เรื่องจามเทวีวงศ์
พระโพธิรังสี
คำนำ
เจ้าดารารัศมี พระราชชายา ปรารภจะพิมพ์หนังสือเปนของแจกในงานปลงศพ เจ้าทิพเนตร ต. จ. ภรรยาหลวงของเจ้าอินทวโรรสสุริยวงศ์ เจ้านครเชียงใหม่ ตรัสให้ข้าพเจ้าช่วยเลือกเรื่องหนังสือในหอพระสมุดฯ พิมพ์ถวายสักเรื่อง ๑ แลให้เรียบเรียงเรื่องประวัติของเจ้าทิพเนตรพิมพ์ไว้ในหนังสือนั้นพอให้เปนที่รฦกแก่ญาติมิตรทั้งปวงด้วย ข้าพเจ้ารับเปนธุระด้วยความยินดี ที่จะได้มีส่วนช่วยงานศพเจ้าทิพเนตร ซึ่งข้าพเจ้าได้คุ้นเคยชอบพอมาช้านาน จะเรียบเรียงเรื่องประวัติของเจ้าทิพเนตรก่อน
ประวัติเจ้าทิพเนตร อินทวโรรสสุริยวงศ์
เจ้าทิพเนตรนี้ ชาวเชียงใหม่เรียกกันตามประเพณีเมืองว่า “แม่เจ้าทิพเนตร” เกิดที่เมืองนครเชียงใหม่ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อณวันพุฒที่ ๒๒ กุมภาพันธ์ พระพุทธศักราช ๒๔๐๒ ปีมแมเอกศก
เจ้าทิพเนตรเกิดในสกุลณเชียงใหม่ แต่ถ้านับโดยลำดับที่สืบสายโลหิตลงมาจากพระยาสุรวฦๅไชย (ทิพช้าง) ผู้เปนต้นวงศ์สกุลณเชียงใหม่ ณลำปาง แลณลำพูน ทั้ง ๓ สกุลนี้ เจ้าทิพเนตรเปนชั้นที่ ๕ ทั้งทางฝ่ายบิดาแลมารดา บิดาของเจ้าทิพเนตรชื่อเจ้ามหาเทพณเชียงใหม่ เปนบุตรของพระเจ้ามโหตรประเทศราชาธิบดินทร นพีศรีนครมหานครธิสฐานภูบาลบพิตร สถิตย์ในอุตมชิยางคราชวงศาธิบดี พระเจ้านครเชียงใหม่ กับแม่เจ้าคำแผ่น พระเจ้ามโหตรประเทศ ฯ เปนบุตรพระเจ้าเชียงใหม่ น้อยธรรม ซึ่งเรียกกันว่าพระเจ้าเชียงใหม่ช้างเผือก เพราะเหตุที่ได้ช้างเผือก (พระยาเสวตรไอยรา) ถวายเมื่อในรัชกาลที่ ๒ พระเจ้าเชียงใหม่ช้างเผือกนั้นนับใน “เจ้า ๗ ตน” อันเปนบุตรเจ้าฟ้าชายแก้ว คือ
ที่ ๑ เจ้ากาวิละ ได้เปนพระเจ้าเชียงใหม่ในรัชกาลที่ ๑
ที่ ๒ เจ้าคำโสม ได้เปนพระยานครลำปางในรัชกาลที่ ๑
ที่ ๓ เจ้าน้อยธรรม ได้เปนพระเจ้าเชียงใหม่ (ช้างเผือก) ในรัชกาลที่ ๒
ที่ ๔ เจ้าดวงทิพ ได้เปนพระเจ้านครลำปางในรัชกาลที่ ๒
ที่ ๕ เจ้าหมูล่า ได้เปนพระยาอุปราชเมืองเชียงใหม่ในรัชกาลที่ ๒
ที่ ๖ เจ้าคำฟั่น ได้เปนพระยาเชียงใหม่ในรัชกาลที่ ๒
ที่ ๗ เจ้าบุญมา ได้เปนพระเจ้าลำพูนในรัชกาลที่ ๓
เจ้าฟ้าชายแก้บิดาของเจ้า ๗ ตน เปนบุตรของพระยาสุรฦๅไชย (ทิพช้าง) ผู้เปนต้นสกุลวงศ์
ทางฝ่ายมารดาของเจ้าทิพเนตรนั้น แม่เจ้าทิพโสมมารดาของเจ้าทิพเนตร เปนธิดาของเจ้าราชบุตรทนันไชยกับแม่เจ้าคำมูล เจ้าราชบุตรทนันไชยเปนบุตรของพระยาเชียงใหม่ พุทธวงศ์ ซึ่งพวกชาวเมืองเรียกกันว่า “เจ้าหลวงแผ่นดินเย็น” พระยาเชียงใหม่พุทธวงศ์ เปนบุตรเจ้าพ่อเรือน เจ้าพ่อเรือนเปนบุตรพระยาสุรวฦๅไชย (ทิพช้าง) เจ้าทิพเนตรจึงเปนชั้นที่ ๕ ทั้งฝ่ายบิดาแลมารดาโดยลำดับดังแสดงมา
/*(3)เจ้าทิพเนตรได้ทำการวิวาหมงคลกับเจ้าอินทวโรรสสุริยวงศ์แต่ยังมีนามปรากฏว่าเจ้าสุรยะ บุตรพระเจ้าอินทรวิชยานนท์ เมื่อยังดำรงยศเปนเจ้านครเชียงใหม่อยู่ในรัชกาลที่ ๕ ต่อมาเจ้าสุริยะรับราชการได้พระราชทานสัญญาบัตรเปนตำแหน่งเจ้าราชบุตรเมืองนครเชียงใหม่ แล้วได้เลื่อนขึ้นเปนที่เจ้าราชวงศ์ แลเปนเจ้าอุปราชโดยลำดับมา ครั้นเมื่อพระเจ้าอินทรวิชยานนท์ถึงพิราลัย จึงทรงพระกุรณาโปรดตั้งเปนเจ้าอินทวโรรสสุริยวงศ์ ฯ เจ้านครเชียงใหม่นับเปนที่ ๘ ซึ่งได้สนองพระเดชพระคุณมาในพระบรมราชจักรีวงศ์นี้ คือ
ที่ ๑ พระเจ้าเชียงใหม่กาวิละ ในรัชกาลที่ ๑
ที่ ๒ พระเจ้าเชียงใหม่ช้างเผือก (น้อยธรรม) ในรัชกาลที่ ๒
ที่ ๓ พระยาเชียงใหม่คำฟั่น ในรัชกาลที่ ๒
ที่ ๔ พระยาเชียงใหม่พุทธวงศ์ ในรัชกาลที่ ๓
ที่ ๕ พระเจ้ามโหตรประเทศ (มหาวงศ์) เปนพระยาเชียงใหม่ในรัชกาลที่ ๓ เลื่อนเปนพระเจ้าเชียงใหม่ในรัชกาลที่ ๔
ที่ ๖ พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ (สุริยะ) ในรัชกาลที่ ๔
ที่ ๗ พระเจ้าอินทรวิชยานนท์ (อินทนนท์) ในรัชกาลที่ ๕
ที่ ๘ เจ้าอินทวโรรสสุริยวงศ์ (สุริยะ) ในรัชกาลที่ ๕
ที่ ๙ เจ้าแก้วเนาวรัฐ (แก้ว) ในรัชกาลปัจจุบันนี้
เจ้าอินทวโรรสสุริยวงศ์กับเจ้าทิพเนตรมีลูกคนเดียวแต่เจ้าราชบุตร (เลาแก้ว) ซึ่งรับราชการในตำแหน่งเสนาคลังเมืองนครเชียงใหม่/*(4)อยู่บัดนี้ แต่มีบุตรหลานเจ้าราชบุตรซึ่งจะสืบสกุลเจ้าอินทวโรรสแลเจ้าทิพเนตรต่อไปหลายคน
เมื่อครั้งรัชกาลที่ ๕ เจ้าทิพเนตรได้ลงมากรุงเทพฯ กับเจ้าอินทวโรรสสุริยวงศ์หลายครั้ง ได้เคยเข้าเฝ้าแหนเนืองๆ พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ ตติยจุลจอมเกล้าฝ่ายใน ให้เปนสมาชิกพิเศษแลพระราชทานบำเหน็จอย่างอื่นๆ โดยฉันผู้ที่พระองค์ทรงพระเมตตาก็อิกหลายอย่าง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในรัชกาลปัจจุบันนี้ก็ได้ทรงคุ้นเคย แต่เมื่อยังดำรงพระยศเปนสมเด็จพระยุพราช เสด็จไปประพาศถึงเมืองเชียงใหม่ เจ้าทิพเนตรได้ช่วยเจ้าเชียงใหม่สามีจัดการรับเสด็จสนองพระเดชพระคุณในครั้งนั้น ถึงเจ้านายพระองค์อื่นๆ ที่ได้เสด็จไปถึงเมืองเชียงใหม่ก็ดี ฤๅที่มิได้มีโอกาศเสด็จไปก็ดี ที่ได้ทรงคุ้นเคยกับเจ้าทิพเนตรก็มาก ส่วนที่เมืองเชียงใหม่นั้น ตั้งแต่เจ้าสามียังเปนเจ้าอุปราช คนทั้งหลายก็นับถือเจ้าทิพเนตรว่าเปนเจ้าหญิงผู้ใหญ่ในสกุลผู้หนึ่ง ตลอดมาจนสามีได้ครองเมืองนครเชียงใหม่ แต่มาในตอนหลังเจ้าทิพเนตรป่วยเปนวรรณโรคภายใน อาการซุดเพียบมาก ถึงคาดกันว่าจะสิ้นชีพหลายครั้ง แต่กลับฟื้นขึ้น จึงเปนคนไข้เรื้อรังซึ่งต้องรักษาพยาบาลอยู่แต่กับเรือนมาช้านาน จนเจ้าอินทวโรรสสุริยวงศ์ถึงอสัญกรรมไปก่อน เจ้าทิพเนตรได้ปลงศพสนองคุณสามีแล้วอยู่มาจนวันที่ ๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๐ จึงสิ้นชีพ คำณวนอายุได้ ๕๙ ปี สิ้นเนื้อความตามประวัติของเจ้าทิพเนตรอินทวโรรสสุริยวงศ์เพียงนี้
/*(5)ว่าด้วยการเลือกหนังสือ
การเลือกเรื่องหนังสือสำหรับที่จะพิมพ์แจกในงานศพเจ้าทิพเนตรอินทวโรรสสุริยวงศ์ เหมือนหนึ่งมีเขตรจำกัด เพราะจะแจกหนังสือนั้นทั้งที่เมืองเชียงใหม่แลที่ในกรุงเทพ ฯ ประกอบกับที่เปนหนังสือของพระราชชายา แลเปนหนังสือแจกในงานศพเจ้าภรรยาของเจ้านครเชียงใหม่ จำต้องเลือกหนังสือซึ่งเปนเรื่องสำคัญเนื่องด้วยเมืองนครเชียงใหม่ อันควรจะพอใจอ่านกันทั้งที่ในกรุงเทพฯ แลในมณฑลภาคพายัพ จึงจะเหมาะแก่การ หนังสือเช่นนั้นก็มีแต่ในจำพวกพงศาวดาร จึงเหมือนมีเขตรจำกัดอยู่ด้วยเหตุดังกล่าวมานี้
หนังสือพงศาวดารมณฑลภาคพายัพมี ๒ อย่าง คือเปนหนังสือแต่งในภาษาบาฬีอย่าง ๑ เปนหนังสือแต่งในภาษาไทยอย่าง ๑ พิมพ์แล้วบ้าง ยังไม่ได้พิมพ์บ้างทั้ง ๒ อย่าง ในจำพวกพงศาวดารแต่งในภาษาบาฬีซึ่งนับถือกันว่าเปนเรื่องสำคัญมาแต่โบราณมี ๔ เรื่อง คือเรื่อง รัตนพิมพ์วงศ์เรื่อง ๑ เรื่องสิหิงคนิทานเรื่อง ๑ เรื่องจามเทวีวงศ์เรื่อง ๑ เรื่องชินกาลมาลินีเรื่อง ๑
หนังสือ ๔ เรื่องที่กล่าวมานี้ เรื่องชินกาลมาลินี พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ได้โปรดให้ราชบัณฑิตแปลเปนภาษาไทยสำเร็จแต่ในรัชกาลที่ ๑ เรื่องรัตนพิมพ์วงศ์ แลเรื่องสิหิงคนิทาน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในรัชกาลที่ปัจจุบันนี้ แต่ยังดำรงพระยศเปน/*(6)สมเด็จพระยุพราช ทรงเปนสภานายกกรรมการหอพระสมุดฯ สำหรับพระนคร ได้โปรดให้พระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษมณ์) เปรียญ แต่เมื่อยังเปนหลวงประเสริฐอักษรนิติแปลเปนภาษาไทยสำเร็จในรัชกาลที่ ๕ อิก ๒ เรื่อง เรื่องจามเทวีวงศ์ กรรมการหอพระสมุดฯ ได้ให้พระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษมณ์) เปรียญ ช่วยกันแปลเปนภาษาไทยสำเร็จในรัชกาลปัจจุบันนี้อิกเรื่อง ๑
ส่วนการพิมพ์ เรื่องชินกาลมาลีนีกับเรื่องรัตนพิมพ์วงศ์ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนลพบุรีราเมศวร์ ได้ทรงพระศรัทธารับพิมพ์ทั้งอัดถแลแปลเมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๔๕๑ เรื่อง ๑ เมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๔๕๕ เรื่อง ๑ เรื่องสิหิงคนิทาน พระยาพิทักษ์เทพมณเฑียร (กระจ่าง) ได้มีศรัทธารับพิมพ์ทั้งอัดถแลแปลเมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๔๕๖ อิกเรื่อง ๑ แต่เรื่องจามเทวีวงศ์ยังหาได้พิมพ์ไม่ เพราะพึ่งแปลสำเร็จไม่ช้านัก
จะเห็นได้โดยความที่กล่าวมา ว่าหนังสือซึ่งจะพิมพ์ในงานศพเจ้าทิพเนตร อินทวโรรสสุริยวงศ์คราวนี้ จะพิมพ์เรื่องใดให้เหมาะกว่าเรื่องจามเทวีวงศ์เห็นจะไม่มี ด้วยเปนหนังสือพงศาวดารซึ่งนับถือกันมาแต่โบราณเรื่อง ๑ แลยังเหลืออยู่เรื่องนี้เรื่องเดียวที่ยังมิได้พิมพ์ ถ้าพิมพ์ขึ้นก็จะเปนอันได้พิมพ์หนังสือพงศาวดารมณฑลภาคพายัพซึ่งโบราณบัณฑิตได้แต่งไว้ในภาษาบาฬีครบทั้ง ๔ เรื่อง เพราะฉนั้นข้าพเจ้าจึงได้ทูลขอให้พระราชชายาพิมพ์หนังสือจามเทวีวงศ์ฉบับนี้
/*(7)อธิบายเรื่องจามเทวีวงศ์
เหตุใดหนังสือพงศาวดารที่แต่งในมณฑลภาคพายัพแต่โบราณ จึงแต่งในภาษาไทยบ้างแลแต่งในภาษาบาฬีบ้าง อันเหตุที่แต่งในภาษาไทยนั้นไม่ต้องอธิบายก็จะเข้าใจได้ง่าย เพราะภาษาไทยเปนภาษาของชาวเมือง ผู้ที่แต่งหนังสือก็เปนไทย การที่แต่งในภาษาไทยย่อมเปนธรรมดา แต่เหตุที่แต่งในภาษาบาฬีนั้นเนื่องด้วยเรื่องตำนานพระพุทธสาสนาในประเทศนี้ จำต้องเล่าเรื่องประวัติของสาสนวงศ์จึงจะทราบเหตุได้แจ่มแจ้ง
ตามเค้ามูลที่ปรากฏในกาลบัดนี้ พระพุทธสาสนาแรกมาประดิษฐานในประเทศของเรานี้ เมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ประมาณ ๒๓๕ ปี ครั้งพระเจ้าอโศกมหาราชเปนพุทธสาสนูปถัมภก ให้พระสงฆ์ทำตติยสังคายนาที่เมืองปาตลีบุตรแล้ว ทรงพระอาราธนาพระเถรานุเถระให้มาเที่ยวสั่งสอนพระพุทธสาสนาในนานาประเทศ มีลังกาทวีปแลสุวรรณภูมิประเทศ คือประเทศของเรานี้เปนต้น ลัทธิพระพุทธสาสนาในชั้นนั้นบูชาพระสถูป แลรูปพระธรรมจักรเปนที่หมายแทนองค์สมเด็จพระสาสดา ยังหาได้ทำพระพุทธรูปไม่ พระไตรปิฎกซึ่งสู่สังคายนาก็เปนภาษาบาฬี มีโบราณวัตถุที่ขุดได้ในบริเวณพระปฐมเจดีย์ปรากฏอยู่เปนหลักฐานว่า พระพุทธสาสนาได้มาประดิษฐานในประเทศนี้แต่ชั้นนั้น ครั้นต่อมาพวกพุทธสาสนิกชนชาวอินเดียคิดสร้างพระพุทธรูปขึ้น แบบอย่างก็แพร่หลายมาถึงประเทศนี้ แลประเทศอื่นที่ถือพระพุทธสาสนาด้วยกัน คือลังกาทวีปเปนต้น
/*(8)จำเนียรกาลต่อมาเมื่อพระพุทธศักราชได้ประมาณ ๖๗๐ ปี เกิดลัทธิมหายานขึ้นในพระพุทธสาสนาซึ่งถือกันในอินเดีย พระเจ้ากนิษกะซึ่งครองคันธารราฐเปนพุทธสาสนูปถัมภกฝ่ายลัทธิมหายาน ให้พระสงฆ์ทำสังคายนาพระไตรปิฎกแปลงไปเปนภาษาสังสกฤต แลพวกมหายานเอาลัทธิไสยสาตรเข้ามาเจือปน สมมตพระพุทธเจ้าแลพระโพธิสัตวเพิ่มเติมขึ้นอิกมากมายหลายพระองค์ ที่ในอินเดียจึงเกิดถือพระพุทธสาสนาเปน ๒ ลัทธิ ลัทธิเดิมเรียกว่าสาวกยาน (ฤๅหินยาน) ลัทธิใหม่เรียกว่ามหายาน ลัทธิมหายานก็ได้มาถึงประเทศนี้ เหมือนลัทธิสาวกยานซึ่งมาก่อน ยังมีพระพุทธรูปแลรูปพระโพธิสัตวต่างๆ ทั้งที่เปนรูปหล่อด้วยโลหะแลเปนรูปพิมพ์ด้วยดินเผาบ้างดินดิบบ้างปรากฏอยู่ พระไตรปิฎกที่แปลงเปนภาษาสังสกฤตก็ยังปรากฏทั้งในอักษรจารึกแลในคำสวด ยกเปนตัวอย่าง เช่นคำรับสรณคมน์ในการบรรพชาแต่ก่อนที่ให้รับเปนภาษาบาฬีเที่ยว ๑ แล้วให้รับเปนภาษาสังสกฤตอิกเที่ยว ๑ นั้นเปนต้น แม้พระปริตต่างๆ ที่พระสงฆ์สวดเช่น “สมฺพุทฺเธ” ก็น่าจะเปนปริตรในลัทธิมหายานมีปะปนอยู่ไม่น้อย คงจะถือทั้ง ๒ ลัทธิปะปนกันอยู่ตลอดสมัยกาลอันหนึ่ง ทั้งในประเทศนี้แลในลังกาทวีป
ต่อมาเมื่อพระพุทธศักราชได้เก้าร้อยปีเศษ พระพุทธโฆษาจารย์เปนผู้ทรงพระไตรปิฎกข้างฝ่ายสาวกยานอยู่ในอินเดีย ไปถึงลังกาทวีป ไปเห็นพระไตรปิฎกวิปลาศ ทำนองจะปะปนกันทั้งภาษาบาฬีแลสังสกฤต แลที่แต่งเปนอรรถกถาไว้ในภาษาสิงหฬก็มาก พระพุทธโฆษาจารย์จึง/*(9)พยายามแปลพระไตรปิฎกในสิงหฬทวีปกลับเปนภาษาบาฬี เมื่อพระพุทธศักราช ๙๕๖ ปี ซึ่งเรานับเข้าในมหาสังคายนาเปนครั้งที่ ๖ เพราะพระไตรปิฎกชุดนี้ ได้เปนต้นแบบฉบับในประเทศของเราสืบมาจนทุกวันนี้
ตั้งแต่พระพุทธโฆษาจารย์ทำสังคายนาแล้ว ทางอินเดียพระพุทธสาสนาก็เสื่อมทรามลงโดยลำดับมา เพราะถูกพวกถือสาสนาพราหมณ์แลพวกถือสาสนาอิสลามเบียดเบียฬติดต่อกันมาช้านาน การที่นานาประเทศเกี่ยวข้องกับอินเดียด้วยถือพระพุทธสาสนาร่วมกันจึงเปนอันขาดสูญไป ต่างประเทศต่างก็ถือกันมาตามลัทธิของตน
เมื่อพระพุทธศักราชได้ประมาณ ๑๖๐๐ ปี พระเจ้าอนุรุธ (ฤๅที่เรียกกันอิกอย่างหนึ่งว่า พระเจ้าอะโนระทามังช่อ) ครองประเทศพม่า ตั้งเมืองพุกามเปนราชธานี เปนพระเจ้าราชาธิราช มีอานุภาพปกแผ่มาจนตลอดเมืองน้อยใหญ่ในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยานี้ พระเจ้าอนุรุธมหาราชทรงศรัทธาเลื่อมใสเปนพุทธสาสนูปถัมภกคล้ายพระเจ้าอโศกมหาราช แลครั้งนั้นประจวบที่ในลังกาทวีปสาสนวงศ์เปนจลาจล เหตุด้วยพวกทมิฬมิจฉาทิฐิได้ครอบครองบ้านเมืองกำจัดพระภิกษุสงฆ์เสียหมด ครั้นพระเจ้าวิไชยพาหุศิริสังฆโพธิเชื้อกระษัตริย์สิงหฬได้พระนครคืน ให้มาขอคณะสงฆ์ที่เมืองพุกาม ไปให้อุปสมบทตั้งสาสนวงศ์ให้คืนมีในลังกาทวีป พระเจ้าอนุรุธจึงขอคัดพระไตรปิฎกที่พระพุทธโฆษาจารย์ได้ทำสังคายนามายังเมืองพุกาม เปนมูลเหตุที่สงฆมณฑลทางประเทศนี้/*(10)จะได้เกี่ยวเนื่องกับสงฆมณฑลในลังกาทวีปแต่นั้นมา เพราะชาวลังการับอุปสมบทแต่สงฆ์ทางประเทศนี้ ฝ่ายทางประเทศนี้ก็ได้พระไตรปิฎกของชาวลังกามาเปนแบบฉบับ พระไตรปิฎกทางประเทศนี้ จึงกลับเปนภาษาบาฬีแต่นั้นมา
ล่วงสมัยพระเจ้าอนุรุธมาก็ถึงเวลาที่พวกไทยลงมาตั้งบ้านเมืองเป็นอิศระอยู่ที่เมืองเชียงแสนแลที่เมืองศุโขไทย แลมีไทยอิกพวกหนึ่งซึ่งเราเรียกว่าไทยใหญ่ฤๅเงี้ยว ไปตั้งบ้านเมืองเปนอิศระอยู่ในแดนพม่า จึงเกิดเปนประเทศมอญ พม่า ไทยใหญ่ ไทยน้อย แลลานนาไทย ลานช้าง ล้วนถือพระพุทธสาสนาตามลัทธิที่พระเจ้าอนุรุธได้ทรงจัดไว้ด้วยกันทั้งนั้น แต่พวกขอมข้างฝ่ายใต้ยังถือสาสนาพราหมณ์อยู่ตามเดิม
ส่วนลังกาทวีปนั้น เมื่อพระพุทธศักราชใกล้จะถึง ๑๗๐๐ ปี มีมหาราชขึ้นอิกพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่าพระเจ้าปรักกรมพาหุ มีอานุภาพปราบปรามเสี้ยนสัตรูได้บ้านเมืองทั้งปวงในลังกาทวีปไว้ในพระราชอาณาเขตรหมดแล้ว ทรงปรารภถึงสาสนวงศ์ซึ่งซุดโทรมเพราะเหตุที่มีพวกมิจฉาทิฐิเข้าแทรกแซงจนแตกต่างกันเปนหลายลัทธิ จึงทรงกำจัดพวกมิจฉาทิฐิเสียแล้ว ให้ประชุมสงฆ์ทำสังคายนาพระธรรมวินัยอิกครั้ง ๑ ซึ่งในตำนานสังคายนาของเรานับเปนมหาสังคายนาครั้งที่ ๗ (แลว่าทำเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ ๑๕๘๗) สงฆมณฑลในลังกาทวีปก็กลับรุ่งเรืองขึ้น เมื่อกิติศัพท์อันนั้นปรากฏมาถึงประเทศนี้ ก็มีพระสงฆ์พม่ามอญไทยพากันเลื่อมใสไปศึกษาในลังกาทวีป แล้วรับลัทธิลังกา/*(11)วงศ์ ซึ่งสังคายนาครั้งพระเจ้าปรักกรมพาหุ มาสั่งสอนในประเทศนี้เมื่อพระพุทธศักราช ๑๗๑๓ ปี แต่นั้นความเลื่อมใสในลัทธิลังกาวงศ์ก็เจริญแพร่หลายในประเทศไทยมอญพม่าทั่วไป จนถึงพระเจ้าแผ่นดินให้นิมนต์พระเถระชาวลังกามาเปนครูบาอาจารย์ แลทรงยกย่องพระภิกษุซึ่งได้ไปเล่าเรียนแลบวชแปลงเปนลังกาวงศ์มาแต่ลังกาทวีปให้เปนสังฆนายกโดยมาก เพราะฉนั้นจึงมีพระภิกษุไทยมอญพม่าพากันไปศึกษายังลังกาทวีปไม่ขาดมาช้านาน
ก็แลการที่พระภิกษุไทยมอญพม่าไปศึกษาพระธรรมวินัยในลังกาทวีปนั้น ผู้ที่ไปไม่รู้ภาษาสิงหฬ ฝ่ายพระเถระในลังกาทวีปผู้เปนครูบาอาจารย์ก็ไม่รู้ภาษาไทยมอญพม่า จำต้องพูดแลสอนกันโดยภาษาบาฬี เพราะฉนั้นการเล่าเรียนภาษาบาฬี จึงเปนการสำคัญแลจำเปนของพระภิกษุไทยมอญพม่าที่ไปศึกษา ทั้งที่จะอ่านหนังสือพระไตรปิฎก แลในการที่จะพูดจากับครูบาอาจารย์ ด้วยเหตุนี้พระภิกษุที่ได้ไปศึกษาในลังกาทวีปจึงรู้ภาษาบาฬีแตกฉานโดยมาก บางองค์ถึงสามารถจะแต่งหนังสือในภาษาบาฬีได้ (เช่นเดียวกับนักเรียนไทยที่ไปเล่าเรียนในประเทศยุโรปในชั้นหลังนี้ บางคนก็อาจจะแต่งหนังสือในภาษาฝรั่งโดยทำนองเดียวกัน) ครั้นพระภิกษุเหล่านั้นกลับมาบ้านเมืองก็เอาวิธีที่ได้เล่าเรียนในลังกาทวีปมาสั่งสอนในประเทศของตน พระเจ้าแผ่นดินก็ทรงพระราชศรัทธาทำนุบำรุงด้วยกันทุกๆ ประเทศ ยกตัวอย่างดังพระเจ้าติโล/*(12)กราชเมืองเชียงใหม่ ถึงทำสังคายนาพระไตรปิฎก ซึ่งตำนานของเรานับเปนมหาสังคายนาครั้งที่ ๘ เมื่อปีระกา พ.ศ. ๒๐๒๐ เพราะเหตุฉนั้นความรู้ภาษาบาฬี จึงมาเจริญขึ้นในประเทศเหล่านี้ จนถึงได้แต่งหนังสือในภาษาบาฬีขึ้นหลายคัมภีร์ ว่าแต่เฉภาะหนังสือภาษาบาฬีที่แต่งในประเทศลานนาไทย คือมณฑลภาคพายัพทุกวันนี้ ที่มีฉบับอยู่ในหอพระสมุดสำหรับพระนครถึง ๑๖ คัมภีร์ คือ
๑ โยชนาวินัย ๒ คันถีปาติโมกข์ ๓ สีมาสังกรวินิจฉัย ๔ มังคลัตถทีปนี ๕ ทีปนีเวสสันตรชาดก ๖ จักกวาฬทีปนี ๗ ฎีกาสังขยาปกาสกะ ๘ สัทธัมมสังคหะ ๙ สารัถถสังคหะ ๑๐ จามเทวีวงศ์ ๑๑ ชินกาลมาลินี ๑๒ โยชนาบาฬีอภิธัมมสังคหะ ๑๓ โยชนาฏีกาอภิธัมมสังคหะ ๑๔ โยชนาสัตตปกรุณาภิธรรม ๑๕ โยชนามูลกัจจายน์ ๑๖ ปทักกมโยชนาสัททัตถเภทจินดา หนังสือคัมภีร์อื่นซึ่งแต่งทางประเทศนี้น่าจะมีอิก ดังเช่นปัญญาสชาดกเปนต้น ก็กล่าวกันว่าแต่งในประเทศนี้ แต่ไม่ได้บอกไว้ในคัมภีร์เหมือน ๑๖ คัมภีร์ที่กล่าวมา จึงมิได้เอามาลงในบาญชี
บันดาหนังสือซึ่งแต่งด้วยภาษาบาฬีในประเทศเหล่านี้ มักอยู่ใน ๒ ประเภทคืออธิบายพระธรรมวินัยตามอย่างอัดถกถาฏีกาแลโยชนาของลังกาประเภท ๑ แต่งเรื่องตำนานสาสนวงศ์ ตามอย่างหนังสือทีปวงศ์แลมหาวงศ์ของลังกาประเภท ๑ หนังสือตำนานแต่งด้วยภาษาบาฬีในมณฑลภาคพายัพ ที่นับถือกันว่าดีมี ๔ เรื่อง คือ
/*(13)๑ เรื่องรัตนพิมพวงศ์ ว่าด้วยเรื่องตำนานพระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วมรกฎ พระพรหมราชปัญญาว่าแต่งเมื่อปีระกา (สันนิฐานว่า พ.ศ. ๑๙๗๒) เรื่อง ๑
๒. เรื่องสิหิงคนิทาน ว่าด้วยตำนานพระพุทธรูปอันทรงพระนามว่า พระพุทธสิหิงค์ (อันประดิษฐานอยู่ในพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ ณพิพิธภัณฑสถานบัดนี้) พระโพธิรังษีแต่ง เมื่อปีใดไม่ปรากฏ เรื่อง ๑
๓. เรื่องจามเทวีวงศ์ ว่าด้วยเรื่องพงศาวดารเมืองหริภุญไชย พระโพธิรังษีแต่งอิกเรื่อง ๑
๕. เรื่องชินกาลมาลินี ว่าด้วยเรื่องตำนานพระพุทธสาสนามาประดิษฐานในประเทศลานนาไทย ตอนต้นพระรัตนปัญญาแต่งเมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๐๕๙ ตอนปลาย (เข้าใจว่าผู้อื่นแต่ง) ว่าด้วยเรื่องพงศาวดารเมืองเชียงใหม่มาจนปีกุน พ.ศ. ๒๐๗๐ เรื่อง ๑
ว่าเฉภาะเรื่องจามเทวีวงศ์ที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ ต้นฉบับเดิมแต่งเปนหนังสือ ๑๕ บริเฉท แบ่งเรื่องเปนตอนๆ ดังบอกไว้ในสารบานแล้ว หนังสือเรื่องจามเทวีวงศ์นี้บันดาฉบับที่มีอยู่ ทั้งที่ในหอหลวงแลซึ่งหามาได้จากที่อื่น ขาดผูกสองทุกฉบับ เห็นจะหายสูญมาช้านาน แต่เรื่องตรงที่หนังสือขาดไปนั้นมีอยู่ในหนังสือชินกาลมาลินี พระยาปริยัติธรรมธาดาผู้แปล จึงคัดเอาความในหนังสือชินกาลมาลินีมาใส่ลงตรงที่ขาดให้เรื่องบริบูรณ์ ส่วนการที่พิมพ์นั้นแต่ก่อนได้เคยพิมพ์คำแปลไว้ตอนต้น /*(13)พิมพ์อรรถไว้ข้างตอนท้ายเล่มสมุด เห็นว่ายังลำบากแก่นักเรียนที่ประสงค์จะสอบอัดถกับคำแปล จึงได้แก้ไขการพิมพ์เรื่องจามเทวีวงศ์ฉบับนี้ ให้พิมพ์อัดถกับแปลเคียงกันไปทุกประโยคให้สอบได้สะดวก ฤๅถ้าจะอ่านแต่คำแปลแลอ่านแต่อรรถก็อาจจะอ่านได้สะดวกเหมือนกัน เห็นว่าดีกว่าอย่างก่อน เปนแต่ต้องเพิ่มน่ากระดาดขึ้นบ้างเล็กน้อย
การที่พระราชชายาทรงพิมพ์หนังสือจามเทวีวงศ์ขึ้นให้ได้อ่านกันแพร่หลายเปนครั้งนี้ เชื่อแน่ว่าท่านทั้งหลายบันดาที่ได้หนังสือนี้ไปอ่าน คงจะอนุโมทนาในพระกุศลบุญราษีซึ่งได้ทรงบำเพ็ญทั่วกัน
<ดำรงราชานุภาพ> สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๒๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๓
จามเทวีวงษ์ ปริเฉท ๑
ปริเฉท ๑ ถึงปริเฉท ๙
พระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษมณ์) แปล
---
นมัต์ถุ สุคตัส์ส
/**1‘อาทิจ์จวํโส ชิโน โย มนุส์สชาโต ทิปทานมิน์โท พ๎ยามัป์ปภาโส อภิป์ปมาโร มณิปโชโต ชินํ ตํ นมามิ’
/*1สมเด็จพระชินสีห์เจ้า ผู้เปนวงษ์พระอาทิตย์ผู้ประเสริฐ พระองค์ใด ได้ถือเอากำเนิดในชาติมนุษย์แล้ว พระองค์ก็เปนเจ้าเปนใหญ่กว่าสัตวสองเท้าทั้งหลาย มีพระกายอันงามส่องรัศมีสว่างข้างละวา ประดุจว่าดวงมณีโชตอันรุ่งโรจอยู่ฉนั้น ข้าพเจ้าขอนมัสการ ซึ่งสมเด็จพระชินสีห์เจ้าพระองค์นั้น (ด้วย)
‘คัม์ภีรมัต์ถํ นิปุณ์ณํ สุทุท์ทสํ สาสัป์ปพีชีว สิเนรุเหฏ์ฐํ นานานยานํ มุนิเสวิตัน์ตํ สุขุมธัม์มํ ปวรํ นมามิ.’
ชุงนุงธรรมทั้งหลายมีนัยต่างๆ ธรรมชาติอันใดเล่า มีอรรถอันลึกล้ำคัมภีรภาพเต็มที่ ยากที่บุคคลจะเล็งเห็นได้ง่าย เพียงดังว่าเมล็ดพรรณผักกาดอันอยู่ภายใต้เขาพระ/*2สิเนรุราช อันนักปราชญ์ มีสมเด็จพระมุนีนาถเปนต้นเสพย์แล้ว ข้าพเจ้าขอนมัสการซึ่งพระธรรมเจ้าอันทรงไว้ซึ่งอรรถอันสุขุมประเสริฐนั้น (ด้วย)
/**2‘วิสุท์ธสีลํ สุสมาหิติน์ท๎ริยํ วิรัช์ชปัต์ตํ พุท์สาวกานํ อาหุเนย์ยานํปิจ ปาหุเนย์ยํ สุภาวิตํ สํฆวรํ นมามิ.’
ประชุมพระพุทธสาวกทั้งหลาย ผู้ควรซึ่งวัตถุทานอันบุคคลนำมาบูชา ผู้ควรซึ่งสักการะเครื่องต้อนรับแขก หมู่ใดเล่า มีศีลบริสุทธิ์แล้ว สำรวมอินทรีย์เรียบร้อย ถึงซึ่งธรรมอันอาจหาญแล้ว ข้าพเจ้านมัสการพระสงฆ์เจ้าผู้ประเสริฐ ผู้มีศีลคุณอันจำเริญดีแล้วหมู่นั้น (ด้วย)
‘วัต์ถุต์ตยัน์ตี ปวรํ นมิต๎วา สธาตุชินํ สัพ์พถา วิตัน์ตํ โพธิญ์จ รุก์ขขํ ปวรํ นมิต๎วา กโรมิ รัก์ขา ปริปัน์ถกาเม’
ข้าพเจ้านมัสการแล้วซึ่งรัตนอันประเสริฐ ว่า “วัต์ถุต์ตยํ” คือประชุมแห่งวัตถุทั้งสาม ดังนี้ ก็ได้ชื่อว่านมัสการแล้ว ซึ่งพระชินสีห์เจ้า กับทั้งด้วยพระธาตุอันแผ่กว้างไปแล้วโดยที่ทั้งปวงด้วย /*3ซึ่งพระโพธิพฤกษ์อันประเสริฐด้วย ขอให้กระทำซึ่งการรักษาจากความไม่มีอันตรายแก่ข้าพเจ้าเทอญ.
/**3‘อัน์ตราโย วิธํเสน์ตุ สัพ์เพเต เสฏ์ฐเดชสา อัน์ตราเย วิธํเสต๎วา วัต์ตยิส์สามิ จาริกํ’
อันตรายทั้งหลายทั้งปวงเหล่านี้ ขอจงกำจัดไปให้วินาส ด้วยเดชอำนาจแห่งพระรัตนไตรยเจ้าอันประเสริฐ ข้าพเจ้ากำจัดอันตรายทั้งหลาย ให้พินาศไปแล้ว จึงจักแปลซึ่งคำจารึกให้เปนไปณะกาลบัดนี้.
‘วัต์ถูนํ นครํ รัม์มํ หริปุญ์เชย์ยนามกํ ชินธาตุป์ปปัต์ตีนํ นานารตนสํยุต์ตํ นานาชนสมากิน์นํ นานาโภคสมิท์ธินํ นานาลังการสัม์ปัน์นํ ติทสานํว รัม์มกํ’
บันดาประเทศ คือพระนครทั้งหลายในเวลาโน้น ที่ขึ้นชื่อลือนามแล้ว พระนครหริภุญชัยเปนเมืองรื่นรมย์สำราญ มีชื่อเสียงโด่งดังมาก เพราะเปนประเทศที่ประชุม เกิดพระสารีริกธาตุของพระชินสีห์เจ้า ทั้งประกอบด้วยแก้วเก้าเนาวรัตนต่างๆ มีหมู่/*4ประชุมชน คือนายห้างพ่อค้านานาประเทศ ชนหลายชาติประชุมอยู่เปนอันมาก มั่งคั่งสมบูรณ์ด้วยโภคสมบัติ แลพัสดุอุปกรณ์เครื่องใช้สรอยน้อยใหญ่ต่างๆ เปนเมืองเกษมสำราญรื่นรมย์สนุกสบาย คล้ายกับเทวโลกอันเปนรัมยสถานของเทวดาทั้งหลาย.
/**4‘จาริกํ ภาสมานานํ เทย์ยภาษานุสารณํ ตํ ภาสํ ลหุกํ โหติ นานุรูปํ ชินํ ปูรี วัต์ตยิส์สามิ ตํ ภาสํ ปาฬิพ๎ยัญ์ชนมัก์ขรํ ปทาคาถาภิคัน์ถานํ สวนิย์ยํ มโนรมํ ปสาทชนนัฏ์ฐานํ สาธยานํ นรนารินํ ตัส๎มา ตํ ภัญ์ชมานํ เม นิสามยถ สาธโวติ.’
การที่จะกล่าวความตามสำนวนภาษาไทย ของนักปราชญ์ทั้งหลาย ผู้กล่าวคำอันจารึกไว้แล้ว ภาษาไทยนั้น ก็มีเนื้อความอันเบามีอยู่ ไม่เปนภาษาสมควรแก่ชาวเมืองของพระชินสีห์เจ้า ข้าพเจ้าจึงจัดแปลภาษาไทยนั้นขึ้นสู่อักษรโดยพยัญชนะแห่งบาฬี ให้เปนคัมภีร์อันร้อยตรองไว้โดยบทแลคาถาอันเสนาะน่าฟัง อาจยังใจให้/*5รื่นรมย์ได้ ทั้งจะได้เปนเหตุให้บังเกิดความเลื่อมใสแก่สาธุสัปปุรุษชายหญิงทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เมื่อข้าพเจ้ากล่าวอยู่ซึ่งตำนานคำจารึกนั้น ขอท่านผู้สาธุสัปปุรุษทั้งหลาย จงตั้งใจสดับโดยสักกัจจเคารพ เทอญ.
/**5‘เตนโข ปน สมเยน อัม๎หากํ ภควา พราณสิยํ อุปนิส์สาย อิสิปตเน มิคทาเย จตูหิ อิริยาปเถหิ วิหรัน์โต.’
ณสมัยกาลครั้งนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้าของเราทั้งหลาย พระองค์เสด็จเข้าไปอาศรัยเมืองพาราณสีแล้ว ทรงสำราญพระอิริยาบถทั้งสี่ อยู่ในป่าอิสิปตนมฤคทายวัน.
‘กตมานิ อิริยาปถานีติ.’
มีคำปุจฉาว่า พระอิริยาบถทั้งสี่นั้น คือ อะไรบ้าง
‘ติฏ์ฐํ จรํ นิสิน์นํ เสย์ยานัญ์จาปีติ อิเม จัต์ตาโร อิริยาปถา จตุอิริยาปถา นาม.’
คำอธิบายแก้ว่า อิริยาบถทั้งหลายสี่เหล่านี้ คือ พระเสด็จยืน ๑ ทรงดำเนิน ๑ ทรงนิสีทนาการ ๑ ทรงไสยาสน์ ๑ เรียกว่าจตุอิริยาบถ
/**6‘อปิจ สัพ์พุท์ธกิจ์จานิ สาธยมาโน วิหรติ.’
/*6อิกประการหนึ่ง สมเด็จพระสุคตเจ้ายังพระพุทธกิจทั้งหลายทั้งปวงให้สำเร็จแล้ว พระองค์ทรงสำราญพระวิหารธรรม
‘กตมานิ พุท์ธกิจ์จานีติ ตํ ทัส์เสน์โต อาห.’
พระคันถรจนาจารย์ เมื่อจะสำแดงพระพุทธกิจนั้น ด้วยบทกเถตุกามยตาปุจฉาว่า “กตมานิพุท์ธกิจ์จานิ” ดังนี้ แล้วจึงได้กล่าวคำไขความโดยบาทพระคาถาแปลความว่า
‘ปุพ์พัเณ๎ห ปิณ์ฑปาตัญ์จ สายัเณ๎ห ธัม์มเทสนํ ปทูเส ภิก์ขุโอวาโท อัฑ์ฒรัต์เต เทวปัญ๎หกํ ปัจ์จูเสว คเต กาเล ภัพ์พาภัพ์เพ วิโลกิเต อิเม ปัญ์จวิเธ กิจ์เจ สาเธติ มุนิปุงคโวติ.’
คือพระองค์เสด็จไปบิณฑบาตในเวลาเช้า ๑ ทรงสำแดงธรรมในเวลาเย็น ๑ ทรงโอวาทภิกษุในเวลาค่ำ ๑ ทรงแก้ปัญหาเทวดาในเวลาเที่ยงคืน ๑ ครั้นกาลใกล้รุ่งล่วงไปแล้ว ทรงพิจารณาดูสัตวที่ควรเปนพุทธเวไนยแลไม่ควร ๑
สมเด็จพระมุนีปุงควเจ้า ได้ทำกิจทั้งหลายห้าประการเหล่านี้ ให้สำเร็จแล้วกะนี้แล
/**7‘กิเรกัส๎มึ หิ ทิวเส โลกาโนโลกิโต ชิโน อัท์ทสิ วนจรานํ เมงคปุต์ตานเนกธา วสัน์ตานํ ปวนัส๎มึ ชโรหัน์นาม คามเก ญาณชาลปวิฏ์ฐานํ โอวาทํนุส์สาสนัย์ยํ.’
/*7แท้จริงดังได้สดับมา ณวันหนึ่งสมเด็จพระชินสีห์เจ้าทรงเลงพระญาณส่องโลกได้ทอดพระเนตรเห็นพวกเมงคบุตรทั้งหลายเปนอันมากพากันเที่ยวอยู่ในป่า อาศรัยในบ้านเรียกชโรหคามในป่าใหญ่ปุพพูปนิไสย ได้ฉายเข้าไปอยู่ในควงข่ายพระญาณ จึงควรที่พระองค์จะทรงประทานโอวาทแลอนุสาสน์สอน
‘ปาโต วุฏ์ฐาสิ สยนา สรีรัช์ชัค์คนํ อกา ปัต์ตจีวรมาทาย อากาเสนาคโต ชิโน โอรุย๎หัท๎วาลนาเมก รุก์ขวนํ มโนรมํ โกน์ตัญ์เจว ชโรหัญ์จ ท๎วิน์นํ คามานมัช์ฌกํ.’
ครั้นเวลาเช้า ก็เสด็จจากพระแท่นไสยาสน์ ทรงทำการชำระพระสรีรกิจแล้ว ทรงบาตรจีวรแล้ว สมเด็จพระชินสีห์เจ้า ก็เสด็จไปโดยประเทศอากาศแล้ว เสด็จลงสู่ป่าไม้ทรงประทับยังต้นทวาลพฤกษ์ต้นหนึ่ง อันเปนที่น่าสำราญอยู่ในท่ามกลางระหว่างบ้านทั้งสอง คือบ้านโกนตคามกับบ้านชโรหคาม
/**8‘ตัส๎มา มานทวานัน์ติ วุจ์จัน์ติ ชนตา ปุรารุก์ขมูลํ อุปาคัญ์ฉิ ปัต์ตํ ลัค์เคสิ สาขิกํ จีวรปารุปํ กัต๎วา ปัต์ตํ อาทาย โสภณํ กตรทัณ์ฑมาทาย คามํ ปิณ์ฑาย ปาวิสิ.’
/*8เพราะเหตุนั้น ประชุมชนชาวเมือง จึงได้พากันมาเรียกเรื่องที่ตำบลนั้นว่า มานทวาน เมื่อพระองค์เสด็จเข้าไปสู่ประเทศโคนไม้แล้ว ได้แขวนบาตรไว้ที่กิ่งไม้. ทรงห่มคลุมจีวรแล้วทรงถือไว้ ซึ่งบาตรอันงามแล้วทรงไม้ธารพระกรเสด็จสัญจรเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต
‘ตทา เมงคา วนปุต์ตา ปัส์สัน์ตา พุท์ธสัม์ปทํ อภิรูปตรํ โสภํ วัณ์ณวัน์ตํ อสาทิสํ อทิฏ์ฐปุพ์พํ ทิส๎วาน ปีติโตทัค์คมานสา สัพ์เพ ตัต์ถ สมาคัญ์ฉํุ ภควัน์ตํ อปุจ์ฉิสํุ.’
ณกาลครั้งนั้น พวกเมงค์วนบุตรทั้งหลาย เมื่อได้เห็นพระพุทธสมบทอันงามปรากฏยิ่ง ทรงพรรณรัศมี หามีผู้ใดจักเปรียบปานไม่ ครั้นมาได้เห็นพระพุทธองค์อันตนมิได้เคยเห็นแล้ว ก็พากันมีใจอันเหิมด้วยปรีดาปราโมทย์ ทุกๆ คนได้พากันมาประชุมอยู่ในที่นั้นแล้ว ทูลถามสมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้าว่า
/**9‘โก ต๎วํ เทโว นุ คัน์ธัพ์โพ สัก์โก นาโค นุ รัก์ขโส โก นุ ต๎วํ กัส์ส วา ปุต์โต กถํ ชาเนมุ ตํ มยํ ติ.’
/*9พระองค์เปนใคร เปนเทวดาหรือเปนคนธรรพ์ เปนท้าวสักกะ เปนนาคหรือว่าเปนรากษษ “นุ” ดังข้าพระบาททั้งหลายทูลถามพระองค์เปนใคร อนึ่งเปนบุตรของผู้ใด ทำไฉนข้าพเจ้าทั้งหลายจะรู้จักพระองค์ได้เล่า
‘ตํ สุต๎วา นรามรวรวุสโภ ภควา สุคัน์ธจตุชาติคัน์ธผริต มุก์ขรตนกรัณ์ฑกํ วิวรัน์โต อัฏ์ฐังคสมัน์นาคตํ พ๎รห๎มสรํ นิจ์ฉาเรต๎วา เมงคปุต์ตานํ เอวมาห’
สมเด็จพระผู้ทรงพระภาคย์เจ้าผู้อุสุภประเสริฐกว่านระแลเทพยดา ครั้นพระองค์ได้ทรงสดับวาจาพวกเมงค์ทั้งหลายทูลถามดังนั้นแล้ว เมื่อพระองค์จะเผยผะอบแก้ว อันบรรจุสุคนธชาติทั้ง ๔ มีกลิ่นหอมฟุ้งขจร จึงเปล่งสัททสำเนียงเสียงพรหมสรอันประกอบด้วยองค์คุณ ๘ ประการ ตรัสบรรหารตอบเมงคบุตรทั้งหลาย อย่างนี้ดังนี้ว่า
/**10‘นาหํ เทโว น คัน์ธัพ์โพ น สัก์โก นาครัก์ขโส อหํ สัพ์พัญ์ญู พุท์โธติ ปุต์โต สุท์โธทนัต๎รโช ปูชิโต สัพ์พเทเวหิ เอวํ ชานาถ เมงคณาติ’
/*10เรามิใช่เปนเทวดา มิใช่เปนคนธรรพ์ มิใช่ท้าวสักกะแลนาครากษษ เราตถาคต เปนพระสัพพัญญูพุทธเจ้า เปนบุตรเกิดแต่ท้าวสุทโธทนมหาราช เราเปนผู้ที่เทพยเจ้าทั้งปวง อภิวาทบูชา ดูราคณะเมงค์ทั้งหลาย จงตั้งใจมั่นหมายจำเราไว้อย่างนี้เถิด
‘อถ สัพ์เพปิ เมงคาโย อิต์ถิโย ปุริโสปิ วา โจทิตา พุท์ธสัม์ภารา พุท์โธ พุท์โธติ วาจิกา สัม์พุท์เธภิปสาเทน์ตา ปิณ์ฑปาตัส์ส อทํสุ เต วัน์ทัน์ตา สาทรา สัพ์เพ เอวมาหํสุ ตัส์ส จ ภัน์เต สัพ์พัญ์ญูสัม์พุท์ธ กุโต อาคัญ์ฉิ ต๎วํ อิธาติ’
ลำดับนั้น พวกเมงค์ทั้งหลายทั้งชายทั้งหญิง เมื่อพระพุทธสมภารหากตักเตือนแล้ว ก็พากันเลื่อมใสยิ่งในพระสัมพุทธเจ้า กล่าววาจาว่า “พุท์โธๆ” ดังนี้ แล้วได้ถวายบิณฑบาตแด่พระพุทธองค์เจ้านั้น ครั้นแล้วพวกเมงค์ทั้งปวงก็ถวายอภิวาทโดยเอื้อเฟื้อแล้ว กราบทูลแด่สมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้าอย่างนี้ดังนี้ว่า “ข้าแต่พระสัพพัญญูสัมพุทธเจ้าพระ/*11องค์ผู้เจริญ พระองค์ได้เสด็จมาแล้วแต่ประเทศใด จึงได้มาในสถานที่นี้”
/**11‘อถ โข โลกนาโถ โลเก โลกัค์คนายโก วิวริต๎วา สกํ มุขํ สุคัน์ธํว นิจ์ฉาริตํ พ๎รห๎มสรํ นิจ์ฉาเรสิ สัพ์เพสํ เอวมาห จ อัม์โภ วนจเร เมงเค มัค์โค อาคมโน มม พาราณสินครัม๎หา อติทูรตรา อิโตติ’
ทีนั้นแล สมเด็จพระโลกนาถเจ้าผู้เปนนายกอันเลิศกว่าหมู่สัตวในโลกสันนิวาส เมื่อพระองค์จะดำรัสประภาษ จึงเผยพระโอฐของพระองค์ดุจทรงสุคนธชาติฟุ้งขจร เปล่งพระพรหมสรสัททสำเนียงเพียงประหนึ่งว่าเสียงท้าวมหาพรหม โดยนิคมคาถาอย่างนี้ แก่พวกเมงค์ทั้งหลายทั้งปวงว่า
“ดูราเมงค์พเนจรผู้จำเริญทั้งหลาย มรคาที่พวกเมงค์มุ่งหมายเปนทางดำเนินมาของเราพระตถาคตมีกำหนดมาแต่เมืองพาราณสี จนถึงตำบลที่นี้ ก็เปนทางทเรศลำบากมาก” กะนี้แล
/**12‘อถ เต ตํ ปวทัน์ติ ภัน์เต อาคมนํ ตว อติทูรตรํ มัค์คํ กิมัต์ถาย อิธาคโตติ.’
/*12ลำดับนั้น พวกเมงค์เหล่านั้นก็ทูลกะสมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้าอิกว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หนทางเปนที่ดำเนินมาของพระองค์ ก็เปนมรคามิใช่ตรง คือเปนทางทูรกันดารนัก ข้าพระบาททั้งหลายจะใคร่ทราบให้ประจักษ์ชัดว่า พระองค์มีพระพุทธประสงค์สิ่งอันใด จึงได้เสด็จมาแล้วถึงที่นี้”
‘อถ โข เตสํ เมงคานํ อิทํ วจนมพ๎รวิ ตถาคโต อิธาคัม์ม ตุม๎หากํ โสต์ถิการกํ อิโต อุท์ธํ คโต มัค์โค มานัส๎มึ น ทูรํ ปน มหัน์ตํ นครเมกํ อุป์ปัช์ชิส์สติ อนาคเต ยทา มยิ ปรินิพ์พายัน์เต ธาตุ มัย๎หํ สรีริกํ เตน เตน ภัช์ชิส์สัน์ติ /**13เอกา เอต์ถุป์ปัช์ชิส์สติ ตัส๎มา ตํ ปัส์สิตํุ โส หํ ยุต์ตายุต์ตํ อิธาคโตติ.’
ลำดับนั้นแล สมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า ได้ตรัสพระวาจานี้แก่พวกเมงค์ทั้งหลายเหล่านั้นว่า “เราพระตถาคต เสด็จมาในที่นี้ ความประสงค์จะทำความสวัสดีแก่พวกท่านทั้งหลาย มรคาไปทางเหนือแต่ตำบลนี้ไป ก็เปนทางไม่สู้ใกลมีหมู่บ้านพวกม่านอยู่ จักเปนพระนครหนึ่งอันใหญ่ เกิดขึ้นในอนาคตเมื่อกำหนดกาลใด เรา/*13ปรินิพานแล้ว ชนเหล่านั้นจักจำแนกพระสารีริกธาตุของเราไปโดยประเทศนั้นๆ พระสารีริกธาตุส่วนหนึ่ง จักประชุมเกิดขึ้นในพระนครใหม่นั้น อาศรัยเหตุนั้นเราพระตถาคตมาแล้วในที่นี้ เพื่อจะตรวจดูสถานที่นั้น ว่าสมควรหรือไม่สมควรแล้วประการใดแล
‘อถ เต ตํ อวทึสุ สาธุ ภัน์เต วโจ ตว อภัพ์พาม๎ห มยํ สัพ์เพ วนวาเส มิเค ยถา สาธุ โน ภควา ธัม์มํ เทเสตุ อนุกัม์ปิตํุ.’
ลำดับนั้น พวกเมงค์ทั้งหลายได้กราบทูล สมเด็จพระผู้มีพระภาคย์นั้น ว่าข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระวาจาของพระองค์ตรัสดีแล้ว ข้าพระบาททั้งหลายทั้งปวงเปนคนอาภัพเสียแล้ว เปรียบดังฝูงมฤคที่พากันมาอยู่ในป่า ขอสมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า ได้ทรงพระมหากรุณาอนุเคราะห์ ทรงสำแดงพระธรรมเทศนา แก่ข้าพระบาททั้งหลาย ให้ประโยชน์สำเร็จเถิด
/**14‘อถ โข ภควา เตสํ มนํ ญัต๎วา อปากฏํ ยถานุรูปํ เทเสสิ ธัม์มํ สัป์ปุริสคตึ.’
/*14ลำดับนั้นแล สมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า ได้กำหนดรู้วาระน้ำจิตรแห่งพวกเมงค์ทั้งหลายว่าเขลาไม่เข้าใจ จึงได้ทรงสำแดงธรรมอันเปนสัปปุริสคติ เครื่องดำเนินของสัปปุรุษโดยสมควรว่า
‘มาตาเปติภรํ เหถ กุเล เชฏ์ฐาปัจ์จายถสัณ๎หา สัก์ขิลสัม์ภาสา มา ปมาทาปจาทิน์นา ปาโต สายัณ๎หกาลัม๎หิ พุท์ธํ อุท์ทิส์ส วัน์ทถ ธัม์มํ สังฆัญ์จ วัน์ทถ ปมาทาวจนํ นาม อิเม เต มา คัณ๎หถัต์โถ สเจ กโรถ เม วาจํ เทวโลกํ คมิส์สถาติ.’
ท่านทั้งหลาย จงเปนผู้เลี้ยงมารดาบิดาเถิด จงเปนผู้ประพฤตินอบน้อมต่อผู้เปนอยู่ในตระกูล จงเปนผู้มีวาจาไพเราะเพราะพร้อง จงอย่าได้ถือเอาซึ่งวัตถุของผู้อื่นด้วยความประมาท ท่านทั้งหลายจงอุทิศต่อพระพุทธเจ้า แล้วอภิวาทในกาลเวลาเช้าแลเวลาเย็น อนึ่งท่านทั้งหลายจงอภิวาทพระธรรมพระสงฆ์ด้วย ขึ้นชื่อว่าคำที่ประกอบด้วยความประมาทแล้ว ท่านทั้งหลายอย่าได้ถือเอาเลย ถ้าหากว่าท่านทั้งหลายจักทำตามคำ/*15เราไซ้ ท่านทั้งหลายก็จักพากันไปสู่สวรรค์เทวโลก
/**15‘เอวํ ภควา เตสํ สัป์ปุริส ธัม์มํ เทเสต๎วา ปุน จ ปรํ เตสํ ปัญ์จสีลํ ททัน์โต สัต์ถา อาห.’
แลเมื่อสมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า ทรงสำแดงสัปปุริสธรรมแก่พวกเมงค์ทั้งหลายเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว เบื้องน่าแต่นั้นสมเด็จพระศาสดาจารย์เจ้า เมื่อจะประทานศีล ๕ แก่พวกเมงค์ทั้งหลายเหล่านั้น ก็ตรัสโดยบาทพระคาถา แปลความว่า
‘ปาณาติปาตา วิรมถ ขิป์ปํ โลเก อทิน์นํ ปริวัช์ชยาถ ปรัส์ส ทารํ มา จ เสเวย์ยาถ ยาวัส์ส ชีวํ มา จ มุสา ภณาถ ยาวัส์ส ชีวํ สุรํ มา ปิวถ ปุญ์ญานิ สีลานิ สมาทิยาถาติ.’
ท่านทั้งหลายจงเว้นจากการฆ่าสัตวให้เด็ดขาดด้วย ท่านทั้งหลายจงเว้นให้หมดทุกสิ่ง จากการถือเอาสิ่งของอันชาวโลกมิได้ให้แล้วด้วย ท่านทั้งหลายอย่าเสพย์ภรรยาของผู้อื่นด้วย ท่านทั้งหลายอย่ากล่าวคำเท็จตลอดชีวิตด้วย ท่านทั้งหลายอย่าดื่มสุราเมรัยตลอดชีวิตด้วย ท่านทั้งหลาย จงสมาทานศีลทั้งหลายอันเปนบุญไว้เถิด
/**16‘เต สาธูติ วัต๎วา ตํ สมาทยิต๎วา ภควัน์ตํ วัน์ทิต๎วา ฐิตา.’
/*16ชนทั้งหลายนั้นก็กล่าวคำว่า สาธุ สาธุ ดังนี้แล้วสมาทานศีลไว้ แล้วถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคย์เจ้าแล้วพากันยืนอยู่
‘อถโข ภควา เตสํ ปัส์สัน์ตานัญ์เญว อากาสํ อัพ์ภุค์คัน์ต๎วา พิงคมาติกาย ตีเรน อุท์ธาคมเนน อากาเสนาคัน์ต๎วา.’
ลำดับนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า เมื่อพวกเมงค์ทั้งหลายกำลังแลดูอยู่นั้นเทียว พระองค์ก็เสด็จตรงขึ้นไปสู่ประเทศอากาศ เสด็จมาแล้วโดยอากาศวิถี อันเปนที่มาทางเหนือตามฝั่งคลองแม่น้ำพิงค์มา
‘ตทา เอโก สัพ์พเสโต กากราชา ภควโต ปัจ์ฉโต อากาเสน อนุอาคัน์ต๎วา คามโภชกาทโย วนเมงคปุต์ตา โยปิมาติกาย ตีรมัค์เคน ภควันตํ อนุอาคัญ์ฉึสุ.’
ณกาลครั้งนั้น มีพระยากาเผือกตัวหนึ่งบินตามมาทางอากาศโดยเบื้องหลัง สมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า แม้ว่าชาววนเมงคบุตรทั้งหลายมีนายบ้านเปนต้น ก็พากันเดินตามสมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า มาโดยมรรคาริมฝั่งคลอง
/**17‘อาคตมัต์เตเยว ภควา มาติกาย ปัจ์ฉิมทิสาภาคํ วนัป์ปคุม์พสมัน์นาคตํ อภิรัม์มตรํ มหานครชนิตัป์ปเทสํ อากาสโต โอตริต๎วา ธาตุสมุฏ์ฐหนสมีเป ฐาเน ฐิโต ปัต์ตํ ฐปิตัฏ์ฐานํ โอโลเกสิ.’
/*17ส่วนสมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า ก็เสด็จจากอากาศลงสู่ประเทศ อันเปนที่จะบังเกิดมหานครอภิรมย์สถานสำราญยิ่ง อันเสลาสล้างไปด้วยพรรณ์หมู่ไม้อันมีอยู่ในทิศาภาคด้านปัจฉิมแห่งคลองในทางที่เสด็จมานั้นเองแล้ว จึงเสด็จไปประทับอยู่ในที่ใกล้ต้าบล อันจะประชุมพระธาตุ ทรงทอดพระเนตรสถานที่จะตั้งบาตร
‘ตัส๎มึ ขเณ เอโก จตุรัส์โส ศิลาปโฏ เภรีสทิโส สมตโล ท๎วาทสหัต์ถัป์ปมาโณ ภควโต ปาทสมีเป ปถวิโต สมุฏ์ ฐหิ’
ณะขณนั้น มีพระแท่นศิลาปัฏ ๔ เหลี่ยมจตุรัสแท่งหนึ่ง สัณฐานคล้ายกับกลองมีน่าอันเรียบใหญ่ประมาณ ๑๒ ศอก ผุดขึ้นมาจากแผ่นดินในที่ใกล้พระบาทของพระผู้มีพระภาคย์เจ้า
‘อถโข ภควา ตัส๎มึ ศิลาตเล ปัต์ตํ ฐเปต๎วา มหาปํสุกุลจีวรํ เอกังสํ กัต๎วา อิโต จิโต จ โอโลเกสิ’
ลำดับนั้นแล สมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า ได้ตั้งบาตรไว้ในพื้นแท่นหินนั้น แล้วจึงทรงทำมหาบังสุกุลจีวรเฉียงพระอังษาข้าง/*18หนึ่ง แล้วจึงทอดพระเนตรแลไปดูข้างโน้นแลข้างนี้
/**18‘ยถา นครคุต์ติโก กัม์มกาโร กัม์มํ วิปัส์สัน์โต ตโต เอโต จ โอโลเกน์โต ตถา ภควา เมงคปุต์ตานํ สัญ์ญาปนัต์ถํ โอโลเกสิ.’
กรมการผู้มีน่าที่ราชการรักษาพระนคร เที่ยวสัญจรตรวจราชการเดินไปแล้วแลดูอยู่แต่ที่โน้นแลที่นี้ ฉันใดก็ดี สมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า ก็มีพระอาการฉันนั้น แลได้ทอดพระเนตรแลดูแล้วเพื่อจะยังพวกเมงคบุตรทั้งหลาย ให้หมายจำสำคัญสถานที่ไว้แล้ว
‘โอโลกนกาเลเยว ภควา เตสํ เอตทโวจ โภน์โต วนเมงคาโย อนาคเต กาเล อิทํ ปเทสํ มหานครํ ภวิส์สติ เอโก อาทิจ์จ ราชา นาม รัช์ชํ กาเรส์สติ.’
สมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า ได้มีพระวาจาตรัสแก่พวกเมงค์ทั้งหลาย ในกาลเมื่อกำลังทอดพระเนตรอยู่นั้นว่า “ดูราวนเมงค์ทั้งหลายผู้จำเริญ ในกาลอนาคตภายน่า ประเทศที่นี้จักปรากฏมีเปนพระมหานครใหญ่ มีพระเจ้าเอกราชทรงพระนามว่า อาทิจจราชจักได้เสวยราชครองพระนครนี้
/**19‘โส จ ตุม๎หากํ กุลวํโสติ กริส์สติ ยทา หิ มยิ ปรินิพ์พาเนเยว มัย๎หํ สารีริกธาตุ อิมัส๎มึ ฐาเน อุป์ปัช์ชิส์สติ โส ราชา จ ตํ อุป์ปัฏ์ณหิส์สตีติ.’
/*19ก็พระเจ้าอาทิจจราชนั้นจักเปนวงษ์ตระกูลของท่านทั้งหลาย ก็กาลใดเราพระตถาคตนิพพานแล้วเทียว พระสารีริกธาตุของเราจักบังเกิดขึ้นในสถานที่นี้ แลพระราชานั้น จักได้บำรุงพระสารีริกธาตุนั้น
‘เอวํ วัต๎วา ภควา ปัต์ตํ คเหต๎วา หัต์ถตเล ฐเปต๎วา ตัส๎มึ ขเณ ปัต์โต สยํ อากาเส อุล์ลังฆิต๎วา ภควา ปุเรตรเมว อคมาสิ.’
เมื่อสมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า ตรัสอย่างนี้แล้วก็ทรงจับบาตรมาตั้งไว้ในพื้นพระหัตถ์ ณะขณนั้น บาตรก็อุบัติลอยขึ้นไปในอากาศเองแล้ว จึงลอยไปก่อนสมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า
‘ภควาปิ อากาสํ อัพ์ภุค์คัน์ต๎วา ตํ ปัจ์ฉโต คัน์ต๎วา พาราณสึ อิสิปตนํ อคมาสิ.’
แม้ว่าสมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า ก็เหาะขึ้นไปสู่ประเทศอากาศ แล้วจึงเสด็จตามบาตรไป โดยอาการอันเบื้องหลัง จนกระทั่งถึงป่าอิสีปตนเมืองพาราณสี
/**20‘เตปิ วนเมงคปต์ตา ตํ อัจ์ฉริยํ ทิส๎วา ภควโต คุณํ โถเมต๎วา อัต์ตโน วสนคามํ อคมํสุ’
/*20แม้ว่าวนเมงคบุตรทั้งหลาย ครั้นได้เห็นซึ่งอัศจรรย์นั้นแล้ว จึงได้พากันโถมนาคุณสมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า แล้วก็พากันไปสู่บ้านอันเปนวสนสถานแห่งตนๆ
‘เสตกาโก จ ภควโต วจนํ สุต๎วา เอกํ กากํ อัต์ตนานุมติกํ กเถต๎วา ตํ ฐานํ รัก์ขนัต์ถํ ฐเปต๎วา หิมวัน์ตํ ปัก์ขัน์ทิ.’
ฝ่ายกาเผือกได้ฟัง พระพุทธพจน์ของสมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้า แล้วจึงมาบอกกาตัวหนึ่ง ตามอนุมัติของตน แล้วตั้งกาตัวนั้นไว้ให้รักษาสถานที่นั้น แล้วก็บินไปสู่หิมวันตประเทศ
‘เตน สังคาหโก ตํ ทัส์เสน์โต อาห.’
เพราะอาศรัยเหตุนั้น พระคันถรจนาจารย์เจ้า เมื่อจะสำแดงอรรถนั้นให้แจ้ง จึงกล่าวเปนบาทพระคาถาแปลความว่า
‘สัม์พุท์โธ วญ กรุณาทิวาโส ทูเร สัน์ตาโน วินโย วิทิต๎วา /**21สัม์ปัต์ตสุขา ภัค์คนานิเปโข คัน์ต๎วาว โส โพธติ สาสติ จ โลกุต์ตรัต์ถัญ์จ โลกิยมัต์ถํ ปติฏ์ฐิตัน์ตํ เสฏ์ฐภาวัฏ์ฐานํ นิวัต์ตยิต๎วาว สกํ วิหารํ พุท์ธานกิจ์จํ ปวัต์โต ชิโน โส.’
แท้จริง พระสัมพุทธเจ้า ผู้อยู่ด้วยพระคุณมีพระมหากรุณา/*21ญาณเปนต้น ทรงรู้แจ้งซึ่งธรรมเครื่องทรมานสันดานสัตวในที่ไกล พระองค์มีความเพ่งอยู่ในความศุขอันสัตวพึงถึงแลในธรรมอันสัตวพึงเสพย์อยู่เปนนิตย์ พระพุทธองค์เจ้านั้นเสด็จไปโปรดพวกเมงคบุตรให้ตรัสรู้บ้าง ทรงโอวาทสั่งสอนบ้าง ซึ่งโลกุตตรประโยชน์บ้าง ซึ่งโลกิยประโยชน์บ้าง พระองค์ประดิษฐานไว้ซึ่งพวกเมงคบุตรนั้น ยังสถานอันเปนที่ตั้งแห่งความประเสริฐแล้ว สมเด็จพระชินสีห์เจ้านั้น เมื่อพระพุทธองค์ได้ยังพระพุทธกิจให้เปนไปแล้ว จึงได้เสด็จกลับไปสู่วิหารอันเปนที่สุขวิหารของพระองค์
‘เมงคาปิ ปตุ์ตา วนวาสี สัพ์เพ พุท์ธํ นมัส์สํน์ติ ปสัน์นมานา โอสัก์กิตัม๎หา วัต์ตยึสุ คามํ สัม์พุท์ธวาจํ สุมัต์ถกัน์ติ.’
แม้พวกเมงค์ชาวป่าทั้งหลายก็พากันเลื่อมใสถวายนมัสการสมเด็จพระพุทธองค์เจ้าแล้ว ได้พากันหลีกลงจากสถานที่นั้น กลับไปสู่บ้าน พระวาจาของสมเด็จ/*22พระพุทธเจ้า ก็ได้สำเร็จถึงที่สุด ด้วยดีกะนี้แล
/**22‘เสโตปิ กาโก พุท์ธวจนัน์ตํ สุต๎วาน นิสํ สุชัจ์จํ สุกากํ ฐเปสิ ฐานํ นิจ์จํ กาลรัก์ขํ ปัก์กามิ เวหาย หิมาลยํ โสติ.’
แม้ว่ากาเผือก ครั้นได้ฟังพระพุทธวจนนั้น จึงได้ตั้งกาดีตัวหนึ่ง ซึ่งมีชาติอันดีพร้อมให้อยู่รักษาสถานที่นั้นเปนนิตยกาล แล้วกาเผือกนั้น ก็บินไปโดยเวหาสู่เขาหิมาลัย กะนี้แล
‘อิติ ตาว หริภุญ์เชย์ยนิทํ เทโส มหาจาริกานุสาเรน โพธิรํสินา นาม มหาเถเรน ลังกโต พุท์ธพ๎ยากรโณ ปริจ์เฉโท ปฐโม นิฏ์ฐิโต’
อันนี้แสดงด้วยเมืองหริภุญไชยเท่านั้น อันพระโพธิรังษีมหาเถรได้แต่งตามสำนวนเรื่องมหาจารึก.
พุทธพยากรณ์ ปริเฉทที่แรก จบแล ๚ะ
จามเทวีวงษ์ ปริเฉท ๒
/**23‘อัม๎หากํ ปน ภควา เตสุ เตสุ วิหาสิ สัพ์เพสุ พุท์ธกิจ์เจสุ โสเธต๎วา สัพ์พกาลิกา.’
/*23ปางเมื่อสมเด็จพระผู้ทรงพระภาคย์เจ้าของเราทั้งหลาย ได้เสด็จประทับอยู่แล้วในที่ทั้งหลายนั้นๆ ได้ชำระพระพุทธกิจทั้งหลายทั้งปวงให้สำเร็จไปตลอดกาลทั้งปวงแล้ว
‘ตโต จีรตโร อาคโต ปรินิพ์พายิ โส ชิโน พุท์ธปุต์ตา จ สาวกา ปติปัต์ตีสุ ปูเรน์ตา เตปิฏกาทิวาจกา อัญ์ญมัญ์ญานุสาสึสุ กุลปุต์ตานุการิกา’
จำเดิมแต่กาลนั้นล่วงแล้วมานาน สมเด็จพระพิชิตมารเจ้านั้น ก็เสด็จดับขันธ์ปรินิพานแล้ว พระอรหันต์เจ้าทั้งหลายทั้งปวงนั้นก็ดี พระพุทธบุตรผู้สาวกทั้งหลายก็ดี ก็ได้ประพฤติให้เต็มที่อยู่ในสัมมาปฏิบัติทั้งหลาย พากันบอกพระไตรปิฎกเปนต้น ได้สั่งสอนแล้วซึ่งกันแลกัน ได้ยังกุลบุตรทั้งหลายให้ประพฤติตามอยู่
‘ตโต ตโต สุจรัน์ตา จุลปุต์ตา จตุช์ชนา พุท์ธัส์สสาสเน รัม์มา /**24ปัพ์พชิต๎วานุสาสนํ เตปิฏกํ อุค์คัณ๎หัน์ติ สัพ์พถา ปรินิฏ์ฐิตา มัค์คผลานิ พุช์ฌัน์ติ อัญ์ญมัญ์ญํ ปภาสัน์ติ อติกิจ์จํนุสาสยา วินยํ อนุการิกํ มยํ อุปัพ์พชิส์สาม คหัฏ์ฐํ อวิภาวิตํ ปัญ์จสีลํ อัฏ์ฐสีลํ รัก์ขาม อัป์ปมาทกํ ตํ กัม์มํ น จ กิลัม๎หา สัค์คํ กามํ ภวาม๎หเสติ.’
มีกุลบุตร ๔ คนเที่ยวสัญจรมาแต่ที่นั้นๆ ต่างๆ ได้พร้อมกันยินดีในพระพุทธสาสนา พากัน/*24บวชแลเรียนพระไตรปิฎก อันเปนคำอนุสาสน์สอนจบลงโดยประการทั้งปวง รู้จักการงานอันเปนมรรคแลผลทั้งหลาย ปฤกษากันอยู่ว่า เราทั้งหลายได้ปฏิบัติตามคำอนุสาสน์สอนทำตามพระวินัย อันเปนกิจยากนัก เราทั้งหลายจักสึกไปสู่คฤหัฐอันมีกิจไม่กว้างนัก แล้วรักษาอยู่ซึ่งเบญจศีลอัฐศีล มิได้ประมาทแล้ว กรรมนั้นเราทั้งหลายก็จักไม่ลำบากแล้ว เราทั้งหลายก็จักไปสู่สวรรค์ได้แท้แล
‘เอวํ เต จัต์ตาโร กุลปุต์ตา อัญ์ญมัญ์ญํ สมาทยิต๎วาว พุท์ธสาสนโต อุป์ปัพ์พัช์ชึสุ สกสกานุรูปํ ภริยํ คเหต๎วา คหัฏ์ฐกัม์มํ กัต๎วา ชีวิตํ กัป์เปสํุ.’
เมื่อกุลบุตรทั้ง ๔ คนนั้น ปฤกษากันอย่างนี้แล้ว ก็ชักชวนซึ่งกันแลกัน แล้วพากันศึกจากพระพุทธสาสนา ต่างได้ภรรยาตามสมควรแก่อัตตภาพแห่งตนๆ แล้ว ทำการงานของคฤหัฐ ได้สำเร็จการเลี้ยงชีพแล้ว
/**25‘น จีรัส์เสว กามาทีนวํ ทิส๎วา อุก์กัณ์ฐิตา หุต๎วา เต จัต์ตาโร เคหํ ปหาย หิมวัน์ตํ ปวีสิต๎วา อิสิปัพ์พัช์ชํ ปัพ์พัช์ชึสุ กสิณปริกัม์มํ ภาเวต๎วา กติปาหํเยว ปัญ์จาภิญ์ญา จ อัฏ์ฐสมาปัต์ติโย จ นิพ์พัต์ตึสุ.’
/*25อยู่จำเนียรกาลมิสู้นานนัก ได้เห็นอาทีนพแห่งกาม ก็พากันกระสรรแล้วด้วยทุกข์มีแล้ว ชนทั้ง ๔ นั้นก็พากันละเรือนเสียแล้วเข้าไปสู่ป่าหิมวันต์พากันบวชเปนฤๅษีเจริญกสิณบริกรรม ประมาณสองสามวัน ก็ยังอภิญญา ๕ สมาบัติ ๘ ให้บังเกิดแล
‘กตมานิ ปัญ์จาภิญ์ญานีติ.’
ก็อภิญญาทั้งหลาย ๕ ประการคืออไรเล่า พระคันถรจนาจารย์เจ้า ตั้งเปนกเถตุกามยตาปุจฉาไว้แล้ว
‘ตํ ทัส์เสน์โต อาห’
เมื่อจะสำแดงอรรถนั้นให้แจ้ง จึงกล่าวโดยบาทคาถา แปลความว่า
‘อิท์ธิวิธิ ทิพ์พโสตํ ปรจิต์ตวิชานนํ ปุพ์เพ นิวาสานุส์สติ /**26ทิพ์พจัก์ขูติ ปัญ์จธา ปัญ์จาภิญ์ญานิ อิมานิ มุนิน์เทน ปกาสิตาติ.’
อภิญญาทั้งหลาย ๕ สมเด็จพระมุนินทรเจ้าตรัสแล้วโดยส่วน ๕ ประการ คือ “อิท์ธิวิธิ” วิธีสำแดง/*26ฤทธิ์ ๑ “ทิพ์พโสตํ” หูทิพย์ ๑ “ปรจิต์ตวิช์ชา” ความรู้ใจผู้อื่น ๑ “ปุพ์เพนิวาศานุส์สติ” ความรฦกรู้ชาติก่อน ๑ “ทิพ์พจัก์ขุ” ตาทิพย์ ๑
‘กตมานิ อัฏ์ฐสมาปัต์ติโยติ.’
ก็สมาบัติทั้งหลาย ๘ ประการ อย่างไรเล่า
พระคันถรจนาจารย์เจ้า ก็กล่าวไว้โดยบาทคาถาแปลความว่า
‘ปฐมัช์ฌานํ สมาปัต์ติ ทุติยํ ตติยํ ตถา จตุต์ถํ ปัญ์จมากาสา วิญ์ญาณัญ์จา อากิญ์จัญ์ญา สมาปัต์ตาฏ์ฐธา โหน์ติ มุนิน์เทน ปกาสิตาติ.’
สมาบัติทั้งหลายโดยส่วน ๘ ประการ สมเด็จพระมุนินทรศาสดาจารย์ตรัสประกาศไว้มีอยู่คือ ประฐมฌานสมาบัติความถึงพร้อม คือ ฌานที่แรก ทุติยสมาบัติ ความถึงพร้อม คือ ฌานที่สอง ตติยสมาบัติ ความถึงพร้อม คือ ฌานที่สาม จตุตถฌานสมาบัติ ความถึงพร้อม คือ ฌานที่สี่ ปัญจมฌานสมาบัติ ความถึงพร้อม คือ /*27ฌานที่ห้า อากาสานัญจายตนสมาบัติ ความถึงพร้อม คือ อากาสานัญจายตนฌานที่หก วิญญานัญจายตนฌานสมาบัติ ความถึงพร้อม คือ วิญญานัญจายตนฌานที่เจ็ด อากิญจัญญายตนฌานสมาบัติ ความถึงพร้อม คืออากิญจัญญายตนฌานที่แปด
/**27‘จัต์ตาโร อิสิโย เอเต ปติลัพ์ภัน์ติ นุ โลเก ฌานกีฬัญ์จ กีฬัน์ติ ภุญ์ชัน์ติ มูลผลเก ตโต จิรัน์ตรา อาหาร ตัณ๎หา ชายัน์ติ เต อหุ โลณัม์พิลเสวนัต์ถํ หิมวัน์ตํ ตรึสุ เต.’
พระฤๅษีทั้ง ๔ องค์เหล่านั้น อันชนได้เฉพาะอยู่เทียวในโลกย์ (คือได้ปรากฏในโลกย์เวลานั้นแต่ ๔ องค์) เธอพากันสำราญอยู่ด้วยฌานสมาบัติ ย่อมขบฉันแต่รากไม้แลผลไม้ทั้งหลาย เบื้องน่าแต่นั้นจำเนียรกาลนานมา เธอทั้ง ๔ นั้นก็มีตัณหาในรสาหารเกิดขึ้น ได้พากันมาจากเขาพระหิมพานต์ เพื่อความต้องการแก่อันเสพรศเค็มแลเปรี้ยว
/**28‘เอโก อิธาคโต ตัส๎มึ อุจ์ฉุปัพ์พตมุท์ธนิ นาเมน ปากโฏ เอโส วาสุเทโวติ นามโก.’
/*28องค์หนึ่ง ได้มาแล้วในประเทศนี้ สำนักอยู่ยอดเขาอุจฉุบรรพตนั้น (เขาอ้อย) ท่านผู้นี้ปรากฏแล้วโดยชื่อ เรียกว่าพระวาสุเทพ
‘เอโก ท๎วิธาค์คนคัส๎มึ วสิ พ๎รห๎มิสินามโก เอโก ลตางคนคัส๎มึ สัช์ชนาเลย์ยนาม โส’
องค์หนึ่ง มีชื่อว่าพระพรหมิสิ สำนักอยู่ในภูเขาทวิธาคค์ (เขาสองยอด)
องค์หนึ่งนั้น โดยนามชื่อว่าพระสัชชนาไลย สำนักอยู่ในเขาลตางค์ (เขาเครือเขา)
‘เอโก ธัม์มิกนคัส๎มึ ลโว นาม ปุริปติ สุก์กทัน์โตติ นาเมโส พ๎ยัต์โต ปติพโล อหุ.’
พระดาบศองค์หนึ่ง สำนักอยู่ในภูเขาธัมมิก ณเมืองเรียกว่าลโว โดยชื่อว่าพระสุกกทันต์ เฉลียวฉลาดมีกำลังสามารถ
‘เอเต มหิท์ธิสัม์ปัน์นา ฌานสุขํ กีฬัน์ติ เต เอเตสุ วาสุเทโว โส วัส์สัน์โต อิธ ปัพ์พเต /**29ปัพ์พตปาทํ โอรุย๎ห โอโลเกสิ สมัน์ตโต ทิส๎วา มิคานํ ยุท์ธานํ อิพ์ภาทีนํ ขัค์คํ ควํ ควยัญ์จ กุรุงคานํ มิคมายํ มิคาทินํ กีฬัน์ตํ นคปาทัน์ตํ นทีนํ ปภวํ จรํ เตสํ ปทานุสาเรน คัน์ต๎วา ตัต์ถ ตัต์เถว โส ทิส๎วา กุมารกุมารี กัม์มชํ อุปปาติกํ เตสํ ปทพลัญ์ชัส๎มึ อุป์ปัน์นํ จตุยุค์คลํ กุมาเร เต คเหต๎วา โส ฐเปต๎วา สกอัส์สเม ปติชัค์เคสิ ภเชสิ น จีเรน วฒัน์ติ เต หัต์ถีปทพลัญ์ชัน์ตํ ชาตชายปตึ อกา ขัค์คคาเว จ ควเย /**30ยํ ยุคัต์ตยตํ อกา เอตมาทินยํ กัต๎วา ปาเปสิ สกุปาสเก.’
พระดาบศทั้งหลายนั้น ถึงพร้อมแล้วด้วยมหิทธิฤทธิ์ เธอเหล่านั้นได้สำราญอยู่ฌานสุขในเธอทั้งหลายนั้น พระวาสุเทพ/*29นั้น เมื่อสำนักอยู่ในบรรพตนี้ได้ลงมาสู่เชิงบรรพตได้แลดูไปแล้วโดยรอบทิศ เมื่อฝูงเนื้อทั้งหลายมีช้างเปนต้นชนกันอยู่ ได้เห็นแล้วซึ่งแรดด้วย โคด้วย วัวเถื่อนด้วย ลำพองสำแดงอยู่ ซึ่งมฤคมายาแห่งกวางทั้งหลาย มีมฤคเปนต้น วิ่งแล่นไปมาแต่ที่สุดเชิงเขา ตลอดน่านน้ำทั้งหลาย พระดาบศนั้นก็ดำเนินตามรอยเท้าสัตวทั้งหลายเหล่านั้นไปในที่เหล่านั้น จึงได้เห็นกุมารแลกุมารีอันเปนกรรมมัชกำเนิดอุปปาติกมี ๔ คู่ บังเกิดอยู่ในรอยเท้าแห่งสัตวทั้งหลายเหล่านั้น พระดาบศนั้น ก็ถือเอากุมารทั้งหลายนั้นพาไปประดิษฐานไว้ ในอาศรมแห่งตน ได้ประคับประคองเลี้ยงดูมา โดยกาลมิช้ามินานเท่าใด กุมารทั้งหลายนั้นก็ได้วัฒนาการจำเริญขึ้น พระดาบศก็จัดการให้/*30กุมารที่เกิดในรอยเท้าช้างให้เปนชายาบดี คือ สามีภรรยากัน ยังอิก ๓ คู่ที่เกิดในรอยแรด รอยโค รอยโคถึก เธอก็ทำให้เปนสามีภรรยากันอย่างคู่ก่อนนั้น เธอได้ทำกุมารทั้ง ๔ คู่นั้นมีนัยดังกล่าวแล้วเปนต้น แล้วจึงได้ตั้งไว้ให้เปนอุบาศกของตน
‘อถัส์เสกา มิคี ปิวิ สมุต์ตํ ฉัท์ทิตาสุจึ สา มิคี คัพ์ภํ ธาเรสิ ปริปุณ์เณ วิชายิ ตํ ตํ คัพ์ภมนุชํ ยุคํ กุมารกกุมาริกํ วาสุเทโวปิ ตํ ทิส๎วา อาหรติ ภรติ เต น จีเร วุฑ์ฒิมัน๎วาย อุโภ โสภัค์ครูปิโน อุภิน์นํ ชายปติกํ กัต๎วา โส เตสํ นามกํ กุมารางกุริสินามํ กุมาริม์ปิ มิคูปตีติ.’
ณกาลนั้น มีนางเนื้อตัวหนึ่งได้มาดื่มกินซึ่งอสุจิ ที่พระดาบศถ่ายมูตรปนอยู่ นางเนื้อนั้นก็มีครรภ์ เมื่อครรภ์แก่บริบูรณ์แล้วก็คลอดซึ่งลูกนั้น เปนมนุษย์คู่หนึ่ง คือกุมารแลกุมารี พระวาสุเทพ ครั้นได้เห็นคู่มนุษย์นั้น จึงได้นำกุมารแลกุมารีนั้นมาเลี้ยงไว้ ครั้นกาลไม่นาน กุมารกุมารีทั้งสองก็ได้จำเริญโดยลำดับมีรูปโฉมอันงาม พระดาบศนั้น ก็ทำชนทั้งสองนั้นให้เปนสามีภริยากัน แลขนานนามแก่กุมารกุมารีทั้งสองนั้น ดังนี้ คือ กุมารให้ชื่อว่า อังกุริสิ (หน่อพระฤๅษี) กุมารีให้ชื่อว่า มิคูบดี
/**31‘โย ธัม์มํ อสุโต ปุพ์พํ โสปิ เอตํ น สัท์ทหิ วัญ์ญุตํ สัท์ทหาเปย์ย อิสิสิงเคน ชาตกา โส อิสิ มิคิยา คัพ์เภ ชาโต โหติ ยถา ตถา ยถา พาราณสิเทวี สังกนามาติ วิส์สุตา ปุป์ผปทุมัค์คัพ์ภัส๎มึ ชาตา สา อุปปาติกา ยถา เอวํ ตถา เอวํ สัม์มาสัม์พุท์ธเทสิตัน์ติ.’
/*31ผู้ใดมิได้เคยตรับฟังพระธรรมแล้ว ผู้นั้นก็จักไม่เชื่อเรื่องนี้ วิญญูชนผู้รู้แจ้ง จักยังเรื่องนั้นให้มหาชนพึงเชื่อได้ แต่เรื่องอิสิสิงคชาดก พระฤๅษีนั้นได้เกิดแล้วในครรภ์นางเนื้อมีอยู่ฉันใด ก็เหมือนกัน
อนึ่งพระเทวีของพระเจ้าพาราณสี เราทราบแล้วว่าทรงพระนามนางสังกเทวี ได้เกิดแล้วในกเปาะแห่งดอกปทุม นางนั้นเปนอุปปาติกเรื่องนี้ฉันใด เรื่องอย่างนี้สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงสำแดงแล้วฉันนั้น
‘เต อุโภ ชายปติกาปิ วาสุเทวัส์ส พีชชาติกาเยว.’
ฝ่ายว่าสามีภริยาทั้งสองนั้น ได้ชื่อว่าพืชชาติของพระวาสุเทวฤๅษีแท้เทียว
‘โส เตสํ นิวาสนัต์ถาย ปัพ์พตปาทสมีเป ฐาเน เอกํ นครํ มาเปต๎วา อังกุริสิกุมารํ /**32ราชาภิเสกํ กัต๎วา มิคูปติกุมารึ ราชเทวีภิเสกํ กัต๎วา อัญ์เญ มิคปทพลัญ์ชชาตมนุส์เสปิ เตสํ ปริวาเรต๎วา ตัต์ถ วัส์สาเปต๎วา อัญ์เญ เมงคปุต์เต จ เตหิ สัท์ธึ นิวาสาเปสิ.’
พระวาสุเทวฤๅษีนั้น จึงได้สร้างเมืองหนึ่ง ในสถานที่ใกล้เชิงบรรพต เพื่อให้เปนนิวาศ/*32สถานแห่งสองสามีภริยานั้น แล้วก็ราชาภิเศกเจ้าอังกุริสิกุมารแลอภิเศกนางมิคูบดีกุมารี ให้เปนราชเทวี แล้วให้มนุษย์ทั้งหลายพวกหนึ่งที่เกิดในรอยเท้าเนื้อ ให้เปนบริวารของพระราชา แลพระราชเทวีในนครนั้น แล้วให้พวกเมงคบุตรทั้งหลายอิกพวกหนึ่ง มาอยู่ด้วยกับพระราชาพระราชเทวีนั้น
‘ตัญ์จ ปเทสํ มิคคณนิวาสนัต์ตํ มิคสังฆคครัน์ติ วุต์ตํ.’
ก็และประเทศนั้น ได้มีความเปนนิวาศสถานของหมู่มฤค ชนทั้งหลายจึงได้พากันเรียกว่ามิคสังฆนครฉนี้
‘เต อุโภปิ สมัค์คสํวาสํ วสิต๎วาว ตโย ปุต์เต เอกํ ธีตรํ ปติลภึสุ.’
แม้ว่าสองราชนั้น ได้ครองสมัคสังวาสกันมาก็ได้มีพระบุตร ๓ องค์ เปนพระธิดาองค์หนึ่ง
‘เตสุ เชฏ์ฐปุต์โต กุนริกนาโส นาม กุมาโรติ.’
ในพระบุตรทั้งหลายนั้น พระเชฎฐบุตรมีนามว่า พระกุนริกนาสกุมารดังนี้
/**33‘กัส๎มา กุนริกนาโสติ.’
