โคลงนิราศฉะเชิงเทรา 2480
คำนำ
นางสาวอุทัย บูรณะถาวร ได้แจ้งความจำนงมายังกรมศิลปากรว่า ใคร่จะได้หนังสือที่เป็นเรื่องเกี่ยวกับวรรณคดีสักเรื่องหนึ่ง เพื่อพิมพ์แจกในงานพระราชทานเพิลงศพ นายร้อยตำรวจเอก ขุนตรวจรำงับภัย ผู้บิดา ในที่สุดได้พอใจเลือก “โคลงนิราสฉะเชิงเทรา” นี้ กรมศิลปากรจึงอนุญาตให้พิมพ์ได้ตามความปรารถนา
โคลงนิราสฉะเชิงเทรานี้ เป็นพระนิพนธ์ของกรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ ทรงไว้เป็นนิราสทางเรือ ได้เค้าจากข้อความที่กล่าวไว้ในนิราสนี้ว่า ออกจากกรุงเทพฯ ณวันอังคาร สันนิษฐานว่าคงลงเรือแถวท่าช้างวังหลวง แล้วล่องลงไปตามลำแม่น้ำเจ้าพระยาจนถึงคลองสำโรง แล้วเลี้ยงเข้าคลองนั้น เดินทางต่อไปผ่านบ้านบางพลี ศีร์ษะจระเข้ บ้านหอมสิน บ้านพร้าว บางผึ้ง ท่าสะอ้าน ทุ่งโพ สามภูดาษ บางตรูด บางพระบางปรง สำปทวน ถึงแปดริ้ว (ฉะเชิงเทรา) และต่อไปถึงคุ้งพญาพายเรือ บางขนาก บางแตน แม่น้ำโยทกา เป็นสุดทางเพียงนั้น ทางสำนวนโวหารนับว่าดี ลักษณะของโคลงก็ดีตลอด เข้าใจว่าทรงพระนิพนธ์โคลงนิราสนี้ในราวต้นรัชกาลที่ ๓ แต่ไม่ได้ทรงกล่าวถึงกิจธุระที่เสด็จไป และเสด็จเมื่อปีใดเดือนใด
/*ข*/กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ มีพระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าทินกร ประสูติในรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีระกา พ.ศ. ๒๓๔๔ เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และเป็นพระราชอนุชาต่างเจ้าจอมมารดากันกับพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อสิ้นรัชกาลที่ ๒ นั้น กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์มีพระชนม์ ๒๓ พรรษา ในรัชกาลที่ ๓ กรมหลวงภูวเนตร ฯ ทรงเกียรติเป็นกวีมีชื่อเสียงพระองค์ ๑ ยังมีพระนิพนธ์เพลงยาวสังวาสปรากฏอยู่หลายเรื่อง เมื่อถึงรัชกาลที่ ๔ มีพระชนม์ได้ ๕๐ พรรษา ได้ทรงรับอิสสริยยศเป็นพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ และสิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๙ พระชนม์ได้ ๕๖ พรรษา
ขออนุโมทนาในกุศลราศีทักษิณานุปทาน ที่บุตรภรรยาขุนตรวจรำงับภัย ได้บำเพ็ญเป็นปฏิการคุณ จงอำนวยอิฏฐวิบุลมนุญญผลดลบันดาลให้สำฤทธิ์แด่ขุนตรวจรำงับภัย ผู้ละชีพไปสู่ปรโลกแล้วนั้น ตามฐานนิยมสมดังเจตนาทุกประการเทอญ.
กรมศิลปากร
๒๑ มีนาคม ๒๔๘๐
คำอุททิศ
คนไทยเรามักพูดกันว่า “การตายเหมือนใบไม้ร่วง” ถ้าจะคิดไปแล้ว ก็เป็นคำอุปมาที่ใกล้เคียงความจริง ใบไม้มีประโยชน์แก่ต้นไม้โดยเป็นทางหายใจ และการแตกกิ่งก้านเติบใหญ่ ก่อนต้นไม้จะงอกงามได้ ต้องออกใบก่อน หากเราจะคอยริดใบเสีย ต้นไม้นั้นจะเติบโตมิได้เลย.
ถ้าจะเปรียบชาติหรือประเทศ เป็นต้นไม้ใหญ่สักต้นหนึ่ง พลเมืองก็คือใบของต้นไม้นั้น ใบใดที่ได้ทำหน้าที่ของตนแล้ว ก็ร่วงหล่นไป การร่วงของใบไม้ก็มีหลายอย่าง ร่วงเองเพราะความชราและหมดหน้าที่ ร่วงกันทีละมากๆ เหมือนมนุษย์ชนที่ถูกคุกคามเพราะโรคระบาทว์ และร่วงเพราะภัยนอกอำนาจ เช่นถูกรุกรานด้วยอุทกภัย ทำนองเดียวกับมนุษย์ที่ถูกบั่นรอนชีวิตเพราะโรคภัยพยาธิ.
แต่มนุษย์ไม่เพียงแต่จะมีหน้าที่ เช่นใบไม้มีต่อต้นไม้เท่านั้น มนุษย์มีความผูกพันกับวงศาคณาญาติ ทางความรัก ความเสน่หา ทางคุณงามความดี ทางทรัพย์สินมรดก ทางสิทธิตามกฎหมาย ทางอุปนิสสัยใจคอ และทางกรรมพันธุ์ ยิ่งกว่านั้นก็คือ ในทางอุปการะและเห็นอกเห็นใจซึ่งกันและกัน ทางที่มีบุญคุณไว้ต่อบุตรและหลาน และทางที่บุตรและหลานจะต้องรู้จักกตัญญูตอบแทน /*จ*/ด้วยเหตุนี้ บุคคลผู้หนึ่งที่ถึงมรณะไปแล้ว จึงทิ้งความอาลัยรักความระลึกถึงและความวิปโยคไว้ให้แก่บุตรหลานทางเบื้องหลังมากมาย.
สยามได้ศูนย์แล้ว ซึ่งบุคคลผู้มีใจอันงามคนหนึ่ง บุคคลที่ยุตติธรรม สุภาพและอ่อนโยน ชอบแต่ความสะอาดและหมดจด รักครอบครัว รักเพื่อน นับถือผู้ใหญ่และไตรสรณาคม ทุกสิ่งทุกอย่างชอบให้เป็นระเบียบและงดงาม มีความเมตตากรุณาต่อสัตว์ เป็นนักอ่านที่เสาะหาความรู้จากหนังสือและชอบวิจารณ์ โดยฉะเพาะ ชอบนิพนธ์ของจินตกวีต่างๆ ถึงกับนำมาเล่าท่องให้บุตรๆ จดจำและประพฤติตาม.
ด้วยเลือดเนื้อเชื้อไขของชาวนครราชสีมา ท่านเป็นนายตำรวจที่กล้าหาญ เคร่งครัดต่อหน้าที่และอดทน มีคติประจำตัวยึดถือจนนาทีสุดท้าย คือพุทธภาษิตเแพร่หลายว่า “สจฺจํ เว อมตา วาจา”
ในทางสังคม พอเพียงที่จะกล่าวแต่เพียงว่าไม่มีสักขณะเดียวเลย ที่การสนทนาจะกลายเป็นสิ่งเบื่อหน่ายแก่คู่สนทนา อัธยาศรัยไมตรี ประกอบด้วยความรู้รอบตัว และการล่วงรู้ถึงจิตต์ใจของผู้อื่น เป็นปัจจัยในการนี้.
นี่ คือ บุคคลิกลักษณะของผู้เป็นบิดาของภรรยาข้าพเจ้า
/*ฉ*/เมื่อนึกถึงการปลงศพ ก็นึกถึงของแจก การแจกนั้น ไม่จำเป็นต้องเป็นผ้าเช็ดหน้าหรือหนังสือ ถ้ามีสิ่งอื่นดีกว่านั้น แต่เมื่อมานึกดูว่า ผู้ตายเป็นผู้นิยมชมชอบหนังสือมากที่สุด ถึงกับได้คลุกคลีอยู่กับงานของโรงพิมพ์มากพักหนึ่ง ยิ่งเป็นกวีนิพนธ์ด้วยแล้ว เป็นที่สบกับอารมณ์ของท่านมาก
หนังสือที่เหมาะแก่การแจกในงานศพ ควรจะเป็นหนังสือที่ผู้ตายชอบหรือนิพนธ์ไว้ หรือไม่ก็เป็นหนังสือที่เกิดด้วยน้ำพักน้ำแรงของข้าพเจ้าเอง แต่ข้าพเจ้าไม่มีโอกาสทำได้ทั้งสองประการ เนื่องด้วยต้องย้ายไปทำงานยังหัวเมืองเป็นเวลานานมาแล้ว เวลาโอกาสและการติดต่อ ช่วยให้ข้าพเจ้าทำได้เพียงพิมพ์หนังสือเล่มเล็กๆ นี้ขึ้นเท่านั้น.
