นิติสารสาธก
พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร)
นิติสารสาธก
/*1๏ ข้าพระพุทธเจ้าหลวงสารประเสริฐ ซึ่งได้เลื่อนขึ้นเปนพระยาศรีสุนทรโวหารญาณปรีชามาตย์ บรมนารถนิตย์ ภักดีพิริยพาห คิดคำกลอนเรื่องนี้ เรียกชื่อว่า นิติสารสาธก คือ เทียบแบบสอนตั้งแต่มูลบทบรรพกิจไป เพื่อไว้สำหรับนักเรียนในโรงหลวง จะได้อ่านเล่าจำต้นข้อต่อลำดับในแบบสอน ให้แม่นยำชำนาญ ได้ทูลเกล้า ฯ ถวายแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าดำรัสสั่งให้พระเจ้าราชวรวงษ์เธอกรมหมื่นอักษรสาสนโสภณ ลงพิมพ์ที่โรงพิมพ์หลวง ในพระบรมมหาราชวัง ๑๐๐๐ ฉบับ ตีเสร็จณวันพฤหัศบดี เดือนหกแรมสี่ค่ำ ปีระกา เบ็ญจศก ศักราช ๑๒๓๕ หนังสือนี้ได้จ่ายใช้ราชการสิ้นไป เจ้าพนักงานกรมศึกษาธิการ ได้จัดพิมพ์ขึ้นใช้ราชการต่อๆ ไป จนถึง ศก ๑๑๘ เปนครั้งที่สาม ๚ะ
๏ ข้าพระพุทธเจ้า
หลวงสาร ประเสริฐแฮ
โดยราชภิธานขนาน
โปรดตั้ง
ปลัดทูลฉลองขาน
ตำแหน่ง
คิดอักษรกลอนทั้ง
เทียบเบื้องแบบสอน ๚ะ
---
๏ ยุบลระบอบนี้
นามยก
นิติสารสาธก
เทียบไว้
สำหรับส่ำโบดก
เดกร่ำ เรียนเฮย
บอกนับลำดับได้
เรื่องรู้ครูเดิม ๚ะ
---
๏ น้อมกายขอถวายอภิวาท ไหว้บัวบาทพระสุคตหมดตัณหา พระไทยหนักเพียงหนึ่งหลักล้วนศิลา ไม่เคลื่อนคลอนผ่อนหาโลกามิศ พระปัญญายิ่งใหญ่เป็นไตรยเหตุ ฆ่ากิเลศให้รำงับดับสนิท ไม่กลับหาญราญรอมาต่อฤทธิ์ มอดม้วยมิดไม่มามัวกลั้วสันดาน นบสัทธรรมที่พระนำพระแนะสอน ล้วนสุนทร/*3หนักแน่นเปนแก่นสาร ปริยัติปฏิบัติสองประการ อีกมรรคผลนฤพานครบไตรย์พิธ สามสิ่งบริสุทธิ์ผุดผ่องแผ้ว ประทีปแก้วส่องสว่างกระจ่างจิตร กำจัดหมู่โมหันธ์อันมืดมิด ให้เปลื้องปลิดปลดบำราศขาดสันดาน ขอเคารพอัษฎาริยะสงฆ์ แปดพระองค์สี่คู่เคียงขนาน สราพกพระดิลกโลกาจาริย์ ลุโลกุดดรญาณล่วงโลกีย์ ไหว้พระคุณบิดามาตุเรศ อันก่อเกษเกิดสกนธ์เกษมศรี ถนอมเลี้ยงทุกทิวาแลราตรี จนอินทรีย์แก่กล้ามาทุกวัน คำนับครูผู้ประสิทธิ์ในกิจชอบ ท่านประกอบสั่งสอนทุกสิ่งสรรพ์ ได้รอบรู้วิทยาสาระพัน พอเทียมทันเพื่อนบุรุษไม่ทรุดทราม บังคมคุณบุญเบื้องบทรัช พระจอมจุลจักรพรรดิพงษ์สยาม ทรงพระเดชดินกระเดื้องเรือง/*4พระนาม นิคมคามทุกประเทศเขตรนคร พระปกครองไพร่ฟ้าประชาราษฎร์ เสนามาตย์แสนศุขสโมสร ได้ขาดเข็ญเย็นทั่วแผ่นดินดอน เดชขจรปกแผ่แพร่พระคุณ ขอนบไทยทวยเทพทุกสฐาน เนาพิมานเมืองแมนแดนเขาฃุน จงส่องทิพย์ไนยนาด้วยการุญ อวยอะดุลย์พรพิพัฒน์กำจัดไภย จะริเริ่มเรื่องอักษรเปนกลอนกาพย์ ฃอได้ทราบราวทางสว่างไสว ปรีชาเชาวน์เคล่าคล่องว่องไว ฃอจงให้พริ้งเพราะเสนาะกลอน เรื่องนี้นามนิติสาระสาธก คือหยิบยกยนต์แยบในแบบสอน ทั้งลำดับต้นข้อต่อสุนทร พอเดกอ่อนจะได้อิงพิงนิพนธ์ ถ้าหมั่นเล่าหมั่นจำสำเหนียกแน่ ในข้อความตามกระแสตั้งแต่ต้น คำลิกขิตติดต่อข้อยุบล /*5อะนุสนธิ์สืบเรื่องเนื่องนุกรม เริ่มศึกษาในตำราบรรพกิจ ให้เจนจิตรทีละน้อยค่อยประสม คงจะเปรื่องปรีชาอย่าปรารม จงนิยมคำเค้าสำเนากลอน กุมารามาเรียนในโรงหลวง สิ้นทั้งปวงอุส่าห์จำจะพร่ำสอน ที่เรียนรู้รู้ให้แท้จงแน่นอน จะได้ผ่อนผันเพียรเรียนต่อไป ที่เล่าเขียนเรียนรู้ให้ครูสอบ ครูว่าชอบแล้วจงควรไม่สงไสย ครูสอนสั่งอุส่าห์ทำอย่าจำใจ มิใช่ไพร่ล้วนแต่เหล่าเผ่าผู้ดี ควรจะเสาะศึกษาวิชาหัด ให้เจนจัดรอบรู้ได้ชูศรี ถ้าตั้งใจใฝ่ผันทุกวันทวี สักขวบปีก็จะเปรื่องกระเดื่องแดน อย่าเกียจคร้านการเรียนเร่งอุส่าห์ มีวิชาเหมือนมีทรัพย์อยู่นับแสน จะตกถิ่นถานใดคงไม่แคลน ถึงคับแค้นก็พอยังประทังตน อันความ/*6รู้ๆกระจ่างถึงอย่างเดียว แต่ให้เชี่ยวชาญเถิดคงเกิดผล อาจจะชักเชิดชูฟูศกนธ์ ถึงคนจนพงษ์ไพร่คงได้ดี เกิดเปนชายชาวสยามตามวิไสย หนังสือไทยก็ไม่รู้ดูบัดศรี ต้องรับอายขายหน้าทั้งตาปี ถึงผู้ดีก็คงด้อยถอยตระกูล จะต่ำเตี้ยเสียชื่อว่าโฉดช้า จะชักพายศลาภให้สาบสูญ ทั้งขายหน้าญาติวงษ์พงษ์ประยูร จะเพิ่มพูลติฉินคำนินทา หนึ่งหนังสือฤาตำหรับฉบับบท เปนของล้วนควรจดจำศึกษา บิดรปู่สู้เสาะสะสมมา หวังให้บุตรนัดดาได้ร่ำเรียน จะได้ทราบบาปบุญทั้งคุณโทษ ปะบุตรโฉดต่ำช้าก็พาเหียร ไม่สมหวังดังบิดาปู่ตาเพียร เนิ่นจำเนียรแพลงพลัดกระจัดกระจาย /*7อนึ่งสารกรมธรรมเปนหลักทรัพย์ ก็สำหรับย่อยยุบบุบถลาย เขาจะแปลงปลอมเปลี่ยนเขียนอุบาย อ่านไม่รู้แยบคายก็เสียคน ถึงจะวานท่านผู้อื่นเขาอ่านให้ มันก็ไม่หมดดำคล้ำฉงน เขาต่อแต้มแนมแอบเปนแยบยนต์ เข้าตาจนไม่รู้จักอักขรา หนึ่งแม้นใครเขาจะวานอ่านตำหรับ จะอ้าปากงับๆดูขายหน้า ต้องตอบขานหว่านล้อมด้วยมารยา เอาวาจากันตัวด้วยกลัวอาย หนึ่งเรื่องไรซึ่งจะใคร่รู้ประจักษ์ ข้อสลักสำคัญที่หมั่นหมาย อ่านไม่ออกอั้นอ้นจนอุบาย ก็คลาศคลายแคล้วของที่ต้องการ โดยอย่างต่ำปะคำเขาเขียนด่า ไม่รู้จักอักขราจะตอบขาน ก็ท่าจนทนรับอัประมาณ ดูโฉดช้าสาธารณ์ไม่เทียมคน /*8ถ้าพากเพียรเรียนไว้ได้ตระหนัก จะประจักษ์คุณโทษประโยชน์ผล แม้นรอบรู้ๆทั่วอย่ากลัวจน จะชูตนให้ดำรงอย่าสงกา อันการรู้อ่านอักษรทั้งกลอนกาพย์ ละเอียดหยาบตื้นฤกตามศึกษา มีคุณเลิศเหลือล้นคณนา เปนต้นทางปัญญาวิชาชาย พระบาทพระปรมินทร์ปิ่นสยาม โดยพระนามอยู่เกล้าเราทั้งหลาย ทรงมหากรุณาไม่คลาคลาย แก่เดกชายบุตรนัดดาข้าลออง หวังจะให้เรียนรู้ได้ฟูเฟื่อง ให้ปราชเปรื่องแดนดินสิ้นทั้งผอง ทรงสู้เสียราชทรัพย์อเนกนอง พระไทยปองจะให้เปนประโยชน์คุณ แก่บุตรหลานเหล่าเสวกามาตย์ ให้ฉลาดเฟื่องฟื้นทุกหมื่นขุน ด้วยกำลังพระเมตตากอบการุญ พระเดชคุณเกลี่ยเกล้าเราทั้งมวน /*9โปรดให้ตั้งโรงสะกูล์มีครูสอน ทั้งบทกลอนการกระวีมีครบถ้วน พวกนักเรียนรู้เรื่องอย่าเรรวน ทุกคนควรคิดคะนึงถึงพระคุณ จงตั้งใจศึกษาวิชาหัด ให้ชาญชัดเชิดชื่นทุกหมื่นขุน ค่อยตั้งติดเติมต่อดังก่อกุณฑ์ จะสบสุนทรอัดถ์สวัสดี อันแบบเรียนที่หนึ่งพึงกำหนด มูลบทบรรพกิจถ้วนถี่ ถัดมาวาหะนิติ์นิกรมี แล้วถึงที่แบบสามตามนุกรม นามตระหนักว่าอักษรประโยค ที่สี่ชื่อสังโยคพิธานสม กับเสริมใส่ไวพจน์พิจารณ์ระดม นับนิยมรวบเข้าตามเค้ามูล
ที่ห้านั้นพิศาลการันต์บท จงจำจดชื่อไว้อย่าให้สูญ ยังที่หกยกเติมเข้าเพิ่มพูล นอกประมูลบานพะแนกแยกออกมา แบบนั้นชื่ออะนันตะวิภาค มีหลายหลากถ้วนถี่ดีหนักหนา นี่แบบเรียนต้องจำเปน/*10ตำรา ลำดับมาเท่านี้มีสำคัญ นับเรียงตั้งแต่หนึ่งจนถึงหก นี่หยิบยกย่อๆพอจำมั่น จะธิบายบอกคำที่รำพัน มูละนั้นแปลว่ารากแรกพากเพียร คำว่าบทนี้ว่าแบบที่สอนศิษย์ บรรพกิจก็คือการที่อ่านเขียน เปนกิจจำทำก่อนได้ผ่อนเพียร พวกนักเรียนจำแปลให้แน่ใจ บทที่สองตรองตฤกนึกจงแน่ จะบอกแปลให้กระจ่างสว่างไสว วาหะนิติ์ว่าตำราพานำไป อักษรใดเสียงต่ำก็นำจูง สูงสิบเบ็ดนำถ้วนจำนวนนับ ต่ำก็กลับมีเสียงสำเนียงสูง เพราะอักษรตัวน่ามาพะยูง เช่นคนจูงมือกันขึ้นชั้นบน ถัดมาว่าด้วยแบบบทที่สาม จะแจ้งความตามต่อข้อนุสนธิ์ ว่าอักษรสองประกอบก็ชอบกล คือคลุกเคล้าเข้าปนสำเนียงกัน ชื่อสังโยคะพิธานแบบที่สี่ ว่าวิธีตัวสกดได้จัดสรร /*11มีทุกแม่แต่ละอย่างต่างต่างพรรณ์ แบบที่เติมเพิ่มนั้นคือไวพจน์ กับท้ายคำว่าพิจารณ์ขนานสร้อย หนูน้อย ๆ ฟังคำเร่งกำหนด แปลว่าตรวจคำเปลี่ยนที่เพี้ยนพจ คือจำจดคำละม้ายคล้ายสำเนียง แบบพิศาลการันต์ที่ครบห้า นั้นแปลว่ากว้างขวางทางงดเสียง อักษรเดิมเพิ่มท้ายมีรายเรียง ท่านเขียนเคียงไว้ไม่อ่านพานจะชุม แบบอะนันตะวิภาคที่ครบหก จะหยิบยกย่อ ๆ ข้อศุขุม จำแนกคำสาธกที่ปกคลุม จัดควบคุมเข้าเปนหมวดแล้วตรวจตรอง ถ้ารวบแปลว่าไม่มีที่สุดแจก ถ้าจะแยกบทนั้นปันเปนสอง อะนันตะคำต้นวิภาครอง ตามละบองบาฬีเปนที่อิง อนันตะว่าไม่มีที่สุดจบ วิภาคว่าแจกขนบนับทุกสิ่ง นี่คิด/*12ข้อไขแสดงออกแจ้งจริง ใช่ประวิงว่าเล่นพอเปนกลอน เท่านี้หนอควรจำเปนตำหรับ แปลฉบับชื่อบทในแบบสอน จะขยายแยกความตามสุนทร กลับว่าย้อนแยบยนต์แต่ต้นมา จัดเปนข้อคำสอนควรศึกษา เล่านโมติดต่อกับออา ตลอดมาจนถึงอะสระไทย ท่านมักว่ามาแต่สังสะกฤตย์ ข้อลิกขิตคำบุราณท่านขานไข แต่เห็นชัดมาข้างเสียงสำเนียงไทย เดิมอย่างไรจะเปนแท้ไม่แน่นอน นโมนั้นแปลว่าความประนามพระ พุทธายะเพื่อจะรู้ที่ครูสอน สิทธํฃอสำเหร็จที่สรวมพร ครูจะสอนลงประสิทธิ์วิทยา เล่าก ข ต่อถึงพยัญชะนะ นับจังหวะวรรคตอนย้อนเข้าหา /*13เปนหกตอนผ่อนนับเรียงกันมา อักขรารวมสี่สิบสี่คง แล้วแบ่งคัดจัดไว้เปนไตรยางษ์ คือเสียงสูงต่ำกลางอย่าใหลหลง สูง ๑๑ กลาง ๙ เล่าให้ตรง เสียงต่ำลง ๒๔ มีสำคัญ อักษรสูง ข ฃ ฉ ฐ ถ ทั้ง ผ ฝ ส สามท่านจัดสรร กับตัว ห ต่อบันจบพอครบครัน เปน ๑๑ เท่านั้นสูงสำเนียง อักษรกลาง ก จ ฎ ฏ สอง วรรคกับบปปองว่ากลางเสียง อีกตัว อ ครบเก้าเล่าเรียบเรียง ก็พอเพียงที่จะจำให้ชำนาญ อักษรต่ำกำหนดนับเถิดพ่อ ค ฅ ฆ ง ท่านบรรหาร ช ซ ฌ ญ ต่อเทียบทาน ฑ ฒ ณ สองวารด้วยสองวรรค อีกทั้ง พ พ แล ภ ม ย ร ล ว ต่อประจักษ์ ทั้ง ฬ ฮ พอถ้วนจำนวนวรรค ยี่สิบสี่นี้/*14ชักต่ำสำเนียง ในอักษรสามหมู่รู้ให้ชัด เล่าประหญัดลดหย่อนผ่อน ๆ เสียง ให้ถูกบทแบบระเบียบที่เทียบเคียง นี่จัดเรียงเรื่องนับลำดับกัน ถัดนี้ไปให้รู้วรรณยุต แต่เอกโทไปจนสุดไม้กังหัน ได้ชี้ชื่อตัวอย่างต่าง ๆ พรรณ แจ้งสำคัญอยู่ในแบบฉบับเรียน กระบวนใช้ต่างกันวรรณยุต กุลบุตรจงวิจารณ์จะอ่านเฃียน ให้ถูกต้องตามแบบจงแนบเนียน แล้วจึ่งเพียรเรียนข้อต่อขึ้นไป ลำดับนี้ถึงที่ถิ่นสระ ซึ่งควรจะแจกแม่กกาได้ นับแต่ อ คนถึงอะสระไทย ก็พอได้เสียงสิบห้าตำราตรง ประสมกับพยัญชะนะในหมู่สาม ออกเสียงตามตัวสระที่ประสงค์ เมื่อเล่าแจกแยกถ้วนกระบวนลง /*15แล้วก็จงผ่อนผันหันสำเนียง อักษรสูงผันสามตามตำหรับ ไม้เอกกับโทชักตระหนักเสียง คือว่า ข ข่ ข้ ต่อๆ เคียง เว้นแต่เสียงสั้นสี่ที่คำตาย คือ ขิ ขึ ขุ ขะ รัศสะแท้ จะผันแปรก็ไม่เคลื่อนเลื่อนขยาย เหมือนสัตวนิ่งกลิ้งทอดเมื่อวอดวาย อันคำตายเช่นกันฉนั้นจริง อักษรกลางทางผันนั้นเปนห้า เอกโทตรีจัตวาครบทุกสิ่ง ก ก่ ก้ ก๊ ก๋ พออ้างอิง ต้องงดทั้งสี่คำเช่นรำพรรณ อักษรต่ำตำหรับบังคับไข ให้แจ้งใจแนะนำที่คำผัน เอกกับโทท้าเสียงอยู่เคียงกัน ค ค่ ค้ พอสำคัญผันเปนตรี ออกสามเสียงเช่นกันฉนั้นหมด แต่ต้องงดคำตายหมายได้สี่ คือ คิ คึ คุ คะ รัศสะมี /*16คำคงที่ผันไม่ออกบอกไม่พราง หนึ่งไม้ม้วนจำนวนยี่สิบทัศ ได้แจงจัดถ้วนทั่วเปนตัวอย่าง แม้นเล่าทำจำได้ที่ไว้วาง จะกระจ่างแจ่มใจในวิธี แม่กกาคำม้วยทั้งสามหมู่ พิเคราะห์ดูโดยขบวนถ้วนถี่ ไม่ควรใส่ไม้ออกทั้งโทตรี แต่เสียงมีต่างในตัวทั่วกันไป เหมือนจักขุไฟคุแลฉะชะ อิกแป๊ะซะบ่อสระหละละไข หยิบมาว่าย่อ ๆ พอเข้าใจ รู้เลศไนยแยบคายคำตายมี ลำดับถัดคัดเรื่องเข้าเรียงเรียบ อือคำอ่านทานเทียบทางวะสี ภู่สุนทรโวหารชาญกระวี ท่านได้แต่งเรื่องนี้ไว้นมนาน เรื่องพระไชยสุริยา ก กา กน เรียงไปจนแม่เกยจบคำขาน เปนลำนำคำกลอนสอนกุมาร พอได้อ่าน/*17ฬ่อใจได้ปัญญา อักษรถ้วนจำนวนสี่สิบสี่ ทั้งวิธีล้ำฦกที่ศึกษา รวมสระเข้ากันกับพยัญชะนา แจก ก กา เล่าผันสรรสำเนียง ก็ยังไม่พอใช้คำไทยหมด ต้องคิดจัดตัวสกดประสมเสียง เปนกน กง กก กด กบ กม เรียง ที่สุดเพียงแม่เกยเปรยพิปราย ในกระบวนตัวสกดกำหนดแน่ ถ้าใช้แต่คำไทยก็ไม่หลาย กนสกดตัวนอข้อธิบาย นับเรียงรายแม่กงสกดงอ กก กอ กด ด บอ แม่กบ ต่อบันจบแม่กมตัวมอหนอ แม่เกยนั้นรวมทั้ง ย ว อ แจกแต่กอไปจนจบครบจำนวน แม่กนกงกมเกยสี่หมู่นี้ เอกโทตรีจัตวามาผันผวน เปนอักษรห้าสามตามกระบวน ที่ไม่ควรผันทำแต่คำตาย ในแม่เกยมีแปดกำหนดนับ เกืยะเกือะกับเกอะกัวะ/*18เกะแกะหมาย อีกโกะเกาะเราะเสียงเรียงๆราย ล้วนคำตายผันไม่แปลกแตกสำเนียง แม่กกกดกบบันจบด้วย เปนคำม้วยผันผายไม่กลายเสียง ไม้เอกโทห้ามขาดอย่าเขียนเคียง ชักสำเนียงใช้ได้แต่ไม้ตรี กับไม้หนึ่งสมญากากะบาท เห็นนักปราชใช้มากเปนสากษี ตัวสกดซึ่งกำหนดในวาที ดังเช่นว่ามานี้ใช้คำไทย ยุบลบทตัวสกดซึ่งเปลี่ยนแปลก จัดย้ายแยกอย่างโบราณท่านขานไข คือสำหรับกับภาษาอื่นๆไป จะแจกไว้ในสังโยคะพิธาน จัดได้ถ้วนตามจำนวนตัวสกด ทั้งแบบบทคำใช้ไว้วิดถาร อุสาห์เพียรเรียนไปก็ไม่นาน จะพบพานแบบฉบับตำหรับครู เล่ากนจนครบจบอักษรแล้ว /*19ผันผ่อนเล่ากงหนอพ่อหนู ถึงแม่กกถัดกันให้หมั่นดู อย่าจู่ลู่ลัดแล่งตำแหน่งเรียน จบกกยกข้อต่อไปกด ลำดับบทจงวิจารณ์จะอ่านเขียน แล้วเล่ากบเข้าบันจบอย่าวนเวียน สำเนียงเปลี่ยนตามอักษรผ่อนหนักเบา กก กด กบ คำตายไม่ย้ายแยก แต่เสียงแปลกกันอยู่ทูกหมู่่เหล่า นักเรียนแรกศึกษาปัญญาเยาว์ อย่าดูเบาจำแบบด้วยแยบคาย ทั้งเหล็กเลกแหลกแลก ลาก หลาก หลาย อีกฉุดชุดฉาดชาติหนาดนาดกราย อะธิบายย่อ ๆ พอเปนเลา ถึงแม่กมสมมุตมอสกด ตาบแบบบทเบาราณให้อ่านเล่า ข้อนี้ควรจำโดยสำเนา หนึ่งท่านเอานฤคหิตลิกขิตบน เช่นคำเล่า/*20แต่ปฐมสิทธํนี้ อีกอย่างชี้เชิญประชุํกลุํ้กลางหน กับคำกาชุํนุํเจ้าจุํพล นิตคหิตสถิตย์บนใช้แทนมอ เฃียนถึงเกยเลยเล่าจงเคล่าคล่อง ให้ถูกต้องตั้งต้นแต่ตัว ข แจกจนจบครบทั่วถึงตัว ฮ ย ว อ ตัวสกดกำหนดนึก แล้วผวนผันห้าสามตามอักษร สามนิกรหมวดกองเร่งตรองตฤก เกยนี้แจกเฃียนอ่านพานจะฦก ต้องหมั่นนึกหมั่นเล่าค่อยเบาใจ คำม้วยแม่เกยทั้งแปดนั้น เสียงต่างกันเยื้องแยบดังแบบไข คือปีเถาะปูนกระเทาะเสนาะไพ เราะเหราะวิ่งไขว่ได้จับแพะ เท่านั้นเถอะเลอะเทอะไม่เหมาะเมาะ สืบเสาะน้ำเซาะหัวเราะแหะ จะพูดข้อขำคำช่วยนำแนะ อย่ากะแหนะน้ำเหยาะเย้ยเยาะกัน คำเช่นนี้มีมากดูหลากหลาย /*21แจกกระจายย่อๆ ข้อขยัน พอได้ดูรู้คำเปนสำคัญ เสียงแปลกกันเหมือนคำที่ร่ำมา เมื่อเล่าเขียนเรียนอักษรได้เสร็จสรรพ แล้วเรียนนับในวิธีสังขยา ตั้งแต่หนึ่งถึงอะสังไขยา ประมวนมานับอ่านให้ชาญเชิง หนึ่งให้รู้ดูประมาณการเล่าบ่น แม้นโลภล้นเหลือนักก็มักเหลิง ต้นจะหายปลายจะเลอะกระเจอะกระเจิง เพราะละเลิงโลภเรียนไม่เพียรพัก บุราณสอนผ่อนช้าสี่สฐาน อย่าหักหาญเหนแก่ด่วนควรตระหนัก อย่าด่วนดุมุทะลุทำลายรัก ต่อประจักษ์จึ่งค่อยโกรธประโยชน์ยาว หนึ่งจะคิดเสาะแสวงแห่งทรัพย์สิน อย่าดูหมิ่นควรพิเคราะห์เสาะสืบสาว ค่อยผันผ่อนทอนทุนตามรุ่นคราว ถ้าฉ่าฉาวฉับไวไม่เปนการ จงดูเยี่ยงตัวปลวกผนวกรัง ค่อยติดตั้งเติม/*22ต่อก่อเปนถาน ทีละน้อยค่อยเจริญไม่เนิ่นนาน ใหญ่ประมาณเท่ากะรีก็มีชุม แสวงทรัพย์ก็เช่นกันฉนั้นแหละ ค่อยเลมและสะสมโดยสุษุม แต่หมั่นเก็บหมั่นหามาชุํนุํ คงเปนกลุ่มแต่อย่าเกลื่อนด้วยเพื่อนพาล หนึ่งจะเดินบนภูเขาแม้นเหย่าเหยาะ ปะทรอกเซาะโกรกกรวยห้วยละหาน จะแพลงพลาดปี้ป่นเพราะลนลาน ต้องพินิจจิตรพิจารณ์บทจร ข้อหนึ่งศึกษาศิลปสาตร ความฉลาดตื้นฦกที่ฝึกสอน ค่อยเล่านึกตรึกตราให้ถาวร ที่ครูสอนอุส่าห์สอบให้ชอบชิน แม่นเก่าเล่าข้อต่อขึ้นใหม่ คงจะได้โดยจิตรคิดถวิล แบบบุราณใช้มาเปนอาจิณ อย่าดูหมิ่นมูลสฐานการวิชา เมื่อแคล่วคล่องคิดอ่านชำนาญนับ ได้เสร็จสรรพโดยวิธีสังขยา แล้วจึ่ง/*23เพียรเรียนนับอย่างอื่นมา ท่านจัดว่าสามอย่างทางประมาณ คือนับวัดสัดตวงถ่วงตาชั่ง นับวัดตั้งแต่โยชน์โดยวิดถาร จนถึงประมาณดูเทียบทาน ท่านจัดการวัดนับลำดับมี นับด้วยตวงตั้งแต่เกษียนเวียนถดถอย จนถึงร้อยเมดเข้าเล่าตามที่ นับด้วยชั่งตั้งแต่ภารามี ไม่ทวีลดต่ำร่ำลงไป จนถึงสองเมล็ดเข้าเปนที่สุด เปนบุรุษเรียนตำราภาษาไสย จงรู้ปีรู้เดือนอย่าเคลี่อนไคล ฤดูใดโดยนับลำดับเดือน หนึ่งแปดทิศคิดปันให้สันทัด ตามที่จัดเปนตำราอย่าเลือนเปื้อน ท่านไฃคำจำให้แน่อย่าแชเชือน ของโบราณขานบทไว้หมดสิ้น ในแบบจินดามณีก็มีหลาย แต่ท่านยังมิได้แยกโดยแยบคาย /*24ไม่กระจายจะแจ้งแห่งยุบล จึ่งคิดคัดจัดคำไม้มลาย แยกขยายสองอย่างทางนุสนธิ์ จำพวกหนึ่งตัวยะไม่ปะปน พวกหนึ่งต้องข้องระคนสกดยอ มลายล้วนควรจดกำหนดไว้ คือคำไทยพูดกันเท่านั้นหนอ ข้างฝักฝ่ายคำมลายมีตัวยอ คือติดต่อแต่มคธเร่งจดจำ ปันแผนกแจกอรรถจัดขยาย หวังธิบายบอกส่อที่ข้อขำ อย่าดูถูกนะพ่อหนุ่มจะคลุมคลำ ไม่ได้สำนักนิ์ครูก็ดูเอา ลำดับข้อมูละบทหมดเท่านี้ ถ้ารู้ดีสิ้นโทษที่โฉดเฉา ด้วยประจักษ์หลักแหล่งแบ่งบันเทา ได้เงื่อนเงาเค้ามูลเพราะพูลเพียร อันแบบสอนบ่อนระบิลสิ้นทั้งหมด มูลบทบรรพกิจสถิตย์เสถียร เปนรากแก้วของตำหรับฉบับเรียน ถ้าแม้นเพียรแตกฉานชำนาญดี จะเรียนไหนได้นั่นอย่าพรั่นจิตร /*25บรรพกิจต้นรากเปนสากษี เหมือนมูลเฌอชื่นชุ่มในปถะพี ทั้งไม่มีด้วงแมงเข้าแทงไส้ ต้องวิตกไปทำไมกับใบก้าน จะสะคร้านช่อดอกออกไสว เลือกเก็บกินแก่อ่อนไม่ร้อนใจ อุประไมยก็เหมือนหมู่ผู้นักเรียน ถ้าฝึกฝนต้นแรกให้แตกฉาน ทั้งหมั่นอ่านหมั่นคิดทั้งหมั่นเฃียน ถึงไล่สอบคงทนไม่วนเวียน แม้นพากเพียรเรียนไหนคงได้รอย ๚ะ
จบมูลบทเท่านี้ ๚ะ
๏ จบมูลบทเบื้อง
แบบสอน
คิดกลั่นสรรเปนกลอน
กล่าวอ้าง
ชักฉายถ่ายเทียบถอน
ทางเรื่อง เรียงแฮ
ใดพร่องใดขาดบ้าง
ปราชต้องเติมเสริม ๚ะ
๏ อักษรสูงมีสิบเอ็จไม่เสรจสรรพ ไม่พอกับคำไทยที่ใช้สอย ต้องคิดจัดสูงนำต่ำให้พลอย มีเสียงคล้อยเคลื่อนสูงจูงขึ้นมา จึ่งตั้งแบบวาหนิติ์คิดไว้สอน พวกเด็กอ่อนเยาว์ไวยได้ศึกษา จัดอักษรสูงนำเปนตำรา เรียงกันมาแต่ขอจนหอพลัน ทั้งสิบเอ็ดเสร็จถ้วนจำนวนสูง สำหรับจูงเสียงต่ำให้นำหัน ขึ้นเสมอตัวนำเปนสำคัญ แจกเล่าผันเช่นอักษรสูงสำเนียง แต่ ก กา ถึงเกยเฉลยไข ผันก็ได้ชัดๆไม่ขัดเสียง แต่ตัวที่ควรนำจะนับเรียง ท่านใช้เพียงเจ็ดตัวอย่ามัวคิด คือตัวงอกับนอมอยอรอ อีกลอวอพอครบจบลิกขิต หมั่นอ่านเล่าอย่าละเลิงในเชิงชิด ให้เจนจิตร์จองจำให้ชำนาญ หนึ่งต้อง/*27รู้แยบคายอุบายบท พึงกำหนดเลศไนยที่ไขขาน , สูงสิบเอ็ดนำถ้วนก็ควรการ แต่พิจารณ์ดูก็แปลกแยกกันมี อ้กษรสิบตั้งต้นจนตัวสอ ออกเสียงส่อตัวนำคำสมี มิ่งสมรผ่อนเสมอเสนอดี ชนิดนี้ตัวอย่างพออ้างอิง อันตัวหอเปนแต่นำต่ำให้สูง ใช้ชักจูงดุจคำว่าผู้หญิง แลข่อยหยองนึกแหยงแหนงประวิง สำเนียงทิ้งตัวน่าที่มานำ ออกแต่เสียงตัวหลังสิ้นทั้งหมด นี่บอกบทแบบย่อที่ข้อขำ จำพวกศิษย์ศึกษาอุส่าห์จำ เปนเครื่องนำแนะทางสว่างใจ แบบยุบลบทต้นนั้นว่าย่อ คือตัวขอนำงอก็พอได้ แต่กกาจนเกยแจกเรียงไป คิดค้นภาษาไทยไม่ได้ความ ตัวฉอนำตัวงอที่ต่อถัด คิดตรวจจัด/*28คำใช้ไว้ได้สาม คือฉงนแลฉงายฉง้อนงาม ลำดับตามแต่งย่อข้อยุบล ตัวถอนำตัวงอต่อลิกขิต ได้ตรองคิดคำข้อต่อนุสนธิ์ คิดแถงแลไถงถงาดบน กับถงมอย่างยลเปนสี่คำ แม่ตัวผอนำงอได้คำใช้ กำหนดไว้เพียงห้าอุส่าห์สำ เหนียกจงแน่แต่ละบทเร่งจดจำ ที่แจกคำว่าผงะผง้อนงอน อีกผงาดแลผงอบระบอบนี้ กับคำที่ว่าผงมนิยมสอน ตัวฝอนำตัวงอเข้าต่อกลอน อุทาหรณ์เห็นบ่อได้คำใช้เลย สอทั้งสามออกเสียงอย่างเดียวกัน แจกตัวสอเท่านั้นท่านเฉลย ว่าตลอดความขยายพิปรายเปรย ไม่ล่วงเลยลัดบ่อนอักษรเคียง คิดจัดคำใช้ได้ครบห้า คือสง่ากับสงวนสงัดเสียง สงบเงียบเสงี่ยมงามว่า/*29ตามเรียง ในแม่ต้นจบเพียงเท่านี้นา ๚ะ ๏ ถึงแม่สองตรองคิดคำประสม นับนิยมอย่างสยามภาษา แจกตัวขอนำนอแต่กกา ตลอดมาจนถึงเกยเฉลยกลอน คือขนนทำขนันขนานหน้า ผลขนุนดกระย้าด่านขนอน พระขนงอางขนางในทางจร รำเขนงกลางนครเช่นตามเคย แขนงไม้บางโขนงพระขนอง ท่านทั้งสองนอนเอกเขนกเฉย บางขนากลายขนกผงกเงย อย่าละเลยสวนสองขนัดเรา หนึ่งกระบวนเนื่องเห็นเปนขนัด อย่าแว้งวัดตีขนัดหางงูเห่า ถ้าแม้นต่ำกว่าขนาดก็ทำเนา คนเก่าๆรู้ขนบครบธรรมเนียม ประทุนเก่าต้องเอาไม้ขนาบ ขนอบไว้จะให้สอบทั้งสี่เหลี่ยม ขนมปังยังมีที่ทำเทียม พระเขนยไคร/*30อย่าเลี่ยมขึ้นหนุนลอง ที่ร้านหนึ่งเขาขายขนายช้าง จำพวกช่างพูดแขนะแกะและของ ช่างแขนะลายลวดกวดลายทอง ในแม่สองที่หนึ่งพึงวิจารณ์ ๚ะ หมวดสองที่สองจงตรองคิด ตัวฉอนำนอสนิทได้คำขาน ทำไฉนปี่ไฉนฉนำนาน ฉนวนท่าชลธารที่ท้ายวัง ริมเฉนียนเตียนราบระรุ่มรื่น ประจุพื้นเต็มเตาเผาฉนัง ปลาฉนากน้ำป่วนติดอวนรัง สวนนายสังสองโฉนดโปรดให้งด ทอดโฉนดบาดหมายให้นายส่ง ตัวนายสงต้องคดีมีกำหนด ถ้ามูลนายแก้เกี้ยวทำเลี้ยวลด ต้องด้วยบทปรับไหมให้ใช้ความ ๚ะ ตัวถอนำตัวนอต่อตำหรับ ตามลำดับหมวดสองในแม่สาม กุมาราจงอุส่าห์พยายาม พิเคราะห์ตาม/*31บทแบบจึ่งแยบคาย ดินถนำกับอีกคำถนำทึก ใครปลูกพฤกษ์ริมถนนกุศลหลาย ได้ฟังเรื่องรู้ถนัดชัดธิบาย ใครมุ่งหมายเนื้อนิ่มถนิมเมือง หวังถนอมจนต้องตรอมระทมทุกข์ เฝ้าเคล้าคลุกดอกพยอมจนผอมเหลือง ได้สนุกแต่สักหนิดชีวิตร์เปลือง เพราะงามเมืองแรงร้ายระคายคัน ๚ะ ตัวผอนำตัวนอข้อครบสี่ ในวิธีคำใช้ได้จัดสรร คือบวกทาฝาผนังประดังกัน ได้สำคัญแล้วจึงแกะผนึกดู กันได้เปนแผนกเลขผนวก สำหรับบวกตำหรับใหญ่ที่ในตู้ พลิกสมุดสองเผนิกเลิกออกดู คงได้รู้ราวความตามคำภีร์ ป่างกระษัตรสองพระองค์ทรงผนวช ได้ทรงสวดมนต์เพลินเจริญศรี /*32สร้างกุศลต่อเติมเพิ่มทวี ในแม่นี้ห้าคำเช่นร่ำมา ๚ะ ในหมวดสุดตัวสอนำนอเล็ก นักเรียนเด็กดูบทแบบหนะจ๋า กับคำใช้จดจำเปนตำรา จะชักพาให้สว่างกระจ่างใจ แสนเสน่ห์ต้นโสนอิกเสน่า กะเกณฑ์เหล่าช่างสนะสนั่นไหว เสด็จลงสรงสนานสำราญใน ชลาไลยล้วนต้นสนุ่นราย มาประสบสัตวเสี่ยวเสนงแหลม มีผู้แถมทูลสนองพระปองหมาย ทุกวันนี้ค่อยเปนศุขสนุกสะบาย ทั้งสองรายผิดสนัดคัดบาญชี ทั้งสององค์จงรักร่วมสนิท เสียจริตต้องเสนียดเข้าเสียดสี สนับเพลาเพราพรายล้วนลายดี ปางนราธิบดินทร์ปิ่นสนม สั่งทุกกรมปราบสนาม/*33ออกหลามหลาย สนามเพลาะเจาะช่องไว้มองราย ดาบเหล็กลายเกิดสนิมที่ริมคม อย่าเผยอทูลเสนอสนองถ้อย เสนาะน้อยฤาช่างกลับว่าทับถม คำเสนอลูกขุนบุญนิยม คงได้สมมาข้างเราคอยเบาใจ วาหนิติ์แม่สามสิ้นเท่านี้ จัดวิธีคำอ่านออกขานใข พวกนักเรียนเพียรดูรู้เลศไนย ก็พอได้สืบสาวเปนราวทาง วาหนิติ์แม่สี่มีกำหนด คำใช้จดจำเภาะได้เสาะสาง คนแขมจับเขม่าเราไม่พราง โกฎเขมาเคล้ากับยางกำยานยา สุนักข์ก้มลงขม้ำกินน้ำเข้า ปลาเขมาโกรยนึ่งทอดฉ่า ๆ คนเขมาผิวดำคล้ำกายา ขมิ้นทาเช่นผักปอดตลอดตัว เมืองเขมรก็ต้องเกณฑ์เข้าสมทบ เขม่นตาน่าสยบสยองหัว มุ่งเขม้นเหนขมวน/*34ก็ควรกลัว มักเมามัวว่าขมังธะนูดี ดูเหนหน้าขมึงทึงเคร่งเขม็ง แถบสำเพ็งควันโขมงโรงกงสี ช่วยกันเก็บหัวขมองกองอัคคี ได้เผาจี่เสียให้สิ้นที่กลิ่นอาย พวกชาวสวนชวนกันไปจับกบ พอค่ำพลบขมุกขมัวก็วัวหาย นุ่งผ้าขมุดขมิดไม่คิดอาย ผู้ดีกลายกลับเขม็ดเอาเด็ดดวง เมื่อแลไปเห็นไฟออกช่วงโชติ ผีโขมดหลอกหลอนที่ทุ่งหลวง ขมวดหญ้าบอกสำคัญต้นจันท์จวง มันหลอกลวงบีบขมับจนยับเยิน ต้องขมิบหายใจขมุบๆ เต็มเขมีอบเกือบจะยุบเมื่อฉุกเฉิน ว่ารับไส่กลางขม่อมดูถ่อมเกิน แขม่วท้องร้องว่าเมินมึงอย่าดู จงตระเตรียมตรวจไพร่ไว้จงทั่ว จะยกแต่ขมุกขมัวเมื่อเช้าตรู่ ที่รวบว่าฉมวยฉมำนี่คำครู /*35ท่านตาอู่ทำฉมวกฉมังดี เถมินไพรไล่มฤคไปฦกซึ้ง ขมึงทึงบอกกระบวนว่าถ้วนถี่ ตัว ผ ฝ นำมอนั้นไม่มี สำเนียงที่จะมาใช้คำไทยเรา แต่ตัวสอนำมอนั้นมีมาก จัดวิภาคคำธิบายให้คลายเขลา ใบสมีต้นแสมแลดูเปลา ท่านขรัวเหมาเปนสมุห์แกดุจริง อย่าโกรธมุเลยสมุห์บาญชีศุข อย่าเปนทุกข์เลยหนะนายรายผู้หญิง ตามไสมยนัดว่าอย่าประกิง ค่อยนิ่ง ๆ สบไสมยคงได้การ สมนจากหลบหลังคาหาไว้พร้อม เสียงเขาล้อมเนื้อสมันสนั่นขาน ที่คนรักก็ต้องชักสมานนาน ยาสมานมักเปนยาสมุนไพร ลูกสมุนตามกรูเจียวครูเถ้า เสมียนเราสู้ไหนก็สู้ได้ มิ่งสมรฤๅมารอนเสน่ห์ใน ที่สมรภูมิไชยดูใหญ่ยง เสือสมิงยัง/*36ประวิงเยื่อสมอง เลขสมัคสองกองสั่งให้ส่ง สมุกไบลานลายขยายตรง ว่าให้คงบทสมาศนักปราชชม สมุดขาวสมุดดำทำจงครบ เสียงเรือรบเพียงสมุททะเลล่ม เปลือกเสม็ดทำไต้ใช้ระบม คนนิยมเรียกว่าไต้เสม็ดมูล เกาะสมุยได้เสมอผลสมอ สบสมัยใยมารอให้เรื่องสูญ วาหนิติ์แม่สามความนุกูล สิ้นเค้ามูลจบหมดบทระบิล อักษรสูงนำยอข้อที่สี่ จัดวิธีคำใช้ไว้ได้สิ้น เห็นเขานึ่งสังขยาดูน่ากิน สังขยานับไม่สิ้นไม่สุดลง ยุงมันขบตบยุงบีบขยี้ วานรหนีขึ้นภูเขาเขย่าส่ง แบ่งขยำแต่น้อยค่อยปะจง เสือขย้ำกลางดงจนดิ้นตาย จงเร่งไปหากราดกวาดขยะ เรือปะทะทวนขยนบ่นใจหาย คนขยัน/*37ทำงานการไม่วาย คิดขยั้นอยู่แต่นายจะล่วงเกิน ขย้อนไส้ใยจึ่งทำขยักขย่อน เขยื้อนถอนถูกนายผันฟันเขยิน บุกป่าพงต้องขย่งเขย่งเดิน ที่หมายเกินปีนแขย่งจนแข้งโกง ปลาแขยงหมู่นี้ก็มีรส เจ้าพวกนี้คี่ปดทั้งโขยง ขาเขยกหยอกผู้หญิงวิ่งโทงๆ ตาปานโป้งแก่ทำโอกโขยกจริง กินมังคุดเลดมันลื่นกลื่นขยอก กระเทียมปอกขยุกขยิกตำพริกขิง ขยดถอยค่อยขยัดไว้ค้อนติง เราไม่ทิ้งอย่าขยาดชาตินักเลง เชิญขยับเข้ามานั่งบนหนังเสือ ขยาบเรือยับระยำทำคุมเหง ขยิบตาบอกใบ้มิให้เกรง มันเขยิบออกไปเองจะว่าใคร ขยุบๆไล่ตะครุบอะไรหวา อัญขยมนั้นภาษาเขมรไข แปลว่าข้าพระพุทธเจ้าจงเข้าใจ ทำขยิ่มกริ่มอะไรก็ไม่รู้ /*38อัญขยุมเช่นกันกับอัญขยม นั่งปอกซ่มกินขยุยเจียวนายจู๋ แก้ขยายเถิดหนะนายท่านจะดู ที่ริมคูเห็นเขยอะขยะชุม ตัวผอนำตัวยอก็พอคิด คำชนิดบินผยองเผยิบกลุ้ม หยิ่งเผยอเออจึ่งเข้าละเล้าลุม คำใช้ชุมที่ในแม่สอนำยอ คือหญิงแพสยาแลเพสยัน ดรกันด้วยสยุ่นทำลายกล้อ เห็นเกลื่อนกลบสยบสยอนทำอ่อนฃอ แสยงย่อยอบสยองโลมาชัน เห็นปลูกแปลกต้นแสยกสยองสยด ทอระหดหากสยบกระทบถัน พระบุราณก็สยบแต่ป่างบรรพ์ อภิวันท์พระสยมภูวญาณ กรุงสยามมิได้คร้ามขยาดศึก ล้วนเห้าฮึกแลดูหมู่ทหาร /*39จัดครบเครื่องสยุมภรเหมือนก่อนกาล สยายผมก้มกรานสยิ้วภักตร ที่น่าบันปั้นรูปเปนรากโษษ แสยะโอฐแลพิฤกดูกึกกัก นี่คำเทียบเรียบรายดังลายลักษณ์ ในแม่นี้มีประจักษ์จัดตามแนว ลำดับนี้จะได้ว่าแม่ห้าถัด จะแจงจัดคำเทียบระเบียบแถว ไว้สำหรับเด็กดูพอรู้แกว เหมือนแนะแนวนำขยายพอหายมัว สูงสิบเอ็จนำรอมีคำใช้ คืออะไรเสียงขรมเจียวท่านขรัว ได้กินหญ้าฝรั่นอย่าพรั่นกลัว ของฝรั่งยังชั่วพอต่อเติม สราพกล้วนได้ยกวิมุตติวัตร ศรีสวัสดิ์โลกีที่เฉลิม ขุดบ่อสระเหะหะดูเหิมเกริม กลับมาเพิ่มโศรกเศร้าให้เหงาทรวง สระนี้ว่าเสียงสำเนียงเสนาะ สิ้นพระเคราะห์สระสรง/*40แล้วบวงสรวง สรุสระสิ้นเสร็จเห็นเด็ดดวง ท่านทั้งปวงเชิญอยู่สราญรมย์ คำกำสรวญสรเสริญจุฬาลักษณ์ เพราะเริ่มรักแล้วมาเริดภิรมย์สม เสด็จลงทรงชลทั้งเชยลม ที่เกรียมกรมสระสร่างบางบันเทา เยนชื่นรื่นฤไทย์ก็ใสสร่าง ใครก่อสร้างพระอารามตามภูเขา ดูดังแสร้งแกล้งทำภูมลำเนา ช่างเพริศเพราคือสรวงสวรรค์เวียง นางกระษัตรมัทรีสุดวิโยค กรรแสงโศรกเรียกบุตรจนสุดเสียง วางแสรกคานหาบคงราบเรียง สิ้นสำเนียงสรากหน้าภักตราตรอม แสนสงสารสองกระษัตรทรงกำสรด สุดรันทดหฤทัยจนไผ่ผอม งามประเสริฐเลิศมนุษย์เปนสุดจอม จะถนอมงามสรับไว้กับทรวง กับคำหนึ่ง/*41ท่านว่าแกล้งแสร้งสรวบ สรูบรวบเสร็จสารขนานหลวง สรวมพรให้สำเร็จจนเด็ดดวง มีคนลวงเก็บสร่ายมาขายเรา วาหนิติ์คิดบรรจบครบที่ห้า จงอุส่าห์หมั่นดูทั้งหมั่นเล่า ให้เร่งเรียนเพียรจำในสำเนา อย่าดูเบาหมั่นนึกหมั่นตรึกตรอง วาหนิติ์ที่หกยกคำใช้ กูลขลาอาไลยโคทั้งสอง เครื่องแต่งช้างน่าดูมีขลู่ทอง บ้านนายกองกอขลู่ดูออกครึ้ม ที่โฉดเขลาเมามัวคนหัวเห ทำโขลเขลจ่าโขลนเสียงกระหึม พิธีเบิกโขลนทวารอ่านมนต์พึม ตาสีซึมมนต์ขลังจึ่งคลั่งไป ป่าไม้โขลงช้างโขลงโยงกันบุก ทำงานขลุกขลุ่ยวุ่นวายไฉน จับสั่นดังขลุกๆอยู่ข้างใน