/*33เพราะเหตุใดเล่า จึงมีพระนามว่า กุนริกนาส กะนี้
‘ตัส์ส กิร ชาตทิวเสเยว ราชา กุนรานํ ฆาเฏน์ติ วินาเสน์ติ ตัส๎มา ตัส์ส นามคหณทิวเส กุนริกนาโสเตย๎ว นามํ กรึสุ.’
ดังได้ยินมา พระราชาได้ฆ่าคนร้ายทั้งหลายให้พินาศไปในวันพระชาติพระกุมารนั้น เพราะเหตุนั้น ในวันที่จะขนานนามพระกุมารนั้น ชนทั้งหลายจึงถวายพระนามว่า พระกุนริกนาส กะนี้แล
‘ตัส์ส กณิฏโฐ จ กุนริกธํโส นาม กุมาโรติ.’
อนึ่งพระกนิฐของพระกุนริกนาสนั้น ก็มีพระนามว่า พระกุนริกธํสกุมารดังนี้
‘กัส๎มา กุนริกธํโสติ.’
เพราะเหตุใดจึงได้มีพระนามว่า กุนริกธํส กะนี้เล่า
‘ตัส์ส ชาตทิวเสเยว ราชา กุนรานํ ธํเสน์ติ ปลาเปน์ติ ตัส๎มา นามคฺหณทิวเสเยวัส์ส กุนริกธํโสเต๎วว นามํ กรึสุ.’
คือในวันพระชาติ แห่งพระกุมารนั้น พระราชาได้กำจัดคนร้ายทั้งหลายให้หนีไป เพราะเหตุนั้น ในวันที่ขนานนามพระกุมารนั้น /*34ชนทั้งหลายจึงถวายพระนามว่าพระกุนริกธํส กะนี้แล
/**34‘ตัส์ส กณิฏ์โฐ จ กุนริกโรโสติ.’
อนึ่งพระกนิฐของพระกุนริกธํสนั้น มีพระนามว่า พระกุนริกโรส ดังนี้
‘กัส๎มา กุนริกโรโสติ.’
เพราะเหตุใดเล่า จึงทรงนามว่า กุนริกโรส ดังนี้ กะนี้
‘ตัส์ส กิร ชาตทิวเส ราชา กุนรานํ โรเสน์โต ตัช์โชน์โต ตัส๎มา นามคหณทิวเสเยวัส์ส กุนริกโรโสเต๎วว นามํ กรึสุ.’
ดังได้ยินมา ในวันพระชาติแห่งพระกุมารนั้น พระราชาทรงพระพิโรธคุกคามคนร้ายทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ในวันที่ขนานพระนามแห่งกุมารนั้น ชนทั้งหลายจึงถวายพระนามว่า พระกุนริกโรส กะนี้แล
‘สัพ์พกณิฏ์ฐาปิ ปทุมาเทวี นามาติ.’
พระกนิฐาแห่งพระกุมารทั้งปวง มีพระนามว่าพระปทุมาเทวี ดังนี้
/**35‘กัส๎มา ปทุมาติ.’
/*35เพราะเหตุใดจึงมีพระนามว่า พระนางปทุมา ดังนี้เล่า
‘ตัส์สา กิร ชาตทิวเสเยว พหุปทุมปุป์ผกลาปานิ อาหรัน์ติ ตัส์สา นามคหณทิวเสเยวัส์สา ปทุมเทวีติ นามํ กรึสุ.’
ดังได้ยินมา ในวันพระชาติแห่งพระธิดานั้น ชนทั้งหลายพากันนำ กลาป แห่งดอกปทุมทั้งหลายเปนอันมากมาถวาย ในวันเปนที่ขนานพระนามแห่งพระธิดานั้น ชนทั้งหลายจึงถวายพระนามว่า พระปทุมเทวี กะนี้แล
‘ปทุมาทเวี วยัป์ปัต์ตํ สัพ์พเชฏ์ฐกัส์ส กุนริกนาสัส์ส อัค์คมเหสิฏ์ฐานํ อกํสุ.’
ชนทั้งหลายได้อภิเศกนางปทุมเทวีผู้มีวัยอันถึงแล้ว ให้เปนตำแหน่งพระอรรคมเหษี ของพระกุนริกนาสผู้เปนพระเชฏฐากว่าน้องทุกคน
‘อังกุริสิราชาปิ ตึสวัส์สานิ รัช์ชํ กาเรต๎วา สัม์ติก์ขยนกาลํ กัต๎วา วาสุเทโว ตัส์ส สริรกิจ์จํ กาเรต๎วา อัต์ตนัต์ตํ กุนริกนาส/**36กุมารํ ปทุมเทวิยา สัท์ธึ ราชาภิเสกํ กัต๎วา มิคสังฆนครํ รัช์ชํ กาเรสิ’
แม้ฝ่ายว่า พระเจ้าอังกุริสิราชครองราชสมบัติได้ ๓๐ พรรษกาลแล้ว ก็ทำกาลสมมุติขัยน์ (สิ้นชีพตักษัย) พระวาสุเทพฤๅษีเจ้า ก็/*36ให้จัดการทำสรีรฌาปนกิจเสร็จแล้ว จึงให้ทำการราชาภิเศกพระกุนริกนาสกุมาร ผู้อรรคนัดากับด้วยนางปทุมเทวี ให้เสวยราชสมบัติครองมิคสังฆนคร
‘อถัส์ส เอตทโหสิ มิคสังฆัน์ติ นามํ อัป์ปมังคลวาจกํ มิคสังฆนครัน์ติ วุจ์จตีติ.’
ลำดับนั้น ความปริวิตกได้มีแก่พระดาบศวาสุเทพดังนี้ว่า นามว่าฝูงเนื้อดังนี้เปนคำอัปปมงคล ชนทั้งหลายย่อมพากันเรียกว่าเมืองฝูงเนื้อ
‘ตโต ปรัม์ปิ โส มิคสังฆนครัส์ส ปุพ์พทิสาภาเค อปรํ นครํ มาเปต๎วา กุนริกธํสกุมารํ อภิเสกํ กัต๎วา ตัส๎มี นคเร รัช์ชํ กาเรสิ.’
เบื้องน่าแต่นั้น พระดาบศ จึงได้สร้างเมืองอื่นอิกในบุพพทิสาภาคแห่งมิคสังฆนคร จัดการอภิเศกให้พระกุนริกธํสกุมารเสวยราชในนครนั้น
‘ตํ ปน ปุรี อิสินา มาปิตัต์ตํ ปุรินครํนาม ชาตํ อโหสิ.’
ก็และบุรีนั้นพระฤๅษีได้สร้าง จึงมีชื่อว่าบุรีนครปรากฏต่อมา
/**37‘ตโต จ โส ปุพ์พุต์ตรทิสาภาเค มิคสังฆนครัส์สาวิทูเร เอกํ นครํ มาเปต๎วา กุนริกโรสกุมารํ ราชาภิเสกํ กัต๎วา ตัส๎มึ รัช์ชํ กาเรสิ.’
/*37อนึ่งลำดับนั้นพระดาบศจึงให้สร้างเมืองหนึ่ง ในทิศมิสู้ไกลเมืองมิคสังฆนคร ด้านบุพพุตรทิศาภาค แล้วจัดการราชาภิเศกพระกุนริกโรสกุมารให้เสวยราชในเมืองนั้น
‘ตํ ปน นครํ อวิทูเร มาปิตัต์ต อวิทูรนครัน์ติ นามํ อโหสิ.’
ก็และเมืองนั้นพระฤๅษีได้สร้างในทิศอันมิสู้ไกล จึงได้มีชื่อว่า อวิทูรนคร
‘ตโต กาลัน์ตรํ วาสุเทโว จิน์เตสิ อิทํ มิคสังฆนครํ น สมํ น โสภณํ เอกภูมิปเทสํ สมตลํ ปริเยสิส์สามิ ยทิ มม รุจ์จนกํ เอกํ นครํ มาเปส์สามีติ.’
ในระหว่างกาลแต่นั้นมา พระวาสุเทพได้ดำริห์ดังนี้ว่า ตำบลเมืองมิคสังฆนครนี้ ที่ไม่เสมอไม่งาม เราจักแสวงหาภูมิประเทศอันหนึ่งที่มีพื้นราบ เราจักสร้างเมืองหนึ่ง ตามชอบใจของเราอย่างไรดี
‘เอวํ จิน์ตยมาเนว ภควโต ธาตุส์ส อุป์ปัช์ชนัฏ์ฐานัส์ส ทัก์/**38ขิณทิสาภาเค เอกภูมิปเทสํ สมตลํ อัท์ทส.’
เมื่อเธอดำริห์อยู่อย่างนี้ ก็ได้เล็งเห็นภูมิประเทศอันหนึ่ง มี/*38พื้นอันราบมีอยู่ในทักขิณทิศาภาคแห่งสถานอันจะบังเกิดแห่งพระธาตุของสมเด็จพระผู้ทรงพระภาคย์เจ้า
‘อถ ตัส๎มึ ปเทเส นครํ มาเปต๎วา กุนริกนาสราชานํ รัช์ชํ กาเรสิ.’
ครั้งนั้นเธอก็ให้สร้างพระนครลงในประเทศที่นั้น แล้วให้พระกุนริกนาสราชมาเสวยราช
‘อัต์ตโน ปน รุจ์จนกํ รัม์มัฏ์ฐานํ มาปิตัต์ตํ นครํ รัม์มนครํนาม วุจ์จติ.’
สถานอันเปนที่รื่นรมย์ พระฤๅษีได้สร้างตามความชอบใจของท่าน ชนทั้งหลาย จงเรียกเมืองว่าเมืองรัมมนคร
‘ตโต จีราคตาเยว ตัต์ถ วสัน์ตา พหู ชนา สัพ์พสัม์ปัต์ติสมิท์ธา สุภิก์ขา อภิรัม์มตรา โหน์ติ.’
จำเดิมแต่นั้น ครั้นจำเนียรกาลมามีชนเปนอันมากพากันไปอยู่ในเมืองนั้น ได้มีความสำเร็จสมบัติทั้งปวงเข้าปลาหาง่าย แสนสบายรื่นรมย์อย่างยิ่ง
‘ตโต จีราคตา ตัต์ถ นคเร เอโก ปุริโส กัก์ขโล ผรุโส อติทารุโณ สกมาตรํ อัก์โกสติ ปริภาสติ จ.’
จำเดิมแต่นั้นครั้นนานมา มีชายผู้หนึ่งที่อยู่ในเมืองนั้น เปนคนดื้อกระด้างหยาบคายร้ายทารุณด่าทอปริภาษมารดาของตน
/**39‘สา ปนัส์ส มาตา ทุก์ขํ อสหัน์ตีเยว กุนริกนาสรัญ์โญ สัน์ติกํ คัน์ต๎วา วัน์ทิต๎วา โรทิต๎วา ตํ ปวุต์ตึ ปวัก์ขติ.’
/*39ฝ่ายมารดาของชายนั้น เมื่ออดกลั้นความทุกข์ไว้มิได้ ก็ไปสู่สำนักพระเจ้ากุนริกนาสราช ถวายอภิวาทแล้วร้องไห้ทูลเรื่องราวนั้น
‘อถ นํ ราชา อาห อเร วสลิ ปุต์โต นาม สกมาตรํ ปหริตุํ ยุต์โต ยถา หิ นาม กํสตาลา มาตา ปุต์เตน ปหตา สัท์โท ปากโฏ โหติ โน เจ ปุต์โต ปหรติ มาตา อปากฏา ตุณ๎หีเยว ภวิส์สติ กัส๎มา ต๎วํ โรทสิ อิโต นิก์ขมาหีติ.’
ทีนั้นพระราชา ก็ตรัสกะหญิงนั้นว่า แนะหญิงถ่อย หญิงร้าย ขึ้นชื่อว่าลูกและตีแม่ของตนควรแล้ว มารดาเหมือนกังสดาลอันบุตรประหารแล้ว เสียงก็ปรากฏมี ถ้าหากว่าบุตรไม่ประหาร มารดาก็มิได้ปรากฏแล้ว จักได้ชื่อว่าเหตุมีแก่ท่านอย่างไรเล่า เพราะเหตุไรท่านจึงร้องไห้ จงออกไปเสียจากที่นี้
‘เอวํ วุต์เต สัพ์เพ เสนาปตยาทโย อมัจ์จา ตเถว วทัน์ติ.’
ครั้นเมื่อพระราชาตรัสอย่างนี้แล้ว อำมาตย์ทั้งหลายมีเสนาบดีเปนต้นทุกคน ก็พากันกล่าวอย่างเดียวกัน
/**40‘สา อัป์ปติภาณา หุต๎วา ราชนิเวสโต โอตริต๎วา ราชังคเณ ท๎วีหิ ชัณ์ณุเกหิ ภูมิยํ ปติฏ์ฐเปต๎วา ปาณินา ปถวึ ปหริต๎วา ปรามสิต๎วา เอวมาห อัย์เย พสุน์ทริ ต๎วํ สัพ์พโลกปติฏ์ฐานภูตา อิมํ การณํ ชานาหิ สัพ์เพ เทวคณาโย โลกปาลาทโยปิ อิมํ การณํ ชานถาติ วัต๎วา อุฏ์ฐาย เทวตานํ นมัส์สมานา สกเคหํ ปัก์กามิ.’
/*40หญิงนั้นก็ไม่มีคำตอบได้แล้ว จึงเดินลงมาจากพระราชนิเวศน์ แล้วคุกเข่าทั้งสองลงเหนือพื้นดินในพระลานหลวง ประหารแผ่นดินด้วยฝ่ามือแล้วคลำอยู่ ล่าวคำอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระแม่เจ้านางพระธรณี พระองค์ท่านนี้เกิดมาเปนที่ประดิษฐานแก่โลกทั้งปวง ขอจงได้ทราบพระญาณซึ่งเหตุการณ์อันนี้ไว้ด้วยเถิด แลนางกล่าวว่า ขอเทพยเจ้าเหล่าคณาทั้งหลายทั้งปวง มีท้าวโลกบาลเปนต้น จงได้ทราบพระญาณซึ่งเหตุการณ์อันนี้ด้วยเถิด แล้วจึงยืนขึ้นท้านมัสการแก่เทพยดาทั้งหลายแล้วก็ไปสู่เรือนแห่งตน
‘ตทเหว สัพ์เพ เทวคณา เอกัค์คตา หุต๎วา เตสํ กุชฌึสุ ตัส๎มึ รัต์ติภาเค เทวตา อาคัน์ต๎วา ตํ เอสมาห อัม์ม เส๎วเยว ตว ปิยชนํ คเหต๎วา นครโต /**41นิก์ขมาหิ มยํ อิมํ นครํ สราชานํ สห อธัม์มิกมนุส์สานํ เหฏ์ฐา โอรุช์ฌนํ การณํ กริส์สามาติ วัต๎วา อัน์ตรธายึสุ.’
ณวันนั้นแท้จริง ฝ่ายฝูงเทพยเจ้าทั้งปวง ก็พากันมีฉันทอันเดียวขึ้งเครียดแก่ชนราชการทั้งหลายนั้น แลในคืนวันนั้นเทวดาทั้งหลายก็มาสำแดงแก่หญิงนั้น/*41ดังนี้ว่า ดูกรแม่หญิงในวันพรุ่งนี้แท้เทียวท่านจงพาคนที่รักใคร่ของท่านออกจากเมืองไป เราทั้งหลายจักทำพระนครนี้กับพระราชาทั้งมนุษย์อาธรรม์ทั้งหลาย ให้เปนเหตุซุดลงภายใต้ ครั้นกล่าวแล้วก็อันตรธานหายไป
‘ตํ สุต๎วา สา ตุฏ์ฐจิต์ตา ปาโตว อัต์ตโน ปิยชนํ คเหต๎วา นครโต นิก์ขมิต๎วา ทูเร ปติวสิ.’
หญิงนั้นครั้นได้สดับเทพบรรหารแล้วก็มีจิตรชื่นชม ครั้นเวลาเช้าก็พาชนที่รักใคร่ของตนออกจากนครไปสำนักอยู่ในที่ไกล
‘ตัส๎มึ ขเณ เทวตา ตํ สกลนครํ อุทเกน โอสีทาเปต๎วา เหฏ์ฐา โอรุช์ฌิต๎วา สัพ์พฆรปิฏ์เฐ อุทกัส์ส เหฏ์ฐา โอสีทภาวํ คัจ์ฉัน์ติ.’
ในขณะนั้น เทวดาทั้งหลายก็บรรดาลให้เมืองนั้นจมลงด้วยน้ำ ซุดต่ำลงถึงภายใต้หลังเรือนทั้งสิ้น ก็ได้ถึงซึ่งกิริยาอันจมลงภายใต้แห่งน้ำ
‘สัพ์เพ อธม์มิกมนุส์สา กุนริกนาสราชปมุขา เอกัป์ปหาเรเนว มหาวินาสํ ปาปุณึสุ.’
ฝ่ายมนุษยอาธรรม์ทั้งหลาย มีพระเจ้ากุนริกนาสราชเปนประธาน ได้พากันถึงแล้วซึ่งมหาวินาสด้วยประหารครั้งเดียวนั่นเทียว
/**42‘ตํ ปวุต์ตึ สุต๎วา รัฏ์ฐวาสิโน ชนตา ตํ ทัส์สนัต์ถํ สมาคัญ์ฉึสุ’
/*42ประชุมชนชาวรัฏฐวาสีทั้งหลายได้ทราบ ปวัตติข่าวนั้น จึงได้พากันมาประชุมเพื่อจะดูเหตุนั้น
‘ตทา วาสุเทโว มหาอิสี อัต์ตโน ทิพ์พจัก์ขุนา โอโลเกต๎วา ตํ พหุชนสมาคมํ ทิส๎วา เตสํ โอวาทํ ทาตุกาโม อิท์ธิพเลนาคัน์ต๎วา อากาเส ปัล์ลังเกน นิสีทิต๎วา อัต์ตโน อุค์คหิตธัม์มํ ภควโต วจนานุกุลํ เตสํ เทเสน์โต อาห.’
ลำดับนั้น พระวาสุเทพมหาฤๅษี ได้แลดูด้วยญาณ คือ จักษุดังทิพย์ของตน ก็ได้เห็นประชุมชนเปนอันมากดังนั้นแล้ว ก็ใคร่เพื่อจะให้โอวาทแก่ชนทั้งหลายนั้น จึงได้มาโดยกำลังอิทธิฤทธิ์นั่งอยู่ด้วยบัลลังก์ในอากาศสำแดงอยู่ซึ่งธรรมอันตนได้เรียนไว้เปนลำดับ พุทธวจนของสมเด็จพระผู้ทรงพระภาคย์เจ้า กล่าวแก่ชนทั้งหลายเหล่านั้นว่า
‘อโห สัจ์จมิทํ วาก๎ยํ วุต์ตํ โลกหิเตสินา น ภเช ปาปเก มิต์เต น ภเช ปุริสาธัม์เม ภเชถ มิต์เต กัล๎ยาเณ ภเชถ ปุริสุต์ตเม /**43โย ภเช ปาปเก มิต์เต นิจ์จํ โส ทุก์ขเมธติ โย ภเช มิต์เต กัล๎ยาเณ นิจ์จํ โส สุขเมธติ อลโส คีหิ กามโภคี น สาธุ อสัญ์ญโต จ ปัพ์พชิโต น สาธุ ราชา น สาธุ อนิสัม์มการี โย ปัณ์ฑิโต โกธโนติ น สาธุ นิสัม์มการิโน รัญ์โญ ยโส กิต์ติญ์จ วัฑ์ฒัน์ติ ปัณ์ฑิโต สีลสัม์ปัน์โน นิโกโส ยสุ์ตตโมติ”’
โอ้ คำนี้เปนคำจริง สมเด็จพระโลกหิเตสีเจ้าได้ตรัสไว้ว่า นรชนอย่าได้คบมิตรบาป อย่าได้คบบุรุษอาธรรม์ ให้คบมิตรที่เปนกัลยาณชน ให้คบบุรุษอุดม ชนใดคบบาปมิตร ชนนั้นจะถึงทุกข์/*43เปนนิตยกาล ชนใดคบกัลยาณมิตร ชนนั้นจะถึงศุขเปนนิตยกาล คฤหัฐผู้บริโภความเกียจคร้านจะไม่ดี บรรพชิตไม่สำรวมก็ไม่ดี พระราชาไม่พิจารณาก่อนแล้วทำก็ไม่ดี บัณฑิตคนใดมักโกรธก็ไม่ดี ยศก็ดี เกียรติก็ดี ย่อมเจริญแก่พระราชาที่พระองค์พิจารณาก่อนแล้วแลทำการ บัณฑิตครองศีลไว้ ออกจากความโกรธได้เปนผู้มียศอุดม
‘โส เอวํ อิมาหิ พุท์ธวจนคาถาหิ สกลชนสมูหานํ โอวาทนัต์ถาย เทเสต๎วา ตัส์ส ธัม์มเทสนํ สุต๎วา มหาชนกายา อติวิย ปสีทิต๎วา อัญ์ชลึ กัต๎วา ตํ นมัส์เสสํุ.’
พระวาสุเทพฤๅษีนั้น ได้สำแดงอย่างนี้ เพื่อประโยชน์การโอวาทแก่ประชุมชนทั้งปวงด้วยพุทธวจนคาถาทั้งหลายเหล่านี้แล้ว หมู่มหาชนทั้งหลายได้ฟังธรรมเทศนาของพระวาสุเทพนั้น ต่าง/*44พากันเลื่อมใสหาที่เปรียบมิได้ แล้วพากันทำอัญชลีนมัสการพระวาสุเทพฤๅษี
/**44‘อถ โส วาสุเทโว สัพ์เพสํ คัณ๎หนัต์ถาย อัต์ตนาธิป์ปายอภิสัป์ปิตํ ปติฏ์ฐเปต๎วา เตสํ ตํ ทัส์เสน์โต อาห.’
ลำดับนั้นพระวาสุเทพนั้น ก็ประดิษฐานคำสาปลงไว้ เพื่อจะให้ชนทั้งปวงนั้น ถือมั่นไว้ด้วยอธิบายของตน จึงสำแดงคำสาปนั้นกล่าวแก่ชนทั้งหลายนั้นว่า
‘ยัส๎มึ ปเทเส วิรุท์เธ กุราชา ตัส๎มึ อุป์ปาตา จ ภวัน์ติ เอวํ นาฬีกทีปัม์ปิ จ อิน์ทปัตถํ เสสัม์ปิ รัฏ์ฐํ วินยํ ปุราณา อิธาปิ มัย๎หํ วิชิตํ สมัน์ตา ยาวัส์ส ราชา อธัม์มา กุคาหา ทุก์ขํ ปัช์ชัน์เต นาคเรปิ กิญ์จิ ธัม์เมน สเมน จ นานิจ์เจย์โย เอวํ วินาสํ ปวัต์ตตุส์ส ยาวัส์ส กัป์ปํ วิชิตํ มมัน์ติ.’
เมื่อพระราชาผิดธรรมมีอยู่ในประเทศใด อุบาทว์ทั้งหลาย ก็ย่อมมีขึ้นในประเทศนั้นดังนี้ เช่นเกาะนาฬีกแลเมืองอินทปัตถ์ก็ดี แว่นแคว้นอันวิเศษอื่นก็ดี ได้ถึงความพินาศเช่นกัน แต่บุราณก็ดี ก็แว่นแคว้นของเราในประเทศนี้ จะพึงมีพระราชาอาธรรม์ถือผิดอยู่เพียงใด ก็จะทำให้ชาวนครทั้งหลายถึงทุกข์อันใดอันหนึ่งได้ อนึ่ง /*45แว่นแคว้นของเรานี้ จะพึงมีอยู่ตลอดกัปปเพียงใด ถ้าหากพระราชาจะไม่พึงยังความวินิจฉัยให้เปนไปโดยธรรมเสมออยู่ไซ้ ขอให้แว่นแคว้นจงเปนไปสู่ความพินาศแก่พระราชานั้น ฉันนั้นเถิด
/**45‘เอวํ โส อภิสัป์ปถํ มหาชนัส์ส สมูเห สาเวต๎วา อัต์ตโน วสนํ อากาเสนาคัน์ต๎วา โส ปน ปเทโส อุทเกน อัช์โฌฏ์ฐิโต อติมหัณ์ณโว ชาโต เตน อัน๎วนนาเมน ปรัม์ปราภโต อัณ์ณวสีโท รัม์โมติ นาม ชาโต.’
พระวาสุเทพนั้น ได้ให้ประชุมมหาชนทราบคำสาปอย่างนี้แล้ว ก็เหาะไปสู่วสนสถานตนโดยประเทศอากาศ ก็และประเทศนั้น อันน้ำได้ท่วมแล้ว จึงบังเกิดเปนห้วงมหรณพ เพราะเหตุนั้น จึงได้มีชื่อว่า อันวนะสืบๆ มาจนปรากฏชื่อว่า “อัณณวสีโท รัมโม” ดังนี้
‘ตโต ปุนทิวเสเยว อวิทูรนคเร เอโก ปาปปุริโส จัณ์โฑ กัก์ขโล ผรุโส อัต์ตโน มาตรํ อัก์โกสติ ปริภาสติ จ.’
ณลำดับนั้น รุ่งขึ้นอิกวันหนึ่งแท้จริง มีปาปบุรุษคนหนึ่ง ในเมืองอวิทูรนครเปนคนดุร้ายดื้อกระด้างหยาบคาย ได้ด่าทอประหารบริภาษมารดาของตน
/**46‘สา ตํ ทุก์ขํ อสหัน์ตี กุนริกโรสรัญ์โญ สัน์ติเก โรทิต๎วา ตํ ปวุต์ตึ อาโรเจติ.’
/*46หญิงนั้นอดกลั้นต่อทุกข์นั้นมิได้ ก็ร้องไห้ไปสู่สำนักพระเจ้ากุนริกโรสราช ทูลประพฤติเหตุนั้น
‘โสปิ ราชา อัต์ตโน ภาตุส์ส ปวุต์ตึ อสุตัต์ตา จ ตัส์สาปิ เอวมาห อเร วสลิต์ถิ กิมัต์ถํ โรทสิ ปุต์โต นาม อัต์ตโน มาตรํ ปรหติ ยถา จ นาม กํสตาลาโต มหิสคิวาย ลัค์คิต๎วา ปุต์เตหิ ปหตา อติปากฏสรสัท์ทวัน์ตา โหน์ติ โน เจ ปุต์ตา ปหรัน์ตา กึสัท์ทา ปากฏา โหน์ติ อิทํ อัต์ถํ สัพ์พโลกวินิจ์เฉย์ยํ มา ต๎วํ กิญ์จิ วเทหีติ.’
แม้ว่าพระราชานั้น โดยเหตุที่พระองค์ไม่ทรงทราบประพฤติเหตุของพระภาดาด้วย ไม่ทรงทราบทุคคติด้วย จึงได้ตรัสแก่หญิงนั้นดังนี้ว่า แนะหญิงร้ายหญิงลุอำนาจ ท่านมาร้องไห้แล้ว เพื่อต้องการอะไร ชื่อว่าบุตรก็ย่อมประหารซึ่งมารดา เปรียบเหมือนกังสดาลซึ่งแขวนไว้ที่ฅอโคกระบือ เมื่อบุตรประหารแล้วก็มีสำเนียงดังปรากฏมีอยู่ ถ้าหาบุตรไม่ เสียงอะไรเล่าจะปรากฏมี เนื้อความนี้ เปนเครื่องวินิจฉัยของโลกทั่วไป ท่านอย่าว่าอย่างไรเลย
‘สา ตัส์ส วจนํ สุต๎วา อัป์ปฏิภาณา หุต๎วา ราชนิเวสนา โอตริต๎วา ชาณุมัณ์ฑเลหิ ปถวิยํ ปติฏ์ฐเปต๎วา หัต์เถน ตํ ปัป์โป/**47เฏต๎วา สัพ์พทิสานํ เทวตานํ นมัส์สมานา เอวมาห.’
หญิงนั้น ครั้นได้ฟังรับสั่งดังนั้นแล้ว ก็มิรู้ที่ว่าจะพูดอย่างไรได้ จึงลงจากพระราชนิเวศน์มา หมอบลงเหนือปถพีด้วยเข่าทั้งสองแล้ว/*47ตบแผ่นดินด้วยมือพลาง นมัสการแก่ฝูงเทพยดาทั้งหลายทุกทิศแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า
‘โภน์โต โภน์โต เทวสังฆา โลกปาลา มหิท์ธิกา อิน์ทา เทวา จ ภูปติ มหาอิสิ สจัก์ขุมา ปัส์สัน์ตุ มํ ทุก์ขัป์ปัต์ตํ อนาถํ อัป์ปรายนํ ราชานํ อัต์ตโน นาถํ กาตํุ อาคัจ์ฉึ หํ อิธ ราชา อธัม์มมัจ์จา จ นิค์คหํ มํ ทุก์ขํ ปุน มาตา จ นาม ปุต์เตน ปหริตํุ ยุต์ตา อิติ ปติวัต์ตํุ น สัก์โกมิ ยุต์ตายุต์ตํ ปชานถ เอวํ วัต๎วาน สา อิต์ถี ปัก์กามิ สกัฏ์ฐานกัน์ติ.’
ข้าแต่ฝูงเทพยดาเจ้าผู้จำเริญๆ ทั้งหลาย ทั้งท้าวโลกบาลผู้ชาญมหิทธิฤทธิ์ แลพระอินทรเทวราชผู้ทรงฤทธิ์ อิกพระภูบดี แลพระมหาฤๅษีผู้มีจักษุญาณ ขอจงได้ทัศนาการดูข้าพเจ้าผู้ทนทุกข์อนาถา หาที่พึ่งพามิได้ หวังพระราชาไว้ว่าเปนนาถะของตน สู้อดทนมาเฝ้าในพระราชนิเวศน์นี้ พระราชาแลอำมาตย์มนตรี ก็พากันอาธรรม์ข่มขี่กระหม่อมฉันให้ได้รับความทุกข์ยาก หากมากล่าวว่า มารดาอันบุตรประหารก็ควรแล้วดังนี้ ข้าพเจ้ามิรู้ที่ว่าจะกล่าวตอบ ขอท่านทั้งหลายมีทิพญาณจงทราบรบอบชอบผิดไว้ด้วยเทอญ เมื่อหญิงนั้น รำพรรณดังนี้แล้ว ก็หลีกไปสู่สถานตน
/**48‘อถ จ เอโก ปุริโส ตัส์ส ภาตุส์ส สุฏ์ฐสาริตํ สุต๎วา รัญ์โญ สัน์ติกํ คัน์ต๎วา อาห เทว ตุม๎หากํ ภาตโร อิมินา อธิป์ปาเยน วจเนน มหาวินาสํ ปาปุณาติ มา เอวํ อวจุต์ถาติ.’
/*48ก็และลำดับนั้น มีราชบุรุษผู้หนึ่งได้สดับซึ่งเหตุแห่งพระภาดาของพระราชานั้นอันตนจำไว้ได้ดีแล้ว จึงไปสู่สำนักพระราชาทูลว่า ข้าแต่เทวดาเจ้า พระภาดาของพระองค์ได้ถึงซึ่งมหาวินาศด้วยถ้อยคำอันพระภาดาอธิบายแล้วอย่างนี้
‘ราชา ตัส์ส วจนํ สุต๎วา ภีตตสิโต หุต๎วา กึ กโรมาติ อาห.’
ขอพระองค์เจ้าอย่าได้กล่าวอย่างนี้เลย ฝ่ายพระราชาได้ทรงสดับคำราชบุรุษนั้น ก็หวาดหวั่นด้วยความกลัวแล้ว จึงถามว่าควรเราทั้งหลายจะทำอย่างไรเล่า
‘ตเทโก ปัณ์ฑิตามัจ์โจ เอวมาห ยทิ เทว มยํ คัน์ธมาลาทีหิ ตุม๎หากํ อัย์ยกัส์ส มหาวาสุเทวัส์ส อิสิโน ขมาเปต๎วา อิทํ วิรุท์ธกัม์มํ ปวาหนัต์ถาย ยาจิส์สามาติ.’
ครั้งนั้นอำมาตย์บัณฑิตผู้หนึ่งทูลอย่างนี้ว่า ข้าแต่เทวดาเจ้า ถ้าหากว่าเราทั้งหลายขอษะมาโทษแก่พระมหาวาสุเทพฤๅษีผู้อัยกาของพระองค์ ด้วยคันธมาลาทั้งหลายแล้ว ขอให้ท่านห้ามซึ่งกรรมอันผิดนี้เถิด
/**49‘เส สาธูติ วัต๎วา อัต์ตโน นิเวสนัส์ส พหิอาฬิน์เท อาสนํ ปัญ์ญาเปต๎วา ทีปธูปคัน์ธมาลาทีหิ ปติยาทาเปต๎วา อุจ์ฉุปัพ์พตาภิมุขํ กัต๎วา ปุนัป์ปุนํ วัน์ทิต๎วา เอวํ อภิยาจิ ภัน์เต เม โทสํ ขมาเปหิ มา มํ วินาสํ ปาเปตูติ.’
/*49พระราชานั้น ก็ตรัสว่า สาธุ ดังนี้แล้ว จึงให้แต่งตั้งอาสนะณภายนอกระเบียงพระนิเวศน์ของพระองค์ แล้วจัดประทีปธูปคันธมาลาเปนต้น ผันพระภักตร์ต่อภูเขาอุจฉุบรรพต ถวายอภิวาทกราบแล้วกราบเล่า กล่าวอ้อนวอนว่าดังนี้ “ภัน์เต” ข้าแต่พระดาบศผู้เจริญ ขอท่านจงได้อดโทษแก่ข้าพเจ้า จงอย่าให้ข้าพเจ้าถึงความวินาสเลย
‘วาสุเทโว จัส์ส ทิพ์พโสเตน ตํ วจนํ สุต๎วา จิน์เตสิ อิทํ มยา หิย์โย อภิสัป์ปิตํ กัต๎วา อิเมเต อัน์ธพาลา อคติคตา ยถวา โหน์ติ น จ เอตํ มยา ขมิตัพ์พัน์ติ.’
ฝ่ายพระวาสุเทพดาบศ ก็ได้ยินคำอ้อนวอนนั้นโดยทิพโสตแล้ว จึงดำริห์ว่าเราได้ทำคำสาปนี้ไว้เมื่อวานนี้แล้ว ชนทั้งหลายเหล่านี้เปนอันธพาล ลุอำนาจอคติ มีอยู่ฉันใด การขมาโทษนั้น เราจะไม่พึงอดโทษให้
/**50‘สัพ์เพ เทวตา ตัส์ส มนํ ญัต๎วา กตกัล๎ยาณมนุส์สานํ วิคหิตา หุต๎วา นครโต ปัก์กมาเปต๎วา เย มนุส์สา ปุญ์ญกรณธนสัน์นิจ์จยํ กัต๎วา ฐปิตํ ตํ สัพ์พํ โกฏ์ฐาคาราทีนํ เทวตานุภาเวน พหินครํ อุล์สังฆา เปต๎วา ปาปเก มนุส์เส อวเสเส กัต๎วา สกลนครํ สทุชนํ ราชัป์ปมุขานํ เหฏ์ฐา อุรุช์ฌาเปต๎วา มหาวินาสํ ปาเปสํุ.’
/*50ฝ่ายฝูงเทพยดาทั้งปวงได้ล่วงรู้วารจิตแห่งพระวาสุเทพแล้ว ก็สงเคราะห์มนุษย์ทั้งหลายที่ได้สร้างกัลยาณธรรมไว้ กันให้หลีกไปเสียจากเมือง มนุษย์ทั้งหลายใดที่ได้ทำการสระสมทรัพย์ไว้เพื่อการทำบุญยังประดิษฐานอยู่ ทรัพย์ทั้งปวงนั้นมีโกฏฐาคารเปนต้น ก็ได้เลื่อนออกไปอยู่นอกเมืองด้วยอำนาจเทวานุภาพ แลได้ทำพวกมนุษย์บาปไม่เหลืออยู่ แล้วทำให้พวกทรชนมีพระราชาเปนประธานกับชาวเมืองทั้งสิ้น ให้ซุดต่ำลงไปภายใต้ ถึงมหาวินาจหมด สถานในพระนครแลพระลานหลวงก็บังเกิดเปนห้วงมหรณพ เต็มไปด้วยน้ำอันฦกยิ่ง
‘ตัส๎มึ นคเร ราชังคณัฏ์ฐาเน อุทเกน มหัณ์ณโว ชาโต คัม์ภีรตโร จ โส ปน ปเทโส รัญ์โญ อภิยาจิตัต์ตา ยาจิยรุหโท นาม ปากโฏ อโหสิ.’
ก็และประเทศนั้น ก็มีชื่อเรียกว่า “ยาจิยรหโท” ปรากฏมีมาเพราะเหตุว่า พระราชาได้ร้องขอต่อพระฤๅษีแล
/**51‘วาสุเทโวปิ ตํ ปวุต์ตึ สุต๎วา สํวิค์คมานโส หุต๎วา ภควโต เทสนานุสาเรน วิฬารสํขาลิกํ นาม ธัม์มํ อุทาเนน์โต อาห.’
/*51ฝ่ายพระวาสุเทพ ได้ทราบประพฤติข่าวนั้นก็มีจิตรอันสังเวช เปล่งอุทานกล่าวธรรมชื่อว่าวิฬารสังขาลิก โดยการรฦกตามคำเทศนาของสมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้าว่า
‘กัล๎ยาณการี กัล๎ยาณํ ปาปการี จ ปาปกํ ยาทิสํ วัป์ปเต พีชํ ตาทิสํ ลภเต ผลํ ทุล์ลโภ ปุริสาชัญ์โญ ทุล์ลโภ โลกโวหาโร น โส สัพ์พัต์ถ ชายเต ยัต์ถ โส ชายเต ธีโร ตํ กุลํ สุขเมธติ ยัต์ถ โส ชายเต พาโล ตํ กุลํ ทุก์ขเมธติ อิเม เท๎ว ปาปกา ธัม์มา จัณ์ฑา ผรุสกัก์ขลา มาตุคุณํ น ชานัน์ติ โปเถน์ติ สกมาตรํ /**52เต สเทเส นาเสน์ติ ทุเว ราชาทินาครา ยถาปิ โปโส มิต์ตพิน์ทุนามโก อุป์ปัต์ติคัพ์โภ วสิ มาตุกุจ์ฉิยํ ปุพ์เพหิ ปาปอุปถัม์ภทุก์ขทํ คาโม วินาสํ สห โจรลุม์ปิกํ วิปาเจ อัค์คีหิ ปเทย๎หเร กุเล วาเรหิ สังข๎ยา ปิ สหัส์สวารา กุโปริโส วาสิ จ ยัต์ถ ฐาเน คาเม อรัญ์เญปิ จ ตํ วัช์เชย์ยาติ.’
คนผู้กัลยาณการี ก็ทำกรรมอันงาม คนผู้ปาปการี ก็ทำกรรมอันบาป พืชเช่นใดที่บุคคลหว่านลงไว้ บุคคลก็ย่อมได้ผลเช่นนั้น ปุริสาชัญญ ผู้ที่บุคคลหาได้โดยยาก บุคคลผู้นำโลกไปโดยวิเศษก็หาได้โดยยาก บุคคลเช่นนั้น ย่อมไม่เกิดในตระกูลทั่วไป บุคคลผู้นักปราชญ์นั้นเกิดในตระกูลใด ก็ย่อมทำให้ตระกูลนั้นได้ความศุข คนพาลนั้น เกิดในตระกูลใด ก็ย่อมพาให้ตระกูลนั้นได้ความทุกข์ ธรรมทั้งหลายเปนบาปสองประการเหล่านี้ คือ บุคคลผู้ร้ายกาจหยาบคายดื้อกระ/*52ด้างมิได้รู้คุณมารดา ตีมารดาตน ชนเหล่านั้น พาให้ประเทศกับชาวนครทั้งหลาย มีพระราชาทั้งสองเปนต้นให้ฉิบหายไป คล้ายกับมิตตวินทุกบุรุษย์ เมื่อตั้งครรภ์อยู่ในท้องแห่งมารดา แท้จริงบุพพกรรมได้ให้ทุกข์เปนอุปถัมภกรรมอันบาป บ้านก็ได้ฉิบหายเกิดโจรปล้น ตระกูลก็ได้ถูกไฟ คือ บาปวิเศษเผา โดยวารทั้งหลาย นับได้ถึงพันครั้ง บุรุษย์ชั่วได้อยู่แล้วในที่ใดจะเปนบ้านก็ดี ป่าก็ดี บุคคลพึงเว้นบุรุษย์ชั่วนั้นให้ไกลเถิด
‘อิติ หริปุญ์เชย์ยนิท์เทโส มหาจาริกานุสาเรน โพธิรํสินา นาม มหาเถเรน ลังกโต ทุติยปริจ์เฉโท นิฏ์ฐิโต.’
อันนี้ เปนเรื่องแสดงด้วยเมืองหริภุญไชยเปนปริเฉทที่สอง อันพระมหาเถรมีนามว่า โพธิรํสี ได้แต่งตามคำมหาจาริก จบเท่านี้
จามเทวีวงษ์ ปริเฉท ๓
/**53‘ยัญ์จาปิ ศิลาปัต์ตํ อุทปาทิ ตํ ชินัส์ส ปัต์ตปติฏ์ฐานภูตํ.’
/*53แผ่นศิลาบัตรอันใดเล่า ที่ได้บังเกิดขึ้นแล้วปรากฏแล้ว เปนที่ประดิษฐานบาตรของพระชินสีห์เจ้า
‘สัพ์เพปิ เทวาสุรพ๎รห๎มกาอีกา อาคัม์ม ปูเชน์ติ ปัต์ตํ นิจ์จกาลํ อถาปิ อิสิคณิกา ยัสส์สิมา หิมาลยาโต คคเณ อาคตา ปูเชน์ติ ตํ เสลปัต์ตํ นิรัน์ตรํ สุลัก์ขิตํ ตํ ชินธาตุฏ์ฐานตัน์ติ.’
เทวดาอสูรหมู่พรหมทั้งหลายทั้งปวง ได้พากันมาบูชาแผ่นศิลาบัตรเปนนิตยกาล ถึงแม้ว่าหมู่พระฤๅษีผู้มียศทั้งหลาย ได้เหาะมาแล้วในอากาศแต่ภูเขาหิมาลัย พากันบูชาแผ่นศิลาบัตรนั้นเปนนิรันดร ที่ตำบลนั้น ได้กำหนดกันไว้โดยดีว่า เปนสถานที่ตั้งพระชินธาตุแล
‘อิสิ จ เสฏ์โฐ วาสุเทวนามโก สุช์ฌานธาโร วุฏ์ฐานการโก ชฏาสุ ธาโร คคเณหิ อาคโต เสลํ สุปัต์ตํ วรปุป์ผํ ปูชยิ /**54อถัส์ส วิตัก์กิสิโน อุปาทิตํ อิทัม์ปิฏ์ฐานํ พุท์ธเสฏ์ฐพ๎ยากรํ มหาชนตาภิสัณ์ฐิตํ ภวิส์สติ เขมตรํ อนาคตํ ตถาคตัส๎มึ ปรินิพ์พุตัส๎มึ ปรัม๎หิ กาลัม๎หิ คติม๎หิ สัน์เต มัย๎หัญ์จ ธาตุ สรีรกเมกํ ปาตุพ์ภวิส์สติ อิธัฏ์ฐานเกติ อหัญ์จ สิส์โส มุนิโน ภวามิ ชินัส์ส วาจํ น ยุต์ตํ ชเหย์ยํ เอต์ถาปิ ปุรํ นิมิต์ตํ ยโตหํ อปิจ โกจิ สหาโย ภเวย์ยัน์ติ.’
อนึ่งพระฤๅษีผู้ประเสริฐมีนามว่าวาสุเทพผู้ทรงฌานชำนาญการวุฏฐานวิธีทรงชฎาเปนอันดี เสด็จมาโดยอากาศ ได้ถวายอภิวาท/*54วรบุปผาบูชาแผ่นศิลาบัตรเปนอันดีแล้ว. ลำดับนั้น ความปริวิตกได้บังเกิดขึ้นแก่พระฤๅษีเจ้านั้นว่า “สถานที่นี้สมเด็จพระพุทธองค์เจ้าผู้ประเสริฐได้พยากรณ์ไว้ จักเปนสถานที่อันมหาชนประชมอยู่เปนเมืองอันเกษมต่อไปภายน่า ครั้นเมื่อองค์พระตถาคตเจ้าปรินิพานแล้ว กาลเปนเบื้องน่าล่วงไปแล้วมีอยู่ พระธาตุสรีรของเราส่วนหนึ่งจักปรากฏมี ณสถานที่นี้” ดังนี้ เราเล่าก็เปนศิษย์สมเด็จพระมุนีเจ้า จะพึงละซึ่งพระวาจาแห่งพระชินสีห์เจ้าก็หาสมควรไม่ กาลไรเล่าเราควรเนรมิตรเมืองในที่นี้ อนึ่ง เล่าใครจักเปนสหายช่วยในการนี้
‘อถ โส จิน์ติตสมนัน์ตรเมว สุก์กทัน์ตมหาอิสิ อิทธ์ธิวิธิชุติวิก์กัม์มพลสมัน์นาคตํ ธัม์มิกัน์นาม ปัพ์พตํ มุท์ธนิฏ์ฐิตํ ลโว นาม นครมุปนิส์สาย อัต์ตโน /**55สหายํ อัท์ทส โส สุก์กทัน์โต มหาสหาโย อิท์ธิพลปรัก์กม พ๎ยัต์ติปฏิพลสมัน์นาคโต สัพ์พกัม์มกรณกุสโล โส มม กิจ์จํ กาตํุ สมัต์โถ โหติ กัน์นุ ตัส์ส สัน์ติกํ ปหิณิส์สามีติ.’
ลำดับนั้น ณกาลอันเปนระหว่างแห่งพระวาสุเทพคิดอยู่นั่นเทียว ก็ได้เห็นซึ่งพระสุกกทันตมหาฤๅษี ผู้มีความรุ่งเรืองด้วยอิทธิวิธีมาตามพร้อมแล้วด้วยวิกรมพลผู้เปน/*55สหายของตน ได้อาศรัยอยู่พระนครชื่อลโว อันประดิษฐานอยู่ณยอดบรรพตชื่อธัมมิก พระสุกกทันตมหาสหายนั้น เธอถึงพร้อมแล้วด้วยอิทธิพลแลปรักกมพยัติแลปติพล เธอฉลาดในการช่างทั้งปวง เธอนั้นสามารถเพื่อจะทำกิจของเราได้ เราจะส่งใครไปสู่สำนักเธอดีหนอ
‘ตัส์ส จิน์ติตสมนัน์ตรเมว ตัส๎มึ ปุพ์พุต์ตรกัณ์ณทิสาภาเค เวฬุคัจ์ฉํ เอกา รุก์ขกา เทวตา ตัส์ส มนํ ญัต๎วา อาคัน์ต๎วา เอวมาห อหํ ภัน์เต ตุม๎หากํ ทูตทาสา ภวิส์สามิ ปัณ์ณํ ลิขิต๎วา มํ เปเสถาติ.’
ณกาลเปนระหว่างที่พระวาสุเทพกำลังดำริห์อยู่นั่นเทียว มีพฤกษเทพดาองค์หนึ่ง อาศรัยอยู่กอไผ่อันตั้งอยู่ในเบื้องทิศาภาคแห่งทิศบุพพุดร (อิสาน) นั้น ได้ทราบวาระน้ำจิตรแห่งพระวาสุเทพนั้นแล้ว เสด็จมาสำแดงอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระฤๅษีผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักเปนทูตทาสของท่าน ขอท่านจงเขียนหนังสือแล้วส่งข้าพเจ้าไป
/**56‘โส สาธูติ วัต๎วา อัต์ตนาธิป์ปายํ ปัณ์ณํ ลิขิต๎วา ตัส์ส หัต์เถ ฐเปต๎วา เปเสสิ.’
/*56พระวาสุเทพนั้นกล่าวว่าสาธุแล้ว ก็เขียนหนังสืออันเปนความอธิบายของตนมอบให้ในหัตถ์แห่งพฤกษาเทวดานั้นแล้วส่งไป
‘สาปิ สเวฬุคัจ์เฉน พิงคนทิยา โสเต คัน์ต๎วา เอกาเหเนว ลวนครติฏ์ฐํ สัม์ปาปุณิ.’
พฤกษเทวดานั้นได้ไปตามกระแสน้ำพิงคนทีกับด้วยกอไผ่ได้ ถึงแล้วซึ่งท่าเมืองลวนครโดยวันเดียวเท่านั้น
‘ตัส๎มึ ขเณ สุก์กทัน์ตปัณ์ฑิตมหาอิสี ปัพ์พตมุท์ธโต โอตริต๎วา น๎หานัต์ถาย มหานทึ คัน์ต๎วา ตํ ทิส๎วา กตรทัณ์เฑน นทีโสเตน ขิปิต๎วา ทุติยัม์ปิ ตติยัม์ปิ โส เวฬุคัจ์โฉ ปุนัป์ปุนํ ตํ ติฏ์ฐํ อาคัญ์ฉิ.’
ในขณะนั้น พระสุกกทันตบัณฑิตมหาฤๅษีลงมาจากยอดบรรพตไปสู่ท่ามหานที เพื่อจะสรงน้ำ เธอได้เห็นกอไผ่นั้น ก็ค้ำด้วยไม้สักเท้าไสให้ไปตามกระแสน้ำ ถึงสองครั้งสามครั้ง กอไผ่นั้น ก็มาสู่ท่านั้นอิก
‘อถ สุก์กทัน์โต ภวิตัพ์พเมต์ถ การณัน์ติ จิน์เตสิ เอวํ จิน์ติเตเยว ตัส๎มึ อุปริ อภิรุหิต๎วา ปัณ์ณภัณฑํ ทิส๎วา กึ อิทัน์ติ อาห.’
ลำดับนั้น พระสุกกทันต์ จึงดำริห์ว่าเหตุการณ์จะพึงมีในกอไผ่นี้ ครั้นเมื่อเธอคิดแล้วอย่างนี้ จึงไต่ขึ้นไปบนกอไผ่นั้น ก็เห็นหนังสือผูกอยู่ จึงกล่าวว่า นี่อไร
/**57‘อถโข สา เทวตา อาห ภัน์เต ตุม๎หากํ สหาโย มหาวาสุเทโว มํ ปัณ์ณํ อาหราเปต๎วา ตํ ปัก์โกสาเปสีติ.’
/*57ทีนั้น เทวดานั้นก็กล่าวว่า ข้าแต่พระฤๅษีผู้เจริญ พระมหาวาสุเทพผู้สหายของท่าน ให้ข้าพเจ้านำหนังสือมาเชิญท่านไป
‘ตัส์สาย วจนํ สุต๎วา ปัณ์ณํ วาเจต๎วา วาสุเทวัส์สาธิปายํ ญัต๎วา เอวมาห อัม์โภ อิโต สัต์ตเม ทิวเส คมิส์สามิ อิโต ต๎วํ ปฐมํ คัน์ต๎วา มม สหายัส์ส ชานาเปหีติ วัต๎วา อุย์โยเชสิ.’
พระสุกกทันต์ครั้นได้ฟังคำเทวดานั้น แล้วอ่านหนังสือดู ก็รู้อธิบายของพระวาสุเทพแล้ว จึงกล่าวอย่างนี้ว่า ดูราเทวดาผู้จำเริญ เราจักไปในวันที่ ๗ ตั้งแต่วันนี้ไป ท่านจงไปจากนี่ก่อนเถิด แล้วจงแจ้งให้สหายของเราทราบด้วยเถิด
‘สา สาธูติ วัต๎วา สุก์กทัน์ตํ วัน์ทิต๎วา อุทกปติโสเตนาคัน์ต๎วา ภัน์เต อิโต สัต์ตเม ทิวเส ตุม๎หากํ สหาโย สุก์กทัน์ตปัณ์ฑิโต อาคมิส์สามิติ อาห.’
พฤกษเทวดานั้น ก็รับว่าสาธุ แล้วอภิวาทพระสุกกทันต์แล้ว กลับทวนกระแสน้ำมาแจ้งแก่พระวาสุเทพฤๅษีว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตั้งแต่วันนี้ไปในวันที่ ๗ พระสุกกทันตบัณฑิตสหายของท่านจักมา”
/**58‘วาสุเทโวปิ ตํ ปวุต์ตึ สุต๎วา สุเว อัต์ตโน นิฏ์ฐิตปัต์ถนาวิย โสมนัส์สชาโต อโหสิ.’
/*58แม้ว่าพระวาสุเทพครั้นได้ทราบประพฤติข่าวเช่นนั้น ก็บังเกิดโสมนัศราวกะว่า ความปราถนาของตนได้สำเร็จลงแล้วในวันพรุ่งนี้แล
‘สัต์ตเม ทิวเส สุก์กทัน์โต อากาเสน อิท์ธิพเลนาคัน์ต๎วา มาลุรุก์ขวเน เวฬุคุม์พัส์ส มัช์เฌ รัม์มนิยัฏ์ฐาเน วสิ.’
ครั้นวันที่คำรบ ๗ พระสุกกทันต์ก็เหาะมาด้วยกำลังฤทธิ์โดยประเทศอากาศ ได้สำนักอยู่ในป่ามาลุพฤกษ์ อันรัมนิยสถานท่ามกลางเชิงไผ่
‘ตํ ทิวสํ ตัส๎มึ ฐาเน เอกํ เทวาลยํ นิม์มิต๎วา เทวัญ์จ เทวิต์ถิรูปัญ์จ อภินิม์มิต๎วา ตัต์ถ ฐเปต๎วา ปูเชสิ.’
ในวันนั้นเธอเนรมิตรเทวาลัยหลังหนึ่ง ในที่นั้นแล้ว เนรมิตรเทวรูป ๑ เทวิตถีรูป ๑ ประดิษฐานไว้ในเทวาลัยนั้นบูชา
‘กัส๎มา โส เอวํ กโรตีติ.’
มีคำปุจฉาว่า พระสุกกทันต์นั้น เธอทำอย่างนี้เพราะประสงค์อะไร
/**59‘ตัส์ส กิร อาคมนทิวเสเยว ตํ รัต์ติภาเค เทวตาคัน์ต๎วา ตัส์ส วรํ อทาสิ ตัส๎มา โส เทวตาย คุณปัจ์จุปการกํ กโรตีติ ตํ ปน ฐานํ อุทกมัญ์ชุสรา ชาตํ อโหสิ.’
/*59ดังได้สดับมาในวันเมื่อพระฤๅษีจะมานั้นแท้จริง ในกาลอันเปนรัตติภาคนั้น เทวดาองค์นั้นได้มาให้พรแก่เธอ เพราะเหตุนั้นพระสุกกทันต์ จึงทำคุณปัจจุปการแก่เทวดานั้น ก็และตำบลที่นั้นจึงได้ปรากฏเปน อุทกมัญชุสระ ต่อมา
‘โส ตัต์ถ วสิต๎วา รัต์ติภาเค เชเปต๎วา ปาโต วุฏ์ฐาย สริรปฏิชัค์คนํ กัต๎วา อรุณุค์คมนกาเลเยว มม สหายัส์ส วาสุเทวัส์ส สัน์ติกํ คมิส์สามีติ อุจ์ฉุปัพ์พตํ คัน์ต๎วา วาสุเทโวปิ ตถา กาเล มม สหายกัส์ส สุก์กทัน์ตัส์ส สัน์ติกํ คมิส์สามีติ อุจ์ฉุปัพ์พโต อาคัน์ต๎วา เต อุโภ มัค์คัน์ตเร สมาคัจ์ฉึสุ.’
พระดาบศนั้นได้สำนักอยู่ในที่นั้น ตลอดราตรีภาคอันสิ้นไปแล้ว ครั้นเวลาเช้าตื่นขึ้นแล้วก็ชำระสรีระแล้ว จึงดำริห์ว่า “ณเวลากาลอรุณขึ้นมา เราจักไปสู่สำนักพระวาสุเทพผู้สหายของเรา” แลเธอก็ไปสู่เขาอุจฉุบรรพต ฝ่ายว่าพระวาสุเทพก็ได้ดำริห์ว่า “ณเวลากาลอรุณขึ้นมา เราจักไปสู่สำนักพระสุกกทันต์ ผู้สหายของเรา” แล้วเธอก็มาจากเขาอุจฉุบรรพต /*60พระดาบศทั้งสองนั้นก็ได้มาประจวบกันณระหว่างมรคา
/**60‘ตทา วาสุเทโว สุก์กทัน์ตํ ปุจ์ฉิ สัม์ม ต๎วํเยว สยนโต กทา อาคัจ์ฉสีติ.’
ลำดับนั้น พระวาสุเทพได้ถามพระสุกกทันต์ว่าดังนี้ “แนะสหายท่านตื่นนอนเมื่อไรจึงมา”
‘อรุณุค์คมนสมเย อาคโตม๎หิ สัม์มาติ.’
พระสุกกทันต์ตอบว่า “ดูกรสหาย เรามาแล้วณสมัยเมื่ออรุณขึ้น”
‘สัม์ม อหัม์ปิ อรุณุค์คมนสมเยเยว อาคัญ์ฉิน์ติ.’
พระวาสุเทพก็กล่าวว่า แนะสหาย ถึงแม้ว่าเรา ก็ได้มาแล้วณสมัยเมื่ออรุณขึ้นเหมือนกัน
‘อถ นํ สุก์กทัน์โต อาห เตนหิ สัม์ม มยํ สมอิท์ธิวิธิสมวิถีสมเวคสา อปุพ์พํ อจริมํ อาคตัม๎หา อิทัญ์จ ฐานํ อัม๎หากํ อาคตมัค์คัส์ส เวมัช์ฌํ โหตีติ.’
ลำดับนั้น พระสุกกทันต์จึงกล่าวกะพระวาสุเทพว่า “แนะสหาย ถ้ากระนั้นเราทั้งสอง ก็มีอิทธิวิธีเสมอกัน มีวิถีเสมอกัน กำลังเร็วเสมอกัน ได้พากันมาแล้วไม่ก่อนไม่หลังกัน สถานที่นี้/*61ก็เปนย่านกลางมรคาที่มาแล้วของเราทั้งหลาย”
/**61‘อาม สหายาติ วาสุเทโว อาห’
พระวาสุเทพก็กล่าวว่า “เออ พระสหาย” ดังนี้แล
‘เต อุโภปิ อากาเส ฐิตกาเลว อัญ์ญมัญ์ญํ ปติสัณ์ฐารมกํสุ.’
แม้ว่าพระดาบศทั้งสองนั้น ได้ทำปฏิสัณฐานกันแลกัน ในกาลเมื่อประดิษฐารอยู่แล้วในอากาศนั่นเทียว
‘ตํ สัน์ธาย ตโต ปภูติ ตํ ปเทสํ มัค์คํ ปัพ์พชิตเวมัช์ฌัน์ติ ปฐัน์ติ.’
ประชุมชนทั้งหลาย ได้พากันหมายสำคัญที่ตำบลนั้น กล่าวว่า “ประเทศนั้น เปนมรคาย่านกลางทางบรรพชิต” (ย่านพระ)
‘วาสุเทโว สุก์กทันตํ ตโต นิวัต์ตาเปต๎วา เต อุโภ มาลุวนํ คัน์ต๎วา ตํ ทิวสํ ตัต์ถ วสึสุ ปุนทิวเส มาลุวนโต วุฏ์ฐาย สริรปฏิชัค์คนํ กัต๎วา สีลาปัต์ต/**62ฐิตัฏ์ฐานํ คัน์ต๎วา ตํ ปุป์เผหิ ปูเชต๎วา วัน์ทิต๎วา อัฏ์ฐํสุ.’
พระวาสุเทพก็ให้พระสุกกทันต์จากที่นั้นแล้ว พระดาบศทั้งสองก็พากันไปสู่ป่ามาลุวัน ในวันนั้นก็ได้พากันสำนักอยู่ในป่ามาลุวันนั้น ครั้นวันรุ่งขึ้นพระดาบศทั้งสอง/*62ก็พากันออกจากป่ามาลุวันแล้ว ทำการขัดสีร่างกาย (อาบน้ำ) แล้วไปสู่สถานที่ตั้ง ศิลาบัตร แล้วบูชาแผ่นศิลาบัตรนั้น ด้วยดอกไม้ทั้งหลาย แล้วถวายอภิวาทแล้วพากันยืนอยู่
‘อถ นํ วาสุเทโว อาห สัม์ม กิร ปุพ์เพ อัม๎หากํ สัต์ถา อิธ ฐาเน ฐิโต เอวํ พ๎ยากโรติ อิทํ ฐานํ อนาคเต กาเล มหานครํ ภวิส์สติ อปิจ มยิ ปรินิพ์พานคเตเยว มัย๎หํ สารีริกธาตุ เอกํ อุป์ปัช์ชิส์สตีติ เตนาหํ มม สหายํ ปัก์โกสาเปต๎วา อิธ วิมํสนัต์ถาย มยา อิธ นครํ มาเปตํุ วัฏ์ฏติ น วัฏ์ฏตีติ.’
ลำดับนั้น พระวาสุเทพได้กล่าวกะพระสุกกทันต์ว่า แนะสหายได้ยินว่า “พระศาสดาของเราทั้งหลายได้เสด็จมาทรงยืนอยู่ในที่นี้ แล้วตรัสพยากรณ์ไว้อย่างนี้ว่า” “สถานที่ตำบลนี้ จักเปนพระมหานครในอนาคตกาล อิกประการหนึ่ง เมื่อเราพระตถาคตปรินิพานแล้วนั้น พระสารีริกธาตุส่วนหนึ่งของเราจักบังเกิดขึ้นกะนี้แล” อาศรัยที่เหตุที่พุทธพยากรณ์ไว้ดังนี้ เราจึงได้เรียกสหายมาเพื่อพิจารณาดูในประเทศนี้ ว่าควรเราจะสร้างเมืองในที่นี้ฤๅไม่
/**63‘อถ นํ สุก์กทัน์ตปัณ์ฑิโต อาห เตนหิ สัม์ม มยํ อิธ ชณิต๎วา ภูตนิมิต์ตํ โอโลเกส์สาม ตาวาติ.’
/*63ลำดับนั้น พระสุกกทันต์ผู้บัณฑิตได้กล่าวกะพระวาสุเทพว่า “ดูกรสหาย ถ้ากะนั้นก็เราทั้งหลาย พากันขุดลงไปในที่นี้ตรวจดูภูตนิมิตรก่อนเถิด”
‘เอวัญ์จ ปน วัต๎วา สุก์กทัน์ตมหาอิสี สัพ์พสิป์ปกุสลตา อัต์ตโน กตรทัณ์ฑปาเทน ตํ ภูมึ ขณิต๎วา เลณ์ฑัส์ส เหฏ์ฐิมตรํ อุปริ ปริวัต์ติต๎วา โอโลเกน์ติ เอกัส๎มึ เลณ์เฑ สัต์ตรตนํ เอกัส๎มึ เลณ์เฑ อังคารนิลํ เอกัสมึ เลณ์เฑ นิตัณ์ฑุลธัญ์ญํ ปัส์สึสุ.’
ครั้นต่างคนได้พูดกันอย่างนี้แล้ว พระสุกกทันต์มหาฤๅษี ก็ขุดภูมิภาคนั้นด้วยสันไม้กตรทัณฑ์ของตนโดยกล ที่เธอเปนคนฉลาดในศิลปสาตรทั้งปวง แล้วก็พลิกหงายก้อนดินขึ้นพิจารณาดูในก้อนดินก้อนหนึ่งได้เห็นแก้ว ๗ ประการ ในก้อนดินก้อนหนึ่งได้เห็นถ่านเขียว ในก้อนดินก้อนหนึ่ง ได้เห็นเข้าสารแลเข้าเปลือก
‘อถโข วาสุเทโว สุก์กทัน์ตปัณ์ฑิตํ อาห สัม์ม มยํ ติวิธนิมิต์ตํ เลณ์ฑํ ปัส์สิต๎วา กึ ภวิส์สติ นครํ ปาเปตํุ น ยุต์ตัน์ติ’
ที่นั้นแลพระวาสุเทพได้กล่าวกะพระสุกกทันต์ผู้บัณฑิตว่า “แนะสหาย เราทั้งหลายได้เห็นก้อนดินเปนนิมิตร ๓ อย่างแล้ว จักเปนอย่างไร การที่จะสร้างเมือง จะควรฤๅไม่ควร”
/**64‘สุก์กทัน์โต อาห ยุต์ตํ สัม์มาติ อปิจ อัม๎หากํ นคเร ติวิธา ราชา ภวิส์สติ เอโก ทสวิธราชธัม์มสัม์ปัน์โน เอโก อติปาปธัม์โม เอโก มัช์ฌิโม นิป์ผโล ภวิส์สติ ยทา ธัม์มิกราชา รัช์ชํ กาเรน์โต ตทา นครํ เขมํ สุภิก์ขํ อภิรัม์มณิยตรํ พุท์ธสาสนํ โชเตน์ตํ พหุชนสมากิณ์ณํ สัพ์พสุขสมิท์ธํ ภวิส์สติ ยทา อธัม์มิกราชา รัช์ชํ กาเรน์โต ตทา นครํ ทุพ์ภิก์ขํ ทุก์ขตรํ ชนตา อัค์คิสัน์ตาปสทิสา ภวิส์สัน์ติ ยทา จ มัช์ฌิมราชาปิ นิป์ผลา พุท์ธสาสนา สุญ์ญา ภวิส์สัน์ตีติ.’
/*64พระสุกกทันต์ได้กล่าวว่า “ดูราสหายสมควร” ก็แต่ว่าพระราชาในเมืองของเราทั้งหลาย จัดเปนสามอย่าง คืออย่างหนึ่งทรงทศพิธราชธรรม อย่างหนึ่งประพฤติล่วงบาปธรรม อย่างหนึ่งเปนมัธยมไม่มีผล ถ้ากาลใดพระเจ้าธัมมิกราชได้เสวยราช ครั้งนั้นแลพระนครจะเกษมสุภิกขารื่นรมย์สำราญยิ่ง พระพุทธสาสนารุ่งเรืองมีหมู่มหาชนล้นหลามสำเร็จความศุขทุกประการ ถ้ากาลใดพระราชาเปนอธรรมเสวยราช ครั้งนั้นพระนครจะเกิดทุพภิกขภัยได้ทุกข์ร้อนต่างๆ ประชุมชนจักร้อนรนคล้ายกับร้อนด้วยแสงเพลิง ถึงแม้ว่ากาลใดพระราชาเปนมัธยมเสวยราชในครั้งนั้น ประชุมชนก็พากันไร้ผล พระพุทธสาสนาจักเสื่อมสูญ
/**65‘ตทา วาสุเทโว อาห เตนหิ สัม์ม สุขกาเล สุขัน์ตุ ทุก์ขกาเล ทุก์ขัน์ตุ เยนเกนจิ อัม๎หากํ สัต์ถุโน วจนํ อนุกาตํุ วัฏ์ฏตีติ วัต๎วา อิมา คาถา อภาสิ.’
/*65ลำดับนั้น พระวาสุเทพได้กล่าวว่า “แนะสหายถ้าฉนั้น ชนทั้งหลายจักถึงศุขในกาลเปนศุข จักถึงทุกข์ในกาลเปนทุกข์ ก็สมควรแล้วที่จะทำตามพระพจนของพระสาศดาเจ้าแห่งเราทั้งหลายด้วยประการใดประการหนึ่ง” เมื่อกล่าวดังนี้แล้ว ได้ภาษิตคาถาทั้งหลายแปลความว่า
‘เยนเกนจิทํ สัม์ม ฐานํ สุฏ์ฐุต์ตรํ สิยา พุท์ธัส์ส วจนํ นาม วิป์ปริตํ น โหติ จ สัม์พุท์ธัส์สาธิป์ปาเยน ตัส์ส ธาตุส์ส เหตุนา นครํ มาปิตํ อัเม๎ห สุโข เขโม ภวิส์สติ อปิจ กุพีโช ราชา ปริวัช์ชาม รัช์ชกา สุพีชํ การยิส์สามิ เตนุปาเยน วัฑ์ฒตีติ.’
ดูกรสหาย สถานที่นี้ก็เปนที่อันดีกว่าที่ใดที่หนึ่ง ด้วยชื่อว่าพระวจนของสมเด็จพระพุทธองค์เจ้าจะได้วิปริตก็หาไม่ด้วย ควรเราทั้งหลายจะสร้างเมือง โดยอาศรัยเหตุแห่งพระธาตุของพระพุทธองค์นั้น ตามพระสัมพุทธาธิบายเถิด ความศุขเกษมจักมีแล
อนึ่ง พระราชาเปนกุพืช เราจักให้เว้นเสียจากราชสมบัติ จะให้แต่พระราชาที่เปนสุพืชครองโดยอุบายนี้ ก็จะมีความจำเริญ
/**66‘ตํ สุต๎วา สุก์กทัน์โต สาธูติ ตํ สัม์ปฏิจ์ฉิ.’
/*66พระสุกกทันต์ได้ฟังคำนั้นแล้ว ก็รับตอบว่าสาธุ สาธุ ดีแล้ว ดีแล้ว
‘เต อุโภ ตัต์ถ ตัต์ถ อิจารณัต์ถํ สกลรุก์ขวนํ คัจ์ฉัน์ติ รุก์ขเทวตานํ สาเวต๎วา โภน์โต โภน์โต รุก์ขเทวตาโย สัพ์เพ ตุเม๎ห อิโต อุย์ยาถ อิธ นครํ กโรมาติ.’
พระดาบศทั้งสองนั้นไปสู่ป่าไม้ทั้งปวง เพื่อพิจารณาดูในที่นั้นๆ แล้ว ยังคำประกาศให้พฤกษเทวดาทั้งหลายฟังดังนี้ว่า ข้าแต่พฤกษเทวดาเจ้าผู้จำเริญ ผู้จำเริญทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายทั้งปวง จงพากันออกจากตำบลนี้ไป เราทั้งหลายจะสร้างพระนครในสถานที่นี้
‘ตทา รุก์ขเทวตาโย สุก์กทัน์ตัส์ส สุต๎วา อัต์ตโน รุก์ขวิมานํ สมูลํ ลุญ์จิต๎วา อากาเสน คัจ์ฉัน์โต อัญ์ญํ ปเทสํ อัต์ตโน รุจ์จนกํ ปติวสัน์ติ ตาวเทว ตํ ปเทสํ ปริสุท์ธํ เภริตลสทิสํ สมตลํ อโหสิ.’
ในกาลนั้นฝ่ายฝูงรุกขเทวดาเจ้าทั้งหลาย ครั้นได้ฟังคำพระสุกกทันต์แล้ว ต่างก็พากันตัดรุกขพิมานของตนเสมอโคนแล้ว เหาะไปโดยอากาศสู่ประเทศอื่น สำนักอยู่ตามชอบใจตน ประเทศนั้นได้สอาดแล้วในขณะนั้นนั่นเทียว ได้มีพื้นเรียบคล้ายกับน่ากลองดีแล้ว
/**67‘อถโข เอกัส๎มึ กากปัต์ตกรณรุก์ขชิเน อธิวัฏ์ฐา เทวตา มหัล์ลกา ชราชิน์นา กัม์ปมานสริรา สัพ์เพสํ โอณกา หุต๎วา อิสีนํ สัน์ติกํ คัน์ต๎วา วัน์ทิต๎วา เอวมาห.’
/*67ลำดับนั้น แลเทวดาองค์หนึ่งได้สิงอยู่ในต้นไม้คร่ำคร่า กากปัตตกรณ์ต้นหนึ่ง เปนเทวดาแก่ชราคร่ำคร่าร่างกายอันซวนเซ เปนผู้เหลืออยู่กว่าเทวดาทั้งหลายเหล่านั้น ได้ไปสู่สำนักพระฤๅษีทั้งสอง แล้วอภิวาทกล่าวอย่างนี้ว่า
‘ภัน์เต มหิท์ธิสัม์ปัน์นา ภัน์เต โลกกรุณาธิกา กโรถ กรุณา มัย๎หํ อติชิน์นํ อัป์ปายุกํ มัย๎หํ รุก์โขปิ นิสาโร อติชิน์โน น จีรัฏ์โฐ น สัก์โกมิ อิโต คัน์ตุํ ยาวชีวํ ขมถ มม.’
ข้าแต่ท่านทั้งสอง ผู้ทรงมหิทธิฤทธิ์อันจำเริญ ข้าแต่ท่านทั้งสองผู้มีกรุณาอันยิ่งแก่โลกผู้จำเริญ ขอท่านจงได้กรุณาแก่ข้าพเจ้าผู้คร่ำคร่าเกินแล้วมีอายุอันน้อย ถึงแม้ว่าต้นไม้ของข้าพเจ้าก็หาสารมิได้ คร่ำคร่าแล้ว จักไม่ดำรงอยู่ได้นาน ข้าพเจ้ามิอาจที่จะไปจากตำบลนี้ได้ ขอพระผู้เปนเจ้าทั้งสองจงได้งดให้แก่ข้าพเจ้าจนตลอดชีวิตเถิด
/**68‘เอวํ เต ตัส์สา อนาถวจนํ สุต๎วา ตํ ขมัน์ติ.’
/*68พระดาบศทั้งสองนั้น ครั้นได้ฟังอนาถพจน์ของเทวดานั้นอย่างนี้แล้ว ก็งดเทวดานั้นไว้
‘เตสุ ขมิเตสุ สา เทวตา ปุน ฐาตํุ ปติลภิ.’
เทวดานั้น ครั้นเมื่อพระดาบศทั้งสองงดให้แล้ว ก็กลับได้ที่อยู่ต่อไปอีก
‘ตํ ปเทสํ สัพ์พปัจ์ฉา อุณ์ณา เทวตาย ลัพ์ภํ ปุน ฐาตํุ ตัส๎มา ลัพ์ภูนาติ ปากฏํ ชาตํ.’
ประเทศนั้น อันเทวดาผู้เหลืออยู่ภายหลังกว่าเทวดาทั้งปวงได้อยู่ต่อไปอีก เพราะเหตุนั้น จึงได้ปรากฏว่า “ลัพ์ภุนา” ดังนี้มีแล้ว
‘อถ จ วาสุเทโว สุก์กทัน์ตํ ปัณ์ฑิตํ มหาอิสึ อาห สัม์ม อิทํ นครสัณ์ฐานํ จตุรัส์สํ วา มัณ์ฑลํ วา กริส์สามาติ.’
ลำดับนั้น พระวาสุเทพได้กล่าวกะพระสุกกทันต์บัณฑิตมหาฤๅษีว่า ดูราสหาย เราจักทำสัณฐานนครนี้ให้เปนสี่เหลี่ยม ฤๅว่าทำให้กลม
‘สุก์กทัน์โต อาห สัม์ม อิทํ นครํ สมุท์ทสํขปัต์ตสัณ์ฐานํ กริส์สามาติ.’
พระสุกกทันต์ จึงกล่าวว่า ดูราสหาย เราจักทำนครนี้ให้มีสัณฐานเหมือนเปลือกสังข์ทเล (สมุท์ทสังขปัต์ตสัณฐาน)
/**69‘วาสุเทโว อาห กุโต สังขปัต์ตํ ลภิส์สามาติ.’
/*69พระวาสุเทพจึงกล่าวว่า “เราจักได้สังขปัตรที่ไหนเล่า”
‘ตุม๎หากํ อุปัฏ์ฐากํ ปัก์โกสิ สัช์ชนาเลย์ยมหาอิสิส์ส สัน์ติกํ เปสิส์สามาติ.’
พระสุกกทันต์กล่าวว่า “ท่านจงเรียกคนอุปฐากของท่านมา เราทั้งหลายจักส่งไปสู่สำนักพระสัชชนาไลยมหาฤๅษี”
‘วาสุเทโว สาธูติ วัต๎วา ควยัน์นาม อัต์ตโน อุปัฏ์ฐากํ ปัก์โกสิต๎วา ตัส๎มึ อาคเตเยว สุก์กทัน์โต ตํ เอวมาห ด้วย ต๎วํ อิมํ ปัณ์ณํ คเหต๎วา สัช์ชนาเลย์นครํ คัน์ต๎วา สัช์ชนาเลย์ยอิสิโน ทัต๎วา อัม๎หากํ วจนํ ตัส์ส อาจิก์ขาหีติ วัต๎วา อัก์ขรานํ ลิขิต๎วา สัม์ม มยํ นวนครํ สมุท์ทมหาสังขปัต์ตสัณ์ฐานํ กาตุกามา ต๎วํ มหาสมุท์ทสังขปัต์ตํ อัม๎หากํ อาหรา เปหีติ ลิก์ขิต๎วาว พัน์ธิต๎วา ตัส์ส หัต์เถ ทัต๎วา ปหิณึสุ.’
พระวาสุเทพกล่าวว่า สาธุ แล้วจึงเรียกอุปฐากของตน ชื่อ คะวะยะ มา ครั้นเมื่อ คะวะยะ มาแล้ว พระสุกกทันต์ ได้สั่งกะคะวะยะนั้นอย่างนี้ว่า “แนะคะวะยะ ท่านจงถือหนังสือนี้ไป ถึงสัชชนาไลยนครแล้ว จงให้แก่พระสัชชนาไลยฤๅษี แล้วจงบอกแก่พระสัชชนาไลยตามคำเรา” ครั้นสั่งแล้ว จึงเขียนอักษรทั้งหลายว่าดังนี้ “ดูราสหาย เราทั้งหลายใคร่จะสร้างเมืองใหม่ให้มีสัณฐานดังเปลือกสังข์ใหญ่ในทเล ท่านจงไปนำเปลือกสังข์ในทเลใหญ่ มา/*70ให้เรา” ครั้นเขียนแล้วจึงผนึกมอบให้ในมือแห่งนายคะวะยะนั้น แล้วจึงส่งไป
/**70‘โส สาธูติ วัต๎วา เต วัน์ทิต๎วา ปัณ์ณํ ปฏิค์คเหต๎วา ตัส๎มึ ขเณ เตสํ อิท์ธานุภาเวน โส ควโย อากาเสน สังฆมาโน สังฆปัพ์พตมุท์ธนิ ปัต๎วา สัช์ชนาเลย์ย มหาอิสึ วัน์ทิต๎วา ปัณ์ณํ ตัส์ส ทัต๎วา ตํ ปวุต์ตึ อาจิก์ขิ.’
นายคะวะยะนั้นกล่าวว่าสาธุแล้ว จึงอภิวาทพระดาบศทั้งสอง แล้วรับหนังสือไปในขณะนั้นเทียว นายคะวะยะนั้นได้ลอยไปโดยอากาศ ด้วยอำนาจฤทธิ์แห่งพระดาบศทั้งสองนั้น ได้ถึงยอดเขาลังกตบรรพตแล้ว อภิวันท์พระสัชชนาไลยมหาฤๅษี ถวายหนังสือแก่พระฤๅษีแล้ว แจ้งข่าวนั้นให้ฟัง
‘ตํ สุต๎วา ตุฏ์ฐมานโส หุต๎วา หัต์ถีลิงคํ นาม สกุณํ สมุท์ทมหาสังขปัต์ตํ คหณัต์ถาย เปเสสิ ตํ เปสิตมัต์เตเยว ด้วยทูตํ อาห ด้วย ต๎วํ ปฐมตรํ ปตินิวัต์ติต๎วา มม สหายานํ อัก์ขาหิ สมุท์ทมหาสังขปัต์ติ ปน หัต์ถีลิงค/**71สกุณํ คาหาเปต๎วา มม สหายานํ เปเสส์สามีติ วัต๎วา ตํ อุย์โย เชสิ.’
พระสัชชนาไลยนั้น ได้ฟังข่าวนั้นก็มีใจชื่นชม จึงได้ใช้ให้นกหัตถีลึงค์เพื่อให้ไปเอาเปลือกสังข์ใหญ่ในทเลมา ครั้นส่งนกหัตถีลึงค์ไปแล้ว จึงกล่าวกะนายคะวะยะทูตว่า ดูกรคะวะยะท่านจงกลับไปก่อน แล้วจงแจ้งกับสหาย/*71เรา ว่าเราได้ใช้ให้นกหัตถีลึงค์ไปเอาสมุททมหาสังขปัตรได้มาแล้ว จึงจะส่งไปให้แก่สหายเรา ครั้นกล่าวดังนี้แล้วจึงส่งนายคะวะยะไป
‘โส สาธูติ วัต๎วา ตํ วัน์ทิต๎วา ปตินิวัต์ติต๎วา เตสํ อาจิก์ขิ.’
นายคะวะยะนั้น ก็กล่าวว่า สาธุสาธุดังนี้แล้ว จึงอภิวันท์พระฤๅษี แล้วก็กลับไปแจ้งแก่พระฤๅษีทั้งสองแล
‘หัต์ถีลิงคสกุโณปิ คัน์ต๎วา มหาสมุท์ทํ ปัต๎วา ปัก์ขวาเตหิ สมุท์โททกํ ท๎วิธา กัต๎วา มหาสังขปัต์ตํ ชินํ มุขตุณ์เฑน ท์สิต๎วา อากาเสนาคัน์ต๎วา สัชชนาเลย์ยอิสิโน อุปนาเมสิ.’
ฝ่ายว่า นกหัตถีลึงค์นั้น ครั้นได้ไปถึงมหาสมุทแล้ว ก็แผลงให้น้ำทเลแตกเปนสองภาคด้วยลมปีกทั้งสอง แล้วคาบเอามหาสังขปัตรอันเก่าแล้ว ด้วยจะงอยปาก ได้แล้วบินมาโดยอากาศ แล้วก็น้อมเข้าไปถวายแก่พระสัชชนาไลยมหาฤๅษี
‘โส ปน หัต์ถีลิงคสกุณํ อาห หัต์ถีลิงค ต๎วํ อิมํ คเหต๎วา มม /**72สหายกัส์ส สุก์กทัน์ตัส์ส วาสุเทวัส์ส จ อุจ์ฉุกปัพ์พเต วัส์สัน์ตัส์ส เทหีติ.’
ฝ่ายพระฤๅษีสัชชนาไลยนั้น ก็กล่าวกะนกหัตถีลึงค์ว่า แนะ/*72นกหัตถีลึงค์ ท่านจงคาบมหาสังขปัตรนี้ไปถวายแก่พระสุกกทันต์แลพระวาสุเทพผู้เปนสหายของเรา สำนักอยู่เขาอุจฉุบรรพต
‘หัต์ถีลิงคสกุโณ มหาสังขปัต์ตํ คเหต๎วา อิสิโน อิสิพเลน อากาเสนาคัน์ต๎วา ขเณน ปัต๎วา ตํ เตสํ ทัต๎วา ปุน สกัฏ์ฐานํ ปัก์กามิ.’
นกหัตถีลึงค์ก็คาบเอามหาสังขปัตรแล้วบินมาโดยอากาศ ด้วยกำลังฤทธิ์แห่งพระฤๅษี ได้ถึงแล้วโดยขณะเดียว จึงถวายมหาสังขปัตรนั้นแก่พระดาบศทั้งสอง แล้วก็หลีกไปสู่สถานแห่งตน
‘เตนิทํ สัน์ธาย ทัส์เสน์โต อาห.’
เพราะเหตุนั้น พระคันถรจนาจารย์ได้หมายเอาเหตุนี้ สำแดงพระคาถากล่าวแล้ว แปลความว่า
‘ตโต โส สัช์ชนาเลย์โย อิท์ธิมัน์โต สุปากโฏ วสัน์โต นคลอาเค สัช์ชนาเลย์ยปูรเก ทิส๎วาน สขีนํ วาจํ /**73หัต์ถิลิงคํ อเปสยิ คาหาเปต๎วา สังขปัต์ตํ สมุท์ทมัช์ฌเก ภวํ หัต์ถิลิงคโคปิ สกุโณ อัณ์ฑโยนิ ท๎วิชาติโก โส จ อิท์ธิพโล โหติ อิท์ธิช์ฌาเนน อิสิโน อุทกํ ปัก์ขวาเตหิ ท๎วิธา กัต๎วาน โอตริ จีรํ มตํ สังขปัต์ตํ มุขตุณ์เฑน ปัค์คหิ อากาเสนิท์ธินา คัน์ต๎วา ปัต๎วาน อิสิโน อทา อิสิ ตํ สมนุสาสิ ทูตํ ปาเหสิ สขินํ ตโต โส ปวโร ทิโช อากาเสน อิธาคโต ปัต๎วาน ตํ สังขปัต์ตํ อิสีนํ โส นิยาทยิ นิยาเทต๎วาน ปัก์กามิ เวหาย สกัฏ์ฐานกัน์ติ’
ลำดับนั้น พระสัชชนาไลยผู้มีฤทธิ์ปรากฏเปนอันงามนั้น เธอสำนักอยู่เหนือยอดเขานคลใกล้เมืองสัชชนาไลย ครั้นได้เห็นคำของสหาย จึงได้ส่งนกหัตถี/*73ลึงค์ ให้ไปคาบสังขปัตรอันมีอยู่ในกลางทเล
ฝ่ายว่านกหัตถีลึงค์อันเปนนกทวิชาติเกิดแต่ฟองไข่นั้น เปนนกมีอิทธิพล ได้ทำน้ำให้แยกเปนสองภาคด้วยลมปีกโดยกำลังอิทธิฌานของพระฤๅษี แล้วโฉบลงไปคาบเอาสังขปัตรอันตายแล้วนานด้วยจะงอยปากได้แล้ว ก็มาด้วยฤทธิ์โดยทางอากาศ ครั้นถึงแล้วจึงได้ถวายแก่พระฤๅษี พระฤๅษีก็ชมเชยนกนั้นแล้ว ก็ส่งให้เปนทูตไปให้แก่สหาย
ณลำดับนั้น นกตัวประเสริฐนั้นได้มาแล้วในที่นี้โดยอากาศ ครั้นถึงแล้วนกนั้นจึงมอบสังขปัตรนั้นให้แก่ฤๅษี ครั้นมอบแล้วก็หลีกไปสู่สถานแห่งตนโดยทางเวหา
/**74‘อถ เต เท๎ว มหาอิสิโย ตํ คเหต๎วา ตัส๎มึ ภูมิยํ อุก์กุช์ชิต๎วา ปัต์ถรึสุ.’
/*74ลำดับนั้น พระมหาฤๅษีทั้งสองนั้น ก็ถือเอาสังขปัตรนั้นแล้ว หงายขึ้นในภูมิที่นั้นแล้วแผ่ออกไป
‘โส ปน เทโส ทีฆโต จ วิต์ถารโต จ ตถา สังขปัต์ตสัณ์ฐาโน สกลสมัน์ตโต ปัญ์ญาสาธิกทิยัฑ์ฒสหัส์สพ๎ยามํ อเหสิ.’
ก็ประเทศนั้น จึงได้มีสัณฐานเปนสังขปัตรอย่างนั้น ทั้งด้านยาวแลด้านกว้าง โดยรอบทั้งสิ้นเปน ๑๕๕๐ วา
‘เต เท๎ว มหาอิสิโย ตัส์ส พาหิราวัต์เตน ภูมิยํ ลิขิต๎วา อิมินา อาวัต์เตน นครปาการํ ภวิตัพ์พัน์ติ สัล์ลัก์ขึสุ.’
พระมหาฤๅษีทั้งสองนั้น ได้ขีดแล้วในภูมิโดยวงไปในภายนอกแห่งเมืองนั้นโดยสัญญาว่า “เปนนครปราการ ด้วยคูรอบนี้”
‘ตาวเทว เตสํ อิท์ธิพเลน สนิท์ธวิวิธปาการทวารถัม์ภาทโย โตรณสมุค์คตธชปฏากาทิวิจิต์ตลิขิตราชิยา ตัต์ถ สยเมว อุฏ์ฐหึสุ.’
อันว่าสัมภารทั้งหลายมีปราการแลทวารแลเสาเปนต้น ต่างๆ สนิทแล้ว แลมีโดรณอันยกธงไชยธงปฏากเปนต้น เขียนลวดลายอันวิจิตรแล้ว ได้เกิดขึ้นเองด้วยอิทธิพลแห่งพระฤๅษีทั้งสองนั้น
/**75‘ตโต พหิปาการัน์ตโต สมัน์ตโต ปริก์ขัต์ถาย  ตถานุรูปํ ลิขึสุ.’
/*75ณขณนั้นเทียว พระฤๅษีได้ขีดแล้วซึ่งตำบลมีรูปอย่างนั้น เพื่อแวดล้อมโดยรอบแห่งภายนอกปาการนั้น
‘ตัส๎มึ ขเณ ปถวีตลํ ลิขิตัฏ์ฐานัน์ตเร สยํ โอสีทิต๎วา สมัน์ต คัม์ภีรปริก์ข์ สุจิสุคัน์ธสลิลปัญ์จวัณ์ณปทุมุป์ปลสัญ์ฉัน์นํ อติวิยโสภมานํ อโหสิ.’
ณขณนั้น พื้นปถพีได้จมลงไปเองในระหว่างที่อันพระฤๅษีขีดแล้ว ก็เปนคูลึกโดยรอบ อันดาดาษด้วยน้ำแลเบญจพรรณปทุมแลอุบลมีกลิ่นอันหอมสอาดงามยิ่งหาที่จะเปรียบมิได้ ได้มีแล้ว
‘ตโต นครัส์ส อัน์โต ราชังคณัญ์จ ราชนิเวสนัญ์จ ปาสาทัญ์จ สัพ์พานิ นคราวยวานิ ปาตุรเหสํุ.’
ลำดับนั้นอันว่าอวยวะแห่งพระนครทั้งหลายทั้งปวง คือ พระลานหลวงภายในนครแลราชนิเวศน์แลปราสาทก็ได้ปรากฏแล้ว
‘เตน สังคาหิโก ตํ ทีเปน์โต อาห’
เพราะเหตุนั้น พระสังคาหิกเถรเจ้า เมื่อจะแสดงเหตุนั้นให้แจ้ง จึงกล่าวพระคาถาแปลความว่า
/**76‘ตโต เต วาสุเทโว จ สุก์กทัน์โต จ อิสิโย นิม์มิตํ นครํ รัม์มํ วิภัต์ตํ ภาคโสปิตํ ท๎วารปาการสัม์ปัน์นํ โตรณัค์ฆิกภูสิตํ กูฎาคารนิเวสนํ เทวิน์ทปุรสัน์นิภํ ปรํ พิงคมภิธานํ อโหสิ รุจิรํ วรัน์ติ.’
/*76ในลำดับนั้น พระดาบศทั้งสอง คือ พระวาสุเทวฤๅษี พระสุกกทันตฤๅษี ได้เนรมิตรแล้วซึ่งพระนคร อันเปนรัมนียสถานจำแนกออกโดยส่วนๆ คือ มีทวารแลปราการบริบูรณ์แล้ว ประดับแล้วด้วยโดรณอันมีค่า มีกุฏาคารเปนราชนิเวศน์ งามคล้ายเทวินทบุรพิมาน จึงมีอภิธานว่า “พิงคบุรี” อันรุ่งเรืองบวรแล  ๚ะ
‘อิติ หริปุญ์เชย์ยนิท์เทโส มหาจาริกานุสาเรน โพธิรํสินา นาม มหาเถเรน ลังกโต ตติยปริจ์เฉโท นิฏ์ฐิโต.’
อันนี้ เปนนิทเทสแห่งเมืองหริภุญชัย อันพระมหาเถรมีนามว่า โพธิรังสี ได้แต่งตามคำมหาจารึกเปนปริเฉทสาม จบเท่านี้  ๚ะ
จามเทวีวงษ์ ปริเฉท ๔
/**77‘เอวํ สัพ์พนครปริกัม์เมสุ ปรินิฏ์ฐิเตสุเยว วาสุเทโว อิสิ สุก์กทัน์ตปัณ์ฑิตอิสิโน อาห สัม์ม อัม๎หากํ นครํ อติวิยโสภมานํ โก อิมํ รัช์ชํ กาเรส์สตีติ.’
/*77ครั้นเมื่อการบริกรรมพระนครทั้งปวงสำเร็จลงแล้วอย่างนี้เทียว พระวาสุเทพฤๅษี จึงกล่าวแก่พระสุกกทันตบัณฑิตฤๅษีว่า ดูราสหาย เมืองของเรางามหาที่จะเปรียบมิได้ ใครจักครองราชสมบัติเล่า
‘อถ นํ สุก์กทัน์โต อาห ภัน์เต ตุม๎หากํ ปริจาริกา พหุตรา โหน์ติ รุจ์จนกํ ตํ ตํ ราชาภิเสกํ กัต๎วา อิมํ รัช์ชํ กาเรส์สามาติ.’