และด้วยความอนุเคราะห์อันใหญ่ยิ่งของท่านอธิบดีกรมศิลปากร และคุณกีอยู่โพธิ์แห่งกรมศิลปากรช่วยเลือก ข้าพเจ้าก็ได้หนังสือ ที่จัดว่าเป็นชั้นดีเล่มหนึ่ง ที่ยังมิเคยมีใครเคยพิมพ์มาก่อนเลย.
ฉะเชิงเทราเป็นเมืองที่ไม่ไกลเกินที่ท่านจะไปเที่ยวได้โดยยาก และนิราสฉะเชิงเทรา แม้จะไม่ให้ความรู้ในทางภูมิประเทศแก่ท่านได้มากนัก ก็มีรสไพเราะเพียงพอ และเมื่อนึกถึงนิราสใกล้ๆ เช่นนิราสบางปะอิน นิราสพระแท่นและนิราสนรินทร์ ยังได้รับความสนใจของประชาชนชาวไทยอย่างอุ่่นหนาฝาคั่ง ก็ทำไมจะไม่/**/ควรนำนิราสแห่งภาคตะวันออกนี้เปรียบเทียบกับภาคเหนือ ภาคตะวันตกและภาคใต้ดูบ้างเล่า.
ด้วยกุศลผลบุญแห่งบุพพะเปตะพลีกรรมอันนี้ ขอจงดลบรรดาลให้ นายร้อยตำรวจเอกขุนตรวจรำงับภัย (แก้ว บูรณะถาวร) ซึ่งสิงสถิตย์ ณสัมปรายิกภพโพ้น จงได้รับทราบ และอนุโมทนาบุญให้สมดังกับที่ข้าพเจ้าได้ตั้งใจอุททิศทำมานี้ เทอญ.
ถ. บำรุงพงศ์.
ค่ายพระนารายน์มหาราช ลพบุรี
ขุนตรวจรำงับภัย (แก้ว บูรณถาวร)
ชาตะ ๓ พฤษภาคม พ. ศ. ๒๔๒๗
มรณะ ๒๒ มีนาคม พ. ศ. ๒๔๗๙
ประวัติย่อ
ขุนตรวจรำงับภัย (แก้ว บูรณถาวร) เกิดวันเสาร์ เดือนหก ขึ้นเก้าค่ำ ปีวอก ตรงกับวันที่ ๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๗ เป็นบุตรคนสุดท้องของนายเพ็ง และนางยม
เมื่อบวชแล้วได้เข้าเป็นนักเรียนนายร้อยตำรวจ อยู่ที่โรงเรียนนายร้อยตำรวจ จังหวัดนครปฐม และได้ออกรับราชการในตำแหน่งนายร้อยตำรวจตรี ประจำกองตำรวจภูธร จังหวัดสุราษฎร์ธานี เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๙ อายุ ๒๓ ปี ได้ทำการสมรสณที่นี้.
ครั้น พ.ศ. ๒๔๕๐ ในตำแหน่งนายร้อยตำรวจตรี ถูกย้ายไปเป็นผู้บังคับกองตำรวจภูธร อำเภอเมืองไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี และต่อมาเคยเป็นผู้บังคับกองที่จังหวัดหลังสวน ชุมพร สุราษฎร์ธานี จันทบุรี ระยอง และจังหวัดตราษ ใน พ.ศ. ๒๔๕๗ ขณะที่อยู่จังหวัดตราษนี้ ได้เลื่อนยศเป็นนายร้อยตำรวจโทและรับสัญญาบัตรเป็นขุนตรวจรำงับภัย ใน พ.ศ. ๒๔๖๒ ได้เลื่อนยศเป็นนายร้อยตำรวจเอก ย้ายไปเป็นผู้บังคับกองจังหวัดไชยภูมิ และสุรินทร์ รวมเวลารับราชการ ๒๔ ป ออกจากราชการ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๘ อายุ ๔๒ ปี และได้ย้ายครอบครัวกลับเข้ามาอยู่ในกรุงเทพ ฯ ระหว่างนี้ตั้งหลักฐานด้วยการทำโรงพิมพ์ และค้าไม้.
/*ข*/เมื่อต้นปี ๒๔๗๘ รู้สึกไม่สบายผิดปกติ เหนื่อยหอบและเจ็บที่หัวใจเสมอ จึงไปเอ็กซเรย์ที่โรงพยาบาลศิริราช แพทย์พบว่าเป็นโรคหัวใจโต และได้รักษาตัวเรื่อยมา จนวันที่ ๒๐ กรกฎาคม ๒๔๗๙ อาการมากขึ้นต้องไปรักษาตัวอยู่ที่วชิรพยาบาล ราวเดือนหนึ่ง แต่ต้องกลับไปอยู่ที่โรงพยาบาลอีกหลายพักหลายคราว จนครั้งสุดท้าย เมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๙ อาการหนักมาก และสมัครใจที่จะกลับบ้าน จึงรับกลับเมื่อวันที่ ๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๗๙ และได้รักษาพยาบาลที่บ้านต่อมาอีก ๑๗ วัน อาการถึงที่สุด เมื่อวันจันทร์ที่ ๒๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๗๙ ตรงกับวันขึ้น ๙ ค่ำเดือนห้าปีชวด เวลา ๔.๐๐ น. การจากไปเป็นไปโดยสงบ หลับเป็นปกติ ณบ้านเลขที่ ๑๖๐ หน้าวัดเทพธิดา ถนนมหาไชย พระนคร คำนวณอายุได้ ๕๓ ปี
ขุนตรวจรำงับภัย เป็นต้นตระกูลที่ได้รับพระราชทานนามสกุล “บูรณะถาวร” มีบุตรบุตรี กับงิ้วผู้ภรรยา รวม ๑๕ คน คงเหลือเป็นชายหนึ่ง หญิง ๔ คน
อธิบายเรื่องโคลงนิราศฉะเชิงเทรา
โคลงนิราศฉะเชิงเทรา แต่งเป็นโคลงสี่สุภาพจำนวน ๑๑๗ บท บอกพระนามผู้ทรงนิพนธ์ไว้ในโคลงบทสุดท้ายว่า
รังสฤษดิ์นิราศสร้อย
สายสมร
อนุชไท้ทินกร
ผกอบร้อย
เพี้ยนพากย์เอกโทกลอน
ปราชญ์แต่ง เติมพ่อ
เล่ห์สลาบนกน้อย
นุ่มเย้ายอนกรรณ ฯ
ความตรงที่ว่า “อนุชไท้ทินทร ผกอบร้อย" นั้น หมายความว่าเรื่องนี้ “พระองค์เจ้าชายทินกร ผู้เป็นพระราชอนุชาในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นผู้ทรงนิพนธ์”
พระองค์เจ้าชายทินกร ทรงเป็นพระราชโอรสลำดับที่ ๓๕ ใน พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่เจ้าจอมมารตาศิลา เมื่อวันอาทิตย์เดือน ๗ แรม ๑๒ ค่ำ ปีระกา จุลศักราช ๑๑๖๓ ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ตรงกับวันที่ ๒๔ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๓๔๔ ครั้นถึงรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้า ฯ ให้สถาปนาเป็น พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ เมื่อพุทธศักราช ๒๓๙๔ มีรายละเอียดปรากฏใน “จดหมายเหตุเรื่องตั้งพระบรมวงศานุวงศ์ กรุงรัตนโกสินทร์” ดังนี้
“ศุภมัสดุ พระพุทธศักราชอดีตกาล ชไมยสหัสสังวัจฉระ ตรสตาธฤกะ จตุนะวุติสังวัจฉระ ปัตยุบันกาล สุกรสังวัจฉระ ภัทบทมาส ชุษณปักษ์ ทุติยดิถี ครุวาร บริเฉทกาลกำหนด พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ ฯลฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงทศพิธราชชรรม อนันตคุณวิบูลยปรีชาอันมหาประเสริฐ /*(24)*/ทรงพระราชดำริว่า พระเจ้าพี่ยาเธอ พระองค์เจ้าทินกร ทรงพระปรีชารอบรู้ในราชกิจต่างๆ ควรที่จะเป็นเจ้าต่างกรมผู้ใหญ่ ให้ตั้งพระนามขึ้นตามจารึกไว้ในสุพรรณบัฏ...”
กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ ทรงเป็นจินตกวีสำคัญพระองค์หนึ่งแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ผลงานพระนิพนธ์นอกจากโคลงนิราศฉะเชิงเทราแล้ว ยังมีเรื่องอื่นๆ อีกเช่น บทละครนอกเรื่องแก้วหน้าม้า บทละครนอกเรื่องยอพระกลิ่น เพลงยาวสังวาสอีกหลายสำนวน ฯลฯ กวีโวหารแต่ละเรื่องนับได้ว่าทรงพระปรีชาในด้านกวีนิพนธ์ สมกับที่ทรงเป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อวันที่ ๒๘ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๓๙๙ พระชันษา ๕๖ ปี ทรงเป็นต้นราชสกุล “ทินกร”
โคลงนิราศฉะเชิงเทรานี้ สันนิษฐานว่าน่าจะแต่งขึ้นเมื่อปีพุทธศักราช ๒๓๖๙ คราวที่ไทยยกกองทัพใหญ่ไปปราบกบฏเจ้าอนุวงศ์เวียงจันทน์เมื่อต้นรัชกาลที่ ๓ ดังปรากฏความอยู่ในโคลงบทที่ ๖๒ ว่า
ทับลานเล่ห์ทัพมล้าง
ลาวเวียง นี้นา
ตรีพยุห์พลพฤนท์เพรียง
พรั่งพร้อม
พาหิรริปูเกรียง
ไกรสิทธิ์ ก็ดี
ไป่เท่าศึกเสน่ห์น้อม
หนักน้ำใจเรียม ฯ
โคลงบทดังกล่าวเป็นพระนิพนธ์เมื่อผ่าน “บ้านทับลาน” ซึ่งอยู่ต่อจากบางพลีลงไป ในที่นี้จะขออธิบายถึงการยกทัพใหญ่ไปปราบกบฏเวียงจันทน์ในสมัยรัชกาลที่ ๓ สรุปความจากจดหมายเหตุเรื่องปราบกบฎเวียงจันทน์ พระนิพนธ์ของสมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เพื่อประกอบการพิจารณาประเด็นเกี่ยวกับระยะเวลาที่ พระองค์เจ้าชายทินกร (กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์) ทรงนิพนธ์โคลงนิราศฉะเชิงเทรา และเหตุที่ต้องทรงเดินทางในครั้งนี้
เมื่อปีจอ พุทธศักราช ๒๓๖๙ เจ้าอนุวงศ์ท่อการกบฏขึ้น พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้า ฯ ให้ยกขึ้นไปตีเวียงจันทน์ เป็นกองทัพใหญ่ ๒ กองทัพ และกองทัพน้อยอีก ๑ กองทัพ รวมเป็น ๓ กองทัพ ตรงกับที่โคลงนิราศฉะเชิงเทราว่า
/*(25)*/“ตรีพยุห์พลพฤนท์เพรียง
พรั่งพร้อม”
กองทัพใหญ่ที่ ๑ นั้นให้ตรงไปตีเมืองเวียงจันทน์ โปรด ฯ ให้สมเด็จฯ กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพย์ เป็นจอมทัพ ตั้งประชุมพลที่เมืองสระบุรี มีพระยาจ่าแสนยากร พระยากลาโหมราชเสนา พระยาพิไชยบุรินทรา พระยาณรงควิไชย คุมพลเป็นกองหน้าที่ ๑ กรมหมื่นนเรศรโยธี กรมหมื่นเสนีบริรักษ์ คุมพลเป็นกองหน้าที่ ๒ กรมพระราชวังบวร ฯ เสด็จเป็นกองหลวง กรมหมื่นรามอิศเรศเป็นยกกระบัตร กรมหมื่นเทพพลภักดิ์เป็นเกียกกาย กรมหมื่นธิเบศรบวรเป็นจเรทัพ ในกองทัพใหญ่ที่ ๑ นี้ มีกรมหมื่นเดชอดิศร เสด็จไปด้วยแต่ไม่ปรากฏหลักฐานว่าทรงกำกับราชการในหน้าที่ใด และได้ทรงแต่ง “โคลงนิราศกรมหมื่นเดชอดิศรเสด็จไปทัพเวียงจันทน์” ขึ้นในคราวนี้ (ต่อมาดำรงพระอิสริยศักดิ์เป็นสมเด็จฯ กรมพระยาเดชาดิศร) บทหนึ่งมีเนื้อความสอดคล้องกับโคลงนิราศฉะเชิงเทราคือ
สรวมแสดงบันทึกร้าง
แรมอนงค์
เดชอดิศรทรง
โศกพร้อง
ปางปิ่นบวรวังมง
คลพิพัฒน์ สถานนา
นายกยาตรพยู่ห์ซ้อง
เสด็จล้างลาวเวียง ฯ
กองทัพใหญ่ที่ ๒ กำหนดให้ไปตีเมืองอุบล เมืองร้อยเอ็ด และหัวเมืองขึ้นของเวียงจันทน์ฝ่ายตะวันออก แล้วให้ยกไปบรรจบกับทัพหลวงที่เวียงจันทน์ โปรด ฯ ให้กรมหมื่นสุรินทรรักษ์เป็นจอมทัพ ตั้งประชุมพลที่เมืองปราจีนบุรี ให้พระยาราชสุภาวดี (ต่อมาเป็นเจ้าพระยาบดินทรเดชา) คุมพลเป็นกองหน้าที่ ๑ เจ้าพระยาพระคลัง (ในรัชกาลที่ ๔ เป็นสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงศ์) คุมพลเป็นกองหน้าที่ ๒ กรมหมื่นสุรินทรรักษ์ เสด็จเป็นกองหลวง กรมหมื่นพิพิธภูเบนทร์เป็นปีกซ้าย กรมหมื่นพิทักษ์เทเวศรเป็นปีกขวา
กองทัพน้อยนั้นกำหนดจะให้ไปตีเมืองหล่มและหัวเมืองขึ้นของเรียงจันทน์ฝ่ายตะวันตก ให้เจ้าพระยาอภัยภูธร สมุหนายกเป็นแม่ทัพ ตั้งประชุมพลที่ท่าเรือพระพุทธบาทแห่งหนึ่ง และให้พระยาเพ็ชรพิไชย พระยาไกรโกษา ไปตั้งประชุมพลที่เมืองพิษณุโลก แล้วจึงยกไปสมทบทัพที่เมืองหล่ม
/*26*/กองทัพใหญ่ที่ ๒ นั้นมิได้ยกไปตามกำหนดที่ตั้งไว้แต่เติม เนื่องจากมีใบบอกของเจ้าพระยานครศรีธรรมราช แจ้งเข้ามายังกรุงว่า อังกฤษจะส่งเซอร์เฮนรี่เบอร์นี่ มาขอแก้ไขสัญญาที่ทำไว้แต่เดิม และเตรียมกองทัพเรืออังกฤษรวมพลอยู่ที่ไทรบุรี ไม่ทราบว่าจะยกไปทางใด พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่ทรงวางพระราชหฤทัย เกรงว่าจะเกิดพิพาทรบพุ่งขึ้นกับอังกฤษ จึงรับสั่งให้เลิกกองทัพใหญ่ที่ ๒ กลับมารักษาเมืองสมุทรปราการ แต่ให้พระยาราชสุภาวดีคุมพลกองพลหน้ายกจากเมืองปราจีนบุรีไปสมทบกับกองทัพใหญ่ที่ ๑ ยังเมืองนครราชสีมา
