นิราสเดือน
อธิบายนิราสเดือน
หนังสือกลอนนิราสเดือนนี้ เปนนิราสซึ่งนับถือกันว่าสำนวนแต่งดีเปนอย่างยิ่งเรื่อง ๑ บางคนเข้าใจว่าสุนทรภู่แต่ง แต่ที่กล่าวกันมาเปนหลักฐานนั้น ว่านายมีศิษย์ของสุนทรภู่แต่งเมื่อบวชเปนพระอยู่วัดพระเชตุพน นายมีคนนี้ว่าได้แต่กลอนนิราสเมืองถลางไว้อิกเรื่อง ๑ ปรากฎสำนวนในหนังสือ ๒ เรื่องด้วยกัน ความที่กล่าวมานี้เห็นว่าพอจะเชื่อฟังได้ ด้วยกลอนนิราสเดือนแลนิราสเมืองถลางทั้ง ๒ เรื่องนี้ แต่งตามแบบของสุนทรภู่ เปนเค้าเงื่อนว่าผู้แต่งเปนศิษย์ หรือเปนผู้นับถือวิธีกลอนของสุนทรภู่ แต่พิเคราะห์ดูในทางความที่แต่งผิดกับสุนทรภู่ จึงเข้าใจว่าจะเปนสำนวนผู้อื่นซึ่งเปนศิษย์ของสุนทรภู่
ศิษย์ของสุนทรภู่ที่สามารถแต่งกลอนได้ดีแทบจะถึงครูปรากฎแต่ ๒ คน คือนายมีนี้คน ๑ กับหม่อมราโชทัย กระต่าย อิศรางกูร ณกรุงเทพ ซึ่งแต่งนิราสลอนดอนอิกคน ๑ นิราสลอนดอนนั้น ว่าที่แท้จะดีกว่าของสุนทรภู่ในบางอย่างก็ว่าได้ เช่นตรงใช้ศัพท์ภาษาอังกฤษ ใช้แห่งใดคงหาสัมผัสที่เหมาะเข้าความได้ไม่มีเคอะเลยสักแห่งเดียว กระบวนเล่นศัพท์ภาษาต่างประเทศเช่นนั้น สุนทรภู่ไม่รู้ภาษาต่างประเทศ หาสามารถจะเล่นได้ไม่ จึงว่าหม่อมราโชทัยได้เปรียบสุนทรภู่อยู่ตรงนั้น ผู้ที่แต่งกลอนเอาอย่างสุนทรภู่มีมากกว่ามาก แต่ไม่มีใครที่จะแต่งได้ดีทัดทันครูเท่านายมีกับหม่อมราโชทัยที่กล่าวมา.
<ด.ร.>
นิราสเดือน
๏ โอ้ระดูเดือนห้าน่าคิมหันต์

พวกมนุษย์สุดศุขสนุกครัน
ได้ดูกันพิศวงเมื่อสงกรานต์
ทั้งผู้ดีเข็ญใจใส่อังคาส
อภิวาทพุทธรูปในวิหาร
ล้วนแต่งตัวทั่วกันวันสงกรานต์
ดูสะครานเพริดพริ้งทั้งหญิงชาย
ที่เฒ่าแก่แม่ม่ายมิใคร่เที่ยว
สู้อดเปรี้ยวกินหวานลูกหลานหลาย
ที่กำดัดซัดสีสวยทั้งกาย
เที่ยวถวายน้ำหอมน้อมศรัทธา
บ้างก็มีที่สวาดิ์มาดพระสงฆ์
ต่างจำนงนึกกำดัดขัดสิกขา
ได้แต่เพียงพูดกันจำนรรจา
นานนานมากลับไปแล้วใจตรอม
ล้วนแต่งตัวเต็มงามทรามสวาดิ์
ใส่สีฉาดฟุ้งเฟื่องด้วยเครื่องหอม
สงกรานต์ทีตรุษทีไม่มีมอม
ประดับพร้อมแหวนเพ็ชรเม็ดมุกดา
มีเท่าไรใส่เท่านั้นฉันผู้หญิง
ดูเพริดพริ้งเพราเอก/*2เหมือนเมขลา
รามสูรเดินดินสิ้นศักดา
เที่ยวไล่คว้าลางทีก็มีเชิง
บ้างเล่นเบี้ยเสียถั่วจนมัวมืด
ใครขี้ตืดถากถางวางกันเหลิง
บ้างฉุดมือยื้อผ้าด่ากันเปิง
ที่รู้เชิงทำแปดเก้าเปนเจ้ามือ
เขาตัดไพ่ตายแพ้เหลือแต่ผ้า
สิ้นปัญญาบ่นพลางครางหือๆ
นั่งเสียใจเต็มทีต้องหนีมือ
ไม่สัตย์ซื่อทำไพ่ตายเขาเอง
ดูเขาเล่นเปนระดูไม่รู้ขาด
นุชนาฏพึ่งกะเตาะขึ้นเหมาะเหม็ง
บ้างก็หลงเลยเล่นเปนนักเลง
ฉันนี้เกรงกลัวนักไม่รักเลย
ทั้งหนุ่มสาวฉาวฉานด้วยการเล่น
บ้างซุมเปนผัวเมียกันเสียเฉย
แต่ตัวเราเปล่าไปมิได้เชย
โอ้อกเอ๋ยคิดไปแล้วใจตรม
ให้เจ็บจุกทุกข์เท่าคีรีศรี
ด้วยไม่มีคู่ชิดสนิทสนม
ทุกวันนี้ใครมีซึ่งคู่ชม
สำราญรมย์เริงจิตรเปนนิจกาล
เมื่อไรเล่าเรานี้จะมีบ้าง
จะได้ว่างเว้นทุกข์สนุกสนาน