ลำดับนั้น พระสุกกทันต์กล่าวกะพระวาสุเทพว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คนบริจาริกาของท่านทั้งหลายมีเปนอันมาก เราทั้งหลายจะทำการอภิเศกคนนั้นๆ ตามชอบใจ แล้วให้ครองราชสมบัตินี้เถิด
‘อถ นํ มหาอิสิ วาสุเทโว อาห สัม์ม อิเมเต มิคชาติกา อัน์ธพาลา อคติคตา จัณ์ฑา ผรุสา กัก์ขลา สกชาติกานวัต์ติคตา /**78โหน์ติ กถัน์นุ รัช์ชํ กาเรตํุ สัก์ขิส์สัน์ตีติ.’
ลำดับนั้น พระวาสุเทพมหาฤๅษี ได้กล่าวกะพระสุกกทันต์ว่า ข้าแต่สหาย ชนทั้งหลายเหล่านี้เปนมฤคชาติอันธพาล ถึงอาจาระ/*78อคติจัณฑาลหยาบคาบดื้อกระด้าง มักประพฤติตามชาติของตนมีอยู่ จักสามารถครองราชสมบัติอย่างไรได้
‘กัส๎มา จ ปน วทามิ อิเมเต เกจิ หัต์ถีปทพลัญ์ชชาติกานํ ชาตัต์ตา มานหทยมานถัท์ธา โหน์ติ เกจิ ขัค์คปทพลัญ์ชชาติกานํ ชาตัต์ตา ผรุสหทยา กัก์ขลหทยา ขัค์คหทยาวิย จ โหน์ติ เกจิ ควยัส์ส ปทพลัญ์ชชาติกานํ ชาตัต์ตา ทัน์ธหทยา ครุหทยา ด้วยหทยาวิย จ โหน์ติ เกจิ ควัส์ส ปทพลัญ์ชชาติกานํ ชาตัต์ตา พาลหทยา โลภหทยา ควัส์ส หทยาวิย จ โหน์ติ เกจิ มิคมายาย ชาติกานํ ชาตัต์ตา พหุมายาย หทยา อนุชุหทยา มิคมายา หทยาวิย จ โหน์ติ เกจิ มนุส์สชาติกานํ ชาตัต์ตาปิ มิลัก์ขมนุส์สา จ วน/**79มนุส์สา จ หุต๎วา อิทํ สุฏ์ฐํ อิทํ ทุฏ์ฐํ อิทํ กุสลํ อิทํ อกุสลัน์ติ น ชานัน์ติ ตัส๎มา มม สหายัส์ส อิเมเต รัช์ชํ กาเรตํุ น สัก์ขิส์สัน์ติ วทามิ.’
เพราะเหตุใดข้าพเจ้าจึงว่าอย่างนี้ คือว่าชนเหล่านี้บางพวกมีหทัยประกอบด้วยมานะ มีมานะอันกระด้างมีอยู่ เพราะความที่แห่งชนเหล่านั้นได้เกิดแล้วในรอยเท้าช้าง บางพวกเปนคนมีหทัยหยาบคายมีหทัยดื้อกระด้าง มีหทัยเหมือนแรดมีอยู่ เพราะความที่แห่งชนทั้งหลายนั้นเกิดแล้วในรอยเท้าแรด “ครุหทยา” บางพวกมีหทัยเรื่องหงอยมีหทัยหนัก “ด้วยหทยา” มีหทัยเหมือนโคถึกมีอยู่ เพราะความที่แห่งชนทั้งหลายนั้น เกิดแล้วในรอยแห่งโคถึก “พาลหทยา” บางพวกมีหทัยอ่อน มีหทัยโลภ มีหทัยเหมือนโคมีอยู่ เพราะความที่/*79แห่งชนทั้งหลายเหล่านั้นเกิดแล้วในรอยโค บางพวกมีหทัยประกอบด้วยมายามาก มีหทัยไม่ตรง มีหทัยเหมือนมฤคมายามีอยู่ เพราะความที่แห่งชนทั้งหลายเหล่านั้นเกิดแล้วโดยมฤคมายา บางพวกเปนมนุษย์มีลักขณะเปนมนุษย์ป่ามีแล้ว ย่อมไม่รู้ว่า “สิ่งนี้ดีสิ่งนี้ชั่วสิ่งนี้กุศลสิ่งนี้อกุศล” ดังนี้เพราะความที่แห่งชนทั้งหลายเหล่านั้นเปนมนุสชาติเกิดแล้ว เพราะเหตุนั้น เราจึงว่าแก่สหายของเราว่า “ชนทั้งหลายเหล่านี้ย่อมไม่สามารถครองราชสมบัติได้”
‘ยทิ มหาสหายัส์ส พีโช โหติ ตํ มม เทหิ อิมํ รัช์ช กาเรส์สามาติ.’
ถ้าหากว่าพืชของมหาสหายมีอยู่ ท่านจงให้ผู้พืชนั้นแก่เราทั้งหลาย จักให้ครองราชสมบัตินี้
‘สุก์กทัน์ตปัณ์ฑิโต วาสุเทวัส์ส วจนํ สุต๎วา หสิตํ กัต๎วา เอวมาห.’
พระสุกกทันตบัณฑิต ได้ฟังคำพระวาสุเทพแล้วยิ้มแย้มกล่าวคาถาว่าอย่างนี้ แปลความว่า
/**80‘ยัน์นูน ต๎วํ ชฏาธาร สุโณหิ วจนํ มม ยาจิส์สํ อภยํ ตุม๎หํ เทหิ ต๎วํ อภยํ มม พีชานํ อุต์ตมํ โลเก นมัส์สามิ อิโต ปรํ ยทิ เม อภยํ ทัต๎วา เอตํ วัก์ขามิ เต ธุนาติ.’
/*80ข้าแต่ท่านชฎาธาร ท่านจงฟังคำข้าพเจ้าแน่ละฤๅ ข้าพเจ้าขออภัยต่อท่านๆจงให้อภัยแก่ข้าพเจ้า พืชอันอุดมกว่าพืชทั้งหลายในโลก ข้าพเจ้าไม่เห็นเลย เบื้องน่าแต่นี้ไป ถ้าท่านให้อภัยแก่ข้าพเจ้าแล้ว ข้าพเจ้าจักบอกพืชนั้นแก่ท่านตามจริง
‘โส ตัส์ส กถํ สุต๎วา อาห.’
พระวาสุเทพนั้น ครั้นได้ฟังกถาของพระสุกกทันต์นั้น จึงกล่าวเปนคาถาตอบแปลความว่า
‘มา สัม์ม เอวํ อวจุต์ถ กึภยัน์เต ภวิส์สติ ภิน์ทสิ เจปิ เม สีสํ เนว โกธํ กโรมิ เตติ.’
ดูกรพระสหาย ท่านอย่าพูดอย่างนี้เลย ภัยอะไร จักมีแก่ท่านเล่า โดยแม้ว่าศีศะของข้าพเจ้าจะแตก ข้าพเจ้าจะไม่ทำความโกรธแก่ท่านเลย
‘อถ นํ สุก์กทันโต อาห.’
ลำดับนั้น พระสุกกทันต์ได้กล่าวกะพระวาสุเทพว่า
/**81‘เตนหิ สัม์ม สุโณหิ ลโวรัญ์โญ ธีตา อหุ สุชาตา รูปสัม์ปัน์นา สิลวัน์ตา จ ปัญ์ญวา นาเมน จามเทวีติ ปากฏา สัพ์พโต ทิสา ตรุณา ปัญ์จกัล๎ยาณา โสภณา อิต์ถิวิค์คหา ตัส์สาย สามิโก ทานิ สัท์โธ ปัพ์พชิโต อหุ ยาจยิส์สามิ ตํ ตัส์ส อานยิส์สามิ ตํ อิธ เอสา นารี ปุญ์ญวตี สพีชํ อภิวัฑ์ฒตีติ.’
/*81ดูกรสหาย ถ้ากะนั้นท่านจงฟัง พระธิดาพระเจ้าลโวราชมีแล้ว เปนสุชาติ มีรูปงามมีศีลมีปฤชา พระนามว่า “จามเทวี” ดังนี้ได้ปรากฏทั่วทิศเปนดรุณกุมารีทรงเบญจกัลยาณีงาม เปนสัตรีวิเคราะห์ พระสามีของนางนั้นเดี๋ยวนี้ มีศรัทธาได้บวชเปนบรรพชิต เราทั้งสองจักทูลขอนางนั้น ต่อพระเจ้าลโวราชแล้ว เชิญมาสู่พระนครในที่นี้ นางนารีผู้มีบุญนั้น จักยังพืชของตนให้จำเริญยิ่งได้
‘เอวํ วุต์เต วาสุเทโว อาห สัม์ม เอวํ สัน์เตปิ อัม๎หากํ ทูโต วจนกุสโล นัต์ถิ กึ กริส์สามาติ.’
ครั้นพระสุกกทันต์กล่าวอย่างนี้แล้ว พระวาสุเทพก็กล่าวว่า “ดูราสหาย ครั้นเมื่อการเปนอย่างนี้มีแล้ว ทูตของเราผู้ฉลาดในถ้อยคำไม่มี เราจักทำอย่างไร”
/**82‘สุก์กทัน์ตปัณ์ฑิโต อาห ยเทว สัม์ม คเวย์ยกุมารํ มยา สัท์ธึ เปเสต๎วา ตํ วา คมิส์สามีติ.’
/*82พระสุกกทันตบัณฑิต จึงกล่าวว่า “ดูราสหาย ถ้าอย่างนั้นไซ้ จงส่งให้คเวยยกุมารไปกับด้วยเรา เราจักไปสู่พระเจ้าลโวราชนั้น
‘โส สาธูติ สัม์ปฏิจ์ฉิ คเวย์ยกุมารํ ตัส์ส สัน์ติเก ราชทูตํ นิทานํ ลิขาเปต๎วา พหุปัณ์ณาการํ สัช์เชต๎วา เตน สัท์ธึ เปเสสิ.’
พระวาสุเทพก็รับว่าดีแล้ว จึงให้คเวยยกุมารเปนราชทูตเขียนนิทาน (คำตอบ) จัดบรรณาการเปนอันมาก ส่งไปกับคเวยยกุมารสู่สำนักแห่งพระเจ้าลโวราชนั้น
‘คเวย์กุมาโรปิ มหัน์เตหิ นาวปริวาเรหิ พิงคนทิยา โสเตน โอคเหสิ.’
แม้ว่าคเวยยกุมารก็ได้ข้ามลงโดยกระแสน้ำพิงคนทีด้วยเรือบริวารทั้งหลายเปนอันมาก
‘สุก์กทัน์โต มหาอิสิ ปน อากาเสน คัน์ต๎วา ตัส์ส ปุเรตรเมว ลโวนครํ ปัต์โต’
ฝ่ายพระสุกกทันตมหาฤๅษี ก็ไปโดยอากาศได้ถึงลโวนครก่อนกว่าคเวยยกุมารนั้น
‘คเวย์ยกุมาโรปิ อิสิโน อิท์ธิพเลน คัน์ต๎วา น จีรัส์เสว ปัต์โต’
ส่วนคเวยยกุมารได้ไปโดยอิทธิพลแห่งพระฤๅษี ก็ได้ถึงแล้วโดยไม่นานเทียว
/**83‘สุก์กทัน์โต ปัณ์ฑิตมหาอิสิ ตํ คเวย์ยกุมารํ ปัณ์ณาการํ สัช์ชาเปต๎วา ปัจ์ฉา ทูตํ กัต๎วา ราชนิเวสนํ อคมาสิ ฐัต๎วา จ ปน ปฏิสัณ์ฐารํ กโรน์โต อาห.’
/*83พระสุกกทันตบัณฑิตมหาฤๅษีก็ให้คเวยยกุมาร จัดบรรณาการแล้วทำให้เปนปัจฉาทูตพากันเข้าไปสู่ราชนิเวศน์ ครั้นประดิษฐานอยู่แล้ว จึงทำปฏิสัณฐารกล่าวว่า
‘กัจ์จิ นุ ราช กุสลํ กัจ์จิ นุ ราช อนามยํ กัจ์จิ จัก์กวัต์ติธัม์มํ รัฏ์ฐํ ปาเลสิ นูณกํ กัจ์จิ ชานปทา เขมา กัจ์จิ รัฏ์ฐา อเภทกาติ.’
ดังอาตมถาม มหาราชเจ้าทรงสำราญพระหฤไทย ทั้งอุปัททวะน้อยใหญ่มิได้มี จักรวัตติธรรมทรงบำเพ็ญเปนอันดีอยู่แลฤ พระองค์ทรงปรนปรือราษฎรเสมออยู่มิได้บกพร่อง ทั้งชาวชนบทเกษมศุขอยู่ตามคลองธรรมประเพณี พระราชอาณาจักรรวบรวมเปนสามัคคีย์ดีอยู่มิได้แตกต่างหรือประการใด
‘เอวํ วุต์เตปิ ลโวราชา เตน สัท์ธึ ปฏิสัณ์ฐารํ กโรน์โต อาห.’
เมื่อพระสุกกทันต์ถามดังนี้ พระเจ้าลโวราชก็ดำรัสประภาษปติสัณฐารตอบว่า
‘กุสลัญ์เจว โน อิสิ อโถ อิสิ อนามยํ /**84อโถ จัก์กวัต์ติธัม์มํ รัฏ์ฐํ ปาเลสิ นูณกํ อโถ ชานปทา เขมา อโถ รัฏ์ฐา อเภทกาติ.’
ข้าแต่พระฤๅษีเจ้า เรานี้ก็มีกุศลจิตรสบาย อนึ่งภัยอุปัทวัน/*84ตรายก็มิได้มี ทั้งจักรวัตติธรรมก็ดำรงคงที่ไม่เสื่อมคลาย เราปกครองราษฎรสบายไม่ย่อหย่อน ชาวชนบทก็พากันสโมสรเกษมสานต์ ทั้งราชอาณาจักรก็มิได้ร้าวรานร่วมสมัคสามัคคีดี
‘เอวัญ์จ ปน วัต๎วา ปุน ตํ ปุจ์ฉัน์โต อาห’
เมื่อพระเจ้าลโวราชตรัสฉนี้แล้ว จึงประภาษถามพระฤๅษีด้วยบาทคาถาแปลความว่า
‘จีรํ นูนาคโต ภัน์เต กิน๎วาพาโธ ภวิส์สติ กัจ์จิ นุ ปริยปัก์โกสิ กัจ์จิ ทูเรปิ คัจ์ฉถาติ.’
“นุน” ดังข้าพเจ้าถาม ข้าแต่ท่านผู้เจริญงาม พระคุณเจ้า ได้มานานอยู่แล้วฤๅ อาพาธไข้สิ่งไรได้มีบ้างแลฤๅแก่พระผู้เปนเจ้า ความแก่หง่อมนั้นเล่าเปนอย่างไรบ้าง พระคุณได้มาในหนทางเปนอย่างไรเล่า
‘อถนํ อิสิ อาห.’
ลำดับนั้น พระฤๅษีจึงทูลเปนพระคาถาแปลความว่า
/**85‘จีรํ อาม มหาราช อาคโต ตว สัน์ติเก อาพาโธ ปริปัน์โถ จ น จ กิญ์จิ ภวัน์ติ โน อปิเจโก สหาโย เม วาสุเทโวติ นามโก อุจ์ฉุปัพ์พตัค์เค วาสิ อุท์ธํ อุทกพิงคกํ โลกานํ หิตกาโม โส ปัก์โกสาเปติ โน ธิโต ตโต กโรม นครํ ชินธาตุส์สุปาทิตํ อภิรัม์มตรํ โสภํ นิฏ์ฐิตํ อาคโตม๎หิธาติ’
/*85ข้าแต่มหาราชเจ้า อาตมภาพได้มาในสำนักพระองค์นี้นานแล้ว อาพาธแลภัยอันตรายในหนทางแต่อย่างใดอย่างหนึ่ง ก็มิได้มีแต่อาตมภาพ ก็แต่ว่าพระฤๅษีสหายของอาตมภาพรูปหนึ่งนั้น มีนามว่า “วาสุเทพ” ดังนี้ เธอสำนักอยู่ ยอดเขาอุจฉุบรรพต เหนือแม่น้ำพิงค์ขึ้นไป เธอนั้นใคร่ต่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกทั้งหลาย ได้เรียกอาตมภาพไปแต่พระนครนี้แล้ว
ลำดับนั้น อาตมภาพทั้งสองได้ช่วยกันสร้างพระนครอันเปนสถานที่จะบังเกิดพระธาตุของพระชินสีห์เจ้า เปนเมืองอันงามรื่นรมย์อย่างยิ่งสำเร็จลงแล้ว อาตมภาพ จึงได้มาเฝ้ามหาราชเจ้าในเมืองนี้
/**86‘ราชา อาห.’
/*86พระราชาจึงถามว่า
‘โก นุ เต ปัจ์ฉโต อาคโต ทูตเวเสน ธีรก เอโส ตว ชโน หุต๎วา อุทาหุ อปเร ชนาติ.’
ข้าแต่ท่านผู้ทรงธรรม ก็ใครเล่ามีเพศเปนทูตมาแล้วโดยเบื้องหลังพระผู้เปนเจ้า ผู้นั้น เปนชนของท่านฤๅ ฤๅว่าเปนชนอื่น
‘อถ นํ สุก์กทัน์โต อาห.’
ลำดับนั้น พระสุกกทันต์ทูลว่า
‘เอโส ทูโต มหาราช วาสุเทเวน เปสิโต ตุม๎หากํ ปวุต์ตึ ญาตํุ มยา สัท์ธึ อิธาคโตติ.’
ข้าแต่มหาราชเจ้า ผู้นั้นเปนทูต ที่พระวาสุเทพส่งมา เพื่อจะซับทราบข่าวคราวของพระองค์ได้มากับด้วยอาตมภาพ
‘ราชา ตัส์ส วจนํ สุต๎วา ตุฏ์ฐมานโส หุต๎วา อาสเนน เต นิมัน์เตสิ.’
พระราชาได้ทรงทราบคำพระฤๅษีนั้น ก็มีพระทัยชื่นชมแล้ว นิมนต์พระฤๅษีด้วยอาสนะ
‘อาสเน นิสิน์โนโข ด้วยทูโต ปัค์คัย๎หิต๎วา สิรสิ อัญชลึ กัต๎วา ราชานํ ทิยัฑ์ฒคาถมาห.’
ครั้นพระฤๅษีนั่งแล้วแลด้วยะทูตจึงประคองแลทำอัญชลี เหนือสีสะทูลพระราชา ด้วยคาถาบาทกึ่งแปลความว่า
/**87‘ปาเท เทว นมัส์สามิ ราชิโน ภัท์ทมัต์ถุ เต ยํ กิญ์จิ รตนํ อัต์ถิ วาสุเทวัส์ส วิชิเต สัพ์พานิ เต อุปยัน์ตุ ธีตรํ เทหิ โน อิเสติ.’
/*87ข้าแต่เทวดาเจ้า ข้าพระบาทขอถวายบังคม ความเจริญจงมีแด่พระองค์พระเจ้ามหาราชเถิด รัตนอันใดอันหนึ่งมีอยู่ในแว่นแคว้นของพระวาสุเทพเจ้า สรรพรัตนทั้งปวงทั้งหลาย จะขอน้อมถวายแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เปนอิศวรเทวราช ขอพระบาทจงประทานพระธิดาแก่ข้าพระองค์ทั้งหลาย
‘ตัส์ส วจนํ สุต๎วา ราชา วิม๎หยมาโน หุต๎วา หสิตํ ปัต๎วา สุก์กทัน์ตมหาอิสึ โอโลเกต๎วา เอวมาห.’
พระราชาได้สดับคำราชทูตนั้น ก็มีพระไทยพิศวงทรงแย้มสรวล แล้วทอดพระเนตรดูพระสุกกทันตมหาฤๅษีตรัสถามว่าอย่างนี้
‘กึ วเทสิ อิสิ ทูโต มม ธีตํุ อายาจติ อิทํ วัต์ถุญ์จ อิทํ นยํ นาหํ ชานามิ ธีรกาติ’
ข้าแต่พระฤๅษี ทูตผู้นี้พูดอะไร มาขอธิดาข้าพเจ้า ข้าแต่ท่านผู้เปนปราชญ์ ข้าพเจ้าไม่เข้าใจซึ่งวัตถุนี้ ซึ่งนัยนี้เลย
/**88‘เอวํ วุต์เตปิ มหาสุก์กทัน์ตปัณ์ฑิโต อาห.’
/*88เมื่อพระราชาตรัสดังนี้แล้ว พระสุกกทันต์ผู้บัณฑิต จึงทูลว่า
‘ราชิน์ท โส ตํ ตว สัน์ติกาย ฐานัญ์จ วัต์ถุญ์จ วรํ สุรัม์มํ สัม์พุท์ธเสฏ์ฐัม์ปิ พ๎ยากรณํ สัม์มา กถิส์สามิ สุโณหิ เม ตํ สัม์พุท์ธเสฏ์เฐ ธรมานกาเล พาราณสิมหิ คคเณน อาคเต ปัต๎วาน ฐานํ สุคโต โอโรโห ฐัต๎วาน ตํ ตํ ปเทสํ วิโลกี อิทํ สัฏ์ฐานํ อภิรัม์มรูปํ มหัน์ตปุรํ ภวิส์สํ อนาคเต ยทา มยิ ปรินิพ์พุตัส๎มึ มัย๎หัญ์จ ธาตุ อิธ ปาตุภวีติ.’
ข้าแต่พระองค์ผู้เปนจอมกระษัตริย์ ทูตนั้น ได้มาขอพระธิดาในสำนักพระองค์นั้น กล่าวว่าสถานก็ดี วัตถุก็ดี เปนของประเสริฐควรรื่นรมย์เปนอันดี แม้ถึงสมเด็จพระสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ พระองค์ก็ได้ทรงพยากรณ์ไว้ก่อน อาตมภาพจักแถลงโดยชอบ ขอพระองค์จงสดับปวัติข่าวนั้นเถิด กาลเมื่อสมเด็จพระสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐยังมีพระชนม์อยู่ ได้เสด็จมาแล้วแต่เมืองพาราณสีโดยประเทศอากาศ ครั้นถึงสถานที่นี้แล้ว สมเด็จพระสุคตเจ้า ก็เสด็จลงมาประดิษฐานอยู่แล้ว ทอดพระเนตรแลไปมายังตำบลนั้นๆ มีพุทธฎีกาว่า “สถานที่นี้ สมควรเปนสถานอันรื่นรมย์ยิ่ง จะเปน/*89พระบุรีใหญ่ปรากฏในอนาคตณกาลใด เราพระตถาคตปรินิพานแล้วพระธาตุของเราจักปรากฏในที่นี้”
/**89‘เอวํ วัต๎วาน โส สัต์ถา อัก์กามิ สกัฏ์ฐานกํ ตโต ปัฏ์ฐาย ตํ ฐานํ สัพ์เพ เทวาภิปูชิตํ อิสิคณา ชฏาธารา อาคัน์ต๎วา ตํภิปูชยํุ อหัญ์จ วาสุเทโว จ อุโภ อัเม๎ห สมุค์คเต มาเปต๎วา นครํ ตัต์ถ โสภนํ สัพ์พสัม์ปทํ สัพ์พกามททํ รัม์มํ เทวานครสาทิสํ ชนตา ตัต์ถ เอกัม์ปิ กาเรตํุ ตํ น ยุต์ตกํ ตัส๎มา โส ฯ’
‘(จบผูกหนึ่ง ผูก ๒ ไม่มี)’
เมื่อสมเด็จพระศาสดาจารย์เจ้าตรัสดังนี้แล้ว ก็เสด็จไปสู่สถานของพระองค์ จำเดิมแต่นั้นมา สถานที่นั้น ก็ได้เปนสถานที่เทวามนุษย์ทั้งปวงบูชา ทั้งบรรดาหมู่ฤๅษีชฎาธรทั้งหลาย ก็ได้พากันมาบูชายิ่งซึ่งสถานตำบลนั้น ฝ่ายอาตมภาพกับพระวาสุเทพทั้งสองก็ได้พากันขึ้นไปแล้ว เนรมิตรเปนนครในที่นั้น ถึงพร้อมด้วยสิ่งทั้งปวงเปนอันงาม เปนรัมมนิยสถาน ให้ความใคร่สมปราถนาคล้ายกับเทวนคร ประชุมชนได้สโมสรในนครนั้น แม้ว่าการทำกรรมที่ไม่ควรแต่คนเดียว ก็มิได้มี เพราะเหตุนั้น ทูตนั้น
(หมดความในผูก ๑ เอาความในชินกาลมาลินีปกรณ์ผูก ๔ มาแทรก)
/**90‘ตทา เต อุโภ ปัญ์จมัต์เตหิ ปริสสเตหิ สัท์ธึ ควยํ นาม ทูตํ ปาเหสํุ.’
/*90ในลำดับนั้น พระดาบศทั้งสองนั้น ได้ส่งทูตชื่อ ควยะ ไปกับด้วยบุรุษทั้งหลายประมาณ ๕๐๐ คน
‘ควโย คัน์ต๎วา ลวปุราธิปตึ จัก์กวัต์ติราชานํ วัน์ทิต๎วา วาสุเทวิสินา กถิตํ สัพ์พํ ปวุต์ตึ กเถสิ.’
นายควยะทูต ครั้นไปถึงแล้ว จึงถวายอภิวาทพระบาทพระเจ้าจักรพรรดิราช พระเจ้ากรุงลวยุราธิบดี แล้วทูลประพฤติข่าวทั้งปวง ตามที่พระวาสุเทพฤๅษีกล่าวแล้ว
‘ควโย ตัต์ถ เอกํ วัส์สํ วสิต๎วา วุฏ์ฐวัส์โส จัก์กวัต์ติราชานํ อาปฺจ์ฉิ.’
แลนาย ควยะ ได้สำนักอยู่เมืองลวบุราธิบดีนั้นพรรษาหนึ่ง ครั้นสิ้นฤดูฝนแล้ว จึงทูลลาพระเจ้าจักรพรรดิราชมา
‘จัก์กวัต์ติส์ส รัญ์โญ ธีตา รามัญ์ญนคเร ปเทสรัญ์โญ อัค์ค/**91มเหสี จัม์มเทวี นาม เตมาสคัพ์ภินี อโหสิ.’
แลพระธิดาของพระเจ้าจักรพรรดิราช ได้เปนพระอัคมเหษี/*91ของพระเจ้าประเทศราชในรามัญนคร พระนามกรว่าพระจัมมเทวี มีครรภ์ได้ ๓ เดือน
‘จัก์กวัต์ติราชา จัม์มเทวึ นาม อัต์ตโน ธีตรํ อิธ ราชภาวัต์ถาย ปาเหสิ.’
พระเจ้าจักรพรรดิราชได้ส่งพระธิดาของพระองค์ทรงพระนามว่า จัมมเทวี เพื่อเปนพระราชาในเมืองนี้
‘สา จ สัพ์พปัญ์จสติเกน มหาปริวาเรน ปัญ์จสเตหิ จ ติปิฎกธรมหาเถเรหิ นาวํ อภิรุย๎หิต๎วา สัต์ตหิ มาเสหิ พิงคนทิยานุสาเรน อิธ อนุป์ปัต์ตา.’
ก็แลพระนางจัมมเทวีนั้น ได้เสด็จสู่นาวาด้วยมหาบริวารทั้งหลายทั้งปวงประมาณ ๕๐๐ คน แลด้วยพระมหาเถรทั้งหลายผู้ทรงไตรปิฎกประมาณ ๕๐๐ รูป ไปโดยระหว่างทางแม่น้ำพิงคนที มีกำหนด ๗ เดือนเปนประมาณได้ถึงแล้วในเมืองนี้
‘วาสุเทโจ ว สุก์กทัน์โต จ สัพ์เพหิ นาคเรหิ สัท์ธึ ตํ จัม์มเทวี หริปุญ์เช นิสีทาเปต๎วา อภิสิญ์จึสุ.’
ฝ่ายพระวาสุเทพแลพระสุกกทันต์ ก็พร้อมกับชาวพระนครทั้งปวง “หริปุญ์เช” เชิญพระนางจัมมเทวีนั้น ให้นั่งเหนือแผ่นทองแล้วอภิเศกแล้ว
/**92‘ตทุปาทาย อิมัส์ส นครัส์ส หริปุญ์ชยัน์ติ นามํ ยาว อัช์ชัต์ตนา ปรัม์ปราภตัน์ติ.’
/*92แลคำว่า “หริปุญ์ชย” ดังนี้ เปนชื่อพระนครนี้ เรียกสืบๆกันมาจนทุกวันนี้ เพราะถือเอาเหตุที่พระนางนั่งอภิเศกเหนือแผ่นทองนั้น
‘สา จัม์มเทวี สัต์ตาหํ อิธ อนุป์ปัต์ตา มาฆปุณ์ณมิยํ เท๎ว ปุต์เต วิชายิ เชฏ์ฐปุต์โต มหายโส กณิฏ์โฐ อิน์ทวโร อโหสิ อิน์ทวรัส์ส อนัน์ตยโสติปิ นามํ.’
พระนางจัมมเทวีนั้น ได้ถึงเมืองนี้แล้วได้ ๗ วัน ณวันมาฆปุณณมี ก็ประสูตรพระราชบุตรสองพระองค์ พระเชฏฐบุตรพระนามว่ามหายศ พระกนิฐบุตรพระนามว่าอินทวรแล แต่พระนามของพระอิทวร เรียกกันว่าพระอนันตยศบ้าง
‘เตสํ สัต์ตวัส์สิกกาเล มหายสํ รัช์เช อภิสิญ์จิ.’
ครั้นกาลพระกุมารทั้งสองได้ ๗ วรรษา พระนางก็อภิเศกพระมหายศให้ครองราชสมบัติ
‘จัม์มเทวี ปน พุท์ธสาสเน อเนกกุสลสัม์ภาเร อุปจินิต๎วา นครคุต์ติกานํ เทวานํ ปุญ์ญัญ์จ ธัม์มิกสัก์การัญ์จ อทาสิ.’
ฝ่ายว่าพระนางจัมมเทวี ได้สระสมอเนกกุศลสมภารทั้งหลายในพระพุทธสาสนา แลได้ถวายส่วนบุญกุศล กับ ธัมมิกสักการพลี แก่เทวดาผู้รักษาพระนครทั้งปลาย
/**93‘ตัส์สา ปุญ์ญานุภาเวน เทวตาโย เดชวัน์ตํ หัต์ถึ มังคลวารณัต์ถาย อานยึสุ.’
/*93เทวดาทั้งหลายได้นำมาซึ่งมงคลวารณหัตถีอันมีเดช เหตุบุญญานุภาพของพระนางเจ้านั้น
‘ตทา อสีติสหัส์สโยธปริวาริโต ติลังโก นาม มิลัก์ขราชา หริปุญ์ชยัส์ส คัณ๎หนัต์ถาย อาคโต.’
ณกาลครั้งนั้น พระเจ้ามิลักขราชา พระนามว่าติลังก เสด็จมาแวดล้อมด้วยโยธา ๘๐๐๐๐ ยกมาเพื่อจะถือเอาเมืองหริภุญชัย
‘คชวรัส์ส ขัน์เธ มหายโส มัช์เฌ อิน์ทวโร หัต์ถิปาเล ปัจ์ฉิมาสเน นิสีทิต๎วา อเนกโยเธหิ ปริวาริโต ปัจ์ฉิมท๎วาเรน ยุช์ฌนัต์ถาย นิก์ขมิ.’
พระเจ้ามหายสก็เสด็จทรงฅอช้างอันประเสริฐ พระอินทวรประทับหลังช้าง ควาญช้างถือท้ายช้าง แล้วก็แวดล้อมอเนกโยธา ยกออกมาโดยปัจฉิมทวารเพื่อจะยุทธนาการ
‘ตทา มิลัก์ขราชา เสตกุญ์ชรัส์ส ทัน์ตัค์เค รัต์ตรํสีสมัช์ชลํ ทิส๎วา มรณภยภีโต ยุท์ธภูมิยํ ฐาตํุ อสัก์โกน์โต ปลายิ.’
ลำดับนั้น พระเจ้ามิลักราชได้ทอดพระเนตรเห็นรัศมีปลายงาแห่งพระยาช้างเผือกโพลงรุ่งเรือง ก็บังเกิดความกลัวแต่มรณภัย ไม่สามารถจะทรงตนอยู่ได้ในยุทธภูมิ จึงได้ปลาสนาการหนีไป
/**94‘สัพ์เพ จ โยธา ทิโสทิสํ ปลายึสุ.’
/*94ฝ่ายโยธาทั้งหลายทั้งปวงต่างก็พากันหนีไปสู่ทิศน้อยทิศใหญ่
‘ตโต ปัฏ์ฐาย เขมํ นิรัพ์พุทํ หริปุญ์ชยํ อโหสิ’
จำเดิมแต่นั้น เมืองหริภุญชัยก็เกษมปราศจากภัยอันตรายต่อมา
‘หริปุญ์ชยุป์ปัต์ติกาโล ปริปุณ์โณ.’
อันนี้ เปนอุบัติกาลแห่งเมืองหริภุญชัย
จบบริบูรณ์ แล  ๚ะ
‘จัม์มเทวิยา ปุต์โต ปน อิน์ทวโร วิสํุ กาเรตุกามา หุต๎วา อัต์ตโน รุจึ มาตุยา กเถสิ.’
ฝ่ายว่า พระอินทวรราชบุตรของพระนางจัมมเทวี ปราถนาจะใคร่ครองราชสมบัติให้ต่างด้าวออกไป จึงได้ทูลแด่พระมารดาตามชอบใจตน
‘สา ตํ วาสุเทวัส์ส อิสิโน กถาเปสิ.’
พระนางก็ให้ราชบุตรไปแถลงการแก่พระวาสุเทพฤๅษี
/**95‘วาสุเทโว เอตทโวจ หริปุญ์ชยัส์ส ปุรัต์ถิมทิสาภาเค สารนทีตีเร ชุหปัพ์พเต พุท์ธชฏิโล นาม อิสิ ปติวสติ ตโต ปรํ ลุท์ธปัพ์พเต เอโก เขลางโค นาม ลุท์ธโก ปติวสติ ตโต ปรํ วังกนทีติเร สุภปัพ์พเต สุพ๎รห๎มา นาม อิสิ ปติวสติ อิน์ทวโร สเจ รัช์ชํ กาเรตุกาโม คัน์ต๎วา พุท์ธชฏิลํ วัน์ทิต๎วา ตโต ตโต ปรํ คัน์ต๎วา เขลางคลุท์ธกํ มัค์คุท์เทสกํ กัต๎วา ตโต ปรํ คัน์ต๎วา สุพ๎รห๎มิสึ วัน์ทิต๎วา ตเมว นครํ ยาจตูติ.’
/*95พระวาสุเทพจึงได้กล่าวกะพระอินทวรนั้นว่า พระฤๅษี ชื่อพุทธชฏิล ได้สำนักอยู่เหนือเขาชุหบรรพต ใกล้ฝั่งแม่น้ำสารนที ด้านบุริมทิสาภาคแห่งเมืองหริภุญชัยเบื้องน่าแต่นั้นไป พรานไพรคนหนึ่งชื่อ เขลางค์สำนักอยู่ใกล้เขาลุทธบรรพต ต่อนั้นไปอิกพระดาบศชื่อสุพรหมฤๅษีสำนักอยู่ณเขาสุภบรรพตใกล้ฝั่งแม่น้ำวังกนที ถ้าหากว่าพระอินทวรปราถนาจะครองราชสมบัติไซ้ จงไปอภิวันท์พระพุทธชฏิลแล้ว ลำดับนั้น จงไปต่อไปแล้วให้พรานเขลางค์เปนมัคคุทเทสพา ต่อนั้นไปถวายอภิวันท์พระสุพรหมฤๅษีแล้ว จึงขอนครกะท่านเถิด
‘ตํ สุต๎วา อิน์ทวโร อัต์ตโน มาตรํ วัน์ทิต๎วา อัต์ตโน ปริวารํ อาทาย วาสุเทวิสินา วุต์ตนิยา/**96เมน คัน์ต๎วา สุพ๎รห๎มิสึ วัน์ทิต๎วา นครํ ยาจิ.’
พระอินทวรได้ฟังคำพระวาสุเทพ ก็ถวายอภิวาทพระมารดาของตนแล้ว พาบริวารของตนไป/*96โดยนิยมอันพระวาสุเทพกล่าวแล้ว ครั้นแล้วจึงอภิวาทพระสุพรหมฤๅษีขอเมือง
‘ตโต ปรํ เขลางคลุท์ธเกน สัท์ธึ สุพ๎รห๎มมิสิ เอกํ เขมนครํ มาเปต๎วา อิน์ทวรัส์ส อทาสิ.’
ลำดับนั้น พระสุพรหมฤๅษีกับนายเขลางค์พรานไพร ก็ได้สร้างเมืองหนึ่งซึ่งเปนนครอันเกษมให้แก่พระอินทวร
‘ตทุปาทาย อิมัส์ส นครัส์ส เขลางคัน์ติ นามํ อโหสิ.’
อาศรัยเหตุนั้น ชื่อพระนครนั้น จึงเรียกว่า “เขลางค์” กะนี้แล
‘ตโต ปรัส๎มึ กาเล อิน์ทวโร มาตรํ วัน์ทิตุกาโม อัต์ตโน มาตุยา ตัต์ถ อาคมนัต์ถาย เอกํ อมัจ์จํ อาณาเปสิ.’
ในกาลเบื้องน่าต่อไป พระอินทวรก็ใคร่จะถวายอภิวันท์พระมารดา จึงบังคับให้อำมาตย์ผู้หนึ่งไปเชิญพระมารดาของตนมาในนครเขลางค์นั้น
‘โส หริปุญ์ชยํ อาคัน์ต๎วา จัม์มเทวิยา สัพ์พํ ปวุต์ตึ อาโรเจสิ’
อำมาตย์นั้น ได้มาสู่เมืองหริภุญชัย ทูลประพฤติเหตุทั้งปวงแก่พระนางจัมมเทวี
/**97‘สา ตุฏ์ฐหัฏ์ฐา อิน์ทวรํ ปัส์สิตุกามา หริปุญ์ชยา มหาปริวาเรน ปิก์ขมิต๎วา อนุก์กเมน เขลางคนครมนุป์ปัต์ตา เขลางคนคเร อิน์ทวรํ มหัน์เตน อิส์สริเยน อภิสิญ์จิ.’
/*97พระนาง ก็มีพระหฤทัยยินดี ปราถนาจะใคร่พบพระอินทวร จึงเสด็จออกจากเมืองหริภุญชัย ด้วยมหาบริวารไปโดยลำดับได้ถึงแล้วซึ่งเมืองเขลางนคร แล้วได้อภิเศกพระอินทวรในเมืองเขลางค์ด้วยมหันตอิศริยยศ
‘อิน์ทวรราชา ปน อัต์ตโน มาตุยา มหัน์ตํ สัก์การํ วัน์ทิต๎วา สัม์โมทิ.’
ฝ่ายว่าพระอินทวรราช ได้ถวายอภิวาทพระมารดาด้วยมหาสักการให้บรรเทิงพระหฤไทยแล้ว
‘สา จ เขลางคนคเร ฉมาเส วสิต๎วา สุพ๎รห๎มิสึ อาปุจ์ฉิต๎วา หริปุญ์ชยํ ปัจ์จาคมิ.’
พระนางนั้นประทับอยู่ในเมืองเขลางคนครตลอด ๖ เดือนแล้ว ก็อำลาพระสุพรหมฤๅษีกลับมาสู่เมืองหริภุญชัย
‘จัม์มเทวี ปน อาคัน์ต๎วา อเนกกุสลสัม์ภาเร กัต๎วา เท๎ว มาเส วสิต๎วา อนิจ์จตํ คตา.’
ก็แลพระนางจัมมเทวีนั้นกลับมาแล้วได้สร้างอเนกกุศลสมภาร อยู่ได้ประมาณ ๒ เดือนก็ทิวงคต
/**98‘มหายโส มหาราชา ปสัน์โน รตนัต์ตเย รัช์ชํ อสีติวัส์สานิ กาเรสิ หริปุญ์ชเย.’
/*98ฝ่ายพระมหายศมหาราชเจ้า ก็ได้เลื่อมใสแล้ว ในพระรัตนไตรย ได้เสวยราชอยู่ในเมืองหริภุญชัย ได้ ๘๐ พรรษา
‘ยัส๎มึ ปน วัส์เส วาสุเทโว อิสิ หริปุญ์ชยํ มาเปสิ ตโต ทุติยวัส์เส จัม์มเทวี กตาภิเสกา.’
พระวาสุเทพฤๅษี ได้เนรมิตรเมืองหริภุญชัยในปีใดเล่า แต่กาลนั้นในปีที่ ๒ พระจัมมเทวีได้อภิเศกแล้ว
‘สา จ สยํ หริปุญ์ชเย สัต์ตวัส์สานิ รัช์ชํ กาเรสิ.’
พระนางนั้นได้เสวยราชอยู่ในเมืองหริภุญชัย ได้ ๗ พรรษา
‘ตโต ปรํ มหัน์ตยโส อสีติ วัส์สานิ รัช์ชํ กาเรสิ.’
ลำดับแต่นั้นมา พระมหันตยศเสวยราชได้ ๘๐ พรรษา
‘จัม์มเทวิยา อุป์ปัต์ติกาโล ปริปุณ์โณ.’
อุบัติกาลแห่งพระจัมมเทวี จบบริบูรณ์ แล  ๚ะ
(จบความในชินกาลมาลินีปกรณ์)
จามเทวีวงษ์ ปริเฉท ๔-๕-๖
ตอนนี้ในฉบับเดิมความขาด
จึงได้เอาความในชินกาลมาลีปกรณ์มาแทรกให้เต็ม
/**99‘ตโต ปรํ ปน สัต์ถุ ปรินิพ์พานโต ท๎วิสตาธิกัส์ส สหัส์ส ปริมาณัส์ส อุปริ จตุต์ถสํวัจ์ฉเร อิมัส์ส จ จุลสกราชัส์ส พาวีสติปริมาณกาเล ผคุณปุณ์ณมิยํ วาสุเทโว นาม อิสิ หริปุญ์ชยปุรํ มาเปสิ.’
/*99จำเดิมแต่นั้นมา พุทธศักราชประมาณ ๑๒๐๐ ปี ในปีที่ ๔ จุลศักราชประมาณ ๒๒ ปี ผคุณมาศบุณณมี พระฤๅษีวาสุเทพได้สร้างเมืองหริภุญไชย
‘ตโต ทุติยวัส์เส จัม์มเทวี ลวปุรา อาคัน์ต๎วา หริปุญ์ชเย รัช์ชํ กาเรสิ.’
แต่นั้นมาได้ ๒ ปี พระนางจามเทวีมาแต่เมืองลวปุร ได้เสวยราชในเมืองหริภุญไชย
‘ตโต ปรํ อิมัส์ส จ จุลสกราชัส์ส นวุต์ตรจตุสตปริมาณกาเล อาทิจ์จราชา หริปุญ์ชเย กตาภิเสโก.’
เบื้องน่าแต่นั้นมาอิกประมาณจุลศักราช ๔๐๙ ปี พระอาทิจราชได้อภิเศกในเมืองหริภุญไชย
/**100‘ตโต ปรํ จุลสกราชัส์ส ปัญ์จวีสุต์ตเร จตุสตปริมาณกาเล หริปุญ์ชยปุเร มหาธาตุสมุต์ตมีติ ปุราณกถาย สัน์นิฏ์ฐานํ ตัญ์จ หริปุญ์ชเย ราชวํสานุสาเรน สเมติ.’
/*100จำเดิมแต่นั้นมา จุลศักราช ๔๑๕ ปี เปนเรื่องกล่าวด้วยมหาธาตุที่ได้ประชุมในเมืองหริภุญไชย แลราชวงษ์หริภุญไชย
‘ตัส๎มา ยุต์ตเมเวตํ.’
เพราะเหตุนั้นเรื่องพระมหาธาตุจะยุติไว้ก่อน
‘อิทานิ ตเมว สัน์นิฏ์ฐานํ ปากฏกรณัต์ถาย อิมัส์ส หริปุญ์ชยปุรัส์ส อุป์ปัต์ติอาทิโต กเถตัพ์พาว.’
บัดนี้จะกล่าวถึงเรื่องประดิษฐานพระมหาธาตุตั้งต้นแต่ความเกิดขึ้นของหริภุญไชยนครนี้ เพื่อจะกระทำการประดิษฐานพระมหาธาตุนั้นให้ปรากฏ
‘ปุพ์เพว กิร วาสุเทโว สุก์กทัน์โต อนุสิส์โต พุท์ธชฏิโล สุพ๎รห๎มาติ ปัญจสหายกา กุลปุต์ตา พุท์ธสาสเน ปัพ์พชิต๎วา ปัฏกัต์ตยํ สิก์ขิต๎วา วินยัส์ส ครุภารํ สัล์ลัก์เขต๎วา หีนายาวัต์ติต๎วา อิสิปัพ์พัช์ชํ ปัพ์พัช์ชึสุ.’
ดังได้ยินมาในกาลครั้งแรก พระวาสุเทพ พระสุกกทันต์ พระอนุศิษย์ พระพุทธชฏิล พระสุพรหม ๕ คนเปนสหายกัน บวชในพระพุทธสาสนาเรียนพระไตรปิฎกชำนาญ ก็รู้ได้ว่าพระวินัยเปนกรรมอันหนัก จึงได้สึกมาบวชเปนฤๅษี
/**101‘สุก์กทัน์โต ปน คิหิ หุต๎วา ลวปุเร วสิ.’
/*101พระสุกกทันต์ ไปอยู่เมืองลวปุร
‘วาสุเทวาทโย อิตเร จัต์ตาโร อภิญ์ญาพลํ ปัต๎วา ส๎ยามเทเส วสึสุ.’
พระฤๅษี ๔ พระองค์ มีพระวาสุเทพเปนต้น ได้อภิญญามาอยู่ในสยามประเทศ
‘เตสุ วาสุเทโว โรหิณินทีตีเร อุจ์ฉุปัพ์พเต พุท์ธชฏิโล สารนทีตีเร ชุหปัพ์พเต อนุสิส์โส หฬิท์ทวัล์ลินคเร สุพ๎รหม๎มิสิ วังกนทีตีเร สุภปัพ์พเต วสิ.’
พระวาสุเทพอยู่เขาอุจฉุบรรพต ใกล้ฝั่งแม่น้ำโรหิณีนที พระพุทธชฏิลอยู่เขาชุหบรรพต ใกล้ฝั่งแม่น้ำสารนที พระอนุศิษย์ไปอยู่ในเมืองหฬิททวัลลินคร พระสุพรหมไปอยู่สุภบรรพต ใกล้ฝั่งแม่น้ำสิวังกนที
‘เตสุ วาสุเทโว เอกทิวสํ อุจ์ฉุปัพ์พตา โอรุย๎ห หัต์ถิปเท เท๎ว ขัค์คปเท เท๎ว ด้วยปเท เท๎วติ ฉทารเก ลภิต๎วา โปสาเปสิ.’
วันหนึ่งพระวาสุเทพลงมาจากยอดเขา ได้ทารก ๖ คนอยู่ในรอยช้าง ๒ ในรอยโค ๒ ในรอยกทิง ๒ แล้วเอาไปเลี้ยงไว้
‘เต จ อนุก์กเมน วัฑ์ฒิต๎วา มิถุสํวาสิกา หุต๎วา วาสุเทวัส์ส อุปัฏ์ฐากา อเหสํุ’
ครั้นคนเหล่านั้นใหญ่แล้ว ก็ได้อยู่เปนคู่กัน แลเปนผู้อุปฐากพระวาสุเทพ
/**102‘เอกา กิร มิคี วาสุเทวัส์ส ปัส์สาวัฏ์ฐานํ อาคตา สัม์ภวมิส์สกํ ปิวิต๎วา คัพ์ภินี หุต๎วา ทุเว มานุเส ปุต์เต วิชายิ.’
/*102ยังมีนางเนื้อตัวหนึ่งมากินน้ำมูตรพระวาสุเทพถ่ายไว้ ก็มีท้องคลอดลูกแฝดออกมา
‘วาสุเทโว ทยาปัน์โน อังคุลิวินิค์คเตน ขีเรน เต โปเสสิ เต ปน อนุก์กเมน วุฑ์ฒิป์ปัต์ตา มิถุสังคมึสุ เตสุ ปุริโส กุนริสิ นาม อิต์ถี มิคุป์ปติ นาม.’
พระวาสุเทพก็มีใจเอ็นดู ให้ดูดนิ้วมือกินต่างนมจนใหญ่ก็ให้อยู่เปนคู่กัน ทารก ๒ คนนั้น ชายชื่อกุนริสี หญิงชื่อมิคุบดี
‘วาสุเทโว มิคสังฆนครํ นาม นครํ มาเปต๎วา กุนริสึ ตัต์ถ รัช์ชํ การยสิ อิตเร จ ฉชเน มิถุสํวาสิเก ตัต์ถ วสาเปสิ.’
พระวาสุเทพก็สร้างเมืองชื่อมิคสังฆนคร อภิเศกให้ ๒ คนนี้เปนเจ้าครองเมืองต่อไป ให้ชน ๖ คนที่เปนคู่อยู่ด้วย
‘กุนริสิราชา ปน วาสุเทวัส์ส โอวาเท ฐัต๎วา มิคสังฆนคเร สัต์ตสัต์ตติ วัส์สานิ รัช์ชํ กาเรสิ.’
พระเจ้ากุนริสีราชได้ตั้งอยู่ในโอวาทพระวาสุเทพ เสวยราชอยู่ได้ ๗๗ ปี
/**103‘กุนริสิส์ส ตโย ปุต์ตา กุนริราชา กุนริโลโล กุนริสิตนาโสติ.’
/*103มีพระราชบุตร ๓ องค์ ชื่อ กุนริราช ๑ กุนริโลล ๑ กุนริสิตนาศ ๑ (ในจามเทวีวงษ์กุนรินาศ กุนริโรส, กุนริธังส,)
‘วาสุเทโว ปนัส์ส ติน์นํ ปุต์ตานํ วิสํุ นครํ มาเปต๎วา อทาสิ.’
พระวาสุเทพสร้างเมืองให้แก่กุมารทั้ง ๓ นั้นองค์ละเมือง
‘เตสุ กุนริสิตนาโส ปิตุโน อัจ์จเยน มิคสังฆนคเร รัช์ชํ กาเรต๎วา ปุน อิสินา มาปิเต รัน์ปุเร รัช์ชํ กาเรสิ.’
พระกุนริสิตนาศได้เสวยราชต่อบิดาในเมืองมิคสังฆนั้น แล้วพระฤๅษีสร้างเมืองใหม่ชื่อรันนบุร (รัมมบุร) ย้ายพระกุนริสิตนาศให้ไปครอง
‘โส ตํ รัน์ปุรํ กัฏ์ฐคัณ์ฑิอุปมํ กัต๎วา มาตุปหรณัฏ์ฏกํ ฉิน์ทิต๎วา อธัม์เมน วินาสยิ.’
กระษัตริย์องค์นี้ ได้ทำเมืองให้ฉิบหาย เพราะเหตุชำระความลูกตีแม่เปรียบด้วยไม้ตีรฆังซึ่งเปนอธรรม
‘ตทา วาสุเทโว เขมัฏ์ฐานํ วิจาริยมาโน อัม๎หากํ พุท์ธัส์ส /**104ปติฏ์ฐิตัฏ์ฐานํ อิทํ ปรมเขมันตํ วตาติ สัน์นิฏ์ฐานํ กัต๎วา ตัต์ถ พิงคนทีตีเร เอกํ นครํ มาเปสิ.’
ครั้งนั้น พระวาสุเทพก็เที่ยวหาที่เกษมมา เห็นที่ตำบลหนึ่งซึ่ง/*104เปนที่ตั้งพระพุทธสาสนา สันนิฐานได้ว่าเปนบรมเกษมแท้ ก็สร้างเมืองลงใกล้ฝั่งแม่น้ำพิงคนที
‘มาเปต๎วา จ ปน ฐเปต๎วา อัม๎หากํ สหายกํ สุก์กทัน์ตํ อัญ์โญ สีลาทิคุณสมุเปโต นัต์ถิ ตัส์เสว อิทํ นครํ อรหตีติ จิน์เตต๎วา ปัณ์ณํ ลิก์ขิต๎วา ตัส์สาวิทูเร เอกัสมึ เวฬุคุม์เพ พัน์ธิต๎วา ตํ ลวปุรํ พิงคนทิยา อนุโสเตน ปหิณิ.’
ครั้นสร้างเมืองแล้วจึงคิดว่าพระสุกกทันต์ฟันขาวสหายเราเปนคนมีศิลาทิคุณไม่มีใครเสมอ เราจะเชิญมา (ฉันแลปฤกษากัน) ที่เมืองนี้ จึงเขียนหนังสือผูกแพไม้ไผ่ปล่อยให้ลอยตามสายน้ำไปเมืองลวปุร
‘สุก์กทัน์โต ตํ ปัณ์ณํ วาเจต๎วา เวฬคุม์พํ อารุย๎ห พิงคนทิยา ปติโสเตน อนุป์ปัต์โต.’
พระสุกกทันต์ เมื่อได้อ่านทราบจดหมายแล้ว ก็ขี่แพไม้ไผ่ให้ถ่อทวนน้ำพิงค์มาจนถึงเมือง
‘วาสุเทโว สุก์กทัน์ตัส์ส สัพ์พัน์ตํ ปวุต์ตึ กเถสิ.’
พระวาสุเทพ จึงแถลงเหตุให้ทราบทุกประการ
/**105‘สุก์กทัน์โต เอตทโวจ ภัน์เต ลวปุเร จัก์กวัต์ติส์ส รัญ์โญ พีชํ อิธาเนต๎วา เขมวุฑ์ฒิ ภวิส์สตีติ.’
/*105พระสุกกทันต์ จึงว่าควรไปขอพืชพระเจ้าจักรพรรดิเมืองลวปุรมาไว้เมืองนี้จึงจะจำเริญ
‘ตทา เต อุโภ ปัญ์จมัต์เตหิ ปุริสสเตหิ สัท์ธึ ควยํ นาม ทูตํ ปาเหสํุ.’
พระดาบศทั้ง ๒ ก็ตกลงกันส่งนายด้วยะ (ควาย) ให้เปนทูตไปกับบริวาร ๕๐๐
‘ควโย คัน์ต๎วา ลวปุราธิปตึ จัก์กวัต์ติราชานํ วัน์ทิต๎วา วาสุเทวิสินา กถิตํ สัพ์พํ ปวุต์ตึ กเถสิ’
ทูตไปได้ถวายบังคมพระเจ้าลวปุราธิบดีจักรพรรดิราชแล้ว ก็กราบทูลประพฤติเหตุตามที่พระวาสุเทพฤๅษีสั่งมาให้ทรงทราบทุกประการ
‘ควโย ตัต์ถ เอกํ วัส์สํ วสิต๎วา วุฏ์ฐวัส์โส จัก์กวัต์ติราชานํ อาปุจ์ฉิ.’
ทูตได้อยู่เมืองลวปุรถึงปี ๑ จึงได้ทูลลาพระเจ้าจักรพรรดิราช
‘จัก์กวัต์ติส์ส รัญ์โญ ธีตา รามัญ์ญนคเร ปเทสรัญ์โญ อัค์คมเหสี จัม์มเทวี นาม เตมาสคัพ์ภินี อโหสิ.’
เวลานั้นพระราชธิดาพระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่า จามเทวีได้เปนอัคคมเหษี เจ้าประเทศราชในเมืองรามัญ ทรงครรภ์ได้ ๓ เดือน
/**106‘จัก์กวัต์ติราชา จัม์มเทวึ นาม อัต์ตโน ธีตรํ อิธ ราชภาวัต์ถาย ปาเหสิ.’
/*106พระเจ้าจักรพรรดิ ได้ส่งพระจามเทวีองค์นี้แลให้มาเปนเจ้าแผ่นดินตามที่ทูตได้ไปขอ
‘สา จ สัพ์พปัญ์จสติเกน มหาปริวาเรน ปัญ์จสเตหิ จ ติปิฏกธรมหาเถเรหิ นาวํ อภิรุย๎หิต๎วา สัต์ตหิ มาเสหิ พิงคทิยานุสาเรน อิธ อนุป์ปัต์ตา.’
พระนางจามเทวี เมื่อยกรี้พลมานั้น เปนกระบวนเรือกับบริวารยศใหญ่ ๕๐๐ กับพระมหาเถรทรงไตรปิฎก ๕๐๐ ทวนแม่น้ำพิงค์มา ๗ เดือนจึงถึง
‘วาสุเทโว จ สุก์กทัน์โต จ สัพ์เพหิ นาคเรหิ สัท์ธึ ตํ จัม์มเทวึ หริปุญ์เช นิสีทาเปต๎วา อภิสิญ์จึสุ.’
พระวาสุเทพกับพระสุกกทันต์พร้อมด้วยชาวเมืองก็อัญเชิญพระนางจามเทวี ให้นั่งอภิเศกเหนือแผ่นทอง (หริปุญ์ช)
‘ตทปาทาย อิมัส์ส นครัส์ส หริปุญ์ชยัน์ติ นามํ ยาว อัช์ชัต์ตนา ปรัม์ปราคตัน์ติ.’
เหตุนี้ เมืองจึงมีชื่อว่า หริภุญชัยมาจนทุกวันนี้
‘สา จัม์มเทวี สัต์ตาหํ อิธ อนุป์ปัต์ตา มาฆปุณ์ณมิยํ เท๎ว ปุต์เต วิชายิ.’
พระนางจามเทวีมาถึงเมืองนี้ได้ ๗ วัน ก็ประสูตรพระราชบุตรฝาแฝด
‘เชฏ์ฐปุต์โต มหายโส กณิฏ์โฐ อิน์ทวโร อโหสิ.’
องค์พี่มีนามว่าพระมหายศ น้องชายว่าพระอินทวร
/**107‘อิน์ทวรัส์ส อัน์ตยโสติปิ นามํ.’
/*107ภายหลังพระอินทวรกุมารได้เฉลิมพระนามว่าพระอนันตยศ
‘เตสํ สัต์ตวัส์สิกกาเล มหายสํ รัช์เช อภิสิญ์จิ.’
พระมหายศ ครั้นพรรษาได้ ๗ ขวบ ได้อภิเศกครองเมือง
‘จัม์มเทวี ปน พุท์ธสาสเน อเนกกุสลสัม์ภาเร อุปจินิต๎วา นครคุต์ติกานํ เทวานํ ปุญ์ญัญ์จ ธัม์มิกสัก์การัญ์จ อทาสิ.’
พระนางจามเทวี ก็ตั้งก่อการกุศลปลูกศรัทธาเพิ่มภูลบารมีลงในพระพุทธสาสนาเปนอันมาก แลได้ทำบุญพลีธัมมิกสักการแก่พระเสื้อเมืองทรงเมือง
‘ตัส์สา ปุญ์ญานุภาเวน เทวตาโย เดชวัน์ตํ หัต์ถึ มังคลวารณัต์ถาย อานยึสุ.’
พระนางทรงบุญบารมีมากนัก เทพเจ้าทั้งหลายได้นำช้างมงคลอันมีเดชให้มาเปนคู่บารมี
‘ตทา อสีติสหัส์สโยธปริวาริโต ติลังโก นาม มิลัก์ขราชา หริปุญ์ชยัส์ส คัณ๎หนัต์ถาย อาคโต.’
ในกาลนั้นมีพระเจ้ามิลักขราชองค์หนึ่งทรงพระนามว่า ติลังก มีพลโยธาเปนอันมากยกมาจะยึดเอาเมืองหริภุญชัย
/**108‘คชวรัส์ส ขัน์เธ มหายโส มัช์เฌ อิน์ทวโร หัต์ถิปาเล ปัจ์ฉิมาสเน นิสีทิต๎วา อเนกโยเธหิ ปริวาริโต ปัจ์ฉิมท๎วาเรน ยุช์ฌนัต์ถาย นิก์ขมิ.’
/*108พระเจ้ามหันตยศก็ทรงฅอช้าง พระอินทวรราชก็ประทับท้ายช้างเปนหัตถิบาล นำพลออกทางพระทวารด้านประจิมเข้ารบข้าศึก
จามเทวีวงษ์ ปริเฉท ๗
/**109‘ตโต กวเจ นิลกุณ์ฑธาเร สัต์ติ จ จาเป กรวัม์มิกัย์เย สุเร ชรเย ขัค์ครูปธเช นิเล ลัก์เขน์ตา ปัจ์ฉโตปยาเต.’
/*109ลำดับนั้น ถึงพลโยธาทั้งหลายมีกำหนดล้วนแต่สีเขียว คือ เกราะแลหอกมีคมอันเขียวขัดแล่งปืนแลเกราะนวมมือ เปนโยธากล้าหาญ อาจทำลายศัตรูให้แหลกลาญ ถือธงรูปพระขรรค์พากันยกมาเบื้องหลัง
‘ตทา จารัก์ขกา เทวา นครํ รุก์ขมูลกํ อัญ์ญมัญ์ญํ อุค์โฆเสน์ติ คัน์ต๎วา เต เต ภิรัก์ขิตํุ.’
ณกาลครั้งนั้น ฝ่ายฝูงเทวดาทั้งหลาย ผู้รักษาพระนครแลพฤกษาเดิม ก็ให้อุคโฆสนาการแก่กันแลกัน พากันมาอภิรักษ์ซึ่งพลโยธาทั้งหลายนั้นๆ
‘เตปิ อุโภ กุมารา จ สุพีชา ธิติสติมา คัน์ต๎วา มิลัก์ขราชานํ อเนกพลพาหนํ มิคคณํ อุปคัน์ต๎วา อสัม์ภิตาว เกสรา.’
ฝ่ายว่าพระกุมารทั้งสองนั้น เปนสุพืชทรงปฤชามีสติ ได้ดำเนินทัพเข้าไปสู่อเนกพาหนของพระเจ้ามิลักขราช องค์อาจดังพระยาไกษร อันมิได้หวั่นหวาดต่อหมู่มฤคเข้าไปในกลาง
/**110‘นหสุน์นนทูเรว ปัต๎วา อุณ์ณปเทสกํ สัญ์ญาเภรินทาเปน์ติ พลานํ นิสิทาเปย์ยํุ วิสัม์มัต์ถาย กิฬัน์ต โถกกาลัม๎หิ ขิย์ยเต เอกํ อมัจ์จํ เปเสน์ติ กถาเปน์ติ มิลัก์ขกํ มยํ ภาคิเณย์ยา ตุย๎หํ ปัส์สิตํุ ตํ อิธาคตา ปิตุโล สกปุต์ตานํ สัช์เชน์ตุ สกพาหนํ ตรมาโนว มา จีรํ คมิส์สาม อิทานีติ’
/*110ครั้นเข้าไปถึง อุณณประเทศ อันมิสู้ใกล้แลไกลเทียว แล้วให้บันฦๅกลองสัญญาพักพลนิกาย เพื่อให้หายเหนือยชั่วเวลาหนิดหน่อยแล้ว จึงส่งอำมาตย์ผู้หนึ่งให้ไปเจรจาความเมืองกะพระเจ้ามิลักขราชว่า “เราทั้งสองผู้เปนพระภาคิไณยของท่าน ได้มาแล้วในที่นี้ เพื่อจะเห็นพระเจ้าลุง ขอพระปิตุลเจ้า จงตระเตรียมพระบุตรทั้งหลายของพระองค์ทั้งพาหนะของพระองค์โดยด่วนเถิด อย่าได้ช้าเลย เราทั้งหลายจักไปเดี๋ยวนี้”
‘โส คัน์ต๎วา ตัส์ส วัจ๎ฉาสิ กุมารานํ ตถา กถา ตัส์ส ตํ วจนํ สุต๎วา มิลัก์โข เอตทพ๎รวิ /**111อุโภ กติวัส์สา ทูต เตสํ วยาปิ กิต์ตกา หัต์ถิอัส์สพลา เตสํ โยธา สุราปิ กิต์ตกาติ มิลัก์ขัส์ส วโจ สุต๎วา.’
ทูตนั้น ครั้นไปแล้ว ได้ทูลแก่พระเจ้ามิลักขราชนั้น ตามคำกล่าวของพระกุมารทั้งสอง พระเจ้ามิลักขราช ครั้นได้ฟังคำอำมาตย์/*111นั้นแล้ว จึงกล่าวกะทูตนั้นดังนี้ว่า “ดูกรทูต พระกุมารทั้งสองนั้นมีพรรษาเท่าไร วัยของกุมารทั้งสองเท่าไร ช้างม้าพลสุรโยธาของกุมารทั้งสองมีมากเท่าไร”
‘อมัจ์โจ ตํ ธิธ พ๎รวิ อุโภ ปัญ์จวโส เทว หัต์ถิปิฏ์เฐ ถิรา มิตา ภาตโร หัต์ถิขัน์ธัส๎มึ กณิฏ์โฐ มัช์ฌเก มิโต ปัจ์ฉโตว หัต์ถิ เอเกโก หัต์ถิเอกานมาคตา ติสหัส์สา สุรา โยธา เอต์ตกา โหน์ติ เต นัต์ตาติ’
เมื่ออำมาตย์ได้ฟังรับสั่งพระเจ้ามิลักขราชถาม จึงได้ทูลความว่า “ข้าแต่เทวดาเจ้า พระกุมารทั้งสองมีพรรษา ๕ พรรษา นับว่าทั้งสององค์นั้นได้ประทับอยู่เหนือหลังช้าง พระภาดาอยู่ฅอช้าง พระกนิฐานับว่าอยู่กลางช้าง มีช้างแต่ละตัวๆ ตามมาเบื้องหลังพวกสุรโยธา ๓๐๐๐ ขี่ช้างมาคนละตัว พระนัดดาของพระองค์มีพลโยธาประมาณเท่านี้”
‘ราชา ตัส์ส วโจ สุต๎วา ฆัฏ์ฐนตํ สมารัพ์ภิ สกปาณึ ปหริต๎วา มหาหสิตํ กโร /**112’
พระราชาได้ฟังคำทูตนั้นแล้ว ทรงพระปรารภเสียงอันบันฦๅ แล้วตบพระหัตถ์ของพระองค์ทรงพระสรวลเปนอันมาก หากตรัสเหตุ/*112นั้นแก่หมู่อำมาตย์ของพระองค์ว่า “แนะพ่อเฮย คำของกุมารเล็กเปนอัศจรรย์แท้ กุมารเล็กทั้งสองนั้น มีน้ำนมไหลออกแล้วแต่ปาก ถึงสุรโยธาก็น้อย ช้างแต่ละตัวของกุมารทั้งสองนั้น ก็จะไม่อาจเพื่อจะรบด้วยธิดาน้อยของเราได้ ก็อย่างไรจักรบกับด้วยเราทั้งหลายได้” ดังนี้ แล้วตรัสว่า “หิมะที่ค้างอยู่ปลายหญ้ากับน้ำในพระมหาสมุทจะเทียบกันอย่างไรได้ รัศมีหิ่งห้อยจะเทียบแสงจันทร์วันปุณณมี อย่างไรได้”
‘เอวํ วัต๎วาน โส ราชา อุฏ์ฐหิน น คัจ์ฉติ สัม์มตาว สหาเปสิ สัช์ฌาเปสิ สกํ พลํ คัณ๎หิส์สาม อิโต พาฏ์เฐ ปุรํ คัณ๎หาม ปุน จาติ’
พระราชานั้น ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ก็เสด็จยืนขึ้นแลประทับอยู่ ตรัสว่า “ดูราท่านทั้งหลายจงตระเตรียมพลของตนให้พร้อมเพรียง เราทั้งหลาย จักจับพระกุมารทั้งสองนี้ แล้วจักยึดเมืองไว้อิกด้วย”
/**113‘เอวํ วัต๎วาน เตสํ ทูตามัจ์จัส์ส ธนตุฏ์ฐิทายํ ทัต๎วา อัม์โภ ยถา วรสิ ตถา กโรมิ นัต์ตาโร เม อิทา คมิส์สติ ทุก์ขปาทา ภวิส์สติ เต ตัต์ถ ติฏ์ฐตุ ตาว อหํ ตัต์ถ คมีติ วัต๎วา ตํ ว ปติเปเสสิ’
/*113ครั้นพระราชาตรัสดังนี้แล้ว จึงประทานธนดุษฎีทาย ให้แก่อำมาตย์ทูตของพระกุมารทั้งสองนั้น แล้วตรัสว่าแนะพ่อเฮย หลานปราถนาอย่างไรเราจะทำอย่างนั้น พระหลานเราจักมาในที่นี้ การเดินลำบากก็จักมี ให้กุมารทั้งสองคอยอยู่ในที่นั้นเถิด เราจะไปในที่นั้น
‘โส สุฏ์ฐเทว เตสํ วัก์ขามีติ วัต๎วา อาคัน์ต๎วา สัพ์พัน์ตํ ปวุต์ตึ เตสํ อนุส์สาเวสิ’
ครั้นดำรัสดังนี้แล้ว ก็ส่งทูตนั้นไป ทูตนั้นก็ได้ทูลแด่พระเจ้ามิลักขราช โดยชอบดังนี้แล้ว ก็มาทูลข่าวคราวทั้งปวงนั้น แก่พระกุมารทั้งสองนั้น
‘เต อุโภปิ ตํ กถํ สุต๎วา อติวิย โสมนัส์สชาตา ตุฏ์ฐากาเรน ทูตพลนิกายานํ ทัส์เสต๎วา สัญ์ญาเปต๎วา อัม์โภ อัช์ช กาลัส์มึ อัม๎หากํ ปัต์ติสัต์ตํุ มิลัก์ขราชานํ ลภิส์สามาติ จิน์ตยิถาติ’
ฝ่ายว่าพระกุมารทั้งสองนั้นครั้นได้ฟังกถานั้นแล้ว ก็เกิดโสมนัสอย่างยิ่ง จึงได้แสดงทูตทั้งหลายแก่พลนิกายของตน ด้วยอาการอันดุษฎีแล้วให้สัญญาว่า “แนะพ่อเฮย ท่านทั้งหลายจงคิด/*114ว่า” เราทั้งหลาย จักได้พระยามิลักขราชผู้ศัตรูตอบของเรา ในกาลวันนี้
/**114‘อามเทว ชานามาติ วทึสุ’
พลนิกายทั้งหลายก็กล่าวว่า “ข้าพเจ้าทั้งหลายทราบอยู่แล้ว”
‘มิลัก์ขราชาปิ กาลัน์ตเร พลํ สัช์เชต๎วา มัช์ฌัน์ติกสมเยเยว อสีติสหัส์สมัต์เตหิ สุรโยธาพลนิกาเยหิ เตสํ ฐิตัฏ์ฐานํ อาคัญ์ฉิ’
ฝ่ายพระเจ้ามิลักขราช ก็ตระเตรียมพลในกาลเปนระหว่างนั้น ก็ได้ยกกันมาสู่ที่ตั้งทัพของพระกุมารทั้งสอง ด้วยสุรโยธาพลนิกายทั้งหลายประมาณ ๘ หมื่น ในมัชฌันติกสมัยนั้น
‘อาคตกาลโต ปัฏ์ฐาย เตสํ ปลายนภเยน สกาลพลนิกาเยหิ วาตเวเคน อาธาวัน์ติ.’
สุรโยธาทั้งหลายด้วยทั้งพลนิกายทั้งสิ้น พากันแล่นมาโดยกำลังเร็วดุจลมเพราะความกลัว แต่การหนีไปแห่งกุมารทั้งสองนั้น จำเดิมแต่กาลอันมาแล้ว
‘ติสตท๎วิสตพ๎ยามัป์ปมาเณ เตสํ ฐิตานํ อสัมปัต์เตเยว อัป์ปถามา /**115กิฬัน์ตา หุต๎วา หูหาติ อัส์สาสา สุส์สกัณ์ฐา จ หัต์ถิขัน์เธ นิสิน์นา เตสํ พลนิกายานํ สัต์ติสรโตมรขัค์คจัก์กภัณ์ฑาทีนํ กรวรวาลาผณกวจาทีนัญ์จ สุริยเตเชน ปัจ์ฉาภัต์ตรํสิชาลสมุช์ชลิตวิธิชาลวัณ์ณํ จัก์ขุปสาทหตน สมัต์ถมหัน์ธการภูตํ ทิส๎วา ตโต อุปริ อาคัน์ตํุ อสัก์โกน์โต ตัต์ถ ติฏฐัน์ติ.’
ครั้นเมื่อกาลประมาณ ๓๐๐ วา ๒๐๐ วา ยังไม่ถึงสถานที่พระกุมาร/*115ทั้งสองตั้งทัพแล้วเทียว ก็พากันถอยกำลังเหน็จเหนือยอยู่ มีฅออันแห้งหายใจดัง “ฮู่ฮ่า” ดังนี้ นั่งอยู่เหนือฅอช้าง ได้เห็นแล้วซึ่งแสงสว่างแห่งหอก แลสร แลโตมร แลพระขรรค์ แลจักร แลสิ่งของเปนต้น แห่งพลนิกายแห่งกุมารทั้งสองนั้นด้วย แห่งเกราะมือและโล่ห์แลเกราะสรวมกายเปนต้นทั้งหลายด้วย อันมีวิธีโพลงขึ้นด้วยแสงอาทิตย์อันมีรัศมีสว่างในเวลาปัจฉาภัตรอันบังเกิดเปนมหันธการ สามารถกะทบจักษุปสาทแล้ว
‘ตัส๎มิญ์จ กาเล สุริโย มัช์ฌติกกาลาติก์กัน์โต อติวิย ตาปนตาโป สัพ์เพสํ มิลัก์ขราชาปมุขานํ มุขํ ปหรติ เตสัญ์จ เสทา มุญ์จัน์ติ อติวิยเวทนํ เวทยัน์ติ.’
ณลำดับนั้น ก็มิอาจจะพากันต่อมาได้ ก็พากันยืนนิ่งอยู่ในที่นั้น ก็ในกาลนั้น พระอาทิตย์ก็ได้ล่วงมัชฌันติกาล มีแสงแดดอันร้อน ได้ประหารหน้าแห่งสุรโยธาทั้งหลาย มีพระเจ้ามิลักขราช/*116เปนประธาน อนึ่งเหื่อแห่งสุรโยธาทั้งหลายนั้น ก็ใหลออก ได้พากันเสวยเวทนายิ่งนัก
/**116‘กุมารา อารัก์ขกา เทวตา จ มิลัก์ขานํ อาตัป์ปอติเรกตรํ อุณ๎หํ ชเนน์ติ.’
ฝ่ายเทวดาทั้งหลายผู้รักษาพระกุมารทั้งสอง ก็สำแดงความร้อนเปนอันมาก บังเกิดแผดเผาพระเจ้ามิลักขราช แลสุรโยธาทั้งหลาย
‘กุมารา นํ ฐิตทิสโตปิ สิตํ ส์ปวัต์ตัน์ติ.’
พระกุมารทั้งสองก็ให้ยิ้มแย้มกะพระเจ้ามิลักขราชนั้นอยู่แต่ทิศอันตนยืนอยู่แล้ว
‘ตทา อนัน์ตยโส อัต์ตโน อาจริยํ โหราธิปตึ ปุจ์ฉิ อาจริย อิมัส๎มึ ยาเม อัม๎หากํ ชโย ภวิตัพ์พํ อุทาหุ โนติ’
ลำดับนั้น พระอนันตยศได้ถาม พระโหราธิบดีผู้อาจารย์ของตนว่า “ข้าแต่อาจารย์ ในยามนี้ความมีไชยจะมีแก่เราทั้งหลายหรือว่าไม่มี”
‘ภวิตัพ์พ กมาราติ อาห’
พระโหราธิบดีทูลว่า “จะมี” ดังนี้
/**117‘ตัส๎มิญ์จ ขเณ มหาวชิรหัต์ถี รตนหัต์ถี โสณ์ฑํ อุก์ขิปิต๎วา ติก์ขัต์ตํุ โกญ์จนาทํ อกาสิ.’
/*117ณขณนั้น มหาวชิรหัตถี รัตนหัตถี ก็ได้ยกงวงขึ้น ทำเสียงโกญจนาทสามหน
‘อถ เต อุโภ ชัย์ยมหาสัม์มตาลํ นทาเปต๎วา สกลพลนิกายํ อุฏ์ฐาเปต๎วา มหาอุก์กัฏ์ฐสัท์ทํ ติก์ขัต์ตํุ นทาเปต๎วา มิลัก์ขราชาภิมุขํ ปัก์ขัน์ทึสุ.’
ลำดับนั้น พระกุมารทั้งสองก็ให้บันฦๅไชยมหาสัมมดาล ยังพลนิกายทั้งปวงให้อุฏฐาการยืนขึ้นแล้ว บันฤๅสำเนียงโห่ฮิ้วขึ้น ๓ หน (มหาอุก์กัฏ์ฐิสัท์ทํ) แล้ววิ่งแล่นเข้าไปเฉพาะพระภักตร์พระเจ้ามิลักขราช
‘ตํ ทิส๎วา สัพ์เพ เต พลนิกายา มิลัก์ขราชปมุขา กัม์ปมานหทยา จัญ์จลสรีรา สัต์ติโตมรขัค์คาวุธานิ หัต์ถโต คัล์ลิตา อเหสํุ.’
ฝ่ายพลนิกายทั้งปวง มีพระเจ้ามิลักขราชเปนประธาน ครั้นได้เห็นอาการดังนั้น ก็มีหทัยอันหวาดหวั่นกายสั่นอยู่ระรัว หอก, โตมร, พระขรรค์, อาวุธทั้งหลายก็พรัดพรายพลัดหลุดจากมือ
/**118‘สัพ์เพ หัต์ถีคณาปิ มิลัก์ขรัญ์โญ มังคลหัต์ถีอาทิกา ตํ มหาวชิรหัถ์ถีรตนํ มหาเดชวัน์ตํ ทูรโต ธาวัน์ตํ ทิส๎วา วัค์ควัค์คา ตัส์ส ทัน์เตหิ อัต์ตโน นลาตัน์เต วิช์ฌิเตวิย มัญ์ญมานา สกภาเวน สัณ์ฐาตํุ อสัก์โกน์ตา ปลายึสุ เต มนุส์สาปิ ตเถว มัญ์ญมานา ปลายึสุ.’
/*118ฝ่ายฝูงช้างทั้งหลายทั้งปวงมีมงคลหัตถีของพระเจ้ามิลักขราชเปนต้น ครั้นได้เห็นมหาวชิรหัตถีรัตนตัวนั้น มีเดชมากแล่นมาแต่ที่ไกล ช้างแต่ละกองๆ ก็พากันสำคัญใจในหน้าผากของตนราวกะว่าได้แทงแล้วด้วยงาทั้งสองของช้างวชิรหัตถีรัตนนั้น มิอาจที่จะพากันดำรงตนอยู่ได้ก็หนีไป แม้ว่าทวยชนทั้งหลายนั้น ก็สำคัญอย่างนั้นเทียวพากันหนีไปแล้ว
‘อถ เต อุโภ กณิฏ์ฐภาตโร ปติลัท์ธวิชัย์โย หุต๎วาว อติเรกมหาอุก์กัฏ์ฐิสัท์ทํ นทาเปต๎วา มหาเชย์ยเภริมุทิงคปัณ์ฑวสังขมขรสรสสัท์ทวัน์ตํ ตุมุโล มหาโฆโส ชนยัน์โต เตสํ ปัจ์ฉโต อนุธาวมาโน.’
ลำดับนั้น พระพี่น้องทั้งสองนั้นกลับได้ไชยชำนะแล้ว จึงบันฦๅเสียงโห่ร้องอึงมี่ แล้วบันเลงศัพท์สำเนียงเสียงมหาไชยเภรี, ตะโพน, บัณเฑาะ, สังข์, แตร, แซ่อุโฆษ เปนไชยบรรเทิง ยกไล่ตามไปเบื้องหลังแห่งพลที่หนีทั้งหลายนั้น
/**119‘เตปิ มิลัก์ขชนตา ยํกิญ์จิหัต์เถน คหิตํ ตํ สัช์เชต๎วา ตุจ์ฉหัต์เถน ปลายัน์ติ.
/*119แม้ว่าหมู่กองทัพมิลักขทั้งหลายนั้น
‘กุมาราปิ ตํ สาสนํ ตุริเตน สกมาตราย จามเทวิยา อาโร เจสํุ.’
สิ่งใดได้ถือไว้แล้วในมือ ก็พากันสละทิ้งสิ่งนั้นเสียหนีไปแต่มือเปล่า ส่วนเจ้ากุมารทั้งสองก็ให้นำข่าวสารที่มีไชยนั้นไปทูลแด่พระจามเทวีพระมารดาของตนโดยทันที
‘สา ตํ สาสนํ สุต๎วา อติวิย โสมนัส์สชาตา สา สกลนคเร เภริญ์จาราเปต๎วา อิทานิ มิลัก์ขราชปมุขา มิลัก์ขพลา อัต์ตโน อัต์ตโน สัน์ตกํ สัช์ชิต๎วา ปลายิต๎วา อัม๎หากํ นาครา อิต์ถี วา ปุริโส วา โย โย ยํ ยํ อิจ์ฉติ โส โส นิก์ขมิต๎วา ตํตํ คัณ๎หาตูติ.’
พระนางจามเทวีได้สดับข่าวสารนั้นแล้ว ก็มีพระไทยโสมนัศผ่องแผ้วสุดที่จะเปรียบปาน แล้วมีพระบริหารให้ตีกลองป่าวชาวพระนครทั้งปวงให้ทราบว่า “เดี๋ยวนี้พลมิลักขทั้งหลายมีมิลักขราชเปนประธาน ได้พากันทิ้งสิ่งของๆ ตนๆ ปลาศนาการหนีไปแล้ว ชาวพระนครของเราทั้งหลาย หญิงฤๅชายผู้ใดๆ จะปราถนาสิ่ง/*120ใดๆ ให้ผู้นั้นๆ ออกไปแล้วถือเอาสิ่งนั้นๆ เถิด”
/**120‘อถ สัพ์เพ เต นาครา ตุส์สิต๎วา นิก์ขมิต๎วา มิลัก์ขานํ ขัน์ธาวารํ คัน์ต๎วา อัต์ตโน รุจนกํ วัต์ถูนํ คัณ๎หัน์ติ.’
ลำดับนั้น ชาวพระนครทั้งปวงเหล่านั้นพากันดีใจแล้ว ออกไปถึงขันธวารของมิลักขทั้งหลายแล้ว ถือเอาตามใจชอบของตน
‘เต อุโภปิ เตสํ อนาคมนภาวํ ญัต๎วาว อัต์ตโน ปริวาเร คเหต๎วา ปตินิวัต์ติต๎วา นครํ ปาวีสิ ราชนิเวสนํ อภิรุย๎หิต๎วา น๎หาต๎วา มาตรํ วัน์ทิต๎วา เอเกกํ มาตุถัญ์ญํ ปิวัน์ติ.’
แม้ว่าพระกุมารทั้งสองนั้น ครั้นทราบความที่แห่งมิลักขทั้งหลายไม่มา ก็พาบริวารของตนกลับเข้าไปสู่พระนคร ขึ้นสู่ราชนิเวศน์แล้วสรงสนานแล้ว ถวายอภิวันทน์พระมารดาแล้ว ได้นั่งดื่มพระถัญองค์ละเต้า
‘จามเทวีปิ อุโภหิ หัต์เถหิ อัต์ตโน ปุต์เต อุปคุย๎หิต๎วา สีเส ปุนัป์ปุนํ จุม์พิต๎วา อติวิย ปสีทิ อายุต์ตกัญ์จ กัต์ตารัญ์จ ปัก์โกสาเปต๎วา ชยปานสุราปานัญ์จ /**121สัม์ปาเทต๎วา สุรโยธานํ สัน์ตัป์เปติ สัพ์เพสํ วัต์ถาภรณาลังการาทิยถานุรูปํ ชยทิส์สานวเสน เทติ สัต์ตาหํ มหาวิชัย์ยอุส์สวํ นาม กิฬาเปน์ติ โหราธิปตาทีนํ พ๎ราห๎มณานํ จ มังคลรตนัญ์จ มหาสัก์กาเรหิ ปูเชสิ.’
ฝ่ายพระนางเจ้าจามเทวี ก็ประคองพระบุตรของพระองค์ด้วยพระหัตถ์ทั้งสอง แล้วจุมพ์พระเศียรแล้วเล่า ทรงประสาทหาที่เปรียบมิได้ แล้วรับสั่งให้นาย/*121เสมียนแลนายนักการ จัดไชยบาน สุราบานเลี้ยงพวกสุรโยธาทั้งหลาย แลประทานวัตถาภรณาลังการเปนต้น ตามสมควรแก่พลสุรโยธาทั้งปวง โดยสามารถแก่ไชยทิศน์ แลเล่นมหาวิไชยมโหรศพตลอดกาล ๗ วัน แลได้บูชาแก่พราหมณ์ทั้งหลาย มีพระโหราธิบดีเปนต้น แลช้างมงคลหัตถีรัตนด้วยมหาสักการทั้งหลาย
‘สัพ์เพ เต นครวาสิชนตา หัฏ์ฐปหัฏ์ฐา อุทัค์คุทัค์คา หุต๎วา คัน์ธปุป์ผาทีนิ พหุปัณ์ณาการานิ สมานยิต๎วา เต ตโย มาตาปุต์เต วัน์ทเตว โถเมต๎วา มยํ ตุม๎หากํ นิส์สาย สุเขน ลภิม๎หาติ.’
ฝ่ายว่าประชุมชนชาวพระนครทั้งหลายนั้น ก็พากันหื่นหรรษ์ชื่นมื่นนำมาซึ่งพหูบรรณาการทั้งหลาย มีคันธบุบผาเปนต้น แล้วถวายอภิวันท์ ต่อพระมารดาพระบุตรทั้งสามองค์นั้น แสดงโถมนาการว่า ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ความศุขแล้ว เพราะอาศรัยแก่ท่านทั้งหลาย ดังนี้
/**122‘เอวํ วัต๎วา มังคลหัต์ถิรตนสาลํ คัน์ต๎วา ปูชิต๎วา วัน์ทิต๎วา วุต์ตนเยเนว วัต๎วา ปัก์กมึสุ.’
/*122ครั้นกล่าวดังนี้แล้ว พากันไปสู่โรงช้างต้นมงคลหัตถีรัตนบูชาแล้วไหว้ แล้วกล่าวคำโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั้น จึงพากันหลีกไป
‘เตนิทํ นิส์สาย สังคาหิโก โปราณพุพ์ธคาถาโย ราโชวาทคาถา นาม อาหริต๎วา อิมัส๎มึ จาริเก ทัส์เสน์โต อาห.’
เพราะเหตุนั้น พระสังคาหิกาจารย์ อาศรัยเหตุนี้ จึงได้นำมาซึ่งพระพุทธคาถาโบราณมาให้ชื่อว่า ราโชวาทคาถา สำแดงในคำจารึกนี้ กล่าวว่า
‘โย โกจิ ราชา ปถวีวิชิโต โกธาภิภูโต อนิสัม์มกาโร กาลัญ์จ เทสํ ปวิฏ์ฐัญ์จ มํกุ โลภัญ์จ โทสํ รตึ โมหมุฬ๎หํ วสํ คตํ มานถัท์ธอุเปก์ขํ โส เว ปราชัย์ยํ รฌร รังคมุเข ยเสสุ หีเนสุ ลัช์ชภาวัป์ปัต์โต’
พระราชาองค์ใดก็ดี ได้รบชะนะในแผ่นดินแล้ว เปนผู้อันความโกรธครอบงำแล้ว ไม่พิจารณาซึ่งกาลก็ดีประเทศก็ดี พลเสนาอันจะศุขแลทุกข์ก็ดี ชนอื่นก็ดี ตนเองก็ดี อันจะเข้าไปสู่ความเก้อเขินก็ดี ผู้ลุอำนาจ โลภะก็ดี โทสะก็ดี ราคะก็ดี ความหลงแล้วด้วยโมหะก็ดี ความเพ่งด้วยความกระด้างด้วยมานะก็ดี /*123พระราชาองค์นั้นแท้ พึงปราชัยในน่าสนามรบ ครั้นเมื่อยศทั้งหลายเสื่อมแล้ว พระองค์ก็ได้ถึงความอาย
/**123‘โย โกจิ ราชา อัป์ปวิชิตาปิ โกธํ ชหัน์โต สุนิสัม์มกาโร กาลัญ์จ เทสํ สุขทุก์ขเสนํ ปรัญ์จ สกํ ปวิฏ์ฐัญ์จ มํกุ โลภัญ์จ โทสํ อติโมหมุฬ๎หํ ปหาย มานถัท์ธภาวุเปก์ขํ โสเว วิเชย์ยํ รเณ รังคมุเข ยเสสุ วุฑ์เฒสุ มหาลาภัป์ปัต์โต ปรัม์ปรานัม์ปิ ยถา ภณัน์ตา อิทัม์ปิ ตถา ปทิส์สํ อนัญ์ญํ’
พระราชาองค์ใดก็ดี แม้ว่าไม่พ่ายแพ้แล้วละความโกรธเสียได้ พิจารณาเปนอันดีซึ่งกาลด้วย ประเทศด้วย พลเสนาอันจะศุขแลทุกข์ด้วย ซึ่งผู้อื่นด้วย ซึ่งพระองค์เองด้วย อันจะเข้าไปสู่ความเก้อได้ ละเสียได้แล้วซึ่งโลภะด้วย โทสะด้วย ซึ่งความหลงเกินแล้วด้วย โมหะด้วย ซึ่งความเพ่งด้วย ความเปนคนกระด้างด้วย มานะด้วย พระราชาองค์นั้นแท้ พึงมีชัยวิเศษ ในน่าสนามรบ ครั้นเมื่อยศทั้งหลายจำเริญแล้ว พระองค์ก็ได้ถึงแล้วซึ่งมหาลาภ โบราณได้กล่าวสืบๆ กันมาอย่างไร แม้ว่าเรื่องนี้ ได้/*124กล่าวอ้างเปนนั้น มิได้เปนอย่างอื่นเลย
/**124‘มิลัก์ขราชา หิ อเนกโยธา ปเรน ชิตา อนิสัม์มการา’
แท้จริง พระเจ้ามิลักขราชมีโยธาเปนอเนก มิได้พิจารณาข้าศึกจึงได้ชะนะแล้ว
‘มหัน์ตยโส อัป์ปโยธิโน โยเธ นิยุโต สุสโม สมัต์โถ กาลัญ์จ เทสัญ์จ นิสัม์มกาโร วิชยปัต์โต พหุเก มิลัก์เขติ.’
พระเจ้ามหันตยศ มีโยธาน้อย พระองค์จัดโยธาเรียบร้อยดี สามารถได้พิจารณาดูกาละแลเทสะ จึงถึงความมีไชยชำนะวิเศษ ซึ่งพลมิลักขทั้งหลายเปนอันมาก
‘อิติ หริภุญ์เชย์ยนิท์เทโส โปราณจาริกานุสาเรน โพธิรํสินา มหาเถเรน อลังกโต สัต์สโม ปริจ์เฉโท.’
‘สังคามวิชยกัณ์ฑํ’
อันนี้ เปนนิทเทศเมืองหริภุญชัย อันพระมหาเถรมีนามว่าโพธิรังสี ได้แต่งตามคำจารึกโบราณ ปริเฉทที่ ๗ จบเท่านี้
สังคามวิชยกัณฑ์ ๚ะ
จามเทวีวงษ์ ปริเฉท ๘
/**125‘ตทนัน์ตเรเยว สัต์ตัฏ์ฐเม ทิวเส เขเปต๎วา มหัน์ตยโส จ อนัน์ตยโส จ เต อุโภ อัต์ตโน มาตรา สัท์ธึ มัน์ตยึสุ.’
/*125ณลำดับนั้น ครั้นได้ ๗ วัน ๘ วันล่วงไปแล้ว พระมหันตยศแลพระอนันตยศ ทั้งสองพระพี่น้องนั้น ได้พากันปฤกษากับพระมารดาของตนว่า
‘อัม์ม อัเม๎หสุ สังคามคเตสุ มิลัก์ขราชา อัม๎หากํ อิทัญ์จิทัญ์จ วทติ อิทานิ มยํ ตํ ตัส์ส วจนํ ปติเปเสตํุ ยุต์ตํ น ยุต์ตัน์ติ.’
