บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ เล่ม ๒
พระประวัติ
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
สมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ เป็นพระราชโอรสของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติที่ตำหนักในพระบรมมหาราชวัง เมื่อคืนวันอังคารที่ ๒๘ เมษายน พ.ศ. ๒๔๐๖ เวลาเที่ยงคืนล่วงแล้วกับ ๓๐ นาที หม่อมเจ้าหญิงพรรณราย พระธิดาของกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ เป็นพระมารดา หม่อมเจ้าหญิงพรรณรายนั้นมีพระราชธิดาพระองค์แรกซึ่งประสูติ เมื่อ พ.ศ. ๒๓๙๘ มีพระนามว่า พระองค์เจ้าหญิงกรรณิกาแก้วอีกพระองค์หนึ่ง
เมื่อประสูติได้ ๓ วัน และเมื่อมีพระชันษาครบเดือน ก็ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้มีพระราชพิธีสมโภชตามพระราชประเพณี ทรงวางพระราชหัตถเลขา พระราชทานพระนาม ประกอบด้วยคาถาพระราชทานพระพร ซึ่งทรงพระราชนิพนธเป็นมคธภาษา เขียนเป็นอักษรอริยกะ และดวงพระชาตาลงในพระอู่ พร้อมทั้งของทำขวัญอันมี ทองแท่ง เงินแท่ง เงินตรา ขัน และช้อนทองคำสำหรับเสวยน้ำ กับจี้มรกตสำหรับผูกพระศอจี้ ๑ ด้วย
พระราชหัตถเลขา พระราชทานพระนามและคาถาพระราชทานพระพรนั้น มีความดังนี้
สมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้ากรุงสยาม ผู้บิดา ขอตั้งนามบุตรชายที่ประสูติจากหญิงแฉ่ พรรณราย ผู้มารดา ในวัน ๓ ๑๑ฯ ๖ ค่ำ ปีกุนเบญจศก๑๓ นั้นว่า พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้า จิตรเจริญ สิงหนาม
ขอจงมีความเจริญชนมายุ พรรณ ศุข พล ประฏิภาณ ศุภสารสมบัติ สุวรรณหิรัญรัตน์ ยศบริวารศฤงคาร ศักดานุภาพตระบะเดชวิเสศคุณ สุนทรศรีสวัสดิพิพัฒมงคลพิบูลยผลทุกประการเทอญ ฯ
/*(2)ตั้งนามมาวัน ๖ ฯ๑๑ ๗ ค่ำ บีกุนเบญจศก เป็นบีที่ ๑๓ ฤาวันที่ ๔๔๑๒ ในรัชกาลประจุบันนี้
คาถาพระราชทานพระพร
อยํ จิตฺตจรฺโติ
ลทฺธนาโม กุมารโก
อโรโค สุขิโต โหตุ
ทีฆายุโก สยํ วลี
อทฺโธ มหทฺธโน โภคี
ยสฺสลี ปริวารวา
เดชวา ถามสมฺปนฺโน
พหุ ชนปิโยปิ จ
สกฺกโต ครุกโต
มานิโต จ พหูหิปิ
ตโต ปจฺจตฺถิเก สพฺเพ
ชินาตุ อปราติโต
คำแปลคาถาพระราชทานพระพร
กุมารนี้จงเป็นผู้ได้นามว่าจิตรเจริญ จงไม่มีโรค มีความสุข มีอายุยืนยาว มีอำนาจลำพังตน มั่งคั่งมีทรัพย์ใหญ่ มีโภคสมบัติ มีอิสสริยยศแลบริวาร มีเดชอาจหาญ บริบูรณ์ด้วยกำลัง และเป็นที่รักใคร่ของหมู่ชนมาก เป็นที่อันชนทั้งหลายมากสักการะเคารพนับถือ และจงเป็นผู้ไม่พ่ายแพ้แก่ผู้ใด มีชัยชำนะข้าศึกทั้งหลาย แต่ฐานนั้น ๆ ทุกเมื่อ เทอญ
คาถาที่พระราชทานพระพรแด่พระราชโอรสธิดานี้ แปลก ๆ กันทุกพระองค์ เข้าใจกันว่าจะพระราชทานตามลักษณดวงพระชาตา ด้วยมักจะตรงกับพระนิสสัย และความเป็นไปในพระชนม์ชีพ หรือมิฉนั้นก็พระราชทานแก้ส่วนที่เสียในพระชาตาของแต่ละพระองค์เป็นส่วนมาก
เมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสู่สวรรคต ใน พ.ศ. ๒๔๑๑ นั้น พระองค์เจ้าจิตรเจริญมีพระชันษาได้ ๕ ปี กับ ๖ เดือน ตรัสเล่าในภายหลังว่า ทรงจำพระราชบิดาได้น้อยเต็มที จำได้แต่ว่าทรงพระภูษาแดง ประทับเสวยบนพระเก้าอี้หมุนถอยหน้าถอยหลังได้ และเคยได้เสวย/*(3)น้ำชเอมในเวลาที่ขึ้นไปเฝ้า สิ่งของที่ประดับในพระที่นั่ง ก็ทรงจำได้แต่ว่ามีลูกโลกใหญ่หมุนได้ตั้งอยู่บนโต๊ะเตี้ยๆ เคยบรรทมบนพื้น เอาพระบาทถีบเล่น กับทรงจำได้ว่า ทรงสังเกตเห็นมีรูปภาพราชทูตไทยเข้าเฝ้าถวายพระราชสาส์นแด่พระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ ติดอยู่ที่พระที่นั่งอนันตสมาคมองค์เก่า การที่ทรงจำได้นี้ เข้าพระทัยว่า เพราะสนพระทัยเรื่องรูปภาพมาแต่ทรงพระเยาว์นั้นเอง
เมื่อสิ้นรัชกาล บรรดาเจ้าจอมมารดาส่วนมากก็หมดบุญสิ้นที่พึ่งพากันตกทุกข์ได้ยาก จำเป็นต้องคิดอ่านขวนขวายหารายได้เพิ่มเติมไว้บำรุงเลี้ยงพระโอรสธิดาที่กำพร้าเหล่านั้น ด้วยไม่ทราบว่าการภายหน้าจะเป็นอย่างไร พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใหม่ก็ยังเยาว์พระชันษา แต่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น ถึงจะยังมีพระชันษาน้อยก็ทรงพระปรีชาสามารถยิ่งนัก ทรงชุบเลี้ยงพระเจ้าน้องยาเธอไว้ใกล้ชิดพระองค์ แล้วทรงอบรมด้วยพระองค์เองไปตามที่ทรงสังเกตเห็นว่าเหมาะกับพระนิสสัย พระราชทานพระบรมราชานุเคราะห์แทนสมเด็จพระบรมชนกนารถทุกอย่าง แต่ทรงเลี้ยงอย่างบังคับเคี่ยวเข็ญ ให้หมั่นศึกษาหาความรู้ ไม่ปล่อยให้หมกมุ่นในความสุขสำราญและเหลิงกำเริบว่าเป็นเจ้า แต่ให้เสงี่ยมเจียมพระองค์ว่าเป็นข้าแผ่นดิน ด้วยทรงทราบดีว่าพระองค์เองนั้น ก็จะต้องทรงรับภาระอันหนักในการปกครองแผ่นดินต่อไป ถ้าหากพระเจ้าน้องยาเธอต่างเข้มแข็งสามารถในราชการแล้ว ก็จะเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัย ให้สนองพระเดชพระคุณ เป็นกำลังช่วยราชการแผ่นดินได้เป็นอย่างดี ดังนั้น จึงทรงฝึกหัดให้มีหน้าที่ปฏิบัติราชการรับผิดชอบหนักเกินพระชันษามาแต่ทรงพระเยาว์ทุกองค์ แต่ถ้าพระองค์ใดละเลยราชการในหน้าที่ก็ต้องถูกปลดจากตำแหน่ง ถูกตัดเงินเดือนเช่นข้าราชการสามัญ ไม่มีการยกเว้น
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศ ฯ ตรัสเล่าถึงพระองค์เองในสมัยเมื่อยังทรงพระเยาว์ว่า ได้ทรงเรียนหนังสือขั้นต้นกับ ครอกป้าเพชร คือหม่อม/*(4)เจ้าหญิงสารพัดเพชร ซึ่งเป็นพระธิดาอีกพระองค์หนึ่งของกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ จนเมื่อทรงมีความรู้อ่านออกเขียนได้ เรียกว่า ขึ้นสมุด แล้ว ก็ได้ทรงศึกษาวิชาชั้นสูงขึ้นไปกับพระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร)
เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๕ ได้เข้าทรงศึกษาในโรงเรียนทหารมหาดเล็ก ซึ่งโปรดเกล้า ฯ ให้จัดตั้งขึ้นให้พระบรมวงศานุวงศ์ และบุตรหลานข้าราชการได้เข้าศึกษาวิชา การสอนภาษาอังกฤษนั้น มีครูเป็นฝรั่งชื่อฟรานซิส ยอร์ช แปตเตอร์ซัน ส่วนภาษาไทย พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย) แต่เมื่อยังเป็นหลวงสารประเสริฐ เป็นผู้สอน โรงเรียนนั้นเรียกว่า คะเด็ดทหารมหาดเล็ก
ระหว่างที่ทรงพระเยาว์นั้น ได้ทรงรับมอบหมาย ให้มีหน้าที่ ไปทรงจุดเทียนแทนพระองค์ในพระราชพิธีเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่ไม่สำคัญ และไปประเคนของเลี้ยงพระฉันเวรทุกวัน พระฉันเวรนั้น คือพระสงฆ์ที่ทรงนิมนต์เปลี่ยนเวรกันวันละ ๕ รูป เข้ามาฉันอาหารที่พระที่นั่งดุสิตาภิรมย์ คือพระที่นั่งองค์ที่มีเกยอยู่ริมกำแพงแก้ว หน้าพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เมื่อทรงประเคนแล้วก็สิ้นหน้าที่ เสด็จไปเที่ยวได้ตามพระทัย ไปเข้าวงปี่พาทย์ที่เขาประโคมพระฉันอยู่นั้น เมื่อฟังจนพอเข้าพระทัยบ้างแล้วก็ขอเขาลองตีฉิ่งบ้าง หัดตีกลองแขกบ้าง หรือมิฉนั้นก็เสด็จเข้าไปในวัดพระแก้วทอดพระเนตรรูปเขียนตามพระระเบียง สังเกตจำไว้ กลับมาตำหนักก็ใช้ดินสอขาวทรงเขียนบ้าง ที่บานตู้ซึ่งทาสีน้ำเงินอ่อน ด้วยสีน้ำมัน เป็นรูปเขี้ยวกางท้องยุ้งพุงกระสอบ ตั้งพระทัยจะเลียนแบบบานประตูวัดพระแก้ว แต่ความจริงนั้นไม่เหมือนเลย เป็นแต่พอรู้เค้าว่าพยายามจะทรงเขียนอะไรเท่านั้น ครั้นเห็นเจ้านายพี่ๆ ที่ทรงพระเจริญกว่า ท่านทรงเขียนรูปอะไรต่ออะไรกัน ก็นึกชอบพระทัย ถึงกับหาสมุดเล่มหนึ่งพกไปทรงเขียนบ้าง ผู้ใดเป็นช่างก็ติดเขา เช่นที่ตรัสเล่าไว้ว่า ครั้งหนึ่งมีฝรั่งชาวออสเตรียคนหนึ่งชื่อนายไปยา เข้ามาบวชเป็นเณรอยู่ที่สำนักพระมหาเอี่ยมวัดพิชัยญาติ ครั้นสึกออกมาก็มาถวายตัวเป็นมหาดเล็ก นายไปยาคนนั้นเป็นช่างเขียน จึงตรัสสั่งให้เขียนพื้นที่ทุกสถาน เล่นเอาฉันอลิ้มอเลี่ยประจบเขาแทบตาย ด้วย/*(5)อยากได้วิชาของเขา ตอนที่ทรงผนวชเป็นสามเณร ก็ไปทรงติดพระครูปั้นวัดบวรนิเวศ ด้วยท่านเป็นช่างเขียน แต่ครั้นพระครูปั้นสึกออกมารับราชการอยู่กรมพระคลังข้างที่ พระมารดาไม่โปรดให้ติด จึงทรงจัดนายสายซึ่งเป็นช่างผีมือดี เป็นบุตรพระนมของพระองค์เจ้ามงคลเลิศ มาให้ติดแทน นายสายก็สู้อุตส่าห์คอยติดสอยห้อยตาม นายสายผู้นี้ภายหลังเรียกกันว่าเจ้ากรมสาย ด้วยได้รับตำแหน่งเป็นจางวางกรมช่างสิบหมู่ ได้พระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น พระยาจินดารังสรรค์
เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสังเกตเห็นว่ามีพระนิสสัยใฝ่ไปทางการช่างเช่นนี้ ก็พอพระราชหฤทัย ทรงส่งเสริม ด้วยพระองค์เองก็โปรดการช่าง มีพระราชดำรัสสั่งให้เขียนอะไรต่ออะไรถวายเป็นนิจ ตรัสเล่าว่า คราวหนึ่งตรัสสั่งให้เขียนรูปพระเจ้าแผ่นดินพม่า ซึ่งทอดพระเนตรเห็นในหนังสือพิมพ์ฝรั่ง อะไรทำให้เข้าใจไปในเวลานั้นก็จำไม่ได้ว่าพระนามเม็งดงเม็ง เขียนเสียเหื่อแตกทุกขุมขน ขออย่าได้เข้าใจว่าเหมือน เป็นแต่ดีกว่าที่เคยเขียนมาแล้วเท่านั้น เมื่อครั้งตามเสด็จไปเมืองสิงห์ ในจังหวัดกาญจนบุรี ก็โปรดเกล้า ฯ ให้เขียนกองหินแลงที่เสด็จไปทอดพระเนตร สมมตขึ้นเป็นที่ว่าปราสาทเขมร และเมื่อเสด็จพระราชดำเนินไปจังหวัดเพชรบุรี ก็โปรดเกล้าฯ ให้เขียนหิน หมวกเจ๊ก ที่เขาลูกช้าง ที่เรียกว่า หมวกเจ๊ก นั้น เพราะหินข้างหนึ่งมีสัณฐานข้างบนกว้าง ข้างล่างเล็กเรียวดุจหมวกเจ๊กตั้งอยู่บนหินอีกก้อนหนึ่ง ครั้งนั้นทรงพระเจริญพอที่จะเขียนถวายได้เหมือนแล้ว จึงทรงปิดไว้ในสมุดซึ่งจดรายวัน ภายหลังเมื่อตามเสด็จไปที่ไหนก็ทรงเขียนแผนที่ที่นั่นถวายให้ทรงปิดสมุดโดยไม่ต้องตรัสสั่ง
การที่ทรงมี แวว ว่าจะเป็นช่างเขียนผู้สามารถ มีหลักฐานปรากฏออกไปถึงต่างประเทศก็ครั้งหนึ่ง คือเมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๗ กำหนดจะมีสุริยอุปราคาจับหมดดวงเห็นได้ในกรุงเทพ ฯ ณ วันอังคาร ขึ้น ๑ ค่ำ เดือน ๕ เวลาเที่ยงแล้ว ๘ บาท โหรฝรั่งจึงขอเข้ามาตั้งกล้องดูสูรย์เช่นเคย ทรงพระ/*(6)กรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้มาตั้งที่หน้าพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง แลในครั้งนั้น โปรดเกล้าฯ แจกกระดาษแก่บรรดาพระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการซึ่งเข้าไปประชุมอยู่ ณ ที่นั้น ให้เขียนรูปสูรย์ประกวดกัน จัดเลือกพระบรมวงศ์และข้าราชการผู้ใหญ่ เป็นกรรมการตัดสินคณะหนึ่ง ผลการตัดสินครั้งนั้นมีผู้ได้รับพระราชทานรางวัล ๓ พระองค์ แต่จำได้เพียง ๒ พระองค์ คือ สมเด็จเจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ พระองค์ ๑ กับกรมหมื่นทิวากรวงศประวัติอีกพระองค์ ๑ ทรงเขียนระบายด้วยดินสอสีงดงามเรียบร้อย พระองค์เจ้าจิตรเจริญ ขณะนั้นพระชั้นษา ๑๐ ปี ทรงเขียนประกวดด้วยเหมือนกัน แต่เขียนด้วยดินสอคำ ขีดหยาบๆ พอเป็นรูปลักษณรัสมี จึงตกอยู่ในประเภท โยนลงตะกร้า โหรฝรั่งที่มาตั้งกล้องสนใจในรูปที่ประกวดเหล่านั้น ขอดูแล้วเก็บเอาไปด้วย ต่อมาได้เขียนรายงานเรื่องสุริยอุปราคาครั้งนั้น ลงในหนังสือทางโหราศาสตร์เล่มหนึ่ง นำภาพประกวดครั้งนั้น ซึ่งเขาเห็นว่ามีรูปลักษณะตรงกับความจริงที่สุด ลงแสดงเป็นภาพประกอบเรื่องด้วย ๒ ภาพ มีพระนามผู้เขียนกำกับไว้ข้างใต้ ภาพหนึ่งเป็นฝีพระหัตถ์ พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ ผู้ซึ่งในปัจจุบันนี้ คนทั่วไปยกย่องถวายพระเกียรติยศเป็น พระบิดาแห่งการต่างประเทศ แต่ผู้ที่สนใจในวิชาโหราศาสตร์ พากันยกย่องด้วยว่าทรงเป็นโหรเอกของเมืองไทย อีกภาพหนึ่งเป็นฝีพระหัตถ์พระองค์เจ้าจิตรเจริญซึ่งเมื่อทรงพระเจริญวัยขึ้น ก็ได้รับตำแหน่งเป็น นายช่างใหญ่แห่งกรุงสยาม
ใน พ.ศ. ๒๔๑๘ พระชันษาครบกำหนดโสกันต์ จึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ โสกันต์พระราชทานเป็นงานใหญ่ มีแห่รอบนอก (คือแห่ออกไปในเขตพระบรมมหาราชวังชั้นนอก) ทั้งพระราชทานเครื่องประดับพระเกียรติยศเพิ่มเป็นพิเศษหลายประการ แล้วมีงานพระราชทานเลี้ยงแด่พระบรมวงศษนุวงศ์ที่พระที่นั่งบรมราชสถิตยมโหฬาร มีพระราชดำรัสชี้แจงถึงเหตุที่มีงานโสกันต์ใหญ่กว่าปกติครั้งนั้นว่า การที่ได้ทำการโสกันต์ใหญ่ในครั้งนี้ (ฤๅจะว่าโสกันต์อย่างกลางจะถูกกว่า) เพราะเห็นว่าจิตรเจริญ/*(7)เป็นลูกของน้าฉัน ควรนับว่าเป็นน้องอันสนิทขึ้นอีกชั้น ๑ ตัวฉันเองเล่าซึ่งได้มียศเป็นเจ้าฟ้าใหญ่ยิ่ง เหมือนกับเจ้าฟ้าซึ่งพระมารดาเป็นเจ้าฟ้า ฤาพระมารดาเป็นพระองค์เจ้าเต็มที่ มีการราชประเพณีต่าง ๆ คือโสกันต์มีเขาไกรลาสเหมือนอย่างพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นต้น ก็เป็นไปเพราะพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระมหากรุณาเมตตายกย่องขึ้นให้มียศศักดิ์ถึงเพียงนี้ เป็นพระเดชพระคุณติดอยู่ ไม่รู้สิ้นรู้สุด เมื่อจะเทียบตัวฉันเองกับจิตรเจริญ โดยชาติตระกูลก็เสมอกัน ไม่สูงไม่ต่ำ เป็นอย่างกันทีเดียว ก็เมื่อฉันได้มีการโสกันต์ใหญ่ที่สุดแล้ว ก็เห็นว่าควรจะให้ยศโสกันต์ขนาดกลางนี้กับจิตรเจริญ ซึ่งเป็นผู้คล้ายคลึงกันกับฉัน ให้มียศมากขึ้น เหมือนพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระเมตตาแก่ฉันแล้ว ซึ่งว่ามานี้จะตั้งใจขอโทษแก่เจ้านาย ซึ่งฉันได้โสกันต์ให้ในแผ่นดินปัตยุบันนี้ ซึ่งไม่ได้ทำการใหญ่นั้น เพราะเห็นว่าเป็นการลำบากมากนัก ซึ่งทำการใหญ่ครั้งนี้ก็เพราะเหตุมีมาดังเช่นว่ามาข้างต้นนั้นแล้ว ขออย่าให้มีความเสียใจเลย
เมื่อมีพระชันษา ๑๓ ปี ก็ได้ทรงผนวชเป็นสามเณร ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ใน พ.ศ. ๒๔๑๙ สมเด็จกรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์เป็นพระอุปัชฌาย์ พระองค์เจ้าพระอรุณนิภาคุณากร เป็นผู้ให้ศีล แล้วไปทรงจำพรรษาอยู่ ณ วัดบวรนิเวศวิหาร ประทับที่กุฎีหมู่ที่ ๓ คณะกุฎีฟากข้างวิหารพระศาสดา ระหว่างที่ทรงผนวชอยู่นั้น ได้ทรงหัดเทศน์มหาชาติตามประเพณี ได้ถวายเทศน์กัณฑ์มหาราชอันเป็นกัณฑ์ใหญ่เทศน์ยาก ในงานประจำปีที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เป็นที่พอพระราชหฤทัยมากกว่าเทศน์เพราะเรียบร้อยดี อักขระไม่ซ้ำ โปรดเกล้าฯ พระราชทานเงินเพิ่มเป็นพิเศษอีก ๕ ชั่ง อันเป็นจำนวนที่มากกว่าที่เคยพระราชทานเพิ่มแก่ผู้อื่นมาแล้วหลายเท่า นอกเหนือเงินประจำกัณฑ์ ๑๐ ตำลึงและเครื่องบริขารตามปกติ
/*(8)ผลจากการที่ทรงหัดเทศน์มหาชาติครั้งนั้น ยังได้ประโยชน์ในภายหลังอีก เมื่อกรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงรวบรวมพิมพ์หนังสือเทศน์มหาชาติขึ้น ก็ได้ทรงช่วยตรรจสอบทานกัณฑ์มหาราชถวาย ทั้งยังทรงจดแหล่จัดพล พระนิพนธ์กรมสมเด็จพระปรมานุชิต ฯ ซึ่งทรงจำไว้ได้ขึ้นพระทัยเพิ่มเติมถวายด้วย นอกจากนั้นภายหลังยังเคยทรงถ่ายทำนองถวายพระนักเทศน์รูปหนึ่ง ซึ่งกล้าพอที่จะมาทูลขอหัด ด้วยหาผู้รู้อื่นสอนให้ไม่ได้แล้ว
ทรงเล่าไว้ว่า เมื่อทรงลาผนวชสามเณรแล้ว ก็ได้เริ่มทรงศึกษาวิชาสำหรับ ขัตติย ที่วังสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์ มีการขี่ม้า การใช้อาวุธต่าง ๆ เช่น ยิงปืน ฟันดาบ เป็นต้น นอกจากนั้นก็ทรงพระเมตตาสอนโบราณคดี ราชประเพณี ประทานด้วยพระองค์เอง จนทรงได้ความรู้ในวิชาเหล่านั้นเป็นหลักทำราชการต่อมา ตรัสอวดว่า เป็น คนโปรด เช่นเมื่อทรงทราบว่าจะได้ทรง รับกรม ก็ดีพระทัยยิ่งนัก ทรงจัดการทำเสลี่ยงด้วยผีมือประณีตงดงามเป็นพิเศษ ประทานเป็น ของสมโภชเจ้านายทรงกรม ไว้ใช้เสลี่ยง ๑ และในระหว่างนี้ก็ได้ทรงเข้ารับราชการในกรมทหารมหาดเล็ก ทรงใช้ชีวิตอย่างทหารแท้ๆ มีเข้ารับการฝึกหัด อยู่เวรรักษาการเช่นทหารสามัญทั้งปวง หลังจากทรงผนวชแล้วนี้ ก็ทรงย้ายออกมาประทับอยู่ที่หอนิเพธพิทยา ซึ่งตั้งอยู่ในเขตพระบรมมหาราชวังชั้นนอก ทางทิศตะวันตก
มีเรื่องเกล็ดเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่ควรกล่าวถึง ด้วยได้กลายเป็นเรื่องสำคัญในพระประวัติต่อมา คือใน พ.ศ. ๒๔๒๑ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินไปประพาสจังหวัดกาญจนบุรี ทั้งทางบกและทางเรือตามลำแม่น้ำแควน้อยจนถึงไทรโยค พระองค์เจ้าจิตรเจริญตามเสด็จไปด้วย ในฐานะทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ ติดพระทัยในความงามของไทรโยคเป็นอันมาก จนภายหลังก็ยังตรัสรำพันถึงอยู่เนือง ๆ ต่อมาใน พ.ศ. ๒๔๓๑ เมื่อจัดตั้งกรมยุทธนาธิการขึ้นใหม่ ๆ สมเด็จเจ้าฟ้กรมพระ/*(9)ภาณุพันธุวงศวรเดช ผู้บัญชาการกรมยุทธนาธิการ ทรงจัดให้ทหารมีงานรื่นเริงถวายในวันเฉลิมพระชนมพรรษา ในงานนั้นมีคอนเสิต ซึ่งวงดุริยางค์ไทยของทหาร ซึ่งพึ่งฝึกหัดจัดตั้งขึ้นใหม่เป็นผู้บรรเลง เจ้าฟ้ากรมขุนนริศฯ ทรงอำนวยการจัดเรื่องเล่นดนตรีนั้น เผอิญในปลายปีนั้น มีกำหนดว่าจะเสด็จพระราชดำเนินไปไทรโยคอีกเป็นครั้งที่ ๒ จึงทรงพระนิพนธ์บทร้องรำพันถึงไทรโยคที่ได้เคยตามเสด็จไปในครั้งก่อน พร้อมทั้งปรับปรุงทำนองเพลงเขมรกล่อมลูก เดิม ขึ้นเป็นทางอย่างใหม่ให้เหมาะสมกับบท เพื่อให้มีอะไรแปลก ๆ ใหม่ ๆ ให้นักร้องนักดนตรีขับร้อง และบรรเลงถวายในงานนั้น เป็นเหตุให้ผู้ฟังติดใจเรียกกันว่า เขมรไทรโยค กลายเป็นเพลงที่รู้จักและนิยมกันแพร่หลายมาจนทุกวันนี้ และเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้มีพระนามว่า สังคีตวาทิตวิธีวิจารณ์
ถึง พ.ศ. ๒๔๒๓ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่าอีก ๒ ปี กรุงเทพฯ จะมีอายุครบ ๑๐๐ ปี สมควรจะเตรียมจัดงานฉลองพระนคร และฉลองพระแก้วมรกตด้วย วัดพระแก้วชำรุดทรุดโทรม โปรดให้ซ่อมแซมใหม่ทั้งหมด ทรงเกณฑ์พระบรมวงศานุวงศ์ทุกพระองค์ เป็นนายด้านอำนวยการซ่อมสนองพระเดชพระคุณมากบ้างน้อยบ้างทั่วกัน พระองคเจ้าจิตรเจริญ ขณะนั้นพระชันษา ๑๗ ปี โปรดให้มีหน้าที่ซ่อมหอพระคันธารราษฎร์ ทั้งภายนอกภายในทั้งสิ้น ซ่อมแลทำซุ้มพระเจดีย์ลังกาประดับกระเบื้องใหม่ ซ่อมทำรูปยักษ์หน้าพระอุโบสถคู่หนึ่ง ตรัสเล่าว่าทำการซ่อมวัดพระแก้วครั้งนั้นสนุกเพลิดเพลินเหลือเกิน ด้วยบรรดาช่างผีมือดีทั้งหลายทุกประเภทมาประชุมพร้อมกันหมด ได้เห็นวิธีการทำงาน ได้ฟังเขาคุยกัน ถกเถียงกัน ได้ช่วยพระอาจารย์ต่างๆ เขียนภาพ ในที่สุดได้ทรงเขียนภาพมัจฉชาดกที่ผนังในหอพระคันธารราษฎร์ ซึ่งทรงเป็นนายด้านด้วยฝีพระหัตถ์เอง แล้วอาสาช่วยประดับมุกเช็ดหน้าพระทวารพระพุทธปรางค์ ๑ วง ทั้งทรงรับแต่งโคลง รามเกียรติ์ ด้วย
เมื่อเสร็จงานแล้ว จึงทรงได้ความรู้ความชำนาญมาก เหมือนได้/*(10)เข้าโรงเรียนการช่างที่ดีที่สุด ตรงกับคำโบราณที่กล่าวไว้ว่า ไข้เป็นครูของหมอ งานเป็นครูของช่าง ผู้ที่สนองพระเดชพระคุณในการซ่อมวัดครั้งนั้น ได้พระราชทานประกาศนียบัตรและเหรียญที่ระลึกเป็นรางวัลความชอบตามลำดับชั้นทั่วกัน พระองค์เจ้าจิตรเจริญได้พระราชทาน ๓ รางวัล คือ เหรียญทองคำ ๑ เหรียญ ในการซ่อมสิ่งต่าง ๆ ซึ่งทรงเป็นนายด้านตามพระราชดำรัสสั่ง เหรียญเงิน ๑ เหรียญ ในการที่ทรงแต่งโคลง รามเกียรติ์ ๑ ห้อง ตอน สุกสารปลอมพล และเหรียญทองแดง ๑ เหรียญ ในการที่ทรงช่วยประดับมุกเช็ดหน้าพระทวารพระพุทธปรางค์
การซ่อมวัดพระแก้วครั้งนั้นเป็นงานใหญ่ ผู้หลักผู้ใหญ่ที่ชำนิชำนาญ เคยปฏิบัติราชการกันมาก่อน ออกจะดูหมิ่น ว่าไม่มีท่าทางว่าจะแล้วเสร็จทันกำหนดได้ ทั้งผู้ที่โปรดให้เป็นหัวหน้าทำการสนองพระเดชพระคุณก็ล้วนแต่มีพระชันษาน้อย ยังไม่เคยแสดงความสามารถให้ปรากฏเสียโดยมาก เข้าตำรา คบเด็กสร้างบ้าน ทั้งสิ้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงพระวิตกและห่วงไยยิ่งนัก ว่าถ้าไม่แล้วเสร็จทันกำหนดจริง ก็จะเสื่อมเสียพระเกียรติยศ จึงมีพระราชหัตถเลขา หมั่นทรงกำชับพระเจ้าน้องยาเธออยู่เนือง ๆ ดังนี้
(สำเนา)
พระราชหัตถเลขา
ขอแจ้งความถึงเจ้านายทั้งปวง บันดาซึ่งมีใจภักดีซื่อตรงรู้พระเดชพระคุณของพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งเป็นต้นบรมราชวงษ์มาแต่ก่อน ได้รับอาสาทำการซ่อมวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เป็นด้านๆ กอง ๆ ทั้งปวง ให้ทราบทั่วกันว่า ตั้งแต่ได้ลงมือซ่อมวัดพระศรีรัตนศาสดาราม การก็แล้วไปบ้าง ที่ยังค้างก็มาก คิดคำนวณดูวันคืน ที่จะถึงกำหนดการฉลองก็ยังมีอยู่เพียง ๑๒ เดือนถ้วนเท่านั้น ถ้าจะคิดตามกำหนดเดิม ที่ว่าจะให้แล้วก่อนงาน ๖ เดือน ก็ยังมีเวลาอีก ๖ เดือนเท่านั้น
บัดนี้ฉันขอเตือนเจ้านายทั้งปวง ให้รฤกถึงการของตัว รีบเร่งทำการ อย่าได้นอนใจ ถ้าผู้ใดขัดข้องประการใดให้มาบอก ถ้าผู้ใดจะทำการไปไม่ไหว ให้เร่งมาบอกคืนการเสียใน/*(11)เวลานี้ จะได้หาผู้อื่นทำต่อไป ถ้าผู้ใดนิ่งเฉื่อยแฉะเก็บการไว้เปล่าๆ ถึงกำหนดการไม่แล้ว ฉันมีความเสียใจมาก ที่จะต้องถือว่าคนนั้นเหมือนอย่างพี่น้องสูบฝิ่นเสียคนหนึ่ง การที่บอกมานี้เป็นความจริง ขอให้คิดตริตรองให้จงดี
แจ้งความเตือนมา ณ วัน ๕ ๑๕ฯ ๖ ค่ำ ปีมเสงตรีศก๑๔ ศักราช ๑๒๔๓
(พระปรมาภิไธย) สยามินทร
ถึง เจ้านายที่เป็นน้องทั้งปวง ด้วยฉันส่งโปรแกรมย่อกำหนดงานมาให้
เธอคงจะเห็นกำหนดในนั้นว่าเป็นวันจวนแล้ว เพราะดังนั้นถ้าเธอยังอยากให้ฉันมีความเจริญยืนยาวสืบไป ขอให้เร่งงานของเธอให้แล้วทุกด้านทุกราย ฤาไม่เป็นธุระก็ขาดกัน
จดหมายมา ณ วัน ๕ ๗ฯ ๓ ค่ำ ปีมเสงตรีศก๑๔ ศักราช ๑๒๔๓
(พระปรมาภิไธย) สยามินทร
นับตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๒๕ เป็นต้นไป ได้ทรงรับราชการเป็นนายทหารมหาดเล็ก มียศเสมอ กัปตัน (นายร้อยเอก) ได้ทรงรับตำแหน่งเป็น ราชเอเดอแกมป์ (ราชองครักษ์) เป็นผู้กำกับการกรมทหารน่า เป็นผู้แทนผู้รับพระบรมราชโองการ ในระหว่างที่พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร ผู้รับพระบรมราชโองการทรงผนวช และเป็นผู้บังคับบัญชาทหารรักษาองค์วังน่า
ใน พ.ศ. ๒๔๒๖ พระชันษาได้ ๒๐ ปี ทรงพระราชดำริเห็นสมควรจะมีวังประทับอยู่ต่างหาก จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สร้างตำหนักและตกแต่งวังท่าพระ ซึ่งเดิมเคยเป็นวังของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวขึ้นใหม่ พระราชทานเป็นที่ประทับ ทั้งทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สร้างตำหนักอีกหลังหนึ่งติดต่อกัน พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้หม่อมเจ้าหญิงพรรณรายเสด็จออกมาประทับอยู่นอกวัง ณ ตำหนักหลังนั้นกับพระโอรสด้วยได้ ถึงกำหนดพระฤกษ์ ณ วันที่ ๑๖ พฤษภาคม เสด็จพระราชดดำเนินไปทรงรดน้ำพระราชทานในพิธีขึ้นวังใหม่โดยกระบวนพระราชยาน
/*(12)ใน พ.ศ. ๒๔๒๗ ทรงผนวชเป็นพระภิกษุในพระพุทธศาสนา โปรดเกล้า ฯ ให้มีพิธีสมโภชที่ท้องพระโรงกลาง พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท รุ่งขึ้นทรงผนวชในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม สมเด็จกรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ เป็นพระอุปัชฌาย์ สมเด็จพระสังฆราช (สา) แต่เมื่อยังเป็นสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ เป็นพระกรรมวาจา แล้วไปจำพรรษาอยู่ ณ วัดบวรนิเวศวิหาร ประทับอยู่ที่โรงพิมพ์เก่า ริมตำหนักสมเด็จกรมพระยาปวเรศ ฯ
ก่อนจะทรงผนวช พระองค์เจ้าจิตรเจริญทรงเขียนหนังสือทูลพระมารดามอบทรัพย์สมบัติถวายเป็นทำนองพินัยกรรมฉบับหนึ่ง ซึ่งก็เป็นประเพณีที่ทำกันมาในการบวช แต่ทรงเขียนไว้ดังนี้ (ดูหน้า ๑๒)
ครั้นจวนออกพรรษา ถึงกำหนดเวลาที่สมควรจะทูลลาสึก ก็กลับแสดงพระประสงค์ว่าจะทูลลาผนวชต่อไป มีเสียงเล่าลือกันอยู่แล้วว่าคิดจะทรงผนวชเลย ฉะนั้นเมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยูหัวเสด็จพระราชดำเนินไปพระราชทานกฐินที่วัดบวรนิเวศ ฯ ปีนั้น ขณะที่เสด็จเข้าไปประเคนไตรปี ก็ทรงซุกพระราชหัตถเลขาเขียนใส่เศษกระดาษลงในพระหัตถ์ พระองค์เจ้าพระจิตรเจริญ มีความว่า ขอให้สึกออกมาช่วยกันทำราชการ จึงทรงลาผนวชตามพระบรมราชโองการ
ใน พ.ศ. ๒๔๒๘ พระชันษา ๒๒ ปี ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนพระอิศริยยศขึ้นเป็นพระเจ้าน้องยาเธอ ทรงกรม เสด็จพระราชดำเนินโดยกระบวนแห่ไปยังวังท่าพระ ประทับ ณ ท้องพระโรง ให้อาลักษณ์อ่านประกาศตั้งกรม มีใจความว่า พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าจิตรเจริญ เป็นพระราชอนุชา อันพระมารดาเป็นพระกนิษฐา แห่งกรมสมเด็จพระเทพศิรินทรามาตย์ สมเด็จพระบรมราชชนนี นับเป็นพระราชอนุชาอันสนิทในสัมพันธพงศ์อีกชั้นหนึ่ง จึงเป็นที่ทรงสนิทชิดชมแต่เดิมมา ประการหนึ่ง ส่วนพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าจิตรเจริญนั้นเล่า ก็ทรงพระสติปัญญา/*(14)รอบรู้ในราชกิจน้อยใหญ่ สามารถที่จะรับราชการฉลองพระเดชพระคุณ ต่างพระเนตรพระกรรณในราชการทั้งปวงได้ มีพระอัธยาศัยซื่อตรงเที่ยงธรรม แลรักษาพระองค์ตามแบบอย่าง มิได้มีระแวงผิดพลั้งแต่สักครั้งหนึ่งเลย มีความจงรักภักดีอย่างยิ่งต่อใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท เป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยอันสนิท มีพระหฤทัยเจ็บร้อนด้วยราชการยิ่งกว่าเห็นแก่ประโยชน์ของพระองค์ ได้ทรงดำรงอยู่ในตำแหน่งเอเดอแกมป์หลวง แลได้ทรงบังคับการกรมทหารมหาดเล็กคราวหนึ่ง จนบัดนี้ได้ทรงบังคับการในกรมทหารรักษาพระองค์ ก็ทรงอุตสาหสอดส่องการในตำแหน่ง ฉลองพระเดชพระคุณโดยความสุจริต รอบคอบ แลทรงประกอบด้วยพระปัญญาแลความเพียรในการศิลปศาสตร์การช่างเชี่ยวชาญทำได้ด้วยพระหัตถ์ ได้ทรงทำการในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แลพระพุทธรูปฉลองพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แลการอื่น ๆ เป็นอันมาก เมื่อพระองค์เป็นพระราชอนุชาอันสนิท แลได้รับราชการเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยฉนี้ ก็มิได้มีความกำเริบฟุ้งซ่าน ซึ่งจะให้ความทุจริตต่าง ๆ ตามมา แลให้เป็นที่รังเกียจแก่พระบรมวงศานุวงศ์ข้าราชการทั้งปวง มีพระอัธยาศัยอ่อนน้อมเรียบร้อยตามสมควร มีความเคารพต่อราชการกลัวความผิด ประพฤติพระองค์เหมือนข้าราชการอันมีความซื่อตรงจงรักภักดีอย่างยิ่ง ย่อมปรากฏแก่ใจผู้ซึ่งได้ทราบพระอัธยาศัยทั่วหน้า เพราะฉะนั้นจึงทรงพระราชดำริ เห็นสมควรที่จะสถาปนาขึ้นเป็นพระองค์เจ้าต่างกรมผู้ใหญ่ รับราชการฉลองพระเดชพระคุณต่างพระเนตรพระกรรณได้ จึงมีพระบรมราชโองการ ดำรัสสั่งให้สถาปนาเลื่อนตำแหน่งยศพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าจิตรเจริญ เป็นพระองค์เจ้าต่างกรม มีพระนามตามพระสุพรรณบัตรว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนนริศรานุวัดติวงษ์
พระเจ้าน้องนางเธอพระองค์เจ้าหญิงกรรณิกาแก้ว พระธิดาองค์ใหญ่ของหม่อมเจ้าหญิงพรรณรายนั้น ประชวรสิ้นพระชนม์ลงเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๕ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระอาลัยยิ่งนัก ด้วย/*(15)เป็นพระเจ้าน้องนางเธออันสนิท คุ้นเคยมาแต่ทรงพระเยาว์ ทรงพระราชดำริไว้ว่า จะทรงสถาปนาขึ้นเป็นเจ้าต่างกรมฝ่ายใน จะได้รับราชการสนองพระเดชพระคุณต่างพระเนตรพระกรรณ ก็มาสิ้นพระชนม์เสียก่อน จึงทรงสถาปนาขึ้นเป็นพระเจ้าน้องนางเธอ กรมขุนขัติยกัลยา
