณ์เลย แต่ก็มีตำนานเล่าต่อ ๆ กันมาหลายชั่วคนในพวกนั้นเนื่องด้วยประวัตติการของพระรามจันทร, ซึ่งทำให้น่า/*(14)สันนิษฐานว่าคงได้เคยเกี่ยวข้องกันมาในสมัยโบราณสมัยจริง; ส่วน “รากษส” นั้นก็คือชนชาวเกาะลังกา, ซึ่งเปนชนผิวดำ, ผมหยิก, และร่างใหญ่อย่างคนดำในทวีปอาฟริกาในกาลบัดนี้, พวกอารยะชนเกลียดชังจึ่งตั้งชื่อว่ารากษสหรือยักษ์.
เรื่องกฤษณาวตารมีอยู่ในมหาภารตะและปุราณะหลายคัมภีร์, แต่น่าประหลาดที่ไม่ได้มีใครแปลหรือเก็บมาแต่งขึ้นเปนภาษาไทยอย่างเช่นรามเกียรติ์นั้นเลย. ที่ได้เอามาแต่งขึ้นเปนเรื่องลครก็มีอยู่แต่เรื่อง “พระอุณรุท”, คือ อนิรุทธ ผู้เปนโอรสของพระปรัทยุมน์, โอรสของท้าวกฤษณะผู้ทรงราชย์ในนครทวารกา (หรือทวาราวดี). ในลิลิตต่อไปนี้ฃ้าพเจ้าจะได้แถลงประวัติของพระกฤษณาวตาร โดยสังเขป, เพราะถ้าจะแถลงโดยพิสดารจะต้องแต่งเปนหนังสืออีกเล่ม ๑ ต่างหากทีเดียว. พระกฤษณะนั้น กำเนิดในสกุลกษัตริย์ยาทพ, อันเปนสาฃา ๑ แห่งจันทรวงศ์. จันทรวงศ์นั้น, ตาม “วิษณุปุราณะ” กล่าวว่า ต้นวงศ์คือพระอัตริพรหมฤษี, โอรสของพระพรหมา. พระอัตริมีโอรสคือพระจันทร, โอรสพระจันทรคือพระพุธ, โอรสพระพุธคือปุรูระวัส, โอรสปุรูระวัสคืออายุส, โอรสของอายุสคือนะหุษ, และโอรสของนะหุษคือยะยาตี. ยะยาตีมีโอรสสององค์ที่ได้เปนกษัตร์, คือยะทุ, ผู้เปนต้นสกุลยาทพ, กับปุรุผู้เปนต้นสกุลโปรพ. สกุลยาทพครองนครต่าง ๆ, มีทวาระกาเปนที่สุด; สกุลโปรพครองนครประดิษฐานและหัสตินาปุระตลอดมา. ยังมีจันทรวงศ์อีกสาขา ๑ ซึ่งครองแคว้นกาศี (พาราณสี), สืบสกุลลงทางท้าว/*(15)กษัตระพฤทธะ, โอรสของท้าอายุส. ในสกุลโปรพมีกษัตริย์อันบรรฦๅเกียรติอยู่หลายองค์, เช่นท้าวทุษยันต์ผู้เปนพระสามีของนางศกุนตลาเปนต้น, และมหาภารตะก็กล่าวถึงเรื่องสงครามซึ่งท้าวยุธิษเฐียรได้มีชัย. ในสกุลยาทพมีกษัตร์อันบรรฦๅเกียรติอยู่มากที่สุดก็คือท้าวกฤษณะ ซึ่งเรียกว่าพระกฤษณาวตาร, เปนมหากษัตริย์องค์สุดท้ายแห่งสกุลนี้. นอกจากนี้มีพระพลราม, หรือพลเทพ, ผู้เปนเชษฐาของท้าวกฤษณะ, ซึ่งบางตำหรับก็จัดเอาเปนพระนารายน์อวตารปางที่ ๘ แทนท้าวกฤษณะ ซึ่งจัดเอาเปนองค์พระนารายน์แบ่งภาคทีเดียว. ด้วยเหตุนี้เองบางทีพราหมณ์จึ่งออกพระนามพระนารายน์ว่า “กฤษณะ” ซึ่งเปนเหตุทำให้ชาวเราผู้มิได้รู้ต้นสายปลายเหตุพลอยหลงตามไปด้วยดังปรากฎอยู่ในกวีนิพนธ์ของไทยเราหลายแห่ง.
ส่วนการที่พวกพราหมณ์จัดเอาพระสมณโคดมพุทธเจ้าเปนอวตารของพระนารายน์นั้น ก็เพราะรู้สึกว่าได้บังเกิดมีผู้เลื่อมใสในพระพุทธศาสนามากขึ้น, จนเหลือที่จะคิดกำจัดได้แล้ว, จึ่งเลยผสมผเสรับเอาพระพุทธเจ้าเปนอวตารของพระนารายน์เสียทีเดียว. แต่ครั้นว่าจะรับรองว่าคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเปนของที่ถูกต้องก็ไม่ได้, เพราะจะต้องสารภาพว่าคำสั่งสอนของพวกพราหมณ์เองผิด, จึงต้องกล่าวแก้ไปว่าพระนารายน์อวตารมาเปนพระพุทธเจ้าเพื่อหลอกลวงชนที่ชั่วร้าย, อีกทั้งอสูร, แทตย์, ทานพ, ฯลฯ เพื่อให้หลงเชื่อในสิ่งที่ผิด แล้วจะได้ต้องรับผลร้ายแห่งมิจฉาทิฏฐิกรรมนั้น ๆ.
/*(16)ส่วนกัลกยาวตาร, ปางที่ ๑๐ ของพระนารายน์, อันกล่าวว่าจะได้มีมาในปลายกลียุคนั้น, ตามคำทำนายว่าจะมีรูปเปนคนขาวขี่ม้าขาว, และจะเปนผู้บำราบปราบปรามคนชั่วร้ายทั้งหลายและจะบันดาลให้มีสัตยธรรมขึ้นใหม่โดยบริบูรณเหมือนเช่นในกฤตะยุค. สรูปความก็คือ กัลกยาวตารนี้เปนปะกรณแสดงความหวังในอนาคต, เช่นเดียวกับพุทธศาสนิกชนบางหมู่บางเหล่าหวังได้พบพระศรีอารยะเมไตรย, และพวกถือศาสนายิวหวังได้พบเมสไสยาห์, นับว่าเปนส่วน ๑ แห่งธรรมดามนุษที่จำจะต้องหวังได้พบเห็นความสุขยิ่งไปกว่าที่คนได้รับอยู่แล้ว.
ตามตำหรับต่าง ๆ กล่าวไว้ว่า พระวิษณุนั้นมีพระนามพัน ๑, ซึ่งถ้าผู้ใดท่องได้นับว่าได้บุญ. นามที่มักใช้บ่อย ๆ ในพันนามนี้คือ:- อัจยุต (ไม่มีตกหรือเสื่อม); อนันต์ (ไม่มีที่สุด); อนันตะศัยนะ (นอนบนหลังอนันตะนาคราช); จัตุรภุช (สี่แขน); ทาโมทร (ผู้ถูกคาดด้วยเชือก, คือกฤษณะ); โควินท์ หรือ โคบาล (ผู้เลี้ยงโค คือกฤษณะ); หริ (ผู้บริหาร); หฤษิเกศ (เจ้าแห่งสิ่งซึ่งทำให้รู้สึกรูป, เสียง, ฯลฯ); ชลไศยิน (นอนบนน้ำ); ชนาร์ททะนะ (ผู้ที่ชนนับถือ); เกศวะ (ผมงาม); กิรีติน (ผู้ทรงเครื่องแต่งหัว); ลักษมีบดี (ผัวของลักษมี); มธุสูทน์ (ผู้ฆ่ามธุ, อสุรที่พยายามทำร้ายพระพรหมา ซึ่งเกิดขึ้นในดอกบัวอันผุดจากพระนาภีของพระนารายน์); มาธพ (เกิดแต่มธุหรือหวานเหมือนนำผึ้ง; มุกุนทะ (ผู้ช่วย); นร (คน); นารายน์ (ผู้กระดิกในน้ำ); ปัญจายุธ (มีอาวุธห้าอย่าง); ปัทมะนาภะ (สดือดอกบัว); ปิตามพร (นุ่งเหลือง); บุรุษ (ผู้ชาย); บุรุโษดม (ชาย/*(17)สูงสุด เทวราช); วาสุเทพ (ลูกวสุเทพ, คือกฤษณะ); ไวกูณฐะนาถ (จอมไวกูณฐ์); ยัญเญศ หรือ ยัญเญศวร (เจ้าแห่งยัญญะกรรม).
อาวุธของพระนารายน์ คือ (๑) สังข์ ชื่อปัญจชันยะ; (๒) จักร ชื่อสุทรรศนะ หรือวัชระนาภะ; (๓) คทา ชื่อเกาโมทะกี; (๔) ธนู ชื่อสารณคะ; (๕) ดาพ ชื่อนันทะกะ. เทวรูปพระวิษณุเปนเจ้าโดยมากมักถือสังข์ ๑ จักร ๑ คทา ๑ ดอกบัว ๑.
พระลักษมี, หรืออิกนัย ๑ เรียกว่าพระศรี, ซึ่งเปนพระมเหษีของพระนารายน์นั้น, ได้อวตารตามเสด็จสามีลงมาหลายปาง. พระลักษมีได้กำเนิดขึ้นมาจากเกษียรสมุทเมื่อเทวดากวนทเลนั้นทำอมฤต, จึงได้นามว่า “กษีราพธิตะนยา”, คือลูกสาวแห่งเกษียรสมุท. เมื่อพระนารายน์อวตารเปนพระวามนาวตาร, พระลักษมีได้ลงมากำเนิดในดอกบัว, จึงมีนามว่า “ปัทมา” และ “กมะลา”. เมื่อพระนารายน์เปนพระปรศุรามาวตาร, พระลักษมีเปนนางธรณี. เมื่อพระนารายน์เปนพระรามจันทราวตาร, พระลักษมีเปนนางสีดา. เมื่อพระนารายน์เปนกฤษณาวตาร, พระลักษมีเปนนางรุกมิณี. นอกจากนี้พระลักษมียังมีนามเรียกกันอีกด้วยว่าอินทิรา; ชลธิชา (เกิดแต่ชลธี); จัญจลา หรือ โลลา (ไม่แน่นอน, เปนนามใช้ในน่าที่ผู้เปนเจ้าแห่งโชค); โลกะมาตา (แม่ของโลก).
พญาครุฑ, ผู้เปนพาหนะของพระนารายน์, ก็มีกล่าวถึงบ่อย ๆ ในประวัตติการของพระเปนเจ้าองค์นั้น, จึ่งควรกล่าวถึงในที่นี้ด้วยโดยสังเขป. พญาครุฑเปนโอรสของพระกัศยปประชาบดีกับนางวินะตา. ที่เปนอริ/*(18)กับงูทั้งหลายก็เพราะนางวินะตาได้มีสาเหตุวิวาทกับนางกัทรุ, มเหษีขวาของพระกัศยป และมารดาแห่งนาคทั้งหลาย. เรื่องที่วิวาทกันเนื่องด้วยสีม้าที่เทียมรถพระอาทิตย์, นางกัทรุชนะได้โดยกลอุบาย, นางวินะตาจึ่งต้องยอมเปนทาสาของนางกัทรุ. พวกนาคผู้เปนลูกนางกัทรุเรียกเอาน้ำอมฤตเปนค่าตัวนางวินะตา, พญาครุฑจึ่งไปลักเอาน้ำอมฤตจากเทวดาได้. พระอินทร์ติดตามแย่งน้ำอมฤต, รบกับพญาครุฑก็พ่ายแพ้และวัชระแตก, ต้องร้อนถึงพระวิษณุเปนเจ้าเสด็จมารบ. แต่แม้พระวิษณุก็รบกับพญาครุฑให้แพ้ไม่ได้, จึงตกลงทำสัญญาสัมพันธไมตรีต่อกัน, คือในเวลานั่งพระนารายน์ยอมให้พญาครุฑนั่งสูงกว่า, แต่เวลาจะเดินทางต้องให้พระนารายน์ขี่. พญาครุฑนี้มีหัว, ปีก, และเล็บเหมือนนกอินทรีย์, แต่ตัวเหมือนมนุษ. หน้าสีขาว, ปีกแดง, ตัวเปนทอง. มีเมียชื่อ อุนนะตี หรือวินายะกา, มีบุตรชื่อสัมปาตี (ที่เรียกในรามเกียรติ์ของเราว่า “สัมพาที”). พญาครุฑมีฉายาต่าง ๆ, เก็บมากล่าวถึงในที่นี้แต่บางนามดังต่อไปนี้ :- กาศยะปี (ลูกกัศยป); ไวนะเตยะ หรือ เวนไตย (ลูกวินะตา); สิตานน (หน้าฃาว); รักตะปักษ์ (ปีกแดง); เศวตะโรหิต (ฃาวแดง); สุวรรณกาย (ตัวทอง); สุบรรณ (มีปีกงาม); คะรุตมาน (เจ้าแห่งนกทั้งหลาย); นาคานตะกะ และปันนคะนาศนะ (ผู้บำราบงู); สรรปาระตี (ฃ้าศึกแห่งงู); ตะรัสวิน (รวดเร็ว); รสายน (แล่นเหมือนปรอท); กามะจาริน (ไปตามใจตนเอง); กามายุส (อยู่สบาย); จิราท (กินนาน); วิษณุรถ (รถของพระวิษณุ); อมฤตาหรณ และ /*(19)สุธาหร (ผู้ลักอมฤต); สุเรนทรชิต (ผู้ชำนะพระอินทร); วัชระชิต (ผู้ชำนะวัชระ).
อนันตะนาคราช, หรือที่ในปุราณะโดยมากเรียกว่า เศษะนาคราช, ก็ได้ตามเสด็จพระนารายน์มาบังเกิดในมนุษโลก, เช่นเปนพระลักษมณ์ในปางที่ ๗ และพระพลเทพในปางที่ ๘ เปนต้น. อนันตะนาคราชนี้มีพันหัว, เปนบัลลังก์ที่พระนารายน์บรรทมในระหว่างกัลป. โลกของเรานี้วางอยู่บนหัวอนันตะนาคราช, ฉนั้นเมื่อใดนาคนี้กระดิกแผ่นดินจึ่งไหว. (ฃ้าพเจ้าจำได้ว่าเมื่อเด็กๆ เคยได้ยินผู้ใหญ่เล่าให้ฟังว่า แผ่นดินของโลกเรานี้วางอยู่บนหลังปลาตัวใหญ่, เรียกว่า “ปลาอนนต์.” ทำไมนาคจึ่งกลายเปนปลาไปก็ไม่ทราบ.) นาคตัวนี้เปนเชือกที่เทวดาใช้เมื่อกวนเกษียรสมุท, ดังจะได้แถลงต่อไปในเรื่องกูรมาวตาร. ไฟที่นาคนี้พ่นออกมาเปนไฟบรรลัยกัลปที่ล้างโลกเมื่อสิ้นกัลป. พญานาคตนนี้ อีกนัย ๑ ว่าเปนตนเดียวกับพญาวาสุกี, ผู้เปนใหญ่เหนือนาคทั้งหลายในบาดาล, ปุราณะบางคัมภีร์ว่าอนันตะนาคราชนี้เปนโอรสใหญ่ของพระกัศยปประชาบดีกับนากัทรุ, ฉนั้นเปนพี่น้องร่วมบิดากับพญาครุฑ. การที่พระวิษณุเอาผู้เปนอริแก่กันมาใช้ได้ทั้ง ๒ ตนนับเปนพยานแห่งอานุภาพของพระเปนเจ้าองค์นั้น.
ข้อความทั้งปวงที่ได้กล่าวมาแล้วเนื่องด้วยพระนารายน์และบริวารของพระองค์นั้น, ฃ้าพเจ้าได้พยายามที่จะตัดทอนลงมากที่สุดที่จะทำได้อยู่แล้ว แต่กระนั้นยังยืดยาวถึงปานนี้. ฃ้าพเจ้าจึงต้องขออภัยแก่ท่านผู้อ่าน, แต่ยังมีความหวังใจอยู่ว่าการอ่านคำนำอันยาวนี้ท่านจะไม่รู้สึกว่าเป็นการเปลืองเวลาเปล่า
/*(20)ในที่นี้ฃ้าพเจ้าขอขอบพระหฤทัยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพ ในการที่ได้ทรงช่วยค้นหาเรื่องและภาพที่มีอยู่ณหอพระสมุดวชิรญาณเพื่อประกอบเรื่องนี้.
อนึ่งภาพต่าง ๆ ที่แซกอยู่ในหนังสือนี้, ที่เปนภาพเทวรูปอินเดีย ได้จำลองมาจากหนังสือตำรับเทวรูปชื่อ “Elements of Hindu Iconography, by T. A. Gopinatha Rao”; รูปพระนารายน์กำแพงเพ็ชรโดยห้องฉายานรสิงห์; รูปพระพุทธชินราชฃ้าพเจ้าได้ฉายเองที่พิษณุโลก. ส่วนภาพที่เขียนขึ้นใหม่สำหรับหนังสือเรื่องนี้ เปนฝีมือจางวางตรี พระยาอนุศาสน์จิตรกร (จัน จิตรกร), และฃ้าพเจ้าขอขอบใจฃ้าราชการผู้ที่ได้ช่วยประดับหนังสือนี้ด้วยฝีมือ.
ในที่สุดฃ้าพเจ้าขอขอบใจจางวางตรี พระยาราชสาสนโสภณ (สอาด ชูโต) ที่ได้เอาใจใส่ตรวจทานหนังสือนี้เมื่อจัดการพิมพ์ขึ้น.
รามวชิราวุธ
พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท, ในพระบรมมหาราชวัง.
วันที่ ๗ มกราคม, พระพุทธศักราช ๒๔๖๕.
ปัจฉิมลิขิต
สมเด็จพระนางเจ้า อินทรศักดิศจี พระบรมราชินี จะมีพระชนมายุครบ ๒๑ พรรษาบริบูรณ ณวันที่ ๑๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๖๖, จึ่งมีพระประสงค์ที่จะแจกหนังสือลิลิต “นารายน์สิบปาง” นี้แก่ญาติมิตร์ของเธอ, ฃ้าพเจ้าก็เต็มใจอนุญาต และอนุโมทนาด้วยโดยความยินดี.
ฃ้าพเจ้าหวังใจว่า บรรดาผู้ที่ได้รับหนังสือนี้เปนของแจกก็ดี, หรือแม้ผู้ที่จะได้ซื้อหาหนังสือนี้ไปก็ดี, จะมีไมตรีจิตช่วยกันอำนวยพรถวายแด่สมเด็จพระนางเจ้า พระบรมราชินี พระองค์นั้น.
ทีฆายุกา โหตุ, อโรคา โหตุ, ทีฆายุกา โหตุ, อโรคา โหตุ, สุขิกา โหตุ, อินฺทสตฺติสจี ปรม ราชินี;
สิทฺธิ กิจฺจํ, สิทฺธิ กมฺมํ สิทธิ ลาโภ ยโส นิจฺจํ
อินฺทสตฺติสจี ปรม ราชินฺยา ภวตุ สพฺพทา ฯ
รามวชิราวุธ
วันที่ ๑๐ มิถุนายน พระพุทธศักราช ๒๔๖๖.
คำอำนวย
๏ เรื่องนี้ฃ้าแต่งให้
ราชินี
อินทรศักดิ์ศจี
นิ่มน้อง
โดยเธอกล่าววาที
เชิญแต่ง
ซึ่งฉะเพาะเหมาะต้อง
จิตฃ้าประสงค์
๏ เรื่ององค์วิษณุให้
อวตาร
เคยชอบมาแต่กาล
เมื่อน้อย
ครั้นใหญ่ก็เพียรอ่าน
ค้นเรื่อง
จึ่งอาจจะเรียงร้อย
เรื่องขึ้นดังใจ
๏ ใครเปนกวิแล้ว
คงเห็น ใจนา
ยามแต่งต้องใจเย็น
แน่แท้
ต้องวายสิ่งลำเค็ญ
เคืองจิต เจียวนอ
จึ่งจะนิพนธ์แล้
สิทธิ์ได้โดยดี
๏ เทวีที่รักแก้ว
กลอยใจ
เธอช่วยกล่อมหฤทัย
พี่แผ้ว
เสริมสุขดับทุกข์ใน
ดวงจิต พี่เอย
ด้วยสิเน่ห์ดังแก้ว
ก่องพื้นเพหา
๏ อ้าน้องจงรับด้วย
ใจดี
ลิลิตเปนพลี
รักล้ำ
พยานรักซึ่งมี
ห่อนเหือด หายเลย
จนจวบสิ้นดินน้ำ
ฟากฟ้าคลาสูญ ฯ
รามวชิราวุธ
ภาคเผดิม
วิษณุมนตร์1 [๑]
(อนุษฏุภฉันท, ภาษาสันสกฤต.)
๏ สุขกร ทุะขนุต สุกฺษุมาสูกฺษุม
มิหิร ปทฺม วฺฤษภ ปราปร ฤษภาธิโรหก
ธีร รกฺโษยกฺษปฺราถมิก อลีกคต
อาสาทิตชนฺโมทย โกฎิเทวเทว
เสามนสโชฺยติษก เตโชคต อเนก
คหฺวราภิราม ทิวิษทฺธิ ปรนิคม
ปรินิฆฺน ศฺรทฺธิต ปุณฺย ปรนิกรฺษ รเณศ
ศฺรีวตฺสลาฺจน อตุลธน ปริณามานฺตร
ปรพฺรหฺม อานนฺทคณก อนาสว อีศ
วสุเทวสูโน ศฺรีสกฺต ลสนฺนยเน ฯ
(ร่ายคำแปล)
๏ อ้าองค์พระพิษณู ผู้ประทานความสุข รำงับทุกข์โยคี ศรีสุขุมสุขุมเลิศ เพริดดังดวงตวันฉาย เพราพรายเพียงบัวบาน ท่านคือเอกพฤษภ เปนภพนี้ภพน่า อ่าเอาโคเปนอาสน์ แสนฉลาดเลิดไกร เปนใหญ่ยิ่งรากษส ยักษ์มวลหมดสยองเกล้า เปนพระเจ้าประเสริฐ /*2กำเนิดหลายปางไซร้ เปนใหญ่เหนือเทวา คณนานับโกฎิ โรจน์รุ่งในฟากฟ้า สง่าด้วยแสงฉัน ทุกสิ่งสรรพ์เนาองค์ ดำรงในคูหา ห้องหัทยาโยคี มีพระญาณเลอสรวง รอบรู้ปวงพระเวท แสนวิเศษนักหนา เสริมศรัทธาค้ำจุน กอบบุญยิ่งยืนนาน เจ้าแห่งการรณวิธี ศรีวัตสะเด่นดวง [๒] แก้วกลางทรวงงามสรรพ ท้าวมีทรัพย์หลากหลาย กลายรูปได้นานา เปนมหาปรพรหม อภิรมย์สุขใหญ่หลวง สละปวงโลกีย์ อีศะเหนือสิ่งสิ้น ปิ่นมาเกิดปรากฎ เปนโอรสวสุเทพ [๓] เสพย์สุขรักศรีแพร้ว นัยนะดั่งแก้ว ตระการ ฯ
(คำเสกท้าย, ภาษาสันสกฤต.)
๏ หริะ โอมฺ พฺรหฺมาณฺฑวิลย สตฺปาตร ปรมราช ฯ
(โคลง ๓ คำแปล)
๏ โอมพระผู้บริหาร
เสวยพรหมาณฑ์เลิดล้อม [๔]
เปนที่ควรนอบน้อม
บรมราชนั่นแล ฯ
ขอพรพระเปนเจ้า
โคลง ๔
๏ วิษณุนาถกาจแกล้ว
สรวงทรง ฤทธิ์แฮ
แผ้วปลอดมฤตยู
เดชห้าว
งูเปนอาสนะองค์
ผทมสุข
เทพแกว่นกลืนพ้าด้าว
แด่นดิน
/*3๏ ปิ่นเอาครุฑขี่ดั้น
เมฆี
กรสี่กุมสังข์จักร
เพริดแพร้ว
คทาอีกธรณี
ถือเหมาะ
บำราบอสูรแล้ว
แหลกลาน
๏ อวตารเทพนั้น
สิบปาง [๕]
ฃ้าจะแถลงพจน์
ทีนี้
ขอเทวะราชพลาง
ดลจิต
ดุจมัคคุเทสชี้
เที่ยงเทอญ ฯ
๏ อีกเชิญเทวราชเจ้า
คชเกศ
ผู้ปราบพิฆนะภัย
หมดถ้วน
ทรงนามพระคเณศ
สิทธิ บดีแฮ
สุดประเสริฐลักษณ์ล้วน
เลิดดี
๏ กวีใดตั้งจิต
ประพนธ์
เคารพคเณศร
ก่อนแล้ว
อาจแต่งดั่งกมล
มุ่งมาตร์
จิตสว่างดั่งแก้ว
ก่องตา
๏ ฃ้าจึ่งขอพระเจ้า
ศิวบุตร์
ทรงช่วยเสริมปัญญา
เถิดไท้
ยามแต่งเรื่องทรงครุฑ
ทั้งสิบ ปางนา
จงสฤษดิ์ลิลิตได้
ดั่งจินต์ ถ้วนเทอญ ฯ
ปางที่ ๑ มัตสยาวตาร
[๖]ร่าย
๏ จักดำเนินตำนาน ตามโบราณคัมภีร์ อันมีนามภาคะวัต จัดเปนตำหรับเลิด กล่าวกำเนิดวิษณู ผู้ผดุงโลกนี้ มีข้อความกล่าวชัด ว่าเมื่อปัทมะกัปป์ ลับล่วงลงแล้วนั้น อันเทวะพรหมา เหนื่อยกายาใคร่นิทร์ เพื่อบพิตร์ผ่อนกาย หมายให้กำลังมี คงคืนดีดังเดิม แล้วจะเริ่มเทวะกิจ ประดิษฐ์โลกขึ้นใหม่ ดังนั้นไซร้พรหมา ก็นิทราหลับไหล บัดนั้นไตรโลกสลาย สัตว์มลายวายชนม์ ทั่วสากลระทม จมอยู่ในมหรรณพ กว่าจะครบกำหนด ปรากฎพรหมะราตรี เมื่อนั้นมีอสุรา ผู้เปนทานพราช สามารถฤทธิเรืองราม มีนามว่าหัยครีพ ยังชีพอยู่ในสมุท ผุดขึ้นจากมหรรณพ พบองค์พระพรหมา นิทราสนิทแน่ แลกระแสรพระเวท วิเศษล้ำโลกัย หลั่งไหลจากโอษฐท่าน ขุนยักษ์หาญสมปอง รองรับพระเวทไว้ จบเสร็จสำเร็จได้ สิทธิ์สรรพ์ ฯ
/*5โคลง ๓
๏ กุมภัณฑ์แสนเปรมใจ
ได้พระเวทเลิดล้ำ
จึ่งรีบประดาน้ำ
กลับพลัน ฯ
โคลง ๔
๏ ปางนั้นหริราชเจ้า
โลกา
ทราบกิจทานพทำ
ชั่วไซร้
พระทรงพระเมตตา
แต่สัตว์
หวังอนุเคราะห์ให้
สุขสานต์
๏ อวตารทรงรูปแม้น
มัตสยา
คือศะผะริตน
ตีบน้อย
แหวกสายว่ายคงคา
คอยท่วง ทีแฮ
เมื่อถับโอกาศคล้อย
ถูกกาล ฯ
ร่าย
๏ ในสถานถิ่นชน มณฑลทระวิระ ณสมัยกาลนั้น มีทรงธรรม์ทรงราชย์ นามประกาศปรากฎ สัตยพรตราชา ลูกสุริยาทิตย์ไท้ ได้ฉายาเรียกกษัตร์ ไววัสวัตจอมภพ ธเคารพนารายน์ มุ่งหมายในทางธรรม บำเพ็ญตะบะฌาณ บ่ใฝ่การโลกีย์ บ่มีโลภโกรธหลง ทรงสันโดษมักน้อย บ่เสื่อมถอยศรัทธา เปนมหามหาตม์ล้ำ เสวยแต่น้ำทุกวาร เปนอาหารเนืองนิตย์ บพิตร์กอบยัญญการ เชี่ยวชาญปานเทวา ราชาจึ่งได้นาม ตามปรากฎประกาศ ว่าศราทธะเทพเจ้า เปนนาถะร่มเกล้า ชนานันท์ ฯ
/*6โคลง ๓
๏ วันหนึ่งธอยู่ยัง
ฝั่งกฤตะมาลากว้าง
หวังจะชำระล้าง
บาปปวง
๏ พระจ้วงวักธารา
ในหัตถากอบไว้
พอพระพินิจไซร้
จึงเห็น
๏ เปนปลาศะผะรี
อันกายีกระจ้อย
ธก็ปล่อยปลาน้อย
สู่ธาร ฯ
โคลง ๒
๏ ภูบาลยินมัจฉะน้อย
กล่าวเสนาะเพราะถ้อย
ดุจคน ดั่งนี้ ฯ

โคลง ๔
๏ จุมพลกษัตร์โอ้
ฉันใด
พระย่อมเมตตาปวง
สัตว์แล้
จึ่งจะปล่อยฃ้าไป
ในน่าน น้ำนอ
ฃ้าอ่อนคงต้องแพ้
พ่ายเฃา
๏ เอารสสุริยะไท้
ยินสาร
ศะผะริกล่าวพ้อ
เช่นนั้น
จึ่งช้อนมัจฉ์จากธาร
โดยด่วน
เอาใส่ในหม้อหมั้น
เหมาะดี
/*7๏ ราตรีล่วงลับแล้ว
เพียงหนึ่ง
จอมภพเห็นมัจฉา
นั่นไซร้
กายาเติบโตผึ่ง
เต็มภาชน์
แสนประหลาดบ่ได้
นึกฝัน
๏ คราวนั้นมัตสยะร้อง
ทูลไท
ฃ้าอยู่หม้อนี้คับ
แคบแท้
ขอจอมภพฦๅชัย
จงโปรด
ให้ที่อยู่ใหญ่แล้
เหมาะตน
๏ จุมพลธก็ช้อน
ศะผะรี
ไปใส่ลงในอ่าง
ใหญ่กว้าง
ภายในเขตนาที
ห้าสิบ
ปลาก็โตติดฃ้าง
อ่างศรี
๏ ศะผะรีร้องว่า
ราชะ
พระก็ทรงการุณย์
มากไซร้
แต่อ่างนี้แสนจะ
คับแคบ จริงนอ
ขออยู่ที่ใหญ่ให้
เหมาะใจ
๏ ภูวนัยมากด้วย
เมตตา
นำมัตสยะสู่สระ
ใหญ่ล้ำ
แต่ว่ามินานปลา
โตเติบ
เต็มติดขอบสระน้ำ
จุขัง
/*8๏ เสียงดังสนั่นจ้า
ปลาท๔ล
อ้าพระผู้ทรงธรรม
เที่ยงแท้
สระที่นเรนทร์สูร
ให้อยู่
บ่มิพอเพื่อแม้
ว่ายวน
๏ จอมคนจงโปรดฃ้า
อีกครา
ให้ดนูได้มี
ที่กว้าง
เพื่อว่ายแหวกในธา
ราเล่น
เปนสุขสนุกบ้าง
เถิดหนอ
๏ พอฃาดคำว่าเว้า
แห่งปลา
องค์พระสัตยพรต
ผ่านเผ้า
ก็ตรัสสั่งเสวกา
มาช่วย
ช้อนมัตสยะนำเต้า
ตะบึง
๏ ครั้นถึงซึ่งฝั่งกว้าง
ทเล สาปแฮ
วัดรอบขอบชลธี
โยชน์ร้อย
จึ่งตรัสสั่งให้เท
ปลาปล่อย
แต่บัดนั้นปลาน้อย
มหิมา
๏ ราชาบมิท้อ
ถอยใจ
นำมัตสยะสู่ชาย
สมุทกว้าง
พอปล่อยถับที่ใน
คลื่นสมุท
มัตสยะก็ลอยคว้าง
อยู่ดี
/*9๏ แล้วมีวาทะพ้อ
ราชา
อ้าสมุทสาคร
นี่ไซร้
มีนาคและเหรา
เที่ยวท่อง
สามารถพิฆาฎได้
สุดชีว์
๏ อ้าวีระราชเจ้า
ทรงศร
ขึ้นชื่อว่าเมตตา
เลิดล้ำ
ทิ้งฃ้าณสาคร
ณบัด นี้ฤา
พหุภัยในน้ำ
มากมี ยิ่งนา ฯ
โคลง ๓
๏ ภูบดีถูกปลา
ลวงหลอกมามากไซร้
ธระลึกนึกให้
ฉงน ฯ
โคลง ๒
๏ จุมพลอยากใคร่รู้
จึงตรัสแก่มัจฉ์ผู้
มหิมา ฯ

ร่าย
๏ อ้ามัตสยาเรืองฤทธิ์ ฃ้านี้คิดสงสัย โดยท่านไซร้จำแลง แปลงรูปได้หลากเหลือ เผือบ่ได้เคยเห็น หรือยินเช่นมัตสยา อันมหิมาโตใหญ่ เต็มในทเลนั้น อันวัดรอบบ่น้อย กว่าร้อยโยชน์ปรากฎ ในกำหนดวันเดียว ฃ้าเฉลียวใจตรึก นึกว่าท่านมั่นคง เปนองค์พระภคะวัต /*10มาถนัดต่อหน้า ตูฃ้าบาทบัดนี้ อ้าหะรีเรืองฤทธิ์ ผู้สถิตเหนือคลื่นสมุท จัตุรภุชนารายน์ พระกลับกายแปลงมา เปนมัตสยาเรืองเดช เพราะเมตตาฃ้าบาท อีกนรชาติทั้งหลาย ฃ้าถวายบังคม บุรุโษดมสยมภู ผู้เปนพรหมธาดา สร้างโลกาสัตวชาติ เปนหรินาถยศยง ผู้ทรงเลี้ยงโลกตรี เปนศีวะมเหศวร ล้างมวลสิ่งมลทิน พระเปนปิ่นเทวา ทรงมหามหิทธิศักดิ์ เปนที่รักภักดี ปรียะของฃ้าเจ้า ผู้เอาใจใฝ่จง รักพระองค์ทุกกาล ทรงอวตารครั้งใด มาในโลกแห่งนี้ ย่อมมีประโยชน์สานต์ บันดาลบังเกิดสุข รำงับทุกข์นานา บัดนี้ฃ้าใคร่รู้ พระสยัมภูเหตุใด จึ่งครรไลเสด็จลง ทรงรูปมัตสยานี้ อ้าหะรีราชะ กมะเลกษณะน่านิยม ฃ้าบังคมแทบบาท แห่งเทวราชทรงคุณ เกื้อการุณย์ทั่วผู้ ขอประทานรั่วรู้ สักครา ฯ
โคลง ๓
๏ พระมหาโลกนาถ
ฟังนรราชกล่าวไซร้
จึ่งตอบพจนะไท้
ปุจฉา ฯ
โคลง ๔
๏ อ้าสัตยะพรตเจ้า
ประชา
เราเสด็จอวตาร
บัดนี้
เพื่อกู้ซึ่งโลกา
ไว้เพื่อ เธอแล
อีกช่วยแนะนำชี้
ช่องทาง
/*11๏ ระวางแต่นี้
เจ็ดวาร
จะเกิดอุทกภัย
ท่วมท้น
ทั่วไตรโลกสถาน
มิดหมด
บ่มิมีใครพ้น
รอดภัย
๏ เธอไซร้ผู้อาจล้าง
อรี
จงมุ่งมองดูใน
คลื่นครื้น
เราจะส่งนาวี
ลำใหญ่
มารับเธอจากพื้น
หาดทราย
๏ ฦๅสายจงเก็บต้น
โอสถ
อีกพืชพรรณพฤกษา
ใหญ่น้อย
ชวนสิทธะทรงพรต
ทั้งเจ็ด ตนแล
ทั้งพวกบริพารคล้อย
สู่เรือ
๏ และเพื่อเพาะสัตว์ไว้
ต่อไป
จงจัดเดรัจฉาน
จุ่งได้
อย่างละคู่ครรไล
ลงสู่ เรือนา
แล้วและบำรุงไว้
เพศพรรณ
๏ อันนาวาใหญ่นั้น
จะพา
เธออีกบริพาร
รอดพ้น
จากอันตะรายา
น่าสยด
แห่งอุทกถั่งท้น
แน่นอน
/*12๏ จะจรณน่านน้ำ
ชลธี ใหญ่นา
ปราศจากตวันเดือน
มืดแท้
คงมีแต่รัสมี
เปล่งปลั่ง
แห่งพระฤษีแล้
เจ็ดตน [๗]
๏ เมื่อยลเรือใหญ่นั้น
สั่นคลอน
เพราะถูกมหาวา
ยุกล้า
ฃ้าจะแหวกสาคร
มาถับ
เธอจุ่งไว้ใจฃ้า
อย่ากลัว
๏ คร่าห์ตัวนาคน้ำจาก
สาคร
ปลายหนึ่งผูกหัวเรือ
มั่นไว้
ปลายหนึ่งผูกที่หงอน
เราเถิด
เราจะจูงเรือให้
ปลอดภัย
๏ เราไซร้จะอยู่ใกล้
จอมนรา
จนหมดพรหมราตรี
นั่นแล้ว
บัดนั้นแหละราชา
จักทราบ
ชัดว่าเราศรีแกล้ว
สิทธิสรวง
๏ ปวงข้อที่ท่านท้าว
สงสัย
เมื่อนั่นแลจงถาม
ถี่ถ้วน
เราจักตอบคำใข
ครบเสร็จ
เธอจะรอบรู้ล้วน
สิ่งสรรพ์ แน่นา ฯ
/*14โคลง ๒
๏ ครั้นตรัสเสร็จคติเค้า
องค์พระหริเจ้า
เสด็จหาย

๏ ฦๅสายสัตยพรตไท้
นัขทศประณตไหว้
มัตสยา

๏ ทอดหญ้าคาเพริดแพร้ว
ปรายสู่บุรพะแล้ว
นั่งลง

๏ จงจิตสมาธิหมั้น
ณพระหรินั้น
ไป่ลด เลยนา ฯ

ร่าย
๏ ครั้นกำหนดถับถึง ซึ่งกัลปะประลัย อันคลื่นในสาคร สูงสลอนเร็วรวด ใหญ่ยวดยิ่งเคยมา ซัดซ่า ๆ สู่ฝั่ง ดังพิลึกกึกก้อง ฟู่ฟองชลล้นหลั่ง ถั่งท้นท่วมหาดทราย แผ่สยายขึ้นฝั่ง จนกระทั่งทุ่งดอน สาครคว้างกว้างใหญ่ บ่ได้มีฝั่งฝา สุดสายตาแลไป บ่มิได้เห็นดิน ปัถพินทั่วไป มิได้มีที่แห้ง บางแห่งลึกหลายวา นานาสัตว์สยดสยอง ทั้งผองก็ตรีตรู ขึ้นสู่โขดเฃาเนิน ปีนเขาเขินหนีไป หวังให้พ้นอุทก บ้างก็ตกภูผา กายากลิ้งลงน้ำ เหราซ้ำคร่าห์ไป อีกทั้งในกาลนั้น อันมหาเมฆลอย ทั้งใหญ่น้อยในฟ้า บังสุริยามืดมล อนธะการทั่วภพ จบทั่วแคว้นแดนดิน สิ้นแสงสว่างใด ๆ ในไม่ช้าวลาหก ก็ตกลงพสุธา หลายโกฎิห่าบ่มิหาย บ่มิวายว่างเว้น เปนที่น่าสยดสยอน สัตว์บนดอนสท้าน คลานเฃ้าหาที่ร่ม ทั้งกลัวจมน้ำทเล /*14กลัวฝนเทถูกหนาว อกราญร้าวทั่วกัน เมื่อนั้นสัตว์นานา หากลัวกันเองไม่ ต่างตนใฝ่หนีพ้น กระแสชลฉ่าฉาว กวางดาวนอนแนบสิงห์ เสือสมิงเคียงโค ช้างตัวโตเคียงหมี หนูอยู่ดีกับแมว นกแก้วเนาแนบเหยี่ยว กระจอกเปรียวเคียงแร้ง สุนักแฝงกับคน ปะปนกันทั่วไป เพื่อพ้นภัยพิบัติ อันประหัดโดยพลัน บ่มิทันรู้ตัว ความกลัวภัยใหญ่หลวง ปวงลืมภัยส่วนตน ต่างสับสนอลหม่าน พลุกพล่านหนีขึ้นดอน บ้างนอนในคูหา บ้างขึ้นค่าคบไม้ สุดแท้แต่จะได้ ทางหนี ฯ
โคลง ๓
๏ เมื่อนี้สัตยพรต
รำลึกพจน์เทพไท้
ธจึ่งบ่มิได้
สยอน
๏ ภูธรนั่งภาวนา
ด้วยศรัทธาแน่นแฟ้น
จนนาวิใหญ่แหล้น
ถับถึง ฯ
โคลง ๔
๏ ธจึ่งให้เก็บต้น
โอสถ
อันอาจบำบัดปวง
โรคล้วน
อีกพฤกษะพืชหมด
มวลมาก
ทุกๆชนิดถ้วน
ถิ่นไผท
๏ อีกให้เฃาจัดต้อน
เดรัจ ฉานแฮ
อย่างละคู่ครันครบ
หมดแล้ว
สั่งเสวกต้อนสัตว์
โดยด่วน
ลงสู่นาวาแก้ว
เสร็จสรรพ์
/*15๏ ทรงธรรม์จึ่งนอบน้อม
วันทา
เชิญพระสัปตะฤษี
เกียรติก้อง
ลงสุระนาวา
ลำใหญ่
แล้วแล่นออกสู่ท้อง
สมุทไท
๏ แลไปณพ่างพื้น
ดินดอน
เห็นอุทกขึ้นเร็ว
รวดแท้
ปลายพฤกษะชาติสลอน
แลสลับ
ไป่ช้าก็มิดแม้
สุดปลาย
๏ แลหลายคีริเงื้อม
แง่งอน
สูงตระหง่านปานยวน
ยั่วฟ้า
ครู่เดียวก็สาคร
ท้นท่วม
ถึงยอดไศละอ้า
อนาถใจ
๏ แลในน่านน้ำฟ่อง
ฟองฟู
เห็นศพคนสัตว์ลอย
เกลื่อนแล้
ราชาธยิ่งดู
อ่อนอก พระเอย
โอ้สุดสงสารแท้
สุดทน
๏ ทั้งคนทั้งสัตว์สิ้น
โลกา
วายชีพเพราะอุทก
ท่วมท้น
เหลือแต่ดนูมา
แสนเปลี่ยว
แทบมิอยากรอดพ้น
อุทกภัย
/*16๏ เหลือบในนาวินัน
แลเห็น
บริวารมาเพื่อน
แต่น้อย
โอ้อุระลำเค็ญ
ระคายจิต
ยิ่งคิดยิ่งละห้อย
โศกศัลย์ ยิ่งนา ฯ
โคลง ๓
๏ ครานั้นสัปตะฤษี
เห็นภูมีละห้อย
จึ่งกล่าวสุนทรถ้อย
กะถา
๏ ราชะจงคำนึง
ถึงพระเกศพไท้
เพื่อพระเทวะได้
เสด็จพลัน
๏ ช่วยทรงธรรม์นฤนาถ
ปราศจากภัยปลอดพ้น
อันตรายะล้น
หลากหลาย ฯ
โคลง ๒
๏ ฦๅสายก็สร่างเศร้า
นบพระสิทธะเจ้า
เจ็ดตน

๏ กะมลธแน่วน้อม
อีกพระกายะค้อม
นมัสการ

๏ ภูบาลยอหัตถ์ไหว้
วอนพระพิษณุไท้
เทพทรง ศักดิ์แล ฯ

/*17โคลง ๔
๏ อ้าองค์สิทธิแกล้ว
กลางสวรรค์
แผ้วผาดมฤตยู
กาจกล้า
เอางูใหญ่เปนบรร
ยงก์โอ่
กลืนหมดทั้งฟากพ้า
และดิน
๏ ปิ่นเอาครุฑขี่ดั้น
อัมพร
กรสี่สำแดงเดช
อะคร้าว
สังข์จักรคทาธร
ธรณิ
กุมเหมาะพระหัดถ์ท้าว
ตระการ
๏ ประทานความสุขทั้ง
ดับทุกข์
พระสุขุมสุขุม
เลิดล้น
งามดังตวันสุก
แสงแจ่ม
พระเปรียบปัทมะพ้น
บุษบา
๏ อ้าพระพฤษภผู้
เก่งกาจ
เปนภพนี้รวมกับ
ภพหน้า
เอาพฤษภเปนอาสน์
โสภิต
แสนฉลาดเลิดหล้า
แหล่งไตร
๏ ใหญ่ยิ่งรากษสทั้ง
หมู่ยักษ์
เทเวศร์กำเนิดหลาย
ชาติแล้ว
ใหญ่เหนือเทพทรงศักดิ์
นับโกฎิ
โรจน์ณอัมพรแพร้ว
เฉิดฉัน
/*18๏ สิ่งสรรพ์รวมอยู่พร้อม
ในองค์
สถิตณจิตโยคี
ดุจถ้ำ
พระเวทวิเศษทรง
รู้รอบ
เสริมศรัทธาเที่ยงล้ำ
เลิดบุญ
๏ เปนสุนทรเทพเจ้า
รณการ
ศรีวัตสะเด่นกลาง
อกไท้
พระมีซึ่งธนสาร
มวลมาก
กลายกลับพระรูปได้
หลากเหลือ
๏ อ้าเผือประณตท้าว
ปรพรหม
ผู้อภิรมย์สุข
ใหญ่แท้
พระบ่มินิยม
โลกียะ
เปนพระอีศะแล้
เลิดไกร
๏ ไท้วาสุเทพผู้
พีระ
พระอภิรมย์ศรี
เสริฐหล้า
งามเลิดพระนัยนะ
ปานรัตน์
เปรมจิตเปนนิตย์อ้า
เอกโฉม ฯ
โคลง ๓
๏ หริโอมเทวเทพ
เสพย์พรหมาณฑ์ใช่น้อย
เปนที่ควรกล่าวถ้อย
ประณาม ฯ
โคลง ๒
๏ ขอความบำราศแผ้ว
อันตรายาแคล้ว
คลาดปวง ภัยเทอญ ฯ

/*19ร่าย
๏ ฝ่ายจอมสรวงทรงสดับ ศัพท์ราชาทูลวอน ก็เสด็จจรโดยด่วน ทเลป่วนเปนคลื่น ระลอกครื้นเครงดัง ราวน้ำคลั่งขรม ราวลมคึกๆพัด เปนมหัศจรรย์เหลือ ชนในเรือไม่ช้า เห็นมัตสยาแล่นล่อง ฟ่องฟองฟูเฟื่องฟ้า จำแจ่มกลางสาคร งอนงามน่าพิศวง องค์ดังทองเนื้อเก้า ครีบนั้นเล่าเปล่งปลั่ง ดังราชาวดี แหวกชลธีว่องว่าย น้ำกระจายราวเพ็ชร ตละเม็ดพราวพรรณ อันกายาปลาไซร้ ใหญ่ยาวราวล้านโยชน์ เยี่ยมยิ่งโขดเขาหลวง ทั้งปวงในโลกนี้ อีกมีหงอนมหิมา ชูร่าเหนือฟองสมุท สูงสุดยิ่งต้นยาง ตั้งอยู่กลางศิระ จึงพระเจ้าสัตยพรต ประณตพระมัตสยา แล้วพลันคร่าห์เอานาค ขึ้นมาจากสาคร ภูธรเอาฃ้างหัว แห่งนาคตัวใหญ่เหลือ ผูกหัวเรือมั่นไว้ ฃ้างหางไซร้ภูธร ผูกกับหงอนมัตสยา ครานั้นพระอวตาร ท่านก็จูงเรือใหญ่ ลิ่วแล่นไปในสมุท บมิหยุดละลด ฝ่ายสัตยพรตภูมี ปรีดีเพราะพ้นภัย ไหว้องค์พระภควัต ประนมหัดถ์ราชา เล่ามนตราสรรเสริญ เยินยกเกียรติเทวราช ประกาศเกียรติอีกครั้ง ทั้งท่องสหัสสนาม เต็มตามแบบครบพัน อันองค์พระอวตาร ฟังภูบาลสรรเสริญ เพลิดเพลินเพราะเสนาะโสต พระปราโมทย์เบิกบาน บริหารชลพาหนะ แห่งองค์พระสัตยพรต อีกดาบสเจ็ดคน และสกลบริพาร พลางอวตารแถลง แสดงคติเลิด ประเสริฐสุนทรพจน์ ดังได้จดลงไว้ ในคัมภีร์นามถนัด เรียกมัตสยะปุราณะ แจ้งสังขยะวรวิท อันบพิตร์สัตยพรต โอรสสุริยะขลัง ผู้นั่งพร้อมฤษี เจ็ดตนมีฌาณกล้า ในนาวาล่องลอย /*20สดับถ้อยหรินาถ ประศาสน์สอนให้รู้ ว่าสยัมภูแน่ชัด เปนมนัสซึ่งสิง อยู่ในสิ่งทั่วไป ให้ความสุขสวัสดี ในภพนี้ภพน่า ราชาค้อมคำนับ รับเทวะโองการ ประทานเหนือศิระเกล้า เพิ่มภักดิค่ำเช้า ไป่วายเลยนา ฯ
โคลง ๓
๏ ถึงปลายพรหมราตรี
วารีซึ่งท่วมท้น
ค่อยลดลงสู่ก้น
สมุทไท
๏ อันคลื่นในสาคร
ค่อยหย่อนแรงลดบ้าง
พายุที่พัดคว้าง
ค่อยถอย ฯ
โคลง ๒
๏ เรือลอยเฃ้าสู่ตื้น
มิเนิ่นก็นั่งพื้น
พสุธา

๏ มัตสยาสั่งท่านไท้
คอยอยู่แห่งนี้ไซร้
เถิดหนอ

๏ รออยู่อีกไม่ช้า
เราจะกลับสู่หน้า
ท่านพลัน ท่านเอย ฯ

โคลง ๔
๏ ครานั้นตรัสเสร็จแล้ว
อวตาร
สลัดนาคที่พัน
ศิระไว้
แล้วดำสู่ชลธาร
ที่ลึก
เพื่อจะกู็เวทได้
กลับคืน
/*21๏ ครืนๆสนั่นท้อง
ชโลทร
อวตารว่ายวน
แหวกค้น
จนพบที่เนานอน
หัยครีพ
พระก็ยินดีพ้น
คณนา
๏ มัตสยาตรงเฃ้าคาบ
ขุนยักษ์
ซึ่งสดุ้งตื่นนอน
บัดนั้น
ยักษ์ดิ้นอยู่อะดัก
อะเดิด
แต่มัตสยะคาบหมั้น
เหมาะจัง
๏ ยักษ์ขลังก็ฟาดด้วย
ตะบอง
ตุบตึกอธึกใน
น่านน้ำ
สาครคลื่นฟูฟอง
ยามต่อ กันแฮ
ทั้งขบทั้งถีบปล้ำ
มัตสยา
๏ ฝ่ายปลาบ่ได้เจ็บ
อินทรีย์
ฟันขบขุนยักษ์พลาง
ฟาดซ้ำ
มิใยยักษ์จะตี
ตุบตุบ
บ่มิได้เจ็บช้ำ
ชอกกาย
๏ ยักษ์ร้ายโลหิตโอ้
อาบองค์
อึดอัดดิ้นเท่าใด
สุดดิ้น
กำลังก็อ่อนลง
เหลือที่ ทนนา
ที่สุดก็สุดสิ้น
ชีพพลัน
/*22๏ บัดนั้นพิษณุเจ้า
อวตาร
ค้นพระเวทอุดม
เลิดไซร้
ได้ที่ศพยักษ์พาล
ผู้พ่าย
แล้วเทวะราชไท้
กลับพรรณ
๏ พลันคืนพระรูปแม้น
นารายน์
ไปสู่พระพรหมา
นั่นแล้ว
เชิญพระเสด็จผาย
ผันสู่
ยังทิพยะสถานแคล้ว
คลาดภัย ฯ
โคลง ๓
๏ แล้วพระไวกูณฐนาถ
เหิรอากาศไป่ช้า
เสด็จจำเพาะหน้า
นฤบาล ฯ
โคลง ๒
๏ มีโองการแด่ท้าว
สัตยพรตอะคร้าว
ต่อไป ดังนี้ ฯ

โคลง ๔
๏ ภูวนัยนฤนาถเจ้า
จอมภพ
ผู้สัตยธรรมธร
เที่ยงแท้
ท่านจงประเสริฐสบ
สรรพะสุข
ปวงศัตรูพ่ายแพ้
เศิกกษัย
/*23๏ เราให้พรท่านนี้
จงเปน
พระมนูชนก
โลกล้วน [๘]
รำงับดับขุกเข็ญ
ในโลก
จงประดิษฐานถ้วน
สิ่งสรรพ์
๏ เพาะพรรณพฤกษะพร้อม
ไพบูลย์
เพาะผลาผลเอม
โอชแล้
เพาะธัญญะพืชพูล
เพิ่มเพียบ
เพาะพืชโอสถแก้
โรคภัย
๏ จงให้กำเนิดทั้ง
หญิงชาย
เพื่อช่วยผดุงดิน
นี่ไซร้
ผสมสัตว์ทั้งหลาย
มวลมาก
เพื่อมนุษได้ใช้
สิทธิ์ถวิล
๏ ภูมินทร์จงหมั่นตั้ง
หฤทัย
สอนเหล่าประชาชน
ลูกท้าว
ให้คงมั่นอยู่ใน
ธรรมะ
บำราบความก้าวร้าว
แก่กัน
๏ อันสันติสุขนั้น
อยู่ดี
โดยรักษาสัตย์ธรรม
เที่ยงแท้
อีกสามัคคีมี
ใจรัก กันนา
อาจปลอดพิบัติแม้
อริราญ
/*24๏ การกุศลอย่าเว้น
บำเพ็ญ
กรณียะปวง
อย่าค้าง
ถึงแม้จะลำเค็ญ
คับจิต
ก็อย่าได้ราร้าง
เริดงาน
๏ โองการพอจบซ้ำ
อวยชัย
แด่พระมนูองค์
อะคร้าว
แล้วเสด็จกลับไว
กูณฐ์เทพย์ สถานแฮ
ทวยเทพบำเรอท้าว
จักรี
๏ แต่นี้นฤนาถเจ้า
มนู
ไววัสวัตขึ้นทรง
ราชย์เรื้อง
ทั่วพื้นถิ่นชมพู
ทวีปใหญ่
แสนสุขทุกข์ปลดเปลื้อง
ปลอดเข็ญ
๏ เย็นเพราะพระครอบคุ้ม
ชนปวง
ดุจะร่มโพธิ์ทอง
ปกเกล้า
พระเดชก็เด่นดวง
ปรากฎ
ดั่งบิตุราชเจ้า
แจ่มสวรรค์
๏ ปางนั้นนับว่าตั้ง
กฤตะยุค ใหม่แฮ
นรชาติถือธรรม
สัตย์หมั้น
ทั่วทุกชาติอยู่สุข
รมย์รื่น
ราวกับอยู่ช่วงชั้น
สิริสรวง
/*25๏ ปวงบาปสิ่งหยาบช้า
ประลัย
ยามเมื่อโลกสถาน
ดับแล้
และโลกเกิดใหม่ใส
บริสุทธิ์
สิ่งชั่วบ่กลัวแม้
เอกอัน
๏ รำพรรณเรื่องพระเจ้า
อวตาร
เปนมัตสยะมาปาง
ก่อนกี้
เพราะเพื่อบริหาร
เลี้ยงโลก
จบเรื่องเพียงเท่านี้
ดำนาน ท่านเอย ฯ
ปางที่ ๒ กูรมาวตาร
[๙]ร่าย
/*26๏ ขอใขขานต่อไป ในเรื่องพระนารายน์ กลายพระองค์เปนเต่า ตามเค้าเรื่องมีมา ในตำราไสยพิท ชื่อวิษณุปุราณะ ประกอบกับข้อความ ตามที่เก็บต่อเติม เพื่อคติบรรยาย ขยายความพอควร ประมวลพอได้เรื่อง ว่าในเบื้องก่อนนั้น วันหนึ่งพระมุนี ผู้มีนามทุรวาส [๑๐] ไปประพาสหิมพานต์ พบนงคราญวิไลย นางนั้นไซร้ศรัทธา กัลยาระยอบกาย ถวายมาลัยเรืองรอง ร้อยกรองด้วยบุษบา อันเก็บมาจากสวรรค์ ครั้นมุนีเธอรับ มาลัยฉับมาใส่ ทันใดกลิ่นบุบผชาติ ดาลทุรวาสปรีดี มุนีปานคนบ้า เต้นรำร่าไปกลาง หว่างวิถีอากาศ ทุรวาสบมิช้า มาพบท้าวศักรินทร์ ทรงคชินทร์ไอราพต ดาบสก็ยินดี ยื่นมาลีวิไลย ให้แด่ท้าวเทวราช ประสาทโดยยินดี ท้าววัชรีรับไว้ พาดมาลัยบนหัว คชสารตัวสำคัญ ทันใดกลิ่นมาลา แรงนักหนาตระหลบ อวลอบทั่วคัคนานต์ สารสูดกลิ่นมาลัย ทำให้เปนบ้าคลั่ง ผึงผังฟาดงวงเงื้อม เอื้อมมาลีร้อยกรอง จากกะพองขว้างลง ตรงหน้าแล้วเหยียบย่ำ มาลาช้ำฉับพลัน ครานั้นทุรวาสโกรธ ถือโทษว่าองค์อินทร์ ดูหมิ่นเธอให้ช้าง ขว้างมาลัยขยี้ มุนีกายาสั่น พลันเผยพจนะพร้อง สาปพระศักระก้อง เกษตร์สวรรค์ ฯ
/*27โคลง ๓
๏ อันว่าท้าวศักรินทร์
ดูหมิ่นกูแน่แล้ว
ขอศักระอย่าแคล้ว
ฉิบหาย
๏ ฤทธิ์ขจายโลกสาม
จงกลับทรามทรุดน้อย
สิทธิสมดั่งถ้อย
สาปสรรพ์
๏ อันหมู่อสุรา
เคยแพ้มาก่อนไซร้
จงกลับชำนะได้
ดังถวิล แน่เทอญ ฯ
โคลง ๒
๏ ศักรินทร์ก้มศิระเกล้า
กราบพระดาบสเจ้า
กล่าววอน

๏ โปรดก่อนอย่าโกรธขึ้ง
คชะบ้าจึ่งรึ้ง
บุบผา

๏ อ้าจงสดับถ้อย
โปรดเมตตาสักน่อย
หนึ่งเทอญ ฯ

โคลง ๔
๏ มุนีเมินพักตร์แล้ว
ตอบไป
ตัวท่านขี่ไอรา
พตไซร้
ก็ท่านเหตุไฉน
นั่งนิ่ง
ไม่ข่มคชสารให้
อยู่มือ
/*28๏ ถือดีว่าครอบทั้ง
โลกสาม
เมาอิศริยะ
มากแท้
จึ่งบังอาจทำหยาม
ดาบส
การจะรับโทษแล้
แหละควร
๏ ทั้งมวลเทวะผู้
บริวาร
รบอสูรมีชัย
ทุกครั้ง
จึ่งกำเริบเสิบหาญ
เหิมศักดิ์
กูจะต้องรึ้งรั้ง
ศักดิ์ลง
๏ ทนงฤทธิ์ว่าล้ำ
โลกา
จึ่งบ่เคารพแม้
แก่เถ้า
เก่งแล้วก็อย่ามา
เอื้อนออด กูเลย
ขอเทวะราชเจ้า
ช่วยตน
๏ จะพ้นคำสาปได้
ทางใด
ก็ค่อยคิดดูเอง
เถิดเน้อ
จะวอนต่อกูใย
เปลืองปาก
เหมือนกับพูดเพ้อเจ้อ
ป่วยการ เปล่านา ฯ
โคลง ๒
๏ บรรหารพอจบถ้อย
ทุรวาสก็คลาดคล้อย
คระไล

/*29๏ สหัสสะนัยน์ขุ่นข้อง
ขับคชะท่องท้อง
นภา ฯ

โคลง ๓
๏ ถึงอมราวดี
ท้าววัชรีโศกเศร้า
เสด็จลีลาศเฃ้า
วิมาน ฯ
ร่าย
๏ นับแต่กาลนั้นมา เทวราชาข้องจิต ฤทธิ์เริ่มถอยน้อยลง ทั้งองค์ก็ซูบเซา กำลังเล่าก็ถอย บริพารพลอยฤทธิ์หย่อน แรงอ่อนกว่าเดิมมา รบอสุราคราใด บ่มิใครชำนะ ยักษ์เกะกะกำเริบ อิ่มเอิบฤทธิ์แรงรณ เที่ยวประจนรบกวน มวลสุรแมนแสนเข็ญ บมิเปนที่สราญ สานติสุขเสื่อมถอย เทพใหญ่น้อยพร้อมใจ ไปเฝ้าองค์วาสพ เคารพทูลเทพไท้ ขอให้ทรงอุดหนุน ค้ำจุนเช่นเคยมา ด้วยฤทธานุภาพ ปราบอสูรเหิมหาญ มัฆวานฟังข่าว แสนร้อนร้าวหฤทัย จึงขานใขเรื่องจริง ทุกสิ่งที่เปนมา ทวยเทวาทราบมูล จึงทูลท้าวเทเวศร์ เชิญอมเรศร์อย่าช้า เฝ้าธาดาธิบดี วัชรีธเห็นควร จึ่งชวนทวยเทวา จากอมราวดี รี่เร็วสู่พรหมสถาน เฝ้าท่านท้าวพรหมา ทูลกิจจาทั้งมวล ถ้วนถี่ตามมีมา ท้าวธาดาฟังสาร ท่านก็ตอบเทวา ว่าตัวเรานี้ไซร้ ไม่สามารถถอนแช่ง ร้ายแรงของทุรวาส อันผู้อาจแก้ไข เราไซร้เห็นมีอยู่ แต่พิษณุนารายน์ ท่านทั้งหลายจงไป เผ้าพระไวกูณฐนาถ วอนเทวราชช่วยแก้ คงสัมฤทธิ์เที่ยงแท้ ดังถวิล ฯ
/*30โคลง ๓
๏ องค์อินทร์ฟังพรหมา
ก็ปรีดาไม่น้อย
ลาจากพรหมโลกคล้อย
เคลื่อนไป
๏ ไม่ช้าถึงไวกูณฐ
วัชรียูรยาตร์เต้า
พร้อมทวยเทวะเฝ้า
พิษณุฯ
โคลง ๔
๏ อ้าสยมภูวนาถเจ้า
จอมเศียร
หริราชบำรุง
โลกล้วน
ฃ้าบาททุกตนเพียร
บูชิต พระเอย
ทุกค่ำและเช้าถ้วน
ทิศา
๏ เหล่าฃ้าบัดนี้หนัก
ใจแสน สุดแล
เพราะพวกอสุรา
ฤทธิ์ห้าว
รบกวนเหล่าสุรแมน
มวลมาก
แสนจะเดือดร้อนร้าว
ทั่วไป
๏ ฃ้าไทเคยรบร้า
รากษส
ชำนะมาทุกครา
ก่อนกี้
แต่ว่าบัดนี้หมด
แรงฤทธิ์
แพ้รากษสต้องลี้
หลบภัย
/*31๏ เหตุไซร้เกิดแต่ฃ้า
ศักระ
วันหนึ่งขี่ไอรา
พตช้าง
ไปพบกับองค์พระ
ทุรวาส
เธอยื่นมาลัยสล้าง
แด่ดนู
๏ ตูฃ้ารับพาดไว้
บนเกศ
แห่งคชเอราวัณ
นั่นไซร้
พาหนะทำเหตุ
โดยคลั่ง
งวงจับพวงดอกไม้
จากหัว
๏ บ่กลัวฃ้าบาทห้าม
ปรามมัน
เหยียบซึ่งมาลัยยับ
ป่นปี้
พระทุรวาสเธอพลัน
พิโรธ
หาว่าฃ้าบาทนี้
หยาบหยาม
๏ ความที่โทษะกลุ้ม
กลัดทรวง เธอแล
เธอเปล่งพจนะ
แช่งให้
ตูฃ้าอีกทั้งปวง
ทวยเทพ
เสื่อมศักดิ์อีกทั้งไร้
ฤทธี
๏ ฃ้านี้ได้กล่าวถ้อย
วอนขอ โทษนา
แต่พระฤษีเมิน
พักตร์ดื้อ
เธอบมิรีรอ
รีบจรด
ส่วนสาปมิยอมรื้อ
เลิกถอน
/*32๏ อมรตั้งแต่นั้น
ต่อมา
รบอสูรคราใด
พ่ายแพ้
เกรงจะวอดชีวา
วายทั่ว
ขอพระหริแก้
กลับดี พระเอย ฯ
โคลง ๒
๏ พระสิทธิสรวงศรีแกล้ว
ฟังคติทราบแล้ว
ไตร่ตรอง

๏ มองหาทางจะแก้
อุปัทวะนั้นแล้
สิทธิ์ถวิล

๏ จักรินปิ่นปกด้าว
จึ่งดำรัสแด่ท้าว
มัฆวา ฯ

โคลง ๔
๏ ดูราศักระผู้
เพ็ญยศ
เราจะให้แรงคืน
จุ่งได้
ขอทวยเทพทั้งหมด
เงี่ยโสต
จะบอกอุบายให้
ดั่งประสงค์
๏ จงชวนเหล่ายักษ์ผู้
อรี
เลิกยุทธะสงคราม
สักครั้ง
ผูกพันธะไมตรี
และร่วม มือนา
ร่วมจิตและคิดตั้ง
พิธี
/*33๏ ทั้งสี่ทิศแยกย้าย
กันไป
เที่ยวเก็บโอสถเภ
สัชพร้อม
โยนลงณที่ใน
เกษียรสมุท
แล้วจุ่งมาแวดล้อม
อยู่พลัน
๏ เอามันทรโขดล้ำ
โลกา
มาเถิดเปนไม้กวน
น่านน้ำ
เอาวาสุกีมา
เปนเชือก
ฃ้าจะไปช่วยค้ำ
โขดหลวง
๏ ปวงกวนสมุทด้วย
วิริยะ
คงจะได้อมฤต
เลิดแล้ว
ซึ่งใครดื่มแล้วจะ
เรืองฤทธิ์ มากแฮ
อีกจะได้คลาดแคล้ว
มฤตยู
๏ ตูฃ้าจะช่วยแท้
อย่าฉงน
อริจะออกแรง
ช่วยแล้
แต่ส่วนศุภะผล
จะตก
อยู่แก่ทวยเทพแท้
แน่นอน
๏ ดัสกรจะต้องออก
แรงเปลือง เปล่านา
จะบ่ได้ดื่มอัม
ฤตน้ำ
ฝ่ายเทพจะประเทือง
เทอดศักดิ์ ยิ่งฮา
จะประสิทธิ์ฤทธิ์ล้ำ
ต่อไป
/*34๏ ไวๆเถิดอย่ารั้ง
รอนาน
ทำดั่งที่เราสอน
เสร็จแล้ว
อันพวกอสูรหาญ
เหิมฮึก
จะพ่ายฤทธิ์สุรแกล้ว
แกว่นไกร แน่นา ฯ
โคลง ๓
๏ สหัสสนัยน์ยินดี
โอนโมลีอ่อนเกล้า
กราบพระพิษณุเจ้า
จักริน
๏ เทวินทร์และเทวา
ลาพระหริแล้ว
ออกจากปราสาทแก้ว
กลับพลัน ฯ
ร่าย
๏ ต่อนั้นโดยฉับไว ท้าวสหัสสนัยน์เทวราช ก็ประกาศบัญชา แด่เทวาทั้งหลาย ให้แยกย้ายกันไป ในทิศานุทิศ ปลิดโอสถเภสัช สรรพัตมีสรรพคุณ สุนทรเทพกำแหง แต่งทูตานุทูต ไปพูดจาไมตรี ปรองดองดีกับอสูร ชวนพร้อมมูลร่วมงาน ทำการกวนเกษียรสมุท ตามจัตรภุชบัญชา เพื่อหาอมฤตเลิด จะได้เกิดสิริสวัสดิ์ สุขะวัฒน์ต่อไป อสูรไซร้ประนอม ยอมช่วยงานอมรา ครั้นถึงวาระดิถี ที่นัดกันไปกวน เทพทั้งมวลไปยัง ฝั่งเกษียรสมุทธาร อสูรหาญครันครบ แทตย์ทานพแขงขัน ก็พร้อมกันด่วนไป ในที่ชุมนุมนัน อันหริทรงเดช อีกมเหศร์ทรงชัย ทั้งเทพไทธาดา มาพร้อมกันสามองค์ เพื่อทรงเป็นประธาน ในการกวนสมุท ทวยเทพรุดเร่งกัน ให้พลันโยนโอสถ /*35ทั้งหมดลงทเล แล้วก็เฮพร้อมกัน ไปมันทรสิงขร ถอนคีรีรี่มา พากันเอาเขาวาง ลงที่กลางสมุท แล้วฉุดตัววาสุกี พันคีรีหลายทบ จนคำรพห้าเปลาะ มั่นเหมาะดีดังหมาย และนารายน์ทรงปัน น่าที่พลันบ่มิช้า ให้อสุราถ้วนทั่ว ทั้งทางหัวนาคใหญ่ ให้เทวารั้งรึ้ง ทิ้งทางหางนาคี พอได้ที่พร้อมพรัก ให้ชักเขาหมุนเวียน ในเกษียรสาคร ชโลทรป่วนปั่น เปนควันราวน้ำต้ม ฝ่ายบรมจักรี เห็นคีรีคลอนแคลน ไม่ตั้งแน่นตามควร เกรงการกวนทเลวน ผลจะไม่เสร็จดี จักรีเดชกำแหง จึงแบ่งภาคออกไป ภาคหนึ่งไซร้เป็นเต่า เพราเพริดสุพรรณพรรณ พลันลงสู่สมุท อุตลุดไล่มัจฉา อันกายาใหญ่โต โยโสว่ายเบียดโคน โคนมันทรภูผา ขับมัจฉาพ้นฐาน แล้วอวตารเชิดช้อน สิงขรใหญ่ขึ้นตั้ง บนหลังเอากระดอง รองภูผานั้นไว้ ให้ตั้งมั่นบ่มิคลอน แล้วอมรและยักษ์ ชักตัววาสุกี ให้คีรีหมุนไป หวือได้ดุจเครื่องกลึง อีกภาคหนึ่งนารายน์ ผันผายขึ้นยอดเขา คอยเป่าเมฆฝนพลาง ไปทางสุรคณา ครานั้นฝนปรอยโปรย โรยรวยรื่นรมย์เริง เทพบรรเทิงเย็นตน กมลก็ชื่นบาน ฝ่ายยักษ์พาลเพลียใจ เพราะถูกไฟอันพุ่ง พลุ่งจากปากนาคราช เพลิงกาจผาดเผาร้อน ระอาอ่อนหย่อนเดช เทเวศร์เป่าเมฆเคลื่อน เลื่อนลอยไปเสียพ้น ฝนมิได้ตกต้อง อสูรผองผ่าวผาก แต่เพราะอยากจะได้ อมฤตไซร้นักหนา เหล่าอสุราเขม้น บ่มิเห็นแก่ยาก รึ้งรั้งนาคบ่หยุด ฝ่ายเทพฉุดด้วยเล่า เฃาก็หมุนจี๋ๆ กวนวารีแหล่งนั้น เสียงอึกอธึกชั้น โลกมวล ฯ
/*36โคลง ๒
๏ การกวนสมุทไซร้
ปรากฎผลแผกได้
ปมิหึง ฯ