ข้าแต่ พระแม่เจ้า เมื่อข้าพเจ้าทั้งสองได้เข้าสู่สงครามแล้ว พระเจ้ามิลักขราชได้กล่าวคำนี้ด้วยๆแก่ข้าพเจ้าทั้งหลาย เดี๋ยวนี้ ข้าพเจ้าทั้งหลายควรจะตอบคำของพระเจ้ามิลักขราชนั้น ฤๅว่าไม่ควร
‘ตํ สุต๎วา สา ยุต์ตํ ปิยปุต์ตาติ อาห.’
พระนางได้สดับคำนั้นแล้ว ดำรัสว่า “ดูราพระปิยบุตรทั้งหลาย ควรแล้ว
‘อถ เต ปัญ๎หากาเร สัช์เชต๎วา ตํ ปฐมทูตามัจ์จํ ปัก์/**126โกสาเปต๎วา เอวํ อนุสาสึสุ อัเม๎ห คัจ์ฉ ต๎วํ มิลัก์ขรัญ์โญ เอวํ วเทหิ เทว ตว นัต์ตาโร ตุม๎หากํ อโรค๎ยภาวํ มํ ปุจ์ฉาเปสํุ อปิจ เต เอวํ มํ อนุสาเสน์ติ ปุพ์เพ กิร อัม๎หากํ ปิตุโล อัเมหหิ ปิตุลัส์ส ธีตุยา สัพ์พกณิฏ์ฐาย ยุช์ฌาเปส์สติ อิทานิ มยํ ตัต์ถ คมิส์สาม ตาย สัท์ธึ ยุช์ฌิตํุ ยถา จ นครํ ฐิรตรํ ภวิส์สติ ขทิรสารลัก์เขน วา อยขัน์เธน วา ตถา กโรตูติ วัต๎วา เปเสน์ติ เต เอวํ วัต๎วา เปเสสํุ.’
ลำดับนั้น พระกุมารทั้งสองก็ได้จัดบรรณาการแล้ว ตรัส/*126เรียกอำมาตย์ผู้จะเปนประฐมทูตนั้นมาแล้วสั่งสอนอย่างนี้ว่า แนะท่านผู้เจริญท่านจงไปทูลแก่พระเจ้ามิลักขราชอย่างนี้ว่า “ข้าแต่เทวดาเจ้า พระนัดดาของพระองค์ให้ข้าพเจ้ามาทูลถามถึงความที่แห่งพระองค์ไม่มีโรค อนึ่งพระกุมารทั้งสองนั้น ให้อนุสาสน์ข้าพเจ้ามาว่าอย่างนี้
ได้ยินว่าในกาลก่อนพระปิตุลาจ้าของเราทั้งหลาย จะให้เราทั้งสองรบด้วยพระธิดาองค์เล็กของพระเจ้าลุง เดี๋ยวนี้ เราทั้งหลายจักไปในเมืองนั้น เพื่อจะรบด้วยพระธิดานั้น อนึ่งฉันใดเล่า พระนครจักเปนของมั่นคงดี ด้วยแก่นไม้ตะเคียนหรือว่าด้วยแท่งเหล็กก็ให้ทำอย่างนั้นเถิด ตรัสแล้วก็ส่งข้าพเจ้ามา
/**127‘โส สาธูติ สัม์ปติจ์ฉิต๎วา เต วัน์ทิต๎วา อัต์ตโน ปริสาเรหิ มิลัก์ขรัญ์โญ สัน์ติกํ คัน์ต๎วา ปัณ์ณากาเร นิเวเทต๎วา วัน์ทิต๎วา วุต์ตนเยเนว กเถสิ.’
/*127พระกุมารทั้งสองนั้น ครั้นกล่าวอนุสาสน์อย่างนี้แล้ว ก็ส่งทูตทั้งหลายไป อำมาตย์ทูตนั้นรับว่าสาธุแล้ว ถวายอภิวันทน์พระกุมารทั้งสองแล้ว พากันไปสู่สำนักพระเจ้ามิลักขราชด้วยบริวารทั้งหลายของตนถึงแล้ว ถวายบรรณาการแล้ว ก็ถวายอภิวันทน์ทูลความโดยนัยอันพระกุมารสั่งแล้ว
‘ตํ สุต๎วา มิลัก์ขราชา ภีตตสิตา กัม์ปมานหทยา หุต๎วา เอวมาห สัม์มทูต มา มํ เอวํ วจน์ วทาหิ โยหํ ตโต ปุพ์เพ มม นัต์ตาโร สจัก์ขุนา น ปัส์สามิ ตโต มานํ อนุยุญ์ชามิ ยโต จาหํ มม นัต์ตาโร สรีรรูปโสภัค์คา อลังกตหัต์ถิรตนขัน์เธ นิสิน์นา สจัก์ขุนา ปัส์สิต๎วา อโห มม นัต์ตาโร อติวิยโสภัค์คา เอรา/**128วัณ์ณขัน์เธ นิสิน์นาวิย ขัน์ธปุต์โตติ มัญ์ญมาโน อปิจ มม นัต์ตาโณ สุรโยเธ สัช์ชิต๎วา ปุรโต จ ปัจ์ฉโต จ ทัก์ขิณโต จ วามโต จ สัม์มสัม์เม อติวิย โสภมานา เทวโยธิโนวิย อิมัส๎มึ ชัม์พุทีเป โยโกจิ ราชา อิเมหิ ยุช์ฌิตํุ สมัต์โถ นาม นัต์ถิ อปิจ มัย๎หํ เท๎ว ธีตโร เทวอัจ์ฉรปติภาคา เอเกกํ เอ เกกัส์ส ทัส์สามิ ยาว ปัต์ตัป์ปปุต์ตา นัต์ตัป์ปนัต์ตา อิเมหิ เตหิ กุลพัน์ธสัณ์ฐวภาวํ กริส์สามิ มนสิ กโรมิ อิทานิ มม นัต์ตาโร ยุท์ธัต์ถาย มํ สาสนํ เปเสต๎วา อัธัม์มยุท์ธนา จ มา โน โหน์ตุ ธัม์เมน ยุท์ธํ กริส์สามาติ.’
ฝ่ายพระเจ้ามิลักขราช ครั้นได้ทราบราชสาสน์นั้นแล้ว ก็หวาดหวั่นพรั่นพระหฤทัย กล่าวกะทูตอย่างนี้ว่า “ดูราทูตผู้มีภาระอันเสมอ ขอท่านอย่ากล่าวคำอย่างนี้แก่เราเลย เราผู้ใดเล่า แต่กาลก่อนนั้น เราไม่ได้เห็นพระหลานเราทั้งสองด้วยจักษุ จึงได้พยายามมานะแต่นั้นมา ก็กาลใดเล่า เราได้เห็นพระนัดดาทั้งสอง/*128ของเราด้วยจักษุ รู้ว่าทรงสรีรรูปเปนอันงาม ประทับอยู่เหนือฅอช้างหัตถีรัตนอันประดับแล้ว ได้สำคัญใจว่า “โอ พระหลานเราทั้งสอง งามหาที่จะเปรียบมิได้ ประหนึ่งว่า พระขันธบุตรอันเสด็จทรงฅอพระยาเอราวัณ อนึ่งโสตพระหลานเราทั้งสอง ได้จัดสุรโยธาโดยเบื้องน่าเบื้องหลังเบื้องขวาเบื้องซ้าย ดูสมั่มเสมองามหาที่จะเปรียบมิได้ ราวกะว่าเทพโยธีทั้งหลาย ก็ในชมพูทวีปนี้ พระราชาองค์ใดองค์หนึ่งได้ชื่อว่าเปนผู้สามารถ เพื่อจะรบด้วยกุมารทั้งสองนี้ไม่มีแล้ว อนึ่งเล่าพระธิดาทั้งสองของเรา งามราวกับเทพอับษร เราจักให้แก่พระหลานเราคนละคน เราได้ดำริห์ในใจไว้ว่า จำทำกุลพันธ์สันถวะด้วยพระกมารทั้งสองนี้ ตราบเท่าลูกของลูกแลลูกของหลาน ก็เดี๋ยว/*129นี้ พระหลานเราได้ส่งสาสน์มายังเรา เพื่อจะรบกัน ก็การรบอันไม่เปนที่ชอบธรรมจงอย่ามีแก่เราทั้งหลายเลย เราทั้งหลายจักทำธรรมยทธ์
/**129‘เอวํ วัต๎วา มิลัก์ขราชา อัต์ตโน ธีตเร ยมเก ปัก์โกสาเปต๎วา อัช์ช ทูตัส์ส ทัส์เสน์โต อาห.’
ครั้นพระเจ้ามิลักขราชกล่าวอย่างนี้แล้ว ก็เรียกพระธิดาของพระองค์ทั้งคู่มา แล้วสำแดงแก่ทูตในวันนั้น กล่าวว่า
‘ปัส์สาหิ เม ธีตา ทูต รูปวัณ์ณํ จ วัย์ยํ วา สิริวิลาสํ สภาสา นิสิน์นาปิ ปติฏ์ฐิตา วิชิม๎หมานา จรัน์ตี โลกิต์ถิกา สัม์มา น ตุ อิมา เท๎ว ชาติกา สุท์ธา มัย๎ห เทวิญ์จ โอรชา เอกาเหน วิชายัน์ตา โสทริยา เอกมาตุยา /**130น สาธารณธีตา เม อติปิยา ธีตา มม ทาสิคณา ทาสคณา สุวัณ์เณหิ อลังกตา เชฏ์ฐา เชฏ์เฐ กนิฏ์ฐา จ กนิฏ์ฐา กนิฏ์เฐ เทมิ เอวมาทินเยเนว ตว สามึ ปวัก์ขตูติ.’
ดูราทูต ท่านจงดูพระธิดาทั้งสองของเราทรงรูปและวรรณและวัยทั้งศิริวิลาศเปนอันงาม เมื่อนั่งก็ดี ยืนก็ดี เดินก็ดี ดูเปนที่พิศวงเปนที่ปราถนาแห่งโลกนับถือโดยรอบ พระธิดาทั้งสองนี้มีชาติอันบริสุทธิ์ ได้เกิดแล้วแต่อกพระเทวีของเรา คลอดพร้อมกันในวันเดียว ร่วมอุทรมารดาเดียวกัน พระธิดาของเราไม่ใช่สาธารณ์ /*130เปนที่รักมากของเรา มีทาสีคณะ ทาสาคณะ ประดับด้วยสุวรรณ พระเชฏฐธิดาเราจะให้พระเชฏฐกุมาร พระกนิฏฐธิดา เราจะให้พระกนิฏฐกุมาร ท่านจงไปทูลแก่เจ้าของท่านโดยนัยดังนี้เปนต้น
‘เอวํ วัต๎วา ราชา ตํ สัน์ตัป์เปต๎วา หัต์ถิอัส์สาทีนิ สุวัณ์ณรชฏวัต์ถาลังการานิ ตัส์ส อทาสิ อัญ์เญ ปติปัณ์ณาการยุต์เต สัช์เชต๎วา เต สมัต์ถาย ตัส์ส หัต์เถ ทัต๎วา อัต์ตโน ทูตํ สัท์ธึ เปเสสิ.’
พระราชา ตรัสอย่างนี้แล้ว ก็ให้เลี้ยงทูตแล้วประทานสุวรรณรัชฏวัตถาลังการ มีช้างม้าเปนต้นแล้ว จึงจัดบรรณาการตอบแทน สิ่งอื่นอิกมอบในมือทูตนั้น เพื่อนำไปถวายแก่พระพี่น้องทั้งสองนั้น แล้วส่งไปกับด้วยทูตของพระองค์
‘เต อุโภ ทูตา คัน์ต๎วา จามเทวึ จ มหัน์ตยสัญ์จ อัน์ตยสัญ์จ วัน์ทิต๎วา ปัณ์ณากาเร /**131นิเวทิต๎วา ราชา สาสนานุนํ เตสํ กถยึสุ.’
ราชทูตทั้งสองฝ่ายนั้นครั้นมาแล้ว ก็ไปถวายอภิวันทน์ พระจามเทวีด้วย พระมหันตยศด้วย /*131พระอนันตยศด้วย แล้วจึงถวายบรรณาการทั้งหลาย แล้วทูลกระษัตริย์ทั้งสามนั้นตามราชสาสน์
‘ตํ สุต๎วา มาตาปุต์ตา อติวิย ตุส์สึสุ มิลัก์ขทูตัส์ส สัก์การํ กัต๎วา สัน์ตัป์เปสํุ สุขนิสิน์นาว ตโย มาตาปุต์ตา ตํ สกามัจ์จํ ปุจ์ฉึสุ อมัจ์จ ตา อุโภ ราชธีตโร กติวัส์สา กา วยา กึว รูปา กึวัณ์ณา กีทิสา อัล์ลาปสัล์ลาปาติ.’
พระมารดาพระบุตรทั้งหลาย ได้ทรงทราบราชสาสน์นั้นแล้วก็พากันยินดีเปนที่ยิ่ง แล้วให้แต่งสักการแลเลี้ยงดูแก่ทูตของพระเจ้ามิลักขราช พระมารดาแลพระบุตรทั้งสาม เมื่อนั่งที่สุขาอาสน์ แล้วตรัสถามกะอำมาตย์ของตนนั้นว่า ดูกรอำมาตย์ ราชธิดาทั้งสองนั้น มีวรรษาเท่าไร วัยเปนอย่างไร รูปเปนอย่างไร วรรณเปนอย่างไร อัลลาปสัลลาปก็เช่นไรเล่า
‘โส ตาสํ คุณสัป์ปัต์ตึ เตสํ ทัส์เสน์โต อาห.’
อำมาตย์นั้น เมื่อจะสำแดงคุณสมบัติแห่งพระธิดาทั้งสองนั้น ทูลแก่กระษัตริย์ทั้งสามนั้นว่า
‘สุณาถ วจนํ มัย๎หํ อัพ์ภยํ เทถ เม อิธ /**132ปวัก์ขามิ คุเณ ตาสํ มา เม กุช์ฌถ ภูมิปาล ตา อุโภ ยมกา ธีตา มิลัก์ขัส์ส จ ราชิโน วัส์เสน ปัญ์จวัส์สานิ วเยน ตรุณวยา รูเปน อภิรูปาติ วรพิม์พาว โสภณา นาติกีสา นาติถุล์ลา นาติทีฆา นาติรัส์สกา วัณ์ณินี วรวัณ์ณาภา โสวัณ์ณาวิย วัณ์ณินี ฉวิมํสา วัณ์ณินี ฉวิมํสา ปสิขิล์ลา สุท์ธา วิคตกาลาว นิสิน์นา จรณา ฐัน์ตา ชิม๎หมานา จ โสภณา หา สา ว ลาปสัล์ลาปา หํสา ตัต์ตรภาณินี /**133เกสา จ อสิตา ทีฆา ปัต์ตภมรสัน์นิภา ยทา เกสา ปมุญ์จนา มัน์ตา เกสัค์คโคป์ปกา สัพ์พลัก์ขณิต์ถิปุณ์ณา ลวธีตา อสมสาติ.’
ขอพระองค์ทั้งหลายจงฟังคำข้าพเจ้า แลจงให้อภัยแก่ข้าพเจ้า/*132ในสมัยนี้ ข้าพเจ้าจะกล่าวคุณทั้งหลายแห่งพระธิดาทั้งสองนั้น ขอพระเจ้าภูมิบาลอย่าได้ทรงพระพิโรธแก่ข้าพเจ้า พระธิดาแฝดทั้งสองของพระเจ้ามิลักขราชนั้น โดยปีได้ ๕ พรรษา โดยวัยเปนดรุณวัย โดยรูปงามยิ่งประเสริฐเหมือนพิมพ์ งามโสภาไม่ผอมไม่อ้วนไม่สูงไม่ต่ำ มีผิวพรรณเปนอันงาม ทรงรัศมีดังสีทอง ฉวีมังสางามเกลี้ยงเกลา บริสุทธิ์ปราศจากดำ เมื่อนั่งเดินยืนงามกรีดกราย เวลาสำรวลแลเจรจาไพเราะห์ดังเสียงหงส์ เส้นเกษาไม่ขาวยาวแลราวกะปีกภมร กาลใดปล่อยเกษา ปลายเกศาจดที่สุดข้อเท้า บริบูรณ์ด้วยสรรพสัตรีลักษณะ ธิดาพระเจ้าลวหาผู้จะเสมอมิได้
‘เอวํ ทูตามัจ์โจ มิลัก์ขรัญ์โญ ธีตรานํ อิต์ถิลัก์ขณปริปุณ์ณ สุน์ทรีภาวํ เตสํ วัณ์เณติ.’
/*133อำมาตย์ทูต ได้พรรณาซึ่งความที่แห่งธิดาทั้งสองของพระเจ้ามิลักขราช เปนหญิงงามบริบูรณ์ด้วยอิตถีลักขณะอย่างนี้
‘ตาสํ คุณกถํ สุต๎วา ญาติคณาโย มาตานัญ์จ สุณิสานัญ์จ สัม์ปัส์สมานา ปติปัณ์ณาการัญ์จ ปติสาสนัญ์จ เปเสสิ.’
ฝ่ายหมู่ญาติทั้งหลาย ครั้นได้ฟังคุณกถาแห่งพระธิดาทั้งสอง ก็เห็นพร้อมกัน จึงได้ส่งบรรณาการตอบแทนแลปติสาสน์ไปแก่พระมารดา แลพระบิดาทั้งสองทั้งพระสุณิสาทั้งสองด้วย
/**134‘เตน อุภิน์นํ รัฏ์ฐวาสิโน ชนตา อัญ์ญมัญ์ญํ วิส์สาสํ ปุต์ตปมุขา อติวิย ตุฏ์ฐหทบังคมา อเหสํุ.’
/*134เพราะเหตุนั้น ประชุมชนชาวรัฐวาสีทั้งสอง ได้มีหน้าอันถึงแล้วซึ่งความพิศวาสกะกันแลกัน มือวัยวะแห่งหทัยอันชื่นชมหาที่เปรียบมิได้
‘ตทา มิลัก์ขราชา จ ราชเทวี จ อัต์ตโน ธีตรานํ สัพ์พาลังกาเรหิ อลังกริต๎วา ทาสิทาสคเณหิ ปริวุต์ตํ สัพ์พาลังการวิวาหมังคลํ สัช์เชต๎วา มหัน์เตหิ ปริวาเรหิ ท๎วิน์นํ กุมารานํ อัต์ถาย หริภุญ์เชย์ยนครํ ปาเหสํุ.’
กาลครั้งนั้น พระเจ้ามิลักขราชแลพระราชเทวี ก็ให้ประดับพระธิดาทั้งสองของพระองค์ด้วยสัพพาลังการแวดล้อมด้วยหมู่ทาสีทาสาทั้งหลายแล้วส่งไปยังเมืองหริภุญชัยนคร เพื่อประโยชน์แก่กุมารทั้งสองด้วยมหันตบริวารทั้งหลาย
‘จามเทวีปิ พหุปัณ์ณาการํ สัช์เชต๎วา สกชนํ ปัจ์จุค์คมนํ กาเรต๎วา อัน์โต นครํ อานยิต๎วา อุภิน์นํ กุมารานํ ยถานุรูปํ ท๎วิน์นํ ทุเว นวฆเร เอเกกํ นิวาสาเปต๎วา เชฏ์ฐํ เชฏ์ฐกาย สัท์ธึ กณิฏ์ฐํ กณิฏ์ฐาย สัท์ธึ /**135วิส์สาสิกฆรวาสํ มังคลํ กัต๎วา เอเต ทหริตาย อาวาหวิวาหมังคลัญ์จ ราชาภิเสกมังคลัญ์จ น ตาว กรึสุ.’
แม้ว่าพระจามเทวี ก็ให้จัดพหูบรรณาการ แล้วให้ชนของตนไปคอยทำการต้อนรับนำมาภายในพระนคร แล้วให้พระธิดาทั้งสองสำนักอยู่ในเรือนใหม่ทั้งสองคนละหลังตามสมควรแก่พระกุมารทั้งสอง แล้วทำมงคลวิสสาสิกฆรา/*135วาส ให้พระเชฏฐกุมารอยู่กับพระเชฏฐธิดา ให้พระกนิฏฐกุมารอยู่กับพระกนิฏฐธิดา ใช่แต่เท่านั้น กระษัตริย์ทั้งหลายนั้น ได้ทำอาวาหวิวาหมงคลด้วย ราชาภิเศกมงคลด้วย เพราะความที่แห่งกุมารทั้งสองนั้นเปนหนุ่ม
‘ตโต ปัฏ์ฐาย มิลัก์ขรัฏ์ฐา จ หริภุญ์เชย์ยรัฏ์ฐา จ อิเม เท๎ว รัฏ์ฐา เอกโต หุต๎วา อัญ์ญมัญ์ญปติพัท์ธา โหน์ติ.’
จำเดิมแต่นั้นมา มิลักขรัฐก็ดี หริภุญชัยรัฐก็ดี ทั้งสองรัฐนี้ก็ได้เปนอันเดียวกัน มีปติพัทธ์ติดต่อกันแลกันมา
‘มิลัก์ขราชา จ จามเทวี จ อัต์ตโน ธีตรานํ ปวุต์ติชานนัต์ถาย มาเส มาเส จตุก์ขัต์ตํุ พหุปัณ์ณากาเรหิ สัท์ธึ เปเสน์ติ.’
พระเจ้ามิลักขราชก็ดี พระราชเทวีก็ดี ได้ส่งทูตกับด้วยพหูบรรณาการไปในเดือนละ ๔ ครั้ง เพื่อจะทรับทราบประพฤติข่าวพระธิดาทั้งสองของตน
‘จามเทวีปิ อัต์ตโน ปุต์ตานัญ์จ สุนิส์สานัญ์จ สมัส์สมนา ปติปัณ์ณาการัญ์จ ปติสาสนัญ์จ เปเสสิ.’
ฝ่ายพระนางจามเทวีเจ้า ก็ยินดีส่งปติบรรณาการแลปติสาสน์ไปเพื่อพระบุตรทั้งสอง แลพระสุณิสาทั้งสองของตน
/**136‘เตน อุภิน์นา รัฏ์ฐวาสิโน ชนตา อัญ์ญมัญ์ญํ วิส์สาสิกา ชาตา ปุต์ตธีตรานํ อาวาหวิวาหวเสน สัม์พัน์ธกุลา ชาตา อเหสํุ’
/*136เพราะเหตุนั้น ประชุมชนชาวรัฐวาสีทั้งสอง จึงได้เกิดวิสสาสกะกันแลกันเปนสัมพันธตระกูลด้วยสามารถอาวาหแลวิวาหแห่งบุตรแลธิดาทั้งหลายมีแล้ว
‘เตนาหุ โปราณา.’
เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวว่า
‘สัจ์จํ กิเรว มาหํสุ นรา เอกัจ์จิยา อิธ ปุต์ตา ปิยา มนุส์สานํ โลกัส๎มึ อุปปัช์ชึสุ ปุต์ตา ปพัน์ธนํ ชาตา มาตุปิตูสุ ฐีรกํ อัญ์ญมัญ์ญํ ชเนน์เตสุ โกธํ โฆรํ พหุตรํ ปุตํตธีเต ปัส์สัน์เตสุ อัญ์ญมัญ์ญํ ปิยํ ปุน เย ปุพ์เพ ปติสัต์ตุปิ น ญาติ นปิ พัน์ธวา ปุต์ตธีเตสุ อาวาเห /**137วิวาเห ปิยสังคเม มาตา ปิตา จ เต สัพ์เพ ญาติพัน์ธวา ปิยาภาวา เอวํ ราชาทิมิลัก์ขา จามเทวาทิกัม์พุชา อัญ์ญมัญ์ญํ ปิยายัน์ตา ปุต์ตาธีตาสุ พัน์ธิกาติ.’
จริงอยู่นรชนทั้งหลาย บางพวกในโลกนี้ได้กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า “บุตรทั้งหลายเปนที่รักของมนุษย์ทั้งหลายบังเกิดแล้วในโลก บุตรทั้งหลายเกิดแล้ว เปนเครื่องผูกพันธ์อันมั่นคงในมารดาบิดาทั้งหลาย ครั้นเมื่อบุตรทั้งหลายได้ทำความโกรธอันพิฦกมากมายให้เกิดกะกันแลกันอยู่ เมื่อมารดาบิดาทั้งหลายได้เห็นอยู่ซึ่งบุตรแลธิดาทั้งหลาย ก็ทำให้ความรักกะกันแลกันกลับเกิดอิก ชนทั้งหลายเหล่าใด แม้เปนศัตรู/*137เฉพาะหน้าในกาลก่อน ไม่ว่าญาติไม่ว่าเผ่าพันธุ์ ครั้นเมื่อการอาวาหวิวาหในบุตรแลธิดาทั้งหลาย ได้มาถึงพร้อมด้วยความรักมารดาบิดาทั้งหลายก็ดี ญาติแลเผ่าพันธุ์ทั้งหลายทั้งปวงเหล่านั้นก็ดี ก็มีความรักใคร่บังเกิดชาวมิลักขทั้งหลาย มีพระราชาเปนต้น ชาวกัมพุชทั้งหลาย มีพระนางจามเทวีเปนต้น ได้ประพฤติซึ่งความรักกะกันแลกันอย่างนี้ อาศรัยความผูกพันในบุตรแลธิดาทั้งหลาย
‘เอวํ เตสุ อัญ์ญมัญ์ญํ ปิยวาสํ วสัน์เตสุ ท๎วิสํวัจ์ฉรปริปุณ์เณสุ ตทา มหัน์ตยโส จ มิลัก์ขราชธีตโร จ สัพ์เพเต สัต์ตวัส์สิกา ปริปุณ์ณา โหน์ติ.’
ครั้นเมื่อชนทั้งหลายเหล่านั้นได้อยู่ร่วมปิยสังวาศกะกันแลกันได้ ๒ ปีบริบูรณ์แล้วอย่างนี้ ณกาลนั้น พระมหันตยศแลพระธิดาพระเจ้ามิลักขราช ชนทั้งปวงเหล่านั้น อายุได้ ๗ วรรษาบริบูรณ์
/**138‘จามเทวี อัต์ตโน ปุต์ตํ มหัน์ตยสกุมารํ ราชาภิเสกํ กาตุกามา ด้วยคามโภชกัส์ส เท๎ว ธีตเร เต สมัต์ถาย วาเรต๎วา เอเกกัส์ส อทาสิ สกลนคเร เภริญ์จาราเปต๎วา ราชาภิเสกุป์ปกรุณานิ สัช์เชต๎วา หริภุญ์เชย์ยนครํ เทว฿ อลังการาเปต๎วา วาสุเทวัส์ส จ สุกํ กทัน์ตัส์ส จ ท๎วิน์นํ มหาอิสีนํ อาโรจาเปสิ.’
/*138พระนางจามเทวี มีพระไทยใคร่จะราชาภิเศกพระมหันตยศกุมาร พระบุตรของพระองค์ จึงได้ขอธิดา ๒ คนของนายควัยคามโภชก เพื่อประโยชน์แก่พระมหันตยศแลธิดามิลักขราชนั้นให้คนละคน แล้วให้ตีกรองร้องป่าวชาวพระนครทั้งสิ้น ให้จัดเครื่องอุปกรณ์สำหรับราชาภิเศกแล้ว พระเทวีให้ประดับแต่งเมืองหริภุญชัยนคร แล้วไปแจ้งการแก่พระมหาฤๅษีทั้งสอง คือ พระวาสุเทพแลพระสุกกทันต์
‘ตทา นครวาสิโน พ๎ราห๎มณคหปติกาทโย สัม์มา คัน์ต๎วา อนัน์ตยสกุมารํ ราชาภิเสกมังคลัญ์จ อาวาหมังคลัญ์จ ปาสาทมังคลัญ์จ เอกโต หุต๎วา ตัส์ส กณิฏ์ฐํ อนัน์ตยสกุมารํ อุป์ปราชมกํสุ.’
ณกาลครั้งนั้น ชาวพระนครทั้งหลายมีพราหมณ์คฤหบดีเปนต้นได้มาพร้อมแล้ว ทำพิธีราชาภิเศกด้วยอาวาหมงคลด้วย ปาสาทมงคลด้วย ก็พระมหันตยศกุมารโดยการคราวเดียวกันแล้ว จัดการพิธีพระอนันตยศกุมารผู้น้อง พระมหันตยศนั้นให้เปนอุปราช
/**139‘ตทา วาสุเทโว จ สุก์กทัน์โต จ อุโภ มหาอิสี ตัต์ถ อาคัน์ต๎วา คัน์โธทกภริตํ สุวัณ์ณภิงคารํ คเหต๎วา มังคโลทกํ ตัส์ส สีเส อภิสิญ์จิต๎วา วรํ ททัน์โต อิมา คาถาโย ภาสึสุ.’
/*139ณลำดับนั้น พระมหาฤๅษีทั้งสอง คือ พระวาสุเทพและพระสุกกทันต์ก็มาแล้วในพิธีนั้น ถือเอาสุวรรณภิงคาร อันบรรจุน้ำหอมแล้วรดน้ำมังคโลทกในศีศะแห่งพระกุมารนั้นแล้ว เมื่อจะให้พร ได้ภาสิตคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า
‘สุโณหิ โน มหายส ตุเม๎ห อัเม๎หหิ อาเนย์ยา สุพีชํ วัฑ์ฒนตาย รัก์ขนัต์ถายิมํ ปุรํ ปุต์ตนันต์ตัป์ปนัต์ตานํ นัต์ตาปุต์ตัป์ปปุต์ตกํ ปุต์ตัป์ปปุต์ตํ นัต์ตารํ ฆเฏตํุ วรพีชกํ อิโต ปัฏ์ฐาย โส อัต์ถิ ภวัน์ตุ ตว อาทิกา พุท์ธัส์ส ธัม์มสังฆัส์ส ติรตนัส์ส เดชสา /**140จัต์ตาโณ ธัม์มา วัฑ์ฒัน์ตุ อายุวัณ์โณ สุขํ พลํ ชยสิท์ธิ ภวัน์ตุ เต เตเชน อิสีนํ สมุเห มิลัก์ขราชธีตา เจ ปุต์ตํ วิชายิ เต ปติ รัช์ชํ ตัส์ส นิย์ยาเทหิ ตว วํสานุรัก์ขิตํุ สเจ ควัย์ยัส์ส เทวี จ ปุต์ตํ วิชายา เต ปติ อุป์ปรัช์ชํ นิย์ยาเทหิ มาตุ รัช์เชภิสิญ์จถ มิลัก์ขราชเทวี จ สกปุต์ตํ น ชายติ อนัน์ตัส์ส ปุต์โต โหติ ชาโต มิลัก์ขเทวิยา ตัส์ส รัช์ชํ นิย์ยาเทติ ตว ว์สานุรัก์ขิตํุ เอวํ ตยิ กเต อัช์ช ตุม๎หากํ พีชํ วเฒติ อิทานิ อนัน์ตยโสปิ /**141ปาเปม อุปรัช์ชกํ หริภุญ์เชย์ยปุริปิ อุโภ อัเม๎หหิ มาปิตํ พุท์ธัส์ส ธาตุมัต์ถาย สัพ์พโลกหิตาย จ โย โกจิ รัช์ชํ กาเรสิ พุท์ธธัม์มัญ์จ มามโก สังฆัญ์จ มามโก สีลํ นาครานํ อหิงสกํ จีรํ ชิวตุ โส ราชา นิโรโค นิรุปัท์ทโว อิน์ทาพ๎รห๎มาทโย เทวา อภิปาเลน์ตุ ตํ สทา โย จ อธัม์มิโก โหติ อัญ์ญสัต์ถา รุท์เทสโก พุท์ธํ ธัม์มัญ์จ สังฆัญ์จ ปมาท เต อคารโว โลโภ โทโส มุสาวาโท นาครานํ วิหึสติ โส จ ทุก์ขัญ์จ โรคัญ์จ วินาสัญ์จ ปวัต์ตตุ /**142อิน์ทาพ๎รห๎มาทโย เทวา วิเหเธน์ตุ นิรัน์ตราติ.’
ดูรามหายศ ท่านจงฟังเราทั้งหลาย เราทั้งหลายได้นำท่านทั้งหลายมา เพื่อยังพืชดีให้เจริญ เพื่อจะรักษาเมืองนี้ ให้สืบหลานอันเปนบุตรของนัดดา สืบนัดดาอันเปนหลานของบุตร แห่งบุตรแลนัดดาปนัดดาทั้งหลาย ชนผู้เปนพืชอันประเสริฐ จะมีจำเดิมแต่กาลนี้ไป ชนทั้งหลายจงมีท่านเปนต้นเถิด ธรรมทั้งหลาย ๔ ประการ คือ อายุวรรณศุขพลจงจำเริญ ด้วยเดชแห่งพระไตร/*140รัตน์ คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ชัยสิทธิความสำเร็จชัยจงมีแก่ท่านด้วยเดชแห่งพระฤๅษีในพิธีสมุหะ ถ้าหากว่าพระราชธิดาของพระเจ้ามิลักขราชคลอดบุตรแล้ว จักเปนบดีแห่งท่านๆ จงมอบราชสมบัติให้แก่บุตรนั้นเพื่อจักรักษาวงษ์ของท่าน ถ้าหากว่าพระเทวีของนางควัยยคลอดบุตรแล้วจักเปนบดีแห่งท่านๆ จงมอบอุปราชสมบัติให้ ท่านทั้งหลายจงอภิเศกในราชสมบัติของมารดาเถิด ก็แต่ว่าพระราชเทวีของพระเจ้ามิลักขราชย่อมไม่เกิดบุตรแต่ตน บุตรของพระอนันตยศมีอยู่เกิดแล้วแต่นางมิลักขเทวี จงมอบราชสมบัติให้แก่บุตรนั้น เพื่อได้สืบวงษ์ของท่าน เมื่อท่านทำได้อย่างนี้พืชของท่านจะจำเริญ แม้ว่าพระอนันตยศ เราทั้งหลายจะให้ถึงอุปราชสมบัติในวันนี้ แล/*141เมืองหริภุญชัยนี้ เราทั้งสองได้สร้างแล้ว เพื่อประโยชน์แก่ธาตุของพระพุทธเจ้าด้วย เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวงด้วย พระราชาองค์ใดองค์หนึ่งได้เสวยราชเปนผู้นับถือพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ นับถือศีลก็มี ไม่เบียดเบียฬชาวพระนครทั้งหลายขอให้พระราชาองค์นั้น มีชีวิตอยู่นานจงหาโรคมิได้ จงหาอุปัทวะมิได้ ขอเทพยดาทั้งหลาย มีพระอินทร์พระพรหมเปนต้น จงอภิบาลพระราชาองค์นั้น ณกาลทุกเมื่อเทอญ
พระราชาใดเปนอธรรมมีอยู่เปนอัญญัสสัตถารุทเทส ประมาทพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ก็ดี ไม่คารวะเปนคนโลภะ โทสะ มุสาวาทา เบียดเบียฬชาวพระนครทั้งหลาย ขอให้พระราชานั้น จงเปนไปสู่ความทุกข์ด้วย โรค/*142ด้วย ความวินาสด้วย ขอเทพยเจ้าทั้งหลาย มีพระอินทร์ พระพรหมเปนต้น จงเบียดเบียฬอย่าให้มีระหว่างเลย
‘เอวํ เต มหาอิสิโย มหัน์ตยสํ ราชาภิเสกํ กัต๎วา วรมังคลํ ทัต๎วา ตโต รัฏ์ฐวฒนโตรณํ อนุส์สาเสต๎วา ตโต สัพ์พปัจ์ฉา อภิสัปปึ กเถต๎วา สกัฏ์ฐานเมว อคมึสุ.’
พระมหาฤๅษีทั้งสองนั้น ได้ทำการอภิเศกพระมหันตยศอย่างนี้แล้ว จึ่งให้พรมงคลแล้ว ลำดับนั้น ก็ให้อนุสาสน์ดุจโดรณ เพื่อความเจริญแก่แว่นแคว้นแล้ว จึงกล่าวคำสาปอันเปนภายหลังแต่พิธีทั้งปวงแล้ว ก็พากันไปสู่สถานแห่งตนนั้นเทียว
‘กัส๎มา เอวํ กโรน์ตีติ เจ.’
ปุจฉาถามว่า “พระดาบศทั้งสองได้ทำอย่างนี้เพราะเหตุไร”
‘เต อุโภ อิท์ธิวิธีทิพ์พโสต ทิพ์พจัก์ขุปรจิต์ตวิทู ปุพ์เพนิวาสานุสรัน์ติ อิท์ธิพเลน อนาคตกาลํ ชานัน์ติ ตัส๎มา เอวํ กโรตีติ วิสัช์ชนา.’
พระดาบศทั้งสองนั้น มีอิทธิวิธีแลทิพยโสตรทิพพจักษุ ปรจิตตวิชชา บุพเพนิวาสานุสรณญาณย่อมรู้อนาคตกาลด้วยกำลังฤทธิ เพราะเหตุนั้นจึงทำอย่างนี้
/**143‘เตนหิ ปฐมตรํ อัต์ตโน อธิป์ปาเยน เตสํ เอวาทํ ทาตํุ ยุต์ตํ ตํ โอวาทํ คาหาเปต๎วาว โอวาทานุรัก์ขนัต์ถาย อภิสัปปึ วัต์ตัพ์พํ อภิสัป์ปึ กถิต๎วาว ปัจ์ฉา มังคลกถา กถิตํุ ปน วัฏ์ฏตีติ.’
/*143ปุจฉาว่า “ถ้ากระนั้น การให้โอวาทแก่ชนทั้งหลายนั้น ตามอธิบายของตนที่แรกควรแล้ว การให้ชนเหล่านั้น ถือเอาโอวาทแล้วจึงกล่าวคำสาป เพื่อจะรักษาโอวาท นี่กล่าวคำสาปแล้ว ภายหลังกล่าวมงคลกถาก็ไม่ควร”
‘อาม น วัฏ์ฏตีติ.’
วิสัชนาว่า “เออไม่ควร”
‘กัส๎มา น วัฏ์ฏตีติ.’
ปุจฉาว่า “ไม่ควรเพราะเหตุไร”
‘โลกสัต์ตา นาม ยํ ปุพ์พวจนํ นานุส์สรัน์ติ ตํ น จีรํ ติฏ์ฐติ ขิป์ปํ ปมุฏ์ฐาติ ยัญ์จ อุต์ตรวจนํ ปุนัป์ปุนํ สรัน์ติ น ปมุฏ์ฐาติ ตํ จีรํ ติฏ์ฐติ ตัส๎มา ปฐมํ มังคลราชาภิเสกํ กถิต๎วา ตโต ราชวัต์ตํ ราชาภิวฒนการณ์ ทสราชธัม์มํ กถิต๎วา ทสราชธัม์มัญ์จ นครัญ์จ รัฏ์/**144ฐัญ์จ ทัฬ๎หิกรณัต์ถาย สุขัต์ถาย จ ตัส๎มา ปัจ์ฉา อภิสัป์ปึ กถยึสูติ วิสัช์ชนา ยเทวายมธิป์ปาโย สุฏ์ฐกัล์โลตีติ.’
วิสัชนาว่า “ชื่อว่าโลกสัตวทั้งหลาย คำใดอันพูดก่อนย่อมไม่จำไว้ คำพูดก่อนนั้น ย่อมไม่ตั้งอยู่นานย่อมลืมเร็ว ก็แต่ว่าคำใดพูดทีหลัง ย่อมระฦกไว้เนืองๆ มิได้ลืม คำนั้นย่อมตั้งอยู่นาน เพราะเหตุนั้น กล่าวมงคลราชาภิเศกก่อนแล้ว ลำดับนั้นกล่าวทสราชธรรมอันเปนเหตุ/*144ให้จำเริญแก่พระราชาเปนราชวัตร เพื่อจะทำทสราชธรรมด้วย พระนครด้วย แว่นแคว้นด้วยให้มั่นคง เพื่อประโยชน์แก่ความศุข เพราะเหตุนั้น จึงได้กล่าวคำสาปในภายหลัง” อธิบายนี้ “เปนการฉลาดดี” ดังนี้ ด้วยเหตุใดเล่า
‘เตนิทํ วุต์ตํ.’
เพราะเหตุนั้น คำนี้ โบราณาจารย์ได้กล่าวแล้วอย่างนี้
‘โปราณายัญ์เจว วาจํ ปัญ์ญวา วทัน์ตา อปัญ์ญวัน์ตา น จ ตํ อุช์ฌายิ ยัญ์เญ ว กัม์มํ ปัญ์ญวา สุการํ อปัญ์ญวา ตํ น ปการเหย์ย ปัญ์ญา หิ เสฏ์ฐา มณิโช ว โชโต ตมํ สุหัน์โต รัต์ติยํ อเสสํ คุณัญ์จ โทสํ อตีตานาคตํ ปัจ์จุปัน์นาปิ ปติพุช์ฌิ ปัญ์โญติ.’
โบราณาจารย์ทั้งหลาย ผู้มีปัญญาก็ไม่โพนทนาคำนั้นได้ ผู้มีปรีชาทำง่ายอยู่ซึ่งกรรมใดเล่า ผู้หาปัญญามิได้ไม่พึงทำได้ไม่พึงทำได้ทั่วไปซึ่งกรรมนั้นแท้ จริงปัญญาเปนสิ่งประเสริฐ ดุจดังรัศมีอันเกิดแต่แก้วมณีสว่างแล้ว ขจัดได้ง่าย ซึ่งความมืดในราตรีไม่มีเศษเลย ผู้มีปัญญารู้ได้เฉพาะซึ่งคุณแล/*145โทษอันเปนอดีต อนาคต ปัจจุบัน
/**145‘อิติหริปุญ์เชย์ยนิท์เทโส โปราณจาริกานุสาเรน โพธิรํสินา นาม มหาเถเรน ลังกโต.’
หริภุญชัยนิทเทสดังนี้ พระมหาเถรมีนามว่า โพธิรังสี ได้แต่งตามคำจารึกโบราณ
‘อัฏ์ฐโม ปริจ์เฉโท นิฏ์ฐิโต.’
ปริเฉทที่ ๘ จบแล้ว
‘มหัน์ตยสราชาภิเสกกัณ์ฑํ.’
มหันตยศราชาภิเศกกัณฑ์
จามเทวีวงษ์ ปริเฉท ๙
/**146‘ตโต ปัฏ์ฐาย โส ราชา มหัน์โต ยสปากโฏ หริปุญ์เชย์ยํ กาเรน์โต มหาราชาติ นามโก กนิฏ์ฐานัน์ตยโส จ อุปราชัว๎หโย อหุ เต อุโภ ชนเต เสฏ์โฐ วัฑ์ฒัน์โต สุขสัม์ปโท นาครา ชานปทา วา อภิรัม์มัน์ติ สัพ์พทา คามนิคมอากิณ์ณา อโจรา จ อเวริกา พุท์เธ ธัม์เม จ สังเฆ จ อุปัฏ์ฐาเปน์ติ สัพ์พทา มาตรํ อุปัฏ์ฐากํสุ นิจ์จากลํ สคารวํ.’
/*146จำเดิมแต่กาลนั้นมา พระราชาก็มียศใหญ่ปรากฏแล้ว มีพระนามว่า พระเจ้ามหาราชผู้ครองหริภุญชัย ฝ่ายว่าพระอนันตยศกนิฏฐา ก็ได้เปนพระยาอุปราช พระราชาทั้งสององค์นั้น ก็ประเสริฐในประชุมชนจำเริญอยู่ได้ถึงความศุข ทั้งชาวพระนครชาวชนบททั้งหลาย ก็พากันรื่นรมย์ยิ่งทุกเมื่อ เกลื่อนกล่นกันอยู่ตามบ้านแลนิคม ปราศจากโจรผู้ร้าย พากันอุปถัมภ์พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ทุกเมื่อ ได้บำรุงแล้วซึ่งพระมารดาเปนนิตยกาลโดยความเคารพย์
‘จามเทวีปิ สา มาตา สหปุต์เตหิ กิต์ติมา มหาเทวีสุขํ ภุต๎วา /**147นรนาริพิช์ชัค์คตา สุขเสย์ยํ สุขํ ติฏ์ฐํ สุขํ วา จังกมาทิกํ ยํ ยํ อิจ์ฉติ ตํ สัพ์พํ สมิช์ฌัน์ติ มโนรถํ ตทา จามา มหาเทวี ราชปุต์ตี ยสัส์สินี รัต์ติภาเค สยิต๎วาน ปัจ์จุส์เสว ปพุช์ฌยิ ปพุช์ฌิต๎วาน สา เทวี นิสีทิ โสต์ถิเสย์ยเน อตีตานาคตคุณํ ปัจ์จุป์ปัน์นํ วิจิน์ตยิ ปัส์สิต๎วา สกสัม์ปัต์ตึ ปริปุณ์ณํ ยถิจ์ฉิตํ สมเณ พ๎ราห๎มเณ จาปิ อัญ์เญวาปิ วนิพ์พกา ทินทิเน สัน์ตัป์เปต๎วา โภชยิต๎วา นิรัน์ตเร สัม์ปัต์ติ โอนกา นาม น สุณาติ กุทาจนํ ธนธัญ์เญ สุสัม์ปัน์เน ’
ฝ่ายพระจามเทวี พระมารดานั้นเล่า ก็มีพระเกียรติพร้อมด้วยพระบุตรทั้งสอง ได้เสวยแล้ว/*147ซึ่งมหาเทพีศุข มีความเปนของอันหญิงชายควรได้แล้ว คือนอนเปนศุขยืนเปนศุข ฤๅศุขมีการดำเนินเปนต้น สิ่งใดใดปราถนาอยู่ๆ สิ่งทั้งปวงนั้น ย่อมสำเร็จมโนรถ
ณกาลนั้น พระจามมหาเทวี พระราชบุตรีผู้มียศได้ทรงไสยาสน์แล้วในรัติภาค ครั้นปัจจุสมัยก็ตื่นจากบรรทม ครั้นตื่นจากบรรทมแล้ว พระเทพีเจ้านั้นก็ยังทรงนั่งอยู่ในที่ไสยาสน์ อันเปนสวัสดี ทรงรำพึงถึงคุณธรรมอันเปนอดีตอนาคตปัจจุบัน ก็ได้เห็นสมบัติแห่งตนอันบริบูรณ์แล้ว ตามความปราถนามาแล้วฉันใด จึงได้ยังสมณพราหมณ์ทั้งหลาย ฤๅวณิพกแม้พวกอื่น ให้อิ่มหนำทุกวันๆ ให้บริโภคแล้วณกาลนิรันดร ขึ้นชื่อความบกพร่องแห่งสมบัติ นางมิได้เคยฟังมาแต่กาลไรเลย ธนธัญก็ได้ถึงพร้อมด้วยดีแล้ว
/**148‘เอวํ จิน์เตสิ สา ตทา ปุพ์เพ เม กตกัล๎ยาณํ อิธ ชาเต สมิท์ธิหํ ชิณ์ณาพาเธ อนาคเต กัต์ตัพ์พํ กุสลํ มยาติ.’
/*148ณกาลนั้น เมื่อพระนางนั้นได้ดำริห์แล้วอย่างนี้ว่า กัลยาณกรรมอันเราได้ทำมาแล้วในกาลก่อน เราจึงได้มาสำเร็จในชาติที่เกิดแล้วนี้ กรรมเปนกุศล ควรเราพึงทำไว้ในอนาคตเพื่อชราอาพาธ
‘เอวํ สา จิน์ตยิต๎วาน ปาโต วุฏ์ฐาย เสย์ยนา สีสัน๎หาตา สุจิวัต์ถา สัพ์พาภรณภูสิตา ปาตราสํ กริต๎วาน สีวิกายํ นิสีทิย มหัน์เตหิ ปริวาเรหิ กัต๎วาน ปุรํ ปทัก์ขิณํ ปาจีนทิสโต ตัส์ส กัต๎วารัญ์ญิกรัม์มกํ วิหารํ การยิต๎วา สา พุท์ธรูปัญ์จ การยิ สังฆัต์เถรปมุขัส์ส /**149สังฆัส์ส วสิตุมทา ตโต มาลุวารามํ ปุพ์พุต์ตรัส์เส กัณ์เณกํ เอกวิหารํ กัต๎วาน สังเฆ จาตุทิเส อทา ตโต จ อาพัท์ธารามํ ตัส์ส อุต์ตรทิสโต เอกํ วิหารํ กัต๎วาน ลังการามัส์สทาสิ สา ตโต มหาวนารามํ ตัส์ส ปัจ์ฉิมทิสโต วิหารํ พุท์ธรูปัญ์จ กาเรต๎วา กุฏิกวรํ ตัต์ถ สังเฆ วสาเปสิ อัน์นปาเนน ตัป์ปยิ ตโต มหาสัต์ตารามํ ตัส์ส ทัก์ขิณทิสโต วิหารํ พุท์ธรูปัญ์จ กาเรต๎วา อติโสภณํ ตัต์ถ สังเฆ วสาเปสิอัน์นปาเนน ภรติ /**150มหาวิหารา ปัญ์เจเต จามเทวี สยํ กเต’
ครั้นพระนางนั้นได้ดำริห์อย่างนี้แล้ว ต่อเวลาเข้าก็ลุกจากที่ไสยาสน์ ชำระศิรเกล้าแล้ว ทรงวัตถาสอาดประดับอาภรณ์ทั้งปวง เสด็จทรงวอไปทำปทักษิณพระบูรีด้วยมหันตบริวาร แล้วพระนางนั้น (๑) ได้ให้สร้างอรัญญิกรัมมการามในด้านปาจิณทิศแห่งพระบูรีนั้น สร้างวิหารด้วย สร้างพระพุทธรูปด้วย แล้วถวายให้เปนที่อยู่แห่งสงฆ์ มีพระสังฆเถรเปนประธาน (๒) ถัดนั้นไป ให้สร้างมาลุวาราม ใน/*149ด้านมุมแห่งบุพพุตรทิศ สร้างวิหารไว้หลังหนึ่ง ถวายในสงฆ์ผู้มาแต่จาตุทิศ (๓) ถัดนั้นไปให้สร้าง อาพัทธาราม ในด้านแห่งอุตตรทิศแห่งพระบูรีนั้นสร้างวิหารหลังหนึ่ง พระนางได้ถวายแก่ภิกษุผู้มาแต่ลังการาม (๔) ถัดนั้นไป ได้สร้างมหาวนาราม ในด้านปัจฉิมทิศแห่งพระบูรีนั้น สร้างพระวิหารด้วย พระพุทธรูปด้วย กุฎีอันบวรด้วย สำหรับให้พระสงฆ์จำพรรษาในอารามนั้น แล้วเลี้ยงดูด้วยเข้าน้ำ (๕) ถัดนั้นไปให้สร้างมหารัดารามในด้านทักษิณทิศแห่งพระบูรีนั้น สร้างพระวิหารด้วย พระพุทธรูปด้วย งามสุดที่จะเปรียบปาน ให้พระสงฆ์จำพรรษาในพระอารามนั้น แลเลี้ยงดูด้วยเข้าน้ำ พระนางจามเทวีเจ้าได้สร้างมหาวิหาร ๕ ตำบล ส่วนของพระองค์เอง
‘ตทา จ นาครา สัพ์เพ รัฏ์ฐา ชนปทาสุปิ กโรน์ติ กุฏิการาเม คามาคาเม นิรัน์ตเร คามา ปัญ์จสหัส์สานิ วิหารา เท๎ว สหัส์สกํ ภิก์ขุปัญ์จสหัส์สานิ ภาณกาทิปัญ์ญาย วา เตปิฏกธรา วิญ์ญู ปัญ์จสตมัต์ตา อหุ พุท์สาสนํ โชเตน์ติ มาตา ปุต์ตา ตโย ชนา นครํ สุภิกขํ เขมํ ติทสานํว นัน์ทนํ จาตุท์ทสี ปัญ์จทสี ปัก์ขัส์ส อัฏ์ฐมิม์ปิ จ มาตาปุต์ตา ตโย ชนา ภิก์ขุสังเฆปสังกมํุ /**151อุปสังกมํุ วัน์ทิต๎วา สิลํ เตสํ สมาทิย ตโต ธัม์ม สุณิต๎วาน ทานํ อัน์นาทิกํ สุเต เอวมาทินเยเนว กโรน์ติ สัพ์พกาลิกา สัพ์เพ เสนามัจ์จา วาปิ นาครา ชานปทกา อนุกโรน์ติ ราชานํ โชเตน์ตํ พุท์ธสาสนัน์ติ.’
/*150ณระหว่างนั้น ชาวพระนครทั้งหลายด้วย ชาวรัฐวาสีแลชาวชนบททั้งหลายพากันสร้างกุฎีแลอารามทั้งหลาย ในระหว่างบ้านแลบ้านทั้งหลาย ๕๐๐๐ ตำบล มีวิหาร ๒๐๐๐ มีภิกษุ ๕๐๐๐ ล้วนมีปัญญาปติภาณเปนต้น ที่ทรงไตรปิฎกมี ๕๐๐ รูปเปนประมาณชนทั้งหลาย ๓ คือ มารดาแลบุตรได้พากันยังพระพุทธสาสนาให้รุ่งเรืองอยู่ พระนครก็เกษมมีภิกษาหารสมบูรณ์บรรเทิง ดุจความสำราญแห่งชาวติทสาลัยทั้งหลาย ครั้นวันจาตุททสี ปัญจทสี แลวันอัฐมีแห่งปักษ์ ชนทั้งหลาย คือมารดาแลบุตรก็พากันเข้าไปสู่ภิกษุสงฆ์ ครั้นเข้าไปแล้วได้อภิวันท์แล้ว พากันสมาทานศีล แล/*151ในระหว่างนั้นก็ฟังธรรมบำเพ็ญทานมีกระยาหารเปนต้น ชนเหล่านั้น ได้ทำโดยนัยดังนี้ ตลอดกาลทุกเมื่อ ฝ่ายว่าเสนาอำมาตย์แม้ทั้งหลาย ทั้งชาวพระนครแลชาวชนบท ก็ได้พากันทำตามพระราชาทั้ง ๓ พากันยังพระพุทธสาสนาให้รุ่งเรืองอยู่
‘กิเรตัส๎มึ หิ สมเย อนัน์ตอุปราชิโก รโหคโต นิสิน์โน ว เอวํ จิน์เตสิ จัก์ขุมา ภาตโร เม มหาราชา รัชชํ กาเรสิ สกลํ ยํ ยํ อิจ์ฉติ ตํ โหติ ยถา กามานุโภสิ โส อหัม์ปิ ปุริโส เอโก /**152โสทริยา เอกมาตุยา ชาโตปิ เอกวารัส๎มึ ยัส๎มา ตัส์สา นิชีวิหํ อัย์ยัส์ส วาสุเทวัส์ส ยาจยัส์สามิ ราชิกํ’
แท้จริงดังได้ยินมาในสมัยนั้น พระอนันตอุปราช ได้เข้าไปสู่ที่สงัดประทับแล้วได้ดำริห์อย่างนี้ว่า พระภาดาของเราผู้มหาราช ผู้มีจักษุ ได้เสวยราชทั้งสิ้น พระองค์จะปราถนาสิ่งใดสิ่งนั้นก็มีอยู่ พระองค์ท่านนั้น ได้เสวยกามฉันใด แม้ว่าเรา ก็เปนบุรุษผู้หนึ่งได้ร่วมพระอุทรมารดาเดียวกัน แม้/*152ว่าเกิดแล้วก็วาระเดียวกัน เพราะเหตุใดเล่า เราจึงได้มีชีวิตอาศรัยพระพี่นั้น เราจักขอความเปนพระราชาแก่พระเปนเจ้าวาสุเทพเถิด
‘เอวํ โส จิน์ตยิต๎วาน คัน์ต๎วา สัน์ติกํ มาตุยา วัน์ทิต๎วา สาทเรเนว ตถา วิตัก์กตํ วทิ’
ครั้นเมื่อ พระอนันตยศนั้น คิดอย่างนี้แล้วก็ไปสู่สำนักพระมารดา ถวายอภิวันท์โดยเอื้อเฟื้อแล้วเทียวทูลตามความวิตกดังนั้น
‘สา ตัส์สา วจนํ สุต๎วา สาธูติ ปติสุณิตํ ทีปธูปํ สัช์ชิต๎วาน วัน์ทาเปสิ วเร ทูเต สัพ์พัน์ตํ อธิป์ปายัส์ส กถาเปสิ อิสินาธเร’
พระนางนั้น ครั้นได้สดับวจนะของพระอนันตยศแล้ว กล่าวคำตอบให้ฟังว่า สาธุ แล้วก็จัดเทียนธูปให้วรทูตไปอภิวาทแลแถลงเหตุทั้งปวงนั้น กะท่านผู้ทรงอิสีเพศทั้งสองตามอธิบาย
‘เต อุโภ อธิป์ปายัส์ส สุต๎วา เตสํ อิทมพ๎รวํุ โภน์โต เตนหิทํ วาก๎ยํ วเทย์ยปิ อัย์ยัส์ส โว หริปุญ์เชย์ยปุรัส์ส ปาจินทิสโต วเน /**153เอโก นโค อภิรัม์โม เขลางโค นาม ปากโฏ วนจโร ตถานาโม วสัน์โต ตัต์ถ ปัพ์พเต อนัน์ตยโส คัจ์ฉตุ กัต๎วา ตํ มัค์คนายกํ นิย์ยตุ วสนัต์ถานํ มหาพ๎รห๎มัส์ส อิสิโน พ๎รห๎มรํสิ ปวิสัน์โต ทวิยัค์คปัพ์พเต มุท์เธ เอโส มหิท์ธิสัม์ปัน์โน สัก์โก กาตํุ สัพ์พิท์ธินา อนัน์โต อุปคัน์ต๎วา ตํ ยาจัส์สุ รัช์ชสัม์ปัต์ตึ โส จ ทัส์สติ ตํ ตัส์ส รัช์ชสัม์ปัต์ตึ ภาวรัน์ติ.’
พระฤๅษีทั้งสอง ได้ฟังอธิบายแล้วจึงกล่าวคำนี้ กะชนเหล่านั้น ว่าแนะท่านผู้เจริญทั้งหลาย ถ้ากะนั้น ท่านพึงกล่าวคำนี้แก่เจ้าของท่านทั้งหลายว่า มีภูเขาลูกหนึ่งอันเปนที่รื่นรมย์ ปรากฏ/*153ชื่อว่าเขลางค์ ในป่าแห่งปาจิณทิศแห่งเมืองหริภุญชัย พเนจรมีชื่ออย่างนั้น (เขลางค์) ได้อยู่ในภูเขานั้น พระอนันตยศจงไป ทำนายเขลางค์นั้นให้เปนมัคคนายก นำไปสู่ที่อยู่แห่งพระมหาพรหมฤๅษี ถึงแม้ว่าพระพรหมรังษี ก็ได้อยู่ในยอดเขาทวิยัคคบรรพต (เขา ๒ ยอด) พระพรหมรังสีนั้น ถึงพร้อมด้วยมหิทธิ เธออาจทำด้วยสรรพฤทธิ์ พระอนันตยศจงเข้าไปหาพระฤๅษีนั้น จงขอราชสมบัติ พระฤๅษีนั้นจักให้ราชสมบัติ อันบวรนั้นแก่พระอนันตยศนั้น
‘อถ เต ทูตา เตสํ วจนํ สุต๎วา สาธุ ภัน์เต ตุม๎หากํ นัต์ตารํ กริส์สามาติ วัต๎วา เต /**154วัน์ทิต๎วา อาคัน์ต๎วา เตสํ วุต์ตวิธีนํ จามเทวิยา จ อนัน์ตยสัส์ส จ กถยึสุ.’
ลำดับนั้น ทูตทั้งหลายนั้นครั้นได้ฟังคำแห่งพระดาบศทั้งสองนั้นแล้วกล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ/*154ดีแล้ว ข้าพเจ้าทั้งหลาย จักทำพระนัดดาแห่งท่านทั้งหลาย แล้วอภิวันท์พระดาบสทั้งสองนั้นแล้ว มาทูลแถลงตามวิธีแห่งพระดาบสทั้งสองนั้นกล่าวแล้ว แก่พระนางจามเทวีด้วย แก่พระอนันตยศด้วย
‘ตํ สุต๎วา อนัน์ตยโส ปีติภริตหทโย ชาโต สกมาตรํ วัน์ทิต๎วา อาห เตนหิ อัม์ม อหํ อิสิส์ส สัน์ติกํ คมิส์สามิ ยทิ รัช์ชํ ลภิต๎วา ตทา ตุม๎หากํ อาโรเจส์สามีติ.’
พระอนันตยศ ครั้นได้ฟังคำนั้น ก็มีพระไทยอันแผ่เต็มไปด้วยปีติเกิดแล้ว จึงถวายอภิวันท์พระมารดาของตนกล่าวว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้า
ถ้ากระนั้น ข้าพเจ้าจักไปสู่สำนักพระฤๅษี ข้าพเจ้าจักได้ราชสมบัติกาลใด จึงจักทูลพระมารดาให้ทราบในกาลนั้น
‘จามเทวี สาธุ ปิยปุต์ตาติ วัต๎วา ยถา ตว อิจ์ฉิตํ รัช์ชํ ลัพ์ภตูติ วรมัส์ส อทาสิ.’
พระนางจามเทวีกล่าวว่า ดีแล้วพระปิยบุตร แลให้พรแก่พระอนันตยศว่าราชสมบัติอันท่านปราถนาแล้ว จงได้แก่ท่านเถิด
/**155‘อนัน์ตยโสปิ สกมาตรํ วัน์ทิต๎วา ขมาเปต๎วา อัต์ตโน ภาตุส์ส รัญ์โญ สัน์ติกํ คัน์ต๎วา วัน์ทิต๎วา อัต์ตโน คมนภาวํ กเถน์โต อาห’
/*155พระอนันตยศ ก็อภิวันท์พระมารดาของตนแล้วขอขมา แล้วไปสำนักพระภาตุราชของตน อภิวันท์แล้วทูลแถลงซึ่งความที่แห่งตนจะไปว่า
‘อนุชานาหิ มํ เทว คมนํ มัย๎หํว รุจ์จติ พ๎รห๎มา จ อัย์ยกามหากํ มํ เปเสน์ติ สุสาธุกํ คัน์ตํุ พ๎รห๎มรํสินา วาสํ ปาจินํ นคํ ท๎วิยัค์คํ มม รัช์ชํ มาปิตัต์ถ คมิส์สํ ตัส์ส สัน์ติกัน์ติ.’
ต่อไปนี้พระญาณวิจิตร (โลจนานนท์) แปลจนจบเรื่อง
ข้าแต่พระองค์ผู้เปนสมมุติเทวราชเจ้า ขอพระองค์จงโปรดเกล้าฯ อนุญาตให้ข้าพระบาทไปตามความปราถนา พระพรหมรังษีแลพระอัยกาของข้าพระบาทจะส่งข้าพระบาทไปให้สำเร็จประโยชน์ดี ข้าพระบาทจะไปยังภูเขาสองยอด อันตั้งอยู่ณปาจินทิศที่พระพรหมรังษีอยู่ พระพรหมรังษี จะสร้างสรรค์ราชสมบัติให้แก่ข้าพระบาทในที่นั้น ข้าพระบาทจะไปยังสำนักพระพรหมรังษี
‘ตัส์ส วจนํ สุต๎วา มหัน์ตยสราชา จิน์เตสิ อโหวต ปุพ์เพ /**156มยํ กณิฏ์ฐภาตโร กตกุสลสัม์ภาโร อนัป์ปโก ปุพ์พปัต์ถนาวเสน เอกมาตุยา คัพ์เภ ชาโต สกปุญ์ญานุภาเวน ราชา รัช์ชํ กาเรน์โต ภเวย์ยามาติ เอวํ จิน์ตยิต๎วาน อัต์ตโน กณิฏ์ฐัส์ส คมนํ อนุญ์ญาสิ คาถมาห.’
พระเจ้ามหันตยศ ได้ทรงสดับพระวาจาของพระอนันตยศอุปราช/*156แล้ว จึงทรงพระราชดำริห์ว่า เราทั้งสองเคยเปนพี่น้องกันมา พระอนุชาของเรา มีกุศลสมภารได้กระทำไว้แล้วแต่ปางก่อนมิใช่น้อย ได้มาบังเกิดร่วมพระครรภ์ พระมารดาองค์เดียวกัน ด้วยอำนาจความปราถนาในปางก่อน ควรเปนบรมกระษัตริย์ครอบครองสิริราชสมบัติด้วยบุญญานุภาพของตน ครั้งทรงพระราชดำริห์ฉนี้แล้ว จึงโปรดอนุญาตแก่พระอนุชาของพระองค์ให้เสด็จไป จึงตรัสเปนพระคาถาว่า
‘อนุชานามิ เต ตาต คมนํ ตุย๎หํว รุจ์จติ ตยิ คเต สุพ๎รห๎มานํ รัช์ชัป์ปัต์ตํ ภวตุ เตติ.’
ดูกรพ่อ พี่อนุญาตแก่พ่อ ๆ จงไปตามปราถนาเถิด ครั้นพ่อไปถึงพระสุพรหมรังษีแล้ว ราชสมบัติจงบังเกิดมีแก่พ่อเถิด
‘เอวํ โส กณิฏ์ฐัส์ส อนุญ์ญาตํ ทัต๎วา วรัญ์จ เทติ.’
พระเจ้ามหันตยศ ทรงพระอนุญาตแล้วก็พระราชทานพระพรแก่พระอนุชาด้วยประการดังนี้
/**157‘อนัน์ตยโส ราชานํ วัน์ทิต๎วา สกเคหํ อาคัน์ต๎วา สกชนัญ์จ สกโยธษสหัส์สัญ์จ อาทาย หริปุญ์เชย์ยนครโต นิก์ขมิต๎วา ปาจินทิสาภิมุขํ คัน์ต๎วา น จีรัส์เสว มาติสาริชา นาม นทึ ปัต๎วา ตํ นิส์สาย วสัน์ตํ เอกํ จุลวนจรกํ คเหต๎วา มัค์คนายกํ กัต๎วา เขลางคปัพ์พตํ คัน์ต๎วา เขลางควนจรกํ ปัต๎วา อาห อัม์โภ ต๎วํ มหาพ๎รห๎มิสิส์ส สัน์ติกํ เนย์ยาหิ ตว คุณํ ชานิส์สามีติ โส เอวํ วัต๎วาน ตัส์ส กหาปณสหัส์สํ อทาสิ.’
/*157พระอนันตยศ ถวายบังคมลาบรมกระษัตริย์ เสด็จมาสู่คฤหสถานของพระองค์แล้ว ก็พาชนบริวารแลโยธาทหารพันหนึ่งของพระองค์ ออกจากเมืองหริภุญชัย บ่ายพระภักตร์เฉพาะต่อปาจินทิศาภาค เสด็จไปไม่ช้าก็บรรลุถึงแม่น้ำชื่อมาติสาริชานที จับได้นายพรานน้อยคนหนึ่งซึ่งอาศรัยมาติสาริชานทีอยู่นั้น ให้นำทางไปจนถึงนายพรานชื่อเขลางค์แล้ว จึงตรัสว่า ดูกรนายพรานผู้เจริญ ท่านจงนำเราไปยังสำนักพระมหาพรหมฤๅษี เราจักสนองคุณท่าน เธอตรัสอย่างนี้แล้ว ก็พระราชทานทรัพย์พันกหาปณะให้แก่นายพรานเขลางค์นั้น
‘โส สาธุเทวาติ วัต๎วา ตํ ตัต์เถว เอกรัต์ตึ วสาเปต๎วา โภเชต๎วา มูลผลาผเลหิ ปัก์กมํเสหิ จ อนัน์ตยสัส์ส ปูเชสิ /**158ปุนทิวเส โส ตํ เนย์ยิต๎วา ยาว สายัเณ๎ห ตํ เท๎วยัค์คปัพ์พตํ ปัต๎วา โส เอกรัต์ตึ ตัส์ส ปัพ์พตัส์ส ปาเท อัต์ตโน พลนิกาเยหิ สัท์ธึ วสิต๎วา ปุนทิวเส ปาตราสํ ภุญ์ชิต๎วา ทีปธูปคัน์ธมาลาทีนิ ปูชูปกรุณานิ คาหาเปต๎วา เขลางควนจรกํ มัค์คนายกํ กัต๎วา อิสิส์ส สัน์ติกํ อภิรุย๎หิ.’
ฝ่ายนายพรานเขลางค์ จึงกราบทูลว่า ข้าแต่สมมุติเทวราชเจ้า ซึ่งพระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าพระบาทเปน/*158ผู้นำทางนั้นพระคุณหาที่สุดมิได้ แล้วก็เชิญอนันตยศให้ประทับแรมอยู่ในที่นั้นสิ้นราตรีหนึ่ง ให้เสวยพระกระยาหารแล้ว นายพรานก็ถวายมูลผลาผลแลเนื้อย่างเปนอันมาก ครั้นรุ่งขึ้นเปนวันใหม่ นายพรานเขลางค์ก็นำเสด็จไปจนเวลาเย็น บรรลุถึงภูเขาสองยอดนั้นแล้ว จึงพระอนันตยศก็ประทับอยู่ณเชิงบรรพตนั้น ด้วยพลนิกายของพระองค์สิ้นราตรีหนึ่งแล้ว ครั้นรุ่งขึ้นอิกวันหนึ่งเสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว ให้คนถือเอาเครื่องสักการบูชา มีเทียนธูปและระเบียบบุบผาของหอมเปนต้น ให้นายพรานเขลางค์นำทางขึ้นไปยังสำนักพระพรหมฤๅษี
‘ปัต๎วา จ ปน ตํ ปุจ์ฉิต๎วา วัน์ทิต๎วา ปติสัณ์ฐารํ กโรน์โต อาห.’
ครั้นถึงแล้วก็ถวายนมัสการ ไถ่ถามกระทำปฏิสันฐารว่า
/**159‘กัจ์จิ นุ โภโต กุสลํ กัจ์จิ นุ โภโต อนามยํ กัจ์จิ อุญ์เฉน ยาเปถ กัจ์จิ มูลผลา พหู กัจ์จิ ฑํสา จ มกสา อัป์ปเมว สิรึสปา วเน พาลมิคากิณ์เณ กัจ์จิ หึสา น วิช์ชตีติ.’
/*159พระเจ้าข้า พระผู้เปนเจ้าผู้เจริญ ดังข้าจะขอถาม พระผู้เปนเจ้านี้มีสภาวะปราศจากทุกขภัยเจ็บไข้อยู่แลฤๅ อนึ่งพระผู้เปนเจ้าได้อาศรัยซึ่งผลไม้ จึงได้เลี้ยงชีพแห่งตน มูลผลาผลนั้น ยังมีมากพอหาได้อยู่แลฤๅ ทั้งเหลือบยุงงูเล็กงูใหญ่แลพาลมฤคชาติที่เดียรดาษอยู่ในป่า ไม่มาเบียดเบียนบีฑาบ้างแลฤๅ พระเจ้าข้า
‘พ๎รห๎มิสิ อาห.’
พระพรหมฤๅษี จึงตอบไปด้วยสัมโมทนิยคาถาว่า
‘กุสลัญ์เจว โน อัต์ถิ อโถ อัต์ถิ อนามยํ อโถ อุญ์เฉน ยาเปถ อโถ มูลผลา พหู อโถ ฑํสา จ มกสา อัป์ปเมว สิรึสปา วเน พาลมิคากิณ์เณ หิงสา มัย๎หํ น วิช์ชตีติ.’
ข้อซึ่งท่านถามถึงทุกข์ภัยไข้เจ็บนั้น จะได้มีแก่อาตมาก็หามิได้ อนึ่งมูลผลาหารก็มีมากพอจะแสวงหาเลี้ยงชีพได้ ทั้งเหลือบยุงงูเล็กงูใหญ่ และพาลมฤคชาติที่เกลื่อนกลาดอยู่ในป่าก็มิได้มาเบียดเบียนบีฑาแก่อาตมาเลย
/**160‘เอวํ เตน สัท์ธึ ปติสัณ์ฐารํ กัต๎วา ปุน ตํ ปุจ์ฉัน์โต อาห’
/*160พระพรหมฤๅษีกระทำปฏิสัณฐารกับพระอนันตยศด้วยประการฉนี้แล้ว เมื่อจะถามต่อไปอิก จึงกล่าวเปนพระคาถาว่า
‘โก ต๎วํ วัน์ทสิ ปาเท เม เอสิมํ สิริยา ชลํ โกนุ ต๎วํ กัส์ส วา ปุต์โต กถํ ชาเนมุ ตํ มยัน์ติ.’
ท่านคือผู้ใด มานมัสการแทบเบื้องบาทอาตมา ได้มาถึงที่อันรุ่งเรืองไปด้วยสิรินี้ ท่านเปนบุตรของใครหนอ ไฉนอาตมาจักรู้จักท่าน
‘อนัน์ตยโส อาห.’
พระอนันตยศ จึงกล่าวคาถาตอบว่า
‘ยา สุตา จามเทวีติ วาสุเทวัส์ส ธีตริ ตัส์สาหํ ปุต์โต ภัท์ทัน์เต อนัน์ตยโสติ นามโก นัต์ตาโร วาสุเทวัส์ส สุก์กทัน์ตัส์ส อิสิโน มัย๎หํ นามัญ์จ โคต์ตัญ์จ เอวํ ชานาถ พ๎รห๎มิสีติ.’
พระเจ้าข้า พระนางองค์ใดทรงพระนามว่าจามเทวี ซึ่งเปนพระธิดาของพระวาสุเทวะฤๅษี ข้าพเจ้าชื่อว่าอนันตยศ เปนบุตรของพระนางองค์นั้น แลเปนนัดดาของพระวาสุเทวะฤๅษี แลพระสุกกทันตฤๅษี ขอพระพรหมฤๅษีเจ้าจงทราบนามและโคตรของข้าพเจ้าด้วยประการดังนี้
/**161‘ตาปโส อาห’
/*161พระดาบศ จึงกล่าวเปนพระคาถาต่อไปว่า
‘อถ ต๎วํ เกน วัณ์เณน เกน วา ปน เหตุนา อนุป์ปัต์โตสิมํ ฐานํ ตํ เม อัก์ขาหิ ปุจ์ฉิโตติ.’
เมื่อเปนเช่นนี้ ท่านตามมาจนถึงสถานที่นี้ ด้วยประสงค์ประโยชนคุณอะไร ฤๅด้วยมีเหตุเภทภัยประการใด อาตมาขอถาม ท่านจงแจ้งเนื้อความนั้นแก่อาตมาเถิด
‘อนัน์ตยโส อาห.’
พระอนันตยศ จึงกล่าวคาถาตอบไปว่า
‘ภัน์เต มหิ์ธิสัม์ปัน์น สุโณหิ วจนํ มม มหัน์ตยโส เม ภาตา กาเรสิ หริปุญ์เชย์ยํ โสหิ รัช์ชํ อลัพ์ภัน์โต ยาห ตํ วจนํ มม เขลางคปัพ์พเต ปาเท /**162นครํ เขมภูมิกํ เอหิปิ อนุคัจ์ฉามิ เตธุนาติ.’
ข้าแต่พระผู้เปนเจ้าผู้เจริญ ผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยมหิทธิฤทธิ์จงฟังคำข้าพเจ้า พระเจ้ามหันตยศผู้เปนพระภาตุราชของข้าพเจ้า ได้เป็นบรมกระษัตริย์ ครอบครองสิริราชสมบัติเปนใหญ่อยู่ในพระนครหริภุญชัยแล้ว ส่วนข้าพเจ้า/*162ยังหาได้เปนบรมกระษัตริย์ เปนใหญ่ในพระนครใดไม่ พระมารดาพระองค์ใดเล่าได้กล่าวคำนั้นแก่ข้าพเจ้าว่า จงไปสร้างพระนครที่มีไชยภูมิอันเกษมสำราญณเชิงเขาเขลางคบรรพต ข้าพเจ้าจึงได้มาหาพระผู้เปนเจ้า ตามถ้อยคำของพระมารดาณกาลนี้
‘เอวํ จ ปน วัต๎วา อนัน์ตยสมาทาย ท๎วิยัค์คปัพ์พตโต โอรุย๎ห เขลางคปัพ์พตัส์ส อาวัต์เต อาคัน์ต๎วา วังคตินทิยา สมีเป รัม์มณิเย ฐาเน นครํ มาเปต๎วา สาปิ จตุรัส์สัณ์ฐานา สัพ์พาการปริปูรา หริภุญ์เชย์เยเนว เวทิตัพ์พา.’
ก็แล ครั้นเมื่อพระอนันตยศกล่าวชี้แจงแจ้งคดี ตั้งแต่ต้นเดิมมาด้วยประการดังนี้แล้ว พระพรหมฤๅษี จึงพาพระอนันตยศลงจากภูเขาสองยอด มาถึงที่เวิ้งว้างแห่งภูเขาเขลางคบรรพต แล้วก็สร้างพระนครขึ้นในที่รัมมณิยฐาน ใกล้แม่น้ำวังกตินที แม้พระราชธานีนั้นมีสัญฐานเปนสี่เหลี่ยมบริบูรณ์ไปด้วยอาการทั้งปวง ประดุจดังพระนครหริภุญชัยฉนั้น
/**163‘ปรินิฏ์ฐิเตเยว อนัน์ตยสํ ราชาภิเสกํ กัต๎วา ตํ รัช์ชํ กาเรสิ.’
/*163ครั้นพระพรหมฤๅษี สร้างพระนครสำเร็จแล้ว ก็ราชาภิเศกพระอนันตยศให้เปนบรมกระษัตริย์ในพระนครนั้น
‘ตัส์ส ปุญ์ญเตเชน จ อิสิโน อิท์ธิพเลน จ ตัส๎มึ ปเทเส สมัน์ตโต วนวาสีชนตา จุลวนมิลัก์ขสํขาตา เยภุย์เยน อาคัน์ต๎วา ตํ ปริวาเรสํุ.’
พวกคนชาวป่า คือ พวกลว้ากะเหรี่ยงทั้งหลายที่อยู่โดยรอบในตำบลนั้น ก็พากันมาอยู่โดยมาก แวดล้อมพระนครนั้น ด้วยบุญเดชานุภาพของพระเจ้าอนันตยศแลด้วยกำลังฤทธิ์ของพระฤๅษี
‘อิทัญ์จิทํ นามสุภวัต์ถุ เอต์ถ โหตีติ น ปฏิวัต์ตัพ์พํ’
ไม่มีใคร ๆ กล่าวคัดค้านว่าวัตถุสถานที่ไม่งามชื่อนี้ๆ มีอยู่ในพระนครนี้ดังนี้เลย
‘ยัส๎มา หิ สา ปน อิสิโน พเลน ทิพ์พสัม์ปัต์ติสมิท์ธา เขมา สุภิก์ขา อภิรัม์มตรา โหติ ตํ ปน เขลาคปัพ์พตัส์ส อาวัต์เต มาปิตํ เขลางคนามนครัน์ติ วุจ์จติ.’
แท้จริงพระราชธานีนั้น บริบูรณ์ไปด้วยสมบัติดุจเปนของทิพเปนที่เกษมศุขสำราญ มีภักษาหารก็แสวงหาง่าย เปนพระราชธานีสนุกสนานนัก พระนครนั้นพระพรหมฤๅษีสร้างแล้วในเวิ้งว้าง/*164แห่งภูเขาเขลางคบรรพต คนทั้งหลายจึงได้ร้องเรียกพระนครนั้นว่า เขลางคนคร
/**164‘ตโต ยาวัช์ชัต์ตนาปิ นามํ น ปริวัต์ติ.’
ตั้งแต่นั้นมา ชื่อพระนครนั้นก็ไม่ได้เปลี่ยนแปลงจนตราบเท่าทุกวันนี้
‘เตนิทํ วัต์ถํุ มหาจาริเก ทัส์เสน์โต อาห.’
เพระเหตุนั้น โบราณาจารย์เมื่อจะสำแดงวัตถุนิทานเรื่องนี้ในคำมหาจารึกจึงได้กล่าวแล้วดังนี้ว่า
‘อนัน์ตยโส ปวโร สุพีโช สัม์ปัฏ์ฐยัน์โต วรราชภาวํ อาคัม์ม อิสึ ปวรํ สุพ๎รห๎มํ อยาจิ ปุรํ ปวโร อิสิโน สุพ๎รห๎มอิสิ สุรุจิ สุช์ฌาโน มหานุภาโว วิก์กโม สุเตโช คัน์ต๎วาน เขลางคนคัส์ส ปาทํ มาเปสิ รัช์ชํ สมทาสิ ตัส์ส อิท์ธานุภาเวน นิสิน์โน ชนตา /**165วเน มิลัก์ขา อุปคัญ์ฉิเนกา วสัน์ติ กีฬัน์ติ รมัน์ติ หาสา สุภิก์ขเขมา ตุริยาภิฆุฏ์ฐํ นัต์ถีติปทํ น สุณัน์ติ ตัต์ถ มสัก์กสาร์อิว วาสวัส์สาติ.’
พระเจ้าอนันตยสผู้ประเสริฐเปนพืชดี มีพระราชประสงค์ซึ่งความเปนพระราชาผู้ประเสริฐ ได้เสด็จมาสู่สำนักพระสุพรหมฤๅษีผู้ประเสริฐ วิงวอนให้พระสุพรหมฤๅษีสร้างพระนครแล้ว ส่วนพระสุพรหมฤๅษีผู้ประเสริฐ ผู้รุ่งเรืองไปด้วยคุณธรรมอันงาม มีฌานดี (คือจะเข้าสู่ฌานแลออกจากฌาน/*165ก็ชำนิชำนาญไม่ขัดข้อง) มีอานุภาพมาก มีความเพียรมาก มีเดชานุภาพดี ท่านไปยังเชิงเขาเขลางคบรรพต สร้างสรรค์สิริราชสมบัติให้แก่พระเจ้าอนันตยศแล้ว พวกละว้ากะเหรี่ยงทั้งหลายซึ่งประชุมกันอยู่ในป่าเปนอันมาก ก็พากันมาอยู่แลพากันมาเล่นรื่นเริงบันเทิงใจ ด้วยฤทธานุภาพของพระสุพรหมฤๅษี พระนครเขลางค์นั้น เปนพระราชธานีบริบูรณ์ไปด้วยภักษาหาร ศุขเกษมสำราญแลกึกก้องไปด้วยสำเนียงดุริยางคดนตรียิ่งนัก คำที่คนจะเจรจากันว่าสิ่งนั้นไม่มีดังนี้ ไม่มีใครได้ยินเลยในพระนครนั้นย่อมมีบริบูรณ์ทุกประการ ประดุจดังมสักกสารบุรี อันเปนเทพธานีที่เสด็จประพาศเล่น ของท้าววาสพอมรินทราธิราชฉนั้น
/**166‘อีติ หริปุญ์เชย์ยนิท์เทโส มหาจาริกานุสาเรน โพธิรํสินา นาม มหาเถเรน ลังกโต.’
/*166หริปุญชัยนิเทศดังนี้ พระมหาเถรผู้มีนามว่าโพธิรังสี ได้แต่งไว้แล้วตามคำมหาจารึก
‘นวโม ปริจ์เฉโท นิฏ์ฐิโต.’
ปริเฉท ๙ จบแล้ว
‘เขลางคนครกัณ์ฑํ’
เขลางคนครกัณฑ์
จามเทวีวงษ์ ปริเฉท ๑๐
/**167‘เอวํ อนัน์ตยสราชา รัช์ชํ ปติลภิต๎วา ราชาภิเสกปติฏ์ฐิตกาลโต ปัฏ์ฐาย พรห๎มิสิโน อิท์ธิพเลน สัพ์พสัม์ปัต์ติสมิท์ธา อโหสิ.’
/*167พระเจ้าอนันตยสได้ราชสมบัติแล้ว จำเดิมแต่กาลพระองค์ประดิษฐานอยู่ในราชาภิเศกแล้ว สรรพสมบัติทั้งปวงก็สำเร็จพร้อมด้วยกำลังฤทธิ์ ของพระสุพรหมฤๅษี ด้วยประการดังนี้
‘เอกัส๎มึ รัต์ติภาเค ราชา สมุสิตเสตัจ์ฉัต์ตัส์ส เหฏ์ฐา ราชปวรปัล์ลังกมัช์เฌ อลังกตสิริสยเน นิสีนิต๎วา อัต์ตโน ราชยสสัม์ปัต์ตึ โอโลเกต๎วา จิน์เตสิ ยํ ราชสัม์ปัต์ติ จีรกาลํ มยา ปัต์ถิตํ อิทานิ เม สมิช์ฌติ นายํ อัญ์เญน ปุพ์เพ สมิช์ฌติ นายํ อัญ์เญน ปุพ์เพ มยา สมัป์ปจิต์ตสุจริต์ตกุสลสัม์ภาราภินิพ์พัต์ตํ ภเวย์ย อิทานาหํ อติเรกตรํ กุสลกัม์มํ กาตํุ วัฏ์ฏติ /**168 อปิจายํ มหาพ๎รห๎มิสิ มัย๎หํ พหุปกาโร จ อัย์โย ฌานรโต ปารุตหิโต อัป์ปิจ์โฉ สัน์ตุฏ์โฐ อุจ์จาสยนมหาสยนาทิวิรหิโต รุก์ขารุก์ขํ วนาวนํ อภิรโต น มัย๎หํ มหาทานํ ปฏิค์คหิโต โหติ โส จ มยา ทีปธูปาทิคัน์ธมาลาทีนํ กัต๎วา ปูชิต๎วา วรัน์ติ อิมานิ วัต์ถุทานานิ อัป์ปทานํ สังคโห จ อามิสทานัญ์จาติวรัน์ติ เตนหิ อหํ หริปุญ์เชย์ยํ คันต๎วา มม ภาตรํ วัน์ทิต๎วา มม มาตรัญ์จ มหาสังฆัต์เถรพุท์ธปุต์ตานัญ์จ พ๎ราห๎มณาจารคณัญ์จ ยาจิต๎วา อิธานยิต๎วา เตสํ มหาทานํ ทัส์สามิ กัส๎มา เอวํ วทามิ เตสุ อิธาคัจ์ฉัน์เตสุ อาวาสทานกุฎิทาน วิหารทานานิ จีวรปิณ์ฑปาตจตุปัจ์จยเสนาสนํ เตสํ ทัส์สิส์สามิ มม มาตุยา คุณปัจ์/**169จุป์ปปการํ กริส์สามิ เอวํ มยิ กเต อิธ โลเก วา ปรโลเก วา สมิช์ฌนภาโว อิตเรกตโร เม ภวิส์สตีติ.’
ครั้นอยู่มาในราตรีภาควันหนึ่ง พระเจ้าอนันตยศประทับอยู่เหนือพระแท่นที่สิริไสยาศน์ ที่ประดับตกแต่งไว้ในท่ามกลางบวรบัลลังก์ราชอาศน์ ณภายใต้สมุสิตเสวตรฉัตร ทรงทอดพระเนตรราชอิศริยยศ แลราชสมบัติของพระองค์แล้วจึงทรงพระราชดำริห์ว่า ราชสมบัติใดที่เราปราถนามานานนั้นก็สำเร็จแก่เราสมดังความปราถนาแล้ว ราชสมบัตินี้จะบังเกิดมีแก่/*168เราด้วยเหตุอย่างอื่นก็หามิได้ เปนราชสมบัติเกิดแล้วด้วยกุศลสมภาร แห่งความสุจริตที่เราได้สั่งสมอบรมมาแล้วในปางก่อน บัดนี้เราควรจะทำกุศลกรรมให้ยิ่งๆ ขึ้นไป อิกประการหนึ่งเล่า พระมหาพรหมฤๅษีพระองค์นี้ ท่านเปนผู้มีอุปการแก่เรามากนัก ควรเราจะสนองพระคุณท่าน ก็แต่พระผู้เปนเจ้านั้นเปนผู้ยินดีแล้วในฌาน เปนผู้มีประโยชน์เกื้อกูลแก่บุคคลที่อวิชชาปกคลุมแล้ว แลเปนผู้มักน้อยสันโดส เว้นเสียแล้วจากที่นอนสูงแลที่นอนใหญ่ ยินดียิ่งแล้วซึ่งต้นไม้เล็กแลต้นไม้ใหญ่แลป่าเล็กแลป่าใหญ่ ท่านก็จะไม่รับมหาทานของเรา อนึ่งพระผู้เปนเจ้านั้น เราจะกระทำการบูชาท่านด้วยเครื่องสักการบูชา มีเทียนธูปแลระเบียบบุบผาของหอมเปนต้นว่าประเสริฐ วัตถุทานเหล่านี้/*169ก็เปนแต่ทานเล็กน้อย อนึ่งการสงเคราะห์ก็ดี การให้อามิศก็ดี เปนทานประเสริฐยิ่ง อย่ากระนั้นเลยเราจะไปยังพระนครหริปุญชัยไปถวายบังคมพระภาตุราชแลพระราชมารดาของเราแล้ว จะวิงวอนพระมหาสังฆเถรผู้พุทธบุตรกับหมู่พรหมณาจารย์ทั้งหลายเชิญมาในพระนครนี้ จักถวายมหาทานแก่สมณพราหมณ์ทั้งหลายเหล่านั้น เหตุไฉนเราจึงกล่าวอย่างนี้ ครั้นเมื่อสมณพราหมณ์ทั้งหลายเหล่านั้นมาในพระนครนี้ เราจักถวายอาวาสทานแลกุฎีทานวิหารทาน เราจักถวายจีวรบิณฑบาตเสนาสนะ อันนับเนื่องในปัจจัยสี่แก่สมณพราหมณาจารย์ทั้งหลายเหล่านั้น เราจักกระทำปัจจุปการสนองพระคุณพระมารดาของเรา เมื่อเราทำอย่างนี้แล้ว ความ/*170สำเร็จสมประสงค์อย่างยิ่งเกินก็จักมีแก่เรา ทั้งในโลกนี้แลโลกเบื้องน่า
/**170‘โส เอวํ จิน์ตยิต๎วาน ปาโตว สีสํ ม๎หาต๎วา นานาค์ครสโภชนํ ภุญ์ชิต๎วา สัพ์พาลังกาเรหิ อัต์ตานํ อลังกริต๎วา มหัน์เตหิ ราชานุภาเวหิ มหาพ๎รห๎มิสิส์ส วสนัฏ์ฐานํ คัน์ต๎วา ทีปธูปคัน์ธมาลาทีหิ ตํ ปูชิต๎วา วัน์ทิต๎วา เอวมาห.’
พระเจ้าอนันตยศ ทรงพระราชดำริห์อย่างนี้แล้ว ก็สรงพระสุคนธธาราชำระพระสริรกาย เสวยพระกระยาหารมีรศอันเลิศ ตกแต่งพระองค์ด้วยสรรพอลังการแต่เวลาเช้า แล้วเสด็จไปยังวสนสถานของพระมหาพรหมฤๅษีด้วยราชานุภาพอันใหญ่ ทรงบูชาพระมหาพรหมฤๅษีด้วยเครื่องสักการบูชา มีเทียนธูปแลระเบียบบุบผาของหอมเปนต้น แล้วก็ถวายนมัสการกล่าวเปนพระคาถาอย่างนี้ มีความว่า
‘อหํ ภัน์เต คมิส์สามิ นครํ หริปุญเชย์ยํ ตว คุณํ ปกาสิส์สํ /**171มหัน์ตยสราชิโน อัย์ยัส์ส สุก์กทัน์ตัส์ส วาสุเทวัส์ส ปากฏํ มาตรํ อานยิส์สามิ ตว ปาทาภิวัน์ทิตุน์ติ.’
ข้าแต่ พระผู้เปนเจ้าผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะไปยังพระนครหริปุญชัย จักประกาศพระคุณของพระผู้เปน/*171เจ้า ให้ปรากฏแก่พระเจ้ามหันตยศ และพระอัยกาสุกกทันตะ พระอัยกาวาสุเทวะ แล้วจักเชิญเสด็จพระราชมารดามาถวายนมัสการพระบาทพระผู้เปนเจ้า
‘อถนํ ตาปโส อาห.’
ลำดับนั้น พระดาบศจึงถวายพระพรเปนพระคาถาตอบ พระเจ้าอนันตยศ มีความว่า
‘สุฏ์ฐุตรํ มหาราช อิโต คัจ์ฉ ยถาสุขํ วทตุ วัน์ทนํ มัย๎หํ ปาเท เตสํ มหีสินัน์ติ.’