ต่อมาใน พ.ศ. ๒๔๓๐ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ประกาศสถาปนาทั้งกรมขุนขัติยกัลยาและกรมขุนนริศรานุวัดติวงศ์ขึ้นเป็นเจ้าฟ้า ด้วยทรงพระราชดำริว่า เจ้าฟ้าอิศราพงศ์ เป็นพระโอรสกรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพย์ ซึ่งเป็นพระเจ้าลูกเธอในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ฝ่ายพระองค์เจ้าดาราวดี ซึ่งเป็นพระมารดาเจ้าฟ้าอิศราพงศ์นั้น เป็นพระธิดากรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระมหากรุณายกย่องขึ้นเป็นเจ้าฟ้าตามความนิยมซึ่งมีมาแต่ก่อน แลโดยทรงพระกรุณาแก่เจ้าฟ้าอิศราพงศ์ ผู้มีเชื้อตระกูลอันสูงศักดิ์ทั้งสองฝ่ายเป็นตัวอย่างมา
ครั้งนี้ทรงพระราชดำริว่า พระเจ้าน้องนางเธอ กรมขุนขัติยกัลยา ซึ่งสิ้นพระชนม์แล้ว แลพระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนนริศรานุวัดติวงษ์ เป็นพระธิดาแลพระโอรสแห่งหม่อมเจ้าพรรณราย ซึ่งเป็นพระธิดากรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ ซึ่งปรากฏพระนามในราชการที่ใช้อยู่ในปัตยุบันนี้ ว่าสมเด็จพระบรมราชมาตามหัยกาเธอ เพราะเป็นพระอัยกาแห่งสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน เป็นพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวข้างฝ่ายพระชนก พระเจ้าน้องนางเธอ พระเจ้าน้องยาเธอทั้งสองพระองค์นี้ ก็เป็นพระราชธิดาพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ อีกประการหนึ่งเล่าพระมารดาของพระเจ้าน้องนางเธอ พระเจ้าน้องยาเธอทั้งสองพระองค์นี้ ก็ร่วมพระชนกกับกรมสมเด็จพระเทพศิรินทรามาตย์ สมเด็จพระบรมราชชนนี จึ่งร่วมพระอัยกาข้างฝ่ายพระราชชนนีกับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว แลเป็นพระเจ้าน้องยาเธออันสนิททั้งสองฝ่ายดังนี้ สมควรที่จะทรงยกย่องพระ/*(16)เกียรติยศให้สูงขึ้นเต็มที่ตามซึ่งเคยมีแบบอย่างมาก่อน จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ใช้คำนำหน้าพระนามว่า พระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนขัติยกัลยาและพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัดติวงษ์
และใน พ.ศ. ๒๔๓๐ นี้ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ปรับปรุงหน่วยทหารที่มีอยู่ขึ้นเป็นกรมอย่างใหม่ แบ่งออกเป็นทหารบก ๗ กรม ทหารเรือ ๒ กรม เจ้าฟ้ากรมขุนนริศ ฯ ได้ทรงดำรงตำแหน่งเป็นนายพันเอก ผู้บังคับการกรมทหารรักษาพระองค์ และในปีนี้เอง โปรดเกล้า ฯ ให้รวบรวมทหารบกทหารเรือเข้าด้วยกัน ตั้งเป็นกรมยุทธนาธิการขึ้น ครั้งนี้โปรดให้เจ้าฟ้ากรมขุนนริศ ฯ ดำรงตำแหน่งเจ้าพนักงานใหญ่ใช้จ่าย
อนึ่ง ในปีนี้ โปรดเกล้า ฯ ให้เป็นกรรมการร่วมด้วยเจ้านายและข้าราชการอื่น ๆ มีสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระภาณุพันธุวงศวรเดช เป็นประธานจัดการตกแต่งรักษาความสอาดพระนคร มีคิดการขุดคู คลอง ซ่อมสร้างถนน เป็นต้น
ในปี ๒๔๓๑ ทรงมีตำแหน่งเป็นผู้บัญชาการกระทรวงยุทธภัณฑ์ และทรงทำงานในกรมโยธาด้วย ในปีนี้โปรดเกล้า ฯ ให้เสด็จไปสิงคโปร์ ปีนัง และพม่า พร้อมด้วยพระองค์เจ้าวัฒนานุวงศ์ และพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ เพื่อทอดพระเนตรกิจการทั้งปวงทางฝ่ายทหาร กับทั้งการวางผังเมืองและสิ่งปลูกสร้างต่าง ๆ ทางฝ่ายโยธา
เสด็จกลับมาแล้วไม่ช้าก็โปรดให้เป็นอธิบดีกรมโยธา ภายหลังโปรดเกล้าฯ ให้ทรงจัดวางระเบียบรวบรวมกรมกองอื่นๆ มาไว้ด้วย ตั้งขึ้นเป็นกระทรวงโยธาธิการ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๔ ได้ทรงเป็นเสนาบดีพระองค์แรก กระทรวงโยธาธิการเมื่อแรกตั้งนั้น แบ่งเป็น ๕ กรม คือ
๑. กรมเบ็ดเสร็จ
๒. กรมบาญชี
/*(17)๓. กรมการโยธา ซึ่งแบ่งออกเป็น ๕ กอง
(๑) กองทำถนนสพานแลสนาม เป็นต้น แลอื่นๆ อันเป็นประเทศหนทางบกทั้งสิ้น แลทั้งดูแลตรวจตราซ่อมแซมเสมอไป
(๒) กองขุดคลองแลทำท่าน้ำทำเขื่อน แลอู่แลทำนบเป็นต้น แลอื่นๆ อันเป็นประเทศหนทางน้ำทั้งสิ้น แลทั้งดูแลรักษาซ่อมแซมเสมอไป
(๓) กองทำการสรรพก่อสร้างทั้งปวง อันเป็นที่อยู่ที่ทำการแลอื่นๆ มีตึก เรือน อนุสสาวรี กำแพง เป็นต้น แลทั้งดูแลรักษาซ่อมแซมของเหล่านั้นในสิ่งที่เป็นของกลางเสมอไป
(๔) กองทำการสรรพท่อทั้งปวง คือ ท่อน้ำ ท่อไฟ ท่อโสโครก เป็นต้น ที่ต้องฝังไปในดิน แลฝ้า แลดูแลการสูบน้ำ ทำไฟ แลทำสระ แลรักษาซ่อมแซมเสมอไป
(๕) กองตรวจภูมิประเทศ ทำแผนที่แม่น้ำ ลำคลอง แลหนทาง แลตรวจแร่ต่าง ๆ
๔. กรมช่าง ซึ่งแบ่งเป็น ๓ กอง คือ
(๑) กองช่างทำการในเครื่องไม้ เครื่องเหล็ก เครื่องศิลาแลอื่น อันประกอบแก่การแน่นหนาทั้งปวง
(๒) กองช่างต่าง สำหรับทำของประณีต เป็นของตั้งของใช้ที่จะเป็นประโยชน์แก่คนทั่วไป
(๓) กองช่างทำการในสรรพพระราชพิธีหลวงทุกอย่าง ตามเวลาตามสมัยที่จะเกิดขึ้น
๕. กรมไปรสนีย์โทรเลข แบ่งเป็น ๒ กอง คือ
(๑) กองไปรสนีย์ สำหรับทำการส่งหนังสือราชการ แลหนังสือต่าง ๆ แลส่งของ ส่งเงินไปทั่วพระราชอาณาเขต
/*(18)(๒) กองโทรเลข เป็นพนักงานทำสายโทรเลขทุกตำบล แลประจำการบอกโทรเลข แลตรวจตรารักษาซ่อมแซมเสมอไป
กระทรวงโยธาธิการมีหน้าที่คิดออกแบบแปลนและดำเนินการก่อสร้างของ กระทรวงทะบวงกรมอื่น ๆ ด้วย หรือถ้าจะออกแบบเองก็ต้องให้กระทรวงโยธาตรวจคุมรายการก่อสร้าง และควบคุมตรวจตัดราคาที่จะตั้งงบประมาณเบิกเงินจากกระทรวงพระคลังด้วย
ต่อมามีกรมรถไฟขึ้นด้วยอีกกรม ๑
โดยเหตุนี้ เจ้านายพี่น้องจึงทรงล้อ เรียกกันว่า นายช่างใหญ่แห่งกรุงสยาม
ใน พ.ศ. ๒๔๓๖ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เป็นเสนาบดีกระทรวงพระคลัง เพื่อให้ทรงแก้ไขจัดวางระเบียบที่ยังไม่เรียบร้อย
ใน พ.ศ. ๒๔๓๗ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายไปเป็นเสนาบดีกระทรวงกลาโหมเทนเจ้าพระยาพลเทพ ผู้ซึ่งชราภาพ ออกรับพระราชทานบำนาญ
พ.ศ. ๒๔๓๙ โปรดให้ย้ายไปเป็นผู้บัญชาการกรมยุทธนาธิการ
ถึง พ.ศ. ๒๔๔๐ เป็นเสนาบดีกระทรวงกลาโหม และเป็นผู้แทนเสนาบดีกระทรวงพระคลัง
พ.ศ. ๒๔๔๑ เป็นผู้รั้งตำแหน่งที่ผู้บัญชาการทหารเรือ
พ.ศ. ๒๔๔๒ กลับไปเป็นเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ
ใน พ.ศ. ๒๔๔๓ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สถาปนาหม่อมเจ้าพรรณราย พระมารดา ขึ้นเป็นพระสัมพันธวงศเธอ พระองค์เจ้าพรรณราย
พ.ศ. ๒๔๔๘ ย้ายไปเป็นเสนาบดีกระทรวงวัง และในปีนั้นเอง/*(19)ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เลื่อนกรมเป็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนริศรานุวัดติวงษ์ โดยประกาศพระราชดำริว่า พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัดติวงษ์ ได้ทรงรับราชการในหน้าที่ราชการอันสำคัญมาเป็นอันมาก คือเป็นผู้ร่วมพระดำริด้วยสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมพระภาณุพันธุวงศวรเดช แลพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงดำรงราชานุภาพ รวบรวมทหาร ตั้งกรมยุทธนาธิการ ได้ทรงรับราชการในตำแหน่งใหญ่ในกรมนั้น ภายหลังได้รับราชการนอกตำแหน่งทหารเพิ่มเติมออกไป จนเป็นตำแหน่งอธิบดีกรมโยธา จัดรวบรวมการทั้งปวงเข้า จนภายหลังยกขึ้นเป็นกระทรวงโยธาธิการ ได้ทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงนั้นเป็นคนแรก นับว่าเป็นผู้จัดการก่อสร้างตั้งกระทรวงนั้นขึ้นเป็นปฐม
ภายหลังเมื่อการพระคลังไม่เรียบร้อย จึงต้องทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ทรงย้ายตำแหน่งไปเป็นเสนาบดีกระทรวงพระคลัง ภายหลังเมื่อจะจัดราชการกระทรวงกระลาโหม ก็ต้องทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ทรงย้ายตำแหน่ง ไปเป็นเสนาบดีกระทรวงกระลาโหม ภายหลังเป็นผู้บัญชาการกรมยุทธนาธิการด้วย ครั้นเมื่อ ร.ศ. ๑๑๖ เสด็จพระราชดำเนิรประพาศประเทศยุโรป ได้ทรงรับราชการสองหน้าที่ ทั้งเป็นผู้แทนเสนาบดีกระทรวงพระคลังด้วย จนเสด็จพระราชดำเนิรกลับ
ครั้นรัตนโกสินทรศก ๑๑๗ ได้ทรงกลับมารับตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงกระลาโหม และเป็นผู้รั้งตำแหน่งที่ผู้บัญชาการทหารเรือ จนรัตนโกสินทรศก ๑๑๘ จึงได้กลับทรงรับตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการตามเดิม ในศกนี้จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงวัง
การที่ต้องทรงย้ายรับราชการเป็นหลายกระทรวงนั้น เพราะทรงพระปรีชาสามารถอาจวางเนติแบบอย่างในราชการให้เป็นบันทัดฐานมั่นคง ดำเนิรในทางที่ควรที่ชอบได้ มีพระอัธยาศัยมั่นคงองอาจมิได้หวาดไหว /*(20)ดำรงอยู่ในความสัตย์สุจริตเป็นที่ตั้ง ยังราชการนอกจากตำแหน่งก็ได้ทรงรับฉลองพระเดชพระคุณเพิ่มขึ้นอีกเป็นครั้งเป็นคราวเนือง ๆ อีกทั้งการช่างอันทรงสอดส่องด้วยสุขุมปรีชา หาหลักฐานเก่าใหม่ในนอกประเทศ วางแบบอย่างอันวิจิตรหาผู้เสมอมิได้ ได้ทรงทำการฉลองพระเดชพระคุณในการช่าง อันเป็นวิทยาส่วนพระองค์อีกแพนกหนึ่งเป็นอันมาก จึงทรงพระราชดำริว่า ควรจะดำรงพระเกียรติยศกรมหลวงได้
อนึ่ง ทรงพระราชดำริว่า แต่เดิมมามีพระราชอนุชา เป็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอสองพระองค์ บัดนี้ไม่บริบูรณ์เหมือนแต่ก่อน เป็นที่ว้าเหว่พระราชหฤทัย พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าพระองค์นี้ควรจะดำรงพระยศ เป็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ ให้เป็นที่เจริญพระราชหฤทัยพระองค์หนึ่งได้
จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้สถาปนา เลื่อนพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัดติวงศ์ ขึ้นเป็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าต่างกรมผู้ใหญ่ มีพระนามตามจาฤกในพระสุพรรณบัฏว่า สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนริศรานุวัดติวงศ์
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงนริศ ฯ ทรงรับราชการในตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงวังมาจนถึง พ.ศ. ๒๔๕๒ เกิดประชวรด้วยโรคพระหทัยโต เพราะทรงตรากตรำทำงานจนมีเวลาพักผ่อนน้อยไป แพทย์ประจำพระองค์แนะนำให้ทรงลาพักราชการรักษาพระองค์ ก็ไม่ทรงยอมด้วยห่วงใยในพระราชกิจที่ทรงปฏิบัติสนองพระเดชพระคุณอยู่ และมิได้ทรงแพร่งพรายให้ทราบฝ่าลอองธุลีพระบาท ด้วยพระกตัญญูภาพ จนภายหลังมีอาการพระหทัยอ่อนด้วย ทรงเห็นว่าการปฏิบัติราชการในหน้าที่บกพร่อง จึงกราบถวายบังคมลาออกจากราชการ ก็โปรดเกล้า ฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาต
ในรัชกาลที่ ๕ นี้ ไม่ว่าจะทรงรับราชการแผ่นดินในกระทรวงใด ก็ทรงมีหน้าที่ออกแบบอย่างในทางช่างสนองพระเดชพระคุณร่วมไปด้วย/*(21)อยู่เป็นนิจตลอดมา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น มีพระราชอัธยาศรัยละเอียดสุขุมยิ่งนัก ทรงประกอบพระราชกรณียกิจใดๆ ก็ทรงพิถีพิถันให้งดงามถูกต้องตามแบบแผนไปเสียทุกอย่าง ไม่ว่างานเล็กหรืองานใหญ่ ของเล่นหรือของจริง มีพระราชประสงค์จะทรงปรับปรุงและส่งเสริมศิลปกรรมของไทยทุกแขนงให้เจริญขึ้น ด้วยการนำศิลปกรรมของชาติอื่นมาเทียบเคียง โปรดให้ช่างคิดแบบอย่างถวาย ก็มักไม่สู้พอพระราชหฤทัย ไม่ถูกพระราชประสงค์ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงนริศ ฯ นั้น จัดว่าเป็นช่างที่สามารถจะสนองพระเดชพระคุณให้ถูกพระราชหฤทัยได้ดีกว่าช่างอื่น ๆ แต่ก็มีที่เสียที่ ช้า ดื้อ และ เถรตรง จึงไม่ได้ราชการทันพระราชประสงค์ ต้องทรงพระพิโรธอยู่เนือง ๆ จนเป็นที่ขอดค่อนกันในสมัยนั้นว่าทรงเป็น ช่างดี แต่ไม่แล้ว
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานตราประจำพระองค์ แก่พระองค์เจ้าจิตรเจริญ เป็นรูปราชสีห์ถือดาบ มีขอบประกอบด้วยอักษรจารึกเป็นพระธรรมดาถาว่า
กตสฺส นตฺถิ ปฏิการํ
ปเคว ตํ ปริกฺขตํ
ซึ่งแปลว่า
สิ่งที่ทำแล้ว จะทำคืนไม่ได้
จงพิจารณาสิ่งที่จะทำนั้นก่อน
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศ ฯ ทรงยึดพระพุทธภาษิตข้อนี้เป็นหลักธรรมประจำพระองค์มาตลอดพระชนมชีพ ทั้งทรงพยายามที่จะให้เป็นหลักธรรมประจำสกุลด้วย ฉนั้นเมื่อทรงทำการใด ๆ ไม่ว่าจะเป็นราชการแผ่นดินหรืองานส่วนพระองค์ ก็จะทรงทำไปอย่างสำรวมระมัดระวัง คิดทางได้ทางเสีย โดยรอบคอบก่อนเสมอ แต่ถ้ายังบังเอิญพลาดผิดไปรู้สึกพระองค์เมื่อใด ก็จะทรงพยายามบอกกล่าวขอโทษผู้ที่เกี่ยวข้องให้รู้กันทั่ว ๆ ไป ว่าสิ่งที่ทรงทำไปนั้นผิด ไม่ดี ไม่ควรถือเป็นเยี่ยงอย่าง ที่ถูกนั้นทรงพบใหม่แล้วว่าควรจะเป็นอย่างไร ทรงประพฤติพระองค์เช่นนี้อยู่เป็นนิจ ไม่ว่าเรื่องเล็กน้อยหรือเรื่องสำคัญ ยิ่งในด้านการช่างก็ยิ่งทรง/*(22)พิถีพิถันหนักขึ้น ด้วยทรงถือคติว่า ถ้าทำไม่ดี ไม่ทำเสียเลยดีกว่า ฉนั้น เมื่อทรงคิดแบบอย่างใด ๆ ถึงแม้จะทรงเขียนเสร็จแล้ว แต่ยังไม่เป็นที่พอพระทัย ก็ไม่ยอมวางพระหัตถ์ ทรงแก้ไขไปจนกว่าจะถูกพระทัยจนได้ ยิ่งเป็นงานทางด้านสถาปัตยกรรม ก็ยิ่งทรงระมัดระวังหนักขึ้น ตรัสว่าต้องระวังเพราะสร้างขึ้นก็เพื่อความพอใจ ความเพลิดเพลินตา ไม่ใช่สร้างขึ้นเพื่ออยากรื้อทิ้ง ทุนรอนที่เสียไปก็ใช่จะเอาคืนมาได้ ผลที่สุดก็ต้องทิ้งไว้เป็นอนุสาวรีย์สำหรับขายความอาย งานสถาปัตยกรรมที่โปรดทำมากก็คือแบบพระเมรุ ด้วยเป็นงานที่ทำขึ้นเพื่อใช้ชั่วคราว แล้วก็รื้อทิ้งไป เป็นโอกาสได้ทดลอง ได้ใช้ปัญญาความคิดแผลงได้เต็มที่ จะผิดพลาดไปบ้างก็ไม่สู้กระไร ต้องระวังอย่างเดียวแต่เรื่องทุนเท่านั้น
งานทางการช่าง ที่สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงนริศฯ ออกแบบถวายในรัชกาลที่ ๕ นั้น มีอาทิเช่น แบบธงต่าง ๆ แบบเครื่องแต่งกายทหาร แบบพระราชลัญจกรประจำครั่ง ประจำชาด เครื่องราชอิศริยาภรณ์ และเหรียญที่ระลึกต่าง ๆ พัดรองในงานพระราชพิธีใหญ่ ๆ ทางด้านสถาปัตยกรรมซึ่งปลูกสร้างอย่างแบบสากล ก็มีตำหนักและพระที่นั่งหลายแห่ง งานสถาปัตยกรรมแบบไทยก็มีศาลาต่าง ๆ พระเมรุพระราชทานเพลิงพระศพ วัดเบญจมบพิตร ซึ่งทรงออกแบบตั้งแต่พระอุโบสถ พระที่นั่งทรงธรรม พระระเบียง ศาลาต่าง ๆ ตลอดจนรั้วราชวัตร และประตู รวมทั้งการตกแต่งทั้งสิ้น กับโบสถ์พร้อมทั้งสพานหน้าโบสถ์วัดราชาธิวาส เป็นต้น นอกจากนั้นยังได้ทรงรับหน้าที่ซ่อมแซมศิลปวัตถุซึ่งสร้างในสมัยก่อนที่ชำรุดอีกเป็นอันมาก
ในรัชกาลที่ ๖ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เลื่อนกรมสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงนริศรานุวัดติวงศ์ เมื่อวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๕๖ ตามประกาศพระราชดำริดังนี้
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนริศรานุวัดติวงศ์ เป็นผู้ได้รับราชการฉลองพระเดชพระคุณในสมเด็จพระบรมชนกาธิราช พระ/*(23)บาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในตำแหน่งสำคัญอันต้องการความสามารถอันสุขุม ได้ทรงจัดราชการให้สำเร็จไปได้ดังพระราชประสงค์ ทั้งฝ่ายทหารและพลเรือนมาเป็นหลายตำแหน่ง ต่อมาในเวลาเมื่อทรงรับราชการอยู่ในตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงวัง ครั้งสมเด็จพระบรมชนกนารถเสด็จพระราชดำเนินประพาสประเทศยุโรปครั้งที่ ๒ ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ไว้วางพระราชหฤทัย ให้เป็นที่ปฤกษาในที่ประชุมผู้สำเร็จราชการรักษาพระนครด้วยพระองค์หนึ่ง ต่อมาถึงพุทธศักราช ๒๔๕๒ เกิดพระโรคขึ้นภายในพระองค์ ไม่สามารถจะรับราชการในตำแหน่งให้บริบูรณ์ได้ จึงกราบถวายบังคมลาออกจากตำแหน่งหน้าที่เสนาบดีกระทรวงวัง ก็โปรดเกล้า ฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาต แล้วทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานเบี้ยบำนาญด้วยความดีความชอบสืบมา ถึงแม้ว่าในสมัยนี้ มีพระโรคเบียดเบียนจนทรงรับราชการในตำแหน่งที่สำคัญไม่ไหว ก็ยังทรงพระอุตสาหรับราชการในส่วนพระองค์ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มีการคิดทำแบบอย่างในงานช่างอันเป็นฝ่ายศิลปอย่างประณีตถวายอยู่เนือง ๆ ตามเวลาที่ต้องพระราชประสงค์ มีแบบอย่างพระโกษฐ พระบรมอัฐิ กับพระวิมานทองคำลงยาราชาวดี ที่ประดิษฐานพระบรมอัฐิพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง แลพระชฎามหากฐิน กับฐานพระแท่นมนังคศิลาเป็นต้น นอกจากนี้ในส่วนพระองค์ก็ทรงรู้สึกว่า มีพระอัธยาศรัยต้องกันอยู่ในการต่าง ๆ เช่นในการโบราณคดีเป็นต้น ทั้งทรงเคารพนับถืออยู่ว่า มีพระสันดานอันซื่อตรงคงในสุจริตจารี มีความจงรักภักดีต่อใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทอยู่โดยปรากฏ สมควรที่จะยกย่องพระเกียรติยศให้ใหญ่ยิ่งขึ้น จึงมีพระราชโองการดำรัสั่งให้เลื่อนกรมขึ้นเป็นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระ
ส่วนพระนามตามพระสุพรรณบัฏนั้น พระราชทานไว้ดังนี้
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระ
(คำแปล)
นริศรานุวัดติวงศ์
ทรงเป็นเชื้อสายสืบเนื่องมาจากพระเจ้าแผ่นดิน
/*(24)มหามกุฎพงศนฤบดินทร์
ทรงเป็นพระราชโอรสของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ปรมินทรานุชาธิเบนทร์
ทรงเป็นพระราชอนุชาของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ปรเมนทรราชปิตุลา
ทรงเป็นพระราชปิตุลาของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
สวามิภักดิสยามวิชิต
ทรงจงรักภักดีต่อสยามประเทศ
สรรพศิลปสิทธิวิทยาธร
ทรงดำรงไว้ซึ่งความสำเร็จและความรอบรู้ในสรรพศิลปะ
สุรจิตรกรศุภโกศล
ทรงเป็นจิตรกรผู้เก่งกล้าสามารถจัดเจนเป็นเลิศ
ประพนธ์ปรีชาชาญโบราณคดี
ทรงปรีชาชาณในการประพันธ์แลในโบราณคดี
สังคีตวาทิตวิธีจารณ์
ทรงจัดวิธีแห่งดนตรีการฟ้อนรำขับร้องและทำนองเพลง
มโหฬารสีตลัธยาไศรย
ทรงมีพระอัธยาศัยกว้างขวางเยือกเย็น
พุทธาทิไตรยรัตนสรณานุวัตร
ทรงนับถือพระรัตนไตรย มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น เป็นสรณะ
ขัตติยเดชานุภาพบพิตร
ทรงเป็นบพิตรผู้มีขัตติยเดชานุภาพ
คำแปลนี้พระเทพกวี (ประยูร)1 วัดเทพศิรินทราวาส เป็นผู้แปล
ในตอนต้นรัชกาลที่ ๖ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศ ฯ มีพระอนามัยไม่สมบูรณ์ เรียกได้ว่าสามวันดีสี่วันไข้ เจ้าพระยาเทเวศรวงศวิวัฒน์ จึงเชิญเสด็จให้ลองไปประทับที่บ้านของท่านที่คลองเตย ด้วยมีตัวอย่างที่ท่านก็ป่วยเช่นเดียวกัน แต่เมื่อย้ายไปจากวังบ้านหม้อ ก็กลับมีอนามัยสมบูรณ์ขึ้น ครั้นเมื่อไปประทับที่บ้านคลองเตยพักหนึ่งก็ค่อยทรงแข็งแรงขึ้นจริง ๆ จึงทรงซื้อที่นาแถวนั้นแปลงหนึ่ง แล้วซื้อเรือนไทยแบบโบราณ/*(25)ซึ่งเจ้าของรื้อขายถูกๆ อยู่มากมาย ด้วยเป็นของล้าสมัย มาสร้างเป็นตำหนัก ในชั้นแรกก็ไปประทับเฉพาะในฤดูร้อน แต่ในที่สุดก็ต้องไปประทับเลย ด้วยเสด็จกลับมาวังท่าพระทีไร ก็ประชวรทุกที จึงเป็นแต่เสด็จเข้ามาประทับต่อเมื่อมีงานพระราชพิธีหรืองานพิธีส่วนพระองค์ ด้วยที่ตำหนักปลายเนิน คลองเตย สมัยนั้นยังเป็นแต่ท้องนาและสวนผัก ถนนก็ขรุขระ ปูอิฐกว้างเฉพาะล้อรถ ตำหนักก็คับแคบ และประทับอยู่อย่างคหบดีชาวชนบทเท่านั้น
ตลอดรัชกาลที่ ๖ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศ ฯ จึงทรงรับราชการแต่เพียงสนองพระเดชพระคุณในทางการช่างต่าง ๆ เช่น ออกแบบเครื่องราชูปโภค เครื่องราชอิศริยาภรณ์ พระเมรุที่พระราชทานเพลิงพระศพใหญ่ๆ แบบพัดรอง ภาพปกและภาพแทรกหนังสือที่ทรงพระราชนิพนธ์ ธงประจำกองลูกเสือ เป็นต้น นอกจากนั้นได้สนองพระเดชพระคุณในราชการพิเศษ คือเป็นกรรมการสภาการคลังตรวจงบประมาณแผ่นดิน กรรมการตรวจแก้ร่างประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ กรรมการหอพระสมุด เป็นต้น
ถึงรัชกาลที่ ๗ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำรัสชวนให้ทรงกลับเข้ารับราชการแผ่นดิน จึงได้ทรงรับตำแหน่งเป็นอภิรัฐมนตรีที่ปรึกษาราชการแผ่นดินตามพระบรมราชโองการ เมื่อวันที่ ๒๘ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๘ และเมื่อทรงจัดตั้งราชบัณฑิตยสภาขึ้น ก็ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ทรงรับตำแหน่งเป็นอุปนายกราชบัณฑิตยสภา แผนกศิลปากร เมื่อวันที่ ๑๙ เมษายน ๒๔๖๙ นอกจากนั้นยังโปรดเกล้า ฯ ให้สนองพระเดชพระคุณในทางการช่าง ดังเช่นที่เคยสนองพระเดชพระคุณมาแล้วในรัชกาลก่อน ๆ และได้ทรงพ้นจากตำแหน่งนั้น เมื่อเปลี่ยนแปลงการปกครอง ณ วันที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๗๕
ใน พ.ศ. ๒๔๗๖ เกิดการแตกแยกกันขึ้นในทางการเมือง จนถึงมีการสู้รบกัน ขณะนั้นสมเด็จกรมพระนริศ ฯ กราบถวายบังคมลาไป/*(26)ประพาสตามลำแม่น้ำถึงเมืองลพบุรี แต่เสด็จกลับมากรุงเทพ ฯ ในงานพระราชพิธีกฐินหลวง พอดีเกิดเหตุการณ์ในขั้นรุนแรง จึงเสด็จออกไปหัวหินด้วยทรงถือตามประเพณีโบราณ ที่พระราชวงศ์จะต้องเสด็จเข้าไปอยู่ในที่ใกล้ชิดพระองค์พระเจ้าแผ่นดิน ในเมื่อมีเหตุร้ายภัยพิบัติ เพื่อถวายชีวิต เมื่อจะเสด็จแปรพระราชฐานไปประทับอยู่ ณ สงขลา ให้พ้นจากมรสุมการเมือง ก็โปรดเกล้า ฯ ให้เสด็จไปด้วยโดยขบวนรถไฟ พร้อมกับข้าราชบริพาร แต่ไปประทับอยู่ที่หาดใหญ่ เมื่อเหตุการณ์สงบลงแล้วก็มีพระราชดำรัสตรัสชวนให้เสด็จกลับกรุงเทพ ฯ ด้วย เพื่อเสด็จไปประดับพระเกียรติยศ ในฐานะที่ทรงเป็นพระบรมวงศ์ผู้ใหญ่ ในพิธีเปิดสภาผู้แทนราษฎร
ครั้นเมื่อถึงกำหนดจะเสด็จพระราชดำเนินออกไปรักษาพระองค์ ณ ต่างประเทศ ก็มีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้า ฯ ให้ทรงดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ และเพื่อแก้ข้อข้องพระทัยในการที่ทรงพระวิตกว่าทรงพระชรา พระกรรณตึง และไม่ทรงทราบภาษาต่างประเทศดีพอที่จะวินิจฉัยความหมายหนักเบา เกรงจะปฏิบัติราชการบกพร่องนั้น โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมขุนชัยนาทนเรนทร เป็นที่ปรึกษา และทรงช่วยเหลือในด้านภาษาต่างประเทศที่ไม่ทรงสันทัด ทั้งโปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าพระยาวรพงศพิพัฒน์เป็นผู้รับใช้ไปติดต่อกับรัฐบาล จึงจำต้องทรงรับตำแหน่งนั้น สนองพระเดชพระคุณตามพระบรมราชโองการตั้งแต่วันที่ ๑๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๗๖ ได้ทรงปฏิบัติพระราชกิจโดยระมัดระวังอย่างดี และทรงต่อสู้จนสุดพระกำลัง ในอันที่จะรักษาพระเกียรติยศของพระเจ้าแผ่นดินผู้ทรงทศพิธราชธรรมไว้ให้ปรากฏ และเพื่อช่วยให้ประชาชนชาวไทยทุกคณะทุกฝ่ายได้รับความยุติธรรมเสมอกัน ทรงพ้นจากตำแหน่ง ณ วันที่ ๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๗๗ เมื่อพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวสละราชสมบัติ
พระราชกิจที่ได้ทรงปฏิบัติไปเป็นประการใด ก็ย่อมทราบฝ่าละออง/*(27)ธุลีพระบาท ดังปรากฏอยู่ในกระแสพระราชดำรัสที่พระราชทานมาทางโทรเลข และการที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานต้นไม้เงินต้นไม้ทองนั้น ก็เป็นเกียรติยศอันสูงสุด ที่พระเจ้าแผ่นดินจะพึงพระราชทานแก่ผู้หนึ่งผู้ใดได้
โทรเลขที่ดำเนินกระแสพระราชดำรัสและโทรเลข กราบบังคมทูลตอบมีดังนี้
TELEGRAM
From M.R. Smaksman
To H.M.’s Private Secretary
Address : Cranleigh
Address : Bangkok
Despatched 2 March 1935, 15.38
Received 3 March 2477, 3.50
His Majesty’s Private Secretary Bangkok,
According to His majesty the Kings command, please inform the State Councilor for the Royal Household His Majesty desires him to present gold and silver tress to His Royal Highness Prince Naris in accordance with tradition. At the same time please convey the following message from His Majesty the King to His Royal Highness Prince Naris, begin :
“I beg you to accept this present of gold and silver trees from me as a mark of my profound reverence and admiration for your fortitude and courage in the face of great difficulties also as humble offering to show my boundless gratitude for your every true loyalty to myself and the Royal House. I humbly beg you to forgive me for aiming at the trouble and sorrows that I may have caused you to feel.”
(Signed) Smaksman
/*(28)คำแปลโทรเลข
จาก ม.ร.ว. สมัคสมาน
ถึง ราชเลขานุการในพระองค์
ตำบล ครานเล่ฆ์
ตำบล กรุงเทพ ฯ
ส่ง ๒ มีนาคม ๑๙๓๕, ๑๕.๓๘
รับ ๓ มีนาคม ๒๔๗๗, ๓.๕๐
ทูล ราชเลขานุการในพระองค์ กรุงเทพฯ
โดยพระกระแสพระบรมราชโองการ โปรดแจ้งแก่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวังว่า มีพระราชประสงค์ ให้ท่านรัฐมนตรีเชิญต้นไม้เงินและต้นไม้ทอง ไปพระราชทานสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ตามราชประเพณี อนึ่งโปรดให้เชิญพระราชกระแสรับสั่งกราบทูลแด่สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศดังต่อไปนี้
“หม่อมฉันขอให้ทรงรับเครื่องบรรณาการต้นไม้เงินและต้นไม้ทองนี้จากหม่อมฉัน เพื่อเปนเครื่องหมายแห่งความเคารพและบูชาอย่างยิ่งของหม่อมฉัน สำหรับกำลังแห่งน้ำพระทัยและความมานะอดทนอย่างกล้าแข็งของพระองค์ ในการที่ได้เผชิญความยากลำบากอันใหญ่หลวงทั้งหลาย กับเพื่อเปนของขวัญสำหรับแสดงความรู้สึกอย่างเหลือล้นของหม่อมฉัน ในพระคุณของพระองค์ท่าน ในการที่ทรงมีความจงรักภักดีอย่างแน่แท้ต่อตัวหม่อมฉันและต่อพระราชวงศ์ หม่อมฉันขอประทานด้วยความนอบน้อม ได้โปรดให้อภัยแก่หม่อมฉันสำหรับความยากลำบากและความรันทดสลดใจซึ่งหม่อมฉันอาจทำให้พระองค์ได้ทรงรับมา”
(ลงนาม) สมัคสมาน
/*(29)โทรเลขสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศ ๓/๑๒/๗๗
สมัคสมาน โนล ครานเลฆ์
สำหรับกราบบังคมทูลพระกรุณา
ขอพระราชทานตอบพระโทรเลขวันที่ ๒ ข้าพระพุทธเจ้าไม่มีใจที่จะหาคำกราบบังคมทูลได้ ขอพระราชทานกราบถวายบังคมแทบฝ่าละอองธุลีพระบาท พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ และต้นไม้ทองเงินซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานนั้น ข้าพระพุทธเจ้าตั้งใจแล้วจะนำไปถวายพระบาทสมเด็จพระบูรพมหาราชเจ้าไว้ ณ ประสาทพระเทพบิดร
(ลงพระนาม) นริศ
คำแปล
SMAKSMAN KNOWLE CRANLEIGH
For submission to His Majesty:
In reply to your telegram of the 2nd, I am too overcome to find words to express my deeply touched feelings. I most humbly beg to lay at Your Majestys feet my most profound gratitude. It is my intention to offer the gold and silver trees which Your Majesty graciously present to me as tribute to the memory of our August ancestors at the Pantheon.