โคลง ๔
๏ หนึ่งคือโคเอกอ้าง
ออกนาม
สุรภีที่เคา
รพแล้
มีนมและเนยตาม
จิตมุ่ง เสมอนา
วิสุทธิ์วิเศษแท้
ที่ปอง
๏ ที่สองซึ่งผุดพ้น
ชลธี
คือสุราซึ่งแรง
ฤทธิ์กล้า
นามวารุณีมี
ลักษณ์ยั่ว
ยวนจิตมัวเมาบ้า
หยาบหยาม
๏ สามมีพฤกษะขึ้น
จากสมุท
ชื่อว่าปาริชาต
เฉิดฟ้า
นางฟ้าเมื่อเห็นสุด
ชอบพฤกษ์ นั่นแล
หอมดอกตระหลบหล้า
แหล่งตรี
๏ ที่สี่ที่ขึ้นจาก
ชลา ลัยฤา
คือคณาอับศร
เฉิดแฉล้ม
รูปโฉมสุดโสภา
หาเปรียบ ไม่เลย
งามเนตร์งามเกศแก้ม
ก่องฉวี
/*37๏ ท่วงทีมรรยาทล้วน
ยวนใจ
เสียงเสนาะขับลำ
ร่ำร้อง
แต่หาสุรเทพใด
รับบ่ มีเลย
เหตุฉนั้นจึ่งต้อง
อยู่ลอย
๏ คอยบำเรอเทพให้
เปรมปรีย์
ยามเทพใดมีทุกข์
ช่วยแก้
เปรียบโสภิณีนาง
ในโลก มนุษแล
เปนแบบแต่นั่นแล้
สืบมา
๏ ที่ห้าขึ้นจากน้ำ
คือจันทร์
รังสิสกาวเย็น
เนตร์ไซร้
องค์พระศิวะพลัน
ฉวยฉับ
ทรงทัดแทนปิ่นไว้
แทบศีร์
๏ ที่หกพิษผุดขึ้น
จากสมุท
ทวยเทพบ่อยากชิม
อยากได้
แต่ฝูงนาคเร็วรุด
รีบสูบ ไว้เฮ
งูจึ่งมีพิษไซร้
สืบมา
๏ จากสาครผุดขึ้น
ที่เจ็ด
คือดอกกมลบาน
แจ่มจ้า
มีเทวิเสด็จ
กลางดอก
งามประเสริฐเลิดหล้า
แหล่งสาม
/*38๏ มีนามปรากฎก้อง
พระศรี
ศุภลักษณ์ใดปาน
เปรียบได้
งามยิ่งสุรนารี
มวลหมด
จินตะกวีไร้
พจน์ชม
๏ รื่นรมย์ไปทั่วพื้น
ภูมสวรรค์
ปวงมุนีตลึง
เนตร์จ้อง
ครานั้นเหล่าคนธรรพ์
ฃานศัพท์ ชมแฮ
อีกอับศรฟ่องท้อง
นภา
๏ คงคาอีกน่านน้ำ
ในสรวง
ก็หลั่งมาอวยพร
พรั่งพร้อม
เทวะคชเอางวง
จับภาชน์ ทองแฮ
จ้วงตักวารีล้อม
รดถวาย
๏ ฝ่ายเกษียรสมุทนั้น
ยินดี
เชิดทิพยมาลัย
เลิดล้ำ
ร้อยด้วยสุรมาลี
หอมรื่น
บ่มิเหี่ยวฤาช้ำ
สักวัน
๏ อันสุรเทพผู้
ศิลปี
วิศวะกรรมาเอก
ช่างนั้น
นิรมิตรเครื่องทรงศรี
สุวรรณรัตน์
แวววับจับช่อชั้น
นภา
/*39๏ ครานั้นทรงเครื่องแล้ว
พระศรี
เสด็จไปเฝ้าวิษ
ณุไท้
บังคมพระจักรี
กายยอบ
วิษณุรับกอดไว้
กับทรวง
๏ ปวงเทพเห็นชอบพร้อม
ใจกัน
เว้นแต่พระศิวะ
นั่นแล้
แต่นางก็บ่ผัน
พักตร์สู่ พระเลย
พระก็จนจิตแท้
แน่นา
๏ ฝ่ายว่าอสุระไซร้
ทูลวอน
ขอพระศรีทรงผัน
พักตร์บ้าง
แต่ศรีสุรบังอร
เมินพักตร์
พวกอสูรต้องร้าง
เริดไป
๏ ในที่สุดจากท้อง
ทเลเลิด
เทวะแพทย์ธันวัน
ตริไซร้
ผุดขึ้นและชูเชิด
ผะอบ
อมฤตทูลเทอดไว้
ณหัว
๏ พอตัวผุดพ้นจาก
ทเลนม
เหล่าอสูรตรูกัน
จะใกล้
บัดนั้นจึ่งบรม
เทวะราช
วิษณุนาถะได้
สติพลัน
/*40๏ เทวันกลายรูปแม้น
นารี
รูปลักษณะวิไลย
เลิดล้น
ลวงล่อเหล่ายักษี
หวังสวาท
นำออกไปจนพ้น
ฝั่งธาร
๏ หมู่มารไปพ้นหมด
สมจิต
เทวะคณานันท์
แน่นล้อม
ต่างองค์ดื่มอมฤต
เอมโอช
อมฤตเอกรสย้อม
จิตอมร
๏ นิกรเทวะทั้ง
เหล่าหลาย
ฤทธิ์เดชกลับคืนคง
ดังกี้
กำลังณร่างกาย
กลับมั่น คงนา
เพราะดื่มอมฤตนี้
สิทธิ์สรรพ์
๏ พร้อมกันเปล่งศัพท์ซ้อง
สรรเสริญ
พระวิษณุนารายน์
กึกก้อง
ขอพระใหญ่ยิ่งเทอญ
เปนนิตย์
พร้อมเปล่งศัพทะร้อง
ชโย ฯ
ร่าย
๏ เสียงโห่อธึกอึง จึ่งอสูรต่างหัน มาพลันเพื่อมองดู เห็นหมู่อมรคึก ต่างก็นึกเฃ้าใจ ว่าตนไซร้เสียที อสุรีรีบกลับ มาถับถึงทเลนม หวังดมดื่มอมฤต ครั้นพิศเพ่งเล็งดู เห็นโถอยู่เหมาะมั่น /*41ณมือธันวันตรี ต่างวิ่งจี๋จะฉวย แต่ทวยเทพกั้นกาง ขวางทางมิให้จร อสูรร้อนแรงโกรธ ทลึ่งโลดต่อกร ฝ่ายอมรบ่มิย่อ ต่อสู้ศึกบ่มิหย่อน แรงบ่มิอ่อนจนนิด ฤทธิ์ก็แรงแขงนัก ศักดิ์ก็ยังกายา เดชสง่าทั่วคณะ อสูรจะถาโถม จู่โจมเท่าใดๆ เทพบ่ได้ถอยถด ทนทรหดแขงขัน แม้ถูกฟันถูกแทง ถูกตีแรงทั่วกาย แผลก็หายฉับพลัน กุมภัณฑ์อ่อนระอา แย้งยุทธนาย่อหย่อน กำลังอ่อนลงไป เพราะมิได้สมจิต ชวดอมฤตอันหวัง ดังนั้นรู้สึกแน่ ว่าต้องแพ้เทวา อสุราพิโรธ เกรี้ยวโกรธร้องตวาด อาฆาฎจองเวรไว้ ว่าจะไม่ละความ พยายามหาทาง ล้างเทวาจงราบ ปราบเทวาจงลาน แล้วหมู่มารล่าถอย คล้อยเคลื่อนครรไลรุด จากเกษียรสมุทพลัน แล้วกุมภัณฑ์พวกร้าย ต่างตนก็แยกย้าย กลับสถาน ตนแล ฯ
โคลง ๓
๏ ครั้นหมู่มารปราชัย
ล่าถอยไปหมดแล้ว
ทวยเทพก็ผ่องแผ้ว
จิตเกษม
๏ ปลื้มเปรมจิตเทวัน
จึงพากันพรั่งพร้อม
มานอบศีระน้อม
ประนม
๏ บังคมพระพิษณู
กับโฉมตรูคู่ไท้
พระศรีประเสริฐไร้
สิ่งทราม
/*42๏ อีกประณามปรเมศร์
ศิวะเดชอะคร้าว
อีกประณตท่านท้าว
พรหมา
๏ บูชาเทพสามองค์
ขอให้ทรงครอบเกล้า
เปนสุขทุกค่ำเช้า
ต่อไป ฯ
โคลง ๔
๏ จึ่งไทเทเวศร์ผู้
สี่พักตร์
ตรัสว่าจงเชื่อพิษ
ณุไท้
หริสิพิทักษ์
ทวยเทพ
ช่วยกิจสัมฤทธิ์ได้
ดั่งถวิล
๏ จักรินธพรั่งพร้อม
อยู่เสมอ
ที่จะช่วยระงับ
เหตุร้อน
บำรุงรักษ์เหล่าเธอ
ราวบุตร์ ท่านนา
หวังจะให้สุขซ้อน
สุขถนอม
๏ ฝ่ายจอมไกลาศไท้
มเหศวร
ก็ตรัสช่วยส่งเสริม
เพิ่มถ้อย
ว่าวิษณุสิควร
ท่านรัก
และประณตไม่น้อย
กว่าเรา
๏ พระเจ้าที่แท้ก็
อีศะ นั่นเอง [๑๑]
หริเธอบำรุง
โลกเลี้ยง
ฝ่ายเราสิหะระ
ล้างบาป
เปนใหญ่เสมอเพี้ยง
ภาคกัน
/*43๏ ดังนั้นใครไหว้พระ
หริรา ชาฤา
เหมือนหนึ่งไหว้ศิวะ
เทพพร้อม
อีกไหว้พระพรหมา
โลเกศ
คำรบสามเทพน้อม
นมัสการ
๏ บรรหารสอนเทพแล้ว
ศิวะ
และพระพรหมธาดา
ท่านไท้
สององค์ก็อวยพระ
พรสวัสดิ์
ขอวิษณุจุ่งได้
สุขเกษม
๏ เปรมใจได้คู่เคล้า
เคียงสมร
ศรีศุภเทวี
เพริดแพร้ว
ผู้โลกะมารดร
ทรงโชค
สุขสวัสดิ์วัฒนแผ้ว
ผ่องใจ
๏ อรไทยจงช่วยท้าว
สวามี
เสริมสุขเทวะอีก
มนุษไซร้
ทั่วทั้งถิ่นโลกตรี
เคารพ
ประสาทสิทธิโชคให้
นิกร
๏ อวยพรสวัสดิ์สิ้น
สารศัพท์
ศิวะและพรหมา
เสด็จดั้น
ดลถิ่นที่ประทับ
เทวโลก
ทวยเทพทุกช่วงชั้น
กลับสถาน
/*44๏ ภูบาลพิษณุไท้
พาศรี
เสด็จสู่ไวกูณฐ์
ก่องแก้ว
สองสมภิรมย์ปรีย์
เปรมจิต
สวามิชายาแผ้ว
บ่จาง
๏ แถลงปางกูรมะไท้
อวตาร
เพื่อประโยชน์เทวา
ทั่วผู้
ได้แรงปราบหมู่มาร
มวลพ่าย
กล่าวเรื่องตามที่รู้
จบลง นี่แล ฯ
ปางที่ ๓ วราหาวตาร
[๑๒]ร่าย
๏ จำนงกล่าวต่อไป ในเรื่องราวปางสาม ออกนามปรากฎว่า วราหาวตาร ตามนิทานเล่าไว้ เปนสองนัยด้วยกัน นัยหนึ่งนั้นกล่าวว่า พระประชาบดี ที่เรียกโดยมากว่า พระพรหมานั้นไซร้ ในชั้นแรกสากล มีแต่ชลธารา แล้วประชาบดี กลายอินทรีย์อมเรนทร์ เปนวราห์เลิดล้ำ ดำลงไปใต้คลื่น ฟื้นแผ่นดินขึ้นพลัน แต่นั้นจึ่งมีดิน ปัถพินงอนงาม อันว่าความข้อนี้ มีมาในตำรา ปรากฎนามฃานใข ไตต์ติริยะสันหิตา รวมคาถาแถลง แจ้งพระยัชุรเวท แห่งไตรยเพทพิสัย [๑๓] อีกนัยหนึ่งมีมา ในรามายณะ ว่าพระนารายน์ไซร้ ในภาคที่เปนพรหม บรมประชาบดี แปลงอินทรีย์ศักดา เปนวราห์ประเสริฐ ช่วยเชิดดินจากน้ำ อีกมีคำเล่าไว้ ในปุราณะคัมภีร์ ในที่นี้เก็บมา จากนานาสถาน รวมดำนานมาเล่า พอเปนเค้าเรื่องไว้ เพื่อผู้อ่านจะได้ รู้คดี บ้างนา ฯ
โคลง ๓
๏ เมื่อโลกนี้ประลัย
ในกัลปะก่อนโน้น
อันแผ่นดินหักโข้น
จมหาย
๏ โลกหลายมีแต่ธาร
ทุกสถานท่วมท้น
ปัถวิจมอยู่ก้น
สมุทไท
/*46๏ จึ่งเทพไท้นารายน์
มุ่งหมายจะใคร่เลี้ยง
โลกให้ศรีสุขเพี้ยง
ก่อนมา ฯ
โคลง ๔
๏ นารายน์หริไท้
อวตาร
เอารูปเปนวราห์
เลิดล้ำ
เนตร์พระดั่งนิลกาน
ดารัตน์
แวววับจับสีน้ำ
สมุทไท
๏ กายใหญ่สิบโยชน์กว้าง
ประมาณ
สูงตระหง่านประมวล
โยชน์ร้อย
สีกายพระดำปาน
เมฆหมอก
เสียงพระดังไม่น้อย
ครั่นครืน
๏ พ่างพื้นสมุทก้อง
โดยเสียง พระแฮ
เขี้ยวเศวตแหลมยาว
น่าหยั้น
แสงเนตร์แปลบปลาบเพียง
ฟ้าแลบ
แสงพระกายท่านนั้น
ดั่งตวัน
๏ ไหล่นั้นกลมอ้วนใหญ่
สมองค์
ยุรยาตร์ปานสิงห์
สง่าแท้
โสณีอวบอีกชงค์
สมส่วน
ปรรศวะเรียบแล้
เลิดโฉม
/*47๏ โครม ๆ พระท่องท้อง
สาคร
เที่ยวแสวงปัถพี
แมกน้ำ
พอพบแผ่นดินดอน
เปรมจิต
พระก็เอาเขี้ยวค้ำ
คัดพลัน
๏ บัดนั้นขุนแทตย์ผู้
ใจพาล
นามหิรัณยากษะ
ฤทธิ์ท้าว
ร้องห้ามวราห์หาญ
มึงอย่า
มาลักซึ่งแผ่นด้าว
ด่วนไป
๏ กูไซร้บ่อยากให้
มนุษ
มีแผ่นดินอาศัย
สักน้อย
อันกูฤทธิรุท
แรงมาก
หมูจุ่งอย่าขัดถ้อย
ทักปราม
๏ ฟังความที่แทตย์ร้าย
พาที
จึ่งพระอวตาร
ตอบถ้อย
กูรู้จักมึงดี
แทตย์โหด
มึงนี่บาปไม่น้อย
แต่บรรพ์
๏ อันมึงชาติก่อนนี้
เคยอยู่
เฝ้าทวารนิเวศน์
เทพไท้
ทรงนามพระพิษณู
เรืองเดช
มึงสิบ่รับใช้
ถูกทาง
/*48๏ กีดขวางทางห้ามเหล่า
มุนี
ผู้ที่จะไปยัง
ที่เฝ้า
หยามหยาบจึ่งฤษี
เธอสาป
เป็นโทษเพราะเหตุเจ้า
จิตพาล
๏ ถึงกาลจุติแล้ว
มาเกิด
เป็นแทตย์อันทารุณ
หยาบช้า
มึงจงเชื่อกูเถิด
อย่าอวด ดีเลย
จงอย่ายืนกั้นหน้า
กีดกู
๏ วามวู่โทษะร้อน
เริงลาม
ขุนหิรัณยากษะ
ตอบไท้
เหม่หมูอวดดีหยาม
กูหนัก
กูจะต้องสอนให้
หมดหาญ
๏ ขุนมารตรงเฃ้าต่อ
ยุทธนา
ฟาดตุบตีตับโถม
ถีบซ้ำ
ฝ่ายองค์พระวราห์
ไป่ถด ถอยเลย
เสียงสนั่นน่านน้ำ
ฟองฟู
๏ สู้พลางทางหลบลี้
เอาเชิง
ขุนแทตย์กระโจนเลย
เทพไท้
พระเตะยักษ์ป่นเปิง
ปรรศวะ เหวอะแฮ
กว่าจะลุกขึ้นได้
อีกนาน
/*49๏ เดือดดาลโทษะพ้น
พันทวี
ขุนแทตย์ทนงกลับ
ต่อต้าน
กวัดแกว่งตะบองตี
หวือหวิด
เสียงสะเทือนสท้าน
สมุทไท
๏ ทันใดหริเจ้า
อวตาร
แล่นโลดกระโดดชน
แทตย์ขว้ำ
ยามขุนแทตย์ยังกราน
ลุกบ่ ทันแล
พระขวิดด้วยเขี้ยวซ้ำ
สวบไป
๏ เขี้ยวใหญ่ทลุพ้น
ทรวงยักษ์
จนถับถึงหทัย
ปรุด้วย
โลหิตก็ทลัก
พุ่งพลุ่ง
และหิรัณย์มวดม้วย
ชีพพลัน
๏ บัดนั้นจึงพระเจ้า
วราห์
เอาพระเขี้ยวเสียบคืน
อีกแล้ว
ชูขึ้นจากชลา
ลัยฉับ
น้ำตกดังสายแก้ว
ก่องไหล ฯ
โคลง ๓
๏ เมื่อนั้นไซร้มุนี
คณะที่อยู่ชั้น
เทวโลกโห่ลั่น
สรรเสริญ ฯ
/*50ร่าย
๏ มุนีเยินยอองค์ หริทรงรูปแผลง แปลงเปนวราหะ ว่าเทวะเทวะไท้ ธมีชัยชำนะ อีศะเกศวะราช โลกะนาถเรืองเดช พระเป็นเหตุประเสริฐ แห่งความเกิดความคับ กับทั้งความยืนยง พระองค์คือโลเกศ อันปรเมศร์ใด ๆ ไม่มีเหนือหริ พระองค์สิยัญเญศ พระเวทคือบาทา เขี้ยววราห์คือหลัก ปักเพื่อมัดสัตว์ใช้ ในกิจบูชายัญ อันพระโอษฐแสนดี คือเวทีแท่นขลัง ที่ตั้งของบูชา พระชิวหาคือไฟ โลมาไซร้หญ้าคา ปูเวลาพลีกรรม์ อันพระเนตร์นั้นฤๅ ฃ้างหนึ่งคือทิวา ฃ้างหนึ่งราตรีกาล เศียรของท่านวิศิษฏ์ คือภัทรบิฐประทับ สำหรับองค์พรหมา อันว่านามท่านนั้น คือบรรดามนตร์ดี อันมีในไตรเพท นาสิกเศรษฐสองศรี คือพลีทั้งหลาย อันปลายนาสิกงอน คือช้อนตักโภชะ พระสุรเสียงเพราะยวด คือเสียงสวดทำนอง ทั้งผองแต่งสามะเวท กายทรงเดชคือสถาน พิธีการยัญญะ อวัยวะหลายหลาก คือภาคแห่งการยัญ พระกรรณมีลักษณะ ประดุจพิธีการ สองสถานกำหนด ปรากฎในตำรา อ้าพระอมรรตัย ผู้ใหญ่ยิ่งคีรี โปรดปราณีเหล่าฃ้า จงเชิดหล้าแหล่งนี้ ขึ้นเป็นที่อาศัย แห่งสัตว์ในกัปป์นี้ ดังเคยณกัปป์กี้ ก่อนมา แม่นเทอญ ฯ
โคลง ๔
๏ วราหะเทพไท้
อวตาร
ฟังมุนีทูลวอน
เสนาะล้ำ
ก็ยกแผ่นดินผ่าน
พื้นสมุท
วางฉับบนยอดน้ำ
ดั่งขอ
/*51๏ พอเสร็จเทวกิจแล้ว
วราห์
กลับรูปเปนนารายน์
เลิดแล้ว
เสด็จคืนสู่ปรา
สาทรัตน์
เนาวณไวกูณฐ์แผ้ว
ผ่องศรี
๏ เท่านี้หมดเค้าเรื่อง
โบราณ
ดังแถลงเล่ามา
แต่น้อย
ตูฃ้าเล่านิทาน
ไป่นอก ครูเลย
ขออภัยแด่ข้อย
อย่าหยัน ข้อยนอ ฯ
ปางที่ ๔ นรสิงหาวตาร
/*52 [๑๔]ร่าย
๏ จักสรรเสริมดำนาน แห่งอวตารปางสี่ ตามมีในวิษณุ ปุราณะขยาย เรื่องนารายน์ฤทธิรงค์ ลงมาปราบขุนยักษ์ สิทธิศักดิ์แขงขัน ชื่อหิรัณยกศิปุ อสูรดุเหลือร้าย เป็นน้องชายฝาแฝด แห่งแทตย์ผู้โมหัน นามหิรัณยากษะ ซึ่งแพ้พระวราห์ ดังกล่าวมาแล้วไซร้ ในปางสามก่อนนี้ อสูรมีจิตโกรธ พิโรธพระนารายน์ เพราะทำลายเชษฐา จึ่งอนุชาอาฆาฏ มุ่งมาตร์จิตจงชัง ตั้งจิตเกลียดท่านครัน และหิรัณยกศิปุ มุทลุมุ่งร้าย ล้างนารายน์เลิดธรรม บำเพ็ญซึ่งตะบะ เพื่อให้พระพรหมา ทรงเมตตาปราณี แล้วอสุรีทูลวอน ขอพรธาดาไท้ ว่าอย่าให้เทพมนุษ สุดจนเดรัจฉาน สังหารตนตายได้ อีกอย่าให้ม้วยมุด ด้วยอาวุธใด ๆ อย่าให้ตายกลางวัน อันกลางคืนไม่ตาย ภายในเรือนให้รอด ปลอดภัยภายนอกเรือน ครั้นเพื่อนได้พรตรง ตามจำนงหมดแล้ว เปรมจิตดั่งยึดแก้ว มณีจิน ดาแล ฯๆ
โคลง ๔
๏ อสุรินทร์ฉกาจห้าว
เหิมหาญ
หวังจะได้ครองตรี
โลกล้วน
เกณฑ์พลพยุหมาร
มวลมาก
จนนับบ่มิถ้วน
ทัพชัย
/*53๏ ได้ฤกษ์เลิกทัพเยื้อง
ยาตรา
ไปสู่เทวโลก
บัดนั้น
เฃ้าโจมยุทธนา
เมืองศักร์
สัประยุทธแย่งชั้น
ช่อสรวง
๏ ปวงเทวะรบป้อง
กันเมือง
อมราวดี
ที่หมั้น
แต่สู้แทตย์ผู้เรือง
ฤทธิ์ห่อน ได้เลย
จำล่าทิ้งถิ่นนั้น
เริดหนี
๏ ยักษีกำเริบห้าว
เหิมครัน
เฃ้าสู่เวียงพระอินทร์
นั่นแล้ว
อยู่ในวิชยันต์
วิมานรัตน์
เปรมจิตสถิตแผ้ว
ผ่องกมล
๏ ตั้งแต่เปนที่ท้าว
เทวินทร์
เปนสุริยะจันทร์
แจ่มหล้า
เปนผู้ครอบฟ้าดิน
อากาศ
เปนอัคนิเดชจ้า
แจ่มแสง
๏ แย่งเปนเจ้าน่านน้ำ
แทนพระ วรุณแฮ
แย่งกุเวรเปนเจ้า
ทรัพย์ล้วน [๑๕]
แย่งยมเทพธรรมะ
เจ้ามฤต
แย่งรับพลีถ้วน
ทุกหน
/*54๏ คนธรรพ์ต่างแซ่ซร้อง
สรรเสริญ
ยอเกียรติโดยสอพลอ
ยิ่งแท้
ขุนแทตย์ก็เพลิดเพลิน
ฟังศัพท์
หลงว่าตนเลิดแล้
กว่าใคร
๏ แม้ไท้ศิวะทั้ง
นารายน์
ขุนหิรัณย์ไป่เกรง
สักน้อย
กำเริบบ่รู้วาย
อวดอิทธิ์
บ่มิวายกล่าวถ้อย
ทนง ฯ
โคลง ๓
๏ ฝ่ายองค์ท้าวสหัสสนัยน์
เมื่อปราชัยแทตย์แล้ว
และจำต้องคลาดแคล้ว
จากนคร
๏ ชวนอมรน้อยใหญ่
ไปไกลาศและเฝ้า
พระมหาเทพเจ้า
จอมคิ รีแล ฯ
โคลง ๒
๏ ทูลคดีแด่ไท้
อีกขอพระจุ่งได้
ดับเข็ญ

๏ พระเปนเจ้าจึ่งได้
ตรัสตอบว่าท่านไซร้
ทุกข์เหลือ

๏ อยากเอื้อและช่วยแท้
แต่เรานี้สุดแก้
พรพรหม

/*55๏ อันบรมราชผู้
เปนหริสิรู้
อุบาย

๏ จงผันผายและเฝ้า
วอนพระพิษณุเจ้า
หริพลัน เถิดนา ฯ

โคลง ๔
๏ เทวันฟังพระเจ้า
บัญชา
ก้มเกศกรประนม
นอบไท้
บังคมพระบาทลา
เร็วรีบ
ไปสู่ไวกูณฐ์ไซร้
ฉับพลัน
๏ ชวนกันเฃ้าเฝ้าพระ
นารายน์
ทูลแถลงคดี
ถี่ถ้วน
ขอทรงออกอุบาย
ปราบแทตย์ นั้นเทอญ
ระงับดับทุกข์ล้วน
หลากเหลือ
๏ ฟังเชื้อเชิญแห่งไท้
เทวินทร์
สมเด็จพระไวกูณฐ์
นาถไท้
ตรัสตอบว่าองค์อินทร์
อีกเทพ
เชื่อเถิดเราจะได้
ดับเข็ญ
๏ เราเห็นทางจะแก้
รำคาญ ได้นา
โดยจะดลจิตแทตย์
ฮึกห้าว
ให้วิปริตหาญ
เหิมหนัก ขึ้นแฮ
คงจะยิ่งก้าวร้าว
หยาบหยาม
/*56๏ ทำความทุกข์เดือดร้อน
กดขี่
แม้แต่บริพารตน
จักขึ้ง
พากันเบื่ออสุรี
ทุจริต
เดินอุบายลึกซึ้ง
ประหาร
๏ ท่านจงทำท่าแสร้ง
เปนกลัว
อย่าแสดงใจดี
กาจกล้า
ต่างตนต่างแปลงตัว
เปนมนุษ
เที่ยวอยู่ณแหล่งหล้า
และคอย ฃ้าเทอญ ฯ
โคลง ๓
๏ ฟังถ้อยพิษณุสอน
เทพนิกรยอบเกล้า
และประพฤติดั่งเค้า
อุบาย ท่านแล ฯ
ร่าย
๏ ขอขยายข้อความ ตามมีเรื่องต่อมา ว่าหิรัณยกศิปุ ผู้มุทลุทรหด มีโอรสตนหนึ่ง ซึ่งมีนามประกาศ ว่าประหลาทเกียรติไกร แทตย์นี้ไซร้ใจบุญ สุนทรลักษณ์รักธรรม น้ำจิตมั่นศรัทธา ในมหาหรินาถ บิตุราชขึ้งจิต เห็นลูกผิดนักหนา เพราะว่าตนใจร้าย เห็นนารายน์วิษณุ เปนศัตรูของตน จึ่งกมลกริ้วโกรธ พิโรธลูกชายใหญ่ เพราะคิดไม่ตรงกัน กุมภัณฑ์มอบโอรส ให้นักพรตพราหมณ์เถ้า เอาไปสอนวิทยา ทั้งให้ว่ากล่าวเตือน อย่าให้เชือนแชคิด ผิดกับบิดา/*57ไป แต่บุตรไซร้คงขืน ยั่งยืนความจงรัก ภักดีแต่นารายน์ ครูทั้งหลายกล่าวเตือน เหมือนยิ่งยุยิ่งเติม เสริมศรัทธาส่งซ้ำ เชื่อว่าวิษณุล้ำ กว่าใคร สิ้นแล ฯ
โคลง ๓
๏ วันหนึ่งไซร้ประหลาท
ลีลาศพร้อมคุรุเถ้า
ถึงวิมานและเฝ้า
บิตุรงค์
๏ กราบลงแทบพระบาท
แห่งบิตุราชแทตย์ไซร้
คอยสดับพจน์ไท้
เถลิงถวัลย์ ฯ
โคลง ๔
๏ หิรัณยกศิปุท้าว
อสุรา
เห็นพระลูกมาหมอบ
นอบเกล้า
ด้วยรักจึ่งตรัสปรา
ไสยบุตร
ว่าอย่างไรนะเจ้า
จอมขวัญ
๏ อันการเรียนรอบรู้
เพียงใด ลูกเอย
จงนั่งขึ้นเล่าความ
เถิดน้อ
อาจารย์ท่านฝึกใจ
ลูกรัก
สัมฤทธิ์แล้วทุกข้อ
ละฤๅ
/*58๏ โดยซื่อประหลาทแจ้ง
กิจจา
ตอบว่าฃ้าได้เรียน
รอบรู้
และมีจิตศรัทธา
เที่ยงถนัด
ในพระนารายน์ผู้
เสริฐสรรพ์
๏ พระนั้นปราศจากทั้ง
ต้นกลาง ปลายแฮ
ปราศจากเพิ่มฤาลด
แน่แท้
พระเปนยอดนภางค์
จอมโลก
เปนอมรรตยะแล้
เลิดไกร
๏ พระไซร้กลืนฟ้าอีก
กลืนดิน
เปนเหตุแห่งปวงเหตุ
หลากล้วน
อันองค์พระหรินทร์
คือโลก นั้นเอง
อีกพระเปนสิ่งถ้วน
ทุกอัน
๏ หิรัณย์สดับถ้อย
แห่งบุตร
พิโรธตาปานอัค
นิกล้า
ปากสั่นเพราะแสนสุด
กริ้วโกรธ
กระทืบบาทราวหล้า
จะไหว
๏ หันไปและชี้พักตร์
ครูบา
เหม่ ๆ พราหมณ์สามาญ
มากแท้
ใยสอนศิษย์ให้มา
พูดพลอด
ยอเกียรติศัตรูแล้
เลอะหลง
/*59๏ ทนงจงจิตแล้ว
ประมาท
ดูถูกกูผู้เรือง
ฤทธิ์ล้ำ
สอนให้ลูกบังอาจ
ดูหมิ่น พ่อแฮ
เพื่อจะให้กูช้ำ
จิตราญ
๏ อาจารย์ประหม่าแม้น
ชีพมลาย
ทูลตอบว่าอันอาต
มะนี้
ยังบ่มิเคยหมาย
มุ่งหมิ่น ท่านเลย
เคยแต่คอยช่วยชี้
เชิดคุณ
๏ อันบุญราชะคุ้ม
ฃ้าสราญ
ได้สุขสวัสดี
ค่ำเช้า
ฤาฃ้าจะเปนพาล
หลบหลู่ คุณนอ
เปนกิจอันผิดเค้า
คติครัน
๏ ครานั้นประหลาทก้ม
เกศทูล
ว่าพระอย่าทรงติ
คุรุเถ้า
แท้จริงพิษณุกูล
เกื้อกอบ
กรุณาฃ้าเจ้า
บ่วาย
๏ นารายน์เลิดล้ำกว่า
คุรุ ใดนา
ใครจะเรียนฤาสอน
อื่นได้
นอกจากพระพิษณุ
ประสาท
ประสิทธิ์วิทยะให้
ทุกตน
/*60๏ จุมพลจอมแทตย์กริ้ว
กราดดุ
มึงนี่โง่ระยำ
ยิ่งบ้า
คือใครนะพิษณุ
ที่ออก ชื่อแฮ
บังอาจอวดต่อหน้า
กูฤๅ
๏ กูคือจักรพรรดิ์เจ้า
จอมตรี โลกฮา
ทั้งเทพมนุษยอม
ยอบเกล้า
อันพิษณุจะดี
ได้กว่า ฉันใด
มึงอย่ามาแกล้งเร้า
จิตกู
๏ ฟังภูธรกริ้วกราด
โกรธา
ประหลาทบ่มิกลัว
สักน่อย
ทูลตอบว่าราชา
จอมเกศ
จงโปรดฟังคำข้อย
สักที
๏ บารมีพิษณุไท้
ปรากฎ
อยู่แทบใจโยคี
ทั่วถ้วน
สุดที่จะหาพจน์
แถลงลักษณ์ พระแล
พระแหละโลเกศล้วน
เลิดสรวง
๏ ปวงสิ่งในโลกล้วน
อยู่ใน
องค์พระพิษณุนาถ
นั่นแล้
ไม่ว่าสิ่งใดๆ
ในโลก
พระประสาทให้แท้
จึ่งมี
/*61๏ อสุรีดาลเดือดแม้น
เพลิงวาม
ร้องว่ากูจะปลง
ชีพม้วย
แม้มึงมิถอนความ
พูดผิด
อีกกลับความคิดด้วย
ฉับไว
๏ ทันใดโอรสน้อม
เศียรลง ตอบนา
ว่าพิษณุทรงสร้าง
อีกเลี้ยง
เราหมดและพระองค์
บิตุราช ด้วยนา
พระก็โปรดปรานเพี้ยง
บุตรา
๏ อสุรายิ่งกริ้ว
กราดใหญ่
ตวาดพระโอรส
กึกก้อง
ไปเร็วลูกจัญไร
กูเกลียด
ขืนอยู่กูจะต้อง
ประหาร มึงแฮ ฯ
ร่าย
๏ พราหมณาจารย์รับพจน์ พาโอรสรีบจร กลับไปสอนกันใหม่ เพื่อให้ถูกบัญชา แห่งอสุราแทตย์ราช แต่ประหลาทนั้นฤา แสนจะดื้อบ่ยอม พร้อมใจเรียนตามครู ขืนคงอยู่ดังเก่า จะเล่าบ่นมนตร์ใด บ่ได้เว้นท่องบ่น วิษณุมนตร์ขึ้นก่อน ครูเพียรสอนแก้ไข สักเท่าใดบ่มิจำ ซ้ำกล่าวโทษครูบา ว่าลืมคุณพิษณุ ผู้สยมภูจอมภพ ผู้เลิดลบใคร ๆ ทั้งในสรวงและดิน ครูก็สิ้นปัญญา มาวันหนึ่งถึงคราว /*62ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด เฝ้าท้าวบิตุราช จึงประหลาทไปเฝ้า ก้มเกล้ากราบเช่นเคย บิดาเชยพักตรา แล้วตรัสว่าลูกรัก หมั่นเรียนนักฤาไฉน ยาใจจงท่องฉันท์ ฟังเล่นกันสักบท โอรสไหว้บิดา แล้วหัดถาประสาน ขุนมารพลันตั้งต้น ท่องมนตร์ขึ้นชัดว่า “อ้าองค์พระพิษณู ผู้ประทานความสุข รำงับทุกข์โยคี ศรีสุขุมสุขุมเลิด เพริดดังดวงตวันฉาย เพราพรายเพียงบัวบาน ท่านคือเอกพฤษภ เปนภพนี้ภพน่า” บิดาฟังเพียงนี้ โกรธเต็มทีเหลือกลั้น ตวาดลั่นวังใหญ่ อ้ายจัญไรอหังการ์ ควรฆ่าเสียโดยพลัน อันมึงไม่ควรมี ชีวิตอยู่ต่อไป เพราะมึงไซร้ขบถ คดต่อปวงญาติมิตร์ คิดร้ายต่อสกุล แสนทารุณชั่วช้า เหวยเสนาไวๆ ฆ่ามันให้วายปราณ เสนามารรับสั่ง ก็พร้อมพรั่งกันเฃ้า เอาสาตราฟอนฟัน รวมกันนับตั้งร้อย ต่างสับซอยฟันฟาด แต่ประหลาทนั้นหนอ บ่มิหยุดท่องมนตร์ ทนความเฃาประหาร บ่มิดาลโทษะ จิตมั่นพระนารายน์ ร่างกายแขงราวเพ็ชร์ เสนาเข็ดขยาด ฟันบ่มิบาดสักน้อย แต่เสนานับร้อย อ่อนใจ ยิ่งนา ฯ
โคลง ๓
๏ บัดนั้นไซร้หิรัณย์
พลันตรัสว่าลูกน้อย
ขอเถิดจงงดถ้อย
สักที
๏ ที่เจ้ายอพิษณุ
พ่อหนวกหูมากแล้ว
หยุดทีเถิดลูกแก้ว
อย่าดัน ดื้อเลย ฯ
โคลง ๒
/*63๏ ประหลาทพลันตอบถ้อย
อันว่าฃ้าบาทน้อย
บ่กลัว

๏ ฝากตัวฝากชีพไว้
ณพระหริไท้
ปลอดภัย สิ้นแล ฯ

โคลง ๔
๏ ขัดใจเปนยิ่งพ้น
คณนา
จึ่งหิรัณย์กสิปุ
สั่งให้
เหล่านาคะนาคา
มีพิษ
กัดลูกผู้บ้าไซร้
เผด็จชน
๏ นาคผจญขบเขี้ยว
คายพิษ
นาคผลัดกันเฃ้ารัด
รวบรึ้ง
นาคน้อยนาคใหญ่ฤทธิ์
แรงช่วย กันแฮ
นาคดุนาคร้ายทิ้ง
ทั่วกัน
๏ อัศจรรย์ประหลาทไซร้
นั่งเฉย
นาคสิกลับแรงถอย
อ่อนแท้
ร้องว่ากระไรเลย
ราวเพ็ชร์
เหลือกัดเหลือรัดแท้
ระอา
/*64๏ เขี้ยวฃ้าหักหมดสิ้น
ทั้งปาก
หงอนรัตนะแยกแยะ
หมดสิ้น
ทั้งคอก็แห้งผาก
พิษหมด
เจ็บปวดดังจะดิ้น
ดักตาย
๏ แต่กายโอรสไท้
ไป่มี แผลเลย
จงโปรดเถิดราชา
แทตย์ไท้
พวกฃ้าหมดฤทธี
หมดเดช
ขอพระจงโปรดใช้
อื่นพลัน
๏ หิรัณย์สั่งเรียกช้าง
แดนสรวง
สูงใหญ่ราวคีรี
ยอดง้ำ
และให้คชาปวง
แทงบุตร
ดูจะมีฤทธิ์ล้ำ
เท่าใด
๏ ควานใสช้างเฃ้าจู่
โจมแทง
ประหลาทก็พลันหก
ล่มขว้ำ
มิทันพลิกตะแคง
ช้างเหยียบ
แล้วก็ลงงาซ้ำ
อีกพลัน
๏ กุมภัณฑ์ประหลาทไซร้
บ่กลัว
คงบ่นมนตร์วิษณุ
บ่เว้น
งาช้างที่แทงตัว
งากลับ ทู่แฮ
ช้างเหยียบขยี้เค้น
บ่แบน
/*65กริ้วแสนจึ่งแทตย์ท้าว
สั่งไป
จงจัดเอาเพลิงสุม
อย่าช้า
วายุเร่งเป่าไฟ
แรงจัด ขึ้นนา
เพื่อแผดเผาอ้ายบ้า
บัดตาย
๏ แทตย์หลายตนรีบร้อน
รนขน ฟืนฮา
กองรอบล้อมพระกาย
ลูกไท้
หาเชื้อก่อเพลิงลน
ลามลุก
เพลิงคุระอุไหม้
ฉับพลัน
๏ ครานั้นประหลาทร้อง
ทูลความ
ไฟนี่แพ้พายุ
เป่าแล้ว
บ่มิลวกร้อนตาม
ตัวสัก น้อยเลย
เห็นแต่แสงเพราแพร้ว
เพริดตา
๏ ฃ้ามองโดยรอบแล้ว
แลเห็น
พ่างนภาผ่องงาม
ทั่วพื้น
ราวสินธุใสเย็น
ในสระ
หอมปะทุมชุ่มชื้น
ชอบใจ ยิ่งนา ฯ
โคลง ๓
๏ ทำอย่างไรไม่ตาย
พราหมณ์ทั้งหลายแก่เถ้า
จึ่งทูลยักษะเจ้า
หิรัณย์
/*66๏ อันองค์พระกุมาร
ท่านดื้อดันหนักไซร้
อาตมะขอรับไว้
อีกครา
๏ ฃ้าจะลองสั่งสอน
ให้ผ่อนทิฏฐิร้าย
โดยวิธีโยคย้าย
ทางสอน ฯ
โคลง ๒
๏ ฟังสุนทรทวิชไซร้
ขุนยักษ์มอบบุตร์ให้
แด่พราหมณ์ ฯ

ร่าย
๏ มีข้อความใขขาน ในตำนานต่อมา ว่าคณาครูเถ้า เฝ้าสั่งสอนวอนนาน แต่กุมารนั้นไซร้ บ่อได้เชื่อฟังคำ ค่ำเช้าเฝ้าแต่บ่น วิษณุมนตร์วิเศษ อีกเฝ้าเทศนา แด่บรรคาฃ้าไท อีกผู้ไปเยี่ยมเยือน เตือนให้เฃารู้จัก คุณหริรักษ์กำแหง อิกแสดงว่าผู้ ที่หมั่นบูชาไท้ ด้วยน้ำใจศรัทธา จะแสนผาสุกจัง อีกทั้งแผ้วมฤตยู พวกขรัวครูเคืองจิต มิรู้คิดฉันใด จึงไปเฝ้าหิรัณย์ ทูลกุมภัณฑ์แทตยราช ว่ามิอาจดัดใจ ให้ประหลาทกลับจิต คิดเห็นตามบัญชา ฝ่ายอสุราใจพาล ฟังคณาจารย์ปานคลั่ง สั่งพ่อครัวทันใด ให้จัดหายาพิษ อันแรงฤทธิ์ซ่าสร้าน ปนอาหารส่งไป ให้โอรสธเสวย ประหลาทเฉยบ่ตาย ร่างกายยงคงเก่า ฝ่ายครูเถ้าหลายตน วนเวียนเปลี่ยนเวรวอน สอนให้ประหลาทคิด ตั้งจิตตรงกรณีย์ อันมีเปนข้อใหญ่ ให้เคารพบิดา แต่เทศนาใด ๆ บ่มิได้เปนผล พราหมณ์ทุกตนขัดจิต /*67สิ้นคิดกล่าวโดยตรง ว่าบิตุรงค์ตรัสใช้ ให้เล่ามนตร์แรงร้าย เพื่อทำลายตัวท่าน แต่กุมารกลับเฉลย ว่าท่านเอยสัตว์ใด จะฆ่าได้ดังหมาย ฤาอาจตายดังหวัง สัตว์ใดตั้งจิตถนอม ฤายอมให้ใครเลี้ยง ไม่มีเยี่ยงอย่างเลย ท่านเอยสัตว์ทั้งหลาย ย่อมทำลายตนแท้ และถนอมตนอยู่ โดยรู้จักกระทำ กรรมเปนบาปและบุญ คุณและโทษคือผล แห่งกรรมตนนะท่าน อาจารย์ฟังขัดจิต จึ่งคิดกันร่ายเวท วิเศษทางมายา ในไม่ช้ามนตร์เลิด ทำให้เกิดนางหนึ่ง ซึ่งน่ากลัวพ้นไป กายเปนไฟส่งแสง เปลวร้อนแรงเหลือทน ยามจรดลแห่งใด แผ่นดินไซร้แห้งผาก นางนี่กรากเฃ้าหา อสุราประหลาท ตบฉาด ๆ ทันที ผาง ๆ ตีทรวงซ้ำ แต่จะทำฉันใด กุมารไม่เจ็บเลย เฉยอยู่บ่นำภา นางมายาขัดใจ หวลกลับไปหาพราหมณ์ ตามติตไล่ทุบตี พวกพราหมณ์หนีบ่พ้น ไฟลามลนตามเผา นางนั้นเล่าตามราญ ทวิชาจารย์ทั้งหลาย วอดวายชนม์จนหมด นางทรหดนั่นไซร้ ผลาญเสร็จแล้วจึ่งได้ ดับสูญ ไปนา ฯ
โคลง ๓
๏ สมบูรณด้วยกตัญญู
เห็นคณครูมอดม้วย
ประหลาทจิตมากด้วย
เมตตา
๏ วันทาไวกูณฐนาถ
อภิวาทนบไหว้
วอนพระหริไท้ ขอพร

/*68๏ ขออมรวิษณุ
ช่วยครูทั้งหมดให้
กลับฟื้นคืนชีพได้
อย่าตาย เลยนา ฯ
โคลง ๒
๏ พราหมณ์ทั้งหลายก็ฟื้น
ส่งเสียงสนั่นครื้น
อวยพร

๏ แล้วจรสู่แทตย์เจ้า
ทูลแถลงคติเค้า
ไป่พราง

๏ ทุกอย่างลองหมดแล้ว
แต่กุมารก็แคล้ว
คลาดภัย ถ้วนแล ฯ

โคลง ๔
๏ ฟังใขขุนแทตย์ร้าย
แรงหาญ
ให้เรียกพระโอรส
รีบเฝ้า
ชี้หน้าว่ามึงพาล
อีกอวด ดีนา
มึงต่อสู้ครูเถ้า
ฤหวา
๏ โยคาใดใช้จึ่ง
กำแหง
จนประทุษแทงฟัน
ไป่ม้วย
มนตร์ใดนะให้แรง
ฤทธิรุท
อาจปราบผู้อื่นด้วย
ฉันใด
/*69๏ ไหว้พลางโอรสไท้
ทูลภู ธรแฮ
ว่ามิใช่มายา
เลิดล้น
เหตุเพราะพระพิษณุ
สิงสถิต
ฃ้าบาทจึ่งรอดพ้น
พหุภัย
๏ ทันใดขุนแทตย์ร้อง
ตวาด
เหม่ ๆ ดูหมิ่นกู
ฤทธิเรื้อง
ผลักมันจากปราสาท
สูงเยี่ยม นี้เทอญ
ให้ตกลงสู่เบื้อง
ปัถพี
๏ เสวีนำลูกไท้
ไปพลัน
ผลักตกลงไปหลาย
โยชน์แท้
ภายใต้ก็ยอดบรร
พตแกร่ง
กอบศิลาแหลมแล้
สลับสลอน
๏ กรประนมไหว้พระ
จักรี
ประหลาทนึกถึงคุณ
ท่านคุ้ม
จึงแม่พระธรณี
เธอผุด
ขึ้นรับองค์และอุ้ม
เหมาะครัน
๏ หิรัณยกศิปุร้าย
แลเห็น
ลูกตกบ่เจ็บกาย
สักน้อย
กลับรู้สึกแน่เปน
ลูกอวด ดีนา
สั่งให้จับตัวต้อย
กลับมา
/*70๏ แล้วบัญชาสั่งให้
สังวร
ผู้เอกมายาวี
ยิ่งผู้
ให้ลองวิทยากร
เก่งกาจ
ทั้งหมดที่รอบรู้
กระทำ
๏ รับคำขุนแทตย์ใช้
จึ่งหมอ เถ้าแฮ
ประกอบกิจมายา
ยิ่งล้ำ
เท่าใดบ่มิพอ
เพียงปราถ นาเลย
เล่าบ่นมนตราซ้ำ
หนักหนา
๏ แต่ว่าประหลาทไซร้
ไป่สยอน
ใจมั่นอยู่ในพิษ
ณุเจ้า
ในที่สุดสังวร
ย่อมพ่าย
เหมาะหมดความรู้เศร้า
สลดใจ
๏ ท้าวไทจอมแทตย์ต้อง
สั่งงด
และตรัสแก่พวกพราหมณ์
ทวิชเถ้า
ท่านจงรับโอรส
ไปอีก ครั้งเทอญ
สอนส่งให้รู้เค้า
คติดี ฯ
ร่าย
๏ คณชีรับสั่ง บ่มิรั้งรอนาน รับกุมารกลับไป และตั้งใจสั่งสอน ให้สุนทรโอวาท รัฐประศาสน์วิทยา ทุกสาขาอนุสาสน์ ฝ่ายประหลาทไวว่อง ศึกษาคล่องคลองธรรม จำได้ทุกประการ อาจารย์ต่าง/*71สรรเสริญ เยินยอเกียรติกุมาร และทูลการเฃ้าไป ให้องค์ท้าวอสุรา ทราบกิจจาเสร็จสรรพ์ ฝ่ายหิรัณยุกศิปู ฟังฃ่าวครูแถลงใข แสนดีใจเต็มประดา จึ่งให้หาโอรส แล้วเผยพจน์ถามไถ่ เปนอย่างไรลูกรัก เจ้าหมั่นนักพากเพียร เรียนรู้รัฐประศาสน์ สามารถมากเพียงใด จงเล่าให้พ่อบ้าง ไหว้พลางทางโอรส เฉลยพจน์บิตุราช รัฐประศาสน์วิทยา อันอาจารย์พร่ำสอน เปนสุนทรธรรมแท้ แต่ตูฃ้ายังเห็น เปนการบกพร่องไป ที่มิได้เทศนา ว่าอันการปกครอง เพื่อผองชนผาสุก นิรทุกข์ยีย่ำ จำจะต้องมีหลัก เหมือนปักเสาเคหา ให้แน่นหนาก่อนไซร้ แล้วจึ่งให้สร้างเรือน แต่ครูเชือนแชหลง ลืมกล่าวตรงสำคัญ อันหลักแห่งธรรมา คือศรัทธาเที่ยงไซร้ ในพิษณุบพิตร์ สิทธิสรวงศรีแกล้ว แผ้วพ้นมฤตยู ผู้เอางูเปนแท่น แกว่นกลืนฟ้ากลืนดิน เปนปิ่นภพปรภพ เลิดลบเทพใด ๆ เปนใหญ่ยิ่งรากษส ยักษ์มวลหมดสยองเกล้า ฟังลูกเว้าเช่นนั้น จึ่งหิรัณย์ตวาด มึงบังอาจสรรเสริญ เยินยอเกียรติพิษณู ผู้เปนเพียงเทพบุตร์ กูฤทธิรุทอานุภาพ ปราบได้ทั่วไตรภพ ต้องเคารพกูหมด ฝ่ายโอรสกลับทูล จอมอสูรทรงเห็น เปนข้อผิดแน่ชัด ทรงรัชโปรดเชื่อลูก สิ่งใดถูกเปนธรรม จึ่งนำทูลผ่านเผ้า พระเปนเจ้าประเสริฐ กำเนิดหลายปางไซร้ เปนใหญ่เหนือเทวา คณนานับโกฎิ โรจน์รุ่งในฟากฟ้า สง่าด้วยแสงฉัน ทุกสิ่งสรรพ์เนาองค์ ขอบิตุรงค์นาถไท้ โปรดเชื่อฃ้าบาทไซร้ สักที ฯ
/*72โคลง ๓
๏ ฟังคดีเท่านั้น
ขุนหิรัณย์ดุจบ้า
โกรธตั้งไฟลวกฟ้า
ลนลาม
๏ เห็นห้ามลูกมิฟัง
ร้องเสียงดังว่าเฮ้ย
กูมิให้มึงเย้ย
ต่อไป
๏ ไวๆมัดจงมั่น
เอามันทิ้งสมุทกว้าง
ผู้กระเดื่องกระด้าง
เผด็จชนม์ เหมาะแฮ ฯ
โคลง ๔
๏ หลายตนแทตย์จึงกลุ้ม
รุมจับ
มัดประหลาทไว้อย่าง
แน่นแท้
พาตัวรีบไปถับ
ถึงฝั่ง
มหาสมุทแล้
ผลักลง
๏ พอองค์ประหลาทต้อง
ชลธาร
ลอยล่องฟ่องอยู่ใน
น่านน้ำ
อัศจรรย์ก็บันดาล
ปรากฎ
เห็นประจักษ์ฤทธิล้ำ
สุดสยอน
๏ สาครสนั่นก้อง
ฟองฟู
เปนระลอกครืน ๆ
ทั่วท้อง
ราวกับจะท่วมภู
วดลทั่ว ไปแฮ
เสียงอธึกกึกก้อง
เขตคัน
/*73๏ หิรัณย์เห็นเช่นนี้
จึงสั่ง
ทวยแทตย์หาศิลา
มากก้อน
และให้ทุ่มลงยัง
สมุท
ก้อนใหญ่ ๆ ให้ซ้อน
แน่นไป
๏ ให้ถมทับบุตร์ผู้
อวดดี
ซึ่งมิอาจสังหาร
มอดม้วย
แทตย์ถมซึ่งวารี
เร็วรวด
กดศิลาแน่นด้วย
เดชฉกรรจ์
๏ หิรัณย์ตวาดเว้า
วาที
จะฆ่ามันมิตาย
แน่แล้ว
ให้มันอยู่พันปี
ใต้สมุท
หินทับอยู่ฤาแคล้ว
คลาดไฉน
๏ แต่ใจประหลาทนั้น
บ่มี กลัวเลย
หินทุ่มบ่เจ็บกาย
สักน้อย
ใจจอดพระหรี
มุ่งมั่น
ปากก็บ่นแต่ถ้อย
สรรเสริญ
๏ เพลินสมาธิแท้
แน่วใจ
ในพระพิษณุจอม
เทพเจ้า
บ่เกรงซึ่งโพยภัย
พาลอย่าง ใดเลย
ตั้งจิตคิดแต่เค้า
คติงาม
/*74๏ ปวงทามที่รัดรึ้ง
กายา
ฃาดปุดประหนึ่งใย
แห่งกล้วย
อีกทั้งสิขรผา
ทลายหมด
ประหลาทผุดขึ้นด้วย
ฉับไว
๏ ดีใจขึ้นจากท้อง
สมุท
และกล่าววิษณุมนตร์
อีกแล้ว
ประหลาทก็รีบรุด
เร็วรวด
เฃ้าสู่ประสาทแก้ว
บิตุรงค์
๏ องค์หิรัณย์แทตย์ครั้น
เห็นบุตร์
ก็กอดและจุมพิต
ลูกแก้ว
พ่อนึกว่าลูกสุด
สิ้นชีพ
ลูกกลับมาอีกแล้ว
พ่อเกษม สุขฮา ฯ
ร่าย
๏ โดยความเปรมหฤทัย ที่ได้ลูกคืนมา อันบิดากับบุตร์ หยุดโต้แย้งแก่กัน เกษมสันต์สำราญ บุตร์ช่วยการงานเมือง บ่ให้เคืองเบื้องบาท บิตุราชรังสรรค์ แต่วันหนึ่งสนทนา ด้วยกิจจานุกิจ เริ่มเกิดผิดใจกัน อันประหลาทแถลง แสดงความเห็นว่า ที่ทั่วหล้าเปนสุข นิรทุกข์ทั่วไป เพราะอาศัยพระคุณ การุญแห่งพิษณุ ผู้ประสาทสิ่งสรรพ์ จึงหิรัณย์กศิปู ว่าดูดู๋พูดได้ พ่อเองไซร้ครอบครอง โลกทั้งผองจึ่งสุข ทุกข์ภัยปวงจึงมลาย อันนารายน์เทพบุตร์ มีฤทธิรุท/*75ปานใด จึ่งจะใหญ่กว่ากู ผู้เปนจอมโลกตรี บุตร์อัญชลีทูลตอบ ว่าชอบแต่พระองค์ จะทรงพระดำริห์ ไตร่ตริดูด้วยพลัน อันวิษณุเปนเจ้า เฃ้าสิงอยู่ทั่วไป อยู่ในองค์บิตุราช จึ่งสามารถทรงครอง ผองเทวามนุษ สุดสิ้นดินแดนไตร วิษณุไซร้สิงอยู่ ในตูฃ้าพระเจ้า อีกเฃ้าสิงถนัด ในสรรพสัตว์ทั่วแท้ ธสิงอยู่มั่นแม้ ในของ หมดนา ฯ
โคลง ๒
๏ กึกก้องหัวเราะเร้า
หิรัณย์หมายยั่วเย้า
ลูกชาย

๏ นารายน์อยู่ทั่วแท้
คงจะสถิตแม้
ในเสา นี่นา

๏ แต่เราแลอยู่นี้
บ่เห็นวิษณุชี้
ให้กัน เถิดแฮ ฯ

โคลง ๓
๏ ลูกพลันตอบบิตุรงค์
ถึงบ่ทรงเห็นแล้
ธสถิตอยู่แท้
แน่จัง
๏ หิรัณย์ฟังวจี
โกรธเต็มทีชี้หน้า
ว่ามึงอ้ายถ่อยบ้า
ฉิบหาย
๏ นารายน์อยู่ในเสา
เราจะฆ่ามอดม้วย
แล้วจึงฟาดเสาด้วย
คทา ฯ
/*76โคลง ๔
๏ ครานั้นเสาแตกเปรี้ยง
เสียงดัง
ปราสาทราชมณเฑียร
กึกก้อง
พระอวตารพัง
เสาออก
และโลดออกสู่ห้อง
หอทอง
๏ ยักษ์มองเห็นท่านแล้ว
ใจหาย
เพราะบ่เคยเห็นเลย
เช่นนั้น
เศียรสิงห์แต่พระกาย
เปนอย่าง มนุษนา
เล็บกรดดูน่าหยั้น
ขยาดจริง
๏ นรสิงห์ขู่ก้อง
แล้วกราก
ไปจับท้าวหิรัณย์
แทตย์ร้าย
จับมั่นและพลันลาก
ไปแทบ ทวารแฮ
แทตย์สุดจะยักย้าย
โยกหนี
๏ จึ่งมีพระกระทู้
ถามยักษ์
กูนี่อะไรหนอ
จุ่งแจ้ง
คนหรือสัตว์ประจักษ์
แจ้งชนิด ใดฮือ
มึงอย่าได้คิดแกล้ง
เกลื่อนความ
๏ ฟังถามแทตย์ร้ายตอบ
คำไป
ว่าบ่มิเคยเห็น
แต่กี้
มิเปนสัตว์มิใช่
มนุษ
สองอย่างรวมเช่นนี้
เหลือทาย
/*77๏ นารายน์ชูหัดถ์ชี้
นขา
ถามว่าอาวุธใด
เล่าแฮ้
ยักษ์ตอบมิใช่อา
วุธอย่าง ใดเลย
ดูก็เป็นเล็บแล้
แหลมจริง
๏ นรสิงห์ว่าบัดนี้
เวลา ใดฮือ
ยักษ์เพ่งดูตวัน
เคลื่อนคล้อย
ตอบว่าระหว่างรา
ตรีกับ วันนา
เพราะตวันต่ำต้อย
แต่มี
๏ นรสิงห์ว่าที่นี้
บอกมา
อยู่นอกฤาอยู่ใน
จุ่งแจ้ง
ยักษ์ตอบว่าอยู่คา
แค่ช่อง ทวารแฮ
ฃ้าบ่อยากโต้แย้ง
ต่อไป
๏ ท่านไซร้มีฤทธิ์ล้ำ
เลอปวง
มนุษและสัตว์ใน
โลกนี้
ยิ่งเทพณแดนสรวง
ทั้งหมด
ฃ้าอยากทราบจงชี้
ชื่อพลัน
๏ ครานั้นสมเด็จเจ้า
อวตาร
ตรัสว่ากูคือพิษ
ณุแล้
ซึ่งมึงอหังการ
ท้าอยู่ เสมอนา
อ้ายถ่อยจะคิดแก้
ฉันใด
/*78๏ อ่อนใจสิ้นฤทธิ์ทั้ง
สิ้นแรง
จึ่งหิรัณย์ตอบคำ
ท่านไท้
ว่าท่านสุดกำแหง
หาญหัก
ฃ้าสุดจะสู้ได้
อย่าถาม
๏ คำรามสนั่นอื้อ
แสนอึง
นรสิงห์ฉีกอก
ยักษ์ห้าว
ทลวงแหวะพุงรึง
ไส้หลุด
จึ่งหิรัณย์แทตย์ท้าว
มอดมรณ
๏ เสร็จรอญอริร้าย
แรงฦๅ
พระหริกลายรูป
บัดนั้น
ถนัดหัดถ์สี่ถือ
อาวุธ สี่แฮ
ผ่องรัสมีทั่วชั้น
แมนสรวง
๏ ปวงแทตย์ทานพน้อม
นอบกลัว เดชฮือ
ประหลาทค่อยคลานไป
กราบไท้
กราบทูลถวายตัว
เปนทาส
สุดแต่จะทรงใช้
ต่อไป
๏ พระไวกูณฐ์นาถยิ้ม
พลางตรัส
ดูก่อนประหลาทเรา
รักเจ้า
ถือธรรมเที่ยงถนัด
วิริยะ
ขุนแทตย์จงอย่าเศร้า
สลดใจ
/*79๏ จงไปครองเขตแคว้น
บาดาล
เปนสุขเกษมเพียง
ฟากฟ้า
ตรัสเสร็จเสด็จผ่าน
กลีบเมฆ
ยังถิ่นไวกูณฐ์อ้า
เอี่ยมแสง
๏ แถลงปางที่สี่นี้
จบลง
ตามเรื่องแต่โบราณ
เท่านี้
พราหมณ์มีจิตจำนง
เพราะศรัท ธาพ่อ
ในพระหริชี้
คติตาม เรื่องเอย ฯ
ปางที่ ๕ วามนาวตาร
[๑๖]ร่าย
๏ ขอใขความตามต่อ พอเปนเรื่องแสดง แถลงปางที่ห้า ตามสืบมาได้จาก ภาคะวัตปุราณ มีตำนานกล่าวว่า เดิมอสุราตัวดี ชื่อพลีฤทธิรุท บุตร์วิโรจน์เรืองยศ ผู้โอรสประหลาท ซึ่งประกาศประวัติ ถนัดในปางสี่ ขุนพลีนี้ไซร้ ได้ไปช่วยเทวา ครากวนเกษียรสมุท ที่สุดได้อมฤต สมดังคิดมุ่งไว้ แต่มิได้ดื่มกิน เช่นถวิลหวังทุกตน เพราะเสียกลเทวา ดังเล่ามาก่อนไซร้ ในตำนานปางสอง บ่สมปองจึ่งพลัน ประยุทธกันหนักหนา อสุราปราชัย พลีไซร้วายชนม์ อสุรพลพาศพ หลบหนีพ้นแดนสวรรค์ พลันกลับสู่บาดาล แล้วหมู่มารไปตาม คณะพราหมณ์ภาร์ควะ อสูรวอนพราหมณ์ไซร้ ให้ชุบชีพพลี คณชีโดยพลัน กอบการยัญบมิหึง จึงพลีกลับฟื้น คืนชีพได้ดังเดิม แล้วเริ่มกิจพิธี อันมีคุณวิเศษ เสริมฤทธิ์เดชแทตย์ไซร้ หลายฉนำจึ่งได้ ดั่งประสงค์ ฯ
โคลง ๒
๏ สมจำนงแน่แล้ว
พลีก็ผ่องแผ้ว
กมล

๏ เกณฑ์พลแทตย์ทั่วท้อง
ถิ่นอธึกกึกก้อง
เขตมาร ฯ

/*81โคลง ๓
๏ เลือกล้วนหาญการเศิก
เออกเกรอกฤทธิ์กลั่นกล้า
เคยชำนะทั่วหล้า
แต่เพรง
๏ ล้วนเก่งล้วนกำยำ
ล้วนกายล่ำใหญ่แท้
ศัสตราอาวุธแปล้
ไปล่มือ
๏ เสียงอื้ออหังการ
พวกพลมารกึกก้อง
ต่างคนต่างโห่ร้อง
เอาชัย ฯ
โคลง ๔
๏ ได้ฤกษ์เลิกทัพด้วย
โกลา หลแฮ
ยกจากแดนบาดาล
ต่ำใต้
ทยานผ่านเมฆา
เหิรเห็จ
ไป่เนิ่นเดินทัพได้
ถับถึง
๏ จึ่งเทพผู้เที่ยวท้อง
ธาตรี
เห็นทัพอสูรมา
แค่แล้ว
รีบเหาะสู่่คีรี
เมรุมาศ
ทูลพระผู้ถือแก้ว
ฉับพลัน
๏ อันท้าววัชริได้
ฟังสาร
รีบเรียกชุมนุมพล
เทพเจ้า
จัดแจงแต่งปราการ
คูค่าย
ต่างเร่งต่างรุกเร้า
เร่งงาน
/*82๏ มินานทัพแทตย์ร้าย
มาถึง
อมราวดี
นั่นไซร้
พลันโห่อธึกอึง
โจมจู่
ครั้งแรกหักมิได้
เวียงอินทร์
๏ อมรินทร์กำชับให้
รักษา มั่นแฮ
แล้วรีบไปสำนัก
เทพเถ้า
พฤหัสบดีอา
จารย์เอก
เคารพนบศิระเกล้า
กราบลง
๏ อ้าองค์คุรุเจ้า
เทพา จารย์นา
จงโปรดช่วยดับทุกข์
เดือดร้อน
อันแทตย์ที่ยกมา
แรงฤทธิ์
สุดที่จะตีต้อน
แตกไป
๏ ฟังใขจึงเทพเจ้า
พฤหัส บดีแฮ
เล็งทิพยญาณเห็น
แจ่มแล้ว
ตอบว่าพระทรงพัช
ระแกว่น
ถูกเคราะห์เหมาะไม่แคล้ว
คลาดภัย
๏ แทตย์ไซร้มีเดชล้ำ
โลกา
เพราะเหตุอำนาจยัญ
แน่แท้
แห่งภาร์ควะคณา
พราหมณ์ช่วย
อิทธิฤทธิ์จึ่งแปล้
ไปล่ดี
/*83๏ พลีจะครอบด้าว
แดนสวรรค์
อีกมนุษยะโลก
ถิ่นท้อง
ต่อไปพลีนั้น
อิ่มอิทธิ์
ดูหมิ่นพราหมณ์จะต้อง
เสื่อมศรี
๏ บัดนี้เคราะห์เทพร้าย
แรงหนัก
ถึงจะสู้ก็คง
จักแพ้
ขอเทวะราชศักร์
ทิ้งถิ่น เสียเทอญ
แล้วจึ่งค่อยคิดแก้
ต่อไป
๏ เสียใจเปนยิ่งพ้น
พรรณนา
จึ่งมัฆวานถาม
คุรุเถ้า
จะได้กลับคืนอา
นุภาพ ฉันใด
ขอโปรดท่านแนะเค้า
คติความ
๏ ฟังถามจึ่งเทพเจ้า
ปุโรหิต ตอบแฮ
เห็นอยู่ก็แต่ทาง
หนึ่งไซร้
คือท่านจุ่งวอนวิษ
ณุนาถ
ให้โปรดช่วยจักได้
ดั่งถวิล
๏ องค์อินทร์จึ่งกราบท้าว
เทพครู
ลากลับสู่วิมาน
ก่องแก้ว
ชุมนุมเทพทุกผู้
แถลงฃ่าว
จำจะต้องคลาดแคล้ว
ถิ่นไป
/*84๏ ทันใดศักระนั้น
จำแลง
เปนมยุรปักษี
เตร็จฟ้า
ทวยเทพก็ล้วนแปลง
กายหมด
แล้วต่างตนบ่ายหน้า
จากสถาน
/*85๏ ทัพมารยามยกปล้น
ธานี อีกฮา
เห็นบ่มีผู้ใด
อยู่แล้ว
โห่เออกเกรอกแดนตรี
สนั่น
ตรูสู่บุระแก้ว
เกษตร์สวรรค์
๏ ครานั้นพลิเจ้า
ทานพ
ตั้งอภิเษกการ
พรั่งพร้อม
ขึ้นเปนราชครองภพ
สามสง่า
บริวารแวดล้อม
สุขสันต์
๏ กอบยัญญะกิจก้อง
ฉลองชัย
อีกเพื่อผดุงอา
นุภาพ
แต่นั้นครอบครองไตร
ภพทั่ว
ทุกถิ่นเกรงเดชราบ
บ่ทนง สู้เลย ฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายองค์ท้าวศักระ กับเทวะคณา คลาไคลเร็วเร่งรี่ สู่คีรีเหมกูฎ วิสูทธ์อาศรมรัตน์ แห่งกัศยปมุนี ประชาบดีทรงพรต เฃ้าประณตนมัสการ แล้วมัฆวานทูลว่า อ้าพระเทพบิดร ฃ้าเดือดร้อน/*85เหลือแสน ทวยสุรแมนลำเค็ญ เห็นแต่พระบิดา และมาตุทรงศรี จะเปนที่พึ่งได้ บัดนี้ไซร้พลี แทตยบดีเหิมหาญ ยกไปราญรบเมือง มันกระเดื่องเดชา ฃ้าทั้งหลายพ่ายมัน จึงต้องผันพรากมา จากอมราวดี ทั้งนี้แสนเดือดร้อน พระบิดรมารดา โปรดเมตตาลูกด้วย ช่วยหาทางชำนะ จึ่งองค์พระอทิติ วิสุทธิเทพมารดร ประนมกรอัญชลี ทูลสวามีทรงญาณ ฃ้าสงสารลูกยา อ้าประชาบดี ครานี้โปรดรำพึง คำนึงหาหนทาง ช่วยลูกบ้างสักครา ฝ่ายประชาบดี ฟังเทวีวิงวอน เทพบิดรเมตตา จึ่งตรัสว่าดูก่อน หล่อนเองจงตั้งจิต อธิษฐานทันใด น้อมใจวอนวิษณู ผู้เปนเจ้าเลี้ยงโลก เผื่อบุญโศลกเทพไท้ จะโปรดประทานให้ อุบาย ฯ
โคลง ๓
๏ ฟังอภิปรายสวามี
เทพชนนีนบเกล้า
แล้วเริ่มบูชิตเจ้า
ไวกูณฐ์
๏ พูนเพิ่มพลีการ
นงคราญพร่ำกล่าวถ้อย
เชิญพระพิษณุคล้อย
เคลื่อนมา
๏ อ้าองค์เทวฤทธิ์
สิทธิสรวงศรีแกล้ว
หริราชะแผ้ว
มฤตยู
๏ เอาขุนงูเปนแท่น
แกว่นกลืนดินอีกฟ้า
เอาครุฑมาขี่อ้า
เอกขลัง
/*86๏ มือถือสังข์จักร์สง่า
คทาธรณิสล้าง
พีระเดชะล้าง
เศิกมลาย ฯ
โคลง ๒
๏ เชิญนารายน์เทพไท้
เสด็จมาเถิดให้
บูชา

๏ ลูกฃ้าทุกข์โศกเศร้า
เชิญพระหริเจ้า
ดับเข็ญ ด้วยเทอญ ฯ

โคลง ๔
๏ พระเปนเจ้าทราบด้วย
ทิพยญาณ
จึ่งเรียกขุนเวนไตย
แกว่นแกล้ว
ขึ้นทรงเสด็จผ่าน
นภากาศ
มาสู่เหมกูฎแก้ว
บัพพตา
๏ มายังถิ่นที่ตั้ง
พลีการ
ตรัสแก่อทิติ
แม่เจ้า
เราสดับคำหวาน
วอนแห่ง ท่านนา
จงจิตจะแก้เศร้า
โศกศัลย์
๏ อันเราไม่ช้าจะ
อวตาร
มาเกิดเปนโอรส
ท่านแล้
และช่วยดับรำคาญ
แห่งบุตร์ ท่านนอ
โดยคิดอุบายแก้
โศกหาย
/*87๏ โฉมฉายจงหมั่นเฝ้า
สวามี
ประติบัติบำเรอ
ท่านไท้
อีกหมั่นสมาธี
นึกแน่ว
ณที่ตูฃ้าไซร้
ทุกวัน ฯ
ร่าย
๏ ตั้งแต่นั้นต่อมา จึ่งกัลยาบำเพ็ญ เปนนิตย์ดังหริสั่ง ตั้งหฤทัยเสมอ บำเรอพระมุนี บ่ให้มีอนาทร ร้อนหฤทัยสักน้อย คอยประติบัติบำรุง ปรุงโภชนากระยาหาร รสหอมหวานเค็มมัน สรรแต่สิ่งโอชา อีกกัลยาระวัง นั่งอยู่คอยรับใช้ ช่วยก่อไฟในกูณฑ์ พร้อมมูลไม่ละเลย เครื่องสังเวยแต่งตั้ง พร้อมพรั่งดังประสงค์ ฝ่ายองค์พระมุนี ประชาบดีทรงญาณ มินานท่านรู้ชัด ว่าอมรรตยะราช หรินาถกำแหง แบ่งภาคพระนารายน์ มาสู่กายถนัด จึ่งกัศยปยินดี ปรีดีเปรมปราโมทย์ ที่เทพโปรดปรากฎ เพิ่มพูนยศแด่เธอ ให้เลิดเลอล้ำกว่า ประชาบดีใด เพราะจะได้เปนพระ ชนกแห่งนารายน์ สมหมายมุ่งปราถนา อยู่มาจนบรรจบ คำรบทศมาศแล้ว จึ่งนางแก้วอทิติ สิริล้ำเลิดเลอ เธอประสูติกุมาร รูปตระการโสภา สรรพลักษณาผ่องผุด ดุจรัตนะมณี วรรณฉวีโอภาส ผ่องพิลาศมฃาวงาม เกศาครามปานเมฆ เอกอุดมทั่วไป แต่ร่างไซร้ย่อมกว่า ชนธรรมดาสักน้อย แช่มช้อยน่ารักครัน ครานั้นกัศยปไท้ ให้นามบุตร์เสนหา ว่าวามนสมทรง เพราะพระองค์นั้นเตี้ย สิ่งเสียอื่นบ่มี ท่วงทีน่าเอ็นดู ตรูตราน่ารักใคร่ ปัญญาไซร้แหลมหลัก หมั่นนักชอบการเรียน เพียรในทางศึกษา มิช้าเรียนรู้จบ ครบวิทยาใหญ่น้อย รู้ระเบียบเรียบร้อย ทุกสถาน ฯ
โคลง ๓
/*88๏ ถึงกาลควรผนวช
ก็บวชตามแบบไซร้
สมสกุลสิทธิได้
ดังถวิล
๏ ยินกิติศัพท์มี
ว่าพลีแทตย์ไท้
เตรียมยัญญะกิจไว้
จะทำ ฯ
โคลง ๒
๏ อำลาบิตุร์เจ้า
อีกมาตุเกิดเกล้า
จากไป