ดูรามหาราชเจ้า ดีหนักหนา เชิญเสด็จไปให้ผาศุขสำราญเถิด และจงบอกความนมัสการของเรามา ยังพระบาทของพระฤๅษีเจ้าผู้ประเสริฐทั้งสองพระองค์นั้น
‘ราชา สาธูติ วัน์ทิต๎วา อัต์ตโน ปริวาเร คเหต๎วา หริปุญ์เชย์ยํ อาคัน์ต๎วา ปัต๎วา จ ปน สกมาตรํ จามเทวึ ปฐมํ วัน์ทิต๎วา ปัจ์ฉา ภาตรํ มหัน์ตยสราชานํ วัน์ทิต๎วา สุขนิสิน์นกาเลเยว เตหิ สัท์ธึ ปฏิ/**172สัณ์ฐารํ กัต๎วา ตโต สัพ์พัน์ตํ อัต์ตโน สมิช์ฌนภาวํ เตสํ กเถสิ.’
พระเจ้าอนันตยศ ทรงรับพระพรของพระดาบศว่า สาธุดังนี้แล้ว ก็ถวายนมัสการพาบริวารของพระองค์เสด็จมายังพระนครหริปุญชัย ครั้นถึงแล้วก็ถวายบังคมพระนางเจ้าจามเทวี ผู้เปนพระราชมารดาของพระองค์ก่อนแล้ว จึงถวาย/*172บังคมพระเจ้ามหันตยศ ผู้เปนพระภาตุราชต่อภายหลัง แล้วก็กระทำปฏิสัณฐารกับด้วยพระมารดา แลพระภาตุราชทั้งสองพระองค์ ในกาลเมื่อเสด็จประทับเปนที่สำราญพระราชหฤไทย ลำดับนั้น จึงกราบทูลแถลงซึ่งความสำเร็จความปราถนาของพระองค์นั้น ให้พระมารดากับพระภาตุราชทรงทราบทุกประการ
‘อถ เต ตโย มาตาปุต์ตา อติวิย โสมนัส์สชาตา ปูชาสัก์กาเร สัช์เชต๎วา คาหาเปต๎วา วาสุเทวัส์ส สุก์กทัน์ตัส์ส จ อิสีนํ วสนัฏฐานํ คัน์ต๎วา วัน์ทิต๎วา ปูชิต๎วา นิสีทิต๎วา ปติสัณ์ฐารํ อกํสุ.’
ลำดับนั้นบรมกระษัตริย์ ๓ พระองค์ ทั้งพระราชมารดาแลพระราชโอรสนั้น ก็บังเกิดโสมนัศดีพระไทยยิ่งนัก จึงให้จัดเครื่องสักการบูชา พากันเสด็จไปยังวสนสถานของพระวาสุเทวฤๅษี แลพระสุกกทันตฤๅษี ถวายนมัสการกระทำสักการบูชาแล้วเสด็จนั่งกระทำปฏิสัณฐาร
/**173‘อถ จ อนัน์ตยโส พ๎รห๎มิสิส์ส วัน์ทนาคารววจนํ เตสํ อิสีนํ ปวัก์ขติ ตโต อัต์ตโน ราชยสสัม์ปัต์ติสมิช์ฌนภาวํ กเถสิ.’
/*173ก็ในลำดับนั้น พระเจ้าอนันตยศ จึงแถลงแจ้งคำคารวะวันทนาการของพระสุพรหมฤๅษี ซึ่งสั่งมานั้นแก่พระฤๅษีเจ้าทั้งสองพระองค์ แล้วจึงเล่าเรื่องความสำเร็จราชอิศริยยศสมบัติของพระองค์ถวายต่อภายหลัง
‘อถ เต อุโภ เตหิ สัท์ธึ ตุฏ์ฐาการัญ์จ อุปริโอวาทนัต์ถัญ์จ เตหิ สัท์ธึ สัล์ลปัน์โต อาห.’
ลำดับนั้น พระฤๅษีเจ้า ทั้งสองพระองค์ ก็กระทำปฏิสัณฐารสั่งสนทนาแสดงอาการยินดีปรีดากับด้วยบรมกระษัตริย์ทั้งสามพระองค์นั้น แลมีความประสงค์จะให้โอวาทสั่งสอนให้ยิ่งขึ้นไป จึงได้กล่าวเปนพระคาถา กับด้วยบรมกระษัตริย์ทั้งสามพระองค์นั้น ว่า
‘อิเม ตุเม๎ห วรพีเช สัพ์เพ อัเม๎หหิ ปาลิเต อัป์ปมาทํ สุเณ ธัม์เม /**174ยุญ์ชัน์เต พุท์ธสาสเน สีลวัต์เต ปฏิปัต์เต จัก์กวัต์ตึ นุธัม์มิเก ชนเต อภิปาเลน์เต ปัญ์ญสัต์เต อหิงสเก อิธ โลเก ปเร วาปิ สมิช์ฌิส์สัน์ติ อิโต ปรํ สัพ์เพ เทวา ปสํสัน์ติ อภิปาเลน์ติ เต สทาติ.’
ดูราณะท่านทั้งหลาย ซึ่งท่านทั้งปวงเหล่านี้เปนผู้บังเกิดในวงษ์กระษัตริย์อันประเสริฐ อันข้าพเจ้า/*174ทั้งหลายได้อภิบาลบำรุงรักษาแล้ว เปนผู้เชื่อฟังอัปปมาทธรรมตั้งตนไว้ในพระพุทธสาสนา ปฏิบัติอยู่ในศีลาจารวัตร ประพฤติตามจักรวัติธรรม อภิบาลบำรุงประชาชนไม่เบียดเบียนสัตวอื่น สมบัติทั้งสิ้นที่ท่านทั้งหลายปราถนาแล้ว ก็จักสำเร็จแก่ท่านทั้งหลายทั้งในโลกนี้แลโลกน่า เบื้องน่าแต่นี้ไปสรรพเทพยดาทั้งหลาย ก็จะสรรเสริญ แลจะช่วยอภิบาลบำรุงรักษาท่านทั้งหลายอยู่เปนนิจนิรันดร ดังนี้
‘เต เอวํ เตสํ วจนํ สุต๎วา ตโยปิ มาตาปุต์ตา อติเรกตรํ ปสีทิต๎วา เตสํ ปาเท อภิวัน์ทิต๎วา หริปุญ์เชย์ยํ อาคมึสุ.’
บรมกระษัตริย์ พร้อมทั้งพระราชมารดาแลพระราชโอรสทั้งสามพระองค์นั้น ครั้นได้ทรงสดับสุภาสิตพจน์ของพระดาบสทั้งสองด้วยประการดังนี้แล้ว ก็ปสันนาการเลื่อมใสยิ่งนัก จึงถวายนมัสการกราบลงแทบพระบาทของพระดาบสทั้งสองพระองค์ แล้วก็เสด็จกลับยังหริปุญชัยนคร
/**175‘ตทา อนัน์ตยสราชา สกภาตรํ มหัน์ตยสราชานํ วัน์ทิต๎วา เอวมาห เทว อหํ อัม๎หากํ มาตรํ ปูชนัต์ถาย คุณปัจ์จุป์ปการํ กรณัต์ถาย จ อิจ์ฉามิ อปิจ ปัญ์จสตมหาสังฆัต์เถรปมุขานํ พุท์ธปุต์ตานํ ภิก์ขุสํฆํ ปูชนัต์ถาย พ๎ราห๎มณปมุขานํ พ๎ราห๎มณคหปตีนัญ์จ เย มยา สัท์ธึ คัน์ตุกามา จ อิเม เต ตุม๎หากํ สัน์ติเก ยาจิส์สามิ มม นครํ เนตุน์ติ.’
/*175ลำดับนั้น พระอนันตยศก็ถวายบังคมพระเจ้ามหันตยศ ผู้เปนพระภาตุราชของพระองค์ แล้วจึงกราบทูลว่า ข้าแต่สมมุติเทวราชเจ้า ข้าพระบาทปราถนาจะบูชา แลจะกระทำปัจจุปการสนองพระคุณสมเด็จพระราชมารดาเจ้า อนึ่งปราถนาจะบูชาพระภิกษุสงฆ์ผู้พุทธบุตรประมาณห้าร้อยองค์ มีพระมหาสังฆเถรเปนประธาน กับทั้งพราหมณปาโมกข์แลพราหมณคหบดีทั้งหลาย บันดาสมณพราหมณ์ทั้งหลายเหล่าใด ซึ่งปราถนาจะไปกับด้วยข้าพระบาท ข้าพระบาทขอรับพระราชทานสมณพราหมณ์ทั้งหลายเหล่านั้นในสำนักของพระองค์ นำไปยังพระนครของข้าพระบาท
‘อถัส์ส คารววจนํ สุต๎วา มหัน์ตยสราชา เอวมาห สาธุ อัน์ตยส ตว วาก๎ยัน์ติ อปิจ /**176อิมา เท๎ว รัฏ์ฐา ตุย๎หํ มัย๎หํ ญาติ น มยํ สัญ์ญํ กาตัพ์พํ เอการัฏ์ฐํ เอกาพัน์ธมาติ ตัส๎มา เอวํ วทามิ อุโภ มยํ เอก มาตุยา คัพ์เภ ปฏิสัน์ธิกา ฐิตา เอกทิวเสเนว นิก์ขัน์ตา ยมกปุต์ตกา หุต๎วา เอกจิต์ตสามนา จ ตัส๎มา นานัต์ตํ น วัต์ตัพพํ ยํ ยํ อิจ์ฉสิ ตํ ตํ สัพ์พํ คัณ๎หตุ นาหํ ตํ นาวาเรมีติ เอวํ วัต๎วา สกลหริปุญ์เชย์ยรัฏ์เฐ เภริญ์จาราเปต๎วา เย เย เขลางคนครํ คัน์ตุกามา เต เต อนัน์ตยเสน รัญ์ญา สัท์ธึ คัจ์ฉัน์ตูติ.’
ลำดับนั้น พระเจ้ามหันตยศบรมกษัตริย์ ครั้นได้สดับคารวพจน์ของพระเจ้าอนันตยศผู้พระอนุ/*176ชาธิราชแล้ว จึงดำรัสอย่างนี้ว่า ดูกรพ่ออนันตยศ ถ้อยคำที่เธอว่ากล่าวทั้งนี้เปนการดีแล้ว ประการหนึ่ง พระราชอาณาเขตรทั้งสองนี้ เปนญาติของท่านด้วยเปนญาติของเราด้วย เราทั้งสองไม่พักต้องกระทำสัญญาแก่กัน เปนพระราชอาณาเขตรเนื่องเปนอันหนึ่งอันเดียวกัน เพราะเหตุดังนี้นั้น เราได้กล่าวอยู่อย่างนี้ว่า เราทั้งสองเปนผู้ถือเอาปฏิสนธิตั้งอยู่แล้วในพระครรภ์ของพระมารดาองค์เดียวกัน เมื่อประสูติจากครรภ์พระมารดาก็ประสูตรวันเดียวกันด้วย เปนพระราชบุตรแฝด มีพระหฤทัยก็เสมอเปนดังดวงเดียวกัน เพราะเหตุนั้น ความที่จะเปนแตกต่างกันไปนั้นอย่าพึงกล่าว ท่านจะปราถนาสิ่งใดๆ ก็จงถือเอาสิ่งนั้นๆ ได้ทั้งสิ้น เรามิพักห้ามท่านเลย พระเจ้ามหันตยศ/*177ตรัสอย่างนี้แล้ว จึงให้ดีไชยเภรีเที่ยวประกาศทั่วไป ในพระราชอาณาเขตรหริปุญชัยนครทั้งสิ้นว่า ชนทั้งหลายเหล่าใดๆ ปราถนาจะไปยังเขลางคนคร ชนทั้งหลายเหล่านั้นๆ จงไปกับด้วยพระเจ้าอนันตยศเถิด
/**177‘ตทา อนัน์ตยสราชา ตุฏ์ฐจิต์ตา หุต๎วา สํฆัต์เถราทิกํ มหาภิก์ขุสํฆํ นิมัน์เตต๎วา สุวัณ์ณยานโยเคน อุก์ขิปาเปต๎วา ปฐมํ นิยาเปต๎วา ปัจ์ฉา จามเทวึ อัต์ตโน มาตรํ มังคลหัต์ถิปิฏ์เฐ อลังกตํ สุวัณ์ณโยเค นิสีทาเปต๎วา มหัน์เตน ราชยเสน นครํ นยิต๎วา อวเสสา พ๎ราห๎มณา พ๎ราห๎มณคหปติกาทโย ชนตา ยถารุจิยา ปัจ์ฉโต อนุคัญ์ฉึสุ.’
เมื่อนั้นพระเจ้าอนันตยศ ก็มีพระหฤทัยยินดี จึงนิมนต์พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ มีพระสงฆ์เถรเปนประธาน ให้ขึ้นยังสุวรรณราชยานอันประเทียบไว้แล้วให้ล่วงน่าไปก่อน จึงเชิญเสด็จสมเด็จพระนางเจ้าจามเทวีพระราชมารดาของพระองค์ ให้เสด็จขึ้นประทับเหนือสุวรรณราชยาน อันประดับแล้วเหนือหลังมงคลหัตถี แล้วพระองค์ก็นำเสด็จไปยังพระนคร/*178ด้วยราชอิสริยยศอันใหญ่ ส่วนประชุมชนที่ยังเหลืออยู่ มีพราหมณ์คหบดีเปนต้น ก็ตามเสด็จไปในภายหลังตามชอบใจของตน
/**178‘อถโข พ๎รห๎มิสิปิ ตัส์สาคตภาวํ สุต๎วา อัฏ์ฏวิมนุส์เส ปัก์โกสาเปต๎วา พหู ปัณ์ณากาเร สมาทยิต๎วา คาหาเปต๎วา ปัจ์จุค์คมนํ กาเรต๎วา ตโต จามเทวึ สุวัณ์ณโยเค ปฏิค์คเหต๎วา เขลางคนครํ ปวิสิต๎วา ตัต์ถ ปาสาเท วสาเปสิ.’
ครั้งนั้น พระพรหมฤๅษีได้ฟังกิติศัพท์ ว่าเสด็จกลับมาถึงพระนครแล้ว จึงป่าวร้องชักชวนมนุษย์ชาวดงทั้งหลาย ให้ถือเครื่องราชบรรณาการเปนอันมาก ไปกระทำปัจจุคมนาการรับเสด็จพระเจ้าอนันตยศแล้ว จึงให้ไปรับเสด็จพระนางเจ้าจามเทวี ณะสุวรรณราชยานต่อภายหลัง แล้วจึงเข้าไปยังเขลางคนคร เชิญเสด็จพระนางเจ้าให้ประทับอยู่บนปราสาทในเขลางคนครนั้น
‘ปุนทิวเส ราชา สกมาตุจามเทวึ อาทาย ตาปสัส์ส สัน์ติกํ คัน์ต๎วา ปูชิต๎วา วัน์ทิต๎วา /**179ปุน จ อัต์ตโน มาตรํ วัน์ทาเปต๎วา เอวมาห ภัน์เต เอสา มม มาตา จามเทวี นาม ตุม๎หากํ มหาอุปาสิกํ ชานถาติ.’
ครั้นรุ่งขึ้นเปนวันใหม่ พระเจ้าอนันตยศ จึงนำเสด็จพระนางเจ้าจามเทวีพระราชมารดาของพระ/*179องค์ไปยังสำนักพระดาบศ กระทำสักการบูชาถวายนมัสการแล้ว จึงให้พระมารดาของพระองค์ถวายนมัสการพระดาบศอิกแล้วจึงตรัสอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระผู้เปนเจ้าผู้เจริญ พระมารดาของข้าพเจ้านี้มีพระนามว่า พระนางเจ้าจามเทวี ขอพระผู้เปนเจ้าจงรู้จักพระนางเจ้าจามเทวี ผู้เปนมหาอุบาสิกาของพระผู้เปนเจ้าเถิด
‘ตาปโส อาห สาธุ มหาราช ตว มาตา มหาเทวี อิธานุป์ปัต์ตาว อุภิน์นํ ตุม๎หากํ โสต์ถี ภวัน์ตุ ตุย๎หัญ์จ ตุย๎หมาตรัญ์จาติ.’
พระดาบศ จึงถวายพระพรว่า ดูรามหาราชเจ้า พระมหาเทวีพระราชมารดาของพระองค์ เสด็จมาถึงในกาลบัดนี้ดีแล้ว ขอความสวัสดิมงคลจงบังเกิดมีแด่บพิตรทั้งสอง ทั้งพระองค์แลพระราชมารดาของพระองค์เถิด
‘เอวํ วุต์เต จามเทวี เตน สัท์ธึ ปติสัณ์ฐารํ กโรน์ตี อาห.’
ครั้นพระดาบศ ถวายพระพรอย่างนี้แล้ว เมื่อพระนางเจ้าจามเทวี จะกระทำปฏิสัณฐารกับด้วย/*180พระดาบศ จึงมีพระราชเสาวนีคารวพจน์ เปนบาทบทพระคาถา ดังนี้ว่า
/**180‘กัจ์จินุ โภโต กุสลํ กัจ์จินุ โภโต อนามยํ กัจ์จิ อุญ์เฉน ยาเปถ กัจ์จิ มูลผลา พหู กัจ์จิ ฑํสา จ มกสา อัป์ปเมว สิรึสปา วเน พาลมิคากิณ์เณ หิงสา ตุย๎หํ น วิช์ชตีติ.’
พระเจ้าข้า ข้าแต่พระดาบศเจ้าผู้เจริญ ดังข้าจะขอถาม พระผู้เป็นเจ้านี้ มีสภาวะปราศจากความเจ็บไข้ ทั้งทุกข์โศกโรคไภยไม่มีมาแผ้วพาน เปนศุขสำราญอยู่ฤๅประการใด อนึ่งพระผู้เปนเจ้าได้อาศรัยซึ่งผลไม้ จึงได้เลี้ยงชีพแห่งตน มูลผลาผลนั้น ยังมีมากพอแสวงหาได้อยู่แลฤๅ อนึ่งเหลือบยุงแลงูเล็กงูใหญ่ที่ร้ายกาจ ทั้งพาลมฤคชาติที่สัญจรเกลื่อนกล่นอยู่ในป่า ไม่มีมาเบียดเบียนบีฑาพระผู้เปนเจ้าบ้างแลฤๅพระเจ้าข้า
‘พ๎รห๎มิสิ อาห.’
พระพรหมฤๅษี จึงตอบไปด้วยสัมโมทนิยคาถาว่า
/**181‘กุสลัญ์เจว โน เทวี อโถ เทวี อนามยํ อโถ อุญ์เฉน ยาเปม อโถ มูลผลา พหู อโถ ฑํสา จ มกสา อัป์ปเมว สิรึสปา วเน พาลมิคากิณ์เณ หึสา มัย๎หํ น วิช์ชตีติ.’
/*181ดูราพระนางเจ้าพระราชเทวี ข้อซึ่งท่านไต่ถามถึงความทุกข์แลโรคไภยไข้เจ็บนั้น จะได้มีมาเบียดเบียนแก่อาตมานี้ก็หามิได้ อนึ่งมูลผลาหารก็มีมาก พอจะแสวงหาเลี้ยงชีพได้ ทั้งเหลือบยุงแลงูเล็กงูใหญ่อันร้ายกาจ แลพาลมฤคชาติที่ท่องเที่ยวอยู่ในราวป่า ก็มิได้มีมาเบียดเบียนบีฑาแก่อาตมานี้เลย
‘ตโต จามเทวี อาห.’
ลำดับนั้น พระนางเจ้าจามเทวีจึงตรัสเปนบทพระคาถาว่า
‘ภัน์เต อหํ อิธาคัน์ต๎วา มาตุยา ปิตุโน ทูรา ญาติกา วิรหิตา จ ตโย ตุเม๎ห สุญาตกา มาตาปิตา มัย๎หํ สัพ์เพ ตโย ตุเม๎ห จ ปาลิเต ราชยสํ มุขํ เทน์เต /**182อิธ โลเก อสาทิเส คุณา โว อธิกา ภูม๎ปา พ๎รห๎มโลเก อุต์ตังคโต อิทานาหาคตา ตุย๎หํ ปาเท วัน์ทามิ อุต์ตมัน์ติ.’
ข้าแต่พระผู้เปนเจ้าผู้เจริญ ข้าพเจ้ามาอยู่แล้วในพระราชอาณาเขตรนี้ ไกลห่างจากพระราชมารดาแลพระราชบิดา ทั้งไกลห่างจากพระประยุรญาติทั้งซ้ายขวา พระผู้เปนเจ้าทั้งสามพระองค์นั้นแลเปนพระบรมญาติอย่างประเสริฐ /*182เปนเหมือนหนึ่งพระราชมารดาแลพระราชบิดาของข้าพเจ้า ได้อภิบาลบำรุงรักษาข้าพเจ้า แลได้ให้ซึ่งสิริราชสมบัติทั้งราชอิศริยยศให้มีหน้ามีตาปรากฏ ไม่มีผู้ใดผู้หนึ่งในโลกนี้จะเสมอเหมือน พระคุณทั้งหลายของพระผู้เปนเจ้าทั้งสามพระองค์นี้ใหญ่ยิ่งนัก เปรียบประดุจดังภูมิภาคแผ่นพื้นปถพีดล ถ้าจะว่าขึ้นไปในส่วนเบื้องบนก็ตลอดถึงพรหมโลก บัดนี้ข้าพเจ้ามาแล้ว ขอถวายนมัสการพระบาททั้งสองของพระผู้เปนเจ้า ให้สถิตย์ประดิษฐานไว้เหนืออุตตมางคศิโรตม์แห่งข้าพเจ้า
‘เอวํ จามเทวี พ๎รห๎มิสิส์ส คุณํ โถเมต๎วา วัน์ทิต๎วา ตํ ขมาเปต๎วา สกปุต์เตน สัท์ธึ นครํ ปาวีสิ.’
พระนางเจ้าจามเทวี ได้ชมเชยพระคุณของพระพรหมฤๅษีเจ้าด้วยประการดังนี้แล้ว ก็ถวายนมัสการลาแลขอขมาโทษ พระพรหมฤๅษีเจ้าแล้ว ก็พร้อมด้วยพระเจ้าอนันตยศ ผู้เปนพระบรม/*183ราชโอรสของพระองค์ เสด็จกลับยังพระนคร
/**183‘ปุนทิวเส อุโภ มาตาปุต์ตา มหาภิก์ขุสํฆํ อุปสังกมิต๎วา วัน์ทิต๎วา ปณีเตน ขาทนิยปริโภชนิเยน ปิณ์ฑปาตํ สัน์ตเปสุํ ปุน จ พ๎ราห๎มณาจาราทีนํ คหปติกานํ สหคตานํ โภเชต๎วา ฆราวาสทิวสภัต์ตเวต์ตนํ วิจาเรต๎วา เตสมทํสุ.’
ครั้นรุ่งขึ้นอิกวันหนึ่ง สมเด็จพระราชมารดากับสมเด็จพระบรมราชโอรสทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จเข้าไปใกล้พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ถวายนมัสการแล้ว ก็ถวายบิณฑบาตทาน ให้พระภิกษุสงฆ์อิ่มหนำสำราญด้วยขาทนียโภชนียาหารอันประณีตแล้ว จึงยังพราหมณคหบดีทั้งหลาย มีพราหมณ์ผู้เปนอาจารย์เปนต้นที่มาพร้อมแล้วด้วยพระองค์นั้นให้บริโภคแล้ว จึงให้จัดแจงเรือนที่อยู่แลภัตตาหารแลเบี้ยเลี้ยงทุกวันพระราชทานแก่พราหมณ์คหบดีทั้งหลายเหล่านั้นอิก
‘ตโต พุท์ธรามธัม์มรามสํฆรามัญ์จ วิหารัญ์จ วิจาเรต๎วา /**184กุฏิวิหาราวาสํ กาเรต๎วา ตัต์ถ ตัต์ถ มหาภิก์ขุสํฆํ ยถานุรูเป วสาเปต๎วา สัก์กัจ์จํ ปยิรุปาสึสุ ยถารูเป ธัม์มสวนาทิสีลสมาทานํ ติวิธสุจริตํ ทสกุสลกัม์มปถานํ ทสวิธราชธัม์มานํ อโกเปต๎วา อิทานิปิ ตถา กัต๎วา รัช์ชํ กาเรสุ.’
ลำดับนั้นจึงโปรดเกล้าให้ตกแต่งพุทธาราม แลธรรมาราม แล/*184สังฆาราม แล้วจึงให้กระทำกุฎีวิหารแลอาวาศให้พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่อยู่ในที่นั้นๆ ตามสมควรแล้ว ก็เสด็จเข้าไปใกล้พระภิกษุสงฆ์โดยเคารพ ในการก่อนได้เคยทรงฟังพระธรรมเทศนา แลสมาทานศีล แลประพฤติอยู่ในสุจริตธรรมสามประการพร้อมทั้งกายวาจาใจ รักษาอยู่ซึ่งกุศลกรรมบถทั้ง ๑๐ ประการ มิให้ทศพิธราชธรรมกำเริบได้ด้วยประการใด ถึงในกาลบัดนี้เล่าก็ได้ครอบครองแล้วซึ่งสิริราชสมบัติทรงกระทำอยู่อย่างนั้น
‘ตโต ปรัญ์จ อนัน์ตยสราชา อัต์ตโน มาตุคุณปัจ์จุปการํ กาตุกาโม สัพ์เพ กัฏ์ฐกาเร จิต์ตกาเร กัม์มกาเร ปัก์โกสาเปต๎วา นฬปาสาทํ สกมาตุน๎หานัฏ์ฐานํ กาเรต๎วา อายุต์ตเก ปัก์โก สาเปต๎วา สัพ์พราชาภิเสกุป์ป/**185กรณํ ปฏิสัม์ปาเทต๎วา พหุสุวัณ์ณรชฏสัต์ตรตนวัต์ถาลังการาทิเภทํ ราสึ การาเปต๎วา พหุญ์จ อัน์นปานาทีนิ สุรามํสปุวอุจ์ฉุกทลิตัณ์ฑุลขชกขาทนียปริโภชนียอเนกวิธานิ สัม์ปาเทต๎วา สัพ์พากาเรสุ ปรินิฏ์ฐิเตสุเยว ราชา อัต์ตโน มาตรํ จามเทวึ รตนราสิม๎หิ นิสีทาเปต๎วา ชลมลวิโสธนัม์พิโลทเกน สีสัน๎หาต๎วา ปุนปิ คัน์โธทเกน น๎หาเปต๎วา ตโต พ๎ราห๎มณาจารมังคโลทกภริเต สุวัณ์ณภิงคาเร คาหาเปต๎วา ตํ ตัส์สา สีเส อภิสิญ์จาเปต๎วา วรํ ทัต๎วา สกรัช์ชํ นิยาเทต๎วา ราชเทวีภิเสกํ กัต๎วา ตัส๎มึ ขเณ วิชยมหาเภรึ นทาเปต๎วา ปัญ์จางคิดตุริเย ปัค์คัณ๎หาเปต๎วา มหาสมุท์ทกุจ์ฉิยํ เมฆคัช์ชิตโฆโสวิย ตุรียนิโฆโส อโหสิ.’
เบื้องน่าแต่นั้น สมเด็จพระเจ้าอนันตยศ มีพระประสงค์จะใคร่กระทำปัจจุปการสนองพระคุณพระราชมารดาของพระองค์ จึงมีพระราชโองการตรัสสั่งให้เรียกช่างกระทำการงานต่างๆ แต่ล้วนนายช่างไม้แลนายช่างวาดเขียน/*185แกะสลักเปนต้น ให้มากระทำปราสาทไม้อ้อเปนที่สำหรับโสรจสรงสนานแห่งพระราชมารดาของพระองค์ แลโปรดให้ชาวเครื่องต้นตกแต่งเครื่องราชูปกรณ์สำหรับราชาภิเศกครบทุกประการ แล้วโปรดเกล้าฯ ให้กระทำกองทองกองเงินกองรัตนเจ็ดประการ แลกองสรรพเครื่องอุปโภคบริโภคทั้งหลาย มีวัตถาลังการาภรณ์เปนต้นมีประการต่างๆ เปนอันมาก แล้วให้ตกแต่งของควรเคี้ยวแลของควรบริโภคมีประการต่างๆ เปนอันมาก มีต้นว่าเข้าแลน้ำแลสุราแลเนื้อสัตวแลขนมแลอ้อยกล้วยเมี่ยงหมากเปนอันมาก เมื่อจัดการทั้งปวงสำเร็จเรียบร้อยดีแล้ว จึงเชิญพระนางเจ้าจามเทวีพระราชมารดาของพระองค์ ให้ประทับนั่งเหนือกองแก้วแล้วให้สรงสนานพระเศียรเกล้า/*186ด้วยน้ำอันเจือด้วยน้ำซ่ม สำหรับชำระมลทิน แล้วจึงให้สรงสนานด้วยน้ำหอมต่อภายหลัง ลำดับนั้นจึงให้พราหมณาจารย์ถือพระสุวรรณภิงคาร อันเต็มไปด้วยน้ำเปนมงคล แล้วให้หลั่งลงเหนือพระเศียรเกล้าของพระนางเจ้าแล้วถวายพระพร แล้วมอบถวายสิริราชสมบัติของพระองค์ กระทำราชเทวีภิเศก ในขณะนั้นจึงให้พิฆาฏมหาพิไชยเภรีบรรฦๅลั่น แลให้ประโคมเบญจางคิดดุริยดนตรีแส้สนั่นเอิกเกริกกึกก้องโกลาหล ดุจเสียงบรรฦๅลั่นสนั่นก้องกระหึมแห่งเมฆในท้องพระมหาสมุทฉนั้น
/**186‘น๎หานกัม์เม ปรินิฏ์ฐิเตเยว ตํ สัพ์พาลังกาเรหิ อลังกริต๎วา อัต์ตโน หัต์ถํ ลัม์พาเปต๎วา อานยิต๎วา ราชาสเน นิสีทาเปต๎วา มาตุยา ปาเท คเหต๎วา /**187สกสิรสิ ปติฏ์ฐเปต๎วา สาทเรน วัน์ทิต๎วา อาห อัม์ม อัย์เย ยโต มํ คัพ์ภธารยโต ปัฏ์ฐาย ยาวัช์ชัต์ตนา ยทิ ยํกิญ์จิ เม โทโส อัต์ถิ สัพ์พัน์ตํ เม โทสํ ขมาหิ ตุเม๎ห ปน มัย๎หํ พหุปการา สเจ สกลมัณ์ฑลจัก์กวาฬคัพ์เภ มหาปถวิยา มิเย์ย ตว คุณา เม ปถวิโต อติเรกตรา ภเวย์ย สจาหํ มหาจัก์กวัต์ติราชา หุต๎วา สกลจัก์กวาฬมหาปถวิ ชิต๎วา สกลมหาปถวึ สัต์ตรตนปูริตํ จัก์กวัต์ติรัช์ชํ คเหต๎วา ตุม๎หากํ นิเวทยิส์สามิ อิทานาหํ อัป์ปปุญ์โญ อภัพ์โพ ทฬิท์โท โหมิ รัช์ชสัม์ปัต์ติ ลัท์โธปิ อัป์ปโภโค โหมิ เอวํ สติปิ อิมํ มม สกลรัช์ชํ ยถาพลํ เม ตว คุณัป์ปัจ์จุปการํ ตุม๎หากํ นิเวเทมีติ.’
ก็ครั้นเมื่อสำเร็จเสร็จการสรงสนานแล้ว ก็ให้พระนางเจ้าทรงเครื่องประดับด้วยเครื่องสรรพอลังการาภรณ์มีประการต่างๆ แล้ว ก็ให้พระราชมารดาหน่วงเหนี่ยว/*187พระหัตถ์ของพระองค์ นำเสด็จพระราชมารดาให้มาประทับนั่งเหนือบรมราชาอาศน์ แล้วจึงยกพระบาททั้งสองของพระมารดาขึ้นวางไว้บนพระเศียรเกล้าของพระองค์ถวายบังคมโดยเคารพแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้า จำเดิมแต่พระมารดาเจ้าทรงพระครรภ์ข้าพระบาทมาจนตราบเท่าถึงวันนี้ ถ้าว่าโทษอันใดอันหนึ่งของข้าพระบาทมีอยู่ ขอพระมารดาเจ้าจงอดโทษทั้งปวงนั้นแก่ข้าพระบาทเถิด พระมารดาเจ้าเปนผู้มีอุปการะแก่ข้าพระบาทเปนอันมาก ถ้าจะเปรียบด้วยแผ่นพสุธาอันใหญ่ในห้องแห่งมณฑลจักรวาฬทั้งสิ้นไซ้ พระคุณทั้งหลายของพระมารดาเจ้ามีอยู่แก่ข้าพระบาทยิ่งเกินกว่าแผ่นพสุธาในห้องแห่งจักรวาฬทั้งสิ้นนั้น ถ้าข้าพระบาทได้เปนพระเจ้าบรมจักรพรรดิราชเปนใหญ่ชนะตลอดแผ่น/*188ปถพีใหญ่ในจักรวาฬทั้งสิ้นแล้ว ข้าพระบาทจะยกสมบัติบรมจักรพรรดิราชอันเต็มไปแล้วด้วยรัตนเจ็ดประการ ตลอดแผ่นปถพีใหญ่ทั้งสิ้นทูลเกล้าฯ ถวายพระมารดาเจ้า ก็แต่บัดนี้ข้าพระบาทเปนผู้มีบุญน้อยแลอาภัพขัดสน ถึงว่าได้ราชสมบัติก็ยังเปนผู้มีโภคสมบัติน้อย เมื่อการเปนเช่นนี้ ข้าพระบาทขอถวายราชสมบัติของข้าพระบาททั้งสิ้นนี้แก่พระมารดาเจ้า เปนการสนองพระคุณพระมารดาเจ้าตามสมควรแก่กำลังของข้าพระบาท
/**188‘เอวํ วัต๎วาน มหาชนานํ อุโฆสาเปต๎วา มหาสัม์มตาลํ มหาชัย์ยเภริญ์จ นทาเปต๎วา สกลชนตํ มหาอุก์กัฏ์ฐิสัท์ทํการาเปสิ.’
เมื่อพระเจ้าอนันตยศกราบทูลสมเด็จพระราชมารดาเจ้าด้วยประการดังนี้แล้ว จึงประกาศให้มหาชนทราบทั่วกันแล้วให้พิฆาฏมหาพิไชยเภรี ซึ่งควรสมมุติว่าเปนของใหญ่บันลือลั่น แล้วให้ประชุมชนทั้งสิ้นโห่ร้องก้องสนั่นนฤนาทโกลาหล
/**189‘ตทา ตุริยนิโฆโส มหา อโหสิ.’
/*189ในกาลนั้นสัททสำเนียงดุริยางคดนตรีก็กึกก้องเปนมหานฤโฆสการ
‘มหาสัท์เทสุ ตุริยนิโฆสสัท์เทสุ วิติวัต์เตสุ ราชา นานัค์ครสํ มังคลโภชนํ สัม์ปาเทต๎วา ตํ ปริโภคัต์ถาย มาตรํ วัน์ทิต๎วา นิมัน์เตต๎วา ปัจ์ฉา สยํ ปริภุญ์ชิ.’
ครั้นสงบสัททสำเนียงเสียงนฤโฆสการแห่งดุริยางคดนตรีเงียบสงัดแล้ว จึ่งพระเจ้าอนันตยศบรมกระษัตริย์ก็ให้ตกแต่งพระมงคลกระยาหารมีรศอันเลิศมีประการต่างๆ แล้วถวายบังคมพระราชมารดาเจ้าเชิญเสด็จให้เสวยพระมงคลกระยาหารนั้น ครั้นแล้วส่วนพระองค์จึงเสวยต่อภายหลัง
‘ตทา อายุต์ตกา จ สุท์ธา จ อังคธา สัพ์เพสํ ชนตานํ เสนาปตาทีนํ ยถานุรูปํ ขาทนีย์ ปริโภชนีย์ สัน์ตัป์เปสํุ.’
ลำดับนั้นพวกชาวเครื่องต้นแลพวกวิเศษพวกองครักษ์จึงเลี้ยงดูสรรพประชุมชนทั้งหลายมีเสนาบดีเปนต้นให้อิ่มหนำสำราญด้วยขาทนียโภชนียาหารตามสมควร
‘ราชา วุต์ตนเยเนว สัต์ตรัต์ตินท์ทิวํ นิรัน์ตรํ มหาอุส์สวํ /**190การาเปต๎วา สกมาตรํ ปูเชสิ อัฏ์ฐมีทิวเส สกมาตรํ วัน์ทิต๎วา อาห อัม์ม ต๎วํ มยา สัท์ธึ อิธ นคเร ยาวชีวํ วสาหิ อหํ ตํ จีรํ วิรหิตํุ น สัก์โกมิ อปิจ ตยิ อิธวสัน์เต มัย๎หํ ปุญ์ญภาโค อติเรกตโร โหติ มมานุค์คหาย มัย๎หํ นิมัน์ตํ ปฏิค์คัณ๎หัน์ตูติ.’
พระเจ้าอนันตยศโปรดเกล้าฯ ให้ทำการมโหรศพบูชาพระราช/*190มารดาของพระองค์สิ้นกาลหาระหว่างมิได้ถึงเจ็ดคืนเจ็ดวันโดยนัยดังที่กล่าวมาแล้ว ครั้นถึงวันที่แปดพระองค์จึงถวายบังคมพระราชมารดาของพระองค์แล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้า ขอพระมารดาเจ้าจงอยู่ในพระนครนี้กับด้วยข้าพระบาทจนถึงกำหนดกาลพระชนมายุเถิด ข้าพระบาทไม่อาจจะว่างเว้นพระมารดาเจ้าให้นานนักได้ ก็อิกประการหนึ่งครั้นเมื่อพระมารดาเจ้าอยู่ในพระนครนี้ บุญภาคส่วนการจำแนกแจกบุญกุศลก็จะบังเกิดมีแก่ข้าพระบาทเหลือล้น ขอพระมารดาเจ้าจงได้ทรงพระกรุณาโปรดทรงรับการเชื้อเชิญเสด็จของข้าพระบาทเพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพระบาทเถิด
‘เอวํ วุต์เต จามเวี จิน์เตสิ อโภ มม ปุต์ตา สมา เม ปิยา มนาปา โหน์ติ โกจิ เม ปิโย /**191เกสัค์คมัต์ตํปิ น โหติ อปิ จายํ มม ปุต์โต ราชยสสัม์ปัต์ติปัต์โตปิ น จีโร ราชวัต์ตํ นิป์ผาเทตํุ สัก์โก วา น สัก์โก วา น ชานามิ เตนหิ อหํ อิมํ อนุสาสนัต์ถาย ตติยสํวัจ์ฉรํ อิธ วสิตํุว นัน์ทติ ตโต หริปุญ์เชย์ยํ ตํ มม ปุต์ตํ คมิส์สามิ.’
ครั้นเมื่อพระเจ้าอนันตยศกราบทูลพระราชมารดาด้วยประการดังนี้แล้ว พระนางเจ้าจามเทวีจึงทรง/*191พระราชดำริห์ว่า พระราชบุตรของเราเปนที่รักเจริญใจเสมอกันทั้งสองพระองค์ องค์ใดองค์หนึ่งซึ่งจะเปนที่รักเจริญใจยิ่งเกินกว่ากันแม้มาตรว่าเท่าปลายเส้นพระเกษาก็หามิได้ อิกประการหนึ่งพระราชบุตรของเราพระองค์นี้ ถึงแล้วซึ่งราชอิศริยยศสมบัติยังไม่สู้นานนัก จะเปนผู้สามารถฤๅมิสามารถเพื่อจะยังราชวัตรให้สำเร็จเรียบร้อยไปได้ เราก็ยังไม่ทราบ ผิดังนั้นเราจะยินดีอยู่สั่งสอนพ่อปิยบุตรนี้ในพระนครนี้สักสามปีแล้วจะไปหาบุตรของเราพระองค์นั้นที่หริปุญชัยนครต่อภายหลัง
‘เอวํ สา จิน์ตยมานาว สกปุต์ตํ เอวมาห ตาต ปิยปุต์ต สเจ เอวํ วทสิ อหํ ตยา สัท์ธึ ตติยสํวัจ์ฉเร อิธ วสิส์สามิ ตโต /**192หริปุญ์เชย์ยํ ตว ภาตรํ คมิส์สามิ’
เมื่อพระนางเจ้าจามเทวีทรงจินตนาการอยู่อย่างนี้ จึงตรัสกะพระราชบุตรของพระองค์อย่างนี้ว่า ดูกรพ่อปิยบุตร ถ้าพ่อปราถนา/*192อย่างนี้ มารดาจักอยู่ในพระนครนี้กับด้วยพ่อปิยบุตรสิ้นสามปี แล้วจักไปหา พระภาตุราชของพ่อปิยบุตรที่หริปุญชัยนครต่อภายหลัง
‘โส สาธุ อัม์มาติ วัต๎วา มาตรํ วัน์ทิต๎วา รัช์ชํ นิยาเทต๎วา พหินครํ กิฬิส์สามิ อัม์มาติ มาตรํ อาปุจ์ฉิต๎วา สกชนํ อาทาย นครโต นิก์ขมิต๎วา รัม์มณิยัฏ์ฐาเน ขัน์ธาวารํ นิวาสาเปต๎วา ยถาภิรัน์ตํ กิฬิต๎วา ตัต์ถ วสิต๎วา ปุนทิวเส พ๎รห๎มิสิส์ส สัน์ติกํ คัน์ต๎วา วัน์ทิต๎วา ตํ อัต์ตโน กตกัม์มํ อนุโมทนัต์ถาย สัพ์พํ ปวุต์ตึ ตัส์ส อาจิก์ขิ.’
พระเจ้าอนันตยศจึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้า ซึ่งพระมารดาเจ้าทรงพระกรุณาโปรดเกล้าดังนี้เปนการดีแล้ว พระองค์ก็ถวายบังคมพระมารดาเจ้า มอบถวายสิริราชสมบัติแล้ว จึงกราบทูลลาพระราชมารดาว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้า ข้าพระบาทจักไปเล่นณภายนอกพระนคร แล้วก็พาบริวารของพระองค์ออกจากพระนครไป ตั้งค่ายอยู่ในที่รัมณิยสถาน เล่นสนุกสำราญพระราชหฤไทยอยู่ในสถานที่นั้น ครั้นรุ่งขึ้นเช้าจึงเสด็จไปยังสำนักพระพรหมฤๅษี ถวายนมัสการแล้วจึงแถลงแจ้งประพฤติเหตุทุกประ/*193การแก่พระพรหมฤๅษี เพื่อจะให้อนุโมทนาซึ่งการที่ทำแล้วนั้นของพระองค์
/**193‘ตํ สุต๎วา พ๎รห๎มิสิ สาธุ มหาราช อนุโมทามิ เต กตกัม์มัน์ติ อปิจ มาตุปิตุคุณปัจ์จุป์ปกาโร นาม สัพ์พพุท์เธหิ ปสํสิโต ตว ปุญ์ญภาคปัต์ตึ เม เทหิ ตว นิวาสนัต์ถานํ เอกํ นครํ มาปิส์สามีติ.’
พระพรหมฤๅษีได้สดับประพฤติเหตุนั้นแล้วจึงถวายพระพรว่า ดูรามหาราชเจ้า การทั้งสิ้นที่พระราชสมภารเจ้าทรงกระทำนั้นเปนการดีแล้ว อาตมาภาพอนุโมทนาซึ่งการที่พระราชสมภารเจ้าทรงกระทำแล้วนั้น อิกประการหนึ่งการสนองพระคุณมารดาบิดาพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ทรงสรรเสริญแล้ว พระราชสมภารเจ้าจงพระราชทานแบ่งส่วนบุญของพระองค์ให้แก่อาตมาๆ จักสร้างพระนครหนึ่งถวายให้เปนที่ประทับของพระองค์
‘ราชา สาธุ ปัต์ตึ ตุม๎หากํ ทัส์สามีติ วัต๎วา ตํ วัน์ทิต๎วา ขมาเปต๎วา วสนัต์ถานํ อาคัญ์ฉิ’
พระเจ้าอนันตยศจึงตรัสว่าดีแล้ว ข้าพเจ้าให้ส่วนบุญแก่ท่านทั้งหลายแล้วก็ถวายนมัสการ/*194พระพรหมฤๅษีเจ้า ขอขมาโทษแล้วก็เสด็จกลับมายังวสนสถานของพระองค์
/**194‘สา สายัณ๎หสมเยว ทีปธูปคัน์ธมาลาทีนิ คาหาเปต๎วา ธัม์มสวนัต์ถาย มหาสํฆัต์เถรสัน์ติกํ คัน์ต๎วา วัน์ทิต๎วา ปูเชต๎วา เอกมัน์ตํ นิสีทิ เอกมันตํ นิสิน์โนโข ราชา เตหิ สัท์ธึ ปติสัณ์ฐารํ ปุน สัพ์พํ อัต์ตโน กตกัม์มํ เตสมาจิก์ขิ.’
ครั้นเวลาสายัณหสมัยจึงให้คนถือเอาเครื่องสักการะ มีเทียนธูปแลระเบียบบุบผาของหอมเปนต้น เสด็จไปยังสำนักพระมหาสังฆเถรเพื่อจะสดับพระธรรมเทศนา ครั้นถวายนมัสการบูชาแล้ว ก็ประทับนั่งอยู่ณอาสนะที่ควรส่วนสุดข้างหนึ่งแล้ว จึงกระทำปฏิสัณฐารกับด้วยพระมหาสังฆเถรทั้งหลายเหล่านั้นแล้ว จึงตรัสบอกซึ่งการที่กระทำแล้วของพระองค์ทุกประการ แก่พระมหาสังฆเถรเหล่านั้นอิก
‘สํฆํต์เถรปมุโข มหาภิก์ขุสํโฆ ตัส์ส วจนํ สุต๎วา สาธุ สาธุ มหาราช มาตุคุณปัจ์จุป์ปการํ ตยา กตํ อนุโมทามาติ วทึสุ.’
พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่มีพระสังฆเถรเปนประธาน ครั้นได้ฟังวาจาของพระเจ้าอนันตยศแล้วจึงถวายพระพรว่า ดูรามหาราชเจ้า ดีแล้วๆ อาตมาภาพทั้งหลาย/*195อนุโมทนา การกระทำตอบแทนสนองพระคุณพระราชมารดาที่พระราชสมภารเจ้าทรงกระทำแล้ว
/**195‘อถัส์ส สํฆัต์เถโร ธัม์มํ เทเสน์โต อาห.’
ลำดับนั้นพระสังฆเถร เมื่อจะสำแดงธรรมแก่พระเจ้าอนันตยศจึงกล่าวเปนพระคาถาว่า
‘สาธุ สาธุ มหาราช ปุญ์ญกัม์มํ กตํ ตยา มาตุคุณปติการํ สัม์มาสัม์พุท์ธวัณ์ณิตํ อิธ โลเก ปเร วาปิ ยโส ลาโภ อัจ์จุค์คโต ยํยํ ปเทสํ ปัต์โต โส ตํตํ เทวาภิปูชิโต สุขเสย์ยํ สุขติฏ์ฐํ สุขํ วา จังกมาทิกํ ยํ อิจ์ฉิตํ สมิช์ฌติ ปัจ์ฉา นิพ์พานปาปุณีติ.’
ขอถวายพระพรพระมหาราชเจ้า กรรมเปนบุญที่พระมหาราชเจ้ากระทำแล้วนั้นเปนกรรมทำประโยชน์ให้สำเร็จดีแล้ว การกระทำตอบแทนสนองพระคุณพระราชมารดาพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสรรเสริญแล้ว ลาภแลยศของพระองค์ก็จะเจริญยิ่งๆ ขึ้นไปทั้งในโลกนี้แลโลกเบื้องน่า พระองค์เสด็จไปถึงประเทศใดๆ เทพยเจ้าทั้งหลายก็จะบูชาพระองค์ ณประเทศนั้นๆ ความนอนเปนศุขฤๅยืนเปนศุขฤๅศุขอันใด มีจงกรมเปนศุขเปนต้นที่พระองค์ปราถนา/*196แล้ว ก็จะสำเร็จแด่พระองค์ทุกประการ จะถึงพระนฤพานในภายหลัง
/**196‘ราชา เตสํ ธัม์เทสนํ สุต๎วา อติวิย ตุฏ์ฐา หุต๎วา เตหิ สัท์ธึ ธัม์มเทสนานุสาเรน สํสัน์ทนํ กัต๎วา นิสีทิ.’
พระเจ้าอนันตยศ ได้ทรงสดับพระธรรมเทศนาของพระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายนั้น ก็มีพระหฤทัยยินดียิ่งนัก แล้วก็เสด็จนั่งกระทำสั่งสนทนาเปนไปตามธรรมเทศนากับด้วยพระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายเหล่านั้น
‘ตัส๎มึ ขเณ มหาพ๎รห๎มิสิ ตัส์ส วสนัต์ถาย เขลางคนครทัก์ขิณปัจ์ฉิมกัณ์เณ เอกนครํ มาปิต๎วา สัพ์พํ นคราวยเวหิ ปริปุณ์ณํ อติวิยโสภมานํ อภิรัม์มตรัญ์จ โหติ.’
ในขณนั้นพระมหาพรหมฤๅษีจึงสร้างพระนครหนึ่งในด้านทักษิณทิศ แลปัจฉิมทิศแห่งเขลางคนคร ให้บริบูรณ์ไปด้วยนคราวยวะทั้งปวง มีปราสาทราชมนเฑียรเปนต้น งดงามยิ่งนักแลเปนที่รื่นรมย์อย่างยิ่ง เพื่อจะให้เปนที่ประทับของพระเจ้าอนันตยศ
/**197‘ตํ ปุริ เขลางคนคเรน อาลัม์พนอังคเณ มาปิตํ อาลัม์พางคณปุริน์ติ วุจ์จติ.’
/*197พระนครนั้น พระพรหมฤๅษีสร้างแล้วในเนินอันย้อยมาตามแนวเขลางคนคร คนทั้งหลายจึงได้เรียกพระนครนั้นว่าอาลัมพางคนครดังนี้
‘อนัน์ตยสราชาปิ ภิก์ขุสํเฆหิ สัล์ลาปํ กัต๎วา วัน์ทิต๎วา วสนัต์ถานํ อาคัน์ต๎วา นวนครํ ปัส์สิต๎วา อโหวติทํ นครํ มม อัย์เยน อิสินา เม ทิน์นัน์ติ ญัต๎วา ปวีสิต๎วา ตัต์ถ ยถา ภิรัน์ตํ วิหาสิ.’
พระเจ้าอนันตยศ ตรัสด้วยพระภิกษุสงฆ์แล้วก็ถวายนมัสการเสด็จมายังวสนสถาน ทอดพระเนตรเห็นพระนครใหม่ก็ทรงทราบว่า พระนครนี้พระผู้เปนเจ้าพระฤๅษีสร้างให้แก่พระองค์แน่แล้ว จึงเสด็จเข้าไปประทับในพระนครใหม่นั้นสำราญพระราชหฤไทย
‘ตัต์ถ วสัน์โตปิ ทิน์นทิน์เน วา ท๎วิหํ วา ติหํ วา ปัญ์จาหํ วา เขลางคนครํ ปวีสิต๎วา จามเทวึ สกมาตรํ วัน์ทิต๎วา อาโรคยภาวั ปุจ์ฉิต๎วา อุปัฏ์ฐากกัม์มกาสิ.’
เมื่อพระเจ้าอนันตยศ ประทับอยู่ในอาลัมพางคนครนั้น ได้เสด็จเข้าไปยังเขลางคนคร ถวายบังคมพระนางเจ้าจามเทวีพระราชมารดาของพระองค์ แล้วก็กราบทูลถามถึงความไม่มีโรค แล้วกระทำการ/*198อุปฐากพระราชมารดาทุกวันทุกวันบ้าง สองวันบ้าง สามวันบ้าง ห้าวันบ้าง
/**198‘ตทา ตัต์ถ วาสิโน ชนตา สมณพ๎ราห๎มณคหปติกาทิอเนก วิวิธวัณ์ณา อัน์ตมโส มิลัก์ขภาษา วนมนุส์สาปิ นคเร ปริปุณ์ณา หัต์ถตุฏ์ฐา อัญ์ญมัญ์ญํ วิส์สาสิกา ชาตา อเนกวิวิธวิจิต์ตา ตํ กุฏิวิหารทานาทิกํ กุสลกัม์มํ กโรน์ติ.’
ในกาลนั้นประชุมชนทั้งหลายที่อยู่ในพระนครนั้น มีเพศต่างๆ มิใช่เพศเดียวกัน มีสมณพราหมณ์แลคฤหบดีเปนต้น โดยที่สุดแม้มนุษย์ชาวป่าทั้งหลายที่เปนมิลักขภาษา ก็มีบริบูรณ์อยู่ในพระนครนั้น พากันรื่นเริงบันเทิงใจจนเกิดพิศวาศคุ้นเคยซึ่งกันและกัน มีความคิดต่างๆ แปลกๆ มิใช่อย่างเดียวกัน กระทำกองการกุศลมีกุฎีทานวิหารทานเปนต้น
‘เขลางคนคราปิ ปาโต สายัเณ๎หเยว เภริมุทิงคปัณ์ฑวสํขามุขรสํสัท์ทวัน์ติ ตุริยสัท์เทหิ อภิสํฆุฏ์ฐา อภิรัม์มตรา โหติ.’
พระนครเขลางค์ กึกก้องไปด้วยเครื่องประโคมทั้งหลายกล่าวคือเสียงกลอง แลตะโพนแลบัณเฑาะว์ แลสังข์แลกลองยาว มีเสียงอันไพเราะห์น่าฟัง ตั้งแต่เวลาเช้าจนเวลาเย็น เปนที่รื่นเริงบันเทิงใจยิ่งนัก
/**199‘เตนิทํ ภควโต เทสิตานุสาเรน สุจริตผลํทีเปน์โต อาห.’
/*199เพราะเหตุนั้น พระโปราณาจารย์เจ้าเมื่อจะสำแดงซึ่งผลแห่งความสุจริตเปนไปตามธรรมเทศนา ที่พระผู้มีพระภาคย์เจ้าสำแดงแล้วจึงกล่าวว่า
‘คาเม วา ยทิ วารัญ์เญ นิน์เน วา ยทิ วา ถเล ยัต์ถ ธีรา ปวสัน์ติ ตํ ภูมิ รามเณย์ยกํ เย ปุพ์เพ กตกัล๎ยาณา ทานสีลาทิกํ กรา รุก์ขัค์เค ปัพ์พตัค์เค วา สมุท์เท วา อัพ์ภเร วา ยํยํ ปเทสํ คัจ์ฉัน์ติ ตัต์ถ ตัต์เถว ปูชิตา ยํ อิจ์ฉิตํ สุลัพ์ภัน์ติ ปุพ์เพ ปุญ์ญัส์ส เดชสาติ.’
บัณฑิตทั้งหลายย่อมอยู่อาศรัยในภูมิประเทศใด คือในบ้านฤๅในป่าก็ดี ในที่ลุ่มฤๅในที่ดอนก็ดี ภูมิประเทศนั้นเปนที่นำมาซึ่งความรื่นเริงบันเทิงใจยิ่งนัก บัณฑิตทั้งหลายเหล่าใดมีกัลยาณกรรมได้กระทำไว้แล้วในปางก่อน คือได้กระทำแล้วซึ่งกัลยาณกรรมมีทานแลศีลเปนต้น บัณฑิตทั้งหลายเหล่านั้นจะไปยังประเทศใดๆ คือบนยอดไม้ฤๅบนยอดภูเขาก็ดี ในพระมหาสมุทฤๅบนกลีบเมฆก็ดี เปนผู้อันเทพยดาแลมนุษย์ทั้งหลายบูชาแล้วณประเทศนั้นๆ สิ่งใดที่/*200บัณฑิตทั้งหลายเหล่านั้นปราถนาแล้ว ย่อมได้โดยง่ายสดวกดาย ด้วยเดชานุภาพของบุญกุศลที่ได้กระทำไว้แล้วในปางก่อนดังนี้.
/**200‘อิติ หริปุญ์เชย์ยนิท์เทโส มหาจาริกานุสาเรน โพธิรํสินา นาม มหาเถเรน อลังกโต ทสโม ปริจ์เฉโท นิฏ์ฐิโต.’
หริภุญชัยนิเทศดังนี้ พระมหาเถรผู้มีนามว่า โพธิรังสี ได้แต่งไว้แล้วตามคำมหาจารึกปริเฉทที่ ๑๐ จบแล้ว
‘เขลางคนครมาปิตกัณ์ฑํ.’
เขลางคนครมาปิตกัณฑ์
จามเทวีวงษ์ ปริเฉท ๑๑
/**201‘เอวํ วุต์ตนเยเนว จามเทวี อัต์ตโน ปุต์เตน อนัน์ตยเสน สัท์ธึ เขลางคนคเร วสิต๎วา ตติยสํวัจ์ฉเร ปริปุณ์เณ สา อนัน์ตยสราชานํ สกปิยปุต์ตํ อาห.’
/*201พระนางเจ้าจามเทวีนั้นอยู่ในพระนครเขลางค์ กับด้วยพระเจ้าอนันตยศผู้พระราชบุตรของพระองค์ ถ้วนสามปีโดยนัยอันกล่าวแล้วด้วยประการดังนี้ จึงตรัสกับพระเจ้าอนันตยศผู้ปิยบุตรของพระองค์ว่า
‘ตาต ปิยปุต์ต อหํ ตวภาตรํ ปัส์สิตํุ คมิส์สามิ หริปุญ์เชยํ ยัน์ติ อิทานิ ต๎วํ อิมํ ตว นครํ ปฏิค์คัณ๎หิต๎วา สุเขน รัช์ชํ กาเรหีติ.’
ดูกรพ่อปิยบุตร มารดาจะไปยังหริปุญชัยนครเพื่อจะเห็นพระภาตุราชของพ่อ พ่อจงรับพระนครของพ่อนี้อยู่ครอบครองราชสมบัติให้เปนศุขสำราญณกาลบัดนี้เถิด
‘ตํ สุต๎วา อนัน์ตยสราชา อาห อัม์ม ตุเม๎หสุ อิธ วสัน์ตีสุ มัย๎หํ จิต์ตํ สุขํ โหติ ตยิ คเตเยว กึ นาม สุขํ เม ภวิส์ส ตัส๎มา /**202มา มํ ปชเหย์ยาถ สเจ ต๎วํ มํ ปชหิต๎วา คัจ์ฉสิ มม ชีวิตํ น จีรํ สัณ์ฐตีติ.’
สมเด็จพระเจ้าอนันตยศได้ ทรงสดับพระราชเสาวนีของพระราชมารดาเจ้าแล้ว จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้า เมื่อพระ/*202มารดาเจ้าอยู่ในพระนครนี้ จิตรของข้าพระบาทก็เปนศุข ครั้นเมื่อพระมารดาเจ้าเสด็จไปแล้ว ความศุขอะไรจักบังเกิดมีแก่ข้าพระบาท เพราะเหตุนั้นขอพระมารดาเจ้าอย่าได้ละทิ้งข้าพระบาทเลย ถ้าพระมารดาเจ้าละทิ้งข้าพระบาทไปเสียแล้ว ชีวิตของข้าพระบาทก็จะตั้งอยู่ไม่ได้นาน
‘สา เอวํ ตัส์ส อนาถวจนํ สุต๎วา อาห ตาต สเจ เอวํ วทสิ อหํ ตยา สัท์ธึ อิโต ปเร ตติยสํวัจ์ฉเร วสิส์สามิ อปิจต๎วํ เขลางคนคเร วสาหิ อหํ ปน อาลัม์พางคนคเร วสิส์สามิ สเจ มมาธิป์ปาโย ตว รุจ์จกํ ภเวย์ย อิธ วสิส์สามิ โน โจ รุจ์จติ หริปุญ์เชย์ยํ คมิส์สามีติ.’
พระนางเจ้าจามเทวีได้ทรงสดับอนาถพจน์ของพระเจ้าอนันตยศด้วยประการดังนี้แล้วจึงตรัสว่า ดูกรพ่ออนันตยศ ถ้าพ่อขออย่างนี้มารดาจะอยู่ด้วยกับพ่ออีกสามปี เบื้องน่าแต่ปีนี้ไป ก็แต่ว่าพ่อจงอยู่ในเขลางคนคร ส่วนมารดาจะอยู่ในอาลัมพางคนคร ถ้าความประสงค์ของมารดาเปนที่ชอบใจของพ่อ มารดาจะอยู่ในอาลัมพางคะนคร ถ้าความประสงค์/*203ของมารดาไม่เปนที่ชอบใจของพ่อ มารดาจะไปยังหริปุญชัยนคร
/**203‘เอวํ วุต์เต อนัน์ตยโส ราชา สาธุ อัม์มาติ อาห.’
เมื่อพระนางเจ้าจามเทวีตรัสอย่างนี้แล้ว พระเจ้าอนันตยศจึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้า พระวาจาที่พระมารดาเจ้าตรัสนั้นเปนการดีแล้ว
‘ตทา จามเทวี เขลางคนครโต นิก์ขมิต๎วา อาลัม์พางคนคเร วสิต๎วา อัต์ตโน ปุต์ตํ อนัน์ตยสราชานํ เขลางคนคเร วสาเปสิ.’
ในกาลนั้นพระนางเจ้าจามเทวีก็เสด็จออกจากเขลางคนคร ไปอยู่ในอาลัมพางคะนคร ให้พระเจ้าอนันตยศผู้ราชบุตรของพระนางอยู่ในเขลางคนคร
‘กัส๎มา จามเทวี เอวํ กโรตีติ.’
จึงมีคำปุจฉาว่า พระนางเจ้าจามเทวีกระทำอย่างนี้ เพราะเหตุอะไร
‘กิรัส์สา เอตทโหสิ สจาหํ เขลางคมหานคเร วสามิ มม ปุต์ตัส์ส ราชภาวํ สัพ์เพสํ ชน/**204ตานํ อปากฏํ อุปราชยสํวิยขายตีติ อปิจ สมณพ๎ราห๎มณาทิกา ชนตา มํ ครหิส์สัน์ติ เอสา อัต์ตโน ปมาณํ น ชานาตีติ อัต์ตโน ปุต์ตัส์ส ปากฏัต์ถัญ์จ อัต์ตโน คารัย๎หวจนโมจนัต์ถัญ์จ ตัส๎มา เทวี เอวํ กโรติ’
คำวิสัชนาว่า ได้ยินว่าความปริวิตกนี้ได้บังเกิดมีแล้วแก่พระนางเจ้าจามเทวีว่า ถ้าเราจะอยู่ใน/*204เขลางคนคร ความเปนบรมกระษัตริย์ของพระราชบุตรเราก็จะไม่ปรากฏแก่ชุนชนทั้งสิ้น จะปรากฏประดุจดังยศของอุปราช อิกประการหนึ่งประชุมชนทั้งหลายมีสมณพราหมณ์เปนต้นก็จะติเตียนเราว่าไม่รู้ประมาณตน เพราะเหตุนั้นพระนางเจ้าจามเทวีจึงกระทำอย่างนี้ เพื่อความปรากฏของพระราชบุตรของพระนางด้วย เพื่อจะปลดเปลื้องเสียซึ่งถ้อยคำที่บุคคลจะครหาติเตียนแก่พระองค์ด้วย เมื่อพระนางเจ้าจามเทวีกระทำอยู่อย่างนี้
‘เอวํ กยิรมาเนปิ อนัน์ตยสราชา อัต์ตโน วัต์ตํ อวิชหติ ปุพ์เพ วุต์ตนเยเนว สกมาตรํ อุปัฏ์ฐากํ กโรติ.’
พระเจ้าอนันตยศก็มิได้ละเว้นวัตรปฏิบัติของพระองค์ ทรงกระทำอยู่ซึ่งการอุปฐากพระราชมารดาของพระองค์ตามนัยที่ได้กล่าวมาแล้วในก่อน
/**205‘ตถา กโรน์เตว สังฆัต์เถรา จ พ๎ราห๎มณคหปติกา จ สัพ์เพ ชนตา เตน กตกัม์เมน อติเรกตรํ ปสีทึสุ.’
/*205เมื่อพระเจ้าอนันตยศกระท้าอยู่อย่างนี้ ประชุมชนทั้งปวง คือพระสังฆเถรแลพราหมณ์คฤหบดีทั้งหลายก็พากันเลื่อมใสยิ่งนักในพระราชกรณียกิจ ที่พระเจ้าอนันตยศกระทำแล้ว
‘ตโต ปรํ ตติยสํวัจ์ฉรํ ปริปุณ์ณํ สา วุต์ตนเยเนว อัต์ตโน ปุต์ตํ อาปุจ์ฉิ.’
เบื้องน่าแต่นั้นถึงสามปีบริบูรณ์แล้ว พระนางเจ้าจามเทวีจึงอำลาพระราชบุตรของพระองค์โดยนัยดังที่ได้กล่าวมาแล้ว
‘ราชา ตํ อเนกปริยาเยน อภิยาจิต๎วา มยา สัท์ธึ เอกํ สํวัจ์ฉรํ วสิตํุ อัม์มาติ.’
พระเจ้าอนันตยศทรงวิงวอนพระราชมารดาโดยปริยายเปนอเนกประการ ว่าข้าแต่พระมารดาเจ้าขอพระมารดาเจ้าจงอยู่กับด้วยข้าพระบาทอิกปีหนึ่งเถิด
‘สา กิญ์จิ วสิตํุ อปัส์สิต๎วา ปุต์ตัส์ส นิมัน์ตนํ อธิวาเสสิ.’
พระนางเจ้าจามเทวีไม่ทรงเห็นเพื่อจะอยู่ต่อไปสักน้อยเลย ก็แต่ทรงรับการเชื้อเชิญของพระราชบุตรไว้
/**206‘เอวํ เทวิยา วสัน์เตปิ มาสปริปุณ์เณ กิญ์จิอาพาโธ ตัส์สา อุป์ปัช์ชิ จามเทวี ตํ ปุต์ตัส์ส อาโรจิต๎วา อนุชานาเปต๎วา ทีปธูปคัน์ธมาลาทินิ คาหาเปต๎วา พ๎รห๎มิสิส์ส สัน์ติกํ คัน์ต๎วา ปูชิต๎วา วัน์ทิต๎วา เอกมัน์ตํ นิสีทิ เอกมัน์ตํ นิสิน์นาโข สา เทวี ปัค์คัย๎หิต์ถ อัญ์ชลึ ปติฏ์ฐเปต๎วา ตํ อาปุจ์ฉัน์โต อาห.’
/*206เมื่อพระราชเทวีเจ้าอยู่ไปอย่างนี้ พอครบเดือนหนึ่งพระโรคาพาธเล็กน้อยก็บังเกิดมีแก่พระราชเทวีๆจึงแจ้งพระอาการโรคาพาธนั้นแก่พระราชบุตร ให้พระราชบุตรอนุญาตแล้วก็ให้คนถือเครื่องสักการบูชามีเทียนธูปแลระเบียบบุบผาของหอมเปนต้น เสด็จไปยังสำนักพระพรหมฤๅษี บูชาถวายนมัสการแล้วก็เสด็จประทับนั่งณที่ควรส่วนสุดข้างหนึ่ง จึงยกอัญชลีประนมนมัสการ เมื่อจะอำลาพระพรหมฤๅษีเจ้าจึงตรัสเปนบาทบทพระคาถาว่า
‘ปาเท ตุย๎หํ มหาวิร อหํ วัน์ทามิ สาทรํ ยโตหํ อิธ วสามิ ฉวัส์สานิ จิรานิ จ อธิกานิ จ มาสานิ ตุย๎หํ นิส์สาย คุณวํ /**207อิทานาหํ คมิส์สามิ หริปุญ์เชย์ยปูริกํ อนุชานาหิ มํ คัน์ตํุ โสต์ถินา ตว เดชสา ตว ภาคิเณย์ยานัน์โต อุปาสโกติ ปาเลตุ สุขทุก์เข สมุป์ปัน์เน มา ต๎วํ นัต์ตํ วิปัช์ชหีติ.’
ข้าแต่พระผู้เปนเจ้าผู้มีความเพียรใหญ่ ข้าพเจ้าขอนมัสการพระบาททั้งสองของพระผู้เปนเจ้าโดยเคารพ ข้าพเจ้าคนใดได้อาศรัยพระผู้เปนเจ้าผู้มีคุณ อยู่ในพระนครนี้ถึงหกปีกับเดือนหนึ่ง /*207บัดนี้ข้าพเจ้าจักลาพระผู้เปนเจ้ากลับไปยังพระนครหริปุญชัย ขอพระผู้เปนเจ้าจงอนุญาตให้ข้าพเจ้าไปโดยสวัสดีด้วยเดชานุภาพของพระผู้เปนเจ้าเถิด ขอพระผู้เปนเจ้าจงช่วยอภิบาลบำรุงรักษาพระเจ้าอนันตยศผู้เปนหลานของพระผู้เป็นเจ้าว่าเปนอุบาสกเถิด เมื่อศุขแลทุกข์บังเกิดขึ้นแล้ว ขอพระผู้เปนเจ้าอย่าได้ทิ้งหลานเสียเลย
‘อถ นํ พ๎รหมิสิ อาห สาธุ เทวี โสต์ถิ ยาหิ ญาตเก ตว ปัส์สิตํุ ตว ปุต์โต อนัน์ตยโส ราชสมยา กโต มา จ ต๎วํ ตํ วิจิน์เตสิ สธัม์มํ รัก์ขิส์สติ อปิจ อายุสํขารา อนิจ์จํ อธุวํ จิรํ ยถา ปุญ์ญานิ กยิราสิ /**208กโรหิ อปราปรํ ตุย๎หํ เตน ปุญ์ญกัม์เมน ตว โสต์ถิ ภวตูติ.’
ลำดับนั้นพระพรหมฤๅษีจึงถวายพระพรพระนางเจ้าจามเทวีว่า ดีแล้วพระราชเทวีเจ้าจงเสด็จไปเถิด จะได้ทอดพระเนตรพระประยุรญาติของพระองค์ พระเจ้าอนันตยศพระราชบุตรของพระองค์ เธอก็ทรงกระทำตามพระราชประเพณีอยู่แล้ว พระราชเทวีอย่าได้ทรงพระปริวิตกถึงเธอเลย จักได้รักษาสุจริตธรรมของตน อิก/*208ประการหนึ่ง อายุสังขารก็เปนของไม่เที่ยงแท้คงทนถาวรยั่งยืนไปได้นาน พระราชเทวีเจ้าจงกระทำบุญกรรมกองการกุศลให้ยิ่งๆ ขึ้นไปเถิด ความสวัสดีมงคลจงบังเกิดมีแด่พระราชเทวีเจ้าด้วยบุญกรรมของพระองค์เจ้านั้น
‘เอวํ วุต์เต จามเทวี ตํ วัน์ทิต๎วา ขมาเปต๎วา มหัน์เตหิ ปริวาเรหิ หริปุญ์ชยํ อาคัญ์ฉิ.’
เมื่อพระพรหมฤๅษีถวายพระพรด้วยประการดังนี้แล้ว พระนางเจ้าจามเทวีจึงถวายนมัสการขอขมาพรหมฤฤษีเจ้าแล้วเสด็จกลับมายังพระนครหริปุญชัยด้วยบริวารหมู่ใหญ่
‘ตทา มหัน์ตยโส ราชา อัต์ตโน มาตรํ จามเทวึ ปัจ์จุคกมนัต์ถาย พหุปัณ์ณากาเร ปัช์เชต๎วา มหัน์เตหิ ปริวาเรหิ นครโต นิก์ขมิต๎วา มาตรํ ปัจ์จุค์คัน์ต๎วา วัน์ทิต๎วา ตุฏ์ฐาการํ กัต๎วา อัน์โต นครํ เนย์ยิ.’
ลำดับนั้นพระเจ้ามหันตยศ ก็จัดเครื่องราชบรรณาการเปนอันมาก เพื่อประสงค์จะเสด็จไปรับพระนางเจ้าจามเทวีพระราชมารดาของพระองค์แล้วก็เสด็จออกจากพระนครด้วยบริวารหมู่ใหญ่ เสด็จไปรับพระราชมารดา ถวาย/*209บังคมกระทำพระอาการยินดีแล้ว ก็นำเสด็จพระราชมารดาไปภายในพระนคร
/**209‘จามเทวีปิ อลังกตนครํ ปวีสิต๎วา ปทัก์ขิณํ กัต๎วา อลังกต ปาสาทํ อภิรุย๎หิ ปวรราชปัล์ลังเก สิริสยเน เสยิต๎วา ตํ รัต์ตึ เขเปต๎วา ปุน ทิวเส มหาทานํ สัช์ชิต๎วา มหาสังฆัต์เถราทีนํ พุท์ธปุต์ตานํ วสนัต์ถานํ คัน์ต๎วา วัน์ทิต๎วา ทานํ อทาสิ ตโต พ๎ราห๎มณาจารปมุขานํ พ๎ราห๎มณานํ อทาสิ ตโต ทาตัพ์พยุต์ตกํ ญาติคณาทีนํ ชนานํ ยถารูปํ พหุธนํ อทาสิ.’
ส่วนพระนางเจ้าจามเทวีก็เสด็จเข้าสู่พระนครอันบุคคลประดับตกแต่งแล้ว กระทำปทักษิณพระนคร แล้วก็เสด็จขึ้นสู่อลงกตประสาท เสด็จบรรทมณพระที่สิริไสยาศน์เหนือพระบวรราชบัลลังก์สิ้นราตรียังรุ่ง ครั้นรุ่งขึ้นเช้าทรงจัดแจงมหาทานเสด็จไปยังวสนสถานของพระพุทธบุตร มีพระมหาสังฆเถรเปนประธานถวายนมัสการแล้วก็ถวายทาน แล้วพระราชทานแก่พราหมณ์ทั้งหลาย มีพราหมณ์ผู้เปนอาจารย์เปนต้น ต่อภายหลังลำดับนั้น จึงพระราชทานพระราชทรัพย์เปนอันมากแก่ชนทั้งหลายมีหมู่พระประยุรญาติที่ควรจะพระราชทานเปนต้นตามสมควร
/**210‘สา เอวํ ยาว สัต์ตเม ทิวเส มหาทานํ ทัต๎วา สีลํ สมาทยิต๎วา ธัม์มํ สุต๎วา อัฏ์ฐเม ทิวเส ปุพ์พกัม์เมน ชนิตา ติพ์พโรา หุต๎วา กาลมกาสิ ปุญ์ญสัม์ปัต์ติจิต์ตติวิธสุจริต์ตกุสลกัม์มปสุต์ตัต์ตา จ อาสัน์นมรณติพ์พโรเค อุป์ปัน์เน ติลัก์ขณญาณภาวิตัต์ตา ทุก์ขํ อนิจ์จํ อนัต์ตาติ วจเนน อิโต จุติก์ขเณเยว ตุส์สิตเทวโลเก สหพ๎ยัต์ตํ นิพ์พัต์ติ.’
/*210พระนางเจ้าจามเทวี พระราชทานมหาทานแล้วทรงสมาทานศีลฟังพระธรรมเทศนาด้วยประการดังนี้ถึงเจ็ดวัน ครั้นถึงวันที่แปดพระนางเจ้าก็บังเกิดประชวรพระโรคาพาธกำเริบแรงกล้าจนถึงเสด็จสวรรคต ด้วยกรรมที่พระนางเจ้าได้กระทำไว้แล้วแต่ปางก่อน เพราะอาศรัยบุญสมบัติที่พระนางเจ้าได้สั่งสมไว้แล้ว แลขวนขวายในกุศลกรรมด้วยสุจริตสามประการ แลได้เจริญพระไตรลักษณญาณด้วยเปล่งพระวาจาว่า ทุกขํอนิจจํอนัตตาดังนี้ ในขณะมีพระโรคาพาธมาเบียดเบียนเมื่อเวลาจวนใกล้จะสวรรคต พอขณะจุติจากมนุษยโลกนี้ ก็ได้ไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดุสิตเทวโลก.
‘ตทา ญาติปมุขา มหาชนกายา อุรํ ตาเลน์ตา สีสํ ปห/**211รัน์ตา โรทัน์ตา ปริเทวัน์ตา มหาโกลาหลสัท์ทํ กรึสุ ตทา โรทนสัท์เทน จ โกลาหลสัท์เทน จ มหาปัถ์วี ภิน์ทัน์โตวิย อโหสิ.’
ในกาลนั้นประชุมชนหมู่ใหญ่มีพระประยุรญาติเปนประธาน ก็/*211ตบอกชกพระเศียรเกล้าทรงพระกันแสงโศกเศร้าปริเทวนาการ กระทำสัททสำเนียงเปนมหาโกลาหล เปนประหนึ่งว่าแผ่นปถพีดลอันใหญ่จะภินทนาการแตกทำลายไปด้วยเสียงทรงพระกรรแสงแลเสียงโกลาหลในเวลานั้นฉนั้น
‘มหัน์ตยสราชาปิ อัต์ตโน มาตุยา สรีรกิจ์จํ ปูเชตุกาโม สัต์ตเม ทิวเส มหัน์เตหิ ปูชาสัก์กาเรหิ ปูเชต๎วา มาลุวาราเม อาหฬนมหาปาสาทัญ์จ จิต์ตกัญ์จ การาเปต๎วา นัจ์จคีตวาทิตสังฆุฏ์เฐหิ มหาปูชาสัก์กาเรหิ มหัน์เตหิ ปริวาเรหิ สุสาเน เนย์ยิต๎วา จิต์ตเก อุค์คัณ๎หาเปต๎วา อัค์คึ ทัต๎วา ฌาเปสิ ตัต์ถ ทัย๎หมาเนปิ สัต์ตทิวเส มหายัญ์ญุส์สเวหิ ตุริเยหิ ปูเชสิ อัค์คิชาลนิพ์พาเนเยว คัน์โธทกาภิ /**212สิญ์จาเปต๎วา ธาตํุ คเหต๎วา สุวัณ์ณจังโกฏเก ปัก์ขิปิต๎วา สุคัน์ธจุณ์เณหิ คุฬิต๎วา ปิทหิต๎วา นัจ์จคีตวาทิเตหิ เภรึสํขมุรชปัณ์ฑวมุขรสรสัท์ทวัน์เตหิ ตุริเยหิ ตํ ธาตํุ นครปัจ์ฉิมทิสาภาเค เนย์ยิต๎วา รมณิยัฏ์ฐาเน ธาตุนิธานํ กัต๎วา อุปริ เจติยํ พุท์ธรูปํ กาเรต๎วา ตัญ์จ สุวัณ์ณปัต์เตน ปติมุก์กํ กาเรต๎วา เตน ตํ เจติยสุวัณ์ณจังโกฏกํ นาม เจติยํ อโหสิ.’
พระเจ้ามหันตยศ มีพระประสงค์จะบูชาสรีรกิจพระมารดาของพระองค์ จึงทรงบูชาด้วยการบูชาสักการใหญ่ถึงเจ็ดวัน แล้วให้กระทำอาหฬนมหาปราสาทที่ถวายพระเพลิงแลจิตตกาธารเชิงตกร แล้วเชิญพระศพไปยังสุสาน ด้วยเครื่องบูชาสักการใหญ่ กึกก้องไปด้วยการฟ้อนรำขับร้องแวดล้อมไปด้วยบริวารเปนอันมาก แล้วเชิญพระศพขึ้นวางบนเชิงตกรถวายพระเพลิงแล้ว ทรงบูชาด้วยมหายัญมโหรศพ แลดุริยางคดนตรีใน/*212ที่ถวายพระเพลิงนั้นถึงเจ็ดวัน แล้วให้ประพรมด้วยน้ำหอมดับพระเพลิง เก็บพระอัฐิธาตุใส่ไว้ในผะอบทอง คลุกเคล้าด้วยจุรณมีกลิ่นอันหอมปิดฝาผะอบ แล้วจึงเชิญพระอัฏฐิธาตุนั้นมาโดยปัจฉิมทิศาภาคแห่งพระนคร ด้วยการฟ้อนรำขับร้องประโคมด้วยเครื่องประโคม คือกลอง แลสังข์ แลตะโพน แลบัณเฑาะว์ แลกลองยาวมีเสียงอันไพเราะห์น่าฟัง แล้วให้กระทำสถานที่แห่งหนึ่งเปนที่ประดิษฐานพระอัฏฐิธาตุ อันเปนที่รัมณิยฐาน แลให้กระทำเปนเจดีย์มีพระพุทธรูปอยู่ในเบื้องบนหุ้มด้วยแผ่นทองคำ เพราะเหตุนั้นพระเจดีย์นั้นจึงได้มีนามว่าสุวรรณจังโกฏเจดีย์
‘นิฏ์ฐิเตเยว ราชา มหัน์เต ปูชาสัก์กาเร สัม์มาเนย์ยิต๎วา ตํ มหํ กัต๎วา มหาทานํ ทัต๎วา /**213สัพ์พัน์ตํ ผลํ อัต์ตโน มาตรํ จามเทวึ อุทิส์สํ กัต๎วา ทัก์ขิโณทกํ ปาเตสิ.’
เมื่อสำเร็จเสร็จการบูชาสักการแล้ว พระเจ้ามหันตยศ จึงเชิญพระอัฏฐิธาตุ มากระทำการฉลอง/*213พระราชทานมหาทานแล้วจึงหลั่งน้ำทักษิโณทกให้ตกลง อุทิศผลกุศลทั้งสิ้นนั้น ถวายพระนางเจ้าจามเทวี พระราชมารดาของพระองค์
‘อถ เตสํ ทิส๎วา ญาติคณาทิมหาชนกายา มหาสัท์เทน ปริเทวึสุ.’
แลในกาลนั้นประชุมชนหมู่ใหญ่มีหมู่พระประยุรญาติเปนต้น ได้เห็นแล้วก็พากันปริเทวนาการด้วยเสียงอันดัง
‘เตสุ ปริเทวัน์เตสุ มหัน์ตยสราชา เตสํ โอวาทํ ทัต๎วา ตุเม๎ห มา โสจิต์ถ ปริเทวิต์ถ เอวํ มรณภาโว สัพ์พโลกัส์ส ธัม์มตาติ อิทํ ภควตา วุต์ตํ เย ตุเม๎ห อัต์ตโน ญาติคเณ อาลยํ กัต๎วา ทานาทีนิ ปุญ์ญานิ กัต๎วา สีลํ รัก์ขิต๎วา เจติยัญ์จ พุท์ธรูปัญ์จ กัต๎วา ตํ ผลํ ญาติคฌานํ มาตาปิตุอาทีนํ อุท์ทิส์ส /**214กเรย์ยาถ เอวํ กเต เตสํ ญาติคณานํ มาตาปิตุอาทีนํ คณาปัจ์จุปการํ กตํ นาม ปิยตรัญ์จ นาม โหติ อิทํ หิ ปรัม์ปราจริเยหิ อากฏํ พุท์ธวจนัน์ติ.’
เมื่อมหาชนพากันปริเทวนาการอยู่ดังนั้น พระเจ้ามหันตยศก็พระราชทานโอวาทแก่มหาชนเหล่านั้นว่า ท่านทั้งหลายอย่าได้โศกเศร้าปริเทวนาการไปนักเลย สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ได้โปรดประทานพระพุทธโอวาทไว้อย่างนี้ว่า ความตายเปนธรรมดาสำหรับโลกทั้งสิ้น ท่านทั้งหลายยังกระทำความอาไลยในหมู่ญาติ/*214ของตนอยู่แล้ว พึงกระทำบุญมีทานเปนต้น พึงรักษาศีลสร้างพระเจดีย์สร้างพระพุทธรูป กระทำอุทิศผลบุญนั้นไปแก่หมู่ญาติมีมารดาบิดาเปนต้น เมื่อท่านทั้งหลายกระทำได้อย่างนี้ได้ชื่อว่ากระทำการตอบแทนคุณ แลได้ชื่อว่าเปนที่รักอย่างยิ่งของหมู่ญาติทั้งหลายเหล่านั้นมีมารดาบิดาเปนต้น คำสั่งสอนนี้นี่และพระอาจารย์เจ้าทั้งหลายนำสืบๆ กันมาว่าเปนคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าดังนี้
‘เอวํ มหัน์ตยโส ราชา อัต์ตโน ญาติคเณ จ มหาชนกาเย จ สมัส์สาเสต๎วา โอวาทํ อทาสิ สยํ ปน ทานาทีนิ ปุญ์ญานิ กัต๎วา เจติยัญ์จ พุท์ธรูปัญ์จ มหาภิก์ขุสํฆัญ์จ สกมาตรัญ์จ วัน์ทิต๎วา ขมาเปต๎วา สกมัณ์ฑิรเมว คโต.’
พระเจ้ามหันตยศทรงประเล้าประโลมหมู่พระประยุรญาติของพระองค์แลหมู่มหาชนแล้วก็พระราชทานโอวาทสั่งสอน ส่วนพระองค์ก็กระทำบุญกุศลมีทานเปนต้น แล้วถวายนมัสการพระเจดีย์พระพุทธรูปแลพระมหาภิกษุสงฆ์ แลถวายบังคมพระอัฏฐิพระราช/*215มารดาขอขมาโทษแล้วก็เสด็จไปยังพระราชมนเทียรของพระองค์
/**215‘ตโต ปัฏ์ฐาย ราชา หริปุญ์เชย์ยนาครัญ์จ หริปุญ์เชย์ยรัฏ์ฐวาสีนัญ์จ โอวาทํ ทัต๎วา กุสลธัม์เม ปติฏ์ฐาเปสิ สยํ ปน ทสกุสลกัม์มปเถสุ จัก์กวัต์ติจาริต์เตสุ จริต๎วา หริปุญ์เชย์ยรัช์ชํ กาเรสิ.’
จำเดิมแต่นั้นไปพระเจ้ามหันตยศบรมกระษัตริย์ก็พระราชทานโอวาทแก่ชนชาวพระนครหริปุญชัยแลชนผู้อยู่ในแว่นแคว้นหริปุญชัยนครให้ประดิษฐานอยู่ในกุศลธรรม ส่วนพระองค์ก็ทรงประพฤติอยู่ในกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ แลจักรวัติจารีตครอบครองสิริราชสมบัติอยู่ในหริปุญชัยนคร
‘อถ โจทนัน์ตรกถา อุทปาทิ อิทํ กิร ปุพ์เพ พิงครัฏ์ฐัน์ติ วา ลัม์ภูณรัฏ์ฐัน์ติ วา อัม๎หากํ ปากฏํ อิทานิ อุภยรัฏ์ฐานํ น กิญ์จิ ปากฏํ หริปุญ์เชย์ยัน์ติ ปุนัป์ปุนํ ปากฏํ นนุ อุภยรัฏ์ฐานิ อปรานีติ.’
ภายหลังมีคำโจทเกิดขึ้นในระหว่างว่า ดังได้ยินมาว่า แว่นแคว้นนั้นปรากฏแล้วแก่พวกเราทั้งหลายว่าพิงคราฐดังนี้บ้าง ว่าลัมภูณราฐดังนี้บ้างในกาลก่อน แต่มาบัดนี้คำใดคำหนึ่งของแว่นแคว้นทั้งสองไม่ปรากฏเลย มาปรากฏว่าหริปุญชัยดังนี้ขึ้นใหม่อิก/*216แว่นแคว้นทั้งสองเปนแว่นแคว้นอื่นต่างหากกันไม่ใช่ฤๅ
/**216‘อถ สังคาหิโก เอกรัฏ์ฐัน์ติ วัต๎วา ตํ ทัส์เสน์โต อาห.’
เมื่อมีคำโจทขึ้นมาอย่างนี้ พระสังคาหิกาจารย์เจ้าจะกล่าวว่าเป็นแว่นแคว้นเดียวกันแลจะสำแดงซึ่งเหตุนั้นให้แจ้งชัด จึงกล่าวเปนคาถาไว้ดังนี้
‘ยํ วัต์ถุอาทิโต วุต์ตํ วนเมงคาทิชัน์ตุนํ ลวานํ วนปุต์ตานํ มิคปุต์ตานํ ชาตินํ มิคิยา อิสิปุต์ตานํ นรานํ วรราชุนํ เตสํ ปุต์ตาทิชาตานํ มิคสังฆปุริทินํ ปุริ ปุรนครัญ์จาติ รัม์มัญ์จ นครํ วรํ อวิทูรปุรํ ข๎ยาตํ วาสุเทเวน มาปิตํ /**217ยาวตา ลัม์ภูณนามํ ตาว พิงคัน์ติ รัฏ์ฐกํ ปาฬีคาถาภิจิต์ตัน์ตํ พิงคาภิธษนสังคหํ ยโต อุป์ปัช์ชิ ปุรัน์ติ นครเทวสาทิสํ มาปิตัน์ตํ วริสีหิ ลัม์ภูณัน์ติ ตํ ตโต วิทู ยโต จ จามเทวิยา หริปุญ์ชาภิเสกํ กัต๎วา ตโต อัช์ชัต์ตนา ยาว หริปุญ์เชย์ยนาม ตํ พิงคา อัช์ชัต์ตนา ยาว ตีณิ นามานิ นูณกา พิงคัน์ติ ลัม์ภูณัน์ติปึ หริปุญ์เชย์ยํปิ วทติ เอกกายา หิ สา ปุริ ตัส์สา สัญ์ญี จ นานัต์ตํ ตัส๎มายํ วัต์ตุมิจ์ฉัน์ติ ตํ วทัน์ตุ น สํเสย์ยํติ /**218จามเทวีปิธาคัน์ต๎วา กโรน์ติ อภิวฒนํ ปุต์ตนัต์ตา ปชายัน์ติ โชเตน์ตํ พุท์ธสาสนํ นาครา ชานปทา วา รัฏ์ฐกา สัน์ติ มานุสา กีฬัน์ติ อภิรัม์มัน์ติ กโรน์ติ กุสลํ พหํุ เตน กัม์เมน สัพ์เพเต จุตา เต ยัน์ติ สุคตึ ตัส๎มา ตํ สุก์กทัน์โต โส สุพีชัน์ติ ปวุจ์จตีติ.’
เรื่องราวของพระราชาผู้ประเสริฐ ของคนป่ามีพวกเมงค์เปนต้น แลลว้าลูกชาวป่า แลคนเปนกำเนิดลูกเนื้อ แลลูกพระฤๅษีซึ่งเกิดจากนางเนื้อที่ได้กล่าวไว้แล้วแต่เดิมอย่างไรเล่า บุรีของคนที่เกิดมาจากคนมีลูกพวกเมงค์ชาวป่าเปนต้นเหล่านั้น ซึ่งเปนบุรีเปนที่ (ถือเอา) อาศรัยของฝูงเนื้อ เปนเมืองเดิม พระนครนั้นเปนที่รื่นรมย์อย่างประเสริฐเปนบุรีปรากฏขึ้นในที่ไม่สู้ไกลนัก /*217อันพระวาสุเทพฤๅษีสร้างสรรค์แล้วเรียกชื่อเมืองว่าลัมภูณเพียงใด เรียกชื่อแว่นแคว้นว่าพิงค์เพียงนั้น พระนครนั้นอันพระสังคาหิกาจารย์ให้วิจิตรยิ่งแล้วด้วยบาฬีแลคาถาสงเคราะห์ด้วยชื่อว่า นครพิงค์ ดังนี้ พระนครนั้นอันพระฤๅษีผู้ประเสริฐทั้งหลายสร้างแล้วให้เปนประดุจดังเทพนครเปนบุรีเกิดขึ้นในกาลใด คนทั้งหลายรู้กันแล้ว ซึ่งพระนครนั้นว่าลัมภูณนครดังนี้ในกาลนั้น อิกประการหนึ่งพระฤๅษีผู้ประเสริฐกระทำหริปุญชัยยาภิเศกแก่นางจามเทวี ในกาลใด พระนครนั้นชื่อหริปุญชัยนครแต่กาลนั้นมาจนทุกวันนี้ พระสังคาหิกาจารย์กล่าวอยู่ว่า แต่ได้ชื่อว่าพิงคนครมาจนตราบเท่าถึงทุกวันนี้ ชื่อสามชื่อว่า พิงคนครบ้าง ลัมภูณนครบ้าง หริ/*218ปุญชัยนครบ้าง ไม่บกพร่องเลย แท้จริงบุรีนั้นเปนบุรีเดียวกัน ก็แต่ความสำคัญของบุรีนั้นเปนต่างๆ กัน เพราะเหตุนั้น คนทั้งหลายปราถนาจะเรียกชื่อใดก็จงเรียกชื่อนั้นเถิดอย่าสงสัยเลย พระนางเจ้าจามเทวีมากระทำบุตรแลนัดดาให้เกิดเจริญยิ่งในพระนครนี้ พระพุทธศาสนาก็รุ่งเรือง พวกมนุษย์ชาวพระนครแลชาวชนบท ซึ่งมีอยู่ในพระราชอาณาเขตร ก็พากันเล่นรื่นเริงบันเทิงใจ กระทำกองการกุศลเปนอันมาก ด้วยกุศลกรรมนั้น คนทั้งสิ้นเหล่านั้นครั้นจุติแล้วก็ได้ไปยังสุคติโลกสวรรค์ เพราะเหตุนั้น พระสุกกทันตฤษี จึงกล่าวว่าพระนางเจ้าจามเทวีนั้นเปนพืชดีดังนี้
‘อิติปวรสุน์ทรี จามเทวี สุเมธา ปวรจัก์กวัต์ติธีตา สุพีชา อโนมา /**219ติวิธสุจริตัค์คาเนกวิธานิ ปุญ์ญานิ จวิตมรณธัม์มา เทวโลเก อคัญ์ฉิ ตัส๎มึ ตุสิเต รัม์มณียรูเป สมิท์ธิ สัพ์เพหิ ยถาว จิน์ตา รูเปน สุเขน ยเสน โภคา น โกจิ ตัส์สา วัณ์ณิตํุ สัก์โกติ ตัส์สา นิทานปวรํ สุเณย์ยํุ สุลิก์ขิตัก์ขรํ วรํ ปทปาฬี สมาลคัน์ธิวชิราทิฉัน์ทา เนรุต์ติสัท์ทปฏิยาทิตา เม โปราณจาริกนยานุสารํ ยัต์ถัฏ์ฐลีนํ ตัต์ถ โชเตยามิ ตัส๎มึ ภวัน์ตา สัล์ลัก์เขตุ สัม์มา ติสาธยัน์ตา ปุญ์ญภาคัต์ถายาติ.’
