สามกรุง
พระราชวรวงศ์เธอกรมหมื่นพิทยาลงกรณ (นมส)
๏ พรพิมลพรรณผู้
ภริยา
หญิงใหญ่กรมพระนรา
ธิปไท้
ใจจุยุอาตมา
ให้มุ
กรองกวีวัจนไว้
อีกชิ้นศิลปี ฯ
ปรารภ
นมตฺถุ สุคตสฺส
โคลงดั้น ๏ อัดจิตคิดใคร่เค้น
คำเขียน
บากบั่นมันสมองสมัย
มืดตื้อ
เกลากลั่นพระพันธ์เพียร
เพาะพจน์
ในเมื่อมีต้อดื้อ
ปิดตา ฯ
๏ แต่โลงแต่งร่ายได้
ฤๅไฉน เรานอ
นานแน่วแก้วนัยนา
ชุ่มน้ำ
ลองเล่นก็เป็นไร
ไปเล่า
แม้จะมืดเข้าถ้ำ
ทุกข์ไย ฯ
๏ เทพใดใจกอบเกื้อ
การกวี
เชิญเทิดหฤทัยไทย
ถิ่นนี้
ศักดิ์สิทธิ์จิตอารี
อารักข์ หน่อยรา
นิดหน่อยคอยจู้จี้
พิจารณ์ ฯ
๏ ปรารถนาหาเนื้อเรื่อง
เราสยาม นี้แล
ลองเฉียดพงษาวดาร
สักน้อย
ค้นคิดติตต่อตาม
มติ
หวังบ่มีถ้อยด้อย
ดุ่มเดา ฯ
ภาค ๑ กรุงศรีอยุธยา
(สมัยอยุธยาวสาน)
---
ปีกุญนพศก พ.ศ. ๒๓๑๐
ร่าย ๏ แถลงปางปวงดัสกร ม่านแลมอญมากมวญ ขบวนทัพสัพพาวุธ มาประยุทธ์อยุธยา ปีระกาสัปตศก ยกเป็นกองเจารีย์ ต้อนตีตามตำบล ปล้นทุกหนทุกแห่ง แย่งชิงบ้านชิงเมือง เปลืองกำลังไทยลง ไทยไม่ปลงใจกัน ยืนยันรับสัปรยุทธ์ สุดยำเยงไพรี ขาดคนดีเป็นประมุข ปลุกหฤทัยให้ห้าว รบรักด้าวแดนเกิด ต่างเปิดเตลิดต่างตน ต่างเสือกสนเล็ดลอด ให้ปลอดภัยดัสกร ม่านแลมอญได้ที ตีถึงกรุงอยุธยา พระราชาเอกทัศ ถนัดแต่เยี่ยงหยำเยอะ เลอะราชการงานนคร ดัสกรใช่ทัพกษัตร์ ชิงได้ฉัตรมไหสุรย์ ในปีกุญนพศก นราธิปกปิ่นอยุธยา คราววาศนาโรยร่วง เหมือนมะม่วงอมหล่น นึกน่าข่นเคืองจิต ชวนให้คิดคำนึง ถึงบางคาบบางครา ไทยปรีดาอิศรภาพ ปราบปรปักษ์หักหาญ ใช่แหลกลาญเช่นนี้ บางสมัยไทยกี้ กาจกล้าการณรงค์ ยิ่งแล ฯ
/*3สมัยเตลงพ่าย
โคลง ๔ ๏ เคยทระนงองอาจบ้าง
บางสมัย ไทยเอย
แม้เมื่อแผลแผ่ไหล
เลอะเปื้อน
ทุกคาบทุกคราใน
เมื่อพม่า มาแฮ
ถนัดดั่งโชคโรคเรื้อน
รบาดพื้นภูสยาม ฯ
๏ อยุธยากล้าศึกสู้
เศิกกษัย
เริงร่านชาญสมรสมัย
สมรรถโน้น
ไพรีจะตีไทย
ไทยต่อ ตีนา
เตลงพ่ายเพิดภายโพ้น
เพิกแพ้พังหนีฯ
๏ เวียงมอญนครม่านต้อง
แตกสลาย
เจ้าแผ่นดินถิ่นกจาย
กจัดลี้
หงษาวดีกลาย
เป็นฝุ่น
ยุบยับทัพไทยขยี้
เหยียบขย้ำทำสนอง ฯ
๏ นเรศวรสยามราชเจ้า
จอมอยุธย์
เปี่ยมพระปัญญาวุธ
แว่นแก้ว
พระเดชกระเดิ้องดุจ
ดวงสว่าง วันนอ
ปกราษฎร์ปราศภัยแผ้ว
ผ่องเพี้ยงเวียงสวรรค์
๏ เอกาทศรถน้อง
นเรศร
เกียรติ์ปกาศราชสโหทร
เทิดกว้าง
เพื่อนเสด็จเผด็จดัสกร
กำหราบ
ตลังคชิตฤทธิ์ชนช้าง
เชิดกล้ากิดาการ ฯ
/*4๏ เชษฐอรินทม์ปิ่นภพผู้
พิริยะ ยิ่งแฮ
ทรงประกิตอิศระ
แก่เสี้ยน
ไทยเริงหทัยทะ
ยานรบ
ปราบริปูหู่เหี้ยน
เหือดห้าวหนาวหัว ฯ
๏ ขนิษฐนาถประศาสน์รัฐแผ้ว
แผ่ผา สุกเอย
รับช่วงพระเชษฐา
ธิราชเจ้า
เดชะพระปัญญา
อรินทม์ราช สองแล
ไทยอุดมร่มเกล้า
เรี่ยวกล้าบารมี ฯ
๏ กรุงไกรชัยโชคชื้น
ชีวะ
เหตุเพราะพระเดชพระ
พี่น้อง
รังสฤษฏ์ประสิทธิ์ประ
สาทโสตถิ์
ลำดับรัชกาลก้อง
เกียรติ์ไท้โสทร ฯ
๏ อดีตกาลนานเนื่องได้
โดยจำ นวนนา
ร้อยแปดสิบสามฉนำ
นับตั้ง
แต่วันประกาศคำ
อิศรภาพ
จนเมื่อเสียกรุงครั้ง
ม่านปล้นหนสอง ฯ
สมัยอยุธายาวสาน
ร่าย ๏ ถวิลย้อนหลังครั้งพม่า อ่าอำนาจราชศักดิ์ อัครมหานุภาพ ปราบตลอดทิศใต้ ได้มอญเป็นเมืองออก อยู่ในคอกอัญชลี ทั้งมณีปุระ ประเทศยะไข่ด้วย พลหลังดุจดังห้วย ไป่แห้งเหือดหาย ฯ
โคลง ๒ ๏ ทุกประเทศเขตใต้
ยื้อยุทธ์ฉุดเอาได้
ง่ายด้วยเดชา วุธแฮ ฯ

๏ อิ่มแต่ยังไม่เท้อ
เพ่งพยักภักตร์ชเง้อ
แง่กว้างทางตวัน ออกเอย ฯ

ร่าย ๏ ยุทธศาสตร์ปราศกีดขวาง เปิดทางสู่แดนสยาม คุกคามโดยอหํภาพ จักปราบไทยทั้งมวญ ทั่วไทยยวนไทยใหญ่ ไทยสยามไกล่ให้เรียบ เปรียบดังน่าเภรี อังวะบดีจึงดำรัศ ให้จัดทัพสรรพพหล ยกเข้าดลแดนไทย ในปักใต้ฝ่ายเหนือ เพื่อให้เหลือแรงสู้ อย่าให้รู้ทางหนี จู่เข้าตีให้ยับ โจมเข้าสับให้ย่อย ถ้าไทยถ่อยทางรณ หลบหนีตนแตกลี้ จงขย้ำทำขยี้ อย่าให้เงยหัว ฯ
โคลง ๒ ๏ สองม่านแม่ทัพเฝ้า
รับรับสั่งม่านเจ้า
มุ่งจ้องคลองรณ ฯ

๏ ทัพหนึ่งถึงปักใต้
ทัพหนึ่งฝ่ายเหนือได้
ดั่งท้าวเธอประสงค์ ฯ

ร่าย ๏ ฝ่ายกรุงไทยสมัยนั้น ชั้นเชิงเฉาเบาจิต ขอบความคิดแคบแคบ ไม่รู้แยบกว้างขวาง ไม่เห็นทางไปไกล ไม่รู้นัยการเมือง เครื่องขุ่นเคืองหนามหน่าง เนื่องแต่ต่างประเทศ /*6ไม่รู้เหตุจักเกิด มัวแต่เพลิดเพลินใจ ในการแข่งแย่งอำนาจ เวียนวิวาทกันเอง ความโฉงเฉงมิรู้หมด ความออมอดมิรู้มี ศัพท์เสรีแปรความ ว่าตามอำเภอใจ ผู้ใดมีวาศนา อาจบีฑาคนอื่น หื่นอำนาจบาศใหญ่ ไพร่พลเมืองเคืองขุ่น วุ่นไปทั้งธานี ไม่มีขื่อมีแป เกิดปรวนแปรหรอร่อย ถ่อยกำลังโทรมทรุด ชำรุดทางปัญญา ชำรุดสามัคคี มีแต่มืดมัวตา อวิชชาโชกชุม ไทยแตกกลุ่มแตกพวก ดังไฟลวกเผาผลาญ สืบแต่กาลสวรรค์คต เอกาทศรถแล้วมา นับเวลาตามมี ไม่นานปีต่อคราว เกิดเหตุราวมิคสัญญี กลีเข้าคลุกทุกมื้อ ที่รื้อรัฐฮึดฮัด ยึดอำนาจราชการ ชุดใหม่ประหารชุดเก่า ดุจดังเต่าปูปลา เครื่องบูชาภูติผี เปลืองคนดีลงไป จนเกิดใหม่ไม่ทัน ภาษิตสรรวาจา “กรุงศรีอยุธยาไม่สิ้นคนดี” จึ่งไม่มีแก่นสาร เมื่อกลีกาลกรุ่นใกล้ ใครจะดีไม่ได้ หั่นห้ามความดี ฯ
ไทยเอย
โคลง ๔ ๏ ไทยเอยเคยเพลี่ยงพล้ำ
ลงเพราะ
เพลินวิวาทบาดทะเลาะ
เบาะแว้ง
อย่าโกรธพิโรธเคราะห์
คราวโชค ร้ายเอย
พึงโทษความโหดแห้ง
หั่นห้ำกรรมเวร ฯ
/*7๏ คนดีมีมากแล้ว
ฤๅไฉน ไทยเอย
จึ่งมิเสียดายไทย
ที่ม้วย
ความเห็นเขม้นไกล
เกินจมูก
ใช่จะเกลื่อนดังกล้วย
กล่นแคว้นแดนสยาม ฯ
๏ ปัญญาค่าเปรียบแก้ว
ก่องเก็จ
แม้ว่าเพ็ชร์ถูกเพ็ชร์
กแทกกทั้น
งัดง้างมล้างเมล็ด
มลายรูป
เมล็ดหนึ่งอาจถึงสบั้น
สบัดกลิ้งทิ้งสูญ ฯ
๏ ร้ายเหลือเมื่อมากหน้า
อาสัญ
ไทยที่ปัญญานันต์
ยิ่งน้อย
ยิ่งแก่งแย่งกีดกัน
กันกร่อน ลงนา
ดังหับดับหิ่งห้อย
เหือดแห้งแสงหาย ฯ
๏ ไทยเอยเคยจดข้อ
จำคำ นี้ฤๅ
ในบ่ดีนอกทำ
เล่นได้
สามัคคิธรรมกำ
ไม้กวาด นั้นแล
ร่วมมัดขจัดรกให้
เรียบร้อยรอยทาง ฯ
ปีจออัฐศก พ.ศ. ๒๓๐๕
ร่ายยาว ๏ ในปีจออัฐศก พม่ายกทัพขยับเข้ามา ใกล้อยุธยาเข้าทุกที ตีปล้นสดมภ์ข่มขู่ ไทยออกสู้ดูกำลังปรปักษ์ แต่เมื่อประจักษ์แน่แล้ว ก็หนีแน่วกลับบ้าน มิฉะนั้นก็พล่านสู่ป่า /*8อาไศรยพงเป็นที่พึ่ง สึงซุ่มซ่อนนอนดิน สินทรัพย์ยับเยินย่อย ร่อยหรอกำลังวังชา ชาวอยุธยาบ่มีใจสู้ หดหู่ต่อปฏิปักษ์ หนักในจิตอิดระอา เพราะผู้บัญชาสูงสุด ดุจไม้หลักปักเลน ไกวโยนโอนเอน ไม่เป็นแก้วเป็นการ ในอยุธยาวสานสมัยนั้น ฯ
๏ ครั้นเมื่อพม่าปัจจามิตร จวนจะเข้าประชิดกรุงไกร ไทยรบพุ่งแพ้พ่าย แต่มีชายชาวชนบท เหลือที่จะสกดโทษะ พม่าเกะกะก้าวร้าว บังคับเอาลูกสาวไปเป็นส่วย เขาจึ่งช่วยกันแก้เผ็ด เป็นเรื่องเบ็ดเตล็ดในพงศาวดาร ขานชื่อค่ายบางระจัน ซึ่งตั้งมั่นแขงข้อ ต่อต้านพม่าผู้ไปปราบ เดิมพม่าไม่ทราบว่าไทยเข้มแขง จึงแต่งทหารไปเพียงจำนวนร้อย ครั้นแพ้ยับย่อยเปิดเตลิดกลับไป ก็ส่งทัพใหญ่เป็นจำนวนพัน บางระจันรบสู้มิรู้ปราชัย เอาชนะได้ถึงเจ็ดครั้ง ตั้งแต่เดือนสี่จนถึงเดือนเจ็ด ด้วยความเดี่ยวเด็จของตน นั้นแล ฯ
ค่ายบางระจัน
โคลง ๔ ๏ นึกน่าจ่าเนื้อเรื่อง
รำลึก
ในส่วนควรรู้สึก
สักน้อย
ถูกคั้นระจันคึก
คักคิด
แรงประหนึ่งกึ่งก้อย
กาจสู้ครูมวย ฯ
/*9๏ ขู่ข่มขมขื่นจี้
จุกจิก
เขาว่าหนอนยังกดิก
กลับได้
รศเผ็ดเมล็ดพริก
พิษใช่ น้อยเลย
แม้ไม่มากปากไหม้
เป่งปลิ้นลิ้นสลัว ฯ
๏ อำนาจบาศใหญ่ล้ำ
แหลนหลาว
สับโขกโหยกเหยกหยาว
หยาบช้า
บังคับจับลูกสาว
เป็นส่วย
หนอนกระดิกพลิกว้า
วุ่นจ้วงทลวงโจม ฯ
๏ ไทยมีกี่ล้านชาติ
ชายฉกรรจ์
ชาวค่ายบ้านบางรจัน
เล็กจ้อย
เลื่องชื่อระบือบรรพ์
จนบัด นี้นอ
ว่าบ่มีปมด้อย
เด็จกล้าราวี ฯ
พ่ายเตลง
ร่ายยาว ๏ แม่ทัพปฏิปักษ์หนักหฤทัย ระจันฤทธิไกรเกินเหตุ แผลงเดชอยู่ร่ำไป ถ้าปล่อยไว้จะกำเริบเติบขึ้นอีก จำต้องฉีกให้ยับสับให้ย่อย มิให้คอยเป็นเสี้ยนเบียนด้านหลัง ต้องเลือกตั้งนายทัพดีมีปัญญา มิให้ขายหน้าอีกได้ คราวก่อนไซร้นายทัพพม่า เลื่องชื่อลือชาว่าเก่งกาจ ก็มิสามารถล้างบางระจัน จะให้เป็นเช่นนั้นอีกมิได้ แต่จะได้ใครในครั้งนี้ ฯ
/*10๏ กล่าวฝ่ายชายรามัญ ซึ่งเรียกกันว่าสุกี้ มีตำแหน่งเป็นนายกอง แคล่วคล่องสติปัญญา ชาญวิชากลอกกลิ้ง ทิ้งบ้านเมืองมานาน พึ่งภูบาลจอมอยุธยา ครั้นศึกมาติดพระนคร สมิงมอญผู้ภักดีต่อไทย เฉพาะแต่เมื่อภัยบ่มิมีมา ก็เข้าอาศาแม่ทัพม่าน ยกไปผลาญค่ายบางระจัน แม่นมั่นว่าจะสมปรารถนา แม่ทัพพม่าอำนวยตาม ด้วยความปรีดา ณ ครานั้น ฯ
๏ ฝ่ายบางระจันโรมรันมานาน เหลือจะต้านทานกำลังปฏิปักษ์ ซึ่งเวียนโหมหักอยู่ถึงห้าเดือน ค่ายไทยมิเหมือนเมื่อตอนต้น จำนวนรี้พลก็ไม่มีเติม จะหาปืนเพิ่มก็หาไม่ได้ จึงต้องปราชัยแก่สุกี้รามัญ นับว่าโรมรันไปจนหมดเพลง เรียกว่า พ่ายเตลง ลงในครั้งนั้น ฯ
เสตเตลง
โคลง ๔ ๏ ไทยมอญบ่ห่อนได้
เคยทำ ศึกเลย
เว้นแต่เมื่อม่านนำ
น่าชี้
หงษาชิหวาดำ
คือพม่า ดอกเนอ
องค์ตะเบ็งเชวตี้
เติบกล้าบารมี ฯ
๏ มอญแพ้พะม่าต้อง
ตกเข็ญ
พม่าพ่ายค่ายรจันเป็น
เจ็ดครั้ง
ไทยแพ้แก่มอญเห็น
หันเปลี่ยน
รจันอ่อนมอญตีดั้ง
ด่วนเข้าเอาชัย ฯ
/*11๏ สมิงสุกี้มีเดชด้วย
เป็นไทย ก่อนกมัง
เจ็ดลวิตร์สถิตใน
ถิ่นท้อง
ผุบผับกระหลับใจ
เป็นอริ ไทยแล
ขับเคี่ยวเข่นเคียวจ้อง
จู่จ้วงทลวงโจม ฯ
๏ รามัญมีแยกได้
โดยฉวี
เสตแลสามตามสี
แต่งแสร้ง
ขาวดำดั่งสำลี
ฤๅเขม่า
ส่วนสุกี้มีแกล้ง
กล่าวข้อนมอญขาว ฯ
ในราชมณเฑียร
/*12โคลง ๒ ๏ เวียงสยามงามยิ่งแก้ว
กิตติศัพท์จับจิตแจ้ว
แจ่มพื้นบูรพา ภาคแฮ ฯ

๏ ปราสาทนฤปนาทเจ้า
ผาดผุดดุจแก้วเก้า
ก่ำห้องเวหน ฯ

๏ นางในไกรลักษณ์ล้วน
แจ่มเจิดเทิดแท้ถ้วน
ทุกหน้านารี ฯ

ศรีสนม
โคลง ๔ ๏ ยุวดีศรีนิเวศน์ผู้
พระสนม หนึ่งนา
คนโปรดโชติชูชม
ชื่นหน้า
สวยสาวสพราวสม
บูรณ์รูป
มารยาตร์ดังหยาดฟ้า
ฟ่องพื้นปัฐพี ฯ
๏ นวลแน่งแต่งแง่พริ้ม
เพราลักษณ์
เพ็ญประภัศร์ผัดภักตร์
ผ่องแผ้ว
ดังจี่ฤดีจัก
จูงเสน่ห์
องค์อ่าอาภรณ์แพร้ว
เพริศพร้อมจอมขวัญ ฯ
/*13๏ ชั้นในนางสพักผ้า
แพรครอง
ชั้นนอกสไบกรองทอง
ทาบเนื้อ
กรายกรอ่อนลำยอง
เยาวลักษณ์
ย่างยาตร์บ่ายบาทเมื้อ
ม่งไท้มณเฑียร ฯ
๏ เกศก้มประนมนิ้วนอบ
นฤบดินทร์
สมเด็จสุริยามรินทร์
เลื่องหล้า
นงลักษณ์ภักตร์เพียงอินทุ์
เอมจิต
แย้มลไมในหน้า
แน่งเนื้อนวลฉวี ฯ
๏ เจ้าอยุธย์สุดสวาดิ์เจ้า
จอมสาว นี้นา
สมัยเมื่อหนาวภัยหนาว
เภทพ้อง
นางอื่นบชื่นคราว
ทุกข์ข่ม
รบยิ่งร้ายยิ่งร้อง
ร่ำไห้ใจหาย ฯ
โคลง ๒ ๏ ขุนสยามยามรุ่มเร้า
นงโพธตัวโปรดเฝ้า
ค่อยฟื้นคืนใจ ท่านนอ ฯ

๏ โอบองค์อรอุ่นอุ้ม
อกพี่อัคนีกลุ้ม
เมื่อเจ้าจากไป ครู่แฮ ฯ

๏ ศรีสนมสมเพชท้าว
จักผ่อนความร้อนร้าว
ชักให้ไปเพลิน อื่นนา ฯ

/*14๏ แสร้งสกิดนำจิตเจ้า
บ่ายเบี่ยงเกี่ยงงอนเง้า
ยั่วให้เจรจา รักแล ฯ

นางทูล ๏ พระองค์ทรงรักข้า
เรืองคุณ
เพราะพึ่งมาพึ่งบุญ
บาทเจ้า
ไป่ช้าพระการุณ
จักร่วง โรยแฮ
เบือนเบื่อเมื่อแก่เถ้า
ทอดทิ้งทางถุล ฯ
๏ ความรักชักชื่นชู้
ชูกมล
ดังอุบลบานบน
น่านน้ำ
คราวโรยระโหยตน
ตกต่ำ
ชื่นบช้าจักช้ำ
ชืดชื้นฝืนไฉนฯ
๏ โบราณท่านกล่าวข้อ
ขำคม
ยามยากอยากทัดดม
ดอกหญ้า
คาบนี้บ่มีสนม
ใหม่เนื่อง มานา
กว่าจะมีคงช้า
ชอกช้ำรำคาญ ฯ
๏ ข้าบาทชาติดอกหญ้า
สามิภักดิ์
มั่นม่งความจงรัก
รับใช้
เจียมกายบ่หมายศักดิ์
สูงส่ง
รองบาทอธิราชไท้
ดั่งท้าวเธอถวิล ฯ
/*15โคลง ๒ ๏ จอมราชย์สวาดิ์สุดซึ้ง
เสียงนุชดุจน้ำผึ้ง
ยิ่งเร้าใจรัก รึงแล ฯ

พระดำรัศ ๏ ทรามเชยเฉลยเล่ห์ล้อ
ลองใจ เรียมฤา
พี่มิเคยมีใคร
เช่นเจ้า
นานนิตย์สนิทใน
เสน่ห์นุช
ใคร่มิคลาศขาดเคล้า
คู่น้องครองนาง
๏ แต่ในขณะนี้
มีศึก
ทึกหทัยไตรตรึก
เกลือกแพ้
อดสูริปูคึก
คักข่ม
เจ็บจิตคิดก่อแก้
กอบกู้ชูไฉน ฯ
โคลง ๒ ๏ ยินคำดำรัศไท้
นงลักษณ์ชักพูดให้
หย่อนท้อหฤทัย ท่านแฮ ฯ

นางทูล ๏ ทรงศักดิ์รักเลี้ยงกอบ
กรุณา ข้านอ
เป็นบาทบริจาริกา
กิจเกื้อ
ยามค่ำย่ำฆ้องมา
เคียมคู่ อยู่แฮ
โมงปลอดเปรียบถอดเสื้อ
เกราะกั้นภยันตราย ฯ
/*16๏ พระองค์จงยับยั้ง
ยินยล
พักผ่อนหย่อนกังวล
เวี่ยต้อง
อ่าองค์โสรดสรงชล
ชูชื่น เถิดรา
สดับประเลงเพลงร้อง
ซึ่งข้าขับถวาย ฯ
นางขับ ๏ พระยาครุฑสุดเสน่ห์เสวนะ
ประโลมพระมหิษีกากีขวัญ
ขอเชิญนางพางชีวีฉวีจันทร์
สู่สวรรค์กับข้าปักษาทิตย์
จะอุ้มองค์วงโอบลโมภรัก
มั่นสมัคเยาวมาลย์สมานจิต
หมายตระโบมโฉมตรูคู่ชีวิต
สิงสถิตเป็นถนิมสิมพลี
อุ้มกันดาพาเฝ้าเจ้าศิขร
ได้ชมฟ้อนอัจฉรามารศรี
จับระบำรำเล่ห์ประเวณี
บำเรอบาทพระศุลีศรีบรรพต
จะพาเลาะเหาะเหิรดำเนินหาว
ทั่วทุกด้าวทุกสถานวิมานหมด
ทั้งสระสวนสรวงสวรรค์ชั้นโสฬศ
ไม่เหือดหดหรรษาสุขาลัย ฯ
โคลง ๒ ๏ ยินขับจับจิตท้าว
หทัยที่ร้อนหย่อนร้าว
ยั่วยิ้มอิ่มใจ ท่านแฮ ฯ

๏ ทรงสรวลชวนกล่าวแก้
คำบ่งไป่ตรงแท้
ที่น้องขับขาน นั้นนา ฯ

/*17พระดำรัส ๏ คำขับศัพท์ใช้ว่า
เยาวมาลย์ นั้นเนอ
ไป่เฉียดพงษาวดาร
เด็จกล้า
ควรขับศัพท์สังวาลย์
เวียนเวี่ย
ธรรมธิเบศร์พี่ข้า
แต่งเกี้ยวกากี ฯ
นางทูล ๏ โปรดข้าอย่ายกข้อ
คำแฝง มาเลย
ข้าใช่ตั้งใจแสลง
เลศอ้าง
เรื่องราวกล่าวสำแดง
ดังตรัศ นั้นนา
ถ้อยประเทียดเฉียดข้าง
ใช่ข้าพาที ฯ
๏ ใจความตามที่อ้าง
พญาครุธ
ว่าจะพานงนุช
เที่ยวถ้วน
นางในหทัยดุจ
เดียวหมด
คราวราชประพาศล้วน
ใคร่ได้ไปตาม ฯ
โคลง ๒ ๏ เสียงนุชดุจตัดพ้อ
นงลักษณ์ชักขุ่นข้อ
ที่ไท้ไม่พา เที่ยวแฮ ฯ

พระดำรัศ ๏ นางเอยเฉลยเลศล้ำ
รำพึง
ใคร่ประพาศคาดคนึง
นึกแค้น
ทรามวัยหทัยตรึง
ตรึกอยู่ ฉนั้นแน
พี่ก็มีใจแม้น
กับเจ้าเยาวภา ฯ
/*18๏ ขณะนี้มีศึกร้าย
ราวี
ตูจะต้องต่อตี
ตอบโต้
จัดทัพสรรพพหลมี
ฤทธิ์เรียว แรงแฮ
เศิกจะขืนยืมโกร้
กลุ่มสู้อยู่ไฉน ฯ
โคลง ๒ ๏ จอมอยุธย์หยุดนิ่งจ้อง
ทอดพระเนตรมุมห้อง
ดั่งท้าวมัวมเมอ ฯ

๏ นงเยาว์เดาจิตท้าว
ว่านึกออกศึกห้าว
รบสู้อยู่นัว เจียวนอ ฯ

๏ ผิวพระภักตร์ชักเข้ม
ทรงพิโรธโอษฐ์เม้ม
เพลี่ยงพล้ำจวนแจ กมังนา ฯ

๏ อีกครู่ดูดั่งร้อง
ฮิ้วโห่ไชโยก้อง
ศึกแพ้แก่เรา แล้วฮา ฯ

๏ ผินพระภักตร์ยักย้าย
เนตรเนื่องไปเบื้องซ้าย
นิ่งยิ้มอิ่มหทัย ท่านฤๅ ฯ

๏ คนึงดัง ๆ ดั่งบ้า
ฝันตื่น ๆ ชื่นหน้า
ไม่รู้สึกองค์ แน่แฮ ฯ

/*19ทรงคนึงดังๆ ๏ กษัยศึกระลึกแก้ว
กลอยใจ
นวลลอองยองใย
ยั่วแย้ม
กานดาประภามัย
ปราโมทย์
ขนงเนตรเกศกรรณแก้ม
กึ่งล้านฤาเสมอ ฯ
๏ จากเวียงเคียงคู่น้อง
นวลอุไร
พระธินั่งศรีสมรรถชัย
เชิดก้ำ
จากท่าชลาลัย
เร็วล่อง
พระประเทียบเลียบลำน้ำ
แน่งน้องปองชม ฯ
โคลง ๒ ๏ ยินคำพระพร่ำเพ้อ
นงลักษณ์ชักหน้าเก้อ
จึ่งแกล้งกล่าวสะกิด ท่านนา ฯ

นางทูล ๏ พระองค์ทรงทราบข้อ
ความหมาย
แห่งสุรางค์นางหลาย
แต่ล้วน
ตัวสั่นจะผันผาย
ตามเสด็จ
ทุกที่เถื่อนทางถ้วน
ถิ่นถ้ำลำธาร ฯ
๏ การศึกนึกแน่ได้
ชัยชนะ
อริบ่รอต่อพระ
เดชได้
ทกข์โศกโรคภัยพะ
พานพยาธิ์ ปราศเทอญ
พึ่งพระบารมีไท้
ทั่วทั้งวังเวียง ฯ
/*20โคลง ๒ ๏ เสียงนุชสดุดจิตให้
รู้สึกพระองค์ได้
ดั่งฟื้นตื่นนิทร์ นานนา ฯ

๏ สุดสุบินปิ่นหล้า
บงเนตรเกศนวลหน้า
แน่งน้อยกลอยใจ ท่านนา ฯ

๏ พิศภักตร์รักรุ่มเร้า
หทัยธปลื้มลืมเศร้า
ดั่งแสร้งแปลงใจ พระเอย ฯ

พระดำรัศ ๏ นงพงายาจิตผู้
เพ็ญลักษณ์
เจ้าอยู่คู่เคียงภักตร์
พี่แผ้ว
ศฤงคารสราญรัก
เริงรื่น
อื่นใช่หญิงยิ่งแก้ว
เยี่ยงแก้วแววตา ฯ
๏ ว่างงานวารเหมาะเมื้อ
เมืองไหน ดีแม่
ฤาจะใคร่ชมไผท
เถื่อนถ้วน
ท่อธารลหานไศ
ลเลื่อม ลายแล
ล้วนแต่ความงามล้วน
ยิ่งล้วนชวนชม ฯ
๏ ปักใต้ไพรพฤกษ์พร้อม
เพรียงเพรา
น้ำตกตกจากเขา
เขตกว้าง
ฝ่ายเหนือพี่เหลือเดา
ความสนุกนิ์
เจ้าจะไปไหนบ้าง
จุ่งแจ้งแหล่งถวิล ฯ
/*21โคลง ๒ ๏ นางฟังหยั่งว่าไท้
ลืมวิตกอกไหม้
อย่างน้อยชั่วขณะ หนึ่งนา ฯ

นางทูล ๏ พระคุณบุณยโศลกแปล้
ปราศเปรียบ
ยูงบ่เยียมเทียมเทียบ
ศักดิ์ไท้
การุญอดุลย์เพียบ
พื้นโลก
ปกปักรักราษฎร์ให้
เหตุร้ายมลายสูญ ฯ
๏ ดำรัศแก่ข้าว่า
ทรงศักดิ์
มีประสงค์ทรงตระหนัก
จิตไท้
ข้าใคร่แห่งไหนจัก
โดยเสด็จ
ปิ่นราชย์ประพาศใต้
ฤเมื้อเหนือหน ฯ
๏ ข้าบาทอาจทราบได้
ฉันใด เล่านอ
ควรนาถประพาศไหน
นี่นั้น
ทรงศักดิ์จักถามใคร
ดีกว่า องค์เอย
ใกล้ห่างทางยาวสั้น
สุดแท้แต่นรินทร์ ฯ
โคลง ๒ ๏ ยินตอบชอบชื่นแท้
ฤทธิ์รักหนักเพียบแปล้
ติดต้องหฤทัย ท่านแฮ ฯ

/*22พระดำรัศ ๏ ประเพณีมีแต่เบื้อง
โบราณ นะแม่
ปิ่นราชย์ประพาศนาน
นัดเมื้อ
จำจัดบัตรหมายการ
เตรียมเนิ่น ไว้นอ
รอบคอบระบอบเกื้อ
แต่กี้มีมา ฯ
๏ คาบนี้มีอริร้าย
ราวี
คอยเมื่อปราบไพร
เพิดแล้ว
จึ่งคิดเที่ยวชลธี
สถลถิ่น เทอญแม่
เลียบราษฐ์ไป่ปราศแก้ว
เนตรผู้ตูสงวน ฯ
๏ ลำเลิงเชิงนิราศเร้า
ใจรวน
นิราศบ่คลาดองค์อวล
อิ่มชู้
เรียมร่ำใช่กำศรวญ
ศรีปราชญ์
เหตุบ่ห่างนางผู้
พ่างแก้วแววตา ฯ
โคลง ๒ ๏ ชวนคุยตลุยเล่ห์นี้
เหือดวิตกอกจี้
จิตเจ้าจอมสนม สมนา ฯ

นางทูล ๏ แก้วกวีศรีปราชญ์ก้อง
กำศรวญ
จากจุฬาลักษณ์นวล
หนุ่มหน้า
เชิงแต่งแปร่งแปรปรวน
ไป่แน่ นอนเลย
รอยจุดดุจไฝฝ้า
แต่ล้วนชวนหมาง ฯ
/*23๏ เลื่องชื่อลือพจน์แผ้ว
ไพศาล
คงไม่เหลวแหลกลาญ
เล่ห์อ้าง
ต้นร่างบุราณกาล
คัดทอด มานา
บ้างผิดบ้างถูกบ้าง
เลอะเปื้อนเลือนเหลว ฯ
๏ ลูกโหรโลนเล่นลิ้น
ลามลวน
เรื่อยร่ำรำจวญครวญ
คลั่งคลุ้ม
เสี่ยงคอมิพอควร
คอขาด
คำแช่งแต่งให้คุ้ม
“ดาบนี้คืนสนอง” ฯ
๏ กำศรวญครวญใคร่หน้า
นวลจุฬา ลักษณ์แล
ศรีปราชญ์ปราศชีพลา
โลกแล้ว
ถ้อยคำพร่ำพรรณนา
ไว้เนิ่น
จึ่งกระจัดกระจายแคล้ว
คลาสเค้าเลาเดิม ฯ
๏ พระองค์ทรงภพผู้
เพ็ญเสถียร
ทรงราชนิพนธ์เพียร
พจน์ไว้
จักอยู่คู่มณเฑียร
ทีฆะ
เหตุบ่มีเหตุให้
ห่วงห้วงรลวงลาญ ฯ
โคลง ๒ ๏ ทรงฟังดังสกิดให้
หวนระลึกศึกใกล้
กลัดกลุ้มรุมรึง ฯ

/*24๏ เมื่อเทียบมณฑิรไท้
ฟังดั่งลางหมางไหม้
เปรียบฉนี้เป็นไฉน ฯ

๏ หทัยธเหือดเลือดแห้ง
ถนัดดั่งหญ้าน่าแล้ง
อกโอ้อึดอัด นักเอย ฯ

ทรงคนึงดังๆ ๏ มณเฑียรเทียรฆะแท้
เทียมไศ ลฤา
จักอยู่เพียงใดใคร
ทราบเค้า
ไอสูรย์อิฐปูนไป
เป็นปุ่น
เมื่อริปูจู่เข้า
หั่นห้ำทำลาย ฯ
โคลง ๒ ๏ นางนั่งสังเกตเจ้า
อกดั่งครกตำเข้า
พลาดแล้วสิเรา ฯ

๏ พลั้งปากยากยิ่งแท้
จำจะเพียรเปลี่ยนแก้
เพื่อท้าวหย่อนหทัย ฯ

นางขับ ๏ โฉมกากีศรีสวาดิ์ราชอิตถี
ฟังปักษีโสภาพฤกษาศัย
นึกนิยมรมเร้าเย้าหทัย
แต่ทรามวัยแข็งขืนฝืนพระองค์
เจ้าเป็นชายชาญสกาบาศกะ
หมายชนะสกากามตามประสงค์
ไม่หลีกบาปหลาบกรรมทำทนง
ไม่เกรงองค์จักรพรรดิ์ภัสดา
ถือว่าดีดูดู๋มาดูหมิ่น
ชล่าลิ้นเฉลยลมอมมุสา
น้ำคำดังกฤชคมข่มอุรา
สักแสนคดวาจาที่รำพรรณ
จงทราบว่าเราไซร้มิใช่เยาว์
ย่อมรักเผ่าสงวนพงษ์วงรังสรรค์
สกุลหงส์ใช่กาผกากัญจน์
อย่าดึงดันคิดคดอย่างลดเลี้ยว ฯ
/*25โคลง ๒ ๏ เสียงหวานบานจิตไท้
คำขับจับแทบได้
ว่าได้ยินมา ก่อนนอ ฯ

๏ นางดูภูธเรศเศร้า
เห็นพระภักตร์ปิ่นเผ้า
ละห้อยน้อยลง ฯ

๏ นงเยาว์เดาถูกต้อง
ว่าสดับขับร้อง
รื่นเร้าเบาหทัย ท่านแฮ ฯ

นางขับต่อ ๏ เจ้าวิมานศาลมลินยินสนอง
ฟังทำนองถ้อยคำฉ่ำเฉลียว
ไม่แสดงอารมณ์ว่ากลมเกลียว
ดูเด็ดเดี่ยวถ้อยคำที่รำพรรณ
อ้าอนงค์ทรงโฉมประโลมเนตร
พี่เชิญเจ้าเนานิเวศน์เขตสวรรค์
โลกมนุษย์สุดเศร้าไม่เท่าทัน
ได้ชมชั้นดาวดึงษ์ถึงภวรรค
อันนางในปัฐพีไม่มีเช่น
ได้เปลี่ยนเป็นเทวดาสง่าศักดิ์
พูดในส่วนกรรมสิทธิ์สฤษดิ์รัก
ก็แล้วแต่นงลักษณ์จะปราณี ฯ
๏ เจ้าเป็นชายหมายมาจะพาเหิร
ให้เพลิดเพลินฟากฟ้าพฤกษาศรี
วิมานงิ้วลิ่วอร่ามงามรุจี
หวังจะให้นารีสามิภักดิ์
สิมพลีพรรลึกพฤกษชาติ
ตามคัมภีรธรรมศาสตร์ปราชญ์ประจักษ์
ว่าเป็นเครื่องลงโทษชนโฉดรัก
ซึ่งลอบลักก่อเกิดเลมิดกาม
หญิงมีชู้รู้เช่นที่เป็นคู่
กับชายชู้เชิงกรรมอันส่ำสาม
ต้องไต่ตีนปีนลิ่วต้นงิ้วงาม
หนาด้วยหนามเหล็กกล้าสาแก่ใจ ฯ
/*26๏ พระยาครุฑตอบว่าเจ้าอย่าหมอง
จะพาน้องถาบถาปักษาไศรย
ถึงในชั่วพริบตาพฤกษาลัย
มิต้องให้ปีนป่ายขายหน้าน้อง
เจ้าจะเปลี่ยนชีพมนุษย์สุดสง่า
แปลงไปเป็นเทวดาได้คล่อง ๆ
ไม่ต้องเจ็บต้องตายย้ายทำนอง
ไปอยู่ครองชีพสวรรค์นิรันดร ฯ
โคลง ๒ ๏ ทรงสดับประทับยิ้ม
พระภักตร์ชักกรุ่มกริ้ม
ชุ่มชื้นชื่นใจ ท่านนอ ฯ

พระดำรัศ ๏ กลอนขับนับว่าได้
ความดี อยู่แม่
ตัวอย่างนางกากี
ตรัศกริ้ว
คบชู้สู่สามี
เวียนวัฏ
ชาริณีนางงิ้ว
เงื่อนนั้นหรรษา ฯ
นางทูล ๏ พระองค์ทรงทราบถ้อย
ทางควร
เชิงประพันธ์อันอวล
อรรถกู้
เค้าเคล็ดเขบ็จขบวนมวญ
มาโนชญ์
ดั่งพระนารายน์ผู้
เพริศแพร้วแววกวี ฯ
๏ บรมไตรย์โลกนาณเผ้า
เพ็ญพงษ์
สมเด็จทรงธรรมทรง
ทีปไท้
พระบาทราชบิตุรงค์
บรมโกษฐ
ชนย่อมยกย่องไว้
ว่าแกล้วการกลอน ฯ
/*27๏ อยุธยากว่าสี่ร้อย
พรรษา แล้วแฮ
สาบสิมสามราชา
ก่อนกี้
ไป่มีกวีวา
ทะกษัตร์ สยามเลย
เว้นแต่สี่องค์ชี้
เชิดชั้นวรรณคดี ฯ
๏ พระองค์ทรงนิราศไว้
เฉลิมนาม พระเทอญ
วรรณคดีดีงาม
เงื่อนแท้
เจือจุนสุคุณความ
ไพเราะ
ดังสุคันธ์อันแม้
หมื่นมื้อฤารเหย ฯ
ร่าย ๏ ทูลพลางนางสังเกต เห็นภูวเนตรนิ่งนึก ลึกระวังลังเล นงคราญคเนแน่แล้ว เปล่งขับจับจิตแล้ว แจ่มน้ำคำไข ฯ
สวรรค์ชั้นกวี
นางขับ ๏ สรวงสวรรค์ชั้นกวีรุจีรัตน์
ผ่องประภัศร์พลอยหาวพราวเวหา
พริ้งไพเราะเสนาะกรรณวัณณนา
สมสมญาแห่งสวรรค์ชั้นกวี ฯ
๏ อิ่มอารมณ์ชมสถานวิมานมาศ
อันโอภาศแผ่ผายพรายรังสี
รัศมีมีเสียงเพียงดนตรี
ประทีปทีฆรัสสะจังหวะโยน
รเมียรไม้ใบโบกสุโนคเกาะ
สุดเสนาะเสียงนกซึ่งผกโผน
โผต้นนั้นผันตนไปต้นโน้น
จังหวะโจนส่งจับรับกันไป
เสียงนกร้องคล้องคำลำนำขับ
ดุริยศัพท์สำนึกเมื่อพฤกษ์ไหว
โปรยประทิ่นกลิ่นผกาสุราลัย
เป็นคลื่นในเวหาศหยาดยินดี ฯ
/*28๏ บังคมคัลอัญชลีกวีเทพ
ซึ่งสุขเสพย์สำราญมาณศรี
ณภพโน้นในสวรรค์ชั้นกวี
แลภพนี้ในถ้อยที่ร้อยกรอง
ไม่มีเวลาวายในภายน่า
เนาในฟ้าในดินทั้งถิ่นสอง
เชิญสดับรับรศบทลบอง
ซึ่งข้าปองสดุดีกวีเอย ฯ
ร่าย ๏ ภูมินทร์ยินนางขับ จับหฤทัยจอมไผท ใสสำเนียงเพียงพิณ ยินย่อมยินดีสดับ ศัพท์เสาวรศพจน์พร้อง ฉอเลาะเสนาะเสน่ห์น้อง สนิทน้ำคำเสนอ ฯ
พระดำรัศ ๏ พระออกพระโอษฐ์เอื้อน
โองการ
เจ้าเฟื่องเรื่องโบราณ
เลศดั้ง
โคลงฉันท์กาพย์กลอนการ
กวีวากย์
พี่เล่นมาแต่ครั้ง
ชนกไท้ธรณินทร์ ฯ
๏ เคยเขียนเพียรพากย์คั้น
ครรโลง
เขย้อเขย่งแต่งยาวโยง
เยี่ยงบ้า
ผูกพจน์รศลำโพง
พวยพุ่ง
โขยกโขย่งโคลงยอดหญ้า
โยกโย้โวหาร ฯ
๏ เชิญดูตูค่าเหล้น
โคลงโลด โผนเทอญ
ยกค่อยอประโยชน์
เค่าเหยี้ยง
เอกโทษท่อยโทโทษ
เทียบใฮ่ เห็นฮา
แปรแซร่งแปลงถูกเถี้ยง
ท่วนถี้ดีแสดง ฯ
/*29๏ เอกเจ็ดโทสี่ต้อง
ตามตำ ราแฮ
โคลงแบบแยบคายคำ
คิดเค้า
ลองเล่นมิเห็นสำ
คัญดอก
ใช่สิ่งซึ่งควรเจ้า
จักจ้องใจจำ ฯ
๏ โคลงดีดีด้วยรจ
นานัย ไฉนนอ
ต้องจิตติดหฤทัย
เทิดถ้วน
ไพเราะ รศคำ ไพ
เราะ รศความ เอย
สองรศพจนล้วน
พิทยล้ำจำรูญ ฯ
๏ เนานั่งพระธินั่งนี้
ดนูทรง
อิงแนบแอบนวลอนงค์
หนุ่มเหน้า
เชยชิดพิศวาสองค์
อรนุช
ใช่นิราศคลาดเคล้า
คู่น้องครองสนม ฯ
๏ แต่นิราศอาจแต่งได้
โดยนัย
บ่นดั่งบ้าว่าไกล
กลัดกลุ้ม
กรสอดกอดทรามวัย
ไว้แนบ
โคลงแต่งแสร้งว่าคลุ้ม
คลั่งร้างห่างสมร ฯ
โคลง ๒ ๏ จอมกษัตริย์ดำรัศชี้
แต่งนิราศอาจฉนี้
นึกข้อคำลอง เล่นแฮ ฯ

๏ เสด็จโดยชลมารคต้อง
ทรงสดับขับร้อง
เห่แจ้วจำเรียง ฯ

/*30โคลงเห่เรือ ๏ ฤกษ์งามยามราชเมื้อ
มรคา
ขบวนพยุหยาตรา
เตร็จน้ำ
พลพายผึ่งผายพา
เรือรเห็จ
โห่เห่เร่เร็วจ้ำ
เร่งจ้วงทลวงชล ฯ
กาพย์เห่เรือ ๏ เรือทรงองค์อยุธเยศ
วันประเวศเขตชลธี
ลำตรูคู่ธานี
มณีรัตน์ทัดเทียมกัน ฯ
๏ พระธินั่งไกรสรมุข
ดวจดั่งมุกด์สุกเสาวพรรณ
เรืองรองม่านทองอัน
รองเรืองรับกับกันยา ฯ
๏ จำเรียงเสียงมูละเห่
ช้าลวะเห่เหเห่มา
โผนผาดราชนาวา
ดังดาวเด่นเผ่นชลธี ฯ
๏ เรือดั้งกั้งกันภัย
กั้งกันไยภัยบ่มี
นึกภาพปราบไพรี
ภัยลี้ร่ายพ่ายแพ้ไป ฯ
๏ เรือแซงแซงเปล่าเปล่า
ใช่ว่าเจ้าเข้าเขตภัย
คู่ชักชักคู่ชัย
เห่โห่แซ่แห่ภูมี ฯ
โคลง ๔ ๏ มัจฉาถลาเร่ลี้
แลหา
เห็นจะเห็นมัตสยา
ยากได้
ไตรตรึกนึกนามปลา
นึกโปร่ง
ดั่งหนึ่งปลามาให้
หัตถ์ชี้ชวนซม ฯ
/*31กาพย์ ๏ ซิกซี้พระศรีสนม
รื่นอารมณ์ชมนที
นานามัตสยามี
ที่บ่งไว้ในตำรา ฯ
๏ ปลาใหญ่ในหนังสือ
ท่านเรียกชื่อปลาโลมา
เมียผัวสองตัวปลา
หนุนธรณีที่อาไศรย ฯ
๏ โลมาปลามีโลม
ฤๅรูปโฉมเป็นฉันใด
สืบความถามใครใคร
ก็ไม่รู้มันอยู่ลึก ฯ
๏ ลิ้นหมา ชีหวาศวัน
ใช่ลิ้นสวรรค์อย่าหวั่นนึก
เสียงร้องก้องในทึก
แต่ใช่เห่าเค้าสุนักข์ ฯ
๏ ลิ้นเสือ เชื่อหรือว่า
คือชิวหาแห่งพยัคฆ์
เหตุใดใคร่ประจักษ์
จึ่งเรียกว่าปลาลิ้นเสือ ฯ
๏ ลิ้นควาย ว่ายแหวกวิ่ง
ชิวหามหิงส์สิงใต้เรือ
ชื่อมันขันล้นเหลือ
ชอบรศหญ้าหรือว่าไร
๏ สมญา ปลาขี้ควาย
กระบือถ่ายไว้ที่ไหน
หางควาย หมายฉันใด
แยบอย่างแยกแปลกใจจริง ฯ
๏ ปลาลิง วานรหรือ
หรือว่าชื่อเชิงประวิง
นึกหน้า ปลาขี้ลิง
ลิงถ่ายไว้ในวารี ฯ
๏ มัจฉาชื่อ ปลาเสด็จ
ดังเรียมเสด็จเตร็จชลธี
กางกรช้อนยุวดี
โอบองค์แนบแอบอรไทย ฯ
/*32๏ สยุมพร เป็นนามปลา
นึกรจนานงนวลใย
แปลกยิ่งทั้งมาไล
ให้เจ้าเงาะเหมาะใจนัก ฯ
๏ ปลาชื่อพรหมหนวดพราหมณ์
ฟังยุ่มย่ามนามขลุกขลัก
นักบวชหนวดคึกคัก
เดานึกหน้าน่าเดียจฉัน ฯ
๏ โอ้ว่า ปลาหมาแหงน
โศกสุดแสนสงสารศวัน
ชูศอเมื่อยคอมัน
ไม่ได้ขม้ำน่าช้ำใจ ฯ
๏ ปลาจิ้มฟันจรเข้
มีอุปเท่ห์เล่ห์กลใด
จิ้มฟันมันทำไม
ฤาหมายลิ้มชิมอาหาร ฯ
๏ เทโพ ใช่เทวดา
เป็นนามปลามาโบราณ
เทพา สมญานาน
คู่มัจฉาปลาเทโพ ฯ
๏ มังกร ปลาเมืองจีน
คล้ายปลาตีนแต่ตัวโต
สี่นัขศักดิ์อโข
ถ้าห้านักศักดิ์ราชา ฯ
๏ ไส้ตันความป่วยเจ็บ
ผ่าแล้วเย็บพอเยียวยา
เร็วเรียก ปลาหมอ มา
ให้ช่วยผ่า ปลาไส้ตัน ฯ
๏ ปลาวาฬ สัตว์กินนม
นึกไม่สมหน้าตามัน
จริงหรือที่ลือกัน
ว่าเค็มขมนมปลาวาฬ ฯ
๏ปลามากผิวกล่าวมาก
จักชักลากไปอีกนาน
จำกัดสัตว์ชลธาร
ปิดบาญชีเพียงนี้เอง ฯ
/*33โคลง ๒ ๏ งามเรือพระธินั่งเต้า
ศรีสนมนอบเฝ้า
นบเฟี้ยมเคียมคัล ฯ

๏ถึงท่าเรือประทับแล้ว
ทรงตระกองน้องแก้ว
เสด็จขึ้นสู่สถล มารคแฮ

ชมดง ๏ สถานสถลพลพยุหห้อม
แหนองค์ พระเอย
ทรงเดชเสด็จเดินดง
เผด็จเศร้า
อุ่นแนบแอบนงอนงค์
นวลแน่ง
คชพ่าห์ยาตราเต้า
ไต่พื้นไพรพนอม ฯ
๏ ดอนดงส่งกลิ่นแก้ว
มาถวาย
แก้วบุบผาคราสาย
กลิ่นสิ้น
แก้วนางบ่วางวาย
คันธรศ เลยแม่
หอมดังเห็นเป็นชิ้น
เชิดชู้ชูถนอม ฯ
๏ สายหยุด หยุดก่อนแก้ว
สถาวผกา
ยังมิสายอายอา
ทิตย์แล้ว
โฉมฉายบ่อายสา
มีราช
กลิ่นสุดสายหยุดแก้ว
ไป่สิ้นกลิ่นอนงค์ ฯ
/*34๏ มะคำ ใช่กนกไม้
เมอถวิล
นิลชื่อคือ อินทนิล
ม่วงนั้น
ชะคราม ใช่ความฉิน
เฉชื่อ
มะม่วง ไม่ม่วงอั้น
อกตื้อคือไฉน ฯ
๏ สลัดได สลัดด้วยเหตุ
ดังฤา
เห็นจะหนามตำมือ
แม่นแล้ว
สลัดไดใช่อื่นคือ
สลัดหัตถ์
ถูกฤอาจคลาศแคล้ว
ไม่รู้ตูเดา ฯ
๏ ช้องนาง นึกน่าเก้อ
เออไฉน
สาวสุรางค์นางใน
แน่งน้อง
เกศาประบ่าสมัย
นี้หมด
ใครบ่มีสอดช้อง
เช่นใช้ในลคร ฯ
๏ ขานาง หมางไม่น้อย
ในจิต
ไฉนจึ่งขาน่าคิด
ขัดข้อง
ไม้เอ๋ยเอ่ยไม่สนิท
นึกอด สูเอย
ปิดปากไป่อยากต้อง
แตะต้นขานาง ฯ
๏ ไม้ต้อง นึกแนบต้อง
นวลสตัน
(แต่มิใช่คำฉัน
ชักชี้
โบราณท่านกล่าวกัน
มาก่อน)
ล้วงควักน่าจั๊กจี้
จาบจ้วงทรวงนาง ฯ
/*35๏ ปฏิพัทธ์รัดแกร่วแกร้ว
กรึงกรัง อยู่นา
ดูดอก นางแย้ม ดัง
นุชยิ้ม
ดวงจิตติดจังงัง
งงเสน่ห์
แย้มพฤกษ์นึกไป่พริ้ม
เช่นแก้มแย้มสรวล ฯ
๏ นามพฤกษ์นึกหนึ่งไว้
เป็นหลัก
แห่งสิเน่ห์นงลักษณ์
เลิศหน้า
สมญาว่า ต้นรัก
รุกขชาติ
ความรักเป็นหลักกล้า
หว่านล้อมออมขวัญ ฯ
โคลง ๒ ๏ สัตว์บกยกพวกผ้าย
วุ่นวิ่งทิ้งถิ่นย้าย
ไม่ให้เห็นตัว มันเลย ฯ

๏ อุบาทว์ ทวิบาท ทั้ง
จตุบาท พหุบาท ตั้ง
แต่นี้สมมติ มานา ฯ

โคลง ๔ ๏ พหุบาทชาติร้ายยิ่ง
ยินแสยง
คือ ตะบองพลำ แรง
เรี่ยวล้ำ
กายดังตขาบไฟแดง
เด่นเดช
อาจจะรุกปลุกปล้ำ
เสพย์ช้างกลางแปลง ฯ
๏ เหวย ๆ เฮ้ยสี่เท้า
คชาธาร
เจ้าก็ชาติทหารชาญ
ชื่ออ้าง
ตรับฟังระวังการ
รไวกิจ
มันจะมากินช้าง
อย่าไว้ใจมัน ฯ
/*36๏ โฉมเฉลาเสาวภาคแผ้ว
เพ็ญใจ พี่เอย
อย่าประหวั่นพรั่นหทัย
ถิ่นนี้
แม้ตบองพลำใน
แนวพนัศ
ก็มิอาจจู้จี้
จิตเจ้าเยาวภา ฯ
๏ โหยง ๆ โจ๋งโคร่ง คร้าม
ภัยโผน
ดวจดั่งวายุโยน
ย่านกว้าง
ห้วง ๆ กระจ้วงโจน
จวนเหนื่อย
มันใช่สัตว์กัดช้าง
ดอกน้องนวลฉาย ฯ
๏ คำโอง สัตว์เสพย์หญ้า
ยืนกิน
ส่ายเสาะเลาะเล็มติณ
เลียบเต้า
แผล็ว ๆ แว่วเสียงยิน
หยุดเบิ่ง
มันจะอยู่ดูเจ้า
จิตน้อมจอมสนม ฯ
๏ มังกร ขจรเดชด้าว
แดนจีน
เห็นจะมังกรมีน
แม่นแล้ว
ไวจริงวิ่งสี่ตีน
บนบก
ช่วงโชติโอษฐ์คาบแก้ว
ก่องกล้าตาไฟ ฯ
๏ มังกรเป็นชื่อใช้
เชิงแฝง ด้วยนา
ขึ้นเย่าเราขยะแขยง
โยคเปลี้ย
ยักย้ายอุบายแปลง
นามเปลี่ยน
ชื่อที่จริงคือ เหี้ย
โหดร้ายมลายสิน ฯ
/*37โคลง ๒ ๏ ทวิบาทชาติเลิศแท้
คือมนุษย์นั่นแล้
ถัดนั้นปักษี ฯ

โคลง ๔ ๏ ชมนกยกแยกอ้าง
อัดใจ จริงแม่
มันบ่บินถิ่นไพร
พฤกษ์นี้
บ่ายเบี่ยงเลี่ยงหนีไป
ไหนหมด
ไตรตรึกนึกชื่อชี้
ช่องใช้เชิงเดา ฯ
๏ ยางเสวย ตูข้าไม่
เคยเสวย
นึกไม่น่าเสวยเลย
สักน้อย
ใครบ้างช่างกินเคย
กินอร่อย
เชิญเฉลยเอ่ยถ้อย
ถี่ถ้วนชวนเสวย ฯ
๏ นกยาง แยกประเภทต้อง
ตำรา
หนึ่งนกยางกินปลา
อิ่มเอ้อ
อีกชนิดวิปริตหา
โลหิต ไม่เลย
คือนกยางรับเบ้อร์
บีบบู้ดูขัน ฯ
๏ นกเขา ใช่ชาติเชื้อ
ชาวดอย
ใช่นกมีเขาคอย
ขวิดได้
เสียงขันลั่นอรัญลอย
ลมสู่ หูแฮ
จงประจักษ์ว่าใกล้
หมู่บ้านเรือนคน ฯ
/*38๏ กระจอก จำต่องร่วม
สมาคม
กับ กระจาบ จุรารมณ์
ไร่ข้าว
กระจิบ จุ่งเกลียวกลม
กันเถิด
แซ่ร่วมรวมสามเส้า
ศัพท์ก้อง ก จ ฯ
๏ กระเต็น กระตั้ว ร่วม
กันสนิท
แต่ กระต้อยติวิด
เวี่ยสร้อย
นกนาม กระติ๊ด ติด
ใจชื่อ
ซึ่งรวมอักขรร้อย
เรียกก้อง ก ต ฯ
๏ หัสดีลงค์ หนึ่งนั้น
นามนก
มีหัสดิ์คืองวงงก
เงิ่นเมื้อ
นึกเห็นเช่นวิหค
ตุรไก่
ไทยเรียก ไก่งวง เนื้อ
นุ่มแท้แดเกษม ฯ
๏ เป็ดพราหมณ์ นามหนึ่งนั้น
จักรวาก
ไทยเรียก นกจากพราก
ไม่พลั้ง
นามขาน ห่านแดง หลาก
อีกเล่า
ทั้งนกทั้งเป็ดทั้ง
ห่านพร้อมเพรานาม ฯ
๏ ศัพท์ หงษ์ จงหยั่งแจ้ง
ในจิต เจ้าเทอญ
แปลว่าพระอาทิตย์
เทพไท้
ว่าห่านว่าเป็ดชนิด
ต่างต่าง
แปลว่าควายก็ได้
ลึกล้ำตำรา ฯ
/*39๏ อนึ่งหงส์เป็นชื่อใช้
จำบัง นามนา
เกาะเย่าเงาชิงชัง
ชื่อแกล้ง
พูดเพี้ยนเปลี่ยนนามดัง
เหมราช
ชื่อที่จริงคือ แร้ง
โหดร้ายมลายผลาญ ฯ
โคลง ๒ ๏ นางฟังนั่งอิ่มหน้า
ภูบดินทร์ ปิ่นหล้า
เลื่องแกล้วการกวี ฯ

๏ ทูลถามความใคร่รู้
พระโปรดยกโทษจู้
โทษจี้จุกจิก เถิดรา ฯ

๏ จักประพาศหาดห้วย
ห้วงแห่งแหล่งเหนือด้วย
จวบด้าวเชียงอินทร์ ฤานา ฯ

พระดำรัศ ๏ เชียงใหม่ในขณะนี้
เนาปลัก
เหตุหัตถ์แห่งปรปักษ์
เปรตบ้า
มอญม่านผ่านทัพหัก
หาญห่ม
คงจะวุ่นขุ่นว้า
เหว่คว้างกลางสมร ฯ
๏ วังทลายเวียงถล่มเที้ยน
ถูกสลา ตันนอ
แถมอุทกภัยพา
พัดเหี้ยน
ซ้ำไฟประลัยกา
ละแลบ เลียแฮ
โบถวิหารผลาญเกรี้ยน
กลบเกลี้ยงเชียงเนาว์ ฯ
/*40๏ กรุงไกรใช่เช่นชี้
เชิงเดา นี้เลย
ศรีอยุธยาเนา
เนิ่นได้
แสะสารทหารเรา
หาญรบ
อาจพิทักษ์ไทยให้
สุดเสี้ยนเบียนสยาม ฯ
๏ ปีน่าฟ้าใหม่แผ้ว
ภูลศักดิ์
เรียบราบปราบปรปักษ์
ปลิดกล้า
อริสิ้นอรินทม์จัก
จรฝ่าย เหนือนา
นงโพธตัวโปรดข้า
จักได้ไปดู ฯ
นางทูล ๏ นงโพธตัวโปรดนั้น
คือใคร พระเอย
โชคจะดลคนใด
เด่นหน้า
ร้อยนางสุรางค์ใน
เนืองแน่น
คราวเสื่อมเอือมอกอ้า
อ่วนโอ้โอสาน ฯ
โคลง ๒ ๏ โอบองค์ทรงรัดไว้
คนโปรดคือใครให้
ทราบด้วยกิริยา ท่านเทอญ ฯ

นางทูล ๏ พระองค์ทรงถนัดแท้
ทุกนัย
กรองกาพย์เกลากลอนใคร
จักสู้
แต่งต่ออย่ารอไป
วันอื่น อีกเลย
พระนิพันธ์กลั่นกู้
กล่อมเกลี้ยงเลี้ยงกรรณ ฯ
/*41๏ กระดานชนวนนี่ข้า
คอยจด
แต่ละบทละบท
บ่เพี้ยน
พระทรงผจงพจน์
ไพเราะ ไว้เทอญ
เป็นฉบับแบบเที้ยน
ที่ซร้องสรรเสริญ ฯ
พระดำรัศ ๏ นิราศประพาศเบื้อง
ซึ่งมิเคยยาตรเยื้อง
แต่งได้ไม่ยาก ดอกนอ ฯ

โคลงดั้น ๏ ภูเบศประเวศด้าว
แดนเหนือ
ขบวนแห่แลเพรียงพราย
เพริศแพร้ว
พังงาสง่าเหลือ
งามเลิศ
ทรงประพาศห้วยแก้ว
แก่งงาม ฯ
๏ ดอยสุเทพนรเทพไท้
เธอเสด็จ
พระประเทียบเป็นระเบียบตาม
แบบกี้
ยานทรงดั่งหงษ์รเห็จ
เหิรเผ่น ผาพ่อ
ศรีสนมเก้าอี้
สี่หาม ฯ
๏ บุบผชาติช่างฉลาดแสร้ง
แปรงผจง กมังแม่
สั่งเก็บประทานนงราม
เพื่อนไท้
แดงเอื้องม่วงเหลืองมง
คลเนตร
จิตจ่อช่อกล้วยไม้
จ่ออนงค์ ฯ
/*42๏ อุทกตกแต่เบื้อง
บนผา
ซ่า ๆ หลั่งถลาลง
โลดดั้น
เผ่นโผนกระโจนมา
มุทลุ
อ่างรับเป็นชั้นชั้น
หลั่นลง ฯ
๏ ขาว ๆ สาวนุ่งฟ้า
ริมฝาย
อีกประเดี๋ยวเดียวคง
นุ่งน้ำ
อุทกจะปกกาย
กุมแนบ นะเออ
ปลาจะปลุกปล้ำกล้ำ
กิฬา ฯ
๏ เศียรมวยสวยมุ่นเกล้า
เกลียวกลม
งามแง่แลกิริยา
ยาตร์เยื้อง
ท้ายทอยดั่งหอยขม
ขำสุด
เปล่งประดับด้วยเอื้อง
อิ่มตา ฯ
สยามวิเชียรฉันท์ ๏ ประการฉะนี้พระศรีสนม
ประคับประคองละอองธุลี
ผจงจะให้หทัยบดี
ธคลายวิตกสทกระทม ฯ
๏ ก็ยินสำเนียงศราคนี
สพรึบสพรั่งประดังระดม
ไผทสท้านจะลาญระบม
ระบาญวิบัติณปัฐพี ฯ
/*43โคลง ๔ ๏ สินาดกัมปนาทเพี้ยง
ภูพัง
แสนสุรางค์นางวัง
วุ่นว้า
ปืนดังบ่เคยดัง
ดังเมื่อ นั้นเลย
รู้สึกดังศึกกล้า
สู่ใกล้ในกรุง ฯ
๏ เกรียวกราวสาวแส้แซ่
เสียงขรม
แม้ยุวดีศรีสนม
ซีดหน้า
บางนางห่างยาดม
ลมจับ
กราดกรีดหวีดหวาดว้า
วุ่นทั้งวังใน ฯ
โคลง ๒ ๏ องค์สุริยามเรศไท้
เสด็จออกภายนอกให้
รีบร้อนสืบเหตุ นั้นนา ฯ

๏ รับโองการผ่านหล้า
เขารีบไปไป่ช้า
กลับเฝ้าทูลความ ฯ

๏ ว่าด้านตะวันออกป้อม
เหล่าริปูจู่ล้อม
ดั่งจ้องจักตี ฯ

๏ เรายิงวิ่งกลับสิ้น
บ้างก็ล้มจมดิ้น
กแด่วด้วยบารมี พระเอย ฯ

/*44โคลง ๔ ๏ ยินเหตุภูธเรศกริ้ว
กรณีย์ นั้นนา
หมิ่นเดชนฤบดี
เด่นแท้
อาญาคดีมี
โทษมาก
ความผิดคิดกล่าวแก้
เกลื่อนอ้างทางไหน ฯ
๏ ประเพณีมีแต่เบื้อง
โบราณ
ระเบียบมณเฑียรบาล
บ่งไว้
ยิงปืนบ่บอกนาน
ล่วงหน้า
เป็นเครื่องขุ่นเคืองให้
สทกสเทื้อนเรือนหลวง ฯ
๏ โปรดให้ไต่สืบผู้
ทำผิด
น่าที่ป้อมบุรพทิศ
ที่ใกล้
ก่อเกิดเลมิดจิต
จองโทษ
ควรประหารชีพให้
ตกต้องตามควร ฯ
๏ นายทัพอาภัพผู้
พึงฉิน
คือพระยาตากสิน
สุดแกล้ว
ทำชอบต่อแผ่นดิน
มามาก
จึงโปรดคาดโทษแล้ว
เสด็จขึ้นเรือนหลวง ฯ
พระยาตากสิน
กลอน ๘ ๏ ปางพระยาตากสินยินคาดโทษ
ดังนกไร้ไม้โหดเศร้าโสตรแสน
คราวสงครามยามยับคับใจแค้น
พะม่าแม้นหมู่ม่าห์มาราวี
/*45เราตระหนกอกสั่นจนขวัญแขวน
มัวแต่แหนหวงตัวด้วยกลัวผี
ม่านมิใช่เทวดามายายี
อาจต่อตีรบสู้อย่างผู้คน
จะกล่าวไปไยเล่าเปล่าประโยชน์
อันนกไร้ไม้โหดย่อมโฉดผล
รบตามบุญตามกรรมต้องจำนน
จักผจญทัพม่านไม่ทานทัน
เมื่อเหลวไหลแลเห็นถึงเช่นนี้
ฤาจะมีทางรอดปลอดอาสัญ
จะพร้อมกันบรรลัยทำไมกัน
คงมีวันแก้กู้พบูไทย
คอยโอกาสเบื้องน่าเมื่อฟ้าโปร่ง
อาจจรรโลงสยามรัฐอุบัติใหม่
อยุธยาครานี้กระลีภัย
เห็นจะไม่ยืนยงต้องลงเอย ฯ
อยุธยาวสาน
ร่ายยาว ๏ แม่ทัพม่านสองนายตายลงหนึ่ง จึ่งเนเมียวสีหบดี ผู้ชนนีเป็นไทยพายัพ ซึ่งเคยใช้ศัพท์ว่าลาวด้าวเชียงใหม่ “มิใช่เชื้อชาติพม่าชาตรี” แต่มีสติปัญญาสามารถ เข้าถืออำนาจเป็นโบชุก ให้เลื่อนค่ายเข้ารุกล้อมกรุง ไทยรบพุ่งมิเป็นแก้วเป็นการ ไม่มีพนักงานเป็นหัวน่า แห่งการรักษาพระนคร นอกจากภูธรจอมอยุธยา ก็ไม่ปรากฏตระหนักแน่ นายทัพลาไปเผาแม่เสียก็มี บ้างก็เข้าต่อตีปัจจามิตร โดยมิได้ยั้งคิดน่าหลัง ไม่สงวนกำลังไว้ก่อน บ้างก็มรณ์ลงทั้งมวญ บ้างก็รวนเลี่ยงหลีก ปลีกตัวไปคอยโอกาศ ที่จะกู้ชาติในอนาคต เป็นงานอันไม่ปรากฎว่าจะทำได้ในขณะนั้น ฯ
/*46๏ ฝ่ายเนเมียวแม่ทัพพม่า บัญชาให้ปลูกหอรบวางปืนใหญ่ ยิงกราดเข้าไปในพระนคร ถูกราษฎรลัมตายก่ายกอง เลือดไหลนองราชธานี อพยพหลบหนีกันตะพัดตะเพิด เกิดชกชิงวิ่งราว ฉาวไปทั่วบุรีราช มิหนำซ้ำภัยพยาธิ์มายายี แล้วภัยอัคคีมาเผา บ้านช่องเรือนเย่าถึงหมื่นหลัง ยังวัดวาอารามอีกมาก ซึ่งบ้างก็ยังเห็นทรากอยู่จนวันนี้ ร้อยเจ็ดสิบห้าปีตั้งแต่บัดนั้น ฯ
๏ ม่านขุดอุโมงค์เป็นโพรงเข้าไป กองฟืนสุมไฟใต้กำแพงพระนคร เตรียมพลนิกรไว้พร้อมสรรพ กำชับให้ฟังปืนสัญญา ครั้นเดือนห้าขึ้นเก้าค่ำวันอังคาร วันเนาว์สงกรานต์ปีกุญนพศก พม่ายกเข้าปล้นธานี ระดมศราคนีเข้าไป พาดบันไดปีนแย่ง ข้ามกำแพงได้ในที่สุด ถึงอยุธยาวสาน ในยามต้นแห่งวันอังคาร นั้นแล ฯ
สพฺเพ สํขารา อนิจฺจาติ
โคลง ๔ ๏ สังขารไม่เที่ยงทั้ง
สากลย์
ยทา ปฺาย ปสฺสติ
ผู้มั่นปัญญายล
แยบนี้
อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข
ย่อมเหลือเบื่อวังวน
เวียนทุกข์
เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา ฯ
มรรควิสุทธิ์ดุจชี้
เชิดกว้างทางธรรม ฯ
อยุธยาหวุ่น
/*47กลอน ๘ ๏ ครานั้นเนเมียวเดี่ยวเดชิต
รบิลฤทธิ์รบือร้าวด้าวสยาม
เป็นแม่ทัพขับเคียวเกลียวสงคราม
ประลือชัยได้นามสยามชิต
สำเร็จราชประสงค์องค์อังวะ
อยุธยะเรียบราบปราบสนิท
ให้กวาดต้อนครอบครัวทั่วทุกทิศ
ที่จะติดต่อได้สมัยนั้น
ให้ชิงปล้นขนทรัพย์นับไม่ถ้วน
เกวียนจำนวนมากมายเป็นหลายหลั่น
ศรีสรรเพ็ชญ์ปฏิมาค่าสำคัญ
เอาไฟสุมให้สุวรรณไหลลงมา
ทำลายแหล่งศาสนาสังฆาวาศ
หน้าอนาถนักไฉนใจมิจฉา
เลมอโลภลโมภฤทธิ์อนิจจา
สัพเพสังขาราท่านว่าไว้ ฯ
๏ ในการปราบอยุธยา ณ ครานั้น
พม่าเสียสี่พันก็ปราบได้
จำนวนกว่าสองแสนคแนนไทย
ทีบรรลัยย่อยยับคราวอับจน
เมื่อเสร็จการปราบปรามสยามรัฐ
จนกษัตริย์สิ้นสิทธิ์สิ้นฤทธิ์หล่น
เนเมียวจึ่งเลิกทัพกลับเมืองตน
ได้เป็นคนคึกคักศักดิ์สกุล
จอมอังวะสมหวังสั่งกำหนด
ประทานยศว่าอยุธยาหวุ่น
ชนเคารพนบมือเลื่องลือบุญ
พึ่งพระคุณจอมกษัตริย์สวัสดี ฯ
/*48เตลงครอง
๏ ในส่วนด้าวอยุธยา ณ ครานั้น
ตั้งรามัญนามระบุว่าสุกี้
เป็นแม่กองครองเขตประเทศนี้
ในน่าที่นายทัพบังคับไทย ฯ
โคลง ๔ ๏ มอญเถลิงอำนาจค้ำ
คอไทย
เพราะช่วยพม่ามีชัย
เชิดหน้า
เนาตั่งนั่งอาไศรย
ปรชาติ
ไทยขยาดบาศกล้า
แกว่งคล้องครองสยาม ฯ
เก้าปี
๏ เก้าปีเอกทัศได้
ครองดิน
สมเด็จสุริยามรินทร์
ฤกษ์ร้าย
เสียฉัตรปิ่นปัฐพินทร์
เสียชีพ
ขาดปุดดุจดังด้าย
ดึ่งด้นหนสลาย ฯ
จบภาค ๑
ภาค ๒
กรุงธนบุรี
สดุดี
ฉบัง ๏ อันขยมประนมหัตถ์นมัสการ
กายวจีมโนทวาร
ประณตพระแก้วสามศรี ฯ

๏ สรวมสิริแก่ข้าวาที
ผู้แสดงสดุดี
พระเกียรติ์พระเจ้ากรุงธน ฯ

๏ รณรงค์ทรงปราบจลาจล
จูงสยามมณฑล
ประสบซึ่งสามัคคี ฯ

๏ เอกจิตเอกฉัตรสวัสดี
รบล้างไพรี
ปะระประเทศเฉทไป ฯ

๏ ด้วยความร่วมจิตร่วมใจ
ซึ่งองค์ทรงชัย
ธยังให้กลับมีมา ฯ

๏ สืบแต่กรุงศรีอยุธยา
ปราศอิทธิ์ปลิดอา
นุภาพด้วยแพ้ไพรี ฯ

/*50๏ ไทยแยกแตกสามัคคี
ต่างหมู่ต่างมี
แต่มัวจะก้าวร้าวกัน ฯ

๏ หลายก๊กหลายเหล่าเข้ารัน
โรมร้าฆ่าฟัน
วะว้าวะวุ่นฉุนเฉียว ฯ

๏ ไม่มีอารมณ์กลมเกลียว
น้ำหนึ่งใจเดียว
ฤอาจจะป้องครองตน ฯ

๏ สมเด็จพระเจ้ากรุงธน
บันดาลบันดล
ด้วยศุภสัตย์ศรัทธา ฯ

๏ ชาวสยามยามตันปัญญา
ดังปราศอาตมา
บ่รู้ระลึกตรึกไตร ฯ

๏ ว่ายิ่งโรมรันกันไป
ยิ่งเปิดทางภัย
ให้ปะฏิปักษ์หักโหม ฯ

๏ พระองค์ทรงชัยไผทโกรม
ต้อนใจไล้โลม
ตล่อมเป็นเอี่ยวเดียวกัน ฯ

๏ สามัคคีธรรมนำขันฑ์
รวมไทยได้ทัน
ณ เมื่อพม่าพยายาม ฯ

๏ ข่มขี่ขยี้ขยำย่ำสยาม
ขับเคี่ยวสงคราม
เป็นรอบที่ ๒ จองเวร ฯ
ซินแแสหมอดู
/*51ในแผ่นดินขุนหลวงบรมโกษฐ
---
โคลง ๔ ๏ มิ่งมกุฎอยุธเยศเจ้า
จตุทิศ
เดชกระเดื่องเรืองฤทธิ์
เลื่องหล้า
บัลลังก์ราชรังสฤษดิ์
สราญรักษ์
ชาวอยุธย์สุดกล้า
ศึกใกล้ไป่มี ฯ
๏ ส่ำกุศลผลผริตซร้อง
สาธุการ
สมณะพราหมณาจารย์
จิตเอื้อ
ทรงบาตร์พระราชทาน
ทุกวี่ วันเอย
ภิกษุสงฆ์ม่งเมื้อ
เมื่อเช้าอรุณฉาย ฯ
๏ สมณะสองหนุ่มผู้
เพ็ญสิก ขาแฮ ฯ
พระภิกษุสินภิก
ษุด้วง
ในกาละจาริก
รับบาตร์
ย่างยาตร์บ่ายบาทจ้วง
จดจ้องท้องถนน ฯ
๏ ต่างวัดต่างบ้านต่าง
สำนักนิ์ กันนอ
แต่ว่าเคยรู้จัก
มักคุ้น
บิณฑบาตร์ปราศอุปสัค
เดินร่วม รัถย์แฮ
ดวจดั่งเกลอเสมอหุ้น
รับข้าวเขาถวาย ฯ
/*52๏ สองสงฆ์ม่งจิตเต้า
ทางเตียน
สู่ราชมณเฑียรเทียร
ฆราชเจ้า
ราชภัตต์ผลัดวันเวียน
เวนเปลี่ยน
สองภิกขุเพื่อนเข้า
รับพร้อมวันกัน ฯ
๏ แถวถนนชนมุ่งเมื้อ
มาเนือง
สาวสพราวชาวเมือง
มากหน้า
เอียงอายส่ายชำเลือง
แลพบ
ภิกขุหนุ่มกลุ้มกล้า
กลัดกรึ้งกรึงกมล ฯ
๏ สองฟากมากด้วยเครื่อง
ครัวทาน ถวายแฮ
ม้าหลักปักริมทวาร
ที่ตั้ง
ภาชน์ใหญ่ใส่อาหาร
บิณฑบาตร์
ข้าวไข่ไก่เป็ดทั้ง
หมากพร้าวคาวหวาน ฯ
๏ สาวสวยขวยจิตสเทิ้น
ใจสทก
หวาดประหวั่นพรั่นอก
อัดเอ้อ
มือจับทัพพียก
คอยอยู่
พระไม่หยุดสุดเก้อ
นิ่งก้มกรมหทัย ฯ
๏ ได้คิดสกิดแม่ให้
นิมนต์ ท่านเทอญ ฯ
สองภิกษุจรดล
ดุ่มเต้า
ผ่านไปไป่ยินยล
ในย่าน นี้เลย
หน่อยจะไม่มีข้าว
บาตร์ได้ไปฉัน ฯ
/*53๏ แม่ว่าอย่าห่วงให้
เป็นกัง วลเลย
เชิญท่าน ๆ ไม่ฟัง
ดอกเจ้า
บาตร์เปล่าจะเข้าวัง
บิณฑบาตร์
ดูสิท่านสาวเท้า
สู่ท้องฉนวนใน ฯ
๏ ฝ่ายสองภิกษุเต้า
ตามหน
ไป่หยุดในแนวถนน
ที่เมื้อ
มุ่งภักตร์จักจรดล
เดินดุ่ม
สงบเสงี่ยมเอี่ยมองค์อเคื้อ
ค่อยคล้อยรอยทาง ฯ
๏ ถับถึงวังราชเจ้า
จอมปราณ
หยุดนั่งนอกแนวทวาร
นิเวศน์ไท้
จวนองค์พระภูบาล
จักเสด็จ
สู่แท่นทรงบาตร์ใต้
ร่มกั้งหลังคา ฯ
๏ มีชายนายหนึ่งเต้า
ทางตีน
เป็นบุรุษเมืองจีน
จิตกล้า
เห็นสมณะทรงศีล
สองรูป
จีนชงักพยักหน้า
ครู่แล้วเลยไป ฯ
๏ เดินสามสี่ก้าวกลับ
เหลียวดู เล่านอ
ตาตะเบ็งเพ่งพบู
ดั่งบ้า
ทำหน้าน่าอดสู
สรวลร่วน
หันกลับนับสักห้า
หกครั้งชังจริง ฯ
/*54๏ หลากจิตบรรพชิตทั้ง
สองรูป นักแล
เห็นท่าจีนหน้าตุ฿บ
เติบกล้า
กายกระไรไผ่ผอมซูบ
ผิวซีด
อากัปป์กิริยาบ้า
บิ่นล้ำรำคาญ ฯ
โคลง ๒ ๏ ดูจริตผิดแผกแท้
จีนจะเกรงใจแม้
หนึ่งน้อยฤามี ฯ

๏ เธอพยักกวักเรียกเถ้า
ว่าอย่าเพ่อรีบเต้า
จุ่งแก้พิศวง เรารา ฯ

สองภิกษุถาม ๏ หัวเราะเยาะยั่วด้วย
อันใด ท่านเอย
เพียรเพ่งเล็งแลอะไร
ใคร่รู้
พิศหน้าอาตมาไฉน
ขันหนัก
ดูดั่งเห็นเป็นผู้
แผกเค้าเผ่าคน ฯ
โคลง ๒ ๏ จีนแก่แกยิ่งซ้ำ
หัวเราะดุจเยาะย้ำ
ยั่วเย้าเกาใจ จริงแฮ ฯ

๏ พิศภักตร์พลางพยักย้าย
อ่านท่านดังอ่านป้าย
แผ่นนี้แล้วแผ่น โน้นนา

๏ ท่านไม่ถือเจ๊กบ้า
ไม่ว่าจีนบอถ้า
ว่าบ้าบอจริง ฯ

/*55๏ สงบอารมณ์ข่มยั้ง
ลองซักอีกสักครั้ง
คิดถ้อยคำถาม ฯ

๏ ขอโทษอย่าโกรธขึ้ง
แจ้งเหตุเลศลึกซึ้ง
ที่ให้หัวเราะ นี้เทอญ ฯ

ร่าย ๏ จีนตอบว่าข้าพเจ้า ซินแสเถ้าหมอดู เรียนจากครูเมืองจีน ผู้ประวีณวิทยาศาสตร์ สามารถรู้ล่วงน่า ว่าบุรษสตรี คนใดมีรูปลักษณ์ อันส่อศักดิ์วาศนา ในอนาคตกาล สืบสำนารแต่นี้ ใครจะเป็นเช่นชี้ ทราบได้ในปัจ จุบันแล ฯ
๏ ภิกษุหนึ่งหัวเราะ ว่าเฉพาะตัวอาตมะ มีลักษณะฉันใด วาศนาไฉนบอกบ้าง ตามคดีที่อ้าง ว่าร้ายฤาดี ฯ
ซินแสทำนาย ๏ ชายใดไกรลักษณ์พร้อม
เพราองค์
ภิกษุองค์ที่ ๑ ศักดิ์กษัตร์ถนัดทรง
ส่อชี้
สมบัติขัติยมง
คลครอบ ครองแฮ
ชายนั่นคือท่านนี้
แน่ข้าพยากรณ์ ฯ
โคลง ๒ ๏ ท่านฟังท่านนั่งอึ้ง
จีนตลกกระทกทึ้ง
หลอกล้อฤาไฉน ฯ

/*56ร่าย ๏ พระอีกองค์หนึ่งถาม ว่าตามซินแสกล่าว เป็นข่าวบอกล่วงน่า ไม่ตระหนักว่าสรวลสรร เพราะขบขันตรงไหน ถ้ามีนัยทำนาย จงอธิบายบอกชี้ ว่าเหตุเป็นเลศจี้ จิตให้เห็นขัน ไฉนนอ ฯ
๏ จีนว่าท่านทั้งสอง ครองผ้ากาสาวพัสตร์ จรจากวัดมาวัง บรรลุยังที่นี้ นั่งอยู่คู่เคียงชี้ ช่องให้เห็นขันนักหนา ฯ
ภิกษุองค์ที่ ๒ ถาม ๏ เราสองสมณะนี้
ขันนัก ไฉนนา
ท่านว่าองค์หนึ่งลักษณ์
เลิศแท้
จักอุบัติกษัตร์ศักดิ์
สูงส่ง
สู่มไหสูรย์แสร้
ศัพท์ซร้องสรรเสริญ ฯ
๏ ธรรมดาผู้กอบด้วย
ลักษณะ
ที่จะเป็นประชาปะ
ปิ่นไท้
ใครเลยจะเคยละ
เลิงล่อ ล้อแฮ
โหรมิแสร้งใส่ไคล้
เยาะเย้ยเลยเกิน ฯ
๏ ใครเล่าเนาลักษณ์ต้อย
ตำรา
ใครเล่าเบาปัญญษ
โยคย้าย
ใครเล่าเปล่าราคา
เป็นเครื่อง ขันนอ
ใครเล่าเฉาโฉดร้าย
ใคร่รู้ตูหรือ ฯ
/*57โคลง ๒ ๏ ซินแสตอบท่านให้
ทราบว่าใช่ใส่ไคล้
ยั่วเย้าเร้าเล่น ดอกรา ฯ

ซินแสทำนาย ๏ ท่านเป็นบุรุษต้อง
ตามลักษณ์ ล้วนแล
ภิกษองค์ที่ ๒ บุญเด่นเห็นประจักษ์
เจิดกล้า
จักสู่ประภูศักดิ์
สุรกษัตร์
สืบศุภวงษ์ทรงหล้า
สฤษดิ์เลี้ยงเวียงสยาม ฯ
๏ เกิดมาข้าพเจ้าไม่
เคยเห็น
สองสหายหลายประเด็น
เด่นชี้
ภายน่าว่าจักเป็น
ปิ่นกษัตร์
นั่งอยู่คู่กันฉนี้
แน่ล้วนชวนหัว ฯ
โคลง ๒ ๏ สองภิกขุทราบข้อ
จีนพยากรณ์จ้อ
จักได้เป็นกษัตร์ สองแล ฯ

๏ พูดมากจีนปากจ้าน
เชิงฉลาดปราชญ์ป้าน
อวดอ้างเป็นหมอ ดูแน ฯ

๏ ท่านว่าอย่าพูดเพ้อ
เปิดป่าวกล่าวเก้อเก้อ
ป่องป้อล้อเลียน ฯ

สองภิกษุว่า ๏ สองข้าอายุใกล้
เคียงกัน
ทั้งคู่จะทรงขัณฑ์
ผิดเค้า
เป็นกษัตร์ร่วมรัฐบัล
ลังก์ร่วม ไฉนนอ
เห็นจะสัดตวงข้าว
แน่น้ำคำทาย ฯ
/*58ร่ายยาว ๏ ขณะนั้นนางพนักงาน สมญาราชการว่าจ่าโขลน ตะโกนละลังสั่งขาน ให้บริวารโขลนตะโกนต่อไป ว่าภูวนัยเสด็จลงทรงบาตร์ เชิญพระสงฆ์ยาตรเข้าวัง สังฆการีนิมนต์พระ พระราชาคณะนำแถว เดินแนวสู่ประตูวัง พระภิกษุทั้งสององค์ ผู้ทรงไกรลักษณะ ตามมงคลวาทะแห่งซินแสหมอดู ก็เข้าหมู่กับพระสงฆ์ สู่ฉนวนทรงบาตร์ไท้ ตั้งแต่นั้นมิได้ พบหน้าซินแสอีกเลย ฯ
กลอน ๘ ๏ คำซินแสหมอดูตูแถลง
กลอนแสดงราวเรื่องแต่เบื้องหลัง
ญาติผู้ใหญ่ผู้เฒ่าเล่าให้ฟัง
ตั้งแต่ครั้งข้าพเจ้ายังเยาว์ปี
จะเชื่อหรือไม่ควรนั้นส่วนหนึ่ง
แต่ใช่เรื่องอันพึงจะเสียดสี
เป็นอุปาขยานะประวาที
ซึ่งบอกเล่าเก่ากี้ร้อยปีปลาย
ขุนนางครั้งพระพุทธยอดฟ้า
เล่าสืบ ๆ กันมาในเชื้อสาย
คำซินแสหมอดูเป็นครูทาย
แม้เจ้านายรุ่นเก่าก็เล่ากัน
ปลายแผ่นดินขุนหลวงสุริยามรินทร์
/*59กลอน ๘ ๏ แถลงปางกรุงเก่าเข่าตาร้าย
ม่านขยายทางขยับทัพขยัน
ทั้งไพร่นายฝ่ายเราไม่เท่าทัน
มิอาจยันยืนสู้พบูเงย
ใกล้อยุธยาวสานกาลวิโยค
ถึงโฉลกจักล่มปากหล่มเผย
อาธิปัตย์ขัติยวงษ์จะลงเอย
ใครไม่เคยคิดเห็นถึงเช่นนั้น ฯ
๏ เมื่อพระยาตากสินผินหน้าสู้
ฝ่ายศัตรูคักคึกศึกคับขัน
ข้างฝ่ายกรุงยุ่งเหยิงเชิงโรมรัน
มัวแต่บัญชาเลอะแฉะเฉอะชี้
จะรบสู้อยู่ด้วยก็ม้วยเปล่า
คงต้องเต้าตามเนื่องไปเมืองผี
ถ้าพร้อมกันบรรลัยใครจะมี
สืบเสรีนำน่าประชาไทย
จำจะหลีกปลีกลี้หาที่หลบ
คอยเมื่อพบโชคน่าจึ่งมาใหม่
มีความรู้คู่ตัวจะกลัวไย
คงจะได้โอกาสในชาตินี้ ฯ
ผละจากกรุง
ร่ายยาว ๏ แถลงสมัยใกล้อวสาน รัชกาลพระเจ้าเอกทัศ ฉัตรบดินทร์ปิ่นอยุธยา คราววาศนาชนมายุ จักบรรลุขัยด้วยภัยไพริน พระยาตากสินสิ้นหวัง ที่จะช่วยประทังราชาธิปัตย์ แห่งปัจฉิมกษัตร์ราชวงศ์บ้านพลูหลวง จำปลดบ่วงห่วงใย มุ่งภักตร์ไปตามยถากรรม ถ้าบุญอุปถัมภ์ก็จะได้เชิดหน้า /*60ณ คราหลัง สะสมกำลังเชื้อแถวทแกล้วทหาร กู้แก้แผ่ตำนารสยามราชอาณาจักร คืนสู่อิศรศักดิ์ประสิทธิผล ยื่นยงคงทนไปชั่วกาลนาน เทพเจ้าจงบันดาลให้สมหวัง ดังหฤทัยนี้เทอญ ฯ
๏ เมื่อได้ปลงใจโดยนัยฉนั้น ครั้น ณ วันเสาร์ขึ้นสี่ค่ำเดือนยี่ปีจออัฐศก พระยาตากยกบริวาร จำนวนประมาณกึ่งพัน หมดด้วยกันมีปืนกระบอกเดียว แต่เชี่ยวเชิงยุทธ์ด้วยอาวุธสั้น โจนจ้วงทลวงฟันผ่าวงริปู ฝ่ายศัตรูติดตามประจัญ ไปทันกันเมื่อเวลารุ่ง ได้รบพุ่งเป็นสามารถ ไทยองอาจต่อต้าน ฆ่าฟันม่านย่อยยับ พม่าแตกกลับเตลิดไป ฯ
๏ พระยาตากคระไลณไพรพนานต์ ถึงตำบลบ้านพรานนก ฟกกำลังพลไพร่ จึงสั่งให้หยุดพัก มิช้าก็ประจักษ์ปัจจามิตร เดินสวนทิศทางป่า จำนวนกว่าสองพันคน มีพลม้าสามสิบอัศว์ ก้าวสกัดทางกลางไพร พลไทยลาดเสบียงเลี้ยงกัน พม่าเข้าประจัญจักจับ ไทยหนีกลับบอกนาย ว่าริปูมากมายมาใกล้จะถึง จึงพระยาตากบัญชาสั่ง ให้แยกกำลังเป็นสองปีก หลีกเข้าสองข้างทาง ตัวท่านอยู่กลางโจนขึ้นม้า ออกประทะน่าไพรี เพื่อให้โยธีสองซีก แยกเข้าตีปีกพม่าณครานั้น ฯ
/*61โคลง ๒ ๏ พระยาตากออกต้าน
ไป่สทกอกสท้าน
สี่ม้าตามหลัง ท่านนา ฯ

๏ ห้าไทยใจกาจกล้า
หกต่อหนึ่งหนักหน้า
มากน้อยไม่หนี มันนอ ฯ

๏ บุญเด่นเห็นถนัดแท้
สามสิบม้าพม่าแพ้
แก่ห้าม้าไทย ฯ

๏ ม้าม่านพลุกพล่านทิ้ง
หัวขาดตัวขาดกลิ้ง
เกลื่อนข้างทางดง ฯ

๏ เหลือตายแตกพ่ายเข้า
ประทะพวกพลเดินเท้า
ยิ่งซ้ำระส่ำระสาย ฯ

ร่าย ๏ ขณะนั้นไทยเดินเท้า แยกกันเข้าสองผีก ตีสองปีกปฏิปักษ์ ซึ่งราวสักสองพัน ม่านมิทันรู้ตัว มัวพะวงด้านน่า มิรู้ว่าไทยมวญ มีจำนวนมากน้อย อลหม่านปมม่านด้อย แตกลี้หนีกจัด กจายแฮ ฯ
๏ ปางปวงไทยในลแวก แปลกหฤทัยที่ไทย มีชัยแก่ปฏิปักษ์ หักพม่ารามัญ ฆ่าฟันตายก่ายกอง ได้เข้าของมากมาย นายเป็นบุรุษอัศจรรย์ อันวาศนาบารมี ข่มไพรีม่านมอญ บรไม่ต้านทานศักดิ์ เห็นประจักษ์ว่าผู้ จักก่อกู้/*62อิศระ แห่งสยามะมณฑล จึ่งปวงชนสามิภักดิ์ สมัคเข้าร่วมรับใช้ คชอัศว์จัดมาให้ ต่อสู้ดัสกร ฯ
กาพย์ธนัญชยางค์ ๓๒ ๏ เดินพลในพน ผ่านตามตำบล สะสมผู้คน ฝึกปรนสั่งสอน อาวุธยุทธการ อาหารหาบคอน เลียบป่าฝ่าดอน ไปยังฝั่งชล ฯ
๏ ข้ามฟากนที ปราจิณบุรี ดำเนินโยธี จรลีตามหน ชายศรีมหาโพธ โปรดให้พักพล ไม่ช้ามีคน รีบไปรายงานฯ
๏ ว่าพม่าข้าศึก โยธาคณาณึก ทางบกทางทึก คักคึกแถวธาร เสียงคนโห่ร้อง เสียงฆ้องหม่องขาน คาดได้ไม่นาน คงข้ามตามทัน ฯ
๏ เวลามีน้อย กำลังยังด้อย แต่ใจใช่จ้อย ไม่ถอยหนีมัน ท่านใส่หาบคอน รีบจรอารัญ พลรบครบครัน ซุ่มสองข้างทาง ฯ
๏ ท่านเองนำพล ประมาณร้อยคน ไม่ยอมจำนน ต่อสู้อยู่กลาง ม่านบุกรุกรบ ไทยตลบกีดกาง สู้พลางหนีพลาง ล่อให้ไล่ตาม ฯ
/*63โคลง ๒ ๏ ทัพพม่าเสียท่าด้วย
นึกว่าไทยใจย้วย
จักย้ำทำลาย ฯ