๏ ครรไลบมิยั้ง
จนถับถึงที่ตั้ง
กิจยัญ ฯ

โคลง ๔
๏ เมื่อนั้นพราหมณ์ผู้เผ่า
ภฤคู
ตั้งกิจพิธียัญ
เลิดล้ำ
ประชุมประกอบบู
ชาเทพ
ริมฝั่งแห่งแม่น้ำ
นรรมะทา
๏ วามนจรเฃ้าสู่
มณฑล
จึ่งพลีราชา
แทตย์ไท้
ฉวยหม้อและหลั่งชล
ชำระ
พระบาทแห่งท่านไซร้
สอาดดี
/*89๏ พลีรองน้ำซึ่ง
ชำระ บาทแล
รดเกศของตนเสร็จ
จึ่งไหว้
เอื้อนโอษฐว่าพรหมะ
จาริ [๑๗]
จะประสงค์ใดไซร้
กล่าวมา
๏ อ้าพราหมณะบุตร์ผู้
มาดี
ท่านจะขอสิ่งใด
จุ่งเว้า
โคหรือสุพรรณมี
ค่าเอก
ฤาจะขอซึ่งเหย้า
อยู่ยง
๏ ประสงค์บริโภค
สิ่งใด
ฤาประสงค์พราหมณี
แน่งน้อย
ฤาคามเขตอาศัย
เกษมสุข
ฤาแสะสารรถร้อย
เศษคัน
๏ ขอพลันฃ้าจะให้
ดังถวิล
อีกจะคิดขอบคุณ
ท่านมาก
เพราะฃ้าจะสมจิน
ดามั่น
ว่าจะบริจาค
ไป่หวง
๏ ปวงสินทรัพย์แห่งฃ้า
มวลมูล มากนา
เต็มจิตจะให้พราหมณ์
แน่แท้
ท่านรับจะเพิ่มพูล
ปีติ ฃ้าแฮ
ขอเถิดจะให้แม้
มากมาย
/*90๏ นารายน์ฟังแทตย์ท้าว
กล่าวความ
ยืนนิ่งและสำรวม
หลับเนตร์
ครู่หนึ่งจึ่งตอบถาม
ขุนยักษ์
ด้วยอุบายวิเศษ
เสกสรร
๏ อันบพิตร์ตรัสให้
ทรัพย์สิน
ทุกสิ่งที่อาตมะ
อยากได้
จนที่สุดแดนดิน
ยอมยก
ประสาทประสิทธิ์ให้
หากปอง
๏ อันของต้องจิตผู้
คนผอง
ฃ้ามิขอบพิตร์
แทตย์ท้าว
อันอาตมะปอง
ที่สัก น้อยนา
รวมเขตเพียงสามก้าว
บทจร
๏ ภูุธรจะให้อีก
เท่าใด
อาตมะมิขอรับ
กว่านั้น
เพราะผู้ฉลาดไซร้
รู้จัก
เสงี่ยมเจียมทราบชั้น
แห่งตน ฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายจุมพลทานพ ฟังความจบแล้วไซร้ ตอบไปด้วยวาจา อ้าท่านพรหมจารี มีความมักน้อยแสน ฃ้ามิแหนหวงดิน หากถวิลกว้างใหญ่ เท่าใดก็คงยอม พร้อมใจยกให้ท่าน การที่ขอไม่กว้าง /*91เพียงสามย่างนั้นไซร้ ขอยกให้โดยพลัน แล้วกุมภัณฑ์จับเต้า เอามาเพื่อหลั่งน้ำ ทำกิจตามตำรา ครานั้นจึ่งศุกระ ผู้เปนพระอาจารย์ ร้องทัดทานห้ามไว้ ว่าทรงชัยตริก่อน อย่าเร่งร้อนให้เกิน อ้าอย่าเพลินเพลิดหลง แม้พระองค์ยกดิน สิ้นสามย่างให้แล้ว คงไม่แคล้วฉิบหาย ฦๅสายจะไร้ถิ่น ที่แดนดินครอบครอง จะต้องไร้หมดแท้ แม้ที่ดินปลูกเรือน ฃ้าขอเตือนราชา อย่ายกให้โดยดาย ผลร้ายมากคงดล ถึงตนเธอแน่นอน อ้าภูธรเชื่อครู ผู้อาจรู้โดยญาณ ทายเหตุการณ์ล่วงน่า อันว่าพรหมจารี ผู้ที่ขอนั่นไซร้ มิใช่พราหมณ์สามัญ ทรงธรรม์อย่าประมาท อาตมะนี้ทูลห้าม ปรามเธอเพื่อภักดี พรหมจารีนี้ไซร้ เปนใครฃ้าพอเดา พอเฃ้าใจอยู่แล แต่มิอาจจะทูล จอมอสูรโดยตรง แต่ขอจงเชื่อฃ้า อย่ายอมยกแดนดิน สิ้นสามย่างนั้นให้ ถึงแม้ได้ปฏิญญา ราชาจงคืนคำ ทรงธรรมจงเชื่อข้อย ผู้แถลงแห่งถ้อย ภักดี แน่นา ฯ
โคลง ๔
๏ พลีฟังถ้อยแห่ง
อาจารย์
ตอบว่าฃ้าเปนจอม
จักร์กว้าง
ออกปากจะอวยทาน
ถอนพจน์
เหมือนหนึ่งทำลายล้าง
เกียรติคุณ
๏ การุญจงอย่าห้าม
ศิษย์คราว นี้เลย
จงโปรดให้ฃ้าคง
พจน์ไว้
พราหมณ์น้อยจะย่างยาว
เยิ่นหนัก
จนหมดแดนดินได้
ฉันใด
/*92๏ ขัดใจว่าห้ามศิษย์
บ่ฟัง
พระศุกร์จึ่งหายตน
บัดนั้น
ลงสิงณเต้าขัง
อุทก
จงจิตคอยปิดกั้น
สายสินธุ์
๏ แทตย์รินน้ำบ่ได้
หลั่งไหล
ดูอุทกก็เต็ม
เปี่ยมเต้า
เขย่าสักเท่าใด
บ่หยด ออกเลย
หลากจิตบ่รู้เค้า
เหตุการณ์
๏ อวตารว่าฃ้า
จะทำ
ให้อุทกหลั่งไหล
ออกบ้าง
จึ่งเด็ดยอดคาตำ
ในปาก เต้าแฮ
ถูกเนตร์พระศุกร์ฃ้าง
หนึ่งเปิง
๏ เสียเชิงเจ็บปวดสุด
จะทน
พระศุกร์ก็จำออก
จากเต้า
แล้วจึ่งพระวามน
แบหัดถ์
รับอุทกแทตย์เจ้า
หลั่งริน
๏ สมถวิลแล้วจึ่ง
สำแดง
ฤทธิ์เดชประจักษตา
บัดนั้น
ย่างหนึ่งเหยียบทั่วแหล่ง
สุรภพ
อีกย่างเหยียบหมดชั้น
ชนสถาน
/*93๏ ขุนมารมองเนตรค้าง
เจียวฮือ
คอผากลิ้นแขงพูด
บ่ได้
ลงนั่งประนมมือ
นิ่งอยู่
ได้แต่ยกหัดถ์ไหว้
ลนลาน
๏ อวตารกลายรูปไท้
ทันตา
เปนพระหริองค์
อคร้าว
เป่าสังข์เรียกเทวา
มาหมด
ทวยเทพมาเฝ้าท้าว
บมิหึง
๏ จึ่งพระพิษณุแจ้ง
เหตุการณ์
และตรัสแก่องค์อินทร์
เทพไท้
ท่านจงกลับขึ้นผ่าน
สุรภพ
ทวยเทพทั้งหมดไซร้
จงเกษม
๏ เปรมจิตทวยเทพซร้อง
สรรเสวริญ
บาระมีนารายน์
หริรักษ์
โห่ลั่นณแนวเนิน
เมรุมาศ
อีกประกาศจิตภัก
ดีครัน
๏ ครานั้นจึงครุฑราช
ปักษี
เฃ้าจับขุนทานพ
มัดไว้
ทูลถามพระจักรี
ทรงฤทธิ์
จะโปรดดำรัสให้
ทำไฉน
/*94๏ เทพไทจึ่งตรัสพ้อ
อสุรา
เจ้ายกแผ่นดินสาม
ย่างให้
เพียงสองย่างยาตรา
หมดเขต
จะย่างที่สามไซร้
แห่งใด
๏ เจ้าไซร้ทำผิดพจน์
ปฏิญญาณ
อันลั่นไว้แต่พราหมณ์
แม่นแล้
จงไปอยู่บาดาล
ต่ำที่ สุดเทอญ
เพราะผิดมากแน่แท้
เสื่อมศรี
๏ พลีนอบน้อมเกศ
ทูลเฉลย
โปรดเหยียบบนศีรษะ
เถิดไท้
บาดาลบ่กลัวเลย
เกรงแต่
ความเสื่อมเกียรติไซร้
มากมาย
๏ นารายน์ตรัสว่าเจ้า
เหิมหาญ
กูจึงต้องลงมา
ปราบเจ้า
จงไปสู่บาดาล
แดนลึก สุดแฮ
อย่าตอบวาทิเว้า
ต่อไป
๏ ไหว้บาทหริแล้ว
พลี
จรสู่ถิ่นบาดาล
ต่ำใต้
ฝ่ายองค์พระจักรี
จรกลับ
สู่ถิ่นไวกูณฐ์ไท้
อยู่สราญ ฯ
/*95ร่าย
๏ ฝ่ายขุนมารประหลาท อสูรราชผู้ปู่ รู้เหตุว่านัดดา ผู้กั่นกล้าทนง ถูกขับลงไปลึก ก็นึกสุดสงสาร ไปเยี่ยมหลานแล้วว่า อ้านัดดาเมื่อเริ่ม เหิมอหังการไซร้ ปู่ก็ได้เตือนจิต ว่าอย่าคิดพยาบาท อย่าใจกาจอวดเก่ง เตือนให้เกรงกลัวเดช ปรเมศนารายน์ แต่หลานชายบ่ฟัง ดังนี้จึ่งรับผล ที่ตนคิดการชั่ว ตัวจึงต้องระกำ ลำบากอยู่เช่นนี้ ฝ่ายพลีวันทา ตอบอัยกาว่าหลาน คิดการเพลินเกินกาจ มุ่งพยาบาททวยเทพ เพราะชวดเสพย์อมฤต ตั้งจิตเพียงบำราบ ปราบศักระราชา กับเทวาบริวาร แต่หลานบ่มีเลย ที่จะเคยหลบหลู่ พระพิษณุเปนเจ้า เพราะทราบเกล้าอยู่ดี ว่าพระมีศักดา อานุภาพยิ่งใหญ่ ตั้งใจนิตย์อภิวาท จึ่งประหลาทขุนยักษ์ ว่าหริรักษ์จักรี พระองค์มีศักดิ์เลิด ประเสริฐคุณพิลาศ บ่อาฆาฎจองเวร แม้ทรงเห็นผู้ผิด กลับจิตรู้สึกโทษ พระก็โปรดกรุณา ยกโทษาผ่อนผัน ฉนั้นหลานอย่ายั้ง จงตั้งจิตบูชา พระนารายน์จักรี อีกพระศรีกัลยา โลกมาตาเปนใหญ่ ให้พระโปรดการุญ คิดถึงคุณท่านนา ทุกทิวาราตรี พลีรับคำปู่ ผู้สั่งสอนดีนั้น ก็กอบยัญญะกิจ ตั้งจิตน้อมพร้อมภักดิ์ ณหริรักษ์จักรี และพระศรีแม่เจ้า สรรเสริญทุกค่ำเช้า บ่วาย วันเลย ฯ
โคลง ๓
๏ ฝ่ายพระโลกมาตา
กรุณามากล้น
ประสงค์ให้แทตย์พ้น
ทุกข์เข็ญ
/*96๏ เห็นองค์พระสวามี
เกษมศรีอยู่แล้ว
จึงพระเทวีแก้ว
ทูลเสนอ ฯ
โคลง ๔
๏ พระเลอฤทธิ์เลิดล้ำ
โลกีย์
ฃ้าบาทขอประทาน
สักครั้ง
โปรดยกโทษพลี
ผู้ผิด
ซึ่งบัดนี้เฃาตั้ง
จิตตรง
๏ จงรักแต่พระแท้
อย่าแหนง พระเอย
แม้โปรดให้อภัย
สักเทื้อ
ศรัทธาจะยิ่งแรง
เสริมส่ง
ให้จิตเปนนิตย์เอื้อ
บาทยุคล
๏ อันชนที่หยาบช้า
สามาญ จริงฤา
จะกลับจิตกลายดี
ยากแท้
แต่ขุนพลีหาญ
เหิมจิต
รู้ผิดกลับจิตแล้
แน่นอน
๏ ฟังวอนแห่งแม่เจ้า
เสนหา
จึ่งพระพิษณุตรัส
ตอบถ้อย
ยอดรักหล่อนเจรจา
จับจิต
พี่จะขัดสักน้อย
หนึ่งไฉน
/*97๏ ทรามวัยขอโทษอ้าย
พลี
เอาเถิดพี่จะยอม
ยกให้
ตรัสพลางพระจักรี
เรียกจักร์
แล้วพระดำรัสใช้
จักร์ผัน
๏ ไปพลันสู่เขตแคว้น
บาดาล
ตามพลีขึ้นมา
อย่าช้า
จักร์รับพระโองการ
รีบด่วน
ไปสู่แหล่งหล้า
บาดาล
๏ บอกมารว่าพระเจ้า
ให้หา
ขุนพลีดีใจ
บัดนั้น
ออกจากสถานบา
ดาลรีบ
เหาะระเห็จสู่ชั้น
ไวกูณฐ์
๏ อสูรกราบแทบบาท
ยุคล
เอาบาทนารายน์ทูล
เทอดเกล้า
อีกกราบมิ่งนิรมล
มาตุ โลกแล
กล่าวพจนะพากย์เว้า
ว่ากลอน
๏ สุขะกรทุขะนุต
หริโอม
อ้าสูกษุมาสูก
ษุมะ
พระคือตวันโฉม
ฉายเฉิด
ปัทมพฤษะภะ
ราชา
/*98๏ ปะราปรภพ
รวมอยู่
ผู้สถิตหลังโค
สิทธิศักดิ์
ธีระฉลาดรู้
ทุกสิ่ง
ใหญ่ยิ่งรากษสยักษ์
ทั่วไป
๏ พระไซร้ถึงแล้วซึ่ง
แดนสรวง
กำเนิดแล้วหลายปาง
ประโมทย์
โกฎิเทพทั้งปวง
นอบเกศ
อ้าพระสิช่วงโชติ
เขตสรวง
๏ เด่นดวงแสงส่องล้อม
วรองค์ พระเอย
พระสิรวบรวมสิ่ง
อเนก
พระโปรดสถิตอยู่ตรง
ห้องจิต ชนแฮ
ผู้รอบรู้เลิดเอก
กว่าใคร
๏ พระไซร้คือเวททั้ง
สามศรี
พระประเสริฐสิทธิ์ใน
พระเวท
ฝูงชนทุกเหล่ามี
จิตศรัท ธาเฮย
พระกอบบุญวิเศษ
สุดประสงค์
๏ พระองค์คือพระเจ้า
รณการ
ศรีวัตสะกลางทรวง
เด่นจ้า
เปนเจ้าแห่งทรัพย์สาร
เหลือนับ
อวตารกู้หล้า
ปลอดภัย
/*99๏ พระไซร้คือพระเจ้า
ปรพรหม
เสพย์สุขบมีวัน
ลดละ
พระองค์บ่นิยม
โลกิยะ สุขเลย
พระแหละองค์อีศะ
ถนัดเห็น
๏ เปนสุขเพราะคู่เคล้า
เคียงศรี
นัยนะจำรูญ
จำรัส
เลิดยิ่งกว่าเทวี
องค์อื่น
งามประเสริฐสรรพัต
เพริดโฉม
๏ หรีโอมพระสถิต
พรหมาณฑ์
เปนที่โยคีปวง
นอบน้อม
ฃ้าขอมนัสการ
บรมราช
ขอพระบารมีล้อม
อย่าคลาย
๏ นารายน์ฟังแทตย์ซร้อง
สรรเสริญ
ทรงพระเมตตาตรัส
ตอบถ้อย
จงกราบพระศรีเทอญ
ขุนแทตย์
เพราะพระนางแน่งน้อย
ตรัสขอ
๏ กูหนอจึ่งโปรดให้
อภัย
ให้รอดจากบาดาล
ต่ำใต้
กูเห็นแทตย์กลับใจ
เกรงบาป
เอาเถิดกูจะให้
อยู่สราญ
/*100๏ ขุนมารจงย้ายที่
อยู่พลัน
ไปอยู่แดนสุตล
เขตแคว้น [๑๘]
เจ้าจงครอบครองขัณฑ์
ทรงราชย์
เปนสุขสนุกแม้น
แดนสรวง
๏ ปวงทุกข์เบียฬเบียดทั้ง
กายใจ
จงอย่ากระทบชาว
เขตเจ้า
ความเหนื่อยระอาใหญ่
น้อยเหือด หายเทอญ
ปวงโรคและโศกเศร้า
อย่ามี
๏ อยู่ดีและรักหมั้น
สัตย์ธรรม์
อย่าคิดพยาบาท
มุ่งร้าย
ประกอบกิจการยัญ
ประเสริฐ
ประพฤติให้ละม้าย
แบบพราหมณ์
๏ งดความเฟื่องเฟ้อ
ใฝ่สูง
เกินศักดิ์ที่บังควร
แก่เจ้า
กำเริบสิเครื่องจูง
พินาศ
สันโดษและคอยเฝ้า
ฝึกใจ
๏ ต่อไปเมื่อได้สะ
สมบุญ
และกอบการกุศล
มากแล้ว
กูจึ่งจะการุญ
ประสาท
ให้ประสบผลแผ้ว
ผ่องศรี
/*101๏ ยามดีจะมอบให้
ครองสรวง
เปนที่พระอินทร์เอก
อะคร้าว
เสพย์ทิพยะสุขปวง
สมปราถ นาแฮ
เปนใหญ่ในภพด้าว
สามแดน [๑๙]
๏ แสนโสมนัสปลื้ม
เปรมจิต
จึ่งพลีประนม
นอบเกล้า
สรรเสริญเกียรติพระพิษ
ณุนาถ
อีกฝากตนแด่เจ้า
โลกา
๏ สัญญาจะประพฤติ
ตามโอง การแล
จะรักษาสัตย์ธรรม
เที่ยงไว้
อีกตั้งจิตจรรโลง
แหล่งสุ ตลนา
จนกว่าจะโปรดให้
เปลี่ยนสถาน
๏ กราบกรานแทบพระบาท
ยุคล
อีกกราบพระศรีมาร
ดาโลก
ทูลลาสู่สุตล
ไปอยู่
เปนสุขไร้ทุกข์โศก
สุดสบาย
๏ บรรยายเบญจมะ
อวตาร
ทรงรูปเปนวามน
แน่งน้อย
ช่วยทวยเทพได้ศาน
ติสุข
จบเรื่องลงเรียบร้อย
ดั่งแถลง นี่นา ฯ
ปางที่ ๖ ปรศุรามาวตาร
/*102ร่าย
๏ จะแสดงดำนาน แห่งอวตารปางหก ยกยอเกียรติพ่อพราหมณ์ ชื่อรามผู้ถือขวาน อันอวตารปางนี้ เหตุมีเพราะกษัตริย์ ผู้ชงัดทั้งชาติ สามารถทางยุทธนา แต่ว่าไร้ทางธรรม ก่อบาปกรรมมากมาย ทำร้ายแลข่มเหง บ่ยำเกรงชาติพราหมณ์ ตามพระเวทสอนไว้ จึงเทพไท้พิษณุ รู้เหตุแล้วอวตาร ลงมาผลาญกษัตริย์ ถนัดช่วยชาติพราหมณ์ ตามวิษณุปุราณะ มีวาทะแถลง สำแดงซึ่งต้นวงศ์ แห่งองค์ปรศุราม ตามเรื่องในคัมภีร์ ว่ามีราชาหนึ่ง ซึ่งทรงนามประกาศ คาธิราชนรินทร์ เปนองค์อินทร์อวตาร ผ่านมาสู่พงศ์เผ่า เกาศิกสกุลวงศ์ ดำรงราชย์เปนใหญ่ ในกานยะกุพชะ [๒๐] ธมีราชธิดา ปรากฎนามนงรัตน์ ว่าสัตยวดี มีรูปศรีโสภา ทั้งกิริยามรรยาท งามวิลาศสมงาม ความสรวยอีกความดี แห่งนางนี้บรรฦๅ ระบือทั่วธรณี จึ่งฤษีตนหนึ่ง ซึ่งมีนามฤจิก ธรรมิกภาร์ควะพงศ์ ประสงค์ราชธิดา เปนชายาร่วมใจ เฃ้าไปขอนงคราญ ฝ่ายท่านท้าวคาธิน มิใคร่ยินดีให้ เพราะพราหมณ์ไซร้ชรา แต่ธิดายั้งเยาว์ โฉมเฉลาแฉล้ม ดังบุบผะแรกแย้ม ยอดถวิล ฯ
/*103โคลง ๓
๏ ภูมินทร์ตรัสแพลงพลิก
แด่ฤจิกว่าถ้า
เธอประสงค์ลูกฃ้า
จริงหนอ
๏ ฃ้าขอม้าหนึ่งพัน
อันวิ่งเร็วเลิดแล้
อีกขาวสอาดแท้
ทั่วตู
๏ แต่หูหนึ่งให้ดำ
จงจำลักษณะไว้
แม้หาอัศวะได้
ดั่งถวิล
๏ จึ่งจะยินดียอม
ประนอมให้ลูกฃ้า
แต่กว่าจะรับม้า
อย่าหวัง ลูกเลย ฯ
โคลง ๒
๏ ได้ฟังตรัสดังนั้น
ฤจิกก็รีบดั้น
กลับสถาน

๏ การพลีรีบตั้ง
บวงสรวงและอีกทั้ง
สรรเสริญ

๏ เชิญวรุณเทพไท้
ขอเสด็จมาให้
อภิวันทน์

๏ ครานั้นเทพแห่งน้ำ
ผู้ฤทธิเลิดล้ำ
จึ่งมา

๏ รับหาสินธพให้
ถูกลักษะหมดได้
ครบพัน

/*104๏ ฤษีพลันขับม้า
สู่นครบ่ช้า
ถวาย ฯ

โคลง ๔
๏ ฦาสายคาธิผู้
เพ็ญยศ
รับอัศวะทั้งพัน
เสร็จแล้ว
ก็ประพฤติตามพจน์
ประภาษ
ยอมยกธิดาแก้ว
แก่พราหมณ์
๏ นางงามลาท่านท้าว
บิดา
ตามฤจิกสู่ที่
สำนัก
ประติบัติเปรอสา
มีสนิธ
สมที่มุนีรัก
ร่วมสมร
๏ บังอรวอนกราบง้อ
ภัสดา
ขอบุตร์เพื่อได้สืบ
ทายาท
ฤจิกก็ปราถนา
มีบุตร์
จึ่งรับจะประสาท
สมหวัง
๏ ตั้งกิจกวนข้าวทิพย์
อย่างดี
ประกอบธัญญะชาติ
ประเสริฐ
อีกเนยและนมมี
โอชะ
ทุกๆ สิ่งล้ำเลิด
สุดหา
/*105๏ กัลยาขอให้พระ
สามี
กวนซึ่งข้าวทิพย์อีก
หนึ่งภาชน์
เพื่อพระชนนี
เสวยอีก องค์แล
ฤจิกก็ประสาท
ดั่งขอ
๏ พอเสร็จจึ่งเศกข้าว
สองจาน
หนึ่งเพื่อสัตยวดี
นิ่มน้อง
อีกหนึ่งเพื่อพระมาร
ดารับ เสวยแฮ
และสั่งว่าเมียต้อง
ระวัง
๏ ตั้งใจจำไว้ว่า
ผิดกัน
จานหนึ่งเพื่อหล่อนกิน
จะได้
บุตร์ชายซึ่งสมพันธุ์
เชื้อชาติ พราหมณ์แล
กอบสุธรรมศิลไซร้
สมาทาน
๏ อีกจานเพื่อแม่เจ้า
เสวย
จะประสูตร์โอรส
ฤทธิกล้า
ฉนั้นอย่าลืมเลย
นาแม่
สั่งเสร็จพระบ่ายหน้า
สู่ไพร
๏ ไม่ช้าพระแม่เจ้า
มาถึง
ซึ่งพระอาศรมเยือน
ลูกไซร้
สัตยวดีจึ่ง
ทูลเรื่อง
ข้าวทิพย์สองจานให้
ชนนี
/*106๏ เทวีทราบเรื่องแล้ว
จึ่งตรัส
อ้าธิดาปวงหญิง
จะต้อง
อยากได้บุตร์ชงัด
เลิดเกียรติ
หากถ่อยกว่าพี่น้อง
เสียใจ
๏ ฉนั้นไซร้จงแลกฃ้าว
ทิพย์กัน
เพราะแม่มีลูกชาย
เก่งแล้ว
ส่วนลูกสิมิทัน
มีบุตร์
ควรอยากได้ลูกแก้ว
อาจหาญ
๏ ในจานของแม่นั้น
มุนี
คงเศกมนตราลง
เลิดล้ำ
เพื่อให้แม่นี้มี
โอรส
ผู้ฤทธิ์เดชกั่นก้ำ
กาจแฮ
๏ แต่ส่วนของลูกนั้น
สิทธา
คงเศกมนตราลง
เสร็จแล้ว
เพื่อให้บุตร์เกิดมา
เปนทวิช
ชวดทรัพย์ชวดเดชแกล้ว
แกว่นไกร
๏ อรไทยเชื่อถ้อย
มารดา
จึ่งแลกข้าวทิพย์กัน
ดั่งเว้า
ต่างบริโภคปา
ยาสเสร็จ
แล้วพระแม่กลับเฃ้า
วังสถาน
/*107๏ ไป่นานฤจิกกลับ
จากไพร
เห็นเหตุก็โกรธเมีย
ไม่น้อย
ร้องว่าเหม่ไฉน
นางโฉด
จึงบ่มิฟังถ้อย
สั่งสรรพ์
๏ ผิวพรรณเจ้าแจ้งเหตุ
เห็นปรา กฎแฮ
ว่ากระทำผิดคำ
สั่งไว้
ได้กินซึ่งข้าวปา
ยาสเศก
สำหรับพระแม่ไซร้
เสวย
๏ เจ้าเอยฃ้าได้เศก
มนตรา
ให้ศักดิ์และกำลัง
เดชห้าว
สำหรับขัตติยา
วีระ
เรืองอิทธิอะคร้าว
อาจหาญ
๏ ในจานของเจ้าเศก
มนตร์งาม
ให้บุตร์มีใจบุญ
บ่ร้าย
รอบรู้และมีความ
สันโดษ
แต่พะเอินกลับย้าย
ยักกัน
๏ ฉนั้นลูกเจ้าจะ
มีลักษณ์
เหมือนกษัตริย์พอใจ
รบเร้า
ส่วนลูกพระแม่จัก
ใจอย่าง พราหมณ์แฮ
จะชอบสันติเฝ้า
ภาวนา
/*108๏ กัลยาสดับถ้อย
มุนี
ระยอบหมอบกราบลง
แทบบาท
ขอเถิดอย่าให้มี
โอรส
มีลักษณะผิดชาติ
ทวิชา
๏ แต่ถ้ามิอาจแก้
เหตุการณ์
ก็โปรดเมตตาเมีย
สักครั้ง
ขอรอต่อถึงหลาน
เถิดจึ่ง
ให้สฤษดิถ้วนทั้ง
ทุรผล
๏ นิรมลวอนว่าเว้า
อยู่นาน
จึงพระมุนียอม
โปรดให้
ดังนั้นเมื่อนงคราญ
ประสูติ
โอรสจึ่งมิได้
ผิดพันธุ์
๏ อันว่าโอรสนี้
มีนาม
ว่าชมทัคนี
ผ่องแผ้ว
เปนยอดอย่างแห่งพราหมณ์
ปฏิบัติ ดีแล
บ่มิได้คลาดแคล้ว
คติงาม ฯ
ร่าย
๏ ดำเนินความต่อไป ตามมีในตำรา มหาภารตะ ว่าองค์พระฤษี ชมทัคนีนั่นไซร้ ได้ไปขอธิดา แห่งราชานะเรนทร์ นามประเสนะชิต บพิตร์เกาศิกพันธุ์ อันธิดานงราม มีนามเรณุกา เสร็จอาวาห์/*109แล้วไซร้ ไปกับพระสามี เฃ้าสู่ที่พนา เนาอาศรมสถาน นงคราญนั้นยินดี ยังชีวีอยู่สงัด ในป่าชัฏไกลคน นิรมลเฝ้าประติบัติ พระภัสดาทรงพรต มีโอรสรวมห้า อันว่าองค์สุดท้าย เกียรติขจายขจร มีนามกรว่าราม บ่มิคร้ามผู้ใด ฤทธิไกรวิเศษ กระเดื่องเดชไพโรจน์ เปนคนโปรดศิวะ พระเปนเจ้าประทาน ขวานเพ็ชร์เปนอาวุธ ฤทธิรุทโรมรัน แต่นั้นมีฉายา ว่าปรศุราม แม้เปนพราหมณ์โดยชาติ ก็สามารถรณรุท ยุทธศาสตร์รู้จบ รบบ่ย่อหย่อนกำลัง ขลังคำแหงนักหนา แต่ว่าเพราะกำเนิด เกิดในภาร์ควะพันธุ์ จึ่งถือมั่นทางธรรม ละบาปกรรมทั้งหลาย บ่มุ่งร้ายต่อใคร ตั้งใจนิตย์บำเพ็ญ เช่นพราหมณะวิสัย คอยรับใช้กิจจา แห่งบิดามารดร ฟังคำสอนบ่คร้าน ทำการงานบ่หน่าย ต่ออันตรายมาถึง ซึ่งอาศรมนั่นไซร้ จึ่งจะใช้กำลัง ทั้งวิชารณการ เพื่อปราบพาลพิบัติ ขจัดภัยผาดแผ้ว เพื่อชนกท่านแคล้ว คลาดศัลย์ ฯ
โคลง ๓
๏ ครั้นวันหนึ่งกุมาร
เฃ้าไพรสาณฑ์หมดไซร้
เพื่อเก็บซึ่งลูกไม้
มาฉัน
๏ ทั้งทรงธรรม์ดาบส
ก็จรดลับแล้ว
เหลือแต่เทวิแก้ว
กัลยา
๏ เรณุกากอบการ
งานหมดน่าที่ไซร้
จึ่งคิดจะใคร่ได้
โสดสรง
๏ ตรงไปสู่คงคา
มาจวนถึงท่าแล้ว
ยินเสียงคนส่งแจ้ว
แจ่มมา ฯ
/*110โคลง ๔
๏ เรณุกาแมกไม้
มองดู
เห็นบุรุษรูปงาม
ประเสริฐ
คือจิตรรถผู้
ทรงรัช
มฤตติกาวดีเลิศ
แหล่งนคร
๏ ภูธรงามรูปแม้น
เทวัน
ทรงปะทุมมาลัย
เลิดล้ำ
กอดนางรูปผ่องพรรณ
พิลาศ
ชวนเล่นกระแสร์น้ำ
ชลสินธุ์
๏ ภูมินทร์พลางหยอกเย้า
มหิษี
นางปัดพอเปนเชิง
เล่นล้อ
และวักซึ่งวารี
สาดภัส ดาแฮ
พระก็แสร้งทำพ้อ
ภิปราย
๏ โฉมฉายชังพี่แล้ว
ฤาไฉน
จึ่งมิยอมให้เรียม
แตะต้อง
โอ้โอ๋ช่างกระไร
ใจแม่
ดำมืดเจียวละน้อง
แน่นอน
๏ บังอรตอบว่าอ้า
นเรนทร์
ฃ้าบาทเปนฃ้าทูล
หม่อมแก้ว
ทรงหยอกหากใครเห็น
จะติ
ว่าพระบ่อายแล้ว
เสื่อมศรี
/*111๏ ฉีๆ ช่างพูดแท้
ชื่นใจ
ใช่ว่าเราเปนคน
อื่นเน้อ
เปนผัวและเมียใน
ว่าจะ
เย้าหยอกกันต้องเก้อ
ไฉน
๏ ทรามวัยอยากให้พี่
ทำขรึม
เปนฤษีชีไพร
ฤาเจ้า
เจ้าอยากนั่งซึมงึม
งอก่อ
จงแต่งกับพราหมณ์เถ้า
เหมาะดี
๏ โฉมศรีฟังก็ยิ้ม
แย้มสรวล
โอยไม่ไหวละทูล
หม่อมแก้ว
ผัวพราหมณ์นั่งแต่ชวน
ใจเหี่ยว
ไม่รับประทานแล้ว
มิ่งขวัญ
๏ หม่อมฉันขออยู่ฃ้า
ฝ่าธุลี
รับพระกรุณา
ครอบเกล้า
ถึงหากพระภูมี
ทรงข่ม เหงฤา
ก็จะขืนเฃ้าเฝ้า
บ่หนี
๏ ภูมีเชยพักตร์เจ้า
เยาวมาลย์
จูงพระกรกัลยา
ยอดจิต
ทรงท่องกระแสร์ธาร
เพลินเพลิด
สองพลอดสอดสนิธ
เสน่หา
/*112๏ เรณุกาจิตข้อง
หมองมล
เพราะจิตอิจฉานาง
โน่นไซร้
เปนคู่พระจุมพล
ขัตติยะ
จึ่งสุขสนุกไร้
ขุกเข็ญ
๏ ตูเปนเพียงคู่เจ้า
ฤษี
อยู่ถิ่นพนารัญ
เปลี่ยวแท้
อีกทั้งพระโยคี
บ่หยอก
ยวลจิตเริงรื่นแม้
สักวัน
๏ อันชีพยังอยู่ด้วย
กันดาร
บ่าวไพร่บ่ได้มี
ช่วงใช้
แต่เช้าชั่วค่ำงาน
ทำหนัก เองแฮ
ยามว่างก็มิได้
เล่นหัว
๏ โอ้ตัวเปนลูกท้าว
ครองเมือง
แต่เพราะเปนเมียพราหมณ์
จึ่งยาก
นางโน้นสิประเทือง
สุขสวัสดิ์
บ่มิต้องกรำกราก
สักวัน
๏ ดังนั้นเมื่ออาบน้ำ
คงคา
เย็นแต่กายแต่ใจ
เร่าร้อน
อาบเสร็จรีบกลับอา
ศรมสถิต
นอนทอดกายสท้อน
ถอนใจ อยู่ฮือ ฯ
/*113ร่าย
๏ ในไม่ช้ามุนี ชมทัคนีกลับสถาน เห็นนงคราญหม่นหมอง ไร้ความผ่องผุดฉวี ตามที่เคยเห็นมา สิทธาจึ่งไต่ถาม พอได้ความเสร็จสรรพ์ มุนีนั้นโกรธา ว่าเจ้านี้เสื่อมศรี มีบาปเหลือคณนา กัลยาวอนขอโทษ เธอโกรธบ่ละลด ครั้นโอรสหัวปี จรลีกลับมาถึง จึ่งมุนีว่าไป แม่เจ้าไซร้ทำผิด ปล่อยให้จิตอีร์ษยา ลามกใหญ่ใจชั่ว บาปมากลั้วกมล จนเสื่อมเสียจรรยา มารดาเจ้ามีผิด ชีวิตไม่ควรคง จงประหารเสียพลัน ฝ่ายรุมัณวัตไซร้ ผู้บุตร์ใหญ่ได้ฟัง ก็จังงังตลึง คิดถึงคุณมารดา ที่เลี้ยงมาแต่น้อย คอยถนอมบ่มิวาย บ่มิคลายเสน่หา จะฆ่าได้ดังฤา จึ่งประนมมือนิ่ง บ่ได้ติงกายา ฝ่ายบิดากริ้วกราด ตวาดว่าเหม่มึง ยืนตลึงอยู่ใย ไม่ได้ยินกูสั่ง เสียงดังๆ หรือหวา หรือว่ามึงลบหลู่ ขัดกูผู้บิดา ฝ่ายว่ารุมัณวัต ประนมหัดถ์ดุษณี อยู่ที่หน้าบิตุรงค์ องค์ชมทัคนี โกรธเต็มทีจึ่งว่า ถ้ามึงไม่ทำตาม ความที่กูสั่งไซร้ ต่อไปจงจริต จิตวิกลเปนบ้า ครานั้นรุมัณวัต ทราบชัดว่าถูกสาป กราบแล้วไปพ้นหน้า มิช้าจิตวิกล เปนคนบ้าไปพลัน ครั้นโอรสที่สอง ทั้งน้องอีกสองรา กลับมาถึงกุฎี มุนีเธอก็ใช้ เช่นคนใหญ่อีกเล่า แต่เฃาทั้งสามไซร้ ก็มิได้ทำตาม เพราะความรักมารดา พระสิทธาขัดใจ สาปให้จิตวิกล สิ้นสามคนพี่น้อง รวมสี่โอรสต้องสาปสรรพ์ ฯ
/*114โคลง ๓
๏ ครานั้นรามฤทธิรุท
ผู้เปนบุตร์ที่ห้า
จวนพลบจึ่งบ่ายหน้า
สู่สถาน
๏ ฝ่ายท่านผู้บิดา
เห็นบุตร์มาจึ่งเว้า
ว่าเออนี่แน่เจ้า
ลูกขวัญ
๏ อันมารดาทำบาป
ใจหยาบศรีเสื่อมแล้ว
ฆ่าเสียเถิดลูกแก้ว
อย่ารอ
๏ พ่อได้สั่งผู้พี่
ทั้งสี่เช่นนั้นไซร้
แต่เฃาบ่รับใช้
บิดา
๏ เจ้าจงอย่าอาลัย
จงทำใจกั่นกล้า
ทำกิจอันที่ฃ้า
สั่งพลัน ลูกเอย ฯ
โคลง ๔
๏ ครานั้นรามเร่าร้อน
หฤทัย
เพราะรักมารดาแสน
สุดรัก
แต่หากจะขัดใจ
พระพ่อ
โทษก็คงมีหนัก
แน่นอน
๏ บิดรคงสาปให้
เสื่อมศรี
แล้วใช่จะช่วยชีพ
แม่ได้
ทำตามพระมุนี
เธอสั่ง
แล้วพระอาจจะให้
พรพลัน
/*115๏ คิดฉนั้นยกหัดถ์ไหว้
มารดา
ขอโทษอย่าเอาผิด
ลูกน้อย
ลูกขอขะมาลา
โทษเถิด
จำจะทำตามถ้อย
บิตุรงค์
๏ กราบลงแทบบาทแล้ว
จึ่งจับ
ขวานเพ็ชร์อันคู่กร
ฤทธิรุท
เงื้อผงาดฟาดฉับ
ศอแม่ ฃาดแฮ
เรณุกาสิ้นสุด
ชีพลง
๏ ฝ่ายองค์ดาบสนั้น
เห็นนาง
วายวอดชีวิตลง
นั่นแล้ว
ความโกรธลดลงพลาง
ชมบุตร์
เออนี่สิลูกแก้ว
ลูกขวัญ
๏ อันเจ้าทำสิ่งสุด
แสนยาก
เพราะกตัญญูจึ่ง
รับใช้
พรใดลูกออกปาก
ขอบัด นี้ฤา
พ่อจะประสาทให้
ดั่งถวิล
๏ ยินดีที่สุดแล้ว
เจ้าราม
กราบบาทบิดาทูล
ท่านไซร้
ฃ้าขอพระพรสาม
ประเสริฐ
จงโปรดประสาทให้
สิทธิ์สม
/*116๏ ประถมขอให้พระ
มารดา
คืนชีพเพื่อบำเรอ
พระบาท
และลืมว่าชีวา
ได้ดับ
อีกปลอดปวงบาปฃาด
ทั้งผอง
๏ ที่สองขอให้พี่
สี่องค์
กลับจริตดีดัง
เก่าไซร้
ที่สามโปรดฃ้ายง
ยุทธอย่า พ่ายเลย
อายุยืนอยู่ไว้
เกียรติพราหมณ์
๏ พรสามบิตุร์ให้
ดังประสงค์
เรณุกาก็พลัน
กลับฟื้น
อีกพี่สี่กลับคง
คืนสวัสดิ์
ยอเกียรติกนิษฐครื้น
ครั่นครัน
๏ แต่นั้นอยู่พรั่งพร้อม
เกษมศรี
ไปอีกหลายฉนำ
สร่างเศร้า
จนเหตุเกิดอีกที
ดังเรื่อง
ที่จะแถลงเค้า
ต่อไป ฯ
ร่าย
๏ ขอขานใขความย้อน ขึ้นไปก่อนกำเนิด ประเสริฐแห่งเจ้าราม ตามที่ตรวจค้นได้ ในรามายณะ อุตตระกัณฑ์บ้าง อีกได้ทางลิขิต วิษณุปุราณ มีดำนานแสดง แถลงเรื่องประวัติ แห่งกษัตร์ทรงยศ ปรา/*117กฎนามอรชุน สุนทรราชฦๅชัย จอมไหหัยชนบท โอรสกฤตะวีรยะ พระจึ่งมีฉายา ว่าการตะวีรยะ คราเมื่อพระยังเยาว์ เอาใจใส่พากเพียร เรียนศิลปวิทยา ณอาศรมสำนัก ที่พักพระมุนี มีนามทัตตะไตรย ผู้บุตร์ไท้อัตรี ประชาบดีจอมบุญ อันอรชุนกุมาร กอบกิจการบ่เบื่อ ทุกเมื่อหมั่นปฏิบัติ จึ่งพระทัตตะไตรย ชอบหฤทัยนักหนา สิทธาจึ่งการุญ บอกอรชุนนั้นไซร้ ให้ขอพรตามจิต จะประสิทธิ์ประสาท ให้ดังปราถนา ฝ่ายว่าอรชุนไซร้ ไหว้มุนีแล้ววอน ขอพรเจ็ดประการ ขออาจารย์โปรดให้ ที่หนึ่งไซร้ขอกร ล้วนฤทธิรอนถ้วนพัน ที่สองนั้นขอรถ งามงดบุษบกทอง อันละล่องลอยไป ได้ตามใจทุกยาม ที่สามขอให้มี ธีระคุณอำนาจ อาจบำราบทุจริต สิทธิด้วยยุติธรรม สี่ขอชำนะได้ ไปทั่วเมทินิดล เปนสากลราชา ที่ห้าขอมีจิต รู้จักผิดและชอบ เพื่อกอบกิจปกครอง ชนทั้งผองโดยธรรม์ ที่หกนั้นขอฤทธิ์ รณชิตมีชัย อย่าให้แพ้ไพรี ที่เจ็ดยามจะตาย วายชนมะชีพไซร้ ขอให้ตายด้วยมือ ผู้บรรฦๅเกียรติก้อง ทั่วท้องถิ่นพิภพ จบจวบเขตสาคร อันพรเจ็ดประการ อาจารย์ประสาทแล้ว การตะวีรยะแกล้ว กลับสถาน ฯ
โคลง ๓
๏ แต่กาลบัดนั้นมา
เปนราชาอคร้าว
เรืองฤทธิ์วิชิตด้าว
ชมพู
๏ ศัตรูขามพระเดช
ทั่วทุกเขตทุกแคว้น
เปนใหญ่ในโลกแม้น
วัชรี ฯ
/*118โคลง ๒
๏ ทรงธรณีเรื่อยหล้า
อยู่ชั่วแปดหมื่นห้า
พันปี

๏ บ่มีความเดือดร้อน
นิรทุกข์สุขซ้อน
สุขเสริม

๏ เกียรติเพิ่มทุกค่ำเช้า
ทุกประเทศถิ่นเฝ้า
แต่สรร เสริญฮา ฯ

โคลง ๔
๏ ปางนั้นในเขตแคว้น
ลงกา
ท้าวราพณาสูร
ทรงราชย์ [๒๑]
ทราบข่าวระบือมา
เกรอกเกียรติ
อรชุนว่ากาจ
เก่งไกร
๏ มีใจกำเริบร้อน
อิสสา
คิดอยากใคร่ลองแรง
ฤทธิ์สู้
จึงสั่งจัดโยธา
ทัพใหญ่
อวดอึกอธึกอู้
เออกอึง
๏ ครั้นถึงยามฤกษ์ล้วน
เลิดศรี
ยกจากกรุงลงกา
อคร้าว
ถึงมหิษมดี
บุระ
ร้องเรียกหาตัวท้าว
อรชุน
/*119๏ ขุนอำมาตย์ผู้รัก
ษาสถาน
ตอบว่าพระจอมจักร์
ฤทธิล้ำ
เสด็จสู่พนานต์
แรมอยู่
ริมฝั่งลำแม่น้ำ
นรรมทา
๏ พญาราพณ์จึงรีบ
ตามไป
ถึงฝั่งนรรมทา
นั่นไซร้
พักพลอยู่ที่ใน
แนวป่า
ฃ้างอุดรพอให้
ห่างกัน
๏ แล้วพลันจัดตั้งกิจ
พิธี
บูชิตพระอิศวร
เทวราช
ท้าวทศกัณฐ์มี
จิตมุ่ง
จะปลุกตนให้กาจ
เก่งขลัง
๏ ตั้งต้นทำกิจด้วย
โหมไฟ
แล้วจึ่งจับระบำ
บูชิต
รำเสร็จจึ่งตั้งใจ
สมาธิ
ขอพระพรประสิทธิ์
เสร็จสรรพ์
๏ ครานั้นแลท่านท้าว
อรชุน
ยังมิทราบศัตรู
อยู่ใกล้
ตรัสชวนพระนางสุน
ทรศักดิ์
ผู้มหิษีไซร้
โสดสรง
/*140๏ ลงในลำแม่น้ำ
นรรมทา
พร้อมสนมกำนัล
นับร้อย
จึงองค์พระราชา
เริงรื่น
เล่นไล่นางใหญ่น้อย
ในธาร
๏ ท่านกางกรออกกั้น
สายชล
ประหนึ่งทำนบวาง
ปิดไว้
ธาราก็ไหลวน
วกบ่า
ขึ้นสู่เหนือน้ำไซร้
บ่นาน
๏ ถึงสถานหาดตั้ง
พิธี
ของทศกัณฐ์ธาร
ท่วมท้น
ไหลล้นแทบเวที
พาพัด
เครื่องพลีไปพ้น
หมดพลัน
๏ ทศกัณฐ์โกรธแม้น
เพลิงผลาญ
เสียกิจพิธียัญ
บัดนั้น
ตะโกนเร่งพลมาร
หาญเศิก
รีบยกทัพใหญ่ดั้น
แดนไพร
๏ ครั้นไปถึงที่หน้า
ค่ายหลวง
แห่งพระอรชุน
อยู่ไซร้
ต้อนพลไล่ทลวง
ฟันฟาด
มนุษถอยจนใกล้
ฝั่งชล
/*121๏ จุมพลผู้สหัสร์
พาหา
เห็นเหล่าอรีรอญ
รุกเร้า
ก็ขึ้นจากธารา
รีบจับ
พระคทาแกวงเฃ้า
ต่อตี
๏ เสนีอสุรศักดิ์
ยักษา
จะต่อต้านพระฤทธิ์
บ่ได้
ต่างตนร่นลงมา
จนถับ
ถึงรถราพณะไซร้
เธอทรง
๏ จึ่งองค์กษัตริย์เจ้า
อรชุน
ร้องว่าเหวยพญา
ราพณ์ร้าย
มึงแสนหยาบทารุณ
ทนงหนัก
มาแอบตีหลังอ้าย
อัปรีย์
๏ แม้ดีจริงอย่าช้า
ลงพลัน
จากรถและต่อกร
กับฃ้า
เราสองประยุทธกัน
ลองฤทธิ์
ปรากฎกันต่อหน้า
ทัพพลัน
๏ กุมภัณฑ์สิบพักตร์ได้
ฟังคำ
ตอบว่ากูบ่กลัว
สักน้อย
มึงถือว่ากำยำ
กรมาก
เกรงจะเก่งแต่ถ้อย
ปากหาญ
/*122๏ ขุนมารโลดสู่พื้น
ปัถพี
เฃ้ารบท้าวอรชุน
บัดนั้น
ทั้งคู่ประยุทธที
ท่าว่อง
ต่างรุกรับล่อชั้น
เชิงสมร
๏ พันกรยามได้ท่า
ทางถนัด
จึ่งรวบกรอสูร
มั่นไว้
แล้วจึงสั่งให้มัด
จงแน่น
บ่มิให้หลุดได้
ต่อไป
๏ ทันใดพระขึ้นแต่ง
วรองค์
แล้วเสด็จขึ้นรถ
ก่องแก้ว
เอายักษ์ผูกมั่นคง
ท้ายราช รถแฮ
แล้วเลิกพลเกรอกแกล้ว
กลับพลัน
๏ ครั้นถึงนคเรศท้าว
สั่งการ
ให้นครบาลนำ
ราพณ์ร้าย
ไปมัดผูกประจาน
กลางพระ นครแฮ
แล้วจึ่งจะฆ่าอ้าย
จิตพาล
๏ สั่งการเสร็จแล้วกลับ
วังใน
เฃาก็เอาท้าวราพณ์
ผูกแต้
คนเดินผ่านมาไป
พลางเยาะ
แสนอัปรยศแท้
ทศกัณฐ์ ฯ
/*123ร่าย
๏ ครานั้นข่าวระบือ ฦๅไปทั่วสากล ว่าจุมพลทรงฤทธิ์ จอมมหิษมดี จับอสุรีราพณ์ได้ เอามัดไว้กลางเวียง เสียงฦๅลั่นทั่วหล้า ถึงฟากฟ้าสุรแมน ทุกแดนฦๅต่อ ๆ ต่างเยินยอเกียรติคุณ แห่งอรชุนราชา ข่าวมาถึงดาบส นามนารทมุนี โดยทันทีเธอนั้น พลันไปหาเปาลัสตย์ รีบรัดแถลงฃ่าว ราวเรื่องร้ายสิ้นสรรพ์ อันเปาลัสตย์ทราบข่าว เดือดร้อนร้าวหฤทัย รีบไปบ่มิหึง ถึงมหิษมดี มุนีตรงเฃ้าไป เฝ้าไหหัยราชา ครานั้นท้าวอรชุน สุนทรราชคำนับ ต้อนรับพระมุนี เชิญนั่งที่สูงกว่า แล้ววันทาใต่ถาม ความทุกข์สุขใดมี จึ่งมุนีตอบถ้อย ทูลแถลงเรียบร้อย หนักหนา ฯ
โคลง ๔
๏ อ้าจอมจักรพรรดิผู้
เพ็ญยศ
สหัสระพาหา
อคร้าว
พระเกียรติธปรากฎ
ทั่วภพ
เปนยอดขัตติยท้าว
เทอดธรรม์
๏ อันราพณ์บุตร์ฃ้าสิ
อหังการ
กำเริบบ่ยำเกรง
เดชไท้
หวังสู้พระสมภาร
ก็พ่าย พระเอย
พระจึ่งจับตัวได้
มัดมา
/*124๏ ถึงธานีพระให้
ประจาร
สมที่มันนั้นมี
โทษผิด
สาใจที่มันพาล
กำเริบ
บ่มิเกรงพระฤทธิ์
ยิ่งยง
๏ หากทรงสั่งให้ฆ่า
คงวาย ชีพแล
แต่ก็จะเปนเวร
มากแท้
หากองค์พระฦๅสาย
ทรงเมต ตาฤา
โปรดประทานโทษแล้
เลิดงาม
๏ ทุกคามทุกเขตแคว้น
แดนชน
ก็จะชมบุญญา
นุภาพ
สมเปนพระสากล
จักรพรรดิ
จะอ่อนศิโรราบ
กราบกราน
๏ ภูบาลฟังพระเจ้า
ฤษี
ปลื้มจิตประนมกร
กราบไหว้
อันองค์พระมุนี
ขอโทษ
ฃ้ายกถวายให้
ฉับพลัน
๏ บัดนั้นสั่งให้ปล่อย
ขุนราพณ์
เชิญสู่พระโรงคัล
ไป่ช้า
ราพณ์ถึงก็ไปกราบ
บิตุราช
แล้วก็หมอบก้มหน้า
เพราะอาย
/*125๏ ฦๅสายจอมจักร์เฃ้า
นั่งเคียง ราพณ์เฮย
แล้วว่ามาเถิดเรา
พี่น้อง
สาบาลมิตรภาพเพียง
ชั่วชีพ
ตั้งแต่นี้อย่าต้อง
โกรธกัน
๏ ดังนั้นสบถหน้า
กองไฟ
ดาบสเปนพยาน
อยู่แล้ว
มุนีเสร็จสมใจ
มุ่งมาตร์
อวยพระพรศรีแผ้ว
แด่สอง
๏ ปรองดองแล้วราพณ์ไซร้
กลับลง กาแล
สองนครมั่นใน
มิตรภาพ
ไหหัยะราชทรง
รัฐครอบ
ครองมนุษโลกราบ
เรียบนาน ฯ
ร่าย
๏ นับแต่กาลนั้นมา อานุภาพอรชุน สุนทรราชเพิ่มพูน ประมูลมากเหลือแสน ทั่วทุกแดนเกรงเดช ทั่วทุกเขตขามเคารพ นอบนบแทบบทมาลย์ ภูบาลไหหัยราช ค้ำจุนชาติกษัตริย์ ทั่วทุกรัฐทุกคาม เมื่อใดพราหมณ์กับกษัตริย์ ข้องขัดจิตวิวาท ภูมินาถอรชุน สนับสนุนชาติตน ทุกแห่งหนจึ่งพราหมณ์ ขามขยาดขัตติยา เพราะว่าต่อสู้กัน ไม่มีวันชำนะ การตะวีรยะคง ส่งกำลังแขงขัน พลันไปช่วยกษัตริย์ จอมรัฐไหหัยราช เริ่มอาฆาฎพวกพราหมณ์ ตามบำราบเรื่อยไป /*126บมิได้ลดหย่อน ภูธรกำเริบฤทธิ์ บ่ได้คิดเกรงชี แม้ฤษีทรงพรต ก็บ่ลดละให้ คราหนึ่งไซร้พิโรธ โกรธวสิษฐมุนี ยกโยธีไปห้อม ล้อมอาศรมสถิต แต่วสิษฐทรงญาณ ท่านใช้โคล้ำเลิด สุดประเสริฐสมญา ว่ากามะเธนุ สุรภีที่ได้ มาแต่ในเกษียรสมุท [๒๒] ให้เร่งรุดเร็วหา แสนยากรมากมวล จำนวนเหลือคณนา มาต่อสู้ทวยหาญ ของภูบาลอรชุน รบชลมุนไม่ช้า เสนาของจักรพรรดิ ก็กระจัดกระจาย พ่ายแพ้ล่าถอยไป ต่อนั้นไซร้มุนี ชวนฤษีชีพราหมณ์ ทั่วทุกคามเขตขัณฑ์ พร้อมกันขึ้นไปเฝ้า พระเปนเจ้าทูลฟ้อง ร้องทุกข์ว่าอรชุน เริ่มทารุณแรงหาญ เที่ยวรุกราญเหล่าชี จนไม่มีสมาธิ สันติเพื่อกอบกิจ สิทธิสมกรณีย์ ขอจักรีโปรดช่วย อำนวยสุขสันติภาพ บำราบการตะวีรยะ ฝ่ายองค์พระพิษณุ รู้เหตุร้อนดังนั้น ก็พลันรับภาระ ว่าจะช่วยทวิชา แล้วเทวากำแหง จึ่งแบ่งภาคพระองค์ อวตารลงภูวดล ปฏิสนธิพลัน ในครรภ์เรณุกา ดังกล่าวมานั้นไซร้ เพื่อความสดวกได้ ปราบพาล นั้นแล ฯ
โคลง ๓
๏ เมื่อถึงการพอดี
ที่จะปราบยุคไซร้
จึงท้าวศักระไท้
ช่วยงาน
๏ บันดาลดลหฤทัย
ให้อรชุนอคร้าว
ไปประพาสเขตด้าว
แดนไพร
๏ ไล่มฤคหลายหลาก
ได้มวลมากยิ่งแท้
เกินกว่าก่อน ๆ แล้
มากมาย ฯ
/*127โคลง ๒
๏ ฦๅสายเพลินเพลิดเต้า
ตามมฤครุกเฃ้า
ไพรสณฑ์

๏ จนถึงลานแหล่งกว้าง
เห็นพระอาศรมสล้าง
หว่างไพร

๏ ทรงชัยแสนเมื่อยล้า
จึงเสด็จลงจากม้า
อัศดร

๏ พักนิกรน่าเหย้า
แล้วพระยุรยาตร์เฃ้า
สู่อา ศรมแล ฯ

โคลง ๔
๏ เรณุกาอยู่เฝ้า
อาศรม
ทั้งลูกและผัวไกล
บัดนั้น
จึ่งเชิญพระบรม
จักรพรรดิ์
ขึ้นสู่ระเบียงชั้น
นอกพลัน
๏ ทรงธรรม์ขอบจิตแล้ว
ขอพัก
พอผ่อนอิริยา
บถบ้าง
นางเชิญพระทรงศักดิ์
ประทับ
ในพระอาศรมสล้าง
ไป่หวง
๏ ปวงเสวกให้พัก
ตามสบาย
ตามร่มพฤกษาอยู่
รอบแล้ว
ตักน้ำเพื่อถวาย
พระโสด สรงแฮ
เพื่อพระกายผ่องแผ้ว
ผุดเย็น
/*128๏ เห็นว่ากษัตร์ทั้ง
บริวาร
เหน็จเหนื่อยนางเรียกโค
เลิดล้ำ
สั่งหาโภชนาหาร
เอมโอช
พร้อมเสร็จทั้งฃ้าวน้ำ
เสร็จสรรพ์
๏ บัดนั้นโควิเศษ
จึ่งหา
สรรพะอาหารดี
ไม่น้อย
น้ำผึ้งอีกธัญญา
ขั้วเสร็จ
ผาณิตอีกทั้งอ้อย
อ่อนหวาน
๏ น้ำสมานรสแล้
ชูใจ
อีกกับแกล้มโอชะ
เลิดล้วน
ข้าวสุกที่ร้อนไอ
ขึ้นพลุ่ง
ทั้งขนมได้ถ้วน
ทุกตน
๏ นมค่นคงค่นแท้
น่ากิน
สูปะเปนหลายเท
มากแท้
คนโทใส่น้ำริน
ดื่มรส หวานแฮ
จัดเสร็จทุกสิ่งแล้
ดั่งถวิล
๏ ภูมินท์อีกทั้งพวก
บริพาร
บริโภคโภชนา
อิ่มแปล้
เรียกใดบ่มินาน
ได้ดั่ง ใจฮือ
เห็นว่าโคเก่งแท้
แน่นอน
/*129๏ ภูธรนึกอยากได้
โคดี
จึ่งกล่าวแก่บังอร
นั้นไซร้
ขอโคเถิดเทวี
จงอย่า หวงเลย
สินทรัพย์จะแลกให้
หลากหลาย
๏ โฉมฉายตอบว่าอ้า
ราชะ
พระสิทรัพย์ศฤงคาร
มากล้น
ฉันใดเล่าพระจะ
ขออีก
จากทวิชะผู้ข้น
จนหนอ
๏ ขอโคนี้เท่ากับ
ตัดทาง
ที่จะหาเสบียง
แห่งฃ้า
เพราะฃ้าอยู่ในกลาง
พงเปลี่ยว
แสนจะกันดารอ้า
อัดใจ
๏ ทรงชัยสถิตแทบ
วังสถาน
บริบูรณทุกสิ่ง
ไป่แค้น
อีกมีบริวาร
มวลมาก
แรงฤทธิ์เรืองศักดิ์แม้น
มัฆวาน
๏ ภูบาลอย่าแย่งผู้
ขัดสน
ความโลภมิควรแก่
ขัตติยะ
นิกรทั่วสากล
จะติ
จะเสื่อมซึ่งเกียรติพระ
กษัตรินทร์
/*130๏ ภูุมินทร์ฟังถ้อยแห่ง
เรณุกา
จึ่งว่าแม้แม่โค
ไม่ให้
ขอเพียงแต่ลูกคา
วินั่น เถิดแม่
คงบ่ถึงแก่ไร้
โภชนา
๏ เรณุกาว่าโอ้
จอมปราณ
พระจะพรากมันจาก
แม่ไซร้
ช่างไม่นึกสงสาร
มันสัก นิดฤา
ฃ้าถวายบ่ได้
ดอกนา
๏ ราชาพิโรธเพี้ยง
เพลิงเผา
ทั้งแม่ทั้งลูกโค
บ่ให้
ฃ้าก็จะยึดเอา
เองละ
นางหลีกจงอย่าได้
ขัดขวาง
๏ ตรัสพลางทางออกพ้น
อาศรม
สั่งพวกเสนีพลัน
ไล่ล้อม
จับซึ่งลูกโคนม
ตัวเอก
เฃาก็พลันเฃ้าห้อม
จับโค
๏ โทโษแสนมากแท้
ราชา
จึ่งตรัสสั่งบริวาร
ใหญ่น้อย
ช่วยกันโค่นพฤกษา
ปลูกรอบ
ทุก ๆ ต้นตั้งร้อย
หมดพลัน
/*131๏ ครั้นเสร็จประกาศก้อง
แก่นาง
นี่แหละเทวีจำ
จดไว้
ว่าใครที่กีดขวาง
ขัดจิต เราฤา
ย่อมถูกลงโทษให้
หลาบจำ
๏ นักธรรมแม้มากด้วย
ธรรมา
ก็บ่เท่าเทียมขัต
ติยเจ้า
กษัตริย์กอบแสนยา
นุภาพ
พราหมณ์สิควรทราบเค้า
อย่าหาญ
๏ ภูบาลตรัสเสร็จแล้ว
สั่งพล
เดินออกจากอาศรม
บ่ายหน้า
เฃ้าสู่พนาสณฑ์
เดินทัพ
เพื่อประพาสแผ่นหล้า
ต่อไป ฯ
ร่าย
๏ ครั้นเมื่อไท้ฤษี ชมทัคนีกลับมา เห็นพฤกษาโค่นล้ม แม่โคนมโรทร้อง กึกก้องหาลูกน้อย อีกเมียคอยอยู่หน้า บรรณศาลานั้นเล่า เธอจึ่งเฃ้าไปถาม นงรามเล่าเหตุการณ์ ขอให้ท่านแก้แค้น แทนตัวนางจงได้ แต่เธอไซร้กลับว่า เรณุกาทรามสวาท ความพยาบาทก่อเวร เปนเครื่องทำเวรต่อ ก่อความเดือดร้อนใจ ไร้ประโยชน์อย่าเลย เจ้าเอยนิ่งเสียเถิด คนเราเกิดมาแล้ว บ่มิแคล้ว/*132ความทุกข์ ขุกเข็ญในโลกนี้ ให้ดีจงทำจิต คิดสละเถิดนา หาความสุขไปพลาง ทางสมาธิถนัด มุ่งอมรรตยะสุข นรทุกข์โลกน่า ฟังภัสดาเธอสอน บังอรก็จำใจ ระงับไว้คราหนึ่ง แต่โกรธรึงเร้าใจ บ่มิได้เหือดหาย โฉมฉายจึ่งนั่งรอ พอได้พบเจ้าราม จึ่งเล่าความให้ฟัง เจ้ารามคั่งแค้นใจ ราวกับไฟเริงราน จับขวานอีกธนู อาวุธคู่กรไซร้ ไหว้มารดาลาจร ตามภูธรอรชุน ง่านงุ่นคิดพยาบาท ไหหัยราชนั่นไซร้ ขอพบเถิดจักได้ เห็นกัน ฯ
โคลง ๓
๏ ไปทันการตะวีรยะ
ณ ตำบลป่ากว้าง
อยู่ท่ามกลางทัพสล้าง
เลิดงาม
๏ เจ้ารามโลดไปขวาง
ทางดำเนินต่อไซร้
แล้วจึ่งร้องว่าไท้
กษัตร์ศรี ฯ
โคลง ๔
๏ อวดดีนักละเจ้า
อรชุน
แผลงฤทธิ์รังแกหญิง
สิได้
หลบหลู่บรู้คุณ
เฃาสัก นิดเลย
ใจบาปหยาบช้าไร้
ธรรมา
๏ มารดาเราสิต้อน
รับดี
ให้พักและเสวย
อิ่มพร้อม
สิ่งใดบ่ได้มี
แคลนขาด
ทุกอย่างดี ๆ น้อม
นำถวาย
/*133๏ พลนิกายก็เลี้ยง
ทั่วกัน
ควรละฤาตอบแทน
สุดร้าย
ลักโคและฟาดฟัน
พฤกษ์ร่ม
ทำเช่นนั้นละม้าย
มารผี
๏ ถือดีจงอย่าช้า
ลงมา
สู้รบกันลำพัง
สักเทื้อ
ฤาเกรงก็วันทา
แทบบาท เราเทอญ
เราจะทำจิตเอื้อ
อภัย
๏ ทรงชัยจักรพรรดิเจ้า
อรชุน
ร้องว่าเหม่เจ้าพราหมณ์
หยาบช้า
กล่าวถ้อยสุดทารุณ
เกินศักดิ์
เร็วหลีกอย่าขวางหน้า
รถกู
๏ ภูธรสั่งเหล่าฃ้า
ทันใด
ให้ไล่พราหมณ์ผู้ขวาง
อยู่นั้น
เสนีก็เฃ้าไป
โจมจับ
แต่ถูกฟันสบั้น
บัดตาย
๏ อีกหลายคนเฃ้าต่อ
ฤทธี
ปรศุรามรอญ
รบกาจ
ฟันม้วยมอดชีวี
ฉับฉับ
ครู่หนึ่งศพกลิ้งกลาด
เกลื่อนผลู
/*134๏ จับธนูศักดิ์น้าว
โดยแรง
วางลูกศรและเล็ง
เหมาะหมั้น
ด้วยฤทธิกำแหง
แผลงเดช
เสียงประหนึ่งฟ้าหลั้น
แหล่งสมร
๏ ถูกกรแห่งท่านท้าว
อรชุน
ทั้งสหัสระปวง
ฃาดหวิ้น
อีกองค์ก็เลยรุน
ตกรถ
ลงแทบปัถพีดิ้น
ดักดัน
๏ บัดนั้นรามโลดเฃ้า
ถึงองค์
กวัดแกว่งขวานเพ็ชร์ปลาบ
แปลบฟ้า
เฉี่ยวฉาดฟาดฟันลง
เร็วรวด
ตัดพระเศียรเจ้าหล้า
หลุดไป
๏ ชูให้แก่พวกฃ้า
เฃาดู
ร้องว่าดังนี้จำ
มั่นไว้
ใครทำผิดก็กู
ลงโทษ
เปนอย่างเปนเยี่ยงให้
ขยาดกลัว
๏ โยนหัวกษัตร์ให้
บริวาร
แล้วก็ออกดุ่มเดิน
ไป่หยั้น
กลับคืนสู่สถาน
สถิต
เล่าเรื่องลงโทษนั้น
เสร็จสรรพ์ ฯ [๒๓]
โคลง ๓
๏ ครานั้นชมทัคนี
ฟังวาทีลูกแก้ว
จิตบ่มีผ่องแผ้ว
ตอบไป
๏ เจ้าไซร้ก่อเวรา
พ่อเกรงว่าจะร้อน
เวราก่อเวรกลับซ้อน
เวรา
๏ โอ้ลูกยาฉันใด
จึงไม่ฟังพ่อห้าม
ครั้งนี้พ่อนึกคร้าม
พหุภัย ลูกเอย ฯ
โคลง ๒
๏ ไหว้พลางรามตอบถ้อย
มอบกิจไว้แด่ข้อย
อย่าขาม