แต่นึกตรองปองหามาช้านาน
ทอดสพานเข้าที่ไหนไม่ได้เลย
ร่ำคนึงถึงนุชสุดวิตก
/*3ถึงเดือนหกเข้าแล้วหนาเจ้าข้าเอ๋ย
เขาแต่งงานปลูกหอขอกันเชย
เราจะเฉยอยู่ก็เห็นไม่เปนการ
เขาแรกนาแล้วมานักขัตฤกษ์
เอิกเกริกโกนจุกทุกสถาน
ที่กำดัดจัดแจงกันแต่งงาน
มงคลการตามเล่ห์ประเพณี
โอ้โอ๋อกอาตมานี้อาภัพ
ทั้งไร้ทรัพย์สาระพัดน่าบัดสี
ดูเพื่อนบ้านเขาทั้งหลายสบายดี
เขาคิดมีลูกเมียเสียทุกคน
สำราญรมย์ชมน้องในห้องหอ
เฝ้าเคลียคลอเจรจาว่ากุศล
ที่ยังไม่ส่งตัวนึกกลัวตน
ก็ต่างคนต่างนึกคนึงตรอง
โอ้อกเอ๋ยยังไม่เคยจะมีผัว
สงสารตัวตั้งแต่นี้มีแต่หมอง
มิได้ทาแป้งขมิ้นดินสอพอง
จะมีท้องแท้แล้วไม่แคล้วเลย
เสียดายแก้มผุดผ่องจะต้องจูบ
จะซีดซูบภักตรานิจาเอ๋ย
เสียดายนมจะระบมเพราะมือเชย
ยังไม่เคยมีคู่ดูน่าอาย
ไหนจะปัดฟูกหมอนนอนด้วยผัว
ไม่เหมือนตัวเปล่าเปลือยเหนื่อยใจหาย
จะไม่มีก็ไม่ได้ไม่สบาย
พวกผู้ชาย/*4เจ้าชู้มักดูแคลน
จะพูดเกี้ยวเลี้ยวลดให้อดสู
ถ้ามีคู่คุ้มตัวเหมือนหัวแหวน
ที่ลางคนบ่นบ้าว่าน่าแค้น
พ่อแม่แค่นขืนให้ไม่ชอบใจ
เที่ยวหลบลี้หนีสถานทิ้งบ้านช่อง
มีพวกพ้องน้าป้าไปอาไศรย
บ้างชอบชายรูปงามตามเขาไป
ไม่อาไลยพ่อแม่ไปแต่ตัว
ที่โกนจุกได้ปีครึ่งพึ่งจะผลิ
อุตริหนักหนาอยากหาผัว
ที่ลางคนนึกละห้อยน้อยใจตัว
ว่ารูปชั่วชายชังไม่หวังเชย
ที่ตกพุ่มกลุ้มกลัดขัดในอก
ถึงมุ่นหมกอยู่ในก็ใช้เฉย
แสนสงสารหญิงชายไม่วายเลย
โอ้อกเอ๋ยเราก็เปนเหมือนเช่นกัน
ไม่พ้นตัวชั่วช้าว่าแต่เขา
ตัวของเราก็เหมือนยักษ์มักกระสัน
เห็นกะเตาะไม่ได้ใจเปนควัน
เหลือจะกลั้นใจคอเที่ยวกรอกราย
ถ้ามีงานใหญ่โตมะโหรศพ
ขี้มักพบเห็นมากดูหลากหลาย
เห็นนารีรูปงามตามแทบตาย
เพราะเมามายแรกรักนี่หนักจริง
มีอิเหนาคราวนั้นขันหนักหนา
ทำที่ท่าถูกในน้ำใจหญิง
นอนลเมอเพ้อจิตรคิดประวิง
ฉันหนาวจริงพ่อขุนทองประคองที
อันความ/*5รักมักลเมอจนเพ้อพก
เหมือนกับอกเรียมแล้วนะแก้วพี่
ให้โหยหวนครวญหาทุกราตรี
สักกี่ปีจะได้น้องประคองนอน
กระทั่งถึงเดือนเจ็ดไม่เสร็จโศก
บังเกิดโรคแรงหนักด้วยรักสมร
สลากภัตรจัดแจงแต่งหาบคอน
อย่างแต่ก่อนหาบกระทายมีลายทอง
ใส่คานรูปนาคาวายุภักตร์
ครั้นเดินหนักดูเต้นเผ่นผยอง
แสรกร้อยห้อยพวงมาไลยกรอง
ใส่เข้าของหาบหามตามกันมา
ทุกวันนี้มีแต่จะทำแปลก
ใส่โต๊ะแบกเดินด่วนมาถ้วนหน้า
สาระพันเอมโอชโภชนา
ตามศรัทธาสัปรุษนุชอนงค์
ทั้งผู้ดีเข็ญใจก็ไปมาก
จับสลากหนังสือชื่อพระสงฆ์
รู้จักนามตามพบประสบองค์
ต่างจำนงน้อมถวายรายกันไป
พระลางองค์งงงกตกประหม่า
ให้ยะถาเสียงสั่นอยู่หวั่นไหว
สัปรุษกรวดน้ำร่ำในใจ
ที่ผู้ใหญ่หมายประโยชน์โพธิญาณ
ที่หนุ่มหนุ่มสาวสาวราวกับฉัน
นึกรำพรรณในจิตรอธิษฐาน
/*6ให้มีเมียรูปงามทรามสคราน
ที่เรือนบ้านคับคั่งเขามั่งมี
อนงค์นาฏปราถนาจะหาผัว
ไม่เล่นถั่วกินเหล้าเมาอาหนี
ให้รูปงามทรามชมอุดมดี
ลางสัตรีปราถนาหาขุนนาง
มีเงินทองบ่าวไพร่เครื่องใช้สอย
จะนั่งลอยนวลสบายนุ่งลายย่าง