(Signed) Naris
ถึงรัชกาลที่ ๘ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนกรมสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศฯ ขึ้นเป็นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ โดยประกาศพระราชดำริว่า
/*(30)สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ได้ทรงรับราชการสนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระอัยยกาธิราช พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระปิตุลาธิราช พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ในตำแหน่งสำคัญ อันต้องการความสามารถโดยสุขุม ได้ทรงจัดราชการให้สำเร็จไปได้ดังพระราชประสงค์ ทั้งฝ่ายทหารและพลเรือนมาเป็นหลายตำแหน่ง ดังมีข้อความปรากฏอยู่ในประกาศเมื่อครั้งทรงรับพระสุพรรณบัฏเป็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวง และพระสุพรรณบัฏเป็นสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระ นั้นแล้ว ต่อมาได้ทรงรับราชการสนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระปิตุลาธิราช พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ในตำแหน่งอภิรัฐมนตรี และเมื่อพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินไปรักษาพระองค์ ณ ต่างประเทศ ก็ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ไว้วางพระราชหฤทัย ให้เป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ได้ทรงปฏิบัติพระกรณียกิจด้วยพระปรีชาญาณอันสุขุม เป็นที่นิยมนับถือของปวงประชาชนโดยทั่วกัน ครั้นในรัชกาลปัจจุบัน ถึงแม้ว่าทรงพระชราแล้ว ก็ยังได้ทรงช่วยราชการนานัปปการ เฉพาะอย่างยิ่ง โดยประทานความรู้ในศิลปวิทยาการ ตลอดจนภาษาและราชประเพณีซึ่งไม่มีผู้ใดให้ความรู้ได้ พระองค์ทรงเป็นพระบรมวงศ์ผู้ใหญ่ซึ่งมีพระเมตตาอารีเป็นที่เคารพรักใคร่นับถือของพระบรมวงศานุวงศ์โดยทั่วกัน สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงเคารพนับถืออยู่ ว่ามีพระอัธยาศัยอันซื่อตรง คงในสุจริตจารี มีความจงรักภักดีต่อใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทอยู่โดยปรากฏ สมควรที่จะยกย่องพระเกียรติยศให้ใหญ่ยิ่งขึ้น
ส่วนพระนามนั้น ก็คงเหมือนเมื่อครั้งเป็นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระทุกประการ นอกจากเปลี่ยน ปรเมนทรราชปิตุลา เป็น อัฐเมนทรราชอัยยกา ซึ่งหมายความว่า ทรงเป็นพระราชอัยกาของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๘
/*(31)นับตั้งแต่ทรงพ้นจากตำแหน่ง ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ในรัชกาลที่ ๗ เป็นต้นมา ก็มิได้ทรงเกี่ยวข้องกับราชการแผ่นดินอีก เป็นแต่ทรงช่วยในเรื่องแบบอย่างทางการช่างที่ทรงพอพระทัย กับประทานความเห็นคำแนะนำ คำอธิบายในเรื่องราชประเพณี ขนบธรรมเนียม ศัพท์ภาษา แก่ผู้ที่มีหน้าที่จะต้องปฏิบัติและผู้ที่สนใจใคร่รู้
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศฯนั้น สนพระทัยในเรื่องประเพณีและภาษาต่าง ๆ ทางตะวันออกนี้มาช้านานแล้ว ถ้ามีเวลาว่างเมื่อใดก็ทรงศึกษาค้นคว้าด้วยพระองค์เองอยู่เป็นนิจ เช่นเคยทรงทดลองแปลหนังสือภาษาเขมรเล่น แล้วส่งไปประทานพระพินิจวรรณการ ขอให้ช่วยให้เปรียญผู้เชี่ยวชาญภาษาเขมรที่หอพระสมุดตรวจผลงานนั้น พระพินิจทูลมาดังนี้
หอพระสมุดแห่งพระนคร
ถนนน่าพระธาตุ กรุงเทพฯ
วันที่ ๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้ถวายต้นหนังสือพระราชพิธี บุณย์ราชาภิเษก กับ ร่างถอดและที่ยกใหม่มาพร้อมกับหนังสือนี้ เพื่อได้ทรงพิจารณายิ่งขึ้นไป ข้าพระพุทธเจ้า ได้คัดสำเนาไว้ด้วย ๑ ฉบับ การแก้ไขคราวนี้ พวกเปรียญเขมรทักอยู่คำเดียวที่พระนาม มุนีวงศ์ ว่าขีดข้างล่างนั้นไม่ใช่สระอุ เป็นขีดบังคับไม่ให้อ่านเป็น โม เท่านั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงให้คัดเป็นมนี คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ถ้าเช่นนั้นแล้วควรเป็น มณี เสียทีเดียวจะดี
หนังสือเรื่องนี้ในกรมพระดำรง ฯ รับสั่งว่าจะทรงพิมพ์ประทานสงกรานต์ปีใหม่ และนัยว่าจะให้พวกเปรียญเขมรทำอภิธานคำยากๆ ที่ไทยกับเขมรตรงกัน แต่ไทยมักใช้ในพวกโคลงฉันท์ ห่างตาสามัญชน เช่นคำ ไถง แข เกิด ฉนำ เป็นต้น เมื่อได้ทำกันลงไปอย่างไรแล้ว ข้าพระ/*(32)พุทธเจ้าจะถวายมาทอดพระเนตรครั้งหลัง ได้ทราบเกล้า ฯ ว่าจะทรงถอดพระราชกำหนดบุณย์พระบรมศพ ข้าพระพุทธเจ้ามีความยินดีเป็นล้นเกล้าฯ ด้วยฉบับที่มหาฉ่ำแปลและพิมพ์ไปแล้วนั้น อาศัยได้แต่ความรู้ลัทธิธรรมเนียม อาศัยเรียนภาษาหาได้ไม่ ที่ข้าพระพุทธเจ้าได้รับสั่งให้ช่วยสอบกับพวกเปรียญเขมรมาโดยลำดับนี้ สังเกตว่าได้ความรู้หนังสือภาษาขอมขึ้นประมาณว่าราว ๑ ใน ๓ ของหนังสือภาษาขอมเล่มอื่น ๆ ซึ่งไม่ได้เคยฝันไว้เลยว่าจะได้ศึกษาภาษาเขมร ฝ่ายพวกเปรียญเขมรเล่า ก็ว่าได้ความรู้ซึ่งตนเองเคยเทียบกับไทยไม่ได้มาก เดี๋ยวนี้พวกนั้นคอยเก็บร่างที่ทรงบันทึกประทานไป และร่างที่ข้าพระพุทธเจ้าสอบจากเขาแล้วบันทึกถวายมา เสียดายแต่เวลาพิมพ์ หาอักษรขอมพิมพ์เทียบไม่ได้ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าถ้าพอจะขยับขยายได้ จะลองให้เขาถ่ายด้วยเป็นแม่พิมพ์สังกะสี พิมพ์อักษรขอมลงไว้ด้วย แต่การจะเป็นไปได้หรือไม่นั้น ยังไม่ทราบเกล้า ฯ แน่
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า พระพินิจวรรณการ
นอกจากนั้น ถ้าทรงค้นพบสิ่งใดแปลกใหม่ ก็มักมีลายพระหัตถ์ติดต่อแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกับผู้ที่สนใจในวิชาแขนงต่าง ๆ ร่วมกัน ซึ่งตรัสเรียกว่า เพื่อนนักเรียน เช่นตรัสเรื่องมคธภาษา พระพุทธประวัติ พระวินัย กับสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ วัดเทพศิรินทร์ ตรัสเรื่องดนตรีและภาษากับสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์วรพินิต ตรัสเรื่องศัพท์ภาษาและประเพณีกับพระยาอนุมานราชธน ตรัสเรื่องการพระราชพิธีขนบธรรมเนียมเก่าในพระราชสำนักกับพระยาเทวาธิราช มีลายพระหัตถ์ติดต่อถึงกันกับสมเด็จกรมพระยาดำรงฯ ด้วยเรื่องต่าง ๆ ทุกๆ สัปดาห์ เรียกว่า หนังสือเวร หรือที่เรียกกันบัดนี้ว่า สาส์นสมเด็จ ทรงเขียนตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๗๖ จนถึงฉบับสุดท้ายซึ่งลงพระนามเมื่อคืนวันที่ ๓๐ พฤศจิกายน ๒๔๘๖ เพื่อ/*(33)ให้นำไปส่งในวันรุ่งขึ้น แต่วันรุ่งขึ้นก็เป็นวันที่สมเด็จกรมพระยาดำรงฯ สิ้นพระชนม์ แลพระองค์เองต้องตกอยู่ในฐานะที่ทรงหวั่นเกรงนักหนา คือเป็นพระราชโอรสของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ดำรงพระชนม์อยู่แต่องค์เดียวเป็นองค์สุดท้าย
ในระหว่างมหาสงครามครั้งที่ ๒ ระยะหลัง สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศฯ เสด็จไปประทับอยู่ที่เกาะลอย จังหวัดอยุธยา และที่พระราชวังบางปะอิน เพื่อให้สิ้นความห่วงใยของผู้อื่น จนเสร็จสงครามจึงเสด็จกลับมาประทับที่คลองเตยเช่นเดิม ต่อมาพระกำลังพระปัญญาก็เสื่อมลงทุกทีด้วยทรงพระชรา ด้วยโรคภัยเบียดเบียน คือนอกจากโรคพระหทัยโต กับหลอดลมอักเสบเรื้อรัง ซึ่งเป็นโรคประจำพระองค์ตลอดมา ก็ยังมีพระโรคเส้นพระโลหิตแข็งอีกอย่างหนึ่งด้วย สิ่งที่เคยทรงทำมาหลายสิบปี และยังเหลือให้ทรงทำอยู่อีกอย่างเดียว คือการบันทึกเหตุการณ์ประจำวันนั้น ก็ต้องหยุดลงเมื่อวันที่ ๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๙ ด้วยบังคับพระสมองพระหัตถ์ให้เขียนไม่ได้แล้ว ต่อจากนั้นพระกำลังก็ทรุดโทรมอ่อนเพลียลงเป็นลำดับ จนถึงวันที่ ๑๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๙๐ เวลา ๑๓.๐๕ น. ก็สิ้นพระชนม์ไปโดยสงบ ด้วยพระหทัยหยุดทำงานเพราะชราภาพ พระชันษา ๘๓ ปี ๑๐ เดือน ๑๒ วัน
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศ ฯ ทรงมีชายาคนแรก คือ หม่อมราชวงศปลื้ม ศิริวงศ ธิดาพระสัมพันธวงศเธอ พระองค์เจ้าประเสริฐศักดิ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทาน ตั้งแต่สมัยเมื่อยังดำรงพระยศเป็นพระองค์เจ้าจิตรเจริญ มีพระธิดากับหม่อมราชวงศปลื้มองค์หนึ่ง คือ หม่อมเจ้าปลื้มจิตร ต่อมาหม่อมราชวงศปลื้มถึงแก่กรรม ทรงได้หม่อมมาลัย เศวตามร์ บุตรีพระสาครสมบัติ (เผือก) เป็นชายา มีโอรส ๒ องค์ คือ หม่อมเจ้าชายอ้าย กับ หม่อมเจ้าชายเจริญใจ เมื่อหม่อมมาลัยถึงแก่กรรมแล้ว ทรงได้หม่อมราชวงศโต งอนรถ ธิดาหม่อมเจ้าแดง งอนรถ เป็นชายา มีโอรสธิดากับหม่อม/*(34)ราชวงศโต ๖ องค์ คือ หม่อมเจ้าชายสาม หม่อมเจ้าหญิงประโลมจิตร หม่อมเจ้าหญิงดวงจิตร หม่อมเจ้าชายยาใจ หม่อมเจ้าชายเพลารถ หม่อมเจ้าหญิงกรณิกา
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลปัจจุบันนี้ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุเคราะห์ในการพระศพทุกอย่าง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้พระราชทานเพลิงพระศพที่พระเมรุท้องสนามหลวง ต่อท้ายงานพระเมรุพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๘ เมื่อวันที่ ๑๙ เมษายน ๒๔๙๓ แล้วโปรดเกล้าฯ ให้เชิญพระอัฐิไปไว้บนพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท มุขตะวันตก
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศ ฯ ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ชั้นสูงสุดทุกตระกูล นอกจากตรารามาธิบดี แต่โดยเฉพาะตราจักรีนั้น ได้พระราชทานชั้นพิเศษ ซึ่งดวงตราและสร้อยประดับเพชรเหมือนเครื่องต้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล ได้พระราชทานเมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๑ ตราประดับเพชรนี้ มีผู้ได้รับพระราชทานน้อยที่สุด
<ดวงจิตร จิตรพงศ์>
--
๑. ต่อมาเป็นพระธรรมธัชมุนี ↩
บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ
พ.ศ. ๒๔๘๑
/*1ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๔ เมษายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๒๙ เดือนก่อน ได้รับแล้ว
จะตอบท่านถึงเรื่อง ผีเสื้อตัวแมลง เท่าที่ฉันได้ทราบ ฉันขึ้นไปโคราช ได้เห็นที่ข้างทางในดงพระยาไฟ มีผีเสื้อมั่วสุมอยู่เปนกลุ่มๆ เกาะอยู่ก็มากบินโฉบฉาบอยู่ก็มี ที่มันมั่วสุมกันอยู่นั้นอยู่ต่ำ ๆ นึกอยากรู้ว่ามันตอมอะไร แต่ไปรถไฟซึ่งไม่มีโอกาสจะลงตรวจดูได้ ครั้นไปถึงโคราชจึงถามเขา แต่ได้ความไปเสียทางหนึ่ง ว่าพวกโคราชกลัวผีเสื้อกันนัก ถือกันว่าผีเสื้อมั่วสุมกันอยู่ที่ไหนเปนเครื่องหมายว่าที่นั้นมีโรคภัยไข้เจ็บ คนเดินทางเห็นฝูงผีเสื้อเข้าที่ไหนก็รีบเดินหนีไปเสียให้พ้น ไม่มีใครกล้าจะหยุดยั้ง โดยนัยนี้จะว่าผีเสื้อเปน ผีเชื้อ คือ ผีเชื้อโรคได้กระมัง อนึ่ง ผีเสื้อสมุทในเรื่อง รามเกียรติ์ ดูเหมือนที่กล่าวระบุไว้ว่าเปนญาติกับทศกรรฐ์ ถ้าเปนเช่นนั้นก็ไปเข้ารูป เชื้อเมือง นั้นอีก ผีเสื้อยักษ์ในเรื่องอื่น ๆ มีมาก แต่น่าจะแตกไปจากผีเสื้อในเรื่องรามเกียรติ์ นั้นเอง ทุกรายจำได้ว่าเปนยักษ์ตัวเมียและดุดันก็ตามเพศยักษ์
คำ ศักดิ์สิทธิ์ ควรจะมีภาษาไทย นึกๆ ก็นึกได้ว่ามีในเรื่องพระลอ ใช้ว่า แรง คือ ลองแต่ส่ำพอดี พอแรงผีแรงคน ดูก็เฉียดไป แต่ดีกว่าคำว่า เข็ด ซึ่งไปทางเปนกลัว เปนสำหรับคนชะนิดลูกช้างมากกว่าเปนสำหรับเจ้าผี
สิง ในภาษาเขมรก็มี ฝรั่งแปลไว้ว่า นอน คำไทยก็มีว่า องค์อสันยแดหวาวราฤทธิ์ สิงสถิตอยู่ในไศลหลวง จะเอาความว่านอนอยู่ที่เขาใหญ่อย่างฝรั่งแปลภาษาเขมรก็ไปได้เหมือนกัน
/*2คำว่า เพลง นี้ มาแต่อะไรก็เปนยากที่จะตัดสิน แต่เปนแน่ว่า หมายถึงเสียง คำต่าง ๆ ซึ่งท่านเก็บมาเปรียบเทียบไว้ก็เข้าทีดีอยู่ ฉันได้ลองพิจารณาก็เอายุติลงเปนแน่ไม่ได้ แต่การพิจารณาก็ออกสนุก จึ่งจะแจ้งรายงานให้ท่านทราบไว้ด้วย ทีแรกได้ตรวจคำว่า เพลง ก่อน ในภาษาเขมรมีเหมือนกัน แต่เขียนเปน เภลง ถ้าเขมรจะอ่านคำว่า เพลง ของเรา จะต้องอ่านว่า เปลง ก็ไปเข้ารูปคำว่า เปล่ง ทำให้นึกได้ว่าตัวโขนคู่รำหางนกยูงออกเล่นเมื่อเบิกโรง เขาเรียกกันว่า ปะเลง จะหมายความว่าอะไรไม่ทราบ แต่ใกล้กับ เพลง เปลง มาก ได้เปิดพจนานุกรมภาษาเขมรดูสอบคำ ปะเลง ไม่มี มีแต่ ปรแลง แปลให้ไว้ว่าเล่นสนุก คิดว่าเปนคำเดียวกัน ซ้ำาไปใกล้กันเข้ากับคำ บรรเลง ซึ่งปกติของเราเขียนแก้ ประ เปน บรร มีอยู่โดยมาก ได้เปิดพจนานุกรมภาษาเขมรดูสอบอีกครั้งหนึ่ง พบคำ บันแลง คิดว่าเปนคำเดียวกับ บรรเลง นั้นเอง เขาแปลไว้ให้ว่าสิ่งที่ทำเพลินใจ ตกลงก็เหนได้แต่เพียงว่าเปนความหมายอันเดียวกันทั้งหมดนั้น ต่อไปก็จับคิดเอาคำ ระเบง คำนี้เปนชื่อพวกเล่นร้องรำ ซึ่งชาวบ้านเรียกว่า โอละพ่อ นั้นอย่างหนึ่ง กับมีคำนั้นประกอบอยู่กับคำอื่น เช่นว่า ระเบงเซงแซ่ เปนต้น ความก็เปนไปในว่าเสียง ที่เปนตัว ล ก็มี เช่น สำหรับละบอง ละเบงเฉงฉันท์ นี่ก็เปนว่าเสียงเหมือนกัน ใกล้กับ เพลง เปล่ง แต่พยัญชนะกลับกัน เอาหลังเปนหน้า พิจารณาได้เลอะเทอะอยู่ดั่งนี้ไม่ลงรูปอะไรเข้าได้
ต่อไปนี้จะตอบคำถามเรื่องเครื่องบังหน้ากันศัสตราวุธ เรามีใช้อยู่เวลานี้สามอย่าง คือ
๑. เขน มีรูปกลม คำนี้อาจเปนคำมาแต่ภาษาบาลีว่า เขฏก ก็ได้ เดิมตัดเรียกแต่ เข ก่อน แล้ว น หลงแถมเข้ามาทีหลัง
๒. โล่ มีรูปสี่เหลี่ยมรีดุจแผ่นอิฐ คำนี้อาจ มาแต่ โลห ในคำบาลีก็ได้ คนเขียนเปน โล่ห์ ก็มี
/*3๓. ดั้ง มีรูปแคบยาวห่อดุจกาบกล้วย ชื่อนี้เปนคำไทยหมายความว่าหน้า คือ เครื่องบังหน้า เหมือนช้างดั้งก็คือช้างหน้า เสาดั้งก็คือเสาหน้า (เรือนเราก่อนนี้ใช้ด้านขื่อเปนด้านหน้า ดู โบสถ์ วิหาร เปนอย่างเถิด)
ศัสตร ซึ่งใช้สำหรับกับเครื่องบังหน้าเหล่านี้เห็นจะไม่จำกัด แล้วแต่ผู้ใช้จะถนัดมือ แต่เท่าที่เคยเห็นมาในอายุฉัน ก็เห็นใช้กับดาบทั้งสามอย่าง แต่ในหนังสือแต่งที่เคยอ่านพบมีแปลก ๆ ออกไป เช่น เสโลโตมร ก็มี โตมร เปนแน่ว่าหอก เสโล จะเปนเครื่องบังหน้าหรือไม่ใช่ก็ไม่ทราบ ถ้าว่าตามรูปศัพท์ก็เปนก้อนหิน จะใช้เปนอาวุธขว้างหัวกันก็ได้ พลวานรของพระรามก็ว่าใช้ก้อนหินกับท่อนไม้ ที่ว่า แพนดั้งโตมร ก็มี แพน เห็นจะเปนแผ่น คือแผ่นดั้งกับโตมร นี่ปรากฏเปนว่าถือหอกถือโล่อย่างซูลู ที่ปรากฏเปนปกติ เช่นว่า ดาบเขนแขงขัน กูฟาดกูฟัน พินาศเนืองนือ ดังนี้ก็มี นี่เปนปกติอย่างชั้นหลัง
ฉันมีความเห็นอีกอย่างหนึ่ง ท่านจะเห็นด้วยหรือไม่ก็ตามใจท่าน แต่ก่อนนี้มียายแก่สวดมนต์เปนภาษาไทย คำสวดมนต์นั้นก็ไม่ใช่เลวไปทีเดียว ดูจะเปนผู้รู้แต่ง จะให้ตัวอย่างเท่าที่ฉันจำได้แต่เล็กน้อย เช่น ไหว้พระพุทธบาทพรรณนาลายลักษณมีว่า ยังมีกินนร รำฟ้อนซ้อนกัน นาคราชผาดผัน เล่นน้ำนที ยังมีป่าหิมพาน ขอบเขาจักรวาฬ วินันตกคิรี ลงท้ายว่า อหํวันทามิธาตุโย อหํวันทามิสัพพโส ทั้งเคยได้ยินคนโทษตารางพันนิจรักษาในกระทรวงวัง อันตั้งอยู่ข้างบ้านท่าพระ เวลาค่ำก็สวดมนต์กันทุกวัน ท้ายสวดมนต์ มีคำขอพรให้พระรัตนตรัยปกปักรักษาพระมหากษัตริย์และบ้านเมือง คำเหล่านี้ไม่ใช่ของเลว ฉันคิดว่าต่อไปจะต้องสูญหมด ถ้าสืบเก็บเอาเวลานี้ลางทีจะได้ไว้บ้าง หากได้มาจะใช้ตีพิมพ์เปนหนังสือเล็กน้อย เช่น สำหรับแจกกฐินก็ใช้ได้ ถ้อยคำจะได้ไม่สูญหายเสียหมด
<นริศ>
/*4กรมศิลปากร
วันที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านข้อความที่ทรงพระเมตตา ประทานมาในลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๔ เดือนนี้ ได้รับความเพลิดเพลินในความรู้ สว่างเป็นอันมาก พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ที่ทรงสันนิษฐานเรื่อง ตัวผีเสื้อ และคำว่า ผีเสื้อสมุท ผีเสื้อยักษ์ นั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริทุกประการ ได้มีผู้บอกเล่าให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า ที่ผีเสื้อมั่วสุมจับกลุ่มกันนั้น เพื่อตอมกินน้ำ และมีคติทางภาคอีศานว่า ตัวผีเสื้อบินมาเป็นกลุ่มมาก ก็คือแสดงลางร้าย ว่าจะมีเหตุเภทภัย เช่นเกิดโรคระบาดขึ้นเป็นต้น ชาวภาคอีศานจึงหวั่นหวาดมากเมื่อเห็นผีเสื้อจับกลุ่ม ที่ทรงสันนิษฐานว่า ผีเสื้อ คือ ผีเชื้อโรค ก็เข้ากับเหตุผลที่ประทานมาได้สนิท ส่วน ผี ผีเสื้อสมุท ลางทีจะด้วยเหตุที่เป็นผู้รักษากรุงลงกาทางน้ำ เข้าทำนอง พระเสื้อเมือง ซึ่งต้องเป็นเชื้อวงศ์ที่เป็นที่ไว้วางใจ จึ่งได้ใช้คำว่า ผีเสื้อสมุท ไม่ใช้คำว่า ยักษ์ เฉย ๆ เหมือนกับยักษ์ตัวอื่น ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามชาวอีศานว่า ยักษ์ เรียกว่าอะไร ก็ชี้แจงว่าเรียกว่ายักษ์เหมือนกัน แต่ลางทีก็เรียกว่า ผีเสื้อยักษ์ เป็นชะนิดคำซ้อน ที่ผีเสื้อยักษ์มักเกี่ยวกับน้ำ น่าจะมาจากคำว่า รากษส ซึ่งแปลกันว่า รักษาน้ำ ในชาดกมีเรื่องผีเสื้ออยู่บ่อย ๆ มักเกี่ยวกับเรื่องรักษาดูแลสระน้ำ ได้ความว่า แปลมาจากคำ รากษส รูปคำเหมาะกันดี เพราะมีหน้าที่รักษาดูแลสระน้ำอย่างเดียวกับ พระเสื้อเมือง ซึ่งมีหน้าที่ดูแลบ้านเมือง ที่บาลีใช้คำว่า รากษส ก็คงมุ่งไปในเรื่องรักษาสระน้ำ คำว่า ผีเสื้อ มักเกี่ยวกับน้ำ และมักเป็นตัวเมีย น่าจะ เนื่องมาจากเรื่องผีเสื้อสมุทในรามเกียรติ์ และเรื่องในชาดก เพราะฉะนั้น ถ้าจะแปลผีเสื้อยักษ์ ว่า ผีเชื้อยักษ์ ผีเสื้อน้ำ ก็ ผีเชื้อน้ำ ความได้สนิทชัดดี ไม่มีที่สงสัยอะไรอีก
/*5ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยในกระแสพระดำริ ในคำว่า แรง สิง และ เพลง ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นดูในพจนานุกรมภาษาไทยถิ่นอื่น ไม่พบเค้าเงื่อนว่า คำ เพลง หรือคำอื่นในพวกเดียวกัน เป็นคำเดิมในภาษาไทย ที่ประทานคำเขมรมา เป็นแน่ว่ามาจากภาษานี้ ข้าพระพุทธเจ้าชอบใจคำ ละเบง ที่ตรัสว่าใกล้กับ เพลง เปลง แต่พยัญชนะกลับกัน เข้าลักษณะที่ในภาษาฝรั่งที่เรียกว่า Metathesis เกิดเพราะใจเร็ว แต่อวัยวะในปากกลับตัวไม่ทัน เวลาออกเสียงจึงกลับกัน อย่างคำว่า Baranasi เป็น Benares หรือ Brunei กับ Borneo ข้าพระพุทธเจ้าลองหาคำชะนิดนี้ในภาษาไทย ก็พบอยู่ไม่กี่คำ เช่น เหยี่ยว กระไต คือ ตะไกร กะตุด คือ ตะกรุด ในภาคอีศานเรียก ตะกร้อ ตะกร้า ว่า กะต้อ กะต้า เมื่อปีกลายนี้ เจ้าหน้าที่นำต้นฉะบับตัวพิมพ์ดีดในจดหมายเหตุพระราชหัตถ์เลขา มาถามคำ โรมา ในความว่า โรมาบนหลังหีบ คืออะไร ความในนั้น ส่อให้เห็นว่าเป็นแก้วหินชะนิดหนึ่ง ก็ได้ความว่า โมรา นั่นเอง ซึ่งผู้พิมพ์ใจเร็วไปกว่าเขียน เสียงจึงกลับกัน ได้มีผู้อธิบายคำ สังกะสี ให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า สังกะ แปลว่า ขาว สังกะสี แปลว่า สีขาว เป็นเพราะเสียงกลับกัน แต่เท่าที่ข้าพระพุทธเจ้าสังเกตมา คำที่กลับกัน มักมีตัว ร ล แซกอยู่ เพราะ เสียงสองตัวนี้เป็นเหตุ ส่วน สังกะสี ไม่น่าจะกลับกันได้ ด้วยไม่มีเสียง ร ล เลย และคำว่า สังกะ ใกล้กับ Zinc ในภาษาฝรั่งมาก ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นที่มาไม่พบ
ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นคำว่า โล่ ในภาษาไทยต่าง ๆ ไม่พบ แต่ในภาษาจีนมีคำว่า โหล หรือ หลู ในเสียงกวางตุ้งและแคะ โล้ และ ล่อ ในเสียงแต้จิ๋วและฮกเกี้ยน ลู ในเสียงไหหลำ แปลว่า โล่ขนาดใหญ่ แจวท้ายเรือ (ซึ่งคงจะตรงกับคำว่า โล้ ในภาษาไทย) คำนี้ น่าจะไม่ใช่คำของเดิมในภาษาจีนเพราะใช้เขียนได้ถึงสองรูป แต่ละรูปก็มีคำแปล โดยปกติของคำเป็นอื่นหาได้มีความหมายเจาะจงว่าโล่ขนาดใหญ่เท่านั้น เป็นทำนองอาศัยเสียงอ่าน มากกว่าจะเป็นคำแปลเดิมที่ว่าโล่ เมื่อเอาเข้าประกอบกับคำอื่น ก็/*6แปลเป็นอื่น ห่างไกลออกไป ไม่เกี่ยวข้องกับโล่สักแห่งเดียว ทั้งคำว่า โล่ ในภาษาจีน ก็มีคำอื่นใช้โดยปกติอยู่แล้ว หาได้ใช้คำนี้ไม่ จะว่าจีนได้คำไปจากภาษาไทยเดิม ก็ยังค้นหาคำไม่พบ ภาษาอื่นที่เป็นเพื่อนบ้าน มีเขมร ญวน และมลายู คำว่า โล่ ก็ใช้คำอื่น ส่วนในบาลีและสํสกฤต คำว่า โลห์ ใช้ขยายความเลื่อนมาเป็น โล่ดั้ง ก็ไม่มีเค้า ในคัมภีร์อภิธานปฺปทีปิกา ให้ไวพจน์คำ โล่ ไว้สามคำ คือ เขฏกํ ผลกํ จมฺมํ คำทั้งสามนี้ อาจารย์ชิลเดอร์แปลไว้ว่า โล่ เท่านั้น ส่วน เขน ในคำภีร์เดียวกันให้ศัพท์ อิลฺลีกรปาลิกา ทั้งสองคำ อาจารย์ชิลเดอร์ แปลว่า ดาบ ความไม่ไปในทางว่า โล่ คำว่า โล่ ในภาษาเขมร ใช้ว่า เขล ญวนใช้ว่า Khien, La Môc ไทยคำที่ใช้ว่า Khen ในภาษาไทยถิ่นอื่น ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นไม่พบคำว่า โล่ ว่า เขน โดยตรง ในไทยนุง เรียกโล่ว่า tang pai เป็นคำจีน แปลว่า ป้ายหรือแผ่นหวาย ซึ่งในพจนานุกรมจีนเล่มหนึ่งสันนิษฐานคำว่า tang จะมาจาก rattang ในภาษามลายู ซึ่งแปลว่าหวาย ไทยขาว เรียกโล่ว่า thangte, kep ta้ng และ thang คำเหล่านี้เสียงใกล้ไปทางดั้ง ในภาษาอาหม เรียก โล่ ว่า dang เป็นคำเดียวกับ ดัง ที่แปลว่า จมูก ซึ่งในไทยขาวก็เป็น dang เหมือนกัน คงจะเป็นคนละคำกับ ta้ng ในไทยขาวที่แปลว่า โล่ เมื่อคำว่า โล่ เขน ดั้ง มีอยู่ในภาษาต่าง ๆ ดั่งนี้ กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้ารวนเรใจ ถือเป็นแน่ว่าคำเดิมเป็นภาษาไหนก็ยังไม่ถนัด เพราะตัวอย่างที่ค้นพบ ไม่พอจะลงสันนิษฐานปักลงไปให้แน่น เลยทำให้ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยไปถึงคำ เสโล่ ว่าบางทีจะเป็นคำโดด ๆ คือ เส กับ โล่ ผสมกัน แต่ค้นศัพท์ผสมชะนิดนี้ไม่พบ ในภาษามลายู โล่ ใช้ว่า Prisi, Sêlukong (โล่ขนาดยาว) และ Tamin ในคำที่สอง ถ้าไม่มี kong (ซึ่งในมลายู แปลว่า โค้งกงเรือ) อยู่ข้างท้าย ก็จะปรับเข้ากับ เสโล่ ได้ ได้มีผู้อธิบายให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า เสโล่ ทำด้วยแผ่นโลหะหรือหวายถัก รูปกลมโค้งมีที่มือจับด้ามหลัง ถ้ามีปุ่มแหลม ๆ อยู่ที่หน้าเสโล่ เป็นชะนิดเสโล่ของชวา ถ้าจะปรับคำว่า เสโล่ เข้ากับ เสลุกง ในภาษามลายู โดยแยกแปล กง ว่า ก่ง โค้ง ก็น่าจะเข้ากันได้สนิท
/*7ขณะข้าพระพุทธเจ้าค้นคำว่า โล่ ได้พบคำภาษาจีนอีกสองคำ คือ เซี้ยง ในเสียงจีนกวางตุ้ง แปลว่า อาวุธ เห็นจะปรับเข้ากันได้กับคำว่า แสง ในภาษามอญ ก็มีคำว่า แสง คำนี้จะมาเกิดเสื่อมไป เพราะได้คำว่า อาวุธ มาใช้เป็นคำรวมเรียกจำพวกไม้พลองตะบองสั้น ปืนผาหน้าไม้และหอกดาบ ยังอีกคำหนึ่งคือ จิ๋น ในเสียงกวางตุ้ง แปลว่า ลูกศร บางทีก็ใช้ว่า กุ่งจิ๋น (กุ่ง แปลว่า คันศร ใกล้กับคำว่า ก๋ง หรือ กุ๋ง ในภาษาไทยภาคอีศานและอาหม แปลความเดียวกัน) ข้าพระพุทธเจ้ามานีกถึงคำ จมื่นก่งศิลป ว่าถ้าเทียบกับคำ กุ่งจิ๋น ในภาษาจีน ใกล้กันมากทั้งเสียงและความหมาย ดีกว่า ศิลป ซึ่งไม่ปรากฏว่าใช้หมายความว่าศรในภาษาสํสกฤต
เรื่องสวดมนต์ภาษาไทย ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องด้วยในกระแสพระดำริทุกประการ ว่าควรจะเก็บรวบรวมไว้เสียแต่บัดนี้ ข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้นึกถึง เพราะไม่เคยได้ยิน แต่เมื่อทรงอธิบายประทานมาก็ชอบใจ เพราะเป็นของดี ไม่ควรจะปล่อยให้สูญ ครั้นเมื่อสอบถามผู้อื่นดูหลายคน ก็ไม่เคยได้ยิน นอกจากพระพินิจวรรณการ ว่าเคยได้ยินเมื่อเด็ก แต่จำไม่ได้เสียแล้ว รับจะสืบให้จากที่บ้านเมืองสุพรรณ เชื่อว่าคนผู้แก่ผู้เถ้าคงจะจำกันไว้ได้บ้าง ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อด้วยเกล้า ฯ ว่า ถ้าพยายามสืบสวนต่อไปก็คงหาได้ จะยังไม่สูญไป1
ในลายพระหัตถ์หน้าท้าย ทรงอ้างถึงพันนิจรักษา ขอประทานทราบเกล้า ฯ ว่า เป็นชื่อตำแหน่งบรรดาศักดิ์ชั้นหัวพันในกระทรวงวังหรือเป็นชื่อสถานที่
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
--
๑. ดูภาคผนวกท้ายเล่มนี้ หน้า ๒๗๕ ↩
/*8ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๒ เมษายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๑๑ ได้รับแล้ว
เรื่องผีเสื้อ รู้มาคนละเล็กละน้อยประสมกันเข้า เปนสำเร็จสิ้นเรื่องที่จะพึงสงสัยอะไรแล้ว
เรื่องพยัญชนกลับ ท่านอธิบายพอใจมาก ทำาให้นึกขึ้นได้ถึงเด็กนักเรียนเล่นกัน รวมทั้งตัวฉันก็ถูกเล่นมาด้วย เขาให้พูดว่า เปิดประตูโบถ ติดๆ กันไปเร็ว ๆ ประเดี๋ยวเดียวลิ้นก็กระดิกไปไม่ทันคำ ไขว้เขวกันเปนอะไรต่ออะไร หัวเราะกันไม่ไหว
สังกะสี แปลว่าสีขาวนั้น รับไม่ได้
เขน โล่ ดั้ง นั้นติดจะยุ่งมาก ฉันคิดว่าทั้งสามชื่อนั้นมีความหมาย จะว่าเครื่องบังหน้ากันศัสตราวุธเหมือนกันหมด ที่มีชื่อเรียกต่างกันไปนั้นเพราะเปนชื่อเรียกตามภาษาต่างๆ ไม่ได้หมายเรียกตามรูป ขอบใจท่านที่บอกให้ทราบว่าญวนเรียกเครื่องบังหน้ากันศัสตราวุธว่า เขน ตรงกับที่เราเรียกอยู่อย่างหนึ่งทีเดียว นับได้ว่า เขน เปนคำญวน โล่มะลายูที่ทำด้วยหวาย ในใบบอกส่งบรรณาการแต่ก่อนเราเรียกว่า ปิไส ปิไสหวาย และการเล่นในงานโสกันต์อย่างหนึ่ง ซึ่งเรียกว่า แทงวิไส ฉันคิดว่าจะเปน แทงปิไส แต่คำ ปิไส จะเปนภาษาอะไร ท่านตรวจภาษามะลายูเขาก็ไม่ได้เรียกอย่างนั้น เปนเรื่องยุ่งไม่หาย
ขอบใจท่านที่ให้คำ เซี้ยง แสง ไป ดีจริง จะจำไว้ สงสัยมานานแล้ว
คำ ก่งสิน ก็ดี จิ๋น กับ สิน แทนกันได้โดยง่ายเหมือน สลาก ฉลาก
/*9พันนิจรักษา เปนชื่อหัวพันในกรมวัง มีสี่คน คือ พันจงใจจิตร พันนิจรักษา พันพิทักษทิวา พันรักษาราตรี เดิมจะมีหน้าที่อะไรไม่ทราบ เมื่อฉันได้เห็นนั้น เปนหน้าที่เฆี่ยนตีและขังตารางแก่คนผิด ตารางพันนิจตั้งอยู่ติดกับบ้านฉัน จึ่งได้ยินเขาสวดมนต์
ฉันไปงานศพนางจำเริญ พิเดชสงคราม ได้หนังสือ เทพนิยายสงเคราะห์ ซึ่งเขาแจกมาอ่านดู รู้สึกสนุก มีอะไรที่ฉันเคยรู้นอกไปจากที่มีในหนังสือนั้นอยู่บ้างจึ่งจะบอกให้ท่านทราบ เผื่อว่าท่านไม่ทราบไม่เคยคิดไม่เคยสังเกต จะได้เปนประโยชน์ต่อไป