๏ ใครตามมาอีกแล้ว
เชื่อเถิดคงไม่แคล้ว
คมขวาน ลูกเลย ฯ

ร่าย
๏ ฝ่ายกุมารมวลหมด ผู้โอรสอรชุน ต่างก็ขุ่นเคืองแค้น แสนพิโรธเจ้าราม โกรธว่าพราหมณ์บังอาจ พิฆาฎพระบิดา กุมารารีบเชิญ พระศพเดินด่วนกลับ ถับถึงในกรุงศรี แล้วมีงานตามควร ชวนกันถวายพระเพลิง ถูกตามเชิงเช่นบรรพ์ ครั้นเสร็จแล้วเกณฑ์ทัพ สรรพสาตราสพรั่ง พร้อมกำลังพลไกร ได้ฤกษ์งามยามดี เดินโยธีจากกรุง มุ่งไปยังอาศรม แห่งบรมดาบส โอรสการตะวีรยะ มุ่งมานะพยาบาท /*136อาฆาฎจองเวรา เมื่อมาถึงที่นั้น อันเจ้ารามไม่อยู่ พลตรูกันเฃ้าห้อม ล้อมอาศรมไว้มั่น อันองค์พระฤษี ชมทัคนีออกมา ยังน่าอาศรมสถาน แล้วท่านร้องถามไป มาทำไมครานี้ มีประสงค์สิ่งใด บอกให้ทราบเถิดท่าน ฝ่ายกุมารองค์ใหญ่ จึ่งตอบไปทันที เออแน่ชีใจพาล อันลูกท่านชื่อราม ทำความผิดปรากฎ เปนขบถอหังการ์ ปลงชีวาบิตุรงค์ ผู้ทรงภพครองขัณฑ์ โทษเฃานั้นมากมาย ควรต้องตาย/*137แน่แท้ ขรัวแก่ส่งตัวมา รับอาญาโดยดี ชมทัคนีตอบว่า ดูราจอมกษัตริย์ ใช่อยากขัดบรรหาร แต่ขอท่านตรองดู ท่านย่อมรู้แก่ใจ ว่าผู้ใดก่อเหตุ เภทพาลผองขึ้นก่อน หากภูธรอิศระ การตะวีรยะไซร้ ได้ประพฤติเที่ยงธรรม ไม่ก่อกรรมแรงร้าย คงไม่วายชีวัน อันผลกรรมทำบาป ย่อมบำราบเธอเอง ใครบ่เกรงบาปไซร้ ย่อมจะได้รับผล ถึงแก่ชนม์วอดวาย แต่ลูกชายของฃ้า ก็เปนบ้าเพราะโกรธ พิโรธเกินเหตุไป แม้เฃาไซร้อยู่นี่ อาตมะนี้คงไล่ ให้ออกไปทูลวอน งอนง้อขออภัย ฟังคำไซร้กุมาร ยิ่งเดือดดาลโทโษ โกรธากระทืบบาท ตวาดตอบวาที เหม่ฤษีสาระแน แก้แทนลูกผู้ผิด ไว้ชีวิตมันใย ไวๆจงประหาร ให้วายปราณบัดนี้ ฝ่ายเสนีรับสั่ง สพรั่งพร้อมล้อมพลัน ต่างแทงฟันฤษี ชมทัคนีร้องว่า อ้าเจ้ารามช่วยด้วย พ่อจะม้วยชีวี ช่วยพ่อทีรามเอ๋ย ทรามเชยช่วยบิดา แต่ว่าเจ้ารามไซร้ อยู่ห่างไกลอาศรม เฃาระดมแทงฟัน ฤษีกันปิดป้อง ร้องเรียกบุตร์ช่วยด้วย เรียกจนที่สุดม้วย ชีพลง นั่นแล ฯ
/*137โคลง ๓
๏ เสร็จปลงชีพมุนี
ทิ้งศพชีนั่นไว้
จึ่งผองกษัตร์ไซร้
กลับสถาน
๏ ไป่นานเจ้ารามกลับ
มาถับถึงที่แล้ว
เห็นพ่อนอนนิ่งแล้ว
จึ่งดู
๏ พอรู้แน่ว่าตาย
ฟายน้ำตาหยาดย้อย
แสนโศกสุดละห้อย
โหยหวล ฯ
โคลง ๔
๏ ไม่ควรเลยลูกน้อย
จะไป
จากพระบิดาผู้
แก่เถ้า
เสียแรงรับปากไว้
ว่าจะ
คอยระวังทูลเกล้า
เสมอ
๏ เผอเลอทิ้งท่านไว้
เดียวดาย
เหมือนหนึ่งไม่มีความ
รักแล้ว
รู้อยู่ศัตรูหมาย
พยาบาท
ควรอยู่กับพ่อแก้ว
ระวัง
๏ ทั้งนี้ลูกผิดแล้ว
สามาญ ยิ่งฮือ
บ่มิควรจากจร
เนินช้า
แม้พ่อจะคืนปราณ
ได้อีก
ยอมแลกชีวิตฃ้า
ดับแทน
/*138๏ น่าแค้นจริงแล้วพวก
ศัตรู
มันลอบมาอย่างคน
ขลาดแท้
แม้ลูกนี้ยังอยู่
คอยรบ
ก็จะพอช่วยแก้
ฉับพลัน
๏ อันพระชนกยอด
นักธรรม
บ่มิได้เชี่ยวชาญ
ยุทธศาสตร์
มันรุมประหารกำ
ลังช่วย กันแฮ
ไหนพระจะสามารถ
ต่อตี
๏ ชีวีพระวอดด้วย
คนพาล
พวกกษัตริย์อวดดี
ยิ่งล้น
อวดอิทธิ์อหังการ
กำเริบ
แม่มุนีไม่พ้น
ข่มเหง
๏ ลูกเองบัดนี้จัก
ปฏิญญา
ต่อศพพระบิดร
เกิดเกล้า
อีกสุระเทวา
เปนทิพย์ พยานเทอญ
ว่าแต่นี้ฃ้าเจ้า
เจตนา
๏ จะฆ่าขัตติยะสิ้น
สากล
เพราะโลกสกะปรก
ช่วยล้าง
ให้หมดชาติแห่งชน
ลามก
บ่มิให้กษัตริย์ค้าง
อยู่ดิน
/*139๏ ไม่สิ้นชาติกษัตริย์ไซร้
ไม่พัก
ฃ้าจะปองจองผลาญ
มอดหมด
แม้มีชาติทรลักษณ์
เหลืออยู่
ฃ้าจะไม่ละลด
รุกราญ
๏ สาบาลเสร็จแล้วจัด
การศพ
ตามแบบฃ้างพราหมณ์เผา
เสร็จแล้ว
อังคารอัษฐิครบ
ครันเก็บ
ห่อพัสตระผ่องแผ้ว
เศวตศรี
๏ ไปที่ฝั่งน้ำพระ
คงคา
นำอัษฐิอังคาร
สู่น้ำ
ลอยล้างซึ่งปาปา
ตามแบบ
จารีตโบราณล้ำ
เลิดปวง
๏ สิ้นห่วงแล้วจึงเจ้า
รามหาญ
ไปมหิษมดี
กล่าวท้า
โอรสพระผู้ผ่าน
ภพแห่ง นั้นแล
ให้ออกมาต่อหน้า
ต่อตี
๏ บัดนี้มียุทธ์แย้ง
แรงรณ
กษัตริย์ต่อฤทธิ์เจ้าราม
ห่อนได้
ต่างตนก็วายชนม์
ชีพวอด
หมดโคตร์แห่งท่านไท้
อรชุน
/*140๏ เฉียวฉุนบ่ผ่อนน้อย
โทโษ
ปรศุรามยัง
เที่ยวค้น
เที่ยวตามติดด้วยโม
โหจัด
กษัตริย์หนีไป่รอดพ้น
มือพราหมณ์
๏ เที่ยวตามบำราบทั้ง
ชมพู
อันกษัตริย์ใด ๆ ก็
ไป่เว้น
จองผลาญทุกหมวดหมู่
ม้วยมอด
เหลือก็แต่สตรีเร้น
รอดหนี
๏ หลบลี้ไปซ่อนได้
บางราย
แต่เมื่อใดเจ้าราม
รั่วรู้
ว่ามีบุตรผู้ชาย
ชาติกษัตริย์
ไปปราบมิทันสู้
เผด็จชนม์
๏ ตามค้นตามฆ่าตั้ง
เจ็ดครา
จึ่งกษัตริย์ที่เปนชาย
หมดแท้
รามเห็นว่ากิจจา
สมปรารถ นานอ
พอจิตและเลิกแล้
ไป่ตาม
๏ เจ้ารามวิชิตโลก
สมถวิล
ไปนอบเทพบิดร
กัศยป
ถวายซึ่งแผ่นดิน
ถิ่นทั่ว
เป็นทักษิณาลบ
เลิดดี
/*141๏ ดังนี้ละโลกแล้ว
ไปอยู่
ยังมเหนทรบรร
พตสล้าง
กอบยัญญะกิจบู
ชาเทพ
กอบโยคที่ยังค้าง
ต่อไป
๏ ส่วนในแดนทวีปด้าว
ชมพู
นางกษัตริย์จึ่งพากัน
ร่ำไห้
ไปวอนคณครู
นอบนบ
ขอพวกพราหมณ์จุ่งได้
กรุณา
๏ อันว่าพรรณพืชชาติ
กษัตริย์สูญ
จะบ่มีเหลือใน
โลกแล้ว
ขอพราหมณ์อนุกูล
ด้วยเถิด
เพราะขัตติยะแกล้ว
อีกหนอ
๏ ฟังขอจึ่งคณะ
ครูบา
ต่างคิดว่าควรเรา
ช่วยแท้
เพราะชาติขัตติยา
นั้นย่อม
มีน่าที่คอยแก้
ขุกเข็ญ
๏ ร่มเย็นเพราะได้พึ่ง
แรงกษัตริย์
คอยปราบประจามิตร์
โหดห้าว
พราหมณ์ไร้ซึ่งฝีหัดถ์
ทางยุทธ์
สู้อสูรก้าวร้าว
ฤาไหว
/*142๏ ฉนั้นไซร้จึ่งพร้อม
ใจกัน
ซ่องเสพย์ด้วยเหล่านาง
นั่นแล้ว
เพาะพืชเผ่ากษัตริย์พันธุ์
ขึ้นใหม่
ล้วนอิทธิฤทธิ์แกล้ว
ดั่งเพรง
๏ พราหมณ์เองจึ่งได้รับ
ผลดี
ได้อยู่โดยร่มเย็น
เปนสุข
ประกอบกิจพิธี
ไสยศาสตร์
เพราะกษัตริย์ช่วยดับทุกข์
แห่งพราหมณ์
๏ ข้อความปางหกนี้
เก็บมา
โดยย่อพอบรรยาย
เรื่องรู้
เรื่องปรศุรา
มาวะ ตารแฮ
กำเนิดมากอบกู้
ทวิชา
๏ แต่ว่าเสร็จกิจแล้ว
คงชนม์ อยู่แล
บ่มิกลับไวกูณฐ์
ดั่งกี้ [๒๔]
มีเรื่องต่ออยู่ปน
ปางเจ็ด
ดังจะกล่าวเรื่องนี้
ต่อไป อีกนา ฯ
ปางที่ ๗ รามจันทราวตาร
/*143 [๒๕]ร่าย
๏ จักขานใขดำนาน ในอวตารปางเจ็ด แห่งสมเด็จพิษณู ผู้เปนเจ้าจอมสวรรค์ เรียกรามจันทราวตาร ดำนานแถลงไว้ ในรามายณะ พระคัมภีร์สำคัญ อันเปนที่นับถือ บรรฦๅเกียรติมากอยู่ ในชมพูทั่วไป ในลิลิตนี้นา ฃ้าเจ้าจะแถลง แสดงแต่โดยย่อ พอสังเขปเปนเค้า เล่าเรื่องขัตติยะวงศ์ เผ่าพงศ์อิกษวากุ หลานสุริยะเทวราช เถลิงอาสน์อโยธยา สืบมาแต่มนู ผู้โอรสอาทิตย์ สถิตแคว้นโกศล มณฑลถิ่นสะพรั่ง ริมฝั่งน้ำสรยุ สุริยะวงศ์กษัตริย์ ครองรัฐกว้างปรากฎ เขตจดฝั่งสาคร ชนนิกรสุขสานติ์ สำราญทั่วเขตแคว้น ดินแดนนั้นสมบูรณ เพิ่มพูนพืชธัญญา ผลาหารครบครัน อันนครอโยธยา ปราการตั้งยืดยาว ราวสิบสองโยชน์สล้าง กว้างสามโยชน์ประมาณ มีทวารวางกะ ระยะไว้พอดี อันวิถีทางหลวง ปวงวางเหมาะทั่วไป ไสวด้วยบ้านเรือน ล้วนแต่เตือนตาชม อุดมราชนิเวศน์ อันขอบเขตกำแพง แขงแรงมีคูล้อม ป้อมปราการสง่า ท้าอรินทร์เรืองฤทธิ์ บ่กล้าคิดช่วงชิง ทุกสิ่งงามสพรั่ง ดังอมราวดี มีตึกชานลานสวน มวลสระน้ำสอาด ทวยราษฎร์สมบูรณสุข สนุกทุกวันวาร เล่นนัจจะการดนตรี เปนเวียงศรีสถิต เริงจิตชนรื่นรมย์ อุดมสิ่งนานา ทูตานุทูตจร จากนครไพรัช เฝ้ากษัตริย์สุริยะวงศ์ ผู้สายตรงลงมา จากอิกษวากุราช โอรสนาถมนู ผู้ลูกสุริยะไท้ สายสืบทายาทไซร้ ต่อมา ฯ
/*144โคลง ๔
๏ ครานี้จะกล่าวข้อ
คำไข
ถึงทศรถจอม
จักร์กว้าง
ราชาเถลิงไอ
ศวรรย์รัฐ
ณอโยธยาสล้าง
แหล่งนคร
๏ ภูธรเลิดกษัตร์ทั้ง
เปนปราชญ์
รู้รอบวิทยาไตร
เพทจบ
ชำนาญรัฐประศาสน์
ประเสริฐ
แกล้วแกว่นกระบวนรบ
ยิ่งยง
๏ สมพงษ์เผ่าท่านท้าว
อิกษวา กุแฮ
ทรงสุธรรมสัมนา
ปฏิบัติ
ทันเทียบเปรียบสิทธา
เกรอกกิต ติคุณนอ
ชำนะอริถนัด
ข่มใจ
๏ เธอไซร้มีโภคทรัพย์
ปานอินทร์
มั่งคั่งปานกุเวร
ราชไซร้
จรรโลงโลกแดนดิน
ผาสุก
ดังมนูนาถไท้
เที่ยงธรรม์
๏ อันธานีท่านไซร้
สมบูรณ
อมราวดี
เทียบคล้าย
ชนครบสี่ตระกูล
เนาถิ่น นั้นแล [๒๖]
ล้วนสุขแสนละม้าย
อยู่แมน
/*145๏ แสนดีสี่ชาติกอบ
กรณีย์
พราหมณ์หมั่นศึกษาอีก
อนุศาสน์
กษัตริย์ก็รบราวี
ปราบพวก พาลแฮ
นอบนบอภิวาทน์
ดั่งควร
๏ มวลแพศย์บ่คร้านกอบ
พาณิชย์
แลกเปลี่ยนกอบการหา
ทรัพย์ไซร้
ปวงศูทร์ก็กอบกิจ
สมชาติ
คือหมั่นคอยรับใช้
สามสกูล
๏ สมบูรณสพรั่งพร้อม
ครอบครัว
ทุกสกุลแม่เรือน
ดีเลิด
อีกบุตรและหลานตัว
ทายาท
ดียิ่งสินประเสริฐ
ทรัพย์สรรพ์
๏ ทรงธรรม์มีพรั่งพร้อม
แสนยา กรเฮย
อีกอัศวะมากมวล
ไม่น้อย
อีกสารชนะงา
เก่งกั่น
มีมากมวลยิ่งร้อย
คชสาร
๏ อาจารย์สองเลิดล้ำ
ฤษี
อนึ่งพระวสิษฐ์ปุ
โรหิต
วามะเทพมุนี
ผู้ช่วย
ทั้งคู่รู้อบวิท
เวทชาญ
/*146๏ ท่านมีอมาตย์เลิด
แปดคน
ชำนิชำนาญการ
รอบรู้
รับใช้พระจุมพล
ทศรถ
เพิ่มพระเกียรติพระผู้
ทรงขัณฑ์
๏ ชยันต์, ธฤษฏิ, ทั้ง
วิชัย
สามที่เสนีพล
ดิลก
ขุนคลังคู่หฤทัย
สองชื่อ
สิทธรรถ, อรรถสาธก,
เชี่ยวชาญ
๏ ตุลาการรอบรู้
ทางธรรม์
ธรรมะบาล, อโศก,
ชื่อชี้
อีกหนึ่งชื่อสุมันตร์
ตัวเอก [๒๗]
สาระถีท่านนี้
เลิดดี
๏ มหิษีท่านไซร้
สามนา รีแล [๒๘]
ที่หนึ่งเกาศัลยา
แน่งน่อย
ที่สองสุมิตรา
งามเหมาะ
สองจริตแช่มช้อย
เช่นกัน
๏ อันองค์ตติยะนั้น
วิไลย
นามว่าไกเกยี
นิ่มเนื้อ
ลูกผู้ผ่านเกกัย
ชนบท
งามรูปทรงอะเคื้อ
อ่าองค์
/*147๏ ทรงภพลบแหล่งด้าว
โกศล
พรั่งพร้อมศักดิ์ฤทธิ์เดช
อำนาจ
แต่โอ้พระภูวดล
ไร้บุตร์
เพื่อจะสืบทายาท
ต่อไป
๏ ทรงชัยจึ่งได้ตรัส
ปฤกษา
ทั้งแปดมนตรีดู
เรื่องนี้
พระอยากใคร่คิดหา
ความคิด
ให้อมาตย์ช่วยชี้
อุบาย
๏ ฦๅสายคิดใคร่ตั้ง
พิธี
เอกอัศวะเมธอัน
ประเสริฐ [๒๙]
อมาตย์ก็เห็นดี
ดังตรัส
ควรจัดพิธีเลิด
ฉับพลัน
๏ จึ่งสุมันตร์ผู้ยอด
สารถี
ทูลแด่พระผู้จอม
จักร์กว้าง
แม้พระประสงค์มี
ดังตรัส
ต้องคิดรอบคอบบ้าง
จึ่งดี
๏ พิธีอัศวเมธ
ใหญ่ยิ่ง
ควรจะหาผู้ทำ
เก่งแท้
เห็นว่าฤษยะศฤงค์
ดาบส
บุตร์วิภาณฑกแล้
เลิดชี
/*148๏ สารถีเล่าข้อ
ประวัติ
ฤษยะศฤงค์เมื่อคราว
ช่วยแก้
ฝนแล้งณแหล่งรัฐ
องคะ
สำเร็จกิจถ้วนแท้
ทุกสถาน
๏ ได้ศานตาลูกท้าว
โลมบาท
เปนคู่อยู่ครองกัน
แต่นั้น
อันแคว้นองคราษฎร์
เกษมสุข
เพราะรู้จักเลือกฟั้น
เอกพราหมณ์ [๓๐]
๏ ฟังความข้อนี้ชอบ
ฤดี
จึ่งทศรถทรง
นบนอบ
ถามวสิษฐมุนี
ปุโรหิต
ว่าอุบายนี้ชอบ
ฤาไฉน
๏ ครูใหญ่ว่าชอบแล้ว
ภูบาล
จอมกษัตริย์ธยินดี
ไม่น้อย
สั่งเตรียมทัพทวยหาญ
พร้อมพรั่ง
เพื่อเสด็จคลาคล้อย
จากสถาน ฯ
ร่าย
๏ ครั้นถึงกาลอันงาม ฤกษ์ยามดีพร้อมหมด จึ่งทศรถมหาราช ยาตร์กระบวนบทจร จากนครอโยธยา ร้อนแรมมากลางพง ผ่านดงฃ้ามนที หลายราตรีธจึ่ง ถึงนครที่สถิต บพิตร์โลมบาท จอม/*149องคะราษฎร์ฦๅชา คลาไคลสู่วังสถาน ฝ่ายภูบาลโลมบาท ต้อนรับราชมหามิตร์ เชิญสถิตวังใน อันได้จัดไว้รับ พร้อมสรรพสิ่งดี ๆ มีทั้งที่สรงเสวย บ่ละเลยสิ่งใด ครั้นอยู่ได้ประมาณ เจ็ดแปดวารแล้วไซร้ จึ่งทรงชัยทศรถ เผยพจน์สุนทรวอน แด่ภูธรโลมบาท เรื่องไร้ราชบุตรา จึ่งมาขอสหาย ช่วยอภิปรายแทนมิตร์ ให้พระฤษยะศฤงค์ มิ่งมุนีประเสริฐ เลิดในพราหมณ์วิสัย ไปช่วยทำพิธี พลีกรรมวิเศษ อัศวเมธสักครา ฝ่ายราชาโลมบาท ตรัสประภาษทันใด ให้ไปตามธชี มาสู่ที่หอคำ แล้วทรงธรรมกล่าววอน ด้วยสุนทรพจี ตามที่ทศรถวาน ฟังสารแห่งบพิตร์ ฤษยะศฤงค์ตอบไท้ ว่าเต็มใจปฏิบัติ ตามดำรัสทุกประการ ฝ่ายภูบาลทศรถ จึ่งเผยพจน์บัญชา ให้เสวการีบไป ยังเวียงชัยแจ้งข่าว ท้าวเธอสั่งกำชับ ให้ประดับภารา ด้วยผ้าสีธงชาย โปรยปรายน้ำรดราด กวาดฝุ่นในถนนหลวง ทั้งปวงให้สอาด ฝ่ายทวยราษฎร์เปรมใจ ได้ทราบข่าวดีมา ว่าราชาจอมเขต จะประเวศเวียงชัย ครานั้นไซร้ชาวเวียง เสียงกระฉ่อนจัดแจง ตกแต่งบ้านเรือนตน ให้วิมลแจ่มใส ยามภูวนัยทศรถ จรดสู่ธานี ชนยินดีกราบไหว้ ชื่นใจเห็นท่านงาม อีกชมพราหมณ์ทวิช ฤษยะศฤงค์ผู้ขลัง ครั้นถึงวังภูธร พาบังอรศานตา มาเฝ้าพระมหิษี เทวีก็รับรอง ทั้งผองสมแก่ยศ ทศรถจัดที่ให้ธชีอยู่ยั้ง จนกว่าจะเสร็จตั้ง พิธี นั่นแล ฯ
โคลง ๓
๏ ครานี้หมดเหมันต์
ยามวสันต์เริ่มแล้ว
บุบผาเริ่มผลิแผ้ว
ผุดผัน
/*150๏ จึ่งทรงธรรม์ทศรถ
ธเผยพจน์ส่งให้
สุมันตร์ตัวเอกไซร
นิมนตน์
๏ พ่อพราหมณ์ตนสำคัญ
อันฦๅเกียรติเกรอกถ้วน
รอบรู้พระเวทล้วน
นิยม ฯ
โคลง ๒
๏ ประถมคุรุเถ้า
องค์พระวสิษฐ์เจ้า
จอมชี

๏ ที่สองรองต่อนี้
พระสุยัญญะชี้
ชื่องาม

๏ สามวามะเทพผู้
ฉลาดปราชญะรู้
เวทตรี

๏ ที่สี่นามออกไว้
ว่าชาวาลิไซร้
กาศยป พันธุ์นา ฯ

ร่าย
๏ ครั้นพราหมณ์มาพรั่งพร้อม ทศรถน้อมนิมนตน์ ให้ทุกตนโปรดช่วย อำนวยผลสฤษดี ในพิธีสำคัญ พราหมณ์เหล่านั้นเต็มใจ รับมอบไว้เต็มจิต เพื่อกอบกิจพิธี ภูมีจึ่งตรัสสั่ง ให้เฃ้าตั้งพลีกรรม ทำทุกสิ่งเลิดดี ดังมีในตำรับ พร้อมสรรพอย่าให้ขาด จัดที่ราชพิธี โรงรูจีจัดตั้ง ณฝั่งเหนือนที ศรีสรยุงามงอน แล้วภูธรประศาสน์ สั่งหลายราชบุรุษ ให้รีบรุดดำเนิน ไปเชิญไท้ต่างด้าว หนึ่งคือท้าวชนก /*151ดิลกมิถิลา ผู้มหาญาติสนิธ ทั้งเปนมิตรสัมพันธ์ อีกทรงธรรม์บดี กาศีราชทรงยศ ปรากฎเกียรติฦๅลั่น เลิดในจันทรวงศ์ อีกองค์พระบิดา แห่งชายายงยศ ของทศรถจอมรัฐ คือกษัตร์เปนใหญ่ ในเกกัยชนบท พร้อมโอรสเธอด้วย ให้มาช่วยในงาน อีกภูบาลโลมบาท องคะราษฎร์ฤทธิรงค์ อีกเชิญองค์กษัตร์ ทรงรัชครองสุราษฎร์ และนรนาถภูมี จอมสุวีระเกษตร์ ทั้งจอมเทศนานา บรรดาเปนไมตรี ทุกธานีรับข่าว รีบสู่ด้าวแดนดล โกศลรัฐงามงอน จอมนครต้อนรับ สรรพตามประเพณี พอฤกษ์ดีเริ่มงาน พิธีการพิเศษ อัศวเมธประเสริฐ เลิดทุกทางอย่างควร ทั้งมวลโดยเรียบร้อย ปล่อยพระยาม้าต้น จรดลดุ่มไป ในนานาประเทศ ทุกเขตขัณฑ์อันผ่าน เหตุแผ้วพาลไป่มี ทุกธานีนอบนบ เคารพรับพาชี พอครบปีกำหนด ม้าจรดกลับถิ่น จึ่งภูมินทร์ยินดี มีบัญชาให้ทำ พลีกรรมบั้นปลาย พราหมณ์ทั้งหลายบ่ช้า จัดบูชาอัคนี ตามพิธีไสยศาสตร์ ภูวนาถบัญชา ให้หาโภชนาหาร ทุกสิ่งสารสุดดี เลี้ยงชีพราหมณ์อิ่มหนำ ทั้งผู้ทำพิธี ทั้งผู้ที่มาช่วย ก็เลี้ยงด้วยทั่วกัน ครั้นถึงกาลดีงาม พราหมณ์จึ่งสั่งให้ปัก หลักสำหรับผูกมัด สัตว์ที่ควรจะฆ่า บูชาเทพทั้งมวล จำนวนสัตว์สามร้อย ทั้งใหญ่น้อยนานา อันพาชีสำคัญ นั้นเปนยอดสัตว์ไซร้ ครั้นได้ฤกษ์เวลา เกาศัลยาเทวี มหิษีเอกนั้น พลันประหารมิ่งม้า ตามตำรากำหนด แล้วลดองค์ประทับ อยู่กับศพพาชี ในราตรีหนึ่งนั้น อันชายาอีกสอง มาแตะต้องศพม้า แล้วพากันนั่งใกล้ เพื่อจะได้ปฏิบัติ ขัตติยะนารี ฝ่ายชีพราหมณ์ทั้งหลาย มาถวายพรนาง แล้วต่างทำน่าที่ ผ่าพาชี/*152แหวะเอา เครื่องในเผาจนไหม้ เหนือกองไม้มะเดื่อ เพื่อพลีเทวัน นอกนั้นกองเพลิงอื่น ดื่นดาดเรียงอีกเล่า เพื่อเผาสัตว์ใหญ่น้อย ทั้งสามร้อยพลี ในราตรีตลอด ปลอดปราศปวงอุบัทว์ สรรพัตพร้อมประเสริฐ พิธีเลิดลุแล้ว ทั้งหมดก็ผ่องแผ้ว พึงใจ ยิ่งแล ฯ
โคลง ๓
๏ จอมไผทนาถา
แบ่งพสุธายกให้
แต่พราหมณ์ทุกพวกไซร้
บ่แหน
๏ แต่แทนรับปัถพี
พวกธชีตอบท้าว
ว่าจะรับแด่นด้าว
ไป่ถวิล
๏ มีดินไร้ฝีมือ
ฤาจะครองครอบได้
คืนถวายแด่ไท้
ทรงครอง
๏ ประทานของอื่นแทน
ดินแดนทุกแหล่งนั้น
พอเหมาะทั่วทุกชั้น
ธชี
๏ โคนมดีหนึ่งล้าน
ทรงประทานโกฎิให้
เงินอีกสี่โกฎิไท้
ไป่หวง
๏ ปวงพราหมณ์พร้อมปรีดา
ยกทักษิณานั่นไสร้
แด่วสิษฐ์อีกให้
ฤษยะ ศฤงค์แล ฯ
โคลง ๒
๏ สองพระดาบสไซร้
บอกพระจอมภพให้
ขอพร

/*153๏ ภูธรนอบประณต
ขอโอรสแด่ไท้
พรนี้แหละอยากได้
จริง ๆ
๏ ฤษยะศฤงค์ตอบถ้อย
พรจะมีลูกน้อย
สี่องค์

๏ เพื่อดำรงชาติเชื้อ
ระวิวงศ์อะเคื้อ
สืบไป

๏ ฃ้าไซร้จะช่วยเผื้อ
ขอให้ทวยเทพเอื้อ
เอาภาร

๏ การพิธีใหม่ฃ้า
จะเริ่มในไม่ช้า
ฉับพลัน ฯ

โคลง ๔
๏ ครานั้นทวยเทพพร้อม
ฤดี
มาแทบถิ่นยัญญะ
นั้นไซร้
เพื่อรับซึ่งพลี
อเนก
ซึ่งฤษยะศฤงค์ให้
จัดแจง
๏ พราหมณ์แถลงวากย์เว้า
ประกาศ
แด่เทพที่ชุมนุม
อยู่พร้อม
ขอโอรสแด่ราช
ทศรถ
ตามที่บพิตร์น้อม
เกศวอน
/*154๏ นิกรเทวะไซร้
ตอบสาร
ว่าพระประสงค์จอม
จักร์นี้
จะสิทธิ์มโนมาลย์
อย่าวิ ตกเลย
เรารักเธอแต่กี้
ก่อนมา
๏ ว่าพลางทางเทพไท้
ศักรินทร์
พาคณเทวัน
เตร็จฟ้า
รวดเร็วกระทั่งถิ่น
พรหมโลก
เฝ้าพระผู้ก่อหล้า
แหล่งตรี
๏ วัชรีทูลเทพเจ้า
พรหมา
ว่าราพณาสูร
ฤทธิ์ห้าว
ผู้ครองเขตลงกา
แดนราก ษสแฮ
เกะกะและก้าวร้าว
รุกราญ
๏ ขุนมารถือว่าได้
รับพระ พรนา
จึ่งบ่ยำเกรงใคร
สักน้อย
กำเริบบ่ลดละ
กวนโลก
บ่มิมีฟังถ้อย
ใครปราม
๏ หยาบหยามกวนเทพทั้ง
แดนสรวง
อีกเที่ยวทำลายกิจ
ดาบส
เทวามนุษปวง
ฃามขยาด
เพราะราพณ์รังแกหมด
ทั่วไป
/*155๏ อ้าไท้เทเวศร์ผู้
รังสรรค์
จงโปรดทรงเมตตา
เหล่าฃ้า
บำราบทศกัณฐ์
ตัวกาจ
เพื่อจะได้เย็นหล้า
ดับเข็ญ
๏ พระเปนเจ้าตอบถ้อย
อมร
ว่าอ้ายอสูรหาญ
โหดไซร้
มันขอซึ่งพระพร
พิเศษ
เราประสาทพรให้
แด่มัน
๏ ว่าอันสุระทั้ง
อสูร
คนธรรพอีกปีศาจ
เลิดฤทธิ์
ยามรบรับประมูล
แรงต่อ กันแฮ
อย่าฆ่ามันได้สิทธิ์
สมใจ
๏ มันไซร้โมหะตื้น
เต็มจิต
จึ่งบ่นึกกลัวปวง
มนุษ
ดังนี้หากจะคิด
ผลาญราพณ์
คนและฆ่าคงสุด
ชีพลง
๏ องค์อินทร์อีกเทพล้วน
ยินดี
ประณตพระพรหมา
ท่านไท้
เห็นทางที่ยักษี
จะวอด วายแฮ
เปรมจิตคิดหวังได้
หมดเข็ญ
/*156๏ เห็นองค์พิษณุเจ้า
ผ่องรัส มีแล
ทรงพญาครุฑเหิร
เห็จดั้น
ศังข์จักร์คทาหัดถ์
กุมเหมาะ
ภูษะสีเหลืองนั้น
เพริดตา
๏ ธมาสู่ที่เทพ
ชุมนุม
ทวยเทพถวายกร
พรั่งพร้อม
ทูลวอนพระเทพจุม
พฏภพ
ขอพระเดชแวดล้อม
สุขใจ
๏ พระไวกูณฐ์นาถยิ้ม
พลางตรัส
ท่านประสงค์สิ่งใด
จุ่งแจ้ง
เราทราบคดีชัด
จะช่วย
จริงนะมิได้แสร้ง
เสกสรร
๏ เทวันน้อมเกศก้ม
ทูลสาร
อันราพณาสูร
โหดห้าว
เชิญพระอวตาร
ไปปราบ
เหมือนช่วยให้แด่นด้าว
เกษมสันต์
๏ อันทศรถเจ้า
โกศล
ปราถนาโอรส
ยิ่งแท้
ทำวิธีมงคล
อัศวะ เมธนา
ยังบ่สำเร็จแล้
ประสงค์
/*157๏ เชิญองค์พิษณุเจ้า
จักรี
แบ่งภาคเปนสี่องค์
เลิดแล้ว
สู่ครรภ์มหิษี
สามประ เสริฐนา
ทศรถจะแผ้ว
ผ่องใจ
๏ อ้าไท้โปรดกำเนิด
เปนคน
เพื่อปราบพญาราพณ์
ฤทธิ์ร้าย
อ้าโปรดช่วยสากล
เกษมสุข
สันติสงบคล้าย
ปางหลัง
๏ ฟังคำทวยเทพเว้า
วอนหวาน
สมเด็จพระนารายน์
โลกนาถ
รับจะอวตาร
สู่ภพ
เปนพระนรราช
ยศยง
๏ ฟังองค์พิษณุเจ้า
ตรัสรับ
ทวยเทพวิทยาธร
โห่ก้อง
อับศรก็ฟ้อนจับ
รำร่อน
คนธรรพขับร้องก้อง
นภา
๏ ฝ่ายว่าวิษณุไท้
ทูลลา
องค์พระจัตุรพักตร์
เสร็จแล้ว
ขึ้นทรงครุฑะวา
หนเอก
ผันผงาดผาดแผ้ว
ผ่านไป ฯ
ร่าย
๏ ครานั้นไซร้ทศรถ ทรงยศยอดอยุธยา ราชาคอยอยู่ที่ ในพิธีมณฑล ฟังมนตร์พราหมณ์สวดอยู่ ดูในกองเพลิงกาจ ภูวนาถนเรนทร์ เห็นอสูรตนหนึ่ง ซึ่งผุดขึ้นจากไฟ ร่างกายใหญ่กำยำ สีกายดำกำแหง นุ่งห่มแดงแสงฉาน เสียงดังปานเภรี มีผมยาวราวขน สีหราชตนเติบใหญ่ ที่กายไซร้ประจักษ์ ศุภลักษณ์นานา แต่งอาภรณ์สวรรค์ กายสูงทันคีรี เดินท่วงทีเทียมพยัคฆ์ สง่านักถนัด ทั้งสองหัดถ์ประคอง หม้อทองใส่อมฤต ศักดิ์สิทธิ์ของพรหมา อสุราตรงเฃ้า เฝ้าราชาทศรถ แล้วเผยพจน์ทูลว่า ฃ้าเปนทูตรับใช้ ไท้ประชาบดี ศรีสุรพรหมา ด้วยเทวาปรีดี รับพลีของไท้ โปรดให้ผลสมจิต บพิตรจงรับไว้ จะได้สมปราถนา อันว่าอมฤตนี้ เลิดดีจะบันดาล ให้ภูบาลทรงยศ มีโอรสสมหวัง ทั้งพระจะเปนสุข นิรทุกข์โทษภัย จงให้สามเทวี ดื่มน้ำนี้ฉับพลัน แล้วนางนั้นทั้งตรี จะได้มีโอรส บรรฦๅยศเกรียงไกร ฝ่าย ภูวนัยรับเต้า ขึ้นทูลเกล้าถนัด แล้วทรงรัฐดำเนิน เดินประทักษิณทูต ของวิสูทธ์เทวา แล้วทูตลาเหาะกลับ ลับแล้วจึ่งราชา คราสู่มาลกงาม ที่พักสามมหิษี ภูมีตรัสให้หา เกาศัลยานงคราญ แล้วประทานอมฤต ให้มิ่งมิตร์กึ่งหนึ่ง แล้วจึ่งแบ่งหนึ่งส่วน ให้นวลแก้วกัลยา สุมิตราดื่มพลัน เหลือนั้นแบ่งกึ่งให้ ไกเกยีดื่มเสวย เหลือนั้นเลยหวลมา ให้สุมิตราอีกครั้ง ดังนี้ราชกำแหง แบ่งอมฤตเลิดดี ให้มหิษีเสร็จแล้ว สี่กษัตริย์ผ่องแผ้ว หฤทัย ฯ
โคลง ๓
๏ ในไม่ช้านงราม
ทั้งสามองค์นั่นไซร้
เปรมจิตเพราะเหตุได้
ทรงครรภ์ ฯ
โคลง ๒
๏ ทรงธรรม์ทศรถเจ้า
ปราโมทย์ทุกค่ำเช้า
รื่นรมย์

๏ เตรียมชมพระลูกน้อย
คอยนับเดือนที่คล้อย
เคลื่อนไป ฯ

ร่าย
๏ ตั้งแต่ไท้นารายน์ รับจะผายผันลง ทรงอวตารแล้วฉนั้น อันองค์พระสยัมภู ผู้เปนเจ้าบัญชา แด่เทวาทั้งหลาย ว่านารายน์นั้นนา เธออุส่าห์รับคำ จะไปกำเนิดใน แผ่นไผทแดนชน ทั่วทุกตนเทวา อย่าช้าจงตั้งใจ ช่วยเธอไซร้ทำการ งานสงครามบำราบ รานรอนราพน์แรงร้าย เทพทั้งหลายฟังตรัส ก็เร่งรัดทำตาม ความพระเจ้าประสงค์ ทุกองค์สร้างวานร ล้วนฤทธิรอญแขงขัน ทุกเทวันเลิดดี ทุกมุนีวิมล ถ้วนทุกคนคนธรรพ ทุกยักษ์สรรพแสนกล้า [๓๑] ทุกนาคาพิษร้อน วิทยาธรทุกตน ล้วนกมลยินดี มีบุตร์เปนวานร เพื่อช่วยรอนรานราพณ์ ปราบอสูรโมหัน อันบุตร์ท้าววัชรี คือพาลีราชา จอมวานรทั้งหลาย กายใหญ่เยี่ยมปานเฃา เท่ามเหนทรบรรพต อันโอรสระวี คือสุครีวะราช ผู้เก่งกาจเที่ยงถนัด พระพฤหัสบดี มีลูกชื่อตาระ /*160ฉลาดรู้สิ่งสรรพ์ คันธมาทน์ปรากฎ โอรสท้าวกุเวร นลผู้เปนช่างงาน รู้การอีกช่างคิด ลูกวิศวะกรรมา นิลกายาแดงดี ลูกอัคคีจำรัส ส่วนอัศวินสองไซร้ ให้โอรสเปนสอง พี่น้องปรองดองจิต หนึ่งทวิวิทเก่งแสน หนึ่งแมนทะแกว่นกล้า ฝ่ายวานรสุเษณ เปนลูกพระวรุณ สุนทรเทพเจ้าน้ำ ศะรัภล้ำแขงขัน ลูกปรรชัณย์เจ้าฝน ส่วนขุนพลเรืองนาม นามว่าหนุมาน เริงราญฤทธิศักดา ลูกพระพายุแรง แสนกำแหงถนัด ราววัชระแขงขัน ผายผันเร็วปานครุฑ แรงรณรุทร์เริงสมร [๓๒] อีกวานรบริวาร ประมาณมวลหลายพัน เทวันสร้างขึ้นไซร้ เพื่อให้เปนทหาร รับใช้งานสงคราม ตามเสด็จนารายน์ ยามทำลายแรงราพณ์ บำราบรากษสห้าว ดับเข็ญเย็นทั่วด้าว ชมพู ทวีปแล ฯ
โคลง ๔
๏ ฤดูกาลผ่านแล้ว
ครบปี
ตั้งแต่เมื่อทำอัศ
วะเมธ
ถึงเจตระมาศศรี
จันทร์แรก ขึ้นแฮ
วาระเก้าวิเศษ
ฤกษ์เฉลา
๏ เกาศัลยาเล็ดล้ำ
เทวี
ประสูติพระโอรส
ประเสริฐ
กึ่งศักดิ์พระจักรี
แบ่งภาค
เสด็จมากำเนิด
เลิดสรรพ์ [๓๓]
/*๏ ต่อนั้นบ่เนิ่นช้า
เท่าใด
จึ่งสุมิตราประ
สูติแล้
โอรสแฝดผ่องใส
ทรามสวาท
สองภาคพิษณุแท้
หน่อไท
๏ ไกเกยีแน่งน้อย
นงราม
รออีกมินานประ
สูติบ้าง
เปนโอรสเลิดงาม
เพลินพิศ
หนึ่งภาคพิษณุสล้าง
เสริฐศรี
๏ ยามสี่โอรสได้
สิบสอง วันแฮ
ตั้งกิจพิธีสม
โภชไซร้
วสิษฐมุนีปอง
ปวงโศลก
ประสาทพระนามให้
กุมาร [๓๔]
๏ ท่านให้ทายาทนั้น
ชื่อราม
เปนที่รักแห่งปวง
โลกล้วน
ให้ชำนะสงคราม
เปนนิตย์
เสริมสุขดับทุกข์ถ้วน
ถิ่นผอง
๏ สององค์ลูกเจ้าสุ
มิตรา
ชื่อลักษมณ์และศตรุฆน์
ผ่องแผ้ว
รูปสิริโสภา
พร้อมสิ่ง ดีแฮ
อาจปราบศัตรูแกล้ว
แกว่นไกร
/*162๏ลูกไกเกยินั้น
ภรต
สมชื่อผู้ค้ำจุน
ราชศักดิ์
ให้รู้รอบทั้งหมด
รัฐศาสตร์
เพื่อช่วยบำรุงรักษ์
บาทบงสุ์
๏ ทรงชัยทศรถเลี้ยง
โอรส
อย่างประเสริฐสมพงศ์
กษัตริย์เจ้า
ให้เรียนรอบรู้หมด
ยุทธศาสตร์
ธรรมะศาสตร์รู้เค้า
คติงาม
๏ พระรามเปนยอดรัก
ชนก
ฉลาดและแหลมหลัก
รอบรู้
ควรเปนเลิดดิลก
แหล่งโลก
หากษัตริย์องค์ไหนสู้
สุดหา
๏ พระทายาทรักน้อง
ลักษมัณ
พระเลือกเปนคู่ใจ
แต่น้อย
ทุกเมื่อร่วมสุขกัน
ทุกข์ร่วม
ความคิดบ่เคลื่อนคล้อย
แผกผัน
๏ อันพระศตรุฆน์นั้น
เธอรัก
พระภรตมากราว
ร่วมท้อง
สององค์ต่างรู้จัก
ใจซึ่ง กันแฮ
มิ่งมิตร์สนิทน้อง
พี่สมาน
/*163๏ ภูบาลชนกนั้น
เปรมปรีย์
เพราะลูกทั้งสี่องค์
นั่นไซร้
ทุกองค์จิตภักดี
บ่ละ ลดเลย
เปรอพระบาทท่านไท้
บิตุรงค์
๏ จึ่งองค์ทศรถเจ้า
โกศล
เปนสุขทุกข์โศกปวง
คลาดแคล้ว
พระแผ้วผ่องกมล
ปราโมทย์
พระฉวีพลอยแผ้ว
ผ่องสราญ ด้วยนา ฯ
ร่าย
๏ กาลล่วงหลายพรรษา ครั้นอยู่มาวันหนึ่ง จึ่งพระวิศวามิตร์ สิทธาเอกอุดม พรหมมนีเธอมา ณอโยธยาเวียงราช จึ่งนรนาถภูมี เชิญมุนีลีลาศ สู่ปราสาทแล้วไซร้ ให้นั่งอาสน์อันงาม นบนอบถามฤษี ข่าวร้ายดีอย่างใด ฟังจอมไผทเธอเว้า จึ่งพระเกาศิกนันทน์ ตอบจอมขันฑ์โกศล อ้าจุมพลนฤนาถ อาตมะแสนรำคาญ ด้วยมีมารร้ายสอง ปองทำลายพิธี กิจพลีทั้งหลาย ทำหยาบคายนานา สองอสุราจำแลง แปลงกายได้หลายอย่าง จงจิตล้างยัญญะกิจ ด้วยทุจริตร้ายกาจ ครั้นอาตมะจะแผลง ฤทธิ์กำแหงปราบมัน กิจการยัญจะถ่อย ถอยมงคลลักษณะ อาตมะจึ่งเฃ้ามา ทูลราชาจอมจักร์ ขออารักษ์ร่มเย็น อันเป็นกิจกษัตริย์ อ้าจอมรัฐนาถา ตูฃ้าขอประทาน พระกุมารทายาท ประกาศนามรามจันทร์ อันอาตมะทราบอยู่ ว่าเปนผู้เลิดดี เปนวีระ/*164กษัตริย์ ถนัดทางยุทธศาสตร์ คงสามารถบำราบ ปราบอสูรแรงร้าย ที่ทำลายพิธี ดังนี้ขอพระราม ไปตามฃ้าปราถนา เพื่ออารักษ์เหล่าพราหมณ์ ยามกระทำพิธี พลีเลิดการยัญ มีสิบวันกำหนด ท้าวทศรถฟังสาร กล่าวคำหวานตอบว่า อ้ามุนีนักธรรม์ อันเจ้ารามลูกฃ้า ชนม์พรรษายังอ่อน หย่อนกว่าสิบหกปี ดังนี้ฤาจะอาจ สามารถสู้รากษส ดาบสจงกรุณา ตูฃ้าเองจะรับ นำกองทัพรีบไป ช่วยท่านไซร้ราวี รบอสุรีแรงหาญ แต่ถ้าท่านขอเอา ตัวเจ้ารามจงได้ ขอให้ฃ้าไปช่วย ด้วยกำลังเสนา จาตุรงค์เรืองศักดิ์ อนึ่งยักษ์นั้นไซร้ คือใครและแรงฤทธิ์ สิทธิศักดิ์ปานใด ใครใช้มันนั้นมา ดาบสตอบทรงธรรม์ ว่าทศกัณฐ์ใจกาจ ประศาสน์สั่งมันไซร้ ให้ทำลายพิธี สองอสุรีบรรฦๅ ชื่อมารีจยักษา อีกสุวาหุกาจ ทศรถราชฟังข่าว แสนร้อนร้าวหฤทัย เพราะเธอไซร้ได้ทราบ ว่าท้าวราพณ์เริงรอญ ได้รับพรพรหมา ใครฆ่าบ่มิตาย ใครหมายล้างชีวิต เปนสุดคิดสุดหวัง ดังนั้นจอมโกศล โดยกมลรักมาก มิอยากให้พระราม ไปสงครามครานี้ มุนีฟังบพิตร์ เคืองจิตกล่าวพ้อตัด พระจอมรัฐด้วยถ้อย นานาเพราะน้อยจิต ฝ่ายวสิษฐมุนี ศรีปุโรหิตเถ้า จึ่งเฃ้าแซกแซงทูล นเรนทร์สูรทศรถ ด้วยพจน์ปลอบหฤทัย ดังนั้นไซร้ฦๅสาย คลายความวิตกลง จึ่งทรงอนุญาต ให้รามราชโอรส ไปตามพจน์ขอนั้น ให้ลักษมัณไปด้วย เพื่อช่วยเปนสองแรง รีบจัดแจงเตรียมการ ให้กุมารไปลา พระมารดาทั้งสอง พี่น้องก้มกราบลา ฝ่ายว่าพระวสิษฐ์ ปุโรหิตครูเถ้า สั่งเฃาจัดบายศรี ทำพิธีสมโภชน์ เพื่อปัดโทษเสนียด อันอาจเบียดเบียฬกลาง /*165หว่างวิถีที่ไป ในแนวพนารัญ ฝ่ายทรงธรรม์ทศรถ ประณตวิศวามิตร์ บพิตร์ฝากลูกยา ขอสิทธาโปรดด้วย ช่วยฝึกสอนต่อไป ครั้นได้ฤกษ์ยามดี จึ่งมุนีทูลลา พระราชาทรงธรรม นำราฆพลูกท้าว กับพระลักษมัณก้าว จากกรุง [๓๕]
โคลง ๓
๏ มุ่งตรงสู่สรยุ
บรรลุถึงฝั่งใต้
เดินเลียบฝั่งนั้นไซร้
ไป่นาน
๏ ประมาณได้โยชน์หนึ่ง
จึ่งพระดาบสเถ้า
สั่งสอนโอรสเจ้า
หยุดพลัน
๏ นักธรรม์ให้รามลักษมณ์
วักน้ำรดเกศไซร้
แล้วพระดาบสให้
พระพร
๏ ดูก่อนเจ้าราฆพ
เคารพฟังพจน์ไว้
มนตร์สองจะบอกให้
จุ่งจำ
๏ หนึ่งจะทำให้เธอ
สุขเสมอทุกข์ไร้
ปวงอุบัทว์บ่ได้
ถับถึง
๏ อีกหนึ่งจะให้แรง
แสนกำแหงอคร้าว
ใคร ๆ ในแด่นด้าว
บ่ทัน เทียบเลย ฯ
โคลง ๒
๏ ครานั้นราฆพเจ้า
วักอุทกรดเกล้า
ดั่งสอน

/*166๏ ประนมกรนอบน้อม
ตั้งจิตไว้มั่นพร้อม
ฟังมนตร์

๏ เล่าบ่นตามท่านไซร้
จำไว้ใส่จิตได้
ทั้งผอง

๏ สมปองราฆพไซร้
เปรมจิตประหนึ่งได้
ทรัพย์ดี

๏ สองศรีขัตติยเจ้า
รับใช้คุรุเถ้า
นักธรรม์

๏ พักกันริมฝั่งน้ำ
สรยุเลิดล้ำ
หนึ่งรา ตรี่แล ฯ

โคลง ๔
๏ อุษาแสงผ่องพื้น
คัคนานต์
จึ่งพระวิศวามิตร์
ตื่นแล้ว
ปลุกสองพระกุมาร
สอนสั่ง
ให้โสดสรงผุดแผ้ว
ผ่องสราญ
๏ ไป่นานก็ได้ออก
เดินทาง
เลียบฝั่งสรยุ
น่านน้ำ
ดาบสธสอนพลาง
หว่างวิ ถีแฮ
เพื่อศิษย์รอบรู้ล้ำ
เลิดดี
/*167๏ แต่นี้เดินใต่เต้า
ตามฝั่ง
จนกระทั่งถึงที่
ท่าฃ้าม
พบเรือจอดอยู่ยัง
ตลิ่ง
มีลูกเรือบ่คร้าม
ชลไหล
๏ เฃาไซร้เชิญพระเจ้า
โยคี
แลกุมารสู่เรือ
นั่นแล้ว
มาฃ้ามถิ่นนที
ไหลเชี่ยว
โดยสดวกและแผ้ว
ปลอดภัย
๏ เดินไปต่อไม่ช้า
ก็เห็น
ดงใหญ่แลดูแสน
ทึบแท้
รามถามพระผู้เปน
เจ้าว่า
นั่นป่าอะไรแล้
โปรดแถลง
๏ ฤษีแจ้งแก่พระ
กุมาร
อันที่เห็นเปนดง
บัดนี้
เคยเปนถิ่นไพศาล
สองเรียก
มะลัช, กะรูษ, ชี้
ชื่อเดิม
๏ เริ่มเสื่อมเพราะฤทธิ์แห่ง
ยักขินี
นามว่าตาฑะกา
โหดห้าว [๓๖]
อาจแปลงเปลี่ยนอินทรีย์
หลายอย่าง
ฤทธิเดชอคร้าว
กาจไกร
/*168๏ นางไซร้ได้แต่งด้วย
อสุรา หนึ่งนา
ผู้ชื่อสุนทะจอม
รากษส
มารีจและสุวา
หุโหด
สองนี่เปนโอรส
ยักขินี
๏ อสุรีร้ายสิ
จองผลาญ
มลัชและกะรูษ
ถิ่นสล้าง
จนสองถิ่นไพศาล
แสนยาก
แล้วจึ่งเปนป่าร้าง
อย่างเห็น
๏ เช่นนี้รามะเจ้า
กำแหง
จงเชื่อกำลังแขน
เถิดเจ้า
ปราบยักขินีแรง
ฤทธิ์วอด แล้วฤา
สองเขตจะคืนเค้า
ก่อนงาม
๏ พระรามก้มเกล้ารับ
คำสั่ง
จับธนูขึ้นสาย
เสร็จแล้ว
ดีดสายก็เสียงดัง
สนั่น
ฝูงมฤควิ่งหนีแคล้ว
สู่พนา
๏ ตาฑะกาสดับ
เสียงดัง
รีบลุกจากที่นอน
บัดนั้น
แสนโกรธรีบไปยัง
ชายป่า
รีบบุกรุกกระชั้น
ฉับไว
/*169๏ แต่ไกลเห็นพี่น้อง
สององค์
นางก็ใช้มายา
แย่งยุทธ
แต่ราฆพเธอทรง
ศรสิทธิ์
แผลงแข่งมายารุทร์
ฤทธิไกร
๏ ศรไปตัดหัดถ์ทั้ง
สองขาด
พระลักษมัณแผลงศร
อีกซ้ำ
ถูกหูจมูกปราด
ปลิดหลุด
แต่ยักขินีล้ำ
เลิดแรง
๏ แปลงกายหลายอย่างเฃ้า
โรมรัน
สองกุมารแผลงศร
เก่งกาจ
ศรรามวิเศษสรรค
ถูกอก ยักษ์แฮ
ซวนซุดสุดชีวาตม์
ฉับพลัน
๏ ครานั้นทวยเทพล้วน
ยินดี
สหัสสะนัยน์ยอ
เกียรติอู้
ชมราฆพเอกวี
ระกษัตร์
ซึ่งอาจสามารถสู้
ตาฑะกา
๏ ฝ่ายดาบสกล่าวถ้อย
เชยชม
แล้วจึ่งประสาทเทพ
อาวุธ
ทุกอย่างเลิดอุดม
ศักดิเดช
ทุกอย่างฤทธิรุทร์
เลิดดี
/*170๏ ราตรีหนึ่งพักแล้ว
เดินไป ต่อนา
ถึงป่าที่วิศวา
มิตร์สถิต
งานเลิดเพลิดเพลินใจ
พร้อมหมด
กุฏิอาศรมจิตร์
แจ่มงาม
๏ พระรามถามพระเจ้า
ฤษี
ว่าถิ่นนี้แต่ปาง
ก่อนไซร้
เคยเปนถิ่นที่ดี
ใดจึ่ง
พระเลือกเปนที่ไว้
อยู่สราญ
๏ อาจารย์ตอบว่าครั้ง
จักรี
อวตารเปนพราหมณ์
รูปจ้อย
มาหาซึ่งพลี
แทตย์ราช
และพระแสร้งกล่าวถ้อย
หลอกหนอ
๏ ขอดินสามย่างครั้น
ขุนยักษ์ ให้แล
พระก็เหยียบเพียงสาม
ย่างไซร้
ดินฟ้าและแดนสัคค์
สามหมด
เอาภพกลับคืนได้
จากมาร
๏ สิ้นสารสอนเสร็จแล้ว
มุนี
ชวนสู่พระอาศรม
สล้าง
ให้พักเพื่อสุขี
ผันผ่อน
ความเหนื่อยเมื่อยล้าบ้าง
ดั่งควร นั่นแลฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายว่ามวลหมู่ศิษย์ วิศวามิตร์มุนี ยินดีรับอาจารย์ และกุมารสององค์ ผู้เผ่าพงศ์ระฆุ อุดมพีระภาพ อาจบำราบนางยักษ์ ครั้นได้พักสบาย พอหายเหนื่อยเมื่อยล้า จึ่งวิศวามิตร์เริ่ม ประเดิมยัญญะการ พระกุมารทั้งสอง ปองจิตเตรียมบำราบ ปราบทั้งมวลหมู่มาร ที่จะหาญเหิมหมาย ทำลายกิจพิธี หกราตรีล่วงลับ จึ่งสดับสำเนียง เสียงอสูรพลเหิม เริ่มรุกมาอาศรม จึ่งบรมราฆพ มุ่งหมายรบเหล่ามาร ที่เหิมหาญมานั้น พลันแผลงศรลิ่วไป ศรชัยถูกอุรา มารีจพลันก็หวิว ละลิ่วไปไม่น้อย นับร้อยโยชน์ถนัด พลัดตกลงสมุท ผุดขึ้นยังบ่ตาย รีบผันผายพลันหนี บ่คืนที่สงคราม ฝ่ายพระรามจับศร ฤทธิรอญอร่าม นามว่าอาคเณยาสตร์ ผาดแผลงไปถูกเหมาะ จำเพาะตรงอุรา แห่งสุวาหุพลัน ม้วยชีวันตกดิน หน่อนรินทร์ฦๅสาย จบพายวาสตร์กำแหง แผลงไปล้างรากษส ตายหมดถ้วนทุกตน สำเร็จผลปราถนา วิศวามิตร์มุนี ยินดีพ้นรำพรรณ ชมราชันราฆพ ว่าเลิดลบกษัตริย์ ทุกแหล่งรัฐทั่วไป ครั้นได้พักผ่อนกาย พอสบายบัดนี้ จึ่งมุนีแถลง แจ้งข่าวที่ทราบมา ว่าราชาชนก ผู้ปกครองภารา มิถิลาฦๅกิตติ์ คิดจะตั้งพิธี พลีทวยเทวัน เชิญราชันมากมาย จากแหล่งหลายนคร ให้จรไปลองดู ก่งธนูสำคัญ ที่เทวันประสาท ให้นรนาถปางก่อน แห่งนครมิถิลา ทั้งเทวากุมภัณฑ์ ทั้งคนธรรพ์บ่อาจ สามารถก่งธนู ก็ในหมู่มนุษ สุดจะหาผู้ใด ก่งได้ดังปราถนา ดาบสเธอจึ่งถาม พระรามว่าจะไป หรือฉันใดจงตอบ รามระยอบวันทา /*172ตอบว่าฃ้าขอไป ดังนั้นไซร้มุนี เรียกเหล่าชีลีลา พาพระรามลักษมัณ สู่อรัญประเทศ เดินฃ้ามเขตเขาเขิน เดินเลียบฝั่งคงคา มายังฝั่งสาคร ร้อนแรมพลางกลางไพร และในเมื่อจรลี ประสบที่สำคัญ ราชันถามครูเถ้า เธอก็เล่าแถลง แสดงซึ่งตำนาน ตามโบราณประวัติ สองกษัตริย์คอยฟัง ตั้งจิตจดจำไว้ ได้เพิ่มพูนปัญญา ทุกทิวาทวี ดังนี้ยามดำเนิน เพลิดเพลินฟังดำนาน กุมารลืมความเหนื่อย บ่นึกเมื่อยขบเลย เดินเฉื่อยเฉยทุกวาร บ่นานจวนจะถึง ซึ่งกรุงมิถิลา อยู่ตรงหน้านั่นแล้ว ยิ่งมองเห็นผ่องแผ้ว ผุดงาม ฯ
โคลง ๓
๏ พระรามเห็นป่าหนึ่ง
ซึ่งอยู่ใกล้เวียงสล้าง
เปนถิ่นที่รกร้าง
รุมหนาม
๏ ตรัสถามวิศวามิตร์
ใครเคยสถิตที่นี้
ขอท่านจงโปรดนี้
เถิดมา ฯ
โคลง ๒
๏ วิศวามิตร์ตอบถ้อย
แห่งพระราฆพน้อย
ตรัสถาม ฯ

โคลง ๔
๏ ตามเรื่องประวัติไซร้
มีมา
ว่ามุนีโคดม
นั่นไซร้
อีกนางอหลยา
เมียท่าน
อยู่สุขที่นี่ได้
เนิ่นนาน
/*173๏ มากาลวันหนึ่งไซร้
มุนี
ไปจากพระอาศรม
ไม่ช้า
จึ่งพระเทพวัชรี
มาพบ
นางอหลยาหน้า
เฉิดฉัน
๏ บัดนั้นเทเวศร์ไท้
ประสงค์
ใคร่ประโลมโฉมนาง
แน่งน้อย
จึ่งแปลงเปลี่ยนรูปทรง
โดยด่วน
คล้ายพระโคดมคล้อย
เฃ้าไป
๏ ปราไสยนงลักษณ์ผู้
เพลินตา
ชวนร่วมเริงสมร
สมัค
ฝ่ายนางอหลยา
รู้เล่ห์
แต่ว่ามีจิตรัก
จึ่งยอม
๏ ประนอมพร้อมจิตเคล้า
คลึงชม เสร็จฤๅ
นางนึกเกรงจะมี
เหตุร้าย
จึ่งเตือนสุโรดม
ให้เสด็จ
พระก็ลานางย้าย
ยาตร์ไป
๏ ถึงในพนัสพบ
มุนี
เดินสู่พระอาศรม
ดุ่มด้น
ท้าวศักระจะหนี
หลบหลีก
ก็บ่ทันบ่พ้น
สิทธา
/*174๏ ครานั้นดาบสได้
เห็นศักร์
แปลงรูปเปนฤษี
ก็รู้
โดยญาณว่าลอบลัก
ไปแนบ
นอบสนิทเมียผู้
เสน่ห์ชม
๏ โคดมพิโรธเพี้ยง
เพลิงผลาญ
ร้องสาปพระอินทร์ผู้
มากบาป
เธอแปลงรูปเหิมหาญ
ก่อเหตุ
ล่วงประเวณีหยาบ
อย่างใจ
๏ ต่อไปจงไร้เพศ
อย่างชาย
เปนกะเทยเถิดแสน
โศกเศร้า
ศักระก็พลันคลาย
แรงฤทธิ์
นอบนบจบศีระเกล้า
กราบลา
๏ พอมาถึงที่ห้อง
อาศรม
เกรี้ยวกราดตวาดนาง
เล่นชู้
มึงบังอาจร่วมรมย์
กับศักร์
ทั้งที่มึงได้รู้
แก่ใจ
๏ ต่อไปอีกนับร้อย
พันปี
จงอยู่กรรมเผาผลาญ
กิเลส
นอนเกลือกเฒ่าธุลี
ใครอย่า เห็นเลย
กินแต่ลมแทนเสรฐ
โภชนา
/*175๏ จนกว่ารามะเจ้า
ราฆพ
ลูกทศรถเพ็ญ
พิรภาพ
มานี่และประสบ
มึงแห่ง นี้แล
มึงจึ่งจะหมดบาป
กลับดี
๏ เสร็จพจีสาปแล้ว
โคคม
ไปอยู่หิมาลัย
ขอบฟ้า
ฝ่ายนางทุกข์ระทม
ทนอยู่
คอยกว่าจะพบหน้า
หน่อไท
๏ ฟังใขราฆพกราบ
อาจารย์
ขอท่านรีบนำไป
ป่านี้
ไปถึงที่นงคราญ
ผู้ถูก สาปแฮ
อยู่ณที่นั้นลี้
ลับตา
๏ ปรีดาที่ได้พบ
นงคราญ
สองกษัตริย์เฃ้าไป
อภิวาทน์
นางแสนสุขสำราญ
สร่างโศก
ให้อุทกล้างบาท
อย่างควร
๏ แล้วชวนเสวยลูกไม้
นานา
อีกรับรองดั่งควร
เลิดแล้ว
บัดนั้นจึ่งบุบผา
ตกจาก สวรรค์แฮ
สุระดนตรีแล้ว
จับกรรณ
/*176๏ คนธรรพ์นางฟ้าจับ
ระบำ
ทวยเทพอำนวยพร
พรั่งพร้อม
นงคราญหมดบาปกรรม
พ้นสาป
สุขจะมีมาล้อม
แวดพลัน
๏ ครานั้นดาบสเจ้า
โคดม
ได้ทราบเหตุโดยญาณ
ท่านไซร้
รีบเหาะกลับอาศรม
ต้อนรับ
องค์พระราฆพไท้
อย่างดี
๏ บัดนี้พิศพักตร์เจ้า
ชายา
เห็นผ่องวิลาศเพียง
ก่อนกี้
เธอทราบว่าบาปลา
มกหมด
ยกโทษแต่เมื่อนี้
ต่อไป
๏ ทรงชัยราฆพก้ม
กราบลา
ดาบสและนางชี
ผ่องแผ้ว
ออกเดินต่อมรรคา
ตรงสู่
มิถิลาเวียงแก้ว
เกรอกนาม ฯ [๓๗]
ร่าย
๏ พระรามและลักษมัณ ต่อนั้นบ่ายพักตร์จู่ ไปสู่ทิศอิสาณ ตามอาจารย์ลีลา ไม่ช้าก็ถึงที่ เขตพิธีมณฑล งามวิมลทุกอย่าง แลสล้างโรงงาน งามสถานเวที ที่ยัญญาปรากฎ ครบหมดตามตำรับ /*177แลระยับพลับพลา มาลกตั้งเรียงราย ทั้งขวาซ้ายลำดับ ไม่ซับซ้อนเบียดเสียด ไม่ยัดเยียดเกินควร ทั้งมวลล้วนน่าชม น่ารมย์รื่นชื่นจิต วิศวามิตร์มุนี จึ่งเลือกที่อาศัย อยู่ใกล้ลำละหาน แสนสำราญสุขทั่ว ทุกตัวตนเหล่าศิษย์ ได้สถิตเกษมสันต์ ครานั้นท้าวชนก ดิลกมิถิลา ทราบข่าวว่ามุนี มาถึงที่แล้วไซร้ ทรงชัยชวนพ่อพราหมณ์ นามพระศตานันท์ อันเปนปุโรหิต ร่วมจิตที่ปรึกษา กับทวิชาดีๆ ทั้งมนตรีอมาตย์ ราชเสวกทั้งหลาย ผันผายไปต้อนรับ คำนับวิศวามิตร์ บพิตร์เชิญอยู่ช่วย อำนวยพรสวัสดี ในพิธียวดยง ฝ่ายองค์พระนักธรรม นำพระรามและลักษมณ์ เผ้าทรงศักดิ์นเรนทร์สูร และทูลเล่าเหตุการณ์ ที่กุมารได้ทำ ล้างกรรมอหลยา ฝ่ายศตานันท์ไซร้ จึ่งถามไปฉับพลัน ว่าอันพระบิดา กับมาตุทั้งสอง ปรองดองกันดุจเก่า ร่วมเหย้าอีกฤาไฉน ครั้นได้ทราบความจริง ทุกสิ่งสำเร็จสรรพ์ ศตานันท์ยินดี กล่าวพจีสรรเสริญ เยินยอเกียรตินานา แห่งวิศวามิตร์ไซร้ แล้วซ้ำได้แถลง แสดงซึ่งดำนาน เพื่อกุมารทราบชัด ประวัติแห่งดาบส นักพรตเกาศิกพันธุ์ ตั้งแต่ชั้นต้นมา ว่าเดิมเปนกษัตริย์ เถลิงรัชรังสรรค์ กัณยากูพชะราษฎร์ แสนสามารถบำเพ็ญ จนได้เปนมุนี พรหมฤษีประเสริฐ เลิดในพราหมณ์ทั้งนั้น [๓๘] ครั้นเสร็จกล่าวประวัติ จอมกษัตรีย์จึ่งลา ไคลคลาคืนสู่สถาน ราตรีกาลล่วงแล้ว ตวันแผ้วผ่องฟ้า จึ่งราชาตรัสให้ ไปนิมนต์มุนี โยคีก็ไปพลัน ผายผันพร้อมกุมาร ภูบาลจัดต้อนรับ พร้อมสรรพแล้วตรัสถาม ความประสงค์มุนี มีอย่างไร/*178เร่งว่า วิศวามิตร์ทูลฉลอง ว่าสองกษัตริย์ทรงยศ หน่อทศรถราชา มานี้เพราะใคร่ดู รัตนธนูขลัง ซึ่งยังเวียงนี้ไซร้ ขอพระจงโปรด ให้เธอดู ด้วยเทอญฯ
โคลง ๓
๏ ภูบาลฟังดาบส
จึ่งประณตนอบแล้ว
เล่าเรื่องธนุแก้ว ต่อไป ฯ

โคลง ๔
๏ ขอใขคติเบื้อง
โบราณ
แห่งรัตนธนู
เกียรติก้อง
ได้มาสู่สถาน
นิเวศน์
เพราะเหตุใดจะต้อง
แถลงสาร
๏ ณกาลรัชชะท้าว
เทวราต
ที่หกจากนิมิ
เอกไท้
ธนูสุดสามารถ
มากฤทธิ์
มาคู่บารมีไซร้
สืบพันธุ์
๏ อันธนูรัตน์นี้
คู่กร
พระรุทระเทพฤทธิ์
อะคร้าว
ไปสู่สโมสร
ยัญญะ
และเกิดเหตุราญร้าว
โรมรัน
/*179๏ ครั้งนั้นทักษะไซร้
ดูแคลน ท่านนา
มิได้เชิญรุทระ
เสด็จด้วย
พระจึ่งโกรธทวยแมน
มวลหมด
ปองประหารให้ม้วย
สังขาร์
๏ เทวาต่างนอบเกล้า
ทูลวอน
ขอโทษจนพระคลาย
โกรธแล้ว
จึ่งองค์พระสังกร
ให้เทพ
หายบาดเจ็บปวงแผ้ว
ผ่องพรรณ [๓๙]
๏ อันธนูที่ไท้
เธอผลาญ
อริราบเรียบใน
คาบนั้น
กษัตร์ชนกผ่าน
พิภพ
มิถิลาหลายชั้น
ถนอมมา
๏ คราหนึ่งตูฃ้าแหละ
ไถนา
ได้หนึ่งดรุณี
จากภพ
จึ่งให้ชื่อสีดา
ตามเกิด นั่นแล [๔๐]
งามประเสริฐเลิดลบ
แหล่งตรี
๏ ลูกที่รักนี่ไซร้
เกิดอัศ จรรย์แฮ
ฃ้าจึ่งปฏิญญา
มั่นไว้
ว่าแม้วีระกษัตริย์
ใดอยาก
ได้ลูกหญิงนี้ไซร้
คู่ครอง
/*180๏ ต้องแสดงเดชให้
ประจักษ์
ว่าประกอบพีรภาพ
แน่แท้
ใครยกธนูศักดิ
ไหวจึ่ง
จะประสาทลูกแล้
ให้พลัน
๏ ราชันมวลมากแล้ว
มาลอง
ยกธนูบ่อาจ
ยกได้
ฃ้าจึ่งตอบทั้งผอง
ว่าลูก
ฃ้ามิยอมยกให้
สักราย
๏ วุ่นวายพิโรธล้วน
เหลือเคือง
ทวยกษัตริย์จึ่งรวมพล
พรั่งพร้อม
ยกมาสู่แดนเมือง
มิถิ ลาแล
ตั้งประชิดติดล้อม
บุรี
๏ หนึ่งปีศึกคิดหมั้น
มิถิลา
ทวยราษฎร์แสนลำบาก
ยากไซร้
ฃ้าจึ่งจัดบูชา
ทวยเทพ
วอนสุรช่วยให้
ฃาดเข็ญ
๏ เห็นผลในไม่ช้า
เทวัน
ส่งจัตุรงค์พล
พรั่งพร้อม
มาช่วยรบประจัน
สู้เศิก
ไล่ทัพที่ตั้งล้อม
ล่าพลัน
/*181๏ อันธนูรัตน์ฃ้า
เต็มใจ
ให้กุมารสองดู
แน่แท้
แม้หากว่าองค์ใด
สามารถ
ยกธนูได้แล้
เลิดงาม
๏ หากรามเธออาจขึ้น
ธนู
ซึ่งชนะมากมวล
กษัตริย์แกล้ว
สีดายอดตาตรู
ยอมยก ให้นา
ดังปฏิญญาแล้ว
แน่นอน ฯ
โคลง ๒
๏ ฟังภูธรตรัสไซร้
พระดาบสจึ่งได้
เจรจา

๏ ราชะโปรดอย่าช้า
นำธนูสู่หน้า
อาตมะ นี่เทอญฯ

โคลง ๓
๏ พระเจ้าชนกนบ
เคารพดาบสไท้
แล้วจึ่งดำรัสให้
เสวี
๏ เชิญศรีรัตนธนู
มาสู่มาลกนั้น
แต่งด้วยบุษปะฟั้น
ตระการ
๏ รับบรรหารจึ่งเฃา
เฃ้าสู่วังราชแล้ว
เชิญธนูก่องแก้ว
ออกมา ฯ
โคลง ๔
/*182๏ ราชาชนกน้อม
เกศกล่าว
อ้าพระพรหมฤษี
เลิดหล้า
นี่แลธนูพราว
พิจิตร์
บุร์พะบุรุษฃ้า
เคยถนอม
๏ อันจอมกษัตริย์ล้วน
คำแหง
เคยเข็ดฃามธนู
รัตน์นี้
ถึงหากจะมีแรง
สักเท่า ใดฤๅ
บ่มิเคยแต่กี้
ยกไหว
๏ ยักษ์ใหญ่ปิศาจห้าว
แรงหาญ
ทวยเทพวิทยาธร
คนธรรพ
อีกนาคจากบาดาล
เรืองเดช
แพ้ธนูนี้สรรพ
สิ้นไป
๏ มนุษใครจะอาจ
หาญดี
ใครกอบพีระภาพ
มากล้น
อาจก่งธนูศรี
น้าวเหนี่ยว ได้ฤๅ
ยกจากที่ยังพ้น
วิสัย
๏ แต่ใจฃ้านี้ชอบ
สองกษัตริย์
เห็นว่าเปนศิษย์ดา
บสไท้
มาดูเถิดถนัด
ธนูเอก
ดูเถิดของเลิดไซร้
สิ่งขวัญ
/*183๏ พลันพระดาบสเว้า
แก่ราม
ดูเถิดธนูอัน
เอกแก้ว
ราฆพก็กราบงาม
สามคาบ
เปิดหีบโบราณแล้ว
เพ่งดู
๏ เห็นธนูจึ่งร้อง
ขึ้นพลัน
อ้าดนูจับกุม
มั่นแล้ว
ขอให้โชคดีสรร
พะสิทธิ์
อาจยกธนูแก้ว
ก่งที
๏ มุนีร้องประกาศ
อวยพร
จงสิทธิสมหมาย
ลูกแก้ว
ชนกกล่าวสุนทร
พจน์ต่อ
ลองเถิดศุภฤกษ์แล้ว
เลิดงาม
๏ จึ่งรามราฆพจับ
ธนู
มวลหมู่เสวกปวง
นั่งจ้อง
พระยกธนูชู
เชิดเฉิด
มวลหมู่เสวกร้อง
สรรเสริญ
๏ เพลินดูพระจับน้าว
กงปืน
ก่งเหมาะพอสายตึง
หักเปรี้ยง
ครานั้นสนั่นครืน
โครมครึก
ราวกับฟ้าผ่าเพี้ยง
ถูกผา
/*184๏ พสุธาสท้าน
เท้อมไหว
ชนนิกรล้มลง
ซบหน้า
เหลือแต่พระทรงชัย
กับกษัตริย์ สองแล
อีกฤษีเลิดหล้า
อยู่ทน
๏ จุมพลหายตกพระ
หฤทัย แล้วแฮ
ตรัสประกาศชมเชย
ไม่น้อย
เจ้ารามและเลิดใน
แหล่งภพ
เหลือที่จะหาถ้อย
เหมาะชม
๏ เปนประถมแน่แท้
ในโลก
เห็นเดชมหัศจรรย์
ถ่องแท้
หาใครเปรียบบุญโศลก
นี้ห่อน มีเลย
ควรคู่ลูกฃ้าแล้
เลิดงาม
๏ เจ้ารามหากได้กับ
สีดา
อันตระกูลฃ้าเคย
เกียรติก้อง
จะยิ่งประเสริฐนา
นาชาติ
รู้เรื่องแล้วจะต้อง
กล่าวชม
๏ บรมดาบสโปรด
อนุมัติ
ฃ้าจะใช้ทูตไป
ไม่ช้า
นำข่าวสู่เขตรัฐ
อโยธ ยาแฮ
เชิญพระผู้ทรงหล้า
เกรอกไกร
/*185๏ ให้เสด็จสู่ราช
ธานี นี่แล
ฃ้าจะยินดีรับ
ท่านไท้
และช่วยกิจพิธี
อภิเษก
สมรสพระลูกไซร้
สมถวิล
๏ มุนินทร์นุมัติด้วย
ยินดี
ท้าวชนกส่งทูต
ใหญ่น้อย
ไปอยุธย์ธานี
เวียงใหญ่
กำชับสรรพสั่งถ้อย
ถ่องสาร เสร็จแล ฯ
ร่าย
๏ รับโองการกราบลา จึ่งทูตารีบจร ขี่อัศดรด่วนไป ภายในสามราตรี ถึงกรุงศรีอโยธยา เฝ้าราชาทศรถ เผยพจน์จำทูลสาร แถลงการณ์ที่มี ที่สุดจึ่งทูลเชิญ ดำเนินสู่มิถิลา ฝ่ายราชาทศรถ ก็กำหนดโดยพลัน เตรียมจรจรัลโดยด่วน ชวนโอรสสองไซร้ ไปด้วยกับพระองค์ อีกบรรจงเลือกสรร ของทำขวัญงาม ๆ ตามขัตติยะวิสัย อีกให้เร่งนิมนตน์ ห้าตนมุนีเลิด ประเสริฐรู้สุรกิจ คือวสิษฐ์ปรีชา วามะเทพผู้ใหญ่ มรรกัณไทยเลิดดี ชาวาลีวิมล กาตยายนฉลาด เชิญยาตร์นำหน้าไป ครันได้ฤกษ์ยามดี ภูมีให้ยาตรา เคลือนเสนาจัตุรงค์ มุ่งตรงวิเทห์รัฐ จอมกษัตริย์แรมกลาง หว่างวิถีสี่วัน ครั้นใกล้ถึงนคร ภูธรชนกราช ยาตร์มารับทศรถ เผยพจน์เชิญสู่กรุง มุ่งรับรองเลิดดี มุนีวิศวามิตร์ ก็นำศิษย์สองรา มาเฝ้าพระบิตุราช กราบ/*184แทบบาทบงกช ทศรถยินดี กอดสองศรีกุมาร แล้วภูบาลบูชิต วิศวามิตร์มุนี มีวาจาสรรเสริญ เยินยอคุณนักหนา แล้วราชาสององค์ ตรงเฃ้าสู่วังใน ต่อนั้นไซร้เตรียมการ งานอภิเษกสมรส ให้สมยศสมศักดิ์ ลักษณะเลิดดิลก ชนกสั่งเสวี รี่สู่สังกาศยา เชิญอนุชากษัตริย์ กุศธวัชฦๅชัย ให้มาช่วยด้วยพลัน ครั้นกุศธวัช รีบรัดมาบมิหึง ถึงมิถิลาแล้ว เชษฐาแผ้วหฤทัย ตรัสใช้สุทามัน คนขยันไปเฝ้า พระเจ้าอโยธยา เชิญมาพร้อมโอรส ผู้ทรงยศทั้งสี่ ณที่พระโรงรัตน์ ครั้นกษัตริย์สโมสร จึ่งภูธรทศรถ เผยพจน์แต่ชนก ดิลกมิถิลา ว่าขอให้วสิษฐ์ ปุโรหิตกล่าวคำ ลำดับวงศ์แทนท่าน อาจารย์ก็ประเดิม เริ่มแต่พระพรหมา ธาดาสวยัมภู ผู้เกิดขึ้นเดิมกาล และต่อท่านนั้นมี มะรีจิวิสุทธิ์ บุตร์เธอนั้นกัศยป ผู้เจนจบสรรพัต วิวัสวัตกำเนิด เกิดจากพระมุนี ส่วนสุรีย์มีบุตร์ เปนสมมุติเทวะ ประกาศนามกษัตริย์ ไววัสวัตมนุ ผู้เปนพระบิดา แห่งอิกษวากุราช นรนาถประถม บรมราชกษัตริย์ ทรงรัฐอโยธยา ต่อนั้นมาสืบวงศ์ ลงทางโอรสใหญ่ นามะไธยเธอมี กุกษีสุดกำแหง แถลงลำดับวงศ์ ลงมาเปนชั้นๆ ถึงทรงธรรม์ทศรถ ผู้ยงยศเถลิงรัฐ อยู่ณบัดนั้นไซร้ ฝ่ายทรงชัยชนก ดิลกวิเทห์ราษฎร์ อภิวาทน์มุนี กล่าววจีแถลง แสดงลำดับวงศ์ ของพระองค์เองบ้าง ตามแบบอย่างโบราณ ภูบาลกล่าวประเดิม เริ่มแต่มินิราช หน่อนาถอิกษวากุ จอมสุริยะวงศ์ ลำดับตรงต่อกัน เปนชั้นๆกษัตริย์ ถึงห๎รัศวะโรมไซร้ ไท้มีโอรสสอง พี่น้องอยู่พร้อมหน้า เชษฐาศีระธวัช กษัตร์ย์ทรงมิถิลา ฝ่ายว่าองค์อนุชา /*185คือท้าวกุศธวัช ทรงรัชสังกาศยา อันว่าทั้งสองฝ่าย ชายหญิงซึ่งมุ่งปอง เปนคู่ครองประเสริฐ มีกำเนิดดีงาม ตามที่ต่างแถลง แสดงลำดับชั้น สองสกุลเลิดนั้น สุดสม กันนา ฯ [๔๑]
โคลง ๓
๏ องค์บรมกษัตริย์
จึ่งดำรัสต่อท้าย
ว่าฃ้ามิโยกย้าย
ปฏิญญา
๏ ยกสีดาให้ราม
งามเหมาะสมคู่แท้
สองเลิดสุชาตแล้
สมกัน
๏ อันอีกหนึ่งธิดา
อูรมิลาชื่อชี้
ตูฃ้าณบัดนี้
เต็มใจ
๏ ยกให้เจ้าลักษมัณ
เพื่อครองกันและน้อม
จิตทั้งสองฝ่ายพร้อม
สามัคคี ฯ
โคลง ๒
๏ มุนีเกาศิกเจ้า
จึ่งเผยพจนะเว้า
ว่าไป