โคลงนิราศฉะเชิงเทรา บทที่ ๒๒ กล่าวถึง “ทัพมล้าง ลาวเวียง นี้นา” แสดงว่า พระองค์เจ้าชายทินกร น่าจะทรงเป็นผู้คุมกำลังส่วนหนึ่ง ออกเดินทางจากกรุงเทพ ฯ ด้วยเรือ ยกผ่านไปหางเมืองฉะเชิงเทรา เพื่อไปประชุมพลกองทัพใหญ่ที่ ๒ ยังเมืองปราจีนบุรี แต่อาจถูกเรียกให้กลับมารักษาเมืองสมุทรปราการก่อนที่จะถึงจุดหมายเดิม ความในโคลงนิราศฉะเชิงเทราจึงจบลงเพียงนั้น
ในการเดินทางดังกล่าว พระองค์เจ้าชายทินกร เสด็จออกจากกรุงเทพ ฯ โดยเรือชื่อ “ทิวลม” เมื่อวันอังคาร จะเป็นเดือนใดนั้นมิได้ระบุ ดังเนื้อความ ในโคลงบทที่ ๑๒-๑๓ คือ
ศรีศรีสิทธิฤกษ์แผ้ว
ภุมวาร
มารุตคล่องคลองฆาน
คู่พร้อม
ลาเขตคฤหาสถาน
สถิตอาสน์ เรือเอย
เมือบหมู่พลพายน้อม
เหนี่ยวน้ำเรือปลิว ฯ
หลัดหลัดเหลียวลับละห้อย
หวนหิว ใจเอย
เรือชื่อทิวลมลิว
แล่นน้ำ
อกพี่วาบไหวหวิว
วางสวาท มาแม่
แดจักเด็ดวิงว้ำ
หวาดหน้าคะนึงหลัง ฯ
ความในบาทสุดท้ายของโคลงบทที่ ๑๓ ที่ว่า “หวาดหน้าคะนึงหลัง” /*27*/แสดงความคิดของกวีว่า “เกรงภัยข้างหน้าและห่วงรักที่อยู่ข้างหลัง” เป็นข้อสนับสนุนว่า กวีน่าจะไปศึก
เนื้อหาในโคลงนิราศฉะเชิงเทรา ขึ้นต้นโคลงบทแรกด้วยการสรรเสริญพระนครและพระมหากษัตริย์ตามคตินิยมของโคลงนิราศ เริ่มพรรณนาถึงการพลัดพรากจากหญิงอันเป็นที่รักตั้งแต่โคลงบทที่ ๕ เป็นต้นไป โดยเรือล่องลงไปตามลำแม่น้ำเจ้าพระยา ผ่านฉนวนน้ำ วัดบพิตรพิมุข สามปลื้ม สามเพ็ง บางรัก คอกกระบือ ดาวคะนอง บางคอแหลม บางปะแก้ว บางขมิ้น ปากลัด นครเขื่อนขันธ์ บางยอ พระประแดง พระโขนง บางงัว บางนา สำโรง สามสิบสองโคก ทับนาง ทับลาน บางพลี ศีรษะจระเข้ บ้านหอมสิน บ้านพร้าว บางผึ้ง เขาดิน ทุ่งโพ สามภูดาษ บางกรูด บางพระ บางปรง โสธร สำปะทวน สาวชะโงก แปดริ้ว พญาพายเรือ บางขนาก ทรายมูล บางแตน และสิ้นความลงเมื่อถึงแม่น้ำโยทะกา
โคลงนิราศฉะเชิงเทรา แต่งในลักษณะของโคลง “ชาตรี” คือมิได้ร้อยสัมผัสระหว่างบท แต่งต่อกันไปเรื่อยๆ ไม่มีร่ายนำในตอนต้น เนื้อหาบางตอนนำเอาการพลัดจากของตัวละครในวรรณคดีเก่ามาเปรียบเทียบกับการพลัดพรากของกวี เช่น เรื่องคาวี สมุทรโฆษ อนิรุทธ เป็นต้น
สำนวนโวหารในโคลงนิราศเรื่องนี้ จัดว่าดีตลอดทั้งเรื่อง และหากเรื่องนี้แต่งขึ้นในคราวที่ยกทัพไปตีเมืองเวียงจันทน์ เมื่อพุทธศักราช ๒๓๖๙ ตามที่สันนิษฐาน กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ก็ทรงนิพนธ์เรื่องดังกล่าวเมื่อพระชันษา ๒๕ ปี นับเป็นเจ้านายชั้นสูงในพระราชวงศ์จักรีที่ทรงพระปรีชาในเชิงกวีอีกพระองค์หนึ่ง
บุญเตือน ศรีวรพจน์
กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
กรมศิลปากร
/*1*/โคลงนิราสฉะเชิงเทรา
๑๏ อยุธยายศแผ่พ้น
พันแสง
เรืองรัตน์รสธรรมแจง
แจกหล้า
สุทัศน์เทพถ่ายแผลง
ผลัดโลก ลงฤๅ
ทั่วทวีปเวียงใต้ฟ้า
ควบร้อยฤๅเทียม ฯ
๒๏ สมภารสมโพธิเจ้า
จักรพาฬ
สมบัติสมบูรณ์ปาน
ปิ่นฟ้า
พระฤทธิ์พระรามผลาญ
แผลงราพณ์ เพียงพ่อ
พระเดชพระดัดหล้า
โลกล้ำฦๅแสยง ฯ
๓๏ แจ่มบุญบพิตรไท้
เทียมสูริย์
บุญเพียบบุรพพูน
เพิ่มล้ำ
ปรางค์รัตน์รุจิเรกปูน
ราชปะ- นาทนา
โตรกตระหง่านเงื้อมค้ำ
แข่งต้านโตกไถง ฯ
/*2*/๔๏ พลพฤนท์พิริย์เชี่ยวก้อง
การณรงค์
อัศวรถนาวายง
ยิ่งอ้าง
สารเศวตสวัสดิมง
คลคู่ เมืองนา
ปราบศึกใต้หล้ามล้าง
ล่มล้มทุกแดน ฯ
๕๏ แถลงยามพิโยคแก้ว
กำศรวญ
โซรมโศกสุชลครวญ
คร่ำแก้ม
สองสอึกสอื้นอวร
อัดอก อยู่นา
ต่างจักออกโอษฐ์แย้ม
ยิ่งอั้นอาดูร ฯ
๖๏ ฝืนอกออกโอษฐ์โอ้
อรเดียว พี่เอย
กรโอบแอบองค์เพรียว
พร่ำให้
ห่อนวางวลิภาคเกลียว
กลมสวาท
ฤๅจักเว้นสวาทไว้
ว่างร้างแรมเวร ฯ
๗๏ อรเดียวดินฟ้าชื่น
โฉมหอม แม่เอย
แม้ว่าขุนเขาจอม
จดใกล้
เจาะเมรุแมกนุชถนอม
ในศิข- รินท์นา
เขาไป่ย่อยอดให้
แห่งน้องเนาหน ฯ
/*3*/๘๏ เจาะจอมเมรุแมกน้อง
นงพาล เล่านา
กริ่งตรึกไตรเนตรชาญ
เชี่ยวรู้
เอาศรีแทรกบาดาล
ดลซ่อน ไว้แม่
เกรงพิษภุชคินท์ผู้
พ่นพ้องพานโฉม ฯ
๙๏ โฉมนุชเนาสดวกได้
แดนดล ใดนา
โสฬศกมลาศหน
หกฟ้า
จักรพาฬพนัศจน
จบทวีป ไว้แม่
จตุรพักตร์พิทยถ้า
เทพกล้ำกลายโฉม ฯ