โขลกอะไรกึงกังดังสะเทือน อ้ายคนนี้/*42ขี้ขลาดไม่อาจหาญ หมึกประสารดำขลับขยับเหมือน ลูกช้างเถื่อนจับได้จะไปดู เห็นเขาเล็กตีเล่นเช่นลูกขลุบ เขามิยุบยับเปล่าฤาเจ้าหนู ปั้นเบ้าขลุบดินตำทำให้ฟู ไม่ทันรู้ตีขลุมกันรุ่มไป เออนี่แน่นายปานหลานนายสา เขาเย็บเครื่องขลุมม้าเอามาให้ ดีแต่นอนเป่าขลุ่ยตุ๋ยตุ่ยไป ถึงอยู่ไกลบ้านขล้อก็พอตาม คนอะไรใช้พูดแต่ขล้อยๆ ลายฉลุมิใช่น้อยถึงร้อยสาม เจ้าก็เกิดปีฉลูพอรู้ความ อย่าลวนลามโฉมเฉลายังเยาว์ไวย พวกชาวบ้านบางโฉลงโยงกันเล่น ไม่เคยเห็นการฉลองอารามใหญ่ ช่วยกันมุงด้านเฉลียงเคียงกันไป จับฉลากถูกอะไรไม่ไว้วาง ไม้ฉลีก/*43ปลีกต้นคนฉลาด พอยิงปราดนกบินแฉลบขวาง ปลาฉลามว่ายสวนติดอวนกาง ฉุดขึ้นวางไว้บนเรือฉลอมพลัน วัดเฉลิมสร้างเพิ่มพระเกียรติยศ เฉลยไขให้งดพออดกลั้น ที่ตอหลักปักเฉลวบอกสำคัญ เฉลี่ยกันไปจงทั่วทุกตัวคน ถ้าแม้นไม่มีทุกข์ฉลุกฉลวย แฉละกล้วยเอาไปขายแก่นายสน ได้ทำผิดคิดเฉลียวเสียวกระมล ทั้งสามคนวิ่งถลาออกร่ารำ เที่ยวรอนรับร่อนเร่เถลไถล ปะโจรไล่วิ่งหนีถลีถลำ ตาถลนวิ่งถลันไม่ทันคลำ ถลุนป่านวานอย่าทำให้คลายเกลียว ทัพพม่ามาตั้งเมืองถลาง ท่านจางวางตาถลึงขึ้งโกรธเกรี้ยว ถลุงแร่แปรธาตุ์ฃาดทุนเทียว ใครกรูเกรียวเชิญแถลงให้แจ้งจริง /*44มาให้ทันในวันเถลิงศก หนังถลกทำถลากไถลวิ่ง หนังถลอกบอกยาอย่าประวิง นั่งนิ่ง ๆ อย่าเถลือกถลนลน เชิญไปหาตาชมผมเถลิก นกเอิกเกริกบินแถลบไปกลางหน ที่กลางทึกฦกถลมกลมเปนวน เสียงรี้พลเพียงแผ่นดินถล่มทลาย รักษาสารกรมธรรมเปนหลักทรัพย์ อย่าให้ยับย่อยยุบบุบถลาย ดอกมะลิพึ่งจะผลิออกราย ๆ เสียงดังผลุพลุกระจายกระจ่างดวง เห็นฝูงลิงวิ่งไพล่ไปตามผลู ข้าดูๆเผลไพล่เอาใหญ่หลวง มานั่งกริ่มยิ้มเผล่ถูกเล่ห์ลวง ตาหมอยวงยาแก้บาดแผลดี ลงในน้ำดำมุดแล้วผุดโผล่ เงื้ออีโต้ไล่ฉะแล้วผละหนี พลมารผลาญลิงเปนสิงคลี /*45วานรหนีวิ่งผลุนมุ่นตะรัง เสียทีราเสียท่ารบหลบไปสิ้น เสียงปัดริ้นปัดยุงดังผลุงผลัง ฉนำนี้เผลียงแล้งแห้งออกกรัง นี่ตาสังผลักใสทำไมเรา จริงหนะนายอ้ายโผลกทำโหยกเหยก ขากะเผลกขันสู้ขึ้นภูเขา เรือจะแล่นลมจัดต้องผลัดเพลา หน้าไผลผลืดจืดแล้วเจ้าทำเบาความ เลียแผลบโดดผลับเสียงดังผลุบ กลองตลุบตุบตีดูผลีผลาม โดดแผลวดังเผลาะเราะไปตาม เผลาะแผละงามเด็กเป่าเฝ้าตะบอย พูดผลอล้อเล่นออกเต้นหรับ เจ๊กก่ออิฐโยนรับกันผลอยๆ ตัวดาษแผลผลือคือเปนรอย เด็กก็พลอยกินสลาดูน่าชัง เรื่อแสงแดงจ้าท้องฟ้าเปิด ระรังเถิดสลาตันมันจะตั้ง ดอยสลีเนิน/*46ไศลที่ไพรกรัง ล้วนเต็งรังดูสล้างเสลาเปลา สละทิ้งเสียที่ต้นผลสละ เสลือกสลนจนไปปะที่เนินเขา หญ้าตะกรับเห็นสลับสลอนเพรา มันเห็นเราไหว้สลอนค่อยอ่อนลง ช่างสลักแจกสลากสารโสลก โอกโขยกทำเสลือกสลนส่ง ยายนับตาหน้าสลดแทบปลดปลง ที่เกาะกงจีนสลัดสกัดเรือ คลี่อวนออกสลัดจนอวนขาด ปลาสลาดปลาสลิดติดอวนเฝือ ยิงสลูดที่ในลำกำปั่นเรือ ยาสลอดลงเหลือกำลังจริง ถ้าใครโลภกินมากมักรากท้น ทั้งลงจนเจียนสลบลงแน่นิ่ง ผ้าสลับซับซ้อนกับหมอนอิง แล่นสลุบทิ้งดิ่งไม่ดูดาย สรลมชมล้วนแต่ไพรพฤกษ์ ไม่แหนงนึกเลยว่าจักร้าวสลาย ใครช่างพูดสละ/*47สลวยช่วยพิปราย อะธิบายคำเทียบได้เรียบเรียง จบแบบวาหนิติ์ที่ครบหก จะหยิบยกคำนิยมประสมเสียง ในแม่เจ็ดจัดระเบียบได้เทียบเคียง ไม่หลีกเลี่ยงจากแบบฉบับเดิม สูงสิบเอ็ดนำวอพอสังเกต จำต้นเหตุ์แห่งพจน์ที่เพิ่มเสิม ยกเอาขอนำวอเข้าต่อเติม บทแรกเริ่มเรียงนับลำดับไป คือคำว่าซ้ายขวาแลไขว้เขว อ้ายพวกจับปูทเลวิ่งขวักไขว่ กระชากยกหกขว้ำคะมำใย ด่านเจ้าเขว้าทางไกลระยะกัน ของสะเบียงเลี้ยงตนต้องขวนขวาย ญาติทั้งหลายมาชุมนุมกันทำขวัญ ทั้งสิ่วขวานห้อยแขวนอยู่แน่นอนันต์ คนสำคัญกีดขวางทางไมตรี /*48อ้ายจีนอุดขุดคูดูกว้างขวาง อย่าทิ้งขว้างกันเลยน้องทั้งสองศรี คนอยู่ในเขตรแขวงกำแพงบุรี ในแถวนี้ปักขวากไม่อยากเดิน แลเห็นฝูงสกุณาบินถาแถก ล้วนนกแขวกทั้งสิ้นออกบินเหิน มะขวิดขวาดดาษดาดูน่าเพลิน กระบือขวิดยับเยินพอยาเยียว ผูกผู้ร้ายลงหวายดังขวับขวาบ ไม่เข็ดหลาบเฆี่ยนซ้ำดังขวิวเขวียว นักเลงแสะแขวะเพื่อนเชื่อนทีเดียว หนามมันเกี่ยวเขวอะขวะมาระราน นวนฉวีบริสุทธิ์ดูผุดผาด ที่เนินหาดทางแฉวขึ้นไพรสาน ถึงปากดงวงเฉวียนจำเนียรนาน ท่านตาปานครูเลขฉวางกรน ปลาแฉวงว่ายลัดฉวัดเฉวียน ท่านจัดเปลี่ยนที่เฉลียงให้ขรัวผล /*49ในกองธาตุ์ปถวีดูพิกล พระจุมพลถวัลยราชขาดไพรี ถึงเคียดแค้นก็ไม่สิ้นถวิลหวัง ยกมาตั้งของถวายของนายศรี เถวอการให้แต่พานพอดีมี นางเทวีหวาดผวาหาภูธร สวามีดีเหมือนบิตุเรศ ประจักษ์เหตุแห่งสวามิภักดิ์สอน คำเขมรเรียกสวาว่าวานร อรชรช่อไสวดอกไม้ดง เห็นสวะลอยปะที่ตีนท่า สำราญราไชสวรรย์คัลไลหงษ์ ทำบุญได้ไปสวรรค์ท่านว่าตรง เอาสว่านไชลงตีตะปู พยุงนั่งพลั้งล้มลมสว้าน ลิดใบก้านทำเสวียนรองหม้อหนู พิศวงสงไสยวิ่งไปดู ขึ้นไปอยู่ถึงสวางคบุรี แต่พอตกท้องทุ่งรุ่งสว่าง อย่าให้ห่างตาสวิงชอบถี่ถี่ ได้นัตถุ์ยาสวิงสวายก็คลายดี แสวงหานารีที่รูปงาม /*50อันสวกตักปลาหาก็ขัด ศรีสวัสดิ์นั้นเปนรองถึงสองสาม พิสวาศต้องอุส่าห์พยายาม โอ้แม่ทรามสุดสวาดอนาถใจ กำปั่นแขกแล่นมาท่าสวิด กระบือขวิดกันถูกสวาบใหญ่ ได้เสวยปลาสวายคลายฤไทย นี่คำใช้วาหนิติ์คิดจำนวน นับบันจบครบเก้าเพียงเท่านี้ ปัญญาดีจำได้ไม่หันหวน หยิบอย่างใช้ย่อๆแต่พอควร หมั่นสอบสวนดูตำหรับฉบับเรียน วาหนิติ์ที่สิบหยิบยกข้อ เอาตัวหอออกนำประจำเขียน จูงนำต่ำสิบอักษรเวียน อุส่าห์เพียรบ่นเล่าให้เข้าใจ แม่ต้นตัวหอนำตัวงอ แจกเติมต่อล่อลามตามวิไสย กำหนดแน่แต่แม่ ก กาไป มีคำใช้ออกอ้างอย่างตำรา ครบถ้วนถี่แถลงได้แจงจัด /*5ไม่ข้องขัดพุ่มพวงดวงบุหงาหน้าแหงง่วงเหงาเบาปัญญา ช่างถกผ้าหงำหงะเงอะงะครัน เสียกรอบๆยอบย่องร้องหงี่ๆ มเหษีถูกคู่ตุนาหงัน พวกเชียงแสนแหงนดูดวงตะวัน เห็นพืชพรรณ์หงอนไก่ประไภงาม พวกไพร่ทรพลจนหง่อนหง่อ ตำมะหงงหลงล้อไม่ไต่ถาม ร่ำระฆังหง่าง ๆ อ้างย่ำยาม ร้องหงิงๆ วิ่งตามเรามาไย เกิดย่ำรุ่งเคาะระฆังดังโหง่งเหง่ง มันอวดเก่งเดินหงก ๆ ชกกูได้ ลมจับงับหงักชักล้มไป ขวักไขว่พลิ้วพลิกนิ้วหงิกงอ อีกคำจาหงึกๆโขกดังเหงก เจ้าคนเกกติดตะโหงกทำหน้าจ๋อ ผมหงอกบวมเหงือกกระเดือกฅอ คนหงุดหงิด/*52แล้วไม่ขอสมาคม เจ็บหงอด ๆ หยอดยาอ้าปากหงับ คนหงิมๆ สับปลับก็มีถม ทำเรื่องหงุมคลุมชนคนนิยม ท่านตาชมแก่หง่อมหลังค้อมคด แมวหง่าวกลายเปนเสือปลาว่าเหมือนปด เสียงมันร้องแหง่วๆแถวชั้นลด ถูกประชดบ่อย ๆ ดูหงอยไป สุกรต้องหอกเสื้องดูเงื่องหง่อย เหงื่อไคใหลยัอยเปนไหนๆ ถึงท่านสังปะลิเหงะก็เอะใจ หากว่าได้ขวานเหงาะจึ่งเหมาะการ ผู้ร้ายปล้นตัดตีนอ้ายจีนหงอ จนหง่อนหง่อยังเผยอทำอาจหาญ ที่ถางหญ้าท่านผู้ใหญ่ท่านให้การ ท่านผู้หญิงโกรธง่านพานพาโล นางชาววังกรีดเล็บเกบต้นหยง ร้อยประจงเปน/*53อุบะได้อะโข ที่ตัวอย่างบางหนาเล็กฤาโต นายนุดหนีวิ่งโร่ดูเร็วครัน คนจนมักเปนคนใจตระหนี่ มาควักดีที่หนูก็ดูขัน แหนจอกบอกน้ำเปนสำคัญ พวกเดียกกันอย่ากระเหน็ดกระแหน่เลย ยำยวนควรใส่ใบสรแหน่ เออนี่แน่จะไปไหนให้เฉลย เรื่องอิเหนาเขาก็เล่นเหมือนเช่นเคย พิปรายเปรยเพียงหัวเหน่าด้วยเชาวน์ไว เห็นกลาดกลุ้มหนุ่มเหน้าไม่เอาส่ำ พูดกระหน่ำสำทับรับไม่ไหว รู้ไม่ถึงแล้วก็ทำให้หนำใจ คนอะไรกินหนะไม่ละลาง กะเกณฑ์พวกพลขันธ์ดูหนั่นหนา ลาวมักว่าหนานจีดมากีดขวาง หมอนหนุนใส่นุ่นอย่าให้บาง ผลมปรางตัวหนอนเข้าบ่อนเบียน /*54หนังสือหนังสัตว์แลเล่นหนัง ให้นับตั้งหนึ่งสองเร่งตรองเขียนเชิงกุหนุงเกยหนึ่งเจ๊กตึงเตียน หมื่นจำเนียรนึกแหนงตำแหน่งการ เครื่องดนตรีปี่ฉิ่งหนิงหนึงเหนง โหนงโหน่งเหน่งร่ายฆ้องหนองหน่องขาน เสียงคนชักย่องหน่องก้องกังวาน หนองละหารหนักหน่วงให้ล่วงเลย ทั้งกาบกกาน้ำดำเปนเหนี่ยง ปลาในเหนียงนกกลิ่นขยอกเฉย ไม่รู้จักหนักเบาเขาไม่เคย น้ำอ้อยเนยเหนียวหนึกไม่นึกกิน ประทานโทษเถิดเจ้าคะศีศะโหนก เพราะถูกโขกหัดถาท่านตาถิน เก็บผักหนอกจอกกระจับในวาริน บุตร์นายปิ่นหูหนวกสำเหนียกคน ผีมักกลัวดงหนาดไม่อาจเข้า เนื้อควายเถ้าเหนียวนืด/*55พังผืดย่น เสียงฆ้องหน่องหนอดตอดออกลน จับถอนขนถอนหนวดกวดเอาเตียน กระทะกาวตั้งเคี่ยวคนเหนียวหนับ กระหนาบจับปูหนีบดังบีบเศียร ปลาตอดเบ็ดหนุ่นๆ ฮุบเหยื่อเตียน ดูแนบเนียนเหน็บกฤชสนิทกาย กระหนอบไว้มิให้อื้อฉาวฉ่า เข้าเดินป่าซนซุกบุกหนามหวาย นิไสยหนุ่มมักจะกลุ้มฤดีดาย จะต้องอายเหนียมใครทำไมมี เลขสมนี้ท่านสั่งตั้งจำหน่าย เห็นชะแรแก่กายต้องหน่ายหนี โอ้ยามหนาวกระไรหนาวแสนทวี พอเดือนสี่อีกสักหน่อยจะค่อยเบา อย่าเคาะแคะเลยที่นี่เขาคี่เหนียว เออจะเหนี่ยวเราไว้ทำไมเจ้า ไม่เห็นแก่หน่วยตาข้าไม่เอา ผลกระเบาอีกสักหน่วย/*56พอช่วยแรง โดยเสด็จเหน็ดเหนื่อยทั้งเมื่อยเหลือ ข้างฝ่ายเหน็อเขาสนุกนิทุกแขวง ที่ต้นยางเจาะทุ้งเปนรุ้งแวง สุมไฟแดงยางเหนอะออกเซอะซึม ลาวผู้ชายขับโต้ว่าโอหนอ ลักแทงหน่อไม้เถียงเสียงขรึม หมามันขบตาสนแกบ่นพึม ทำอึมอรึมแล้วตาสนบ่นทำไม สั่งนายมาหม่าปูนให้ภูลบ่อ สำหรับก่อฝาผนังกุฎีใหญ่ ฝูงหมีเม่นโลดเต้นตามพนาไลย หมี่เจ็กไถ้หมูสดมีรศจริง เพลินดูหมู่สัตว์จัตุบาท เหม่อ้ายสาดไยจึงเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง ต้องปรับไหมแล้วสิหวาอย่าประวิง ของใหม่จริงฤาของเก่าเรายังแคลง บ้านเกาะเลิ่งเพลิงไหม้ไปจนหมด ปะเนื้อสดซื้อเหมาเอาทั้งแผง /*57ร้องเรียกเด็กหม่ำๆคำระแวง เห็นภักตร์แดงหม่นไหม้อะไรเรา ผู้หญิงหมันนั้นไม่มีบุตรสืบสาย หมั่นทำงานการไม่วายอย่าอายเขา อย่าดูหมิ่นถึงจะกินแต่อย่าเมา ต้นหมากเปลาดาษดื่นสักหมื่นพัน พวกขูนหมื่นพื้นได้หมายคุ้มศัก อย่าขืนจักร์ที่จะหมุนทำหุนหัน ได้กลิ่นเหม่นเช่นไฟไหม้น้ำมัน ดูเหมือนกันกับหมอนที่นอนนาง พูดกับหล่อนแล้วก็หลอกดอกกระหมั่ง คำสัจจังจริงหนะน้องอย่าหมองหมาง ตีกลองเหม่งเพลงรำทำท่าทาง หยิบไพ่วางชั้วเหมงเหนเก่งครั้น เออกลองเหม่งนี่ทำไมไส่ฆ้องโหม่ง เสียงจะโจ๋งครุ่มเหม่งเก่งขยัน เสียงหม่องๆฆ้องกระแตตีตรวจกัน /*58หมอเหมี่ยงกั้นเหมืองน้ำทีลำคลอง นางเหมือนนึ่งห่อหมกยกขึ้นตั้ง ดูฤๅช่างหมักหมมจนหม่นหมอง อันพลูหมากอยากเคี้ยวเที่ยวลำภอง ประสานลองสีหมึกพิฦกลาย เด็กมักเรียกเจ้าหนูดูโหมกเหมก วันนี้เมฆหมอกกลุ้มคลุ้มจนสาย หมอกยอดหยกแก้วดูแพร้วพราย นี่แน่นายสิ้นทั้งหมดจงอดออม พวกมวยปล้ำกำหมัดซัดดังฉาด ไชเหล็กหมาดเบาๆเฝ้าถนอม ห่มผ้าสั้นกะหมุดกะหมิดคิดตรองตรอม ใครไม่ยอมหลาวหมุดก็ขุดดิน ผ้าห่มนางตัวโปรดล้วนโหมดเทศ จำสังเกตหมวดหมู่ดูให้สิ้น มือมีดบาดหั่นเหมือดเลือดใหลริน พอก้มกินต่อยหมับเรารับทัน หมูบหมีบคีบชน/*59เด็กบ่นเล่น ไม่ทันเห็นคว้าหมุบตะครุบขัน เมื่อหมอบเฝ้าเราก็รู้อยู่ด้วยกัน เขาเบียดดันเต็มกระเหมือบเกือบตะแคง ผ้าผ่อนก็ไม่ซักทำหมักหมม หม่อมราชวงษ์ถมทำแอบแฝง ที่โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมไม่มีแคลง อย่าระแวงเลยว่าหม่อมจะยอมยิน ซึ่งว่านี้ต้องบทในกฎหมาย แตกสลายฆ้องหมุ่ยท่านตาสิน อันจดหมายนี้ก็ชอบระบอบระบิล จงบาตหมายไปให้สิ้นถิ่นตำบล สมเพทแต่ตาทองท้องกระแหม่ว แก่เรียกแมกเหมียวๆทุกแห่งหน ตัวมะเหมี่ยวเหี่ยวกรอบเห็นชอบกล ดูฝูงคนเดินเหมื่อยเรื่อยสัญจร ตาหมอเลียนี่ดูเตี้ยตะแหมะแขะ หมอจีนมักใช้/*60แมะตามแบบสอน เห็นงามเหมาะเพราะถ้อยสุนทรกลอน ตาหมออ่อนบ้านหม้อลูกหมอมี ในตัวหอนำยอได้คำใช้ แม่ทรามไวยชื่อหยาเป็นยาหยี ปลงสมัครักใคร่ไม่ราคี องค์ปันหญียับยั้งฟังเหตุการ เจียรบาดคาดพุงทุังนุ่งหยี่ สมอินทรีย์น่ารักสมัคสมาน กำมะหยี่มันก็มีมานมนาน ไต่ตะพานนึกแหยงตะแคงโคลง นั่นดูเถิดตาชื่นยืนแหย่งแย่ ออกวิ่งแร่เหย่ายุ่งนุ่งตาโถง พวกระเด่นดาหยนล้วนคนโกง กิดาหยันวิ่งโทงไปตามทาง นางบาหยันนั้นก็เคยแต่เย้ยหยัน ชักกั้นหยั่นฟาดกลมจนล้มผาง ดูหยุ่นๆ ออนหยุทะลุกลาง เห็นท่าทางที่จะหยอนหย่อนกำลัง อนึ่งคำพวกแขกแปลกภาษา เขาพูดว่า/*61ตันหยงกับยาหยัง ออกเต้นหยางอ้างต่อยตีประดัง ให้เขาหยั่งน้ำระดับกลับระแวง ในตัวอย่างค่ายคูดูพีฦก คนหยิ่งเย่อเออข้านึกขยาดแขยง เต้นเหยงยืนกระเหย่งเก๋งกำแพง มายืนแหย่งแย่อยู่ดูเหมือนยักษ์ ออกวิ่งโหยงโก้งโค้งยืนโหย่งโย่ อย่าพูดโอ้ลายหย่องต้องสลัก เราเห็นต้นข่อยหยองคลองบางรัก อย่าทำชักขนหยองมาลองกัน ทำยังรุ่งยุ่งเหยิงสุมเพลิงหมก มาขีดลวดขวดหยกทำหยักขวั้น เพราะหยากได้หยิกข่วนรบกวนกัน หยุกหยิกครันเจียวอ้ายโผลกโหยกเหยกจริง เอออะไรนี่มาเฝ้าแต่เย้าหยอก หยกกกล้วยช่วยกันลอกแทงลายสิงห์ น้ำมันหยดหมดไหไม่ไหวติง ถ้าแม้นทิ้ง/*62น้ำหยัดเห็นขัดเชิง หยาดน้ำค้างพร่างพร้อยลงปรอยบริบ ได้ถึงสิบยังไม่หยุดจะหลุดเหลิง หยอดน้ำมันใหลเตลิดออกเปิดเปิง เลขละเลิงเหยียดอัฐเปนโทแทน เหยียดมือรำฟ้อนดูอ่อนหยับ ข้อหยาบช้าท้าให้ปรับเบี้ยนับแสน หยิบเอามาว่าความไปตามแกน มันเล่นหยุบทุบจนแบนจะว่าใคร อ้ายลาวเถินมันมาทำที่ย่ำเหยียบ เรือประเทียบหยาบหยามห้ามไม่ไหว เห็นฝนตกหยิมๆยิ้มละไม อ้ายเด็กไว้ผมแหยมนี่แก้มมอม เข้ากล้าตายฝอยกรองกรอยสิ้น กะหยอกกินแหว่งเหนเปนหย่อมๆ พวกนี้เล่นยังหยาวเพราะลาวปลอม มันมาด้อมปาหยอยดูถ่อยครั้น พบพวกลาวกินเข้าเหนียวเคี้ยว/*63หยำแหยะ จับขนแกะหยูนเหยอะดูเคอะขัน กำลังโกรธโดดแหยวยั้งไม่ทัน ค่อยหย่อยกันเหย่าเหยาะพอเหมาะทาง ฟังตาถีสีฉูดพูดอวดก้อ ตาปุ้งหยอเปนพะม่าแก่มาขวาง นะคะหรานะคะหรีบูหรี่วาง ตะเกียงกลางหริบหรี่ไม่มีเปลว เดี๋ยวนี้เปนตึกกว้านบ้านสำเหร่ ที่ทำเลพวกแขกทำแหลกเหลว ตึกสุเหร่าเขาก็ใหญ่มิใช่เลว ยักไหล่เอวปะหะหร่ำรำเจ้าเซ็น ที่คนต่ำพูดคำหยาบปะหระ แลดูปะเสหรันไม่ทันเห็น หญ้าฝรั่นนั้นพอถูกกับลูกเอ็น นายหรุ่นเปนกอปราลมานานวัน ใครไม่ชอบเงินเหรียนเปลี่ยนเงินบาท เยาวะราชเสด็จทรงอุสงหงัน เห็นบุหรงลงจากอาชาพลัน /*64งานประชันเกณฑ์นายหรั่งไปตั้งกอง ขึ้นเก็บผลต้นฝาหรั่งพบหนูหริ่ง มาแย่งชิงของถวายกับนายหร่อง ดูใบโหรงโปร่งไปต้นไทรทอง เรไรร้องหริ่งเรื่อยเฉื่อยในดง เราเดินเร่อเข้าในไร่กะเหรี่ยง หัวเราะหริกซิกเสียงน่าพิศวง จิ้งหรีดหริ่งสิงสุมที่พุ่มพง ช่างแต่งองค์เกินแหรดเห็นแรดแรง วิชาธรกายเพชร์สำเร็จปะหรอด งูเห่าตอดดิ้นหรบ ๆ สยบแสยง ออกเต้นหรับรับพม่าท่าดินแดง หริบหรี่แสงเห็นหรุบหรู่ดูไม่ชัด พวกพานิชคิดเคืองกับเมืองหรุ่ม มาล้อมกลุ้มทำอะไรไม่ถนัด เหนนางพุ่มทอดหรุ่มเอาไปวัด หญ้าพึ่งลัดหรอมแหรมแกมหน่อคา แขกพวกเจ้าเซ็น/*65ออกเต้นโหรม บ้างหิ้วโคมวิ่งหรอยถอยถลา บ้างก็ออกวิ่งเหราะลอดเลาะมา กับพูดจาศึกหรออะไรไป กำลังเหนื่อยล้มแผ่ลงแบหลา แขกมักว่าหลาครึ่งเขาจึ่งให้ ร้องอิหล่าต้าหล่าว่าทำไม กระษัตร์ในแหล่งหล้าไม่มาปูน หยิบเต็งชั่งจับนับหุนหลี ชาติ์ลู่หลี่โกรธใครแล้วไม่สูญ นายขุนจบลบหลู่ตาครูพูล ผิดประยูรตาเหล่เหลือแหล่เรา หลงใหลบ่าไหล่ทั้งขวดโหล ผลซ่มโอกลมเกลี้ยงเพียงหล่อเหลา เจ๊กไหหลำจรหล้ำก็ทำเนา ทุกหมู่เหล่าไข้หละต้องระวาง เด็กๆลักควักปลาร้าเอามาหลน ใบไม้หล่นหลานเหลนมันขัดขวาง ดวงบุหลันดั้นเด่นในนภางค์ /*66จัดของวางลดหลั่นเปนชั้นเชิง ยังสาวสวยพอสมห่อแพรหลิน ทั้งแพรจินเจาใหญ่ใส่จนเหลิง ร้องหลุนๆไล่เตลิดจนเปิดเปิง อย่าละเลิงหลาวแหลนออกเน่นนัน เอออ้ายผีที่ในตรอกมันหลอกหลอน ร้องเรียกหล่อนนี่กะไรจนไก่ขัน ตำมหงงนั้นก็หลงไปตามกัน แจงสำคัญภายหลังระวังไภย จำเภาะช่องคลองคูดูหลั่งล้น สองฟากชลต้นทองหลางแลไสว ใบชาชาติ์เอ๋าเหลงเก่งสุดใจ เข้าล้อมไพรหมูหลึ่งออกอึงคน ผู้ไม่มีที่สำนักนิ์ทั้งหลักแหล่ง ใครคิดแบ่งบังหลวงไม่เปนผล เอาผ้าเหลืองหุ้มตัวอย่ากลัวคน เล่นเหลิงจนหลกผ้าดูน่าชัง เปนลักเลงเล่นจริงไม่ทิ้งหลัก นานๆ ดัก/*67เอาที่เอกถูกเปกปัง ให้คิดเหนหลากๆวิบากบัง มาหลีกนั่งคนไนห้องยังมองตาม น่าเชื่อฤาว่าเด็กทำเหล็กแหลก กระโหลกแตกเพราะนายสีทำผลีผลาม เจ้ากระทรวงลวงหลอกคนออกความ ทำปูมปามตาเหลือกไม่เลือกกิน หย่อนมือลงคว้าล้วงปลาหลด ช่างพูดปดหลัด ๆ ให้ตัดสิน นึกแคลงจิตรผิดประหลาดไม่อาจกิน ไม่ได้ยินเป่าหลอดอย่าจอดเรือ ลอกกระเจาออกกระจุยจนลุ่ยหลุด มันหลบมุดหมอบตะแคงลงแฝงเฝือ บ้างนอนหลับสับดายตายเปนเบือ ถ่อเรือเกลือเข็ดหลาบสาบจนตาย ในห้วยเหวเปลวปล่องเปนช่องหลืบ ต้องสวนสืบทำหลอบบอบใจหาย เห็นไกล้เกือบ/*68เหลือบดูไม่รู้วาย ซื้อผ้าลายสีเหลือบเกือบจะเลย เหลือบยุงทุ่งหลวงมันเหลือแสน แผ่นดินแดนเลนหล่มตมละเหย ติดไฟเผาเข้าหลามกินตามเคย ศีศะหลิมยิ้มเย้ยจะเยาะใคร เพลงเก่าเบ้าหลิ่มทั้งเบ้าหลุด เห็นคนขุดบ่อหลุมออกกลุ้มไขว่ อันหนามแหลมใครเสี้ยมต้องเจียมใจ คนอะไรหลอมทองไม่ลองเลียง พูดจนเลยหลวมตัวกลับกลัวผิด ลายอังกฤษสี่เหลี่ยมพอเทียบเขียง เห็นงูเหลือมเลื้อยไล่มาใกล้เคียง ลดเหลี่ยมเสียแต่เพียงให้พ้นตัว คนทั้งหลายแล่นมาไม่กล้าบอก ชักหลาวออกรำร่าดูน่าหัว แล้วยักคิ้วหลิ่วตาทำน่ากลัว เฝ้าแต่มัวนั่งคุยจนหลุยไป ราชการงานเมรุ์ท่านเกณฑ์กะ /*69ทอดธุระไพร่เลวจะเหลวไหล จะแลเหลียวเปลี่ยวเปล่าเศร้าฤไทย เหลืออาไลยหน้าเหลอดูเก้อครัน ดูสะสวยเกลี้ยงเกลาเพียงหลาวหล่อ ฟังตาหลอพูดเล่นก็เห็นขัน ผ้าผืนนี้สีหลัวอย่าพัวพัน เรือลำนั้นเปนมังกุแหละกลาย ลุกขึ้นนั่งจ่องคร่องท้องเปาะเหลาะ พอต่อยเปาะก็พอเคลื่อนเลื่อนขยาย ตาสีโหละปากเปราะพูดเราะราย ต่อหน้านายเอาซิหวาช้าอยู่ใย เข้าเดินดงพงป่าให้หว่าจิตร์ เทพยสถิตยต้นหว้าอัชฌาไศรย มีแต่กล้วยสองหวีบัดพลีไป นายสุดใจจักหวีดูดีจริง ร้องแหวหยิบแซ่ปัดแมงหวี่ ภุมรีบินหวู่ถูกผู้หญิง เขาว้าเหว่วอนว่าน่าประกิง กระชากกิ่งไหวยอดตลอดโคน /*70ข้าน้อยขอบังคมประนมไหว้ จะขอไล่ต้นตำรากับตาโหร จมูกโหว่โป้เปล่ามาเดาโดน นายจู่โจรจับนกกระเหว่าลาย เห็นแพรหลินวิ่นหวะดาบฉะซ้ำ ดูฦกหวำกลางวนชลสาย ให้นึกพรั่นหวั่นใจไม่สะบาย ตาลต่อวายหวานฉ่ำอยากกล้ำกลืน คำบุราณหว่านพืชจะเอาผล แทบทุกคนรู้ชัดแต่ขัดขืน แหวนประดับรับไหว้คงได้คืน พูดยั่งยืนหวังว่าสมอารมณ์คิด เอาแม่ฝารายวางหว่างจังหวะ ตามระยะที่มันแหว่งเอาแผงปิด ดังโหว่งๆวัดเหวี่ยงพอเคียงชิด ทำแผลงฤทธิ์แหวกเมฆวิเวกจร โดยสำเหนียกเรียกกันดังโหวกๆ บาญชีโยกย้ายเบี้ยหวัดต้องคัดถอน คนเปนไข้ไอหวัดสนัดนอน /*71ให้อาวรณ์หวาดไหวในสำเนียง ผู้ร้ายวิ่งราวผ้าคว้าหวิดๆ ต้นหนดิศเป่านกหวีดจะหวีดเสียง เรือแหวดแปดลำประจำเรียง ปลากัดก่อหวอดเคียงในขวดกลม ใจวับๆหวามๆให้คร้ามศึก ที่หวุมฦกลงกว่านี้ก็มีถม บ้างร้องเหวยเปรยว่าอย่านิยม สั่งตาชมหลาวหวายให้หลายมัด นึกหวิวๆหว่าใจคงไม่แคล้ว เห็นแหววๆ ๆ ดูไปไม่ถนัด หวัววิ่นเหวอะแหวะดูก็รู้ชัด เสียงนายรัดร้องโหวยโอยอะไร จุดตาไลอ้ายตื้อดังหวือหวอ จุดนกบินๆปร๋อขึ้นกอไผ่ วาหนิติ์คิดแจกจำแนกไนย พอเด็กได้อ่านดูรู้กระบวน ข้อสำเนาเลาเลศวิเศษสุด กุลบุตรอยากรู้อย่าดูด่วน ค่อยดำริห์ตริไตรหมั่นใคร่ครวญ ทั้งสอบสวนเทียบกับฉบับเดิม ๚ะ
๏ จบวาหนิติ์ถ้อย
ทางแถลง
กล่าวกลั่นสรรกลอนแจง
แจกไว้
คำใดพร่องเฝือแฝง
เฟือนฟั่น อยู่นา
ปราชญ์ช่วยเสริมเติมให้
หากต้องตามขบวน ๚ะ
---
๏ อนึ่งมีเยื้องแยบแบบขยาย ในท่อนท้ายวาหนิติ์ติดต่อเสิม จัดอักษรกลางนำเข้าซ้ำเติม เพื่อจะเพิ่มคำใช้ในทำนอง สำเนียงแปลกแยกจากวาหนิติ์ ประมวนคิดแนะนำคำสนอง จัดตัวนอกอนำคำลบอง คือกนกว่าทองกนกลาย อีกคำหนึ่งนั้นว่ากากนึก เปนคำฦกในมคธบทขยาย ในแม่กบก่ากนาบกนอบลาย คำพิปรายแม่เกยแกนะเนียม กอนำมอแม่กดดอกกมุท โกกนุท/*73ผุดปริ่มริมเฉนียน ผ้าสั้นกมุดกมิดลิดจนเตียน อีกคำเปลี่ยนตัวกอนำตัวยอ ในแม่กงคือกย่งเท้าเกย่ง อ้ายคนเก่งติดกย้องแกย้งหนอ หนึ่งแม่กบตัวกอนำตัวยอ คำใช้พอว่าขนาบกยาบเรือ ทำกยุบกยิบตาว่าช้าก่อน จะผันผ่อนพึ่งเกรี่ยงไร่มะเขือ กรุบกริบพูดเถียงเสียงแหบเครือ ตัวจอเจือกับตัวมอก็พอจำ พาษาไทยเรียกใช้ว่าจมูก อีกแจกลูกตัวงอก็ข้อขำ คือโตงกแลตงอกบอกใช้คำ ตัวตอนำตัวนอต่อวิธี มักขึ้นไข่เดือนเก้าเต่าตนุ เราเจนปรุหนทางหว่างวิถี มันยอดหวานตาลโตนดเพชร์บุรี ตัวปอมีรอประจำนำตัวมอ คือคำว่าประ/*74มาทขาดสติ ไม่ตรองตริอัปะยศไฉนหนอ อีกคำหนึ่งตัวปอนำตัวลอ เหมือนว่าข้ออัปรลักษณ์ปลัดกรม อีกคำว่ารู้เช่นเห็นปลาด ตัวอออาจนำงอก็มีถม ผลองุ่นพวงงอมหอมระงม ออประสมนอใช้ก็ได้ชุม คืออนาถกลาดชลคนอเนก เสียงโจกเจกโจทย์กันสนั่นกลุ้ม ออกับยอใช้รวบเข้าควบคุม ท่านใช้ชุมอย่าอยู่กับอย่างยล อยากจะได้อยูกยาอยาบช้านัก หนึ่งท่านชักตัวออไว้ข้างต้น ประสมกับตัวรอข้อระคน วัดชุมพลสร้างงามอร่ามดี เมฆหมอกกลัดกลุ้มอรุ่มอเรื่อ ลงแฟะเฝือรศอร่อยไม่ถอยหนี คำประสมซึ่งนิยมในวาที /*7ดังเช่นว่ามานี้มีมากครัน นี่หยิบยกมาไว้พอได้รู้ เปนกระทู้ทางจำคำขยัน เหมือนชี้ช่องมองเห็นก็เช่นกัน ได้สำคัญแล้วจงค้นถึงต้นทาง ๚ะ ๏ หนึ่งคำใช้ไม้ตรีก็มีมาก จัดวิภาคคำใช้ไว้เปนอย่าง ท่านใช้มากแต่ในบ่อนอักษรกลาง คำไว้วางว่านกเขาขันกุ๊กกู๊ คนแกนแสนขัดทั้งอัฐเก๊ พูดเกเรจีนเก๊าไม่เข้าหู น้ำกุ๊นแล้วฤายังระวังดู ถ้าใครรู้เรื่องสามก๊กยกว่าดี จีนอากึ่งอยู่ถึงที่สี่กัก ขี้ฉกลักต้องเก๊กแล้วเจ๊กสี ดังแก๊ก ๆ ไขไม่ออกกีอกวารี ก๊าดไม่มีมาเชิญข้าเขินใจ หมวกแก๊บเสื้อสะก๊อตสอดไว้เสร็จ คนจับเปดก๊าบ ๆ ขนาบใหญ่ คำฮวนเกี๊ยแปลถูกว่าลูกไทย มาสวมใส่เสื้อโก๊ดน่าโกรธจริง /*76จีนขงจู๊ครูเจ๊สัวกลัวเก๊าก๋า อาเจ๊นั้นแปลว่าพี่ผู้หญิง จะเจ๊าโล่โร่ไปไม่ภักพิง ฉันสู้นิ่งแล้วนะจ๊ะอย่าระราญ เอี้ยจุ๊นจีนว่าสำเภาใหญ่ จุ้นจู๊ไถ้ทำแปลกก็แตกฉาน อาเจ๊กเส็งเจ๊งไปไม่ได้การ จีกๆทักเสียงขานที่บานประตู จิกๆ หนูหริ่งวิ่งออกเซ๊ก เขาว่าเจ๊กฤาจะไม่กินหมู เสียงนำใหลโจ๊กๆชะโงกดู ไก่ไม่สู้ร้องจ๊อกบอกจำนน คำพูดดังจ๊วกอีกดังเจื๊อก หอยจุ๊บแจงแกงทั้งเปลือกไม่เปนผล ลูกไก่เจี๊ยบก็ยังว่าเอามาชน อันเจี๊ยะจิวนี้ว่าคนกินสุรา เจี๊ยะจุ๊ยคำจีนว่ากินน้ำ ยังอีกคำเจี๊ยะปึ้งกินเข้าหนา ลาวพุงดำรำจ๊อยชะม้อยตา แขกที่มาชื่อโด๊รำโล่ดี ผู้คุมขำจำครบ/*77ให้จบถ้วน พวกอ้ายญวนชื่อดังมันคงหนี ด๊อกว่าสุนักข์คำอังกฤศมี ด๊าตนั้นว่าวารีคำรามัญ เขมรพูดเด๊ๆนั้นว่าเปล่า พวกจีนว่าอาเต๊ามาเย้าหยัน ต๊วนๆคำเขมรว่าอ่อนครัน เตือนว่าทันชิงช้านั้นว่าตุ๊ง เออมีใครกี่คนที่บนเก๋ง ข้างเล่าเต๊งอะไรหกตกดังผลุง ร้องกะโต๊งโห่งสนั่นนั้นนกยูง เคาะกระบุงตํกๆข้าตกใจ คำเขมรตักค่าตึกนึกดูหลาก เสียงกระต๊ากเซงแส้นั้นแม่ไก่ อกยังเต้นตึกๆ นึกอะไร งูเขียวไล่ตุ๊กแกไม่แลดู หนึ่งตุ๊กว่าเก็บไว้มิให้ขาด นกตู๊กนี้มันชาติ์นกกินหนู เขมรพูดตุ๊กว่าเรือจงเชื่อตู หลวงญวนครูสวดก๋งเต๊กเจ๊กทำบญ บ้างรุ่มกลองซอสีบ้างตีต๊อก /*78เจ้าจีนฮ๊อกร้องว่าเตี๊ยแล้วเจี๊ยะหุน ตั้งโต๊ะปรับจับกังได้เกินทุน ต้องตั้งโต๊ะกันออกวุ่นเจ้าคุณเกณฑ์ เต๊บีนี้ว่าไบชาชัด เจ้าพวกหัดพะบูดูเหลือเถน อิกโบ้ยบีซื้อเข้าสารพานจะเจน จีนบู๊เบนบากหนีเข้าตีตุ๊บ เบ๊จิ๋เราก็มีอยู่เหลือหลาม บ๊ะนี้ว่าลุกลามอุบ๊ะบุบ คำแขมแปลบักว่าหักยุบ อิกคำซุชุเขียนแบ๊กว่าแตกแตน บุ๊กอังกฤศเรียกสมุดมีหนังสือ หนึ่งเรียกชื่อโป๊ดว่าเรือเปนแบบแผน กินเกี้ยมบ๊วยเค็มๆ ดูเต็มแกน กระดาษบุ๊นใช้แทนที่เราทำ ข้อตราสินจีนเปียนยังเพี้ยนผัด กระดาษปึ๊งหนึ่งสนัดเจียวนายขำ ตบกระดานบั๊กๆให้ยักลำ ใครถลำตีเป๊กคนเกกโกง ถ้าใครกล้าราวีถูกตีโป๊ก /*79นายป๊อกซ้ำร่ำกระโหลกเข้าดังโผง อ้ายป๊อกแป๊กแตกจริงออกวิ่งโทง เด็กเปี๊ยก ๆ ก็ยังโยงกันมามุง เจ็กเขาไม่ใช้ดินสอข้อลิกขิต เขียนด้วยปี๊ดเก็บใส่ไว้ในถุง รูปจ้ำม่ำดำปื๊ดผ้าพันพุง เชือกมันยุ่งขาดปุ๊ดหลุดลงกอง บุราณพูดคำกระโดดนั้นว่าบ๊บ ไม่ทั้นหลบปาบับปวดขมอง ปาบ๊ๆพูดซ้ำคำคนอง เสือมันร้องปิ๊บเปิ๊บเห็นเติมโต เอ๊ะใครนี่ตีแมวเสียงป๊าวๆ เป๊ะๆนี้จีนกล่าวขาวอะโข ได้ยินว่าอาแป๊ะมาตั้งโป ) ปลากะโห้ติดโป๊ะโล๊ะลงเรือ ปะอ้ายแขกสัประดนเล่นกลฬ่อ คนร้องอ๊อเอ๊ออ้ายนั่นดูขันเหลือ โอ๊เราจักร้าวฉานกับว่านเครือ อ๊ะไม่เชือ่ข้าเจียวฤาทำดื้อดึง ถองตานกตกเตียง/*80เสียงอั๊ก ๆ ซ้ำตารักอึ๊กโดดโลดถลึ้ง เสียงเอ๊กๆไก่ขันกระชั้นอึง ที่ดังแอ๊กล้มตึงใครต่อยกัน ไก่เล็กขันอี๊กๆหลีกไม่สู้ แต่ไก่อูร้องโอ๊กอิโอ๊กขัน อาแป๊ะเอ๋ยเซ้ยเอ๊กเสียวันๆ นกออกมันร้องอ๊อกแล้วออกบิน ไก่หยองร้องเอี๊ยกเรียกหาคู่ ข้าดูๆจะไม่พ้นที่คนฉิน ยาลูกกอนกลืนเอื๊อกกระเดือกกิน พอได้กลิ่นเรอเอิ๊กต้องเลิกกัน เข้าแบกตุ่มปูเค็มหนักเต็มอึด หลวงญวนร้องท่อฮึ๊ดก็เห็นขัน เขาซัดทอดถึงนายอ๊อดบุตร์กำนัน กระดานลั่นดังเอี๊ยดยังเบียดมา เสียงกบร้องอ๊อบๆที่ขอบสระ ไว้จังหวะไม้ตรีเช่นนี้หนา อักษรกลางกางทั่วทุกวาจา เปนตำราคำใช้ในไม้ตรี ๚ะ
/*81๏ หนึ่งคำไม้จัตวาภาษาหลาก มีใช้มากแจกคำประจำที่ คือชักกลางกลับเปนสูงจูงวะจี คำจีนมีว่าอาก๋อแก่ต่อเรือ พวกที่เที่ยวแถบสำเพ็งดูเก่งก๋า โต๊ะข้างน่าตั้งกี๋ก็ดีเหลือ อากู๋นี้บุญคุณแกจุนเจือ กินพร่ำเพรื่อเมาเก๋เกเรแรง เถ้าแก๋มักชักช้าข้าก็เบื่อ พูดไก๋เกือพวกเถินเกินระแหง ขนมโก๋จีนโก๊แก่ขายแพง คำจีนแจงเก๋าว่าเปนวานร ตาก๋งคัดเรือโขนจนโดนกั๋ง สุนักข์ร้องเสียงดังเก๋งๆหอน ที่บ้านหม้อก่อเก๋งล้วนเม็งมอญ ดูนายกอนหงอยก๋อยต้องปล่อยปลา นั่นแน่น้องจีนฉายฃายก๋วยเตี๋ยว เรียกอ้ายเขียวหน้าจ๋อมันขานจ๋า อายหน้าวอกวิ่ง/*82จี๋หนีพ่อตา จีนจู๋พาพวกพ้องล่องเทล พระอาทิตย์เที่ยงแผดแดดออกแจ๋ ได้กินแต่ปลานเจี๋ยนจนเหี้ยนเห จริงหนะจ๋ะทางสมุทสุดคะเน ด้วยเลเภล้ำฦกดึกดำบัน จ๋งๆกลองชะวาท้าจังหวะ เสียงจั๋งๆจะโจ๋งถิ่งยิ่งขยัน พวกนายจ๋องจ้องท่าจะฆ่าฟัน นางแจ๋วแจ้งแห่งสำคัญก็พรั่นกาย เสียใจหน้าจ๋อยสร้อยกำสรด เข้าก็หมดหน้าจิ๋วหิวกระหาย จึ่งหยิบถ้วยฉวยตักน้ำตาลทราย ยกจับเจี๋ยวรินละลายน้ำตาลซด ทำปั้นเจ๋อเย่อหยิ่งเหมือนกิ้งก่า พวกพม่าใจฅอทอระหด เจ๊กพูดกันวันจื๋อซื้อประชด ตาหมอคดจับจั๋วข้ากลัวใจ ดูดุ๋นายนางตุ้มทำคุมเหง /*83แย่งเอาเข่งผลจันทน์ของฉันได้ อยู่เฝ้าเรือนสักประเดี๋ยวอย่าเที่ยวไกล ถ้าขืนไปเชือนแชแม่จะตี ฟังดูเถิดหม่อมมุ้ยแก่คุยป๋อ เตี้ยก้อล่อจ้ำม่ำดำปิดปี๋ อ้ายขาเป๋ซื้อละมุดบุตรตามี มันเมาเป๋ทำทีชะล่าใจ เออนายหลำทำเทียมนายเนียมแป๋ เห็นนางแหบุตร์นางชมนี่ผมไป๋ นั่นนายโป๋ผูกกระเป๋าเข้าทำไม อาปันไล่นายปั๋งไปวังบน หยิบซ่มปาปั๋งไปทั้งเปลือก ขันกว้านเชือกขาดปึ๋งถึงสามหน เสียงฟานร้องป๋องเป๋งวิ่งเร่งรน ลูกไม้หล่นปุ๋มๆตุ๋มๆลอย ผ้านี่เปื่อยปานกระดาษจับขาดปุ๋ย ดูนายปุ้ยหน้าเป๋อลงคลำป้อย เราจะจ้องแทงอ๋อต้องรอคอย อ๋าตะบอยบอนบอกออกเปนดง เอาแป้งปั้นกลมๆ/*84ขนมอี๋ เจ๊กไหว้ผีกุยเคี้ยเจ้าเฮี้ยก๋ง ร้องอื๋อบอกดื้อเอาตรง ๆ ถ้าบุญส่งจะได้อู๋ดูสักคราว เล่นจ๊ะเอ๋เรไล่กันไขว่วุ่น โอ๋เจ้าคุณท่านยิ่งห้ามความจะฉาว ใบตั้งโอ๋จีนอั๋นไม่ทันยาว อ้ายพวกลาวลักเก็บข้าเจ็บใจ ใบชาชาติ์เอ๋าเหล็งมันเก่งสุด กลิ่นหอมรุดรื่นร่ำจวนน้ำใส ร้องออกอ๋ะห้ามข้าว่ากะไร หากว่าใครร้องด่าปาประดัง เที่ยวเสาะดูทุกแพแพรปกเอี๋ยน จีนวุ่นเวียนฟูมแฟะเข้าแต๊ะอั๋ง ถึงเจ็กอ๋องออกมาข้าไม่ฟัง น้องเอ๋ยยังแต่จะแรมนิราโรย คิดสงสารนายอ๋อยก็พลอยโศก เอ๋ะวิโยคยับหลายเจียวนายโป้ย ค่อยชูชื่นรื่นรมย์ด้วยลมโชย อื๋ออืดโอยอยู่ทำไม่ที่ในแพ ม้าฝีเท้าเร็วจริงวิ่ง/*85ออกกร๋อ ใครเลียมฬ่อเป่าแตรเสียงดังแกร๋ เข้านอนโกร๋หลับไปไม่ทันแล ดูต้นแคใบโกร๋นโคนเปนโพรง เราลอบดักนกขมิ้นมันบินปร๋อ ทั้งนกต่อเลิกรังไปทั้งโขยง แล้วบินปรื๋อรื้อกลับจับต้นโมง ไล่ตะโพงร้องตะเพิดเตลิดเลย เห็นช้างโขลงโยงกันอะนันต์แน่น เสียงแปร๋แปร้นงวงสาวทั้งงาเสย เดินยัดเยียดเสียดส่ายออกก่ายเกย ชำนาญเคยปรั๋งประจังหวะกลอง กระบวนใช้ไม้สี่ยังมีมาก ในภาษาหลาก ๆ สิ้นทั้งผอง นี่ชักรวมพอให้รู้ดูทำนอง แบบละบองไม้สี่ซึ่งมีชุม ๚ะ