เงือก—นาค
๑. เคยได้ยินคนแก่บอกว่าเงือกมีสองชะนิด คือ เงือกคน กับ เงือกงู ตามที่ท่านบอกเช่นนี้ก็เห็นจะเปนด้วยท่านได้ฟังมาสองอย่าง เอาเปนยุติไม่ได้นั่นเอง
๒. จรเข้ เคยพบหนังสือ เขมรเขียน <img> (ก๎รเพิห) อ่านว่า กระเปอ
๓. เคยได้ยินชาวปักษ์ใต้เรียกจรเข้ว่า เข้ เกรงว่าคำนี้จะเปนคำไทย เราเรียกว่า ตะเข้ ก็จะมาแต่ ตัวเข้ นั้นเอง หากแต่พูดห้วนเข้า
๔. ในหนังสือเรียนเขียนยักไปตามชะนิดเปน จรเข้ กินคน จเข้ดนตรี ตเฆ่ ลากไม้ นี่เปนวิธีแปลก ที่จริงเปนคำเดียวกัน
กินนร—คนธรรพ
๑. กินนรตัวเมีย เคยเห็นที่ทำรูปกันมาในเมืองเราเปนสองอย่าง เปนนางท่อนบนเปนนกท่อนล่างอย่างหนึ่ง เปนนางทั้งตัวติดปีกหางอีกอย่างหนึ่ง อย่างหลังนี้ต้องกับเรื่อง มโนรา
๒. กินนรตัวผู้ เคยเห็นที่ทำรูปกันมาในเมืองเรามีอย่างเดียว เปนรูปพระท่อนบนเปนนกท่อนล่าง แต่น้อยนักที่ทำรูปกินนรตัวผู้
<นริศ>
/*10กรมศิลปากร
วันที่ ๑๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๒ ไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ ที่ทรงพระเมตตาประทานคำทักท้วงบางคำนั้น เป็นประโยชน์แก่ข้าพระพุทธเจ้ามาก เช่น คำว่า ปิไส ข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้คิดไปถึงคำว่า แทงวิไส เพราะข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่ทราบเกล้า ฯ ถึงการเล่นชะนิดนี้ว่าเป็นการเล่นชะนิดใด เมื่อทรงตั้งข้อสังเกตในคำ วิไส ว่าจะมาจาก ปิไส ข้าพระพุทธเจ้าก็มานึกถึงคำว่า prisi ในภาษามลายู ที่แปลว่า โล่ ซึ่งเป็นคำต้นในสามคำที่ได้ถวายไป ว่าใกล้กับคำว่า ปิไส มาก เพราะ อี—ไอ มักเพี้ยนกันได้ ในชั้นตัน ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นคำมลายูในถิ่นปัตตานี ว่าจะมีคำที่ออกเสียงในมลายูอื่นเป็น อี แต่ในปัตตานีออกเสียงเป็น ไอ ก็ไม่พบ เพราะคำภาษาถิ่นปัตตานี ข้าพระพุทธเจ้ามีอยู่น้อยคำ การถ่ายเสียงของคำมลายูเป็นตัวอักษรโรมันมักไม่อยู่ที่พจนานุกรมภาษามลายู—อังกฤษ ต่างคนทำก็ใช้ถ่ายเสียงด้วยตัวโรมันต่างกัน แม้แต่ในเล่มเดียวกันก็ต้องค้นดูหลาย ๆ แห่งในคำที่เห็นว่าจะเพี้ยนไปได้ ในคำว่า โล่ พจนานุกรมภาษามลายูอังกฤษฉะบับของ Marsden เขียนว่า prisi ครั้นมาค้นดูในฉะบับของ Wilkinson เขียนเป็น perisai ตรงกับ ปิไส เป็นแน่ ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานทราบเกล้า ฯ ถึงการเล่นแทงวิไสด้วย ว่าเป็นการเล่นชะนิดใด
เรื่อง เงือก ข้าพระพุทธเจ้าไม่เคยนึกไปถึง เงือกคน จึงทำให้ข้อวินิจฉัยของข้าพระพุทธเจ้าบกพร่อง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ในคำเดิมจะมีแต่ เงือกงู ซึ่งเป็นชะนิดคำซ้อนความเดียวกัน มาภายหลังได้คติเรื่องสัตว์ครึ่งคนครึ่งปลา ก็คิดหาคำใช้โดยอาศัยคำว่า เงือก ที่มีอยู่แล้ว /*11และแปลว่างูมาใช้แทน แต่เติมคำว่า คน เพื่อให้ทราบว่าเงือกในที่นี้ ไม่ใช่หมายความถึง เงือกงู เป็นความรู้ ให้ทราบถึงการคิดคำใช้ และเรื่องความหมายของคำย้ายที่จากเดิมมาเป็นความหมายอย่างใหม่ ข้าพระพุทธเจ้าดีใจที่ได้สติจากที่ทรงทักท้วงมา
เมื่อเร็วๆ นี้ ข้าพระพุทธเจ้าอ่านพบในหนังสือฝรั่งเล่มหนึ่ง อ้างถึงคำอธิบายในต้นเหตุมังกร ว่าได้เค้ามาจากจรเข้ เมื่อเวลาอ่านไม่ได้จดหนังสือซึ่งเป็นที่มาของเรื่องนี้ไว้ ข้าพระพุทธเจ้านึกไม่ออก แต่เมื่อมาระลึกถึงคำ เงือก ที่ไทยบางถิ่นแปลว่า จรเข้ และมังกร ความก็เข้ากันได้สนิทดีว่า เงือก หรือ มังกร ก็คือ จรเข้ นั่นเอง
จรเข้ ที่ข้าพระพุทธเจ้าว่ามาจากเขมรเป็นผิดแน่ จะเป็นด้วยอะไรไม่ทราบเกล้าฯ ข้าพระพุทธเจ้าจึงไม่ได้สอบคำในภาษาเขมรเสียก่อน ผู้ที่บอกข้าพระพุทธเจ้าว่า จรเข้ มาจากเขมร คงพุ่งแปลมาให้ ที่ประทานคำ เข้ ว่าชาวปักษ์ใต้ยังใช้เรียกกันอยู่ และทรงสันนิษฐานว่าจะเป็นคำไทยนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ นอกจาก จรเข้ เรียกว่า เข้ แล้ว ชาวปักษ์ใต้ยังเรียก ตะเฆ่ ว่า เข้ เหมือนกัน ที่ทรงเห็นว่า จรเข้ จเข้ และ ตะเฆ่ เป็นคำเดียวกัน เป็นแต่เขียนยักไปตามชะนิด ข้าพระพุทธเจ้าได้ความคิดเป็นความรู้อย่างหนึ่งว่า โบราณใช้วิธีเติมเสียงตัวหน้ายักเยื้องไปต่าง ๆ เพื่อให้เกิดคำในภาษามากขึ้น และการยักเยื้องเสียงนี้ ก็เป็นแนวไปตามคลองของเสียงที่อาจเพี้ยนไปได้ เป็นเรื่องที่ข้าพระพุทธเจ้ากำลังค้นอยู่
ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในข้อที่ทรงเห็นว่า ตะ จะมาจาก ตัวเข้ โดยเสียง ตัว กร่อนเป็น ตะ ไป คำในจำพวกสัตว์ที่ขึ้นด้วยเสียง ตะ มีอยู่ในภาษาไทยสี่ห้าคำ คือ ตะกวด ตะขาบ ตะเข้ ตะโขง และ ตะพาบน้ำ /*12ข้าพระพุทธเจ้าสังเกตคำในภาษาไทยขาว เมื่อเรียกสัตว์ ก็เติม ตัว ไว้หน้าคำเสมอ ใช้ได้แก่สัตว์ทุกชะนิด ตลอดจน นก ปลา สัตว์เลื้อยคลานและแมลงด้วย ข้าพระพุทธเจ้ามาหยุดชะงักลงที่ตรงว่า ทำไม ตัว มาเป็น ตะ จึงมีอยู่ในภาษาไทยเพียงสี่ห้าคำเท่านั้น และทั้งเป็นจำพวกสัตว์เลื้อยคลานทั้งหมดด้วย
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานพระโอกาศ เพื่อกราบทูลนอกเรื่องไปถึงเรื่องไทยขาว ฝรั่งอธิบายไว้ว่า เป็นพวกผู้ไทยที่อยู่เหนือหลวงพระบางขึ้นไป ในแคว้นหัวพันทั้งห้าทั้งหก แยกออกเป็นไทยขาว ไทยดำ และ ไทยลาย ตามสีกางเกงที่นุ่ง ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำว่า กางเกง ไม่พบ พบแต่คำว่า ส่ง ในภาษาไทยภาคอีศานและผู้ไทย เป็นเหตุให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงพวกลาวโซ่ง หรอลาวทรงดำ ว่าจะเป็นพวกผู้ไทยดำ แต่ข้าพระพุทธเจ้าไม่มีโอกาศที่จะสอบสวน เป็นที่น่าเสียดายมาก ว่าภาษาและขนบธรรมเนียมของลาวโซ่งจะต้องสูญสิ้นไปในเวลาเร็ววัน เพราะความเจริญในปัจจุบันแผ่ไปถึงแล้ว ถ้าได้ขอแรงกรมการอำเภอ ช่วยจดไว้ในเวลาว่างและจดตามที่กำหนดแนวไว้ให้ถาม ก็คงไม่เหลือบ่ากว่าแรงอะไร มาเมื่อเร็วๆ นี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้ตัวหนังสือของลาวโซ่งมาให้ผู้รู้พิจารณา ชี้แจงว่าเป็นหนังสือของพวกผู้ไทย เป็นอันทราบได้แน่ว่าลาวโซ่ง ก็คือผู้ไทยพวกหนึ่ง
ข้าพระพุทธเจ้าได้ความรู้เรื่องรูปกินนรตัวเมียมีสองอย่าง พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ เป็นที่สุด ข้าพระพุทธเจ้าไม่เคยเฉลียวใจมาแต่ก่อน ส่วนกินนรตัวผู้มีรูปอยู่น้อยนัก ข้าพระพุทธเจ้าจึงไม่เคยเห็น นอกนี้ ข้าพระพุทธเจ้าไปพบลายตู้ในหอพระสมุดวชิรญาณแห่งหนึ่ง มีรูปท่อนบนเป็นนางท่อนล่างเป็นจำพวกสัตว์เนื้อ สอบถามว่า เรียก กินนรเนื้อ /*13สอบถามหาความรู้ต่อไปก็ไม่ได้อะไร และเรื่องทางอินเดีย ข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่เคยพบ ทำนองจะคิดประดิษฐ์ขึ้นเมื่อทีหลัง ตามความนึกคิดของผู้วาด มากกว่าจะมีอยู่แล้วในตำราของเดิม
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*14ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๖ เมษายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๔ เรื่องศัพท์ต่าง ๆ นั้น ได้รับแล้ว
ศัพท์ ปิไส ตกลงเปน ปริไส แน่ แต่ท่านอยากทราบการเล่น แทงวิไส ก็จะต้องเขียนคำให้การยาว จะเขียนมาให้ท่านเปนส่วนพิเศษฉะบับหนึ่งต่างหากจากหนังสือนี้
มังกร ลักษณที่ทำกันก็เข้ารูปเปนจรเข้อยู่แล้ว ฉันได้เห็นหนังสืออะไร เจ็บใจเหลือเกิน จำไม่ได้ เปนหนังสือฝรั่ง เขาว่ามังกรทำกันมีหน้าเปน ๓ อย่าง เปนช้างอย่างหนึ่ง เปนแพะอย่างหนึ่ง แล้วเปนอะไรอีกอย่างหนึ่งจำไม่ได้ ฉันคิดตามก็เห็นจริง ที่ว่าเปนช้างก็ลงกับชนิดที่ทำมีงวงมีงา ในประเทศชะวามีดกดื่น ในเมืองเราก็มีที่ซุ้มเรือนแก้วพระชินราชเปนต้น ที่ว่าเปนแพะก็ลงกับชนิดที่ทำคล้ายหัวนาคแต่มีเขา แล้วอยู่มากาลวันหนึ่ง ฉันมาที่หอพระสมุดวชิราวุธ เห็นตู้ลายรดน้ำใบหนึ่ง เขาฉลักสาหร่ายติดไว้ที่ใต้ขา เปนรูปมังกรทั้งสามด้าน ยักทำหัวไปด้านละอย่าง ลงกันได้กับที่เห็นฝรั่งเขาว่าไว้นั้นหมดทีเดียว ยังได้นึกว่า อ่อ ไทยเราก็รู้เหมือนกัน แต่ตู้นั้นเดี๋ยวนี้จะเอาไว้ที่ไหนไม่ทราบ
ที่ฉันว่า ตเข้ เปน ตัวเข้ นั้น เปนแต่คิดเดา อย่าเพ่อถือเอาว่าเปนถูกแน่ จเข้ จรเข้ ก็มาจาก ตเข้ นั้นเอง เปลี่ยน ต เปน จ แม้ ตะกวด ฉันเคยได้ยินเรียกกันว่า จะกวด ก็มี
สัตวคู่กับ จรเข้ มี เหรา สัตวคู่กับ ตเข้ มี ตโขง เหรา กับ ตโขง จะเปนสัตว์อะไร
ส่ง โซง ทรง ดูท่วงทีจะเปนคำเดียวกัน หมายความว่ากางเกงด้วยกัน ทรงดำ น่าจะหมายความว่ากางเกงดำ ที่ลาวโซ่งมาอยู่เพชรบุรี/*15นั้นกวาดครัวมาไว้ ประเพณีแต่ก่อนแม้ว่าตีเมืองได้ก็กวาดเอาครัวมา เอาเหนือไปไว้ใต้ เอาใต้ไปไว้เหนือ เพื่อให้หนีกลับไปบ้านยาก เขาว่าชาวปักษ์ใต้ทุกวันนี้ก็เปนชาวเหนือ เพราะปรากฏมีคำข้างเหนือใช้อยู่มาก แต่ฉันไม่ถนัดทางพงศาวดาร บอกท่านมากกว่านี้ไม่ได้ ท่านคิดจะสอบเอาคำลาวโซ่งนั้น เปนทางดีประเสริฐเลิศแล้ว
กินนรเนื้อ นั้น เขาเห็นท่านอยากรู้ เขาก็ผูกชื่อขึ้นสด ๆ บอกท่าน หากท่านได้พิจารณาแล้วจะเห็นได้ว่าไม่ใช้เนื้อ เพราะเนื้อหางลุ่นสั้น นี่หางยาวมีภู่ปลายดุจหางสิงห์หางโคฉะนั้น แม้ว่าท่านตรวจลายชามเทพประนมนรสิงห์ท่านจะได้เห็นนรสิงห์เปนสองอย่าง คือ ท้าวเปนเล็บก็มี ท้าวเปนกีบก็มี นรสิงห์ คือ ครึ่งคนครึ่งสิงห์ เปนสัตวแบบ ย่อมมีอยู่เกือบทุกพวกทุกภาษา แต่ที่ของเรามีมายักทำท้าวเปนกีบนั้นประหลาดหนักหนา ในรูป ตำราสัตวหิมพาน ก็มี ดูเหมือนเรียกว่า อัปสรสีหะ ทำไมจึ่งมายักทำท่อนล่างเปนดังเนื้อ แต่มีหางยาวปลายเปนลู่ ดูชื่อก็เห็นปรากฏว่าเขารู้และตั้งใจจะทำเปนสิงห์ เมื่อคิดเดาดูก็เห็นเหตุว่า ในทางบาลีเรามีราชสีห์สีอย่าง คือ เกสรสีห ติณสิห บัณฑุสีห กาลสีห ได้แก่ราชสีหที่มีสร้อยคอ ราชสีหกินหญ้า ราชสีหเหลือง ราชสีหดำ เราเดากันว่า สิงห์โค โคกะทิง เสือ หมี ที่เขาเปลี่ยนจากเล็บเปนกีบนั้น ย้ายจากเกสรสีห์ไปทำเปนติณสีห์ เพราะเปนสิงห์เหมือนกัน มีศักดิ์เสมอกัน ที่ย้ายไปนั้นเพราะจะให้ดูงามเข้ากัน นางเปนรูปอ้อนแอ้น ถ้าเอาไปต่อกับสิงห์โตซึ่งมีรูปอึ้ดทึ่ดก็ดูไม่งาม สู้เอาไปต่อกับโคกะทิงไม่ได้ ดูโปร่งชะแล่มเข้ากันงามกว่า เข้าใจว่าเปนเจตนาดังนี้ รูปที่ท่านเห็นก็คือนรสิงห์นั้นเอง เปนนรสิงห์ตัวเมีย
/*16กรมศิลปากร
วันที่ ๒๓ เมษายน พุทธศักราช ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ตามที่ทรงพระเมตตา ประทานพระวินิจฉัยในเรื่อง มังกร จรเข้ และนรสิงห์ มาในลายพระหัตถ์ เมื่อวันที่ ๑๖ ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกเพลิดเพลินในข้อความที่ทรงพระกรุณาประทานมา เพราะกระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าได้ความรู้เพิ่มเติมแตกฉานออกไป และเป็นข้อเตือนใจให้ข้าพระพุทธเจ้าใช้ความสังเกตพินิจพิเคราะห์ ต่อสิ่งซึ่งตามธรรมดามักจะผ่านไปเสีย ดั่งเรื่อง มังกรมีงวง แม้ข้าพระพุทธเจ้าจะได้เคยเห็นมาก่อนก็ไม่ได้เฉลียวนึกถึง เมื่อมาได้อ่านคำพระอธิบายแล้ว กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงเรื่อง ธงจรเข้ ได้มีผู้มาสอบถามข้าพระพุทธเจ้าว่า ธงจรเข้ หมายความว่าอะไร และเหตุไรจึงใช้ปักในงานกฐิน ข้าพระพุทธเจ้าคิดไม่เห็นและค้นหาเรื่องก็ไม่พบ มาบัดนี้คงได้ความเป็นราง ๆ ว่า ธงจรเข้ กับ ธงมังกร คงมีคติร่วมที่มากัน หากแต่ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นไม่พบเท่านั้น แต่ก็มีแนวทางให้สืบสาวได้ต่อไป
ข้าพระพุทธเจ้าได้ไปตรวจดูตู้ลายมังกร ๓ ชะนิด คงพบมีอยู่ที่ตู้ในหอพระสมุดวชิรญาณตู้หนึ่ง เป็นตู้ประดับกระจก จดป้ายไว้ว่าสร้างในสมัยกรุงธนบุรี ที่เบื้องล่างฉลักเป็นลวดลายติดไว้เป็นสามด้าน ด้านซ้าย ฉลักเป็นรูปมังกรมีงวง ๒ ตัว ด้านขวาเป็นรูปมังกรชะนิดมีเขา ๒ ตัว ด้านหน้าแบ่งเป็น ๓ ตอน ตอนซ้ายเป็นรูปช้างน้ำ เพราะตัวไม่มีเกล็ดและหางอย่างปลา ตอนกลางเป็นรูปมังกรมีเขา ตอนขวาเป็นรูปมังกรมีงวง ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อด้วยเกล้าฯ ว่าจะเป็นตู้รายนี้ที่เคยทอดพระเนตร์ เพราะนอกนี้ก็ไม่พบตู้อื่นที่มีลายดังที่ตรัสบอกมา
/*17ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำ เหรา ในภาษามลายูไม่มี ในภาษาสํสกฤตมีคำ hira แปลว่า งู ดั่งที่ตรัสบอกข้าพระพุทธเจ้าไว้ ความไม่สู้สนิทเมื่อเข้าคู่กับจรเข้ ในภาษาฮินดูสตานีมีคำ kum’hira แปลว่าจรเข้ ว่าเพี้ยนเสียงไปจาก กุมภีร เสียงพยางค์หลังใกล้คำว่า เหรา มาก และถ้าออกเสียงเน้นคำต้นในพยางค์หลัง เสียง กุม ก็เบาไป กลายเป็นเสียง ฮุมฮำ และอาจหายเสียงไปได้
ในขณะข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำข้างบนนี้ ไปพบคำ kumbi ว่าเพี้ยนไปจาก กุฎุมพี แปลไว้ว่า ชาวบ้านนอก ชาวนา ชาวเพาะปลูก ความตรงกันกับความหมายของคำนี้ในภาษาไทยที่ใช้ว่า ไพร่กฎุมพี และตรงกันข้ามกับที่มีความหมายว่า คนมั่งมี คฤหบดี ในภาษาสํสกฤตข้าพระพุทธเจ้าเคยพบคำนี้ในหนังสือ Hobson-Jobson มาครั้งหนึ่ง แปลว่า พวกศูทรที่ได้ดีมั่งมีขึ้น ความสู้ที่พบในภาษาฮินดูสตานีนี้ไม่ได้
นรสิงห์ตัวเมีย เป็นเรื่องขาดพินิจพิเคราะห์ของข้าพระพุทธเจ้า ที่เขาบอกว่ากินนรเนื้อก็เชื่อถือทีเดียวโดยไม่ได้สังเกตดูให้ถี่ถ้วน ว่าหางนั้นยาวเป็นอย่างหางสิงห์ ที่ทรงพระเมตตาประทานพระวินิจฉัยเรื่องราชสีห์สี่อย่าง กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าได้สติ เป็นความรู้ในเรื่องพิจารณารู้จักดูรูปที่เขาเขียนไว้ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริทุกประการ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
/*18วันที่ ๕ เมษายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
สงสัยคำ อาทมาฏ อันเปนชื่อกรมอันหนึ่ง เคยได้ยินคนอธิบายว่า อาจสามารถ หากเขียนผิด แต่ฉันไม่เชื่อ หากจะเดาว่าเปนภาษาบาลีสํสกฤต ก็น่าจะเปน อาตฺม+อฏฺฏ แต่มีใน พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๒ ว่าสมิงอาทมาฏออกไปสืบราชการทัพ จับเอามอญูหรือพะม่าเข้ามาไต่สวนเอาข่าวทัพ คำว่า สมิง ทำให้เข้าใจว่าเปนยศมอญ จึ่งพาให้เข้าใจไปว่าคำ อาทมาฏ เปนคำมอญ เปนบรรดาศักดิของมอญ แล้วชื่อกรมจะเปนชื่อตามหัวหน้ากรมนั้น ไม่ประหลาด มีถมไป ขอท่านช่วยตรวจพจนานุกรมภาษามอญดูด้วยที จะมีคำอะไรที่คล้าย อาทมาฏ บ้างหรือไม่ ตัวสกดจะเอาเปนนิยมไม่ได้ คงพุ่ง หรือจะค้นถามพวกมอญเข้าประกอบด้วยก็ยิ่งดี
อาตฺม+อฏฺฏ ที่เขียนไว้ข้างต้นนั้น เปนเขียนโดยเดา เอาสํสกฤตกับมคธปนกัน ได้ตรวจดูพจนานกรมสํสกฤต มีคำตรงเหมือนอย่างเดาไว้ แต่เปนคำสํสกฤตล้วน อาตมารถ ดังนี้ แปลให้ไว้ว่า for one’s own sake จะเอาเปนว่าถูกได้หรือไม่
<นริศ>
/*19กรมศิลปากร
วันที่ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับใส่เกล้า ฯ ตรวจค้นหาคำ อาทมาฏ ตามที่ทรงแนะแนวทางประทานมา ในลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๕ เดือนนี้ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ในชั้นต้น ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในพจนานุกรมภาษามอญ คงพบคำที่มีเสียงใกล้กันที่สุด ก็คือคำว่า เอาะหตะเมอะห์ แปลว่า บันเทอง ความไม่เข้ากันกับ อาทมาฏ ซึ่งในพระราชพงศาวดาร มีเค้าคล้ายเป็นกองสืบข่าว และในจดหมายเหตุเรื่องตีเมืองพุทไธมาศครั้งกรุงธนบุรี เรียกว่า กรมอาจารย์ บ้าง กองอาทมาท บ้าง (ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๖๖ หน้า ๗ แล ๘)
ข้าพระพุทธเจ้าได้วานคนไปสืบถามพระที่วัดชนะสงคราม ได้รับตอบว่าคำว่า สมิงอาทมาฏ สองคำนี้ ท่านเจ้าคุณสุเมธมุนี เจ้าอาวาสวัดชนะสงครามว่า เป็นภาษามอญทั้งสองคำ และเป็นบรรดาศักดิ์มอญด้วย แต่คำในภาษามอญที่คล้ายคลึงคำว่า อาทมาฏ นั้น ท่านว่านึกไม่ได้ เป็นแต่เมื่อต่อคำสองคำคือ สมิง อาทมาฏ เป็น สมิงอาทมาฏ แล้ว แปลเป็นภาษาไทยได้ความว่าแม่กอง
คำ อาทมาฏ เป็นอันได้ความแน่ขึ้นมาชั้นหนึ่ง ว่ามีอยู่ในภาษามอญ จะเป็นคำเก่าของมอญ หรือคำเดิมได้มาจากภาษาทางอินเดีย จึงแปลกันไม่ออก ที่แปลว่านายกอง คงแปลเดาตามรูปความ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า จะมาจาก อาตมารถ ในภาษาสํสกฤต ซึ่งพราหมณ์ ป.ส. ศาสตรีชี้แจงไว้ในหนังสือวรรณคดีสมาคมว่า มีอยู่ในภาษาทมิฬ เป็นภาษาปาก ใช้พูดกันเท่านั้น หมายความว่า ลับ ความน่าจะเข้ากันได้กับ/*20ลักษณะ กองอาทมาฏ แต่ยังมีที่ขัดข้องอยู่ที่คำนี้ไม่ใช่เป็นคำที่ขึ้นทะเบียนอยู่ในภาษาทมิฬ บางทีทมิฬจะได้ความหมายในคำนี้มาจากภาษาอื่นอีกต่อหนึ่ง ภาษาที่เกี่ยวข้องกับทมิฬและมอญ ก็มีภาษาเตลุคุ หรือที่เรียกในภาษาปรากฤตว่า เตลิงค์ ว่าเป็นกำเนิดเดิมของคำว่า เตลง ที่ในหอสมุดมีพจนานุกรม เตลุคุ-อังกฤษ แต่ไม่ได้ให้ตัวโรมันไว้ ข้าพระพุทธเจ้าลองจดตัวพยัญชนะและสระภาษาเตลุคุมาประกอบเทียบดูกับตัวเตลุคุที่มีอยู่ในพจนานุกรม แต่ก็ต้องละความเพียร เพราะไม่สามารถจะทราบได้ ถึงรูปคำที่ประกอบขึ้นแล้ว ว่ามีตัดเติมกันอย่างไรบ้าง ความรู้ในคำ อาทมาฏ จึงไปชะงักอยู่เพียงว่า มือยู่ในภาษามอญเป็นชื่อตำแหน่งเท่านั้น
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
/*21วันที่ ๑๖ เมษายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๓ บอกรายงานการช่วยค้นและสืบสวนศัพท์ อาทมาฏ ให้นั้นได้รับแล้ว ขอบใจท่านที่ได้พยายามช่วย เพื่อให้สำเร็จประสงค์ของฉันนั้นเป็นอันมาก คลำหาไปในทางภาษามอญ ได้ผลสู้ลากเอาเข้าทางภาษามคธสํสกฤต เปน อาตมาฏ เห็นจะไม่ได้
<นริศ>
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
/*22วันที่ ๑๓ เมษายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ท่านจะบอกได้หรือไม่ ว่า เขี้ยวกาง หรือ เซี่ยวกาง นั้นเปนอะไรมาแต่ไหน แม้แต่ชื่อก็ไม่รู้ว่าอย่างไรแน่เสียแล้ว เครื่องแต่งตัว จะว่าไม่ใช่ไทยก็ไม่ได้ แต่รูปภาพไทยก็ไม่มีอะไรแต่งเช่นนั้นเลย รูปร่างหน้าตาก็แปลกประหลาด มีหนวดเครารุ่มร่าม มักจะทำอยู่กับสิงห์โต ยืนบนหลังสิงห์โต ทีกระเดียดไปทางจีนอยู่บ้าง แต่อย่างไรก็ดี หมายเปนทวารปาละนั้นเปนแน่ เปนของมีมาเก่าแก่นมนานทีเดียว แม้ท่านสามารถบอกอะไรให้ได้บ้าง ก็จะขอบใจท่านเปนอย่างยิ่ง
<นริศ>
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๔ เมษายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
เพิ่งนึกขึ้นมาได้
จรีกาห่มหอกเสื้อง
แทงเขน
สองประยุทธยืนยัน
ย่องย้อง
โคลงนี้เข้าใจว่าพูดถึงแทงวิไส จรีกาง น่าจะได้แก่ เขี้ยวกาง หรือ เซี่ยวกาง เพราะคู่รำนั้นแต่งตัวดุจเซี่ยวกาง
เขน น่าจะได้แก่ ปิไส รูปกลมเหมือนกัน
<นริศ>
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
/*23วันที่ ๑๕ เมษายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ข้อความลางข้อซึ่งฉันบอกท่านมาก่อน มีบอกห้วนอยู่บ้าง อาจเปนทางทำให้ท่านเข้าใจผิดไปได้ จึ่งจะบอกไขข้อให้ท่านทราบละเอียดต่อไปนี้
หัวพันกรมวัง ๔ คน ตามที่ฉันได้เห็น ไม่ใช่มีหน้าที่ในทางคนโทษหมดทั้งสี่คน พันจงใจจิตรนั้นแก่มาก คลุกคลานอยู่ในวัง ดูเหมือนทำการทางหนังสือ พันนิจรักษานั้นเปนคนฉกรรจ์ ออกหน้าออกตาทำธุระอยู่ในเรื่องนักโทษ พันพิทักษทิวา นึกหน้าไม่ออกเลย เห็นจะไม่เคยได้เห็นหน้า พันรักษาราตรีนึกหน้าไม่ออกเหมือนกัน แต่นึกชื่อได้ว่าทำการเกี่ยวแก่คนโทษ แต่ออกหน้าน้อยกว่าพันนิจ จะมีตารางต่างหาก หรือเปนผู้ช่วยพันนิจ ไม่ได้เอาใจใส่ที่จะรู้ นอกหน้าที่การประจำเช่นว่านี้แล้ว แม้มีข้างในจะไปไหน เช่น ไปกฐินเปนต้น ก็มีหมายสั่งให้หัวพันนี้ลางคนไปเข้ากระบวนข้างใน
ตารางพันนิจ ตั้งอยู่ในวังสมเด็จกรมพระยาบำราบปรปักษ์ คือที่ทำการศิลปากรทุกวันนี้ แต่ตั้งข้อนไปหลังวังทางตะวันตก จึ่งไปใกล้บ้านใกล้เรือนฉัน
ท้ายสวดมนต์ซึ่งฉันได้ยินคนโทษสวดเปนภาษาไทยนั้น เปนคำแปล มีอรรถสวดก่อน นึกได้ว่าขึ้นต้นว่า อิมสฺมึราชเสมาณาเขตฺเต คำไทยนึกไม่ได้เลย
สวดมนต์ภาษาไทย นึกได้อีกบทหนึ่งแต่ไม่ถ้วนว่า ตัวเราเกิดมา มิได้เป็นแก่นสาร เวียนตายเวียนเกิด นิพานประเสริฐ อยู่ใยไม่ไป ตัณหาหน่วงหนัก นึกได้เท่านี้ ที่พระพินิจเคยได้ยินและรับไปค้นหานั้นดีใจอย่างยิ่ง เปนทางมีหวังว่าพอจะหาได้อยู่
<นริศ>
กรมศิลปากร
/*24วันที่ ๑๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๓ และวันที่ ๑๔ โปรดเกล้า ฯ ให้ค้นเรื่อง เขี้ยวกาง หรือ เซี่ยวกาง และลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๕ ประทานข้อความเพิ่มเติมเรื่องหัวพันกรมวัง ๔ คน และเรื่อง สวดภาษาไทย ข้าพระพุทธเจ้าได้รับไว้แล้ว เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
เรื่องเขี้ยวกาง ข้าพระพุทธเจ้าได้เคยค้นหามาครั้งหนึ่ง ยังไม่ได้ความ ข้าพระพุทธเจ้าคล้อยไปในทางที่เชื่อว่า จะเป็นคติมาจากจีน เพราะได้ความว่าทวารบาลของจีนมีมานมนานแล้ว ภายหลังจึงมาใช้รูปอวยชีจง และ ซินซกโป๊ ขุนนางทหารผู้ใหญ่ของพระเจ้าหลีซิบิ๋น มาแทน แต่ข้อขัดข้องอยู่ที่ชื่อและฉายาทวารบาลเหล่านี้ ไม่มีชื่อใกล้มาทาง เขี้ยวกาง หรือ เซี่ยวกาง และไม่ปรากฏว่าเหยียบสิงโต ในคติมหายาน มีทวารบาลอยู่มาก และมีอยู่จำพวกหนึ่ง เป็นพวกวิหารบาล และ ทวารบาล จีนเรียกว่า กิมกาง แต่แยก กาง ออกจาก กิม ไม่ได้ เพราะกางในภาษาจีนว่า แข็งแกร่ง คงทน กิม ว่าทองคำ รวมกันหมายความว่า เพชร ซึ่งเป็นคำที่จีนคิดศัพท์ ผูกขึ้นแทนคำว่า วชระ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า เซี่ยวกาง ถ้าจะได้มาจากจีน ก็คงมาทางแต้จิ๋ว และ ฮกเกี้ยน มากกว่าทางอื่น เพราะทางไทยถิ่นอื่นไม่ปรากฏว่ามีมาแต่เดิม และรูปภาพเซี่ยวกางที่มีอยู่ที่บานประตูตู้หนังสือ ๕ ตู้ ในหอพระสมุดวชิรญาณ ก็เป็นรุ่นรัตนโกสินทรทั้งนั้น รูปที่เขียนไว้ ก็มีมงกุฎอาวุธและเกราะต่างๆ กัน บางรูปก็ไม่มีหนวดยาว คงตรงกันแต่ที่เหยียบสิงโตเท่านั้น ถ้าจะมีรูปเซี่ยวกางเก่าขึ้นไปสมัยกรุงศรีอยุธยา ก็คงจะไม่ใช่เป็นของมาแต่เก่าก่อนข้าพระพุทธเจ้าหมดปัญญา ค้นหาไม่ได้ จึงลองผูกศัพท์จีนในเสียงแต้จิ๋ว/*25หรือฮกเกี้ยนให้เข้าเรื่องกับทวารบาล และให้ใกล้เสียงกับคำว่า เซี่ยวกาง เป็น ซิว หรือ เซียวมึ้งกง ซิว แปลว่า เฝ้า ดูแล รักษา คุ้มครองป้องกัน มึ้ง ว่าประตู กง เป็นตำแหน่งขุนนางจีนชั้นสูงสุด และใช้เป็นคำยกย่องให้เกียรติยศแก่ผู้ที่นับถือกลัวเกรง เอาต่อท้ายคำอื่น คำเดียวกับ ก๋ง ซึ่งแปลว่า ปู่ ข้าพระพุทธเจ้าเขียนแล้วนำไปให้คนจีนดู ก็แปลออกตรงความมุ่งหมายที่ว่า ทวารบาล ครั้นลดคำว่า มึ้ง แปลว่า ประตูออกเสีย เหลือแต่คำว่า เซียวกง ก็ว่าใช้ไม่ได้ ไม่เคยพบ ความที่คิดไว้ก็ต้องละ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่า ถ้าจะสืบสาวทางเรื่องคติว่าด้วยเทวดาของจีน รวมทั้งคติมหายานประกอบกัน ก็น่าจะได้ความขึ้น เพราะทางธิเบตก็มีทวารบาลเหมือนกัน ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานเวลาค้นคว้าเรื่องนี้ต่อไป
เรื่องสวดมนต์ภาษาไทย มีผู้รับปากข้าพระพุทธเจ้าคนหนึ่ง ว่าจะสอบทางจังหวัดนครสวรรค์ให้ เพราะเคยมีพวกยายชียังใช้สวดกันอยู่ ข้าพระพุทธเจ้าได้พบคำอธิฐานบำเพ็ญกุศล ซึ่งขึ้นต้นว่า ข้าพเจ้าได้ปฏิสนธิมา พบศาสนาพระชินมาร ได้ก่อสร้างสมภาร ไว้หลายประการจะกฎหมาย ดั่งนี้เป็นต้น กับคำกรวดน้ำว่า อิมินา ปุฺกมฺเมน ด้วยเดชผลบุญข้าพเจ้านี้ จงเป็นปัจจัยแก่พระนิพานเถิด เป็นต้น คำอธิฐานเหล่านี้อยู่ในหนังสือ ปกิณณกคาถา พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ทรงรวบรวม ตีพิมพ์แจกในงานศพหม่อมเจ้าอ้น เมื่อ ร.ศ. ๑๒๗ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะเป็นพวกเดียวกันกับสวดมนต์ภาษาไทย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
/*26วันที่ ๑๘ เมษายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ได้รับหนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๖ ว่าด้วยเรื่อง เซี่ยวกาง นั้นแล้ว คำทักของท่านทำเอาฉันหัวปัก ด้วยนึกหาตัวอย่างรูปเซี่ยวกางนอกกรุงเทพ ฯ ออกไปได้แต่แห่งเดียว ที่บานประตูหูช้างรั้วกั้นหน้าพระชินราช แต่ฉันก็ยอมว่าเปนของใหม่ในชั้นกรุงรัตนโกสินทร์ ของประกอบกันที่นั่นเช่นสาหร่ายรวงผึ้งประจุช่องเสาที่รั้วนั้นกั้น ตลอดจนฐานชุกชีที่รององค์พระชินราช เปนของทำใหม่ทั้งนั้น มีแต่องค์พระและฐานทองหล่อ กับซุ้มเรือนแก้วเท่านั้นที่เปนของเก่า คิดดูตัวอย่างของเก่า ๆ ที่ทำวางไว้เปนสิ่งเฝ้าประตูและเชิงบันได มีรูปสิงห์เกือบทุกพวกทุกภาษา ถัดมาจากสิงห์ก็เปนยักษ์เปนเทวดา จะหารูปเซี่ยวกางไม่มี มีหนังสือเก่า ๆ กล่าวไว้อีกอย่างหนึ่งเรียกว่า ภาพยนตร์ เปนของผูกขึ้นด้วยเวทมนตร์ รูปร่างเปนอย่างไรไม่ปรากฏ แต่ท่วงทีมีอำนาจไปทางยักษ์
ฉันยอมแล้วว่า เขี้ยวกาง ไม่ใช่ของเก่า เปนของผูกขึ้นเลียนรูปภาพทวารบาลของจีน เอาเครื่องแต่งตัวอย่างไทยประติดประต่อเข้า แต่งให้ท่วงทีคล้ายรูปภาพจีน สิงห์โตที่เหยียบนั้นก็เห็นจะมาแต่รูปสิงห์โตเฝ้าประตูกะไดของเดิมนั้นเอง ที่ชื่อว่า เซี่ยวกาง ทีก็เปนภาษาจีน คงจะตอนภาษาจีนมา ฉันนึกขึ้นได้ว่า ในกระทรวงโยธาธิการแต่ก่อน มีคนคนหนึ่งเปนพันโรง ชื่อนายป็อก เปนคนไม่เต็มเต็ง เรียกกันว่า เซี้ยวกัง ฉันได้นึกว่าชื่อนี้คล้ายกับ เซี่ยวกาง จึงได้ซักเขาว่าหมายถึงอะไร แปลว่ากะไร ภาษาอะไร เขาบอกว่าเปนคำจีน แปลว่าลิงบ้า เซี้ยว นั้นเคยทราบว่าเปนภาษาจีนแปลว่าบ้า แต่ กัง นั้นเคยทราบแต่ว่าเปนชื่อลิงชะนิดหนึ่ง ไม่เคยทราบว่าจีนเรียกลิงว่า กัง คำว่ากังเห็นจีนเรียกเปนชื่อแคว้นก็มี เช่นแคว้น/*27จิตกัง เชื่อว่า กัง ในชื่อแคว้นคงเปนคำดี ไม่ใช่หมายว่าลิง คำจีนที่มีเสียงเหมือนกันแต่หมายความต่างกันนั้นมีมากนัก เขาว่าตัวหนังสือไม่เหมือนกัน พจนานุกรมภาษาจีน ฉันก็หามาไว้มี แต่เสียใจที่ช่วยไม่ได้ ถ้าได้แต่เสียงมาแล้วเปนจนแต้ม หาอะไรไม่ได้ ด้วยเขาเรียงตามเสียงคำหลวง คำที่เราได้มามักเปนภาษาจีนข้างใต้ ที่จริงเขาก็บอกไว้เหมือนกัน ว่าคำนั้นภาษาไร ออกเสียงอย่างไร แต่บอกเปนแจกลูก ถ้าเราไม่ได้แม่แล้วจะหาลูกย่อมไม่ได้อยู่เอง
