สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ จดหมายเหตุเสด็จประพาสยุโรป ร.ศ. ๑๑๐
จดหมายเหตุเสด็จประพาสยุโรป ร.ศ. ๑๑๐

คำนำ
เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเล้าอยู่หัวเสด็จเถลิงถวัลยราชลมใวัติในเดือน ตุลาคม พ.ค. ๒(£๑๑ นั่นเป็นชวงที่ประเทคมหาอำนาจตะวันตกกำลังชิงกันแผ่ขยายอิทธิ พลเขาครอบครองประเทคต่าง ๆ ในทวืปเอเชีย ประเทคพม่าเลียดินแดนแก่ราชอาณาจักร อังกฤษจนหมดลนหลังจากแพ้ลงครามลองครั้ง ประเทคญวนต้องยกดินแดนภาคใต้ทิ้ง หมดให้แก่ฝรั้งเคล ประเทคจีนเองก็พ่ายแพ้แก่มหาอำนาจตะวันตกหลายครั้ง จนต้องยอม เลิกผูกขาดการคา ยอมเป็ดเมืองท่าหลายเมือง ในรัชลมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้า อยู่หัว ประเทคไทยต้องยอมเลียเมืองกัมพูชาไปให้ฝรั้งเคลในปี พ.ค.๒croc ในขณะที่ทาง ใต้1อังกฤษก็1โดล่งเรือรบมาระดมยิงเมืองตรังกานูเมื่อพ.ค.๒ cr ๐๕ เพื่อบังคับไทยไม่ให้แผ่ อิทธิพลลงไปทางปะหัง
เพื่อความอยู่รอดของประเทค พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจาอยู่หัวจึงไต้ ทรงมุ่งในเรื่องการลรางลัมพ้นธไมตรีกับต่างประเทค โดยเฉพาะประเทคมหาอำนาจที่บังไม่ ไต้มีความเคลื่อนไหวไนทางรุกราน เช่น ประเทครัลเชีย เพื่อลรางดุลแห่งอำนาจขึ้น เมื่อ วันที่ ๑๙ มีนาคม พ.ค.๒cr๓๓ ไต้มืบันทึกไนราชกิจจานุเบทษาว่า แกรนต้ดุกซาร์เร วิตช์กรุงรุลเชียไต้เลด็จฯมาเยือนประเทคลยาม โดยที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้า อยู่หัวไต้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้พระเล้านองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวไรประการ เลนาบดิว่าการต่างประเทคน๐าเรือพระที่นั่งลุริยะมณฑล พรอมด้วยเรือมกุฎราชกุมาร และเรือมุรธาวลิดลวัลดีไปคอยรับที่ปากนํ้า แกรนค์ดุกชาร์เรวิตชํใต้เขาเฝ้าทูลละออง ธุลีพระบาทเมื่อวันที่ ๒๐ มีนาคม ก่อนจะนำเลด็จฯไปประทับที่พระราชวังบางปะอิน เมื่อวันที่ ๒๒ มีนาคม และเลด็จฯกลับประเทครัลเชียเมื่อวันที่ ๒๕ มีนาคม
หบังลือ "ไทย ลารคดิประวัติคาลตรั” ซึ่งจัดพิมพ้โดยคณะชมรมพระนิพนธ์ลม เด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ช่วงรัชลมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเล้าอยู่หัว ซึ่งเรียบเรียงโดย ม.ร.ว.ลังขดิค ดิคกุลและนายทศ พันธุมเลน ไต้บันทึกเหตุการโนที่เกิดขึ้น ความตอนหนึ่งว่า
“...พระบาทสมเด็จพระเล้าอยู่หัวกับราชกุมารชารเรวตช ทรงรักใคร่ลนิทลนมกัน มาตั้งแต่บัดนั่น ในพ.ค. ๒cr๓cr โปรดฯ ให้กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เป็นหัวหน้าคณะ ทูตไทยเลด็จออกไปเฝ้าตอบพระเล้าชาร์เรวิตชี มกุฎราชกุมารรัลเชียแทนพระองค์ ใน
ขณะเสด็จกลับคืนประเทคไทยโดยเรือกลไฟ แวะพกอยู่ในประเทศอียิปต์ กรมหมื่น ดำรงราชานุภาพไต้ทรงมีโอกาลพบกับซาวต่างประเทศผู้หนึ่งเป็นซาวเบลเยียมชื่อ MR.ROLAND JACQUEMIN ผู้เคยเป็นอดีตเสโทบดี ในรัฐเบลเยียม ไดเล่าความในใจ ถวายว่า ตนเองต้องยากจนลง เพราะลูกชายไปลงทุนต้าขายขาดทุน อยากหางานทำใน ต่างประเทศ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพพิจารณาแล้วเห็นว่า ท่านผู้นี้น่าจะมีประโยซนต่อ ประเทคลยามอย่างยิ่ง เพราะกำลังถูกรุกรานจากต่างชาติ จึงไดกราบบังคมทูลทางโทรเลข ใหพระบาทสมเด็จพระเล้าอยู่บัวทรงทราบ มีรบสั่งตอบใบัทรงว่าล้างเข้ามาโดยทนที ประ เทศไทยจึงเริ่มมีชาวต่างชาติผู้สามารถเข้ามาเป็นที่ปรึกษาแก่รัฐบาลเป็นครั้งแรก ต่อมา ไต้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นเล้าพระยาอภยราชา ไต้ช่วยเหลือประเทศไทยจริง ๆ ในวิกฤตการถ!ร.ค.๑๑๒ กรณีฝรั่งเคลรุกรานประเทศไทย ไทยสามารถเอาตัวรอดมาไต้ เหตุการณีมีไต้หยุดอยู่เพียงเท่านี่ เมื่อพ.ศ.๒ร:<r๐ ขณะที่พระบาทสมเด็จพระเล้าอยู่บัว เสด็จประพาลทวีปยุโรปครั้งแรก ทรงไต้รับโทรเลขด่วนจากผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ คือ สมเด็จพระครึพีชรินทราบรมราชิน่นาถ กราบบังคมทูลว่า ฝรั่งเศสเริ่มรุกรานเข้ามา ท่างอีลานของไทย โดยลรางคลังเป็นระยะๆ ทิศทางลู่พระนคร พระบาทสมเด็จพระเล้าอยู่ บัวทรงเปลี่ยนแปลงการเลด็จพระราชดำเนินไปเข้าเฝ้าพระเล้าซาร์นิโคลัลที่ ๒ แทน และ เล่าเหตุการณ์ถวายใบัทรงทราบ ทรงฉายพระรูปร่วมกันและน่าออกเผยแพร่ทางหนังสือ พิมพีในลอนดอนและปารึลในเวลา ๓ วัน มีข้อความอธิบายใต้พระรูป โดยพระเล้าชาร นิโคลัลไต้รับสั่งเองว่า “ประเทศลยามหาใช่ประเทศที่ล้าลนัยที่ชาวต่างประเทศจะต้อง มาปกครองไห ฉะนี้นประเทศตะวันตกจะมาอางว่า เป็นเรื่องความจำเป็นที่จะต้องเข้า ช่วยซาวลยามปกครองตนเองหาได้ใม”
นอกจากนี่ ยัง1ไต้ทรง1ขอใหพระเล้าป๋าคือ PRINCESS ALEXANDRA อัครมเห ลืของมกุฎราชกุมารอังกฤษ โอรลสมเด็จพระนางเล้าควินวิคตอเรึย ซึ่งต่อมาขี้นเลวยราชยั เป็นพระเล้าเอ็ดเวิร์ด ที่ ๗ โดยขอใบัช่วยรับสั่งกับอังกฤษไหเลิกล้มความคืดที่จะแบ่งแยก ประเทศไทย คนละฝังแม่นาเล้าพระยากับฝรั่งเศล ล่วนพระเล้าซาร์ก็ไต้รับสั่งโดยตรงกับ เอกอัครราชทูตฝรั่งเคล ณ กรุงเชนต์ปีเตอร์ลเบอร์ก ลถานการณ์เป็นที่พอพระราชหฤทัย ของพระบาทสมเด็จพระเล้าอยู่บัว เพราะทั้งอังกฤษและฝรั่งเคลยินยอมเลิกล้มการแบ่ง แยกประเทศลยามและตกลงใหเป็นประเทศกันชนระหว่างทั้งลองมาตงแต่บัดนี่น
เรื่อง “เสด็จประพาลยุโรป ร.ค.๑๑๐ (พ.ค.๒ร:๓ร:)” นี้ ล้ดพิมพีขึ้นเป็นครั่งแรก ในชื่อเรื่องว่า “สมเด็จพระเล้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เลด็จทวีปยุโรป พ.ค.๒ร:๓ร:” โดยที่พระบาทสมเด็จพระเล้าอยู่บัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯใหจัดพิมพี
เป็นที่ระลึกเนื่องในงานพระราชทานเพลิงศพหม่อมเจ้าดีคคานุวัติ ดิคกุล เมื่อวันที่ ๒๐ มกราคม พ.ศ.๒£๑๑ ประกอบด้วยลายพระหัตถ์สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ เมื่อดำรงพระยศเป็นพระเจานองยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ทรงม่มากราบทูลลม เด็จฯกรมพระยาเทวะวงษวโรประการ ขณะนั้นทรงดำรงดำแหน่งเสนาบดีกระทรวงการ ต่างประเทศเพื่อให้นำขึ้นทูลเกลาฯถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจาอยู่หัว ในเอก สารบางฉบับมีพระราชหัตถเลขาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสั่งราชการ บันทึกลงไว้ด้วย นอกจากนั้นมีข่าวหบังลือพิมพ์ภาษาต่างประเทศ และเรื่องโต้ตอบกบผู้ เกี่ยวข้องอึกป้าง กรมศิลปากรได้เขียนคำนำไว้ในครั่งนั้นตอนหนิ่งว่า
“...ในการเสด็จทวีปยุโรปครั่งนั้น โปรดให้เสด็จไปยังราชสำนักยุโรปรวม  ประเทศ ศิอ ประเทศอังกฤษ ฝรั่งเศส เดนมาร์ก เยอรมนี รสเชีย ตุรกิ กรีช และอิตาลี เพื่อถวาย เครื่องราชอิสริยาภรณ์แกพระเจ้าแผ่นดี!Iบางและเพื่อเจริญทางพระราชไมตรีบ้าง ขณะที่ เสด็จไปนั้น ทรงดำรงพระยศเป็นพระเจ้านํองยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ อธิบดีกระ ทรวงธรรมการ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริจะสถาปนา เป็นกระทรวง จึงโปรดเกล้าฯพระราชทานพระบรมราชานุญาตแก่สมเด็จฯกรมพระยาดำรง ราชานุภาพว่า ในคราวเสด็จกลับ จะเสด็จอึอัมมาทางประเทศอเมริกา และญื่ป่น หริอ จะเสด็จกลับผ่านประเทศอียิปต์และอินเดีย เพื่อศึกษาหาความรู้นำมาใชีให้เป็นประโยชน์ แก่ราชการบ้านเมืองก็ได้ แต่เนื่องจากระยะเวลาที่เสด็จกลับนั้น เป็นเวลาที่อากาศทาง อเมริกาหนาวมาท จึงได้เสด็จกลับทางอียิปต์และอินเดีย ระหว่างเสด็จอยู่ ณ นานาประ เทศในยุโรปตลอดจนเสด็จกลับ เมื่อผ่านเมืองใด ก็ทรงใฝ่พระทัยสังเกตและศึกษาแบบ แผนในการจัดการศึกษาของประเทศนั้น ๆ เป็นประการสำคัญ เพราะทรงม่งหมายจะนำ เอาเป็นแนวทางจัดการศึกษาของชาติให้เจริญกาวหนำ อย่าง1ไรก็ดี เมื่อเลด็จกลับจาก ยุโรปแล้ว ในพ.ศ.๒ร:๓£ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระบรมราช โองการโปรดเกล้าฯแต่งตั้งให้โปดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ซึ่งเป็นหนำที่ สำคัญสำหรับบ้านเมืองอีกด้านในระยะนั้น จึงมิได้มีโอกาสจัดเรืองการศึกษาตามที่ทรง มีพระประสงคัโว...”
มูลนิธิสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพและม.จ.จงจึตรถนอม ดิคกุล พระ ธิดา ได้จัดพิมพ์จดหมายเหตุ “เสด็จยุโรป ร.ค.๑๑๐ (พ.ค.๒ร:๓ร:)” ขึ้นเป็นครั่งแรก เพื่อ เป็นที่ระลึกถึงสมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพในวันที่ ๒๑ มิถุนายน พ.ศ.๒£๔๑ วัน ที่ระลึกวันคล้ายวันประสูติของพระองค์ อันเป็นกิจกรรมที่ทางมูลนิธิฯ ได้กระท๐ามาอย่าง สมรเสมอทุกปี พร้อมไปคับการแจกทุนเกี่ยวคับกิจกรรมต่างๆ ที่สมเด็จฯกรมพระยา
ดำรงราชานุภาพทรงเกี่ยวของ รวมทิ้งทุนการคึกษา พรอมทิ้งได้นามาจ้ดหมวดหมู่ใหม่เพื่อ ให,อ่านเข้าใจไดง่ายขึ้นโดยแบ่งออกเป็นสามหมวดด้วยกัน
หมวดแรก ประกอบด้วยข้อราชการที่สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ นำ ขึ้นกราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจาอยู่หัวผ่านสมเด็จฯกรมพระยาเทวะ วงษวโรประการ เสนาบดีกระทรวงการต่างประเทคในสมัยทิ้น พระราชหัตถเลขาพระบาท สมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจาอยู่หัวทรงสั่งข้อราชการ ลายพระหัตถ์สมเด็จฯกรมพระยา เทวะวงษวโรประการ และจดหมายรายงานจากผู้ที่เกี่ยวข้องว่าด้วยเรื่องเสด็จยุโรปครํ่ง
หมวดลอง คือ บัญชีเครื่องราชอิสริยาภรณ์ที่สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้นำไปพระราชทานตามพระบรมราชโองการ ณ ประเทศต่างๆ
หมวดลาม รวบรวมข่าวต่างๆ จากหบังลือพิมพ์ต่างประเทศที่ตีพิมพ์เรื่องสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพและคณะระหว่างที่เสด็จยุโรป
นอกจากนี้ เพื่อให้เข้ากับยุคลมัยที่ภาพยนตร์เรื่อง1ใททานิค- กำลังได้รับความนิยม คณะผู้จัดทำจึงลอดแทรกบทพระนิพนธ์เรื่อง “โดยสารเรือเมล์ไปยุโรป” ที่ได้ทรงพระ นิพนธ์ขึ้นหลังจากเลด็จกลับจากยุโรป ไว้ในหบังลือเล่มนี้ด้วย เพื่อไหได้ทราบความรูลก ของคนไทยในการเดินทางโดยเรือโดยลารที่เรียกกันว่าเรือเมล์ในยุคค่อนข้างจะใกล้เคียง กับเรือไททานิค ภาพประกอบทิ้งหมดในหบังลือเล่มนี้ได้รับความอนุเคราะห์จากหอลมุด ดำรงราชานุภาพและกองจดหมายเหตุแห่งชาติ ชี่งต้องขอขอบคุณไว ณ ที่นี้
มูลนิธิสมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพและหม่อมเด้าจงจิตรถนอม ดีคกล พระธิดาขอนอมเกล้าฯถวายพระพรแต่สมเด็จพระเทพรัตนราชลุดาฯ ลยามบรมราชกมารี องค์อุปกัมถ์ของมูลนิธิฯขอจงทรงพระเจริญยิ่งยืนนาน
พร้อมทิ้งขออำนวยพรให้ทุกท่านที่ได้รับหบังลือเล่มนี้จงมีแต่ความสุข ความเจริญ
เทอญ
มูลนิธิสมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ และหม่อมเด้าจงจิตรถนอม พระธิดา
วันที่ ๒๑ มิถุนายน พ.ค.๒๕(ร:๑
เส้นทางเสด็จยุโรปและระยะเวลาเดนทาง
๑๗ กรกฎาคม ร.ค.๑๑๐	กราบบงคมทูลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า
เจาอยู่หัวเสด็จลงเรืออุบลบุรพทิศ ที่เกาะสีชัง ๒๒ กรกฎาคม ร.ศ.๑๑๐	เสด็จฯถึงเกาะสิงคโปร์ เพื่อเปลี่ยนลงเรือเมล้
ซื่อปกกิ่ง (Pekin) ไปโคลอมโบ ๓๑ กรกฎาคม ร.ศ.๑๑๐	เสด็จฯถึงปีนัง
dr สิงหาคม ร.ค.๑๑๐	เสด็จฯถึงโคลอมโบ ประเทศล้งกา เพื่อเปลี่ยนเรือ
อิกครั้ง เป็นเรือซื่อ อาร์คาเดีย (Arcadia)
๖ สิงหาคม ร.ศ.๑๑๐	เสด็จฯจากโคลอมโบไปเมืองเอเด็น
๑๙ สิงหาคม ร.ศ.๑๑๐	เสด็จฯถึงเมืองเอเด็น
๒๑ สิงหาคม ร.ค.๑๑๐	เสด็จฯขึ้นบกที่เมือง เบรนติชี ประเทศอิตาลี ประทับ
รถไฟไปเมืองเจนีวา ประเทศสวิตเชอร์แลนด์ ผ่าน Bologna Turin MontCenis.Tunnel i Modane เสด็จฯลงรถไฟที่ Aix les Baines ประเทศฝรั่งเศส ๒ร: สิงหาคม ร.ศ.๑๑๐	เสด็จฯถึงเจนึวา ประเทศสวตเชอfแลนด์
๒๖ สิงหาคม ร.ค.๑๑๐	เสด็จฯทางรถไฟต่อไปเมือง Dijon ประเทศฝรั่งเศส
๒๗ สิงหาคม ร.ศ.๑๑๐	ถึงเมืองปารีส เขาพบประธานาธิบดีฝรั่งเศสเมื่อ
วันที่ ๑ วันยายน
๓ วันยายน ร.ศ.๑๑๐	เสด็จฯถึงลอนดอน
๑๖ ตุลาคม ร.ค.๑๑๐	เสด็จฯกลับปารีส
๑ พฤศจิกายน ร.ศ.๑๑๐	เสด็จฯแฮมเบิร์ก ประเทศเยอรมนี
ร: พฤศจิกายน ร.ค.๑๑๐	เสด็จฯโคเปนเฮเกน เดนมาร์ก ไล้เฝ้าคราวน์ปรืนช์
๖ พฤศจิกายน ร.ศ.๑๑๐	เสด็จฯออกจากเดนมาร์กถึงเบอร์ลิน
๑๕ พฤศจิกายน ร.ค.๑๑๐	เสด็จฯประเทศรสเชีย เมืองลิวาเดีย เข้าเฝ้า
เอมเปอเรอเอมเปรสและชาร์เรวิตชั
๑๙ พฤศจิกายน ร.ศ.๑๑๐	เสด็จฯถึงเมือง บอสโฟรัส โดยทางเรือยอซต์รัสเชีย
ซื่อ ออเรน
๒๐ พฤศจิกายน ร.ค.๑๑๐	เสด็จฯถึงเมืองคอนสแตนติโนเปีล ตุรก
เข้าเฝ้าสุลต่าน
ธันวาคม-ร: มีนาคม ร.ศ.๑๑๐	เสด็จฯอียิปต์และอินเดีย ล้วยการจดการของอังกฤษ
๒๐ มีนาคม ร.ศ.๑๑๐	เสด็จฯถึงชุมพร
ข่าวทรฆหมื่นดำรงราชานุภาพ ทวายบังคนลาไปประเทศยุโรป
วันที่ ๑๗ กรกฎาคม รัตนโกลินทรศก ๑๑๐ เวลายํ่ารุ่งแล้ว พระ บาทสมเด็จพระเล้าอยู่หัว เสด็จออกพลับพลาขางไน โปรดเกล้าฯให้พระ เล้าห้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ แลผู้ที่จะตามเสด็จไปด้วยคือ พระยาเทเวศร์วงษ์วัฒห้ ๑ พระยาชลยุทธโยธินทร์ ๑ หม่อมเล้าพร้อม ๑ นายคอยุเล มหาดเลิก ๑ หลวงลุรยุทธโยธาหาญ ๑ มิลเตอมอรันต์ ๑ หม่อมเล้าปฏิพัทธเกษมศรื ๑ หม่อมเล้าปิยสรรพางค์ ๑ หม่อมราชวงษ์ สายหยุด บุตรหม่อมเล้าสวาค ๑ รวม ๙ นาย เข้าไปเฝ้าทูลลอองธุลี พระบาทถวายหังคมลาไปประเทศยุโรป ทรงหลั่งน้ำพระมหาสงข ทรง เจิมพระราชทานกรมหมื่นดำรงราชานุภาพแล้ว กรมหมื่นดำรงราชานุ ภาพแลผู้ที่ได้ถวายบังคมลา กลับออกมาจะไปลงเรือ พระบาทสมเด็จ พระเล้าอยู่หัวเสด็จออกส่งกรมหมื่นดำรงราชานุภาพที่ตะพาน กรม หมื่นดำรงราชานุภาพ แลข้าราชการลงเรือกรรเชียงที่ตะพานไปลงเรือ อุบลบุรพทิค ซึ่งโปรดเกล้าฯ ไหไปส่งที่เมืองสิงคโปร์ เล้านายแลข้าราช การลงไปส่งเสด็จถึงเรือนนด้วยทุกพระองค์ เวลาเข้าโมงเศษ เรืออุบล บุรทิคออกจากเกาะลีชง ไปเมืองสิงคโปร์ก่อน แล้วพระเล้าห้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ จะได้เสด็จไปยุโรปด้วยเรือที่จะโดยสารต่อไป ในการที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสด็จไปยุโรปครั้งนี้ คือเปนผู้ที่1จะนำเครื่องราชอิศรืยาภรถ! อ้นมีเกียรติ คุณรุ่งเรืองยิ่ง มหาจักรีบรมราชวงษ์ ไปถวายพระเล้าอเลิกชันดรา ที่ ๓ บรมราชาธิราชแห่งประเทครุลเชีย แลพระเล้ากรุงเดนมาร์ก กรุงกรีก กรุง
อิตาลี แลจะไปเยี่ยมเยียนกรุงเยอรมนี กรุงสวีเดน โนรเวด้วย แลไม่ต้อง สงไสยเลย ใช่แต่กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ จะไปทรงทำการเท่านี้ คงได้ ทอดพระเนตรพิจารณาจดจำการในประเทศยุโรป ที่เปนเครื่องทวีพระ ปรีชาในพระองค์ ซึ่งจะได้ดำรงรับราชการฉลองพระเดชพระคุณต่อไป เปนอย่างยิ่งด้วย ช8าใช่แต่จะเปนประโยชน์ในพระองค์ท่านเท่านั้น คง ได้รบรายงานชี้แจงการเปนประโยชน์ไนราชการ แลในผู้อื่นบ้างเปนแท้ ด้วย อาไศรยเหตุที่จะเปนคุณประโยชน์ฉนี้นั้น จึ่งมีพระราชหฤทัยยินดี โปรดเกล้าฯ ให้กรมหมื่นดำรงราชานุภาพเสด็จไป ทั้งกึงแห้ว่ามีพระราช อาลัย ในการที่กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ จะไกลฝ่าลอองธุลีพระบาท เสียหลายเดือนนั้น เราท่านทั้งหลายซึ่งรู้จักท่านทั่วหน้า ก็คงมีใจนึกว่า ท่านจะทำประโยชน์ดังกล่าวนี้เหมือนทัน แลจะนึกจะขอให้ท่านเสด็จไป ใดยคุขสวัสดีไจ้วยทันเปนแน่ เพราะฉนั้นขอผลที่เรามุ่งหมายทั้งหลาย แหล่เหล่านี้จงสำแจโดยสดวกยิ่งเถิด
ส่วนผู้ที่ไปตามเสด็จกรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ซึ่งกล่าวมาข้าง ด้นนี้ ต้องเข้าใจเพียงว่าตามเสด็จไปกึงยุโรปเท่านั้น แล้วคงจะแยกทัน ตามน่าที่ตามกาลคือ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ซึ่งไปราชการมีน่าที่ อย่างไรได้กล่าวแล้วนั้น มีข้าราชการที่ไปร่วมราชการด้วย คือพระยา เทเวศร์วงษ์วิวัฒน์ หม่อมเจ้าพร้อมนายคอยุเล (หลวงสุนทรโกษา) หลวงลุรยุทธโยธาหาญ (ริ:ท่าน แลไปกึงยุโรปจะได้มีผู้ตามเสด็จร่วม ราชการนี้อีกคือ หลวงสุริยานุวัตร ขุนวิจิตรวรสาสน์ หม่อมราชวงษ์ กลาง นายร้อยตรีในกรมทหารเรือ ส่วนพระยาชลยุทธโยธินทร์นั้นก็จะ ไปในราชการนี้น้าง แต่มีธุระอย่างอี่นคือ เปนการโปรดเกล้าฯ ใหไปเยี่ยม น้านเมือง (เดนมาร์ก) แลจะจัดสั่งเรือพระที่นั่งใหญ่ด้วย มีสเตอมอรันต์ นั้นโปรดเกล้าฯ ให้พักราชการไปเยี่ยมบ้านเมืองคราวหนึ่ง หม่อมเจ้าปฏิ
พัทธเกษมครี หม่อมเจ้าปิยลรรพางค์ หม่อมราชวงษ์ลายหยุดนั้นไป เปนนักเรียน
กำหนดกรมหมื่นดำรงราชานุภาพ จะได้เสริจราชการกลับกรุง เทพฯราวในเดือนเมษายนปี ๑๑๏ ฤๅจะคลาศเคลื่อนอย่างไร แลคง ได้รายงานรายวันเสด็จมาลงให้ท่านทั้งหลายทราบด้วย
อนี่ง ราชการในน่าที่ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ คือกระทรวงพระ ธรรมการนั้น ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้พระยาวุฑฒิการบดี เปนผู้ แทนบังคับการลิทธี้ขาด แต่เมื่อข้ดข้องอันใด โปรดเกล้าฯไหได้ทูลหารีอ ในพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้ากรมขุนนรีครานุวัดติวงษ์ ตลอดในระหว่าง เวลาที่กรมหมื่นดำรงราชานุภาพเสด็จไม่อยู่นั้น
พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์
วันที่ ๑๗ กรกฎาคม รัตนโกสินทรคก ๑๑๐ พระบาทสมเด็จพระเจ้า อยู่หัว เสด็จออกพลับพลาข้างใน ในเวลาที่กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ถวายบังคมลาไปราชการนั้น ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทาน เครื่องราชอิครียาภรณ์ อันมีเกียรติยศมกุฎสยามชั้นที่ ๕ วิจิตราภรณ์ แก่หม่อมเจ้าพร้อมในพระเจ้าบรมวงษ์เธอ กรมหลวงวงษาธิราชสนิท ๑
พระราชทานส์ญญาบัตร
เมื่อวันที่ ๑๗ กรกฎาคม รัตนโกลินทรศก ๑๑๐ ซี่งกรมหมื่นดำรง ราชานุภาพ เข้าไปถวายบังคมลาที่พลับพลาข้างในนั้น ทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯพระราชทานสัญญาบัตร ให้นายคอยุเลบุตรพระยารัตน เครษฐื ผู้ว่าราชการเมืองระนอง เปนหลวงสุนทรโกษา มีตำแหน่งราช การในกรมท่ากลาง ถือศักดินา coo
แลพระราชทานสัญญาบัตรฝาก กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ไปให้
เลื่อน
(๑) หลวงสุริยานุวัตร เปนพระสุริยานุวัตร มีตำแหน่งราชการใน กรมมหาดเล็ก ถือศกดินา ๐๐
(๒) ขุนวิจิตรวรลาลน เปนหลวงวิจิตรวรลาลน์ ครูสอนหนังสือ ไทยในโรงเรียนหลวง ขึ้นกรมพระอาลักษณ์ ถือศักดินา ๖๐๐
ตอนสิงคโปร์
พระเจาน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ แลขาราชการทิ้ง ปวงซึ่งกราบถวายบังคมลาไปโดยเรืออุบลบุรพทิค เมื่อวันที่ ๑๗ กรกฎา คม นั้น ตามกำหนดที่กะไว้เดิมว่าจะถึงสิงคโปร์ในวันที่ ๒๑ แลวจะได้ ลงเรือเมล์ฝรั่งเศสออกจากสิงคโปร์ไปในวันนั้น ครั่นเมื่อวันกราบถวาย บังคมลาแล้ว ไชจักรเรืออุบลไปแต่เวลายํ่ารุ่ง เรือเดินออกอ่าวลยามทวน น้ำทวนลม ทำให้ซาไปผิดปรกติจึ่งถึงสิงคโปร์ต่อวันที่ ๒๒ เวลา cr โมง เช้า คลาลเรือเมล์ฝรั่งเศลลำที่กะไว้ว่าจะไปนั้น ออกเสียแล้ว ๕ ชั่วโมง ก็เปนการผิดกำหนดต้องเลื่อนเวลาที่จะออกจากสิงคโปร์ต่อไปอีก ใน ระยะนั้นมีเรือเมล์อังกฤษซื่อ ปีกิน กำหนดจะออกวันที่ ๒๙ ซึ่งเปน คราวออกจะสั้นเวลากว่าลำอื่น จึ่งตกลงจะเสด็จจากสิงคโปร์ไปในคราว เมล์นั้น
ในระหว่างรอเวลาเรือเมล์นั้น เมื่อถึงสิงคโปร์แล้ว ก็มีการเยี่ยม เยียนแลเยี่ยมตอบกันในระหว่างฝ่ายสยาม แลเคาวแมนต์ต่างประเทศ ตามประเพณีเล้านายเสด็จไปมาแต่ก่อน ๆ และเคาวนาสิงคโปร์มีดิน เนอร์ถวายวันหนึ่งกงซุลรุสเซีย มีดินเนอร์ถวายครั่งหนึ่ง เคอแนลเวสิศ นายทหารอังกฤษ มีดินเนอร์ถวายครั่งหนึ่ง แลได้เสด็จไปทอดพระเนตร เมืองยะโฮ สุลต่านยะโฮมีติฟินถวายแลเชิญเสด็จไปทอดพระเนตรบาน
เมือง แลที่ขังนา แลลวนในเมืองยะโฮ เคาวแมนต์อังกฤษเมืองสิงคโปร์ จัดการรับรอง เปนอย่างสนิทสนมคุ้นเคยแลลมควรแก่พระเกียรติยศ ทุกอย่าง ครั้งถึงวันที่ ๒๙ กรกฎาคม เปนวันกำหนดเรือปิกินจะออก จากสิงคโปร์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพเสด็จไปลง เรือพร้อมด้วยข้าราชการที่โดยเสด็จ เรือปิกีนชักธงข้างถวาย เคาวนา สิงคโปร์ให้ลิเกรตารืมาส่งเสด็จ ทั้งกงซุลลยามที่สิงคโปร์ แลซาวต่าง ประเทคที่คุ้นเคยบางคน ครั้งเวลาบ่าย ๕ โมง เรือปีกินก็ใช้วักรออก จากสิงคโปร์แล่นไปเมืองปีน้ง
ตอนปีนัง
เมื่อคราวก่อนได้ลงข่าวนี้มาเพียงตอนสิงคโปร์ เพราะฉะนี้น ต่อ นี้จะได้กล่าวถึงตอนปีน้ง แลต่อไปโดยลำดับ
วันที่ ๓๏ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก ๑๑๐ เวลายารุ่ง เรือปิกีน ซึ่งกรมหมื่นดำรงราชานุภาพเลด็จ ได้ถึงเมืองปีนัง มิลเตอลกีนเนอ ผู้ รักษาเมืองแลนายทหารผู้ใหญ่ลงเรือกลไฟเล็ก	ไปรับเสด็จที่เรือนี้น
พร้อมด้วยมืลเตอนิวเบราเนอ กงซุลลยาม แลพระยารัษฎานุประติฐ (ซึ่งรู้ข่าวแล้วมาแต่ตรัง) กับหลวงบรืรักษโลหวิไลย เชิญเสด็จลงเรือไฟ เล็กมาขึ้นที่ท่าโพเบียน มืทหารฝรั่งสำหรับพระเกียรติยครับประมาณ ๑๐๐ คน ลกีนเนอเชิญเสด็จขึ้นรถไปเสวยกาแฟร์เข้าที่บ้าน แล้วเสด็จ กลับมาที่บ้านระนอง (คีอบ้านพระยาระนอง ซึ่งมาสร้างไว้) เสวยเข้าที่ นี้แล้ว เสด็จไปลงเรือปิกีน เวลาเข้า ๕ โมง เรือปิกีนไข้จักรออกจาก เมืองปินังไปลังกา
ถึงลอนดอน
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ได้เสด็จไปถึงลังกา
แลไปปารีสถึงแล้ว เมื่อวันที่ ๓ กันยายนนี้ เสด็จถึงกรุงลอนดอน มี ความสบายดีดวยกัน ทั้งไล้ทราบว่า ไล้รับความรับรอง1ไล้แขงแรงดวย คง ไล้ข่าวมาลงภายหลัง
ไล้ทราบข่าวพระเจาน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ว่าเมื่อ วันที่ ๒ร: กันยายนนี้ ไล้เฝ้าสมเด็จพระนางเล้าวิกตอเรียที่วังในเวลา เซา แลไล้รับพระราชทานอาหารกลางวันพรอมดวยสมเด็จพระนางเล้า แลสมเด็จพระบรมโอรส คือปรินศออฟเวลช้ แลพระบรมวงษานุวงษ์ทั้ง หลาย แลไล้รับรองโดยแขงแรงอย่างยิ่ง ในระหว่างที่เสด็จอยู่กรุงลอน ดอนนี้ไล้ทอดพระเนตรโรงเรียนแลอื่น ๆ หลายแห่ง
เสด็จถึงเมืองกัลกัดดา
ไล้ทราบว่า พระเล้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสด็จ กลับจากประเทศยุโรป มาถึงเมืองกัลกัตตา ในวันที่ ๒๕ กุมภาพันธ์นี้ แล้ว แลจะออกจากเมืองกัลกัตตา ในวันที่ G มีนาคม เขามากรุงเทพฯ ทางเมืองชุมพรจะโปรดเกล้าฯ ใหจัดเรือกลไฟไปรับเสด็จที่เมืองชุมพร แล้วกรมหมื่นดำรงราชานุภาพ แลขาราชการที่ตามเสด็จ ก็จะไล้ลงเรือที่ ไปรับนี้นเขามากรุงเทพฯคงถึงในเดือนมีนาคมนี้เอง
เสด็จกล้บจากประเทศยุโรปถึงกรุงเทพฯ
ล้วยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให่กัรมทหารเรือจัดเรือกลไฟไป คอยรับเสด็จพระเล้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ที่เมืองชุม พร กรมทหารเรือไล้จัดเรืออรรคเรศรีออกไปถึงเมืองชุมพร ในวันที่ ๒๐ มีนาคม ครั้งวันที่ ๒๒ มีนาคม พระเล้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชา นุภาพซึ่งเสด็จโดยทางบก แต่เมืองระนองมาถึงเมืองชุมพรแล้ว วันที่ ๒๓ เวลารุ่งเขา ไล้เสด็จโดยเรืออรรคเรครี ใช้จักรมากรุงเทพฯวันที่ ๒ร:
เวลายํ๋ารุ่งเรือเข้ามาถึงปากน้ำเจ้าพระยา ครั้งเวลาเข้า ๓ โมงครึ่ง จึ่งถึง กรุงเทพฯ ทอดที่น่าคาลาที่ว่าการกรมทหารเรือ
เวลา ๔ ทุ่มเสศ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออก ณ พระ ที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ได้เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชดำรัสด้วยการต่างๆ จนเวลาสอง ยามเลคจึ่งเสด็จขึ้น
อนึ่ง หม่อมเจ้าพร้อม ในพระเจ้าบรมวงษ์เธอ กรมหลวงวงษาธิ ราชสนิทฃึ่งโดยเสด็จพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ไป ราชการประเทคยุโรปด้วยก็ได้ตามเสด็จกลับมา เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท แล้ว
วันที่ ๒ ๕มีนาคม เวลาบ่าย ๕ โมงเลศ พระบาทสมเด็จพระเจ้า อยู่หัว เสด็จออกรับแขกเมืองต่างประเทค ที่พระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ท้องพระโรงด้านตวันออก พระยาพิพัฒโกษนำพระยาเทเวศร์วงษ์วิ วัฒน้ ๑ หลวงลุรยุทธโยธาหาญ ๑ หลวงกำจัดไพรินทร์ ๑ หลวงสุนทรโกษา ๑ รวม ร: นาย ซี่งตามเสด็จพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุ ภาพ ไปราชการประเทคยุโรปกลับมา เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราช ดำรัสด้วยพระยๆเทเวศร์วงษ์วิวัฒน์ ตามลมควร
คัดจาก : ราชกิจจานุเบกษา ร.ศ.๏๑๐ เล่ม (ร หน้า ๑ร:ร:, ๑๖๖, ๑๗, ๒๑๙, ๒๓๙, (Ter๓, (£วั๗๒ รชนี ทรัพย์วิจิตร คัด พล.ต.ม.ร.ว.คุภวัฒย์ เกษมศรี ตรวจลอบ
หฆวด 1
จดหมายเหตุลายพระหัตท กราบบังคมทูล/กราบทูลทวายรายงาน พระราชหตทเลขา&]ฟ้อราชการ รายงานจากผู้กี่เกี่ยวฟ้อง
ลายพระหัตถ์สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
(สำเนา)	เรืออุบลบุรพทิศสิงคโปร์
ท ๒๕: กรกฎาคม ๑๑๐
กราบทูลได้ทรงทราบฝาพระบาท(๑)
เมื่อวันที่ ๑๗ เวลายํ่ารุ่งเสค กราบถวายปังคมลา ออกเรืออุบลจาก เกาะลีชังแล่นข้ามตัดตรงมาลามรอยยอด แจ้วเลียบฝังลงมาจวนถึงอ่าวชุมพร ถูกคลื่นใหญ่ตลอดจนกระทั่งถึงเกาะพงันจึงสงบ เพราะแล่นห่างตลิ่งมากอยู่ ต่อนั้นลงมาก็ลงบดีจนถึงสิงคโปร์ แต่เรืออุบลทอดอยู่ที่เกาะลีชังนาน สนิม ทึบจับน้องเรือหนาแล่นไดเพียง ๗ นอด บางที่ถูกทวนน้ำแรงๆ แล่นไดเพียง ๕ นอดเท่านั้น แต่เดิมหมายว่าจะถึงสิงคโปร์ได้ในวันที่ ๒๑ เวลาเข้าหรือ เวลาบ่ายเปนอย่างข้า ครั้นมาถูกทวนน้ำต่อเกาะชราร่าลงมากะว่าจะถึงเกาะ นาคเวลาเข้า ถึงไดต่อบ่าย ๒ โมง เลียเวลาด้วยเรือไม่เดินอย่างนี้จึ่งถึงสิงคโปร์ ต่อวันที่ ๒๒ เวลา GET โมงเข้า คลาศเรือเมล์ฝรั่งเคล <r ชั่วโมง เอเยนตัเรือ เมล์บอกว่าได้รอจนหมดเวลาที่จะรอได้ เหนไม่มาถึงจึงต้องออก แต่พระยา อนุกูล(๒) ไม่ได้วางประจำค่าโดยลารไว้ ถึงไม่น้นก็เปนอันไม่เลียเปรียบอ้นใด แก่กอมปนิเรือเมล์นั้นได้ เพราะพระยาชลยุทธป่วยเปนไข้แรง ปรอทถึง ๑๐cr เชื่อมซึมไปยังหัวคาถึง ๒ วันมาแจ้ว แลเมื่อเขียนจดหมายนี้ก็ยังไม่ หาย เปนแต่อาการค่อยคลายขึ้น อาการที่พระยา1ชลยุทธป่วยนี้ แกไม่สบาย มานานแจ้ว หมอเกาแวนก็ทราบ แต่แกจ้ทนแลกินยาควินินอยู่เสมอก็ค่อย ประน้งมา ครั้นลงเรือมาจากเกาะลีชังแกหยุดยาเลียก็ไม่สบายมากขึ้น จน อีกลองวันจะถึงสิงคโปร์จึงกลายเปนไข้ การที่จะไปต่อไปจากที่นี้ จึงตกลงจะ ไปเรือเมล์อังกฤษชื่อ “ปะกิ่ง,, ออกวันที่ ๒๙ เปนเรือเมล์ที่จะออกก่อนลำ อื่น แจ้วไปเปลี่ยนเรือ “อาเคเดีย,, ที่คอลอมโบไปขึ้นปรินดีซึ
เวลาที่เกจ้าฯ พักอยู่ที่สิงคโปร์นี้ ได้พบวับเคาวนา สนทนาปราไสย
กันตามธรรมเนียม เคาวนาถามถึงเรื่องฝรั่งเคสว่าไดยินว่าฝรั่งเศลรบกวน ข้างเขตรแดนทางตะวันออกแลทางเหนือนั้นจริงฤๅอย่างไร เกลาฯ ไดชี่แจง ว่า ฝรั่งเศสไม่ได้รบกวนอันใด แปลกประหลาดกว่าที่เปนมาแลวช้านาน เปนแต่การหยุกหยิกโด้เถึยงกันบางด้วยเรื่องเขตรแดนต่อกัน เหตุที่เล่าลือ กันต่างๆ ทั้งนี้ เกล้าฯ ชี้แจงว่าเหนว่าเปนเพราะที่เคาวแมนต์ฝรั่งเศสตั้ง มองสิเออ เลนาซอง ซึ่งเปนผูใด้กล่าวความกาวร้าวต่างๆ ในเรื่องเขตรแดน ทางนี้อยู่แต่ก่อนนั้นมาเปนเคาวนาเยเนอราล เปนซ่องให้พวกซึ่งคิดหาผล ประโยชใ!ในทางหากินต่างๆ ตามเขตรแดนเหล่านั้น แต่งตั้งเรื่องลงหนังสือ พิมพ์ต่าง ๆ แต่ความที่จริงเขตรแดนซึ่งเกี่ยวกันเปนของไทยแที่ไม่ต้องเถียง มากมีที่ต้องเถียงแต่เพียงที่ปลายแดนซึ่งต่อกับเมืองยวน ซึ่งความจริงเปน เมืองขึ้นอยู่ทั้ง ๒ ฝ่ายก็มืห้าง เคาวนาว่าเหมือนดังเมืองที่สำคัญๆ เซ่น เมืองหลวงพระบางแลจำปาศักดิ์นั้นก็รู้กันอยู่แล้ว ว่าเปน1ของ1ไทยแห้ เหน ว่าจะไม่มืที่ด้งเถียงอันใดกัน แล้วถามต่อไปว่าการเรื่องสัญญาเขตรแดนกับ ฝรั่งเศสนั้นจะตกลงกันอย่างไร เกล้า ฯ แล้งความว่า ทั้ง ๒ ฝ่ายได้ทำแผนที่ ด้วยกันแล้ว ยังอยู่แต่จะว่าด้นให้ตกลงที่กรุงเทพฯ เท่านั้น การที่สนทนากัน ในเรื่องนี้กับเคาวนาสิงคโปร์ก็ไม่สำคัญอันใดในราชการ เกล้าฯ กราบทูล มาภอให้ทรงทราบ เหนว่าเมื่อไปต่อไปจากนี้ คงจะมืผู้พูดผู้ถามในเรื่องนี้อีก จะควรตอบตามทางที่พูดกับเคาวนาสิงคโปร์อย่างนี้หรืออย่างใด เมือได้ ทราบพระดำริห้ จะได้พูดจาให้ตองตามพระประลงคของฝ่าพระบาทแต่พ์งดู ที่สิงคโปร์นี้ ดูคนอยู่ข้างจะสงไสยว่าเรามืความลำบากอันใดแปลกประหลาด กับฝรั่งเศสอยู่โดยมาก โดยที่ลุดเงินหลวงที่เล้าพนักงานพระคลังล่งมาด้วย เรือแฮคคูบาคราวกอน ก็มืผู้พากันว่าล่งผ่อนผันมาด้วยเกรงจะขลุกขสักกับ ฝรั่งเศส
เมื่อวันที่ ๒๓ ท่านขุนประเทศมาหา แต่เดิมดูเหมือนจะมาเปนธุระ ด้วยเรื่องกำหนดเวลาที่จะไปรุสเซีย โดย1ได้1พูดกับมืสเตอมอร้นต์ ก่อนนั้น ครั่นมาถาม เกล้าฯ บอกว่าได้มืนัดหมายเข้าใจกันกับผู้แทนราชทูตสยาม
ซึ่งไล้นัดแนะไต่ถามกับราชทูตรุลเซิยที่เบอรลิในสร็จแล้วทเปนอันระงับตก ลงกันไปเรื่องหนึ่ง ยงเรื่องฟ้ญญๆว่ารวม ๆ ว่าไดรบคำชี้แจงจากเลนตปิเดอส เบกว่าเคาวแมนตํรุลเขืยอยากทำล้ญญาใหม่ทีเดียว ไม่เหนล้วยในการที่จะ ทำลัญญาเพืยงแลดงล้มพ้ใAธมิตรก่อน เกล้าฯ ตอบว่า ในราชการที่จะไปครื่ง นี่ โปรดเกล้าฯ ให้เกล้าฯ ไปแต่เฉพาะในการที่จะถวายตรา เรื่องล้ญญาถ้า จะโปรดให้ทำหรือประการใด คงจะโปรดเกล้าฯ ให้ราชทูตประจำราชการ ผู้ ซึ่งจะออกไปยุโรปภายหลังเกล้าฯ ไนไม่นานนักนั้นเปนผู้พูดจา ก็เปนอัน ระงบท้นไปอีกเรื่องหนึ่ง
, เรื่องตราเสนต์แอนรูที่ไล้ล่งเขาไปทูลเกล้าฯ ถวายนั้น ไล้ทราบความ จากขุนประเทคว่า แต่เดิมจะให้เคานัคาสินีพาเขาไป แต่มาตกลงเปลี่ยนทาง เคานัคาลิน้ออกมาเลีย ทางอเมริกาจึงเปลี่ยนให้แอดมิราลจดเรือรบเชิญเขา ไปถวาย แอดมิราลไล้จัดเรือนาคิมฟ กัปต้นเฟเดอร์ตอบ (พระผดุง) เปนผู้ เชิญตรากับเรือซิวอกมาล้วยอีกลำหนึ่ง ภายหลังมาหวาดหวั่นเรื่องอหิวาตก โรคล้วยเหตุที่เรือกอมปนีปล่องเขียวออกมาจากกรุงเทพฯมีฝรั่งเป็นอหิวาตก โรคตายกลางทาง เรือล้องควอรันตีนที่สิงคโปร์นี่ จึงเปนเหตุให้พวกรุลเซิย หวาดหวั่น ภายหลังตกลงล่งไปแต่เรือซิวอกลำเดียว
อนึ่ง ตราเลนตีแอนรูประดับเพชรที่ทูลเกล้าฯ ถวายนั้น ขุนประเทศ ว่าทำรูปนกอินทรีแทนไห้กางเขนเลนต์แอนรู หรือยก1ให้กางเขนเลนต์แอนรู ออกเลีย เพราะเอมเปรอเกรงว่าจะทรงรังเกียจล้วยที่จะทรงเครื่องอิคริยา ภรณ์ซึ่งมีรูปเคารพของคาสนาอื่น แลตราเลนต์แอนรูนี่มีในพระราชกำหนด สำหรับตราว่า ผู้!ล้รับตรานี่ย่อม1ไล้รับตราอื่นล้วยอิก cr คือ เลนตอๆเลก ซานดาเนบลกี ตราอินทรีขาว ตราเลนล้แอนล้ แลตราเสนล้ลแตนนิลา นี่ เปนอธิบายความของจดหมายที่ขุนประเทศมีไปถึงพระยาชลยุทธ
อนึ่ง ขุนประเทศบอกเปนไปรเวตว่า ไล้รับคำสั่งเคาวแมนตให้คอยลีบ ลวนดูว่าฝรั่งเคลแลอังกฤษจะทำอย่างไรแก่เมืองไทยให้เสมอ แลไว้ใจว่าไทย คงจะไล้เอมเปรอเปนผู้ช่วยธุระไล้บางในเวลาลมควร การที่ขุนประเทศไล้
พูดจาเรื่องต่างๆ อย่างกราบทูลมานี้ จะควรฟังไดเพียงใด เกล้าฯ ถวายไว ทรงวินิจฉัยตามควร ด้วยขุนประเทศนี้นก็ทรงรู้จักอยู่แล้ว
เมื่อคืนที่ ๒CT นี้ได้ไปดินเนอที่เคาวแมนต์เฮาส์ แต่ก็ไม่มีการ สนทนาแปลกปลาดอันใดที่จะกราบทูลนอกจากที่กล่าวมาแล้วข้างด้น เปน แต่ เคาวนารับจะแจ้ง ความถึงเคาวนา เมืองจังกาไหรับรอง จ้า มีเวลาจะให้ ได้ดูพระเขี่ยวแจ้ว กับ1จะมี1จดหมายแจ้งความ1ไปถึง มีลเตอฮอสเลอั รอแยล อาแคดามืเซียนที่ลอนดอน จะให้ช่วยพาไปคูรูปเขียนแลมืวเซียม สำหรับรูป เขียนต่างๆ ในลอนดอน อนึ่ง ขุนประเทศเชิญไวจะให้ไปดินเนอวันที่ ๒๖ ที่ ๒๗ นี้ สุลต่านยะโฮนัดจะไหไปเมืองยะโฮ
อนึ่ง เกล้าฯ ได้ลองกะน่าที่ผูซึ่งมาด้วย จะให้ทำการต่างๆ คือพระยา เทเวศร์u,l) นี้นจะให้เปนผู้สำหรับเยี่ยมเยียนแลตอบเยี่ยมในที่แลบุคคล ซึ่งเกล้าฯ ไม่ต้องไปเองอย่างหนึ่ง เปนผู้พูดจานัดแนะกับเจ้าพนักงานที่รับ รองอย่างหนึ่ง หม่อมเจ้าพร้อม1[(£) ให้เปนผู้จ่ายเงินแลทำบาญซีเงินทั้งปวง หลวงสุนทรเปนล่ามในการทั้งปวงอย่างหนึ่งเปนผู้จดไดเอรีระยะทางอย่าง หนึ่ง กับการวิ่งเด้นต่าง ๆ เช่นซื้อติเกดเรือเมล์เปนด้น หลวงลุรยุทธ(5โ:) นี้นเปนอัตตเซในส่วนตัวเกล้าฯ อังการอีกอย่างหนึ่งซึ่งเหนว่าคงจะมื คือที่ จะให้ตรวจหรือรีปอดในการเฉพาะอย่างใดอย่างหนึ่ง เกล้าฯ มืที่ต้องไป หลายแห่ง ซึ่งจำเปนต้องมีกำหนดจำกัดวัน อยู่เพียงที่นึ่เทำนี้นวัน ที่นั่น เท่านั่นวัน จ้าจะตองการตรวจการอย่างใด หรืออยากจะรู้การอย่างใดให้ เลอียดก็จะไม่มืเวลาภอจะอยู่ดูการเหล่านั่นให้ตลอดได้ จะถอนซูดที่ไป ด้วยกันในราชการให้อยู่ดูการเหล่านั่นก็จะอัดข้องด้วยจำกัดตัวกันอยู่ จึ่ง เหนด้วยเกล้าฯ ว่าจ้ามือัตตเชที่ไม่เปนออฟฟัเซียนจักคนหนึ่งฤๅลองคนจะ ดี จ้าพบการอย่างใดที่อยากจะรู้เลอียด ก็ให้คนนั่นอยู่ที่นั่นตรวจการนั่นทำ ริปอดให้เลอียดแล้วจึ่งค่อยติดตามต่อไป แต่เดิมเกล้าฯ ให้กราบทูลขอขุน วิจิตรวรสาสน(๖) ไจ้เปนอัตตเซด้วยผู้หนึ่ง แต่มาคืดดูกลัวจะอัดข้องที่จะทั้ง พระเจ้าลูกเธอ(๗) มาไม่ได้หรืออย่างไรก็อังไม่ทราบ อีกประการหนึ่งขุนวิจิตร
4 di
เปนผู้จะรับราชการอยู่ในยุโรปต่อไป ถ้าจะไปตรวจการก็จะได้แตรปอดเขา มากรุงเทพฯ ไม่ได้เปนผู้เห็นเข้ามาช่วยทำการด้วย เพราะฉนี้ เกล้าฯขอรับ พระราชทานเปลี่ยนเป็นหลวงกำจัด1ไพรินทร์} ผู้ซึ่งออกมาล่งเกล้าฯที่นี่ ไปราชการด้วยต่อไป ถามตัวเขาก็เต็มใจจะลนองพระเดชพระคุณ เครื่อง แต่งตัวไม่ได้ตระเตรียมมา เกล้าฯได้สั่งให้ทำที่สิงคโปร์นี้แล้ว โดยเชื่อใจ ว่าคงจะโปรดประทานอนุญาตให้ เพราะไมมเวลาพอที่จะกราบทูลถามให้ ได้รับตอบทันคราวเมล็ได้ ถ้าเปนการเหลือเกินขอพระบารมีเปนที่พึ่ง พระราชอาญาไม่พ้นเกล้าฯ เกล้าฯสั่งใจจะสนองพระเดชพระคุณในราช การคราวนี้เดยเต็มกำลังแลสติป๋ญญาให้เปนประโยชน์แก่ราชการลมพระ ราชประสงค์ แลพระประสงค์ในฝ่าพระบาทที่ไดโปรดให้โด้มีโอกาสรับ ราชการสนองพระคุณในอย่างนี้ทุกอย่างทุกประการ หวังใจว่าฝ่าพระบาท จะทรงพระสบายอยู่เหมือนเมื่อ เวลาเกล้าฯ ได้ทูลมานี้น.
ควรมีควรแล้วแต่จะโปรด
(เซนพระนาม) ดำรงราชานุภาพ
THAI NATIONAL ASSEMBLY LIBRARY
liliiyi
3961148714
ลายพระหัตถ์พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ กราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
สิงคโปร์
วันท ๒Cะ กรกก)าคม ร.ศ.๑๑๐ ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานกราบปังคมทูลพระกรุณา ทราบฝา ลอองธุลีพระบาท
ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เรียบเรียงเรื่องเขตรแดนติดต่อกับ ต่างประเทศ ขาพระพุทธเจ้าได้ให้ทำการมาเสนอตามพระบรมราชโองการ แต่การเรื่องนี้เปนการใหญ่ หนักใจข้าพระพุทธเจ้าเปนลนเกล้าฯ มิรู้ที่จะ กราบบังคมทูลพระกรุณาไล้ ว่าหนักใจตรงข้อใดล้วยเปนการหนักใจหมดทุก ถ้านทุกอย่าง เปนล้น หนังสือต่างๆ ที่จะต้องอ่านล้องคัดก่อนที่เรียบเรียง ก็นับล้วยรอยล้วยพัน1ฉบับ แต่ล่งเสมียนไปคัดวันละ (ะโ คน หลายเดือนมา แล้ว แต่หลวงพระบางทางเดียวก็ยังไม่ร่วม ยังจะตองไต่สวนท่านซึ่งไล้เคย เปนข้าหลวงแลรับราชการทางนั้น ๆ อย่างอินเตอวิวในหนังสือพิมพ์ก็เปนการ ใหญ่ ล้วยหลักถานอันใด ท่านเหล่านั้นก็ดูเหมือนจะไม่ไล้เรียบเรียงตัดตอน ลงไวเปนหนังสือ นอกจากที่จะไล้บางอย่าง เซ่น หนังสือกงดิน เปนล้น มา ล้นควาตัดตอนเอาเอง ยังการที่จะเรียบเรียงก็ล้องใข้คนหลายคนเลือกนั้งผู้ สามารถแลผูซึ่งเปนที่ไว้ใจไล้ คนชนิดนั้นจะหาไล้ยากง่ายฉันใด ก็ย่อมทรง ทราบฝ่าลอองธุสืพระบาทอยู่แล้ว การที่ไล้ท่าอยู่เดี๋ยวนี้ ก็ไล้ท่ามาตามรูปที่ กะไจ้มีไล้ทอดทิ้งละเลย ความเพียรความอุตสาหะของข้าพระพุทธเจ้ามีเท่า ใด คงจะสนองพระเดชพระคุณโดยเต็มกำลัง ให้สำเร็จตามที่สามารถจะ เปนไล้ทุกอย่าง เกรงแต่การจะข้าไม่ทันไชในเวลาที่ตองการไล้ ในข้อนี้ เปนรวบยอดของความหนักใจ เหนว่าพระราชอาญาจะไม่พ์นเกล้าฯเปนมั่น คง การที่ท่ามาก็ไม่ไล้ท่าอย่างแฉะข้า แต่ถึงกระนั้น ถ้าท่าไปเท่าอย่างที่ท่า มา เวลาข้าพระพุทธเจ้ากลับจากราชการยุโรป การก็คงยังจะไม่เปนรูปไล้
ด้วยหนังสือต่างๆ ที่คัดคงจะยังแล้วไม่ได้ แต่ครั้นจะนิ่งเลีย โดยถือว่าได้ทำ โดยเต็มมืออยู่แล้ว ถ้าไม่เปนประโยชน์แก่ราชการได้ทัน ก็ซื่อว่าเหนื่อยเปล่า แลบางทีจะเปนผลเลียถึงราชการด้วย ด้วยอย่างนี้ข้าพระพุทธเจ้าจึ่งได้ตริ ตรองด้นหาทางที่จะแก็ใขการเรื่องนี้ให้สำเร็จได้ดังพระราชประสงค์ เหน ด้วยเกล้าฯว่า การเรื่องนี้ล้าจะให้แล้วเร็วได้มือยู่ทางเดียว แต่ที่จะให้ผู้มืหห้า ที่ซึ่งได้เคยได้รู้ราชการทางเขตรแดนเหล่านี้นกล่าวคือ ผู้เคยเปนข้าหลวง ทางหลวงพระบาง พระยาลุรศักดิ์มนตริ ทางเชียงใหม่ พระเจ้าห้องยาเธอ พระองค์เจ้าโลณบัณฑิตย์ ทางหนองคาย พระเจ้าห้องยาเธอ กรมหมื่นประ จักษ์คืลปาคม ทางจำปาศักดิ์ พระยามหาอำมาตย์(๙) ทางเมืองอุบล พระยา ราชเสนา1๑°} เรียบเรียงคนละส่วนๆ พริอมล้น ให้ท่านเหล่านี้ใข้พนักงานกรม ทำแผนที่ให้เชียนแลวงแผนที่ตามล้อยคำของท่านได้ ในส่วนการที่ได้เซอร เวย์ที่เขตรแดนเหล่านี้ ให้พระวิภาคภูวดล1๑๑} หลวงสากลกิจประมวญ1๑๒} หลวงคำนวนคัคณานค์1๑๓} หลวงเทคาจิตรวิจารณ์1๑เปนผู้กราบทูลชี้แจง แลช่วยเรียบเรียงตามพระประสงค์ของท่านนี้น ๆ ใ!บัด้หนังสือหลักถานทัน พูดกับพวกฝรั่งเคลแลอังกฤษก่อน การส่วนที่โปรดเกล้าฯให้ข้าพระพุทธเจ้า ทำอยู่นี้น ก็จะรับสนองพระเดชพระคุณ คงทำเสมอต่อไปมืได้ทอดทิ้งย่อ หย่อน คงจะให้สำเร็จใ!บัด้เหมือนล้น ขอรับพระราชทานแต่เวลา อย่า,ให้มี ความผิดต้องรับพระราชอาญาในข้อที่ทำไม่ทันส่วนเดียว ด้วยการส่วนที่ข้า พระพุทธเจ้าทำอยู่เปนการเลอียดแลแต่งเปนเรื่องหนังสือทีเดียว เหนด้วย เกล้าฯว่าถึงใครๆ จะทำที่จะให้แล้วเร็วเหนเปนไม่ไดโดยแห้ ใช่จะกราบบัง คมทูลพระกรุณาหลีกเลี่ยงราชการอย่างหนิ่งอย่างใด
การที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบบังคมทูลพระกรุณาความเหนฉบับนี้ก็เกรง อยู่เปนล้นเกล้าฯ ที่จะเปนเหมือนหนึ่งการลี่งใดซึ่งข้าพระพุทธเจ้าจะหา ความชอบไม่ได้ หรือจะไม่พ้นความผิดแล้ว จึ่งกราบบังคมทูลพระกรุณาด้วย อุบายขอพระราชทานซัดทอดให้ผู้อื่นให้คัวพ้นผิด หรือมืฉนี้นจะเปนเหมือน หนิ่งกราบบังคมทูลพระกรุณาหาความดีด้วยกำลังของผู้อื่นที่จะต้องทำการ
แต่โดยความสัจจริงมิได้เปนเช่นนั้นเลย ในการเรื่องนี้ยากลำบากอย่างใดแล ที่จะแล้วเร็วไม่ไดนั้น ขาพระพุทธเจ้าก็ไดกราบบังคมทูลพระกรุณาแล้วแต่ ก่อน ที่กราบบังคมทูลพระกรุณาครั้งนี้ ด้วยมาคิดวิตกข้อเดียวที่ไม่รู้ว่าอัง กฤษแลฝรั่งเคสจะมาพูดเรื่องเขตรแดนเวลาไรเปนแน่ ถ้าฉุกฉวยมาในเร็ว ๆ นี่ ก็จะเปนความลำบากแก่ราชการ แลเหมือนหนึ่งข้าพระพุทธเจ้ารับราช การรอนไล้แล้วทอดทิ้งเลืย เมือคิดวิตกเกิดขึ้นอย่างนี้ แลด๐าริห์เหนทางที่จะ แก่ไขได้ ก็เหนเปนหน้าที่ที่จะน่าความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาโดยความ สจจรง.
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า ดำรงราชานุภาพ ขอเดชะ
ลายพระหัตถ์พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ กราบทูลพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ ราชเลขานุการ
สิงคโปร์
ท ๒ กรก/}าคม ๑๑๐
กราบทูล กรมหมื่นสมมต ทรงทราบฝาพระบาท
ด้วยเมื่อก่อนเกลาฯ จะออกมานี้ ได้ทราบความว่า ได้ทรงพระกรุณา โปรดเกลาฯ พระราชทานจดหมายซึ่งเกล้าฯ ทูลเกล้าฯ ถวายด้วยเรื่องกรม แผนที่ซึ่งมีใจความว่า จะขอรับพระราชทานให้มีเงินลอยไวสำหรบกรมนี้น ประมาณ ๒๐๐ ชั่งขอหนึ่ง ขอรับพระราชทานส่งกรมแผนที่ไปขึ้นกระ ทรวงโยธาธิการอีกข้อหนึ่งนี้น ไปให้พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนริศ รานุวัดติวงศ ทรงพิจารณาแลได้ทราบความว่าพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้า กรมนริครานุวัดติวงศ์จะกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า เหนลมควรกรมทำ แผนที่จะไปขึ้นกระทรวงกระเษตราธิการ ความนี้ได้ทราบจากคำบอกเล่า จะจริงเท็จฉันใด แลพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนริครานุวัดติวงศ์ จะ ได้กราบบังคมทูลพระกรุณาแล้วหรือฉันใดก็ยังหาทราบไม่
ความประสงศ์ซึ่งเกล้าฯ หยากจะส่งกรมทำแผนที่เสียนี้น ด้วยเหตุผล ดังได้กราบบังคมทูลพระกรุณาในจดหมายฉบับนี้นฟนที่ตั้งแล ยังเปนด้วย ความเข้าใจอีกอย่างหนึ่งว่า กระทรวงโยธาธิการอยากได้กรมทำแผนที่ซึ่งจะ เปนประโยซน้ช่วยราชการในกระทรวงนี้นได้เปนอันมาก จึงได้ทูลเกล้าฯ ถวายความเปนขอส่งไปเฉภาะกระทรวงโยธาธิการ ถาหากว่ากระทรวงโยธา ธิการไม่เต็มใจจะรับ แลจะเบี่ยงส่งไปให้กระทรวงกระเษตราธิการอีกซนหนึ่ง แล้ว ก็ดูเหมือนกรมทำแผนที่เปนกรมที่ไม่มีผู้พึงปราถนาด้วยมีการเสียอยู่ ในกรมหริออย่างใดอย่างหนึ่ง คือเกล้าฯ ก็จะลละทิ้งให้กระทรวงโยธาธิการๆ ก็ไม่ลมัคจะรับจะผลักส่งไปกระทรวงอื่นอีก ที่จริงการกรมทำแผนที่ตั้งมาได้
ด้วยความลำบากยากเหนื่อย การที่ได้ทำแลที่ทำอยู่ก็ได้แลเหนเปนประ โยชน์แก่ราชการเปนอันมาก เกลาฯ อังแลเหนอยู่เสมอว่าเปนกรมหนึ่งซึ่งตั้ง ขึ้นใหม่ได้เปนอย่างดี ควรแก่ความลำบากแลพระราชทรัพย์ที่ได้จ่ายไป การ ที่จะต้องล่งไปขึ้นกระทรวงอื่น ถึงจะเต็มใจล่งไปด้วยราชการจะค่อยเบา บ่า เกลาฯ ความอาไลยก็อังมี แลฝ่ายตัวพนักงานตั้งแต่ยูใหญ่ลงมาจนผู้ น้อย1ในกรมนั้น ก็ย่อมเดือดรอนโดยธรรมดาที่ตองเปลี่ยนนาย ถ้าหากว่า เปลี่ยนไปโดยแลเหนว่าไม่เลียประโยชน์ แลชื่อเลียงของกรมทำแผนก็ภอหัก หาญตัดรอนได้ แต่ถ้าจะตองล่งไปโดยเหมือนหนึ่งว่ากรมนี้ไม่น่าจะว่า กล่าวอย่างเกล้าฯ คาดว่าเปนความเขาใจอยู่เดี๋ยวนี้ คือที่จะล่งไปกระทรวง กระเษตทธิการแล้ว พระราชอาญาไม่พเนเกล้าฯ เกล้าฯ ขอรับพระราชทาน ถอนคำที่ได้ขอพระราชทานให้ล่งไปอังกระทรวงอื่น ถ้าจะทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯ ให้เกล้าฯ คงลนองพระเดชพระคุณอยู่ตามเดิมอังเต็มใจกว่า ที่จะล่ง1ไปอังกระทรวงกระเษตราธิการ โดยเหตุผลตัง1ได้กิราบทูลมาแล้ว ไม่เกี่ยวกับจะเอื้อมเข้าไปเหนการในกระทรวงนี้นอย่างใด แต่ถ้าจะทรง พระกรณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานกรมทำแผนที่ไปขึ้นกระทรวงกระ
1	4*	1	ย์	V ไ,
เษตราธิการหรือกระทรวงใด ๆ ก็แล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ ทีกราบทูลมาท้งนี หวังจะกราบทูลชี้แจงโดยความที่เต็มใจแลมีเต็มใจของเกล้าฯ โดยธรรมดา การไม่ตกลงกันเช่นนี้ เคยมีพระราชดำรัสถามผู้มีน่าที่เกี่ยวข้องทุกฝ่าย เวลา นี้เกล้าฯ ไม่ได้อยู่ในกรุงเทพฯ จึงได้จดหมายถวายมาเพื่อจะมีพระราชดำรัส ถาม ก็ขอให้ฝ่าพระบาทนำความขึ้นกราบนังคมทูลพระกรุณาในส่วนตัว เกล้าฯ จะได้เปนการตกลงเรียบร้อยกัน ไม่เลียราชการ แลไม่ขุ่นเคืองใด้ฝ่า ลอองธุลีพระบาทในภายหลัง
ถ้าหากจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กรมทำแผนที่คงขึ้นอยู่ในกระ ทรวงธรรมการ ขอรับพระราชทานพระบรมราชานุญาตเมื่อพระวิภาคภูวดล ทำแผนที่เขตรแดนเมืองลีงเมืองนังแล้11 ขอให้ได้รีบกลับลงมารักษาการอยู่
ที่กรุงเทพฯ แลช่วยการเรื่องทำแผนที่เขตรแดนที่กรุงเทพฯ การจะได้เรียบ ร้อย แลมีราชการอะ ไรเกิดขึ้นในร ะหว่างนี้ ก็จะได้จดการให้เต็มตามสมควร ในเรื่องนี้ ทั้งเรื่องเงินลอยสำหรับกรมทำแผนที่ ห้าทรงพระกรุณาโปรด เกห้าฯ ประการใด ขอฝ่าพระบาทได้มีรับสั่งไปแก่พระยาวุฒิการบดี ผู้แทนที่ อธิบดีกระทรวงนี้นเกิด.