๑๐๏ นึกหนึ่งรัตนเนตรน้อง
เนาเรือน แลนา
อยู่อื่นอยู่ห่อนเหมือน
อยู่ห้อง
ผิว์ไข้เผ่าพงศ์เยือน
ญาติเยี่ยม แลนา
บุญธิราชร่มป้อง
ปกคุ้มภัยพาล ฯ
๑๑๏ ศัลย์เสียงสองมี่ห้อง
กระหึม โหยนา
พ่างพิลึกเผลียงครึม
คร่ำน้ำ
พักตร์อาบอัสสุซึม
ซกเนตร นองเอย
ห่อนไป่เหือดโศกก้ำ
กึ่งน้อยนาฑี ฯ
/*4*/๑๒๏ ศรีศรีสิทธิฤกษ์แผ้ว
ภุมวาร
มารุตคล่องคลองฆาน
คู่พร้อม
ลาเขตรคฤหาสถาน
สถิตย์อาสน์ เรือเอย
เมือบหมู่พลพายน้อม
เหนี่ยวน้ำเรือปลิว ฯ
๑๓๏ หลัดหลัดเหลียวลับละห้อย
หวนหิว ใจเอย
เรือชื่อทิวลมลิว
แล่นน้ำ
อกพี่วาบไหวหวิว
วางสวาท มาแม่
แดจักเด็ดวิ่นว้ำ
หวาดหน้าคนึงหลัง ฯ
๑๔๏ พระฉนวนโสภิตเพี้ยง
พิชยันต์
เทววัฒกีสรร
เศกล้ำ
นึกฤๅรัตนเนตรผัน
ผาดช่อง ฉนวนฤๅ
พิศไป่พานพักตร์น้ำ
เนตรกลั้นเต็มกลืน ฯ
๑๕๏ ยลป้อมจักรเพ็ชรท้าย
ธานินทร์
จักรพ่างจักรวัชรินทร์
ร่อนฟ้า
รอนไพจิตราลิน
ลาศละ เมรุแฮ
จักราชรอนเรียมร้า
ราสร้างแรมเขษม ฯ
/*5*/๑๖๏ บพิตรพิมุขอ้าง
อาราม ราชเอย
มุขโบสถ์พิบูลย์จาม
แจ่มพร้อย
ถวิลมุขยุพโยพยาม
หยัดเยี่ยม แกลเอย
เปล่งดั่งจันทร์จักย้อย
หยาดห้องหาวโพยม ฯ
๑๗๏ สามปลื้มปลื้มจิตต์เปลื้อง
ปลิดไกล มาแม่
ปลื้มกลับเปลี่ยนเปลี่ยวใจ
จากเจ้า
ปลื้มสามสิ่งสามไฉน
ศักดิ์หนึ่ง น้อยรา
สองปลีกเปล่าทรวงเศร้า
สิ่งปลื้มฤๅมี ฯ
๑๘๏ สามเพ็งเพ็ญพักตร์แผ้ว
ผิวขวัญ แม่เอย
เพ็ญพักตร์พิบูลย์จันทร์
แจ่มฟ้า
สามภพพี่เล็งสรร
แสนพักตร์ ก็ดี
พิศบ่เพ็ญบูรณ์หน้า
หนึ่งหน้านางเดียว ฯ
๑๙๏ สามเพ็งเพ็ญพักตร์น้อง
นวลผจง
เพ็งยิ่งเพ็ญจันทร์วง
วาดแต้ม
โอ้ศรีสวัสดิทรง
สรรพลักษณ์ กูเอย
เพ็ญพักตร์พิมลแย้ม
ยั่วยิ้มยวนใจ ฯ
/*6*/๒๐๏ วัดทองทองปลั่งเบื้อง
บันบน โบสถ์เอย
พร่างพร่างพรายตายล
ยาบฟ้า
เทศทองเล่ห์ทองระคน
คันธรส รังค์แม่
หวนว่าอรอ่องหน้า
นุชเต้าตามเรียม ฯ
๒๑๏ อรเอยอย่าโอษฐ์อ้อน
อาดูร นักแม่
ไข้จักไข้ใจพูน
เพิ่มเศร้า
ดับการกำศรดสูญ
โศกเสื่อม บ้างรา
ขวัญอ่อนขวัญอยู่เย้า
อย่าไข้ใจตรอม ฯ
๒๒๏ เจิมใจแจ่มพักตร์แผ้ว
พิมพ์แข
ผิว์พี่ผ่าทรวงแบ
แบะได้
เอาอรแอบดวงแด
เดียวร่วม ใจเอย
สุดจะแหวกทรวงไซ้
แทรกน้องในแด ฯ
๒๓๏ ไตรตรึงส์ตรีเทพแสร้ง
สรรสมร มาฤๅ
เบญจลักษณ์วิลัยอร
โอ่หล้า
เสียงกลกรวิกวอน
หวานจับ ใจเอย
จากแม่ส่ำสายฟ้า
ฟาดซ้ำแสนหน ฯ
/*7*/๒๔๏ เรียมมาบำราศสร้อย
ศรีสงวน กูนา
ลุถิ่นบางรักครวญ
ครุ่นน้อง
รักเรียมรักยุพยวร
ยวนยั่ว รักเอย
บางรักฤๅร้างห้อง
ห่างแก้วกูไกล ฯ
๒๕๏ ถั่นถึงเขตต์คุ้งคอก
ขังควาย
ใดไป่ยลคอกราย
รอบล้อม
อกเรียมดอกรักสาย
สวาทแม่ กูเอย
ใจอยู่ขังคุ้มห้อม
แห่งน้องเนาสถาน ฯ
๒๖๏ คอกควายแควเขตต์คุ้ง
ใครขนาน นามนา
ไยบ่ขังควายปาน
ปากพร้อง
โอ้อนุชเนาสถาน
สถิตย์เย่า
ใจพี่ล้อมคอกน้อง
แน่นคุ้มขังสมร ฯ
๒๗๏ จากมากระเหม่นไส้
เสียวสมร
ขัดคั่งฆานปราณจร
เจ็บแคล้ว
จำใจจากเจียรอร
อัดอก อยู่แม่
ตายจักตายร้อยแล้ว
เล่ห์ดิ้นเด็ดแด ฯ
/*8*/๒๘๏ อาวาศเศวตฉัตร์เบื้อง
โบสถ์สูง โสดเอย
เพียงพิมานอรมฝูง
ฝ่ายฟ้า
เฉลิมเศียรสัตวจูง
ใจโลก แลพ่อ
วัดจุ่งแจ้งจากข้า
ช่วยกั้งเกศสมร ฯ
๒๙๏ ลำภูพุ่มชชัฎเชื้อ
ชายแหลม หลากนา
ใดประดับดับเดือนแรม
เร่งพร้อย
หึงเห็นหิ่งห้อยแวม
หวาดหวาบ อกเอย
คิดพ่างพวงเพ็ชรห้อย
ห่วงห้วงกรรณนาง ฯ
๓๐๏ ลำพูหิ่งห้อยพร่าง
พราวพราย
ถวิลว่าแหวนวัชรินทรราย
รอบก้อย
จรจากพี่คนึงหมาย
หมายมุ่ง มาแม่
เห็นแต่หิ่งห้อยย้อย
ยาบไม้เหมือนแหวน ฯ
๓๑๏ วาววาวหิ่งห้อยโบก
บินบน
พราวพร่างลำภูยล
ยิ่งแก้ว
แสงส่องสว่างชล
ฉุนคิด คนึงแม่
ฉุกว่าพวงเพ็ชรแพร้ว
เพริศพร้อยพรายกรรณ ฯ
/*9*/๓๒๏ วาบวาบสว่างฟ้า
เฟือนดาว
แสงหิ่งห้อยแวมวาว
วาบไม้
ลำภูพุ่มพฤกษพราว
พรายเนตร เรียมเอย
พิศพ่างเพ็ชรพี่ให้
ห่วงห้อยกรรณนาง ฯ
๓๓๏ คิดศรีเสาวภาคพร้อง
พจมาน แม่เอย
สารสั่งสุดสงสาร
สั่งแก้ว
ฤๅห่อนจากจรนาน
นับทุ่ม โมงแม่
วันหนึ่งเว้นสวาทแคล้ว
คลาดเพี้ยงพันวัน ฯ
๓๔๏ รวยรวยวายุเรื่อยริ้ว
รัญจวน ใจนา
หวนกระหายหานวล
นึกน้อง
รื่นรสพัสตราอวล
อรอบ อวยพี่
รอยแม่ห่มหุ้มป้อง
ปกเต้าติดหอม ฯ
๓๕๏ ดาวคนองดาวฤกษ์นั้น
เนาคาม นี้ฤๅ
ใดบ่เด่นดวงงาม
แจ่มฟ้า
อ้านุชแน่งนงทราม
เสาวภาค พี่เอย
โฉมแม่เด่นดินฟ้า
ผ่องพ้นพันดาว ฯ
/*10*/๓๖๏ คอแหลมเล็งลับละห้อย
หวนโหย ใจเอย
เจ็บอกจากอรโอย
โอษฐ์อ้อน
คอแหลมล่วงแหลมโดย