ท่านรับจะค้น ทวารบาล วิหารบาล ทางมหายานให้นั้น อย่าค้นเลย เหนื่อยเปล่า ๆ ไม่เปนแก่นสารอะไรดอก ฉันไม่ต้องการจะใช้คำ เซี่ยวกาง ในธุระอะไรอย่างจริงจัง ถามท่านมาก็เผื่อว่าท่านจะรู้อะไรในคำนั้นอยู่บ้างแล้วจะได้บอก ฉันจะได้พลอยรู้ด้วยเท่านั้น
สวดมนต์ภาษาไทยนั้นเข้าใจว่ามีอยู่มาก มีคนรับจะสืบหามาให้ก็ดีแล้ว เมื่อได้มาเราก็เลือกเอา อะไรดีก็เอาไว้ อะไรเหลวไหลก็ทิ้งเสีย
<นริศ>
/*28ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๘ เมษายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
จะให้การเรื่อง เล่นแทงวิไส เคยเห็นเล่นแต่ในงานโสกันต์ อันงานโสกันต์นั้น หากกล่าวจำเพาะแต่ที่เปนหลักก็มี ๔ อย่าง ตามที่เรียกกันดั่งนี้
๑. โสกันต์เขาไกรลาส
๒. โสกันต์แห่นอก
๓. โสกันต์แห่ใน
๔. โสกันต์พิธีตรุส
บอกแต่ชื่อชะนิดไว้เพื่อตัดสิน หากว่าท่านต้องการรายละเอียด ก็จะค้นหาในหนังสือต่าง ๆ ได้ มีอยู่หลายฉะบับ
การเล่นแทงวิไส เดิมเปนของผู้ชายเล่น เล่นจำเพาะแต่งานโสกันต์เขาไกรลาศ และโสกันต์แห่นอก เปนโสกันต์ชะนิดมีแห่ออกมาข้างนอกเหมือนกัน แต่อย่างหลังลดปลูกเขาไกรลาศเสีย ภายหลังทรงพระราชดำริจัดการโสกันต์แห่ในขึ้น คือ แห่อยู่แต่ในพระราชฐานชั้นในเขตต์ผู้หญิงอยู่ จึงโปรดให้ผู้หญิงถ่ายแบบการเล่นของผู้ชายเข้าไปเล่นข้างในทุกอย่าง แล้วจะอย่างไรไม่ทราบ ถึงแม้โสกันต์เขาไกรลาศและโสกันต์แห่นอก ก็มีผู้หญิงเล่นแทงวิไสด้วย ฝ่ายผู้ชายเล่นอยู่ที่ข้างศาลาลูกขุนใน ฝ่ายผู้หญิงเล่นอยู่ที่ข้างบุขกระสันพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทด้านตะวันออก
ขอสารภาพว่าแทงวิไสผู้ชายนั้นไม่เคยเห็น เพราะเขาเล่นแต่ในเวลาแห่ เข้ามางานก็ต้องมาก่อนแห่ กลับก็เมื่อแห่กลับแล้ว เขาจะเล่นกันอย่างไรหาทราบไม่ คงได้เห็นแต่แทงวิไสผู้หญิง ดังจะพรรณนาต่อไปนี้
คนเล่นสองคนเท่านั้น เถ้าแก่ที่เคยเปนละคอนมาก่อนเปนผู้เล่น
/*29การแต่งตัวนั้นสีสะสวมเทริด ผัดหน้า ใส่หนวดเครา เสื้อผ้ารุ่มร่าม สังเกตว่าเปนพื้นขาว มีลวดลายเปนสีมีทองขลิบ ถืออาวุธยาว จะเปนทวนหรือหอกจำไม่ได้แน่ ดูลักษณหมดทั้งตัวคล้ายกับเขี้ยวกาง ซึ่งเขาทำไว้ที่ข้างประตูมากกว่าอะไรหมด
วิธีเล่นก็ไม่พิสดารอะไร เอาปลายอาวุธแตะก่ายกัน ข้างบนบ้าง ข้างล่างบ้าง แล้วก็เต้นเวียนไปทางซ้ายแล้วย้ายมาขวา ถ้าจะพูดให้เข้าใจง่ายก็อย่างงิ้วรบกันฉะนั้น แต่งิ้ววิ่งวนไปรวดเร็ว นี่เต้นเหยาะแหยะไปช้า ๆ สังเกตท่าได้เท่านั้นเอง
เวลาเล่นไม่ยืดยาว พอแห่มาก็เล่น พอเสด็จขึ้นพระที่นั่งก็หยุด แล้วพอเสด็จลงก็เล่นอีก พอแห่กลับพ้นแล้วก็เลิก
ทีนี้จะวิจารณ์ถึงชื่อ แทงวิไส คำว่า แทง เปนกิริยา แต่ว่าจะต้องอาศัยของแหลมเปนเครื่องมือ มีหอกเปนต้น วิไส จะต้องเปนชื่อสิ่งที่หมายแทงซึ่งน่าจะเปนโล่ ถือหอกถือโล่รบกันก็เข้าทีอยู่มาก แต่ทำไมจึ่งจะเรียกโล่ว่าวิไส เมื่อแส่นึกไปก็นึกได้ถึงใบบอกแต่ก่อนซึ่งอ่านถวาย มี ปิไสหวาย ของหัวเมืองมะลายูส่งเข้ามาเปนส่วย ชื่อ ปิไส คล้ายคำ วิไส ทั้งได้เคยเห็นเปนหวายขดเปนแผ่นกลม มีหูถือข้างหลังอย่างเดียวกับเขน จึ่งคิดว่าถ้าคำ ปิไส นั้นจะกลายเปน วิไส ไปก็ควรอย่างยิ่ง แต่จะเปนการเล่นของมะลายูที่ใช้ปิไสมาแต่เดิม หรือว่าจะเปนการเล่นของไทย เปนแต่หยิบยืมปิไสของมะลายูมาใช้ก็ไม่ทราบ ถ้าเปนการเล่นของมะลายู ก็ซ้ำจะมาลากเอาเขี้ยวกางไปเปนของมะลายูเสียด้วย ซึ่งไม่เคยสังเกตเห็นเลยว่าเขี้ยวกางมีในประเทศมะลายู แต่อย่างไรก็ดี นี้เปนเดาเหลวแหลกทั้งนั้น ที่จริงตามที่เห็นก็ไม่มี ปีไส แม้เปนการเล่นของมะลายูมาเดิม ก็คงจะมีแก้ไขเปลี่ยนแปลงมาเสียมากแล้วทั้งเครื่องแต่งตัวและเครื่องอาวุธ
ท่านสอบได้ว่ามะลายูเรียกโล่ว่า ปริสี หรือ เปริไส ฉันอยากจะ/*30รวบลงว่าเปน ปริไส จะได้ใกล้เข้ากับคำ วิไส หรือลางที่หนังสือเขาจะเขียนเปน ปริไสย อยู่ถูกแล้ว หากฉันฟังอ่านกร่อนเปน ปิไส ไปก็ได้
หอกมะลายูซึ่งส่งเปนส่วยมาก็มี เรียกว่า หอกคอทองเถลิงทอง หรือ หอกทอทองเถลิงทอง อะไรก็ไม่ทราบแน่ เพราะเปนแต่ได้ยินอ่าน ฟังไม่ชัด ไม่ได้เห็นหนังสือเหมือนกัน แต่เชื่อเอาว่าอย่างแรกถูก เพราะเปนภาษาคนและเปนภาษาไทย เข้าใจว่าชื่อโดยปกติจะเรียกว่า หอกคอทอง เมื่อเอาทองหุ้มคอเข้าจริง ๆ จึ่งใช้คำ เถลิงทอง ต่อเข้า
<นริศ>
กรมศิลปากร
/*31วันที่ ๒๓ เมษายน พทธศักราช ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๘ ทรงพระเมตตาประทานพระอธิบายเรื่องเล่น แทงวิไส พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
การเล่นต่าง ๆ ในงานโสกันต์ คงจะต้องเสื่อมสุญไป จะเหลืออยู่ก็แต่ชื่อ ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกเสียดายมาก เพราะเปนการเล่นที่สืบต่อเป็นประเพณีมา อาจเปนหนทางให้สืบสาวหาความร้เรื่องเก่าๆ จากการเล่นเหล่านี้ได้ เพียงแต่ชื่อก็แสดงอยู่ว่าเป็นของได้มาจากชาติอื่น แต่จะได้มาอย่างไร และได้มาจากชาติอะไร กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าเกิดสนุก แต่ก่อนนี้ ข้าพระพุทธเจ้าอ่านหนังสือที่ว่าด้วยขนบธรรมเนียมของชาติต่างๆ มีชวา มลายูเป็นต้น ก็เพียงแต่อ่านผ่านๆ ไป ไม่ได้นึกเฉลียวมาถึงทางไทยด้วย เพราะขาดความรู้ทางด้านของตนเอง การค้นหาเรื่องเหล่านี้ เป็นเครื่องกระตุ้นให้ข้าพระพุทธเจ้าต้องเพียรค้นหาและต้องสอบถามด้วยความสนุก แม้บางคราวจะไม่ได้เรื่องที่ต้องการหา แต่ก็กลับไปได้เรื่องอื่นซึ่งไม่ได้นึกไว้
ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบถามเรื่อง หอกคอทอง เถลิงทอง จากขุนธนกิจวิจารณ์ ข้าราชการสำนักพระราชวัง ซึ่งเป็นผู้ใฝ่ใจในเรื่องเหล่านี้ ได้ตอบอธิบายให้ข้าพระพุทธเจ้ามาดังนี้
หอกมลายู เป็นหอกขนาดเล็กและสั้น โดยมาก เรียกชื่อหอกจำพวกนี้ว่า หอกซัด
/*32หอกซัด มีอยู่ ๒ ชะนิด คือ
๑ คอทอง
๒ เถลิงทอง
หอกซัดคอทอง มีปลอกทองเกลี้ยงหุ้มไว้ที่คอ ส่วนยาวของปลอกประมาณ ๑ คืบ คอทอง เป็นเครื่องประดับหอกให้สวยงาม และแสดงชั้นอย่างแห่งหอก เป็นอุปโภคของผู้ทรงอิสสรศักดิ์ เป็นศาสตราสำหรับใช้จับด้ามพุ่ง จะผิดหรือถูกก็ปล่อยเลย
หอกซัดเถลิงทอง มีปลอกทองสลักสวม (ไม่ใช่หุ้ม) ไว้ที่คอเหมือนกัน ส่วนยาวของปลอกประมาณ ๒ องคุลี เถลิงทอง ถ้าตามปกติก็เป็นเครื่องประดับเช่นเดียวกับ คอทอง แต่ในทางสาระแห่งเถลิงทองหาใช่ปลอกอย่างคอทองไม่ หอกซัดเถลิงทอง ผู้ใช้ ๆ นิ้วเท้าคีบที่ปลายด้ามในขณะที่นั่งอยู่บนหลังม้าแล้วซัดหอกไปหาอริ ถ้าหอกต้องอริ ตัวหอกก็ไปตรึงติดอยู่ คือตัวหอกหลุดออกจากด้ามได้ และเถลิงทองนั้นก็ถอดออกจากด้ามได้เช่นเดียวกัน เมื่อจัดการสวมตัวหอกใหม่แล้วก็สวมเถลิงทองประกับไว้ตามเดิมได้อีก
ทั้งนี้ การจะผิดถูกสมควรสถานไร ขอพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*33ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๔ เมษายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๓ สองฉะบับ ได้รับแล้ว
มกร อาจารย์จิลเดอส์แปลว่า สัตว์ร้ายในทะเล อาจารย์โมเนียว่าลางทีก็เอาไปคลุกกับจรเข้ ตามที่ว่าเช่นนี้เห็นชอบกลหนักหนา ด้วยมังกรจีนก็เห็นมีสองอย่าง อย่างหนึ่งหน้าคล้ายสิงห์โต ตัวยืดยาวเปนงู มีตีน อีกอย่างหนึ่งหน้าคล้ายจรเข้ ตัวก็สั้นใกล้ไปข้างจรเข้ แต่อย่างหลังนี้พวกเราที่เล่นลายครามเขาตัดสินกันว่าเปนมังกรญี่ปุ่น จะอย่างไรก็ตามที แต่ได้เห็นของจีนในสิ่งอื่น มีมังกรหน้าจรเข้อยู่จริง ๆ ทำให้เข้าใจว่า มังกรหน้าสิงห์โตเปนของใหม่ หน้าจรเข้เปนของเก่า มังกรของไทยเราก็เปนพวกจรเข้ ดูพระราชลัญจกร ซึ่งโปรดพระราชทานบัณฑิตสภาลงมา อันได้จำลองตีหนังสือรุ่นเก่าของหอพระสมุดนั้นเถิด เมือความเปนไปอย่างว่านี้มีอยู่ ธงจรเข้ก็คือธงมังกรนั่นเอง ผิดกันแต่เขียนเปนจรเข้จริง ๆ กับเขียนใส่สีไปเล็กน้อยเท่านั้น เปรียบเหมือนราชสีห์ มีตัวจริงอยู่แท้ๆ ยังดัดแปลงใส่สีเปนอะไรไปได้ ไกลกว่าจรเข้กับมังกรไปเสียอีก
ท่านพบตู้ที่ฉลักเปนรูปมังกร ว่าอยู่ในหอพระสมุดวชิรญาณนั้นดีแล้ว ฉันจะไปพิจารณาดูให้ดีอีกทีหนึ่ง
คำ Kum’hîra ฉันเห็นจะลงเนื้อเห็นว่า เปนคำนี้เองที่เคลื่อนมาเปน เหรา จึ่งมักติดมากับจรเข้ Kum’hîra ก็ตกตัว b ไปตัวเดียวเท่านั้น จะต้องสันนิษฐานไว้ก่อนว่า เหรา ก็คือจรเข้นั้นเอง
คำ กุฎมพี ฉันเคยตกใจมาแล้ว ในความหมายข้างไทยเปนคนต่ำ แต่ทางสํสกฤตว่าคนมั่งมี ขัดกันตรงข้าม ที่อาจารย์หอบสอน-ชอบ/*34สอน ว่าคนต่ำได้มั่งมีขั้นนั้นดีทีเดียว อธิบายให้เปนลูกโซ่เกี่ยวความซึ่งตรงกันข้าม ให้ประสานกันเข้าได้
แทงวิไส สมเด็จกรมพระยาดำรงทรงสันนิษฐานว่า เปนของมลายูจัดมาเล่นถวาย ดุจพวกเมืองหลวงพระบางเอาสิงห์กับและคนป่ามาเล่นถวาย เมื่อครั้งโสกันต์กรมขุนสุพรรณภาควดี แต่ทางสันนิษฐานชะนิดนี้ฉันไม่สู้ จึ่งไม่ได้เขียนบอกมาให้ท่านทราบ ที่เรียกว่า สิงห์กับคนป่า นั้น เราเรียกกันเอาเอง เพราะอ้ายสิงห์นั้นปากมันงับคังกั๊บ ๆ เข้ากับจังหวะกลอง อ้ายคนป่านั้น ใส่หัวโตเบ้อเร่อ ตัวเปนฟางไปทั้งตัว จะหมายความว่าตัวเปนขนหรือห่มคากรองก็หาทราบไม่ วิธีเล่นก็ไม่มีอะไร อ้ายคนป่ามีสองคนรำเข้าล้อสิงห์ แล้วก็ทำตกใจวิ่งหนีออกห่างไป อ้ายสิงห์ก็ลอยหน้าทำปากกับ ๆ ไป ไม่เห็นมีอะไรยิ่งกว่านั้น สิงห์ก็อย่างสิงห์โตที่เจ๊กเล่นนั่นเอง แต่ตัวมีขนทำด้วยฟางไปทั้งตัว การเล่นอันนี้พวกเขาจะเรียกว่าอะไรไม่ทราบ พวกไทยที่ไปหลวงพระบางมาอธิบายว่าคนป่าสองคนนั้น คนหนึ่งเรียกว่า ปู่เยอ เปนชาย อีกคนหนึ่งเรียกว่า ย่าเยอ เปนหญิง เปนต้นสกุลของมนุษย์ดุจอาดัมกับเอวา ฉะนั้น จะถูกจริงหรือไม่ก็ไม่ทราบ
เรื่องหอกมลายู ฉันรู้เปนท่อน ๆ ได้ฟังเขาอ่านบอกทูลถวายได้แต่ชื่อมาเช่นบอกกับท่านแล้วนั้นท่อนหนึ่ง แล้วได้ไปเห็นหอกชะนิดหนึ่ง ตัวหอกกับบ้องโตไล่เลี่ยกัน ที่คอหยักคอดเข้าไป มีทองยับ ๆ หุ้มอยู่ที่คอ เขาบอกว่านี่คือหอกมลายู ฉันก็นึกอ้อเอาในใจว่า นี่เองที่เรียกว่า หอกคอทองเถลิงทอง แล้วได้เห็นม้าในกระบวนแห่คเชนทรัศวสนาน มีซองสองข้างอาน มีเหล็กปลายแหลมสองสามอันเสียบอยู่ในซองกับกำหางนกยูง มีปลายเอนไปข้างหลัง เขาว่าเหล็กแหลมนั้นคือ หอกซัด ซัดด้วยท้าว จะเปนหอกมลายูหรือมิใช่ไม่ทราบเพราะดูอยู่ไกล ความรู้ของฉันต่อกันไม่ติดฉะนี้แล
<นริศ>
/*35ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ เมษายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
สมุดเรื่อง กำเนิดคน ซึ่งท่านมีเมตตาให้ไปได้อ่านจบแล้ว สนุกดี แต่ไม่มีความเห็นอย่างไรจะให้ท่าน ด้วยเปนเรื่องไม่เคยคิด และโดยมากไม่เคยรู้
ในเรื่องนั้นทั้งเรื่อง มีคำจับใจอยู่คำหนึ่ง ซึ่งใช้เรียกว่า มนุษย์วานร จับใจไปทางลัด ที่ฉันเคยเห็นคนจำพวกหนึ่ง ซึ่งฉันอยากจะเรียกว่าอะไรอย่างหนึ่งแต่นึกไม่ออก ครั้นมาได้เห็นคำ มนุษยวานร (คนลิง) นี้เข้าเห็นเหมาะที่สุดที่จะใช้คำนั้นเรียก ขออนุญาตที่จะใช้คำนั้น
มีคำที่จะชวนให้ท่านคิดอยู่คำหนึ่ง เดี๋ยวนี้ใช้คำว่า ดู เปน มอง กันโดยมาก ฉันสงสัยว่าผิด มอง จะต้องเปนตูลอดช่องอะไรไป เช่น ถ้ำมอง หรือช่องหน้าต่าง อย่างว่า เมียงมองตามช่องบัญชรชัย หากว่ายืนอยู่ในกลางทุ่ง แลดูทุ่งนาไปรอบตัว จะใช้คำว่ามองทุ่ง เห็นจะไม่ควรกระมัง
ช่วยถามมหาฉ่ำหรือมหาเยาว์ด้วยที ว่าประทัดจีนที่จุดไฟดังปึงปังนั้นเขมรเรียกว่าอะไร ขอตัวหนังสือขอมเขียนไปให้ด้วย
<นริศ>
/*36กรมศิลปากร
วันที่ ๒๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๒๕ ทรงพอพระทัยในคำว่า มนุษย์วารนร พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายด้วยความปลาบปลื้มยินดี
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับใส่เกล้า ฯ ตรวจค้นคำ ดู และ มอง ว่าจะมีความหมายผิดกันอย่างไรบ้าง คงได้ผลดังนี้
ในปทานุกรมของกระทรวงธรรมการ
มอง
แปลว่า แลดู
ดู
แปลว่า แล มอง เพ่ง
แล
แปลว่า มอง ดู
เบิ่ง
แปลว่า ดู แหงนหน้าดู
บง
แปลว่า มองดู แลดู
เห็น
แปลว่า เข้าใจ คิดรู้ รู้สึกด้วยตา
ที่ข้าพระพุทธเจ้านำคำพวกเดียวกันมาแปลไว้หลายคำ เพราะมีความหมายเกี่ยวพันกันอยู่ ส่วนความหมายที่ปทานุกรมแปลไว้ จะสังเกตไม่ได้ว่าผิดกัน
ภาษาภาคอีสาน และ หลวงพระบาง ใช้ เบิ่ง แทน มอง และใช้ปะปนกันกับคำว่า ดู และมักซ้อนกันเป็น เบิ่งดู บางถิ่นใช้ แล แทน ดู อย่างเดียวกับของชาวปักษ์ไต้
ไทยอาหม ดู แปลไว้เป็นภาษาอังกฤษว่า to see, to behold หันดู หมายความว่าดูอย่างถี่ถ้วน
/*37ไทยใหญ่ ลู หัน ตุญ (อ่านเป็น เต็ย มีเสียงขึ้นนาสิก) แปลเว้เป็นภาษาอังกฤษว่า to see, to behold เหมือนกัน มีคำซ้อน ลูตุญ แปลว่า ดู
มอง to look for
ไทยคำที่ หัน to see
เลม to look
คำต่าง ๆ ที่กราบทูลมาข้างต้นนี้ คำว่า ดู ตามธรรมดาใช้ว่า ดู และ หัน ซึ่งตรงกับเห็น คงมีคำว่า มอง ในภาษาไทยใหญ่ หมายความว่า หาดู ความค่อยกระจ่างขึ้นว่า ดู และ มอง ผิดกันอย่างไร ก็ที่ในภาษาไทยทางตะวันออก คือ
ไทยขาว ไทยโท้ ไทยนุง
หัน voir (ดูอย่างธรรมดา)
ไทยดำ
เห็น voir
ไทยย้อย
ลูเตย voir
ไทยขาว
เบิ่ง regarder (ดูอย่างพินิจ)
ไทยโท้
เมิ่ง regarder (ดูอย่างพินิจ)
มอง ในภาษาถิ่นเหล่านี้ คงหมายความถึงการจ้องดู ซึ่งผิดกับดูตามธรรมดา ที่ปทานุกรมแปล เบิ่ง ว่าแหงนหน้าดู ความก็ใกล้ไปในกิริยาที่จ้องดู แต่ความหมายของคำว่า มอง มาปรากฏชัดขึ้นในภาษาจีนดี คือ
มอง หวั่ง (ในสำเนียงชาวกวางตุ้ง) โม้ บ้วง หวั้ง มั่ง (ในสำเนียงแต้จิ๋ว) บง (ในสำเนียงชาวฮกเกี้ยนเมืองเอ้หมึง) วุง มุง (ในสำเนียงโบราณ) แปลว่า Anxiously look to from a distance, to observe, to look at or forward or towards, to espy from afar, slance at, look up, open to sight, that which can be seen, hope, to hope for, expect, admire, expectation.
/*38ตามคำแปลเหล่านี้ เทียบได้ด้วยคำว่า มอง เบิ่ง บง มุ่ง หวัง ปอง
ในคำไทย ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริว่า มอง นั้น มีความหมายผิดกับ ดู เพราะมองคงเป็นการมุ่งดู จ้องดู แต่ที่จะมาใช้ปะปนกัน คงจะเป็นเพราะมรความหมายใกล้กันมาก ทั้งนี้จะผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
อนึ่ง คำว่า เห็น หรือ หัน ในภาษาจีนตามสำเนียงชาวแต้จิ๋วว่า เท้ย แปลว่าดู ชาวกวางตุ้งเป็น ห่อน ห่าน ชาวแคะเป็น ค้อน เสียงโบราณเป็น คั้น ค้ำ คำ เต้ย ในภาษาไทยใหญ่น่าจะเทียบได้กับ เท้ย ส่วน ค้อน ในภาษาไทย มีความหมายเป็นการดูอย่างหนึ่ง หาใช่ดูตามธรรมดาไม่
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายคำว่า ประทัด ซึ่งมหาฉ่ำจดมาแผ่นหนึ่งต่างหาก มาในซองนี้ คำว่า ประทัด เป็นคำแปลกที่พ้องกับคำ petard ในภาษาฝรั่งเศส แปลว่า ปืนใหญ่ ประทัด สิ่งที่บรรจุของให้เกิดระเบิดแตก
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*39ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๗ เมษายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของทานลงวันที่ ๒๖ บอกคำพวก แล ดู มอง ไปให้ตามที่ค้นได้ ได้รับทราบความแล้ว ขอบใจเปนอันมาก ฉันพอใจแล้วว่า
บง กับ เบิ่ง เปนคำเดียวกัน แล้วเลื่อนไป (บ เปน ม ดุจ ขงเบ้ง ขงเหมง) เปน เมิ่ง และ มอง คำใด ๆ ในพวกเหล่านี้ก็หมายว่า เอาตาไปจรดกับรูป ชื่อว่าดูทั้งนั้น แต่ดูสถานใดหรือดูด้วยมีเจตนาอย่างไรนั้น เปนลักษณะที่ต่อออกไปอีกทีหนึ่ง ต่างพวกก็ใช้คำมีความหนักเบาไปต่างๆ กัน ถูกกันบ้างขัดกันบ้างเปนธรรมดา เปนอันยุติลงได้ว่า คำ ดู แล เบิ่ง บง มอง อะไรเหล่านี้เปนความอย่างเดียวกันทั้งสิ้น จะใช้คำใดก็ไม่มีผิด
เรื่อง ประทัด อยู่ข้างประหลาด ฉันทราบมาทางชะวาเขาเรียก ประดะซัน เฉียดคำไทยเข้าไปมาก นึกว่าคงจะเพี้ยนมาแต่ภาษาจีน จึงสอบถามพวกจีนเพื่อให้รู้คำเดิมแน่ก็ไถลไปไหน ๆ แต้จิ๋วเรียก พ่งเผียว กวางตุ้งเรียก พาวจ๋อง แคะเรียก จี้ผ่าว ให้นึกสงสัยทางเขมรขึ้นมา จึงขอให้ท่านช่วยถามพวกเขมรในหอสมุดก็ได้เสียงไปเสียทางภาษาจีน หาใกล้มาทางประทัดไม่ ท่านให้คำฝรั่งเศส petard ไปดีพิลึก ใกล้กว่าคำชะวาเข้าไปเสียอีก แต่จะถือเอาว่าเปนคำฝรั่งเช่นเดียวกับ ขนมปัง ก็หนักใจ ด้วยประทัดเปนของจีน ไม่ใช่ของฝรั่ง เราซื้อก็ซื้อจากจีน ควรจะได้คำจีนมา
<นริศ>
/*40กรมศิลปากร
วันที่ ๓๐ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๗ เมษายน เป็นที่จับใจข้าพระพุทธเจ้ามาก ที่ทรงเห็นว่าคำพูดคำเดียวกัน ต่างพวกก็ใช้มีความหนักเบาไปต่าง ๆ กัน ถูกกันบ้างขัดกันบ้างเป็นธรรมดา ความข้อนี้ใช้เป็นหลักแนวทางในการค้นคว้าความหมายในคำ ๆ เดียวกัน ซึ่งย้ายที่ไปต่าง ๆ กันได้ดี คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คำที่เคลื่อนความหมาย น่าจะเป็นเพราะได้คำใหม่มาใช้เป็นคู่แข่งขัน คำเก่าก็เคลื่อนที่ในความหมายไป ข้าพระพุทธเจ้าเคยสอบค้นคำไทยบางคำที่มีความหมายตามธรรมดา เช่น ผม ฟัน ซึ่งเป็นคำที่ควรจะมีมาแต่เดิม แต่ไฉนไทยถิ่นอื่นจึงเรียก ผม ว่า ขนหัว (เว้นแต่อาหมใช้ว่า พรม หรือ ผรม ใกล้ไปในคำว่าไหมพรม) ฟัน ว่า เขี้ยว หรือ แข้ว จมูกว่า ดัง ยังคำว่ายน้ำ ไทยแทบทุกถิ่นใช้ว่า ลอย
ส่วนลอย ใช้ว่า ฟู และที่แปลกมากก็คือคำว่า แพ้ กลับหมายความว่า ชนะ ทุกถิ่นภาษาตลอดจนภาษาจีน น่าจะมีเหตุการณ์อะไรสักอย่างหนึ่งที่ทำให้ใช้กลับความหมายกันไป
เรื่อง ประทัด ที่ตรัสว่าอยู่ข้างปลาค ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ เมื่อข้าพระพุทธเจ้าค้นไปก็ทำให้งง เพราะคำฝรั่งเศส petard มีอยู่ในภาษายุโรปหลายภาษา รวมทั้งอังกฤษและโปรตุเกสด้วย ค้นหาที่มาของคำก็ได้ร่วมกันทุกตำราว่า น่าจะมาจากเสียงของวัตถุที่ระเบิดแตก เอามาตั้งเป็นตัวธาตุในภาษาขึ้น คำว่า ผ่าว หรือ เผียว ในภาษาจีน เสียงเดิมเป็น ผัก พัก ในภาษาหนังสือ ทางแต้จิ๋วยังเรียกประทัดว่า ผักเตก ผัก หรือ เผ่า แปลว่าเผา ทำให้ไหม้ เตก แปลว่า ไม้ไผ่ อธิบายว่าก่อนรู้จักใช้กระดาษห้อดินปืน จีนสมัยโบราณใช้บรรจุดินปืนในไม้ไผ่ ข้าพระ/*41พุทธเจ้ายังสงสัยว่า เดิมจะเป็นคำเกิดจากเสียง และภายหลังแก้เสียงลากเข้าความให้แปลได้ แต่คำ ผักเตก คงไม่ใช่คำเดียวกับประทัด เพราะถ้าสืบมาจาก ผักเตก ก็จะมีเค้าให้เห็นเหลือตกค้างอยู่บ้างในไทยบางถิ่น แต่ไทยถิ่นต่าง ๆ ก็เรียก เผ่า อย่างภาษาจีน ในถิ่นอีศานเรียกประทัดว่า กะโพะ ซึ่งคงจะมาจากเสียงอีก ในภาษามอญไม่มีคำว่าประทัด ถ้าจะมีก็ต้องเป็น เผ่า ตามภาษาจีน ซึ่งเป็นเจ้าของประทัด
ในภาษามลายู ข้าพระพุทธเจ้าค้นพบในพจนานุกรมมลายู-อังกฤษเล่มหนึ่ง คำว่า ประทัด มลายูเรียก merchun และ petas คำหลังตรงกับประทัดในภาษาไทย พจนานุกรมอีกเล่มหนึ่งแปล petas ว่า น้ำที่ปุดเดือดเป็นฟองขึ้นมา และแปลว่าประทัดด้วย แต่ทำเครื่องหมายสงสัยไว้ว่า จะมาจากเสียงหรือว่ามาจาก petard ในภาษาอังกฤษ ในพจนานุกรมอีกเล่มหนึ่ง ซึ่งเป็นฉะบับเก่า ตีพิมพ์ไว้หลายสิบปีแล้ว ไม่มีคำว่า petas แต่มีคำ petus หรือ petfus แปลว่าสายฟ้า และเสียงฟ้าลั่น ฟ้าผ่า ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่า petus กับ petas จะเป็นคำเดียวกัน คำ petas ที่แปลว่า ประทัด คงเป็นความหมายรุ่นหลัง ขยายความเลื่อนออกไปจากเสียงฟ้าลั่นเอามาเป็นแนวเทียบใช้เรียกประทัด ซึ่งมีเสียงโด่งดังในลักษณะเดียวกัน และคงเป็นของใหม่ ไม่ใช่มีมาแต่เดิม ถ้าคำ petas เป็นคำเก่า ก็ควรจะมีอยู่ในภาษาชวา และมีคำแปลว่าประทัดไว้ในพจนานุกรมมลายู-อังกฤษเล่มเก่าด้วย และควรจะมีในภาษาเขมรและไทยพ้องกัน ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่มีโอกาศสอบสวนผู้ที่รู้จักภาษาถิ่นปักษ์ใต้ว่าประทัด ในคำเก่าทีเดียว
เรียกว่าอะไร ถ้าได้มาก็อาจทราบเรื่องได้แน่นอนขึ้น
ส่วนคำ petard ในภาษาฝรั่ง เห็นด้วยเกล้า ฯ ว่าจะไม่เกี่ยวข้องกับคำประทัด น่าจะเกิดเพราะตั้งคำด้วยเลียนเสียงมากกว่าอื่น เพราะคำที่ตั้งจากเสียงมักพ้องกันได้ในภาษาต่าง ๆ แม้จะเป็นภาษาอยู่กันคนละตระกูล เพราะตั้งมาจากเสียงอย่างเดียวกัน เช่น คำ murmur ในภาษา/*42อังกฤษแปลว่า พึมพำ กับคำว่ามะเมอ หรือ ละเมอ และเพ้อในภาษาไทย ถ้าเป็นชื่อนกชื่อสัตว์ต่าง ๆ ก็พ้องเสียงกันมาก อย่างนกกะเรียนนกเขียน Crane และเกราญจ ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบคำว่า ตุ๊กแก ในภาษาต่าง ๆ ปรากฏว่าตั้งตามเสียงตุ๊กแกร้องทั้งนั้น และเสียงร้องก็ฟังกันต่างๆ กัน เป็น อักแอ กับไก่ ตอกแต คัดโค้ เยกโก้ จักโก โตเกก เป็นต้น
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*43ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓ พฤษภาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๓๐ เมษายน ฉันได้รับแล้ว ข้อความในนั้นพูดถึงสิ่งละอันพรรค์ละน้อย แต่อ่านเพลินเต็มที เพราะได้รู้สิ่งที่ไม่รู้ขึ้นหลายอย่าง
พรม เปนอันเดียวกับ ผม รู้คำนี้พอใจหนัก ฉันเคยนึกงมมาแล้วว่า เหตุใดจึ่งเรียก พรม เอา พรหม มาคิดปรับเข้ากันไม่ได้ ที่แท้ไปได้กับผม คือว่าเปนของขน อันไม่เคยคิดไปถึง
เขี้ยว หมายถึงฟันทั้งหมดนั้นติดจะเลว สู้ที่เราหมายกันอยู่ไม่ได้ เราแยกไว้เปนสามอย่าง เขี้ยว หมายถึงฟันแหลม ฟัน หมายถึงฟันคมตัด กราม หมายถึงฟันบด ครบอย่างบริบูรณ์
ว่าย ในภาษาเรามีความหมายต่างกันกับ ลอย มากทีเดียว ว่าย เปนอาการทำให้เลื่อนไป ลอย จะเลื่อนหรือไม่เลื่อนก็ได้
แพ้ เปน ชะนะ นั้นแปลกมากทีเดียว
ประทัด เปนแน่ว่าจะต้องทำด้วยไม้ไผ่ก่อน แม้ในอายุฉันก็ได้เคยเห็นประทัดลม ทำบรรจุในหลอดไม้อ้อแทนห่อกระดาษ ท่านค้นได้คำมลายูว่า petas ถึงจะใหม่ก็ตรงกับคำไทยดีแล้ว เอาเปนแน่ได้ว่าไทยเอาคำมลายูมาใช้
สิ่งที่เรียกชื่อตามเสียงนั้นมีมากนัก มีทุกภาษา เปนสัตวมากกว่าอย่างอื่น ท่านเอาชื่อตุ๊กแกมาเรียงเปนกระบวนแห่ แต่ขาดชื่อที่ไม่ควร/*44ขาด คือ ตุ๊ดตู่ ได้ยินว่าชาวพายัพเขาเรียกอย่างนั้น คำกล่อมลูกของเราก็มีว่า อ้ายตุ๊ดตู่ อยู่ในรูกะบอกไม้
ฉันจะชวนท่านพิจารณาอีกทางหนึ่ง ชื่อนกซึ่งมีคำว่า กระ หรือ กะ นำ จะเปนหลงตัวสกดคำหน้ามาดอกกระมัง เมื่อศพแม่ฉันอยู่ที่บ้าน ถึงวันจันทร์ซึ่งเปนวันตาย ฉันมีเทศน์กัณฑ์หนึ่งเสมอไป ได้แส่นิมนต์พระที่ไม่เคยฟังท่านเทศน์มาให้เทศน์ ได้พบพระองค์หนึ่ง ท่านจะเปนชาวเมืองใดไม่ทราบ ท่านกล่าวคำที่มีตัวสกดออกเสียงตัวสกดด้วยทุกที จึ่งทำให้เกิดสงสัยขึ้นว่า เช่น นกกระจอก นกกระจิบ นกกระจาบ เหล่านี้ จะเปน นกจอก นกจิบ นกจาบ เท่านั้นกระมัง การหลงตัวสกดนี้เปนไปมาก ท่านคงเคยพบคำที่คนใช้ว่า พยนต์ ตัว พ ที่นำหน้านั้นเปนตัวสกดของคำ ภาพ ซึ่งอยู่หน้าคำ ยนต์ ต่างหาก แต่ออกเสียงว่า ภ่าพะยนต์ จึ่งพาให้หลงไป นี่เปนส่วนเล็กน้อย ที่พลาดมากถึงใช้ในชื่อขุนนางก็มี เช่น ณรงค์ ตัว ณ นั้นเปนตัวสกดของคำ รณ ซึ่งมักใช้นำหน้าเปน รณรงค์ อยู่ต่างหาก อีกพวกชื่อต้นไม้ซึ่งมีอักษร มะ นำ จะหลงมาจากตัวสกดส้ม เช่น ส้มขาม ไม่ใช่ ส้มมะขาม ดอกกระมัง อักษร มะ จะหลงมาได้อย่างหนึ่งก็ หมาก
<นริศ>
/*45กรมศิลปากร
วันที่ ๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓ เดือนนี้ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าเคยนึกฉงนถึงตุ๊ดตู่มานานว่าเป็นสัตว์ชะนิดไร ที่ตรัสว่าทรงได้ยินชาวพายัพเราเรียกตุ๊กแกว่าตุ๊ดตู่ กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าหายฉงนใจ เพราะว่าโดยเสียงและความหมายที่ตุ๊ดตู่อยู่ในรูกะบอกไม้ก็เข้ากันได้กับตุ๊กแก ข้าพระพุทธเจ้าลองเก็บคำที่เป็นสองพยางค์ อย่างคำว่า ตุ๊ดตู่ ก็มีพวกที่เป็นเสียงทำนองเดียวกันอยู่หลายคำ เช่น อุดอู้ คุดคู้ กุดกู่ ครูดครู่ คำในตัวสกดแม่อื่นก็มีพยางค์หลังเป็น แม่ ก กา หรือ เกย เช่น หรูบรู่ วุบวู่ บุบบู้ รุกรุย ปุกปุย ขยุกขยุย โทนโท่ โดนโด่ โปนโป ร่องรอย หยอกหยอย ตองตอย คำเหล่านี้แม้จะใช้ควบคู่แยกแปลตัวหลังมักไม่ได้ความ แต่ก็มีบางคำที่แยกใช้ได้เป็นภาษาทั้งสองคำ เช่น บุบบู้ และ โปนโป ร่องรอย เมื่อข้าพระพุทธเจ้าไปจังหวัดอุบลปีกลายนี้ ไปได้ยินชาวอุบลใช้คำว่า อยู่ ในความว่า หยุด กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าคิดเห็นว่า คำคู่ชนิดนี้ ที่แปลเอาความในคำหลังไม่ได้ ในบางคำอาจเป็นคำใช้อยู่ในภาษาอีกถิ่นหนึ่ง อย่างคำว่า หยุดอยู่ นี้เป็นตัวอย่าง ก็ผเอิญพบคำว่า หมี ในภาษาไทยใหญ่ แปลว่า ดำมืด ใกล้คำว่า ดำมิดหมี พบคำในภาษากวางตุ้ง เหม่ แปลว่า หาง ที่สุด ปลาย ก็มาใกล้คำว่า หมิ่นเหม่ และ เหม่นเหม่ (ใช้ในประกาศสงกรานต์ปีฉลู พ.ศ. ๒๔๐๘) ใน มหาชาติคำหลวง มีคำว่า ทางนี้ปัดไปเน่ง ความใกล้ไปในความว่า แน่ ซึ่งมีคำคู่ว่า เน่งแน่ เมื่อได้เค้าดังนี้ กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าคิดเลื่อนออกต่อไป ก็ได้ผลแปลก ๆ ออกไปอีก ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ /*46เป็นที่พึ่งในข้อคิดของข้าพระพุทธเจ้า ซึ่งจะกราบทูลต่อไป ด้วยอาจเป็นความคิดเห็นที่หมิ่นเหม่ก็ได้
ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจด้วยเกล้า ฯ ว่า คำเป็นสองพยางค์นี้ ในชั้นเดิมจะเป็นคำซ้ำเสียงเดียวกัน เช่น เสียงร้อง จีดจีด แต่การเปล่งเสียงซ้ำอย่างนี้จะไม่สะดวกในการออกเสียงเท่ากับออกเสียงว่า จีดจี เพราะอวัยวะที่ออกเสียงในปากกลับตัวไม่ทัน ถ้าพูดเร็ว ๆ เข้า เสียงตัวหลังก็ต้องแปรไป ในอาการที่จะผ่อนเสียงให้สะดวกเข้า ภาษาคงจะถือเอาคำสองเสียงนี้ มาใช้หมายความถึงสิ่งของที่มีลักษณะคล้ายคลึงกัน เช่น จีด และ จี จิ ใช้เป็นชื่อเสียงสัตว์ในจำพวกจิ้งหรีดขนาดเล็กสองชะนิด ว่า ตัวจีดและตัวจี เมื่อเป็นเช่นนี้ คำเช่น หลีกลี้ ขุกคุ้ย โป่งโป และคำอื่น ๆ ก็น่าจะมีกำเนิดมาจากคำเดียวกันก่อน แล้วแปลงเสียงให้เพี้ยนไปนิดๆ เพื่อใช้แก่สิ่งที่อยู่ในลักษณะคล้ายคลึงกัน
ถ้ายกเอาคำอย่าง ขุดตุ่ย ตุ๊กตุ่ย หลุดลุ่ย เป็นแนวเทียบ คำว่า ทุดถุย ก็ต้องเป็นคำเดียวกัน ถ้าแปลงเสียง ลุ่ย เป็นลอยได้ ถุย ก็เป็นถ่อยได้ เพราะ น้อย ในเสียงชาวปักษ์ใต้ยังเป็น นุ้ย ได้ เมื่อเอาคำว่า ลุย-ลอย ถุย-ถอย นุ้ย-น้อย ทั้งสามนี้ มาตั้งเป็นแนวเทียบ คำว่า จุ้ย-จ้อย ซึ่งใช้เป็นชื่อคนก็น่าจะเป็นคำเดียวกัน ข้าพระพุทธเจ้าได้ปรารภเรื่องนี้แก่ท่านผู้หนึ่ง ท่านผู้นั้นก็คิดว่า คำว่า นุด ที่ใช้เป็นชื่อคน และเขียนเป็น นุช ให้เข้ารูปบาลี ก็คงจะมาเข้าแนวเทียบ หลุด-ลุ่ย-ลอย เป็น นุด-นุ้ย-น้อย ได้ และคำว่า น้อง หนู ก็คงเป็นคำในพวกเดียวกัน เพราะ นุดหนู ก็มี ตุ๊ดตู่ เป็นแนวเทียบ น้องน้อย ก็มี ร่องรอย กองกอย เป็นแนวเทียบ ตลอดจนคำว่า นิดหน่อย นุด กับ นิด มีเสียงสระอยู่ในระดับเดียวกัน อย่าง จุกจิก กรุ่งกริ่ง ซุบซิบ นุ่มนิ่ม ฉะนั้น นุดนิด ก็เข้าแนวกันได้ ข้าพระพุทธเจ้ายังคิดนึกต่อไป ถึงคำว่า ด้อย ต้อย กับ น้อย ก็เป็นคำมีเสียงพยัญชนะอยู่ในวรรคเดียวกัน , เป็นเสียงเกิดที่ฟันด้วยกัน น่าจะเป็นคำที่มาจากแหล่งเดียวกัน ตามที่กราบทูลมานี้ เป็นความคิดเลื่อนลอยของ/*47ข้าพระพุทธเจ้า เมื่อนึกไปก็ย่อมเห็นไปเช่นนั้น ทั้งนี้แล้วแต่จะทรงพระเมตตาปรานี
ที่ทรงแนะให้ข้าพระพุทธเจ้าพิจารณาถึงคำที่มีคำว่า กระ หรือ กะ นำ พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้ ข้าพระพุทธเจ้าได้รับใส่เกล้า ฯ พิจารณาเห็นว่า คำที่มี กระ หรือ กะ นำนั้น น่าจะมีเหตุที่มาเป็นหลายสถาน และเกิดเพราะหลงตัวสกดไปดั่งที่ตรัสไว้ ในจำพวกคำเรียกชื่อนกตามที่ข้าพระพุทธเจ้าจดไว้ได้ก็มี
นก - จิบ จาบ จอก ทุง ทา ยาง เรียน สา
ในจำพวกผัก มี
ผัก -จับ เฉด โฉม ชาย พังโหม และ สัง
ในจำพวกลูก มี
ลูก - เดือก ดุม สุน (ในภาษาไทยโท้และไทยขาว และญวน เรียกอาวุธที่ขว้างไปได้ไกลว่า ซุง หรือ สุง)
กระเบือ ก็น่าจะมาจาก ครกเบือ แต่บางท่านว่า เสียงกร่อนไปจาก เข้าเบือ
ในคำที่มี มะ นำ ที่ทรงสันนิษฐานว่า จะมาจาก หมาก นั้น ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อแน่ว่าคงเป็นเช่นนั้น เพราะในหนังสือเก่า ที่ใช้เรียกผลไม้ว่า หมาก เช่น หมากขาม ก็ยังมี ในภาษาจีนเรียกต้นไม้ว่า หมัก ในเสียงกวางตุ้งและในสำนวนชาวกวางตุ้งนั้นเอง ถ้าเรียกชื่อผลไม้ ก็มักเติมคำ หมัก ไว้ข้างหน้า เช่น ลูกสาลี่ ก็เรียกว่า หมักลี่ (ผลสาลี่เนื้อเป็นทราย กวางตุ้งเรียกว่า ซาลี้ ซา แปลว่า ทราย) ในภาษาไทยขาว ถ้าออกชื่อลูกไม้ ก็เติมคำ หมาก ไว้ข้างหน้า แต่แปลกที่กินผลไม้ว่า กิน/*48หมาก ส่วนส้มมะขาม น่าจะมาจากส้มหมากขาม เพราะชื่อผลไม้อย่างอื่นที่ไม่ใช่ส้ม ก็ยังมีคำว่า มะ อยู่ เมื่อข้าพระพุทธเจ้าเดินทางไปภาคอีศาน คนใช้เก็บเม็ดมะกล่ำมาให้ข้าพระพุทธเจ้าดู บอกว่า แปลก ที่คนแถวนี้เรียกว่า หมากล่ำ ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกถึงเรื่องตัดตัวสกดผิด ที่หลง ก ในคำว่า หมาก แล้วเอาเข้าไปต่อเข้ากับ ล่ำ กลายเป็น กล่ำ ไป
ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ผลไม้ทีมีคำ มะ นำหน้าจะเป็นผลไม้ที่มีมาแต่เดิม คำ มะ จึงได้ติดมาด้วยเป็นชื่อผลไม้ ภายหลังน่าจะเลิกใช้หรือลืมคำแปลเดิมเสียแล้ว เพราะนำเอาคำว่า หมาก ไปใช้เรียกผลไม้ชะนิดหนึ่งที่คู่กับพลูโดยฉะเพาะ จะนำไปใช้เรียกผลไม้อื่นก็ขัดข้อง เมื่อได้ผลไม้ชะนิดอื่น ๆ เข้ามาใหม่ ก็เลิกใช้ มะ นำหน้า เช่น ผลเงาะ ชมพู่ ทุเรียน ละมุด แต่ในถิ่นพายัพซึ่งยังคงใช้ มะ เป็นชื่อผลไม้อยู่ ก็ยังเติมคำว่า บ่า ไว้หน้าชื่อผลไม้ชะนิดนี้อยู่ เช่นผลเงาะ ว่า บ่าเงาะ ชมพู่ ว่า บ่จมปู ทุเรียน ว่า ถั่วเลียน และ ละมุด ว่า บ่ามุด
ในเรื่องคำที่เติม กระ หรือ กะ ข้างหน้า นอกจากตัดตัวสกดในแม่กก ผิด ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ว่าฯ น่าจะมาอีกทางหนึ่ง คือ คำเช่น โตกตาก ถ้าออกเสียงว่า โตกะตาก เสียงจะคอนกัน ไม่สะดวกในการออกเสียง จึงต้องเติมกะ เข้าข้างหน้าอีกเสียงหนึ่งให้ถ่วงเท่ากัน เป็น กะโตก กะตาก ขึ้น เป็นทำนองเดียวกับ สะกิด สะเกา ขะโมยขะโจร ตะหมูกตะปาก ทะแกล้วทหาร ซึ่งเติมในคำหลัง ข้าพระพุทธเจ้าเคยได้ฟังคำท่องคำว่า พระสูตร พระวินัย เป็น พระวิสูตร พระวินัย โดยประสงค์ที่จะถ่วงเสียงที่เปล่งออกมาให้เท่ากัน เพื่อความสะดวกในการออกเสียงและให้ฟังเพราะ ไม่ขัดหู เมื่อมีการเติม กะ ขึ้นได้ในคำที่เป็นแม่ กก ก็เกิดเป็นโรคติดต่อมาถึงคำในแม่อื่น เช่น กะตุ้งกะติ้ง กะดำกะด่าง ซึ่ง/*49เกิดเพราะเข้าใจผิดในแนวเทียบ เช่น เขียน จำนง ชีวิต นิมิต อนุญาต สันโดษ เป็น จำนงค์ ชีวิตร์ นิมิตร์ อนุญาติ สันโดด โดยอาศัย อนงค์ จิตร์ มิตร ญาติ และ โดด เป็นแนวเทียบ หรือเขียน บิณฑบาต เป็น บิณฑบาตร์ โดยอาศัยแนวเทียบผิด เพราะสำคัญว่าเกี่ยวข้องกับบาตร์
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*50ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๒ พฤษภาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๕ พฤษภาคม ได้รับแล้ว สนุกดี เต่เลเพลาดพาดหนัก จนไม่รู้ที่จะจับอะไรเปนข้อตอบแก่ท่านได้
อันคำพูดนั้นย่อมเปนไปไม่มีประมาณ เห็นจะเหลือล้นพ้นกำลังที่จะวินิจฉัยไปหมดได้ จะต้องคิดตัดสินเปนคำ ๆ ไปเท่าที่คิดได้ บัดนี้จะพูดเลเพลาดพาดไปเหมือนท่านบ้าง
พวกคำคู่ อุดอู้ คุดคู้ นั้นดูดีที่เปนคำใช้เอาความได้ทั้งสองคำ เอามาหนุนกันเข้าให้ความแรงขึ้น ดูเปนว่าได้คิดปรับ
ถัดไปก็มีพวกคำพูดพุ่งว่า กวาดกว้อย ชานอ้อยชานแอ้ย นี่เหลวทีเดียว คำพูดชะนิดนี้แล้วแต่มันจะหลุดออกมา ไม่ได้คิดปรับ
พวกคำคู่ที่เติมอักษรมากขึ้น เช่น ขะโมยขะโจร ตะหมูกตะปาก นั้นชอบกล เอาคำที่ใกล้กันเข้าควบกัน แล้วซ้ำเติมอักษรเข้าให้เท่ากันด้วย แต่ กะโตกกะตาก เปนคำเอาอย่างเสียงไก่ร้องเมื่อมันไข่มาใช้ ไม่ได้ตกแต่งอะไร นับไม่ได้ว่าอยู่ในพวกนี้ เว้นแต่จะเปนตัวอย่างนำไปเท่านั้น
คำคู่ที่เราไม่เข้าใจแล้วมาเข้าใจขึ้นทีหลัง เปนด้วยต่างภาษานั้นถูกทีเดียว เช่น ตากแตดตากนาย แต่แรกก็ไม่เข้าใจคำท้าย จนพระพรหมมุนีท่านบอกให้ว่า นาย นั้น ชาวอุบลเขาว่า น้ำค้าง จึงเข้าใจความ เหมือนท่านรู้คำ หมี และ เหม่ มาก็ทำให้เข้าใจความได้ขึ้น ดำมิดหมี ดำปิ๊ดปี๋ ดำปี๋ ดำบื้อ เห็นจะเปนคำเดียวกันนั้นเอง ตัว ม เลื่อนเปน ป ถ้าแดงก็เปน แดงแจ๊ด แดงแจ๋ เห็นจะมาแต่ จ้า
/*51คำ อยู่ ซึ่งท่านได้ยินมาจากอุบล เขาใช้ในที่ว่า หยุด จะเหมือนกันกับ  อยู่มือ อยู่ในถ้อยคำ ซึ่งเราใช้กันกระมัง อันภาษานั้นชอบกลมาก พระยาศรีธรรมราชบอกว่า ชาวปักษ์ใต้เขาเรียกงัวร้องว่างัวขัน ฉันก็เห็นไม่ขัดข้อง ไก่ขันนกเขาขันได้ ทำไมงัวจะขันบ้างไม่ได้ ฉันไปเที่ยวเมืองภูเกตได้ยินเขาเล่าเรื่องพระยามนตรีสุริยวงษ์ (ชื่น) เมื่อออกไปเปนข้าหลวงกันฮาๆ แต่ล้วนเปนเรื่องเข้าใจผิดในภาษาทั้งนั้น เช่น เรื่องหนึ่งพระยามนตรีจะแกงไก่ สั่งนายศรีแก้วซึ่งกรมการเขาส่งมาให้ประจำรับใช้ว่าศรีแก้วไปหามะพร้าวมาใบไป๊ ผม นายศรีแก้วรับ แล้ววิ่งหายไปครูหนึ่ง ไปลากเอาทางมะพร้าวมาให้พระยามนตรี นี่เปนโทษที่พูดว่าใบ จึ่งได้ใบมะพร้าว ภาษาเขาใช้ว่าหน่วยจึ่งจะได้ลูก
เน่ง มีใช้ในโคลงฉันท์อยู่มาก ครูบอกว่านิ่ง ฉันก็เห็นถูก เอา อิ เป็น เอ ง่าย ๆ เท่านั้นเอง
น้อย จ้อย นุ้ย (จุ้ย ?) นิด จิ๊ด หีด อี๊ด เอียด หมายความว่าเล็กทั้งนั้น แต่ที่จริงคำว่าน้อยนั้น เฉียดเลื่อนมาแล้ว ใหญ่ คู่กับ เล็ก น้อย คู่กับ มาก น้อยเปนเล็ก มากก็เปนใหญ่
คำเหล่านี้ลางคำยังขยายออกไปอีกเช่น กะจ้อยร่อย กะจีริด กระจิ เปนคำมลายูว่าเล็กเหมือนกัน ริด มาแต่ไหนก็ไม่ทราบ เข้าใจว่าคำนี้เองพาให้เกิดคำ กะจ้อยร่อย ขึ้น
ด้อย ต้อย ไม่ขัดข้องเลยที่จะเปน น้อย คำว่า ใด ไหน ไร นี้ ก็เปนคำเดียวกัน หากเสียงไหนพูดไม่ได้ก็ต้องเปลี่ยนไปเท่านั้น เช่นจีนพูดว่า เดือนหงาย ไม่ได้ ก็ต้องพูดว่า เลือนหงาย แม้ในภาษาจีนเองพูดได้ทั้งสองอย่างก็พูดสับสนกัน เช่น ไหหนำ ไหหลำ หรือ นิ้ม (บ่าไม้) พูดว่าลิ้ม ก็มี ก็เหมือนกับคำ ใด ไหน ไร ของเรานี่เอง
เรื่องไม้เอกโท สมเด็จกรมพระยาวชิรญาณท่านทรงพระดำริว่าเปนเครื่องทำให้ลำบากขึ้น ด้วยเสด็จไปปักษ์ใต้มีใครต่อใครมาเฝ้า ทรงสังเกต/*52เขาพูดเพี้ยนเปนเสียงอื่นไปทั้งนั้น แต่เมื่อเขาเขียนหนังสือมาถวายก็ถูกหมด ทรงสงสัยครัสถามเขาว่า เขาสังเกตอะไรจึ่งเขียนหนังสือถูก เขาทูลว่าจำเท่านั้นเอง ว่าคำไรชาวบางกอกเคยใช้ไม้อะไร จึงเข้าพระทัยได้ว่า ไม้เอกโทนั้นเปนของใช้สำหรับบางกอกเท่านั้นเอง แคบที่สุด ไม่เปนประโยชน์ไปทั่วพระราชอาณาเขตต์ ฉันมาคิดดูก็เห็นมีคำซึ่งแม้ชาวบางกอกเองก็โกยเอามาใช้ซ้ำกันมากมาย เช่น น้อย หน่อย น่อย นี้ นี่ นั้น นั่น โน้น โน่น ฯลฯ ที่จริงมันเปน accent เท่านั้นเอง แต่จะไม่ใช้ก็ไม่ได้ ทำให้เกิดเข้าใจผิด เช่น นิทานเล่ากันถึงพวกเงี้ยวเขียน ทีนี มีนำ ตั้งใจจะบอกว่า ที่นี่มีน้ำ แต่คนอ่านตีความไปเสียว่า ที่นี่หมีหนำ เลยวิ่งหนีไปเสีย แม้ระหายน้ำก็ไม่ได้กินน้ำ
เครื่องหมายของเราแต่ก่อนใช้น้อย ทีหลังก็ถ้วนถี่ ใช้มากขึ้นทุกที เช่น ไม้ไต่คู้เปนต้น แต่ก่อนก็ไม่สู้ได้ใช้ เดี๋ยวนี้ใช้จนขาดไม่ได้ ติกันว่าเขียนผิด แต่ก็เปล่า ๆ คำอันต้องที่ใช้ เช่น เงิน ก็ไม่เห็นมีใครใช้ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ท่านอึดอัดใจ ตั้งปัญหาถามฉันว่าคำใคควรใช้ไม้ไต้คู้และไม่ควรใช้ ฉันพยากรณ์ถวายท่านว่า คำใดซึ่งใช้ทั้งสั้นยาวมีความหมายต่างกัน เช่น เอ็น เอน นั้นจำต้องใช้ไม้ไต่คู้ ถ้าไม่ใช่คำเช่นนั้น เช่น เห็น เปนต้น ไม่จำต้องใช้ไม่ไต่คู้ เพราะคำ เหน ไม่มีที่ใช้ ท่านเห็นชอบด้วย
พูดถึงไม้ไต่คู้ ก็นึกขึ้นมาได้ ที่เราใช้วิสัญชนีเปนสระอะนั้นไม่ถูกอย่างยิ่ง เขมรเขาใช้ไม้ไต่คู้เช่น ระเบียบ เขียน ร็เบียบ ดูก็เข้าทีอยู่ เห็นจะเปนคิดขึ้นใหม่
ขอบใจท่านที่บอกคำ หมาก ให้ทราบว่าแท้จริงความหมายว่าอะไร แต่ก่อนเข้าใจเลื่อนเตมที ฉันเห็นด้วยท่านเปนมั่นคงแล้ว ว่าลูกไม้ซึ่งมีคำ มะ นำนั้นมาแต่ หมาก เที่ยงแท้
ต่อไปนี้จะแจ้งรายงานให้ท่านทราบ เมื่อวันที่ ๓ พระเจนจีนอักษรมาหา ได้ถามถึงปะทัด ก็ได้ความสมกับที่ท่านบอก ว่าคำเก่าเรียก ผักเต้ก /*53หรือ ผ่าวเต้ก เต้ก ว่าไม้ไผ่ ทำด้วยไม้ไผ่ ผัด หรือ ผ่าว มาแต่เสียงแตกทีหลังถ่ายทอดมาเปนปืนใหญ่ จีนก็เรียกปืนใหญ่ว่าผ่าว ได้ถามว่าปะทัดนั้นควรจุดในกาลใด ได้คำตอบว่ามีหนังสือแต่งไว้ ว่าขึ้นปีใหม่แล้วให้ปิดกระดาษใหม่ที่หน้าเรือนและให้จุดปะทัด ถามว่าจุดเพื่ออะไร ได้คำตอบว่าเพื่อไล่ผี อันนี้ก็มาเข้าเรื่องพิธีตรุสของเรา ชอบกลหนักหนา และได้ถามว่าการศพใช้ปะทัดหรือเปล่า ได้ตอบว่าไม่ใช้เลย
นึกคำ ชะนะ เปน แพ้ ได้คำหนึ่ง คือ อปราชัย คนโดยมากเข้าใจว่าแพ้ แต่ที่แท้ชนะ คำนี้เห็นเหตุได้ว่าคำ ปราชัย นำไปให้เข้าใจผิด
<นริศ>
/*54กรมศิลปากร
วันที่ ๑๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๒ เดือนนี้ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
เรื่องคำคู่ ที่ทรงสันนิษฐานว่า คำคู่ชนิด อุดอู้ น่าเป็นว่าได้คิดปรับ ส่วนคำคู่ชนิด กวาดกว้อย จะเป็นคำที่หลุดออกมาไม่ได้คิดปรับ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยในกระแสพระดำริ ในชั้นเดิมคำคู่เหล่านี้ จะเป็นคำที่หลุดออกมา ตามความถนัดของอวัยวะที่ออกเสียงในปากจะเคลื่อนไปได้สะดวกที่สุด เข้าในหลักของฝรั่ง ที่ว่า ตามแนวที่มีต้านทานน้อยที่สุด (follow the line of least resistance) ดีกว่าฝืนออกเสียงซ้ำ เพราะฉะนั้น คำคู่ในภาษาไทยจึงมีหลายรูป แล้วคำคู่เหล่านี้ ต่างถิ่นก็เลือกเอาไปใช้แต่ตัวใดตัวหนึ่ง ให้เป็นคำในภาษาขึ้น คำคู่จึงมีที่ใช้ได้ในภาษาทั้งสองคำก็มี เช่น อุดอู้ ใช้ได้แต่คำเดียวก็มี เช่น หมิ่นเหม่ แต่ในอีกภาษาใช้กลับนำเอาคำที่ไม่เป็นภาษานี้ไปใช้ในภาษาของตนก็มี บางคำเมื่อแยกออกแล้วก็ใช้เป็นคำในภาษาไม่ได้ก็มี เช่น แปดแป๋ (ซึ่งน่าจะเป็นคำเดียวกับ แบนแบ) แต่คำที่ว่าแปลไม่ได้หรือเป็นคำที่ไม่มีที่ใช้ในภาษาอย่างในพวกหลังนี้ อาจไปมีใช้อยู่ในภาษาถิ่นอื่นก็ได้
ข้าพระพุทธเจ้าลองนึกถึงวิธีออกเสียงคำคู่ ก็ปรากฏว่ามีหลายวิธี คือ
(๑) แปลงเสียงตัวหลังเป็น แม่ ก กา หรือ เกย โดยคงเสียงสระและพยัญชนะไว้ เช่น อุดอู้
(๒) แปลงเสียงสระตัวหลัง ให้เป็นสระที่อยู่ใกล้กัน เช่น เงินแงน หรือ เงินงิน หรือ เงินงัน
/*55(๓) แปลงเสียงพยัญชนะตัวหลังซึ่งเป็นตัวสกด ให้เป็นเสียงพยัญชนะนาสิกในวรรคเดียวกัน เช่น แจกแจง ดาดดาน รวบรวม
(๔) แปลงเสียงเหมือนในพวก ๓ แต่ใช้พยัญชนะนาสิกผิดวรรค เช่น ยอกย้อน เปิดเปิง ขับขัน
(๕) แปลงเสียงสระตัวหลังให้ยาว เช่น ทนทาน ลนลาน บางทีก็แปลงเสียงพยัญชนะซึ่งเป็นตัวสกดด้วย เช่น กั้นกาง ฟันฟาง ดักดาน
(๖) แปลงเสียงสระตัวหลังให้เป็นสระอา ซึ่งเป็นสระตัวตั้ง เช่น งุ่มง่าม ซุ่มซ่าม
(๗) แปลงเสียงสระในคำต้น ซึ่งเป็นสระหลัง คือ ออ โอ อู ให้เป็นสระหน้า อยู่ในระดับเดียวกัน คือ แอ เอ อู เช่น อ้อแอ้ โอ้เอ้ อู้อี้ ก้าวก่าย มัวเมา
(๘) หาคำที่มีความเดียว เช่น ใหญ่โต หรือเป็นคำอยู่ในพวกเดียวกัน เช่น เสื้อแสง (ซึ่งน่าจะ เป็นคำเดียวกับ เซี้ยง ในภาษาจีน แปลว่า กางเกง และมักใช้เข้าคู่กับ อี่ แปลว่า เสื้อ เป็น อี่เซี้ยง แปลว่า เสื้อผ้า หรือ เสื้อกางเกง และคงจะเป็นคำเดียวกับ ส่ง หรือ ซง ที่แปลว่ากางเกงในภาษาไทยภาคอีศาน) หรือใช้คำอื่นเข้าแซกกลาง เช่น กินน้ำกินท่า ข้ามน้ำข้ามท่า (ท่า ในภาษาไทย โดยมากแปลว่า แม่น้ำ ท่าสบ ในภาษาไทยที่แปลว่า ปากน้ำ หรือที่น้ำมารวมกัน ก็น่าจะเป็นคำเดียวกัน) บางทีซ้อนสองคู่ ซึ่งน่าจะเป็นความเดียวกัน เช่น เกี่ยวดองหนองยุ่ง กินอยู่พูวาย เก็บหอมรอมริบ
ข้าพระพุทธเจ้านึกหารูปคำคู่ได้เท่าที่กราบทูลมานี้ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คำเหล่านี้เมื่อครั้งยังไม่มีหนังสือกำหนดเสียงในคำให้ตายตัว ต่างถิ่นก็คงออกเสียงเพี้ยนไปต่าง ๆ แต่การเพี้ยนนั้น คงไม่ออกจากเขตต์ของเสียงที่มีฐานกรณ์อยู่ใกล้กัน ครั้นเมื่อมาพบปะกันอาจฟังไม่ชัด เพราะต่าง/*56ถิ่น ก็เลยพูดเสียทั้งสองคำ เพื่อตัดปัญหาในความหมาย ข้าพระพุทธเจ้าได้พิจารณาดูคำในภาษาจีน แม้เป็นชาวเดียวกันพูดเสียงก็เพี้ยนไปได้ต่าง ๆ แล้วแต่เป็นชาวตำบลไหน เพราะหนังสือจีนไม่มีพยัญชนะและสระประกอบคำให้เสียงอยู่ที่ เช่น เงิน ในภาษาชาวกวางตุ้ง พูดว่า หงั่น แหง่น เหง่น เหงิ่น ก็ได้ ในภาษาชาวแต้จิ๋วเป็น งึ้น ทางหลวงพระบางและเหนือๆ ขึ้นไปเป็น งึน เพราะฉะนั้นคำว่า เงินแงน เงินงัน ต่างถิ่นต่างภาษาอาจเลือกเอาไปใช้ก็ได้ ดูเหมือนในหนังสือ อนันตวิภาค ให้ศัพท์งัน หรือ แงน ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าจำไม่ได้ถนัดว่าแปลว่ เงิน
คำ ปิ๊ดปี๋ และ แดงแจ๊ด แดงแจ๋ ทรงเห็นว่าจะเป็นคำเดียวกับ ดำมิดหมี และ แดงจ้า ข้าพระพุทธเจ้าดีใจมาก เพราะข้าพระพุทธเจ้าเคยคิดมาแล้ว แต่คิดไม่ออก หาได้นึกเฉลียวถึงคำ มิดหมี และ จ้า นี้ไม่ ยังมีคำที่ประกอบกับสีอยู่อีก ๓ คำ คือ ขาวจ๊วก เหลืองอ๋อย และ เขียวอี๋ ในคำ จ๊วก ข้าพระพุทธเจ้าพบในภาษาไทยขาว อ่านว่า ซวก แปลว่า นัก ใช้ประกอบคำว่า ขาว หรือ สว่าง เช่น ขาวซวก ว่า ขาวนัก รุ่งซวก ว่า สว่างนัก ไทยทางอีศานและทางชลบุรี ใช้ จั๊วะ แทน จ๊วก ส่วน อ๋อย ทางอีศานมี เหลืองห่อย แต่แปลว่า เหลืองอ่อน ความตรงกันข้าม ส่วน อี๋ สอบไม่พบ
คำ อยู่ ที่ชาวอุบลใช้ในที่ว่า หยุด ทรงเห็นว่าจะเหมือนกันกับ อยู่มือ อยู่ในถ้อยคำ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริว่าคงจะเป็นเช่นนั้น ข้าพระพุทธเจ้ายินดีที่ได้ความคิดขึ้นอย่างหนึ่งว่า คำซึ่งนำเอามาใช้เลือนออกไปจากความเดิม เพราะความเดิมใช้คำอื่นแทนเสียแล้ว แต่ก็ยังเหลือเค้าให้เห็นความเดิมอยู่ในคำพูดบางคำที่ตกค้างอยู่ เช่น อยู่ ดั่งตัวอย่างที่ประทานมานี้ เป็นคำจำพวกที่มีความหมายเดิมตกค้างเหลือต่อมา ในจำพวก ขนหัว ท่าสบ ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานกราบทูลเลยไปถึงคำว่า อยู่ อย่า อยาก อย่าง ซึ่งใช้ อ นำ หาได้ใช้ ห นำหน้าไม่ เห็นด้วยเกล้า ฯ ว่าคนโบราณท่านรู้จักเรื่องเสียงของคำเก่งมาก เพราะฐาน/*57กรณ์ของ ย และ อ อยู่ใกล้กันมาก อาจเพี้ยนเสียงกันได้ ยิ่งในภาษาจีนด้วยแล้ว ถ้าชาวกวางตุ้งเป็นเสียง ย แต้จิ๋วก็เป็นเสียง อ ไป เช่น ในสี่คำข้างต้นนี้ ของจีนก็มี อยาก ในชาวกวางตุ้งว่า หยก แปลว่า ต้องการ แต้จิ๋วเป็น อ่าย ไป หรือคำว่า ยา กวางตุ้งว่า หยุก แต้จิ๋วเป็น เอี๊ยะ ตกมาเป็นคำคู่ในภาษาไทยว่า หยูกยา กับคำ นกเหยี่ยว กวางตุ้งว่า หยิ่ว แต้จิ๋ว ว่า อิ้ว ตกมาถึงไทยเป็น อิเหยี่ยว คือเสียง อย กล้ำหนักเข้าก็กลายเป็น อีเหยี่ยว ไป
ข้าพระพุทธเจ้าอ่านลายพระหัตถ์ ตอนที่ตรัสเล่าเรื่องเข้าใจผิดในภาษา รู้สึกขบขันอดกลั้นหัวเราะไว้ไม่ได้ เมื่อเร็วๆ นี้ ชาวกรุงเทพ ฯ คนหนึ่ง ขึ้นไปรับราชการเป็นครูอยู่ที่จังหวัดอุดร กลับมากรุงเทพ ฯ แวะมาหาข้าพระพุทธเจ้า มาเล่าให้ฟังว่า ภาษาของชาวพื้นเมืองมีอยู่หลายคำ ซึ่งเมื่อไปอยู่ใหม่ๆ ทำให้เข้าใจผิดไปหลายครั้ง เช่น เด็กคนหนึ่งมีจดหมายมาบอกว่า ทำจดหมายเสียแล้ว ซึ่งที่ถูกหมายความว่า ทำจดหมายหาย ดังนี้ กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงคำคู่ว่า เสียหาย แต่เมื่อแยกคำก็ใช้เป็นคนละอย่าง เมื่อนำมาเข้าคู่ก็เป็นอีกความหนึ่ง ครูคนนั้นเล่าให้ฟังต่อไปว่า ชาวพื้นเมืองที่นั้น ในเวลานี้ ใช้ภาษาไทยกรุงเทพ ฯ เสียโดยมาก ต่อพูดกันเองจึงจะใช้คำของพื้นเมือง ข้าพระพุทธเจ้านึกเสียดายมาก ที่ไม่มีใครสำรวจภาษาถิ่นเหล่านี้ไว้ เพราะต่อไปไม่ช้าก็คงสูญ จะเป็นความลำบากแก่การค้นคว้าเรื่องภาษาไทยในรุ่นหลังไม่น้อย
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายคำไทยที่ใช้กันอยู่ทางพายัพและอีศาน ซึ่งมีความแผกออกไปจากที่เข้าใจกันในกรุงเทพ ฯ คือ
ถ่ายเสื้อ – เปลี่ยนเสื้อ
ไข้หลวง – ไข้ใหญ่
มันแกว – มันเทศ
บาด – แผล
เสียตัว – ตาย
คนคืน – คนเก่า
นุ่งเสื้อ – ใส่เสื้อ
ครัว – ของ (เช่นขายครัว-ขายของ ค่าครัว - ราคาของ)
เสาะครัว – หาของ
/*58ลูกอ่อน – เด็ก (ไทยย้อย เสียงกร่อน เป็น ละอ่อน กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงคำว่า หล่อน ซึ่งสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานไว้ในหนังสือวรรณคดคีสมาคม)
แมว – กระต่ายขูดมะพร้าว
เต่า – กบไสไม้ (สองคำนี้ใช้แต่พายัพ)
ปากเป็น – ช่างพูด
หุงเนื้อ – ต้มเนื้อ
งัวขัน ของชาวปักษ์ใต้แปลกมาก ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นในภาษาไทยถิ่นอื่น ก็พบแต่ ไก่ขัน อย่างเดียว
คำว่า กะจ้อยร่อยกะจิริด ร่อย กับ ริด มาจากไหน ไม่ทราบเกล้าฯ แต่ถ้าเทียบ ร่อย กับ น้อย ริด กับ นิด ดูก็แปลกที่เสียงสระมาพ้องกัน ถ้าจะปรับ ร กับ น ก็มีแนวเทียบ เช่น นัด (นาทาเน้น) - รีด (กวางตุ้ง นีด-ว่า รีด) นุงนัง-รุงรัง ชาวพายัพเรียกตำรวจว่า ตำหนวด ถ้าว่าตามแนวเทียบนี้ ร่อย กับ น้อย ริด กับ นิด ก็ไปกันได้
เรื่องไม้เอกโท ข้าพระพุทธเจ้าเคยแปลกใจที่เจ้าหน้าที่ในหอพระสมุดที่เป็นเชื้อชาวอีศาน อ่านหนังสือตัวไทยเหนือแปลงเป็นเสียงไทยใต้ได้คล่องแคล่ว ครั้นข้าพระพุทธเจ้าจับอ่านดูบ้างก็ติดกุกกัก ต้องนึกหาความหมายในบางคำอยู่นาน ข้าพระพุทธเจ้าคิดเห็นว่า ในหนังสือที่ไม่มีเอกโทเช่นนี้ การใช้คำคู่มีประโยชน์มาก เพราะอาจเดาความถูก เช่น ทีนีมีนำ ถ้าเติมคำว่า มีทา เข้าด้วย ความก็คงไม่ไปทาง หมี ข้าพระพุทธเจ้าเคยจดเรื่องระดับเสียงเอกโท ก็ได้เค้าเป็นราง ๆ ว่า ระดับเสียงของคำนั้น เวลาพูดเห็นจะอยู่ที่แล้วแต่ถิ่นไหน เช่น ระดับเสียงชาวอีศาน ถ้าอักษรต่ำ ไม้เอก เช่น ค่า ก็เป็น ข่า ถ้าเสียงไม้โท เช่น ค้า ก็เป็น ค่า เสียงอักษรสูงไม้โท เช่น เสื้อ ก็เป็น เสื่อ ดังนี้เองจึงต้องเติมเป็นคำคู่ว่า เสื่อสาด เสื้อแสง เสือสาง ข้าพระพุทธเจ้าไม่มีโอกาศสอบสวนเรื่องระดับเสียงได้ตลอด เพราะต้องฟังเสียงเขาพูด มากกว่าจะตรวจดูในหนังสือ แต่ข้าพระ/*59พุทธเจ้าเห็นว่าเป็นธรรมดาของภาษา ถ้าผู้ที่ใช้พูดอยู่ในถิ่นที่เป็นพระนครหลวง ซึ่งเป็นสูญกลางแห่งความเจริญของชาติ ภาษาของถิ่นอื่นก็ต้องเดินตาม ในที่สุดเสียงของภาษาถิ่นต่าง ๆ ก็กลายมาเป็นเสียงของถิ่นเมืองหลวงหมด ถ้าประสงค์จะให้พูดเหมือนกัน ก็ต้องกำหนดเสียงให้แน่นอน ข้าพระพุทธเจ้าได้ดูหนังสือแบบสอนอ่านของชาวเวียงจันท์ ซึ่งพิมพ์ขึ้นใช้ในไม่สู้ช้านัก ก็ใช้เครื่องหมายบอกระดับเสียงเอกโท เอาตามแบบกรุงเทพฯ หมด ข้าพระพุทธเจ้าคิดเห็นดังนี้ การจะถูกผิดอย่างไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะ โปรดเกล้าฯ
เรื่องไม้ไต่คู้ และ เรื่องใช้วิสัญชนี ข้าพระพุทธเจ้าเห็นเป็นมั่นเหมาะดั่งกระแสพระดำริ การที่มากำหนดขึ้นใหม่ คือให้เดิมไม้ไต่ตู้ลงทุกคำ (เว้นแต่คำมาจากสํสกฤตและบาลี) แม้คำนั้นจะเติมไม้ไต่คู้หรือไม่ก็ไม่เปลี่ยนความ เป็นการเสียเวลาและยุ่งยาก เพราะจะต้องคอยระวังว่า คำนั้นเป็นคำไทยหรือเป็นภาษาบาลี ถ้าเป็นผู้ไม่มีความรู้ในเรื่องเหล่านี้ ก็ทำความลำบากให้อยู่ ในเรื่องใช้วิสัญชนีก็ทำนองเดียวกัน นอกจากทำความยุ่งยากให้อ่านผิดเสียงที่ควรออก ยังจะต้องระวังดูว่าเป็นคำไทยหรือไม่ใช่คำไทย ต่อเมื่อคำไทยจึงจะใช้วิสัญชนี ครั้นถึงคำว่า พงัน ก็ไปเติมวิสัญชนีเป็น พะงัน ครั้นสอบถามว่าถ้าเป็นไทย ใครจะแปลว่าอะไร ผู้เขียนก็บอกว่าไม่ทราบ ตกว่าเสียงคล้ายไทยก็ใช้วิสัญชนีไปหมด เว้นไว้แต่ที่ทราบแล้วว่าไม่ใช่ไทย เช่น พนม จึงไม่ใช้วิสัญชนี ถ้าไม่ทราบก็ถือเอาเป็นภาษาไทยหมด ดูออกจะวางกำหนดง่ายไปสักหน่อย ลำบากแก่ผู้ใช้ แต่ผู้ที่เป็นฝ่ายเห็นชอบ กลับเห็นเป็นความสะดวกไป เป็นเรื่องต่างความคิด พระพุทธเจ้าเห็นว่า เรื่องใช้ไม้ไต่คู้และวิสัญชนีตามวิธีที่ใช้อยูในเวลานี้ เป็นต้นเหตุแห่งการกลายเสียงในภาษาได้ส่วนหนึ่ง ซึ่งจะเห็นกันได้ก็ต่อเมื่อนานวันตั้งร้อยปีขึ้นไป เป็นลักษณะ ที่ในตำรานิรุกติศาสตร์/*60ของฝรั่ง เรียกว่าปรับเสียงให้เข้าแนวเทียบเสมอกันหมด (Analogical levelling)
ข้าพระพุทธเจ้า ได้จดคำ อปราชัย ตามที่ประทานมานี้ไว้ในคำที่กลับความหมายแล้ว คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คำนี้อาจจะมีเหตุมาจากคำ อับปราชัยก่อน แล้วเสียงจึงกลายเป็น อปราชัย ตามรูปภาษาบาลี แต่ความหมายเดิมที่ว่า แพ้ ยังคงอยู่ ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบประโยคคำในภาษาไทยพายัพหรืออีศาน (ข้าพระพุทธเจ้าจำไม่ได้แน่) ซึ่งมีลักษณะที่อาจทำให้ความกลับกันได้ (เป็นทำนองคำปากตลาดในกรุงเทพ ฯ ที่พูดถึงเรื่องหนี้สินว่า ฉันติดท่าน ซึ่งหมายความว่าผู้พูดเป็นเจ้าหนี้ ถ้าไปบ้านนอกก็กลับกันตรงข้าม คือ หมายความว่าผู้พูดเป็นลูกหนี้) ข้าพระพุทธเจ้านึกประโยคคำที่กราบทูลนี้เท่าไรก็นึกค้นหาอีกไม่พบ ซึ่งถ้าได้มาหลายๆ ตัวอย่าง ก็จะเป็นทางให้สันนิษฐานในเรื่องความกลับกันได้บ้าง
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานรับพระเมตตา เพื่อทราบเกล้า ฯ ว่า
อินทรพรหม ที่มีในกระบวนแห่ของหลวง หมายถึง พระอินทร และ พระพรหม หรือว่า หมายความถึงอื่น จึงไม่มีคำว่า พระ นำหน้า อินทรพรหม ถ้าเป็นพระอินทรและพระพรหม ในส่วนพระพรหม จะมีกี่องค์ก็พอฟังได้ แต่พระอินทร ทำไมจึงมีมากองค์ด้วย การแต่งตัวของอินทรพรหม ข้าพระพุทธเจ้าจำไม่ได้ แต่เดาว่า บางทีพวกอินทรจะเป็นพวกแต่งตัวเขียว และพวกพรหมสีแดง ดั่งที่ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็น แต่ไม่ได้สังเกตกำหนดจำเอาไว้
ในบริเวณเมรุตรงคดล้อม มีที่พระนั่งสวดเป็นแห่ง ๆ เรียกกันว่า ช่าง แต่ที่เขียนเป็น ซั่ง ก็มี ขอประทานทราบเกล้า ฯ ว่า เสียงไหนเป็นถูก และหมายความว่าอะไรแน่ ดูลักษณะ ช่าง หรือ ซั่ง มีอยู่ตรงมุม/*61คด กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึง ซัง ในตาดวด อยู่ที่มุมเหมือนกัน บางทีจะเป็นคำเกี่ยวข้องกันอยู่บ้างก็ไม่ทราบเกล้า ฯ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*62กรมศิลปากร
วันที่ ๑๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ตามที่โปรดประทานเรื่องจีนจุดประทัดในวันขึ้นปีใหม่ เพื่อเป็นการขับไล่ผี ว่าคล้ายคลึงกับการยิงปืนในพิธีตรุษนั้น ข้าพระพุทธเจ้าอ่านพบในหนังสือ Frazer’s Golden Bough ตอนที่ว่าด้วยการขับไล่เสนียดจัญไร (Expulsion of Evils) ว่า การขับไล่โรคภัยไข้เจ็บและเหตุร้ายต่าง ๆ ให้ไปเสีย ย่อมเป็นวิธีที่มีมาแต่สมัยดึกดำบรรพ์ ชนชาติที่ยังล้าหลังต่อความเจริญ ยังคงใช้กันอยู่สืบต่อมา ส่วนชนชาติที่เจริญแล้วก็ยังมีพิธีชะนิดนี้เหลือตกค้างสืบเป็นประเพณีอยู่ แต่ว่าเปลี่ยนแปลงและกลายรูป ไปตามความเจริญของบ้านเมือง วิธีขับไล่สิ่งชั่วร้ายนั้นแบ่งเป็นสองชะนิด อย่างหนึ่งไม่มีตัวตน มองไม่เห็น อีกอย่างหนึ่ง มีตัวตนสมมุตเป็นสิ่งชั่วร้ายนั้น