ควรมีควรแล้วแต่จะโปรด
ดำรงราชานภาพ.
ลายพระหัตถ์พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ กราบทูลพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
(สำเนา)	สิงคโปร์
วันที่ ๒ กรกฎาคม ร.ค. ๑๑๐
กราบทูลทรงทราบฝาพระบาท
รายการต่อจากในจดหมายซึ่งได้กราบทูลไปเมื่อวันที่ ๒๕ แล้วนน เมื่อวันที่ ๒๖ ได้ไปดินเนอที่น้านชุนประเทค เชิญกงชุลต่างประเทศแลตาม ประทืปเปนการใหญ่เอะอะ แต่ไม่ได้มีข้อความที่ได้พูดจากันอย่างไร นอก จากการอวยไชยให้พรตามธรรมดา
อนึ่ง การที่จะไปรุสเซียคริ้งนี้ดูพวกอังกฤษที่นึ่สงไสยสนเท่กันไปต่างๆ เข้าใจว่า การถวายตรานี้นเปนแต่ภายนอก ที่ลุดจนท่านเกาวนาเอง เชิญมีส เตอมอรันต์ ไปดินเนอเปนคนละวันกับเกล้าฯ เอาทั้งปงกาดํ้าจี้ว ถามด้น มีลเตอมอรันตในเรื่องนี้ ว่าทำไมไทยกับรุสเซียประโยชน์แลภูมสถานก็ไม่ เกี่ยวข้องแก่กันจึ่งได้มีราชทูตไปถึงรุสเซีย มีสเตอมอรันต่ได้ชี้แจงว่าการที่ ไปนี้เปนเปอโสแนลมีชัน เฉภาะแต่เอมเปรอกับ1ซารวิตซ์ มีได้เกี่ยวแก่การอัน ใดถึงน้านเมือง ก็เปนอือออเข้าใจกันโดยคำอธิบายของมีลเตอมอรันต่ไป ชั้นหนึ่ง ยังท่านเอดิเตอหนังสือพิมพ์ลเตรดไตก็ถึงลงมาขอเฝ้าชำระถึงใน เรือนี้บอกความว่า พวกชาวเมืองกล่าวคำวิจกิจฉากันต่างๆ จึ่งอยากจะขอ ทราบความที่แน่จริงเปนอย่างไร เกล้าฯ ยอมไหพบ แต่ขอเข้าใจกันชัดว่า อย่าลงพิมพ์ว่าได้อืนเตอวิวกับเกล้าฯ จึ่งชี้แจงเขาให้เข้าใจตามความที่เปน จริง เราไดไปเรียบเรียงลงพิมพ์ออกเมื่อวันที่ ๒๗ นั้นแล้ว
มีเวลาว่างเมื่อวานนี้ เกล้าฯ จึ่งไปยะโฮ ขาไปไปทางเรือ ขามากลับทาง บก ท่านสุลต่านรับรองแขงแรง มีก้าตออฟออเนอแลยิงลลุดทิ้งขาขึ้นขา กลับ เลี้ยงดิพินที่บานพร้อมด้วยสิตวันกรมการผูใหญ่ แล้วพาขึ้นรถไปเที่ยว ดูเมืองยะโฮ ได้กลับต่อเกือบยาคา รายการที่ไปเมืองยะโฮ ได้เหน ได้พูดจา
แลคิดเหนอย่างใด เกล้าฯ ได้เรียงไว้ต่างหากอืกส่วนหนึ่ง ส่งเข้าไปทูลเกล้าฯ ถวาย หวังใจว่าคงจะพระราชทานไปยังฝ่าพระบาทเหมือนกัน
เวลาครวันนี้ เดอแนลเอลิคกับพวกออฟฟิศเชอ เชิญไห1ปดินเนอที่
แบแรก
เกล้าฯ จะได้กราบถวายบงคมลาไปกลับเรือเมล้อังกฤษชื่อ “ปิกิน,, วันที่ ๒๙ บ่าย (T โมง จดหมายฉบับนี้จึงมอบให้หลวงไพศาลคิลปลาตร ถือเข้ามาถวายโดยเรืออุบล ซึ่งกำหนดจะได้ออกในวันที่ ๓๑
อนึ่ง พระยาชลยุทธนี้นห1ายเปนปรกติแล้ว เปนแต่ยังไมมแรงบริบูรณ์
เท่า นั้น
หวังใจว่าฝ่าพระบาทจะทรงเปนคุขลบายดีอยู่.
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
(เซนพระนาม) ดำรงราชานุภาพ.
วนที่ ๒๙ กรกฎาคม ๑๑๐
ไปเที่ยวเมืองยะโฮ
ความปราถนาที่จะไปเมื่องยะโฮในคราวนี้ เพราะมีเวลาว่างอยู่ แลได้ ทราบข่าวว่าสุลต่านเกิดระหองระแหงกันขึ้นกับเคาวแมนด้อังกฤษที่นี่ด้วย เรื่องเขตรแดน ซึ่งเกี่ยวกับเมืองมละกาหรือเนคลี1ชมปีล้น ซึ่งเคาวนาตัดสิน ให้แพขางโน้น ทิ้งที่ยังไม่เคยเหนเมืองนี้นกน้ดมาแต่ก่อน จึงได้ตกลงว่าจะไป ยะโฮกันหนึ่ง กงซุลได้มีจดหมายบอกไป ได้รับกำหนดกันจันทร์คือกันที่ ๒๘ ครั้นถึงวันนี้นเวลาเช้า ๓ โมง จึงลงเรือไฟจักรช้างสำหรับลากเรือชื่อว่า เรือ บางกอก ซึ่งผู้จัดการกอมปนีอู่ตันยองปากาจัดมายอมไหโปใช้เปล่า ๆ ใช้ จักร์ไปเช้าปากนํ้ายะโฮ เวลาเที่ยงถึงทอดที่น่าบ้านสุลต่าน สุลต่านให้เรือ ลตีมลอนช้กับเรือโบตมีเอดิกองกับล่ามประจำมารับขึ้นไปถึงท่า.บ้าน ที่นี้น รายามุดากับตนกูน้องชายใหญ่ของสุลต่าน แลกรมการผู้ใหญ่ทิ้งแขกแลฝรั่ง ประมาณ ๑๐ คนมาคอยรับ มีทหารแขกมลายูประมาณ ๕๐ คน มีดนตรี ปีสก้อตด้วยยีนคอยรับอยู่ เวลาขึ้นบก ยิงลลุดที่ป๋อม สุลต่านรับอยู่ที่เรือน สนทนาปราไลยกันตามลมควรแล้ว เรียกพวกสิตกันกรมการผู้ใหญ่ทิ้งแขก ทิ้งฝรั่งเดินเช้าแกวมารืล้บชันทีละคนสุลต่านน่าให้รู้จักโดยคำว่า “ไมมินิล เตอร์” แล้วบอกชื่อทีละคนๆ จนตลอด
สุลต่านแต่งตัวใส่เลี้อกางเกงสักลาดสิเหลืองเปนตาราง เสื้อตัดเปน ฟรกโกตอย่างยาวๆ ใส่ดุม ๒ แถว ไม1นุ่งโสร่ง หมวกใส่หมวกกำมหยี่ดำรางๆ อย่างที่เรียกว่า “สกัลแกบ,, ใส่กำไลมือทองเกลียวโตขนาดนี้วก้อยทิ้ง ๒ ช้าง ใส่แหวนทิ้ง ๒ มีอช้างละ ๖ วง คือนี้วละ ๓ วง (T นิ้ว เปน ๑๒ วงพร้อมกัน ดุมมือแลเข็มป๋กผาผูกคอมรกดมงคลเพชร รายามุดาแต่งเปนทหารเหมือน อย่างทหารปืนใหญ่ยังกฤษที่สิงคโปร์ คือสวมเสื้อกางเกงขาว หมวก เฟอเรซ แก๊บกลม ติดแถบทองอย่างฝรั่ง แต่เลยใช้อนุโลมแทนน้าโพกแขกด้วยคือ เวลาเช้าในเรือนหรือนั่งโต๊ะก็มิได้ถอด พวกตนกูแลกรมการแขกนอกจากนั่น ก็แต่งตัวอย่างแขกที่สิงคโปร์ ที่อยู่ช้างหัวเห็ดๆ ก็มีโสร่งพ้น ที่อย่างใหม่ก็
แต่งเปนฝรั่งทีเดียวที่ไม่ใส่หมวกหรือโพกผ้าเลยก็มีบาง
อัทยาไศรยสุลต่านคงเปนอย่างเคยพบมาแต่ก่อน คือ คุยๆ ใซ ๆ ผ้า ต่อน่าฝรั่ง อยู่ข้างคุยแลติดจะทำภูม แต่ก็คุยกับฝรั่งเซ่นครูมอรนด้เปนพี่น ผ้าว่าเข้าประ1จนก1นถึงส่วนตัว ดูไม่สู้กล้าคุยแลโซมาก เปนแต่เมื่อถามไปใน ข้อไร ก็ตอบชี้แจงในข้อนั้น แลทามมาบาง สังเกตดูเวลานั่งรถ1ไปด้วยก้น จะ อวดจะโซอะไรก็พูดกับหลวงสุนทร(๑*} ต่อจะไต่ถามอนใดจึงหันมาพูดกับข้า พระพุทธเจ้า คิดประมาณดูในอัทยาไศรยอย่างนี้ ดูเหมือนกับฝรั่งแผ้ว แก อยากจะโซให้เห็นเปนยศศกด ตั้งท่าให้เข้าใจว่าเปนเจ้าแผ่นดินเอกราช แต่ กับไทยหรือแก่ข้าพระพุทธเจ้าเอง แกจะเห็นว่าไม่มืความเลื่อมใสศรัทธาในทาง นั้น หรือมืฉนั้นก็จะถีอว่าเปนผู้รู้เช่นเห็นพุงกันอยู่อย่างไรอย่างหนึ่งนี้ แต่ กระบวนกิริยาอทยาไครยที่รับรอง ดูเอี้อเพึอเต็มใจรับรองจริงๆ มักพูดถ่อม ตัวบ่อยๆ เปนตันว่า กลวอาหารที่เลี้ยงจะไม่สู้ดี แลกสัวจะไม1สู้เห็นอ้นใดที่ พึงใจในเมืองยะโฮอ้นเปนเมืองเล็กนอย
รายามุดานั้นเปนคนหนุ่มอายุ ๑๗ ปี น่าตาคมสัน รูปร่างสูงกว่าสุลต่าน ไว้ท่าทางทำนองเดียวกันกับนักเรียนไทยที่ไปเมืองนอกกสับมาใหม่ ๆ ที่จริง ก็พึ่งกลับมาจากเมืองนอกกับสุลต่านเมื่อเร็วๆ นี้ แต่ไปคราวเดียว ไม่ได้อยู่ นาน มิสเตอมอรันตั ถามฝรั่งที่อยู่ยะโฮได้ความว่า ตนกูอิบรฮิมรายามุดานี้ ไม่ได้เล่าเรียนอ้นใดแม้แต่ในหนังสือมลายูก็ย้งไม่รูดี ภาษาอ้งกฤษนั้นก็พึ่ง พูดได้เมือไปยุโรป เก็บประสมประเสมาได้คราวนี้ ข้าพระพุทธเจ้าลองพูดจา ไต่ถามอ้นใดดู ถามไปคำหนึ่ง ก็ตอบคำหนึ่ง ไม่เปนวี่แววอ้นใดแต่ประมาณ ดูก็ไม่เปนคนโง,มีนตึง แต่จะข้ดทุนรอนข้างการเล่าเรียน ถึงอย่างไรๆ คง จะเลวกว่าสุลต่านมาก เว้นไว้แต่สุลต่านจะอยู่ไปได้นานภอจะรีบฝึกฝนให้ เข้าใจกิจการบานเมืองได้ผ้าหากว่าสุลต่านเปนอ้นตรายเลืยในเร็วๆ นี้ ก็น่า ที่รายามุดาคนนี้จะอยู่ในเงี่อมมืออังกฤษไดโดยง่าย อ้ทยาไครยรายามุดา ผ้าจะประมาณเทียบกับผูซงได้เคยเฝ้าฝ่าลอองธุลืพระบาทแผ้วนั้น เหนด้วย เกลาฯ ว่าดีกว่ารายามุดา ละละงอ แต่เลวกว่ารายามุดาเมืองไทร เมื่อ
สนทนากันภอลมควรแล้ว สุลต่านเชิญ1ไปนั่ง1โต๊ะดิฟิน โต๊ะจัดอย่างการใหญ่ คือตั้งเครื่องกาไหล่ทองทั้งโต๊ะ แลเครื่องใช้ก็เปนเครื่องก้าไหล่ทองหลายอย่าง นั่งโต๊ะ ๒ ชั่วโมงครึ่งจึงแล้ว เวลานั่งโต๊ะนี้มืแตรวงเป่าด้วย เมื่อเลี้ยงแล้ว สุลต่านพาขึ้นรถไปดูที่ชังนํ้าซึ่งท่าคล้ายๆ สิงคโปร์แต่เล็กกว่ามาก แล้วเที่ยว ดูถนนดูเมืองจนเวลาคา จึงลาสุลต่านลงเรือสตีมลอนช้ช้ามมาขึ้นรถที่เกาะ สิงคโปร์มีการส่งเหมือนเมื่อขารบ
การสนทนากับสุลต่าน ได้ลองตั้งเรื่องซึ่งเกี่ยวกับเคาวแมนต์อังกฤษ หลายเรื่อง ได้รับแต่ตุณหิภาพc๑๖ กับไกัเท่านั่น คูแกไม่อยากจะกล่าวถึงที เดียว เปนแต่ครางว่า ในเมืองพวกเดียวกัน คือเมืองไทรเประ ละละงอ ปะบัง ตรังกานู กล้นตัน เขามืแร่เงินทองแลดีบุกซึ่งเปนสมบัติในแผ่นดิน แต่เมือง ยะโฮไม่มีอันใดเลย อาไศรยได้แต่การเพาะปลูกอย่างเดียว ช้าพระพุทธเล้าได้ บอกว่า เมื่อโดยเสด็จพระราชดำเนินเมื่อปีกลายนี้ ได้แวะไปที่เมืองปะหง แต่ไม่ได้พบสุลต่านเพราะสุลต่านขึ้นไปอยู่เลียทางไกลกว่าร้อยไมล้ ได้ทราบ ว่าเพราะไม่ชอบอังกฤษ ด้วยเรลิเดนอังกฤษไปตั้งอยู่เลียในบ้านของสุลต่าน แกก็รับอ้อแล้วไก๋ส่ง เหมือนอย่างกับจะบอกแกว่า ท่านเล้าฉัตรลึกเท่านั่น อีกเรื่องหนึ่งได้ถามแกว่า รถไฟที่จะท่าแต่ยะโฮช้ามไปปะหังนั่นใครจะท่า แกตอบว่ายังไม่รู้ ยังไหเขาเซอร์เวยัอยู่ ถามว่า ถ้าเปนรถไฟเคาวแมนต์ จะ ให้เคาวแมนต์อังกฤษท่าหรือแกจะท่าเอง แกอ้อมแอ้มตอบว่าจะท่าเอง ครั้นถามต่อไปว่าในส่วนปะห้งนั่นใครจะท่าเล่า แกตอบว่าเหนเคาวแมนต์ อังกฤษเซาจะท่าดอกกระมัง เท่านี้ก็เปนยุติกัน นอกจากนี้ก็เปนแต่คุยถึง เรื่องที่จะไปยุโรป แลเรื่องที่แกอยากจะเช้าไปกรุงเทพ ฯ ล้กเวลาหนึ่ง เรื่องนี้ ก็ดูเหมือนเปนธรรมดา ใครๆ พบแกก็ได้พูดอยู่อย่างนี้เสมอ เอาเปนยุติไม่ได้
เมืองยะโฮที่ช้าพระพุทธเล้าได้ไปเหนถบัดในตาคราวนี้ เหนด้วยเกล้าฯ ว่า สมควรจะสรรเสริญสุลต่านคนนี้ได้ ด้วยเหนได้ชัดว่าตั้งใจที่จะบำรุง แล เข็นความเจริญตามเมืองสิงคโปร์โดยเต็มก๐าล้งจริง ๆ ถ้าจะเปรียบเทียบบรร ดาเมืองแขกในแหลมมลายู ควรจะสรรเสริญความอุตสาหะได้ ตามที่ได้เหน
แล้วทุกๆ แห่งก็แต่เมืองยะโฮกับเมืองไทรบุรีเท่านั้น ประมาณดูความลำบาก ยากง่ายไล้เปรียบเสียเปรียบหกทอนก็ภอกันทั้ง ๒ เมือง ฝ่ายข้างยะโฮไม่ ล้องใชความคิดความอ่าน สุดแต่สิงคโปรมือะไรหรือทำอย่างไรก็มืแต่ “กัน เอาอ่น” เปนแล้วกัน แต่เปนไม้ใกล้ฝังหรือหนังน่าไฟ ล้องระกังแล้มอยู่เปน นิจ ฝ่ายเมืองไทรนั้นทำการไล้สดวกกว่า แดจะดีง่ายเท่ายะโฮไม1ไล้ ล้วย1ไกล ที่ทางล้าขายกว่ากัน แลทั้งล้องใข้ความคิดความอ่านผ่อนปรนมากกว่าล้วย รายงานไปเมืองยะโฮที่ข้าพระพทธเล้าเรียบเรียงทูลเกล้าฯ ถวายนี้ ก็เปนการที่ทรงทราบฝ่าลอองธุลีพระบาทแล้วแทบจะทั้งนั้น แต่ครั้นจะ เรียบเรียงเปนแต่ไดลีก็จะแห้ง จึงไล้เรียบเรียงทูลเกล้าฯ ถวาย โดยลำเนาดังนิ.
ควรมืควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ดำรงราชานุภาพ.
ลายพระหัตถ์พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ที่ ๑๒๒/๖๕๒๒	ศาลาว่าการต่างประเทศ
๒Cะ กรก/)าคม ๑๑๐
ขอเดชะฝาลอองธุลีพระบาทปกเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้าไดรบพระราชทานพระราชหัตกเลขา ป.ร. ที่ ๓๐๐๑๑๐ ลงวันที่ ๒๖ นั้น เมื่อเวลาคืนวานนี้แล้ว การที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ จะให้กรมดำรงรอเฝ้าเอมเปอเรอรุสเซียก่อนนั้นก็เปนการดีในที่จะเปนอัทยา ไศรยไมตรีต่อรุลเซียยิ่งขึ้น ข้าพระพุทธเจ้ามีความวิตกแต่กรมดำรงจะเจ็บ เพราะทนหนาวไม่ได ด้วยอยู่ในกรุงเทพฯ กึงน่าหนาวทีไร ยังบ่นทนสู้คนอี่นไม ได แต่มีเครื่องตบแต่งตัวไดดีกว่าที่นี่ เหนภอจะทนไปได้กระมัง ข้าพระพุทธ เจ้าขอพระราชทานทูลเกล้าฯ กวายร่างพระราชลาล้น กึงเมืองรุสเซีย เยอรมนี อิตาลี ก้บเดนมาก ๒ รวมเปน ๕ กับบาญชีตราที่ทูตเยอรมันเตือน เหน ควรจะได้รับพระราชทาน ข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่ได้รับรอง เพราะเหนด้วย เกล้าฯ ว่ามากมายน้ก ได้บอกว่าสุดแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดก่อนเท่า
ik
ควรมีควรสุดแล้วแต่จะทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ
ขาพระพุทธเจา กรมหลวงเทวะวงษวโรประทาร ขอเดชะ
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
(สำเนา)	ระนองเฮาส เกาะหมาก
๓๑ กรก£เาคม ๑๑๐
กราบทูลฝาพระบาททรงทราบ
เรือ “Pekin” ถึงนี่ยํ่ารุ่ง สะกินเนอลงไปรับที่เรือ มึกาดออฟออเนอ รับที่ตพาน ๑๐๐ แล้วพาขึ้นรถไปกินกาแฟที่บาน เกล้าฯ กบพวกจะถวาย บ้งคมลาออกจากที่ต่อไป เวลา ๕ โมงเซานี้ มึเวลาน้อย เขียนสั้น ขอพระ บารมืเปนที่พึ่ง
(เขนพระนาม) ดำรงราชานุภาพ.
ลายพระหัตถ์พระเจ้า,นองยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
กราบปังคมทูลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ระนองเฮาส เกาะหมาก
ท ๓๑ กรกภเาคม ร.ศ. ๑๑๐
ขอเดชะ
เรือ “Pekin” มาถึงที่เวลายํ่ารุ่งวันนี้มิสเตอสะกินเนอกับเมเยอนาย ทหาร ลงเรือไฟเล็กไปรับข้าพระพุทธเจ้าที่เรือเมล์ พร้อมด้วยกงชุล พระยา รัศฎา(๑๗} (ซึ่งรู้ข่าวแล้วมาแต่ตรัง) หลวงบรืรักษพาลงเรือไฟเล็กมาขึ้นที่ท่า โพเบียน มีทหารฝรั่งเปนกาดออฟออเนอรับประมาณ ๑๐๐ คน ละกินเนอ พาขึ้นรถไปกินกาแฟเข้าที่ป้านแล้วจึงลงมาที่ระนองเฮาล
มิลเตอละกินเนอยังพูดจาไต่ถามถึงคราวเสด็จพระราชดำเนิน แล บอกว่า1ได้ไปเที่ยวดูตามหัวเมือง1ไทย เหนแต่เสด็จพระราชดำเนินมาเจรืญุ แปลกดาขึ้น ด้วยผลแห่งการเสด็จนั้น แลหวังใจว่าจะได้เฝ้าทูลลอองอืก ข้า พระพุทธเจ้าบอกว่า ได้ฝ่าลอองฯ ยังทรงพระระลึกถึงเกาะหมาก แลมีรับสั่ง ถึงมีสเตอสะกินเนออยู่เปนคราว ๆ ข้าพระพุทธเจ้าเหนว่าคงจะเสด็จมาประ พาสอีกเปนแน่
อนึ่ง เงินที่โปรดเกล้าฯ พระราชทานโรงพยาบาลที่นึ่ £๐๐ เหรียญนั้น มีสเตอละกินเนอบอกว่า เขาสร้างเปนศาลาไว้เปน “ที่ระลึก” ขากลับข้าพระ พุทธเจ้าได้แวะไปดู เขาทำเปนศาลาโถง ๓ ห้อง สำหรับเปนที่ให้คนไข้ทำ การหากินในเวลาคลายป่วย ที่เสาฝังศิลาขาวแผ่น ๑ จารึกหนงลือเล้นทอง ว่า “This in dustrial shed was presented by His Majesty the King of Siam May 24th 1 98๐” ข้าพระพุทธเจ้าได้บอกอนุโมทนาแก่ผู้ ดูการแล้ว แต่ที่ยายซีนั้นไม่ทราบเกล้าฯ ว่าได้ทำอะไร ครั้นจะแวะ ไปดูก็ คร้ามเปนล้นเกล้าฯ
เด็กทองเจือแลชิดอยู่ฟนศุขสบาย ได้เข้าเรียนภาษาอังกฤษแล้วพูด
มลายูก็ได้บ้าง
พวกที่บ้านนี้รับแขงแรงเปนธรรมดา จะก็นเช้าที่นี่ เรือเมล์จะออกเวลา ๕ โมงเช้านี้ ไปลงกาต่อไป หวังด้วยเกล้าฯ ว่า จะทรงพระสบายสำราญพระ หฤไทยแลพระอิริยาบถทุกประการ ช้าพระพุทธเจ้าระลึกถึงพระเดชพระ คุณ พระบารมีอยู่เปนนิจ.
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า ดำรงราชานภาพ ขอเดชะ
จดหมายจากกงชุลประจำปีน้ง
กราบทูลพระเจาน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
Copy. No. 7115 (9 Aug.)
His Siamese Majestyร Consulate Penang ไ St. August ไ 891
His Royal Highness
Prince Devawongse Varoprakar
Bangkok
Your Royal Highness
1 beg leave to inform you that His Royal Highness Prince Damrong and suite arrived here yesterday morning at 5.3๐ and left again at 11 o clock A.M. I mentioned to Mr. Skinner the Resident Councillor that Prince Damrong intended calling at this port er) route for Europe, and he took a hearty interst in the affair and made it a point to go and receive Prince Damrong on board the Mail besides arranging for a guard of honour of the European soldiers under command of the Major and two officers, ham sending a copy of the Penang Gazette of this date in which an account is published of Prince Damrongs reception here.
I take this opportunity of reporting to your Royal Highness that Prince Prisdang is in Penang and has, I am told, taken the half-sister of Meh Run or Koon Naisuan as his wife, he is at present living in a hired house in Pulo Tikus near the Siamese Temple, and it is believed that Meh Run helps him with money, the reason of my not haying heard of this earlier is that Prince Prisdang kept his arrival and doings here a
secret from me and as I do not know him by sight, he might have passed me several times in the road without my knowing who he was.
There was a rumour that he was going to be taken into the Perak Government service on $า 5๐ a month but I was talking to one of the Perak officials yesterday on board the P.I.B. mail and he told me that Prince Prisdang had applied to the Government for employment but that he thought it was not likely that Prince Prisdang would be taken into the service, should I hear anything further regarding this I shall at once report same to your Royal Highness.
I beg leave to remain Yours obediently
(sd) A.D. Nenbrouner Consul for Siam
p.s.
I have posted the “Penang Gazette” registered (sd) A.D.N.
จดหมายจากกงชุลสยามประจำสิงคโปร์
กราบทูลฯ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
Copy No. 7149 (9 Aug.) per ร.ร. “Ban Seng Guan”
His Siamese Majestys Consulate Gen.
Singapore, 4th, August 1891 To
His Royal Highness
Prince Krom Luang Devawongse V aroprakar Minister for Foreign Affairs.
Bangkok.
May it please Your Royal Highness,
I have the honour to announce to your Royal Highness, for submission to His Majesty our Gracious Sovereign that His Royal Highness Prince Krom Mun Damrong and suite arrived here, on the 23rd ultimo, per His Majestys yacht “บbon Buratit” on his mission to the Courts of Russia, Germany, Italy Denmartk I Greece.
Owing to the early departure of the French mail steamer, on the day previous to His Royal Highness arrival, His Royal Highness was unable to leave this by that opportunity.
His Royal Highness ultimately left this per p. I B. str. “Pekin” ๐ท the 29th ultimo.
I have the honour to be Your Royal Highness Most obedient humble servant
(sd) T. Kim cheng Phya Anukut Siamkitch Consul Geni for Siam
ลายพระหัตณ์ลขา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระราชทานพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
ประพาศ ร,ท ต๑ต/๑๑๐ จ, ๒ต	เกาะสชท้๑๘
วันที่ ๕ ลิงหาคม รัตนโกลินทรคก ๑๑๐
ถึงกรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
ด้วยไดรับหนังสือซึ่งเธอเขียนที่สิงคโปร์ ลงวันที่ ๒๒ กรกฎาคม ต่อวัน ที่ ๓ เดือนสิงหาคม ฉบับหนึ่ง รุ่งขึ้นเรืออุบลก็กลับมาถึงได้รับหนังสือจาก มือหลวงไพคาล(๑๙) ลงวันที่ ๒๙ ก้บรายงานไปเมืองยะโฮ แลหนังสือว่าด้วย จะทำเรื่องราวพระราชอาณาเขตรซึ่งลงวันที่ ๒ ด้วยอีกฉบับหนึ่ง หนังสือ ฉบับนี้ควรต้องไปถึงมือเธอต่อเมื่อแล้วก็เปนอันล่วงเวลาที่จะสนทนากันถึง เมืองสิงคโปร์ที่เปนท้องเรื่องของหนังสือที่ดืมา จึ่งจะขอบอกข่าวย่อในการซึ่ง ฉันอยู่ที่นึ่ภายหลังเธอไปแล้วแลล่วงน่าจนเวลาที่จะกลับบางกอก
ที่นี้ในเวลานี้ ควรจะเรียกได้ว่าอากาคไมดตั้งแต่กลางเดือนขยายใหญ่ มาลีลับ ก็ยังเกิดไขเจ็บ น้อยตวผูซงมิได้ลับไข คนละกอหนึ่งสองกับสามวัย อากาศเวลาเยอะบางวันใสสอาด บางกับเหมือนเปนหมอก ถ้าถูกด้วก็ขึ้นๆ อากาศเช่นนั้นไม่ว่าเวลาเช้า เวลากลางวัน เวลาเย็น เปนแล้วอยู่ในชั่วโมง ๙ น้างสองชั่วโมง สามชั่วโมงจึ่งหาย เวลานั้นดูช้างกลุ้มกล้าไม่ลู้สบาย ถ้าหาย เมื่อใดก็กลับสบายไป ตัวฉันเองก็เจ็บด้วย แต่ที่เจ็บนั้นเกิดขึ้นด้วยความประ มาท ไม่ระวังบัดท้องตามเคย แลทรงพระอุส่าห้เที่ยวดูการงานแก่กล้า ถูก ฝนบ่อยๆ ด้วย อาการที่เปนนั้นตัวร้อน ปรอทอย่างสูงเพียง ๑๐๒ อยู่วัน เดียว นอกนั้นก็เรื่องเสมหะขะลุกขลักต่อไปอีก ๓ วัน เปนอย่างเดียวกับปี ที่สวัสดีโศภน(๒๐ บวชพระ ที่ต้องออกทะเลจึ่งได้หาย แต่ถึงว่ามาเจ็บที่ทะเล เช่นนี้ ยังไม่กระทำความบูชาของฉันให้ย่อหย่อนลงเลย เพราะอาการที่เปน นั้นเบากว่าที่เปนในกรุงเทพฯ สองเท่า ซักตีนปิดครั้งเดียว แล้วก็ไม่ได้เปน อีกเลย บัดนี้ก็สบายเปนปรกติ
แต่เพราะตัวร้อนถูกเวลาลูกกำลังลบาย จะไล่ก็ไม่ไป เขามาพยาบาล เปนหมอกรอกยา แล้วกำกับหมอกาวัน(๒๑} ตรวจปรอท ตรวจชีพจร เอะอะ อยู่ลองวัน ตัวก็ร้อนไปบาง คราวนี้เปนหวัดแท้ มืคัดจมูกมาก ยิ่งหายใจไม่ ลดวกด้วย ยิ่งมีร้องมาก แลไอกี่ อาหารตก ซูบผอมลงไปเร็ว ผอมกว่าเมื่อ คราวเขาไปกรุงเทพฯ คราวก่อน แต่ดูผิดกันด้วยยังมีแรงลุกนั่งเดินเองได อุจจาระที่ไม่ได้คุมเลย หมอ1ชํ้าปัดด้วยยาตรี เพิ่มนํ้าทระลายสมอบาง ไม่ได้ เพิ่มบาง อุจจาระก็เหลว แต่ไม่เลียหายอันใดลงไป นอกจากเสมหะที่มีเจือ มาก่อนเจ็บบ้างแล้ว ตัวร้อนครั้งนี้ก็ยีนอยู่นานกว่าครั้งก่อน แต่ร่างกายดู ทรุดโทรมนอยกว่าวานนี้ กับวันนี้ตัวไม่ร้อนมาก เปนแต่สยัดเปนเวลา จมูก ก็ค่อยหายคัดแต่ขี้มูกไหลแลยังไออยู่ อาหารกลับตั้ง ก็คงจะคลายขี้นทุกวัน แต่ขี่อ้อนเกินประมาณ ร้องพักหนึ่ง ชั่วโมงหนึ่ง สองชั่วโมงก็ไม่หยุดแต่คู ร้องเหมือนกับเมื่อเวลายังไม่เจ็บ คราวนี้เหนจะเปนเครื่องสังเกตได้ว่า โรค อุจจาระนี้นเปนรุเลาแน่แล้วท้องเล็กลงเกือบฝนปรกติ
แต่,ชายอิศริยาภรณ์,นั่น1ไม่1ได้การ ตั้งแต่กลับออกมา เดยวนี้กั๊กรอบ ลงกรอบลง ยิ่งถูกฝนตกก็ยิ่งไม่สบาย อ่อนเปลี้ยมาก ลักษณะเปนศรีเสาว ภางค์c๒๒} ทีเดียว จนภายหลังมีอุจจาระซึ่งสังเกตได้ว่าเปนบุพโพแลโลหิต ออกมาครั้งหนึ่งแล้วก็ซวนอุจจาระเลีย หมอไทยๆ เหนพร้อมกันว่า เพราะ อยู่ที่นึ่เปนที่ถูกลมมาก ไม่ชอบโรค ขอใบ้กลับเขาไปกรุงเทพฯ ฉันเหนว่า ถึง จะเอา1ไว้ก็คง1ไม่หายแล1ไม่เปนคุณอัน1ใดแก่ตัวเด็กด้วย จึ่งได้ส่งกลับเข้า กรุงเทพฯ ก็กลับเข้าไปเสมอๆ อยู่เซ่นนั่น อาการที่จะเร่งเร็วก็เหนจะยัง แต่ เรื่องหายก็ไม่แลเหนเลย ถ้าผู้ใหญ่ก็ศรีเสาวภางค์นี้เอง ไม่ต้องนึกกึงผูอื่น
การท้างานมีโปรเกรสแขงแรงดีอยู่ ร่วมแล้วทุกอย่าง กำหนดจะได้จุด ไฟที่ประภาคารแลกระทำตพานใบ้เปนอันสำเร็จ ร่วมฤกษ์เดียวกันในวันที่ ๑๙ เดือนนี้ กับการบริวารต่อออกไปอืกที่เธอจะรู้แล้วฤๅยัง ลงไลยอยู่ คือ ตัดทางตั้งแต่กุฏิพระเลียบตามหาดไปจนกระทั่งแหลม จึ่งตัดลึกเข้าไปหน่อย หนึ่ง กึงเสมอแนวหลังโฮเต็ลเปนทางประมาณ ร:๐ เส้น ตรงนั่นตั้งประตูต่อ
เข้าไปภายในจ๊ดเปนปิาก หนทางนั้นตรงเข้า1ไปตามประตูตลอดถึงเขาขาด ผ่านไร่ตาเกด ไร่หลวง ทางกว้าว <r วา ถมที่ลุ่มขึ้นหาที่ดอน ต่อยศิลาที่สูง ลงให้ราบรถเดินได้ ทางตั้งแต่ประตูเข้าไปจนกระทั่งถึงเขาขาดอยู่ในประมาณ ๒๐ เส้น รวมทั่งสองทางอยู่ในราว bo เส้น มีทางแวะไปทางไร่ ขนลงท่า ศาลเด้าทางน่าหนึ่ง ลงท่าโฮเต็ล ทางหนึ่ง ขึ้นไปไหล่เขาทางหนึ่งแต่ทางรอบ ปิากงด ไว้ทำต่อไปภายน่า ปลูกโรงเลี้ยงนํ้าชาหลังหนึ่งอยู่ในระหว่างหมู่ไม่ (T ม. แลด้นเลียบใหญ่ ด้นเลียบไขว้กันเปนประตูที่เหล่านี้ซึ่งเธอได้เหน แล ได้เล่าให้ฉันฟังแล้วทั่งสิ้น เมื่อพูดถึงดังนี้คงยกนึกเดาน่าถูก การที่ทำนี้นบรร ดาคนที่มามีด้านทำทั่วน่ากันหมด เลียแต่หมอใข้เจ๊กมาก รูลีกขัดสนอย่างยิ่ง แต่เรื่องแผนที่ได้ไปขอคนทำแผนที่(๒๓} จากพระยาวุฒิ แอดติง กงซุล ได้ ออกมาก็ห้าแต้มเหลือกำลง จนตกลงเปนต้องเลิกในเรื่องแผนที่ เล่นทำเดา กันป่าๅ ไปทั่งนั้น กับที่บนเขาสูงท่านเล็ก(๒ ขอฟักเสาธงบอกเรือ เปน ธุระอย่างวิเศษยิ่งกว่าของแกมากกว่าอื่นๆ การทั่งนี้ก็จะสำเร็จไต้พร้อมกัน เปนกันเปิดในว้นที่ ๒๐ ต่อกันไป ซื่อที่เรียกก็เปนฉันเดียวกัน คิอฉัษฎางด้ ประภาคาร ตะพานฉัษฎางค์ ถนนฉัษฏางค์ ฉัษฎางคกัน ที่ซึ่งจะทำพิธี ฉัน ให้รี้1อคาลากลางเก่าเลีย ปลูกขึ้นใหม่ ถอยเข้าไปหลังด้นมขาม เปนหลังใหญ่ เสาไม่จริงห้าห้อง เฉลียงรอบ เปนแต่มุงจากภอให้ทนการ คิดจะไว้เปนของ ถาวรต่อไป ถาจะว่าความบนนั้นได้หลายสิบคู่ กำหนดจะมีงานทั่งเลี้ยง ดินเนอ เลี้ยงน้ำซา มีดอกไม่เพลิงสามกันเปนการฉลอง กันที่ ๒๒ จะลง นอนอยู่ในเรือ กันที่ ๒๓ จะไปแต่ดึกเข้าน้ำเข้ามีด
ให้เธอบอกพระยา1ชลยุทธ ว่าฉันมีความระลึกถึงไม่มีกันขาดเลย ได้ ทราบข่าวเจ็บก็ยิ่งมีความวิตกมาก กลัวความลำบากในการเดินทางจะทำให้ เจ็บมากไป ขอให้เล่าเรื่องการที่นี้ตามที่ฉันเล่าให้ฟัง แลให้บอกว่า ศาลเด้า ที่คาลากลางนั้น จะได้ยายไปอยู่ที่ด้นมขามใหญ่นอกเตาปูนออกไป พระยา ชลยุทธไม่ต้องเส้นต่อไปอีกแล้ว แลด้นทํบทิมที่ขุดมาปลูกไว้ เดี๋ยวนี้ออก ดอกเต็มด้น คงจะได้เหนลูกก่อนกลับบางกอก
เรื่องนายผาด1(|๒๕] ลูกหลวงนายฤทธนั้นดีแล้ว ฉันจะคิดอ่านล่งไป แต่เวลานี้แม่มันจะว่ากระไรไม1รู้เลย ลูกท่านกลาง(๒b) ต่อสึกจากเณรแล้ว จึ่งค่อยคิดอ่านต่อไป ในคราวนี้คัวแกก็คง1ไม่ออกมาเปนแน่ เพราะท่านเล็ก มาเปนเจ้าอธิการอยู่ที่นี่
การที่จะไปคราวนี้ เดิมฉันได้พูดว่าให้รอคอยเฝ้าเอมเปอเรอเลียก่อน จึ่งค่อย1ไปเฝ้าเจ้าแผ่นดินอื่น ๆ บัดนี้ได้ความซัด ว่าเอมเปอเรอจะรับต่อ เดือนโนเวมเบอ กลัวว่าจะจวนฤดูหนาวนก เวลาที่จะเฝ้าเจ้าแผ่นดินจะ เลี้อยเจี้อยต่อออกไปอืก จะทนหนาวไปไม่ไหวจึ่งขอถอนคำสั่งนั้นเลีย ให้ เธอทำตามที่เหนลมควรจะทำได้ตามกาลตามเวลาเถิด
อนึ่ง เครื่องใช้สอยร่งรื่ง ซึ่งยังมิได้สั่งกับเธอให้ซ่ว!!ทำมาให้นั้น บัดนี้ นึกได้บ้าง เปนของที่จะใช้เอง ให้ทำมาฝาก คือกล้องเมซ่อมเอาอย่างเกลี้ยงๆ ที่แยงง่ายๆ ตามแต่เหนดีอย่างไร ให้เตกว่าอันสามัญที่ฉันลูบอยู่หน่อยหนึ่ง ถ้าตกลงว่าอย่างไรดิแล้ว ให้ว่าเขาทำเลีย ๖ คัน มิอำพันสำหรับเปลี่ยนคันหนึ่ง อย่างน้อย ๒ กล้องบุหรี่ อย่างหนึ่งตามแต่จะได้รูปใด แต่ให้มี ๖ เหมือนกัน เครื่องบรรจุยาน้ดถุแลกล้องยาน้ดล้ ตามแต่จะทำด้วยธรรมชาติอันใด อย่าให้ตกแตกง่าย แลพกอย่าให้มาหกเลอะเทอะ อย่าให้ปากขวตเล็กเปน เปรตปากเท่ารูเข็ม ขอให้เกลี้ยงๆ อย่าให้นออย่างหนึ่งอย่างใด
อีกสิ่งหนึ่งซึ่งเปนสำคัญต้องการมากนั้น คือไมไท้าที่เปนดาบอยู่ภาย ใน ถึงแม้ว่า.อันจะโตจนเท่าไม้เท่าร่มที่พระยามนตรื(๒๗} ให้ฉันเมื่อไปทเล รอบแหลมมลายูก็ยังดี ถ้ายิ่งได้โตเท่านั้นอันหนึ่ง สำหรับขึ้นเขาขึ้นห้วย เล็ก กว่านั้นสำหรับถือเที่ยวเล่น เปนลองอันยิ่งดี ของสามสิ่งนี้หกังใจว่าเธอจะเอา เปนธุระให้ได้สมประสงคั ด้วยความเอื้อเพื่เอของคัวเองได้ เพราะรู้อยู่ว่า เมื่อ ได้รับแล้วจะมิราคาแก่ฉันอย่างไร.
(พระราชห้ตถเลขา) สยามินทร์
พระราชหัตถเลขาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระราชทานพระเจ้านองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ประพาศ ร, ที่ ต๑๔/๑๑๐ ต,ป. ๑๒๔	เกาะสิชัง
วันที่ ๕ ลิงหาคม รัตนโกลินทรศก ๑ ๑๐
ถึง กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ด้วยไดรับหนังสือที่ ๑๒๒/๖๕:๒๒ ลงวันที่ ๒eะ กรกฎาคม เรื่องทูตไป รุสเซีย แลล่งร่างพระราชลาล้นไปเมืองรุสเซีย อิตาลี เยอรมนี เดนมาก มา นั้นได้ทราบแล้ว
การที่กำหนดให้กรมดำรงเฝ้าเอมเปอเรอก่อนนั้น ฉ้นได้ถอนเลียแล้ว ให้ทำตามที่เหนควรจะทำได้ กับกรมดำรงได้จดหมายรายการเรื่องไปยะโฮมา ให้ฉัน ดูก็ลนุกดีอยู่ ได้ล่งมาให้อ่านด้วย.
(พระราชหัตถเลขา) สยามินทร์.
ลายพระหัตถ์พระเจาน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
กราบทูลพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ท ๖ สงหาคม ๑๑๐
กราบทูลได้ทรงทราบฝาพระบาท
เรือ “ปักกิ่ง” ออกจากเกาะหมากวันที่ ๓๑ เวลา ๕ โมงเช้า รุ่งขึ้น ถึงเกาะอาจิน แล่นชิดเกาะเหนเรือรบฮอลันดารายบลอกเคดอยู่ ๓ ลำ (แต่ถึงจะถามก็คงบอก1ใม"ได้,ว่าจะบลอกเคดอยู่อืกลักกี่ปี) แต่เกาะอาจินมา ถูกคลื่นอย่างมอนฃูนมากบ้างน้อยบ้างตลอดมา จนเยือกเย็นไม่เหนพระ เห็นเจ้าเปนอย่างยิ่ง รูลืกลมกับคำที่ฝ่าพระบาท1ได้รืบสั่งเล่าแต่ก่อน จนเมื่อ วันที่ ๕ เวลาเช้าถึงที่จึงค่อยสบายใจด้วยเดชะพระบาระมีปกเกล้าฯ ผู้ที่ มามีความศุขลบายอยู่ด้วยกันตามลมควรที่จะมีได้
การรับรองที่นี้ แจ้งอยู่ในหนังสือพิมพ์ที่เกล้าฯ ตัดส่งมาถวาย (เพื่อ จะให้มีเวลาเขืยนจดหมาย) เพราะเคาวเนอสิงคโปร์บอกมา ท่านเชออาเทอ แฮฟลอก แกจึงเอะอะ เกล้า ฯ ขึ้นไปถึงแกนดี เวลาบ่าย ๓ โมง เคาวเนอให้รถ มารับ มีทหารม้าแห่ไปวัดพระฑาฒะธาตุก่อนแล้วจึงไปบ้านเคาวเนอ “เลี้ยง นา,ชา” แล้วไปดูที่1วัดบุบผารามแลเที่ยวดูเมือง แล้วขึ้นรถไฟกลับมาดูที่ทำใบ ชาแห่งหนึ่ง แล้วจึงกลับมาถึงคอลมโบเวลายาม ๑ เช้าวันนี้ ท่านกรมการ มาพาไปดูมิวเขียมแลโรงเรียน พึ่งกลับมาเดี๋ยวนี้ จะออก1จากนึ่ไปด้วยเรือ “Arcadia” เวลาบ่าย GL โมง
เวลาไม่มีจะกราบทูลได้โดยเลอียด คิดด้วยเกล้าฯ ว่า จะไปหาเวลา ช้างน่าเรียงรืปอด
เรื่องทโด้เหนในเมืองลังกา ทูลเกล้าฯ ถวายไปภายหลัง อนึ่ง ท่านเคาวเนอบอกว่า ฝ่าพระบาทได้ประทานเงินไวช่วยใน การปฏิลังขรณ์ เขาได้ปฏิลังขรณ์พระเจดีย์องคหนึ่ง ท่านเคาวเนอได้ให้ เกล้าฯ ดูรูปแลแปลน จะฝากให้เกล้า ฯ ส่งเช้าไปถวาย แต่บดนี้ยงไม่ส่งมา
ถ้าฝ่าพระบาทจะมีลายพระหัตถตอบ ขอไดโปรดขอบใจในการรับรอง เกล้าฯ มาถึงแกลักหน่อย จะไดดูเปนการที่ถึงกราบเพซกราบทูลแต่หรือ จะควรประการใดแล้วแต่จะโปรด
หวังใจว่าฝ่าพระบาทจะทรงพระสบาย.
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
ดำรงราชานภาพ
ลายพระหัตถ์พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
กราบทูลพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ ราชเลขาธิการ
ท ๖ สงหาคม ๑๑๐
กราบทูล กรมหมื่นสมมต
เกลาฯ ได!รับโทรเลขที่นี่ ๒ ฉบับ เหนลมควรจะฝากไปถวายฝ่าพระ บาททอดพระเนตร จะทรงมีอินเตอร์เรศต้กว่าผู้อื่น ไม่ต้องอธิบาย
การไปดูพระเขี้ยวแกวเปนการใหญ่มิใช่เล่น จะไต้เรียงริปอดทูลเกล้า ฯ ถวาย ฝ่าพระบาทคงจะไต้ทอดพระเนตร เวลาหายากเต็มที่ถูกท่านรับอย่าง ราชการ ฉุดไปโน่นมานี่ อีก ๓ ชั่วโมงเรือก็จะออก ตอนมาแต่เกาะหมากถึง ที่ตูมอย่างภอไซ้รวดที่เรือโตแต่เยือกเย็นไม่เหนพระเหนเจ้า ต่อเหนเกาะลัง กาจึงค่อยคลายเยือกเย็น แต่มิใช่เพราะเหนพระลังกา.
คิดถึง.คิดถึงองค์โสณด้วย
ดำรงราชานุภาพ.
ลายพระหัตถ์พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบบังคมทูล พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลาเจ้าอยู่หัว
ที่ ๑ต๕/๖๙๗๔	ศาลาว่าการต่างประเทศ
๗ ลงหาคม ๑๑๐
ขอเดชะฝาลอองธุลีพระบาทปกเกล้า ฯ
เมื่อคืนวานนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้รับพระราชทานพระราชหัตถเลขา ประพาค ร. ที่ ๓๑ร:๑๐๐ ลง1วนที่ ๕ พระราชทานจดหมาปกรมดำรงเรื่องไป เมืองยะโฮ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าทูลเกล้า ฯ ถวายคืนมาแล้วนั้น พระเดชพระ คุณเปนล้นเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้าลีมกราบบังคมทูลว่าในร่างพระราชลาล้นถึงกรุงรุลเชีย นี้น ยังขาดความตอบพระราชลาล้นที่มืมา แลขาดความว่าตราทรงยินดืเปน ประดับเพชร ด้วย
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับจดหมายกรมดำรงมืมาลองฉบับ ดับโทรเลขบอก ข่าวถึงดังกา ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายด้นจดหมาย กรมดำรง ๒ ฉบับดับล้าเนาโทรเลข แลร่างข้าพระพุทธเจ้าตอบรวม (T ฉบับ.
ควรมิควรสุดแล้วแด่จะทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ ขอเดชะ
ลายพระหัตถ์พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ที่ ๑ต๙/๗๑๖๒	ศาลาว่าการต่างประเทศ
๙ สงหาคม ๑๑๐
ขอเดชะฝาลอองธุลีพระบาทปกเกล้า ฯ
ขาพระพุทธเจ้าจดหมายกราบบังคมทูลพระกรุณามาแต่เวลาคืนวาน นี้จนเช้าไดส่งไปทูลเกล้าฯทวายก้บเรือเมล์ที่ออกเมื่อเช้านี้แล้ว ช้าพระ พุทธเจ้าก็หลับอยู่ที่นี้จนเยนคํ่า ตฺนขี้นไล้,รับหนังสือเมล์เสมืยนฝรั่งก็กลับเสีย หมดแล้ว ช้าพระพุทธเจ้าจึงไล้รับคิดมาทูลเกล้าฯทวาย เพื่อจะให้บันในเรือ ออกเช้าพรุ่งนี้
ช้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายล้นหนังสือกรมดำรง ที่มืมา1จากปีนัง แลฝากทูลเกล้าฯ ถวายฉบับ ๑ ถวายสมเด็จพระบรมโอรค ฉบับ ๑ ลับร่างช้าพระพุทธเจ้าจะมืตอบไปฉบับ ๑ รวม (5T ฉบับ
ลับสำเนาหนังสือกงชุลสิงคโปร์แลปีนังมีมา ๒ ฉบับลับหนังสือพิมพ์ ปีนังคาเซต เรื่องที่กรมดำรงออกไปราชการครั้งนี้ ขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายมาดวย ในหนังสือกงชุลปีนังฉบับนี้มืเรื่องปฤษฎางค์ไปไล้น้องสาว รื่นเมืองภูเกจเปนภรรยา ค่อยเหนจริงที่หมอแฟรงกแจ้งความมาว่าพระยา อนุกูลบอกนี้น.
ควรมิควรสุดแล้วแต่จะทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจา กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ ขอเดชะ.
ลายพระหัตถ์พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบทูลฯ พระเจ้านองยาเธอ กรมหมี่นดำรงราชานุภาพ
(ร่าง)	ศาลาว่าการต่างประเทศ
ในพระบรมมหาราชวง กรุงเทพฯ
วันที่ สิงหาคม ร.ค. ๑๑๐
ทูลมายงกรมหมื่นดำรงราชานุภาพ4งเสด็จไปราชการในยุโรปมเมืองรุสเ*รย เปนต้น นั้นไต้ทรงทราบ
ด้วยเมื่อวันที่ ๑ เดือนนี้ ได้รบลายพระหัตถ์ฉบับหนึ่งซึ่งทรงเขียนมา แต่เมืองสิงคโปร์ ลงวันที่ ๒๕ กรกฎาคม มืความเปนหลายประการนี้น ได้ นำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายทราบได้ฝ่าลอองธุลีพระบาททุกประการแล้ว
เมื่อวันที่ ๒๒ กรกฎาคมนั้น ได้รับโทรเลขที่ทรงมืบอกเวลาเสด็จไปถึง สิงคโปร์ฉบับหนึ่ง ณ วันที่ ๖ เดือนนี้ ได้รับโทรเลขที่ทรงบอกการเสด็จไป เมืองล้งกาฉบับหนึ่ง มืความพคดารแจ้งอยู่ในลำเนาที่คัดสอดมาในนี้สำหรับ ที่จะได้สอบสวนให้ถูกต้องกนนั้น ได้ทูลเกล้าฯ ถวายทราบได้ฝ่าลอองธุลพระ บาทแล้วด้วยเหมือนคัน
ครั้น ณ วันที่ ๒๓ กรกฎาคม ได้รับโทรเลขพระสุริยานุวัตร(๒แจ้ง ความตามที่พระเจ้าเอมเปอเรอกรุงรุสเซียจะทรงรับเธอต่อเดือนพฤคจิกา ยน จึ่งได้มืโทรเลขทูลไปแต่วันที่ ๒ร: หมายจะให้ทรงทราบ เลียแต่ที่เมือง สิงคโปร์ตามความนั้นก็พันเอิญลายโทรเลขขาดเลียหมด เจ้าพนักงานโทร เลขแจ้งความมาว่าลายต่อได้ต่อวันที่ ๕ เดือนนี้ได้ขอไหมถวายไปที่ลังกา ก็กลับแจ้งความมาอีกว่าถ์าไมพันจะให้ส่งไปแห่งใด เพราะเขาทราบความใน โทรเลขมืมา1ว่า1จะออก จากลังกาในวันที่ ๖ นี้ จึง1ได้มืตอบเขา1ไป1ว่า ให้ส่ง ถวายที่เรือเมล์องกฤษ ซื่ออาเคเดีย ที่ทอดเมืองเอเด็น แล้ว1ได้มี,โทรเลขแจ้ง ความตอบไปบังพระสุริยานุวัตรให้ทราบว่า เธอเสด็จออกจากกรุงสยามไปแต่ วันที่ ๑๗ เดือนก่อน แลจะได้ออกจากสิงคโปร์โดยสารเรือเมล์อังกฤษ ณ วันที่
๒๙ ตามที่ทรงแจ้งความมา มีความพิศดารในสำเนาโทรเลขที่ล่งถวายมาให้ ทรงทราบด้วย
การที่พระยาชลยุทธป่วยเปนไข้นั้น ก็ไม่น่าจะสงไลยด้วยกรากกรำ ลำบากมามาก แต่หวังใจว่าคงหายลบายดื ดังที่ทรงมีโทรเลขบอกมาแต่ลังกา นั้นแล้ว
เรือเมล์อังกฤษที่เธอจะได้เสด็จไปในครั้งนี้ ตรวจดูตามชื่อเรือเมล์ก็ เปนโชคดึกว่าที่เมื่อครั้งอันได้ไปในปีกุน นพศก(๒๐) ๑๒ร:๙ นั้นเปนอัน มาก ด้วยถูกเรือขนาดใหญ่กว่าดัน คือเมื่ออันไปจากสิงคโปร์นั้นไปเรือชื่อ บอคารา (Bakhara) ๒๙๕๕ ดัน ๒๕๐๐ แรงม้า แต่เรือที่เธอเสด็จชื่อ ปีกกิ่ง (Pekin) จุ ๓๙๒๙ ดัน ๓๕๐๐ แรงม้า แลตั้งแต่เปลี่ยนเรือตอน ลังกาต่อไปนั้น อันไปเรือชื่อปรินดีซี (Brindisi จุ ๓๕๕๓ ดัน ๒๐๐ แรง ม้า แต่เรือที่เธอเสด็จเปนเรือชื่ออาเคเดีย (Arcadia) จุ ๖๓๖๒ ดัน ๗๐๐๐ แรงม้า หวังใจว่าถึงจะเปนเวลามรสุมแรงกล้าเหมือนดัน แต่คงจะทรงสบาย กว่าที่ไปเรือเลก
การที่ทรงคิดเปลี่ยนดัวผู้ที่จะไปตามเสด็จราชการในครั้งนี้ ก็เปนการ รอบคอบดีอ-ยู่แล้ว เหนไม่มืที่ข้ดขวางเสียหายอันใด คงทรงพระกรุณาโปรด เกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตเปนแน่
เรื่องสัญญาทางไมตริดับรุสเซียนั้น ก็เปนอันยังไม่ต้องจำเปนจะทำ เปนพิธีอันใด แต่มีความวิตกอยู่อย่างหนึ่ง ซึ่งได้ทราบข่าวโทรเลขมาแต่ยุโรป ว่า คอเรสปอนเดนต์ของลอนดอน1ไตม้ สิบความมาได้ว่า เวลานี้กำลังรุลเซืย ดับฝรั่งเศสคิดทำสัญญาที่จะเข้าเปนพวกล้รบด้วยดันอันหนึ่งอันเดียวอยู่ที่ กรุงเลนตปิเตอสเบิก ความข้อนี้ก็งามจะเหนจริง เพราะรุสเซียดับฝรั่งเศสขัด เคือง1ในเรื่องตริปเปอลอาลไลแอนซี1นั้น กลับทำดันใหม่ ให้คงเปนสัญญาใข้ ได้อึกต่อไปจนปีคฤสตศักราช ๑๙๓ แลเปนที่ลงไลยว่าอังกฤษได้เข้าฤๅมี ส่วนในพวกสามชาติใหญ่นั้นด้วย
ก็เมื่อรุสเซียดับฝรั่งเศสเข้าดันได้แล้ว อย่างง่ายที่สุดที่พึงจะกระทำดับ
อังกฤษผู้เปนศตรูใหญ่1ของรุสเซียนั้น รุสเซียคิดตีอินเดียแลฝรั่งเศสจะได้ทำ อับเมืองไทยถนัด โดยรุสเซียจะยอมให้ทำเพราะเหนผลประโยชน์ของอัง กฤษมืมากในกรุงสยาม แลคนก็มืความนิยมอังกฤษ เพราะฉะนั้นในเวลานี้ เปนเดชะพระบารมี.ที่ไทยไดมทางไมตรีตรงอับรุสเซียแล้ว แลเปนช่องที่ภอ จะสอดส่องสืบถามน้ำใจอันได้อับรุสเซีย การที่เธอได้เสด็จครั่งนี้จึงเปนการ สำคัญอันยิ่งใหญ่ของกรุงสยามอย่างหนึ่ง ซึ่งจะได้รู้น้ำพระทํยเอมเปอเรอ รุสเซีย จะเหนการขางทิศาภาคนี้เปนอย่างไร ถาเอมเปอtรอรุสเซียไม่ได้เหน ชอบอับฝรั่งเคส แลก็เปนอันมีแรงขึ้นอีกมาก ที่จะฟังได้ว่าฝรั่งเศสจะไม่กล้า ทำอะไรอับเมืองไทย ถ้าเราไม่คิดนึ่ง ๆ ไล้แล้ว ฝรั่งเศสคงจะทำการอุกรุกเขา มาไม่เร็วก็ช้า ชั่วแด่เวลาผิดอันเทำนั้น เหตุฉนี้จึงขอทูลให้ทรงเอาพระไทยใส่ ในทางนี้ให้จงมาก
อันมืความวิตกว่า การที่เอมเปอเรอรุสเซียจะทรงรับเธอต่อในเดือน พฤศจิกายนนั้น เปนเวลาหนาวเต็มทน น่ากล้วเธอจะได้ความลำบากมากนัก ขอให้ระอังพระองคืใหด ให้หมอสำคัญในยุโรปกรวจพระอาการดูให้แน่นอน ว่าจะทนได้ฤๅไม่ เพราะเมืองหลวงรุสเซียก็สูง อยู่ช้างเหนือมากนัก
แด่ทรงพระราชดำรีห้เดิมว่าควรจะรอไปเฝ้าเอมเปอเรอรุสเซียก่อน แด่ภายหลังก็ทรงพระราชดำรีห์เหนจะเปนที่เสียเวลาป่วยการอยู่เปล่าไป พระราชลาล้นถึงเมืองทั้งหลาย ๕ คือ รุสเซีย เยอรมนี อิตาลี อับเดนมาก นั้น ก็แล้วเสร็จ ได้ส่งมาในครั่งนี้แล้ว
อนึ่ง เมื่ออันที่ ๗ เดือนนี้ อันได้รบลายพระห้ตถ์ที่ทรงมาจากสิงคโปร์ อีกฉบับหนึ่ง ลงอันที่ ๒ กรกฎาคมนั้น ได้นำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายเหมือนอัน จดหมายเรื่องเมืองยะโฮนั้น ก็ได้โปรดเกล้าฯ พระราชทานมาให้ก่อนได้รับ ลายพระหตล้ฉบับนี้ เปนเรื่องสนุกดีมาก
ในกรุงมืฝนตกมาก มีไช้จับอับตาแดง,ชุม แด่ไม่ถึงอันตราย อันมี ความสบายดือยู่ หวังใจว่าจะทรงสบายเหมือนอัน.
ลายพระหัตถ์พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
(ร่าง)	ศาลาว่าการต่างประเทศ กรุงเทพ ฯ
ลงหาคม ๑๑๐
ทูลมายัง กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ได้ทรงทราบ
ด้วยเมื่อวันที่ ๙ เดือนนี้ ฉันไดรับลายพระหัตถ์ฉบับหนึ่ง ซึ่งทรง เขียนมาแต่เมืองปีบัง ลงวันที่ ๓๑ กรกฎาคม วับสอดหบังลือมาด้วยสอง ซองเปนหบังลือทูลเกลาฯ ถวาย แลถวายสมเด็จพระบรมโอรศาธิราชนั้น ได้ ส่งไปทูลเกล้าฯ ถวาย ณ เกาะลืซัง พร้อมวับจดหมายที่ตอบฉบับนี้ ความ ทราบได้ฝ่าลอองธุลืพระบาทแล้ว
แลฉันได้เหนหบังลือพิมพ์ลเตรดไต ลงวันที่ ๒๗ กรกฎาคม วับหบัง ลือพิมพ์ปีบังคาเซต ลงวันที่ ๓๑ เดือนเดียววัน แลมีความอย่างเดียววัน ๓อบเปนคำต่อคำ ในข้อที่ทรงอ้างมาในลายพระหัตถ์ฉบับลงวันที่ ๒ ถึง ฉันด้วย เรื่องที่อ้งกฤษมืความลงไสยในการที่เธอเสด็จไปเมืองรุสเซีย ว่าจะ เปนการเจรจาความเมืองต่อวันนั้น หบังลือพิมพ์ลงความว่าไม่มืการเช่นนั้น ก็เปนการดีแล้ว ถึงจะเปนการที่มืเกี่ยวข้องจะพูดถึงการบ้านเมืองได้อยู่แล้ว ก็ดื แต่ท๐าให้หมดเหตุที่อ้งกฤษจะพาวันกาหลงสงไสยได้ฉนี้ เปนการแบ่ง เบาไปได้มาก ถ้าอังกฤษลงไสยฤๅคิดเหนว่าไทยเราเล่นวับรุสเซียแล้ว ก็จะ ตะกรูมตะกรามลุกลามมาหาเหตุรวบรัดเอาไดในเวลาที่ฝ่ายเราไม่ได้ตระ เตรียมตัวพร้อม แต่ที่จะทำให้อ้งกฤษลิ้นสงไสยเสียทีเดียวนั้นก็ไม่ดี ให้มื ให้เปนแต่ความสงไสยในใจเขาเองอยู่เช่นนี้ เขาก็จะเกรงใจฝ่ายไทยเราขึ้นได้ มาก ทั้งจะมืความบับน่าถือตาขึ้น เหนได้ซัดเจนในการที่เธอเสด็จครั้งนี้ สังเกตดูคนราชการอ้งกฤษเอาใจใส่มากกว่าที่ไทยได้!ปราชการแต่ก่อนทุก อย่างก็เพราะเรื่องที่จะไปถึงรุสเซียเท่านี้นฉันมืความไล้วางใจในเธอว่า ถ้ามี โอกาศอ้นจะประกอบกระทำการอ้นใด เพื่อจะให้เปนคุณแก่ราชการแลน้าน
เมืองของเจ้านายของเราแลว เธอคงจะไม่ทรงละทิงไวให้เปล,าฤๅขาดแหว่ง ไว้ใด!นครั้งนี้เลย
ฉันมืความขอบพระไทยที่ได้?บฝากหนังสือละแตรนด้แมคาซีนที่ออก ใหม่ ฉันได้ยินซี่อก็ได้สั่งไปแล้วยิงไม่มากึง กำล้งอยากดูอยู่มากก็ลมหมาย ชอบใจนัก.