ขี่แต่เรือเก๋งพังลงนั่งกลาง
ไปตามทางแถวชลที่คนพาย
ที่ติดพันกันอยู่ก็ชูชื่น
ไม่นึกอื่นนึกมีแต่ที่หมาย
ที่มีแล้วฉ่ำเฉื่อยเรื่อยสบาย
ค่อนเว้นวายโศกเศร้าเบาหัวใจ
กระทำมาหากินภิญโญยิ่ง
มีลูกหญิงลูกชายหมายอาไศย
ที่ไม่มีฝั่งฝาให้อาไลย
เหมือนกับใจของฉันที่พรรณา
คิดถึงนุชสุดรักให้หนักอก
น้ำตาตกพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
สักเมื่อไรจะได้แนบแอบอุรา
ละห้อยหาโศกศัลย์รำพรรณคราง
ถึงเดือนแปดแดดอับพยับฝน
ฤดูดลพระวสาเข้ามาขวาง
จวนจะบวชเปนพระสละนาง
อยู่เหินห่างเห็นกันเมื่อวันบุญ
ประดับพุ่มบุบผาพฤกษากะถาง
/*รูปแรดช้างโคควายขายกันวุ่น
ตุ๊กตาหน้าพราหมณ์งามละมุน
ต้นพิกุลลิ้นจี่ดูดีจริง
ต้นไม้ทองเสาธงหงษ์ขี้ผึ้ง
คู่สลึงเขาขายพวกชายหญิง
อุณรุทยุดกินรชะอ้อนพริ้ง
มีทุกสิ่งซื้อมาบูชาพระ
ขึ้นกุฎีที่รักรู้จักสนิท
ดัดจริตพูดจาวิสาสะ
พระหนุ่มหนุ่มกลุ้มใจทำไมละ
เสียงจ๋าจ๊ะเจรจาพาสบาย
ถ้าญาติโยมจริงจริงแล้วนิ่งเฉย
มิใคร่เงยดูน่าปัญญาหาย
ไม่พูดมากพาดพิงให้พริ้งพราย
ดูเราะรายเรียบร้อยกระช้อยชด
พรรษาหนึ่งสองพรรษาไม่ผาศุก
เข้าบ้านกลุกเลยลาสิกขาบท
เหมือนน้ำอ้อยย้อยถูกจมูกมด
ใครจะอดได้เล่าพวกชาวเรา
นึกคนึงถึงนางกลางพรรษา
แต่คอยหาเช้าเย็นไม่เห็นเขา
เที่ยวฟังเทศน์มิได้ขาดดูลาดเลา
เห็นแต่เขาคนอื่นไม่ชื่นตา
นั่งพับเพียบเรียบร้อยน้อยไปฤๅ
ประนมมือฟังธรรมเทศนา
ที่ฟังจริงนิ่งตรับจนหลับตา
บ้างก้มน่าฟังไปมิได้เงย
ที่ฟัง/*8เล่นเห็นกันเปนขวัญเนตร
ไม่ฟังเทศน์เอาบุญแม่คุณเอ๋ย
มาเล่นตากันฉันไม่เคย
ไม่สิ้นเลยเหล่าตะกลามกามคุณ
ที่ท่านแก่แก่ตัวยังชั่วดอก
หมายจะออกห่างเหจากเมถุน
ท่านอยากบวชสวดมนต์ขนเอาบุญ
ที่แรกรุ่นนี้แลร่านรำคาญใจ
ด้วยความรักหนักเหลือเหมือนเรือเพียบ
จนน้ำเลียบแคมแล้วแจวไม่ไหว
ถ้าผ่อนของขึ้นเสียบ้างยังชั่วใจ
แจวไปไหนไปได้ไม่หนักแรง
โอ้โอ๋อกชาวเราเหล่าหนุ่มหนุ่ม
อยากใคร่สุ่มปลาหนองส่องแสวง
ตัวฉันเล่าเฝ้าคลั่งด้วยยังแคลง
จะพลิกแพลงไปอย่างไรก็ไม่รู้
โอ้ไฉนจะได้สมอารมรัก
ใครช่วยชักฉันจะไหว้ให้หัวหมู
ยิ่งร้อนใจในคอให้หมอดู
ว่าขัดคู่หนักหนาให้อาดูร
ถึงเดือนเก้าเศร้าสร้อยละห้อยหา
พระจันทราวันดับก็ลับสูญ
แต่โศกเศร้าเราเสิมขึ้นเพิ่มภูล
ไม่ลับสูญไปบ้างเหมือนอย่างเดือน
ไม่ได้ชมโฉมศรีไม่มีศุข
จะเปรียบ/*9ทุกข์อะไรก็ไม่เหมือน
ถึงจะมีเข้าของสักห้องเรือน
ไม่ชื่นเหมือนคนรักสักราตรี
ถ้ามีคู่สู่สมภิรมย์รื่น
ทุกวันคืนปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ถ้าไม่ได้เหมือนหมายตายเสียดี
ไปเกิดมีชาติน่าคอยท่าน้อง
โอ้ว่ากรรมจำเภาะพระเคราะห์รุด
หมายได้นุชเดือนเก้ายิ่งเศร้าหมอง
เห็นเมฆมืดเวหาฟ้าคนอง
พยับฟองฝนสาดอยู่ปราดปราย
พายุเยือกโยกมาฟ้าก็แลบ
ดูวับแวบแวววับแล้วดับหาย
เหมือนเห็นขวัญเนตรวับแล้วลับกาย
ราวกับสายฟ้าแลบแปลบโพยม
พิรุณโรยโปรยมาเวลาดึก
คนึงนึกถึงนางสำอางโฉม