๏ น้องไท้มีลูกแก้ว
สององค์ที่ผ่องแผ้ว
เพลินตา

๏ แม้ว่าเธอโปรดให้
มีคู่ด้วยอีกได้
จะดี

/*188๏ ภูมีทศรถไซร้
มีลูกอีกสองได้
เสด็จมา

๏ นามว่าภรตแกล้ว
และศตรุฆนะแก้ว
กษัตรา

๏ ราชาชนกไหว้
และตอบยอมยกให้
พระหลาน ฯ

โคลง ๔
๏ จัดงานสมรสพร้อม
แปดองค์ [๔๒]
หาฤกษ์ประเสริฐยาม
เลิดแล้ว
เริ่มกิจพิธีมง
คลสวัสดิ์
สองสกุลจิตแผ้ว
ผ่องงาม
๏ พระรามครองคู่เจ้า
สีดา
บุรุษนารีรัตน์
เหมาะแท้
ลักษมณ์คู่อุรมิลา
โฉมเฉิด
สมคู่งามเลิดแล้
ควรกัน
๏ อันภรตได้คู่
เคียงศรี
มาณฑะวีลูกกุศ
ธวัชไท้
ศัตรุฆน์คู่บุตรี
ผู้กนิษฐ์
นามศรุตะเกียรติไซร้
เอกอนงค์
/*189๏ องค์พระวสิษฐ์ผู้
ทรงญาณ
และพระวิศวามิตร์
ดาบส
ทำกิจพิธีการ
อภิเษก
อีกศตานันทพรต
ช่วยกรรม
๏ ทำการตามแบบต้อง
ตำรา
ไสยศาสตร์กำหนด
จดไว้
เพื่อกอบกิจอาวาห์
สมรส
เปนเอกมงคลไซร้
สวัสดี
๏ พิธีสำเร็จแล้ว
วิศวา มิตร์แฮ
ลากษัตริย์สโมสร
นั่นแล้ว
จรจากมิถิลา
เลยกลับ
สู่พระอาศรมแผ้ว
ผ่องสราญ
๏ ถึงกาลทศรถไท้
จะกลับ กรุงแล
ท้าวชนกจัดของ
ใหญ่น้อย
ให้ลูกและหลานสรรพ
สมยศ
ฃ้าทาสนับด้วยร้อย
จัดพลัน
๏ ทรงธรรม์ทศรถเจ้า
จึ่งลา
ท้าวชนกจากเวียง
ท่านไท้
มุ่งกลับอโยธยา
รมเยศ
ทุกกษัตริย์แสนสุขไซร้
ทั่วกัน ฯ
/*190ร่าย
๏ ครานั้นกระบวนคลา จากมิถิลาไป่เนิ่น เดินมิทันกึ่งทาง บังเกิดลางวิบัติ ถนัดในไพรรก เสียงวิหคร่อนร้อง ผองสัตว์เผ่นผ่านไป เหมือนตกใจนักหนา จึ่งมหาบพิตร์ ถามปุโรหิตพลัน อันว่าลางร้ายมี ดังนี้เหตุใดหนอ ขอจงช่วยแถลง ชี้แจงพอปลอบจิต จึ่งวสิษฐทูลว่า อันปักษาร้องร่อน พยากรณถวาย ว่าเหตุร้ายอาจมี แด่โยธีทวยหาญ แต่สัตว์ผ่านโผนวิ่ง เปนสิ่งแก้โพยภัย ขอทรงไชยฦๅสาย คลายวิตกเถิดนา ครานั้นพายุพัด แรงจัดจนดินไหว ไม้ใหญ่โค่นลงพลัน ตวันมัวแมกเมฆ เฉกเช่นพยับฝน อีกมีมลธุลี คลุมโยธีทวยหาญ ต่างลนลานตกใจ ในไม่ช้าเห็นพราหมณ์ น่าครั่นคร้ามหนักหนา คือมหาดาบส โอรสชมทัคนี เกศีมุ่นชฎา ยืนขวางหน้าภูบาล ขวานเพ็ชร์เหน็บมั่นอยู่ ถือธนูวิเศษ เรืองเดชดำรงฤทธิ์ ฝ่ายวสิษฐมุนี อีกเหล่าชีทั้งผอง รีบจัดของกำนัล พลันออกไปต้อนรับ คำนับพราหมณ์เอกนั้น อีกพร้อมกันออกนาม ว่ารามรามรับเทอญ เชิญรับของทั้งหลาย ฝ่ายปรศุราม รับของงามเฃาให้ แล้วจึ่งกล่าวพจน์ไซร้ แด่รา ฆพแล ฯ
โคลง ๔
๏ นี่นาวีระเจ้า
รามจันทร์
โลกย่อมฦๅเกียรติเธอ
เกรอกก้อง
ตูฃ้าก็ทราบสรร
พะฃ่าว
ที่ระบือทั่วท้อง
พสุธา
/*191๏ ว่าเธอยกแล้วซึ่ง
ธนู รัตน์แฮ
และก่งธนูหัก
กับหัดถ์
เปนกิจที่แนะตู
ฃ้าบัด นั้นนา
อยากพบพระหน่อกษัตริย์
แขงขัน
๏ อันฃ้ามีอีกหนึ่ง
ปืนงาม
ของพระชมทัคนี
พ่อฃ้า
นำมาเพื่อพระราม
ลองฤทธิ์ บ้างฤา
ลองก่งดูต่อหน้า
สักที
๏ ภูมีทศรถได้
ยินสาร
ก็ตระหนกพระไทย
ไม่น้อย
ทศนัขประสาน
เศียรนบ
แล้วจึ่งตรัสตอบถ้อย
ธชี
๏ ท่านนี้ละเลิกแล้ว
พยาบาท
และตะบะบำเพ็ญ
อยู่มาก
อย่าเลยอย่าพิฆาฎ
บุตร์รัก ฃ้านา
อย่าก่อกรรมลำบาก
ลุกลาม
๏ อ้าพราหมณ์ผู้เลิดล้ำ
ภาร์ควะ พันธุ์นา
เธอปฏิญญาแด่
ศักร์แล้ว
ถวายโลกนี้แด่พระ
กัศยป
เปนทักษิณาแผ้ว
ผ่องศรี
/*192๏ ธชีลาโลกแล้ว
และไป
อยู่มเหนทรบรร
พตสล้าง
บัดนี้เล่าฉันใด
จึ่งกลับ
ฤาจะมาจงล้าง
ลูกเรา
๏ บ่เอาธุระตอบ
คำถาม ท่านเลย
ปรศุรามจึ่ง
กล่าวถ้อย
ว่านี่แน่พระราม
ฟังเถิด
ฟังจุ่งดีเถิดข้อย
จะแถลง
๏ แสงธนูเอกนั้น
มีสอง
ซึ่งวิศวะกรรมา
จัดสร้าง
เลิดฤทธิเรืองรอง
แรงเท่า กันนา
ไตรโลกล้วนรอบฃ้าง
นับถือ
๏ หนึ่งคือคันที่พระ
ตรีเนตร์
ใช้ปราบตรีบุรัม
ฤทธิ์ห้าว
อีกคันพระทรงเดช
วิษณุ
ถือคู่หัดถ์อะคร้าว
แขงขัน
๏ คันที่หนึ่งเจ้าสิ
ทำหัก แล้วนา
คันที่สองฃ้าถือ
อยู่นี้
เพื่อท้าประลองศักดิ์
ดูเล่น
อีกเรื่องเดิมจะชี้
คติใข
/*193๏ สองไทเทเวศร์นั้น
ลองฤทธิ์ กันแฮ
ต่อพักตร์พระพรหมา
เทพเจ้า
ยามศิวะรบวิษ
ณุเทพ
สองวิเศษรุกเร้า
เร่งรอน
๏ มเหศรเหนี่ยวน้าว
ธนู
แต่จะยิงลูกศร
บ่ได้
ทวยเทพประชุมดู
จึ่งตัด สินนา
ว่าพระพิษณุไท้
วิชัย
๏ จึ่งไท้ศิวะกริ้ว
เพราะพลาด
และประทานธนู
รัตน์ให้
แด่เทวราตราช
มุนี
จอมวิเทหะไว้
ถนอม
๏ ส่วนจอมปืนแก้วแห่ง
พิษณุ
ธประทานฤจิก
ปู่ฃ้า
ดังนี้จึ่งตกอยู่
ณหัดถ์ ฃ้าแล
เปนสิ่งชูเชิดหน้า
สกุล
๏ อรชุนโหดร้าย
ลอบผลาญ
พระบิดาโดยกล
หยาบช้า
ฃ้าจึ่งเที่ยวรอนราน
บำราบ
กษัตริย์หมดณแหล่งหล้า
ประลัย
/*194๏ ได้ปวงโลกนี้จึ่ง
ดนู
มอบถวายกัศยป
ท่านไว้
ฃ้าเองจึ่งไปอยู่
วิเวก
ณมเหนทร์เฃาไซร้
สืบมา
๏ จนฃ้ายินฃ่าวเทพ
นิกร
ฦๅเรื่องพระรามแรง
เลิดหล้า
จึ่งรีบระเห็จจร
มาที่ นี้แล
เพื่อจะมากล่าวท้า
ฤทธิ์กัน
๏ เชิญพลันรับท้าเถิด
พระราม
รับธนูกำแหง
เอกนี้
หากเธอก่งได้ตาม
ที่อวด
จึ่งจะเห็นเช่นชี้
ยอดชาย ฯ
ร่าย
๏ ฟังท้าทายแห่งพราหมณ์ พระรามนึกกริ้วโกรธ แต่อดโทษสงบ เพราะเคารพบิดร กล่าวสุนทรตอบไป ว่าเราไซร้ก็รู้ อยู่ว่าท่านเคยทำ ฆาฏะกรรมแรงเหลือ เมื่อในยุคโบราณ แต่สงสารบิดา ของท่านว่าเคราะห์ร้าย ตายโดยฆาฏะกรรม จึ่งรำงับโกรธได้ ส่วนท่านไซร้เห็นว่า ตูฃ้านี้แรงหย่อน อ่อนกว่าควรจะมี ในตัววีระไซร้ ฃ้าจะให้ท่านเห็น เปนพยานแก่ตา ว่าพลางพระก็รับ จับธนูจากพราหมณ์ แล้วพระรามก็ทรง ก่งได้โดยง่ายดาย เห็นสายตึงเหมาะดี จับศร/*195ศรีพาดพลัน เหนี่ยวศรขวัญเตรียมยิง นิ่งอยู่สักครู่แล้ว จึ่งตรัสแจ้วเจนความ นี่แน่รามดาบส ท่านเปนพรตพรหมจรรย์ ฉนั้นฃ้าเคารพ นบนอบตามควรไซร้ ไม่แผลงศรสังหาร ท่านจงเลือกโดยดี บัดนี้เราจะแผลง ศรกำแหงแรงร้าย ไปทำลายฤทธิ์ท่าน ที่อาจผ่านแผ้วไป ในทั่วทุกทิศา หรือว่าจะให้เรา แผลงไปเผาภูมิปวง ที่ท่านล่วงลุถึง โดยฌาณซึ่งบำเพ็ญ เปนลำดับได้มา ฝ่ายว่าปรศุราม ฟังคำถามราฆพ เคารพตอบคำไป ไท้จงแผลงทำลาย ภูมิทั้งหลายเถิดนา ขออย่าได้ทรงรอน ทางจรได้ตามจิต อ้าฃ้าผิดนักหนา บัดนี้มารู้สึก นึกได้แน่ในใจ พระองค์ไซร้คือพระ เทวะเทพนารายน์ ขจรจายฤทธิ์เลิด ประเสริฐกว่าเทพปวง สิทธิสรวงศรีแกล้ว พระแผ้วมฤตยู ตูฃ้ายอมพ่ายแพ้ แด่พระผู้เปนเจ้า นอบเกล้าขออภัย อย่าได้กริ้วดิฉัน รามจันทร์เธอโปรด งดโทษให้ภาร์ควะ ธจึ่งผาดแผลงศร ไปรอนปวงภูมิฐาน ผลแห่งฌาณบรรลุ ปรศุรามทูลลา คลาคืนที่อยู่ไซร้ แต่นั้นบ่มิได้ กลับกวน ท่านเลย ฯ [๔๓]
โคลง ๓
๏ ครานั้นมวลเทวา
ที่มาดูที่นั้น
ต่างอวยพรโห่หลั้น
นภา
๏ ราฆพฝากปืนขลัง
ยังวรุณเทพไว้
แล้วเชิญพระพ่อให้
กลับขัณฑ์ เขตแฮ ฯ
โคลง ๒
๏ ครั้นถึงกรุงท่านแล้ว
ทุกกษัตริย์ก็ผ่องแผ้ว
ฤดี

๏ สามเทวีรับท้าว
ภัสดากลับสู่ด้าว
สุขสันต์

๏ อันภรตนั่นไซร้
พ่อดำรัสสั่งให้
ไปหา

๏ อัยกาณด้าว
เกกับดังท่านท้าว
เธอขอ ฯ

โคลง ๔
๏ ต่อมาจึ่งกษัตริย์เจ้า
รามจันทร์
อยู่ผดุงบาทพระ
พ่อไท้
ร่วมจิตกับลักษมัณ
อนุช
เปนสุขปราศจากทุกข์ไร้
ขุกเข็ญ
๏ อยู่เย็นร่วมแห่งห้อง
หอทอง
กับแม่สีดาองค์
อะเคื้อ
หากกายจะเปนสอง
ใจหนึ่ง
เนาสนิทชิดเชื้อ
ชื่นใจ ยิ่งนา ฯ
ร่าย
๏ ทรงชัยทศรถราช นรนาถโกศล มีกมลสำราญ เพราะท่านทรงเสนหา ในลูกยายิ่งใหญ่ อยากจะใคร่ได้เห็น พระรามเปนปิ่นปัก อารักษ์แดนโกศล ยามพระชนม์ยังมี ดังนี้ธจึ่งคิด ให้ตั้งกิจการเอก อภิเษกรามจันทร์ พลันเปนยุพราช ธประศาสน์ส่งให้ เชิญทวยไท้ต่างด้าว ท้าวต่างแดนบรรดา เมืองขึ้นมานคร สโมสรพรั่งพร้อม ดั่งดาวล้อมดวงจันทร์ ทรงธรรม์ตรัสประกาศ ราชปรารภตั้งให้ พระรามไซร้เถลิงอาสน์ เปนยุพราชรังสรรค์ ช่วยครองขัณฑ์ขอบเขต ต่างเนตร์กรรณบิดร ฝ่ายนิกรพญา ครองสามนตะราษฎร์ ทั้งอมาตย์มนตรี ต่างยินดีทูลตอบ เห็นชอบตามท่านไซร้ ไท้จึ่งสั่งเตรียมงาน ทุกสถานที่ควร ทั้งมวลต้องตำรายุพราชาภิเษก อดิเรกสมบัติ จัดเตรียมพร้อมทุกอย่าง ต่างคนกอบกรณีย์ ตามน่าที่ของตน ฝ่ายนรชนชาวเวียง เสียงโจทกันกึกก้อง ร้องอวยชัยสนั่น แล้วชวนกันจัดแจง แต่งเคหาของตน ทุกถนนตกแต่ง ทุกแห่งประดับงาม ตามนรวิสัย ผู้มีใจจงรัก ภักดีต่อเจ้านาย เรือนทั้งหลายสง่า ด้วยผ้าสีต่าง ๆ ธงสล้างสลับ ประดับแซมใบไม้ บุบผาใส่แซมช่อ พอให้มีสีสด หมดทุกท้องถนน มีคนเที่ยวปัดกวาด เอาน้ำราดรดไป เพื่อให้ฝุ่นนอนราบ ปราบทางหลวงทั้งหลาย โรยทรายสีขาวผ่อง มองดูเวียงสกาว ราวหญิงผัดหน้าใหม่ แลทางไหนก็เพลิน จำเริญตายามดู จำเริญหูสดับ ศัพท์เสียงดุริยางค์ ซึ่งชนต่างดีดสี มีร้องส่งลำนำ มีนางรำฟ้อนงาม ตามบ้านท่านผู้ดี ทั่วธานีสนุก ชนเปนสุขสำราญ ปานอมราวดี สุรธานีฟากฟ้า แสนสนุกทั่วหน้า เกษมสันต์ ฯ
/*198โคลง ๓
๏ กล่าวถึงมันถรา
นางค่อมฃ้ารับใช้
ไกเกยีนั่นไซร้
อยู่นาน [๔๔]
๏ ถึงวารนั้นขึ้นไป
บนลานใหญ่ดาดฟ้า
เดินเล่นและบ่ายหน้า
ดูเมือง
๏ เห็นประเทืองทั่วไป
สงสัยถามทราบเค้า
รีบกลับกระเสือกเฝ้า
นายตน
๏ เห็นนิรมลยังหลับ
จับพระบาทปลุกแล้ว
ส่งเสียงพ้อตัดแจ้ว
เจรจา ฯ
โคลง ๔
๏ อ้ามัวหลับอยู่ได้
พระนาง
ตื่นเถิดภัยใหญ่มา
อยู่ใกล้
หลับอยู่สิเฃาพลาง
คิดชั่ว
ทุจริตมากไซร้
อย่าเผลอ
๏ เออเคยทรงอวดโอ้
ถึงความ
ที่พระผัวเมตตา
มากล้ำ
ครั้งนี้แหละจะงาม
หน้าละ
เหมือนฤดูแล้งน้ำ
ขอดหาย
/*199๏ โฉมฉายฟังฃ้ากล่าว
ตกใจ
เอ๊ะนี่อะไรกัน
อยากรู้
มึงกล่าวว่ามีภัย
จวนถับ ถึงฤา
ภัยจะมาจากผู้
ใดหวา
๏ มันถราเจ้าเล่ห์
ทูลความ
ว่าบัดนี้พระจอม
จักร์กว้าง
จะยกย่องพระราม
เปนยุพ ราชนา
ทรงรัชเคียงคู่ฃ้าง
องค์เธอ
๏ เออพระนางเจ้าสิ
ทรงเปน
เชื้อชาติขัตติยา
เลิดล้ำ
เหตุใดจึ่งไม่เห็น
รู้สึก
ความเจ็บและชอกช้ำ
หฤทัย
๏ ภูวนัยว่ารัก
หนักหนา
แต่ลอบทำร้ายเอา
น่าแค้น
ช่างพลอดพระวาจา
หวานฉ่ำ
จิตขื่นขมสุดแม้น
ดีเกลือ
๏ หวังเอื้อแต่เจ้าลูก
เกาศัล ยาแฮ
จึ่งส่งพระภรต
จากด้าว
ไปอยู่ณขอบขัณฑ์
เขตอื่น
มิให้กีดก้าวร้าว
กับราม
/*200๏ งามหน้าแล้วสิเน้อ
พระนาง
พระภัสดาท่านลวง
หลอกให้
หม่อมแม่สบายพลาง
บ่รู้ เท่าเลย
เฃาจึ่งแย่งเอาได้
ดังถวิล
๏ ยินคำนางทาสนั้น
ทูลความ
หม่อมแม่ไกเกยี
ตอบถ้อย
รู้เถิดว่าเจ้าราม
เหมือนลูก กูเอง
กูรักมาแต่น้อย
หนักหนา
๏ รู้ว่าเธอจะได้
เถลิงถวัลย์
กูก็พลอยยินดี
มากแท้
เออพระพี่เกาศัล
ยายอด นางนอ
คงจะปลื้มจิตแล้
เหลือแสน
๏ แค้นใจไม่เห็นเจ้า
นายตน
ทรงพระพิโรธดัง
คาดไว้
นางค่อมสุดแสนกล
กล่าวยุ ใหญ่แฮ
เพื่อพระนางจักได้
อีร์ษยา
๏ หาความต่าง ๆ เว้า
ว่าไป
เพื่อเพาะความหึงสา
สุดร้าย
เห็นนายตรัสแก้ไข
ยิ่งกล่าว
ยิ่งแหย่ยิ่งโยกย้าย
ยุยง
/*201๏ องค์ไกเกยินั้น
เกิดคิด
เห็นว่านางค่อมทูล
ถูกต้อง
คำมันเปรียบยาพิษ
ซึมซาบ
เฃ้าสู่หฤทัยข้อง
ขุ่นหมอง
๏ ยิ่งตรองก็ยิ่งแค้น
ฤดี
ลืมสุจริตธรรม
เที่ยงหมด
ปรึกษากับทาสี
ทรามสุด
มันกล่าวก็เชื่อพจน์
แห่งมัน
๏ บัดนั้นนางจึ่งเปลื้อง
ปวงอา ภรณแล
อีกพัสตราทรงงาม
เลิดล้ำ
สยายพระเกศา
เปลือยปล่อย
ประหนึ่งแสนโศกช้ำ
ชอกใจ
๏ แล้วไปสู่ห้องหนึ่ง
นามขนาน
โกรธะกุฎีออก
ชื่อชี้ [๔๕]
บรรทมณกระดาน
ดิ้นดัก
รออยู่ณทีนี้
ต่อไป ฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายท้าวไททศรถ ครั้นเมื่อหมดราชกิจ คิดถึงไกเกยี ภูมีเสด็จตรง ลงไปสู่ตำหนัก ที่พักพระนางนั้น ครั้นเฃ้าถึงภายใน บ่ได้เห็นอนงค์ ก็ทรงคิดสงกา แต่ก่อนมาทุกคราว ยามท้าวเธอมาเยี่ยม /*202เห็นนางเตรียมคอยเฝ้า ฉันใดเล่าครั้งนี้ เทวีจึ่งบ่อยู่ ภูธรมีบัญชา ถามฃ้าหลวงคนหนึ่ง เซาจึ่งทูลจอมขัณฑ์ ว่าอันพระนางเจ้า เสด็จเฃ้าแล้วไซร้ ในโกรธะกุฎี ภูมีทรงทราบฃ่าว อุระร้าวเร่าร้อน รีบบทจรสู่ที่ โกรธะกุฎีไม่ช้า เห็นชายากลิ้งเกลือก ใสเสือกอยู่ยังพื้น สอื้นไห้ไปมา ราชาจึ่งตรัสถาม อ้าโฉมงามเปนไร โกรธพี่ใยบัดนี้ พี่ทำขัดใจเจ้า อย่างไรเล่าตอบมา หรือว่าใครดูแคลน ทำน้องแค้นหฤทัย เล่าไปจะช่วยแก้ อ้าแม่นิ่มอนงค์ จะประสงค์สิ่งใด แม้หาได้โดยยาก สุดลำบากหนักหนา ก็จะหามาให้ ชื่นใจอย่าทรงโศก พระโรคจะรุมกาย โฉมฉายบอกผัวเถิด นางโฉมเฉิดฟังปลอบ ก็นอบเกศอภิวาทน์ แทบบาทพระสามี เทวีทูลตอบว่า อ้าพระทูลกระหม่อม ผู้เปนจอมเกศขวัญ หม่อมฉันขอพระองค์ จงทรงพระเมตตา ผู้เปนฃ้าเบื้องบาท อภิวาทน์ภูบาล ขอประทานพรสอง ซึ่งใจปองแท้จริง ยิ่งกว่าสิ่งใด ๆ ภูวนัยฟังศัพท์ รับขวัญนางพลางยิ้ม พริ้มพรายพระเฉลย อ้าทรามเชยชื่นใจ หล่อนไม่รู้หรือว่า ภัสดารักใคร่ ยิ่งกว่าใครๆแน่ เว้นแต่เจ้ารามจันทร์ อันเปนวีระเอก อดิเรกฤทธี ศรีสุรทายาท ดิลกชาติวงศา กัลยาหล่อนจำนง ประสงค์ซึ่งพรใด พี่จะให้นงคราญ ขอปฏิญญาณความ โดยอ้างนามรามจันทร์ อันเปนลูกยอดรัก นงลักษณ์จะขอพร พี่รับก่อนจะให้ อย่าสงสัยพี่เลย อ้าทรามเชยจอมขวัญ ส่างโศกศัลย์ร่ำไห้ ขอเถิดคงจะได้ สมถวิล แม่เอย ฯ
โคลง ๒
๏ ยินสารนรนาถไท้
ไกเกยีจึ่งได้
พาที ดั่งนี้ฯ

ร่าย
๏ อ้าตรีทศเทวา ฃ้าเชิญเปนพยาน ช่วยดู ท้าวมัฆวานเทเวศร์ เชิญท่านเสด็จมา ช่วยดู สุริยาทิตย์จันทร ดารากรทั่วกัน ช่วยดูสวรรค์อีกทิศสี่ ทั้งราตรีทิวา ช่วยดู มหาภูมิมณฑล เมทินิดลมหันต์ ช่วยดู ปวงคนธรรพ์ชั้นฟ้า อีกอสุราแรงกาจ ช่วยดู ปิศาจปู่สมิงพราย ผันผายยามมืดค่ำ ช่วยดู เทวากำแหงศักดิ์ อารักษ์ภูมิสถาน ช่วยดู ภูตผีหาญเก่งกล้า ขอเชิญมาพร้อมหน้า รวมกัน ช่วยดู ฯ
โคลง ๓
๏ ด้วยทรงธรรม์นฤนาถ
จะประสาทโปรดให้
พรแด่ฃ้าบาทไซร้
ทุกสถาน
๏ ทรงสาบาลไม่คืน
ยืนคำดำรัสหมั้น
ขอท่านทั้งหมดนั้น
เปนพยาน ช่วยดู ฯ
โคลง ๒
๏ มัดภูบาลมั่นไว้
ด้วยคำอ้างสัจไซร้
ยวดยง ยิ่งนา

๏ ด้วยความหลงรักแท้
ธบ่สงสัยแล้
สักนิด หนึ่งเลย

/*204๏ โอนโมลิตนอบเกล้า
นางจึ่งทูลพระเจ้า
ภัสดา ดั่งนี้ ฯ

โคลง ๔
๏ อ้าโปรดรำลึกครั้ง
งานสง ครามนา
ทวยเทพและอสูร
รบเร้า
พระเสด็จช่วยทรง
รณยุทธ
ฃ้างฝ่ายสุระเจ้า
แมนสรวง
๏ ฝ่ายปวงอริร้าย
แรงหาญ
ได้ทำประหาญองค์
ผ่านเผ้า
จวนวอดพระชนมาน
เพราะบาด แผลแล
จึ่งหม่อมฉันคอยเฝ้า
พยาบาล
๏ เมื่อท่านทรงรอดแล้ว
จากอัน ตรายฮา
ดำรัสปฏิญญา
เที่ยงไว้
ว่าแม่กระหม่อมฉัน
มุ่งมาตร์ พรใด
จะโปรดประทานให้
ดั่งถวิล
๏ ภูมินทร์เปนพระเจ้า
ทรงธรรม
ศรีสัตยะธำรง
วากย์เว้า
หากพระจะคืนคำ
ดำรัส
ฃ้าจะตายก่อนเช้า
นี่หนอ
/*205๏ ขอให้โอรสฃ้า
กลอยใจ
ได้อภิเษกเปน
ยุพราช
ส่วนรามไล่ออกไป
สู่ป่า
สิบสี่พรรษาปราศ
จากวัง
๏ ฟังไกเกยีเว้า
วากย์ทูล
ทศรถตลึง
อยู่ไซร้
อันอกนเรนทร์สูร
เพ่งอยู่
เปนครู่แล้วจึ่งได้
จินตนา
๏ อ้าฝันใดสุดร้าย
แรงหาญ
มากระทบฤทัย
บัดนี้
ฤาจิตจะพิการ
คลุ้มคลั่ง ไปแฮ
บ่มิเคยแต่กี้
ฉนี้หนอ
๏ พอได้สติกริ้ว
โกรธา
เหม่ๆไกเกยี
โหดร้าย
เจ้ารามและเราหา
ผิดบ่ มีเลย
ไฉนจะหาโทษบ้าย
บัดสี
๏ หล่อนนี้เปนลูกท้าว
ขัตติยา
เราจึ่งรับตัวเชิด
ซุบเลี้ยง
บัดนี้เปิดโปงมา
เห็นถนัด
แสนอุบาทว์พ่างเพี้ยง
งูดิน
/*206๏ ภูมินทร์เกรี้ยวกราดแล้ว
กลับวอน
กล่าวกล่อมด้วยคำหวาน
ว่าง้อ
แต่นางบ่โอนอ่อน
ลงสัก นิดเลย
นั่งแต่สอดพลอดพ้อ
ร่ำไป
๏ ภูวนัยสุดสิ้น
ปัญญา
ที่จะให้นงคราญ
กลับจิต
ก็ทรงพระโศกา
อุระแทบ พังแฮ
ประหนึ่งจะมอดมิด
ชีพลง
๏ เห็นองค์ขัตติยะเจ้า
จาบัลย์
ปวงพระสนมพลอย
โศกเศร้า
สอึกสอื้นศัลย์
พิลาป
ต่างหมอบลงซบเกล้า
กำสรวล
๏ โหยหวลครวญคร่ำโอ้
โศกี
ทศรถรำพรรณ
ร่ำไห้
ไกเกยิเทวี
ดื้ออยู่
บ่มิยอมให้ไท้
ถอนคำ ฯ
ร่าย
๏ ทศรถร่ำโศกา กล่าววาจาวิงวอน งอนง้อแต่โดยดี ไกเกยีดื้อดัน ไม่ผ่อนผันสักนิด บพิตร์อยู่เรือนหลวง จนลุล่วงราตรี สุริย์ศรีส่องหล้า ฝ่ายว่าพระวสิษฐ ปุโรหิตวิเศษ มานิเวศน์ทรงธรรม์ พบ/*207สุมันตร์สารถี ยึนอยู่ที่ทวาร พระอาจารย์จึ่งว่า อ้านายสารถี บัดนี้เวลาควร ภูมิศวรจะฟื้น ตื่นจากที่ไศยา อย่าช้ากล่าวสรรเสริญ อัญเชิญไท้ทรงธรรม์ ฝ่ายสุมันตร์รับคำ เริ่มทำตามน่าที่ เปนกรณียะ ประเพณีโบราณ [๔๖] ทูลภูบาลจอมขันฑ์ ด้วยฉันทพากย์ไพเราะ แสนเสนาะสรรเสริญ เยินยอเกียรติไพศาล ฝ่ายภูบาลทศรถ ฟังพจน์แห่งสุมันตร์ พลันดำรัสตอบไป อ้าฉันใดจึ่งมา กล่าววาจาสรรเสริญ ยอเกียรติเกินควรไป กูไซร้แสนอาภัพ พังศัพท์เจ้ากล่าวฉันท์ อันถ้อยคำกล่าวมา ปานศัสตราเหลือแหลม มาเหน็บแนมดวงใจ ให้โศกบ่มิส่าง พ่างเพียงวอดชีวัน สุมันตร์พังดำรัส มิรู้ชัดเหตุผล ก็จนใจยืนนิ่ง บ่มิติงกายา ฝ่ายว่าไกเกยี กล่าววาทีไปว่า อ้าสุมันตร์ฉลาด ภูวนาถมัวทรง จำนงแน่วหฤทัย ในพระปิโยรส ทรงยศลืมเฃ้าที่ ดังนี้ภูมิศวร จึ่งประชวรลมไป ไวๆเถิดไปตาม พระรามขึ้นมาเฝ้า พระผ่านเผ้าบัดนี้ สารถีทูลว่า ฃ้าจะไปฉันใด เพราะท้าวไทยทรงรัช ยังไม่ตรัสใช้ฃ้า ราชายินเช่นนั้น ก็พลันมีบัญชา อ้าไปเถิดไวๆ ไปเถิดรีบไปตาม เจ้ารามขึ้นมาหา อย่าช้ากูอยากพบ สุมันตร์นบคำนับ รับโองการท่านไซร้ ก็รีบไปตำหนัก ที่พักองค์พระราม ทูลความพอสรรพเสร็จ เชิญเสด็จโดยพลัน ครานั้นยามผ่านไป ในทางหว่างวิถี ราชธานีโสภณ ประชาชนมุงมอง แซ่ซร้องโห่อวยชัย ด้วยใจสวามิภักดิ์ รักพระรามนักหนา พากันรีบตามกรู ไปสู่พระนิเวศน์ ยืนรอบเขตกำแพง แห่งวังหลวงฦๅสาย ฝ่ายพระรามครั้นถึง บ่มิพึงพักผ่อน รีบจรขึ้นไปเฝ้า พระผ่านเผ้าโดยพลัน เห็นทรงธรรม์กรรแสง บ่มิแจ้งเงื่อนเค้า จึ่งระยอบนอบเกล้า ทูลไป ฯ
/*208โคลง ๓
๏ อ้าไฉนพระจอมเกศ
ชลเนตร์จึ่งย้อย
ฃ้าบาททำผิดน้อย
ฤมาก ฉันใด
๏ อยากทราบกราบเทวี
ไกเกยีนั่นแล้ว
ทูลว่านาเรศแก้ว
โปรดฃ้า หน่อยเทอญ
๏ พระบิดาพิโรธ
โทษฃ้ามากฤน้อย
ขอโปรดเพียงแต่ข้อย
ทราบเหตุ บ้างนา ฯ
โคลง ๒
๏ อัคเรศตอบวากย์เว้า
แม่จะบอกแก่เจ้า
โดยจริง ลูกเอย ฯ

โคลง ๔
๏ พระมิ่งมกุฎเกล้า
นรชน
ทรงพระกรุณา
ลูกน้อย
จึ่งไม่ตรัสยุบล
ซึ่งอาจ
ยังจิตลูกละห้อย
โศกศัลย์
๏ ฉนั้นแม่จะบอก
ความใข
จอมเกศประทานพร
แม่แล้ว
ขอลูกจุ่งตั้งใจ
สงวนสัตย์
ของพระทูลเกศแก้ว
จอมปราณ
/*209๏ สาบาลเถิดว่าถ้อย
ปฏิญญา
ซึ่งพระบิตุรงค์
โปรดให้
เจ้ารามจะรักษา
มั่นดุจ กันแล
จึ่งจะบอกเรื่องไซร้
สิทธิ์ถวิล
๏ ยินคำพระแม่เจ้า
ตรัสมา
รามนบนอบทูลไป
บัดนั้น
ลูกจะรับรักษา
ความสัตย์
ทุกสิ่งทุกขีดขั้น
อย่าแหนง
๏ นางแถลงเรืองยุทธ์
โบราณ
ระหว่างเทพและแทตย์
ถี่ถ้วน
อีกที่ช่วยภูบาล
พ้นมฤต
โดยภักดีเลิดล้วน
ควรชม
๏ บรมกษัตร์ตรัสว่า
ยามไหน
อยากจะได้พรอัน
เลิดแล้
และออกปากขอใด
ท้าวจะ
ประสาทให้แม่นแท้
ทันที
๏ บัดนี้จึ่งแม่ได้
ขอพร
ให้ภรตได้เปน
ยุวราช
อีกให้พ่อรามจร
จากถิ่น
รีบออกไปประพาส
ไพรสณฑ์
/*210๏ จนกว่าจะครบสิบ
สี่ปี
จึ่งค่อยประเวศคืน
แด่นด้าว
ถ้าแม้จิตภักดี
แด่พระ พ่อฤา
จงช่วยรักษ์ถ้อยท้าว
ประทาน
๏ ฟังสารพระแม่เจ้า
ตรัสมา
รามนอบเศียรประณต
นบไหว้
ตูฃ้ารับรักษา
คำสัตย์
ของพระนรนาถไท้
ทุกอัน
๏ โปรดพลันดำรัสใช้
เฃาไป
ตามภรตกลับเวียง
อย่าช้า
ตูฃ้าจะรีบไคล
เฃ้าสู่
แดนป่าดังเจ้าหล้า
ประสงค์
๏ ตรงออกจากที่เฝ้า
ด่วนมา
ยังพระตำหนักทอง
ผ่องแผ้ว
ขึ้นเฝ้าพระมารดา
บังเกิด เกศแล
ทูลเรื่องแด่นางแก้ว
ฉับพลัน
๏ เกาศัลยาทราบแล้ว
กำสรวล
โอ้อกแม่จะพัง
แน่แล้ว
ลูกเอยลูกบ่ควร
พรากจาก แม่เลย
จำพรากจากลูกแก้ว
อยู่ใย
/*211๏ อยากใคร่กลั้นจิตม้วย
ลงบัด นี้แล
หวังจะได้ชมบุญ
ลูกน้อย
โอ้โอ๋จะต้องพลัด
พรากจาก กันฮือ
ราวอกแตกตั้งร้อย
ภาคพัง
๏ ฟังคำพระแม่เจ้า
รำพรรณ
รามก็แสนโศกแต่
อดไว้
ปลอบพระแม่จอมขวัญ
ด้วยพจน์
อันอ่อนผ่อนผันให้
คลายครวญ
๏ กราบนวลนาเรศแก้ว
ทูลลา
ไปสู่วังสถาน
ที่พัก
เล่าเรื่องแด่สีดา
ดวงสวาท
จำจากเจ้ายอดรัก
สู่ไพร
๏ อรไทยนอบเกล้า
ทูลเสนอ
พระเสด็จแดนดง
เริดร้าง
ขอไปอยู่บำเรอ
รองบาท พระเอย
ขอทุกข์สุขอยู่ฃ้าง
บาทบงสุ์
๏ องค์พระราฆพห้าม
ชายา
อ้าแม่อย่าไปเลย
นะน้อง
กลางไพรสิยากสา
หัสละ แม่เอย
แม่จงยั้งอยู่ห้อง
หอคำ
/*212๏ จำใจจำจากเจ้า
จำลา
ใช่ว่าพี่นี้วาย
เสน่ห์น้อง
เพราะตั้งจิตรักษา
คำพระ พ่อแล
พี่จึ่งจำจิตต้อง
จากสมร
๏ พี่จรแล้วน้องจุ่ง
ประติบัติ
พระแม่ของพี่แทน
พี่ด้วย
อย่าให้พระข้องขัด
ใดสัก อย่างเลย
บุญพี่ยังไม่ม้วย
ชีพลง
๏ คงจะได้กลับห้อง
เชยชม
ชื่นจิตสนิทนาง
แน่งน้อย
จากนานจะยิ่งรมย์
เริงรัก มากแม่
อยู่นี่อย่าละห้อย
โหยหา
๏ สีดาทูลตอบถ้อย
สวามี
อันจะให้ฃ้าคง
อยู่นั้น
ฉันใดเล่าจะมี
ยามสุข
มีแต่โศกหลายชั้น
ทับถม
๏ อกกรมตรอมจิตเฝ้า
โศกา
ประหนึ่งบ่มีวัน
ส่างไข้
กว่าพระจะกลับมา
คงมอด ม้วยแฮ
ไหนจะทนอยู่ได้
กราบกราน
/*213๏ เยาวมาลย์เฝ้าตรัส
รำพรรณ
จนพระภัสดายอม
อนุญาต
ให้ตามเสด็จผัน
ผายสู่ พงแล
นางก็กราบแทบบาท
ภัสดา
๏ ครานั้นอนุชเจ้า
ลักษมัณ
มาสู่ตำหนักพระ
พี่เจ้า
ทราบว่าแม่นวลจันทร์
ผิวผ่อง
จะเสด็จตามเฃ้า
สู่ไพร
๏ ไหว้พลางทางกล่าวถ้อย
ทูลวอน
ขอพระพี่เมตตา
อนุชบ้าง
ขอไปกับทรงศร
สู่ป่า
นำเสด็จณแดนว้าง
เวอกพง
๏ ตกลงกันเสร็จแล้ว
องค์ราม
จึ่งตรัสใช้ลักษมัณ
พระน้อง
จงไปและเที่ยวตาม
พวกทวิช
จะฝากเคหาสน์ห้อง
ฉับพลัน ฯ
ร่าย
๏ ลักษมัณรับบัญชา แห่งเชษฐารีบไป ไม่ช้าถึงที่บ้าน อาจารย์ผู้นักธรรม์ นามสุยัญญ์ดาบส โอรสพระวสิษฐ จึ่งแจ้งกิจที่ไป นักธรรมได้ทราบพลัน ผายผันจากเคหา รีบมาเฝ้าราฆพ เธอเคารพพ่อพราหมณ์ /*214ตามตำหรับโบราณ แล้วอวยทานทักษิณา ของมีค่ายกให้ แล้วใช้ลักษมัณตาม พราหมณ์นักบวชคณะ ไตต์ติริยะนิกาย ทั้งหลายบรรดาที่ พระชนนีนงคราญ ทรงอุปการนานมา แจกทักษิณามากมวล ควรที่พราหมณ์ประสงค์ แล้วทรงมอบตำหนัก ที่พักอันงอนงาม ให้พวกพราหมณ์รักษา กว่าจะกลับคืนกรุง ให้บำรุงฃ้าไท อย่าให้อนาทร เดือดร้อนอย่างใด ๆ แล้วทรงชัยตรัสชวน นวลนางผู้ชายา อีกอนุชาเพื่อนยาก เสด็จจากที่วัง ตรงไปยังนิเวศน์ ที่ทรงเดชประทับ เพื่อคำนับนอบลา ฝ่ายประชาชาวเมือง ได้รู้เรื่องแล้วไซร้ ต่างเสียใจโศกา พากันคอยเรียงราย ถวายกรกราบไหว้ ร่ำไห้อาไลยรัก รามทรงศักดิ์สุริยวงศ์ สงสารองค์สีดา จะต้องคลาคลาดเต้า เฃ้าแรมในไพรสัณฑ์ อีกลักษมัณฦๅสาย ก็เสียดายเหลือล้น พ้นที่จะประมาณ การรื่นเริงทั้งหมด ต่างก็งดโดยด่วน ต่างชวนกันโศกา กล่าววาจารำพรรณ ปรับทุกข์กันทั่วไป ในนครเขตกว้าง เสียงแต่โศกรอบฃ้าง ไป่มี สุขเลย ฯ
โคลง ๓
๏ ถึงที่นิเวศน์พลัน
พบสุมันตร์สุดเศร้า
จึ่งพระราฆพเจ้า
ตรัสไป
๏ ทูลทรงชัยนาถา
ว่าฃ้ามาเพื่อเฝ้า
ทูลลาพระผ่านเผ้า สู่ดง ฯ

/*215โคลง ๒
๏ ฝ่ายองค์ทศรถไซร้
ทราบเหตุจึ่งตรัสใช้
สารถี

๏ เชิญเทวีเสด็จพร้อม
ทั้งกำนัลแวดล้อม
บาทา ฯ

โคลง ๔
๏ ครั้นมากันพรั่งพร้อม
ดังตรัส
จึ่งเบิกพระราฆพ
สู่เฝ้า
ฝ่ายพระมกุฎรัช
เสด็จลุก
ไปกอดพระลูกเจ้า
โศกศัลย์
๏ ทรงธรรม์กำสดล้ำ
เหลือทน
สิ้นพระสติลง
สลบไซร้
พระรามกับนิรมล
มหิ ษีแล
เฃ้ารับพระองค์ไว้
ทั้งสอง
๏ ประคองพระขึ้นสู่
แท่นบรร ทมนา
เรียกแพทย์ประกอบโอ
สถแก้
จนองค์พระทรงธรรม
คืนกลับ
สมฤดีได้แล้
ไปนาน
/*216๏ กราบกราบแทบบาทแล้ว
พระราม
จึ่งกล่าวทูลลาจร
จากด้าว
อีกขอประทานความ
กรุ ณาแล
แด่พระบิตุร์ท้าว
เทอดธรรม์
๏ ลักษมัณอนุชผู้
ภักดี
ขอกราบทูลลาไป
กับฃ้า
สีดามิ่งนารี
จงรัก
ก็มิยอมอยู่ว้า
วังขัง
๏ ฟังคำพระลูกแก้ว
กลอยใจ
ตรัสว่าอ้าเจ้าราม
ลูกรัก
อันพ่อนี้หลงไหล
เหลือโฉด ลูกเอย
หลงเสน่ห์ทุรลักษณ์
นารี
๏ ไกเกยีหลอกให้
อวยพร
พ่อก็ยอมให้ตาม
หญิงโหด
บ่ควรครอบนคร
ครองรัฐ
พ่อผิดขอรับโทษ
บัดใจ
๏ ขอให้ถอดพ่อนี้
ทันที
และลูกจงขึ้นครอง
ครอบด้าว
บำรุงประชาสี่
วรรณะ
เหมือนศักระเทพท้าว
ครองสวรรค์
/*217๏ บัดนั้นราฆพก้ม
เกศี
ทูลว่าขอพระจอม
จักรกว้าง
เถลิงถวัลย์อีกพันปี
ผาสุก
พระเกียรติ์เกรอกรอบฃ้าง
ต่อไป
๏ ฃ้าไซร้ขอด่วนเฃ้า
พงพี
ฃ้าบ่อยากจะครอง
ครอบด้าว
เมื่อครบสิบสี่ปี
จะกลับ
มากอดพระบาทท้าว
บิตุรงค์
๏ องค์ทศรถไซร้
จนใจ
จึ่งประสาทพระพร
ผ่องแผ้ว
ไปเถิดและอยู่ใน
แนวป่า
ภัยพิบัติคลาดแคล้ว
ลูกยา
๏ จงผาสุกสวัสดิ์ทั้ง
สามคน
ตั้งมั่นในสัตย์ธรรม
เที่ยงแท้
แล้วกลับจากไพรสณฑ์
โดยสวัสดิ์
ตามที่กำหนดแล้
สิทธิ์สรรพ์ ฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายสุมันตร์สารถี อัญชุลีอย่างงาม แต่ด้วยความโกรธา กล่าววาจาทูลไป แด่นางไกเกยี ว่าเทวีนั้นผิด บ่คิดถึงพระคุณ การุญแห่งภรรดา เห็นว่าเปนบาปแท้ แล้วแลกล่าวลำเลิก เบิกประวัติอันมี /*218เรื่องเทวีโสภา ผู้เปนมารดาไซร้ แห่งนางไกเกยี ว่ามีลักษณะชั่ว กลั้วกมลอยู่มาก จนต้องพรากภัสดา [๔๗] มาถึงบัดนี้ไซร้ ขอวอนไกเกยี ให้นึกดีอย่าเปน เช่นพระมารดานั้น แล้วรำพรรณวิงวอน ให้บังอรคล้อยตาม ความประสงค์ราชา ผู้ภัสดาฦๅสาย แล้วโฉมฉายเองไซร้ จะได้เปนที่รัก นับถือนักทั่วตน ทุกคนในธานี ดังนี้เฝ้าทูลวอน แต่บังอรคงดื้อ ถือทิฏฐิไป่ยอม ประนอมตามเฃานั้น ฝ่ายทรงธรรม์ราชา เผ่าอิกษวากุไซร้ หฤทัยแสนโทร์มนัส จึ่งตรัสสั่งสุมันตร์ จงจัดสรรพ์เสนา จาตุรงค์งอนงาม ตามราฆพเฃ้าป่า อีกจัดพาณิชผู้ รู้จักหาสินค้า นานาเนกไปด้วย หานางสรวยโสภา นาฏะกานักรำ อีกทั้งส่ำเสวี ที่เคยเปนฃ้าเฝ้า ไปกับเจ้านายตน ทุกคนให้ประทาน ทรัพย์ศฤงคารนานา อย่าให้ขาดแคลนได้ อีกให้ชาวนาคร จรตามในกระบวน หาพรานล้วนชำนาญ ในการจับสิงห์สัตว์ อีกสมบัตินานา บรรดามีในคลัง ขนไปยังแนวป่า เผื่อลูกฃ้าประสงค์ จำนงอวยทักษิณา แด่ทวิชาดาบส ทรงพรตอยู่พงพี เมื่อมีกิจการยัญ จะได้ปันสินให้ ตามใจลูกปราถนา อันว่าสมบัติผอง ของกูบรรดามี กูนี้แสนเต็มใจ ยกให้เจ้ารามหมด ขอโอรสจอมขวัญ รับสรรพะราชธน ขนเฃ้าป่านั่นไซร้ ส่วนอโยธยาให้ ภรต ครองเทอญ ฯ
โคลง ๓
๏ ฟังพจน์พระภูมี
ไกเกยีเดือดร้อน
พักตร์บึ้งสบัดค้อน
ทูลไป
/*219๏ ฉันใดพระทรงยศ
ให้ภรตลูกฃ้า
ครองแต่เวียงว่างว้า
หมดดี
๏ มีเหลือแต่เปลือกนอก
ซึ่งปอกทิ้งทอดไว้
ฃ้าบาทยอมมิได้
แน่นอน ฯ
โคลง ๒
๏ ภูธรตรัสว่าอ้า
เมื่อเธอได้ข่มฃ้า
ลงไป แล้วแฮ

๏ ฉันใดตามจ่อจี้
ด้วยประตักเช่นนี้
จัญไร ยิ่งนา

๏ไกเกยีตอบไท้
ว่าท้าวสคะระไซร้
ต้นวงศ์ พระแล

๏ ก็ทรงขับลูกท้าว
เธอเองนั้นจากด้าว
เขตขัณฑ์

๏ อสมัญช์นั่นแล้
ก็เปนลูกใหญ่แท้
เช่นราม นี่เอง ฯ

ร่าย
๏ ฟังความพระชายา ยกอุทาหรณ์ฉนั้น บรรดาพวกฃ้าเฝ้า ต่างก้มเกล้าหน้าบึ้ง จึ่งสิทธรรถอมาตย์ ผู้ฉลาดมีวัย ขัดใจทูลเทวี ไกเกยีบัดนั้น ว่าอสมัญช์ดุร้าย จับเด็กหลายสิบคน ทีวิ่งวนเล่นอยู่ จู่ลากตัวเอาไป ผลักลงในนที ศรีสรยุเชี่ยวคว้าง พลางสำรวลสำราญ /*220ยามกุมารจมน้ำ ส่ำสาธุชนเห็น เช่นนั้นแสนแค้นใจ พากันไปเฝ้าองค์ พระบิตุรงค์ทูลฟ้อง ร้องทุกข์ตามเหตุการณ์ ฝ่ายภูบาลกริ้วกราด จึ่งขับราชโอรส ให้จรดจากขัณฑ์ สู่อรัญดงดอน ภูธรสคะระ พระทรงธรรมเที่ยงแท้ แม้โอรสเอ็งไซร้ เมื่อได้ประพฤติบาป ก็กำราบปราบปราม อันพระรามมีโทษ โหดร้ายสิ่งใดเล่า พระนางเจ้าจึ่งจะ ทูลขอพระสุริย์วงศ์ ให้ลงอาญาเธอ เสมออสมัญช์ ฉนั้นขอเทวี บัดนี้ทรงดำริห์ ผิมิยอมถอนถ้อย ชนจะชังใช่น้อย สุดทราม แน่แล ฯ
โคลง ๓
๏ ฝ่ายพระรามราฆพ
นบนอบศิระไหว้
ทูลพระชนกไท้
ราชา ฯ
โคลง ๔
๏ เทวะฃ้าบาทนี้
ไป่จง
ความสุขทางโลกยอม
ละล้วน
ขอเฃ้าสู่ไพรพง
นอนร่ม พฤกษ์แล
กินอยู่ณป่าถ้วน
ทุกสถาน
๏ บริวารจะต้อง
ประสงค์ ดังฤา
ผู้ที่เต็มใจแจก
คชแล้ว
ยังจะมุ่งจำนง
ห่วงกูบ ฉันใด
ฤาแจกสังวาลย์แก้ว
ห่วงสาย
/*221๏ พลกายอย่าให้
ตามไป ด้วยเลย
อันทรัพย์สมบัติปวง
สละหมด
ขอเพียงพระทรงชัย
โปรดประ ทานเทอญ
พัสตระแบบดาบส
บวชชี ฯ
โคลง ๓
๏ ไกเกยีหยิบผ้า
คากรองมาเสร็จแล้ว
ตรัสว่านี่ลูกแก้ว
ครองอย่า ช้าเลย
๏ ราฆพรับผ้าพลัน
บัดนั้นครองเสร็จถ้วน
ทีประเสริฐเลิดล้วน
ลออตา
๏ ฝ่ายว่าพระลักษมัณ
ก็พลันผลัดพัสตร์บ้าง
แล้วไปอยู่ชิดฃ้าง
เชษฐา
๏ สีดารับภูษิต
ประหวั่นจิตพิศผ้า
ยื่นนิ่งจำเพาะหน้า
สวามี
๏ บัดนี้ราฆพพลัน
ช่วยแจ่มจันทร์ห่มแล้ว
ทั้งสามงามผุดแผ้ว
ผ่องศรี ยิ่งแล ฯ
ร่าย
๏ บัดนี้เหล่าสุรางค์ สงสารนางสีดา ก็โศกาจาบัลย์ พากันกล่าวถ้อยว่า อ้าอย่าเลยอย่าให้ ทรามวัยไปสู่พง ถึงแม้องค์พระราม ต้องไปตามคำมั่น ให้แจ่มจันทร์อยู่วัง ฃ้าทั้งหลายจะพร้อม กันถนอมจอมขวัญ ให้ลักษมัณเรืองชัย ไปเปนเพื่อนยากเถิด อันโฉมเฉิดเช่น/*222นาง จะแรมกลางไพรสณฑ์ กรำแดดฝนไป่ควร จะหมองนวลข้องจิต จึ่งวสิษฐดาบส เผยพจน์กล่าวคำไป แด่นางไกเกยี อ้าเทวีใจบาป หยาบทำลายกิติคุณ แห่งสกุลเกกัย ช่างมีใจชั่วช้า หลอกภรรดาให้หลง จงทราบบัดนี้ว่า สีดาดวงสมร จะไม่จรจากเวียง เนียงจะอยู่ในวัง เฝ้าบัลลังก์เรืองมาส แทนพระราชสามี เพราะผู้ที่สมรส ปรากฎเหมือนเปนหนึ่ง จึ่งสมควรแล้วที่ เปนราชินีครอง ผองพวกเราทั้งหลาย แทนฦๅสายสวามี หากเทวีจะไป จงได้สู่ไพรสัณฑ์ เช่นนั้นเราทุกตน นรชนชาวเวียง จะตามเนียงสู่ป่า อันว่าปวงสมบัติ สรรพัตก็จะขน เฃ้าไพรสณฑ์ด้นตาม องค์พระรามทั้งหมด แม้ภรตแขงขลัง ทั้งศตรุฆนะคง ทั้งสองทรงคากรอง และปองไปอยู่ป่า กับเชษฐาทรงธรรม์ ดังนั้นพระนางเจ้า จงอยู่เฝ้าเวียงร้าง อยู่อ้างว้างลำพัง นั่งในถิ่นเงียบนี้ อันกรุงศรีซึ่งพราก จากสมเด็จพระราม จะสูญนามหมดสิ้น อันถิ่นดงประพาส แห่งรามราชฦๅสาย จะกายเปนมหา อาณาจักร์ประเสริฐ เชื่อเถิดองค์ภรต ยงยศจิตกำแหง คงไม่แย่งนคร ของบิดรแน่แท้ แม้เธอเปนบุตร์ดี ผู้มีกตัญญู คงไม่ยอมอยู่เวียง เคียงฃ้างพระชนนี ดังนี้หวังจะปลุก พระลูกให้ใหญ่ยิ่ง กลับเปนสิ่งทำให้ เธอนั้นไซร้ขุ่นข้อง หมองจิตอย่าสงสัย ฝ่ายนางไกเกยี ฟังมุนีว่ากล่าว ยิ่งร้อนร้าวหฤทัย ผินพักตร์ไปเสียพลาง นางไม่ตอบดาบส แม้ทศรถทรงช่วย ว่าอีกด้วยก็ยัง ไม่ยอมฟังวรพจน์ ไม่ยอมลดยอมละ มากมานะดันดื้อ ถือทิฏฐิบ่จาง เห็นนางเปนเช่นนั้น ครั้นจะรอต่อไป ก็ไร้ประโยชน์งาม จึ่งพระรามบังคม องค์บรมกษัตริย์เจ้า และเผยวัจนะเว้า วากย์ทูล ฯ
/*223โคลง ๔
๏ นเรนทร์สูรอยู่เกล้า
เกศา
ฃ้าบาทนี้จำจร
จากบาท
ขอฝากพระมารดา
ยอดรัก
แด่พระชนกนาถ
เถลิงถวัลย์
๏ อันองค์พระแม่เจ้า
จอมขวัญ
นับก็ทรงชรา
มากแล้ว
ทุกเมื่อกอบพระมรร
ยาทเรียบ ร้อยแล
อีกภักดีผ่องแผ้ว
บ่จาง
๏ ปางเมื่อจำจักไร้
ลูกยา
พระจะทรงโศกศัลย์
วิโยค
ขอพระกรุณา
โปรดช่วย
ทรงระงับดับโศก
เวทนา
๏ อ้าพระผู้เปรียบแม้น
มหินทร์ เทพเฮย
จงโปรดพระมารดา
ลูกไซร้
อย่าให้มิ่งนารินทร์
จรสู่
ยมโลกเพราะไร้
ลูกยา
๏ ราชาตรัสว่าโอ้
ลูกชาย
อันลูกมากล่าวฝาก
แม่เจ้า
พ่อเองและจะตาย
ไปก่อน
ไหนจะทนโศกเศร้า
อยู่ไหว
/*224๏ ทรงชัยก็สอื้น
โศกี
แขงพระหฤทัย
เปล่งถ้อย
สุมันตระตัวดี
ไปด่วน
ผูกราชรถน้อย
รีบมา
๏ แล้วพาทายาทแก้ว
กลอยใจ
กับลักษมณ์และสีดา
ทรามสวาท
ไปส่งณที่ไกล
แค่ขอบ
เขตแห่งโกศลราษฎร์
เลิดขัณฑ์
๏ สุมันต์รับพระราช
โองการ
ก็รีบไปจัดราช
รถน้อย
ผูกอัศวะไพศาล
สมศักดิ์
งามประเสริฐเพริดพร้อย
เพราพรรณ
๏ ครั้นพร้อมราฆพเจ้า
กราบบาท
สมเด็จพระบิดา
เทอดเกล้า
อีกกราบพระบาทราช
มาตุ
กล่าวพจน์ทูลลาเฃ้า
สู่พง
๏ ชวนองค์เมียมิ่งทั้ง
ลักษมัณ
เดินประทักษิณจอม
จักร์แก้ว
กับพระแม่จอมขวัญ
ตามแบบ
ตำหรับโบราณแล้ว
เลิดดี
/*225๏ บัดนี้จำต้องจาก
ลีลา
ทศรถจึ่งจร
แนบฃ้าง
สมเด็จพระลูกยา
ยูรยาตร์
ยังมุขปราสาทสล้าง
โสภณ
๏ อีกหนรามนอบเกล้า
กราบบาท
ลาสองกษัตริย์ทรง
เกิดเกล้า
แล้วขึ้นสู่รถราช
เรืองรัตน
สารถีขับเต้า
ต่อไป
๏ ทรงชัยทศรถโอ้
จาบัลย์
ทอดพระเนตรรถจน
ลิบลับ
แล้วหันสู่เกาศัล
ยายอด เสน่ห์แล
ยืนพระหัดถ์ขวาจับ
หัดถ์นาง
๏ ปางนั้นจึ่งแม่เจ้า
ไกเก ยีแฮ
เฃ้าจะพยุงองค์
ภาคซ้าย
พระตวาดว่าเหม่
มาจับ กูใย
หญิงชั่วใจโหดร้าย
กาลี
๏ แต่นี้อย่าบังอาจ
คลอเคลีย อีกเลย
กูไม่ยากประสบ
พบหน้า
ไม่นับว่าเปนเมีย
ฤามิตร์
อีกอย่าให้บ่าวฃ้า
ไปมา
/*226๏ อันว่ามือที่จับ
จูงกัน
ประทักษิณอัคนี
นั่นแล้ [๔๘]
อีกปวงสิ่งผูกพันธ์
มึงกับ กูฮือ
ปลิดปลดหมดดังแก้
หลุดพลัน
๏ จัญไรใครจะเลี้ยง
ตัวมึง ได้นอ
ใจกาจอิสสาทราม
ชั่วหนัก
กูตายก็อย่าพึง
เผาศพ กูเลย
เพราะว่ามึงปานยักษ์
หยาบคาย
๏ ฝ่ายเจ้าภรตนั้น
หากเห็น
ชอบณกิจแม่มัน
คิดไซร้
กูก็ไม่นับเปน
ลูกต่อ ไปเลย
กูจะสั่งมิให้
เผากู [๔๙]
๏ ภูธรธกราดกริ้ว
จบลง
จูงพระเกาศัลยา
กลับเฃ้า
สู่ตำหนักแห่งองค์
อัคเรศ
ยิ่งสุดกรรแสงเศร้า
โศกศัลย์
๏บรรทมเหนือแท่นแก้ว
โศกา
ครวญคร่ำร่ำหาราม
ลูกแก้ว
เทวีจับหัดถา
พลางจูบ
ทูลปลอบหวังให้แผ้ว
จาบัลย์
/*227๏ ปางนั้นนาเรศเจ้า
สุมิตรา
ไปสู่ตำหนักจันทร์
นั่นไซร้
เห็นสองขัตติยา
พิลาป
จึ่งช่วยทูลปลอบให้
คลายหมอง
๏ สององค์สดับถ้อย
นงพงา
รำลึกได้สติ
สักน้อย
ว่าโฉมสุมิตรา
ก็พราก บุตร์แล
ค่อยระงับละห้อย
โหยครวญ บ้างนา ฯ
ร่าย
๏ กล่าวถึงมวลมหา ชนที่มาคอยอยู่ นอกประตูวังนั้น ครั้นได้เห็นพระราม กับนางงามผ่องพรรณ อีกลักษมัณฤทธิรงค์ ล้วนทรงผ้าคากรอง ครองแบบผู้บวชชี ก็มีความอาลัย ต่างร่ำไห้โศกา แล้วพากันตามรถ บทจรจากเวียง เพียงกระแสร์ธารา ไหลบ่าตามถนน จรดลเต้าตาม ราฆพห้ามเท่าใด บ่มิได้หยุดยั้ง ต่างคนตั้งจิตมั่น พร้อมกันตามรถทรง ครั้นว่าองค์พระราม จะตรัสห้ามอีกไซร้ ก็เกรงใจนักหนา ดังนั้นมากระทั่ง ถึงฝั่งตมะสา จึ่งพระราฆพสั่ง ให้หยุดยั้งพักผ่อน นอนแห่งนี้คืนหนึ่ง จึ่งสุมันตร์แก้ม้า พาลงกินน้ำพลัน ชนานันต์ที่ตาม พระรามมาจากกรุง ก็ต่างมุ่งหาที่ พักอินทรีย์พอควร เพราะทั้งมวลเหน็จเหนื่อย เมื่อยล้าทั้งขาแขน แต่เพราะแสนจงรัก ภักดีต่อพระราม จึ่งสู้ตามมาได้ พอรำไพลงลับ ต่างก็หลับก็นอน เตรียมตัวจรต่อไป ในเวลารุ่งเช้า มุ่งตามเฃ้าสู่ป่า ฝ่ายพระราฆพนั้น /*228ครั้นเห็นทวยนรชน ทุกตนหลับสนิท บพิตร์สั่งสุมันตร์ ให้พลันผูกรถทรง สามองค์ขึ้นทรงยาน จรจากธารนั้นแล แต่ในกลางราตรี ดังนี้เมื่อรุ่งสาง สว่างจึ่งชนตื่น ฟื้นกายแลบเห็น หน่อนเรนทร์แล้วไซร้ บ้างเดินไปเที่ยวหา ทางที่ม้ารถจร จนอ่อนใจจำงด บ่จรดต่อไป พร้อมใจกันกลับหลัง ยังกรุงอโยธยา ต่างโศกากำสรวล ครวญถึงรามราฆพ ผู้เลิดลบกษัตริย์ บุรุษรัตน์ฦๅเดช ปิ่นเกศชาวโกศล อีกทุกตนติโทษ โกรธนางไกเกยี ว่าเทวีใจหยาบ บาปเหมือนเจตนา ฆ่าองค์พระสามี เพราะเหตุที่จำพราก จากพระปิโยรส ทรงยศย่อมจะโศก วิโยคยิ่งใหญ่หลวง คงเปนห่วงลูกยา ราชาอาจประชวร ส่วนพระชนม์มากแล้ว อาจไม่แคล้วมฤตยู หากพระภูธรดับ ลับโลกสู่สวรรค์ จะทั่วกันเปล่าใจ ไร้ที่พึ่งร่มเย็น เปนที่รักปักเกล้า ดังนั้นเฃาทั้งหลาย จึ่งบ่คลายครวญคร่ำ ในยามย่ำสนธยา ในภาราก็เงียบ เปรียบประหนึ่งเที่ยงคืน บ่ครึกครื้นเช่นเก่า เฃาบ่เลี้ยงดูกัน อันว่าการสังคีต ดีดสีร้องลำนำ อีกฟ้อนรำปวงงด หมดซึ่งความเฮฮา สิ้นผาสุกครึกครื้น มีแต่เสียงสอื้น อกอา ดูรแล ฯ
โคลง ๓
๏ กล่าวถึงราฆพทรง
รถตรงผ่านย่านกว้าง
โกศลเกษตร์สล้าง
ไพศาล
๏ ผ่านลำเวทะศรุตี
และโคมะดีน่านน้ำ
อีกสยานทิกะล้ำ
เลิดดี
/*229๏ ถึงนทีคงคา
ให้พักม้าอยู่ใต้
ต้นอิงคุทิไม้
มิ่งงาม ฯ
โคลง ๒
๏ รามชวนเทวิเจ้า
กับพระอนุชเฃ้า
ฉายา