คำแปลที่ ๑๑๑๔๗
หนงสือหลวงอร่ามเรืองฤทธถึงท่านเสนาบดึ ว่าการด่างประเทศ ณ กรุงปารืส กรุงปารึส วันที่ ๑๕ สิงหาคม ร.ศ.๑๑๐
ด้วยข้าพเจ้าขอแจ้งความมาให้ท่านทราบว่า พระเจ้านองยาเธอกรม หมื่นดำรงราชานุภาพ พระอนุชาในพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยาม กำลังอยู่กลางทาง จะมาประเทศยุโรปนั้น จะมาถึงกรุงฝรั่งเศส ในราววันที่ ๒๓ เดือนนี้ โดยทางเมืองมอเดน ข้าพเจ้าขอท่านในครั่งนี้ ได้โปรดมืดำสั่ง ตามควรไปยังโรงภาษีที่เมืองมอเดน ให้ปล่อยหีบสิ่งของต่างๆ ของเจ้านี้ กับ ของของผูที่มาด้วยนี้นให้เข้ามาโดยลดวก
ข้าพเจ้าขอขอบใจท่านล่วงน่า แลโดยโอกาษนี้ ข้าพเจ้าขอแสดงความ นับถืออย่างสูงของข้าพเจ้าด้วย.
Copy Translation No.ไ 1347 (ไ8. Oct 91)
Letter from Luang Aram to H.E. the Minister for Foreign Affairs in Paris Paris,15 th August ใ 891
Monsieut le Ministre,
I have the honour to inform your Excellency that His Royal Highness Prince Damrong, brother of His Majesty the King of Siam, on his voyage to Europe, will arrive in France about the 23rd. inst, by way of Modane and I beg your Excellency, at these occasion, to be so very kind,as to give the necessary orders to the Custom House of Modane, for the free-entrance of the luggages of the Prince and of the members of His suite.
เท thanking your Excellency beforehand I avail myself of this opportunity,rc.rc.
(Signed)luang Aram.
คาแปลท ๑๑ต๔๘
หนังสือ หลวงอร่ามเรืองฤทธ ถึงเคานต่กอรมืชอน ณ ศาลาว่าการต่างประเทศ กรุงปารีส วันที่ ๑๕ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๔ ๑๑๐
ด้วยข้าพเจ้าขอแจ้งความให้ท่านทราบว่า ข้าพเจ้าคิดจะไม1อยู่ในกรุง ปารีสลัก ๑๐ วัน เพื่อจะไปรับพระเจ้าห้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ พระอนุชาในพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินลยาม ซึ่งจะมากึงเมืองปรินดีซื ณ วันที่ ๑๐ เดือนนี้
เมื่อท่านจะมืหนังสือกึงข้าพเจ้าด้วยความประการใดแจ้ว ข้าพเจ้าจะมื ความขอบใจท่านเปนอันมาก จ้าจะได้ล่งหนังสือนี้นไปอังที่ว่าการราชทูตให้ ล่งหนังสือนี้นไปตามข้าพเจ้าในทันที ขอท่านได้รับคำแสดงความนับถือ อย่างสูงของข้าพเจ้าด้วย.
Copy Tranlation No. ไา 348. (ไ 8.๐ct.9l)
Letter from Luang Aram to Count d Ormesson,
Foreign Office Paris, ไ5th August 189ไ.
Monsieur le Comte.
I have the honour to inform you that I have the intention to absent myself from Paris for about ten days to meet His Royal Highness Prince Damrong, brother of His Majesty the King of Siam, who will arrive at Brindisi on the 1๐ th inst.
I shall feel much obliged to you, Monsieur le Comte, should the case occur, to address to me all communications at the Siamese Legation in Paris.
I have given the necessary instructions to the Legation that thess communications should follow directly. Receive ; c. ;.c.
(Signed) Luang Aram.
ลายพระหัตถ์พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบปังคมทูลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลาเจ้าอยู่หัว
ที่ ๏๕๙/๗๕๏ต	ศาลาว่าการต่างประเทศ
๑๖ สงหาคม ๑๑๐ (เซา)
ขอเดชะฝาลอองธุลึพระบาทปกเกล้า ฯ
เวลาวานนี้ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับโทรเลขกรมดำรงฉบับหนึ่งซึ่งข้าพระ พุทธเจ้าได้คดสำเนาทูลเกล้าฯ ถวายมาในนี้ บอก1ข่าว1ไปถึงเมืองเอเด็นสบายดี แลได้รับโทรเลขที่ข้าพระพุทธเจ้ามีไปบอกเรื่องเอมเปอเรอรุสเชืยจะรับใน เดือนพฤศจิกายน แด่โทรเลขนี้สายขาดเสียส่งไปไม่ทันที่สิงคโปร์ ครั้นบอก ให้ส่งที่ลังกา ก็ว่ากงชุลสิงคโปร์1ม่ยอมเสียค่าส่งต่อ ข้าพระพุทธเจ้าต้องย้อน รับเสียค่าส่งต่อนี้นไป แลมีคำสั่งว่า ถ้าจะส่งต่อไม่ได้ก็ให้ส่งถึงเมืองเอเดืนใหม่ แต่ให้เปลี่ยนชื่อเรือเมล์อังกฤษตามสำที่กรมดำรงได้เปลี่ยนจากเรือบักกิ่งเปน เรืออาเคเดียจิงได้ไปถึงทันที่นั้น.
ควรมิควรสุดแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ขาพระพุทธเจ้า กรมหลวงเทวะวงษวใรประการ ขอเดชะ
ลายพระหัตถ์พระเจ้านองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบบงคมทูล พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ที่ ๑๖๔/๗๗๗๒	ศาลาว่าการต่างประเทศ
๑Cะ สงหาคม ๑๑๐
ขอเดชะฝาลอองธุลึพระบาทปกเกล้า ฯ
วันนี้ขาพระพุทธเจ้าได้รับโทรเลขกรมหมื่นดำรงมีมาจากปอดเสดว่า ถึงที่นี้นแลสบายดีด้วยวันหมด มีความแจ้งอยู่ในลำเนาโทรเลขที่ข้าพระพุทธ เจ้าทูลเกล้า ฯ ถวายมาในชองนี้ด้วยแล้ว.
ควรมิควรสุดแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ขาพระพุทธเจา กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ ขอเดชะ.
ลายพระหัตถ์ พระเจานองยาเธอ กรมหมี่นดำรงราชานุภาพ กราบทูล พระเจ้านองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
(สำเนา)	ทเล เมดิเทอเรียนเนืยน
วนท ๑๙ ลงหาคม ร.ค. ๑๑๐
กราบทูลไดทรงทราบฝาพระบาท
ตั้งแต่ออกมาจากเอเด็นไมมเหตุการอ้นใด คลี่นลมก็สงบเรียบราบมา จนกระทั่งที่นี้ หวงใจว่าจะได้คราวระดูดีไปจนตลอดใ]รินดีชีทูกร้อนจ้ดเพียง ๓ วน แต่ออกจากเอเด็น ๒ วน ถูกร้อนในคลองสะเศสอีกวนหนึ่ง นอกจาก นั้นก็ภอมีลมเย็นบ้างไม่เดือดร้อนนก ถึงปอดเสดเมื่อคีนนี้เวลา ๘ ทุ่มเศษ เรือพกรบถ่าน ภอ ๑๐ ทุ่มครึ่งก็ออกไม่มีเวลาได้ขึ้นฝังที่นั้น แต่เวลาออก เรือสว่างเร็วได้ขึ้นไปยีนดูภอแลเหน
ทางที่จะไปบก เกล้าฯ คิดว่าขึ้นรถไฟที่ปรืนดีชีไปแวะเซนีเวอล้ก ๒ วน ด้วยเหนว่าอยู่ไม่ห่างทางที่จะไปนัก จะได้ซื้อสิ่ง1ของต่างๆ บ้างตามสม ควร ออกจากเซนีเวอไปปารีส จะพักที่นั้นลัก ๕ วัน แล้วจะข้ามไปลอนดอน ถึงลอนดอนแล้วจะได้พบกับหลวงสุริยา ปฤกษาโปรแครมการที่จะไปในคอน ติเนนค์ต่อไป
อนึ่ง พระยาชลยุทธพักถึงเรื่องตราที่พระองค์สาย1๒๙} ไปรบจะทูล ขอไห่ใครต่อใครไว้ที่เคนมาก การเรื่องนี้เกล้าฯ ได้กราบทูลฝ่าพระบาทเมื่อ ก่อนมาแล้วขอได้โปรดไห่พระองค์สายกราบทูลไห่ตกลงเสียด้วย ถ้าตกลง มีใครบ้าง ขอรับพระราชทานรายซื่อทางโทรเลขเมื่อไปโดยจะก่อนตราส่ง ออกมา ก็จะได้จัดการผ่อนผัดตามควร
เกล้าฯ แลผู้ทมาด้วย ไล้อำนาจพระบารมืปกเกล้าฯ มีคุขสบายอยู่ ล้วยก้นเปนปรกติ ผู้ที่พูดภาษาอํงกฤษไม1ไล้ ก็ตั้งน่าหด ภอพูดถูกบาง ผิด บ้าง ขออะไร ๆ รบประทานไล้
กำหนดเรือจะถึงปรนดีชีวนที่ ๒๑ ถึงก็จะต้องเอะอะขึ้นบกขึ้นรถไฟ เหนว่า1จะ1ไม่มืเวลาภอ1จด1หมายกราบทูลแต่1ที่,นั้นจึ่งไล้เฃี1ยน!Iเต่บ้ดนี้.
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
(เซนพระนาม) ดำรงราชานภาพ
ลายพระหัตถ์พระเจานองยาเธอ กรมหมี่นดำรงราชาบุภาพ
กราบทูล พระเจาน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ท ๒๖ สิงหาคม ๑๑๐
กราบทลได้ทรงทราบฝาพระบาท
เกล้าฯ มาถึงที่นี้พ้กอยู่ ๒ วัน จะออกในครึ่งชั่วโมงนี้ หาได้มีเวลาจด หมายถวายไม่ ด้วยการเที่ยวซื้อนาฉกาเกือบตลอดวัน ราคาช่างถูกจริง ๆ ราคาเปนสวน ๑๐ ปอน ที่นี้ชี้อได้อยู่ใน (T ปอนเสศฝืมีอก็ทำดี เกล้าฯ มีเวลา ที่ Aijon หรือ Paris จึงจะจดหมายรายงานถวาย ควรมีควรแล้วแต่จะโปรด หวังใจว่าฝ่าพระบาทจะทรงพระสบาย เกล้าฯ กับผู้ที่มา เดชะพระบารมีปก เกล้าฯ มีความสุขสบายอยู่ด้วยกัน.
(เซนพระนาม) ดำรงราชานุภาพ
ถวายพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ลายพระหัตถ์พระเจ้านองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบบังคมทูลฯ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ที่ ๑๖๙/๗ต๐๕	ศาลาว่าการต่างประเทศ
๒ สงหาคม ๑๑๐
ขอเดชะฝาละอองธุลีพระบาทปกเกล้าฯ
ขาพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายสำเนาโทรเลขกรม ดำรงมีบอกมาว่าถึงเมืองปารีสแล้ว แลไล้พบปะกับอุปทูตทั้งลามแห่ง มา พร้อมกันกับหลวงวิจิตรวรสาลน(๓๐} ล้วยนั้นแล้ว คงจะไปถึงลอนดอนใน วันพรุ่งนี้ฤๅมรีนนี้ไล้.
ควรมิควรสุดแล้วแต่จะทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ
ขาพระพุทธเจ้า กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ ขอเดชะ
Copy No.iCM69 (3rd.Oct.9i)
Berlen Sept. ไ.ไ891
Prince Damrong Legation de Siam Paris
Russian Charge d Affaires promises to arrange matters to suit your wish will wire immediately to his Government and assures me that your plan will meet no objection whatever particulars to follow.
Suriya
จดหมาย ราชทูตสยามกรงเบอรสิน
กราบทูล พระเจ้านองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ที่ ๖*/๑๑๐ สำเนาที่ ๑๐๔๖๘	ที่ว่าการราชทูตสยาม ณ กรงเบอรสิน
วันที่ ๒ ก้นยายน รัตนโกลินทรศก ๑๑๐ ข้าพระพุทธเจ้าหลวงสุริยานุวัตร ผู้วำการแทนราชทูตสยามกรงเบอรลิน ขอพระราชทานกราบทูลแต่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโร ประการเสนาบดึว่าการต่างประเทศทรงทราบใต้ฝาพระบาท
ด้วยเมื่อ ณ วันที่ ๒๓ สิงหาคม ข้าพระพุทธเจ้าได้ออกจากกรุง เบอรสินไปคอยรับเสด็จพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพที่กรุง ปารีส ได้เฝ้าคอยรับคำสั่งอยู่1จนถึง ณ วันที่ ๓๐ สิงหาคม จึ่งได้กลับมากรุง เบอรลิน โปรดเกล้าฯ มีรับสั่งใหไปแจ้งความแก่ที่ว่าการราชทูตกรุงรุสเซีย ถึงเรื่องความตกลงที่จะเสด็จไปราชการยังราชสำน้กนื้ประเทศอื่นเลิยก่อน จนถึงเดือนพฤศจิกายนจึ่งจะเสด็จไปกรุงเสนตปิเตอลเบิก เหตุที่มีรับสั่ง,ให้ ข้าพระพุทธเจ้าทำดังนี้ เพื่อประสงค์จะก้นไม่ไหสมเด็จพระเจ้ากรุงรุสเซียทรง คิดเหนไปอย่างอื่น นอกจากที่จะทรงทราบว่าเปนความจำเปนที่จะต้องหลีก เลี่ยงความหนาวเปนที่ตั้ง
ณ วันที่ ๑ เดือนนี้ ข้าพระพุทธเจ้ามาถึงกรุงเบอรลีน ได้ไปหาเคานต์ มูราเอียฟ แจ้งความตามรับสั่งทุกประการแจ้ว (เคานค์มูราเอืยฟ เวลานี้เปน ชารัเย กาแฟรี) รับจะช่วยจ้ดแจงกับเคาเวอนเมนด้ของเขาให้ความเรียบร้อย ไปได้ตามพระประสงค์ ความที่ข้าพระพุทธเจ้ากับเคานค์มูราเอืยฟได้พูดก้น อย่างไร มีแจ้งอยู่ในหนังสือที่ข้าพระพุทธเจ้าได้บอกกราบทูลไปยังพระเจ้า น้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพโดยเลอืยดทุกประการแจ้ว ข้าพระ พุทธเจ้าขอรับพระราชทานส่งสำเนาหนังสือที่อางนี้ กับสำเนาโทรเลขที่ข้า พระพุทธเจ้าได้กราบทูลล่วงน่าไปก่อนนั้น มาทูลเกจ้า ฯ ถวายในนี้ด้วย.
ควรมิควรสุดแล้วแส่จะโปรดเกล้าฯ
จดหมาย หลวงสุริยานุวัตร ผู้ว่าการแทนราชทูตสยาม กรุงเบอรสิน กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
สำเนาที่ ๑๐๔๗๐
ที่ว่าการราชทูตสยาม ณ กรุงเบอรสิน วันที่ ๒ กันยายน รัตนโกลินทรศก (5)๑๐ ข้าพระพุทธเจ้าหลวงสุริยานุวัตร ผู้ว่าการแทนราชทูตสยาม ณ กรุงเบอรลิน ขอพระราชทานกราบทูลแด่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ทรงทราบใต้ฝาพระบาท
ด้วยตามซึ่งได้เปรดเกลาฯ มีรับสั่งไปนั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้1ปถึงกรุง เบอรลิน ณ วันที่ ๑ เวลาเข้า ภอออฟฟิศที่ว่าการราชทูตรุสเซียเปิด ข้าพระ พุทธเจ้าก็ได้ไปหาชาร์เยกาแฟรัรุสเซีย (เคานด้มูราเอียฟ) ในวันเดียวนั้นไห พูดกันแล้ว จึงขอรับพระราชทานจดหมายใจความเลอียดเปนเมโมรันด้ม ดังที่จะกราบทูลด้งต่อไปนี้
ตั้งด้น ข้าพระพุทธเจ้าแจ้งความแก่เคานตมูราเอียฟว่าข้าพระพุทธเจ้า ได้เตรียมดัวมาเฝ้าคอยรับสั่งไข้อยู่ที่กรุงปารีส พึ่ง1ได้กลับ1ไปกรุงเบอรลิน้ใน วันนั้น บัดนี้ข้าพระพุทธเจ้าถือรับสั่งของได้ฝ่าพระบาทมา แจ้งความ แก่เขา เพื่อจะขอให้แจ้งความต่อไปไหทราบถึงเคาเวอนเมนด้รุสเซียว่า เมื่อก่อน วันที่ ๒๒ กรกฎาคม คือวันนี้ข้าพระพุทธเจ้าได้รับข่าวโทรเลขของเคาเวอน เมนตรุสเซียจากเขาว่า พระเจ้ากรุงรุสเซียจะรับเสด็จได้แต่จำเกาะในเดือน พฤศจิกายน (นับตามวิธีเก่า) นั้น ได้ฝ่าพระบาทได้เสด็จออกจากกรุงเทพฯ เสียแล้วแต่เมื่อ ณ วันที่ ๑๖ เดือนนั้น ได้รับพระบรมราชโองการมาแต่ใน เพลานั้นว่า ในบรรดาราชการที่ได้ฝ่าพระบาทจะต้องเสด็จไปเฝ้าพระเจ้า แผ่นดินต่างๆ ในยุโรปครั้งนี้เปนหลายแห่งนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่
หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ โดยจำเภาะให้เสด็จไปราชการยงราชสำนักนี้ กรุงรุสเซียเลียก่อนประเทศอื่น ๆ เปนความที่เหนไดว่า ทรงพระมหากรุณา แลมีพระราชหฤทัยดีต่อพระเล้ากรุงรุสเซียเปนอันมาก เพราะฉนี้น ใต้ฝ่า พระบาทจึงต้องรีบเสด็จออกจากกรุงเทพฯ โดยเร็ว ด้วยหมายพระ1ไทย ว่า ภอมาถึงยุโรปก็จะเสด็จตรงไปเฝ้าพระเล้ากรุงรุสเซียไต้],หัทันที แล้วจึงจะ เสด็จไปกรุงเดนมาก สวิเดน นอรเว เยอรมนี ตามลำดับไป เพื่อจะให้สำเร็จ ราชการตามเมืองหนาวเสียแต่ในระดูร้อน ภอเช้าระดูหนาวก็จะไต้เลื่อนหนี ความหนาวลง1ไปประเทศศวิล อิตาลี ออสเตรีย เตอรถึ เปนต้น ครั้นเสด็จ มาถึงเมืองเอเด็น จึงไต้รีบโทรเลขจากกรุงเทพฯ ว่า สมเด็จพระเล้ากรุงรุส เซียจะรีบเสด็จก่อนเดือนพฤศจิกายนไม่ไต้ การเปนดังนี้จึงเปนความจำเปน ที่ใต้ฝ่าพระบาทจะต้องเปลี่ยนโปรแครมเลียใหม่ ด้วยนอกจากราชการลำดัญ ที่มือยู่ต่อราชสำนักนี้ต่าง ๆ นั้น อังมืราชการในส่วนกรมศึกษาธิการซึ่งใต้ ฝ่าพระบาทเปนอธิบดีอยู่นั้นอีก คือจะต้องเสด็จไปทอดพระเนตรตามโรง เรียน โรงพยาบาล โรงช่างทำของ โรงทาน แลอินสดีติวซั่,นต่างๆ ในยุโรปโดย ทั่วไป จะเสด็จไปตรวจการเหล่านี้เลียก่อนที่จะเฝ้าพระเล้าแผ่นดินของประ เทศนั้นนั้นก็ไม่สมควร ครั้นจะรอไปจนไต้เฝ้าสมเด็จพระเล้ากรุงรุสเซียแล้ว จึงจะตั้งต้นเสด็จไปเฝ้าพระเล้าแผ่นดินอื่น ๆ แลตรวจการต่าง ๆ ก็จะทน ความหนาวไม่ไต้ ถ้าทำดังนี้จะต้องอยู่รีบหนาวจนลิ้นระดูจึงจะสำเร็จการ ช้างประเทศฝ่ายเหนือ ใต้ฝ่าพระบาทจึงจำจะต้องงดการที่จะเสด็จไปกรุง เลนตปิเตอสเบิกไล้ ไปราชการประเทศอื่นๆ เลียก่อน จนถึงเดือนพฤศจิกา ยน แต่ก่อนที่จะทำดังนี้ ใต้ฝ่าพระบาทมืพระประสงค์ที่จะต้องแล้งความ จำเปนให้ทราบถึงสมเด็จพระเล้ากรุงรุสเซียเลียก่อน เพื่อจะไต้ล้นความที่ จะเข้าใจล้นผิดไปอย่างอื่นต่อภายหลัง แทัจริงใต้ฝ่าพระบาททรงถือว่าราช การที่มืต่อราชสำนักนี้กรุงรุสเซียนั้น เปนต้นเหตุที่นำให้เสด็จมายุโรป แล เปนสิ่งสำคัญกว่าราชการอื่นๆ ในครั้งนี้ทั่งลิ้น แต่ทรงเชื่อว่า ถ้าพระเล้ากรุง รุสเซียไต้ทราบความจำเปนนี้โดยซดแล้งแล้ว ก็คงจะไม่ทรงรังเกียจอย่างหนึ่ง
อย่างใด
เคานต์มูราเอียฟตอบว่า พระเจ้ากรุงFลเซียจะรับเสด็จก่อนเดือนพฤศ จิกายนไมโด้เปนแท้ ด้วยในเดือนตุลาคมก็จะไม่ได้ประทับอยู่ในกรุงเสนต ปิเตอลเบิก เขาจะรับเปนธุระจัดแจงกับเคาเวอนเมนต์ของเขาไม่ให้พระเจ้า กรุงรุสเซียทรงเหนไปอย่างอี่นได้ ใต้ฝ่าพระบาทจะได้ทำการได้ตามพระ ประสงต์ การที่ข้าพระพุทธเจ้าไดไปหาแจ้งความแก่เขานี้ เขาจะขอรับเอา ว่าเสมือนกับใต้ฝ่าพระบาทได้เสด็จไปกรุงรุสเซียก่อนแล้ว ได้ทราบแต่เพียง พระกระแส,ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเท่านี้ก็เปนการดืฦออยู่แล้ว เขาจะโทรเลขชี้แจงความไปกังมองชิเออ เดอเคืยรล้ (M. de Giers) เสนา บดีว่าการต่างประเทศในทันที
ข้าพระพุทธเจ้าขอบใจเขา แล้วตอบว่า ใต้ฝ่าพระบาทนั้นมีพระอัทยา ไศรยเรียบร้อยเปนที่ยิ่ง อยู่ข้างจะเกรงพระไทยพระเจ้ากรุงรุสเซียเปนอันมาก ถ้าเขารับแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่าจะจัดแจงให้เรียบร้อยไปได้กังนี้แล้ว ใต้ฝ่าพระ บาทจะสิ้นห่วงไปเปนอันมาก
เคานต์มูราเอียฟจึงว่า ถึงเขาจะพูดแทนพระเจ้ากรุงรุสเซียไม่ได้ก่อนก็ จริง แต่เหนว่าพระเจ้ากรุงรุสเซียจะไม่ทรงรังเถึยจเปนแน่ให้ข้าพระพุทธเจ้า วางใจเลียเถิด .แลพูดซาอีกคริ้งหนึ่งว่า การที่ข้าพระพุทธเจ้าถือรับสั่งไปบอก แก่เขานี้น เขาจะถือเอาประดุจกังว่าใต้ฝ่าพระบาทได้เสด็จไปเฝ้าพระเจ้ากรุง รุสเซียก่อนแล้ว ความนี้แท้จริงก็ไม่ต้องการที่จะรับตอบเลย แต่เขาจะคิด อ่านแต่งความแจ้งไปในโทรเลขอย่างหนึ่งที่จะต้องให่ใดรับตอบจากเคาเวอน เมนต์ของเขาในอาทิตยหนึ่งให่ใดีใต้ฝ่าพระบาทจะได้สิ้นสงไสย
การที่เคานต์มูราเอียฟพูดกังนี้ก็เหนได้ว่า เขาไม่อาจรับแก่ข้าพระ พุทธเจ้าเปนความแน่แท้ก่อนจะได้ฟังจากเคาเวอนเมนต์ของเขา ข้าพระ พุทธเจ้าจึงว่าเพียงที่เขาได้แสดงความเหนแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่าพระเจ้ากรุง รุสเซียจะไม่ทรงรังเกียจนี้น ข้าพระพุทธเจ้ามั่นใจว่าใต้ฝ่าพระบาทจะวางพระ ไทยได้แล้วไม่ต้องขอตอบก็ได้ ข้าพระพุทธเจ้าจะกราบทูลมาให้ทรงทราบใต้
ฝ่าพระบาทในทันที
เคานต์มูราเอียฟพูดซาความว่า ท้าไม่ไดรบตอบกแล้วไป แต่ท้าตอบมา แล้ว เขาจะรีบแล้งความให้ขาพระพุทธเจาทราบในทันที
พูดกันสิ้นความแต่เพียงนี้ นอกจากนี้ก็ทักทายกันตามธรรมเนียม ข้าพระพุทธเล้าบอกแก่เขาว่า ใต้ฝ่าพระบาทจะโปรดเกล้าฯ ให้ข้าพระพุทธ เล้าตามเสด็จเปนสวิกไปด้วย แล้วเขาก็แนะเครื่อง ๆ แต่งตัวสาหรับกันหนาว แลพูดถึงเรื่องอื่น ๆ ต่อไป
ในที่สุดนี้น เคานต้มูราเอียฟเตือน1ข้าพระพุทธเล้าว่า ท้าใต้ฝ่าพระ บาทเสด็จถึงกรุงเบอรลินแล้ว ข้าพระพุทธเล้าต้องอย่าลืมเขาขอให้มาภา มาเฝ้าใหใต้ ทัวงว่าการเรื่องเชิญเสด็จมกุฎราชกุมารรุสเซียไปกรุงเทพฯ นี้น เขาไต้ช่วยเต็มมีอฺ ใจความที่พูดกันสิ้นเพียงนี้
ข้าพระพุทธเล้าขอพระราชทานส่งสำเนาโทรเลขที่ไต้กราบทูลความ มาก่อนนี้น ทูลเกล้าฯ ถวายมา1ไนนี้ด้วย.
ควรมิควรสุดแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
กราบทูล พระเจ้านองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ ด้วยฝ่า พระบาทนิลายพระหัตถ์ที่ ๑๔/๑๒๑๕๑ ส่งร่างพระราชโทรเลขมานั้น ไดนา ขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบฝ่าลอองธุลีพระบาทแจ้ว พระราชโทรเลข นั้นจะได้ส่งไปตามวันที่กำหนดจึ่งกราบทูลมาให้ทราบ
ลายพระหัตถ์สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
สำเนาที่ ๑๐๔๖๗	วันที่ ๔ วันยายน รัตนโกลินทรศก๒๙ ๑๑๐
กราบทูลได้ทรงทราบฝาพระบาท
ด้วยเมื่อวัน ๖ ที่ ๒๑ ลิงหาคม เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ เรืออาเคเดียถึงท่า ปรืนดิซื ปรืเฟตวับกรมการอิก ๒ นายลงมารับที่เรือจ้างว่าได้รับคำสั่งจาก เคาเวอนเมนด้ให้รับรองในพระนามของพระเจ้ากรุงอิตาลี เกจ้าฯได้ตอบ ขอบพระเดชพระคุณ แลขอบใจท่านปรีเฟตตามสมควร แจ้วท่านปรืเฟด้มา ขึ้นรถไปเที่ยวดูเมือง แจ้วไปส่งที่ละเตซั่นรถไฟพบหลวงวิสูตรวับมืสเตอไวถ์ ณ ที่นี้ มาถึงส่าไปหน่อยหนึ่งเพราะผู้จัดการกอมปนิบอกว่าเรืออาเคเดีย อย่างเร็วที่ลุดจะถึงได้ต่อวันที่ ๒๒ เวลาเจ้า เรือถึงเร็วไปวันหนึ่ง
อนึ่ง การที่กรมการเมืองปรืนดิซีรับรองนั้น ได้ความจากมืลเตอไวถ์ ว่าเมื่อไปขออนุญาตขอขามด่านต่อผู้ว่าการแทนราชทูตอิตาลีที่ปารีส ว่า กรุงสยามวับกรุงอิตาลีเปนพระราชไมตรีวันสนิทจะตองบอกไปถึงเคาเวอน เมนต ให้จัดการตามลมควรด้วย กรมการเมืองปรินดิซืจะได้รับคำสั่งโดย เหตุนี้ เมื่อรถไฟถึงตามละเตชั่นที่หยุดก็มืโปลิตมาไต่ถามดูแลความเรียบ รอย เมืองปรินดิซีนั้น ฝ่าพระบาทก็ได้ทอดพระเนตรเหนแจ้ว จ้าจะเทียบ วับเมืองในพระราชอาณาเขตรตามส่วน เหนจะพอได้วับเมืองกาญจนบุรี จะ ผิดวันก็แต่ที่เมืองปรินดิซีจะสกกระปรกกว่าลักหน่อยหนึ่ง
รถไฟออกเวลา ๒ ทุ่ม รถไฟนี้เปนรถไฟเอกสะเปรสของกอมปนื พื.แวนโอ.จัดขึ้นใหม่ เดินรวดเดียว <T€* ชั่วโมง ผู้ที่ไปถึงลอนดอนได้แต่เหน ด้วยเกลาฯว่า การที่จะไปรถไฟพักเดียว	ชั่วโมงอยู่ขางเดือดร้อนร่างกาย
แรงกลา อีกประการหนึ่ง เวลาก็ไม่เร่งร้ดอันใด จึงตกลงจัดระยะทางไปเปน ทอดๆ วันที่ ๒๒ รถไฟถึงเมืองเอกเลเบน ได้พักอยู่ที่นั่น ๒ คืน ได้!ปดูที่ มะหาซะโลลถศาลา คือที่อาบป้าร้อนแร่ แก็โรครุมตืชั่ม ซึ่งจะได้ทำรายงาน พรรณาถึงที่นั้นจำเพาะทูลเกล้าฯ ถวายด้วยแห่งหนึ่ง อับได้!ปดูที่คะสิโน คือโรงบ่อนเบี้ย ซึ่งจะได้ทำรายงานถวายโดยจำเภาะพรรณาที่แห่งนั้นด้วย เหมือนอัน
อนึ่ง เมื่อไปดูที่อาบน้ำนั่น มองลิเออริเวต์เล้าพนักงานใหญ่พังอับการ ศาลาได้ภาไปเที่ยวดูเอง แลได้จัดที่อาบนํ้าใหลองอาบน้ำด้วยแห่งหนึ่ง วัน ที่ ๒๏โ ขึ้นรถไปไประยะทาง ๒ ชั่วโมงครึ่งถึงเมืองยินุวา พักอยู่ ๒ คืน ที่ เมืองยินุวาเปนแต่เที่ยวชี้อของแลเที่ยวดูเมืองตามลมควรแก่เวลา วันที่ ๒๕ ขึ้นรถไฟระยะทาง ๘ ชั่วโมง ถึงที่ลิยองพักอยู่คืนหนึ่ง รุ่งขึ้น ๆ รถไฟระยะทาง GT ชั่วโมงถึงเมืองปารีส พระดิฐดาอักดี หลวงสุริยานุวัตร หลวงมนตรี ขุนวีจิตร ผู้จัดการรถไฟ อับผู้พังอับสะเตชั่นคอยรับอยู่ที่นั้น ขึ้นรถมาอักอยู่ที่เลํเคชั่น
การที่มาอักที่ปารีสตามความที่คิคเดิมจะพักอยู่เพียง ๒ วัน ฤๅ ๓ วัน พอหายเหนื่อยแล้วจะรีบข้ามไปลอนดอน ที่จะได้อัดเสื้อแลตระเตรียมเครื่อง แต่งอัวให้เรียบร้อย แต่การที่มาถึงปารีสหาเปนการเงียบได้อังประลงคืไม่ ด้วยหนังสือพีมพัฝรั่งเศสลงบอกรายวันตั้งแต่เกล้าฯ ขึ้นที่ปรินดิชืต่อ ๆ มา ตามระยะทางที่พักจนกระทั่งถึงปารีสบี้เปนการเอิกเริก ถึงมืคอเรสปอน เดนตีตดตาม1ไปทุกหนทุกแห่ง แลคอยสิบสวนจะไปที่ไหนก็ลงพิมพ์แล้ไป ทุก ๆ วัน ด้วยเวลาบี้เปนฤดูร้อน ไมใคร่มีใครที่ปารีส หนังสือพิมพ์อยู่ข้างจะ จนข่าว ครั่นเกล้าฯแปลกมาได้ซ่องก็เล่นใหญ่ ด้วยเหตุอันนี้มืลเตอไวอัจึงมื ความเหนว่าการที่มีถึงมืผู้รู้เหนเชงแช่ถึงเพียงนี้ ที่จะข้ามเลยเฉยไปอังกฤษ เสียดูจะเปนอัทยาไศรยไม่ดี เปนซ่องให้ติเตียนได้ประการหนึ่ง อีกประการ
หนึ่งจะเปนช่องให้เกิดความลงไสยในมณฑลคอเวอนเมนด้ว่าจะรีบร้อนไป เมืองอังกฤษด้วยเหตุอย่างหนึ่งอย่างใด เพราะความรังเกียตฝรั่งเศสไดโดย ฤษยาอันมือยู่เปนธรรมดา อันมือยู่ในระหว่างอังกฤษกับฝรั่งเศสซึ่งไทยเรา อยู่ในระหว่างนั้น เพราะฉนั้นเหนควรที่จะแสดงอัทยาไศรยเปนไมนตรีต่อ ฝรั่งเศสโดยสมควร กล่าวคือไปเยี่ยมเปรสิเดนต แม้แต่เปนการ1โปรเวศ ตาม ธรรมเนียมที่ผู้มืบรรดาด้กดี้ประเทศอื่นผ่านมา ความเหนอย่างนี้เกล้าฯดำรีห้ เหนชอบด้วยจึ่งได้ให้ไปบอกที่เจ้าพนักงานกรมท่า ครั่นกันที่ ๒๙ เวลาบ่าย เกล้าฯไปหามองสิเออริโบตที่ออพีพีศกรมท่า สนทนากันในภาษาอังกฤษทัก ทายปราไสยกันตามสมควรแล้ว เกล้าฯแจ้งความว่า ในข้อราชการซึ่งทรง พระกรุณาโปรดเกล้าฯให้เกล้าฯออกมายุโรปนี้ มือย่างหนึ่งซึ่งโปรดเกล้าฯให้ ตรวจการศึกษาในประเทศต่างๆ ด้วย แต่ได้ออกจากกรุงเทพฯ มาเล่าในระดู เสียหน่อยหนึ่งถึงยุโรปจวนจะเข้าระดูหนาวเสียแล้ว จึงต้องคิดกะโปรแกรม ที่จะไปดูการตามเมืองซึ่งจะหนาวเร็วเสียก่อน แล้วผ่อนมาตามเมืองที่หนาว ข้า เพื่อจะมืให้ถูกอากาศที่หนาวจัดนั้น เพราะฉนั้น จึงคิดว่าจะข้ามไปดู การศึกษาที่เมืองอังกฤษเสียก่อน ต่อเดือนตุลาคมจึงจะข้ามมาดูการที่เมือง ฝรั่งเศส แต่ในเวลาที่เดินทางมาพักอยู่ที่เมืองฝรั่งเศสคราวนี้ ถึงแม้ว่าพักอยู่ แต่เพียงน้อยกัน เกล้าฯเชื่อใจว่าล้าเกล้าฯเข้าไปแสดงความเคารพต่อผู้เปน ประทานาธิบดืของสิใ!บสิกฝรั่งเศส ถ้าทราบถึงพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่ห้ว คงจะเปนการต้องพระราชหฤไทยเปนอันมาก ด้วยพระบาทสมเด็จพระเจ้า อยู่ห้วมืพระอัทยาไศรยอันดีในพระราชไมตรีต่อฝรั่งเศสอยู่เสมอ อนึ่ง เมื่อ เวลาเกล้าฯกล้บมาจากเมืองอังกฤษขอให้มองชิเออรีโบด้ช่วยสงเคราะห้ ให้ ได้ดูการศึกษาต่างๆ ในประเทศฝรั่งเศสได้ด้งพระบรมราชโองการ มองชิเออ ริโบด้รับจะแจ้งความต่อเปรสิเดนต แลให้ดูการศึกษาด้วยทั้ง ๒ อย่าง ต่อนั้น มาสนทนากันถึงการศึกษาในกรุงเทพฯ แลถามถึงการที่เกล้าฯเรียนภาษา อังกฤษเปนด้น แล้วถามถึงการที่ได้เคยมาเที่ยวยุโรปแล้วฤๅยัง เกล้าฯได้ ตอบว่าได้มาเปนคราวแรกแลชอบใจที่ต่าง ๆ ที่ได้ดูเมืองปารีสเปนสิ่งซึ่งได้
ชี้แจงตามสมควร เมื่อจวนจะลามามองซิเออริโบต์ถามว่าเมื่อออกมาจากรุง สยามนั้น การบานเมืองปรกติเรียบร้อยดีอยู่ฤๅอย่างไร เกล้าฯตอบว่าเรียบ ร้อยดีอยู่ แต่ครั้นออกมานั้นกรุงสยามพบคนถามบ่อยๆ ว่า “ได้ยินว่าไทย รบกับฝรั่งเศสฤๅ” เมื่อเขาถามเช่นนี้ เกล้าฯก็ได้แต่ตอบเขาว่า เขารู้การใน บ้านเมืองของเกล้าฯดีกว่าเกล้าฯ ซึ่งอยู่เมืองนั้นเองรู้ เมื่อพูดกันเช่นนี้แล้ว เปนการหัวเราะกันทั้ง ๒ ฝ่าย มองซิเออริโบด้บอกว่า เกล้าฯคงจะเหนได้เอง ว่าเคาเวอนเมนต์ฝรั่งเศสไม่มืความประสงค์ แลไม่ได้คิดอ่านการจะรบทุ่ง อ้นใดเลย การที่เล่าฤๅกันนั้น เหนคนจะเข้าใจมาแต่เมืองซึ่งเขตรแดนเกี่ยว กัน เกล้าฯ ตอบว่า เหนจะเปนอย่างนั้น แต่เกล้าฯ ไม่เหนุว่าจะต้องรบทุ่ง อ้นใดกันด้วยที่ดินปลายเขตรแดน ซึ่งเถียงกันแต่เล็กบ้อย แลเปนของที่จะ พูดตกลงกันโดยทางดิโปลมาติดไดโดยง่าย มองซิเออริโบต์ก็เหนชอบด้วย พูดกันอยู่ศ้ก๑(ร: มินิตเกล้าฯก็ลามามองซิเออริโบต์มาคอยตอบในวันนั้น
เสนาบดีฝรั่งเศสได้มาคอล ๒ คน คือมองซิเออดาแฟรลิเน อรรค มหาเสนาบดี แลมืนิศเตอออนออคนด มองลิเออคอนส ตองล มินิศเตอ อินทิเสียคน ๑ มองซิเออดาแฟ่รลิเนนั้น เกล้าฯไดให้มิสเตอไวก็ไปถามที่ ออฟฟิศว่า จะควรพบได้เวลาไร จึงมาคอลแต่มองลิเออคอนสตองส นั้น เหนจะเปนด้วยกรมท่าบอกจึงได้มาคอล แต่เมื่อมาคอลเปนเวลาเกล้าฯ ไม่ อยู่เสียทั้ง ๒ คน เปนแต่ได้ริบก๊าดหักมุมไว้ที่เลเคซั่น
เมื่อวันที่ ๑ เดือนกันยายน เวลาเข้า ๕โมงเศษ ขึ้นรถไฟที่ละเต1ซั่นรถไฟ มองลิเออเลนต์ออลิฟกรมท่าไปคอยล่งอยู่ที่นั้น แจ้งความว่ามองลิเออโมลาต์ เจ้าพนักงานในกรมท่าสำหรับนำทูตติดไปนั่งโต๊ะเลิยกับพระเจ้าแผ่นดินเชอเวีย ซึ่งยังประทับอยู่ในปารีสนี้มาล่งไม่ได้ให้มาแทน เวลาเที่ยงรถไฟออกทางชั่ว โมงครึ่งถึงละเตชั่นฟอนเตมโล เอดิกองของเปรลิเดนต์พารถของเปรลิเดนต์ สองหลังมาคอยริบอยู่ที่นั้น ขึ้นรถไฟไปที่วังฟอนเตมโล มิทหารกาดออฟออ เนอริบที่ประตูวังแถว ๑ เปรลิเดนต์ริบในกรออิงรูม เชิญให้นั่งสนทนากัน มิลเตอไวกัเปนล่ามเปรลิเดนต์เข้าใจฟ้งภาษาอ้งกฤษแต่ไม่พูด สนทนา
ปราไลยกันดามธรรมเนียม เกล้าฯ ได้แจงความที่จะขอดูที่ต่างๆ ตามเด้าที่ ได้พูดกับมองลิเออริโบด้ เปรสิเดนต์ก็รับรองที่จะสั่งเด้าพนักงานให้ภาไปดู ที่ต่าง ๆ ตามต้องการทุกอย่าง แลยงแนะนำให้Iปดูเครื่องทำปอสเลนแลเครื่อง นัด บอกว่าการช่างต่างๆ ควรจะดูด้วย เพราะเปนของควรจะเปริยบเทียบ กับการที่มีอยู่ในกรุงสยาม จะได้เปนทางที่จะทนุบำรุงให้เจริญได้ เกล้าฯ ถามถึงแมดำคาร์โนต์เปรลิเดนตีไปภาออกมาได้พบกัน แมดำคาเโนต์พูด ภาษาอังกฤษก็ได้ทีเดียว การท้กทายปราไสยก็ดี เมื่อเปรสิเดนต์บอกว่าเกล้าฯ จะข้ามไปเมืองอังกฤษแล้วจะมาอีก แมดำว่าหวังใจว่าจะได้พบกันอีก เกล้าฯ จึงได้แสดงต่อเปรลิเดนด้แลแมดำด้วย ว่าเมื่อจะกลับจากเมืองฝรั่งเศสไป กรุงสยาม คงจะถือ1ใอกาศขอมาลาเปรสิเดนต่แลแมดำก่อน เปรลิเดนดํซวน ให้ดูวังฟอนเตมโล แลสวนตามโปรแกรมที่เปรลิเดนด้กะเอง เปนตกลงกัน แล้วจึงภามาเลี้ยงริเฟรซเมนตีในห้องอีกแห่ง ๑ จัดตั้งเปนโต๊ะคล้ายๆ บาร์ มีซ้มเปนแลขนมผลไม้ ขะนะเมื่อจะดื่มซัมเปน1รั่น เปรลิเดนต่ได้กล่าว ถวายไชยมงคลพระบาทสมเด็จพระเด้าอยู่นัว เกล้าฯ ขอบใจแล้วบอกว่าจะตี - โทรเลขเข้าไปถวายบังคมทูลพระกรุณาว่าได้ไปเยี่ยมเปรสิเดนด้ๆ ได้รับ รองต้อนรับเปนที่ปีติยินดีแลเปรสิเดนต่ได้ดื่มถวาย1โชยมงคลด้วย โทรเลขนี้ แจงอยู่ในใบที่เกล้าฯ ได้ตีเข้าไบัIนภาษาฝรั่งเศสโดยประสงค์ถาจะสืบสวน กันก็ให้ซึมทราบ เมื่อเลี้ยงแล้วเปรสิเดนค์ภาไปเที่ยวเดินดูสวนแลสระใน บริเวณวังฟอนเตมโล แล้วขึ้นมาที่ห้องพักชั้นล่าง เรียกเด้าพนักงานใหญ่ผูรัก ษาวังให้พาไปเที่ยวดูห้องในวังนี้นต่อไป ครั่นดูวังตลอดแล้ว กลับมาที่ห้อง พักพบเปรลิเดนต์คอยอยู่ที่ห้องนั้นพาให้รู้จักกับบุตรชาย ๒ คน แล้วพาไป เลี้ยงริเฟรชเมนต์อีกครั่ง ๑ ขณะเมื่อดื่มช้มเปนคราวนี้ เกล้าฯได้ดื่มให้ใซย มงคลแก่เปรลเดนต์ด้วย ครั่นเลี้ยงแล้วจึงลาเปรสิเดนต์ๆ ออกมาล่งถึงรถ แลให้บุตรคนใหญ่ไปในรถด้วย ให้พาไปเพียงดงฟอนเตมโลจนตลอด แล้ว จึงมาถึงละเดชั้นรถไฟพอได้เวลา เมื่อรถไฟจะออก เกล้าฯได้สั่งบุตร
เปรสิเดนตไห้พาความเคารพแลขอบใจไปให้เปรสิเดนต์แมดำด้วย
อนึ่ง เมื่อมาในรถกับบุตรเปรสิเดนต์ๆ แจ้งความว่าจะออกไปเที่ยว ทางตวันออกในด้นเดือนตุลาคมนี้ จะไปที่สิงคโปร์แลใช่ง่อน เกล้าฯ จึงซวน ว่าควรจะเข้าไปที่กรุงเทพฯ ด้วย เพราะเชื่อเปนแน่ว่าล้าเข้าไปที่กรุงเทพฯ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว คงจะทรงรับรองโดยพระไทยยินดื ก็รับว่า อยากจะเข้าไป แต่จะกำหนดแน่ยังไม่ได้ แล้วไต่ถามเกล้าฯ ถึงเวลาที่จะไป ชี้แจงกันได้เด้าความที่จะไปคงจะถึงไช่ง่อนอยู่ในเดือนพฤศจิกายน จะเข้า ไปได้ในเวลานี้ตอนหนึ่งฤๅมิฉนี้นเมื่อกลับมาจากยี่ป่นราวเดือนมีนาคม ตอนหนึ่ง ไต่ทามถึงเรือเมล้ที่จะมีเดินในระหว่างกรุงเทพฯกับไช่ง่อน สิงค โปร์ เกล้าฯตองจำเปนบอกความจริงว่า ไม่มีเรือเมล์ดี แต่เรือหลวงมีมาก บางทืจะทรงพระกรุณาโปรดจัดใหไปรับก็เปนได้ เกล้าฯจะจดหมายกราบทูล เข้าไปว่ามองสิเออคารเนต์จะไปเที่ยวทางนี้น หวังใจว่าเมื่อได้ทรงทราบแล้ว คงจะทรงพระกรุณาโปรดให้รับรองตามลมควรเปนแน่
ในการเรื่องที่เกล้าฯ ข้กซวนแลได้พูดเช่นนี้น โดยความจริงที่ประลงด้ อยาก1จะ1ให้มองสิเออคาร์โนต่ได้เข้า1ไปเฝ้าทูลลอองธุลืพระบาทถึงกรุงเทพฯ ด้วยความเหนว่า ถ้า1ได้รับรองบุตรเปรสิเดนด้ลาริป๋ยลิกให้เปนเกืยรติยศ ปรากฏแก่ชาวฝรั่งเศลไว้แล้วเปนทางอันดืที่ฝรั่งเศลจะตองรับรอง เมื่อลม เด็จพระบรมโอรศ(๓๑} เสด็จยุโรป ตอบแทนโดยแขงแรง เมื่อตรองดูถึงการ ที่จะรับรองดูก็จะไม่เปนการลำบากยากเยนอันใด รับเพียงเท่าขนาดดุก ออฟลัตแลนก์เท่านี้น กับเดือนเรื่องตราอันเปนมรรคผลนฤพานของชาว ฝรั่งเศล เพียงตรามงกุฎก็เหนว่าเปนอิ่มได้เตมที่ เกล้าฯ คิดเหนเช่นนี้จะผิด ชอบเหลือเกินประการใด พระราชอาญาไม่พ้นเกล้าฯ เวลาคารถไฟมาถึงละ เตชั่นที่ปารืล มองสิเออโมลากับมองสิเออเชนโอสิบ มองสิเออฮาดวนมา คอยรับอยู่ มองสิเออโมลาแจ้งความว่าท่านเลนาบดีกรมท่ามีบญซาให้พา มองสิเออฮาด1วนมามอบ1ไว้ให้ไข้1ลอยเปนลืาม แลเปนผู้ภาไปเที่ยวคูที่ต่าง ๆ
ตามชอบใจเกล้าฯ
รุ่งขึ้นวนที่ ๒ เวลาบ่าย ๒ โมง ขึ้นรถไฟไปที่ออฟฟิศไปหามองสิเออ เดอเฟรสิเน มองสิเออฮาดวนเปนล่าม พูดจาปราไสยกันตามธรรมดา มอง สิเออเดอเฟรสิเนดูแก่มาก โรคไภยก็ติดจะเบียดเบียนพูดจาซา ๆ พูมๆ อย่างผู้ใหญ่ เปนแต่ถามว่าการที่เจาพนักงานไล้จดดูแลต่าง ๆ เปนที่พอใจ อยู่ทุกอย่างฤๅ เกล้าฯ บอกว่าพอใจทุกอย่างแล้ว แลบอกถึงกำหนดที่จะ กล้บมาดูการต่างๆ ในเมืองฝรั่งเศส ก็รับที่จะเปนธุระให้เล้าพนักงานต่างๆ เขาจัดตามสมควร พูดกันอยู่ประมาณ ๑๕ มินิต เกล้าฯ ก็ลามา
ในวันนี้เล้าพนักงานกรมท่าเรียกมิสเตอไวกํไปถามถึงการที่เปรสิเดนล้ รับรองมิลเตอไวกํก็ไล้แล้งความให้ฟัง ครั่นเวลาเยนลงหนังสือพิมพ์เตมพ์ซึ่ง เปนอะไวยวะของเคาเวอนเมนต์ ออกข่าวว่าเกล้าฯ ไล้มืโทรเลขทูลเกล้าฯ ถวายเปนใจความเช่นนั้น ไล้เหนหนังสือพิมพ์ตกใจเต็มที่ สงไลยว่าอย่างไร จะหลุดไปไล้ ครั่นรุ่งเช้าเมื่อไปขึ้นรถไฟจะมาลอนดอน มองสิเออโมลากับ มองสิเออเซนโอลิบไปล่งที่ละเตซั่น เกล้าฯ1ไล้1นัด1ไห้มืสเตอ1ไวก็ไปกระซิบออก ต้วเรื่องโทรเลขที่ไปมืในหนังสือพิมพ์ขึ้น จึงไล้ความว่า ออฟฟิศกรมท่าให้ ความไปเอง ก็เปนอันเบาไปไล้ มาถึงโดเวอเวลาบ่าย ๕ โมง พระดิฐการภักดี ซึ่งไล้สั่งให้ช้ามิมาก่อน จัดรถสลูนมาคอยรับอยู่กับมิลเตอริเซส กงซุล แล มิสเตอออฟตัดมาคอยรับอยู่ล้วย ขึ้นรถไฟมา เวลาทุ่มเลศถึงละเตสั่นวิก ตอเรีย พระเล้าลูกยาเธอทั้ง Gl พระองค์กับไทยฝรั่งชายหญิงล้ก ๓๐ คนไป คอยรับอยู่ที่ละเตชั่นขึ้นรถมากับพระเล้าลูกเธอถึงเล เคซั่น ความปิ ติของ เกล้าฯที่ไล้พบพระเล้าลูกเธอทั้ง ๕ พระองค์แลพวกไทยชายหญิงที่อยู่ใน ลอนดอนเวลานี้เหลือที่จะประมาณถวายไล้ พระเล้าลูกเธอเปนหนุ่มตามกัน ทั้ง ๔ พระองค์ เลี้ยงดินเนอแลสนทนากันอยู่ที่เลเคซั่นจนดึก จึงไล้นอน
อนึ่ง หม่อมราชวงษกลาง(๓๒} ซึ่งหลวงลุรียานุวัตรไดโทรเลขไปถึงก็ มาทันรับที่ละเตชั่น แต่ที่จะเอาเปนเอดีคองต่อไปเปนการข้ดช้องอยู่ล้วยยัง
อยู่ด้วยยังอยู่ในโรงเรียน จะเข้าสอบวิชาอินยิเนียในเดือนน่า แลยังจะต้อง เรียนอีกปีครึ่งจึงจะรู้ตลอด จะรีบถอนไปเสียก็น่าเลียดาย แลเหนด้วยเกล้าฯ ว่า การที่จะไปตามขอตในยุโรป ก็ไม่จำเปนจะต้องมีเอดืคองจึงตกลงจะให้ กล้บไปเรียนต่อไป อนึ่ง หม่อมราชวงษกลางได้รับสัญญาบัตรเปนเพียง นายร้อยตรี ตัวเองครางอยู่ว่า เพื่อนกันเขาได้เปนนายร้อยโทหมดแล้ว เกล้าฯ จึงรับที่จะกราบทูลขอสัญญาบัตรเข้ามา
กำหนดที่จะไปตามเมืองต่างๆ ต่อไปนี้ เกล้าฯได้ให้หลวงสุริยานุวัตร บอกกับราชทูตรุสเซียโดยคำของเกล้าฯว่า ได้รับพระบรมราชโองการโดย จำเภาะมาว่า ให่ไปเฝ้าเอมเปรอรุสเซียก่อนที่อื่น จึงได้คิดว่าจะตรงไป รุสเซีย แล้วจึงจะไปเมืองอี่น ๆ ซึ่งจะหนาวเร็วเสียให้เสรจราชการในคราว เดียวกัน เมื่อถึงฤดูหนาวจะได้ไปเมืองอิตาลีเมืองกรีสซึ่งอยู่ฝ่ายด้าย แล้ว กสับ1ไปให้ถึงอินเดียทันเดือนกุมภาพันธ ครั้นเมื่อมาถึงเอเด็น ได้รับโทรเลข จากกรุงเทพฯว่าเอมเปรอรุสเซียจะโปรดให่ไปเมืองรุสเซียต่อเดือนพฤศจิ กายน เพราะฉนั้น ก็เปนขัษกับโปรแกรมที่ได้กะไว้แล้ว มืความวิตกอยู่ว่า ถ้าในตอนนี้ยังไม่ได้ไปรุสเซีย ก็จะมืเวลาว่างเปล่า ไม่มืประโยชนอันใด แล ถ้าไปเมืองรุสเซียเมื่อเดือนพฤศจิกายนแล้วจะไปเมืองอื่นๆ ต่อนี้น1ไป ก็ เปนระดูจะถูกหนาวไปทุกหนทุกแห่ง จะเปนความลำบาก แลเกรงจะไม่บัน ระดูที่จะไปอินเดียในขากสับด้วย เกล้าฯก็1ไม่มีความรังเกียตที่1จะรออยู่เซ่น นั้น	แต่ว่าล้าได้อนุญาตของเอมเปรอที่จะไปที่อื่นได้ก่อนเสียในเวลาที่
ว่างนี้จนกระทั่งถึงเดือนพฤศจิกายน เอมเปรอจะโปรดให้เฝ้าเมื่อไร ก็จะรีบ ไปเมืองรุสเซียเมื่อเวลานั้น ดังนี้จะเปนการดีมากด้วยเวลาจะได้เปนประ โยชน์ตามที่ได้กะไว้แต่เดิม ได้รับโทรเลขจากหลวงสุริยานุวัตรว่าได้ไปพูด กับราชทูตรุสเซียแล้ว รับที่จะโทรเลขไปกราบทูลตามคำนี้แลให้คำรับรอง มาว่า ขออย่าได้มืความวิตกว่าเอมเปรอจะทรงรังเกียตอย่างหนึ่งอย่างใด เลย เพราะฉนี้จึงได้คิดกะเวลาจะอยู่ดูการต่าง ๆ ในเมืองอังกฤษนี้จนด้น
เดือนตุลาคม ถ้าในระหว่างนี้จะไปเดนมากแลสวีเดนไถ้ก็จะไปก่อน ในเดือน ตุลาคมจะข้ามไปดูการต่าง ๆ ในเมืองฝรั่งเศสตามที่ไถ้นัดไถ้คับเคาเวอน เมนต์คัก ๒ อาทิตย์ แล้วจะไปเมืองเปอสินเวียนาอยู่แห่งละคัก ๑๐ วัน คอยกว่าจะถึงเวลาไปรุสเซียแล้วจะกลับลงอิตาลี ข้ามไปกรืส แลบางที1จะ ไปกงสะตันติโนปลีอ ถ้วยระยะทางใกล้คันเพียงวัน ๑ กว่าๆ แลเหนถ้วย เกล้าฯว่า ควรจะไปดูการต่างๆ อย่างแขกที่อยู่อย่างฝรั่งจะเปนอย่างไรถ้วย ออกจากเตอรกีจะข้ามไปอีหยิบต์ แล้วจึงจะจับเรือเมล์ไปอินเดียต่อไป
จวนเวลาปิดเม.ล์ จะกราบทูลการอื่นๆ ต่อเมล์หลังถ้วย ในระหว่างนี้ ไปโน่นมานี้ไม่ใคร่มืเวลาหยุด หาเวลาเซียนจดหมายไม่ใคร่ไถ้เลย แลเรื่อง ราวต่าง ๆ ที่จะกราบบังคมทูลพระกรุณาก็มืมากจะกราบบังคมทูลหวัด ๆ ก็ ไม่สมควร ขอพระบารมีเปนที่พึ่ง เกล้าฯแลบรรดาผู้ที่มาถ้วยคัน ถ้วยเดช พระบารมีปกเกล้าฯมืความคุขลบายอยู่ถ้วยคัน
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดฯ
(เซนพระนาม) ดำรงราชานุภาพ
ลายพระหัตถ์พระเจานองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ กราบบังคมทูล พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ท 6)๗๙/๘๘๑๗	ศาลาว่าการต่างประเทศ
๕ กันยายน ๑๑๐
ขอเดชะฝาละอองธลืพระบาทปกเกล้า ฯ
วันนี้ข้าพระพุทธเจ้าไล้รับหนังสือกรมดำรงฉบับหนึ่ง ซึ่งเขียนมาแต่ เอเด็นกับฝากจดหมายทูลเกล้าฯ ถวายซองหนึ่ง แลถวายสมเด็จพระเจ้า ลูกยาเธอ ทูลกระหม่อมโต(๓°° อีกซองหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าไล้ทูลเกล้าฯ ถวายมาในชองนี้ล้วยแล้ว.