พระนางเจ้าจามเทวีผู้งามประเสริฐ มีพระปัญญาดี เปนธิดา/*219ของพระเจ้าจักรพรรดิผู้ประเสริฐ เกิดในวงษ์กระษัตริย์ประเสริฐไม่เสื่อมทราม ได้กระทำบุญทั้งหลายมีประการต่างๆ เปนอันมากอันเลิศแล้วด้วยสุจริตสามประการ มีมรณธรรมอันจุติแล้วได้ไปบังเกิดในเทวโลกด้วยประการดังนี้ แท้จริงเทพบุตรทั้งหลายทั้งปวงในดุสิตพิภพนั้นมีรูปเปนที่รื่นรมย์ มีโภคสมบัติมาก บริบูรณ์แล้วด้วยรูปด้วยความศุขด้วยยศ ทำความปราถนาทั้งสิ้นให้สำเร็จได้ตามจิตรที่คิดฉนั้น ใครๆ ไม่อาจจะพรรณาสมบัติของพระนางเจ้าจามเทวีนั้นได้ ชนทั้งหลายควรฟังนิทานอันประเสริฐของพระนางเจ้าจามเทวีนั้นไว้ อักษรที่ข้าพเจ้าเขียนไว้ดีแล้ว เปนอักษรอันประเสริฐ มีบทบาฬีเปนฉันท์ มีสมาลคันธีฉันท์แลวชิรฉันท์เปนต้น ข้าพเจ้าตกแต่งไว้ตามนิรุต์ติศรัพท์ ถ้อย/*220คำในบทใดมีเนื้อความยังลี้ลับเปนไปตามนัยของโบราณจารึก ข้าพเจ้าได้ทำถ้อยคำในบทนั้นให้สว่างแจ่มแจ้งขึ้น ท่านผู้เจริญทั้งหลายเมื่อจะให้สำเร็จประโยชน์อย่างยิ่ง เพื่อประสงค์ส่วนบุญกุศล จงสังเกตในถ้อยคำนั้นโดยชอบเถิด ฯ
/**220‘อิติ หริปุญ์เชย์ยนิท์เทโส มหาจาริกานุสาเรน โพธิรํสินา นาม มหาเถเรน ลังกโต เอกาทสโม ปริจ์เฉโท นิฏ์ฐิโต.’
หริปุญชัยนิเทศดังนี้ พระมหาเถรผู้มีนามว่า โพธิรังษี ได้แต่งไว้แล้วตามคำมหาจารึก
บริเฉท ๑๑ จบแล้ว ฯ
จามเทวีวงษ์ ปริเฉท ๑๒
/**221‘อิโต ปรํ มหาราชา มหัน์ตยสปากโฏ หริปุญ์เชย์ยํ กาเรน์โต ฆเฏน์โต สุพีชปรมํ วังสานุวังสพัน์ธานํ ขัต์ติยานํ ปรํ ปรํ ปวัก์ขามิ สมาเสน สัก์กัจ์จัน์ติ สฺณาถ เมติ’
/*221เบื้องน่าแต่นี้ไป พระเจ้ามหาราชปรากฏพระนามพระเจ้ามหันตยศ ครอบครองสิริราชสมบัติอยู่ในหริปุญชัยนคร ข้าพเจ้าจักกล่าวสืบวงษ์กระษัตริย์ที่เนื่องด้วยราชวงษานุวงษ์อันประเสริฐซึ่งเปนพืชดีโดยสังเขป ท่านทั้งหลายจงตั้งสติฟังถ้อยคำของข้าพเจ้าซึ่งจะกล่าวต่อไปณกาลบัดนี้
‘ตโต ปัฏ์ฐาย มหัน์ตยสราชา สยํ สกลรัช์ชํ กาเรต๎วา ทสราชธัม์เม อโกเปต๎วา หริปุญ์เชย์ยรัฏ์เฐ ชนเต โอวาทํ ทัต๎วา กุสลธัม์เม อหาเปสิ สยํ ปน อคติธัม์มํ ปหาย คติธัม์เม สมาทาย โส เตสํ อิสีนํ อภิสมิตธัม์มิกคารวตา อนาพาโธ สุขสัม์ปัน์โน ปุต์ตธีตาภิวัฑ์ฒัน์โต เทเวหิ อภิรัก์ขัน์โต /**222เตน โส อสีติวัส์สานิ รัช์ชํ กาเรต๎วา กาลํ กัต๎วา ยถา ปุญ์ญกัม์เมน เทวโลเก นิพ์พัต์ติ.’
จำเดิมแต่กาลนั้นมา พระเจ้ามหันตยศได้ครอบครองสิริราชสมบัติทั้งสิ้นด้วยพระองค์เอง มิให้กำเริบราชธรรมทั้งสิบประการ ทรงพระราชทานโอวาทสั่งสอนประชุมชนในพระราชอาณาเขตรหริปุญชัยนครไม่ให้เสื่อมสูญจากกุศลธรรม ส่วนพระองค์เองก็ละอคติธรรมเสียทรงสมาทานอยู่แต่ในคดีธรรม พระองค์นับถือพระ/*222ฤๅษีเหล่านั้นเปนอย่างยิ่ง แลมีความเคารพในบุคคลผู้ประพฤติในธรรม พระองค์หาพระโรคาพาธมิได้ สมบริบูรณ์ไปด้วยความศุข มีพระราชบุตรพระราชธิดาเจริญยิ่ง เทพเจ้าทั้งหลายก็อภิบาลรักษาพระองค์ เพราะเหตุฉนั้นพระองค์ครอบครองสิริราชสมบัติอยู่ถึงแปดสิบปี ก็เสด็จสวรรคต ไปบังเกิดในเทวโลกด้วยบุญกรรมที่พระองค์ได้กระทำแล้วนั้น
‘ตัส์ส ปุต์โต กูมัญ์โจ นาม ราชา รัช์ชํ กาเรสิ.’
พระราชบุตรของพระองค์ทรงพระนามว่าพระเจ้ากูมัญจราชได้ครองราชสมบัติสืบไป
‘ตทา จ อจีเรเนว อนัน์ตยสราชาปิ เขลางคนคเร กาลํ กโรติ ยถา ปุญ์ญกัม์มัป์ปัจ์จเยน ตึสโยชนิเก สัต์ตรตนวิมาเน ตุสิตปุเร มาตุสมิเป นิพ์พัต์ติ.’
ก็ในกาลนั้นมาไม่สู้นานนัก พระเจ้าอนันตยศในพระนครเขลางค์ก็เสด็จสวรรคต ไปเกิดในวิมานประดับไปด้วยรัตนเจ็ดประการ มีประมาณสามโยชน์ใน/*223ดุสิตบุรีใกล้วิมานของพระราชมารดาด้วยปัจจัยของกรรมเปนบุญที่พระองค์ได้กระทำไว้อย่างไร
/**223‘นครวาสิโน ชนตา ตัส์ส สริรกิจ์จํ กัต๎วา ธาตํุ คเหต๎วา อิธ หริปุญ์เชย์ยํ อาเนต๎วา เอกัส๎มึ ฐาเน มาลุวเน หริปุญ์เชย์ยัส์ส อิสาณทิสาภาเค นิธหิต๎วา ตัส์สุปริ ถูปเจติยํ กรึสุ.’
ประชุมชนชาวพระนครทั้งหลายก็กระทำสริรกิจของพระเจ้าอนันตยศแล้ว เก็บพระอัฏฐิธาตุนำมายังหริปุญชัยนครบรรจุไว้ในสถานที่แห่งหนึ่งในป่าไม้ย่างทราย เบื้องทิศอิสาณแห่งหริปุญชัยนครกระทำพระสถูปเจดีย์ณเบื้องบนที่บรรจุพระอัฏฐิธาตุนั้น
‘กูมัญ์จราชาปิ รัช์ชํ กาเรต๎วา สกปิตุโน สกลวัต์ตํ ปุเรตํุ อสัก์โกน์โต อัต์ตโน พลํ ยถานุรูปํ กุสลธัม์มํ กโรติ.’
ส่วนพระเจ้ากูมัญจราช ได้ครองราชสมบัติแล้วไม่อาจจะกระทำวัตรประฏิบัติทั้งสิ้นของพระราชบิดาพระองค์ให้บริบูรณ์ได้ ก็กระทำกุศลธรรมตามสมควรแก่กำลังของพระองค์
‘โส จตุจัต์ตาฬีสวัส์สานิ รัช์ชํ กาเรต๎วา กาลํ กัต๎วา ยถา /**224ปุญ์ญกัม์เมน ตาวตึสภวเน นิพ์พัต์ติ.’
พระเจ้ากูมัญจราชนั้น เสวยราชสมบัติอยู่ได้สี่สิบสี่พรรษาก็/*224เสด็จสวรรคตได้ไปบังเกิดในดาวดึงษพิภพด้วยกรรมเปนบุญที่พระองค์กระทำแล้ว
‘ตัส์ส ปุต์โต รุน์ธัย์โย นา ราชา รัช์ชํ กาเรสิ.’
พระราชบุตรของพระเจ้ากูมัญจราช ทรงพระนามพระเจ้ารุนธัยราชได้ครองราชสมบัติสืบไป
‘โสปิ หริปุญ์เชย์ยํ กาเรต๎วา กุสลกัม์มโต อสัท์ทหัน์โต ทานํ ททมาโนปิ สีลํ รัก์ขมาโนปิ ปุราณจาริตวเสน กโรติ ตัส๎มา อัป์ปายุโก สัต์ตวีสติวัส์สานิ กาลํ กัต๎วา ยถากัม์มํ คโต.’
พระเจ้ารุนธัยราชนั้น ครองราชสมบัติในหริปุญชัยนคร ไม่มีศรัทธาเชื่อต่อกุศลกรรม ให้ทานบ้างรักษาศีลบ้างกระทำไปตามจารีตโบราณ เพราะฉนั้นจึงมีพระชนมายุน้อยได้ยี่สิบเจ็ดพรรษาก็เสด็จสวรรคตไปตามยถากรรม
‘ตัส์ส ปุต์โต สุวัณ์ณมัญ์ชุสนามราชา รัช์ชํ กาเรสิ.’
พระราชบุตรของพระเจ้ารุนธัยราชทรงพระนามพระเจ้าสุวรรณมัญชุสราชได้ครองราชสมบัติสืบไป
/**225‘โส ปน พุท์ธสาสเน สัท์ทหิต๎วา ทานาทีนิ ปุญ์ญานิ กัต๎วา นาคเร อนุรัก์ขิต๎วา อวิงสโก จ.’
/*225ส่วนพระเจ้าสุวรรณมัญชุสราชมีพระราชศรัทธาเชื่อถือในพระพุทธสาสนากระทำบุญกุศลมีทานเปนต้น บำรุงรักษาชาวพระนครไม่เบียดเบียนผู้ใด
‘ตทา หริปุญ์เชย์ยนคเร พหู มนุส์สา สัพ์พสัม์ปัต์ติสมิท์ธา ธนธัญ์ญสุวัณ์ณรชฏสัต์ตรตนวัต์ถาลังการาภรณ์วิวิธวิจิต์ตาสุภิก์ขตรา จ สํฆัต์เถราทโย ภิก์ขู สมณพ๎ราห๎มณคหปติกา จ สุเขน กุสลสมณธัม์มํ กโรน์ติ สัพ์เพ รัฏ์ฐวาสิโน ชนตา จ อติวิย หาสา อภิรัม์มตรา จ โหน์ติ.’
มนุษย์ทั้งหลายเปนอันมากในหริปุญชัยนครในครั้งนั้น มีสมบัติสำเร็จพร้อมทุกประการ มีทรัพย์แลเข้าแลทองเงินแลรัตนเจ็ดประการ แลผ้านุ่งห่มเครื่องประดับตกแต่งกายวิจิตรไปด้วยประการต่างๆ มีภักษาหารก็แสวงหาได้โดยง่าย อนึ่งพระภิกษุมีพระสังฆเถรเปนต้นทั้งสมณพราหมณ์คฤหบดีทั้งหลาย ก็พากันกระทำกุศลสมณธรรมเปนศุขสบาย ประชุมชนที่อยู่ในพระราชอาณาเขตรทั้งสิ้น ก็อภิรมย์ร่าเริงบันเทิงใจกันยิ่งนัก
/**226‘โส จ สุวัณ์ณมัญ์ชุสราชา ตึสวัส์สานิ รัช์ชํ กาเรต๎วา กาลํ กัต๎วา ยถา ปุญ์ญกัม์เมน ติทิวํ คโต โหติ.’
/*226พระเจ้าสุวรรณมัญชุสราชเสวยสิริราชสมบัติอยู่ได้สามสิบพรรษาก็เสด็จสวรรคตไปบังเกิดยังดาวดึงษเทวโลกด้วยบุญกรรมที่พระองค์กระทำไว้แล้วนั้น
‘ตัส์ส ปุต์โต สํสาโร นาม ราชา ตํ รัช์ชํ กาเรสิ.’
พระราชบุตรของพระเจ้าสุวรรณมัญชุสราช ทรงพระนามพระเจ้าสังสารราช ได้ครองราชสมบัติต่อมา
‘โส ปน ทุราจารํ สํสัค์เคน ปาปกัม์เมน อนุยุญ์ชิต๎วา นาคเร วิลุม์เปต๎วา สุวัณ์ณรชฏาทิเภทํ คเหต๎วา สุราโสณ์ฑมํสาทิเภทํ วิกิณิต๎วา ขาทัน์ติ ปิวัน์ติ กิฬัน์ติ นัจ์จัน์ติ คายัน์ติ กุสลกัม์มํ น กโรน์ติ.’
ส่วนพระเจ้าสังสารราชนั้น ทรงประกอบไปด้วยกรรมที่เปนบาปอันระคนปนไปด้วยอาจารมารยาทที่ชั่วเปนโจรเที่ยวปล้นชาวพระนครหยิบฉวยเอาสิ่งของต่างๆ มีทองแลเงินเปนต้นได้แล้ว ก็จำหน่ายขายซื้อของบริโภคต่างๆ มีสุราแลเนื้อแกล้มสุราเปนต้น เคี้ยวกินบ้างดื่มกินบ้างเล่นแต่การฟ้อนรำขับร้อง ไม่กระทำกรรมที่เปนบุญกุศล
/**227‘เตน โส เทวานํ อัป์ปิโย อมนาโป อัป์ปายุโก จ โหติ โส ทสวัส์สานิ รัช์ชํ กาเรต๎วา กาลํ กัต๎วา ยถากัม์มํ คโต.’
/*227ด้วยเหตุนั้นพระเจ้าสังสารราช จึงไม่เปนที่รักเจริญใจของเทพยดาทั้งหลายแลเปนผู้มีพระชนมายุน้อย ได้เสวยราชสมบัติเพียงสิบพรรษาก็เสด็จสวรรคตไปตามยถากรรม
‘ตัส์ส ปุต์โต ปทุโม นาม ราชา ตํ รัช์ชํ กาเรสิ.’
พระราชบุตรของพระเจ้าสังสารราชนั้น ทรงพระนามพระเจ้าปทุมราชได้ครอบครองสิริราชสมบัติสืบต่อมา
‘โส ปน ปติลัท์ธราชาภิเสโก ฉทานสาลํ กาเรต๎วา สังฆเถรปมุขัส์ส มหาภิก์ขุสังฆัส์ส กุฏิยา วิหารา สํวาสํ กาเรต๎วา กาลํ กัต๎วา ยถาปุญ์ญกัม์มํ คโต.’
ส่วนพระเจ้าปทุมราชนั้นได้ราชาภิเศกแล้วก็ให้กระทำศาลาสำหรับให้ทานไว้หกตำบลแล้วก็ให้กระทำกุฎีวิหารอาวาศถวายพระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่มีพระสังฆเถรเปนประธาน กระทำบุญกุศลมีทานเปนต้น อันกุศลบุญนั้นตามพิทักษ์รักษาอยู่ ครอบครองสิริราชสมบัติสิ้นสามสิบพรรษาก็เสด็จสวรรคตไปตามบุญกรรมที่ทำไว้แล้ว
/**228‘ตัส์ส ปุต์โต กุลเทโว นาม ราชา ตํ หริปุญ์เชย์ยรัช์ชํ กาเรต๎วา สัต์ตวัส์สปริปุณ์ณเมว.’
/*228พระราชบุตรของพระเจ้าปทุมราช ทรงพระนามพระเจ้ากุลเทวราช ได้ครอบครองสิริราชสมบัติอยู่ในหริปุญชัยนครถึงเจ็ดปีบริบูรณ์แล้ว
‘ตัส๎มึ สูกรวัส์เส อุปาทาทิส์สัน์เต สมณพ๎ราห๎มณาจาราธิปตีหิ โหราทิส์เส อนาคตภเย ทิส๎วา ราชานํ อุปสังกมิต๎วา อาหํสุ เทว อิมัส๎มึ อนาคตสํวัจ์ฉเร มหาภยัน์ตราโย อัม๎หากํ ภวัส์สัน์ติ ยถา ตุม๎หากํ จิต์ตสุขํ รัช์ชสุขัญ์จ ตถา กเรย์ยาถาติ.’
ในปีนั้นเปนปีกุญต้องในที่ทำนาย ชนทั้งหลายมีสมณพราหมณาจารย์ผู้เปนอธิบดีเปนต้น ได้เห็นอนาคตภัยที่โหรได้ทำนายไว้ จึงพากันเข้าไปกราบทูลพระเจ้ากุลเทวราชว่า ข้าแต่สมมุติเทวราชเจ้า ภัยอันตรายใหญ่จักบังเกิดมีแก่เราทั้งหลายในปีอนาคตนี้ ความศุขในพระราชหฤทัยก็ดี ความศุขในราชสมบัติก็ดีจะบังเกิดมีแก่พระองค์ด้วยประการใด ขอพระองค์พึงกระทำอย่างนั้นเถิด
‘ตํ สุต๎วา ราชา อาห กึ กัต๎วา อัม๎หากํ จิต์ตสุขํ รัช์ชสุขํ ภเวย์ยาติ.’
พระเจ้ากุลเทวราชได้สดับคำนั้นแล้วจึงตรัสว่า ทำอย่างไรความศุขในใจแลความศุขในราชสมบัติจะพึงมีแก่เราทั้งหลาย
/**229‘ทานาทีนิ ปุญ์ญานิ กัต๎วา สีลํ รัก์ขิต๎วา ตํ ปุญ์ญํ เทวตานํ ปัต์ตึ ทัต๎วา สัพ์เพ เทวา ตํ อารัก์ขํ กริส์สัน์ติ อปิ นานา เทวตา ปูชํ กัต๎วา ตุม๎หากัญ์จ รัฏ์ฐัญ์จ รัก์ขนัต์ถาย ยาจิส์สามาติ อาหํสุ.’
/*229ชนทั้งหลายเหล่านั้นจึงกราบทูลว่า ขอพระองค์จงกระทำบุญ มีทานเปนต้น จงรักษาศีลจงให้ส่วนบุญนั้นแก่เทพยดาทั้งหลาย เทพยดาทั้งปวงจักกระทำการป้องกันรักษาพระองค์ อิกประการหนึ่ง ขอพระองค์จงกระทำการบูชาเทพยดามีประการต่างๆ แล้ว จงวิงวอนเทพยดาทั้งหลายเพื่อจะให้ป้องกันรักษาพระราชอาณาเขตรของพระองค์ด้วย
‘ตํ สุต๎วา ราชา กุชนเตหิ สังฆคตา จ มัจ์ฉริยโต ธนขยภเยน จ เตสํ เอวมาห โภน์โต ภยัน์ตราโย นาม กัส์ส อุป์ภยัน์ตราโย นาม กัส์ส อุป์ปัช์ชิส์สติ โก ปติพาหโน นาม โหติ ยัต์ถ วา ตัต์ถ วา โหตุ นาหํ กาตํุ สัก์โกมีติ เตสํ วจนํ ขิปิ.’
พระเจ้ากุลเทวราชได้สดับคำนั้นแล้ว เพราะความที่พระองค์รคนคบหาสมาคมด้วยประชุมชนที่เปนคนชั่วแลด้วยความกลัวจะหมดเปลืองพระราชทรัพย์ เพราะความเปนผู้มัจฉิริยะ จึงตรัสแก่ชนทั้งหลายเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชื่อว่าภัยอันตรายจักเกิดขึ้นแก่ผู้ใด ผู้ใด/*230ชื่อว่าเปนผู้ห้ามภอันตรายได้ ภอันตรายจะมีในที่ใดหรือในที่นั้นก็ช่างเถิด เราไม่อาจจะกระทำได้ ครั้นตรัสดังนี้ ก็ซัดทิ้งถ้อยคำของชนเหล่านั้นเสีย
/**230‘ตัส๎มึ สํวัจ์ฉเร อุป์ปาทิเตเยว เอโก มิลัก์ขมหาราชา นาม อัต์ตโฯ พลํ สัช์เชต๎วา อาคัน์ต๎วา หริปุญ์เชย์ยนครํ รุม๎หิ.’
ครั้นถึงปีที่โหรทำนายไว้นั้นมีกระษัตริย์พระองค์หนึ่งทรงพระนามพระเจ้ามิลักขมหาราช กระเตรียมพลนิกายของพระองค์ยกมาล้อมหริปุญชัยนคร
‘เตสุ ยุช์ฌิยมาเนสุ หริปุญ์เชย์ยพลนิกาโย ปราชิโต หุต๎วา ปลายิต๎วา สเมงคนามนครํ อุปนิส์สาย วสึสุ.’
เมื่อพลนิกายทั้งสองฝ่ายกระทำยุทธนาการกันอยู่ พลนิกายฝ่ายข้างหริปุญชัยนครก็ถึงซึ่งปราชัยพ่ายแพ้ พากันหนีไปอาศรัยเมืองชื่อสเมงคนครอยู่
‘ตโต จ เอโก มิลัก์ขเต๎รย์โย นาม อาคัน์ต๎วา หริปุญ์เชย์ยํ ลุม๎ปิต๎วา ลภิต๎วาว หริปุญ์เชย์ยนาคเร สเมงคานครโต ปัก์โกสาเปต๎วา ปุน หริปุญ์เชย์ยนคเร นิวาสาเปสิ.’
ภายหลังมีกระษัตริย์อิกพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้ามิลักขไตรยราชมาปล้นหริปุญชัยนครได้แล้ว จึงให้เรียกชาวหริปุญชัยนครมาจากสเมงคนครให้อยู่ในหริปุญชัยนครอิก
/**231‘มิลัก์ขเต๎รยโย ราชา ปน หริปุญ์เชย์ยํ ตีณิ วัส์สานิ ติมาสาธิกานิ รัช์ชํ กาเรต๎วา ตโต ตํ ปหาย สกนครเมว คโต.’
/*231ส่วนพระเจ้ามิลักขไตรยราชครองราชสมบัติอยู่ณหริปุญชัยนคร สิ้นสามปีกับสามเดือนแล้ว ภายหลังทิ้งหริปุญชัยนครเสียกลับไปพระนครของพระองค์
‘ตัส์มิญ์จ กาเล มิลัก์ขมหาราชา มหัน์เตหิ พลนิกาเยหิ อาคัน์ต๎วา ตํ หริปุญ์เชย์ยํ คเหต๎วา ลภิต๎วา ตํ รัช์ชํ กาเรต๎วา เอกสํวัจ์ฉเรเยว กาลมกาสิ’
ในกาลนั้นพระเจ้ามิลักขมหาราชยกมาด้วยพลนิกายหมู่ใหญ่ ยุดเอาหริปุญชัยนครนั้นไว้ได้แล้ว ก็ครอบครองสิริราชสมบัติอยู่ได้ปีหนึ่งก็เสด็จสวรรคต
‘ตโต เอโก โนกราชา นาม ตํ รัช์ชํ กาเรต๎วา สัต์ตมาเส เยว กาลํ กัต๎วา ยถากัม์มํ คโต.’
ลำดับนั้นมีพระราชาพระองค์หนึ่งทรงพระนามพระเจ้าโนกราช ครองราชสมบัติได้เจ็ดเดือนก็เสด็จสวรรคตไปตามยถากรรม
‘ตโต เอโก ทาโล นาม ราชา รัช์ชํ กาเรต๎วา เท๎ว มาเส อฒมาสํปิ กาลํ กัต๎วา ยถากัม์มํ คโต.’
ลำดับนั้นมีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าทาลราช ครองราชสมบัติได้สองเดือนครึ่งก็เสด็จสวรรคตไปตามยถากรรม
/**232‘ตโต เอโก ตุตราชา นาม ตํ รัช์ชํ กาเรต๎วา ทสสํวัจ์ฉเร กาลมกาสิ.’
/*232ลำดับนั้นมีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าตุตราช ครองราชสมบัติได้สิบปีก็เสด็จสวรรคต
‘ตโต เสลราชา นาม ตํ รัช์ชํ กาเรต๎วา ตีณิ วัส์สานิ กาลํ กัต๎วา ยถากัม์มํ คโต’
ลำดับนั้นมีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าเสลราช ครองราชสมบัติได้สามปีก็เสด็จสวรรคต
‘ตโต หาลราชา นาม ตํ รัช์ชํ กาเรต๎วา ตีณิ วัส์สานิ กาลมกาสิ.’
ลำดับนั้นมีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าหาลราช ครองราชสมบัติได้สามปี ก็เสด็จสวรรคต
‘ตโต เอโก โยวราชา ตํ รัช์ชํ กาเรต๎วา ฉมาเส กาลมสาสิ’
ลำดับนั้นมีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าเยาวราช ครองราชสมบัติได้หกเดือน ก็เสด็จสวรรคต
‘ตโต เอโก พ๎รห๎มัน์ตราชา นาม รัช์ชํ กาเรต๎วา สํวัจ์ฉรานิ ติธิกานิ จ กาลํ กัต๎วา ยถากัม์มํ คโต’
ลำดับนั้นมีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าพรหมตันตราช ครองราชสมบัติได้หนึ่งปีกับสามเดือน ก็เสด็จสวรรคตไปตามยถากรรม
/**233‘ตทา เอโก มุกราชานาม ตํ รัช์ชํ กาเรต๎วา เท๎ว สํวัจ์ฉรานิ กาลมกาสิ.’
/*233ลำดับนั้นมีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้ามุกราช ครองราชสมบัติได้สองปี ก็เสด็จสวรรคต
‘ตโต อัต๎ราสตโก นาม ราชา รัช์ชํ กาเรสิ สุโร จ เดชวัน์โต โหติ เท๎วสํวัจ์ฉรานิ ทสมาสานิ จ รัช์ชํ กาเรน์เตเยว สุรโยธาทิพลนิกาเย สังกฒิต๎วา หริปุญ์เชย์ยนครโต นิก์ขมิต๎วา ลวนครํ คหณัต์ถาย นาวคณาย พิงคนทิยา โสเตน โอวาเหสิ.’
ลำดับนั้นมีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าอัตราสตกราช ได้ครองราชสมบัติมีพระเดชานุภาพกล้าหาญ ครั้นครองราชสมบัติได้สองปีกับสิบเดือน จึ่งให้รวบรวมสุรโยธาพลนิกายไว้พร้อมเสร็จ เสด็จออกจากหริปุญชัยนคร เพื่อพระประสงค์จะยุดถือเอาพระนครลโว้ จึ่งยกกองทัพเรือล่องลงมาตามกระแสแม่น้ำพิงคนที
‘ตทา ลโวราชา อุจ์ฉิฏ์ฐกจัก์กวัต์ติ นาม อติวิยสุโร มหาพลกาโย จ ลัว์วนครสามิโก /**234ตัส์ส อัต์ตโนกตภาวํ สุต๎วา อติวิย กุท์โธ อยทัณ์เฑน ปหตนังคุฏ์โฐวิย ภุช์ชคิน์โท ตุริเตน สกพลนิกาเย สัช์ชิต๎วา อัต์ตโน ลัว์วนครํ อนเปก์โข หุต๎วา อัต๎ราสตกราชานํ ปติยุช์ฌิตํุ ทุรมัค์คํ อาคัญ์ฉิ.’
ในกาลนั้น พระเจ้าละโว้ทรงพระนามพระเจ้าอุจฉิฏฐจักรวัติราช มีพระเดชานุภาพกล้าหาญยิ่งนัก /*234มีพลนิกายหมู่ใหญ่เปนเจ้าผู้ปกครองเมืองละโว้ ครั้นได้สดับกิติศัพท์ว่า พระเจ้าอัตราสตกราช ยกกองทัพมายังพระราชอาณาเขตรของพระองค์ ก็ทรงพระพิโรธยิ่งนัก ดุจพระยาภุชคินทรนาคราชมีขนดหางอันบุคคลประหารด้วยฆ้อนเหล็ก จึ่งให้เตรียมพลนิกายของพระองค์โดยเร็ว ไม่ได้เหลียวแลเมืองละโว้ของพระองค์ เสด็จมาทางไกล พระประสงค์จะกระทำยุทธนาการต่อสู้กับพระเจ้าอัตราสตกราช
‘เตสุ อุโภสุ สุรโยเธสุ อัญ์ญมัญ์ญํ ปติหัญ์ญมาเนสุ ยุทํธาการํ สัช์ชัน์เตสุเยว ตทา เอโก สุชิโต นาม ราชา สิริธัม์มนคเร กาเรต๎วา อัต์ตโน สุรโยเธหิ สตสหัส์เสหิ สตทสสหัส์สาธิเกหิ ถลโต จ อุทกโต จ /**235เตสํ ยุชฌิตัต์ถานํ อาคัน์ต๎วา อถ เต อุโภปิ ตัส์ส มหตเร พลนิกาเย ทิส๎วา ภีตตสิตา ปลายึสุ.’
เมื่อสุรโยธาทั้งสองฝ่ายมาปะทะกันตระเตรียมจะกระทำยุทธนาการกันอยู่ ในกาลนั้นมีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าสุชิตราช ครองราชสมบัติอยู่ในสิริธรรมนคร เสด็จมาถึงที่ยุทธนาการของสุรโยธาทั้งสอง/*235ฝ่าย โดยทางบกบ้างทางน้ำบ้าง ด้วยสุรโยธาถึงสิบเจ็ดหมื่น ครั้งนั้นพลนิกายทั้งสองฝ่ายได้เห็นพลนิกายของพระเจ้าสุชิตราชมากกว่า ก็เกิดความสดุ้งตกใจกลัวพากันหนีไป
‘อุจ์ฉิฏ์ฐจัก์กวัต์ติปิ อัต์ตโน สุรโยธพลนิกาเย สัญ์ญาเปต๎วา อิทานิ สิริธัม์มราชา อัม๎หากํ มัค์คํ รุม๎หิต๎วา ปตินิวัต์ตํุ น สัก์โกม หริปุญ์เชย์ยนครํ คัณ๎หิต๎วา สัพ์เพสํ เตสํ ภริยํ อัม๎หากํ ภริยํ ภวิส์สตีติ ยัส๎มา โซ วทามิ เตสํ คมนํ อุทเกน คัน์ตัพ์พํ อุทเกน คมนํ นาม วังกํ อติจิรานุป์ปัต์ตํ อัม๎หากํ คมนมัค์คํปิ ถเลน คโต อุชุตา ขิป์ปานุป์ปัต์โต ตัส๎มึ ตํ ปฐมตรํ คัณ๎หิส์สามาติ.’
ส่วนพระเจ้าอุจฉิฏฐจักรวัติราช จึ่งนัดหมายสุรโยธาพลนิกายของพระองค์ว่า บัดนี้พระเจ้าสิริธรรมราชมาตั้งสกัดทางพวกเราไว้ พวกเราไม่อาจกลับไปได้ พระเจ้าสิริธรรมราชจักยุดถือเอาพระนครหริภุญชัย จักกระทำภริยาของคนทั้งปวงเหล่านั้นให้เปนภริยาของพวกเรา แล้วตรัสว่าซึ่งเรากล่าวดังนี้แก่ท่านทั้งหลายเพราะเหตุใด เพราะเหตุว่า การไปของชนทั้งหลายเหล่านั้นไปทางน้ำ ชื่อว่าไปทางน้ำเปนทางอ้อมถึงช้านัก ทางที่จะไปของพวกเราไปทางบกเปนทางตรงถึงเร็ว จะยุดถือเอาพระนครหริปุญชัยได้ก่อน
/**236‘เต สาธูติ ตัส์ส วจนํ สัม์ปฏิจ์ฉิต๎วา เอกัต์ตมนา หุต๎วา ตุริเตน หริปุญ์เชย์ยนครํ อาคัญ์ฉึสุ.’
/*236พวกสุรโยธาพลนิกายเหล่านั้นมีน้ำใจเปนอันหนึ่งอันเดียวกันรับพระราชโองการว่าสาธุดังนี้แล้วก็รีบมายังหริปุญชัยนคร
‘สัม์ปัต์ตทีวเสเยว ทูรโต ติฏ์ฐัน์ติ สายัณ๎หสมเย อาคัน์ต๎วา ปทูเส อติพลวตเร โยเธหิ ธาวิต๎วา ยาว พลวปัจ์จูสสมเย นครํ ปัต๎วา อัม๎หากํ ราชา อาคโตติ ท๎วารํ วิวราเปต๎วา นครํ ปาวีสิต๎วา นครํ หัต์ถคตํ กัต๎วา ราชนิเวสนํ อภิรุย๎หิต๎วา ราชนิเวสนารัก์ขปุริเส พัน์ธาเปต๎วา พัน์ธาคาเร ฐเปต๎วา สุเขน ราชาสเน นิสีทิ มุหุต์เตเยว อรุโณเทย์โย ชาโต อโหสิ.’
ในวันที่มาถึงนั้นก็หยุดพักอยู่แต่ไกลก่อน ครั้นถึงสายัณหสมัยพอพลบค่ำพระเจ้าอุจฉิฏฐจักรวัติราช ก็เสด็จรีบรุดมาด้วยกำลังสุรโยธาอันเหี้ยมหาญ พอได้ปัจจุสสมัยเวลากาลก็บันลุถึงพระนครหริปุญชัย จึ่งให้บอกนายประตูว่าพระราชาของเราทั้งหลายมาถึงแล้วให้เปิดประตูเข้าไปยังพระนครได้แล้ว กระทำพระนครให้อยู่ในเงื้อมพระหัตถ์ แล้วเสด็จไปยังพระราชนิเวศน์ ให้พันธนาการบุรุษรักษาพระราชนิเวศน์ขังไว้ในเรือนจำ แล้วเสด็จประทับเหนือราชอาศน์สำราญพระราชหฤทัยพอประมาณเวลาสักครู่หนึ่งก็รุ่งสว่าง
/**237‘ราชา ราชเทวิญ์จ ราชธิตรัญ์จ อัต์ตโน อนุรูปํ วัต์ถัญ์จ คเหต๎วา อวเสสา อัต์ตโน เสนาปตาทีนํ สกชนตานํ ยถานุรูปํ อทาสิ สกลรัฏ์เฐ อัต์ตโน หัต์ถคตํ สุเขน รัช์ชํ กาเรสิ.’
/*237พระเจ้าอุจฉิฏฐจักรวัติราช ก็ถือเอาพระราชเทวีแลพระราชธิดาแลวัตถาอาภรณ์ต่างๆ ซึ่งสมควรแก่พระองค์ ที่เหลือนั้นก็พระราชทานแก่พลนิกายของพระองค์ มีเสนาบดีเปนต้นตามสมควรครอบครองสิริราชสมบัติตลอดพระราชอาณาเขตร ให้อยู่ในเงื้อมพระหัตถ์ของพระองค์ โดยศุขสำราญพระราชหฤทัย
‘น จีรัส์เสว อัต๎ราสตกราชา อาคัน์ต๎วา อัต์ตโน นครํ รุม๎หิต๎วา อัจ์ฉิน์ทนัต์ถาย เตน สัท์ธึ อภิยุช์ฌิต๎วา ปราเชย์ยํ ปัต๎วา ปลายิต๎วา นาวาย คัน์ต๎วา เอกัส๎มึ ทัก์ขิณทิสา อรัญ์เญ ทุรตเร นิลิยิต๎วา วสิ.’
อยู่มาไม่ช้าพระเจ้าอัตราสตกราช ก็เสด็จมาล้อมพระนครเพื่อพระประสงค์จะชิงเอาพระนครของพระองค์ ได้กระทำยุทธนาการกับด้วยพระเจ้าอุจฉิฏฐจักรวัติราช ก็ถึงปราไชยพ่ายแพ้หนีลงเรือไปซ่อนเร้นอยู่ในที่ห่างไกล ในอรัญประเทศแห่งหนึ่งข้างทักษิณทิศ
‘อุจ์ฉิฏ์ฐจัก์กวัต์ติราชา อาคัน์ต๎วา ชยเภรี นทาเปต๎วา เทวานํ ปูชํ กัต๎วา สัพ์เพสุ /**238สุรโยเธสุ ชนเต จ ชยปานสุราทีหิ โภเชสิ พัน์ธาคาริกมนุส์เส ปมุญ์จาเปต๎วา ยถานุรูปํ ธนํ อทาสิ.’
พระเจ้าอุจฉิฏฐจักรวัติราชเสด็จมาแล้ว ก็ให้พิฆาฏชัยเภรีบันลือลั่นกระทำการบูชาเทพยดาแล้วก็/*238ให้เลี้ยงดูสุรโยธาทั้งสิ้น ด้วยเครื่องเลี้ยงมีสุราไชยบานเปนต้น แล้วก็ให้ปล่อยมนุษย์ที่จำไว้ในเรือนจำ แล้วพระราชทานทรัพย์ตามสมควร
‘สุชิตราชา สิริธัม์มนครสามิโก จ เตสํ ปลายิตภาวํ ญัต๎วา นิวัต์ติต๎วา ลัว์วนครํ คัน์ต๎วา อัป์ปัต์ติยุช์ฌิตัต์ตาสุ คหิโต ลภิต๎วา ปวิสิต๎วา มหาชนเภรี จาราเปต๎วา เทวานํ ปูชํ กัต๎วา กานนเทวานํ รูปัญ์จ ราชมาตรรูปัญ์จ นครารัก์ขกานํ ปูเชต๎วา สัพ์พตุริยานิ ปัค์คัณ๎หาเปสิ ตัต์ถ ยถาภิรัน์ตํ วสติ.’
ฝ่ายพระเจ้าสุชิตราชเจ้าศิริธรรมนคร ครั้นทรงทราบว่ากองทัพทั้งสองพระนครหนีไปแล้ว ก็เสด็จกลับไปถึงพระนครละโว้ก็ยุดถือเอาพระนครละโว้ได้โดยง่าย เพราะไม่มีผู้ใดจะต่อรบเข้าไปยังพระนครได้แล้ว ก็ให้พิฆาฏมหาพิไชยเภรี กระทำการบูชาเทพยดา แลบูชาเทวรูปในป่า แลบูชารูปพระราชมารดา แลบูชาเทพยดาที่รักษาพระนคร แล้วให้ประโคมสรรพดุริยางคดนตรีประทับอยู่ในพระนครละโว้นั้นตามชอบพระอัธยาไสย
/**239‘อุจ์ฉิฏ์ฐจัก์กวัต์ติราชา ปน ปุพ์พกุสลสัณ์ฐาเรน หริปุญ์เชย์ยํ ลภิต๎วา กาเรต๎วา สกลรัฏ์ฐวาสีนํ ชนตานํ อาราเธต๎วา เตสํ ปิโย มนาโป อโหสิ.’
/*239ส่วนพระเจ้าอุจฉิฏฐจักรวัติราช ได้พระนครหริปุญไชยแล้วด้วยพระกุศลในปางก่อน กระทำให้ประชุมชนที่อยู่ในพระราชอาณาเขตรทั้งสิ้นยินดีแล้ว ก็ได้เปนที่รักเจริญใจของประชุมชนเหล่านั้น
‘ตติยสํวัจ์ฉเร สัม์ปุณ์เณว สิริธัม์มราชัส์ส ปุต์โต ราชา ปน ปุพ์พกุสลกัม์โพช์โช นาม ราชา มหัพ์พลตโร อสัน์ตุฏ์ฐา ยุท์ธสัช์ชํ สัช์ชิต๎วา อาคัน์ต๎วา หริปุญ์เชย์ยํ ปัต๎วา.’
ครั้นถึงปีที่สาม พระราชบุตรของพระเจ้าศิริธรรมราชเปนพระราชาทรงพระนาม พระเจ้ากัมโพช ด้วยพระกุศลที่ทรงกระทำไว้แล้วแต่ปางก่อน มีกำลังใหญ่ยิ่งนัก แต่เปนผู้มักมากตระเตรียมกองทัพเสด็จมาถึงหริปุญชัยนคร
‘อุจ์ฉิฏ์ฐจัก์กวัต์ติราชา จ หริปุญ์เชย์ยชนเต สุรโยเธ สัช์ชิต๎วา นิก์ขมิต๎วา เตน สัท์ธึ ปติยุช์ฌิ.’
ส่วนพระเจ้าอุจฉิฏฐจักรวัติราชก็ตระเตรียมสุรโยธาชาวหริปุญชัยนคร ออกต่อรบด้วยพระเจ้ากัมโพชนั้น
‘เตสุ ยุช์ฌิยมาเนสุ กัม์โพชราชา ปราชยํ ปัต๎วา ปลายิ.’
เมื่อสุรโยธาทั้งสองฝ่ายกระทำยุทธนาการกันอยู่ พระเจ้ากัมโพชก็ถึงปราชัยพ่ายแพ้หนีไป.
/**240‘กัม์โพชเสนา อสิสัต์ติโต มรกวจจัม์มกรวรวารณาทีนิ ฉัท์เทต๎วา นาคปุรํ นาคนครํ สัม์ปัต์โตเยว.’
/*240พวกเสนาของพระเจ้ากัมโพชก็ทิ้งสาตราวุธ มีดาบแลหอกพุ่งหอกซัดแลเกราะโล่ แลช้างตัวประเสริฐเปนต้นเสียหนีไปถึงนครนาคบุรี
‘นาคปุรวาสิโน ชนตาโย จ นิก์ขมิต๎วา กัม์โพชานํ อนุพัน์ธัน์ตา หัต์ถิอัส์สาทีนิ ทาสีทาสาอาวุธภัณ์ฑานิ ลภึสุ.’
ชาวนครนาคบุรีก็ออกติดตามพระเจ้ากัมโพช ได้ช้างม้าทาษีทาษาเครื่องสาตราวุธเปนอันมาก
‘กัม์โพชราชา ตุจ์ฉหัต์เถน อัต์ตโน นครํ ปาปุณิต๎วา มหัน์ตลัช์ชภาวัจ์ฉาทนัต์ถํ สาฏกกัณ์เณน มุขํ ปิทหิต๎วา นครํ ปาวีสิ.’
พระเจ้ากัมโพช มีพระหัตถ์เปล่ากลับไปถึงพระนครของพระองค์แล้ว ต้องปิดพระภักตร์ด้วยชายพระภูษา เพื่อจะบังเสียซึ่งความละอายอันใหญ่เข้าไปยังพระนคร
‘อุจ์ฉิฏ์ฐจัก์กวัต์ติราชา วนมหาสังคามมัช์เฌ มหาวิชยํ ปัต๎วา เภรี นทาเปต๎วา ติก์ขัต์ตํุ มหาอุก์กุฏ์ฐาเปต๎วา อุทัค์คุทัค์เคน วิกสิตมุเขน นครํ ปาวีสิ.’
ส่วนพระเจ้าอุจฉิฏฐจักรวัติราช ถึงซึ่งความชะนะใหญ่ท่ามกลางสงครามในป่าแล้ว ก็ให้พิฆาฏไชยเภรีบันลือลั่นโห่ร้องขึ้นสามลา มีพระไทยร่าเริง แลมีพระภักตร์เบิกบานเสด็จเข้าไปยังพระนคร
/**241‘หริปุญ์เชย์ยชนตาปิ หัต์ถิอัส์สาทีนิ สุวัณ์ณรชฏภัณ์ฑานิ คเหต๎วา รัญ์โญ นิเวทยึสุ.’
/*241ส่วนประชุมชนชาวพระนครหริปุญชัย ก็นำเอาช้างม้าแลทองเงินกับสิ่งของต่างๆ มาถวาย
‘ราชา อัต์ตโน อนุจ์ฉวิกํ ธนธัญ์ญํ คเหต๎วา อวเสสานํ เสนาปติอาทีนํ อมัจ์จคณสุรโยธานํ ยถานุรูปํ ทาเปต๎วา อวเสสานัญ์จ นครวาสีนํ ชนตานํ ยถารุจึ ทาเปสิ.’
พระเจ้าอุจฉิฏฐจักรวัติราชทรงรับแต่ธนธัญญะที่สมควรแก่พระองค์ สิ่งของที่เหลือนั้นก็พระราชทานแก่พวกอำมาตย์แลสุรโยธา มีเสนาบดีเปนต้นตามสมควรแล้ว ก็พระราชทานแก่ประชุมชนชาวพระนครตามปราถนา
‘ตํ ทิวสํ อติก์กมิต๎วา ปรทิวเสสุ โย ยํ ลภติ โส ตํ คัณ๎หตูติ จาราเปสิ.’
ครั้นล่วงวันนั้นไปแล้ว ในวันอื่นพระองค์ก็ให้ป่าวประกาศไปว่า ใครๆ หยากได้สิ่งใดจงมาถือเอาสิ่งนั้นตามปราถนาเถิด
‘สกลรัฏ์ฐวาสิโน ชนตา ลาภํ ลภิต๎วา สมิท์ธึ ปัต์ตา อโหสิ.’
ประชุมชนชาวแว่นแคว้นทั้งหลาย ครั้นได้ทราบป่าวประกาศดังนั้นแล้ว ก็พากันได้ลาภถึงซึ่งความสมประสงค์ด้วยกันหมดทั้งสิ้น
/**242‘ตถา อุจ์ฉิฏ์ฐจัก์กวัต์ติราชา อัต์ตโน ยสสัม์ปัต์ติญ์จ อัต์ตโน มหาวิชยสมิท์ธิญ์จ โอโลเกต๎วา โอโลกนกาเลเยว อัต์ตโน ปุพ์พกตสุจริตัต์ตา จ เทวตารัก์ขานุภาเวน จาติ อัท์ทส โส เทวตานํ มหาปูชาสัก์การํ กัต๎วา อนาคตานํ ปุต์ตปปุต์ตานํ นัต์ตัป์ปนัต์ตานํ โสต์ถิกรณัต์ถาย อัต์ตโน กุสลสัม์ภารคุณํ อาทึ กัต๎วา สัจ์จาธิฏ์ฐานํ ปัฏ์ฐเปต๎วา เทวตานํ สัก์ขิกรณัต์ถาย สกสิรสิ อัญ์ชลึ กัต๎วา เอวมาห.’
/*242ลำดับนั้นพระเจ้าอุจฉิฏฐจักรวัติราช ทรงพิจารณาราชอิศริยยศแลสิริราชสมบัติ แลมหาพิชัยฤทธิ์ของพระองค์ ทรงเห็นว่าสำเร็จด้วยความสุจริตของพระองค์ที่ทรงกระทำไว้แต่ป่างก่อน แลสำเร็จด้วยอานุภาพเทพยดาอารักษ์ จึงได้กระทำการบูชาสักการใหญ่แก่เทพยเจ้าทั้งหลายแล้ว จึ่งกระทำกุศลสมภารคุณของพระองค์ให้เปนเบื้องต้นตั้งสัตยาธิษฐาน เพื่อจะกระทำความสวัสดีมงคลแก่พระราชบุตรแลหลานเหลนลือ ซึ่งจะมีมาในอนาคตกาล แล้วจึงกระทำอัญชลีกรรมแก่เทพยดาทั้งหลายด้วยพระเศียรเกล้าของพระองค์เพื่อจะให้เปนศักขีพยาน จึงมีพระราชโองการดำรัสอย่างนี้ว่า
‘โภน์โต โภน์โต เทวสัฆา สุณาถ วจนํ มม ตุม๎หากํ ทิพ์พโสเตหิ /**243ทิพ์พญาเณหิ ชานัน์ตุ ปุพ์เพ กิร อิทํ รัฏ์ฐํ มหาอิสีหิ นิม์มิตํ มมาย์ยิกํ จามเทวึ อาเนย์ยิต๎วา สคารวํ อภิเสกํ กริต๎วาน ปติฏ์ฐาเปน์ติ ราชิกํ สุพิช์ชโรปนัต์ถาย ชินธาตุส์สัฏ์ฐานกํ เอกํ สัจ์จํ ยทิ อัต์ถิ อิทํ ตุเม๎หหิ รัก์ขิตํ โกจิ ราชา กัม์โพชานิ ยทิ เอติ วิหึสิตํุ. ตํ ตุเม๎ห สุนิวาเรน์ตุ ยทิส์สาโว อนาทโร ภวัน์ตา ตํ วิธ์เสน๎ตุ วิสาเสน์ตุ น ชีวตุ มัย๎หํ สัจ์จํ อธิฏ์ฐานํ นจ อัญ์ญัต์ถ การณํ การณํ ชินธาตูหิ ตัส๎มา อิทํ สุรัก์ขถาติ.’
ข้าแต่เทพยคณานิกรเจ้าผู้เจริญทั้งหลาย ขอจงสดับฟังสุนทรพจน์ของข้าพเจ้าด้วยทิพโสตร แลขอ/*243จงได้โปรดทราบแจ้งประจักษ์ชัดด้วยทิพญาณของเทพยเจ้าทั้งหลายว่าดังได้สดับมา เมื่อเดิมพระราชอาณาเขตรนี้ พระฤๅษีเจ้าผู้ประเสริฐทั้งหลายได้สร้างสรรค์แล้วได้เชิญเสด็จพระนางเจ้าจามเทวี ซึ่งเปนพระอัยอีกาของข้าพเจ้ามากระทำการอภิเศกประดิษฐานไว้ เพื่อประสงค์จะให้เปนพืชน์เพาะปลูกที่ดี อันเนื่องมาแต่ราชตระกูลเปนที่สักการเคารพ ถ้าว่าที่เปนที่ประดิษฐานพระบรมธาตุของพระพุทธเจ้าผู้ผจญซึ่งหมู่มารให้พ่ายแพ้ไป ได้มีอยู่แห่งหนึ่งเปนการจริงแล้ว สถานที่ตำบลนี้ก็เปนอันข้าพเจ้าทั้งหลายได้บำรุงพิทักษ์รักษาแล้ว ถ้าพระราชาองค์หนึ่งองค์ใดมีพระเจ้ากัมโพชเปนต้นจะพึงมาเบียดเบียนแล้ว ขอเทพยเจ้าทั้งหลายจงช่วยห้ามปรามพระราชาองค์นั้นเสียแต่โดยดีเถิด ถ้า/*244พระราชาองค์ใดองค์หนึ่งไม่เอื้อเฟื้อฟังคำห้ามของเทพยเจ้าทั้งหลายแล้ว ขอเทพยเจ้าผู้เจริญทั้งหลายจงช่วยกำจัดพระราชาองค์นั้นเสียให้พินาศ อย่าให้มีพระชนม์ชีพเปนอยู่ได้เลย คำสัจอธิฐานของข้าพเจ้าจะได้อาศรัยเหตุในที่แห่งอื่นก็หามิได้ อาศรัยเหตุด้วยพระธาตุของพระชินสีห์เจ้า เพราะเหตุนั้นขอเทพยเจ้าทั้งหลายจงช่วยอภิบาลบำรุงรักษา พระชินธาตุนี้แต่โดยดีเถิด
/**244‘ราชา สัพ์เพ เทวตาโย โสฬสปตลพ๎รห๎มาทโย สาเรต๎วา วิญ์ญาเปต๎วา อัต์ตโฯ วุต์ตนเยเนว ศิลาปัต์เต ลิก์ขาเปต๎วา ราชึ กาเรต๎วา จาริกํ กัต๎วา หริปุญ์เชย์ยนครัส์ส ปัจ์ฉิมทิสาภาเค ศิลาปัต์ตํ นิธาเปสิ โส ตโต ปัฏ์ฐาย ราชสุขํ อนุนภว/**245วสิ ตติยสํวัจ์ฉรปริปุณ์เณ กาลมกาสิ.’
พระเจ้าอุจฉิฏฐจักรวัติราชได้เชิญเทพยดาทั้งสิ้น มีมหาพรหมทั้งสิบหกชั้นเปนต้นให้ระลึกรู้แจ้งแล้ว จึงให้กระทำจารึกลงในแผ่นศิลาตามถ้อยคำของพระองค์แล้ว ให้ฝังแผ่นศิลาจารึกไว้ในทิศาภาคข้างปัจฉิมทิศแห่งหริปุญชัยนคร ตั้งแต่นั้นพระองค์ก็ได้เสวยราช/*245สมบัติเปนศุขสืบมา พอครบสามปีบริบูรณ์ดีแล้ว ก็เสด็จสวรรคต
‘ตโต เอโก กมลราชา นาม วีสติวัส์สานิ สัต์ตมาสาธิกานิ หริปุญ์เชย์ยรัช์ชํ กาเรต๎วา กาลมกาสิ.’
ลำดับนั้นมีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้ากมลราช ได้ครองราชสมบัติในหริปุญชัยนครได้ยี่สิบปีกับเจ็ดเดือน ก็เสด็จสวรรคต
‘ตทาว หริปุญ์เชย์ยนครวาสิโน ชนตา อนุก์กเมน พหูอหิวาตกโรคา อุป์ปัช์ชึสุ.’
ในกาลนั้น ประชุมชนชาวหริปุญชัยนคร ก็เกิดเปนอหิวาตกโรคมากขึ้นโดยลำดับ
‘พหู มนุส์สา กาลํ กัต๎วา วินัส์สัน์ติ.’
มนุษย์ทั้งหลายกระทำกาลกิริยาถึงซึ่งความพินาศเปนอันมาก
‘โส ปน โรโค ยัส๎มึ ฆเร อุป์ปัน์โน ตัส๎มึเยว ฆเร วสัน์โต ชนตา อนุก์กเมน มรณํ ปัต๎วา อนาเสเสต๎วา อัน์ตมโส ยํ กิญ์จิ /**246อัต์ถิ โย ตํ คเหต๎วา โส ตํ โรคํ อุป์ปัน์โน ปัต๎วา ยาว ฆรัส์ส อัน์เต ขียติ.’
โรคเกิดขึ้นในเรือนใดประชุมชนที่อยู่ในเรือนนั้น ก็ถึงซึ่งความตายไปโดยลำดับจนไม่มีเหลือ โดยที่สุดสิ่งของเครื่องใช้สรอยสิ่งใดที่/*246มีอยู่ในเรือนนั้น มีผู้ใดมาจับต้องเข้าแล้ว ผู้ที่จับต้องนั้นก็เกิดเปนโรคถึงความสิ้นไปทั้งครัวเรือน
‘โส จ โรโค ยัส๎มึ ฆเร เอกัส์ส ชนัส์ส อุป์ปัน์โน สัพ์เพเต อโรคา ตํ ฉัท์เทต๎วา ฆรภิต์ตึ ภิน์ทิต๎วา ปลายัน์ตา มุญ์จัน์ติ ตัส๎มา หริปุญ์เชย์ย ชนตา อัต์ตโน อัต์ตโน ชีวิตํ รัก์ขนัต์ถาย นิก์ขมิต๎วา ปลายิต๎วา เอกํ สุธัม์มํ นาม นครํ คัน์ต๎วา ตํ นิส์สาย ชีวิตํ กัป์เปสํุ.’
โรคนั้นเกิดขึ้นแก่คนคนหนึ่งในเรือนหนึ่งแล้ว คนทั้งสิ้นที่ยังไม่เปนโรคก็ทิ้งคนที่เปนโรคนั้นเสีย แล้วทำลายฝาเรือนหนีไปให้พ้น เพราะเหตุนั้นประชุมชนชาวพระนคร จึงพากันออกจากเรือนหนีไปเพื่อจะรักษาชีวิตของตนๆ ไปอาศรัยพระนครแห่งหนึ่ง ชื่อสุธรรมนครเลี้ยงชีวิตอยู่
‘ตทา หริปุญ์เชย์โย ปริหีโน นิชนวา สุญ์โญ โหติ.’
ในกาลนั้นพระนครหริปุญชัยก็เปนพระนครร้างว่างเปล่า ไม่มีมนุษย์อยู่อาศรัย
‘ปุกามราชาปิ มหาชนตานํ อทุพ์พลํ ทิส๎วา ทยาจิต์เตน วิรหิโต อสัน์ตุฏ์โฐ จ สุธัม์ม/**247นครํ ปัฏ์เฐต๎วา เตสํ ปุต์ตธีตานํ คัณ๎หาเปสิ.’
ฝ่ายพระเจ้าปุกามราช ได้ทอดพระเนตรเห็นประชุมชนหมู่ใหญ่หมดกำลัง แล้วพระองค์จะเปนผู้/*247สันโดษฐทอดพระธุระเสียไม่ได้ ด้วยพระไทยคิดสงสาร จึงให้บำรุงเมืองสุธรรมนครขึ้น ให้บุตรธิดาของชนเหล่านั้นอยู่ครอบครองรักษาต่อไป
‘เต หริปุญ์เชย์ยชนตา ตํ ทุก์ขํ อสหัน์ตา ตโต ปลายัน์ตา หํสวตินครํ คัน์ต๎วา ตัต์เถว ชีวิตํ กัป์เปสํุ.’
ประชุมชนชาวพระนครหริปุญชัยเหล่านั้น ไม่สามารถจะให้ความทุกข์นั้นสงบระงับไปได้ ก็พากันหนีจากสุธรรมนคร ไปอาศรัยเลี้ยงชีวิตอยู่ในหงษาวดีนคร
‘ตทา หํสวติราชา จหริปุญ์เชย์ยชนเต ทิส๎วา กรุณายิตัต์ตา วัต์ถาลังการาทิวิหิตัณ์ฑุลโสณัม์พิลฆราวาสํ ทัต๎วา อารัก์ขาเปสิ.’
ในกาลนั้นพระเจ้าหงสาวดีราชได้ทอดพระเนตรเห็นประชุมชนชาวหริปุญชัยนครแล้ว ก็พระราชทานผ้านุ่งผ้าห่มแลสิ่งของต่างๆ มีเครื่องประดับเปนต้น แลเข้าเปลือกเข้าสารแลเครื่องบริโภคมีรสเค็มแลรสเปรี้ยว แลเย่าเรือนที่อยู่อาศรัยแล้วให้พิทักษรักษา /*248เพราะพระองค์เปรียบดังพระบิดาผู้มีกรุณาแก่ชนเหล่านั้น
/**248‘เต หริปุญ์เชย์ยนาครา จ หังสวตินาครา จ อัญ์ญมัญ์ญํ วิส์สาสิต๎วา หุต๎วา อัญ์ญมัญ์ญํ ปิยา โหน์ติ.’
ชาวพระนครหริปุญชัยกับชาวพระนครหงสาวดี ก็เกิดพิศวาสคุ้นเคยรักใคร่กันเปนอันมาก
‘อุภิน์นํ ภาสาปิ เอกสทิสเมว วาจิกาปิ น กิญ์จิ นานัต์ตํ โหน์ติ.’
ถึงภาษาของคนทั้งสองพวกนั้นก็พูดเปนภาษาเดียวกัน คำใดคำหนึ่งซึ่งจะต่างกันไปบ้าง ก็มิได้มี
‘ตัส๎มา เต สัพ์เพ ขิป์ปํ วิส์สาสิกัน์ติ.’
เพราะภาษาคำพูดของคนทั้งสองพวกเปนภาษาเดียวกันไม่แตกกันนั้น คนทั้งหลายเหล่านั้นจึงได้คุ้นเคยกันเร็วนัก
‘ฉัฏ์ฐเม วัส์เส ปริปุณ์เณเยว โส โรโค วูปสมิ.’
พอครบหกปีบริบูรณ์แล้วโรคนั้นก็สงบระงับไป
/**249‘ตัส์มึ วูปสมเต โย หริปุญ์เชย์ยนครํ อาคัน์ตุกาโม โหติ อาคัน์ต๎วา อิธ หริปุญ์เชย์เย วสิ.’
/*249เมื่อโรคสงบระงับไปแล้ว ผู้ใดปราถนาจะมายังหริปุญชัยนคร ผู้นั้นก็มาอยู่ในหริปุญชัยนครนี้
‘โย จ อนาลโย จ อาลโย วา ชราชิณ์โณ ปุต์ตธีตราหิ อาวาหํ กัต๎า วาโส ตัต์เถว วสิ.’
ผู้ใดที่ไม่มีอาไลยในหริปุญชัยนครก็ดี หรือยังมีอาไลยอยู่แต่แก่ชราแล้ว ฤๅได้กระทำอาวาหมงคลด้วยบุตรแลธิดาแล้วก็ดี ผู้นั้นก็อยู่ในหงษาวดีนครนั้น
‘เตน เย อิธา คัน์ต๎วา ตัต์ถ วสัน์เต ญาติคเณ อนุส์สรัน์ตา อัม๎หากํ อัย์ยโก อัย์อีกา จ มาตาปิตา จ ตัต์ถ หังสวตินคเร วสัน์ตีติ เต อนุสํวัจ์ฉเร อนุมาเส สัม์ปัต์เต ยํกิญ์จิ ขาทนียปริโภชนียาทีนํ เตสํ อุทิส์สกตํ ตํ อุทเกน อโธ วาเหน์ติ เตสุ มาตาปิตาทีนํ ญาติคณานํ อนุส์/**250สรัน์เตสุ โสกํ สัณ์ฐาเรตํุ อสัก์โกน์ตา โรทัน์ตา ปริเทวัน์ตา สกเคหํ อาคมึสุ.’
ด้วยเหตุนั้นชนทั้งหลายซึ่งมาอยู่ในหริปุญชัยนครนี้แล้ว เมื่อระฦกถึงหมู่ญาติว่าตายายมารดาบิดาของเราอยู่ในหงษาวดีนครนั้นดังนี้ ครั้นถึงอภิลักขิตสมัยตามปีตามเดือนแล้ว ชนทั้งหลายนั้นก็ลอยขาทนียโภชนียาหารตามน้ำลงไปข้างใต้ อุทิศไปให้แก่หมู่ญาติทั้งหลายเหล่านั้น เมื่อคนทั้ง/*250หลายเหล่านั้นระฦกถึงหมู่ญาติมีมารดาบิดาเปนต้น ไม่อาจจะสงบระงับความโศกไว้ได้ ก็ร้องไห้คร่ำครวญมายังเรือนของตน
‘ยํ ปุพ์เพ เตสํ กตกัม์มจาริต ยาวัช์ชัต์ตนา ปวัต์ตติ’
จารีตของการที่ชนทั้งหลายเหล่านั้นได้กระทำแล้วในกาลก่อนยังประพฤติกันอยู่จนทุกวันนี้
‘มนุส์เสสุ อาคัจ์ฉัน์เตสุ หริปุญ์เชย์ยนครํ ปริปุณ์ณํ อโหสิ.’
เมื่อมนุษย์ทั้งหลายมาอยู่กันแล้ว หริปุญชัยนครก็บริบูรณ์ขึ้น
‘ยัส๎มา หังสวตินครชนตาปิ เย หิ ปิยา มนาปา วิส์สาสิกัต์ตา เต อาคัญ์ฉึสุ ตัส๎มา ปัณ์ณํ โหตีติ.’
แท้จริงแม้ประชุมชนชาวหงษาวดีนครทั้งหลายเหล่าใดที่เปนที่รักใคร่เจริญใจเพราะความคุ้นเคยกัน ชนทั้งหลายเหล่านั้นก็มายังหริปุญชัยนคร เพราะเหตุใด เพราะเหตุนั้น หนังสือจดหมายถามข่าวคราวศุขทุกข์ถึงกันแลกันก็เกิดมีขึ้น
‘อิทํ สัน์ธาย สังคาหโก สุก์กทัน์ตัส์ส อิสิโน ปัญ์ญาคุณํ วัณ์เณน์โต อาห.’
พระสังคาหิกาจารย์อาศรัยเหตุนี้ เมื่อจะสรรเสริญปัญญาคุณของพระสุกกทันตฤๅษี จึ่งได้กล่าวเปนพระคาถาไว้ดังนี้ ว่า
/**251‘อโห อทุล์ลภํ ณานํ ปัญ์จาภิญ์ญา อทุล์ลภา เนว พ๎ยัน์ติ ปฏิพลา ทุล์ลภา โหน์ติ เต ตโย ยัส๎มา หิ สุก์กทัน์โต โส สัพ์พัญ์ญุอนธิคโต โลกิยอัฏ์ฐัช์ณาเนหิ ปัญ์จภิญ์เญหิ พุช์ฌิ โส ญาเณน พุท์ธญาโณว อตีตานาคตํ วิทู กโรน์โต นครํ เอตํ ภูมึ ขณติ โส อิสี เลณ์ฑุม๎หิ สัต์ตรตนํ สุราชา ทิส์สเต วทิ เอกัส๎มึ นิลอังคารํ ทุราชานัน์ติ โส วทิ เอกัส๎มึ นิป์ผลํ ธัญ์ญํ ปุรํ สุญ์ญัน์ติ โส วทิ อิทํ ญาณเน ปัส์สัน์โต วาสุเทวัส์ส พ๎ยากโต เอวํ โส พ๎ยากโร ปุพ์เพ /**252ปัจ์ฉา ทิส์สัน์ติ โส วทิ ปัญ์ญา หิ เสฏ์ฐา กุสลา วทัน์ติ นัก์ขัต์ตราชาริว ตารกานํ สีลํ สิริญ์จาปิ สตัญ์จ ธัม์มา อัน๎วาอีกา ปัญ์ญวโต ภวัน์ติ.’
/*251ดังข้าพเจ้าขอสรรเสริญ ฌานก็ดีที่บุคคลจะพึงได้มิใช่ว่าไม่อยาก อภิญญาทั้งห้าประการก็ดีที่บุคคลจะพึงได้ก็มิใช่ว่าไม่อยาก ปัญญามีกำลังเปนเครื่องโต้ตอบของบุคคลผู้มีปรีชาเล่า ก็มิใช่ว่าบุคคลจะพึงได้โดยไม่อยาก สภาพธรรมทั้งสามประการนั้น เปนสภาพธรรมที่บุคคลจะพึงได้ด้วยยาก เพราะเหตุใด เหตุดังนั้น พระสุกกทันตฤๅษี ท่านก็ไม่ได้ไม่ถึงพระสัพพัญญูญาณ ก็แต่ท่านได้รู้ด้วยโลกิยฌานแปดประการ แลอภิญญาห้าประการ ท่านรู้อดีตกาลแลอนาคตกาลด้วยญาณ ประดุจดังพระญาณของพระพุทธเจ้า พระสุกกทันตฤๅษีนั้น เมื่อท่านสร้างพระนครนี้ ท่านได้ขุดพื้นแผ่นดินลงไป แลท่านได้กล่าวไว้ว่า รัตนเจ็ดประการมีในก้อนดินจะปรากฏมีพระราชาที่ดี /*252ถ่านไฟสีเขียวมีในก้อนดินก้อนหนึ่ง จะปรากฏมีพระราชาที่ชั่ว เข้าเปลือกไม่มีผลในก้อนดินก้อนหนึ่งจะปรากฏเปนเมืองร้าง เมื่อท่านเห็นเหตุนี้ด้วยญาณแล้วท่านจึ่งได้พยากรณ์ไว้แก่พระวาสุเทวฤๅษี พยากรณ์นั้นได้มีแล้วในกาลก่อนอย่างนี้ ภายหลังก็มีปรากฏตามที่ท่านได้พยากรณ์ไว้แล้วนั้น แท้จริงบุคคลผู้ฉลาดทั้งหลายย่อมกล่าวว่าปัญญาประเสริฐ ประดุจดังพระจันทรซึ่งเปนพระราชาของดาวฤกษ์ทั้งหลาย บัณฑิตย่อมกล่าวว่าประเสริฐกว่าดวงดาวทั้งหลายเหล่านั้น อนึ่งธรรมของสัปปุรุษ คือ ศีลแลสิริ เปนธรรมติดตามตนไป ย่อมเกิดมีแก่ผู้มีปัญญาด้วยประการฉนี้
‘ตโต จ เอโก อังกุรจัก์กวัต์ติ นาม ราชา ถมุย์ยนามนครโต นิก์ขมิต๎วา จุตรังคพลนิกาเยหิ /**253สุรโยเธหิ อาคัน์ต๎วา หริปุญ์เชย์นครํ ลภิต๎วา รัช์ชํ กาเรสิ นวสํวัจ์ฉเร ปริปุณ์เณ กาลํ กัต๎วา ยถากัม์มํ คโต.’
ลำดับนั้น มีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าอังกุรจักรวัติราช เสด็จออกจากถมุย/*253นครด้วยสุรโยธาจตุรงค์พลนิกายทั้งหลาย มาได้หริปุญชัยนครครอบครองสิริราชสมบัติ พอถ้วนเก้าพระวรรษาก็เสด็จสวรรคตไปตามยถากรรม
‘ตโต จ เอโก ราชา สุเทโว นาม หริปุญ์เชย์ยํ กาเรต๎วา เอกสํวัจ์ฉรํ เทว๎มาสาธิกัญ์จ กาลมกาสิ.’
ลำดับนั้น มีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าสุเทวราช ได้ครอบครองสิริราชสมบัติอยู่ได้ปีหนึ่งกับสองเดือน ก็เสด็จสวรรคต
‘ตโต เอโก เญย์ยลราชา นาม ทสวัส์สํ รัช์ชํ กาเรต๎วา กาลมกาสิ.’
ลำดับนั้น มีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าไญยลราชครองราชสมบัติได้สิบปี ก็เสด็จสวรรคต
‘ตโต เอโก มหาราชานาม สุป์ปาลนครโต อาคัน์ต๎วา หริปุญ์เชย์ยํ ลภิต๎วา กาเรสิ กติปาหัจ์จเยเนว กาลมกาสิ.’
ลำดับนั้น มีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้ามหาราชมาจากสุปปาลนคร ได้หริปุญชัยนคร ครอบครองสิริราชสมบัติอยู่ประมาณสองสามวัน ก็เสด็จสวรรคต
/**254‘ตโต เอโก เสลราชา นาม ทสวัส์สานิ รัช์ชํ กาเรต๎วา กาลมกาสิ.’
/*254ลำดับนั้น มีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าเสลราช ครองราชสมบัติได้สิบพรรษา ก็เสด็จสวรรคต
‘ตโต เอโก ตาญราชา นาม ฉวัส์สานิ หริปุญ์เชย์ยํ กาเรต๎วา กาลมกาสิ.’
ลำดับนั้น มีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าตาญราช ได้ครองราชสมบัติในหริปุญชัยนครได้หกพรรษา ก็เสด็จสวรรคต
‘ตโต เอโก ชิลกิราชา นาม ทสวัส์สานิ หริปุญ์เชย์ยํ กาเรต๎วา กาลมกาสิ.’
ลำดับนั้น มีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าชิลกิราช ครองราชสมบัติอยู่ในหริปุญชัยนครได้สิบพรรษา ก็เสด็จสวรรคต
‘ตโต เอโก พัน์ธุลราชา นาม วีสติวัส์สานิ หริปุญ์เชย์ยํ กาเรต๎วา กาลมกาสิ.’
ลำดับนั้น มีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าพันธุลราช ครองราชสมบัติอยู่ในหริปุญชัยนครได้ยี่สิบพรรษา ก็เสด็จสวรรคต
/**255‘ตโต อิน์ทวรราชา นาม ตึสวัส์สานิ หริปุญ์เชย์ยํ รัช์ชํ กาเรต๎วา กาลมกาสิ.’
/*255ลำดับนั้น มีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าอินทวรราช ครองราชสมบัติอยู่ในหริปุญชัยนครได้สามสิบพรรษา ก็เสด็จสวรรคต
‘มหัน์ตัส์ส พลัส์ส นิก์ขมนวัส์สเก อาทิต์ตรัญ์โญ รัช์ชสัม์ปัต์ติกา วา ติวัส์สสตานิ จตุราสีติ เท๎ว มาสํ อธิกานิ จ ภวัน์ติ นุนา ราชาปิ ราชปติปาฏิยานํ ฆฏิ รัช์ชํ สกลํ กโรน์โต มหัน์ตยสาทิอิน์ทวรวัน์ตํ ภณิ คณํ อัฏ์ฐวีสํ ภวัน์ติ.’
ตั้งแต่ปีเปนที่ประสูตรของพระเจ้ามหันตยศผู้มีพระกำลัง มาจนถึงปีเสวยราชสมบัติ ของพระเจ้าอาทิตยราช เปนปีสามร้อยแปดสิบสี่ปีกับสองเดือนไม่ยิ่งไม่หย่อน มีพระราชาครอบครองสิริราชสมบัติทั้งสิ้นสืบลำดับกระษัตริย์มา ตั้งต้นแต่พระเจ้ามหันตยศ จนถึงพระเจ้าอินทวรราชเปนที่สุด เปนบรมกระษัตริย์นับได้ยี่สิบแปดพระองค์ด้วยประการดังนี้
‘อิติ หริปุญ์เชย์ยนิท์เทโส โพธิรํสินา นาม มหาเถเรน ลังกโต ท๎วาทสโม ปริจ์เฉโท นิฏ์ฐิโต.’
หริปุญชัยนิเทศดังนี้ พระมหาเถรผู้มีนามว่า โพธิรังษีได้แต่งไว้แล้ว
จบปริเฉท ๑๒ ฯ
จามเทวีวงษ์ ปริเฉท ๑๓
/**256‘ตทา เอโก อาทิต์ตราชา นาม อุป์ปัช์ชิต๎วา หริปุญ์เชย์ยรัช์ชํ กาเรสิ.’
/*256ลำดับนั้น มีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าอาทิตยราช บังเกิดขึ้นครองราชสมบัติอยู่ในหริปุญชัยนคร
‘โส หยํ อัม๎หากํ ภควโต อิธ รัช์ชํ กาเรส์สตีติ พ๎ยากโต.’
แท้จริงพระเจ้าอาทิตยราชพระองค์นี้นั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคย์เจ้าของเราทั้งหลายได้พยากรณ์ไว้ว่า จักได้เปนบรมกระษัตริย์ครองราชสมบัติอยู่ในหริปุญชัยนครนี้
‘โส จ อาทิต์ตราชา นาม อติสุโร จ อติมหัพ์พโล ปัจ์จัต์ถากานํ ยุท์ธกาโม อโหสิ เอกัส๎มึ จ กาเล ราชา พลกาเย สุรโยเธ สัช์ชิต๎วา ลโวนครํ คหณัต์ถาย คัน์ต๎วา.’
พระเจ้าอาทิตยราชนั้นกล้าหาญ มีพระกำลังยิ่งใหญ่พอพระไทยแต่ในการรบพุ่งแก่ข้าศึก ในกาลครั้งหนึ่ง พระองค์ตระเตรียมสุรโยธาพลนิกายแล้ว เสด็จไปเพื่อพระประสงค์จะยึดถือเอาพระนครละโว้
‘ลัพ์โภราชา ปนัส์ส มหัพ์พลนิกายํ ทิส๎วา ท๎วารํ ปิทหาเปต๎วา วสิ.’
ส่วนพระเจ้าละโว้ได้ทอดพระเนตรเห็นพลนิกายหมู่ใหญ่ของพระเจ้าอาทิตยราชแล้ว ก็ให้ปิดทวารพระนครเสีย
/**257‘อาทิต์ตราชาปิ นครสมีเป ขัน์ธาวารํ นิวาสาเปต๎วา เอกามัจ์จํ ทูตํ กัต๎วา ลัพ์ภปุรัส์ส รัญ์โญ สัน์ติกํ ปาเหสิ สเจ ลัพ์ภราชา มํ ยุช์ฌิตุกาโม ขิป์ปํ นิก์ขมตุ โน เจ ยุช์ฌิตํุ สัก์โกติ เสตฉัต์ตํ เม เทตุ มา จีรํ ทุก์ขมิจ์ฉตูติ.’
/*257ฝ่ายพระเจ้าอาทิตยราช ก็ให้ตั้งค่ายอยู่ใกล้พระนคร จึงแต่งอำมาตย์ผู้หนึ่งให้เปนราชทูตส่งไปยังสำนักพระเจ้านครละโว้ว่า ถ้าพระเจ้านครละโว้มีพระประสงค์จะกระทำยุทธนาการกับเราก็จงออกมาโดยเร็ว ถ้าไม่สามารถจะกระทำยุทธนาการกับเรา ก็จงให้เสวตรฉัตรแก่เราอย่าทำผัดเพี้ยนเนิ่นช้าให้ได้ความลำบากเลย
‘ทูตัส์ส วจนํ สุต๎วา ลัพ์โภราชา อาห เตน สัท์ธึ น ภายามิ อปิจ ถามพลปรัก์กมยุท์ธํ นาม นิรัต์ถกํ ตํ วิญ์ญูหิ ครหิตัพ์พํ ภเวย์ย ตัส๎มา เตน สัท์ธึ ธัม์มยุท์ธํ กริส์สามิ ตุเม๎ห มหัพ์พเลหิ พหินครเ เอกํ เจติยํ กโรถ มยํ อัน์โตนคเร เอกํ เจติยํ กริส์สาม อุโภปิ วิต์ถารโต จ อุพ์เพธโต จ ปัณ์ณรสพ๎ยามํ /**258เอกัป์ปามณํ รัต์ตสัก์ขรปัต์เตน เอกรัต์ติน์ทิวํ เอกเวลํ กริส์สาม โย ปฐมตรํ นิฏ์ฐาเปต๎วา โส ชโย โหติ โย จ ปัจ์ฉา นิฏ์ฐาเปต๎วา โส ปรายโช โหติ สเจ ตุเม๎ห ชโย ภวถ มยํ ตุม๎หากํ ตติยสํวัจ์ฉรํ ทาสกัม์มกรา ภวิส์สาม สเจ มยํ ชโย หุต๎วา คเหต๎วา อัม๎หากํ ทาสกัม์มํ กาเรต๎วา ตติยสํวัจ์ฉเร เขเปต๎วา มุญ์จิส์สามาติ เอวํ วัต๎วา สกามัจ์จํ ทูตํ กัต๎วา ตัส์ส ทูเตน สัท์ธึ เปเสสิ.’
พระเจ้านครละโว้ครั้นได้สดับถ้อยคำของราชทูตแล้วจึงดำรัสว่า การที่จะกระทำยุทธนาการกับด้วยพระเจ้าอาทิตยราชนั้น เราหาได้ขยาดขลาดกลัวฝีมือไม่เลย ก็แต่ว่าการรบพุ่งกันด้วยเรี่ยวแรงแลกำลังนั้นจะเปนการมีประโยชน์ก็หามิได้ การรบพุ่งกันที่ไม่มีประโยชน์นั้น เปนกรรมที่วิญญูชนทั้งหลายพึงติเตียน เพราะ/*258เหตุนั้นเราจักกระทำยุทธนาการกับด้วยพระเจ้าอาทิตยราชนั้นแต่โดยธรรม ท่านทั้งหลายจงกระทำพระเจดีย์องค์หนึ่งด้วยกำลังพลหมู่ใหญ่ภายนอกพระนคร เราจักกระทำพระเจดีย์องค์หนึ่งภายในพระนคร เราทั้งสองจักก่อพระเจดีย์ ให้มีประมาณขนาดทั้งใหญ่ทั้งสูงสิบห้าวาเท่าองค์เดียวกัน ด้วยก้อนกรวดสีแดงในคืนเดียววันเดียวเวลาเดียว ผู้ใดแล้วก่อนผู้นั้นเปนผู้ชนะ ผู้ใดแล้วทีหลังผู้นั้นเปนผู้แพ้ ถ้าท่านเปนผู้ชนะเราจะเปนทาษกรรมกรของท่านสามปี ถ้าเราเปนผู้ชนะเราจะจับท่านกระทำให้เปนทาษกรรมกรของเราสิ้นสามปีแล้วจึงจะปล่อยไป ครั้นดำรัสอย่างนี้แล้ว ก็แต่งอำมาตย์ของพระองค์ให้เปนราชทูต ส่งไปกับราชทูตของพระเจ้าอาทิตยราชนั้น
/**259‘ทูโต อาคัน์ต๎วา ตัส์ส วุต์ตนยํ อัต์ตโน สามิกัส์ส รัญ์โญ กเถสิ.’
/*259ราชทูตมาถึงแล้วก็กราบทูลพระเจ้าอาทิตยราชผู้เปนเจ้าของตน
‘ตํ สุต๎วา อาทิต์ตราชา อัต์ตโน ชนตา พหุตรา ลัพ์ภานํ อติเรกตรา อัต์ตโน ชยํ ภวิส์สตีติ มัญ์ญมาโน ตํ สาธูติ สัม์ปฏิจ์ฉิต๎วา ทูตํ ปติเปเสสิ.’
พระเจ้าอาทิตยราชครั้นได้ทรงสดับคำนั้นแล้ว ก็สำคัญว่าประชุมชนของพระองค์มากกว่าประชุมชนของพระเจ้าละโว้ พระเจ้าละโว้จักแพ้แก่พระองค์ จึงรับคำราชทูตว่าดีแล้ว ก็ส่งราชทูตให้กลับไป
‘เต อุโภ อัญ์ญมัญ์ญํ สัญ์ญาเปต๎วา สํขเภริสัท์เทน เอกกาลสมํ การาเปน์ติ.’
พลนิกายทั้งสองฝ่ายนั้น ให้ความมั่นสัญญาแก่กันแล้ว ก็ลงมือก่อสร้างพระเจดีย์ พร้อมเวลาเดียวกันด้วยเสียงสังข์ แลเสียงกลอง
‘เตสุ กยิรมาเนสุ อาทิต์ตราชา มหาพลวตรา เจติยสัก์ขรราชาสิ อุจ์จตรา โห์นติ.’
เมื่อพลนิกายทั้งสองฝ่ายกระทำอยู่ พระเจ้าอาทิตยราช มีกำลังใหญ่กว่า เจดีย์กองกรวดก็สูงกว่า
/**260‘ลัพ์โภราชา ปน อัต์ตโน เจติยํ นีจํ ทิส๎วา ปราชยภเยน กัฏ์ฐเวทปาสาทวฒกิโย ปัก์โกสาเปต๎วา ตุริเตน กัฏ์ฐเวทปาสาทํ การาเปต๎วา เสตวัต์เถหิ เวธาเปต๎วา เจติยกูฏํวิย กาเรต๎วา อฒรัต์ติกสมเยเยว อุค์คหาเปต๎วา อนิฏ์ฐิตสัก์ขรเจติยัส์ส อุปริ ปติฏ์ฐเปต๎วา ตัส์ส อโธ รัต์ตสัก์ขรเจติยัส์ส สกลํ สุท์ธามัต์ติกเลปเนน ลิม์ปาเปสิ อรุณุค์คมนกาเล ปน มหาชยสัท์เทน อุโฆสาเปต๎วา อัม๎หากํ รัญ์โญ เจติยํ ปุเรตรํ นิฏ์ฐิตัน์ติ มหาอุก์กัฏ์ฐิสัท์เทน ติก์ขัต์ตํุ อุก์กัฏ์ฐาเปต๎วา สัพ์พกิฬัญ์ชาทีนํ ปฏิจ์ฉาทนปริก์ขารานํ อัป์ปเนต๎วา เตสํ ปากฏํ ทัส์เสต๎วา มหาชยเภริมุทิงคปัณ์ฑวสังขมุขรสรสัท์ทวัน์ติ ตุริยนิโฆเสหิ อุล์โลลสัท์ทํ ชน/**261ยัน์โต มหาปถวึ ภิน์ทัน์โต วิย อโหสิ.’
/*260ส่วนพระเจ้าละโว้ ทอดพระเนตรเห็นพระเจดีย์ของพระองค์ต่ำกลัวจะแพ้ จึงดำรัสเรียกให้ช่างผู้สร้างปราสาททำเทียมด้วยไม้ให้กระทำปราสาททำเทียมด้วยไม้ แล้วให้หุ้มด้วยผ้าขาวทำให้เหมือนดังยอดพระเจดีย์ยกขึ้นตั้งไว้บนเจดีย์กรวดที่ยังไม่แล้วนั้นแต่ในเวลากลางคืน ให้ทาด้วยเครื่องทาผสมด้วยปูนกับดินเหนียวให้ทั่วเจดีย์กรวดสีแดงณภายใต้ปราสาทที่ทำเทียมด้วยไม้นั้น พอเวลาอรุณขึ้นมาก็ให้อุโฆศกึกก้องด้วยเสียงมหาชัยว่า พระเจดีย์ของพระราชาของเราทั้งหลายสำเร็จก่อนแล้ว ให้โห่ร้องขึ้นสามลาด้วยเสียงโห่อย่างใหญ่ ให้เลิกเปิดเครื่องปิดบังมีลำแพนเปนต้น ออกหมดสิ้นแล้ว สำแดงให้ปรากฏแก่พลนิกายของพระเจ้าอาทิตยราชเหล่านั้น ให้บังเกิดสำเนียงประดุจ/*261เสียงละลอกใหญ่เอิกเกริกกีกก้องไปด้วยมหาพิชัยเภรี แลตะโพนบัณเฑาะว์สังข์ แลกลองยาวดังสนั่นลั่น เปนประหนึ่งว่าแผ่นปัถพีอันใหญ่จะแตกทำลายไปฉนั้น
‘ตทา รามัญ์ญชนตา จ หริปุญ์เชย์ชนตา จ ตํ ตุมุโลกเภรวํ สุต๎วา อัน์โตนครํ โอโลเกน์ตา กูฏปาสาทํ เสตมัต์ติกเลปนํ วิย ทิส๎วา อัน์โตนคเร เจติยํ นิฏ์ฐิตัน์ติ สัญ์ญาย กัม์ปมามหทยา ภีตา หุต๎วา ปลายึสุ.’
ในกาลนั้นประชุมชนชาวรามัญแลประชุมชนชาวหริปุญชัยนคร ครั้นได้ยินเสียงเอิกเกริกเปนที่น่ากลัวดังนั้นแล้ว แลไปในภายในพระนครได้เห็นปราสาทมียอดเปนประหนึ่งว่าทาด้วยดินสีพอง ก็มีใจหวาดหวั่นกลัวด้วยสำคัญว่าพระเจดีย์ในภายในพระนครสำเร็จแล้วก็พากันหนีไป
‘เตสุ ปลายัน์เตสุ อาทิต์ตราชา กิญ์จิ อุปายํ อทิส๎วา เตหิ สัท์ธึ ปลายิ.’
ครั้นเมื่อพลนิกายทั้งหลายเหล่านั้นกำลังหนีกันอยู่ พระเจ้าอาทิตยราชไม่ทรงเห็นอุบายอันใดแต่สักอย่างหนึ่งเลย ก็พลอยหนีไปกับด้วยพลนิกายทั้งหลายเหล่านั้น
/**262‘อถ จ ลัพ์โภ มหาชยเภรึ จาราเปต๎วา ท๎วารํ วิวราเปต๎วา มหัน์ตสุรโยเธหิ จ พลนิกาเยหิ จ คัณ๎หคัณ๎หาติ ตัช์เชน์ตาเปต๎วา เตสํ ปัจ์ฉโต อนุธาวาเปสิ.’
/*262ก็ในทันใดนั้น พระเจ้าละโว้จึงให้พิฆาฏมหาพิชัยเภรีป่าวร้องให้เปิดพระทวารออกไป ด้วยสุรโยธาหมู่ใหญ่แลพลนิกายทั้งหลาย แล้วก็ตรัสตวาดสำทับไปด้วยพระสุรเสียงว่า ท่านจงจับเอา จงจับเอาดังนี้แล้ว ก็เสด็จแล่นติดตามไปในเบื้องหลังพลนิกายทั้งหลายเหล่านั้น
‘รามัญ์ญชนตาปิ เต ปัจ์ฉโต อนุธาวัน์เต ทิส๎วา อติวิยภีตา หุต๎วา หัต์ถีอัส์สานีนํ  กวจจัม์มอสิสัต์ติโตมรภัณ์ฑวัต์ถาลังการานิ ฉัท์เทต๎วา ตุจ์เฉน ตุริเตน ปลายึสุ.’
ประชุมชนชาวรามัญทั้งหลายได้เห็นพลนิกายเหล่านั้นแล่นติดตามมาในเบื้องหลัง ก็เกิดความกลัวอย่างยิ่ง จึงทิ้งช้างทิ้งม้า แลเกราะโล่ดาบหอกโตมร แลห่อสิ่งของที่ต้องปราถนา แลผ้านุ่งห่มแลเครื่องประดับเสีย รีบหนีไปแต่มือเปล่า
‘สัพ์ภรัญ์โญ ปุริสาปิ สัพ์พัน์ตํ หัต์ถิอัส์สาทีนํ รามัญ์ญช/**263นานํ กิลัน์ตรูปานํ คเหต๎วา อัต์ตโน สามิกํ อุปนาเมสํุ’
ฝ่ายราชบุรุษของพระเจ้าละโว้ ก็จับเอาช้างม้าแลคนรามัญที่กำลัง/*263เหน็ดเหนื่อยอยู่ได้ทั้งสิ้น แล้วก็นำเข้าไปถวายเจ้านายของตน
‘ลัพ์โภราชา รามัญ์ญชนานํ คเหต๎วา ทาสกัม์มกรานํ กัต๎วา ยถา เตน ตีหิ วินัส์สัน์ติ ลัช์ชิตัพ์พัน์ติ ตถา การาเปน์ติ.’
พระเจ้าละโว้ ให้จับเอาคนรามัญมากระทำเปนทาษกรรมกรแล้ว คนรามัญทั้งหลายเหล่านั้นจะไม่พินาศฉิบหาย แลจะพึงละอายด้วยเหตุอย่างไร พระองค์ก็ให้กระทำอย่างนั้น
‘อถ จ ราชา อัน์โตนคเร อัต์ตโน เจติยํ อภูตเจติยํ วิชยัต์ถาย การาปิตัต์ตา วิชยํ ลภิต๎วาว ตํ รัต์ติภาเค วิกาเรต๎วา ภิน์ทาเปต๎วา อนวเสสํ การาเปสิ.’
ครั้งนั้นพระเจ้าละโว้ ได้ไชยชนะเพราะความที่พระองค์ให้กระทำพระเจดีย์ไม่ใช่เจดีย์แท้ในภายในพระนคร เพื่อประสงค์แต่ความชนะของพระองค์แล้ว ก็ให้รื้อทำลายเจดีย์ที่ไม่แท้นั้นเสียในเวลากลางคืนไม่ให้เหลือเลย
‘พหินครเจติยัญ์จ รามัญ์ญชนเตหิ กตํ อนิฏ์ฐเต รามัญ์ญชนเต กาเรต๎วา นิฏ์ฐาเปต๎วา ตํ รามัญ์ญเจติยํ นาม อกาสิ.’