๏ ร่มพฤกษาใหญ่ล้ำ
รื่นรมย์ริมฝั่งน้ำ
คงคา

๏ หวังนิทราที่นี้
ต่อรุ่งจึ่งจะลี้
ลาศไป ต่อนา ฯ

โคลง ๔
๏ ในแดนนิษาทนั้น
ราชา
ชื่อคุหะผู้มี
ฤทธิ์ล้ำ [๕๐]
ทราบว่าพระรามรา
ฆพเสด็จ
ถึงซึ่งฝั่งแม่น้ำ
คงคา
๏ พาพวกอมาตย์พร้อม
พรั่งกัน
ไปรับเสด็จพระ
ราฆพ
พระรามและลักษมัณ
ต้อนรับ
คุทะก็เคารพ
กราบกราน
/*230๏ ทูลสารสมเด็จไท้
รามินทร์
ฃ้าบาทมุ่งจิตจะ
รับใช้
ขอมอบซึ่งแดนดิน
ฃ้าครอบ ครองแล
แด่พระองค์เพื่อให้
ทรงครอง
๏ เรียกของเครื่องต้นรส
โอชา
มาจัดตั้งถวาย
บัดนั้น
เชิญเสวยซึ่งโภชนา
ทุกอย่าง
ที่ผจงเลือกฟั้น
เอกมา
๏ อ้าเชิญพระครอบด้าว
แดนดิน
ทั่วถิ่นบริบูรณ
เลิดหล้า
ชาวนิษาทจักยิน
ดีหนัก พระเอย
เพราะจะได้เปนฃ้า
บาทบงสุ์
๏ องค์พระราฆพเจ้า
ตรัสตอบ
ว่าที่ท่านรับรอง
เลิดแล้
เราปลื้มและขอขอบ
ใจเพื่อน
เห็นว่าเปนมิตร์แท้
แน่ใจ
๏ เราได้ตั้งจิตแล้ว
จะบวช
นุ่งห่มคากรองและ
หนังสัตว์
อิกโภชนะปวงชวด
นอกจาก
ของป่าสารพัต
ผลาหาร
/*231๏ หากท่านโปรดให้หญ้า
อย่างดี
อีกเมล็ดสาลีแก่
มิ่งม้า
ก็จะถูกฤดี
เรายิ่ง
โปรดช่วยเถิดอย่าช้า
สหาย
๏ ฦๅสายตรัสดั่งนั้น
คุหะ
พลันสั่งพวกตนพลัน
ทอดหญ้า
อีกหาซึ่งธัญญะ
โดยด่วน
ให้แด่สองมิ่งม้า
มโนมัย
๏ ในเมื่อราฆพเจ้า
บรรทม
กับแม่สีดานง
นิ่มน้อง
คุหะนะโรดม
จงรัก
นั่งตื่นอยู่คอยป้อง
ภยัน
๏ ครั้นรุ่งสุริยแจ้ง
เวหา
จึ่งพระราฆพตรัส
แด่ไท้
ผู้นิษาทราชา
ขอช่วย
จัดซึ่งเรือเพื่อได้
ฃ้ามธาร
๏ ไป่นานเรือเทียบพร้อม
คนพาย
จึ่งคุหะทูลเชิญ
เสด็จฃ้าม
เรือจะเทียบหาดทราย
ตรงฟาก โน้นแล
บ่มิต้องทรงคร้าม
กระแสร์ชล
/*232๏ จุมพลถึงท่าแล้ว
ตรัสสั่ง
ขุนสุมันตร์ผู้จง
รักแล้
ว่าท่านจุ่งกลับยัง
อโยธ ยาเทอญ
ไปอีกบ่ควรแท้
แน่หนอ
๏ ขอจงรีบกลับเฝ้า
บรม นาถนา
ทูลเถิดว่าเรามา
เรียบร้อย
และขอกราบบังคม
แทบบาท
ขออย่าทรงละห้อย
โหยหา
๏ สีดาและฃ้าอีก
ลักษมัณ
บ่มิได้มีทุกข์
โรคเร้า
อีกสิบสี่ปีพลัน
จะผ่าน ไปนา
แล้วจะกลับไปเฝ้า
บาทบงสุ์
๏ ทูลองค์พระแม่เจ้า
เกาศัล ยาแล
ว่ากราบบังคมแทบ
พระบาท
ไปดีเถิดสุมันตร์
ผู้มิตร์
โดยสดวกถึงราช
ธานี
๏ สารถีกราบแล้ว
โศกา
ครวญคร่ำว่าพิไร
ละห้อย
ฝ่ายองค์พระรามรา
ฆพปลอบ
จนค่อยคลายโศกน้อย
หนึ่งนา
/*233๏ ราฆพชวนอัคเรศ
ลงนา วาแฮ
พระลักษมัณตามลง
เสร็จแล้ว
เรือแล่นผ่านคงคา
ไหลเชี่ยว
โดยสวัสดิ์ผาดแผ้ว
พหุภัย
๏ ขอบใจคุหะแล้ว
สามกษัตริย์
ยุรยาตร์เลียบลำ
แม่น้ำ
ผ่านป่าผ่าทุ่งลัด
สู่ป่า อีกนา
เลียบฝั่งคงคาล้ำ
เลิดชล
๏ จนถึงมะเดื่อต้น
โตกลม
เห็นว่าพออาศัย
ร่มได้
จึ่งหยุดพักบรรทม
คืนหนึ่ง
จนรุ่งสว่างไซร้
สบาย
๏ ฦๅสายเดินตัดเฃ้า
เขตป่า
ไป่เนิ่นก็ถึงแทบ
ฝั่งน้ำ
อันชื่อยมุนา
ประเสริฐ
ไหลเชี่ยวเปรียวปราดล้ำ
เลิดงาม
๏ เดินตามแม่น้ำนี่
ไป่นาน
ถึงที่ยมุนา
ใหญ่กว้าง
ไหลลงระคนธาร
วิเศษ
คือพระคงคาสล้าง
เลิดดี
/*234๏ ที่ตรงสามแพร่งนั้น
ปรากฎ
ชื่อเรียกประยาคแต่
เมื่อโน้น
เปนที่พระดาบส
ภรัท วาชแฮ
สถิตณภาคโพ้น
ปราศเข็ญ
๏ พอเย็นถึงกุฎเจ้า
ฤษี
สามกษัตริย์เฃ้าไป
นอบน้อม
ดาบสก็เปรมปรีดิ์
ต้อนรับ
จัดโภชนาพร้อม
เลี้ยงดู
๏ ชวนอยู่ณที่นั้น
ด้วยกัน
แต่พระราฆพตอบ
ขัดข้อง
เกรงคนอยู่ถิ่นนั้น
รู้เรื่อง
ก็จะมาแซ่ซ้อง
รำคาญ
๏ อาจารย์จึ่งตอบถ้อย
ทรงยศ
ว่าระยะสิบโยชน์
จากนี้
ยังมีหนึ่งบรรพต
งามนัก
จิตรกูฎชื่อชี้
นามกร
๏ ทรงศรใคร่ประทับ
วิเวก
ที่นั่นแหละเห็นเหมาะ
แน่แท้
สำราญเลิดอย่างเอก
ควรอยู่
ดาบสเคยอยู่แล้
มากหลาย
/*235๏ ฦๅสายเคารพเจ้า
ฤษี
และพักแรมตำบล
ประยาค
อยู่เพียงหนึ่งราตรี
หายเหนื่อย
พอรุ่งก็ลาจาก
นั่นไป
๏ ครรไลลัดป่ากว้าง
ทางรก
สู่ฝั่งยมุนา
น่านน้ำ
ผ่านไม้ใหญ่ใบดก
บังแดด
ถึงแทบนทีล้ำ
เลิดดี
๏ ที่นี้ราฆพกับ
ลักษมัณ
จึ่งตัดขอนทำแพ
เพื่อฃ้าม
ผูกกระชับเถาวัลย์
มั่นเหมาะ
บ่มิต้องครั่นคร้าม
โพยภัย
๏ ฃ้ามไปสดวกแล้ว
เดินดง ต่อแฮ
เลียบฝั่งนทีศรี
ใต่เต้า
เดินพลางนิ่มอนงค์
ช่างตรัส
ชวนพระภัสดาเจ้า
เจรจา
๏ เพลินตาชมมิ่งไม้
ในดง
อีกนกโบกบินตาม
ยอดไม้
ชมหมู่วิหคหงส์
เล่นหาด
เดินจึ่งสดวกได้
ไป่ระอา
/*236๏ อีกราตรีหนึ่งต้อง
แรมกลาง ทางแฮ
พอรุ่งออกเดินต่อ
อีกไซร้
เดินชมพฤกษาพลาง
งามยั่ว ใจนอ
เสียงนกอเนกได้
เสนาะกรรณ
๏ มิทันจะเมื่อยล้า
ก็ถึง
เฃาจิตรกูฎงาม
เลิดแล้ว
ยิ่งแลยิ่งตลึง
แลอยู่
สุดประเสริฐเพริดแพร้ว
พิศวง
๏ สามองค์ตรงเฃ้าสู่
อาศรม
แห่งพระวาลมีกิ
ดาบส
มุนีก็ชื่นชม
ต้อนรับ
สามกษัตริย์ทรงยศ
อย่างดี
๏ ที่นี้จึ่งจัดสร้าง
อาศรม
พอเป็นที่สามองค์
อยู่ได้
เป็นสุขอภิรมย์
แรมป่า
วิเวกสงบไร้
โศกศัลย์ ฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายสุมันตร์สารถี ถึงกรุงศรีแล้วไซร้ รีบไปเฝ้าภูบาล ผู้ผ่านภพโกศล ทูลยุบลข้อความ ตามที่รามสั่งไป แต่ภูวนัยทศรถ บ่มิงดลดโศก วิโยคปิยบุตร์ สุดแสนจะอาดูร พูนเพิ่มโศกบ่วาย จนพระกาย/*237ซูบผอม ตรอมพระราชหฤทัย ไม่เปนอันสรงเสวย เลยบรรทมได้น้อย ถอยพระกำลังลง ฝ่ายองค์เกาศัลยา เคียงราชาใกล้ชิด จงจิตพยาบาล ให้สำราญวรกาย โฉมฉายสุมิตรา ก็มาช่วยเปลี่ยนกัน เฝ้าทรงธรรม์สวามี ด้วยภักดียิ่งใหญ่ แต่ไกเกยีนั้น ทรงธรรม์ตรัสห้ามเฝ้า มิได้เฃ้าถึงองค์ คงแต่ฟังฃ่าวไข้ ในไม่ช้าภูธร พระโรครอนรานร้าว ท้าวเธอบ่ทุเลา เทราซุดลงทุกที บ่มีทางแก้ไข พระโรคไซร้กำเริบ เติบหนักขึ้นบ่ลด ทรงยศมีแต่ซุด ในที่สุดภูบาล ลมปราณจรจากสกนธ์ สิ้นพระชนม์เพราะโศก วิโยคปิโยรส ทั่วทั้งหมดวังใน เสียงพิไรไห้โหย โดยเหตุนี้ชาวเวียง ทราบโดยเสียงโศกา ว่าพระจอมนรินทร์ สิ้นพระชนม์แล้วฉนั้น ก็จาบัลย์ทั่วเวียง เสียงพิไรร่ำรัก พระทรงศักดิ์ทั่วไป ที่ในราชธานี ฝ่ายมนตรีผู้ใหญ่ พร้อมใจกันจัดการ งานพระศพพร้อมมวล ถ้วนตามประเพณี บัดนี้จึ่งนาคร จรสู่ราชวัง ดังกระแสร์ธารา พร้อมกันมาฟังข่าว ด้วยท้าวผู้ทรงธรรม์ เสด็จสวรรค์แล้วไซร้ ใครจะครองขอบขัณฑ์ ป้องกันภัยยายี จึ่งมุนีวสิษฐ ผู้กราบกิจอันควร ทั้งมวลประเพณี จึ่งมีคำสั่งใช้ ให้ทูตไปบัดนั้น เร็วพลันให้จรจู่ สู่ราชคฤห์ธานี ที่สถิตจอมรัช อัศวบดีไท้ เชิญพระภรตให้ กลับมา ฯ
โคลง ๓
๏  ครานั้นราชบุรุษ
รีบรุดขับควบม้า
จากบุรีไม่ช้า
ด่วนไป ฯ
/*238โคลง ๒
๏ ถึงเกกัยจึ่งเฃ้า
เฝ้าพระภรตเจ้า
ทูลแถลง

๏ แจ้งเพียงว่ารับใช้
มาเชิญเสด็จให้
กลับพลัน

๏ อันข่าวพระพ่อไซร้
สิ้นพระชนม์บ่ได้
เผยพจน์ เล่าเลย ฯ

โคลง ๔
๏ พระภรตไป่ทราบ
ความสัตย์
จึ่งตรัสตอบยินดี
จักได้
กลับเฝ้าพระปิ่นรัช
บิตุเรศ
เพราะห่างพระบาทไท้
คิดถึง
๏ จึ่งขึ้นไปเผ้าพระ
อัยกา
ทูลว่าเฃามาเชิญ
กลับด้าว
ขอกราบพระบาทลา
จรจาก
จำจิตต้องจากท้าว
กลับขัณฑ์
๏ แล้วพลันจรจากแคว้น
เกกัย
รีบกลับอโยธยา
สุดสล้าง
เมื่อเฃ้าสู่เวียงใหญ่
หลากจิต
เหงาเงียบดังเมืองร้าง
ผิดใจ
/*239๏ เฃ้าในนิเวศน์แล้ว
รีบจร
สู่พระตำหนักจันทร์
เพื่อเฝ้า
กราบองค์พระมารดร
เกิดเกศ
หวังจะได้ทราบเค้า
คดี
๏ เทวีถามข่าวพระ
บิดา
พระภรตทูลตอบ
เสร็จแล้ว
ถามถึงพระราชา
จอมกษัตริย์
อีกพระรามพี่แก้ว
อยู่ไหน
๏ อรไทยตอบถ้อย
ภรต
ว่าพระบิตุรงค์
มอดม้วย
เหตุด้วยพระทรงยศ
ชราภาพ
อีกมีพระโรคด้วย
ดับขันธ์
๏ ครานั้นภรตไห้
โหยครวญ
และทอดพระองค์ลง
เกลือกกลิ้ง
ทูลกระหม่อมมิควร
จะดับ ขันธ์เลย
โอ้เสด็จสวรรค์ทิ้ง
ลูกไป
๏ ไกเกยีว่าอ้า
ลูกชาย
ธรรมะดาบังคับ
แน่แท้
อันเกิดแก่เจ็บตาย
ใครจัก
อาจรอดพ้นได้แล้
ไป่มี
/*240๏ ภูบดีได้ครอบ
ครองแดน
เกียรติกระเดื่องเดชะ
อะคร้าว
ได้ทำพลีแมน
มวลมาก
ถึงที่แล้วจึ่งท้าว
เสด็จสวรรค์
๏ ครานั้นภรตตอบ
เทวี
ว่าลูกนี้อาภัพ
มากแท้
ยามองค์พระภูมี
เสด็จสู่ สวรรค์แฮ
จึ่งมิได้เห็นแม้
พระองค์
๏ มิได้สรงศพไท้
ทูลหัว
เหมือนหนึ่งมิใช่โอ
รสไท้
โอ้ลูกนี่เป็นตัว
อาภัพ ยิ่งนา
อยากจะทุบอกให้
อาสัญ
๏ อันองค์ราเมศผู้
เชษฐา
ธเสด็จอยู่ไหน
บัดนี้
ลูกอยากใคร่วันทา
แทบบาท
จูบพระหัตถ์ดังกี้
ก่อนมา
๏ ฟังวาทะลูกไซร้
ทูลถาม
จึ่งพระนางจำเป็น
เล่าให้
รู้เรื่องตลอดตาม
ความสัตย์
เหลือที่จะพรางไว้
ต่อไป
/*241๏ ฟังใขคติเค้า
ความจริง
พระภรตตอบพระ
แม่เจ้า
โอ้หวังจะพึ่งพิง
พระพ่อ
และพระพี่ร่วมเกล้า
เกศา
๏ มาเสียสองนาถเจ้า
พร้อมกัน
เพราะพระแม่ก่อการ
กาจล้ำ
เหมือนทรงสับเสี่ยงฟัน
ลูกเหวอะ
แล้วแหละมิหนำซ้ำ
เกลือโรย
๏ โอยโอยแสนเจ็บแม้น
ทรวงมลาย
พระแม่ผลาญพระบิ
ตุราช
และขับพระพี่ชาย
ยอดรัก
ราวตัดหัวลูกขาด
จากกาย
๏ เคราะห์ร้ายเปนลูกผู้
อาธรรม์
ให้เกิดแล้วผลาญเอง
ดั่งนี้
พระแม่รีบไปพลัน
จากแห่ง นี้นา
ผิดมากแล้วจงลี้
หลีกไป
๏ ใยอยู่ดูลูกต้อง
อดสู เฃาฤๅ
อัประยศหมดเกียรติ
เริดไร้
หากหวังจะได้ดู
อภิเษก
แห่งลูกนี้อย่าได้
นึกหมาย
/*242๏ เหลือร้ายนี่มิใช่
ธิดา
องค์อัศวบดี
ธรรมราช
นี่นางอสุรา
ปลอมเกิด
มาผจนผลาญญาติ
กุลวงศ์
๏ จงรู้เถิดว่าฃ้า
จะตาม
ไปแทบพนาดร
แดนชัฎ
อัญเชิญพระพี่ราม
เสด็จกลับ
สู่นครทรงรัช
ต่อไป
๏ ครรไลออกที่หน้า
ปราสาท
อมาตย์มนตรีอยู่
พรั่งพร้อม
ภรตตรัสประกาศ
ดังแด่ เฃาแล
ล้วนที่มาแวดล้อม
ทั่วกัน
๏ อันเราพึ่งทราบเค้า
ความจริง
ว่าพระมารดาเรา
ผิดมาก
คิดผิดทุกทุกสิ่ง
แสนผิด
จะพูดก็มิอยาก
พูดเลย
๏ ท่านเอยจงเชื่อถ้อย
เราสรรพ
เรามิได้เห็นชอบ
สักน้อย
และเรามิขอรับ
รองสัก อย่างเลย
เห็นพระแม่ผิดร้อย
พันทวี
/*243๏ บัดนี้พระแม่เจ้า
เกาศัล ยาแฮ
ทราบว่าพระภรต
กลับแล้ว
ก็เสด็จผายผัน
มาสู่
ปราสาทวิสุทธแก้ว
กาญจนา
๏ ครานั้นภรตได้
เห็นนาง
ก็รีบลงไปรับ
กราบไหว้
กอดบาทพระแม่พลาง
แสนโศก
สอึกสอื้นไห้
จาบัลย์
๏ เกาศัลยาตรัสพ่อ
พาที
เออภรตใยเธอ
ร่ำไห้
เธอสิน่ายินดี
เปนหนัก หนาแฮ
ที่พระแม่เธอได้
อุดหนุน
๏ ค้ำจุนให้ได้ผ่าน
พิภพ
โดยปราศจากผู้ใด
ขัดข้อง
เพราะให้ขับราฆพ
จากเขต แล้วฤๅ
ก็มิอาจแย่งน้อง
ครองขัณฑ์
๏ ตัวฉันกับน้องสุ
มิตรา
ก็ขับเสียจากเวียง
เถิดเจ้า
ฉันใคร่ออกไปป่า
อยู่กับ
ลูกรักดีกว่าเศร้า
อกตรม
/*244๏ บังคมแทบบาทแล้ว
ภรต
ทูลว่าโอ้พระแม่
อยู่เกศ
ฉันใดพระเผยพจน์
เผด็จลูก
ราวกับแผลงศรเดชน์
ปรุใจ
๏ ลูกไซร้ขอตั้งสัตย์
สาบาล
หากว่าเห็นชอบด้วย
แม่ฃ้า
ขอฝีพิษฝีกาล
ร้ายกาจ
ผลาญชีพลงอย่าช้า
ฉับพลัน
๏ อันองค์ราฆพเจ้า
จอมเกศ
ประหนึ่งพระบิดา
เกิดเกล้า
ลูกขบถต่อเชษฐ์
ขอจุ่ง
ยมราชเปนเจ้า
ฉุดไป
๏ ใจลูกจะฃาดแล้ว
ทูลหัว
ยิ่งคิดยิ่งทรวงโทรม
ละห้อย
แม่ผิดจึ่งพลอยมัว
หมองบาป
โปรดเมตตาสักน้อย
อย่าแหนง
๏ กรรแสงสอื้นโอด
โอยครวญ
เศียรซบแทบบาทนาง
ดักดิ้น
ทอดกายกับดินหวล
โหยหนัก
จนแทบจะถึงสิ้น
สมฤดี
/*245๏ เทวีวิลาศเจ้า
เกาศัล ยาแฮ
ฟังภรตสาบาล
เชื่อถ้อย
ตรัสปลอบตอบรับขวัญ
พลางกอด
อ้าลูกอย่าละห้อย
หนักเลย
๏ ลูกเอยแม่เชื่อแล้ว
บ่แหนง
ว่าลูกรักเชษฐา
แน่แท้
นิ่งเถิดอย่ากรรแสง
มากนัก ลูกเอย
อันเหตุสุดที่แก้
ที่ใข
๏ ลุกไปเถิดด้วยแม่
จะจัด
ให้ลูกสรงเสวย
โภชน์บ้าง
ว่าพลางพระจูงหัดถ์
ภรต
พาสู่ตำหนักฃ้าง
ฝ่ายใน
๏ ให้สรงทรงลูบไล้
สุคนธ์
แล้วจึ่งชวนเสวย
ศุภโภชน์
อีกให้ผทมบน
แท่นรัตน์
เลี้ยงอย่างลูกที่โปรด
ทุกสถาน
๏ สำราญกายแต่เศร้า
แสนกรม จิตแฮ
พระภรตบ่วาย
โศกเศร้า
แม้เฃ้าที่บรรทม
บ่หลับ
จนกระทั่งรุ่งเช้า
บ่นิทร์ สนิทเลย ฯ
/*246ร่าย
๏ ฝ่ายวสิษฐมุนี ผู้เปรื่องปรีชาญาณ ท่านทูลเตือนภรต ให้ละลดโศกบ้าง พลางดำริตริการ งานพระบรมศพ โดยเคารพตามควร ทั้งมวลตามที่มี ประเพณีแบบบรรพ์ ดังนั้นจึ่งเริ่มเกณฑ์ ทำพระเมรุโสภิต พระจิตระกาธาร ตามโบราณตำหรับ เสร็จสรรพทุกสิ่งถ้วน ตามควรแก่จุมพล นิมนตน์พระมุนี ผู้มีชื่อฦๅคุณ เปนนักบุญวิเศษ สวดพระเวทคาถา ตามตำราไสยศาสตร์ บ่มิฃาดสิ่งใด ได้กำหนดวันครบ เชิญพระศพประดิษฐ เหนือจิตระกาธาร อาจารย์สวดมนตรา นานาสาธยาย แล้วถวายพระเพลิง เถลิงแรงแสงรุม สุมไว้ในคืนหนึ่ง แล้วจึ่งเก็บอังคาร ของภูบาลห่อผ้า พาไปยังฝั่งน้ำ สรยุล้ำเลิดงาม พราหมณ์ลอยอังคารไป ในกระแสร์วารี แล้วมีศราทธพรต กำหนดเจ็ดวาระ บ่ลดละสิ่งใด อันมีในตำหรับ ทุกสิ่งสรรพเสร็จถ้วน โดยประเสริฐเลิดล้วน ทุกสถาน ฯ
โคลง ๓
๏ ครั้นเสร็จงานพระศพ
ปรารภการรักษ์ด้าว
อมาตย์ทูลลูกท้าว
จอมขัณฑ์
๏ อันอาณาจักร์ราช
ปราศจากผู้ครอบแล้ว
เกรงว่าจะไม่แคล้ว
พหุภัย
๏ ขอเชิญไท้ขึ้นทรง
ดำรงซึ่งจักร์กว้าง
เพื่อประเทศไม่ร้าง
ราชัน ฯ
/*247โคลง ๒
๏ ครานั้นภรตเจ้า
ตอบอมาตย์ที่เฝ้า
ฉับพลัน

๏ อันองค์พระพี่ฃ้า
คือผู้ควรครอบหล้า
แหล่งงาม นี่นอ ฯ

ร่าย
๏ ฟังความภรตตรัส สารพัตถูกต้อง ผองอมาตย์มนตรี ยินดีต่างวันทา เปล่งวาจาสรรเสริญ เยินยอยกเกียรติครัน ภรตพลันบัญชา ว่าอย่าช้าเกณฑ์พล เพื่อจรดลด่วนไป สู่เขตไพรลึกลับ ที่ประทับเชษฐา ทางภาราให้ปัน น่าที่กันจัดแจง แต่งถนนไว้พลาง เพื่อเปนทางนฤเบศร์ ประเวศราชธานี ถึงดิถีกำหนด จึ่งภรตเพ็ญพิริยะ ศตรุฆนะร่วมใจ ชวนกันไปเฟี้ยมเฝ้า พระแม่เกาศัลยา สุมิตราเทวี เชิญมารศรีเสด็จ จากนิเวศน์วังใน ฝ่ายนางไกเกยี บัดนี้ก็วิงวอน ขอจรไปป่าด้วย เพื่อจะช่วยกล่าววอน ด้วยสุนทรวาทะ ให้พระรามเธอกลับ เพื่อรับครอบครองขัณฑ์ สืบสันตติวงศ์ ฝ่ายองค์เกาศัลยา กรุณายอมให้ ไกเกยีไปพง สามองค์ราชนารี จึ่งลีลาจากวัง มาที่ตั้งกระบวน เวลาควรแล้วไซร้ ภรตให้ยาตรา จากภาราพรรณราย ฝ่ายสุมันตร์ตัวดี รู้วิถีทางอยู่ จึ่งเปนผู้นำทาง เดินอย่างเช่นครั้งก่อน จรจวนถึงคงคา ฝ่ายราชาคุหะ ทราบว่ากระบวนทัพ สรรพแสนยามาใกล้ ก็แค้นใจหนักหนา สำคัญว่าภรต คิดคดต่อพระราม ยกทัพตามมาจอง ปองร้ายองค์เชษฐา จึ่งพญาคุหะ /*248กะเกณฑ์พลโดยด่วน ประมวลพลนิษาท ผู้กาจแกล้วการยุทธ์ รีบรุดยกออกกั้น ทางอันทัพจะจร หมายรานรอนต่อสู้ ผู้ประทุษทุรยศ ฝ่ายภรตทราบว่า คุหะมาเช่นนั้น ใช้สุมันตร์ออกไป ให้เชิญคุหะมา เจรจาโดยดี ดังนี้คุหะเฃ้า ไปเฝ้าพระภรต พระเผยพจน์ปราไสย ด้วยไมตรีเล่าความ ตามที่ยกพลมา เพื่อเชิญราฆพเจ้า คืนเฃ้าสู่กรุงไกร ขอให้คุหะช่วย บอกด้วยว่าราฆพ จะประสบหนไหน คุหะไขขานว่า บริวารฃ้ามีอยู่ ที่รู้จักทางจร ในดงดอนแดนไกล ฃ้าจะใช้ล่วงหน้า ไปค้นหาจนพบ ที่ราฆพสถิต ส่วนบพิตร์ฃ้าขอ จงโปรดรออยู่กว่า ฃ้าจะจัดหาเรือ เพื่อรับพลฃ้ามฟาก จากนี่สู่ฝั่งไกล พูดแล้วให้บริวาร หาอาหารสเบียง เลี้ยงไพรพลจงทั่ว ทุกตัวตนอย่าฃาด ใช้อมาตย์รีบรัด ไปจัดโภชนา อันโอชาสารพัต ถวายกษัตริย์ทั้งห้า อีกหาบรรณาการ ถวายท่านตามควร ทั้งมวลให้พร้อมสรรพ ต้อนรับอย่างดีเลิด ประเสริฐทุกสิ่งงาม ตามโบราณวิสัย ทัพพักในแว่นแคว้น แดนนิษาทสโมสร บ่เดือดร้อนน้อยเลย เสบยบ่ข้องขัด ทั้งกษัตริย์ห้าองค์ ทั้งจัตุรงค์ทวยหาญ ทั้งบริวารแวดล้อม แสนสุขทุกสิ่งพร้อม เพริดดี สิ้นแล ฯ
โคลง ๔
๏ ราตรีหนึ่งได้พัก
แรมผา สุกแฮ
พอรุ่งเตรียมการฃ้าม
แม่น้ำ
คุหะจัดนาวา
นับกึ่ง พันเฮย
พร้อมพวกฝีพายล้ำ
เลิดแรง
/*249๏ จัดแจงรับทัพฃ้าม
คงคา
ปราศจากอันตราย
สักน้อย
เรือรับส่งฃ้ามคลา
จนหมด
ทั้งกระบวนเรียบร้อย
เสร็จดี
๏ บัดนี้เดินเลียบน้ำ
ลำงาม
อีกลัดตัดพงไพร
พฤกษ์สล้าง
เดินทางที่พระราม
เดินก่อน แล้วแล
เสียงสนั่นม้าช้าง
กระบวน
๏ ด่วนเดินบ่ช้าถับ
ประยาค
ที่ภรัทวาช
อยู่ไซร้
ให้บริวารมาก
ค่อย ๆ ตามแล
โดยคิดเพื่อมิให้
อัดแอ
๏ แต่พระภรตทั้ง
ศตรุ ฆนะนา
รีบเสด็จด่วนจร
ล่วงหน้า
ขับม้ารีบบรรลุ
ที่สถิต
ดาบสบ่มิช้า
หยุดลง
๏ ตรงเฃ้าไปไหว้พระ
มุนี
และแถลงแจ้งการณ์
หมดแล้ว
ดาบสก็ยินดี
ต้อนรับ
ทั้งกระบวนพลแกล้ว
ที่มา
/*250๏ ดาบสเฃ้าสู่กุ
ฎาคาร
ร่ายเวทวอนเทวา
เลิดฤทธิ์
ขอโปรดจัดอาหาร
เอมโอช
ทุกสิ่งก็ประสิทธิ์
เสร็จสม
๏ นมสดนมเปรี้ยวอีก
เนยใส
รวงเต่งแห่งผึ้งเต็ม
จุน้ำ
น้ำตาลรสชื่นใจ
หวานฉ่ำ
ธัญญะขั้วเลิดล้ำ
พิศวง
๏ ห้าองค์กษัตริย์ทั้ง
บริพาร
พระมุนีท่านสั่ง
ศิษย์เลี้ยง
อเนกโภชนาหาร
ไป่ขาด แคลนเลย
บริบูรณทั่วเพี้ยง
อยู่กรุง
๏ บำรุงด้วยโภชน์แล้ว
ท่านจัด
ที่ผ่อนพักผทม
เรียบร้อย
กระบวนก็บ่ขัด
ที่พัก
จึ่งทุกผู้ใหญ่น้อย
รมยา
๏ นอนราตรีหนึ่งแล้ว
ลาจร
เดินต่อตามมรรคา
ป่ากว้าง
จนถึงซึ่งสิงขร
จิตรกูฎ
แลประเสริฐสุดสล้าง
สลับศรี
/*251๏ บัดนี้จึ่งแบ่งย้าย
แยกกัน
เพื่อเที่ยวค้นหาที่
สำนัก
แห่งราฆพราชัน
ทรงยศ
ใครพบพระทรงศักดิ์
บอกกัน
๏ อันพระภรตค้น
ไป่นาน
พบที่พระอาศรม
สถิตไท้
รีบเรียกศตรุฆน์ผ่าน
ไพรด่วน
ไปเคารพนบไหว้
เชษฐา
๏ โศกาพลางกล่าวถ้อย
ทำนูล
ถึงพระราชบิดา
มอดม้วย
กรุงไร้นเรนทร์สูร
ทรงรัช
เชิญเสด็จกลับด้วย
อนุชา
๏ ราฆพทราบเหตุแล้ว
กำสรวล
อัคเรศแลลักษมัณ
ร่ำไห้
ทั้งสามก็คร่ำครวญ
แสนโศก
ถึงทศรถไท้
เทอดธรรม์
๏ สุมันตร์ผู้ใหญ่ได้
ตามไป ด้วยแล
จึ่งปลอบห้ากษัตริย์พอ
ดับโศก
แล้วทูลแนะนำให้
ทำศราท ธพรตนา
อุทิศแด่จอมโลก
ดั่งควร
/*252๏ ชวนกันสู่ฝั่งน้ำ
ใสสอาด
จึ่งพระราฆพลง
สู่น้ำ
ทำกิจพิธีศราท
ธะพรต
สัมฤทธิ์กิจอย่างล้ำ
เลิดดี [๕๑]
๏ บัดนี้ราฆพเจ้า
จึ่งพา
พระมเหษีอีก
พระน้อง
กลับคืนสู่พระอา
ศรมสถิต
ประทับพักณห้อง
กุฎสบาย
๏ ฝ่ายพระวสิษฐ์ผู้
ทรงพรต
ทราบที่สถิตรา
ฆพแล้ว
เชิญสามอัคเรศจรค
ไปสู่
ที่พระอาศรมแผ้ว
ผ่องงาม
๏ พระรามก็ต้อนรับ
ตามควร
ต่างเมื่อเห็นที่รัก
ร่ำไห้
ต่างองค์ต่างก็ครวญ
คร่ำบ่น
ถึงทศรถไท้
ฦๅสาย
๏ พอวายความโศกแล้ว
ภรต
จึ่งกราบทูลพระรา
ฆพเจ้า
อัญเชิญพระทรงยศ
เสด็จกลับ
เปนกษัตริย์ผ่านเกล้า
อยุธยา
/*253๏ แต่พระราฆพนั้น
คงขัด อยู่แล
ใครจะทูลเท่าใด
แด่ไท้
ก็คงมุงรักษ์สัตย์
บิตุราช
พระลั่นวาจาไว้
ไป่คืน
๏ พระยืนคำเช่นนี้
ภรต
จึ่งหยิบรองพระบาท
เครื่องต้น
ขอองค์พระยิ่งยศ
ทรงหน่อย หนึ่งเทอญ
เพื่อสวัสดีเลิดล้น
ต่อไป
๏ จะได้ประดิษฐไว้
ด้วยดี
บนภัทระบิฐแทน
นาถไท้
ยามสั่งกิจกรณีย์
ก็จะ
ได้กราบบังคมไหว้
ทุกครา
๏ ราฆพฟังน้องกล่าว
ทูลองค์
เห็นว่าจะขัดคำ
ก็ผิด
รับรองพระบาททรง
ครู่หนึ่ง
พอสิทธิสมจิต
อนุชา
๏ ครานั้นภรตก้ม
เกศกราน
แล้วถอดรองพระบาท
เชิดไว้
เหนือเศียรกล่าวสาบาล
ต่อพักตร์
ดาบสอันที่ได้
พร้อมมา
/*254๏ ว่าฃ้าภรตผู้
ภักดี
ในพระบาทบรม
นาถเจ้า
รามราฆพจอมศรี
อยุธเยศ
จักรพรรดิผ่านเผ้า
โกศล
๏ กมลมั่นอยู่เผื้อ
ปกครอง
ทวยราษฎร์พศกแทน
ท่านไท้
ขอเดชะฉลอง
พระบาท
ดลจิตฃ้าบาทให้
เที่ยงธรรม
๏ จบคำแล้วกราบไหว้
ทูลลา
พาพระแม่สามองค์
กลับด้าว
ยกรองพระบาทรา
ชะเชษฐ
ทูลเกศแล้วเดินก้าว
ประทักษิณ
๏ รามินทร์ประสาทให้
พระพร
แด่พระภรตน้อง
ท่านแล้ว
ภรตธก็จร
ไปสู่
ที่พญาช้างแก้ว
หมอบคอย
๏ ค่อยวางรองพระบาท
บนเกศ คชแล
ให้พนักงานผูก
มั่นไว้
แล้วภรตทรงเดช
จึ่งตรัส
เชิญพระแม่สามให้
คืนกรุง
/*255๏ มุ่งตรงสู่นิเวศน์
วังใน
และส่งถึงตำหนัก
เสร็จแล้ว
ทูลลาพระแม่ไคล
คลาจาก
กรุงอโยธยาแก้ว
ฉับพลัน
๏ ครั้นถึงซึ่งถิ่นต้น
มรรคา
มีชื่อนันทิคราม
ปรากฎ
ตรัสเรียกพศกมา
พร้อมอยู่
แล้วพระจึ่งกล่าวพจน์
แด่เฃา
๏ ตัวเรารับพระราช
โองการ
เชิญฉลองพระบาท
คู่นี้
มาแทนพระผู้ผ่าน
แผ่นภพ
ทรงราชย์ดังแบบกี้
ก่อนมา
๏ กิจจาเราประศาสน์
เสร็จสรรพ์
ก็จะสั่งเหมือนฃ้า
บาทไท้
ดังนี้จุ่งพร้อมกัน
เคารพ
รองพระบาทนี่ไซร้
แทนองค์
๏ ทรงวางรองพระบาท
บนบัล ลังก์แล
ใต้เศวตะฉัตร์กาง
เพริดแพร้ว
แต่นั้นทุกๆ วัน
ภรต
เฝ้าฉลองบาทแก้ว
ยศยง
/*256๏ องค์ภรตอีกทั้ง
ศตรุ ฆนะแล
ทรงผนวชครองคา
มุ่นเกศ
อีกทรงรักษาสุ
ศีลวัตร์
คอยท่าพระทรงเดช
เชษฐา ท่านนา ฯ [๕๒]
ร่าย
๏ อยู่มามิช้านาน คณาจารย์ตนหนึ่ง จึ่งได้ทูลเล่าความ แต่พระรามฤษี ว่ามีอสูรหนึ่ง ซึ่งมักชอบรังแก แผ่อำนาจรุกราญ ล้างกิจการพลี ของฤษีชีป่า บรรดาที่อาศัย ในเขตชนสถาน มารชื่อพญาขร ฤทธิรอนแขงขัน น้องทศกัณฐ์ราชา คณาจารย์เตือนไท้ ให้ระวังบังอร เพราะขุนขรร้ายกาจ อาจทำร้ายนางได้ แต่นั้นไซร้ราฆพ เคารพคำโยคี มีแต่คอยระวัง ตั้งจิตป้องกันภัย แต่หฤทัยไม่ช้า เบื่อพระอาศรมสถิต ที่จิตรกูฎนั้น เพราะทรงธรรม์บ่วาย หายคำนึงถึงครา พบทั้งห้ากษัตริย์ นึกขัดข้องหมองศรี ชวนเทวีสีดา อีกอนุชาคู่ใจ ไปเสียจากกุฎี จรลีดั้นดง ตรงไปยังกุฏิ แห่งอัตริมหา พราหมณ์ประชาบดี ไหว้โยคีองค์ขลัง ทั้งอนะสูยา ผู้โสภามหิษี มุนีและชายา เปรมปรีดาไม่น้อย กล่าวถ้อยคำสั่งสอน อีกอวยพรศรีสวัสดิ์ สามกษัตริย์ลาจร เฃ้าดงดอนเดินไป ในไม่ช้าก็พ้น แดนที่ชนอาศัย ดำเนินในไพรสาณฑ์ ภูบาลคอยระวัง ตั้งตามองเสมอ ไม่เผอเลอเหม่อเดิน ไม่เพลินชมนกไม้ ยามแรมไพรก็สอง พระพี่น้องผลัดกัน องค์หนึ่งบรรทมหลับ องค์หนึ่งรับตื่นอยู่ คอยดูเมื่อภัยพาล ดังนี้ผ่านป่าไป ได้หลายวันเรียบร้อย ปราศภัยทั้งใหญ่น้อย ปลอดสรรพ์ ฯ
/*257โคลง ๔
๏ วันหนึ่งพระจึ่งได้
พบยักษ์
กายใหญ่ดังภูผา
เด่นด้าว
เสียงดังอีกทั้งพักตร์
น่าเกลียด ยิ่งนา
นุ่งห่มหนังเสือห้าว
เหิมรอน
๏ กรกุมหอกใหญ่ด้าม
แทนคาน
คอนสัตว์ที่ตัวมัน
ฆ่าได้
สามสิงห์สี่เสือหาญ
สิบมฤค
หมาป่าอีกคู่ไซร้
ใส่แซม
๏ ยังแถมหัวคชพร้อม
งาคง อยู่แฮ
เลือดหยดแปะๆตาม
รอยบาท
พอแลพบสามองค์
เดินแต่ ไกลฤา
ยักษ์ก็ร้องตวาด
ถามไป
๏ เหวยใครหนอหนุ่มน้อย
บังอาจ
พาสัตรีผ่านมา
ที่นี้
ตัวกูชื่อวิราธ
เรืองฤทธิ์ [๕๓]
มึงอย่าคิดหลีกลี้
หลบเลย
๏ เฮ้ยกูนี้แหละชอบ
กินพราหมณ์ นักฮา
มึงก็คงต้องเปน
เหยื่อแท้
ส่วนนางวิไลยงาม
ก็จะ
เปนคู่กูนี่แล้
เลิดงาม
/*258๏ พระรามฟังก็กริ้ว
ตรัสสั่ง
พระอนุชายิง
ยักษ์ร้าย
ลักษมัณจับศรขลัง
แผลงฉับ พลันแล
เร็วรวดรุมศรคล้าย
ห่าฝน
๏ ชอบกลวิราธนั้น
บ่ตาย
ดูดั่งกายหุ้มเกราะ
เพ็ชร์ไว้
พระราฆพมุ่งหมาย
ทรงช่วย
พระอนุชหน่อไท้
ฤทธิรงค์
๏ ทรงแผลงศรสาดซ้ำ
ประหาร
แต่วิราชก็ยัง
ไม่ม้วย
กลับวิ่งรี่มาราน
รอนต่อ
รวบสองกษัตริย์ด้วย
สองกร
๏ ทรงศรสองพี่น้อง
ชักดาพ
ฟันแขนอสุรพลัน
ขาดหวิ้น
ครานั้นจึ่งยักษ์หยาบ
เจ็บยวด
ล้มกับแผ่นดินดิ้น
ดักไป
๏ เหยียบไว้แน่นแล้วจึ่ง
ราฆพ
สั่งอนุชขุดหลุม
ใหญ่กว้าง
จะเอายักษ์ฝังกลบ
กลางป่า
อาวุธมิอาจล้าง
ชีพมัน
/*259๏ บัดนั้นวิราธร้าย
แลดู
องค์พระรามราฆพ
ถนัดแล้ว
ด้วยเสียงอ่อนทุลภู
วนาถ
อ้าพระวีระแก้ว
สุริย์วงศ์
๏ ความหลงบังเนตร์ไว้
จึ่งฃ้า
บ่มิรู้จักองค์
ท่านไท้
พระคือพระรามรา
ฆพเลิด
ใครจะสู้พระได้
ไป่มี
๏ ยินดีได้เฝ้าบาท
ยุคล
เพราะกุเวรราชเธอ
สาปไว้
ได้เฝ้าจึ่งให้พ้น
โทษสาป
กลับสู่สวรรค์ได้
โดยมรณ
๏ ชาติก่อนเปนคนธรรพ
หรรษา
บริวารกุเวร
ราชเจ้า
ฃ้าลอบรักรัมภา
โสภิต
เวสสะวัณทราบเค้า
โกรธา
๏ สาปฃ้าเปนรากษส
รูปทราม
ท่องเที่ยวอยู่ในดง
ทัณฑัก
จนกว่าจะพบราม
ราฆพ
พระฆ่าแล้วจึ่งจัก
พ้นกรรม
/*260๏ ฟังคำวิราธร้าย
กราบทูล
ราฆพเร่งขุดหลุม
ใหม่แล้ว
จึ่งฝังวิราธพูน
ดินกลบ
ยักษ์ดับชีพและแผ้ว
สาปพลัน ฯ
ร่าย
๏ ต่อนั้นจึ่งสามองค์ ดั้นดงเดินต่อไป ในหนึ่งโยชน์คณนา ก็ถึงอาศรมสถาน ที่สำราญฤดี แห่งมุนีผู้ขลัง คือศรภังค์ดาบส ทรงยศเห็นศักระ กับเทวะคณา มาพร้อมอยู่ที่นั้น แต่ครั้นเมื่อเฃ้าใกล้ ทวยเทพไซร้เหิรเห็ด เตร็จฟ้าไปเสียพลัน บัดนั้นสามกษัตริย์ จึ่งรีบรัดเฃ้าไป ไหว้ศรภังค์มุนี ฤษีปรีดานัก รับทรงศักดิ์และแถลง แจ้งเหตุที่เทวา มาอาศรมนั้นไซร้ ว่าได้มาเพื่อเชิญ เธอนั้นเหิรสู่สวรรค์ ชั้นพรหมอันสูงสุด เพราะวิมุติกิเลส วิเศษได้โดยฌาณ ท่านบอกมรรคาชัด เพื่อกษัตริย์เดินไป แล้วทันใดทูลลา คลาเฃ้าสู่กองเพลิง เถกิงแรงแสงฉาน ผลาญเผาองค์มุนี หมดอินทรีย์บ่นาน วิญญาณก็จรจู่ สู่พรหมโลกโดยพลัน [๕๔] ครานั้นพวกบริวาร เห็นอาจารย์มรณา ก็ต่างมาแวดล้อม ห้อมราฆพทรงศร ทูลวอนให้ทรงศักดิ์ อารักษ์ตนต่อไป ภูวนัยรับคำ พวกนักธรรมปรีดา พาสามองค์เสด็จ เตร็จต่อไปในดง ตรงสู่ที่อาศรม อันเปนรมณีย์ แห่งฤษีบรรฦๅ มีชื่อสุตีกษณะ [๕๕] พระราฆพจึ่งพา สีดาและลักษมัณ เฃ้าไปอัญชลี ฤษีชวนเธอให้ พักอยู่ในที่นั้น แต่ทรงธรรม์ขอลา ว่าอยากใคร่ชมดง อีกจำนงช่วยพราหมณ์ ปราบปรามรากษสหาญ ที่เที่ยวราญรุกร้าย ทำลาย/*261กิจพิธี ดังนี้แรมคืนหนึ่ง แล้วจึ่งลานักพรต จรดต่อในป่า ฝ่ายว่าคณพราหมณ์ ตามเสด็จไปด้วย ช่วยระวังดูภัย ดังนั้นไซร้สามองค์ เดินในดงทัณฑัก พักบางคราวกลางป่า บางคราพบอาศรม รมณีย์อาศัย แห่งชีไพรบางเหล่า ก็เฃ้าอาศัยบ้าง บางทีอยู่น้อยวัน บางแห่งนั้นสบาย ก็อยู่หลาย ๆ เดือน เปนเพื่อนพวกโยคี ดังนี้พราหมณ์คณะ อรัญญะวาสี พึ่งบารมีร่มเย็น เปนสุขทั่วกันหมด รากษสบ่อาจหาญ รุกรานรังแกเล่น เช่นที่เคยแต่ก่อน ภุธรเที่ยวอยู่ไป ในทัณฑักอรัญ จนเวลาล่วงไป ได้ถึงสิบพรรษา จึ่งเวียนมาที่เก่า เฃ้าอาศรมองค์พระ สุตีกษณะพราหมณ์ พระรามถามสิทธา ว่าองค์พระอคัสตย์ รัตนพรหมฤษี ที่สถิตหนไหน ฤษีไซร้จึ่งแจ้ง แถลงทางให้เดิน ไปสู่เนินบรรพต ที่ดาบสอยู่ยัง ดังนั้นสามกษัตรา ลาสุตีกษณ์ดั้นดง มุ่งตรงสู่อาศรม แห่งพระพรหมฤษี ถึงที่นี้ไป่ช้า เห็นกุฏิอยู่หน้า เนินงาม ฯ
โคลง ๓
๏ บัดนั้นสามกษัตริย์
รีบรัดไปนอบเกล้า
กราบอคัสตยะเจ้า
ฤษี ฯ [๕๖]
โคลง ๔
๏ มุนีต้อนรับด้วย
เต็มใจ
สรรพโภชนาหาร
จัดเลี้ยง
ผลาผลที่ใน
แนวป่า
เอมโอชรสเลิดเพี้ยง
แต่งปรุง
/*262๏ มุ่งจิตคิดรักไท้
รามราช
หวังช่วยเธอบำราบ
รากษส
ฤษีจึ่งประสาท
อาวุธ
วิเศษสุดสมยศ
เกียรติฦๅ
๏ หนึ่งคือธนูแก้ว
แกมกาญจน์
ซึ่งวิศวกรรมา
แต่งแล้ว
ถวายวิษณุชาญ
ชัยสิทธิ์
เพื่อปราบรากษสแกล้ว
กาจไกร
๏ หนึ่งให้พรหมาสตร์เอก
ศรศักดิ์
อีกแร่งอันบ่มี
พร่องได้
อีกแสงดาพเอกฝัก
กุดั่น
ประสาทพรพร้อมให้
ชัยศรี
๏ ยินดีรับเสร็จแล้ว
พระราม
กราบพระดาบสโดย
เรียบร้อย
ประนมพระหัดถ์ถาม
ถึงที่
พอปลูกอาศรมน้อย
เนาศานต์
อาจารย์ตอบถ้อยพระ
ภูมี
ว่ารูปเห็นที่ควร
วิเวก
คือปัญจะวฏี
ริมฝั่ง
แห่งนทีนามเอก
โคทา
/*263๏ ราฆพลาเจ้า
ฤษี
เดินต่อไปในดง
ทัณฑก
ใกล้ปัญจะวฏี
ที่มุ่ง ไปนา
พระจึ่งแลเห็นนก
มหิมา
๏ พญาวิหคนั้น
ทูลความ
ว่าดนูเปนมิตร์
บิตุราช
ฃ้านี้แหละมีนาม
ชฎายุ [๕๗]
ประเสริฐในเชื้อชาติ
เวนไตย
๏ เพราะได้เปนมิตร์ท้าว
ทศรถ
ฃ้าก็อยากเปนมิตร์
ลูกไท้
คราใดพระทรงยศ
มีกิจ
ฃ้าก็จะช่วยให้
สมถวิล
๏ ยินดีราฆพตอบ
ขอบใจ
แล้วก็ลานกจร
ไปถับ
ถึงธารนทีใส
สีสอาด
จึ่งเลือกที่ประทับ
ต่อไป
๏ ให้พระอนุชปลูก
อาศรม
เลือกที่อันเหมาะใน
ร่มไม้
ดูน่าเสวยรมย์
วิเวก
สามกษัตริย์อยู่ได้
กลางพน นั่นแล ฯ
/*264ร่าย
๏ อนุสนธิ์ข้อความ ตามมีในดำนาน มีนางมารตนหนึ่ง ซึ่งหยาบช้าแสนทราม นามศูรปะนฃา น้องราชาทศกัณฐ์ ผายผันผ่านอาศรม ที่รมณียะ แห่งพระราฆพไซร้ ได้เห็นรูปเรืองรอง ของพระรามฤทธิ์ ยักษิณีนึกรัก ชมทรงศักดิ์แต่ไกล ไม่พอใจใคร่เฝ้า จึ่งเฃ้าสู่อาศรม บังคมทูลปราไสย ไท้ก็ตอบโดยดี ยักษีอภิปราย โดยหมดอายแก่ใจ ขอให้พระสุริยวงศ์ ทรงรับตนไว้เปน เช่นชายาเคียงคู่ ภูธรตอบเชิงเย้า ว่าเรามีภรรยา มาอยู่ด้วยที่นี้ มิควรที่รับรอง นางเนื้อทองผ่องพรรณ แต่ลักษมัณน้องยา มาผู้เดียวเปลี่ยวใจ แม้ได้ชิดเชยเจ้า เหมาะไม่เบาแน่นา นางอสุราฟังท่าน คลานไปเฝ้าลักษมัณ พลันกล่าวคำเล้าโลม ชมโฉมงามเฉิดฉาย แล้วถวายตัวฉับ ขอพระรับเปนคู่ พระลักษมณ์ผู้ช่างตรัส จึ่งตอบขัดข้องไป ว่าฃ้าไซร้เปนทาส รองบาทพระเชษฐา กัลยาจะพลอย ต้อยต่ำศักดิ์ด้วยฃ้า ถ้าให้ดีควรเปน เช่นชายาองค์ใหม่ ในพระรามและดี ยักษิณีกลับไป เฝ้าทรงชัยราฆพ ประจบและทูลง้อ ขอให้ทิ้งสีดา แต่ราฆพกล่าวขัด แน่ชัดไม่ยินดี ยักษิณีแสนโกรธ ทลึ่งโลดไปทาง นางสีดาตบตี เทวีซวนซบ สลบลงโดยพลัน ครานั้นราฆพราช กริ้วยักษ์กาจหนักหนา สั่งอนุชาให้พลัน ลงโทษมันจงหนัก ลักษมัณรับบัญชา มาหยิบดาพโดยพลัน ฟาดฟันเฉี่ยวไปถูก จมูกหูนางยักษ์ นางอัประลักษณ์ร้องลั่น พลันหนีไปบ่ช้า ร้องอึงประหนึ่งบ้า ตลอดทาง ฯ
/*265โคลง ๓
๏ นางถึงชนะสถาน
ก็ลนลานรีบเฃ้า
ไปถับถึงที่เฝ้า
เชษฐา ฯ
โคลง ๔
๏ พญาขรฤทธิ์ร่าย
แลเห็น
ศูรปะนะฃามา
ร่ำไห้
ตรัสถามว่าน้องเปน
ไรจึ่ง
โลหิตแปดเปื้อนไล้
จมูกหู
๏ ทูลภูธรด้วยพจน์
มุสา
ว่าถูกรามและลักษณ์
พี่น้อง
รังแกและพูดจา
หยามหยาบ เกี้ยวแฮ
เพราะมิปลงจิตต้อง
ถูกฟัน
๏ ดังนั้นจงช่วยน้อง
แก้เผ็ด
หาไม่มนุษจะ
กำเริบ
ต้องทำเพื่อฃามเข็ด
ฤทธิ์ยักษ์
มันจะได้ไม่เอิบ
อิ่มใจ
๏ ขรใช้สิบสี่ยักษ์
เสนี
ไปเพื่อแก้แค้นแทน
พระน้อง
ให้ลงโทษฤษี
บังอาจ
แม้ต่อสู้ก็ต้อง
ประหาร
/*266๏ นางมารพายักษ์สิบ
สี่ตน
ไปที่พระราฆพ
ธสถิต
พอรุกเพื่อจะรณ
รอนท่าน
ราฆพยิงศรปลิด
ชีพมลาย
๏ นางร้ายรีบกลับเฝ้า
ขุนขร
ทูลแถลงแจ้งเหตุ
ที่แพ้
และเร้าเร่งให้จร
ไปรบ
เพื่อจะได้รับแก้
แค้นพลัน
๏ กุมภัณฑ์ถูกน้องยั่ว
ยวนจิต
จึ่งสั่งเกณฑ์กองทัพ
อะคร้าว
พลหมื่นสี่พันฤทธิ์
แรงรบ
โห่ลั่นสนั่นด้าว
พนา
๏ พญาทูษณะน้อง
ขุนขร
รับน่าที่ขุนพล
ทัพหน้า
ตรีเศียรฤทธิรอน
ผู้ช่วย
คุมทัพเดินไป่ช้า
ถับถึง
๏ จึ่งให้พลล้อมรอบ
อาศรม
แล้วพญาทูษณ์จึ่ง
กล่าวท้า
ฝ่ายพระนโรดม
ยินศัพท์
ก็เสด็จออกหน้า
กุฎี
/*267๏ ภูมีแผลงเดชน์ล้ำ
เลิดฤทธิ์
ไปประหารพวกพล
วอดสิ้น
แล้วแผลงซึ่งศรสิทธิ์
ยิงแม่น
ถูกพญาทูษณ์ดิ้น
ดับขันธ์
๏ พลันตรีเศียรไล่ต้อน
พลมาร
เฃ้าปะทะอีกแทน
ที่ม้วย
พระราฆพก็ผลาญ
มอดหมด
แม่ทัพก็ตายด้วย
ในสมร
๏ ขุนขรเห็นทัพหน้า
กระจาย
กริ้วโกรธดังอัคคี
พลุ่งไหม้
ต้อนพยุห์พลกาย
ราญรุก
สั่งจับรามจงได้
ทั้งเปน
๏ เห็นยักษ์ยกมากเฃ้า
รานรอน
ราฆพก็ทรงปืน
ผาดเปรี้ยง
ถูกรถพญาขร
ขับขี่
พินาศบัดนั้นเพี้ยง
อสุนี
๏ บัดนี้ขุนยักษ์ร้าย
ดุ่มมา
แกว่งคทาเพ็ชร์สุด
สามารถ
หวังสู้รบกับรา
ฆพราช
ตัวต่อตัวโดยกาจ
เก่งไกร
/*268๏ ทรงชัยทรงชักเดชน์
พรหมาสตร์
พาดพิษณุธนู
เหนี่ยวน้าว
เล็งเหมาะพระก็ผาด
แผลงลิ่ว
ไปปักกลางอกท้าว
ขรพาล
๏ ขุนมารก็ล้มแทบ
ดินดอน
พิษศรดังพิษเพลิง
สุดกาจ
โดยด่วนจึ่งขุนขร
มลายชีพ
อยู่ท่ามกลางศพกลาด
เกลื่อนวัน
๏ ครานั้นทวยเทพพร้อม
ได้เห็น
ขรทูษณ์และตรีเศียร
มอดม้วย
ก็เปรมกมลเปน
ที่สุด
พร้อมส่งเสียงชมด้วย
คำฉันท์
๏ ชวนกันพร้อมจิตฟ้อน
รำงาม
โปรยทิพยบุบผา
เกลื่อนด้าว
ชมฤทธิ์แห่งพระราม
สามารถ
ปราบอสูรแสนห้าว
หมดมลาย
๏ ฝ่ายว่าคุณเจ้า
ฤษี
ทราบข่าวว่าขุนขร
มอดม้วย
ไปเชิญพระมุนี
อคัสตย์
นำคณไปด้วย
ฉับพลัน
/*269๏ พร้อมกันไปเฝ้าพระ
ราฆพ
กล่าวพจน์โมทนา
แด่ไท้
แต่นี้จะประสบ
ศานติ
กอบกิจยัญญะได้
สุขสบาย ทั่วนา ฯ
โคลง ๓
๏ มีหนึ่งนายกุมภัณฑ์
อกัมปันชื่ออ้าง
ยามขรถูกมล้าง
ชีพมรณ
๏ หนีจากสมรรอด
เล็ดลอดพ้นไม่ช้า
แล้วจึ่งขึ้นสู่ฟ้า
เหาะตรง
๏ ยังลงกานคร
รีบร้อนสู่ที่เฝ้า
ทศเศียรราชเจ้า
ลงกา ฯ
โคลง ๒
๏ ทูลกิจจาแด่ไท้
ทุกสิ่งตามที่ได้
เกิดการณ์ ฯ

ร่าย
๏ ขุนมารราพณาสูร ฟังคำทูลเมื่อนั้น ก็พลันกริ้วโกรธา ตรัสว่าต้องแก้แค้น แทนพระน้องจงได้ แท้จริงใจขุนยักษ ผู้มักมากในกาม ฟังความเล่าถึงนาง ผู้สรรพางค์พิไลย อยากใคร่ครองสีดา จึ่งบัญชาทันที สั่งสารถีผูกรัด จัดเตรียมล่อเลอสรร [๕๘] ครั้นรุ่งแสงอุษา จากลงการีบจร ดั้นอัมพรตะบึง ยังซึ่งอาศรม/*270สถาน ที่สำราญรมยา แห่งมารีจฦๅยศ โอรสตาฑะกา ซึ่งมาผนวชแต่ เมื่อพ่ายแพ้พระราม ตามที่ได้เล่ามา เจ้าลงกาเฃ้าไป ไหว้มารีจเชิญช่วย ด้วยในการแก้แค้น แทนทูษณ์ขรที่ตาย บอกอุบายคิดว่า จะลักพานางงาม เมียพระรามจากกัน เพื่อลงทัณฑ์สาใจ มารีจได้สดับ สรรเสร็จเรื่องบรรยาย ทูลฦๅสายสิบพักตร์ ว่าทรงศักดิ์เชื่อเถิด จะเกิดการราญร้าว พลอยให้ชาวลงกา ทั่วอาณาจักร์ร้อน คิดดูก่อนจงดี พระรามนี้สำคัญ แขงขันเชิงชิงชัย กษัตริย์ในโลกนี้ บ่ได้มีเทียมเท่า เขานั้นแสนสามารถ อาตมะเคยเข็ดขาม ฤทธิ์พระรามวีระ อันจะลักเมียเฃา เท่ากับยั่วเฃาตาม ทำสงครามยุทธ์แย้ง แย่งชายาคืนไป อันนางในลงกา รูปโสภาหน้านวล มากมวลมีแล้วไซร้ ท้าวไทจงกลับเวียง เลือกเนียงชมสมจิต สนิทร่วมเสนหา รมยาไร้ภยัน ทศกัณฐ์ฟังคำ มารีจร่ำเตือนจิต คิดเห็นชอบหนักหนา จึ่งลากลับกรุงไกร ไม่คิดทำเช่นหมาย ฝ่ายศุูรปะนฃา เห็นเชษฐาทูษณ์ขร ม้วยมรณด้วยศรราม ก็เหาะฃ้ามสมุท รีบรุดสู่ลงกา มาถึงพระโรงคัล พลันเฃ้าเฝ้าขุนราพณ์ กราบทูลความทุกข้อ แสร้งกล่าวพ้อพาที เพื่อให้มีมานะ อีกรู้พระหฤทัย ว่าฝักใฝ่ทางกาม จึ่งใขความชมโฉม น่าประโลมลานแล แห่งหม่อมแม่สีดา นางยักษาเจ้าเล่ห์ เสรแสร้งใช้อุบาย โยกย้ายคำเจรจา ว่าพ้อบ้างยั่วบ้าง พลางชมนางน่ารัก จนจอมจักร์ลงกา แสนละล้าละลัง ยิ่งฟังยิงนึกแค้น อีกแสนใคร่ใฝ่ครอง นางเนื้อทองโสภา จึ่งบัญชาสั่งไป ให้ผูกรถอีกครั้ง ขี่ไปยังกุฎี ที่อยู่มารีจนั้น แล้วพลันเฃ้าไปหา แจ้งกิจจาขอช่วย ด้วย/*271ในการปราบปราม พระรามและอนุชา อีกเพื่อพาเมียเฃา เฃ้ามาสู่กรุงไกร มารีจได้ทราบความ ห้ามขุนมารอีกครั้ง เธอบ่ฟังกลับโกรธ พิโรธแรงนักหนา ว่าจะฆ่าให้หมด พวกขบถทั้งวงศ์ องค์มารีจฟังตรัส ครั้นจะขัดต่อไป ภัยจะถึงครอบครัว ทั้งตัวจะพินาศ จึ่งตอบราชบรรหาร ว่าภูบาลจะใช้ ฉันใดก็จะยอม พร้อมเพื่อรับบัญชา พญาราพณ์แถลง แจ้งอุบายคิดไว้ ให้มารีจแปลงกาย เปนกวางฉายเฉิดงาม เดินไปตามในป่า หน้าพระอาศรมพอ ล่อตายั่วยวนใจ ให้อรไทยจำนง ประสงค์กวางทองนั้น แล้วให้พลันรีบหนี รี่นำรามเฃ้าป่า ไกลจากอาศรมศรี นอกนี้ตัวขุนมาร จะทำการต่อไป มารีจได้สดับ รับบัญชาแล้วทูล จอมอสูรว่าฃ้า รู้แน่ว่ากิจนี้ อันผลดีคงไร้ จะได้แต่ผลร้าย ฃ้าคงตายด้วยมือ พระผู้ฦๅเกียรติไกร ราฆพไซร้สามารถ ปานยมราชแรงหาญ พระคงผลาญชีวา พระราชาแน่แท้ แต่จะขัดก็เห็น ไม่เปนผลยันใด ฃ้ายอมไปป่าด้วย ช่วยพระองค์ตามที่ มีปัญญาสามารถ อสูรราชรื่นรมย์ ชมมารีจมากมาย ว่าเปนชายชาญเลิด ประเสริฐล้ำอสุรา แล้วพาไปขึ้นรถ จรดล่องเวหน ด้นสู่ดงทัณฑัก เห็นสำนักทรงพรต เลื่อนรถลงป่ากว้าง บ่มิไกลจากฃ้าง กุฎี นั่นแล ฯ
โคลง ๒
๏ ภูมีจึ่งสั่งให้
พญามารีจไซร้
แปลงกาย

๏ เดินกรายไปแทบหน้า
อาศรมนั้นเถิดฃ้า
จะตาม ไปนอ ฯ

/*272โคลง ๓
๏ นึกคร้ามในดวงจิต
มารีจคิดอัดอึ้ง
ครั้นขัดก็จะขึ้ง
ขัดใจ
๏ แต่ไปคงไม่รอด
ปลอดกลับมาแน่แท้
แขงจิตจำจิตแล้
ร่ายมนตร์ ฯ
โคลง ๔
๏ สกนธ์กลายจากรูป
ยักษา
เปนสุวรรณมฤค
เลิดแล้ว
ปลายเฃากอบรัตนา
นิลเอก
ที่พักตร์ดำด่างแพร้ว
ปนฃาว
๏ พรายพราวพยับแก้ว
แต่งกรรณ
ปิหรูดแกมทับทิม
พิลาศ
สร้อยคอรัตนะพรรณ
แพรวเพริด
หนังเรื่อปะทุมชาติ
จับตา
๏ ยาตราผ่านหน้าพระ
อาศรม
ชายเนตร์ดังนางงาม
แช่มช้อย
สีดาสบเนตร์ชม
ชอบจิต
นางจึ่งกราบกล่าวถ้อย
ทูลไป
/*273๏ แม้ไท้ยังโปรดเกล้า
หม่อมฉัน
ขอประทานกวางทอง
เอกแล้
แต่องค์พระลักษมัณ
ทูลขัด
นี่มิใช่กวางแท้
ธรรมดา
๏ เกรงว่ารากษสแสร้ง
แปลงกาย
มาล่อลวงให้หลง
เล่ห์แล้ว
จะก่อเหตุแรงร้าย
เปนแน่
ขืนจับจะไม่แคล้ว
คลาดภัย
๏ แต่ใจนางแก้วสุด
ไหลหลง
จึ่งมิยอมฟังคำ
พระน้อง
เผ้าทูลออดแด่องค์
พระภัส ดาแล
ขอมฤคทองที่ต้อง
ประสงค์
๏ องค์พระราฆพเจ้า
เหลือขัด
จึ่งฝากสีดากับ
อนุช
จับอาวุธคู่หัดถ์
โดยด่วน
แล้วเสด็จรีบรุด
ไล่กวาง
๏ ไปกลางดงใหญ่แล้ว
จึ่งทัน
ราฆพก็แผลงศร
ถูกต้อง
บัดนี้จึ่งกุมภัณฑ์
เจ้าเล่ห์
ส่งศัพท์เสียงโรทร้อง
หวนโหย
/*274๏ โอยช่วยด้วยเถิดเจ้า
สีดา
ช่วยพี่เถิดลักษมัณ
พี่ม้วย
เสียงเหมือนพระรามรา
ฆพเรียก
แล้วดับชีวิตด้วย
พิษศร
๏ ม้วยมรณรูปมฤคนั้น
พลันหาย
กลายกลับเปนอสูร
ศพกลิ้ง
รามจึ่งทราบอุบาย
ยักษ์หลอก
พระเสด็จรีบทิ้ง
ศพไป
๏ เฃ้าในดงนั้นเพื่อ
หากวาง
อีกหนึ่งซึ่งยิงแทน
เสร็จได้
หวังนำเพื่อให้นาง
แทนมฤค ปลอมแล
รีบกลับนำมฤคให้
โฉมฉาย
๏ ฝ่ายนวลนาเรศแก้ว
สีดา
ยินศัพท์สำเนียงมาร
เรียกร้อง
มิรู้ว่ามายา
ลวงหลอก
จึ่งตรัสเร่งพระน้อง
รีบไป
๏ ไวๆไปช่วยพระ
เชษฐา
ครั้นพระลักษมณ์กราบทูล
ทัดไว้
นางก็กลับโกรธา
พ้อตัด
จนลักษมณ์ทนมิได้
จำลา
/*275๏ ครานั้นจึ่งท้าวราพณ์
ฤทธิแรง
เห็นเหมาะแล้วว่ามี
โอกาศ
จึ่งร่ายเวทจำแลง
กายะ
เปนฤษีลีลาศ
เฃ้าไป
๏ ทรามวัยก็ต้อนรับ
โดยดี
ขุนราพณ์ยิ่งดูนาง
ยิ่งรัก
กล่าวชวนมิ่งนารี
นงรัตน
ไปถิ่นประเทศยักษ์
ด้วยกัน
๏ แจ่มจันทร์หลากจิตตอบ
วาจา
ใยพระมุนีกล่าว
เช่นนี้
เปนพราหมณ์บ่ควรมา
เปนสื่อ
ชวนชักเมียให้ลี้
จากผัว
๏ จะมัวพูดอ้อมอีก
ต่อไป
เกรงจะเสียท่วงที
แน่แท้
ขุนราพณ์จึ่งกล่าวใข
ความสัตย์
ว่าดนูนี้แล้
ราพณ์ขลัง
๏ เพราะหวังเปนคู่น้อง
เสนหา
จึ่งอุส่าห์มาจาก
แว่นแคว้น
ขอเชิญชื่นใจมา
ด้วยพี่ เถิดแม่
คงจะเปนสุขแม้น
ไปสวรรค์
/*276๏ แจ่มจันทร์พลันกล่าวถ้อย
ตัดรอน
บ่มิยอมไปกับ
ขุนยักษ์
เมื่อองค์พระทรงศร
ทรงทราบ
คงเผด็จผู้ลัก
มหิษี
๏ บัดนี้จึ่งราพณ์ร่าย
ขัดใจ
กรตวัดกัลยา
โอบอุ้ม
ออกจากกุฎีไป
โดยด่วน
ไปสู่แห่งที่สุ้ม
รถทรง
๏ อุ้มองค์อัคเรศขึ้น
รถพลัน
แล้วขับขึ้นตรงสู่
ฟากฟ้า
แล่นลิ่วละล่องผัน
อากาศ
มุ่งสู่ลงกาหล้า
แหล่งมาร
๏ ผ่านต้นไม้ใหญ่ล้ำ
ในดง
ที่ชฎายุหาญ
อยู่ไซร้
สีดานิ่มอนงค์
เรียกนก
อ้ามิตร์ช่วยลูกให้
พ้นภัย
๏ นกใหญ่ยินศัพท์แล้ว
บินมา
ร้องทักราพณ์ว่าเออ
พระน้อง
ฉันใดเล่าจึ่งพา
เมียมิตร์ ไปฮือ
ทำผิดแล้วจะต้อง
ส่งคืน
/*277๏ ขัดขืนจะต้องขัด
ใจกัน
มาส่งสีดามา
อย่าช้า
แต่ท้าวราพณ์โมหัน
หาญตอบ
ถ้อยหยาบเปนเชิงท้า
ฤทธี
๏ ปักษีพิโรธเพี้ยง
เพลิงผลาญ
บินรี่เฃ้าโจมรถ
ราพณ์ร้าย
ต่างฝ่ายต่างแรงหาญ
ประหัด
เสียงสนั่นลั่นคล้าย
ลมแรง
๏ ยุทธ์แย้งสามารถทั้ง
สองรา
ที่สุดขุนมารชัก
ดาพแก้ว
ฟันถูกปีกชฎา
ยุฃาด
หล่นแทบแผ่นดินแล้ว
สลบไป
๏ มีชัยแล้วราพณ์ดั้น
เวหา
เร็วรีบสู่นคร
อะคร้าว
นางสิ้นสุดปัญญา
ที่จะ
พ้นจากเงื้อมมือท้าว
ทศกัณฐ์
๏ ดังนั้นนางจึ่งเปลื้อง
อาภรณ
ทีละสิ่งทิ้งลง
พิภพ
เผื่อว่าพระทรงศร
ตามติด
พระอาจได้ประสบ
สิ่งของ
/*278๏ สมปองถึงแล้วที่
ลงกา
ทศกัณฐ์เฝ้ากล่าว
พจน์เกี้ยว
นางบ่มินำพา
สักนิด หนึ่งเลย
ใยจะพูดลดเลี้ยว
ไป่ฟัง
๏ จะขังนาเรศไว้
ในวัง
เกรงจะหมองนวลเพราะ
วิโยค
ท้าวราพณ์จึ่งตรัสสั่ง
ให้จัด
ให้อยู่สวนอโศก
นอกเวียง
๏ จัดเนียงรากษสให้
อยู่คุม
ให้คิดหาโอกาศ
ค่ำเช้า
ช่วยกันนั่งล้อมรุม
โลมจิต
ให้รักองค์พระเจ้า
ลงกา
๏ สีดาพิลาปเพราะ
วิโยค
จำพรากจากสวามี
อยู่เกศ
อยู่สวนชื่ออโศก
โศกห่อน หายเลย
จนอ่อนใจอัคเรศ
เพราะศัลย์
๏ ครานั้นเทวะเจ้า
พรหมา
ทรงทราบเหตุทั้งปวง
ทั่วด้าว
วิตกว่าสีดา
จะดับ ชีพนอ
จึ่งตรัสใช้ท่านท้าว
อมรินทร์
/*279๏ ไปถิ่นทวีปแคว้น
ลงกา
นำทิพยะภักษา
ประเสริฐ
ไปให้แม่สีดา
บริโภค
พอช่วยนงลักษณ์เชิด
ชีพคง
๏ องค์อินทร์ถึงแล้วจึ่ง
สกดยักษ์ หลับแฮ
นำทิพยะภักษา
ส่งให้
สีดานิ่มนงลักษณ์
เสวยเสร็จ
จึ่งค่อยส่างโศกได้
ชั่วคราว หนึ่งนา ฯ
ร่าย
๏ กลับกล่าวถึงพระราม ตามกวางไปจนฆ่า มารีจได้สำเร็จ รีบเสด็จย้อนทาง มาในกลางดงใหญ่ หฤทัยไม่ผ่อง ตรองถึงกลอุบาย แห่งยักษ์ร้ายแสร้งทำ จำต้องรีบกลับพลัน ครั้นดำเนินไม่ช้า พบอนุชากลางทาง ต่างถามข่าวแก่กัน ลักษมัณแถลงเหตุ ติทรงเดชอนุชา ว่าไม่ควรทอดทิ้ง มิ่งมหิษีไว้ แล้วรีบไคลคลากลับ ถับถึงอาศรมสถาน เรียกเยาวมาลย์ยาใจ ไม่เห็นนางออกมา เฃ้าค้นหาไม่พบ ราพก็แสนโศก วิโยคมหิษี ภูมีร่ำพิไร ถึงอรไทยเสนหา สั่งอนุชาไปยัง ฝั่งโคทาวารี เผื่อเทวีจะใฝ่ ไปเก็บบัวริมฝั่ง ดังนั้นอนุชา รีบไปหาทรามวัย บ่ได้พบนางแก้ว หาทั่วทุกถิ่นแล้ว ไป่เห็นนางเลย ฯ
/*280โคลง ๔
๏ เช่นนั้นราฆพเจ้า
โศกา
ธเสด็จไปยัง
ฝั่งน้ำ
ส่งศัพท์เรียกสีดา
ทรามสวาท
อ้าแม่เมียมิ่งล้ำ
อยู่ไหน
๏ ฉันใดแม่น้ำพระ
โคทา
จึ่งบ่ตอบคำถาม
สักน้อย
หากชนกถามหา
พระลูก ท่านฤา
ฃ้าจะทูลตอบถ้อย
ฉันใด
๏ อยู่ไหนนางผู้เลิด
ภักดี
ตามภัสดายามถูก
นิรเทศ
ผัวเปนแต่ฤษี
ชีป่า
นางก็ตามสู่เขต
อะรัญ
๏ อันตูฃ้าไร้ญาติ
และมิตร์
ยังกลับเสียเมียรัก
อีกซ้ำ
โอ้นอนจะนอนคิด
ถึงมิ่ง เมียเอย
ตลอดคืนจะน้ำ
ตาพรู
๏ ดนูขอเที่ยวค้น
เทวี
ทั่วเขตชนะสถาน
ใหญ่กว้าง
ทั่วทุกโขดคีรี
สูงต่ำ
ทุกถิ่นธารท่อน้ำ
หลั่งริน
/*281๏ ผินพักตร์พบมฤคอยู่
ริมธา ราแล
ราฆพก็ตรัสถาม
หมู่เนื้อ
เพื่อนบอกหน่อยสีดา
หล่อนอยู่ ไหนนอ
บอกหน่อยนงอะเคื้อ
อยู่ไหน
๏ เนื้อไพรก็ลุกขึ้น
พร้อมกัน
แหงนพักตร์และตามอง
ทิศใต้
จึ่งสองกษัตริย์ผัน
พักตร์สู่
ทิศทักษิณนั้นไซร้
บทจร
๏ ภูุธรพลางโศกไห้
โหยครวญ
ถึงอนงค์ชายา
คู่จิต
เห็นใดก็ล้วนชวน
ให้โศก
ทุกสิ่งชวนให้คิด
ถึงนาง
๏ กลางทางพบซึ่งแก้ว
แหวนทรง
ต่างพระกรรณกำไล
กอบแก้ว
ของที่นิ่มอนงค์
ทิ้งหล่น
พระเก็บของขึ้นแล้ว
กำสรวล
๏ คลายครวญราฆพเกิด
โกรธา
จับพระแสงศรเตรียม
มั่นไว้
หากไม่พบสีดา
ดวงจิต
เอาเถิดคงจะได้
เห็นกัน
/*282๏ อันภพนี้หากไร้
ดวงสมร
เหมือนหมดสิ่งดีเหลือ
แต่กาก
ตัวเราจะแผลงศร
พรหมาสตร์
ล้างโลกนี้ให้คราก
ครืนสลาย
๏ ฦๅสายตรัสแล้วจึ่ง
ลักษมัณ
ทุลว่าอ้าพระผู้
ผ่านเกล้า
พระเคยเมตตาสรร
พะสัตว์
โปรดดับพิโรธเร้า
หัทยา
๏ อย่าให้บาปซึ่งผู้
เดียวทำ
เปนเหตุผจนตรี
โลกแล้
อันผู้ที่ก่อกรรม
ประทุษ
นั่นแหละควรกริ้วแท้
ถูกทาง
๏ หานางวิสุทธิ์ผู้
ชายา
จงทั่วธรณี
อย่าเว้น
แล้วจับซึ่งคนพา
ละชั่ว
ทำโทษสาหัสเค้น
ฆ่าฟัน
๏ ทรงธรรม์ฟังพระน้อง
กราบทูล
ได้พระสติดับ
โทษะ
แล้วจึ่งนเรนทร์สูร
เดินต่อ
ค้นทั่วบ่ลดละ
ถิ่นใด
/*283๏ ค้นในทุกถ้ำทุก
หูบผา
ค้นทุกลำละหาน
น่านน้ำ
ค้นทุกพุ่มพฤกษา
ใบดก
ค้นป่าค้นดงซ้ำ
ทั่วไพร ฯ
โคลง ๓
๏ จึ่งไปพบพญา
ชฎายุดักดิ้น
เลือดเลอะเปรอะเกือบสิ้น
ชีวา
๏ ราฆพรีบหามิตร์
ทรงฤทธิ์ถามเพื่อนไซร้
เกิดเหตุใครจุ่งได้
บอกมา
๏ ปักษาทูลแถลง
แจ้งเหตุที่รบเร้า
หวังชิงพระแม่เจ้า
จากมาร
๏ ยักษ์พาลตัดปีกจึ่ง
ตกลงถึงแผ่นหล้า
แล้วราพณ์ก็บ่ายหน้า
เหาะหนี
๏ ปักษีทูลทำนาย
ว่าฦๅสายจะได้
พระอัคเรศไซร้
คืนมา
๏ พญาราพณ์นั้นพึง
ถึงพรหมลิขิตแล้ว
แน่ละจะไม่แคล้ว
ศรรา ฆพเลย ฯ
โคลง ๒
๏ เจรจาพอเสร็จสิ้น
จึ่งชฎายุดิ้น
ดับชนม์