ควรมิควรสุดแล้วแต่จะทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯ
ขาพระพุทธเจ้า กรมหลวงเทวะ1วงษวใรประการ ขอเดชะ
คำแปลที่ ๑๑ ต<£๙
รายงาน ในการพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสด็จมาถึงประเทศยุโรป
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพเสด็จมาถึง ขึ้นเมือง ปรินดิชี วันที่ ๒๑ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒ ๑๑๐ เวลายาคํ่า ๖ โมง มืขา ราชการตามเสด็จพระยาเทเวศวงษวิวัฒหนึ่ง หม่อมเจ้าพร้อม หนึ่ง หลวง สุนทรโกษา หนึ่ง แลพระยาชลยุทธโยธิน พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรง ราชานุภาพเสด็จมาโดยเรือเมล์กลไฟกอมปนีปีโอซื่ออาเคเดีย เมื่อได้ส่ง เสด็จขึ้นแจ้วก็เลยไปกรุงลอนดอนกับนักเรียนสยามที่ตามเสด็จไปด้วย
หลวงอร่ามเรืองฤทธ กับมืสเตอไวกัมาถึงเมืองปรินดิชีพร้อมกับพระ เจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ แลได้เฝ้าที่สะเตชั่นรถไฟ ใน เวลาเสด็จรถ1ไปกับเปรเฟผู้รักษาเมืองแลรองผู้รักษาเมืองปรินดิซี ซึ่งได้ ไปรับเสด็จที่ท่าเรือ
เวลา ๒ ทุ่ม ๓๐ มินิต พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสด็จโดยรถไฟเดินเมล์จากอินเดียไปตามทางเมืองโบโลนา ตูรินอุโมง มอง ซินีแลโมดาน ไปถึงเมืองอาเลนบง ขึ้นจากรถไฟได้เวลา ๕ ทุ่ม วันที่ ๒๒ สิง หาคม รัตนโกลินทรศก๒ ๑๑๐
เมื่อไปถึงเมืองโมดานซึ่งเปนสะเตชั่นเขตรแดนนั้น เจ้าพนักงานศุลก สถานได้รับรองเปนอย่างดื ด้วยว่าได้รับคำสั่งจากออฟทิเศกรมท่าฝรั่งเศส ให้รับรองอย่างธรรมเนียมราชการแขกเมืองต่างประเทศซึ่งมืยศนันดาศักด
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ประทับอยู่ที่เมืองอา เลแบงประมาณ ๓๖ ชั่วโมง จนเวลาบ่ายวันที่ ๒<r สิงหาคม รัตนโกลินทร ศก๒ ๑๑๐ จึงได้เสด็จไปเมืองศวิสํเชอแลนด์ ในเวลาที่ประทับอยู่ในเมือง อาเลแบงนั้น ได้ไปเที่ยวในที่ต่าง ๆ แลได้ทอดพระเนตรที่อาบน้ำแร่ ซึ่ง เคาเวอนเมนด์ฝรั่งเศส ได้ตั้งให้มองชิเอ.อสิแวล เปนเจ้าพนักงานดูแลบ่อ
น้ำแร่เหล่านี้ มองซิเออสิแวล ได้เชิญเสด็จแลข้าราชการไปเลี้ยงดูที่บาน
ณ วนที่ ๒<ฮ สิงหาคม เวลาบ่าย ๓ โมงเสด็จไปถึงเมืองยินุวา แล ประทับอยู่ที่นั่นจนถึงเวลา ๓ โมงเช้า วันที่ ๒๖ สิงหาคม ประทับอยู่ประ มาณ<ฮ๒ชั่วโมงได้ไปทอดพระเนตรการช่างต่างๆ แลที่หางทำนาทักา
จากเมืองยินุวาเสด็จไปเมืองลิยองในประเทศฝรั่งเศส โดยทางลอชาน แลยูรา ตามทางนั่นได้ทอดพระเนตรเนินแล แลภูเขาที่มืนามว่ามองปลอง ทั้งภูเขาศวิสเชอแลนด์อาลปายด้ ลมอากาศในเวลานั่นสบายดี ซักนำให้มื ความสุขเพลิดเพลินมาก แจ้วรับสั่งว่า ที่ได้ทอดพระเนตรนั่น หวังว่าวันหนึ่ง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงทอดพระเนตรเหมือนกัน วันที่ ๒๖ ลิง หาคม เวลาคํ่า ๖ โมงเสด็จมาถึงเมืองสิยอง ประทับอยู่ที่นั่นจนวันรุ่งขึ้นจึ่ง เสด็จไปกรุงปารีสโดยรถไฟเวลาบ่ายหนึ่งโมง วันที่ ๒๗ สิงหาคม เวลาหก โมงคามาถึงกรุงปารีส มืพระดิฐการภักดี(๓ พระสุริยานุวัตร หลวงอร่ามเรือง ฤทธ ซึ่งได้ทูลลามาก่อนจากเมืองอาเลแบง เพื่อมาจัดหัองถวายที่เลเคชั่น กับหลวงมนตรีแลซาวสยามซึ่งอยู่ ณ กรุงปารีส มาพรอมกันรับเสด็จที่ท่า รถไฟ
กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ กับข้าราชการพร้อมกันไปพักอยู่ที่เลเคชั่น ซึ่งได้จัดเตรียมไว้รับเสด็จเตมตามกำลัง แต่หัองรับแขกนั่นยังไมมเครื่องใช้ แต่งให้สมแก่การ
วันที่ ๒ สิงหาคม มิสเดอไวกัใดํไปหาฤๅที่ฟอเรนออฟพิเศ ฝรั่งเศส เพื่อจะได้เสด็จไปเยี่ยมมองซิเออริโบดํ เสนาบดีว่าการต่างประเทศ เปนการ ตกลงว่าให้เสด็จไปวันที่ ๒๙ ลิงหาคม เวลาบ่ายครั่นถึงกำหนดนัดพระเจ้า น้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ กับหลวงอร่ามเรืองฤทธ พระยาเท เวศวงษวิวัฒ แลมิสเตอไวกั ไปที่ฟอเรนออฟพิเศ มองชิเออโมลา เจ้าพนัก งานรองผู้แทนเคานตดอเมซอง เจ้าพนักงานใหญ่ซึ่งไม่อยู่นั่น ได้นำเสด็จไป หามองชิเออรีโบต์แลได้สนทนาเปนภาษาอังกฤษถูกอัทยาไศรยกันทั้งสอง ฝ่าย แจ้วรับสั่งกับมองซิเออรีโบว่า มืความประสงค์จะได้ไปหาท่านเปรสิเดนต์
มองซิเออริโบต์ก็ตอบว่า จะใหทรงทราบใน ๒๓ วันว่า เมื่อใดท่านเปรสิ เดนต์ จะริบเสด็จที่วังฟอนเตมบะโลได้
ภายหลังมองซิเออโมลา ไปที่เลเคชั่นสยาม แจงความกับมิสเตอไวท์ ว่าท่านเปรสิเดนด้นัดให้เสด็จไปหาที่วังฟอนเตมบะใล ในวันที่ ๑ กันยายน ริตนโกสินทรศก๒ ๑๑๐ แล้วได้ชี้แจงในการที่จะไปให้ทราบนั้นด้วย
ครนวันที่ ๑ กันยายน พระเด้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพจึ่ง เสด็จ มีข้าราชการ หลวงอร่ามเรืองโเทธ หนึ่ง พระยาเทเวคร หนึ่ง กับมีส เตอไวกัไปพริอมกันตามเสด็จไปขึ้นรถไฟ ศาลาว่าการต่างประเทศฝรั่งเศส ได้ให้มองซิเออเดอซองออสิฟ ไปคอยนำเสด็จอยู่ที่สะเตชั่นรถไฟ ครั่นเวลา หกโมงเข้ากับ <sr มินิตรถไฟไปถึงที่วังฟอนเตมบะโล มีกัปปิตันยัวเรนยีเบริ บุตรเสนาบดีว่าราชการฝ่ายทัพเรือแต่ก่อนนั้น เปนนายทหารอยู่กับเปรสิ เดนตแต่งตัวสวมเสื่อเตมยคเปรสิเดนต์ใข้ให้คุมรถ ๒ คันมาคอยริบเสด็จที่ ท่ารถไฟ ฝ่ายพระเด้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ กับข้าราชการ นั้นสวมเสื้อฟรอดโกตดำ กังเกงศริเทา ถุงมือศรีมอ เมื่อเสด็จไปถึงประตูวังมี ทหารดาตมาคอยริบเสด็จ ครั่นมาถึงที่วังก็มีผู้นำเสด็จแลข้าราชการเข้าไป หาท่านเปรสิเดนด้ซึ่งมาคอยริบเสด็จอยู่ในห้องเล็กซั่นที่หนึ่ง ท่านเปรสิ เดนต์เซิญเสด็จให้ประทับเกาอี้ฝ่ายเบื้องขวา ฝ่ายกัปปิตันอัวเรนยืเบริ แล กัปปิตันเปซา ซึ่งเปนเอเดแคมให้ยืนอยู่ข้างหลังเปรสิเดนต์ ท่านเปรสิเดนต์ และพระเด้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพได้พูดจาปราไลย โดยชื่น ชมยินดีประมาณ ๒๐ มินิต จึงริบสั่งถามถึงแมดำคารเนต ท่านเปรสิเดนต จึ่งตอบว่า จะนำมาเฝ้าในทันใดนั้น แล้วสั่งให้นายทหารไปเชิญแมดำคาร์โนต มา ครู่หนึ่งก็นำแมดำคาร์โนด้เข้าไป แมดำคาริโนตได้,พูดเปนภาษาอังกฤษ แลทูลแสดงความยินดีที่ได้โอกาสริบเสด็จ ซึ่งมีชื่อเลียงมาแต่หนทางไกล แมดำคาร์โนต์สวมเสื้อแพรคริขาวอย่างงามเปนที่พึงตาต้องแสงแดดซึ่งล่อง เข้ามาตามนำต่าง กระทำให้มีโฉมดุจหญิงสาว แต่ฝ่ายการตกแต่งที่วังนั้นก็ เปนอันเพลิดเพลิน ดูงดงามอุ่นใจแล้ว ท่านเปรสิเดนตกนำเสด็จพร้อมด้วย
ข้าราชการเข้าไปห้องรับประทานอาหาร พ่านเปรสิเดนตั้!ดํรีนสุราถวาย พระเจ้านองยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ทรงอวยพรดื่มนำสุราให้เปร สิเดนต์ พ่านเปรสิเดนต์รับแล้วก็มีคำสปิดเล็กนํอย แล้วดื่มถวายพระพร สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
ครั้นรับพระราชทานเสร็จแล้ว พ่านเปรสิเดนต่กภาไปเล่นในสวนชี้ แจงสิ่งต่างๆ ถวาย แล้วนำไปให้ดูปลาซึ่งเรียกว่าปลาคาบ บางปลาที่ใหญ่ แก่ถึงร้อยปี
ครั้นกลับมาที่กังแล้วพ่านเปรสิเดนต์สงให้เจ้าพนักงานผู้รักษากังนำ เสด็จไปทอดพระเนตรตามห้องที่ควรเหน ทั้งห้องของท่านเอฺมเปรอนะโป เลียนที่หนึ่งซึ่งยังตั้งไว้บรีบูรถ!อย่างเดิม แต่ครั้งนะโปเลียนที่หนึ่งลงชื่อสัญญา ยอดมออกจากราชสมบัติ ณ วนที่ ๖ เอปรินล้ คฤษตศักราช ๑๑๔ ใน เวลาที่1ไปดูตามห้องเหล่านี้กับเจ้าพนักงานแลกัปปีต้นยัวเรนยีเบัรินน ท่าน เปรสิเดนต์ คาร์โนตใซึ่ให้บุตรที่หนึ่งมาช่วยนำเสด็จทอดพระเนตรสิ่งที่สำคัญ ด้วย เมื่อทอดพระเนตรเสร็จแล้ว จึ่งได้กลับไปหาพ่านเปรสิเดนต พ่านเปรสิ เดนตก็เชิญเสด็จให้เสวยแลนำบุตรที่สองมาเฝ้า แล้วปราไสยอยู่ประมาณอีก ครึ่งชั่วโมงก็ลาพ่านเปรสิเดนต์มา พ่านเปรสิเดนต์ตามเสด็จมาล่งถึงประตู มืรถมาคอยรับเสด็จอยู่
กรมหมื่นดำรงราชานุภาพกับบุตรพ่านเปรสิเดนต์ที่หนึ่งกัปปีตันยัว เรนยีเบัริแลมิลเตอ1ไวก์ นั่งมาในรถที่ ๑ พระยาเทเวศกับหลวงอร่ามเรือง ฤทธมาในรถที่ ๒ ขับรถเที่ยวดูตามปิากแล้วจึ่งได้ไปขึ้นรถไฟเวลาบ่าย ๕ โมง (ระ๐ มินิต กัปปิตันยัวเรนยืเบรี กับบุตรพ่านเปรสิเดนตัที่ ๑ มาล่งถึงท่า รถไฟ ครั้นมาถึงกรุงปารีสเวลา ๑ ทุ่มศาลาว่าการต่างประเทศฝรั่งเศสใช่ให้ เจ้าพนักงานมองชิเออโมลา แลมองซิเออเดอซองออลิฟ ทั้งมองชิเออฮารดู วิลมาคอยรับเสด็จอยู่ที่ท่ารถไฟ
ณ กันพุฒ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ พร้อมด้วย มอง1ชิเออฮารดูวิล ซึ่งศาลาว่าการต่างประเทศตั้งให้มารับใข้ตามเสด็จนั่น
กับหลวงอร่ามเรืองฤทธ พระยาเทเวศไปเยี่ยมมองชิเออดาแฟรสิเนตามนัด แลได้พูดจาปราไลยกันอยู่ประมาณครึ่งชั่วโมง
ในบนด,าผู้ที่มาเฝ้าเสด็จ,ในเวลาที่ประทับอยู่ ณ กรุงปารืลนั้น มีมอง ชิเออรืโบด้ว่าการต่างประเทศ ๑ แลมองชิเออคอนสตองสเสนาบดีว่าการ ฝ่ายใน ๑ แต่พระเจาน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพไม่สามารถจะไป เยี่ยมตอบแทนได้ ด้วยมองชิเออคอนลตองสไปเลียจากเมืองปารีสในเวลา นั้น แต่ได้นัดไวว่าเมื่อเสด็จกลับไปปารีสอึกแล้ว จะไปเยี่ยมตอบ
ครั้น ณ วันที่ ๓ กันยายน เวลาเช้า ๕ โมงครึ่ง กรมหมื่นดำรงราชา นุภาพ เสด็จไปกรุงลอนดอน มีมองชิเออโมลา ๑ มองชิเออเดอชองออลิฟ ๑ เด้าพนักงานจากศาลาว่าการต่างประเทศแลมองชิเออฮารดูวิล มาส่งเสด็จ ที่ท่ารถไฟด้วย
ด้วยพระเด้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพตั้งพระไทยจะมี การเชื้อเชิญรับแขก ณ ที่ตึกราชทูตสยามในเวลาเสด็จมากรุงปารีสอึกนั้น จึ่งได้ทรงอนุญาตไหจัดหองรับแขก ตามเอคติเมตเงินจากหางโบมาเชซึ่ง หลวงอร่ามเรืองฤทธได้ส่งเช้ามายังกรุงเทพฯ หลายเดือนมานี้แล้ว
กรุงปารีส วันที่ ๗ กันยายน ร.ศ.๑๑๐
(เซนชื่อ) ดับลยูไวท
สาเนาที่ ๑๑ต๔๖
ที่ว่าการราชทูตสยาม ณ กรุงปารึส
วนที่ ๑๘ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒ ๑๑๐ ข้าพระพุทธเจ้า หลวงวิสูตรโกษา ชาร์เยกาแฟร์สยาม ณ กรงปารส ขอพระราชทานกราบทูลพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประ การเสนาบดีว่าการฝางประเทศทรงทราบใต้ฝาพระบาท
ด้วยข้าพระพุทธเจ้าได้รับโทรเลขจากท่านพระยาเทเวศวงษวิกัฒมีไป แต่เมืองเอเด็นฉบับหนึ่ง ให้ล่งคนทีเลเคชั่นกับดูเรียไปรับเสด็จพระเจ้าน้อง ยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ณ เมืองปรินดิซี แลให้ข้าพระพุทธเจ้า ขออนุญาตที่จะไม่ต้องเปิดหีบที่โรงภาษีเมืองอิตาลีแลเมืองฝรั่งเศส
ข้าพระพุทธเจ้ากับมืสเตอไวกัจึ่งได้รับพระราชทานไปหาท่านราชทูต อิตาลีสำหรับกรุงนี้ แจ้งความที่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุ ภาพเสด็จมาประเทศยุโรป จะมาถึงปรินดิซีในว้นที่ ๒๒ กรกฎาคม ๑๑๐ ขอให้เขาเปนธุระในการที่จะไม่ต้องเปิดหีบที่โรงภาษี แลข้าพระพุทธเจ้า ได้รับพระราชทานมืหนังสือไปบังท่านเสนาบดีว่าการต่างประเทศกรุงนี้ เหมือนกัน
ข้าพระพุทธเจ้า1ใด้มืหนังสือ1โปบังท่านเคากองเม1ชอง เจ้าพนักงาน สำหรับรับราชทูตกรุงนี้ฉบับหนึ่ง ว่าข้าพระพุทธเจ้าจะไม่อยู่กรุงนี้สัก ๑๐ กัน เพื่อที่จะไปรับเสด็จพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพที่เมือง ปรินดิซื ถาจะมืหนังสือไปบังข้าพระพุทธเจ้าแสัวให้ล่งไปบังเลเคซั่นสยาม เพราะข้าพระพุทธเจ้าได้สั่งไจ้ที่เลเคชั่นให้รับล่งไปบังข้าพระพุทธเจ้าแต้ว
ข้าพระพุทธเจ้ากับมิสเตอไวก์จึ่งได้รับพระราชทานไปรับเสด็จที่เมือง เปรนดิชืมาพักอยู่ที่เลเคซั่นสยาม ณ กรุงนี้ มีข้อความเลอิยดแจ้งอยู่ในเมม โมเรนด้มของมิลเตอไวกันี้นแต้ว
ข้าพระพุทธเจ้าได้คัดสำเนาหนังสือที่มีไปบังท่านเลนาบดีว่าการต่าง ประเทศกรุงนี้ฉบับหนึ่ง หนังสือที่มืไปบังท่านเคากองเมชองฉบับหนึ่งกับเมม
โมเรนดัมของมิลเตอไวท์ รวม ๓ ฉบับ ลอดผนึกทูลเกล้าฯถวายมาด้วยแล้ว
อนึ่ง เมื่อพระเด้าน้องยาเธอ พักอยู่ที่เลเคชั่นนี้นั้น ได้รบลั่งกับมิสเตอ ไวท์โน้ตบแต่งน้องรับแขกสำหรับเลเคชั่นได้เพื่อที่จะมีรืแซบซั่น เมื่อจะเสด็จ มาพักอยู่ครั้งหลัง มิสเตอไวท์ได้สั่งใน้น้างโบมาเซ จัดแจงทำตามเอสติเมดที่ ขาพระพุทธเด้าได้ล่งเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวายแต่เมื่อ ณ ด้นที่ ๑ พฤษภาคม ๑๑๐ นั้นแล้ว แลมิสเตอไวท์ได้ใน้ข้าพระพุทธเด้าเบิกเงินที่ฮ่องกงแอนเซี่ยงไฮ่แบงด์ ณ กรุงลอนดอน น้าร้อยหกสิบปอนด์ ๐๖๐ ปอนด์) ใน้ล่วงน่าน้างโบมาเซ นั้นไปครึ่งหนึ่งก่อนแล้ว
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดแกล้าฯ
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมนดำรงราชานุภาพ กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ท ๒๒ กันยายน ๑๑๐
กราบทูลได้ทรงทราบฝาพระบาท
เรื่องที่จะกราบทูลมีมากมาย เวลาไม่ภอเขืยนได์ทันเมล์นี้ ขอพระ บาระมีเปนที่พึ่ง ผัดต่อเมล์น่า เพราะพรุ่งนี้จะตองขึ้นไปลกอตแลนด์ เพื่อ จะได์เฝ้าควีนที่บอลมอราล.
ควรมีควรแล้วแต่จะโปรด
ดำรงราชานุภาพ
ทราบทูล กรมหลวงเทวะวงษ์. I
I
ลายพระห้ตถ์สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ กราบบงคมทูล พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่1หว ที่ ๒๐๐/๑๐๕๖๖	ศาลาว่าการต่างประเทศ
วนที่ ๖ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก ๑(5)๐ ขอเดชะ ฝาลอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม
ด้วยเมื่อวันที่ ๓ เดือนนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้รับหนังสือหลวงสุริยานุ วัตรฉบับหนึ่ง ที่ ๖๓/๑๑๐ ลงวันที่ ๒ กันยายน ว่าด้วยได้ออกจากกรุงเบอรสิน ไปคอยรับเสด็จพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ที่กรุงปาริส พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพได้สั่งให้หลวงสุริยานุวัตรไป แจ้งความแก่ที่ว่าการราชทูต กรุงรุสเซียถึงเรื่องความตกลงที่จะเสด็จไปบัง สำนักนี้ประเทศอื่นเลียก่อน จนถึงเดือนพฤศจิกายน จึ่งเสด็จไปกรุงเสนตปิ เตอลเบิกโดยเหตุที่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ สั่งไห หลวงสุริยานุวัตรทำดังนี้ เพื่อประลงค์จะกันไม่ให้สมเด็จพระเจ้ารุสเซียทรง คิดเหนไปอย่างอื่น นอกจากที่จะทรงทราบว่า เปนความจ๐าเปนที่จะต้อง หลีกเลี่ยงความหนาวเปนที่ตั้ง
ครื่น ณ วันที่ ๑ กันยายน หลวงสุริยานุวัตรได้!ปหาเคานค์มูราเอืยฟ แจ้งความตามพระประสงค์ของพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุ ภาพแล้ว จึ่งได้มีโทรเลขแลหนังสือไปกราบทูลพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่น ดำรงราชานุภาพ ว่าการที่เสด็จไปราชการบังราชสำนักนี้ประเทศอื่นๆ ก่อน นั้น เคานตมูราเอียฟหวังใจว่า สมเด็จพระเจ้ากรุงรุสเซียคงจะไม่ทรงรังเกืยจ เปนแน่ ความแจ้งอยู่ในหนังสือหลวงสุริยานุวัตรแลสำเนาโทรเลข สำเนา หนังสือหลวงสุริยานุวัตรซึ่งมีกราบทูลพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรง ราชานุภาพ ที่ข้าพระพุทธเจ้าได้คัดสำเนาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายมา ในซองนี้ด้วยแล้ว.
ควรมิควรสุดแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดกระหม่อม
ข้าพระพุทธเจ้า กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ ขอเดชะ.
Copy No. ไ 1349
Note on H.R.H. Prince Damrongs arrival in Europe.
On the 21 th August 1891 at 6 p.m. H.R.H. Prince Damrong landed at Brindisi in Southern Italy; he was accompanied by Phya Thevet, Mom Chow Pirm, Luang Sunthorn and Commordore de Richelieu, The Prince disembarked from the p.i. o Mail .Steamer “Arcadia” which ship, after landing the Mails at Brindisi, proceeded on to London with the other Siamese members who had travelled with the prince.
Luang Aram and Mr.Wyke arrived at Brindisi at the same time as the Prince and they met him at the Railway station where he was driven in a carriage in Company with the Prefet and some People of Brindisi who had been present to recesent to receive him when he disembarked from the ship.
At.8.3๐ p.m. the Prince proceeded North in the Indian Mail train passing by way of Bologna, Turin,Mont Cenis, Tunnel I Modane to Aix les Baines where he arrived and left the train at 11 p.m. on the 22 nd. August.
At Mordane, the Frontier Station, every attention was paid to the Prince by the Customs and other offcials who had received instructions from the French Foreign office to show all marks of courtesy which a distinguished Foreign Visitor in Entitled Entitled to.
The Prince remained at Aix les Baines for about 36 hours until noon of the 2A th. August. During his stay at Aix les Baines he
visited the Environs of the town, and also the Bathing establishment which is administered and controlled by the French Government under this spervision and direction of Monsieur Livet, who Placed himself and his services, at the disposal of the Prince and most kindly entertained the Prince at his house.
From Aix les Baines the Prince and his suite proceeded to Geneva in Switzerland which place was reached at 3 p.m. on the 24 th. August, and here a stay was made until 9 a.m. of the 26 th. or about 42 hours. The time at Geneva was mostly taken up by visite to the establishments of several of the best watchmakers and other industrials of the place.
From Geneva the Prince proceeded to Dijon in France by way of Lausanne I the Jura during the journey the most splendid views of Mont Blanc and the Alpine Chain were visible and the weather was in every respect favourable for witnessing the Magnificent sights which presented themselves during the journey. The Prince was deeply interested in all he saw, and on more than one occasion he said that the singht was such that he hoped His Majesty the King might some day witness it himself.
Arrived at Dijon at 6 p.m, on the 26 th. and remained for the night, starting again for Paris by ไ p.m. express on 27 th and arriving there at 6 p.m. on that day when the Prince was met at the station by Phra Ditakar, Luang Suriya, Luang Aram (who had left Prince at Aix les Baines and returned to Paris in advance to prepare the room at the Legation) Luang Montri and all the Siamese in Paris.
The prince and his suite proceeded from the station to the
Legation and then took up their guarters where every thing had been prepared as far as possibly could be managed in the absence of suitable I proper furniture for the reception rooms.
On the 28 th. August Mr. Wyke arranged matters the Foreign Office with regard to a visit to Monsieur Ribot, the- Minister for Foreign Affairs, this was settled for Saturday the 29 th. and on the afternoon of that day the Prince accompanied by Luang Aram, Phya Thevet, and Mr.Wyke was presented to Monsiur Ribot by Monsieur Mollard the Sub Director of the protocol acting in the absence of his chief, Count d Ormasson. An aminated and most agruable conversation in English was carried on been the Prince and Monsieur Ribot during at least 2๐ minutes and Monsieur Ribot in diference to the Princes expressed desire said he would acquaint H.R.H. in a day or two as to when the President would receive him at Fontainebleau.
Subsequently Monsieur Mollard came to the Legation and informed Mr.Wyke that the President had fixed Tuesday the ไ St. Sept, as the day on which he would receive H.R.H. at Fontainebleau and every explanation was given as to the details, formalities etc. On Tuesday ไ St. September the Prince accompanied by Luang Aram, Phya Thevet and Mr.Wyke drove to the Railway Station of the Southern Railway where he was met by Monsieur de Sainte olive of the Foreign Office and conducted to the train for Fontainebleau leaving at 12. d.p.m. On arrival at Fontainebleau Captain de Jaureguiberry of the French Navy and son of the late Minister of Marine of that name, met the Prince at the Railway station. This
gentleman, one of the household of the President had been sent with two carriages to meet the Prince he himself being in full Naval unifrom the Prince I suite in frock-coats, light trousers and grey hid gloves. On driving to the Chateau and on entering the gates the guard turned out and paid a Military salute. On arrivalat the Chateau the Prince and suite were immediately conducted to the presence of the President in one of the small rooms on the first floor where the President requested US all to be seated and placing the Prince on his right hand, with Captain de Jaureguilberry and Pessard the Military A.D.C.standing behind him.
A Pleasant conversation lasting about 2๐ minutes ensued when the Prince on enquiring as to Madame Carnot was answered by the President that he would send for and present the Prince to her. The Military attache was dispatched and shortly returned accompanying Madame Carnot who carried on a short conversation in English with the Prince expressing her very great pleasure at meeting so distinguished a visitor from so great distances Madame Carnot was dressed in a loose morning robe-de-chamber of beautiful appearance and made of light cream coloured Cambric and old glod coloured satin and the effect of the dress on Madame Carnot was most pleasing, and she appeared quite as a young woman in the sunlight which poured into the room and which gave to all the surroundings a bright and delightful appearance of warmth and garity. The President then conducted US into another room where refreshments were served, and when he had filled the Princeร glass and his own with champagne the Prince drank to his health and in
return the Presidnt in a short and graceful speech drank to the health of His Majesty the King of Siam. The President then took the Prince down stairs and putting on his hat he walked out into the private park with US all, and remained with US walking about conversing and explaining many things in the garden to the Prince. He conducted US to the lake and showed US the famous fish which abound in the lake and which are said, some of them, to be at least 2๐๐ years old. They are of the carp tribe and very large.
Then he returned to the Chateau I the President instructed the Regisseur to conduct us through all the rooms and galleries of interest and among other things we were shown the apartments of Napoleon I just as he left them after signing his abdication on the 6 April า 814. While passing through the rooms with the Regisseur and Captain de Jaurequiberry, we were joined by the eldest son of the President who had been sent by his father to assist in showing the Prince anything of interest and to attend upon him. After visiting the Chateau we again returned to the President who again gave us refreshments and again talked with us for half an hour and introduced to the Prince his second son. Then bidding the Prince good bye and accompanying him to the Entrance where the carriages were waiting we drove off for a tour in the park. The Prince the Presidents eldest son, Captain de Jaurequiberry and Mr.Wyke in the first carriage and Phya Thevet and Luang Aram in the second. We arrived at the Railway station at Fontainebleau and returned to Paris by the 5.4๐ p.m. train Capt. de Jaurequiberry and the Presidents son seeing the Prince into the train.
Arrived at Paris at 7. p.m. and were met at the station by Monsieur Mollard and Monsieur de Sainte Olive both of the Foreign officeand also by Monsieur Hardouin. On Wednesday the prince accompanied by Monsieur Hardouin (who had been placed at his disposal by the Foreign Office) Luang Aram and Phya Thevet, called by special arrangement upon Mons. de Frey cinet and had an interview with him of half an hour.
Among the visitors who called upon the Prince during his stay
in Paris were Monsieur Ribot, Minister for Foreign Affairs, Monsieur
►
de Freycinet President of the Council and Minister of War and Monsieur Constano Minister of the Interior. The Prince was unable to return Monsieur Constano call as that Minister left Paris immediately, but it has been arranged that the Princes return call will take place when he revisits Paris.
The Prince left Paris for London at าา.3๐ a.m. on the 3rd September Mons. Mollard and Monsieur de Sainte Olive of the Foreign Off and Monsieur Hardouin being at the station to see him off.
As the Prince has some intention of giving some entertainment a receiption at this Legation on his return to Paris, he has authorized that the receiption rooms of the house are to be prepared and furnished in accordance with the estimates of the “Bou Marche” which were sent to Bangkok some ทา๐ทกths ago by Luang Aram.
Paris 7 th. September ไ 89ไ (Sgd,) พ. Wyke (True Copy) Chamron
จดหมายหม่อมราชวงษ์ สท้านกลาง กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
๑ ROSENDALSVEJ Copenhagen ๑๒ ตุลาคม ร.ค. ๑๑๐
ทูลมายังพระเจาน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพได้ทรงทราบด้วย
เมื่อวานนี้ เกล้ากระหม่อมไดไปนั่งโต๊ะที่วัง Fredensburg แต่เปน โต๊ะอย่างทำมาดา ครือคนที่เชอญไปนั่น มีแต่ท่านราชทูตรุสเซียกับพวกที่ลิเก เซน เกล้ากระหม่อมกับพ,อพิน เกล้ากระหม่อมไดสิบ.ถามดูว่าซาจะเสด็จ กลับเมื่อไรก็ไม่มีใครทราบแน่ แต่ประมาณกันว่าในปลายเดือนนี้ แต่เกล้า กระหม่อมได้ยินข่าวว่า พระเจ้าแผ่นดินเดนมากกับสมเด็จพระนาง จะเสด็จ เมืองปิเตอสเบิกในเร็วๆ นี้ ถ้าจะเสด็จแล้ว เหนจะเสด็จตามพระเจ้ารุสเซีย ไปที่เดียว เพราะเกล้ากระหม่อมคิดว่า ถ้าเสด็จคงจะเสด็จในการซีลเวอร เอกติงของชากับชาโนนา การนี้จะมีในเดือนพฤศจิกายนที่ ๙ การนี้เกล้า กระหม่อมก็ได้สืบดูเหมือนกัน แตไม่มีใครรูแน่ เมื่อเวลานั่งโต๊ะนั่น เกล้ากระ หม่อมไดนั่งระว่างท่านปรินเชควินโตเรียวอนเวลแลขางขวา เกล้ากระหม่อม นั่นนั่งเกาเทศคนหนึ่ง เปนผูสำเรจราชการของสมเด็จพระนางเมืองนี้ท่าน พระองค์วิโตเรียนั่น ชั่งพูดอย่างที่สุด จนเกล้ากระหม่อมไม่มีเวลาจะรบประ ทาน เกล้ากระหม่อมเสียดาย ด้วยลืมถามท่านว่า มีลูกโค1งฤๅเปล่า เพราะ ท่านใด้เล่าการที่ได้โปดูที่เนเวลเอก1ซะหิบิเชอญไหเกล้ากระหม่อมฟัง เมื่อ เวลารับประทานอยู่นั่นท่านพระองค์ยอดซีออฟกรีค ขยายเรื่องไทยขึ้น ที่ พระเดชคุณได้สอนให้ท่านเมื่อเสด็จไปที่กรุงเทพฯนั่น ดือ “ไคขายไข่ไก่” ท่านเขียนมาให้กระะหม่อมอ่านดูว่าถูกฤๅไม่ถูก แล้วก็ส่งไปให้ทุกพระองค์ ทุกพระองค์ว่าดู แต่ว่าไม่ได้ลักพระองค์หนึ่ง ว่าแต่ “ไค ไค ไค ไค” ทั้งนั่น เกล้ากระหม่อมได้พูดกับชา แลทรงตรัดถามกระหม่อมว่า (ในภาษาฝรั่งเคส) เดี๋ยวนี้ทำอะไรอยู่ แล้วเกล้ากระหม่อมทูลว่า ได้เรียนกานนายทหารจน
มาที่หนึ่งแล้ว แต่เดี๋ยวนี้ยังเรียนอยู่ในโรงเรียนสูงสำหรับนายทหาร ท่าน ซารวิตซ์ได้รับสั่งยับเกล้ากระหม่อมว่า การที่ได้!ปเที่ยวประเทศตยันออก คราวนี้ ทรงโปรดเมืองไทย ดีกว่าเมื่องต่างๆ ที่ได้เสด็จไปหมดด้วยยัน เกล้ากระหม่อมได้พูดยับเล้านายที่อยู่ที่ยังนี้นในเวลานี้หมดแทบทุกคน แต่พระเล้าแผ่นดินกรีศไม่ได้ตรัดอาไร เปนแต่จับมือเท่านั้น แลพระนางเมือง กรีศ เกล้ากระหม่อมก็ไม่ได้พูจด้วยเพราะท่านมืความเศร้าโศกอย่างมาก ทีเดียว เพราะเกล้ากระหม่อมได้เคยภบยับท่านที่นึ่หลายหนแล้ว แลพระ ยักเคยแจ่มไลแลงามอยู่เสมอแต่คราวนี้ดูขาวชืดแปลกเตมที
ฝ่าพระบาทหยังใจว่าพระเดชพระคุโนทรงสบายอยู่สั่งแต่เกล้ากระ หม่อมทูลลามา,
ควรมิควรสุดแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดฯ
(เซน) สทานกลาง
หม่อมราขวงษ์
ลายพระหัตถ์สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
กราบทล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ สาเนาท ๑61๐๔๗	วันท ๑๖ ตุลาคมศก๒ ๑๑๐
กราบทูลทรงทราบฝาพระบาท
เมื่อเวลาวานนี่ได้ไปพบหลอดสอลสเบอรืที่ออฟฟิศกรมท่า เมื่อสนท นาปราไลยกันตามธรรมดาแลเกลาไดขอบใจเคาเวอนเมนตอังกฤษที่ไดรบ รองแลกัดการให้ได้เฝ้ากวิน เลรจแล้วได้พูดกันต่อไปดังนี่ว่าถึงเกลาไดขอบใจ เคาเวอนเมนตอังกฤษที่ได้รับรองแลกัดการให้ใด้เฝ้ากวน เสร็จแล้วได้พูดกัน ดังต่อไปนินี่าถึงเกล้าไม่มีราชการอันใดเกี่ยวของแก่ปอลฺ ดิกที่มาในคราวนี่ อาจแสดงรับรองแก่หลอดสอลสเบอรึได้ว่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ย่อมมีพระไทยปราถนาในทางพระราชไมตรึอันสนิทแก่ประเทศอังกฤษอยู่ เปนนิต อนึ่ง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้เปนพระราชธุระลงเกตการที่ เกี่ยวของแก่ต่าง.1ประเทค ซึ่งหลอดสอลฅเบอรีได้แนะนาอำนวยการอยู่เสมอ ได้มีพระราชดำรัสสรรเสิญอัทยาไครยของหลอดสอลลเบอรึอยู่เนือง ๆ หลอด สอลสเบอํรึตอบแสดงความยินดืที่,ได้,ทราบความนี่น อนึ่ง เกล้าฯ ได้บอกว่า เกล้าฯมีความเสียใจที่หมายว่าหลอดลอลลเบอรีจะได้ไปทางเมืองไทยเหนจะ ไม่ได้ เพราะที่ไหนซาวเมืองอังกฤษจะยอมให้หลอดสอลสเบอรีไปเที่ยว แต่ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตั้งพระราชหฤไทยว่า อีกล้กสี่หัาปี1จะโปรด เกล้าฯให้สมเด็จพระบรมโอรศาธิราช เสด็จมาประภาลในประเทศยุโรปสัก ครั้งหนึ่ง เกล้าฯ หวังใจว่าเวลาเลด็จมาที่เมืองอังกฤษคงจะได้ทรงรู้จักคุ้น เฅยกับหลอดสอลลเบอรีในเวลานี่น หลอดสอลลเบอรึตอบว่า ถ้าสมเด็จ พระบรมโอรศาธิราชเสด็จออกมาถึงเมืองอังกฤษ คงจะได้รับความรับรองอัน ดืแต่หวังใจว่าคงจะไม่เสด็จมาใใ4ระดูซึ่งไม่มีใครอยู่อย่างเซ่นเกล้าฯมานี่ เกล้าฯรับว่าคงจะกัดการให้เสด็จในระดูที่ลมควร อนึ่ง เกล้าฯได้บอกกับ หลอดสอลลเบอรึว่าเกล้าฯออกมาคราวนี่นอกจากราชการถวายตรา เกล้าฯ มืความประสงค์ที่จะศึกษาขนบธรรมเนียมต่างๆ คือการเรื่องศึกษา เปนด้น
หว้งใจว่าหลอดลอลสเบอรีคงจะได้ทราบอยู่แล้ว แลบัดนี้พระเด้าลูกเธอของ พระเด้าอยู่หัว ก็มาเล่าเรียนอยู่ในเมืองอังกฤษสามพระองค์ เสียดายที่ เกลาฯ ไม่มีเวลาพอที่จะได้ภามาให้ด้นเคยกับหลอดสอลสเบอรีด้วย แต่หวัง ใจว่าถึงเมื่อเกล้าฯไปแล้ว คงจะมืโอกาศได้พบปะกับหลอดสอลสเบอรีภาย น่า (เรื่องนี้เวอนc“,(ir) ขอให้พูด เพราะแกคิดจะพาให้รู้จักในเวลาโอกาคมีต่อ ไปข้างน่า) หลอดสอลลเบอรียินดแลไต่ถามถึงการที่ทรงเล่าเรียนแลที่ประ ทับอยู่ของพระเด้าลูกเธอด้วย อนึ่ง เกลาฯได้พูดต่อไปว่า ถาว่าหลอดลอลส เบอรีจะอนุญาตให้รบกวนได้อีกนอกจากที่ได้รับรองมาแล้ว เกล้าฯอยากจะ ขอให้ช่วยซกนำให้รู้จักกับผู้ปกครองเมืองอีหยิบต์กับเมืองอินเดีย ซึ่งเกล้าฯ คิดอยากจะแวะไปในเวลาขากลับด้วย ที่เมืองอีหยิบค์นี้นอยากจะไปดูพล ความอุสาห้ของหลอตสอลสเบอรี เพราะได้ทราบอยู่ว่า เมืองนี้นเกือบจะล่ม จมแล้ว หลอดสอลสเบอรีคิดอ่านกูขึ่น เขาว่าเดี๋ยวนี้เจริญรุ่งเรืองมาก หลอด สอลสเบอรีรับว่าจะจัดได้ทุกอย่าง เพราะเปอรีเอวิลินแบลิงเปนผู้เอาใจไส,กับ ราชการมาก ได้ทำการให้เจริญรุ่งเรืองหลายอย่าง คงจะรับรองโดยเรียบร้อย ถึงเกลิบกีคงจะรับรองแลกล่าวต่อไปว่า เมืองอีหยิบค์นี้จัดการให้เจริญยาก ด้วยมืพวกแขกที่มืกำลังคอยหาช่องประทุษร้ายอยู่1ที่ปล เยแดนเสมอ หวังใจ ว่าการที่จัดอยู่ในเมืองไทย ความล่าบากจะไม่มืเช่นอีหยิบค์ เกล้าฯตอบว่า หวังใจจะไม่มืเช่นนั้นเลย เพราะหลอดสอลสเบอรีเองอยู่ข้างหนึ่ง แลฝรั่งเศส อยู่ข้างหนึ่ง เกล้าฯหวังใจว่าทั้งหลอดสอลสเบอรีแลฝรั่งเศสจะไม่ร้ายกาจ เหมือนอย่างกับแขกซึ่งอยู่ต่อเขตรแดนอืหยิบค์ พูดเช่นนี้ห้วเราะกัน แล้ว หลอดสอลสเบอรีตอบว่าหลอดสอลลเบอรีตั้งใจซึ่งจะรักษาทางพระราช ไมตรี แลอยากจะให้เมืองไทยรุ่งเรืองเจริญอยู่เสมอมืได้คิดอย่างอี,น เกล้าฯ ตอบว่า เหนอยู่แล้วตามที่ได้อ่านลปิคของหลอดสอลลเบอรี ตอบลอดแลม มืงตัน ในเฮาลออฟลอดคงจะเปนคิวามยินดีของไทยที่ได้ยินเปนอันมาก หลอดสอลลเบอรีตอบว่า ที่พูดนั้นกล่าวด้วยใจจริงแทัๆ ส่วนการที่จะไปอิน เดียก็รับที่จะซักนำให้เหมือนกัน พูดกันพอลมควรแล้วเมื่อจะมาดา เกล้าฯได้
บอกว่า ฝ่าพระบาทฝากคอมปริเมนต์ไห้เกล้าฯมาพระราชทานแก่หลอด สอลสเบอรีด้วย การทื่ได้พูดจากันเท่านี้
เรื่องเรือพระที่นั่ง เกล้าฯพระยาชลยุทธได้ตีโทรเลขโตตอบหลายใบ เกรงจะขุ่นเคืองฝ่าพระบาทเปนมั่นคง จึ่งบอกกราบทูลชี้แจงด้วยจดหมาย ฉบับนี้ เรือพระที่นั่งเดิมคิดอย่างเปนเรือยอต ครั้นมาคิดแบบที่นี่เหนว่าล้า ต่อเปนเรือยอต ส่วนซึ่งอยู่ใต้น้ำต้องมากกว่าส่วนบน เช่นรูปเรือเวสตรืเปน ตัวอย่างล้าจะทำให้กินนํ้าตี้น เรือคงจะต้องเปลี่ยน้ำมาก ถ้าทำให้สูงน้ำก็จะ โงนแลจะทำให้!ม่เปนที่ไววางใจได้โนทะเลใหญ่ล้าทำให้เปลี่ยนํ้าก็จะไม่ทรง พระสบายแลมีที่น่อยเปนธรรมดาจึ่งคิดแล้เปนรูปกูรเซอร์ซึ่งเหนว่าจะแกีใข ความข้ดข้องนั่งปวงนั่นได้หมดสิ้น ใช่แต่เท่านั่น เหนว่าการที่ต่อเรือพระที่นั่ง เปนเรือรบได้ด้วย ยังเปนพระเกียรติยศอีกส่วนหนึ่ง ซึ่งจะได้ปรากฏว่า แห้ แต่จะทรงพระกรุผาโปรดให้สรางเรือพระที่นั่งก็ยังมีพระราชประสงค์ซึ่งจะ ให้ใช้การรักษาบ้านเมือง1ได้ด้วยฉนี้ เมื่อเรือพระที่นั่งเปนรูปเรือกูรเซอรืที่ จะไม่มีปีนก็เปนไม่ได้เปนธรรมดา การเรื่องปีนนี้เปนปีนอย่างรงเรว ๑ร: กระบอก เพราะฉนั่นคงจะทรงพระด็ารืห้เหนได้ว่า ถ้ามีเรือเซ่นนั่นแลมีปีน เช่นนั่น คงเรียกว่ามีเรืออย่างดี1ได้ลำหนึ่ง การเรื่องนี้พระอาญาไม่พ้นเกล้าฯ เกล้าฯก็ไม่มีน่าที่เกี่ยวข้องยันใดด้วยแต่เหนว่าล้าทำไปเปนรูปยอตคงจะไม่ โปรด ถ้าทำ1ไปเปนรูปกูรเ1ซอรั้ไม่ผีปีน กระทรวงยุทธนาธิการแลกรมทหาร เรือคงจะเลียใจเมื่อภายหลังเปนมั่นคง เวลานี้ความเหนท่านนั่งสองตำแหน่ง นั่นจะอย่างไรก็ไม่ทราบ เพราะมาไกลกันเช่นนี้ยากเปนที่สุดที่จะประมาณ
เกล้าฯจะออกจากลอนดอนไปปารีสเวลาพรุ่งนี้ ในระหว่างที่อยู่ใน ลอนดอนนี้ได้ดูการแลได้ปฏิบัติการต่างๆ โดยหกังใจว่าคงจะไม่มีการเสื่อม เลียพระเกียรติยศในพระบาทสมเด็จพระเล้าอยู่หัว ตลอดออกไปได้เมืองหนึ่ง หกังใจว่าฝ่าพระบาทคงจะมีความคุขสบายดิอยู่.
ควรมิควรแล้วจะโปรด
(เซนพระนาม) ดำรงราชานุภาพ.
ลายพระหัตถ์สมเด็จพระเจาน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
จดหมายนี้เขียนโดยรีบ อธิบายไม่ได้ชัดเจนภอ ปราถนาขอพระบารมีเปนที่พึ่ง.
ปารีส
ท ๑๙ ตุลาคม ๑๑๐
กราบทูลได้ทรงทราบฝาพระบาท
จดหมายฉบับนี้ตั้งใจจะกราบทูลเฉภาะเรื่องการเล่าเรียนของพระเจ้า ลูกเธอตั้ง cr พระองค์ ซึ่งฟนราชการอย่าง ๑ ซึ่งโปรดเกล้าฯให้เกลาฯมา ตรวจตรา แต่ยังหามีเวลาจะกราบทูลได้ล้วนถี่ก่อนนี้ไม่
แต่เริ่มด้นขอกราบทูลข่าวดีซึ่งได้ทราบเปนการเล่าลือ (แต่งามขาง จะจริง) คือดูเหมือนเคาเวอนเมนด้ฝรั่งเศสจะฝากตราแครนครอลลิเบน เดอออเนอ ไปถวายสมเด็จพระบรมโอรศาธิราชในเรว ๆ นี้ในว่าเปนการตกลง แล้ว ที่จริงควรเกล้าฯ จะรอฟัง1ให้แน่กว่านี้อืกคักน่อย แต่ความยินดีทำไมให้ เว้นเลืยได้ เพราะฉนี้นขอให้พ้นจากความรับผิดชอบที่กราบทูลเรื่องนี้ แต่ขอ ใหใว้พระไทยอีกชั้น ๑ ว่า ถ้าอย่างใดที่เกล้าฯ จะเขย่าให้เปนการตกลงได้ คงจะไม่เว้นเลยเปนอันขาด แลข่าวเล่าลือนี้ได้ทราบมาแต่ฟอเรนออฟฟิศ เองมีใช่ที่อื่น
เรื่องการเล่าเรียนของพระเจ้าลูกเธอนี้น พระองค์โไติยากรตามที่ตกลง ไว้เดิมจะเขาสอบดีกรีในทางหิศดอริในทางนี้มีเอโคโนมี แลอีนเตอแนตชอน แนลลอด้วย ถ้า1ไล่1ได้แล้วเรียIIอีกปี ๑ ก็เขามาได้ด้วยอีก พิจารณาดูไม่เปน การเรียนแต่พงษวดารอย่างเดียว แลอีกประการ ๑ พระไทยท่านก็รัก (ที่เปน สำคัญ) แลได้เรียนมาแล้ว จึ่งเหนด้วยเกล้าฯว่า คงให้ท่านเรียนไปจะดีกว่า เปลืยนเปนอย่างอี่น ล่วนพระองค์ระพินี้น เปนการตกลงอันที่จะเข่าไครล์ เซิซแลเรียนทางจะเขาษาแล้วก็เหนเปนดีกว่าอย่างอื่น
พระองค์ประวิขนั้นเกรงในความสามาตร จะหมายเอาเรี่ยวแรงนักไม่ได้ (นี่เปนความเหนตกลงกันมาก) จึ่งเหนด้วยเกลาฯว่าถาทรงเรียนในภาษา ต่างประเทศ คืออังกฤษ ฝรั่งเคล เยอรมัน ในทางที่จะเปนราชเลขานุการ เหนจะได้ราชการมาก พระองค์ท่านก็รก การที่จะเรียน เหนว่าควรจะเรียน ภาษาอังกฤษในเมืองอังกฤษอีกค์กปี ๑ แล้วค่ามมาเรียนฝรั่งเคลที่ปารีส .ไปอยู่เรียนเยอรมันที่เบอรสิน แล้วจึ่งเสด็จกลับ จะเปนการดี เพราะได้เรวแล จะได้รู้ลักคุ้นเคยกับผู้คนแลธรรมเนียมโซไซเอดีทุกเมือง
ส่วนพระองค์จิระนั้น เกล้าฯได้ไปเทียวตรวจตราไต่สวนเองเหนว่า อย่างอื่นจะดีกว่าไปเดนมากตามพระราชประสงค่ไม่มี พวกสิเคชั่นที่อังกฤษ เช่นเวอนีเปนด้น ไม่เหนด้วย เปนธรรมดาที่Iม่เหนแห่งใดในโลกจะดีเท่าอังกฤษ แลก็เหนด้วยเจตนาอันดี แต่ที่จรีงประโยซนีที่จะได้จากเดนมากดีกว่ามาก เกล้าฯได้สอดผนึกจดหมายของหม่อมราชวงษกลางมาถวายอธิบายแทนก็ จะทรงพระดำรีห้เหนได้จึ่งได้พาพระองค์จิระค่ามมาด้วยทีเดียวเมื่อเกล้าฯ ไปลาเปรสิเดนตจะพาไปให้รู้ลักไว้ด้วย เพราะการที่จะไปเรียนที่เดนมาก พวกรุสเชึยเปนปาปะมุติของฝรั่งเศสในเวลานี้คงไม่รังเกียต แลจะได้บอกเปร สิเดนค์เรื่องที่พระองค์ประวิชจะค่ามมาประหับอยู่เรียนภาษาฝรั่งเ,ศสด้วย เวลามา ถ้ามืพระราชหัตถ์นำมาก็ปลื้มเกีอบตาย
ฝอยซึ่งจะต้องกราบทูลอธิบายในความซึ่งเหนควรจะตกลงในการเล่า เรียนของพระเว้าลูกเธอมืกว่า KT ข้อ กว่าจะตกลงไดไปนการลำบากประดัก ประเติดเปนอย่างยิ่งต้องปฤกษาหาฤๅกันกับเวอนีเปนด้นแปนการใหญ่หลายวัน ข้อ ๑ ในการปฏิบัติ1ของพระองค์กีดียากร แลพระองค์ระพีที่ออกสฟอด เขาเล่นหัวกันในเวลาว่างเรียนเปนการคฤกครี๋นแลจำเปนก็ว่าได้ ว่าจะต้อง เล่นอย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อเกล้าฯไปออกลฟอดโยเวตก็ครางออดแอดว่า แก อยาก1จะให้,พระองค์กีติยากรคบหากับเพื่อนนํกเรียนที่ดี ๆ แต่ท่านหลบ ๆ เลี่ยง ๆ เสีย มักจะชอบอยู่แต่ในห้อง หาเล่นหัวอย่างนักเรียนอื่นไม่ เปนการ ยากที่จะให้นักเรียนมาคบหาเช่นนี้เปนด้น พระองค์ระพีจะเข้าไป ความข้อนี้
คงตลอดถึงกันการที่เล่นเรือแลเล่นเกมต่าง ๆ ท่านไม่โปรด (ที่จริงก็ไม่น่า ชอบ) แต่เหนมีอยู่ทาง ๑ คือขี่ม้า ซึ่งจะอล้มให้ลงรอยได้ตลอด คีอเปนการ เล่นเหมือนกัน เล่นมีประโยชน์ แลพระองค์ท่านก็ชอบ (แต่มีใช่จะกระโดด ค่ามริ้วไล่หมาจึงจอก) ไปพักทีบ้าน,โน้น แฟมะลีนี้ มีเปนธรรมดาเปนซ่องที่ ไดศกษาลักษณโซไซเอตีฝรั่งอย่าง ๑ ศึกษาที่จะรู้รักษาตัวเอง คืออยู่แลไป มาด้วยปราศจากบรืวานไดโดยง่ายอีกอย่าง ๑ ทิ้งที่ได้รู้จักใครๆ ด้วยอีก อย่างหนึ่ง เมื่อจะว่าโดยย่อเรียนวิชาเปล่าฝ่าย ๑ เรียนวิชาแลโซไซเอตีด้วย อีกฝ่าย ๑ จึ่งกลับคืดเหนเอียงมาทางนี้แต่จะควรประการใดแล้วแต่จะโปรด
แลเรื่องพระองค์ประวิซที่จะค่ามมาเรียนภาษาฝรั่งเศสนี้น เมื่อวานซืน นี้ ม.คอนลตองสมา เกล้าฯพาพระองค์จึระให้รู้จักแล้วบอกว่าทรงพระราช ดำริห์จะให้พระองค์ประวิซค่ามมาเรียนภาษาฝรั่งเศสในปีหน์า แลเพื่อจะให้ ศึกษาขนบธรรมเนืยมฝรั่งเศสแลได้รู้จักคุ้นเคยกับผู้มีบันดาตักฝ่ายฝรั่งเศส ไว้ด้วย เมื่อเวลาเสด็จกลับเข้าไปรับราชการจะได้กราบบังคมทูลการที่ได้รู้ เหนไปให้เข้าพระราชหฤไทยได้โดยง่าย ม.คอนสตองลยินดี แลตอบรับรอง ว่า ฝรั่งเศสคงจะเปนธุระรับรองพระเจาลูกเธอเปนอย่างดี อย่าให้ลงไลยเลย
การที่จัดแยกกันตังกราบทูลมาทิ้งปวงนี้ การเงินจะตองเติมขึ้นอีก ถึง เดี๋ยวนี้ยอบแยบอยู่แล้ว ลองกะดูกับหลวงวิจิตร เดี๋ยวนี้1ข้ราว ๒๐๐๐ ปอนด์ จะตองขึ้นอีกตัก ๑๕๐๐ ปอนด์เปนอย่างมากจะพอได้ทิ้งเรื่องบาน แลฮอ ลีเดแลม้าลาเบจเสรจทิ้ง (T พระองค์ (พระองค์จิระอยากจะให้หลวงวิจิตร คงจัดการเงินของท่านต่อไปด้วย)
การตามที่คิดเหนแลกราบทูลมานี้ เหนด้วยเกล้าฯว่า พระเล้าลูกเธอ ทิ้ง <r พระองค์ คงจะได้ความรู้ที่ดีแลวิชาที่ดี ไม่มีสิ่งซึ่งจะพึ่งเลียพระราช หฤไทยได้ในพายหลังเลย
แต่จำเปนตองกราบทูล ว่าการเปนธุระที่ลอนดอนเกล้าฯยังไม่ภอใจ ด้วยการอยู่ในมีอหลวงวิจิตรทิ้งลิ้นแต่ผู้เดียว หลวงวิจิตรเปนผู้มีใจเอื้อเพื่อ แลจงรักกักดีอย่างยิ่งก็จริง แต่ขัดข้องทางความรู้แลความชำนิชำนาญการใน
เมืองอังกฤษ ข้างมืสเตอเวอนีเปนผู้รู้ชำนิชำนๆญ แต่ไฝมือินฟลวนส์ใน พระเจ้าลูกเธอฤๅในการนั้น แม้แต่เวอนีอับหลวงวิจิตร จึงเหนพรอมอันว่า ควรจะโปรดอนุญาตใบ้มืม้าเลี้ยงไว้ออกลฟอดลักพระองค์ละม้า จะตองขึ้น เงินอิกบ้างเล็กน้อย
ข้อ ๒ เมื่อพระเข้าลูกเธอแยกอันแจ้ว ว่าที่จริงบ้านก็ไม่ควรจะมืไว้ แต่เหนอันว่าเวลาฮอลืเดถึงปีละ ๖ เดือนจะไม่มืที่ประทันอยู่ในเวลานั้น อิก ประการ ๑ จ้าเวลาฮอลืเดไต้เสด็จมาประทับอยู่ด้วยอัน เหนจะเปนการเจริญ ความสามัคคีดี แต่ที่จะไปประทับที่เลเคซั่นเหนอันว่าไม่ควร เพราะความ ปฏิบัติในพวกผู้น้อยอยู่ที่เลเคซั่นจะไว้ใจว่าคีเลมอ จะไม่ซักนำไปอย่างไร บ้างว่าไม่ได จ้าจะบ้านไว้ก็จะต้องใช้เงินเปลืองขึ้น เรื่องนี้เปนจนด้วยเกลาฯ ต้องขอรับประทานพรปวินิอัย
ข้อ ๓ เปนความเหนของเกจ้าเองเหนว่า จ้าฮอลืเดยาว คือลองเวเคซั่น ควรจะโปรดใบ้เลด็จไปเที่ยวในคอนติเนนค์บ้าง เหนว่าดืกว่าไปอยู่ตามชาย ทเลมาก เพราะที่จะไต้เลาเรียนรู้เหนแลซักช้อมภาษาต่างประเทศอื่น ข้อนี้ จะต้องเพิ่มเงินก็อีกไมกมากน้อย
ข้อ cr พระองค์ประวิชว่าด้วยที่อยู่ยงเปล่าเปลืยวอยู่พระองค์เคียว เวอนีเหนว่าควรจะใบ้เสด็จไปอยู่ในแฟมมะลื พวกผู้ดีแห่งใดแห่ง ๑ คงจะ หาไต้ เพื่อเขาจะไต้ซักนำใบ้รู้จักคุ้นเคยอับพวก uppertens ไต้ดีกว่าที่จะ ประทับอยู่บ้าน1โปรเวศแต่พระองค์เคียว การนี้จะควรประการใด ต้องขอรับ ประทานวินิฉัย.
การเรื่องคบจ้าสมาคมอับใครๆ เปนการจำเปนฤๅไม่เปนจำเปนข้อนี้ ฝาพระบาทคงจะทรงจำไต้ว่าไต้เถียงอันหลายคราว เกล้าฯ อยู่ข้างเหนว่าไม่ จำเปนมาเสมอ เพราะประโยชน้ที่กล่าวอ้างใบ้เข้าใจไต้ก็ว่าเพียงรู้จักอับหลอด อะไรๆ ไต้เท่านั้น เกล้าฯไม่เหนด้วยเพราะเหนว่ารู้จักอับหลอตอะไร แจ้ว กลับไปทำการทางกรุงเทพฯ จะเปนประโยชน์อะไร แต่ครั้นไต้ออกมาถึงยุโรป ไต้พบปะผู้คน สังเกตดูเหนประโยซน้อย่างอื่นออกไปอิก ๒ อย่าง คืออย่าง
ที่ ๑ เหนว่า กิริยาอาการฝรั่งทั้งอัทยาไศรยเปนคลาคแท้ พวกเพิเศคลาศกับ สะกันคลาศอาจผิดกันได้มาก ๆ การทีได้คบคาสมาคมเปนการได้ศึกษากิริยา อาการอีกอย่าง ๑ ยังอีกอย่าง ๑ ทาได้คบหาการที่เขาเชื้อเชิญไปด้างเองก็ จะพูดให้เข้าใจใดยเลอียดไดโดยยาก ย่อมนักเกิดความเข้าใจกันผิดเนืองๆ มี ที่แก้อยู่ทางเดียวก็ที่กราบทูลเข้าไปให้ฝ่าพระบาททรงตดสิน ไม่ใครมีที่1จะ ปฤกษา,ให้ตกลงกัน1ได้ มิสเตอวิลเลี่ยมส์ผู้เปนอาจาริย์ก็เจว๊จ เพราะอย่างนี้ เมื่อเกลาฯออกมาถึง พบหลวงวิจิตรเปนผู้แบกของหนัก ไม่รู้ว่าจะท้าอย่างไร ให้ลุล่วง มิสเตอรเวอนืก็หิางเหินว่าไม่ได้รบอนุญาตให้เปนธุระเปนด้น เกล้าฯได้ใต่ถามว่าท้าไมจึงไม่ซักนำให้พระเด้าลูกเธอรู้จักกับใครๆ บาง แกตอบว่าได้ทราบว่า ดูเหมือนพระราชประสงค์จะให้ช่อนอยู่ เข้าใจอย่างนี้ จึงมิได้ซักนำ เกล้าฯ ได้ชื้แจงว่าพระราชประสงค์เปนแต่มิให้กระทำสง่าอา ใถงอย่างเด้าเท่านี้น มิใช่จะปิดปัง ไม่ใคร่รู้ว่าเด้า เพราะฉนั้นการที่จะได้ทรงรู้ จักด้นเคยกับใครๆ แลได้ทรงศึกษาขนบธรรมเนียมใชไชเอตี เกล้าฯไม่เข้า ใจว่าจะเปนการผิดพระกระแสเลย ก็เปนตกลงกันที่จะจัดต่อไป จึ่งได้ตงด้น ที่หลอดสอลลเบอริ ดังได้กราบทูลไปในรายงานฉบับก่อน การเปนเช่นนี้ กราบทูลภอเปนตัวอย่าง เหนด้วยเกล้าฯว่า ถ้าไม่มืใครเปนผู้ชื้ขาดท้า ความเข้าใจในพระราชดำริห้แลพระประสงค์ของฝ่าพระบาทให้เข้าใจกัน ตลอดแล้ว คงจะไม่ใคร่เรียบร้อย เกล้าฯเหนว่า ถ้าไปรดให้ทูตร้บผิดชอบ ด้วยจะเปนการดืด้วยเปนคนกลาง เหนือทั้งเ,วอนืแลหลวงวิจิตร คงจะเรียก ปฤกษาหาฤๅกันได้เสมอ แต่จะควรประการใดแล้วแต่จะไปรด
การเรื่องนี้ จะทรงพระดำริห์เปนสมควรจะจัดอย่างไร ขอได้โปรดมิ ร้บลั่งแก่ทูตฤๅผูใดที่จะจัดการที่เดียวเพราะเกล้าฯ ออกจากลอนดอนมาแล้ว ส่วนพระองค์จิระนั้น เกล้าฯ คงจะจัดการที่จะให้ไปอยู่ที่เดนมากตาม พระราชประสงค์ไห้ตลอด.
ควรมิควรสุดแล้วแต่จะโปรด
(เซนพระนาม) ดำรงราชานุภาพ
ลายพระหัตถ์พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ์
ที่ ๗๕/๏๑๘๗๔	ศาลาว่าการตำงประเทศ
วันที่ ๒๙ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๔ ๑๑๐ ทูลมายัง พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพนธ์
ด้วยหลวงวิสูตรโกษา1๓๖} ว่าการแทนราชทูตสยาม ณ กรงปารืส มี หนังสือลง1วันที่ ๑ กันยายน ร.ศก.๒ ๑๑๐ ว่าด้วยพระเจ้าน้องยาเธอ กรม หมี่นดำรงราชานุภาพ เสด็จไปถึงกรุงปารีสแล้ว ส่งเมมโมเรนต้มว่าด้วยการ รับรองมาด้วย มีความแจ้งอยู่ในหน้งสิอหลวงวิสูตรโกษาฉปบหนึ่ง แลหนัง สิอหลวงอร่ามเรืองฤทธมีถึงเสนาบดีว่าการต่างประเทศกรุงปารีสฉบับหนึ่ง ถึงเคานดํกอรมีซอนฉบับหนึ่ง กับเมมโมเรนต้มฉบับหนึ่ง รวม ๓ ฉบับถวาย. มานี้ด้วยแล้ว
ขอท่านได้นำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายทราบได้ฝ่าลอองธุลีพระบาทด้วย ตามเวลาที่สมควร
ขอท่านได้รับคำแสดงความนับถืออย่างสูงของข้าพเจ้าด้วย
เทวะวงษวโรประการ.
(สำเนา)
ส.ที่ ตฅ๗/๏๏๐ ต.ป.๖๔	พระที่นั่งจักรกรึมหาปราสาท
วนที่ ๓๐ ตุลาคม รัตนโกลินทรศก๒๔ ๑๑๐ กราบทูลพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ด้วยมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้า ให้เกล้ากระหม่อมกราบทูลว่า ฝ่าพระบาททูลเกล้า ถวายคำโทรเลขกรมหมื่นดำรงมาทูลเกล้าฯถวาย ขอให้ พระราชทานเครื่องราชอิคริยาภรท!มกุฎราชกุมารกรุงเดนมาก แลขอให้มี พระราชโทรเลขถึงเอมเปอเรอรุลเชียทรงยินดีในการรัชฎาภิเคกนั่น ทรง พระราชดำริห้เหนชอบด้วยแล้ว เครื่องราชอิศริยาภรท! เกล้ากระหม่อมจะ ล่งไปถวายภายหลัง พระราชโทรเลขนั่น ถ้าถึงกำหนดแล้ว ให้ฝ่าพระบาท ทรงมีไปตามเคย
(ลงพระนาม) โสณบ้ณฑิตน้๓๗}
ลายพระหัตถ์พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ที่ ๑ พฤศจิกายน ๑๑๐
กราบทูลได้ทรงทราบฝาพระบาท
เกล้าฯจะออกจากปารีสไปแฮมเบิคเวลายาม ๑ คาวนนี้ อากาศอยู่ ข้างจะหนาวขึ้นทุกวัน ปรอทกลางแจ้งเมื่อคืนนี้เหนไม่เกิน ๔๐ น้กในหัอง นอน ๖๔ ได้จ้ดขึ้อเลี้อขน หมวกขนตระเตรียมไปแล้ว จะหนาว1วัดกิเหน จะเปนแต่ที่เดนมากกับเยอรมนื ในรุสเซียที่ลิวาเดียอยู่ตาจะไม่ลู้กระไรนัก เมื่อวานนี้เกล้าฯได้เชอญตราข้างเผือกที่ ๑ ไปให้มะรีโบดกรมท่าแล ม.คอนสตองลก็ส่งไปด้วย ม.บอข้ว เสนาบดีธรรมการนี้น ม.ล.ม.นอกจาก นั้นก็อยู่ในพวกกรมท่า แลพวกองครักษ์เปรลิเดนต์ กับพวกหนังสือพิมพ้บ้าง พระอาญาไม่พ้นเกล้าฯ เกล้าฯเกรงพระราชอาญาเปนที่ลุดในการที่จ้ดการ พระราชทานตราอิศรียาภรโนในฝรั่งเศสคราวนี้ถึงแม้ว่าได้รับพระราชทาน พระบรมราชานุญาตมาแล้ว ก็ยังเหนว่าเปนอำนาจที่ยังไม่ควร แลไม่ได้ อยากจะมีแก่ตัวเกล้าฯ แต้จนเปนล้นเกล้าฯ ที่เปนการไกล ฉนใดที่จะเปน พระเกียรติยศแลเปนความเรียบรอยเจริญแก่ราชการบ้านเมือง ใจเกล้าฯ ผูก แน่นอยู่ในความประสงค์อย่างนั้น เมื่อเหนการสิ่งใดจำเปนแลปฤกษาเหน ชอบพร้อมกัน ในผูซงควรจะหารือแล้ว ก็เหนว่าเปนน่าที่ซึ่งเปนผู้รักษาพระ ราชประสงค์อันดี แลพระประสงค์ของฝ่าพระบาท จะต้องจัดการนั้นให้สำ เรจตลอดทุกอย่าง เว้นไว้เลียอย่างใดที่ไม่สามารถก็จนอยู่การที่เหนสมควร จะพระราชทานตรงพวกฝรั่งเศสคราวนี้ โดยความประสงค์กราบทูลโดยย่อ ได้ ๓ ประการคือ ๑.จะให้ฝรั่งเศสถวายตราสมเด็จพระบรมโอรศ เปนด้น ๒. เหนว่าจะทำใจฝรั่งเศสให้ดีได้กับเราก่อนการที่จะพูดกันเรื่องเขตรแดน
ถึงจะเกะกะ คงจะมืทางพูดได้ว่า เราได้ทำใจรักษาอัทยาไครยอันดีดังอยู่แล้ว ฝรั่งเศสดีดประทุษร้ายเอง คงจะหาหนังสือพิมพ์ช่วยขางเราได้มาก ๓.เหน ด้วยเกล้าฯว่า ตามบันดาเมืองต่างๆ ที่1จะโปต่อ1ไปนี้ มืตราไปพระราชทาน เมืองละมาก ๆ ทุกเมือง ฝรั่งเศสคราวนี้ก็รับรองดี1จริง ๆ แลอัทยา1ใศรยก็ อยากได้ตราแทบใจขาด รู้อยู่แล้ว ถ้าค่ามเสีย ไปให้เมืองอื่นๆ เกลื่อนไป ฝรั่งเศสรู้เขาก็น่าที่จะโกรธมาก ๆ จะเหมือนหนึ่งทำทางรกไว้ให้ผู้มาภายหลัง
ปฤกษาเหนพร้อมกันดังนี้ จึ่งได้ลัดการไป ถ้าเปนการเหนผิดพระ ราชอาญาก็ไม่พ้นเกล้าฯ ขอรับประทานอย่างเดียวแต่อย่าได้ทรงเหนว่า ลัดเพื่อประใยชนัดัวอย่างหนึ่งอย่างใดเปนอันขาด บาญชืดิโปลมา ได้ล่ง เขามาแล้ว ขอได้โปรดล่งแก่ราชทูตที่ปารีสที่เดียว อนึ่ง เมือเกล้าไปโรงทำ ปอลเลนของเคาเวอนเมนต ได้ว่าให้ทำของราคาลัก ๑๐๐๐ แฟรงค์ เคา เวอนเมนตรู้เข้ามาบอกให้หมด คือ กระถางด้นไม ๑ ราคา ๖๐๐ รูปบันเปร สิเดนค์ ๑ ถ้วยกับจาน ๑ กับตุ๊กตา ๑ ได้ล่งเขามาทูลเกล้าฯ ถวาย ยังจั๊บช่าย อีกคู่ ๑ ยังทำไม1แล้ว
วันนี้เปรสิเดนตล่งรูปมาให้เกล้าฯ รูป ๑ ตอบที่เกล้าฯใหไปการที่ เกล้าฯได้อยู่แลได้ปฏิบัติการตลอดเวลาที่อยู่ในเมืองฝรั่งเศสนี้ หวังด้วย เกล้าฯว่า จะเปนคุณแก่ราชการบ้านเมืองแลเปนพระเกียรติยศแก่พระบาท สมเด็จพระเล้าอยู่ห้ว มิได้มืเหตุการเลื่อมเสียอันใด ลัดเปนเรียบร้อยตลอด ได้อีกเมือง ไ ถ้าวัฒนารักษาการลิเคชั่นดีได้ตามลมควรต่อไป คงจะคบหา ผู้คนในฝรั่งเศสทั้งฝ่ายผู้อยู่ในเคาเวอนเมนค์ แลผู้มืปากในหนังสือพิมพ์ได้ ง่าย แลดีกว่าราชทูตที่เคยอยู่ที่นึ่มาแล้ว มีความวิตกมากแต่ที่แกยังไม่รู้ ภาษาอังกฤษหรือฝรั่งเศส แม้แต่จะภอพูดกับมืสเตอไวก์ให้เข้าใจกันได้ หลวงอร่ามนี้นไม่ภอเลยลักอย่างเดียว ทั้งที่ติ้งใจเปนอย่างดีที่ลุตอยู่อย่างนี้น เกล้าฯมืความวิตกที่วัฒนาอยู่ฝรั่งเศสนี้มาก ถ้าอยู่อังกฤษเลียจะดีก.ว่า ดูที่ โน่นจะพูดอะไรกันง่ายที่นึ่ยิ่งมาอยู่ มารู้ยิ่ง แลเหนยากเปนที่สุด เมื่อเหน
อย่างนี้จะทำเฉยไปจากปารีสไม่กราบทูลก็ดูไม่ควร เว้นเสียแต่จะโปรด เปลี่ยนให้พระสุริยามาอยู่ช่วยวัฒนานี้นแลเหนจะภอกลี้วเกลี้ยไม่ให้เสียพระ เกียรติยศได้ วัฒนาเองมาเหนหลวงอร่ามพูดภาษาไม่ได้เท่าคาดมา เาดู ออกวิตกมาก ในบรรดาผู้ที่เปนไทยอยู่ในสำนักราชทูตตลอดยูรบเวลานี้ เกล้าฯเหนว่าไม่มีใครจับพระสุริยาได้ลักคนเดียว ถาเปนที่ ๒ พระยานนท์ อยู่เบอรลิน เกล้าฯเกรงนักว่าน่าที่จะถูกจันได้โดยยาก กราบทูลมาฉนี้เปน การนอกเหนือเหลือเกินแห้ พระอาญาไม่พ้นเกล้าฯ ขอได้โปรดตามความตั้ง ใจเหมือนหนึ่งเปนความเหนที่รูเแล้วก็กราบทูลเท่านี้น
การจะควรฉ้นใดแล้วแต่จะโปรด หวังใจว่าฝ่าพระบาทจะทรงเปน คุขสบาย
(เซนพระนาม) ดำรงราชานุภาพ
รับวนที่ ๗ พฤศจิกายน รัตนโกลินทรศก๒31 ๑๑๐
ที่ ๑/๑๒๔๐๔	ศาลาว่าการต่างประเทศ
วันที่ ๕ พฤศจิกายน รัตนโกลินทรศก๒ ๑๑๐ ขาพระพุทธเจ้า พระยาพิพัฒโกษา(า๘} ขอพระราชทานกราบทูลพระเจ้า น้องยาเธอ พระองคเจ้าโสณบัณฑิตย์ทราบฝาพระบาท
ด้วยขาพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายสำเนาโทรเลข พระเจ้านองยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ มาจากเดนมาก ๒ ฉบับ หนังสือชองมาจากพระยาทิพโกษจ้๓๙ ๑ มาจากเอเด็น ๑ รวม ๔ ฉบับ เพื่อฝ่าพระบาทจะไดนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายตามเวลาสมควร.