ถ้าเหาะได้จะไปพาเอามาโลม
ประคองโฉมโลมเล่นไม่เว้นวาง
นี่จนจิตรฤทธีหามีไม่
ยิ่งคิดไปสารพัดจะขัดขวาง
ระทวยทอดกอดหมอนลงนอนคราง
กลัวจะค้างมรสุมกลุ้มหัวใจ
ยิ่งคิดคิดจิตรคล้อยละห้อยหา
ชลนาเอิบอาบพิลาปไหล
กลางคืนหนาวกลางวันร้อนอ่อน/*10ฤไทย
เมื่อครั้งไรจะพ้นข้อทรมาน
ถึงเดือนสิบเห็นกันเมื่อวันสารท
ใส่อังคาสโภชนากระยาหาร
กระยาสารทกล้วยไข่ใส่โตกพาน
พวกชาวบ้านถ้วนหน้ามาธารณะ
เจ้างามคมห่มสีชุลีนบ
แล้วจับจบทัพพีน้อมศีศะ
หยิบเข้าของกระยาสารทใส่บาตรพระ
ธารณะเสร็จสรรพกลับมาเรือน
พอลับเนตรเชษฐาอุราร้อน
แสนอาวรณ์โหยไห้ไครจะเหมือน
ไม่รู้ที่จะวานใครไปตักเตือน
ให้มาเยือนเยี่ยมพี่ถึงที่นอน
ถ้าเข้าชิดอิดออดจะกอดรัด
สอดสำผัศเคล้นทรวงดวงสมร
แม้นข่วนหยิกพลิกหันจะกันกร
ทำแง่งอนพี่จะง้อให้ท้อใจ
จะเป่าด้วยคาถามหาเสน่ห์
อิธะเจทำผงให้หลงใหล
โอ้ยามนี้โฉมตรูก็อยู่ไกล
ทำไฉนจะได้มิตรมาชิดเชย
ขอเชิญเทพทุกสถานพิมานสถิตย์
ช่วยเตือนมิตรให้มาเยือนอย่าเชือนเฉย
อย่าให้เรียมคอยท่าอยู่ช้าเลย
ไม่ได้เชยนุชอนงค์ฉันคงตาย
อัน/*11หญิงอื่นดื่นไปทั้งไตรจักร์
ไม่มีรักเหมือนนุชที่สุดหมาย
ขอให้ได้แนบน้องประคองกาย
อย่าคลาศคลายตราบเท่าเข้านิพพาน
ยิ่งรำคาญแค้นใจให้สอื้น
ถ้างามชื่นเห็นคงจะสงสาร
แม้นแรกเปลี่ยนน้ำใจอาไลยลาญ
คงรำคาญเหมือนเรียมที่เกรียมตรอม
ถ้ายอดรักรักรวบประจวบจิตร
คงได้ชิดเชยแนบแอบถนอม
จะประโลมโฉมเฉลิมเปนเจิมจอม
ให้เพริศพร้อมพริ้งพรายสบายบาน
จะตั้งตึกปึกแผ่นให้แน่นหนา
มีเงินตรากินกรุ่มเปนภูมิฐาน
ช่วยค้าคนบ่าวไพร่ไว้ใช้การ
ให้เยาวมาลย์ชื่นชมภิรมย์ใจ
ที่นอนตฤกนึกนิยมสมบัติบ้า
ก็เพราะว่าความรักมักหลงใหล
สิ้นเดือนสิบลิบลับนับแต่ไกล
ยังไม่ได้กัลยาน้ำตาริน
เดือนสิบเอ็จเสร็จธุระพระวสา
ชาวภาราเซ่งแซ่แห่กระฐิน
ลงเรือเพียบพายยกเหมือนนกบิน
กระแสสินธุ์สาดปรายกระจายฟอง
สนุกสนานขานยาวฉาวสนั่น
/*12บ้างแข่งกันขันสู้เปนคู่สอง
แพ้ชนะปะตาพูดจาลอง
ตามทำนองเล่นกะฐินสิ้นทุกปี
ไปช่วยแห่แลกันกระสันสวาดิ์
นุชนาฏพายเรือใส่เสื้อสี
จนเปียกชุ่มตูมตั้งอลั่งดี
เส้นเกษีโศกสร้อยก็พลอยยับ
เหมือนตกแสกแบกโศกไว้สักพ้อม
ดูมัวมอมหน้าตาเมื่อขากลับ
ถึงบ้านหอบบอบอ่อนลงนอนพับ
ตานั้นหลับใจตรึกนึกถึงพาย
บ้างว่ากันวันนี้พี่คนนั้น
ช่างดูฉันนี่กะไรน่าใจหาย
บ้างแกล้งพูดดังดังว่าชังชาย
เบื่อจะตายไปกะฐินเขานินทา
ได้ยินพูดเช่นนี้ก็มีมาก
พูดแต่ปากใจรนเที่ยวซนหา
การโลกีย์มีทั่วทั้งโลกา
ใครบ่นบ้าว่าเบื่อไม่เชื่อเลย
ถึงตัวเรานี้เล่าก็เร่าร้อน
แสนอาวรณ์วิญญาณ์นิจาเอ๋ย
ไม่ว่าเล่นเปนบ้าหลังด้วยหวังเชย
ยิ่งเคยเคยแล้วยิ่งคิดเปนนิจกาล
ทุกค่ำรุ่งมุ่งมาดปราถนา
จะพรรณาสุดคิดให้วิดถาร
ในเล่ห์กลโลกาห้าประการ
ฉันรำคาญสุดที่จะชี้แจง
เดือนสิบสองล่องลอยกระทงหลวง
ชน/*13ทั้งปวงเลยตามอร่ามแสง
ดอกไม้ไฟโชติช่วงเปนดวงแดง
ทั้งพลุแรงตึงตังดังสท้าน
เสียงนกบินพราดพรวดกรวดอ้ายตื้อ