/*86หนึ่งเลขแปดที่ท่านใช้เปนไต่คู้ ควรจะรู้ที่ใช้ให้สุขุม สำหรับชักเสียงให้สั้นกระชั้นชุม จะจัดรวบควบคุมพอรู้คำ เหมือนพูดว่าดูเอาเถิดมาเกิดเข็ญ ได้ลำเค็ญเพราะมาปองที่ของขำ ไปดูแขกพวกเจ้าเซ็นเขาเต้นรำ งานประจำปีเดือนไม่เคลื่อนคลาย ฟันฉาดขาดกระเด็นกระดอนหลุด นกกระเต็นเต้นไม่อยุดย่างขยาย ไพ่รก็มากลากเข็นใครเปนนาย ที่นัดหมายวันเพ็ญเห็นไม่ทัน เวลาเย็นเคยมาเล่นกันพร้อมหน้า นี่หล่อนมาสงไสยอะไรฉัน ขอผลเอ็นเช่นใช้จงให้ปัน มาบีบคั้นข้อเก็งเขม็งมือ อำแดงเพ็งเก่งชัดทั้งจัดจ้าน ออกต่อต้านสู้กับเม็งเก่งน้อยฤๅ เกเรเร็งเส็งชน/*87จนคนฦๅ แต่จ่ายซื้อเครื่องสังเค็ดสิ้นเจ็ดปอน ใบผักเค็ดเด็ดมาทำยาเขียว จะแก้เปรี้ยวทิ้งเค็มแล้วเต็มถอน ให้เสมียนเขียนรอกินเง็กงอน ส้าเหง็ดนั้นจะจรไปจัดพล ในเซ็กชันนัมเบอร์ตูข้ารู้จบ รือตลบล้างเช็ดถึงเจ็ดหน เขมรว่าข้าไม่เต็งที่เก่งกล ลูกสองคนเด็กๆเจ็กฤาญวน ค้นกดหมายหลายฉบับดูสับเสร็จ ว่าขาดเด็จโดยแยบแบบกระสวน ในโฮเต็ลเล่นล้อแต่พอควร เก็บประมวญชั่งเต็งเฉ่งราคา พวกที่ทำไฟก๊าดฉกาดเก่ง ที่เบาเต็งนั้นว่าคนจะเปนบ้า เหมือนมึนเมาเล่าเค่มเต็มประดา คนเจรจาคำเท็จข้าเข็ดใจ ขู่สำทับจับได้ไม่คะเน็ด พวกตกเบ็ดบอกว่าติดปลาใหญ่ นับจำนวนเบ็ดเสร็จ/*88ครบเจ็ดใบ อย่าขวักไขว่ทางเสด็จเขบ็จขบวน เมื่อยามยากหากเปนเห็นปลาด ใครอุกอาจจับเป็ดที่ปลายสวน จะให้ทันวันเพ็ญก็เห็นจวน บำเพ็ญส่วนการกุศลผลบุญ ข้างนายเพ็งเก่งสู้ไม่รู้เข็ด จนแหวนเพ็ชร์ตกหายทำวายวุ่น ตัดเพ็ดไม้มาสักลำทำปะทุน อย่าว้าวุ่นพวกเม็งมันเก่งครัน ทุเรียนดีเม็ดในเก็บไว้ปลูก จำเภาะถูกกบดีบางยี่ขัน โอ้เวลาเช้าเย็นเคยเห็นกัน นี่นับวันแต่จะไกลอาไลยเกิน เมื่อยามทุกข์มาเฝ้าทุกเช้าค่ำ เมื่อได้สำเร็จการพานห่างเหิน ยิ่งแลเล็งเพิ่งพิศจิตร์ก็เพลิน ดูยังเด็กเล็กเกินไม่ควรการ มหาดเล็กเด็กชาก็มาพร้อม ประนมน้อมรับราชบรรหาร /*89ให้เล็ดลอดสอดดูทุกทวาร เห็นนายปาลแลกลางเล็ดสะเก็ดฟืน ได้เปนที่เล็บเตอแนนต์ก็แสนศุข ไม่ต้องทุกข์ที่ว่าใครจะใฝ่ฝืน ได้บังคับจับงานทหารปืน ให้นั่งยืนเฝ้ายามตามเวลา พวกเจ้าชู้กรีดเล็บเก็บกุหลาบ ไม่หยามหยาบแซมสอดในเกษา เห็นฝูงแพะและเล็มเต็มประดา ทั้งน้ำหญ้าหายากลำบากบน ให้ถากถางในหนทางจะไปเว็จ สร้างเจว็ดเทวาสถาผล พวกฝีพายนายเส็งเก่งกว่าคน ถ้าแม้นค้นใบเสร็จสำเร็จกัน คำนวนนับที่สิบเส็บเต็มเบอร์ คนใหลเล่อล้อเล่นก็เห็นขัน พวกเก็บเห็ดเด็ดตองมารองพลัน รู้สำคัญเส้นเอ็นเปนวิชา เอ็งก็ชั้นเชิง/*90ฉลาดรู้ขาดเด็ด เสียงออกเอ็ดนั้นคือใครที่ไหนหวา องค์เอ็มเปรอเธอพะวงเพราะสงกา เสื้อกุยเฮ็งเอ็งช่างว่าราคาแพง เนื้อหมูแฮ็มแกล้มเหล้าเอามาเถิด ไม่ควรเปิดวับแวบทำแอบแฝง เจ้าจีนฮ็อกเมาเซล้มตะแคง เลยวัดแดงเข้าปากเกร็ดพอเสร็จกัน เครื่องสังเวยเทวาปลาทั้งเกล็ด คือทำเคล็ดตามแบบบุราณนั่น อ้ายหน้าวอกกล็อกแกล็กหลบเสียทัน หาไม่มันปาแกร็กแตกกะจาย กระบวนคำที่ท่านใช้ไม้ไต่คู้ ถ้าตรวจดูนอกนี้ยังมีหลาย นี่คิดคัดจัดสรรบรรยาย บอกธิบายแบบอย่างพออ้างอิง ไม้ไต่คู้อยู่ประจำที่คำไหน พึงเข้าใจคำนั้นสั้นทุกสิ่ง ไม้นี้ชัก/*91เสียงสั้นกะชั้นจริง อย่าทอดทิ้งแบบสอนกลอนนิพนธ์ จัดไม้สามตามระบิลสิ้นเท่านี้ แม้นรู้ดีเจนจัดไม่ขัดสน พอใช้ชัดถูกเรื่องเบื้องยุบล ประสาจนเรื่องรางทางปัญญา ที่บกพร่องสาระบบไม่ครบถ้วน ด้วยรีบด่วนจะให้ทันที่ศึกษา ขอเชิญท่านแท้ปราชผู้ปรีชา ช่วยเติมต่อพจนาสาราเคย ๚ะ
๏ ไม้สามสี่แปดข้อง
กับคำ ใช้เฮย
แจงจัดไว้ตามลำ
ดับนี้
เด็กควรศึกษาสำ
เหนียกนึก เทิญพ่อ
เพียรพากผูกพจน์ชี้
เช่นให้ไว้สอน ๚ะ
๏ เพียรคิดเพียรคัดข้อ
คำสอน
ลงแบบละบองกลอน
กล่าวไว้
กุลบุตรทราบสุนทร
ทางเรื่อง นี้นา
จุงผดุงจิตร์ให้
ฟ่องฟื้นฟูตาม ๚ะ
๏ ขอแจ้งความให้ท่านทั้งหลายทราบ เมื่อ ฯข้าฯ คิดแบบมูลบทบรรพกิจนั้น ฯข้าฯ คิดเห็นว่า เกย ยอ เกย วอ มีคำใช้ในสยามพากย์น้อยนัก จึงมิได้จัดลงไว้ในแบบสอน บัดนี้มีนักปราชทักท้วงว่ายังบกพร่องอยู่ เพราะฉะนั้น ฯข้าฯ จะขอเพิ่มแบบ เกย ยอ เกย วอ ลงไว้ ในท้ายนิติสารสาธกเล่มหนึ่งนี้ เพื่อจะให้ครบแบบเกยเต็มที่ แลแบบ เกย ยอ เกย วอ นั้นคือดังนี้ ๚ะ
/*93๏ กวํ เกาว์ กาว กิว กีว กึว กือ กุว กูว เกว แกว โกว กอว กวว เกียว เกือว เกิว เกิอว ๚ะ
๏ กยํ กัย กาย กิย กีย กึย กืย กุย กูย เกย แกย โกย กอย กวย เกยย เกือย เกย เกอย ๚ะ
เกีย เกียะ เกือ เกือะ เกอ เกอะ กัว กัวะ เกะ แกะ โกะ เกาะ กอ ก่อ ก้อ ก็ กุํ กรรน กรร ๚ะ
แบบเกยในหนังสือบุราณ (เขีย) ไม่มีไม้ (เ) แลมีตัว ย สะกดสองตัวกับพินอี ๚ ขียย สียย มียย ยียย ดังนี้ ๚ เขือ มีไม้ (เ) พินอึตัว (อ) สะกดสองตัว ๚ เขึออ เชึออ เมึออ เรึออ เสึออ ดังนี้ ๚ ขัวมีตัว (ว) สองตัวไม่มีไม้ผัด ๚ ขวว จ่วว ช่วว บวว มวว หวว อ๊วว ดังนี้
๏ กับท่านใช้ตัวสกดสองตัว แทนไม้ผัด ๚ กนน กงง กกก กดด กบบ กมม กยย ดังนี้ ๚ะ
๏ แบบเกยสองอย่างนี้
นมนาน
มีแต่โบราณกาล
เก่าพร้อง
นักเรียนใคร่แตกฉาน
ชอบรอบ รู้นา
เฉกเครื่องประดับคล้อง
โสตร์แก้กันเขลา ๚ะ
๏ ธรรมเนียมนักปราชแปล้
ปล่งญาณ
สืบแต่เบาราณกาล
ก่อนกี้
ฟังตรึกสอบถามทาน
เทียบถ่อง เขียนเอย
สี่อย่างท่านเชิดชี้
ชอบใช้เชิงเรียน ๚ะ
๏ สุเสาวะนิตถ้อย
ทั้งผอง
จิเจตนาตรอง
ตรึกค้น
บุจฉาสอบสวนลอง
เล่าเลศ
ลิขิตข้อคำต้น
เกี่ยงแก้กันลือม ๚
๏ อุ เครา
ครูเรียน
ส่าห์ เขียน
ขวบรู้
อย่า เวียน
วินิต นาพ่อ
คร้าน ผู้
เพื่อนถ้อยถามแถลง ๚ะ
๏ พากย์ พจนบทแบบเบื้อง
บรรหาร
เพียร ใฝ่ไต่สวนสาร
สืบไว้
เรียน รอบชอบชำนาญ
ควรนับ นักพอ
รู้ ระบอบชอบได้
เกียรดิซ้องสรเสริญ ๚ะ
๏ หมั่น สางสืบเสาะค้น
คิดคำ
ดู แบบบทโบรำ
เรียบไว้
หมั่น สอบไต่ถามกำ
หนดแน่
จำ จดจาฤกให้
แม่นถ้อยทางสอน ๚ะ
/*96๏ ข้าบาทบรมนารถเจ้า
จอมบู เรศร์เฮย
หม่อมราชวงษ์หนู
ชื่อชี้
หวังฉลองพระเดชภู
ธรราช
เพียรคิดกลอนเรื่องนี้
นอบเกล้าทูลถวาย ๚ะ
---
๏ กลอนเทียบคำใช้ในอักษรประโยค ๚ะ
๏ อักษรสูงนำถ้วนจำนวนนับ สิบเอ็ดสับท์สรรแสร้งแถลงไข ในตำราวาหนิติ์ท่านคิดไว้ ไม่ภอภาษาไทยที่ใช้กัน จึ่งคิดแบบที่สามตามประสงค์ มีนามตรงว่าอักษรประโยคสรร คืออักษรสองเคียงควบเรียงกัน บอกสำคัญสมญาโดยอาการ เหมือนเกลาเกลี้ยงกลมกล่อมแกล้มกล้อมกร้วม สระร่วมพร้อมเพรียงสำเนียงขาน /*97ถ้านักเรียนเพียรจำได้ชำนาญ ก็เขียนอ่านออกเสียงไม่เพลียงแพลง จะจำกัดคัดชี้วิธีควบ สรูบรวบตัวน่ามาแถลง คือ ก จ ต ป ต่อแสดง ค ท พ ประจบประแจงครบเจ็ดคำ พวกกลางสี่ต่ำสามตามตำหรับ ท่านบังคับเปนตัวน่าอุสาห์สำ เหนียกจงแท้แน่ใจให้แม่นยำ อย่าพลาดพล้ำเลือกแต่ล้วนที่ควรเคียง หนึ่ง รอ ลอ วอ นี้ชอบประกอบท้าย แต่ละตัวเรียงรายเปนปลายเสียง จัดประกอบชอบใช้ในสำเนียง สำหรับเคียงควบหลังทั้งเจ็ดกอง ผสมแจกแยกออกตามสระ สำเนียงจะแจ่มชัดไม่ขัดข้อง แต่ ก กา จน เกอยนิกรปอง แลทำนองผันใช้ในขบวน เอกโทตรี/*98จัตวาเปนห้าสาม ผันเสียงตามตัวน่ามาสอบสวน แม้นรู้เถ้าเข้าใจได้ใคร่ครวญ จะผันผวนก็ไม่ขัดชัดสำเนียง อนึ่ง ข ฉ ถ ผ ส นี้ ก็ต้องที่ควรประโยคประญัติ์เสียง ได้แจกในวาหนิติ์ลิกขิตเคียง สรรสำเนียงครบถ้วนขบวนตรอง แต่ในอักษรประโยคโฉลกแถลง ตามตำแหน่งเจ็ดตัวไม่มัวหมอง จะว่าให้เห็นแยบแบบลบอง โดยทำนองแจกไว้ภอได้ความ เหมือนวิ่งกร๋อช่อมะกล่ำแตงกวาผล เปนข้อต้นตัวแรกแจกละสาม แต่ ก กามาจนเกอยทุกตัวตาม หมววดละสามประกอบแท้เปนแน่นอน กุมารเรียนเพียรพากหยากจะรู้ อย่าจู่ลู่จงจำที่คำสอน สำเหนียกนึกตฤกตราให้ถาวร นี่เทียบกลอนความย่อ/*99ภอเปนเลา จะว่าให้สิ้นเสร็จเจ็ดอักษร แต่ละบ่อนแยกละสามตามของเก่า รอ ลอ วอ ใช้ประจำเปนสำเนา ประโยคเล่า ๒๑ เสร็จจำนวน ในตัวกอประโยครอแต่ ก กา ลำดับมาเกยแท้แปดแม่ถ้วน มีคำใช้ยกคัดจัดประมวญ แบบขบวนไว้ให้เห็นเปนสำคัญ จักราใครเอาสอเข้ารอรับ ก็ขาดยับสิ้นชีพชีวาสัญ ตระกร้าสานพานหยาบก็ยับพลัน ถึงพงษ์พันธุ์จักรีแม้ที่จน เอาใบไม้กรุฝาหลังคาอยู่ เขาย่อมดูถูกทั่วทุกแห่งหน ตัวเปนหญิงวิ่งกรูเทียวดูซน ซ้ำเที่ยวเกร่แล้วไม่พ้นคนนินทา หนึ่งต้นไกรใบหนาเปนท่าพัก หยุดสำนักนิ์นอนโกร๋ดูโอ่อ่า /*100เขาคิดคดปดโป้เราโกรธา เขื่อนคงคาชอบใช้ไม้กันเกรา ของใช้ถ้ากรากกรำพลันชำรุด เดินไม่อยุดกรำฝนกรำแดดเผา ยื่นกระโหลกเปลี่ยนกระลาข้าไม่เอา คนมัวเมาทุจริตจิตร์กระลี เกิดกระลำภรไภยเพราะใจบาป ที่ตัวหยาบนั้นไม่โทษไปโกรธผี หนึ่งนอนกรนละเมอละม่ายมักไม่ดี เหล็กย่อมมีมูลตะกรันเชิงกรานไฟ พระอาทิตย์จรจบครบวิถี ก้าวขึ้นเมษราษีเปนปีใหม่ ตามนิยมสมมุตในเมืองไทย ที่เรียกใช้กันมาว่าสงกรานต์ หน้ากร้านแก่แลดูไม่ชูชื่น ต้องหาอื่นไว้ประคองสองสมาน ไฟไหม้ผ้ากินกรุ่นวุ่นรำคาญ สีกร้ำกรุ่นสีสำลานแลเหลืองลาย ต้นพฤกษาน่าแล้ง/*101ใบหล่นโกร๋น อันขวานโยนเหล็กกร่อนเร่งผ่อนขาย ถ้าเก็บไว้ก็จักหักทำลาย สนิมรายกินป่นคนเหี้ยนเกรียน กระเวนไพรกู่เกริ่นบนเนินเขา ฝูงแขกเต้าบินตัดฉัดเฉวียน เอากรงดักก็ไม่ลงบินวงเวียน ต้องใช้ตังขนเตียนเพราะติดกรัง กรางเหล็กไล่กับทองแดงแปลงเปนนาก ต้นกร่างมากร่มรบัดดังฉัตร์กั้ง เสียงกริ่งๆ วิ่งกรูดูประดัง รักชาววังอย่าประวิงเร่งกริ่งใจ อย่ากรุ้งกริ่งในกรุงจงรมัด ให้กลัวเกรงเร่งประหญัติ์ด้วยสินไหม บางจะเกรงอยู่ในเขตรประเทศไทย แขงออกแกร่งวิ่งใล่ตะโกรงคลา เขาตีโกร่งโรงหนังทั้งกรองน้ำ พระเดชล้ำเกรียงไกรในใต้หล้า หนึ่งน้ำกรักลงกราก/*102เพราะโรคา ดังกริกๆกรุกว่าเสียงแกรกไป ทั้งโกรกกรากกรอกยาทารกร้อง ไสร้กรอกของกินเล่นเหมือนเช่นไก่ ให้จักเกรียกไม้กลัดแล้วมัดไว้ เอิกเกริกฟุ้งไปในโลกา น้ำกรดแช่ชุบของเปนทองนาค ถ้าผงมากแล้วไม้กราดอย่าขาดหา อิเหนาฉายแสงกฤชอิศรา ต้องเนตรนุชบุษบาก็กรีดร้อง ตะกรุดยันตร์มะกรูดแซ่แปรปลุกเสร็จ คุ้งปากเกร็ดอ้อมใหญ่ไม่เทียมสอง โกรธขึ้งหนูกัดกรอดพุ่งกรวดลอง หนึ่งกรบของสำหรับเขาแทงปลา ทั้งตีกรับไหว้กราบตัดกริบรอบ กินกรุบๆดังกรอบๆชอบชิวหา คนแน่นเหนียวกินกริบกรอบชอบวิญญา เคี้ยวกรอบว่ากินเข้าเกรียบ/*103ย่องเกรียบไป โอ้กรมใจในตำบลนี้ฝนแล้ง สุดจะแต่งตกกล้าตำราไหน ทุกหมู่กรมๆท่ากรมนาใน ท่านย่อมได้ชื่นสดโดยยุดติธรรม หน่อกระษัตรขัติยวงษ์พระองค์เจ้า ซึ่งโปรดเกล้าตั้งเปนกรมสมเศกสรร ก็เรียกว่าต่างกรมต่างๆกัน ตามถานันดรศักดิ์ประจักษ์นาน ฟันกรามกุ้งก้ามกรามอิกปลากริม และยิ้มกริ่มนกตะกรุมกินกรุ่มหวาน ไผทโกรมกำพุชพจมาน ว่าพระองค์ผู้ผ่านธรณี พายเรือกร่อมกรวมตอเสียงดังกร้วม พูดความกรวมกันไม่ชัดดูบัดศรี คนเหี้ยมเกรียม ๆ กรอบก็ชอบที ด้วยจะมีทรัพย์แต่ไม่มีใครคบ เหล่าตัวนายเดินกรายตรวจน่าด้าน พวกทหารโห่กราวเข้าบันจบ /*104เสียงกร้าวๆเกาทัณฑ์ลั่นกระทบ ตัวกริวใหญ่หว้ายหลบวารีลอย เสียงโห่เกรียวกองทัพนับสมุท ฤทธิรุดเริงร่าไม่ราถอย ยิ่งกริ้วโกรธโดดข้บขึ้นหอคอย หอกทรัดซอยเสียบกรุยลุยทะลาย ต้องติดแกร่วกรากกรำเพราะทำผิด เชิงโกรยติดเขมรแท้แปลขยาย ว่าเท้าหลังแห่งสัตว์อธิบาย น้ำที่ชายเทลเค็มกร่อยเต็มกลืน ผ้าลายสวยกรวยเชิงดูสง่า ซองสลากรวยดอกไม้ตั้งไว้ดื่น เสียงเกรียวกรูหมู่สลัดมันยัดปืน เที่ยวฝ่าคลื่นแล่นเกร่อไม่กลัวจม เอาเท่ามากรองเกรอะไว้เถอะนาง เมื่อเปนด่างจะได้ไว้สระผม ยาเกราะกร่างกรอบเกราะเมื่อน่าลม เสื้อเกราะจ่ายให้ทุกกรมจงครบครัน ทำกรีดกรอก้อก๋า/*105ดูหน้าสด มาโป้ปดกันได้ช่างไม่ขัน จนกร่อนกร่อแล้วความคิดดูผิดพรรณ์ อันไร้ทรัพย์อับอั้นปัญญาลง เล่นตะกร้อฬ่อฉาดฟาดเท้าท้อ วิ่งเร็วกร๋อไปถึงถิ่นที่ประสงค์ กอกับรอแจกครบบรรจบคง หมวดที่หนึ่งพึงจำนงนัมเบ้อวัน แม่ที่ ๒ หมวดแรกท่านแยกไว้ คือ กอ ลอ ร่วมใช้สระผัน ทางจำแนกแจกเล่าก็เท่ากัน เหมือนจัดสันแจกว่ามาแต่เดิม จะคิดคัดคำใช้ไว้ตามถิ่น คือกล้านักมักบิ่นต้องต่อเสริม อันกลีใหญ่นี้คือใครมาต่อเติม กระแจะจันทน์จุณเจิมบานพระแกล เดินทางไกลจงระมัดจัดให้พร้อม หนึ่งทางใกล้ไม่อ้อมเปนแฉว พูดเกลี่ยไกล่เสียให้พ้นคนรังแก /*106เสาเหลี่ยมแลขัดเกลาเปนเงางาม ขอน้อมเกล้าบังคมบรมบาท พระจอมราชธิบดินทร์ปิ่นสยาม ทองเฟื้องหนึ่งแปดกล่ำประจำนาม ทั้งเนื้อความคำกล้ำดูขำคม เหมือนคำว่าเผด็จเผด็นเปนตัวอย่าง อักษรต่างกล้ำสำเนียงเคียงประสม แต่งโคลงฉันท์ขัดบังคับนับนิยม เปนคำเดียวเกลียวกลมสำเนียงกลืน คนชะมบจะกละจะพินาศ เปนของชั่วตัวอุบาทว์ชาติ์โหดหืน บุบผะชาติกลาดกล่นหล่นกลางคืน ถึงแกล้งกลั่นหาอื่นไม่ชื่นชวน สู้อดกลั้นความรักสมัคสมาน ยิ่งแดดาลโศรกซร้ำให้กำศรวญ สะใบน้องส่งกลิ่นถวิลครวญ ถึงกลิ่นนวลที่เคยชื่นกล้ำกลืนชม กลืนกินรศหวาน/*107สนิทไม่คิดเบื่อ เข็ดแต่เจือรศร้ายระคายขม อย่าฮึกหาญทรนงส่งคารม จงกลัวแกลนเถิดจะจมไม่สมประดี เรือโกลนไม้เคี่ยมแขงแสวงไว้ ปัญญาไวบทกลอนอักษรศรี อั้นโรคกล่อนร้อนเร่าเผาอินทรีย์ เปนเกลื้อนมีเกลื่อนกลาดน่าเกลียดครัน