ในหมู่ชนที่ยังล้าหลังต่อความเจริญ ถ้าเกิดมีเหตุเภทภัยเจ็บไข้ได้ทุกข์ ก็ถือว่าผีร้ายให้แรง ต้องทำพิธีขับไล่ให้ไปเสีย ซึ่งในหนังสือเล่มนั้น ได้รวบรวมพิธีของชาติต่าง ๆ มาเล่าไว้มาก เป็นพิธีของชาติล้าหลังมากชาติด้วยกัน ต่างก็มีคติที่ทำต่าง ๆ กัน แต่เมื่อย่อลง ก็เป็นไปในเรื่องใช้ไม้มือหรือใช้อาวุธฟาดฟันไปในอากาศ ในที่ซึ่งสมมุตว่ามีผีร้ายสิงอยู่ ปากก็ร้องเอ็ดอึง และตีเกราะเคาะไม้หรือสิ่งต่าง ๆ ขู่สำทับให้ดังสนั่นหวั่นไหว เพื่อขับไล่ให้ผีหนีไป ถ้าเป็นพวกอยู่ใกล้น้ำใกล้ทะเล ก็สมมุตไล่ต้อนผีให้ลงน้ำไป พวกที่อยู่ตอนก็ใช้วิธีต้อนลงหลุมแล้วกลบเลย นี่เป็นวิธีอย่างที่หนึ่ง ซึ่งเป็นชะนิดไม่มีตัวตนมองไม่เห็น
อย่างที่สอง คือชะนิดสมมุตให้มีตัวตน โดยใช้ทำเป็นอย่างเสีย/*63กะบาล หรือต่อเป็นเรือแพ สมมุตว่านำเอาผีร้ายหรือโรคภัยไข้เจ็บใส่เรือให้ไปเสีย บางทีก็ใช้สัตว์ สูงขึ้นไปถึงคน ซึ่งสมมุตว่าเป็นผู้รับช่วงเอาโรคภัยไว้ในตน แล้วก็ขับไล่สัตว์หรือคนที่สมมุตเป็นตัวโรคให้ออกจากถิ่นไปเสีย หรือสูงขึ้นไป ก็ทำพิธีฆ่าบูชายัญ ที่พระเยซูทรงรับบาปของมนุษย์เพื่อถ่ายโทษบาป ก็น่าจะเป็นคติในทำนองเดียวกัน
การทำพิธีขับไล่ผีนี้ ทำเป็นครั้งคราวแล้วแต่มีเหตุเภทภัย ครั้นต่อมาพิธีเหล่านี้ ก็เลือนมาเป็นพิธีทำประจำปี ถ้าชาติที่อยู่ในแดนหนาว ก็มักทำในต้นระดูหรือปลายระดูหนาว ถ้าเป็นประเทศร้อน ก็มักทำในต้นระดูหรือปลายระดูฝน หรือมิฉะนั้นก็ทำในระดูที่กำหนดเป็นระยะสิ้นปี เพราะในระดูเหล่านี้ย่อมไม่มีความสบาย และมักเกิดโรคภัย ไข้เจ็บ จึงต้องทำพิธีขับไล่ล่วงหน้าไว้ หรือที่ทำภายหลังระดู ก็เพื่อจะได้เริ่มความเป็นอยู่ใหม่ ให้มีแต่ความสุขสมบูรณ์ ปราศจากผีร้ายให้แรงเกิดโรคภัยไข้เจ็บ และในพิธีที่ทำนี้ ประชาชนแสดงการร่าเริงเลี้ยงดูกัน ก่อนเวลาขับไล่ผีก็มี ภายหลังเวลาขับไล่ก็มี
ภายหลังชาติที่เจริญแล้ว ก็เปลี่ยนแปลงการตีเกราะเคาะไม้ เพื่อให้เกิดเสียงดัง ผีร้ายจะได้ตกใจหนีไป เป็นใช้เครื่องอื่นที่ทำให้เกิดเสียงดังดีกว่า เป็นต้นใช้จุดประทัดและยิงปืนแทน ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านตรวจดูในหนังสือ Golden Bough ได้ให้ตัวอย่างที่ใช้ปืนยิงเพื่อขับไล่ผีในวันขึ้นปีใหม่ มีชาวตังเกี๋ย เขมร สยาม และชาติในยุโรป มีพวกโปลและพวกเชก แห่งประเทศเชกโกสโลวเกีย ที่ใช้ปืนใหญ่ยิงสามนัดแรกเป็นอาณัติสัญญา แล้วก็ยิงปืนกระบอกอื่นที่มีไว้พร้อม ๆ กัน
อนึ่ง ในขณะที่ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาหนังสืออ่านที่ว่าด้วยเรื่องที่กราบทูลมาข้างต้นนี้ ไปพบหนังสือฝรั่งเล่มหนึ่งชื่อว่า Things Chinese ได้เล่า/*64ถึงวิธีทำศพในประเทศจีนว่า ชนชาติม่านจื๋อ (หมายความถึงชาติต่างๆ ที่อยู่ในตอนใต้ของจีน) ในแคว้นเสฉวนตอนทิศตะวันตก มีประเพณีมัดศพให้อยู่ในท่านั่งแล้วจึงเผา ข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่าคตินี้ อาจเป็นทางให้สืบสาวเรื่องพิธีทำศพของไทยในบางประการได้บ้าง จึงขอประทานจดถวายมา เท่าที่มีข้อความบอกไว้เพียงย่อๆ ข้างบนนี้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*65ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๖ ว่าด้วยเรื่องถ้อยคำต่าง ๆ ได้รับแล้ว
พวกคำคู่ ซึ่งท่านนึกขึ้นได้ ๘ วิธีผสมกันนั้นถูกทั้งสิ้น ฉันคิดว่ามีอีก และคิดว่ามีอีกมากอย่างด้วย ฉันเห็นด้วยท่านว่าคำคู่เกิดแต่พูดพุ่งไปก่อน แล้วจึ่งเก็บเอาไปใช้เปนมีความหมายในภายหลัง
คำที่ซ้ำกันตรง ๆ ก็มีอีกวิธีหนึ่ง เช่น เล็กเล็ก โตโต ไม่ใช่มีแต่ไทย พม่าก็มีคำ แงแง ถึกถึก มลายูก็มี กจิกจิ ตรงกับ เล็กเล็ก คำที่ตรงกับ โตโต จะมีหรือไม่มีฉันไม่ทราบ คำว่า ลูกแง โคถึก นี่ประกอบด้วยคำพม่า
คำที่ประกบกับสี เข้ากับขาวพูดว่า ขาวจ๊วก ก็มี ขาวจั๊วะ ก็มี ท่านหาคำแปลมาได้ดีมาก คำที่ประกอบกับเหลือง ไม่ใช่มีแต่ เหลืองอ๋อย เหลืองจ๋อย ก็มี เหลืองจ้อย ก็มี ถ้าเดินตามทางนี้ เขียวอี๋ จะต้องเปน เขียวจี๋ ก็ได้ เขมรมีคำ ขจี แปลว่าอ่อน และเคยประกอบ คำว่า เขียวขจี แปลว่า เขียวอ่อน อันนี้ก็เป็นแนวเดียวกัน ไปได้กับ เหลืองห่อย ซึ่งหมายความว่าเหลืองอ่อน แต่ที่จริงคำ อ๋อย ห่อย ใกล้ไปข้างน้อย แม้จะเปนเหลืองน้อย ก็คงเปนเหลืองอ่อนอยู่นั้นเอง แต่นี่ติดจะเดาหลายชั้นเกินไปหน่อย
คำ กะจ้อยร่อย กะจิริด ท่านคิดว่า ร่อย เปน น้อย ริด เปน นิด ฉันเห็นเปนถูกแล้ว แนวเดียวกับ ไหน ไร เช่นพูดมาก่อนแล้ว
ขอบใจท่านที่บอกคำไทยซึ่งใช้กันทางพายัพอีศาน ให้ทราบหลายคำ เห็นคำกระต่ายขูดมะพร้าวเรียกว่า แมว เข้ารู้สึกเห็นขันมาก นิทานพระยามนตรีไปเป็นข้าหลวงปักษ์ใต้ก็มีเรื่องกระต่ายขูดมะพร้าวเหมือนกัน
/*66จึงจำจะต้องเล่าต่อ เมื่อนายศรีแก้วเอาใบมะพร้าวมาให้พระยามนตรีแล้ว พระยามนตรีก็ฉุน นายศรีแก้วก็ฉุน ข้างพระยามนตรีฉุนว่าจะเอาลูกมะพร้าววิ่งไปเอาใบมะพร้าวมาให้ ข้างนายศรีแก้วฉุนว่าจะเอาใบมะพร้าว ครั้นเอามาให้ กลายเปนว่าจะเอาลูก เมื่อได้ความเข้าใจแล้วนายศรีแก้วเอาลูกมะพร้าวมาให้ ที่นี้พระยามนตรีสั่งนายศรีแก้วให้ไปหากระต่ายมาให้ตัวหนึ่ง คราวนี้นายศรีแก้วตกใจมาก ด้วยคิดเห็นว่าจะหาไม่ได้ เที่ยวได้วิ่งไปตามบ้าน ถามหาว่าใครจับกระต่ายมาเลี้ยงไว้บ้าง ชาวบ้านเขาพากันเห็นขัน เขาถามว่าจะเอาไปทำไม นายศรีแก้วก็บ่นบอกว่าเจ้าคุณท่านจะเอา จะเอาไปทำไมก็ไม่รู้ เที่ยวหาไปจนถึงบ้านหญิงมลายูซึ่งเขาเคยเข้ามาอยู่ในกรุงเทพ ฯ หญิงคนนั้นฉลาดหน่อย จึ่งถามนายศรีแก้วว่าท่านจะเอากระต่ายนั้น ท่านกำลังทำอะไรอยู่ นายศรีแก้วบอกว่าท่านกำลังจะแกงไก่ หญิงมลายูนั้นเข้าใจ ร้องว่า อา เล่กคู้ด เล่กคู้ด นายศรีแก้วเชื่อกลับมาบ้าน เอาเหล็กขูดไปให้พระยามนตรี เป็นการสำเร็จเรียบร้อย ไม่เกิดถ้อยร้อยความ ประหลาดดี เราเห็นเปนกระต่าย ทางพายัพเขาเห็นเปนแมว แต่ทางปักษ์ใต้ไม่เห็นเปนสัตว์เลย
คำ อย่า อยู่ อยาก อย่าง ฉันสงสัยมานานแล้ว ว่าทำไมจึงนำด้วยตัว อ จำเพาะแต่สี่คำเท่านั้น ท่านอธิบายเปิดตาให้เข้าใจได้ว่าเปนอักษรกล้ำ ดีมาก ไม้ม้วน ๒๐ คำ ก็สงสัยเหมือนกัน ท่านเคยพิจารณามาหรือเปล่า ฉันแลไม่เห็นเหตุเลยจนบัดนี้
เรื่องระดับเสี่ยงสูงต่ำ นั้น ฉันได้ทราบจากหลวงราชนิธิวิมล เปนเด็กอยู่ที่บ้านฉันก่อน แล้วไปทำการอยู่ที่โคราช เขามาพูดให้ฟังว่าชาวเมืองนั้นเสียงกลับกันกับเรา ถ้าเราต่ำเขาก็สูง ถ้าเราสูงเขาก็ต่ำ ฉันไปถึงโคราชสังเกตตามก็เห็นจริงอย่างว่า เมื่อไปนั้นเปนเวลาดอกไม้บาน ได้ดอกไม้ชะนิดหนึ่ง อยากรู้ชื่อถามเขาว่านี่ดอกอะไร เขาบอกว่า ตาโนกโก๊ด ได้แก่ตานกกดทางเรา แต่เปนความจริงต้องยืนเสียงชาวบางกอกไว้ แขวงหัวเมืองย่อมจะหันเข้ามาหาเสียงบางกอกกว้างออกไปทุกที ในที่สุดเสียง/*67และภาษาพื้นเมืองจะหายกลายเปนอยางกรุงเทพฯ ไปหมด นับว่าเปนความเจริญอย่างหนึ่ง
เรื่องวิสัญชนี ฉันออกจะไม่พอใจมาก เปนเครื่องหมายแบบสํสกฤตแท้ ๆ เขาไม่ได้ใช้เปนสระอะ ซ้ำตรงกันข้ามเสียด้วย สระอะเขานับเปนลหุ ถ้าใส่วิสัญชนีเข้ากลายเป็นครุ เรามาใช้เปนสระอะ แต่บังคับใช้ฉะเพาะ ภาษาไทย ภาษามคธสํสกฤตไม่ให้ใช้ ส่วนภาษาอื่นออกไปเช่นพะม่า มลายู เขมร มอญ ให้ใช้หรือไม่ให้ใช้ไม่ทราบ ไม่มีใครบอก รู้สึกว่าลำบากมาก เห็นพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงใช้ในภาษาสํสกฤตซึ่งพระองค์ทรงนำมาใช้ใหม่ คนอ่านไม่ถูกจึงทรงใส่วิสัญชนีลงไป เช่น ตรุส ตะรุษะ เปนต้น ฉันคิดว่าเปนหน้าที่ของผู้อ่านจะต้องเรียนอ่านให้ถูก ไม่ใช่กิจของผู้เขียนจะต้องเขียนโอนเอนไปสำหรับให้คนไม่ได้เรียนอ่านถูก มีคำอีกถมไปซึ่งคนจะอ่านไม่ถูก และเขียนช่วยให้อ่านถูกก็ไม่ได้ ที่จริงมีคำโดยจำเพาะที่จะต้องใช้วิสัญชนี เปนต้นว่า ละเลย นี่ต้องใช้ ลลาย ไม่ต้องใช้ เขมรเขาเขียนยึดเอาแบบสํสกฤตทีเดียว เช่น ชำนิะ เขาลงวิสัญชนี ดำริห เขาลง ห การันต์ ตามแบบสํสกฤตใช้ตัว ห แทนวิสัญชนีได้ แต่เราเอาออกหมดด้วยเห็นว่าผิด
นึกถึงคำ งัวขัน ขึ้นมาได้ว่า เพราะเราเขียนผิดจึ่งได้เห็นขวางหนัก ที่ถูกคำ ขัน นั้นเปน ขาน ไก่ขัน ก็คือ ไก่ขาน หมายถึงขานยาม ทั้งคำอื่นก็มีใช้อยู่ถมไป เช่น ขานชื่อ หมายความว่าออกชื่อ ยืดเปน ขนานนาม หมายความว่าตั้งชื่อ คำใช้มีอยู่อย่างนี้ งัวร้องจะเปน งัวขาน ย่อมฟังคล่องขึ้นกว่าเก่ามาก แต่คำ ขนานนาม นี้หกหลังไปตีเอาคำ เรือขนาน แตก ควรจะเปน เรือขนัน หมายความว่าเรือผูกติดกัน ยืดจากคำ ขัน-ขันชะเนาะ ขนันปากหม้อ แห่งผีกุมารก็มีเปนพยานอยู่
คำถามเรื่อง อินทร์พรหม เรื่อง ซ่าง หรือ ซั่ง จะตอบมาต่างหาก
<นริศ>
/*68กรมศิลปากร
วันที่ ๒๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๙ เดือนนี้ ประทานข้อความต่าง ๆ ที่ทรงคิดเห็น ในเรื่องถ้อยคำที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลถวาย พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
คำคู่ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คำว่า รบรา ซึ่งได้เคยมีผู้ค้นหาคำแปลและที่มาของ รา แต่หาไม่พบ ก็น่าจะออกมาจากคำว่า รบ นั้นเอง เป็นคำซ้อนจำพวก วัดวา คบค้า กำชับกำชา
คำซ้อน ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านพบเรื่องคำซ้อนในหนังสือฝรั่ง เรียกว่า reduplication ว่าเป็นวิธีที่ใช้กันอยู่แทบทุกภาษา มากบ้างน้อยบ้าง การซ้ำคำต่างภาษาก็มีวิธีซ้ำต่าง ๆ กัน เช่น
บอกลักษณะว่า ยิ่ง ว่า นัก หรือ มาก
ใช้วิธีซ้ำเต็มคำสองหน ในภาษาชาวเกาะ Mandingo ding ว่า เด็ก ding ding ว่าเด็กนิด มลายู ราชราช ว่า เจ้านายหลายองค์ โอรัง ว่า คนโอรังโอรัง ว่า ประชาชน
ใช้ซ้ำเต็มคำสี่ครั้ง igi ในภาษาชาวเกาะ Mantaway ว่ามาก igi-igi-igi-igi ว่ามากมาย
ให้ยืดหรือซ้ำเสียงพยางค์หลัง uatu ภาษาของชาวป่าในประเทศบราซิลว่า ลำธาร uatu-u-u-u ว่า มหาสมุทร
ใช้ซ้ำโดยตัดคำออกเสียบ้าง แปลงเสียงพยัญชนะเสียบ้าง ฯลฯ aliguli ในภาษาของพวกชาวป่าพวกหนึ่งในอเมริกาใต้ว่า เด็กชาย aliguguli /*69เด็กชายหลายคน ในภาษายี่ปุ่น kuni ว่าประเทศ kuni-guni หลายประเทศ (เสียง ni เป็นโฆษ ลากเสียง k ให้เป็น g เป็นเสียงโฆษะไปด้วย) ในบางภาษาใช้เสียงซ้ำหลายครั้งซึ่งเกิดจากของบางอย่าง แล้วตั้งเป็นชื่อของนั้นก็มี เช่น ชาวป่าเอโนในเกาะยี่ปุ่น เรียกบุ้งขูดไม้ว่า Shiriushiriurani ในภาษาชาว Dhak ในเกาะบอร์เนียว หัวเราะใหญ่ว่า kakakkaka ภาษาชาว Maori เกาะ New Zealand ลมพัดว่า haruru ในภาษาอังกฤษ barbarian ก็ออกมาจากคำซ้ำ barbar โดยเลียนเสียงคนพูดไม่เป็นภาษาอย่างบ้าๆ แบ้ๆ แปลว่าชาติป่าเถื่อนพูดไม่เป็นภาษา ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานเดาคำว่า ใบ้ บ้า บอ บุ้ย ในภาษาไทย น่าจะมีกำเนิดมาจากลักษณะเดียวกัน
คำซ้ำในภาษาไทย ข้าพระพุทธเจ้านึกได้ คือ
(๑) บอกลักษณะยิ่ง มาก นัก โดยซ้ำคำเต็ม เช่น โตโต
(๒) บอกลักษณะอย่างข้างบน แต่ใช้แปลงระดับเสียงคำหน้าให้เป็นเสียงสูง เช่น แด๊งแดง ไม่ช้ายไม่ใช่
(๓) ใช้คำอื่นแซกกลางคำที่ซ้ำ เช่น อะไรต่ออะไร ใครต่อใคร
(๔) ใช้ซ้ำคำเพื่อแยกจำนวน เช่น เป็นคน ๆ ไป
(๕) ใช้ซ้ำคำ แต่หดเสียงสระในคำหน้า เป็นทำนองอัพพาสในตำราไวยากรณ์บาลี เช่น วะวับวะวาบ ระริกระรี่
(๖) บอกลักษณะการติดต่อเรื่อยไปไม่ให้ขาดระยะ ใช้ซ้ำคำเต็ม เช่น ช้าช้า คือ ให้ช้าสม่ำเสมอเรื่อยไป แดงแดง หมายความว่า คิดแต่สีแดงอย่างเดียว จะแดงมากแดงน้อย หรือมีสีอื่นปนอยู่ก็ไม่สำคัญ คงให้ถือแต่สีแดงอย่างเดียว ความจึงกลายเป็นว่า แดง ๆ แปลว่าไม่สู้แดง ในตำรานิรุกติศาสตร์ฝรั่งอธิบายว่า คำพูดในภาษามีวิภัติปัจจัย คำย่อมสำเร็จรูปมีความหมายแน่นอนอยู่ในตัว เช่น is ในภาษาอังกฤษ เป็นคำประกอบรูปคำเสร็จไว้ก่อนน่าที่จะพูดอยู่แล้ว เพราะ is จะมีความหมายเป็นอื่นไม่ได้ /*70นอกจากหมายความว่า is ใช้ฉะเพาะคนที่สามคนเดียว หรือ เทโว ในภาษาบาลี ก็เป็นคำผะสมเสร็จ หมายความว่าเป็น ปฐมาวิภัติ เอกพจน์ ปุงลิงค์ ส่วนภาษาใช้คำโดด เมื่อยังไม่กล่าวออกมา ก็ยังไม่เป็นรูปคำ ต่อเมื่อหลุดปากออกมา ผู้พูดก็ผะสมคำไปในตัว โดยวีธีเรียงลำดับคำให้เป็นไปตามตำแหน่งที่กำหนดไว้ หาได้ประกอบคำขึ้นในตัวไม่ เพราะฉะนั้นคำที่เปล่งออกมาแต่ละคำ ถ้าเปรียบด้วยเส้นตามยาว ก็ไม่มีเขตต์สุด แต่คำในภาษาจำเป็นต้องมีฐานและเขตต์สุดของเส้นตามยาว จึงจะเป็นที่เข้าใจกัน ที่พูดว่า ช้า ก็หมายความว่า ตามเส้นซึ่งเป็นฐานตั้งแต่ A ไปถึง B เป็นสุดเขตต์ เป็นระยะของคำว่า ช้า ถ้าพูดว่า ช้าช้า ก็หมายความแบ่งระยะของคำว่า ช้า เป็นสองตอน แต่ละตอนให้ถือเอาอาการช้าอย่างเดียว อาการอย่างอื่นไม่นึกถึง ตามที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลมานี้ ไม่แน่ใจว่าข้าพระพุทธเจ้าจะเข้าใจความหมายของเขาได้ถูกต้อง ด้วยเป็นเรื่องทางจิตตวิทยา คำผิดพลาดอย่างไร ขอรับพระบารมีปกเกล้าฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงระเมตตา
คำว่า ถึก คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะเป็นคำไทย พะม่าน่าจะได้ไปจากไทยใหญ่ เพราะ ถึก มีอยู่ในภาษาไทยทุกถิ่น คือ มีอยู่ในภาษาอาหม ไทยใหญ่ คำที่ ไทยขาว ไทยโท้ ไทยนุง และไทยย้อย เสียงเพี้ยนเป็น ถิก ติก ตึก ไปบ้าง แต่มีความหมายอย่างเดียวกัน คือ ใช้ประกอบบอกเพศของสัตว์สี่เท้าว่าเป็นตัวผู้ เช่น ลิงถึก งัวถึก ถ้าเป็นนก จึงจะใช้ว่า ผู้ เช่น ไก่ผู้ นกยูงผู้
คำว่า แง อาจเป็นคำพะม่า แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังรวนเรใจ เพราะ แง น่าจะเป็นคำตั้งจากเสียงร้อง จึงยากที่จะวินิจฉัย เพราะอาจพ้องกันได้ทั้งเสียงและความ แม้จะเป็นคนละตระกูลภาษา ถ้าความคิดและฟังเสียงของผู้ตั้งคำตรงกัน เพราะแง ๆ ในภาษาไทยก็มี เป็นเสียงร้องของเด็กเล็กๆ ในภาษาอาหมมีคำว่า งี หรือ เง แปลว่า บุตรคนเล็กที่สุด ความได้กับ ลูกแหง คือ ลูกเล็กที่สุด และ งี แปลว่า กวาง ตรงกับภาษาจีน ซึ่ง/*71คงจะตั้งตามเสียงร้องของกวาง เสียงร้องไห้ครวญครางในภาษากวางตุ้งว่า เหย่ เหง่ เอ่ ก็น่าจะเทียบได้กับ แย แง ในภาษาไทย และ ขี้แอ่ ในภาษาพายัพ
คำประกอบกับสี ที่ทรงสันนิษฐานว่า เขียวจี๋ จะมาจาก เขียวขจี ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ เพราะเสียง ขะ เป็นเสียงเบา เวลาพูดเผลอตัว อาจหลุดหายไปได้ ด้วยอยู่ในระหว่างเสียงหนัก ที่ เขียวจ กลายความหมายว่าเขียวจัด คงจะเป็นเพราะ ขจี เป็นคำต่างประเทศ ผู้ใช้อาจเข้าใจผิดในความหมายไปได้
ข้าพระพุทธเจ้าอดขัน เรื่องที่ตรัสเล่าต่อนิทานพระยามนตรีสุริยวงศ์ไว้ไม่ได้ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า กระต่ายขูดมะพร้าวของเดิมจะมีลักษณะรูปไม่เหมือนกัน จึงทำให้คิดเห็นรูปกระต่ายขูดมะพร้าวเป็นชื่อต่างๆ เป็นเหตุให้ข้าพระพุทธเจ้านึกเลยไปถึงการตั้งชื่อสัตว์ต่างๆ ในครั้งแรก เดิมคงตั้งชื่อตามเสียงที่มันร้อง เพราะมีพะยานอยู่มากภาษาด้วยกัน และเป็นภาษาอยู่คนละตระกูล แต่เสียงเพี้ยนไปตามแต่จะได้ยิน และถือเอาเสียงร้องนั้นพอเป็นประมาณ แต่มีชื่อสัตว์บางชะนิด ซึ่งชื่อของมันในบางภาษาก็ไม่ไปทางเสียงที่ร้องเลย เช่น อัศว ในภาษาสํสกฤต เป็นต้น บางทีการตั้งชื่อจะไม่อาศัยเสียงร้องของมันอย่างเดียว น่าจะถือเอาลักษณะอื่นที่เป็นพิเศษในสัตว์นั้น จะเป็นด้วยเหตุนี้ได้บ้าง ความคิดในเรื่องกระต่ายขูดมะพร้าวจึงเป็นต่าง ๆ
ไม้ม้วน ข้าพระพุทธเจ้าเคยสอบค้นมาคราวหนึ่ง รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่าเป็นเสียงที่แปลก และฝรั่งจดเสียงไว้สับปลับมาก แต่ก็มีเค้าพอพิจารณาได้ ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายผลสอบค้นทีหลัง
งัวขัน ขานชื่อ เรือขนาน ข้าพระพุทธเจ้าค้นในภาษาอาหม พบคำ khā n ซึ่งเป็น ขัน ขาน คัน คาน หรือจะเป็นระดับเสียงไหนก็ได้ แปลไว้ว่าขวาญ เคียว เจ็บร้าว กะสวย เรือสองลำผูกติดกัน สนิม ฉมวก คำ พูด/*72ไปเร็ว ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริว่า งัวขัน ก็คือ งัวขาน เพราะในภาษาอาหมก็มียันอยู่ว่า ขัน หรือ ขาน แปลว่า พูด ในภาษาไทยขาว ขาน แปลว่า ตอบ ในไทยย้อย หาน แปลว่าตอบ ก็เป็นคำเดียวกับ ขาน แต่ในปทานุกรมของเราว่า ขาน มาจาก ขยาน ในภาษาสํสกฤต ซึ่งคงเป็นการลากไทยเข้าหาภาษาสํสกฤตมากกว่าอื่น
ข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้นึกเฉลียวไปถึงคำว่า ขนาน ว่าที่ถูกเป็น เรือขนัน ต่อเมื่อทรงแนะขึ้นจึงได้เห็น คงจะเป็นเพราะเสียงสั้นยาว เป็นเสียงที่สับปลับในภาษาไทยถิ่นต่างๆ เป็นข้อเตือนใจให้ข้าพระพุทธเจ้าได้สติสำหรับพิจารณาคำอื่น ๆ ต่อไป
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*73ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ พฤษภาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ได้รับหนังสือลงวันที่ ๒๓ พฤษภาคมของท่าน อันว่าด้วยคำต่างๆ ลางคำ ทำให้นึกถึงความเห็นอย่างโสกโดกขึ้นมาได้ ให้นึกขัน อดที่จะบอกท่านไม่ได้
วัดวา มีคนเห็นว่าเปน วตฺวา ภาษาบาลี อธิบายว่า เปนที่ไปสนทนาธรรม
กำชับ ฉันเห็นว่ายึคมาแต่คำ กะชับ กระชับ หมายความว่าทำให้แน่น มีคนรับรองเห็นด้วยว่าถูก แต่เขาออกความเห็นว่า ถ้าซ้อนคำเข้าเปน กำชับกำชา แล้ว ทำให้ความหมายอ่อนลง เปนกำชับแต่พอเปนที เข้าทีอยู่มาก
คำซ้ำ ท่านหาตัวอย่างมาได้ มีซ้ำถึงสี่ครั้ง เจ็บปวดมาก บรรดาคำซ้ำออกจะเปนพหุพจน์
ท่านเดาคำ ใบ้ บ่า บอ ทำให้นึกขึ้นมาได้ถึงคำใช้ว่า โง่เง่า เราใช้ติดกันไปเปนความอันเดียว แต่ได้ทราบว่าทางพายัพเขาแยกคำ เง่า ออกไปเปนมีความหมายขึ้นอย่างหนึ่ง ใช้แก่คนในจำพวก บ้า หรือ บอ นั้น เข้าใจว่าเพราะคำนี้เอง เหง้ายุพราช จึงยักไปเขียนเปน ห นำ
คำ แงแง ถึกถึก ฉันไปรู้มาจากไปเที่ยวหาซื้อโอเงินฉลักผีมือดีๆ ที่เมืองย่างกุ้ง เขายกเอามาให้ดูล้วนแต่ใบโตโตทั้งนั้น ฉันจึงบอกล่ามว่าให้เอาใบเล็กเล็กมาดู เขาหันไปบอกกันว่า แงแง ฉันก็ตระหนักในใจว่า/*74แงแง แปลว่า เล็กเล็ก จับใจขึ้นมาจึ่งถามเขาว่า โตโต พูดว่ากะไร เขาบอกว่า ถึกถึก เห็นเข้ารูปภาษาไทยจึ่งได้จำมาบอกท่าน พม่าจะจำเอาคำไทยไปใช้ แต่มีความหมายเปนอย่างอื่นไปนั้นเปนอย่างง่ายที่สุด เขาว่างัวก็เรียกว่า งัว น้ำพริกก็เรียกว่า น้ำพริก เปนคำไทยทั้งนั้น คงจะมีอีกมาก
<นริศ>
/*75ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ได้รับหนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๒ เรื่องไล่ผี รู้สึกซึมทราบเปนอันมาก
ใครอย่าคุยโตไปเสียให้ยากเลย ย่อมนับถือผือยู่ด้วยกันทั้งนั้น God คืออะไร ผีหรือมิใช่ พูดอย่างเบี่ยงบ่ายก็ว่าเทวดา เทวดาพวกชาวอีศานก็เรียกว่า ผีฟ้า ฉันเห็นเปนถูกต้อง บรรดาศาสนาก็มีพระพุทธเรานี้แหละที่ไม่ใช่ผี แม้กระนั้นชาวเราก็ยังยกให้เป็นผีอยู่นั่นเอง มีปฏิญญากันว่าให้พระแก้วหักคอ ที่แท้พระพุทธเจ้าจะไม่ทำร้ายใครเลย หากแต่เราเคยถือผีมาก่อน จึงจัดการให้พระพุทธเจ้าเปนผี พระพุทธเจ้าต้องมีอำนาจผิดจากคนสามัญ ไม่ฉะนั้นก็ไม่มีคนนับถือ
อันว่าผีนั้นเห็นจะแยกออกได้เปน ๒ พวก คือ ผีดีพวกหนึ่ง ผีร้ายพวกหนึ่ง ผีดีนั้นช่วยคนก็ได้ลงโทษคนก็ได้ แล้วแต่อารมณ์จะพึงพอใจ ส่วนผีร้ายนั้นมีแต่จะข่มเหงคนประตูเดียว บรรดาโรคอันเปนไปโดยธรรมดาพวกที่เรียกว่าล้าหลังก็คิดว่าผีนำเอามาให้ทั้งนั้น จึงต้องขับไล่ไสส่งเอาไปฝัง เอาไปทิ้งน้ำ คนดีมีวิชาซึ่งสามารถจะไล่ผีร้ายได้ต้องมีเครื่องมือ คือ มีดหมอ หวายลงคาถา ทั้งกรวดซายสำหรับขว้างหัวให้หนีไป ตลอดถึงประทัดและปืนเปนต้น อายุฉันก็ได้เห็นมามาก ที่ขับผีจากคนเปนโรคต่าง ๆ เช่น ฝีดาษเปนต้น แต่เดี๋ยวนี้เลิกกันไปหมดแล้ว ส่วนผีดีนั้นดูไม่ยาก ทำอะไรให้ถูกใจ มีเส้นวักตั๊กแตนหรือกล่าวคำเยินยอเปนต้น ก็งดสิ่งร้ายให้สิ่งดีได้
เรื่องมัดศพนั่งนั้น ฉันตั้งใจสืบประเพณีมาหนักทีเดียว แต่ไม่ได้เรื่องเลย แต่แรกคิดว่ามาทางอินเดีย แต่สืบดูทางอินเดียก็ไม่พบ เรื่อง/*76ราวที่ท่านพบเก็บมาบอกให้นั้นก็รัวเต็มที แต่ก็ดีอยู่ที่มีเค้าว่าการมัดศพนั่งนั้น เปนประเพณีมาทางจีนใต้ ถ้าท่านพบอะไรที่กล่าวละเอียดไปกว่าที่พบแล้ว ขอช่วยบอกด้วย คำ ม่านจือ ม่าน นั้นเราเคยเข้าใจกันว่าพม่า
<นริศ>
กรมศิลปากร
วันที่ ๒๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๙ เดือนนี้ ทรงปรารภถึงการนับถือผี ตามที่ตรัสมานั้น เป็นความจริงแน่แท้ ฝรั่งคนหนึ่งเขียนเรื่องความเชื่อถือไว้ว่า ถ้าลองสะกิดผิวหนังคนที่เป็นอารยชนดู ก็จะพบอนารยภาพพื้นป่าเถื่อนซ่อนอยู่ใต้ผิวหนังนั้นเต็ม เพราะมนุษย์ จะมีเพศผิวพรรณต่างๆ กัน แต่ก็มาจากประเภทเดียวด้วยกันทั้งนั้น จะแตกต่างกันก็ในส่วนภายนอก ลึกเข้าไปก็เป็นอย่างเดียวกันหมด มนุษย์ที่นับว่าเจริญก็เปรียบเหมือนยอดไม้ ที่ยังไม่เจริญเปรียบได้ด้วยรากไม้ เขยิบขึ้นมาก็ถึงลำต้นและกิ่งก้านสาขา ล้วนเป็นต้นไม้ต้นเดียวกันทั้งหมด
ม่าน ทีใช้เป็นชื่อพม่า คงเป็นคำเดียวกับ ม่านจื๊อ ในภาษาจีน จีนเรียกชนชาติต่าง ๆ ที่อยู่ตอนใต้ว่า เมี่ยวจื๊อ หรือ ม่านจื๊อ รวมทั้งหมด ไม่กำหนดแยกพวกแยกชาติ นอกจากจะเติมคำประกอบบอกลักษณะลงไป ที่แยกเป็น เมี่ยว (แม้ว คงเป็นคำเดียวกันกับ เมี่ยว) และ ม่าน เพียงแต่ เมี่ยว เป็นพวกที่ปกครองเป็นบ้านเป็นเมือง มีความเจริญดีกว่า ม่าน เท่านั้น คำว่า ม่าน ที่ติดมาเป็นชื่อพม่า ก็คงเป็นด้วยถือกันว่า สืบมาจาก/*77ชาติเหล่านี้พวกหนึ่ง เพราะชาติที่นับอยู่ในตระกูล ธิเบต-พม่า ยังมีอยู่มาก พวกในแดนตะวันตกเฉียงใต้ของจีน ตอนที่ต่อกับธิเบตและพม่า ก็คงจะมาจากพวก ม่าน เหล่านี้พวกหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านเรื่องราวของชาติเหล่านี้ ซึ่งฝรั่งแปลออกจากหนังสือจีน เวลาอ่าน มุ่งหาแต่ข้อความบางอย่าง จึงอ่านข้าม ๆ ไป ไม่ได้สังเกตในเรื่องประเพณีทำศพของชาติเหล่านี้ ว่าจะมีกล่าวไว้หรือไม่ ข้าพระพุทธเจ้าจะค้นอ่านดูอีกครั้งหนึ่ง เพราะได้จดชื่อและเล่มหนังสือนั้นไว้แล้ว
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*78ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๐ พฤษภาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
จะตอบคำถามของท่านเรื่อง อินทร์พรหม ที่มีในกระบวนแห่ของหลวง จะหมายความถึงอะไรนั้นบอกไม่ถูก เปนแต่คิดเห็นว่า ที่ชื่อพรหมนั้นเห็นจะเปนชื่อมีมาก่อนเก่า ด้วยได้เห็นใน กฎมณเฑียรบาล มีพูดถึงกลิ้งพรหม แต่จะได้แก่พวกอินทร์พรหมนี้หรือมิใช่ ก็ได้แต่ทึกเอาว่าใช่เท่านั้น อันชื่อ อินทร์ นั้น เห็นจะเรียกขึ้นภายหลังอย่างเถื่อนๆ ด้วยชื่อพรหมนำไปนั้นอย่างหนึ่ง กับใส่เสื้อสีเขียวนำไปอีกอย่างหนึ่ง
ความจริงสีแดงเขียวนั้น หมายทองเงินและขวาซ้าย ท่านจะเห็นได้ว่ากรมต่าง ๆ ย่อมมีกรมขวาและกรมซ้าย กรมขวาเดินแห่ขวา กรมซ้ายเดินแห่ซ้าย แล้วมีที่หมายในเครื่องแต่งตัวผิดกัน กรมขวาแต่งเครื่องทอง กรมซ้ายแต่งเครื่องเงิน แล้วก็มีสีตามเครื่องทองเงิน คือสีแดงตามทอง สีเขียวตามเงิน นี่ว่าตามหลักแบบบุราณ แต่เดี๋ยวนี้เลอะไปหมดแล้ว
อินทร์พรหมเดี๋ยวนี้มีอยู่ ๑๖ ตน ถือจามรเดินแซงพระที่นั่งข้างละ ๘ คน ที่แซงซ้ายใส่เสื้อเขียวเรียกว่าอินทร์ ที่แซงขวาใส่เสื้อแดงเรียกว่าพรหม ในกฎมณเฑียรบาลนั้น กลิ้งพรหมเพิ่มลดมากน้อยตามยศ แต่อินทร์พรหมทุกวันนี้มี ๑๖ ตนยืนที่ หรือมิฉะนั้นก็ตัดหมด ไม่ให้มีทีเดียวแม้ว่าต่ำยศ
คำว่า จามร ควรจะเปนแส้ขนจามรี พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ตรัสเล่าว่า เจ้าแขกทางอินเดียเขามีคนถือแส้ขนจามรีเคียงข้างพระที่นั่ง และไม่ใช่ถือไปเฉย ๆ มี มีการกระทุ้งกระแทกขึ้นลง ให้ขนเผยิบผยาบด้วย ส่วนจามรของเรากลายเปนพัดยอดแหลมสองลอนไป ฉันสันนิษฐานเอาว่าจามรก็คือวาฬวีชนีในเครื่องราชกกุธภัณฑ์นั้นเอง คำ วีชนี /*79นั้นก็เถียงกัน ลางอาจารย์ก็ว่าเปนแส้ ลางอาจารย์ก็ว่าเปนพัด จามรที่อินทร์พรหมถือ ทำเปนพัด เห็นจะดำเนินตามความเห็นอาจารย์ที่ตัดสินว่าวีชนีเปนพัด พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็เห็นจะทรงสงสัยเหมือนกัน จึ่งโปรดให้จัดหลีกไปเสีย แม้เปนกระบวนแห่องค์พระเจ้าแผ่นดินแล้ว อินทร์ซึ่งอยู่ซ้ายให้ถือพุ่มดอกไม้เงิน พรหมซึ่งอยู่ขวาให้ถือพุ่มดอกไม้ทอง
ถ้าจะสรตะคำ กลิ้งพรหม ซึ่งมาใน กฎมณเฑียรบาล ก็มีทาง ลางทีท่านจะได้เคยเห็น แต่ก่อนนี้ตลกที่กั้นร่มตัวโขนตัวละคอนออกตรวจพล ไม่ใช่แต่ถือกันเฉย ๆ เขาถือหมุนร่มไปด้วย เข้าใจว่านั่นได้แก่คำกลิ้งกลด ถ้าอันนั้นเปนถูกต้อง คำ กลิ้งพรหม ก็เห็นจะเปน กลิ้งพรม หมายความว่าหมุนจามรขนจามรี
เรื่องอินทร์พรหมฉันรู้พอจะบอกท่านได้เพียงเท่านี้
เรื่องคดซ่าง ฉันตั้งใจจะเขียนบอกให้ท่านอยู่แล้ว โดยที่ได้พบพูดกันที่วัดเทพศิรินทร์ แล้วท่านมาถามขึ้นก็พอดี จะเขียนให้ท่านต่อไปนี้
<img>
สิ่งที่ปลูกสร้างแวดล้อมสิ่งสำคัญอันเปนประธาน จัดได้เปนสามชั้นคือ อย่างน้อย อย่างกลาง และอย่างมาก ดังที่เขียนมาให้ดูนี้
เลขที่ ๑ เปนอย่างน้อย มีแต่คดสี่มุม เปนที่พักคนมาเพื่อสิ่งซึ่งเปนประธานนั้น ลางที่ก็เรียก พระระเบียง ทางนครศรีธรรมราชเรียกว่า /*80พระห้อง นั่นเพราะทำพระพุทธรูปขึ้นประจำไว้ทุก ๆ ห้อง ซึ่งในกรุงเทพฯ นี้ก็มีอยู่ชุกชุม
เลข ๒ เปนอย่างกลาง คือปลูกศาลาแซกลงในระหว่างคค ถ้าประธานเปนพระสถูป ก็เรียกกันว่า วิหารทิศ ที่ประธานเปนเทวสถานในเมืองเราไม่มี มีแต่ในเมืองเขมร เขมรจะเรียกอะไรไม่ทราบ แต่ฝรั่งเรียก โคปุร เอาคำสํสกฤตมาเรียก และวิหารทิศนั้นไม่จำเปนจะต้องมีทั้งสี่ทิศ ที่พระธาตุนครศรีธรรมราชก็มีแต่ด้านหน้าทิศเดียว เรียกว่า ธรรมศาลา เห็นจะใช้เปนที่สำหรับมีเทศน์