เสียงหวอหวือเฮฮาอยู่น่าฉาน
ล้วนผู้คนล้นหลามตามสพาน
อลหม่านนาวาในสาคร
บ้างก็แห่ผ้าป่าพฤกษาปัก
มีเรือชักเซงแซ่แลสลอน
ขับประโคมดนตรีมีลคร
อรชรร่ำร่าอยู่น่าเรือ
บ้างก็ร้องสักรวาใส่น่าทับ
ลูกคู่รับพร้อมเพราะเสนาะเหลือ
ฟังสำเนียงสัตรีไม่มีเครือ
เปนใยเยื่อจับในน้ำใจชาย
ฟังสำเนียงเสียงนางที่กลางน้ำ
แล้วหวนรำฤกถึงนุชที่สุดหมาย
กลับมานอนอ่อนทอดระทวยกาย
เฝ้าฟูมฟายชลนาทุกราตรี
นอนไม่หลับกลับลุกเปิดน่าต่าง
จันทร์กระจ่างแจ่มฟ้าในราษี
เห็นดวงเดือนเหมือนลักษณ์ภักคินี
ยุพินพี่อยู่ไกลไนยนา
พี่นั่งคอยนอนคอยละห้อยหวน
แสนรัญจวนมิได้สิ้นถวิลหา
เห็นราหูจู่จับพระจันทรา
ชาวภาราอื้ออึงคนึงดัง
พิฤกลั่นครั่น/*14ครึกเสียงกึกก้อง
ระฆังฆ้องกลองแซ่ทั้งแตรสังข์
ประดังเสียงเพียงพื้นพิภพพัง
มีทุกครั้งดังทุกคราวฉาวทุกที
โอ้ว่าดวงจันทร์เจ้าดูเศร้าหมอง
ไม่ผุดผ่องเผือดอับพยับสี
อยู่ในปากราหูอสุรี
มีนาทีปล่อยปละสละกัน
แต่ตัวพี่มิได้มีนาทีชื่น
ทุกวันคืนเฝ้าวิโยคด้วยโศกศัลย์
ครวญคนึงถึงมิตรที่ติดพัน
พี่ชมจันทร์ต่างเจ้าเยาวมาลย์
เมื่อวันมีเทศนามหาชาติ
ได้เห็นนาฏนุชอนงค์ยอดสงสาร
สัปรุษคับคั่งฟังกุมาร
ชัชวาลย์แจ่มแจ้งด้วยแสงเทียน
พี่ฟังธรรมเทศน์จบไม่พบน้อง
เที่ยวเมียงมองเลี้ยวลัดฉวัดเฉวียน
ไม่พบภักตร์เยาวมาลย์ในการเปรียญ
ก็วนเวียนมาบ้านรำคาญใจ
ถึงฤดูเดือนอ้ายไม่ได้สมร
ยิ่งหนาวนอนกอดประทับไม่หลับไหล
ถึงกอดหมอนนอนนิ่งแล้วผิงไฟ
ไม่อุ่นใจเหมือนกอดแม่ยอดรัก
พี่เปนทุกข์ทุกเดือนเหมือนจะม้วย
ใครจะช่วยทุกข์ได้ไม่ประจักษ์
ให้คับแค้น/*15วิญญานักหนานัก
จนสุดรักสุดฤทธิ์จะคิดการ
ให้สุดแค้นแสนวิตกในอกพี่
เหมือนพระสี่เสาร์กระษัตริย์พลัดสถาน
พระเสาร์ทับชัณษาอยู่ช้านาน
พระภูบาลเปนบ้าเข้าป่าไป
ถึงกระนั้นพระองค์ก็คงหาย
กลับสบายคืนมาภาราได้
แต่ทุกข์พี่นี้ยิ่งกว่านั้นไป
ทำกะไรจะได้ชื่นทุกคืนวัน
เปนเคราะห์กรรมซ้ำแซกเข้าแรกรุ่น
มาหมกมุ่นด้วยผู้หญิงจริงจริงฉัน
แม่โลกีย์เจ้ากรรมแกทำครัน
จะบากบั่นก็ไม่ขาดประหลาดใจ
ยิ่งเห็นหน้ามิ่งมิตรให้คิดรัก
อกจะหักเสียแล้วกรรมจะทำไฉน
ชรอยเปนคู่สร้างฤๅอย่างไร
จึงอาไลยนางงามถึงสามฤดู
ยกเอาเรื่องในใจใส่สมุด
ถ้านงนุชทราบเรื่องคงเคืองหู
อันความรักมักคลั่งตั้งกระทู้
มีทุกผู้ทุกคนไม่พ้นเลย
ครั้นล่วงเข้าเดือนยี่ทวีหนาว
นางสาวสาวอาบน้ำทำหน้าเฉย
อุส่าห์บำรุงกายให้ชายเชย
ไม่ขาดเลยแป้งขมิ้นดินสอพอง
ไม่ใคร่ผิงอัคคี/*16กลัวศรีเสีย
อลิ้มอะเหลี่ยเหลือดีไม่มีหมอง
คัดปีกเปิดเลิศล้วนนวลลออง
อนงค์น้องน่ารักลักขณา
บ้างก็กางคันฉ่องส่องกระจก
เห็นผมดกคิ้วดำขำนักหนา
อุส่าห์ถอนอุตส่าห์ตัดหัดเล่นตา
เปนวิชาชวนชายให้ตายใจ
บ้างก็ยิ้มพริ้มพรายขยายแก้ม
เอาหมึกแต้มให้ดำทำเปนไฝ
ล้วนแต่งตัวทั่วกันทุกวันไป
นี่ฤๅใครจะไม่รักภักคินี
ทั้งขาวขำสำอางเหมือนอย่างปั้น
ย่อมหวานมันกันหมดรสอิตถี
ผูกสายสร้อยกบข้อมือลือว่ามี