/*284๏ จุมพลเผาศพไซร้
ทำศราทธะพรตให้
พระสหาย

๏ แล้วฦๅสายจึ่งเต้า
ตามวิถีต่อเฃ้า
สู่พง อีกนา ฯ

ร่าย
๏ ดั้นเดินดงต่อไป ในไม่ช้าก็ผ่าน ชนะสถานออกไป ได้สามโยชน์ก็ถึง ซึ่งป่าโกญจะวัน ในนั้นพบคูหา และหน้าถ้ำนั้นไซร้ ได้เห็นยักษิณี อินทรีย์มหิมา หน้าตาแสนดุร้าย ร่างกายก็น่าชัง ทั้งเสียงดังหนวกหู มันยืนอยู่แห่งนั้น เห็นลักษมัณเดินหน้า มันอ้าแขนชวนเธอ เออหนุ่มสรวยสุดทั่ว มาเปนผัวฃ้าเถิด ฃ้าประเสริฐแสนงาม นามอโยมุขี [๕๙]ในป่านี้เปนใหญ่ คงได้อยู่เกษมสันต์ ลักษมัณขัดเคืองนัก ชักพระแสงดาพคม ฟันถูกนมยักษ์ขาด ฟาดฟันซ้ำไปถูก จมูกหูวิ่นไป นางจัญไรก็ลี้ หนีเฃ้าซ่อนกายา ในคูหาโดยพลัน สองราชันเดินต่อ พอไปอีกมินาน ยินเสียงปานฟ้าร้อง กึกก้องในย่านไพร สององค์ไซร้เที่ยวค้น จนพบอสุรา กังก้าขวางกลางไพร รูปมันใหญ่ปานผา แลดูน่าพึงกลัว หัวมันหามีไม่ มีปากใหญ่ที่ท้อง ส่งเสียงก้องแนวป่า กลางอุรามันไซร้ มีตาใหญ่ดวงหนึ่ง ซึ่งสีแดงดังไฟ และมันไร้ซึ่งขา แต่ว่าแขนยาวถึง โยชน์หนึ่งจึ่งสามารถ กวาดต้อนบรรดาสัตว์ สารพัตเฃ้าไป ได้จนถึงปากมัน อันอสูรตนนี้ มีเวทมนตร์เรียกสัตว์ บัดดลเฃ้าถึงกร ต้อนเฃ้าปากถนัด เมื่อกษัตริย์สององค์ ดั้นดงมาพบมัน ยังมิทันรู้กาย ยักษ์ร้ายก็ยื่นหัดถ์ รวบรัดได้ทั้งสอง ปองกินเปนภักษา /*285แต่ว่ายังมิทัน ถึงปากมันก็สอง พี่น้องชักดาพพลัน ต่างฟาดฟันแขนขาด หล่นกลาดแทบฟัถพี อสุรีโรทร้อง กึกก้องทั่วถิ่นป่า แล้วถามว่าเออสอง พี่น้องคือใครหนอ ขอทราบบ้างเปนไร ทันใดพระลักษมัณ พลันตรัสตอบข้อความ แล้วย้อนถามยักษา ว่าตัวมึงคือใคร ฉันใดรูปเช่นนี้ อสุรีตอบว่า ตูฃ้าแสนดีใจ ที่ได้พบพระองค์ สมประสงค์ของฃ้า อันชื่อว่ากะพนธ์ [๖๐] เดิมสกนธ์ฃ้าไซร้ วิไลยแม้นศักรินทร์ ผู้เปนปิ่นเทวา แต่ฃ้าชอบแปลงกาย กลายเปนยักษ์เที่ยวหลอน พราหมณ์นิกรให้กลัว ปล่อยตัวเหลิงเหลือดี จนมุนีหนึ่งไซร้ สาปให้คงรูปร้าย มิให้กลายเช่นเดิม ฃ้าเริ่มก่อการยัญ ครั้นสมปรารถนา พรหมาประทานพร ตามฃ้าวอนนานมา ให้อายุยืนยง สมประสงค์อิ่มเอิบ กำเริบจิตจึ่งท้า อมราธิราช บังอาจเฃ้าต่อกร จอมอมรข้องขัด ขว้างวัชระถูกหัว จมเฃ้าตัวทันใด ทั้งขาไซร้ก็ซ้น ร่นเฃ้าอยู่ในกาย ฃ้าขอตายทันที แต่วัชรีตรัสไว้ ถ้าเมื่อใดรามา และอนุชากษัตริย์ ตัดแขนขาดแล้วไซร้ จะได้ตายสมจินต์ ราฆพยินคำยักษ์ ทรงศักดิ์ชวนลักษมัณ ชวนกันหาฟืนกอง รองรับกายกะพนธ์ ยกตนขึ้นทันใด เอาไฟจุดพลันเผา จากเท่าและอังคาร แห่งมารรูปอัปรีย์ บัดนี้เทพบุตร์ ผุดขึ้นพลันวันทา แล้วทูลราฆพไท้ ว่าท่านไซร้ประสงค์ ได้องค์อัคเรศ ผู้ขวัญเนตร์คืนมา จงไปหาวานร ชาญสมรบรรฦๅ ชื่อสุครีพฤทธิรุท แล้วเทพบุตร์แจ้ง แถลงทางเพื่อจร พบวานรชาญชัย ครั้นได้ชี้มรรคา เสร็จจึ่งลาราฆพ โดยเคารพเลิดแล้ว เหาะสู่สุวภพแผ้ว สาปสรรพ์ ฯ
/*286โคลง ๓
๏ ราชันเดินในป่า
ถึงปัมปาย่านน้ำ
คือทเลสาปล้ำ
เลิดดี
๏ พบศวรีนางพราหมณ์
เห็นพระรามจึ่งไหว้
และชำระบาทไท้
ทั้งสอง
๏ ถามว่าปองสิ่งใด
นางทูลไท้ว่าฃ้า
คอยเฝ้าพระผ่านฟ้า
ราเมนทร์
๏ ได้บำเพ็ญซึ่งฌาณ
มาช้านานนักแล้ว
บัดนี้ก็ผ่องแผ้ว
เกลศสรรพ์
๏ ทรงธรรม์ตรัสถามทาง
นางก็ชี้แด่ไท้
แล้วเคารพนบไหว้
ทูลลา
๏ คลาเฃ้ากองอัคคี
เผาอินทรีย์หมดไหม้
วิญญาณนางนั่นไซร้
สู่สวรรค์ ฯ
โคลง ๒
๏ สองราชันเลิดล้ำ
เสด็จฃ้ามแม่น้ำ
ปัมปา

๏ ยาตราพลางหน่อไท้
ชมพรรณะมิ่งไม้
ในดง

๏ สององค์เดินไม่ช้า
ก็เสด็จถึงหน้า
คีรี

/*287๏ ศรีฤษยะมูกไซร้
จึ่งสองพระหน่อไท้
พักผา สุกแล ฯ

โคลง ๔
๏ พญาสุครีพเจ้า
จอมวา นรแฮ
เห็นหน่อกษัตริย์เสด็จ
ใต่เต้า
เกรงว่าพญาพา
ลีพี่
ได้ส่งศตรูเฃ้า
มาผลาญ
๏ หนุมานผู้เอก
เสนี
ทูลว่ามิจำเปน
หวาดแท้
อำนาจแห่งพาลี
บ่อาจ แผ่เลย
ถึงโขดมลัยแล้
แน่นอน
๏ ฟังสุนทรพจน์แผ้ว
หฤทัย
แต่ก็ยังฉงน
อยู่บ้าง
สุครีพจึ่งตรัสใช้
วายุบุตร
ไปสืบดูเหตุฃ้าง
โน้นมา
๏ วายุบุตร์เหาะรวด
เร็วพลัน
ใกล้จึ่งแปลงเปนวา
นะปรัสถ์ [๖๑]
ไปเฝ้าพระราชัน
ก้มกราบ
แล้วกล่าวสุนทรวัจน์
ฃ่าวถาม
/*288๏ ทราบความว่าหน่อไท้
เธอมา
โดยมุ่งจิตไมตรี
เพื่อพบ
และขอพญาวา
นรช่วย
เพื่อคิดตามประสบ
มหิษี
๏ กะบี่เห็นท่าเจ้า
นายตน
อาจจะได้คืนครอง
สมบัติ
กลับกลายรูปวิมล
ดังเก่า
แล้วกราบหน่อกษัตริย์
ทูลเชิญ
๏ สู่เนินเพื่อพบท้าว
สุครีพ
เชิญเสด็จสองทรง
บ่าแล้ว
พาเหาะระเห็จรีบ
ไปสู่
เขามาลัยเพริดแพร้ว
สิขร
๏ จรลงตรงพักตร์เจ้า
กะบี่
หนุมานทูลเหตุ
แด่ไท้
สุครีพสุดเปรมปรี
ดีรับ
สองกษัตริย์และไหว้
บาทบงสุ์
๏ องค์พระราฆพเจ้า
ยินดี
จับหัตถ์สุครีพฉัน
ชอบจิต
ต่อหน้าพระอัคนี
สบถ
เปนมหามิ่งมิตร์
สัมพันธ์
/*289๏ ครั้นถามทราบเหตุแล้ว
สิ้นสรรพ์
ที่สุครีพถูกขับ
จากแคว้น
ราฆพก็รับพลัน
จะช่วย
พระมิตร์และแก้แค้น
แทนสหาย
๏ ฦๅสายเสด็จพร้อม
พานร
สู่กีษกินธาถึง
ไม่ช้า
ยืนอยู่น่าบวร
ทวารรัตน์
จึ่งสุครีพร้องท้า
เฃ้าไป
๏ เสียงใสกระทบโสต
พาลี
ทลึ่งลุกขึ้นจาก
แท่นรัตน์
แม้มิ่งมหิษี
ห้ามบ่ ฟังเลย
โทษะเร่าร้อนจัด
รีบมา
๏ ถึงปราการรีบออก
นอกเวียง
เห็นสุครีพยืนทำ
ท่าท้า
พาลีก็โกรธเพียง
เพลิงลวก
โลดออกประจันหน้า
ฉับพลัน
๏ รบกันสองพี่น้อง
เริงแรง
ต่างว่องต่างไวต่าง
เก่งกาจ
ต่างตนต่างกำแหง
หาญหัก
แย้งยุทธ์อย่างสามารถ
ทนง
/*290๏ ฝ่ายองค์ราฆพผู้
แฝงกาย
เห็นว่าโอกาศเหมาะ
มั่นแล้ว
ศรพรหมาสตร์พาดสาย
เล็งแม่น
แผลงเดชน์ไปบ่แคล้ว
พาลี
๏ กะบี่ตายแล้วจึ่ง
รามินทร์
ยกสุครีพผู้เป็น
พระมิตร์
ขึ้นครองเขตกีษกิน
ธารัฐ
แต่งอภิเษกสิทธิ์
ศุภการ
๏ แล้วผ่านไปสถิตถ้ำ
ระโหฐาน
บนไหล่ปรัศระวัณ
บรรพต
เพราะเหตุธสาบาล
จะอยู่
ในป่าบำเพ็ญพรต
มั่นคง
๏ ทรงรออยู่แห่งนั้น
หลายเดือน
แต่สุครีพบ่มา
แห่งนั้น
ลักษมัณรับไปเตือน
กบี่ราช
และรีบเสด็จดั้น
ดงไป
๏ ถึงในนิเวศน์แล้ว
ตรัสเตือน
สุครีพระยอบยอม
รับผิด
มั่วเพลินเพลิดจึ่งเชือน
แชอยู่
ขอแต่พระมิ่งมิตร์
เมตตา
/*291๏ บัญชาเกณฑ์ทัพแกล้ว
ณรงค์
พอระดมไพร่พล
พรั่งพร้อม
ไปที่ประทับองค์
ราฆพ
ก้มกราบพระบาทน้อม
อัญชลี
๏ ภูมีขอให้ช่วย
ค้นหา
พระมหิษีซึ่ง
ยักษ์ร้าย
บังอาจลอบลักพา
ไปจาก
ขอจุ่งให้แยกย้าย
ออกแสวง
๏ แจ้งประสงค์จึ่งท่าว
สุครี วะแฮ
สั่งพวกนายพานร
เรืองเดช
แบ่งทัพออกเปนสี่
กองแยก
ไปเที่ยวค้นทุกเทศ
ทุกขัณฑ์
๏ อันพวกไปเที่ยวค้น
บุรพา
อีกอุดรและตวัน
ตกไซร้
ไม่พบก็กลับมา
แจ้งข่าว
ยังแต่กองทิศใต้
แหละหาย ไปนา ฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายกองทัพทักษิณ ซึ่งกะบิลองคท โอรสท้าวพาลี เปนเสนีย์คุมไป พร้อมผู้ใหญ่ฤทธิแรง คือกำแหงหนุมาน ชามพะวานจอมหมี นีละลูกพระเพลิง ล้วนเริงรณชำนาญ อีกทหารกะบี่ มีชื่อ/*292อีกหลายคน รีบร้นไปในป่า ฝ่าดงดอนด้นดั้น เลียบเชิงบรรพตา ฃ้ามชลาลัยหลาย หมายให้พบนงคราญ ผ่านวินธยะคีรี ที่นี้พบคูหา ซึ่งพากันเฃ้าไป หวังจะได้พอผ่อน พักร้อนอีกหวังได้ พบน้ำใสสักน้อย แต่พอคล้อยเฃ้าถ้ำ อันลึกล้ำมหิมา มืดนักหนาน่าสยอน วานรต่างตกใจ รีบเดินไปตะบึง ถึงถิ่นหนึ่งงามเลิด ต่างชมเพลิดเพลินพลัน ในนั้นพบนางชี บัดนี้หนุมาน กล่าวคำหวานถามไป ว่าท่านไซร้ใครหนอ ขอจงโปรดแถลง อีกเจ้าแห่งเมืองนี้ มีอยู่หรือคือใคร นางฃานใขตอบว่า เมืองมายานี้ไซร้ มัยอสูรจอมช่าง สร้างขึ้นแสนวิจิตร์ สถิตอยู่สำราญ แต่ขุนมารสู่รู้ ลอบทำชู้ลักพา นางเหมาเทวี มาทีนี้หวังชม สุโรดมทราบความ ตามมาผลาญขุนมัย บัลลัยแล้วพรหมา กรุณามอบเวียง ให้แก่เนียงผู้นั้น อันนางชีเปนมิตร์ จึ่งเต็มจิตมาอยู่ ดูแลแทนเหมา อันว่าตัวนางชี ผู้ที่เล่านั้นฤา ชื่อสวยัมประภา แล้วถามว่าวานร จะจรไปหนไหน ครั้นได้ทราบนางชี ก็ชี้ทางให้จร พ้นนครนั้นได้ [๖๒] ตรงไปยังสาคร แต่ครั้นจรถึงฝั่ง ต่างนั่งลงอ่อนจิต สิ้นคิดหมดทางไป ไม่รู้ว่าจะค้น ตำบลใดอีกแล้ว เพื่อประสบนางแก้ว สีดา ฯ
โคลง ๓
๏ ครานั้นขุนปักษี
สัมปาตีอยู่ถ้ำ
ยินพวกกะบี่ผร้ำ
บ่นกัน
๏ บัดนั้นโผล่ออกมา
เจรจาถามข่าวได้
ทราบเหตุทุกสิ่งไซร้
กำสรวล
/*293๏ ครวญถึงอนุชา
โอ้ชฎายุน้อง
มิควรที่จะต้อง
ดับขันธ์
๏ แค้นทศกัณฐ์ก่อการ
เปนพาลใหญ่เช่นนี้
จึ่งรับจะช่วยชี้
มรรคา
๏ รับพญาวานร
ขี่หลังจรสู่ฟ้า
บอกทางที่อยู่หน้า
ต่อไป
๏ ตรงใต้คือลงกา
อาณาจักร์ยักษ์ร้าย
อยู่กลางสมุทคล้าย
เมฆดำ นั่นแล ฯ
โคลง ๒
๏ นกนำส่งพ่างพื้น
กะบี่ค่อยชุ่มชื้น
หัทยา

๏ ปฤกษากันควรให้
หนุมานนั่นไซร้
รีบรุด ไปนา ฯ

โคลง ๔
๏ วายุบุตรรับด้วย
ยินดี
ขึ้นสู่ยอดมเหนทร์
บรรพต
ถีบยอดสิขรศรี
สู่เมฆ
บ่มิได้เลี้ยวลด
ลู่ทาง
/*294๏ ที่กลางสมุทนั้น
ไปพบ
สิงหิกาผีเสื้อ
สมุท
วายุบุตร์รุดหลบ
เฃ้าปาก นางแล
แหวะอุทรนางผุด
ออกมา
๏ ไคลคลาโดยปราศจาก
ภัยพาล
ถึงซึ่งกรุงลงกา
นั่นแล้ว
แฝงกายอยู่นอกทวาร
จนค่ำ คืนนา
จึ่งมุดเฃ้าเวียงแก้ว
สดวกดาย
๏ ภายในได้พบเสื้อ
เมืองมาร
มีรูปเปนนางยักษ์
ที่นั้น
ต่อสู้รบบ่นาน
นางพ่าย
จึ่งหลีกทางบ่กั้น
กีดขวาง
๏ ปางนั้นกะบี่เต้า
ต่อไป
ทั่วนครลงกา
เที่ยวค้น
ในนิเวศน์วังใน
ทั่วทุก
ตำหนักบ่ได้พ้น
ตาไป
๏ มิได้พบซึ่งแก้ว
กานดา
หนุมานนึกหมอง
จิตเศร้า
แต่เพียรเที่ยวค้นหา
ไปอีก
จนกระทั่งรุ่งเช้า
จึ่งจร
/*295๏ จากนครโลดฃ้าม
ปราการ
ไปสู่สวนอโศก
สุดสล้าง
งามรุกขะชาติปาน
นันทนะ
ผลิผกาดื่นบ้าง
ออกผล
๏ ขึ้นบนอโศกต้น
หนึ่งแล
เห็นพระตำหนักหลัง
หนึ่งน้อย
เห็นนางนิ่มนวลแข
นอนนิ่ง
ดูทำทางละห้อย
โศกศัลย์
๏ สุริยันเยี่ยมฟ้า
ส่องโลก
จึ่งราพณาสูร
ท่านไท้
มาสวนมิ่งอโศก
ตรงสู่
ตำหนักหวังจะได้
เปรมใจ
๏ เฃ้าไปและกล่าวเกี้ยว
สีดา
ออดอ่อนวอนให้ยอม
ร่วมรัก
แต่ไมถิลีนา
รีรัตน์
บ่มิยอมสมัค
สมร
๏ ภูธรสิบพักตร์กริ้ว
โกรธา
ดุคณานางยักษ์
อยู่เฝ้า
มึงไม่ช่วยพูดจา
เอาจิต
ไม่ช่วยกันโลมเล้า
มารศรี
/*296๏ เทวีจึ่งไม่รัก
ตัวกู
เอาเถิดคราวนี้ยอม
ยกโทษ
ต่อไปหากเฉยอยู่
ไม่รัก กูฤา
กูจะฆ่าทั้งโคตร์
พวกมึง
๏ ตะบึงกลับเฃ้าสู่
วังสถาน
จึ่งพวกรากษสี
โหดเหี้ยม
พร้อมกันแวดเยาวมาลย์
พลางขู่
หนอยแน่นั่งเอี้ยมเฟี้ยม
อวดดี
๏ เช่นนี้อยากใคร่ห้ำ
หั่นกาย
กินกรอบต่างข้าวเกรียบ
กรุบกร้วม
รอช้าไผ่ผอมหาย
อร่อย
กินแต่ยังท้วมท้วม
เถิดนา
๏ ตรีชฎาผู้เฒ่า [๖๓]
จึ่งปราม
ว่าอย่าทำนารี
รัตน์นี้
ฃ้าเกรงว่าพระราม
ในไม่ ช้านา
จะเสด็จยกรี้
พลมา
๏ ครานั้นหากท่านรู้
ว่าเรา
ทำข่มเหงชายา
ท่านไซร้
คงลงโทษทัณฑ์เอา
ถึงชีพ
ไหนเล่าท่านจะไว้
ชีวา
/*297๏ คณานางยักษ์ร้าย
จึ่งงด
บ่ประทุษองค์นา
เรศแก้ว
รอดูหมู่รากษส
จนกว่า
จะหลับกันหมดแล้ว
สีดา
๏ จึ่งคลาสู่มิ่งไม้
อโศก
ต้นใหญ่ที่วานร
อยู่ด้วย
โดยเหตุที่วิโยค
พระภัส ดาแล
ใคร่ผูกศอให้ม้วย
ชีวัน
๏ ครานั้นวายุบุตร์
ใจหาญ
เกรงหม่อมแม่สีดา
จะม้วย
จึ่งเริ่มแถลงสาร
ทูลเล่า
เรื่องพระราฆพด้วย
คำงาม
๏ นงรามยินถ้อยจาก
พฤกษา
เงยพักตร์เห็นพานร
นั่นไซร้
นางนึกพรั่นวิญญา
กระเถิบ
ถอยห่างจากต้นไม้
ตระการ
๏ หนุมานโดดจาก
ที่แฝง
ประณตนางสีดา
แน่งน้อย
แล้วทูลข่าวแถลง
เรื่องทุก อย่างแล
ถวายพระธำมรงค์พร้อย
เพริดมณี
/*298๏ เทวีวินิศพระ
ธำรงค์
รู้แน่ว่าของพระ
ผ่านเผ้า
เพราะเห็นธเคยทรง
นิ้วหัดถ์
ยิ่งพิศก็ยิ่งเศร้า
กรรแสรง
๏ กำแหงวายุบุตร์
จึ่งทูล
ฃ้ารับอาสาเชิญ
เสด็จได้
ถึงที่นเรนทร์สูร
ประทับ
ตลอดรอดฝั่งไร้
อันตราย
๏ โฉมฉายตรัสว่าอ้า
ฉันใด
ขุนกะบี่กล่าวชวน
เช่นนี้
จะพาเหาะฃ้ามไป
ในฟาก ฟ้าฤา
ฃ้าบ่เคยแต่กี้
ก่อนมา
๏ ฃ้าเกรงเปนแน่แท้
เวียนหัว
แล้วก็จะตกยัง
น่านน้ำ
อีกหนึ่งจะยอมตัว
ท่านโอบ อุ้มนอ
จะผิดแบบเก่าล้ำ
เลิดดี
๏ นารีสมรสแล้ว
ฤาควร
ให้บุรุษอื่นมา
แตะต้อง
ใครรู้ก็จะชวน
กันติ
นี่แหละจึ่งขัดข้อง
อยู่นา
/*299๏ แต่วานรจุ่งได้
รีบกลับ
ไปกราบพระราฆพ
นาถไท้
เชิญพระเสด็จรับ
เราเถิด จะดี
อีกประหารราพณ์ให้
วายปราณ
๏ แล้วนงคราญเปลื้องศิ
ราภรณ
ยื่นส่งหนุมาน
สั่งให้
นำสู่พระทรงศร
สวามิศร์
อีกสั่งทูลแด่ไท้
คิดถึง
๏ จึ่งวายุบุตร์รับ
อาภรณ
ทูลเกศกราบบังคม
แม่เจ้า
บัดนั้นจึ่งบังอร
จรกลับ
ตำหนักเสด็จเฃ้า
และบรร ทมนา ฯ
ร่าย
๏ ครานั้นขุนกะบี่ พอเทวีคลาพ้น กมลมุ่นโกรธา ดุจจะบ้าคลั่งไคล้ ร่ายไม้หักพฤกษา นานาในสวนขวัญ พวกกุมภัณฑ์เฝ้าสวน ชวนกันออกไล่จับ วานรกลับไล่ตี วิ่งหนีลนลานไป ที่ในเวียงลงกา เฃ้าหาขุนประหัสต์ บัดนั้นขุนพลขลัง จึ่งสั่งบุตร์ของตู ชื่อชมพูมาลี ให้ทันทีออกไป ปราบลิงไพรเหิมหาญ เสนีมารรีบไป ไล่จับขุนวานร รานรอนเปนสามารถ บ่มิอาจกุมจับ กลับสุดสิ้นชีวา ครานั้นจึ่งประหัสต์ รีบรัดเฃ้าไปทูล จอมอสูรให้รู้ ภูธรจึ่งบัญชา ลูก/*300ยาอินทรชิต เจ้าเรืองฤทธิ์ฦๅชัย จงไปจับลิงหาญ อักษะกุมารไปด้วย ช่วยพี่ยาครานี้ สองอสุรีรีบไป ถึงที่ในสวนขวัญ ครานั้นอักษะกุมาร เฃ้ารอนรานวายุบุตร์ ประยุทธ์อย่างสามารถ แต่พอพลาดท่าลง วานรปลงชีพมลาย เห็นน้องชายพ่ายแพ้ แลสุดสิ้นชีวิต อินทรชิตโกรธนัก จับศรศักดิ์นาคบาศ ผาดแผลงไปถนัด มัดตัววานรได้ นำเฃ้าไปถวาย ฦๅสายผู้บิดา ฝ่ายพญาราพณ์โกรธ ให้ลงโทษประหาร พิเภษณ์ทานทัดไว้ ว่าไม่ควรฆ่าฟัน ลงทัณฑ์อย่างอื่นได้ จึ่งท่านไท้ทศพักตร์ ส่งพวกยักษ์เสนา เอาผ้าชุบน้ำมัน พันหางวานรเฃ้า แล้วให้เอาไฟจุด เพื่อหางกุดประจาร พวกมารก็พลันทำ ตามคำขุนบัญชา ฝ่ายขุนวายุบุตร์ พอเฃาจุดไฟหาง ก็โลดผางโผนเผ่น ขึ้นวิ่งเล่นสมใจ เอาไฟจุดปราสาท ราชมณเฑียรสถาน อีกทุกบ้านน้อยใหญ่ ในลงกาธานี อันอัคคีลวกลาน อลหม่านทั่วเวียง เพียงศึกติดธานี กะบี่ลีลาลับ ดับอัคคีที่หาง พลางระเห็จเวหา กลับมายังองคท เผยพจน์เล่าเหตุการณ์ แล้วหนุมานก็ชวน กันด่วนกลับไปพลัน เฝ้าทรงธรรม์ราฆพ หนุมานนบบาทบงสุ์ ส่งอาภรณผ่องแผ้ว ของพระนาเรศแก้ว ฝากถวาย พระแล ฯ
โคลง ๓
๏ ฦๅสายรับอาภรณ
ของบังอรยิ่งเศร้า
กำสรดอุระเร้า
โศกศัลย์
๏ ต่อนั้นตรัสบัญชา
แด่ราชากะบี่ไซร้
จะยกทัพออกได้
วันไหน
/*301๏ ได้ฟังพระพาที
กระบี่ราชนอบเกล้า
ทูลว่าฃ้าจะเร้า
เร่งพลัน ฯ
โคลง ๒
๏ พอพลขันธ์พรั่งพร้อม
สุครีพประณตน้อม
นอบเชิญ
เสด็จแล ฯ
โคลง ๔
๏ กองเดินตรวจลู่นั้น
นิลนำ
ทัพน่าคชะขุน
กปิแกล้ว
คะวัยกะบี่กำ
ยำอีก
คะวากษ์ทหารแก้ว
คุมคลา
๏ ปีกขวาฤษภผู้
แขงขัน
คันธะมาทน์เปนนาย
ปีกซ้าย
แซงไปเพื่อป้องกัน
ในป่า
บ่มิให้ยักษ์ร้าย
จู่ทลวง
๏ กองหลวงสุครีพเจ้า
คุมจร
ราฆพทรงพาหา
ใหญ่กว้าง
แห่งขุนเอกวานร
วายุบุตร์
ลักษมณ์ขี่องคทฃ้าง
องค์ขลัง
/*302๏ ทัพหลังนั้นจัดให้
สุเษณ คุมแฮ
เวคะทรรศีไป
ช่วยไซร้
อีกชามพะวานเปน
เจ้าแห่ง หมีแล
กำกับเตือนตักให้
ระวัง
๏ สพรั่งสพรึบพร้อม
พลหาญ
เดินจากปรัศระวัณ
สู่ใต้
ต่างมุ่งจะปราบมาร
ม้วยมอด
เพื่อช่วยราฆพได้
นางคืน
๏ ครึกครื้นสนั่นเร้า
เริงสมร
เดินทัพตะบึงไป
ไป่ยั้ง
จนถึงฝั่งสาคร
สุครีพ
จึ่งหยุดพลจัดตั้ง
พลับพลา พักแฮ ฯ
ร่าย
๏ หว่างเวลานี้ไซร้ ที่ในเมืองลงกา ราพณาสูรคลั่ง คั่งแค้นจิตพ้นไป เหตุที่ได้เสียที กะบี่ผลาญนคร ภูธรตรัสปรึกษา เหล่าเสนาอมาตย์ รากษสราชคิดแต่ จะแก้แค้นอย่างเดียว ไม่เฉลียวคำนึง ถึงผิดชอบใด ๆ ใครจะทูลทัดทาน ขุนมารโกรธา เช่นพญาพิเภษณ์ สังเกตเห็นลางร้าย หลายอย่างมีปรากฎ ทูลทรงยศเชษฐา ว่าอย่าทรงขัดขืน โปรดคืนสีดาไป ให้แก่รามสามี บางทีจะตัดการ สงครามหาญหักได้ แต่ท้าวไททศกัณฐ์ พลันขับอนุชา จากลงกาธานี ดังนี้/*303พิเภษณ์จึ่ง ตะบึงฃ้ามสมุท รีบรุดเฃ้าไปหา ราชากะบี่ศรี ขอภักดีเป็นฃ้า พระรามาธิราช สุครีพยาตร์ไปทูล นเรนทร์สูรทราบพลัน ทรงธรรม์ให้ไปพา พิเภษณ์มาที่เฝ้า ผ่านเผ้ารับอสุรี ถามคดีเสร็จสิ้น ภูมินทร์ได้ฟังคำ เห็นเที่ยงธรรมสุจริต ทรงฤทธิ์จึ่งตรัสว่า ถ้าท่านนี้จงรัก ภักดีตลอดกาล เมื่อเสร็จงานศึกไซร้ จะให้ผ่านธานี บุรีรมย์ลงกา อสุราสาบาล อธิษฐานถวายสัตย์ บัดนั้นราฆพพลัน สั่งลักษมัณไปจ้วง น้ำจากห้วงสาคร พระภูธรอภิเษก อสูรเอกยงยศ สมมตเปนราชา จอมลงกาอุดม บรมอาณาจักร์ ทรงศักดิ์ประสาทพร ให้ภูธรอสุเรนทร์ เปนสุขสวัสดิ์ยศยง ให้ฤทธิ์คงคู่ฟ้า ให้เดชน์กระเดื่องหล้า แหล่งตรี ฯ
โคลง ๓
๏ ต่อนี้จึ่งโดยคำ
แนะนำพิเภษณ์ไซร้
ราฆพธสั่งให้
แต่งงาน
๏ พลีการขอทาง
ดำเนินหว่างน่านน้ำ
สู่แดนรากษสล้ำ
แหล่งงาม
๏ พระรามตั้งพิธี
สามราตรีเสร็จไซร้
แต่สมุทมิได้
ขึ้นมา เฝ้าเลย
๏ ราฆพพิโรธนัก
ชักพรหมาสตร์กาจแกล้ว
ว่าจะแผลงเดชน์แก้ว
ไปเผา
๏ เอาให้ถิ่นสาคร
กลายเปนดอนเหือดแห้ง
เพราะพระสมุทแกล้ง
กีดมรร คาแล
/*304๏ ปางนั้นพระสมุท
ผุดขึ้นมานบไหว้
องค์พระราฆพไท้
ทูลวอน
๏ ทรงศรโปรดเมตตา
อันว่าธาตุสี่ไซร้
พระเจ้าประดิษฐไว้
ให้ยง อยู่แล
๏ อันพระองค์ขอฃ้า
เปิดมรรคาสดวกไซร้
ฃ้าจึ่งทำมิได้
ดอกนา
๏ แต่ว่าหากจุมพล
จองถนนใหญ่ฃ้าม
ฃ้านี้จะสั่งห้าม
คลื่นลม หมดนอ ฯ
โคลง ๒
๏ บรมราฆพไซร้
จึ่งดำรัสสั่งให้
จองถนน

๏ ให้นลกะบี่แกล้ว
ลูกวิศวะกรรมแก้ว
ศิลปี

๏ คุมกระบี่กลั่นกล้า
จองถนนอย่าช้า
ฉับพลัน

๏ นลขยันจัดสร้าง
ถนนใหญ่สล้าง
แลงาม ยิ่งแล ฯ

/*305โคลง ๔
๏ องค์รามราฆพเจ้า
โกศล
จึ่งสั่งยกโยธี
เคลื่อนคล้อย
เดินตามถนนนล
ประดิษฐ์
ฃ้ามสมุทเรียบร้อย
ปลอดภัย
๏ ตรงไปณเขตแคว้น
ลงกา
เร็วรวดตะบึงใน
เกาะยักษ์
จนถึงแค่ภารา
กรุงยักษ์
ฃ้าศึกบ่มีกั้น
กีดเลย
๏ เสบยสดวกได้
ถึงเวียง
ให้จัดตั้งค่ายหลวง
เลิดล้ำ
ริมโขดสุเวลเคียง
ชายป่า
บริบูรณทั้งน้ำ
อาหาร
๏ สั่งการแล้วขึ้นยอด
สุเวล
ทอดพระเนตร์ลงกา
เลิดแคว้น
บัดนี้จึ่งได้เห็น
ขุนราพณ์
นั่งร่มฉัตร์ใหญ่แม้น
ภูผา
/*306๏ พญาสุครีพโกรธ
ขุนยักษ์
จึ่งระเห็จเตร็จใน
ฟากฟ้า
ถึงฉัตร์ก็พลันหัก
ลานแหลก
แล้วจึ่งประยุทธ์ว้า
วุ่นไป
๏ ได้ทีเอาเท้าคีบ
มงกุฎ
ของทศเศียรพลัน
เหาะกลับ
ดังวายุเร็วรุด
ชั่วลัด นิ้วแฮ
ถึงที่รามประทับ
ถวายกร
๏ ภูธรตรัสว่าอ้า
สหาย
ท่านมิควรจะไป
เช่นนั้น
พลาดทำหากท่านวาย
ชนมชีพ
อันศึกที่ควรสั้น
จะยาว
๏ ครานี้จึ่งตรัสใช้
องคท
เปนทูตไปสื่อสาร
แด่ราพณ์
ขอคืนอนงค์สด
ศรีกลับ
ก็จะตัดสภาพ
สงคราม
๏ ยักษ์ครามบ่มิได้
ยินยอม
ราฆพจึ่งสั่งเตรียม
ทัพไว้
ได้ฤกษ์จะเฃ้าล้อม
เวียงยักษ์
หวังว่าศึกจะได้
เสร็จพลัน ฯ
ร่าย
/*307๏ แต่นั้นพอได้ฤกษ์ พานรเกรอกเกรียงไกร โห่เอาชัยยกพล หวังเฃ้าปล้นลังกา อสุราออกรับ ประทะทัพกลางแปลง แย้งยุทธ์เปนโกลา ฝ่ายอสุราเสียที ถอยหนีเฃ้านคร วานรล้อมธานี บัดนี้อินทรชิต ผู้เรืองฤทธิ์ยกออก มารบนอกภารา ทำมายาลวงหลอน แล้วแผลงศรนาคบาศ มัดรามราชไว้มั่น เตียวลักษมัณไว้เหมาะ หลายเปลาะบ่เคลื่อนคลา จนพญาครุฑราช ปราดมาช่วยจึ่งฟื้น คืนดีได้โดยพลัน ทศกัณฐ์จึ่งใช้ ให้ธูมรากษ์เสนี ออกต่อตีลองแรง แต่กำแหงหนุมาน ฆ่าวายปราณกลางณรงค์ ราพณ์จึ่งส่งเสนา ผู้แกล้วกล้าบรรฦๅ ชื่อว่าเพ็ชระทนต์ ออกประจนประจัน องคทพลันฆ่าตาย ราพณ์ร้ายส่งกุมภัณฑ์ อกัมปันออกยุทธ วายุบุตร์สังหาร ขุนมารโกรธราวไฟ ใช้ขุนพลประหัสต์ ออกไปตัดสมร แต่วานรนิลกล้า ฆ่าประหัสต์เสนี ทศศีร์โกรธา ยกออกราวีเอง ประยุทธ์เก่งนักหนา ได้ท่าดีจึ่งซัด กะบิลพัสดุ์หอกใหญ่ ไปต้องพระลักษมัณ ราฆพพลันแก้ไข ให้อนุชคืนคง แล้วทรงศรแผลงไป ถูกรถชัยลานแลง แผลงอีกซ้ำทำลาย มงกุฎพรายเพ็ชร์รัตน์ ถนัดตกจากหัว ราพณ์แสนกลัวรีบร้น เฃ้าสู่นครพ้น ยุทธภัย ฯ
โคลง ๔
๏ ให้ไปปลุกพระน้อง
กุมภกรรณ
ผู้หลับอยู่หลายเดือน
นักแล้ว
เสนารีบผายผัน
ไปจาก เวียงแฮ
เฃ้าสู่คูหาแก้ว
ตระการ
/*308๏ อาหารเตรียมไว้มาก
มวลไป
จัดทอดไว้ฃ้างองค์
ขุนยักษ์
แล้วปลุกสั่นผลักใส
เขย่า
กว่าจะตื่นยากนัก
ยากหนา
๏ ครั้นว่าตื่นขึ้นแล้ว
แลไป
เห็นภักษาหารกอง
อยู่มาก
ก็เริ่มหยิบทันใด
กินกรุบ กรุบฮา
แทบจะหยิบใส่ปาก
ไม่ทัน
๏ ครั้นอิ่มแล้วจึ่งได้
ตรัสถาม [๖๔]
เหตุไฉนบังอาจ
ปลุกฃ้า
พอได้ทราบข้อความ
ก็ลุก
เดินดุ่มไปดั่งหล้า
จะพัง
๏ เฃ้าวังสู่ที่เฝ้า
จอมมาร
ทศเศียรยินดี
ยิ่งแท้
แล้วจึ่งตรัสขอวาน
น้องออก
ไปปราบศัตรูแล้
แหลกลาน
๏ ขุนมารว่าฃ้าอีก
มนตรี มากนา
ได้กราบทูลตักเตือน
ท่านแล้ว
พระองค์มุ่งฤดี
รักบาป
เหตุฉนั้นไม่แคล้ว
ทุรผล
/*309๏ จุมพลประมาทฃ้าง
ศตรู
เฃาจึ่งประชิดเวียง
มั่นแล้ว
ถ้าหากว่าพระภู
ธรอยาก
จะใคร่ทรงปลอดแผ้ว
มฤตผลาญ
๏ ภูบาลจงเชื่อถ้อย
พิเภษณ์
และส่งสีดาคืน
นั่นแล้
ก็จะตัดต้นเหตุ
แห่งศึก
ดีกว่าอื่นเปนแท้
แน่นอน
๏ ภูธรสิบพักตร์เว้า
ว่าไป
เออจะเปนครูพี่
ฤน้อง
บัดนี้พี่จะใช้
ทำศึก
อันอนุชควรต้อง
รับทำ
๏ ฟังคำพระพี่นั้น
พาที
กุมภะกรรณก็ทูล
รับใช้
มนุษและกะบี่
ทั้งหมด
จะรับสังหารได้
ลำพัง
๏ ตึงตังออกจากเฝ้า
ดุ่มไป
ออกนอกทวารเวียง
บัดนั้น
บั่นบุกรุกรานไล่
กะบี่
ยามจับได้ก็คั้น
เลือดกิน
/*310๏ กะบิลเก่ง ๆ ผู้
เปนนาย
ต่างผลัดกันเฃ้าไป
ต่อสู้
แต่กุมภะกรรณร้าย
แรงบ่ พ่ายเลย
ประกาศว่าจะกู้
ลงกา
๏ พญาสุครีพนั้น
สุดหาญ
เฃ้าต่อฤทธิไกร
กาจแท้
แต่ถูกศิลาผลาญ
ล้มแทบ ดินแฮ
ยักษ์จับหนีบรักแร้
กลับไป
๏ เฃ้าในเวียงยักษ์ได้
ดังถวิล
ชาวนครต่างชม
อธึก
สุครีพเมื่อยามยิน
เสียงโห่
ก็บัดใจรู้สึก
สรรพางค์
๏ ดิ้นพลางตีนถีบทั้ง
ฟันกัด
กุมภะกรรณเลือดโทรม
อาบฃ้าง
จำปล่อยกะบี่บัด
นั้นแหละ
ลิงโลดกำแพงสล้าง
ออกไป
๏ ขัดใจอีกเจ็บพ้น
พันทวี
กุมภะกรรณหน้ามืด
ดั่งบ้า
ผลุนออกนอกธานี
บุกรุก
เมื่อพบใครขวางหน้า
จับกิน
/*311๏ ตีสิ้นไม่ว่ายักษ์
หรือวา นรแฮ
แล้วจับหักกินพลัน
กรอบกรุบ
อีกดูดดื่มโลหิต
ผู้ที่ ตายนา
เลียรูดดูดจ๊วบจุ๊บ
น่าสยอน
๏ บทจรไปพบหน้า
ลักษมัณ
พระก็ยิงศรโปรย
ปรุอก
แต่กุมภะกรรณนั้น
ทนนัก
ยืนอยู่ไม่ตระหนก
ตกใจ
๏ ร้องไปว่าลูกสุ
มิตรา
ท่านเลิดวีระเรา
ย่อมรู้
แต่เรามุ่งจิตมา
เอาชีพ
แห่งพระรามะผู้
เอกองค์
๏ ตรงไปยังหน้าพระ
ราฆพ
แล้วก็ส่งเสียงดัง
กล่าวท้า
มาเถิดนะมารบ
กันบัด นี้เทอญ
และไม่ท่านก็ฃ้า
จะตาย
๏ ฦๅสายตรัสตอบถ้อย
ยักษ์หาญ
ว่าจะดีแต่ปาก
ดอกน้อ
หากรักชีพขุนมาร
จงนบ
กราบและกล่าวคำง้อ
แต่ดี
/*312๏ อสุรีโกรธเพี้ยง
เพลิงผลาญ
โลดรุกเฃ้าประยุทธ์
ยิ่งห้าว
ราฆพก็ทรงชาญ
เชิงยุทธ
บ่มิเกรงน้องท้าว
ทศเศียร
๏ เจียนแขนขวาฃาดด้วย
พายวาสตร์
เอนทราสตร์ตัดพา
หะซ้าย
อีกสองตัดขาขาด
ตัวซุด ลงแฮ
บ่อาจจะลุกย้าย
ที่ไป
๏ ทันใดราฆพจับ
เอนทราสตร์ อีกแล
เล็งเหมาะแผลงด้วยแรง
ฤทธิ์น้าว
ถูกศอตัดเศียรขาด
ตกแทบ ดินฮือ
เสียงสนั่นดั่งด้าว
ดินไหว
๏ เศียรไปกระทบป้อม
ซวนพัง
อีกประตูปราการ
โค่นขว้ำ
ส่วนกายกระเด็นยัง
สมุท
ทับมัจฉาในน้ำ
แหลกลาน
๏ เมื่อมารผู้ที่ได้
เคยกวน
เกะกะมาตายลง
ดั่งนั้น
ทวยเทพต่างก็ชวน
กันโห่
ฮิ้วโห่ทุกช่วงชั้น
แมนสรวง
๏ ปวงมาในฟากฟ้า
ร้องรำ
โปรยกลีบบุบผาลง
สู่พื้น
สรรเสริญพระทรงธรรม
อธิราช
เสียงสนั่นครั่นครื้น
คัคนานต์ ฯ [๖๕]
ร่าย
๏ ฝ่ายจอมมารทราบว่า อนุชามลาย แสนเสียดายนักหนา ราชาไตรตรองดู รู้สึกว่าตนผิด มิได้คิดทางไกล บัดนี้ได้สติ สิก็เกินเวลา ที่จะหาทางดี กับไพรีอีกแล้ว เห็นไม่แคล้วมรณา แต่ว่าต้องต่อสู้ ดูจนสิ้นฝีหัดถ์ จึ่งตรัสใช้บุตรา ผู้กล้าหาญสี่องค์ ทรงนามปรากฎมี หนึ่งตรีเศียรกล้าหาญ หนึ่งเทวานตัวขลัง ทั้งนรานตักแขง และกำแหงอติกาย ให้ผันผายยกพล ไปรอนรณลองที ทั้งสี่บังคมลา รีบลาจัดพลไกร แล้วยกไปยุทธนา แต่ไม่ช้าทั้งสี่ ม้วยชีวีกลางสมร ยักษ์รีบร้อนไปทูล จอมอสูรสิบหน้า ราชาจึ่งตรัสใช้ ให้อินทรชิตหาญ ออกไปรานไพร อีกทีให้พินาศ ยุพราชคำนับ รับบัญชารีบไป ให้จัดการพิธี พลีไหว้อมร และชุบศรพรหมาสตร์ เสร็จแล้วยาตราทัพ สรรพสพรั่งพลไกร ออกไปแล้วโรมรัน ครานั้นทั้งสองทัพ รบรับกันกำแหง แรงต่อแรงประชิต ฤทธิ์ต่อฤทธิ์ประชัน ต่างแขงขันเริงร่า ยุพราชาดูที เห็นเหมาะดีจึ่งผาด แผลงพรหมาสตร์ไปรอน พลวานรนายไพร่ ไปต้องสองกษัตริย์ ถูกถนัดทั้งสอง พี่น้องล้มกับดิน และสิ้นสมฤดี ณที่ประยุทธ์กัน ครานั้นอินทรชิต ปลื้มจิตหัวเราะลั่น สำคัญว่าไพรี /*314ม้วยชีวีด้วยศร สั่งนิกรกลับเวียง เสียงสนั่นลั่นโห่ ชโยเฃ้าลงกา [๖๖] พอเพลาพลบค่ำ สุริยย่ำยอแสง จึ่งกำแหงหนุมาน กับท่านท้าวพิเภษณ์ เที่ยวในเขตสนาม ถือคบตามกันไป ใฝ่ค้นหาตัวท่าน ชามพะวานจอมหมี พญานี้นอนนิ่ง บ่มิติงกายา สองราจึ่งเขย่า เร้าจนจอมหมีฟื้น คืนซึ่งสมฤดี บัดนี้จึ่งถามว่า จะมียาหนไหน ที่จะได้แก้พิษ ศรเรืองฤทธิ์แรงราน ชามพะวานบอกว่า ที่หิมาลัยสล้าง หว่างไกลาศเสิดลบ แลฤษภยอดทอง จะมองเห็นภูผา มีบรรดาโอสถ ทั้งหมดอันเลิดดี จากยอดนี้จงหา ต้นยาสี่วิสุทธิ์ [๖๗] วายุบุตรรีบไป ไวๆอย่ารอช้า วายุบุตร์ก็พลัน ผายผันทางอัมพร ถึงสิงขรสรรพยา แต่ว่าครั้นเที่ยวค้น ต้นโอสถทั้งสี่ โอสถหนีซ่อนเร้น เห็นว่าแม้รั้งรอ ต่อไปจะเสียการ หนุมานเรืองศักดิ์ จึ่งหักยอดคีรี ชลอรี่เร็วรีบ สู่ทวีปลงกา มาถึงที่รณยุทธ์ วายุบุตร์แรงเลิด เชิดชูโขดนั้นไซร้ ไว้ทางฃ้างเหนือลม คุณอุดมแห่งยา พระพายพาผ่านพัด ต้องกษัตริย์ทั้งสอง ทั้งผองพลพานร ศรก็หลุดจากสกนธ์ ทุกตนพื้นขึ้นพลัน อันบาดแผลเหือดหาย สุขสบายเช่นเก่า บัดนี้เล่ากะบี่ ต่างมีใจเคืองแค้น แล่นไปยังเวียงใหญ่ เอาไฟจุดเผาค่าย ระเนียดรายรอบเวียง เสียงอสูรโกลา เพราะว่าเพลิงลุกลาม วามวูถึงในเมือง เรืองโรจน์แรงแสงฉาน เรือนชานลุกลามไหม้ ทั้งเรือนใหญ่เรือนน้อย นับด้วยร้อยด้วยพัน อันนิเวศน์วังใน ไฟก็ลามเฃ้าถึง จึ่งอลหม่านทั่วไป ที่ในเวียงยักษา เพราะในราตรีนั้น กุมภัณฑ์มัวประมาท คาดว่าศตรูตาย มลายหมดครานี้ ครั้นอัคคีเกิดไหม้ จึ่งตกใจวุ่นนัก ยักษ์จึ่งต้องดับเพลิง อันเริงแรงนั่นไซร้ กว่าจะดับเสร็จได้ ก็นาน เจียวนอ ฯ
/*315โคลง ๓
๏ พญามารเคืองขัด
จึ่งสั่งจัดทัพให้
สองพระโอรสไซร้
ทรงคุม
๏ กุมภะพี่ประนอม
พร้อมนิกุมภะน้อง
ยกพลยักษ์แซ่ซร้อง
ออกไป
๏ ถึงในถิ่นสมร
รบวานรกลั่นกล้า
แต่สองยักษ์ไม่ช้า
ชีพมลาย ฯ
โคลง ๒
๏ ลูกชายสิ้นชีพไซร
ทศเศียรจึ่งใช้
พระหลาน

๏ ขุนมารมังกะรากษ์นี้ [๖๘]
บุตร์ขรผู้ชื่อชี้
ชาญณรงค์

๏ ยรรยงประยุทธ์กล้า
เสียงสนั่นลั่นฟ้า
ดินไหว

๏ รุกไล่กะบี่ว้า
วุ่นใหญ่จนถับหน้า
รามินทร์

๏ พระปิ่นพิภพน้าว
ธนูแผลงเดชน์ห้าว
ฤทธิ์ขลัง

/*316๏ ถูกมังกะรากษ์ดิ้น
กับพื้นพิภพสิ้น
ชีวัน ฯ

โคลง ๔
๏ ครานั้นขุนราพณ์ใช้
ยุพราช
ให้ออกสู้ศัตรู
อีกครั้ง
จึ่งอินทรชิตกาจ
กราบรับ ใช้แล
แล้วรีบไปจัดตั้ง
พิธี
๏ อัคนีโหตร์ล้ำ
เลิดยัญ [๖๙]
ซึ่งเมื่อกระทำแล้ว
สัมฤทธิ์
ก็ได้รถจากสวรรค์
เพื่อขี่
อีกพระเพลิงประสิทธิ์
ศิลป์ศร
๏ จึ่งจรโดยรถดั้น
เมฆา
แฝงอยู่ในกลีบเมฆ
เหมาะหมั้น
จึ่งแผลงซึ่งศรอา
คเณยาสตร์
ต้องศตรูที่นั้น
สดวกดาย
๏ บ้างตายบ้างเจ็บล้ม
เกลื่อนกลาด
จึ่งลักษมันโกรธา
ไป่ยั้ง
หยิบศรเอกพรหมาสตร์
ว่าจะ
แผลงฆ่าอสูรทั้ง
โลกมลาย
/*317๏ ฦๅสายราฆพห้าม
อนุชา
ว่าอย่าเลยจะบาป
มากนัก
พี่เองจะเข่นฆ่า
จำเพาะ
ผู้ที่แสนอัปรลักษณ์
แอบยิง
๏ จริงนะศรพี่นี้
อย่ากลัว
คงจะค้นจนพบ
จุ่งได้
อินทรชิตร้อนตัว
รีบกลับ
บ่มิรออยู่ให้
ธประหาร
๏ ขุนมารนิมิตร์รูป
มายา
ด้วยเวทมนตร์อันขลัง
เสร็จได้
เหมือนรูปแห่งสีดา
นงลักษณ์
เอาออกไปฆ่าให้
ลิงเห็น [๗๐]
๏ เช่นนี้กะบี่ท้อ
ใจนัก
ถอยจากสนามยุทธ์
แห่งนั้น
อินทรชิตเรืองศักดิ์
สมมาตร์
จึ่งรีบขับรถดั้น
จากสมร
๏ วานรไปเฝ้าพระ
จอมโลก
ทูลว่ายักษ์ประหาร
แม่เจ้า
ราฆพก็แสนโศก
สุดเทวศ
อีกอนุชก็เศร้า
โศกา
/*318๏ พญาพิเภษณ์ผู้
ฉลาด
ทูลว่าความโศกจง
โปรดยั้ง
อ้ายอินทรชิตกาจ
ทำเล่ห์ ลวงนา
เพื่อหลบออกไปตั้ง
พิธี
๏ ที่ตำบลทุ่งกว้าง
กุมภิ ลาแล
เพื่อปลุกตัวให้แขง
ดังเพ็ชร์
อาวุธศัสตราวิ
เศษชุบ ด้วยนา
ต้องอย่าให้สำเร็จ
สมถวิล
๏ ภูมินทร์จึ่งตรัสใช้
พระศรี อนุชแล
กับพิเภษณ์ให้ไป
บัดนั้น
ล้างกิจนิกุมภี
ลาเร่ง ไปเทอญ [๗๑]
เพราะว่ากาลกระชั้น
อยู่นา
๏ น้องยารับพระราช
โองการ
รีบยกพหลพล
กลั่นกล้า
ถึงทุ่งที่ขุนมาร
กอบกิจ
เฃ้าประยุทธ์ไป่ช้า
ฉับไว
๏ ขัดใจจึ่งลูกท้าว
ทศกัณฐ์
แผลงเดชน์ต่อสู้ศร
อนุช
ต่างฝ่ายต่างแขงขัน
สามารถ
จึ่งต่างสัประยุทธ์
อยู่นาน
/*319๏ ศรราญศรรบสู้
ศรแรง
ศรต่อศรต้านศร
ศักดิ์ห้าว
ศรประทะศรแผลง
ศรรบ
ศรต่อศรลั่นด้าว
แด่นดง
๏ องค์วีระราชน้อง
รามินทร์
ยิงซึ่งเอนทราสตร์
ครั่นครื้น
ไปตัดศิระอิน
ทรชิต
ขาดตกลงแทบพื้น
ปัถพี
๏ บัดนี้เสียงแซ่ซร้อง
สาธุการ
มาจากทวยเทพบน
ฟากฟ้า
ฟ้อนรำขับลำสมาน
ดุริยะ
โปรยบุษปะเกลื่อนหล้า
กลิ่นหวาน ทั่วแล ฯ
ร่าย
๏ ขุนมารญี่สิบหัดถ์ ทราบชัดว่าลูกยา ม้วยชีวาเช่นนั้น กุมภัณฑ์เศร้าโศกแรง กรรแสงร่ำกำศรวล ครวญถึงลูกคู่จิต แล้วกลับคิดพิโรธ โกรธกริ้วนางสีดา ว่าเปนสาเหตุให้ ลูกบรรลัยครานี้ อสุรีจวนคลั่ง ตึงตังออกไปสวน และเห็นนวลนงลักษณ์ ชักดาพเงื้อเพื่อฟัน แต่บัดนั้นมนตรี มีสติทูลห้าม ปรามพญาราพณ์ไว้ เตือนหฤทัยราชา ว่าหากฆ่านงคราญ ทั่วสถานแดนไตร ในฟากฟ้าแลดิน จะติฉินว่าบาป พญาราพณ์ฟังทัก ขุนยักษ์ได้สติ จึ่งบ่มิฆ่าฟัน ผายผัน/*320คืนเฃ้าวัง สั่งเตรียมทัพฉับไว ได้ฤกษ์ยกออกสู้ ศตรูที่กลางแปลง วานรแขงขันต่อ บ่มิลดถดถอย คอยคุมเชิงรบราน ทหารยักษ์ล้มกลาด ดาดดินกลางสมร มโหทรเสนา มหาปรรศวะยักษ์ วิรูปักษ์เสนี ทั้งสามนี้วายปราณ พญามารโกรธา ขับรถารุกไป เฃ้าชิงชัยโดยแรง แผลงศรหมายจะยิง มิ่งมกุฎโกศล แต่จุมพลทรงศักดิ์ กับลักษมัณกำแหง ก็แผลงศรไปต้าน ศรต่างหาญต่างเก่ง เล็งทำลายล้างกัน ครานั้นพิเภษณ์เกล้า ฝ่าพลมารรานรุก บุกไปใกล้รถทรง ขององค์ราพณ์ราชา เอาคทารานรอน ตีอัศดรเทียมรถ ล้มลงหมดไป่ช้า พญาราพณ์โกรธนัก ชักหอกใหญ่ไพศาล หมายพุ่งผลาญพิเภษณ์ แต่นเรศร์ลักษมัณ รีบเฃ้ากั้นกางไว้ ราพณ์ขัดใจจึ่งซัด หอกถนัดไปถูก ลูกนางสุมิตรา แล้วล่าคืนธานี บัดนี้รามทรงศร ถอนหอกจากพระน้อง บ่สมปองปรารถนา ก็โศกาจาบัลย์ บัดนั้นสุครีพทูล นเรนทร์สูรอยู่เกล้า ว่าผ่านเผ้าภูวนัย วิตกใยครานี้ โอสถมีแก้ได้ แล้วใช้วายุบุตร์ ให้รีบรุดเร็วไป มโหทัยบรรพต เอาโอสถเลิดดี อันมีคุณนั้นมา วายุบุตรีรับใช้ ทันใดรีบล่องฟ้า ถึงผามโหทัย ทันใดชลอเขา เอาทูลเกศกลับพลาง วางลงให้สุเษณ ผู้เปนแพทย์รอบรู้ สุเษณผู้ปรีชา เก็บต้นยาพร้อมสรรพ์ พลันบดแล้วไปทา องค์อนุชาราฆพ น้องจอมภพก็ฟื้น คืนดีได้ดังเก่า บัดนี้เล่าทศเศียร เปลี่ยนรถใหม่ออกมา ยุทธนาอีกที ฝ่ายพระศรีโกศล รณรงค์ทรงสู้ ดำเนินอยู่กับดิน ภูมินทร์เสียเปรียบมาก ลำบากทางยุทธนา เพราะคราใดยักษ์หนี ภูมีบ่อาจไล่ ไปได้ทันทีท่วง เหมือนถูกถ่วงอยู่ไซร้ จึ่งยังบ่อาจได้ ชัยศรี ฯ
/*321โคลง ๓
๏ ฝ่ายศจีปะติ
ดำริห์ดูเหตุแล้ว
ส่งเทวะรถแก้ว
ลงมา [๗๒]
๏ จึ่งเทพสารถี
มาตลีรีบเต้า
ถึงพื้นพิภพเฝ้า
รามินทร์
๏ นรินทร์โสมนัส
ขึ้นรถรัตน์ไป่ช้า
ให้ขับประชิดหน้า
จอมมาร
๏ ต่างรานต่างรณรอน
ต่างแผลงศรรอคร้าว
ในที่สุดจึ่งท้าว
ทศเศียร
๏ บาดเจ็บเจียนทั่วตน
จนสลบแน่แล้ว
ขุนรถขับรถแก้ว
ถอยหนี ฯ
โคลง ๒
๏ ปางนี้อคัสตย์เจ้า
ดาบสเล็งทราบเค้า
โดยญาณ

๏ ว่าขุนมารโหดไซร้
ถึงที่กำหนดไว้
จะตาย

/*322๏ จึ่งผันผายเห็จฟ้า
มาลงจำเพาะหน้า
จุมพล

๏ ทูลสอนมนตร์ชื่อชี้
อาทิตยหฤทัยนี้
เลอสรร

๏ ท่องมันตระหนี่แล้ว
ยิงเถิดอาวุธแก้ว
ผลาญมาร
แน่นา ฯ [๗๓]
ร่าย
๏ ฝ่ายผู้ผ่านลงกา ฟื้นขึ้นมาแล้วไซร้ ไล่พลรบรีบกลับ ประทะทัพวานร แผลงศรสู่ราฆพ รบกันใหญ่อีกคราว ท้าวราพณ์ถูกศรถนัด ตัดหัวขาดจากตัว แต่พอหัวตกไป หัวใหม่เกิดขึ้นแทน แสนสุดขลังดังเก่า ยิงอื่นเล่าหลายแห่ง ยักษ์กำแหงอยู่ยง คงชนม์อยู่บ่ตาย โยกย้ายยิงแห่งใด ก็บ่ได้วายชนม์ รณรงค์รบกัน ถึงเจ็ดวันเจ็ดคืน ยักษ์ยังยืนยงอยู่ ภูธรออกระอา จนพระมาตุลี เตือนภูมีให้ใช้ แสงศรชัยพรหมาสตร์ ภูวนาถเล่าบ่น มนตร์อาทิตยหฤทัย พลางภูวนัยแผลงผาด พรหมาสตร์มุ่งไปรอน อันศรทรงตรงลิ่ว ฉิ่วไปดังลมพัด ปักถนัดกลางอก ขุนราพณ์ตกรถทรง ลงแทบปัถพี ครั้งนี้จะร่ายเวท วิเศษเช่นเคยมา ก็หาทันท่วงไม่ บรรลัยลงฉับพลัน พวกกุมภัณฑ์ร้องไห้ แตกหนีไปเร็วรา สู่ลงกาธานี ฝ่ายกะบี่รี้พล ทุกตนร้อนชโย โห่ถวายพระพร แด่ภูธรรามจันทร์ จากสวรรค์ยินเสียง สำเนียงร้องเสนาะ ดุริยางค์เพราะประสาน จากสถานเทวา ลมพัดพากลิ่นหอม /*323มาอบออมอุรา กลีบบุบผาก็หล่น กล่นเกลื่อนภูมิสมร เสียงนิกรเทวัน สรรเสริญทั่วท้องฟ้า ว่าพระรามราฆพ ผู้เลิดลบแดนไตร เธอนี้ได้แก้แค้น แทนทวยเทพเรืองศรี ทั้งมุนีทรงพรต ที่ถูกทศกัณฐ์ มันข่มเหงมานาน ท่านได้มาทรงปราบ ราพณ์แรงร้ายตายลง ต่อนี้คงจะแสน สุขทุกข์แดนปรีดิ์เปรม เกษมสันติสงบ ขอราฆพชโย ครองโกศลเขตหล้า ชนมะยืนคู่ฟ้า คู่ดิน แม่นเทอญ ฯ
โคลง ๓
๏ อสุรินทร์พิเภษณ์
เห็นเชษฐามอดม้วย
ก็โศกสอื้นด้วย
กำสรวล
๏ ครวญถึงคุณานันต์
อันเคยมีแต่กี้
มาดับชีพเช่นนี้
อาลัย
๏ พระภูวนัยตรัสปลอบ
ว่าชอบแต่ท่านไซร้
จะรำพึงหน่อยให้
เสร็จสรรพ์
๏ อันเชษฐาวายชนม์
เวลารณยุทธแล้ว
สมแก่วีระแกล้ว
กาจหาญ
๏ งานยุทธ์สุดสิ้นลง
สมประสงค์เสร็จแล้ว
สภาพสันติแผ้ว
ผ่องเผดิม
๏ จงเริ่มศราทธพรต
สมเกียรติยศท่านท้าว
ผู้จอมรากษสด้าว
ลงกา
/*324๏ พญาพิเภษณ์ฟัง
รับสั่งคลายโศกเศร้า
ประณตแทบบาทเจ้า
จุมพล
๏ พอมณโฑทะรี
มหิษีราพณ์ไซร้
มาจากนิเวศน์ได้
พร้อมกัน
๏ บัดนั้นเริ่มงานศพ
ทำถูกครบแบบเค้า
ถวายเพลิงศพเจ้า
ลงกา
๏ ราฆพให้ตั้งการ
งานอภิเษกท้าว
พิเภษณ์ทรงรัชด้าว
แดนมาร
๏ ประทานรดอภิเษก
มงคลเอกเลิดล้ำ
โดยทรงหลั่งซึ่งน้ำ
สาคร
๏ แล้วทรงศรคำนึง
ถึงองค์อัคเรศแก้ว
ทราบเหตุคงจะแผ้ว
ผ่องศรี
๏ ภูมีเรียกหนุมาน
ท่านจงไปอย่าช้า
บอกมหิษีฃ้า
ฉับพลัน
๏ ว่าลักษมัณสุครีพ
คงชีพและราพณ์ม้วย
ขอหล่อนเปรมจิตด้วย
เราเทอญ ฯ
/*325โคลง ๒
๏ เชิญโองการใส่เกล้า
วายุบุตร์รุดเฃ้า
สู่สวน