ดูมืด แล้วแม่
แหลมเล่ห์เหล็กแหลมย้อน
ยอกต้องตนเรียม ฯ
๓๗๏ ลิ่วลิ่วล่วงลุคุ้ง
เขตต์บาง
ชัดชื่อพร้องเพรงปาง
ปะแก้ว
เฉกโฉมมณีนาง
นุชภพน์ พี่ฤๅ
ฤๅไป่ปะแก้วแคล้ว
เคลือบล้อลวงตรอม ฯ
๓๘๏ ถึงวัดดอกไม้มุ่ง
หมายดวง ดอกนา
เล่ห์มลิมาลัยพวง
เพื่อนเคล้า
จรุงรสกระแจะจวง
จงจิตต์ อวยพี่
วัดใช่ดอกไม้เจ้า
จากไห้หาหอม ฯ
๓๙๏ ถึงวัดดอกไม้มุ่ง
หมายมอง หานา
เคยแม่เด็ดดวงกรอง
กรีดก้อย
ปรุงประสุคนธ์ลออง
อวลอบ อวยพี่
คิดดอกไม้แม่ร้อย
เรียบให้เรียมชม ฯ
/*11*/๔๐๏ บางขมิ้นคิดขมิ้นเช่น
ฉาบโฉม แม่นา
ผิวพ่างสุพรรณโซรม
แทรกเนื้อ
เจียรเจ็บจรเทอญโทม
นัสเปลี่ยว อกเอย
โศกแม่ขาดขมิ้นเกื้อ
เก็บเมี้ยนหมองผิว ฯ
๔๑๏ นกขมิ้นมองหลากล้ำ
เหลืองเอง
โฉมแม่เทียมทองละเลง
เลี่ยนไล้
คลิงโคลงเกาะกิ่งเขลง
คลอคู่
ดังพี่คลอเคล้นไคล้
คู่เคล้าคลึงเคลีย ฯ
๔๒๏ ปากลัดระลึกเพี้ยน
พิศวง
หวาดว่าลัดหลังหลง
แหล่งบ้าน
ลัดกลับลัดล่องลง
เลยห่าง อรเอย
เจ็บกระอุอกผล้าน
พลุ่งเพี้ยงเพลิงเผา ฯ
๔๓๏ ปางหน่อนัคเรศแก้ว
กุเร ปันเอย
จากนุชดาหาเห
เห็จฟ้า
สองร้างเรื่องบุรเพ
เพียรพบ กันแฮ
โอ้พี่เออรช้า
ชิดชู้ปางใด ฯ
/*12*/๔๔๏ มาดลด่านด้าวเขื่อน
ขันธ์ขนอน แลนา
ไกรตระเวนเรือจร
จอดค้น
ขุนเอยช่วยระไวสมร
เสมอชีพ กูนา
กูนิราสนุชพ้น
พึ่งน้อยวานระวัง ฯ
๔๕๏ บางยอยอยกอ้าง
ออกคาม นี้ฤๅ
ใดสักสิ่งสมนาม
หนึ่งชี้
สมศรีสุมาลย์งาม
งามแง่ กูเอย
ยอชอบยอยกลี้
ลาดฟ้าดินฤๅ ฯ
๔๖๏ ถั่นถึงที่สถิตย์ไท้
ธมเห- ศักข์นา
นามเทพผะแดงเด-
ชะก้อง
ข้อยน้อยนิราเอ
อรนุช นาพ่อ
สรวมสุรารักษ์ป้อง
ปกแก้วกันภัย ฯ
๔๗๏ พระขนงนึกนาฎน้อง
ขนงงาม
ทันก่งกุทัณฑ์ราม
ราชน้าว
กันตูรตระลึงกาม
กมเลศ
ขนงแม่ลบขนงด้าว
เด่นพื้นภูวดล ฯ
/*13*/๔๘๏ รื่นรื่นรวยรสเร้า
เรณู มาลย์เอย
ถวิลกลิ่นอรพธู
พี่เย้า
เฉื่อยเฉื่อยพระพายชู
ชวนคิด คนึงแม่
ฤๅว่ากลิ่นอรเต้า
ไต่ฟ้ามาตาม ฯ
๔๙๏ ดึกเดือนจะดับคล้อย
คลอดาว
ยามวิโยคนุชหนาว
เหน็บเนื้อ
เหมันต์หมอกมัวพราว
พรำพร่ำ ลงแฮ
เคยพี่กอดอรเกื้อ
กกเคล้าคลายเย็น ฯ
๕๐๏ บางงัวงัวอุศุภล้ำ
ลอยสวรรค์ ลงฤๅ
พาหนะมเหศรอัน
เอกหล้า
เชิญทรงอุศุภผัน
พานุช มาพ่อ
พระช่วยควบสองข้า
คู่คุ้งวันวาย ฯ
๕๑๏ บางกะบัวบัวอื่นอ้าง
แอบลวง แล้วแฮ
คิดปทุมพธูดวง
เด่นตั้ง
ในฐานทิพย์สระทรวง
กุสุเมศ แม่เอย
บางดั่งบางสะใบกั้ง
กีดกั้นตาเรียม ฯ
/*14*/๕๒๏ คิดเคยแนบขนิษฐ์น้อย
นอนเพลา พี่เอย
หัตถ์พี่โอบอรเยาว์
หยิกห้าม
เยื้อนยิ้มประยวนเพรา
พรางเงื่อน งามแม่
เห็นแต่รอยเล็บว้าม
วาบไส้เสียวสมร ฯ
๕๓๏ บางนานาเนื่องเข้า
เขียวสลอน
โภชนสุกอรชร
เชิดต้น
ถวิลโฉมแม่เคยจร
จวบสารท
เกี่ยวกอบยาคูข้น
คู่น้อมถวายสงฆ์ ฯ
๕๔๏ บางนานานิเทศคุ้ง
เขตต์คาม
สูงสดส่งรวงทราม
สุกค้อม
ชุมคนแขกลงหลาม
ลานทุ่ง นาแฮ
ตรวจแต่หน้าแขกพร้อม
พลัดหน้านางเดียว ฯ
๕๕๏ สำโรงเรือลุเลี้ยว
ระลึกขวัญ เนตรเอย
โรงเล่ห์ลงโรงกัน
เกี่ยวก้อย
สองร่วมร่วมสินสรรพ์
สมรส ระคนนา
อยู่ไปยืนเยียวคล้อย
คลาดห้องหอโรง ฯ
/*15*/๕๖๏ สำโรงยลแยบแม้น
เมิลเหนียม ใจนา
ผักกระแหน่แนวเทียม
เทียบคล้าย
ชื่อโรงเล่ห์โรงเรียม
ลงร่วม โรงแม่
จากแม่เมิลไม้ลม้าย
มุ่งไม้สำโรง ฯ
๕๗๏ สามสิบสองโคกเบื้อง
เบาราณ มานา
ยลไป่เป็นเรือนชาน
ชัฎไม้
คิดโคกคฤหาดาล
แดสวาท แม่เอย
สนุกนิแผ้วเพียงไล้
แหล่งน้อยนางสงวน ฯ
๕๘๏ สามสิบสองโคกล้วน
แลดิน ดอกฤๅ
คำว่าโคกควรยิน
ย่านบ้าน
จรจากพี่จำถวิล
หวาดคิด คนึงแม่
คิดพี่คิดโคกสอ้าน
อกโอ้อายใจ ฯ
๕๙๏ เทียวทางทุกข์เนตรน้ำ
นองคลอ ตานา
ดลถนัดนางตะเคียนตอ
ตัดตั้ง
ตัดสวาทโศกพูนพอ
เพียบอก อกเอย
แดจักเด็ดดั่งบั้ง
บั่นต้นตอตะเคียน ฯ
/*16*/๖๐๏ ทับนางนิเทศบ้าน
บอกจริง ใจนา
คิดพี่ทับอรอิง
อ่อนพลิ้ว
เดาะพวงผะผ่าวผิง
พานปรัศว์ พี่เอย
ค้อนแม่ข่วนเรียมริ้ว
อุ่ยโอ้ทับนาง ฯ
๖๑๏ ทับนางนึกผทับน้อง
นางนอน
อกพี่ทับปิโยทร
แท่งเกื้อ
พุ่มทิพย์ยอดยันยอน
ยวนอก อกเอย
มาพิโยคยุพเนื้อ
เน่งถ้าทับนาง ฯ
๖๒๏ ทับลานเล่ห์ทัพมล้าง
ลาวเวียง นี้นา
ตรีพยุห์พลพฤนท์เพรียง
พรั่งพร้อม
พาหิรริปูเกรียง
ไกรสิทธิ์ ก็ดี
ไป่เท่าศึกเสน่ห์น้อม
หนักน้ำใจเรียม ฯ
๖๓๏ อ้าอรเจิมจิตต์หล้า
เล็งฉงน
ฤๅอัปสรสวรรค์บน
แบ่งเหน้า
เทวพิศวกรรมกล
กอปรูป มาฤๅ
ตูรตระเดียมแดเร้า
เร่งเร้ารนเห็น ฯ
/*17*/๖๔๏ ลิ่วลิ่วลุล่วงบ้าน
บางพลี