เขาผูกกลังกลางตัวทำหัวกลอก กลิ้งเสือกซอกแซ่เซ็นเห็นขันๆ พวกช่างกลึงๆตลับได้ฉับพลัน พวกเมืองแกลงแต่งขันเหมือนแกล้งทำ เขาตีกลองก้องตึงดังสนั่น กล่องสำคัญมีบุหงามาลาร่ำ กล้องกระจกยกส่องของที่อำ สุดตากล้ำมืดเม้นให้เห็นมา คนกล้องแกล้งตากลวงมาลวงได้ ถือปูนไว้ด้วยเกลียงเล็กล้วนเหล็กหนา ลบัดเกลียงหญ้าลบัด/*108ลัดขึ้นมา พื้นขัดเกลี้ยงเขียนทาน้ำยางาม กลักเหล็กไฟใช้เล่นก็เห็นหลาก คนพูดมากกลับกลอกบอกจงขาม นอนเกลือกกลิ้งทิ้งภูสิตจริตทราม พระกลดวามแววระยับจับเมฆา ไม้กลัดผมคมสันประพันธ์เพ็ชร์ ทั้งกรัดเกร็ดอย่างดีสี่พันห้า ให้ร้อนรุ่มกลุ้มกลัดในอัชฌา ทำตกกลาดกิริยาน่าเกลียดอาย ต่างคนต่างตีด่าโกลาลั่น ปรับไหมกลบลบมันทั้งสองฝ่าย เหลือนั้นเปนสินไหมพิในยราย สิ่งละกึ่งโดยกดหมายพระอัยะการ กลับคืนหลังยังสระปะทุมเมศ เสาวเรศเผยกลีบตระการก้าน แก้วแกลบเกลื่อนดาษดาที่ท่าธาร เขาโปรยหว่านแกลบลาดสอาดตา /*109ขนมกงวงกลมฝอยสมสิน คนตากลามมักกินไม่เลือกน่า ด้ายกลุ่มๆคนกลุ้มกันซื้อมา เสียงสุดาขับกล่อมละม่อมละไม พจนากล่อมกลมภิรมย์ถนอม เฝ้าเกลี้ยกล่อมถนอมมิตร์พิศมัย ทำกล้อมแกล้มห่างเหเสน่ห์ใน พี่หวังไว้กลับกลายเมื่อปลายมือ โอ้ต้นกล้วยว่ากล่าวเปนราวเรื่อง รักก็คลายกลายเปนเคืองฉะนั้นหรือ ถ้ากล้าแกล้วแล้วไม่พ้นแต่ต้นมือ ต้นบุกกลอยๆดังชื่อเจ้ากลอยใจ จะกลอยแก่เสียสักคราวก้าวร้าวเราะ มาจำเภาะกลอยสวาดิ์ไม่รักใคร่ แต่กาบกล้วยยังเหนียวเหลือมีเยื่อใย จะตัดรักหักได้เจียวใจนาง ให้เย็นอกระทกเสียวเกลียวดำจับ จะเกลี่ยไกล่ก็ไม่หลับจนสางๆ ยิ่งเกลี้ยกล่อมห้ามใจ/*110ให้ไว้วาง จิตร์ยิ่งหมางหมุ่งหมายไปฝ่ายเดียว อันของจืดต้องเอาเกลือเข้าเจือรศ อันใจคดสุดจะแก้ให้แลเหลียว ผมสองแกละทำเล่นเปนสองเกลียว เช่นใจเดียวเลี้ยวเล่นเปนสองทาง อันลายกล้อๆงามเปนสามลวด แต่ภักตร์กล้อมักจะปวดด้วยลมหมาง อันแม่สองรองนุกรมนิยมกลาง ในหมวดแรกแจกวางพอจบลง ในแม่ ๓ ตามตำหรับฉบับบท กอกำหนดควบวอต่อประสงค์ จำแนกผันหันถ้วนกระบวนคง อย่างวยงงอย่างเดิมเติมแต่คำ ผลแตงกวามากกว่ามะเขือขื่น พวกจีนดื่นแล่นสำเภาเข้าไหหลำ ขันจังกว้าท่ากว้านทั้งขานขำ เสียงเอ๊ออาซ่าส่ำทุกลำเรียง พวกเด็กๆไกวชิงช้า/*111แล้วร่าร้อง ตามทำนองซ้องขานประสานเสียง เปนเพลงเรือญวนร้องจองจำเรียง หวนสำเนียงโฮ้กวั่นขยันจริง คำว่ากวินคือว่าราชินาเกษตร์ นคเรศลอนดอนสมรงมิ่ง ซึ่งปกเกล้าชาวยุโรปได้พึ่งพิง พระยอดหญิงทรงสมญาวิกตอเรีย ที่แกว่นกล้าขับเกวียนเวียนขับรถ ม้าพยศอย่างดีไม่มีเสีย ถึงป่ากว้างกวางสิงห์วิ่งคลอเคลีย โหยละเหี่ยหวนถึงนุชสุดกำลัง สกุณกวักร้องขานประสานซ้อง นึกถึงน้องที่เรียมมุ่งผดุงหวัง เคยกวักหัดถ์นุชอายชม้ายบัง คิดความหลังแล้วก็ให้หทัยกรอม กวัดแกว่งกฤชคิดจะผ่าอุราเสีย จะแผ้วกวาดความละเหี่ยที่หวังถนอม คิดเกรงกรรม์/*112กลับซ้ำทุกข์ประนอม จิ้งจอกตอมเต็มใต้ต้นทองกวาว หมวดที่หนึ่งแม่สามตามรบิล ก็ภอสิ้นวาทีที่สืบสาว กอกับวอควบวางเปนอย่างยาว จะว่ากล่าวจงพินิจคิดธิบาย หมวดที่สองแม่หนึ่งพึงกำหนด ตัวจอจดควบรอข้อขยาย จรีกางย่างเยื้องชำเลืองกราย นี่นามคล้ายเสี้ยวกางไม่ต่างกัน กระลึงจรีว่าถือตรีสาตราวุธ ฤทธิรุดรำลองผยองผัน จรล่ำจรัลคลาที่ว่านั้น ท่านแปลกันว่าเที่ยวไปเร่งไตร่ตรอง จรูญว่ารุ่งเรืองวิไลลักษณ์ เจริญศักดิยศเติมเฉลิมฉลอง อันความจริงจัดว่ายิ่งในโลกย์ปอง ไม่มีสองสิ่งที่ทัดความสัตย์ธรรม์ ผกาแจรงนี่เปนคำข้างกำพุช ว่าดวงบุปษา/*113บานพิศาลสรร ลอยกระจายที่ในสายชลาคัน เรณูนั้นกลิ่นฟุ้งจรุงใจ จรูกว่าสุกรสุนทรอ้ำ นี่เปนคำเขมรตรงอย่าสงไสย จรัสแจ้งแสงเพ็ชร์ทุกเม็ดไป สุริยใสจรวดเร่งเปล่งโพยม จริวจราวคราวไข่ไม่ไกลหาด ใครไม่อาจอวดกล้าเข้าถาโถม ภอเรือพายกลายกล้ำลงน้ำโครม เรือจะโทรมซุดล่มจมชลา หมวดที่สองแม่ต้นจอรอจบ เปนขนบควรนึกข้อศึกษา จอประกอบลอวอต่อกันมา ตรวจวาจาดูไม่มีที่คำไทย หมวดที่สามตอรอร่วมที่แรก จัดจำแนกเปลี่ยนคำจะร่ำไข ประทับตราราหูคู่เวียงไชย เร่งตรึกไตรตราดูให้รู้จริง จงตรวจตรา/*114ตราชูรู้ให้ชัด ตามพิกัดตาชั่งทั้งตุ้มดิ่ง เอาเงินลองเลียนดูให้รู้จริง อย่าประวิงตรองตริเร่งริเรียน นครเอกโทตรีทั้ง ๔ ทิศ สำราญรมย์สมจิตรสถิตย์สเถียร ได้พึ่งโพธิสมภารนานจำเนียร ทุกข์ไม่เบียนเบิกบานสราญครัน เดชะพระบารมีเจ้าตรีโลกย์ ได้ส่างโศกเสื่อมยากพรากกระสัน ตรีสุลีเจ้าโลกย์จอมเทวัน ทรงตรีศูลประสาทสรรพ์ประสิทธิ์พร พลเมืองเรืองเดชทุกเขตร์ขอบ ล้วนรู้รอบชาตรีมีครูสอน คนขังตรุตรึงตราอนาทร มิ่งสมรโฉมตรูพอรู้กาล เสี้ยนศัตรูหมู่ร้ายแสลงราช ไว้อำนาจเสื่อมพยศหมดฮึกหาญ ภอเช้าตรู่สูริยาไม่ช้านาน ราษฎร์สำราญเที่ยวเตร่เล่นเฮฮา /*115ทั้งแตรงสังข์กังสะดาลประสานเสียง พิณพาทย์ฆ้องร้องจำเรียงสำเนียงจ้า บรมนารถดำรงราชสัทธา ถวายผ้าไตรยสงฆ์จำนงบุญ สร้างอารามงามวิไลยในนิเวศน์ กันเปนเขตร์มรฎบนพสูรย์ บูชาไตรย์รัตน์ล้ำเลิศจำรูญ เอิบอดุลย์โสมนัศนมัสการ ทั้งพรามณ์ชีมีวิไสยทางไตรยเพท พระทรงเดชบริรักษสมัคสมาน ส่ำแซร่ซร้องสรรเสิญนฤบาล ตราบสถานสุราไลยทั่วไตรตรึงษ์ ขึ้นชื่อว่าความตระหนี่นี้มีมาก บุถุชนแล้วก็ยากจะรู้ถึง เข้ากลัดกลุ้มแน่นหนาดังตราตรึง เมื่อไรถึงมรรคผลจึงพ้นไป ตะวันดับลับแสงภานุมาศ วะโรภาษเพลิงกระจ่างสว่างไสว ทหารเกริ่นเดินกราย/*116ราย ๆ ไป ไม่หวาดไหวหวั่นตระดกตกใจกลัว ประจามิตรคิดตระนกตกประหม่า ไม่หาญกล้าเกรงนักภักตร์สลัว คำตระดกคือวิตกว่าตฤกมัว นั่นเปนตัวคำมคธจดนิยม พิตระดกดาลกระมลคำคนเก่า ท่านบอกเล่าพาทีกันมีถม บัดนี้พิวิปลาศขาดลอยลม มาตกจมไปเสียหมดผิดพจน์เดิม เอาจำตรวนเสียให้หลาบมันหยาบช้า แล้วจึ่งว่าความต่อส่อส่งเสิม เดินทางไกลแม้นถึงตรงอย่าหลงเดิม เหล็กพืดเติมรัดสนิทติดตราตรัง ตรึงเหล็กดูตะปูเห็ดสักเจดสิบ ให้ถี่ยิบยิงสลับซึ่งคับคั่ง ดำตรูงนี้กำพุชพจนัง จงตรับฟังแปลว่าทรวงในท่วงที ตรองพินิจพิศดูได้รู้แน่ ให้ทราบแท้/*117พจน์พากย์เปนสากษี จรจัลมรรคาวิถีลี ก็ย่อมมีแลวกตรอกย้อนยอกยนต์ บรมนารถตรัสสั่งให้ตั้งค่าย ทั้งไพร่นายเร่งรัดกันตัดขน บ้างผูกพาดตราดลิ่มริมชั้นบน อลวนวุ่นวายทุกนายไป ยามสารทตรุศไม่หยุดเลิกเบิกคนครบ ว่าใครหลีกหลบเตร็ดเตร่เถลไถล เอากักขังขู่เฆี่ยนวนเวียนไว้ ตรวจพลไพร่พร้อมเพรียงนับเรียงตัว ตรงปากเตร็ดช่องแคบที่แอบแฝง ก็ตกแต่งพลไกรซุ่มไว้ทั่ว คอยตรับฟังระเหียนระหัศผลัดเปลี่ยนตัว แต่ปากอ่าวตราบเท่าถึงนิเวศน์ ภุมเรศตริบรศสร้อยโกสุมศรี โอ้ทุกข์ตรอมๆกรมระทมทวี ตระเตรียมที่การบุญ/*118เปนทุนมา เยาวมาลย์แตระอุบะผกามาศ งามขนงวงนะลาตดังเลขา เตรอะตรองกระแจะจันทน์สุคันธา ล้วนกลิ่นกล้าหอมระรื่นชื่นฤไทย อันแม่หนึ่งหมวดสามสิ้นความครบ แม่ที่สองรองบรรจบสบอัดถ์ไข ตลีตลานล้นเหลือน่าเบื่อใจ ช่างผสมดินไตลให้จุดดู ตลนตลานเลือกลากคนกากเก็ก น้ำร้อนเด็กต้มยังอุ่นตลุ่นอยู่ เที่ยวตลอดวิ่งเตลิดไม่เชิดชู ท่าน้ำอยู่แดนอังกฤษชื่ออิเตลียน ริมตลิ่งแลละลาญล้วนกว้านตึก แสนพิฦกเพราพรายลวดลายเขียน ตกตลึงคนึงห้องเนาจำเนียร เสาตลุงขัดเลี่ยนแลละลาน เตลงพากย์ว่าคำมอญสุนทรแถลง แตลงแกงแหล่งฆ่าคนควรผลาญ /*119ท่านเชินบทกฎหมายถึงวายปราณ จึ่งประหารผู้นั้นให้พลันมรณ์ เล่นตลกทำคนองลำพองพจน์ ตลาดร้านหลั่นลดคนสลอน อุดตลุตขายซื้อสื่อหาบคอน เที่ยวเร่ร่อนตลอดไปในมรรคา วิ่งถลาม้าแล่นเตลิดลิ่ว คนบิดพลิ้วตลบแตลงแสร้งมุษา ตลับทองของดีมีราคา เรือคอนร่าแล่นตลิบจนลิบลำ นางค่อมเตี้ยตลุบตุบท่าทุบทับ ผิวดำขลับเจ้าคารมดูขมฃำ ทหารกลุ้มตลุมบอนฟันฟอนระยำ โอตลุ้มเขาก็ทำให้พระชี ตีตล้อมไว้เข้าสักเก้าแห่ง ทหารแต่งเสื้อเกราะหมดเหมาะสี ถึงโชคไชยไล่ตลุยด้วยฤทธี พวกไพรีหนียับทั้งทัพไชย แม่ที่สองตอลอก็ภอจบ /*120เริ่มปรารภตอวอต่อไปใหม่ โดยกำหนดพจนาที่ว่าไว้ มีอย่างใช้น้อยนักจักแสดง ต้นผักชื่อสันตวาเกิดน่าน้ำ อนึ่งคำแขกกล่าวเล่าแถลง สีตวันวาทีนี่ชี้แจง ชื่อตำแหน่งกรมการสถานมี หญ้าตวางขึ้นที่กลางภูมิภาค เขาฉุดลากจับตวัดมัดคนหนี ร้องตวาดด่าว่าไม่ปรานี หมวดที่สามจบเท่านี้ประโยคปลาย อันหมวดสี่ตัวปอรอประโยค สารโสลกคำเก่าเล่าขยาย คือปราโมชอภิรมย์ฤดีดาย ปราการรายรอบบุเรศนิเวศน์วัง พระปรานีด้วยมีสวามิภักดิ์ ตรัสทายทักปราไสยสมใจหวัง ก็ปรากฎเกียรดิ์เลื่องกระเดื่องดัง ราชวังมีปราสาทสอาดตา แต่ปรารภปรารมภ์ไม่สมถวิล /*121ระกำกินอาหารรศพานปร่า ธุระดังบวมปริระอิดระอา จะปริปากออกก็ท่าจะอับอาย เมื่อไม่ปรีดีเด็ดสวาดิ์ทอด ความปรีดาก็คงมอดไม่สมหมาย นักปราชมีปรีชารักษากาย คนพาลโฉดมีแต่ร้ายฝ่ายอัปรี สุหร่ายโปรยใหลปรี่ลอองอาบ ให้เย็นทราบทรวงซ้ำฉ่ำฉวี พานทองโปร่งปรุลายราชาวดี ช่างกรมนี้ปรุหนังไว้ทั้งโรง เก้าอี้ไม้แก่นปรูดูสอาด เลิศวิลาศงามสง่าดูอ่าโถง พูดหันเหเปรไปไถลโกง ช่างหยิบโหย่งยอดแท้ผันแปรดี เห็นปรวนแปรแชเชือนทำเบือนบิด มาด่วนคิดรักเร่เสน่ห์หนี ถ้ามีฤทธิ์สิทธิ์ศักดิ์ดั่งจักรี จะแปรเพศตัวพี่ให้ต้องใจ ฝูงดำรีร่องแปร๋วะแหวหวาด /*122โกญจนาทงวงชูดูไสว ไปรเวติ์นี้คำอังกฤชไม่ติดไทย ได้ความใช้ว่ากระษัตริย์ขัติยา เสด็จออกเวลาว่างขุนนางเฝ้า ชุลิตเกล้าแต่ผู้ได้ตรัสให้หา เปนการออกไม่เต็มศักดิ์พักเวลา นี่เรียกว่าไปรเวติ์นิเทศความ กะปรี้กะเปร่าเคล่าคล่องทำนองสวาดิ์ เมื่อร่วมอาศน์แสนสุภาพไม่อยาบหยาม โปรตุเคศเชื้อฝรั่งช่างงามๆ ไม่ทรุดทรามทรวดทรงองค์ลอย ช่างพูดจาปรักปรำตั้งสำทับ ประสงค์หยิบโทษให้ยับเจียวใจหนอ ประสมประสานเสิมซ้ำทำสอพลอ งามประเสรอษฐตะละหล่อทั้งวรกาย ประสิทธิ์พรถวายเพิ่มเฉลิมพระยศ ให้ปรากฎเดชกระเดืองรุ่งเรืองหลาย ประจบประแจงแต่งคำทำอุบาย /*123คเนการประมาณหมายคล้ายเปนกล ประมวญคิดส่วนที่เกินประเมินหมด เมื่อกำหนดแน่แล้วทูลประมูลผล ประทานยศยิ่งใหญ่ในสากล ฤทธิรณมุ่งประหารราญอรินทร์ ประจักษ์จบครบวิธีคดีโลกย์ ก็เยื้องโยคยักได้ดังใจถวิล ของประหลาดต่างประเทศเขตรบุริน ประลองศิลปสบไสมยในทำนอง ประนตประนมบรมบาทบงกชรัช แต่ประฐมกระษัตร์สืบสนอง ตราบตลอดวงษ์ราชนรินทร์ปอง ประกาศก้องว่าเปนข้าจอมนรินทร์ ประกาสิตกิจกระตัญญุตามั่น มิได้พรั่นประหม่าจิตรคิดถวิล ไม่ประมาทราชการคร้านราคิน กัตเวทีประทิ่นประเทืองใน /*124ประเดี๋ยวดูหมู่เทพย์พลาหก ให้ฝนตกประปรายชายไศล ประวัติ์ต้องตามฤดูประดาไป ประชาราษฎร์สราญในหไทยมาน ประสูตร์ราชดะนัยไกรเกรียงเดช เบาเทวศประทังมีฤดีสมาน ปรรนังค่อนมะหรทึกคึกกังวาน ทั้งแตรสังข์กังสดาลดาประดัง ประเดียงหมู่เสวกามหาอำมาตย์ ประดาที่มีอำนาจมาเนื่องนั่ง ต้นประดู่ชูใบลบัดบัง ฤดีหวังประวิชน้อยในก้อยนาง แกล้งประวิงไว้ให้ช้าระอาจิตร์ ตรัสประภาศแล้วอย่าคิดอางขนาง เสร็จประพาศไพรพฤกษพนมกลาง แลประไภเพียงพ่างนางชาววัง ประไลยล้างเสียให้วางชีวาวาศ ขึ้นบนอาศน์แอบประอิงพนักนั่ง อิกคำว่า/*125ประอรผ่อนประทัง หไทยหวังประโยชน์กาลไปนานปี ประสงษ์ว่าสรเสรอญเจรอญศักดิ์ ปรนปรือพักฤจะหน่ายเสน่ห์หนี จะผ่อนปรนแก้ไขฉันใดดี ต่อนี้มีคำใช้แต่ไม่ควร วายปราณว่าชีวีนิราสา ประปราณก่าข้อนอกโศรกกำศรวญ ร้องแปร๋แปร่นแปร้นเสียงสำเนียงนวล มาแปรปรวนเปลี่ยนรักให้แรมรา ต้นปรงขึ้นยอดเสลาดูเปลาปรก ทำนาปรังอย่าให้รกในเข้ากล้า พระปรางสูงสุดเยี่ยมเทียมนภา ยอดปรางปราสาทเสียดเบียดอำภร ต้นมะปรางมะปริงกิ่งระย้า ช่างดกดาดาษต้นผลสลอน ไม่เปรอะปรึงตลอดทางที่กลางดอน หนึ่งนิกรพัสดุสิ่งใดใด บันดามีเครื่องปรุงผดุงแต่ง /*126อาการแจ้งประจำครบสบสมัย คือเกิดขึ้นตั้งอยู่รู้ดับไป ย่อมผันแปรและมิได้ดังใจจง คัดบาญชีสองแปรงแบ่งเปนส่วน ของเปื้อนควรแปรงสลัดปัดเผ่าผง ด้วยขนแปรงแต่งให้งามตามจำนง เวียงคนคงแปร่งออกบอกกังวาน ดูปรุโปร่งลายฉลักเฉลาเลิศ เชิญปรองดองตรองเถิดอย่าอาจหาญ เถาวัลเปรียงแก่นเหล็กเข้าเจือจาน ต้มเปนยารับทานแก้กล่อนดี ดังเปรี้ยงๆ เสียงอสนีบาต ผู้เปรื่องปราชรอบรู้ย่อมชูศรี พระนั่งปรกสังฆะกรรมทำพิธี พระนาคปรกมากมีที่อาราม ปรกติตัวเปนเช่นนั้นแหละ มักคุ้ยแคะข้อคดีด้วยผลีผลาม หญ้ารกปรก/*127ใบลัดละบัดงาม สกระปรกรกอารามไม่รื่นรมย์ พูดปรักปรำซ้ำทรากไม่หยากพบ แม้ใครคบพาให้เคอะเหลวเลอะล่ม ปรักว่าเงินมาศว่าทองต้องนิยม เปนคารมเขมรชัดจำกัดมี โถปริกทองประดับพลอยลอยระยับ น้ำมันปรึกเหนียกหนับทาทับสี หมั่นปฤกษาท่านผู้ใหญ่ไว้จึ่งดี พระปรัศมีสองข้างหว่างมณเฑียร คว่างปราดฉาดถูกลูกคลีกลิ้ง ปราศจากพรากทิ้งยิ่งหันเหียน นักปราชเปรื่องปรีชาไม่อาเกียรณ์ ย่อมพากเพียรว่องไวไตรยเวทางค์ มีปฤษณามาถามความวิเศษ กำเนิดเปรตนั้นจะมีสักกี่อย่าง ที่ตัวโปรดแล้วคงเหนเปนขุนนาง แล้วได้วางท่วงทีก็ดีครัน ย่อมทรงพระ/*128กรุณาโปรดข้าบาท ด้วยพระราชหฤไทยอันใสสันต์ ก๊อกวารีที่เขาสูบรูปหลากครัน เสียงปร๊อดๆตลอดลั่นตามลำราง เปนปรวดปวดเหลือที่เนื้อร้าย แร่ปรอทเล่นฉิบหายก็หลายอย่าง คชินทรปรบหูดูสำอาง ต้องปรับใหมให้ระคางหมองกระมล ดำเนินพยุห์ยาตราปราบข้าศึก ทำตาปริบนิ่งตฤกนึกฉงน เขาเปรียบเทียบถูกตำราเข้าตาจน จะปราบปรามเสียให้ป่นด้วยวาจา จะห้ามก็ไม่ฟังตั้งแต่โกรธ ผลโตนดลอยปริ่มอยู่ริมท่า ย่อมปรีดิ์เปรมเกษมศุขทุกทิวา กระปรกกระปรอมมอมภักตราไม่น่าดู น้ำเปรี่ยมฝั่งนั่งชมภิรมย์จิตร พูดเปรยๆเลยไม่คิดจิตร์อดสู มาเปรียบเปรยกันเล่นไม่เอ็นดู /*129เปรียบปรายอยู่อย่างนี้มิเปนการ อภิปรายขยายข้อความสวาดิ์ ให้นุชนาฎทราบรักสมัคสมาน ลูกปรายปืนโปรยต้องสกุณาน