ส่วนพระเจดีย์ภายนอกพระนครที่พวกคนรามัญกระทำไว้ พระองค์ก็ให้พวกรามัญกระทำส่วนที่ยังไม่แล้วให้เปนอันแล้วเสร็จสำเร็จไปได้ กระทำพระเจดีย์นั้นให้ชื่อว่ารามัญเจดีย์
/**264‘ตํ สัน์ธาย สังคาหิโก ปัญ์ญาพลํ วัณ์เณน์โต อาห.’
/*264พระสังคาหิกาจารย์หมายเอาเหตุนั้น เมื่อจะสรรเสริญกำลังปัญญาจึ่งได้กล่าวเปนพระคาถาไว้ดังนี้มีความว่า
‘พลา ปัญ์จวิธา โหน์ติ ขัต์ติยานํ ยสัส์สินํ พาหุพลํ โภคพลํ อมัจ์จํ อธิปัจ์จํ พลํ ปัญ์ญาพลัญ์จ ปัญ์เจเต พุท์ธา วุจ์จัน์ติ อุต์ตมา ยัส์ส เอเต พลา สัน์ติ ขัต์ติโย โส วรุต์ตโม ยํยํ อิจ์ฉติ โส ราชา ตํตํ ลัพ์ภติ กามกา สัพ์เพ เตสํ พลานัญ์จ ปัญ์ญาพลมนุต์ตรํ ยถา หิ โส ลัพ์โภราชา จตุธา พลหีนโก ปัญ์ญาพลพลํ กัต๎วา ชยํ ลัพ์ภติ สัต์ตุโน ทิต์ตราชาปิ สัม์ปัน์โน /**265จตูหิ ปรโม ลัพ์โภ ปัญ์ญาพลํ วิหินัต์ตา ลัพ์ภติ โส ปราชิโต ตัส๎มา วทามิ พลานํ ปัญ์ญาพลมนุต์ตรัน์ติ.’
กำลังของบรมกระษัตริย์ผู้มีอิศริยยศทั้งหลายมีอยู่ห้าประการ กำลังห้าประการเหล่านี้ คือกำลังแขนแลกำลังโภคทรัพย์ กำลังอำมาตย์กำลังอธิบดีกำลังปัญญา พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ผู้อุดมสูงสุดกว่าหมู่สัตวได้ทรงตรัสไว้ว่า กำลังห้าประการเหล่านี้ ของบรมกระษัตริย์พระองค์ใดมีอยู่ บรมกระษัตริย์พระองค์นั้นเปนผู้อุดมสูงสุดอย่างประเสริฐ บรมกระษัตริย์พระองค์นั้นจะมีพระราชประสงค์สิ่งใดๆ ก็ย่อมได้สิ่งนั้นนั้นตามพระราชประสงค์ ก็บันดากำลังทั้งห้าประการนั้น กำลังปัญญาไม่มีกำลังอื่นจะยิ่งกว่า เหมือนดังพระเจ้าละโว้มีพระกำลังหย่อน/*265กว่าถึงสี่ส่วน แต่ทรงกระทำพระกำลังด้วยกำลังปัญญาก็ได้ไชยชนะแก่ศัตรู ส่วนพระเจ้าอาทิตยราชมีกำลังสมบูรณ์ยิ่งกว่าพระเจ้าละโว้ถึงสี่ประการ แต่ปราศจากกำลังปัญญาจึงได้ปราไชยพ่ายแพ้พระเจ้าละโว้ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าพระสังคาหิกาจารย์ จึงได้กล่าวกำลังปัญญาว่ายิ่งกว่ากำลังเหล่านั้น
‘ตโต จ โส ลัพ์โภ ราชา อธิมานา วิชัย์ยตา สกรัฏ์เฐ อสัน์ตุฏ์ฐา สังคณิต๎วา สกํ พลํ สุรโยเธสุ มัจ์เจสุ เสเนมัน์ติสุอาคเม ราชา อโวจ สัพ์เพสํ ราชปุต์ตาทีนํ อิติ อัม์โภ ตุเม๎ห สุสัก์กัจ์จํ สุณาถ มม ภาสิตํ /**266ปุพ์เพ โส รามัญ์โญราชา พลวัน์โต ยสัส์สิมา อาคัน์ต๎วา นิค์คหํ อัเมห โส ฐานัม๎หา ปราชิโต หัต์ถีอัส์สพลา นัฏ์ฐา ตุเม๎ห โก ตํ ปติส์สตีติ.’
ลำดับนั้นพระเจ้าละโว้ ได้รวบรวมพลนิกายของพระองค์ไว้ เพราะความที่พระองค์มีมานะอย่างยิ่ง แลเพราะความที่พระองค์ได้ไชยชนะ แลเพราะความที่พระองค์ไม่มักน้อยอยู่แต่ในพระราชอาณาเขตรของพระองค์ จึ่งดำรัสแก่ชนทั้งปวง มีพระราชบุตรเปนต้น ในที่ประชุมสุรโยธาอำมาตย์เสนามนตรีว่า ดูกรท่านผู้/*266เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงตั้งสติให้ดีฟังภาสิตของเรา พระเจ้ารามัญมีพระกำลังแลมียศมาข่มเหงเราก่อน ก็ปราไชยพ่ายแพ้ไปจากที่ ช้างม้าพลนิกายก็พินาศฉิบหาย ท่านทั้งหลายใครจะคิดตอบแทนพระเจ้ารามัญได้
‘ตัส์ส ตํ วจนํ สุต๎วา ราชปุต์โต อิติ พ๎รวํ เทว ตุเม๎หสุ มํ ปุต์ตํ ภรัน์เตสุ จิรํ วุฒึ ปติสัต์ตุวิธํสัต์ถ คมิส์สาม คเหตุ ตํ วัต๎วาน ราชปุต์โต โส จรเณ ปิตุโน นมิ สัพ์พเสนางคมาทาย อาคโต หริปุญ์ชยํ ปัต๎วา ปุพ์พทิสาภาเค ขัน์ธาวารํ นิเวสยิ (ขาดไปวรรคหนึ่ง) ทูตํ เปเสสิ ราชิโน /**267สเจ ยุช์ฌิตุกาโมสิ นิก์ขมัน์ตุ ขิป์ปํ มมาติ.’
พระราชบุตรของพระเจ้าละโว้ ครั้นได้สดับพระราชโองการนั้นแล้วจึงกราบทูลว่า ข้าแต่สมมุติเทวราชเจ้า พระราชบิดาทรงชุบเลี้ยง ข้าพระบาทผู้เปนพระราชบุตรให้เจริญมานานแล้ว ก็เพื่อพระประสงค์จะให้ช่วยกำจัดปฏิปักษ์ราชศัตรู ข้าพระบาทจะไปจับพระเจ้ารามัญมาทูลเกล้าถวาย ครั้นกราบทูลแล้วก็ถวายบังคมพระบาทพระราชบิดา พาเสนางคนิกรทั้งปวงมายังหริปุญชัยนคร ครั้นถึงแล้วก็ให้ตั้งค่ายอยู่ในข้างบุรพาทิศาภาค ส่งราชทูตไปถึงพระ/*267เจ้ารามัญว่า ถ้าพระเจ้ารามัญปราถนาจะกระทำยุทธนาการแก่เราก็จงออกมาโดยเร็ว
‘ตัส์ส ตํ วจนํ สุต๎วา ทิต์ตราชา วิยัต์ติโก คเชน์โต ปติสัต์ตูนํ สกเสนํ อิทํ พ๎รวิ โภน์โต ตุเม๎หสุ โย โกจิ ปัส์สิโต วิปริตกํ กุรุงค์ มิคมายานํ พยัคฆา ธาวัน์ติ ขาทิตํุ เอวํ หิ ราชปุต์โต โส อนุธาวัน์ติ โน อิธ อิมํ โส โน สัม์มา เทติ ยุท์ธัต์ถึ กิวมัญ์ญถาติ.’
พระเจ้าอาทิตยราชผู้ฉลาดคุกคามปฏิปักษ์ราชศัตรู ครั้นได้สดับพระวาจาของราชบุตรพระเจ้าละโว้แล้ว จึ่งดำรัสกับเสนาของพระองค์ว่า ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย แต่บันดาท่านทั้งหลายคนใดคนหนึ่ง ได้เห็นเนื้อผู้มีความผิดแล้วฤๅ พระยาพยัคฆราชทั้งหลายจะแล่นไปเคี้ยวกินเนื้อที่มีมารยา เหมือนอย่างพระราชบุตรของพระเจ้าละโว้ แล่นติดตามเรามาจนถึงที่นี้ พระราชบุตรพระเจ้าละโว้ให้ความชนะแก่เราโดยดี ท่านทั้งหลายสำคัญว่าจะกระทำยุทธนาการกันอย่างไร
‘ตัส์ส ตํ วจนํ สุต๎วา สุรโยธา มหัพ์พลา /**268อุฏ์ฐํ ขาทัน์ติ มุฏ์ฐินิ ภูมี โปถัน์ติ ปพ๎รวิ ยุช์ฌิส์สาม มยํ สัพ์เพ มา ต๎วํ ยุช์ฌิ รัฏ์เฐสภ ราชปุต์โต อัป์ปตโร ขีรํ มุก์ขา ปวายติ กึ โส ชานิส์สติ ยุท์ธํ กิน์เต นาคริกา ลวา ปุพ์เพ มยํ ธัม์มยุท์ธํ กัต๎วา ธัม์มัส์ส คารวํ อิทานิ พลยุท์เธน ชิต๎วา ฆาเฏม สัพ์พถาติ.’
สุรโยธาพลนิกายที่มีกำลังใหญ่ทั้งหลาย ครั้นได้ฟังพระราช/*268ดำรัสของพระเจ้าอาทิตยราชนั้นแล้ว เปนประดุจดังว่าพระยาพยัคฆราชได้เคี้ยวกินอูฐในกำมือ จึ่งตบลงที่พื้นกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐในพระราชอาณาเขตร ขอพระองค์อย่ารบเลย ข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงจะรบถวาย พระราชบุตรของพระเจ้าละโว้ยังเด็กเล็กนัก น้ำนมยังฟุ้งอยู่ที่ปากจะรู้จักการรบพุ่งกันอย่างไร ถึงพวกลว้าชาวพระนครเหล่านั้นเล่า ก็จะรู้จักการรบพุ่งกันอย่างไร ครั้งก่อนเราทั้งหลายได้กระทำธรรมยุทธ์การรบพุ่งกันโดยธรรมเคารพต่อธรรม เดี๋ยวนี้เราทั้งหลายจะชนะด้วยพลยุทธ์การรบพุ่งกันด้วยกำลัง จะฆ่าเสียให้หมดทั้งสิ้น
‘เตสัน์ตํ วจนํ สุต๎วา ราชา ทูตํ อิทํ พ๎รวิ สุณสิ ทูต เอเตสํ /**269วจนํ สุรกัก์ขลํ อิเม ตุเม๎ห ยุช์ฌิส์สัน์ติ ตุเม๎ห อัเม๎ห นสิส์สัน์ติ พลยุท์ธํ น กาเรส์สํ ธัม์มยุท์ธํ กโรม๎หเส เอกํ ตุเม๎หว ตฬากํ เอกํ อัเม๎ห ขณาม๎หเส วิต์ถารํ คัมภิรํ ทีฆํ จตุรัส์สํ สมสมํ รัต์ติน์ทิวํ ขณิส์สาม มูลสัต์ตีหิ นาป์ปรา อรุณุค์คมเนเยว โก คัม์ภีโร ชโยติ โส อิติ วัต๎วาน โส ราชา ทูตํ เตน อเปสยิ.’
พระเจ้าอาทิตยราช ได้สดับถ้อยคำของสุรโยธาพลนิกายเหล่านั้นแล้ว จึงดำรัสคำนี้กับราช/*269ทูตว่า ดูกรทูตท่านจงฟังถ้อยคำเหี้ยมหาญของสุรโยธาพลนิกายเหล่านั้นสิ สุรโยธาพลนิกายเหล่านี้จะรบกับท่าน ทั้งพวกท่านพวกเราก็จะพากันพินาศ เราจักไม่กระทำพลยุทธ์การรบพุ่งกันด้วยพลนิกาย เราทั้งหลายจงกระทำธรรมยุทธ์การรบพุ่งกันโดยธรรม ท่านทั้งหลายจงขุดสระสระหนึ่ง เราทั้งหลายก็จะขุดสระสระหนึ่งทั้งส่วนกว้างส่วนลึกส่วนยาวเปนสี่เหลี่ยมจัตุรัสเท่าเท่ากัน เราทั้งหลายจักขุดตลอดทั้งกลางคืนกลางวัน จักขุดด้วยด้ามหอกไม่ขุดด้วยสิ่งอื่น พออรุณขึ้นมาใครขุดลึกผู้นั้นได้ชื่อว่าชนะ พระเจ้าอาทิตยราชตรัสดังนี้แล้ว ก็แต่งราชทูตส่งไปด้วยทูตนั้น
‘คัน์ต๎วา เต ลัพ์ภราชานํ วทึสุ สัพ์พสาสนํ’
ราชทูตทั้งสองนั้นมาถึงแล้ว ก็กราบทูลมูลคดีแก่พระราชบุตรพระเจ้าละโว้ทุกประการ
/**270‘ลัพ์ปุต์โตปิ สุต๎วา ตํ เอวํ สมวิจิน์ตยิ อหัม์ปิ ทูรโต อาคโต กิลมัน์โต ปิ โยธิโน เอเต หิ วาสรัก์ขัน์ตา ยุช์ฌัน์ตาปิ กปิล์ลกา ยุท์ธํ นาม ชโย โหติ อัต์ตโน วา ปรัส์ส วา ธัม์มยุทธํ ยุช์ฌิส์สัน์โต สัต์ติ จ เม พหุต์ตรา อิเม สสัต์ตึ นยัน์ติ ตุจ์ฉหัต์เถหิ อาคตา ขณัน์ตา มูลสัต์ตีหิ ลภิส์สัน์ติ กตาสัต์ตึ อิทํ พาลา น ชานัน์ติ มัย๎หิ ชโย นิสังสโย จิน์เตต๎วา ราชปุต์โต โส สาธูติ ปติสุณิ ตํ.’
/*270ส่วนพระราชบุตรพระเจ้าละโว้ ได้สดับคำราชทูตแล้วจึงทรงพระดำริห์อย่างนี้ว่า เรามาแต่ไกลกำลังเหน็ดเหนือยอยู่ ถึงโยธาทั้งหลายก็ยังเหน็ดเหนือยอยู่ แท้จริงชาวพระนครหริปุญชัยเหล่านี้ เปนผู้รักษาบ้านเมืองที่อยู่ของตน ถึงจะรบก็คงจะเปนเหมือนมดแดงรักษารัง ชื่อว่าการรบพุ่งกันเข้าแล้ว ความชนะก็จะมีแก่ตนบ้างแก่ผู้อื่นบ้าง เมื่อรบซึ่งธรรมยุทธ์กันอยู่ หอกของเรามีมากกว่า ชาวพระนครเหล่านี้จะนำหอกของตนมาด้วยมือเปล่า เมื่อขุดด้วยด้ามหอกจะได้แต่หอกที่ทำไว้แล้ว คนพาลผู้มีปัญญาอ่อนก็จะไม่รู้ซึ่งเหตุนี้ ความชนะคงมีแก่เราแน่ไม่ต้องสงไสย พระราชบุตรพระเจ้าละโว้ ทรงพระราชดำริห์ดังนี้แล้ว ก็รับคำราชทูตว่าดีแล้วดังนี้
/**271‘เต อุโภ กัต์ติกํ กัต๎วา มิเนต๎วา สมัฏ์ฐานกํ ลัพ์โภราชาปิ ปาจินํ หริปุญ์เชย์ยปัจ์ฉิมํ เอกํ ยามเภริสัท์ทํ สัญ์ญาเปน์ติ ขณัน์ติ เต ลัพ์ภาติ ชนตา สัต์ติ มูเลหิ ขณตา ธุวํ หริปุญ์เชย์ยชนตา ทิวา ขณัน์ติ สัต์ตีหิ รัต๎ยํ กุท์ธาลํ ขณิติ ขณัน์ติ สัพ์พรัต์ติยํ อัญ์ญมัญ์ญํ อัป์ปัส์สัน์ตา มัช์เฌ จาติตัต์ตา สิมํ อรุณุค์คมเน กาเล มัช์เฌ เภรึ นทาปยิ เภริสัท์เทน ชนตา ธาวัน์ตา ปัส์สิตุภิน์นํ ตทา ลัพ์ภวตา วาโท อุต์ตาโน สัพ์พขณิกํ หริปุญ์เชย์ยตา วาโท /**272คัม์ภิโร อสีติคุโณ ตทา อาทิต์ตราชา นํ หริปุญ์เชย์นาครํ อุก์กุฏ์ฐาเปสิ สัท์เทหิ มหัน์เตหิ จ เภริโย ชโยชโย มยัน์ติ ลัพ์โภราชา ปราชิโต หรถ สัต์ตุโน สัพ์เพ ทาสกัม์เม กโรถ โนติ.’
/*271ชนทั้งสองฝ่ายกระทำกัตติกานัดหมายกันแล้ว ก็เลือกหาที่ที่พื้นเรียบราบเสมอ พระเจ้าละโว้ได้ข้างปาจิณทิศ พระยาหริปุญชัยได้ข้างปัจฉิมทิศ ชนทั้งสองฝ่ายพอได้สัญญา เสียงกลองสำหรับย่ำยามหนึ่งแล้วก็ลงมือขุดกันไป พวกชาวละโว้ขุดด้วยด้ามหอกยั่งยืนอยู่ แต่พวกหริปุญชัยขุดด้วยหอกในเวลากลางวัน ขุดด้วยจอบในเวลากลางคืนจนตลอดรุ่ง ชนทั้งสองฝ่ายไม่แลเห็นกันแลกัน เพราะจะล่วงเกินเขตรแดนในท่ามกลางไป พอเวลาอรุณขึ้นมา เสียงกลองในกลางเมืองก็บันฦๅลั่น พวกชนทั้งหลายก็แล่นไปดูด้วยเสียงกลองทั้งสองฝ่าย ในเวลานั้นเสียงคนกล่าวกันว่า พวกชาวละโว้ขุดตื้น พวกหริปุญชัยขุดลึกคูณลงไปถึงแปดสิบศอก ครั้งนั้นพระเจ้า/*272อาทิตยราช จึงให้ชาวนครหริปุญชัยพิฆาฏพิชัยเภรีโห่ร้องก้อง ประกาศด้วยเสียงอันดังว่า เราทั้งหลายได้ไชยชนะ พระเจ้าละโว้ปราไชยพ่ายแพ้แล้ว ท่านทั้งหลายจงจับพวกราชศัตรูมากระทำเปนทาษกรรมกรของเราให้หมดทั้งสิ้น
‘ตทาปิ ราชปุต์โต โส กัม์โพชาชนตาปิ จ อัญ์ญมัญ์ญํ ปโลเกน์ติ นัต์ถุปายํ ชยํ กรํ ปลายิต๎วา ตุริเตน สกรัฏ์ฐํ นครํ คมํุ หัต์ถี อัส์เส ชเน ทัน์เธ ฉัท์เทน์ติ อนเปก์ขิเต.’
เวลานั้นพระราชบุตรพระเจ้าละโว้กับคนชาวกัมโพชแลดูกันอยู่ไม่มีอุบายที่จะกระทำให้ชนะได้ ก็พากันรีบหนีไปยังนครเขตรแดนของตน ทิ้งช้างทิ้งม้าแลคนที่เลื่อยล้าเสียไม่เหลียวแลเลย
‘อถ ราชวโร ทิต์ตราชนามโก วิชยปัต์โต ปมุทิตมานโส /**273สังคามวิชิตสิก์ขิตโยธิโน เสเน สมัจ์โจ ปัจ์ฉโตนุธาวิ.’
ครั้งนั้นพระราชาผู้ประเสริฐทรงพระนามพระเจ้าอาทิตยราชได้/*273ไชยชนะแล้ว ก็รื่นเริงบันเทิงพระราชหฤไทย จึงพร้อมกับด้วยอำมาตย์เสด็จแล่นติดตามโยธาเสนาที่ได้ฝึกหัดเคยชนะข้าศึกสงครามแล้วไปข้างหลัง
‘อถ จ สุรโยธา ตุริตตุริตา ขัค์คภัณ์ฑาทิหัต์ถา ลัพ์โภราชานํ พัน์ธึสุ ฉัฑ์ฑิตอัส์สหัต์ถิสชนเน คหึสุ ลภิต๎วา เตสุ ภัณ์เฑ ปตินิวัตตาทิต์ตรัญ์โญ ทัส์เสสํุ.’
สุรโยธาทั้งหลายนั้น มีมือถือสิ่งของมีพระขรรค์แลภัณฑะเปนต้น เร่งรีบติดตามพระเจ้าละโว้ไป จับเอาม้าแลช้างกับทั้งคนที่พระเจ้าละโว้ทิ้งเสียได้แล้วก็กลับมาถวายภัณฑะที่ดีแก่พระเจ้าอาทิตยราช
‘ราชาปิ กัม์พุเช เต ทาสกัม์มกาเร สัพ์พกัม์เม ปยุญ์’
พระเจ้าอาทิตยราชก็ให้ชาวกัมโพชทั้งหลายนั้น เปนทาษกรรมกรไว้สำหรับประกอบการงานทั้งปวง
‘อิทํ สัน์ธาย โปราณาจริยา วทัน์ติ ยุท์ธํ นาม ชยปราชยํ น /**274เอกัส์ส นิจ์จกาลํ โหติ กทาจิ อัต์ตโน ชยํ กทาจิ ปราชยัน์ติ เตน ตํ ทัส์เสน์โต อาห.’
พระโบราณาจารย์เจ้า หมายเอาเหตุนี้มากล่าวไว้ว่า ขึ้นชื่อว่า/*274เกิดสงครามรบพุ่งกันแล้ว การชนะแลแพ้ย่อมไม่มีแต่ฝ่ายเดียวเปนนิจกาล บางคราวก็ชนะบางคราวก็แพ้ดังนี้ เพราะเหตุนั้นเมื่อท่านจะสำแดงการชนะแลแพ้ จึงกล่าวเปนพระคาถาไว้มีความว่า
‘ยุท์ธํ นาม อิทํ โลเก ชนาชยํ น สัท์ทเห กทาจิ โส ชโย โหติ กทาจิ โส ปราชิโต ยุท์ธกาเลปิ โยโกจิ ปัญ์ญาพลุปถัม์ภิตํ ยุท์ธุปายํ ปยุญ์เชติ สเว ชัย์โย ปัจ์จัต์ถิเก โย จ เม พลพาหเนกา น จ เม โก สมกโร อุเปก์ขมานํ ยุญ์เชติ ลัพ์ภติ โส ปราชโย ลัพ์โภ หิ อาทิต์โต ราชา อัญ์ญมัญ์ญมุปายโส /**275ทาสกัม์มกราเปน์ติ อัญ์ญมัญ์ญํ ปติกรํุ ติ.’
ขึ้นชื่อว่าการกระทำสงครามรบพุ่งกันในโลกนี้ อย่าเชื่อถือเอาความชนะแลแพ้เปนประมาณ บางคราวผู้แพ้นั้นเปนผู้ชนะ บางคราวผู้ชนะนั้นเปนผู้แพ้ ในเวลากระทำสงครามกัน ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งประกอบอุบายรบมีปัญญาเปนกำลังช่วยอุดหนุนแล้ว ฝ่ายนั้นก็ได้ไชยชนะข้าศึก อนึ่งฝ่ายใดมาประมาทเสียว่าพลพาหนะของเรามาก ใครไม่ทำเสมอเราได้แล้วประกอบแต่การเพิกเฉยเสีย ฝ่ายนั้นย่อมได้แต่ปราไชยพ่ายแพ้เหมือนอย่างพระเจ้าละโว้กับพระ/*275เจ้าอาทิตยราช กระทำกันแลกันให้เปนทาษกรรมกรด้วยอุบายทั้งสองฝ่ายกระทำโต้ตอบกันดังนี้
‘เอวํ อาทิต์ตราชา ชยํ ปติลภิต๎วา หัฏ์ฐตุฏ์โฐ หุต๎วา นครารัก์ขิตานํ นานาเทวตานํ พลิกัม์มํ กัต๎วา ชยเภรึ นทาเปต๎วา สัพ์พตุริเยหิ จ ปัค์คัณ๎หาเปสิ.’
พระเจ้าอาทิตยราช กลับได้ไชยชนะอย่างนี้แล้ว ก็ยินดีรื่นเริงบันเทิงพระราชหฤไทย แล้วก็กระทำพลีกรรมแก่เทพยดาทั้งหลาย ซึ่งรักษาพระนครด้วยประการต่างๆ จึงให้พิฆาฏพิไชยเภรีประโคมสรรพดุริยางคดนตรีบันลือลั่น
‘ตโต ปภูติ ยัญ์จ กัม์พุชพเลหิ ขณิตํ อุก์ขลิกรณัต์ถํ มัต์ติกปิณ์ฑํ คเหต๎วา มหาสราชํ หุต๎วา ตํ อุก์ขลิรหทํ นาม วุจ์จัน์ติ.’
จำเดิมแต่นั้นมาที่ใดที่พลนิกายชาวกัมโพชทั้งหลาย ได้ขุดถือเอาก้อนดินมากระทำเปนหม้อแล้วเกิดเปนสระใหญ่ขึ้น คนทั้งหลายร้องเรียกที่นั้นให้ชื่อว่า อุกขลิรหทะ ห้วงน้ำเปนที่กระทำหม้อ
‘ยัญ์จ เตหิ ขณิตํ หริปุญ์เชย์ยชนเตหิ ปติตํุ พาเลหิ /**276ขณิตัตต ต พาลรหทํ นาม วุจ์จัน์ติ.’
ก็ที่ใดที่คนชาวหริปุญชัยนครทั้งหลายนั้นขุดแล้ว มีความเปน/*276ที่อันคนพาลขุดเพื่อจะโต้ตอบต่อสู้กัน คนทั้งหลายร้องเรียกที่นั้นให้ชื่อว่า พาลรหทะ ห้วงน้ำของคนพาล
‘ยัญ์จ ทหํ อาทิต์ตรัญ์ญา ขณาปิตํ ตาว ทิวา สัต์ติมูเลหิ ขณาปิตัต์ตํ ตํ ทิวทหํ นาม วุจ์จัน์ติ.’
อนึ่งสระใดที่พระเจ้าอาทิตยราชให้ขุดแล้ว มีความเปนสระที่พระเจ้าอาทิตยราชให้ขุดด้วยด้ามหอกในเวลากลางวัน สระนั้นคนทั้งหลายร้องเรียกให้ชื่อว่า ทิวทหะ สระขุดกลางวัน
‘เตปิ ยาวัช์ชัต์ตนา ปากฏา โหน์ติ.’
สระทั้งสองนั้นยังปรากฏอยู่จนตราบเท่าทุกวันนี้
‘เอวํ หิ โส ราชวโร สุชิโต เมงคานํ พัน์โธ อุป์ปัช์ชิส์สตีติ สัม์พุท์ธเสฏ์เฐน สุพ๎ยากโรน์โต อุป์ปัต์ติโสโธธ ติปุริลัก์ขํ สัก์ขรปัต์ตํ รัต์ตเจติยัญ์จ สัพ์เพสุ ลัก์ขํ ทิต์ตราชกตํ ทุเวรหทํ หริปุญ์ชลักชํ /**277โสภิตกตํ สกจาริกัต์ถํ ยาวัช์ชัต์ตนา อปากฏา เต อาทิต์ตภูเป อภิวัต์ตมานา ตโต อัป์ปรา วัต์ถุ ปาทิเต เย มยัม์ปิ ญาเต ปฏิปาฏิยา เตติ.’
แท้จริงพระเจ้าอาทิตยราชนั้น สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐได้พยากรณ์ไว้ว่า จักบังเกิดขึ้นเปนพระราชาผู้ประเสริฐ เปนผู้ชนะด้วยดี เปนเผ่าพันธุ์ของพวกเมงค์ด้วยประการดังนี้ อาจารย์ผู้ชำระอุบัติความเกิดขึ้นในเรื่องนี้/*277ได้กล่าวไว้ว่าหลักถานที่กำหนดของบุรีมีสาม คือ พระเจดีย์ก้อนกรวดสีแดง แลหลักถานที่กำหนดในที่ทั้งปวง ที่พระเจ้าอาทิตยราชกระทำแล้ว แลห้วงน้ำสองแห่งเปนหลักถานที่กำหนดในหริปุญชัยนคร เปนที่ที่พระเจ้าอาทิตยราชกระทำไว้งดงาม เพื่อเปนที่เสด็จประพาศเล่นของพระองค์ สถานที่เหล่านั้นหาได้ปรากฏมาจนทุกวันนี้ไม่ งดงามอยู่แต่ในแผ่นดินพระเจ้าอาทิตยราชเท่านั้น วัตถุสถานที่แห่งอื่นอิกที่นอกไปจากนี้ ยังจะมีปรากฏด้วยประการใด ข้าพเจ้าทั้งหลายจะให้รู้ไปโดยลำดับด้วยประการนั้น
‘อิติ หริปุญ์เชย์ยนิท์เทโส โปราณจาริกานุสาเรน โพธิรํสินา นาม มหาเถเรน ลังกโต เตรสโม ปริจ์เฉโท นิฏ์ฐิโต.’
หริปุญชัยนิทเทศดังนี้ พระมหาเถรผู้มีนามว่า โพธิรังษีแต่งไว้แล้วตามโบราณจารึก
ปริเฉทที่ ๑๓ จบแล้ว
จามเทวีวงษ์ ปริเฉท ๑๔
/**278‘เตนโข ปน สมเยน ลัพ์โภราชา อัต์ตโน ปุต์ตัส์ส พาลตรัส์ส มหตํ พลนิกายํ สมาทาย ปลายัน์ตัส์ส โทมนัส์ส ปัต์โต เอกํ ปุต๎ริยนามกํ อมัจ์จํ อัต์ตอุปัฏ์ฐากมาคตํ อาห’
/*278ก็สมัยนั้น พระเจ้าละโว้ ให้รวบรวมพลนิกายหมู่ใหญ่ของพระราชบุตรพระองค์ซึ่งหนีกลับมาได้แล้ว ก็เสียพระไทย จึงดำรัสกับอำมาตย์ผู้หนึ่ง ชื่อว่าปุตริยอำมาตย์ ซึ่งได้อุปฐากพระองค์มา
‘ตาต อมัจ์จ อหํ อติวิย สัช์ชัป์ปัต์โตม๎หิ อัม๎หากํ ปน พลนิกายา อาทิต์ตรัญ์โญ พลนิกายโต อติเรกตรา โหน์ติ กึสัก์ขิส์สสิ หริปุญ์เชย์ยนิค์คหํ กาตํุ จ อาทิต์ตราชํ อัม๎หากํ วเส กาตุน๎หิ.’
ว่าดูกรพ่อปุตริยอำมาตย์ เราอายนัก พลนิกายของเรามากกว่าพลนิกายของพระเจ้าอาทิตยราช ท่านจักสามารถข่มขี่หริปุญชัยนคร กระทำพระเจ้าอาทิตยราชให้อยู่ในอำนาจเราได้หรือไม่
‘โส อาห สัก์โกมิ เทวาติ’
ปุตริยอำมาตย์ทูลว่า ข้าแต่สมมุติเทวราชเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าสามารถ
‘เตนหิ กึ ต๎ว ลัท์ธํุ วัฏ์ฏตีติ’
ถ้าดังนั้นท่านจะต้องประสงค์อะไรบ้าง
/**279‘เทว นครนิค์คหํ นาม หัต์ถิอัส์สสุรโยธาพลนิกาย สัต์ติโตมรสทรสัท์ทวัน์เต ถามคตุตรพหุตเร มยาลัท์ธํุ วัฏ์ฏตีติ อาห’
/*279ข้าแต่สมมุติเทวราชเจ้า ชื่อว่าการข่มขี่พระนคร (ตีบ้านเมือง) สมควรที่ข้าพระพุทธเจ้าจะได้รับพระราชทานช้างม้าสุรโยธาพลนิกายแลหอกยาวหอกซัด แลเครื่องดุริยางคดนตรีที่มีเสียงดังสนั่น ให้มีกำลังมากกว่าข้าศึก
‘ราชา สาธูติ วัต๎วา พลนิกาเย สัน์นิปาเตต๎วา ตัส์ส สัก์การํ กัต๎วา ราชกุก์กุฏภัณ์ฑํ ทัต๎วา หริปุญ์เชย์ยนครํ ปุนาคัจ์ฉัน์ตํ อาณาเปสิ’
พระเจ้าละโว้ดำรัสว่าดีแล้ว จึงให้ประชุมพลนิกายพร้อมกันแล้ว ก็กระทำสักการะพระราชทานเครื่องราชกุกกุฏภัณฑ์แก่ปุตริยอำมาตย์นั้น แล้วจึงโปรดให้ยกมายังหริปุญชัยนครอิก
‘โสปิ พลนิกาเย คเหต๎วา อาคัน์ต๎วา คิรีนํ ปัพ์พตานัญ์จ อติก์กมิต๎วา หริปุญ์เชย์ยเขต์ตคณํ ปัต๎วา ปัต๎วาน นครารัก์ขกาเทวตานํ อานุภาเวน สัพ์เพเต /**280มัค์คมุฬ๎หา หุต๎วา หริปุญ์เชย์ยํ อปัส์สิต๎วา อชานิต๎วา อุต์ตราภิมุขํ กัต๎วา ปัพ์พตปาเทน คัน์ต๎วา ติรสารินทีติเร สารเวท์ธนครํ ปาปุณึสุ ตัต์ถ สัม์ปัต์ตกาเลเยว มัค์คมุฬ๎หาติ ญัต๎วา ปฏินิวัต์ติต๎วา ปุนาคัน์ต๎วา เอกํ อุทกนทึ ปัต๎วา ตัส์สา ปัจ์ฉิมทิสาภาเคน อาคัน์ตุกามา ตํ โอตริต๎วา มุญ์ชติณสัณ์ฐหนํ อุปริมัท์ทัน์ตา อัก์กมัน์ตา ชังเฆหิ อุรูหิ นาภีหิ นิมุค์คา หุต๎วา’
ส่วนปุตริยอำมาตย์นั้น ก็พาพลนิกายข้ามภูเขาเล็กภูเขาใหญ่ มาถึงเขตรแดนหริปุญชัยนคร พอถึงแล้วพลนิกายทั้งปวงก็พากันหลงทาง ไม่เห็นไม่/*280รู้จักหริปุญชัยนคร จึงบ่ายหน้าเฉภาะต่อทิศอุดรไปตามเชิงเขาจนถึงสารเวทธนคร ใกล้แม่น้ำติรสารีนที ด้วยอานุภาพของเทพยดาที่รักษาพระนคร พอถึงที่นั้นแล้วก็รู้สึกว่าหลงทาง จึงพากันกลับมาอิกถึงแม่น้ำน้อยแห่งหนึ่ง ปราถนาจะมาทางทิศาภาคข้างปัจฉิมทิศของแม่น้ำน้อยนั้น จึงข้ามลงไปยังที่นั้น ย่ำเหยียบบนสหนุ่น อันปูลาดไปด้วยหญ้าปล้อง ก็พากันจมลงไปเพียงแฆ่งบ้าง เพียงขาบ้าง เพียงสะดือบ้าง
‘อถ เน ตีเร ติฏ์ฐัน์ตา ชนตา ทิส๎วา โอสกิถ โอสกิถาติ คัจ์ฉถ คัจ์ฉถาติ วทึสุ’
ครั้งนั้นหมู่คนที่ยืนอยู่ริมฝั่งน้ำ ได้เห็นพลนิกายเหล่านั้นแล้ว บางพวกกล่าวว่าท่านทั้งหลายจงถอยกลับจงถอยกลับ บางพวกกล่าวว่าท่านทั้งหลายจงไปจงไป ดังนี้
‘เอวํ วุต์ตัต์ตา ตํ ขุท์ทกมาติกํ ปริวัต์ติมาติกํ นาม วุจ์จติ /**281ตัม์ปิ ยาวัช์ชัท์ทนา ปากฏํ’
เพราะเหตุที่กล่าวแล้วอย่างนี้ คนจึงร้องเรียกเหมืองน้อยนั้น ให้/*281ชื่อว่า ปริวัตติมาติกา เหมืองเปนที่กลับมาดังนี้ ถึงเหมืองนั้นก็ยังปรากฏอยู่จนทุกวันนี้
‘เตสุ ตํ อติก์กมิต๎วา ปัจ์ฉิมทิสาภาคาภิมุขํ อาคัจ์ฉัน์เตสุ พิงคมหานทีตีรํ ปาปุณึสุ’
ครั้นพลนิกายเหล่านั้นล่วงเลยที่นั้นมาแล้ว ก็บ่ายน่าเฉพาะต่อปัจฉิมทิศาภาคมาถึงฝั่งแม่น้ำพิงคมหานที
‘ตทา เต มุฬ๎หภาวํ ญํต๎วา อัญ์ญมัญ์ญํ วทึสุ อัม์โภ หริปุญ์เชย์นครํ พิงคนทิยา ปัจ์ฉิมทิเส ติฏ์ฐติ มยํ พิงคนทึ อติก์กมิต๎วา ปัส์สิส์สาม หริปุญ์เชยยัน์ติ’
ในกาลนั้นพลนิกายเหล่านั้นรู้สึกว่าหลงทาง แล้วจึงเจรจากันว่า พ่อเอ๋ย หริปุญชัยนครตั้งอยู่เบื้องปัจฉิมทิศ แห่งแม่น้ำพิงคนที เราทั้งหลายล่วงเลยแม่น้ำพิงคนทีไปแล้วก็จะแลเห็นหริปุญชัยนคร
‘อถ เต สัพ์เพ พิงค์ โอตริต๎วา ปัจ์ฉิมํ วุย๎หัน์ติ’
ทีนั้นพลนิกายเหล่านั้นก็ข้ามแม่น้ำพิงคนที ลอยล่องลงไปข้างปัจฉิมทิศ
/**282‘นทีมัช์เฌ สัม์ปัต์ตกาเลเยเว กัส์เสกัส์สจิ ปุต์โต อุทกวาเหน อติวาหิตัต์ตา นิมุค์คา หุต๎วา มรัน์ติ’
/*282พอถึงกลางแม่น้ำ บุตรของคนคนหนึ่งก็จมน้ำตาย เพราะสายน้ำเชี่ยวยิ่งนัก
‘เต ญาตกา อัญ์ญมัญ์ญํ อปัส์สัน์ตา โรทัน์ตา ปุต์โต เม อิมัส๎มึ มรณํ ปิตา เม อิมัส๎มึ มรณํ คัจ์ฉัน์ตีติ’
ญาติทั้งหลายไม่แลเห็นกันก็ร้องไห้ ว่าบุตรของเราว่าบิดาของเราพากันไปตายในแม่น้ำนี้
‘เตน ตํ อัณ์ณวํ อัณ์ณวรหโทติ วุจ์จัน์ติ ยาวัช์ชัต์ตนา นามา ปากฏา โหน์ติ’
ด้วยเหตุนั้นคนทั้งหลายจึงร้องเรียกห้วงน้ำนั้นว่า อัณณวรหทะ ห้วงน้ำทเลดังนี้ ชื่อของห้วงน้ำนั้นยังปรากฏอยู่จนทุกวันนี้
‘เต พิงค์ อติก์กมิต๎วา ปุรโต คัน์ต๎วา เอกํ ขุท์ทกมาติกํ คัม์ภีร์ตรํ ปัต๎วา อุต์ตานาติ สัญ์ญาย โอตรัน์ตา ตัส์สาย คัม์ภีรตาย เต โอสีทัน์ติ มรัน์ติ’
พลนิกายทั้งหลายเหล่านั้นล่วงเลยพิงคนทีไปข้างน่าก็บันลุถึงเหมืองน้อยอันลึกอย่างยิ่งแห่งหนึ่ง สำคัญว่าตื้นก็พากันข้ามไป พลนิกายเหล่านั้นก็จมลงตาย เพราะเหมืองน้อยนั้นลึก
/**283‘คัม์ภิรัน์ติ คัม์ภีรตรัน์ติ มหาสัท์ทํ กโรน์ติ กัม์โพชภาสาย วาจเก พิงคาช๎รัจ์จัน์ติ’
/*283พลนิกายทั้งหลาย ร้องด้วยเสียงอันดังว่า เหมืองน้อยนี้ลึก เหมืองน้อยนี้ลึกนักดังนี้ ในคำพูดของภาษาชาวกัมโพชว่าพิงคาชรัจดังนี้
‘เตน ตโต ปภูติ ตํ มาติกํ ช๎รัจ์จัน์ติ วุจ์จัน์ติ’
ด้วยเหตุนั้น จำเดิมแต่กาลนั้นมา คนทั้งหลายร้องเรียกเหมืองน้อยนั้นว่า ชรัจ ดังนี้
‘ตํ อติก์กมิต๎วาาว ตัส์สา ปัจ์ฉิมทิสาภาเคน คัน์ต๎วา มุฬ๎หิต๎วา ทัก์ขิณทิสายํ คมึสุ ปุนตํ อติก์กมิต๎วา ตัส์สา ปุรัต์ถิมายํ เอกํ ปเทสํ สมตลํ ทิส๎วา ตัต์ถขัน์ธาวารํ นิวาสยึสุ’
พลนิกายทั้งหลาย ครั้นล่วงเลยเหมืองน้อยนั้นไปแล้ว จะไปข้างปัจฉิมทิศของเหมืองน้อยนั้นก็หลงไปเสียข้างทักษิณทิศ แล้วล่วงเลยไปอิก จึงได้เห็นประเทศที่ตำบลหนึ่ง ข้างบุริมทิศของเหมืองน้อยนั้น เปนที่มีพื้นเสมอ ก็ตั้งค่ายอาไศรยอยู่ในที่นั้น
‘ขัน์ธาวารํ นาม กัม์โพชภาสาย จาม์มนัน์ติ วุจ์จัน์ติ’
คนทั้งหลายร้องเรียกชื่อค่ายนั้น ด้วยภาษาชาวกัมโพชว่า จามนะ ดังนี้
/**284‘เตน หริปุญ์เชย์ยชนตาปิ จาม์มนัน์ติ วุจ์จัน์ติ ยาวัช์ชัต์ตนา ปากฏา’
/*284ด้วยเหตุนั้น ถึงพวกคนชาวหริปุญชัยนคร ก็ร้องเรียกว่าจามนะ ดังนี้ ปรากฏมาจนทุกวันนี้
‘เต ตัต์ถ วสัน์ตาว นครํ อารัก์ขกเทวตานุภาเวน วิมุฬ๎หา หุต๎วา ทิสานุทิสํ นชานัน์ติ เตสํ ปาเฐย์ยัม์ปิ ขยํ คโต อุก์กัณ์ฐิตกโทมนัส์สา หุต๎วา ติฏ์ฐัน์ติ’
พลนิกายเหล่านั้น เมื่ออยู่ในค่ายนั้น ก็หลงไปไม่รู้ว่าทิศน้อยทิศใหญ่ ด้วยอานุภาพของเทพยดาที่รักษาพระนคร ครั้นสิ้นเสบียงอาหารลงแล้ว ก็เกิดความกระสรรโศกเศร้าเสียใจอยู่ในที่นั้น
‘ตทา อาทิต์ตราชา ตํ สาสนํ สุต๎วา ชยเภรึ จาราเปต๎วา สกพลนิกาเย สมูเหต๎วา นครโต นิก์ขมิต๎วา เตหิ สัท์ธึ ยุชฌาการํ ทัส์เสสิ’
ในกาลนั้นพระเจ้าอาทิตยราชได้สดับทราบคดีเรื่องนั้นแล้ว ก็ให้พิฆาฏพิไชยเภรีป่าวร้องให้ประชุมพลนิกายของพระองค์ เสด็จออกจากพระนครแล้ว สำแดงพระอาการว่าจะกระทำการยุทธนาการ กับด้วยชนทั้งหลายเหล่านั้น
‘ตมัต์ถํ ทัส์เสน์โต อาห’
พระสังคาหิกาจารย์ เมื่อจะสำแดงเนื้อความนั้น จึงได้กล่าวเปนพระคาถาไว้ดังนี้
/**285‘ตโต อาทิต์ตราชาปิ หริปุญ์เชย์ยปากโฏ สุณิต๎วา ปุต๎ริยามัจ์จํ พลคาหํ อิธาคตํ ตุฏ์ฐหัฏ์โฐ ปโมทัน์ติ ชยเภรี นทาปยิ สุรโยเธ สมูเหต๎วา หัต์ถี อัส์สา รถา ปติ นครัม๎หา ภินิก์ขมา อิน์โทราชาว สูรกํ มิคคณํ ปวิสัน์โต อสํภิโตว เกสโร ปัต๎วาน สมิปํ ฐานํ หเร พาลชเน ตุเม๎ห กิมัต์ถาย อิธาคตา อกิจ์จการทุเมธา มัจ์จุมุเข วสํ คตา เกน ตุเม๎ห ปยุญ์เชติ โกวา ตุม๎หากํ เชฏ์ฐโกติ’
/*285ลำดับนั้น พระเจ้าอาทิตยราชเปนพระราชาปรากฏในหริปุญชัยนคร ครั้นได้สดับว่าปุตริยอำมาตย์พาพลนิกายมาในที่นั้น ก็ยินดีรื่นเริงบันเทิงพระราชหฤไทย จึงให้พิฆาฏพิไชยเภรีบันลือลั่น ให้ประชุมสุรโยธาช้างม้าแลรถคนเดินเท้าออกจากพระนคร ประดุจดังพระอินทรเทวราชอันเสด็จเข้าไปใกล้หมู่อสูร ฤๅประดุจดังพระยาไกรสรราชสีห์อันองอาจเข้าไปใกล้ฝูงเนื้อฉนั้น เสด็จเข้าไปถึงที่ใกล้แล้วจึงดำรัสอย่างนี้ว่า ดูกรคนพาลเหล่าร้ายทั้งหลาย ท่านทั้งหลายมาในที่นี้จะต้องประสงค์อะไร ท่านทั้งหลายมีปัญญาชั่วช้าไม่รู้จักกิจการอะไร ไปแล้วยังอำอาจในปากพระยามัจจุราช ฤๅใครเปนเจ้านายของท่านใช้ท่านมาด้วยเหตุอะไร
/**286‘ตทา ปุต๎ริยมัจ์โจ โส มรเณนาภิตัช์ชิโต ยุท์ธาการํ น ชานาติ ทูตํ ปาเหสิ ภูมิปํ กัม์โพชาติ มยํ เทว ทูตํ ปาเหสิ อิท์ธิมา อิท์ธูปายํ น ปัส์สาม ตุม๎หากํ ทาสมาคตา อหัม์ปิ อมัจ์โจ รัญ์โญ ปุต๎ริยนามาติ ปากโฏ กิจ์จากิจ์จกเร โปเส สัพ์พกัม์เม ปยุญ์ชิโตติ.’
/*286ในกาลนั้น ปุตริยอำมาตย์นั้น อันมรณภัยคุกคามอย่างยิ่งแล้ว ไม่รู้ที่ว่าจะกระทำยุทธนาการได้ จึงส่งทูตไปกราบทูลพระเจ้าอาทิตยราชภูมิบาลว่า ข้าแต่สมมุติเทวราชเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายคือชาวกัมโพช พระเจ้าละโว้ผู้มีฤทธิ์ใช้มาให้เปนทูต ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายจะได้เห็นอุบายในการกระทำฤทธิ์อย่างใดอย่างหนึ่งก็หามิได้ ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายมาเปนข้าของพระองค์ ส่วนข้าพระพุทธเจ้าเปนอำมาตย์ของพระเจ้าละโว้ ปรากฏชื่อว่าปุตริยอำมาตย์ เปนผู้ดูแลให้ราชบุรุษที่กระทำราชกิจน้อยใหญ่ประกอบการงานทั้งปวง
‘ทูตัส์ส วจนํ สุต๎วา ทิต์ตราชา อิทํ พ๎รวิ เตนหิ อภยํ เทมิ ตุม๎หากํ วสมาคตํ /**287สปถํ วจนํ สุต๎วา สัจ์จภาวํ วิชานิตํุ.’
พระเจ้าอาทิตยราช ครั้นได้สดับคำทูตกราบทูลแล้วจึงดำรัสคำนี้ว่า ถ้ากระนั้นเราจะให้อภัยแก่ท่านทั้งหลายที่มาอยู่ใต้อำนาจ/*287จะได้ฟังคำสาบาล จะได้รู้ประจักษ์ว่าท่านทั้งหลายเปนคนซื่อสัตย์
‘กัม์โพชา สาธุ วัต๎วาน อกํสุ สปถูชุกํ สัจ์จภาวํ คเหต๎วา โส อิทํ เตสํ ปุน พ๎รวิ อัญ์ชกัม์มํ อนิสารํ มหาเมต์ตึ กโรม๎หเส.’
ชาวกัมโพชทั้งหลายรับพระราชบัญชาว่า สาธุ แล้วก็กระทำการสาบานแสดงความซื่อสัตย์ถวาย ส่วนปุตริยอำมาตย์รับเอาความสัตย์แล้ว ก็กล่าวคำนี้แก่ชาวกัมโพชเหล่านั้นอิกว่า เราทั้งหลายจงกระทำไมตรีจิตรอย่างใหญ่ ให้เปนกรรมดุจยาหยอดอย่าให้ปราสจากสารประโยชน์
‘ตทา ปุต๎ริยมัจ์โจ โส ปัณ์ณาการํ สพาหนํ นิยาเทต๎วาน สัพ์พัน์ตํ ตัส์ส อาทิต์ตราชิโน วัน์ทิต๎วา ตํ ขมาเปต๎วา นิสีทิ อภยํ สุขํ.’
ครั้งนั้น ปุตริยอำมาตย์ ก็ถวายบรรณาการกับพาหนะทั้งสิ้นแก่พระเจ้าอาทิตยราช แล้วถวายบังคมให้พระเจ้าอาทิตยราชให้โปรดพระราชทานโทษ แล้วก็นั่งอยู่เปนศุขไม่มีภัย
/**288‘ตทา ราชา ปโมทิต๎วา ชยเภรึ นทาปยิ อุก์กัฏ์ฐิกํ การาเปสิ สัต์ตัก์ขัต์ตํุ ชยัน์ตีติ.’
/*288ในกาลนั้น พระเจ้าอาทิตยราช ก็รื่นเริงบันเทิงพระราชหฤไทย แล้วให้บันฦๅกลองไชยเภรีโห่ร้องเอาชัยถึง ๗ ครั้ง
‘ตโต ราชาว อาทิต์โต จิน์เตน์โต กัม์พุเช พเล สัน์ตัป์เปต๎วา ปณีเตหิ อาหาเรหิ วัต์ถาทีหิ เนย์ยัน์ติ เต วสาเปน์ติ หริปุญ์เชย์ยปัจ์ฉิเม สกยสํ ปากฏัต์ถ กาเรต๎วา เทติ กัม์พุเช มหัพ์พเลหิ กัต์ตตา มหัพ์พลา ติ นามโส.’
ลำดับนั้น พระเจ้าอาทิตยราชทรงพระจินตนาการอยู่ จึงโปรดเกล้าให้เลี้ยงดูพวกพลชาวกัมโพชเหล่านั้น ให้อิ่มหนำสำราญด้วยอาหารอันประณีต แล้วพระราชทานสิ่งของต่างๆ มีผ้านุ่งห่มเปนต้น แล้วนำไปให้อยู่หลังเมืองหริปุญไชยนคร กระทำให้ปรากฏพระยศของพระองค์ แล้วพระราชทานให้ชาวกัมโพช ชื่อว่ามทัพพละ เพราะพระองค์กระทำด้วยพลหมู่ใหญ่
‘ตทา เตปิ จ กัม์โพชา พ๎ยาธิโรเคหิ ปีฬิโต ติพ์พโรเคหิ มเต เต /**289ตัต์ติน์ทิเว นิรัน์ตเร กเฬวรา พหู โหน์ติ น จ สัก์โกน์ติ ทัย๎หเร เอกัส๎มึ ขุท์ทนทิยํ ฉัฑ์เฑน์ติ เต ทิเนทิเน ชนตา ตํ ชิคุจ์ฉัน์ติ เตน ชิคุจ์ฉตินามสา ยาว สาช์ชตนา โหติ หริปุญ์เชย์ยปัจ์ฉิเม’
ส่วนพวกชาวกัมโพชเหล่านั้นก็เกิดพยาธิโรคเบียดเบียนขึ้น พากันล้มตายด้วยโรคอันแรงร้ายอยู่/*289เนืองๆ ทุกคืนทุกวัน จนมีชากศพมากไม่อาจเผากันได้ ก็ทิ้งลงในแม่น้ำน้อยแห่งหนึ่ง ทุกวันทุกวัน คนทั้งหลายก็เกลียดแม่น้ำน้อยนั้น เพราะเหตุนั้น แม่น้ำน้อยนั้นจึงได้มีชื่อว่า ชิคุจ์ฉ ต่อมาจนทุกวันนี้ มีอยู่ข้างหลังเมืองหริปุญชัยนคร
‘อาทิต์ตราชา อัส์โสสิ ตํ ปวุต์ตึ ทยาลุโก กัม์โพชพลนิกายํ อานยิต๎วา คเนย์ยเก ตัต์ถ คัม์เม วสาเปสิ เตน กัม์โพชคามตูติ.’
พระเจ้าอาทิตยราช ได้สดับประพฤติเหตุนั้นแล้ว ก็มีพระไทยเกิดความสงสารมาก จึงให้พาพวกพลนิกายชาวกัมโพชมาให้อยู่ในหมู่บ้านชื่อว่าคเนย์ยกะคานในหริปุญชัยนครนั้น เพราะเหตุนั้น หมู่บ้านนั้น จึงเป็นบ้านชาวกัมโพช
‘ตโต อปรภาเค เต สัพ์เพ ชนตา อัต์ตโน ปุต์ตทาเร อนุส์/**290สรัน์ตา อุก์กัณ์ฐิตคตา โหน์ติ อาทิต์ตรัญ์โญ จิต์ตํ อาราเธต๎วา อัต์ตโน วิสยนครคมนมัค์คํ ยาจึสุ’
ภายหลังในสมัยอื่น พวกคนทั้งปวงเหล่านั้น รลึกถึงบุตร/*290แลภรรยาของตน ก็เกิดความทุกข์เดือดร้อนขึ้น จึงยังพระไทยของพระเจ้าอาทิตยราชให้ทรงยินดีแล้ว ก็กราบทูลขอหนทางที่จะกลับไปยังบ้านเมืองที่อยู่ของตน
‘อาทิต์ตราชา เตสํ อนาถคมนํ สุต๎วา การุญ์ญจิต์ตํ อุปัฏ์ฐเปต๎วา อาห โภ สเจ ตุเม๎ห สกนครํ คัน์ตุกามา สัจ์จภาเวน สปถํ กัต๎วา สปโถทกํ ปิวถ คมิถาติ’
พระเจ้าอาทิตยราชได้สดับการไปอนาถาของชาวกัมโพชเหล่านั้นแล้ว ก็บังเกิดพระไทยกรุณาจึงตรัสว่า ดูกรท่านผู้เจริญ ถ้าท่านทั้งหลายปราถนาจะไปบ้านเมืองของตน ก็จงกระทำการสาบานตามความซื่อสัจ ดื่มกินน้ำสบถแล้วก็พากันไปเถิด
‘เต สาธูติ วัต๎วา ราชานํ วัน์ทึสุ’
ชาวกัมโพชเหล่านั้นรับพระราชบัญชาว่า สาธุ แล้วก็ถวายบังคมลาพระเจ้าอาทิตยราช
‘อถ ราชา มหาสุวัณ์ณสราวกํ อุทเกน ปุเรต๎วา อัต์ตโน /**291ขัค์ครตนสัต์ติรตนัญ์จ โธวาเปต๎วา สัพ์เพ ฉกามวจรเทวตา อิน์ทพ๎รห๎มปมุขา ปขึ กัต๎วา สัพ์เพ เต กัม์โพชา ปุต๎ริยมัจ์จปมุขา สปถํ การาเปต๎วาว ปิวาเปถาติ เปเสสิ’
ครั้งนั้นพระเจ้าอาทิตยราช ก็ให้ตักน้ำมาเต็มขันทองใหญ่ แล้ว/*291ล้างพระขรรค์แก้วแลหอกแก้วของพระองค์ เชิญเทพยดาทั้งสิ้นมีเทพยดาในชั้นกามาพจรทั้ง ๖ แลพระอินทร์พระพรหมเปนประธานให้เปนสักขีพยาน แล้วจึงให้ชาวกัมโพชทั้งสิ้น มีปุตริยอำมาตย์เปนประธานให้กระทำสาบาลแล้ว ดำรัสว่าท่านทั้งหลายดื่มกินเถิดดังนี้ แล้วก็โปรดให้ไป
‘อถ เต สัพ์เพปิ สปถํ กัต๎วา ปิวัน์ติ’
ครั้งนั้นชาวกัมโพชทั้งปวงกระทำการสาบานแล้วก็ดื่มกิน
‘อถ ราชา เตสํ หัต์ถีอาทีนํ วัต์ถาลังการานํ สัพ์พาภรณ์ภูสิตํ อลังการาเปต๎วา โภเชต๎วา เปเสสิ’
ครั้งนั้นพระเจ้าอาทิตยราช ก็พระราชทานพาหนะมีช้างเปนต้น แลผ้านุ่งห่มเครื่องประดับตกแต่ง มีประการต่างๆ แก่ชาวกัมโพชเหล่านั้นให้ประดับตกแต่ง แล้วให้บริโภคโภชนาหารแล้วก็ส่งไป
‘เตปิ ราชานํ วัน์ทิต๎วา สก นครเมว คมึสุ’
ชาวกัมโพชเหล่านั้นถวายบังคมลาพระเจ้าอาทิตยราชแล้วก็ไปยังพระนครของตน
/**292‘ปุต๎ริยมัจ์โจปิ ปัต๎วา จ ปน ราชานํ วัน์ทิต๎วา อาทิต์ตรัญ์โญ สาสนํ มิต์ตสัน์ถวภาวํ กเถสิ’
/*292ส่วนปุตริยอำมาตย์ ครั้นถึงแล้วจึงถวายบังคมพระเจ้าละโว้แล้วก็กราบทูลข่าวสารแสดงมิตรสันถวะภาพของพระเจ้าอาทิตยราชถวาย
‘อถ นํ ราชา อาห นาหัน์ตํ เตน สัท์ธึ มิต์ตสัน์ถวภาวํ กาตํุ เปเสมิ ตํ วิธํสนัต์ถํ เปเสต๎วา กัส๎มา ตุจ์ฉหัต์เถนาคตาสีติ’
ครั้งนั้นพระเจ้าละโว้ จึงตรัสกับปุตริยอำมาตย์ว่า เราไม่ได้ใช้ท่านไปเพื่อจะให้กระทำมิตรสันถวะกับด้วยพระเจ้าอาทิตยราช เราใช้ท่านไปเพื่อจะให้กำจัดพระเจ้าอาทิตยราชเสีย เหตุไฉนท่านจึงได้มามือเปล่าเล่า
‘ตํ สุต๎วา ปุต๎ริยมัจ์โจ อัป์ปฏิภาโณ หุต๎วา มํกุภูโต อโหสิ’
ปุตริยอำมาตย์ครั้นได้ฟังพระราชดำรัสแล้วก็หมดปฏิภาณ (หมดหนทางที่จะกล่าวโต้ตอบ) เปนผู้เก้ออยู่
‘ราชาปิ อธิป์ปายํ อชานิต๎วา อติมานวเสน อัต์ตโน /**293มหัพ์พลภาเวน อาทิต์ตราชานํ วิธํสนัต์ถํ อารัพ์ภิ’
ส่วนพระเจ้าละโว้ไม่ทรงทราบอธิบายนั้น ด้วยสามารถมีมานะยิ่ง/*293นักแลด้วยความที่พระองค์มีพลมาก ยังทรงพระปรารภจะกำจัดพระเจ้าอาทิตยราชเสียให้จงได้
‘ตโต การัน์ตเรเยว เอโก สิริคุต์โต นาม อมัจ์จปุต์โต ลัพ์ภราชานํ อุปัฏ์ฐหัน์โต โส จ อติกุสลตโร มามโก จ เอกทิวสํ ราชานํ อุปสังกมิต๎วา วัน์ทิต๎วา เอวมาห ยทิ เทว ตุม๎หากํ มโนรโถ มัต์ถกํ อนิฏ์ฐิโต เยว อหัน์เต มโนรถํ มัต์ถกํ ปาปุณิส์สามิ ตุเม๎ห พลนิกาเย สัช์เชต๎วา มยา สัท์ธึ อาทิต์ตราชานํ สชีวํ คเหต๎วา ตุม๎หากํ ปาเท วัน์ทาเปส์สามิ โน เจ สัก์ขิส์สามิ มํ ชีวิตา โวโรเปถาติ’
ภายหลังในกาลอื่น มีบุตรอำมาตย์ผู้หนึ่งชื่อว่า สิริคุต ได้เปนผู้อุปฐากพระเจ้าละโว้ แลสิริคุตอำมาตย์นั้น เปนคนฉลาดยิ่งนักแลเปนที่นับถือของพระเจ้าละโว้ด้วย วันหนึ่งจึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้าละโว้ ถวายบังคม แล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ข้าแต่สมมุติเทวราชเจ้า ถ้าความปราถนาของพระองค์ยังไม่สำเร็จถึงที่เพียงดังกระหม่อมแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าจะให้ความปราถนาของพระองค์นั้นถึงที่เพียงดังกระหม่อม พระองค์จงตระเตรียมพลนิกายไปกับด้วยข้าพระบาท ๆ จะจับพระเจ้าอาทิตยราชจับเปน ให้มาถวายบังคมพระบาททั้งสองของใต้ฝ่า/*294พระบาท ถ้าข้าพระบาทไม่สามารถฉลองพระเดชพระคุณได้ ขอจงปลงชีวิตข้าพระบาทเสีย
/**294‘ราชา ตัส์ส กถํ สุต๎วา อาห ตาต อหํ ตํ วจนํ สุต๎วา อติวิยโสมนัส์โส ชาโต หุต๎วา ตัส์ส สัก์การํ กัต๎วา เสนาปติฏ์ฐานํ ปัฏ์ฐเปสิ สกพลนิกาเยน สํกฒิต๎วา เตน สัท์ธึ หริปุญ์เชย์ยนครํ คหณัต์ถํ ปุน เปเสสิ’
พระเจ้าละโว้ได้สดับถ้อยคำของสิริคุตอำมาตย์แล้ว จึงตรัสว่า ดูกรพ่อสิริคุต เราได้ฟังถ้อยคำของท่านก็เกิดโสมนัสยินดีพระไทยยิ่งนัก แล้วพระองค์ก็กระทำสักการะแก่สิริคุตอำมาตย์ แล้วตั้งให้เปนที่เสนาบดี แล้วพระองค์ก็รวบรวมพลนิกายของพระองค์ส่งไปกับด้วยสิริคุตอำมาตย์ เพื่อให้ยุดถือเอาหริปุญชัยนครอิก
‘โส ราชานํ วัน์ทิต๎วา มหัน์เตหิ พลนิกาเยหิ สัท์ธึ สัพ์เพ ปน สุรโยเธ คเหต๎วา หริปุญ์เชย์ยํ อาคัญ์ฉิ’
สิริคุตอำมาตย์ ถวายบังคมพระเจ้าละโว้แล้ว ก็พาสุรโยธาทั้งปวงกับพลนิกายหมู่ใหญ่มายังหริปุญชัยนคร
‘สัพ์เพ เต ปน สุรโยธา อติวิยกุท์ธา หัต์ถมุฏ์ฐึ กัต๎วา โอฏ์ฐขาทัน์ตํ มุเขน อุก์กุฏ์/**295ฐิสัท์ทํ กัต๎วา มยํ ปุนัป์ปุนํ หริปุญ์เชย์ยํ น จ สห ปุต์เตหิ ฆเร วสิตํุ ลภิม๎หา อิทานิ ตํ ลภิต๎วา สัพ์เพ นาคเรหิ เอกํ คเหต๎วา อัม๎หากํ รัญ์โญ ทาสํ กโรมาติ วทัน์ตา อาคมึสุ อนุก์กเมเนวาคัน์ต๎วา สุจิสัณ์ฐนครํ ปัต๎วา อารัก์ขานํ เทวตานํ อานุภาเวน สัพ์เพ เต มัค์ควิมุฬ๎หา หุต๎วา ปราปรํ คัน์ต๎วา พิงคนทีตีรํ ปัต๎วา’
ส่วนสุรโยธาทั้งปวงก็ยิ่งโกรธ กำหมัดกัดริมฝีปากเข้าแล้วกระทำเสียงโห่ด้วยปากกล่าวอยู่ว่า /*295เราทั้งหลายไปหริปุญชัยนครบ่อยๆ ไม่ได้อยู่ในเรือนกับด้วยบุตรแลภรรยา ทีนี้ได้หริปุญชัยนครแล้ว จะจับคนจากชาวเมืองทั้งปวงมาสักคนหนึ่ง จะกระทำให้เปนทาษของพระราชาของเราทั้งหลายแล้วก็พากันมา มาโดยลำดับก็บรรลุถึง สุจิสัณฐนคร พลนิกายทั้งปวงนั้นก็หลงทาง ด้วยอานุภาพเทพยดาอารักษ์ หลงไปเสียยังที่อื่นๆ จนถึงฝั่งแม่น้ำพิงคนที
‘ตัต์ถปิ เอโก เทย์โย นาม คาโม โหติ กัม์โพชา เทย์ยชนเต นาวิเก กัต๎วา นาวาหิ พิงคนทึ ตรัน์ติ’
ในตำบลนั้นมีบ้านไทยอยู่บ้านหนึ่ง ชาวกัมโพชให้พวกคนไทยเปนนายเรือข้ามแม่น้ำพิงคนทีไปด้วยเรือ
‘ตโต ปัฏ์ฐาย ตํ นครติฏ์ฐํ นาม ชาตํ ยาวัช์ชัต์ตนา โหติ’
จำเดิมแต่นั้น ที่นั้นเกิดชื่อว่าตรติฏฐะ ท่าข้าม มาจนทุกวันนี้
/**296‘ตโตว กัม์โพชา หริปุญ์เชย์ยอารัก์ขกาเทวตาหิ วิคหิโต หุต๎วา อติวิยมุฬ๎หา หุต๎วา อิทัญ์จิทัญ์จ หริปุญ์เชย์ยัน์ติ น ปัญ์ญายึสุ หริปุญ์เชย์ยโปก์ขรณิยา ปัจ์ฉิมุต์ตรทิสาภาคาภิมุขํ คัน์ต๎วา มนุส์เสหิ ฉฑิตปุรํ ปวิสิต๎วา มนุส์เส อปัส์สัน์ตา ตัณ์ฑุลาหารํ สุรํ คเวสมานา ลัท์ธาว ภุญ์ชัน์ตา สุรํ ปิวัน์ตา มัท์ทมัท์ทา หุต๎วา เกจิ คายัน์ตา เกจิ อุก์กัฏ์ฐสัท์ทํ กโรน์ตา กีฬัน์ตา เกจิ อภิรัม์มมนา อเหสํุ’
/*296ลำดับนั้นชาวกัมโพช อันเทพยดาผู้รักษาหริปุญชัยนครเข้าสิง แล้วก็พากันยิ่งหลงไป ไม่ปรากฏเลยว่าเมืองนี้ฤๅเมืองนี้เปนหริปุญชัยนคร ก็บ่ายหน้าเฉพาะต่อทิศาภาคเบื้องปัจฉิมทิศแลอุตรทิศ แห่งสระโบกขรณีเมืองหริปุญชัยนครไป ก็เข้าไปยังบูรีที่มนุษย์ทั้งหลายทิ้งเสีย แล้วไม่เห็นมนุษย์ ก็เที่ยวแสวงหาเข้าสารอาหารสุราได้ แล้วก็บริโภคแลดื่มกินสุรามัวเมาไป บางพวกก็ขับร้อง บางพวกก็กระทำเสียงโห่ บางพวกก็เล่นรื่นเริงบันเทิงใจ
‘ตโต ปัฏ์ฐาย ตํ นครํ รัม์มนครัน์ติ วุจ์จัน์ติ สาปิ ยาวัช์ชัต์ตนา ปากฏา’
จำเดิมแต่กาลนั้นมาคนทั้งหลายร้องเรียกนครนั้นว่า รัมนคร เมืองนั้นยังปรากฏอยู่มาจนทุกวันนี้
/**297‘เตปิ ปกติมุฬ๎หา สุราเมรยัม์ปิวัน์ตา มัท์ทัน์ตา อติวิยวิมุฬ๎หา โหน์ติ เต ปราปํ คัน์ตุมสัก์โกน์ตา ปัจ์ฉา นิวัต์ ตึสุ’
/*297คนพวกนั้นหลงอยู่โดยปรกติแล้ว เมื่อดื่มกินสุราเมรัยเมาอยู่ก็ยิ่งเปนคนหลงมากขึ้น คนพวกนั้นไม่อาจไปต่อไปก็พากันกลับหลัง
‘เต มุฬ๎หภาวํ ญัต๎วา เสนาปติปมุขสุรโยธา หริปุญ์เชย์ยชนตา นิก์ขมิต๎วา อนุธาวัน์ติ เต อสิสัต์ติมุค์คเรหิ จ ปหริต๎วา มาเรต๎วา พหุมตาว อเหสํุ เสสา ปลายิต๎วา สุจิสัณ์ฐวาสิชนตา เต ปลายัน์เต ทิส๎วา นิก์ขมิต๎วา อนุธาวัน์ตา มาเรต๎วา หัต์ถีอัส์สาทีนํ สุวัณ์ณรชฏวัต์ถาลังการาทีนํ สัพ์พุปกรณํ คัณ๎หึสุ’
พวกสุรโยธาชาวหริปุญชัยนครมีเสนาบดีเปนประธาน ครั้นได้ทราบว่าคนพวกนั้นหลงแล้ว ก็ออกไล่ติดตามมาประหารคนพวกนั้นด้วยดาบหอกไม้ฆ้อน ฆ่าเสียให้ตายเปนอันมาก ที่เหลืออยู่ก็หนีไปได้ พวกคนที่อยู่ในสุจิสัณฐนคร ได้เหนคนพวกนั้นหนีมา ก็ออกไล่ติดตามฆ่าเสีย แล้วก็เก็บเอาช้างม้าทองเงินแลผ้านุ่งห่ม เครื่องประดับแลเครื่องใช้สอยต่างๆ
‘กัม์โพชชนตา โยธา มรณภยตัช์ชิตา ตุริเตน ปลายิต๎วา /**298เอโกปิ นิวัต์ติส์สติ ปติยํช์ฌิตํุ อสัก์โกน์ตา’
พวกคนโยธาชาวกัมโพช อันมรณภัยคุกคามแล้วก็รีบหนีไป /*298ไม่อาจ
กลับหน้ามาต่อรบเลยสักคนหนึ่ง
‘ตโต ปัฏ์ฐาย ลวนครวาสิโน ชนตา เอโกปิ หริปุญ์เชย์ยปฏิยุช์ฌิตํุ อสัก์โกน์ตา ตโต ปัฏ์ฐาย ลัพ์ภนครวาสิโน ชนตา หริปุญ์เชย์ยํ โอโลเกตํุ วา นาม นาโหสิ ตโต ปัฏ์ฐาย ลัพ์ภราชา พลวชนตาปิ กิญ์จิ อุปายํ วา น ปัส์สัน์ติ’
จำเดิมแต่กาลนั้นมา พวกคนที่อยู่ในพระนครละโว้ สักคนหนึ่งก็ไม่อาจจะต่อรบเมืองหริปุญชัย ชื่อว่าจะแลดูเมืองหริปุญชัยยังไม่มีแล้ว พระเจ้าละโว้ถึงจะมีผู้คนมีกำลังก็ไม่เห็นอุบายสักอย่างเดียว
‘กัม์โพชปราชยํ นาม กัณ์ฑํ นิฏ์ฐิตํ’
กัมโพชปราชัยกัณฑ์ จบแล้ว
‘ตโต ปัฏ์ฐาย สา ปุริ หริปุญ์เชย์ยโสภินิ สัพ์พทุก์ขํ อติก์กัน์ติ สมิท์ธิ สัพ์พถา กรํ ปุรุณิ อัณ์ณปาเนหิ นัจ์จคีเตหิ จูภยํ /**299สมณา พ๎ราห๎มณา จาปิ โหราจารา วิต์ตา อหุ พ๎ยากรณํ อวทึสุ รัญ์โญ อาทิต์ตราชิโน อิโต ปรํ มหาราชา อัม๎หากํ หริปุญ์เชย์ยํ มหานครํ สุขํ เขมํ ภวิส์สัน์ติ นิส์สยํ เทวตา จ มเหสัก์ขา อภินัน์ทัน์ติ เต สุขํ น จีรํ อาคมิส์สัน์ติ นครํ อภิรัก์ขิตุน์ติ’
จำเดิมแต่กาลนั้นมา หริปุญชัยนครก็งดงาม ล่วงเสียซึ่งสรรพทุกข์ กระทำให้สำเร็จได้ทุกประการ บริบูรณ์ไปด้วยเข้าแลน้ำ แลการฟ้อนรำขับร้องปราศจากภัย สมณะพราหมณ์/*299แลโหราพฤฒาจารย์ทั้งหลาย ได้ทูลพยากรณ์ไว้แก่พระเจ้าอาทิตยราชว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า เบื้องน่าแต่นี้ไป หริปุญชัยนครของเราทั้งหลายจะเปนมหานครศุขเกษมโดยไม่สงไสย เทพยดาผู้มีศักดาใหญ่ก็ยิ่งยินดี ไม่นานนักเทพยดาทั้งหลายนั้นจะมาอภิบาลบำรุงรักษาพระนครให้เปนศุข
‘เตสํปิ การณํสุต๎วา อาทิต์ตราชา ปโมทิโต โสเธต๎วา ลังการาเปสิ นครํ เทวสาทิสํ เทวปูชํ สมาเนต๎วา ทีปธูปาทิราธยิ ตทา มเหสัก์ขา เทวา กัณ๎หํ ปัพ์พตรํ ปุรํ มาลุวากุรํ รุหัน์ติ /**300อภิปาเลน์ติ อุส์สหา อจีเรเนว โส รุโฬ๎ห มหา อุต์ตตโร สุโต’
พระเจ้าอาทิตยราชได้สดับพยากรณ์ ของสมณพราหมณ์โหราพฤฒาจารย์เหล่านั้นแล้ว ก็บันเทิงพระราชหฤไทย โปรดให้ชำระตกแต่งพระนครประดุจเทพนคร ให้นำเครื่องเทพบูชามาพร้อมแล้ว ก็อัญเชิญเทพยดาด้วยเครื่องสักการะ มีเทียนแลธูปเปนต้น ครั้งนั้นเทพยดาที่มีศักดา/*300ใหญ่ก็บรรดาลให้หน่อย่างทรายดำงอกขึ้นเต็มไปบนยอดเขา ก็อุสาหอภิบาลบำรุงรักษา อยู่มาไม่ช้านานหน่อย่างทรายนั้นก็ปรากฏเจริญใหญ่สูงขึ้น
‘ตทา เอโก กุก์กุโฏ สุเสโต มธุรกุสโล สุสโม สุอุท์ธาโม อุป์ปติ ตัส์ส มุท์ธมัส๎มึ เทวานุคตึ รัก์ขิตํุ สุปุรํ ทิวา จ รัต์โต จ ติยามุท์ธาโม สุขํ ชเนน์โต จ สุโภควัฑ์ฒโน รัฏ์ฐัม๎หิ วาโส ชนตาภิสโน สเรน หาโส นิจ์จกาลํ ตัส์ส อปิจ โส สํวัจ์ฉเร ปภูเต ปฐมมัช์เฌ อวสานกาเล ติกาละโว กุก์กุโฏ มธุโร นาเทน์ติ ลโวชนเต สราชิท์ธิ’
ในกาลนั้น มีไก่ขาวงามตัวหนึ่ง เปนไก่ฉลาดทำเสียงไพเราะห์ มีเสียงเสมอดีเปนไก่ลำพองงาม เกิดมีขึ้นบนยอดไม้ย่างทรายนั้น เพื่อจะรักษาบูรีให้ดีตามเยี่ยงอย่างของเทพยดา เปนไก่ลำพองทั้งสามยามทั้งกลางวันแลกลางคืน เปนไก่ทำความศุขให้บังเกิดทำโภคทรัพย์ให้เจริญ ประชุมชนที่อยู่ในแว่นแคว้นก็ไม่มีความหวาดหวั่น รื่นเริงอยู่ด้วยเสียงของไก่นั้นเปนนิจกาล อิกประการหนึ่ง ไก่นั้นขันทั้งสามกาล คือ ในปฐมยาม มัชฌิมยาม แลยามเปนอวสานตั้งแต่ปีแรกมา มีเสียงไพเราะห์/*301ย่อมบันลือให้พวกคนชาวเมืองละโว้เกรงฤทธิพระราชาของตน
/**301‘อถ โส ลวราชา สุต๎วาน สัท์ทํ รวัน์ตํ ปวรํ ตัส์ส สัก์กตํ มัญ์ญมาโน ทาสกัม์มคหณํ อาทิต์ตรัญ์โญว อติภีโต ปาโต จ ลวราชา อมัจ์จคหณเสนา พ๎ราห๎มณาจารโหรา สัน์นิปาตา มยิ โสเต ตํ กุกกุฏสัท์ทํ กึ นิมิต์ตัน์ติ ปุจ์ฉิ’
ครั้งนั้นพระเจ้าละโว้ ได้สดับเสียงไก่ตัวประเสริฐขันอยู่ แลความองอาจของไก่นั้น ก็เข้าพระไทยว่า พระเจ้าอาทิตยราชจะจับเอาพระองค์ไปเปนทาษกรรมกรได้ ก็เกรงกลัวพระเจ้าอาทิตยราชยิ่งนัก ครั้นรุ่งขึ้นเช้าจึงให้ประชุมหมู่อำมาตย์ เสนาบดีพราหมณ์โหราจารย์พร้อมกันแล้ว จึงตรัสถามว่า เราได้ยินเสียงไก่นั้นจะมีนิมิตรอย่างไร
‘อถ เต ตํ อวทึสุ มา ภายถ รเถสภ อิทํ กุก์กุฏสัท์ทัม์ปิ น จ อัม๎หากํ ภาริยํ อยํ สัท์โท กุกกุฏัส์ส รัก์ขัส์ส หริปุญ์เชย์ยํ ยาวตา กุก์กุโฏ โสยํ /**302วัส์สติ สตตํ ธุวํ อาตาปิ เนว สา ปุริ มหาปุริ ภวิส์สตีติ.’
ในกาลนั้น ชนทั้งหลายนั้นจึงกราบทูลพระเจ้าละโว้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐในรถ ขอพระองค์อย่ากลัวเลย ถึงเสียงไก่นี้ก็ไม่เปนที่หนักพระไทยของพระองค์ เสียงไก่นี้รักษาเมืองหริปุญชัย ไก่นี้นั้นยังยั่งยืนอยู่เนือง/*302นิจเพียงใด หริปุญชัยนครนั้นจักเปนเมืองใหญ่ ไม่มีความเดือดร้อนเลยทีเดียวเพียงนั้น
‘เอวํ กเถสํุ ลวราชา ปเรสํ ลาภยสานํ จ อกตตา สัล์เลน วิท์โธวิย ปกัม๎ปมานหทโย อโหสิ อิทํ หริปุญ์เชย์ยารัก์ขกุก์กฏํ วธกุป์ปายํ จิน์ตยมาโน วสิ น สุขํ ภุญ์ชติ น สุขํ นิสีทติ’
คนทั้งหลายนั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระเจ้าละโว้เปนประดุจดังลูกศรเสียบแทงแล้ว เพราะพระองค์จะทำแก่ลาภแลยศของผู้อื่นไม่ได้ จึงเปนผู้มีพระไทยหวาดหวั่นไหว ทรงพระดำริห์แต่จะหาอุบายฆ่าไก่ที่รักษาพระนครหริปุญชัยตัวนี้อยู่ จะเสวยพระกระยาหารก็ไม่เปนศุข จะประทับอยู่ก็ไม่เปนศุข
‘อถ สัพ์เพ เสนาปติอาทิพ๎ราห๎มณาทิโหราทโย ตัส์ส วิป์ปการํ ทิส๎วา ราชานํ ปุจ์ฉึสุ’
ชนทั้งปวงมีเสนาบดีพราหมณ์โหราจารย์เปนต้น ได้เห็นพระอาการของพระเจ้าละโว้แปลกประหลาด จึงกราบทูลถามว่า
/**303‘กิน์น เทวัป์ปตาพาโธ กึ วัตัก์โกสิ ภูปติ กึ กีโส ปัณ์ฑุ ชาโตสิ อัส์สาโสสิ มหามหุน์ติ.’
/*303ข้าแต่สมมุติเทวราชเจ้า ไฉนหนอ พระโรคาพาธก็มีอยู่แต่เล็กน้อย ข้าแต่พระองค์ผู้เปนพระเจ้าแผ่นดิน พระองค์ทรงพระปริวิตกอย่างไรฤๅ ไฉนพระองค์จึงได้บังเกิดซูบซีดผอมเหลืองไป แลจะระบายพระอัสสาสะก็ใหญ่ๆ
‘น จ อาพาธิโก โหมิ วิตัก์โก โหมิ ปริสา โก พ๎ราห๎มโณ วา เวโส วา สุท์โท จัณ์ฑาลปุกุโส มัน์ตวิชาย โจสถา สัก์โกติ มาเรตํุ คัณ์ฑชํ ทัส์สามิธ รัช์ชํ ตัส์ส มม อัค์คัส์ส การณาติ.’
พระเจ้าละโว้จึงตรัสตอบว่า เราจะได้มีความเจ็บไข้ ก็หามิได้ เราวิตกอยู่แต่บริสัช ใครจะเปนชาติพราหมณ์ก็ดี ชาติเวสก็ดี ชาติสูทก็ดี ชาติจัณฑาลก็ดี ชาติปุกุสะก็ดี สามารถจะฆ่าฝีที่เกิดแล้ว ด้วยมนตร์ฤๅด้วยวิชา ฤๅด้วยโอสถอันใดเราจะให้ราชสมบัติ ในพระนครละโว้นี้แก่คนนั้น เพราะเหตุคนนั้นเปนผู้เลิศของเรา
‘อถัส์ส วจนํ สุต๎วา ปาปกัม์มกรกุสโล ราชานํ เอวมาห /**304เทว เอวํ สัน์เตปิ มา จิน์ตยิ เอกํ อุปายํ ปัส์สามิ โส กุก์กุโฏ หริปุญ์เชย์ยรัก์ขโก อิทํ ธานุภาโวปิ นวอุป์ปาทิโต น สารตโร จ เนโส สัพ์พัต์ถ กุสโล อัม๎หากํ นครารัก์ขโก ปน จีรํ อุป์ปาโท คุณโทสกุสลตโร จ ตัส์สา มหาสัก์การํ กัต๎วา อาราธนํ กริต๎วา อมิต์ตัส๎ส กุก์กุฏํ มาเรตํุ เปสิส์สามาติ’
ในกาลนั้น คนผู้ฉลาดกระทำกรรมเปนบาป ได้ฟังพระวาจา/*304ของพระเจ้าละโว้ แล้วจึงกราบทูลอย่างนี้ว่า ข้าแต่สมมุติเทวราชเจ้า เมื่อเหตุอย่างนี้มีแล้ว ขอพระองค์อย่าได้ทรงพระปริวิตกไปเลย ข้าพระบาทเห็นอุบายอยู่อย่างหนึ่ง ไก่ที่รักษาพระนครหริปุญชัยนั้น ถึงจะมีฤทธาอานุภาพ ก็เพิ่งเกิดขึ้นใหม่ไม่เปนแก่นสารเหลือเกินนัก แลก็จะไม่ฉลาดไปในสิ่งทั้งปวง ส่วนเทพยดาที่รักษาพระนครของเราได้อุบัติเกิดขึ้นนานแล้ว แลฉลาดในคุณแลโทษวิเศษกว่า ข้าพระบาททั้งหลาย จะกระทำการสักการะใหญ่แก่เทพยดานั้น แล้วจะเชิญไปให้ฆ่าไก่ของพระเจ้าอาทิตยราชซึ่งเปนข้าศึกเสีย
‘อถัส์ส ลวมุขัส์ส เสนาปติอาทโย จ ตํ สน์ทรัน์ติ วัต๎วา ตถา กริ’
ครั้งนั้นชนทั้งหลาย มีพระเจ้าละโว้แลมุขมนตรี เสนาบดีเปนประธาน จึงกล่าวแก่คนผู้ฉลาด/*305กระทำกรรมที่เปนบาปนั้นว่า คำที่ท่านกล่าวนั้นดีแล้ว ก็กระทำตามถ้อยคำของคนที่ฉลาดกระทำกรรมที่เปนบาปนั้น
/**305‘ลวนครารัก์ขเทวตาปิ ลวรัญ์ญา สุคารเวน ปูชิตัต์ตา มานิกตา อาราธนาเยว ตํ พลิกัม์มํ สัก์การํ คเหต๎วา ปริภุญ์ชิ กาลสัม์ปัต์เตเยว อัต์ตานํ อลังกริต๎วา สกปริวารานํ สัญ์ญํทัต๎วา มหากุม์พิลเวเสน พิงคนทิยา โสเตน หริปุญ์เชย์ยํ อาคัญ์ฉิ หริปุญ์เชย์ยนครสมีปเก สัม์ปัต์เตเยว พ๎ราห๎มณเวสํ คเหต๎วา กตรทัณ์ฑมาทาย ปัณ์ณฉัต์ตัญ์จ คเหต๎วา คัจ์ฉติ เสตกุก์กุฏวสนัต์ถานํ โอโลกนัต์ถํ อัน์โตนครํ ปวิสิต๎วา อัน์ตรวิถิยํ โอโลเกต๎วา วิจรติ.’
ส่วนเทพยดาที่รักษาพระนครละโว้ อันพระเจ้าละโว้บูชานับถือเชื้อเชิญ โดยความเคารพด้วยดีแล้ว ก็รับเอาเครื่องสักการะพลีกรรมนั้นแล้วบริโภค ครั้นถึงกาลเวลาแล้ว ก็ประดับตกแต่งตน ให้สัญญาแก่บริวารของตนแล้ว จำแลงแปลงเพศเปนจระเข้ใหญ่มายังหริปุญชัยนคร ตามกระแสแม่น้ำพิงคนที ครั้นถึงที่ใกล้หริปุญชัยนครแล้ว ก็จำแลงแปลงเพศเปนพราหมณ์ ถือไม้เท้ากับร่มทำด้วยใบไม้เดินไป ก็เข้าไปภายในพระนคร เพื่อจะแลดูที่อยู่ของไก่ขาว แล้วก็เที่ยวแลดูไปในระหว่างหนทาง
/**306‘อัฑ์ฒรัต์ติกสมเยเยว เสตกุก์กุโฏ มาลุวรุก์ขัค์เค นิสิน์โน ปสาเรต๎วา อัต์ตโน เท๎ว ปัก์เข วัส์สตลํ อัป์โผเฏต๎วา มธุสัท์เทน รวิ’
/*306พอได้ อัฑฒรัตติสมัยเวลาเที่ยงคืน ไก่ขาวซึ่งจับอยู่บนยอดไม้ย่างทราย ก็กางปีกทั้งสองของตนปรบลงยังพื้นที่อยู่ แล้วก็ขันด้วยเสียงอันไพเราะ
‘อถัส์ส โส ลวนครารัก์ขโก พ๎ราห๎มโณ ตํ สัท์ทํ สุต๎วา อยํ เสตกุก์กุฏัส์ส สัท์โทติ อัญ์ญาสิ’
ครั้งนั้นพราหมณ์ที่รักษาพระนครละโว้ ได้ฟังเสียงไก่นั้นแล้ว ก็รู้แน่ว่านี่และเสียงไก่ขาวนั้น
‘ตัส๎มึ ขเณ กตรทัณ์ฑมาทาย คัน์ต๎วา มาลุวรุก์ขํ อภิรุย๎หิต๎วา กุก์กุฏํ โปเถต๎วา ชีวิตัก์ขยํ ปาเปต๎วา กเฬวรํ รุก์ขสมีปํ ฉัฑ์เฑต๎วา ลวนครํ อคมาสิ’
ในขณะนั้น พราหมณ์ก็ถือไม้เท้า ไปขึ้นยังต้นไม้ย่างทราย แล้วก็ตีไก่นั้นให้ถึงสิ้นชีวิต แล้วทิ้งซากศพไก่ไว้ ยังที่ใกล้ต้นไม้ แล้วก็ไปยังพระนครละโว้
‘อิทํ สัน์ธาย โลกานํ โอวาทวเสน ปรัม์ปราจริเยหิ วุต์ตํ’
ปรัมปราจารย์ทั้งหลาย จึงได้อาไศรยเหตุนี้ กล่าวไว้ด้วยสามารถจะสั่งสอนแก่โลกว่า
/**307‘ทุล์ลโภ ปริสาชัญ์โญ หัต์ถี อัส์สา จ ชาเนย์โย สมโณ พ๎ราห๎มณาจาโร ปัณ์ฑิโต อัต์ถทัส์สิโน เสนามัน์ตาทโย สุโร อุพ์โพ กุก์กุโฏ วสิโต เอเต สุมังคลํ นาม โลเก สุขยสุภยํ เอเต ทุล์ลัพ์ภเอกํปิ ยัส์สัต์ถูปปัช์ชิส์สติ ตัส์ส ตัต์ถ สุขํ โภคํ อภิวัฑ์ฒัน์ติ สัพ์พทา เอเต สุมังคลเสฏ์เฐ รัก์ขิตัพ์พํ น ปัช์ชเห ยทา จ มังคเล นาเส สุขโภคหินา ตทา ยทาหิ กุก์กุโฏ เสโต หริปุญ์เชย์ยรัก์ขิโต ปเรเนว วิหโต โส โสต์ถิ เตสํ วิหายตีติ.’