ศาลเทพสิทธิศักดิ์มี
มดท้าว
สรวมไท้เทพอารี
อาราธน์ ราพ่อ
ตูบัดพลีบวงจ้าว
จุ่งคุ้มภัยสมร ฯ
๖๕๏ ลุเศียรจรเข้เขตต์
คามกาล ก่อนนา
เกริกเกียรติไกรทองชาญ
เชี่ยวแกล้ว
ตัดเศียรจรเข้ขนาน
นามสืบ ไว้รา
ตัดดั่งตัดสวาทแคล้ว
คลาดร้างแรมสมร ฯ
๖๖๏ หอมสินศีลแม่พร้อม
เพรงปาง มาฤๅ
ศีลสุทธิอัษฎางค์
เดชค้ำ
รังรูปสิริโสภางค์
เพ็ญลักษณ์ เลิศแฮ
หอมรูปหอมรสล้ำ
ล่วงบ้านหอมสิน ฯ
๖๗๏ ปากตะครองครวญคิดครั้ง
คราวสม แม่เอย
ครองพี่ครองนุชชม
ชื่นช้อย
โททาบอุทรกลม
เกลียวสวาท
เยียวพิโยคยุพคล้อย
คลาดแคล้วใครครอง ฯ
/*18*/๖๘๏ บ้านพร้าวดลพร้าวเมี่ยง
ยุพมาลย์ แม่เอย
เมี่ยงแม่ปรุงประจงจาน
จัดตั้ง
อรรังรสหัตถ์ปาน
ปนทิพ รสนา
พบชื่อพร้าวนึกครั้ง
เมี่ยงน้องนางปรุง ฯ
๖๙๏ รอนพรรณภาณุมาศเศร้า
เสื่อมแสง
บังบ่าเมรุลับแลง
โลกคลุ้ม
มัวทวีปทุกข์ทวีแรง
เรียมลับ มาแม่
เศร้าพี่เศร้าทรวงกลุ้ม
กลัดอั้นอวลสมร ฯ
๗๐๏ คิดยามเยาวยั่วเย้า
ยวนทรวง พี่เอย
ผทับอาสน์แอบองค์ควง
ควบเคล้า
กรโอบกระพัดพวง
ผทุมมาศ แม่เอย
เบิกสะใบบงเต้า
เต่งต้องตาเรียม ฯ
๗๑๏ ยามเย็นสุริเยศคล้อย
คลอเขา
ขุนสิเนรุงำเงา
แง่เงื้อม
นึกนาฎแน่งนุชเยาว์
เย็นเยี่ยม แกลแม่
คิดแม่งามกรเอื้อม
อ่อนชี้ชมดวง ฯ
/*19*/๗๒๏ บางผึ้งผึ้งพวกมิ้ม
ฤๅหลวง เล่านา
เมิลไป่พานผึ้งรวง
เร่งเศร้า
หวั่นแดเด็ดสวาทดวง
เดียวบุษบ์ มาลย์แม่
หวาดว่าผึ้งผ่ายเคล้า
ดอกแก้วกูสงวน ฯ
๗๓๏ ลุถึงถิ่นท่าสอ้าน
ออกนาม
ท่ารดุกอกกะหนาม
กะหนากกล้ำ
ค่อนค่อนคิดคนึงยาม
สรงสระ แม่นา
ท่าสอาดอรเลี่ยนล้ำ
เล่ห์แผ้วพูนทอง ฯ
๗๔๏ คนึงยามยุพโยพเนื้อ
นวนผิว พี่เอย
ผ่องพ่างเพ็ญจันทร์ลิว
ล่องฟ้า
โศกสมรมิ่งขวัญปลิว
ปลิดสวาท มาแม่
เมิลพระจันทร์ใช่หน้า
นุชเนื้อนวลจันทร์ ฯ
๗๕๏ มาลุล่วงเข้าเขตต์
เขาดิน
เขาหลากแลหาหิน
ห่างก้อน
ห่างพักตร์ยุพยุพิน
เพียบหนัก อกเอย
หนักเล่ห์โขดเขาซ้อน
สอบซ้อนแสนเขา ฯ
/*20*/๗๖๏ ทุ่งโพโพเทพอุ้ม
เอาภู- ธรฤๅ
ขุนโฆษควบพินธู
ท่านเคล้า
พระเอยอุปการชู
เชิญช่วย ราพ่อ
มาพ่อพาตูเต้า
ตั่งน้องเนาถนอม ฯ
๗๗๏ นกเขาเคียงคาบป้อน
ปากผสม
คลอคู่คูคารม
เรียกร้อง
คู่นกคิดนุชคม
เคียงคู่ เรียมเอย
โอษฐ์พี่จืดอรจ้อง
จัดป้อนคำสลา ฯ
๗๘๏ แอ่นเคล้าเคล้าคู่เคล้า
คลอเคลีย
ผู้ไต่เต้นตามเมีย
แมกไม้
คูเดียวเด็ดสวาทเสีย
สายสวาท พี่เอย
นกบ่ไร้เรียมไร้
คู่ร้างแรมโรย ฯ
๗๙๏ เรือดลสามภูดาษด้าว
แดนคาม
แสดงโศกภูดาษสาม
สดับถ้อย
จดระบบระบิลความ
ทุกข์เทวษ เรียมรา
วานช่วยสื่อสารสร้อย
โศกน้องนางฟัง ฯ
/*21*/๘๐๏ ยามเย็นเย็นยะเยียบเศร้า
ทรวงซึม
หม้าโขมดผีพงพึม
ผิ่วก้อง
นางพฤกษเพรียกไพรครึม
ครางคร่ำ ครวญนา
เรียมก็เครงครวญร้อง
ร่ำไห้โหยสมร ฯ
๘๑๏ นางยูงยะยั่วผู้
ผกหาง
ผู้กระพือแพนกาง
ก่งฟ้อน
มยุเรศมยุรนาง
นกชื่น ชมแฮ
โศกแต่ทรวงเรียมร้อน
ร่ำโอ้อายยูง ฯ
๘๒๏ ดูดวงใดบ่คล้อย
คลาคลอ โลกเอย
สั่งโลกเลื่อนรถรอ
เรี่ยฟ้า
ดุจเรียมร่ำครือครอ
ครวญเคร่า สั่งแม่
หน้าแม่เรียงรอหน้า
เรี่ยน้ำตาตรอม ฯ
๘๓๏ ส่ำส่ำสาโรชเร้า
รำเพย
เฉื่อยเฉื่อยวายุชายเชย
ชื่นช้อย
คิดคิดรสฆานเคย
คนธกลิ่น กลาแม่
หลัดหลัดลับแม่คล้อย
คลาดคลุ้มแดดาล ฯ
/*22*/๘๔๏ โฉมจันทร์เจียรจากข้าง
คาวี ก็ดี
กุศราชนางประภาวดีหนี
หน่ายเคล้า
รามราชบำราศสี-
ดานาฎ ก็ดี
สามโศกผิว์ควบเข้า
ค่อนเสี้ยวโศกเรียม ฯ
๘๕๏ พยับพะโยมพยุย่อนโย้
ยางโยน
ตะแบกตะบกตะเบาโอน
อ่อนเทิ้ม
รอกแตไต่ตกโผน
ผกเผ่น
แดพี่รัวริกเริ้ม
เร่าเร้ารัญจวน ฯ
๘๖๏ ใบพฤกษ์พลัดต้นอ่อน
หวอหวือ
ลมระบุโบกโบยบือ
บั่นไม้
นกหกเห็จเหิรปรื๋อ
ปรึบปีก ไปนา
อกพี่ปั่นป่วนไส้
โศกล้ำลมโบย ฯ
๘๗๏ พรรษาโซมหยาดย้อย
ยังคราว คราวนา
บางคาบคัคณานต์ขาว
ขาดน้ำ
เรียมโศกสุชลพราว
พรำพร่ำ ลงแม่
เป็นไป่วายเทวษก้ำ
กึ่งเว้นวันตรอม ฯ
๘๘๏ ฟ้าเครงครวญคร่ำครื้น
คระฮูม ฮูมนา
เมฆหลั่งเมล็ดฟูม
ฟั่นน้ำ
อกเรียมร่ำรันตูม
ตีอก โอยแม่
สายสุชลฉ่ำช้ำ
โศกรื้อแรงครวญ ฯ
๘๙๏ พรรษาธารถั่นท่อฟ้า
ฝอยทอง
คิดโศกวสันต์สอง
เสียดเนื้อ
ไกลอนุชอนาถสยอง
สยดเยือก อกเอย
เย็นยิ่งลมไข้เรื้อ
เร่งเริ้มรัวสกนธ์ ฯ
๙๐๏ คัคณานต์บางคาบยั้ง
หยาดฝน
บึงบ่อบางดำบล
บกแห้ง
จากมิตรมิ่งเสมอชนม์
ชีพิต พี่เอย
เป็นไป่วายเทวษแล้ง
หลั่งน้ำตาตรอม ฯ
๙๑๏ ยามดึกดุเหว่าซร้อง
เสียงประสาน
แว่วแว่ววังเวงปาน
ปี่แก้ว