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
พระยาพิพัฒโกษา
พระราชหตถเลขา
โทรเลขนั้น เหนกรมดำรงจะหมายให้ตอบกระมัง จึงทำ ๒ ฉบับ.
(สำเนา) ที่ ๑๒๓๔๙ (วันที่ ๕ พฤศจิกายน ๑ ๑ o )
คำแปลโทรเลข มีมาแต่กรุงโคเปนเฮเยน ถึงกรุงเทพฯ เปนคำโทรเลข ๑๑ คำ
บอกมาแต่วันที่ ๔ พฤศจิกายน ร.ศ.๑๑๐ เวลา ๑ ยาม กบ ๓๐ นาที ได้รับที่กรุงเทพฯ วันที่ ๕ พฤศจิกายน เวลา ๓ โมงเช้า กับ ๑๕ นาที
มาถึงเวลาเยนวันอังคาร จะไปกรุงฌอรสินวันคุกร.
(เซน) ดำรงราชานุภาพ
(สำเนา) ที่ ๑๒๓๔๙ (วันที่ ๕ พฤศจิกายน ๑๑๐)
คำแปลโทรเลข มีมาแต่กรุงโคเปนเฮเยน ถึงกรุงเทพฯ เปนดำโทรเลข ๒๑ คำ
บอกมาแต่วันที่ ๓ พฤศจิกายน ร.ศ.๑๑๐ เวลา ๒ ยาม กับ ๔๐ นาที ได้รับที่กรุงเทพฯ วันที่ ๔ พฤศจิกายน เวลา ๕ โมงเช้า สามลิบนาที
ตัวเองแลพระองค์จิระ เคราน์ปรินซ กับเจ้านายได้รับรองใดยอย่าง แขงแรงยิ่ง จะไปเฝ้าพระเจ้าแผ่นดินที่เมืองลิวาเดีย
(เซน) ดำรงราชานุภาพ
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ ด้วย พระยาพิพ้ฒโกษามีหนังสือที่ ๑/๑๒get๐<r ล่งคำโทรเลขพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมี่นดำรงราชานุภาพ ซึ่งมีมาจากเดนมาก ๒ ฉบับทโบหนังสือพระยา ทิพโกษาฉบับหนึ่งมา เกจ้ากระหม่อมได้นำฃึ๋นทูลเกล้าฯทวาย ความทราบ ฝ่าลอองรุลีพระบาทแล้ว มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ว่า โทรเลขที่ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมี่นดำรงราชานุภาพมีมานั้นจะหมายให้มีตอบ กระมัง จึงมีมาเปนสองฉบับให้ทรงพระดำริห้ดูหนังสือพระยาทิพโกษานั้น มีมาทูลเกล้าฯถวายเปนรายงานที่ได้ไปดูการถลุงแร่ของสเตรตเทรดดิง กอมปนีโปรดเกล้าฯว่า ถ้าพระยาทิพโกษาไม่ได้มีมาถวายฝ่าพระบาทด้วย แล้วให้ล่งไปถวายฝ่าพระบาทเพื่อได้ทรงทราบความเหล่านั้น เกล้ากระ หม่อมจึงคํดลำเนาล่งไปถวายด้วยแล้ว.
ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้าฯถวาย
ลำเนาโทรเลขที่ได้รับจากกรมดำรงวันนี้ฉบับ ๑ ที่ขาพระพุทธเจ้าจะ มีไปพรุ่งนี้เช้า ฉบับ ๑.
เทวะวงษวโรประการ.
ขอเดชะ
ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้าฯถวาย
สำเนาหนังสือที่มีไปมากับราชทูตเยอรมัน ในเรื่องการรับรองกรม หมื่นดำรงในกรุงเยอรมนี ตามที่กรมดำรงมีโทรเลขขอมานั้นลองฉบับกับทั้ง
คำแปลด้วย.
เทวะวงษวโรประการ.
ขอเดชะ
ลายพระหัตถีพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมี่นดำรงราชานุภาพ กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
(สำเนา)	เขืยนที่ตึกราชทูตสยาม กรุงเบอรลิน
วันที่ ๘ พฤศจิกายน รัตนโกลินทรศก๒๙ ๑๑๐ กราบทูลได้ทรงทราบฝาพระบาท
ด้วยเกล้าฯทับพระองค์จิระแลพวกที่มาได้ออกจากปารีส เมื่อวันที่ ๑ เวลาสยามเลศ มีขุนนางกรมท่าแลพวกพองมาส่งที่ละเตชั่นตามธรรมเนียม แล่นรถไฟมาสว่างที่เมืองคอลอย เจ้าพน้กงานรักษาละเตซั่นมารบรอง จัด หัองที่พักของเอมเปรอให้พกอยู่ที่ละเตชั่นจนเวลาเช้า ๔ โมงในระหว่าง นั้นไดไปเที่ยวที่วัดแลตลาดตามลมควร เวลา sr โมงเช้า ออกรถไฟมาเวลา cr ทุ่มครึ่ง ถึงเมืองแฮมเปิค มืลเตอปีกิมแปก มีลเตอมุเลอ รันที่สะเตซั่นไป พักที่โฮเต็ลคืนหนึ่ง ที่เมืองแฮมเปิคนี้ เกลาฯจ้องกราบทูลว่า ได้๓ดขะลุก ขลักประจักประเดิดอยู่ลักหน่อย คือเดิมเมื่ออยู่ที่เมืองอังกฤษพบกบหลอดเร ๆ ได้แนะนำว่าควรจะไปดูโรงเรียนที่เมืองแฮมเบิคด้วย แลที่เมืองแฮมเบิฅนั้น หลอดเรได้ด้นเคยรู้จักทันวับดอกเตอปิเดอรัลัน ผู้เปนโกมาสเตอร์แลรับจะ ช้กนำให้รู้จักทันด้วย เกลาฯก็รับ1ว่า1จะ1ไปเมืองแฮมเบิค ในเมื่อเวลาจะขึ้นมา เมืองโคเปนเฮเยนนี้ ครั้นเมื่อมาถึงเมืองปารีสได้รับจดหมายมืสเตอปิกิม แปกแจ้งความว่า กรมการเมืองแฮมเบิกมิดอกเตอปเตอร์ลันเปนประธาน จะจัดการรับรองเปนอับลิก คือ กรมการ1จะมารับที่ลเตชั่น แลจะเลี้ยงที่ศาลา กลางวันหนึ่ง รุ่งขึ้นกรมการจะจัดเรือพาไปเที่ยวดูตามลำน้ำแลโรงเรียน วัน รุ่งขึ้นกงชุลเยเนอราล คือมิลเตอปิกิมแปกจะเลี้ยง ๆ แจ้วกรมการเชิญไปดู ออปรา หมดโปรแกรม ที่กะจะอยู่ในแฮมเบิค ๒ วัน เกล้าฯก็ตอบรับรอง ขอบใจไป ครั้นพายหลังมา ได้รับกำหนดว่า เอมเปรอรุลเซืยจะโปรดใหไป เฝ้าที่สิวาเดียในวันที่ ๑๕ เตือนนี้ ใช่แต่เท่านั้น ไดรับข่าวมาจากเมืองเบอรสิน
ว่า เอมเปรอจะโปรดให้เฝ้าภายในวันที่ ๙ เดือนนี้ด้วย เมื่อเช่นนี้ ก็เปนอ้น จำเปนที่จะพักเมืองแฮมเบิคเกิน ๑๒ ชั่วโมง ชั่วคางอยู่คืนหนึ่งเท่านี้นไม่ได้ เว้นไว้แต่จะงดเมืองเดนมากเสีย แต่ก็เหนว่าไม่ควร เพราะเปนการสำคัญใน เรื่องพระองค์จิระ กึงว่ากิงกวินไมเสด็จอยู่ คงจะโดใฝัาเครานัปริน1ซแลเจา นาย ทั้งเสนาบดีว่าการทหารแลกรมท่า ฝากฝังให้รู้จักคุ้นเคยไว้เสียครั้งหนึ่ง ใช่แต่เท่านี้นจะได้ดูแลหาที่ซึ่งจะพัก แลผู้ดูแลด้วยเปนการสำคัญดั่งนี้ จึง ต้องโทรเลข1ไปบอกของดการรับรองที่เมืองแฮมเบิคเสียในพายหลังเมื่อ จวนจะมา ท่านกรมการต้องบอกเลิกการที่1ใต้ตระเตรียมเชื่อเชิญผูคน1ไว้ อยู่ ขางจะเคืองมาก เกล้าฯก็ได้แก่ใขมืจดหมายไปกึงดอกเตอบิแตอรลันบอก เหตุผลที่จ้าเปนจะรบเชิญเขาไม่ไต้จริง ๆ แต่กึงกระนี้น บางทืก็คงจะยังไม่ ล้หายเคือง ที่เมืองแฮมเบิคนี้บางทีจะเปนทางรกสำหรับผูซงจะมาภายหลัง อยู่ลักหน่อย แต่ก็เปนการจำเปน เพราะไม่ให้เสียราชการตามที่ไต้กราบทูล มาแล้ว
เมื่อกึงเมืองโคเปนเฮเยนไต้จัดการรับรองเปนอย่างดี เคราน์ปรินซ โปรดให้เจาพนักงานกรมวังมาอยู่ด้วยนายหนึ่ง เมื่อวันที่ <sr เวลาบ่าย ๒ โมง จัดรถพระที่นั่งแลรถหลวงมารับพวกซุดเปนทาเตมยศ เกล้าฯพระองค์จิระแล พวกที่มาด้วยไปเฝ้าเครานัปรินซที่พระราชวัง ทรงรับรองปราไลยเปนอย่างดี เกล้าฯไต้ถวายตรามหาสุราภรณ์แลไต้ทูลว่า พระบาทสมเด็จพระเต้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้มากราบทูลพระเต้าแผ่นดินของพระเดชคุณ ใน การซึ่งได้ทรงอนุญาตให้นายทหารเรือบก เขาไปรับราชการอยู่ที่กรุงเทพฯ เปนหลายนาย พวกนายทหารเหล่านั่นไต้อุสาห้รับราชการโดยซื่อลัตย์แล แขงแรงเปนการพอพระราชหฤไทยอย่างยิ่ง อีกประการหนึ่งให้ขอบพระเดช ซึ่งพระเต้าแผ่นดินแลเต้านายในเดนมาก ไต้แสดงพระกรุณาแก่หม่อมราช วงษ์คุณกลางพิณเปนอ้นมาก ด้วยพระบาทสมเด็จพระเต้าอยู่หัวทรงเหน พระกรุณาพระอ้ทยาไศรยแก่พระราชวงษ์กรุงสยามอย่างยิ่ง เมื่อมืพระราช
ประสงค์ไห้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าจิระเล่าเรียนวิชาทหารเปนแรกในพระ เจ้าลูกเธอ ซึ่งจะได้เล่าเรียนวิชานี้ จึงทงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เกล้าฯพา มาถวายในราชสำนักนี้พระเจ้ากรุงเดนมาก ขอให้ทรงพระกรุณาโปรดให้ได้ ทรงเล่าเรียนดามพระราชประสงค์ เกล้าฯคิดว่าจะพาพระองค์จิระไปเฝ้าพระ เจ้ากรุงเดนมากที่ลิวาเดียด้วย แต่เมื่อพามาถึงกรุงเดนมากจึงได้พามาเฝ้า ฝากฝังต่อเครานัปรินชด้วย เครานัปรีนชทรงตอบขอบพระเดชคุณพระบาท สมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วที่ได้ทรงพระกรุณาแก่ชาวเดนมาก ซึ่งเขาไปอยู่ในกรุง เทพฯตรีลสรรเสรีญหม่อมราชวงษ์ทั้ง ๒ ว่าได้มืความอุสาห้แลประพฤติตัว ให้เปนที่รีกใคร่ชอบพอของชาวเดนมากเปนอันมาก แต่ในเรื่องพระองค์ จิระนั้นรีบสั่งทรงยินด็เปนอันมาก ที่จะได้รีบพระเจ้าลูกเธอไล้ทรงเล่าเรียน วิชาทหารในเมืองเดนมาก การทั้งปวงพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วมืพระ ราชประสงค์อย่างใด คงจะเปนพระธุระจัดการโดยพระไทย ให้สมพระราช ประสงค์ของพระเจ้าอยู่ห้วทุกอย่าง แล้วสนทนาปราไสยต่าง ๆ พอสมควร แล้วซวนออกมาห้องนอก เกล้าฯนำพระองค์จิระแลบอกที่ไปด้วยให้ทรงรู้ จัก เครานัปรีนซจับมือแลทรงทักทายปราไลยรายตัวทั่วทุกคน เฝ้าอยู่ประ มาณครึ่งชั่วโมง ทูลลากล้บมา
เวลาบ่ายไปหาเสนาบติต่างประเทศ เชิญตราช้างเผือกที่ ๑ ไปให้ แลบอกเรื่องพระองค์จิระจะเสด็จไปทรงเล่าเรียนวิชาทหาร แลบอกการที่ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้เชิญตรามหาจักกรีมาถวายพระเจ้าแผ่นดินเดน มาก แลเกล้าฯ1จะเชิญ1ไปถวายที่ลิ1วาเติย ก็เปนการตกลงกันเรียบร่อย แต่ ท่านกรมท่าอยู่ช้างจะชราทุพลภาพมาก
เวลาคาแต่งเตมยศไปดินเนอที่พระราชวังด้วยกันหมดทุกคน ผูซึ่ง1ไป ประชุมดินเนอในวันนี้ คือเจ้านายทั้งพระองค์ชายหญิง ซึ่งอยู่ในเมืองโคเปน เฮเยน แลเสนาบดิกรมท่า เจ้าพนักงานกรมวัง แต่งเตมยคด้วยกันทั้งสิ้น รายชื่อแจ้งมาในแผนที่โต๊ะซึ่งสอดถวายมาในซองนี้ด้วยแล้ว ในเวลาเลี้ยง
เคราน์ปริน1ช1ได้1ประกาศถวาย1ใชยมงคลต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เกลาฯได้ตอบถวายพระเจ้ากรุงเดนมากตามสมควร เวลาเลี้ยงแจ้วคู่หนึ่ง กลับมาเปลี่ยนเลี้อเครื่องแต่งตัวไปดูออปรากับเคราน์ปรินช เคราน์ปรินเสซ อีก จนออปราเลิก เปนหมดการที่ริบรอง รุ่งขึ้นเกจ้าฯได้!ปหาเสนาบดีว่า การทหารบกแจ้งความแลฝากฝังในเรื่องพระองค์จิระจะไปอยู่ ณ เมือง เดนมาก ก็ริบธุระช่วยเหลือใดยเตมก้าลัง จึงเหนว่าในการที่พระองค์จิระจะ เล่าเรียนอยู่ในเมืองเดนมาก คงจะเปนอันตกลงเรียบร้อยได้ตังพระราชประ สงค์ทุกอย่าง สังเกตดูเจ้านายพากันยินดีด้อนริบที่จะให้ด้นเคยกับพระองค์ จึระทุกองค์ ไ]รินซกับปรินเสซแอลดีมาบอกกับเกจ้าฯว่า ห้องของปรินเลช อายุ ๑๗ ปีจะมาเรียนเปนทหารในเมืองเดนมากเหมือนกันกับพระองค์จึระ แลว่าเจ้าองค์นั้นก็พูดภาษาเดนมากยังไม่ได้ พระองค์จิระก็ยังพูดไม่ได้ อายุ ก็รุ่นราวคราวเดียวกัน เขาคงจะเปนเพื่อนเล่าเรียนด้วยกันได้เปนอย่างดีดังนี้ และเคราห้ปรินซนั้นยังได้ริบสั่งกับพระยาชลยุทธอีกส่วนหนึ่งว่า พระบาท สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระกรุณาแก่ซาวเดนมากที่เข้าไปอยู่ในกรุง เทพฯเปนอันมาก ในเรื่องที่จะโปรดให้พระองค์จึระเล่าเรียนอยู่ในเมือง เดนมากนี้ ทรงยินดีที่จะเปนธุระให้โดยเตมกำลังทุกอย่าง ยัง1ๆทอีกว่าที่1ว่า เช่นนั้นอย่าให้พระยาชลยุทธวิตกเลยว่าจะตริลแต่ด้วยพระโอฐ ข้างฝ่าย . พระองค์จิระของเรานั้น แต่เดิมเกล้าฯได้บอกอนุญาตว่าเมื่อมาไปเฝ้ากิงที่ ลิวาเดียแจ้ว คิดจะให้กลับไปอยู่เมืองอังกฤษเสียก่อน จนทนระดูหนาวจึงจะ ให้ไปเดนมาก ครั้นไปถึงเดนมาก เจ้านายทักทายปราไสยสนิมสนมก็เกิด ความยินดี เตมพระไทยอยากจะไปอยู่ที่เดนมากแห้แต่ในฤดูหนาวก็ไม่ว่า เหนด้วยเกล้าฯว่าที่นึ่เปนดีมาก ด้วยการที่พระ1ไทยพ่านทรงลห้คเองเปน สำคัญกว่าอย่างอื่น ที่จะให้เปนประโยชน์ได้ดังพระราชประสงค์ การที่ไป ลิวาเดียนั้น เกจ้าฯก็เหนเปนประโยชน์อีกที่จะได้ด้นเคยกับเจ้านายฝ่าย รุสเซียแลฝ่ายอังกฤษด้วย ในคราวที่ได้ฝากฝังนี้ คิดว่าจะทำทางไว้ให้ได้
เสด็จขึ้นไปเมืองรุสเชึยในคราวฮอสิเดบาง
ที่พระองค์จิระจะอยู่ในเมืองเดนมากนั้น เหนด้วยเกล้าฯว่าให้อยู่กับ มืสเตอดอฟ ผูซงหม่อมราชวงษ์กลางพิณ ไดอยู่กับเขาจะดีกว่าที่อี่น เพราะ หม่อมราชวงษ์ทั้งสองเขาก็เลี้ยงดูดึ แลเขาเตมใจที่จะสนองพระเดชคุณต่อ ไป อีกประการหนึ่ง เคราน์ปรินชและผู้อี่นๆ ในเมืองเดนมาก ก็ได้กล่าวสรร เสริญมืลเตอดอฟกับเกลาฯพากันควรที่จะให้พระองค์จิระอยู่ที่นั้นได้ทั้งนั้น การเล่าเรียนของพระองค์จิระจะต้องเรียนภาษาฝรั่งเศสกับภาษาเดนิชลัก ๒ ปี เพราะพระชนม์พรรษายังเยาว์กว่าที่เขาในโรงเรียนทหาร พอรู้ภาษา เดนมากก็พอจะเขาได้พอดี โรงเรียนวิชาทหารมีแห่งเดียวเรียกว่าโรงเรียน โรเชมเบิก เด้านายแลผู้อื่นๆ ก็เรียนอยู่ที่นั้นทั้งสิ้น
อนึ่ง ในเวลาซึ่งเกล้าฯอยู่ในเมืองเดนมาก การไปมาทั้งปวงใซึ่เรถหลวง ทั้งสิ้น ได้ออกจากเมืองเดนมากในวันที่ ๖ เวลาเซา ข้ามมาถึงเมืองเบอรสิน เวลา ๒ ทุ่มเสศ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
(เซนพระนาม) ดำรงราชานุภาพ
คำแปลท ๑๒๘๖๒
ศาลาว่าการต่างประเทศ ณ กรงเทพฯ
วันที่ ๑๓ พฤศจิกายน ร.ศ. ๑๑๐ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ เสนาบดืว่าการต่าง ประเทศ แจ้งความมายัง มิสเตอแกมเปอแมนต่
ด้วยข้าพเจ้าเชื่อว่าจะทำดีไม่ไดกว่าที่ส่งสำเนาหนังสือโทรเลขที่พระ บาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดีนลยาม ได้รับแต่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่น ดำรงราชานุภาพ ซึ่งว่าด้วยการที่ในสำนักกรุงเยอรมันได้รับรองนั้น มีพระ บรมราชโองการให้ข้าพเจ้าแสดงความขอบใจมายิงทำน ให้ท่านนำความให้ พระเจ้ากรุงเยอรมันแลเคาเวอนเมนต์เยอรมันทราบว่า พระบาทสมเด็จ พระเจ้าแผ่นดินลยามมีพระราชหฤไทยยินดี แลขอบพระไทยแก่พระเจ้ากรุง เยอรมันที่ได้รับรองราชทูตสยามดังนั้น แลพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน สยามทรงเหนในการที่ได้รับรองราชทูตสยามนั้น สะเหมือนหนึ่งเปนสำคัญ ใหม่ในทางพระราชไมตรีที่กรุงเยอรมันมีต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน สยาม แลเคาเวอนเมนต์จงเจรีญถาวรยิ่งๆ ขึ้นไป.
รับวันที่ ๑C พฤศจิทายน ค็าแปลที่ ๑๒๙๓๒
กรุงเทพฯ
วันที่ ๑<r พฤษจิกายน รัตนโกลินทร ๑(5)๐ มิสเตอแกมเปอแมนต์ ทูลมายังพระเจ้านองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษ วโรประการ เ สนา บดืว่าการต่างประเ ทศ
ด้วยข้าพเจ้าขอพระเดชพระคุณได้โปรดนำความของข้าพเจ้าขึ้นกราบ นังคมทูลพระกรุณาทราบใต้ฝ่าลอองธุลิพระบาท ว่าขอบพระเดชพระคุณที่ ได้ทรงพระมหากรุณาโปรดเกลาฯมืพระบรมราชโองการมาในหนังลิอของ พระเดชพระคุณซึ่งลงวันเมื่อวานนี้
ถาพระเดชพระคุณได้ทรงมีความยินดีที่ได้รับพระบรมราชโองการใน การเรื่องนี้ ข้าพเจ้าก็มีส่1วนยินดีด้วย แลข้าพเจ้าหวังใจว่าทางพระราชไมตรี อันสนิทซึ่งมีอยู่ในระหว่างลองพระนครนี้ ก็สมพระราชประสงค์ของพระ บาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทั้งลองพระองค์จะเปนที่สำแดงให้เหนได้ว่าคง จะถาวรยินยาวไปนาน
แลได้ทราบว่าพระเดชพระคุณมีพระประลงค์เหมือนกันกับข้าพเจ้า ในโอกาศนิข้าพเจ้าขอทูลให้พระเดชพระคุณทรงทราบเปน่แน่ว่าข้าพเจ้าจะ อุสาห้รักษาทางไมตรีไวมิให้เลร้าหมองในระหว่างพระเดชพระคุณกับข้ๅพ เจ้า ตั้งแต่ข้าพเจ้าได้รับตำแหน่งเปนราชทูตอยู่ในพระบาทสมเด็จพระเจ้า อยู่ห้ว
ข้าพเจ้าจะคิดเหนว่า เปนการยินดีของข้าพเจ้าที่จะนำพระบรมราช โองการของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วขึ้นกราบนังคมทูลพระกรุณาแด่ พระบาทสมเด็จพระเจ้าเอมเปรอแลเอมเปรล กับทั้งจะนำความไปเรียนต่อ ซาลลเลอร์ที่กรุงเยอรมัน.
ลายพระหัตถ์พระเจ้าน่องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
(สำเนา)	วังอิริควิก สิวาเดย
วันที่ ๑๗ พฤศจิกายน ร.ศ.๑๑๐
กราบทูลได้ทรงทราบฝาพระบาท
รายงานที่จะกราบทูลในตอนเมืองเยอรมันร่างยังไม่แจ้วเสร็จ ตอน รุสเซียก็ยังไม่ได้ลงมือร่าง แต่1ได้วับกับเอมเปรลที่นี้ว่า จะเซียนจดหมายไป กรุงเทพฯปิดแลตมป๋ทิ้ง1ไปรสนียัเปนรฤก ให้เปนพยาน1ว่า1ได้มาเฝ้าที่เมือง รุสเซีย จึงจดหมายฉบับนี้กราบทูลแต่พอย่อ ๆ
การรับรองในรุสเซียเปนการรบรองเอะอะอย่างใหญ่ทุกๆ แห่ง ตั้ง แต่เขาปลายพระราชอาณาเขตรถึงละเตชั่นแรก ก็แต่งธงแต่งใบไม้รับ มืเจ้า เมืองกรมการแต่งเตมยศมาคอยรับทุกแห่ง ใหญ่ขึ้นโดยขนาดเมือง มืพิธีให้ ขนมบังให้เกลือแลส่งเรือพระที่นั่งไปรับ มาถึงที่ลืวาเดียนี้ก็แต่งธงแลใบไม้ รับตลอดทางเหมือนเซ่นนั่น ซารวิตช้ลงไปรับถึงเรือ พาขึ้นรถมาเฝ้า แจ้ว เอมเปรอเสด็จพามาส่งถึงวังอิริควิก เที่ยว:ชี้ห้องหับ,ให้ตลอด เมื่อเวลาวาน นี้ เอมเปรอเอมเปรส ก็งกวินเดนมาก ปรันเสซอวนเลอ แลสมเด็จพระเจ้า ลูกเธอตั้งสิ้น เสด็จขึ้นมาอิรืควิก,พร้อมกน เวลาที่อยู่ที่นี่ เวลากินอาหารกลาง วันแลดินเนอ ไปกิน ณ ที่เสวยกบรอแยลแฟมมะลีทุก1วัน ไม่ได้กินต่างหาก เว้นไว้แต่กาแฟเวลาเช้าเท่านั่น การรับรองเหนได้ว่า เปนการตั้งพระราชหฤ ไทยจะตอบแทนให้ถึงขนาดจริง ๆ ตั้งเอมเปรอแลเอมเปรส ยังแสดงพระ ไทยอยากจะให้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จยุโรปแลเสด็จรุสเซียด้วย ว่าทรงยินดิที่จะรับรองเปนอย่างยิ่ง พระองค์จิระนั่น ตั้งเอมเปรอเอมเปรส กิงกวินเดนมาก แลเจ้านายตั้งปวงดูพากันชอบตั้งนั่น เมื่อ1ไปล้น1ชั่นที่1วังเอม เปรอวานนี้แจ้ว ลงไปเดินเล่นกันอยู่ในสวน พระองค์จิระกับแกรนดุกในเกอ
พระโอรศของเอมเปรอกับเจ้านายเล่นหัวกันอย่างลนิทสนม ถึงกับวิ่งไล่ขว้าง กัน เอมเปรสออกมาประทับทอดพระเนตร ทรงพระสวนอยู่จนตลอดเวลา ในเวลาที่เล่นกันอยู่,นิ้น ปริสเสชออนเลอเอากล้องชักรูปออกมาถ่ายพระ องค์จิระกับเจ้านายเล็กๆ ซึ่งเล่นกันอยู่ที่นั้นด้วย อัทยาไศรยที่ได้เหนเปนไป คงจะเปนทางอันดีของพระองค์จิระในภายน่า ดูความรงเกียตในเจ้านาย1ไม่ มีเลยจริง ๆ
ว่าที่จริงการที่เอมเปรอโปรดให้จ้ครับรองจะดีปานใดก็ยกไว้ ด้วยเปน ไปโดยอำนาจพระบรมราชโองการ แต่ชาวรุลเชียไม่ว่าป่านทหารพลเรือนแล จะอยู่ที่ใด ๆ บรรดาที่เกล้าฯได้พบปะ ดูพูดเปนเลียงเดียวกันหมดไม่มีเว้น ว่าไทยได้รับรองซารวิตช์ แลพวกรุสเซียที่เขาไปกรุงเทพฯโดยเตมใจ แลรับเ ปนอย่างดียิ่งกว่าที่อี่นๆ ทุกแห่งหมด เลียงที่เจ้านายรุลเชียได้รับสั่งบอกแก่ พวกรุสเซียที่อื่นๆ ก็รับสั่งเชนนี้ได้ยินมาตลอดทาง จึงเปนความยินดีที่เหน ได้แน่ว่า พระราชทรัพย์ แลพระราชอุลาห์ที่ได้ออกไปในการรับซารวิตชีไม่ ขาดทุนเลย เปนนับได้ว่า เสด็จพระราชดำเนินก็ดี สมเด็จพระบรมโอรศเสด็จ ก็ดีจะได้การรับรองในรุลเชียดีกว่าที่อื่นหมดไม่ต้องสงไสย
ลิงเผือกที่พระราชทานซารวิตซ์นั้น เอมเปรอโปรดอย่างเอก แต่ช้าง ว่าตายเลียตามทางทั้ง ๒ ตัว ซารวิตช้ อังจำอะไรต่ออะไรในเมืองไทยได้ดี ทีเดียว
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
(เซนพระนาม) ดำรงราชานุภาพ
จะออกเรือไปบ่าย ๒ โมงวันนี้ จะไปล่งปรินเสซออฟเวลล์สินัสเตอ ปลือก่อน แล้วไปกงสะตันติโนปลือ
ได้รั,น1วันที่ ๒๙ ธันวาคม ร.คก๒r ๑๑๐ ที่ ๕/๑๑๐ สำเนาที่ ๑๕๔ฅต
วันที่ ๒๗ พฤศจิกายน รัตนโกลินทรศก1๐1r ๑๑๐ ข้าพระพุทธเจ้า พระยามหาโยธา พระยานนทบรึ ขอพระราชทานกราบ ทูล พระเจ้านองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ เสนาบดีว่าการ ดำงประเทศ ทรงทราบใต้ฝาพระบาท
ด้วยหนังสือพิมพ์ไตม์กรุงลอนดอน ลงวันที่ ๒๓ เดือนนี้ ลงข่าวด้วยว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมี่นดำรงราชานุภาพฯ วับพระเจ้าลูกเธอ พระองค์ เจ้าจิรประวัติฯเสด็จไปเมืองรุสเซีย เตอรกีครั้งนี้ วับบรรดาข้าราชการได้รับ การที่เข้ารับรองทั้งสองเมืองดืเปนอันมาก มืความเลอียดแจ้งอยู่ในหนังสือ พิมพ์ไตม์ ที่ข้าพระพุทธเจ้าได้คัดทูลเกล้าฯถวายมาในชองนี้ด้วยแล้ว
ควรรควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
(เชน) พระยามหาโยธา
พระยานนทบุรึ
คำแปลที่ ๏๕๔ตต
ไดรบวันที่ ๒๙ ธันวาคม ร.ศก๒ ๑๑๐
หนังสือพิมพ์อังกฤษที่อไตม์ที่ได้ออกเมื่อวันที่ ๒๑ พฤศจิกายน ๑๑๐ มื ขำวว่าด้วยพระเด้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ได้ทราบมาแต่ เมืองกงสะตนติโนปลีอ วันที่๒๐ เดือนพฤศจิกายน ร.ศก๒๔ ๑๑๐
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพฯกับพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าจิรประวัติวรเดช ปรินชีโอโบแลนสกวิราชองครักษของพระเจ้า กรุงรุลเชีย แลพระยาชลยุทธโยธิน กับมืลเตอวิลเบิดโปตไวต่แลข้าราชการ ฝ่ายสยาม ได้ไปถึงพร้อมกันที่โบสโฟรูลในเวลาเข้าวานนี้ โดยลานมากับเรือ เรือยอตรุลเชีย ชื่อออเรน มาแต่เมืองเซบัศโตโปน
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ พร้อมด้วยชูตของท่าน ได้ถึงเมืองลิวาเดียเมื่อวันอาทิตย์ ไปโดยราชการวิเสศเฝ้าพระเจ้ากรุงรุสเชีย จะถวายเครื่องราชอิศริยาภรถ!มหาจักรกรืสยามต่อพระองค์ท่าน	เมื่อ
ระหว่างที่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงกับชูตประทับที่ลิวาเดีย ก็เปน แขกเมืองของพระเจ้ากรุงรุสเซีย เมื่อได้เสด็จขึ้นบก ซารวิตชีได้รับเสด็จ แลว ก็นำ1ไปเฝ้าพระเจ้ากรุงรุลเชีย เมื่อได้เฝ้าถวายเครื่องราชอิศริยาภรท!แลว พระเจ้ากรุงรุสเซียได้ทรงรถด้วยกันกับพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรง เสด็จไปที่ชาเลดอิริควิกที่ได้จัดไว้รับพระองค์ท่าน
เมื่อพระองค์ท่านทักที่เมืองลิวาเดีย พระองค์ท่านกับซูตได้ดินเนอ พร้อมด้วยพระบรมวงษานุวงษกรุงรุสเซีย แลเดนมาก กับปรินเสซออฟเวล กับบุตรีของปรินชออฟเวล
เมื่อเรือออเรนแล่นเข้า1ไปที่โบสโฟรูสตอิบาราฮีมเบ เสนาบดีในการ พิธีต่าง ๆ กับอาเมตปาชาแลซีฟิกเบ ราชองครักษของซุลต่านเมืองเตอรกี ได้ไปรับพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพที่เรือแทนสุลต่าน แล ได้นำเสด็จที่ชาเลตวิดิตปาด ที่ประทับอยู่พร้อมด้วยชูตในเดี๋ยวนี้
ที่เซล๐าลิกในวันนี้ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ พร้อม
ด้วยปรินชโอใบเลนสกีกับออฟฟิศเชอเรือพระที่นั่งรุสเซียได้ดูหัดทหาร
เสนาบดีว่าการต่างประเทศเมืองเตอรกีกับมูนีตปาชา เสนาบดีในการ พิธีต่างๆ ได้ตามเสด็จด้วย เมื่อกล้บมาจากเชลำลิกแล้ว พระเล้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงกับซูตได้เฝ้าซุลด่าน แล้วประเดี๋ยวหนึ่งซุลต่านก็ได้เสด็จมา เยี่ยมตอบพระองค์ท่าน ภอเวลาครได้ประทานดินเนอที่วิลดิดกีวอดกื แล้วมี ละคอนที่โรงละคอนหลวง
ชุลด่านก็ได้ประทานเครื่องราชอิศรืยาภรณเมดยีเดียชั้นที่ ๑ ให้แก่ พระเล้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ แลเครื่องราชอิศรืยาภรณ์ อย่างเดียวเปน,ชั้นตาลงมา ให้แก่ข้าราชการที่ตามเสด็จพระองค์ท่าน แล ออฟพิศเชอในเรือพระที่นั่งรุสเซียด้วย
Copy No.l 5434 (29 Dec.9ไ)
The Times, Monday, November 23,ใ 891 Prince Damrong.
Constantinople, Nov.2๐ Prince Damrong of Siam, accompanied by Prince Chira, son of the King of Siam, Prince Obolensky, Aide-de Camp to the Czar, Commodore De Richelieu, and Mr.Wilberforce Wyke, with the Siamese suite, arrived yesterday morning in the Bosphorus, in the Russian yacht Orel, from Sebastopol.
Prince Damrong and his suite have arrived at Livadia on Sunday, on a special mission to the Czar,for the purpose of investing his Majesty with the Siamese Royal Order of Chakrakri. During their stay at Livadka, Prince Damrong and suite were guests of the Emperor, The Prince on landing was met by the Cesarewitch by whom he was presented to the Emperor and immediately after the audience and the investiture the Czar drove with the Prince to the Chalet at Eryklick whick had been prepared for the Princes reception.
Diring his stay at Livadia the Prince and his suite dined with the Imperial and Royal families of Russia and Denmark and the Princess of Wales and her daughters.
On the Orel entering the Bosphorus, Ibrahim Bey, Master of the Ceremonies, and Sultans Aides-de-Camp, Aluned Pasha and Shefyk Bey, went on board to receive Prince Damrong on behalf of the Sultan and to escort him to the chalet in Yildiz Park, where the Prince and his suite are now staying.
ด้วยปรินซ์โอโบเลนลกืกับออฟทิเคเชอเรือพระที่นั่งรุสเซียได้ดูหัดทหาร
เลน,าบดีว่าการต่างประเทคเมืองเตอรกีกับมูนีตปาซา เลนาบด้ในการ พิธืต่างๆ ได้ตามเลด็จด้วย เมือกลับมาจากเซลำลึกแล้ว พระเจ้านองยาเธอ กรมหมื่นดำรงกับซูดได้เฝ้าซุลด่าน แล้วประเดี๋ยวหนึ่งชลด่านก็ได้เสด็จมา เยี่ยมตอบพระองค์ท่าน ภอเวลาคา1ได้ประทานดินเนอที่วิลติดกี1วอดกื แล้วมื ละคอนที่โรงละคอนหลวง
ซุลด่านก็ได้ประทานเครื่องราชอิคริยาภรณเมตยีเดียซํ่นที่ ๑ ให้แก่ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ แลเครื่องราชอิครืยาภรท! อย่างเดียวเปนซั้นตํ่าลงมา ให้แก่ข้าราชการที่ตามเลด็จพระองค์ท่าน แล ออฟทิเคเซอในเรือพระที่นั่งรุสเซียด้วย
At the Selamlik to-day the Prince, with Prince Obolensky and the officers of the Russian Imperial yacht, witnessed a review of troops.
The Minister for Foreign Affairs and Munir Pasha, Grand Master of the Ceremonies, were in attendance. Returning from the Selamlik the Sultan gave audience to the Prince and his suite, and shortly afterwards his Majesty called upon the Price. Inthe eveing there was a Court dinner at Vildiz Kiosh, and subsequently a gala performance in the Imperial Theatre.
The Sultan has conferred on the Prince the Grand Cross of the Medjidieh, and other degrees of the same order upon members of the suite and the officers of the Imperial yacht. Our Correspondent.
ท ๒๘/๑๕ต๕๑
ศาลาว่าการุต่างประเทศ
วนที่ ๒ ธันวาคม รัตนโกลินทรคก๒* ๑๑๐ ทูลมายง พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าโสณบณฑิตย์
ด้วยไดรบลายพระหัตถ์ ส.ที่- (๓๖/๑๑๐ ต.ป.๘๓ ลงวันที่ ๒๓ ธัน วาคม รัตนโกลินทรคก๒ ๑๑๐ ว่าด้วยเรื่องเครื่องราชอิศริยาภรณ์ กรุงสตอก ใฮถ์ม จะแลกเปลี่ยนกัน มีพระบรมราชโองการโปรดเกลาฯให้ข้าพเจ้าสอบ สวนดูกับพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพก่อน ถาไปรับไข้จะให้ เขา ๆ กังไม่ได้ก็ต้องให้นั้น
ข้าพเจ้าเหนว่าจะมีหนังสือถามพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรง ราชานุภาพไปเวลานี้ คงจะได้รับคำตอบที่เสด็จกลับมาอยู่เอง เพราะมีเวลา น้อยอยู่แล้ว จะต้องรอไข้สอบถามเมื่อเสด็จกลับมาถึงกรุงเทพฯก็ได้
ขอท่านได้รับคำแสดงความนับถืออย่างสูงของข้าพเจ้าด้วย
เทวะวงษวใรประการ.
โทรเลข พระเจานองยาเธอ กรมหมี่นดำรงราชานุภาพ ถึงราชทูตสยาม กรุงปารืส
คำแปล ที่ ๑ Kf Kf (3)๐
โทรเลขของพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ อยู่ที่เมืองไคโร บอกถึงที่ว่าการราชทูตสยาม ณ กรุงปารึส
วันที่ ๓๐ ธันวาคม รัตนโกลินทรศก๒* ๐๐๐ ขอล่ง,โดยเรว ออฟฟิศเซอช้างเผือกให้แก่ คอลอแนนตั ยูชุฟเบ ราช องครักษของเคดีวี ล่งให้ที่ว่าการราชทูตทาระกี ณ กรุงปารีส
(เซนพระนาม) กรมหมื่นดำรง
คำแปลที่ ๑ Kf KT <5)๐
สำเนาโทรเลขของพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ อยู่ที่ เมืองอิสแมเลึย บอกถึงที่ว่าการราชทูตสยาม ณ กรุงปารีส
ลงวันที่ ๓๑ ธันวาคม รัตนโกลินทรศก," ๑๑๐ โทรเลขที่มืไปลงวันที่ ๓๐ ธันวาคม รัตนโกลินทรศก1๒r ๑๑๐ นั้น ใช้ ไม่ไดแล้ว จะให้เครื่องราชอิศรียาภรท! คอมมันเดอมงกุฎสยาม แก่คอลอ แนนต์ยูชุฟเบ กบกัปปิตันอาลีเบ นายเรือพระที่นั่ง แลจะให้เครื่องอิคริยา ภรณ์ช้างเผือกแก่รามัดอัมเดที่กรมรถไฟ จะล่งไปที่ว่าการราชทูตทาระกืที่ กรุงปารีส
(เซนพระนาม) กรมหมื่นดำรง
เสด็จเยี่ยมสุลต่านตุรกี ณ วังยิลดัส
ท ฅต/๑๕๕๙๕
ศาลาว่าการต่างประเทศ
วันที่ ๑ มกราคม รัตนโกสินทรศก๒a ๑ ๑ ๑ ทูลมายัง พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าโสณบัณฑิตย์
ด้วยข้าพเด้าได้รับหนังสือบอกพระยามหาโยธา1" ๐} พระยานนทบุรีที่ ๕/๑๑๐ ลงวันที่ ๒๗ พฤศจิกายน ร.ศก๒" ๑๑๐ ฉบับหนึ่ง ว่าด้วยหนังสือ พิมพ์ชื่อไตมืออกข่าวว่า พระเจาน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ กับ พระเจาลูกเธอ พระองค์เด้าจิรประวัติวรเดช เสด็จไปถึงเมืองรุลเชีย เตอรกี ครั้งนี้ ได้รับการที่เขารับรองทั้งลองเมืองนี้นดีเปนอันมาก มืข้อความเลอียด แด้งอยู่ในหนังสือพิมพ์กับใบบอกพระยามหาโยธา พระยานนทบุรี ที่ได้คัด ลอดซองถวายมานี้แด้ว ถ้ามีเวลาอันควร ขอท่านได้นำขึ้นทูลเกลาฯถวายด้วย ข้าพเด้าขอท่านได้รับคำแลดงความนับถืออย่างสูงของข้าพเด้าด้วย.
เทวะวงษวโรประทาร.
จดหมายจากราชทูตสยาม กรุงปารีส
ถึง อัครมหาราชทูตเตอรถึ กรุงปารีส
คำแปล ที่
หนังสือเขียนในที่ว่าการราชทูตสยาม ณ กรุงปารีส แจ้งความมายังอรรคมหาราชทูตทาระถึที่กรุงปารีส
Q บ ใn ๑ ๑ มกราคม รัตนโกสินทรศก๒ ๑๑๐ ด้วยตามคำสั่งที่ข้าพเจ้าไดรบแต่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรง ราชานุภาพนั้น	ข้าพเจ้าขอล่งบาญชืผู้ซึ่ง1ได้,รับเครื่องราชอิศริยาภรโน
สยาม ๒๑ นาย สิบแปดนายนั้น อยู่ที่เมืองกงละด้นติโนปลือ อีก ๓ นาย อยู่ที่เมืองอีหยิบด้ แลข้าพเจ้าได้ส่งหีบที่ใส่เครื่องอิศริยาภรณ์ที่ได้พระราช ทานนั้นมาหืบ ๑ ด้วย ขอท่านได้ช่วยส่งหีบนั้นไปยังท่านมูเนืยวปาชา เจ้าพนักงานกรมวัง ของพระเจ้าสุละด้นเมืองทาระกืด้วย.
จดหมายราชทูตสยามกรุงปารืส
ถึง อัครมหาราชทูตรุสเรี!ย กรุงปารืส
คำแปล ที่ ๑๘๘๐๙
เขืยนที่ว่าการราชทูตสยาม ณ กรุงปารืส
ลงวันที่ ๑๒ มกราคม รัตนโกลินทรศก๒๙ ๑๑๐ หลวงอร่ามเรืองฤทธิ ว่าการแทนราชทูตสยาม ณ กรุงปารืส แจ้งความ มายังบารอนโมเรงรน อรรคมหาราชทูตรุสเฯ!ย ณ กรุงปารืส
ด้วยตามคำสั่งที่ข้าพเจ้าได้รับแด่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรง ราชานุภาพ ข้าพเจ้าขอล่งบาญชีซื่อ ๒๒ นายที่ได้รับเครื่องราชอิศริยาภรถ! สยาม ในระหว่างที่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพอยู่ที่เมือง สิวาเดียนั้น กับได้ล่งหีบมืเครื่องราชอิศริยาภรท!หีบ ๑ มาพร้อมกับหนังสือ นี้ ขอท่านได้ซวยล่งหีบกับบาญซีไปให้กับผูที่ได้รับเครื่องราชอิศริยาภรถ! ด้วย.
จดหมายอัครมหาราชทูตเตอรกีกรุงปารืส
ถึงราชทูตสยาม กรุงปารึส
คำแปลที่ ๑๘๘๑๒	-เฃึยนที่กรุงปารืส
ลงวันที่ ๑๗ มกราคม รัตนโกสินทรคก๒* ๑๑๐ เอซาดปาชา อรรคมหาราชทูตกรุงทาระกึที่กรุงปารีส ถึงผู้ว่าการแทน ราชทูตสยาม ณ กรุงปารีส
ด้วยข้าพเจ้าได้รับหนังสือที่ท่านมีถึงขาพเจ้า ลงวันที่ ๑๑ มกราคม รัตนโกสินทร1๒๙ ๑๑๐ ล่งบาญฃีซี่อแลหีบๆ หนึ่งมีเครื่องราชอิศริยาภรโน์ สยาม ที่ได้พระราชทานแก่เจ้าพนักงานหลายนายที่อยู่เมืองกงละด้นติโน ปลือแลเมืองไควีโร
ดามความประสงค์ของท่าน ข้าพเจ้าได้ล่งบาญฃีกับหีบนั้น ไปกังท่าน มูเนืยวปาชา เจ้าพนักงานกรมวังของพระเจ้าสุละด้น พระเจ้าแผ่นดินของ ข้าพเจ้าแลว.
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวัฒนานุวงษ ราชทูตสยาม กรุงปารีส
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ สำเนาท ๐๘๘๐๗
ป.ที่ ๑๗	เซียนที่ว่าการราชทูตสยาม ณ กรุงปารีส
วันที่ ๒๓ มกราคม รัตนโกสินทรศก1๐1 ๐๑๐ ข้าพระพุทธเจ้า พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวัฒนานวงษ ราชทูต สยามกรุงปารึส ซอพระราชทานกราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอกรม หลวงเทวะวงษวโรประการ เสนาบดึวำการต่างประเทศ ณ กรุงเทพฯ ทราบฝาพระบาท
ด้วยข้าพระพุทธเจ้าได้รับโทรเลขจากพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่น ดำรงราชานุภาพ ๒ ฉบับ มีความว่าให้ส่งตราเครื่องอิศริยาภรณ ไปให้ข้า ราชการที่เมืองอีหยิบตลามนาย แล้วภายหลังมีสเตอไวถ์กลบจากตามเสด็จ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมี่นดำรงราชานุภาพมาถึงกรุงปารีส แจ้งความแก่ ข้าพระพุทธเจ้าอีกว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ รบสั่ง มากับมิสเตอไวก์ว่า ให้ส่งเครื่องอิศริยาภรท!ไปให้ข้าราชการที่เมืองอีหยิบต์ อีก ORT นาย ที่เมืองรุสเชีย ๒๒ นาย หลวงวิสูตรโกษาผู้ว่าการแทนราชทูต สยาม จึ่งได้มืหนังสือนำส่งดวงตราเครื่องอิศรียาภรณ์ ไปบังราชทูตเตอรกี แลราชทูตรุสเซียซึ่งประจำอยู่ ณ กรุงปารีส ขอให้เขาช่วยส่งไปให้กับผู้ที่ กล่าวมาตามรับสั่งพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ นั้นแล้ว
ครั้งนี้ ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานถวายสำเนาโทรเลขพระเจ้า น้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ๒ ฉบับ บาญซีราบซื่อผู้ที่1ได้รับ
เครื่องอิศริยาภรณ์ ชี่งพระเจานองยาเธอ กรมหมึ่นดำรงราชานุภาพประทาน ไป ๒ ฉบับ ก้บสำเนาหนงลือหลวงวสูตรโกษา มนำล่งเครื่องอิศริยาภรโน ไปถึงราชทูตเตอรกี ราชทูตรุลเซืย ๒ ฉบับ แลสำเนาหนงลือราชทูตเดอรกี ตอบมาฉบับ ๑ รวมเปน ๗ ฉบับ มาทราบฝ่าพระบาทดํวยแล้ว.
ควรมควรสุดแล้วแต่จะโปรดเกลาฯ
ประท้บตราสำหรับราชทูตสยามกรุงปารีส (เจนmะนาม) วัฒนานวงษ.
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดา
ที่ ๖๔/6)๘๔๕๒	ศาลาว่าการต่างประเทศ
วนที่ ๒๐ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒c ๑๑๐ ทูลมายง พระเจาน้องยาเธอ กรมหมื่นพทยลาภพฤฒิธาดา
ด้วยตามความในหนังสือของข้าพเจ้า ที่ ๔๙/๑๖x๔๕ ลงว้นที่ ๒๓ มกราคม ร.ศก๒๕ ๑๑๐ ขอพระราชทานปกาสนิยบัตรนั้นความแจ้งอยู่แล้ว ภายหลังข้าพเจ้าได้รับหนังสือบอกพระยามหาโยธาราชทูตสยาม ณ กรุงเบอรลิน ที่ ๗/๑๑๐ ลงวันที่ ๓๑ ธันวาคม ว่าด้วยพระสุริยานุวัตรส่ง บาญชีรายชื่อข้าราชการเมืองเยอรมัน ออสเตรีย เดนมาก สวิเดน ตามซึ่ง พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพได้นำเครื่องราชอิศริยาภรณ์ ออกไปพระราชทานให้แล้ว ข้าพเจ้าจึ่งได้สอบวับบาญชีที่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพส่งมา ถูกวันบ้าง ไม่ถูกวันบ้าง ข้าพเจ้าได้คด บาญชีรายชื่อข้าราชการต่างประเทศที่ไม่มีชื่อในบาญชี พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ส่งมานั้นถวายมาในซองนี้ด้วย เพื่อที่ท่าน่จะได้ ทำปกาลนิยบัตรได้โดยสดวก
ขอท่านได้รับดำแสดงความนับถืออย่างสูงของข้าพเจ้าด้วย.
เทวะวงษวโรประการ.
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบบังคมทูล พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
กันท ๒ฝ กุมภ ร.ศ.1*** ๑๑๐
ขอเดชะ
ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายโทรเลขที่ตอบกรม ดำรงว่าจะให้เรือไปรับตามกำหนด แลโทรเลขที่ข้าพระพุทธเจ้ามีไปมากับ มิสเตอมอรันต์วานซืนนี้ ตามที่ได้กราบทูลถามสมเด็จพระบรมโอรศทรง เหนดีที่มิสเตอเยมส์ถวายพระอ้กษรอยู่นั้น
กับหนังสือพระยาชลยุทธว่า เปนผู้เชิญตราข้างเดนมากแลตราดาน สะเบิค มาทูลเกลาฯ ถวาย แลถวายสมเด็จพระบรมโอรศด้วย
แลเรื่องเงินเล่าเรียนพระองค์จิระนั้น เหนด้วยเกล้าฯ ว่าจะตกลงกัน ตามพระยาชลยุทธได้ ข้าพระพุทธเจ้าจะตอบไป แลทำงบประมาณด้วย
แลพระเจ้ากรุงเดนมากเอาเปนราชธุระในพระเจ้าลูกเธอมากนักเหน ด้วยเกล้าฯว่า พระราชทานของขกัญในการสุวณณาภิเศกให้พระองค์จิระไป ถวายจะดีขึ้น ถ้าเปนพานทองลงยามีหีบหมากเปนหีบบุหรี่จะเปนของไทยแท้ น่าชอบใจคนยุโรปมากด้วย และเปนของใช้ได้แต่ชั้นสูงๆ ยิ่งดี นี่เปนเรื่อง ทรงชี้แจงได้มากด้วย.
I
ควรมีควรสุดแล้วแต่จะโปรด
เทลาฯ พ.ท.ขอเดชะ
พระราชหัตณลขา ถึงกรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ตอบกรมหลวงเปนฉบับเดียวกันกับโทรเลข กับเงินรายชายจิระใช้นั้น ให้อนุญาตตามพระยาชลยุทธประมาณ
ที่จะให้ของนั้นเดิมไมใดคดไว้ เพราะเหนตราเราไปค้างอยู่ ๒ ดวงแลว เปนแต่ให้ทำราชสาส์นให้พรฉบับ ๑ ราชสาลนขอบพระไทย ที่ทรงพระ เมตตาชายจิระฉบับ ๑ บัดนี้เหนว่าให้ของด้วยก็ดื ได้สั่งให้ทำแล้ว
สั่งกรมสรรพสาต(<ro} ให้คิดอย่างหีบบุห้รี่เปนอย่าง1ไทยลงยาราชาวดี ให้ตัวอย่างแล้วใน ๕ วันนี้
พระราชหัดถเฟิขา
ถึงกรมหลวงเทวะวงษวโรประการ ด้วยเธอมืหนังสือลงวันที่ ๒๗ กุมภา พันธ์ ส่งสำเนาโทรเลขที่เธอตอบกรมหมี่นดำรงแลโทรเลขมืไปมากับมิสเตอ มอรันค์ กับส่งลำเนาหนังสือหลวงวิจิตรวรลาลน แลหนังสือพระยาชลยุทธ มาด้วยนั้น ได้ทราบแล้ว เรื่องเรือที่จะไปรับกรมหมื่นดำรงนั้น ได้ส่งพระองค์ ขจรแล้ว พระองค์ขจรบอกว่ากรมดำรงขอเรือใหญ่ ว่า1จะมืเลขดีฝรั่งมาด้วย ต่อกล้บมา1จากวัด จึ่งอ่านหนังสือชายจิระบอกมาว่า ไดไปในการแต่งงาน พระยาชลยุทธกับลูกลาวแฮร์ฟอลเตนแบร์แล้วก็ลงเรือมาทืเดียว ผู้หญิง นั้นที่จะเปนเมียพระยาชลยุทธ อนึ่ง เรื่องที่มิลเตอมอรันตม,โทรเลขถาม มาเรื่องมิสเตอเยมส์ เธอได้มีโทรเลขตอบไปนั้นดิแล้ว เรื่องเงินรายชายจิระ ใช้นั้น ให้อนุญาตตามที่พระยาชลยุทธประมาณ แลเรื่องที่จะให้ของแก่พระ เจ้ากรุงเดนมากนั้น เดิมไม่ได้คดไว้ เพราะเหนตราเราไปค้างอยู่ ๒ ดวงแล้ว เปนแต่ให้ทำราชลาล้นให้พรฉบับ่ ๑ ราชลาล้นขอบพระไทยที่ทรงพระเมต ตาชายจิระฉบับ ๑ บัดนี้เหนว่าให้ของด้วยก็ดิ ได้สั่งให้กรมหมื่นสรรพสาต
ทำอยู่แล้ว
อนึ่ง เรื่องพระยาอนุกูลลยามกิจ (ตันกิมจิ๋ง) ถึงแก่กรรมนั๊น ฉันมี ความเลียดาย เคร้าใจด้วยเปนคนคุ้นเคยมาแต่เล็ก ๆ แม่กลางกิมีความสง สารพวกผูหญิงคือลูกลาวเปนด้นมาก
ลายพระหัตถพระเจ้าน่องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพทยลาภพฤฒิธาดา
ท ๖๘/๑๙๔๐๕
ศาลาว่าการต่างประเทศ
วันที่ ๖ มีนาคม วัตนโกสินทรศก๒* ๑๑๐ ทูลมายง พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดา
ด้วยตามความในหนังสือของข้าพเจ้า ที่ ๖/๑(ริ:๕๒ ลงวันที่ ๒๐ กุมภาพันธ์ ร.ศก ๒ ๑๑๐ ขอวับพระราชทานปกาลนิยนัตรนั้น ความแจ้ง อยู่แล้ว
นัดนีขไพเ1จ้า1ใดวับหนังสือบอกพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวัฒนา นุวงษ ป. ที่ ๑๗ ลงวันที่ ๒๓ มกราคม ร.ศก.๒°c ๑๑๐ ฉบับ ๑ นำส่งบาญชีชื่อ ขาราชการเมืองอืหยิบค์และรุสเขืย ที่กรมหมี่นดำรงราชานุภาพ ได้นำเครื่อง อิศริยาภรณ์ไปพระราชทานให้ แจ้งอยู่ในสำเนาบาญชืแลหนังสือบอกวับหนัง
ลือไปมาที่ได้คัดลำเนารวม G? ฉนับ สอดซองทวายมานี้แล้ว
แลข้าพเจ้าได้สอบบาญชึที่พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวัฒนา นุวงษส่งมาครั้งนี้ วับบาญชืรายชื่อข้าราชการเมีอ่งต่างประ เทศที่ได้วับพระ ราชทานเครื่องอิศริยาภรณ์ครั้งก่อนให้แล้ว ชื่อไม่เหมือนวัน แลท่านจะได้ ทำปกาสนิยบตรด้วย
ขอท่านได้รบคำแสดงความนับถืออย่างสูงของข้าพเจ้าด้วย.
เทวะวงษวโรประการ.
จดหมายพระยาวุ(รการบดื
กราบทูลฯ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ์
ศ.๖๑๑/๑๔๐๑
วันที่ ๑๗ มีนาคม รัตนโกสินทรคก๒๔ ๑๑๐ ช้าพระพุทธเจ้า พระยาวุฒิการบดีฯ ขอพระราชทานกราบทูลพระเจ้า น้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ์ทรงทราบฝาพระบาท
ด้วยกำหนดพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เลนาบดื กระทรวงธรรมการ จะเสด็จกล้บถึงกรุงเทพฯ ราววันที่ ๒ร: มีนาคมนี้ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ได้มีลายพระหัตถ์มาใน้หลวง ไพศาลศิลปสาตร กราบทวายหังคมลาไปรับเสด็จที่เมืองชุมพร เพื่อได้นำ รายงานการในกระทรวงธรรมการที่ได้ทำสำเร็จแล้วไปประการใดนี้น ไป ถวายให้ทรงทราบ
ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานพระบรมราชานุญาต ให้หลวงไพคาส ศิลปสาตรออกไปรับเสด็จ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ พร้อมด้วยเรือหลวงซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ออกไปรับเสด็จนี้นในวันที่ ๑ มีนาคม เวลาเข้า ๕ โมง.
ควรรควรแล้วแต่จะทรงโปรดเกล้าฯ
พระยาวุฒิการบดี
ผู้แทนพระเจ้าน้องยาเธอ
เสนาบดีกระทรวงธรรมการ
(สำIนา) ที่ ๒๐๘๗๔
ที่ ต๔	วนที่ ๒๙ มีนาคม รัตนโกลนทรศก๒* ๑๑๐
กราบทูลได้ทรงทราบฝาพระบาท
ในการที่ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้เกล้าฯออกไปราชการใน ประเทศยุโรปแลอินเดียคราวล่วงมาแล้วนี้ ขาราชการไทยแลชาวต่างประ เทศที่ประจำล่านักนี้ราชทูตแลกงชล ต่างได้เปนธุระช่วยเหลือโดยเตมใจแล เหนจเหนื่อยหลายนายได้กราบทูลเสนอความชอบเข้ามาโดยทางโทรเลข แลได้รับพระราชทานเครื่องอิศริยาภรณ์ออกไปแล้วบางนาย คอพระสุริยา นุวัตร เปนด้น ที่ยังไม่ได้กราบทูล โดยหมายว่าจะรอมากราบทูลต่อเมื่อถึง กรุงเทพฯ ก็อิกหลายนาย
ขอพระบารมีโปรดเปนที่พึ่ง โดยเหนเปนน่าที่ ๆ จะกราบทูลให้ทรง ทราบฝ่าพระบาท คือ หลวงวิสูตรโกษา เลขานุการล่านักนี้ราชทูตในเมือง ฝรั่งเศส ซึ่งเปนผู้ว่าการราชทูตในเวลานั้นนาย ๑ ได้เหนจเหนื่อยแลอุตส่าห์ จัดการงานเรียบร้อยมาก แลยัง1ไม่1ได้รับพระราชทานเครื่องอิศริยาภรณ์อัน ใดเลย หลวงวิจิตรวรลาสน เลขานุการราชทูตที่อังกฤษ ถึงว่าได้รับราชการ ในตำแหน่งนั้นใหม่ การที่เขาได้เปนธุระรับผิดชอบในการเล่าเรียนของพระเจ้า ลูกเธอ ตามที่เกล้าฯไดไปเหนๆ ด้วยเกล้าฯว่า จะหาผู้ที่จะทำโดยภักดียิ่งกว่า ฤๅจะอุตสาหะยิ่งไปกว่าเหนจะไม่มีได้นาย ๑
ยังชาวต่างประเทศที่เปนกงชุลอิก ๒ นาย คือชินนยอ เชนดุรินื กง1ชลที่เมือง1โรม นาย ๑ มิสเตอร์เอ เอ อับบา กงชุลที่เมืองกาลภัตตา อิก นาย ๑ ได้เปนธุระโดยอุตสาหะตลอดกาลทุกอย่าง
อนิ่ง มิสเตอแอนดริว กงชุลที่เมืองร่างด้ง ยังไม่ได้รับพระราชทาน สัญญาบ้ตรตั้ง แลผู้นี้ก็แขงแรงดี,
จะควรประการใดแล้วแด่จะโปรด (เซนพระนาม) ดำรงราชานุภาพ เสนาบดึกระทรวงธรรมการ
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ์
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ด้วยฝ่าพระบาทมีลายพระหัตถ์ที่ ๓/๑๓๒ ส่งลำเนาหนังสือพระเจ้า น้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ว่าด้วยเรื่องจะขอพระราชทานตรา เครื่องราชอิศริยาภรณให้แก่ข้าราชการแลคนต่างประเทศรวม <r นายที่ได้ เหนจเหนื่อยช่วยเหลือในเวลาเมื่อออกไปราชการประเทศยุโรปคราวนี้ กบว่า มิลเตอแอนดริว กงชุลที่เมืองร่างกุ้ง ยังไม่ได้รับพระราชทานตราตั้งด้วย นั้น ได้นำขึ้นทูลเกล้าฯ กวายทราบฝ่าลอองธุลืพระบาทแล้ว โปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตตามที่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรง ราชานุภาพ ขอนั้น ได้ส่งดวงตราแลปกาลนิยบัตรกับตราตั้งไปถวายด้วย แล้ว เพื่อฝ่าพระบาทจะได้ส่งไปพระราชทานตามรายชื่อในเวลาที่สมควร.