/*307บุรุษที่เปนอาชานัย อาจรู้สรรพกิจต่างๆ ได้รวดเร็วก็ดี ช้างแลม้าที่เปนอาชานัยก็ดี สมณพราหมณาจารย์ ที่มีอาจารมารยาตรเปนที่ประพฤติเรียบร้อยก็ดี บัณฑิตผู้มีปัญญาเห็นเหตุการต่างๆ ก็ดี เสนามนตรีเปนต้น ที่เปนผู้กล้าหาญก็ดี ไก่ที่แผ่ปีกออกแล้วขันก็ดี เหล่านี้เปนของหาได้ด้วยยาก ของหายากเหล่านี้ จัดได้ชื่อว่าเปนมงคลดี นำความศุขแลยศทั้งสองประการมาในโลก สิ่งซึ่งเปนมงคลทั้งหลายเหล่านั้นแม้แต่สิ่งเดียวเปนของหาได้ด้วยยาก ย่อมบังเกิดมีแก่บุคคลผู้ใด ความศุขแลโภคสมบัติย่อมเจริญยิ่งแก่บุคคลผู้นั้นในที่นั้นตลอดกาลทั้งปวง บุคคลพึงรักษามงคลดีอย่างประเสริฐเหล่านั้นไว้อย่าละเสีย ก็เมื่อใด/*308เมื่อมงคลพินาศไปแล้ว ความศุขแลโภคสมบัติก็เสื่อมไปเมื่อนั้น ก็เมื่อใดไก่ขาวที่รักษาพระนครหริปุญชัยนั้น มีคนอื่นมาฆ่าเสียแล้ว ความสวัสดีของชาวหริปุญชัยเหล่านั้นก็สูญหายไป
/**308‘ตทา หริปุญ์เชยราชาปิ ตัส์ส สรีรกิจ์จํ กัต๎วา ธาตํุ คเหต๎วา ตัส์ส มาลุวรุก์ขสมีเป ปติฏ์ฐาเปต๎วา อารัก์ขํ ปติฏ์ฐเปสิ’
ครั้งนั้น พระราชาในพระนครหริปุญชัย ก็กระทำสรีรกิจของไก่นั้นเก็บอัฏฐิธาตุประดิษฐานไว้ในที่ใกล้ไม้ย่างทรายให้ตั้งการรักษาต่อไป
‘ลวารัก์ขโสปิ พ๎ราห๎มโณ ลวปุรํ ปัต๎วาว สุปินนิมิต์เตน รัญ์โญปิ ตัส์ส ปหตภาวํ อาจิก์ขิ’
ส่วนพราหมณ์ผีเสื้อซึ่งรักษาพระนครละโว้ กลับไปถึงพระนครละโว้แล้วก็กราบทูลความที่ได้ประหารไก่นั้นแก่พระเจ้าละโว้ด้วยนิมิตรฝัน
‘ราชา ปพุชฌิต๎วา ปาโตว สุปินปาถเก พ๎ราห๎มเณ ปัก์โก สาเปต๎วา สัก์การํ กัต๎วา ปุจ์ฉิ’
พระเจ้าละโว้ตื่นบรรทมแต่เช้า ก็ให้หาพราหมณ์ทำนายสุบินมา กระทำสักการะ แล้วตรัสถาม
/**309‘อถ พ๎ราห๎มณา อาหํสุ มหาราช กุก์กุโฏ ปน ปหโต อปิจ เอโก อุทกรัก์ขโส อิท์ ธานุภาโว หริปุญ์เชย์ยนครํ รัก์ขิโต ยาว ตัส์ส ชีวิตัน์ตราโย น โหติ ตาว หริปุญ์เชย์ยนครํ สุขํ เขมํ สุภิกขํ มหานครํ ภวิส์สตีติ’
/*309พราหมณ์ทั้งหลาย กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ไก่มีผู้ประหารแล้วก็จริงอยู่ แต่ผีเสื้อน้ำตนหนึ่ง มีฤทธิ์มีอานุภาพรักษาหริปุญชัยนครอยู่ อันตรายแก่ชีวิตยังไม่มีแก่ผีเสื้อน้ำนั้นเพียงใด พระนครหริปุญชัยจักเป็นพระนครใหญ่ศุขเกษม แสวงภิกษาหารได้โดยง่ายเพียงนั้น
‘ราชา เตสํ นครรัก์ขพ๎ราห๎มณานํ วจนํ สุต๎วา ปีติภริตหทโย อโหสิ ปาโตว สีสํ น๎หาต๎วา เทวปูชนัต์ถาย มหัน์ตํ ปูชาสัก์การํ ปฏิยาเทต๎วา อัต์ตโน นครารัก์ขเทวตานํ ปูเชต๎วา สาทเรน ปูเชต๎วา เอวมาห’
พระเจ้าละโว้ได้สดับคำของพราหมณ์ผู้รักษาพระนครเหล่านั้นแล้ว ก็มีพระไทยเต็มไปด้วยปีติ ทรงชำระล้างพระเศียรเกล้าแต่เช้าแล้วให้ตกแต่งเครื่องบูชาสักการะใหญ่ เพื่อจะบูชาเทพยดาแล้วก็บูชาเทพยดาที่รักษาพระนครของพระองค์ โดยเอื้อเฟื้อแล้ว /*310จึงตรัสอย่างนี้ว่า
/**310‘เทวเทว สคณาเสฏ์โฐ เทวเทโว มหิท์ธิโก ยํ มยา ปัต์ถนํ กัม์มํ ตัน์ตยา เม นิฏ์ฐกตํ กุก์กุโฏปิ หโต โหติ เอโก อารัก์ขิโก อหุ ชลเสย์โย ปุริรัก์โข ชีวิตัน์ตํ วโร ปภูติ.’
ข้าแต่ท่านผู้เปนเทพยดาในหมู่เทพยดา ท่านเปนผู้ประเสริฐกว่าหมู่ของตน ท่านเปนเทพยดาในหมู่เทพยดา ท่านเปนผู้มีฤทธิ์ใหญ่ กรรมอันใดที่ข้าพเจ้าปราถนา กรรมอันนั้นท่านได้กระทำให้สำเร็จแก่ข้าพเจ้าแล้ว ไก่ท่านก็ฆ่าเสียแล้ว ยังมีอารักษ์ตนหนึ่งนอนอยู่ในน้ำเปนผู้รักษาเมือง จำเปนต้องปราถนาชีวิตอันนั้น
‘รัญ์โญ วจนํ สุต๎วา นครารัก์ขกา พลิกัม์มสัก์กาเรน คหิตา ตํ วิชหิตํุ น สัก์โกติ สัพ์พัน์ตํ ปริโภคํ กัต๎วา สามเณรเวสํ คเหต๎วา รัญ์โญ ปัส์สัน์ตัส์เสว คัจ์ฉามิ มหาราชาติ วัต๎วา หริปุญ์เชย์ยํ ปุนาคัญ์ฉิ หริปุญ์เชย์ยัส์ส อัน์โตนคเร สัพ์พนทิยํ วิจริต๎วา หริปุญ์เชย์ยารัก์ขเทวตํ อทิส๎วา นค/**311รโต นิก์ขมิต๎วา พหินคเร สัพ์พโปก์ขรณิยํ สัพ์พนทิยํ โอโลเกสิ วุต์ตนเยเนว ปฏิปาฏิยา สลุยนามนทีตีรํ ปัต๎วา’
อารักษ์ที่รักษาพระนคร ครั้นได้ฟังพระวาจาของพระเจ้าละโว้แลได้รับเครื่องสักการพลีกรรมแล้ว ไม่อาจจะละทิ้งเครื่องสักการะพลีกรรมนั้นได้ ก็กระทำการบริโภคจนเสร็จสิ้นแล้ว จำแลงแปลงเพศเปนสามเณร ปรากฏแก่พระเจ้าละโว้ ซึ่งทอดพระเนตรอยู่ กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้าพเจ้าจะไป แล้วก็มายังหริ/*311ปุญชัยนครอิก เที่ยวไปในแม่น้ำทั้งสิ้นในภายในหริปุญชัยนคร ไม่เหนหมู่เทวดาที่รักษาหริปุญชัยนคร จึงออกจากนครแลดูไปในสระโบกขรณีทั้งสิ้น แลในแม่น้ำทั้งสิ้นในภายนอกพระนคร ก็บันลุถึงฝั่งแม่น้ำ ชื่อ สลุยนที โดยลำดับตามนัยที่ได้กล่าวมาแล้ว
‘เตน โข ปน สมเยน หริปุญ์เชย์ยรัก์ขโส สลุยนทิยา เหฏ์ฐา อัต์ตโน วิมาเน สกภริยาย สัท์ธึ ปฏิวสติ’
สมัยนั้น ผีเสื้อที่นอนรักษาหริปุญชัยนคร อาไศรยอยู่กับด้วยภริยาในวิมานของตนภายใต้แม่น้ำสลุยนที
‘โส ปน สุวัณ์ณวัณ์โณวิย สีลสมัน์นาคโต โหติ ภริยา ปนัส์ส รชฏวัณ์ณาวิย สีลสัม์ปัน์นา คตา’
ส่วนผีเสื้อนั้นมีสีดุจสีทองคำ เปนผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยศีล ส่วนภรรยามีสีดุจสีเงิน ก็เปนผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยศีล
‘เต อุโภปิ ปุพ์พกัม์มสัน์นิจ์จยตา สห ปริวาเรหิ ทิพ์/**312พสุขํ ตัต์ถ อนุภวัน์ติ’
ผีเสื้อทั้งสองนั้นเสวยทิพศุขอยู่ในวิมานของตนนั้นกับด้วยบริ/*312วาร เพราะบุพกรรมที่ตนสั่งสมไว้แล้ว
‘โส หริปุญ์เชย์ยรัก์ขโสปิ อุทเก ฐิตัต์ตา รัก์ขิโต อุทกรัก์ขโส วุจ์จตีติ’
ผีเสื้อที่นอนรักษาหริปุญชัยนครนั้น คนทั้งหลายกล่าวว่าผีเสื้อน้ำรักษาแล้วเพราะผีเสื้อนั้นตั้งอยู่ในน้ำ
‘ตทา สามเณโรปิ วุต์ตนเยเนว ตํ ฐานํ ปัต๎วา หริปุญ์เชย์รักข์กาเทวตา อิมัส๎มึ อุทกัณ์ณเว วสตีติ ญัต๎วา ตํ ปกาเสน์โต อาห’
ในกาลนั้น ฝ่ายสามเณรก็บันลุถึงที่นั้น ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ครั้นทราบว่าเทพยดาที่รักษาพระนครหริปุญชัยอยู่ในห้วงน้ำนี้แล้ว เมื่อจะประกาศกับอารักษ์เทวดานั้น จึงกล่าวเปนคาถาว่า
‘เอหิ โภ นครารัก์ข สุโร ต๎วํ กิร เม สุตํ อิทาหํ ทูรโต อาคโต สุรันตํ สห ยุช์ฌิตํุ อหัน์ตํ ชานยิส์สามิ /**313พลํ วิกัม์ม โปริสํ ตุริเตนาภินิก์ขม โน เจ ตัต์ถ คมิส์สหัน์ติ.’
ดูราท่านผู้รักษาพระนครผู้เจริญ ท่านมาเถิด เราได้ยินว่าท่านเปนคนกล้า เดี๋ยวนี้เรามาแต่ไกลจะรบกับท่านคนกล้า จะได้รู้ไว้ว่าท่านมิกำลัง ก้าวล่วง/*313กำลังบุรุษท่านออกมาโดยเร็วเถิด ถ้าไม่ออกมาเราจะไปในที่อยู่ของท่าน
‘ตัส์ส วจนํ สุต๎วา หริปุญ์เชย์ยรัก์ขโก ตํ อภายนโต หสิตภูโต อโหสิ โส ตัส์ส ปฏิวจนํ ฆเฏน์โต อาห’
ผีเสื้อน้ำผู้รักษาพระนครหริปุญชัย ได้ฟังถ้อยคำของสามเณรนั้นแล้ว ก็หัวเราะเพราะไม่กลัวสามเณรนั้น เมื่อจะโต้ตอบแก่สามเณรนั้น จึงกล่าวว่า
‘หเร ชิคุจ์ฉ อารัก์ข ลัญ์จ ขาทสิ ลวูนํ โลโภสิธทสาหาเร กุโต เต วิกโม สิยา ตุวํ ทูรโต อาคโต มัญ์เญ ต๎วํ อุปโค ธุวํ สัจ์เจน มัต์ตโก สุโร โอรุย๎ห ยุช์ฌิตํุ มมัน์’
ดูกรท่านอารักษ์ร้ายน่าเกลียด ท่านกินสินบนของชาวละโว้แล้ว ยังเปนคนโลภจะมากินอาหาร ในพระนครหริปุญชัยนี้ ความสำเร็จประสงค์ของท่านจะมีที่ไหน ท่านมาแต่ไกล สำคัญว่าจะได้เปนผู้รักษาอยู่ยั่งยืนฤๅ ท่านเปนคนกล้าทำเราให้ตายได้จริงแล้ว ก็จงลงมารบกับเรา
/**314‘ตัส์ส วจนํ สุต๎วา สามเณโร ลวนครารัก์ขํ อัต์ตานํ อภินิม์มิโต อติวิย ลุท์โธ จ กัม์ปมานสรีโร สหเสน อติวิย ฐาเนน อุทเกน โอปติ’
/*314สามเณรได้ฟังถ้อยคำของผีเสื้อน้ำแล้ว ก็ยิ่งโกรธนักมีสริรกายหวั่นไหวอยู่ จึงนฤมิตรตนเปนอารักษ์รักษาพระนคร โดดลงไปในน้ำโดยเร็ว จนล่วงเลยที่นั้นไป
‘ตัส๎มึ ขเณ หริปุญ์เชย์ยารัก์ขโส กุม์ภีโล หุต๎วา ตุริเตนาคัน์ต๎วา มหัน์เตน จตูหิ ทาเฒหิ ตัส์ส สรีรํ เวมัช์เฌ ทํสิ’
ในขณะนั้นผีเสื้อเมืองหริปุญชัยก็เปนตเข้มาโดยเร็ว กัดเอากลางตัวสามเณรนั้น ด้วยเขี้ยวอันใหญ่ทั้งสี่เขี้ยว
‘สามเณรัส์ส จีวรรัญ์จ สริรัญ์จ ท๎วีสุ ปัส์เสสุ นิวิช์ฌิต๎วา มริต๎วา โลหิตธารา วิเลหิ อติวิย ปัค์ฆรัน์ติ’
จีวรแลสริรของสามเณร ก็ทลุไปทั้งสองข้างตาย โลหิตก็เปนดังท่อธาร ไหลพล่านออกจากช่องแผล
‘ตาวเทว สัพ์พอุทกํ โลหิตํ ปาตุภวิต๎วา ยาว พิงคนทิยา โสเตน ยาว ลวนครัส์ ติฏ์ฐํ ทิส์สัน์ติ’
ในขณะนั้น น้ำก็ปรากฏเปนเลือดไปทั้งนั้น ตามกระแสน้ำตั้งแต่แม่น้ำพิงคนที ปรากฏไปจนถึงท่าเมืองละโว้
/**315‘ลวราชาปิ ตํ สาสนํ สุต๎วา พลนิกาเยหิ สัท์ธึ นิก์ขมิต๎วา สามเณรัส์ส ปูเชต๎วา ฌาเปต๎วา ธาตํุ คเหต๎วา อัน์โต นครํ นยิต๎วจ เจติยมหาปูชาสัก์การํ กัต๎วา’
/*315พระเจ้าละโว้ ได้ทรงฟังข่าวนั้น ก็เสด็จออกไปกับด้วยพลนิกายบูชาสามเณรแล้ว ก็กระทำฌาปนกิจ เก็บอัฏฐิธาตุนำไปยังภายนอกพระนคร กระทำเจดีย์ไว้เปนที่บูชาสักการะใหญ่
‘ตโต ปัฏ์ฐาย กัม์โพชชนตาปิ ตํ เทวตานุรูปํ ปูเชน์ติ มาเนน์ติ อยํ อัม๎หากํ นครารัก์ขเทวตาติ’
จำเดิมแต่กาลนั้นมาพวกชนชาวกัมโพชก็บูชานับถือเทวรูปนั้น ว่าเทวรูปนี้เปนเทวดารักษาพระนครของเราทั้งหลายนี้
‘ตํ สัน์ธาย อิมา คาถา อภาสิ’
พระสังคาหิกาจารย์ อาไศรยเหตุนั้นจึงได้ภาสิตพระคาถาไว้ดังนี้
‘วิรหรัก์ขโส ลัพ์โภ ลัพ์ภรัญ์ญาอนุส์สโย ปุนัป์ปุนํ ปโยเชน์โต มโต โส ปรฆาฏโก ยโต โส มรณํ ปัต๎วา /**316โสต์ถิ ปุเร วิหายติ ตโต จ ปรโต นามํ สัญ์ญํ คัณ๎หัน์ติ รัฏ์ฐกัน์ติ.’
พระทรงเมืองผีเสื้อชาวเมืองละโว้ เปนผู้ประจำพระองค์พระเจ้าละโว้ พระเจ้าละโว้ใช้ไปบ่อยบ่อยจนตายไปแล้ว พระทรงเมืองผีเสื้อนั้นเปนผู้ฆ่าแต่ผู้อื่นกาลใด /*316พระทรงเมืองผีเสื้อนั้นถึงความตายแล้ว ความสวัสดีในเมืองก็สูญหายไป ก็แต่กาลนั้นมา คนทั้งหลายถือเอาชื่อโดยอย่างอื่นให้เปนสัญญาว่า รัฏ์ฐกํ ผู้รักษาแว่นแคว้นดังนี้
‘อิติ หริปุญ์เชย์ยนิท์เทโส มหาจาริกานุสาเรน โพธิรํสินา นาม มหาเถเรน ลังกโต จ ตุท์ทสโม ปริจ์เฉโท นิฏ์ฐิโต’
หริปุญชัยนิเทศดังนี้ พระมหาเถรผู้มีนามว่า โพธิรังษี ได้แต่งไว้แล้ว ตามคำมหาจาฤก
ปริเฉทที่ ๑๔ จบแล้ว
จามเทวีวงษ์ ปริเฉท ๑๕
/**317‘ตทา ราชา ลวนครารัก์ข เทวตา มโตติ สุต๎วา ชยเภรึ นทาเปต๎วา มหาอุก์กุฏ์ฐสัท์เทหิ ติก์ขัต์ตํุ อุก์กัฏ์ฐาเปสิ.’
/*317ในกาลนั้นพระเจ้าอาทิตยราชได้ทรงสดับว่า เทพยดาผู้รักษาพระนครละโว้จุติแล้ว จึงให้บันฦๅชัยเภรีให้โห่ร้องขึ้นสามลาด้วยเสียงโห่ใหญ่
‘ปุนทิวเส มหัน์ตํ ปูชาสัก์การํ ปฏิยาเทต๎วา สัก์การานํ ปูชัญ์จ นครารัก์ขเทวพลิกัม์มัญ์จ อกาสิ ยาว สัต์ตเม ทิวเส มหาอุส์สเว การาเปสิ.’
ครั้นรุ่งขึ้นเปนวันใหม่ จึงให้ตกแต่งเครื่องบูชาสักการะใหญ่ แล้วได้กระทำการบูชาแก่ผู้ควรบูชา แลกระทำพลีกรรมแก่เทพยดาผู้รักษาพระนคร ครั้นถึงวันที่ ๗ ก็ให้กระทำการมโหรศพใหญ่
‘นาคราปิ หัฏ์ฐัป์ปหัฏ์ฐา นัจ์จัน์ตา คายัน์ตา อิโต ปัฏ์ฐาย อัม๎หากํ ราชา นานากรณัน์ติ อิโต ทานิ อัม๎หากํ รัญ์โญ ปฏิสัต์ตุ นาม นัต์ถีติ อาหํสุ.’
ชาวพระนครก็พากันรื่นเริงบันเทิงใจฟ้อนรำขับร้องว่า จำเดิมแต่นี้ไป พระราชาเราทั้งหลายจะกระทำการต่างๆ แต่นี้ไปขึ้นชื่อว่าข้าศึกศัตรูของพระราชาเราทั้งหลายไม่มีแล้ว
‘ตโต ปัฏ์ฐาย สา ปุริ หริปุญ์เชย์ยสุขินี /**318สมิท์ธา สัพ์พโสต์ถีหิ อเวรา จ อเวริกา.’
แท้จริง จำเดิมแต่กาลนั้นมา เมืองหริปุญไชยนั้นก็มีศุข สำเร็จ/*318โดยสวัสดีทุกประการ ไม่เปนเวรแก่พระนครใด แลไม่มีพระนครใดมาเปนเวรด้วย
‘ตโต ปิ ราชา ทิต์ตราชนามโก กาเรติ จัณ์ฑาฆรํ นวกัม์มิโก ตัต์ถาปิ เทโส ชินธาตุฏ์ฐานโก อชานโต โส สกมุต์ตํ ฉัฑ์เฑตํุ คัน์ต๎วาน โส ราชวโร อาฬิน์เท สุก์เกน กาเกน ฐปิตกาโก อากาสตเลน โอปัต์ติมาโน สิรัส๎มึ รัญ์โญ ปฏิปาฏิ คูธํ ราชา กิมิทัน์ติ มุขํ วิวริ อุท์ธํ วิโลกิ มุก์ขปุรเมกํ ราชา ถุน์นิตํ อสุจึ สเขฬํ หัต์เถน ปุญ์ช สกมุก์ขสีสํ อติกุท์โธว ภุชคิน์ทนาโค นังคุฏ์ฐหโต อัย์ยกูฏภารา วิรุช์ฌิปัต์โต ตนุกัม์ปมาโน ปฏินิวัต์โต ตัต์ตโก สราชา ปุนาปิ กาลัน์ตรปติก์กมิต๎วา /**319 ฉัฑ์เฑตุกาโม มุต์ตมัต์ตโน โส คัน์ต๎วา อาฬิน์เท มัช์ฌโก กาเล กากาคโต สีสํ รัญ์โญ ปหโต ราชาปิ ตัต์เถว ปฏินิวัต์โต ตติยวาเรปิ กโรติเอว ราชาปิ กุท์โธ อมัจ์โจ สเสเน ปยุญ์ช ชีเวน เหตํุ กากํ.’
ในลำดับนั้น พระราชาทรงพระนามพระเจ้าอาทิตยราช โปรดให้กระทำเรือนจัณฑ์เพิ่งแล้วลงใหม่ๆ พระเจ้าอาทิตยราชผู้ประเสริฐนั้นเสด็จไปที่ระเบียงเพื่อจะถ่ายพระบังคนเบาของพระองค์ เพราะไม่ทรงทราบว่า ประเทศที่ตั้งเรือนจัณฑ์นั้น เปนที่บังเกิดพระธาตุของพระชินสีห์เจ้า มีกาตัวหนึ่งอันกาขาวตั้งไว้ให้พิทักษ์รักษา ก็บินลงมาโดยพื้นอากาศ ทำคูถให้ตกลงบนพระเศียรของพระเจ้าอาทิตยราช พอพระเจ้าอาทิตยราชอ้าพระโอษฐ์ตรัสว่า นี่อะไรดังนี้แล้ว ทอดพระเนตรไปข้างบน คูถก้อนหนึ่งก็ตกลงมาเต็มพระโอษฐ์ พระเจ้าอาทิตยราชก็ถ่มของไม่สอาด/*319ทั้งน้ำพระเขฬะออกเสีย แล้วก็เช็ดพระโอษฐ์เช็ดพระเศียรของพระองค์ด้วยพระหัตถ์ ทรงพระพิโรธอย่างยิ่ง ประดุจดังพระยาภุชคินทรนาคราช มีขนดหางต้องประหารด้วยฆ้อนเหล็กอันหนัก ทรงพระพิโรธจนพระกายสั่นเสด็จกลับจากที่นั้น พระเจ้าอาทิตยราช มีพระประสงค์จะเสด็จกลับไปถ่ายพระบังคนเบาของพระองค์ในกาลอื่นอิก ก็เสด็จไปที่ระเบียงในเวลากลางวัน กาก็บินมาจิกพระเศียรพระเจ้าอาทิตยราช ฝ่ายพระเจ้าอาทิตยราชก็เสด็จกลับเสียในที่นั้น แม้ในวาระที่สามกาก็กระทำอยู่อย่างนั้น ส่วนพระเจ้าอาทิตยราชทรงพระพิโรธ จึงตรัสสั่งอำมาตย์ทั้งเสนาให้ดักกาอันก่อเหตุ ด้วยการดักให้มีชีวิตอยู่
/**320‘ตทา อมัจ์จา กุสลา สัช์ชัน์ตา อุเฑน์ติ ปาสาทิชุต์ตา อุส์สหา.’
/*320ในกาลนั้นอำมาตย์ผู้ฉลาด ก็อุตสาหะตระเตรียมดักกาดาดาษไปด้วยเครื่องดักมีบ่วงเปนต้น
‘อิโต จ เอโต จ นุธาวมานา รุก์ขสุสิเรปิ จ คุม์พคัจ์เฉ กากํ ปัส์สิตํุ น สัก์โกน์ติ สัพ์เพ นิวัต์ตยัน์ตา อมัจ์จา สเสนา กากํ ปัส์สิตํุ น สัก์โกมิ เทวาติ.’
บันดาคนทั้งปวงก็แล่นติดตามไปข้างโน้นบ้างข้างนี้บ้างในโพรงไม้บ้าง ในพุ่มไม้บ้าง แลกอไม้บ้าง ก็ไม่สามารถจะเห็นกาได้ อำมาตย์พร้อมทั้งเสนา จึงพากันกลับมากราบทูลว่า ข้าแต่สมมุติเทวราชเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าไม่สามารถจะเห็นกาได้
‘เตสํ ตํ วจนํ สุต๎วา ราชา วิม๎หยมาโน จิน์เตสิ ยัน์นุนายํ ยัก์โข วา เทโว วา มัย๎หํ ชีวิตัน์ตรายํ ปัส์สิต๎วา ปุพ์พนิมิต์ตํ ทัส์สิโต ยทิ เม สุสลสัม์ภารา ภวัน์ติ มาริมํ กิลมตุ อิมํ กากํ สุลัพ์ภตูติ เทวานํ นมัส์สมาโน อธิฏ์ฐาสิ.’
พระเจ้าอาทิตยราช ได้สดับคำของชนเหล่านั้น ก็เกิดพิศวงในพระไทยจึงทรงดำริห์ว่า ถ้ากะไรกานี้จะเปนยักษ์หรือเปนเทพยดา จะเห็นอันตรายชีวิตจะมีแก่เรา จึงได้สำแดงบุรพนิมิตรให้ปรากฏแก่เรา ถ้าว่ากุศลสมภารของเรามีอยู่ ขอข้าศึกศัตรูอย่าได้ทำ/*321เราให้เหน็ดเหนือย ขอจงได้กานี้โดยง่ายเถิด ครั้นทรงพระราชดำริห์ดังนี้แล้ว ก็นมัสการเทพยดาทั้งหลายทรงอธิฐาน
/**321‘ตัส๎มึ ขเณ กาโก เทวตา วิคหิโต หุต๎วา อากาเสนาคัน์ต๎วา อมัจ์จมัณ์ฑเล โอตริ.’
ในขณะนั้น เทพยดาก็ดลบันดาลใจกา ให้บินมาโดยอากาศ แล้วก็บินลงไปในมณฑลที่ประชุมของอำมาตย์
‘ตํ ทิส๎วา อมัจ์จา ตํ ตุริเตน คเหต๎วา รัญ์โญ ทัส์สึสุ.’
ฝ่ายอำมาตย์ทั้งหลายได้เห็นกานั้นแล้ว ก็จับกานั้นไปถวายพระเจ้าอาทิตยราชโดยเร็ว
‘ราชา ตํ ทิส๎วาว อัต์ตโน ปัจ์จัต์ถิกานํ ลภิต๎วา จ ตุฏ์ฐจิต์โต หุต๎วา ปสาริตหัต์เถ สหัส์สถวิกํ ฐเปน์โตวิย ชาติทลิท์โท เต มาเรตุกาโม เอวมาห มหามัจ์จ อยํ มํ นิรุป์ปราธํ ทุติยํ ตติยํ โทสํ กโรติ /**322อิทานาหํ ทุโจรํ ลภิต๎วา ตํ มาริส์สาม กึ นุ มัญ์ญสีติ.’
พระเจ้าอาทิตยราช ได้ทอดพระเนตรเห็นกานั้นแล้ว ก็ดีพระไทยว่าได้ข้าศึกของพระองค์แล้ว เปนประหนึ่งว่าชนชาติทลิทกขัดสน มีคนวางถุงเต็มไปด้วยทรัพย์พันตำลึงลงในมือที่เหยียดออกไว้ฉนั้น พระองค์มีพระราชประสงค์/*322จะให้ฆ่ากาเสีย จึงตรัสอย่างนี้ว่า ดูกรมหาอำมาตย์ กาตัวนี้กระทำเราผู้ไม่มีความผิด ให้เกิดโทสะถึงสองครั้งสามครั้ง เดี๋ยวนี้เราได้โจรร้ายมาแล้ว จะฆ่ามันเสียท่านจะสำคัญอย่างไรฤๅ
‘อถามัจโจ เทวตาวิคหิโต หุต๎วา ราชานํ เอวมาห มา ตํ เทว มาเรหิ สเจ ตํ มาเรต๎วา เอโก อัน์ตราโย ตุม๎หากํ นิสํสโย ภวิส์สตีติ สเจ มํ น สัท์ทหถ พ๎ราห๎มณาจาเร ปัก์โกสาเปต๎วา ปุจ์ฉถาติ อาห.’
ครั้งนั้นเทพยเจ้าเข้าดนใจอำมาตย์ จึงกราบทูลพระเจ้าอาทิตยราชอย่างนี้ว่า ข้าแต่สมมุติเทวราชเจ้า พระองค์อย่าให้ฆ่ากาเสียเลย ถ้าฆ่ากาเสียแล้ว อันตรายจักมีแก่พระองค์สักอย่างหนึ่งโดยไม่สงไสย ถ้าพระองค์ไม่ทรงเชื่อข้าพระบาท ขอพระราชทานโปรดเกล้าให้หาพราหมณาจารย์เข้ามาไต่ถาม
‘ตํ สุต๎วา ราชา โหราจารพ๎ราห๎มเณ ปัก์โกสาเปต๎วา สัก์การํ กัต๎วา ปุจ์ฉิ.’
พระเจ้าอาทิตยราช ได้สดับคำนั้นแล้ว จึงให้หาพราหมณโหราจารย์เข้ามา กระทำสักการะแล้วตรัสถาม
/**323‘ตทา เนมิต์ตกา พ๎ราห๎มณา โหราจารา จ ตํ ทิวสํ นัก์ขัต์ตัญ์จ กาลัญ์จ นิมิต์ตํ วิจาเรต๎วา ราชานํ เอวมาหํสุ มาจิน์ตยิต์ถ มหาราช อัช์ช ทิวเส มังคลนัก์ขัต์ตยุต์เต กาลัญ์จ นิมิต์ตัญ์จ อติวิย สุฏ์ฐุตรํ อิทํ ตุม๎หากํ นิมิตตํ โสต์ถิภาวํ อุป์ปัช์ชิส์สตีติ ยทาจายํ มนุส์สภาสํ ภาสติ ตทา ตุม๎หากํ ปากฏยโส โหติ อิมัส์ส ปมาทํ อกัต๎วา สุฏ์ฐุรัก์ขํ กโรถาติ.’
/*323ในกาลนั้น พราหมณ์โหราจารย์ผู้ชำนาญทำนายนิมิตร ก็พิจารณาฤกษเวลานิมิตรวันนั้นแล้ว จึงกราบทูลพระเจ้าอาทิตยราชอย่างนี้ว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์อย่าได้ทรงพระปริวิตกเลย ในวันนี้ประกอบด้วยฤกษเปนมงคล ทั้งเวลาแลนิมิตรก็ดีวิเศษยิ่งนัก นิมิตรสิ่งนี้จักบังเกิดความสวัสดีแก่พระองค์ ก็กาตัวนี้พูดภาษามนุษย์ได้เมื่อใด อิศริยยศก็จะปรากฏแก่พระองค์เมื่อนั้น ขอพระองค์กระทำการรักษาให้ดีอย่ากระทำความประมาทแก่กาตัวนี้เลย
‘เตสํ ตํ วจนํ สุต๎วา ราชา ปีติภริตหทโย หุต๎วา สาธุรัก์ขิส์สามีติ วัต๎วา เต อุย์โยเชสิ.’
พระเจ้าอาทิตยราช ได้สดับถ้อยคำของสมณะพราหมณ์เหล่านั้นแล้ว ก็มีพระทัยทราบซ่านไปด้วยปิติ จึงดำรัสว่า เราจะรักษาให้ดี แล้วก็ส่งสมณพราหมณ์เหล่านั้นไป
/**324‘เตสุ คตมัต์เตสุเยว ราชา สุวัณ์ณกาเร ปัก์ดกสาเปต๎วา ตัส์ส วสนัต์ถาย สุวัณ์ณปัญ์ชรํ กาเรสิ นิฏ์ฐิตมัต์เตเยว กากํ ตัต์ถ นิวาสาเปต๎วา สัก์กัจ์จํ โภชนาหาเรหิ รัก์ขาเปสิ.’
/*324พอสมณพราหมณ์เหล่านั้นไปแล้ว พระเจ้าอาทิตยราชก็โปรดให้หาช่างทองมา แล้วให้กระทำกรงทองให้กาอยู่ ครั้นทำกรงทองสำเร็จแล้ว ก็ให้กาอยู่ในกรงนั้น ให้เลี้ยงรักษาด้วยโภชนาหารโดยเคารพ
‘ตัส๎มึ รัต์ติภาเค ปฐมยาเม ราชา ปวรราชปัล์ลังเก อลังกฏสิริสยเน นิป์ปัช์ชิต๎วา กทา กาโก มนุส์สภาสํ ภาสิส์สตีติ จิน์ตยมาโน นิปัช์ชิ.’
ในคืนวันนั้นพอได้ปฐมยาม พระเจ้าอาทิตยราช บรรทมอยู่เหนือพระแท่นที่สิริไสยาศน์อันอลงกฎบนพระบวรราชบัลลังก์ ทรงคำนึงในพระไทยอยู่ว่า เมื่อไรกาจะพูดภาษามนุษย์ได้ แล้วบรรทมหลับไป
‘อถ มัช์ฌิมยาเม อัฑ์ฒรัต์ติกสมเย เทวตา อาคัน์ต๎วา สุปินนิมิต์เตน ราชานํ ปวัก์ขติ สเจ ต๎วํ มหาราช อิทํ อจิเรน ชานิตํุ อิจ์ฉสิ มาตุกุจ์ฉิตสํชาตทารกํ สัต์ตทิวสํ กากัส์ส /**325ปัญ์ชรสมีปํ นิปัช์ชาเปต๎วา ทิวเส ทิวเล กากสัท์ทํ สุณาติ กากภาสํ ชานิส์สติ.’
ครั้นถึงมัชฌิมยามได้เวลาครึ่งคืน เทพยดาก็มาทูลพระเจ้าอาทิตยราชด้วยนิมิตรฝันว่า ถ้าพระองค์ประสงค์จะทรงทราบเหตุนี้เร็วๆ ก็จงให้ทารกที่คลอดจากครรภ์มารดาได้ ๗ วันนอนอยู่ที่/*325ใกล้กกรงกานี้ ทารกจะได้ยินเสียงกาทุกๆ วัน ก็จะรู้จักภาษากา
‘ยทา จ ทารโก ฉาตตสิโต ตทา มาตรันตํ อัป์ปเนต๎วา โภเชต๎วา น๎หาเปต๎วา ถัญ์ญํ ปาเปต๎วา ปุน ตํ ตัต์ถ นิป์ปัช์ชาเปต๎วา.’
ก็เมื่อใดทารกหิวแล้วจึงพรากทารกมายังมารดา ให้บริโภคให้อาปให้ดื่มถัญ แล้วจึงให้ทารกนอนในที่ใกล้กรงกาอิก
‘เต อุโภปิ วิเวเก ฐิตัต์ตา อัญ์ญมัญ์ญํ ภาสิส์สัน์ติ อัญ์ญมัญ์ญํ ปวัก์ขิส์สัน์ติ.’
เขาทั้งสองนั้นจักพูดจักบอกเล่ากัน เพราะเขาอยู่ในที่สงัด
‘เอวํ กเต ตติยสํวัจ์ฉเร อิทํ กากนิมิตตํ ชานิส์สสีติ เอวํ วัต๎วา สา อัน์ตรธายิ.’
เมื่อทำได้อย่างนี้สักสามปี ท่านก็จะรู้นิมิตรเหตุของกานี้ เทพยดานั้นทูลอย่างนี้แล้ว ก็อันตรธานหายไป
‘ปุน ทิวเส ราชา อมัจ์เจ อาณาเปต๎วา สัต์ตทิวสัญ์ชาตทารเก อาหราเปต๎วา มหาตเล /**326นิป์ปัช์ชาเปต๎วา ลัก์ขณปาถเก พ๎ราห๎มเณ ปัก์โกสาเปต๎วา เตสุ อายุญ์จ ชวนรูปลัก์ขณสัม์ปทัญ์จ วิจาเรสิ.’
ครั้นรุ่งขึ้นวันใหม่ พระเจ้าอาทิตยราช ก็บังคับอำมาตย์ให้พาเอาทารกที่คลอดได้ ๗ วันมานอน/*326อยู่ที่พระลานใหญ่ แล้วให้หาพราหมณ์ทายลักษณะมาพิจารณาในหมู่เด็กทั้งหลายนั้น เลือกเอาแต่เด็กที่มีอายุยืนแลที่สมบูรณ์ไปด้วยชวนะแลรูปแลลักษณะ
‘อถ ลัก์ขณปาถกา พ๎ราห๎มณา อิเมสุ เตสุ อยํ ทารโก ปุพ์พกุสลสัมปัต์ตญาณชวนสัม์ปัน์โนว วิญ์ญัต์ติปฏิพโล จ ทีฆายุกตโร จ โหตีติ วทึสุ.’
ในกาลนั้น พราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะทั้งหลาย กราบทูลว่าในทารกเหล่านี้นั้น ทารกคนนี้สมบูรณ์แล้วด้วยญาณแลชวนะ อันถึงพร้อมแล้วด้วยกุศลแต่ป่างก่อนด้วย มีกำลังปัญญาอันรู้เหตุแจ้งชัดด้วย มีอายุยืนด้วย
‘อถ ราชา คุณปุญ์ญลัก์ขณสัม์ปัน์นทารกํ คเหต๎วา อัต์ตโน สัน์ติเก ธาติคเณ โปสาเปต๎วา ตัส์ส มาตาปิตูนํ จ ยสํ อทาสิ ตัส์ส ญาติกุลพัน์ธวานัญ์จ วัต์ถาลังการาทีนิ ทาเปสิ อวเสสานํ ทารกานํ อคุณยุต์ตานํ เตสํ มาตาปิตูนํ อทาสิ.’
ในกาลนั้น พระเจ้าอาทิตยราช ก็ให้รับทารกที่บริบูรณ์ด้วยคุณแลบุญลักษณะนั้นไว้ในสำนักของพระองค์ จัดหาพี่เลี้ยงนางนมให้เลี้ยงรักษา แล้วก็พระราชทานยศแก่มารดาบิดาของทารกนั้น แล้วพระราชทานสิ่งของต่างๆ มีผ้านุ่งห่มแลเครื่องประดับเปนต้น /*327แก่ตระกูลที่เปนญาติแลพวกพ้องเผ่าพันธุ์ของทารกนั้น แล้วพระราชทานแก่มารดาบิดาของทารกทั้งหลาย ที่ไม่ได้ประกอบด้วยคุณที่เหลืออยู่นั้น
/**327‘อถ เต ญาติคณา ตํ โภเชต๎วา น๎หาเปต๎วา ถัญ์ญํ ปาเยต๎วา น๎หาเปต๎วา อลังกริต๎วา อลังกฏสิริสยเน สยาเปต๎วา กากัส์ส ปัญ์ชรสมีเป นิปัช์ชาเปต๎วา เอวํ วุต์ตนเยน ทิวเส ทิวเส นํ กัต๎วา ยาว สัต์ตสํวัจ์ฉรานิ สัต์ตมาสาธิกานิ สัต์ตทิวสานิ จ.’
ในกาลนั้น หมู่ญาติเหล่านั้นก็ให้ทารกบริโภคแลให้อาบน้ำให้ดื่มนมแล้วประดับตกแต่ง ให้นอนในที่สิริไสยยาศน์อันอลงกฎ แล้วให้วางไว้ในที่ใกล้กรงกานั้น กระทำทารกนั้นทุกวันๆ โดยนัยที่กล่าวแล้วอย่างนี้ จนถึง ๗ ปี ๗ เดือน ๗ วัน
‘โส ทารโก สัพ์พกากภาสํ ชานาติ.’
ทารกนั้นก็รู้ภาษากาทั้งสิ้น
‘ยํ กาเกน วุต์ตํ ทารโก ตํ วัต๎วา มนุส์สภาสํ ภาสิตํุ สัก์โกติ.’
คำใดที่กาพูดแล้ว ทารกก็พูดคำนั้นได้ อาจพูดเปนภาษามนุษย์ได้
/**328‘ตทา อาทิจ์จราชา ทารกํ ปัก์โกสาเปต๎วา อาห กุมาร ต๎วํ กากภาสํ สัจ์จํ ชานาสีติ.’
/*328ในกาลนั้น พระเจ้าอาทิตยราช ก็ให้หาทารกมาแล้วตรัสว่า ดูกรกุมารท่านรู้ภาษากาจริงฤๅ
‘อาม มหาราชาติ.’
ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าทราบเกล้าจริง
‘สาธุ กุมาร เตนหิ ต๎วํ กุมาร วิส์สาสิกภาวํ วัต๎วา มม วจเนน ตํ ปุจ์ฉาหิ ปฐมทิวเส มยิ อาลิน์เท คัจ์ฉัน์เต เกน กาโก มํ สีสํ คูถปิณ์ฑํ ปาเตต๎วา มม สีสัญ์จ มุขัญ์จ ปาเตต๎วา ปัก์กามิ ปุน ทุติยัม์ปิ ตติยัม์ปิ มํ สีสํ ปหริต๎วา นิลิยิ กึนุโข มม อัน์ตรายํ ทิส๎วา นิวารณัตถํ กโรติ อุทาหุ กึ เม โทสํ ทิส๎วา กโรติ ตํ มุสาวาทํ อกัต๎วา สุฏ์ฐุ สัจ์จภาเวน วัก์ขาหิ ยํ ยํ อิจ์ฉสิ ตํ ตํ ตว มโนรถํ ปูเรส์สามีติ กุมารํ อนุสาเสต๎วา เปเสสิ.’
ดูกรทารกดีแล้ว ถ้ากระนั้นท่านจงพูดแสดงความคุ้นเคย แล้วจงถามกานั้นตามถ้อยคำของเราว่า ในวันแรกเมื่อเราไปบนระเบียง กาทำก้อนคูธให้ตกลงบนศีศะเราด้วยเหตุอะไร กาทำก้อนคูธให้ตกลงศีศะแลปากเราแล้วก็บินไป ในวันที่ ๒ ที่ ๓ กามาจิกศีศะเราแล้วก็ไปซ่อนเสียอิก กาเห็นอันตรายจะมีแก่เราอย่างไรฤๅแลจึงได้กระทำการห้ามปราม ฤๅว่ากาเห็นโทษจะมีแก่เราอย่างไรจึงได้กระทำ ท่านอย่าได้กระทำมุษาวาทเลย จงบอกโดยความจริงด้วยดีเถิด ท่านจะปราถนาสิ่ง/*329ใดใด เราจะกระทำความปราถนาสิ่งนั้นนั้นให้บริบูรณ์แก่ท่าน พระองค์สั่งสอนกุมารแล้วก็ส่งกุมารไป
/**329‘กุมาโร สาธุ เทว เอวํ วัก์ขามีติ ราชานํ วัน์ทิต๎วา กากัส์ส สัน์ติกํ คัน์ต๎วา รัญ์โญ วจนานุสาเรน กากภาสาย กากํ อาห.’
ฝ่ายกุมารก็กราบทูลรับพระราชบัญชาว่า ข้าแต่สมมุติเทวราชเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าจักกล่าวอย่างนี้ ให้สำเร็จพระราชประสงค์ แล้วถวายบังคมลาไปยังสำนักของกา พูดกับกาด้วยภาษากาตามพระกระแสรับสั่งพระเจ้าอาทิตยราช
‘เอวมัส์ส วจนํ สุต๎วา กากภาสาย อาห อาม สัม์ม ตัส๎มึ ทึวเส ตว ราชา นวจัณ์ฑาฆเร โอจ์จารปัส์สาวํ ฉัฑ์เฑตํุ อาคัน์ต๎วา ตัส๎มึ ปน ฐาเน อัม๎หากํ พุท์ธัส์ส ภควโต สารีริกธาตุอุป์ปัช์ชนํ.’
ฝ่ายกาได้ฟังคำของทารกอย่างนี้แล้วก็พูดด้วยภาษากาว่า เออดูกรสหายในวันนั้นพระราชาของท่าน เสด็จมาเพื่อจะกระทำพระสริรกิจในห้องจัณฑาฆรสถานที่สร้างใหม่ ก็ในที่นั้นจะเปนที่อุบัติบังเกิด พระสารีริกธาตุของพระผู้มี/*330พระภาคย์ พระพุทธเจ้าของเราทั้งหลาย
/**330‘ฐานํ กถํ ชานิตัพ์พัน์ติ.’
ทารกจึงถามกาว่า อย่างไรท่านจึงรู้ว่าที่นั้นเปนที่อุบัติบังเกิดพระสารีริกธาตุของพระพุทธเจ้า
‘อัม๎หากํ ภควา ธณมานกาเลเยว พาราณสินครโต อาคัน์ต๎วา อิธ ฐัต๎วา วนเมงคปุต์ตานํ อาห โภน์โต วนเมงคปุต์ตาโย ยทา มยิ ปรินิพ์พาเน มัย๎หํ สารีริกธาตุโย ตัต์ถ ตัต์ถ อุป์ปัช์ชิส์สัน์ติ ตทา จ เอโก อาทิต์ตราชา นาม อิมัส๎มึ ฐาเน รัช์ชํ กาเรส์สติ โส จ ตุมหากํ กุลวังสโสต์ถิภาวํ กริส์สติ ตัส๎มิญ์จ กาเล เอโก มัย๎หํ สารีริกธาตุ เอต์ถ อุป์ปัช์ชิส์สตีติ วัต๎วา เวหาสํ อัพ์ภุค์คัน์ต๎วา พาราณสิยํ อคมาสิ ตทา จ มัย๎หํ อัย์ยโก เสตกาโก สัม์/**331มาสัม์พุท์ธัส์ส ปัจ์ฉโต อาคัน์ต๎วา สัพ์พัน์ตํ อัส์โสสิ โส อิทํ ฐานํ รัก์ขนัต์ถํ มม ปติฏ์ฐเปต๎วา หิมวัน์ตํ อคมาสิ ตว ราชา อิทํ มังคลัฏ์ฐานํ น ชานิต๎วา มุต์ตกรีสอสุจิฐานํ กริส์สติ ตัส๎มา อหํ ตว รัญ์โญ เอวํ กโรมิ สเจ ตว ราชา น สัท์ทหิ มํ วิสัช์ชาเปต๎วา มม อัย์ยกํ เสตกากํ อานยิส์สามิ โสปิ อิทํ ฐานํ วิต์ถาเรน ตว รัญ์โญ กถิส์สตีติ.’
ดูกรสหายพระผู้มีพระภาคย์ของเราทั้งหลาย ในกาลเมื่อพระองค์ยังทรงพระชนม์อยู่ได้เสด็จมาจากพระนครพาราณสี เสด็จยืนตรัสอยู่แก่พวกเมงคบุตรชาวป่าในที่นี้ว่า ดูกรเมงคบุตรชาวป่าผู้เจริญทั้งหลาย เมื่อใดเราปรินิพพานแล้ว สารีริกธาตุของเราจักบังเกิดขึ้นในที่นี้ ก็เมื่อครั้งนั้นจะมีบรมกระษัตริย์พระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าอาทิตยราช จักครองสิริราชสมบัติอยู่ในที่นี้ พระเจ้าอาทิตยราช จักกระทำความสวัสดี ให้บังเกิดมีแก่วงษ์ตระกูลของท่านทั้งหลาย ก็ในกาลนั้น/*331พระสารีริกธาตุของเราองค์หนึ่งจักบังเกิดขึ้นในที่นี้ ครั้นตรัสดังนี้แล้ว ก็เหาะขึ้นไปบนอากาศเสด็จไปในพระนครพาราณสี ในกาลนั้นกาขาวผู้เปนปู่ของเรา ได้บินมาข้างหลังพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ฟังคำนั้นทั้งสิ้น แล้วปู่ของเรานั้นได้ตั้งเราไว้ให้รักษาที่นี้แล้ว ท่านก็ไปยังป่าหิมพานต์ พระราชาของท่านไม่ทรงทราบที่นี้ว่าเปนที่มงคล จึงได้กระทำให้เปนที่ไม่สอาดด้วยมูตรแลกรีส เพราะเหตุนี้เราจึงกระทำอย่างนี้แก่พระราชาของท่าน ถ้าพระราชาของท่านไม่เชื่อ ก็ให้ปล่อยเราไป เราจะพากาขาวซึ่งเปนปู่ของเรามา ปู่ของเรานั้นจักกราบทูลที่นี้แก่พระราชาของท่านโดยพิศดาร
‘ตํ สุต๎วา กุมาโณ อหํ สาธุ สัม์ม สัพ์พัน์ตํ ตว วจนํ มม /**332รัญ์โญ ปวัก์ขิส์สามีติ วัต๎วา รัญ์โญ สัน์ติกํ คัน์ต๎วา สัพ์พัน์ตํ กากัส์ส วจนํ รัญ์โญ กเถสิ.’
กุมารได้ฟังคำนั้นแล้วจึงกล่าวว่า ดูกรสหาย ดีแล้วเราจะกราบ/*332ทูลตามถ้อยคำของท่านทั้งสิ้นแก่พระราชาของเรา แล้วก็ไปเฝ้าพระเจ้าอาทิตยราช กราบทูลตามคำกานั้นทุกประการ
‘ตํ สุต๎วา ราชา อติวิย โสมนัส์โส ชาโต ตํ สาธูติ ปฏิสุณิต๎วา นานัค์ครสาหาเรน กากํ สัน์ตัป์เปต๎วา สัต์ถุสาสนํ วัน์ทิต๎วา ตํ วิสัช์เชสิ.’
พระเจ้าอาทิตยราชได้ทรงฟังคำนั้นก็บังเกิดโสมนัสเปนอย่างยิ่ง จึงรับคำทารกว่าสาธุ แล้วให้เลี้ยงดูกาด้วยอาหารมีรศเลิศต่างๆ เพราะกาให้ข่าวของพระศาสดา แล้วโปรดให้ปล่อยกานั้นไป
‘โส กาโก อากาเสน คัน์ต๎วา หิมวัน์ตํ ปเทสํ ปัต๎วา อัต์ตโน อัย์ยกัส์ส สัน์ติกํ อุปสังกมิต๎วา วัน์ทิต๎วา นิสีทิ.’
กานั้นบินไปโดยอากาศก็บันลุถึงประเทศป่าหิมพานต์ จึงเข้าไปใกล้กาผู้เปนปู่ของตน ไหว้แล้วก็จับอยู่
‘สุกณานํ วัน์ทนํ นาม กถํ ชานิตัพ์พํ.’
มีคำถามขึ้นมาว่า ชื่อว่าการไหว้ของสกุณชาติทั้งหลายจะรู้กันได้อย่างไร
‘ปัต๎วา จ ปน วุฑ์ฒัส์สาภิมุขํ สกตตกัณ์ฑํ โอนัค์คสิสํ คาร/**333วภาวํ ทัส์เสต๎วา ปุนปิ เท๎ว ปัก์เข ปสาเรต๎วา สีสํ นมิต๎วา อุรํ ภูมิยํ กัต๎วา มุหุต์เตเยว อุฏ์ฐหิต๎วา นิสีทิ เอวํ กเต เตสํ สกุณานํ วัน์ทนํ นามาติ.’
มีคำวิสัชนาว่า ก็แลสกุณชาติทั้งหลายถึงกันเข้าแล้ว ก็/*333แสดงความเคารพบ่ายหน้าเฉพาะต่อสกุณชาติที่เจริญกว่าตน แลทำจงอยปากของตนดังตะตะ แลน้อมศีศะลงแล้วประสานปีกทั้งสองเข้าแล้วน้อมศีศะลงอิกกระทำอุระประเทศเหนือพื้น แล้วยกขึ้นสักครู่หนึ่งแล้วก็จับอยู่ เมื่อสกุณชาติทำกันอย่างนี้ได้ชื่อว่า การไหว้ของสกุณชาติทั้งหลายเหล่านั้น
‘เสตกาโกปิ อัต์ตโน นัต์ตารํ ทิส๎วาน อัต์ตมโน หุต๎วา เตน สัท์ธึ ปฏิสัม์โมทิ ปุน ชินธาตุส์ส อุป์ปัช์ชนัฏ์ฐานํ ปวุต์ตึ ปุจ์ฉัน์โต อาห.’
ส่วนกาขาวได้เห็นนัดดาของตนแล้วก็ดีใจ จึงกล่าวสัมโมทนิยกถากับด้วยกาผู้เปนนัดดาของตนนั้น เมื่อกาขาวจะถามข่าวคราวถึงที่ ที่จะบังเกิดพระธาตุของพระชินสีห์เจ้าอิก จึงกล่าวเปนพระคาถาว่า
‘จิรัน์ตํ โปตกา ปัส์สามิ สาธาโรโคสิ อาคโต /**334ชินธาตุป์ปปัช์ชิส์สติ ฐานํ เขมํ อนูนกํติ.’
ดูกรหลานน้อย ปู่ไม่ได้เห็นหลานนานแล้ว หลานอยู่สบายดี/*334ไม่มีโรคภัยไข้เจ็บเบียดเบียนดอกฤๅจึงมาได้ ที่ที่จักบังเกิดพระชินธาตุ ยังเปนที่เกษมอยู่ไม่บกพร่องดอกฤๅ
‘อถ นํ โปตโก อาห.’
เมื่อกาขาวไต่ถามอย่างนั้นแล้ว กาโปดกจึงกล่าวกับกาขาวว่า
‘อาม เทโว สุจิรํ มํ อัย์ยโก ปัส์สิตํุ มยา อิทานามหมาคโต ธาตุฏ์ฐานกํ ตว รัก์ขิตํุ ปุเร ปูราณาปิ จ เขมเขมา สุเขน ทุก์ขา ปวัต์ตัน์ติ ตถา อิทานิ คูธาทิปุรา จ ราา สัพ์เพสุ เตโช อิท์ธิ วัก์กโม โส ธาตุป์ปัต์ติฏ์ฐานตํ ปัฏ์เฐน์โต ชานิตํุ วัต์ถํุ พุท์ธพ๎ยากรัน์ติ เลเสน วัก์ขามิ สัท์ทหัน์โต เปเสสิ โส มํ อัย์ยกํ นัย์เยตํุ ติ.’
พระเจ้าข้า พระเจ้าปู่ เปรียบประดุจดังเทพยดา ไม่ได้เห็นข้าพเจ้านานแล้ว ข้าพเจ้าก็ไม่ได้เห็นพระเจ้าปู่นานแล้ว เดี๋ยวนี้ข้าพเจ้ามาเพื่อจะรักษาที่ที่จะประดิษฐานพระชินธาตุของพระเจ้าปู่ อนึ่งความเกษมแลไม่เกษมเคยมีอยู่ในกาลก่อนๆ อย่างไร ความทุกข์กับความศุขก็เปนไปอย่างนั้น ก็เดี๋ยวนี้พระราชาทำที่นั้นให้เต็มไปด้วยของไม่สอาดมีคูธเปนต้น แต่พระราชานั้น มีพระเดชานุภาพแผ่ไปในประเทศทั้งปวง แลมีฤทธิ์มีความเพียรมาก พระองค์มี/*335พระประสงค์จะทรงทราบเรื่องที่ที่จะบังเกิดขึ้นของพระธาตุที่พระพุทธเจ้าได้พยากรไว้ เพราะเหตุนั้นข้าพเจ้าจึงได้กราบทูลด้วยเลศอุบายพระองค์ก็ทรงเชื่อ จึงโปรดใช้ให้ข้าพเจ้ามาเชิญพระเจ้าปู่ไป
/**335‘ตัส์ส วจนํ สุต๎วา เสตกาโก ธาตูติ ปฏิสุณิต๎วา กากคเณ สัน์นิปาเตต๎วา วิจินิ มหัน์ตกายยุวถามพลปรัก์กมชวนสมัน์นาคเต ท๎วิกาเก คเหต๎วา เอเกกัส์ส ถิรทัณ์ฑํ โกฏิยํ ทํสาเปต๎วา สยํ ปนัส์ส ทัณ์ฑมัช์ฌเก นิสีทิต๎วา ปัญ์สตกากปริวาเรหิ อากาเสนาคัน์ต๎วา.’
กาขาวได้ฟังคำของกาผู้เปนหลานก็รับว่าดีแล้ว ก็ให้ฝูงกามาประชุมกัน เลือกสรรค์จับเอากาที่มีร่างกายโตใหญ่แลกำลังหนุ่ม ถึงพร้อมไปด้วยเรี่ยวแรงกำลัง มีความเพียรแลว่องไวได้สองกา ให้คาบที่สุดท่อนไม้ที่มั่นคงข้างละตัวแล้ว ส่วนกาขาวก็เกาะอยู่บนท่ามกลางท่อนไม้นั้นมาโดยอากาศกับด้วยกาบริวาร ๕๐๐
‘ทูตกาโกปิ มัค์คนายโก หุต๎วา ปุรโต อาคัญ์ฉิ หิมวัน์ตโต อาคัน์ต๎วา ชินธาตุส์ส อารัม์/**336มณพเลน สัต์ตเม ทิวเส หริปุญ์เชย์ยนครํ สัม์ปาปุณิ.’
ส่วนกาที่เปนทูต ก็นำทางบินมาข้างหน้าบินมาจากป่าหิมพานต์ ถึงหริปุญชัยนครในวันที่ ๗ ด้วย/*336กำลังความยึดหน่วงเอาพระชินธาตุเป็นอารมณ์
‘ทูตกาโกปิ ปฐมตรํ รัญ์โญ สัน์ติกํ ปวีสิต๎วา ตัส์ส อาคตภาวํ กุมารํ อาโรจาเปสิ.’
ส่วนกาที่เปนทูตก็เข้าไปยังที่เฝ้าพระเจ้าอาทิตยราชก่อนกว่ากาทั้งปวง จึงให้ทารกกราบทูลความที่กาขาวนั้นมาถึงแล้วแก่พระเจ้าอาทิตยราช
‘ตํ สุต๎วา ราชา อุทัค์คุทัค์โค หุต๎วา มหาตลํ สัช์ชาเปต๎วา มหารเห อาสเน ปัญ์ญาเปต๎วา เสตกากปมุขํ กากํ นิสีทาเปต๎วา นานัค์ครสาหาเรหิ สัน์ตัป์เปสิ.’
พระเจ้าอาทิตยราช ได้สดับว่ากาขาวมาถึงแล้วก็ดีพระไทย จึงให้จัดแจงพื้นอันกว้างใหญ่ ให้ปูลาดอาสนะเปนที่ระโหฐานใหญ่ จึงเชิญกามีกาขาวเปนประธาน ให้จับแล้วก็เลี้ยงดูให้อิ่มหนำสำราญด้วยอาหารมีรสอันเลิศต่างๆ
‘กตกิจ์จาวสาเน ราชา ตัส์ส ธัม์มํ โสตุกาโม ทีปธูปาทินานาปูชาสัก์การานิ คาหาเปต๎วา อาคัน์ต๎วา ปูเชต๎วา อัต์ตโน รุจ์จนเก อาสเน นิสีทิ.’
ครั้นกาทั้งหลายได้รับพระราชทานเลี้ยงสำเร็จเสร็จแล้ว พระเจ้าอาทิตยราช มีพระราชประสงค์จะสดับธรรมของกาขาวนั้น จึงให้ราชบุรุษยกเครื่องสักการะบูชา/*337มีประการต่างๆ มีเทียนธูปเปนต้นมาบูชาแล้ว ก็เสด็จประทับนั่งบนราชอาศน์ เปนที่พอพระไทยของพระองค์
/**337‘อถ นํ เสตราชกาโก เตน สัท์ธึ ปติสัณ์ฐารํ อกาสิ.’
ในลำดับนั้น พระยากาเผือกก็กระทำปฏิสันถารกับด้วยพระเจ้าอาทิตยราช
‘สังคาหิโก โสตรสาวหํ กัต๎วา คาถาพัน์ธวเสน ตํ ทัส์เสน์โต อาห.’
พระสังคาหิกาจารย์ เมื่อจะสำแดงเนื้อความนั้นด้วยสามารถ ประพันธ์ให้เปนพระคาถา กระทำให้เปนถ้อยคำนำมาซึ่งรศแก่โสตรประสาท จึงได้กล่าวไว้ดังนี้ว่า
‘ตโต โส อาทิต์โต ราชา กากราชมุปาคมิ ปูชยิต๎วาน โส ตัส์ส นิสีทิ รุจ์จนาสเน อถ กาโกปิ ตํ ทิส๎วา ราชานํปิ สคารวํ /**338เตน สัท์ธึ ปฏินัน์ทํ ปฏิสัณ์ฐารํ ภาสถ กัจ์จินุ เต มหาราช อโรค์ยัน์เต อกิญ์จนํ กัจ์จิ นุ รัช์ชํ กาเรสิ ทสธัม์เม อโกปเย กัจ์จิ นุ รัฏ์ฐํ ปาเลสิ สุภิก์เข เต อนามเย กัจ์จามิต์ตา อภายัน์ติ ฉายาว ทัก์ขิ นายนาติ.’
ในลำดับนั้น พระเจ้าอาทิตยราช จึงเสด็จเข้าไปใกล้พระยากาเผือก ทรงบูชาพระยากาเผือกแล้ว ก็เสด็จประทับนั่งในราชอาศน์ที่พอพระไทย ลำดับนั้นพระยากาเผือกได้เห็นพระเจ้าอา/*338ทิตยราชมีความเคารพในตน จึงได้กล่าวปฏิสัณฐารเปนที่น่าเพลิดเพลินกับด้วยพระเจ้าอาทิตยราชนั้นว่า ข้าแต่มหาราชเจ้าพระองค์ปราศจากพระโรคาพาธ แลปราศจากความกังวลด้วยราชกรณียกิจ ครอบครองสิริราชสมบัติ มิให้กำเริบทศพิธราชธรรมอยู่ฤๅ อนึ่งพระองค์ทรงอภิบาลบำรุงรักษาพระราชอาณาเขตรของพระองค์ เปนที่มีภักษาหารแสวงหาได้โดยง่ายปราศจากทุกข์ภัยอยู่ฤๅ อนึ่งข้าศึกสัตรูหมู่ปัจจามิตรไม่เกรงขามต่อพระราชอาชญา เปนประดุจดังฉายาที่บุคคลเห็นด้วยตามีอยู่ฤๅ
‘อาทิต์ตราชา อาห.’
พระเจ้าอาทิตยราช จึงตรัสตอบว่า
‘อัต์ถิ นุ เม กากราช อโรค๎ยํ เม อกิญ์จนํ อโถปิ รัช์ชํ กาเรมิ /**339ทสธัม์เม อโกปยํ อโถปิ รัฏฐํ ปาเลมิ สุภิก์เข เม อนามเย อโถมิต์ตา อภายัน์ติ ฉายาว ทัก์ขิ นายนา ส๎วาคตัน์เต ราชกาก อโถ เต อทุราคตํ ปุจ์ฉามิ ตํ สุวฒานํ อัณ์ฑชํ ปวรุต์ตมํ ชีวัน์เต กิร สัม์พุท์เธ อาคเต อิธ พ๎ยากริ ชินธาตุป์ปปัต์ตีติ สัจ์จํ นุ อลิกัน์ติ วา’
ดูกรพระยากา เราหาได้มีโรคาพยาธิอันใดมาเบียดเบียนไม่ แลกังวลสิ่งใดก็ไม่มีแก่เรา เรา/*339ได้ครอบครองสิริราชสมบัติมิได้กำเริบในทศพิธราชธรรม เราได้อภิบาลบำรุงรักษาพระราชอาณาเขตรของเรา เปนที่แสวงหาภิกษาหารได้โดยง่าย ไม่มีทุกข์ภัยสิ่งใดสิ่งหนึ่งมาเบียดเบียนเลย อนึ่งข้าศึกสัตรูหมู่ปัจจามิตร ซึ่งไม่เกรงขามต่อพระราชอาชญา เปนประดุจดังฉายาที่บุคคลเห็นด้วยตาก็ไม่มี ดูกรพระยากา การมาของท่านครั้งนี้เปนการดีแล้ว อนึ่งการมาของท่านไม่สู้ไกลนักดอกฤๅ เราขอถามท่านผู้เจริญผู้เกิดในฟองผู้ประเสริฐสูงสุด ได้ยินว่าเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ ได้เสด็จมาพยากรว่าพระชินธาตุจะอุปบัติบังเกิดขึ้นในที่นี้ คำที่ว่านี้เปนคำจริงฤๅเปนคำเท็จ
‘อถ นํ เสทราชกาโก สัจ์จธัม์มํ เทเสน์โต อาห.’
ลำดับนั้นพระยากาเผือก เมื่อจะสำแดงธรรมที่จริง จึงกราบทูลพระเจ้าอาทิตยราชว่า
/**340‘อาม สัจ์จํ มหาราช อิทํ วาจํ อนาลิกํ ยัส๎มา หิ อภิสัม์พุท์โธ สัม์พุท์โธ กรุณาธิโก พุท์ธสุขํ อเปก์ขัน์โต อัต์ตานํ สุขการณา เวเนย์ยชนเต สัพ์เพ โอโลเกน์ติ ทิเนทิเน เวเนย์ยา ยัต์ถ วสัน์ติ ทูเรวาปิ จ สัน์ติเก ตัต์ถ คัน์ต๎วา ปโมเจตํุ มัค์คผลา นทาสิ โส สัพ์พสัต์เต ปโมเจต๎วา สกัฏ์ฐานํ ปุนาคมิ ปฐมพุท์ธโต ยาว นิพ์พาเนว กโรติ โส เอกัส๎มึ สมเย พุท์โธ วสัน์โต อิสิปตเน มิคทายวเน รัม์เม พาราณสิย สมิเป ปัส์สิต๎วา เมงคปุต์ตานํ วสัน์ตานํ ชโรหกํ ตโต โส อาคโต ตัส๎มึ /**341คาเม ปิณ์ฑํ อคหิ โส สัพ์เพ เต อนุสาสิต๎วา อาคโต อิธ ติฏ์ฐติ วนเมงคา ชนา จาปิ อหัญ์จาปิ อน๎วาคมิ ติฏ์ฐัน์โต พุท์ธวโร โส วนเมงคานมาห จ อนาคเต อิทํ โภน์โต มหาปุรี ภวิส์สติ ตเทโก อาทิต์โต นาม ราชา รัช์ชํ กริส์สติ โสปิ ราชา กริส์สติ ตุม๎หากํ ญาติวจนํ มยิ ปรินิพ์พานัม๎หิ ธาตุ มัย๎หํ สรีรกํ เอโก เอต์ถุป์ปัช์ชิส์สติ เอตํ สุลัก์ขิราชิโน โสปิ ราชา กริส์สติ ตุม๎หากํ ญาติสังคหํ เอวํ วัต๎วาน สัม์พุท์โธ เวหาย อภุคัญ์ฉิ โส /**342 อหัม์ปิ รัก์ขิตํุ ฐานํ อิมํ นัต์ตาร ฐาปยิ มหาราชา อชานิต๎วา จัณ์ฑาคารํ กราปยิ ฉัฑ์ฑิตํุ มุต์ตกรีสํ คัน์ต๎วา อาฬิน์ทมัชฌกํ เอโสปิ ตํ นิวาเรตํุ กโรติ นิมิต์ตํ ตว มา ตํ กุช์ฌิ มหาราช อัต์ถํ กโรติ โส ตวาติ.’
/*340ข้าแต่มหาราชเจ้า วาจานี้เปนวาจาจริงไม่เปนวาจาเท็จ แท้จริงพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสรู้พระอภิสัมโพธิญาณแล้ว พระองค์มีพระกรุณาอันยิ่งใหญ่ ไม่มุ่งหมายแต่ความศุขส่วนพระองค์ เพราะเหตุจะให้พระองค์เปนศุขเหตุใด เหตุดังนั้น พระองค์แลดูเวไนยสัตวทั้งปวงทุกวันๆ เวไนยสัตวทั้งหลายอยู่ในที่ใดไกลก็ดีใกล้ก็ดี พระองค์ก็เสด็จไปในที่นั้นได้ประทานมรรคแลผลเมื่อจะปลดเปลื้องเวไนยสัตวให้พ้นไปจากทุกข์ สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น พระองค์ปลดเปลื้องสรรพสัตวทั้งปวงให้พ้นไปจากทุกข์ แล้วก็เสด็จมายังที่ของพระองค์อิก พระองค์กระทำอยู่อย่างนี้ ตั้งแต่แรกตรัสรู้จนถึงเสด็จดับขันธ์ปรินิพพาน ในสมัยครั้งหนึ่งเมื่อพระพุทธองค์เสด็จอยู่ในป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เปนที่รัมณิยสถานใกล้พระนครพาราณสี ทรง/*341เห็นบ้านชโรหคามของพวกเมงคบุตรทั้งหลายอยู่ที่นั้น จึงได้เสด็จมาจากป่าอิสิปตนะมฤคทายวัน ทรงรับบิณฑบาตในบ้านชโรหคามนั้น ทรงสั่งสอนพวกเมงคบุตรทั้งปวงเหล่านั้น แล้วเสด็จมาประทับยืนอยู่ในประเทศที่นี้ พวกเมงคบุตรชาวป่ากับข้าพระบาทก็ได้ตามเสด็จมา พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐพระองค์นั้น เสด็จยืนตรัสแก่พวกเมงคบุตรชาวป่าว่า ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ในอนาคตกาลประเทศที่นี้จักเปนพระนครใหญ่ กาลนั้นจะมีพระราชาพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าอาทิตยราชครอบครองสิริราชสมบัติ พระเจ้าอาทิตยราชนั้นจักกระทำตามถ้อยคำของท่านทั้งหลาย ครั้นเมื่อเราผู้ตถาคตเสด็จดับขันธ์เข้าสู่พระปรินิพพานแล้ว พระสริรธาตุของเราพระองค์หนึ่งจะบังเกิดขึ้นในที่/*342นี้ พระสริรธาตุของเรานั้นจักเปนของพระเจ้าอาทิตยราช พระเจ้าอาทิตยราชนั้น จักกระทำการสงเคราะห์แก่ญาติของท่านทั้งหลาย พระสัมพุทธเจ้าพระองค์ตรัสอย่างนี้แล้ว ก็เสด็จเหาะไปบนเวหา ส่วนข้าพระองค์จึงตั้งกาผู้เปนหลานให้รักษาที่นี้ พระมหาราชเจ้าไม่ทรงทราบ จึงให้กระทำเรือนจัณฑ์เพื่อจะกระทำสริรกิจได้เสด็จไปยังท่ามกลางระเบียง ส่วนกานั้นได้กระทำนิมิตรแก่พระองค์เพื่อจะห้ามพระองค์ ขอพระมหาราชเจ้าอย่าได้ทรงพระพิโรธกานั้นเลย กานั้นจะกระทำประโยชน์แก่พระองค์
‘เอวํ กากราชา พุท์ธวจนานุสาเรน พุท์ธลีลาย รัญ์โญ ธัม์มํ เทเสสิ.’
พระยากา แสดงธรรมแก่พระเจ้าอาทิตยราช ด้วยพุทธลีลาเป็นไปตามถ้อยคำของพระพุทธเจ้าอย่างนี้
/**343‘ราชาปิ เสตกากรัญ์โญ ธัม์มํ สุต๎วา ปีติภริตหทโย นิก์โข หุต๎วา โภ อมัจ์เจ ตุเม๎ห อัช์ช ขเณ ตํ วิจาเรต๎วา ทุมัต์ติเก ทุมัต์ติเก นิหราเปต๎วา สุมัต์ติเก สุวาลิเก อาหริต๎วา ตัต์ถ สุฏ์ฐุปุเรจาติ อมัจ์เจ อาณาเปสิ.’
/*343ส่วนพระเจ้าอาทิตยราช ได้สดับธรรมของพระยากาเผือก ก็มีพระราชหฤไทยซ่านไปด้วยพระปีติสิ้นความสงไสยแล้ว จึงบังคับอำมาตย์ว่า ดูกรอำมาตย์ผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงพิจารณาที่นั้นในขณะนี้แล้ว จงขนเอาดินที่ชั่วชั่วออกเสีย จงขนดินที่ดีขนทรายที่ดีมาใส่ไว้ในที่นั้นให้เต็มจงดี
‘เอวํ เต อาณาเปต๎วา ปุน มหาปูชาสัก์กาเรหิ กากราชัส์ส ปูเชต๎วา ปัค์คัย๎หิต์ถ สิรสิ อัญ์ชลึ กัต๎วา ตัส์ส คุณํ โถเมน์โต อาห.’
พระเจ้าอาทิตยราช บังคับราชอำมาตย์ทั้งหลายอย่างนี้แล้ว ก็บูชาพระยากาด้วยเครื่องบูชาสักการะอิก แล้วกระทำอัญชลีประคองขึ้นบนพระเศียรเกล้า เมื่อจะชมเชยพระคุณของพระยากาเผือกนั้น จึงตรัสว่า
‘สุภัพ์โพ ตวํ มหาราช กากราช ทิฆายุโก ยัส๎มา ต๎วํ ปัส์สิ สัม์พุทธํ ธัม์มัญ์จัส์ส มุขํ สุณิ /**344อาภัพ์พัม๎หา มยํ สัพ์เพ พุท์ธสุญ์เญ อุปัช์ชเร อัป์ปัส์สัม์ปิ จ สัม์พุท์ธํ ปสิส์ส ตํ คณุต์ตมํ ยัญ์จัส์ส มุขโต ธัม์มํ สุต๎วา ตํ เต สุเทสิตํ มัญ์ญมาโน มยํ ธัม์มํ เทสิตํ พุท์ธสาทิสัน์ติ.’
ดูกรพระยากาผู้เปนใหญ่ ท่านเปนผู้สมควรดีนัก ท่านเปนผู้มีอายุยืน ท่านได้เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ฟังพระธรรม/*344แต่พระโอษฐของพระพุทธเจ้านั้น ข้าพเจ้าทั้งปวงเปนผู้อาภัพ มาเกิดในกาลสูญจากพระพุทธเจ้าเสียแล้ว แลไม่ได้เห็นพระพุทธเจ้าด้วย ได้เห็นอยู่แต่หมู่พระภิกษุสงฆ์อันอุดมนั้น อนึ่งธรรมใดที่ท่านฟังมาแต่พระโอษฐของพระพุทธเจ้านั้น ธรรมนั้นท่านแสดงดีแล้ว เหตุใด เหตุดังนั้น ข้าพเจ้าทั้งหลายสำคัญอยู่ซึ่งธรรมที่ท่านแสดงแล้วนั้น ว่าเหมือนกับธรรมที่พระพุทธเจ้าแสดงแล้ว
‘อถ นํ กาโก อาห.’
ลำดับนั้น พระยากาจึงกราบทูลว่า
‘จิรํ ชีวตุ ต๎วํ ราช รัฏ์ฐํ ปาเลตุ ธัม์มตา พุท์เธ ธัม์เม จ สํเฆ จ มา ปมาทํ กโรหิ ต๎วํ ยัส๎มา หิ ต๎วํ มหาราช /**345สัม์พุท์เธน พ๎ยากริ ตัส๎มา หิ ต๎วํ พุท์ธธาตุส์ส รัก์ขิตํ อนเปก์ขิตํุ.’
ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงพระชนม์อยู่สิ้นกาลนานเถิด ขอพระองค์จงรักษาพระราชอาณาเขตรโดยธรรมเถิด ขอพระองค์อย่ากระทำความประมาท/*345ในพระพุทธเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆเจ้า ข้าแต่มหาราชเจ้า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็ได้พยากรณ์พระองค์ไว้ เพราะเหตุใด เพราะเหตุนั้น นั่นแหละ ขอพระองค์จงช่วยพิทักษรักษาพระธาตุของพระพุทธเจ้าไว้ อย่าได้ทอดพระธุระเสียเลย
‘เอวํ วัต๎วาน โส กาโก กาเกหิ ปริวาริโต ยถา อาคโต ตถา คโตติ.’
พระยากา ได้กราบทูลพระเจ้าอาทิตยราชด้วยประการดังนี้แล้ว อันกาทั้งหลายแวดล้อมมาแล้วด้วยประการใด ก็แวดล้อมไปด้วยกาทั้งหลายด้วยประการนั้น
‘อาทิต์ตราชาปิ อติวิย โสมนัส์สปัต์โต.’
พระเจ้าอาทิตยราช พระองค์ถึงซึ่งความโสมนัศอย่างยิ่ง
‘กาโก นาม สัพ์พติรัจ์ฉานาสุ หีโน กถํ พุท์ธลีลาย ธัม์มํ เทเสตํุ ชานิส์สตีติ โจเทย์ย.’
มีคำโจทย์เข้ามาว่า บันดาสัตวเดียรฉานทั้งสิ้น ขึ้นชื่อว่ากาเปนสัตวต่ำช้า จะรู้จักแสดงธรรมด้วยพระพุทธลีลาอย่างไร
/**346‘อาม กาโก นาม สามัญ์ญกาโก หีโน วทติ เอโส ปน น สามัญ์ญกาโก พุท์ธสาวกกาโก นาม ยัส๎มา พุท์ธสาวก กาโก สัม์มาสัม์พุท์เธ พาราณสิยํ วสัน์เต เอโส พุท์ธุป์ปัฏ์ฐากํ กโรติ ธัม์มัญ์จัส์ส สุณาติ อิธคมนกาเล จ เอโส ปัจ์ฉาสมโณวิย พุท์ธัส์ส ปัจ์ฉโต อน๎วาคัน์ต๎วา ยํยํ พุท์ธวจนํ ตํตํ ปฏิส์โสสิ อัม๎หากํ ปน ภควา อิมัส์ส อัช์ฌาสยัญ์จ กัม์มชวนัญ์จ ทีฆายุกํ ญัต๎วา มยิปรินิพ์พาเน อรหัน์ตเขต์ตขีเณ สุก์ขวิปัส์สกเขต์ตสัม์ปัต์เต เอโส มม วจนานุสาเรน สัพ์เพสํ ธัม์มํ กเถส์สติ มัย๎หํ ธาตุฏ์ฐานัญ์จ รัก์ขิส์สสตีติ ตัส๎มา เอโส สัม์มาสัม์พุท์ธัส์ส วิตัก์กานุภาเวน ธัม์มํ เทเสตํุ สมัต์โถ โหติ อปิจ อาทิต์ตราชา /**347กากัส์ส มหัน์ตํ ปูชาสัก์การํ กัต๎วา วัน์ทิต๎วา อติวิย สัท์ทหิต๎วา พุท์ธพ๎ยากรณานุภาเวนาติ วิสัช์ชนาติ.’
/*346มีคำวิสัชชนาว่า จริงอยู่ ชื่อว่ากาที่เปนกาสามัญ บัณฑิตย่อมกล่าวว่าเปนสัตวต่ำช้า ส่วนพระยากาเผือกนั้น ไม่ใช่กาสามัญ เปนกาสาวกของพระพุทธเจ้า เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอยู่ในพระนครพาราณสี กาพุทธสาวกนั้นได้กระทำพุทธอุปฐาก และได้ฟังธรรมของพระพุทธเจ้านั้น กาพุทธสาวกนั้น ประดุจดังพระภิกษุองค์ใดองค์หนึ่ง ซึ่งเปนปัจฉาสมณะตามเสด็จมาข้างหลังของพระพุทธเจ้า ในกาลที่พระองค์เสด็จในที่นี้ คำใดใดที่เปนคำของพระพุทธเจ้า กาพุทธสาวกก็ได้ฟังคำนั้นนั้นไว้ ส่วนสมเด็จพระผู้มีพระภาคย์ของเราทั้งหลาย ทรงทราบอัชฌาศรัยแลกรรมชวนะของกานี้ แลทรงทราบว่ากานี้จะมีอายุยืนนาน จึงตรัสว่าเมื่อเราผู้ตถาคตดับขันธปรินิพพานแล้ว /*347เขตรพระอรหันต์ก็สิ้นแล้ว ถึงคราวเขตรจะมีแต่พระสุกขวิปัสสก กาเผือกตัวนี้จักกล่าวธรรมแก่ชนทั้งปวง เปนไปตามถ้อยคำของเรา จักรักษาที่ที่จะประดิษฐานพระธาตุของเรา เพราะเหตุใด เพราะเหตุนั้น กาเผือกนั้นเปนผู้สามารถจะแสดงธรรม เปนไปตามความวิตกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า อิกประการหนึ่ง พระเจ้าอาทิตยราชจักกระทำการบูชาสักการะใหญ่แก่กา จักนมัสการจักเชื่อตามพุทธพยากรณ์เปนอย่างยิ่ง
‘เสตราชกากัส์ส หิมวันตํ คตกาเลเยว ราชา ราชนิเวสนโต โอตริต๎วา ตํ ฐานํ สหัต์เถน โสเธต๎วา ทุมัต์ติเก พหินคเร นิหราเปต๎วา สุมัต์ติเก ปุราเปต๎วา อัต์ตโน วสนนคเร เคหานิปิ นิหราเปต๎วา ตโต ทู/**348รโต นิหราเปสิ ตัส์ส สมัน์ตโต จตุทิสพ๎ยามัป์ปมาณํ อาวัฏ์ฏํ กาเรต๎วา รชฏสุวัณ์ณสทิสํ วาลุกํ หัต์ถัป์ปมาณพหลํ ปุราเปต๎วา ตโต พหิ อาวัฏ์เฏ ปทุมุป์ปลสุคัน์ธปุป์ผวิกสิตสุวัณ์ณรชฏฑฏปัน์ตีหิ สมัน์ตโต ปฏิปาฏิยา ฐปาเปต๎วา ตโต พหิ จ อาวัฏ์เฏ สุวัณ์ณรชฏทีปธูปคัน์ธจุณ์ณสุวัณ์ณรชฏปัต์ตปาลปัน์ติกัท์ทลิโตรณัป์ปรุก์ขัค์เค ปฏิปาฏิยาฐปาเปสิ ตโต พหิ จ ธชปฏากปัน์ตีหิ สมัน์ตโต ปฏิปาฏิยา ฐปาเปสิ.’
ในกาลเมื่อพระยากาเผือกไปสู่ป่าหิมพานต์แล้ว พระเจ้าอาทิตยราชก็เสด็จลงจากพระราชนิเวศน์ ชำระที่นั้นให้หมดจดสอาดด้วยพระราชหัตถ์ของพระองค์แล้ว จึงให้ขนเอาดินที่ชั่วออกไปเสียภายนอกพระนคร ให้ขนเอาดินที่ดีมา/*348เรี่ยรายลงให้เต็มแล้ว ให้รื้อขนเย่าเรือนในพระนครที่อยู่ของพระองค์ ออกไปเสียให้ไกลห่างจากที่นั้น แล้วให้กระทำราชวัฏประมาณวาหนึ่ง โดยรอบที่นั้นทั้งสี่ทิศ ให้เต็มไปด้วยทรายเงินทรายทอง หนาประมาณศอกหนึ่งแล้ว ให้ตั้งเรียบเรียงโดยรอบด้วยระเบียบหม้อทองหม้อเงิน อันเต็มไปด้วยดอกประทุมชาติแลดอกอุบล แลดอกไม้มีกลิ่นหอมอันบานแล้วในราชวัฏ แลภายนอกจากราชวัฏนั้นแล้ว ให้ตั้งเรียบเรียงเทียนทองเทียนเงินแลธูปแลจรุณมีกลิ่นหอม แลระเบียบกระถางทำด้วยแผ่นทองแผ่นเงิน แลปลูกต้นกล้วยในเสาใต้แลปลายไม้ในราชวัฏ แลภายนอกราชวัฏนั้นแล้ว ให้ตั้งเรียบเรียงโดยรอบ ด้วยระเบียบธงชายแลธงประฏาก ในภายนอกราชวัฏนั้น
/**349‘เอวํ ปฏิยาเทต๎วา สกลนคเร เภริญ์จาราเปต๎วา โภน์โต อกาลัส๎มึ อัม๎หากํ รัญ์โญ รังคมัช์เฌ ภควโต สารีริกธาตุ อุป์ปัช์ชิส์สติ ทีปธูปคัน์ธมาาทีหิ ตํ ปูชํ คัจ์ฉถ คัน์โธทกัญ์จ ตํ สิญ์จิตํุ คัจ์ฉถาติ.’
/*349พระเจ้าอาทิตยราช โปรดให้ตกแต่งอย่างนี้แล้ว จึงให้ตีกลองประกาศเที่ยวไปในพระนครทั้งสิ้นว่า ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคย์เจ้า ได้อุบัติบังเกิดขึ้นในท่ามกลางสนาม ของพระราชาของเราทั้งหลาย ในอกาลสมัย ท่านทั้งหลายจงไปบูชาพระสรีรธาตุนั้นด้วยเครื่องสักการะบูชา มีเทียนธูปแลระเบียบดอกไม้ของหอมเปนต้น แลจงไปสระสรงพระสรีรธาตุนั้นด้วยน้ำหอม
‘ตํ สุต๎วา นครวาสิโน ชนตา อติวิย ปมุทิตจิต์ตา ทีปธูปปุป์ผคัน์ธจุณ์ณปุป์ผทามมาลาทามาทิหัต์ถา คัน์โธทกภริตฆฏกลลาปิ สกสกานุรูเปน พเลน ตัต์ถ สมาคัน์ต๎วา สิญ์จิต๎วา ปูชิต๎วา วัน์ทิต๎วา สกสกานุรูเปน นิสีทึสุ.’
ประชุมชนชาวพระนครได้ฟังคำประกาศนั้นแล้ว มีจิตรรื่นเริงเปนอย่างยิ่ง ก็ถือเครื่องสักการะบูชามีเทียนธูปแลดอกไม้ ของหอมแลจุรณ แลพวงดอกไม้ แลพวงมาไลยเปนต้น ก็เปียกชุ่มไปด้วยหม้อ เต็มไปด้วยน้ำหอมมาพร้อมกันในสถานที่นั้น ด้วยกำลัง/*350สมควรแก่ตนๆ แล้วสระสรงลงบูชาถวายอภิวาทแล้ว ก็พากันนั่งอยู่ตามสมควรแก่ตนๆ
/**350‘อาทิต์ตราชาปิ สีสัน๎หาต๎วา สัพ์พาภรณปฏิมัณ์ฑิโต คัน์โธทกภริตสุวัณ์ณภิงคารํ คเหต๎วา ราชเทวีปมุขโอโรธคณปริวุต์โต อาคัน์ต๎วา.’
ส่วนพระเจ้าอาทิตยราช สรงสนานพระเศียรเกล้าแล้ว ก็ประดับด้วยอาภรณ์มีประการต่างๆ ทรงจับพระเต้าสุวรรณภิงคารอันเต็มไปด้วยน้ำหอม มีหมู่นางสนม มีพระราชเทวีเปนประธานแวดล้อมเสด็จมา
‘ตโต เสนาปตาทิพ๎ราห๎มณคหปติกา จ ราชานํ อน๎วาคัญ์ฉึสุ ปัต๎วา จ ปน ราชา สุวัณ์ณภิงคารํ สีเสนุก์ขิปิต๎วา สคารเวน ธาตุอุป์ปัช์ชนํ อภิสิญ์จิ.’
ส่วนพวกพราหมณ์คหบดี มีเสนาบดีเปนต้น ก็ตามเสด็จพระเจ้าอาทิตยราชมาในภายหลัง ครั้นถึงแล้วพระเจ้าอาทิตยราชก็ทรงยกพระเต้าสุวรรณภิงคาร ขึ้นบนพระเศียรเกล้า แล้วสระสรงสถานที่ที่จะบังเกิดพระบรมธาตุลงโดยเคารพ
‘ตโต ราชเทวี จ ราชธีตา ตํ อภิสิญ์จิ.’
ลำดับนั้น พระราชเทวีแลพระราชธิดา ก็สระสรงสถานที่นั้นลง
/**351‘ตโต สัพ์เพ เสนาปตาทโย ชนตา จตูสุ ทิสาสุ ปวีสิต๎วา อาคัน์ต๎วา ตํ อภิสิญ์จิต๎วา วัน์ทิต๎วา โอสกึสุ.’
/*351ลำดับนั้น ประชุมชนทั้งปวงมีเสนาบดีเปนต้น ก็เข้าไปใน ๔ ทิศสระสรงสถานที่นั้นลงแล้วถวายนมัสการ แล้วก็พากันหยุดพักอยู่
‘อถ ราชาปิ ปุป์ผคัน์ธมาลาทีหิ ตํ ปูชิต๎วา วัน์ทิต๎วา สิรสิ อัญ์ชลิม์ปติฏ์ฐเปต๎วา สคารเวน พุท์ธคุณํ อารภิต๎วา ชินธาตุ อาราธนํ กโรน์โต อาห’
ลำดับนั้น พระเจ้าอาทิตยราชก็บูชาสถานที่นั้นด้วยระเบียบดอกไม้ของหอม ถวายนมัสการแล้วก็ตั้งอัญชลีประนมหัตถ์เหนือพระเศียรเกล้า ปรารภถึงพระพุทธคุณโดยเคารพ เมื่อจะกระทำการเชื้อเชิญพระชินธาตุเจ้า จึงตรัสเปนพระคาถาว่า
‘ภัน์เต สัพ์พัญ์ญูสัม์พุท์ธ โลกานํ กรุณาธิก ปุพ์เพ กิร ธรัน์เตสุ พาราณสิปุราคมา ติฏ์ฐัน์โต อิธ ฐานัส๎มึ เวย์ยากริถ ญาติเม ตุม๎หากํ สารีริกํ ธาตุ /**352อุป์ปัช์ชิส์สติ เอต์ถ เมติ ยทิ สัจ์จมิทํ อัต์ถิ ธาตุ ตุม์หํ อุปาทิตุ มัย์หัญ์จ ชนตานัญ์จ ปาฏิหารํ จ ทัส์เสตู ติ.’
ข้าแต่พระสัพพัญญูสัมพุทธเจ้าผู้เจริญ ผู้มีพระกรุณาอันยิ่งใหญ่ในโลก ได้ยินว่า เดิมเมื่อพระองค์ยังทรงพระชนม์อยู่ ได้เสด็จมาจากพระนครพาราณสี ทรงประทับยืนอยู่ในที่นี้ ได้ทรงพยากรแก่ข้าพระองค์ผู้เปนญาติว่า พระสารี/*352ริกธาตุของพระองค์จักอุบัติบังเกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์ในสถานที่นี้ ถ้าสถานที่นี้จะมีพระสารีริกธาตุของพระองค์ อุบัติบังเกิดขึ้นจริงแล้ว ขอพระสารีริกธาตุเจ้าจงสำแดงปาฏิหารให้ประจักษ์แก่ข้าพระองค์แลประชุมชนทั้งหลายเถิด
‘ตัส๎มึ ขเณ ธาตุ ว รัส์ส ตัส์ส สัม์มัพ์ภิชิเต สกรัณ์ฑโสเร มหัน์ตปุป์เผ กัท์ทลิป์ปมาเณ สุคัน์ธปุณ์เณ ทิพ์พวาสปุณ์เณ กรัณ์ฑเสฏ์โฐปิ อโสกรัญ์โญ สัต์ตรตเนกัป์ปัต์โต ปภาโส ฐปิตปุพ์เพ สุจิรัน์ตกาเล ธาตานุภาเวน ชัช์ชลมาโน ราชัป์ปมุขา ชนตา ปัส์สัน์ตา อุทัค์คุทัค์คาภิปหัตถ์มานสา มุญ์จึสุ วัต์ถาภรณานิ เสฏ์ฐา วัต์ตึสุ ปูชา ชินธาตวัส์ส อเถต์ถ วัต์ตติ สัท์โท /**353ตุมุโล เภรโล มหา สาธุการสํขเภริปัญ์จางคีหิ.’
ในขณะนั้น ครั้นเมื่อรัศมีของผะอบที่บรรจุพระธาตุอันประเสริฐ มีประมาณเท่าปลีกล้วยอันใหญ่ อันเต็มไปด้วยเครื่องหอม แลเต็มไปด้วยเครื่องอบอันเปนทิพย์ พลุ่งขึ้นมาแล้ว ผะอบพระธาตุอันประเสริฐของพระเจ้าอโสกราชก็เปล่งแสงสว่างด้วยรัตนะเจ็ดถึงซึ่งเปนอเนกัปปการ รุ่งเรืองอยู่ด้วยอานุภาพพระธาตุ สิ้นกาลนาน ประชุมชนทั้งหลาย มีพระเจ้าอาทิตยราชเปนประธาน ก็เกิดความเลื่อมใสมีใจรื่นเริงยิ่งสูงขึ้น /*353ก็เปลื้องวัตถาภรณ์อันประเสริฐ กระทำการบูชาพระชินธาตุ ครั้งนั้นเสียงเอิกเกริกกึกก้องใหญ่ ก็ประพฤติเปนไปในสถานที่นั้น ด้วยเสียงสาธุการแลเสียงสังข์เสียงกลองแลเสียงดุริยางค์ดนตรี มีองค์ ๕ ประการ
‘เอวํ ธาตุปาฏิหาริยนิท์เทโส จ ปุน ปถวิยํ นิมุค์คา จ โพธิรํสินา นาม มหาเถเรน อลังกโต ปัญ์จทสโม ปริจ์เฉโท นิฏ์ฐิโต.’
นิเทศแสดงด้วยพระธาตุปาฏิหาร อย่างนี้ แลพระธาตุจมลงไปในแผ่นดินอิก
พระมหาเถรผู้มีนามว่า โพธิรังษีได้แต่งไว้แล้ว
ปริเฉทที่ ๑๕ จบแล้ว