ทุกวันนี้นับถือข้อมือทอง
บ้างก็ไปวัดวาหาหลวงพี่
ขึ้นกุฎีน้อมกายถวายของ
ใครไม่รู้ดูทีเหมือนพี่น้อง
เขาแอบมองลอบดูรู้อุบาย
ธรรมดาว่ารักเขามักรู้
เพราะตาหูบอกเหตุสังเกตง่าย
จะเจรจาพาทีมีแยบคาย
ใครอย่าหมายว่าจะปิดไม่มิดเลย
เช่นทำนองของฉันทุกวันเล่า
เขารู้เท่าทั้งนั้นฉันก็เฉย
โอ้โอ๋อกของชายที่หมายเชย
ยังไม่เคยแล้วยิ่งคิดจิตร/*17ระบม
สิบเดือนถ้วนครวญหามารศรี
มิได้มีความสบายเท่าปลายผม
เฝ้าคิดถึงสาลิกาป่าชะอม
น้ำค้างพรมพรั่งพราวหนาวหัวใจ
ไม่เห็นมาเยี่ยมเยือนจนเดือนยี่
เจ้าปักษีโบกบินไปกินไหน
สุริยาอัษฎงค์ลงไรไร
โอ้อาไลยสาลิกาน้ำตานอง
โฉมยุพินกินรีเจ้าพี่เอ๋ย
เมื่อไรเลยจะได้ชมประสมสอง
ดูผิวเหลืองเรืองดีเปนสีทอง
ได้ประคองแล้วจะชื่นทุกคืนวัน
ดอกโกมุทบุษบามณฑาทิพ
วิไลยลิบลอยล่องของสวรรค์
ถ้าหล่นลงตรงพี่จะดีครัน
คงฦๅลั่นโลกาสุธาสเทือน
แม่ดวงแก้วนพเก้าเสาวภาค
พี่ฝังฝากรักใคร่ใครจะเหมือน
ให้หมกมุ่นวุ่นวายมาหลายเดือน
สติเฟือนคลั่งไคล้ในใจตรม
ถึงเดือนสามความโศกไม่เสื่อมสูญ
จันทร์จำรูญแสงงามยามประฐม
ดารารายพรายพร่างน้ำค้างพรม
พี่นั่งชมจันทร์เพ็งเปล่งโพยม
ดูแวว/*18วับเวหาล้วนดาเรศ
เหมือนดวงเนตรนุชนางสำอางโฉม
ดูกระพริ้มริมแดงดังแสงโคม
ลอยโพยมล้อมจันทร์พรรณราย
พี่นั่งชมตรมตรึกดึกสงัด
น้ำค้างหยัดเยือกเย็นกระเซ็นสาย
บุบผาเผยกลิ่นก้านบานกระจาย
ต้องพระพายหอมประทิ่นเหมือนกลิ่นนาง
พี่เคลิ้มคลั่งนังอยู่ดูมะลิ
ลืมสติหลงพลอดกอดกระถาง
ฟังเปนเสียงสายสมรวอนให้วาง
จึงปลอบนางทางว่าด้วยอาไลย
พี่นั่งคอยนอนคอยน้อยไปฤๅ
ขอถูกมือยอดรักอย่าผลักไส
พอรู้สึกนึกเขินเดินออกไป
ถ้าแม้นใครเห็นฉันแล้วขันจริง
ราวกับถูกยาแฝดสักแปดโถ
จนซูบโซเสียศรีดังผีสิง
พระอะไภยหลงรูปวาดหวาดประวิง
เรากลับยิ่งกว่าพระอะไภยไป
ถ้ามิได้นวลหงฉันคงม้วย
ใครจะช่วยดับเข็ญเห็นไม่ไหว
ฤๅจะเหมือนมดแดงน่าแคลงใจ
ให้สงไสยวิญญาเปนอาจิณ
ดูตำราว่าพฤหัศบดิ์เปนปัตตนิ
ตาม/*18ลัทธิว่าคู่อยู่ทักษิณ
ช่างพูดจาตาดำดังน้ำนิล
ก็สมสิ้นเหมือนตำราสารพัน
เออก็ขัดด้วยอะไรไฉนหนอ
แต่รีรอรักนุชสุดกระสัน
เห็นที่อื่นดื่นดาษไม่ขาดวัน
จะรักกันก็ประเดี๋ยวเมื่อเกี้ยวพาน
เหมือนแสบท้องต้องฝืนกลืนเข้าตาก
ระคายปากไม่ละมุนเหมือนวุ้นหวาน
เหมือนอดเข้ากินมันยากกันดาร
กว่าจะพานพบของที่ต้องใจ
กระแจะจันทน์คันธาบุบผาสด
ไม่เหมือนรศมิ่งมิตรพิศมัย
ประเวณีมีจบภพไตร
ไม่ว่าใครทุกตัวทั่วโลกา
ถึงเดือนสี่ปีสุดจะตรุษใหม่
ยังไม่ได้นุชนาฎที่ปราถนา
ฟังเสียงปืนยิงยัดอัตนา
รอบมหานัคเรศนิเวศวัง
ถ้าความทุกข์เราดังเหมือนยังปืน
พิภพพื้นก็จะไหวเหมือนใจหวัง
นวลหงคงจะรู้ถึงหูดัง
จะนอนฟังทุกข์พี่ไม่มีเว้น
ทุกวันคืนเดือนปีไม่มีหยุด
พี่แสนสุดทุกข์ใจใครจะเห็น
ในทรวงช้ำเหมือนเขาเชือดเลือดกระเด็น
ใครจะเปนเช่นข้าทั้งธานี
ความ/*20รักนุชสุดหลงพะวงจิตร
จนลืมคิดญาติกาน่าบัดสี
ลืมบิดามารดาทั้งตาปี
เหมือนไม่มีกระตัญญูดูเถิดเรา