๏ ท่ามทางหว่างป่าหญ้า
ม่านรุกไล่บุกบ้า
บุ่มเก้กังตาม ฯ

๏ ไทยซุ่มรุมขนาบข้าง
สูจุ่งรู้รศบ้าง
ว่าแพ้เป็นไฉน ฯ

๏ ริปูลู่ฤทธิ์ร้าย
อลหม่านม่านแตกพ่าย
ตเพิดแพ้แก่ไทย ฯ

๏ อุดตลุดอาวุธทิ้ง
ทางเถื่อนเกลื่อนศพกลิ้ง
กล่นพื้นพงพนานต์ ฯ

๏ แก้เผ็ดเด็จเดี่ยวแท้
ฝ่ายจมูผู้แพ้
ไม่กล้ามากวน อีกเลย ฯ

๏ สลัดม่านหลุดผ่านได้
ท่านรีบรวมไทยให้
พรักพร้อมในครา น่านา ฯ

ผู้นำ
โคลง ๔ ๏ ใคร ๆ ใคร่ซอกข้อ
ซอนคำ บ้างเอย
เค้าเคล็ดเท็จจริงอำ
อัตถ์อ้าง
สมญาว่า “ผู้นำ”
คนชนิด ไหนนอ
ชี้เช่นเป็นนายห้าง
แห่งบ้านเมืองตน ฯ
/*64๏ ในเมื่อประเทศพ้อง
ภัยพาล
บ้านแตกสาแหรกลาญ
หลุดด้วน
ยุบยับอัปปมาณมาน
มัวมืด
ว้าวุ่นชุลมุนม้วน
มอดม้วยซวยโซม ฯ
๏ ในเมื่ออริกล้า
มากลืน
ยึดประเทศเขตยืน
อยู่ยั้ง
ขู่ตคอกหอกปลายปืน
เป็นปตัก
อำนาจบาศใหญ่กั้ง
เกียจก้าวร้าวฉาน ฯ
๏ ในเมื่อแร้นแค้นคับ
ใจคน
แทบมิธำรงตน
อยู่ได้
จักเกลือกจะเสือกสน
แสนขัด
การอยู่การกินใกล้
กับเหี้ยเดียรฉาน ฯ
๏ ในเมื่อถูกเบื่อน้ำ
ใจไทย
ในเมื่อเหื่อไหลไคล
หยดย้อย
ในเมื่อถูกเถือไถ
ทุกขณะ
ในเมื่อเหลือที่ถ้อย
ถ่วงถ้วนทวนแถลง ฯ
๏ ยุคเข็ญเห็นแน่แท้
มรไทย
จำจะต้องมีใคร
สักผู้
ซึ่งปวงประชาใจ
จงรัก
ยอมเชื่อยอมฟังรู้
ว่าไร้ใจโกง ฯ
/*65๏ ผู้นำจำต้องเฟื่อง
ฟูบปัญ ญาแฮ
ใครชั่วใครดีทัน
เท่ารู้
บำบัดอัตตเหตุอัน
เอือมจิต
รู้รมัดตัดโลภผู้
พวกพ้องของตน ฯ
๏ บุรุษดุจกล่าวนี้
นามนิน นาทนา
คือพระยาตากสิน
สุดกล้า
เที่ยงตรงธจงจินต์
จักก่อ
กู้สยามยามว้า
เหว่คว้างกลางหน ฯ
สร้างกำลัง
กลอน ๘ ๏ ปางพระยาตากสินโยธินทร์เลิศ
วิชัยเชิดชื่อเนื่องแต่เบื้องต้น
เมื่อตีฝ่าที่ล้อมพรักพร้อมพล
จำนวนคนห้าร้อยน้อยอาวุธ
นิกายไทยใจป้ำอำมหิต
แม้ถูกติดตามอยู่ไม่รู้หยุด
ก็เหิ่มหาญร่านเริงเชิงประยุทธ์
พม่ารุดมาอีกก็ฉีกยับ
ในที่สุดศัตรูไม่สู้หน้า
ไม่กลับมาเสี่ยงโชคให้โขกสับ
เมื่อมารุกทุกทีถูกตีพับ
ต้องระงับคิดตามด้วยขามฤทธิ์ ฯ
๏ ท่านเกลี้ยกล่อมตะล่อมไทยให้คิดสู้
กว่าศัตรูทั้งหมดจะปลดปลิด
ปลูกจำนงปลงใจในความคิด
จะกู้อิศรภาพในคาบนี้
ถ้าใช้หวานไม่ได้ท่านใช้ขม
ข่มอารมณ์ลู่ลีบดังบีบบี้
/*66ใครร่วมจิตคิดสู้กู้ธานี
ไม่อวดดีพองขนเพื่อตนเอง
ท่านก็ส่งเสริมใจมิให้ออก
ไปนอกคอกคิดการพาลโฉงเฉง
เมื่อเห็นความเที่ยงธรรมก็ยำเยง
ไม่ครื้นเครงบ่ายเบี่ยงให้เพลี่ยงพล้ำ
ชนที่ท่านผ่านไปในแลวก
เหมือนหญ้าแพรกชื่นชลด้วยฝนฉ่ำ
ปลื้มกมลล้นเหลือเชื่อผู้นำ
ทวีกำลังทรัพย์สัพพาวุธ
ถ้าเนเมียวเดี่ยวเด็จไม่เข็ดขาม
มาติดตามทั้งทัพคงรับหยุด
เพราะเราร่วมใจกันไม่หวั่นยุทธ์
มีบุรุษกาจกล้าเป็นนายก ฯ
๏ ท่านบำรุงบำรามตามท้องถิ่น
เรืองระบิลผู้นำทั้งน้ำบก
จำพวกพาลพากันสั่นสทก
ต่างระหกระเหินลี้หลบหนีเร้น
เหลือแต่พวกร่วมจิตคิดก่อกู้
ปราบศัตรูกองกรรมกระทำเข็ญ
แม้ในคราวแตกฉานซ่านกระเซ็น
ไม่ยอมเป็นคนไทยไร้เสรี
ประชาชาวอยุธยาถูกพร่าพล่าน
เที่ยวหลบม่านซุกซ่อนซอกซอนหนี
ได้ทราบข่าวผู้นำส่ำเสนี
บารมีมากมุ่งจะจุงไทย
ก็เกิดมีความหวังฉมังคิด
ว่าเห็นทิศเที่ยงแท้จะแก้ไข
ร่วมจำนงจงรักรู้จักใจ
ถึงถิ่นฐานบ้านไกลก็ไปรวม
ต้องเดินทางหว่างป่าฝ่าดงรก
เจ็บหัวอกกรมเกรียมเที่ยวเตี้ยมต้วม
/*67บ้างโซเซเตร่เต้าจนเท้าบวม
ถึงกายน่วมก็หทัยไม่จำนน
จะยากแค้นแสนเข็ญเห็นแต่ทุกข์
ก็บั่นบุกแถวเถินเนินสถล
จำนงทุ่งมุ่งธารผ่านเมืองชล
มั่นกมลหมายสู่ท่านผู้นำ ฯ
๏ ท่านใช้เมืองระยองเป็นท้องที่
ชุมโยธีหมวดกองให้ชองช่ำ
ม้าทหารสารศึกฝึกประจำ
จัดกระทำทุกนัยมิไว้วาง ฯ
๏ แต่เมืองจันทบุรียังมีอยู่
ซึ่งอวดรู้นอกรีดทำกีดขวาง
หัวหรือก้อยถ้อยคำก็อำพราง
จะร่วมทางหรือไฉนไม่จำแนง
พระยาจันทบุรีไม่ดีแน่
พูดผันแปรกลับกลายน่าหน่ายแหนง
ดูท่วงทีกิริยาน่าระแวง
ว่าแก่งแย่งถือดีมีอาวุธ
ออกอุบายถ่ายเททำเล่ห์ล่อ
เปรียบดังตอปักไว้ให้สดุด
อัตตเหตุทำให้ใจชำรุด
ไม่เข้าชุดคิดช่วยเป็นหน่วยเดียว
จึ่งเกิดเหตุกันเองจนเครงครื้น
ต้องใช้ปืนปรามปราบน่าหลาบเสียว
พื้นพยศหมดท่าจะยาเยียว
ให้กลมเกลียวต่อสู้ศัตรูไทย ฯ
ปัญญาเดินตรอก ๏ เดินตรอกคือคอกกั้น
ปัญญา
จำกัดสายตาคน
แค่ใกล้
ขวาซ้ายส่ายนัยนา
นึกแคบ
เหตุบ่เห็นกว้างได้
ดั่งแด ฯ
/*69ปัญญาออกถนน ๏ จากตรอกออกไกว่กว้าง
ทางถนน
ย่อมเห็นหนแล
ห่างสล้าง
ปัญญาจะพาดล
แดนสว่าง
เหตุที่เห็นได้กว้าง
แกว่งตา ฯ
ผู้ว่าราชการจันทบุรี
กลอน ๗ ๏ มาจะกล่าวบทถึง
พระยาจันทบุรีเป็นใหญ่
ทราบข่าวเจ้าตากจากกรุงไกร
มีชัยแก่พม่ารามัญ
กำลังสั่งสมบ่มกำลัง
จักตั้งเป็นใหญ่ในเขตขัณฑ์
อันเขากับเราพอเท่าทัน
ควรน้อมยอมกันด้วยอันใด
เขาทำโอหังตั้งแว่นแคว้น
เราแค่นเข้าหาหาได้ไม่
มักใหญ่ใฝ่สูงจูงตนไป
เหตุไฉนจึงด่วนมากวนเรา
เมืองใครใครอยู่อู่ใครนอน
เที่ยวทำรานรอนทำไมเล่า
ควรคิดควรทำตามลำเนา
ถ้าเข้าข่มเหงไม่เกรงกัน
เวรคงลงทัณฑ์ในวันน่า
บารมีใครกล้าปัญญามั่น
ในคราวยุคเข็ญเห็นสำคัญ
เดินมรรคาไหนตามใจตน ฯ
๏ พระยาจันทบุรีเช่นนี้นึก
ไม่ระลึกความร้ายอาจบ้ายผล
ในส่วนควรมุ่งบำรุงพล
ต้านต่อปรชนผู้หยาบช้า
อันสามัคคีก็ดีอยู่
ถ้ามีตัวกูเป็นหัวน่า
อัตตหิตคิดไว้แต่ไหนมา
ใคร่หาช่องทางสร้างฐานะ
/*69เป็นใหญ่ในสยามยามยงยศ
ปรากฏเปรื่องกิตติ์อิศระ
กู้ไทยให้คืนยืนภาวะ
ดังพระนเรศวรม้วนแผ่นดิน
คือองค์อวตารผลาญไพรี
หงษาวดีแด่ว ๆ ดิ้น
งามสมสมญาสยามินทร์
ชนยินย่อมพรั่นหวาดหวั่นฤทธิ์ ฯ
๏ ฝันเห็นเป็นเค้าเบาแผ่วแผ่ว
นัยแนวเลือน ๆ ฟั่นเฟือนจิต
ลืมนึกล่วงน่าว่าความคิด
อาจผิดอาจพลาดปราศปัญญา
ความจริงกับฝันแปลกกันนัก
ชอบจักคิดทั้งหลังแลน่า
แง่เสียแง่ได้ใฝ่จินดา
เทียบเคียงดูว่าเป็นฉันใด
ปัญญามาเพิ่มเติมสติ
ตรองตริรอบคอบในกรอบใหญ่
พังเพยภาษิตสกิดไว้
ว่าใครรู้ตัวไม่มัวงม
เดินดุ่มงุ่มง่ามด้วยความเหม่อ
เผอเรอนัยนามองหน้าก้ม
คนนั้นครรไลคงไม่ล้ม
เหตุเพราะอารมณ์ไม่งมงาย
จันทบุรินทร์หมิ่นเหม่อเผลอไผล
ฝันใฝ่งงงวยด้วยกระหาย
ใคร่มีบุญเลิศประเสริฐชาย
เป็นนายบ้านเมืองรุ่งเรืองตน ฯ
๏ แต่เราพึงตรึกระลึกไว้
ว่าจันทบูรไกลในทางถล
มีทเลอยู่ขวางในทางชล
ไม่มีเรือยนต์กลนาวา
ทางบกไม่มีรถเร็วรี่
ทางฟ้าไม่มีเรือเวหา
ยากนักจักคล่องครองปัญญา
เชิงชั้นบรรดาความเป็นไป
สิ่งใดใกล้ตัวจึ่งรั่วรู้
สิ่งไกลไม่สู้จะรู้ได้
/*70ยิ่งเมื่อตสิณาพาครรไล
ด้วยความมักใหญ่จูงใจนำ
ก็ดังคางคกกระลาวน
ชื่นชลเปี่ยมปริ่มเอิบอิ่มหนำ
ทนงบ้าว่าเราเป็นเจ้าน้ำ
ใหญ่ล้ำชลาลัยในโลกนี้
ไม่รู้สู่รู้ดังปู่ปราชญ์
ไม่ฉลาดทำชล่าดังบ้าจี้
อันความรู้น้อยถ่อยวาที
ย่อมมีอันตรายมากมายนัก ฯ
โคลง ๒ ๏ สยามตวันออกใต้
สองพยัคฆ์ไม่ได้
จักต้องลดลง หนึ่งนา ฯ

๏ เสือจะต้องอยู่ถ้ำ
คงจะกัดฟัดขย้ำ
ยุทธ์ยื้อแย่งคู หาเฮย ฯ

ตีจันทบุรี
โคลง ๒ ๏ เจ้าตากตั้งทัพใกล้
มีประสาทสั่งให้
เรียกพร้อมปฤกษา ฯ

ร่าย ๏ พระเชียงเงินยอดทหาร หลวงชำนาญไพรสณฑ์ อีกคนชายชาตรี นายบุญมีมหาดเล็ก หนึ่งชายเหล็กแรงยอด นายบุญรอดแขนอ่อน ชายกระฉ่อนนามไกร ขุนอภัยภักดี พิพิธวาทีอีกขุน คนคู่บุญภูวนัย หลวงพิชัยอาสา พรหมเสนาอีกหลวง แรงทลวงเริงฉกาจ ราชเสนหาหลวงหนึ่ง ซึ่งศัตรูเกรงขาม นักองค์รามเชี่ยวชาย นายทองดีนายแสง /*71ล้วนเข้มแข็งรณรงค์ ทรงปรึกษากลศึก อันคักคึกคาบนี้ เห็นไฉนให้ชี้ ช่องเข้าเอาชัย ฯ
คำตรัศ ๏ จันทบุรีนี้ใช่
ชำฉา
ทีท่าปราการปรา
กฎกร้าว
ค่ายคูประตูธา
นีมั่น คงนอ
ฤาจะหลุบฟุบร้าว
ฟาดล้มจมเลน ฯ
คำทูล ๏ กำแพงแขงเข้มค่าย
คูเพ็ชร์ ก็ดี
เวียงทวารบานเก็จ
กาจล้น
ข้าบาทมิคลาศเสด็จ
แสดงเดช
นำจมูจู่ปล้น
ป่ายเข้าเอาเมือง ฯ
คำตรัศ ๏ กำลังยังน้อยกว่า
กำลัง เขาเนอ
เขามากฝากกายยัง
ย่านป้อม
ไม่ออกนอกกำบัง
มารบ เราเลย
เราจะบุกรุกล้อม
รบเร้าเขาไฉน ฯ
คำทูล ๏ ฝ่ายมากหากไม่สู้
จำนวน น้อยนา
เราก็แผ่แหอวน
ข่ายข้อง
ล้อมไว้เมื่อใดจวน
จักอด
เห็นตระหนักจักต้อง
ตกเตี้ยเพลียพลำ ฯ
/*72คำตรัศ ๏ สมมติฝ่ายมากเมี้ยน
มัวขลาด
น้อยทนงองอาจ
อาจล้อม
แต่เราเสบียงขาด
แคลนอยู่
เขาอิ่มเราอดอ้อม
โอบได้ไฉนหนอ ฯ
คำทูล ๏ ลำเลียงเรายากด้วย
ทางไกล
แต่ก็มีพอใน
ขณะนี้
ข้าบาทคาดชิงชัย
เชิงลอบ ทลวงแฮ
อยู่ ๆ จู่เข้าขยี้
ข่มขยุ้มรุนแรง ฯ
โคลง ๒ ๏ ถูกหฤทัยท่านแท้
ฟังมติตริแก้
คิดคั้นปัญหา ฯ

คำตรัศ ๏ ความคิดชนิดนั้นสิ
ตูแสวง
เที่ยงหทัยไป่แคลง
เคลือบท้อ
เช่นนี้มิเสียแรง
มาร่วม กันนอ
กลั่นฉกาจปราศข้อ
ขยาดขยั้นสั่นแสยง ฯ
๏ เราน้อยเขามากด้วย
กำลัง
เขาอยู่ในกำบัง
เบี่ยงด้อม
เราเกลี้ยงเสบียงดัง
เราคาด
เขาจะออกนอกป้อม
ป่ายต้อนตีเรา ฯ
/*73๏ เราใช่ไป่รู้เล่ห์
กลไพ รีเลย
ใช่จะโง่งมใน
เงื่อนนี้
เชิงเขาจะเอาชัย
เห็นชัด
เราก็แก่นใช่กพี้
แห่งไม้ไพศาล ฯ
๏ แม่ทัพตรับทราบซึ้ง
กลศึก
ซึ่งอริตริลึก
เลศแล้
ทุกนัยหทัยนึก
ทางแน่
แท้ถ่องตรองกลแก้
กลับได้ชัยเฉลิม ฯ
๏ บ้านเมืองเมลืองรูปเค้า
เราคิด
จักประสานศานติ์สฤษดิ์
เลิศแผ้ว
เราสุดสุจริตจิต
ผจงเจตน์
น้อมประณามสานแก้ว
สัตย์กล้าอาไศรย ฯ
๏ สุรเทพเสพย์สัตย์แจ้ง
จริงนัย ฉนั้นแน
แจ่มประจักษ์ว่าใคร
คาบนี้
เป็นผู้จะกู้ไอ
ศวรส่วน สยามแฮ
ย่อมจะคุ้มครองชี้
ช่องเอื้อเอาภาร ฯ
๏ วางใจในส่วนนี้
จงสนิท เถิดนอ
ชัยโชคโยคเกณฑ์สถิต
ที่แล้ว
เชื่อตนเชื่อผลผริต
พลีสัตย์
มั่นหทัยไม่แคล้ว
คลาศคล้อยลอยลม ฯ
/*74๏ พิเคราะห์เฉพาะหน้า
ในครา นี้นา
ถึงดิถีดีปรา
กฎแจ้ง
ก่อนตรู่จะจู่รา
วีป่าย
ปิ่นประยุทธ์กุฑย์แย้ง
แย่งเข้าเผาผลาญ ฯ
๏ สั่งกันพลันทราบเค้า
ในคืน นี้เทอญ
กองฉกรรจ์ยันยืน
อยู่พร้อม
เหล่าราบดาบหอกปืน
เป็นหมวด
คราฤกษ์เกริกเข้าห้อม
โห่เร้าเอาชัย ฯ
๏ อาหารวารน่ามื้อ
สายัณห์ นี้แน
เตรียมแต่ยังวันวัน
เถิดน้อ
มื้อนี้จะกินกัน
ที่นี่
อิ่มเสร็จสั่งต่อยหม้อ
พรุ่งมื้อในเมือง ฯ
ร่าย ๏ เหล่านายทัพนายกอง ฟังทำนองกลยุทธ สุดยินดีทุกตน รีบสั่งพลบ่มิหึง จึ่งเหล่าทหารหาญศึก รู้ตื้นลึกหนาบาง ต่างคนวางหฤทัย ในบุรุษผู้นำ ต่างกระทำตามสั่ง คำดำรัศบ่มิแคล้ว โภชนกิจสำฤทธิ์แล้ว ต่อยหม้อรอเวลาแฮ ฯ
โคลง ๒ ๏ เพียบพยูห์อยู่พร้อม
หมวดหมู่สู่ที่ด้อม
จิตจ้องจักโจม ฯ

๏ ซุ่มสนิทมิดเม้น
อกไขว่หฤทัยเต้น
มืดตื้อมือคัน ฯ

/*75ร่าย ๏ เวลานาฬิกาสาม ได้ฤกษ์งามยามดี นายโยธีพร้อมสรรพ ขับทหารไทยจีน เข้าป่ายปีนกำแพง ทั้งด้านแวงด้านฉวาง วางมณฑกนกสับ ชาวเมืองรับรบสู้ ผู้คนตายก่ายกอง แต่กระดองแห่งเมือง แม้หนุนเนืองเข้าตี ก็ไม่มีบุบฉลาย นายเร่งไพร่ไล่เข้า บั่นบุกรุกโรมเร้า ยิ่งล้มตายลง ฯ
โคลง ๔ ๏ ปิ่นทัพขับคชค้ำ
คำแหง หาญเฮย
ชนทวารดาลแสดง
เดชเจ้า
สัญจารบ่ทานแรง
บุญท่าน
พลนิกายป่ายเข้า
เข่นจ้วงทลวงโจม ฯ
๏ จันทบุรีตีได้เมื่อ
ตอนสาง
โดยวิถีที่วาง
เงื่อนไว้
ไม่ราบจะปราบทาง
ไทยสงบ ได้ฤๅ
ใครมิทานท่านได้
เหตุด้วยบารมี ฯ
ร่ายยาว ๏ ฝ่ายพหลพลไพร่ในกองทัพ ดาบหอกกลอกกลับคะลิงชิงชัย ครั้นเข้าเมืองได้ก็มิรีรอ รีบหาหม้อหุงข้าว กินมื้อเช้าในเมือง เครื่องคาวมากสมมาน เครื่องหวานมากสมหมาย ณ มื้อนั้น ฯ
/*76๏ ส่วนหญิงชายชาวเมือง ผู้มิได้เกี่ยวเนื่องในการศึก รู้สำนึกว่าจันทบุรี แม้มิได้มีม่านไปรานรอน แม้มิได้มีมอญไปรอนรบ ก็สยองสยบอยู่มิเว้นวาร เห็นว่าใกล้กาลที่อิศระ จะถึงมรณะลงไปด้วยกัน ประเทศเขตขัณฑ์ถึงคราวพินาศ เสรีแห่งชาติถึงคราวพิบัติ เว้นแต่จะเกิดกษัตร์ผู้นำส่ำประชา เปล่งประคุณบุญวาศนามหาเดช กลับนำประเทศสู่ราชาธิปตัย ให้ไทยเป็นไทยดังอภิธัยแห่งชาติ บำราศริปูอยู่ยงธำรงมั่นนิรันดร ฯ
๏ ฉนี้ชนนิกรชาวจันทบุรี แลท้องที่ทั่วไปในอาณาเขต สังเกตเดชาภินิหาร บุญญาธิการหลายหลาก แห่งเจ้าตากผู้นำพล บอกยุบลกันต่อ ๆ ไป เกิดเลื่อมใสในพระองค์ ปลงใจสมัคภักดี ต่อภูมีผู้นำ กำลังทรัพย์กำลังกาย ถวายแด่ผู้จมูบดี พลีต่อชาติซึ่งถูกบีฑา ต่อสาสนาซึ่งถูกพาธะ ต่อราชะผู้ทรงคุณวิเศษ อาจนำประเทศสู่สุขารมณ์ อุดมสวัสดิวัฒนาการ เป็นรมยสถานธำรงเสถียร ด้วยความเพ่งเพียรแห่งกษัตร์ ณ บัดนั้น ฯ
ชุมพล
โคลง ๒๏ ปิ่นณรงค์ทรงเดชได้
ที่มั่นคั่นหนึ่งไว้
คิดแก้เผ็ดไพ รีแฮ ฯ

/*77๏ ฝึกปรนพลเพียบพื้น
จิตประจักษ์จักฟื้น
เกียรติ์แคว้นแดนสยาม ฯ

๏ เดือน ๗ ถึง ๑๑ ได้
ดังประสาทสั่งให้
ซักซ้อมพร้อมเพรียง ฯ

๏ มรสุมชุมทัพแกล้ว
หมดฤดูคลื่นแล้ว
จึ่งย้ายยาตรา พลแฮ ฯ

๏ ร้อยลำเรือรบล้วน
อาวุธยุทธภัณฑ์ถ้วน
ถี่แท้ทุกลำ ฯ

โคลง ๔ ๏ ออกจากปากอ่าวเลี้ยว
แหลมสิงห์
หินดั่งรูปสิงห์จริง
จัดตั้ง
(น่าชังฝรั่งเศษยิง
หัวแตก
เมื่อยึดจันทบูรครั้ง
ศกร้อยสิบสอง ฯ)
๏ นมสาว จาวเจิดนั้น
นามเกาะ
โผล่สมุทสุดเหมาะ
มารคนี้
เต่งตั้งดุจดังเดาะ
ดูเด่น
สืบเรื่องเนื่องนานกี้
เก่าล้ำตำนาร ฯ
๏ เรื่องราวชาวถิ่นนี้
นานนาม
ม่องล่าย นายอ่าวสยาม
ย่านใกล้
ยมโดย ธิดางาม
พะงารุ่น
สองบ่าวกล่าวขอให้
เลือกข้างทางไหน ฯ
/*78๏ กงจีน ศีลสัตย์น้อย
นักหนา
หน้ามืดพืชเสน่หา
เหิ่มห้าว
กลั่นพลกล่นเภตรา
มาเกลื่อน
กั้นหยั่นเกาทัณฑ์ง้าว
เงือดเงื้อเหลือหลาย ฯ
๏ เจ้าลาย ชายหนุ่มผู้
พงษ์ไทย
สู่พ่อขอสายใจ
เจิดแก้ว
ม่องล่ายบ่หน่ายใน
เธอหนุ่ม นั้นนา
คำสัตย์มัดมั่นแล้ว
เลิกย้อนถอนไฉน ฯ
๏ รักสัตย์ชัดว่าต้อง
รบศึก
อันจะโหมโครมครึก
ครั่นครื้น
ไทยล่มจักถล่มลึก
เลนหล่ม
เมืองจะเป็นเมืองขึ้น
บีบคั้นมันเคย ฯ
๏ ทางสัตย์ทางศึกทั้ง
สองทาง
ดวจดังสองเขากวาง
ไกว่ย้าย
เบี่ยงบ่ายอุบายวาง
วาระ ไฉนนอ
จึงจะเลิกเศิกร้าย
สัตย์ไซร้ไป่เสีย ฯ
๏ ยมโดยโบยอุระไห้
ราวหัก
สัตย์บ่มีมีศักดิ์
ไป่ได้
ไทยจิตทุจริตจัก
จมดิ่ง
จำจะคิดปลิดให้
เหตุร้ายสลายไป ฯ
/*79๏ โฉมฉายหมายม้วยเมื่อ
มีเข็ญ ฉนี้นา
ชนกระลึกนึกเห็น
ชอบด้วย
สองซีกฉีกนงเพ็ญ
โยนสมุท
เกิดเกาะสองเดาะสร้อย
ห่อห้มนมนาง ฯ
๏ มอดม้วยช่วยชาติได้
ยมโดย เจ้าเอย
ความชอบกอบกองโกย
ก่อกว้าง
ปราณร้างแต่นางโปรย
ประโยชน์
สองอนุสสรณ์สร้าง
สืบเจ้าเยาวมาลย์ ฯ
๏ นารีมีมากหน้า
เมืองไหน บ้างนอ
ที่จะเด็จเดี่ยวใจ
ดั่งเจ้า
ชีพม้วยช่วยชนไทย
ทั้งแหล่ง
เปี่ยมประถิติ์จิตเร้า
เรื่องกี้กวีการ ฯ
๏ เรือแล่นแม่นทิศท้อง
ชลธี
ผ่านเกาะเดาะดรุณี
เนิ่นเศร้า
ดำนารบุราณมี
มาเนื่อง
อ่าวแม่รำพึง เร้า
เรื่องเครี้ยวเดียวกัน ฯ
๏ นางรำพึง ผู้แม่
ยมโดย
รันทดพจนะโหย
เหี่ยวไห้
น้ำตาพร่าพรายโรย
ลงแอ่ง เล็กเอย
เปลี่ยนแอ่งเป็นอ่าวได้
ชื่อดั้งเดิมแสดง ฯ
/*80๏ ลัดเกาะเลาะหลีกคุ้ง
ชลาลัย
เห็นดั่งทำนายใน
อดีตโน้น
“สมมุกจะเป็นไพร”
พงพฤกษ์
เดิมว่าเป็นเกาะโล้น
เลื่อมพร้อยพรายแสง ฯ
๏ โบราณท่านบอกไว้
เวลา โน้นนา
“ศรีมหาราชา
ฝั่งน้ำ”
สีชังดั่งคำพยา
กรณ์เก่า
“เป็นท่าเรือจอด” ง้ำ
แง่กั้งบังลม ฯ
โคลง ๒ ๏ เรือทรงองค์อิศระไท
ทอดสมอรอให้
พรักพร้อมลำกัน ฯ

๏ ชุมทัพนับถี่ถ้วน
ที่เกาะสีชังล้วน
เลิศแกล้วการรณ ฯ

๏ นายไพร่ใจกาจกล้า
คอยจะใคร่ไล่คว้า
จิกเกล้าเหล่าอสูร ฯ

๏ ได้ฤกษ์เบิกทัพท้าว
เพียบพหลพลห้าว
มุ่งหน้ามาเหนือ ฯ

โคลงดั้น ๏ น้ำนิลดิ้นโดดเร้า
วาริธิ์
ละลอกหัวขาวกราว
เกลื่อนสล้าง
หลั่น ๆ กระชั้นชิด
ฉานฉ่า
ลมระเบงเคว้งคว้าง
คระวี ฯ
/*81๏ ชลนิธิ์อิศระแท้
ถ่องถนัด
พระสมุทมีเสรี
เรี่ยวล้ำ
ครั่นครืนคลื่นเครงซัด
ซ่าซ่า
ใครปลิดฤทธิ์น้ำได้
ดั่งฤๅ ฯ
๏ พลพยูห์หมู่ใหญ่ครั้ง
คราวไหน บ้างนอ
เกลื่อนชลาลัยลือ
เลื่องถ้อย
ไวว่องล่องลมใน
แนวน่าน นี้นา
เนาประนังตั้งร้อย
แล่นดา ฯ
๏ เรือรบเรือไล่แกล้ว
การรบ
สง่าสุดยุทธนาวา
แหวกเต้า
ควณคิดทิศอรณพ
แนวมุ่ง
ปากอ่าวแม่น้ำเจ้า
พระยา ฯ
เจ้าทองอิน
กลอน ๖ ๏ มาจะกล่าวบทถึง
ทองอินกายไทยใจพม่า
เป็นคนแคบสั้นปัญญา
โอกาศวาศนาครานั้น
เห็นขี้ว่าดีกว่าไส้
น้ำใจเติบโตโมหันธ์
หมายกำอำนาจราชทัณฑ์
กำเริบเสิบสันแสนร้าย
เข้าช่วยศัตรูขู่ข่ม
ได้สบอารมณ์สมหมาย
พะม่ามอบให้เป็นนาย
รักษาป้อมค่ายเมืองธน
/*82ช่วยม่านผลาญไทยให้ท้อ
กอบก่อวาศนาหาผล
สมส่ำกำไรใส่ตน
เป็นคนเกิดหมูนภูลนค
ท่านว่าถ้าเถรไม่ดี
ทั้งปวงหลวงชีสกปรก
เหตุเพราะหัวหน้าลามก
นายกนำแถวแนวโกง
ร่วมวงไพบูลย์ภูลสิน
เปือกปนมลทินทั้งโขลง
สายใยเยื้องยักชักโยง
ร่วมโขยงขยอกกินสินทรัพย์
รับมอบอาญาน่าที่
จู้จี้เหยกโหยกโขกสับ
เกะกะกระทำสำทับ
ยุบยับราษฎรร้อนลาญ
เหลิงเจิ้งในใจไม่รู้
ว่าอาจมีผู้อาจหาญ
กำหราบพะม่าสามานย์
ไทยพาลพวกมันพลันมรณ์ ฯ
๏ เจ้าตากจากจันทบุรี
ทองอินไม่มีสังหรณ์
ไม่มีเทพดาอาทร
ไม่นึกอาวรณ์ร้อนใจ
ครั้นทราบข่าวศึกฮึกหาญ
ดังหนึ่งพระกาลมาใกล้
รีบรัดจัดกันทันใด
หวั่นไหวอกเต้นเขม่นตา
ได้เคยเชี่ยวชาญการรณ
กับคนง่อยเปลี้ยเสียขา
ศึกมีกำลังวังชา
ครั้งนี้เห็นน่าหวั่นนัก
เห็นลางข้างร้ายตายแน่
จงผีพ่อแม่แผ่ศักดิ์
เม็ตตาอารักข์ลูกรัก
ไก่หมูตูจักสังเวย
ม้าใช้ไปแจ้งยุบล
ค่ายโพธิ์สามต้นเร็วเหวย
คราวนี้ศึกกล้ากว่าเคย
อย่าเฉยมาช่วยด้วยเทอญ
/*83พวกเราเข้าใจให้แน่
ถ้าไม่คิดแก้แต่เนิ่น
ไพบูลย์จักพับยับเยิน
รหกรเหินยากจนข้นแค้น
อุตส่าห์คิดคดทดโท่
จนได้ใหญ่โตหนาแน่น
คราวนี้อำนาจขาดแคลน
ถ้าแล่นหนีเขาเข้าดง
ไพร่เมืองเคืองขุ่นฉุนโกรธ
คงโลดไล่รีบถีบส่ง
จักตาย ๆ ไปใจปลง
กอดวงไพบูลย์สูญปราณ ฯ
โคลง ๒ ๏ ทองอินแนวที่ห้า
ใจบ่กล้าจำกล้า
รบสู้ซังตาย ฯ

๏ พลไพร่ไล่เร่งต้อน
เปรียบดั่งหญ้ามาป้อน
ปากห้าวแห่งปืน ฯ

ร่าย ๏ ปางโยธินทร์ปิ่นทัพ สั่งสรรพพหลพลหาญ ทยานเร่งเร้าเอาชัย ฝ่ายมอญไทยในธน ต่างเถลือกถลนหลบหลีก ปลีกจากตรอกออกทุ่ง ไม่รบพุ่งต่อต้าน ด้านนี้ผันนั้นผิน ศพทองอินบ่มิหึง ก็ถึงแดนป่าช้า ฟ้าเป็นเฝือกเกลือกกลิ้ง หมาแย่งแร้งกาทึ้ง ปราศผู้สงสาร ฯ
โคลง ๔ ๏ ความเหม็นหมาเน่าแม้
เหม็นนัก
เอียนสอึกลึกกระอัก
อกร้าว
ทิ่มถูกจมูกหมัก
หมมกลิ่น
บูติ์กระหลบอบอ้าว
อัดแสร้วนาสา ฯ
/*84๏ หมาเหม็นไม่มากแม้น
นามเหม็น
เน่ามนุศย์สุดเข็น
โขดขั้น
ฉินชื่อระบือเห็น
หนถ่อย
หน่ายเน่าเราพึงขยั้น
ขยาดคร้ามนามเหม็น ฯ
โคลง ๒ ๏ ปัจจนึกศึกไก่แจ้
ครีพหักดักแด้
จักสู้อูไฉน ฯ

โคลง ๔ ๏ ทองอินสิ้นชีพแล้ว
ทรงรุด
รีบมุ่งกรุงอยุธยา
ย่านใกล้
ด่วนไปมิได้หยุด
พักพวก พลเลย
จู่จะโหมโจมให้
มรั่มม์ร้ายมลายลาญ ฯ
สมิงพ่าย
กลอน ๖ ๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงพระนายกองของม่าน
ผู้นามสุกี้มีภาร
เป็นจอมบงการอยุธยา
มอญขาวข่าวระบือมือหนัก
อิ่มนักอำนาจวาศนา
ทราบศัพท์ทัพใหญ่ไทยมา
ด่านน่าผิดคาดขาดแคลน
ตกใจนักหนาหน้าเสีย
ลูกเมียเป็นบ่วงห่วงแหน
เมียดังมหิษีศรีแดน
ลูกแม้นเจ้าฟ้าอ่ายศ
แม้เราพลาดพลั้งครั้งนี้
ป่นปี้โภคทรัพย์ยับหมด
/*85เคยเคลียเมียน้อยช้อยชด
สวยสดสาวๆพราวพรรณ
ใครเล่าเขาจักรักเลี้ยง
ดังเยี่ยงกูเคยเชยขวัญ
เมียหลวงหึงบ้างช่างมัน
รังเกียจเดียดฉันกันไย
ครั้งนี้ไทยกล้ามากวน
ควรหรือลบหลู่กูได้
แม่นมั่นสัญชาติคนไทย
กตัญญูที่ไหนไม่มี
กูช่วยให้เป็นเมืองขึ้น
กลับมึนเมาสัตติ์บัดสี
ไม่มีน้ำใจไยดี
ไมตรีพระเจ้าอังวะ
ร่วมวงไพบูลย์กับม่าน
เป็นการแผ่ศักดิ์ทักษะ
สมบูรณ์พูลเกษมเปรมะ
ทุกขณะเรียบราษฎ์ปราศเร้า
กูทำบุญคุณนักหนา
กลับเป็นบูชาโทษเล่า
ดีไม่ว่าดีมีเดา
เป็นเงาความคิดผิดพลั้ง ฯ
กลอน ๗ ๏ เสตเตลงเกรงกริ่งนิ่งรำลึก
คักคึกข่าวทัพดูคับขัน
จักเตรียมค่ายใหญ่ก็ไม่ทัน
จำกั้นกีดขวางหนทางยุทธิ์
ตั้งขัดตาทัพรับไว้ก่อน
เพื่อผ่อนเวลาให้ช้าสุด
จวนตัวกลัวว่าศัตราวุธ
หวุดหวิดหมดหวังในครั้งนี้ ฯ
๏ เรียกตัวมองญาบัญชาให้
คุมไทยอาศาม้าหัตถี
ส่งมอญไปด้วยช่วยราวี
คอยตีให้ยับทัพริปู ฯ
๏ กล่าวฝ่ายมองญาออกน่าศึก
ตอนดึกอกเสียวใจเหี่ยวหู่
พวกไทยอาศามากับกู
ใจทู่ได้ทีรีบลี้ลับ
/*86เล็ดลอดไปเข้ากับเจ้าตาก
หน้ากากสวมใส่ใจสับปลับ
ฝ่ายพวกมอญเล่าเราบังคับ
ให้คอยกำกับไพร่พลไทย
บัตซบหลบหน้าหาไม่เห็น
ดังเต่าเน่าเหม็นอยู่ที่ไหน
กูอยู่คนเดียวเปลี่ยวหัวใจ
หนีไปดีกว่าถูกฆ่าตาย ฯ
โคลง ๒ ๏ ปางองค์ทรงเดชผู้
จิตประจักษ์จักกู้
เกียรติ์ด้าวแดนไทย ฯ

๏ สองวารท่านรุกร้น
ตีค่ายโพธิสามต้น
เสร็จได้ดังจิน ตนานา ฯ

๏ มอนขาวทะท่าวดิ้น
เจ็ดลวิตร์ปลิดสิ้น
ชีพลี้หนีสูญ ฯ

โคลง ๔ ๏ สมคเนเสนาคไท้
ภูธร
ปราบประมวญมอญมรณ์
ม่านม้วย
ปรากฏดุจปลดขอน
ทับอก
เหวี่ยงวิปักษ์หักด้วย
เดชกล้าบารมี ฯ
๏ เทศใดทัพต่างด้าว
ดูแคลน
มาสู่อยู่ยึดแดน
เดชกร้าว
เทศนั้นสบั้นแบน
บั่นสิทธิ์
ดวจดั่งราหูห้าว
ห่อห้มอมจันทร์ ฯ
/*87โคลง ๔ ๏ สินทรัพย์ยับย่อยด้วย
เดชะ
แห่งริปูผู้คละ
คลุกเคล้า
ยุบยับอัปปมาณมะ
โนเทวศ
สรรพโศกโรครึงเร้า
รุ่มร้ายหลายเหลือ ฯ
๏ ตราบใดไป่ขับข้า
ศึกคึก
ทิ้งถ่วงห้วงทเลลึก
ลับลี้
ตราบนั้นจะบันทึก
ความถ่อย ไว้แฮ
สู่สิทธิ์อิศระกี้
ก่อนได้ไฉนเหนอ ฯ
๏ ปิ่นณรงค์จงจิตตั้ง
จักตอบ
โต้ริปูกู้ขอบ
เขตกว้าง
ทรงฤทธิ์คิดรอบคอบ
ครัดเคร่ง
ใช่หทัยไขว่คว้าง
ขวักเคว้งเครงครืน ฯ
ทำแต่ในปีเดียว
เสร็จได้
ม่านมาจะยาเยียว
อำนาจ อีกนอ
แต่บ่ทานท่านได้
ถูกต้อนตีตาม ฯ
ร่าย ๏ เสร็จปราบพม่ารามัญ อันดุจโรคสึงทรวง ตรัสทราบปวงทุกข์เข็ญ อันเป็นไปในด้าว ซึ่งม่านห้าวเม็งเหี้ยม เสี้ยมให้รทมกรมกรอม ลอมปอมทั่วท้องถิ่น จึ่งปิ่นเผ้าเจ้าชีพ รีบจัดสรรบันเทา ให้เบาทุกข์ทกผู้ สืบส่อทางก่อกู้ สุดแท้แต่ควร ฯ
/*88โคลง ๔ ๏ ทรงธรรมรำลึกไท้
ธรณินทร์
เอกทัศขัติยนรินทร์
เรื่องเศร้า
พระศพพระภูมินทร์
เชิญสู่
เมรุถวายเพลิงเจ้า
ภพผู้บุญกษัย ฯ
๏ หลายองค์วงษ์ราชบ้าน
พลูหลวง
ตกยากตรากตรำทรวง
โศกสอื้น
ทรงธรรมอุปถัมภ์ปวง
ประจักษ์
ทุกพระองค์ทรงฟื้น
สุขบ้างทางควร ฯ
๏ ราษฎรข่อนแค้นขาด
อาหาร
โหยเหี่ยวเที่ยวขอทาน
ทุกข์กล้ำ
โซเซดุจเวตาล
ตฤบเลือด
ภัยรบภัยโรคซ้ำ
แสบไส้ภัยหิว ฯ
๏ ตรัศให้หาข้าวแจก
กันกิน
ใช้ง่ายจ่ายทรัพย์สิน
เที่ยวซื้อ
คนจนกล่นเกลื่อนเดิน
ดูเทวศ
แต่ละมื้อละมื้อ
มากหน้ามาเนือง ฯ
๏ วัดวาอาวาศบ้าน
เรือนคน
แทบมิยั้งยังตน
อยู่ได้
ป่นปรักหักพังจน
จวนหมด
จักซ่อมจะแซมให้
ค่อยฟื้นคืนไฉน ฯ
/*89๏ เจ็บหนักจักหน่วงน้ำ
เนตรไฉน ได้นอ
ภัยพาธยิ่งพยาธิ์ใน
น่าไข้
สังเวชประเทศไทย
เทียมทาส
ข่ายเขทเหตุให้ไห้
เหือดแห้งแรงโรย ฯ
โคลง ๒ ๏ ปิ่นณรงค์ทรงขับช้าง
ทอดพระเนตรเวียงร้าง
อีกทั้งวังโรย ฯ

๏ ทรากตึกนึกน่าแค้น
อิฐห์หักกากปูนแม้น
ป่าช้าแห่งความ งามแฮ ฯ

๏ ปราสาทเคยผงาดฟ้า
ยอดเยี่ยมเอี่ยมโอ่อ้า
ฟุบเฟี้ยมเทียมธุลี ฯ

๏ พระสถูปพุทธรูปล้วน
หล่นสลายปลายด้วน
แม่นแม้นมารทำ ฯ

โคลง ๔ ๏ เอือมจิตอิดอกอ้า
อึดอัด นักเอย
เจตน์จะทำจำจัด
จุ่งได้
ความคิดจะผิดพลัด
พลาดมุ่ง หมายฤา
ฤๅกุศลดลให้
เฟื่องฟื้นคืนคง ฯ
๏ วังเวียงเพียงป่าหญ้า
เยิงยล
แทบบ่มีที่พล
พักได้
ควบคุมประชุมคน
คับแคบ
เมื่อศัตรูสู่ใกล้
เศิกกล้ามากวน ฯ
/*90๏ ปราภพรบพ่ายแพ้
เพียงไหน
จึ่งจะพอแก้ไข
คิดสร้าง
อิฐปูนก็สูญไป
เป็นฝุ่น
คนก็ยับทรัพย์ร้าง
สุดรั้งดังถวิล ฯ
๏ ความจนกล่นเกลื่อนทั้ง
ธานี
หากจะโอบอารี
หล่อเลี้ยง
จักฟื้นจะคืนดี
โดยเลศ ใดฤๅ
คนก็ยับทรัพย์เกลี้ยง
กลับกู้ชูไฉน ฯ
๏ สมบัติขัติยผู้
ผดุงขัณฑ์
เครื่องราชกกุธภัณฑ์
คู่แคว้น
ฉัตรตั้งตั่งไอศวรรย์
เสวยราชย์
คนก็ยับทรัพย์แร้น
สุดหล้าหาไหน ฯ
๏ จักซ่อมจะสร้างราช
ธานี นี้นา
ให้สู่คู่คืนดี
ดั่งโน้น
ค่ายคูประตูตี
ต่อรบ ได้ฤๅ
คนก็ยับทรัพย์โล้น
ยากแล้แลเห็น ฯ
๏ ธุรภารการก่อสร้าง
อุตสาห์
เพียงจะมีมากมา
นะนั้น
แรงขาดปราศจากทุนกา
ระสฤษดิ์ ได้ฤๅ
คนก็ยับทรัพย์อั้น
สุดเอื้อมเอือมกมล ฯ
/*91โคลง ๒ ๏ ภูธรอ่อนอุรไท้
ตรัสทราบภาพตกใต้
ต่ำต้อยร้อยปการ ฯ

๏ หน่วงหนักหักจิตท้อ
จักหย่อนยอมอ่อนข้อ
ที่ข้องหมองใจ ไยแล ฯ

๏ ผู้ยอมแพ้ย่อมแพ้
ผู้กระป้อกระแป้
ไป่รู้สัมฤทธิ์ ได้เลย ฯ

โคลง ๔ ๏ กูเอยเคยคิดกู้
กรุงไกร
สืบสิทธิ์อิศรไทย
เทียบฟ้า
ในฉนำกระทำไป
สำเร็จ
สร้างทัพขับพม่าข้า
ศึกให้ไปหาย ฯ
๏ ส่ำกุศลผลที่ได้
บำเพ็ญ มานา
ชี้ช่วยอวยอรรถเห็น
เหตุตั้ง
ใช่คิดอัตตหิตเป็น
ประโยชน์ ตนเลย
ทวยเทพเสพย์สัตย์ทั้ง
ถิ่นนี้มีพยาน ฯ
๏ บุพกรรมนำเนื่องได้
โดยหวัง
จนประสบผลดัง
นี่แล้ว
บุพกรรมจะนำยัง
ที่มุ่ง .หมายนอ
รังสฤษดิ์อิศรแพร้ว
เพริศเพี้ยงเวียงอินทร์ ฯ
/*92๏ เกียรติ์ไทยไปปราศแล้ว
ในขณะ นี้นา
คงจะมีวีระ
เริ่มกู้
ชายใดจะไกรกระ
เดื่องเดช
อาจจะเป็นตูผู้
เทพเจ้าเอาภาร ฯ
๏ ทำมาก็มากแม้น
มโนหวัง
ท้อหทัยไยยัง
อยู่น้อย
รบสู้ริปูพัง
แพ้เพิด แล้วแฮ
ทุกข์ระทมปมด้อย
ปุ่มด้วนควรไฉน ฯ
โคลง ๒ ๏ ภูวนัยใฝ่จิตแก้
หทัยที่ท้อที่แท้
ที่ท้นจนมุม ฯ

๏ รุมอุระจะสร้าง
เวียงซึ่งรกซึ่งร้าง
ซึ่งไร้ไอศวรรย์ ฯ

๏ ตวันหับดับเดชแล้ว
พระเสด็จสู่แท่นแก้ว
ที่กั้งบังบรร ทมแฮ ฯ

พระสุบิน
โคลง ๔ ๏ เทวัญสรรเสกให้
ฝันเห็น
ปราสาทราชฐานเย็น
อยู่ยั้ง
ภาพกรุงรุ่งเรืองเป็น
ปรกติ
ทุกสิ่งยิ่งกว่าครั้ง
เมื่อบ้านเมืองดี ฯ
/*93๏ งวยงงทรงหยุดยั้ง
ยืนยล
พิศยิ่งพิศวงจน
จิตไท้
เวียงล่มถล่มทน
ทุกข์ทับ
ไฉนจึ่งดีฉนี้ได้
เนื่องด้วยอันใด ฯ
๏ ดูเพลินเดินพิศพร้อม
เพรียงไพ บูลยแฮ
แปลกบ่มีคนใน
ที่นั้น
จักไถ่จะถามใคร
บ่หอน เห็นเลย
ทรงสกดอดอั้น
อัดไว้ในทรวงฯ
๏ ขณะนั้นอดีตราชเจ้า
จอมไทย
ผู้ผดุงกรุงไกร
ก่อนกี้
เสด็จแสดงพระองค์ใน
นิมิต นั้นนา
เปล่งประวัจน์ชัดชี้
ช่องเชื้อชัยเฉลย ฯ
๏ อ้าองค์ทรงเดชด้วย
เดชะ
แห่งสยามเทวะ
แว่นฟ้า
สัจวัจน์ประศัสติ์ประ
เสริฐสุด
จุ่งสฤษดิ์กฤตย์กล้า
เกริกด้าวดาวดึงษ์ ฯ
๏ ทรงฤทธิ์คิดสืบเส้น
ไอศวรรย์
สร้างนครอมรอัน
อมิตรคร้าม
ที่นี่บ่ดีทัน
เทียมที่ อื่นเลย
จงอย่าอยู่ตูห้าม
เหตุเอื้ออารี ฯ
/*94๏ อดีตราชประสาทสิ้น
สุรศัพท์
พลันพระกายหายวับ
แวบฟื้น
หลากสุดประดุจลับ
แลปิด
หมดนิมิตนิทร์ฟื้น
ใฝ่ข้อความฝัน ฯ
โคลง ๒ ๏ ภูธรนอนนึกเน้น
แนวคิดอันมิดเม้น
ที่ไท้ใฝ่ฝัน ฯ

๏ หาที่ที่อื่นสร้าง
ดีกว่าซ่อมกรุงร้าง
ซึ่งไร้ชัยเฉลิม ฯ
พระเจ้ากรุงธนบุรี
/*95ฉบัง ๏ แถลงปางสร้างราชธานี
กรุงธนบุรี
บุราณนครก่อนมา ฯ

๏ ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา
นานานาวา
ก็พักก็ผ่านด่านทาง ฯ

๏ ตั้งอยู่ตำบลหนกลาง
บางกอกสองบาง
ซึ่งน้อยแลใหญ่ใกล้กัน ฯ

๏ ชัยภูมิ์มั่งคั่งฝั่งตวัน
ตกนทีอัน
บ่ขาดบ่แคลนแร้นใจ ฯ

๏ ราชวังดังคำอำไพ
คลังนอกคลังใน
พระโรงพระลานบานตา ฯ

๏ สมส่ำกำลังวังชา
เสนาคเสนา
สนัดณรงค์สงคราม ฯ

๏ ราชการบ้านเมืองเรืองราม
ระเบียบเทียบตาม
ระบอบเบื้องโบราณ ฯ

๏ ฝ่ายอาณาจักรหลักฐาน
น่าที่บริหาร
ธตั้งตำแหน่งแต่งคน ฯ

/*96๏ ฝ่ายพระพุทธจักร์อัครผล
สืบพระทศพล
พระสงฆ์ผู้ทรงสิกขา ฯ

๏ ฝ่ายคันถธุระคณา
จารย์ฝ่ายวิปัสนา
ก็แต่งก็ตั้งดังเดิม ฯ

๏ อุปถัมภ์ส่ำสงฆ์ส่งเสริม
สืบส่อต่อเติม
ทนูทำนองคลองธรรม ฯ

สองพระพาหา
โคลง ๔ ๏ ยุคเข็ญเป็นห่วงห้วง
ภัยหาญ
หากศัตรูจู่ทยาน
ยุทธยื้อ
ทุกทางบห่างพาล
พาธะ
ก๊กใหญ่พวกไทยดื้อ
ใช่ด้อยคอยดู ฯ
๏ จักคิดประดิษฐ์สร้าง
สืบรัฐ ไฉนแล
แม้ว่ามีที่ขัด
ทุกข้าง
มิทำมิกำจัด
จักสบ สมฤา
ผู้ปราศอำนาจร้าง
อริร้ายฉลายไฉน ฯ
๏ กองทัพขับข่มข้า
ศึกแสยง
ใช่แต่เพียงพลแผคง
เคี่ยวสู้
ใช่จอมจมูแรง
ฤทธิ์เท่า นั้นเลย
จำจะต้องมีผู้
ช่วยผู้นำพล ฯ
/*97๏ วีระประเทียบเที้ยน
โทพา หาแฮ
ผู้พระจอมพสุธา
เทิดไว้
คือสองพระภาดา
เดื่องเดช
อยู่ฝ่ายซ้ายขวาไท้
เที่ยงแท้แลเห็น ฯ
๏ บุรุษสุทธชาติผู้
พาหา หนึ่งแฮ
ทรงสมัญญาเดิม
ว่าด้วง
พระราชวรินทร์วา
รณศึก
เปรื่องประภาพปราบห้วง
แห่งเสี้ยนเบียนสยาม ฯ
๏ พระนามพระกนิษฐนั้น
บุญมา
พระมหามนตรี
ที่ตั้ง
เป็นนายสุดจินดา
มาก่อน
เปี่ยมประพลกลกั้ง
กุฑย์ล้อมจอมสยาม ฯ
๏ ยอยศปรากฏก้อง
กิตติคุณ
เด่นระดับบรรพบุญ
บ่มสร้วย
พระเชษฐวิเศษสุน
ทรศักดิ์
สมเด็จเจ้าพระยาด้วย
เดชสร้างปางหลัง ฯ
ร่าย ๏ บรมราชาภิเศกเสร็จ
สมเด็จพระเจ้ากรุงธน
บำรุงพลไพร่เมือง
ปลดขุ่นเคืองให้เบา
ภูมิลำเนาอยู่เย็น
เป็นสุขทั่วทวยไทย
/*98ในราชอาณาเขต
แต่ทรงเดชเป็นห่วง
บ่วงสงครามหลายด้าน
เตรียมต่อต้านปัจจนึก
ศึกภายนอกภายใน
อาทิไทยสี่ก๊ก
ซึ่งยกตนเป็นเจ้า
ไม่เข้าด้วยช่วยกัน
เพื่อโรมรันม่านเม็ง
เล็งแต่ตนเป็นใหญ่
ใช่สันธิเป็นหลัก
หักปฏิปักษ์ต่างด้าว
จำจะคิดปลิดร้าว
ปลดร้ายภายใน ฯ
ไทยสี่ก๊ก
เจ้าพิศณุโลก
/*99ร่าย ๏ เจ้าพระยาพิศณุโลก คนึงโฉลกบ้านเมือง (นามเดิม “เรือง” เลื่องนาม) คิดเห็นตามโอกาศ ว่าวาศนามาดล จึ่งเชิญตนเชิดตั้ง โดดเด่นเป็นใหญ่ครั้ง เมื่อไร้ไอศวรรย์ เดิมแล ฯ
โคลง ๒ ๏ ธนบุรินทร์ปิ่นเผ้า
ปรารภพิศณุโลกเจ้า
จัดสู้ดูแรง ฯ

โคลง ๔ ๏ เมืองเหนือน่าศึกต้อง
กำบัง บรแฮ
ปล่อยแต่โดยลำพัง
ไป่ได้
เมาตัวมะมัวลัง
เลล่อ ภัยเฮย
จำจะต้องตีให้
นอบน้อมยอมตาม ฯ
๏ ดำรัศจัดทัพพร้อม
เพรียงพหล
พระเสด็จจากกรุงธน
ถิ่นใต้
มากหมู่พยูห์พล
พรรลึก
เจ้าพิศณุโลกให้
ออกสู้ดูแรง ฯ
/*100๏ ไป่ทันจะหั่นห้ำ
หาญณรงค์
ปืนริปูจู่จง
จวบไท้
ถูกเหมาะเฉพาะชงฆ์
จอมราชย์
ไม่มากแต่หากให้
ท่านต้องคืนนคร ฯ
๏ เจ้าพิศณุโลกปลื้ม
ปรีดี
นึกว่าบารมีมี
ช่อช้วย
กอบการอภิเศกศรี
เสวตรฉัตร
งานเสร็จเจ็ดวันม้วย
จึ่งน้องครองเมือง ฯ
(ปีชวดสัมฤทธิ์ศก จ.ศ. ๒๓๑๑)
๏ ชาวพิศณุโลกแพ้
ภายหลัง
เมื่อพระฝางร้างรัง
รบรื้อ
แตกพ่ายกจายพัง
เกจิงเพิด
ศึกอลัชชีดื้อ
เด็จได้ชัยฉวาง ฯ
เจ้าพิมาย
ร่าย ๏ เจ้าพิมายเป็นเจ้า เผ่าผ่านเผ้าบรมโกษฐ ไม่ช่วงโชติวาศนา สมญาพระองค์เจ้าแขก แปลกที่แพ้ทุกที ทรงอิสสรียศักดิ์สม กรมหมื่นเทพพิพิธ จิตอาภัพอัประโยชน์ หทัยเป็นโทษแก่เธอ เหตุเผอเรอรวนเร เหหวนหัน/*101ปั่นป่วน อ่วนอิหลักอิเหลื่อ ไม่เชื่อองค์เธอเอง เกรงพลาดโน่นผิดนั่น ทำใจมั่นไม่เป็น พึ่งความเห็นคนอื่น ดื่นด้วยคำปฤกษา ฉงนนักหนาไหนดี มีแต่ความน่วมเนี่ยม ไม่เสงี่ยมสง่าอ่าศักดิ์ ประจักษ์ว่าจิตผิดเค้า ที่จะควรเป็นเจ้า แผ่นพื้นภูสยาม ฯ
โคลง ๔ ๏ สมัยเสมอมีโรคร้าย
สำแลง
เศิกศัตรูหลู่แรง
รบเร้า
ผิวราชปราศคมแขง
ขันคิด
โสตถิ์บ่มีมีเศร้า
โศกก้ำกำศรวญ ฯ
๏ เจ้าพิมายใช่ผู้
แขงขยัน
อกอ่อนหย่อนปัญญา
ยิ่งล้น
ครองราษฐ์อาจเป็นอัน
ตรายรอบ รัฐแล
เหตุเพราะจิตอิดอ้น
อัดอั้นตันสมอง ฯ
ร่าย ๏ ปางพระเจ้ากรุงธน ตรัสทราบยุบลบอกมา ว่ามองญาแพ้พ่าย จากค่ายโพธิ์สามต้น พ้นภัยมรณ์ตอนหนึ่ง ไปพึ่งเจ้าพิมาย ไท้ธระคายเคืองใจ ว่าเป็นไทยด้วยกัน สำคัญผิดคิดว่า พม่าเป็นมิตรคบ ยอมให้หลบหลีกอยู่ นำศึกสู่ตนเอง ไม่กริ่งเกรงเบื้องน่า ชล่าน้ำจิตผิดหนัก เมื่อ/*102ประจักษ์เช่นนี้ พึงรีบรี้พลปราบ ให้ราบคาบเด็ดขาด จงพระราชวรินทร์ โยธินทร์เชษฐภาดา กับพระมหามนตรี ยกไปตีด้านหนึ่ง ซึ่งเขาคงออกรบ ตูจักตลบอีกด้าน เจ้าพิมายต่อต้าน จักแพ้ภัยตน ฯ
๏ เจ้าพิมายทราบข่าว ผ่าวหฤทัยไฟลน จัดขุนพลสองทัพ รับปราณึกศึกสท้าน แต่มิอาจต่อต้าน แตกแพ้พังสลาย ฯ
(ปีชวดสัมฤทธิศก ๒๓๑๑)
โคลง ๒ ๏ บุญโหดอัประโยชน์แท้
ทำไฉนไป่แก้
กลับให้มีบุญ ได้เลย ฯ

เจ้านคร
ร่าย ๏ เจ้านครศรีธรรมราช เถลิงอำนาจฝ่ายใต้ ได้ทราบว่าเสียกรุง ว่างผู้ผดุงไทยราษฐ์ เกิดขัดขาดขุ่นเคือง ในบ้านเมืองทั่วไป ไหนอันตรายภายนอก ไหนเปิกปอกภายใน ต่างตัวใครตัวมัน บุคคลอันวาศนา สบเวลามาถึง ไป่พึงทิ้งโอกาศ รวมอำนาจในตน เพื่อถกลศักดิ์ไว้ เป็นหลักในปักใต้ แต่งตั้งตนตาม ควรแฮ ฯ
/*103โคลง ๔ ๏ ทวยไทยทุกท้องที่
สถลชล
จำจะต้องชุมพล
พรักพร้อม
ใครเด่นจะเป็นคน
ครองทั่ว
แล้วแต่วาศนาห้อม
ห่อให้ไทยเห็น ฯ
ร่าย ๏ พระเจ้ากรุงธนบุรี มีพระดำริห์จักเหนี่ยว ให้เป็นเอี่ยวเดียวกัน เพื่อสัมพันธ์พลไทย แต่ทรงชัยระแวงว่า ขอมชล่าเริงอยู่ อาจมาจู่โจมตี จึงมีราชโองการ ให้ยอดทหารชาญชัย พระยาอภัยรณฤทธิ์ พระยาอนุชิตราชา คุมโยธาเกรียงไกร ไปทำการด้านเขมร ฯ
๏ อนึ่ง ภูเบนทร์บัญชา ส่งโยธาทัพหนึ่ง ซึ่งจอมพลสมญา เจ้าพระยาจักรีแขก แยกไปทำปักใต้ ให้ตีศรีธรรมราช เขาพลั้งพลาดไพรี ถูกตีแตกแหลกยับ พวกนายทัพทูลฟ้อง ร้องว่าจักรีแขก แตกสมัคภักดี ไม่มีใจทำศึก ท้าวธตรึกไตรเหตุ ทรงเห็นเลศเหลวไหล ไหนจะทำสำเร็จ จำต้องเสด็จไปเอง เพื่อยำเกรงพระเดช เหตุฉนี้จึ่งไท้ มีพระโองการให้ จัดพร้อมเพรียงพยูห์ ฯ
๏ ศุภฤกษ์เบิกทัพหลวง ทุกกระทรวงแสนยา เสด็จยาตราชลจร เจ้านครศรีธรรมราช เกรงอำนาจภูมี หนีราชภัยไปพลัน ท่านตามทันจับได้ แต่โปรดยกโทษให้ เหตุเกื้อการุญ
(ปีฉลูเอกศก ๒๓๑๒)
/*104เจ้าพระฝาง
กลอนเสภา ๏ ครานี้จะกล่าวบทถึง
เถรหนึ่งฐานะเจ้าพระฝาง
ไม่ใช่พระไม่ใช่เจ้าเข้าระวาง
ตัวอย่างผิดแลกแปลกกฎเกณฑ์
เคยเป็นบรรพชิตจิตเลื่อมใส
เด็กผู้ใหญ่ศรัทธาขรัวตาเถร
ครั้นโชคมาชตาโยนก็โอนเอน
เป็นเถนทุราจารพาลเสเพล
คราวกรุงยุ่งยับอับวาศนา
อยุธยาธิปตัยก็ไขว้เขว
สังฆราชเมืองสวางค์ต่างทำเล
สมคเนน่าที่เป็นผีบุญ
ครองไตรยสีแดงแผลงนักหนา
สถาปนาตนเผ่นขึ้นเป็นขุน
สาวกฉกฉวยร่ำรวยทุน
เจ้าประคุณพระฝางวางตำรา
จัดวงไพบูลย์ภูลโภค
ใช้โฉลกอำนาจวาศนา
ฉาว ๆ ป่าวประโยชน์โฆษณา
จูงใจไพร่ฟ้าประชากร
อ้างเหตุบ้านเมืองเคืองเข็ญ
เป็นทางวาจาอุทาหรณ์
พูดอะไรพูดได้ไม่อาวรณ์
ราษฎรโง่เง่าเหมือนเต่าปลา
ห่มจีวรสบงเหมือนทรงศีล
แต่ป่ายปีนไปปราศสาสนา
ฆ่ามนุษย์รบพุ่งมุ่งจินดา
อทินนาทายีไม่มีอาย
เสพย์สตรีมีรศไม่หมดรัก
เยื้องยักแยบอย่างทางฉิบหาย
เป็นพระปลอมเจ้าปลอมจอมอุบาย
อันผายแผ่ตนเพื่อผลพาล
โฆษณาจูงใจได้ทุกสิ่ง
เหล่าหญิงยอมกายถวายท่าน
พวกถูกปล้นไม่ชอบระบอบการ
แต่ทัดทานไม่ไหวจำใจยอม
/*105ผูกขาดค้าขายถ่ายทรัพย์สูญ
ไปเข้าวงไพบูลย์โดยลม่อม
ปวงราษฎร์ปราศฤทธิ์ต้องอิดออม
อำนาจย่อมอยู่ในมือผู้ถือปืน
เทศน์ให้คนสมัคทาง รักชาติ
รักจนขาดลมหายใจอย่าใฝ่ฝืน
บ้านเมืองคับขันต้องยันยืน
ชีวิตยื่นให้ชาติปราศกีดกาง
เข้าเงินเรี่ยไรไม่รู้เบื่อ
ต้องเชื่อ ผู้นำ ทำต่างต่าง
ไม่ให้ทำไม่ทำอย่าอำพราง
ทุกอย่างไว้ใจในผู้นำ
จะนำไปทางไหนไม่ต้องบอก
แซกซอกไม่หยุดมุดให้หนำ
แม้ลำบากยากแค้นแสนระกำ
ก็ต้องทำ เพื่อชาติ ปราศจำนรรจ์
ฉันเป็นผู้นำชาติอาจนำให้
ทั้งชาติได้ประจักษ์ศักดิ์สุขสันต์
ฉันนี่แหละเป็นผู้รู้เท่าทัน
เพราะเหตุว่าชาตินั้นคือฉันเอง
ท่านรักชาติแม้จะม้วยต้องช่วยชาติ
ไม่บังอาจพูดโป้งทำโฉงเฉง
ฉันคือชาติ ๆ คือฉันหันตามเพลง
จงยำเยงจอมโยธีผู้มีปืน ฯ
กลอน ๘ ๏ เจ้าพระฝางวางกายเป็นนายใหญ่
ไม่มีใครเทียมทัดจะขัดขืน
กองทัพเถนเจนยุทธไม่หยุดยืน
อำนาจฟื้นฟูระบอบปราศขอบคัน
ได้ท่วงทีตีพิศณุโลก
ประสบโชคเฉิดฉายที่หมายมั่น
กำเริบจิตติดใจชัยอนันต์
จะเลื่อนคั่นยศศักดิ์หนักขึ้นไป
เมื่อทราบว่ากรุงธนพหลแกล้ว
ไปตีพิศณุโลกแล้วก็ไม่ได้
ต้องถอยทัพกลับล่าปราชัย
ขรัวเถนใคร่ลองผจญธนบุรี
จึงจัดกองตระเวรเที่ยวเพ่นพ่าน
ณ แดนด่านแถวถลชลวิถี
แตลงตลบรบสู้จะดูดี
ถ้าได้ทีนั่งแท่นเจ้าแผ่นดิน ฯ
/*106ฝ่ายธนบุรี
สยามวิเชียรฉันท์ ๏ ณ เมื่อนรินทะปิ่นนิกร
สดับยุบล ณ ธนบุรี
พระฝางกำเริบกระเถิบวิถี
อุบายจะคิดประชิดนคร ฯ
๏ อลัชชีหรือจะถืออำนาจ
มิคิดคระแลงแสยงสยอน
ผิมาณรงค์ก็คงจะมรณ์
ประหนึ่งแมลงบ่แหยงขยาด ฯ
๏ พระภูวนัยหทัยะหมาย
จะโจมประยุทธ์บ่หยุดพิฆาต
พระฝางไฉนจะไม่พินาศ
ละเลิงณรงค์ก็คงละลาย ฯ
ร่าย ๏ ตรัศสั่งส่วนทัพบก ให้ยกไปสองกอง สองแม่ทัพองอาจ พญายมราชบุญมา พญาพิชัยราชาอีกหนึ่ง ซึ่งโปรดให้คุมพล คนละห้าพันชาย สองนายเตรียมพร้อมสรรพ ฯ
๏ ส่วนอีกทัพทางชล จำนวนพลหมื่นสอง จัดเป็นกองทัพหลวง ทุกถบวงพรักพร้อม เกณฑ์หัดจัดฝึกซ้อม ท่าเบื้องบาทบงสุ์ ฯ
/*107มาลินีฉันท์ ๏ พยุหหนทาง
บกแลน้ำวาง
ขบวนทัพ ฯ

๏ สมุหนิกรซ้อนซับ
ฤทธิเริงรับ
บ่หลีกรณ ฯ

๏ ประดุจอมรเหิรหน
ทุกประเภทพล
ประภาพภูล ฯ

๏ สมุทิตพลไพบูลย์
จึ่งนเรสูร
เสด็จจร ฯ

กลอน ๗ ๏ ครานั้นเถนะเจ้าพระฝาง
ทราบทางทัพธนเกลื่อนกล่นหลาย
กำลังหลั่งหลากดูมากมาย
ยืดยาวข่าวร้ายตายหละตู
ทำมาก็มากถึงเพียงนี้
ร้ายดีทำนองจะต้องสู้
วาศนามากน้อยก็คอยดู
หดหู่ไม่ได้ในครั้งนี้ ฯ
๏ เรียกนายโยธาเข้ามาสั่ง
หลวงโกษา (ยัง) เจ้าน่าที่
ที่พิศณุโลกธานี
เมืองสวางคบุรีหน้าที่ตู ฯ
๏ สยามบดีตีพิศณุโลก
ทรงโชงกเงาเงื้อมเอื้อมก่อนตรู่
คืนเดียวเข้าได้เชิดชัยชู
รู้ถึงพระฝางอ้างว้างใจ
ทัพธนทางบกยกไปถึง
จึ่งตีเมืองสวางค์จากทางใต้
พระฝางใจลีบรีบหนีไป
เลื่องชื่อลือชัยในครั้งนั้น ฯ
(ปีขาลโทศก ๒๓๑๓)
/*108โคลง ๒ ๏ บุญท่านตระหง่านฟ้า
สมถวิลปิ่นหล้า
โอบอ้วมรวมสยาม
ได้เอย ฯ
โคลง ๔ ๏ อยุธยาเยินยับแล้ว
รังไฉน เล่านอ
แม้กจัดกจายไทย
ทั่วหล้า
จักกอบจะก่อไอ
ศวรสฤษดิ์ ได้ฤา
หากว่าแฉกแยกห้า
ย่อมห้ามความเจริญ ฯ
๏ ก๊กหนึ่งปราบสี่ได้
ดังหมาย
เป็นเอี่ยวเดียวดุจกาย
หนึ่งกร้าว
อาจสู้ริปูภาย
นอกโน่น โน้นนา
เอกฉัตรตัดเรื่องร้าว
เรื่องร้ายมลายขวัญ ฯ
๏ จอมธนถกลเกียรติ์กล้า
การีย์
รวมสยามยามมี
โรคร้าย
ศึกมาจะยายี
ยับย่อย ไปเอย
มวญอมิตรฤทธิ์หม้าย
มุ่งรื้อฤาสม ฯ
สงครามพม่า
/*109ค่ายบางกุ้ง
ร่าย ๏ แถลงณรงค์ทรงศักดิ์ รบปฏิปักษ์ภายนอก อันตะคอกจักข่ม บ่มกรรมเวรแก่กัน เมื่อจอมขัณฑ์มรัมมเขต ตระหนักเหตุว่าไทย ไอศวรรย์ฟื้นขึ้นใหม่ ใช่การใหญ่แต่เตือน ให้มาเยือนดูที จึ่งมีราชโองการ ให้ทวยหาญเหล่าหลาย เจ้าเมืองทวายแม่ทัพ ยกมาสดับข่าวคราว สาวถึงตัวผู้เติบ กำเริบต่อม่านเจ้า ทัพพม่าจึ่งเข้า สู่แคว้นแดนเรา อีกแล ฯ
โคลง ๔ ๏ ไทยธนกล่นกลั่นกล้า
ราวี
พระมหามนตรี
เกียรติ์ฟุ้ง
ทัพน่าประดาตี
ทัพพม่า
ม่านพ่ายค่ายบางกุ้ง
กลับลี้หนีสลาย ฯ
(ปีกุญนพศก ๒๓๑๐)
สวรรคโลก
ร่าย ๏ ปีหนูสู่ปีขาล ว่างราชการศึกพม่า กว่ายุทธ์ม่านจักมี เจ้าพระยาสุรสีห์พิศณวาธิราช ทรงอำนาจปราศเปลือง /*110ครองเมืองพิศณุโลก โชคกำลังมลังเมลือง ม่าน ณ เมืองเชียงใหม่ ใคร่จะมาลองโบย โดยคำสั่งอังวะ จึ่งโปมะยุง่วน ด่วนทัพมาราวี เจ้าพญาสีห์ออกสู้ ม่านบ่ทานท่านผู้ ฤทธิ์ร้ายแรงรณ ฯ
โคลง ๔ ๏ ธนบดินทร์ยินข่าวข้า
ศึกเหนือ
เสด็จทัพหลวงทางเรือ
เร่งเต้า
แต่ว่าพระยาเสือ
ทำเสร็จ
รบบ่ร้อนถึงเจ้า
ทัพไท้ไป่ทัน ฯ
(ปีขาลโทศก ๒๓๑๓)
เชียงใหม่ครั้งแรก
ร่าย ๏ นฤบดีมีดำริห์ ว่าพม่าริศึกใหม่ ไตร่ตรองความตามการณ์ ม่านเหิมหาญเหตุว่า มีแนวน่าเชียงใหม่ ไต่ทางทัพได้ดี จึงภูมีดำรัศ ให้จัดพหลโยธี เจ้าพญาสุรสีห์ทัพน่า ร่าเริงใจไทยปวง เสด็จทัพหลวงบ่มิช้า เดียรดาษพลกาจกล้า สู่ด้าวเชียงอินทร์ ฯ
โคลง ๔ ๏ ค่ายพม่าทัพน่าเจ้า
พญาสีห์
ตีฉฉานม่านหนี
มุดหน้า
สมเด็จนฤบดี
ทรงเดช
ดำรัศล้อมทัพข้า
ศึกไว้ในเวียง ฯ
/*111๏ คืนเดียวตีไป่ได้
โดยพลัน
ตรัศว่าไม่ทำมัน
เที่ยวนี้
ไทยกลับม่านขยับขยัน
ขยายติด ตามแฮ
กลับแตกแหลกป่นปี้
ไปต้านทานไทย ฯ
(ปีขาลต่อกับเถาะ ๒๓๑๓-๒๓๑๔)
เมืองพิชัยสองครั้ง
ร่าย ๏ ปีเถาะม่านอยู่โยง ปีมโรงม่านมุ โปสุพลาแม่ทัพ กลับใคร่ลองฤทธิ์ไทย เมืองพิชัยตั้งรับ บอกขอทัพพิศณุโลก ว่าม่านชโงกมาเยือน เตือนประยุทธ์รุทร์ร้า ฝ่ายพิชัยไม่กล้า ออกง้างกลางแปลง ฯ
โคลง ๔ ๏ พญาสีห์มีจิตปลื้ม
เปรมมาน
ยกพยูห์จู่ทยาน
ยุทธ์แก้
ศัตรูบ่อยู่ทาน
แรงท่าน
ถูกปตักดักแด้
เดชด้วนซวนโซม ฯ
(ปีมโรง ๒๓๑๕)
/*112ร่าย ๏ โปสุพลาไม่เข็ด หมายบำเหน็จความชอบ ลอบเข้ามาปีมเส็ง ฝ่ายไทยเล็งรู้ที ดักตีตายก่ายกอง รบขนาดสองแนวโกรก พลพิศณุโลกเหิมหาญ พลพิชัยชาญเชิงยุทธ รุดเข้ารบเข้ารุก บุกสบั้นหั่นห้ำ ยิงแย่งแทงถีบซ้ำ ขับข้าศึกกเจิง กจายแฮ ฯ
โคลง ๔ ๏ ทัพเหนือในคาบนั้น
แขงนัก
พญาพิชัยดาบหัก
เดชห้าว
เจ้าพญาสุรสีห์ศักดิ์
สุรสิทธิ์
โปสุพลาก้าว
กลับหน้าหาหลัง ฯ
(ปีมเส็ง ๒๓๑๖)
เชียงใหม่ครั้งหลัง
ร่าย ๏ โปสุพลานายใหญ่ อยู่เชียงใหม่อักอ่วน โปมยุง่วนนายรอง ไม่ปรองดองใจกัน ฝ่ายจอมขัณฑ์สยามเขต ตรัสทราบเลศอังวะ ว่าเตรียมระรานเรา เราพึงเอาเปรียบก่อน ผ่อนกำลังมันลง ภูวนัยทรงดำรัศ ให้จัดเตรียมโยธี รีบไปตีเชียงใหม่ ไม่ให้ไต่ทางทัพ ขยับลงมาอีกได้ โปรดให้สองภาดา เจ้าพระยาจักรี เจ้าพญาสุรสีห์เรืองฤทธิ์ ไปประชิดเชียงอินทร์ ฯ
/*113๏ ส่วนจอมนรินทร์ปิ่นรัฐ โปรดให้จัดทัพหลวง ทุกกระทรวงเตรียมเสร็จ เสด็จยาตราพลากร เดชขจรจบหล้า อาจจะล่มข่มข้า ศึกซ้ำทำสนอง ฯ
๏ ไตร่ตรองคลองรณรงค์ ทรงระแวงวิถี พระเจดีย์สามองค์ คงจะเป็นทางหนึ่ง ซึ่งพม่าเดินทัพ เพื่อบังคับสองด้าน ต้องเตรียมด้านไว้ก่อน ผ่อนกำลังคอยรับ จุ่งสองทัพพี่น้อง เพ่งพหลพลจ้อง จวบด้าวเชียงอินทร์ ก่อนเทอญ ฯ
โคลง ๔ ๏ ทัพหลวงประทับยั้ง
ยังขนอง
ทัพน่าเจ้าพญาสอง
พี่น้อง
รุกรบตลบลอง
แรงม่าน
ถับถโถมโจมจ้อง
จู่เข้าเอาชัย ฯ
๏ ทัพพม่ามาจักรั้ง
ลำปาง
แต่สดับศัพท์หมาง
หมดแกล้ว
ข่าวด่วนที่สวนทาง
ไปบอก
ไทยยึดลำปางแล้ว
ฤกษ์ม้วยมาเมียง ฯ
/*114๏ สุพลาล่าลี้รีบ
เร็วกลับ
กรุงกษัตร์ตรัศให้ทัพ
เถิบเต้า
ทัพน่าประดาขับ
ตามติด
ตีค่ายลำพูนเข้า
ก่อนไท้เสด็จถึง ฯ
ร่าย ๏ จอมโยธีทัพน่า โบยพม่าแหลกหนี ท่านตามตีต่อติด จนประชิดเชียงใหม่ ตั้งค่ายใหญ่ค่ายราม รวมสามสิบสี่ค่าย ร่ายปีกกาหากัน สรรพาวุธยุทธยง พม่าตั้งวงค่ายรับ ทัพพี่น้องสององค์ ดูมั่นคงคึกคัก ฯ
๏ ฝ่ายทรงศักดิ์จอมธน ยินยุบลด้านขนอง ว่ากองทัพพม่า ฆ่าฟันเม็งผู้ขบถ มอญกระถดถอยมา สู่อาณาเขตสยาม ม่านติดตามเข้ามา ทางยาตราโยธี ด้านเจดีย์สามองค์ ปิ่นณรงค์จอมสยาม เห็นจริงตามตรึกไว้ ทำให้ห่วงด้านหลัง แต่กำลังได้เปรียบ จวนจักเหยียบเชียงใหม่ จำฝักใฝ่บ่ายเบี่ยง เสี่ยงวาศนาบารมี จึ่งภูบดียาตรา ตั้งพลับพลาที่ใกล้ คอยสดับทัพไท้ พี่น้องสององค์ ฯ
โคลง ๒ ๏ หนักฤทัยท่านแท้
กาลกระชั้นมั่นแม้
ว่าช้าเสียเชิง ศึกนอ ฯ

๏ จวนแจแน่นักไสร้
จึ่งท่านใช้ม้าใช้
วิ่งย้อนสื่อข่าว ถวายแฮ ฯ

/*115โคลง ๔ ๏ พลพ่าห์พาข่าวห้อ
ไปถวาย
เจ้าพระยาเชษฐ์ชาย
เชิดกล้า
ตีม่านประหารภาย
ตวันออก
แตกกระจายพ่ายว้า
วุ่นทิ้งสิงคลี ฯ
๏ อีกคนพลพ่าห์เข้า
ข่าวถวาย
เจ้าพระยากนิษฐ์นาย
ทัพแกล้ว
ตีม่านอีกด้านวาย
ลงวอด
ทุกหมู่อยู่มือแล้ว
มอดล้มซมซาน ฯ
๏ ตบพระเพลาท่านปลื้ม
เปรมหทัย
พี่กับน้องสองใน
คาบนี้
ใครดีกว่ากันใคร
จักตัด สินเวย
น้องฤพี่กูผี้
ว่ารู้ฤๅถาม ฯ
ร่าย ๏ โปสุพลาอักอ่วน โปมยุง่วนอึดอัด เห็นถนัดแน่แท้ ว่าจักแพ้ไพรี คิดหนีเอาตัวรอด ให้ปลอดภัยไว้ก่อน ผ่อนชีวิตยืดไว้ นึกฉนี้จึ่งได้ เลี่ยงลี้หนีไป ฯ
โคลง ๔ ๏ สมถวิลปิ่นราชย์ไท้
จอมธรา
เสด็จพยุหยาตรา
เหยียบพื้น
ยั้งยับประทับธา
นีใหม่ น้อยนอ
ห่วงวิปักษ์จักฟื้น
ศึกด้านทวารหลัง ฯ
/*116๏ ผจงจัดนวรัฐให้
คืนดี
เจ้าพระยาจักรี
อยู่ยั้ง
อาณาประชาชี
ชวนชัก
ห้าแห่งแหล่งนครตั้ง
ใหม่หม้าสามคี ฯ
๏ ลำพูนแพร่น่านทั้ง
ลำปาง
เชียงใหม่ไทยภาคกลาง
ย่านใต้
กอเหล่าเผ่าพงษ์พาง
โลหิต เดียวแฮ
ท่านจัดรวมรัฐได้
ดั่งนี้ดีเหลือ ฯ
(ปีมเมีย ฉศก ๒๓๑๗)
ค่ายบางแก้ว
ร่าย ๏ มอญเอาใจออกหาก จากพม่าสามานย์ จึ่งภูบาลมรัมมะ มีพระราชบัญชา ให้โยธามาปราบ ฝ่ายมอญหลาบฤทธิ์พม่า จึ่งล่าสู่แดนสยาม ม่านติดตามเข้ามา ไทยธราธิบดินทร์ ตรัศทราบรบิลไพรี มาวิถีเมืองตาก ไม่ผิดจากทรงคิด อนึ่งอมิตรคงมี ด้านเจดีย์สามองค์ ท้าวธจึงทรงดำรัศ ให้ไปขัดตาทัพ รับไว้ทั้งสองทาง พลางเสด็จคืนนคร ข่าวดัสกรคอยสดับ ฯ
/*117๏ ทัพไทยรับรบม่าน ทางด่านแม่ละเมา เอาชัยได้โดยสดวก แต่พวกรับไพรี ด้านเจดีย์สามองค์ รณรงค์ลงพลั้งพลาด พญายมราชนำยุทธ์ (เป็นบุตรจักรีแขก) ถูกตีแตกต้องล่า หนีจากท่าดินแดง แขวงเมืองกาญจนบุรี เมื่อนฤบดีทราบศัพท์ จึ่งจัดทัพไปดัก เจ้ารามลักษณ์ทัพนุ้ย พระองค์เจ้าจุ้ยทัพเขื่อง ให้เนื่องกันออกไป อนึ่งภูวนัยโองการ เรียกทวยหาญฝ่ายเหนือ ให้เร่งเรือลงมา สั่งนาวารีบรุด ไม่ให้หยุดขึ้นบ้าน เร่งสู่ด้านสงคราม หนุนเนื่องตามกันไป ครั้นภูวนัยสั่งเสร็จ จึงเสด็จคุมทัพหลวง รวมพลปวงเก้าพัน ล้วนยงยันยืนยุทธ์ ศัสตราวุธพร้อมสรรพ ฯ
๏ ฝ่ายกองทัพปฏิปักษ์ ประจักษ์กำลังทัพไทย ลองชิงชัยไม่ชนะ หย่อนวิริยะอ่อนแอ้ว ติดข่ายค่ายบางแก้ว จิตท้อรอปรา ชัยแฮ ฯ
โคลง ๔ ๏ กรุงกษัตร์ตรัศทราบเค้า
เศิกขาม
สั่งทัพขยับคุกค่าม
รอบข้าง
พลม่านพลุกพล่านตาม
ท้องถิ่น
ไทยเที่ยวตีที่กว้าง
ไล่เข้าเล้าขัง ฯ
/*118 ๏ ตรัสว่าพม่าขัดแค้น
อาหาร
หิวระโหยโรยลาญ
เรื่องเศร้า
หวนไห้ใคร่ขอทาน
สักอิ่ม
เราจึ่งค่อยเอาข้าว
ล่อให้มันมา ฯ
๏ ตรัศสั่งตั้งค่ายล้อม
ไพรี
เจ้าพระยาจักรี
กลับแล้ว
ตรัศมอบกอบการตี
ต่อติด
ม่านพ่ายค่ายบางแก้ว
นอบน้อมยอมตน ฯ
(ปีมเมีย ฉศก ๒๓๑๗)
ศึกอแซหวุ่นกี้
ร่าย ๏ ปางพระเจ้ามังระ อังวะบดีมีเดช ตรัสทราบเหตุเมืองไทย กรุงธนไอศวรรย์รัฐ เจ้าตากกษัตร์เกรียงไกร จึ่งจอมไผทมรัมมะ ร้อนอุระรุ่มเร้า เกรงจะก่อต่อเค้า เครื่องร้อนในภาย น่านา ฯ
๏ ขณะนั้นมอญกำเริบ ตั้งตนเอิบอิศระ องค์อังวะเดือดแด สั่งอแซหวุ่นกี้ จงขยี้มวญเม็ง ตามตาเต็งโทษทัณฑ์ สมที่มันกลอกกลับ จึงแม่ทัพผู้เถ้า รับสั่งเจ้าอังวะ ไปเมาะตะมะปราบมอญ ดังภูธรปรารถนา ให้โยธาติดตาม เม็งซึ่งขามฤทธิ์ม่าน พล่านเข้ามาแดนไทย ฯ
/*119 ๏ ฝ่ายภูวนัยจอมธน จัดพหลหลายทัพ ออกต่อรับรบศึก ครั่นครื้นคึกคักคลุก ม่านถูกรุกหลายด้าน จนเมื่อม้านฤทธิ์แล้ว ติดข่ายค่ายบางแก้ว ถูกเค้นเป็นเชลย ฯ
โคลง ๔ ๏ เหลือตายแตกพ่ายลี้
ฤาแล หลังเลย
แจ้งแก่แม่ทัพอแซ
หวุ่นกี้
ข่าวคราวกล่าวตามกระแส
การศึก
ถูกแถกแหลกป่นปี้
ป่วนปิ้มปลายปราณ ฯ
๏ แม่ทัพสดับข่าวแพ้
ไพรี
ทูลพะม่าภูมี
มนัสข้น
เหตุผลยุบลที
ฆะข่าว
ราวเรื่องแต่เบื้องต้น
ตราบท้ายรายงาน ฯ
๏ ตรัศสั่งแม่ทัพเถ้า
ตีไทย
สูอย่าลดละใน
รัฐนั้น
กูเห็นจะเป็นภัย
ภายน่า
จำจะบุกรุกรั้น
รบเร้าเอาชัย ฯ
กลอน ๘ ๏ ปางอแซหวุ่นกี้มีเดชะ
รับรับสั่งมังระนราไศรย
นึกเป็นห่วงท่วงทีจะตีไทย
ซึ่งเกรียงไกรกว่าเก่าตามเค้าการ
/*120หากจะใช้กองโจรเที่ยวโผนเผ่น
ก็ไม่เห็นหนักแน่นเป็นแก่นสาร
ไทยมิใช่อยุธยาคราบุราณ
รัชกาลเอกทัศฉัตรธำรง
ทั้งแม่ทัพนายกองก็คล่องแคล่ว
ไม่ดักแด้วเหลวลุ่ยดังผุยผง
รู้ท่วงทีเอาเปรียบรู้เหยียบตรง
แหล่งซึ่งม่งหมายว่าจะราวี
ถ้าใช้ยุทธวิธีสิบปีแล้ว
เห็นจะแคล้วคลาศหมายหลายวิถี
อันเยี่ยงแยบแบบลบองสองร้อยปี
พระเจ้าหงษาวดีบุเรงนอง
จัดกำลังตั้งมั่นด้านพายัพ
แล้วเดินทัพทางใต้ได้คล่องคล่อง
วิถีนี้วิธีหนึ่งอันพึงลอง
เห็นจะต้องตามหลักตระหนักนัย
จึ่งสั่งโปสุพลาว่าให้ด่วน
ไปกับโปมยุง่วนตีเชียงใหม่
ทั้งสองโปพร้อมกันรีบครรไล
จะชิงชัยแก้ชื่อให้ลือชา ฯ
๏ ปางพระจอมธนบุรีมีดำรัศ
ให้เร่งจัดกองทัพรับพม่า
ทั้งทัพน่าทัพขนองสองภาดา
เจ้าพระยาสุรสีห์โยธีนำ
เจ้าพระยาจักรีโยธีหนุน
สองเจ้าคุณร่วมกำลังหวังขยำ
แต่สองโปหนีไปไม่ให้ทำ
เห็นไม่จำเป็นว่าจะฆ่าตัว ฯ
โคลง ๒ ๏ ปางอแซหวุ่นกี้
ไป่ทราบสองโปลี้
รีบเต้ามาตาม ฯ

๏ พลหลามสามหมื่นห้า
พรรคพหลกล่นกล้า
ยกเข้าทางเมือง ตากแฮ ฯ

/*121 ๏ จับเชลยสืบให้
ทราบเรื่องเมืองเหนือได้
ดั่งเค้าคำถาม ฯ

๏ พระยาเสืออยู่ยั้ง
พิศณุโลกฤาตั้ง
อยู่แคว้นแดนใด ฯ

๏ เชลยกลัวตัวสั่นเทิ้ม
หวั่นอกเหื่อตกเยิ้ม
ตอบถ้อยคำถาม ฯ

๏ พญาเสือไม่อยู่ถ้ำ
ไปจะบั่นหั่นห้ำ
ศึกเบื้องเมืองเชียง ใหม่นา ฯ

๏ แม่ทัพพม่าว่าคร้าน
ที่จะไปปล้นบ้าน
ซึ่งเจ้าของไป อื่นเอย ฯ

๏ ทนงฤทธิ์คิดเช่นนี้
จึ่งอแซหวุ่นกี้
ยับยั้งยังสุโข ทัยแฮ ฯ

ร่าย ๏ ฝ่ายเจ้าพญาจักรี เจ้าพญาสุรสีห์เรืองเดช ทราบเหตุการด้านขนอง สองจึงปฤกษากัน พลันเลิกทัพกลับใต้ ไม่อาจวางใจได้ จักต้องครองทาง ไว้แฮ ฯ
โคลง ๔ ๏ ปฤกษาว่าคาบนี้
คับขัน
เราบ่แรงโรมรัน
ชล่าได้
เห็นพ้องจะป้องกัน
พิศณุโลก
คอยเมื่อทัพกรุงใกล้
จึ่งกล้ากลางแปลง ฯ
/*122กลอน ๘ ๏ ปางอแซหวุ่นกี้โยธีม่าน
ดำเนินผ่านพหลหมายหลายวิถี
เข้าตั้งค่ายรายไว้ใกล้ธานี
เจ้าพระยาสุรสีห์ออกลองรบ
แต่ม่านมากนักหนากล้าไม่ไหว
เข้ารุกไล่โอบอ้อมล้อมตลบ
ถ้าขืนสู้กลางแปลงแรงกระทบ
เห็นจะพบความแพ้แน่ฉนี้
จึ่งถอยเข้าหาเมืองเป็นเครื่องกั้น
ค่ายประตูคูคั่นทุกน่าที่
แต่พี่น้องสององค์ทรงฤทธี
ออกต่อตีนอกเมืองเนือง ๆ ไป
รบบางคราวม่านพ่ายเข้าค่ายหนี
แต่บางทีไทยแพ้แปรไม่ไหว
ต้องล่าทัพกลับเมืองเคืองหทัย
ผลัดมีชัยผลัดแพ้แก่ศัตรู ฯ
๏ ฝ่ายอแซหวุ่นกี้สีห์พม่า
เห็นน้ำใจไทยกล้าหนักหนาอยู่
น้อยกว่าเราหลายส่วนควรคุดคู้
แต่ต่อสู้สามารถปราศย่อท้อ
ใครเป็นแม่ทัพใหญ่ใคร่รู้จัก
มีตระหนักข่าวมาว่าหนุ่มก้อ
จำจะบอกหย่ารบนัดพบพอ
ที่จะขอเห็นหน้าเสนานี ฯ
โคลง ๒ ๏ โดยหทัยนัยฉนี้
จึ่งอแซหวุ่นกี้
สั่งให้ไปขอ ฯ