ลายพระหัตถ์พระเจ้านองยาเธอ กรมหมี่นดำรงราชานุภาพ
กราบทูล พระเจ้านองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
(สำเนา) ที่/๒๐๘๗๔
ที่ ตต	วนที่ ๒๙ มึนาคม รัตนโกสินทรศก๒ ๑๑๐
กราบทูลได้ทรงทราบฝาพระบาท
ด้วยเมื่อเกล้าฯ ออกไปราชการทูตถึงเมืองอังกฤษ ได้พบกับหลอด สอลสเบอัร อรรคมหาเสนาบดีแลว่าการต่างประเทศ เกล้าฯได้แจ้งความประ สงค์ที่จะใคร่ไปดูเมืองอีหยิบต์แลอินเดีย ในเวลาขากลับออกมา ได้ขอให้ เคาเวอนเมนค์อังกฤษช่วยชกนำถึงเคดีฟแลเจ้าพนักงานอังกฤษซึ่งประจำ เมืองอิหยิบค์ ทั้งเคาเวอนเมนค์อินเดียด้วย หลอดสอลสเบอรื ได้รับรอง เปนธุระด้วยความยินดี
เมื่อไปถึงเมืองอีหยิบต เคดิฟ่แลเคาเวอนเมนค์อีหยิบตพร้อมทั้ง เชอเอวิลินแบริงราชทูตอังกฤษ แลเซอชาลสคุกลันกงซุลอังกฤษได้เปนธุระ รับรองแลเกื้อหนุนโดยแขงแรงอย่างยิ่ง
ครั้นเมื่อมาถึงอินเดีย เคาเวอนเมนค์อินเดียได้ลัดการรับรองโดยยินดี ให้เปนแขกของเคาเวอนเมนต์ตั้งแต่แรกจนตลอดเวลาที่อยูในอินเดียแลพม่า ทั้งให้มืเจ้าพนักงานมาอยู่ประจำไไ-โ!หนไปด้วยจนตลอด
อนึ่ง ในส่วนตัวหลอดแลนลเคานํ ซึ่งเปนไวศรอยก็ได้ตอบรับโดย อัทยาไศรยอันสุภาพ ให้ได้รับความคุขลบายตลอดทุกอย่าง
ทั้งนี้ก็เพราะเหดุที่เคาเวอนเมนต์อังกฤษ ได้มีคำสั่งช่วยเปนธุระมา แต่แรกแลโดยอัทยาไศรยของไวศรอยด้วย จึ่งเหนด้วยเกล้าฯว่าเปนน่าที่ที่
เสด็จประเทศอียิปต์
เกล้าฯ จะตองนำความกราบทูลต่อฝ่าพระบาท แลเหนด้วยเกล้าฯ ว่าล้า เคาเวอนเมนตอังกฤษแลเคาเวอนเมนต่อนเดียได้รับลายพระหัตถ์ของฝ่า พระบาท ขอบใจในการที่เขาได้เปนธุระแลรับรองโดยเตมใจดังได้เปนมานั้น คงจะเปนความยินดีของเขา แลเปนทางอันดีต่อไปมาก.
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
(เซนพระนาม) ดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงธรรมการ
___ _ I
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมี่นดำรงราชานุภาพ
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
สำเนาที่ ๑๙๔
ที่๑/๒	ศาลาลูกขุนในฝ่ายทร้าย
วัน ๗ ที่ ๑ เมษายน รัตนใกลินทรคก,*๕ ๑๑๑(tr๒} พระเจ้านองยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสนาบดึว่าการกรมมหาด ไทย กราบทูลมายังพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ เสนาบดึว่าการต่างประเทศ
ล้วยไล้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑ เมษายน รัตนใกสินทรศก1๒๕ ๑๑๑ ล่งสำเนาลายพระหัตถ์พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดา ฉบับหนึ่ง สำเนาหนังสือแอฟดารูชาวเมืองปาตรา ซึ่งทูลเกล้าฯถวายฉบับ หนึ่งว่าจะขอให้ยอชแอลเครึยริศ นายทหารเรือผู้นี้ ไล้รับพระราชทานตรา เครื่องราชอิศรึยาภรท! ตามความประสงค์นั้น ไล้รับทราบทุกประการแล้ว เมื่อครั้งเกล้ากระหม่อมเปนราชทูตไปเมืองกรึคนั้น ผู้ซึ่งควรจะไล้รับเครื่อง ราชอิศรึยาภรท! เจ้าพนักงานกรมวังไล้จดบาญชึรายชื่อมายื่น ไล้1ห้ล่งตรา เครื่องราชอิศรึยาภรท!ตามสมควรแก่เกึยรติยคตลอดแล้ว แต่จดหมาย แอฟดารูกล่าวความทูลเกล้าฯถวายนั้น เหนดวยเกล้าฯว่าเปนของเอกชน ตำแหน่งใดก็ไม่ทราบซ้ด มึความประสงค์จะขอรับพระราชทานให้แก่เอกชน ผู้หนึ่งเท่านั้น
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
(เซนพระนาม) ดำรงราชานุภาพ
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมี่นสมมตอมรพันธ์
ที่ ต/๑ต๒	ศาลาว่าการต่างประเทศ
วันที่ ๓ เมษายน รัตนโกสินทรศก๒ ๑๑๑ ทูลมาย้ง พระเจานองยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพนธ์
ด้วยข้าพเจ้าได้รับหนังสือพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุ ภาพฉบับ ๑ ที่ ๓๔ ลงวันที่ ๒๙ มืนาคม ร.ศก1๒๕ ๑๑๑ ว่าด้วยในการที่ทรง พระกรุณาโปรดเกลาฯให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพออก ไปราชการ ในประเทศยุโรปและอินเดียคราวนี้ข้าราชการไทยแลซาวต่างประ เทคที่ประจำสำนักนี้ราชทูตแลกงซุล ใด้เปนธุระช่วยเหลือโดยเต็มใจแลเหนจ เหนื่อยหลายนาย ได้กราบทูลเสนอความชอบเข้ามาโดยทางโทรเลข แลได้ รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณออกไปแจ้วบางนาย คือ พระสุริยา นุวัตร เปนด้น ที่ยงไม่ได้กราบทูล โดยหมายว่าจะรอมากราบทูลต่อเมื่อถึง กรุงเทพฯก็อีกหลายนาย คือ หลวงวิสูตรโกษา เลขาธิการ ณ กรุงปารีส ๑ หลวงวิจิตรวรลาลน เลขาธิการที่กรุงลอนดอน ๑ คนต่างประเทคลองนาย คือ ชินยอเซนตุรินื กงซุลสยาม ณ เมืองโรม ๑ มิลเตอ เอ เอ อับกา กงซุล ที่เมืองกาลอัตตา ๑ อับมิลเตอ แอนดริว กงซุลที่เมืองร่างกุ้งอังไม่ได้รับ พระราชทานอัญญาบัตรตราตั้ง ๑ ความโดยเลอียดแจ้งอยู่ในหนังสือพระ เจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ที่ข้าพเจ้าได้อัดสำเนาถวายมาใน ซองนี้ด้วยแจ้ว ถามืเวลาอันควร ขอท่านได้นำขึ้นถวายด้วย.
ขอท่านได้รบคำแสดงความน้บถืออยางสูงของข้าพเจ้าด้วย เทวะวงษวโรประการ
พระราชห้ตถเลขา ให้เทืยบซั้นหาฤๅดำรง
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบทูลฯ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดา
ที่ ๒/๕๑๕	ศาลาว่าการต่างประเทศ
วันที่ ๖ เมษายน รัตนโกลินทรศก๒ ๑๑๑ ทูลมายัง พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดา
ด้วยข้าพเจ้าได้รับหนังสือของท่าน ที่ ๖๓๗/๑๑๐ ต.ป.๑๒๑ ลงวันที่ ๒๐ มืนาคม ดำเนินกระแลพระบรมราชโองการ แลส่งลำเนาหนังสือแอฟดารู ที่กล่าวแนะนำขอพระราชทานเครื่องอิคริยาภรทnหัก้ปปิตันเรือรบผู้หนึ่งนั้น ข้าพเจ้าได้มีหนังสือทูลถาม1พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุ ภาพ และได้รับคำ?บ้เจงว่าไม่ทรงทราบความเรื่องนี้ชดเจนเลยแจ้งอยู่ใน ลำเนาที่ถวายมานี้แจ้ว.
ขอท่านได้นำฃึ่นกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบใด้ฝ่าลอองธุลีพระ
บาทด้วย
ขอท่านได้รับคำแสดงความนับถืออย่างสูงของขาพเจ้าด้วย
เทวะวงษวโรประการ
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมี่นสมมตอมรพันธ์
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
(สำเนา) ส.ที่ ๒๐/๑๑๑ ต.ป.๒	เกาะสิชัง
วันที่ ๙ เมษายน รัตนโกสินทรศก๒ ๑ ๑ ๑ ทราบทูล พระเจ้านองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ด้วยฝ่าพระบาทมีหนังสือที่ ๒/๕๑๕ ลงวันที่ b เมษายน ตอบหนังสือ กรมหมื่น,พิทยลาภพฤฒิธาดา ที่ ๖๓๗/๑๑๐ ต.ป. ๑๒๑ แอฟดารูกล่าวแนะ นำขอพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณให้นายทหารเรือผู้หนึ่ง แลล่ง ลำเนาหนังสือกรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ตอบหนังสือฝ่าพระบาทซึ่งถาม ถึงคนผู้น1ปนั้น ไหันำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบฝ่าลอองรุลืพระบาท แลว มีพระบรมราชโองการโปรดเกลาฯ ดำรัสว่าคนผู้นี้เมื่อลืบไม่ได้ว่าเปน อย่างไร ก็งดเลียเถิด.
(ลงพระนาม) สมมตอมรพันธ์
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ ถึงพระยามหาโยธา ราชทูตสยาม กรุงลอนดอน
(สำเนา) ที่ ๙/๑๘๐๖
ศาลว่าการต่างประเทศ
วนที่ ๒(ร: เมษายน รัตนโกสินทรคก๒๔ ๑๑๑ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ เสนาบดึว่าการตำง ประเทศ มายังพระยามหาโยธา ราชทูตสยาม ณ กรุงลอนดอน
ด้วยเมื่อ ณ วันที่ ๒๙ มีนาคม ร.คก ๒* ๑๑๐ ได้รับหนังสือพระเจ้า น้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงธรรมการที่ ๓๓ ลง วันที่ ๒๙ มีนาคม ว่าด้วยเมื่อออกไปราชการ ณ ประเทศยุโรป ถึงกรุงลอน ดอนนั้น ได้พบวับหลอดสอลสเบอรี เสนาบดีว่าการต่างประเทศ แลได้แจ้ง ความประสงค์ที่จะใคร่ไปดูเมืองอิหยิบต์แลอินเดีย ในเวลาขากลับออกมา ได้ขอให้เคาเวอนเมนต์อังกฤษช่วยชักนำถึงเคดีฟแลเจ้าพน้กงาน ซึ่งประจำ เมืองอิหยิบต์ทั้งเคาเวอนเมนต์1อินเดียด้วย หลอดสอลลเบอรีได้รับรองเปน ธุระโดยความยินดี
ครั้นพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสด็จถึงเมืองอิหยิบต์ เคดีฟแลเคาเวอนเมนต์อียิปต์ พร้อมทั้งเชอเอวิสินแบริงราชทูตอังกฤษ แล เซอชาลสคุกลัน กงชุลอังกฤษ ได้เบ่นธุระรับรองโดยแขงแรงอย่างยิ่ง ครั้ง เสด็จมาถึงเมืองอินเดีย เคาเวอนเมนต์อินเดียได้ลัดการรับรองโดยยินดี ทั้ง ให้มีเจ้าพนักงานมาอยู่ประจำไปไหนไปด้วยจนตลอด
อนึ่ง ในส่วนตัวหลอดแลนสเคานํไวศรอยอินเดียนั้นก็ได้ต้อนรับด้วย อัทยาไศรยอันสุภาพ ให้ได้รับความคุขทุกอย่าง
เพราะฉนั้น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ จึ่งได้มี หนังสือมาขอให้ข้าพเจ้ามีหนังสือแลดงความชอบใจเคาเวอนเมนต์อังกฤษ แลเคาเวอนเมนต์อินเดีย ที่เขาไต้เปนธุระลัดการรับรองโดยเตมใจ
. m	ทรงช้างที่ทาง
ประเทศอินเดีย
ะ
แต่ข้าพเจ้าเหนว่า จะมีหนังสือแสดงความชอบใจไปไจ้ก็แต่การไปรเวศ เท่านั้น แต่ยัง1ไม่1ใดดุนเคยส่วนตัวเอง1จะมีหนังสือ1ไปรเวค1ไปก็ขดอยู่ เพราะ ฉนั้น ไหเพระยามหาโยธา ราชทูตสยาม คิดอ่านดูควรมีหนังสือแสดงความ ชอบใจของเคาเวอนเมนต์สยามไปยังเคาเวอนเมนต์อังกฤษแลเคาเวอน เมนต์อินเดีย ในการที่เขาไดจัดการรับรองโดยแขงแรงได ก็1ให้มีไปตาม ธรรมเนียม ถาเหนว่าควรมีหนังสือไปรเวคของข้าพเจ้าเองก็ให้งดเสีย แล แจ้งความมาให้ทราบด้วย.
ประทับตราบัวแก้วน้อยมาเปนสำคัญ
(เซน) เทวะวงษวโรประการ
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
(สำเนา) ที่ ๒/๑๘๐๗
ศาลาว่าการต่างประเทศ
วันที่ ๒(ริ: เมษายน รัตน1โกสินทร1*๕ ๑๑๑ ทูลมายัง พระเจ้านองยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระ ทรวงมหาดไทย
ด้วยข้าพเจ้าได้รับหนังสือของท่านที่ ๓๓ ลงวันที่ ๒๙ มีนาคม ร.ศก ๒ ๑๑๐ ว่าด้วยขอใหมีหนังสือแสดงความชอบใจแทนเคาเวอนเมนต์ สยามไปยังเคาเวอนเมนต์อังกฤษแลเคาเวอนเมนต์อินเดีย ในการที่เขาได้ ช่วยเปนธุระรับรองโดยแขงแรงนั้น ข้าพเจ้าเหนว่าจะมีขอบใจแทนเคาเวอน .มนตีไปเองก็1ได้แต่เปนการไปรเวศเท่านั้น เพราะฉนั้นข้าพเจ้าจึ่งได้ลั่งให้ พระยามหาโยธา มีหนังสือแสดงความขอบใจของเคาเวอนเมนต์สยามไป ยังเคาเวอนเมนต์อังกฤษและเคาเวอนเมนต์อินเดียตามทางราชการด้วย.
ขอท่านได้รับคำแสดงความนับถืออย่างสูงของข้าพเจ้าด้วย
(เซนพระนาม) เทวะวงษวโรประการ
Copy No.6437 (า ไ July ไ 892)
The Siamese Legation 23 Ashburn Place ร.พ.
June, 7th.1892
My Lord,
I have received instruction from my Government to express to your Lordship their high appreciation of the cordiality of the reception given to His Royal Highness Prince Damrong during his recent journey through India.
The invariable courtesy shown to the Prince was not more marked than the friendship and hospitality extended to him by Indian Officials of all ranks and especially by their Excellencies The Viceroy of India and the Governor of Bombay.
เก every place he visited there were those who spared no trouble to make his tour interesting and agreeable and who were ready to give H.R.H.information of any kind which he desired to gain while in the country I called at the foreign Office recently to express this person ally to your Lordship, but, hearing from Sir Thomas Sanderson how pressed you are at this time with important business I would not ask for an interview when a letter would serve the purpose equally well.
I have the honour to be with the highest consideration.
Your Lordship
Most obedt. humble servant
(Signed) Maha Yotha
หนังสือพระยามหาโยธา ราชทูตสยาม ถึง มาควิลออฟสอลสเบอรี เสนาบดืว่าการต่างประเทศ กรุงอังกฤษ.
(สำเนา ๑ ไปกับ ร.ที่ ๒๒)
สำเนาคำแปลที่๖๔ต๗	ศาลาว่าการราชทูตสยาม ณ กรุงลอนดอน
วันที่ ๗ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๒* (a) S)(o) ด้วยข้าพเจ้าได้รับคำสั่งจากเคาเวอนเมนต์ของข้าพเจ้าให้แสดงต่อท่าน ว่า เคาเวอนเมนต์สยามมิค1วามนิยมยินดือย่างที่ลุด ในการที่เคาเวอนเมนต์ อินเดียได้เปนธุระรับรองพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพอย่าง แขงแรง เมื่อเวลาที่ได้เสด็จเดินทางในประเทศอินเดียเมื่อเรว ๆ นี้
การที่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ในอินเดียได้แสดงอทยาไศรยอันดีต่อ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ อยู่เปนนิตย์นี้น ก็นับว่าเสมอ กันกับที่ไวศรอยอินเดียแลเคาน้นอเมืองบอมเบได้แสดงความรักใคร่เกี้อกูล ต่อพระองค์ท่านด้วยเหมือนกัน
เมื่อได้เสด็จไป ณ เมืองใดเมืองหนึ่ง ในประเทศอินเดียนั้น ก็มืผู้คอย เอาใจใล่เปนธุระให้ท่านได้ทรงรับความสนุกนี้สำราญ แลได้ประใยซนัไนการ ที่ได้ทอดพระเนตรในเวลาที่เดินทางไปมา กับพวกเหล่านั้นพร้อมด้วอยู่เสมอ ที่จะอธิบาย สืบสวน ในการงานต่างๆ ให้ทรงทราบตามแต่จะมืพระประสงค์ โดยทุกแห่ง
อนึ่ง ข้าพเจ้าก็ได้มาที่ฟอเรนออฟฟิศเมื่อวานซืนนี้ เพื่อที่จะได้แสดง ความให้ท่านทราบตามนี้ แต่เชอตอนัสซานเดอซอน (Sir Thomas Sanderson ) บอกข้าพเจ้าว่าท่านติดราชการสำคัญมาก ข้าพเจ้าจึ่งนี้ด้ขอพบกับ ท่าน ด้วยเหนว่าจะมืเปนหนังสือมาก็ได้เหมือนกัน.
ข้าพเจ้าขอแสดงความนับถือต่อท่านอย่างสูงที่สุด กับมืความอ่อน น้อมต่อท่านด้วย.
(เซน) มหาโยธา.
จดหมายพระยามหาโยธา ราชทูตสยาม กรุงลอนดอน
กราบทูล พระเจ้า,นองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
(สำเนา) ที่ ๖๔ต๖ ลอนดอนที่ ๒๒
วันที่ ๑๐ มิถุนายน รัตนโกลินทรศก๒r ๑๑๑ ข้าพเจ้า พระยามหาโยธา ราชทูตสยาม ณ กรุงลอนดอน ขอพระราช ทานกราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ เสนา บดีว่าการต่างประเทศทรงทราบใต้ฝาพระบาท
ด้วยตามลายพระห้ตถึฉบับที่ ๙/๑๐๖ ลงวันที่ ๒cr เมษายน ศก.๒* ๑๑๑ โปรดเกล้าฯว่า ได้รับหบังลือพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชา นุภาพ ว่าด้วยเรื่องเมื่อเลด็จออกไปราชการ ณ ประเทศยุโรป ถึงกรุงลอน ดอนได้ขอใน้หลอดลอลลเบอรีช่วยซักน๐าถึงเคดิฟแลเจ้าพนักงานซึ่งประจำ เมืองอีหยิบด้ ทั้งเคาเวอนเมนตอินเดียด้วยเวลาที่เสด็จกลับ หลอดลอลล เบอ่รีได้รับรองเปนธุระ,โดยความยินดี
ครั้นพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพเสด็จถึงเมืองอิ หยิบต เคดีฟแลเคาเวอนเมนต์พร้อมกันกับราชทูตแลกงชลอังกฤษที่เมือง อืหยิบต์ได้เปนธุระรับรองโดยแขงแรงอย่างยิ่ง เมื่อเสด็จถึงเมืองอินเดีย เคา เวอนเมนต์แลไวศรอยก็ได้ตอนรับโดยดี ให้ได้ความคุขทุกอย่าง ขอให้ตอบ ขอบใจไปยังเคาเวอนเมนต์อังกฤษด้วย
จึ่งโปรดเกล้าฯ ให้ขาพระพุทธเจ้าคิดอ่านดู ควรจะมิหนังสือแสดง ความขอบใจของเคาเวอนเมนต์สยาม ไปยังเคาเวอนเมนต์อังกฤษได้ก็ให้มื ไปตามธรรมเนืยม ถ้าเหนว่าควรจะมืแต่หนังสือไปรเวคของใด้ฝ่าพระบาท ก็ให้ข้าพระพุทธเจ้างดเลีย แลมิใบบอกกราบทูลเข้ามานั้น ได้ทราบเกล้าฯ ทุกประการแล้ว
การเรื่องนี้ เมื่อข้าพระพุทธเจ้าไปถวายพระราชสาล้นแด่กวินที่วัง
วอนเชอ เมื่อได้พบพูดกันกับหลอดกรอสนั้น ข้าพระพุทธเจาได้แสดงความ ขอบใจเขาครั้ง ๑ ครั้นข้าพระพุทธเจ้าได้รับพระราชทานลายพระหัตถ์เรื่อง นี้ เมื่อข้าพระพุทธเจ้าไปลาหลอดสอลสเบอรื จตะข้ามไปถวายพระราชลาล์น ณ เมืองฮอลันด้ แลเมืองเบลเยียม หลอดสอลสเบอรไม่ว่าง ข้าพระพุทธเจ้า จึ่ง1ได้!ปลาเชอตอมล1ชานเดอ1ซอน อันเดอเสเกรตารี ที่ฟอเรนออฟทิเศ ได้ แจ้งความว่า ข้าพระพุทธเจ้าได้รบลายพระหัตถ์ได้ฝ่าพระบาท โปรดเกล้าฯ ให้ข้าพระพุทธเจ้าแสดงความขอบใจแทนเคาเวอนเมนด้สยามต่อเคาเวอน เมนตอังกฤษเปนอันมาก ในการที่หลอดสอลสเบอรีได้ช่วยจัดให้พระเจ้า ห้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ได้รบการรับรองของเคาเวอนเมนต อังกฤษเวลาเสด็จออกไปยุโรป จนเวลาเสด็จกลับทางเมืองอึหยิบต่และเมือง อินเดียนี้น
เชอตอม้ลซานเดอชอนตอบว่า มืความยินดีมากที่ได้ฟังจากข้าพระ พุทธเจ้าแสดงความขอบใจ เขาจะแจ้งความให้หลอดสอลลเบอรีทราบ ข้า พระพุทธเจ้าลากล้บ มาคิดด้วยเกล้าฯว่า จะไปปฤกษากับราชทูตฮอลันต์ว่า การที่ได้ไปแสดงความขอนใจเขาเท่านั้น จะลมควรแลพอแก่การฤๅไม1 โดย ไม่ได้มืหนังสือไปในทางราชการ พอรุ่งขึ้นมิสเตอเวอนีกลับออกไปถึง มาหา ข้าพระพุทธเจ้าที่เลเคซั่น ข้าพระพุทธเจ้าได้ปฤกษาการเรื่องนี้ มิสเตอเวอนี ว่าต้องมืหนังสือไปในทางราชการ เพราะเขาได้จัดการรับรองในทางราชการ อย้างดี ก็ตองแลดงความยินดีกิริยาขอบใจไปในทางราชการด้วย จึ่งจะสมควร ข้าพระพุทธเจ้าได้มีหนังสือแสดงความขอบใจแทนเคาเวอนเมนต์ สยาม ไปยังมาควิลออฟสอลลเบอริ ผู้ว่าการต่างประเทคอังกฤษฉนับ ๑ ลงจันที่ ๗ เดือนนี้ได้รับพระราชทานกัดลำเนาทูลเกล้าฯ ถวายมาด้วยแล้ว.
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
(เซน) มหาใยธา.
คำแปลหนังสือมาควิสออฟสอลสเบอรี
เสนาบดีว่าการต่างประเทศกรุงอ้งกฤษ
ถึงพระยามหาโยธา ราชทูตสยาม
(สำเนา)ที่ ๗๕๒๘
ศาลาว่าการต่างประเทศ กรุงลอนดอน
วนที่ ๑๑ มิถุนายน ร.ศ.๑๑๑ ด้วยข้าพเจ้าขอตอบรับหนังสือของท่านลงวนที่ ๗ เดือนนี้ ซึ่งท่านได้ แสดงความต่อข้าพเจ้าว่า เคาเวอนเมนด้ลยามมิความยินดืในการที่ได้รับรอง พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เวลาที่ได้เลดืจเดินทางในประ เทศอินเดียเมื่อเร็ว ๆ นี้
บัดนี้ข้าพเจ้าจะมิความยินดีเปนอันมาก ที่จะนำข้อความตามหนังสือ ของท่านไปให้เสกเกรแตรืออฟลเตดสำหรับอินเดียทราบด้วย.
ข้าพเจ้าขอแสดงความนับถืออย่างสูงของข้าพเจ้าด้วย
(เซน) สอลสเบอ?
Copy of no.7528
Foreign office
ไ ไ thJune ไ 892
Monsieur Le Ministre,
I have The honour to acknowledge the receipt of your note of the 7th. inst. in which you express to me the appreciation of your Government at the reception given to His Royal Highness Prince Damrong during his recent tour in India.
I shall have much pleasure in communicating your note to the Secretary of State for India.
I have the honour
(sgd.) Salisbury.
จดหมายพระมหาโยธา ราชทูตสยามกรุงลอนดอน
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมห.ลวงเทวะวงษวโรประการ
(สำเนา) ที่/๗๕๒๗
ที่ ฅG)	โฮเตนดูเวียดูเลน กรุงเฮก
ว้นที่ ๑๗ มิถุนายน รัตนโกลินทรศก๒ ๑๑๑ ข้าพระพุทธเจ้า พระยามหาโยธา ราชทูตสยาม ณ กรุงลอนดอน ขอ พระราชทานกราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ เสนาบดีว่าการต่างประเทศทรงทราบใต้ฝาพระบาท
ด้วยขาพระพุทธเจ้าได้รับหนังสือหลอดสอลลเบอรี ผู้ว่าการต่างประ เทศอังกฤษฉบับ ๑ ตอบรับหนังสือขาพระพุทธเจ้าที่ได้แสดงความขอบใจ เคาเวอนเมนต์อังกฤษ จ้ดการรับรองพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมี่นดำรงราชา นุภาพ ใจความในหนังสือนั้นว่าจะนำข้อความตามหนังสือขาพระพุทธเจ้า ไป บังเสกเกรตารีออฟสเตดสำหรับอินเดีย ความแจ้งอยู่ในหนังสือหลอดลอลล เบอรี ลงวันที่ ๑๑ เดือนนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้รับพระราชทานให้คัดลำเนาทูล เกล้าฯถวายมาด้วยแล้ว.
ควรมิควรแล้ว แต่จะโปรดเกล้าฯ
ประทบตราสำหรับราชทูตสยาม ณ กรุงลอนดอน
ลายพระหัตถ์พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
(สำเนา) ที่ ๕/๖๙๗๐	ศาลาว่าการต่างประเทศ
วันที่ ๑๗ กรกฎาคม รัตนโกสินทรคก๒๕ ๑๑๑ ทูลมายัง พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสนาบดึวำการ กรมมหาดไทย
ด้วยดามความในหนังสือของข้าพเจ้า ลงวันที่ ๒cr เมษายน ว่าด้วย ได้สั่งให้พระยามหาโยธามิหนังสือแสดงความขอบใจไปยังเคาเวอนเมนต์อ้ง กฤษและเคาเวอนเมนต์อินเดียความแจ้งอยู่แล้ว
ครั้น ณ วันที่ ๑๑ เดือนนี้ ข้าพเจ้าได้หนังสือบอกพระยามหาโยธาที่ ๒๒ ลงวันที่ ๑๐ มิถุนายน ว่าด้วยเมื่อไปลาหล่อดลอลสเบอรีจะข้ามไป กวายพระราชสาสนเมืองฮอลันต์แลเมืองเบลเยียม หลอดสอลสเบอรีไม่ว่าง จึ่งได้!ปลาเขอตอมัสซานเดอซอนอ้นเดอเลกเกรแตรีที่ฟอเรนออฟอีเคได้แจ้ง ความดามหนังสือของข้าพเจ้าที่มิไป เขอตอมัลขานเดอซอนตอบว่า จะแจ้ง ความให้หลอดสอลสเบอรีทราบ แลภายหลังได้ปฤกษากับเวอนีในการเรื่องนี้ อีก เวอนีเหนควรจะตองมิหนังสือไปในทางราชการอิก พระมหาโยธาจึ่งได้ มิหนังสือแสดงความขอบใจแทนเคาเวอนเมนต์สยามไปยังหลอดสอลสเบอรี อีก ความแจ้งอยู่ในหนังสือบอกพระมหาโยธา แลหนังสือพระยามหาโยธามี ถึงหลอดสอลลเบอรีที่ข้าพเจ้าได้คัดลำเนาถวายมาในของนี้ด้วยแล้ว.
ขอท่านได้รับคำแสดงความน้บถืออย่างสูงของข้าพเจ้าด้วย
(เซนพระนาม) เทวะวงษวใรบ1ระการ.
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ถึงพระยามหาโยธา ราชทูตสยาม กรุงลอนดอน
(สำเนา) ที่ ๔๙/๖๙๗ฅ
ศาลาว่าการต่างประเทศ
วนท ๑๗ กรก/)าคม ร,ศก๒ ๑๑๑ พระเจ้านองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ เสนาบดืว่าการต่าง ประเทศ มายังพระยามหาโยธา ราชทูตวิเสศ ณ กรุงลอนดอน
ด้วยเมื่อ ณ วันที่ ๑๑ เดือนนี้ ได้รบหนังสือที่ ๒๒ ลงวันที่ ๑๐ มิถุ นายน ว่าด้วยได้ไปแสดงความขอบใจแทนเคาเวอนเมนด้สยามในการที่พระ เด้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพเสด็จไปในทางอินเดียต่อเซอดอมัล ซานเดอซอน แลได้มีหนังสือแสดงความขอบใจไปยังหลอดสอลสเบอรีอีก ฉนับ ๑ ส่งลำเนาหนังสือที่มีไปเข้ามาด้วยนั้น ได้รับแลทราบความทุกประ การแลว.
ประทับตราบัวแก้วน้อยมาเปนสำคัญ
(สำเนา) ที่ ๑๑๔๖ต คำแปลหนังสือที่ ๒
ผู้รักษาการที่เมืองปรินดิ? มืมาถึงมืสเตอไวก์
หนังสือลงวนที่ ๑๑ สิงหาค3: ร.ศก.๒ ๑๑๑ ด้วยท่านคงจะจำไดไม่ต้องสงไสย เมื่อพระเด้านองยาเธอ กรมหมื่น ดำรงราชานุภาพ เสด็จมาทางเมืองปรินดิชี เมื่อเดือนดีเซมเบอก่อน ขาพ เด้าได้เกียรติยศที่ได้ริมตราเครื่องราชอิศริยาภรณ์มงกุฎสยามชั้น,ที่. sr คอม มนเดอริชลิว ได้มอบดวงตรานั้นไห,แก่ขาพเด้า เมื่อเขาออกจากเมืองนี้เมื่อ เดือนยันนุวารีแล้ว แลข้าพเด้ามีความยินดืที่ได้ริบเกียรติยศอย่างสูงซึ่งได้ให้ แก่1ข้าพเด้านี้เปนอันมาก ข้าพเด้าได้ขอต่อชินยอเซนตุรินื กงชลสยาม ณ กรุงโรม ให้ช่วยแสดงความขอบใจอย่างสูงสุดของข้าพเด้าด้วยแล้ว
ข้าพเด้ามีความเสียใจ ที่ยังไม่ได้ริบปกาสนิยบัตรลำหริบดวงตรานั้น ข้าพเด้าจึ่งไม่สามารถที่จะประดับตรานั้นได้ ด้วยเปนการผิดต่อกฎหมายของ อิตาลี ตามเหตุที่กล่าวมานั้น ข้าพเด้าขอท่านช่วยเปนธุระ โปรดแจงความ ต่อเคาเวอนเมนต์สยาม เพื่อจะได้ให้ปกาสนิยบัตรลำหริบดวงตราแก่ข้าพเด้า ด้วยตามเวลาที่ลมควร.
เชน?อ กามืนอาดามืโรส?
ที่ เปี ของผูรทษาทาร ณ เมืองปรินดีซี.
Copy No. 1 1 563 (27 Sept.92)
Translation of a letter from the Sub Prefect at Brindisi to Mr.Wyke
Brindisi 11 th August 1892
Sir;
You will no doubt remember that during the passage of H.R.H. Prince Damrong through Brindisi last December I was honoured with the Decoration of officer of the Crown of Siam the insiguid of which were delivered to me subsequently by Commodore de Richelieu when he embarked at this Port in january.
I am most sensible of the distinguished honour which has been conferred on me,and I duly requested your Consul in Rome, Signor Centurini, to communicate my grateful thanks.
As I have not yet, however,received the Diploma of the. order I am unable to wear the Decoration as it is contrary to Italian Law I very much regret that this is so,i. therefore I invoke your influence in my behave and pray that you will write to the Siamese Government begging that the Diploma may be transmitted to me at the earliest convenience.
receive tc.
(Sd.) Carmine Adami Rossi.
Sub prefect of Brindisi.
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ์
ที่ ๑ต๕/๘๙๖๖	ศาลาว่าการต่างประเทศ
วันที่ ๒๐ สิงหาคม รัตนใกสินทรศก๒5 ๑๑๑ ทูลมายัง พระเจ้าน้องยาเธอกรมหมื่นสมมตอมรพันธไจ้ทรงทราบ
ด้วยข้าพเจ้ายังไม่ได้รับตอบหนังสือของข้าพเจ้าที่ (ร:๙/๑๖๘๕๕ ลง วนท ๒๓ มกราคม ร.ศก1๒* ๑๑๐ ฉบับ ๑ ท ๖(ริ:/๑๘(ริ:๕๒ ลงวันท ๒๐ กุม ภาพันธ ฉบับ ๑ ที่ ๖๘/๑๙(ริ:๐๕ ลงวันที่ ๖ มืนาคม ร.คก.๒ ๑๑๐ ฉบับ ๑ รวมสามฉบับ ขอพระราชทานปกาสนิยบัตรนั้น
ขอท่านได้รับคำแสดงความน้บถืออย่างสูงของข้าพเจ้าด้วย
เทวะวงษวโรประการ.
ลายพระหตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าว่ฒนานุวงษ ราชทูตสยาม กรุงปารีส
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
(สำเนา) ที่ ๑๑๕๖๒ ป.ท (ท(ท๑๑๑
เขียนที่เมืองโกเปนเฮเคน
วนที่ ๒๗ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒ (ริ)๑๑ ข้าพระพุทธเจ้า พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวัฒนานุวงษ ราชทูต สยาม ณ กรุงปารีส ขอพระราชทานกราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ เสนาบดีว่าการฝางประเทศ ณ กรุงเทพฯ ทราบฝาพระบาท
ด้วยชินยอกามินอาดามีโรสซี มืหนังสือมายังมิสเตอไวก์ ฉบับ ๑ ว่า เมื่อพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสด็จไปที่เมืองปริน ดิซื ประทานตราเครื่องราชอิศริยาภรโน์ มงกุฎสยาม ชั้นที่ cr ไหแก่ชินยอ กามืนอาดามืโรสซีแล้ว แต่ยังไม่ได้รับพระราชทานปกาสนิยบัตรสำหรับดวง ตรา ชินยอภามืนอาดามืโรสซีจะประดับตรานั้นไม่ได้ เพราะผิดด้วยกฎ หมาย1ของชาติอิตาสิ จึ่งมืหนังสือเตือนจะขอรับพระราชทานปกาสนิยบัตร ความแจ้งอยูในสำเนาหนังสือชินยอกามินอาดามืโรสซี ที่ขาพระพุทธเจ้าทูล เกลาฯ ถวายมาทราบฝ่าพระบาทด้วยแลว.
ควรมืควรสุดแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ประทับตราสำหรับราชทูตสยาม ณ ทรุงปารีส
(เซนพระนาม) วัฒนานุวงษ.
(สำเนา)
ลายพระหัตถ์ พระเจ้านองยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ์ กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ส.ท ๒๙๙/๑๑๑ ต,ป,๙๔
พระที่นั่งจักรกรึมหาประสาท
วันที่ ๘ กันยายน รัตนโกลินทรศก๒ ๑๑๑ กราบทูล พระเจานองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ด้วยเมื่อครั้งพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพเสด็จประ เทศยุโรป ได้พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ซางเผือกแด่มิสเตอเวอนี เกฮีเนียล แด่ดวงตรานั้น กรมหมื่นดำรงราชานุภาพได้พระราชทานไว้แล้ว ยังแด่ปกาสนิยบัตร บัดนี้เกล้ากระหม่อมได้ให้เขียนแลน๐าขึ้นทูลเกล้าฯ ทวายทรงเซนแลประทับพระราชลัญจกรเสร็จแล้ว จึ่งได้ส่งปกาสนิยบัตรมา ถวายฝ่าพระบาท เพื่อฝ่าพระบาทจะได้ส่งไปตามเวลาสมควร.
(เซนพระนาม) สมมตอมรพันธ์.
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ์
ที่ ๔๔/ต๗๔๔	ศาลาลูกขุนในฝ่ายซ้าย
วันที่ ๑๓ ก้นยายน รัตนโกสินทร ๑๑๑ กราบทูล กรมหมี่นสมมตอมรพันธ์ราชเลขานุการ ทรงทราบ
ด้วยเกลาฯ ได้กราบบังคมทูลถึงเรื่องราชบรรณาการ ซึ่งจะพระราช ทานตอบแทนพระเจ้าแผ่นดินแลเจ้านายต่างประเทศ ซึ่ง11ดิให้เกล้าฯ พา บรรณาการเข้ามาทูลเกล้าฯทวายนั้น จึ่งโปรดเกล้าฯให้เกล้าฯ คิดกะทูล เกล้าฯ ถวายตามเหนลมควร
เกล้าฯ ได้คิดด้วยเกล้าฯ เหนดังนี่คือ
๑) สุลต่านเตอรโไที่ได้ทรงรับรองเจ้านายไทยโดยอย่างดิ แลเตอรกี เปนประเทศอันยังมิได้มิพระราชไมตรีต่อก้นมาแด่ก่อน ประการหนึ่ง สุล ด่านได้ฝากบุหรื่แลยาสูบก้บลมุดกฎหมายมาให้ทูลเกล้าฯถวาย ประการหนึ่ง สุลต่านได้ดำรัสรับว่าจะส่งเครื่องราชอิศรียาภรณ์มาถวายในพระบาทสม เดจพระเจ้าอยู่หัว ด้วยประการ ๑
จึ่งเหนเกล้าฯว่า ควรโปรดเกล้าฯ มิพระราชสาล้นแลให้พระองค์เจ้า วัฒนานุวงษ(cr๓} เชิญเครื่องราชอิศรียาภรณ์มหาจ้กรี กับงากิ่งคู่หนึ่ง เปน ราชบรรณาการตอบแทนไปถวายสุลต่านเตอรกืแห่ง ๑
๒) ในสามเมืองไอเดอระบัด ได้ฝากสมุดรูปเมืองไอเดอระบัดมาทูล เกล้าฯถวายเล่ม ๑ เหนด้วยเกล้าฯว่า ควรโปรดเกล้าฯ พระราชทานสมุดรูป เมืองไทยล่งราชทูตอังกฤษไปเปนตอบแทนเล่ม ๑
๓) มหาราชาเมืองพารานลีฝากรูปเข้ามาทูลเกล้าฯ รูป ๑ เหนด้วย เกล้าฯ ควรพระราชทานพระบรมรูป ให้ราชทูตอังกฤษส่งไปตอบแทนพระ
รูป1
เกล้าฯเหนด้วยเกล้าฯดังนี้ ขอฝ่าพระบาทได้นำความขึ้นกราบบังคม ทูลพระกรุณาทรงทราบฝ่าลอองธลืพระบาทด้วย.
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
ดำรงราชานุภาพ
เสนาบดืกระทรวงมหาดไทย
(สำเนา)
ร.ท ๕ต๕/๑๑๑ ศ.ธ.๘
พระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท
วนที่ ๑๙ กนยายน รัตนโกสินทรศก๒* ๑๑๑
ถึงพระยาภาสกรวงษ
ด้วยกรมหมี่นดำรงราชานุภาพ ไปเมืองเตอรกีครั้งนี้ สุลต่านได้จัด การรับรองเปนอย่างดี แลได้ฝากบุหรี่แลยาลูบกับสมุดกฎหมายมาให้ควร มีของส่งไปตอบแทน ให้พระยาภาสกรวงษจัดงาช้างที่ตั้งอยู่ที่พิพิธภัณฑ สถานสองกิ่งส่งให้กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ เพื่อจะได้ส่งไปให้สุลต่าน เตอรกีเปนของตอบแทน
(ทรงเซนพระราชหัตถเลขา) สยามินทร
(สำเนา)
ร.ท ๕ต๖/๑๑๑ ต.ป.๙๐
พระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท
วนที่ ๑๙ กนยายน รัตนโกสินทร์ศก๒ ๑๑๑ ถึงกรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ด้วยการที่กรมหมื่นดำรงราชานุภาพไปเมืองเตอรถึครั้งนี้ สุลต่านได้ จัดการรับรองเปนอย่างดี แลได้ฝากบุหรี่แลยาสูบกับสมดกฎหมายมาให้ แล ว่าจะส่งเครื่องราชอิศรัยาภรโนไห้ด้วยนั้น เหนว่าควรจะส่งเครื่องราชอิศริยา ภรณ์มหาจักรกรึบรมราชวงษ์แลงาช้าง ๒ กิ่งไปให้เปนของตอบแทน ให้เธอ ร่างพระราชสาส์นถึงสุลต่านเตอรกีแลทืคำสั่งไปให้พระองค์เจ้าวฒนานุวงษ เปนผู้เชิญเครื่องราชอิศริยาภรณ!ปให้สุลต่านด้วย.
(ทรงเชนพระราชหัตถเลขา) สยามินทร์
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ์
ที่ ๕๑/๑๒๕๖๕
ศาลาลูกขุนในฝ่ายซ้าย วันที่ ๒ร: กันยายน รัตนโกสินทรศก๒ ๑๑๑ กราบทูส พระเจานองยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ์ ทรงทราบฝา พระบาท
ด้วยประทานลายพระหัตถ์ที่ ๑๒๐/๑๑๑ ลงวันที่ ๑๙ กันยายน ร.ศ.๑๑๑ รับสั่งถามเรื่องพวกรุลเซืยนั้น ได้ทราบแล้ว
เรื่องนี้ เกล้าฯ เขาใจว่า พวกรุสเซียที่1ได้เขามาเฝ้าทูลลอองฯในกรุง เทพฯ กับซาร์วิตข์ ขอฝ่าพระบาทได้รับสั่งถามที่กรมท่า.
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
ดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย.
ลายพระหัตถ์ พระเจาน้องยาเธ1a กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมี่นสมมตอมรพันธ์
ท ๑๘๕/๑๑๖๘๔
ศาลาว่าการต่างประเทศ
วันที่ ๓๐ กันยายน รัตนํโกลินทรศก1๒๕ ๑๑๑ ทูลมายัง พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ์
ด้วยได้รับหนังสือบอกพระองค์เจ้าวัฒนานุวงษที่ ๓๓ ลงวันที่ ๒๗ สิงหาคม ร.ศก ๒๕ ๑๑๑ ว่าด้วยชินยอกามินอาดามืโรลชิ มืหนังสือมาว่า เขา ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์มงกุฎลยามชั้นที่ CT เมื่อพระเจ้า น้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสด็จไปที่เมืองปรินดิซี แล้ว แต่ยังไม่ ได้รับพระราชทานปกาลนิยนัตร จะประดับตรายังไม่ได้ เพราะผิดด้วยกฎ หมายของชาติอิตาลื จึ่งขอรับพระราชทานปกาลนิยบัตร ความแจ้งอยู่ใน หนังสือไปมารวมสองฉนับได้ลอดชองถวายมานี้แล้ว ขอท่านได้นำขึ้นกราบนั งคมทูลพระกรุณาทราบได้ฝ่าลอองธุลพระบาทด้วย.
ขอท่านได้รับคำแสดงความนับถืออย่างสูงของข้าพเจ้าด้วย
เทวะวงษวโรประทาร
พระราชหัดถเลขา
ฅามเรื่อง
(ลำเนา)
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ์ กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ส,ท ๑๙๕/๑๑๑ ต,ป,๑๒๐
พระที่นั่งจักรกรืมหาปราสาท
วันที่ ๑๙ ตุลาคม รัตนโกลินทรศก๒d ๑๑๑ ทราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ด้วยฝ่าพระบาทมีลายพระหัตถ์ที่ (ร:๙/๑๖๘๔๕ ลงวันที่ ๒๓ มกราคม ร..ศ. ๑๑๐ มาว่า ด้วยปกาสนิยบัตรที่จะพระราชทานแก่ซาวด่างประเทศ ที่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมี่นดำรงราชานุภาพได้นำดวงตราเครื่องราช อิศริยาภรโป้ไปพระราชทานแล้ว
ภายหลังมีลายพระหัตถ์ที่ ๖๔/๑๘๔๕๒ ลงวันที่ ๒๐ กุมภาพันธ ร.ศ. ๑๑๐ ล่งบาญซีรายชื่อข้าราชการเมืองเยอรมัน ออสเตรีย เดนมาก ลวิเดน ซึ่งได้รบพระราชทานเครื่องราชอิศรียาภรโป้แล้วนั่นมา
แล้วมีลายพระหัตถ์ที่ ๖๘/๑๙๔๐๕ ลงวันที่ b มีนาคม ร.ศ. ๑๑๐ ล่งบาญซีชื่อข้าราชการเมืองอีหยิบดํแลรุสเซียมารวมทั้งสิ้นเปนผู้ที่จะได้รัน พระราชทานปกาลนิยบัตร ๗๒ คน บัดนี้เกล้ากระหม่อนได้เขียนปกาสนิย บัตร ๗๑ ฉบับเสร็จแล้ว บังขาดแด่เอเวเดนเจ้าพน้กงานหัองบรรธม ชาติเดน มากคน ๑ เพราะไม1มีชื่อตรามาในบาญซี เกล้ากระหม่อมขอล่งปกาลนิยบัดร ๗๑ ฉบับนี้ไปถวายด้วยแล เพื่อฝ่าพระบาทจะได้ส่งไปพระราชทานตามเวลา ที่ลมควร.
(เซนพระนาม) สมมตอมรพันธ์
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพนธ์
<ai
ท ๑๑๗/๑๓๖๒๑
ศาลาว่าการต่างประเทศ
วันที่ ๒๕ ตุลาคม รัตนโกลินทรศก๒๏ ๏ ๑ ทูลมายัง พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพนธ
ด้วยเมื่อ ณ วันที่ ๏๙ เดือนนี้ข้าพเจ้าได้รับหน้งลิอของท่าน ส.ที่ ๓๙๕:/ ๑๑๏ ต. ป. ๑๒๐ ลงวันที่ ๑ ตุลาคม ฉบับ ๑ ว่าด้วยได้ส่งปกาลนิยบัตร ตามบาญชีรายชื่อข้าราชการเมืองเยอรมน ออสเตรีย เดนมาก สวิเดน แล ข้าราชการเมืองอีหยิบต์รุสเซียรวม ๗๒ คน แต่ยังขาดอีกคน ๏ ไม่มืชื่อตรา ในบาญซี จึ่งยังหาได้เขียนปกาสนิยบัตรไม่ ส่งมาแต่ ๗๑ ฉบับนี้น ข้าพเจ้า ได้รับแล้ว
แลข้าพเจ้าได้ตรวจดูในหบังลีอบอกพระยามหาโยธา แลบาญซีกโม่มี ข้าพเจ้าจึ่งได้มืหบังลีอขอชื่อตราออกไปยังพระยามหาโยธาแล้ว เมื่อข้าพเจ้า ได้รับหนงลีอส่งชื่อตรามาเวลาใด ข้าพเจ้าจึ่งจะส่งมาให้ท่านภายหลัง.
ขอท้านได้รับคำแสดงความนับถืออย่างสูงของข้าพเจ้าด้วย
เทวะวงษวโรประการ.
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพนธ์
ที่ ๒ต๐/๑๔๔๔๘	ศาลาว่าการต่างประเทศ
วันที่ ๘ พฤศจิกายน รัต,นโกสินทรศก1ปี๕ ๑๑๑ ทูลมายงพระเจาน้องเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ์
ด้วยตามความเปนหนังสือของข้าพเจ้าที่ ๑๑๗/๑๓๖๒๑ ลงวันที่ ๒๕ ตุลาคม ร.ศก. ๑๑๑ ว่าด้วยเจ้าพนักงานห้องบรรธมที่ไมมชื่อตราในบาญชี จึ่งยังหาได้เขืยนปกาสนิยบัตรไม่ ความแจ้งอยู่แจ้ว
ครั้น ณ วันที่ ๓๑ ตุลาคม ๑๑๑ ได้รับหนังสือกระทรวงมหาดไทย ที่ ๒๕๒/๑๕๗(ริ:๖ ลงวันที่ ๓๐ ตุลาคม ฉบับหนึ่ง ว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรม หมี่นดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย1ได้มีหนังสือถาม1ไปยัง พระยาชลยุทธโยธิน ได้ความว่าเครื่องราชอิศริยาภรณ์ซึ่งพระราชทานให้ แก่เอเวเดนชื่อมัณฑนาภรณ์มงกุฎสยาม ชั้นที่ ๓ แจ้วข้าพเจ้าจึ่งได้ทูลให้ พ่านทราบ จะได้เขียนลงในปกาสนิยบัตรตามเวลาที่ลมควร
อีกประการหนึ่ง พระยาชลยุทธโยธินแจ้งความแก่ข้าพเจ้าว่าขืเอล วอนโลเวนสะเดียวจ้มาชัลที่ ๑ พนักงานกรมวังที่มีชื่อในด้นบาญซีตรากรุง เดนมากนั้นได้รับตรา ม,ล,ม, เปนการผิดอยู่ เพราะเปนผูได้รับตราข้างเผือก เดนมากมากด้วยแจ้ว แลเหนด้วยเกจ้าฯว่า เปนผูใหญ่ที่เปนธุระอยู่กับพระ องค์จิระเสมอไปขอพระราชทานเปลี่ยนเปน ม,ช, ข้าพเจ้าจึ่งถวายปกาสนิย บัตรคืนมาด้วย เพื่อว่าทรงพระกรุณาโปรดเกจ้าฯ แจ้ว จะได้ไม่ต้องเสียเวลา กลบคืนมาอีก ขอพ่านได้นำความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณา สุดแจ้วแต่ จะทรงพระกรุณาโปรดเกลาฯ.
ขอท่านได้รับคำแสดงความนับถืออย่างสูงของข้าพเจ้าด้วย
เทวะวงษวโรประการ.
ลายพระหัตถ์ พระเจาน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ์
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
(ต้นร่าง)
ส,ท ๔๖๔/๐๐๐ ต,ป, ocnla
พระที่นั่งจ้กรกรีมหาปราสาท
วันที่ ๒๑ พฤศจิกายน รัตนโกลินทรศก๒๕ ๑๑๑ กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ด้วยฝ่าพระบาทมีลายพระหัตถ์ที่ ๑๕/๑๑๖or ลง1วันที่ ๓๐ กันยายน ศก1๒๕ ๑๑๑ ส่งลำเนาหน้งสิอพระองค์เจ้าวัฒนานุวงษ มีมาว่า ชินยอ กามีน อาดามีโรสชี ชาวอิตาลี มีจดหมายมาว่า เขาไต้รับเครื่องราชอิศริยาภรโน มงกุฎ สยาม ชั้นที่ <r ภทราภรณ์ ครั้งกรมหมี่นดำรงราชานุภาพเสด็จไปประ เทศยุโรปแจ้ว จะขอรับพระราชทานปกาสนิยบัตรนั้น เกลาฯกระหม่อมไต้ ส่งปกาสนิยบัตรมากวายฝ่าพ่ระบาทพรอมกับจดหมายนี้แจ้ว เพื่อฝ่าพระ บาทจะไต้ส่งไปพระราชทาน แลการนี้ก็ไต้ทราบฝ่าลอองธุลีพระบาทแจ้ว.
(ลงพระนาม) สมมตอมรพันธ์.
(ตนร่าง)
ลายพระหัตถ์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธ์
กราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ส,ท ๔๖๙/๑๑๑ ต,ป,๑๑๑
พระที่น้งจ้กรกรืมหาปราสาท
วันที่ ๒๑ พฤคจิกายน รัตนโกสินทรศก ๑๑๑ กราบทูล พระเจ้านองยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ
ด้วยฝ่าพระบาทมีลายพระฟ้ตถ์ที่ ๒๓๐/๑GlGlGlKT ลงวันที่	เดือน
นี้ เรื่องเครื่องราชอิศริยาภรโนที่พระราชทานแก่ชาวเดนมาก ๒ นายคือ เอเวเดน เด้าพนักงานหองบรรธม ได้รับมณฑนาภรโป้แล้ว ยังไม่ได้ปกาสนิย ไว้ตร ขอรับพระราชทานปกาลนิยบัตร ชี เอล วอนโลเวนละเดียวล์มาซ้ล ที่ ๑ พนักงานกรมวัง มีชื่อในบาญชีว่าได้รับมหาสุราภรโป้แล้วเปนการผิดอยู่ เพราะเขาได้รับตราช้างเผือกเดนมากด้วย ขอพระราชทานเปลี่ยนเปน มหาวราภรโนนี้น ได้นำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบฝ่าลอองธุลืพระ บาท โปรดเกล้าฯพระราชทานพระบรมราชทานพระบรมราชานุญาตตาม นี้แล้ว เกล้ากระหม่อมได้ล่งปกาลนิยบัตร ๒ ฉบับ แลเครื่องราชอิศริยาภรโน มหาวราภรโน ๑ เพื่อฝ่าพระบาทจะได้ล่งไปพระราชทานซาวเดนมาก ๒ นายที่กล่าวซี่อมาแล้วนี้น แลจะ1ได้โปรดเรียกตรามหาสุราภรโป้จากผู้ที่ได้ รับเปลี่ยนเปนมหาวราภรโป้นี้น คืนมาแลล่งไปยังกระทรวงมุรธาธรด้วย.
(ลงพระนาม) สมมตอมรพันธ์.
หฆวด ๒
บญซีรายซอผู้ที่ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์
ในแค้ละฟระ1ภท
คำแปล ที่ ๑๗๓๗๖
บาญชีเครื่องราชอีศริยาภรถ! ที่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมี่นดำรง ราชานุภาพ ได้นำไปพระราชทานตามพระบรมราชโองการ ของพระบาท สมเด็จพระเด้าแผ่นดินสยาม ที่กรุงโคเปนเฮเยน วันที่ ๕ พฤศจิกายน ๑๑๐
ชี	แอลวอนโลเวนสเคียลด์มาแซล
ที่หนึ่งพน้กงานกรมวัง	มหาสุราภรณ
แอฟ	วีแอฟ โรเชนแสตนด์
เลขานุการไปรเวต	มหาสุราภรถ!
แอล	คาสแตนด้สเดียลด์
มาแซลที่หนึ่ง ณ สำนักนพระนางเด้า		มหาสุราภรถ!
แอล	มอลทะกี
มาแซลที่หนึ่ง ณ สำนักนพระบรมโอรคาธิราช	จุลสุราภรถ!
เลนซ	บารอนโรเชนนอนเลน
เสนาบดีว่าการต่างประเทศ	มหาวราภรถ!
บีเอ	แอฟ แอส เวเดน
ราชปลดทูลฉลองกรมท่า	มหาสุราภรถ!
แอส	ไอเอ บัวอีเช่น
เลขาธิการฝ่ายกรมต่างประเทศ	จุลสุราภรท!
ชี	แอฟ ชี ปี กวาเอดี
เลขาธิการฝ่ายกรมต่างประเทศ	มัณฑนาภรท!
บารอน	ร.ชี. ชีเทน
เลขานุการฝ่ายกรมต่างประเทศ	มัณฑนาภรถ!
ไอไอ	บันซ้น
เสนาบดีกรมยุทธนาธิการ	มหาสุราภรถ!
คอลอเนล	แอฟ.แอฟ.วอนยาโคบี
ราชปลัดทูลฉลองกรมยุทธนาธิการ	จุลลุ-ราภรณ์
คอลอเนล	โตบีเซน
อธิบดีโรงฝึกหัดออฟฟิเซอร์	จุลสุราภรโน
คอลอเนล	ซี.ไอ,ซอมเมอแฟลต
เจ้ากรมผู้ตรวจป๋อม	จุลสุราภรณ์
นายตรวจ	ปี ดอร,ฟ	มัณฑนาภรณ์
กัปตัน	เย.ปี.ดอร์ฟ	ภูษนาภรณ์
กัปตัน	โอบูล
ราชองครักษแห่งพระบรมโอรศาธิราช	มัณฑนาภรโน์
คอลอเนล	สำหรับกลจักรโอตับลิวฮุลเโไยรั
ผูไปเราชการในพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมี่นดำรง	จุลสุราภรณ์
แอน	แอฟ ราวัน
เสนาบดีกรมทหารเรือ	มหา1วราภรณ์
แอฟ	ป เอ อู ดอล
ราชปลัดทูลฉลองกรมทหารเรือ	จุลสุราภรณ์
คอมมานเดอ วี เอ คาละเตนเซน
โรงเรียนทหารเรือ	จุลสุราภรณ์
โปสต	กัปตัน ไอชี กราฟต์	จุลสุราภรณ์
โปสต	กัปตัน แอฟ เอช ยอนกึ
ผู้บณซาการกรมต่อเป๋โด	จุลสุราภรณ
แอฟ	ซี มี ยินด์ คอมมันเดอทหารเรือ	มัณฑนาภรณ์
นา.ยรอยโท กรมแสง แดรกเกนเบ๊ก	กัทราภรณ์
แอล	แอฟ เปปี นายตรวจโรงภาษี	กัทราภรณ์
เอ	วอน อีรเยน เบภ
เจ้าพนักงานห้องบรรธม	มัณฑนาภรณ์
คอมมันเดอ เรือรบ แอสโยเยเซน	มัณฑนาภรณ์
เอเวเดน	เจ้าพนักงานห้องบรรธม
ผู้กำกับอยู่ด้วยพระวรวงษ์เธอ
พระองค์เจ้าสายสนิทวงษ์	ในบาญซีดราไมมั
เครื่องราชอิศริยาภรณ์ที่จะพระราชหาน ณ กรุงเวึยนา
มหาสุราภรณ์
๒ เฟอดีแนนค์ เคานค์ซู ตรอดมานสดอฟเวนชิเบิ๊ก เปรชิเดนตไนที่ ประชุมเฮาสออฟลอดโคลเดนเวลียสออเดอ หัวน่าเซมเลอเลียนของสมเด็จ พระเจ้าเอมเปรอ.
Copy No. ไ 7376 (ไ Feb. 92)
List of Decorations presented by H.R.H. Prince Damrong in compliance with the command of His Majesty the King of Siam. Copenhagen, Nov.5.1891.
First Marshal of the Court
C.L.von Lovenshiold	S.Kr.l
H.Ms Private Secretary
F.V.F.Rosenstand	S.Kr.l
First Marshal of the Court of
H.M. the Queen L. Castenshiold	S.Kr.l
First Marshal of the Court of
H.R.H. the Crown Prince L. Moltke	S.Kr.2
H.E. the Minister of Foreign Affairs
Lehns Baron Rosenorn Lehn	ร.พ.E.ไ
Under Secretary of State for Foreign
Affairs P.A.F.ร. Vedel	S.Kr.l
Departmental Secretary of the
Foreign Office Office. S.J.A. Bousen	S.Kr.2
Departmental Secretary of the
Foreign C.F.C.P.Quaade	S.Kr,3
Departmental Secretary of the Foreign
Office Baron G.c. Lythen Adler	S.Kr.3
H.E.the Minister of War
J J.Bahnson	S.Kr. ไ
Under Secretary of State of the War
Office Colonel F.F.v.Jacobi	S.Kr.2
Chief of the Officer School
Colonel Tobiesen	S.Kr.2
Inspector Gerneral of Fortifications
Colonel C.T. Sommerfeldt	S.Kr.2
Inspector p. Dorph	S.Kr.3
Captain G.p. Dorph	S.W.E.4
Captain O.BulL Aide-de-Camp
to H.R.H. the Crown Prince	S.Kr.3
Colonel of Engineers o.w. Hoeshier
Attached to H.R.H.Prince Damrong	S.Kr.2
H.E. the Minister of the Navy
N.F.Ravn	ร.พ.E.ไ
Under Secretary of State for the Navy
RPAUdall	S.Kr.2
Chief of the Naval Academy
Commander V.A. Casstensen	S.Kr.2
Post Captain l.c.Kraft	S.Kr.2
Post Captain Superintendent of
Torpedo Department F.H. Johnke	S.Kr.2
Commander Royal Navy
F.c. Mygind	S.Kr.3
Lieutenant at the Naval Arsenal
Drackenberg	S.Kr.4
Inspector of Customs LF. Pape	S.Kr.4
Gentleman of the Bed Chamber
A.v. Irgens Bergh	S.Kr.3
Commander of the Royal Navy
ร. Bojesen	S.Kr.3
Gentleman of the Bed Chamber A. Vedel,attached to Prince Chao Sai Sanitwongse.
Vienna
Grand Cross of the Crown :
2 Ferdinand Count Zu Trautmann sttorff Weinsberg, President of the House of Lords Golden Vliess Order Chief Chamberlain of H.H. the Emperor.