พอใจรักแม่เลี้ยงว่าเสียงเพราะ
เฝ้าเฉลาะก็ไม่ได้อะไรเขา
รักคนอื่นลืมตัวจนมัวเมา
อุส่าห์เฝ้าอยู่ไม่ไปข้างไหนเลย
จะได้ฤๅมิได้ให้รู้แน่
เห็นจะแก่เสียเปล่าแล้วเราเอ๋ย
สงสารใจใจคิดจะชิดเชย
สงสารตัวตัวเอ๋ยจะเอกา
สงสารมือมือหมายจะก่ายกอด
สงสารปากปากพลอดไม่นักหนา
สงสารอกอกโอ้อนิจา
ใครจะมาแอบอกให้อุ่นใจ
สงสารหลังหลังหมายจะได้จุด
สงสารสุดเวทนาน้ำตาไหล
สงสารตาตาพี่แต่นี้ไป
จะดูใครต่างเจ้าจะเปล่าตา
โอ้อกเรามีกรรมทำไฉน
จึงจะได้แนบชิดขนิษฐา
ได้แต่ชื่อไว้ชมตรมอุรา
ถึงได้ผ้าไว้ห่มก็ตรมใจ
ถึงได้แหวนไว้ชมก็ตรมจิตร
ไม่เหมือนได้มิ่งมิตรพิศไสม
ได้ของอื่นหมื่นแสนทั้งแดนไตร
ไม่เหมือนได้นิ่มน้องประคอง/*21นอน
จะว่าโศกโศกอะไรที่ในโลกย์
ไม่เท่าโศกใจหนักเหมือนรักสมร
จะว่าหนักหนักอะไรในดินดอน
ถึงสิงขรก็ไม่หนักเหมือนรักกัน
จะว่าเจ็บเจ็บแผลพอแก้หาย
ถ้าเจ็บกายชีวาจะอาสัญ
แต่เจ็บแค้นนี่แลแสนจะเจ็บครัน
สุดจะกลั้นสุดจะกลืนขืนอารมณ์
จะว่าขมขมอะไรในพิภพ
ไม่อาจลบบรเพ็ดที่เข็ดขม
ถึงดาบคมก็ไม่สู้คารมคม
จะว่าลมลมปากนี้มากแรง
จะว่าเมาเมาอะไรก็ไม่หนัก
อันเมารักเช่นนี้มีทุกแห่ง
เกิดยุ่งยิ่งชิงกันถึงฟันแทง
ใครพลาดแพลงล้มตายวายชีวา
บ้างชกต่อยกันบอบลอบตีหัว
เขาจับตัวใส่คุกทุกข์นักหนา
อันโกรธขึ้งหึงกันทุกวันมา
เพราะตัณหาตัวเดียวมันเหนี่ยวแรง
จนพระเณรเถรตู้อยู่ไม่ได้
ศึกออกไปซัดเพลาะเที่ยวเสาะแสวง
บ้างร้อนตัวกลัวอดเหมือนมดแดง
นอนตะแคงขว้ำหงายสบายใจ
บ้างก็แต่งเพลงยาวไปน้าวโน้ม
ว่ารักโฉม/*22มิ่งมิตรพิษสมัย
พอลงเอยให้แม่สื่อถือเอาไป
แต่ละใบราคาถึงตำลึงทอง
บ้างถูกแม่สื่อหลอกปอกเอาหมด
เจ็บอกอดอับอายเสียดายของ
ถ้าแม่สื่อซื่อตรงคงได้ครอง
เปนหอห้องเรือนเรือตามเชื้อวงศ์
บ้างรักเขาข้างเดียวลงเขี้ยวเขน
บ้างก็เปนสังการีศึกชีสงฆ์
วิไสยพระทุกวัดขัดทุกองค์
ถ้าลาภตรงมาหาเปลื้องผ้าไตร
บ้างก็ถูกลมหลอกออกมาเก้อ
ชักสพานแหงนเถ่อน้ำตาไหล
ไม่ได้เมียเสียของร้องเอาใคร
กลับบวชใหม่สวดมนต์ไปจนตาย
เขาว่าพระคราวนั้นก็ขันอยู่
บวชเณรรู้ไว้เปนศิษย์ดังจิตรหมาย
ท่านจับสึกสักหน้าพากันอาย
พวกหญิงชายฦๅดังทั้งพิภพ
เพราะโลกีย์ฟั่นเฝือเหลือสละ
แต่เปนพระแล้วยังคิดผิดขนบ
นี่ฤๅคฤหัษฐจะไม่โลภละโมภมบ
ให้ปรารถเรื่องผู้หญิงประวิงวน
จะพรรณาว่าไปไหนจะหมด
เหลือกำหนดนับไม่เสร็จเหมือนเม็ดฝน
/*23มิใช่ฉันหยาบช้าแกล้งว่าคน
อย่าร้อนรนร้าวรานรำคาญเคือง
ฉันคนชั่วตัวโศกเปนโรครัก
อกจะหักเสียเพราะตรอมจนผอมเหลือง
สวาดิ์หวังตั้งจิตรเปนนิตย์เนือง
จึงแต่งเรื่องรักไว้ให้คนฟัง
พออ่านเล่นเปนที่ประทังทุกข์
ให้ผาศุกตามประสาเปนบ้าหลัง
ท่านทั้งหลายชายหญิงอย่าชิงชัง
ฉันต่อตั้งแต่งความตามทำนอง
อันเรื่องราวตัณหานี้สาหัส
ถ้าใครตัดเสียได้ฉันให้ถอง
อุส่าห์หัดวิชาหาเงินทอง
ก็เพราะของสิ่งเดียวมันเกี่ยวกวน
ถึงยากจนซนหาประสายาก
ที่มีมากตั้งกองครองสงวน
บ้างก็ชอบชาววังรังกระบวน