๏ หย่ารบวันหนึ่งด้วย
ใคร่พบแม่ทัพสร้วย
เพื่อรู้จักตัว
กันนอ ฯ
/*123โคลง ๔ ๏ วันนัดจัดพยุหเยื้อง
โยธี
เจ้าพระยาจักรี
ขี่ม้า
กั้นสัประทนสี
แดงเด่น
เสวตร์ดุรงค์หย่งหน้า
ย่างน้อยลอยสนาม ฯ
๏ อแซหวุ่นกี้เฒ่า
จอมทัพ
แสะสง่าพาหนขับ
ขี่เต้า
กั้นร่มระย้ายับ
ยองยาบ
แผ่อาตม์ยาตร์ย่างเข้า
ขอบข้างทางสนาม ฯ
๏ เพ่งภักตร์ชักม้านิ่ง
คนึงเมิล ท่านนา
บุญจะนำจำเริญ
เลิศหล้า
ปราโมทย์โอษฐ์สรรเสริญ
ศุภลักษณ์
ไพเราะเหมาะหมดหม้า
ใหม่ถ้อยทางแถลง ฯ
อแซหวุ่นกี้ว่า ๏ อ้าท่านสราญสริรแผ้ว
พรรลึก
เจ้าพระยากษัตรศึก
ศักดิ์เจ้า
ใครเล่าจะเดานึก
ความหนุ่ม
ต้านกับตูผู้เฒ่า
เท่าผู้ทุรชัย ฯ
๏ ท่านเอยเผยเดชได้
ดลฉัตร เฉิดเทอญ
ส่อตระศักศักดิ์กษัตร
สืบเชื้อ
ทนุล้อมถนอมรัฐ
ถนิมโลก
เปล่งประคุณบุญเกื้อ
เกียรติ์ซร้องฉลองเฉลิม ฯ
/*124ร่าย ๏ สุดสรรเสริญเยิรยุ สดุดิพจน์หมดกระแส จึ่งอแซหวุ่นกี้ ชี้สั่งให้นำของ อานม้าทองคำฉาย กับอีกหลายสิ่งอัน เป็นของขวัญให้แก่ แม่ทัพไทยฤทธี เจ้าพระยาจักรีรับไว้ ส่งเครื่องตอบแทนให้ เสร็จแล้วกลับคืน เมืองนา ฯ
๏ เจ้าพระยาจักรี เจ้าพญาสุรสีห์ทั้งสอง ทราบทำนองศึกเติบ ปราศความเคลิบเคลิ้มใจ รีบบอกไปทูลความ แด่สยามภูมินทร์ ตามรบิลแห่งศึก พลางตรึกตรองถ่องแท้ คงจะมีทีแก้ เมื่อไท้เสด็จถึง ฯ
กลอน ๘ ๏ ปางพระจอมธนบุรีวีรราช
ทราบขนาดสงครามความแขงขึง
แน่ตระหนักหฤทัยนัยคนึง
ถ้วนทุกสิ่งตรัศสั่งบ่รั้งรอ
เป็นห่วงทางหลายเส้นเช่นวิถี
พระเจดีย์สามองค์ตรงประต่อ
จึงทรงแบ่งทัพย่อยไปคอยพอ
ที่จะรอรบม่านในด้านนั้น
ทอนกำลังลงไปมิใช่เล่น
แต่จำเป็นขัดทัพทางคับขัน
ดำริห์รอบกรอบศึกสำนึกอัน
ตรายชั้นชิงชัยมิใช่น้อย
พม่ามาเพียงไหนไปเพียงนั้น
ต้องโรมรันตีต่อไม่ท้อถอย
เหล่าริปูจู่กล้ามาทยอย
ศึกบ่อยๆบากบั่นผจัญรับ
/*125กลศึกตรึกตรองทำนองยุทธ
จำจะรุดรีบไปเร่งไล่ขับ
จึงภูมีดำรัศสั่งจัดทัพ
ทรงบังคับแสนยาพลากร
หมื่นสองพันพร้อมสรรพเป็นทัพหลวง
ทุกถบวงห้าวหาญชาญสมร
เดือนยี่แรมสิบเอ็ดเสด็จจร
ถึงนครสวรรค์ทรงบัญชา
ให้แบ่งพลสามพันตั้งมั่นไว้
รวังรไวกีดกางขวางพม่า
มิให้ตัดทางเสบียงลำเลียงมา
ณ โยธาทัพหลวงช่วงณรงค์
ด้วยทรงทราบปัญหาว่าครานี้
สำคัญที่อาหารการขนส่ง
ม่านมิได้เชียงใหม่ดังใจจง
ฉนั้นคงอักอ่วนส่วนเสบียง
ข้างฝ่ายพิศณุโลกโชคลำบาก
ถ้าอดอยากการยุทธ์ก็สุดเสี่ยง
ม่านมาอ้อมล้อมขวางทางลำเลียง
เห็นแท้เที่ยงว่าร้ายหลายประการ
ถ้าไทยตัดลำเลียงพะม่าได้
ม่านก็ต้องปราชัยไปทุกด้าน
ฝ่ายเราอยู่ที่มั่นถ้ากันดาร
ทางอาหารขัดข้องก็ต้องแพ้
ใครจะอดก่อนใครในครั้งนี้
ปัญหามีกวดขันฉนั้นแน่
สิ้นเสบียงเลี้ยงเลือดต้องเดือดแด
ยังมีแต่สริรร่างจะร้างปราณ ฯ
๏ กลศึกตรึกตรองเห็นถ่องแท้
จึงทรงแก้กันข่ายอุบายม่าน
จัดสำเร็จเสด็จต่อบ่รอนาน
ถึงทวารชลมารคคือปากพิง
อันมีคลองเชื่อมสองนทีให้
ไปมาได้สดวกดีเป็นที่ยิ่ง
ตำแหน่งน้ำสำคัญอันต้องชิง
เป็นที่สิงทัพหลวงส่งช่วงพล
โปรดให้ตั้งห้าค่ายรายแม่น้ำ
ทั้งให้ทำลายทางสร้างถนน
รักษาฝั่งนทีวิถีชล
เพื่อให้ขนส่งง่ายถ่ายเสบียง
/*126พิศณุโลกโชคร้ายคงหายอด
ทรหดต่อสู้ไม่รู้เลี่ยง
กำหนดการขึ้นลงส่งลำเลียง
มิให้เพลี่ยงพล้ำสู้สัตรูพาล ฯ
๏ ฝ่ายแม่ทัพม่านผู้รู้สังเกต
สืบทราบเลศทัพหลวงท่วงทีหาญ
ถ้าแม้มัวนิ่งอยู่ดูอาการ
คงต้องต้านน่าหลังทั้งสองทาง
จำจะชิงเอาชัยเข้าไว้ก่อน
เพื่อให้หย่อนแรงไทยลงไปบ้าง
กลศึกลึกซึ้งคนึงพลาง
กำหนดวางคำสั่งประนังรบ ฯ
โคลง ๒ ๏ เสือแก่อแซหวุ่นกี้
เบี่ยงอุบายบ่ายฉนี้
บัดฉนั้นพลันทำ ฯ

๏ หลายแฉกแยกทัพให้
ชิดค่ายข้างฝ่ายใต้
ใฝ่ต้อนตีไทย ฯ

โคลง ๔ ๏ นฤบดินทร์ยินข่าวข้า
ศึกแขง
ตั้งค่ายรายเรียงแรง
เรี่ยวล้ำ
ท่วงทีบ่มีแคลง
ใจท่าน
จักไล่ไทยริมน้ำ
ลบล้างทางเสบียง ฯ
๏ ค่าย ๓ ถึง ๑ ต้อง
ต่อรณ
ไทยทรหดอดทน
ทุกด้าน
กรุงกษัตร์ตรัศให้พล
เกณฑ์หัด
ปืนใหญ่ไปยิงต้าน
แย่งต้อนบรถลา ฯ
/*127๏ ทรงคาดว่าพม่าต้อง
ตีอีก
จึ่งเสด็จนำอณีก
น่าสู้
ม่านร้ายอุบายหลีก
มาค่ำ
นึกว่าไทยไม่รู้
ไม่รู้ใจไทย ฯ
๏ ปืนใหญ่ไทยกึกก้อง
กำเรียง
ยิงกระหน่ำสำเนียง
สนั่นฟ้า
พลปืนยั่งยืนเคียง
ปืนพ่น เพลิงแฮ
อริบ่อยู่สู้หน้า
ส่ายหน้าปราชัย ฯ
ร่าย ๏ ตีค่ายไทยไม่แตก กองแยกพม่าล่ากลับ แม่ทัพสดับรายงาน หยั่งเห็นการคาบนี้ จึ่งอแซหวุ่นกี้ เรียกร้องกองหนุน อีกนา ฯ
โคลง ๔ ๏ จอมธนยลม่านท้อ
ถอยถลา
ทรงคเนเวลา
ว่านี้
โอกาศพิฆาตฐา
นะทัพ
แห่งอแซหวุ่นกี้
เฒ่าผู้นำพล ฯ
๏ โองการเคลื่อนค่ายเข้า
คูชิด
ฟากตวันออกทิศ
ที่ใกล้
สามด้านประสานติด
กันตลอด
ข่าย ณ เขือเหนือใต้
ต่อป้องปีกกา ฯ
/*128๏ ม่านแย่งแห่งหนึ่งได้
ไทยหนี
เจ้าพระยาสุรสีห์
ออกแก้
รบเองคระเครงตี
ตอบต่อ
ม่านพ่ายทิ้งค่ายแพ้
ท่านตั้งดังเดิม ฯ
๏ สองฝ่ายหมายมุ่งเข้า
คามคุก
ใครจะบุกไป่บุก
บั่นได้
หลายนับผลัดโรมรุก
รอนรับ
แต่บ่หั่นกันให้
เลือดแห้งแรงโรย ฯ
๏ มากมายฝ่ายม่านเมื้อ
มาหนุน
มุดแมกแหวกคามคุณฑ์
คาดแค้น
ฝ่ายไทยมิใคร่หมุน
ตัวรอบ
น้อยนักจักตัดเส้น
ศึกได้ไฉนหนอ ฯ
๏ ม่านท่องท้องที่เร้า
หลายเฉียง
เที่ยวทลายสายเสบียง
บั่นสบั้น
ฝ่ายไทยมิใคร่เพียง
พออิ่ม
ปฏิปักษ์หักที่นั้น
ที่นี้ตีทาง ฯ
๏ จอมไทยไตรตรึกข้อ
คับขัน
หากจะแบ่งแรงยัน
ยึดเสี้ยน
ไหนเล่าจะเบาบัน
เทาท่วง ทีแฮ
เรามิควรป้วนเปี้ยน
ป่วนพว้าพวังหลัง ฯ
/*129๏ ปฤกษาเสนาคผู้
พาหา ท่านเฮย
ขืนอยู่สู้ ณ สถา
นะนี้
ลำเลียงเลี่ยงปัจจา
มิตรไม่ พ้นเลย
ควรขยับทัพผี้
ว่าช้าปราชัย ฯ
๏ เสนานีพี่น้อง
หนักจิต
สิ้นเสบียงเบี่ยงบิด
บ่ได้
ยากจักรักษาพิศ
ณุโลก
แม้ว่าล่าสู่ใต้
ก็ต้องตามกัน ฯ
๏ ชักช้าชล่าได้
ฉันใด เล่าเอย
เมื่อเสบียงเสี่ยงภัย
เพียบแปล้
ทัพหลวงทลายใน
แนวรบ
สยามจะเยินเกินแก้
กลับกู้ชูไฉน ฯ
๏ ทัพธนถอยล่าแล้ว
ในรา ตรีเฮย
จึงทัพสองเจ้าพญา
ยกเต้า
พลเมืองเนื่องกันมา
เกือบหมด
ตีผ่านแนวม่านเข้า
เขตเบื้องเพ็ชรบูรณ์ ฯ
/*130ร่าย ๏ ปางอแซหวุ่นกี้ ศึกเพียงนี้สำเร็จ เดี่ยวเด็จดังปรารถนา จึงยาตราเหยียบเมือง เกิดขุ่นเคืองนัยนา พบแต่ธานีเปล่า เย่าบ่มีผู้คน ปราศพืชผลอาหาร ยุ้งฉางลาญแหลกหมด ความอดอยากมากล้ำ เสบียงทัพกลับยิ่งซ้ำ ลดน้อยถอยลง ฯ
โคลง ๔ ๏ เห็นนัยไทยทิ้งเปลือก
ธานี
มีแต่แกลบไม่มี
เมล็ดข้าว
สักโสดประโยชน์ดี
ดูปราศ
คิดยิ่งคิดผิดเค้า
เผ็ดแค้นแสนสา ฯ
ร่าย ๏ ฝ่ายข้างกรุงอังวะ เจ้ามังระสวรรค์คต ราชโอรสครองราชย์ หวาดขบถบีฑา จึ่งบัญชาเรียกทัพ ให้เร่งกลับจากสยาม ตามดำรัศบัดนี้ จึ่งอแซหวุ่นกี้ รุ่มร้อนอ่อนอก นักเอย ฯ
โคลง ๔ ๏ อแซหวุ่นกี้วุ่น
วายใจ
ถอยทัพกลับไฉนใน
ขณะนี้
ตรึกตรองจะท่องไพร
ทางแพรก ใดแฮ
พลั้งพลาดอาจป่นปี้
เปี่ยมแท้ทางมรณ์ ฯ
/*131๏ มากคนไม่มากข้าว
พอควร
เสบียงขาดอาจเรรวน
ร่ำร้อง
อ่อนแอจะแปรปรวน
ปั่นปลุก
กองทัพเดินด้วยท้อง
ใช่เท้าเดาจร ฯ
๏ ถอยทัพกลับเที่ยวนี้
ในแดน ไร้นอ
อัตะคัดขัดแคลน
คลาศเค้า
บ่ายเบี่ยงเสบียงแสน
ลำบาก
คนมากไม่มากข้าว
มากข้อเคืองเข็ญ ฯ
๏ จำเป็นเห็นถ่องแท้
ทางการ
แยกทัพเที่ยวรังควาน
ถิ่นท้อง
ลาดหากระยาหาร
ทุกแห่ง
แผ่กระจายข่ายข้อง
ไขว่คว้าหากิน ฯ
๏ หลายแฉกแยกย้ายย่อม
ยวนภัย
อาจจะถูกทัพไทย
ทุ่มท่าย
สองทางกระจ่างใน
แนวคิด
ตายเพราะรบไป่ร้าย
เปรียบร้ายตายหัว ฯ
โคลง ๒ ๏ ไตรตรึกนึกแน่ฉนี้
จึ่งอแซหวุ่นกี้
แยกย้ายหลายทัพ
กลับแฮ ฯ
/*132โคลง ๔ ๏ จอมไทยได้ข่าวข้า
ศึกถอย
สั่งทัพขับตามรอย
ม่านลี้
รีบรัดสกัดคอย
ตีขนาบ
ทัพอแซหวุ่นกี้
กจัดซ้ายกจายขวา ฯ
(ปีวอก ๒๓๑๙)
ร่าย ๏ ศึกพม่ากับไทย ในครั้งนั้นหลากนัก ไม่ตระหนักแน่แท้ ใครพ่ายเป็นฝ่ายแพ้ กึ่งก้ำกันอยู่ นะเอย ฯ
โคลง ๔ ๏ พม่าว่าพะม่าแพ้
แก่ไทย
ไทยว่าไทยปราชัย
โชคแปล้
สงครามสนามไหน
กาลก่อน หลังฤๅ
ต่างฝ่ายต่างพ่ายแพ้
พูดพ้องคำกัน ฯ
ด้านตวันออก
/*133กัมพูชา (ตอนต้น)
ร่าย ๏ แถลงเรื่องเมืองกัมพุช เกิดอุตลุดกันเอง ครื้นเครงกรรมก่ำกาจ รบชิงราชสมบัติ ขัดแขงต่อจอมไทย จึ่งภูวนัยบัญชา พระยาอภัยรณฤทธิ์ พระยาอนุชิตราชา ยกโยธาไปปราบ ราบถึงเมืองเสียมราษฐ์ ฯ
๏ ฝ่ายนรนาถจอมธน ยาตราพลเรือจร สู่นครศรีธรรมราช ข่าวคราวปราศไปนาน จนเกิดการเลื่องรบือ ลือเหลวๆกันมา สองพระยายินอัตถ์ ว่าจอมกษัตร์สวรรค์คต จึ่งกระถดถอยทัพ กลับจากกัมพูชา ราศึกไปคราหนึ่ง ฯ
(ปีขาลโทศก ๒๓๑๓)
๏ ปีเถาะจึ่งเกิดใหม่ ครั้งนี้ใหญ่กว่าเดิม พระเสด็จเสริมทัพไป ในที่สุดเรียบร้อย กัมพุชาคลาคล้อย สู่ใต้ร่มรัฐเราแล ฯ
(ปีเถาะตรีศก ๒๓๑๔)
จำปาศักดิ์
โคลง ๔ ๏ แถลงปางโคราชเปลื้อง
ปรองดอง
กับพระยานางรอง
รุ่มร้า
ทูลแยบแทบฝ่าลออง
ธุลีบาท
ดำรัศจัดทัพค้า
ศึกล้างนางรอง ฯ
/*134๏ แผ่เดชเผด็จบ่อนเบื้อง
บูรพา
เจ้าพระยาจักรี
เตร็จเต้า
นางรองบ่ครองอา
ตมยืด
ปราบเสร็จท่านทราบเค้า
สื่อข้อส่อเข็ญ ฯ
๏ นางรองหวังพึ่งเจ้า
จำปา ศักดิ์แฮ
นึกว่ากรุงธนชตา
ต่ำใต้
จำปาศักดิ์ศักดา
ภิเดช ดังฤา
อารักข์ปักษ์ปกให้
ร่มข้างนางรอง ฯ
๏ กรุงกษัตร์ตรัศทราบข้อ
คำเฉลย
สั่งทัพเชษฐาเลย
รีบเต้า
เจ้าพระยาสุรสีห์เอย
จงออก ไปเทอญ
หนุนเนื่องเบื้องหลังเข้า
เข่นค้ำจำปา ฯ
๏ จอมจำปาศักดิ์ลี้
รณรงค์
เจ้าพระยาสององค์
จับได้
บริเวณเขมรดง
โดยลม่อม
เกลี้ยกล่อมยอมสู่ใต้
ร่มเบื้องบาทบงสุ์ ฯ
๏ คืนทัพกลับถิ่นไท้
ไผทถวัลย์
ต่างๆรางวัลอนันต์
เอนกหน้า
จอมทัพรับเลื่อนบรร
ดาศักดิ์
เกริ่นกิตติคุณบุญกล้า
เกริกท้องธาตรี ฯ
/*135๏ งามสมสมเด็จเจ้า
พระยา
มหากระษัตริย์ศึกนา
มไท้
เศิกศักดิ์อัครฐานา
ดิเรกรุ่ง เรืองแฮ
เครื่องยศทุกอย่างได้
ดั่งเจ้าต่างกรม ฯ
(ปีวอกอัฐศก ๒๓๑๙)
เวียงจันทน์
ร่าย ๏ เจ้าเวียงจันทน์อุกอาจ ไม่เกรงบาทยุคล จึ่งจอมธนเคืองขัด ตรัศให้เตรียมโยธา สมเด็จเจ้าพระยาแม่ทัพ กับเจ้าพระยาสุรสีห์ ยกไปตีกำหราบ สองท่านปราบเวียงจันทน์ จนโรมรันเรียบแล้ว จึ่งท่านเชิญพระแก้ว สู่ไท้กรุงธน
(ปีจอสัมฤทธิศก ๒๓๒๑)
พระแก้วมรกต
โคลง ๔ ๏ สิ่งงามเป็นเครื่องปลื้ม
ใจเสมอ
ปรีดิแดแผ่เผยอ
เผยิบเย้า
ยวนจิตปลิดโศกเสนอ
โสมนัส
แก่บ่รู้จักเถ้า
ใหม่หมั้นนิรันดร ฯ
/*136๏ พิมพ์ภักตร์ลักษณซึ้ง
สันตา รมณ์แล
ศิลปะเลียนธรรมดา
เด่นได้
ขจีรัตนสัตถา
ภิลักข์
ก่อเกิดเชิดจิตให้
ชุ่มชื้นยืนยง ฯ
๏ ถ้อยคำธรรมรสผู้
พาที
ศัพท์บ่ดีฟังดี
บ่ได้
มณีมุนีศรี
ศุภอรรถ
ฟังบ่ยินหากให้
รสแท้ทางธรรม ฯ
๏ คำณวนศัตวรรษล้ำ
ปรัมปรา
ชนบุราณนานกา
ละกี้
สมมุติพุทธปฏิมา
มณีรัตน์
ดุจดั่งเราบัดนี้
ว่าไร้ใดเทียม ฯ
โคลง ๒ ๏ จอมธนกมลผ่องแผ้ว
สั่งสรรพรับพระแก้ว
เกริกซร้องสาธุการ ฯ

๏ สมโภชโฆษณก้ำ
แห่ตลอดลำน้ำ
ท่าเจ้าสนุกนิ์เนื่อง มานา ฯ

๏ ขบวนแห่แลลิ่วริ้ว
เรือลครเรืองิ้ว
ครึกครื้นนที แท้แฮ ฯ

/*137๏ เรือประพาศดอกสร้อย
เรือพระวงศ์ใหญ่น้อย
อีกข้าราชราษ ฎรแฮ ฯ

๏ มหรสพครบอย่างตั้ง
สองฟากแม่น้ำทั้ง
หุ่นงิ้วโขนหนัง ลครนอ ฯ

โคลง ๔ ๏ เจ็ดวารงานพระแก้ว
มรกต
ชลสถลชนบท
บอกเบื้อง
ภูวนัยพระหทัยสด
ใสสุทธิ์
ปราโมทย์โรจนเรื้อง
รุ่งไร้ราคี ฯ
สังวาลย์นพรัตน์
๏ ความชอบเชิญพระแก้ว
มาถวาย
ศรีศรัณย์พรรณราย
เลื่องรู้
สังวาลย์นพรัตน์สาย
หนึ่งโปรด
บำเหน็จจอมทัพผู้
เกียรติ์กล้าปรากรม ฯ
กัมพูชา (ตอนหลัง)
โคลง ๔ ๏ ปีมโรงถึงชวดเก้า
สังวัจฉร์
กัมพุชหยุดอยู่สงัด
เงียบด้าว
ฉลูเบ็ญจศกตัด
สันติ
กอบก่อการก้าวร้าว
รุกรั้นกันเอง ฯ
/*138๏ เกิดการลอบฆ่าขึ้น
หลายครา
องค์อุปโยราชา
ชีพม้วย
ชนฉินกล่าวนินทา
เขมรราช
หาว่ารู้เห็นด้วย
กับผู้ลงมือ ฯ
๏ ขบถจับจอมราชย์ได้
ทันใด
พาพระองค์ตรงไป
ถ่วงน้ำ
กัมพุชประดุจไฟ
โพลงพลุ่ง
พลุกพล่านอลหม่านพล้ำ
เพลี่ยงคว้างทางสลาย ฯ
๏ ตำนารการขบถแท้
ทุกที เทียวเนอ
เป็นเหตุก่อการกลี
เริ่มทิ้ง
ยับยิบฉิบหายมี
มาเนื่อง กันนา
ยากจะหยุดดุจกลิ้ง
ท่อนไม้ลงเขา ฯ
๏ บางขบถปลดรากรั้ง
รัฐบาล ลงแฮ
เปลี่ยนจัดเป็นรัฐผลาญ
โภคด้วน
เพ่งเล็งเร่งเร็วทยาน
ขยอกเหยื่อ
ผอมหมดแต่ขบถอ้วน
อิ่มท้องครองสถาน ฯ
๏ เวียงขอมจอมขบถครั้ง
ปีฉลู นั้นแล
วางแยบแบบเผด็จดู
ง่ายได้
ตั้งเจ้าแผ่นดินหนู
เนาราชย์
สี่ขวบแต่หากให้
ครอบบ้านครองเมือง ฯ
/*139๏ อำนาจราชกิจทั้ง
ปวงหมด
สิทธิขาดแก่พวกขบถ
บ่อนนั้น
ยักย้ายอุบายปลด
แปลงเปลี่ยน
กลับหน้าเป็นหลังปั้น
แปลกเค้าเลาเดิม ฯ
๏ ร่วมคิดปลิดราชเปลื้อง
ปรุงปรับ
จับจ่ายกระจายทรัพย์
ท่านสร้าง
ส่ายเสียดเบียดบังคับ
คับแคบ
เขาว่าหมาแย่งก้าง
ย่อมก้าวร้าวกัน ฯ
๏ ไทยธราธิราชรู้
ราวความ
อันจะเลยลามปาม
เลื่อนเปื้อน
เวรก่อจะต่อตาม
เวรติด
เลอะดั่งกายลายเกลื้อน
เกลื่อนกล้นมลทิน ฯ
๏ ฝ่ายเราเนานิ่งได้
ฉันใด
กัมพุชดุจอามัย
หมกด้าว
พิษแพร่จะแผ่ภัย
สู่เพื่อน เมืองนอ
ทามริกพลิกรัฐร้าว
เรื่องร้ายหลายเหลือ ฯ
๏ ธนธรณินทร์ปิ่นหล้า
ดำรัศ
กิจกระทำบำบัด
บ่วงเร้า
สมเด็จมหากษัตร์
ศึกจุ่ง จรเทอญ
เป็นแม่ทัพใหญ่เต้า
สู่เบื้องเมืองขอม ฯ
/*140๏ แม่ทัพทัพน่าผู้
ภักดี ท่านนา
เจ้าพระยาสุรสีห์
ศักดิ์แผ้ว
ทัพพิศณุโลกมี
เดชะ
พลทกล้าทแกล้ว
เกลื่อนสล้างกลางรณ ฯ
๏ ตรัศเอาเจ้าฟ้าราช
โอรส
อินทรพิทักษ์กรมขุนยศ
เยี่ยมหล้า
กองหนุนธกำหนด
ตำแหน่ง ให้นา
ทัพทแกล้วทกล้า
กลาดกลุ้มชุมพล ฯ
๏ ศึกเสร็จให้เศกผู้
พระดนุช
อินทรพิทักษ์ราชบุตร
ท่านไว้
เป็นกษัตร์รัฐกัมพุช
ประเทศ
เพื่อ ณ ภายน่าให้
เรียบร้อยรอยเจริญ ฯ
๏ ศึกยังมิเสร็จได้
ดังจำ นงนอ
เกิดยุ่งกรุงธนกรรม
ก่อบ้าย
เรื่องราวจะกล่าวลำ
ดับต่อ ไปเอย
ทุกข์เทวศเหตุร้าย
ร่ำล้ำกำศรวญ ฯ
/*141ชาติ ชรา พยาธิ มรณ

๏ เกิดแก่เจ็บม้วยไม่
มีผัน แปรเลย
อาวุธยุทธภัณฑ์อัน
เอกถ้วน
สินทรัพย์จะนับพัน
แสนโกฏิ ก็ดี
ฤทธิเดชเวทมนต์ล้วน
ไม้แพ้แก่ตาย ได้แล ฯ
ปลายแผ่นดิน
โคลง ๔ ๏ วัยงายบุญบ่ายใกล้
สายัณห์
ดวจดั่งอาทิตย์อัน
อ่อนแล้ว
บารมีบ่มีวัน
ไวโรจน์ อีกเลย
ยังจะหับดับแด้ว
ดึ่งดั้นอันธการ ฯ
๏ บ่ายบุญนฤเบศร์เจ้า
จอมธน
เพราะพระโรคโบกบน
เบียดเกล้า
เบื้องสูงจรุงผล
ภัยผริต
รวนจริตจิตเร้า
จึ่งล้วนปรวนแปร ฯ
๏ ปัญญายวดยิ่งล้ำ
ฝูงชน
เขาว่ามักมีมล
มั่วกลุ้ม
เด่นเดชวิเศษแล
พรรลึก
หากมิห้ามความคลุ้ม
คลั่งบ้างบางปการ ฯ
/*142๏ อุมมัตต์กษัตร์ด้าว
ใดมี
ภาษิตสองพันปี
กล่าวไว้
อาณาประชาชี
ชอมเทวศ
แดเหือดเดือดไห้ได้
ทุกข์ร้อนลาญรทม ฯ
ร่าย ๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงจอมไผทไทยราษฐ์ เสด็จออกอาศน์โอฬาร ข้าราชการเคียมคัล บรรพชิตทั้งสังฆราช บังคมบาทภูวนัย กรมมหาดไทยทูลบอก ออกความว่ากรุงเก่า เกิดมีเหล่ากำเริบ ก่อการเติบปฏิมารค นายบุญนากแม่ลา ร่วมคบหาพวกพ้อง ขุนแก้วน้องพญาสรรค์ กันกับทั้งขุนสุระ ไม่เกรงพระบารมี เข้าต่อตีรุกร้น ปล้นผู้รักษากรุง พระผู้ผดุงรัฐเรื้อง จงตระหนักแทบเบื้อง แห่งใต้บทมาลย์ ท่านเทอญ ฯ
๏ ปางพระองค์ทรงรัฐ ตรัสทราบเรื่องเบื้องต้น นึกว่าปล้นธรรมดา ด้วยอยุธยาเป็นหน่วย แห่งส่วยขุดทรัพย์สิน ซึ่งฝังดินซ่อนพม่า ผิวทรงชล่าโจรภัย ไหนประชาจักยับ ไหนราชทรัพย์จักสูญ เกิดอาดูรทั่วหน้า ควรจะไปป่าช้า รีบล้างทางโจร ฯ
/*143โคลง ๒ ๏ พระยาสรรค์หมอบเฝ้า
ตรัศว่าน้องของเจ้า
ชื่ออ้างอย่างโจร ฯ

๏ เจ้าจุ่งไปปราบให้
ราบคาบกำหราบได้
ด่วนด้วยกำลัง เจ้าเทอญ ฯ

๏ เขารับรับสั่งแล้ว
ลาบาทภูวนาถแคล้ว
จากท้องพระโรง ฯ

๏ จัดเรือเร็วเร่งเต้า
ตามพระโองการเจ้า
สู่เบื้องโบราณ นครแฮ ฯ

โคลง ๔ ๏ จอมกษัตร์ตรัศคิดข้อ
บริหาร
มีทุมลปนมาน
ไม่น้อย
ไต่สวนส่วนราชการ
ธุรกิจ
บางประการท่านคล้อย
คลาดเคล้าเงางำ ฯ
๏ กรรมฐานท่านถ่องแท้
หวนคำ นึงนา
แววสว่างทางธรรม
เท่ารู้
โสดาปัตติมัคค์นำ
ไปเนื่อง
ผลพิปริตจิตผู้
อื่นไซร้ไป่เสมอ ฯ
/*144๏ อีกอย่างทางทรัพย์แท้
ทุกโมง
มีพยานยาวโยง
ยืดข้อ
ว่าคนกอบกลโกง
เงินท่าน
เกลื่อนหนักการลักฉ้อ
ราษฎร์ทั้งบังหลวง ฯ
๏ สัญญาวิปลาศทั้ง
สองทาง นี้แล
ก่อเกิดการอางขนาง
นึกสู้
เกี่ยงก่ายอุบายกาง
กำเริบ
เป็นขบถต่อท่านผู้
โรคร้อนบ่อนเศียร ฯ
ร่าย ๏ กล่าวฝ่ายนายบุนนาก มากพวกพ้องซ่องเติบ ก่อกำเริบต่อเจ้า กล่าวตามเค้าโฆษณา ในบรรดาร่วมคิด ว่าบพิตรภูบาล มีสัญญาณมัวมล ราษฎรดลดาลทุกข์ เกิดฉุกลหุกทั่วด้าว ร้าวไปทั้งแผ่นดิน มีมลทินคลุกคละ ถึงพระสงฆ์ทรงศีล เกิดเบียดบีฬทั่วไป คนจังไรมากมี เช่นพันสีพันลา ซึ่งวาศนากอบกั้ง ให้ตั้งวงไพบูลย์ ทรัพย์พอกภูลพวกตน ผลเรื่องร้ายหลายหลาก นายบุนนากแม่ลา กล่าวปรารถนาแก่หมู่ ว่าจักจู่เข้าจับ ขับพระเจ้ากรุงธน ล้างเปือกปนมลทิน ถวายแผ่นดินน้อมเกล้า แด่พระเจ้ากษัตร์ศึก ให้ทรงตรึกต่อไป ไฉนจะสบสุขสานต์ ทรงบริหารภายใน ปิดทางภัยภายนอก ล้อมคอกไว้แน่นแฟ้น เกลือกริปูคู่แค้น จักเข้าข่มเรา อิกแล ฯ
/*145๏ นายบุนนากอยากได้ ผู้ใหญ่ให้นำน่า รู้ทีท่าทางกรุง เป็นผู้จุงไปรบ ครั้นพบพระยาสรรค์ จึ่งผ่อนผันชวนชัก ประจักษ์จำนงปลงใจ ตกลงไปด้วยกัน พระยาสรรค์หัวน่า ร่าเริงใจไพร่พล สวมมงคลสีแดง แรงน้ำใจใช่น้อย หมู่หมวดตรวจเรียบร้อย รีบเต้าตามทาง นาทย์นา
โคลง ๔ ๏ เวลาหลังค่ำเข้า
ถึงกรุง
ปวงประชามามุง
มากหน้า
น่ากลัวจะนัวนุง
กันหนัก
ใจสั่นขวัญหนีอ้า
อกเต้นเผ่นผาง ฯ
๏ ไม่มีใครต่อต้าน
พญาสรรค์
พวกพระยาสรรค์พลัน
พรักพร้อม
ถาโถมกระโจมฟัน
ฟอนฟาด
หมวดหมู่จู่เข้าล้อม
รอบทั้งวังหลวง ฯ
๏ กรุงกษัตร์ตรัศทราบด้วย
แดสลด
ว่าพระยาสรรค์พยศ
ยอกย้อน
สับปรับกลับนำขบถ
บ่ายสู่
ตรัศสั่งพลวังต้อน
ต่อสู้ดูที ฯ
/*146๏ เชิงศึกคึกคักเค้า
ขันแขง
คับคั่งมงคลแดง
ดื่นหน้า
พลวังประดังแรง
ดันรบ
สาดศัสตราวุธกล้า
เกลื่อนใกล้ไพรี ฯ
๏ ตรัสสั่งพลฝรั่งให้
ยิงปืน
ป้อมวิชัยใหญ่ยืน
หยั่งเป้า
ศรเพลิงเบิ่งบอกครืน
ครึนครั่น
เรือวิปักษ์จักเข้า
จอดได้ไป่ถึง ฯ
๏ เขาผูกลูกฝรั่งทั้ง
มารดา ด้วยแฮ
ยิงก็ยิงออกมา
เถิดเน้อ
ฝรั่งเห็นเผ่นจากปรา
การวิ่ง
เหตุบุตรภริยาเพ้อ
พร่ำก้องร้องหา ฯ
๏ พลวังยังต่อสู้
ปฏิปักษ์
แต่พระองค์ทรงตระหนัก
จิตไท้
ว่าใช่สมัยจัก
เปลืองชีพ ชนเลย
ตรัศสั่งสังฆราชให้
บอกแพ้พญาสรรค์ ฯ
๏ เขาเชิญทรงผนวชเปลื้อง
ปลดเคราะห์
ตบพระเพลาว่าเสดาะ
โชคได้
เอหิ ภิกขุ เหมาะ
มาแม่น
กองกุศลดลไท้
เที่ยงแท้ธรรมเสถียร ฯ
/*147๏ พระทรงพระผนวชด้วย
ยินดี
ครองราชย์จำนวนปี
สิบห้า
พระคุณอดุลย์มี
มามาก
บุญเสื่อมเอือมอิดอ้า
อกโอ้อนิจจา ฯ
ฉบัง ๏ แถลงปางสมเด็จเจ้าพระยา
มหากษัตริย์ศึกมหา
ภิเดชกระเดื่องแดนไกร ฯ

๏ จอมทัพขับจอมขอมไป
บ่ายหน้าอาไศรย
อำนาจ ณ เบื้องเมืองญวน ฯ

๏ ญวนส่งโยธามากวน
ทัพน่าไทยจวน
จะโจนกระโจมโรมรณ ฯ

๏ ปิ่นทัพสดับข่าวกรุงธน
เกิดโกลาหล
ระส่ำระสายภายใน ฯ

๏ บรรลือระบิลยินไป
ร้อนร้าวราวไฟ
จะเกิดวิบากมากมี ฯ

๏ จึ่งสั่งเจ้าพระยาสุรสีห์
อย่าเพ่อราวี
ระไวระวังฟังดู ฯ

๏ ยับยั้งตั้งมั่นยันผลู
ต่อตัดศัตรู
มิให้คนองคลองใจ ฯ

๏ ส่งพระยาสุริยอภัย
ผู้ภาคินัย
สมรรถะมั่นปัญญา ฯ

/*148๏ ให้คืนนครราชสิมา
คอยสดับบรรดา
ระแคะระคายภายใน ฯ

๏ ผิวเกิดเหตุยุ่งกรุงไกร
ให้รีบเร็วไป
พิทักษะราชธานี ฯ

กาพย์ธนัญชยางค์๏ พญาสรรค์นั่งซัง ในพระราชวัง เรียกเงินพระคลัง แจกจ่ายมากมี เสร็จแล้วกลับออก ภายนอกมณฑีร์ เวลาราตรี นอนนอกราชวัง ฯ
๏ สั่งไพร่ให้ตรวจ วางเวนเกณฑ์หมวด ล้อมท่านผู้ผนวช กวดขันกำลัง ให้จับบุตรหลาน ของท่านไปขัง ผู้คนพร้อมพรั่ง โดยดังบัญชา ฯ
๏ กลางคืนสั่งให้ นวลนางข้างใน บรรเลงเพลงไป ในกำบังตา จะฟังนอกม่าน ไม่ผ่านเข้ามา ขอเพียงปรีดา แต่ด้วยสำเนียง ฯ
๏ คำขับจับใจ คืนหนึ่งนางใน ทรงลักษณ์ไฉไล ผู้เป็นต้นเสียง เจ็บครรภ์ขึ้นมา เวลาจำเรียง พญาสรรค์รู้เยี่ยง ส่งเตรียมประโคม ฯ
/*149๏ เขาไปทูลความ ท่านให้ไปห้าม ว่าไม่งดงาม ใช่ยามครึกโครม “มันสุดชาติแล้ว” เชื้อแถวซุดโซม ไม่ใช่ไผทโกรม สิ้นบทหมดกัน ฯ
๏ คืนหนึ่งต่อมา พญาสรรค์บัญชา ให้มีเทศนา ที่พระโรงคัล เกิดไฟไหม้ม่าน อลหม่านขึ้นพลัน เหตุเพราะเทียนอัน ติดขึ้นข้างใน ฯ
๏ เพลิงแลบแปลบปลาบ ใจเสียวเขวียวขวาบ ชักหอกชักดาบ วับวาบหวั่นไหว นึกว่าแกล้งจุด อุดตลุดกันใหญ่ ตื่นอกตกใจ เกรงภัยไพรี ฯ
๏ จุดเทียนสับเพร่า แตกตื่นเปล่าเปล่า ไม่เห็นมีเค้า ใครมาราวี ต้องเลิกฟังเทศน์ เพราะเหตุขวัญหนี เส้นปสาทไม่ดี อักอ่วนป่วนทรวง ฯ
๏ ฝ่ายพวกนักโทษ ซึ่งทรงเกรี้ยวโกรธ เพราะถูกจำโนทย์ ว่าฉ้อเงินหลวง ครั้งออกจากคุก เที่ยวรุกทลวง แก้เผ็ดคนปวง ที่แกล้งกล่าวหา ฯ
๏ แล่นไล่ราวี เหยียบย่ำยายี คนพวกอัปรี พันสีพันลา กราวเกรียวเรี่ยวแรง ถีบแทงบีฑา โรมรันฟันฆ่า กันทั่วธานี ฯ
/*150ร่าย ๏ ฝ่ายพญาสุริยอภัย ทราบข่าวไปว่ากรุง เกิดนัวนุงหนักขึ้น เสียงสทื้นจวนแจ แลไม่เห็นทางเรียบ เปรียบดังเรือเพียบแปล้ ถึงคาบความเสื่อมแท้ เที่ยงแล้วแนวสลาย ฯ
โคลง ๒ ๏ สามพันพลเพ่งเต้า
รีบจากโคราชเร้า
เร่งร้อนนอนดง ฯ

๏ เดือน ๕ ปักษ์มืดเก้า
ท่านจึ่งถึงกรุงเข้า
มั่นตั้งมังคุด สวนแฮ ฯ

โคลง ๔ ๏ พญาสรรค์สำเร็จแล้ว
ในวาร นั้นนา
ขึ้นนั่งซังราชการ
เกลี่ยใกล้
พญาสุริยอภัยขาน
ขอทราบ
จักคิดฉันใดไสร้
สืบนี้สำนาร ฯ
๏ พญาสรรค์ตอบว่าข้า
คิดเห็น
เหตุที่จำเป็นทำ
เทิดกู้
ดับร้อนจะผ่อนเย็น
ไว้ก่อน
คอยพระจอมพลผู้
เสด็จด้าวแดนขอม ฯ
/*151๏ คำตอบชอบลู่เพี้ยง
พอใจ อยู่แฮ
พญาสุริยอภัย
เพ่งอั้น
ไป่วางหทัยใคร
ในขณะ นี้เลย
ไฉนปากหากใจฉนั้น
แน่ล้วนควรชม ฯ
๏ ฟังโสตรไว้โสตรต้อง
ตำรา
สุริยอภัยพระยา
ย่อมผู้
พริ้มภักตร์พยักยินวา
จาตอบ
เชื่อมิเชื่อไม่จู้
ไม่จี้ถี่ถาม ฯ
๏ พญาสรรค์ผันจิตย้าย
ฤายืน ยืดเลย
ดูดั่งคิดแล้วคืน
คิดได้
กลับใจจะใฝ่ขืน
ทางขัด
เสร็จโค่นขุดโคนไม้
คิดค้ำคืนเดิม ฯ
๏ ปล่อยองค์รามลักนณ์เจ้า
จากขัง
ลับ ๆ ทรัพย์พระคลัง
คล่องให้
รีบรัดจัดกำลัง
ไปรบ
ไกล่เกลี่ยเกลี้ยกล่อมได้
พวกบ้างบางพรรค์ ฯ
๏ บุนนากไม่ร่วมริ้ว
รามลักษณ์
ขุนสุระผละผลัก
พรากบ้าง
ขุนแก้วทราบแนวจัก
จมดึ่ง
ต่างก็ไม่เข้าข้าง
พวกพ้องพญาสรรค์ ฯ
/*152๏ รามัญในคาบนั้น
นัยเฉลย
เสตแลสามตามเคย
คู่อ้าง
บ้างเคียวไม่มีเลย
บ้างเจ็ด
แยกหมู่อยู่สองข้าง
หยั่งข้ามความเข็ญ ฯ
๏ ฝ่ายหนึ่งพญาเจ่งผู้
ภักดี
แด่พระจอมจักรี
ยอดฟ้า
พระยาพระรามมี
อีกหนึ่ง
เพื่อนพระยาเจ่งกล้า
ร่วมข้างทางเดียว ฯ
๏ รามัญอีกพวกโน้น
พำนักนิ์
ฝักฝ่ายค่ายรามลักษณ์
รบสู้
มอญแยกแผกพลพรรค
สองพวก
แท้เที่ยงเสี่ยงเคราะห์รู้
โชคร้ายตายเลย ฯ
๏ รามลักษณ์ลักษณะด้อย
โดยนัย
ที่มิใคร่มีใคร
ร่วมค้า
มอญมากแต่หากไทย
น้อยนัก
เหตุที่ขามความว้า
วุ่นซ้ำกำศรวญ ฯ
๏ สงครามรามลักษณ์แพ้
พิราลัย
เสร็จศึกภายในใน
ภาคเช้า
พระยาสุริยอภัย
พักมั่น
คอยพระน้าเนื่องเต้า
แต่เบื้องเมืองขอม ฯ
/*153ร่าย ๏ ในเมื่อเจ้ารามลักษณ์ คุมพลพรรคผ่านไป เธอแวะในอุโบสถ ประณตทูลพระภิกขุ ว่าประจุออกเถิดไท้ โอกาศกลับมาให้ คิดแก้แค้นคราว นี้นา ฯ
โคลง ๔ ๏ ทรงยินผินตอบถ้อย
เธอหลาน
ว่ากุศลอวสาน
สุดลี้
อย่ากอบอย่าก่อการ
กำเริบ อีกเลย
บุญเก่าเพียงเท่านี้
ไม่พ้นชนม์กษัย ฯ
๏ ตรัศแก่โอรสน้อย
เนาขนอง ท่านนา
ราชย์จะเป็นของสอง
พี่น้อง
ฝากตัวอย่ามัวมอง
ทางอื่น ลูกเอย
แม้มิตายเจ้าต้อง
นอบน้อมยอมเขา ฯ
จบภาค ๒
ภาค ๓ กรุงรัตนโกสินทร์
ปูชา จ ปูชนียานํ
/*154เอตมฺมงฺคลมุตฺตมํ
โคลง ๔ ๏ คำใดใครกล่าวไว้
วาทะ
ปราศเปรียบเทียบศากยะ
ราชเจ้า
ใสสุทธ์พุทธวัจนะ
นำโลก
จูงหทัยใฝ่เฝ้า
เฟื่องฟ้งมงคล ฯ
๏ บูชาราชะผู้
บูชนีย์
เอกอรรคองค์จักรี
กฤตย์กล้า
วาจนานุสาวรีย์
ส่วนหนึ่ง นี้นา
ถวายพระพุทธยอดฟ้า
เยี่ยมฟ้าสุราลัย ฯ
๏ จรุงพจน์จรดถ้อยท่อง
ทางกวี
ยังทิวาราตรี
ไม่น้อย
เทพใดหฤทัยมี
มาโนชญ์
เชิญช่วยอวยให้ข้อย
คล่องถ้อยคำแถลง เถิดรา ฯ
สมเด็จกษัตรศึก
/*155โคลง ๔๏ แถลงปางจักริศเจ้า
จอมศึก
ทรงสดับศัพท์ลึก
สุดร้าย
ข่าวกรุงยุ่งหยุกหยึก
ยิ่งใหญ่
เมืองจะเป็นเมืองหม้าย
หม่นไหม้ใจตรอม ฯ
๏ อยุธยาเยินยับแล้ว
ฤานาน เลยนอ
ธนจะถึงอวสาน
อีกไสร้
บ่ายบุญพระภูบาล
บริเฉท
รัฐจะเป็นรัฐไข้
โรคเค้นเป็นไฉน ฯ
๏ เสียแรงแสวงเลศได้
ดังคิด
ไทยประมวญเป็นมิตร
หมดไว้
กลมเกลียวเอี่ยวเอกจิต
ผจงจัด
ทำนุกปลุกปลอบให้
เหือดเศร้าเนาเกษม ฯ
๏ เสียแรงเหื่อต่างน้ำ
ทำมา
ยอบแยบยามอยุธยา
ย่อยแล้ว
ดำเนินเนิ่นนานหา
ที่มั่น
บากบั่นกลั่นพลแกล้ว
กาจกล้าราวี ฯ
/*156๏ เสียแรงแสดงเดชสร้าง
สัมฤทธิ์
กู้ประเทศเขตทิศ
ทั่วได้
เสียแรงแข่งคณามิตร
เม็งม่าน
ปรามปราบราบเรียบไร้
อริกล้าพาเหียร ฯ
๏ เสียแรงเปนแหล่งกล้า
การีย์
สมส่ำกำลังมี
มากล้วน
อยู่กินถิ่นฐานดี
ดังเก่า
ร่มราษฐ์ปราศทุกข์ถ้วน
ทุกท้องทำเล ฯ
๏ ความเจริญเดินน่านั้น
นานนัก
เดือนละเดือนเชือนชัก
เชื่องช้า
คราวเอือมเสื่อมเร็วลัก
ษณเลื่อน ลงแล
วันละวันปั่นคว้า
ป่วนคว้างทางสลัว ฯ
๏ ฉันใดอยุธเยศล้ม
ลงสลาย
ยศยุบหุบโอษฐ์อาย
อกเศร้า
หลายแฉกแยกกันกจาย
กเจิงถิ่น
ต่างก๊กยกเป็นเจ้า
จัดตั้งยังตน ฯ
๏ ฉันนั้นธนบุเรศสิ้น
รัศมี
ไทยจะเกิดการกลี
รุ่มเร้า
ภายในไม่สามคี
ครัดเคร่ง
โอกาศชาติอื่นเข้า
ขี่ข้ามตามเคย ฯ
/*157๏ เม็งม่านพลุกพล่านได้
ดังเพรง
เราจะมัวกลัวเกรง
กริ่งม้วย
เสียงปืนจะครืนเครง
ครรชิต
ไทยจะล่มจมด้วย
แก่งแย้งแคลงกัน ฯ
โคลง ๒ ๏ จอมศึกนึกเช่นนี้
โปร่งปล่อยเห็นช่องชี้
ช่วงชั้นเชิงสลาย ฯ

๏ ไอศวรรย์ปั่นป่วนไซร้
ใครจะยอมใครให้
อยู่เกล้าเนาเศียร ฯ

โคลง ๔ ๏ ข่าวไฉนในขณะนั้น
นึกแหนง
ว่าจะผลุนผลันแผลง
เพลี่ยงพล้ำ
ลู่ทางฉวางแวง
เฉวียนฉวัด
ข่าวตะคอกชอกช้ำ
ใช่ช้ามาถึง ฯ
ร่าย ๏ ขณะนั้นม้าใช้ เข้าเฝ้าไท้ทูลความ ตามที่ราชภาคินัย สุริยอภัยพระยา ถวายประดาข่าวสด ว่าเกิดขบถใหญ่แล้ว เชิญธกลับทัพแกล้ว โก่นสร้างทางสงบ ใหม่เทอญ ฯ
โคลง ๔ ๏ ยินข่าวผ่าวอุระเร้า
จักริศ
กาละเข็ญเห็นสนิท
แน่แล้ว
ชักช้าชล่าจิต
จักล่ม
รัฐจะหักดักแด้ว
ดึ่งด้นหนกษัย ฯ
/*158 ๏ คำนึงถึงเมื่อนั้น
ในผลู โน้นนา
คำที่ซินแสดู
เด่นไว้
คาบนี้น่าที่กู
เป็นแน่ แล้วนอ
ที่จะจัดรัฐให้
เฟื่องฟื้นคืนคง ฯ
ร่าย ๏ ไท้ธทรงปฤกษา ราชภาดาสุรสีห์ ว่ากลีมาเยือน เตือนให้รีบไปจัด บำบัดเหตุลุกลาม ยามผู้คนอลหม่าน เกลือกทัพม่านมากวน ยวนประยุทธ์เอาเปรียบ เรามิเรียบราบอยู่ ศัตรจู่โจมตี จักไม่มีเลศสู้ เว้นแต่เราเข้ากู้ รวบร้วมแรงไทย ไว้แฮ ฯ
๏ ดำรัศส่งบังคับ ทัพเจ้าพระยาสุรสีห์ ระวังไพรีด้านเขมร แล้วนฤเบนทร์บัญชา เตรียมโยธาสรรพสล้าง พระเสด็จขึ้นเกยช้าง เนตรไท้ทัศนา พลนา ฯ
พัณณรังสี
โคลง ๔ ๏ อำพนพลพยุหพร้อม
เพรียงกัน
สังเกตเหตุมหัศจรรย์
แจ่มรู้
รังสีพระฉวีวรรณ
ไวโรจน์
ผาดผุดดุจดังผู้
ผ่านฟ้ามาดิน ฯ
/*159๏ นายกองนายทัพทั้ง
ทวยหาญ
อิ่มมโนโอฬาร
เลื่องแสร้
โอภาศราชสมภาร
เพ็ญภาคย์
บุญบ่มสมศักดิ์แท้
เทียบไท้ใครถึง ฯ
๏ ยอบกายถวายหัตถ์ซร้อง
สาธุ
พระจักพลันบรรลุ
ราชย์ได้
โสภิตนิมิตอุ
ดมเอก นี้นอ
แท้เทพสังหรณ์ให้
เหตุเอื้ออารี ฯ
ร่าย ๏ ฤกษ์งามยามชัยโชค โบกธวัชสัญญา ให้ยาตราโยธี ภูมีเถลิงคชพ่าห์ กูบสี่น่ายรรยง งามสารทรงสูงเยี่ยม เอี่ยมอาภรณ์พรรณราย ดังพลายทรงองค์อินทร์ งามพลสินธวาณึก งามอธึกพลเท้า เต้าจากค่ายรายเรียง นำตามเคียงขุนเศิก แผ่อาตย์เอิกเกริกเร้า แรงรักภักดีเจ้า จักสู้สู่สงบ ใหม่แฮ ฯ
๏ พระเสด็จเดินทัพผ่าน ทางด่านพระจาฤก คักคึกพลโยธา จวบปราจิณบุรี ข้ามนทีทางมุ่ง วิถีทุ่งแสนแสบ ชนทกแถบที่ได้ ข่าวกลับแห่งทัพไท้ แซ่ซร้องสาธุการ ท่านนา ฯ
/*160โคลง ๔ ๏ ฝ่ายหลวงสรวิชิตผู้
นามหน
ข่าวกลับทัพอนุสนธิ์
ทราบเค้า
สวนผลูสู่ตำบล
แสนแสบ
นบบาทนรนาถเข้า
ขี่ม้านำพล ฯ
๏ เดือน ๕ แรม ๙ ค่ำ
ปีขาล
ในดิถีโสรวาร
สอบไว้
๑๑๔๔ กาล
จุลศก
กำหนดเวลาได้
เมื่อเช้า ๒ โมง ฯ
๏ เสด็จถึงฝั่งแม่น้ำ
เจ้าพญา
เทียบสุริยคติวา
ระชี้
วันที่ ๖ เมษา
ยนมาศ
เริ่มราชวงษ์ใหม่นี้
เมื่อนั้นวันงาม บารนี ฯ
พระเจ้าจักรี
/*161ฉบัง ๏ แถลงปางวุ่นวายภายใน
เกิดขบถบัดใจ
ขบถก็ปลดปัฐพินทร์ ฯ

๏ แถลงปางว่างเจ้าแผ่นดิน
ร้อนแพรกแหลกติณ
ประหนึ่งประลัยไฟกัลป์ ฯ

๏ แถลงปางปิ่นทัพกลับทัน
สมภารท่านพลัน
ระงับกลีบีฑา ฯ

๏ แถลงปางโปร่งจิตปลิดจา
บัลย์ใจในกา
ลเมื่อเสด็จมาดล ฯ

๏ แถลงปางปิ่นณรงค์ทรงพล
ยับยั้งฝั่งชล
ประทับพพลาพราคาร ฯ

กาพย์ธนัญชยางค์ ๏ ปางปวงประชา ยินดีปรีดา เจ้าใหม่ใจมา ทั่วหน้าเบิกบาน เหตุอันปั่นป่วน ทบทวนมานาน ล้มลุกคลุกคลาน ปลิดปลดหมดไป ฯ
๏ เดชาภินิหาร ดังองค์อวตาร ไม่มีทัดทาน แก่งแย่งแคลงใจ เหล่าข้าราชการ สำราญหฤทัย ฝ่ายน่าฝ่ายใน นบน้อมพร้อมกัน ฯ
/*162๏ เชิญเสด็จเสวยราชย์ เอี่ยมโอ่โอภาศ บัลลังก์ดังอาศน์ อำไพในสวรรค์ ปกป้องครองกรุง บำรุงเขตขันฑ์ ปลูกปลุกสุขสันต์ แซ่ซร้องสรรเสริญ ฯ
๏ ทรงเห็นราบคาบ จึ่งโปรดให้ทราบ โดยดุษณีภาพ ว่ารับอัญเชิญ ธำรงสมบัติ สืบกษัตร์ดำเนิน จูงรัฐจำเริญ จิรัฏฐิติกาล ฯ
โคลง ๔ ๏ แจร่มรัฐจรัสภาคพื้น
ภูพิศุทธ์
เริ่มรัชกาลพระพุทธ
ยอดฟ้า
ยุ่งเหย่งดุจเพลิงจุด
พลันขจัด
ปลั่งประเคราะห์เหมาะหม้า
ใหม่เลี้ยงเวียงอมร ฯ
ราชกรณีย์
โคลง ๔ ๏ คฤหาศน์แห่งชาติไท้
เสถียรฐา ปนานอ
คือราชนครนา
ครซร้อง
กลางแหล่งแห่งไทยอา
ณาจักร
ศุภฤกษ์เกริกเกียรติก้อง
กลั่นกล้าธาตรี ฯ
/*163๏ กรุงเทพมหานครนี้
นามรบิล
อมรรัตนโกสินทร์
ต่อสร้อย
ย้ายจากฟากแผ่นดิน
ตวันตก
ผาดผุดดุจดังย้อย
หยาดฟ้ามาดิน ฯ
เวียงวังดังสุรแสร้ง
เสกสฤษดิ์
ส่อศุภศักดิ์จักริศ
เกรื่องกล้า
ปราสาทราชสถิต
ฐิรอาศน์
แสงส่องก่องกนกจ้า
แจ่มห้องเวหน ฯ
๏ อาวาศอาศน์พระแก้ว
กาญจนา คารนา
งามสุดพุทธปฏิมา
มิ่งฟ้า
สำนักนิ์อัครบูชา
ชูเชิด
ไพศิษฎ์จิตแจ่มกล้า
เจิดแกล้วแนวธรรม ฯ
๏ พระธรรมจำสอบค้น
คลำหา
ทรงสั่งสังคายนา
แน่ไว้
ขาดตกบกพร่องมา
แต่เมื่อ
กรุงเก่าถูกเผาไหม้
มากพ้นคณนา ฯ
๏ ธรรมมณฑิรท่านสร้าง
ไพศาล
เป็นที่ปูชนียสถาน
เทิดตั้ง
พระไตรยปิฎกลาน
หลายฉบับ
ทองใหญ่ทองน้อยทั้ง
ฉบับตู้ครูเดิม ฯ
/*164๏ คณะสงฆ์ทรงห่วงด้วย
มีคาว
มาแต่กรุงธนคราว
ที่แสร้ง
บังคมคฤหัสถ์ราว
อรหัตต์
เสส่อสอพลอแกล้ง
กล่าวกลั้วมัวมล ฯ
๏ ทรงสรรบรรพชิตแท้
ทางธรรม
ยกย่องต้องตามตำ
แหน่งตั้ง
ศุภวัตรปฏิบัตินำ
สอนสั่ง
ปริยัติวิปัสนาทั้ง
ทั่วรู้ชูชวน ฯ
๏ ธรรมศาสตร์ขาดวิ่นครั้ง
กรุงสลาย
ต้องประมวลกฎหมาย
แม่นไว้
ตราสามอร่ามลาย
ทุกเล่ม
เป็นฉบับแบบให้
หลักถ้วนยุติธรรม ฯ
๏ อนึ่งทรงดำรัศใช้
ชุมกวี
เกลากลั่นวรรณคดี
ดัดสร้าง
รวบรวมร่วมมือมี
มาส่ำ สมแฮ
ใหม่แต่งแข่งเก่าบ้าง
บ่งไว้โวหาร ฯ
ร่าย ๏ ทรงสถาปนาอิสสริยศักดิ์ จักรีบรมราชวงษ์ องค์โสทรภาดา มหาสุรสิงหนาท กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ถกลพระยศไพศาล ราชการกึ่งพระนคร ขจรพระเดช/*165ทั่วด้าว แผ่พระคุณบุญอคร้าว เศิกคร้ามขามฤทธิ์ ท่านแล ฯ
๏ เจ้าฟ้าราชภาคินัย เฉลิมอภิธัยเถลิงอาศน์ กรมพระราชวังหลัง รังสฤษดิ์อิสสริยไท้ สมแก่ความชอบได้ ช่วยบ้านเมืองคราว เข็ญนา ฯ
๏ อนึ่งทรงสถาปนา กรมพระยาเทพสุดาวดี กรมพระศรีสุดารักษ์ กรมหลวงจักรเจษฎา อีกภาคินัยทรงเดช กรมหลวงธิเบศร์บดินทร์ กรมหลวงนรินทร์รณเรศร์ หนึ่งพระเชษฐโอรส เถลิงพระยศเลื่องหล้า เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร ขจรพระเกียรติเกรื่องแกล้ว ราชสกุลบุญแพร้ว เพริศเรื้องรังสี ฯ
โคลง ๒ ๏ ราชวงษ์ทรงแต่งตั้ง
ตามประเพณีครั้ง
เมื่อบ้านเมืองดี ฯ

๏ ปางเมื่อปราสาทไหม้
ตรัศพยากรณ์ไว้
ดั่งนี้มีจด จำแฮ ฯ

โคลง ๔ ๏ ขัติยกุลบุญโฉลกแม้น
มหาศาล นี้นอ
จักสืบสันตตินาน
ใช่น้อย
อาณาประชาบาล
บริรักษ์
ลำดับกษัตร์ร้อย
กับห้าสิบปี ฯ
/*166ร่าย ๏ ทรงบำเหน็จความชอบ ตามระบอบตำแหน่ง แต่งตามคำปฤกษา ลูกขุนศาลาณสานหลวง โดยกระทรวงอันมี มหาเสนา (ปลี) หนึ่งทรงโสมนัสเลื่อน เพื่อนราชการงานหนัก พระอักขรสุนทร เดิมนามกรนายสน ถกลยศเจ้าพระยา รัตนาพิพิธ สถิตที่สมุหนายก หนึ่งธราธิปกทรงแต่ง ตำแหน่งจัตุสดมภ์ ยมราช (ทองอิน) ผู้ภูมินทร์เม็ตตา หนึ่งธรรมา (บุญรอด) ผู้เยี่ยมยอดปรีชา หนึ่งเจ้าพระยาพลเทพ เสมียนปิ่นเสพย์สุจริต หนึ่งราชกิจกรมท่า น่าที่การทรัพย์หลวง เจ้ากระทรวงสมญา เจ้าพระยาพระคลัง (สน) อนึ่งคนสำคัญ อันมีความชอบมาก นายบุนนากแม่ลา เป็นเจ้าพระยาชัยวิชิต สิทธิ์ขาดการกรุงเก่า อนึ่งเล่าพระยาเจ่ง เพ่งภักดีสุจริต ต้องตามจิตจอมกษัตร์ ตรัสให้ยศสมญา มหาโยธาเป็นใหญ่ แก่นายไพร่รามัญ อันร่วมจิตสนิทน้อม แต่ละผู้อยู่พร้อม พรั่งหน้าสามคี ฯ
๏ ฝ่ายพระมหาอุปราช มหาสุรสิงหนาทนรินทร ขจรพระเกียรต์ตรัจเตร็จ ตั้งสมเด็จเจ้าพระยา บรรดาศักดิ์ปราศเปรียบ จัดทำเนียบขุนนาง วางระเบียบวังน่า ไม่ต่ำกว่าแบบตั้ง แต่ที่มีมาครั้ง เมื่อบ้านเมืองดี ฯ
/*167โคลง ๔๏ รอบคอบกรอบกฤตย์ไท้
โทสฤษดิ์
ทุกฝ่ายภายในประสิทธิ์
เสร็จถ้วน
ขอบขัณฑ์มั่นคงคิด
ข่ายเขต
ยังแต่ภายนอกล้วน
ลึกห้วงห่วงหลาย หนแล ฯ
มลาวประเทศ
กาพย์ธนัญชยางค์ ๏ จักกลับจับกล่าว สืบเนื่องเรื่องราว ย้อนหลังยังคราว กรุงธนบุรี ฝ่ายมลาวประเทศ ลุ่มเขตชลธี แม่โขงโยงมี ไปมาหากัน ฯ
๏ เวียงจันทน์จืดจาง กับหลวงพระบาง ขุ่นข้องหมองหมาง อางขนางเดียดฉัน จนเกิดสงคราม ลุกลามโรมรัน ศึกติดเวียงจันทน์ จากหลวงพระบาง ฯ
๏ รบกันอยู่นาน ฝ่ายเจ้าบุญสาร ถูกโถมโหมหาญ กองทัพอับปาง นั่งกริ่งนึกตรึก ระคึกระคาง ไม่เห็นมีทาง จักรอดปลอดภัย ฯ
๏ เวียงจันทน์จักล่ม ยุบยับทับถม ลึกลงในหล่ม เกรียมกรมหฤทัย ไตร่ตรองถ่องแท้ ทางแก้คือไป พึ่งองค์ทรงชัย มรัมมราชฤทธี ฯ
/*169๏ ส่งศุภอักขระ ถวายจอมอังวะ ขอพึ่งเดชะ แห่งพระภูมี พระเจ้าร่มขาว ก้าวร้าวเต็มที โปรดด้วยช่วยตี เมืองหลวงพระบาง ฯ
๏ พระเจ้ามังระ ผู้จอมอังวะ ทราบศุภอักขระ ทรงกระหยิ่มพลาง ส่งโปสุพลา ให้มากีดกาง บาศใหญ่ไล่ล้าง ผู้ทำบีฑา ฯ
๏ สู้ไม่ไหวแน่ ไม่มีทางแก้ หลวงพระบางแพ้ แก่โปสุพลา เมืองขึ้นสองเมือง เป็นเครื่องบูชา อำนาจพะม่า ในคราเดียวกัน ฯ
โคลง ๔ ๏ อลวนชนร่วมเชื้อ
โฉงเฉง
เวียนวิวาทกันเอง
เอิกอื้อ
นิทาน ณ กาลเพรง
เป็นคติ
ลิงตุลาการยื้อ
แย่งเข้าเอาผล ฯ
๏ เวียนจันทน์พันธ์แผกเนื้อ
หน่อไหน เล่านอ
หลวงพระบางคือใคร
ใคร่รู้
เผ่าเดียวเคี่ยวกันไป
จนป่น
เป็นทาสชาติอื่นผู้
แผกเชื้อเครือเถา ฯ
/*170กาพย์ธนัญชยางค์ ๏ อยู่มาช้านาน เจ็ดปีประมาณ พระเจ้าบุญสาร เกิดการหุนหัน ตั้งเรื่องวิวาท อุปฮาดเวียงจันทน์ พระวอหนีทัน ไปสร้างนคร ฯ
๏ บุญสารส่งทัพ จักให้ไปจับ คับคั่งบังคับ พระวอต่อกร รักษาเมืองได้ แต่ใจแหยงหยอน จึ่งสู่ภูธร มังระฤทธี ฯ
๏ ทูลขอทัพขันธ์ ให้รีบเร็วพลัน มาตีเวียงจันทน์ ผู้บ้าราวี มังระอำนวย ด้วยความยินดี ส่งทัพทันที ให้ออกดำเนิน ฯ
๏ ทัพพม่ามาพลัน พบทูตเวียงจันทน์ ที่ในอารัญ ราวทางหว่างเถิน ไปเฝ้ามังระ คารวะทูลเชิญ พระผู้จำเริญ ให้รบพระวอ ฯ
๏ เชิญทัพม่านเมื้อ สู่เวียงจันทนเพื่อ เลี้ยงดูปูเสื่อ ป้อนเหยื่อเยิรยอ ม่านเปลี่ยนจำนง ตกลงตามขอ ไม่มีรีรอ กลับหน้าราวี ฯ
/*171๏ สู้ม่านไม่ไหว พระวอหนีไป หาตำบลใหม่ ฐาปนาธานี บอกขอพึ่งบุญ พระคุณภูมี จอมธนบุรี เป็นสุขสืบไป ฯ
โคลง ๒ ๏ ธนบุเรศโปรดเกศให้
รับพระวอไว้ใต้
ร่มเบื้องบาทบงสุ์ ฯ

กาพย์ธนัญชยางค์ ๏ ฝ่ายเจ้าบุญสาร ส่งบรรณาการ แต่พระภูบาล อังวะบดี ขอเป็นเมืองออก ในคอกบารมี ใช่เท็จวาที ราคีคดงอ ฯ
๏ อยู่มาไม่ช้า บุญสารราชา กลับคิดขึ้นมา ว่ายังไม่พอ จึงแต่งโยธา ไปฆ่าพระวอ หมายตัดต้นตอ เหล่ากอไพรี ฯ
๏ ท้าวเพี้ยกรมการ บอกทูลรายงาน แต่พระจอมปราณ กรุงธนทันที ว่าเจ้าบุญสาร อหังการยายี ไม่เกรงภูมี ฆ่าพระวอตาย ฯ
/*172๏ ปางนรินทร์ปิ่นราชย์เจ้า
จอมธน
ตรัศทราบภาพอลวน
วุ่นว้า
บุญสารประหารคน
ในร่ม เราแฮ
กำเริบเอิบฤทธิ์ท้า
ศึกสู้กูลอง ฯ
๏ ดำรัศจัดทัพเข้ม
แขงคึก
สมเด็จมหากษัตร์ศึก
ศักดิ์แผ้ว
เจ้าพญาสุรสีห์ลึก
ณรงค์เลศ
จงเร่งเพ่งพลแกล้ว
กวาดเกลี้ยงเวียงจันทน์ ฯ
๏ จึ่งไท้จอมทัพผู้
พาหา ท่านแฮ
กลศึกทรงปฤกษา
สอดคล้อง
กับองค์พระภาดา
พีรเดช
ยุทธวิถีพี่น้อง
แน่ได้แนวเดียว ฯ
๏ ลุ่มโขงโยงแคว้นทอด
ถึงกัน
หลวงพระบางเวียงจันทน์
จัดตั้ง
ร่วมแรงจะแขงขัน
คิดใช่ น้อยเลย
เมืองออกแก่ม่านทั้ง
คู่แคว้นแดนโขง ฯ
ทางไกลไปยากล้ำ
ลำเนา นั้นนอ
ทุ่งเถื่อนเขื่อนโขดเขา
เขตน้ำ
ลำเลียงเสบียงเรา
ฤาง่าย
ขัดขาดอาจเพลี่ยงพล้ำ
พลาดได้ในรณ ฯ
/*173๏ จักท่องสองทัพทุ้ง
สองทาง
ให้พว้าพวังวาง
วิ่งจ้อง
เราอาจลาดเสบียงกลาง
ทางสดวก
เหตุที่ผ่านทัพท้อง
ที่กว้างกางกร ฯ
โคลง ๒ ๏ ทางศึกนึกแน่แล้ว
เดินขบวนทัพแกล้ว
เกลื่อนท้างทางสถล
ชลแฮ ฯ
ร่าย ๏ ทัพกนิษฐภาดา กัมพุชาทางเดิน ถึงเนินเขาลี่ผี ขุดนทีทางอ้อม เสร็จสรรพทัพเรือพร้อม พรั่งเข้าลำโขง ฯ
๏ เชษฐภาดาทัพบก ยกทางเมืองโคราช ส่งกองลาดเร็วออก ตีรอบนอกมีชัย ยกพลไกรตามติด ชิดเข้าไปไป่ช้า ดังจะโฉบโอบข้า ศึกไว้ในกรง เล็บนอ ฯ
โคลง ๒ ๏ จอมเวียงจันทน์หวั่นแท้
เห็นประจักษ์จักแพ้
ชอกช้ำกรรมเวร ฯ

๏ นันทเสนโอรสเจ้า
ขี่คชกำพลเข้า
ยุทธ์แย้งแรงลอง ฯ

๏ สู้มิไหวไม่กล้า
อยู่มิได้ไม่ช้า
รีบลี้คืนเวียง ฯ

/*174กาพย์ธนัญชยางค์ ๏ บัดนี้จักกล่าว พระเจ้าร่มขาว เมื่อได้ทราบข่าว กรุงเทพไปตี สับเสี่ยงเวียงจันทน์ เธอพลันยินดี โดยเรื่องเนื่องมี อริแก่กัน ฯ
๏ เห็นเป็นโอกาศ แก้เผ็ดเด็ดขาด ห้ำหั่นฟันฟาด พิฆาตเวียงจันทน์ ผู้เคยเชิญพม่า ให้มาโรมรัน หลวงพระบางพลัน ล้มพับยับเยิน ฯ
๏ ครั้งนี้อิ่มอก เวียงจันทน์ต่ำตก ตัวสั่นงันงก ระหกระเหิน จักไปช่วยซ้ำ เหยียบย่ำให้เพลิน ใครเลยเฉยเมิน เมื่อได้ท่วงที ฯ
๏ พระเจ้าร่มขาว ขมขื่นยืนยาว จึ่งส่งสารกล่าว แก่ธนบุรี ถอนจากพะม่า ย้ายมาภักดี ต่อพระภูมี พระเจ้ากรุงธน ฯ
๏ จุ่งโปรดอำนวย ให้ส่งทัพช่วย รบเวียงจันทน์ด้วย อีกหน่วยหนึ่งพล โดยความจงรัก มุ่งสมัคกมล ปลูกสุขปลุกผล แช่มชื้นยืนยาว ฯ
/*175๏ สมเด็จกษัตร์ศึก ไม่ต้องตรองตรึก ก็ทราบสำนึก พระเจ้าร่มขาว ว่าเคียดเดียดฉัน เวียงจันทน์ในคราว เชิญพม่ามาหยาว ยุบยับอับปาง ฯ
๏ ตกลงทรงรับ แต่ท่านแต่งทัพ ไปคอยกำกับ ทัพหลวงพระบาง ร่วมแรงโยธี ข่มขี่รอบข้าง บุญสารบ่านร้าง รีบลี้หนีไป ฯ
๏ สมดังมโนรถ ท่านน้อมประณต พระแก้วมรกต เชิญสู่กรุงไทย พระบางอีกด้วย ชำร่วยทัพชัย ถวายภูวนัย เจ้าธนบุรี ฯ
๏ นันทเสนกุมาร โอรสบุญสาร ท่านจับได้ท่าน พามาธานี บำรุงเลี้ยงดู ให้อยู่ด้วยดี ไม่ทำยำยี อนาทรร้อนใจ ฯ
โคลง ๔ ๏ คราวก่อนพม่าคว้า
สองขัณฑ์
หลวงพระบางเวียงจันทน์
จวบพร้อม
คราวนี้ก็เช่นกัน
แต่กลับ
ทั้งคู่สู่ไทยน้อม
นอบเกล้าเนาเกษม ฯ
/*176โคลง ๒ ๏ ไปคู่มาคู่ทั้ง
คราวเมื่อโน้นแลครั้ง
เมื่อนี้น่านึก นักนอ ฯ

๏ ผิวเว้นวิวาทไว้
อาจเอิบอิศระได้
ไม่ต้องเป็นเมือง ออกเอย ฯ

ฉบัง ๏ แถลงเรื่องเนื่องแต่นั้นมา
อีกห้าปีครา
ที่เปลี่ยนกษัตร์รัฐไทย ฯ

๏ ร้อนร้าวหยาวยุ่งกรุงไกร
เกิดเหตุเภทภัย
มิช้าก็กลับคืนดี ฯ

๏ เดือนเดียวพระเจ้าจักรี
เครื่องกล้าบารมี
ประสิทธิสันต์บันดาล ฯ

๏ แต่ว่าพระเจ้าบุญสาร
ยินข่าวกล่าวขาน
มิแน่ตระหนักตามนัย ฯ

๏ นึกว่าเรื่องยุ่งกรุงไกร
รุ่มร้อนฟอนไฟ
มิอาจจะดับฉับพลัน ฯ

๏ เห็นทางห่างไกลไภยันตร์
จึ่งกลับเวียงจันทน์
ประหารสุโภโอหัง ฯ

๏ สืบส่อก่อกรรมลำพัง
กำเริบกำลัง
บ่รู้สังเกตเหตุการ ฯ

๏ พวกไม่เข้าด้วยบุญสาร
หนีสู่ภูบาล
แถลงยุบลต้นปลาย ฯ

/*177โคลง ๔ ๏ ปางนรินทร์ปิ่นภพเจ้า
จอมมกุฎ
พระบาทสมเด็จพุทธ
ยอดฟ้า
ปฤกษาพระวรานุช
สิงหนาท
ควรมิควรด่วนค้า
ศึกแคว้นแดนโขง ฯ
๏ พระมติยุตติต้อง
ตามกัน
ตำแหน่งเจ้าเวียงจันทน์
ว่างไว้
ในคราวที่โรมรัน
ลงพ่าย แพ้แฮ
แต่งแต่ผู้แทนให้
อยู่รั้งวังเวียง ฯ
๏ เจ้าหลวงดุจไม้หลัก
ปักเลน
แต่กุมารนันทเสน
นั่นไสร้
ฝึกหัดถนัดเจน
ใจราช การแฮ
ควรจะมอบเมืองให้
แต่นี้เนานาน ฯ
๏ ตรัศสั่งโอรสเจ้า
บุญสาร
สูเจริญเชาวน์ชาญ
เชิดเกล้า
จงคืนนครนาน
เนาสวัสดิ์
ตำแหน่งเวียงจันทน์เจ้า
เจิดหน้าสถาพร ฯ
/*178๏ พระบางสูเจ้าจุ่ง
เชิญไป
เป็นหลักเวียงจันทน์ไกร
เกียรติ์กั้ง
เกลียวกลมอุดมใจ
ผจงเจต นาเทอญ
สมดังพรตูตั้ง
สัตย์ให้ไปเจริญ ฯ
๏ นันทเสนน้อมนอบเกล้า
บังคม
ลาธุลีบาทบรม
ราชเจ้า
แควป่าคมนาคม
เคยคล่อง
ผ่านทุ่งมุ่งทางเข้า
เขตแคว้นแดนตน ฯ
๏ พ่อลูกผูกรักถ้อย
ทีสมาน
แต่มิช้าบุญสาร
ก็ม้วย
นันทเสนพึ่งสมภาร
สยามราช
สุขสงบสบสวัสดิ์ด้วย
เดชกล้าบารมี ฯ
กัมพุชประเทศ
/*179ร่าย ๏ ส่วนกัมพุชประเทศ ทรงเดชจัดบ่มิเสร็จ ต้องเสด็จกลับมา คราที่เกิดอลวน ในกรุงธนบุรี บัดนี้มีโอกาศ จึงประสาทอาณา ให้พญายมราชเขมร ผู้ภูเบนทร์เม็ตตา เลื่อนสมญายศไกร เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ ครองประเทศกัมพุช สุดหนามเสี้ยนเบียฬเบียด ปราศเสนียดแก่ด้าว ร่มพระคุณบุญอคร้าว แต่นั้นมานาน ฯ
๏ ทรงบำรุงโอรส เจ้ากัมพชองค์เพรง นักองค์เองนามกร ผู้ภูธรกล่อมเกลี้ยง เลี้ยงเป็นบุตรบุญธรรม ทรงอุปถัมภ์เทิดไว้ เพื่อเมื่อเติบจักได้ แต่งตั้งให้ครอง กรุงแฮ ฯ
๏ ผู้ผ่านกัมพูชา ส่งราชาวุธบุราณ สืบแต่กาลก่อนกล้า ถวายพระพุทธยอดฟ้า เฟื่องฟุ้งกรุงไกร ฯ
พระขรรค์ชัยศรี
โคลง ๔ ๏ อาวุธดุจเทพเอื้อ
อวยสมัย โน้นนา
คือพระขรรค์ชัยศรี
ศักดิ์กล้า
ขอมราชบุราณใน
กาลอดีต
ปทุมสุริยวงษ์ทรงหล้า
แหล่งไท้เทียมสรวง ฯ
๏ เมื่อจอมกัมพุชผู้
ภักดี
ถวายพระขรรค์ชัยศรี
แด่ไท้
ฟ้าลั่นสั่นปัฐพี
ในฤกษ์ นั้นนอ
แสดงพระเดชท่านให้
ทราบถ้วนทวยชน ฯ
สงครามพม่า
ศึกห้าด้าน
ฉบัง ๏ แถลงเรื่องมรัมมราชเรืองรณ
อหํภาพซาบตน
จะปราบพิภพครบครัน ฯ

๏ พระองค์ทรงผลาญหลานขวัญ
ชิงราชไอศวรรย์
เถลิงบัลลังก็นั่งกรุง ฯ

๏ พระนามพระเจ้าปะดุง
สมส่ำบำรุง
ทแกล้วทกล้าราวี ฯ

๏ แบ่งทัพบีฑายายี
เหยียบเมืองมณี
ปุระ ยะไข่ รามัญ ฯ

๏ ปรามปราบราบรอบขอบขัณฑ์
ยังเขตสำคัญ
ซึ่งองค์ปะดุงมุ่งมอง ฯ

๏ ใคร่เป็นเช่นราชบุเรงนอง
อำนาจปราศสอง
สยามชิตฤทธี ฯ

๏ ปดุงปรุงแสนยาราวี
แสนห้าหมื่นมี
คแนนคำณวนถ้วนพล ฯ

๏ ห้าด้านม่านราชมารณ
เก๋าทัพคับคน
จะเข่นพิฆาตชาติไทย ฯ

/*181๏ ไม่มีศึกพม่าคราใด
หลั่งล้นพลไกร
ประดุจปะดุงมุ่งมา ฯ

โคลง ๒ ๏ ห้าด้านทัพม่านเมื้อ
มุ่งจะเชือดเลือดเนื่อ
หั่นห้ำกรรมเวร
กันนอ ฯ
ร่าย ๏ ด้าน ๑ ทัพที่หนึ่ง ซึ่งยกผ่านด่านมฤท ประชิดเมืองปักใต้ ได้ชุมพรไชยา ตลอดสงขลาธานี ไม่มีใครต่อต้าน ฯ
๏ ด้าน ๒ ทัพที่สอง เดินกองทางทวาย พลนิกายหมื่นเศษ เข้าทางเขตเจ้าขว้าว ห้าวกำลังคั่งคับ ฯ
๏ ด้าน ๓ ทัพที่สาม เดินตามทางเมืองตาก มากด้วยพลเกรียงไกร ยากที่ใครจักค้าน ฯ
๏ ด้าน ๔ ทัพที่สี่ ถี่กันหนุนมาเนือง ทัพเจ้าเมืองตองอู ดูแสนยาคลาเคลื่อน เกลื่อนกาจพลดาษดื่น รวมสามหมื่นไพร่พล มาผจญลำปาง แลทางเมืองฝ่ายเหนือ ไหลล้นเหลือกำลัง ดูดุจดังน้ำโกรก ชุ่มสวรรคโลกสุโขทัย ราษฎรใจสั่นสท้าน ฯ
๏ ด้าน ๕ คือทัพกษัตร จัดเป็นห้ากองทัพ นับประมาณเก้าหมื่น ถนัดดั่งคลื่นสงคราม เข้าทางสามเจดีย์ เสนานีคือองค์ ปดุงผู้ทรงเดชกล้า เอิบอิทธิ์ดุจปลิดฟ้า เฟื่องแกล้วการรณ ฯ
/*182โคลง ๒ ๏ เก้าทัพนับเนื่องเต้า
แสนกับห้าหมื่นเข้า
สู่แคว้นแดนไทย ฯ

โคลง ๔ ๏ ปางนรินทร์ปิ่นภพเผ้า
ไผทสยาม
ไป่ประมาทสงคราม
เคร่ารู้
สามปีบ่มีความ
เลิ่นเล่อ
สั่งสืบคืบข่าวผู้
แผ่แคว้นแดนเม็ง ฯ
๏ เจ้าปดุงกรุงม่านได้
รามัญ แล้วนา
เห็นจะโหมโรมรัน
แหล่งนี้
ฝ่ายเราผิวเมามันท์
มัวหลับ
รัฐจะล่มจมลี้
ลับไร้ไอศวรรย์ ฯ
๏ ใช้มอญไปสืบด้าว
ดลังคะ
ทราบข่าวเจ้าอังวะ
ว่าให้
ซ่องสุมประชุมตระ
เตรียมทัพ
อยู่ ณ เมาะตะมะได้
ดาษแคว้นแดนเตลง ฯ
๏ ปฏิปักษ์จักสู่ด้าน
เจดีย์ สามแฮ
ทัพใหญ่ไต่ปัฐพี
ลาดหญ้า
ต่อมามิช้ามี
ข่าวเพิ่ม
ว่าจะเดินทัพห้า
แพร่งเข้าเอาชัย ฯ
/*183๏ การศึกตรึกทราบด้วย
แดเล็ง
เดือนสิบสองปีมเส็ง
ส่อแจ้ง
จักรับทัพม่านเม็ง
โดยเลศ ใดแล
เศิกใหญ่ในน่าแล้ง
นี่แล้แลเห็น
๏ ปฤกษาสมเด็จน้อง
นฤบดี
เชิญประชุมมนตรี
ตรึกถ้อย
วงษานุวงษ์ศรี
สุรราช
อำมาตย์เสนาน้อย
ใหญ่พร้อมเพรียงกัน ฯ
๏ พลไทยไม่มากแม้น
พลอมิตร
ไป่กระจายหลายทิศ
ทั่วได้
เบ็ดเสร็จเจ็ดหมื่นคิด
เพียงครึ่ง เขาแฮ
ควรรับทัพกษัตร์ไว้
แต่ต้นหนทาง ฯ
๏ เล่ห์เราเอาเปรียบได้
โดยนัย
ที่พะม่ามาไกล
มารคแกร้ว
เราฝ่ายอยู่สายใน
สืบเนื่อง กันนา
อาจรับทัพนี้แล้ว
ทัพนั้นหันหา ฯ
ร่าย ๏ ตกลงทรงดำรัศ จัดโยธีสี่ทัพ สองทัพรับสองหน้า อีกทัพรับลาดหญ้า หนึ่งนั้นทัพหนุน ฯ
/*184โคลง ๔ ๏ ทัพ ๑ เสนาคนอง
ธรณินทร์
เดชกระเดื่องเลื่องดิน
รอบด้าว
บรขามพระนามยิน
ยอเกียรติ์
ว่าพระยาเสือห้าว
หักเสี้ยนเบียนสยาม ฯ
๏ หมู่หมวดตรวจพร้อมสรรพ
เพียงสาม หมื่นแฮ
ทัพใหญ่ไทยสยามยาม
ยิ่งกล้า
จักรับทัพกษัตร์ตาม
ทางม่าน มานา
ปัจจนึกศึกลาดหญ้า
เหยียบด้านกาญจน์บุรี ฯ
๏ ศัตรูเกือบเก้าหมื่น
มาทาง นั้นนอ
เพียงแต่สามหมื่นกาง
ทัพกั้น
น้อยกว่าจะกล้าขวาง
ฝ่ายมาก
มากจะหนีบบีบคั้น
ฝ่ายน้อยฤาไฉน ฯ
๏ ทัพ ๒ เสนาคแกล้ว
กำลัง
กรมพระราชวังหลัง
เลื่องกล้า
น่าที่ธมีดัง
ดำรัศ
ขัดทัพคอยรับข้า
ศึกเบื้องเมืองเหนือ ฯ
๏ มีพลเพียงหมื่นห้า
พันพยูห์
ในส่วนจำนวนดู
กเดียดด้อย
จักรับทัพตองอู
สามหมื่น
น้อยไม่กลัวความน้อย
ไม่น้อยคอยดู ฯ
/*185๏ ทัพ ๓ ทรงจัดเจ้า
พระยา
ยมราชธรรมา
มุ่งก้าว
นำทัพนับโยธา
กึ่งหมื่น
รับม่านด่านเจ้าขว้าว
จู่แคว้นแดนไทย ฯ
๏ ทัพ ๔ สองหมื่นป้อง
เป็นทุน
ขาดฤเหลือเจือจุน
จัดไว้
หนักไหนก็ไปหนุน
ที่นั่น
ไทยธราธิปไท้
ทัพนี้ทรงคุม ฯ
ร่าย ๏ เดือน ๑๒ ทราบข่าว ผ่าวหฤทัยไทยรัฐ ว่าทัพกษัตร์ศัตรู ย่างพยูห์มาเหยียบ เปรียบดังเพลิงเริงลน ฝ่ายจอมพลสยามินทร์ ยินข่าวยุทธ์มาเยือน เดือนเดียวทรงปฤกษา จัดโยธาพร้อมเสร็จ สมเด็จราชอนุชา เสด็จยาตราทัพแข่ง ชิงตำแหน่งลาดหญ้า ตั้งค่ายก่อนที่ข้า ศึกได้ไปถึง ฯ
โคลง ๔ ๏ การศึกลึกล้วนเล่ห์
หลายหลืบ นักแล
แม้ไม่เสาะเหมาะสืบ
ทราบเค้า
มัวม่อยมิคอยคืบ
ข่าวเนิ่น ไว้นอ
ไทยจะถูกผูกเท้า
ถ่อยแท้แลเห็น ฯ
/*186๏ สององค์ทรงรู้ลู่
ทางศึก
เหตุว่ามีสำนึก
แน่แล้ว
ทุกช่องทุกปล่องปฤก
ษาโปร่ง
แผนที่ชี้ทางแกล้ว
ท่านกล้าถาโถม ฯ
ร่าย ๏ สมเด็จน้องนฤบดี ทันท่วงทีไปดล ณ ตำบลลาดหญ้า หน้าช่องเขาบันทัด จำกัดทางปฏิปักษ์ ชักปักกาเรียงร่าย ค่ายต่อค่ายตลอดกัน บัญชาส่งพญาเจ่ง ให้เร่งคุมรามัญ รวมสามพันไปตัด ขัดตาทัพรับไว้ ใกล้เชิงช่องปล่องกว้าง ดักม่านด่านกรามช้าง ต่อสู้ดูแรง ฯ
โคลง ๒ ๏ กลศึกสั่งแจ่มแจ้ง
แม้ว่ามากมาแกล้ง
ล่อให้ไล่ตาม มาเทอญ ฯ

๏ น่าปล่องปากช่องข้าง
ที่จะออกทุ่งกว้าง
ท่านตั้งกองคอย ขนาบนา ฯ

๏ ทัพใหญ่ไว้รับหน้า
แนวจะยันดันข้า
ศึกผู้จู่ถลำ มาแล ฯ

ร่าย ๏ กล่าวการด้านปฏิปักษ์ ม่านหมายหักแนวผ่าน ด่านเจดีย์สามองค์ ตรงเข้าตีรามัญ อันพญาเจ่งตั้งรับ ขัดตาทัพคอยที พวกไพรีทัพน่า ง่าเงื้อมาอึงมี่ ทั้งทัพ ๔ ทัพ ๕ มอญฝ่ายไทยใจกล้า ต่อต้านตอบตี ฯ
/*187โคลง ๔ ๏ ทัพม่านประมาณหมื่นห้า
พันพล
พญาเจ่งสามพันคน
ใส่ไคล้
ทิ้งค่ายพ่ายหนีตน
ทำแตก
มอญล่าพม่าไล่ใกล้
เร่งกลุ้มรุมตาม ฯ
๏ ปัจจนึกนึกว่าได้
ทีถนัด
มอญยิ่งวิ่งยิ่งตพัด
ตเพิดพ้น
เลยช่องปล่องบันทัด
ผาแผ่น
ตามกระตือรือร้น
ไล่คว้างกลางสมร ฯ
๏ ทัพใหญ่ไทยอยู่แย้ง
ยืนขวาง
กองซุ่มรุมสองทาง
ทุ่มข้าง
ทัพม่านผ่านมากลาง
แนวขนาบ
ศพเกลื่อนเถื่อนทุ่งบ้าง
จับได้ในสนาม ฯ
ร่าย ๏ เหลือตายป่ายตีนเปิด เตลิดร่นแหลกแตกยับ แต่มีทัพหนุนมา ถอยเข้าหากันทัน พลันตั้งค่ายรายลง ตรงเนินใหญ่ใกล้ช่อง พลที่พร่องก็เพิ่ม เหิมกำลังพรั่งพร้อม ค่ายประตูคูล้อม เรียบร้อยคอยรณ ฯ
/*188โคลง ๔ ๏ สมเด็จบวรราชเจ้า
จอมทัพ
เมื่อริ์ปูยู่ยับ
ย่อยลี้
เข้าค่ายบ่ายหน้ากลับ
มารบ
ปึกแผ่นแผนยุทธ์ขยี้
ยากล้ำทำไฉน ฯ
๏ ดำรัศจัดทัพจ้วง
โจมตี
แต่พะม่าราวี
ว่องแกล้ว
ไทยป่ายค่ายไพรี
ไป่แหลก ลงเลย
เหตุที่มามากแล้ว
ร่วมต้านทานทน ฯ
๏ เห็นท่าพม่ามากแกล้ว
พลไกร
ตั้ง ณ เนินแนวใน
ค่ายมั่น
อีกหน่อยมิคอยไทย
ตีก่อน
คงจะออกตะคอกคั้น
คิดโต้ตีเรา ฯ
๏ ปัจจนึกนึกคาดเข้า
เคล้าคลุก
คิดจะเป็นฝ่ายรุก
รบร้า
เบี่ยงบ่ายอุบายบุก
บากบั่น
เราจะเสียเปรียบถ้า
ปล่อยให้ใจเหิม ฯ
๏ เรากำตำแหน่งข้าง
คุกคาม ไว้เทอญ
บ่อยจะบุกรุกลาม
เลศจ้อง
ศัตรูมิอยู่ตาม
บังคับ ได้ฤา
มัวแต่ปัดหมัดป้อง
ไป่กล้าถาโถม ฯ
/*189๏ อนึ่งเล่าเขามากแม้
เราเมียง
มุ่งมลายสายเสบียง
เบียดแบ้
ถูกตัดขัดลำเลียง
จักรอด ไฉนแล
ทัพอดหมดอิทธิ์แท้
อกท้อรอถอย ฯ
ร่าย ๏ กล่าวฝ่ายค่ายพะม่า ทัพน่าปัจจามิตร คิดทำลายค่ายไทย ในระยะสินาด กวาดด้วยแรงปืนใหญ่ ขวักไขว่ปลูกหอรบ ครบตามจำนวนปืน พร้อมพลยืนยิงลั่น สั่นสเทื้ยนเลื่อนก้อง ครื้นครั่นปั่นป่วนห้อง แห่งฟ้ากาหล ฯ
โคลง ๔ ๏ ดำแคงแรงลั่นก้อง
กาวิง
สมเด็จมหาสุรสิงห
นาจเจ้า
ดำรัศจัดปืนยิง
แย้งยุทธ
โปรยสินาดสาดเป้า
ปราบห้างหอรณ ฯ
๏ อากาศกัมปนาทครึ้ม
ครึ้มครืน
ฟังบ่ขาดเสียงปืน
ลูกไม้
ศัตรูมิอยู่ยืน
ยังชีพ
ไฟกลบหอรบไหม้
หมดล้มจมลง ฯ
๏ ศาตรว์เสียสินาดทั้ง
เสียทหาร
ปืนลูกไม้ไล่ผลาญ
พล่านไหม้
คูค่ายทลายลาญ
ลงแหลก
ม่านมิกล้ามาใกล้
กริ่งเป้งเกรงปืน ฯ
/*190๏ อนึ่งนั้นทรงจัดให้
กองโจร
ลั่ง ๆ ดุจดังทโมน
มุ่งจ้อง
เจนผลูจู่โจมโผน
เผ่นแย่ง
กองเสบียงเลี้ยงท้อง
ทัพข้าศึกสลาย ฯ
๏ ขุนเณรนามเจ้าหนุ่ม
นายกอง
รบแต่โดยลำลอง
เรี่ยวกล้า
หมู่ ๆ อยู่เมียงมอง
เมิลม่ง
เสบียงม่านผ่านมาคว้า
แย่งเข้าเอาเสีย ฯ
๏ ปฏิปักษ์หนักอกด้วย
จวนอด
แท้จะทนทรหด
ห่อนได้
งอเหงาเจ่าจิตจรด
จักรบ ไฉนแล
ท้องกิ่วนิ่วหน้าให้
เหือดกล้าราวี ฯ
โคลง ๒ ๏ ทัพหลวงไทยลาดหญ้า
ได้เปรียบแต่หากข้า
ศึกล้ำกำลัง