(สำเนา) ที่ /๑(ร:๕๘๑ ไดรบวันที่ ๑๓ ธันวาคม ริตนโกสินทร ศก๒r ๑๑๐ เครื่องราชอิศริยาภรณ ดู่งพระราชทาน ณ เมืองฝรั่งเศส ริโบตัอาเลกชนดร์
เสนาบดีว่าการต่างประเทศ	ม,ช,
คนชตันเซอานอานทนเอร์เนสท์
เสนาบดีว่าการฝ่ายใน	ม,ช,
ปารวัวล์ เลออง
เสนาบดีว่าการกรมศึกษาธิการ	ม,ล,ม,
นิสารตฟรินสัวสํออกัลต์อารมัน
นิมิสเตอเปนนิโบเตมเตืยริใดเรกเตอ
ว่าการใบลิติกแลศาลต่างประเทศ	จ,ช,
เคารตตอร์เมสสวนโอลี เวียกาเปริยลฟรินสัวสํ
มินิลเตอเบลนิโบเตนเตีย ผู้นำราชทูต
แลใดเรกเตอในการที่ร่างหนังสือ	จ,ช,
เยียนราล บรูเยียร์
เลเกรตาริเยเนกล ว่าการฝ่ายทหารที่วังเปรสิเดนต่ริ{โบลิก	จ,ช,
กัปตันตเวใสโยเรดืเบอริ
อัดตาเชของตัวเปรสิเดนต่ร{โบลิก	น,ช,
โกรเสีย ทิเลิบมาริอูส
ผู้ว่าการแทนเสนาบดีกรมท่า	น,ช,
โมลลาร์ต์ อารมันต์
ที่สองผู้ร่างหนังสือของผู้ว่าการกรมท่า	น,ช,
ฮาโนโต อาลแบรต
มินิสเตอร์เบลนีโบเตมเตียริใดเรกเตอ	จ,ม,
เอาคูสด์ กาเปรียล
ที่ลองของใดเรกลิอองบูลิติดฝ่ายกรมท่า	จ,ม,
เรนัวยอช ชาร์เลล
ผู้ช่วยปล้ดทูลฉลองฝ่ายกรมท่า	น,ช,
เลดอมเรเน
ผู้ร่างหนังสือในติเรกสิอองโบลิติดฝ่ายกรมท่า	ม,ม,
โมนอท์ เฮมรื
ใดเรกเตอโรงพยาบาลฮีเกียน	ม,ม,
เตอสน โอลิฟ
อดตาเชของเสนาบดึกรมท่า	ก,%
ฮารกวิ-น ชาร์เลล์
ไวสกงชุลฝรั่งเคล ณ กรุงเทพฯ	ภ.ช*
โมกีนนาคฤสส์
สิวิลอินเยเนืย	ก*ช
ยูเลิยเปาลเอมิลเยอาล
อินละเบกเตอที่ลอง1ว่าการเตเลกคราฟ ณ เมืองฝรั่งเคส	ท>ช*
เตอปอนด์เยสตเรเน
ผู้ร่างหนังสือพิมพ์ทิเกาโร	ภม>
เลเบเอกูอาร์ต
ใดเรกเตอเตอลังยังส์ฮาวาล์	มม
ลดท์ เปาล
ผู้ร่างหนังสือเตอลังยังลัฮาวาล์	วม
อัลดรุดคาเปร์ยล
ใดเรกเตอเตอลังยังส์ตัลเสียล	วม*
(ลำเนา) คำแปลที่ ๑๗๑๖ ไดรบวันที่ ๒ มกราคม ร.ศก๒๔ ๑๑๐
บาญ?เครื่องราชอิศริยาภรณ์ที่ได้ทรงพระราชทานในกรุงโรม
๑. เคาเยียววันนีวิโชนึ
เสนาบดึกรมวัง	ม,ช,
๒. มารควิศปาลาวิชินีดึบริออลา
ราชองครักษที่หนึ่งของสมเด็จพระเจ้ากรุงอิตาสิ	ม,ส,ม,
๓.เคาเชชาเรกึอานอดดึแกรนมาศเตอร์ออฟเชอแรมมันนี	ม,ส,ม,
ร:. เคา?เสิบโบ เพระสากึ
องค์รักษของฟินมาชัน	จ,ช,
๕. เมเยอรกึออฟปี
ราชองค์รักษกำกับอยู่กับพระเจ้าน้องยาเธอ
กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ	น,ช,
๖. มารควิศเอโดนารใกเาเอเรโร
ราชองครักษรับราชการอยู่ในวัง	ม,ม,
๗. กอมแมนตโตรึกอดชิโมเบรูสีมัสเตอร์ออฟเซอแรมมันนึ่	ม,ม,
. มาควิศฟารดิน้นโดควีซีออสิ
เยนเตอลแมนค์อินเวติงในสมเด็จพระนางเจ้า	ม,ม,
ตราเครื่องราชอิศรียาภรณ์สำหรับแลกเปลี่ยน ณ ศาลาว่าการต่างประเทศ
๙. มารควิกกีรูดืนี	เลนาบดื
ว่าการต่างประเทศ	ม,ช,
๑๐. เคาดาระโก	ราชปลัดทูลฉลอง	ม,ล,ม,
๑๑. กอมแมนดโตรืยืมันวาโน	ราชปลัดทูลฉลอง	ม,ส,ม,
๑๒. กอมแมนดโต่รืโกมิน่ชิดเปียนคีนี	เลขาธิการ	น,ช,
๑๓. มารควิกเยียวอานิอูโบเรียดอลโม	เลขาธิการ	น,ช,
๑<r. กอมแมนดโตรีเปียกโตรนาตาเรสิ	เลขาธิการ	น,ช,
๑๕. เคาเอระโกลืออรทืเนื	เลขาธิการ	ม,ม,
๑๖. กอมแมนดัโตรีเอมิเลียวบุศเซิยวนี	เลขาธิการ	ม,ม,
๑๗. กอมแมนดโตรีเยียวอานืดูเคลียมิเนติ	เลขาธิการ	ม,ม,
(ล้าเนา) คำแปลท/๒๖๒๖๓ โดรบวนท ๑๒ มกราคม ร.ศก .	๑๑๐
บาญ?เครื่องราชอิศริยาภรณ์
ที่พระเจาน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ไดทรงพระราชทานที่กรุง โคเปนเฮเยนนั๊นเพิ่มเติมทายอืกลองนาย
ยีไอไอเยกับซ้นกอมโมกัน	เรือยอตหลวง	จ,ม,
ซิบารอนคุลเกนโกรน	ราชองครกษของสมเด็จ
พระเจากรุงเดนมาก	จ,ม,
(สำเนา) คำแปลที่/๑๗๑๖๗ไดรบวันที่ ๒๗ มกราคม ร.ศก๒ ๑๑๐
บาญ?เครื่องราชอิศริยาภรณ์สำหรับกรุงกริศ
มอนสดอนริ1ออติช	หัวหนากรมวัง	น,ซ,
มอนสบอนดอนรชแกรนมาศเตอออฟเซอแรมม้นนื	ม,ส,ม,
มอนสเซรนอวิฅ	พนักงานกรมม้า	ม,ส,ม,
กอลอแนนวาชอศ	ราชองครักษของ
สมเด็จพระเจ้ากรุงกริศ	ม,ส,ม,
มอนสชอนกอซ	ราชองครักษ	จ,ซ,
มอนสไรนเอก	ราชองครักษ	จ,ช,
มอนสปาปาเดียม้นดอบอนลอช ราชองครักษ	จ,ช,
มอนสบอดซาริซ	ราชองครักษ	จ,ช,
ดอกเตอร์,ปบปาซานิช	หมอสำหรับวัง	จ,ช,
มอนชาบุนซากิจ	ราชองครักษแห่งพระโอรสาธิราช	จ,ช,
เมเยอรบูรนาราช	กำวับอยู่กับพระเจ้าน้องยาเธอ
กรมหมี่นดำรงราชานุภาพ จ,ช,
มอนพิเลิปเลลีซ	เลขาธิการไปรเวศของ
สมเด็จพระเจ้ากรุงกริศ	น,ซ,
มอนลอดทีเลียติศ	ผู้เกบเงิน1ของสมเด็จพระเจ้ากรุงกริศ ม,ม,
มอนปานัช	เลขาธิการหลวง	ภ,ช,
มอนอันโตนาบอนลอซ	เลขาธิการหลวง	ภ,ช,
มอนรอยกิซในเกปิเนศ	ของสมเด็จพระเจ้ากรุงกรศ	ภ,ช,
มอนปชาติช	ผูรักษาเงินของพระโอรศาธิราช	ภ,ช,
กัปด้นกอนตอซเดาลอช	กำกับอยู่กับพระเจ้าน้องยาเธอ
กรมหมี่นดำรงราชานุภาพ	ภ,ซ,
คำแปล ที่ (D)	&) cm ได้รบวนที่ ๒๖ กุมภาพันธ ร.ศก๒ ๑๑๐
เครื่องราชอิศริยาภรณ์สยามที่ได้พระราชทานไป ณ เมืองรุสเซีย
มหาวราภรณ์
๑. เคานทโวรนซฟตาชคฟ เสนาบดีว่าการกรมวัง
มหาสุราภรณ์
๑. เยเนอราลอีเซเรวิน นายพลตรีกองทัพหลวง
๒. แอดมืแรลกาปิตอฟ นายพลเอกกรมทหารเรือที่ทเลแลกซี
จุลสุราภรณ์
๑. มองซิเออ มารสสิ เมเยอออฟโอเดชซา
นิภาภรณ์
๑. กัปตันคาซิ ในเรือรบหลวงโอเรน
๒. เจาโวโบเลนสดี ราชองครักษชองพระเจ้าเอมเปรอ
มัณฑนาภรณ์
๑. คอลอแนล อานิซกอฟฟ้ อธิบดีกรมวัง ๒. มอง1ซิเออ โกเบเลฟฟ้ กรมม้า ๓. มองซิเออ ชลกอฟฟ้ ผู้ตรวจกรมรถไฟ ณ เมืองโวเลน (T. เลบเตอแนนต์ คอลอแนนตั เฟอสแมน ผู้รบรอง พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมี่นดำรงราชานุภาพ
๕. กัปตัน เดรโนฟสะกื สำหรับเรือรบหลวงชื่อโอเรน
ภูษ1นาภรณ์
๑. ก้ปดัน เยฟเฟรมอฟฟ็ กัปตันเรือรบหลวงซื่อเอริกลิก ๒. มองซิเออ อิเวนอฟฟ็ อินยิเนืยสำหรับเรือรบซื่อโอเรน ๓. ดอกเดอ แปปแลฟสกี หมดสำหรับเรือรบซื่อโอเรน
ภทราภรณ์
๑. มองซิเออ ครัตเซฟฟ็ คอมมันเดอ กองโปลิศ ณ เมืองยาตทา ๒. เลบเตอแนนตั ดูเปรสท์ เอซาปุล ผู้ช่วยอธิบดืกรมกัง ๓. มองซิเออ เปโตรฟ เจ้าพนกงานจ่ายเงินที่กัง ณ เมือง ลิวาเดีย <ร:. กัปตัน เซสเต กรมม้า ณ เมืองเอริกลิก ๕. กัปตัน ออวิตสกี สำหรับเรือรบซื่อเอรืกลิก ๖. บารอนไลตเดอริ เลเกรตารื ของเมเยอโอเดชซา
วิจิตราภรณ์
๑. มองซิเออ เยเรเบอิเนฟฟ สุบิเรียเตนเดนตัที่กังเอรืกลิก ๒. เลบเตอแนนตั ดราบาตูบิน ผู้ซ่วยกรมกัง ณ เมืองเอ,ริกลิก
Copy No.า88า 3 (26 Feb.92)
Siamese Decorations for Russia
Grand Cross of the White Elephant
ไ. Count Woronzoff, Minister of the Imperial Household..
Grand Cross of the Crown of Siam
ไ. General Isherewin, Adjudant General of the Imperial Staff
2.	Admiral Hapitoff, Commander in Chief of the Black Sea Fleet
Grand-Officer of the Crown of Siam ไ. Monsieur Marasly, Major of Odessa
Commander of the White Elephant ไ. Captain Razi of the Imperial ship “Orel”
2.	Prince Obolenski, Aide-de-camp to H.M.the Emperor
Commander of the Crown of Siam ไ. Colonel Aniskkoff, Deputy Court Marshall
2.	Monsieur Kobeleff, Master of the Horse
3.	Monsieur Salkoff, Inspector General of Railways in Volen
4.	Lt. Colonel Fersman, Specially attached to H.R.H.Prince Damrong
5.	Captain Dranvsky, of the Imperial ship “Orel”
Officer of The White Elephant
ไ. Captain Jeffremoff, of the Imperial Yacht “Eriklik”
2.	Monsieur Evanoff, Engineer of the ship "Orel”
3.	Dr. Pablavsky, Doctor of the “Orel”
Officer of the Crown of Siam
ไ. Monsieur Gretsheff, Commander of Police at Jatta.
2.	Lt. Dubrest Eschapus, Assistant Court Marshal
3.	Monsieur Petroff, Quater master of the Palace at Livadia
4.	Captain Seste, Master of the Horse at eriklik
5.	Captain Orghitsky, of the Imperial Yacht “Eriklik”
6.	Baron Steiger, Secretary of the Major of Odessa.
Knight of the Crown of Siam
ไ. Monsieur Jerebeineff, Superintendent of Eriklik Palace 2. Lt. Drabatubin, Assistant Court Marshall at Eriklik.
Copy No.ไ 8814 (26 Feb. 92 )
Siamese Decorations for Constantinople
Grand Cross of the White Elephant
1.	H.E.Munir Pacha Grand Moster of Ceremonies
Grand Cross of the Crown of Siam ไ.H.E. Ibrahim Bey Master of Ceremonies
2.	H.E. General Ahmed Aids Ds Camp de His Imperial
Aly Pacha Majesty specially attached to H.R.H. Prince Damrong
Grand officer of the Crown of Siam
1.	H.E.Ghalib Bey Master of Ceremonies
2.	H.E.Emin Bey Chamberlain to His Imperrial Majesty
Commander of the White Elephant
1.	Hilmy Bey Master of Ceremonies
2.	Lt. Colonel Chefek Bey Aide de Camp of His Imperial
Majesty specially attached to H.R.H. Prince Damrong
3.	Hakki Bey Interpreter to His Imperial Majesty
Commander of the Crown of Siam
ไ. Chefik Bey Interpretor to His Imperial Majesty
2. A!y Bey Effendi Chamberlain to His Imperial Majesty Officer of White Elephant
ไ. Mehmed Bey Captain of the Imperial Yacht Talia 2. Manot Bey Doctor of the Imperial Yacht Talia
Officer of the Crown of Siam
ไ. Ahmed Shaoush Specially attached to H.R.H. Prince Damrong
2.	Haki Effendi 2d. Captain of the Imperial Yacht Talia
3.	Sew fik Effendi Captain of the launch
Knight of the Crown of Siam
ไ.Mustapha Shaoush Specially attached to H.R.H.Prince Damrong
2.	Mehmed Shaoush Specially attached to H.R.H. Prince
Damrong
3.	Mahmond Shaoush Specially attached to H.R.H.Prince
Damrong
For Egypte
Commander of the Crown of Siam
ไ.Colonel Joussouf Sia Bey Aide de Camp of H.H. the Khedive 2.Captain Ali Bey Captain of the Yacht of H.H. the Khedive
Officer oft he White Elephant
ไ. Ramadhan Bey Director of the Egyptian Railway.
คำแปลที่ ๑	(ร) Cl ไดรบวันที่ ๒๖ กุมภาพันธ ร.ศก๒° ๑๑๐
เครื่องราชอิศริยาภรท!สยามที่ได้พระราชทาน ในเมืองกงสะตันติโนปสิอ
มหาวราภรถ!
๑.เอ1ซ.อี.มูนีตปา1ซา อธิบดีว่าการกรมวัง
มหาสุราภรถ!
๑.เอ1ซ.อึ.อิบราฮิมฌ เจ้าพ,นกงานกรมวัง
๒.เอช.อี.เยนเนอราลอามเมก เอลีปะชา ราชองครกษในพระเจ้า กรุงเตอรกืได้มารบราชการอยู่กับพระเจ้านองยาเธอ กรมหมี่นดำรงราชานุภาพ
จุลสุราภรถ!
๑.เอช.อี-แกลิบเบ เจ้าพนักงานกรมวัง ๒.เอซ.อี.อิมินเบ กรมวังในพระเจ้ากรุงเตอรกี
นิภาภรถ!
๑.ฮิลมื เบ เจ้าพนักงานกรมวัง
๒.เคอแนล เซฟพิเกเบ ราชองครักษในพระเจ้ากรุงเตอรกืได้มา รับราชการอยู่กับพระเจ้าน้องยาเธอกรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ๓.แฮกกี เบ ล่ามในพระเจ้ากรุงเตอรกี
มัณฑนาภรณ์
๑.เซฟิก ฌ ล่ามในพระเจ้ากรุงเตอรกี
๒.เอลี เบ เอฟเฟนกี กรมวงในพระเจ้ากรุงเตอรดี
ภูษนาภรณ์
๑.มิเมก เบ กัปตันในเรือยอตหลวง ซี่อชาเลีย ๒.มานอต เบ หมอกำกับเรือยอตหลวง ชื่อซาเลีย
ภทราภรถ!
๑.อาหเมด เสาอุช ผูรบรองพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นตำรงราชา นุภาพ
๒.ฮาคีเอเฟนดี กัปตันที่ ๒ ณ เรือรบหลวงชาเลีย ๓.เชฟิกเอเฟนดี กัปตันเรือกลไฟอย่างย่อม
วิจิตราภรณ์
๑.มุซทาฟา เลาอุซ ผูร้บรองพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชา นุภาพ
๒.เมห์เมต เสาธุช ผูร้บรองพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชา นุภาพ
๓.มาหมอนตั เสาธุช ผู้รับรองพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรง ราชานุภาพ
สำหรับอืหยิบต์ มัณฑนาภรณ์
๑.โคโลเนลยูลุบ ซีอาเบ อัดติกงของเจ้าเคดีฟ ๒.กัปตัน อาลี เบ กัปตันเรือรบของเจ้าเคดีฟ
ภูษนาภรณ์
หฆวด ๓
รายงานข่าวจากหนังสือพิฆฬต่างประเทศ
รายงานข่าวต่างประเทศเกี่ยวกับการเสด็จฯ ประเทศยุโรป ของพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
PINANG GAZETTE I STRAITS CHRONICLE.
ไ St. August ไ 89า
His Royal Highness Prince Damrong arrived here yesterday morning from Singapore by the p i ๐ mail steamer Pekin on his way to Europe. H.R.H. was accompanied by a suite sonsisting of H.H.Prince Prom Margri de Peres Barons Soonthorn Saraget and Kamchut and Commodoe Richelieu As soom as the steamer anchored Neubronner the Siam Corver want to apprise the Prince of the intendid visit of the Recident councill who shotting after procuded on board accom panie by Major Sandys, the Officer Commanding the Troops. The Prince subsequently landed at the New Jetty where a guard of honor, consisting of a detachment of the 58th Regiment and a contingent of the Sikh police, presented arms. The Prince at once drove to the Residency, where he had some CHOTA HAZREE, after which he paid a visit to the Pauper Hospital to inspect the industrial shed which has recently been erected by the Government out of the the donation of $5๐๐ presented by H.M. the King of Siam on the occasion of his visit to Penang in May last year. The inspection over, H.R.H. drove to Renong House, where he breakfasted and then embarked on board the same steamer. According to the STRAITS TIMES, Prince Damrong and his company will proceed direct from London to the Russian capital.Some misconception of the nature of this visit to St. Petersburg exists. It may by explained at once, stays our contemporary, that there is in it nothing of the nature of a diplomatic mission-in fact Prince Damrong is not a diplomat. The cause of the visit to the Russian Court is simple. As a recognition of the courtesy shown to the Czarewitch during his recent stay in Bangkok, the Czar has presented to H.R.H. the King of Siam the Grand Cross of St. Andrew, the
highest order of Russia, and, as an international courtesy, Prince Damrong is now being sent to Russia to personally invest the Czar with the Order of CHAKRI, which is the highest Order conferred by the Royal Family of Siam. On leaving St. Petersburg, Prince Damrong will visit the various European Courts and will decorate the reigning Monarchs of Italy, Denmark, and Greece with the same order (Chakri), which H.M. the Queen of England, in common with some other. European potentates, already possesses. The Prince and his party will remain for some six month in Europe, and on returning will spend some two or three months in India.
ARRIVAL AND LANDING OF THE SIAMESE PRINCE.
H.R.H. Prince Damrong, brother of the Siamese King, and the Head of the Educational Department in Siam, arrived at Colombo this morning in the “Pekin”, being on his way to Europe to confer the Order of the Chakrit on the Czar and other European potentates. As announced yesterday, it had been intended that His Highnesss reception should be accompanied with full military honors, and special orders were given yesterday thatthe military were to hold themselves in readiness to fire a salute and furnish a guard of honour at any hour. From one cause and another, however, this was not satisfactorily carried out. The “Pekin” entered shortly after nine o clock, soon after which the Hon. Mr. A.R. Dawson, Govt. Agent, went on board to welcome the Prince and his party. They had a short interview, and then Mr. Dawson returned to shore. The Prince and his suite made rapid arrangements to disembark and they were so quick about them that when Col. Churchill went out to make a few inquiries so as to arrange for the military reception taking place satisfactorily, he found the Siamese visitors already descending the ships gangway preparatory to being brought ashore. The result was that the Princes actual landing was a very quiet affair, and he was received at the jetty by Mr. A.R. Dawson and Col. Churchill only, they escorting him to the Grand Oriental Hotel. The Prince possesses characteristic Siamese features, is short in stature, but intelligent-looking and able to converse freely in English. He was dressed in European costume with a high billycock hat,frock coat, and light trousers, and was accompanied by Prince Plom, a Siamese, rather taller than Prince Damrong and also in European costume, by Commodore De Richelieu, a Swedish naval officer habited in a white uniform with gold shoulder-straps; by his Private Secretary Mr. P.L. Morant, a tall Irishman; and by some others whose name we have ascertained to be as follows:- The Marquis De Devis, Baron Soonthorne, Baron Kaunchab,
Baron Saragul, Mr. Bapibot, Mr. Pirza and Mr. Souzut. The Royal Price fortunately secured rooms at the G.O.H., though this was doubtful for a time, for we understand that the managerate was not asked to provide the necessary accommodation until this morning, and the hotel was then nearly full. Enquires made at the Bistol last night by the Government Agent were also met by the statement that every room there was engaged. At the G.O.H. the Prince shortly afterwards had the pleasure of seeing the military guard of honour arrive and march down to the jetty with band playing, ready to take up a position there pending his arrival while, as the guard marched by, the guns at the Flagstaff battery boomed forth a salute-all equally late. At the jetty Major Pain, who was in command of the guard of honour, was told by Col. Churchill what had happened, and the men got the order to right-about-face and march home. This they were doing when another decision was come to, and the guard was halted at the Grand Oriental Hotel, being drawn up in line facing the principal entrance, Lieut. Wingate carrying the colours. Then it was that the secret of the hitch in the reception leaked out. Anxious to show every possible attention to his visitor, the Governor had ordered that a spectial train to convey Prince Damrong to Kandy should be got ready.lt was understood that it would be ready so as to allow of the Prince setting put for upcountry at ฑ o clock, and it was in order that there should be no delay that His Highness came ashore at 1๐.ไ 5 a.m. instead of 1๐.3๐ a.m. When he got ashore, however, it was found that the train would not leave till 11.3๐ a.m.1 so that there would have been plenty of time for the original plan to have been carried out. At 11 oclock or thereabouts the Prince and his suite came downstairs and passed through the dining-room to the front verandah where, attracted partly by a desire to see the visitors and partly by the military spectacle, a large crowd had by this time assembled. These present rose and lifted their hats as the Prince passed through, and when he emerged from the Hotel he was received in the usual way by the guard of
honour, the colors being raised, and the troops presenting arms, while the band in the rear played some peculiar music certified by the bandmaster of the Gordon Highlanders to be the “Siamess Nati This the nal Anther” Prince acknowledged in the usual way, after which, accompanied by Prince Prom and Colonel Churchill, he passed up and down the ranks inspecting the troops forming the guard, and then left in a carriage for Marandahn station, being accompanied by Mr. A.R. Dawson and Prince Prom. It should be added that the Mayor called and paid his respects to the Prince shortly after he arrived at the Hotel, and was present at the military ceremony that followed, afterwards driving with Colonel Churchill and Mr. Morant to the railway station. The Prince is to return to Colombo tonight, also by special train, leaving kandy at 5 p.m., and he goes on tomorrow in the “Arcadia” Before he left the “Pekin” he expressed his thanks to the commander for the various attentions shewn him on the voyage, and said he hoped to meet the captain in London. It may be added, too, that the “Marathon” fired a salute of 21 guns in honour of the Princes arrival.
The following extract from the STRAITS TIMES of July 29th. explains the Princes object in going to Europe:- “H.R.H. Prince Damrong of Siam”, who is at present in Singapore roads on the Siamese yacht “บbon Buratit”, left Bangkok with the intention of leaving Singapore forEurope in the last French mail, but the yachts hull is dirty: that, added to other hindrances, made the voyage from Bangkok an unusually long one, and the mail was missed. Prince Damrongand his suite are awaiting the arrival of the “Pekin”, by which vessel the Prince will leave for Europe and, disembarking at Brindist.procee doverland to London. From London, Prince Damrong and his company will proceed direct to the Russian capital. Some misconception of the nature of this visit to St. Peters burg exists. It may be explained at once that there is in it nothing of the nature of a diplomatic mission-in fact Prince
Damrong is not a diplomat. The cause of the visit to the Russian Court is simple. As a recognition of the courtesy shown to the Czarewitch during his recent stay in Bangkok, the Czar has presented to H.M.the King of Siam the Grand Cross of St. Andrew, the highest order of Russia and, as an international courtesy,Prince Damrong is now being sent to Russia to personally invest the Czar with the Order of CHAKRI, wich is the highest Order conferred by the Royal Family of Siam. On leaving St. Petersburg, Prince Damrong will visit the various European Courts and will decorate the reigning Monarchs of Italy, Denmark, and Greece with the same order (Chakri), which H.M. the Queen of England, in common with other European potentates, already possesses. The Prince and his party will remain for some six months in Europe, and on returning will spend some two or three months in India. Commodore Richelieu accompanies Prince Damrong to Europp. Captain Richelieu, his brother remains here and takes the “บbon Buratit” back to Bangkok.
บทพระนิพนธ์เรื่อง โดยสารเรือฌลไปยุโรป
กิจการเรื่องโดยสานเรือเมลไปยุโรป
เรือไฟที่ไปมาค้าขายในระหว่างยุโรป กับทางตวันออกนี่มมากนับดวย รอย แต่มิได้เรียกว่าเรือเมลทั่วไป เรือเมลทั่นเฉภาะแต่เรือที่ได้ทำสัญญากับ อธิปต่ยรับเหมาเดิน1ไปรลนีย์ โดยกำหนดว่าจะรับล่งไปรลนียัเมืองนั้นให้ถึง เมืองโน้น1ในเท่านั้น1วัน ฝ่ายอธิปตยยอมให้ค่าเดินไปรลนียัตามสัญญาเช่นนี้ เปนเงินปีละเท่านี้น ๆ
เรือเมลเหล่านี้ผิดกับเรือค้าขายตามปรกติ ที่จำตองรีบไปมาให้ทัน กำหนดที่ได้สัญญาไว้กับอธิปตัย ถึงจะได้สินค้าแลคนโดยลานมากหรือห้อย เท่าใด ถึงกำหนดก็ค้องออก จะรั้งรอเบียดหวังหาผลประโยชน์อีนเปนใหญ่ เหมือนกับเรือค้าขายไม่ได้ ค้วยเหตุนี้ผู้มืกิจธุระจะค้องไปมาโดยรีบร้อนจึ่ง มักชอบโดยลานเรือเมล ซึ่งจะเลียค่าเดินทางแรงขึ้นกว่าไปเรืออื่น ก็ได้ถึง โดยกำหนดแน่นอนภอทนได้ ใช่แต่เท่านั้น ว่าที่จริงแท่การที่โดยลานไปใน เรือเมลยัง1ได้ความผาคุขดิกว่า1ไปเรืออื่นๆ ค้วย เพราะเรือเมลถึงจะได้ค่าค้าง เดินไปรลนืย์ของอธิปตัย ก็แต่ภอทุ่นค่าใช้ลอยเค้าของเรือยังตองคิดหาประ โยชน์ทางอื่นอุดหนุนอีก จึ่งจะภอเปนกำไร เพราะเหตุนี้เปนการจำเปนที่เขา จะค้องเอาใจไล่ให้ความศุขลบายแก่ผูโดยลานให้ดีกว่าเรืออื่นๆ จะได้มีผู้ คนไปมาในเรือของเขาให้มาก แลสินค้าอันใดซึ่งควรจะรับได้ทันเวลาเขา ก็รับบรรทุกเหมือนกับเรืออื่นค้วยอีกชน ๑
เรือเมลที่ช้ไพเ1ค้า1ได้โดยลาน แลจะเรียบเรียงพรรณาไปในห้องเรื่อง
อันนี้ เปนเรือกอมปนิอังกฤษชื่อวากอมปนิปะนินลุลาแอนด์ ออเลืยลตัล หรือเรียกตามชื่อที่เขามักเรียกกันโดยสังเขปตัวอักษรว่ากอมปนิ บี แอนด์ โอ กอมปนีนี้อยู่ในกอมปนี ๑ ที่รับเหมาเดินไปรสนิย่ไนระหว่างยุโรปกับตกัน ออก ราชาธิปตัยอังกฤษให้ค่าจางประมาณปีละสามหมื่นชั่ง มืจำนวนเรือไฟ ในกอมปนิ บี แอนด์ โอ นี้เบ็ดเสร็จกว่า ๕๐ ลำ ขนาดตั้งแต่ booo ตัน เศษลงมาจน ๒๐๐๐ ตันเศษ ปีจักรเดินในระหว่างแต่ชั่วโมงละ ๑๒ นอต ใน ๑b นอตตามต้องการ คือถ้าคลื่นลมจัดก็ต้องเดินรีบแรงไม่ให้ซา ถ้า เปนคราวสงบก็เดินแต่ภอประมาณ หมาย,ใหีไปรสบียกึง1ใต้ก่อนกำหนดเพียง ๑ หรือ ๒ กันภอประมาณ ผู้โดยลานเรือเมลกอมปนี บี แอนต้ โอ ไปยุโรป ต้องไปจากกรุงเทพฯ ด้วยเรืออื่น ไปพักรออยู่ที่เมืองสิงคโปร์จนกึงกำหนด กันเรือเมลมาจากเมืองจึน เขาพักอยู่ที่สิงคโปร์ ๑ กันแล้ว จึ่งจะไต้ลงเรือนั้น ต่อไป แลการที่จะโดยลานเรือเมลไปจากสิงคโปร์นี้น
เริ่มต้นผู้โดยลานต้องไปที่ห้าง เอเยนต้ คือ ผู้จัดการของกอมปนีเรือ เมลนี้นซึ่งตั้งอยู่ที่สิงคโปร์ วางเงินสดซื้อตัวสำคัญซึ่งจะโดยสาน จะไปกึงไหน เขาก็คืดราคาตามกำหนด ตัวที่ซื้อนั้นเลือกไต้เปนสองอย่าง จะซื้อแต่ขาไป คือไม่กลับหรือด้วยเรือกอมปนอี่นก็ไต้อย่าง ๑ หรือจะซื้อตัวขากสับด้วยก็ ไต้ ถ้าซื้อตัวขากสับด้วยเขาลดราคาให้ แต่ต้องกสับภายใน ๖ เดือนหรือ ๙ เดือนตามแต่จะสัญญากัน เมื่อซื้อตัวไต้แล้วเขาก็ให้ตัวสำหรับปิดหีบเสื้อผา สำหรับตัวมาด้วย ตัวสำหรับปิดหีบนี้ชนิด ๑ ปิดบอกว่าจะไปตั้งแต่ที่นั้นกึง ที่นั้น คือตั้งแต่สิงคโปร์กึงเมืองปรินดิซีซึ่งเปนท่า1ซื้นเปนต้น หีบผ้าผ่อนของ ผู้โดยลานต้องปิดตัวชนิดนี้ทุกหีบ เวนแต่ของเล็กห้อยซึ่งตัวจะหิ้วหอบไปเอง ด้วยอีกชนิด ๑ เปน ๒ อย่าง ปิดตามชนิดหีบซึ่งเล้าของภอใจจะเอาไปอย่าง ไร คือชนิด ๑ ปิดหีบบอกว่าจะต้องการไว้ในห้องที่ตัวอยู่ เช่น หีบเครื่องแต่ง ตัวแลหีบเสื้อผ้าภอใชั่ cr กัน ๕ กัน เปนต้น ชนิด ๑ ปิดหีบซึ่งไว้ในห้องต่าง หาก แต่จะต้องการใช้ในกลางทางห้าง เช่นหีบเสื้อผ้าไถ้ผสัดเปลี่ยนกับของซึ่ง จัดไว้ในห้องเปนต้น หีบซึ่งไม่ได้ปิดตัว ๒ ชนิดซึ่งว่ามาแล้วต้องลงในระวาง
เรือเขาให้เมื่อขึ้นบกทืเดียว การที่ต้องแบ่งหืบเปนอย่างๆ ดังนี้ จำเปนเพราะ ห้องที่อยู่เล็ก ถ้าเอาเขาไว้!นห้องสมุดก็ไม่มีที่ภอจะนั่งจะเดินไต้สบาย
อนึ่ง บันหีบปิดทั้งปวง ถ้าไปกลางทางจะหายหกตกหล่นประการใด จะเอาไซ้ดับเต้าของเรือไม่ไต้ ต้องเสียเงินให้เขาอินชุรันส์1อีกเล็กห้อย เขาจึ่ง จะเปนประดันให้ แต่ที่จริงถึงจะไม่อินชุรันส์ก็ไมใคร่มีหายหกตกหล่นอะไร ผูซงจะโดยสานต้องตระเตรียมสิ่งของซึ่งจะพาไปด้วย ให้เปนหมวดหมู่ แลมีตามสิ่งที่ควรต้องการไซ้ในเรือให้ถูกต้องจึ่งจะมีความสบาย ในขึ้นต้น ต้องจัดสิ่งของซึ่งจะต้องการไชในห้องที่อยู่ ของต้องการในนี้คือ หีบเครื่อง แต่งดัวมีหวีแลแปรงเปนต้น คือหีบเครื่องครบหีบหนึ่ง หีบย่อมๆ สำหรับ เครื่องนุ่งห่มหีบหนึ่ง เครื่องนุ่งห่มซึ่งควรจะมีคือเสื้อกางเกงหรือโสร่งสำหรับ นุ่งนอนสัก ๓ สำรับ เสื้อยี่ป่นยาวสำหรับสวมเวลาไปแลมาจากห้องอาบน้ำ ดัวหนึ่ง เสื้อยืดแลเสื้อเชิดไม1ตากว่าอย่างละ ๖ ตัว เชิดแพรหรือเชิดสัก หลาดอิกสัก ๒ ตัว เสื้อกางเกงสักหลาด ๓ สำรับ ลีดำสำหรับสวมเวลากิน ซ้าวเย็นสำรับหนึ่ง เสื้อเปิดคอบางๆ สำหรับไซ้เวลาร้อนสัก ๒ ตัว ผ้าเช็ด หนาเล็กๆ ถุงเทาแลคอเสื้อผ้าผูกคอตามควร รองเทาหนังคู่หนึ่ง ผ้าคู่หนึ่ง ลลิบเบ้อคู่หนึ่งก็/ไอ หมวกแขงร่มหรือไม้ห้าวสำหรับขึ้นบกมีเปนธรรมดาแต่ ไม่มีเวลาไซในเรือ ไซ้แต่หมวกอ่อนๆ ทำด้วยสักหลาด ถ้าจะว่าดวยของซึ่ง จำเปนต้องการ จะจัดไว้ไนห้องสำหรับใซ้ก็เท่านี้ บังอิกอย่างหนึ่งก็คือเงินที่ เปนหัวใจของการทั้งปวง ดับหนังสือที่จะอ่านเล่น ของนอกจากนี้เปนต้นว่า ที่นอน ผ้าห่มนอน ผ้าเช็ดหน้าเช็ดตัว เขาจัดไว้!ห้!นห้องเรือบริบูรณ์
ของที่จะต้องไซ้นอกห้องก็คือหีบผ้าซึ่งปิดตัว บอกว่าจะต้องการกลาง ทาง หีบนี้ไว้เสื้อผ้าเช่นเสื้อเชิดเปนต้น สำหรับผลัดเปลี่ยนส่วนซึ่งจัดไว้ใน ห้องจะเปีอนไป บังต้องมีเถ้าอี้ยาว เช่นเถ้าอี้หวายทำที่สิงคโปร์ตัวหนึ่ง ผูก ก๊าดหรือเขียนชื่อเราติดไว้ เถ้าอี้นี้ทั้งไว้บนดาดฟ้า สำหรับจะไต้นั่งหรือนอน เล่นตามสบายใจ ของนอกจากนี้ก็เปนบันล่งลงระวางไต้
ที่ว่านี้อย่างจำเปนแห้ บังต้องผ่อนผันหันหานิสัยแลความชอบใจผู้
โดยสาน1ใถ้เปนธรรมดา อนึ่งล้าหากผู้เดยลานรู้ภาษาอังกฤษก็ควรจะมีหนัง ลืออังกฤษไปอ่านถ้วยอีก หนังสือซึ่งจะเปนประโยชน์ ในเวลาไปในเรือเมล มี ๒ เล่ม คือเรียกว่า บี แอนถ้โอ ปอคเกต บุกเล่ม ๑ เปนหนังสือเล่มเล็กๆ บอกการกอมปนื ที่เดินเรือแลพรรณาบอกที่ด่างๆ ในระยะทางที่จะไป มีทั้ง ที่ว่างสำหรับจดรายทางไถ้ถ้วย อีกเล่ม ๑ เปนของกอมปนีเข้าใบีไม่ถ้องชื้อ คือหนังสือแนะนำของกอมปน์บอกข้อบังคับสำหรับผู้เดยลาน ชี้แจงทั้งราคา โดยสานแลระยะทางทั้งกำหนดวันซึ่งจะถึงที่นึ่นที่นึ่ถ้วย
เมื่อตระเตรียมการเสร็จแล้วถึงกำหนดวันเรือจะออกก็พาเข้าของไปลง เรือ ล่งตัวไหนายเรือรู้เห็นเปนสำคัญ หีบถ้าลิงของซึ่งปิดตัวไปอย่างไร เขาก็ จัดไปไถ้ตามที่
ยูโดยสานไถ้เปน ๓ ชื้น คือ ชื้นที่ลาม เปนอย่างเลวราคาถูกอยู่แด่ บนดาดฟ้าตอนหัวเรือ ถ้องมีเลื่อลาดของตัวมาปูนอนเอง ที่นอนก็แล้วแด่จะ นอนลงไปไถ้ตรงไหน บนหลังหีบหลังบัตไมว่าอาหารก็เปนอย่างลูกเรือ คน โดยลานชื้นนี้มักจะมีแต่พวกจืนแลพวกแขก ซึ่งไปมาตามเมืองในตวันออก ไม่ไปถึงยุโรป ชื้นที่ ๒ นั้น เปนอย่างกลางมีห้องหับอยู่แลไถ้อาหารกินคล้ายกับ ที่ ๑ ผิดกันกับที่ ๑ ที่ห้องย่อมกว่า กับผู้ที่โดยลานชื้นที่ ๒ อยู่ไถ้แด่ในตอน สำหรับชื้นที่ ๒จะไปปะปนกับผู้เดยลานชื้นที่ ๑ ไม่ไถ้ ส่วนผู้เดยลานชื้นที่ ๑ นั้นย่อมไถ้รับความลบาย เปนอย่างดิที่จะพึงได้ในเรือนั้นทุกประการ จะไปดู ไปเที่ยวตามที่ของผู้เดยสานชื้นที่ ๒ ที่สามก็ไปไถ้
เรือเมลกอมปนี ปี แอนถ้ โอ ที่เปนเรือเก่า ห้องยูโดยลานชื้นที่ ๑ อยู่ตอนห้าย ชื้นที่ ๒ อยู่ตอนข้างหัวแด่เรือที่ด่อใหม่จัดห้องที่ ๑ ไถ้ตอน ข้อนข้างหัว ชื้นที่ ๒ ไถ้ตอนห้าย เพราะเวลาคลื่นพัด ตอนทายไม่สบาย เหมือนตอนหน้า จะอธิบายลักษณะเรือทั้งอย่างเก่าอย่างใหม่ก็จะยืดยาวเหลือ เกิน จะอธิบายแด่เรืออย่างต่อใหม่อย่างเดียว เรือเมลอยางใหม่นี้ที่สำใหญ่ๆ มักจะเปนเรือเนวัลรืเลิฟ คือเรือกองหนุนเกี่ยวในการกรมทหารเรือของอังกฤษ ถ้วย คือราชาอธิปตัยอังกฤษเห็นว่าเรือเมลต่อใหม่ๆ เหล่านี้โตใหญ่เดินก็เร็ว
ถาหากจะเกิดการรบพุ่งกับชาติใดในยุโรป ถาชาตินั้น ในขณะตระเตรียมลง ทุนซื้อเรือเมลเหล่านี้ไปใช้เปนเรือลาดตระเวน หรือเรือบรรทุกทหาร ก็จะ เปนกำลังประทุษร้ายอังกฤษเอง เพราะเรือเหล่านี้เปนของพ่อค้า ไม่มีกฎ หมายอันใดจะห้ามไม่ให้เขาซื้อขายตามชอบใจของเขา อธิปตัยเห็นอย่าง นี้ เมื่อกอมปนใดต่อเรือขนาดใหญ่อย่างดีซื้น จึ่งคดอ่านทำสัญญากับเค้า ของเรือ ข้างอธิปตัยยอมให้เงินประจำลำ ลำหนึ่งปีละราว ๓๐๐ ชั่ง ข้าง เค้าของเรือค้องทำดาดฟ้าได้หนาสำหรับวางปืนใหญ่ได้ ลำละ ๖ กระบอก แลค้องมีเครื่องต่างๆ คือไพ่ฟ้าแลกค้านสำหรับยกปีน เปนค้นได้สำหรับลำ อนึ่งค้องให้กอมปนืค้างนายทหารซึ่งได้เคยอยู่หรือได้ฝึกหัดเข้าใจการเรือรบ ในกรมทหารเรือ เปนกัปตันแลตนหนด้วย พลเรือก็ค้องค้างคนทหารเรือค้วย เหมือนกันแต่ไม่ทั้งลำทีเดียว ถ้าในเวลาปรกติ อธิปดัยยอมให้เรือนั้นเดินใน การค้าขายคามความประศงค์ของเค้าของ ถ้าหากจะเกิดการรบพุ่ง อธิปตัย จะค้องการเรือเมื่อใด เค้าของก็ตองส่งเรือไปรับปีนแลพลรบ ลงเปนเรือลาด ตระเวนหรือเรือบรรทุกทหาร ตามแต่อธิปค้ยจะเห็นควร แต่เมื่อเช่นนี้ อธิปตัยจะยอมคิดค่าบรรทุกให้อึกตามลมควร
เรืออย่างดีๆ ในกอมปนี ปี แอนด์ โอ รับสัญญาเปนเรือเนกัลรืเลิพ่ เช่นนี้ทุกลำ ลำขนาดใหญ่ ๖๒๐๐ ตันเศษ ร: เลา ๒ ปล่อง ดาดฟ้า ร: ชั้น ตอนหัวเรือชั้นล่างชั้นกลางบรรทุกของชั้นที่ลามเปนห้องกระลาลีแลห้อง ค้นหน ที่ ๓ ที่ ร: ชั้นบนเปนที่เครื่องกค้านลมอ ตอนกลางชั้นล่างบรรทุก1ของ ชั้นกลางเปนห้องผู้เดยลานชั้นที่ ๑ชั้นที่ต่อขึ้นมาเปนห้องเลี้ยงอาหารผู้ โดยลานชั้นที่ ๑ แลเปนห้องครัวห้องพวกนายกล ชั้นบนทำเปนห้องนั่งเล่น แลห้องเครื่องดนตรีสำหรับผู้โดยลานชั้นที่ ๑ เปนห้องกับตันแลห้องค้นที่ ๑ ที่ ๒ แลห้องสำหรับลูบบุหรี่ค้วย ดาดฟ้าข้างนอกสำหรับเดินเหินนั่งเล่น วิ่ง เล่นก็ได้ ตอนทายสำหรับผู้โดยลานชั้นที่ ๒ มีทำนองเดียวกับชั้นที่ ๑ เปน แต่เลวกว่าแลยัดเปียดกว่า
เครื่องจักรไกในเรือจะอย่างไร ข้าพเค้า1ไม่1ได้เปนอินเยอเนีย ไม่รับ
อธิบายได้เลอืยด แต่ใหญ่โตมาก นอกจากเครื่องจักรที่สำหรับพาให้เรือเดิน ยังมืเครื่องบริวารอิกหลายเครื่องคือเครื่องไฟฟ้าซึ่งจุดใช้ในเรือตลอดรุ่ง เครื่องนํ้าแขงสำหรับทำห้องบรรจุอาหารให้เย็น เครื่องนี้สูบดูดอากาศร้อน ในห้องหนึ่งออกหมด ห้องนั้นเปนห้องที่ไว้เนื้อสัตว์แลผักผลไม่ชื้งเปนอาหาร ไม่ต้องบรรทุกสัตว์เปนมาฆ่ากินกลางทางเลย เมื่อเรือจะออกเขาชื้อผักปลา เนื้อสัตว์ แลผลไห้ตลอดจนนมโคบรรจุเช้าไว้ในห้องนี้แลว เปิดจักรให้ลูบ อากาศร้อนออกให้หมด ของนั้นก็ไม่เน่าเปีอย มืเนื้อสัตว์แลผักผลไห้ลดกิน ได้ตลอดทาง ถึทต้องการน้ำแขงก็เอาน้ำใส่คังสังกลีไปตั้งไว้ในห้องนั้นสัก หน่อยก็แขงเอง ช้าพเด้าได้เช้าไปดูในห้องเย็นนี้ลองจับปลาที่เขาแขวนไว้แขง เหมือนทำด้วยยางอินเดียรับเบอ ดูพิกลแห้ๆ เครื่องจักรนอกจากนี้ บังมื เครื่องอัดน้ำสำหรับใช้เปนแรงหมุนกว้านต่างๆ ตลอดสำ ดูกระบวนเครื่อง จักรไกในเรือใหญ่ๆ เช่นนี้ถึงไม่ใช่อินเยอเนียก็น่าพิศวงมาก
ช้างฝ่ายการบังคับบัญชาในเรือ สังเกตดูเขาจัดคันเปน ๓ กระทรวง ขึ้นอยู่ในคับตันนั้งสิ้น คือกระทรวงทหาร พวกด้นหน พลเรือทั้งหลายขึ้นอยู่ ในด้นหนที่ ๑ กระทรวงพลเรือนคนครัวคนใช้แลการกินอยู่ตลอดจนเงิน ทอง อยู่ในเปอเชอผู้รักษาทรัพย์กระทรวงกล พวกอินเยอเนืย ช่างไฟแล การไกกลทั้งปวงอยู่ในด้นกลใหญ่ ยังมืหมอสำหรับเรือคน ๑ สำหรับรักษา ไช้เจ็บคนในลำเรือทั่วไป ถึงเราผู้Iดยลานจะเจ็บไช้เขาก็รักษาให้ตามหน้าที่ ไ,ม่คืดเอา1ขคัญเช้า แต่เราก็ตองสมนาคุณเขาน้างตามประสามีแก่ใจเปน ธรรมดา แต่คายานั้นดูเหมือนเขาเรียก แต่อย่างไรจำหาได้แน่ไม่
เวลาเมื่อเราไปลงเรือ ถึกเปนผู้มืบรรดาศักดิ์ คับตันก็ลงมาคอยรับที่ บันได บางทืเขาห้กหาคนให้พามาให้พบปะด้นเคยคับเราเลียก่อนก็มื เวลา เราขึ้นเรือเขาจัดพวกด้นหนแลคนใช้ตามแต่จะภอหาได้มายืนเช้าแถว คอย รับให้เปนเกียรติยศ แลวคับตันคับเปอเชอ พาเราไปสมมตห้องที่อยู่ให้ตาม ควรแลอักธงช้างขึ้นไว้ยอดเสากระโดงห้าย หรือเสาที่สามตามเรือใหญ่แล เล็ก เปนการแสดงว่ามืไทที่มืบรรดาศักดิ์ไปในเรือนั้น กว่าเราจะขึ้นบกจึ่ง
เปนเลิกกัน แต่ที่จริงการที่ซักธงในเรือเมลนี้ไม่ว่าธงอะไร ซักอยู่แต่เท่าที่ตา คนที่อีนจะแลเห็นเท่านั้น ถ้าออกถึงกลางทะเลแล้ว เขาเอาลงพับเกบเลียหมด ไม่ซักไวให้ธงเก่า ต่อไปเห็นเรือแพหรือจะใกล้ฝังจึ่งเอะอะซักกันใหม่
ผูเปนกับตันเรือเมลน่าจะต้องใช้คุณวุฒิหลายอย่าง นอกจากความรู้ ในการเดินเรือ เรือเมลใหญ่ๆ ที่เกี่ยวกับกรมทหารเรือไต้อธิบายมาแล้วนั้ใน ขอสัญญาราชาธิปตัยก็บังคับว่ากับตันจะต้องมีความรู้ตังไต้ลอบช้อมเสมอ นายรอยเอก ในกรมทหารเรือด้วยประการ ๑ นอกจากนี้กับตันยังต้องมีคุณ สมบัติอย่างอี่น ที่สำคัญนั้นก็คือ ยัทยาไศรยที่จะรู้จกผ่อนผันในการควบคุม สมาคมคนโดยลาน อันเปนคนต่าง1ชาติต่างวิสัย ซึ่งมารวบรวมไปในสำเรือ อันเดียวกัน สังเกตดูกับตันมักจะวางอัทยาไศรย อย่างที่เรียกกันว่าเปนคนใจ นักเลงเอาอกเอาใจคนโดยสานมาก เปนธุระที่จะทักทายปรายโปรยแก่ผูโดย สาน ไม่ว่าหญิงชายเด็กผูใหญ่ใครจะเล่นจะหัวสนุกสนานอันใดก็เล่นด้วย แต่กระนั้นมิไต้ละวางพากทูมในธุระที่จะบังคับบัญชาการเรือ หรือเหลาะ แหละให้คนโดยสานถือวิสาละเช้าไปลวนลามใดีในตำแหน่งนั้น คงอยู่ในวาง อัทยาไศรยให้คนโดยสานรกแลยำเกรงทั้งลองอย่าง ว่าที่แท่กควร1จะเปน เช่นนั้น เพราะเวลาเรือแล่นไปในกลางทะเล กับตันเขารับผิดชอบเหมือน เปนเจาเมือง การจะเรียบร้อยแลจะตลอดรอดไปไต้ถึงฝังก็เพราะเขาเปน ใหญ่ สังเกตความรู้ศึกของคนโดยสานก็มักเปนเช่นนี้ ดูมีความเคารพยำ เกรงกับตันอยู่ทั่ว ๆ กันไม1มีผูใดหมิ่นประมาท
จะต้องพรรณาห้องที่อยู่ในเรือเมลสักหน่อย ห้องเหล่านี้อยู่ริมเรือทั้ง ๒ ช้าง กลางสำเป็ดเปนห้องโถงสำหรับนั่ง ห้องคนโดยสานห้องหนึ่งมีหนา ต่างช่องกระจกเจาะช้างเรือช่อง ๑ ห้าง ๒ ช่องห้างภอไต้แสงสว่างแลไต้ลม ถ้าลมมาช้างหัวหรือช้างห้ายเรือมีเครื่องทำเหมือนกระบอกผ่าลอง ยี่นออก ไปตักลมให้เช้าในห้องแต่ถ้าลมพัดแรงมาต้านช้างเรือถ่ายเดียว ก็ไม่เปน ประโยชน์เพราะช้างต้านลมมาคงเปนต้านคลื่นดีต้องปิดช่องกระจก อีก ต้านหนึ่งก็ไม่มีลมเปนธรรมดา แต่ถ้าว่ากระบวนตัดลมทางอื่นยังไม่มีอีกทาง
บนก็ลงได้ แลฝาไม้ด้านในก็ทำเปน่เกล็ดลมเขาได้ถ้าอากาศในทำเลไม่ร้อนจัด ลักว่าภอมีลมพัดแล้วในห้องก็ไม่ใคร่ร้อน เว้นไว้แต่ห้องชนิดหนึ่ง ซึ่งทำซอน ไว้ข้างในไม่มืน่าต่างแลทางลมภออยู่ข้างจะร้อน แต่ถึงจะอย่างไร ๆ ถ้าผู้ โดยสานเปนผู้มีบรรดาดักด เขาก็ม้กเลือกห้องตีๆ ให้ บางทีถ้าคนไม่แน่น เขาก็ให่ถึง ๒ ห้อง ให้เลือกอยู่ให้ถูกลมตามชอบใจ ในห้อง ๑ จัดไว้สำหรบ อยู่ได้ ๓ คน แต่ชั้นที่ ๒ ต้องอยู่ ๓ คน ๔ คน มีเตียงนอนติดคล้ายกับ หิ้งติดฝา1ซ้อนกัน คนนอนเตียงข้างบนตองมีปันไดหรือเถ้าอี้ต่อเทา หรือรู้จัก ห้อยโหนจึ่งขึ้นเตียงได้ ส่วนคนนอนเตียงล่างจะลุกขึ้นนั่งต้องระวัง หาไม่หัว ก็โดนเตียงบนถึงโนได้ อีกเตียงหนึ่งอยู่คนละฟากห้องกับเตียงตาใข้เปนเถ้าอี้ นั่งเล่นได้ ถ้าคนโดยลานไม่เขียดยัดอยู่เพียงห้องละ ๒ คน จะ1ใช้เตียงตํ่า ทั้ง ๒ เตียง ๆ บนก็พับเลียได้ต่อแน่นหนาอยู่ยัดเขียดกันห้องละ ๓ คน จึ่ง ตองใช้เต็ม ๓ เตียง เตียงนอนเหล่านี้ พึ้นถ้กลวดสปริง1ในตัวมีที่นอนหมอน แลผ้าห่มให้เสร็จไม่ต้องใช้ของเรา ที่นอนพี้นลปริงนี้ เวลาคลื่นมีช่วยโยน ผ่อนจังหวะคลื่นดูลบายดื แต่บางคนว่าซักให้เมาคลื่นจัดขึ้นถึงต้องเอาที่ นอนลงปูนอนกับพื้นก็มี อนึ่ง เตียงนอน1นี้มีพปักข้างๆ กันต่อเมื่อเรือแคลง คลื่นพนักนี้ มีประโยชนัจริงๆ เวลาเรือแคลงจัดๆ จะนอนให้หลับต้องถึงหา ผ้าห่มมาจมตัว เหมือนกับเขาเอาของบรรจุหืบ หาไม่กลิ้งโดนข้างโนันข้างนี้ ยากที่จะหลับไต้ ถ้าไม่มีคลื่นก็พับพนักลงเลีย เครื่องใช้ในห้องยังมีเครื่องล้าง หน้าสำหรับผูโดยสานคนละที่ เมื่อกล่าวถึงที่ล้างหน้าจะต้องอธิบายวิธีล้าง หน้าอย่างฝรั่งด้วย ของเขาล้างหน้าแห้ เพราะต้องล้างหน้าก่อนแล้วจึ่งน้วน ปาก ทำไมจึ่งต้องทำดังนี้ เพราะไม่มีกระโถน ต้องใช้ชามล้างหน้านั่นเองเปน กระโถน แต่อย่านึกว่าจะสกปรก ซักปูมีถมไปไม่เปนไร ถึงผ้าเช็ดหน้าเช็ดตัว ก็มี,ให้เสร็จ นอกจากเครื่องล้างหน้ายังมีตู้สำหรับไว้อะไรต่ออะไรอีกคนละ ๒ ตูย่อมๆ แลขอสำหรับแขวนเลิ้อแขวนหมวก ภอต้องการใช้หมวกแลเสี้อผ้า ซึ่งใช้เสมอๆ ไม่จำเปนต้องหยิบของขึ้นลงจากหืบบ่อยๆ อนึ่ง ในห้องที่อยู่ กลางคืนจุดไฟฟ้าทุกห้อง บางลำจุดแต่เพียง ๕ ทุ่มครึ่ง บางลำทื่อย่างใหม่
จุดตลอดรุ่งโคมอย่างนี้มีไก เราจะตับจะจุดเมื่อใดก็ได้ อนึ่ง บรรดาห้องมีสต๊วด ฝรั่งคนไซ้สำหรับประจำปฏิบัติตามเราจะต้องการ ถ้าผู้หญิงก็บ่าวผู้หญิง ผู้ ชายก็บ่าวผู้ชาย บ่าวสำหรับเรือเหล่านี้รับใช้สอยดีมาก ถ้ารู้ภาษากัน ถึงเรา จะเอาบ่าวไปใช้ก็สูบันไม่ได้ แต่เราจำเปนจะต้องโปรยปรายให้ค่าบำรุงนํ้าใจ บันบาง ทั้งซ้อบังคับสำหรับเรือมีว่า ถ้าเจาของเรือรู้ว่าบ่าวคนใดรับรางวัลจะ ไล่เสียห้นทื ดังนี้ก็ไม่เปนไร เพราะเราทำเปนให้กันเงียบๆ ถึงรู้ก็1ไม่มีใคร1คับ มือถือแขน ว่าที่แห้ก็ควรจะให้ เพราะการปฏิบัติไมมกำหนดอันใดให้ปฏิบัติดี หรือไม1ดี ถ้าเราอยากจะให้เขาปฏิบัติดีเราก็ต้องให้เขาชอบใจ เปน่ธรรมดา โลกดังนี้ การพรรณามาอยู่ช้างจะยืดยาว คราวนี้จะเดินเรื่องต่อไป เมื่อขณะ แรกเราไปลงเรืออยู่ช้างจะชุลมุนโกลาหฬมิใช่ห้อย เพราะผู้โดยสานมากด้วย กัน เขาห้างเราห้าง ทั้งพวกไปล่งไปเลียกลุ้มกันใหญ่ จนจวนเรืออ่อกจึ่งค่อย ปรกติลง เมื่อกล่าวถึงผู้โดยลานร่วมเรือไปด้วยกัน ดูขนอยู่น่อยหนึ่ง ที่คน ต่างชาติต่างภาษาไม่เคยพบเคยปะกัน เหมือนกันแต่ชั่วที่เปนมนุษย์ ต่าง ต้อง1ไปร่วมเรือร่วมทุกข์1ร่วมสุขกัน1ไปหลายๆ วัน สังเกตกิริยาอาการมนุษย์ จำพวกนี้ถ้า1จะเปรืยบ1ให้คล้ายคลึง เรือเหมือนกับกรงนกใหญ่ๆ ชนิดกรงดิน ลองจับนกกระจอกปล่อยเช้าไปสัก ๑๐ ตัว แล้วจับนกกระจาบปล่อยเช้าไปสัก ๖ ตัว แล้วหานกลีชมภูนกแดงอิฐ นกคิริบูนปล่อยเช้าไป อย่าง (ริ! ตัว ตัว แต่แรกนกเหล่านั้น จะบินวุ่นวายปะปนกันเกรียวกราวโกลาหฬไปพักใหญ่ทั้ง กรง ช้าเช้าน่อยหนึ่ง พวกนกอย่างใดก็ไปจับไปกินกับพวกของตัว ต่างชำ เลืองแลดูพวกนกอื่นซึ่งร่วมกรงกัน ครั้นคำลงต่างพวกต่างขึ้นคอนนอนร่วม เรียงก้นเปนแถว ไม่กี่วันก็ด้นเคยกันเช้า จนที่สุดถึงต่างพวกก็ช่วยไช้ขนให้ กันแลกันได้ ใครเคยเล่นเลี้ยงนกในกรงดินคงจะเข้าใจ ที่ช้าพเล้าอุประมาณ อันใดก็ดี คนต่างๆ ซึ่งโดยสารร่วมเรือไปด้วยกันก็เช่นนั้น แลลงเรือเปนเวลา ชุลมุนกันใหญ่ ภอเรือออกต่างพวกก็รวบรวมกันเปนกลุ่มๆ ช่วยกันชำเลือง แลดูรูปร่างท่าทางพวกอื่นเขาดูเรา ๆ ดูเขา กระซิบกระชาบบุ้ยใบบอกให้ เพื่อนกันดู ภอช้ามวันไปก็ค่อยรู้จักกันแลกัน พูดจาสนทนาด้นเคยกันเช้าทุก
ทืจนกระทั่งเปนเพื่อนฝูงเล่นหัวเฮฮาไปด้วยก้น ภอเรือ่กึงท่าก็ภอเกิดความ อาไลยที่จะจากก้นแลก้นได้ มิไดผดกับฝูงนกต่างๆ ที่จับมาขังไวให้ร่วมกรง ดินนั้นเลย
การกินการอยู่ในเรือเมลอย่างไร จะต้องอธิบายจับตั้งด้นไปแต่เช้าจึ่ง จะเข้าใจไดด