เนื้อก็นวลเสียงก็หวานขานก็เพราะ
ที่เต็มอัดกลัดมันกลั้นไม่หยุด
ก็รีบรุดเร็วรัดไปวัดเกาะ
เปนเงินแดงแย่งยุดฉุดเอาเพลาะ
เถียงเทลาะวุ่นวายไม่อายกัน
เพราะโลกีย์เจ้ากรรมแกทำเข็ญ
พะเอิญเปนทั่วโลกย์ให้โศกศัลย์
ถึงเทวบุตรภุชงค์พงศสุบรรณ
ก็เหมือน/*24กันกับเราที่เศร้าใจ
ถ้ารักกันลั่นเปรี้ยงดังเสียงฟ้า
หูจะช้าเสียด้วยดังฟังไม่ไหว
แต่เงียบเงียบสิยังอึงคนึงไป
ราวกับไฟไหม้ฟางสว่างโพลง
ถ้าคนอื่นตรึกตรองก็ต้องที่
แต่เรานี้ขวนขวายแทบตายโหง
ก็มิได้สายสมรนอนคลุมโปง
ยังดังโด่งพลอยเขาน่าเศร้าใจ
แต่นั่งตรึกนอนตรึกนึกถึงน้อง
แม้นจะรองชลนาสักห้าไห
ถ้าใครแย่งแกล้งพาขวัญตาไป
คงจะใส่เสียให้ยับไม่นับชิ้น
จะถากเชือดเลือดเนื้อเอาเกลือทา
สับศีศะเสียให้สาอารมณ์ถวิล
จะทิ้งให้กาแร้งมันแย่งกิน
จึงจะสิ้นความแค้นแน่นอุรา
เอะอะไรใจจิตคิดฉนี้
ไม่ควรที่โกรธขึ้งด้วยหึงษา
จะเปนเวรเปล่าเปล่าไม่เข้ายา
จิตหนาอย่าอำมะหิตให้ผิดคน
เมื่อรักเขาเราก็รักไว้นิ่งนิ่ง
ถึงใครชิงนางงามตามกุศล
ถ้าคู่แท้แลจะไปข้างไหนพ้น
อย่าร้อนรนรุกรานรำคาญใจ
ครั้นคิดได้หายหึงไม่ขึ้งโกรธ
ค่อยปราโมชยิ้มย่องสนองไข
/*25ที่จริงจิตรฉันไม่กล้าจะฆ่าใคร
ตั้งหม้อใหญ่ไว้กระนั้นดีฉันเอง
แต่ความรักรักจริงไม่ทิ้งรัก
ยังไม่หักได้ก่อนลงนอนเขลง
น่าหัวร่อหนอเราไม่เข้าเพลง
พูดเอาเองแก้เองออกวุ่นวาย
ด้วยความรักหนันแน่นแสนจะคลั่ง
เหลือกำลังที่จะหักให้รักหาย
ถ้าสมรักนั่นแลฉันพลันสบาย
ไม่เหมือนหมายแล้วเห็นไม่เปนคน
ทำกะไรโฉมเฉลาจะเข้าใกล้
ฉันจะได้ฝากรักเสียสักหน
ขอเปนข้านางงามไปตามจน
จะสู้ทนทุบถองให้น้องใช้
ยิ่งรำพรรณปั่นป่วนรัญจวนจิตร
ถ้าแม้นผิดที่นี่แล้วที่ไหน
เหมือนหมายไม้กลางป่าพนาไลย
สุดวิไสยที่จะมุ่งผดุงปอง
จะเอาจริงดังใจไม่ได้แท้
มีก็แต่ทรัพย์นึกไม่ตรึกถอง
ถ้านึกได้เหมือนนึกที่ตรึกตรอง
จะนอนร้องลครเล่นให้เย็นใจ
นึกนึกแล้วก็เปล่าเรายิ่งวุ่น
เจ้าประคุณน้ำตาพากันไหล
ท่านเจ้าจอมหม่อมจิตรนี่คิดไป
แสนอาไลยเพียงกายจะวายชนม์
เต็มกระเดือกเสือกกระแด่วอยู่แล้วหนอ
/*26จะสู่ขอสารพัดก็ขัดสน
จะกระโจมโถมเอาเราก็จน
ครั้นจะทนอยู่เล่าเราก็ทุกข์
ไม่ได้ตามความรักเลยสักท่า
ทุกทิวาราตรีไม่มีศุข
อุราเราร้อนเริงดังเพลิงลุก
จะบากบุกเข้าไปอย่างไรดี
นึกจะแต่งศุภสารเปนการลับ
ก็คิดกลับกลัวน้อยจะหมองศรี
ไม่เหมือนพบภักตราได้พาที
ต้องอารีรักไว้แต่ในใจ
จะริเรื่องร่ำว่าก็น่าเกลียด
ฉันขี้เกียจอธิบายน้ำลายไหล
สำหรับโลกย์โศกศัลย์ทุกวันไป
กว่าจะได้พบพานเห็นนานครัน
จะขอลาน้องน้อยกลอยสวาดิ์
แรมนิราศราวป่าพนาสัณฑ์
เปนดาบศทรงพรตพรหมจรรย์
ไปสวรรค์นิพพานสำราญกาย
ในชาตินี้บุญพี่นี้น้อยแล้ว
เห็นคลาศแคล้วคลาเคลื่อนไม่เหมือนหมาย
มีแต่ทุกข์ระทมทับให้อับอาย
เปนผู้ชายสิ้นคิดอนิจจัง
เรื่องก็จบครบปีเดือนสี่สิ้น
ใครอย่าได้นินทาว่าลับหลัง
เอาเรื่องรักชักเหตุเทศน์ให้ฟัง
พอเอวังก็มีเท่านี้เอง ฯ