๏ ยังมิโหมโถมให้
อริแหลกแตกลงได้
เหตุด้วยยังดึง ดันนา ฯ

/*191ฉบัง๏ ปางเชษฐภาดาภูบดินทร์
ทรงสดับศัพท์ยิน
ยุบล ณ เบื้องเมืองกาญจน์ ฯ

๏ ทัพกษัตร์ศัตรูผู้พาล
ประเมินประมาณ
ประมวญก็มากมายมี ฯ

๏ ทัพหลวงฝ่ายเราเข้าตี
ชิงชัยไพรี
บ่ได้ประดุจดังใจ ฯ

๏ เราผู้อยู่ฝ่ายสายใน
เนาเนิ่นเกินไป
มล่อยมล้าอาการ ฯ

๏ จักเสียเปรยบศึกฮึกหาญ
เหล่าทวิษหลายทวาร
จะห่อจะหุ้มรุมรังค์ ฯ

๏ แม้วเรารวนเรเก้กัง
ห่วงหน้าห่วงหลัง
จะพล้ำจะเพลี่ยงเสี่ยงภัย ฯ

๏ เกรงองค์อนุชนาถภูวนัย
ไม่อาจเอาชัย
ริปูผู้ล้ำกำลัง ฯ

๏ ผิวพะวงทรงกริ่งนิ่งฟัง
ข่าวสารการยัง
จะช้ามิชอบเชิงรณ ฯ

๏ จึ่งทรงดำรัศจัดพล
รวมสองหมื่นคน
เสด็จ ณ ด้านกาญจน์บุรี ฯ

/*192โคลง ๔ ๏ ศุภฤกษ์เบิกโชคชี้
ชัยเฉลิม
พรั่งพหลพลเหิม
เผ่าห้าว
เวรก่อจะต่อเติม
ตามติด
ผู้วิกรรมนำก้าว
อย่าก้าวหนาวหนี ฯ
๏ เดือนยี่ขึ้นเก้าค่ำ
วันอา ทิตย์เอย
พระเสด็จพยุหยาตรา
เตร็จน้ำ
คลาคล่ำส่ำเสนา
เสณิ
พลนิกายพายจ้ำ
เพ่งจ้วงทลวงชล ฯ
๏ พระชัยเชิญออกหน้า
อวนินทร์
เรือพิมานเมืองอินทร์
เอิกอ้าง
ลำทรงดุจหงษ์บิน
โบยโบก
เรือบุษบกพิศาลสร้าง
ศักดิ์กล้าสากลย์
๏ เนาขนานน่านน้ำท่อง
ชลธี
แนวขนัดอัดแอมี
มากห้อม
รังรักษ์พระจักรี
จอมเกศ
ท้องนทีทางพร้อม
พรั่งล้วนขบวนรณ ฯ
๏ รอนแรมชลมารคม้วน
มรรคะ
วันละวันปันถะ
เถิบใกล้
ถึงท่าประชาปะ
ประจักษ์
น้องท่านคอยรับไท้
ที่น้ำลำกาญจน์ ฯ
/*193โคลง ๒ ๏ สมเด็จบวรราชเจ้า
สู่พระเชษฐาเฝ้า
ข่าวข้าศึกถวาย ฯ

๏ เชิญเสด็จสู่ด้าน
ค่ายที่ตั้งคอยต้าน
ต่อให้เห็นฤทธิ์ กันแล ฯ

๏ ทัพทวิษอิดอกไหม้
แม้ว่าเห็นทัพไท้
จักท้อทวีคูณ ฯ

๏ ยินวัจนะพระน้อง
พระพี่มีมติพ้อง
จึงไท้เสด็จทาง สถลแฮ ฯ

โคลง ๔ ๏ ผองพหลพลพ่างเพี้ยง
พลวิพุธ
เริงณรงค์ยงยุทธ
ยิ่งกล้า
โยธีกระบี่ธุช
ครุธพ่าห์
ทัพพระพุทธยอดฟ้า
เฟื่องแคว้นแดนสมร ฯ
๏ เหล่าม้าพลพ่าห์พร้อม
พรรลึก
ถวันถวัดอัศวาณึก
เนื่องหน้า
ธงทวนกระบวนศึก
สุดสง่า
ผกผงาดอาจข่มข้า
เศิกเสี้ยนเตียนสลาย ฯ
/*194๏ เหล้าช้างย่างไย่เยื้อง
ยาตริก
ถนัดดั่งแรงแพลงพลิก
ภาคพื้น
เสนาคชาณิก
แนวเนื่อง
เศิกจะตกอกตื้น
ตื่นผ้ายตกายหนี ฯ
๏ พลแผคงแต่งหมวกเสื้อ
สักหลาด
ล้วนแต่แดงดูดาษ
ดื่นก้ำ
ทุ่งเถื่อนเกลื่อนพนกลาด
พลกลั่น
ปะวิปักษ์จักจ้ำ
จู่จ้วงทลวงโจม ฯ
๏ สารทรงองค์เชษฐ์ผู้
พสุธา ธิปเอย
พระธินั่งเทพลีลา
เลิศช้าง
รองเรืองเครื่องกุญชรา
ภรณเพริศ
ทิวธวัชสลัดลมสล้าง
สลับริ้วปลิวปลาย ฯ
๏ ศุภโยคโบกธุชไท้
กรีธา
พลพิชัยราชา
เชิดเชื้อ
สังข์แตรแซ่สัญญา
ขบวนยุทธ
จากบุรีกาญจน์เมื้อ
มารคพื้นรณภูมิ์ ฯ
๏ สำเนียงนินนาทก้อง
กำไร
แผ่ผกายค่ายไทย
ลาดหญ้า
เนื่องแน่นแผ่นไผทใน
นวีภาพ
ประจักษ์แก่ข้าศึกข้า
ศึกคร้ามความเข็ญ ฯ
/*195ร่าย ๏ สมเด็จราชภาดา องค์อนุชาชัยชาญ ทูลรายงานการศึก ว่าปัจจนึกหู่หด จวนจักอดอยู่แล้ว ไม่กล้าแกล้วกลางแปลง เห็นว่าแร่งอ่อนแอ้ มัวแต่ท้อแต่แท้ จุ่งไท้วายกังวล เทอญ ฯ
โคลง ๔ ๏ ฝ่ายเราเอาเปรียบด้วย
ด้อมเมียง
ลอบลัดตัดลำเลียง
อริร้าย
ศัตรูมิอยู่เพียง
ใดดอก พระเอย
เสบียงยุบทุพภิกขผ้าย
เผือดแค้นแกลนกลัว ฯ
๏ พระองค์จงปลดเปลื้อง
ปริวิตก
ม่านมิอาจผาดผงก
ผงับได้
ชอกช้ำระกำอก
อึดอัด แล้วเอย
โอกาศแก่ข้าให้
หั่นห้ำทำสนอง ฯ
๏ เสด็จกลับทัพเถิดไท้
คืนธา นีเทอญ
เผื่อจะมีม่านมา
มุ่งบ้าน
ปิ่นภูอยู่บัญชา
กลางแหล่ง
เป็นที่อุ่นใจด้าน
อื่นได้ในรณ ฯ
/*196โคลง ๒ ๏ โปร่งปลอดเห็นสอดคล้อง
กับที่องค์พระน้อง
ท่านชี้เชิงณรงค์

๏ จึ่งนรินทร์ปิ่นหล้า
พยุหยาตร์จากลาดหญ้า
หย่อนร้อนหฤทัย ท่านนา ฯ

ร่าย ๏ ปางสมเด็จอนุชา พระเชษฐายาตรทัพ กลับคืนสู่พระนคร จึ่งพระบวรราชเจ้า เรียกข้าเฝ้าทูลลออง ทุกนายกองนายทัพ กำชับการกลศึก ว่าเมือดึดึกให้เดิน ทัพสู่เถินที่ลับ ครั้นเช้ากลับมาใหม่ ใส่กลให้ข้าศึก นึกว่าทัพเพิ่มมา ทุกเวลาทุกวัน อย่าให้ทันล่วงรู้ มันจะมุดคุดคู้ เร่าร้อนอ่อนใจ ฯ
โคลง ๔ ๏ สมเด็จพระเชษฐชี้
เชิงรณ แล้วเอย
พระเสด็จดำเนินพหล
แห่งนี้
มวญหมู่พยูห์พล
เพียงเพียบ พื้นแฮ
ปวงริปูลู่ลี้
หลบเข้าเนาหลัง ฯ
๏ เห็นเรามามากล้ำ
กำลัง
ม่านมิกล้ามาประนัง
น่าได้
เสงี่ยมสงบหลบอยู่หลัง
แนวรบ
ก่นแต่กลัวมัวไหม้
มุ่งแพ้แลเห็น ฯ
/*197๏ สองหมื่นมาเพิ่มให้
เห็นตน
ยังประสิทธิ์อิทธิผล
แผ่กล้า
เราซ้ำกระทำกล
กลอกกลับ
ให้ประจักษ์สักห้า
หมื่นแม้นแมนมา ฯ
โคลง ๒ ๏ ไปกลับมากลับฉนี้
กลท่านก่อส่อชี้
ชักข้าศึกหลง ฯ

กาพย์ธนัญชยางค์ ๏ ปางมวลพะม่า เนาเนินแนวผา เห็นไทยโยธา เพิ่มมาร่ำไป ช้างม้าผู้คน ดุจชลหลั่งไหล ธงทิวปลิวไสว ทุกวันทุกวัน ฯ
๏ ทัพแดงดาษดา กลับไปไม่ช้า ทัพอื่นกลับมา แน่นหนาเนืองกัน โห่ร้องก้องกึก คักคึกนี่นรร แนวรบครบครัน เข้มแขงแรงรณ ฯ
๏ ฝ่ายเราเซาซาน ตกปลักดักดาน เข้าปลาอาหาร ทรมานขัดสน มากมายฝ่ายเขา ฝ่ายเราอับจน ยากนักจักทน สู้รบปรบแรง ฯ
๏ ธรรมดาสงคราม ฝ่ายหนึ่งครั่นคร้าม ฝ่ายหนึ่งคุกคาม คำรามเข้มแข็ง ท่วงทีบีฑา ตั้งท่าทิ่มแทง ฝ่ายเหี่ยวเสียวแสยง จักดลผลใด ฯ
/*198โคลง ๒ ๏ ใจริปูหู่ห้อย
เหตุว่ามีปมด้อย
เดือดร้อนลาญทรวง ฯ

๏ อกสั่นขวัญหลบลี้
ดูประหนึ่งบ้าจี้
จิตจ้อยคอยแพ้ อยู่นอ ฯ

โคลง ๔ ๏ ปางไทยปิ่นทัพไท้
ทำกล
โดยอุบายถ่ายพล
ลาดหญ้า
กลับไปกลับมายล
ยาวยืด
สังเกตอาการข้า
ศึกคร้ามครามครัน ฯ
๏ ท่วงทีดีได้ดั่ง
เดาใจ มันนอ
พรึงพรั่นสั่นหฤทัย
อยู่แล้ว
โอกาศพิฆาตใน
คาบนี่ แลนา
ตรัศสั่งสพรั่งพลแกล้ว
กลาดกลุ้มรุมตี ฯ
๏ ครืน ๆ ปืนลูกไม้
เล็งหมาย
ค่ายวิปักษ์หักทลาย
ถล่มล้ม
มากหมื่นตื่นแตกตาย
เตลิดแหลก
เจิ่นกระเจิงเพลิงห้ม
ห่อไหม้ไพรี ฯ
/*199๏ ทวยไทยไล่ตลบบ้อม
ตลุมบอน
ปีนป่ายค่ายดัสกร
เกลื่อนกลุ่ม
อำมหิดติดตามรอน
รานรุก
นายไพร่ไล่เข้าขยุ้ม
ข่มขยี้ขี่ขยำ ฯ
๏ ทุกค่ายพ่ายแพ้ล่า
เร็วตลี ตลานเวย
ไทยนิกรต้อนตี
แตกสิ้น
ทัพน่าพะม่าหนี
ไปแน่ว
แล่นเตลิดประเดิดดิ้น
ดักแด้แดปลิว ฯ
กาพย์พนัญชยางค์ ๏ ปางปดุงภูมี อัครเสนานี ตั้งหน้ามาตี กรุงเทพมหานคร ทัพหลวงหยุดยั้ง อยู่ยังแนวดอน ทัพนามาต้อน ตีไทยไพรี ฯ
๏ แต่กองลำเลียง ไม่ห่างทางเสี่ยง กองโจรไทยเมียง แย่งแทบทุกที่ คล่องแคล่วแนวผลู รบสู้ต่อตี ลำเลียงม่านมี แต่แพ้ร่ำไป ฯ
๏ กองทัพหลวงเอง ยังถูกข่มเหง โจรไทยไม่เกรง โฉงเฉงสุดใจ เลาะลัดขัดขวาง ตัดทางในไพร แยบย่องจ่องไว หลบหลีกปลีกตน ฯ
/*200๏ สงครามครั้งนี้ เริ่มต้นไม่ดี โรคภัยยายี ลำเลียงขัดสน ทัพไทยลาดหญ้า ทัพพม่าประจญ เอาชัยเริงรณ ไม่ได้ดังใจ ฯ
๏ ปดุงยั้งตั้งอยู่ ช่องเปิดจักจู่ ทัพใหญ่ไปสู่ กรุงเทพทันใด แต่ว่าทัพน่า ชักช้าเกินไป ตรัศใช้ม้าใช้ เร่งให้ไปฟัง ฯ
๏ ม้าใช้ควบม้า ไม่ถึงช่องผา รีบควบกลับมา ว่าทัพกลับหลัง กองน่าแตกพ่าย รส่ำรสายเสริดสรัง ยับเยินเกินยั้ง ไทยไล่ราวี ฯ
๏ พระเจ้าปะดุง ยินข่าวหยาวยุ่ง ท่าทางนุงถุง เถิบถ่วงท่วงที ทัพน่าปราชิต ถูกติดตามตี หมายมาครานี้ ไม่สมดังปอง ฯ
๏ ลำเลียงเพลี่ยงพลาด เกิดโรคระบาด มากมีฝีดาษ คนตายก่ายกอง จักรอต่อติด ก็ผิดทำนอง ไม่เห็นมีคลอง จักสิทธิ์สมใจ ฯ
๏ ความไม่ประมาท ดีกว่าไม่ขลาด ศึกไม่สมมาด มัวทำทำไม ไม่ไว้ใจทาง ไม่วางใจไทย โอกาศมีชัย มิใช่จักมี ฯ
/*201๏ ทัพสยามสามหมื่น อึกทึกครึกครื้น แขงขันยันยืน เก้าหมื่นถอยหนี เจ้าม่านม้านกลับ เลิกทัพทันที ไม่รอราวี ทราบแน่แพ้ไทย ฯ
โคลง ๔ ๏ เจ้าปดุงกรุงม่านผู้
แพ้คราว นี้นา
เดชกระเดื่องเรื่องราว
เลื่องแสร้
คนขามพระนามคาว
เคยคิด
ว่าไม่รู้จักแพ้
แต่แพ้แก่ไทย ฯ
๏ เก้าทัพคับคั่งเข้า
คามคุก
โอบจะล้อมอ้อมรุก
ไล่กว้าน
เม็งม่านจะพล่านพลุก
พร้อมพรั่ง
ถูกทัพรับห้าด้าน
ดักแด้แดดาย ฯ
๏ ทำศึกนึกไม่แพ้
นึกผิด
ไฉนจึ่งมาปราชิต
เช่นนี้
เสี้ยนหนามจะหยามฤทธิ์
ลือเลื่อง
อกกระอักศักดิ์กี้
สุดกู้กูเอ๋ย ฯ
/*202โคลง ๔ ๏ ฝ่ายองค์อนุชนาถเจ้า
จอมทัพ
ปราบริปูยู่ยับ
ลาดหญ้า
ศึกเสร็จเสด็จกลับ
กลางเถื่อน
ยินกล่าวข่าวพม่าข้า
ศึกข้างทางสถล ฯ
๏ จมูม่านด้านหนึ่งเบื้อง
เมืองทวาย
พลประมาณหมื่นชาย
เชี่ยวกร้าว
แดนราชบุรีราย
เรียงค่าย อยู่แฮ
เดินผ่านด่านเจ้าขว้าว
ล่าช้ามาถึง ฯ
๏ ธรรมายมราชทั้ง
สองนาย
หลับบ่รู้รแคะรคาย
ข่าวแสร้
ม่านเล่าก็เดาดาย
ดูโง่
ไม่ทราบทัพกษัตร์แพ้
เพิดแล้วแนวกาญจน์ ฯ
๏ สมเด็จสีหราชรู้
ไพรี ล้าแฮ
ดำรัศจัดโยธี
ทุ่มก้าว
โจนจ้วงทลวงตี
พม่าแตก
เม็งม่านด่านเจ้าขว้าว
ไขว่เคว้งปุเลงหนี ฯ
โคลง ๒ ๏ มหาสุรสิงหนาทเจ้า
คืนนครจรเฝ้า
เชษฐ์ไท้นรินทร ฯ

/*203๏ ตีพม่าล่ากลับบ้าน
สำเร็จศึกสองด้าน
ปักใต้ฝ่ายเหนือ เหลือนา ฯ

ร่าย ๏ สององค์ทรงปฤกษา กนิษฐภาดาเสด็จใต้ องค์เชษฐ์ไท้เสด็จเหนือ ศัตรูเหลือสามด้าน สองเสด็จต่อต้าน แยกย้ายอุบายยุทธ นานา ฯ
โคลง ๔ ๏ ปันราชภาระแล้ว
ฤานาน
ดำรัศจัดยุทธการ
กาจถ้วน
กรรหายนิกายหาญ
เหิมจิต
ชลมารคมากขบวนล้วน
เรี่ยวกล้าราวี ฯ
๏ เดือนสี่ ๑๑ ค่ำขี้น
วันศุกร
เกศกษัตร์รัฐประมุข
มิ่งหล้า
คั่งคับทัพอธิปทุก
น่าที่
พลพระพุทธยอดฟ้า
ฟ่องน้ำลำเหนือ ฯ
๏ พยุหยาตร์นาทยเมื้อ
เมืองอินท์
หยุดประทับพลับพลายิน
ข่าวเสี้ยน
สมเด็จนฤบดินทร์
ดำรัศ
สั่งด่วนอย่าป้วนเปี้ยน
ปล่อยช้าเชิงรณ ฯ
/*204๏ ผิวสูมิรู้เล่ห์
โรมรัน
เศียรกับศอต่อกัน
เกลือกหวิ้น
ชีวีบ่มีวัน
ไว้เผื่อ ดอกเนอ
ศึกมิสิ้นจักสิ้น
ชีพผู้นำพล ฯ
ร่าย ๏ ฝ่ายเจ้าเมืองตองอู จอมจมูพายัพ ตังทัพล้อมลำปาง ให้แยกทางพลท่อง ทัพจอข่องนรทา มาอยู่บ้านระแหง แขงกำลังตั้งค่าย อีกทางจ่ายพลพยู่ห์ มาอยู่ปากน้ำพิง สิงค่ายรายฝั่งน้ำ พลแผคงแรงก้ำ เรี่ยวแกล้วแนวรณ ฯ
โคลง ๔ ๏ ฝ่ายไทยในขณะตั้ง
ขัดตา ทัพแฮ
ไป่ทราบศัตรูมา
มากน้อย
หลายหลืบสืบสวนเอา
การศึก
สร้างค่ายรายเรียงร้อย
ปีกป้องปองรณ ฯ
๏ ข่าวพิฆาตลาดหญ้าเสร็จ
สมหวัง
กรมพระราชวังหลัง
หฤษฎ์ซึ้ง
สิ้นเรื่องเครื่องพว้าพวัง
ส่วนใหญ่
ยังศัตรูอยู่กรึ้ง
เกลื่อนหน้าเมืองเหนือ ฯ
๏ สั่งนายทัพหน้าเร่ง
เร็วไป
เพอินพบนกกทุงใน
น่านน้ำ
นึกว่าพะม่าไพ
รีมาก มายเวย
ถอยกลับท่านจับซ้ำ
สั่งให้ตัดหัว ฯ
/*205๏ ปางนรินทร์ปิ่นราชย์เจ้า
จอมสยาม
เถิบกระทงสงคราม
คืบใกล้
ทัพหลวงล่วงสู่คาม
ข้าวตอก
ตรัศสั่งวังหลังให้
เร่งเร้าราวี ฯ
๏ ปากพิงน่าที่ไท้
สถานพิมุข
เจ้าพระยาปลีบุก
บั่นด้วย
สองทัพท่านขยับรุก
ขยิ่มรบ
เพื่อจะเร่งเม็งม้วย
ม่านเมื้อเมืองผี ฯ
๏ บ้านระแหงน่าที่ผู้
นำพล
กรมเทพหริรักษ์ถกล
เกียรติ์แผ้ว
เจ้าพระยาพระคลัง (สน)
อีกหนึ่ง
พญาอุทัยธรรมแกล้ว
กาจกล้าราวี ฯ
๏ เดือนสี่แรม ๔ เช้า
วันเสาร์
พลนิกายฝ่ายเรา
เริ่มขยี้
วันเดียวเคี่ยวขับเอา
ความชนะ ได้นอ
ม่านปากพิงวิ่งลี้
หลบง้าวตาวปืน ฯ
๏ กล่าวฝ่ายค่ายม่านบ้าน
ระแหง เล่าแฮ
ทราบว่าทัพไทยแรง
เรี่ยวเกรี้ยว
แขงมามิกล้าแขง
ขันตอบ
ขยาดศึกนึกเข็ดเขี้ยว
แข่งหน้าถาหนี ฯ
/*206ร่าย ๏ ม่านปากพิงวิงแสยง ม่านระแหงหันหนี จึ่งภูบดีบัญชา ราชภาดาทรงศักดิ์ กรมหลวงจักรเจษฎา ยกโยธาคั่งคับ สมทบทัพเจ้าพญา มหาเสนานามยง ตรงขึ้นไปลำปาง วางเข้าตีปฏิปักษ์ หักเจ้าเมืองตองอู จมูบดีด้านเหนือ อย่าให้เหลืออยู่ได้ โทแม่ทัพสดับไท้ ท่องเต้าตามโอง การเอย ฯ
โคลง ๔ ๏ ตองอูสู่ภาคพื้น
พายัพ
เชียงใหม่ไป่มีรับ
รบรั้ง
โบชุกบุกเดินทัพ
ทางสดวก
เกลื่อนกล่นพลม่านตั้ง
ค่ายล้อมลำปาง ฯ
๏ พระยากาวิละห้าว
หาญศึก
ปัดวิปักษ์ฮักฮึก
เหิ่มห้อม
ตองอูมิรู้นึก
นึกผิด
รบอยู่สี่เดือนล้อม
ไป่ล้ำลำปาง ฯ
๏ ทัพกรุงพุ่งตัดต้อน
ตีโหม
ฝ่ายพม่าหันหน้าโถม
ถ่วงสู้
ทัพเมืองเนื่องกันโจม
ตีขนาบ
ขอบข่ายค่ายม่านบู้
บุบบี้หนีถลา ฯ
/*207ร่าย ๏ ศึกฝ่ายเหนือสำเร็จ สมเด็จปรโมรุราช ให้พญากาวิละ ครองรัฏฐะเชียงใหม่ หฤทัยใฝ่บำรุง ผดุงประชาราษฎร แล้วภูธรเลิกทัพ กลับกรุงเทพมหานคร คอยข่าวบรปักใต้ ซึ่งพระน้องท่านไท้ ท่องท้องทเลไป ปราบแฮ ฯ
โคลง ๔ ๏ มากด้านม่านมากด้วย
เดชะ
คิดจะเข้าเอาชนะ
ชเนศไท้
สี่ด้านท่านปราบประ
หารป่น ไปเฮย
ยังแต่เพียงปักใต้
จักต้านทานไฉน ฯ
ปักใต้
/*208กาพย์ธนัญชยางค์ ๏ เก็งหวุ่นแมงญี เสนาบดี เป็นจอมโยธี ทัพที่๑มา จัดทัพทางน้ำ ชองช่ำนาวา สามพันคัณนา พวกพลโยธี ฯ
๏ ทัพบกกองน่า พลสองพันห้า ให้ยกเข้ามา ทางกระบุรี ผ่านถึงระนอง แคล่วคล่องจรลี เก็งหวุ่นแมงญี ทัพใหญ่ตามมา ฯ
๏ ฝ่ายเราชาวไทย หัวเมืองปักใต้ โยธาหาไม่ ขวักไขว่นักหนา ปราศผู้ต่อกร ทัพบรยาตรา ชุมพรไชยา ไม่กล้ากีดกาง ฯ
๏ เจ้าพญานครพัฒน์ ขุ่นเข็ญเห็นชัด แต่งกองไปสกัด รบขัดไว้พลาง พลเพียงพันเดียว ขับเคี่ยวขัดขวาง คอยดูลู่ทาง จักมาท่าใด ฯ
๏ ม่านทำกลหรอก แสร้งให้ร้องบอก ว่าจักนอกคอก รบไปทำไม กรุงเทพแตกแล้ว แอ้วแซ่วสุดใจ ถ้าขืนรบไป มีแต่จักตาย ฯ
/*209๏ จงสามิภักดิ์ แด่ปดุงทรงศักดิ์ ขืนล่าช้าชัก จักทลักทลาย ถูกหั่นบั่นเหี้ยน ให้เกรี้ยนหญิงชาย เม็ตตาอย่าหมาย แม้เด็กอมมือ ฯ
๏ อย่ามัวคิดสู้ ธานีบี้บู้ ยับเยินเกินกู้ คุดคู้ชำงือ แผ่นดินสิ้นแล้ว ไม่แว่วดอกหรือ จักมัวดึงดื้อ อยู่ได้ฉันใด ฯ
โคลง ๒ ๏ พม่ากล่าวข่าวเช่นนี้
จริงกระมังดังชี้
ช่องเค้าเข้าเรื่อง อยู่แล ฯ

๏ กรุงทราบข่าวศึกแล้ว
แต่มิส่งทัพแกล้ว
สู่ด้านนี้เลย ฯ

๏ เห็นจะทรงพลาดพลั้ง
ดั่งพะม่าว่าทั้ง
หมดโอ้อนิจจา ฯ

๏ ตรึกไตรนัยฉนี้
เจ้าพระยานครลี้
รีบย้ายครัวหนี ฯ

๏ ทิ้งศรีธรรมราชให้
ท่านจึ่งเข้าเมืองได้
ไม่ต้องตีรัน ฯ

/*210กาพย์ธนัญชยางค์ ๏ ฝ่ายทัพเรือพม่า เลียบฝั่งเข้ามา ยึดเมืองตกั่วป่า ตกั่วทุ่งตามทาง แล้วข้ามสู่เกาะ มุ่งเหมาะเมืองถลาง เคราะห์ดีมีนาง พี่น้องนารี ฯ
๏ เจ้าเมืองม้วยมรณ์ ลงไปเสียก่อน ที่ทัพสาคร ข้ามมาราวี แต่คุณหญิงจัน ไม่พรั่นไพรี นางมุกภคินี อยู่ด้วยช่วยกัน ฯ
๏ เกลี้ยกล่อมชักชวน ไม่ให้ปั่นป่วน จัดสรรปันส่วน สู้รบครบครัน ไม่เสียเมืองถลาง เพราะนางแขงขัน ม่านขาดเสบียงพลัน เลิกทัพกลับไป ฯ
โคลง ๔ ๏ นารีมีเดชล้ำ
แรงชาย
เหตุบ่อยู่ดูดาย
ด่วนแก้
แรงใจใช่แรงกาย
เกินเพศ ดอกเนอ
โดยที่ใจไม่แพ้
ไม่แพ้ไพรี ฯ
๏ ความชอบกอบเกียรติ์แกล้ว
การณรงค์
ท้าวเทพกระษัตรีทรง
แต่งตั้ง
ศรีสุนทรอนงค์
อีกหนึ่ง นางนา
นามติดตำนานครั้ง
ศึกเบื้องเมืองถลาง ฯ
/*211ฉบัง ๏ แถลงปางสองราชภาดา
การศึกปฤกษา
วิถีขจัดดัสกร ฯ

๏ สิ้นห่วงกรุงเทพมหานคร
พี่น้องนรินทร
ธแบ่งพระราชกรณีย์ ฯ

๏ บรมนาถยาตราโยธี
โดยทางนที
บำราบวิปักษ์ปักเหนือ ฯ

๏ บวรราชยาตราทางเรือ
สมุทพลล้นเหลือ
บำราบวิปักษ์ทักษิณ ฯ

โคลง ๔ ๏ เดือนสี่ขึ้น ๕ ค่ำ
วันเสาร์
พระธินั่งสำเภาทอง
รถท้าย
มากหมู่พยูห์เนา
เนืองขนัด
อาจข่มล่มอริร้าย
ถล่มล้มจมลง ฯ
๏ สพรึบสพรั่งวังน่าทั้ง
ขบวนทัพ
แคล่วคล่องสองหมื่นนับ
เนื่องถ้วน
เกณฑ์หัดจัดเจนกฉับ
กเฉงศึก
พลรบพลแจวล้วน
จัดเร้าเอาชัย ฯ
๏ มหาสังข์หลั่งน้ำพระ
พุทธมนต์
สงฆ์สวดชัยมงคล
เครื่องแผ้ว
โสรดสรงสุคนธ์ชล
ชูชื่น
ทรงเครื่องเรืองอร่ามแก้ว
ก่องเก้าเพราองค์
/*212๏ ธำมรงค์ทรงสิบนิ้ว
พระหัตถ์
ตามประเพณีกษัตร
เสนียดห้าม
สังวาลย์นพรัตน์ชัช
วาลย์รุ่ง
ทรงกระบี่มังกรด้าม
สลักแม้นมังกร ฯ
๏ ได้ฤกษ์โหรลั่นฆ้อง
สัญญา
ทรงกราบพระปฏิมา
มนัสแผ้ว
บังคมบรมรา
ชาเชษฐ
รับพระพรชัยแล้ว
เสด็จเมื้อเรือรณ ฯ
๏ พระธินั่งลำใหม่ไท้
เธอทรง
ภาพครุธธุชธำรง
เทพเลี้ยง
สองปืนปากยื่นตรง
ไปน่า เรือนา
ฝรั่งจุดชุดแปลบเปรี้ยง
ปล่อยกลุ้มธุมโขมง ฯ
๏ ออกเรือพระธินั่งเต้า
ตามชลา ลัยแฮ
เกลื่อนกล่นพลนาวา
แวดล้อม
เรือครุธดุจดังพา
หะรเห็จ
ขบวนสพรั่งดังเทพห้อม
แห่ท้าวดาวดึงษ์ ฯ
๏ ล่องลำแม่น้ำท่อง
ชลธาร
แต่ละลำเรือทยาน
ยาตรจ้ำ
ลมชายสบายบาน
โบยโบก
น้ำเรียบเปรียบดั่งน้ำ
อ่างน้อยลอยเรือ ฯ
/*213๏ ออกจากปากน้ำล่วง
แนวลึก
เล็งละลอกออกสอึก
อกตื้น
เสนาพลาณึก
คณาเนก
บ้างก็เมาไม่ฟื้น
เบื่อเข้าเนานอน ฯ
๏ ตัง ๆ ตรังค์โลดเต้น
ตายเตียน แล้วโวย
เห็นคลื่นเกิดคลื่นเหียน
หะห้าย
คลื่นไส้ใคร่อาเจียน
รดคลื่น
พระสมุทสุดโหดร้าย
เหิ่มล้ำกำลัง ฯ
๏ รอนแรมชลมารคท้อง
ชลธี
หลายทิวาราตรี
เตร็จเต้า
คลื่นเรียบคลื่นลมมี
เป็นระยะ
จนจวบปากอ่าวเข้า
แม่น้ำชุมพร ฯ
ร่าย ๏ เสด็จขึ้นฝั่งตั้งทัพ พลับพลาเมืองชุมพร เนืองนิกรคับคั่ง ทรงสดับสารการศึก ปัจจนึกไปตั้งอยู่ ข่มขู่ศรีธรรมราช รวมอำนาจที่นั่น จักก้าวคั่นโยธา ตีสงขลาพัทลุง ปรุงกองทัพไว้เสร็จ ฯ
/*214๏ ปางสมเด็จบวรราช ตรัสทราบขนาดแห่งศึก นึกเห็นนัยชัยถนัด ตรัศสั่งจัดกองโจม พญากลาโหมทัพน่า พญาจ่าแสนย์นายรอง ให้พญาสองยาตรา สู่ไชยาตั้งค่าย ร่ายเรียงคอยไพรี ดังอัคคีเตรียมกรุ่น ฯ
๏ ฝ่ายเก็งหวุ่นแมงญี เสนาบดีปฏิปักษ์ หมายโหมหักสงขลา เตรียมโยธาพร้อมสรรพ ครั้นได้สดับข่าวใหม่ ว่าทัพใหญ่ไทยถึง จึงสั่งกองทัพน่า ว่าให้เปลี่ยนวิถี ย้ายมาตีทัพกรุง สรุงสำแดงแรงโรม ฯ
๏ พญากลาโหม่ทัพน่า ครั้นพะม่ามาพลัน ยังไม่ทันตั้งค่าย ให้แผ่ร่ายห้อมพลาง วางมณฑกนกสับ ฝ่ายม่านรับไม่หยุด ร่นอุตลุดเตลิดลี้ แตกพ่ายตายป่นปี้ ไม่รั้งรอเหลียว หลังเลย ฯ
โคลง ๒ ๏ ทัพวิปักษ์ปักใต้
แม่ทัพสดับทราบได้
ว่าแพ้แน่นอน แล้วนา ฯ

๏ ไม่หนีมีแต่ม้วย
ฉวก ๆ ดังหยวกกล้วย
จ่อมล้มจมเลน ฯ

๏ ถูกไทยไล่กลับบ้าน
ม่านมิรอต่อต้าน
ไม่ม้วยไว้ที ดีเฮย ฯ

๏ ไม้กวาดกวาดรกได้
ดังท่านปราบศึกให้
หู่เหี้ยนเตียนหาย ฯ

/*215โคลง ๔ ๏ สงครามสยามพม่าห้า
มรรคมหา ยุทธแฮ
ปดุงประดังหลั่งมา
มุ่งคว้า
สยามใหม่ใช่อยุธยา
ยามเสื่อม
เพราะพระพุทธยอดฟ้า
พี่น้องครองกรุง ฯ
แคว้นมลายู
/*216โคลง ๔ ๏ เสร็จขับทัพม่านกทุ้ง
กท้อนหด หายแฮ
หมู่อมิตรอิทธิ์หมด
อกไหม้
ไทยทุกข์ธปลุกปลด
ปลิดปลอด ไปเอย
ผจงจัดรัฐภาคใต้
อยู่ยั้งดังเดิม ฯ
๏ ทรงคนึงถึงเขตแคว้น
อิสลาม
พำนักนิ์ในปักษ์สยาม
ยุคกี้
อยุธยาฝ่าสงคราม
ไป่รอด
เมื่อพะม่ามาขยี้
ยุบย้ำทำลาย ฯ
๏ สมัยเมื่ออยุธเยศสิ้น
รังสี แล้วนา
เมืองมลายูมี
ยี่ด้าว
คือไทรปตานี
ทั้งคู่
แขงต่อกรุงเทพร้าว
ทฤษฎิ์ไร้ไมตรี ฯ
๏ ทรงสั่งบังคับให้
คืนเดิม เถิดเอย
จงอย่านึกฮึกเหิม
เห่อสู้
การยุทธประดุจเริม
โรครบาด
แม้ไม่รู้จุ่งรู้
อย่ารั้งรอถวิล ฯ
๏ ปตานีมีจิตดื้อ
ดึงดัน
ไทรก็เช่นเดียวกัน
อีกด้วย
ยินคำแต่ทำหัน
หน้านิ่ง เสียนา
นบไม่ยอมยอมม้วย
หยิ่งแม้แบหลา ฯ
/*217๏ ตรัศสั่งทัพน่าจ้วง
โจมตี
เขาเร่งพลโยธี
ทุ่มเข้า
ไป่ช้าปตานี
ตายเนื่อง ลงนา
กเทือนกแทกแตกตื่นเต้า
ตกต้องตามเดิม ฯ
๏ พญาไทรทราบศึกต้อน
ปตา นีแฮ
เห็นมิคุ้มราคา
เลือดเนื้อ
รีบรัดจัดบุหงา
มาสส่ง
เป็นเครื่องเมืองออกเมื้อ
สู่ไท้ไผทสยาม ฯ
๏ ฝ่ายกลันตันต่างแคว้น
ตนกู อื่นเอย
กับตรังกานู
เนื่องใกล้
อาณามลายู
อยู่นอก แดนนอ
เดิมมิเคยอยู่ใต้
ร่มเจ้าจอมสยาม ฯ
๏ ทัพไทยใหญ่ยิ่งล้ำ
กำลัง
พลเพียบเหยียบภูพัง
พ่างได้
จอมทัพกิตติศัพท์ดัง
พญาพยัคฆ์
ผู้จะทานท่านได้
แถบนี้มีไหน ฯ
๏ คิดเห็นเช่นนี้จึ่ง
กลันตัน
ส่งทูตทูลคำนัล
นาถเจ้า
ขอพึ่งพระทรงขัณฑ์
สยามเขต
ปลูกปลุกสุขปราศเศร้า
โศกไร้ใจเกษม ฯ
/*218๏ ปตานีตัวอย่างได้
เป็นครู
จึ่งตรังกานู
นอบเฝ้า
สำนึกพึ่งบุญภู
ธรราช
สามิภักดิ์รักเข้า
ร่มแคว้นแดนสยาม ฯ
โคลง ๒ ๏ สมเด็จบวรราชเจ้า
ศึกเสร็จเสด็จคนเฝ้า
เชษฐ์ไท้ธราธร ฯ

๏ รายงานการศึกห้าว
แลที่ได้สี่ด้าว
เด่นด้านมลายู ฯ

โคลง ๔ ๏ ศึกพม่าคราก่อนกี้
กาลใด ก็ดี
เทียบบ่เทียมทันใน
นี่อ้าง
ม่านมาปราชัย
ในอดีต
นอกจากคราวชนช้าง
เช่นนี้มีไหน ฯ
๏ กรุงไกรชัยโชคชื้น
ชีวะ
เหตุเพราะพระเดชพระ
พี่น้อง
ขอบเขตประเทศประ
สบสวัสดิ์
เกริกกฤตัญชลีก้อง
เกียรติ์ไท้โสทร ฯ
ศึกท่าดินแดง
/*219ฉบัง ๏ ปางองค์มรัมมราชปราศชัย
ย่อยยับกลับไป
ก็อัปยศอดสู ฯ

๏ ป่นปี้รี้พลกล่นภู
ศพเกลื่อนเถื่อนดู
ประดุจพระกาฬผลาญลง ฯ

๏ กูเอยเคยผจญรณรงค์
เรียบราบปราบปลง
ชีวิตวิปักษ์หักหาญ ฯ

๏ ไป่เคยแพ้ใครในกาล
ก่อนมาช้านาน
ประสบแต่สิทธิ์ฤทธิไกร ฯ

๏ ศักดานุภาพปราบไป
บ้านใกล้เมืองไกล
ระย่อระยอบหมอบมวญ ฯ

๏ ครั้งนี้ปราชัยใช่ควร
ผิดบทหมดขบวน
ก็เพราะประมาทชาติไทย ฯ

๏ เหตุด้วยลำเลียงเสี่ยงภัย
ถอยทัพกลับไป
ประมาณก็ครึ่งคราวมา ฯ

๏ เสียเจ็ดหมื่นคนคณนา
ใช่ว่าโยธา
จะปราศจะปลิดฤทธิรณ ฯ

๏ จักคิดถ่ายเทเล่ห์กล
เตรียมศึกฝึกปรน
ประหัดประหารผลาญไทย ฯ

/*220กาพย์ธนัญชยางค์ ๏ เจ้าปดุงมุ่งมาด จำนงองอาจ จินตนาอาฆาต ถูกกวาดกลับไป ริระรานเอง โฉงเฉงสุดใจ ครั้นมาปราชัย กลับโกรธเกนเกน ฯ
๏ มาทำร้ายเขา แต่ไทยใช่เต่า ใครรู้ใครเล่า เป็นผู้ก่อเวร ตั้งหน้ามาข่ม กลับล้มระเนน ตกหล่มจนเลน ย่อยยับกลับคืน ฯ
๏ คิดแก้ตัวใหม่ ไม่ยอมให้ใคร ชี้หน้าว่าได้ ว่าไม่ยั่งยืน เหมือนถ่มน้ำลาย ไม่หมายกลับคืน จำใจใฝ่ฝืน จักฟื้นฟูชัย ฯ
ร่าย ๏ ปีมะเส็งอ่อนเพลีย ปีมะเมียกลับคึก เตรียมการศึกแบบใหม่ ใฝ่หาเลศรำบาญ คิดทำการแรมปี ตีกรุงเทพให้ได้ ให้เก็งหวุ่นแมงญี ตั้งค้างปีอยู่ทวาย นายทัพนายกองอื่น พลหลายหมื่นมากมี อยู่ธานีเมาะตะมะ สะสมเสบียงอาหาร รวมแสะสารพลไพร่ แต่ยะไข่ตลอดมา จนเวลารุ่งปี จึ่งนฤบดีม่านเม็ง เล็งเห็นชัยเชิงยุทธ สั่งราชบุตรยรรยง องค์มหาอุปราชา ทรงสมญาอินแซะ น่าที่แหวะแดนสยาม เบิกสงครามคาบใหม่ ด้วยพลไพร่/*221ห้าหมื่น ดุจดังคลื่นยาตรา มาเตรียมการไว้ก่อน อินแซะผ่อนโยธา สามหมื่นมาทางผ่าน ด้านเจดีย์สามองค์ ตรงเข้ามาวางข่าย ตั้งสองค่ายเข้มแขง ท่าดินแดงสามสบ ชักบรรจบถึงกัน ปีกกายันค่ายคู มั่นคงดูคับคั่ง ดังกลอนพระจักริศ ทรงลิขิตไว้ว่า
“ทัพพม่ามาตั้งท่าดินแดง
ตกแต่งค่ายคูไว้ถ้วนถี่
ทั้งเสบียงอาหารสารพัดมี
ดังสร้างสรรค์ธานีทุกประการ
มีทั้งพ่อค้ามาขาย
ร้านรายกระท่อมพลทุกสถาน
ด้านหลังทำทางวางสพาน
ตามลหานห้วยธารทุกตำบล
ร้อยเส้นมีฉางหว่างค่าย
ถ่ายเสบียงอาหารทุกแห่งหน
แล้วแต่งกองร้อยอยู่คอยคน
จนตำบลสามสบครบครัน
อันค่ายคูประตูหอรบ
ตบแต่งสารพัดเป็นที่มั่น
ทั้งขวากหนามเขื่อนคูป้องกัน
เป็นชั้น ๆ อันดับมากมี”
โคลง ๒ ๏ ดูท่วงทีถ่องแท้
ดวจดั่งเหล็กนั่นแล้
ไม่รู้แหลกลาญ ดอกฤา ฯ

ร่าย ๏ พระมหาอุปราชา ยกหนุนมาดาษดื่น อีกสองหมื่นไพร่พล ดลแม่น้ำลำกษัตร ตรัศให้ตั้งค่ายลง ฯ
๏ ฝ่ายองค์ปดุงกรุงม่าน ง่านศักดานุภาพ หมายปราบสยามให้ยับ ยกอีกทัพตามมา สรรพศัสตราวุธแกล้ว เห็นว่าไทยไม่แคล้ว คลาศเงื้อมมือเธอ แท้แฮ ฯ
/*222โคลง ๔ ๏ ปิ่นสยามยามยุทธเย้า
ฤาหยุด
พระบาทสมเด็จพุทธ
ยอดฟ้า
ม่านราชมาดมารุด
อยู่ร่ำ ไรนอ
ทรงทราบคาบแล้งข้า
ศึกจ้องปองรณ ฯ
๏ สืบข่าวสารเรื่องรู้
อริลึก เลศแล
จงจิตคิดการศึก
สุดกล้า
ลำเลียงเสบียงตรึก
ตรองตระ เตรียมแฮ
คงมิคลาดลาดหญ้า
อีกครั้งดังถวิล ฯ
๏ ข่าวมาว่าพม่าตั้ง
ทำนา
อยู่ที่นอกแนวผา
ภาคโพ้น
มากมาย ณ ปลายอา
ณาเขต
คงจะมาทางโน้น
แน่แล้วแนวเดิน ฯ
๏ ไป่นานมีบอกเข้า
มาวาง เวนแฮ
ว่าริปูปลูกฉาง
เฉียบกล้า
ข้าวเกลือมุ่งเมื้อทาง
ที่ช่อง เขานา
คงจะเร็วมาร้า
มุ่งเร้าเอาชัย ฯ
๏ เราควรด่วนตัดต้น
ไฟคุก คามนอ
ดับซึ่งความลามลุก
แลบไหม้
มันกล้าจะมาบุก
บ้านช่อง เราฤๅ
เราจะบั่นหั่นให้
เหือดห้าวหนาวหัว ฯ
/*223โคลง ๒ ๏ เล็งตลอดสอดคล้อง
ทั้งพระพี่พระน้อง
แน่ข้อความเห็น ฯ

๏ เสนาอำมาตย์ถ้วน
ทรงปฤกษาแต่ล้วน
ร่วมเค้าคำเสนอ ฯ

๏ ตามพระดำริห์เจ้า
ว่าจะต้องรีบเต้า
ตัดต้นอัคคี ฯ

โคลง ๔ ๏ มาฆมาส ๑๔ ค่ำขึ้น
ครุวาร
สองราชยาตร์ยุทธการ
กลั่นกล้า
โยธีวิถีธาร
ทางมุ่ง
เพ่งภักตร์ผลักพม่าข้า
ศึกให้ไกลสยาม ฯ
๏ สององค์ทรงทราบแจ้ง
ปัจจักษ์
ว่าปะดุงมุ่งมรรค
แม่นชี้
จักโหมจะโจมหัก
หาญหั่น
ศึกใหญ่ในคาบนี้
แน่แท้ทางเดียว ฯ
๏ สองทัพสองท่านไท้
โทจร
กรมพระราชวังบวร
ออกหน้า
เกริกกล้าพลากร
เกรียงเดช
ทัพพระพุทธยอดฟ้า
ฟ่องน้ำตามหนุน ฯ
/*224๏ สามหมื่นพระน้องท่าน
ทรงคุม
เปรียบประพลพระภุม
เพ่งเต้า
สามหมื่นพระเชษฐ์ชุม
นุมทัพ
เปรียบประภูผู้เจ้า
แห่งห้องเวหา ฯ
๏ ไทยโยคกนิษฐนาถขึ้น
สู่สถล
สองทัพสองหมื่นพหล
ท่านให้
ล่วงน่าสู่ตำบล
สามสบ
หมื่นหนึ่งทัพท่านไว้
แวดยั้งยังขนอง ฯ
๏ ทัพหลวงเชษฐราชไท้
อธิปก
เสด็จจากไทรโยคยก
พยุหแกล้ว
คั่งคับทัพทางบก
ถึงท่า ขนุนนา
ตั้งค่ายรายเรียงแล้ว
สั่งพร้อมเพรียงเตรียม ฯ
๏ เดือนสี่ขึ้น ๕ ค่ำ
วันพุธ
เริ่มณรงค์ยงยุทธ
โยคเช้า
ไทยโถมจู่โจมรุด
เร็วรบ
ตีอยู่สามวันเข้า
ข่มเสี้ยนเตียนสลาย ฯ
โคลง ๒ ๏ สเพิดพ่ายค่ายแตกสิ้น
พลพะม่าตาปลิ้น
ปลดกล้าถลาหนี ฯ

/*225๏ จอมทัพหับจิตแกล้ว
รู้ว่าแพ้แน่แล้ว
ปลาตลี้เร็วไป ฯ

๏ พลสยามตามติดใกล้
จวนจับจอมทัพได้
รอดด้วยเคราะห์ดี ดอกเนอ ฯ

โคลง ๔ ๏ หมายตีกรุงเทพไว้
เป็นแขวง
คราวแรกแตกเต็มแรง
ลาดหญ้า
ต่อมาท่าดินแดง
แดเหือด
ตั้งแต่นั้นไม่กล้า
มุ่งใกล้ใจกลัว ฯ
๏ ม่านราชพลาดพลั้งเมื่อ
คราวหลัง นั้นนอ
ทัพกษัตร์กจัดกจายรสัง
รเสิดเศร้า
ฝรั่งว่าพม่าเซซัง
สุดฤทธิ์
แม้ว่าไทยไล่เข้า
อาจได้เมืองหลวง ฯ
ร่าย ๏ กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ แผ่นดินพระพุทธยอดฟ้า ข้าศึกรุกเราเรา ไปรุกเขาแก้เผ็ด รวมเจ็ดครั้งด้วยกัน ต่างยืนยันต่อต้าน ไป่ลุเมืองหลวงด้าน พม่าโน้นฤาไทย นี้นา ฯ
ราชอาณาเขต
/*226ร่าย ๏ สยามราชอาณาจักร ภักดีต่อภูบาล ในรัชกาลที่หนึ่ง พึ่งพระราชอุปสดมภ์ แห่งองค์ปฐมจักรี มีอาทิมลายู ตรังกานู ปตานี ไทรบุรี กลันตัน ซึ่งพร้อมกันสามิภักดิ์ ฯ
๏ ส่วนในปักบูรพา กัมพูชาประเทศ พระภูเบศตั้งแต่ง ตำแหน่งเจ้าแผ่นดินขอม เป็นจอมประเทศราช ฯ
๏ อนึ่งนรนาถดำรัศ ให้จัดทัพฝ่ายเหนือ เจือกับกองทัพใหญ่ แห่งเชียงใหม่ ลำปาง หลวงพระบาง เวียงจันทน์ บรรจบพลแพร่ น่าน ไปขับม่านเม็งดื้อ จากแดนลื้อแดนเขิน ทัพม่านเยินเม็งยับ นับเมืองขึ้นพะม่า จำนวนกว่าสี่สิบ สู่นราธิปจอมไทย นบภูวนัยในกรุง เจ้าเชียงตุงมาเฝ้า เจ้าเชียงรุ้งมากราน ภูบาลทรงกรุณา ให้พากันกลับเมือง ปราศขุนเคืองรำคาญ ฯ
๏ ฉนี้รัชกาลที่หนึ่ง เมืองขึ้นพึ่งพระเดช อาณาเขตภูบดี มีกว้างใหญ่ไพศาล กว่าสยามกาลก่อนกี้ แน่ถนัดชัดชี้ เชิดรู้ชูฤทธิ์ ท่านแล ฯ
โคลง ๔ ๏ รัชกาลที่หนึ่งไท้
ธรณี นาถนา
เริ่มราชวงษ์จักรี
เกียรติ์กว้าง
เถลิงอาศน์ราชธานี
กรุงเทพ
ซึ่งพระองค์ทรงสร้าง
สฤษดิ์ไว้ไอศวรรย์ ฯ
/*227๏ ชาวสยามยามโยคใกล้
กาลกลี
รบพุ่งภายในทวี
เทวศห้าว
ผู้ใดใช่ผู้มี
มหิทธิเดช
จักอาจกวาดความร้าว
รุ่มร้อนผ่อนหาย ฯ
๏ ม่านในสมัยนั้นเลื่อง
ลือศักดิ์
ปดุงราชอำนาจหนัก
แน่นกล้า
รบใครคาบไหนจัก
ปัจจักษ์
ดังพระพุทธยอดฟ้า
พี่น้องสององค์ ฯ
๏ การสร้าง พระสฤษดิ์ได้
ดังกมล
ศุภโสตถิ์โรจนผล
ผริตกว้าง
การล้าง สวางชน
สวาชาติ
ผลเผล็ดสำเร็จสล้าง
สิ่งร้ายมลายสูญ ฯ
๏ ความราบผิวปราบด้วย
พระเดช
ใช่พระคุณเป็นเหตุ
ห่อหุ้ม
เหล่าเราจะเนาเขต
ความสงบ ได้ฤา
อำนาจปราศโอบอุ้ม
ไป่เอื้ออิฏฐผล ฯ
๏ บ้านเมืองเรืองรุ่งถ้วน
ทางถกล
เพราะกษัตร์รัฐโกศล
ท่านสร้าง
หว่านล้อมถนอมมณ
ฑลทั่ว
เลี้ยงราษฎร์ปราศความกด้าง
กเดื่องด้นหนสลาย ฯ
/*228๏ เริ่มดีมีหลักได้
ดียืน
โยงนิยมกลมกลืน
กลบด้าว
อุปถัมภ์มิจำขืน
ใจข่ม
เพราะเผดิมเริ่มก้าว
ก่อสร้างทางเกษม ฯ
๏ อันองค์ปฐมราชเจ้า
จักรี
พระชตาบารมี
เลมียดห้อม
คือ แมน ออฟ เด็สทินี
แท้แน่
เด่นระดับมหัปผลพร้อม
เพริศแพร้วแนวเจริญ ฯ
๏ ภูมีมีหน่อเนื้อ
เนานาน
ลำดับสัปตรัชกาล
เกรื่องกล้า
ยั่งยงพระวงษ์วาร
วีรวัต
เผ่าพระพุทธยอดฟ้า
เฟื่องฟ้ามานาน ฯ
๏ จึ่งเกิดการแซกซ้อน
สำทับ
คำรบร้อยปีกับ
กึ่งร้อย
เรื่องราวกล่าวลำดับ
ดังต่อ ไปเอย
ยังมิควรด่วนถ้อย
ถ่วงไว้ในขณะ นี้เทอญ ฯ
/*229โคลง ๒ ๏ พระชนมายุไท้
เจ็ดสิบสองปีได้
กับห้าเดือนปลาย ฯ

๏ ผดุงราษฎร์สาสนแผ้ว
ยี่สิบเจ็ดปีแล้ว
จึ่งสิ้นรัชกาล ฯ

โคลง ๔ ๏ มิ่งมกุฎพุทธยอดฟ้า
สวรรค์คต
จึ่งราชวโรรส
เลิศหล้า
เถลิงรัฐขัติยยศ
สยามราช
เกลื่อนกล่นชนเนื่องหน้า
นอบน้อมจอมนร ฯ
๏ การเมืองมีเรื่องร้าย
รำไร
เสียงรส่ำรสายภายใน
เนื่องด้วย
กินแหนงระแวงใคร
คาวขบถ
ถูกจับนับคนม้วย
มากทั้งไทยมอญ ฯ
๏ ทรงรับมรดกบ้าน
เมืองดี
สมส่ำกำลังมี
มากไว้
รู้รั่วทั่วธรณี
เนาสุข
ปวงราษฎร์ปราศร้อนใต้
ร่มเจ้าจอมสยาม ฯ
๏ หลายอย่างต่างแยบไท้
อุปถัมภ์
ศิลปะวิศวกรรม
กอบเกื้อ
บทกลอนลครรำ
วางรูป
กวีรัตน์วัฒนเชื้อ
เชิดชั้นวรรณคดี ฯ
/*230๏ ฝ่ายอริพหิเทศด้าน
อัสดง
ปดุงราชอาจององค์
หนึ่งไสร้
อาฆาตมาดใจจง
จักยุทธ
แต่มิกล้ามาใกล้
เกลือกพลั้งดังเดิม ฯ
๏ อีกเขตพหิเทศเบื้อง
ตกทิศ
คือชาติชนอังกฤษ
แกล่ใกล้
เหตุเดิมเริ่มต่อติด
กันกับ เราแฮ
เพราะเช่าเกาะหมากได้
จากเจ้าเมืองไทร ฯ
๏ พญาไทรเป็นเหตุให้
ปัญหา
ไทยกับอังกฤษอา
กาศกลุ้ม
ภายหลังเปลี่ยนฝั่งฝา
ไปใฝ่
พึ่งพม่านึกว่าคุ้ม
ครอบกั้งภยังกร ฯ
๏ คำเก่าเล่าถ่องถ้อย
ทำนาย
พรานมล่านผลาญหงษ์มลาย
ชีพแล้ว
เสือมาฆ่าพรานตาย
ตามตก ไปเฮย
ใครพยัคฆ์ใครพยาธแคล้ว
คลาศบ้างทางไหน ฯ
๏ ม่านเลมิดเกิดศึกสู้
สงคราม
กับฝรั่งพลั่งเพลิงลาม
แลบใหม่
อังกฤษคิดชวนสยาม
สู่ยุทธ
ใช้ทูตเชิญไทยให้
ช่วยร้าราวี ฯ
/*231๏ ฝ่ายไทยไม่รู้แน่
ทางไหน
ฝรั่งฤทธิ์เพียงไรใคร
ทราบเค้า
ยับยั้งชั่งหฤทัย
ดูก่อน
ยังไมรู้ไม่เข้า
ร่วมค้าสงคราม ฯ
๏ อนึ่งไซร้ไม่ทราบแจ้ง
ในจิต
เหตุมิเคยต่อติด
ก่อนนั้น
ว่าชนชาติอังกฤษ
หนักแน่น ไฉนนอ
ใจมิวางทางหมั้น
ไม่ไว้ใจคน ฯ
๏ หุนหันพลันแล่นเข้า
กับเขา
เขาพลาดอาจทำเรา
พลาดด้วย
ไป่ควรจะด่วนเดา
เดินดุ่ม
เราไม่หกตกห้วย
หากได้ไตร่ตรอง ฯ
๏ อังกฤษอมิตรม่านเข้า
ข่มยุทธ
ทัพบกทัพเรือรุด
เร่งกทุ้ง
พม่ารับทัพฤาหยุด
ยับย่อย
ปฏิปักษ์หักย่างกุ้ง
ยึดได้ดังถวิล ฯ
๏ จอมไทยไม่ตรัสแจ้ง
กจ่างจิต
ศึกพม่ากับอังกฤษ
เกิดแล้ว
ขาดข่าวกล่าวต่อติด
ตามเหตุ
ไป่คิดอังกฤษแกล้ว
กาจกล้าราวี ฯ
/*232๏ ไม่รู้เพราะเมื่อร้อย
ปีมา แล้วนอ
นานจะมีนาวา
สมุทเต้า
จากสิงคโปร์ธา
นีใหม่
สารสื่อหนังสือเข้า
เขตน้ำลำสยาม ฯ
๏ เหตุการภายนอกฉนี้
ในสมัย นั้นนา
แต่เหตุการภายใน
เรียบร้อย
ขอบเขตประเทศไทย
ทวีสุข
ตั้งแต่หัวจนก้อย
เกี่ยงร้ายฤามี ฯ
๏ สมเด็จบวรราชน้อง
นฤบาล
กรมพระราชวังสราญ
ราชย์รู้
ภาระพระบริหาร
รัฐกิจ
ต่างพระเนตรกรรณผู้
พี่ไท้ภูธร ฯ
๏ พระอาสาธนเอื้อ
อาจิณ
กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์
ร่วมด้วย
เชี่ยวชาญราชการชิน
รับช่วง
เมื่อพระอาองค์สร้วย
เสด็จเมื้อเมืองสวรรค์ ฯ
๏ พระองค์ทรงเพียบพร้อม
พิริยะ
ต่างพระกรรณ์ชนกพระ
เนตรไท้
สิทธิ์ขาดราชการประ
เทศทั่ว
อำมาตย์ราษฎรได้
สุขซร้องสรรเสริญ ฯ
/*233โคลง ๒ ๏ พระชนม์พระเลิศหล้า
ห้าสิบเจ็ดปีห้า
มาสสิ้นรัชกาล ฯ

๏ เถลิงรัฐเชิดฉัตรแผ้ว
สิบกับห้าปีแล้ว
เสด็จด้าวแดนสรวง ฯ

ร่าย ๏ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ เป็นปัฐพินทร์ที่สาม สยามราชอาณาจักร .กรมหมื่นศักดิ์พลเสพย์ ปฐมนรเทพวโรรส เถลิงพระยศนฤนาท กรมพระราชวังบวร ขจรพระเกียรติ์กระเดื่อง เลื่องพระบวราภิธัย ในการทัพจับศึก ปัจจนึกขยาดรณรงค์ อนึ่งไท้ธทรงสันทัด กวีวัจนโคลงกลอน พระบวรราชนิพนธ์ มีแยบยลเยี่ยงกว้าง ซึ่งพระองค์ทรงสร้าง สฤษดิ์ไว้ในวรรณ คดีเอย ฯ
โคลง ๔ ๏ รัชกาลพระนั่งเกล้า
อยู่หัว
เริ่มเมื่อม่านขมุกขมัว
มืดตื้อ
ทำศึกนึกไม่กลัว
แต่กลับ กลายแฮ
ม่านราชย์อาจถูกรื้อ
ฝรั่งร้ายหลายเหลือ ฯ
/*234๏ ไทยพม่าครานั้นเกลียด
กันนัก
เหตุที่เป็นปฏิปักษ์
ปลุกปล้ำ
ม่านเผดิมเริ่มโหมหัก
ไทยก่อน
ไทยง่าพม่าเงื้อก้ำ
กึ่งต้านทานกัน ฯ
๏ โบราณม่านราชผู้
เพ็ญอำ นาจนา
เอิบฤทธิ์คิดก่อกรรม
ก่อนกร้าว
หงษาชิวหาดำ
ดำริห์
เวรก่อต่อติดด้าว
ต่อด้าวร้าวฉาน ฯ
๏ สามร้อยปีเศษตั้ง
แต่สมัย นั้นนา
เคี่ยวขับทัพมาไป
ไป่สิ้น
จนฝรั่งหลั่งมาใน
ระหว่าง
ม่านราชอำนาจหวิ้น
วากเว้เหหัน ฯ
๏ มรัมมรัฐตัดเหตุเศร้า
สงคราม
เมื่อราชอำนาจซาม
เศิกไร้
ตราบใดกษัตร์ใฝ่ความ
เป็นใหญ่ ยิ่งแฮ
ชาติบ่อยู่สุขได้
ดั่งนี้มีนัย ฯ
๏ ใช่ไทยใช่พม่าทั้ง
ชาติดอก ท่านเอย
ที่ก่อการเฉลิกถลอก
รบสู้
ใช่ชาติบาดหมางหมอก
มานมืด
สารพัดเพราะกษัตร์ผู้
ครอบบ้านครองเมือง ฯ
/*235๏ ปลดราชปราศร้อนเรื่อง
ราวเข็ญ
มรัมมรัฐวัฒนเย็น
ยืดได้
รบราฆ่าฟันเป็น
อันปลิด ไปเอย
ไทยพม่าหย่าศึกไร้
เร่าร้อนฟอนไฟ ฯ
โคลง ๒ ๏ รัชกาลพระนั่งเกล้า
ศึกพม่าไม่มาเย้า
แต่ด้านอื่นมี ฯ

๏ เวียงจันทน์ขบถต่อไท้
เรียบราบกำราบได้
หลาบด้วยเดชา
วุธแฮ ฯ
๏ ศึกญวนกวนอีกด้าน
สิงหเสนาคต้าน
ต่อไว้ไกลกรุง ฯ

โคลง ๔ ๏ เศิกสยบสงบยุทธ์ยื้อ
ยายี
ปราบปลดหมดไพรี
เพื่อนบ้าน
แต่ยังฝรั่งมี
เป็นห่วง
ชนยุโหรปโลกกว้าน
กวาดแคว้นแดนดิน ฯ
๏ อังกฤษปลิดม่านเสี้ยน
ศึกไป แล้วนา
ฝรั่งหยั่งเยื่อใยไทย
ถิ่นนี้
พาณิชย์ชิดชวนไม
ตรีต่อ กันแฮ
ไทยไม่รู้ไม่ชี้
ไม่ใช้ไมตรี ฯ
/*236๏ สองข้างต่างโต้ตอบ
ต่อรอง กันนา
ยังมิทันปรองดอง
สดวกได้
ความคิดผิดทำนอง
กันหน่อย หนึ่งนอ
แม้ว่าไมตรีไหม้
อาจไหม้ใหญ่หลวง ฯ
๏ เหตุเห็นเช่นนี้เมื่อ
มาชงัก
เพราะพระองค์ทรงศักด์
เสด็จฟ้า
ย้อนตรึกนึกน่าหนัก
ใจอยู่
นานเนื่องเรื่องการค้า
คาดคั้นปัญหา ฯ
๏ เมื่อตติยมหาราชใกล้
สวรรค์คต
ดำรัศปัจฉิมพจน์
สั่งไว้
การศึกปัจจนึกหมด
ญวนม่าน แล้วนา
ยังห่วงบ่วงฝรั่งให้
เนตรตั้งรวังรไว ฯ
๏ เขามีความรู้หลาก
หลายนัย
ล้วนซึ่งเราพึงใจ
ใคร่รู้
ความคิดวิชชาใด
ควรทราบ
จงอย่าวางใจสู้
สืบคว้าหาหน ฯ
/*237โคลง ๒ ๏ สมเด็จพระนั่งเกล้า
ครองราษฐ์ปราศสิ่งเศร้า
จวบสิ้นวาระ พระเอย ฯ

๏ ภายในไทยสงบถ้วน
ทรงประศาสน์ราชกิจล้วน
เหมาะแท้แก่สมัย ท่านนา ฯ

๏ หลายสิ่งพระสฤษดิ์ไว้
เครื่องระลึกถึงไท้
ที่สร้างอนุสสรณ์ ฯ

โคลง ๔ ๏ ทรงซ่อมทรงสร้างพระ
อาราม
หลายแห่งแหล่งนิคมคาม
เขตกว้าง
อบรมบ่มบุญตาม
พระมติ
สุดสง่าวัดวาสล้าง
สลักไว้ในแด ฯ
๏ สิ่งหนึ่งซึ่งพระเกื้อ
การกุศล
คือวัดพระเชตุพน
เพิ่มสร้าง
จารึกศึกษาผล
เผยผริต
ตำหรับสรรพคุณอ้าง
อรรถเอื้ออำนวย ฯ
๏ วากย์กวีมีสลักพื้น
แผ่นผา
สมเด็จพระปรมา
นุชิตเชื้อ
ทรงนำส่ำเมธา
มธุพจน์
เยี่ยมแยบแบบฉบับเกื้อ
เกียรติ์กว้างทางกวี ฯ
/*238๏ ทรงเชลงเตลงพ่ายเร้า
รึงใจ
ผู้สดับจับหฤทัย
ทุกผู้
คำหอมกล่อมกลอนไพ
เราะโสตร
ยังไม่มีใครสู้
แต่นั้นนานมา ฯ
โคลง ๔ ๏ ใครกล่าวสาวเรื่องย้อน
ถอยหลัง หน่อยรา
พระพุทธยอดฟ้ายัง
ใช่เจ้า
บ่าวสาวกล่าวปลูกฝัง
ฝั่งใฝ่ ฝาแฮ
นรีรัตน์ขัติเยศเข้า
คู่ห้องสองสม ฯ
๏ ควรเห็นเป็นคู่สร้าง
สวามินทร์
สมเด็จพระอมรินทร์
เลิศแก้ว
กอเหล่าเผ่าธรณินทร์
สืบเนือง มานา
ปฐมชเนติเกศกษัตริย์แพร้ว
เพริศแคว้นแดนเกษม ฯ
๏ มหิษีสยามราชไท้
ธรเณนทร์ ถัดนา
สมเด็จศรีสุริเยนทร์
เยี่ยมเผ้า
หลานน้าสยาเมนทร์
ปฐมราช
พระชเนติพระจอมเกล้า
ปิ่นเกล้าเพราพงษ์ ฯ
๏ พระลูกองค์แรกเข้า
ครรภะ
คนมิทราบอิสสริยะ
ยุวเจ้า
เจ้าจอมแว่นผู้พระ
สนมเอง
นบบาทปฐมราชเฝ้า
ใฝ่ไท้ทูลถาม ฯ
/*239๏ อันองค์ทารกผู้
ปฏิสนธิ์ นี้นา
ทรงราชอิสสริยถกล
เกียรติ์ฟ้า
ฤาไฉนปิ่นภูวดล
ดำรัศ หน่อยเทอญ
๏ พระพุทธยอดฟ้าตรัศ
ตอบพลัน
ชนกก็เจ้าฟ้าอัน
เอี่ยมหล้า
เจ้าฟ้าชนิกาทัน
เทียมศักดิ์ กันนอ
ลูกก็เป็นเจ้าฟ้า
แน่แท้ธรรมเนียม ฯ
๏ ลูกหลานท่านด่วนได้
กันเอง
จึ่งเกิดการอลเวง
วุ่นว้า
เนื้อหน่อระย่อเกรง
พระเดช
เมื่อตรัศว่าเจ้าฟ้า
จึ่งฟื้นคืนใจ ฯ
๏ เจ้าฟ้ามงกุฎเจ้า
ฟ้าจุธา มณีนา
เมื่อพระเลิศหล้าลา
โลกนั้น
จำเริญพระชนมา
ยุหย่อน อยู่แฮ
พระพี่ทรงผนวชหมั้น
มนีสกว้างทางศีล ฯ
๏ กาละพระนั่งเกล้า
สวรรค์คต
จึ่งอมาตย์มนตรีหมด
มากถ้วน
เชิญองค์พระทรงพรต
สมณราช
เถลิงรัฐสืบกษัตร์ล้วน
เลิศสร้างทางเกษม ฯ
/*240๏ ศึกษิตนิตยน้อม
จำเนียร
รอบคอบกรอบการเรียน
รวบไว้
ปัญญาประภาเพียร
พิทเยศ
เพราะผนวชนานท่านได้
ช่องรู้เรียนนาน ฯ
๏ สังขยาสาธนชี้
ชำนาญ
นักษัตรวิทยาชาญ
เชี่ยวใช้
คำณวนประมวลกาล
กำหนด
สุริยคราสจันทคราสให้
ล่วงรู้ชูชม ฯ
๏ สมัยไทยไม่ทราบเค้า
ความคิด
คนตวันตกทิศ
ทวีปกว้าง
ทรงถนัดตรัศอังกฤษ
เขียนอ่าน
จึงทราบทางลมบ้าง
ว่าร้ายฤาดี ฯ
๏ ลมโลกโบกร้ายสู่
อาสยา นี้นอ
ตื้นลึกความศึกษา
ส่อแก้
ความคิดปลิดปัญหา
เห็นโปร่ง
บ่ายบิดเข็มทิศแท้
ถูกต้องคลองลม ฯ
๏ รัชกาลที่ ๔ ไท้
ธราธร
พระกนิษฐภราดร
ปิ่นเกล้า
ครองพระราชวังบวร
อภิเศก
เสมออิสสริยพระเจ้า
ภพผู้อยู่หัว ฯ
/*241๏ สองโสทรราชได้
ดำรง รัฐแฮ
ขณะเมื่อเหลือจะทนง
เนิ่นได้
โอนอ่อนผ่อนปรนปลง
หทัยเที่ยง เถิดเอย
ภัยยุโหรปโอบใกล้
เอิบกล้ามาถึง ฯ
๏ กอไผ่ไม่ล้มเมื่อ
ลมมา
ไม้ใหญ่ไม่ทานพา
ยุร้าย
ขวนขวายบ่ายเบี่ยงหา
หนสงบ ไว้เทอญ
ผ่อนหนักเป็นเบาย้าย
แยบเยื้องเนืองนัย ฯ
๏ เข็มทิศคิดทั่วแล้ว
ฤาไฉน พระเอย
ไป่กริ่งทิ้งเก่าไกล
ใหม่กล้า
คบฝรั่งดั่งมิตรใน
ขณะเมื่อ
ฝรั่งโลภโอบมือคว้า
ไขว่แคว้นแสนเข็ญ ฯ
๏ ธงนำพาณิชให้
หายหิว
พาณิชย์นำธงปลิว
ปราศกั้น
กำปั่นหลั่นเป็นทิว
ไปทั่ว
น้ำที่ไหนที่นั้น
แน่แท้ปลาถึง ฯ
๏ ทางค้าท่าขึ้นสู่
แควสิน ค้าเอย
เมี้ยนนักมักแผ่นดิน
ตกไร้
อ่าวเปิดเกิดทางภิญ
โญยืด
สืบส่อต่อกันได้
กับด้าวพหิดล ฯ
/*242๏ รัชกาลที่ ๕ เจ้า
จอมสยาม
สังเกตเหตุการยาม
โยคแปล้
ไตร่ตรองถ่องทวนตาม
พระมติ
บ่งอุบายบ่ายแก้
เบี่ยงก้าวยาวยง ฯ
ร่าย ๏ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สมัยขมุกขมัวอาสยา พระปรีชาเชิงการณ์ พาภูบาลให้เห็น ความขุกเข็ญแค้นเคียด อันเบียดเสียดมาถึง พึงย่อหย่อนผ่อนปรือ ทำหนังสือสัญญา พาณิชยราชไมตรี เอาใจดีเข้าต่อ กอบก่อสันถวมิตร รักษาอิศรภาพ เหตุทรงทราบตัวอย่าง ในเมืองต่างประเทศ ฯ
๏ เช่นภูเบศร์แห่งพม่า ชล่าอยู่ตามคติเก่า ไม่รู้เท่าทางภัย จึ่งเป็นไปดังเห็น เป็นเครื่องเศร้ากำศรด หมดศักดิ์สิทธิ์ฤทธิ์เดช ฯ
๏ อนึ่งประเทศญี่ปุ่น เกิดว้าวุ่นนักหนา จำเดิมภาละครั้ง ดั้งเดิมตั้งรังเกียจ เดียดฉันชนต่างด้าว เกิดร้อนร้าวพัลวัน เรืออเมริกันเข้าไป ญี่ปุ่นใสด้วยปืน แต่ฝรั่งขึ้นไปใหม่ เรือปืนใหญ่สี่ลำ นำไปจอดทอดเสมอ คอมโมดอร์เปอร์รีย์ /*243ดื้อไม่มีใครเหมือน ส่งสารเตือนรัฐบาล แม้ยืนกรานจักยับ ภายหลังกลับไปใหม่ เรือรบใหญ่สิบลำ กำยำยืนปืนหนัก เรือใช้จักรเร็วฉกาจ เป็นเครื่องประหลาดสมัยนั้น ครั้นญี่ปุ่นปราชัย จำใจเซ็นสัญญา ทหารอเมริกาจึงยก ขึ้นสู่บกครั้งแรก แปลกที่ไม่เคยมี เซ็นไมตรีกับใคร พึ่งมีในครั้งนั้น ฯ
๏ ความบีบคั้นอักอ่วน ส่วนเมืองจีนนั้นเล่า ถูกเขย่าหลายครา ถูกบีฑาหลายคราว ศึกอื้อฉาวหลายครั้ง ไป่ยันยั้งอยู่ได้ ต้องยอมให้สัญญา เปิดมรคาพาณิชย์ รักษาอิศรภาพ อันเป็นลาภพึงสงวน ฯ
๏ ฉนี้ทั้งมวญประเทศ เขตทวีปอาสยา ภาคบูรพามีสาม สยาม ญี่ปุ่น จีน เลี่ยงปราธีนอยู่ได้ นอกจากสามนี้ไสร้ ตกต้องเป็นเมือง ออกเอย ฯ
โคลง ๒ ๏ ที่ ๔ ธีรราชเจ้า
อลุ่มอล่วยอวยทางเข้า
ที่ข้องปล่องโปร่ง
ไปเอย ฯ
๏ ภายในไทยทั่วด้าว
ทรงประศาสน์ปราศร้าว
เรียบร้อยรอยรัฐ
รอบแฮ ฯ
๏ นฤบดีพี่ร่วมท้อง
ภาระมอบพระน้อง
ท่านบ้างบางส่วน
ควรเอย ฯ
/*244โคลง ๔ ๏ แบ่งสรรปันเปลื้องราช
การยะ
พระบาทสมเด็จพระ
ปิ่นเกล้า
ทรงรับราชภาระ
บางส่วน
ซึ่งพระเชษฐนาถเจ้า
ท่านแจ้งจำนง ฯ
๏กีฬาม้าช้างจัด
เจนมวญ
ตะบองกระบี่คลีรำทวน
ท่านพร้อม
แคล่วคล่องถ่องทุกขบวน
อาวุธ
ปืนใหญ่ปืนเล็กซ้อม
ศัสตร์ซ้ำชำนาญ ฯ
๏ แสนย์สถลยลแยบด้าว
ตวันตก
ฝึกหัดจัดทัพบก
แบบนั้น
ทางทหารท่านสาธก
ถ้วนถี่
กฎสั่งบังคับปั้น
แปลกเค้าเลาเดิม ฯ
๏ ทัพเรือเมื้อสมุทสร้าง
สัมฤทธิ์
ปราศเปรียบเทียบในทิศ
ออกถ้วน
เครื่องจักรจากอังกฤษ
ทรงสั่ง
ปืนประจำลำล้วน
เรี่ยวล้ำรำบาญ ฯ
๏ ไทยมีทัพสมุทรเมื้อ
ใหม่สมัย
เรืองระบือลือไกล
เกียรติ์อื้อ
แถบนี้บ่มีใคร
มีเช่น นั้นเลย
ญี่ปุ่นมาขอซื้อ
แต่ไท้ไป่ขาย ฯ
/*245๏ สมเด็จพระปิ่นเกล้า
อยู่เศียร
ทรงสว่างทางเรียน
เท่ารู้
นานาวิชาเพียร
พรรลึก
น้อยจะมีใครสู้
เมื่อร้อยปีปลาย ฯ
ร่าย ๏ พระปิ่นเกล้าสวรรค์คต ก่อนพระจุมภฎภูวนาถ รัชทายาทว่างลง จึ่งองค์พระภูบาล พระราชทานพระแสงดาบ เป็นที่ทราบกันปวง ว่าในหลวงทรงกะ สมเด็จพระโอรส ผู้เพ็ญยศสมญา เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ แทนภูธรต่อไป ฯ
โคลง ๔ ๏ ที่ ๕ ประชาธิปไท้
ภูธร
จอมราชย์จุฬาลงกรณ์
เลิศกล้า
กรมพระราชวังบวร
อุปราช
บวรวิชัยชาญเจ้า
เจิดกล้าวิชาการ ฯ
๏ เมื่อพระจอมเกล้าสู่
สวรรคา ลัยแฮ
สมเด็จพระโอรสา
ธิราชไท้
สิบหกพระชนมา
ยุหย่อน
ประชวรมากหากหายได้
เหตุด้วยบุญสนอง ฯ
/*246๏ เจ้าพระยาสง่ายศผู้
ยงพงษ์
สมเญศศรีสุริยวงษ์
ว่องกล้า
สำเร็จราชการบง
การรัฐ
แทนพระองค์เจ้าหล้า
ร่มเลี้ยงเวียงสยาม ฯ
๏ จนเบ็ญจมราชเจ้า
จอมธรา
บันลุพระชนมา
ยุแล้ว
จึ่งภูธรสู่ภา
ระรัฐ
เป็นราชทรงราชย์แกล้ว
เกียรติกล้าสากลย์ ฯ
๏ สยามินทร์ปิ่นธเรศเจ้า
จุลจอม จักรเอย
นึกพระนามความหอม
ห่อหุ้ม
อวลอบกระหลบออม
ใจอิ่ม
เพราะพระองค์ทรงอุ้ม
โอบเอื้อเหลือหลาย ฯ
๏ ความรู้สู่ท่านถ้วน
ทางเสถียร
เมื่อพระเยาว์เล่าเรียน
เริ่มปั้น
พลันเพลินเจริญเพียร
พิทยเพิ่ม ภูลแฮ
เพ่งพิจารณ์การหมั้น
สติหมั้นปัญญา ฯ
/*247๏ ประคับประคองน้องท่านถ้วน
ทุกองค์
ดังราชบิตุรงค์จง
จิตไว้
เช้าค่ำพร่ำสอนทรง
ฝึกหัด
เป็นหลักราชการได้
เด่นกล้ากิดาการ ฯ
๏ พระพจน์หมดเหมาะแท้
ทุกนัย
ตรัศเล่นตรัศจริงใคร
จักค้าน
วาจาพระปราไส
สุดเสนาะ
จับจิตคิดทุกด้าน
เด่นข้อคำไข ฯ
๏ คำหนึ่งซึ่งพระเจ้า
อยู่หัว
ตรัศหมิ่นยินควรกลัว
กลับกล้า
สาธกยกเป็นตัว
อย่างหน่อย เถิดนา
ใครบ่ยินแต่ข้า
พเจ้าเสาวนา ฯ
๏ ตูในวัยหนุ่มได้
ทำงาน
รับราชการรัชกาล
ที่ห้า
น้อย ๆ ค่อยชำนาญ
น่าที่
หลั่น ๆ คั่นช้าช้า
ช่องชั้นบันได ฯ
๏ ตอนกลางทางเปิดให้
เห็นสม ใจแฮ
ตำแหน่งหัวน่ากรม
ครึกครื้น
ไป่ช้าสบอารมณ์
เร็วรวด
กรมใหม่ใหญ่ยิ่งขึ้น
คั่นก้าวยาวยืน ฯ
/*248๏ วันหนึ่งในที่เฝ้า
ภูบาล
มีราชวโรงการ
แก่ข้า
ในเรื่องถูกย้ายงาน
บ่อยบ่อย
ตรัศว่าสมน้ำหน้า
ที่ใช้ได้ดี ฯ
๏ พระในท่าที่ห้อม
บริหาร
เจ้าชีวิตจิตสันดาน
ดัดปั้น
มั่นคงธบงการ
บุรณกิจ
ปกราษฎร์ปราศบีบคั้น
ขุ่นแค้นเข็นขืน ฯ
โคลง ๒ ๏ การคลังสั่งแยกให้
ส่วนใหญ่แก่รัฐไว้
ส่วนน้อยแก่องค์ พระเอย ฯ

๏ ของท่านท่านโอบเอื้อ
มุ่งแต่ความงามเกื้อ
แก่ด้าวคราวควร ฯ

โคลง ๔ ๏ รัชกาลนานยิ่งเจ้า
แผ่นดิน อื่นเอย
ชนย่อมยินดียิน
เยี่ยงไท้
บำรงพยุงสิน
เศรษฐกิจ
ราชทรัพย์ปรับใหม่ให้
แยกตั้งคลังหลวง ฯ
๏ ประเพณีครั้งราชดั้ง
เดิมมา
ภาระพระราชา
ช่วงใช้
หมดทั้งพระคลังมหา
สมบัติ
เป็นทรัพย์ส่วนองค์ไท้
ท่านสร้างสะสม ฯ
/*249๏ พระปิยมหาราชเจ้า
ทรงจัด
คลังมหาสมบัติ
แบ่งสร้าง
เป็นทรัพย์ราชการรัฐ
รวบรวม
รายจ่ายรายรับอ้าง
ออกด้านบาญชี ฯ
๏ จัดพระคลังข้างที่
ส่วนองค์ พระเอย
ทรัพย์แต่ส่วนน้อยทรง
แยกไว้
ส่วนมากประจาคจง
จินตนะ
สมส่ำสำหรับใช้
เชิดแคว้นแดนสยาม ฯ
โคลง ๒ ๏ ต่าง ๆ ทางก่อกู้
เกิดแต่การเรียนรู้
เลิศล้ำสำคัญ ฯ

๏ สมเด็จบิตุราชไท้
ปัจจักษ์หลักนี้ได้
เริ่มสร้างทางเรียน ฯ

๏ รับมรดกชนกเจ้า
จึ่งพระจุลจอมเกล้า
ท่านกว้างทางมติ ตริเอย ฯ

โคลง ๔ ๏ “ความรู้คู่เปรียบด้วย
กำลัง กายเฮย”
พระราชนิพนธ์ดั่ง
นี่อ้าง
เป็นหลักประจักษ์จัง
จริงจิต
สำนักนิ์การเรียนสล้าง
สลักไว้ในกมล ฯ
/*250๏ ทางตรงทรงทราบแจ้ง
จริงหทัย ท่านเอย
สิ่งที่จำเป็นสมัย
ใหม่นี้
คือว่าวิชาใน
ตวันตก
อยากจะรู้อย่าลี้
เร่งเต้าเร็วตาม ฯ
๏ ส่งไทยไปยุโหรปทั้ง
อเมริกา ด้วยแฮ
เพื่อศึกษาภาษา
แผ่สร้าน
หลายอย่างต่างวิทยา
ยืนปโยชน์
ราชทรัพย์นับล้านล้าน
เลิศล้นผลสนอง ฯ
๏ หลายไทยได้เชิดหน้า
ชูเสนอ
แวววิชาพาเผยอ
ยาตร์เต้า
มั่นเหมาะเพราะคัลเชอร์
คู่ชาติ
สงวนเก่าเอาใหม่เข้า
ควบด้วยอวยผล ฯ
๏ นักเรียนเพียรผ่านท้อง
ทเลไกล
สมาชิกศึกษาลัย
เลศรู้
นึกขำที่คำไทย
เคยเทียบ
ว่าพวกหัวนอกผู้
ผ่านแล้วแนวเรียน ฯ
๏ หัวในหัวนอกโน้น
นานสมัย
รับราชการหว่านไกล
พืชกล้า
เกิดก่อต่อเยื่อใย
ยาวปโยชน์
จากรัชกาลที่ห้า
จวบนี้มีแนว ฯ
/*251๏ เรียนจริงอิงหลักได้
ดีเรียน
ฤาว่าสักแต่เลียน
ว่ารู้
เพียรเรียนใช่เลียนเพียร
พิทเยศ
ปราศวิชาพาคู้
คุดเค้าเดาเดิน ฯ
๏ นัยฉนี้มีหลักอ้าง
อิงพยาน
ส่อส่งพงษาวดาร
เด่นเค้า
เมื่อบ้าว่าราชการ
โกยกอบ
ฤาเมื่อกุ๊ยเป็นเจ้า
ครอบบ้านครองเมือง ฯ
ร่าย ๏ ทางไมตรีกับฝรั่ง ดั่งสมเด็จพระชนก ยกเป็นแยบดำเนิน จำเริญรัฐประศาสน์ เบ็ญจมราชทรงอนุวัตน์ หลายพหิรัฐต่อติด สนิทสันถวไมตรี มีสัญญาค้าขาย ขยายออกไปให้กว้าง ทรงเรียกจ้างผู้ชาย เชิงราชการต่างแผนก ให้แรกเริ่มเผดิมงาน ในเฉพาะกาลหัวต่อ ทางกอบก่อหลายนัย อาไศรยชาวต่างประเทศ อันอวยเลศรอบรู้ กว่าจะมีไทยผู้ ช่วงใช้ได้พอ การแฮ ฯ
โคลง ๔ ๏ การคลังการป่าไม้
การรถ ไฟแล
การทดน้ำกำหนด
น่านกว้าง
การแร่แง่การกฎ
หมายใหม่
อาทิที่ท่านจ้าง
ฝรั่งเอื้ออวยผล ฯ
/*252๏ รุ่นใหม่ไทยหนุ่มได้
ดีงาน
แต่ขาดความชำนาญ
นั่นแล้
คั่นต่ำประจำการ
ไปก่อน
บ้างก็ฝืดอืดแอ้
ไป่เอื้อมเอาสูง ฯ
ร่าย ๏ ไมตรีส่วนพระองค์ ทรงสืบส่อต่อติด กับชนทิศอัสดงคต ปรากฏนามภูธร ขจรไปในยุโหรป โอบถึงทวีปอเมริกา แขกเมืองมาเยี่ยมเยียน เจ้ายุโรเปียนหลายองค์ หลายราชวงษ์หลายประเทศ ฯ
๏ อนึ่งภูเบศร์เสด็จประพาศ เยี่ยมจอมราษฐ์ในยุโหรป โกบประโยชน์โสตถิผล ไม่มีคนไทยใด ได้เคยไปเที่ยวถ้วน สังเกตเหตุการล้วน ดั่งไท้ได้ยล ทั่วเอย ฯ
โคลง ๔ ๏ เมื่อเยาว์เราเที่ยวได้
ความสนุกนิ์
เที่ยวเมื่อใหญ่ได้ปลุก
สติตั้ง
แบบอย่างต่างแยบทุก
สถานถิ่น
กรรณเนตรสังเกตทั้ง
ที่สิ้นยินเห็น ฯ
/*253๏ ผู้เที่ยวเยียวใช่ผู้
ดูเป็น
ดูก็ดูไม่เป็น
ดอกเน้อ
เหม่อ ๆ มเมอเหม็น
เบื่อหมด
พูดก็พูดเพ้อเพ้อ
ว่าได้ไปดู ฯ
๏ วาจาภาษิตโน้ม
นำใจ
คำบุราณกาลไกล
กล่าวกล้า
ความว่าผิวฬาไป
ท่องเที่ยว
ก็ไม่กลายเป็นม้า
กลับบ้านบานใจ ฯ
๏ พระจุลจอมเกล้าเสด็จ
แดนใด
แดนพระเนตรภูวนัย
ถนัดถ้วน
ใครเลยจะเคยไม
ตรีจรด
เจ้าแผ่นดินถิ่นล้วน
ที่ไท้ไปถึง ฯ
ร่าย ๏ กรมพระราชวังบวร บวรวิชัยชาญ ทรงถนัดการศิลปะ แลวิศวะกรรมกล เครื่องใยยนต์หลายแยบ แบบไทยแบบต่างประเทศ อันมีเลศนานา ฯ
๏ ทรงภาษาอังกฤษ ปลิดมาแปลเป็นไทย ไขเรื่องรามายัณ ตลอดทุกกัณฑ์ที่มี ฯ
๏ ส่วนการกวีนั้นเล่า ชนรุ่นเก่ารู้กัน ว่าคำฉันท์ยาวเฟื่อง มีสองเรื่องที่ไท้ ทรงพระนิพนธ์ไว้ เทิดแท้ทางกวี ฯ
โคลง ๒ ๏ พระชนมายุสั้น
สี่สิบแปดเท่านั้น
ท่านเมื้อเมืองบน ฯ

โคลง ๔ ๏ รัชกาลที่ ๕ เบิก
ปัญหา มาแฮ
ว่าประชาธิปัตย์
แปลกกี้
จักควรด่วนฐาปนา
แน่เนิ่น
ฤาจะช้า ๆ ชี้
ชักให้ไทยเห็น ฯ
ร่าย ๏ พระปรมินทร์ปิ่นภพ ปรารภรัฐประศาสน์ บำรุงราษฎรไทย ในรัชกาลของพระองค์ ทรงพระราชดำรัศ ซัดกระแสแง่ความ ตอบคำถามพระกนิษฐ์ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย ดำเนินนัยดั่งนี้ แน่ตระหนักชักชี้ เชิดแท้พระหทัย ท่านเอย ฯ
คำทูลถาม ๏ สังเกตพหิเทศสร้าง
โสตถิ
โยงนิยามตามคติ
แต่งกว้าง
สมญาประชาธิ
ปัตยะ
เราจะลองดูบ้าง
แบบนั้นฤาไฉน ฯ
โคลง ๒ ๏ เห็นไกลในภาคหน้า
จึ่งนรินทร์ปิ่นหล้า
ล่วงรู้เลาทาง ฯ

/*255๏ โบราณท่านว่าช้า
ยอมจะได้สองพร้า
เพริศแท้ทางภา ษิตเอย ฯ

๏ หุนหันพลันแล่นเข้า
เหยียบหล่มจมลึกเท้า
ยากแท้จักถอน ฯ

พระราชดำรัศตอบ ๏ เราไทยในแหล่งนี้
ลำเนา รัฐนา
อ่อนหัดปรัชญาเยาว์
แยบย้อม
การเมืองเครื่องมึนเมา
มีมาก
แม้ว่ายังไม่พร้อม
เพลี่ยงพล้ำทำเสีย ฯ
๏ เสรีผิวให้ก่อน
เวลา ควรแฮ
เมื่อราษฎร์ปราศศึกษา
ส่องแจ้ง
ความสุกก่อนห่ามมา
มัวมืด
เหตุที่ปัญญาแล้ง
ย่อมร้างทางเจริญ ฯ
ร่าย ๏ ใจความตามดำรัศ ใคร่ออกอัตถ์อธิบาย ขยายให้เห็นแจ่มแจ้ง ในที่เสรีแท้ง เทียบถ้อยทำนอง นี้นา ฯ
โคลง ๔ ๏ เสรีมีเมื่อไร้
ปัญญา
ปทีปถ่องส่องทางพา
เพ่งก้าว
อำนาจปราศวิชชา
ชูจัก
รังแต่จักหักร้าว
เห่อรั้งพังทลาย ฯ
/*256๏ บางคนกมลมุ่งฉ้อ
โฉงเฉง
ประกาศอาตมเอง
อาจเอื้อม
เสรีบ่มีเพลง
พลัดเพลิด
วางใหญ่ไว้แง่เงื้อม
เงื้อนโค้งโกงกล ฯ
๏ ไขหลักชักเชิดชี้
ชวนใจ
พวกมากลากกันไป
ปลุกป้อน
น้อยผู้จะรู้นัย
ความคิด
ช่วยชาติเพื่อกวาดต้อน
ปโยชน์ไว้ในตน ฯ
๏ ใช้แยบแอบอ้างชื่อ
ชนหลาย
ยื้อแย่งตำแหน่งนาย
หนีบเน้น
จำโนษโฆษณสาย
สนจมูก
หมู่มหิงส์วิ่งเต้น
ใต่เต้าตีนตาม ฯ
๏ เสรีมีไม่ช้า
ชิมรศ
แปรธาตุฝาดเฝื่อนกรด
กัดลิ้น
โอษฐ์หุบอุบอิบหด
หัวหู่
อ่อนจิตอิศรสิ้น
สุดแล้วเสรี ฯ
๏ เปลี่ยนเป็นหมู่น้อยหนีบ
อำนาจ ไว้นอ
เปิดป่าวข่าวช่วยชาติ
เชิดหน้า
ปวชนย่นคิ้วขยาด
ขยักขย่อน
สิ้นอยากหากไม่กล้า
กลับค้านการเมือง ฯ
/*257๏ อัลปชนาธิปัตย์แกล้ว
กำเรียง
แปลว่าสุดแต่เสียง
ส่วนน้อย
ทวยราษฎร์ปราศสำเนียง
ในราษฐ์
ส่วนมากปากหุบห้อย
หอกจ้องจองภัย ฯ
๏ ไป่นานพาลอาจเอื้อม
อาชญา
หยิบรัฐธรรมนูญปา
ปิดตู้
บ่ายเบี่ยงเยี่ยงเอกา
ธิปัตย์
สิทธิ์ขาดอำนาจผู้
เพ่งปล้นคนเดียว ฯ
๏ เอกาธิปัตย์เที้ยร
ทางฉิบ หายแฮ
คือดิกเตเตอร์ชิป
เชิดชั้น
เสรีที่ยกหยิบ
มากล่าว
เป็นแต่เพียงหมอกกั้น
ไม่ให้ใครเห็น ฯ
๏ ความเปลี่ยนเวียนตั้งแต่
เสรี เริ่มแฮ
เคลื่อนขยับหลับเลมอมี
มากเพ้อ
คั่นโอลิกากีย์
กำหราบ
ที่สุดดิกเตเต้อร์
เติบกล้าบารมี ฯ
๏ ศึกษาทั่วบ้านทั่ว
เมืองไทย
แม้ว่ามีเมื่อไร
เมื่อนั้น
ประชาธิปัตย์ใน
ประเทศ
จึ่งจะยึดรากหมั้น
หมดม้างทางมาร ฯ
/*258๏ วิชาประชาธิปัตย์เพี้ยง
พอใจ
พึงสดับตรับนิตินัย
นิตยซ้อม
นำป้อนราษฎรไป
แต่ขณะ นี้นา
รุ่นน่าน่าจักพร้อม
พรั่งแผ้วแนวทาง ฯ
ร่าย ๏ กล่าวฉนี้ไซร้ใช่ดำรัศ แห่งจอมกษัตร์โดยคำ แต่โดยทำนองความ คำทูลถามทรงแถลง ไม่เคลือบแคลงมิดเมี้ยน คำราชอาจเทียบเที้ยน ที่ถ้อยตูแถลง นี้แล ฯ
พระราชดำรัศต่อ ๏ บำรุงหลายอย่างแล้ว
รัชกาล นี้นา
ไทยส่ำสำราญนาน
นอบน้อม
ไป่ควรด่วนรังควาน
ความสงบ
คอยเมื่อศึกษาพร้อม
เพริศหมั้นปัญญา ฯ
๏ สามสิบปีข้างน่า
นึกเห็น
โอกาศปาลิเม็นต์
เหมาะใกล้
ฉัฏฐราชย์อาจจักเป็น
ปฐมฤกษ์
เริ่มรัฐธรรมนูญไร้
โรคร้ายภายหลัง ฯ
/*259ร่าย ๏ พระจุลจอมเกล้าเจ้าชีพ รีบเสด็จด้าวนภดล พระชนม์ห้าสิบแปด แต่แวดสยามมานาน รัชกาลยาวยืนยง ยิ่งกษัตร์องค์ใดใด ในพระราชพงษาวดาร ขานพระนามฉายา พระปิยมหาราชเจ้า เพราะพระจุลจอมเกล้า ท่านแม้นพ่อแม่ มวญเอย ฯ
โคลง ๔ ๏ แห่พระบรมศพเจ้า
จอมจักร
หวนระลึกนึกตระหนัก
เนตรแสร้ว
ฉนำฉนำภาพจำหลัก
จารึก
สามสิบสี่ปีแล้ว
จิรไร้ใจลืม ฯ
๏ รวิวารแรม ๕ ค่ำ
เดือน ๑๑
เชิญพระศพสมเด็จ
ชนกเจ้า
ปิ่นรัฐขัติยเพ็ช
ราวุธ
ทรงพระดำเนินเข้า
เคลื่อนคล้อยรอยทาง ฯ
๏ ย่ำค่ำคำสั่งให้
เดินขบวน
เสียงสุรางค์นางครวญ
คร่ำก้อง
แตรปี่มี่รัญจวน
ใจสลด
เปิงพรวดพรวด ๆ ซร้อง
ศัพท์ซ้ำกำศรวญ ฯ
๏ สามคานยานมาศเรื้อง
จำรัส
นพปฎลเสวตรฉัตร
เชิดกั้ง
พระโกษฐโรจนรัตน์
ไรแอร่ม
ยังบ่เคยมีครั้ง
อื่นให้ใครเห็น ฯ
/*260๏ ธูปเทียนดอกไม้เนื่อง
แนวถนน
สองฟากมากฝูงคน
ร่ำไห้
ยามค่ำชะอ่ำฝน
ฟ้ามืด
แลบ่เห็นตัวได้
สดับเพี้ยงเสียงครวญ ฯ
๏ ท้าววรุณเทวราชให้
วลาหก มาฤา
เพื่อกระทั่งหลั่งอุทก
ที่กว้าง
เมฆมิดปิดดารก
เดือนลบ
เทียนส่องแซงสองข้าง
คู่ริ้วทิวขบวน
๏ ยานมาศยาตร์เยื้องท่อง
แถวถนน
ยังมิถึงครึ่งหน
เหือดอ้าว
มารุตดุจดังฝน
แสนห่า มาแฮ
พ้าแลบแทบทุกก้าว
ที่ก้าวยาวทาง ฯ
๏ เมื่อขบวนจวนเข้าราช
ดำเนิน ในนา
ถนัดดั่งฟ้ามาเชิญ
เสด็จฟ้า
อัมพรอมรเหิร
เห็นแวบ
แววประกายพรายกล้า
เกลื่อนห้องเวหา ฯ
๏ ยิ่งใกล้ไฟแลบฟ้า
นำฝน
ปราบแปรบแถบนภดล
ดื่นข้าง
สว่างทั่วปริมณฑล
ทุกอึด ใจเอย
ดังทิวามามล้าง
มืดมล้าราตรี ฯ
/*261๏ เมขลาล่อแก้วช่วง
ชัชวาลย์
รามสูรขว้างขวาน
ไขว่คว้า
ร่ำไรไล่รำบาญ
ฤๅเบื่อ
เปรี้ยงแวบสายแลบฟ้า
ผ่าฟ้าพาฝน ฯ
๏ เมขลารามสุรร้าย
ราวี
มาช่วยอำนวยกี
รณกล้า
โอภาศราชวิถี
ทางแห่
ดังประทีปกลีบฟ้า
ซึ่งฟ้ามาถวาย ฯ
๏ อจิรประภาอากาศก้อง
ก่องจรัส
ฉายพระโกษฐ์เสวตร์ฉัตร
เชิดก้ำ
อึดใจไป่เว้นอัส
นีส่อง
ช่วงโชติโรจนล้ำ
เลิศพ้นคนทำ ฯ
๏ ถั่นถึงทวารเวศม์เจ้า
จอมปราณ
ยานมาศราชศวาธาร
เทิดเงื้อม
สายฟ้าประภาการ
ปรากฏ
ดั่งพระอาทิตย์เอื้อม
อร่ามทั้งวังหลวง ฯ
๏ เสร็จเชิญพระศพไท้
เถลิงอาศน์
ดุสิตมหาปราสาท
สุดเศร้า
จึ่งพระพิรุณสาด
ฝนส่ง
ทึกท่วมถึงข้อเท้า
ท่องน้ำดำเนิน ฯ
โคลง ๒ ๏ ฝนดั่งฝนสั่งฟ้า
ส่งรัชกาลที่ห้า
เสด็จเมื้อเมืองสวรรค์ ฯ