ดังโปรยหว่านปืนโศรกเข้าเสียดทรวง ทำตาปรอยปรือปรี่ทีสวาดิ์ ช่างฉลาดประเปรียวเฉลียวล่วง ลบปัญญาสามัญสิ้นทั้งปวง อันของเปรี้ยวแล้วอย่าลวงให้ลองรศ แอมเปรอนี้คำอังกฤษท่านคิดจัด ว่ากระษัตร์ขัติยาซึ่งปรากฎ เดชกระเดื่องเรืองนามตามพระยศ โดยกำหนดนามว่าเอกราชินทร์ ที่เปื้อนเปรอะไม่สอาดสำอางเอี่ยม คนและเลียมปากเปราะฉอเลาะสิ้น ปรนปรือเลี้ยงอิ่มอุราเปนอาจิณ ทุกแถวถิ่นกอปรืออกชื้อไป การเวกบินปร๋อเคลียคลอคู๋ สีชมภู/*130บินปรื๋ขึ้นขวักไขว่ หมวดที่สี่แม่หนึ่งซึ่งแจกไว้ ภอสิ้นความตามในฉบับเดิม แม่สองในหมวดสี่มีอักษร ปอกับลอเทียบสุนทรประเทืองเสริม กำหนดคำตามได้ที่ใช้เติม ปลาวาฬเหิ่มห้าวคนองขึ้นฟ่องฟู ปลีกล้วยกรันครั้งใหญ่กาบใบหนา คนต่ำช้าไร้ศรีปลีน่องทู่ ทั้งอู่เปลแปลหนังสือถือแบบครู หวีผมไปล่แปล้ดูสอาจสอาง เรือเพียบแปล้แต่ละลำแล่นคล่ำเคล้า ต้นยางเปลาผลปลิวไม่เปล่าว่าง นกเปล้าจับต้นเปล้าเคล้านกนาง พวกมวยปล้ำท่าทางไม่ห่างกัน กระบือปละร้ายนักอย่าหักหาญ มาปลดปละระราญระเหระหัน โจรปล้นปลอกปลิ้นหนีตีประจัน ทำปลิ้นตาท่าลั่นถันถลันมา พูดคำแปลนปดทุ้ยยังคุยก๋อ น้ำเปลี่ยนๆจะเปนตอฤๅมัจฉา ผลัดเปลี่ยนสับปลิ้นปล้อนส้อนปัญญา ปลงธุระเปนหนึ่งว่าจะปลดปลง ทำความผิดทรนงต้องปลงชีพ ผักปลังรีบเลื้อยยอดทอดระหง สุกปลั่งทองปะวะหล่ำที่ดำรง ทั้งทากปลิงยิ่งยงทั้งเจ็บคัน ตลิงปลิงงามเปล่งเต่งระย้า จะแปลงเปนเทวากระยาหงัน กระบือมักปลักแปลงแหล่งสำคัญ ดูปลอดโปล่งโล่งไม่คั่นจนสุดแดน ที่ปล่องใหญ่มีงูดูยาวเฟื้อย ถ้าคดเลื้อยตัวเปนปล้องสยองแสน ปล้องไม้ไผ่ใหญ่ถนัดรอกกัดแกลน หมดเปลืองแสนทรัพย์สินจนสิ้นตน คิดปลดเปลื้องๆตนให้พ้นผิด /*132เปลื้องภูสิตพรายพร้อยเปลื้องสร้อยสน เราปลกเปลี้ยน้อยหน้าประชาชน เสียสกนธ์ตกปลักเพราะรักนาง ถุงเงินปลีกตุ้มสุวรรณประพันธ์เพชร์ ทั้งรัตน์เกร็ดเม็ดใหญ่นำใสส่าง มาปลีกไปไถลนั่งลำภังนาง สายสว่างปลุกให้ตื่นได้ฟื้นกาย ปลูกต้นไม้ดื่นระดะบุบผะชาติ์ แปลกปลาดมูลมากดูหลากหลาย โอ้ใจน้องหมองแปลกมาแตกปลาย ของสลายร้าวหักถักปลอกรัด คนปลิ้นปลอกกลอกกลับสับปลับปลิ้น ที่พื้นดินปลวกทำรังตั้งถนัด เปลือกอบเชยหอมกล้าโอชาชัด ปลดชราตามพิกัดสัศดี บุหลั่นเรืองเปลื้องปลดหมดหมอกเมฆ สลาดเอกแจ่มจรัสรัศมี ถึงปลดปลิดขอได้ชิดภัคินี /*133ขอเชิญตอบไมตรีที่เรียมปอง คุณปลัดวัดนี้มีอำนาจ ของปลาดหลากเลิศเกิดเปนสอง วันปลอดดีซึ่งไม่มีราคีครอง พ้นโทษกองยมขันธ์วันจรรไร สับปลับปลิ้นลิ้นลดโต้หลดหลอก ผักปลาบออกชูทอดยอดไสว คำคารมฟังทราบปลาบฤไทย ฟ้าแลบแปลบๆใจให้จาบัลย์ เข้านั่งแนบแอบปลอบประโลมนุช แม่ปลื้มใจๆพี่สุดแสนกระสัน แม่งามปลื้มๆสวาดิ์ไม่ขาดวัน แม้นใกล้กันปลาบปลื้มลืมความกรอม ทำแปลกปลอมๆพลทนเปนไพร่ เพราะหวังใกล้โฉมงามทรามถนอม ตั้งแต่ต้นจนปลายหมายประนอม แม่กรมกรอมๆจิตร์เปนนิจะรันดร์ กลิ่นหอมลิ่วปลิววายุวาตว่อง /*134นึกกลิ่นน้องยิ่งวิโยคโศรกกระสัน เห็นเปลงเพลิงๆเศร้าเร้าโรมรัน แทบเปลวมันโทรมกระมลทุรนทุราย เปนปล่องเปลวเหวห้องละหานหิน คนปลอกปลิ้นปละปล่อยก็ลอยหาย ถึงทางเปลี่ยวๆใจให้ระคาย คนเปลือยกายปะฏิกูลสูญมงคล เปนง่อยเปลี้ยเสียชาติไม่อาจหาญ ตลาดร้านขายแพรแลสับสน แต่ละม้วนมัดเปนเปลาะทั้งเพลาะปน ปอกับลอสิ้นยุบลระบิลความ ปอควบวอแจกได้ท้ายหมวดสี่ มีวิธีคำใช้ในสยาม ปวะหล่ำลงยาราคาทราม ปวัดิ์ตามกาลสมัยในคราวนี้ จบแม่ปลายหมวดสี่ที่มีแจก ฉบับแรกเรียงความไว้ตามที่ อักษรกลางควบเล่าสิ้นเท่านี้ นับได้สี่หมวดประมวญถ้วนนิกร /*135หมวดที่ห้าหกเจ็ดสำเร็จด้วย อักษรต่ำนำช่วยประกอบก่อน หมวดที่ห้าแม่ต้นค้นสุนทร คอกับรอควบอักษรสระเรียง มีคำใช้ได้พิกัดจัดไว้ครบ ตามฉบับแบบวางต่างๆเสียง คือครานั้นขุนแผนแสนไกรเกรียง ไปตีเวียงเชียงใหม่เปนหลายครา จับลาวได้ฉุดคร่าถลาขว้ำ ครุตักน้ำกระเด็นกลิ้งต้องทิ้งผ้า ครูสั่งสอนอ่อนจริตกิริยา ฟังวาจาโอวาทนุสาสน์จำ ไปสักครู่หามแคร่มาแออัด ใครช่างจัดกระบวนม้าเคลื่อนคลาคล่ำ จะใคร่ได้ต้นตะไคร้ใส่ผักยำ พวกแขกคร่ำเคราหนวดประกวดกัน แต่เคร่าท่าน้องนุชสุดโหยหวล ให้กำศรวญแสนวิโยค/*136โศกกระสัน ช้อนน้ำครำทำกระสายยาลูกจันทน์ คร่ำคร่าพลันเปื่อยผุทลุทลาย คระวีคำนี้ว่ากวัดแกว่ง ยังครุคระถ้าจะแปลงแต่งคงหาย ให้ครั่นคร้ามจะมีครรภ์ฉันจะอาย หล่อนเปนชายมีแต่ชื่นรื่นสำราญ ยิ่งครั่นตัวเต็มหนาวร้อนร้าวอก สุดวิตกด้วยจะร้างห่างสมาน นิจาเอ๋ยเคยเรียงเคียงนงคราญ ไม่เกียจคร้านกรประคองให้น้องนอน ลั่นครืนๆพื้นหล้านภากาศ นกติดครืนยืนดาษดูสลอน มีครุ่นๆว่ามีบ่อยสร้อยสุนทร เปนคำก่อนเก่าแท้แต่บูราณ เสียงคฤกครื้นคร่ำครวญกำศรวญสะอื้น น่ำครั่งกลืนกับลิ้นจี่สีผะสาน ครั้งเมื่อป่วยครางขรมอยู่นมนาน เสียงประสาน/*137ครื้นเครงเพลงดนตรี เนื้อหอยแครงแกงต้มพอสมรศ จนคร่องแคร่งคงต้องอดสลดสี เอาแครงวักตักสร้าสาดวารี โครงพระกลดสดสีสี้โครงเรียง ใหญ่โคร่งคร่างนางเสือโคร่งเขี้ยวโง้งงอก ทำตากลอกวาววามคำรามเสียง พระผู้ครองนัคเรศนิเวศเวียง ทรงเครื่องทรงพระเสลี่ยงเคียงกับเกย ครกโขลกยาบาดแผลแก้แตกคราก ต้องหนามขวากหายไม่ช้าตำราเฉลย เสียงครื้นครึกดุริยางค์เหมือนอย่างเคย พิปรายเปรยส่งสำเนียงจำเรียงรน นอนครางครอกโครกโฉลกห้าม จริตทรามเสื่อมสวัสดิ์พิพัฒผล เขาคราดหญ้าดังครืดๆฝืดใจจน พระยาครุธบิน/*138บนโพยมพราย ช่างครูดสีขัดเกลาเปนเงาวับ เชือกระดับตึงเครียดกระเบียดสาย พอถ้วนครบสบคาบลอกคราบร้าย สุครีพชายหักฉัตร์กำจัดบร ไล่ตะครุบทุบทับจับรากโษษ แสนพิโรธทศภักตร์เข้าหักถอน ครอบสำริดสังข์สุวรรณอันบวร เฉลิมพรครอบงำกระสำไภย เรียนกระบวนสงครามตามตำหรับ พวกจีนรับย้อมครามสีงามใส ฉันคร้ามกลัวดูครึมเหนครึ้มไป โครมๆไล่ตีรันประจันบาน พวกคนเก่งวิ่งกลุ้มรุมกันรับ เสียงฉาดฉับแหลนหลาวฮึกห้าวหาญ ถูกสำคัญล้มเกลื่อนเหมือนวายปราณ เพื่อนทยานโดดคร่อมแวดล้อมกัน โอ้น่าหนาวคราวพรากจากสมร /*139ให้อาทรทนวิโยคโศกกระสัน ได้ผ้าสีมีครุยเครือสุวรรณ ของแจ่มจันทร์ชมพลางต่างภักตรา ต้นไคร้เครือแก้ไข้ในเชิงพิศ ถุงตะเครียวทำพิจิตรลายเลขา พวกครัวเครื่องเอมโอชโภชนา ช่างกันหน้าจับกระเหม่าเข้าเครอะคระ เขาเข็นเรือน้ำหล่อพอครือครืด เครือเถาวัลยาวยืดยอดเหยอะหยะ ตะครั่นตะครอกายหนาวผ่าวอุระ ต้นตะคร้อต่อระยะทางจะจร จบแม่ต้นหมวดที่ห้าสาราแถลง แม่สองแสดงคอกับลอต่ออักษร จะคลาไคลในเพลาทิวากร ขึ้นอัศดรเดาะลูกคลีที่ชำนาญ ผกามาศคลี่บานตระการช่อ คนสอพลอใส่ไคล้ทำไขขาน ถึงบางโคล่คลึงเคล้าเยาวมาลย์ เฝ้าเคล้นคลำสำราญ/*140อุรารมย์ หมู่มัจฉาว่ายคล้ำน้ำกระฉอก นางเงือกออกผิวคล้ำในน้ำถม ปลาวานใหญ่ว่ายคละแล้วผละจม ชาวในก้มคุกคลานเชี่ยวชาญเชิง ทั้งลมคลื่นกล้าหาญทานไม่ไหว เรือกลไฟแล่นลอยปล่อยจนเหลิง ก้าวสะกัดลัดเลอะกระเจอะกระเจิง จนเชื้อเพลิงขาดแคลนแสนรำคาญ เขาเก็บหอยลอยกระดานบนโคลนเด่น แล่นบนเลนโยกคลอนซ้อนขนาน ไม่คลาศเคลื่อนเร็วเหมือนม้าอาชาชาญ ถีบทยานแล่นลงริมคงคา กรมพระคลังตั้งบาญชีทวีไว้ คนคลั่งไคล้เสียจริตชะนิดบ้า ให้คลางแคลงสุดจะแจ้งจนปัญญา เฝ้าเคล้าคลึงขนิษฐายุพาพาล เก้าอี้โคลงโงงโงกโยกขะเยื้อน ไม่คลาดเคลื่อน/*141โคลงกาพย์เรียบราบหวาน ในลำคลองเปรมประชากรท่าทาง สอาดสอางตรงล่งล้วนท่งนา ปลาตกคลัก ๆ คล่ำเมื่อน้ำแห้ง ไฟป่าแรงคลอกลนต้นพฤกษา ดูคลาศไปไม่มั่นดังสัญญา กุมาราคลอดใหม่วิไลยวรรณ คลับคล้ายคลับคลาเคลือบไปว่าได้ทราบ ของเคลือบอาบหลอกกันเล่นไม่เหนขัน เมฆปกคลุมคลุ้มมืดเปนหมอกควัน ภอเคลิบเคลิ้มก็ให้ฝันถึงกัลยา คิดเหนคลายหมายว่าน้องย่องมาแอบ เห็นวับแวบแคล้วคล้อยละห้อยหา ประโยธรทัดพุ่มประทูมา กระเพื่อมคล้อยช้อยผะกาน่าเชยชวน ชาวบ้านคล่อหนุ่มสาวเคล้าคลอคู่ บ้างเคลียชู้เชยชมภิรมย์สงวน /*142คอควบลอแม่สองต้องตระบวน ภอครบถ้วนตามตำหรับฉบับครู คอควบวอต่อสมมุตสุดหมวดห้า มีคำว่าคว้าไขว่ไล่จับหู เล่นปิดตาซ่อนหาทุกแควดู ออกวิ่งพรูล้มคว่ำขะมำไป คชสารทรับมันเห็นควันพลุ่ง โดดสดุ้งควาญหมอรอไม่ไหว ไล่คว้านคว้าพวกพหลพลไกร จับใครได้ฟัดฟาดขาดชีวา ทุกแว่นแคว้นชนบทไม่อดอิ่ม เปิตสตีมเรือกลไฟไขน้ำสร้า กระแสสินธุ์ควิวควั่งหลั่งๆมา จักร์หมุนคว้างวางร่าไม่รารอ ละครฃำรำแคว้งแต่งตัวเต้น ตลกเล่นร่าๆทำก๋าก๋อ ฉีกผ้าควากขาดแควกแจกกันภอ ช่างพูดจ้อบ่นตะบอยเบิกถ้อยความ โคก็หายควายสูญพูลเทวศ /*143ภอสิ้นเขตรหมวดห้าว่าแม่สาม คอควบวอแจกกบกดกำหนดนาม ไม่มีความพจนาภาษาไทย หมวดที่หกทอกับรอต่อตัวแจก จักย้ายแยกตามกลอนอักษรไข พระอินทราสถิตย์สถานพิมานไชย วันเพ็ญไซร้จันทราสง่างาม อินทรีย์นี้ว่าธรรม์อันเป็นใหญ่ หนึ่งต้นไม้ชื่อนนทรีมีเหลือหลาม มณฑรีแปลว่าผ่องใสประไภงาม เรืองอร่ามเครื่องประดับระยับตา ฉะเชิงเซาบุรีมีไทรใหญ่ ละบัดใบร่มระรื่นยื่นสาขา ทอรอแจกกนต้องงดพจนา ด้วยซอมาใช้แทนพอแม้นกัน ในแม่กงทรงเครื่องเรืองระยับ เปนไข้จับทรางทร้ำกระหน่ำมั่น ผลหมากทรางลางลิงปริงมะดัน ตลิ่งชันชลทรึ้ง/*144ไหลปรึงไป ในทรวงกรมรบมเศร้าไม่เบาเทวศ ชลเนตร์นองตกทรกๆไหล ไม่สิ้นทรากราครุมกลุ้มฤไทย มีคนใกล้แทรกกลางห่างนงคราญ ทรอกละหานธารท่าชลาสินธุ์ มาเสื่อมทรุดสุดสิ้นสนุกนิ์สนาน เหนสิ่งอื่นก็ไม่ชื่นฤดีดาล เหมือนทรวดทรงนงคราญที่คู่ครอง มีมารเทรียดเสียดสวาดิ์ให้ขาดค้าง สรวมเทริดสวยสำอางไม่หมางหมอง สพักเยนทรับเสโทประเทืองรอง จงตฤกตรองแสวงทรัพย์แก้อับจน พอทราบเรื่องแสนร้อนถอนเทวศ ทรามสวาดิ์มาทุเรศให้โหยหน ที่เลวทรามแล้วไม่คิดจิตรระคน มุ่งวิมลวรนุชแทบทรุดโทรม คนึงโฉมโทรมะนัศด้วยขัดขวาง /*145สูญดินทรายสิ้นนภางค์ล้างสูรโสม ความสวาดิ์นั้นไม่ขาดในทรวงโทรม ขอประโลมนุชนาฎทุกชาติ์ไป จบแม่หนึ่งหมวดหกที่ยกแยก จะจำแนกแม่สองนุสนธิ์ไข ไล่ทลวงสองเขตร์ทุเรศไกล กระสอบใหญ่แตกทลักกระจักกระจาย มุทลวกกิริยาบ้าดีเดือด ไม่งดเงือดงุ่นง่านพาลใจหาย รูปสลักหักกระจุยทลุยทลาย นี้คำหมายแม่สองสิ้นท้องความ ทอควบวอบรรยายท้ายหมวดหก นิยมยกยักนิพนธ์พ้นสยาม ธวัชทวิชคำมคธกำหนดนาม ธวัชความว่าธงจงพิจารณ์ ทวิชเปนสมญาบักษาชาติ์ หนึ่งนักปราชว่าพราหมณ์นามขนาน เพราะสองเกิดได้กำเนิดสองประการ โดยบรรหารแบบเก่าเล่าต่อมา /*146สกุณเกิดฟองฟักหากปรากฎ แล้วเปลื้องปลดเปลือกฟองของปักษา เปนกายินบินตลบทั่วนภา จึ่งเรียกชื่อทวิชาชาติ์สองคราว หนึ่งพราหมณ์ชื่อทวิชาว่าโดยเหตุ์ ตามไตรยเพทพราหมณ์สมัยได้สืบสาว ที่เรียนรู้ต่อเนื่องเปนเรื่องราว ในความกล่าวด้วยที่เกิดกำเนิดพราหมณ์ เดิมเกิดในโอษฐ์อิศวรบวรนารถ พระปิ่นเกษไกรลาศเรืองสนาม ทรงประสาทสมพงษ์ในวงพราหมณ์ มีรูปนามเนื่องมนุษย์นิกรครอง จึ่งเรียกนามตามข้างเพทางคสาตร์ ว่าทวิชโดยชาติ์เชื้อเปนสอง คำทวิชจึ่งนิยมตามสมพอง เปนชื่อของพวกพราหมณ์นามสกุณ พวกทวายนายใหญ่ได้จ่ายแจก เที่ยวย้ายแยกถ้วนทั่วตัวหมื่นขุน /*147หมวดที่หกยกกลอนสอนตรุณ ก็สมบุรณ์แบบครบพอจบลง หมวดที่เจ็ดสืบนุสนธิ์คัดค้นจด พอควบรอรวมพจน์บทประสงค์ มีคำใช้จำกัดชัดๆตรง ผู้จำนงวาดเขียนเร่งเพียรพัก เส้นอักษรแตกพร่ำไม่น่าชม เข้าเถื่อนทมอย่าลืมพร้าเร่งตระหนัก นามนครราชบุรีได้ชี้ชัก คนมากมัก เรียกราชพรีบูรีรมย์ พุทราตกตกพรูดูดาดาษ ศิลปสาตรล้ำเลิศประเสริฐสม ย่อมแพร่หลายทุกประเทศเขตร์นิคม ทรัดแพรศรีงามสมน่าชมเชย พนมไพรเย็นเยียบเงียบสงัด พลไพร่รีบรัดไม่แรมเฉย โอ้งามเพราๆภักตรพี่แรมเลย ฝนตกเชยพรำกระเซนเย็นทั้งกาย พูดพร่ำพรูดูดื้อไม่ถือพระ /*148ให้พรั่นใจในอุระระส่ำระสาย ผ้านายพรานขาดพรุนเบื้อนฝุ่นทราย ลูกพรวนรายรอบคอละออตา มะม่วงพรวนล้วนผลหล่นกล่นเกลื่อน แกล้งอำพรางกันให้เพื่อนพร่างตาหา สพรั่งพร้อมสาวสุรางค์นางกัญญา งามสง่าพริ้งเพราลำเภาพาล ไม้พรึงราทาศรีพรุ่งนี้เสร็จ อุดมเด็จเพรงบุญหนุนขนาน ทางสองแพร่งแว้งไปใกล้ลำธาร ในต้นตาลมีโพรงโล่งจนปลาย ยังบกพร่องพร้องถ้อยไม่ช้อยชด เหมือนไม้คดเพรียงพลอนกินชอนหลาย เชิญชุมปราชญ์พรักพร้อมซ่อมต้นปลาย นกจากพรากจับรายท้ายคีรี พริกไทสดหยดเหยาะรศเหมาะเหลือ พริกเทศเจือไก่เล่าเข้าบุหรี่ /*149พฤกษาชาติ์ดาษดอกระดะมี ภุมรีเชยรศสุมาลย์บาน ประกายพฤกดึกเด่นเห็นช่วงโชติ์ แสงไพโรจเรื่องฟ้านภาสถาน หญ้าแพรกชื้อชุ่มชื้นเต็มพื้นลาน หมากอ่อนพานโพรกเนื้อเหลือจะบาง คนพรอกพร้องเสียงเพรียกทั้งเรียกขาน ผู้ทรงญาณสร้างพรตดูสดสร่าง ต้องพรัดพรากจากญาติ์นิราศนาง ตั้งจิตร์เว้นเปนกลางอย่างโยคิน เครื่องฉีดน้ำอย่างยุโรปวารีฉูด เสียงพรูดๆแพรดแพร่กระแสสินธุ์ ลุยเลนพรอดโจนพรวดริมวาริน ดูเพราเพริศดังกินนรินราย แลบอพรับคือไม่พริบกระหยิบเนตร์ หน่อนเรศร์เดชกระเดื่องรุ่งเรืองหลาย สพรึบพร้อมเสวกาเสนานาย ทรงสุหร่ายสายซู่พรูธารา /*150มหาพรหมชมฌานสำราญจิตร์ ผู้ก่อกิจพรหมจรรย์ก็หรรษา ในกองศีลจิตร์มั่นทั้งปัญญา พราหมณ์ย่อมมารักใคร่ไตรยเวทางค์ คนพรั่งพร้อมล้อมเล่าความเก่าว่า ถึงพงษาวะดารการกว้างขวาง ว่าพระซีเสียมเพรียมเอี่ยมสำอาง มีเมื่อปางพระนเรศวร์เกษประชา ศิลาทองเลื่อมพรายลายระยับ กำหนดนับแปดหนักประจักษ์ค่า ฝูงภูตพรายร้ายกำเริบรางควานพา พระมาลาระดับเพ็ชร์ล้วนเม็ดพราว มะพร้าวตกจั่นดอกออกสล้าง อ่อนทำทึกอย่างกลางบ้างเปนห้าว พะแพร้วๆแสงทองลำยองวาว เรือเพรียวยาวพาล่องท้องธารา เล่นออกเพรื่อเบื่อจะเถียงเสียงเขาเพราะ /*151พอหมดเหมาะเนื้อความตามเลขา พอกับรอร่วมสระรจนา กุมารานักเรียนจงเพียงจำ บทที่สุดหมวดเจ็ดสำเร็จเรื่อง พอกับลอต่อเนื่องแนะอัดถ์ขำ จะจัดแจกแยกได้ในลำนำ ไปตามลำดับแม่ไม่แปรปรวน พลับพลาสีที่ประทับรับเสด็จ ตาพรานเบ็ดพล่าเนื้อกินเหลืออ้วน บ้างพลิดอกออกช่อกอลำดวน ได้ฤกษ์จวนเร่งจัดทั้งบัดพลี จุดพลุเพลิงพลุ่งสว่างกลางอากาศ ใบพลูดาษเหลืองสล้างบนค้างถี่ คนคางเพล่เผลไพล่ไถลดี ในวันนี้โพล้เพล้จวนเวลา อู้มองค์นางวางบนเพลาเล้าโลมโฉม สอดตระโบมสมสนิทขนิฐา กระดาษเพลาเจ้าภาษีเขาตีตรา นายนาวายกเสาทั้งเพลาใบ ถ้าพูดพล่ำ/*152พลาดพล้ำก็ทำยาก ด้วยแผลปากสุดจะหายาแก้ไข ต้นพละพลึงพลีผลัดละบัดใบ การเรวให้เรวรับจงฉับพลัน น้ำเดือดพล่านถ่านไฟแรงไพโรจ จิตร์จะโกรธพล่านพลักดังจักร์หัน มะพร้าวพลุ้นน้ำจางเยื่อบางครัน คนทุกวันสติน้อยเสื่อมถอยคุณ ตาโพลงใหญ่ไม่เห็นชั่วของตัวบ้าง ถึงผิดทางก็ไม่เหลียกยิ่งเฉียวฉุน ถ้าเหนทองผ่อนลงคงเปนคุณ ดังพร้าวรุ่นพลอนเถือเสียเหลือเบา ทุจริตใจคิดไม่ลดหย่อน ก็กินพลอนก่อโทษให้โฉดเฉา มุษาเปลี่ยนเพลี้ยนคำแปลงสำเนา ทิ้งสัตย์เคล้าคลุกชั่วยั่วใจเพลิน แม้นผิดพลั้งยั้งจิตร์คิดเสียใหม่ สู้ฟอกใจไปพลางอย่าห่างเหิน ดอกพละพลึงขาว/*153สอาดสำอางเกิน อย่าละเมินฝึกใจให้คล้ายกัน จะต้มอุ่นอาหารเดือดพล่านพลุ่ง ร้อนบำรุงรศให้ยิ่งทุกสิ่งสรรพ์ แต่ใจพลุ่งแม้ไม่อดพยศทัน จะฟาดฟันตนตายเพราะใจตน ร้องเพลงเล่นปรบไก่ไว้ฝีปาก ทั้งถางถากแนมเหน็บเก็บเหตุผล ย่อมพลิกแพลงแต่งความตามยุบล เพลิงโพลงลนร้อนเร่าทุกเพรางาย เสียงน้ำโพล่งเหนนายโพล้งเขาลงอาบ ทำยุ่งหยาบหยาวคนองลำพองหลาย ท่านขรัวมาคว้าไม้พลองย่องเดินกราย กระหนาบนายโพล้งหนีวิ่งจี๋ไป เต็มพล่องแพล่งเลี้ยงตนด้วยข้นขัด เขาหาจัดแร่พลวงส่งหลวงได้ จะพูดจาจงระมัดจำกัดใจ ถ้าพลาดเพลี่ยงโอฐไปก็ไม่งาม /*154พระเพลิงยงทรงระมาดเปนอาศน์ผยอง ผันลำพองฤทธิไกรในสนาม น้ำเดือดพลักชงชากาลายคราม ลายช่างงามช่อพลิกกลับหงิกงอ พลุกว่างาคชสารโวหารขอม พลุกพล่านคนปนปลอมกันสอๆ หม้อพลวกพลาดก้อนเส้าเฝ้ารีรอ คนไม่ภอจับพลัดหัดกระบวร สารวัดพลาดพล้ำถลำถลาก ช่อบุนนาคเพล็ดดอกออกที่สวน ช่างพลอดฟังเพลิดเพลินเกินสำนวน จนค่ำพลบจบจวนเวลาจร ผลมะพลับหนับเหนียวยางเหนียวแน่น เพลิงโพลงพลามลามแล่นตลอดศร พูดพลอมแพลมแกมเท็จเข็ดแต่งอน พวกโจรจรจุดอังแพลมวับแวมวาว ดำไรแรงเริงร่าเคลื่อนคลาโขลง พังพลายโยงยล/*155สล้างต่างเหิมห้าว งามลำยองท้องพลุ้ยตุบตุ้ยพราว ที่เผือกขาวภีกระเพื่อมเทื้อมทั้งกาย พลอยทับทิมมรกฎล้วนสดศรี ทั้งเหลี่ยมน้ำก่ำดีไม่มีสลาย ฟังพูดเล่นพล่อยๆพลอยสบาย ชื่อจีนฉายนายใหญ่ไปขุดคลอง จ่ายพลั่วเหล็กไห้เจ็กลูกจ้างขุด เมื่อยามหยุดอ่อนเพลียเฉลี่ยของ แจกกันทั่วตัวนายไพร่รองๆ ได้รับของครบถ้วนจำนวนคน กรายนิ้วกรีดดีดเพลี้ยคลอเคลียสาว เล็บยาวๆเหล่าเจ้าชู้ดูสับสน พูดแพละโลมเลียมและกระแซะซน ห่มเพลาะกรอมกรอสุคนธ์กลิ่นขจร จบแม่สองหมวดท้ายบรรยายชัด โดยจำกัดฉบับบรรพ์ท่านสรรสอน จะกลับกล่าวแม่สามตามสุนทร พอกับวอสองอักษร/*156เข้าควบเคียง แจกจนจบครบแม่แต่คำถ้อย มีใช้สอยน้อยพิกัตที่ชัดเสียง คือพวงสงการนี้ว่าเพียง จบสำเนียงในสยามตามนิกร บทที่สุดหมวดเจ็ดจบเสร็จสิ้น ตามรบิลแบบต้นท่านค้นสอน สาธกคำนำปลงลงเปนกลอน เพื่อเด็กอ่อนทราบนุสนธิ์แต่ต้นมา จะรวมคำร่ำระดมนิยมพจน์ ให้เจนจำกำหนดบทเลขา กอประโยคหมวดแรกแจกสารา จอที่สองรองมาว่าตัวตอ เปนที่สามปอที่สี่ทวีพจน์ ที่ห้าหกเจ็ดจดบทต่อๆ อักษรต่ำสามเคียงคือคอทอ อีกตัวพอครบถ้วนจำนวนนับ แต่ละตัวแจกละสามตามอักษร รอลอวอเปนนิกรกอบประกับ เปนเจ็ดหมวดแยกออกบอกบังคับ /*157ประโยคนับ ๒๑ เสร็จสารา สิ้นเท่านี้เนื้อความตามนุโยค ในอักษรประโยคนิติสา ระสาธกยกนิยมโดยสมยา กุมาราเร่งรู้อย่าวู่วาม วิธีควบรวบอ่านสารแถลง ที่จะแจ้งเต็มสำเนียงเสียงสยาม เพียงเท่านี้พอครบจบเนื้อความ ถูกเสียงตามตัวใช้ในวาจา แรกเริ่มเรียนมูลบทกำหนดหมาย ให้กระจายแจ้งชัดในอัดถา ตามครูสอนสอบเล่าเคล่าวาจา หยั่งปัญญารู้จริงที่สิ่งเรียน ครั้นเสร็จสับจับวาหนิติ์นับ สูงกำกับนำน่าอย่าพาเหียร ให้แม่นแท้แน่ลงคงแก่เรียน แล้วพากเพียรในพจน์บทรวบกัน คืออักษรประโยคโฉลกสาม พยายามยลจริงทุกสิ่งสรรพ์ ที่สงไสยไต่ถามเนื้อความพลัน /*158ที่ใหนอั้นออกศึกษาต่ออาจาริย์ ทั้งสามเรื่องเรียนได้ไม่คลายคลาศ จับให้คงลงขาดทั้งคิดอ่าน จะปราดเปรื่องเรืองปัญญาปรีชาชาญ ในกิจการเรียนข้อต่อๆไป ด้วยแบบเรียนสามเรื่องในเบื้องต้น สำหรับยลค้นสำเนียงขึ้นเรียงไข เปนจบคำตำราภาษาไทย พออ่านได้ออกเสียงถ่องเที่ยงตรง แม้นโลเลเลื่อนใหลไม่สันทัด จะฝึกหัดเล่าอ่านก็พานหลง เหมือนนาวีไม่มีหลักที่ปักลง ก็เวียนวงคลาศเคลื่อนไหลเลื่อนลอย กุมารเริ่มแรกเรียนต้องเพียรพาก อย่าท้อยากลดหย่อนคิดถอนถอย หยุดว่างเว้นวันเวลาไม่ถ้าคอย อายุน้อยหน่อยจะหมดล่วงลดไป แม้นหมั่นเรียนเพียรจำทำไม่ขาด /*159เฉลียวฉลาดยักย้ายอุบายได้ ใช้กิจเพียรกิจปัญญาให้กล้าใจ แล่นลงในทางท่าวิชาชาญ ไม่เนิ่นช้าก็คงเสร็จสำเร็จผล จะเลิศล้นฦๅสิ้นทุกถิ่นถาน ด้วยความรู้ชูเชิดประเสริฐนาน ย่อมเบีกบาลหฤไทยได้ไพรบูลย์ อันความดีศิริศุขทุกสิ่งไซร้ ซึ่งจะได้ก็ด้วยยากหากอุดหนุน ต้องเพียรพากยากแค้นแสนอาดูร จึ่งเพิ่มพูลศุขสบายเมื่อปลายมือ ถ้ารักศุขแม้นไม่ทุกข์ไปก่อนแล้ว จะเพริศแพร้วศุขสบายได้ง่ายหรือ แม้นเกียจคร้านการศึกษาไม่หาฦๅ เอาแต่ดื้อรื้อคิดระอิดระอา ถึงสมบัติสมบูรณ์ประยูรยศ ย่อมปรากฏเลื่องระบือฦๅหนักหนา ถ้าเกียจคร้านกอบกิจวิทยา คงต่ำต้อยน้อยหน้าประชาชน บูราณว่าหมั่นประกอบชอบจะเกิด ปัญญาเลิศดังแผ่นดินถิ่นสถล ถ้าคร้านเกียจไม่ประกอบให้ชอบกล จะทรพลเสื่อมถอยน้อยปรีชา เปนคนโหดโฉดเขลาเขาดูถูก ขอเชิญปลูกความหมั่นจงหรรษา ไห้รู้รอบชอบชิดวิทยา เกิดปรีชาอย่างไรจงใคร่ครวญ หนึ่งเล่าเขียนเรียนอักษรแต่ก่อนนั้น ทั้งแบบบรรพ์แจกก็จบมีครบถ้วน แต่บอกกล่าวเล่าอ่านพาดเรรวน สอนแต่ควรรู้ขนบประจบความ ถ้าใครใคร่รู้วิดถารสารอักษร ต้องอาทรทุ่มทวีไม่ผลีผลาม เที่ยวเสาะสืบศึกษาพยายาม ออกไต่ถามหลายสำนักนิ์หนักอุรา ทั้งง้องอนวอนเวียนตั้งเพียรพาก /*161แสนลำบากยากแค้นนี่แสนสา บ้างก็ได้เสร็จประสงค์จำนงมา บ้างก็ล่าเลิกเลี้ยวไม่เชี่ยวชาญ พระบาทพระบรมินทร์ปิ่นพิภพ พระเดชลบฟากฟ้าโลกาสถาน พระกรุณายิ่งใหญ่ไม่ประมาณ แด่บุตร์หลานเสวกาข้าละออง จึ่งโปรดตั้งโรงเรียนให้เรืองรู้ แล้วมีครูสอนเสมอเสนอสนอง ตั้งพระราชหฤไทยไม่วายปอง ให้เรืองรองรู้สิ้นระบิลเรียน เมื่อใครใคร่ได้ศึกษาศิลปะสาตร ก็ลีลาศมาด้วยจิตร์สถิตย์เสถียน คงได้สมดังอารมณ์ที่พูลเพียร ไม่ต้องเวียรเสียทรัพย์นับกำนัล ทั้งเอมโอชโภชากระยาหาร พระราชทานเสร็จสิ้นทุกสิ่งสรรพ์ สมุดหมึกปากกาสารพรรณ์ /*172ของตัวนั้นบอกเลิกให้เบิกคลัง พระราชทรัพย์นับจำแนกแจกครูสอน ประทานผ่อนพอให้สมอารมณ์หวัง พระกรุณาแผ่เผือเจือประทัง เงินพระคลังจ่ายเนืองเอนกนอง ควรคนึงถึงพระเดชนเรศร์รัก สวามิภักดิ์กตัญญูสนอง เร่งเรียนรู้ฟูเฟื่องรุ่งเรืองรอง ให้สมปองทางประโยชน์พระโปรดปราน สิ้นนุสนธิ์กลกลอนอักษรประโยค ฉายโฉลกแบบบรรพ์ประพันธ์สาร เปนลำนำคำกลอนสอนกุมาร พอไว้อ่านรู้เรื่องเรืองปัญญา หม่อมราชวงษหนูผู้นิพนธิ์พจน์ ในบ่อนบทที่สามตามเลขา ใช่เชื้อชาติปราชเปรื่องเรืองปรีชา ยังเขินขัดวัจนาไม่ถาวร พึ่งแรกเริ่มเพิ่มเพียรร่ำเรียนรัก /*173ในสำนักนิ์หลวงสารประเสริฐสอน พอทราบพจน์บทฟัดสำผัศกลอน แต่หากร้อนอยากร่ำขึ้นทำลอง แม้นพลาดพลั้งเพี้ยนพจน์ที่บทไหน ปราชคงได้โปรดเติมเฉลิมฉลอง ให้เพราพริ้งลำนำในทำนอง โปรดอย่าปองติฉินด้วยหมิ่นเอย ๚ะ
---
๏ บ่อนสามความหมดสิ้น
สารแถลง
เทียบถ่ายฉายกลอนแจง
แจกถ้อย
พอสืบนุสนธิ์แสดง
สดวกสดับ เรื่องเฮย
ไปยิ่งไปหยดย้อย
แยบเยื้องอย่างกระวี ๚ะ
/*174๏ สาเรศสรรวบใช้
เชิงเสียง นี้นอ
หม่อมราชวงษ์หนูเรียง
เรื่องไว้
ใดคลาดขาดคำเคียง
เขินขัด อยู่นา
ปราชช่วยปรุงแปลงให้
สนิทถ้อยทางแถลง ๚ะ
๏ แสดงความตามบ่อนอักษรประโยค โดยโฉลกแบบบรรพท่านสรรสอน ก็สิ้นบทหมดคำร่ำสุนทร พอเด็กอ่อนเอิบใจได้ปัญญา ในท่อนท้ายถ่ายความตามฉะบับ ไว้สำหรับสอนศิษย์ให้ศึกษา ในคำชอบกอบอัดถ์ที่จัดมา กุมาราเชิญอ่านแล้ววานจำ คือกับแก่แต่ต่อก่อกะทู้ อย่าจู่ลู่ลัดวิธีถลีถลำ จะอ่านเขียนเวียนวิจารณ์จำลำนำ ให้แม่นยำถ่องกระบวนอย่ารวนเร เนื้อความใดควรใช้คำว่ากับ /*175จงตฤกตรับใคร่ครวญอย่าหวนเห ควรใช้แก่แต่ต่อข้อคะเน จงถ่ายเทให้ถูกถ้วนกระบวนความ คำว่าแดแลในย่อมไช้ชอบ สำหรับกอบคำสูงในสยาม ถ้าใช้เพี้ยนผิดไปก็ไม่งาม จะมีความติฉินข้อนินทา พระจอมจันโลงหล้าสยามิศร์ บาทบพิตร์พระบรเมนทรมหา มกุฎเกล้าราษฎรประชา พระกรุณาแผ่เนื่องอยู่เนืองนอง หวังจะไห้เขียนอ่านชำนาญพจน์ ให้ถูกบทแบบระบิลสิ้นทั้งผอง ทรงประกาศราชบัญญัติ์จัดลบอง ตามทำนองวาทีที่มีจริง สาธกเหตุ์เปนอุเทศนิเทศแถลง สรรแสดงแจกจบครบทุกสิ่ง อุทาหรณ์ผ่อนวางที่อ้างอิง ล้วนเพราพริ้งจริงใจได้ปัญญา จะชี้ชัดจัดคำ/*176ตามลำดับ คือคำกับเปนที่หนึ่งพึงศึกษา คือศิษย์พูดกับอาจาริย์อ่านมนตรา ฤๅพ่อค้ามากับต่างที่ทางไกล แขกนั่งโต๊ะด้วยกันกับจีนสับสน รูปภาพนี้คล้ายกับคนเคียงไสว รูปนี้คล้ายกับรูปนั้นที่ปั้นไว้ กรุงไทยไกลกันกับเขตร์ประเทศมอญ หญิงพบปะกันกับชายที่หมายมาด หนึ่งบ่าวทาษอยู่กับเจ้าเฝ้าสั่งสอน ม้าขาวแข่งกันกับกาฬอัศดร เรือแจวจรแข่งกันกับเรือพาย ผู้ร้ายแย่งชิงกันกับเจ้าทรัพย์สู้ เมืองนี้คู่ปรับกันกับเมืองหลาย ปืนสำหรับกับทหารชาญทุกนาย จางวางซ้ายคู่กับขวาสง่างาม เครื่องทองเรียงเคียงกันกับขันแก้ว คำต้นซ้ำกันกับ/*177ปลายที่รายความ กรุงสยามรักใคร่เปนไมตรี กันกับกรุงลอนดอนสมรมิตร์ จะลิกขิตข้อขบวนให้ถ้วนถี่ ก็มากมายเหนไม่หมดบทวิธี จะรวบชี้รวมความตามละบอง คือคนสามสองคนไปจนหลาย ร่วมการกายคำคิดสนิทสนอง เสมอเหมือนกันไปในทำนอง ฤๅทำของสิ่งใดได้ด้วยกัน ควรใช้คำว่ากับประดับประดิษฐ์ ล้วนชอบชิดเชิงใช้ไม่ผิดผัน หนึ่งของใดที่ไปได้มานั้น แลเสียไปด้วยกันก็ควรปอง เหมือนคนไปกับย่ามเที่ยวตามหา มากับม้าตัวดีไม่มีสอง เพ็ชร์หายไปกับหีบใหญ่ที่ไว้ทอง ควรจำนองคำว่ากับประดับเคียง คำว่าแก่แม่กระทู้อยู่ที่สอง จงตฤกตรองตรวจคำ/*178ประจำเสียง ชี้นิทัศน์จัดพจน์ขึ้นจดเรียง ตามสำเนียงแนวเดิมเข้าเติมวาง ผู้มีทรัพย์ให้พัตราแก่ยาจก หนึ่งของยกฝากให้แก่หัวเมืองล่าง เจ้าของสวนเสียเงินให้แก่นายรวาง อันของกลางตัดสินให้แก่โจทย์ตรง ทุนกำไรคิดได้ไว้ตามควร แบ่งให้แก่ผู้เข้าส่วนควรประสงค์ บาญชีนี้มอบได้แก่นายจง ตัวอ้ายคงขายไว้แเก่ยายมา มีคำแก่สูภาตระลาการ ฝากไว้แก่เพื่อนบ้านสถานท่า แม้นไว้ใจแก่คนจนอุรา ปลงใจแก่ภรรยาชีวาวาย แพ้รู้แก่ใครๆ ไม่ร้ายนัก เสียที่แก่คนรักจักสลาย ของพิเศษควรแก่บุญเจ้าคุณนาย ผู้หนึ่งหมายว่าแก่เพื่อนตักเตือนกัน ชี้ตัวอย่างอ้างข้อสังเขปแถลง /*179ตามตำแหน่งวาทีที่เสกสรร จงสังเกตกอบใช้ให้แม่นยำ อย่าพลาดพล้ำเพี้ยนพลัดวัจนา คำว่าในแดต่อที่ข้อนี้ ท่านยกชี้เปนชั้นปันภาษา เปนคำสูงจูงบทพจนา กุมาราอ่านเขียนเร่งเพียงตรอง ว่าทูลเกล้าทูลกระหม่อมน้อมประดิฐ ถวายในหลวงโดยจิตร์คิดสนอง พระเดชได้ชุบเกล้ากระหม่อมปอง ให้เรืองรองเลิศล้วนไม่รวนเร ถวายในเจ้าต่างกรมปรารมภ์รัก แล้วคิดจักกำนันในท่านเส นาบดีที่ใหญ่ได้คะเณ โดยที่เจตะนามีภักดีตัว ถวายพระพรแดบพิตรอดิศร เกษนิกรนรผู้เจ้าอยู่หัว กราบทูลแดฝ่าลอองไม่หมองมัว ให้ตฤกกลัวความผิดคิดระแวง กราบทูลต่อเจ้าต่างกรมสมพระเกียรติ์ ให้ละเมียดเรียบร้อยค่อยแถลง เรียนต่อเสนาบดีค่อยชี้แจง อย่ากล้องแกล้งตฤก/*180ตราที่พาที แจ้งความต่อผู้สำเร็จราชการ เมืองนุกรมกรมการสะฐานที่ หนึ่งฟ้องต่อลูกขุนอดุลย์ดี นี้ชัดชี้เช่นใช้พอได้ตรอง นอกกว่านี้ใช้แก่แน่คำขาน พระราชทานแก่คุณบุญสนอง หนึ่งให้แก่บอกแก่แต่ลบอง แจ้งความแก่แท้ทำนองต้องกระบวน คำว่าแต่ต้องใช้ในที่ว่า ด้วยต้นทางที่มาหาสอบสอน จะยกคำเขียนไว้พอใคร่ครวญ คือรับแต่ขอแต่ควรเขียนประจำ เรียกแต่เร่งแต่เอาแต่เขา มาแต่เจ้านวลละออเปนข้อขำ เรียกภาษีแต่ราษฎร์ไม่ขาดลำ สาธกคำทำเปนอย่างได้อ้างอิง ว่าย่อๆพอไม่ให้ใหลเลื่อน พอตักเตือนเด็กให้ตฤกนึกทุกสิ่ง แต่ละน้อยนำเนื่องเรื่องที่จริง เหมือนกับฉิ่งชวนร้องทำนองเพลง /*181๏ หนึ่งพึงให้กุลบุตรที่สุดแหลม อย่าพลอมแพลมเร่งพิเคราะห์ให้เหมาะเหมง สังเกตคำที่ท่านใช้ได้เลบง สำเนียงเปล่งตัวสูงไม่จูงกลาง คืออักษรสูงกลางเข้าวางเรียง อ่านออกเสียงร่วมใช้ไม่ขัดขวาง แต่ตัวสูงไร้อำนาจขาดกับกลาง ไม่อาจอ้างออกจูงให้สูงพลอย เหมือนคำว่าสกลสกนธ์พจน์ สกรรจ์บทว่าสเก็ดเสร็จใช้สอย สกุณบินขึ้นบรรพตสกดรอย สกัดคอยสกิดนุชจนสุดกร ถกนก่อไฟเถกิงระเริงแสง ใจช่างแขงฉกาจฉกรรจ์ท่านตาสอน เสื้อสก๊อตหอมฟุ้งจรุงขจร ขจัดฝ้าแล้วกลับย้อนขจิตร์ดี ขจายแจ่มเขียวขจีที่ยอดเขา แสดงความสดุดเสดาเสด็จหนี สดวกเดินท่านสดำนำคดี สดมทั่วบูรีนิทราเรียง ผดุงผดาไว้เสร็จเผด็จร้อน เผดียงขดาน/*182เขดาข้อนขึ้นเรียงเสียง ไอสติมแม่น้ำโสตงเรียง สบงเสบียงอีกแสบกแจกออกมา สบักสบาปฉบังตั้งกำหนด ฉบบฉบับคนสบถสบัดว่า เขบ็จขบวรถ้วนครบจำนันจา ฉอ่ำฉอุ่มฉอับมาดูน่ากลัว ยิ่งสอาดยังสอิดเสอียนผอบ ถ้วนคำรบคำได้ที่ใช้ทั่ว ชักมาแจกแจ้งกระจายพอหายมัว ที่ในตัวแบบอย่างอ้างวาจา ยังมีมากหลากล้นพ้นกำหนด จงจำจดจาฤกเร่งศึกษา นี่ชักคำทำย่อฬ่อปัญญา กุมาราเร่งกำหนดแบบบทเอย ๚ะ
๏ กับแก่แต่ต่อตั้ง
เติมสาร
สาธกนิทัศน์สถาน
ท่อนท้าย
สำหรับส่ำโกมาร
มักหมั่น จำพ่อ
รีบเร่งเรียนอย่าร้าย
เริศร้างสั่งสม ๚ะ