เวลาเช้าเราจะตื่นเวลาใดก็ได้ แต่คงอยู่ในเวลา ๒ โมงเช้าเราจะชอบ ใจตื่นเวลาไรเราบอกบ่าวไว้ กึงเวลานั้นบ่าวก็เช้ามาเคาะประตูปลุกให้เรา ตื่นแล้ว เอากาแฟด้วยหนึ่งกับขนมปังสองสามชิ้นมาตั้งไว้ในน้องด้าเรา ต้องการนาร้อนเจือนาล้างหน้า บอกไว้ก็ได้เหมือนก้น อนึ่งตามประเพณีเรือ ด้าเราตื่นก่อน ๒ โมงเช้า ภายในเวลานั้นจะสวมแต่เสื้อนอนกางเกงนอน ขึ้นไปเดินเหินเล่นบนดาดฟ้าก็ได้ ด้า ๒ โมงเช้าแล้ว ต้องแต่งตัวเพราะผู้หญิง เขาขึ้นมา จะให้เขาเห็นเราแต่งตัวรุ่มร่ามตามสบายไม่ควร แต่ด้าเขาจะขึ้น มาก่อน ๒ โมงเช้า กึงเห็นก็ไม่เปนไร เราไม่ต้องวิ่งหนี เพราะเขาอยากขึ้น มาดูมิวเซืยมเล่นเองเมื่อตื่นนอนแล้ว ถ้างหน้าบ้วนปากกินกาแฟ ด้ามิหนวด เคราจะต้องโกนเองก็ได้ หรือจะไปล้างช่างโกนให้ก็ได้เพราะในเรือมิหัองช่าง กัลบกน้องหนึ่งต่างหาก มิเครื่องตัดผมสะหัวโกนหนวดได้พร้อม ยังแถม ขายเครื่องนาอบน้ำหอมอไรต่ออไรเปนน้างกลายๆ ด้วยอีก ด้าหากจะอาบ น้ำก็ฉวยผ้าเช็ดตัวเดินไปน้องอาบน้ำ นาที่อาบเปนน้ำเค็ม จะเลือกอาบน้ำ ร้อนหรือนาเย็นก็ได้ มิน้ำจืดใน้ล้างตัวด้วยล้กก้งลังกลืก้ง ๑ ที่อาบน้ำมิทั่ง อ่างแลบัวอาบได้ตามชอบใจ มิพน้กงานเปนธุระใน้ทุกอย่าง แต่ต้องโปรย ปรายใน้บ้างเปนธรรมดา น้องอาบน้ำมิช้อบ้งคับ ๒ ช้อช้อ ๑ ไม่ใน้อาบเกิน ๑๐ มินีต เพราะจะคั่งก้น ข้อ ๒ อาบแล้วต้องเปิดน้ำในอ่างซึ่งอาบแล้ว ออก เลืยใน้หมดอาบน้ำแล้วต้องแต่งตัวสวมเชิดกางเกงแลเสื้อชิ้นนอก จะใช้เสื้อ เปิดคอหรือปิดคอก็ได้ การที่แต่งตัวทุกๆ วันในเรือเมลที่จริงเราจะแต่งอย่าง ไร แม้ที่สุดจะแต่งตามเพศบ้านเมืองของเราก็ได้ ที่ว่านี้ตามที่ม้กแต่งก้นเปน ปรกติ แต่งแล้วภอเวลา ๒ โมงครึ่ง พนักงานเป่าแตรครั้งที่ ๑ บอกเตรืยมใน้
กินเข้าเข้าเรือบางลำก็ใข้ระฆังแทนแตรหรือแตรแทนระฆัง อไรตามชอบใจ เขา เราแต่งตัวแล้วขึ้นไปบนดาดฟ้าขึ้นบน พบพวกเพื่อนโดยสานที่รู้จักคุ้นเคย ก้น ก็จับมือ “ดูดมอนิ่ง” กัน ที่จวนๆ จะรู้จักกันก็มักไข้แต่พยักพเยิด แสดง ไมตรีจิตรต่อกันแลกันตามควร ถึงเวลา ๓ โมงเข้าเป่าแตรครั้งที่ ๒ ลงไป นั่งโต๊ะกินข้าวเข้าพรอมกันโต๊ะกินข้าวตัวย่อมๆ หลายโต๊ะนั่งจุแต่ ๘ คนขึ้น ไปหา ๒๐ คน ถ้าเรือแล่นในเมืองร้อนมีพัดข้ก ถ้าเข้าเขตรเมืองหนาวก็ปลด พัดเก็บเลีย กับตันต้นหนแลต้นกลกับผู้โดยลานขึ้นที่ ๑ กินอยู่ด้วยกันในห้อง นี้ อาหารการกินเวลาเข้ามืขนมปังลดขนมปังปิงแลยาคู ฝรั่งเรียกว่าปอรืดซ กินกับนาตาลแลนมโคเปนด้น ตามแต่จะเลือกกิน กับข้าวมีปลาแลเนื้อลามลี่ สิ่ง ของหวานมืที่งขนมแลลูกไม้ เครื่องแกล้มมีเนยแขงเนยอ่อนเครื่องดื่มจะ กินน้ำซาหรือกาแฟก็เลือกได้ ว่าโดยที่จรืง อาหารอยู่ข้างดี ไท ๅ เราใครจะ ชอบกินข้าว คิดอ่านโปรยปรายกับบ่าวแลกักก็กินข้าวได้ทุกเวลา โดยที่สุด จะเมาคลี่นหรือหิวโหยกลางคิน ถ้าไม่เกิน ๕ ทุ่มให้ต้มข้าวให้กินก็ได้ คน เลี้ยงประจำสำหรับโต๊ะพวกนี้ อยู่ในเราต้องโปรยปรายห้างเหมือนกันเมื่อว่า ถึงคนเลี้ยงเปนการต้องศึกษามือยู่ข้อ ๑ คนเลี้ยงในห้านเราเรียกว่าห้อยแปล ว่าเด็ก ที่สิงคโปร์หรือลังกาแม้ตลอดจนอินเดียก็เรียกว่าห้อย แต่ในเรือเมล อังกฤษตองเรียกอย่างใช้ในเมืองอังกฤษว่าเวเตอ แปลว่าผู้ปฏิบัติ ไม่ทัน สังเกตไปเรียกติดปากว่าห้อย เขาว่ามันไม่ใคร่ชอบ จะจริงเท็จอย่างไรไม่ ทราบเลย เวลากินข้าวแล้วไม่จำเปนจะต้องรอกัน ใครอิ่มก่อนก็ลุกไปก่อนก็ ได้ทุกเวลากินอาหาร ถ้าเปนผู้ชอบลูบบุหรี่ก็ต้องไปลูบบนดาดฟ้าหรือที่ห้อง ลูบบุหรี่1ข้างท้ายเรือ เพราะในห้องดาดฟ้าขึ้นล่างห้ามไม่ให้สูบบุหรี่ทุกขึ้น การที่ห้ามไม่ให้สูบบุหรี่ในห้องเรือ จะเปนเพราะจะ1ใม"ให้มืเหตุ,ให้เกิด1ไฟไหม้ ก็ได้ อย่าง ๑ อีกอย่าง ๑ กลิ่นอายเหม็น เขาเกรงจะทำให้เดือดร้อนแก่ผู้ไม่ ชอบสูบคือ ผู้หญิงเปนด้น นามว่าผู้หญิงดูเปนกาฬะกิณีกับบุหรี่เลียจริง ๆ ในเรือลำที่ข้าพเล้าได้ไป ห้องเล่นดนตรีซึ่งเปนห้องผู้หญิงชอบประชุมกันเปน ธรรมดานั่น อยู่ที่ดาดฟ้าขึ้นบน แลดาดฟ้าขึ้นบนนี้นเปนที่สูบบุหรี่ได้ ถึง
ต้องมีประกาศปิดไว้ตรงท้ายห้องดนตรีแห่ง ๑ ห้วห้องดนตรีแห่ง ๑ ห้ามไม่ ให้สูบบุหรี่ตรงนั้น คือท้าเดินเล่นบนดาดฟ้าถึงตรงห้องนั้นต้องเลิกสูบบุหรี่ ต่อเดินไปอีกห้าหกเท้าพ้นห้องนั้นจึ่งจะสูบไต้อึก แต่ไม่ใคร่เห็นใครอ่านประ กาศนี้ออก เพราะเห็นเขาเดินสูบบุหรี่ตลอดไปโดยชุกชุม ใช่แต่เท่านั้น ชา จุดบุหรี่ในห้องนั้นก็มี แต่ข้าพเจ้าเอง ลองตั้งใจระวังไต้เพืยงถึงห้องตรงนั้นคง จะไม่ ดูด หรือไม่ทำให้อัคคืกำเริบที่บุหรี่ แต่ที่จะให้เคร่งครัดถึงกับจะทิ้งท้น บุหรี่แลจุดตัวใหม่เมื่อพ้นห้องทุก ๆ คราวที่เดินผ่านไปมา ก็เห็นเปนเหลือ กำลัง ที่ว่านามผู้หญิงเปนกาฬะถึณืแก่บุหรี่นั้น เปนแต่โดยนามจริงแท้ เพราะพวกผู้หญิงที่โดยสานไม่เห็นใครรังเกืยตที่พวกผู้ชายสูบบุหรี่เลย การ สูบบุหรี่นั้น ว่าที่จริงท้าในห้องในเรือเห็นควรห้าม ข้าพเจ้าเคยไปในเรือซึ่งไม่ ห้าม อยู่ในห้องใต้ดาดฟ้า ลองสูบบุหรี่การดาษดูตัวเดียว ก็เหมีนกลืนตระ หลบไปทิ้งห้องหลายชั่วโมงจึ่งหาย เพราะห้องเรือลมไม่ใคร่จะเป่าไต้เสมอ
เวลากินเข้าเข้าแจ้ว ต่างคนต่างก็ขึ้นเดินเหินเล่นหัวบนดาดฟาดาม สบายใจ เวลา ๕ โมงเข้า กับตันเปอเชอเที่ยวตรวจห้องครั้ง ๑ ท้าใครไม่ ภอใจการอไร ก็อุทธรณ์แก่กับตันไดในเวลานั้น เวลาเที่ยงพวกต้นหนเขา วัดแดด แต่ที่จรืงเขาจะวัดเวลาไหนอีกบ้างก็ไม่ทราบ เพราะไม่ใช่ธุระของผู้ โดยลานที่รู้กันนั้นเวลาเที่ยง เพราะวัดแจ้วเขาขีดเจ้นลงในแผนที่ให้ผู้Iดย ลานรู้ว่าเรืออยู่ตรงไหนในเวลานั้น แผนที่นี้คือแผนที่โลกฟากตวันออก เข้า กรอบติดไว้ในห้องประชุม สำหรับผู้โดยสานเรือออกจากเมืองไหนวัน ๑ ถึง ไหน เวลาเที่ยงเขาก็ขีดเจ้นตรงไปตามทางที่เรือแล่นหยุดไว้ตรงที่เรือถึง รุ่ง ขึ้นก็ขัดต่อไปดังนั้นทุกวัน เราดูแผนที่ก็รู้โต้ว่ามาไต้เพืยงไหน ยังอยู่อีกแค่ ไหนถึงจะเปนการบอกตักราชอยู่ในตัวดิมาก ใช่แต่เท่านั้น ยังมีตารางใน กระจกเล็กอีกแผ่นหนึ่งบอกเลอียดออกไป ว่าเวลาเที่ยง1วันนั้นเรือถึงแลดิดยูต เท่าไร ลองติลยูตเท่าไร แล่นมาไต้ใน ๒(ร: ชั่งโมงกี่ไมล์ ปรอทร้อนหนาวเท่าไร ปรอทอากาศเท่าใดเวลาใด จะเหนตลิ่งหงเหวตรงไหน เขาก็เขียนบอกไว้ทุกๆ วัน ผู้โดยสานรูสกเหมือนกับฝนเครื่องปลอบใจ แลเปนหนังสือพิมพ้ข่าวอยู่
ทุกวัน ถึงเวลาเที่ยงแล้วเปนต่อมกระจก ๒ แผ่นนี้แน่นทุกวัน บางคนก็ดูภอรู้ ภอสบายใจ บางคนก็ค้ดลอกตารางลงสมุดปอคเกตบุก บางทีก็ถึงพนันวันว่า รุ่งขึ้นเรือจะเดินไต้กี่ไมล์ก็มื การเล่นพนันเรือเดินนี้ ถ้าเล่นก้นหลายๆ คน เปนการสนุกครืกครื้นมาก คือตั้งต้นใครเปนผู้นัดพนัน เขาเที่ยวกามตาม พวกคนโดยสานว่าใครจะเล่นบ้างๆ ไต้ต้วคนมากน้อยเท่าใด เปนต้นว่า ๑๐ คนเขาก็กะตามตารางเลข ที่เรือเคยเดินได้ใน ๑ วัน เปนต้นว่าเรือเคยเดินใน วันที่ล่วงๆ มาแล้ววันละ ๓๖๐ ไมล์บ้าง ๓๗๐ ไมล์บ้างดังนี้ เขาทำฉลากผิด ก้นฉลากละไมล์ ตั้งแต่ ๓๖๐ ไมล์ขึ้นไปจน ๓๗๐ ไมล์ แล้วใบ้ผู้เล่นจับ ผู้ เล่นต้องลงเงินคนละประมาณ sr บาท รวมก้นไว้ พรุ่งนี้เรือเดินไต้ตรงก้บ ฉลากของใคร คนนั้นก็1ไต้เงิน,ทั้งกอง ว่าโดยเต้าของการพนันเท่านี้ แต่ยงมีสนุก สนานนอกออกไปที่การเลหลังฉลากคือ ถ้าใครไม่ภอใจฉลากที่ดัวจับไต้จะ เอาออกโฆสนาการขายเลหลังเสียก็ไต้ แล้วแต่พวกที่เปนนักเลงจัดๆ เขาจะ ซื้อ บางทีก็,ขาดทุน บางทีก็เลหลังไต้กำไรถึงสองเท่าสามเท่าราคาเดิม เว้า พวกเหล่านั้น เขาเอาไปฉิบหายไต้เสียอีกชั้นหนึ่ง เมือถึงเวลาจวนจะวัดแดด ในวันพนัน เปนการเอะอะสนุกสนานก้นใหญ่ เสมอนักเลงซึ่งคอยดูหวยออก จ้อกแจ้กทั้งผู้ชายผู้หญิง ฉลากใครถูกก็ช่วยก้นจับไม้จับมือคอนแครซุเลดก้น พักใหญ่ พวกที่หวยกินก็พลอยเฮฮาไม่เลียอกเสียใจอันใด
เวลาเที่ยงครึ่งเป่าแตรครั้งที่ ๑ บ่ายโมงเป้าแตรครั้งที่ ๒ กินเข้ากลาง วัน อาหารที่กินกลางวันมีเนื้อต่าง ๆ ขนมแลผลไม้ใอลครีมหรือผลไม้แช่ น้ำแขงด้วยทุกวัน อาหารมากสิ่งกว่าเวลาเข้า เวลาบ่าย (ร:โมงเป่าแตรแต่เปน รู้ลัญญาก้น เปนเวลากินน้ำซา มืน้ำซาอย่างฝรั่งคืออย่างกาแฟแต่หากชง ดโวย1ใบชา แลมีขนมหวานขนม{โงหวานบ้างตั้งในบ้องกินเข้า กินก้นเปน กลุ่มๆ ตามพวกตามพ้อง ไม่ต้องเปนระเปียบเรียบร้อยดังกินอาหารเวลาอื่น ในพวกใดที่มืผู้หญิงเปนผูโดยสาน ผู้หญิงก็เปนธุระกระทำพิธีที่ผู้อำนวย การเลี้ยง เพราะการเลี้ยงน้ำซาเหมือนก้บปอกมปรางริ้ว ยากที่โดยลำก้งผู้ชาย จะทำใบ้เรียบร้อยเจริญความสโมสรลำราญไต้ ผู้ชายคนใดที่จะทำความคุ้น
เคยให้กว้างขวางในผูโดยสารด้วยก้น กึงจะฝนโลดไปแต่ตัว ก็คงจะ1ได้รับเขึ้อ เชิญไปกินน้ำซาที่บ่อนนั้นห้างบ่อนนี้ห้างไม่ขาดวัน ที่รักความสันโดสแท่ไป นั้งรินกินเองก็อิ่มเหมือนก้น เพราะฉนั้นกึงเวลากินน้ำซาที่ไปกินไดกนเอาก็มื ที่ไปกินเปนการสโมสรก็มืตาม1ชอบ1ไจ ไม่ข้าก็เลิกก้นทุกวัน
กึงเวลายาคั๋าแตรเป่าครั้งที่ ๑ ให้เตรียมกินข้าวเย็น การกินข้าวเย็นต้อง การตระเตรียมมาก เพราะว่าโดยสมควรแล้วควรจะแต่งเครื่องอิฟนิงเครส ทั่วก้นหมด แต่การที่จะแต่งอิฟนิงเครสในทเลทุกๆ วันเปนการลำบากมิใช่ เล่น เพราะรอนแลอไรๆ ต่างๆ บางคนที่หนุ่มหรือเคร่งครัดก็มักแตงอีฟนิง เครสหรือแยกเกตขาว ซึ่งเปนเครื่องอิฟนิงเครสในเมืองรอน บางคนที่สุภาพ ภอประมาณก็แต่งสวมเพียงเสื้อสีดำๆ ที่ทนเฉยๆ เอาก็มิห้างแต่ห้อย ข้างผู้ หญิงก็เหมือนก้น ตามฉันเครื่องแต่งตัวของผู้หญิง ถ้าจะรวมความเวลากิน อาหารเย็นอยู่ในจะต้องแต่งตัวใหม่ทั่วก้นทุกคน เวลายาคํ่าครึ่งเป้าแตรครั้ง ที่ ๒ ไปนั่งโต๊ะพร้อมก้น วิธีเลี้ยงอาหารเย็นในเรือเมลอ้งกฤษนี้ ลำบากประ ตักประเดิด แล1ข้ากว่าเลี้ยงอาหารเวลาอิ่นๆ มาก ต้องมืลตัวดใหญ่เปนผู้ อำนวยการ ด้วยระฆังสัญญาณฝนวังหวะไป แต่แรกคนเข้านั่งโต๊ะผู้เลี้ยงยืน เรียงหลังเถ้าอี้ ภอสต๊วดเคาะระฆัง เก้ง! แปลว่า “ก้บเข้าพร้อมละ,, พวกผู้ เลี้ยงก็เดินฝนแกวออกไปรับจานมาตั้งให้กินๆ แล้วยกจานไป แล้วยืนคอย อีกจนกินอิ่มก้นหมดสิ่ง ๑ ลต๊วดเห็น1ว่าพร้อม1ไม่พลาดพลั้งเปนแน่แล้วจึ่ง เคาะอีก เก้ง! เดินออกไปพามาตั้งอีกจาน ๑ ดังนี้ฝนรายสิ่งไปจนหมด ไม่ ตํ่ากว่าชั่วโมงก้บเกือบครึ่ง จึ่งดินเนอแล้วทุกวัน ถ้าติดจะออกเมา ๆ คลื่นอยู่ ด้วยละฝนเท่านั้นเลียเอง แต่น่าดูท่านลต๊วดผู้อำนวยการมาก ดูจะอำนวยไต้ โดยยากทีเดียว จะพรรณาท่าทางก็จะยืดยาวเต็มที ขอยุตติแต่ว่ากว่าดินเนอ จะแล้วก็เห็นท่านสต๊วดใหญ่จะแทบหอบทุกครั้ง ดินเนอแล้วพาก้นขึ้นไปบน ดาดฟ้า เล่นห้วหรือพูดจาสนทนาก้นตามเคย กว่าจะหาวนอนเวลาใดก็ไป นอน แต่มืกำหนด ร: ทุ่มครึ่งเปนประมาณว่าผู้หญิงต้องไปนอนหมด พ้น GL ทุ่มครึ่งไปกึงเราจะแต่งเครื่องนอนขึ้นมา โดยผู้หญิงคนใดยังไม่เข้าห้องนอน
จะเที่ยวเละเทะอยู่บนดาดฟ้า จะว่าเรายุ่มย่ามขึ้นไปไมไวหนาเลดีก็ไม่ได้ ถ้า ในห้องรอนนัก เราจะใคร่นอนบนดาดฟ้า บอกบ่าว ๆ ก็จัดที่หลับที่นอนขึ้น ไปปูให้เสร็จ แต่การนอนบนดาดฟ้าอยู่ขางเดือดรอนที่เวลาดี ๑๑ ครึ่ง เขา เปนล้างเรือเราต้องวิ่งง้วเงยลง1ไป,ห้องทุก1วัน เพราะเขาจะให้ดาดฟ้าแห้งก่อน เวลา ๒ โมงเช้า ที่เปนเวลาจะได้แต่งตัวเรียบรอยขึ้นไปพรอมกนทั้งผู้หญิง ผู้ชาย การที่เปนไปในเรือเมลปนลังเขปอย่างนี้ทุกวน พ่านผู้อ่านบางทีอยาก จะทราบว่า ในระหว่างเวลากินเวลานอนผู้เดยลานทำเวลาให้เปลืองไป ด้วย อาการปฏิบัติอย่างไรในช้อนี้ ช้าพเด้าได้สังเกตดูเห็นมีอยู่ ๗ อย่าง คือ สนทนากนอย่าง ๑ เปนธรรมดาไม่ตองอธิบาย เล่นขับร้องแลพิณพาทย์ อย่าง ๑ เล่นการละเล่นอย่าง ๑ อ่านหนังสืออย่าง ๑ ดื่มอย่าง ๑ นอน อย่าง ๑ นั่งอย่าง ๑ จะต้องอธิบายทุกๆ อย่างภอลังเขปจึ่งจะเข้าใจฝอยได้ด๊
การดนตรีโดยปกติ มีห้องดนตรีทั้งหีบเพลงอย่างดืไว้ในนั่นหีบ ๑ พวกผู้หญิงผู้ชายที่โดยลานมักจะเล่นเปนเวลา เซ่นกลางจันหรือเวลากินเช้า แล้วมักจะมีผู้ดีด บางทีก็มีผู้ร้องประลานเสียงหีบเพลง บางทีคลื่นลมสงบ จะเด้นรำกันในห้องนั่นก็ได้ เล่นในกระบวนเหล่านี้แทบทุกจัน เราชอบพิงก็,ไป นั่งฟ้ง บางคืนดินเน่อแล้ว ประชุมร้องคอนเสิดกันเล่นในห้องประชุมบ้าง หรือเดือนหงายๆ คลื่นลมลงบชอบมาพากล ก็ยกหีบเพลงอาไหล่ออกทั้งที่ ดาดฟ้า เล่นเต้นรำหรือร้องเพลงคอนเลิดกันเปนการใหญ่สนุกลนาน พวกผู้ โดยลานขึ้นที่ ๒ ก็มีอีกส่วนหนึ่งคล้ายเช่นนี้ เขาก็เล่นกันตามประลาเขา เหมือนกัน บางทีก็ถึงดาดธงเทียวเชิญพวกขึ้นที่ ๑ ไปดู บางทีพวกขึ้นที่ ๑ แลพวกออฟฟิศเชอทั้งแต่กับตันลงไป ก็ช่วยไปเขาเล่นแลร้อง เปนการลนุก ลนานด้วยกันทั้งลำ
การเล่นต่างๆ นั่นเล่นกันแต่เวลาเช้าจนตลอดคา ตามแต่ใครจะชอบ ใจเล่นอะไร มีไฟแลหมากรก หมากดราฟ ทั้งไว้ให้ ยังมีครืกเก็ต แลเล่นโยน ห่วงเชือกลงกัง คือเอากัง ๒ ใบ มาทั้งตรงกัน มีห่วงเชือก b ห่วง ผลัดกัน โยนให้ลงกัง ใครโยนลงได้ ๒๑ ครั้งก่อนชนะ ห่วงนี้เล่นได้อีกอย่าง ๑ เรียก
ว่า ควอยต้ คือเอาดินลีภองเขืยนบนดาดฟ้าเปนวง ๒ ชั้น ใครโยนห่วงของ ตัวเขาในวงเล็ก แลทอยห่วงของผู้อื่นซึ่งอยู่ในวงออกไปเสียไต้มากแต้มกว่า ก้นเปน,ชนะ อีกอย่าง ๑ ดานตีตารางเปนแต้มๆ มีแผ่นตะกั่วกลมๆ โยน ให่ได้แต้มแด่หนึ่งลองขึ้นไปจนหมดแล็ว่ ให้ได้แต้มถอยหลังลงมาให้ทำได้ ครบก่อนเปนฝ่ายชนะ การเล่นเหล่านี้ เล่นกันทุกวันก็ภอแต้รำคานไต้ บาง ทีเวลาสบเหมาะพวกโดยสานเขาจัดเปนกอีมมิตตี นัดการเล่นสนุกสนาน กันบนดาดฟ้า มีวิ่งแข่งกันห้างเดินแข่งกันบาง ทั้งผู้หญิงผู้ชายครีกคขึ้น เฮฮากันเปนการใหญ่ ชั้นที่ ๒ เขาก็มีเล่นเหมือนกัน เขา1ว่าบางคราวมีผู้โดย สานมากๆ ถึงเล่นลครเทียเตอกันก็มี
การอ่านหนังสือนั้น ในเรือมีห้องสมุดสำหรับเรือด้วย ใครจะยืมอ่าน ก็ไต้ เมื่อเราถึงท่าจะต้องให้เงินช่วยบำรุงห้องสมุดนั้นห้างเล็กห้อย ราว b สลึงเท่านั้น ยังเมื่อถึงท่าแห่งใด เปอเชอเขาไต้หนังสือพิมพ์ข่าวต่างๆ ซึ่งเปน ของสำหรับเรือเขาก็มาแจกจ่ายให้อ่านทุกคราว ในเครื่องอ่านลัดเอาเปน บริบูรณ์ไต้
เครื่องดื่มนั้นเขามีห้องบาเปิดในระหว่างเวลาเลิกเลี้ยง ใครจะชี้อน้ำ กลั่นหรือลุราอะไรกินก็ไต้.บุหรี่ก็มีขายให้ทีร้านนี้
ต้าใครไม่ชอบใจจะเล่นอะไรๆ จะเข่าห้องนอนเสียก็ไต้ แด่การที่นอน ในห้องลำบากอยู่อย่าง ๑ เพราะแต่งตัวอยู่เหมือนห้าเข่าเครื่องรถ จะนอนทั้ง เครื่องก็ไม1มีความศุข จะเปลื้องเครื่องก้าอยากจะออกจากห้องขึ้นมาเมื่อใด ก็ เปนการ1ใหญ่มีใช่เล่นสู้นั้งหลับ1ไม่1ไต้การนั้งหลับดูเปนการจำเปนเสียจริงๆผู้ โดยลานที่เขาชำนาญการเดินทาง กินอาหารแล้วขึ้นเดินไปเดินมาครู่หนึ่งลง นั่งเต้าอี้บนดาดฟ้า เซา1ไปเซามาครู่เดีย1วก็หลับหห้าเฉย ประเดี๋ยวดื่นประ เดี๋ยวก็หลับไปใหม่ ทำกันไต้อย่างทั้งกลางวันกลางคืน ออกเสียดาย ถ้ารู!เช่น นี้จะหัดนั่งหลับให้เปนไปเสียจากบานก็จะไม่ห้อยหห้าเขา เมื่อเห็นเขานั่ง หลับกันในเรือ ออกคิดถึงเพื่อนของข่าพเต้าคนหนึ่ง เมื่อออกไปเห็นไม1แพ เปรียบฝรั่ง
เมื่อพรรณาให้เห็นเช่นนี้ ก็จะเขาใจได้ว่าความคุขอย่างใดซึ่งควรจะเปน ได้ หรือควรที่พวกเจาของเรือเขาจะให้ได้ เขาก็จัดให้ทุกอย่าง ควรจะเห็นว่า เปนความคุขสบายอย่างยิ่ง1ได้
ก็แต่เจ้าประคุณคลื่นนั้น ท่านเปนเจ้าบุญนายกรรมอันใหญ่เวลาท่าน กรุณาถึงจะข้ามทเลใหญ่โตปานใดก็เรียบราบ ไม่ผิดอันใดกับแม่นา ห้าท่าน มาเมื่อใด ท่านก็ชักภาษีความสุขเหล่านั้นไปเสียสักรอยละ ๕๐ กว่า ข้า ก่อน, เมื่อกล่าวถึงคลื่นบางผู้อ่านบางคนจะใคร่รู้ว่า ห้าผู้!ดยลานเปนคน มกเมาคลื่นจะทำอย่างไร ข้าพเจ้าขอตอบอย่างย่อว่า ห้าใครเมาคลื่นก็เปน ปาปะมุตต์ทุกอย่าง เว้นไว้แต่จะแต่งตัวรุ่มร่ามขึ้นมาใช่เวลาไปได้เท่านั้น นอกจากนั้นจะกินที่ไหน จะกินอะไรบอกบ่าวก็หาให้ทั้งสิ้น ห้าว่าโดยการ ประจำโดยสังเขปก็เท่านี้
อังส่วนการจะมีอยู่หลายอย่าง ห้าไม่พรรณาด้วยก็จะอังขาดด้าง การ จรมีในวันอาทิตย์ครั้ง ๑ วันจันทร์ครั้ง ๑ กับเมื่อจวนจะถึงท่าอีกครั้ง ๑ วันอาทิตย์เปนวันตรวจพลเรือ แลเปนวันบำเพ็ญการกุศล เวลา Gt โมงครึ่ง ตีระฆังเรียกพลเรือขึ้นมาตรวจตั้งแต่กับตันด้นหนพลเรือ แลพนักงานทั้งปวง ที่ไม่ติดน่าที่ต้องแต่งตัวเครื่องยศอย่างสอาด มายืนเรียงแถวบนดาดฟ้าทั้ง ๆ ข้าง กับตันกับต้นหนที่ ๑ แลหมอกับเปอเซอ เดินตรวจน่าแถวตลอดแห้วจึ่ง เลิกกันการตรวจอย่างนี้มีทุกวันอาทิตย์เพื่อจะตรวจการเจ็บไข้อย่าง๑ จะ ตรวจให้พลเรือรู้รักษาตัวแลเครื่องแต่งตัวลอาดอย่าง ๑ ดูเปนประเพณีดี มาก สังเกตดูตั้งแต่คนทำครัว แลช่างไฟขึ้นมานันแต่งตัวลอาดจนแปลกตา ห้าไม่มีตรวจเช่นนี้ เจ้าพวกเหล่านั้นก็เห็นจะเปอนไม่มีเวลาว่าง
คราวนี้ถึงการทำบุญ เวลา ๕ โมงเข้าตีระฆังอย่างวัด นัดประชุมกัน ลวดมนต์ไนห้องกินเข้า ห้าไม่มีพระฝรั่งโดยลาน กับตันว่าที่พระเทศธรรม เสร็จในตัว มีหีบเพลงลมผู้หญิงมักจะช่วยดีด ใครจะศรัทธาไปสวดมนต์ไม่ เลือกหน้าเลือกชิ้น บรรดาผู้ที่ไปในเรือลำนั้นก็เข้าไปสวดมนต์นั้นได้ทั้งสิ้น ไม่ศรัทธาหรือศรัทธาเพียงจะภาวนาก็ไม่ต้องไป สังเกตดูที่1โปกับไม่1ไปภอกึ่ง
กัน นอกจากการสวดมนต ยังมีการทำทานคือพวกโรงเลี้ยงลูกกำพร้าของ กระลาสีเรือแตกบาง โรงเลี้ยงกระลาสิแก่ชรายากจนบ้าง ฝากหีบเรี่ยรายไป ติดไวในเรือ ใครศรทธาจะทำทานเท่าไรเมื่อใด ก็ทิ้งอ้เทิ้งเงินลงไปในหีบ นั้นทุกวันอาทิตย์เขาเปิดหีบเก็บเงินครั้ง ๑ ได้เท่าใดก็จดจำนวนปิดบอกไว้ การทำบุญนอกจากนี้ย์งมีแปลกอีกอย่าง๑ คือผู้โดยลานบางคนเปนส้ปปุรุษ ถือว่าตัวชำนาญในการเทศนา บางทีร้บอาสาไปแสดงธรรมแก่พวกชั้นที่ ๒ ในเวลากลางคืนราวสัก ๒ ทุ่ม ด้วยถือว่าคนชั้นที่ ๒ กิเลสยังหนา ก็อุตส่าห์ มีผู้ตังอยู่บ้าง
วันด้นทร์เปนวันฝึกหัดการตับไฟ แลซ้อม “ทัก” ทำทำเหมือนเรือแตก เพราะตามธรรมเนียมเรือมีกระดานป้ายติดไว้กะรายชื่อว่า ถ้าเรือแตก ออฟพิคเชอคนนั้นต้องลงเรือโบตลำนั้นพลเรือคนนั้นต้องลงตีกระเชียง เรือลำนั้น แลเรือเหล่านั้นมีเครื่องลำหรบใซ้ คือเข็มทิศ แลกังน้ำจืดเปนด้น เตรียมพร้อมอยู่เสมอทุกลำ การที่หัดตับไฟก็ทำนองเดียวกัน เวลาให้สัญ ญาณผู้มีน่าที่ควรจะทำอย่างไร ก็ไปประจำที่ๆ ทำการอย่างนั้น เครื่องมือ เครื่องใซ้ทิ้งปวงก็ตรวจตราให้เรียบร้อยทิ้งลี้น ย่อมเปนประเพณีดีโดยธรรม ดา เมื่อถึงวันจวนเรือจะถึงทำ บางทิมีการเลี้ยงใหญ่ ให้คลให้พรแสดงความ อาไลยต่อกันแลกัน แลขอบอกขอบใจนายเรือตามควร แลมีพวกนายห้างซึ่ง จะรับสิ่งของๆ ผู้โดยสาน ปิดประกาคไว้ในห้องเรือ นายห้างเหล่านี้เขาว่า กันกับเด้าของเรือ ฝากประกาศเตรียมไว้ในเรือเสมอเพราะผู้โดยสานที่อยาก ขึ้นบกโดยเร็ว ที่จะได้ไปรถไฟถึงลอนดอนก่อนไปด้วยเรือ จะพาหีบทัดไปทาง บกหมด เสียเสาห้ยเปลืองเงินมาก จึ่งพาไปแต่สิ่งของภอใซ้สักสองสามวัน ของนอกจากนั้นฝากไปกับเรือ พวกนายห้างเหล่านี้รับด้างรับสิ่งของเหล่า นั้นไปล่งบ้านอีกชั้น ๑ สิ่งของซึ่งผู้โดยสานจะฝากไปกับเรือ จะให้ห้างไหน ล่งก็ต้องรับดารางของห้างนั้นมาเขียนบอกรายสิ่งของ แลของซึ่งต้องพิกัด ภาษื ตองล่งทิ้งกุญแจหีบมอบไปให้เขาด้วย เมื่อเรือถึงท่าเมืองลอนดอน นายห้างเหล่านั้นเขาก็เปนธุระให้เด้าพทักงานภาษีตรวจตราเสร็จ ไม่ต้อง
เปนธุระร้อนใจอันใดกับเจ้าของ ห้างเหล่านี้,ยังทำธุระ1ให้!ดอืกหลายอย่าง คือเปนแบงกัรับฝากเงิน1ให้ หรือส่งหนังสือ1ให้ผู้โดยสาน เพราะเขามีเอเยนต อยู่ทุก ๆ ท่า
การที่รู้เห็นเปนไปในเรือ ก็ดูเหมือน1จะเท่านี้ ภอเรือทีงท่,าก็เปนชุล มนอละหม่านกันอีกครั้ง ๑ ค่าที่จะขึ้นบก มีที่1จะต้องกล่าวอีกอย่าง ๑ ก็ที่ เรื่องบุหรี่ จ้าผูไดไม่ได้ไปเปนราชการ ที่มีเบิกล่องข้ามภาษีได้แจ้วตองระวัง ให้มาก เพราะตามเมืองเช่นปรินดิซีหรือมาเลลเขาเรียกภาษีบุหรี่แรงสัด จ้า หากว่าคนขึ้นปรินดิซี มีบุหรี่ไปมากเกิน (ะ มวน จะต้องเสียภาษีที่ปรืนดิชี ครั้ง ๑ เมือเข้าแดนฝรั่งเศสจะต้องเสียอีกครั้ง ๑ เข้าแดนอังกฤษเสียอีกครั้ง ๑ สู้ส่งไปทางเรือเสียอังกฤษครั้งเดียวไม่ได้
อีกอย่าง ๑ ราคาของขึ้อในเรือ เขาคิดด้วยราคาเงินอังกฤษทั้งสิ้น แต่ว่าในตอนแต่สิงคโปร์ถึงลงกา ไซเงินเหรียญเขาก็รับถึงเงินรูเปียก็ใช้ได้ แต่ไซได้เพียงเอเด็น พ้นเอเด็นมาแจ้วเขา1ไม่รับเหมือนกัน ประกาศบอกเรื่อง เหล่านี้ ทั้งประกาศอะไรต่ออะไรอื่นๆ อีก จ้าอ่านหนังสืออังกฤษออกก็ไม่ ต้องวิตกเพราะจะมือะไรเขาเขียนปิดไว้ที่ห้อง บอกล่วงหน้าก่อนเสมอ ๆ
เรื่องนี้เรียบเรียงอยู่ข้างจะยืดยาว แต่1จะกล่าว1ให้ลิ้นกว่านี้ก็1จะ1ไม่ภอแก่ ความเข้าใจ ถึงเท่านี้ดูเหมือนจะยังขาดตกบกพร่องอยู่บ้าง
หนังสือเรื่องโดยลานเรือเมลในยุโรปนี้ ได้เรียบเรียงขึ้นไว้แต่รัตนโก สินทรศก ๑๑๐ แต่ยังหา1ได้ลงพิมพ์ไม่ กาลก็ล่วงมาหลายปี ข้อความที่พรรณา ป่านนี้ เขาจะได้แก่ไขเปลี่ยนแปลงไปประการใดบ้างก็หาทราบไม่ ข้าพเจ้าขอ อธิบายเพิ่มเติมความลงในที่นี้อีกสักหน่อยหนึ่งว่า การที่ไปทางไกล เช่นไป ยุโรป ถึงจะได้ความสนุกศุขสำราญปานใด ในระหว่างทาง ในเวลานั้น ความยินดึรื่นเริงบันเทิงใจ ดูเหมือนจะรู้สึกแต่เปนขณะจิตชั่วเวลาหนึ่ง ๆ เพราะเหตุกังวลต่างๆ กล่าวคือความวิตกในราชการ หรือกิจธุระของตนที่จะ พึงต้องทำในการที่ไปนั้นที่ลุดจนความมาดหมายที่จะไปนั้นให้ใดในเวลานั้น หรือจะต้องนัดแนะพูดจากับผูโบ้นผูนี้ให้เปนที่เรียบร้อยยังข้อสำกัญคือ
ความที่ห่วงหลัง เปนเครื่องรำคานคอยเข้าแซกแซงอยู่มิไดเวนแต่ละวัน ถ้า จะเปรียบความในข้อนี้ก็เหมือนวับนักเล่นดลตรีซึ่งขับลำทำเพลง ย่อมมิทั้ง เวลาสนุกสนานแลเวลาเหนื่อยหอบกระแอมกระไอปะปนวันไป เสร็จจาก การเที่ยวเตร่1ไดกลับมาถึงบานแล้วราว ๗ วัน ที่ว่าราว ๗ วันนั้นเพราะ เมื่อแรกมาถึงเปนเวลาชุลมุนปีติยินดือย่างซู่ซ่า ทั้งจะต้องไปผาหาคนโนน คนนี้ขวัก1ไขว่ จะเอาเปนสติอารมณ์มิไต้ ต้องราว ๗ วัน ภอมิเวลาว่าง1โต้ นั้งลงนึกว่า “ตัวเรานี้หนอ เกิดมาปะโชคเพราะพระมหากรุณา (หรือเพราะ อะไรๆ วันเปนเหตุไห่ได้ไป) ไต้ไปถึงที่นั้นๆ ไต้พบปะรู้เห็นสิ่งนั้นการนั้น ไต้สำเร็จกิจธุระรอดพ้นภยันตราย กลับมาไต้เห็นหนาบุตรภรรยาญาติมิตร แลบ้านเกิดเมืองนอนของตนแล้ว,, ดังนี้ จึ่งจะไต้เกิดความปีติโลมน้ลวัน ผ่องแผ่!ว นับว่า-เปนความสนุกคุขสำราญแบ้ที่จะพึงไต้ในการเดินทางแต่ นั้นไป
เมื่อว่าถึงความสนุกสนาน เคยไต้ยินเขาพูดวันมาแต่ก่อนว่าประเทศ ยุโรปนั้นสนุกสนานเปรียบเหมือนวับเมืองสวรรค์ แต่เพื่อนที่รักของข้าพเล้า คน ๑ ซึ่งไต้เคยไปร่วมทุกข์รํวมศุขมาด้วยวันกล่าวต่อความข้อนี้ไปว่า “ไป ยุโรป เหมือนวับได้ขึ้นสวรรค์จริง แต่มิใช่ไปขึ้นสวรรค์ที่ยุโรป มาขึ้นสวรรค์ เมื่อกลับมากึงบ้านเติมนี้เอง” ความที่เขาว่าเช่นนี้ ดูก็น่าจะเปนความจริง สม ด้วยคำโบราณกล่าวว่า “ที่เคยอยู่อู่เคยนอน” ของใครก็ย่อมจะเปนที่รักซึม ทราบอยู่แก่ใจผู้นั้น ยิ่งกว่าที่จะยอมยินดืพลัดพรากไปนิยมสิ่งอื่นอยู่เปน นิรันดรไต้
ตราสารฆูลนธฯ
รายพระนาฆและรายนาฆกรรฆการ ฯ
ข้อปังคับ
มูลนิธิสมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ และหม่อมเจ้าจงจิตรถนอม ติศกุล พระธิดา ฉบับแกํไขเพิ่มเติม พ.ศ.254๐
หมวดที่ 1
รีเอเครื่องหมายและสำนักงานที่ตั้ง
ข้อ ไ. มูลนิธินี้ชื่อ1ว่า “มูลนิธิสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ และหม่อมเจ้าจงจิตรถนอม ติศกุล พระธิดา,,
ชื่อย่อว่า “มูลนิธิติศกุล,, เรียกเป็นภาษาอ้งกฤษ “DISKUL FOUNDATION”
ข้อ 2. เครื่องหมายของมูลนิธินี้คีอ เทพนมคุกเข่า ล้อมรอบคัวยวง กลม มีข้อความว่า “มูลนิธิดิคกุล DISKUL FOUNDATION” และล้อม รอบคัวยวงกลมอีกรอบหนึ่ง มีข้อความว่า “ในพระราชูปถมภสมเด็จพระ เทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี”
ข้อ 3. ลำปักงานมูลนิธิตั้งอยู่ เลขที่ ไ๐ สุขุมวิท ชอย 5 กรุงเทพมหา นครโทร. 255-4๐2๐ และ 252-6๐8๐-2
หมวดที่ 2
วัตถประสงค์
ข้อ 4. วิตกุประสงค์ของมูลนิธินี่คอ
4.า ส่งเสรีมการศึกษาทุกสาขาวิชา ทุกระคับ และให้ทุนการศึกษาแก่ ผู้ที่,ขาดแคลนทุน,ทรัพย์
4.2	บำเพ็ญทาน ประกอบกิจการสาธารณประโยชน และการกุศลต่าง ๆ
4.3	ถวายเงินช่วยค่าอๆหารและยารักษาโรคแก่พระภิกษุและสามเณร วัดนิเวศธรรมประวัติ อำเภอบางปะอิน จังหวดพระนครศรีอยุธยา
4.4 บำรุงรักษา “สวนหินดิศกุลอนุสรโน, ที่บรรจุพระอ้ฐิต้น “ราชสกุล ดิศกุล”ให้อย์ในสภาพอันควรแก่การเคารพสักการะตลอดไป
4.5	จัดทำตาข่ายดอกไม้ประดับตลอดต้านหน้าขององค์พระพุทธชิน ราช ณวัดเบญจมบิตรเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา ในวันวิสาขบูชาทุกปี
4.6	ให้ความอนุเคราะห้เกี้อกูลแก่ห้องสมุดและพิพิธภ้ณฑ์วังวรดิศ
4.7	ร่วมมือกับองค์กรการกุศลอื่น ๆเพื่อสาธารณประโยชน์
4.8	ไม่ดำเนินการเที่ยวข้องกับการเมืองแต่ประการใด
หมวดที่ 3
การบริหารเงินทุนชองมูลนิธิ
ข้อ 5. เงินทุนของมูลนิธิจะน้ามาใช้จ่ายมืไต้
ข้อ 6. ในการใช้จ่ายเงินของมูลนิธิให้จ่ายเพียงดอกผลอันเกิดจาก ทรัพย์สินที่เป็นทุนของมูลนิธิและเงินที่ผู้บริจาคมิไต้แสดงเจตนาให้เป็นเงิน ทุนหรือสมทบทุนโดยเฉพาะ
ข้อ 7. การหาดอกผลจากเงินทุนของมูลนิธิจะทำได้สองประการคือ
7.ไ ชี้อพันธบัตรรัฐบาล
7.2	ฝากประจำในธนาคารที่มืหลักฐานมั่นคง หรือสถาบันการเงิน อื่นใดที่เชื่อถือไต้ แล้วแต่คณะกรรมการมูลนิธิจะเห็นสมควร
ข้อ 8. ให้มูลนิธิห้กดอกผลที่ไต้รับทุกปีออกจำนวนร้อยละ ไ๐ เพื่อ แบ่งสมทบเงินทุนของมูลนิธินี้ตลอดไป
ข้อ 9. ให้มูลนิธิจัดสรรเงินเพื่อดำเนินการตามวัตถประสงค์ข้อ 4.3 และ 4.4 เหลือจากนี้นจึงดำเนินการตามวัตถุประสงค์ข้ออื่นต่อไป
หมวดที่ 4
ทุนทรัพย์ทรัพย์สืน และการได้มาริเงทรัพย์น
ข้อ 1๐. ทรัพย์สินของมูลนิธิทุนเริ่มแรกคือ
1๐,ไ เงินสดจำนวน 14,๐๐๐,๐๐๐ บาท (ลิบสี่ล้านบาทถ้วน) รวม เป็นราคาทรัพย์สินทั้งสิ้น 14,๐๐๐,๐๐๐ บาท (ลิบสี่ล้านบาทถ้วน)
ข้อ ไ!. มูลนิธิอาจได้มาซึ่งทรัพย์สินโดยวิธีต่อไปนี้
11.1เงินหรือทรัพย์สินที่มีผู้ยกไหโดยพินัยกรรม หรือนิติกรรมอื่นๆ โดยมิได้มีเงื่อนไขผูกฟันให้มูลนิธิต้องรับผิดชอบในหนี้สิน fหรือภาระติดฟัน อื่นใด
11.2	เงินหรือทรัพย์สินที่มิผู้มิจิตศรัทธาบริจาคให้
11.3	ดอกผลซึ่งเกิดจากทรัพย์สินของมูลนิธิ
หมวดที่ 5
คุณสมบติและการพ้นจากตำแหน่งของกรรมการ
ข้อ 12. กรรมการของมูลนิธิตองมีคุณสมบัติดังนี้ 1 2.1 มีอายุไม่ตากว่า 2๐ ปีบริบูรณ์
12.2ไม่เป็นบุคคลล้มละลาย หรือไร้ความสามารถ หรือเสมือนไร้ ความสามารถ
หมวดที่ 6
การตำเป็นการของคณะกรรมการมูลนิธิ
ข้อ 14. มูลนิธินี้ดีาเนินการโดยคณะกรรมการมูลนิธิ ประกอบด้วย ประธานกรรมการกิตติมศักดิ์ รองประธานกรรมการกิตติดักด และกรรมการ บริหารมูลนิธิฯมิจำนวนไม่ห้อยกว่า 7 คน แต่ไม่เกิน 15 คน ประกอบด้วย ประธานกรรมการ รองประธานกรรมการ เลขาธิการ เหรัญญิก และตำแหน่ง อื่น ๆ ตามแต่คณะกรรมการมูลนิธิจะเห็นลมควร
ข้อ 15. ในวาระเริ่มแรก ให้คณะกรรมการผูริเริ่มจัดตั้งมูลนิธิเป็นผู้ เลือกตั้งคณะกรรมการดำเนินงานของมูลนิธิขึ้นคณะหนึ่ง ประกอบด้วย
ขอ ไ6. วิธีเลือกตั้งกรรมการมูลนิธิให้ปฏิบัติดังนี้ ให้คณะกรรมการมูลนิธิชุดที่ดำรงตำแหน่งอยู่เลือกตั้งประธาน กรรม การมูลนิธิ และกรรมการอี่นๆ ตามจำนวนที่เห็นสมควรตามข้อบังคับ ข้อ 17. กรรมการตำเนินงานมูลนิธิอยู่ในตำแหน่งคราวละ 4ปี ข้อ ไ 8. เพื่อให้การดำเนินงานของมูลนิธิไดไป็นไปโดยติดต่อดันเมื่อ คณะกรรมการดำเนินงานของมูลนิธิได้ปฏิบัติหนาที่ครบ 2 ปี (ครึ่งหนึ่งของ วาระการดำรงตำแหน่ง) ให้มีการดับลลากออกไปหนึ่งในลองของจำนวน กรรมการมูลนิธิที่ได้รบเลือกเป็นกรรมการตำเนินงานของมูลนิธิครึ่งแรก
ข้อ 19. การเลือกตั้งคณะกรรมการมูลนิธิ ให้กอเลืยงข้างมากของที่ ประชุมกรรมการมูลนิธิเป็นมติของที่ประชุม
ข้อ 2๐. กรรมการมูลนิธิที่พนจากตำแหน่งตามวาระหรือโดยการดับ สลากในวาระแรก อาจจะได้รับเลือกตั้งเป็นกรรมการมูลนิธิได้อืก
ข้อ 21. ถ้าตำแหน่งกรรมการมูลนิธิว่างลง ให้คณะกรรมการมูลนิธิที่ เหลืออยู่ตั้งบุคคลอี่นเป็นกรรมการมูลนิธิแทนตำแหน่งที่ว่าง กรรมการมูลนิธิ ผูได้รับการเลือกตั้ง1ซ่อม อยู่ในตำแหน่งเท่าวาระของผู้ที่ตนแทน สำหรับการ ประชุมคราวนั้น หมวดที่ 7
อำนาจหน้าที่คณะกรรมการมูลนิธิ
ข้อ 22. คณะกรรมการมูลนิธิมีอำนาจหนาที่ในการดำเนินกิจการของ มูลนิธิตามวัตถุประสงค์ของมูลนิธิ และภายใด้ข้อบังคับ ให้มีอำนาจหน้าที่ ต่างๆ ดังต่อไปนี้
22.1	กำหนดนโยบายของมูลนิธิและดำเนินการตามนโยบายนั้น
22.2	ควบคุมการเงินและทรัพย์สินต่าง ๆของมูลนิธิ
22.3เสนอรายงานกิจการ รายงานการเงิน และบัญชีงบดุลราย ได้-รายจ่ายต่อกระทรวงมหาดไทย
22.4	ดำเนินการให้เป็นไปตามที่ประชุมคณะกรรมการมูลนิธิและ
วัตถุประสงค์ของข้อบังดับ
22.5ตราระเบียบเกี่ยวกับการดำเนินกิจการของมูลนิธิ
22.6แต่งตั้งหรือถอดถอนคณะอนุกรรมการขึ้นคณะหนึ่ง หรือ หลายคณะ เพื่อดำเนินการเฉพาะอย่างของมูลนิธิ ภายใต้การควบคุมของ คณะกรรมการมูลนิธิ
22.7	เชิญผู้ทรงคุณวุฒิ หรือบุคคลที่ทำให้ประโย1ชนใ,หมูลนิธิเป็น พิเศษเป็นกรรมการกิตติมศักด
22.8	เชิญผู้ทรงเกียรติเป็นผู้อุปถัมภ์มูลนิธิ
22.9	เชิญผู้ทรงคุณวุฒิเป็นที่ปรึกษาของคณะกรรมการมูลนิธิ
22.ไ ๐ แต่งตั้งหรือถอดถอนเจ้าหนาที่ประจำของมูลนิธิ
มติที่ให้ดำเนินการตามข้อ 22.7 22.8 และ 22.9 ต้องเป็นมติเสียงข้าง มากของที่ประชุม และที่ปรึกษาตามข้อ 22.9 ย่อมเป็นที่ปรึกษาของคณะ กรรมการมูลนิธิที่เชิญเท่านี้น
ข้อ 23ประธานกรรมการมูลนิธิมีอำนาจหน้าที่ดังนี้
23.1	เป็นประธานของการประชุมคณะกรรมการมูลนิธิ
23.2	สั่งเรียกประชุมคณะกรรมการมูลนิธิ
23.3	เป็นผู้แทนของมูลนิธิในการติดต่อกับบุคคลภายนอก และ ในการทำนิติกรรมใดๆ ของมูลนิธิ หรือการลงลายมีอชื่อในเอกสาร ตราสาร และสรรพหนังสืออ้นเป็นหลักฐานของมูลนิธิ ส่วนในการอรรถคดีนี้น เมื่อประ ธาน กรรมการมูลนิธิ หรือผู้ทำการแทนหรือกรรมการมูลนิธิ 2 คน ไต้ลง ลายมือชื่อแล้วจึงเป็นอ้นใซไต้
23.4ปฏินัติการ1อี่นๆตาม1ข้อบังดับและมติ1ของคณะกรรมการมูลนิธิ ข้อ 24. ให้รองประธานกรรมการมูลนิธิทำหน้าที่แทนประธาน กรรม การมูลนิธิ เมื่อประธานไม่สามารถปฏิบัติหน้าที่ไต้ หรือในกรณีที่ประธาน มอบหมายให้ทำการแทน
ข้อ 25. ห้าประธานกรรมการมูลนิธิ และรองประธานกรรมการมูล
นิธิไม่สามารถปฏิบัติหน้าที่ในการประชุมคราวหนึ่งคราวใดไดให้ที่ประชุมเลือก ตั้ง กรรมการมูลนิธิคนใดคนหนึ่งเป็นประธาน
ข้อ 26. เลขาธิการมูลนิธิมีหน้าที่ควบคุมกิจการ และดำเนินการ ประจำของมูลนิธิติดต่อประลานงานทั่วไป รักษาระเบียบข้อบังคับของมูลนิธิ บัดประชุมกรรมการตามคำสั่งของประธานกรรมการมูลนิธิ และทำรายงาน การประชุม ตลอดจนรายงานกิจการของมูลนิธิ
ข้อ 27. เหรัญญิกมีหน้าที่ควบคุมการเงิน ทรัพย์สินมูลนิธิ ตลอดจน บัญชีและเอกสารที่เกี่ยวข้องให้ถูกต้องและเป็นไปตามระเบียบที่คณะกรรม การมูลนิธิกำหนด
ข้อ 28. สำหรับกรรมการตำแหน่งอื่นๅ ให้มีหน้าที่ตามที่คณะกรรม การมูลนิธิกำหนดโดยทำเป็นคำสั่งระบุอำนาจหน้าที่ให้ชัดเจน
ข้อ 29. คณะกรรมการมูลนิธิมีสิทธิเข้าร่วมประชุมกรรมการหรืออนุ กรรมการอื่น ๆ ของมูลนิธิไต้ หมวดที่ 8 อนุกรรมการ
ข้อ 3๐. คณะกรรมการมูลนิธิอาจแต่งตั้งหรือถอดถอนอนุกรรมการ ไต้ตามความเหมาะสม โดยจะแต่งตั้งให้เป็นคณะอนุกรรมการประจำ หรือ เพื่อการใดเป็นกรณีพิเศษเฉพาะคราวกิไต้ และในกรณีที่คณะกรรมการมูล นิธิไม่ไต้แต่งตั้งประธานอนุกรรมการ เลขานุการหรืออนุกรรมการในตำแหน่ง อื่นไว้ กิให้อนุกรรมการแต่ละคณะแต่งตั้งกันเองดำรงตำแหน่งดังกล่าวไต้ ข้อ 31. อนุกรรมการอยู่ในตำแหน่งจนกว่าจะเสร็จงานที่ได้รับมอบ หมายให้กระทำ ส่วนคณะอนุกรรมการประจำอยู่ในตำแหน่งตามกันเวลาที่ คณะกรรมการมูลนิธิกำหนด ซึ่งถ้ามิไต้กำหนดไว้กิให้อยู่ในตำแหน่งไต้เพียง เท่าวาระของคณะกรรมการมูลนิธิซึ่งเป็นผู้แต่งตั้งและอนุกรรมการที่พ้นจาก ตำแหน่งอาจได้รบการแต่งตั้งไต้อีก
31.1	อนุกรรมการมีหน้าที่ดำเนินการตามที่คณะกรรมการมูลนิธิ
มอบหมาย
31.2	อนุกรรมการมีหน้าที่เสนอความคิดเห็นต่อคณะกรรมการ มูลนิธิเกี่ยวกับงานที่ไดรับมอบหมาย หมวดที่ 9
การประชุมคณะกรรมการมูลนิร
ข้อ 32. คณะกรรมการมูลนิธิจะต้องจัดให้มีการประชุมสามัญประ จำปีทุก ๆ ปีภายในเดือนมิถุนายน และต้องมีกรรมการมูลนิธิเข้าประชุม อย่างน้อยกึ่งหนึ่งของจำนวนกรรมการทั้งหมดจึงจะเป็นองค์ประชุม
ข้อ 33. การประชุมวิสามัญอาจมีไดในเมื่อประธานกรรมการมูลนิธิ หรือเมื่อคณะกรรมการมูลนิธิตั้งแต่ 2 คนขึ้นไป แสดงความประสงค์ไปยัง ประธานกรรมการมูลนิธิ หรือผู้ทำการแทนขอให้มีการประชุมก็ให้เรียกประ ชุมวิสามัญไต้
ข้อ 34. กำหนดการประชุมและองค์ประชุมของคณะกรรมการ ให้ เป็นไปตามที่คณะกรรมการมูลนิธิจะกำหนด ซึ่งค้ามี1ไต้กำหนด1ไว้ในส่วนที่ เกี่ยวข้องกับกำหนดการประชุมให้คณะอนุกรรมการตกลงกันเอง และใน ส่วนที่เกี่ยวกับองค์ประชุมให็ใ1ข้ข้อ 32.บังคับโดยอนุโลม
ข้อ 35. ในการประชุมคณะกรรมการมูลนิธิ หรือคณะอนุกรรมการ หากมีไต้มีข้อปังกับกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น มติของที่ประชุมให้คือเอา คะแนนเสียงข้างมาก ในกรณีที่มีคะแนนเสียงเท่ากัน ให้ประธานในที่ประชุม เป็นผู้อี๋ขาด กิจการใดที่เป็นงานประจำ หรือเป็นกิจการเล็กน้อยประธาน กรรมการมูลนิธิมีอำนาจสั่งให้ใซวิธีลอบกามมติทางหนังสือแทนการเรียก ประชุมคณะกรรมการมูลนิธิ แต่ประธานกรรมการมูลนิธิต้องรายงานต่อที1 ประชุมคณะกรรมการมูลนิธิในคราวต่อไปกึงมติและกิจการที่ไต้ดำเนินการ ไปตามมตินั้น กิจการใดเป็นงานประจำหรือเป็นกิจการเล็กน้อยหรือไม่ ย่อม อยู่ในดุลพินิจของประธานกรรมการมูลนิธิ
ข้อ 36. ในการประชุมคณะกรรมการมูลนิธิหรือคณะอนุกรรมการ
ประธานกรรมการมูลนิธิหรือประธานที่ประชุมมีอำนาจเชิญหรืออนุญาตให้ บุคคลที่เห็นสมควรเข้าร่วมประชุมในฐานะแขกมีผู้มีเกียรติ หรือผู้สังเกตการณ์ หรือเพื่อชี้แจงหรือเพื่อให้คำปรึกษาแก่ที่ประชุมได้ หมวดที่ ใ๐ การเงิน
ข้อ 37. ประธานกรรมการมูลนิธิ หรือรองประธานกรรมการมูลนิธิ ในกรณีทำหน้าที่แทน มีอำนาจสั่งจ่ายเงินได้คราวละไม่เกิน ไ ๐,๐๐๐.๐๐ บาท (หนึ่งหมื่นบาทถ้วน) ถ้าเกินกว่าจำนวนดังกล่าวต้องได้รับอนุมัติจากคณะ กรรมการมูลนิธิโดยเสียงข้างมาก เว้นแต่กรณีจำเป็นและเร่งด่วน ให้อยู่ใน ดุลพินิจของประธานกรรมการมูลนิธิที่จะอนุมัติให้จ่ายได้ แล้วต้องรายงาน ให้คณะกรรมการมูลนิธิทราบในการประชุมคราวต่อไป
ข้อ 38. เหรัญญิกมีอำนาจเก็บรักษาเงินสดได้ครั้งละไม่เกิน 5,๐๐๐.๐๐ บาท (ห้าพ้นบาทถ้วน)
ข้อ 39. เงินสดของมูลนิธิ หรือเอกสารสิทธิ ต้องนำฝากไว้กับธนาคาร หรือสถาบันการเงินอื่นใดที่เชื่อถีอได้แล้วแต่คณะกรรมการมูลนิธิจะเห็นสมควร ข้อ 4๐. การสั่งจ่ายเงินโดยเช็คหรือตั๋วสั่งจ่ายเงิน จะต้องมี,ลายมีอ อื่อของประธานกรรมการมูลนิธิ หรือผู้ทำการแทน กับเลขาธิการ หรือเหรัญ ญิกลงนามทุกครั้งจึงจะเบิกจ่ายได้
ข้อ 41. ให้คณะกรรมการมูลนิธิวางระบบเกียวกับการเงิน การบัญชี และทรัพย์สินของมูลนิธิ ตลอดจนกำหนดอำนาจหน้าที่ต่างๆ เกี่ยวกับการ รับและจ่ายเงินนอกเหนือจากที่กำหนดไว้ในข้อบังคับ
ข้อ 42. ให้มีผู้สอบบัญชีของมูลนิธิซึ่งคณะกรรมการมูลนิธิเห็นชอบ และแต่งตั้งจากบุคคลที่มี1ใช่กรรมการ หรือเจ้าหน้าที่อื่นของมูลนิธิ โดยจะให้ ดำรงตำแหน่งกิตติมศักดิ์ หรือได้รับค่าตอบแทนอย่างไร สุดแต่ที่ประชุมคณะ กรรมการมูลนิธิจะกำหนด
ข้อ 43. ผู้สอบบัญชีมีอำนาจหน้าที่ตรวจลอบบัญชีของมูลนิธิ และ
รับรองบัญชีงบดุลประจำปีที่คณะกรรมการมูลนิธิจะต้องรายงานต่อกระทรวง มหาดไทย ผู้สอบบัญชีมีสิทธิตรวจสอบบัญชีและเอกสารที่เกี่ยวของ ตลอด จนลอบถามกรรมการมูลนิธิและเจ้าหนาที่ของมูลนิธิในเรื่องใด ๅที่เกี่ยวกบการเงิน การบัญชี และเอกสารดงกล่าวไต้ หมวดที่ 1 ใ
การแก้ไชเพิ่มเติมขอบังคับ
ข้อ 44. การแกไขเพิ่มเดิมข้อบังคบจะกระทำไดโดยเฉพาะในที่ประ ชุมคณะกรรมการมูลนิธิ ซึ่งต้องมีกรรมการมูลนิธิเข้าประชุมไม่น้อยกว่าสาม ในลี่ของจำนวนกรรมการทงหมด และมดิให้แกี่ไขหรือเพิ่มเติม ต้องประกอบ ด้วยคะแนนเสียงไม่น้อยกว่าสองในสามของจำนวนกรรมการที่เข้าประชุม หมวดที่ 12 การเลิกมูลนิธิ
ข้อ 45. ถ้ามูลนิธิต้องเลิกล้มไปโดยมติของคณะกรรมการหรือโดย ลาเหตุใดๆ ก็ดาม ทรัพย์สินของมูลนิธิให้ดกเป็นของมูลนิธิมหามกุฎราชวิท ยาล้ย ตามที่คณะกรรมการมูลนิธิกำหนด (ผู้รับต้องมีฐานะเป็นนิติบุคคล) ยกเว้นทุนประเดิมของมูลนิธิสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ซึ่งเป็นส่วน ของ หม่อมเจ้ามารยาตรก็ญญา ดิศกุล เฉพาะที่ประทานลมทบภายหลัง (เมื่อ ลิ้นซืพิดักษัยแล้ว) จำนวน 7,6๐๐,๐๐๐ บาท (เจ็ดล้านหกแลนบาทถ้วน) เงิน จำนวนนี้ขอได้มอบให้สภากาชาดไทย เพื่อตั้งเป็นทุนในนาม “ทุนสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ (3)” เพื่อเก็บดอกผลสมทบด้นทุนร้อยละ ไ๐ ตลอดไป ส่วนดอกผลที่เหลือจากนี้นให้1ข้จ่าย ในการบรรเทาทุกข์
ข้อ 46. การลิ้นลุดของมูลนิธินี้น นอกจากที่กฎหมายบัญญัติไว้แล้ว ให้มูลนิธิเป็นอันลิ้นสุดลงโดยมีต้องให้ศาลลั่งศาล ด้วยเหตุต่อไปนี้
46.ไ เมื่อมูลนิธิได้รับอนุญาตให้จดทะเปียนจ้ดตั้งเป็นนิติบุคคล แล้วไม่ได้รับทรัพย์สินตามคำมั่นเต็มจำนวน
46.2	เมื่อกรรมการมูลนิธิจำนวนสองในลามมีมติให้ยกเลิก
46.3	เมื่อมูลนิธิไม่อาจหากรรมการไดครบตามจำนวนกรรมการที่ กำหนด1ใว่ในขอปังคบ
46.4	เมื่อมูลนิธิไม่สามารถดำเนินการต่อไปได้ไม่ว่าด้วยเหตุใด ๆ หมวดที่ 1 3
บทเบ็ดเตล็ด
ขอ 47. การติความในขอบังด้บของมูลนิธิหากเป็นที่สงสัยให้คณะกรรม การมูลนิธิโดยเลียงข้างมากของจำนวนกรรมการที่มีอยู่เป็นผูชึขาด
ข้อ 48. ให้นำบทบัญญัติแห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ว่าด้วย มูลนิธิมาใข้บังคับในเมื่อข้อบังคับของมูลนิธิได้กำหนดไว้
ข้อ 49. มูลนิธิจะต้องไม่กระทำการค้ากำไร และจะต้องไม่ดำเนินการ นอกเหนือไปจากข้อบังคับที่กำหนดไว้
รายพระนามและรายนามกรรมการ มูลนิธิสมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ และหม่อมเจ้าจงจิตรถนอม ด็ศกุล พระธิดา ชุดปัจจุบน
ไ. ม.จ.มารยาตรกัญญา ดิศกุล	องค์ประธาน
กรรมการกิตติมกักดี้
2. ม.จ.กุมารีเฉลิมลักษณ์ จิตรพงศ์	รององค์ประธาน
กรรมการกิตติมกักดี้
3. ม.จ.พิริยดิค ดิศกุล	ประธานกรรมการ
4. ม.จ.สุกัทรดิศ ติศกุล	รองประธานกรรมการ
5. ม.ร.ว.พิศวาส นาควานิซ	กรรมการ
6.	ท่านผู้หญิง ม.ร.ว.1ฉัตรแกว นันทาภิกัฒนั กรรมการ
7.	ม.ร.ว.ดิศนัดดา ติศกุล	กรรมการ
8. ม.ร,ว.ดำรงติศ ดิศกุล	กรรมการ
9. ม.ล.ปริยดา ไชยเจริญ	กรรมการ
า๐. ม.ล.ปนัดดา ติศกุล	กรรมการ
าา. ฟันโท ม.ล.กุลชาติ ติศกุล	กรรมการ
12. นายเรืองวิทย์ นันทาภิกัฒนั	กรรมการ
13. ดร.อภิชัย จันทรเลน	กรรมการ
และเลขาธิการ
14.	ม.ร.1ว.คุภดิศ ดิศกุล	กรรมการ
และผู้ช่วยเลขาธิการ
15. ม.ร.ว.เฉลิมกักค์ จันทรเลน	กรรมการ
และผู้ช่วยเลขาธิการ
เซิงอรรถ
{๑) หนังสือฉบับนี้ สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงมีมากราบทูลสมเด็จฯกรม พระยาเทวะวงวโรปการ
(๒) พระยาอนุกูลลยามกิจ (ตันกิมจิ๋ง) กงสุลสยาม ณ ลิงค1โปร)
(๓) พระยาเทเวคร (ม.ร.ว. หลาน กุญชร) ต่อมาเป็นเจาพระยาในนามเดิม
(or) หม่อมเจ้าพร้อม สนิทวงศ์ ต่อมาทรงสถาปนาเป็น พระองค์เจ้าพร้อมพงศ์อธิราช
{๕) หลวงสรยุทธโยธาหาญ (คั่น)
(b) ขุนวิจิตรวรสาสน์ (ปัน สุขุม) ภายหลังเป็นเจ้าพระยายมราช (๗) พระเจ้าลูกเธอ (T พระองค์ ที่เสด็จไปทรงคึกษา ณ ทวีปยุโรป คือ (ก) พระองค์เจ้า กิติยากรวรลักษโน-กรมพระจันทบุรีนฤนาถ (ข) พระองค์เจ้า รพึพัฒนคกด-กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธ (ค) พระองค์เจ้า ประวิดรวัฒ่โนดม-กรมหลวงปราจิโนกิตบดี (ง) พระองค์เจ้า จิรประจัดิวรเดช-กรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช (kT) หลวงกำจัดไพรินทร์(แยม นาฆะลนธิ) ต่อมาเป็นพระรักษ์เสนา (๙) พระยามหาอำมาตย์ (หร่น ศรีเพ็ญ)
(๑๐) พระยาราชเสนา (ทัดไกรฤกษ์) ต่อมาเป็นพระยาศรีลิงหเทพ (๑๑) พระยาวิภาคภูวดล (แมคคาที)
(๑๒) หลวงลากลกิจประมวญ (ม.ร-ว.เฉลิม)
(๑๓) หลวงคำนวนคัคณานต์ (ศรี ปายะบันทน์) ภายหลังเป็นพระยาในนามเดิม (๑ร:) หลวงเทคาจิตรวิจารณ์ (เล็ง วิรยศรี) ภายหลังเป็นพระยามหาอำมาตย์ {๑๕) หลวงสุนทรโกษา (คอยู่เหล ณ ระนอง) ภายหลังเป็นพระยาประดิพัทธภูบาล (๑๖) ตุณหิภาพ คืออาการนิ่ง (๑๗) พระยารัษภเานุประดิษฐ์ (คอชิมบี๊ ณ ระนอง)
(๑) ปี ร.ค. ๑๑๐ นี้ สมเด็จเจ้าฟ้าอัษฏางค์เดชาวธ ทรงพระประชวรหนัก พระบาท สมเด็จพระเจ้าอยู่บัวจิงทรงพามาประทับรักษาพระองค์ที่เกาะลิชังนี้ แลไดโปรด เกล้าฯ ใบัปรับปรุงสร้างสรรค์เกาะลีชังขึ้นเป็นรัมณียลถานสำหรับเสด็จมาประทับ พักผ่อน รายการละเอียดพึงดูในราชกิจจานุเบกษา เล่ม KT ร.ศ.๑๑๐ (๑๙) หลวงไพศาลศิลปศาลดร (ม.ร.ว.เปีย มาลากุล) ภายหลังเป็นเจ้าพระยาพระเลด็จ ลเรนทราธิบดิ
(๒๐) พระองค์เจ้าลวัลดิโสภณ สมเด็จฯ กรมพระสวัลดิวัดนวิดิษฎ์
(๒๑) WNtiii im kuwu I Mill urt
(๒๒) พระองค์เจ้าศรีเลาวภางค์
(๒๓) งานทำแผนที่นี้สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ไดทรงเริ่มจัดติ้งฃึ่นในกรมศึกษา ธการ โดยมีวัตถุประสงค์รีเกหัดคนไทยทำแผนที่ และไดทรงพัฒนางานนี้ให้กาว หน้ามาโดยลำดับ ระยะเวลาที่มีพระราชหัดโ)ตรีลกึงนี้ งานทำแผนที่ยังลังกัดอยู่ใน กรมศึกษาธิการ เพราะฉะนี้นจึงโปรดเกลาฯ ให้ขอคนทำแผนที่จากพระยาวุฒิการ บดี (ม.ร.ว. คลี่ ลุทัคน้) ปลัดทูลฉลอง (๒๔) ท่านเล็ก-สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระยาภาณพันธุวงศ์วรเดช (๒๔) นายผาด เทพหัลดีน ภายหลังเป็นพระยาเทพหัลดิน (๒๖) ท่านกลาง-สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระจักรพรรดิพงศ์ (๒๗) พระยามนตรีลุรียวงศ์ (ชื่น บุนนาค)
(๒๔) พระสุริยานุวัตร (เกิด บุนนาค) ต่อมาเป็นพระยาในนามเดิม (๒๙) พระองค์เจ้าลายสนิทวงศ์
(๓๐) หลวงวิจิตรวรลาลน้ (ยัน สุขุม) ภายหลังเป็นเจ้าพระยายมราช (๓๑) พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
(๓๒) หม่อมราชวงศ์ ลทำน ลนิทวงศ์ ภายหลังเป็นเจ้าพระยาวงคานุประพัทธ์
(๓๓) พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
(๓๔) พระดิฐการภักดี (พัก ลาณเสน) ต่อมาเป็นพระยาวิสูตรโกษา
(๓๔) ม.เวอนีเฟน เลขานุการทูตไทย กรุงลอนดอน
(๓๖) หลวงวิสูตรโกษา (เจิม บุนนาค) ต่อมาเป็นพระกักดิวิรัชภาคย์
(๓๗) พระองค์เจ้าโลณบัณฑิต กรมขุนพิทยลาภพถุฒิธาดา
(๓๔) พระยาพิพัฒโกษา (ลุ่น ลาตราภัย) ต่อมาเป็นพระยาอภัยพิพิธ
(๓๙) พระยาทิพโกษา (โต โชติกเลถียร)
(๔๐) พระยามหาโยธา (นกแกว คชเลนิ)
(๔๑) กรมหลวงลรรพลาดรคุภกิจ
(๔๒) วันที่ ๑ เมษายนนี้ เป็นวันที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จฯ กรมพระยาดำรง ราชานุภาพ มารับตำแหน่งเลนาบดิกระทรวงมหาดไทย (๔๓) พระองค์เจ้าวัฒนานุวงษ์ กรมขุนมรุพงศ์ลิรีพัฒน้
(๔๔) สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสร็จต่างประเทคคราวนี้ ไดทรงพระนิพนธ์ เรื่องไปเมืองเตอรกิ และพิมพิไว้ไนหนงลือเรื่องเที่ยวที่ต่างๆ ภาค 2 และทรงพระ นิพนธ์เรื่องลืบพระคาลนาในอินเดีย ซึ่งไดจัดพิมพ์รวมไว้ในหนังสือนิทานโบราณคดี