โคลง ๔ ๏ พระมงกุฎเกล้าเริ่ม
รัชกาล
ไทยประเทศสมาทาน
เทิดแล้ว
เชิดชาติราษฎร์สำราญ
ในร่ม รัฐแล
ทรงประศาสน์ราชกิจแผ้ว
ผ่องพ้นคณนา ฯ
๏ หลายประการผ่านภพผู้
พงษ์วิพุธ
สมเด็จวชิราวุธ
ราชเจ้า
สืบโสตถิ์ประโยชน์สุด
ทรงต่อ
จากพระจุลจอมเกล้า
ชนกไท้ธรณินทร์
๏ เป็นราชองค์แรกตั้ง
แต่ไหน มานา
เคยสู่ศึกษาลัย
ยุโหรปเรื้อง
ช่ำชองว่องไวไว
ทเยศเยี่ยม
รู้บ่รู้เปล่าเปลื้อง
ปลดรู้สู่เรา ฯ
๏ วรรณคดีมีมากไว้
โวหาร พระเฮย
หลายเรื่องเครื่องสำราญ
เลื่องรู้
ตำราวิชาการ
กำหนด
น้อยจะมีใครผู้
เทียบไท้เทียมทัน ฯ
/*263๏ บรมราชาภิเศกก้อง
กิดาการ
โอภาศราชสมภาร
ผ่านเผ้า
แขกเมืองเนื่องมาขาน
คำสวัสดิ์
แทนรัฐแทนราชเจ้า
ต่างแคว้นแดนไกล ฯ
๏ อาสยามาแต่ครั้ง
คราวไหน บ้างนอ
แขกประเทศเขตไกล
เกริกกล้า
มารวมประชุมใน
งานสง่า
เก้าพระองค์เจ้าฟ้า
เฟื่องฟุ้งจรุงใจ ฯ
ร่าย ๏ พระมหาวชิราวุธ มกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ไม่ขมุกขมัวพระกมล .เชิงปรุงชนชาติไทย เพื่อกาลไกลอนาคต ทรงออกบทบริหาร บังคับการศึกษา เสริมปัญญาราษฎร ปลูกสหกรณ์ เผยแผ่ แง่ประชาธิปัตย์ ให้ฝึกหัดไปพลาง วางบัญญัติ นามสกุล เป็นทางหนุนสำนึก รำลึกเผ่าพันธุ์ไทย ผู้ภูวนัยนิตยน้อม นำหทัยให้พร้อม พรักไว้ในอนา คตนา ฯ
โคลง ๔ ๏ ศึกษาสาธิตแท้
ทางวัฒ นานา
มีพระราชบัญญัติ
แยกไว้
ภาคปฐมมัธยมจัด
แจกส่วน
ภาคอุดมบ่มใช้
เชิดชิ้นปริญูญา ฯ
/*264๏ สหกรณ์การหัดให้
เห็นทาง
สภาย่อยค่อยทำพลาง
เผื่อไว้
เที่ยงเทียบระเบียบวาง
เป็นแบบ
ปชาธิปัตย์จัดได้
ดั่งนี้มีแนว ฯ
๏ นามสกุลหนุนเนื่องเค้า
สำคัญ
ให้คิดชิดชำนัญ
เลือดเนื้อ
ร่วมพรรครักเผ่าพันธุ์
พัลลภ
ใยญาติโยงชาติเชื้อ
ชื่อใช้ไทยเถลิง ฯ
ร่าย ๏ ในรัชกาลที่หก ยกการโลกขึ้นขาน เหตุการน่าสังเกต หลายประเทศยุโหรป ลโมภอาณาน่าหัว เครื่องพันพัวลามปาม ต่างเกิดความแก่งแย่ง แข่งอำนาจราชศักดิ์ จักรพรรดิราชเรืองเดช เป็นด้วยเหตุมหิจฉตา พามักใหญ่ใฝ่สูง จูงให้จิตคิดเอื้อม เพื่อดนูอยู่เงื้อม ยิ่งเชื้อชนใด ฯ
โคลง ๔ ๏ สงครามสามทวีปร้าย
ราวี
ราวเมื่อสามสิบปี
โน่นนั้น
นานเนื่องเครื่องยายี
ยาวยืด
เพราะยุโหรปโลกภปั้น
ปลุกให้ใหญ่หลวง ฯ
/*265๏ ใคร่เล่าเค้าเรื่องดั้ง
เดิมมา
เพียรพจน์รจนาวา
ระนี้
เลาเลศเหตุการกา
ละก่อน
เพียงแต่สังเขปชี้
ชักข้อพอควร ฯ
๏ ชนสลาฟคาบก่อนตั้ง
สองพัน ปีเอย
กเถิบถิ่นกินขอบคัน
คั่นก้าว
คือคลื่นดื่นดาดัน
แดนเขยิบ
แผ่ซ่านผ่านสู่ด้าว
อื่นดื้อถือดี ฯ
๏ ภาคกลางยุโหรปพร้อม
เพรียงกัน
โดยเฉพาะชนเยอรมัน
ไม่ลี้
มากมาประดายัน
ไว้อยู่
สองเผ่ากาลเก่ากี้
แก่งแย้งแคลงรคาย ฯ
๏ เกิดเป็น ปมเผ่า เหี้ยม
หิงสา
ครั้นเมื่อนานๆมา
มากเข้า
ขวนขวายกระจายหา
หนแห่ง
บ้านอยู่อู่นอนเหล้า
แหล่งด้าวราวแดน
๏ เปลี่ยนเป็น ปมชาติ ชั้น
หนึ่งอีก
แผนแผกแยกเป็นกผีก
แผ่กั้น
เผ่าเดียวเฉี่ยวแฉกฉลีก
เป็นรัฐ หลายแล
ถือชาติคือ เนฉั้น
เชิดหน้าปชานันท์ ฯ
/*266๏ ครั้นชาติต่อชาติเอื้อม
อำนาจ กันนอ
เล็กใหญ่ใครมีขนาด
มากน้อย
ชาติย่อมย่อมคิดขยาด
ชาติใหญ่
จับกลุ่มชุมพวกด้อย
เพื่อได้แรงดัน ฯ
๏ ตาเต็งเล็งน้ำหนัก
ไหนขาด อยู่นา
เพียรเพิ่ม ดุลย์อำนาจ
เนิ่นไว้
ขวักไขว่ใฝ่หาชาติ
ร่วมชื่อ
เป็นฝักเป็นฝ่ายให้
อุ่นน้ำใจนอน ฯ
๏ เหตุเห็นเป็นคติร้าย
แรงฉกาจ
คือโลภโอบอำนาจ
นั่นแล้
จับกลุ่มประชุมชาติ
คู่ชีพ
สหายศึกฮึกศักดิ์แปล้
เปี่ยมร้ายปลายรึง ฯ
๏ สองฝักสองฝ่ายเฝ้า
ใฝ่คิด
เวียนระแวงแข่งฤทธิ์
รุ่มเร้า
รัสเซียร่วมอังกฤษ
ฝรั่งเศษ
อิตลีย์ออสเตรียเข้า
ร่วมข้างเยอรมัน ฯ
๏ ปรัมปราภาษิตถ้อย
ธำรง
ใคร่สงบเตรียมรบจง
พรักพร้อม
หยั่งเหยื่อเยื่อใยยง
กลยุทธ
เพื่อจะยังใจย้อม
แยบก้าวยาวยืน ฯ
/*267๏ อังกฤษคิดค้าช่วง
ชลาลัย
เรือแล่นแม่นทางไกล
เกลื่อนกว้าง
ปลูกฝังฝั่งฝาใน
แนวทวีป อื่นเอย
นานเนื่องเมืองขึ้นสล้าง
สฤษดิ์ด้าวยาวยืน ฯ
๏ อาณาสง่าเงื้อมทั่ว
ทุกทิศ
จึ่งทัพเรืออังกฤษ
เกรื่องกล้า
เข้มแขงแสดงอิทธิ์
อาบเอิบ
ครองทเลเร่คว้า
ไขวแคว้นแดนดิน ฯ
๏ เยอรมันมั่นทัพถ้วน
ทางบก
แต่มิอาจยาตร์ยก
ย่านน้ำ
ติดขัดอัดอึดอก
เอือมจิต
สมุทอยู่ขวางทางช้ำ
ชอกแท้แดถวิล
๏ จำเป็นเห็นแน่แท้
ทางยุทธ
ที่จะมีทัพสมุท
มากไว้
แดนดินถิ่นไกลสุด
สาคเรศ
ทัพไม่ดีไม่ได้
เดชด้อยถอยหลัง ฯ
๏ ตบมือแม้ตบข้าง
เดียวใด
มือมิใช่มือไชม
ไม่ก้อง
ภาษิตสกิดใจ
จำจด
มือจะตบดังต้อง
ตบทั้งสองมือ ฯ
/*268๏ การศึกคึกคักคล้าย
คมเคียว
เกี่ยวแต่เพียงเล่มเดียว
ก็ได้
อำนาจปราศธรรมเสียว
สยองจิต
ธรรมปราศอำนายไร้
ฤทธิ์ร้าราวี ฯ
๏ “สงครามเป็นเครื่องค้า
ของกษัตร์”
เหตุว่าขัติโยปบัติ
บ่มไว้
ใฝ่ศึกฝึกหัดจัด
เจนจบ
แรงมากมักอยากได้
ช่องแว้งแรงลอง ฯ
๏ มุ่งร้ายหมายไล่ล้าง
ทางสงบ
แขงต่อแขงแรงกทบ
กแทกกทั้น
กล่าวเทียบก็เปรียบปรบ
สองหัตถ์
ใครจะขวางทางกั้น
สกัดห้ามความกหาย ฯ
๏ สงครามความเสื่อมล้วน
เร็วสลาย
เป็นเหตุเศรษฐกิจกจาย
กจัดถ้วน
เพราะโลภยุโหรปกลาย
เป็นกร่อน
เสร็จศึกนึกจักอ้วน
อกโอ้โมหันธ์ ฯ
/*269โคลง ๒ ๏ หลายด้าวคราวโหดห้วน
โดยที่เดินทางด้วน
ไม่รู้หลบหลีก ไฉนเลย ฯ

ร่าย ๏ ออสเตรียราชาธิราช ประกาศศึกเซอร์เบีย รัสเซียราชาธิราช ประกาศระดมพลพลัน เยอรมันราชาธิราช ประกาศศึกรัสเซีย เยียให้เกิดเป็นเหตุ ฝรั่งเศษประกาศยุทธ ฉุดอังกฤษเข้าไป ในที่สุดสงคราม ลามสิบแปดประเทศ เหตุอุตลุดสุดก้ำ โอบเอิบเติบยิ่งล้ำ กว่าครั้งคราวใด ฯ
โคลง ๒ ๏ หลายประเทศเภทพ้อง
เหลือจะเลี่ยงเบี่ยงต้อง
ติดท้ายปลายแห ฯ

โคลง ๔ ๏ เราไทยในขณะเข้า
ข่ายสง ครามแฮ
ใช่เมื่อปัจจนึกลา
แหลกร้าว
หฤทัยใช่จำนง
อามิศ
ใส่ว่าใครได้ด้าว
เพ่มพื้นไผทไทย ฯ
๏ ส่งทัพสู่ทวีปโน้น
แนวสมร
ข้ามมหาสาคร
ปราศคร้าม
คำนึงนเรศร
อยุธเยศ
ใฝ่ยุทธญี่ปุ่นข้าม
ทัพท้องทเลจีน ฯ
/*270๏ ทัพไทยไปสู่ด้าว
แดนฟรังก์
ในเมื่อการยุทธ์ยัง
ยุ่งยื้อ
กฉับกเฉงเร่งสู่สัง
เวียนรบ
นับว่ามีมือมื้อ
เมื่อได้ชัยเฉลิม ฯ
ร่าย ๏ สิ้นรัชกาลที่หก พระปกเกล้าครองกรุง ผดุงอาณาประชาชน พระกมลน้อมนำไป ในทางประชาธิปัตย์ แบบกษัตรรัฐธรรมนูญ หวังเพิ่มภูลผาสุก ปลุกเสรีที่ควร ทรงสอบสวนลักษณะ ระบอบแบบปฏิบัติ จัดกรรมการองคมนตรี ใช้วิธีรัดกุม การประชุมปฤกษา ตามแบบปาลิเม็นต์ ให้เห็นเป็นตัวอย่าง เครื่องสว่างเคร่าไว้ เพื่อประโยชน์โปรดให้ แก่ด้าวคราวควร ฯ
๏ ตรัศให้สืบหลายสาย กฎหมายรัฐธรรมนูญ อันเป็นมูลนิติธรรม ประจำหลายพหิเทศ จำแนกเลศหลายแบบ มีเยี่ยงแยบนานา ที่ปฤกษาหลายนาย ถวายความเห็นต่างกัน ปฤษณาอันยอกย้อน พอเกิดการแซกซ้อน เมื่อร้อยห้าสิบปีเอย ฯ
/*271โคลง ๒ ๏ สมเด็จพระปกเกล้า
ทรงสละตำแหน่งเจ้า
ภพพื้นไทยพรา ฯ

เก้าปี
โคลง ๔ ๏ เก้าปีพระปกเกล้า
ครองดิน
สละราชย์อาศนนรินทร์
เลื่อนคล้อย
สังวัจฉร์รัตนโกสิน
ทรศก
เมื่อมินาคมร้อย
กับห้าสิบสาม ฯ
ร่าย ๏ ปางเมื่อพระราชา อานันทมหิดล ชนมายุยังเยาว์ เนาทวีปตกทิศ โรงเรียนสวิตเซอร์แลนด์ คณะผู้แทนพระองค์ ทรงราชานุภาวะ พระองค์เจ้าอาทิตย์ หลวงประดิษฐ์มนูธรรม สำเร็จราชการไผท ในพระนามยุวเจ้า เค้ากษัตรรัฐธรรมนูญ หลวงพิบูลสงคราม “ผู้นำ” สยามคาบนี้ มีมหัปผลชี้ ช่องให้เห็นหลาย หนแล ฯ
โคลง ๔ ๏ สงครามลามโลกสร้าน
คราสอง
เบียดบีบทุกทวีปหมอง
หม่นม้าน
ทุกที่ธรณีนอง
โลหิต
คนมิรู้กี่ล้าน
รบร้าราวี ฯ
/*272๏ จินตนาอาฆาตครั้ง
สงคราม โน้นนา
เป็นเรื่องเนื่องนานหนาม
เหน็บซึ้ง
เวรก่อต่อเวรตาม
เวรตอบ
ปราชิดคิดเคียดขึ้ง
ขุ่นแค้นแสนเข็ญ ฯ
๏ ฝ่ายชนะชนะแล้วก็
แล้วกัน
ไป่คิดอนาคตอัน
อาจร้าย
อลักเอลื่อเชื่อสันติสัญ
ญาสงบ
อึกอักหลักอุ้ยอ้าย
อัดอั้นจนมุม ฯ
๏ สงครามความจาบจ้วง
จงใจ โจรแฮ
เป็นสิ่งยิ่งกำไร
หลั่งล้น
อุสาหะกรรมใด
ดีเด่น
ดังอุสาหกรรมปล้น
เปรื่องกล้าปรากรม ฯ
๏ แฉกฉีกอีกครั้งใหญ่
ยุโหรป แหลกแล
ฮิตเล่อร์เผยอปีกโฉบ
เฉิบคว้า
มุสโซลินิโอบ
แนวเอิบ
กชั้นชิดอังกฤษกล้า
เกาะน้อยลอยชล ฯ
๏ สองสหายผายอิทธิ์เอื้อม
อัฟริกา
จวนจะจวบอาสยา
ย่านใกล้
จงจิตปิดมรคา
อังกฤษ
สู่ทเลด่านใต้
แห่งด้าวอินเดีย ฯ
/*273๏ ได้ทีญี่ปุ่นเข้า
สู่สง ครามแฮ
ดวจดั่งมังกรลง
ไล่เคี้ยว
อังกฤษจะปลิดปลง
อำนาจ แล้วเนอ
ยู. เอ็ส. คงเข็ดเขี้ยว
ครั่นคร้ามครามครัน ฯ
๏ สงครามลามลุกเข้า
เขตสยาม
สังเกตเหตุการยาม
ยุทธจ้อง
ทางผ่านพิจารณ์ตาม
แผนที่
ภูมิประเทศไทยต้อง
ที่ตั้งสังเวียน ฯ
เก้าปี
โคลง ๔ ๏ เก้าปี “ดีหนึ่ง” ได้
ครองดิน
ญี่ปุ่นเข้าเมืองมลิน
มากไล้
คั่งคับทัพทางสินธุ์
ทางบก
ยึดแหล่งแห่งเราได้
ดั่งแคว้นแดนเขา ฯ
ร่าย ๏ ประเทศไทยใจสทก ตกกระไดพลอยโจน โอนหฤทัยไปตาม ประกาศสงครามโฆษณา ว่าอเมริกาอังกฤษ เป็นอมิตรของไทย แต่ไชมมหาราษฐ์ ไม่ประกาศสงคราม /*274ตอบสยามสักคำ ทำไม่รู้ไม่ชี้ การที่เป็นเช่นนี้ ชักโน้มนำใจ ไฉนเนอ ฯ
โคลง ๔ ๏ รัสเซียจีนจรดเอื้อม
อารมณ์ ร่วมแฮ
อังกฤษอเมริกาสม
คบเค้า
คือจัตุสดมภ์กลม
เกลียวจิต
มากทรัพย์มากคนเข้า
เข่นค้ำรำบาญ ฯ
๏ ฝ่ายเราเข้าเขตสร้าน
ใจเสียว
ยุโหรปเยอรมันเดียว
เด่นข้าง
อาสยาญี่ปุ่นเกลียว
ตึงหย่อน ไฉนนา
ใครจะเป็นใครบ้าง
เมื่อสิ้นสงคราม ฯ
ร่าย ๏ ใคร่ครวญส่วนปัจจุบัน อันบุคคลควรคนึง ต่อไปถึงภายน่า ว่าที่สุดยุทธแม้ ญี่ปุ่นแพ้สงคราม สยามจะผันฉันใด ใครสามารถก่อกู้ ใครรู้ลู่ทางบ้าง ไทยจะเท้งเคว้งคว้าง ไขว่คว้าหาหน ไหนเอย ฯ
วันที่ ๓๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๗
โคลง ๔ ๏ พิทยาลงกรณแกล้ง
เกลาความ
สามท่อนกลอนสามกรุง
กล่าวเกื้อ
ลูกหลานอ่านเล่นตาม
ใจรัก เถิดรา
สังเขปเลปนเนื้อ
เรื่องรู้ตูแถลง ฯ
ภาคผนวก
สามกรุงนี้แต่งจบบริบูรณ์เมื่อวันที่ ๓๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๗ ที่แต่งจบนั้นพิมพ์ไว้ในน่าสุดท้าย เพื่อให้เป็นที่สังเกตว่าแต่งหยุดลงไปเมื่อไร เหตุที่เจาะจงจะให้ทราบวันที่แต่งจบก็เพราะว่า สามกรุงนี้ แม้จะเรียกว่าเพียงแต่เฉียดพงษาวดารไปก็จริง แต่ใจความส่วนมากก็เป็นเนื้อแท้ในพระราชพงษาวดาร กล่าวสังเขปตั้งแต่ตอนเสียกรุงศรีอยุธยาเป็นลำดับมาจนสมัยปัจจุบัน ซึ่งจะมีอนาคตต่อไปไม่มีสิ้นสุด จึ่งจำจะต้องชิงจบลงไปเสียที่ไหนสักแห่งหนึ่ง ในตอนสิ้นเดือนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๗ นี้ ดูเหมือนจะเห็นปลายทางแห่งสงครามโลกครั้งที่ ๒ เข้ามาบ้าง เมื่อสงครามสิ้นลงไปแล้ว ใครจะเป็นใครแลอะไรจะเป็นอย่างไรก็ยากที่จะเดา จึ่งชิงจบลงเสีย แลเบิดปฤษณาไว้ให้พงษาวดารเป็นผู้ตอบในวันน่าต่อไป
การแต่งหนังสือนี้ผู้แต่งต้องการจะแต่งโคลง ไม่ใช่เรียบเรียงพงษาวดาร หากอาไศรยพงษาวดารเป็นเนื้อเรื่องอันชวนให้เพลินแต่งแลอาจจะเพลินอ่านด้วย ถ้าจะพูดเนื้อเรื่องในเวลาปัจจุบันเฉพาะบ้านเมืองเราไซร้ ภายหลังวันที่ ๓๐ พฤษภาคม ๒๔๘๗ มาไม่นานนัก /*278ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ซึ่งเมื่อวันที่ ๓๐ พฤษภาคมมีสองคน ก็ออกจากตำแหน่งไปคนหนึ่ง นายกรัฐมนตรีก็เปลี่ยนตัว แลคำว่า “ผู้นำ” ก็หายไปจากคำกระจายเสียงวิทยุของราชการแลหนังสือพิมพ์ทุกฉบับเป็นต้น
ส่วน “ผู้นำ” ในยุโหรปนั้น มุสโซลินีตกแท่นไปจากกรุงโรมหลายเดือนแล้ว เวลานี้จไปนำใครอยู่ที่ไหนก็ไม่มีข่าวมาให้ทราบเลย ในวันที่เริ่มเขียนภาคผนวกนี้ (วันที่ ๘ ตุลาคม ๒๔๘๗) “ผู้นำ” ของประเทศที่อยู่ในสงครามยุโหรปยังมีเหลืออยู่แต่ฮิตเล่อร์คนเดียว.
ภาคอธิบาย
ภาคผนวกนี้เป็นภาคอธิบาย ซึ่งจะว่าไม่จำเป็นก็ได้ เพราะผู้รู้ก็ย่อมจะรู้อยู่แล้ว ผู้เรียนถ้าไม่รู้ก็คงจะถามผู้รู้ ผู้ไม่อยากรู้ถึงจะเขียนไว้ให้ก็คงไม่อ่าน อันที่จริงกวีแต่ก่อนท่านแต่งหนังสือ เช่นพระลอและเตลงพ่ายเป็นต้น ท่านก็มิต้องเขียนคำอธิบายของท่าน ที่แท้การเขียนอธิบายก็คือรับเป็นสัตย์ว่า แต่โคลงไม่ได้ความแจ่มแจ้งจึ่งต้องแปลเป็นร้อยแก้วอีกชั้นหนึ่ง นับว่าเป็นตำหนิไม่น้อยอยู่ เมื่อนึกถอยหลังไปก็ดูเหมือนข้าพเจ้าแทบจะเป็นผู้แต่งคนแรกดอกกระมังที่เขียนอธิบายตนเอง คือพระนลคำฉันท์ซึ่งแต่งกว่า ๓๐ ปีมาแล้ว เนื้อเรื่อง พระนลคำฉันท์ เป็นเรื่องอินเดียโบราณก่อนสมัยมหาภารตะ /*279(มีผู้เก็บรวมเข้าไปในมหาภารตะภายหลัง) มีประเพณีครั้งโน้นแลศัพท์เก่าที่ควรชี้แจง จึ่งเลยแปลศัพท์อื่น ๆ ที่ไม่สู้จะคุ้นหูผู้อ่านเมื่อ ๓๐ ปีมาแล้วนั้นด้วย แต่สามกรุงนี้มีฉันท์น้อย แต่งเป็นโคลงโดยมากไม่ต้องใช้คำยากหรือกล่าวถ้อยความที่เข้าใจยากกี่มากน้อย เหตุแห่งความจำเป็นที่จะแปลจึ่งหาใคร่จะมีไม่.
แต่เมื่อคำนึงไปอีกทางหนึ่ง สมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสทรงแต่งเตลงพ่ายไว้ถึงเวลานี้เพียง ๑๐๐ ปีเศษ ก็ดูเหมือนจะมีคำหลายคำซึ่งข้าพเจ้าไม่รู้ว่าแปลว่ากระไรแน่ แม้จะเคยเห็นคำแปลของนักศัพท์บางคนบางศัพท์ก็ไม่วางใจลงไปว่า สมเด็จพระปรมานุชิตทรงหมายความเช่นนั้น จึ่งเกิดหนักใจขึ้นมาว่า ลูกหลานเหลนรุ่นต่อ ๆ ไปอาจไม่เข้าใจคำแลความหมายหลายแห่งในสามกรุงนี้ หนังสือที่อ่านไม่เข้าใจทันทีนั้น ถ้าผู้อ่านใคร่เข้าใจก็จะต้องมีผู้ชี้แจงใช้ฟัง เช่นครูสอนศิษย์ แต่ถ้าผู้ชี้แจงนึกหรือเข้าใจในเวลานานไปข้างน่า ผิดกับที่ข้าพเจ้าผู้แต่งนึกหรือหมายความในเวลาที่แต่งนี้ไซร้ คำชี้แจงก็อาจเฉไฉไป จึ่งชวนให้เห็นว่า ถ้าข้าพเจ้าเขียนชี้แจงไว้เสียเองแต่บัดนี้จะดีกว่า.
คำชี้แจงย่อมไม่จำเป็นแก่ผู้รู้ แลอาจเป็นเครื่องเบื่อ อนึ่งเมื่อจับเขียนชี้แจงเข้าแล้วก็อาจเลื้อยเจื้อยไปตามอารมณ์ในขณะที่เขียน จึ่งต้องขออภัยล่วงน่าไว้เสียก่อน.
/*280การอ่าน
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์ กรมขุนเสนาพิทักษ์ กรมพระราชวังบวรในแผ่นดินขุนหลวงบรมโกษฐ เป็นกวีซึ่งควรนับถือว่าอยู่ในชั้นเยี่ยมของไทย แม้โคลงที่ทรงพระนิพนธ์ไว้เหลืออยู่ในเวลานี้จะมีบางบทที่วิปลาศคลาดเคลื่อน เพราะคัดผิดกันมาทีละเล็กละน้อย หรือจะเป็นด้วยนิยมใช้ หรือไม่ใช้เอกโท ชนิดที่เรียวกเอกโทษโทโทษในสมัยของท่านจะผิดกับสมัยของเราก็ตาม แต่โคลงของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์ยังต้องนับว่ามีรศดีอยู่เสมอ.
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์ทรงแต่งโคลงสองบทในตอนจบกาพย์ห่อโคลงประพาศธารทองแดง ใจความว่า โคลงที่แต่งไว้อย่างดี ฝีมืออาลักษณ์ชุบตัวลงสมุดไว้อย่างงามนั้น ถ้าอ่านไม่เป็นก็เสียหมด โคลงสองบทนั้นหอพระสมุดวชิรญาณนำมาพิมพ์ไว้ใน พ.ศ. ๒๔๖๘ มีหมายเหตุว่ามีผิดเอกโทอยู่หลายแห่ง เพราะพิมพ์ตามต้นฉบับที่มี หาได้เปลี่ยนแปลงประการใดไม่.
โคลงพระนิพนธ์เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์สองบทนั้น คัดจากฉบับที่หอพระสมุดวชิรญาณพิมพ์มาไว้ให้เห็นดังนี้
๏ อักษรเรียบร้อยถ้อย
คำเพราะ
ผู้รู้อ่านสารเสนาะ
เรื่อยหรี้
บ่รู้อ่านไม่เหมาะ
ตรงเทิ่ง ไปนา
ทำให้โคลงทั้งนี้
ชั่วช้าเสียไป ฯ
/*281๏ อักษรสรรค์สร้างช่าง
ชุบจาน
โคลงก็เพราะเสนาะสาร
แต่งไว้
ผู้รู้อ่านกลอนการ
พาชื่น ใจนา
ผู้บ่รู้อ่านให้
ขัดข้องเสียโคลง ฯ
การทำให้โคลงไพเราะหายไพเราะเพราะอ่านไม่เป็นนี้ จะขอชี้แจงขยายความให้เลอียดออกไปอีกหน่อย ยกตัวอย่างโคลงพระนิพนธ์กรมหลวงพิชิตปรีชากรบทหนึ่ง ในชุดที่เรียกว่าโคลงภาพพระราชพงษาวดาร แต่งถวายตามพระราชโองการรัชกาลที่ ๕ ใน พ.ศ. ๒๔๓๐ ดังนี้
๏ สยามรัฐพัฒนแผ่นพ้น
สองครา นี้แล
หนึ่งเขตรนเรศรา
ชะนี้
กับทั้งเทพมหา
นคร เรานอ
สิทธิสุขสิทธิไชยชี้
เชิดอ้างปางสอง ฯ
โคลงบทนี้ถ้าอ่านไม่เป็นก็ดูเหมือนผิดเอกแห่งหนึ่งในบาทที่ ๓ ในสามกรุงมีโคลงหลายบาทซึ่งถ้าอ่านไม่เป็นก็ผิดเอกอย่างเดียวกัน.
ยังมีอีกข้อหนึ่งซึ่งควรจะชี้ให้เห็นชัด แต่ถ้าจะอธิบายให้สั้นก็ต้องใช้ความเปรียบ การอ่านโคลงบางบทแลบางบาทเปรียบดังตีระนาด ถ้าไม่มีลูกเก็บก็เทิ่งๆ ไปหมด โคลงบาทหนึ่งๆมี ๗ หรือ ๙ คำ ถ้าอ่านห้วนๆ จำเพาะคำหนึ่ง ๆ ก็เหมือนตีระนาดไม่มีลูกเก็บ จะยกตัวอย่างให้เห็นดังนี้
/*282๏ กรุงเทพมหานครนี้
นามรบิล
อมรรัตนโกสินทร์
ต่อสร้อย
โคลงสองบาทนี้ถ้าอ่านเทิ่ง ๆ ว่า กรุง เทบ มหา นคอน นี้ นาม รบิล อะมอน รัด โกสินทร์ ต่อสร้อย ก็คืออ่านไม่มีลูกเก็บ ชื่อพระนครนี้ใคร ๆ ก็อ่านถูกด้วยกันทั้งนัน จึ่งไม่จำเป็นจะต้องอธิบายว่าอ่านอย่างไรจึงจะมีลูกเก็บ.
แต่โคลงที่ต้องอ่านมีลูกเก็บนั้นไม่ใช่ทุกบาท โคลงบางบาทต้องอ่านห้วนๆ ทุกคำ มีลูกเก็บไม่ได้ เช่น ข่ายเขตุให้ไห้ เหือดแห้งแรงโรย ฯ
ควรจะกล่าวอีกข้อหนึ่ง เฉพาะโลงในสมุดเล่มนี้แลโคลงอื่นๆ ที่ข้าพเจ้าแต่ง ว่าทุกบาทมีวิธีอ่านที่ถูกตามตั้งใจของผู้แต่ง แต่จะชี้แจงให้เลอียดก็ยาวนัก ผู้อ่านที่รู้จักอ่านก็คงจะอ่านถูกอยู่เองแล้ว ถ้าอ่านไม่ถูกก็คงจะเทิ่ง ๆ ไปสักหน่อย.
กวีวัจนไทย
ข้าพเจ้าไม่ทราบคำไทยแท้ (ถ้ามี) ที่จะใช้ได้ความตรงกันกับคำอังกฤษว่า โปเอ็ตรี (poetry) คำ สํสกฤต กาวฺย ซึ่งเราเขียนว่ากาพย์นั้น เราใช้เป็น คำเฉพาะ เพื่อเรียกกวีวัจนะประเภทหนึ่งของเรา คือ กาพย์ ๓ ชนิดที่เรียกกาพย์ยานี กาพย์ฉบัง แลกาพย์สุรางคนางค์ เป็นต้น จะเอาคำว่ากาพย์มาใช้เป็น คำร่วม สำหรับเรียกกวีวัจนะทุกอย่างก็ขัดอยู่.
กวีวัจนะอังกฤษทุกชนิดมีบังคับคำหนักคำเบาที่เรียกว่าครุลหุ มีสัมผัสก็มี ไม่มีก็มี ชนิดที่ไม่มีสัมผัส ก็คือฉันท์ไม่มีคำคล้องนั่นเอง ข้าเจ้าเคยเอาสามก๊กตอนหนึ่งมาตัดและเติมคำเล็กๆ น้อยๆ ให้เป็นอินทรวิเชียรฉันท์ไม่มีสัมผัส ครั้นอ่านให้คนฟังในเวลาแสดงปาฐกถาก็ไม่มีใครรู้ว่าอ่านฉันท์ ต่อเมื่อบอกจึ่งรู้ ฉันท์ที่อ่านให้คนฟังไม่รู้ว่าฉันท์นั้นไม่ใช่ฉันท์ตามมติของเรา
ข้าพเจ้าได้เคยกล่าวในที่อื่นหลายครั้งแล้วว่า สิ่งที่ภาษาอังกฤษเรียกว่าโบเอ็ตรี (ซึ่งในที่นี้เรียกว่ากวีวัจนะ) นั้น ถ้าพูดในส่วนไทยก็ย่อมจะมีสัมผัสคล้องกันเป็นกลอนทั้งสิ้น หนังสือไหนไม่มีสัมผัสคล้องกันเป็นกลอน หนังสือนั้นก็มิใช่โปเอ็ตรีหรือกวีวัจนะไทย.
แต่ถ้าจะใช้ กลอน เป็น คำรวม สำหรับเรียกกวีวัจนะไทยทุกอย่างก็ขัดอีก เพราะเราใช้คำว่ากลอนเป็น คำเฉพาะ สำหรับเรียกกวีวัจนะไทยประเภทหนึ่งเสียแล้ว ในที่นี้จึ่งจำต้องใช้คำว่ากวีวัจนะเป็นคำรวมสำหรับเรียก โคลง ฉันท์ กาพย์ กลอน ร่าย ฯลฯ ทุกอย่าง.
/*284กวีวัจนะของเราที่แต่งกันโดยมากมีห้าประเภท คือ ประเภทฉันท์ มีหลายสิบชนิดตามตำรา แต่ก็แต่งกันไม่มากชนิดนัก ประเภทโคลง มีสามชนิดคือ โคลง ๔ โคลง ๓ โคลง ๒ ซึ่งแต่ละชนิดจำแนกย่อยออกไปได้อีก ประเภทกลอน ซึ่งตามที่แต่งกันโดยมากควรแยกได้เป็น กลอน ๖ กลอน ๗ กลอน ๘ กลอน ๙ แลกลอนเสภา (กลอนชนิดหลังนี้เป็นกลอนยำใหญ่) ประเภทร่าย ซึ่งมีสองชนิด คือ ร่ายยาวแลร่ายสั้น (ถ้าใช้ว่าร่ายเฉยๆมักหมายความว่าร่ายสั้น) ประเภทกาพย์ มีสามชนิด ซึ่งระบุไว้ในเบื้องต้นแล้ว กับในหนังสือนี้มีกาพย์แบบใหม่ของข้าพเจ้าอีกชนิดหนึ่งซึ่งใช้มาก.
ผิดแบบแผน
การนำเอากวีวัจนะสองหรือกว่าสองประเภทมาแต่งด้วยกันนั้น มีแบบที่กวีท่านใช้กันมาแต่ก่อน เช่นกาพย์กับโคลงเรียกว่ากาพย์ห่อโคลง โคลงกับร่ายเรียกว่าลิลิต เป็นตัวอย่าง สามกรุงนี้มีหมดทั้งห้าประเภทแห่งกวีวัจนะ แต่เลือกชนิดตามใจชอบของผู้แต่ง ไม่มีชนิดที่ไม่ชอบแต่งหรือได้เคยแต่งไว้ที่อื่นมากแล้ว.
มีการไม่ทำตามแบบอีกอย่างหนึ่งในหนังสือนี้ ซึ่งผู้อ่านหลายคนคงจะสังเกตคือ ไม่ร้อยโคลง ที่ข้าพเจ้าเรียกว่า “ร้อยโคลง” นี้ กล่าวตามหนังสือฉันทลักษณ์อันเป็นตำราเรียนของกระทรวงธรรมการว่า คำสุดท้ายแห่งโคลงบทน่าคล้องกับคำที่ ๑ หรือที่ ๒ หรือที่ ๓ ของวรรค ๑ แห่งบทต่อไป.
การไม่ร้อยโคลงนี้ ผู้อ่านบางคนอาจเห็นเป็นข้อบกพร่อง แลอาจยกขึ้นเป็นตำหนิ แต่หนังสือนี้แต่งตามใจชอบของผู้แต่ง ไม่ชอบอย่างไรก็ไม่แต่งอย่างนั้น ไม่ใช่ไม่รู้หรือไม่สามารถจะแต่งตามแบบได้.
/*285ตัวสกด
ก่อนที่จะชี้แจงวิธีใช้ตัวสกดการันต์ในหนังสือ น่าจะคำนึงหาเหตุผลย้อนหลังไปสักหน่อยว่า ทำไมคนจึ่งเขียนหนังสือ เหตุดั้งเดิมมีมาอย่างไร มนุษย์จึ่งบากบั่นมันสมองมาหลายสิบหรือหลายร้อยชั่วคน อุตส่าห์ออกแบบแลฝึกหัดเขียนอ่านกันขึ้นโดยความจำเป็นประการใด.
ปัญหานี้ตอบเต็มเล่มสมุดก็ได้ เพราะเป็นส่วนสำคัญในตำนารความเจริญของมนุนษย์ ตั้งแต่เมื่อจวนจะเป็นลิงมาจนจวนจะเป็นเทวดาแล้ว ความเสื่อมก็กลับมีมาบ้าง เช่นเมื่อหนุมานได้เป็นเจ้าครองเมืองก็สวมมงกุฎขึ้นสถิตแท่นทำสง่า แต่มิช้าก็เอาตีนขึ้นเกาหัวตามสภาพของมัน ฉนี้เป็นต้น แต่แม้ความเสื่อมจะมีมาบางคาบบางครา เมื่อถึงคราวเปลี่ยนก็มักจะย้อนกลับไปเข้ารอยความเจริญเดินก้าวน่าไปอีก ธรรมดาของโลกย่อมมีสมบัติแลวิบัติหมุนเวียนกันไป ตำนารความเจริญของมนุษย์แม้ในส่วนหนังสือส่วนเดียวก็กลับไปกลับมายืดยาวนัก ในที่นี้จึ่งจะตอบปัญหาเลาๆ แต่พอควรเท่านั้น.
มนุษย์มีสภาพเป็นสัตว์อยู่รวมหมู่ เหมือน งัว ควาย แพะ แกะ ลิง ค่าง ช้าง ม้า เป็นต้น ซึ่งอยู่ด้วยกันเป็นฝูงเป็นโขลง หรืออย่างน้อยก็เป็นพวกสองสามตัว แลอาจทำสัญญาด้วยเสียงหรือด้วยกิริยาให้รู้ถึงกันได้ มนุษย์มีปัญญษพ้นระดับสัตว์ดิรัจฉาน แม้อยู่ไกลเกินที่จะส่งสัญญาถึงกันด้วยเสียงหรือโดยกิริยา ก็มีวิธีที่จะส่ง/*286เครื่องหมายให้รู้ถึงกันโดยประการอื่น ในสมัยดึกดำบรรพ์ซึ่งฝรั่งเรียกว่า “ก่อนพงษาวดาร” นั้น มนุษย์ชาวเถื่อนมีสำนักนิ์อาไศรยอยู่ในที่ไม่มีสัตว์ร้าย ถ้าคนไหนเห็นสัตว์ร้ายหากินล่วงล้ำเข้าไป ก็ทำเครื่องหมายไว้ที่ก้อนหินหรือต้นไม้ริมทางไปมา คนอื่นไปเห็นเข้าก็ระวังตัวแลบอกกันต่อ ๆ ไป.
วีธีทำเครื่องหมายไว้ให้รู้ถึงกันนี้แหละ ครั้นนาน ๆ เข้าก็เกิดเป็นหนังสือ ซึ่งในชั้นต้นๆก็มีน้อยตัวพยัญชนะแลสระ แล้วจึ่งเพิ่มมากขึ้น ถ้าพูดเฉพาะหนังสือไทยไซร้ ไทยที่อยู่เป็นหมู่ชนป่าเถื่อนก็ยังไม่มีหนังสืออยู่จนบัดนี้ จำพวกที่ป่าเถื่อนน้อยหน่อยก็มีหนังสือ ๑๗ ตัว ๒๑ ตัว แลมากขึ้นไปตามระดับปัญญา.
ในสยามตั้งแต่ขุนรามกำแหงมา อักษรของเรามีพยัญชนะแลสระมากกว่าของชนเผ่าไทยอื่น ๆ ทั้งสิ้น แลบัดนี้ยังมีอักขรวิธีเลอียดยิ่งขึ้นไปกว่าที่ขุนรามกำแหงบัญญัติไว้อีกเล่า เราอาจจารึกความคิดของเราปัจจุบันลงในกระดาษได้ดีกว่า ที่จะเขียนได้ตามอักขนวิธีของขุนรามกำแหง แลอาจเขียนได้เร็วกว่า สมัยกรุงสุโขทัย ๗๐๐ ปีมาแล้ว ไม่จำต้องมีอักขรวิธีเลอียดยิ่งไปกว่าที่จารึกในแผ่นศิลา ท่านจึ่งออกแบบไว้แต่เพียงเท่านั้น.
เราพึงยกย่องบุคคลผู้ควรได้รับควมยกย่อง แลควรสรรเสริญว่า แม้เวลาจะล่วงมาแล้วหลายร้อยปี อักขรวิธีของขุนรามกำแหงก็ยังใช้ได้อยู่ ปรากฏว่าสูงกว่าระดับปัญญาไทยปัจจุบันไปเสียอีก เรา/*287ได้แปลงรูปสระพยัญชนะของขุนราชกำแหงไปบ้าง เพื่อให้เขียนได้เร็วเข้า แลได้เปลี่ยนบางอย่างให้สดวกขึ้นกว่าอักขรวิธีครั้งกรุงสุโขทัย แต่ส่วนมากของท่านก็ยังอยู่.
ส่วนคำถามที่ว่าเหตุใดมนุษย์จึงเขียนหนังสือนั้น ถ้าตอบอย่างสั้นที่สุดก็ว่า เขียนเพื่อบอก วิธีบอกอาจใช้ปากทำเสียงให้มีกระแสไปถึงหูผู้รับบอกก็ได้ แต่การบอก จากปากถึงหู นั้น จำต้องอยู่ในระยะที่เสียงไปถึงจึ่งจะบอกกันได้ การบอกโดยวิธีเขียนหนังสือก็คือบอก จากมือถึงตา เป็นวิธีที่ไม่ต้องใช้ปากแลหูเป็นเครื่องส่งแลเครื่องรับ แต่ใจความแลถ้อยคำที่นึกจะบอกก็ออกจากมันสมองผู้บอก ไปถึงมันสมองผู้รับบอกได้เหมือนกัน ซ้ำไปได้ไกลกว่า แลเก็บไว้ได้นานด้วย.
สมัยนี้เรามีเครื่องพูดไปได้ไกล คือโทรศัพท์มีสายแลไม่มีสาย จึงจะใคร่นำมาเปรียบว่า ฉันใดเครื่องโทรศัพท์ไม่ดีฟังไม่ชัด ฉันนั้นหนังสือไม่ดีเข้าใจยาก ถ้าข้อที่จะบอกเป็นใจความสขุมอันต้องผจงถ้อยคำ ก็จะไมเข้าใจกัน ความมุ่งหมายที่จะบอกก็เหลวละลายไปหมด เหตุที่เขียนเพื่อบอกนั้น ถ้าเขียนไปแล้วอ่านไม่เข้าใจก็เป็นอันไม่ได้บอกหรือบอกไม่รู้ จำนงในการเขียนหนังสือนั้นก็หามีผลสมหมายไม่.
ด้วยเหตุดังกล่าวมาฉนี้ เราไทยสยามจึ่งมีตัวหนังสือไว้มาก เพื่อยักย้ายตัวสกดการันต์ไปโดยปรารถนาว่า เมื่อบอกแล้วก็ให้รู้จนได้ เราต้องการให้ผู้อ่านรู้ทันทีที่เห็นหนังสือ ให้เข้าใจชัด ไม่ให้ต้องชงัก ไม่ให้ต้องพิศวงว่าเราบอกว่ากระไรแน่ เราจึ่งเขียน นาด นาถ นาท /*288นาทย์ เขียน วัน รรรณ วัณ หรือถ้าเขียนควบคำก็เขียนว่า วรรณคดี วันนี้ วัณโรค เป็นต้น ล้วนแต่จะให้ผู้อ่านประจักษ์ความหมายในขณะเดียวกับที่สายตาประสบตัวหนังสือในน่ากระดาด ไม่ให้ฉงนได้เลย.
ข้อที่ว่าให้เข้าใจทันทีแลไม่ให้เข้าใจผิดนี้สำคัญนัก เพราะถ้ามิฉนั้นเหตุดั้งเดิมที่มนุษย์เขียนหนังสือ คือ เพื่อบอก แลเหตุแห่งการบอก คือ เพื่อให้รู้ นั้นก็เลื่อนลอยไปหมด.
การคัดตัวหนังสือไทยสยามลงไปทั้งพยัญชนะและสระรวมถึง ๑๘ ตัวในสมัย “วรรนกัม” แล “วรรนคดี” (พ.ศ ๒๔๘๕ ถึง พ.ศ. ๒๔๘๗) ทำให้รศแห่งกวีวัจนะไทยเสื่อมลงไป อย่างน้อยก็กวีวัจนะของข้าพเจ้า ดังจะชี้ให้เห็นเป็นตัวอย่างต่อไปนี้
ในสมัย “ส่งเสิมวัธนธัมภาสาไทย” มีสมุดเล่มหนึ่งออกมาเป็นทางราชการ เรียกว่า “พจนานุกรมตัวสกดแบบใหม่” (พิมพ์ครั้งที่ ๑ วันที่ ๒๕ มิถุนายน ๒๔๘๕) มีประกาศลงนาม “นายกรัถมนตรี” ว่า
“คณะรัถมนตรีได้พิจารนาหลักที่คนะกัมการส่งเสริมวัธนธัมภาสาไทยเสนอมา . . . . . . . . มีความเห็นชอบด้วย จึ่งลงมติเป็นเอกฉันท์ให้ใช้สระแลพยัญชนะไนภาสาไทยดั่งกล่าวนี้ ตั้งแต่วันที่ประกาสนี้เป็นต้นไป”
ในที่นี้จะยกตัวอย่างโคลงของข้าพเจ้าในสามกรุงนี้สองสามแห่ง ซึ่งถ้าพูดตามคำสั่งประกาศิตของรัฐบาลที่อ้างข้างบนนี้ ก็จะต้องแก้ตัวสกด เป็นต้นว่า
/*289โคลงบทหนึ่ง (น่า ๘๙) ส่งบาทท้ายว่า
“ข่ายเขทเหตุให้ไห้ เหือดแห้งโรยรา ฯ”
คำว่า เหตุให้ไห้ ถ้าต้องเขียนว่า เหตุไห้ไห้;
โคลงอีกบทหนึ่ง (น่า ๙๑) ส่งว่า
“ตรัสทราบภาพตกใต้ ต่ำต้อยร้อยปการ ฯ”
คำว่า ตรัสทราบ ถ้าต้องเขียนว่า ตรัสซาบ, คำว่า ต่ำใต้ ถ้าต้องเขียนว่า ต่ำไต้.;
อีกบทหนึ่ง (น่า ๑๕ ) ทรามเชย ถ้าต้องเขียนว่า ซามเชย;
อีกแห่งหนึ่ง (น่า ๑๔๖) กล่าวถึง สังฆราช ถ้าต้องเขียน. สังคราช;
โคลงบทหนึ่งมีคำว่า ปิ่นรัฐ ถ้าต้องเขียนว่า ปิ่นรัถ ไซร้
รศแห่งโคลงทุกบทที่นำมาเป็นตัวอย่างนี้ก็เฝื่อนฝาดไปหมด แม้การแต่งสามกรุงจะเป็นเครื่องเพลิดเพลินแก่ผู้แต่งสักปานใด ข้าพเจ้าก็เห็นจะไม่แต่ง ยิ่งฉันท์ยิ่งเลิกสนิท.
เมื่อได้กล่าวอารัมภกถาดังนี้แล้ว ก็จะได้กล่าวถึงวิธีใช้ตัวสกดการันต์ในหนังสือนี้ต่อไป.
สามกรุงพิมพ์ครั้งที่ ๑ นี้ ใช้ตัวสกดการันต์คำหลายคำผิดกับที่ใช้กันโดยมากในเวลานี้ แม้คำ ๆ เดียวกันบางแห่งก็เขียนอย่างหนึ่ง แห่งอื่นอีกอย่างหนึ่ง ไม่ยืนอยู่อย่างเดียว ดูราวกับมิวเซียมตัวสกดซึ่งแปลกเยี่ยงนักอยู่.
ข้าพเจ้าเคยกล่าวไว้ที่อื่นนานแล้วว่า ความเปลี่ยนแห่งตัวสกดการันต์อันผันแปรไปตามกาลตามสมัยนั้นเป็นสิ่งควรสังเกต จึงได้คิด/*290ในตอนแรกว่า หนังสือนี้จะใช้ตัวสกดการันต์ตามสมัยในพงษาวดารที่นำมาเป็นเนื้อเรื่อง ภาค ๑ ใช้ตามวิธีตัวสกดที่สังเกตได้ว่าใช้ตั้งแต่แผ่นดินขุนหลวงบรมโกษฐมาจนปลายแผ่นดินขุนหลวงสุริยามรินทร์ ภาค ๒ ใช้ตามสมัยกรุงธนบุรี ซึ่งยังไม่เปลี่ยนไปจากตอนปลายกรุงเก่า ภาค ๓ รัชกาลที่ ๑ ก็ยังคงอยู่ตามเดิมเป็นส่วนมาก แต่ในรัชกาลต่อ ฯ มามีเปลี่ยนไปบ้าง โดยเฉพาะในรัชกาลที่ ๖ แต่ครั้นมาถึงเวลาปัจจุบันอันเป็นสมัย วรรนกัม แล วรรนคดี ความผันแปรมีมามากมาย มิหนำซ้ำเปลี่ยนกลับไปกลับมาจนพ้นวิสัยที่จะตามให้ทันได้ ดังนี้ความคิดที่นึกไว้เป็นเงา ๆ ว่า จะลองใช้หนังสือนี้เป็นทำนองตำนารตัวสกดการันต์ก็เป็นอันต้องเลิกไปในเกือบจะทันที ต้องเปลี่ยนเป็นเขียนตามใจชอบของผู้แต่ง ซึ่งอาจผิดกับใจชอบของผู้อ่านไม่น้อยคน จึงควรชี้แจงไว้ว่าการใช้ตัวสกดการันต์อย่างลักลั่นในหนังสือนี้มีเหตุอย่างไร.
การชี้แจงเช่นนี้ถ้าเลอียดนักก็จะฟุ่มเฟือย เปรียบดังที่ว่าต้นไม้บังไม่ให้เห็นป่า จึงจะกล่าวย่อ ๆ ตามลำดับเลขแต่พอควร ถ้าที่ใดควรยกตัวอย่างจึงจะยืดออกไปอีกหน่อย.
(๑) การใช้ตัวสกดการันต์ในหนังสือนี้ ใช้ตามใจชอบของผู้แต่งในเวลาที่แต่ง.
(๒) คำ ๆ เดียวกันที่ใช้ตัวสกดไม่อยู่ร่องอยู่รอยนั้น ถือว่าถูกทุกอย่าง ใช้อย่างนั้นก็ได้ อย่างนี้ก็ได้.
/*291(๓) คำบางคำเปลี่ยนตัวสกดการันต์ เพื่อจะแยกความหมายให้ผิดกัน เช่น ราษฎร์ กับ ราษฐ์ เป็นต้น ในหนังสือนี้ใช้ ราษฎร์ แปลว่า พลเมือง ใช้ราษฐ์ แปลว่าแว่นแคว้น (ศัพท์เดิมว่า ราษฎร แปลว่า พลเมืองก็ได้ แปลว่าแว่นแคว้นก็ได้)
(๔) บางศัพท์เปลี่ยนวิธีเขียน เพื่อให้รูปคำเหมาะกับตำแหน่งในโลง เช่น พญา กับ พระยา ใช้หมายความเหมือนกัน แต่ พญา ใช้เป็นคำพยางค์เดียวหรือใช้ในที่ต้องการจะให้สั้น พระยา ใช้เป็นคำสองพยางค์หรือในที่ซึ่งถึงจะยาวหน่อยก็ไม่เป็นไร ตัวอย่างทิใช้แยกกันคือ
“๏ ไม่มีใครต่อต้าน
พญาสรรค์
พวกพระยาสรรค์พลัน
พรักพร้อม”
คำ พญา แล พระยา ที่ยักย้ายวิธีเขียนโดยเหตุข้อ ๔ นี้ ในร่ายไม่สำคัญจึ่งไม่สู้เคร่งในส่วนนั้น.
(๕) คำบางคำยักย้ายตัวสกดไปเพื่อ รศคำ ต้องอ่านให้ถูกจึ่งจะได้รศ ที่ไหนควรอ่านมีลูกเก็บ ถ้าอ่านไม่มีลูกเก็บก็ “ตรงเทิ่ง” ศัพท์ อรรค กับ อัคร มีความหมายอย่างเดียวกัน แต่ อรรค อ่านมีลูกเก็บก็ได้ ในที่ไม่ต้องการลูกเก็บไม่มีลูกเก็บก็ได้ ส่วน อัคร นั้น ถ้าใช้ที่ไหนก็ต้องอ่านมีลูกเก็บเสมอ แลตัว ร ที่ควบอยู่กับตัว ค ทำให้เสียงนุ่มหูกว่า ค ตัวเดียว.
(๖) คำบางคำเลือกตัวสกดอย่างสั้น เช่น กษัตร กษัตริย กระษัตริย ในหนังสือนี้ใช้ กษัตร เป็นปรกติ แต่อย่างอื่นก็ใช้ในที่บางแห่ง.
/*292(๗) มีอย่างหนึ่งซึ่งควรบอกไว้ ในเรืองเครื่องหมายการันต์และวิสัญชนี
เครื่องหมายการันต์ในหนังสือนี้ ใช้ไม่เต็มที่ดังทีjใช้กันโดยมาก เพราะไม่ชอบรก ผู้อ่านอาจสังเกตเอาเองได้ว่า ตรงไหนควรอ่านห้วนหรือมีลูกเก็บ แต่คำบางคำบางแห่งจำต้องใช้การันต์ เพื่อไม่ให้เป็นที่สงสัย ไม่ให้พยัญชนะตัวท้ายแห่งคำน่าปนกับพยัญชนะตัวต้นแห่งคำหลัง : วิสัญชนีอีกอย่างหนึ่งก็ใช้น้อย เพื่อให้สั้นแลไม่ให้รกเช่นเดียวกัน แต่บางศัพท์ที่ไม่น่าจะใช้วิสัญชนีก็ใช้เพื่อจะเน้นคำ เช่นในน่า ๕๐ คำว่า ปฏิปักษ์ เขียน ปะฏิปักษ์ :-
“๏ ว่ายิ่งโรมรันกันไป
ยิ่งเปิดทางภัย
ให้ปะฏิปักษ์หักโหม ฯ”

(๘) สรุปรวมความในเรื่องตัวสกดการันต์นี้ว่า เมื่อผู้อ่านทราบเลศของผู้แต่งแล้ว ก็ให้เข้าใจใจความในโคลงทันที อนุโลมตามหลักที่ชี้แจงในเบื้องต้นว่า .ทำไมมนุษย์จึงเขียนหนังสือ.
(๙) ควรจะกล่าวเป็นข้อสุดท้ายว่า การใช้ตัวสกดการันต์แปลกเยี่ยงในหนังสือนี้ มิใช่พยายามจะให้เป็นแบบอย่าง.
เมื่อได้ชี้แจงตามลำดับเลขข้างบนนี้แล้ว ก็จะกล่าวต่อไปในเรื่องตัวสกดคำบางคำที่ใช้ในหนังสือนี้ ซึ่งควรจะกล่าวซ้ำอีกทีหนึ่งว่าใช้ตามใจชอบของผู้แต่ง
ในคำนำหนังสือปกีรณำพจนาดถ์ ของพระยาศรีสุนทรโวหาร ( น้อย อาจารยางกูร ) ซึ่งราชบัณฑิตยสภาจัดให้พิมพ์ขึ้นเป็นครั้งที่ ๒ /*293ใน พ.ศ. ๒๔๗๓ มีคำชี้แจงของข้าพเจ้าเรือ่งตัวสกดการันต์คำหลายคำคือ ครุธ สาน หงษ์ พระธินั่ง เป็นตัวอย่าง ผู้อ่านสามกรุงอาจมีหลายคนซึ่งใคร่เห็นคำนำที่พิมพ์ครั้งนั้น ข้าพเจ้าจึงจะย่อคำของตนเองที่เขียนไว้เกือบ ๑๕ ปีแล้วมาพิมพ์ซ้ำไว้ในที่นี้อีกครั้งหนึ่ง.
(คัดย่อมาจากคำนำหนังสือปกีรณำพจนาดถ์ พิมพ์ครั้งที่ ๒)
เมื่อเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๒ เมื่อข้าพเจ้าเตรียมปาฐกถาว่าด้วยความขยายตัวแห่งภาษานั้น ได้เปิดดูหนังสือปกีรณำพจนาดถ์เพื่อจะสอบความรู้บางข้อ แลได้คิดในเวลานั้นว่า หนังสือเล่มนี้ควรพิมพ์อีกครั้งหนึ่ง เพราะเป็นหนังสือมีประโยชน์หลายทาง เช่นที่จะได้กล่าวต่อไปในคำนำนี้เป็นต้น การพิมพ์หนังสือปกิรณำพจนาดถ์ครั้งแรกนั้น ถ้าจะนับปีมาถึงเดี๋ยวนี้ก็ ๕๐ ปีแล้ว เวลานี้หายาก นักเรียนรุ่นใหม่มีน้อยคนจะรู้จัก แต่ถ้าใครเป็นนักเรียนใส่ใจในเรื่องหนังสือแลภาษาไทยจริง ๆ ถ้าไม่รู้จักหนังสือนี้ก็บกพร่องไป จึ่งเห็นควรนำมาพิมพ์อีกครั้งหนึ่ง เพื่อให้รู้ถึงผู้เรียนรุ่นใหม่ๆ ผู้สนใจไตร่ตรองในเรื่องภาษาของเรา ไม่ใช่สนใจแต่เพียงว่าจะเขียน ครุธ หรือ ครุฑ จึ่งจะต้องตามที่ถือกันว่าถูกในสมัยนี้เท่านั้น ย่อมสนใจไปถึงความเปลี่ยนแห่งวิธีเขียนคำนั้น ๆ อันเป็นไปตามคราวที่มีคนฉลาดหรือคนโง่มาทำให้เป็นไปนั้นด้วย
ใน พ.ศ. ๒๔๖๙ ข้าพเจ้าได้ชำระนิราศพระประธม พระนิพนธ์ของกรมหลวงวงษาธิราชสนิท นิราศนั้นราชบัณฑิตยสภาได้นำ/*294ออกพิมพ์ในปีเดียวกัน มีคำนำของข้าพเจ้าซึ่งขอคัดมากล่าวในที่นี้หน่อยหนึ่งว่า :-
“ความเปลี่ยนแห่งตัวสกด ซึ่งเดินเป็นหลั่นแต่โบราณมาจนปัจจุบันนั้น เป็นของผู้ศึกษาพึงสังเกต เพราะฉนั้นเมื่อได้ต้นฉบับที่เรียบร้อยถูกต้องตามวิธี ซึ่งผู้มีความรู้เขียนกันในกรุงเทพเมื่อประมาณ ๙๐ ปีมาแล้ว ก็ควรพิมพ์ไว้ให้เห็นเป็นเครื่องเทียบกับวีธีตัวสกดในสมัยนี้”
การพิมพ์หนังสือปกีรณำพจนาดถ์ครั้งนี้ ก็ได้สั่งให้พิมพ์เหมือนกับฉบับที่พิมพ์ครั้งที่ ๑ ใน พ.ศ. ๒๔๒๒ (ปีที่ ๑๒ แห่งรัชกาลที่ ๕) โดยความประสงค์อย่างเดียวกับที่กล่าวใน พ..ศ. ๒๔๖๙ คือเป็นเครื่องประกอบการศึกษาตำนารตัวสกดให้เห็นวิธีซึ่งผู้มีความรู้ใช้ในสมัย ๕๐ ปีมาแล้ว.
พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย) ผู้แต่งหนังสือปกิรณำพจนาดถ์นี้ เป็นใหญ่ในพวกอาจารย์หนังสือไทยในตอนต้นรัชกาลที่ ๕ ตลอดมาราวครึ่งรัชกาล เป็นศาลฎีกาในเรืองหนังสือไทย เมื่อตัดสินว่ากระไรก็เป็นคำตัดสินสุดท้าย ใครจะโต้แย้งว่ากระไรอีกก็ฟังไม่ขึ้นในสมัยนั้น ต่อมาเมื่อข้าพเจ้าเป็นนักเรียนรุ่นใหญ่ ไม่ต้องเรียนภาษาไทยในโรงเรียนแล้ว เคยได้ยินผู้คัดค้านตัวสกดแลการันต์คำบางคำที่อาจารย์น้อยใช้ เป็นต้นว่าคำที่เคยเขียนกันว่า วงษ์ นั้น ตั้งแต่แผ่นดินพระพุทธยอดฟ้ามาจนแผ่นดินพระจุลจอมเกล้านั้น ผู้ค้านชี้ว่าภาษาบาลีเป็น วํโส ภาษาสํสกฤตเป็น วํศ ไทยใช้ ษ การันต์โดยหลักอะไร ควรต้องเขียน วงส์ ตามหลักภาษาบาลี หรือเขียน วงศ์ ตามหลักภาษา/*295สํสกฤตจึ่งจะชอบ ตำหนินี้อาจารย์น้อยจะได้ตอบว่ากระไร หรือไม่ได้ตอบว่ากระไรเลย ข้าพเจ้าไม่ทราบ แต่ข้าพเจ้านึกว่าถ้าตอบก็คงจะตอบเป็นใจความว่า คำในภาษาบาลีว่า วํโส ก็ทราบแล้ว คำสํสกฤตว่า วํศ ก็ทราบแล้วเหมือนกัน เหตุที่เขียน วงษ์ ใช้ ษ การันต์ก็เพราะท่านใช้เช่นนี้กันมาช้านาน แลเหตุที่ท่านใช้กันมาเช่นนั้น ก็เพราะอักขรวิธีเดิมของไทยใช้ ษ ตัวเดียวเป็นตัวการันต์ ตัว ส กับ ศ ไม่ใช้เป็นตัวการันต์เลย คำในภาษาเดิมจะเป็นอย่างไรก็ตาม เมื่อเราเอามาใช้ในภาษาไทย ถ้ามี ศ หรือ ส อยู่ท้ายก็ต้องเปลี่ยนเป็น ษ อันเป็นตัวเดียวในสามสอที่เราใช้เป็นตัวการันต์.
ถ้าถามว่า เหตุใดผู้บัญญัติอักขรวิธีไทยสมัยหนึ่งในอดีตจึ่งบัญญัติเช่นนั้น ก็พอจะเดาตอบได้ แต่ไม่มีหลักในหนังสือที่จะอ้าง เพราะไม่เคยเห็นท่านอธิบายไว้ที่ไหนว่าเหตุใดจึงวางแบบเช่นนั้น ข้อที่ท่านบัญญัติอะไรแล้วก็ใช้สอนกันโดยมิได้เขียนลงไว้เป็นตำรานี่แหละทำให้เกิดยุ่ง คนชั้นหลังนานๆมาไม่ทราบหลักที่ท่านวางไว้ ก็เปลี่ยนแปลงไปโดยมิได้คำนึงถึงเหตุ อันเป็นสิ่งที่ไม่รู้จึ่งนำมาคำนึงไม่ได้ คติที่ว่าสิ่งใดเราไม่รู้ สิ่งนั้นเป็นอวิชชานั้นเป็นคติที่พาเข้ารกบ่อยๆ
ในที่นี้เมื่อกำลังพูดถึงอักขรวิธีเก่าของไทยสมัยหนึ่ง ก็จะขอนำตัวอย่างคำมาแสดงอีกคำหนึ่ง เพราะได้ใช้คำนี้มาในเบื้องต้นแล้ว คำนั้นคือ ครุธ ซึ่งแต่ก่อนใช้ ธ สกดมาจนรัชกาลที่ ๕ แต่เดี๋ยวนี้เขียน ครุฑ ใช้ ฑ สกดตามรูปสํสกฤต เหตุที่ใช้ ธ สกด ครุธ นั้น เพราะ/*296อักขรวิธีเก่าของเราไม่ใช้ ฑ เป็นตัวสกด แม้ที่ใช้เป็นตัวสกดควบเช่น วุฑฒิ แล วัฑฒนะ ก็มักจะตัดตัวกลางออกเสีย เหลือแต่ วุฒิ วัฒนะ เท่านั้น.
จะย้อนไปยกตัวอย่างความเปลี่ยนแห่งคำไทยอีกสองสามคำ เป็นความเห็นของข้าพเจ้า ซึ่งอาจสกิดใจชวนให้ผู้อ่านคิดต่อไป.
ถ้าท่านลองอ่าน “พระสมุดพระราชกำหนดบทพระไอยการ” รัชกาลที่ ๑ ที่เรียกกันสามัญว่ากฎหมายตราสามดวง ท่านจะพบคำ ๆ หนึ่งซึ่งท่านคงจะสังเกตทันที คือคำว่า สาน (ซึ่งเดี๋ยวนี้เราเขียนว่า ศาล) เขียน ส สระอา น สกดตลอดไปทุกเล่มสมุด จะว่าอาลักษณ์เผลอไม่ได้ ถ้าคำไทยว่า สาน เป็นคำเดียวกับคำสํสกฤตว่า ศาลา ไซร้ เหตุไฉนอาลักษณ์ลูกขุนแลราชบัณฑิตพร้อมกันถึง ๑๑ คนจะไม่รู้ แลเมื่อรู้แล้วจะเขียนว่า “ลูกขุน ณ สานหลวง ลูกขุน ณ ศาลา” กระไรได้ ในส่วนข้าพเจ้าเอง เมื่อเกิดสกิดใจขึ้นเช่นนี้แล้ว ก็เลยนึกแน่เอาทีเดียวว่า คำว่าสานไม่ใช่คำแขกมาจากคำว่าศาลา ดีร้ายจะเป็นคำไทยเก่าซึ่งเราลืมกันเสียแล้ว แลพึ่งลืมกันในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต่อรัชกาลพระพุทธยอดฟ้ามา.
เมื่อนึกแน่ขึ้นมาเช่นนี้แล้วก็ลองค้นในภาษาไทยต่างที่อยู่นอกสยาม ไทยหลายจำพวกเล่านั้นมีหนังสือของตนเองบ้าง ไม่มีหนังสือแต่หากฝรั่งเก็บคำมาเขียนไว้บ้าง พบคำว่า ฉาน สาน แปลว่าเรือน จึ่งชวนเข้าใจว่าสานหลวงก็คือเรือนหลวง สานเจ้าก็คือเรือนเจ้านั่นเอง.
ถ้าท่านอ่านกฎหมายฉบับตราสามดวงดังที่ว่ามาไซร้ คำอีกคำหนึ่งที่ท่านเห็นแปลกตาแลนึกว่าผิดก็คือคำว่า พระธินั่ง ครั้นท่าน/*297พลิกอ่านต่อ ๆ ไปอีกก็พบพระธินั่งทุกที ทำให้สงสัยว่า ถ้าคำนั้นคือพระที่นั่งไซร้ อาลักษณ์ ลูกขุน ราชบัณฑิต ๑๑ คนจะพิโยกพิเกนเขียนว่าพระธินั่งทำไมเล่า เมื่ออ่านไปพบคำ “หอหลวงข้างที่” เขาก็ไม่เขียนว่า ข้างธิ แปลกอยู่ก็แต่ พระธินั่งเท่านั้น.
พ้นรัชกาลที่ ๑ มา ข้าพเจ้าค้นในกฎหมายรัชกาลที่ ๒ ก็พบพระธินั่งเหมือนกัน ค้นหนังสือรัชกาลที่ ๓ พบตำราพิชัยสงครามฉบับหลวง ก็ใช้คำว่าพระธินั่ง ค้นกฎหมายรัชกาลที่ ๔ พบพระราชบัญญัติห้ามไม่ให้พายเรือตัดกระบวนแห่ก็พบพระธินั่ง ดังนี้
“ศุภมัศดุศักราช ๑๒๑๔ ปีชวดจัตวาศก................พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จออกพระธินั่งอมรินทรวินิจฉัย................ถ้าเสด็จประทับอยู่ในพระอารามฤๅที่ใดๆไกลเรือพระธินั่ง...”
(กฎหมายรัชกาลที่ ๔ ฉบับนี้ ได้พิมพ์ในหนังสือวชิรญาณวิเศษ ในรัชกาลที่ ๕ แต่เปลี่ยน พระธินั่ง เป็น พระที่นั่ง)
หนังสือตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ มาจนรัชกาลที่ ๔ ซึ่งอ้างข้างบนนี้ล้วนเป็นสมุดไทยฉบับหลวง ซึ่งข้าพเจ้าค้นพบเองในหอพระสมุดวชิรญาณ.
เมื่อตรองต่อไปอีกก็เห็นว่า ทำไมจะเรียกเรือนพระเจ้าแผ่นดินว่า พระที่นั่ง ทำไมไม่เรียกว่าพระที่นอนหรือพระที่อยู่.
เหตุ (๑) ทำไมจะว่าเรือนเป็นที่สำหรับนั่งเท่านั้นเอง (๒) ทำไมนักปราชญ์ราชบัณฑิตแต่ก่อนจึ่งเขียน ธิ ถ้าหมายความว่า ที่ สองอย่าง/*298นี้ทำให้เห็นว่า ธินั่ง ไม่ใช่ ที่นั่ง เห็นจะเป็นคำไทยเก่าอีกคำหนึ่ง คนแต่ก่อนท่านอุส่าห์เขียน ธิ เพื่อให้เห็นว่าไม่ใช่คำเดียวกับ ที่ แลท่านมิได้ตั้งใจจะให้แปล ธิ ว่า ทรง หรือให้แปลธินั่งว่าทรงนั่งเป็นแน่.
(คัดย่อมาจากคำนำหนังสือปกีรณำพจนาดถ์หมดเพียงนี้)
เห่เรือ
ข้าพเจ้าเขียนคำว่า พระธินั่ง ครั้งแรกในเห่เรือ ซึ่งแต่งใน พ.ศ. ๒๔๗๔ นับมาถึงเดี๋ยวนี้ ๑๓ ปี แต่แม้เพียง ๑๓ ปีก็มีความหลงลืมปรากฏในหนังสืออื่นบ้างแล้ว ข้าพเจ้าจึ่งจะใคร่เล่าไว้ในที่นี้เพื่อกันความเข้าใจผิดในภายน่า.
ความหลงลืมนั้นพิมพ์ไว้ในหนังสือ“วรรนคดีสาร”ของ“สมาคมวรรนคดีแห่งประเทสไทย” อันเป็นส่วนหนึ่งแห่งการจัดบำรุง “วัธนธัมภาสาไทย” ตั้งสำนักงานอยู่ที่ “สภาวัธนธัมแห่งชาติ”
หนังสือพิมพ์ “วรรนคดีสาร” กล่าวแห่งหนึ่งว่า กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์แต่งบทเห่เรือถวายในงานบรมราชาภิเศกพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งไม่ถูก ข้าพเจ้าได้แต่งบทเห่เรือจริง ถวายพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวจริง แต่หาใช่ถวายในงานบรมราชาภิเศกไม่ ใจความในบทเห่แสดงว่ายอพระเกียรติ์พระพุทธยอดฟ้ากว่าครึ่ง นอกจากนั้นก็กล่าวเป็นกลาง ๆ มีถวายพระพรพระเจ้าแผ่นดินอยู่ข้างท้ายแต่พองาม ผู้อ่านที่ไม่ลืมคงจะเห็นว่าการแต่งสรรเสริญพระคุณพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่ ๑ /*299มากถึงเพียงนั้น หาใช่แต่งสำหรับงานบรมราชาภิเศกพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่ ๗ ไม่ ในที่นี้จะนำเรื่องมาเล่าสู่กันฟังบ้าง เห็นว่าไม่เป็นการติเตียนบุคคลใดให้ถึงแก่เสียหาย เพราะเป็นการนานพ้นสมัยมาแล้ว จนดูเหมือนจะไม่รู้ว่าใครเป็นใครในเวลานี้.
สพานพระพุทธยอดฟ้าข้ามแม่น้ำเจ้าพระยา เชื่อมฟากพระนครให้เดินติดต่อทางบกได้กับฟากธนบุรี เป็นสิ่งสาธารณประโยชน์ซึ่งสร้างไว้เป็นที่ระลึกวันครบรอบปีที่ ๑๕๐ ตั้งแต่วันที่สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริยศึกยกทัพกลับจากเมืองเขมรมาถึงฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ทรงรับเชิญครองราชสมบัติประดิษฐานพระราชวงษ์จักรี แลภายหลังทรงสร้างกรุงรัตนโกสินทร์เป็นอนุสสาวรีย์ของพระองค์สืบมา พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่ ๗ ในพระราชวงษ์ทรงเปิดสพานเมื่อวันที่ ๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๗๕ เสด็จพระราชดำเนินโดยกระบวนพยุหยาตราสถลมารคถึงเชิงสพานฝั่งตวันออก ทรงเปิดพระบรมรูปพระพุทธยอดฟ้า แลประกาศเปิดสพานเป็นทางสัญจนแล้วก็แห่เสด็จข้ามสพานไปถึงฝั่งตวันตก เสด็จลงเรือพระที่นั่งแห่พยุหยาตราชลมารคคืนสู่พระราชวัง.
ก่อนเปิดสพานพระพุทธยอดฟ้าหลายเดือน มีงานพระราชทานเลี้ยงใหญ่ในพระบรมมหาราชวัง เป็นงานแต่งตัวเต็มยศ ประทับเสวยในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยกับเจ้านายพร้อมด้วยข้าราชการทหารพลเรือนแลราชทูตต่างประเทศ เมื่อเสวยแล้วเสด็จขึ้นพระที่นั่งไพศาลทักษิณกับเจ้านายคนอื่น ๆ รับพระราชทานกาแฟแลสูบบุหรี่อยู่ข้างล่างคอยเสด็จพระราชดำเนินลงทักทายปฏิสันถารภายหลัง.
/*300ควรอธิบายไว้อีกหน่อยว่า ตามประเพณีราชสำนักสยามในเวลานั้น แลในราชสำนักอื่น ๆ ในต่างประเทศทั่วไป แขกที่รับพระราชทานเชิญถ้าไม่ใช่เจ้านายในพระราชวงษ์ ก็ต้องคอยอยู่ที่ห้องเสวย หรือใกล้ห้องเสวย เจ้านายในพระราชวงษ์แยกไปคอยอยู่อีกแห่งหนึ่ง เมื่อพระเจ้าแผ่นดินเสด็จออกก็เสด็จผ่านห้องที่เจ้านายคอยอยู่ (คืนนั้นคือพระที่นั่งไพศาล) ทรงหยุดตรัสกับเจ้านายครู่หนึ่ง ระหว่างนั้นเจ้าพนักงานราชสำนัก เชิญแขกอื่นให้เข้ายืนประจำที่ที่โต๊ะ พระเจ้าแผ่นดินเสด็จลงก็ประทับโต๊ะที่เสวยทีเดียว เจ้านายก็ตามเสด็จออกมาเข้าทรงนั่งตามที่ซึ่งทุกพระองค์ย่อมทราบอยู่แล้ว จึ่งไม่มีขวักไขว่ ดังนี้เจ้าแผ่นดินจึ่งยังมิได้ทรงปฏิสันถารกับแขกที่รับพระราชทานเลี้ยง จนเสวยเสร็จเสด็จขึ้นแล้วเสด็จลงอีกครั้งหนึ่ง.
ในคืนที่เล่านั้น เมื่อเสร็จเสวยแลรับพระราชทานเลี้ยงในพระที่นั่งอมรินทร์แล้ว ข้าพเจ้าก็ตามเสด็จกลับขึ้นบนพระที่นั่งไพศาลทักษิณ รับกาแฟจากมหาดเล็กผู้ปฏิบัติแล้วก็ยืนคอยอยู่ครู่หนึ่ง จนพระเจ้าอยู่หัวแลพระราชวงษ์ผู้ใหญ่จุดพระโอสถ (คือบุหรี่) แล้วข้าพเจ้าจึงเข้าไปเลือกบุหรี่ที่โต๊ะตั้งพานพระโอสถ ถอยออกไปยืนจุดอยู่ผู้เดียวในที่ไม่ถูกพัดลม พอเงยหน้าขึ้นก็เห็นพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินตรงมาที่ข้าพเจ้ายืนอยู่ มีเสนาบดีทหารเรืองพ่วงท้ายตามเสด็จมาด้วย พระเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำรัสแก่ข้าพเจ้าว่า เสนาบดี/*301ทหารเรือกราบบังคมทูลเสนอว่า วันเปิดสพานพระพุทธยอดฟ้าควรจะมีบทเห่เรือใหม่ แต่พิเศษสำหรับเห่ในกระบวนพยุหยาตรากลับจากทรงเปิดสพาน ทรงพระราชดำริห์เห็นชอบด้วย จึงพระราชทานมอบให้ข้าพเจ้าแต่งถวายใหม่.
ข้าพเจ้ารับพระราชโองการคืนนั้นแล้ว ก็แต่งบทเห่เรือใหม่ให้เสร็จเนิ่นพอที่พลพายจะท่องจำขึ้นใจ แลซ้อมเห่ให้คล่องก่อนวันงาน เมื่อแต่งเสร็จแล้วพิมพ์เป็นเล่มสมุด ๑๕๐ เล่ม เป็นหนังสือส่วนตัวของข้าพเจ้าทูลเกล้า ฯ ถวาย อีกสองสามวันเมื่อพระเจ้าอยู่หัวทรงอ่านเป็นที่พอพระราชหฤทัยแล้ว ก็โปรดเกล้าฯ ให้ราชเลขาธิการเขียนบอกมาถึงข้าพเจ้า แลให้พระราชทานฉบับพิมพ์ของข้าพเจ้าไปที่กระทรวงทหารเรือ เจ้าน่าที่ในกระทรวงนั้นก็พาต้นเสียงมามอบให้ข้าพเจ้า เพื่อนัดซ้อมเห่ให้ข้าพเจ้าฟังที่ราชบัณฑิตยสภาแลที่บ้านสำหรับจะนำไปสอนพลพายต่อไป.
ต่อมาอีกหลายสัปดาหะ เจ้าน่าที่มาบอกข้าพเจ้าว่าได้เตรียมเรืออนันตนาคราชไว้เป็นเรือลำทรง แต่ข้าพเจ้าแต่งบทเห่ว่าทรงเรือพระที่นั่งศรีสุพรรณหงษ์ ขอใช้แก้บทเห่เปลี่ยนชื่อเรือเสียให้ถูก ข้าพเจ้าว่าแต่งบทไว้แล้วว่าทรงเรือศรีสุพรรณหงษ์ ก็จัดเรือนั้นเป็นลำทรงซี ได้แต่งบทเห่ก่อนจัดเรือเป็นนาน เหตุใดจึจึ่งเลือกเรือผิดลำเล่า เขาอึกอักว่าเรืออนันตนาคราชได้ซ่อมเสร็จแล้ว ถ้าเปลี่ยนเป็นเรือศรีสุพรรณหงษ์ก็จะต้องยาแลซ่อมกันใหม่อีกลำหนึ่ง ข้าพเจ้าว่าจงกลับไปรีบยาแลซ่อมใหม่อีกลำหนึ่งเถิด ชื่อเรือศรีสุพรรษหงษ์แต่งบทได้ไพเราะ จะใช้เรือซึ่งชื่อไม่เข้ากับบทไพเราะกระไรได้ ที่จะให้แก้นั้น/*302ข้าพเจ้าแก้ไม่ได้ พระเจ้าอยู่หัวก็มีพระราชดำรัศว่าดีแล้ว ถ้าแก้ก็จะต้องทูลเกล้า ฯ ถวายร่างที่ขอพระราชทานแก้ใหม่ตามระเบียบราชการ ย่อมจะเป็นการกราบบังคมทูลฟ้องไปในตัว ที่นำมาเล่าเล่นนี้ เสนาบดีทหารเรือเห็นจะไม่ทรงทราบ แลข้าพเจ้าก็หาได้เล่าถวายไม่ วันแห่นั้นเรือศรีสุพรรณหงษ์เป็นลำทรงจริงดังคำเห่.
ก่อนวันแห่ประมาณ ๑๕ วัน หัวน่าพนักงานผู้กำกับการซ้อมกระบวนแห่ไปหาข้าพเจ้าที่ราชบัณฑิตยสภาบอกว่า เมื่อวานนี้ได้ซ้อมกระบวนแห่ตลอดทาง มีเห่เต็มที่ แต่เมื่อเรือพระที่นั่งออกพายตั้งแต่พลับพลาริมสพานพระพุทธยอดฟ้าไปได้ประมาณครึ่งทาง จึ่งจะถึงท่าราชวรดิฐ บทเห่ก็หมดเสียแล้ว ขอให้ข้าพเจ้าแต่งเพิ่มขึ้นราวเท่าตัวจึงจะพอ ข้าพเจ้าว่าแต่งให้เป็นกองแล้ว ถ้าแต่งเพิ่มขึ้นอีกเท่าตัวจะมีเวลาซ้อมหรือ เพียงที่แต่งไปให้เท่านี้ก็ดูมากนักอยู่ เพราะทางก็ไม่ไกล ถ้าไม่พก็เห่ให้ช้าลง ถ้าช้าลงแล้วยังไม่พอก็จงทวนข้างปลายอีกเที่ยวหนึ่ง หรือจะเอาบทเก่ามาเพิ่มก็ตามใจ แต่ที่จะให้แต่งอีกนั้นไม่แต่ง ช้าเกินไปเสียแล้ว.
ครั้นถึงวันแห่เข้าจริง ออกเรือพระที่นั่งเริ่มเห่ตั้งแต่ต้นไปได้ประมาณครึ่งเดียวก็ถึงท่าราชวรดิฐ ครึ่งท้ายแห่งบทเห่ไม่ได้เห่ ทั้งนี้เป็นเพราะเมื่อวันแห่นั้นน้ำขึ้น เมื่อซ้อมนั้นน้ำลง.
เคล็ดของกวี
ในบทเห่เรือที่เล่านี้มีคำว่า พระธินั่ง ใช้ตัวหนังสืออย่างที่ไม่ได้ใช้กันมานานแล้ว ในที่นี้จะขอชี้แจงเคล็ดในการร้อยกรอง เพื่อ/*303จะให้รู้สึกกันทั่ว ๆ ไปว่า กวีวัจนะจะยืนตัวสกดให้คร่ำเคร่งอยู่ตามแบบที่ใช้กันในเวลาที่แต่งนั้นหาได้ไม่ การบังคับตัวสกดและวิธีเขียนนั้นจะบังคับใครได้บ้างก็ตาม แต่บังคับกวีไม่ได้ ถ้าผู้ทรงศักดานุภาพในสมัยไหนตัดเสรีของกวีเสีย ในเรื่องตัวสกดก็ดี ในเรื่องถ้อยคำที่ใช้ก็ดี กวีวัจนะในสมัยนั้นก็เสื่อมโซมลงไป.
บทเห่เรือครั้งนั้นข้าพเจ้าแต่งขึ้นต้นเป็นโคลงว่า:-
๏ งามผงาดราชพ่าห์เพี้ยง
พรหมทรง
พระธินั่งศรีสุพรรณหงษ์
รเห็จห้วง
หงษ์ทองล่องลอยลง
รองบาท พระฤา
กลอนเกริ่นเพลินพายจ้วง
พากย์แจ้วจำเรียง ถวายแล ฯ
บทเห่นั้นโปรดเกล้า ฯ ให้พิมพ์พระราชทานแจกทั่วไปในวันงาน คงจะมีเหลือกระจายอยู่แม้ในสมัยนี้ ให้ผู้อ่านสอบความที่ข้าพเจ้าจะกล่าวนี้ได้ การใช้ตัวสกดในสมัยนั้นโปรดเกล้า ฯ ให้กำหนดเป็นระเบียบไว้ว่า บรรดาหนังสือราชการให้ใช้ตัวสถดตามปทานุกรมของกระทรวงธรรมการทั้งสิ้น ระเบียบนี้มิได้บังคับไปถึงหนังสืออื่น ๆ ที่มิใช่หนังสือราชการ ใครจะชอบใช้ตัวสกดการันต์อย่างไรก็มีเสรีที่จะใช้ได้ การแต่งบทเห่เรือครั้งนั้นโปรดเกล้าฯ ให้ข้าพเจ้าแต่งส่วนตัว ไม่ใช่ในน่าที่ราชการ ร่างบทเห่ที่ข้าพเจ้าพิมพ์ถวาย ๑๕๐ เล่มก็เป็นหนังสือส่วนตัว จึงพิมพ์ ธินั่ง ดังที่ร่างไว้ แต่ฉบับที่พระราชทานแจกในวันงานเป็นหนังสือราชการ ถ้าพิมพ์ตัวสกดการันต์ตามร่างของข้าพเจ้า /*304ไม่ถูกกับปทานุกรมก็ผิดพระราชกำหนด จึ่งต้องมีจดหมายจากราชบัณฑิตยสภาไปถึงราชเลขาธิการ ขอให้นำความขึ้นกราบบังคมทูลขอพระบรมราชานุมัติพิมพ์ตัวสกดการันต์ตามเคล็ดในเชิงกวีของข้าพเจ้าผู้แต่ง พระบรมราชานุมัตินั้นเป็นอันพระราชทาน แลบทเห่เรือที่พระราชทานแจกในวันงานจึงพิมพ์ใช้ตัวสกดการันต์ตามร่างของข้าพเจ้า ถ้าท่านมีบทเห่เรือที่พระราชทานแจกครั้งนั้นท่านจะเห็นตัวสกดโคลงบทนำดังที่แสดงไว้ข้างบนนี้.
ที่นำเรื่องมาเล่านี้ เพื่อจะพาไปถึงเหตุที่ทำไห้พิโยกพิเกนในครั้งนั้น เคล็ดของผู้แต่งคือว่า ธินั่งกับที่นั่งผิดกัน เพราะ ธิ เป็นเสียงลหุ ที่ เป็นเสียงครุ โคลงบทนั้นบาทที่สองมีเจ็ดคำคือ พระ คำหนึ่ง ธินั่ง คำหนึ่ง ศรี คำหนึ่ง สุพรรณ คำหนึ่ง หงษ์ คำหนึ่ง รเห็จ คำหนึ่ง ห้วง คำหนึ่ง.
คำ ธินั่ง สุพรรณ รเห็จ สามคำนี้ แต่ละคำมีสองพยางค์ก็จริง แต่พยางค์แรกเป็นเสียงลหุ อ่านสองพยางค์ควบกันเป็นคำเดียวก็ฟังไม่เย็น คำสามคำนั้นถ้าแต่ละคำพยางค์แรกเป็นเสียงครุเหมือนพยางค์ที่สอง โคลงบาทนั้นก็จะเย็นที่สุด.
ข้อที่กล่าวนี้ผู้อ่านพึงสังเกตว่ากินความไปถึงกลอนหลายอย่าง ซึ่งในหนังสือนี้แยกเป็นกลอน ๖ กลอน ๗ กลอน ๘ กลอน ๙ ด้วย.
เนื้อเรื่อง
เนื้อเรื่องที่นำมาแต่งสามกรุงนี้ยืนเค้าตามพงษาวดาร แต่มีแซมโน่นแซกนี่ เพื่อนโอกาศที่จะแต่งให้วิตถารออกไป ให้มีรศหลายอย่าง /*305ผู้ทราบพงษาวดาร ย่อมทราบแล้วว่าตรงไหนเป็นเรื่องจริง ตรงไหนเป็นเรื่องแซก แต่ผู้อ่านที่ไม่เคยรู้เลยก็คงจะมีบ้าง จึ่งมีความเห็นผู้อื่นแสดงแก่ข้าพเจ้าว่า ถ้าที่ไหนเป็นเรื่องแซกแท้ ๆ ก็ควรบอกไว้ให้ชัดในภาคผนวก อย่าให้โอกาศให้ผู้อ่านบางคนพาซื่อเชื่อว่าเป็นจริงในพงษาวดารได้ เป็นต้นว่ากล่าวเสียให้ชัดแจ้ง ไม่ให้เป็นที่สงสัยเลยว่าตอน “ศรีสนม” เป็นเรื่องแซกทั้งสิ้น ไม่ปรากฏในพระราชพงษาวดารหรือในหนังสือไหนว่ามีสตรีใดเช่นศรีสนม ไม่ปรากฏว่าพระเจ้าเอกทัศทรงแต่งนิราศหรือกวีวัจนะชนิดใดไว้เลย.
สามกรุงภาค ๑ กล่าวถึงกรุงศรีอยุธยาตอนที่จะเสียแก่พม่าข้าศึก เป็นเวลาเพียงสองปี มีเรื่องที่จะนำมาแต่งโคลงได้น้อย จึ่งมีเรื่องแซกมาก.
ภาค ๒ กรุงธนบุรี มีใจความซึ่งเก็บมาแต่งได้มาก หากจะมีแซกโน่นแซมนี่เป็นแห่ง ๆ ซึ่งไม่มีในพงษาวดารก็มีในหนังสืออื่นๆ ที่อ้างได้ เช่นเรื่องนางยมโดยก็เห็นได้ชัดอยู่แล้วว่าเป็นนิทานประจำท้องที่อันเล่าสืบกันมาแต่โบราณ เมื่อแต่งโคลงระยะทางทเลแถบนั้นก็เป็นเรื่องซึ่งน่าจะเก็บมาประติดประต่อให้กวีวัจนะมีรศแปลกออกไปอีกอย่างหนึ่ง.
ภาค ๓ ถ้ากล่าวส่วนเนื้อเรื่องก็เป็นพงษาวดารแท้ หรือมิฉนั้นก็มีในหนังสืออื่น หรือทราบโดยความบอกเล่าซึ่งผู้แต่งได้ยินมาเมื่อถึงสมัยปัจจุบันก็เป็นข้อความที่ผู้แต่งทราบเอง. แต่มีตบแต่งประดับประดาบ้างตามลักษณะการแต่งหนังสือชนิดนี้.
/*306ตั้งแต่ภาค ๑ ไปตลอดภาค ๓ มีบุคคลสมมติในสามกรุงนี้แต่ “ศรีสนม” คนเดียว เป็นนางเอกอันไม่มีตัวในพงษาวดาร.
เตลงพ่าย
ข้าพเจ้าเคยได้ยินกวีรุ่นผู้ใหญ่ (กรมพระนราธิปประพันธพงศ์) สรรเสริญเตลงพ่ายของสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสว่า ทรงเลือกตอนเหมาะที่สุดในพระราชพงษาวดาร ลิลิตของท่านจึ่งไพเราะพร้อมด้วยรศทุกอย่าง นอกจากตอนศึกชนช้างครั้งนั้นแล้ว ใครจะหยิบยกเอาพระราชพงษาวดารตอนไหนมาแต่งบ้างก็ไม่อาจเท่าเทียมได้เลย ที่ว่าเตลงพ่ายมีรศทุกอย่างนั้น ท่านชี้ตัวอย่างเป็นต้นว่ามีส่วนที่แสดงความเป็นสง่าผ่าเผยของพระเจ้าแผ่นดิน มีโอวาทของพระมหากษัตรประทานแก่โอรสผู้จะออกศึก มีบ่งถึงราชประเพณีบางประการ มีการร่ำลานางแลนิราศเดินคงคร่ำครวญตามทาง มีการจัดทัพแลเดินทัพ มีการแสดงกลยุทธแลเชิญชวนให้ชนช้าง มีการแสดงขัติยมานะของผู้ไม่เต็มใจจะต่อสู้ตัวต่อตัว มียุทธหัตถี มีคำสรรเสริญเกียรติพระราชาธิบดี มียกย่องทางธรรม เหล่านี้ แต่ละอย่างมีรศต่างกันทั้งนั้น.
การยกย่องโดยนัยที่ท่านกล่าวฉนี้ ชวนให้นึกเทียบกับคำที่เช็ลลีย์(Shelly) เขียนในจดหมายถึงไบรอน (Byron) ผู้แต่ง “ดอน ยวน” (Don Juan) สรรเสริญหนังสือนั้นว่า:-
/*307“This poem carries with it at once the stamp of originality and defiance of imitation. Nothing has ever been written like it in English, nor, if I may venture to prephesy, will there be, unless carrying upon it the mark of a secondary and borrowed light.”
มีข้อหนึ่งที่น่ากล่าวในการเทียบคำสรรเสริญสองรายข้างบนนี้ว่า ไบรอน (Byron 1788-1824) เช็ลลีย์ (Shelley 1792-1822) กีตส์ (Keats 1795-1821) สามคนนี้เป็นกวีชั้นเยี่ยมของอังกฤษรุ่นเดียวกัน เรียกว่า Group of three ยังนับถือกันว่าประเสริฐอยู่จนวันนี้ สมเด็จพระปรมานุชิตประสูติใน พ.ศ. ๒๓๓๓ (1790) รุ่นเดียวกัยกวีใหญ่ของอังกฤษสามคนนั้น.
กลับไปกล่าวถึงเตลงพ่าย แลถ้าจะกล่าวแยกเนื้อความออกเป็นตอนๆ ไซร้ ตอนสาวสนมคือตามนิราศเป็นตอนยาวที่สุด มีโคลงสี่ถึง ๒๕ เปอร์เซ็นต์แห่งโคลงสี่ทั้งหมด มีโคลงสองกับโคลงสาม ๒๕ เปอร์เซ็นต์เหมือนกัน เราท่านที่จำเตลงพ่ายได้ คงจะจำตอนนิราศได้เป็นส่วนมาก ตอนอื่นๆ ที่จำได้ก็คงจะน้อยบทกว่าตอนนิราศ ดังนี้ถ้าไม่มีสาวสนมแลนิราศไซว์ หากเตลงพ่ายจะเป็นกวีวัจนะอย่างเอกอยู่ ขนาดแห่งหนังสือก็จะลดลง ท่านแลข้าพเจ้าก็จะจำเตลงพ่ายได้ขึ้นใจน้อยกว่าที่จำได้.
บุคคลที่เป็นใหญ่อยู่ในตอนศึกยุทธหัตถีมีสามองค์ คือพระนเรศวร พระเอกาทศรถ แลพระมหาอุปราชา ในสามองค์นั้นถ้าจะสมมติให้ใครเป็นผู้ครวญถึงหญิง ลห้อยลเหี่ยตั้งแต่เมื่อร่ำลาตลอดไปจนเวลาเดินดง พระมหาอุปราชาก็จะต้องรับตำแหน่งสมมติ กวีไทยคงจะไม่ถวายตำแหน่งห่วงสตรีแก่พระนเรศวรหรือพระเอกาทศรถเป็น/*308อันขาด พระมหาอุปราชาจะมีชายากี่องค์ มีสนมกี่คนก็ไม่ปรากฏ จึ่งต้องสมมติสาวสนมขึ้นสำหรับให้พระมหาอุปราชาครวญถึง แลเพื่อจะได้มีตอนนิราศ มิให้ขาดรศสำคัญแห่งกวีวัจนะไป พระมหาอุปราชาคงจะมีสนมไม่น้อยคน แลถ้าเข้าใจว่าคนหนึ่งเป็นตัวโปรดก็คงไม่ผิด.
นางในนิราศ
ในที่นี้ข้าพเจ้าใคร่กล่าวซ้ำคำของตนเองที่เขียนไว้ในหนังสืออื่นเกือบ ๒๐ ปีแล้วในเรื่องหนังสือนิราศว่า การแต่งนิราศมักจะเดินความทำนองเดียวกันทั้งนั้น ขึ้นต้นปรารภการเดินทางไกล แล้วกล่าวลห้อยลเหี่ยถึงเมีย บางคนแสดงวิตกว่าเมียอยู่ข้างหลังจะไม่รักษาสัตย์ต่อผัว ที่กล่าวเช่นนี้ถ้าคิดดูตามความเห็นธรรมดาในสมัยนี้ก็ดูเป็นการดูหมิ่นอย่างร้ายแรง แต่อันที่จริงแต่ก่อนเขาไม่ถือ หรือเป็นข้อที่ให้อภัยแก่ผู้แต่งนิราศ เพราะการกล่าวเป็นห่วงเมียว่าเกรงชายอื่นจะมาลอบเป็นชู้นั้น เป็นวิธียกยอความงามเลิศลอยอันเป็นที่ต้องตาชายทั้งหลาย ใครเห็นก็ต้องอยากได้ เหมือนถ้ากล่าวเป็นห่วงเพ็ชร์ว่ากลัวถูกขโมย ก็หาเป็นการดูหมิ่นเพ็ชร์ไม่ ที่พูดเช่นนี้ฟังดูก็เหมือนหาว่าหญิงไม่ใช่คน แต่ถ้าจะพูดตามทางที่เขาแต่ง หญิงก็ไม่ใช่คนจริง ๆ เขาแต่งประสงค์จะเชิดความงามให้เด่น แลความงามนั้นเป็นคุณนาม ถึงจะมีในตัวมนุษย์ก็หาใช่มนุษย์ไม่ ตามนัยเช่นนี้ /*309อาจกล่าวต่อไปได้อีกคั่นหนึ่งว่า เมียที่กล่าวในนิราศไม่จำเป็นจะต้องมีตัวมีตน เป็นแต่เพียงความคิด เป็นเครื่องนึกขึ้นสำหรับช่วยให้แต่งโคลงไพเราะเท่านั้น เมียจริง ๆ อาจเป็นคนแก่หรือเป็นหญิงปราศจากความงาม ซึ่งถ้านึกถึงก็ไม่เป็นเครื่องนำปัญญาให้โคลงไพเราะเกิดขึ้นได้ ผู้แต่งนิราศบางคนเมื่อไปจากบ้านนั้นเมียไปด้วยหรือแต่งนิราศเมื่อกลับถึงบ้านแล้ว ที่นำมากล่าวนี้เพื่อแสดงว่าเมียในนิราศเป็น ความคิด เท่านั้น ไม่ใช่ คน เลย.
รศแห่งโคลง
ที่ใช้คำว่ารศในเบื้องต้นเมื่อกล่าวถึงเตลงพ่ายนั้น คำว่ารศเป็นคำกว้าง อาจชี้แจงได้หลายนัย ในที่นี้จะกล่าวจำแนกกว้างๆ แต่เพียงสองประเภท ซึ่งอาจจำแนกย่อยออกไปได้อีก แต่จะยืดยาดนัก จึ่งจะแนะแต่เพียงที่เป็นแนวให้คิดต่อไป.
ถ้าจะพูดในส่วนที่รู้สึกด้วยลิ้น ท่านว่ากันมาแต่โบราณว่ารศมี ๖ อย่าง ฝาด ขม หวาน เปรี้ยว เค็ม เผ็ด ของกินโดยมากมีรศ ๒ อย่าง ๓ อย่างคลุกเคล้ากัน ธรรมชาติปรุงไว้ก็มี คนปรุงก็มี ผลไม้ชนิดเดียวกันบางต้นก็หวาน บางต้นก็เปรี้ยว บางต้นก็ฝาด สเดาบางต้นก็ขมมาก บางต้นก็ขมน้อย พริกก็เผ็ดไม่เท่ากัน ร่วนรศที่คนปรุงนั้นอาจอ่อนรศนั้นแก่รศนี้ แม่ครัวบางคนทำของกินบางอย่างไม่เหมือนกับใคร จนผู้กินจำฝีมือได้ แต่การจำได้นั้นอาจจำได้ว่าไม่ใช่ฝีมือแม่ครัวคนเดียวกันก็ได้.
/*310ที่ใช้ว่ารศแห่งกวีวัจนะนี้ใช้เป็นความเปรียบ เพราะเป็นรศซึ่งยินด้วยหูรู้ด้วยตา ไม่ใช่รู้ด้วยลิ้น ถ้าพูดจำกัดแต่โคลงอย่างเดียว ผู้อ่านย่อมทราบอยู่แล้วว่ารศแห่งโคลงโลกนิติ์ โคลงรามเกียรติ์ โคลงภาพพระราชพงษาวดาร โคลงฝีพระโอษฐ์กรมหมืนศรีสุเรนทร์ ฝีพระโอษฐสมเด็จพระปรมานุชิต โคลงฝีปากสุนทรภู่ เหล่านี้มีรศผิดกันทั้งนั้น ถ้าพูดเพียงโคลงที่เลียนแบบใจความทำนองเดียวกัน เดินรูปคล้ายๆ กัน คือโคลงนิราศ และระบุแต่เพียงที่กรมหลวงวงษาธิราชสนิท ทรงยกย่องไว้ในพระนิพนธ์ของท่านไซร้ กำศรวญทวาทศมาศ นิราศของพระพิพิธสาลี นิราศพระยาตรัง นิราศนรินทร์เหล่านี้ รศก็แปลกกันตามฝีปากบุคคลทุกราย.
รศแห่งโคลงอาจจำแนกได้เป็นสองอย่าง คือ รศคำ แล รศความ จะลองชี้แจงตามมติของข้าพเจ้า ยกตัวอย่างเฉพาะโคลงประเภทเดียว แต่ก็กินความไปถึงกวีวัจนะประเภทอื่นๆ ด้วย.
โคลงที่เรียกว่าไพเราะโดย รศคำ คือโคลงที่ผจงร้อยกรองถ้อยคำอย่างเสนาะเพราะพริ้ง เป็นเครื่องเพลินใจแก่ผู้อ่านผู้ยิน ทำให้เกิดปรีดาปราโมทย์ มีโอชะเปรียบเช่นอาหารซึ่งช่างวิเศษปรุงขึ้นอย่างประณีต อาหารชนิดเดียวกันถ้าผู้ปรุงปรุงไม่เป็นก็ไม่อร่อย โคลงใดไม่มีรศชนิดนี้ (รศคำ) ก็มักทำให้เกิดเบื่อหน่าย เพราะความจืดความเฝื่อน แลความน่ารำคาญอื่นๆ.
โคลงที่เรียกว่าดีโดย รศความ คือโคลงที่ยกเอาใจความน่าฟังมาแต่ง อาจเป็นเใจความดีทั้งเรื่อง ทั้งตอน ทั้งบท หรือแต่เพียง/*211บาทเดียวก็ได้ รศความดีอาจสกิดใจผู้อ่านให้คิด ให้นึกชม ให้เห็นจริงตามที่แสดงให้นับถือวาจาที่กล่าวโคลงใดไม่มีรศชนิดนี้ (รศความ) ก็มักจะขึ้นไม่พ้นยอดหญ้า มีใจความดาดๆ หรือดังที่ฝรั่งเรียกว่าแบนๆ (platitude) ถ้าจะเปรียบก็ดุจดูไปในตากาด ไม่มีอันใดเป็นเครื่องเจริญตาเจริญใจเลย.
แต่โลงที่แต่งดีโดยรศความนั้น บางทีก็เอาอย่างมาจากโคลงชนิดเดียวกันซึ่งผู้อื่นแต่งไว้ก่อน แลซึ่งรู้จักกันจนคุ้นหูคุ้นตาผู้อ่าน เช่นโคลงนิราศแต่งใหม่ซึ่งเลียนแบบโคลงนิราศแต่งเก่าเป็นต้น โคลงซึ่งเอาอย่างรศความของผู้อื่นอันรู้จักกันทั่ว ๆ ไปแล้วนั้น ไม่เป็นที่สรรเสริญ ถ้าไม่มีรศคำช่วยประทังไว้ก็มักจะไม่คุ้มค่าแต่ง.
ที่จำแนกรศแห่งโคลงออกเป็นรศคำแลรศความนี้ ถ้ายกตัวอย่างให้ฟังก็คงจะทำให้เห็นแจ่มแจ้งขึ้น เป็นต้นโคลงว่า:-
๏ แก้วเกาะกิ่งแก้วก่อง
กานน
เสียงพูดภาษาคน
คล่องแจ้ว
โผผินโบกบินบน
ไปบอก หน่อยรา
ข่าวส่งตรงสู่แก้ว
เนตรผู้ตูถวิล ฯ
โคลงบทนี้ข้าพเจ้าเห็นไพเราะ เรียกได้ว่ารศคำดี ไม่มีเฝื่อนฝาดตรงไหนที่ข้าพเจ้านึกเห็นในขณะนี้.
แต่ถ้าพูดโดยขบวนความ โคลงบทนี้กระเดียดไปข้างจืด มีใหม่อยู่แต่เพียงที่ใช้คำว่า “แก้ว” สามครั้งแปลได้สามอย่าง คือนกแก้ว ต้นแก้ว แลแก้วตา นิราศชมดงท่านเขียนกันมามากแล้วว่า นก/*312ชนิดไหนจับไม้ชนิดไหน แลใช้นกชนิดที่พูดสำเนียงคนได้ให้เป็นทูตไปส่งข่าวแก่เมีย โคลงข้างบนนี้ก็เลียนแบบเก่ามาว่าเช่นเดียวกัน ไม่มีความคิดอันใดที่แสดงภูมิปัญญาของผู้แต่งเอง ต้องนับว่าแบน ๆ จืด ๆ ไม่ดีโดยรศความ.
บันทึก เพื่อช่วยไม่ให้ผู้อ่านบางคนหลงเที่ยวค้นโคลงเก่าๆ ว่าข้าพเจ้าเจาะจงเอาโคลงของใครมากล่าวตำหนิ ขอบอกเสียในที่นี้ว่าโคลงข้างบนนี้ข้าพเจ้าแต่งขึ้นเอง เพื่อเป็นตัวอย่างที่จะชี้ให้เห็นใจความที่กล่าว ไม่ใช่ติเตียนกวีอื่นดอก.
ศัพท์
คำต่าง ๆ ที่ใช้ในหนังสือนี้ บางคำก็ไม่ค่อยมีในหนังสือร้อยแก้วที่เขียนกันตามปรกติ แต่ก็มีในปทานุกรมของกระทรวงธรรมการแทบจะทั้งนั้น ถ้าไม่มีก็มักจะมาจากภาษาบาลีหรือสํสกฤตซึ่งผู้ไม่รู้อาจถามผู้รู้ได้ หรือถ้าเป็นคำที่ข้าพเจ้าคิดใช้ขึ้นเอง รูปของศัพท์หรือใจความในโคลงก็คงจะส่อให้เข้าใจได้.
แต่มีผู้ชี้ให้เห็นว่า ศัพท์ที่แปลกตาไปหน่อยหนึ่งนั้น ถ้าผู้อ่านไม่รู้ก็มักจะผ่านไป น้อยคนจะหยิบปทานุกรมมาค้น แลอาจไม่มีผู้รู้อยู่ใกล้ที่จะถามได้ ถ้าผู้อ่านไม่เข้าใจข้อความหรือถ้อยคำในโคลงไซร้ รศแห่งกวีวัจนะจะซาบซึ้งลงไปก็ไม่ได้ อนึ่ง คำแลใจความที่เป็นความรู้หญ้าปากคอกวันนี้ อาจเป็นของยากซึ่งคนไม่เข้าใจใน/*313วันน่า ชี้เช่นโคลงยวนพ่ายแต่งครั้งกรุงเก่าก่อนเสียกรุงนาน เราชาวกรุงรัตนโกสินทร์สมัยนี้มีน้อยคนนักที่จะอ่านเข้าใจตลอด.
การขีดเส้นว่าคำแลความเพียงไหนควรแปลแลชี้แจงไว้ เพียงไหนไม่จำเป็นนั้นขีดยาก ถ้าพูดตามที่เห็นว่าถูกก็ควรคเนความรู้ของผู้อ่านทั่วไปในสมัยที่แต่งนี้เป็นเกณฑ์ แต่การคเนเช่นนั้นก็ยาก ดังจะชักตัวอย่างมาให้เห็นสักคำสองคำดังต่อไปนี้.
ใน พ.ศ. ๒๔๗๗ มีหนังสือพิมพ์รายสัปดาหะออกใหม่เรียกว่า “ประมวญมารค” เพราะสำนักงานแลโรงพิมพ์ตั้งอยู่ทีถนนประมวญ ผู้ตั้งชื่อหนังสือพิมพ์ไม่ได้เฉลียวเลยว่าจะมีใครไม่เข้าใจชื่อนั้น แต่เมื่อหนังสือออกไปได้หน่อยหนึ่ง ก็ได้ยินเสียงโจษกันแพร่หลายถึงหนังสือพิมพ์ประมวญม้าก เพราะเข้าใจว่ามารคเป็นคำอังกฤษ (mark) ตั้งแต่นั้นมาจนเวลานี้ก็ ๑๐ ปีแล้ว คนที่นึกว่ามารคคือม้ากอาจมีจำนวนเพิ่มขึ้นอีก ที่แท้เมื่อไม่ถึงเดือนมานี้เอง ยังมีผู้มาพูดถึงหนังสือประมวญม้ากที่บ้านข้าพเจ้าอยู่ ในที่นี้จึงขอถือโอกาศขี้แจงว่า ศัพท์ว่าชลมารคที่ใช้ในภาคผนวกนี้ ตอนที่เล่าถึงแห่ทางน้ำในวันเปิดสพานพระพุทธยอดฟ้านั้น ชลมารคแปลว่าทางน้ำ คู่กับสถลมารคแปลว่าทางบก มารคเป็นคำซึ่งไทยใช้กันมาแต่โบราณแปลว่าทาง ไม่ใช่ม้าคคำอังกฤษดอก.
อนึ่งในสมัยนี้คนเป็นอันมากเข้าใจว่าทางแปลว่ากิน เมื่อพูดถึงกินข้าวก็ว่าทานข้าวเป็นต้น ถ้าพูดถึง กินใจ กินแหนง ก็จะต้องว่า ทานใจ ทานแหนง ดอกกระมัง.
/*314พวกที่ใช้แลเข้าใจว่าทานแปลว่ากินนี้ ถ้าเพอินไปพลิกดูลิลิตพยุหยาตรา ซึ่งสมเด็จพระปรมานุชิตทรงแต่งยอพระเกียรติ์พระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๓ พบโคลงบทหนึ่งเริ่มบาทต้นว่า
“๏ แปดปางอุโบสถไท้
ท่านทาน”
ก็คงจะเข้าใจว่าพระนั่งเกล้า ฯ เสวยข้าวทั้งแปดวันอุโบสถ เมื่อได้ยินว่าพระเวสสันดรอวยลูกเป็นทานแก่ชูชก, ก็อาจเข้าใจอ่าใช้กัณหาชาลีแก่ชูชกให้เอาไปกินดอกกระมัง.
ที่สมเด็จพระปรมานุชิตทรงไว้ว่าแปดอุโบสถนั้น ข้าพเจ้าไม่เข้าใจ จึงถามผู้รู้ให้ช่วยค้นสอบให้ เขาไม่เข้าใจทันที แต่เขียนชี้แจงมาให้ภายหลังดังต่อไปนี้
“๏ แปดปางอุโบสถไท้
ท่านทาน”
หมายความว่า ทรงบริจาคทานในวันอุโบสถทั้งแปด.
วันอุโบสถตามที่พระโบราณาจารย์กำหนดเดือนหนึ่งมี ๘ วัน คือวันห้าค่ำ แปดค่ำ สิบสี่ค่ำ สิบห้าค่ำ ข้างขึ้นสี่ ข้างแรมสี่ รวมแปดวัน หลักฐานที่ว่านี้มีปรากฏในมงคลทีปนี หรือในอุโบสถสีลกถาของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า ฯ อนึ่ง คำว่าอุโบสถนั้นหมายความ ๒ นัย นักหนึ่งหมายถึงสังฆกรรมที่พระภิกษุประชุมกันทำปักษ์ละครั้ง อีกนัยหนึ่งหมายถึงอุโบสถสีล ที่ฆราวาสรักษาในวันที่พระโบราณาจารย์/*315กำหนดไว้ เดือนหนึ่งแปดครั้ง (แต่ในปัจจุบันลดเหลือเดือนละสี่ครั้ง คือวันพระ ๘ ค่ำ ๑๕ ค่ำ)
ความระแวงอย่างแปลก ๆ เช่นนี้ อาจเป็นเหตุให้ภาคผนวกนี้มีคำแปลแลคำชี้แจงมากมายเกินไปก็เป็นได้.
หนังสือที่นำมาอ้าง
พระลอ ฉบับโรงพิมพ์หลวงในพระบรมมหาราชวัง กรมหมื่นอักษรสาสนโสภณทรงบัญชาการ พิมพ์โดยพระบรมราชโองการพระจุลจอมเกล้า ฯ เป็นเล่มที่ ๑ ในชุดซึ่งกล่าวตามคำนำว่า “โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าราชวรวงษ์เธอ กรมหมื่นอักษรสาสนโสภณ ทำสมุดนี้เป็นเล่มเล็กๆ เพื่อจะได้ติดไปในกระเป๋าเสื้อ หรือหีบผ้าหีบหมาก.”
พระลอพิมพ์ครั้งแรกนี้มิได้บอกศักราชไว้ว่าพิมพ์เมื่อไร แต่กรมหมื่นอักษรสาสนโสภณทรงรับเลื่อนกรมเป็นกรมขุนบดินทรพศาลโสภณ ในปีชวด พ.ศ. ๒๔๑๙ จึ่งกำหนดได้ว่าหนังสือได้พิมพ์ก่อนปีนั้น.
เตลงพ่าย พิมพ์ที่โรงพิมพ์เดียวกัน เป็นเล่มที่ ๒ ในชุด ไม่บอกศักราช แต่พิมพ์ก่อน พ.ศ. ๒๔๑๙ เหมือนกัน.
เตลงพ่ายพิมพ์ครั้งนั้น เรียกได้ว่า พระจุลจอมเกล้าฯ ทรงชำระ เพราะมีพิมพ์ไว้ในแจ้งความดังนี้:-
/*316“ด้วยหนังสือลิลิตเตลงพ่ายนี้ เป็นของพระเจ้าไอยกาเธอ กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรศ ทรงไว้แต่แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นของนานแล้ว ไม่ใคร่จะมีผู้ลอกผู้อ่านก็สาบสูญไป พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทราบจึงโปรดเกล้า ฯ ให้ไปตามที่วัดพระเชตุพน แต่ฉบับนั้นขาดบ้าง ผิด ๆ เพี้ยน ๆ ก็มาก จึ่งโปรดเกล้า ฯ ให้คัดลงไว้ในสมุดหอหลวง ครั้นในครั้งนี้จะตีพิมพ์สมุดเล่มนี้ ได้เที่ยวหายืมแบบตามวัดตามบ้านก็ไม่ได้ตลอด ได้เป็นครึ่งหนึ่งบ้างค่อนบ้าง จึงต้องเอาฉบับหลวงกับฉบับที่ยืมได้นั้นทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้ทรงแก้ไขภอให้เรียบร้อยไปได้ เมื่อเรียงได้แท่นหนึ่งก็ต้องทูลเกล้าฯ ถวายทรงแก้ทุกครั้ง ถ้าเนื้อความแลกลอนอักษรแห่งใดวิปลาดผิดแบบเดิมของกรมสมเด็จพระปรมานุชิตไปบ้าง ก็ขออย่าให้ท่านทั้งปวงติเตียนให้มากเลย เพราะเป็นแต่ทรงคเนแก้ไขให้ติดต่อกันเข้าได้เท่านั้น.
(ลงพระนามย่อ) ก ม อ ษ ส”
ในภาคผนวกแห่งสามกรุงนี้ ถ้าอ้างพระลอเตลงพ่ายแห่งใด ก็อ้างฉบับโรงพิมพ์หลวงทั้งสองฉบับนี้.
/*317นอกจากพระลอเตลงพ่าย (ซึ่งพิมพ์ต่อมาหลายครั้งแลถูกแก้ตัวสกดก็มาก) ถ้าภาคผนวกนี้อ้างหนังสืออื่นก็เป็นหนังสือที่เคยพิมพ์ครั้งเดียว ถ้าที่ไหนสงสัยจึ่งบอกชื่อโรงพิมพ์แลปีไว้ในที่ซึ่งอ้างนั้น.
ปทานุกรม ของกระทรวงธรรมการที่อ้างในหนังสือนี้คือฉบับพิมพ์ครั้งที่ ๒ ใน พ.ศ. ๒๔๗๐ เป็นฉบับพิมพ์ครั้งสุดท้ายเพียงเวลานี้.
แปลคำชี้แจงความในสามกรุง
น่า ๑ “ในเมื่อมีต้อดื้อ ปิดตา”
ควรจะเล่าไว้ให้ทราบกันเสียหน่อย เพื่อไม่ให้ผู้อ่านรุ่นหลังๆ เข้าใจผิด ข้าพเจ้าเริ่มแต่งสามกรุงเมื่อตาเป็นต้อกระจกทั้งสองข้าง แพทย์ยังไม่ได้ช่วยให้ใช้จักษุได้ แต่แต่งจบเมื่อใช้แว่นตาได้ข้างหนึ่งแล้ว.
น่า ๑ “แต่งโคลงแต่งร่ายได้ ฤาไฉน เรานอ”
โคลงบาทนี้แสดงให้เห็นว่า เดิมตั้งใจจะแต่งหนังสือนี้เป็นลิลิต ซึ่งมีแต่โคลงกับร่าย แต่เมื่อแต่งไปได้หน่อยหนึ่งก็เปลี่ยนใจ เพราะตั้งโครงเนื้อเรื่องขึ้นไว้ใหญ่นัก แต่งร่ายท่อนยาวๆ ก็เบื่อ แต่งโคลงมากบทติดๆกันก็เบื่อ จึ่งยักกระสายไปต่างๆ
น่า ๒ “แถลงปางปวงดัสกร”
คำว่าดัสกรเป็นคำสํสกฤตแปลว่าโจร ว่าขโมย ภาษาบาลีมคธเป็นตกฺกโรหรือตักกร แปลเหมือนกับสํสกฤต แต่หนังสือไทยโดยมากใช้ดัสกรแปลว่าศัตรู.
ในที่นี้จะแปลว่ากระไรก็ตามใจผู้อ่าน ถูกความหมายของผู้แต่งทั้งสองอย่าง.
/*319น่า ๒ “ยกเป็นกองเจารีย์”
กองเจารีย์แปลว่ากองโจร ที่ว่าพม่ายกมาปล้นตามหัวเมืองอยู่ช้านาน แลแม้เมื่อตีกรุงเก่าได้แล้วก็ยังประพฤติอย่างโจรอยู่นั้น นอกจากพระราชพงษาวดารเล่ม ๒ ยังควรอ่านเทียบในหนังสืออื่น ๆ คือพระราชวิจารณเป็นต้น.
น่า ๒ “พระราชาเอกทัศ”
พระเจ้าแผ่นดินพระองค์สุดท้ายของกรุงเก่าทรงพระนามว่าเจ้าฟ้าเอกทัศ เป็นกรมขุนอนุรักษ์มนตรี เมื่อเถลิงถวัลยราชสมบัติถวายพระนามว่า สมเด็จพระบรมราชามหากษัตริย์บวรสุจริต ทศพิธธรรมธเรศ์ เชษฐโลกานายกอุดม บรมนาถบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัว พระนามนี้นอกจากในพระราชพงษาวดารแห่งเดียวก็ไม่เห็นใช้ในหนังสือไหน มักใช้ชื่อพระที่นั่งเป็นคำออกพระนามว่าขุนหลวงสุริยามรินทร์บ้าง ว่าพระเจ้าอยู่หัวสุริยามรินทร์บ้าง ว่าพระที่นั่งสุริยามรินทร์บ้าง ใช้พระนามเดิมว่าพระเจ้าเอกทัศก็มาก ที่เรียกว่าขุนหลวงขี้เรื้อนก็มี ในสามกรุงนี้บางแห่งใช้ว่าสุริยามเรศ (สุริ อมร อีศ)
น่า ๒ “ดัสกรใช่ทัพกษัตร”
ทัพกษัตร์คือทัพซึ่งพระเจ้าแผ่นดินออกศึกเอง ศึกกษัตรจึ่งหมายความว่าศึกใหญ่อันเป็นสง่า เมื่อพระมหาอุปราชาหงษาวดีมารบกับพระนเรศวรคราวชนช้างก็เป็นทัพกษัตร แล/*320เมื่อกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท เสด็จยาตราทัพไปปราบพม่าในปักใต้ ก็เป็นทัพกษัตรอย่างเดียวกัน.
สงครามกรุงเก่าก่อนสมัยเตลงพ่ายเป็นศึกกษัตร ครั้งแรกในแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดินั้น พระเจ้าหงษาลิ้นดำเป็นจอมทัพมาเอง แลคราวที่เสียกรุงในแผ่นดินพระมหินทร์ก็เสียแก่ทัพกษัตร.
แต่เมื่อไทยเสียกรุงครั้งอยุธยาวสานนั้น พระเจ้าอังวะใช้บ่าวมารบ แลพระเจ้าเอกทัศก็มิได้เสด็จออกศึกเลย.
น่า ๓ “สมัยเตลงพ่าย”
คำว่าเตลงพ่าย เป็นคำเอาอย่างชื่อลิลิตของสมเด็จพระปรมานุชิต ที่ใช้ว่าสมัยเตลงพ่ายในที่นี้หมายถึงสมัยที่กรุงศรีอยุธยาคืนสู่อิศรภาพ ด้วยอานุภาพแห่งอดีตมหาราชสองพระองค์ ซึ่งสรรเสริญพระเกียรติไว้ในโคลงตอนนี้.
พระนเรศวร เป็นมหาราชผู้ควรมีอนุสาวรีย์ไว้เป็นที่ระลึกพระคุณ แลในสมัยกรุงเก่าต่อจากรัชกาลของพระองค์มา ก็มีพระรูปหล่อด้วยทองสำฤทธิ์ประดิษฐานไว้ ณ โรงแสงใน แต่พระรูปนั้นสูญไปพร้อมกับอนุสาวรีย์อีกอย่างหนึ่งของพระองค์ คือกรุงศรีอยุธยาอิศระ ซึ่งอยู่มาจำเนียรกาลประมาณ ๑๘๓ ปีจึ่งเสียแก่พม่าครั้งสุดท้าย.
แต่อนุสาวรีย์พระนเรศวรยังมีอีกอย่างหนึ่งคือลิลิตเตลงพ่าย ซึ่งจะยืนยงไปกว่า ๑๘๓ ปี ตราบใดวรรณคดีไทยยังอยู่ ตราบนั้นอนุสาวรีย์พระนเรศวรชิ้นนั้นจะธำรงตลอดไป,
/*321เตลง ชนเผ่าซึ่งไทยเรียกว่ามอญ ว่ารามัญ แลว่าเตลงนั้น นายอาร์. ฮัลลิเดย์ ผู้ทำดิกชันรีมอญอังกฤษ (A Mon-English Dictionary, by R. Halliday, author of “The Talaings”) กล่าวว่าเตลงเป็นคำซึ่งพม่าใช้เรียกมอญ แต่ฝรั่งรุ่นเก่าเรียกมอญว่า พีควน แปลว่าชาวกรุงพะโค เช่นใน พ.ศ. ๒๔๑๗ ดอกเตอร์แฮสเว็ลได้พิมพ์พจนานุกรมย่อขึ้นเล่มหนึ่ง เรียกว่าพจนานุกรมสั้นแห่งภาษาของชาวพะโค (A Vocabulary of the Peguan Language, by Dr. J.M. Haswell)
เมื่อข้าพเจ้าไปทางทเลจากปินังถึงย่างกุ้ง (พม่าเขียนรนกุน อ่านออกเสียงว่า หยั่นก่ง) พอเรือเทียบท่าก็มีข้าราชการฝรั่งขึ้นมารับหลายนาย นายหนึ่งคือสมุหเทศาภิบาลมณฑลพะโคผู้มีส่วนในการจัดรับรองด้วย คืนหนึ่งข้าพเจ้าได้รับเชิญไปกินอาหารเย็นที่สโมสรพะโค นึกสงสัยในเรื่องชื่อจึ่งถามว่า เหตุใดสโมสรใหญ่ของย่างกุ้งจึงชื่อสโมสรพะโค เขาตอบว่าพะโคเป็นชื่อมณฑล เมืองหลวงของมณฑลคือเมืองย่างกุ้ง ซึ่งเป็นเมืองหลวงของพม่าด้วย เมืองพะโคเป็นเมืองหนึ่งในมณฑลเท่านั้น.
เมืองพะโคใน พ.ศ. ๒๔๖๕ ไม่ใช่เมืองใหญ่ พบฝรั่งผู้ว่าราชการเมืองกับฝรั่งอื่นๆ ประมาณ ๒๐ คน ดูเหมือน/*322จะเป็นข้าราชการแทบทั้งนั้น ในเวลาที่ข้าพเจ้าพักอยู่ที่นั่นสองสามวัน คฤหบดีชาวเมืองมีงานรับรอง เชิญแขกเต็มบ้าน ดูเหมือนผู้มีหน้ามีตาในที่นั้นจะไปร่วมประชุมหมด ข้าพเจ้าได้จับกลุ่มกับเจ้าของบ้านแลแขกบางคน ถามเรื่องเผ่าพันธุ์ของเขา เขาว่าเขาเป็นเตลงทั้งนั้น ถามว่าเขาใช้ภาษาเตลงเป็นพื้นหรือ เขาว่าเดี๋ยวนี้ไม่มีใครพูดเตลง ใช้ภาษาพม่ากันหมด แต่เขาว่าในปักใต้ของประเทศพม่ายังพูดภาษาเตลงกันอยู่.
ที่เล่าเลื้อยเจื้อยมานี้ไม่เกี่ยวอะไรกับสามกรุง นอกจากคำว่าเตลง ซึ่งใช้บ้างในหนังสือนี้ แลในภาค ๑ โดยเฉพาะ.
คำว่าเตลงนี้ภาษาบาลีใช้ว่าตลังค เรียกประเทศเตลงว่าตลังครัฏฐ์ มีใช้ในมหาสมณศาสน์ถึงพระสงฆ์ในลังกาทวีป ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเขียนเมื่อยังทรงพระผนวชอยู่.
น่า ๓ “เริงร่านชาญสมรสมัย สมรรถโน้น”
คำว่าสมร มีในภาคอธิบายพระนลคำฉันท์ของข้าพเจ้า ซึ่งพิมพ์ใน พ.ศ. ๒๔๕๙ แลในปทานุกรมของกระทรวงธรรมการที่พิมพ์ใน พ.ศ. ๒๔๗๐ ก็แปลไว้อย่างเดียวกัน แต่ผู้อ่านโดยมากคงจะไม่มีพระนลคำฉันท์ แลปทานุกรมก็อาจอยู่ห่างมือ จึงแปลเผื่อเหลือเผื่อขาดไว้ในที่นี้อีกครั้งหนึ่ง.
/*323คำว่าสมรที่เราใช้กันมีสองคำ ซึ่งความตรงกันข้ามคำที่ ๑ สมรแปลว่ารบ ว่าศึก ว่าสงคราม คำที่ ๒ สมรแปลว่ารัก ว่านึกถึง แลเป็นชื่อเรียกกามเทพ จึงเลยเรียกหญิงว่าสมรด้วย.
เราเขียนหนังสือไทยธรรมดาไม่มีจุดใต้ตัว ส คำว่า สฺมร กับสมร จึ่งปนกัน แต่ในความในโคลงย่อมบ่งอยู่แล้วว่าพูดถึงรักหรือรบ.
น่า ๓ “เวียงมอญนครม่านต้อง แตกสลาย”
ตรงนี้ถ้าเล่าพงษาวดารไว้เล็กน้อย ก็คงจะเข้าใจโคลงดีขึ้น ในสมัยที่ไทยสยามกับพม่ายังไม่เคยรบกันเลย แลก่อนที่รบกันครั้งแรกในแผ่นดินพระชัยราชา (พ.ศ.๒๐๘๑) นั้น ประเทศที่เดี๋ยวนี้เรียกว่าพม่าแตกแยกกันเป็น ๔ รัฐ ซึ่งล้วนแต่มีกษัตร์ปกครอง คือ แปรรัฐ ๑ พะโครัฐ ๑ ตองอูรัฐ ๑ อังวะรัฐ ๑ ในตอนนั้นอังวะป้อแป้มาก.
พระเจ้าตะเบ็งเชเวตี้ได้เถลิงราชสมบัติตองอูประเทศพม่า ก่อนพระชัยราชาเสวยราชสมบัติกรุงศรีอยุธยาประเทศสยามประมาณ ๔ ปี เจ้าแผ่นดินพม่าองค์นั้นมักใหญ่ใฝ่สูง คิดตีเอาประเทศใกล้เคียงเป็นเมืองขึ้นให้หมด แลตีได้เมืองแปรในปีที่ขึ้นเป็นเจ้าแผ่นดินนั้นแอง ต่อมาอีก ๔ ปีตะเบ็งเชเวตี้เริ่มตีพะโค ทำอยู่หลายปีจึ่งสำเร็จ แลเมื่อปราบเรียบร้อยแล้ว ก็ย้ายราชธานีจากตองอูมาตั้งอยู่ที่/*324หงษาวดี จึ่งได้นามตามชื่อเมืองหลวงใหม่ว่าพระเจ้าหงษาวดี คนกล่าวกันว่าตะเบ็งเชฺวตี้ลิ้นดำจึ่งมีอานุภาพมาก เรียกกันว่าพระเจ้าหงษาลิ้นดำ เป็นผู้ริเริ่มมาตีกรุงศรีอยุธยาในแผ่นดินพระมหาจักรพรรดิ แต่ตีไม่ได้ในรัชกาลของตะเบ็งเชฺวตี้เอง กรุงไทยเสียแก่พม่าครั้งแรกในแผ่นดินพระเจ้าบุเรงนอง คือพระเจ้าหงษาวดีองค์ต่อมา.
พม่ากับไทยสยามกระทบกันครั้งแรก เมื่อพระเจ้าหงษาลิ้นดำตีพะโคเลยมาถึงเชียงกราน (ในมะละแหม่ง) ซึ่งในเวลานั้นขึ้นต่อสยาม พระชัยราชาทรงแขงศึก เสด็จยกทัพกษัตรไปรบ ตีพม่าแตกกลับไป จึ่งเกิดเป็นเสี้ยนหนามแก่กันมาแต่ครั้งนั้น.
เมื่อพระชัยราชาสวรรคตแล้ว แม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์ทำเลอะเทอะอยู่ตั้งสามปี จึงถึงแผ่นดินพระมหาจักรพรรดิ์ พระเจ้าหงษาลิ้นดำทราบข่าวยุ่งเหยิงในกรุงศรีอยุธยา ก็ยกทัพกษัตรมาตี ในเวลานั้นพระมหาจักรพรรดิครองราชสมบัติได้ประมาณ ๖ เดือนเท่านั้น กรุงไทยในขณะนั้นเห็นจะเพลียลงไปกว่าในแผ่นดินพระชัยราชา เพราะในตอนท้าวศรีสุดาจันทร์แลขุนวรวงษาชิราช ได้ประหารชีวิตแลลอบฆ่าคนสำคัญ ๆ ลงไปเสียมาก ปินโตว่าไม่มีขุนนาง/*325เก่าเหลือเลย (แต่ปินโตว่ากระไรต้องหารมากๆ) ครั้งพระมหาจักรพรรดินั้น ฝ่ายไทยเสียพระศรีสุริโยทัยแต่ไม่เสียกรุง ชรอยสามปีของท้าวศรีสุดาจันทร์กับขุนวรวงษาธิราชจะไม่นานพอที่จะผลาญกำลังของประเทศลงไปให้หมดสิ้นได้.
เมื่อกรุงศรีอยุธยาเสียแก่พระเจ้าหงษาวดีบุเรงนองในแผ่นดินพระมหินทร์แลไทยได้กลับคืนสู่อิศรภาพในแผ่นดินพระมหาธรรมราชา จนพระนเรศวรชนะศึกชนช้างแล้วไทยก็กลับเป็นฝ่ายรุก พระนเรศวรทรงยาตราทัพไปตีหงษาวดีได้ พระเจ้าหงษาวดีนันทบุเรงหนีไปอาไศรยเมืองตองอู ไปถูกวางยาพิษปลงพระชนม์ที่นั่น ตั้งแต่นั้นมาหงษาวดีก็มิได้เป็นเมืองหลวงของพม่าอีกเลย.
โคลงในบทนี้ที่ว่า “เวียงมอญนครม่านต้อง แตกสลาย” นั้น ก็เพราะหงษาวดีเป็นเมืองมอญ ซึ่งเป็นเมืองหลวงของพม่า อนึ่งเมื่อหงษาวดีแตกแล้วก็มิได้เรียกเจ้าแผ่นดินพม่าว่าพระเจ้าหงษาวดีอีกเลย.
น่าจะกล่าวแถมในที่นี้สักหน่อยว่า เวียงกับวังนั้นก็คำเดียวกัน แต่เรามักใช้เวียงแปลว่าเมือง ใช้วังแปลว่าที่อยู่ของพระราชาหรือของเจ้า ในสามกรุงดูเหมือนจะใช้เวียงแปลว่าเมืองทุกแห่ง แลที่ใช้วังแลเวียงด้วยกันก็มี คือโคลงในน่า ๓๙ ว่า “วังทลายเวียงถล่มเที้ยน ถูกสลา ตันนอ.”
/*326น่า ๓ “ปกราษฎร์ปราศภัยแผ้ว ผ่องเพี้ยงเวียงสวรรค์”
คำสํสกฤตว่า ราษฺฎร แปลว่าพลเมืองก็ได้ แปลว่าแว่นแคว้นก็ได้ หนังสือไทยแต่ก่อนใช้ราษฎรแปลว่าพลเมือง ถ้าใช้แปลว่าแว่นแคว้นก็เปลี่ยนตัวสกดเป็น ราษฐ์ เพื่อไม่ให้ปนกันยุ่ง ราษฐ์ก็คือรัฐนันเอง ในสามกรุงนี้ถ้าที่ไหนหมายความว่าพลเมืองก็ใช้ราษฎร ที่ไหนหมายความว่าแว่นแคว้นก็ใช้ราษฐ์ เช่นโคลงบาทหนึ่งว่า “ทวยราษฎร์ ปราศสำเนียง ในราษฐ์” เป็นต้น.
น่า ๓ “เอกาทศรถน้อง นเรศร”
พระนามพระราชาผู้เป็นน้องพระนเรศวรนี้ หนังสือไทยรุ่นเก่าเขียนเอกาทศรถบ้าง เขียนเอกาทศรฐบ้าง ถ สกด แปลว่ารถ ๑๑ คัน ฐ สกด แปลว่า ๑๑ แว่นแคว้น.
พระราชพงษาวดารฉบับหมอบรัดเล พิมพ์ จ.ศ. ๑๒๒๕ เล่ม ๑ น่า ๑๐ ๑๑ ๑๙ ใช้ ถ สกด แต่ในเล่มเดียวกันน่า ๑๐๙ เปลี่ยนไปเป็น ฐ สกด หนังสือที่หอพระสมุดพิมพ์ต่อ ๆ มาก็ใช้ ถ บ้าง ฐ บ้าง เห็นได้ในประชุมพงษาวดารภาค ๑ แลพระราชพงษาวดารที่เรียกฉบับพระราชหัตถ์เลขา เป็นต้น.
ในรัชกาลที่ ๓ เมื่อพระจอมเกล้า ฯ ยังทรงพระผนวชอยู่นั้น ได้ทรงเขียนมหาสมณศาส์นไปถึงพระสงฆ์ในลังกาทวีป มึความตอนหนึ่ง ซึ่งทรงกล่าวย้อนไปในพระราชพงษาวดารดังนี้.
/*327“โส มหาจกฺวตฺติโน ธีตุสามิกาย ชามาตา หุตฺวา นริสฺสฺจ เอกาทสรถฺจ....” (พระจอมเกล้า ฯ ทรงใช้ ถ สกด)
มีชื่อในวรรณคดีสํสกฤตชื่อหนึ่ง ซึ่งควรจะนำมาเทียบกับพระนามพระอนุชาของพระนเรศวร คือ ทศรถ ชนกของพระราม (แปลว่าสิบรถ) นามที่แปลว่าสิบรถนี้ เคยได้ฟังอธิบายเป็นสองนัย นัยหนึ่งว่าเป็นทหารรถมีฝีมือเข้มแขง ต้องมีรถถึงสิบคันจึ่งจะพอใช้ อีกนัยหนึ่งว่าอาจสู้รถอื่นได้สิบคัน.
มีคำในวรรณคดีสํสกฤตอีกคำหนึ่งว่ามหารถ แปลว่านักรบใหญ่ผู้สามารถสู้ทหารธนูได้ถึง ๑,๐๐๐ คน (อัปเต น่า ๘๕๔)
สามกรุงเขียนพระนามเอกาทศรถอย่างที่พระจอมเกล้าฯ ทรงเขียนในมหาสมณศาส์น.
น่า ๓ “เกียรติ์ปกาศราชสโหทร เทิดกว้าง”
สโหทร แล โสทร แปลว่าร่วมอุทร คือพี่น้องแม่เดียวกัน.
น่า ๔ “เชษฐอรินทรม์ปิ่นภพผู้ พิริยะ ยิ่งแฮ”
อรินฺทม แปลว่าผู้ข่มอริ หรือผู้ทรมานศัตรู มอเนียร์วิลเลียมส์แปลเป็นอังกฤษว่า Couqueror of his foe (Nal. Voc.)
/*328น่า ๔ “ขนิษฐนาถประศาสน์รัฐแผ้ว แผ่ผา สุกเอย”
คำว่าประศาสน์ในที่นี้ใช้ตัวสกดอย่างที่สมเด็จพระมหาสมณ เจ้ากรมพระยาวชิรญาณวโรรสทรงใช้ว่า รัฐประศาสน์ ในพระเทศนามงคลสูตรถวายในงานพระชนม์พรรษาทุกๆปี แปลตามปทานุกรมว่าการปกครองบ้านเมือง.
น่า ๕ “คุกคามโดยอหํภาพ”
อหํภาพแปลตามดิกชันรีสํสกฤตอังกฤษว่า pride, selfishness, megalomania คือความหยิ่ง ความยังตัวเพื่อตน ความคลั่งเป็นใหญ่.
น่า ๕ “เครื่องขุ่นเคืองหนามหน่าง”
หน่างแปลว่าอวน ว่าข่าย เป็นต้น.
น่า ๖ “เกิดเหตุราวมิคสัญญี”
มิคสัญญีคือเวลาที่มนุษย์เห็นกันเป็นสัตว์ร้าย ฆ่าฟันกันตาย.
น่า ๑๐ “หงษาชิหฺวาดำ คือพม่า ดอกเนอ”
ชิหฺวาเป็นคำสํสกฤตเหมือนกับชิวหาคือลิ้น พระเจ้าหงษาลิ้นดำคือตะเบ็งเชฺวตี้ผู้ริเริ่มสงครามพม่ากับไทย ดังกล่าวมาแล้ว
/*329น่า ๑๑ “สมิงสุกี้มีเดชด้วย เป็นไทย ก่อนกมัง”
ในที่นี้อยากจะกล่าวถึง คำสร้อยโคลง สักหน่อย เพราะว่าถ้าพูดตามหลักที่นิยมกันมาแต่ก่อน แต่บัดนี้ผันแปรไป ก็เป็นสิ่งน่าสังเกตอยู่
ในหนังสือวชิรญาณวิเศษเล่ม ๓ น่า ๑๔๗ ปีกุญ นพศก ๑๒๔๙ มีผู้เขียนว่าด้วย “คำสร้อยโคลง” ชี้แจงไว้ดังนี้
“คำสำหรับใช้เป็นปลายสร้อยโคลงทั้งปวง ข้าพเจ้าพิจารณาดูเห็นใช้คำต่างกันอยู่แต่ในคำเหล่านี้ คือ พ่อ แม่ พี่ เลย เทอญ นา นอ บารนี รา ฤา แล อา ฮา เอย เฮย แฮ ก็ดี รวม ๑๗ คำ คำสร้อยโคลงเฉพาะใช้ได้แต่คำใดคำหนึ่งใน ๑๗ คำนี้สืบมาแต่โบราณ เว้นแต่ที่บางคนไปยักใช้ขึ้นใหม่ตามอัตโนมัติ ดังเช่นว่า ฮอ ในโคลงฤาษีดัดตน ซึ่งเจ้าของประสงค์จะให้ดูเป็นเจ๊กเข้าเท่านั้น ผู้ใดแต่งโคลงถ้าเอา คำความ ไปใช้เป็นคำสร้อยก็มักถูกติเตียน จนเป็นชื่อเรียกโคลงชนิดนั้นว่าโคลง เจตะนัง (จำไม่ได้ว่าคำนี้มูลเดิมเกิดมาแต่อะไร)”
ข้าพเจ้าไม่ทราบว่า ผู้ที่เขียนไว้ในวชิรญาณวิเศษตามข้างบนนี้คือใคร เพราะไม่ได้ลงชื่อไว้ แต่เห็นได้ว่าเป็นผู้มีความรู้แลช่างสังเกต ได้ชี้แจงถึงสามคอลัมน์ว่า คำสร้อยโคลงคำไหนใช้อย่างไร แต่จะนำมาทั้งหมดในที่นี้ก็ยาวนัก ถ้าท่านใคร่อ่านก็จงพลิกดูในวชิรญาณวิเศษเถิด ที่ข้าพเจ้า/*330นำมาแสดงหน่อยหนึ่งในที่นี้ก็เพื่อจะชี้ว่า โคลงของข้าพเจ้าบาทข้างบนนี้ที่ใช้คำสร้อยว่า กมัง นั้น เป็น “เจตนัง” แท้ เพราะนอกจากที่ไม่มีในจำนวน ๑๗ คำนั้นแล้ว ยังเป็น “คำความ” ด้วย คำเจตนังอื่นๆ ยังมีในสามกรุงอิก เช่น เนอ แล เวย เป็นต้น คำเหล่านี้ถ้าจะเปลี่ยนเป็นคำอื่นๆก็ไม่ยาก แล้วแต่ใจชอบของผู้แต่ง.
ข้าพเจ้าได้ลองเปิดดูพระลอตลอดทั้งเล่ม ใช้คำสร้อยโคลง ๘๓ คำ เตลงพ่ายใช้ ๘ คำ นิราศนรินทร์ใช้ ๑๐ คำ ไม่มีเจตนังเลย ในรัชกาลที่ ๖ แลที่ ๗ กวีที่ควรยกย่องว่าเป็นกวีใหญ่บางท่านใช้เจตนังบ่อยๆ ข้าพเจ้าจึ่งได้กล่าวในเบื้องต้นว่าหลักเดิมในเรื่องนี้เปลี่ยนไป แลที่ข้าพเจ้าใช้คำว่า กมัง ในโคลงบาทนี้ ก็นับว่าเพิ่มความผันแปรเข้าไปอีกส่วนหนึ่ง.
น่า ๑๑ “เจ็ดลวิตร์สถิตใน ถิ่นท้อง”
ลวิตร์แปลว่าเคียว ที่ว่ามอญมีเคียวอยู่ในท้องเจ็ดเล่มนั้น ไม่ใช่คำกล่าวของไทย เป็นคำพม่าว่ามอญ มังรายกยอฉวาเป็นผู้ว่า ดูหนังสือราชาธิราชซึ่งเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เป็นหัวน่าชำระคำแปลถวายพระพุทธยอดฟ้าตามพระราชโองการ (น่า ๔๑๕ ฉบับพิมพ์ที่โรงพิมพ์บำรุงนุกูลกิจ ร.ศ. ๑๒๑)
/*331น่า ๑๑ “เสตแลสามตามสี แต่งแสร้ง”
เสตแปลว่าขาว สามแปลว่าดำ.
เห็นจะไม่ต้องเตือนผู้อ่านว่า คำว่า แล ต้องอ่านเป็นคำเบาจึงจะไม่ผิดเอก
น่า ๑๒ “ศรีสนม”
ตอนศรีสนมของพระเจ้าเอกทัศในสามกรุงนี้ เป็นเรื่องแซกทั้งสิ้น ต่อเมื่อไปถึงตอนที่ได้ยินเสียงปืนใหญ่ยิงใกล้พระราชวัง จึ่งกลับเข้ารอยพงษาวดารใหม่.
ศรีสนมในหนังสือนี้เป็นตัวสมมติ ไม่ใช่นางใดที่มีชื่อในพงษาวดารหรือในหนังสือไหน นิราศก็แต่งใหม่หมด ไม่ใช่ขุนหลวงสุริยามรินทร์ทรงแต่งไว้ เป็นแต่เพียงสมมติว่าทรงแต่งเท่านั้น ผู้อ่านอย่าพาซื่อหลงเชื่อไปว่าเป็นพระราชนิพนธ์ของปัจฉิมกษัตร์ครองพระนครศรีอยุธยา.
น่า ๑๒ “นวลแน่งแต่งแง่พริ้ง เพราลักษณ์”
คำว่าแต่งแง่ไม่ใคร่พบในหนังสือรุ่นใหม่ๆ น่ากลัวจะไม่เข้าใจกันโดยมาก จึ่งใคร่นำตัวอย่างในหนังสือเก่าๆมาแสดงให้เห็นความหมายแห่งคำนั้น.
/*332รัฐบาลตั้งกรรมการทำดิกชันรีไทยมานานแล้ว แต่เป็นงานใหญ่ ซึ่งกว่าจะทำเสร็จเป็นฉบับพิมพ์ออกมาก็เห็นจะอีกหลายปี เราท่านทั้งหลายคงจะยังต้องใช้ปทานุกรมของกระทรวงธรรมการพิมพ์ครั้งที่ ๒ (พ.ศ. ๒๔๗๐) กันไปอีกนาน ถ้าเบิดตำรานั้น น่า ๑๕๙ จะพบคำว่าแง่ แปลว่า มุม เหลี่ยม ชั้นเชิง อุบาย แยบคาย เป็นคำแปลถูกทุกคำ แต่แปลไว้ไม่สิ้นเชิง ไม่มีคำแปลที่เข้ากันได้กับ แต่งแง่ ตามตัวอย่างหนังสือเก่าๆที่นำมาแสดงต่อไปนี้
สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๓ ร่ายในเตลงพ่ายตอนที่ขึ้นต้นว่า “ปวงคเชนทรพยุหาบาตร์” (น่า ๒๖) มีในน่าต่อไปว่า “ล้วนคชบ้าบ่มมัน สรรพเครื่องคชศึก ดูอธึกเถือกเถกอง พลล้อมเชองกุญชร สวมอากรณ์แต่ง แผ่อาตม์โอ่โอฬาร ฯลฯ
สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ถอยหลังไปรัชกาลที่ ๒ พระราชนิพนธ์บทลครอิเหนาตอนแห่ศพเมืองหมันหยามีว่า “พวกเมียขุนนางต่างแต่งแง่ ไปคอยดูอยู่ที่แคร่น่าโรงโขน”
สมัยกรุงศรีอยุธยา มหาชาติคำหลวงกัณฑ์ทศพร (น่า ๓) มีว่า “อันว่าพระสากยราชทงงหลาย ก็ใช้เด็กชายชาวเมืองหมู่บ่าว แลเด็กหญิงถ่าวชาววยงก็ดี อันกันมยงทักแท่ ให้แต่งแง่ดูงาม ตามถนนไปเป็นอาทิ แล ฯ”
/*333สมัยกรุงศรีอยุธยา พระลอมีแต่งแง่ประมาณ ๑๐ แห่ง นำมาให้ดูเพียง ๒ แห่งดังนี้
พระลอน่า ๑๕๒ “แต่งแง่แผ่ตนถ้า สองพระธิดาจอมราช”
พระลอน่า ๒๒๔ ตอนชนนีของนางเพื่อนนางแพงกอดศพธิดาร้องไห้กลิ้งเกลือกพรรณนา “มิแต่งแง่ให้แม่ชม มิหวีผมให้แม่เชย มิเงยหน้าให้แม่จูบ”
สมัยกรงสุโขทัย ศิลาจารึกวัดตรีชุมมีคำว่า “แต่งแง่ลูกสาวสองค่นใสทองปลายแขน”
ศิลาจารึกแผ่นเดียวกันอีกแห่งหนึ่งมีว่า “แตงแง่เลงดู มีรูปงามแก่ตา โอยทานใหแก่ท่านผู้มาข่...”
(ในภาคอธิบายแห่งสมุดประชุมศิลาจารึกภาค ๑ มีแปลแต่งแง่ไว้ว่าแต่งตัว)
ข้าพเจ้ากังวลคำว่าแง่จนเก็บตัวอย่างที่ใช้ในหนังสือเก่าหลายรุ่นมาแสดงไว้ดังข้างบนนี้ ก็เพราะย้อนไปนึกถึงปาฐกถาเรื่องนิราศนรินทร์ ซึ่งข้าพเจ้าให้ที่สามัคยาจารย์สมาคมกว่าสิบปีมาแล้ว ครั้งนั้นข้าพเจ้าไม่เข้าใจคำว่าแผ่แง่ในโคลงที่ขึ้นบาทต้นว่า “ชาวแพแผ่แง่ค้า ขายของ” แต่มาพิจารณาในบัดนี้ ถ้าแง่แปลว่าตัวไซร้ คำว่า แต่งแง่แผ่ตน ในพระลอ แล แต่งแง่แผ่อาตม์ ในเตลงพ่าย ก็แปลว่าแต่งตัวแสดงตน แล แผ่แง่ ในนิราศนรินทร์ก็อย่างเดียวกับแผ่ตนในพระลอ แลแผ่อาตม์ในเตลงพ่ายนั้นเอง.
/*334น่า๑๓ “ย่างยาตร์บ่ายบาทเมื้อ ม่งไท้มณเฑียร”
คำว่าเมื้อแปลว่ากลับ แต่เดี๋ยวนี้มักใช้แปลว่าไป หนังสือ “คำฤษฎี” แปลเมื้อว่ากลับ แต่แถมวา “นักรู้ที่ใช้เมื้อแปลว่าไปก็มี”
ในสามกรุงนี้ใช้เมื้อแปลว่าไปอย่าง “นักรู้” โดยมาก แต่บางแห่งก็ใช้แปลว่ากลับตามความหมายเดิม.
น่า๑๓ “สมเด็จสุริยามรินทร์ เลื่องหล้า”
พระธินั่งสุริยามรินทร์เป็นคำใช้เรียกแทนพระนามพระเจ้าเอกทัศ ดังได้ชี้แจงไว้ในเบื้องต้นนั้นแล้ว.
น่า ๑๓ “นงลักษณ์ภักตร์เพียงอินทุ์ เอมจิต”
อินทุแปลว่าจันทร์ แต่ปทานุกรมเป็นหนังสือมีประโยชน์นัก แต่บางทีก็ผิดบ้าง ในที่นี้จำต้องบอกไว้ว่าอินทุคือพระจันทร์ มิฉนั้นถ้าผู้อ่านเข้าใจว่าพระอินทร์ก็จะพิศวงว่า เหตุไฉนจึงเทียบหน้านางกับพระอินทร์ ซึ่งถ้านึกถึงเรื่องที่ถูกฤษีสาปจนมีรอยทั่วตัวก็ทุเรศมาก.
น่า ๑๓ “เจ้าอยุธย์สุดสวาดิเจ้า จอมสาว นี้นา”
นามกรุงว่าอยุธยาแต่ก่อนเคยเขียนอยุธยา ถ้าใช้ว่าอยุทธย์เช่นในโคลงบาทนี้ก็มีตัวการันต์ซ้อน ๒ ตัว ดูยาวนัก จึงขอตัดตัว ท เสียตัวหนึ่ง แลตัดตลอดเล่ม.
/*335น่า ๑๔ “ยั่วให้เจรจา รักแล ฯ”
ภาษิตฝรั่งมีว่า “Talking of love is making it”
น่า ๑๖ “พักผ่อนหย่อนกังวล เวี่ยต้อง”
เวี่ยในที่นี้แปลว่าคล้อง
น่า ๑๖ “สดับประเลงเพลงร้อง ซึ่งข้าขับถวาย ฯ”
เชกสเปียร์ว่าไว้ในบทลคร “คืนที่สิบสอง” ว่า “Music be the food of love.”
น่า ๑๖ “สู่สวรรค์กับข้าปักษาทิตย์”
ที่เรียกพญาครุธว่าปักษาทิตย์คืออาทิตย์ปีกนี้ แม้พญานกตัวนั้นจะมิใช่เผ่าพันธ์ของนางอทิติก็จริง แต่อ้างได้ตามหลักในมหาภารตว่า พญาครุธนั้นสงเคราะห์เข้าเป็นเทพดาจำพวกอาทิตย์ด้วย (The MBh 1666 2603)
น่า ๑๖ “สิงสถิตเป็นถนิมสิมพลี”
สิมพลีคือต้นงิ้วซึ่งเป็นที่อยู่ของพญาครุธ ต้นงิ้วมีสองหรือสามชนิด ชนิดที่เรียกสิมพลีมีปุยเหมือนสำลี องกฤษเรียก silk cotton แปลว่าฝ่ายไหม.
น่า ๑๗ “๏ คำขับศัพท์ใช้ว่า
เยาวมาลย์ นั้นเนอ
ไปเฉียดพงษาวดาร
เด็จกล้า
ควรขับศัพท์สังวาลย์
เวียนเวี่ย
ธรรมธิเบศร์พี่ข้า
แต่งเกี้ยวกากี ฯ”
/*336โคลงบทนี้เป็นปฤษณาแก่ผู้ไม่เคยอ่านพงษาวดารหรืออ่านแล้วไม่ได้จำไว้ จึงน่าจะแปลไว้สักหน่อย วรรค ๖ แห่งคำขับของศรีสนมว่า “มั่นสมัคเยาวมาลย์สมานจิต” มีคำ เยาวมาลย์ ที่ถูกท้วงว่าควรแก้เป็น สังวาลย์ จึ่งจะชอบ.
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์ พระเชษฐาของขุนหลวงสุริยามรินทร์ ได้เป็นกรมพระราชวังบวร คือตำแหน่งรัชทายาทของขุนหลวงบรมโกษฐ์ แต่ลอบลักเป็นชู้กับเจ้าฟ้าสังวาลย์ พระชายาองค์หนึ่งของพระบิดา ครั้นความลับแพร่งพรายออกมาจนทราบถึงขุนหลวงบรมโกษฐ์ เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์กับเจ้าฟ้าสังวาลย์ถูกลงพระราชอาญาเฆี่ยนจนสิ้นชีพไปทั้งสององค์ เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์เอาเรื่องกากี (นิทานชาดก) มาแต่งเป็นกาพย์กับโคลง ดังที่รู้จักกันอยู่โดยมากแล้ว.
น่า ๑๗ “นางในหทัยดุจ เดียวหมด”
โคลงบาทนี้ถ้าแยกคำไม่ถูกก็เสียความ ต้องแยกว่า นางใน หทัย ดุจ เดียว หมด (แปลว่าหทัยของนางในทั้งหลายเหมือนกันหมด)
เห็นจะควรแปลไว้เสียด้วยว่า คำว่า นางใน เป็นคำเรียกสตรีในราชนิเวศน์ คือเจ้าจอมหม่อมห้ามหรือพระสนมกำนัลของพระเจ้าแผ่นดิน.
/*337น่า ๑๙ “พระธินั่งศรีสมรรถชัย เชิดก้ำ”
เรือศรีสมรรถชัยกับเรือไกรสรมุขเป็นเรือพระที่นั่งสองลำคู่กัน มีมาแต่ครั้งกรุงเก่าช้านาน เมื่อลำเก่าผุพังไปก็สร้างใหม่ใช้ชื่อเก่า จึงมีเรือชื่อนั้นเสมอ.
สมัยกรุงเก่ามีพิธีแข่งเรือในเดือน ๑๑ คือน่าน้ำ มีงานตลอดวัน ดูเป็นพิธีใหญ่ “มีโหม่งครุ่มซ้ายขวา ระบำมโหรธึก อินทเภรี ดนตรี ตอนเช้าพระเจ้าแผ่นดินทรงพระมาลาสุกหร่ำสภักชมภู พระอรรคมเหษีทรงพระสุพรรณมาลา ฯ” เข้าใจว่าเสด็จลงตำหนักท่าน้ำทั้งสามเวลา ในลำน้ำคงจะเอิกเกริกคับคั่งด้วยเรือข้าราชการแลราษฎร มีแข่งเรือหลายคู่.
แต่การแข่งเรือเที่ยวสำคัญที่เป็นพระราชพิธีในวันนั้นก็คือ การแข่งเรือศรีสมรรถชัยกับเรือไกรสรมุข เรือศรีสมรรถชัยเป็นเรือพระราชา เรือไกรสรมุขเป็นเรือพระอรรคมเหษี แข่งกันเพื่อเสี่ยงทายให้รู้ความร้อนเย็นของบ้านเมือง ถ้าเรือพระอรรคมเหษีชนะ ทำนายว่า “ข้าวเหลือเกลืออิ่มสุขเกษมเปรมประชา” ถ้าเรือพระราชาชนะทำนายว่า “จะมียุค”
/*338พิธีแข่งเรือพระที่นั่งประจำปีนี้ มีโคลงครั้งกรุงเก่าบทหนึ่ง ซึ่งกล่าวกันว่าเป็นฝีปากศรีปราชญ์ ดังนี้
๏ โคลงสองธกล่าวอ้าง
หญิงชาย
คือสมรรถชัยพาย
เฟื่องฟื้น
สรมุขวิ่งวางสาย
ชลเชี่ยว
สองอาจแขงขมังขึ้น
แข่งให้กันเสมอ ฯ”
สังเกตใจความในโคลงบทนี้ ทำให้นึกว่าการแข่งเรือเห็นจะเสมอกันทุกปี เพราะถ้าเรือพระอรรคมเหษีแพ้ ราษฎรก็จะหวั่นอกตกใจเกรง “จะมียุค” อาจเป็นเหตุให้ว้าวุ่นกันไปได้ ถ้าเรือพระอรรคมเหษีชนะ แลถ้าพระเจ้าแผ่นดินมีพระราชหฤทัยเกเร ก็อาจทรงพระพิโรธ เป็นเรื่องยุ่งกันอีกประการหนึ่ง อีกประการหนึ่งถ้าการเสี่ยงทายได้ความว่า ข้าวจะเหลือเกลือจะอิ่มสุขเกษมเปรมประชา แต่ภายหลังไม่เป็นไปเช่นกล่าวไซร้ ความศักดิ์สิทธิ์แห่งการเสี่ยงทายก็จะเสื่อม เพราะฉนั้นให้เป็นกลางๆ คือไม่แพ้ชนะกันทุกปีเห็นจะดีกว่า.
น่า ๒๑ “พระคุณบุณยโศลกแปล้ ปราศเปรียบ”
คำว่า บุณยโศลก เป็นคำสํสกฤต แปลเป็นอังกฤษว่า celebrated in sacred songs คือบุคคลผู้ได้มีกวีแต่งคาถาบุญเป็นลำนำสวดสรรเสริญแล้ว เป็นคำเรียกพระราชาผู้ทรงนามเลื่องลือในอินเดียบุราณ คือพระนล แลพระยุธิษฐิรเป็นต้น.
/*339น่า ๒๔ “เจ้าเป็นชายชาญสกาบาศกะ”
บาศก คือลูกเต๋า หรือทีเรียกทับศัพท์ว่าลูกบาศก์.
น่า ๒๔ “ถือว่าดีดูดู๋มาดูหมิ่น”
กลอนขับของศรีสนมตอนนี้ เลียนกาพย์เพลงยาวของสตรีครั้งกรุงเก่าคนหนึ่ง ซึ่งไม่มีใครทราบชื่อ แต่ฝีปากดีท่องจำกันได้อยู่จนบัดนี้ ข้าพเจ้านำมาไว้ตามที่ข้าพเจ้าจำได้ดังต่อไปนี้
๏ ยลสารอักษรแสดง
สดับเดือดระคายคำ
คิด ๆ บ่เกรงกรรม
จะเพิดพ้อให้สาสม ฯ
๏ ดูดู๋มาดูหมิ่น
ชล่าลิ้นเฉลยลม
น้ำคำดังกฤชคม
สักแสนคดที่รำพรรณ ฯ
๏ เดือนดาวแผ่นดินดอน
ชโลทรพนาวัน
ยังรู้ประมาณคัณ
นโยชน์นับบ่ยากใจ ฯ
๏ จิตชายในสากล
สุดจะยลจะหยั่งไกล
ดังผลเสดาไพร
รศหวานบ่ห่อนเป็น ฯ
๏ ยากไร้ประสงค์ทรัพย์
เที่ยวเซอะซบบ่คิดเห็น
แม้สมดังจิตเจร
จาออกทนงองค์ ฯ
๏ เราไซร์มิใช่เยาว์
ย่อมรักเผ่าสงวนพงษ์
ใช่กาสกุลหงษ์
บ่เกลือกตมให้มัวหมอง ฯ
/*340กาพย์เพลงยาวข้างบนนี้ เพื่อนนักเรียนรุ่นเดียวกับข้าพเจ้าท่องจำได้แทบทุกคน แต่เมื่อขอให้จดมาให้ก็เพี้ยนกันไกล ๆ บางคนจดคำตอบของชายมาให้ด้วย คำตอบของชายนั้นฝีปากก็พอทัดเทียมกัน จนบางคนเห็นว่าคนๆ เดียวกันแต่งทั้งสองฝ่าย แต่ข้าพเจ้าเห็นผีปากหญิงดีกว่า ในที่นี้จะคัดมาไว้หมดก็มากนัก ถ้าใครอยากอ่านให้ตลอดก็จงดูหนังสือวชิรญาณวิเศษ (สัปดาหะ) เล่ม ๓ น่า ๑๖๓ แลน่า ๒๐๔ ซึ่งเพี้ยงกันกับที่เพื่อนข้าพเจ้าจดมาให้หลายแห่ง ข้าพเจ้าว่าที่ข้าพเจ้าจำได้นี้ไพเราะกว่าอย่างอื่น.
เมื่อข้าพเจ้าพูดกับเพื่อนชายคนหนึ่งถึงเรื่องกาพย์เพลงยาวของกุลสตรีครั้งกรุงเก่าผู้เลื่องเกียรติ์แต่ไม่ลือนามคนนั้น เขาก็ว่า ถ้าพบสตรีผู้แต่งกาพย์นี้ เขาก็จะต้องรีบหนีออกให้ห่าง ไม่กล้าสู้หน้า เพราะกลัวฝีปาก แต่งสู้แกไม่ไหว.
ที่เขาเล่าเช่นนี้ ทำให้ข้าพเจ้านึกถึงเรื่องก่อนเกิดเรื่องหนึ่ง ซึ่งเคยได้ยินญาติผู้ใหญ่เล่า ไม่เกี่ยวกับสามกรุง แต่เป็นเรื่องขบขันดีก็นำมาเล่าสู่กันฟังในที่นี้.
เรื่องนั้นว่า ในรัชกาลที่ ๓ เจ้านายต่างกรมพระองค์หนึ่ง ทอดพระเนตรเห็นหญิงสาวทรงรูปลักษณ์เป็นที่ต้อง/*341พระหฤทัย จึ่งทรงแต่งเพลงยาวไปเกี้ยว ไม่ทรงทราบว่า เจ้าฟ้าน้อย (พระปิ่นเกล้าฯ) ทรงติดพันกับแม่คนนั้นอยู่แล้ว ฝ่ายแม่สวยเมื่อได้รับเพลงยาวของเจ้าต่างกรม ก็ส่งถวายเจ้าฟ้าน้อยทอดพระเนตร เวลานั้นสุนทรภู่พะพิงอยู่กับเจ้าฟ้าน้อย จึ่งทรงใช้ให้แต่งเพลงยาวตอบเจ้าต่างกรมเหมือนว่าแม่สวยแต่งเอง ครั้นแม่สวยได้รับร่างของสุนทรภู่ก็คัดส่งไปถวายเจ้าต่างกรม เจ้าต่างกรมได้รับก็เห็นจะทรงยินดี เพราะถ้าหญิงไม่เล่นด้วยก็คงไม่ตอบเพลงยาว แต่ครั้นทรงเปิดผนึกออกอ่าน ก็พบคารมกลอนเฉียบแหลมเผ็ดร้อนที่สุด เลยทรงครั่นคร้ามไม่กล้าพยายามกับแม่สวยคนนั้นต่อไป.
สุนทรภู่เปรื่องในรัชกาลที่ ๒ ในรัชกาลที่ ๓ เกรงพระราชอาญา หนีเข้าวัดบวชเป็นภิกษุอยู่คราวหนึ่ง เมื่อสึกแล้วไปอยู่กับเจ้าฟ้าน้อย ซึ่งเวลานั้นประทัยอยู่ที่พระราชวังเดิม ที่หอนั่งหลังใหญ่ของทวดข้าพเจ้า ผู้เป็นพระพี่เลี้ยงเจ้าฟ้าน้อยมาแต่ยังทรงพระเยาว์ มีฝาเฟี้ยมจีนกั้นที่เฉลียงด้านกว้างเป็นห้องๆ หนึ่ง ซึ่งญาติของเข้าพเจ้าที่บ้านนั้นบอกว่าเป็นห้องสุนทรภู่ แลนายพัดบุตรสุนทรภู่อยู่ต่อมา.
เรื่อสุนทรภู่อยู่กับพระปิ่นเกล้าฯ นี้ ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นในหนังสือไหน จึงเขียนไว้ในหนังสือนี้.
/*342สุนทรภู่น่าจะอยู่ในสวรรค์ชั้นกวี เว้นแต่สุราจะตัดสิทธิไม่ให้ไปสุรโลก.
น่า ๒๔ “สกุลหงษ์ใช่กาผกากัญจน์”
คำขับของศรีสนมทีว่า นางกากียกยอตนเองว่าเกิดในสกุลหงษ์ ไม่ใช่กานี้ เป็นแต่เพียงจะเลียนคำของกุลสตรีครั้งกรุงเก่าผู้เลืองชื่อแต่ไม่ลือนาม เป็นการยกย่องนางกากีเกินชื่อ เพราะคำว่ากากีก็แปลว่ากาตัวเมียนั่นเอง.
น่า ๒๕ “เจ้าวิมานศาลฺมลินยินสนอง”
ศาลฺมลิน เป็นคำ สํสกฤต แปลว่า ต้นงิ้ว ฝ้าย ไหม คือสิมพลี.
น่า ๒๖ “จะพาน้องถาบถาปักษาไศรย”
ปักษาไศรยคืออาไศรยปีก ในที่นี้หมายความว่าใช้ปีกบินไป.
น่า ๒๖ “ชาริณีนางงิ้ว เงื่อนนั้นหรรษา”
ชาริณีแปลว่าหญิงมีชู้ นางงิ้วคือนางแห่งต้นงิ้ว ไม่ใช่นางลครจีน.