ถวิลมิ่งวิมลมาลย์
มาโนช เรียมเอย
เสียงแม่จับใจแจ้ว
จากเจ้าเจ็บใจ ฯ
/*24*/๙๒๏ การศัพท์ไก่แก้วแข่ง
ขันขาน
โสตเสนาะสนั่นปาน
ปี่แก้ว
ศัพท์เสียงดุเหว่าหวาน
วังเวก ใจนา
หวาดว่าเสียงสมรแจ้ว
แจ่มแจ้วจับใจ ฯ
๙๓๏ แสงโสมส่องสว่างว้าง
วายเผลียง
ดวงเคราะห์พฤหัสบดิ์เคียง
คู่ใกล้
นึกเนาคฤหาเรียง
รสร่วม เรียมแม่
หลงตระกองกรไล้
ลูบค้างเขินกร ฯ
๙๔๏ ค่อนรุ่งค่อนอกเร้า
รัญจวน ใจนา
นิทรห่างนิตยโหยหวน
ห่างแก้ว
กระอืดกระโอยครวญ
ครางครุ่น ครวญแม่
เจ็บยิ่งเจ็บจากแคล้ว
คลาดน้องนอนเดียว ฯ
๙๕๏ เดือนดับระดับด้วย
ดวงดาว
ดาวประกายพฤกษ์พราว
พร่างฟ้า
เรื่อเรื่ออรุณขาว
เขตต์ขอบ โลกเอย
คิดแม่ตื่นตั้งถ้า
ถาดน้ำสังข์สนาน ฯ
/*25*/๙๖๏ รางรางรุจิเรกด้วย
ดวงสูริย์
แย้มเยี่ยมโพยมจรูญ
เรื่อเรื้อง
ถนัดมุขแม่ไพบูลย์
บงแม่น ใจนา
ยามเมื่อแย้มม่านเยื้อง
เยี่ยมชะม้อยมองเรียม ฯ
๙๗๏ รำไพผ่องภพแผ้ว
แผงสวรรค์
ร้อนโอฆสาครคัน
ขอดแล้ง
อกเรียมบำราศขวัญ
ขวาเนตร กูเอย
ร้อนกระอุอกแห้ง
หากร้อนฤๅเทียม ฯ
๙๘๏ บางตรูดนึกกรูดต้น
ตามกระถาง แถวนา
ผลดกเพียงใดนาง
เหนี่ยวได้
ผ่าเสี้ยวรสะเสยสราง
ศกแม่ นาแม่
บางตรูดดลกรูดไม้
แม่ตั้งชานเฉลียง ฯ
๙๙๏ บางตรูดกรูดสระเส้น
ศกสมร แม่ฤๅ
ผิวแทรกสุวคนธ์อร
อบฟุ้ง
ต้นกรูดนึกใคร่ตอน
ตัดฝาก นุชนา
ปลูกก็กลัวเรือกบุ้ง
บ่อนก้านกินใบ ฯ
/*26*/๑๐๐๏ ลุถิ่นบางพระอ้าง
อกนาม พระนา
พระบั่นบาปธรรมสาม
เสร็จแล้ว
เรียมร่ำกระกัดิกาม
กำหนัด ในแม่
ของแห่งห้องราคแคล้ว
รวบร้อยรึงสกนธ์ ฯ
๑๐๑๏ บางปรงปรงไข่ขึ้น
ขอบเฉนียน นี้ฮา
คิดแม่เก็บปรงเจียน
จุ่มแป้ง
ทอดเทียบสิ่งสุปเพียญน์
พูนภาช- นะเอย
จัดประจงแต่งแสร้ง
เสพล้ำลืมกลืน ฯ
๑๐๒๏ โสธรอรเอกสร้อย
โสพิน พ่อฤๅ
พาพธูพหลลิน-
ลาศผ้าย
เรียมปราศประวัติถวิล
ไหวจิตต์ จอดแม่
เกลือกจักเกิดราพณ์ร้าย
เรื่องเพี้ยงโสพิน ฯ
๑๐๓๏ โสธรถิ่นชื่อบ้าน
บงฉงน ใจเอย
ฤๅว่าโสพินดล
แด่นนี้
ลักอนุชพระพหล
หวนนึก คนึงแม่
กูจากเกรงราพณ์ลี้
ลอบเพี้ยงโสพิน ฯ
/*27*/๑๐๔๏ สำปทวนทวนจิตต์รั้ง
รอคอย แม่เอย
เรือล่องตามชลาลอย
แล่นลุ้ย
ไป่ทันทอดเรือถอย
ทวนท่า นุชนา
หยับโยคพลพายพุ้ย
พี่จ้องใจทวน ฯ
๑๐๕๏ ถึงถิ่นสาวชะโงกบ้าน
บอกนาม นี้แฮ
ไยบ่ยลสาวงาม
ชะโงกหน้า
ถวิลว่าเยี่ยมแกลตาม
เตือนสั่ง พี่เอย
จากนุชจักชะโงกถ้า
ที่เย้าคอยเรียม ฯ
๑๐๖๏ ถับถึงสาวชะโงกอ้าง
อวดนาม นี้เอย
ถวิลว่าสาวสวัสดิ์งาม
เงื่อนเจ้า
คิดแม่เยี่ยมยลยาม
ยืนช่อง แกลนา
จากแม่จักเยี่ยมเย้า
อยู่พู้นภายหลัง ฯ
๑๐๗๏ ยลคามสามร่มร้อน
ฤๅสม นามนา
สาวบ่าวกรำแดดลม
หลากแล้ว
โอ้อรแจ่มผิวผงม
สงวนแง่ งามเอย
แดดไป่พานลมแผ้ว
ผ่องเนื้อนวลผิว ฯ
/*28*/๑๐๘๏ ดลบุรินแปดริ้วร่ำ
แรมสาย สวาทนา
เปลี่ยวจิตต์เปล่าใจหาย
เหี่ยวหิ้ว
เรมียงหมู่แม่ค้าหลาย
ลับแม่ นะแม่
ใจจะขาดร้อยริ้ว
ระริกริ้วระบายลม ฯ
๑๐๙๏ ลับแหลมลุคุ้งย่าน
พญาพาย เรือเอย
แลจรหลิ่งหลากทรายลาย
เล่ห์แก้ว
แหล่งสระน่านสนุกสาย
เสน่ห์แม่ มารา
เจ้าจักลงเรือแล้ว
เล่นคุ้งพญาพาย ฯ
๑๑๐๏ ประจำรังระบุบ้าน
ระบมทรวง โศกเอย
ครวญแม่เมิลสุริยดวง
ดับคล้อย
คณะนกประจำรวง
รังร่วม คู่รา
กูจากเจ็บใจละห้อย
ห่อนได้ประจำเรือน ฯ
๑๑๑๏ บางขนากขนากแก้ว
กกศร รามฤๅ
แผลงแทตย์ถ้ำทรวงธร
ทบเท้า
ขนากกกไก่ขันถอน
ถอยเคลื่อน บ้างแม่
ศรโศกเสียบทรวงเร้า
ราคร้อยฤๅถอน ฯ
/*29*/๑๑๒๏ ไทรมูลไทรเทพยเจ้า
จอมนิคม นี้ฤๅ
เพรงพระพาสองสม
สุขสร้อย
เอาอนิรุทธผทม
ผทับอุ- ษานา
เชิญช่วยอุ้มข้อยน้อย
แนบเนื้อนวลศรี ฯ
๑๑๓๏ โดยดลชนบทบ้าน
บางแตน
หวาดว่ารังแตนแหวน
สวาทเจ้า
ตัวแตนไต่ตอมแหน
หวงห่วง รังรา
ตัวที่หวงห่วงเคล้า
คลาดห้องโหยสมร ฯ
๑๑๔๏ โยทกาแนวน้ำใหญ่
แยกสาม แควนา
ใจเตร่ตริสามตาม
แตกด้วย
หนึ่งไปหนึ่งคืนคาม
เขตต์ควบ แม่เอย
หนึ่งจะโจนน้ำม้วย
แม่น้ำโยทกา ฯ
๑๑๕๏ ชายพนัศแนวทุ่งท้อง
ทางเกวียน
พุ่มไผ่เช่นฉากเขียน
คั่นห้อง
คิดอรแอบองค์ระเมียร
เมียงฉาก อยู่แฮ
ฤๅแม่เมียงไม้ป้อง
ป่ากั้นกีดโฉม ฯ
/*30*/๑๑๖๏ หวั่นหวั่นวาบจิตต์ละห้อย
หวนโหย
เฉื่อยเฉื่อยชะนีโหวย
โหว่ยเจื้อย
หวาดว่ายุพเดียวโดย
เดินเรียก พี่รา
ฟังเล่ห์เสียงนุชเรื้อย
เรียกร้องเรียมขาน ฯ
๑๑๗๏ รังสฤษดิ์นิราสสร้อย
สายสมร
อนุชไท้ทินกร
ผกอบร้อย
เพี้ยนพากย์เอกโทกลอน
ปราชญ์แต่ง เติมพ่อ
เล่ห์สลาบนกน้อย
นุ่มเย้ายอนกรรณ ฯ