๏ ทูลนวลนเรศแก้ว
ตามที่ตรัสสั่งแล้ว
เสร็จสรรพ์ ฯ

โคลง ๔
๏ ครานั้นพระแม่เจ้า
สีดา
ทราบเหตุก็ปรีดี
ยิ่งล้น
โสดสรงชำระกา
ยาเสร็จ
ทรงเศวตภูษาพ้น
พิศวง
๏ ขึ้นทรงวอช่อฟ้า
ม่านทอง
ซึ่งพิเภษณ์จัดมา
รับไซร้
ตำรวจยักษ์นำสอง
สายเสด็จ
พร้อมพิเภษณ์ท่านไท้
ตามหลัง
๏ มายังค่ายหลวงเจ้า
จอมคน
นางแหวกวิสูตร์ทอง
ออกแล้ว
ลงกราบพระจุมพล
สวามิศร์
เปรมหทัยผ่องแผ้ว
เพียงจันทร์
/*326๏ ครานั้นราฆพตรัส
แก่ทราม สงวนแฮ
ว่ากรณีย์ฃ้า
เสร็จแล้ว
ทำยุทธะสงคราม
ชำนะ
ได้รับตัวนางแก้ว
คืนมา
๏ อันว่าเกียรติยศ
คืนคง
เพราะเหตุปราบอรี
เสร็จได้
แต่ที่ประยุทธ์ยง
สามารถ
จะเพราะรักหล่อนไซร้
ไม่เลย
๏ ทรามเชยเคยยักษ์อุ้ม
โอบกาย
เคยอยู่ในเรือนราพณ์
นั่นแล้ว
ฉันใดจะมุ่งหมาย
ให้รับ
กลับถนอมกล่อมแก้ว
ดุจเดิม
๏ ใครเหิมก็อาจชี้
หน้าเรา
ว่าพระจอมโกศล
ถ่อยแท้
รับหญิงที่เดนเฃา
ปล้ำปลุก
เปนมหิษีแล้
ลงคอ
๏ พอได้ฟังตรัสไท้
ภรรดา
นิ่มอนงค์ตรัสแก่
พระน้อง
โอรสสุมิตรา
ช่วยพี่ ด้วยเทอญ
เพราะพี่นี้จะต้อง
จำตาย
/*327๏ ฦๅสายธไม่เลี้ยง
อยู่ใย พ่อเอย
จงรีบหาฟืนกอง
อย่าช้า
พี่จะสู่กองไฟ
เผาบัด นี้แล
สละชีพต่อหน้า
ทรงธรรม์
๏ ลักษมัณฟังแล้วเหลือบ
แลดู
เห็นพระจอมโกศล
พักตร์บึ้ง
สุครีพพิเภษณ์ผู้
อื่นหมอบ นิ่งนา
เพราะว่าเกรงพระขึ้ง
ขัดใจ
๏ สั่งให้กะบี่ตัด
ฟืนมา
กองใหญ่ดังเทวี
สั่งไซร้
แล้วหม่อมแม่สีดา
ประณต
เดินประทักษิณไหว้
อัคนี
๏ บัดนี้ยกหัดถ์ไหว้
ประกาศ
อ้าพระอัคนีเดช
อคร้าว
จิตฃ้าบ่เคยขาด
สามิภักดิ์
ในพระราฆพท้าว
ทรงศีร์
๏ อัคนีเทวะผู้
แรงจัด
เป็นพยานเห็นทุก
สิ่งไซร้
หากฃ้ากล่าวความสัตย์
ขอจุ่ง
มาช่วยด้วยเถิดให้
ปลอดภัย
/*328๏ อรไทยตรัสแล้ว
จรดล
เฃ้าสู่กองอัคคี
กาจกล้า
บัดนั้นจึ่งทุกตน
ร้องร่ำ
สมเพชนาเรศหน้า
นวลแข
๏ แต่บัดนี้ได้เกิด
อัศจรรย์
และทุกผู้มองใน
ฟากฟ้า
เห็นเทวะเทวัน
มวลมาก
มาประชุมพร้อมหน้า
สลับสลอน
๏ บิดรที่ล่วงลับ
ไปนาน
มาอยู่ณกลางอา
กาศนั้น
ท้าวเวสสะวัณท่าน
จอมทรัพย์
ยมเทพเจ้าชั้น
ใต้ดิน
๏ องค์อินทร์ปิ่นเทพไท้
พันตา
ทรงคชเอราวัณ
เลิดล้ำ
วรุณเทพครองอา
ณาจักร์
เปนใหญ่ในน่านน้ำ
ธารา
๏ อีกมหาเทพผู้
ทรงโค
และพระพรหมาเอก
อคร้าว
ทรงขุนห่านวโร
ภาสผ่อง
ลอยอยู่เหนือแด่นด้าว
พสุธา
/*329๏ ครานั้นทวยเทพเจ้า
ตรัสแก่ รามนา
อ้าพระองค์ผู้เปน
โลเกศ
ผู้สร้างโลกหมดแท้
ไฉนจะ
ให้พระองค์อัศเรศ
เฃ้าไฟ
๏ ฉันใดไม่รู้สึก
พระองค์
ว่าพระคือเทวะ
เทวะ
ฝ่ายรามพะวง
งงอยู่
จึ่งตอบวัจนะ
ว่าไฟ
๏ ฃ้าไซร้เปนมนุษ
บุถุชน
เชื้ออิกษวากุลูก
ทศรถ
ผู้ครองเขตโกศล
ศรีสวัสดิ์
ขอยกมือประณต
เทวา
๏ พรหมาตรัสว่าไท้
ฟังเถิด
ตัวท่านแหละนารายน์
เทพผู้
ปวงสัตว์ที่กำเนิด
ในโลก
นอบเกศกราบเพราะรู้
จักดี
๏ ท่านนี้คือหริ
ราชา
ผู้เมตตาผดุง
โลกตั้ง
เธอนี่และคือว่า
วิษณุ
ผู้อยู่ทั่วโลกทั้ง
นอกใน
/*330๏ ทรามวัยอันชื่ออ้าง
สีดา นี่แล
คือพระลักษมีมาร
ดาโลก
เพื่อปราบราพณ์พาลา
พระเกิด
เปนพระรามบุญโศลก
นรินทร์
๏ เสร็จสิ้นกิจที่ไท้
มุ่งมา ทำแล
รอนราพณ์ทุจริต
มอดม้วย
ควรที่จะทรงปรา
โมทย์ยิ่ง ใหญ่นอ
ทั่วโลกพลอยสุขด้วย
เทียวหนอ
๏ พอฃาดดำรัสท้าว
ธาดา
เปลวอัคคีก็แหวก
ออกแล้ว
พระเพลิงจับหัดถา
อัคเรศ
จูงออกพ้นไฟแผ้ว
พหุภัย
๏ พาไปจำเพาะหน้า
ภูบดี
และกล่าวพจน์รับรอง
แด่ไท้
มลทินหมดบ่มี
พาลพะ อีกเลย
ขอพระจงรับไว้
อย่าฉงน
๏ จุมพลตรัสตอบไท้
อคนี
ว่ามหิษีฃ้า
สุดรัก
แต่มิอยากให้มี
ใครติ ได้เลย
จึ่งทดลองประจักษ์
แก่ตา
/*331๏ จิตฃ้าเองบ่ได้
สงสัย หล่อนเลย
เพราะเชื่อที่จิตนาง
ยิ่งแก้ว
ตรัสพลางรับทรามวัย
มากอด
ด้วยสิเนหาแผ้ว
ผ่องศรี
๏ บัดนี้จึ่งเทพเจ้า
มเหศร
ตรัสประทานพรรา
ฆพไท้
แล้วชี้พระบิดา
ทศรถ
ว่าพระมาด้วยไซร้
จงเห็น
๏ เช่นนั้นราฆพไหว้
บิดา
ทศรถเทพกอด
ลูกแก้ว
ประสาทพระพรนา
นาเนก
ให้ลูกทั้งสามแผ้ว
พหุภัย
๏ ฝ่ายไท้เทเวศร์ผู้
ทรงวัชร์
ตรัสว่าเธอทำถูก
จิตแท้
เธอขอพระพรบัด
นี้อย่าง ใดฤา
เราจะให้แม่นแท้
ดั่งถวิล
๏ รามินทร์นอบเกล้ากราบ
ขอพร
แก่พระเพ็ชระปา
ณิไซร้
อันว่าพวกพานร
สิ้นชีพ
ขอกลับคืนชีพได้
อย่านาน
/*332๏ มัฆวานก็ให้
พรพลัน
กะบี่ที่ตายปวง
กลับฟื้น
และฮิ้วโห่พร้อมกัน
ขึ้นบัด นั้นแล
เสียงสนั่นครั่นครื้น
พสุธา ฯ
ร่าย
๏ ครานั้นเสร็จสงคราม จึ่งพระรามราชา ตรัสลาท้าวพิเภษณ์ เพื่อประเวศเขตกรุง บำรุงราษฎร์สืบไป บัดนั้นไซร้ขุนมาร กราบภูบาลรีบเฃ้า ไปเอาบุษบกมาศ มายังราชมาลก ยกถวายภูวนาถ ทรงเปนราชวาหน จุมพลเปรมหฤทัย รับจะใช้ยานนั้น แล้วทรงธรรม์ตรัสลา ราชาพิเภษณ์มิตร์ บพิตร์จอมลงกา อีกลาสุครีวะราช ดิลกชาติวานร ภูธรตรัสขอบใจ ที่ได้ช่วยรำบาล รานรอนอริราช จนพินาศสมถวิล แต่อสุรินทร์เรืองเดช กับพานเรศเรืองฤทธิ์ โอนโมลิตบังคม องค์บรมจักรพรรดิ์ ประสานหัตถ์ทูลความ ขอตามเสด็จไป ถึงกรุงไกรอโยธยา เพื่อวันทาพระบาท ในวันราชพิธี ศรีราชาภิเษก เพื่ออดิเรกบุญญา บารมีครอบเกล้า เนาสราญสืบไป ภูวนัยประนอม ยอมให้ตามเสด็จ เตรียมการเสร็จพระองค์ ขึ้นทรงบุษบกมาศ พร้อมอัคระราชชายา และอนุชาทรงเดช ทั้งพิเภษณ์ตัวดี สุครีวะใจหาญ และบริพารพร้อมมูล ทั้งอสูรกะบี่ บัดนี้บุษบกทอง ฟ่องสู่ฟ้าคลาไป ในอากาศวิถี พระจักรีชวนนาง ชมทางวิถีเดิน ยามเหิรเห็จเตร็จไป ในอัมพรบ่ยั้ง รวดเร็วดังลมพา ไม่ช้าถึงอาศรม แห่งบรมดาบส ปรากฎนามถนัด ภรัทวาชมุนี ที่นี่จึ่งลอยลง องค์พระรามราฆพ เฃ้าไปนบดาบส /*333แล้วเผยพจน์ตรัสใช้ ให้กำแหงวายุบุตร์ รีบรุดไปล่วงหน้า หาพญาคุหะ พระสหายทรงราชย์ เหนือนิษาททั้งหลาย นัดสหายให้คลา โดยมรรคาจรดล สู่โกศลด้วยไซร้ แล้วไปนันทิคราม ทูลความแด่ภรต ให้ทรงยศเตรียมทาง หว่างนั้นถึงกรุงศรี ทูลชนนีให้ทราบ เพื่อปลาบปลื้มหฤทัย รับใช้พระภูบาล จึ่งหนุมานทูลลา เหิรเวหาเหาะไป ไม่ช้าพบคุหะ บอกฃ่าวพระสหาย แล้วผายอากาศผัน ถึงนันทิครามเฃ้า ไปเฝ้าพระอนุชา ทูลกิจจาแถลง แจ้งเหตุทุกสิ่งไซร้ ตามพระราฆพไท้ สั่งมา ฯ
โคลง ๓
๏ ฝ่ายว่าพระภรต
ฟังพจน์กะบี่แล้ว
หฤทัยผ่องแผ้ว
เกษมสานต์
๏ สั่งการแต่งถนน
สถลงามผ่องแผ้ว
สู่ทวาเรศแก้ว
กรุงศรี
๏ เชิญชนนีสามรา
มาคอยรับอยู่พร้อม
บริวารแวดล้อม
คอยชม ฯ
โคลง ๒
๏ ลูกลมกลับสู่ไท้
ทูลการเตรียมเสร็จไว้
ทุกอย่าง แล้วนา ฯ

/*334โคลง ๔
๏ แถลงปางประเวศแคว้น
โกศล
สมเด็จพระรามา
ธิราช
ยาตราพยุหพล
ชาวอยุธย์
พร้อมยักษ์กะบี่กาจ
เกียรติไกร
๏ ภูวนัยพร้อมพระ
มหิษี
ทรงบุษบกทอง
ผ่องแผ้ว
ฝ่ายสามพระเทวี
มาตุ
ทรงพระวอกอบแก้ว
แกมทอง
๏ พระน้องทั้งสี่ขึ้น
รถทรง
พิเภษณ์สุครีพขี่
มิ่งม้า
กระบวนแห่ห้อมองค์
จักรพรรดิ์
งามหมดทั้งหลังหน้า
พาจร
๏ เฃ้านครอโยธ
ยางาม
ชาวนครยินดี
โห่ร้อง
ชโยโห่ด้วยความ
ปลื้มจิต จริงฮา
เสียงสนั่นลั่นก้อง
เกรอกกรุง
๏ มุ่งไปนิเวศน์ไท้
นาถา
ถึงเสด็จขึ้นยัง
ปราสาท
พ่อพราหมณ์สวดมนตรา
ไตรเพท
สมโภชมณเฑียรราช
ไพศาล
/*335๏ ภูบาลตรัสสั่งตั้ง
พิธี
วรราชาภิ
เษกไซร้
ได้ฤกษ์พระมุนี
วสิษฐ
ทรงมกุฎถวายไท้
ราชา
๏ รามาธิราชครั้น
เสร็จการ
จึ่งแจกบำเหน็จควร
ทุกผู้
ทั้งนายไพร่ทหาร
พิริยะ
ตามเสด็จไปสู้
เศิกกษัย
๏ ผู้ใหญ่ที่อยู่เฝ้า
นคร
ก็รับบำเหน็จความ
ชอบไซร้
อีกพศกนิกร
ทั้งสี่ พรรณแล
ธก็บริจาคให้
ทั่วกัน
๏ ครานั้นงานใหญ่ตั้ง
หลายวาร
ในอโยธยาแสน
สนุก
ทุกเรือนก็มีงาน
เริงรื่น
อีกประดับแต่งทุก
เคหา
๏ ราชาภิเษกไซร้
เสร็จงาน
พิเภษณ์สุครีพลา
นาถท้าว
พิเภษณ์สู่กรุงมาร
ครองทวีป
สุครีพคืนครองด้าว
กีษกินธ์
/*336๏ ภูมินทร์ราเมศไท้
ทรงเมือง
ตามนิติธรรมตัง
ก่อนกี้
พระฤทธิ์พระเดชเลื่อง
ฦๅทั่ว ภพแฮ
เปนเยี่ยงกษัตริย์ชี้
เลิดคน
๏ โกศลศานติแม้น
แดนสรวง
เพราะพึ่งบารมี
ดั่งซุ้ม
ปลอดภัยพิบัติปวง
พาลพะ
เพราะพระคุณท่านคุ้ม
ประชา
๏ จึ่งนาครทั้งสี่
พรรณะ
ได้กอบกิจสดวก
หมดได้
สมกรณียะ
กำหนด
เพราะพระนรนาถไท้
การุญ
๏ ส่วนสุนทรราชเจ้า
รามินทร์
เคียงคู่มหิษี
ท่านไซร้
สุขแม้นพระวัชริน
เสวยสุข
คู่ศจีจิตได้
เปรมปรีย์
๏ ภูมีธได้กอบ
การยัญ
หลายอย่างตามตำหรับ
พระเวท
ทุกการพลีธรรม์
สัมฤทธิ์
ผลพิสุทธิ์พิเศษ
รับสม
/*337๏ รื่นรมย์หลายสิบร้อย
ฉนำ
บ่มิได้มีภัย
พาดพ้อง
ทรงธรรมรักษาธรรม
สุจริต
ไตรโลกรวมแซ่ซร้อง
สาธุการ
๏ อวตารปางเจ็ดนี้
แถลงมา จบนอ [๗๔]
สังเขปเก็บความตาม
เรื่องรู้
จากตำหรับรามา
ยณะ
ใดพร่องอภัยผู้
แต่งเทอญ ท่านเอย ฯ
ปางที่ ๘ กฤษณาวตาร
[๗๕]ร่าย
/*338๏ จักดำเนินนิทาน ปางแปดท่านจะเห็น พอเปนเค้าโดยย่อ ข้อความฃ้างต้นนี้ มีแถลงเหตุไว้ ว่าทำไมพิษณู ผู้เปนจอมอมเรศร์ จึ่งเสด็จจอวตาร ดำนานกล่าวความไว้ ว่าในกรุงมถุรา มีพญาทรงราชย์ นามประกาศอุคระเสน เปนราชาธิบดี มีมหิษีแสนงาม นามกรรณีกัลยา แต่ว่าไร้โอรส กาลกำหนดหนึ่งวาร นงคราญไปเที่ยวป่า หลงคณานารี เทวีเที่ยวตามค้น อสูรตนหนึ่งไซร้ ได้เห็นนางรูปงาม ก็มีความเสนหา แปลงกายาอย่างดี เหมือนสวามีนงเยาว์ เฃ้าหานางพลางชวน ทรามสงวนสมพาศ ต่อนั้นราชเทวี มีพระครรภเทียวหนอ พอถึงกาลกำหนด เกิดโอรสหนึ่งองค์ นามว่ากงส์กุมาร มีสันดานแสนหยาบ ชอบทำบาปชังบุญ ปราศจากคุณสมบัติ กษัตริย์ผู้บิดา และมาตาเดือดร้อน จะสั่งสอนเท่าใด บ่มิได้ฟังเชื่อ เมื่อพระกงส์เติบใหญ่ ได้ทูลพระบิดา ว่าพระองค์เคารพ รามราฆพเปนนิตย์ ฃ้าเห็นผิดทำนอง พระควรตรองดูว่า อันรามราฆพไซร้ มิใช่เทพมเหนทร์ เปนแต่เพียงกะษัตริย์ ดำรงรัฐผู้หนึ่ง ซึ่งไม่ดีกว่าเรา ไม่ควรเคารพเห็น เปนสรณะเลยนา พระบิดาฟังบุตร์ ก็สุดเสียหฤทัย และท่านไท้ตอบความ ว่ารามเปนพระเจ้า รำงับเศร้าโศกแท้ แม้มิให้บูชา ฃ้าเปนบุถุชน จะฃ้ามพ้นสงสาร ผ่านทุกข์ได้ฉันใด ได้ฟังคำดำรัส กงส์ก็ขัดข้องจิต คิดขบถคดต่อ พระพ่อผู้ทรงราชย์ ถอดนรนาถนั้นลง ขึ้น/*339ทรงราชย์เองไซร้ แล้วให้บ่าวประกาศ แด่ทวยราษฎร์ทั้งหมด ให้งดการบูชิต บพิตร์รามราฆพ ให้เคารพศิวะ พระมหาเทพแทน พศกแสนเดือดร้อน อนาทรทั่วด้าว เพราะท้าวกงส์ข่มเหง บ่ยำเกรงบาป แสนหยาบคายร้ายกาจ ทั้งอมาตย์มนตรี ที่สุจริตธรรมธร ก็ถอนจากตำแหน่ง ตั้งแต่งผู้เป็นพาล สันดานหยาบขึ้นให้ กดขี่ไพร่ทั่วหน้า อีกราชาชอบคบ แทตย์ทานพใจพาล ใช้เที่ยวรานรังแก ทำร้ายแก่ผู้ที่ มีศีลาจารวัตร์ ใครทำขัดหฤทัย เกลียดชังใครก็ตาม กงส์ผู้ทรามนิสัย ใช้อสูรทำร้าย ชนทั้งหลายลำเค็ญ บ่ร่มเย็นเช่นเคย บ่เสบยสักน้อย คอยแต่กลัวภัยถึง ดังนี้จึ่งนิรสุข เป็นทุกข์ทั่วเขตไซร้ ทวยราษฎร์บ่มิได้ เกษมสันต์ ฯ
โคลง ๔
๏ ปางนั้นจึ่งแม่พระ
ธรณี
รู้สึกเหลืออดทน
อีกแล้ว
แปลงรูปอย่างคาวี
และรีบ
ไปสู่บรรพตแก้ว
สุเมรุ
๏ ทูลสุเรนทร์ว่าอ้า
เหลือทน
อันพวกนิสัยพาล
มากแท้
กำเริบณสากล
แสนทุกข์ ทั่วนา
ธรรมสุจริตแล้ว
เริดหนี
/*340๏ ฃ้านี้ก็เดือดร้อน
รำคาญ
จึ่งอยากจะใคร่จร
จากด้าว
ไปอยู่ณบาดาล
แดนต่ำ
ขออนุญาตท้าว
เพื่อไป
๏ สหัสสนัยน์ทราบแล้ว
จึ่งพา
ทวยเทพระเห็จไป
ไม่ช้า
เผ้าองค์พระพรหมา
ทูลเหตุ
เชิญช่วยดับทุกข์หล้า
ปราบพาล
๏ ท่านท้าวสี่พักตร์นั้น
จึ่งชวน
ทวยเทพไปไกลาศ
บรรพต
เฝ้าศิวะอิศวร
ตรัสปรึก ษาแฮ
ศิวะตอบมธุรส
วาจา
๏ ว่าเห็นควรให้เทพ
วิษณู
เสด็จไปดับเข็ญ
อีกครั้ง
เห็นชอบจึ่งพระผู้
เปนใหญ่
ชวนเทพบ่รอรั้ง
รีบไป
๏ ถึงไวกูณฐ์เฝ้าพระ
นารายน์
ศิวะกล่าวคำทูล
ท่านไท้
แทนทวยเทพทั้งหลาย
วอนวิษ ณุนา
โปรดช่วยปวงสัตว์ให้
สุขสราญ
/*341๏ อวตารอีกครั้ง
เปนคน
ไปปราบกงส์ผู้เปน
เศิกเสี้ยน
ให้ทั่วทั้งสากล
เปนสุข
ล้างเหล่าอริเหี้ยน
เหือดหาย
๏ นารายน์รับจะได้
เสด็จลง
ไปเกิดเปนลูกวะ
สุเทพ [๗๖]
ยาทพกษ์ตริย์วงศ์
จันทระ
เพื่อสกลโลกเสพย์
สุขศานต์
๏ ฟังท่านดำรัสแล้ว
ดีใจ
ทวยเทพต่างตนรับ
ว่าจะ
ต่างองค์แบ่งภาคไป
สู่โลก มนุษแล
เพื่อช่วยรับภาระ
พิษณุ ฯ
ร่าย
๏ อยู่มาวันหนึ่งนา พญากงส์ทรงรถ จรดเที่ยววนะ พร้อมวสุเทพตัวดี และเทวกีนงคราญ ภูบาลยินสำเนียง เสียงส่งจากฟากฟ้า ว่าเออเธอแสนเขลา ไม่รู้เท่าถึงการ กุมารที่แปดของ นางนวลลอองที่พา มาด้วยบัดนี้แล แน่จะฆ่าเธอตาย กงส์ใจร้ายได้ฟัง คั่งแค้นชักดาพพลัน หมายฟันเทวกี แต่บัดนี้จึ่งพระ วสุเทพทูลว่า อ้ามหากษัตริย์ อย่าตัดเกศเมียฃ้า ถ้าแม้ยกชีพให้ เมื่อใดนางคลอดบุตร์ ฃ้าจะรุดรีบส่ง แด่พระองค์ทุกคน จุมพลอย่าสงสัย กงส์จึ่งได้พอจิต ยกชีวิตโฉมศรี /*342แต่ต่อนี้ตั้งใจ เพื่อมิให้พลาดพลั้ง จึ่งสั่งจัดทหาร เฝ้าทวารตำหนัก ที่พักเทวกี และมีคำสั่งไว้ ว่าเมื่อใดเทวี มีโอรสธิดา ให้นำมาถวาย เพื่อทำลายชีพล้าง ตัดทางที่ศัตรู จะมีอยู่รอดได้ แต่เทพไทพิษณู ผู้รู้ทุกสิ่งสรรพ์ พลันสั่งโยคะนิทรา [๗๗] มิ่งมายาศักดิ์ขลัง ให้ไปยังบาดาล รับลูกมารแขงขัน หิรัณยกศิปู จู่ไปเฃ้าครรภ์ศรี เทวกีนงคราญ นับกุมารหกองค์ เพื่อท้าวกงส์ใจพาล จับประหารชีวี ถึงที่คำรบเจ็ด เศษะนาคอันเปน เช่นภาคแห่งเราไซร้ จะได้ไปเฃ้าท้อง เจ้าต้องคอยดูนา จวนเวลาจะคลอด จงรับปลอดปราศภัย เปลี่ยนไปสู่ครรภ์ดี แห่งโรหิณีโฉมตรู ผู้อยู่โคกุลนั้น แล้วจะพลันมีฃ่าว ระบือฉาวว่านาง ศรีสอางค์แท้งแล้ว ลูกจะแคล้วโพยภัย ได้อยู่ช่วยเราปราบ บำราบพาลภายหน้า [๗๘] อันว่าตัวเราไซร้ จะได้ไปกำเนิด เกิดเป็นลูกเทวี ที่คำรบแปดไซร้ ส่วนเจ้าไปเฃ้าครรภ์ เมียนันทะโคบาล นามขนานยโสทา ครั้นเวลาประเสริฐ เรากำเนิดแล้วไซร้ จะดลใจขัตติยะ วสุเทพรับเรา เอาไปยังยโสทา รับเจ้ามาแทนที่ ฃ้างเทวกีอนงค์ เมื่อกงส์ทราบเหตุว่า กัลยาตลอดบุตร์ จะรีบรุดไปพลัน จับเด็กนั้นโดยโกรธ พิโรธแรงนักหนา แล้วจะปาเด็กลง ตรงศิลาก้อนใหญ่ เพื่อให้เด็กดับขันธ์ แต่บัดนั้นเจ้าจง เหาะตรงสู่อัมพร จอมอมรจะพบ และเคารพเจ้านา เพราะว่าเธอจะถือ ว่าเจ้าคือมหา มายาศักดิ์ของเรา เจ้าจงจำคำสั่ง ประพฤติดังบอกไว้ ให้กิจสัมฤทธิ์ได้ ทุกอัน เจ้าเอย ฯ
/*243โคลง ๔
๏ ต่อนั้นกิจก็ได้
เปนไป
ตามพระเปนเจ้าสั่ง
เสร็จสิ้น
กุมารเกิดเมื่อใด
ก็ถูก
เฃาจับประหารดิ้น
ดับลง
๏ องค์ที่เจ็ดนั้นโยค
นิทรา ย้ายแฮ
ไปจากเทวกี
ส่งเฃ้า
ครรภ์โรหิณีนา
รีรัตน์
และประสูติเปนเจ้า
พลราม
๏ ครั้นตามกำหนด
เทวกี
ก็ประสูติบุตร์องค์
อัษฏมะ
งามเลิดและฉวี
คล้ามอยู่
จึ่งเรียกพระกฤษณะ
ยศยง
๏ องค์วสุเทพผู้
บิดา
รับกุมารรีบหนี
จากเหย้า
ฃ้ามลำยมุนา
โดยด่วน
ถึงทับนันทะเฃ้า
ไปพลัน
๏ ที่นั้นเอาลูกน้อย
ลงวาง
ฃ้างยโสทานา
รินั้น
แล้วอุ้มธิดานาง
เกิดใหม่
โดยด่วนเสด็จดั้น
กลับสถาน
/*344๏ ทหารที่อยู่เฝ้า
ตำหนัก
ยินเด็กร้องก็รีบ
บอกเหตุ
ฝ่ายกงส์บมิพัก
ผันผ่อน
เดินดุ่มจากนิเวศน์
ตะบึง
๏ พอถึงจับเด็กน้อย
เกิดใหม่
ออกนอกตำหนักจันทน์
บัดนั้น
และขว้างเด็กลงไป
กับศิ ลาแล
ว่าอย่าอยู่เพื่อกั้น
กีดกู
๏ ภูธรมองเด็กนั้น
ตกใจ
เพราะว่าแทนที่จะ
มอดม้วย
กลับผุดลุกทันใด
และเหาะ
ขึ้นสู่ฟากฟ้าด้วย
ฤทธี
๏ บัดนี้ร่างใหญ่ล้ำ
ราวผา
มีแปดกรน่ากลัว
ใช่น้อย
แปดหัดถ์จับศัสตรา
วุธแกว่ง
ร้องตะโกนกล่าวถ้อย
ทนง
๏ เหวยกงส์มึงมุ่งล้าง
ชีพกู
แต่จะสมประสงค์
บ่ได้
เพราะวีระราชผู้
บังเกิด แล้วแฮ
คงจะล้างมึงไซร้
แน่นา
/*345๏ พญากงส์ทราบเค้า
ขัดใจ
จึ่งสั่งพวกเสนา
มาตย์ให้
เที่ยวเสาะแสวงไป
โดยทั่ว
คามเขตจังหวัดใกล้
มถุรา
๏ ทารกใดกอบด้วย
สิริลักษณ์
ให้จับเด็กประหาร
ชีพล้าง
เพื่อเด็กที่มีศักดิ์
สามารถ
บ่มิให้ตกค้าง
อยู่กวน
๏ ส่วนวสุเทพทั้ง
เทวกี
กงส์นึกไม่น่ากลัว
อีกแล้ว
จึ่งถอนทหารที่
คุมอยู่
วสุเทพสุดแผ้ว
ผ่องใจ
๏ รีบไปบอกฃ่าวให้
นันทะ
ไปจากมถุรา
เร็วรีบ
ก่อนที่ทหารพระ
ทรงราชย์
มาเพื่อเผด็จชีพ
กุมาร
๏ โคบาลพร้อมด้วยยะ
โสทา
พาพระกฤษณะเร็ว
รีบร้น
พร้อมโรหิณีนา
รีอีก
โอรสนางนั่นพ้น
ราชภัย
/*346๏ ไปอยู่ณหมู่บ้าน
โคกุล
ในหมู่พวกโคบาล
พรั่งพร้อม
บำรุงซึ่งพระสุน
ทโรรส
จัดพวกบริวารล้อม
รักษา ท่านนา ฯ
ร่าย
๏ เมื่อคราพระกฤษณะ และพระพลรามพี่ ยังมีชนม์เยาว์วัย ได้สำแดงปฏิหาร หลายประการนักหนา นำมาเล่าที่นี้ มีแต่บางเรื่องหนอ พอเป็นอุทาหรณ์ แม้เมื่อก่อนอดนม ก็อุดมฤทธา เช่นคราหนึ่งยักษี มีชื่อปูตะนา จำแลงมาเปนนาง รูปสำอางค์สรวยสุด เหมือนมนุษเฃ้าไป ให้กฤษณะกินถันย์ โดยนมนั้นเปนพิษ จงจิตให้วายปราณ แต่กุมารวิเศษ แผลงเดชดูดแรงนัก ยักษิณีเหลือทน ก็วายชนม์เพราะช้ำ บ่อาจทำร้ายได้ กุมารไซร้แสนแรง เข้มแขงใครไม่ทัน วันหนึ่งอสุรา ชื่อตฤณาวรรตร้าย แปลงกายเปนลมบ้า หอบพากฤษณะไป แต่เธอไซร้แผลงฤทธิ์ ทำอมิตร์ตกครืน ลงยังพื้นดินตาย ใครมุ่งร้ายต้องแพ้ แลวันหนึ่งเล่นซน ลักนมข้นเนยใส กินแล้วไซร้มิหนำ ทำหม้อแตกอีกนา ยโสทาขัดใจ อรไทยเอาทาม ผูกเอวล่ามติดไว้ กับอ่างใหญ่ใบหนึ่ง จึ่งกฤษณะกระชาก เดินลากอ่างตามหลัง จนกระทั่งอ่างใหญ่ ไปขัดอยู่ระหว่าง กลางพฤกษาใหญ่คู่ เธอลากลู่ต่อไป จนไม้ใหญ่ถอนราก ยากที่จะผูกไว้ จึ่งได้นามะกร ทาโมทรดังนี้ อนึ่งมีฤทธิ์เดช วิเศษแต่เยาวมา เช่นคราหนึ่งรบงู ที่อยู่ย่านธารา ยมุนาใกล้บ้าน พวกโคบาลสถิต นาคเรืองฤทธิ์ชื่อว่า /*347กาลียะเรืองศักดิ์ พิษแรงนักพ่นไป ถูกที่ใดไหม้พลัน ดังนั้นผู้อาศัย ในถิ่นนั้นเดือดร้อน ก่อนที่กฤษณะไป ไม่มีใครต้านทาน แต่กุมารสามารถ เก่งกาจบ่ยอมกลัว สละตัวเพื่อดับ ระงับทุกข์สหาย ผันผายสู่นที รบกาลิยะแรง กาจกำแหงเดชะ ชำนะนาคตัวกาจ เอาบาทเหยียบหัวไว้ จะฆ่าให้วายปราณ แต่บริวารนาคขอ โทษผัวพ่อและนาย ฦๅสายโปรดกรุณา แต่ว่าขับนาคให้ ออกไปสู่สาคร ดับร้อนสมปรารถนา ยังอสุราแรงร้าย อีกหลายตนจงใจ ไปสังหารกฤษณะ แต่พระกลับปราบมัน อนึ่งนั้นกล่าวว่า พระกฤษณาวตาร ชอบการหยอกเย้าเล่น เช่นเมื่อใดโคปี นารีเลี้ยงโคไซร้ ลงไปเพื่อสนาน ในธารยมุนา ทั้งพัสตรากองไว้ กฤษณะไซร้เก็บผ้า ขึ้นพฤกษานั่งอยู่ ดูโคปีทั้งหลาย เปลือยกายมางอนง้อ ขอผ้านุ่งห่มไซร้ ก็บ่ได้คืนผ้า จนกว่านางจะได้ ปีนขึ้นไปและขอ เธอล้อหลอกหยอกเย้า แล้วเอาผ้าส่งให้ อยู่มาได้หลายปี บัดนี้รู้สึกฤทธิ์ คิดทดลองกับอินทร์ ผู้เปนปิ่นสวรรค์ ชวนนันทะโคบาล ให้งดการพลี องค์วัชรีเปนใหญ่ ให้ไหว้ขุนคิรี ศรีโควรรธนะ อธิบายเหตุว่า อันจอมผาไพศาล ให้อาหารอันดี แด่คาวีอุดม โคให้นมแด่เรา เฃาควรรับพลี ดังนี้ครั้นนันทะ เชื่อกฤษณะแล้วไซร้ เธอขึ้นไปยืนอยู่ ที่ยอดภูผาใหญ่ ได้รับของพลี ดีๆกินอิ่มหนำ แล้วทำเปนประสาท พรพิลาศนานา ฝ่ายอมราธิราช เห็นบังอาจเช่นนั้น เทวันขัดเคืองใจ บันดาลให้วลาหก ตกหลายห่ามาหมาย ท่วมทำลายโคบาล และประหารคาวี แต่บัดนี้กฤษณะ พระยกเขาโควรรธน์ เอาดัชนีเชิดไว้ ให้กันประดุจฉัตร์ คนและสัตว์อาศัย /*348ใต้ร่มพ้นฝนราน ท่านได้ยืนเชิดเขา เอาไว้ได้เจ็ดวัน องค์อินทร์นั้นยอมแพ้ แต่นั้นได้ฉายา ว่าตุงคีศะไซร้ คือเป็นใหญ่ยิ่งเฃา อีกหนึ่งเล่าวัชรี มีความพอหฤทัย ที่เธอได้อารักษ์ พิทักษ์โคพ้นภัย จึ่งให้ซึ่งฉายา เรียกว่าอุเปนทระ ยกกฤษณะนั้นไซร้ ให้เป็นน้ององค์อินทร์ ทั่วทั้งถิ่นธรณี จะมีใครเทียมทัน กฤษณะนั้นสุดหา อันพจนาสรรเสริญ เพื่อจะเยินเกียรติยอ บ่มีพอเที่ยงแท้ พระประเสริฐเลิดแล้ เลอสรร ฯ [๗๙]
โคลง ๓
๏ ครั้นเมื่อเจริญวัย
เติบใหญ่รุ่นหนุ่มแล้ว
รูปงามวิจิตร์แผ้ว
ผ่องศรี
๏ พวกโคปีชื่นชม
นิยมรักท่านแท้
และพระกฤษณะ
โปรดเฃา มากนา
๏ รับเอาเปนชายา
กว่าเจ็ดหรือแปดไซร้
นอกนั้นอีกก็ได้
สมาคม
๏ พระนิยมการรำ
ระบำแบบชื่ออ้าง
มณฑลนฤตยะสล้าง
สนุกดี
๏ ระบำนี้ชายพลาง
จับหัตถ์นางจรดเลี้ยว
เปนโอกาศเพื่อเกี้ยว
กันสราญ
๏ เพื่อนงคราญนานา
ไม่น้อยหน้าสักน้อย
พระแบ่งภาคนับร้อย
ออกพลาง
/*349๏ จับมือนางทุกคน
จึ่งบ่บ่นงอดเง้า
เพราะคิดว่าพระเจ้า
โปรดตน
๏ การดนตรีชำนาญ
ทั้งท่านทั้งพี่ไท้
ทรงขลุ่ยเสนาะได้
บรรเลง เพื่อนแล
๏ พระเก่งทางมายา
หาใครบ่เปรียบไท้
อาจแปลงแบ่งภาคได้
สมดัง จิตฮา
๏ เช่นครั้งหนึ่งราชา
เมียอายัณโฆษได้
ทูลว่าสามิไซร้
ออกหึงส์
๏ พระจึ่งบอกอุบาย
แด่โฉมฉายล่วงรู้
บ่ต้องวิตกผู้
ผัวเลย
๏ ยามเชยชมกันอยู่
สามีจู่เกือบใกล้
จึ่งพระกฤษณะไท้
จำแลง
๏ แปลงรูปเปนกาลี
เทวีฤทธิ์เลิดไซร้
และราธานั่งไหว้
บูชา
๏ ฝ่ายอายัณโฆษนัน
เห็นภรรยากราบไหว้
การเคลือบแคลงจิตไซร้
เหือดหาย
๏ ทั่วทั้งหลายโคปี
ที่จงรักท่านนั้น
ท่านช่วยได้สู่ชั้น
แมนสรวง
๏ อีกปวงชายผู้มี
ความภักดีต่อแล้ว
ท่านก็ได้โปรดแผ้ว
บาปสรรพ์
/*350๏ ทั่วกันได้ประสบ
สุคติภพเมื่อม้วย
สมจิตสัมฤทธิ์ด้วย
บารมีท่านแล ฯ [๘๐]
โคลง ๒
๏ พระจะมีสุขแท้
หากปลอดอริแล้
คอยราน

๏ กงส์ใจพาลรั่วรู้
ข่าวว่าบังเกิดผู้
กาจไกร

๏ ใช้อสูรทนง
จงจิตไปเพื่อล้าง
ชีวิตวีระอ้าง
เกียรติอึง
๏ หนึ่งอริษฏะห้าว
เปนพฤษภอคร้าว
เฃ้าไป

๏ แต่ไท้ข่มเฃาด้วย
แรงหักศอยักษ์ม้วย
มอดชนม์

๏ อีกตนเปนมิ่งม้า
ชื่อเกศินเก่งกล้า
ไปราน

๏ พระประหารชีพม้วย
ชำนะอริด้วย
เดชา

๏ เชษฐาพลเทพนั้น
ก็เปนวีระชั้น
อุดม [๘๑]

๏ สมควรเปนเพื่อนไซร้
แห่งพระกฤษณะไท้
ธำรง เดชนา ฯ

/*351โคลง ๔
๏ ฝ่ายกงสะราชเหี้ยม
โหดหนัก
ทราบเหตุว่าอสูร
ทิ่ใช้
กลับไปพ่ายแพ้ศักดิ์
กฤษณะ
จึ่งคิดจงล้างให้
สมถวิล
๏ ภูมินทร์เตรียมพร้อมซึ่ง
อุบาย
ต่างๆล้วนเห็นว่า
เก่งแท้
ไว้ใช้เพื่อทำลาย
กฤษณะ
อีกพระพลเทพแม้
มากรุง
๏ โดยมุ่งร้ายเช่นนี้
จึ่งสั่ง
อะกรุระไปเชิญ
พี่น้อง
ให้เสด็จมายัง
กรุงใหญ่
เพื่อพบญาติพวกพ้อง
พงศ์พันธุ์
๏ พร้อมกันจะได้เล่น
กรีฑา
พอรื่นรมย์สมาน
มิตระจิต
อีกสองกุมารา
ก็จะ
ได้แสดงเดชฤทธิ์
ลองดู
๏ อะกรูระรับราช
บรรหาร
ไปสู่พฤนทาพน
ไม่ช้า
ถึงจึ่งแถลงการณ์
โดยสัตย์
บอกอุบายเจ้าหล้า
ปองผลาญ
/*352๏ สองกุมารดั่งนี้
รู้ตัว
แต่เพราะเปนวีระ
เก่งกาจ
จึ่งบ่คิดกลัว
จนสัก นิดเลย
รับจะไปสู่ราช
ธานี
๏ใกล้บุรีได้พบ
หนึ่งชาย
ผู้พนักงานซัก
ฟอกผ้า
กุมารมุ่งจิตหมาย
ลองจิต
จึ่งกล่าวขอพัสตร์ฃ้า
เถิดหนอ
๏ ฟังขอชายนั้นตอบ
คำไป
ว่านี่ผ้าทรงพระ
ผ่านเผ้า
ใครใช้ร่วมจัญไร
มากละ พ่อเอย
อย่าอวดดีนักเจ้า
จะตาย
๏ ฟังชายตอบเช่นนั้น
พิโรธ
จึ่งจับกระจาดมา
และรื้อ
ผู้ซักก็แสนโกรธ
ดุด่า
พลางจับกระจาดยื้อ
แย่งกัน
๏ โดยพลันสองพี่น้อง
ต่อยตี
ตบเตะพนักงาน
ซักผ้า
จนช้ำชอกอินทรีย์
แสนเจ็บ
เฃาก็ล้มขว้ำหน้า
ตายลง
/*353๏ สององค์เลือกพัสตระ
ภูษา
ผลัดเปลี่ยนผ้าที่ปอน
เก่าแล้ว
ชวนกันเสด็จคลา
ไคลต่อ
มุ่งสู่ธานีแก้ว
มถุรา
๏ ครานั้นชายหนึ่งผู้
ค้าขาย
บุบผะชาติในกรุง
ใหญ่ไซร้
เห็นสองพี่น้องชาย
นั้นรัก
จึ่งยื่นดอกไม้ให้
กุมาร
๏ อวตารโปรดแท้
อวยพร
แต่บุรุษผู้ขาย
ดอกไม้
ให้สุขสโมสร
ตลอดชีพ
และเมื่อมรณะให้
ไปสวรรค์
๏ ครั้นเดินต่ออีกได้
พบนาง
หลังค่อมชื่อกุพชา
รีบเต้า
กระเดียดกระจาดพลาง
เดินมุ่ง
ไปสู่นิเวศน์เจ้า
ธานี
๏ นางนี้นำเครื่องพระ
สุคนธ์
เพื่อจะไปส่งใน
วังรัตน์
กฤษณะกล่าวยุบล
ขอเครื่อง หอมแฮ
นางค่อมก็บ่ขัด
แบ่งถวาย
/*354๏ ฦๅสายนึกชอบพระ
หฤทัย
จึ่งประสาทพระพร
บัดนั้น
ให้หลังค่อมโกงไซร้
ตรงยืด
และรูปนางอั้นตั้น
กลายสรวย
๏ ด้วยความปราโมทย์แท้
จึ่งนาง
เชิญกษัตริย์สองเสด็จ
สู่เหย้า
ถึงแล้วกฤษณะพลาง
ผูกรัก
แนบสนิทชิดเคล้า
คลึงสมร
๏ พักนอนจนรุ่งเช้า
จึ่งไป
สู่ที่สังเวียนกรี
ฑะแล้
ท้าวกงส์ธสั่งให้
เตรียมสรรพ
เพื่อจะให้เธอแพ้
และตาย
๏ อุบายขั้นต้นบ่
สมหวัง
เพราะเมื่อกฤษณะกับ
พี่ปล้ำ
นักมวยสุดแขงขลัง
กลับพ่าย
และระทมล้มซ้ำ
วอดชนม์
๏ จุมพลสั่งขับช้าง
ตกมัน
ออกไล่แทงกฤษณะ
อีกด้วย
แต่กฤษณะแขงขัน
สู้คช
สารกลับดับชีพม้วย
มรณา
/*355๏ พญากงส์โกรธแม้น
เพลิงผลาญ
สั่งพวกทหารฆ่า
จุ่งได้
กฤษณะโลดทยาน
ขึ้นพลับ พลาแล
ฟันฟาดกงส์บ่ไว้
ชีวัน
๏ บัดนั้นกราบชนก
ชนนี
พ่อแม่ก็กอดพระ
ลูกแก้ว
ท้าวกงส์วอดชีวี
ลงบัด นั้นฤา
ก็หมดอริแล้ว
ในวงศ์
๏ องค์กฤษณะจึ่งเฃ้า
ไปทูล
อุคระเสนราชา
เก่าไซร้
ให้กลับรับไอสูรย์
สมบัติ
และอยู่เพื่อรับใช้
ราชา
๏ ศึกษายุทธศาสตร์
วิธี
ต่อพระอาจารย์ผู้
ฉลาด
ชื่อสานทิปนี
พราหมณ์เอก
บ่เนิ่นก็สามารถ
ชัยชาญ ยิ่งแล ฯ
ร่าย
๏ ต่อแต่กาลนั้นมา ราชาชราสันธ์ จอมขัณฑ์มคธเขต ทรงเดชเปนบิดา แห่งชายาทั้งสอง ของท้าวกงส์นั้นไซร้ ขัดใจก่อการศึก อธึกยกโยธา มามถุราแก้แค้น แทนท้าวกงส์ผู้ตาย แต่ก็พ่ายแพ้ฤทธิ์ /*356แห่งพระกฤษณะไซร้ ล่าถอยไปหลายครา ต่อมามีศัตรู จู่มาอีกทางหนึ่ง ซึ่งกำแหงฤทธี นี้คือกาละยวัน ราชันเจ้าไพรัช กษัตริย์ผู้เปนใหญ่ ในยวนะประชา ฝ่ายกฤษณาวตาร ได้รบรานหลายครั้ง อ่อนกำลังพลไกร ใคร่ครวญดูเห็นว่า มถุราธานี เปนบุรีใหญ่มาก ยากที่จะรักษา จึ่งไปหาที่ใหม่ อันเปนชัยภูมิดี พบที่ใกล้สมุท ในเขตคุร์ชระราษฎร์ จะสามารถป้องกัน โดยมั่นคงอยู่ได้ จึงไปสร้างบุรี มีพร้อมป้อมปราการ ทั้งธารล้อมรอบไว้ ให้นามนครว่า ทวาระกากรุงไกร แล้วจึ่งได้อพยพ ครอบครัวครบทุกสิ่ง ทั้งมถุราเวียงเก่า เฃ้าไปอยู่เวียงใหม่ ดังนี้ไซร้ช่วยญาติ ปราศจากยุทธะภัย และทรงชัยสิ้นห่วง ทั้งปวงญาติวงศา จึ่งตั้งหน้าคิดการ รานรบสู้ไพรี วีระกษัตริย์ไปท้า กาละยวันให้ตาม ซุ่มซามเซอะเสียเชิง ละเลิงไล่กฤษณะ พระหนีสู่คูหา แฝงกายาในนั้น อันที่ปากถ้ำนี้ มีบุรุษผู้หนึ่ง ซึ่งชื่อมุจุกุนท์ ผู้มีคุณสมบัติ คือเทพตรัสให้พร . ว่าเมื่อนอนหลับอยู่ แม้ใครจู่ต้องกาย ให้ตายเพราะเพลิงผลาญ ครั้งนั้นกาละยวัน ผลุนผลันเฃ้าคูหา มาพบบุรุษนั้น พลันเตะเฃ้าโดยแรง บัดนั้นแสงเพลิงวาม เปลวเพลิงลามลุกไหม้ ทันใดกาละยวัน ล้มที่นั้นสิ้นชีพ กฤษณะรีบออกไป ยังทัพใหญ่ขู่เข็ญ ให้ยอมเปนทาสแล้ว ดังนี้แลจึ่งแผ้ว ศตรู หนึ่งนา ฯ
โคลง ๔
๏ มาอยู่เวียงใหม่แล้ว
ไป่นาน
ใคร่จะมีชายา
ร่วมห้อง
ฟังข่าวเรื่องนงคราญ
นางหนึ่ง
ซึ่งพระรู้สึกต้อง
หฤทัย
/*357๏ ทรามวัยเอกนี้ชื่อ
รุกมิณี
ลูกภิษมะกะจอม
วิทรรถ
งามเลิดประเสริฐศรี
โสภาคย์
อีกพระมรรยาทสรรพ
พิไลย
๏ ให้ไปขอเพื่อได้
ครองขวัญ
แต่รุกมินพี่นาง
ขัดข้อง
เพราะเหตุชราสันธ์
ยงยุ
จึ่งมิยอมให้น้อง
สมใจ
๏ กลับให้รีบหมั้นกับ
ศิสุบาล
ผู้ญาติกฤษณะเอง
นั้นไซร้ [๘๒]
และเร่งรัดจัดงาน
อภิเษก
โดยด่วนเพื่อจะได้
ตัดความ
๏ กลับลามลุกขึ้นใหญ่
เกินหมาย
เพราะกฤษณะบ่ยอม
พ่ายแพ้
ไปลอบลักโฉมฉาย
พาจาก เวียงนา
วันก่อนวันฤกษ์แล้
สมจินต์
๏ รุกมินยกทัพติด
ตามนาง
กฤษณะรบมีชัย
ชิตได้
หากเห็นแก่สุรางค์
ที่รัก
พระจึ่งยกชีพให้
เชษฐา
/*358๏ ต่อมาวันหนึ่งนั้น
สัตรา ชิตแฮ
กษัตริย์ยาทพญาติ
หนึ่งได้
มากรุงเอกทวารา
วติ
เพื่อเยี่ยมกฤษณะไท้
ราชา
๏ สัตราชิตนี้สิ
เจ้าของ
แห่งสยะมันตะกะ
เลิดแก้ว
ใครถือรัตนะรอง
เรืองนี่
รวยทรัพย์อีกทั้งแผ้ว
พหุภัย [๘๓]
๏ สงสัยว่ากฤษณะ
จะปอง แก้วนา
จึ่งสัตราชิตฝาก
มิ่งแก้ว
ให้ไว้แด่พระน้อง
ประเสนะ
หวังว่าคงจะแผ้ว
ภยา
๏ แต่ว่าพระน้องบาป
มากมี
เมื่อรับแก้วเอาไป
ป่าด้วย
ไปประสบซึ่งสีห์
ตัวกาจ
กัดประเสนะม้วย
ชีวัน
๏ สิงห์นั้นคาบแก้ววิ่ง
สู่ไพร
ชามพะวานจอมหมี
พบแล้ว
ฆ่าสิงห์นั่นบรรลัย
และคาบ
สยะมันตะกะแก้ว
ไปสถาน
/*359๏ เกินกาลควรแล้วที่
ประเสน
จะกลับจากดงบ่
กลับไซร้
พวกญาติเริ่มจะเห็น
ไม่ชอบ กลเลย
คิดว่ากฤษณะได้
ลอบปลง
๏ องค์พระกฤษณะรู้
ว่าเฃา
ออกระแวงกันอยู่
เช่นนี้
ชวนญาติรีบใต่เต้า
ตามสกด
รอยบาทซึ่งนำชี้
มรรคา
๏ มาถึงซึ่งศพประ
เสนะ
เห็นชัดซึ่งเหตุตาย
แน่แล้ว
แต่แก้วเอกวะระ
บ่พบ
จึ่งสกดตามแก้ว
ต่อไป
๏ ได้พบสิงห์ศพกลิ้ง
กลางผลู
แต่สยะมันตะกะ
บ่พบ
จึ่งสกดรอยดู
ไปอีก
จนกระทั่งประสบ
คูหา
๏ หน้าถ้ำหมีน้อยหนึ่ง
นั่งอยู่
และกฤษณะได้เห็น
เล่นแก้ว
พระจึ่งเสด็จจู่
เฃ้าปาก ถ้ำแล
ชามพะวานกลั่นแกล้ว
ยืนขวาง
/*360๏ ปางนั้นกฤษณะกับ
จอมหมี
สู้รบกันด้วยแรง
ฤทธิ์แกล้ว
ญี่สิบเอ็ดราตรี
แย่งยุทธ์
หมีพ่ายและส่งแก้ว
ถวาย
๏ อีกหมายพึ่งกฤษณะ
ภูมี
ชามพะวานจึ่งวอน
ท่านไท้
รับชามพะวดี
นางลูก สาวนา
เปนพระชายาไซร้
สืบไป
๏ ทรงชัยนำแก้วสู่
สัตรา ชิตแล
เธอก็แสนปรีดี
มากแท้
ยกสัตยะภามา
นางลูก
ถวายแด่กฤษณะแล้
อีกนา
๏ อันว่าเหตุนี้จึ่ง
อีกกษัตร์
ชื่อศตะธนู
ยาทพ
บังเกิดโกรธเคืองขัด
จิตมาก
เพราะชวดนางเลิดลบ
สกุลวงศ์
๏ จงจิตคิดแก้เผ็ด
จงหนัก
รอเมื่อสัตราชิต
หลับแล้ว
ปลงชีพอีกลอบลัก
ดวงรัตน์
รีบรุดพายอดแก้ว
นั่นหนี
/*361๏ ภูมีกฤษณะกับ
พลราม
รีบติดตามศตะ
ธนุส
ครั้นทราบว่าถูกตาม
ติดติด
ศตะธนูรุด
รีบคลา
๏ ไปหาญาติเอกอะ
กรูระ
และฝากซึ่งสยะมัน
ตักไว้
ดังนี้เมื่อกฤษณะ
ตามติด
สู้รบและฆ่าให้
วายปราน
๏ ภูบาลไปพบแก้ว
สำคัญ
จึ่งเมื่อกลับมาพบ
พี่ไท้
เกิดเหตุวิวาทกัน
เพราะพี่
หาว่าน้องซ่อนไว้
โดยโกง
๏ ผึงโผงพลเทพกริ้ว
อนุชา
ว่าไม่ขออยู่ร่วม
พระน้อง
ไปอยู่มิถิลา
แหล่งรัฐ
เพื่อจะมิให้ต้อง
สมาคม
๏ บรมจักรกฤษณ์เศร้า
เสียใจ
บ่งดการสืบสวน
เรื่องแก้ว
จนอะกรุระใข
ความสัตย์
พระจึ่งได้ปลอดแผ้ว
นินทา
/*362๏ ครานี้มีข้อทุ่ง
เถียงกัน
ใครจะควรครอบครอง
มิ่งแก้ว
กฤษณะว่าเธอนั้น
เมียมาก
หมื่นหกพันเศษแล้ว
ไป่ประสงค์
๏ ฝ่ายอนงค์สัตยะ
ภามา
เปนธิดาสัตรา
ชิตแล้
แต่พระภัสดาว่า
หากรับ แก้วฤา
ก็อาจรับโทษแท้
ฉับพลัน
๏ ดังนั้นจึ่งพร้อมจิต
มอบมณี
ให้อะกรูระครอง
แต่นั้น
แลพลเทพดี
กับอนุช [๘๔]
กลับอยู่ชิดเช่นชั้น
ก่อนมา ฯ
ร่าย
๏ ครานี้ขอย้อนความ ตามตำนานเล่าไว้ ว่าเมื่อไท้กฤษณะ ย้ายพระนครหลวง อีกปวงประยูรวงศา มาทวารกาไป่นาน จึ่งมัฆวานมาวอน เชิญภูธรทรงชัย ไปช่วยปราบไพรี มีนามนรกาสูร ผู้สมบูรณ์ฤทธิ์ศักดิ์ สำนักมันสถิต ปราคช๎โยติษปุระ แสนเกะกะห้าวหาญ ขุนมารเที่ยวฉุดคร่าห์ พาดรุณนารี ลูกมุนีพราหมณา เทพธิดาจากสวรรค์ ลูกราชันมากไซร้ ไปขังในบุรี อันเปนที่แขงขัน อีกมันแย่งฉัตร์ชัย ไปจากพระวรุณ แล้วซ้ำวุ่นวายหนัก ลักพระกรรณาภรณ ของ/*363บังอรอทิติ บัดนี้สิปราถนา ไอราพตคชาธาร แม้มัฆวานมิให้ มันไซร้จะยกพล ไปรอนรณยุทธนา อมราวดี วัชรีจึ่งขอให้ กฤษณะไปบำราบ อสูรหยาบตนนั้น กฤษณะพลันรับใช้ และไปยงยุทธนา ฆ่านรกาสูรได้ และเฃ้าในบุรี พบสัตรีที่ยักษ์ ลักไปขังไว้นั้น หมื่นหกพันร้อยนาง รูปสำองค์น่ารัก ทรงศักดิ์แบ่งภาคา โดยมายาวิธี เฃ้าสู่ที่บรรทม พิรมย์ร่วมสมร กับบังอรพร้อมกัน หมื่นหกพันร้อยถ้วน แล้วชวนกลับกรุงไกร ดังนี้ไท้อธิราช ได้บาทบริจา ริกาเพิ่มมาพลัน หมื่นหกพันเศษร้อย แต่ละนางแช่มช้อย น่าชม ฯ
โคลง ๓
๏ สมเด็จพระมัฆวาน
ท่านชอบใจจึ่งได้
เชิญพระกฤษณะให้
เยี่ยมสวรรค์
๏ ครั้งนั้นสัตยะภามา
ไปด้วยราชะไซร้
เห็นปาริชาตไม้
มิ่งงาม
๏ มีความโลภเหลือดี
มารศรียุให้
กฤษณะท่านไท้
ชลอมา
๏ ฝ่ายอินทราธิราช
ตามภูวนาถแย่งไม้
แต่กลับแพ้ท่านไท้
ล่าหนี ฯ [๘๕]
๏ อนึ่งมีกล่าวไว้ ในมหาภารตะ ว่ากฤษณะนั้นไซร้ ได้เปนมิตรสมาน กับปาณฑพกษัตริย์ [๘๖] บุรุษรัตน์ได้ไป ในงานสวยัมพร /*364แห่งบังอรกฤษณา [๘๗] ธิดาท้าวทรุบท ยงยศครอบครองขัณฑ์ ปัญจาละแดนไกล ได้ช่วยชี้ขาดว่า สุดาแห่งนเรนทร์ ควรเปนของอรชุน ผู้มีคุณสมบัติ ปรากฎชัดครั้งนั้น ครั้งปาณฑพกษัตริย์ ครองอินทระปรัสถ์ธานี ภูมีได้ไปหา และพากันเฃ้าไป ในปาณฑพอรัญ ที่นั้นองค์กฤษณะ กับพระอรชุนได้ ไปช่วยพระอัคนี ที่ต้องการเผาดง แต่องค์อินทร์คัดค้าน แลบันดาลวลาหก ตกดับเปลวอัคคี ครั้นสองวีระช่วย ด้วยฤทธาสามารถ อัคนีอาจชำนะ พระวัชรินสมใจ และได้เผาดงแล้ว แสนผ่องแผ้วหฤทัย ให้บำเหน็จกฤษณะ ด้วยจักร์วัชระนาถ สำหรับปราบพาลา อีกคทาบรรฦๅ ชื่อเกาโมทะกี ดังนี้มีของขลัง รวมทั้งศังข์สนั่น ชื่อปัญจะชันยะ ซึ่งกฤษณะได้มา โดยฆ่าขุนยักษ์ที่ มีนามเรียกเช่นนั้น จึ่งแขงขันนักหนา อนึ่งคราบพิตร์ ยุธิษเฐียรเธอใฝ่ ทำงานใหญ่ประกาศ นามว่าราชสูยะ กฤษณะยุเธอว่า ถ้าหวังให้พิธี สัมฤทธิ์ดีทุกสถาน ต้องไปรานรบฆ่า ชราสันธ์ทรงยศ จอมมคธผู้ผิด ยุธิษเฐียรเชื่อฟัง ยกกำลังไปพลัน ชราสันธ์ปราชัย ตายลงในสงคราม สมดังความปราถนา แห่งราชากฤษณะ โดยพระมุ่งพยาบาท มคธราชมานาน ครั้นถึงงานพิธี มีกษัตริย์มาช่วย ด้วยกันมากนักหนา ครานั้นศิสุบาล ผู้งุ่นง่านแค้นเคือง ด้วยเรื่องเก่ามีมา กล่าววาจาหยาบคาย กล่าวร้ายแรงเกะกะ กฤษณะเหลืออดกลั้น พลันขว้างจักร์เรืองรัตน์ ตัดหัวศิสุบาล วายปราณเพราะปากร้าย หนึ่งฦๅสายได้ไป ในเมื่อดวดพนัน กันระหว่างปาณฑพ กับโกรพราชัน ครั้นเมื่อปาณฑพแพ้ แลต้องยกกฤษณา ให้เปนทาสีแล้ว นางแก้วถูกเฃาลาก กระชากผ้าจากกาย ฦๅสายช่วยนิรมิตร์ พัสตราปิดกายพลัน ครั้น/*365เมื่อจะประเดิม เริ่มภารตะยุทธ์ กฤษณะรุดรีบไป เฃ้านั่งในสภา พยายามห้ามศึก ชวนให้นึกตรึกตรอง แต่พี่น้องไม่ฟัง ตั้งจิตทำสงคราม ห้ามศึกไม่สมหมาย ฦๅสายไม่ยอมช่วย ด้วยฝ่ายใดโดยตรง ส่วนพระองค์ยอมเปน เช่นนายสารถี ขับพาชีเทียมรัถ แห่งกษัตร์อรซุน สุนทรวีระขลัง ส่วนกำลังทัพไท้ ให้ยุธิษเฐียรขอ ยืมไปต่อยุทธนา ในเวลาสงคราม ช่วยโดยความคิดดี มีอุบายบอกให้ ปาณฑพกษัตริย์ได้ ชำนะ เศิกแล ฯ
โคลง ๔
๏ จะขอกล่าวเรื่องอีก
พอเปน
ตัวอย่างแห่งเดชะ
อำนาจ
ของพระกฤษณะเห็น
เหลืออัศ จรรย์แล
แม้แต่ศิวะราช
ปราชัย
๏ ท้าวไทกฤษณะนั้น
มีบุตร์
ชื่อปรัทยุมนะลูก
นางเอก
หลานชื่ออนิรุทธ์
ลูกลูก
รูปวิไลยรุจิเรข
ฦๅชา
๏ อุษานางลูกท้าว
กรุงพาณ
ครองนครโสณิต
ปุระ
สุบินว่าชายชาญ
ชาติกษัตริย์
เฃ้าสู่ห้องแล้วละ
หลีกไป
/*66๏ ทรามวัยตื่นแล้วบอก
นงคราญ
นามพิจิตร์เลขา
พี่เลี้ยง
แม้มิพบชายชาญ
ชู้รัก
อุระจะแตกเพี้ยง
ถูกตี
๏ พี่เลี้ยงวาดรูปให้
นางสรร
แต่รูปใครนางก็
ไม่ชี้
จนถึงรูปราชัน
อนิรุทธ์
จึ่งบอกว่าชายนี้
ที่เห็น
๏ เช่นนั้นนางพี่เลี้ยง
เปนจิต
ไปรับอนิรุทธ์
รีบเต้า
ยังเวียงราชโสณิต
ยามดึก
พาสู่ปราสาทเฃ้า
เคียงสมร
๏ ภูธรพาณะเจ้า
จอมมาร
ทราบเหตุก็ขัดใจ
ไม่น้อย
ตรัสสั่งเหล่าทวยหาญ
ไปจับ
ตัวมนุษกระจ้อย
ฉับพลัน
๏ กุมภัณฑ์เฃ้าแวดล้อม
หวังจับ
แต่อนิรุทธ์แรง
ฤทธิ์สู้
ทหารยักษ์ก็กลับ
วายชีพ
สิ้นคิดไปบอกผู้
นายตน
/*367๏ จุมพลพาณะกริ้ว
โกรธกราด
รีบรุดเร็วไปเอง
บัดนั้น
ขว้างนาคะบาศปราศ
ไปมัด
อนิรุทธ์อึดอั้น
อัดใจ
๏ ให้เอาตัวมัดไว้
ประจาร
เปนเยี่ยงแก่เทวา
มนุษ
แล้วจึ่งจะประหาร
ฟันฟาด
ผู้ฮึกเหิมให้สุด
ชีวัน
๏ ข่าวนั้นกระทบโสต
วีระ ราชแฮ
พระตรัสชวนพลราม
พี่แก้ว
อีกองค์ปรัทยุมนะ
ไปช่วย
อนิรุทธ์ให้แผ้ว
ปลอดตาย
๏ ฝ่ายพาณะนั้นไม่
ประมาท
จึ่งรีบเชิญศิวะ
ช่วยรบ
อีกขันทะเทพราช
เรืองเดช
มาช่วยเพื่อสมทบ
กำลัง
๏ ขลังแขงแรงฤทธิ์สู้
ฤทธิ์กัน
ศิวะและกุมาร
เดชห้าว
ยามมารบประชัน
กฤษณะ
บ่อาจต่อต้านท้าว
จอมคน
/*368๏ จุมพลขว้างจักร์แก้ว
ตัดกร
พาณะฃาดทั้งพัน
หมดแล้ว
จะขว้างอีกไปรอน
เศียรยักษ์
และคงจะไม่แคล้ว
จักร์ไป
๏ แต่ไท้ศิวะเจ้า
ขอโทษ
ฝ่ายกฤษณะมีชัย
อยู่แล้ว
จึ่งกรุณาโปรด
ตามที่ ขอแล
ตรัสเรียกซึ่งจักร์แก้ว
กลับมา
๏ พาอนิรุทธ์ทั้ง
อุษา
จากนครโสณิต
กลับแคว้น
เรื่องนี้แสดงว่า
วีระ
ใดเปรียบกฤษณะแม้น
ไป่มี ฯ
ร่าย
๏ บัดนี้ขอตัดความ ตามตำนานยาวนัก จักแถลงเรื่องไท้ ให้พิสดารอีกนั้น เปนอันพ้นวิสัย ขอลัดไปตอนท้าย ว่าฦๅสายกฤษณะ เมื่อพระได้บำราบ อสูรหยาบมากมาย อีกคนร้ายมากมวล สมควรกลับคืนไป ไวกูณฐ์เทพยสถาน ตามตำนานเล่ามา ว่ามีพวกกุมาร ผู้วงศ์วารยาทพ ไปรบกวนดาบส มีนารทเปนต้น โดยความซนคนอง ปองจะล้อฤษี ดังนี้แต่งศามพะ ลูกกฤษณะองค์หนึ่ง ซึ่งยังรุ่นเยาว์วัย ให้แม้นเหมือนนารี พาไปที่ดาบส กล่าวพจน์ถามฤษี ว่าหญิงนี้คลอดลูก ทายถูกฤาเจ้าขา ว่าจะเปนอะไร ดาบสไซร้แสนโกรธ พิโรธตอบ/*369วาจา ว่าลูกนั้นจะต้อง เปนตะบองไพศาล ประหารโคตร์ยาทพ ให้ลบลับดับไป ต่อนั้นไซร้คทา ออกมาจากศามพะ อุคระเสนสั่งพลัน ตำไม้นั้นป่นปี้ เปนธุลีแล้วไป ทิ้งที่ในสาคร แต่ก่อนถึงวารี ธุลีหล่นลงบ้าง ที่หาดฃ้างธารา ไม่ช้าเปนไม้อ้อ กอดกล้วนแหลมแท้ แลสะเก็ดหนึ่งร้าย รูปเหมือนปลายหอกไซร้ ใครทำลายไม่แหลก สะเก็ดแปลกนี้เฃา เอาโยนลงธารา มีปลาหนึ่งกลืนไว้ ต่อไปประมงหนึ่ง จึ่งจับปลานั้นและ แหวะท้องพบชิ้นไม้ ซึ่งให้แก่นายพราน นามขนานชระ เอาสะเก็ดนั่นไซร้ ติดศรแทนเหล็กใช้ สืบมา ฯ
โคลง ๔
๏ ถึงครายาทพจะ
สิ้นโคตร์
ลางหลากๆปรากฎ
มากแท้
ดูดังสุระโกรธ
กริ้วกราด
ยาทพจนสุดแก้
สุดใข
๏ ท้าวไทกฤษณะจึ่ง
ชวนญาติ
ไปฝั่งทเลหนี
เคราะห์ร้าย
แต่นี่แหละกลับพลาด
ถนัด
และโทษแห่งการย้าย
พลันเห็น
๏ เปนคราวที่ทุกข์ร้อน
รำคาญ
ยาทพจึ่งชวนกัน
ดื่มเหล้า
ยามเมาก็ต่างพาล
วิวาท กันแฮ
เริ่มแต่เพียงหยอกเย้า
ยั่วกัน
/*370๏ ครั้นโทโษเกิดขึ้น
ต่างคน
ถอนซึ่งอ้อริมหาด
นั่นแล้
ใช้แทงทิ่มกันจน
วายวอด
สุดที่ใครจะแก้
จะใข
๏ แลไปเห็นพี่น้อง
และญาติ
ต่างประหารกันเอง
และล้ม
นอนตายอยู่เกลื่อนหาด
เศร้าจิต
จึ่งพระกฤษณะก้ม
พักตร์ศัลย์
๏ ครานั้นชระผู้
พรานไพร
ได้พะเอินเดินผ่าน
ที่นั้น
เห็นกฤษณะรำไร
คิดว่า มฤคแฮ
ยิงจากระยะสั้น
ถูกองค์
๏ ล้มลงและไม่ช้า
ชีวัน
ก็ดับลงที่ริม
สมุท
เสียแรงเก่งกาจกั่น
กว่ากษัตร์ ใดใด
อนิจจาม้วยมุด
สุดทราม
๏ ข้อความประวัติท้าว
กฤษณะ
ฃ้าเก็บมากล่าวเพียง
ย่อสั้น
เพราะเหตุที่เหลือจะ
เก็บหมด ได้นอ
ประวัติกฤษณะนั้น
มากมาย
/*371๏ นารายน์ปางแปดนี้
จบลง
ตามที่ดนูพอ
แต่งได้
แม้ว่าท่านประสงค์
ทราบพิส ดารฤๅ
เชิญอ่านเองอีกให้
จุใจ ท่านเทอญ ฯ
ปางที่ ๙ พุทธาวตาร
/*372โคลง ๔
๏ ไพษณพปางที่เก้า
ลำดับ
สมณะโคดม
พุทธเจ้า
นี่เพราะจะไม่รับ
รองพระ เสียเลย
เกรงว่าจะเสียเค้า
มากไป
๏ เราไซร้ย่อมรู้อยู่
ไป่ฉงน
ว่าพระสุคตจอม
โลกนั้น
เปนเลิดณสากล
ยิ่งกว่า
สุรเทพในชั้น
สรวงสวรรค์
๏ อรหันต์ตรัสรู้
แล้วสอน
อุตตมะธรรมอัน
ถ่องแท้
สาวกท่านเที่ยวจร
สอนต่อ
แผ่พระศาสนาแล้
สืบสาย
๏ ด้วยกายมนัสน้อม
บูชา
พระพุทธพระธรรมสงฆ์
เลิดแก้ว
รัตนัตตะยา
นุภาพ
ขจัดอุปัทว์แผ้ว
ภัยพาล สิ้นแล ฯ
ปางที่ ๑๐ กัลก๎ยาวตาร
/*373โคลง ๔
๏ อวตารปางสิบนั้น
กำหนด
ว่าวิษณุจะลง
สู่หล้า
ในกาลอนาคต
คราวหนึ่ง
ผลาญบาปเพื่อภายหน้า
สดใส
๏ ในว่าท่านนั้นชื่อ
กัลกี
เปนบุรุษผิวขาว
ผ่องแผ้ว
จะทรงมิ่งพาชี
ถือดาพ
เปนเอกวีระแกล้ว
กลางสมร
๏ จะรอนบำราบผู้
ใจพาล
ที่บ่ได้เคารพ
พระเจ้า
หากใครจะเหิมหาญ
แขงขัด
กัลกิจะบั่นเกล้า
เกศี
๏ อันกลียุคสิ้น
สุดลง
กฤตะยุคเผดิม
ใหม่แล้ว
ทุกคนที่งวยงง
หลงอยู่
จะกลับเปรื่องปราชญ์แผ้ว
ผ่องสม จิตนา ฯ
/*372ตอนส่ง
/*374โคลง ๔
๏ ขยมนามรามราชเรื้อง
จักรี วงศ์แฮ
วชิราวุธมง
กุฎเกล้า
เพียรแต่งลิลิตมี
จิตมุ่ง
ปริยายข้อเค้า
ดำนาน
๏ อวตารเทพเจ้า
นารายน์
รวมสิบปางครบตาม
กำหนด
แต่บ่มิมุ่งหมาย
โอ้อวด
ว่าเก็บเรื่องได้หมด
ทั้งผอง
๏ ศกสองพันสี่ร้อย
หกห้า
มกราคมที่
สี่ไซร้
ได้เริ่มลิลิตนา
รายน์สิบ ปางแล
ค่อยแต่งนิดหน่อยได้
ทุกวัน
๏ สองพันสี่ร้อยหก
สิบหก
ที่เจ็ดพฤษภาคม
จบสิ้น
เกรงว่าจะมีบก
พร่องอยู่
โคลงเคอะร่ายฃาดหวิ่น
อาจมี
๏ ผู้ที่เปนปราชญ์แม้
อ่านไป
คงพบที่บกพร่อง
ผิดบ้าง
งดโทษโปรดอภัย
ผู้แต่ง
ผู้มิได้ออกอ้าง
อวดดี
/*375๏ มีความรู้แต่น้อย
แต่งตาม รู้แล
เพื่อให้มหิษี
อ่านบ้าง
หากรอต่อมีความ
รู้มาก
จึ่งแต่งจะเลยค้าง
อีกนาน
๏ ท่านอ่านแล้วฃ้าจะ
วิงวอน
โปรดช่วยด้วยไมตรี
จิตตั้ง
จิตหมายถวายพร
พิศิษฎ์
อายุวรรณะทั้ง
สุขพล
๏ ดลถึงสมเด็จเจ้า
นาริน
อินทรศักดิ์ศจี
นิ่มเนื้อ
ขออัคระเทวิน
เกษมสุข
คุณพระไตรรัตน์เอื้อ
อวยพร
๏ อมรเทวะทั้ง
โลกสาม
รับพลีบูชา
เสร็จแล้ว
ช่วยพิทักษ์นงราม
ราชิ นีนา
ให้พระโรคาแผ้ว
ภัยกษัย โสตถิ์เทอญ ฯ
คำนำ
จมื่นมานพนริศร์ ผู้แทนมูลนิธิมหามกุฎราชวิทยาลัย ในพระ-
บรมราชุปถัมภ์ ได้เจ้งต่อกรมศิลปากรว่า มูลนิธิมหามกุฎราชวิทยาลัย
ในพระบรมราชูปถัมภ์ มีความประสงค์จะขออนุญาตพิมพ์หนังสือลิลิต
นารายณ์สิบปาง พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้า-
อยู่หัว เพื่อโดยเสด็จพระกุศล ซึ่งสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชร-
รัตนราชสุคา สิริโสภาพัณณาวดี จะทรงบำเห็ญเนื่องในวันคล้ายวัน
สวรรคตพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ณ วันที่ ๒๕ พฤศจิกา-
ยน พุทธศักราช ๒๕๑๕ กรมศิลปากรยินคีอนุญาตให้จัดพิมพ์ได้คัง
ประสงค์
หนังสือลิลิตนารายณ์สิบปาง พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จ
พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวนี้ เนื้อเรื่องกล่าวถึงการอวตารปางต่าง ๆ ทัง
๑๐ ปางของพระนารายณ์ พร้อมทั้งพระราชนิพนธ์อธิบายและอภิธาน
ท่านผู้อ่านจะศึกษาความเป็นมาและหลักฐานต่าง ๆ ของหนังสือเรื่องนี้
ได้จากพระราชนิพนธ์คำนำในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
ซึ่งได้อัญเชิญมาพิมพ์ไว้ตอนตันเรื่องแล้ว
กรมศิลปากรขออนุโมทนาในกุศลซึ่งมูลนิ๊ธิมหามกุฎราชวิทยาลัย ๆ
ได้บำเพ็ญโดยจัดให้พิมพ์หนังสือเล่มนี้ขึ้นผยแพร่เป็นวิทยาทาน ขอ
อำนาจแห่งกุศลกิจนี้ จงสำเร็จเป็นทิตานุทิตประโยชน์สมตามความ
ประสงค์ของมูลนิธิมหามกุฎราชวิทยาลัย ฯ ทุกประการ เทอญ
กรมศิลปากร
๒๕ ตุลาคม ๒๕๑๕ ร๎