น่า๒๘ “๏ เชิญดูตูค่าเหล้น
โคลงโลด โผนเทอญ
ยกค่อยอประโยชน์
เค่าเหยี้ยง
เอกโทษท่อยโทโทษ
เทียบใฮ่ เห็นฮา
แปรแซร่งแปลงถูกเถี้ยง
ท่วนถี้ดีแสดง ฯ”
/*343โคลงบทนี้เอกโทษโทโทษทั้งบท คำเอกเป็นเอกโทษทั้งเจ็ดคำ คำโทเป็นโทโทษทั้งสี่คำ โคลงทั้งบทไม่มีคำเอกหรือโทที่ไม่เป็นโทษเลย.
ที่เรียกว่าเอกโทษโทโทษนี้ ควรชี้แจงสักหน่อยว่าย่อมเป็นไปตามเวลาอย่างหนึ่ง ตามความเห็นส่วนตัวบุคคลอย่างหนึ่ง.
ที่ว่าตามเวลาคือความนิยมในสมัยหนึ่ง ๆ ซึ่งเมื่อนานเข้าก็เปลี่ยนไป ครั้งกรุงเก่าดูเหมือนจะเคร่งน้อยกว่ากรุงเทพมหานคร แม้สมัยกรุงเทพมหานครด้วยกันก็ดูเหมือนเดี๋ยวนี้จะเคร่งกว่ารัชกาลที่ ๒ เป็นต้น ข้าพเจ้าลองสอบถอยหลังไปเพียงเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์แลนรินทร์อิน เห็นสมัยเก่าหลวมกว่า ใช้คำเอกโทษโทโทษซึ่งรัชกาลที่ ๒ ไม่ใช้ เป็นต้น เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์ทรงเขียนว่า
“๏ เครื่องสูงเคียงขู้เรียบ
เรียงไสว (คู่)
เขนพระขรรค์เดิรใน
รวางเขรื้อง” (เครื่อง)
“๏ เห็นฝ้ายแดงดอกต้น
โกงเกง
คนึงพ่าสีแดงเอง
อีกเหล้า (ผ้า เล่า)
น้องห่มอ่าโถงเถง
นวยนาด
ติดขลิบใหญ่ไหมเข้า
คั่นผุ้งแกมทองฯ” (พุ่ง)
เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์ทรงใช้คำโทษหลายคำ ซึ่งไม่พบในนิราศนรินทร์ เช่น คึ่น (ขึ้น) ผุ้ม (พุ่ม) เป็นต้น คงจะเป็นด้วยความนิยมในแผ่นดินขุนหลวงบรมโกษฐ กับในแผ่นดินพระพุทธเลิศหล้าต่างกัน.
ส่วนนรินทร์อินนั้นเล่า ก็ใช้คำเอกคำโทหลายคำ ซึ่งในปัจจุบันเราถือว่าเป็นเอกโทษโทโทษ เช่น
“เหียนฤหายหอบแหน้น
อกค้างคายคืน ฯ” (แน่น)
“ภุชเคนทรสำราญ
แหล่งเหล้น” (เล่น)
“พรายมณีเมขลนาง
ล่อไหล้” (ไล่)
ส่วนที่กล่าวมาข้างบนว่า แล้วแต่ความเห็นบุคคลอีกชั้นหนึ่งนั้น ยกตัวอย่างคำว่า ฟ่าย ฝ้าย ซึ่งตามปรกติข้าพเจ้าใช้ ฟ่าย แต่คนอื่นๆ มักใช้ ฝ้าย ข้าพเจ้าเห็นว่าถูกทั้งสองอย่าง จะใช้อย่างไหนก็ไม่เป็นเอกโทษโทโทษ แต่อาจมีผู้อื่นที่เห็นไม่เหมือนกับข้าพเจ้า มีคำอื่นๆเช่น คั่น ขั้น คยั่น ขยั้น มั่น หมั้น เป็นต้น ซึ่งใช้อย่างไหนก็ได้ โคลงในสามกรุงนี้ผู้แต่งถือว่าไม่มีเอกโทษโทโทษเลย เว้นบทเดียวซึ่งบอกไว้แล้วว่าเป็นโคลงเอกโทษโทโทษทั้งบท.
น่า ๒๙ “เอกเจ็ดโทสี่ต้อง
ตามตำ ราแฮ”
โคลงแบบ แยบคายคำ
คิดเค้า”
โคลงชนิดที่ตำราเรียกว่า โคลงแบบ คือโคลงซึ่งมีคำเอกเจ็ดคำ คำโทสี่คำ บริบูรณ์พอดี ไม่มีคำเอกหรือคำโท/*345อีกเลย แลไม่มีคำตายใช้แทนเอกในที่ทั้งเจ็ดแห่งนั้น โคลงเอกโทษโทโทษก่อนบทนี้เป็นโคลงแบบ เพราะมีไม้เอกจำเพาะเจ็ด ไม้โทจำเพาะสี่เท่านั้น แลไม่มีคำตายแทนเอกเลย.
น่า ๓๐ “จำเรียงเสียงมูละเห่ ข้าลวะเห่เหเห่มา”
มูลเห่ แล ช้าลวะเห่ เป็นชื่อทำนองเห่.
น่า ๓๐ “ไตรตรึกนึกนามปลา นึกโปร่ง”
ปลาที่ออกชื่อในกาพย์นี้ นอกจากปลาโลมาผู้หนุนธรณีชนิดหนึ่ง กับมังกรชนิดหนึ่ง ก็เป็นปลาตามตำรา มีชื่อลตินทั้งนั้น ไม่ใช่แกล้งคิดขึ้น.
น่า ๓๑ “ลิ้นหมาชิหฺวาศวัน ใช่ลิ้นสวรรค์อย่าหวั่นนึก”
ชิหฺวาคือชิวหา แปลว่าลิ้น ศวันเป็นคำสํสกฤตคำหนึ่งซึ่งแปลว่าหมา.
เราเคยเข้าใจกันว่าปลาลิ้นหมาร้องได้ เสียงมันร้องอยู่ใต้เรือหนวกหูนัก แต่อันที่จริงในกายปลาลิ้นหมาไม่มีเครื่องที่จะใช้ทำเสียง ปลาที่เราได้ยินเสียงร้องเป็นปลาชนิดอื่น ซึ่งเมื่อจับขึ้นมาไว้ในอ่างก็ร้องในอ่าง เมื่อจับตัวมันขึ้นมาบีบให้ถูที่ก็มีเสียงออกมา (ดูปาฐกถาว่าด้วยปลาลิ้นหมาที่สยามสมาคม Dr. H.M. Smith’s Lecture on “The so-called musical sole of Siam” in the Journal of the Siam Society, Natural History Supplement, Vol. VII No. I June 1917)
/*346น่า ๓๒ “โอ้ว่าปลาหมาแหงน โศกสุดแสนสงสารศวัน”
ปลาหมาแหงนคือปลาจารเม็ด ในหนังสือสัตวาภิธานของพระยาศรีสุนทร (น้อย) มีกล่าวถึงปลาชนิดนี้ว่า เรียกว่าปลาหมาแหงนเพราะมันอร่อย คนกินหมด ไม่ทิ้งให้หมากินเลย หมาแหงนคอยเปล่า.
น่า ๓๔ “๏ สลัดได สลัดด้วยเหตุ
ดังฤา
เห็นจะหนามตำมือ
แม่นแล้ว
สลัดไดใช่อื่นคือ
สลัดหัตถ์”
ไดแปลว่ามือ แต่ที่ว่าสลัดไดอาจแปลว่าสลัดมือนี้เป็นคำว่าเล่น อย่าเข้าใจเอาเป็นจริงเป็นจัง.
น่า ๓๔ “เกษาประบ่าสมัย นี้หมด”
ในสมัยกรุงศรีอยุธยาเข้าใจกันว่าหญิงไว้ผมประบ่าอย่างน้อยก็ชาววัง ดังกาพย์เห่เรือของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์ว่า
“คิดอนงค์องค์เอวอร ผมประบ่าอ่าเอี่ยมไร”
น่า ๓๔ “๏ ไม้ ต้อง นึกแบบต้อง
นวลสตัน
(แต่มิใช่คำฉัน
ชักชี้
โบราณท่านกล่าวกัน
มาก่อน)
ล้วงควักน่าจั๊กจี้
จาบจ้วงทรวงนาง ฯ”
คำว่า “ฉัน” ในบาท ๒ คือผู้แต่งสามกรุง ไม่ใช่คำที่สมมติวาพระเจ้าเอกทัศทรงกล่าว จึ่งใส่วงเล็บไว้ไห้เห็น.
ต้นไม้ที่เรียก ต้อง หรือ มะต้อง คือต้นสะท้อนนี้ นิราศเดินดงมักเทียบกับความแตะต้อง โคลงบางแห่งก็กล่าวเลี่ยง ๆ ไม่ระบุว่าแตะต้องตรงไหน บางแห่งก็ไม่มีตะขิดตะขวง เช่นตัวอย่างดังต่อไปนี้
โคลงโบราณชุดหนึ่งเรียกว่าโคลงสังวาศ กล่าวเปรียบดังนี้
“๏ นางแย้มเหมือนแม่แย้ม
ยินดี
ต้องดุจได้เทพี่
พี่ต้อง”
เตลงพ่ายว่าออกมาตรงๆ ว่า
“๏ เล็บมือนางนี้หนึ่ง
นขา นางฤา
ต้องดั่งต้องบุษบา
นิ่มน้อง”
น่า ๓๕ “เหวยๆ เฮ้ยสี่เท้า คชาธาร”
ที่เรียกว่าสี่เท้าช้างนี้คือนายทหารที่มีผีมือสี่คน เรียกว่า จัตุลังคบาท มีน่าที่รักษาเท้าช้างพระที่นั่งทั้งสี่ข้าง ไม่ให้ฝ่ายปฏิปักษ์จู่เข้าฟันด้วยง้าวหรือทำร้ายอย่างอื่น เมื่อพระราชาทรงช้างออกศึก น่าที่รักษาเท้าช้างพระที่นั่งย่อมจะสำคัญนัก จัตุลังคบาทจึ่งเป็นทหารรักษาพระองค์ใกล้ชิดที่สุด.
/*348เมื่อพระนเรศวรชนช้างกับพระมหาอุปราชาหงษาวดี สี่เท้าพระคชาธาร คือเจ้ากรมพระตำรวจสี่คน หรือที่เรียกสี่ตำรวจ คือพระมหามนตรีหนึ่ง พระมหาเทพหนึ่ง หลวงพิเรนทรเทพหนึ่ง หลวงอินทรเทพหนึ่ง ส่วนสี่เท้าช้างพระที่นั่งพระเอกาทศรถนั้นคือสี่ตำรวจวังน่า หลวงพรหมธิบาลหนึ่ง หลวงอินทรธิบาลหนึ่ง ขุนพรหมสุรินทร์หนึ่ง ขุนอินทรรักษาหนึ่ง.
คำว่า ตำรวจ ในสมัยก่อนแปลว่าพลช้าง เป็นคำชุดเดียวกับ พลพ่าห์ ซึ่งแปลว่าพลม้า.
น่า ๓๖ “๏ มังกรเป็นชื่อใช้
เชิงแฝง ด้วยนา
ขึ้นเย่าเราขยะแขยง
โยคเปลี้ย
ยักย้ายอุบายแปลง
นามเปลี่ยน
ชื่อที่จริงคือ เหี้ย
โหดร้ายมลายสิน ฯ”
คติไทยเก่าถือกันมาจนบัดนี้ว่า เหี้ยขึ้นบ้านเป็นอัปมงคลใหญ่ มันขึ้นบ้านใครก็พยายามปัดป้องอัปมงคล โดยวิธีที่เรียกมันว่ามังกร คงจะทำให้เสียวไส้น้อยลง หรือมิฉนั้นยอให้ถูกใจมันเพื่อให้มันถอยอัปมงคลไปเสีย.
อัปมงคลใหญ่อีกอย่างหนึ่ง คือแร้งเกาะหลังคาเรือนหรือเข้าบ้าน ถ้าจะให้คลายอัปมงคลก็ต้องเรียกมันว่าพญาหงษ์ ต้องกล่าวสรรเสริญแลจุดธูปเทียนบูชา.
/*, น่า ๓๘ “นึกเห็นเช่นวิหค ตุรไก่”
ภาษายุโหรปโดยมากเรียกไก่งวงว่าตุรกี ไม่แน่ว่าเหตุใด นกชนิดนั้นเป็นชาวทวีปอเมริกา ไม่มีในประเทศตุรกีมาก่อน ได้มีผู้นำมาเลี้ยงในยุโหรปแลเอเซียเมื่อไม่ถึง ๕๐๐ ปีมานี้ ที่เรียกว่าตุรกีอาจเป็นด้วยเสียงร้องของมันคล้าย ตุรฺก ตุรฺก หรือมิฉนั้นบนหัวมันมีหงอนแดงเหมือนหมวกตุรกี (fez) ซึ่งแต่ก่อนชาวชาวประเทศนั้นย่อมสวมประจำหัวทุกคน แต่ในปัจจุบันเลิกใช้เสียแล้ว ใช้หมวกฝรั่งแทน.
ภาษาไทยแต่ก่อนเรียกตุรกีว่าตุรไก่ ตุรกีปัจจุบันเรียกชื่อประเทศของตนว่า Turkiye อังกฤษเก่าเรียกว่า Turkey ก็มี Turkeye ก็มี Turky ก็มี.
น่า ๓๘ “๏ เป็ดพราหมณ์ นามหนึ่งนั้น จักรวาก”
สัตว์มีปีกซึ่งภาษาบาลีมคธเรียกว่า จักกวักก สํสกฤตเรียกว่า จักรวาก ไทยเรียกนกจากพรากนั้น ภาษาอังกฤษเรียก Brahminy duck บ้าง เรียก ruddy goose บ้าง ในโคลงบทนี้จึ่งว่ามันเป็นนก เป็นเป็ด เป็นห่าน พร้อมอยู่ในตัว.
น่า ๔๑ “พังงาสง่าเหลือ งามเลิศ”
พังงาแปลว่านางงาม เหมือนกับพงา โคลงนี้ว่าด้วยการเสด็จพระราชดำเนินประพาศทางบก ใครจะเข้าใจว่า/*350พังงาคือไม้ถือหางเสือเรือก็ไม่ได้ แต่ก็น่าจะเตือนไว้ว่าไม่ใช่ช้างตัวเมียมีงาดอก ถ้าผู้อ่านไม่เข้าใจผิดก็ขออภัย ข้าพเจ้ายังนึกขยาดพวกที่เข้าใจว่า มารคเป็นคำอังกฤษ (mark) แลนึกว่าทานแปลว่ากิน.
น่า ๔๑ “บุบผชาติช่างฉลาดแสร้ง แปรงผจง กมังแม่”
ที่เขียนว่าแปรงข้างบนนี้คือแปรงระบายสี ไม่ใช่แปลง ขอบอกไว้เพราะเกรงจะมีผู้ “ช่วย” แก้ในภายน่า.
น่า ๔๒ “สยามวิเชียรฉันท์”
ฉันท์ชนิดนี้เป็นแบบของข้าพเจ้า เอาอย่างมาจากฉันท์อังกฤษ บันทัดละ ๘ พยางค์ ลหุกับครุสลับกันตลอด มีสัมผัสเรียกว่าสัมผัสล้อม (quatrain of four-foot iambic with enclosing rhymes) แต่ข้าพเจ้าเติมสัมผัสร้อยบทน่าให้คล้องกับบทหลัง เพื่อให้ถูกหูไทยเข้าอีกหน่อย.
ฉันท์ของข้าพเจ้าคล้ายกับที่ให้ชื่อว่าสยามวิเชียรนี้ มีอีกสองชนิด ชนิดหนึ่งมีสัมผัสเพียงเท่ากับแบบอังกฤษ ไม่ร้อยบทน่าให้คล้องกับบทหลัง ให้ชื่อว่าสยามรัตนฉันท์ อีกชนิดหนึ่งร้อยบทน่ากับบทหลังแล้วเพิ่มสัมผัสเข้าไปอีก จนเหมือนกับกลอน ๘ แต่เป็นกลอน ๘ ซึ่งมีลหุครุสลับกันทั้งวรรค.
ข้าพเจ้าได้เล่ากำเนิดแห่งฉันท์ทั้งสามชนิดนี้ไว้ในหนังสือของข้าพเจ้า เรียกว่า “กลอนแลนักกลอน” แต่/*351หนังสือนั้นพิมพ์เพียง ๕๐๐ ฉบับหลายปีแล้ว เวลานี้ไม่แพร่หลาย จึ่งขอฝากฉันท์แบบใหม่ทั้งสามชนิดนี้ไว้ในสามกรุงอิกแห่งหนึ่ง
น่า ๔๔ “ปางพระยาตากสินยินคาดโทษ”
ในตอนนั้น พระยาตากได้เลื่อนขึ้นเป็นพระยำกำแพงเพ็ชร์แล้ว แต่ขานพระนามกันโดยมากมาจนบัดนี้ว่าพระยาตาก เจ้าตาก และพระเจ้าตาก นามพระยากำแพงเพ็ชร์มีแต่ในหนังสือสองสามแห่ง ไม่มีใครเรียก ในสามกรุงนี้ ถ้าออกพระนามว่าพระยากำแพงเพ็ชร์ก็แทบจะไม่มีใครรู้ว่าใคร.
น่า ๔๕ “มิใช่เชื้อชาติพม่าชาตรี”
คำข้างบนนี้คัดมาจากพระราชพงษาวาดารฉบับพระราชหัตถเลขา ตอนที่ว่า เมื่อมังมหานรทาแม่ทัพใหญ่ของพม่าตายลงที่ค่ายสีกุกแล้ว นายทัพนายกองพม่าก็ประชุมกันเลือกแม่ทัพใหม่ บางคนเห็นว่าตำแหน่งแม่ทัพใหญ่ควรได้แก่เนเมียวสีหบดี แต่บางคนไม่เห็นด้วย ในที่สุดตกลงพร้อมกันว่า “เนเมียวมหาเสนาบดีนั้นมีสติปัญญาแลฝีมือเข้มแข็งก็จริง แต่ทว่า มิใช่เชื้อชาติพม่าชาตรี ฝ่ายบิดาเป็นพม่ามารดาเป็นลาว ซึ่งจะเป็นใหญ่กว่าเราทั้งหลายอันเป็นสกุลพม่านั้นไม่ควร” (แต่เนเมียวก็เป็นแม่ทัพใหญ่จนได้)
คำว่าชาตรีที่ใช้ดังข้างบนนี้น่าสังเกตนักหนาอยู่.
(แม่ทัพพม่า ซึ่งในสามกรุงเรียกว่าเนเมียวสีหบดีนั้น หนังสือรุ่นเก่าเรียกว่าเนเมียวเสนาบดี)
น่า ๔๗ “ศรีสรรเพ็ชร์ปฏิมาค่าสำคัญ เอาไฟสุมให้สุวรรณไหลลงมา”
พระพุทธปฏิมากรศรีสรรเพ็ชญ์นี้ พระรามาธิบดีที่ ๒ ทรงสร้างในปีกุญเอกศก พ.ศ. ๒๐๒๒ แรกหล่อเมื่อวันอาทิตย์ เดือน ๖ ขึ้น ๘ ค่ำ ปีเดียวกันนั้นทรงสร้างวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์.
ปีเถาะเบ็ญจศก พ.ศ. ๒๐๒๖ ฉลองพระศรีสรรเพ็ชญ์ พระพุทธรูปองค์นั้นสูงตั้งแต่พระบาทถึงพระรัศมี ๘ วา พระภักตร์ยาว ๔ ศอก กว้าง ๓ ศอก พระอุระกว้าง ๑๑ ศอก ทองหล่อหนัก ๕๓,๐๐๐ ชั่ง ทองคำหุ้มทั้งพระองค์หน้ก ๒๘๖ ชั่ง ข้างน่าทองเนื้อเจ็ดน้ำสองขา ข้างหลังทองเนื้อหกน้ำสองขา.
เมื่อพม่าสุมไฟเอาทองหุ้มพระศรีสรรเพ็ชญ์ไปหมดแล้ว องค์พระก็ชำรุด พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า ฯ โปรดให้เชิญมากรุงเทพมหานคร แต่ก็เหลือที่จะปฏิสังขรณ์ให้คืนดีได้ จึงมีพระราชปุจฉาถามพระสงฆ์ว่า จะหลอมหล่อใหม่ได้ฤาไม่ พระเถรานุเถระประชุมกันถวายพระพรตอบว่าไม่ควร จึงโปรดให้ก่อพระเจดีย์หุ้มพระศรีสรรเพ็ชญ์ไว้ที่วัดพระเชตุพน.
/*353น่า ๔๘ “๏ เก้าปีเอกทัศได้ ครองดิน”
พระเจ้าเอกทัศได้เถลิงราชสมบัตเมื่อปีเถาะ เอกศก จ.ศ. ๑๑๒๑ เสียกรุงแลเสียพระชนม์ในปีกุญ นพศก จ.ศ. ๑๑๒๙.
น่า ๕๘ “คำซินแสหมอดูเป็นครูทาย แม้เจ้านายรุนเก่าก็เล่ากัน”
กลอนข้างบนนี้ข้าพเจ้าแต่งแล้วหลายเดือน จึงได้พบหนังสือเล่าเรื่องเดียวกันในสมุดไทยเล่มหนึ่ง ของหม่อมเจ้าปิยภักดีนารถในกรมหมื่นวิษณุนารถนิภาธร เป็นสมุดขาวกระดาดข่อยเขียนหมึกจีน ท่านปิยเป็นนักเลงเล่นหนังสือเก่า เก็บสมุดไทยรวมไว้มาก.
สมุดไทยเล่มที่ข้าพเจ้าพบเรื่องซินแสหมอดูนี้ หลังปกเขียนว่า “หนังสือบรรพบุรุศย์ ๑๒๔๙” ตัวเลขเข้าใจว่าจุลศักราชปีที่คัดหนังสือลงสมุดเล่มนั้น (รัชกาลที่ ๕) แต่หนังสือนั้นเรียบเรียงเมื่อสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงษ์ยังมีชีวิตอยู่ สมเด็จเจ้าพระยาองค์นั้นถึงพิราลัยในต้นรัชกาลที่ ๔ ท่านรับพระราชทานสุพรรณบัตรเมื่อปีกุญ พ.ศ. ๒๓๙๔ มรณในปีเถาะ พ.ศ. ๒๓๙๘ จึงควรเข้าใจว่าหนังสือบรรพบุรุศษ์นี้เริ่มเรียบเรียงก่อนหรือระหว่าง พ.ศ. ๒๓๙๔ กับ ๒๓๙๘.
ในงานพระราชทานเพลิงศพท่านปิยภักดิใน พ.ศ. ๒๔๗๓ ได้พิมพ์หนังสือนี้แจก แต่เปลี่ยนเรียกชื่อว่า “อภินิหาร/*354บรรพบุรุษ” ข้าพเจ้าได้รับแจกคราวนั้น แลนำใจความในสมุดบางตอนไปอ้างในหนังสือที่ข้าพเจ้าเขียนใน พ.ศ. ๒๔๗๔ (คำนำบทลครเรียงเทพวิไลย) แต่ภายหลังลืมสนิท จนได้พบต้นฉบับสมุดไทยครั้งนี้.
ในฉบับสมุดไทยมีเรื่องซินแสหมอดู อย่างเดียวกับใจความในโคลงสามกรุง ซึ่งข้าพเจ้าแต่งตามที่ได้ยินผู้ใหญ่เล่าด้วยวาจามานานแล้ว แปลกกันแต่พลความซึ่งข้าพเจ้าแซกเข้าไปบ้าง ดังผู้อ่านย่อมสังเกตได้อยู่แล้ว ในส่วนที่ว่าเจ้านายเคยทรงเล่ากันนั้น ข้าพเจ้าหมายความเพียงเจ้านายผู้ใหญ่ที่ข้าพเจ้ารู้จักพระองค์แต่ใน “หนังสือบรรพบุรุศย์” อ้างไปไกลมาก ดังคัดมาไว้ต่อไปนี้ (ใช้ตัวสกดตามฉบับสมุดไทย)
“ข้อความอันนี้ท่านทั้งสองพระองค์ (คือพระองค์กรุงธนแลพระพุทธยอดฟ้า) ก็ได้ทรงมนสิการสืบต่อมา เมื่อใดว่างราชการแล้วก็ทรงเล่าให้พระเจ้าลูกเธอแลพระราชวงษานุวงศ์ฟังเนืองๆ ทราบด้วยกันมาก อนึ่ง ท่านซึ่งเป็นผู้เรียบเรียงร้อยกรองเรื่องอภินิหารนี้ท่านรับสั่งเล่าว่า เมื่อวันท่านทรงผนวชเณรนั้น พระเจ้าอยู่หัวดำรัสเล่าให้เจ้าพระยานครศรีธรรมราช แลเจ้าเวียงจัน์ฟังในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนสาสดาราม พระสงฆ์ราชาคณะก็ได้ยินได้ฟังเรื่องนี้ ที่ทรง/*355เล่ายืดยาวมาก ได้ยินกันมาทั้งพระสงฆ์แลข้าราชการที่เฝ้าอยู่ในพระอุโบสถนั้น ทุกวันนี้ก็ยังมีตัวอยู่มาก เป็นต้นว่าสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงษ์ แลท่านผู้อื่นก็มากด้วยกัน”
ที่ว่าพระเจ้าอยู่หัวทรงเล่าให้เจ้าพระยานครศรีธรรมราชแลเจ้าเวียงจันทน์ฟัง ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนสาสดาราม เมื่อวันซึ่งท่านผู้ทรงเรียบเรียงทรงผนวชเณรนั้น เจ้าเวียงจันทน์เข้ามา เฝ้า ครั้งหลังในงานถวายพระเพลิงพระบรมศพพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๒ ในปีระกาสัปตศก พ.ศ. ๒๓๖๘ สอบพระชนมายุเจ้านายที่ถึงกำหนดทรงผนวชเณรในปีนั้น วังหลวงมีกรมหลวงวรศักดาภิศาลพระองค์ ๑ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์พระองค์ ๑ พระองค์ลักขณานุคุณพระองค์ ๑ วังน่ามีกรมหมื่นอนันตการฤทธิ์พระองค์ ๑ (กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ แลพระองค์เจ้าลักขณานุคุณสิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓ เมื่อพระชนมายุยังไม่มาก)
กรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณทรงใส่พระทัยมากในเรื่องหนังสือ เข้าใจกันว่าทรงเรียบเรียงหนังสือชนิดนี้ไว้ก็มี แต่เมื่อเจ้าเวียงจันทน์มาเฝ้าใน พ.ศ. ๒๓๖๘ นั้น กรมหลวงบดินทร์ยังไม่ประสูติ “หนังสือบรรพบุรุศย์” นี้ /*356กรมหลวงบดินทร์อาจได้ทรงชำระ แลโปรดให้ขึ้นสมุดไว้ในรัชกาลที่ ๕ ตามเค้าที่เจ้านายพระองค์อื่นทรงเรียบเรียงไว้ก่อนก็เป็นได้ แต่นอกจากที่สอบศักราชดังข้างบนนี้แล้ว ก็ไม่มีทางอื่นที่จะเดา.
น่า ๖๐ “สะสมกำลังเชื้อแถวทแกล้วทหาร”
คำว่าทแกล้วทหารเป็นคำถูกรังเกียจ เหตุตำหนิคือว่าศัพท์ ทหาร มาจากทหาร คำบาฬีแปลว่าหนุ่ม ไม่ควรแยกตัว ท ในคำว่าทหารไปควบกับคำว่าแกล้วซึ่งเป็นคำไทย.
ท่านอาจารย์น้อยแต่งกลอนไว้ว่า “คำทหารก็เป็นคำมาคะธะ ทะระหะที่ท่านแปลว่าคนหนุ่ม” ข้าพเจ้าเคยเรียนเช่นนี้เมื่อเป็นนักเรียน แต่มาบัดนี้เกิดสงสัยว่า ทำไมจะแปลทหารว่าหนุ่ม คนหนุ่มไม่ได้เป็นทหารก็มี คนแก่จะเป็นทหารก็มี ดูน่าพิศวงนัก ท่านที่รู้ภาษาสํสกฤตแลบาฬีโปรดช่วยค้นดูว่าเขาใช้ ทหร เป็นคำเรียกทหารบ้างหรือไม่ ถ้าไม่มีก็น่านึกว่าคำว่าทหารอาจเป็นคำไทยเราเอง หรือถ้ามาจากภาษาอื่นก็ไม่ใช่ ทหร ดอกกระมัง ที่กล่าวนี้เป็นแต่เพียงพิศวง ไม่ยืนยันว่ากระไร เพราะท่านสอนกันมาแต่โบราณ ดังที่ท่านอาจารย์น้อยแต่งเป็นกลอนไว้นั้น.
พระลอแลเตลงพ่ายใช้ ทแกล้ว ทกล้า ทห้าว ทหาร บ่อยๆ เช่นตัวอย่างดังนี้.
/*357พระลอ .(น่า ๓) “โยธาเดียรดาษหล้า หมู่ ทกล้าทหาร”
เตลงพ่าย (น่า ๒๔) “ปักเสวตรฉัตรฉานฉาย คลายคชบาทยาตรา คลี่พยุหคลาคลาศแคล้ว คล้ายคล้ายนายทแกล้ว ย่างเยื้องธงทอง แลนา ฯ”
เตลงพ่าย (น่า ๓๔) “ด่วนเดอรโดยโขลนทวาร พวกพลหาญแห่หน้า ล้วนทแกล้วทกล้า กลาดกลุ้มเกลื่อนสถล มารคนา ฯ”
เตลงพ่าย (น่า ๑๔๓) “แสนเศิกขามทุกด้าว ดูทหารทห้าว เห่อมเสียม้เสียมแสยง ยิ่งนา ฯ”
น่า ๖๒ กาพย์ธนัญชยางค์ ๓๒
กาพย์ชนิดนี้ข้าพเจ้าออกแบบให้ใช้เป็นคำอธิบายภาพเรื่อง “ศรีธนญชัย” ที่พิมพ์สัปดาหะละชุด ในหนังสือพิมพ์ “ประมวญสาร” กาพย์อย่างใหม่นี้ก็คือกาย์สุรางคณางค์ ๒๘ แบบเก่านั้นเอง แต่เติมอีก ๔ คำแลเพิ่มสัมผัสเข้าอีก รูปภาพที่พิมพ์ใน “ประมวญสาร” นั้น ภาพหนึ่งมีที่สำหรับคำอธิบายเพียงบันทัดเดียว ยาวเพียง ๔ นิ้วครึ่ง จึ่งต้องใช้กลอนชนิดที่จุความได้มากในที่น้อย แลเมื่อแยกบทหนึ่ง/*358เป็นสองบันทัด ก็ให้บันทัดยาวเท่ากัน กาพย์ธนัญชยางค์ได้กำเนิดด้วยประการฉนี้
น่า ๖๓ “สมญาว่าผู้นำ คนชนิด ไหนนอ”
ในกาลก่อนตั้งแต่ไหน ๆ มา คำไทยว่า ผู้นำ เป็นคำธรรมดา ไม่ต้องแปลหรือชี้แจงว่ากระไร แต่ในสมัยที่แต่งสามกรุงนี้ คำว่าผู้นำมีความหมายอย่างใหม่ตามที่เกิดใช้กันขึ้นในยุโหรป แปลว่าดิกเตเตอร์หรือ จอมบงการ ผู้ธำรงอำนาจสิทธิ์ขาด ชี้นกเป็นนกชี้ไม้เป็นไม้ในประเทศของตน แต่ไม่ทำตรงๆ เช่นพระเจ้าแผ่นดินผู้เป็นเจ้าชีวิตจิตสันดาลในสมัยก่อน ๆ ระบอบผู้นำอย่างใหม่อ้างว่า มีสภาผู้แทนประชาชนทั่วประเทศเป็นผู้บัญญัติกฎหมาย แต่บังคับข่มขู่ให้สภาออกกฎหมายหรืออนุมัติกฎหมายอย่างไรๆ ก็ได้ เมื่อกฎหมายออกแล้ว ผู้นำจะปฏิบัติขัดขืนประการใดๆ ก็ได้ จะทำอะไรโดยไม่มีกฎหมายก็ได้ ผู้นำชนิดนี้เมื่อมีอำนาจเต็มที่ในประเทศของตัวแล้ว ก็แผ่อภินิหารไปถึงประเทศอื่นๆ ที่ตกสู่อำนาจด้วยความข่มขู่ หรือด้วยอาวุธ หรือด้วยล่อลวงว่าจะให้นั่นให้นี่เป็นเครื่องตอบแทนความภักดีเป็นต้น ในอิตาลี มุสโซลินีใช้ศัพท์เรียกตนเองว่า “ดูเฉ” (Duce) มาจากคำลตินแปลว่าผู้นำ ในเยอรมนี ฮิตเลอร์ใช้ศัพท์ว่า “เฟอห์เรอร์” (Fuhrer) แปลว่าผู้นำเหมือนกัน
/*359เจ้าตากที่เรียกว่าผู้นำในโคลงตอนนี้ ไม่ใช่ผู้นำชนิดที่ดูเฉๆ หรือฟุ้งเฟ้อเร่อร่า ท่านเองไม่โกง ไม่กล่าวโป้ปด ไม่ปล่อยให้พวกพ้องของท่านกอบการทุจริต ไม่ตั้งวงไพบูลย์หรือยอมให้ใครตั้งโดยอาไศรยอำนาจของท่าน เป็นผู้นำคนละชนิดกับที่เกิดขึ้นในโลก ก่อนและระหว่างสงครามโลกครั้งที่ ๒
น่า ๖๔ “ขู่ตคอกหอกปลายปืน เป็นปตัก”
หอกปลายปืนเห็นจะยังไม่มีในเมืองไทย หรือเมืองพม่าสมัยกรุงธนบุรี ที่นำมาใช้ในที่นี้หมายความเป็นกลาง ๆ ไม่จำเพาะสมัยไหน ในปัจจุบันมักจะใช้คำว่าหอกปลายปืนแปลว่ากำลังทัพ เช่นที่มุสโซลินีกล่าวอวดหรือขู่เมื่อก่อนนำอิตาลีเข้าสู่สงครามโลกครั้งที่ ๒ ว่าอิตาลีมีหอกปลายปืนเจ็ดล้านเล่มเป็นต้น.
น่า ๖๔ “ในเมื่อถูกเบื่อน้ำ ใจไทย”
ที่ว่าน้ำใจถูกวางยาเบื่อนี้ เอาอย่างมาจากโวหารอังกฤษ แปลว่าถูกย้อมน้ำใจ ชักนำสั่งสอนให้เห็นวิปริตไปต่างๆ.
น่า ๖๕ “บำบัดอัตตเหตุอัน เอือมจิต”
อัตตเหตุแปลตามปทานุกรมว่าเห็นแต่แก่ตัว อัตตหิตใช้ต่อไปข้างน่า แปลว่าประโยชน์ส่วนตัว.
/*360น่า ๖๗ โคลงดั้น “ปัญญาเดินตรอก”
น่า ๖๘ “ปัญญาออกถนน”
โคลงดั้นแฝดนี้แต่งทีหลังโคลงดั้นอื่นๆ ในหนังสือนี้ได้ลองเพิ่มสัมผัสจัตวาทัณฑีเข้าไปอีกชั้นหนึ่งนอกตำรา ฟังไม่ขัด มีเสียอยู่ก็แต่ที่ทำให้แต่งยากขึ้น.
นักเลงโคลงมักจะเห็นกันว่าโคลงดั้นแต่งยาก เพราะบังคับโทคู่ในบาทท้ายอย่างหนึ่ง อีกอย่างหนึ่งแม้คำส่งท้ายบทจะลดโทลงไปก็จริง แต่ตัดคำออกไป ๒ คำ ทำให้ลำบากขึ้นอีกหน่อย เพราะ ๗ คำย่อมจุความได้น้อยกว่า ๙ คำ.
การเพิ่มจัตวาทัณฑี หรือตรีพิธพรรณเข้ากับสัมผัสโคลงดั้นธรรมดาอีกชั้นหนึ่งนั้น ยากกว่าร้อยโคลง เพราะจำกัดไม่ให้ใช้คำเอกคำโทเป็นคำร้อย แต่ก็ไม่ยากขึ้นอีกกี่มากน้อย ถึงกระนั้นก็เห็นจะไม่คุ้มลำบากดอกกระมัง.
น่า ๗๐ “ยิ่งเมื่อตสิณาพาครรไล”
ตสิณาคือความใคร่ อย่างเดียวกับตันหา.
น่า ๗๔ “ปิ่นประยุทธ์กุฑย์แย้ง แย่งเข้าเผาผลาญ ฯ”
กุฑย์แปลว่ากำแพง.
น่า ๗๕ “สัญจารบ่ทานแรง บุญท่าน”
สัญจารแปลว่าถนนหนทาง ว่าทางเข้าออก ว่า ประตู ในเรื่องพระนลมีแห่งหนึ่งว่าสัญจารเตี้ย พระนลเดิน/*361เข้าออกมันก็ยืดขึ้นให้เดินตามสบาย ไม่ให้ต้องก้ม ครั้นเดินเลยไปแล้วมันก็หดกลับลงไปอย่างเก่า ทั้งนี้เพราะพระอินทร์ให้พรพระนลว่าให้เดินงาม.
น่า ๗๖ “ถวายแด่ผู้จมูบดี”
จมูแปลว่ากองทัพ จมูบดีแปลว่าแม่ทัพ ศัพท์จมูนี้ข้าพเจ้าไม่เคยพบในหนังสือไทย เป็นคำกทัดรัดดี จึ่งขอนำมาไว้ในวรรณคดี.
น่า ๗๗ “หินดั่งรูปสิงห์จริง จัดตั้ง”
ที่แหลมสิงห์ปากอ่าวจันทบุรีมีหินขาวก้อนหนึ่ง อยู่น่าเขาที่ยื่นออกมาเป็นแหลม หินใหญ่ก้อนนั้นให้ชื่อแก่แหลม เพราะมีรูปคล้ายสิงโตหมอบ ดูจากเรือในทเลเห็นขาวโพลนอยู่ หินก้อนอื่น ๆ ดำทั้งนั้น แต่สิงห์ศิลาขาวตัวนั้นถ้าดูไม่เป็นก็ไม่เห็น.
ในหนังสือเรียกว่า พระราชนิพนธ์เสด็จประพาศจันทบุรี ซึ่งพระจุลจอมเกล้า ฯ ทรงไว้ใน จ.ศ. ๑๒๓๘ ได้ทรงเขียนไว้ว่า
“อนึ่ง แต่ก่อนเราได้หนังสือของท่านเล็กเล่มหนึ่งเป็นของหมอเฮ้าส์ให้ ในหนังสือนั้นเขาว่าด้วยเรื่องเมืองจันทบุรี พูดถึงแหลมสิงห์ว่ารูปเหมือนสิงห์ เขียนรูปไว้ในสมุดดูเป็นรูปสิงห์โตทีเดยว เรามาคราว/*362ก่อนก็เที่ยวหา มาคราวนี้ก็หาอีกไม่เห็นมี พวกเราพากันลงเอาว่า หนังสือนั้นเห็นเป็นแต่จะแต่งให้เพราะๆ แลให้อัศจรรย์ แต่มาวันนี้เราจึงได้เห็นจริงว่าหนังสือนั้นเขาไม่ได้ปดเลย เมื่อแลหาแหลมสิงห์แต่ก่อน ๆ นั้นเราจะไปหาเอาที่เขาใหญ่ จะให้เป็นตัวสิงห์ให้ได้ จึงไม่เห็น ที่จริงนั้นศิลาขาวที่ตรงปลายแหลมยื่นออกไปพ้นเขาแหลมสิงห์นั้น รูปร่างคล้ายสิงโตจีนที่หมอบๆพอดูได้ว่าเป็นรูปสิงห์ มีหน้าตาเข้าทีอยู่”
พระราชนิพนธ์ข้างบนนี้ทรงในปีชวด จ.ศ. ๑๒๓๘ ตรงกับ ร.ศ. ๙๕ ในเวลานั้นสิงโตหินขาวยังอยู่เต็มทั้งตัว
น่า ๗๗ “(น่าชังฝรั่งเศษยิง
หัวแตก
เมื่อยึดจันทบูรครั้ง
ศกร้อยสิบสอง) ฯ”
โคลงสองบาทในวงเล็บนี้ เป็นคำกล่าวของผู้แต่งในเวลาที่แต่ง พูดย้อนกลับไปถึง ร.ศ. ๑๑๒ เมื่อฝรั่งเศษตั้งวิวาทกับไทย ส่งเรือรบยิงบุกเข้ามาในแม่น้ำเจ้าพระยา แล้วถอยออกไปอยู่ที่เกาะสีชัง ประกาศล้อมปากอ่าวสยามไว้ ต่อนั้นได้ส่งกองทหารไปตั้งยึดจันทบุรี มีเรือรบไปอยู่ด้วย เรือรบฝรั่งเศษลองปืนใหญ่ยิงหัวสิงห์แตกเสียโฉมดังที่เห็นอยู่บัดนี้.
/*363น่า ๗๗ “เต่งตั้งดุจดังเดาะ ดูเด่น”
เดาะแปลว่านม เป็นคำเขมรซึ่งใช้บ่อยในโคลง
น่า ๗๙ “เปี่ยมประถิติ์จิตเร้า เรืองกี้กวีการ ฯ”
ประถิติ์ อังกฤษแปลว่า celebrity, fame คือเกียรติ์กระเดื่อง ชื่อเสียงเลื่องลือ เป็นต้น.
น่า ๗๙ “อ่าวแม่รำพึงเร้า เรื่องเครี้ยวเดียวกัน ฯ”
เครี้ยวในที่นี้ใช้แทนเครียว คือคราว.
น่า ๗๙ “เปลี่ยนแอ่งเป็นอ่าวได้ ชื่อดั้งเดิมแสดง ฯ”
อ่าวแม่รำพึงคืออ่าวระยอง ซึ่งขึ้นชือว่าคลื่นลมจัดนัก.
น่า ๘๐ “เห็นดั่งทำนายใน อดีตโน้น”
มีคำทำนายเก่าไม่ทราบว่ามีมาแต่ครั้งใดว่า สมมุกจะเป็นป่า ศรีราชาจะเป็นฝั่ง สีชังจะเป็นท่าเรือจอด.
ถ้าฟังตามคำทำนายนี้ไซร้ ในเวลาที่ทำนายนั้นสมมุกยังมิได้เป็นป่า ศรีราชายังมิได้เป็นฝั่ง สีชังยังมิได้เป็นท่าเรือจอด ควรเข้าใจว่าตั้งแต่นั้นมาแผ่นดินแลทเลได้เปลี่ยนไปมาก เพราะดินงอกแลน้ำทเลกัดฝั่งเข้าไปเป็นต้น.
น่า ๘๐ “เดิมว่าเป็นเกาะโล้น เลื่อมพร้อยพรายแสง”
ได้ยินว่าเป็นคำซึ่งคนในท้องที่บอกเล่ากันต่อ ๆ มาว่าสมมุกนั้นเดิมเป็นเกาะหิน ไม่มีต้นไม้เลย หินมีสีต่าง ๆ ถูกแสงแดดส่องดูแต่ไกลเห็นเป็นเลื่อมเหมือนหอยมุก.
/*364น่า ๘๑ “เนาประนังตั้งร้อย แล่นตา”
เนา เป็นคำสํสกฤตแปลว่าเรือ เหมือนคำบาลีว่านาวา ต่อไปหนังสือนี้จะใช้ เนา คำสํสกฤตแปลว่า เรือ อีกหลายแห่ง แลใช้ เนา คำไทยแปลว่า อยู่ หลายแห่งเหมือนกัน ความหมายทั้งสองอย่างนี้ย่อมสังเกตได้ตามเอกเทศว่าหมายอย่างไร.
น่า ๘๒ “เป็นคนเกิดหมูนภูลนค”
ไทยพูดกันว่าเกิดหมูนภูลเขา นคแปลว่าภูเขา.
น่า ๘๓ “ทองอินแนวที่ห้า ใจบ่กล้าจำกล้า รบสู้ซังตาย ฯ”
คำว่า แนวที่ห้า ผู้อ่านในสมัยที่แต่งโคลงนี้คงจะเข้าใจทุกคน แต่ต่อไปภายน่าไม่แน่ แลอาจมีน้อยคนที่ทราบที่มาแห่งคำๆ นี้.
ใน ค.ศ. ๑๙๓๖ เกิดสงครามภายในขึ้นในประเทศสเปน คู่สงครามคือรัฐบาล ในเวลานั้นซึ่งถือคติ “ฝ่ายซ้าย” ฝ่ายหนึ่ง นายพลฟรังโคกับพรรคพวกซึ่งถือคติ “ฝ่ายขวา” ฝ่ายหนึ่ง ครั้งหนึ่งแม่ทัพฝ่ายขวาแต่งทัพให้เดินเข้าตีเมือง ๆ หนึ่งเป็นสี่แนว มีผู้กล่าวแก่แม่ทัพถึงยุทธวิธีที่แยกกันเข้าตีถึงสี่ทาง แม่ทัพตอบว่า ถึงเข้าตีทุกทิศก็ไม่ไว้ใจว่าจะสำเร็จ ที่จะเอาชนะได้แน่ก็ด้วยแนวที่ห้าซึ่งจัดไว้พร้อมแล้ว ที่ว่าแนวที่ห้านั้นคือไส้ศึก.
/*365คำว่าแนวที่ห้าติดอยู่ในคำพูดทั่วไปแต่นั้นมา ในสงครามโลกครั้งที่ ๒ ใช้คำนี้กันมาก.
น่า ๘๓ “บูติ์กระหลบอบอ้าว อัตแสร้วนาสา”
ปูติ แปลว่าเน่า ทีใช้บูติ์ในโคลงนี้ไม่คิดจะให้เป็นที่เข้าใจว่า บูด คำไทยมาจากศัพท์นี้.
น่า ๘๔ “จู่จะโหมโจมให้ มรั่มม์ร้ายมลายลาญ ฯ”
ภาษาบาลีเรียกพม่าว่ามรัมม ดูมหาสมณศาสน พรราชนิพนธ์พระจอมเกล้า ฯ ที่อ้างมาแล้วในเบื้องต้น ตอนที่กล่าวถึงพระนามเอกาทศรถ.
ข้าพเจ้าเคยซักล่ามพม่าแลให้เขาออกเสียงให้ฟัง เขาว่าพม่าเรียกตนว่ามรัมมะ ออกเสียงเหมือนสกดตัว ม แต่เมื่อเขียนเป็นหนังสือใช้สกดตัว .น เป็นมรันมะ (ฝรั่งเอาตัวหนังสือพม่ามาเขียน Maranma) ล่ามชี้แจงว่าอักขรวิธีพม่าไม่ใช้ ม เป็นตัวสกด ใช้ น แทน เช่นคำว่า สาม (สยาม) เขาก็เขียน สาน ฝรั่งจึ่งเอาอย่างมาเขียน Shan.
ที่เขียนข้างบนนี้ข้าพเจ้ากล่าวตามปากคำที่ได้ยินมา ตนเองไม่รู้ภาษาหรือหนังสือพม่า เคยมีสมุดซึ่งน่าจะสอบได้ก็ไหม้เสียหมดแล้ว.
/*366น่า ๘๖ “สมคเนเสนาคไท้ ภูธร”
เสนาคแปลว่าผู้นำทัพ ว่าแม่ทัพ เป็นคำกทัดรัดอีกคำหนึ่ง ซึ่งขอนำมาไว้ในวรรณคดีไทย.
น่า ๙๐ “๏ ธุรภารการก่อสร้าง
อุตสาห์
เพียงจะมีมากมา
นะนั้น
แรงขาดปราศทุนกา
ระสฤษดิ์ ได้ฤๅ
คนก็ยับทรัพย์อั้น
สุดเอื้อมเอือมกมล ฯ”
โคลงบทนี้ไม่มีคำยากเลย แต่ระแวงไปว่าผู้อ่านบางคนอาจไม่นึกเอาเศรษฐกิจมาปะปนกับกวีวัจนะ ซึ่งไกลกันนัก จึ่งขอแปลโคลงเป็นร้อยแก้วว่า การก่อให้เกิดอุตสาหกรรม (industry) ขึ้นในบ้านเมืองนั้น หากจะมีมานะพากเพียรเพียงใด ถ้าไม่มีแรงงาน (labour) แลไม่มีทุน (capital) เพียงพอไซร้ จะทำให้ลุล่วงไปไฉนได้ ในเวลาที่คนก็ยับทรัพย์ก็อั้นเช่นนี้ ความสำเร็จก็สุดเอื้อม จึ่งเอือมใจนัก.
น่า ๙๑ “ตรัสทราบภาพตกใต้ ต่ำต้อยร้อยปการ ฯ”
พระราชพงษาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา เล่ม ๒ น่า ๓๕๗ มีว่า “ก็ทรงพระวิจารณ์ด้วยพระปรีชาญาณ ตรัสทราบเหตุว่า........” (มีหมายเหตุไว้ใต้คำว่า ตรัสทราบ ว่า เดิมว่า ทรงทราบ)
หนังสือเก่าใช้ ตรัส เช่นนี้มีมาก เช่น
/*367มหาชาติคำหลวงน่า ๓๔ ว่า “สมเด็จพระมหาสตว ตรัสทอดพระนัยเนตร เห็นพราหมณ์.........”
พระราชพงษาวดารฉบับหลวงประเสริฐ ต้นฉบับสมุดดำตัวรง ว่าเป็นฝีมือเขียนครั้งกรุงเก่า มีความตอนที่ใกล้เสียกรุงในแผ่นดินพระมหินทร์ดังนี้
“พระเจ้าหงษามาเถิงกรุงพระนครศรีอยุทธยา ตั้งทัพตำบลหล่มพลี แลเมื่อเศิกหงษาเข้าล้อมพระนครศรีอยุทธยานั้น สมเด็จพระมหาจักรพรรดิเจ้าทรงพระประชวรนฤพาน แลครั้งนั้น สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระมหินทราธิราช ตรัสมินำพา การเศิก แต่พระเจ้าลูกเธอพระศรีเสาวนั้น ตรัสเอาพระไทยใส่ แลเสด็จไปบัญชาการที่จะรักษาพระนครทุกวัน ครั้นแลสมเด็จพระมหินทราธิราช ตรัสรู้ ว่า พระเจ้าลูกเธอพระศรีเสาวเสด็จไปบัญชาการเศิกทุกวันดังนั้น ก็มิไว้พระไทย ก็ให้เอาพระเจ้าลูกเธอพระศรีเสาวนั้นไปฆ่าเสีย ณ วัดพระราม”
คำว่าตรัสคำเดียวกันยังมีแปลว่าพูดอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งหนังสือเก่าบางทีก็เขียน.ตรัศ ในสามกรุงนี้บางแห่งจะต้องใช้ว่า ตรัสเห็น ตรัสทราบ ฯลฯ เพื่อสดวกแก่การร้อยกรอง เพราะฉนั้นในที่ใดคำนั้นแปลว่าพูดก็จะเขียน ตรัศ ให้เห็นชัดว่าแปลกกว่า ตรัส ซึ่งแปลว่าทรง เป็นการใช้ตัว	สกดตามชอบใจของผู้แต่ง แลตามเคล็ดในการผันแปรตัวสกดให้เห็นทันทีว่าหมายความต่างกัน.
/*368น่า ๙๒ “ทุกข์ระทมปมด้อย ปุ่มด้วนควรไฉน ฯ”
ข้าพเจ้าผูกศัพท์ว่า ปมด้อย ขึ้นเป็นคำแปลคำอังกฤษว่า interiority complex แลได้อธิบายความหมายเลา ๆ พิมพ์ไว้ในหนังสือพิมพ์ “ประมวญวัน” ภายหลังนั้นมาพราหมณ์สันยาสีชื่อ สวามิ สัตยานันท ปุริ ได้แต่งหนังสือภาษาไทยเล่มหนึ่งเรียกชื่อสมุด “ปมด้อย” อธิบายความหมายไว้อย่างเลอียด เป็นสมุดกว่า ๓๐๐ น่า ผู้ใคร่ทราบควรอ่านหนังสือนั้น.
น่า ๙๓ “สัจวัจน์ประศัสติ์ประ เสริฐสุด”
ประศัสติ์ แปลว่า ความยกย่อง ว่าความสรรเสริญ (praise, eulogy, laudation.)
น่า ๙๔ “๏ หาที่ที่อื่นสร้าง ดีกว่าซ่อมกรุงร้าง ซึ่งไร้ชัยเฉลิม ฯ”
มีความข้อหนึ่งซึ่งไม่สู้จะเกี่ยวกับโคลงบทนี้ แต่น่าจะนำมากล่าวไว้สักหน่อย เพราะในปัจจุบัน (แลในเวลาที่แต่งสามกรุงนี้โดยเฉพาะ) มักเข้าใจกันว่าเป็นประเพณีเมื่อเปลี่ยนราชวงษ์ใหม่ หรือเมื่อผู้เถลิงอำนาจคิดจะประดิษฐานราชวงษ์ใหม่ ก็สร้างพระนครใหม่ ชี้ตัวอย่างพระเจ้ากรุงธนบุรีย้ายเมืองหลวงมาจากกรงศรีอยุธยา แลพระพุทธยอดฟ้าสร้างกรุงรัตนโกสินทร์เป็นต้น,
/*369อันที่จริงการสร้างพระนครใหม่ย่อมจะมีเหตุอื่น ไม่ใช่สักแต่ว่าเริ่มราชวงษ์ใหม่ หรือเมื่อผู้มีอำนาจขึ้นหยกๆ คิดจะยกตนเองขึ้นเป็นราชวงษ์ใหม่แทนราชวงษ์เก่า ๆ ข้อนี้ดูถอยหลังไปเพียงกรุงศรีอยุธยาก็เห็นเสียแล้ว สมัยกรุงศรีอยุธยาเปลี่ยนราชวงษ์หลายครั้ง แต่ก็มิได้สร้างนครใหม่.
พระรามาธิบดี (อู่ทอง) ทรงสร้างกรุงศรีอยุธยาเพราะต้องอพยพหนีห่า คือโรคระบาด ซึ่งไม่มีทางแก้หรือป้องกันในสมัยโน้นไม่ว่าในทวีปไหน มีแต่ว่าเมื่อหนักมาก็ต้องหนีเท่านั้น
อนึ่ง กรุงอู่ทองเป็นที่มีน้ำน้อย พลเมืองยิ่งเพิ่มมากขึ้น ความอัตคัดน้ำก็ยิ่งมีมา การเลือกที่สร้างเมืองหลวงอันเป็นแหล่งกลางของประเทศนั้น คนแต่ก่อนท่านย่อมหาที่ใกล้ลำน้ำใหญ่ ถึงใกล้ทเลยิ่งดี ถ้าไม่ขัดเรื่องน้ำจืด ไม่มีใครจะหนีลำน้ำใหญ่ไปสร้างเมืองหลวงในที่กันดารไม่มีน้ำ นำใช่แต่จำเป็นสำหรับกินแลอาบเท่านั้น ยังต้องอาไศรยเพื่อคมนาคมแลการเพาะปลูกด้วย หนองโสนในสมัยโน้นเป็นชัยภูมิ์อันเหมาะ แต่ถึงกระนั้นพระเจ้าอู่ทองยังไปทรงตั้งอยู่ถึงสามปีจึ่งสร้างพระนคร หาใช่ทรงเลือกอย่างบุ่มบ่ามไม่.
กรุงศรีอยุธยาอยู่มา ๔๑๗ ปี ตั้งแต่พระเจ้าอู่ทองมาถึงพระเจ้าเอกทัศ จึ่งถูกพม่าเผาแลกำลายเสียจนไม่เป็นชิ้น /*370พระเจ้าตากสินทรงสร้างกำลังตีพม่าแตกไปจากค่ายโพธิ์สามต้นในประมาณปีหนึ่ง จำเป็นต้องมีพระนครหลวงเป็นที่มั่น ถ้าจะสร้างกรุงใหม่บนซากกรุงเก่าไซร้ ถ้าพูดในส่วนแรงทรัพย์แลแรงคนที่จะทรงทำได้ในขณะนั้น ก็เสมอกับสร้างกระท่อมขึ้นในป่าช้ากากอิฐกากปูน จะต้อนราษฎรจากท้องที่อื่น ๆ ให้ไปปลูกสร้างบ้านเรือนอยู่แทนราษฎรที่ตายที่ถูกกวาดต้อนไปเมืองพม่า แลที่แตกหนีกระจัดกระจายไปจากกรุงก็ไม่ได้ ทั้งนี้ยังมิได้กล่าวถึงยุทธศาสตร์เลย.
การที่พระเจ้าตากสินทรงเลือกธนบุรีนั้น เป็นการเลือกดีนัก เพราะเป็นที่มีลำน้ำใช้ได้สดวก ใกล้ทเลแต่ไม่ใกล้เกินไป แลนาน ๆ จะมีน้ำท่วมมาก ๆ สักคราวหนึ่ง อนึ่ง ธนบุรีเป็นที่ประชุมชนมานาน จะมีลักษณะดีชั่วอย่างไรก็ทราบกันหมด หาใช่หลับพระเนตรเลือกไม่.
เมื่อสิ้นสมัยธนบุรีแล้ว พระพุทธยอดฟ้าทรงสร้างกรุงรัตนโกสินทร ก็คือเลือกท้องที่ริมแม่น้ำใหญ่ไม่ไกลทเล ซึ่งพระเจ้าธนบุรีทรงเลือกไว้นั้นเอง ในทางยุทธศาสตร์ พระพุทธยอดฟ้าอาจทรงพระราชดำริห์อย่างไร ก็มีสันนิษฐานไว้ในหนังสืออื่นแล้ว.
ผู้อ่านบางคนอาจไม่ทราบว่า พระเจ้าธนบุรีได้ทรงสร้างราชมณเฑียรแต่เพียงพอดีพอร้าย ไม่มีปราสาท เป็นต้น ในตอนที่เปลี่ยนแผ่นดินนั้นศึกพม่าระงับไปหลายปี /*371พระพุทธยอดฟ้ามีโอกาสจะสร้างพระนครได้เต็มที่ ถ้าทรงสร้างซ้ำลงที่ธนบุรี เนื้อที่ก็แคบ จะต้องรื้อตึกรามของพระเจ้าธนบุรีลง เป็นการทำลายโดยใช่เหตุ อนึ่ง ในสมัยกรุงธนบุรีที่ประชุมชนค้าขายส่วนมากอยู่ฝั่งตวันออกแห่งแม่น้ำ ที่สร้างพระบรมมหาราชวังเดี๋ยวนี้ก็คือสำเพ็งครั้งกรุงธนบุรี ซึ่งพระพุทธยอดฟ้าโปรดเกล้า ฯ ให้ย้ายไปอยู่ใต้น้ำ คือสำเพ็งปัจจุบัน.
ดังนี้ทั้งสามกรุง คือกรุงศรีอยุธยา กรุงธนบุรี แลกรุงรัตนโกสินทร ได้สร้างขึ้นด้วยเหตุอื่นเป็นใหญ่ มิใช่เป็นด้วยประดิษฐานพระราชวงษ์ใหม่ดังที่บางคนนึกในสมัยนี้
น่า ๙๗ “พระราชวรินทร์วา รณศึก”
พระราชวรินทร์คือพระพุทธยอดฟ้า ในตอนนั้นทรงบรรดาศักดิ์ขุนนางตำแหน่งนี้ วารณแปลว่าเครื่องขัดขวางกั้นกาง เป็นต้น.
น่า ๙๗ “พระมหามนตรี ที่ตั้ง”
พระมหามนตรีในตอนนั้น คือกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท.
น่า ๙๗ “เด่นระดับบรรพบุญ บ่มสร้วย”
บรรพแปลว่าคั่น แต่ไทยมักใช้แปลว่าก่อน ในโคลง/*37บาทนี้จะแปลบรรพว่าคั่นหรือว่าก่อนก็ตามใจผู้อ่าน.
น่า ๑๐๓ “ให้ยอดทหารชาญชัย พระยาอภัยรณฤทธิ์ พระยาอนุชิตราชา คุมโยธาเกรียงไกร”
ในตอนนี้พระพุทธยอดฟ้าเป็นพระยาอภัยรณฤทธิ์ กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทเป็นพระยาอนุชิตราชา.
น่า ๑๐๓ “ซึ่งจอมพลสมญา เจ้าพระยาจักรีแขก แยกไปทำปักใต้”
ในพระราชพงษาวดารตอนนี้ ใครขึ้นชื่อว่าแขกก็รบแพ้ร่ำไป น่าเห็นประหลาดนักหนา ที่พูนี้พูดตามตัวหนังสือในพงษาวดาร
น่า ๑๐๙ “พระมหามนตรี เกียรติ์ฟุ้ง”
ศึกพม่าที่บางกุ้งในปีกุญ ๒๓๑๐ กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทยังเป็นพระมหามนตรี.
น่า ๑๐๙ “เจ้าพระยาสุรสีห์พิศณวาธิราช ทรงอำนาจปราศเปลือง”
ระหว่างศึกหม่าทีบางกุ้งในปีกุญ กับที่สวรรคโลกในปีขาล กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาททรงเลื่อนบรรดาศักดิ์ตั้งแต่พระมหามนตรีเป็นคั่น ๆ ขึ้นไป จนถึงเจ้าพระยาครองเมืองใหญ่น่าศึก.
น่า ๑๑๒ “โปรดให้สองภาดา เจ้าพระยาจักรี เจ้าพระยาสุรสีห์เรืองฤทธิ์”
/*373เจ้าพระยาจักรีในตอนตีเชียงใหม่ครั้งหลัง คือพระพุทธยอดฟ้า ทรงบรรดาศักดิ์นั้นตั้งแต่นี้ไปจนเป็นสมเด็จเจ้าพระยามหากระษัตริย์ศึก.
น่า ๑๑๔ “ตั้งค่ายใหญ่ค่ายราม”
รามแปลว่าขนาดกลาง (ศิลาจารึกขุนรามกำแหง)
น่า ๑๑๕ “พลพ่าห์พาข่าวห้อ ไปถวาย”
“พลพ่าห์คือพลม้า คำนี้เป็นคำเรียกพลเหล่าม้ามาเก่า เป็นศัพท์ชุดเดียวกับที่เรียกพลเหล่าช้างว่าตำรวจ.
พาหเป็นคำสํสกฤตคำหนึ่งซึ่งแปลว่าม้า ภาษาบาลีก็เหมือนกัน ศัพท์แปลว่าม้าในสองภาษานั้นมีหลายคำ คำหนึ่งคือพาห.
น่า ๑๑๕ “น้องฤพี่กูผี้ ว่ารู้ฤๅถาม ฯ”
ในโคลงบาทนี้คำว่า ผี้ว่ารู้ฤๅถาม เป็นคำเอาอย่างมาจากพระล (น่า ๑๘๕) คือโคลงบาทส่งที่ว่า “ถามว่าบ่รู้ผี้ ว่ารู้ฤๅถามฯ” ความว่า ที่ถามก็เพราะไม่รู้ ถ้ารู้ก็ไม่ถาม.0
ผี้ว่า แล ผี้ว ใช้อย่างเดียวกับ ผิว แล ผิว่า (คือถ้าว่า) เตลงพ่ายใช้ ผี้ แทน ผิ หลายแห่ง เช่น (น่า ๗๙)
“๏ เหตุนี้ผี้วเช้าชั่ว
ฉุกเข็ญ
เกิดเมื่อยามเย็นดี
ดอกไท้”
/*374น่า ๑๒๒ “จำจะบอกหย่ารบนัดพบพอ ที่จะขอเห็นหน้าเสนานี”
เสนานีแปลว่าแม่ทัพ เป็นคำกทัดรัดอีกคำหนึ่ง.
น่า ๑๒๓ “๏ วันนัดจัดพยุหเยื้อง
โยธี
เจ้าพระยาจักรี
ขี่ม้า
กั้นสัประทนสี
แดงเด่น
เสวตร์ดุรงค์หย่งหน้า
ย่างน้อยลอยสนาม ฯ
โคลงบทนี้คำในบาท ๒ แล บาท ๓ ต่อกันที่ว่า “เจ้าพระยาจักรีขี่ม้ากั้นสัประทน เป็นคำคัดมาตามตัวหนังสือในพระราชพงษาวดาร (ทั้งฉบับพระราชหัตถ์เลขาแลฉบับหมอบรัดเล.)
ที่ว่ากั้นสัประทนแดง ก็เพราะสัประทนแพรแดงเป็นเครื่องยศพระราชทานเมื่อเป็นเจ้าพระยา ที่ว่าทรงม้าขาวนั้นเป็นคำที่เล่ากันมา แลมีในหนังสือ “บรรพบุรุศย์” ด้วย.
น่า ๑๒๓ “ต้านกับตูผู้เถ้า เท่าผู้ทุรชัย”
ทุรชัยแปลว่าผู้อื่นเอาชนะได้ยาก ฝรั่งแปลบางทีถึงว่า inviincible คือไม่มีใครอาจเอาชนะได้.
น่า ๑๒๓ “ส่อตระศักศักดิ์กษัตร สืบเชื้อ”
ตระศักแปลว่างาม ตำราศัพท์อ้างตัวอย่างที่ใช้ในหนังสือเก่าว่า “ดุจศรีหะตระศัก”
/*375น่า ๑๒๗ “ข่าย ณ เขือเหนือใต้ ต่อป้องปีกกาฯ”
เขือแปลว่าสอง ปทานุกรมไม่มีคำแปลคำนี้ หนังสือ “คำฤษฎี” แปลเขือว่า “ลาวว่าสอง นักรู้ที่ใช้ว่าเจ้าก็มี”
น่า ๑๓๒ “พะม่าว่าพม่าแพ้
แก่ไทย
ไทยว่าไทยปราชัย
โชคแปล้
สงครามสนามไหน
คราวก่อน หลังฤๅ
ต่างฝ่ายต่างพ่ายเพ้
พูดพ้องคำกัน ฯ”
ในการรบใหญ่อยู่ถึง ๑๐ เดือนคราวนั้น เมื่อเสร็จกันแล้ว ไทยก็ว่าไทยเป็นฝ่ายแพ้ พงษาวดารพม่าก็ว่าอแซหวุ่นกี้มาติเมืองไทยครั้งนั้นแพ้ยับเยินกลับไป พาเอารี้พลมาตายเสียนักหนา ตัวอแซหวุ่นกี้เองก็เพียงแต่เอาตัวรอดกลับไปได้เท่านั้น.
ที่อแซหวุ่นกี้ย่อยยับกลับไปครั้งนั้น ก็เพราะว่าเมื่ออแซหวุ่นกี้ตีได้พิศณุโลกแต่เปลือกเมืองแล้ว ฝ่ายไทยก็ยังคุมกันเป็นกองทัพอยู่ อแซหวุ่นกี้ต้องถอยทัพกลับไปในขณะที่เสบียงกำลังบกพร่อง ต้องหากินไปตามทาง ถ้าเดินทัพทางเดียว ก็ลาดหาอาหารตามท้องที่ให้พอเลี้ยงคนมาก ๆ ไม่ได้ จึ่งต้องแยกเดินหลายทาง แต่กระนั้นก็อดอยากล้มตายเสียมาก มิหนำซ้ำถูกโรคภัยผลาญตามทางอีกเล่า ครั้นทัพพม่ากองย่อย ๆ เหล่านั้นถูกไทยดักรบ/*376แลตามตี ก็แตกกระจัดกระจายไม่เป็นส่ำ กลับไปถึงบ้านเมืองของตนได้บ้างก็ไม่เป็นกระบวนทัพ พงษาวดารพม่าจึงว่า ที่อแซหวุ่นกี้มาตีเมืองไทยครั้งนั้นแพ้ย่อยยับกลับไปไม่ได้อะไรเลย.
น่า ๑๓๓ “ดำรัศจัดทัพค้า ศึกล้างนางรอง ฯ”
ข้าพเจ้าใช้คำว่าค้าศึกในที่นี้แปลว่าไปทำศึก คำว่าค้าแปลว่าไป เป็นคำไทยเดิม ไทยบางจำพวกยังใช้คำนั้นอยู่จนเวลานี้ ไม่มีคำว่า ไป ข้าพเจ้าได้อธิบายคำว่า ค้า คา กา แปลว่า ไป ในปาฐกถาประมาณ ๑๐ ปีมาแล้ว.
ในเตลงพ่ายมีตัวอย่างคำนี้ในโคลงบาทที่ว่า
“แนะที่ควรเสด็จค้า เศอกไซร้ไกลกรุงฯ”
คำว่าค้าเศอกนั้น สมเด็จพระปรมานุชิตจะได้ทรงหมายว่าไปทำศึกหรือซื้อขายศึก ก็แล้วแต่ผู้อ่านในปัจจุบันจะเดาพระมติของท่าน แต่ในสามกรุงนี้ข้าพเจ้าใช้ค้าศึก หมายความว่าไปทำศึก เหมือนดังใช้แต่งแง่ หมายความว่าแต่งตัวฉนั้น.
น่า ๑๓๕ “๏ งามสมสมเด็จเจ้า
พระยา
มหากระษัตริย์ศึกนา
มไท้
เศิกศักดิ์อัครฐานา
ดิเรกรุ่ง เรืองเฮย
เครื่องยศทุกอย่างได้
ดั่งเจ้าต่างกรม ฯ”
/*377ที่ว่าพระเจ้ากรุงธนทรงเลื่อนเจ้าพระยาจักรี เป็นสมเด็จเจ้าพระยากระษัตริย์ศึกนี้ กล่าวตามพระราชพงษาวดารฉบับหมอบรัดเล แลหนังสืออื่น ๆ เช่น พระราชวิจารณ์ อันเป็นพระราชนิพนธ์พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นต้น พระราชพงษาวดารฉบับพันจันท์ น่า ๘๓ ใช้คำว่า “พระราชทานเจ้าพระยาจักรี ให้เป็นสมเด็จพระเจ้ากษัตริย์ศึก” แลน่า ๘๘ ว่า “พระเจ้ากษัตริย์ศึกเป็นจอมทัพหลวง”
แต่พระราชพงษาวดาร ที่เรียกวาฉบับพระราชหัตถ์เลขากล่าวเพี้ยนกันไปกับฉบับอื่น ๆ เพราะไม่มีคำว่า ซึ่งเป็นที่น่าสังเกตอยู่.
สามกรุงใช้คำว่า สมเด็จเจ้าพระยา ดังที่ใช้กันตามหลักฐานตลอดมาจนรัชกาลที่ ๔ คำสมเด็จพึ่งจะมาหลุดไปใน “ฉบับพระราชหัตถเลขา” เล่ม ๒ ซึ่งพิมพ์ในรัชกาลที่ ๖ (พ.ศ. ๒๔๗๕) เหตุที่สมกับจะเป็นสมเด็จเจ้าพระยานั้นมีอย่างน้อย ๒ อย่าง อย่างหนึ่งทรงศักดินา ๓๐,๐๐๐ ไร่ ซึ่งไม่ใช่ศักดินาเจ้าพระยา (เจ้าพระยาเพียง ๑๐,๐๐๐ ไร่) อีกอย่างหนึ่งเครื่องยศที่ทรงรับพระราชทานคราวนั้น ไกลกับเครื่องยศเจ้าพระยามาก แลไกลกับเครื่องยศสมเด็จเจ้าพระยาอื่น ๆ ดังจะนำพิมพ์ไว้ต่อไปนี้
/*378ก่อนเวลาที่ข้าพเจ้าเขียนนี้ระหว่างปีหนึ่งกับสองปี ได้มีโจษกันแพร่หลายในกรุงเทพว่า จะมีสมเด็จเจ้าพระยา มีผู้ไปสืบที่กรมคลังว่า เครื่องยศสมเด็จเจ้าพระยามีอะไรบ้าง ผู้ที่ไปถามเป็นผู้ที่เจ้าพนักงานจำเป็นจะต้องตอบ แต่สมเด็จเจ้าพระยาองค์สุดท้ายถึงพิราลัยกว่า ๖๐ ปีมาแล้ว เจ้าพนักงานไม่ทราบ แลชรอยจะเป็นคนใหม่ไม่รู้จักเปิดตำรา จึ่งต้องออกเที่ยวตามเจ้าพนักงานคลังเก่าที่ปลดชรานานแล้วไปถาม ผู้ปลดชราบอกหรือค้นตำราให้ดู ก็เป็นอันได้รายชื่อเครื่องยศสมเด็จเจ้าพระยาไปแจ้งแก่ผู้ถามอันเจ้าพนักงานไม่ตอบไม่ได้.
ในที่นี้จะคัดรายชื่อเครื่องยศสมเด็จเจ้าพระยากรุงรัตนโกสินทร์ ๓ องค์มาพิมพ์ไว้ เมื่อใครอยากรู้ในภายน่าจะได้ไม่ต้องวิ่งสืบให้ประเจิดประเจ้อ สมเด็จเจ้าพระยาทั้งสามนั้นคือ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงษ์ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษ์ รายชื่อเครื่องยศของท่านทั้งสามนี้ ข้าพเจ้าได้มาจากอธิบดีกรมพระคลังในรัชกาลที่ ๖ คัดตามบาญชีในกรมนั้น ซึ่งอาจค้นยากในเวลาต่อไป.
เครื่องยศสมเด็จเจ้าพระยากรุงรัตนโกสินทร์ดังนี้
๑. มาลาเครื่องทอง
/*379๒. เสื้อทรงประพาศ
๓. ดาบฝักทอง
๔. พานหมากทองคำเครื่องในพร้อม เครื่องในลงยาปากแลเชิง
๕. คนโททองคำ
๖. กระโถนทองคำ
๗. หีบไม้แดงลงยา (คือหีบหมากทองคำลงยา)
๘. ที่ชาทองคำ
เครื่องยศสมเด็จเจ้าพระยาตามบาญชีข้างบนนี้ ก็เหมือนกับเครื่องยศเจ้าพระยานั่นเอง แปลกแต่เครื่องในพานหมาก (หมายเลข ๔) เปลี่ยนเป็นปากแลเชิงลงยา กับเพิ่มที่ชาทองคำ มีถาด ปั้น จานรองปั้น” จุ๋น ถ้วย สำรับหนึ่ง (หมายเลข ๘)
เครื่องยศสมเด็จเจ้าพระยามหากระษัตริย์ศึกดังนี้ (ตัวสกดตามต้นฉบับ)
๑. กระบี่ฝักทองคำ ซ่นรูปศีศะนาคราช
๒. พานหมากหลังเจียดทองคำ จำหลักลายกุดั่นสรรพางค์
๓. เต้าน้ำทองคำมีพานรอง
๔. พานรองร่วมทองคำ
/*380๕. กระโถนทองคำ
๖. โต๊ะเงินท้าวช้างคาวหวานคู่หนึ่ง
๗. ถมปักปูมดอกใหญ่ลายนาคราชก้านแย่ง มีรูปเทพนมภกหนึ่ง
๘. ประคำทองคำสายหนึ่ง
๙. แหวนนพเก้า
๑๐. เสื้อทรงประภาษเข้มขาบ
๑๑. มาลาเส้นสเทิน
๑๒. เสื้อสนอบเข้มขาบ
๑๓ กลดคันยาวมีระบายสองชั้นยอดปิดทองคำเปลว
๑๔. เสลี่ยงงา
๑๕. แคร่กันยามีพนัก
๑๖. ทวนภู่แดงคู่หนึ่ง
๑๗. ของ้าวช้างกัลเม็ด
๑๘. กั้นหยั่นปักกรีฝักเงินก้าไหล่ทอง
๑๙. ดาบญี่ปุ่นฝักนาก
๒๐. ปืนท้ายช้างสองบอก
๒๑. หอก
๒๒. ง้าว
๒๓. กูบช้างสีน่าลงรักเขียนลายทองดาวกระจาย
/*381๒๔. เรือกันยาพนักปักทอง
๒๕. เรือขมวดยา
๒๖. เรือปากปลากันเชียง สำหรับเป็นเรือนำออกนอกพระนครคู่หนึ่ง
๒๗. ธิวแพรสีต่างๆ สำหรับตามหลังเสลี่ยง ๑๒๕ ธิว
น่า ๑๓๗ “เรือปราพาศดอกสร้อย”
เรือประพาศคือเรือสักรวา
น่า ๑๔๒ “ภาษิตสองพันปี กล่าวไว้”
ภาษิตที่กล่าวไว้ประมาณสองพันปีมาแล้วนี้ คือคำกล่าวในภาษาลตินว่า Delirant reges plectuntur Achivi (Horace) แปลเป็นอังกฤษว่า Kings go mad, the Greeks suffer ความหมายแห่งภาษิตดังที่ว่าไว้ในโคลงประเทศใดเจ้าแผ่นดินเป็นบ้า ราษฎรก็ได้ทุกข์.
น่า ๑๔๕ “รีบเต้าตามทาง นาทย์นา ฯ”
ทางนาทย์แปลว่าทางแม่น้ำ นาทย์มาจากศัพท์นที คือแม่น้ำ ไม่ใช่ นาท ที่แปลว่าเสียง.
น่า ๑๔๖ “เอหิ ภิกขุ เหมาะ มาแม่น”
เมื่อพระเจ้ากรุงธนทรงบอกแพ้แก่พระยาสรรค์แล้ว เขาเขาก็เชิญให้ทรงผนวช ท่านทรงพระสรวลตบพระเพลาว่า “เอหิภิกขุลอยมาถึงแล้ว” หมายถึงคำที่พระพุทธเจ้าตรัสเมื่อทรงรับผู้ขอผนวชเข้าเป็นภิกขุ.
/*382น่า ๑๔๘ “พระยาสรรค์รู้เยี่ยง สั่งเตรียมประโคม”
ประโคมเวลาพระองค์เจ้าประสูติตามประเพณี.
น่า ๑๔๘ “มันสุดชาติแล้ว”
คำนี้ว่าเป็นคำตรัศของพระเจ้ากรุงธน เมื่อมีผู้ไปทูลว่าพระยาสรรค์สั่งให้เตรียมประโคมประสูติพระเจ้าลูกเธอ.
น่า ๑๕๓ “ว่าประจุออกเถิดไท้”
คำนี้ว่าเป็นคำที่เจ้ารามลักษณ์แวะเข้าไปร้องทูลเชิญให้ลาสิกขาบทออกรบแก้เผ็ด เมื่อพระสงฆ์สึกจากสมณเพศ คำแต่ก่อนใช้ว่าประจุออก เดี๋ยวนี้ไม่ได้ยินใครใช้คำนี้.
น่า ๑๕๓ “ตรัศแก่โอรสน้อย เนาขนอง ท่านนา”
ราชบุตรน้อย ที่อยู่กับพระเจ้ากรุงธนในอุโบสถวัดแจ้งในขณะนั้นคือเจ้าทัศพงษ์ โอรสเจ้าจอมมารดาฉิมธิดาเจ้าพระยานครศรีธรรมราช เมื่อเปลี่ยนแผ่นดินแล้ว พระพุทธยอดฟ้าพระราชทานยศให้เจ้าทัศพงษ์ เป็นพระพงษ์นรินทร์ (พระ เป็นคำบรรดาศักดิ์ เรียกเจ้าราชนิกูล บางทีเรียก เจ้า ในรัชกาลที่ ๔ เปลี่ยนเรียกว่า หม่อม)
เวลาที่กล่าวในโคลงบทนี้ พระพงษ์นรินทร์อายุ ๑๒ ขวบ คำที่เจ้ารามลักษณ์ไปร้องทูลเชิญเสด็จให้ลาผนวช กับคำที่ตรัสตอบเจ้ารามลักษณ์ อีกทั้งคำที่ตรัศ/*383แก่พระพงษ์นรินทร์นั้น พระพงษ์นรินทร์เล่าภายหลังคุณปลัดเสงี่ยม ธิดาพระพงษ์นรินทร์เล่าต่อมา (ดูพระราชวิจารณ์)
น่า ๑๕๖ “เสียแรงแข่งคณามิตร เม็งม่าน”
คณามิตรคือคณะอมิตร นัยหนึ่งเหล่าศัตรู
น่า ๑๕๖ “ ร่วมราษฐ์ปราศทุกข์ถ้วน ทุกท้องทำเล ฯ”
คำว่าราษฐ์ไม่มีในปทานุกรม แต่หนังสือไทยใช้มาก แลมีในราชทินนาม เช่น เจ้าบุรีเนาวราษฐ์ (เจ้าเชียงใหม่) พระยาบุรีเนาวราษฐ์ ตำแหน่งปลัดกรมพระมงกุฎเกล้า ฯ เมือยังทรงกรมในตำแหน่งรัชทายาท แลพระเทียรฆราษฐ์ เป็นต้น.
คำว่าราษฐ์นี้ คือคำเดียวกับรัฏฐ์ที่มาจากภาษาบาลี แลคำเดียวกับราษฎร์ที่มาจากภาษาสํสกฤต คำว่าราษฎรนั้นแปลว่าแว่นแคว้นก็ได้ แปลว่าชาวแว่นแคว้นก็ได้ ไทยเราใช้คำราษฎรแปลว่าชาวแว่นแคว้น เมื่อใช้หมายความว่าแว่นแคว้นก็เปลี่ยนตัวสกดเป็นราษฐ์ เพื่อให้แปลกกัน แลให้เข้าใจทันที แลในสามกรุงก็ใช้เช่นนั้น.
คำชี้แจงนี้ดูเหมือนจะซ้ำกับที่กล่าวไว้ในแห่งอื่นแห่งภาคผนวกนี้.
น่า ๑๕๘ “ผาดผุดดุจดังผู้ ผ่านฟ้ามาดิน ฯ”
ผ่านฟ้า ผู้แปลๆ ว่าผู้ครองฟ้าคือพระอินทร์
/*384น่า ๑๕๙ “กูบสี่น่ายรรยง”
กูบสี่น่าเป็นกูบพระราชทานเมื่อเป็นสมเด็จเจ้าพระยา รูปภาพพระราชพงษาวดารเขียนในรัชกาลที่ ๕ เขียนช้างพระที่นั่งครั้งนั้น เป็นช้างพลายผูกกูบสี่น่า ซึ่งย่อมจะเป็นสง่าในการเดินทัพ อันที่จริงพระราชพงษาวดารมิได้ระบุว่า ทรงช้างพลายหรือพังเทพลีลา แลผูกกูบชนิดใด.
น่า ๑๖๐ “ฝ่ายหลวงสรวิชิต นามหน”
หลวงสรวิชิต (หน) ได้เป็นเจ้าพระยาโกษาธิบดีในรัชกาลที่ ๑ มักเรียกกันว่าเจ้าพระยาพระคลังหน ถึงอสัญกรรมในรัชกาลที่ ๑ ท่านผู้นี้เป็นกวีผู้ควรเป็นที่นับถือและเลื่องชื่อในทางร้อยแก้วด้วย มีเรื่องเจ้าพระยาพระคลังหนเรื่องหนึ่งซึ่งเล่าต่อๆ กันมา ไม่จำเป็นจะจริงทั้งหมดแต่อาจมีเค้า เป็นเรื่องเกล็ดอันไม่เกี่ยวกับสามกรุง แต่จะนำมาเล่าสู่กันฟังในที่นี้
วันหนึ่งพระพุทธยอดฟ้า มีพระราชดำรัศให้เจ้าพระยาพระคลังหนร่างสารตราฉบับหนึ่ง เจ้าพระยาพระคลังหนรับรับสั่งไปลืมเสีย ต่อมาอีกสองสามวันตรัศเตือนว่าโปรดให้ร่างสารตราจนป่านนี้ยังไม่แล้วอีกหรือ เจ้าพระยาพระคลังหนตกใจลนลานหยิบสมุดออกพลิกอ่านร่างถวาย ตรัศว่าดีแล้ว แต่จะต้องแก้สักแห่งสองแห่ง /*385ยื่นพระหัตถ์รับสมุดเปล่าทั้งเล่ม ไม่มีตัวหนังสือเลย ทรงเอาสมุดฟาดศีศะเจ้าพระยาพระคลังหน ตรัศว่าให้ไปเขียนมาใหม่ให้เหมือนกับที่อ่านปากเปล่าถวาย ถ้าไม่เหมือนจะลงพระราชอาญา เจ้าพระยาพระคลังหนกลับไปเขียนร่างสารตราลงในสมุดเล่มเดียวกันกลับเข้าไปอ่านถวาย ทรงฟังตลอดแล้วตรัศว่าเหมือนกันกับที่อ่านถวายปากเปล่า เป็นอันว่าแก้ตัวพ้นโทษได้.
เจ้าพระยาพระคลังหนไม่มีบุตรรับราชการเป็นขุนนาง ไม่มีนามสกุลสืบเชื้อฝ่ายชายที่ทราบกันในเวลานี้ แต่มีธิดาชื่อนิ่มรับราชการฝ่ายในในรัชกาลที่ ๒ เป็นเจ้าจอมมารดาของพระองค์เจ้ามั่ง กรมสมเด็จพระเดชาดิศรผู้เป็นต้นสกุลเดชาติวงศ์.
น่า ๑๖๓ “ธรรมมณฑิรท่านสร้าง ไพศาล”
อยากจะเตือนผู้อ่านให้แน่ไว้สักหน่อยว่า โคลงบาทนี้ต้องอ่านธรรมมณฑิรว่า ธรรมะมณฑิระ แต่อ่านสำเนียงประหลังเบาที่สุด.
น่า ๑๖๓ “ทองใหญ่ทองน้อยทั้ง ฉบับตู้ครูเดิม ฯ”
พระไตรยปิฎกจานบนใบลานที่สร้างครั้งนั้น ฉบับสำคัญเรียกว่าฉบับทองใหญ่ อีกฉบับหนึ่งเป็นรอง เรียกว่าฉบับทองน้อย ส่วนฉบับที่ทำขึ้นเป็นร่างก่อนจานลง/*386ฉบับทองนั้นเรียกกันว่าฉบับครูหรือฉบับครูเดิม เคยเก็บในตู้กำมลอในหอมณเฑียรธรรม ฉบับทองใหญ่แลฉบับทองน้อยเก็บในตู้มุก ตู้เหล่านั้นยกออกจากหอมณเฑียรธรรมไม่ได้ คับประตู.
ที่กล่าวนี้ตลอดเวลาที่การรักษาหอมณเฑียรธรรม แลหนังสือในหอเป็นน่าที่ของราชบัณฑิต ราชบัณฑิตเป็นพวกบาเรียญที่ลาสมณเพศแล้วรับราชการเป็นขุนนางเวลาสอบไล่พระปริยัติธรรม ราชบัณฑิตมีน่าที่เป็นผู้เปิดคัมภีร์ที่ใช้ในเวลาสอบ ในรัชกาลที่ ๕ กรมหมื่นนฤบาลมุขมาตย์เป็นอธิบดีกรมราชบัณฑิต ขึ้นอยู่ในกระทรวงธรรมการ ในรัชกาลที่ ๖ เมื่อตั้งราชบัณฑิตยสภาขึ้นแล้ว หอมณเฑียรธรรมขึ้นอยู่กับสภานั้นมาจนยุบสภา.
น่า ๑๖๔ “ต้องประมวลกฎหมาย แม่นไว้”
คำว่า ประมวลกฎหมาย ยังไม่ได้ใช้ในแผ่นดินพระพุทธยอดฟ้า เป็นคำใช้ครั้งแรกในรัชกาลที่ ๕ เมื่อทรงจัดให้ทำโค้ดกฎหมายใหม่ตามหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรีกับต่างประเทศ คำว่าประมวลก็คือประมูล ทรงเปลี่ยนมูลเป็นมวล เพื่อจะใช้เป็นคำพิเศษใช้แปลคำอังกฤษว่า โค้ด (มูลแปลว่าราก ว่าเค้า ว่าที่ตั้งเป็นต้น) ประมวลคำใหม่นี้ต่างกับประมวญคำเก่าซึ่งแปลว่ารวม.
/*387น่า ๑๖๔ “ตราสามอร่ามลาย ทุกเล่ม”
กฎหมายที่รวบรวมในรัชกาลพระพุทธยอดฟ้านั้น มีตราชาด ๓ ดวงประทับทุกเล่ม จึงเรียกกันว่ากฎหมายฉบับตรา ๓ ดวง.
น่า ๑๖๖ แต่งตามคำปฤกษา ลูกขุน ณ ศาลา ณ สานหลวง”
คำปฤกษาของลูกขุน ณ ศาลาลูกขุน ณ สานหลวงครั้งนั้น นอกจากมีใจความน่ารู้ในพงษาวดาร ยังแสดงสำนวนขบวนความอันน่าสังเกต จึ่งนำมาพิมพ์ไว้ในที่นี้
“วัน ๑ เดือน ๘ แรม ๑๑ ค่ำ จุลศักราช ๑๑๔๔ ปีขานจัตวาศก พระบาทสมเด็จบรมนารถบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จออกท้องพระโรง เสด็จเหนือจัตุรมุขสิงหาษสุริยาพิมานในพระราชมณเฑียรสถาน.
“มีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุระสิงหนาทดำรัศเหนือเกล้าฯ สั่งว่า เสด็จพระราชดำเนินขึ้นสถิตยในพระราชศิริสวัสดิปราบฎาสวรรยาภิเศก ถวัลยราชไอสูริยสมบัติเสร็จราชการแล้ว แลสมเด็จพระเจ้าลูกเธอหลานเธอ แลข้าทูลลอองธุลีพระบาท ซึ่งโดยเสด็จพระราชดำเนินทำการสงครามมีความชอบมาแต่หลังนั้น จะควรบำเหน็จความชอบประการใด อนึ่ง ขนบบูระราชประเพณีแต่ก่อน หัวเมืองเอกโทตรีจัตวา/*388ฝ่ายเหนือขึ้นแก่สมุหนายก ฝ่ายหัวเมืองเอกโทตรีจัตวาปากใต้ขึ้นแก่สมุหพระกระลาโหม แลว่าสมุทพระกระลาโหมแต่ก่อนเป็นโทษ จึงยกหัวเมืองปากใต้มาขึ้นแก่กรมท่า ก็ล่วงโทษล่วงกษัตราธิราชเนิ่นนานมาแล้ว ครั้งนี้สมุหพระกระลาโหมมีความชอบ ฝ่ายกรมท่าก็มีความชอบ และขอแบ่งหัวเมืองปากใต้ให้ขึ้นกระลาโหมบ้าง คงอยู่กรมท่าบ้าง แลที่เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราชนั้นหามีตำแหน่งใดว่ากล่าวไม่ จะยกตำแหน่งที่ทุกขราษฎรให้เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราชตั้งแต่งว่ากล่าวจะเป็นประการใด ให้ลูกขุน ณ ศาลา ณ ศาลหลวงปฤกษาให้แจ้ง.
“ข้าพระพุทธเจ้าพระยาพิพัฒนโกษา พระยาราชภักดี พระยาราชสุภาวดี พระยามหาอำมาตย พระยาสุรเสนา ลูกขุน ณ ศาลา ๕ คน พระครูมหิธร พระครูพิเชฐ พระครูพิราม ขุนหลวงพระไกรศรี น ลูกขุน ณ ศาลหลวง ๔ คน รวม ๙ คน ขอพระราชทานปฤกษาด้วยเกล้า ฯ พร้อมกันว่า สมเด็จพระเจ้าหลานเธอเมืองนครราชสีมาได้โดยเสด็จการพระราชสงครามหลายครั้ง แลครั้งนี้รู้ว่าพระนครธนบุรีเป็นจุลาจลก็องอาจรีบเสด็จลงมาถึงพระนครธนบุรีก่อนเสด็จ ครั้นอยู่มา ณ วัน ๓ เดือน ๕ แรม ๕ ค่ำ ปีขาน /*389จัตวาศก อ้าย...... อ้าย...... อ้าย...... กับข้าราชการคบคิดกันจู่โจมตีพระเจ้าหลานเธอแล้วจุดไฟในที่ข้าศึกภายเดียว หากสมเด็จพระเจ้าหลานเธอเข้มแขงชำนิชำนาญในการณรงค์ แล้วเดชะพระเดชพระเดชานุภาพบารมีสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวปกเกล้า ฯ จึ่งต่อรบสู้อ้าย...... แต่เวลาติี ๑๐ ทุ่ม จนรุ่งจนบ่าย ๒ โมงเศส พวกอ้าย...... แตกพ่าย สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ สามารถเอาไชยชำนะไว้ได้ แล้วจับได้อ้าย...... แลพวกอ้าย...... เป็นอันมาก ขอพระราชทานตั้งสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ ให้เป็นเจ้าฟ้ากรมหลวงอนุรักษเทเวศ ให้มีพระเฉลี่ยงเครื่องสูงสามชั้นคันประดับมุข เรือดั้งแห่คู่หนึ่ง ตามตำแหน่งพระราชนัดามีความชอบ”
(เมื่อเจ้าฟ้ากรมหลวงอนุรักษ์เทเวศทรงรับกรมแล้ว ภายหลังพระพุทธยอดฟ้ามีพระราชดำรัศว่ายังไม่พอแก่ความชอบที่ได้ช่วยบ้านเมือง จึงทรงสถาปนาให้เป็นกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข คือกรมพระราชวังหลัง)
“อนึ่ง สมเด็จพระเจ้าหลานเธอสามพระองค์ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอพระองค์หนึ่ง รวม ๔ พระองค์นั้น ได้โดยเสด็จพระราชดำเนินการพระราชสงครามมาแต่ยังทรงพระเยาว์อยู่ ได้ไปปราบนานา/*390ประเทศทุกครั้งมีความชอบมาก ขอพระราชทานตั้งสมเด็จพระเจ้าหลานเธอให้เป็นกรมหลวงธิเบศบดินทร กรมหลวงนรินทรรณเรศ กกรมหลวงเทพหริรักษ (สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเปน) กรมหลวงจักรเจษฎา พระราชทานเครื่องยศสำหรับขัติยราชตระกูลพระราชนัดามีความชอบ.
“อนึ่ง สมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระองค์ประถมยังทรงพระเยาวอยู่ แลทรงพระอุสาหโดยเสด็จพระราชดำเนินการพระราชสงครามมีความชอบ ขอพระราชทานตั้งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเป็นเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร พระราชทานเครื่องสำหรับพระราชโอรสผู้มีความชอบ.
“อนึ่ง นายสนเป็นข้าใต้ลอองธุลีฯ มีความอุสาหจงรักภักดิีทำราชการช้านานจนเสร็จงาน การพระราชสงครามแห่งใดก็ได้โดยเสด็จ ฯ ทำราชการฉลองพระคุณต่างพระเนตรพระกรรณทุกครั้ง มิได้เว้นว่าง ก็ได้ราชการไม่มีสิ่งเคืองใต้ลอองธุลี ฯ แต่ครั้งหนึ่งก็หามิได้ มีความชอบมาก จะให้ไปผ่านไปครองเมืองอันใหญ่ แต่ข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่าจะไกลใต้ลอองธุลี ฯ นัก ข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงขอพระราชทานให้เป็นเจ้าพระยารัตนาพิพิธ ว่าที่สมุหนายกทำราชการฉลองพระเดชพระคุณอยู่ใกล้ใต้ลอองธุลีฯ ให้มิีสัตโทน/*391คนใช้เฉลี่ยงคานหามเครื่องอุปโภคบริโภคตามอย่างสมุหนายกแต่ก่อน.
(ท่านผู้ที่ได้เป็นเจ้าพระยารัตนาพิพิธที่สมุหนายกนี้ ในแผ่นดินพระเจ้าธนบุรีเป็นพระอักขรสุนทรเสมียนตรามหาดไทย พึงสังเกตว่าคำปฤกษาลูกขุนครั้งนี้เรียกว่านายสน ไม่ออกชื่อว่าพระอักขรสุนทร จะว่าบรรดาศักดิเก่าเลิกหมดก็ไม่ได้ เพราะคนอื่น ๆ ก็ออกชื่อบรรดาศักดิเดิมแทบทั้งนั้น)
“อนึ่ง พระยาเพชรบุูลยสัตยซื่อ สู้เสี่ยงชีวิตทำราชการงานสงครามในใต้ลอองธุลี ฯ สมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้าแต่เดิมมาความชอบมาก แล้วก็เป็นบุตรพระยากระลาโหมแต่ก่อน ขอพระราชทานตั้งให้เป็นเจ้าพระยามหาเสนา พระราชทานเครื่องยศให้มีสัตโทนคนใช้เฉลี่ยงคานหามเครื่องอุปโภคบริโภคตามอย่างสมุหพระกระลาโหมแต่ก่อน ซึ่งเมืองปากใต้ขึ้นแก่กระลาโหมยกมาขึ้นแก่กรมท่านั้น บัดนี้กระลาโหมมีความชอบ ขอพระราชทานแบ่งหัวเมืองปากใต้ฝ่ายตวันตกซึ่งขึ้นกรมท่ากรมมหาดไทย ยกมาขึ้นกรมพระกระลาโหม เมืองกรมท่าเมืองนครศรีธรรมราช ๑ เมืองสงขลา ๑ เมืองพัทลุง ๑ เมืองถลาง ๑ /*392เมืองไชยา ๑ เมืองประทิว ๑ เมืองชุมภร ๑ เมืองคลองวาน ๑ เมืองกุย ๑ เมืองปราน ๑ เมืองนาวศรี ๑ เมืองอำมฤท ๑ รวม ๑๒ เมือง เมืองมหาดไทยเมืองเพชบุรี ๑ รวมเป็น ๑๓ เมือง ให้คงขึ้นอยู่กรมท่า เมืองนนทบุรี ๑ เมืองสมุทรปราการ ๑ เมืองสาครบุรี ๑ เมืองชล ๑ เมืองระยอง ๑ เมืองบางละมุง ๑ เมืองจันทบูลย์ ๑ เมืองกราด ๑ รวม ๘ เมือง เมืองขึ้นมหาดไทยยกมาขึ้นกรมท่า เมืองสมุทสงคราม ๑ รวมเป็น ๙ หัวเมือง ให้ยกเอาเมืองกาญจนบุรี เมืองไชยโยค ซึ่งขึ้นกรมท่าเมืองฉเชิงเซาซึ่งขึ้นกรมพระกระลาโหม พระราชทานให้ไปขึ้นมหาดไทย ให้ทำราชการให้เสมอกันจึงควรด้วยยศถาศักดิ แล้วจะได้ราชการสดวกให้เจ้าเมืองกรมการทำตามรับสั่งนี้จงทุกประการ.
“อนึ่ง หลวงรองเมืองจงรักษภักดีต่อใต้ฝ่าลอองธุลี ฯ ได้โดยเสด็จ ฯ ทำการสงครามหลายครั้งมีความชอบ ทั้งเป็นคนเก่ารู้ขนบราชการในกรมพระนครบาล ขอพระราชทานตั้งให้เป็นพระยายมราช พระราชทานเครื่องยศ ให้เฉลี่ยงคานหามสัตโทนคนใช้โดยถานาศักดิ.
/*393“อนึ่ง พระยาธรรมานั้นได้โดยเสด็จ ฯ ทำการสงครามแต่เดิมมาแล้วก็สัตยซื่อสุจริตมั่นคงต่อใต้ลอองธุลี ฯ มีความชอบมาก ครั้นจะยกไปเป็นกรมอื่นนั้นไม่ได้ ด้วยพระยาธรรมารู้ขนบราชการชัดเจนในกรมวังอยู่แล้ว ขอพระราชทานให้เลื่อนเป็นเจ้าพระยา ให้มีเฉลี่ยงคานหามสัตโทนคนใช้โดยถานาศักดิ.
“อนึ่ง นายปิ่นข้าหลวงเดิมได้โดยเสด็จ ฯ ทำการสงครามมาหลายครั้ง ต้องสาตราวุธข้าศึก แล้วครั้งนี้คิดอ่านสื่อสวนชวนนายทับนายกองอานาประชาราษฎร มาตีเอาพระนครธนบุรีได้ มีความชอบมากขอพระราชทานตั้งให้เป็นพระยาพลเทพ พระราชทานเครื่องยศให้ม่ีเฉลี่ยงคานหามสัตโทนคนใช้ตามถานาศักดิ.
“อนึ่ง หลวงสรวิชิตจงรักษภักดีสัตย์ซื่อ หมายอยู่เป็นข้าใต้ลอองธุลี ฯ มาช้านาน แล้วก็ได้โดยเสด็จ ฯ การสงคราม มาแต่ก่อน แลครั้งนี้ได้ทำราชการด้วยสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ กรมหลวงอนุรักษเทเวศจนสำเร็จราชการ แล้วได้แต่งคนเอากิจราชการ/*394หนักเบาในเมืองธนบุรีออกไปแจ้งใต้ลอองธุลี ฯ ถึงด่านพระจาฤกนั้นมีความชอบมาก ขอพระราชทานเอาหลวงสรวิชิตเป็นพระยาพระคลัง พระราชทานเครื่องยศให้มีเฉลี่ยงคานหามคนใช้โดยถานาศักดิ.
(จัตุสดมภ์ตำแหน่งคลังคนแรกในรัชกาลที่ ๑ คือเจ้าพระยาพระคลังสนซึ่งเป็นพระยาพิพัฒโกษาครั้งกรุงธน หลวงสรวิชิต หน ได้เป็นพระยาพิพัฒโกษาแทน ต่อเมื่อโปรดให้เลื่อนเจ้าพระยาพระคลัง สน ไปเป็นตำแหน่งอื่นแล้ว จึ่งเลื่อนพระยาพิพัฒโกษา หน ขึ้นเป็นเจ้าพระยาพระคลัง ทั้งนี้ควรสันนิษฐานว่าบางตำแหน่งก็มิได้ทรงตั้งตามคำปฤกษา)
“อนึ่ง นายบุญนาก หลวงสุระ หลวงฉะนะ เป็นข้าใต้ลอองธุลี ฯ มาแต่เดิม แล้วได้โดยเสด็จ ฯ ทำราชการสงครามเข้มแข็ง แล้วก็เป็นนายทัพนายกอง หลวงสุระ หลวงฉะนะ ต้องสาตราวุธข้าศึกคนละครั้งสองครั้งบ้าง ครั้งนี้เล่าก็คิดอ่านป่าว ร้องทุกขราษฎรมาตีพระนครธนบุรีมีความชอบ ขอพระราชทานตั้งให้นายบุญนากเป็นเจ้าพระยาไชยวิชิต รักษากรุง ฯ ให้หลวงฉะนะเป็นพระยาสรรคบุรี หลวงสุระ/*395เป็นพระยาศรีราชเดโช พระราชทานเครื่องยศโดยถานาศักดิ.
“อนึ่ง นายแสงมีความจงรักษภักดีต่อใต้ลอองธุลี ฯ ได้ทุูลเกล้า ฯ ถวายหนังสือลับให้ทรงพระราชดำริหรักษาพระองค์รู้กิจการ แล้วตัวก็ฝ่ามาให้ใช้สอยกรากกรำทำราชการอยู่ในใต้ลอองธุลี ฯ หาได้รักกายรักชีวิตของตนไม่ มีความชอบ ขอพระราชทานตั้งให้นายแสงเป็นพระยาทิพโกษา พระราชทานเครื่องยศโดยถานาศักดิ.
“อนึ่ง นายหงเสมียนเป็นคนเก่า สัจซื่อสุจริต ได้ทำราชการมาแต่เดิม แล้วรู้ขนบราชการใช้สอยสิ่งใด้ได้ดั่งพระไทย มีความชอบมาก ขอพระราชทานให้นายหงเป็นพระยาพิพิธไอสุรยจางวางชาวที่ ขอให้มีเฉลี่ยงคานหามแลเครื่องอุปโภค พระราชทานเกดจุ้ย ให้เป็นภรรยาพระยาพิพิธไอสุรย.
“อนึ่ง ขุนโลกทีป กาไชโยค ๒ คน จงรักษภักดี ชำระพระชันษาทูลเกล้า ฯ ถวายทำนายถูกต้องแต่เดิมจนเสร็จฯ ขึ้นปราบฎาภิเศก มีความชอบ ขอพระราชทานตั้งขุนโลกทีปเปนพระโหราธิบดี กาไชโยค/*396เปนขุนโลกทีป ให้พระราชทานเครื่องยศโดยถานาศักดิ.
“อนึ่ง หลวงพิเรนทร หลวงภักดีภูธร หลวงภักดีสงคราม หลวงสัจจา หลวงไชยณรงค เป็นข้าใต้ลอองธุลี ฯ แต่เดิมมา ได้โดยเสด็จการสงครามเข้มแขง เป็นนายทัพนายกองต้องสาตราวุธข้าศึกแทบบันดาตายคนละครั้งหนึ่งสองครั้ง ได้ราชการมีความชอบมาก ขอพระราชทานตั้งให้เป็นอาษาหกเหล่า ให้หลวงพิเรนทรเปนพระยาท้ายน้ำ หลวงภักดีภูธรเปนพระยารามกำแหง หลวงภักดีสงครามเปนพระยาพิไชยรณฤทธิ หลวงสัจจาเป็นพระยาวิชิตณรงค หลวงพิไชยณรงคเป็นพระยาพิไชยสงคราม พระราชทานเครื่องยศโดยถานาศักดิ.
“อนึ่ง นายบุญนาก ๑ หลวงกลาง ๑ ขุนป้องพลขันธ์ ๑ นายทองอยู่ช่างทอง ๑ ขุนกลาง ๑ ขุนจุ้ย ๑ ขุนยกรบัตร ๑ ขุนอิน ๑ หลวงชำนิ ๑ นายตรีเสมียน ๑ นายบุญจัน ๑ นายทองศุก ๑ หลวงพลเผ่นทยาน ๑ นายปานเสมียน ๑ นายทองกอง ๑ นายทองดี ๑ หมื่นศรีเสนา ๑ หลวงราม ๑ หมื่นไชยเสนี ๑ นายสาเสมียน ๑ นายสุดใจ ๑ นาย/*397บุญเมือง ๑ หลวงวัง ๑ หลวงมหาพิไชย ๑ ขุนสิทธิรักษ ๑ หมื่นสนิท ๑ รองจ่า ๑ นายสุด ๑ นายสม ๑ นายมูน ๑ รวม ๓๐ คน ทำราชการมาช้านาน ได้โดยเสด็จ ฯ การสงครามไปปราบอริราชข้าศึกนานานุประเทศมีไชยชำนะหลายครั้ง มีความชอบมาก ขอพระราชทานตั้งให้นายบุญนากเป็นพระยาอุทัยธรรม หลวงกลางเป็นพระยาราชสงคราม ขุนป้องพลขันธเปนพระยาจุลาราชมนตรี ขุนกลางเป็นพระยาอภัยรณฤทธิ ขุนจุ้ยเป็นพระยาอนุชิตราชา ขุนยกรบัตรเป็นพระยารักษมณเฑียร หลวงอินเป็นพระยาเพชรพิไชย หมื่นชำนิเป็นพระศรีเสาวภาหะ นายตรีเสมียนเป็นพระยาศรีพิพัฒน	นายบุญจันเป็นพระยาวิชิตภักดีจางคลังในซ้าย หลวงพลเผ่นทยานเป็นพระยาพิพิธเดชะ นายปานเสมียนเปนพระเทพวรชุน นายทองกองเปนพระสมบัติธิบาล นายทองศุกเปนพระเสนาพิมุข นายทองดีเปนจมื่นศรีเสาวรักษ หมื่นศรีเสนาเป็นจมื่นไวรวรนารถ หลวงรามเป็นพระกำแหง หมื่นไชยเสนีเป็นหลวงราชนิกูล นายสาเสมียนเป็นพระรองเมือง นายสุดใจเป็นพระพิเรณเทพ นายบุญเมืองเป็นพระมหาเทพ หลวงวังเป็นพระจันทาทิต /*398หลวงมหาพิไชยเป็นพระจ่าแสน ขุนสิทธิรักษเป็นหลวงเทพสมบัติ หมื่นสนิทเป็นหลวงราชวงษา รองจ่าเปนหลวงอินทรมนตรี นายสุดเป็นหมื่นทิพรักษา นายสมเป็นหมื่นราชาบาล นายมูนเป็นหมื่นราชามาตย์ หมื่นสนิทเป็นพระมหามนตรี ให้พระราชทานเครื่องยศโดยถานาศักดิ.
“อนึ่ง พระพิมาย หลวงนรา พระราชบุรี พระวิเชียร หลวงพลพูล หลวงพิทักษเสน่หา หลวงสิทธิสงคราม หลวงเมือง นายเสม หลวงศรีสงคราม ขุนศรีภักดี พระไชยบาดาร หลวงไชยณรงค ขุนวิเสศ หมื่นวิเสศ หลวงณรงค์ หลวงเทียม ขุนเพ่ง ขุนเทพอาญา หลวงปลัด เมืองพิมมาย หลวงนา ขุนด่าน เป็นข้าใต้ลอองธุลี ฯ แต่เดิมมา ได้โดยเสด็จ ฯ การสงครามรบพุ่งข้าศึก ได้ราชการหลายครั้งมีความชอบมาก ขอพระราชทานตั้งให้พระพิมายเป็นพระยานครราชสีมา หลวงนราเป็นพระยาพิศณุโลกย พระวิเชียรเป็นพระยาโศกโขไทย หลวงพลพูลเป็นพระยาเพชบุรี หลวงพิทักษเสน่หาเป็นพระยานนทบุรี หลวงสิทธิสงครามเป็นพระยาประจิณบุรี /*399หลวงเมืองเป็นพระวิไชย นายเสมเป็นพระยาสมุทรสงคราม หลวงศรีสงครามเป็นพระพรหมบุรี ขุนศรีภักดีเป็นพระอินทบุรี พระไชยบาดารเป็นพระยาอ่างทอง หลวงไชยณรงคเปนพระนครสวรรค์ ขุนวิเสศเป็นพระไชยนาท หมื่นวิเสศเป็นพระกาญจนบุรี หลวงณรงคเป็นพระอุไทยธานี หลวงเทียมเป็นพระนครไชยศรี ขุนแพ่งเป็นพระไชยบาดาร ขุนเทพอาญาเปนพระพิชบูลย หลวงปลัดเมืองพิมายเป็นพระพิมาย หลวงนาเป็นพระยาวิจิตร ขุนด่านเป็นพระสวรรคโลกย พระราชบุรีเลื่อนที่เป็นเจ้าพระยาราชบุรี พระราชทานเครื่องยศตามถานศักดิ.
“อนึ่ง นายสังจงรักษภักดีต่อใต้ลอองธุลี ฯ กระตึงกระแตง คุมพัคพวกช่วยรบพุ่งด้วยสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอนุรักษเทเวศ สำเร็จราชการเอาชีวิตแลกความชอบ ขอพระราชทานตั้งให้เปนพระเทพสุภาวดีเจ้ากรม พระราชทานเครื่องยศตามถานาศักดิ.
“อนึ่ง พระยาจักรโตโหนได้โดยเสด็จพระราชดำเนินการสงครามมาก็หลายครั้ง แล้วก็สัตยซื่อมั่นคงจงรักษภักดีต่อใต้ลอองธุลีฯ แล้วราชการ/*400ครั้งนี้พระยาจักรโตโหนก็ซื่อตรงหาเอาใจแปรผันไม่ ขอพระราชทานตั้งให้เป็นเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช พระราชทานเครื่องยศโดยถานาศักติ แล้วให้ยกเอาที่ตำแหน่งทุกขราษฎรทุกหัวเมืองปากใต้ฝ่ายเหนือมาขึ้นเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช ได้ตั้งแต่งว่ากล่าวสืบไป ขอให้มีเฉลี่ยงคานหามสัตโทนคนใช้ตามตำแหน่งเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช ขอเดชะ”
(สำเนาคำปฤกษาของลูกขุนณสานหลวงแลลูกขุนณศาลาในรัชกาลที่ ๑ ตามข้างบนนี้คัดจากหนังสือวชิรญาณวิเศษเล่ม ๓ แผ่น ๓ วันจันทร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๘ ค่ำ ปีกุญ นพศก ๑๒๔๙ เข้าใจว่าจะได้เปลี่ยนตัวสกดแปลกไปจากฉบับเดิมหลายแห่ง)
น่า ๑๖๖ “มหาเสนา (ปลี) กลาโหม”
ท่านผู้นี้เป็นบุตรเจ้าพระยากลาโหม ในแผ่นดินขุนหลวงบรมโกษฐ ซึ่งเรียกกันสามัญว่ากลาโหมคลองแกลบ มหาเสนา (ปลี) ไม่มีบุตรหลาน แต่มีน้องชายชื่อคุ้ม เป็นพระยาสุรเสนา เรียกกันว่าสุรเสนาแขนทิ้ง บิดาพระราชรองเมืองทองดี ที่กล่าวนี้กล่าวตามหนังสือเรื่องตั้งเจ้าพระยากรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งเคยพิมพ์รวมกันเป็นเล่มสมุดแล้ว แต่สมุดนั้นจะหายากเข้าทุกที จึ่งเก็บใจความมาไว้/*401บ้างในที่นี้ เผื่อผู้อ่านสามกรุงจะอยากทราบว่าใครเป็นใคร.
น่า ๑๖๖ “พระอักขรสุนทร (เดิมนามกรนายสน) ถกลยศเจ้าพระยา รัตนาพิพิธ”
เจ้าพระยารัตนาพิพิธ (สน) เป็นต้นสกุลสนธิรัตน.
น่า ๑๖๖ “หนึ่งธรรมา (บุญรอด) ผู้เยี่ยมยอดปรีชา”
ท่านผู้นี้เป็นต้นสกุลบุณยรัตพันธ์.
น่า ๑๖๖ “นายบุนนากแม่ลา เป็นเจ้าพระยาไชยวิชิต”
นายบุนนากบ้านแม่ลา ที่ทรงตั้งเป็นเจ้าพระยาไชยวิชิตในรัชกาลที่ ๑ นี้ ไม่ปรากฏบุตรหลานฝ่ายชาย จึงเข้าใจว่าไม่มีนามสกุลสืบเหล่ากอมาจนเวลานี้ แต่ข้าพเจ้าเคยได้ยินจากเจ้าพระยาภาสกรวงษ์ (พร บุนนาค) ว่านายบุนนากแม่ลามีธิดาชื่อพึ่ง เป็นภริยาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงษ์ เป็นมารดาเจ้าพระยาทิพากรวงษ์มหาโกษาธิบดี (ท้วม บุนนาค)
น่า ๑๖๖ “มหาโยธาเป็นใหญ่ แก่นายไพรรามัญ”
ทรงตั้งพระยาเจ่งเป็นพระยามหาโยธาก่อน แล้วเลื่อนเป็นเจ้าพระยาภายหลัง เจ้าพระยามหาโยธา (เจ่ง) เป็นต้นสกุลคชเสนี.
น่า ๑๖๖ “ขจรพระเกียรติ์ตรัจเตร็จ”
คำว่าตรัจเตร็จนี้ข้าพเจ้าไม่เคยฟังครูบอก หรือเคย/*402เห็นในตำราศัพท์เลย เป็นคำใช้บ่อยในอิเหนารามเกียรติ์ เช่นในตอนแต่งองค์ทรงเครื่องแลในตอนชมรถ เป็นต้น เป็นคำสำหรับรับสัมผัสกับเพ็ชร์แลเก็จ หากไม่รู้แน่ว่าแปลว่ากระไรก็เดาใจความได้.
น่า ๑๖๘ “ฝ่ายมลาวประเทศ”
คำว่ามลาวประเทศนี้ ใช้ตามศัพท์ในพระราชพงษาวดาร.
น่า ๑๖๘ “ฝ่ายเจ้าบุญสาร ถูกโถมโหมหาญ”
เจ้าบุญสารคือเจ้าครองเวียงจันทน์ เป็นชนกของเจ้านันทเสนซึ่งกล่าวภายหลัง.
น่า ๑๖๙ “พระเจ้าร่มขาว ก้าวร้าวเต็มที”
พระเจ้าร่มขาว เป็นนามเรียกเจ้าผู้ครองนครหลวงพระบาง คำว่าร่มขาวตรงกับเสวตรฉัตร ฉัตรแปลว่าร่ม.
น่า ๑๖๙ “เมืองขึ้นสองเมือง เป็นเครื่องบูชา อำนาจพะม่า ในคราเดียวกัน”
ทั้งหลวงพระบางแลเวียงจันทน์ตกไปอยู่ใต้อำนาจพม่าพร้อมกันในครั้งนั้น.
น่า ๑๗๖ “ประหารสุโภโอหัง”
พญาสุโภ คือผู้ซึ่งสมเด็จเจ้าพระยามหากระษัตริย์ศึกตั้งให้เป็นผู้รักษาราชการอยูที่เวียงจันทน์.
/*403น่า ๑๗๙ “เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ ครองประเทศกัมพุช”
เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์คนนั้นนามเดิม แบน เป็นต้นสกุลอภัยวงศ์.
น่า ๑๘๐ “ศึกห้าด้าน”
ที่เรียกว่าศึกห้าด้านในสามกรุงนี้ เพราะพม่ายกมาห้าทาง บางทีเรียกในหนังสือว่าศึกลาดหญ้า เพราะรบใหญ่ที่ตำบลนั้น อันที่จริงเมื่อไทยชนะที่ลาดหญ้าแล้ว ยังต้องเสด็จพระราชดำเนินแยกกันไปปราบพม่าทั้งในปักใต้แลฝ่ายเหนือ ดังแจ้งอยู่ต่อไปในหนังสือนี้.
น่า ๑๘๒ “ไป่ประมาทสงคราม เคร่ารู้”
เคร่าแปลว่ารอ ว่าคอย.
น่า ๑๘๒ “ใช้มอญไปสืบด้าว ดลังคะ”
คำว่าตลังครัฎฐ คือแว่นแคว้นเตลงใช้ในมหาสมณศาสนถึงพระสงฆ์ในเกาะลังกาที่ได้อ้างมาแล้ว.
น่า ๑๘๓ “เราฝ่ายอยู่สายใน สืบเนื่อง กันนา”
ที่เรียกว่าสายในนี้เป็นหลักสำคัญในพิชัยสงครามของโลกแต่โบราณ จอมทัพฝรั่งตั้งแต่อาเล็กซานเดอร์มาจนเฟร็ดเดอริคเป็นต้น มักจะเอาชนะได้ด้วยใช้สายใน คือรวมกำลังทุ่มเทเอาศัตรูด้านหนึ่งสำเร็จแล้ว จึงหันไปทำเช่นเดียวกันด้านอื่นต่อไป, ต่อสมัยพระพุทธยอดฟ้ามานโปเลียนก็/*404ใช้การเดินทัพสายในเอาชนะได้มาก.
ในสงครามโลกครั้งที่ ๒ นี้ ทัพเยอรมันใช้กลยุทธสายในมีชัยตะพัดไป ต่อเมื่อพวกสายนอกสะสมกำลังได้มากกว่า แลช่วยกันล้อมรบรอบด้าน ฝ่ายสายในจึ่งเสียเปรียบ ในแผ่นดินพระพุทธยอดฟ้า พม่าเป็นสายนอกไม่สามารถจะเอาชนะสายในได้ เมื่อทัพหลวงแตกแล้วทัพอื่น ๆ อีกสี่ด้านก็แพ้ไปทีละรายๆ
น่า ๑๘๕ “ยมราชธรรมา มุ่งก้าว”
นามเจ้าพระยาผู้เป็นแม่ทัพสองนายนี้อ่านว่า ยมมะราชธอระมา ราชทินนามเจ้าพระยาธรรมานั้น แต่ก่อนท่านออกเสียงว่า ธอระมา คนไม่รู้จึ่งว่า ธันมา.
แต่มีตัวอย่างตรงกันข้าม เช่นหลวงธรรมาภิมนท์ เรียกกันว่า ธันมาภิมนท์ ไม่ใช้ ธอระมาภิมนท์.
น่า ๑๘๗ “ศพเกลือนเถื่อนทุ่งบ้าง จับได้ในสนาม ฯ”
มีกล่าวไว้ในหนังสือฝรั่งว่า การรบครั้งนั้นไทยจับเชลยได้มาก.
น่า ๑๘๙ “ดำแคงแรงลั่นก้อง กาลวิง”
ดำแคง แปลว่าสนั่น กาลวิง ที่ใช้ในโคลงบาทนี้ แปลว่าครั้ง ว่าเมื่อ ว่าคืน ในสมุดคำแปลศัพท์ของข้าพเจ้าจดไว้ด้วยลายมือตนเองกว่า ๒๐ ปีมาแล้วว่าแปลเช่นนี้ แต่/*405ได้มาจากไหนก็อ้างไม่ได้ จะสอบค้นเวลานี้หนังสือของข้าพเจ้าก็ไหม้เสียแล้วทั้งห้องสมุด.
น่า ๑๘๙ “ศาตรว์เสียสินาดทั้ง เสียทหาร”
ศาตฺรว แปลว่าฝ่ายข้าศึก มาจากคำว่าศัตรู.
น่า ๑๙๐ “ขุนเณรนามเจ้าหนุ่ม นายกอง”)
พระองค์เจ้าขุนเณรองค์นี้ว่ากันว่าร่วมพระชนก แต่ต่างชนนีกรมพระราชวังหลัง จึ่งมิได้เป็นเจ้าฟ้า.
น่า ๑๙๑ “เหล่าทวิษหลายทวาร”
ทวิษแปลว่าข้าศึก ว่าศัตรู ว่าคนเกลียดกัน.
น่า ๑๙๒ “เรือพิมานเมืองอินทร์ เอิกอ้าง”
เรือชื่อพิมานอินทร์เป็นเรือลำที่เชิญพระชัยนำน่าเรือพระที่นั่งเรือลำทรง คือเรือชื่อบุษบกพิศาล ซึ่งออกนามในบาท ๔ แห่งโคลงบทเดียวกัน.
น่า ๑๙๒ “เนาขนานน่านน้ำท่อง	ชลธี
แนวขนัดอัดแอมี	มากห้อม”
ขอเตือนอีกทีว่า เนา แปลว่า เรือ เป็นคำสํสกฤตตรงกับนาวา.
น่า ๑๙๒ “วันละวันปันถะ เถิบใกล้”
ปันถะแปลว่าทาง.
/*406น่า ๑๙๒ “ถึงท่าประชาปะ ประจักษ์”
ประชาปะ แปลว่าผู้เลี้ยงประชา ในทีนี้คือพระเจ้าแผ่นดิน.
น่า ๑๙๘ “ครืนๆ ปืนลูกไม้เร็งหมาย”
เร็ง แปลว่า เร็ว ว่าถี่.
น่า ๒๐๓ “สำเร็จศึกสองด้าน ปักใต้ฝ่ายเหนือ เหลือนา ฯ”
ศึกสองด้านที่สำเร็จไปในตอนนั้น คือทัพหลวงของพม่าที่มาทางลาดหญ้าด้านหนึ่ง ทัพที่มาทางด่านเจ้าขว้าวด้านหนึ่ง ที่ว่ายังเหลืออีกสามด้าน คือที่มาทางปักใต้ด้านหนึ่ง ฝ่ายเหนือสองด้าน.
น่า ๒๐๕ “ทัพหลวงล่วงสู่คาม ข้าวตอก”
บางข้าวตอกแขวงเมืองพิจิตร.
น่า ๒๐๕ “พญาอุทัยธรรมแกล้ว กาจกล้าราวี ฯ”
พระอุทัยธรรมในตอนศึกห้าด้านนั้น คือเจ้าพระยามหาเสนา (บุนนาก) ผู้เป็นต้นสกุลบุนนาค.
น่า ๒๐๖ “สมทบทัพเจ้าพระยา มหาเสนานามยง”
เจ้าพระยามหาเสนาในตอนศึกห้าด้านนั้น คือเจ้าพระยามหาเสนาปลิี.
น่า ๒๐๖ “พระยากาวิละห้าว หาญศึก”
ต้นสกุล ณ เชียงใหม่.
/*407น่า ๒๑๑ “พระธินั่งสำเภาทอง รถท้าย”
เรือลำนั้นเรียกว่าเรือพระที่นั่งสำเภาทองท้ายรถ ใช้ทั้งใบทั้งแจว เมื่อออกที่กว้างมีลมก็แล่นใบ ถ้าไม่มีลมหรือลำน้ำแคบก็แจว ดูเหมือนเคยเห็นในหนังสีือว่า ๔๐ แจว แต่จำไม่ถนัด เรือพระที่นั่งลำนี้เป็นเรือวังหลวง พอสร้างเสร็จก็พระราชทานให้วังน่าทรงใช้ในงานราชสงครามปักใต้คราวนั้น.
น่า ๒๑๑ “มากหมู่หยูห์เนา เนืองขนัด”
ขอเตือนซ้ำอีกครั้งว่า เนา แปลว่า เรือ.
น่า ๒๑๒ “ธำมรงค์ทรงสิบนิ้ว พระหัตถ์”
ข้าพเจ้าเคยสวมแหวน ๘ นิ้ว พร้อมกัน เมื่อโสกันต์เป็นต้น ดูเต็มเพียบอยู่แล้ว ถ้าสวมนิ้วหัวแม่มืออีกสองวงจะเป็นอย่างไรไม่เคย แต่ในเวลาพิธีพระเจ้าแผ่นดินแต่งพระองค์เสด็จออกศึกเช่นที่กล่าวนี้ ทรงแหวน ๑๐ นิ้วพระหัตถ์จริง ๆ คือพระธำมรงค์ ๙ วง ฝังพลอย ๙ อย่าง อย่างละวง วงที่ ๑๐ ฝังพลอยทั้งเก้ารวมอยู่ในวงเดียวคือที่เรียกว่าแหวนนพเก้า พระธำมรงค์นพเจ้าที่กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาททรงวันนั้นเรียกว่าพระธำมรงค์ออกศึก เข้าใจว่าจะทรงติดพระหัตถ์อยู่วงเดียว นอกนั้นทรงอยู่จนสิ้นเวลาพิธีแล้วก็ถอด
/*408น่า ๒๑๒ “บังคมบรมรา ชาเชษฐ์”
ในพระราชนิพนธ์ กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาททรงเขียนไว้ว่า ทรงกราบพระพุทธรูปแล้วก็ถวายบังคมพระบรมเชษฐา จึ่งเข้าใจกันว่าพระพุทธยอดฟ้าคงจะได้เสด็จไปส่งพระราชอนุชาที่วังน่า.
น่า ๒๑๖ “พำนักนิ์ในปักษ์สยาม ยุคกี้”
พึงสังเกตคำว่าปักษ์ ในที่นี้มี ษ การันต์ แปลว่าปีก ความในโคลงบาทนี้ว่า แต่ก่อนอยู่ในร่มปีกแห่งสยาม ในหนังสือนี้เมื่อเขียนว่าปักใต้ก็ไม่มี ษ การันต์ เป็นวิธีเขียนตามใจชอบของผู้แต่ง.
น่า ๒๒๑ “ดังกลอนพระจักริศ ทรงลิขิตไว้ว่า”
กลอนที่อ้างนี้คือนิราศท่าดินแดง พระราชนิพนธ์พระพุทธยอดฟ้า.
น่า ๒๒๔ “เปรียบประพลพระภุม เพ่งเต้า”
พระภุมคือ พระอังคาร ผู้เป็นเจ้าแห่งสงคราม เป็นแม่ทัพฝ่ายเทวดา อีกนามหนึ่งว่าสกันท อีกนามหนึ่งว่ากุมาร ไทยเรียกพระขันธกุมาร.
น่า ๒๒๔ “เปรียบพระภูผู้เจ้า แห่งห่องเวหาฯ”
ปฺรภู ฝรั่งแปลว่า lord, ruler, prince, (Cappeller) คือผู้เป็นเจ้าเป็นใหญ่ ที่ว่าเข้าแห่งห้องเวหานั้นคือพระ/*409อินทร์ ผู้เป็นราชาแห่งสวรรค์.
น่า ๒๒๕ “พลสยามตามติดใกล้ จวนจับจอมทัพได้”
พงษาวดารพม่าว่า พม่าแพ้คราวท่าดินแดงนั้นแตกยับเยินถูกฆ่าฟันล้มตายก่ายกอง ไทยจับเชลยได้มาก แม้ตัวจอมทัพก็เกือบถูกจับได้ในสนาม หนังสือฝรั่งก็มีกล่าวเช่นนี้.
น่า ๒๓๐ “๏ คำเก่าเล่าถ่องถ้อย
ทำนาย
พรานมล่านผลาญหงษ์มลาย
ชีพแล้ว
เสือมาฆ่าพรานตาย
ตามตก ไปเฮย
ใครพยัคฆ์ใครพยาธแคล้ว
คลาศบ้างทางไหนฯ”
ก่อนที่จะกล่าวใจความแห่งโคลงบทนี้ ควรจะแปลศัพท์แปลกตา ๒ ศัพท์ก่อน คือ มล่าน ใช้อย่างเดียวกับมลาน แปลว่าลนลานเป็นต้น อีกศัพท์หนึ่งคือ พฺยาธ แปลว่าพราน.
เรื่องคำทำนายเก่าตามความในโคลงบทนี้ มีในกลอนพระราชนิพนธ์ของกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท ซึ่งพระจุลจอมเกล้าฯ ทรงชี้แจงไว้ในพระราชวิจารณ์ใจความว่า ในเมืองพม่ามีคำทำนายโบราณกล่าวเป็นคำเปรียบไว้ว่า หงษ์ลงกินน้ำในหนอง พรานไปพบเข้าก็ยิงหงษ์ตาย เสือไปพบพรานเข้าก็ฆ่าพรานตายอีกชั้นหนึ่ง.
/*410คติโบราณถือว่า หงษ์ลงที่ไหนก็ย่อมเป็นมงคลแก่ท้องที่นั้น ครั้นหงษ์ลงกินน้ำในหนอง ผู้เป็นเจ้าเป็นใหญ่ของท้องที่ก็สร้างเมืองขึ้นในที่ใกล้ คือกรุงหงษาวดี ครั้นพรานไปพบหงษ์เข้า พรานก็ยิงหงษ์ตาย พรานได้แก่พม่าซึ่งตีเอาหงษาวดีเป็นเมืองขึ้น มอญหงษาวดีสิ้นอิศระเปรียบดังหงษ์ถูกฆ่า เพียงนี้ถือกันว่าเหตุการเป็นไปตรงตามคำทำนาย ยังแต่ภาคสุดท้าย คือเสือจะกัดพรานอีกชั้นหนึ่ง
ในรัชกาลที่ ๑ เมื่อกรมพระราชวังบวรทรงพระราชนิพนธ์กลอนนั้น ยังไม่มีใครปราบประเทศพม่าดังเสือฆ่าพราน จึงทรงกล่าวในกลอนว่าไทยจะเป็นตำแหน่งเสือ เพอินพม่าขนานพระนามเมื่อเป็นเจ้าพระยาสุรสีห์ครองพิศณุโลกว่าพระยาเสือด้วย อันที่จริงประเทศใกล้เคียงในสมัยนั้น นอกจากสยามแล้วก็ไม่มีท่วงทีว่าใครอาจมีกำลังทำลายอำนาจพม่าได้ พม่ายกทัพหลวงมาปราชัยแก่ไทยเป็นครั้งใหญ่ ๆ ถึงสองครั้งติด ๆ กัน จนเป็นโอกาสที่ไทยจะไปทำบ้างแล้ว แต่ไทยไปตีพม่าในรัชกาลที่ ๑ ก็ไม่สำเร็จ จึ่งไม่ได้ตำแหน่งเสือผู้ฆ่าพราน.
ตอนปลายรัชกาลพระพุทธเลิศหล้า พม่าเกิดวิวาทกันขึ้นกับอังกฤษในอินเดีย ขุนนางอังกฤษเจ้าเมืองบังกะหล่า (เบ็งคอล) ส่งทัพฝรั่งมาตีได้เมืองย่างกุ้งแล/*411พม่าภาคใต้ แลต่อนั้นก็มีเรื่องกันมา จนในที่สุดพม่าตกเป็นของอังกฤษในสังกัดอินเดียหมดทั้งประเทศ พระเจ้าแผ่นดินพม่าองค์สุดท้ายต้องเสด็จไปถูกกักอยู่ในอินเดียจนสิ้นพระชนมายุ.
ที่พม่าทำศึกแพ้จนในที่สุดเสียประเทศนั้น แพ้แก่กองทัพอินเดียของอังกฤษ เราจะว่าเสือที่กัดพรานตามคำทำนายเก่าคือเสืออินเดียก็พอจะได้ อินเดียมีเสือมากกว่าประเทศไหน ๆ จนสมมติกันว่าเสือเป็นสัตว์เครื่องหมายของอินเดีย เหมือนที่สมมติว่าช้างเผือกเป็นสัตว์เครื่องหมายของสยามฉนั้น เสือในอินเดียชนิดที่เรียกว่า เสือบังกล่า (อังกฤษเรียก Bengal tiger) ขึ้นชื่อลือนามว่าใหญ่แลร้ายยิ่งกว่าเสือไหนๆ ทั้งสิ้น เคยเห็นในกรงมันก็เสือโคร่งนี่เอง แต่ใหญ่นัก.
โดยประการที่กล่าวมาฉนี้ ถ้ากล่าวว่าเสืออังกฤษในอินเดียเป็นผู้กัดพรานตามคำทำนายเก่าก็พอฟังได้ คำพยากรณ์โบราณไม่ทำนายมาไกลจนถึงตอนที่เสือถูกลิงต้อนออกไปจากพม่า แล้วกลับมาใหม่.
น่า ๒๓๑ “ใจมิวางทางหมั้น ไม่ไว้ใจคน ฯ”
ภาษิตไทยเก่าว่า ไม่ไว้ใจทางไม่วางใจคน หรือ อย่าไว้ใจทางอย่าวางใจคน.
/*412น่า ๒๓๒ “จากสิงคโปร์ธา นีใหม่”
เมืองสิงคโปร์ (สิงหปุร) ไทยเคยเรียกเมืองใหม่ เมืองบีนังไทยเรียกเกาะหมาก.
น่า ๒๓๒ “พระอาสาธนเอื้อ อาจิณ”
โคลงบาทนี้แยกคำเป็น พระ อา สาธน เอื้อ อาจิณ ถ้าแยกคำไม่ถูกก็ไม่ได้ความ ศัพท์ สาธน ปทานุกรมแปลไว้ว่า การแสดง การพิสูจน์ การตกลง การตัดสิน.
น่า ๒๓๒ “เมื่อพระอาองค์สร้วย เสด็จเมื้อเมืองสวรรค์ ฯ”
มีคำกล่าวว่า กรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์ทรงพระรูปงามนัก.
น่า ๒๓๕ “ศึกญวนกวนอีกด้าน สิงหเสนาคต้าน ต่อไว้ไกลกรุง ฯ”
เจ้าพระยาบดินทร์เดชา (สิงห์) ต้นสกุลสิงหเสนี.
น่า ๒๓๗ “จารึกศึกษาผล เผยผริต”
ศิลาจารึกที่วัดพระเชตุพนนั้น ควรเทียบได้กับการตีพิมพ์ตำราให้แพร่หลาย คือตำราสรรพคุณยาแลตำราวรรณคดีเป็นต้น ในเวลานั้นการตีพิมพ์ยังไม่มี จะนำตำราออกให้คนรู้กันมาก ๆ ก็มีแต่จารึกลงไว้ในแผ่นศิลา แลแสดงไว้ในที่เปิดเผย ซึ่งใครจะไปดูก็ได้.
น่า ๒๓๘ “๏ ทรงเชลงเตลงพ่ายเร้า
รึงใจ
ผู้สดับจับหฤทัย
ผู้ทุก
/*413คำหอมกล่อมกลอนไพ
เราะโสตร
ยังไมมีใครสู้
แต่นั้นนานมา ฯ”
สมเด็จพระปรมานุชิตทรงพระนิพนธ์ลิลิตเตลงพ่ายไว้ นับถึงเวลาที่แต่งโคลงข้างบนนี้กว่า ๑๐๐ ปี.
น่า ๒๓๘ “๏ ใคร่กล่าวสาวเรื่องย้อน
ถอยหลัง หน่อยรา
พระพุทธยอดฟ้ายัง
ใช่เจ้า
บ่าวสาวกล่าวปลูกฝัง
ฝั่งใฝ่ ฝาแฮ
นรีรัตน์ขัติเยศเข้า
คู่ห้องสองสม ฯ”
มีเรื่องเล่าตามที่ได้ยินผู้ใหญ่กล่าวสืบต่อกันมาว่า ในแผ่นดินพระเจ้าเอกทัศ มีข้าหลวงเที่ยวไปตามหัวเมืองแลตำบลใหญ่ ๆ สืบหาธิดาของผู้มีเทือกเถาอันดีกอบด้วยรูปลักษณอันงาม จดชื่อส่งเข้าไปถวายพระเจ้าแผ่นดินว่าสมควรแก่ตำแหน่งพระสนม ถ้าพูดตามประเพณี บิดามารดาก็ต้องส่งลูกสาวเข้าไปถวาย หากจะมีชายอื่นกล่าวสู่ขอไว้ก็ต้องระงับ เพราะเกรงพระราชอาญาเสมอกับว่านางนั้นขึ้นทะเบียนที่เป็นนางในเสียแล้ว พูดตามปรกติบิดามารดาโดยมากก็คงจะยินดีที่บุตรมีโอกาศจะได้สู่ฐานะอันสูง เป็นเกียรติ์แก่พ่อแม่พี่น้องแลตำบลบ้านช่องตนสืบไป
/*414แต่พระชนกชนนีของสมเด็จพระอมรินทร (พระนามเดิมนาก) ไม่ยินดีที่จะถวายบุตรีเป็นพระสนมของพระเจ้าเอกทัศ ครั้นทราบว่าธิดาถูกจดนามส่งไปยังกรุง ก็รีบไปปฤกษาหลวงพินิจอักษรเสมียนตรามหาดไทย (บุตรพระยาราชนิกุลปลัดทูลฉลอง ผู้เป็นบุตรของเจ้าพระยาวรวงษาธิราช) หลวงพินิจอักษรเห็นว่าทางแก้มีทางเดียว คือให้รีบแต่งงานเสียกับบุตรชายคนใหญ่ของหลวงพินิจอักษรเอง พระชนกชนนีเห็นชอบ พระพุทธยอดฟ้ากับสมเด็จพระอมรินทรจึ่งได้ทรงแต่งงานกัน แต่ก่อนที่จะแต่งนั้นผู้ใหญ่ในสกุลได้นำความขึ้นทูลพระเจ้าเอกทัศ พระเจ้าเอกทัศพระราชทานอนุมัติ และพระราชทานพรให้อยู่กินด้วยกันเป็นสุขสวัสดี.
เรื่องที่เล่านี้ไม่เคยเห็นในหนังสือ แต่คนรุ่นเก่าเล่ากันแพร่หลาย เมื่อเร็ว ๆ นี้ข้าพเจ้าถามสอบในพวกญาติราชนิกูลบางช้างที่อายุรุ่นราวคราวเดียวกับข้าพเจ้า ก็ว่าเคยได้ยินเช่นเดียวกัน ตามที่เล่าข้างบนนี้อาจไม่ถูกทั้งหมด แต่คงจะมีเค้ามูลบ้าง มิใช่เรื่องชนิดที่ไม่อาจเป็นไปได้ ประเพณีเสาะหาลูกสาวผู้มีสกุลแลมีกำลังเป็นปึกแผ่น เข้าไปเป็นพระสนมนางในนั้น ใช่จะมีแต่ในประเทศนี้ ในประเทศอื่น ๆ ก็ย่อมจะมีทั่วไป ที่กล่าวบ่อย ๆ ในหนังสือ/*415ก็คือประเทศจีน เช่นเรื่องนางเต๊กเชยกิม ซึ่งภายหลังเป็นนางเต๊กไทเฮา ผู้เป็นอาของเต๊กเซ็งในเรื่องบ้วนฮวยเหลาเป็นต้น ในหนังสือเรื่อง “นางฮองไทเฮา” ซึ่งข้าพเจ้าเรียบเรียงเป็นภาษาไทย ตามเล่าความในหนังสือฝรั่ง ซึ่งราชทูตอิตาเลียนผู้เคยประจำอยู่ในกรุงปักกิ่งเขียนไว้แลยืนยันว่าเป็นความจริง ก็มีเรื่องที่ธิดาของนายทหารธงรับเลือกจากบ้านนอกเขาไปเป็นพระสนม ภายหลังได้เป็นฮองไทเฮาตำแหน่งมเหสีซ้าย เมื่อสิ้นชนมายุราชสามีแล้ว มเหสีซ้ายก็รวบอำนาจเข้าไว้ด้วยความอุดหนุนของกองทหารธงผู้จงรัก ตั้งเจ้าชายผู้เยาว์ไวเป็นเจ้าแผ่นดินหุ่น นางฮองไทเฮามีอำนาจบังคับสิทธิ์ขาดทั่วประเทศ ดังปรากฏในพงษาวดารจีนแลในหนังสือของเข้าพเจ้านั้นแล้ว.
ประเพณีพระเจ้าแผ่นดินเก็บรวมพระสนมจากท้องที่ต่างๆ แลจากสกุลที่มีกำลังเป็นปึกแผ่นนั้น ก็คือวิธีใช้สตรีเป็นสายโยงให้พ่อแม่พี่น้องแลชาวตำบลซึ่งเป็นที่มาของนางจงรักต่อพระราชา เป็นประเพณีมีมาแต่โบราณทุกประเทศในทวีปนี้ ในอินเดียพระเจ้าอักบาร์จักรพรรดิราชยอดเยี่ยมในพงษาวดารของประเทศนั้น มีมเหสีแลชายามาจากสกุลแลประชุมชนที่เป็นปึกแผ่นทุกชาติทุก/*416สาสนาในแว่นแคว้นของพระองค์ ซึ่งครอบทั่วไปในอินเดีย.
น่า ๒๓๘ “เจ้าจอมแว่นผู้พระ สนมเอก”
เจ้าจอมหรือเจ้าจอมมารดาแว่น หรือแหว่น ซึ่งเรียกกันว่าคุณเสือ เป็นหม่อมมาตั้งแต่เมื่อพระพุทธยอดฟ้ายังเป็นเจ้าคุณ เห็นจะได้เมื่อเสด็จไปทัพ มีเรื่องเล่ากันถึงเจ้าจอมตัวโปรดนี้มาก เช่นครั้งกรุงธนบุรี จีนคนหนึ่งนำฉากไปให้เจ้าคุณ หม่อมแว่นจะเข้าไปเรียนก็ไม่ทราบชื่อจีนคนนั้น จะถามก็เกรงใจ จึ่งพูดอ้อมค้อมเพื่อจะทราบชื่อ พระพุทธเลิศหล้ายังทรงพระเยาว์วิ่งเล่นอยู่ที่นอกชานน่าหอนั่ง ทรงได้ยินหม่อมแว่นพูดอ้อมค้อมก็ตรัสว่า “พี่แว่นพูดมากถลากไถล ไปเรียนเจ้าคุณเถิดว่าจีนกุนเขาเอามาให้” คำนี้เล่ากันเป็นพยานว่า ทรงเป็นเจ้าบทเจ้ากลอนมาแต่ยังทรงพระเยาว์ ว่าเป็นชิ้นแรกที่จำกันได้ว่าตรัสเป็นกลอน.
จีนกุนได้เป็นพระราชประสิทธิ์ครั้งกรุงธนบุรี ในรัชกาลที่ ๑ ได้เป็นพระยาศรีพิพัฒน์ แล้วเลื่อนเป็นเจ้าพระยาพระคลัง คนเรียกกันในครั้งนั้นว่าท่านท่าเรือจ้าง ในรัชกาลที่ ๒ ได้เป็นเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ที่สมุหนายก เป็นต้นสกุลรัตนกุล
เมื่อพระพุทธยอดฟ้าเสด็จขึ้นครองราชสมบัติแล้ว คน/*417ในวัง แลเห็นจะคนทั่วไปด้วย เรียกเจ้าจอมมารดาแว่นว่าคุณเสือ เห็นจะเป็นด้วยท่านดุแหวดอกกระมัง.
ข้าพเจ้ารู้จักคุณเสืออีกคนหนึ่งเมื่อข้าพเจ้ายังเด็ก คือเจ้าจอมมารดาส่าน ยายร่วมบิดามารดากับยายตัวของข้าพเจ้า คุณเสือคนหลังนี้ท่านเอ็ดใครเอ็ดได้ คนกลัวหมด แต่ก็ไม่เห็นท่านเฆี่ยนตีใครเลย ท่านเคยว่า “องค์ชายนี่อย่างไร เขากลัวยายกันทั้งวัง นี่ทำไมไม่กลัว” ข้าพเจ้าไม่เคยได้ยินว่าใครเกลียดท่าน เพราะอันที่จริงท่านใจดี ถึงจะเอ็ดใครเขาก็ให้อภัย เจ้าจอมมารดาแว่นเห็นจะเป็นคุณเสือชนิดนี้ ถ้าดุก็คงจะเป็นแต่เพียงแหวหวาด้วยวาจาเท่านั้นเอง ที่น่าเห็นว่าเป็นคนดีก็เพราะท่านจงรักต่อพระพุทธยอดฟ้าฯ เป็นที่สุด เป็นผู้ปฏิบัติในเวลาทรงพระชราอยู่จนสิ้นรัชกาล เมื่อทรงสร้างพระโกษฐ์ทองใหญ่ไว้สำหรับพระองค์นั้น ครั้นสร้างเสร็จแล้วก็โปรดให้ยกเข้าไปตั้งถวายทอดพระเนตรในพระที่นั่งไพศาล ทอดพระเนตรแล้วมิตรัสให้ยกไปเก็บเข้าคลัง ให้ตั้งไว้บนพระที่นั่งหลายวัน คุณเสือไม่สบายใจเห็นเป็นลางก็ทูลวิงวอนว่าเป็นอัปมงคลให้ยกไปเสีย ตรัสตอบว่า กูทำสำหรับใส่ตัวกูเองจะเป็นอัปมงคลทำไม .แต่ก็โปรดใช้ยกพระโกษฐ์ไป.
คุณเสือเป็นคนได้รับพระราชทานอภัย ทูลอะไรทูลได้ จึงมีเรื่องที่เล่าในโคลงบทนี้แลอีก ๓ บทต่อไป.
/*418วันหนึ่งพระพุทธยอดฟ้า ทรงแสดงพระอาการว่าสบายพระราชหฤทัย ตรัสแลทรงพระสรวลอย่างสนุกสนาน คุณเสือเห็นเป็นโอกาศคีก็เข้าไปใกล้พระองค์ทูลว่า “ขุนหลวงเจ้าขา ดีฉันจะทูลความสักเรื่องหนึ่ง แต่ขุนหลวงอย่าทรงกริ้วหนา”
ตรัสตอบว่า “จะพูดอะไรก็พูดไปเถิด ไม่กริ้วดอก”
คุณเสือทูลว่า “ถ้าอย่างนั้นขุนหลวงสบถให้ดีฉันเสียก่อน ดีฉันถึงจะทูล”
ตรัสว่า “อีอัปรี บ้านเมืองลาวของมึงเคยให้เจ้าชีวิตจิตสันดานสบถหรือ กูไม่สบถ พูดไปเถิด กูไม่โกรธดอก”
คุณเสือกระเถิบเข้าไปกระซิบทูลว่า เดี๋ยวนี้แม่รอดท้องได้ ๔ เดือน”
ทรงอึ้งไปครู่หนึ่งแล้วตรัสถามว่า “ท้องกับใคร”
คุณเสือทูลว่า “จะมีกะใครเสียอีกเล่า ก็พอโฉมเอกของขุนหลวงน่ะซิ”
พระพุทธยอดฟ้ากริ้วนิ่ง ๆ อยู่หลายวัน ไม่มีใครทราบว่าจะอย่างไรกันแน่ พากันเกรงพระราชอาญาแทนเจ้าฟ้าสององค์ไปตามกัน คุณเสือร้อนใจจึ่งหาโอกาศเข้าไปทูลถามว่า ราชทารกในพระครรภ์จะเป็นเจ้าฟ้าหรือไม่ เมื่อตรัสตอบว่าเจ้าฟ้าก็โล่งใจไปตามกัน ในที่สุดกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทเข้าไปขอพระราชทานโทษแทนพระหลานทั้งสองพระองค์.
/*419น่า ๒๓๙ “ทรงราชอิสสริยถกล เกียรติ์ฟ้า”
โคลงบาทนี้ความไม่สู้ชัด คุณเสือทูลถามว่าราชทารกในพระครรภ์สมเด็จพระศรีสุริเยนทร์ (แม่รอด) จะทรงอิสสริยเกียรติ์เป็นเจ้าฟ้าหรือมิใช่
น่า ๒๓๙ “๏ กาละพระนั่งเกล้า
สวรรค์คต
จึ่งอมาตย์มนตรีหมด
มากถ้วน
เชิญองค์พระทรงพรต
สมณราช
เถลิงรัฐสืบกษัตริย์ล้วน
เลิศสร้างทางเกษม ฯ”
ในตอนเปลี่ยนแผ่นดินรัชกาลที่ ๓ กับรัชกาลที่ ๔ หนังสือพิมพ์เมืองสิงคโปร์ ได้ลงพิมพ์ข่าวพระจอมเกล้า ฯ เสด็จขึ้นเสวยราชสมบัติ (พ.ศ. ๒๓๙๔ ค.ศ. ๑๘๕๑) ราชบัณฑิตยสภาได้สำเนามาจากลอนดอนใน พ.ศ. ๒๔๗๔ วานหม่อมเจ้าพรพิมลรรณ รัชนี แปลเป็นภาษาไทยแล้ว ราชบัณฑิตยสภานำทั้งภาษาเดิมแลภาษาไทยพิมพ์ไว้ด้วยกันทั้งสองภาษาในเดือนธันวาคม ๒๔๗๔ ใจความที่พิมพ์ในเมืองสิงคโปร์ในครั้งนั้น รับกับใจความในโคลงที่แต่งคราวนี้ จึ่งนำมาพิมพ์ไว้ต่อไปนี้ หนังสือพิมพ์เมืองสิงคโปร์ที่มีในสมัยนั้น คือ “สิงคโปร์ฟรีเพร็ส” แล “สเตรตสไทมส์” เป็นต้น.
Newspaper Cutting
in 1851
By the Siamese brig Ariel, which arrived here on the 30th ult., accounts have been received /*420of the death of the King of Siam, in the 63rd. year of his age, reports of which event reached this (port) sometime ago. The late King was an illegitimate child of the previous monarch, but being much older than the two legitimate sons, and having much experience in state affairs, he was able to bring about his elevation to the throne in 1824 on the death of his father. The eldest of the two Princes mentioned above, Prince T.Y. Chaufa Mongkut, has now been raised to the throne. On the death of his father this prince entered the priesthood, and has since devoted himself to the cultivation of religion and literature, in both of which he has distinguished himself. His knowledge of the Pali or sacred Ianguage is profound, and he has studied various foreign languages with success, amongst others Latin and English, the last of whieh he speaks and writes with facility.
The younger brother of the King, Prince T. Momfanoi, has been raised to the office of Wang Na or Sub-King. This prince is also a person of much enlightenment, and is well acquainted with our language, He is thus described by Mr, /*421Roberts in the account of his Embassy to Siam in 1833:- “Joined to a Playful disposition, he possesses considerable abilities; he is a friend to the mechanic arts, and to the sciences; and very friendly disposed, as well as his elder brother, towards foreigners.”
The advent of these princes to power in Siam has long been looked forward to in Europe, as promising the commencement of a new and brighter era for their country. They have long been qualifying themselves for their present high positions, by study and communication with such intelligent Europeans and Americans as have resorted to their country. The King’s views in relation to commercial intercourse with foreign nations are liberal and enlightened and we may therefore expect them to be given practical effect to in such a manner, that while foreign commerce will be fostered and greatly extended, the industry and resources of the country will receive the development of which they are capable to a very great extent, but which has been wholly checked of late years, To the recent visit of Sir James Brooke, and the intercourse which he held with the present /*422King and his Ministers, we may also in some measure ascribe the early resolution which has been taken to introduce important changes in the internal management of the country, as well as in regard to the intercourse with foreign nations, many of the reforms said to be contemplated having been embraced in the papers which he submitted to the Siamese Government. The. new monarch is a man of liberal sentiments, and far in advance of the generality of his countrymen, but perhaps he might not have at once arrived at such decided and clear views of what is required for the advancement of the best interests of his kingdom, without the recent communication held with the British Envoy. That the views of Sir James Brooke in regard to Siamese affairs were appreciated and acquiesced in by the present King and his Ministers is best testified by the very general wish which is stated to prevail at the Siamese Court that Sir James should renew his visit to Bangkok at as early a period as possible.
All the advices from Siam by this opportunity are unanimous in describing the promising aspect of affairs. In one letter we read “we think the /*423present sovereign will make great improvements in the country, will be very liberal to foreigners and their trade, will promote agriculture and make great reforms in the government. All people in Siam are quite pleased with him and his liberal government.
His Majesty has given permission to the French Missionaries, who were obliged to leave Siam some time ago, to return, so that toleration in matters of religion would also seem to be one of his virtues. This is the more gratifying. As from the high ecclesiastical rank his Majesty previously held, it might have been expected that he would view the professors and missionaries of other religions with dislike or at least suspicion.
The Coronation of the King took place on the 15th May last, and was celebrated with great magnificence. The usual processions took place and the king distributed gold and silver coins which had been struck for the occasion. The Europeans were invited to witness the ceremony and met with a gracious reception. A dinner was provided for them in the European style and presents were afterwards distributed amongst them, /*424consisting of gold and silver flowers, and gold and silver coins of the new issue.
Two vessels were to leave soon for Singapore, by which we may hope to have further news from Siam. Two vessels were also fitting out for China, to convey the intelligence of His Majesty’s accession to the throne of Siam.
คำแปลข่าวในหนังสือพิมพ์สิงคโปร์
พ.ศ. ๒๓๔๔
เรือใบไทยชื่อ เอเรียล ซึ่งมาถึงเมื่อวันที่ ๓๐ เดือนก่อน ได้นำข้อความเลอียดมาให้ทราบเรื่องพระเจ้าแผ่นดินสยามเสด็จสวรรคต เมื่อพระชนมายุได้ ๖๓ ปี ข่าวนั้นได้ทราบมาถึงเมืองนี้ก่อนแล้ว พระเจ้าแผ่นดินผู้สวรรคตนั้นเป็นพระราชโอรสนอกวิวาหะของพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ก่อนขึ้นไป แต่โดยเหตุที่พระชนมพรรษาแก่กว่าพระราชโอรสในวิวาหะ ๒ พระองค์ แลโดยเหตุที่เคยทรงชำนาญราชการแผ่นดินมามาก จึ่งสามารถทรงดำเนินการให้พระองค์เอง ได้ขึ้นครองราชสมบัติเมื่อคฤศต์ศักราช ๑๘๒๔ (พ.ศ. ๒๓๖๗) เมื่อสมเด็จพระชนกนาถเสด็จสวรรคต ในบัดนี้เจ้าฟ้าพระองค์ใหญ่ใน ๒ พระองค์ซึ่งกล่าวมาข้างต้น คือ ท. ญ เจ้าฟ้ามงกุฎ ได้ทรงรับยกขึ้นครองราชสมบัติ เมื่อสมเด็จพระชนกนาถเสด็จสวรรคต แล้วเจ้าชายพระองค์นี้ก็ออกทรงพระผนวช แลตั้งแต่นั้น/*425มาก็สนพระหทัยในการศึกษาสาสนาแลวิชาหนังสือ อันเป็นความรู้ ๒ แผนก ซึ่งได้ทรงรับความยกย่อง ความรู้ภาษาบาลีคือภาษาซึ่งนับถือในสาสนานั้น พระองค์ทรงทราบลึกซึ้ง ทั้งได้ทรงศึกษาภาษาต่างประเทศหลายภาษาจนสำเร็จ ภาษาเหล่านั้นมีภาษาลตินแลภาษาอังกฤษ เป็นต้น ภาษาที่ออกชื่อข้างท้ายนั้นตรัสแลทรงเขียนได้อย่างคล่อง.
พระราชอนุชาของพระเจ้าแผ่นดิน คือเจ้าชาย ท. หม่อมฟ้าน้อย ได้ทรงรับยกขึ้นเป็นวังน่า คือพระเจ้าแผ่นดินรอง เจ้าชายพระองค์นี้เป็นผู้มีปัญญาสว่างมาก แลทรงคุ้นกับภาษาของเราเป็นอย่างดี มิศเตอร์โรเบิตส์ ครั้งเป็นทูตเข้าไปในประเทศสยามเมื่อคฤศต์ศักราช ๑๘๓๓ (พ.ศ. ๒๓๗๖) ได้กล่าวถึงพระองค์ไว้ดังนี้ “มีพระนิสัยโปรดการสนุกเฮฮา ประกอบกับมีความสามารถเป็นอันมาก ทรงเป็นเพื่อนกับวิชาเครื่องกลแลวิทยาศาสตร์ และมีพระหทัยไมตรีกับชาวต่างประเทศเช่นเดียวกับพระเชษฐา”
ในยุโหรปได้ตั้งตาคอยมานานแล้ว อยากให้เจ้าชายทั้ง ๒ นี้ขึ้นทรงอำนาจในประเทศสยาม เพราะจะเป็นที่ควรหมายได้ว่าบ้านเมืองจะเริ่มเข้าสู่สมัยอันรุ่งเรืองกว่าแต่ก่อน เจ้าชายทั้ง ๒ พระองค์นี้ได้เตรียมพระองค์มานานแล้ว เพื่อให้สมแก่ฐานะสูงที่ทรงรับอยู่ในเวลานี้ คือทรงศึกษาแล/*426ติดต่อกับชาวยุโหรปแลอเมริกันผู้มีปัญญาซึ่งเข้าไปในเมืองของพระองค์ ในเรื่องการค้าขายกับคนต่างประเทศนั้น พระเจ้าแผ่นดินทรงมีความเห็นกว้างขวาง กอบด้วยปัญญาสว่าง แลเราควรหวังได้ว่าความเห็นนั้น ๆ คงจะได้ปฏิบัติตามโดยประการ ซึ่งทำให้การค้าขายต่างประเทศได้รับอุดหนุนแลขยายให้กว้างออกไป แต่การบำรุงอุตสาหกรรมแลทรัพย์ในพื้นเมือง อันถูกกีดขวางจนดำเนินไปไม่ได้เลยในปีที่แล้ว ๆ มานี้ ก็คงจะทรงจัดให้เจริญไปในเวลาเดียวกันด้วย การที่เซอร์เยมส์บรุกได้เข้าไปเมืองไทยเมื่อเร็ว ๆ นี้ แลการที่ท่านผู้นั้นได้มีความติดต่อกับพระเจ้าแผ่นดินปัจจุบันกับพวกเสนาบดีนั้น เราควรอ้างได้บ้างว่า เป็นเหตุให้ปลงใจกันโดยเร็วว่า จะจัดการเปลี่ยนแปลงอย่างสำคัญ ๆ ในเรื่องราชการภายในบ้านเมือง กับทั้งการเกี่ยวพันกับชาติต่างประเทศด้วย ทั้งนี้เพราะราชการใหม่ ๆ หลายอย่างซึ่งมีข่าวว่าจะจัดเปลี่ยนแปลงนั้น มีแนะนำไว้ในหนังสือซึ่งเซอร์เยมส์บรุกได้เสนอต่อรัฐบาลสยามแล้ว พระเจ้าแผ่นดินใหม่เป็นผู้มีความคิดความเห็นกว้าง ทรงเห็นไกลกว่าชาวประเทศเดียวกับพระองค์ทั่ว ๆ ไป แต่ถ้ามิได้ทรงติดต่อกับทูตอังกฤษเมื่อเร็วๆ นี้ พระดำริห์อันเด็ดขาดแลแจ่มแจ้งว่า สิ่งใดบ้างจะต้องจัดเพื่อประโยชน์อันดียิ่งของบ้านเมืองนั้น บางทีจะยังไม่ตกลงพระหทัยได้/*427โดยเร็ว การที่ความเห็นของเซอร์เยมส์บรุกในเรื่องราชการเมืองไทยเป็นที่พอใจ แลได้รับความเห็นชอบจากพระเจ้าแผ่นดินเดี๋ยวนี้ แลพวกเสนาบดีนั้น มีพยานให้เห็นได้ โดยข้อที่กล่าวกันว่า ในราชสำนักไทยอยากให้เซอร์เยมส์กลับมากรุงเทพฯ อีกครั้งหนึ่งโดยเร็วที่สุดที่จะมาได้.
ข่าวทั้งสิ้นที่ได้รับจากประเทศสยามโดยโอกาศนี้ กล่าวเป็นเสียงเดียวกันในการบรรยายว่า ท่วงทีของการทั้งหลายจะเป็นไปในทางดี จดหมายฉบับหนึ่งซึ่งเราได้อ่านมีความว่า “เราคิดว่าพระเจ้าแผ่นดินปัจจุบันจะจัดการในบ้านเมืองให้ดีขึ้นมาก คงจะมีพระหทัยเอื้อเฟื้อแก่ชาวต่างประเทศแลการค้าขาย คงจะทรงบำรุงการเพาะปลูก แลเปลี่ยนแปลงราชการในรัฐบาลเป็นอย่างดี ประชาชนในประเทศสยามต่างยินดีต่อพระเจ้าแผ่นดินแลรัฐบาล อันมีแนวความคิดกว้างขวางของพระองค์”
พระเจ้าแผ่นดินได้พระราชทานอนุญาตแก่มิชันนารีฝรั่งเศษผู้ต้องออกไปจากประเทศสยามนานแล้วให้กลับมา เหตุนั้นการให้อภัยแก่สาสนาอื่นคงจะเป็นคุณธรรมอันหนึ่งของพระองค์ เมื่อรำลึกว่าพระเจ้าแผ่นดินพระองค์นี้เคยทรงสมณศักดิ์สูง ก็น่านึกว่าคงจะทรงแลดูสาสนาอื่น แลผู้/*428สอนสาสนาอื่นด้วยความไม่พอพระราชหฤทัย หรืออย่างน้อยก็ด้วยความสงสัย ที่ไม่เป็นเช่นนั้นจึงเป็นเครื่องน่าปลื้มใจยิ่งขึ้น.
การบรมราชาภิเศกของพระเจ้าแผ่นดินนั้น ได้ทำเมื่อวันที่ ๑๕ พฤษภาคม ที่แล้วมา มีการฉลองอย่างโอฬาริก แลได้มีแห่ดังที่เคยมี แลพระเจ้าแผ่นดินทรงแจกเงินตราทำด้วยทองคำแลเงิน ซึ่งทำขึ้นสำหรับงาน ชาวยุโหรปได้รับเชิญไปในงานพิธีนั้น แลได้รับความต้อนรับอย่างอ่อนโยน ทั้งได้รับเลี้ยงอาหารเย็นตามแบบยุโหรป ภายหลังได้มีของแจกแก่ทุกๆคนที่รับพระราชทานเลี้ยง ของแจกนั้นคือดอกไม้ทองแลเงิน กับเงินตราทำด้วยทองคำแลเงินในรัชกาลใหม่.
ในเร็วๆ นี้จะมีกำปั่นออกมาสิงคโปร์อีก ๒ ลำ เราจึ่งหวังว่าจะได้รับข่าวเลอียดยิ่งขึ้นจากประเทศสยาม อนึ่งทราบว่าได้จัดเตรียมเรืออีก ๒ ลำ เพื่อจะพาข่าวไปเมืองจีนให้ทราบว่าพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ปัจจุบันได้เสด็จขึ้นเถลิงพระราชบัลลังก์ในประเทศสยาม.
(ผู้แปลได้บันทึกอธิบายชื่อแลความบางแห่งไว้ดังนี้
“เอเรียล” เรือลำนี้ต่อที่จันทบุรีเมื่อ พ.ศ. ๒๓๗๘ /*429หลวงนายสิทธิ ภายหลังเป็นสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษ์ เป็นผู้ต่อ.
“พระราชโอรสนอกวิวาหะ” ฝรั่งใช้คำเช่นนี้หมายความว่า พระราชชนนีมิใช่พระมเหสี.
“พระราชโอรสในวิวาหะ” คือว่าเป็นพระราชโอรสเกิดแต่พระมเหสี.
“ก็ออกทรงพระผนวช” อันทีจริงได้ทรงพระผนวชก่อนสวรรคต	แต่ฝรั่งสิงคโปร์ทราบผิดไป.
“ท. หม่อมฟ้าน้อย” ทูลกระหม่อมฟ้าน้อยคือพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ
“ดอกไม้เงินแลทอง” ดอกพิกุลเงินพิกุลทอง)
น่า ๒๔๐ “ลมโลกโบกร้ายสู่ อาสยา นี้นอ”
อาสยา คือ Asia เขียน Si เป็น สฺย อย่างเดียวกับเขียน สยามว่า Siam.
ชื่อฝรั่งอื่นๆ ในสามกรุงนี้จะเขียนให้คงที่อยู่ตามแบบใดไม่ได้ ต้องยักย้ายไปตามแต่จะสดวกแก่การแต่ง.
น่า ๒๔๑ “ฝรั่งโลภโอบมือคว้า ไขว่แคว้นแสนเข็ญฯ”
ในสมัยนั้นชาวยุโหรปหลายประเทศ มีกลอุบายเรียกว่า colonial aggrandisement คือตะครุบเอาเมืองขึ้นตะพัดไป.
/*430น่า ๒๔๓ “สยาม ญี่ปุ่น จีน เลี่ยงปราธีนอยู่ได้”
ปราธีนแปลว่าอิงอยู่กับผู้อื่น หรืออาไศรยผู้อื่น ฝรั่งแปลว่า dependence คือความต้องพึ่งผู้อื่น หรือธำรงอยู่ใต้ความเป็นใหญ่ของผู้อื่น.
น่า ๒๔๔ “๏ กีฬาม้าช้างจัด
เจนมวญ”
ตะบองกระบี่คลี่รำทวน
ท่านพร้อม”
ประเพณีเจ้านายแต่ก่อน เมื่อเจริญพระชนมพรรษาพอควรแล้ว ก็ต้องทรงเรียนวิชาม้าช้างแลวิชาอาวุธต่างๆ อันควรแก่กษัตร์.
น่า ๒๔๔ “แสนย์สถลยลแยบด้าว ตวันตก”
คำว่า ด้านตวันตกที่ใช้ในโคลงบาทนี้ ไม่ใช่ตวันตกของสยามคือพมา หมายความว่าตวันตกของโลก ในสมัยโบราณเราดูไปในทิศตวันตก เห็นประเทศใหญ่คือ พม่า ในรัชกาลที่ ๔ เราดูแผนที่พ้นไปอีกไกลถึงยุโหรป ไม่ใช่เพียงพม่า ซึ่งในรัชกาลที่ ๔ ได้ตกอับไปแล้ว.
พระปิ่นเกล้า ฯ ทรงจัดกองทหารปืนใหญ่อย่างฝรั่งเริ่มแต่ในรัชกาลที่ ๓ แล้วทรงจัดทหารเหล่าอื่นต่อ ๆ มา ในรัชกาลที่ ๔ อยา่งขึงขัง ราชทูตอเมริกันที่มาเซ็นหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรีในรัชกาลที่ ๔ เขียนได้ว่า
/*431Friday, May 2, 1850. Left in the same order as yesterday for the Second King’s palace; had a salute of twenty-one guns. His soldiers were in much better order than the First King’s. Some dressed in the European style, preceded us as a bodyguard and were the best drilled troops I ever saw. The field pieces in firing the salute were beautifully served.
...
At 5 p.m went to the Second King with Mr. Mattoon… I found matting spread for me to walk on from the outer gate of the palace up to what the King calls his English House. I was most kindly received by the King, who speaks excellent English, showed me a great many books, prints, arms, chemicals, etc. etc...
The complete Journal of Townsend Harris.
บันทึก พิธีที่ราชทูตเชิญราชสาส์นหรือสาส์นตราตั้งขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายพระเจ้าแผ่นดิน และได้รับการต้อนรับด้วยการยิงสลุต ๒๑ นัด ให้เป็นเกียรติยศนั้น เป็นประเพณีที่สมัยก่อนปฏิบัติกันทุกประเทศ จะเห็นได้ใน “นิราศลอนดอน” ของหม่อมราโชทัย ดังต่อไปนี้
/*432“สี่โมงเศษจึงได้เชิญพระราชสาร
พระผู้ผ่านภพแผ่นแดนสยาม
พร้อมคณาข้าหลวงทั้งปวงตาม
ก็แลหลามจากกำปั่นแล้วครรไล
แอดมิรัลนายทหารชาญสมุท
ฤทธิรุทฦๅเลืองกระเดื่องไหว
ส่งให้ยิงสลุตธงพระทรงไชย
ผู้บำรุงกรุงไทยทั้งสององค์
ทหารรับจับเชือกกระชากปราด
พอนกฉาดปืนลั่นควันขมง
ยี่สิบเอ็ดเสร็จถ้วนจำนวนตรง
คำนับธงแทนนาถบาทยุคล
น่า ๒๔๔ “แถบนี้บ่มีใคร
มีเช่น นั้นเลย
ญี่ปุ่นมาขอซื้อ
แตไท้ไป่ขาย”
ที่ใช้ว่าประเทศแถบนี้หมายความว่า พม่า ญวน จีน ญี่ปุ่น เป็นต้น ซึ่งยังเป็นอิศระอยู่พร้อมหน้าในสมัยนั้น.
เรือรบที่ญี่ปุ่นมาขอซื้อในรัชกาลที่ ๔ คือ เรือหาญหักศัตรูลำหนึ่ง เรือต่อสู้ไพรีลำหนึ่ง ในเวลานั้นญี่ปุ่นกำลังมีสงครามภายในต่อสู้กันเอง ฝ่ายหนึ่งอยากจะได้เรือรบใช้จักรไปใช้ปราบอีกฝ่ายหนึ่งในทเลหว่างเกาะ	ซึ่งเรียก Inland Sea.
เรือหาญหักศัตรูอย่มาจนรัชกาลที่ ๕ แลไดยิงเรือของฝรั่งเศษจมลำหนึ่งเมื่อครั้ง ร.ศ..๑๑๒ เรือฝรั่งเศษลำนั้นชื่อเรือ “G.B. Say” เป็นเรือค้าขายรับน่าที่นำร่องพากระบวนเรือรบเข้ามาในแม่น้ำเจ้าพระยา,
/*433น่า ๒๔๕ กรมหมื่นบวรวิชัยชาญ รับพระราชทานมาลา ของ
พระบิดานามประทิ่น”
พระมาลาที่พระราชทานนั้น ไม่เคยได้ยินว่าองค์ไหน น่าสันนิษฐานว่าคือพระมาลาสักหลาดเฟ้ลต์ มีเกี้ยวยอดวงมาลา แลยี่ก่าทองคำลงยาราชาวดี องค์เดียวกันหรือคล้ายกันกับที่กรมพระราชวังบวร บวรวิชัยชาญทรงถ่ายรูปเมื่ออุปราชาภิเศก ข้าพเจ้าได้เคยเห็นพระรูปพระเจ้าแผ่นดินกัมพูชาทรงมาลาแบบเดียวกัน ซึ่งพระจอมเกล้า ฯ พระราชทาน พระบรมรูปองค์แรกที่พระจอมเกล้าฯ ทรงฉาย ครั้งแรกที่เสวยราชย์ก็ทรงพระมาลาแบบนี้.
น่า ๒๔๖ “เจ้าพญาสง่ายศผู้ ยงพงษ์”
เจ้าพระยาศรีสุริยวงษ์ (ช่วง บุนนาค) ได้เป็นสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษ์ภายหลัง สกุลบุนนาคตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ มาถึงรัชกาลที่ ๗ ได้เป็นเจ้าพระยา ๗ คน ได้เลื่อนเป็นสมเด็จเจ้าพระยา ๓ องค์ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษ์ มีฐานะสูงกว่าบิดาแลอาของท่าน เพราะได้เป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์พระเจ้าแผ่นดิน.
น่า ๒๔๖ “สมเญศศรีสุริยวงษ์ ว่องกล้า”
ศัพท์เช่นสมเญศ (ชื่อ) นาเรศ (นาง) เยาวเรศ (นาง) พนาเวศ (ป่า) ธาเรศ (ลำน้ำ) เหล่านี้รูป/*434ชอบกล สามกรุงที่แต่งมาเพียงนี้ยังไม่ค่อยได้ใช้ แต่ท่านใช้กันมากในวรรณคดี จึ่งน่าจะพิเคราะห์ดูสักหน่อย ศัพท์รูปนี้มักจะเข้าใจกันว่า อิศ สนธิกับคำอิื่น เช่น อมร กับ อีศ เป็น อมเรศ, ราม กับ อีศ เป็น ราเมศ (แปลว่า พระอีศวร) เป็นต้น.
แต่ อีศ จะสนธิกับคำไหนจึ่งจะเป็น นาเรศ เยาวเรศ พนาเวศ ได้เล่า เพื่อจะให้เห็นว่าท่านใช้ศัพท์รูปนี้กันอย่างไรในวรรณคดีชั้นเยี่ยมของเรา ขอนำตัวอย่างจากเตลงพ่ายมาไว้ให้เห็นดังต่อไปนี้.
“จึ่งพระปิ่นปัฐพี ยาตรโยธีไปยุทธ เหยียบกัมพุชประเทศ ถึงปราชเยศแล้วเสร็จ” (น่า ๖)
“ธก็เอื้อนสารเสาวพจน์ แด่เอารสยศเยศ” (น่า ๑๒)
“กรรนฉิ่งทองเถือกเนตร บงงพระสูริเยศ ยรรยง” (น่า ๒๕)
“เสด็จพ้นทวาเรศข้าม คูเวียง” (น่า ๓๔)
“ถวิลถึงองค์อรรคเรศ ยามดุริเยศ จำเรียง” (น่า ๔๘)
“ชมพนมพนาเวศห้วย เหวหิน” (น่า ๔๙)
/*435“ทุกสถานธาเรศแม้น แมนผจง ไว้ฤๅ” (น่า ๔๙) เราไม่ควรนึกว่า สมเด็จพระปรมานุชิตไม่ทรงทราบว่าเอา ปราชย เข้าสนธิกับ อีศ เป็น ปราชเยศ แปลว่าแพ้ไม่ได้ ไม่ควรนึกว่าท่านไม่ทรงทราบว่าเอา ยศ สนธิกับ อีศ เป็น ยศเยศ ไม่ได้เอา อรรค เข้าสนธิกับ อีศ เป็น อรรคเรศ ไม่ได้ เราควรนึกต่อไปว่าถ้าท่านทรงทราบไซร้ ท่านจะทรงใช้ศัพท์เหล่านั้น ด้วยเหตุอื่นอันไม่เกี่ยวเนื่องกับ อีศ เลยดอกกระมัง อนึ่ง เมื่อท่านทรงแต่งว่า “แม้ดวงกมลาศได้ มาดล” นั้น ท่านไม่ได้นึกว่า กมล สนธิกับ อีศ เป้น กมลาศ เป็นแน่ เหตุฉนี้เราควรนึกว่าท่านทรงใช้ศัพท์เหล่านั้นด้วยเหตุอื่น ไม่ใช่เหตุที่เอา อีศ สนธิกับคำอื่น
ก็เหตุใดเล่าที่ท่านทรงใช้ ข้าพเจ้าไม่เคยได้ยินใครสอนหรือบอก แต่นึกว่าคงจะเป็นด้วยศัพท์เหล่านั้นใช้กันมานานแล้วด้วยความรับรองทั่วไป ที่กล่าวนี้เป็นเพียงสันนิษฐาน ไม่ใช่ความรู้อันแน่นอน.
น่า ๒๔๙ “ความรู้คู่เปรียบด้วย กำลัง กายเฮย”
โคลงบทนี้เป็นพระราชนิพนธ์พระจุลจอมเกล้า ฯ ทรงแต่งแลเขียนพระราชทานในสมุดของกรมขุนพิทยลาภพฤติธาดา กรมขุนพิทยลาภทรงเขียนเล่าไว้ว่า ทรงพระราชนิพนธ์เขียนเป็นตัวหมึกลงไปทีเดียว ไม่ได้ทรงร่างเสียก่อน.
/*436น่า ๒๕๓ “ผู้เที่ยวเยียวใช่ผู้ ดูเป็น”
เยียวแปลว่าถ้า ว่าแม้.
น่า ๒๕๓ “ทรงภาษาอังกฤษ ปลิดมาแปลเป็นไทย ไขเรื่องรามายัณตลอดทุกกัณฑ์ที่มี”
รามายณะ แขกมักเรียกห้วน ๆ ว่ารามายัณ ในเวลานี้มีคำแปลจากภาษาสํสกฤตเป็นอังกฤษอย่างเลอียดที่สุด แลมีผู้เก็บเนื้อเรื่องมาแต่งสังเขปหลายราย แต่ในสมัยที่กรมพระราชวังบวรทรงแปลเป็นไทยนั้น รามายณะภาษาอังกฤษมีแต่ที่มิศเตอร์กริฟฟิธแต่งเป็นฉันท์เรียกว่า Griffith’s Ramayan เป็นสมุดเล่มเขื่อง.
น่า ๒๕๓ “ส่วนการกวีนั้นเล่า ชนรุ่นเก่ารู้กัน ว่าคำฉันท์ยาวเฟื่อง มีสองเรื่องที่ไท้ ทรงพระนิพนธ์ไว้ เทิดแท้ทางกวีฯ”
ฉันท์สองเรืื่องที่กรมพระราชวังบวรทรงไว้นั้น เรื่องแรกคือนิราศนครศรีธรรมราชซึ่งทรงแต่งเมื่อพระชนมายุ ๒๒ ปี เรื่องที่ ๒ คืออิเหนาคำฉันท์ตอนเข้าห้องจินตหรา ซึ่งสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงเขียนไว้ในคำนำฉันท์เข้าห้องจินตหรา ซึ่งพิมพ์แจกในงานพระราชทานเพลิงพระศพพระองค์เจ้าฉายรัศมีหิรัญยพรรณว่า กรมพระราชวังบวรทรงแต่งเมื่อพระชนม์ยังไม่ถึง ๓๐ พรรษา ก่อนอุปราชาภิเศก,
/*437น่า ๒๕๕ “เราไทยในแหล่งนี้
ลำเนา รัฐนา
อ่อนหัดปรัชญาเยาว์
แยบย้อม”
ศัพท์ว่า ปรัชญา ที่ใช้ในสามกรุงนี้เป็นคำสํสกฤต แปลว่าปัญญาเท่านั้นเอง ภาษาไทยทางราชการบัญญัติให้ปรัชญาแปลว่า philosophy แต่การบังคับให้คำสํสกฤตมีความหมายผิดไป หรือแคบเข้า หรือกว้างออกไปกว่าที่วรรณคดีไทยเคยใช้แลเคยเข้าใจกันมา หรือกว่าความหมายของเจ้าของภาษานั้น หากจะไม่เป็นการลำบากแก่กวีผู้ไม่ฟังบังคับ ก็ลำบากแก่ผู้อ่านที่ต้องการจะทราบความหมายของกวี.
น่า ๒๕๗ “อัลปนาธิปัตย์ แกล้ว กำเรียง”
ข้าพเจ้าลองหยิบดิกชันรี อังกฤษ สํสกฤตมาพลิกดูว่าจะมีคำสํสกฤตแปล โอลิกากีย์ oligarchy คำอังกฤษหรือไม่ เขาให้ศัพท์ว่า อลฺปชนาธิปตฺยํ คืออำนาจปกครองของคนจำนวนน้อย เป็นคำยาวหน่อย แต่เมื่อคุ้นปากเข้าก็พอไปได้ จึงนำมาใช้ในหนเดียวในหนังสือนี้ จึงไม่เปลี่ยน.
/*438ศัพท์อังกฤษว่า โอลิกากีย์ oligarchy แปลว่าระบอบปกครองบ้านเมือง ซึ่งความสิทธิ์ขาดตกอยู่กับคนจำนวนน้อย แต่ถ้าคนจำนวนน้อยได้รับความนิยมชมชื่นของคนทั่วไป ว่าปกครองด้วยความสามารถแลโดยยุติธรรมไซร้ การปกครองก็เปลี่ยนศัพท์เรียกว่า aristocracy อันมิใช่คำพึงรังเกียจ ต่อเมื่อการปกครองถูกตำหนิทั่ว ๆ ไป จึ่งจะเรียกว่า โอลิกากีย์ ดังนี้รัฐบาลซึ่งทรงเป็นโอลิกากีย์ ไม่ใช้คำนั้นเรียกตัวเอง มักจะแฝงหาคำอื่นมาใช้.
ข้าพเจ้าพลิกดิกชันรีเล่มเดียวกันหาคำอีกคำหนึ่ง คือ ดิกเตเตอร์ชิป dictatorship ว่า เขาจะให้คำสํสกฤตว่ากระไร พบศัพท์เขาใช้ไว้ว่า เอกาธิปตฺยํ แปลว่าอำนาจปกครองสิทธิ์ขาดตกอยู่กับคน ๆ เดียว จึ่งเก็บมาใช้ในโคลงบทต่อลงไป แลมีคำอังกฤษดิกเตเตอร์ชิปอยู่ในโคลงอีกบทหนึ่งด้วย.
อันที่จริงระบอบที่อำนาจสิทธิ์ขาดตกอยู่กับพระเจ้าแผ่นดินพระองคเดียวก็นักเนื่องเข้าว่าเป็นเอกาธิปัตย์ แต่มีศัพท์ราชาธิปัตย์อยู่อีกศัพท์หนึ่ง ซึ่งแปลว่าพระเจ้าแผ่นดินเป็นดิกเตเตอร์ก็ได้ ว่าพระเจ้าแผ่นดินเป็นกษัตรรัฐธรรมนูญก็ได้ ในโคลงนี้ผู้แต่งใช้เอกาธิปัตย์ หมายความว่าดิกเตเตอร์ชิป.
/*439ศัพท์สองศัพท์คือ อลฺปชนาธิปตฺยํ แล เอกาธิปตฺยํ ซึ่งนำมาจากดิกชันรีสํสกฤตนี้ ควรสังเกตว่าเจ้าของภาษาเขาใช้ อาธิปตฺยํ (หรืออาธิปัตย์) มาใช้ อาธิปเตยฺยํ หรืออาธิปตัย เช่นที่ไทยมักใช้ในคำว่าประชาธิปตัย.
น่า ๒๕๙ “แห่พระบรมศหเจ้า จอมจักร”
การแห่พระบรมศพพระจุลจอมเกล้า ฯ จากพระที่นั่งอัมพรสถานในพระราชวังสวนดุสิต มาสู่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทในพระบรมมหาราชวังคืนนั้น ผู้ที่ตามมาในกระบวนน้อยคนจะลืม แต่ก็เป็นเวลากว่าสามสิบปีแล้ว ผู้ไม่ได้เห็นหรือเกิดไม่ทัน อาจนึกว่าโคลงเหล่านี้แต่งประดิษฐประดอยเพื่อความไพเราะ ไม่ใช่บรรยายความจริง จึ่งขอแปลชี้แจงใจความในโคลงให้มากไว้หน่อยเพื่อให้ผู้อ่านทราบว่า ถ้าท่านอ่านแล้วนึกเห็นภาพก็เป็นภาพความจริงอันน่าพิศวง ไม่ใช่ภาพที่แสร้งแต่งขึ้น.
น่า ๒๕๙ “เปิงพรวดพรวด ๆ ซร้อง ศัพท์ซ้ำกำศรวญ”
กลองเปิงพรวดคือกลองชนะ เป็นคำสามัญเรียกตามเสียงกลอง.
/*440น่า ๒๕๙ “พระโกษฐโรจนรัตน์ ไรแอร่ม”
ไรแปลว่าทองคำ (อุไรแปลว่าทองคำเนื้อสูง)
น่า ๒๕๙ “ยังบ่เคยมีครั้ง อื่นให้โครเห็น”
ที่ว่ายังไม่เคยมีครั้งอื่นให้ใครได้เห็นนี้ ก็เพราะว่าพระจุลจอมเกล้า ฯ สวรรคตที่พระราชวังสวนดุสิต ต้องแห่พระบรมศพจากพระที่นั่งอัมพรสถาน มาสู่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทในพระบรมมหาราชวัง อันเป็นที่ประดิษฐานพระบรมศพอยู่จนถวายพระเพลิง พระเจ้าแผ่นดินที่สวรรคตไกลจากที่ประดิษฐานพระบรมศพถึงเพียงนั้นไม่เคยมี อนึ่ง การแห่ครั้งนั้นไม่เหมือนแห่สู่พระเมรุ ซึ่งเป็นทางใกล้ พระบรมศพทรงมหาพิชัยราชรถเคลื่อนที่ไปช้าๆ เวลากลางวัน ผิดกับพระยานมาศโถงปักเสวตฉัตร คนหามเดินก้าวเต็มฝีก้าวไปเวลากลางคือ (หยุดเปลี่ยนคนหามตามทางเป็นระยะไป) อนึ่งพระบรมศพซึ่งเชิญออกแห่ให้ชาวกรุงได้ถวายบังคมตั้งแต่แรกสวรรคตนั้นไม่เคยมี
น่า ๒๖๐ “ธูปเทียนดอกไม้เนื่อง
แนวถนน
สองฟากมากฝูงคน
ร่ำไห้
ยามค่ำชอ่ำฝน
ฟ้ามืด
แลบ่เห็นตัวได้
สลับเพี้ยงเสียงครวญฯ”
/*441โคลงบทนี้เป็นคำไทยล้วน (เว้นแต่ธูป) แต่อยากจะกล่าวเพิ่มเติมอีกสักหน่อยเป็นการเล่ามากกว่าการแปล คืนนั้นนอกประตูรั้วเหล็กบริเวณพระราชวัง มีราษฎรหญิงชายนั่งเรียงรายสองข้างถนนราชดำเนิน จุดธูปเทียนบูชาพระบรมศพเห็นแสงไฟเป็นแถวไป เห็นตัวคนตะคุ่ม ๆ หรือไม่เห็นเลย ได้ยินแต่เสียงร้องไห้ระงมไป.
ควรจะชี้แจงอีกหน่อยว่า เหตุที่ถนนมืดนั้นเพราะต้องตัดสายไฟฟ้าตลอดทาง ที่ต้องตัดก็เพราะสายไฟฟ้าขึงข้ามถนน พระยานมาศทรงพระโกษฐ์แลเสวตฉัตรลอดไม่ได้ วันนั้นฝนตั้งมาแต่ยังไม่ทันค่ำ.
ขออาไศรยน่ากระดาดเล่าในที่นี้เพิ่มออกไปอีกหน่อยว่า ถนนราชดำเนินนั้นพระจุลจอมเกล้า ฯ ทรงสร้างคล้ายถนนชนิดเดียวกันกับที่เคยทอดพระเนตรเห็นในมหานครในยุโหรป โปรดให้ปลูกต้นไม้สองข้างอย่างที่ฝรั่งเรียกว่า avenue แลโปรดให้ตัดแต่งเรียบอยู่เสมอ (ต้นไม้เหล่านั้นได้ตัดลงเสียเมื่อสวรรคตแล้วกว่า ๓๐ ปี)
ในคืนต่อจากวันสวรรคตนั้น แห่พระบรมศพตามถนนราชดำเนินหว่างต้นไม้สองข้างทาง พระบรมโกษฐทรงพระยานมาศสามคานแบกบนบ่าคน ๓๒ คน เสวตฉัตร ๙ ชั้นเด่นอยู่เหนือพระบรมโกษฐ พระบรมโกษฐทองคำแต่งด้วยพุ่ม ข่ายรย้า แลกระจัง รอบสเอว เครื่องแต่งทั้งสามอย่างนั้นทำด้วยดิ้นเงิน ซึ่งเมื่อต้อง/*442แสงสว่างก็มีประกายเหมือนเพ็ชร์ เสวตฉัตรผ้าขาวขลิบด้วยทองแผ่ลวดทั้ง ๙ ชั้น ยอดแลด้ามปิดทอง พระยานมาศปิดทองล่องชาด.
โคลงต่อนี้ไปพยายามจะให้ผู้อ่านนึกเห็นภาพซึ่งผู้แต่งเห็นด้วยตาหลายสิบปีมาแล้ว อนึ่งควรจะกล่าวว่า ผู้ที่อยู่ในกระบวนแห่ครั้งนั้นเห็นไม่เหมือนกันทุกคน เพราะกระบวนยาวมาก แล้วแต่อยู่ใกล้หรือไกลพระบรมโกษฐ ผู้แต่งโคลงเหล่านี้อยู่หลังพระยานมาศ ประมาณเห็นจะ ๓๐ วา
น่า ๒๖๐ “เมฆมิดปิดดารก เดือนลบ”
ดารกแปลว่าดาว.
น่า ๒๖๐ “เทียนส่องแซงสองข้าง คู่ริ้วทิวขบวน”
มีคนถือเทียนเดินเป็นแถวสองข้างกระบวนแห่ แต่พอลมฝนพัดมาเทียนก็ดับหมด.
น่า ๒๖๐ “ยังมิถึงครึ่งหน เหือดอ้าว”
เมื่อแรกออกเดินกระบวนเป็นเวลาพยับฝน อากาศร้อนอ้าว คนเดินในกระบวนแต่งเต็มยศทั้งนั้น ใครสวมเสื้อสักหลาดก็เหื่อชุ่ม แต่เดินออกมาได้ไม่นานนัก ลมฝนก็พัดมา ตั้งแต่พัดฉิว ๆ ไปจนเกือบจะเป็นพายุ คนที่เดินในกระบวนนึกว่าอีกประเดี๋ยวก็จะเปียกโชก.
น่า ๒๖๐ “เมื่อขบวนจวนเข้าราช ดำเนิน ในนา”
ถนนราชดำเนินมีสามตอน เรียกว่าราชดำเนินนอก ราชดำเนินกลาง ราชดำเนินใน.
/*443น่า ๒๖๑ “มาช่วยอำนวยกี รณเกล้า”
กิรณแปลว่าแสง.
น่า ๒๖๑ “อจิรประภาอากาศก้อง ก่องจรัส”
อจิรประภาคือฟ้าแลบ ผู้แต่งเดินอยู่หลังพระยานมาศ เมื่อฟ้าแลบก็เห็นพระโกษฐ์แลเสวตฉัตรชัดยิ่งกว่าที่มนุษย์จะฉายไฟ (flash light) ให้เห็นได้.
น่า ๒๖๒ “ฝนดั่งฝนสั่งฟ้า ส่งรัชกาลที่ห้า เสด็จเมื้อเมืองสวรรค์”
ที่เรียกว่าฝนสั่งฟ้าคือฝนตกใหญ่ปลายฤดู เมื่อตกแล้วก็มักจะไม่ตกอีกไปจนฤดูฝนน่า.
คำว่า เมื้อ ในที่นี้ใช้ตามความหมายเดิม คือแปลว่ากลับ ถ้าจะแปลว่าไปตามที่มักจะใช้กันเดี๋ยวนี้ก็ได้ แต่แปลว่ากลับได้ความดีกว่าแปลว่าไป.
ก่อนที่จะปิดฉากอธิบายเรื่องแห่พระบรมศพ ขอนำเอาคำพูดของข้าพเจ้าหกหรือเจ็ดปีมาแล้ว มาประกอบกับที่เขียนไว้ข้างบนนี้อีกชั้นหนึ่ง เพื่อจะให้เห็นชัดยิ่งขึ้น คำพูดนั้นเป็นคำที่ข้าพเจ้าเล่าให้สโมสรโรตรี (Bangkok Rotary Club) ฟังเรื่องเดียวกัน คำพูดนี้ข้าพเจ้าพบเมื่อแต่งโคลงเสร็จไปแล้วเกือบปี ลืมหมดแล้วว่าพูดไว้ว่ากระไร แต่ใจความคงจะฝังอยู่ในใจ โคลงภาษาไทยจึ่งออกมาคล้ายกับคำร้อยแก้วภาษาอังกฤษ ซึ่งคัดตัดตอนมาดังนี้
/*444King Chulalongkorn died in 1910; to be exact,on 23rd. October at 12. 45 p.m. By 2 o’ clock the next afternoon we were gathered in full dress at the Dusit Park Palace, where the King died, and in the evening his remains were borne in procession to the Grand Palace, there to be set up in state, The golden urn (covered with unalloyed gold) was borne on a gilded palanquin over which was set up the white nine-tiered State Umbrella, reaching to the tree-tops on the Rajadamnern Avenue. Apart from the soldiery in the procession, the cortege was preceded, flanked and followed by men in ancient costumes carrying the regalia and other marks of Kingship, which I do not need to describe to a local audience like yourselves.
The new King walked behind the remains of his father; after the King came the princes, nobles and officials trailing away I do not know how far behind.
The procession started from the Dusit Park Palace about dusk. Before it had gone far, the night became very dark, except for the torches and candles which were carried in the procession. The electric wires, which were strung across the /*445road had to be cut all the way to allow the cortege to pass. By the time the procession had gone perhaps half-way it is difficult to remember details after all these years, with no record to consult-as I say, the procession had gone perhaps half-way when thunder began to peal and lightning to play, not much at first, but increasing as we proceeded. The minute guns began to boom as soon at the procession started: louder and louder became the thunder, and more and more violent the lightning. We had been in fall dress the early afternoon and now expected to be drenched the next minute; it would not be drizzling rain after such commotion in the sky. You could not move fast in such a procession. Now and again it slowed down to a stop, changed the bearers and moved on again, In that way we proceeded along the whole route, and it was half-past-ten by the time the procession reached the Grand Palace, many hours from the time of its start. Thunder and lighting continued all this time, becoming more violent as we approached the Grand Palace. Now please try to imagine the /*446impressiveness of the whole phenomenon. Flashes of lightning, almost intermitten, played on the procession, with the golden Urn set up on a gilded palanquin, and surmounted by the nine-tiered Umbrella, which was pure white fringed with gold. Imagine the regalia and other marks of Siamese Kingship being carried roundabout the palanquin, and the men, from the new King downwards, marching silently except for the thunder sounds and of the distant guns and the mournful pipes and drums. The military bands played the Dead March or something else in the distant part of the procession, I suppose, but we who were near the King did not hear them. Imagine all that I have described, the cortege moving first in darkness and then in more and more brilliant flashes of lightning. The thunder out-thundered the guns, and the lightning outshone any light on earth.
For us in the. procession it was a very long march, and many an elderly man had to drop out on the way. But we were still dry; not a drop of rain all the way. But a few minutes after the procession had reached the Palace, and after the /*447Kings’ remains had been moved in, there came a downpour, a regular deluge. It was a long day, the day which witnessed the passing of a great King.
น่า ๒๖๓ “เก้าพระองค์เจ้าฟ้า เฟื่องฟุ้งจรุงใจ”
เจ้าในราชวงษ์ต่างประเทศที่เสด็จมาช่วยงานบรมราชาภิเศกครั้งนั้น คือเจ้าฝรั่งเสด็จจากยุโหรป ๙ องค์ชายหญิง เจ้าชายญี่ปุ่นองค์หนึ่ง เจ้าชายฝรั่งองค์หนึ่งไม่ใช่ชั้นเจ้าฟ้า นอกจากนั้เจ้าฟ้าทุกองค์.
นอกจากเจ้าทั้ง ๑๐ พระองค์นั้น ยังมีผู้แทนประมุขของประเทศที่ไม่มีมหากษัตร เช่น ส.ป.ร. อเมริกาแลฝรั่งเศษเป็นต้น ส่วนประเทศที่มีมหากษัตรแต่ไม่มีเจ้านายในพระราชวงษ์เสด็จมา ก็ตั้งข้าราชการมาร่วมสมาคมทุกประเทศที่มีไมตรีกับเรา.
น่า ๒๖๓ “บังคับการศึกษา” “ปลูกสหกรณ์เผยแผ่” “วางบัญญัตินามสกุล”
ราชการที่จัดในรัชกาลที่ ๖ เห็นได้ในบัดนี้ว่ามีสามอย่างที่น้อมนำไปในทางตระเตรียมสำหรับประชาธิปัตย์ในภายน่า คือบังคับศึกษาอย่างหนึ่ง จัดสหกรณ์อย่างหนึ่ง บัญญัติการใช้นามสกุลอย่างหนึ่ง.
การบังคับศึกษานั้น ใครจะได้กราบบังคมทูลและขึ้นก่อนหรือไม่ข้าพเจ้าไม่ทราบ แต่ข้าพเจ้าทราบว่าได้/*448ทรงเตือนเจ้ากระทรวงหลายครั้งว่า เมื่อไรจะถวายร่างพระราชบัญญัติ เจ้ากระทรวงต้องส่งร่างเที่ยวหารือกับกระทรวงอื่น ๆ ที่งานจะคาบเกี่ยวถึงกัน กว่าจะถวายร่างได้ก็นับเวลาเป็นปี จึงไม่ทันพระราชหฤทัย.
การสหกรณ์เป็นงานซึ่งผู้อื่นกราบบังคมทูลเสนอความคิดขึ้นก่อน มีข้าราชการผู้ใหญ่บางคนระแวงว่าจะเปิดทางประชาธิปัตย์เร็วเกินไป แต่พระมงกุฎเกล้าฯ พระราชทานพระราชานุมัติทันที ไม่ทรงลังเลเลย.
การบัญญัติให้มีนามสกุลเป็นพระราชดำริห์ของพระองค์ ไม่มีใครกราบบังคมทูลเสนอขึ้นก่อน ผู้อ่านสามกรุงในเวลานี้ย่อมจะเห็นประโยชน์ของนามสกุลทั่วกันแล้ว แต่ข้าพเจ้าได้เคยเห็นความบกพร่องของการไม่มีนามสกุล ในประเทศที่เริ่มประชาธิปัตย์ ดังจะนำมาเล่าให้เห็นตัวอย่างจริงๆ ไม่ใช่สมมติขึ้น.
ข้าพเจ้าไปเมืองพม่าในปีแรกที่มีสภาผู้แทนราษฎร ไปถึงย่างกุ้งเพอินวันเดียวกับวันเลือก ขึ้นจากเรือขับรถไปตามถนนเห็นคนเกลื่อนกลาด มีมุงกันเป็นแห่ง ๆ ที่โรงตำรวจมีคนอยู่ในที่คุมขังมาก ถามเขาว่าวันนี้มีงานอะไรกัน เขาว่าเป็นวันเลือกตั้งครั้งแรกของพม่า.
ข้าพเจ้าพักอยู่ที่ทำเนียบรัฐบาล คือบ้านแลสำนักนิ์งานของผู้สำเร็จราชการ รายงานแลข่าวต่าง ๆ มีรวมไปที่นั่น ซึ่งเขาเล่าแลโจษกันในเวลากินอาหาร ข้อหนึ่งที่/*449ข้าพเจ้าสังเกตทันทีก็คือว่า มีความลำบากในเรื่องทเบียนราษฎรผู้ลงคแนน เพราะพม่าไม่มีนามสกุล ชื่อตัวก็ซ้ำกันมาก ท่วงทีเลือกตั้งใหญ่ ๆ มีคนชื่อซ้ำกันหลายสิบคนก็มี ไม่รู้ว่าใครเป็นใคร ความข้อนี้เมื่อข้าพเจ้าไปในตำบลอื่นๆ เขาก็เล่าเช่นเดียวกัน.
น่า ๒๖๔ “ราวเมื่อสามสิบปี โน่นนั้น”
สงครามใหญ่ใน ค.ศ. ๑๙๑๔ ถึง ๑๙๑๘ เรียกกันว่ามหาสงคราม (Great War) บ้าง เรียกว่าสงครามโลก (World War) บ้าง สงครามครั้งนั้นทหารตายทั้งสองฝ่ายรวม ๑๐ ล้าน ๕ แสนคน ทหารบาดเจ็บต่างหาก พลเรือนเจ็บแลตายต่างหาก.
น่า ๒๖๕ “ชนสลาฟคาบก่อนตั้ง สองพัน ปีเฮย”
ชนเผ่าสลาฟ (Slav) ในปัจจุบันอยู่ในประเทศรัสเซีย บัลกาเรีย ยูโกสลาเวีย เช้กโกสโลวาเกีย แลโปแลนด์ เป็นต้น แลอยู่ในประเทศเยอรมันก็มีบ้าง.
เข้าใจกันว่าเมื่อ ๒๐๐๐ ปีมาแล้ว ชนเผ่าสลาฟตั้งภูมิลำเนาอยู่ในท้องที่ ซึ่งเดี๋ยวนี้เรียกว่ารัสเซียกลางภาคใต้ แต่เขยิบท้องที่หากินเข้ามาทางตวันตกแห่งยุโหรปหลายคราว เรียกว่าเป็นคลื่นๆ ชนอื่นๆ คือเผ่าเยอรมันโดยเฉพาะได้ช่วยกันยันไว้ จึ่งเกิดรังเกียจเผ่ากันขึ้น.
/*450น่า ๒๖๕ “เกิดเป็น ปมเผ่า เหี้ยม หิงสา”
เหี้ยม แปลว่าเหตุ.
ข้าพเจ้าใช้คำว่าปมด้อย ตรงกับคำอังกฤษว่า inferiority complex มานานแล้ว ดูก็เข้าใจกันดี แลได้ยินใช้กันมาก ข้าพเจ้าจึงใช้คำว่า ปมเผ่า ขึ้นใหม่อีกคำหนึ่ง ตรงกับคำอังกฤษว่า racial complex เป็นคำแปลตรงตามศัพท์ ใจความก็คือเผ่าต่อเผ่าเกิดถือเขาถือเรา รังเกียจเดียดฉันกันขึ้น.
น่า ๒๖๕ “บ้านอยู่อู่นอนเหล้า แหล่งด้าวราวแดน”
เหล้าในที่นี้ใช้อย่างเดียวกับเหล้า แปลว่าแผ่นดิน เตลงพ่ายใช้คำนี้หลายแห่ง เช่น “ดาลตระดกเดชลี้ ประลาศเหล้าเหล่งสถาน”
น่า ๒๖๕ “เปลี่ยนเป็น ปมชาติ ชั้น หนึ่งอีก”
เมื่อได้ใช้ ปมเผ่า เป็นคำแปล racial complex แล้ว ก็เลยใช้ ปมชาติ แทน nationalism เสียทีเดียว เผ่าอาจมีหลายชาติ แลชาติอาจมีหลายเผ่า เผ่าชนที่ไม่มีชาติก็มี.
น่า ๒๖๖ “เพียรเพิ่มดุลย์อำนาจ เนิ่นไว้”
ดุลย์อำนาจคือ Balance of Power นัยหนึ่งการถ่วงกำลังกัน ถ้าฝ่ายไหนเข้มแข็งสงครามหรือมีพรรคพวกมาก/*451ขึ้น อีกฝ่ายหนึ่งก็ต้องขวนขวายเพิ่มความสามารถทำศึก หรือหาพวกเข้าฝักเข้าฝ่ายกันเพื่อมิให้ด้อยกำลัง การถ่วงดุลย์อำนาจจึงเป็นอุบายสำคัญของโลกในสมัยนั้น.
ศัพท์ Balance of Power (ดุลย์อำนาจ) นี้ ใช้มาตั้งแต่ครั้งเซอร์โรเบิตวอลโปล์ (คำพูดใน ค.ศ. ๑๗๔๑) ไม่ใช่ศัพท์ที่ตั้งขึ้นใหม่ คำๆ นี้แต่ก่อนแปลว่าแบ่งแยกประเทศให้เท่าๆ กัน อย่าให้ประเทศไหนข่มประเทศอื่นๆ ได้ ต่อมาถึงสมัยที่ปราบนโปเลียนลงไปแล้ว (ค.ศ. ๑๘๑๕) ยุโหรปพยายามจะจัดแบ่งประเทศให้ขนาดเท่า ๆ กัน ให้มีพลเมืองเท่าๆ กัน ไม่คำนึงถึงภูมิศาสตร์แลเผ่าคน	จึ่งเป็นไปไม่ได้
ในสมัยต่อมาอีก ๑๐๐ ปี คือก่อนมหาสงคราม ๑๙๑๔-๑๘ คำว่าดุลย์อำนาจหมายถึงหนังสือสัญญาสหายศึก ยุโหรปแยกกันเป็นสอง “ค่าย” ดังกล่าวในโคลงบทต่อไป.
น่า ๒๖๖ “รัสเซียร่วมอังกฤษ ฝรั่งเศษ”
สัญญาสหายศึก ๓ ประเทศ ฝ่ายหนึ่งคืออังกฤษ ฝรั่งเศษ รัสเซีย เรียกว่า Triple Entente.
/*452น่า ๒๖๖ “อิตลิย์ออสเตรียเข้า ร่วมข้างเยอรมัน”
สัญญาสหายศึกอีกฝ่ายหนึ่ง คือ อิตาลี ออสเตรีย เยอรมัน เรียกว่า Triple Alliance.
น่า ๒๖๗ “จำเป็นเห็นแน่แท้	ทางยุทธ
ที่จะมีทัพสมุท	มากไว้”
พระเจ้าวิลเลียมที่ ๒ ราชาธิราชเยอรมันมีพระราชดำรัส (speech) เมื่อเดือนกรกฎาคม ค.ศ. ๑๙๐๐ มีความตอนหนึ่งว่า “Germany’s greatness makes it impossible for her to be without the ocean; but the ocean also proves that even in the distance, and on its further side, without Germany and the German Emperor, no great decision dare henceforth be taken”
น่า ๒๖๗ “ตบมือแม้ตบข้าง เดียวได”
ได แปลว่ามือ.
น่า ๒๖๘ “สงครามเป็นเครื่องค้า ของกษัตร์”
ไตรเด็นจินตกวีอังกฤษ (poet Laureate) เขียนไว้ประมาณ ๒๕๐ ปีแล้วว่า “War is the trade of Kings.”
ถ้าพูดถึงคำว่า กษัตร ไซร้ คำนั้นก็แปลว่านักรบอยู่ในตัวแล้ว.
/*453น่า ๒๖๘ “คำนึงนเรศร
อยุธเยศ
ใฝ่ยุทธญี่ปุ่นข้าม
ทัพท้องทเลจีน”
จดหมายเหตุจีนโบราณ ซึ่งราชบัณฑิตยสภาจัดใช้แปลเป็นไทยพิมพ์ไว้ในชุมนุมพงษาวดาร มีความตอนหนึ่งว่า ครั้งหนึ่งเมื่อจีนกับญี่ปุ่นทำสงครามกัน สมเด็จพระนเรศวรเจ้ากรุงศรีอยุธยา มีพระราชสาส์นไปถึงกรุงจีนว่า จะส่งกองทัพไปช่วยจีนรบญี่ปุ่น จีนตอบมาว่าไม่ต้องก็ได้ ที่จีนตอบปัดมาเช่นนี้ มิศเตอร์วู๊ดว่าเป็นด้วยฤษยาของอุปราชกวางตุ้งแลกวางซี (“A History of Siam”, by W.A.R. Wood)
น่า ๒๗๐ “ในเมื่อการยุทธยัง ยุ่งยื้อ”
สยามเข้าสงครามครั้งนั้น ในขณะที่สองฝ่ายทำศึกยังก้ำกึ่งกันอยู่ มิใช่เข้ากับฝ่ายชนะเมื่อเห็นแล้วว่าจะชนะ พอสยามเข้าสงครามได้หน่อยหนึ่ง ทัพเยอรมันก็ตีทลวงแนวฝรั่งเศษอังกฤษเข้าไปจนเปรียบดังเคาะอยู่นอกประตูปารีศ แลฝั่งทเลฝรั่งเศษที่ตรงข้ามกับเกาะอังกฤษก็เปิดทางโล่ง เป็นเวลาน่ากลัวมาก แต่กว่าไทยจะตระเตรียมพร้อมในกรุงเทพ ฯ แลส่งกองทัพข้ามทะเลไปถึงยุโหรป ก็พอกระแสสงครามเปลี่ยน เราจึ่งได้เข้ากระบวนศึกฝ่ายชนะด้วย.
/*454น่า ๒๗๐ “พอเกิดการแซกซ้อน เมื่อร้อยห้าสิบ ปีเอย”
การแซกซ้อนนั้นเกิดเมื่อร้อยห้าสิบกับเศษไม่ถึงสองเดือน จากวันประดิษฐานพระราชวงษ์จักรี.
น่า ๒๗๑ “เก้าปีพระปกเกล้า ครองดิน”
พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเสวยราชสมบัติเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๘ สละราชสมบัติเดือนมีนาคม พ.ศ. ๒๔๗๗.
น่า ๒๓๒ “อลักเอลื่อเชื่อสันติสัญ ญาสงบ”
สันติสัญญา คือหนังสือสัญญาเลิกสงครามคืนเข้าสู่ความสงบ เรียกว่า Peace Treaty หนังสือสัญญานั้นกำหนดไว้เป็นข้อๆ ว่าฝ่ายไหนจะต้องปฏิบัติอย่างไรไปชั่วกาลนาน แต่หนังสือสัญญาย่อมเขียนไว้ในแผ่นกระดาษ ถ้าฝ่ายไหนไม่ปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด หรือกลับเสียก็ดี แผ่นกระดาษนั้นก็กลายเป็น “เศษกระดาษ” (a scrap of paper) ดังที่พระราชาธิราชเยอรมันทรงเรียกเมื่อเริ่มมหาสงครามครั้งโน้น หรือที่บางทีเรียกในปัจจุบันว่าสงครามโลกครั้งที่ ๑.
น่า ๒๗๓ “เก้าปี “ดีหนึ่ง” ได้ ครองดิน”
รัฐบาล “ดีหนึ่ง” เริ่มปกครองเมื่อวันที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๗๕ ญี่ปุ่นเข้าเมืองเมื่อวันที่ ๓ ธันวาคม พ.ศ. /*455๒๔๘๔ ยกทัพขึ้นบกที่ปตานี สงขลา เกาะหลัก นครศรีธรรมราช บางป เป็นต้น บางแห่งไทยต่อสู้ตามที่รัฐบาลประกาศไว้ว่า จะต้านทานจนเลือดหยดสุดท้าย บางแห่งไม่ทันรู้ตัวไม่มีต่อสู้เลย ส่วนทางบกนั้นญี่ปุ่นยกทัพขบวนใหญ่เข้ามาจากอินโดจีนถึงกรุงเทพฯ โดยไม่มีต่อต้านตามทาง