เลข ๓ เปนอย่างมากอย่างใหญ่ ในเมืองเรามีทำขึ้นหน้าขึ้นตากันอยู่ก็ที่เมรุ ที่ชื่อว่า เมรุ นั้น ฉันเข้าใจว่าเพราะมีสิ่งแวดล้อม สัณฐานดุจเขาพระสุเมรุ มีเขาสัตตบริพันธ์ล้อม สิ่งที่ล้อมเมรุนั่น คดก็เรียก คด หอที่ประจำมุมนั้นเรียกว่า ส้าง บ้าง สำส้าง บ้าง ที่เขียน ซ่าง หรือ ซั่ง นั้น ออกจากทางสรตะของฉันเอง ฉันคิดว่า ส้าง ออกจาก ซัง ซึ่งมีที่เติ่งดวด ในพระราชพงศาวดารตอนเกิดกบฎในกรุงธนก็มีว่า พระยาสรรค์ขึ้นนั่งซัง คำว่า สำ คิดว่า สำ ส่ำ ซ้ำ อันเปนคำเดียวกัน หมายความว่า ซังหลายซัง สิ่งที่ปลูกสูญกลางหว่างคด ถ้าเปนเมรุแล้วเขาเรียกว่า เมรุทิศ หรือ เมรุประตู ที่เปนเทวสถานในเมืองเราไม่มี ในเมืองเขมรมีมาก ถ้าเปนสถานใหญ่ สิ่งที่แวดล้อมทำถึงสองชั้นสามชั้นก็มี
<นริศ>
/*81กรมศิลปากร
วันที่ ๒๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๒๐ เดือนนี้ มีพระเมตตา ประ ทานคำอธิบายเรื่อง อินทรพรหม ในกระบวนแห่ และเรื่อง คดช่าง แก่ข้าพระพุทธเจ้า เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ความรู้เรื่องเหล่านี้ เป็นชะนิดที่หาได้ยาก เพราะ เป็นความรู้พิเศษ รู้กันน้อย แม้จะรู้กันบ้าง ก็สักแต่ว่ารู้ ไม่ทราบเหตุผลต้นปลายเป็นมาอย่างไร เมื่อต้องการจะรู้ แต่ไม่สามารถจะรู้ได้ก็มักทำให้เบื่อหน่าย เลิกสังเกตเลิกคิดค้น ความรู้ในเรื่องเหล่านี้ก็เสื่อมไป เมื่อข้าพระพุทธเจ้ามาได้อ่านพระอธิบายเรื่องข้างต้นนี้แล้ว ก็กระทำให้กระหายที่จะได้เห็นตัวจริงขึ้นมาทันที เพราะจะได้ความรู้สิ่งอื่น ๆ จากที่ทรงพระเมตตาอธิบายไว้ออกไปอีก
ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อเป็นแน่ว่า พรหม ก็คือคนถือ พรม หรือ ขนจามรี ดังที่ทรงสันนิษฐาน ต่อมาเมื่อเลิกถือขนจามรี จะโดยเหตุที่หาได้ไม่สะดวก เพราะไม่มีในเมืองไทย หรือจะด้วยเหตุไรไม่ทราบเกล้า ฯ จึงได้ทำสิ่งอื่นสมมตขึ้นแทน แล้วยืดเสียง จมร ซึ่งแปลว่าขนหางจามรีในภาษาสํสกฤตให้เป็นจามร หนักเข้าแปลไม่ออก ก็เกิดลากเข้าความเป็น จ่ามอญ โดยคิดเดาลากเข้าความเอาตามรูป ส่วน พรม เมื่อแปลไม่ออก และของที่ถือก็ไปเป็นทางชวนให้คิดไปถึง ผมหรือขนเสียแล้ว ก็ลากเข้าความให้เป็น พรหม เพื่อให้แปลได้ แล้วพรหมก็นำอินทรมาเข้าคู่ เพราะเครื่องแต่งตัวสีเขียว ช่วยหนุนอีกแรงหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าคิดเห็นดังนี้ จะเป็นถูกผิดประการไร ขอรับพระบารมีปกเกล้าฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
เรื่อง คดช่าง ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจทราบซึ้งในพระอธิบาย พระ/*82เดชพระคุณล้นเกล้าฯ เมื่อก่อนหน้านี้ แม้ข้าพระพุทธเจ้าจะได้พบรูปสิ่งปลูกสร้างของโบราณก็มักผ่านเลยไป เพราะไม่มีความรู้ โคปุระ ข้าพระพุทธเจ้าก็เคยเห็นรูป นึกเสียว่าเป็นประตูเข้าเทวาลัยตามธรรมดา ความรู้ก็ยุติอยู่เพียงแค่นั้น ในคราวทำปทานุกรม ถึงคำว่า คด ก็ไม่มีกรรมการชำระปทานุกรมคนใดทราบลงไปได้ชัดว่า คด คืออะไร เอารูปถ่ายวิหารคดวัดพระเชตุพนมาดู ก็ไม่เข้าใจ เพราะหาเฉลียวถึงคดเป็นข้อศอกไม่ คงค้างคำว่า คด ไว้ ข้าพระพุทธเจ้าได้จคคำอธิบายเรื่อง คด จากข้อความที่ทรงอธิบายไว้สำหรับลงในปทานุกรม คำ คด ว่า ‘สิ่งที่ปลูกสร้างแวดล้อมสิ่งสำคัญอันเปนประธาน อยู่ตรงด้านมุมที่หักคดเป็นมุมฉาก’
อนึ่ง สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ตรัสมายังข้าพระพุทธเจ้าถึงคำ cross section ในภาษาอังกฤษว่าทรงจำได้ว่า ดูเหมือนมีคำแปลที่เคยใช้กันมาแล้ว มิใช่แปลว่าลูกตัด แต่ว่ากะไรทรงจำไม่ได้ ตรัสสั่งให้ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลถามใต้ฝ่าพระบาท
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*83ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ พฤษภาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๒๓ พฤษภาคม ซึ่งว่าด้วย อินทร์พรหม และ คดช่าง นั้น ได้รับทราบความแล้ว
ความเข้าใจของท่านในเรื่อง อินทร์พรหม นั้นถูกแล้ว เว้นแต่คำ จ่ามอญ นั้นเปนคำของคนเขลาเรียก ไม่เคยเขียนลงเปนหนังสือ ถ้าเขียนหนังสือแล้วเขาเขียน จามร กันทั้งนั้น อนึ่ง ขอให้ท่านสังเกตไว้ว่า ข้อวิเคราะห์ชื่อ อินทร์พรหม นี้ใหม่ทีเดียว วิเคราะห์โดยที่เพิ่งจะรู้ว่า พรมหมายถึง ขน ถ้าไม่ทราบข้อนี้ก็ไม่มีทางวิเคราะห์ไปได้
คด ท่านเขียนคำอธิบายในปทานุกรมไปให้ เห็นว่าจะขัดข้องอยู่บ้าง เช่น คำ แวดล้อม เปนทางทำให้เข้าใจว่าล้อมอยู่โดยรอบ แต่ที่จริงไม่รอบก็มี แม้ว่าสิ่งซึ่งเปนประธานคิดฝากอยู่กับสิ่งอื่น หรือตั้งอยู่ชิดใกล้กับสิ่งอื่น อาจมีคคแต่สองคด ครึ่งซีกเท่านั้นก็ได้ จึ่งคิดว่า อธิบายว่า ‘สิ่งที่ปลูกสร้างอ้อมสิ่งสำคัญอันเปนประธาน มีสัณฐานหักคดเปนมุมฉาก’ ดังนี้จะดีกว่า อนึ่ง ที่มีคำค่อข้างหน้าอีกก็มี เช่น วิหารคด ทิมคด ทิมดาบคด เปนต้น แล้วแต่กรณีจะพึงมีมา แต่ว่าคงมีลักษณหักคดเปนมุมฉากทั้งนั้น
Cross Section ฉันเคยเขียนเปนไทยว่า ตัดขวาง รูปตัดขวาง Longitudinal Section เคยเขียนว่า ตัดยาว รูปตัดยาว Section เคยเขียนว่า ตัดรูปตัด ฉันเขียนพุ่งเอาตามใจฉันทั้งนั้น แล้วใครเขาจะเรียกจะเขียนเปลี่ยนกันไปเปนอย่างอื่นอย่างไรบ้างฉันไม่ทราบ ไม่ได้เอาใจใส่ ในเรื่องนี้ท่านไม่ควรถามฉัน ในกรมศิลปากรของท่านเอง มีแบบเก็บไว้มากมายทั้งเก่าใหม่ ท่านอาจสอบสวนดูได้ทุกอย่างไป
<นริศ>
/*84กรมศิลปากร
วันที่ ๓๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๕ เดือนนี้ ๒ ฉะบับ ประทานเรื่องคำบางคำซึ่งมีผู้สันนิษฐาน และเรื่อง คด ซึ่งทรงพระเมตตาประทานคำอธิบายมานั้น พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
วัดวา คำนี้มีบางท่านสันนิษฐานว่ามาจากคำ วัสส ทางเขมร ภายหลังเขมรเปลี่ยนเขียนเป็น วัต โดยเอาอย่างไทย บางท่านก็ว่ามาจาก วัตร ยังมีคำในภาษาบาลีและสํสกฤตอีกคำหนึ่ง ที่เสียงและความใกล้กับวัด คือ อาวาศ คำว่าเจ้าวัดและเจ้าอาวาศก็ใช้กันอยู่ เสียงสระ ถ้าอยู่หน้าอรรธสระ คือ ย ว มักกลมกลืนเข้าไปอยู่ในเสียงอรรธสระ ในที่สุดเสียงสระก็หายไป เพราะฉะนั้น อาวาศ อาจเหลือเสียงเพียง หวาด หรือ หวัด ได้อีกทางหนึ่ง คำว่า วา ที่เป็นสร้อยคำของวัด อาจเกิดเพราะซ้ำคำวัด โดยผ่อนเสียงคำหลังให้เป็นเสียงสระ และมีพะยานที่ภาษาถิ่นพายัพใช้ วา แทนคำว่า วัด ซึ่งเป็นกิริยา เช่น วัดทาง ก็ว่า วาคลอง บางทีวัดซึ่งเป็นที่อยู่ของสงฆ์ จะเป็นที่ซึ่งกะวัดเอาไว้เป็นสถานที่พิเศษ แต่ข้อสันนิษฐานต่าง ๆ ข้างต้นนี้ เป็นชะนิดที่ในตำรานิรุกติศาสตร์ เรียกว่า popular etymology ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าใช้ว่า ลากเข้าความ คือ คำใดที่แปลไม่ออกตามธรรมดามักจะคิดหาคำทีมีเสียงและความหมายใกล้กัน ก็อนุโลมถือเอาคำนั้นเป็นหลัก เช่น พระเสื้อเมือง เมื่อแปล เสื้อ ไม่ได้ความ ก็หันเข้าทางลากเข้าความ แก้เป็น พระชื่อเมือง โดยคิดคำอธิบายไปในทางว่า ซื่อตรง หรือ เสาเกียด สำหรับนวดเข้า ก็แก้เป็น เสาเกียรติ การลากเข้าความมีอำนาจในทางเปลี่ยนแปลงภาษา แม้ทั้งรู้ๆ ข้าพระพุทธเจ้าเองก็เคยผิดพลาดที่วินิจฉัยคำว่า ยั่นตานี เป็น ย่านตานี ซึ่งที่ถูกมาจาก Jamdanny /*85ในภาษาเปอร์เซีย แปลว่า ผ้าบางเนื้อดีชะนิดหนึ่ง ในตำรานิรุกติศาสตร์กล่าวว่า การหาที่มาของคำ เป็นวิชาทางประวัติศาสตร์ (historical science) เพราะต้องทราบเรื่องราวประเพณีและอื่น ๆ อันเนื่องด้วยคำที่ค้นคว้าเอามาประกอบการสันนิษฐานด้วยอีกชั้นหนึ่งจึงจะใช้ได้ ดั่งตัวอย่างอินทรพรหม ที่ทรงสันนิษฐานไว้เป็นอันถูกต้องพร้อมด้วยหลักฐานทุกอย่าง ข้าพระพุทธเจ้าจึงจับใจไม่รู้หาย เพราะข้อสันนิษฐานเป็นไปตามแนวประวัติศาสตร์ต่อเนื่องกันไป ด้วยมีเหตุผลเป็นลำดับ ลำพังแต่รู้ว่า พรม แปลว่า ขนหรือผม ก็ไม่ทำให้สันนิษฐานออกไปได้กว้างขวาง นอกจากมีความรู้ทางด้านอื่น ๆ อันเป็นเรื่องราวเกี่ยวเนื่องมาถึง มาประกอบวินิจฉัย ส่วนในคำว่า วัดวา ข้าพระพุทธเจ้าได้ลองสืบสาว คงได้ความว่า วัด นั้นใช้กันอยู่ในประเทศสยามกับประเทศเขมรเท่านั้น ไทยถิ่นอื่นที่นับถือพุทธศาสนามีไทยใหญ่ ก็ไม่เรียกว่า วัด ไทยที่อยู่ติดต่อกับสยาม เช่น ลือ เขีน ผู้ไทย ก็ยังสืบไม่ออกว่าเรียก วัด หรือว่าเรียกอะไร และคำว่า วัด ในภาษาไทยที่จดเป็นตัวหนังสือไว้จะมีมาแต่เมื่อไร และที่บางท่านว่า วัด ในเขมรเขียนว่า วัสส ก็ยังไม่ได้หลักฐานมายืนยัน ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานสอบสวนต่อไป
กำชับ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในข้อที่ทรงสันนิษฐานว่า กำชับ ยืดมาแต่ กะชับ กระชับ แน่นอน (คำว่า กระฉับกระเฉง ก็คงเป็นคำพวกเดียวกัน) ที่มีผู้เห็นว่าถ้าซ้อนคำ กำชับ เข้ากับ กำชา ทำให้ความอ่อนลง เห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า ความเดิมจะมีความหมายเท่ากัน เพราะคงเป็นคำซ้ำ มุ่งไปในทางผ่อนเสียงคำหลังให้เป็นเสียงสระ แต่เมื่อใช้คำมากในความหมายเดียวกัน และคำหลังกลายเป็นสร้อยคำ ความหมายเมื่อถูกเฉลี่ยก็ต้องอ่อนลง เช่น รบราฆ่าฟัน ถ้าพูดว่า รบกัน ฆ่ากัน ความรู้สึกในความหมายไปรวมอยู่ในคำเดียว ดูออกจะแข็งกว่า รบรากัน ฆ่าฟันกัน หรือ รบราฆ่าฟันกัน
/*86โง่เง่า โง่ทึบ ในพายัพและไทยใหญ่ เป็น เง่า อิศาน เป็น โง่ กวางตุ้งเป็น เหง่า หง่อย และยังมีคำ งั่ง แปลว่า โง่ ด้วย แคะเป็น โง่ แต้จิ๋ว เป็น งั่ว ที่ทรงเห็นว่า เพราะ เง่า แปลว่า บ้าบอ คำว่า เหง้ายุพราช จึงยักเขียนเป็น ห นำนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยในกระแสพระดำริ ที่ยักเขียนเป็น ห นำ เห็นจะเป็นเพราะในเวลานั้น เง่า ยังรู้จักกันอยู่ว่า มีความหมายอย่างเดียวกับ โง่ ยังไม่เลือนมาเป็นสร้อยคำของ โง่ แต่อย่างเดียวเหมือนในทุกวันนี้ ที่เขียน เหง้า เป็น เง่า ไปก็มี คงเป็นเพราะไม่ทราบคำแปลเดิมของคำว่า เง่า ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า เรื่องนี้เป็นอุทาหรณ์ได้เป็นอย่างดี ว่าคำที่ท่านเขียนไว้แต่ก่อนและมาเห็นกันว่าผิด แล้วแก้เสียใหม่ ก็ตกเป็นเรื่องที่โง่มากกว่าอื่น
คำว่า เหง้า ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นไม่พบในภาษาไทยถิ่นอื่น คงพบแต่ในภาษาจีนชาวกวางตุ้ง เหง่า แปลว่า รากไม้ที่เป็นศีรษะ เช่น เหง้าบัว แปลไว้เพียงเท่านี้ ไม่มีความหมายอื่นอีก
อนึ่ง ในขณะที่ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำว่า เหง้า ได้พบคำอยู่สองคำ ซึ่งนับว่าแปลก ขอประทานถวายมาด้วย คือ
ในภาษาจีนมีคำ หง่า แปลว่า เครื่องปั้นดินเผา กระเบื้อง ในภาษาญวน เพี้ยนเสียงเป็น งั่ว หรือ ง่อย เรือนมุงกระเบื้องว่า หญางั่ว หรือ หญาง่อย ไทยขาวว่า เลือนงัว ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงคำว่า กระเบื้องหน้างัว ซึ่งคิดไม่เห็นว่า เหตุไรจึงเรียกอย่างนั้น บางทีจะมาจากคำว่า งัว ข้างบนนี้ คำว่า หญา (เสียงขึ้นนาสิก) ในภาษาญวน แปลว่า เรือน เสียงก็ใกล้กับคำว่า ปั้นหยา แต่ บั้นหยา จะมาจากภาษาใด ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นหาไม่พบ
ในภาษาอาหม มีคำว่า งิว แปลว่า คนขันที ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกเลยไปถึงคำว่า งิ้ว ละครจีน ซึ่งยังไม่ทราบเกล้า ฯ ว่า ไทยได้คำว่า งิ้ว มาจากไหน เพราะในภาษาจีนเองก็หาได้ใช้คำว่างิ้วไม่
/*87เรื่องคำพะม่า ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายคำพะม่าที่ตรงกับภาษาไทย คือ
ช้าง ว่า เชน งัว ว่า นัว หนู ว่า จวด แสนหนึ่ง ว่า ตะเซ็น ช้อนว่า โจ่น ตะแกรง ว่า จะก้า ต้นตาล ว่า ทานเป้น
คำว่า ช้าง และ งัว พระยาอินทรมนตรีเคยเล่าให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า พะม่าเป็นชาติในตระกูลธิเบต-พะม่า ยกเข้ามาอยู่ในแหลมอินโดจีนภายหลังชาติอื่น ในถิ่นเดิมของพะม่าไม่มีช้างและงัว เมื่อพะม่ายกเข้ามาในดินแดนซึ่งเป็นของไทยใหญ่มาก่อน พบช้างและงัว ก็ตั้งชื่อโดยใช้คำเดิมของไทยใหญ่ว่า เสน และ นัว เพราะพะม่าไม่นิยมเสียง ง จึงเพี้ยนเสียงเป็น น ไป อย่างเชียงใหม่ก็เรียกว่า เจ้นแม เรียกสงฆ์ว่า เซ็นก้า แต่ก็ไม่สู้แน่ เพราะคำที่ใช้เสียง ง ก็มี เช่นเรียกวัดวาว่า กย๊อง ในภาษามอญก็เรียกช้างว่า เจิน บางท่านว่า เจ่ง กับ เจิน ก็เป็นคำเดียวกัน ที่เพี้ยนเสียงไปอาจเป็นภาษาคนละถิ่น ในภาษาพะม่าเรียก บืน ว่า เสนัด แต่คำนี้น่าจะเป็นคำในภาษาตระกูลมอญ-เขมร เพราะมีอยู่ในภาษามอญและภาษาสาขาอื่นๆ เช่น ข่า ขมุ เป็นต้น ก็ ก็เรียกปืนว่า สินาด เสนาด ฉินาด เว้นแต่เขมร
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*88กรมศิลปากร
วันที่ ๒๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายรายงานเรื่องไม้ม้วน ตามที่สอบค้นได้ดังต่อไปนี้
ในพจนานุกรมภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ ตามที่ฝรั่งใช้ถ่ายเสียงจดลงเป็นอักษรโรมัน ถ้าเป็นเสียง ไอ อาย ก็ใช้ ai ลงกันทั้งในภาษาอังกฤษและฝรั่งเศส และคำที่ไทยสยามใช้ ไอ (ไม้มลาย) เสียงในไทยถิ่นอื่น ก็ลงกันทุกแห่ง ส่วนเสียง ใอ (ไม้ม้วน) มีลักลั่น
(๑) ภาษาอาหม
ใบ้ ใหม่ ใย
ใช้ aü
ใต้ ใน ใคร ใจ ใช่ ใส ใส่ ให้
ใช้ eu
ใบ ใฝ่
ใช้ aū
ใหญ่
ใช้ ao
ใกล้ ใช้
ใช้ ai
ใคร่ ใด ใหล สะใภ้
ค้นยังไม่พบ
เสียง aü (อะ กล้ำ อือ) ใกล้เสียง เออ เสียง eu ใกล้ไปทาง เอว อิว เสียง aū และ ao ใกล้ เอา อาว
(๒) ไทยใหญ่
ใด ใต้ ใน ใบ ใฝ่ ใหม่ ใส่ ใหญ่ ให้
ใช้ aü
ใคร
ใช้ aū
ใจ ใส่
ใช้ eu
ใกล้ ใคร่ ใช่ ใช้ สะใภ้ ใหล ใส่
ยังค้นไม่พบ
/*89(๓) ไทยคำที่
ใจ ใช้ ใน ใบ ใบ้ สะใภ้ ใหม่ ใย ใหญ่ ให้
ใช้ aü
ใกล้ ใคร
ใช้ aū
ใคร่ ใช่ ใด ใต้ ใฝ่ ใหล ใส ใส่
ยังค้นไม่พบ
ในภาษาไทยตะวันตกทั้ง ๓ ถิ่นข้างต้นนี้ เสียงเป็น ไอ ก็มีแต่ ใกล้ และ ใช้ ในอาหมเพียง ๒ คำ นอกนั้นเป็นเสียง aü aū eu ao เสียงทั้ง ๔ นี้ก็กลับกลอกมาก เช่น ใจ ในภาษาไทยคำที่ เขียน chaü แต่ในอีกตำราหนึ่ง (ฉะบับ Barua) เขียนเป็น cheu คำว่า ใกล้ ในอาหมเป็น kai ในไทยคำที่เป็น kau แต่ฉะบับ Grierson เขียนเป็น kai คำว่า ใช้ ในอาหมเป็น chai แต่ในไทยคำที่เป็น saü คำว่า ใหญ่ ในอาหมเป็น jao แต่ในไทยใหญ่และไทยคำที่เป็น yaü คำว่า ใส่ ในภาษาอาหมเขียนเป็น sheu แต่ในที่อีกแห่งหนึ่ง ในสมุดเล่มเดียวกัน เขียนเป็น hsaü เป็นอันเชื่อแน่ในเรื่องใช้เสียงสระไม่ได้ แต่ก็มีแน่อยู่อีกอย่างหนึ่งที่เสียงไม้ม้วนไม่ใช่เสียง ไอ เสียงไม้มัวนน่าจะเป็นเสียงสระควบ ซึ่งออกเสียงยากและเพี้ยนง่าย แม้แต่พวกเดียวกัน ผิดถิ่นเสียงพูดก็คงเพี้ยนไป ผู้จด ๆ ไม่ลงหรือฟังไม่ชัด จึงจดเป็นโรมันต่างๆ กัน คำว่า ใกล้ และ ใช้ ที่ในภาษาอาหมเป็นเสียง ไอ ก็เชื่อถือไม่ได้ ถึง ใกล้ จะพ้องกับของไทยคำที่ก็น่าจะเป็นเพราะลอกคัดมาจากคำราเล่มเดียวกัน ไม่ได้จดจากปากโดยตรง สรุปความเสียงไม้ม้วนในภาษาไทยตะวันตก ไม่ใช่เสียง ไอ คงเป็นเสียงใกล้ เออ เอว เอา แต่ส่วนมากจะเป็น aü
คำว่า ใคร ในภาษาอาหมเป็น phreu ไทยใหญ่และไทยคำที่เป็น phaū ตรงกับคำว่า ใผ ทางอีศานและพายัพ แปลกที่ในภาษาไทยสยามใช้เป็น ใคร
สอบภาษาไทยถิ่นทางตะวันออก
(๔) ไทยขาว
ใกล้ ใคร ใจ ใด ใต้ ใน ใบ ใบ้ ใหม่ ใหล
/*90ใส ใส่ ให้
ใช้ ou
ใคร่ ใช่ ใช้ ใฝ่ สะใภ้ ใย ใหญ่
ยังหาไม่หบ
(๕) ไทยดำ
ใจ ใด ใต้ ใบ ใหม่ ให้
ใช้ aeu
ใหญ่
ใช้ aille
(เสียงคล้าย ไอ็ย)
(นอกนี้ยังค้นไม่พบ)
(๖) ไทยโท้
ใกล้ ใจ ใด ใต้ ใบ
ใช้ oeu
ใน
ใช้ ei
ใหม่
ใช้ eu
ใส่
ใช้ ou
ใหญ่
ใช้ aille
(นอกนี้ยังหาไม่พบ)
ไทยในเมืองจีน
(๗) ไทยนุง
ใกล้ ใคร (cou) ใต้ ใบ ใหม่ ใส ใช้
ใช้ ou
ใช่
ใช้ ay
ใช้ (soi ตรงกับ ใช้สอย)
ใช้ oi
ให้
ใช้ u
(นอกนี้ยังหาไม่พบ บางคำก็ใช้ภาษาจีนเช่น ใจ ใช้ว่า sam)
(๓) ไทยย้อย
ใกล้
ใช้ iaeu
ใคร่
ใช้ iai
ใช้
ใช้ ou
/*91ใด ใน ใบ ให้
ใช้ aeu
สะใภ้
ใช้ paeuh
(นอกนี้ยังหาไม่พบ คำว่า ใจ ใช้ตามจีน)
ไทยในสยาม
(๙) ไทยพวน ทางสระบุรี
ใกล้ ใคร ใจ ใต้ ใบ สะใภ้ ใส่ ใหญ่
ออกเสียงเป็น เออ นอกนี้ยังหาไม่พบ
(๑๐) อีศาน
คำไม้ม้วน เป็นเสียง ไอ ทุกคำ เพี้ยนกับไทยใต้เพียงระดับเสียงอย่างเดียว
(๑๑) พายัพ
คำว่า ให้ ใช้ว่า หื้อ นอกนั้นเป็นเสียง ไอ หมด ผิดกันแต่ระดับเสียงอย่างเดียว
ถ้ายกเว้นเสียงไทยถิ่นอีศานและถิ่นพายัพแล้ว คำไม้ม้วนในไทยนอกนั้นก็ตกอยู่ในเสียง เออ เอว เอา ไอย เอย เอียว แต่เสียง เออ หรือคล้าย เออ มากกว่าเพื่อน ถึงกระนั้น คำว่า ให้ ในถิ่นพายัพ ยังเหลือตกค้างไม่เป็น ไอ แต่เป็นเสียง หื้อ ใกล้กับเสียง hu ในไทยนุง และ เห่ย ในภาษาพูดของชาวแต้จิ๋ว
คำว่า ใคร่ ในภาษาไทยย้อย เป็น kiai แปลว่า รัก แต่ในถิ่นพายัพ ไค่ แปลว่า ต้องการ
คำว่า ใด ในไทยใหญ่เป็น laü ในไทยขาวเป็น lou หรือ rou ในไทยดำเป็น laeu ในไทยโท้เป็น toeu หรือ roeu ในไทยย้อยเป็น laeu ในถิ่นอีศานและพายัพเป็น ใด เพราะฉะนั้น คำว่า ใด ไร ไหน ถ้าเป็นคำเดียวกันก็น่าจะใช้ไม้ม้วน เป็น ใหน ใร ไปตามแนวกัน
/*92ใคร ไทยนุงใช้ว่า cou นอกนั้นเป็น phreu, phaū, hou ทั้งสิ้น แม้ในอีศานและพายัพ ก็เป็น ไผ พวนเป็น เผ้อ
ใต้ ในพายัพหมายความฉะเพาะทิศ ที่ตรงกันข้ามกับเหนือ ถ้าใต้ถุนเรือน ใช้ว่า พื้นล่าง
ใหม่ ในภาษาญวนเป็น เม่ย
สะใภ้ ไทยถิ่นต่าง ๆ ไม่มีเสียง สะ คงเป็น luk paü ในคำที่ paeuh ในไทยย้อย น่องใภ่ ในอีศาน ไป๊ ในพายัพ และ เพ้อ ในพวน ในอีศานเรียกพี่สะใภ้ว่า พี่เอื้อย พี่เขยว่า พี่อ้าย น้องสะใภ้ว่า น่องใภ่ น้องเขยว่า น้องเขย
ใหล ในไทยขาวเป็น lou แปลว่า ฝัน ในพายัพ ใหล แปลว่า เมา เช่น ใหลฮัก ว่า เมารัก
ใบ้ ทางปักษ์ใต้ว่า เบ้ย ก็เป็นคำคู่ตัวหลังของใบ้
ข้าพระพุทธเจ้าเคยซักไซ้หญิงแก่ชาวผู้ไทย ที่ตำบลดอนหอม จังหวัดสกลนคร ถึงเสียงไม้ม้วน ในชั้นต้นบอกเป็นเสียงสระไอ สงสัยว่าจะใช้เสียงของชาวอีศาน จะไม่ใช่เสียงเดิมของชาวผู้ไทย เมื่อใช้ล่ามอธิบายถึงความประสงค์เป็นที่เข้าใจกันแล้ว หญิงคนนั้นจึงได้ออกเสียงคำไม้ม้วนเป็นเสียง เออ อย่างเสียงพวนทุกคำที่สอบถาม
สำเนียงชาวปักษ์ใต้ ตามที่ข้าพระพุทธเจ้าสำเหนียกไว้เมื่อออกเสียง ไอ เช่น ใจ ก็เป็นเสียง ใจ็ย หรือ เจ็ย กลาย ๆ มีการเน้นเสียง ย นิดๆ อยู่ด้วย
ตามเหตุผลที่กราบทูลมาข้างต้นนี้ ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อแน่ว่าเสียงไม้ม้วนไม่ใช่เสียง ไอ แต่จะเป็นเสียงสระควบเช่น ไอ้ย เอ็ย อืย เสียงใดเสียงหนึ่งซึ่งยังทราบไม่ได้ว่าเสียงใดแน่ เพราะสระควบบางเสียงก็ออกได้ยาก และฟังให้แน่ว่าเสียงใด ก็ยาก เช่น อา ควบ แอ อา ควบ เอ อา ควบ /*93อี อา ควบ เออ และ อา ควบ อือ ฟังเสียงเกือบเหมือนกันหมด แต่ที่จริงผิดเสียงกันทุกตัว ถ้าเน้นเสียงสระ อา ตัวต้นให้หนัก ก็เป็นจำพวกเสียง ไอ ถ้าเน้นเสียงสระ แอ เอ หรือ อี ตัวหลังให้หนัก เสียงก็เป็นจำพวก เอ็(ย) มีเสียง ย นิด ๆ ไม่ใช่สระ เอ เฉย ๆ ซึ่งเป็นเสียงสระเดี่ยว ถ้าเสียงสระควบเสียงไหนไม่มีเป็นระเบียบอยู่ในการออกเสียงของภาษาผู้ฟัง เสียงนั้นผู้ฟังจะสังเกตไม่ออก เสียงข้างต้นนี้ ฝรั่งไม่มี หรือจะมีอยู่บ้างก็ในบางภาษาแต่น้อยเต็มที เพราะฉะนั้น เมื่อมาจดเสียงสระไอในภาษาไทย จึงเขียนเป็นตัวโรมันต่าง ๆ กัน และคงจะเป็นเพราะเสียงไม้ม้วนของเดิม เป็นสระควบออกเสียงยาก เสียงต่อมาก็เลื่อนมาเป็นเสียง ไอ ในภาษาไทยสยามซึ่งเป็นเสียงสระควบด้วย อา กับ อี (เน้นเสียงสระ อา)
ถ้าจะถือเสียงคำคู่เป็นหลักแนวเทียบ เสียง ไอ ก็มี เอย เป็นคำหลัง เช่น ใบ้เบ้ย ไขเขย ที่เพี้ยนเป็น ออย ก็มีเช่น ใช้สรอย (ในภาษาจีน เสย สอย หรือ โสย ในเสียงชาวกวางตุ้ง แปลว่า ของใช้ ในเสียงชาวแต้จิ๋ว เป็น ใช้ หรือ ช้าย) ก็น่าจะสันนิษฐานไว้ทีว่า เสียงไม้ม้วนเดิมจะเป็นเสียง เอ็ย ใกล้กับเสียงบาลี เช่น เทยฺยทาน เพี้ยนเป็น ไทยทาน ในภาษาไทยสยาม
ทั้งนี้ การจะสมควรสถานไร แล้วแต่จะทรงพระเมตตาโปรดเกล้าฯ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*94ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๘ พฤษภาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๕ พฤษภาคม บอกรายงานการสอบคำใช้ไม้ม้วนไปให้ทราบนั้น ได้รับแล้วด้วยความขอบใจเปนอย่างยิ่ง
ในรายงานนั้นเปนอันสอบได้ในสาขาหนึ่ง ว่าคำใช้ไม้ม้วนนั้น เพื่อนภาษาเดียวกันซึ่งอยู่ต่างถิ่นเขาออกเสียงเปนอย่างอื่น ไม่เหมือนกับคำใช้ไม้มลาย
จะลองขุดต้นตอหาทางดูว่าจะเปนไปได้สักกี่ทาง ต้นตอนั้นมีไม้มลาย ไม้ม้วน ซ้อนกันอยู่ใน แม่ ก กา แจกไปเหมือนกันทุกพยัญชนะ แต่ไม่มีครูบาอาจารย์คนใดอธิบายให้เข้าใจว่าวางซ้อนกันไว้ด้วยเหตุอันใด ลองเดาดูก็เห็นว่าอาจเปนไปได้ ๓ ทาง
ทางที่ ๑ วางไว้ให้เลือกตามใจ จะเขียนไม้มลายหรือไม้ม้วนก็ได้
ทางที่ ๒ ออกเสียงผิดกัน อย่างที่ท่านจับเอาไปสอบมาได้ แต่เพราะเสียงใกล้กันมาก ทีหลังจึงเลยเลือนเข้าหากันเปนเสียงเดียว
ทางที่ ๓ เสียงเหมือนกัน แต่ระดับเสียงต่างกัน ทางนี้อาศัยเหตุที่ท่านสอนกันมาแต่ก่อนให้อ่านว่า เก้ แก่ ไก่ ใก้ ลางทีจะเปนก่อนคิดใช้ไม้เอก โท เปนเครื่องหมายขึ้นก็เปนได้ ไม้มลายจัดเปนระดับเสียงสูง ไม้ม้วนจัดเปนระดับเสียงต่ำ หากจะช่วยทางที่ว่าอย่างนี้ ยกเอาคำไกล ใกล้ ไฝ ใฝ่ มาเปนอย่างจะเปนสมกัน แต่เปล่า คำ ใช้ ใช่ ใคร ใคร่ แม้ระดับเสียงจะต่างกันก็เปนไม้ม้วนด้วยกัน ไม่เปนหลักที่ควรฟังได้ว่าถูก
/*95คำ ใคร นั้นแปลกอยู่ ถ้าพูดก็ว่า ใค ต่อเขียนหนังสือจึ่งจะเขียนว่า ใคร ส่วนคำว่า ใคร่ นั้นดูจะใช้แต่เขียนหนังสือ ส่วนพูดดูเหมือนจะไม่ได้พูดกันเลย นี่เขียนพุ่งมาให้ท่านดูเล่นแปลกๆ
<นริศ>
กรมศิลปากร
วันที่ ๓๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๒๘ เดือนนี้ ทรงแนะแนวสำหรับค้นหาที่มาของคำใช้ไม้ม้วน พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
แนวทางที่ทรงแนะมานี้ เป็นเค้าให้ข้าพระพุทธเจ้าขยายวงความคิดออกไป เพราะไม่ได้เฉลียวนึกมาแต่ก่อน
เรื่องสระของไทยใหญ่ ตามที่ข้าพระพุทธเจ้าเดาเสียงจากตัวโรมันเป็นดังนี้ อะอา อิอี อุอู เอ (เสียงสั้นและยาว) ไอ (เสียงสั้นและยาว)
เอา (เสียงเอาะ ใช้สระ เอ+อา ไม่ใช่ ออ+อะ)
ออ อาว อิว โอ อือ ออย และ เออ (เสียงไม้ม้วน)
ในภาษาอาหม เติม อํ ระหว่าง อิว กับ โอ
สระเหล่านี้ พอถึงสระที่ใช้ใน แม่เกย ฝรั่งจดเป็นตัวโรมันสับสนและยุ่งมากเพราะเป็นเสียงที่ฝรั่งไม่สู้มีใช้ คงฟังเสียงไขว้เขวไปต่าง ๆ ได้ /*96เช่น เสียงไม้ม้วน ที่จดไว้ว่า aü ในคำอธิบายซึ่งข้าพระพุทธเจ้าพบทีหลังว่าเป็นเสียงสระ aēü (อา+เอ+อือ) ซ้อนกันสามเสียง เมื่อลองออกเสียงดู ก็ไม่ผิดกับเสียง ไอย อาย เลย และในสระเหล่านี้ไม่ปรากฏมีเสียง เอย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าเสียงไม้มลายคงตกอยู่ในเสียง เอย ไอย อาย เป็นแน่ บางทีจะโอนคำ ไอย ไปใช้ถ่ายเสียงภาษาบาลี จึงต้องสร้างไม้ ใอ ขึ้น แต่เรื่องก็ยังตกอยู่ในการเดา ไม่ตลอดปลอดโปรงไปได้
ใคร ในคำอธิบายหน้าต้นของพจนานุกรมอาหม--อังกฤษว่า คำที่เขียนหนังสือเป็นกล้ำ แต่เวลาอ่านเป็นไม่กล้ำ ตรงกับที่ตรัสไว้ในคำว่า ใคร และ ใค ครั้นตรวจดูคำที่ให้ไว้ ความกลับตรงกันข้าม คือ เขียนหนังสือเป็นไม่กล้ำ แต่บอกให้อ่านเป็นเสียงกล้ำ เช่น เขียนว่า ไข่ ให้อ่านว่า ไขร่ กิน ให้อ่านว่า กลิน (ในความว่า กลืน ถ้าในความว่า กิน ก็คงเสียงตามตัวหนังสือ) ที่บอกไว้ก็เป็นบางคำ บางคำก็เขียนหนังสือเป็นกล้ำไว้ทีเดียว คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ผู้รวบรวมไม่มีความรู้ในภาษาไทยถิ่นเหล่านี้เพียงพอ จึงจดไว้ไขว้เขวต่าง ๆ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*97ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑ มิถุนายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ได้รับหนังสือของท่าน ลงวันที่ ๓๐ พฤษภาคม ๒ ฉะบับ เรื่องคำต่างๆกับเรื่องไม้ม้วน ดูดูก็ราวกับบ้าจี้ เมื่อถูกสกิดเข้าก็ต้องลุกขึ้นเต้น แต่ที่จริงก็มีประโยชน์อยู่ด้วยกัน
คำว่า วัดวา หมายถึงที่อยู่ของพระสงฆ์นั่นก็อย่างหนึ่ง แล้วหมายถึงวัดด้วยไม้วาก็ได้อีกอย่างหนึ่งด้วย ในการวัดทางซึ่งชาวพายัพเรียกว่า วาคลอง นั้น เห็นจะหมายถึงไม้วา
จะบอกให้ท่านทราบด้วย มาตราวัดของกลมที่ว่ากี่กำนั้น เพื่อนกันเขาออกความเห็นว่า กำ คือ คืบโอบ อ้อม คือ วาโอบ เห็นว่าถูก
คำที่ยักเขียนตัวเปล่ากับ ห นำ นั้นมีมาก ดูเปนถ้าพ้องกันเข้าก็ยักเสีย เช่น น่า หน้า ล่า หล้า เล่า เหล้า ว่า หว้า (ต้นไม้) เปนต้น ไม่ใช่มีแต่ เง่า เหง้า
ได้ไปฟังชาวละครเขาเล่นเพลง เขาว่า พี่จะให้แหวนฮั่ง ฟังไม่เข้าใจ ต้องถามผู้รู้ว่า ฮั่ง แปลว่าอะไร เขาบอกว่า ฮั่ง คือ งั่ง แปลว่า ทองแดง (ชาวละครออกเสียง ง ไม่เปน เช่น เงิน ก็เรียกว่า เฮิน ที่เรียกชาวละครในที่นี้เพราะไม่ทราบแน่ว่าชาวเมืองอื่นในปักษ์ใต้จะเปนไปเหมือนกันหรือหาไม่) ฉันก็เข้าใจ เห็นเปนเก่าเต็มที ต้องกับคำเด็กร้องที่ว่า จันทรเจ้าเอย ขอข้าวขอแกง ขอแหวนทองแดง ผูกมือน้องข้า ทั้งมาแปลออกจากคำพวกเล่นแปรธาตุ ว่าเอางั่งมาหลอมซัดยาให้เปนทองคำ ได้ถามว่างั่งเปนอะไร เขาอธิบายว่าเปนรูปต่าง ๆ เช่นเปนพระพุทธรูป แต่ไม่มีผ้าพาดนั้นก็เปนงั่ง จึงมาเข้าใจได้ว่างั่งก็หมายถึงเอาทองแดงมาหลอมซัดยาให้เปนทองคำเท่านั้นเอง ที่ตาพวกแปรธาตุแกเอารูปเก่า ๆ มาหลอม ก็เพราะแกสิ้นคิดหาทองแดงไม่ได้ คำว่า งั่ง หมายถึงคนไม่รู้จักประสี/*98ประสาอะไร เราก็พูดใช้อยู่อีกอย่างหนึ่งเหมือนกัน
คำ กระเบื้องหน้างัว ของท่านดีนัก ฉันก็เคยคิดติดมาแล้วเหมือนกัน ไม่เห็นเหมือนหน้างัวที่ตรงไหนเลย ครันมาทราบความตามที่ท่านค้นพบ ลองแปลดูก็ได้ความ กระเบื้อง เปนคำไทย หมายความว่าดินเผา หน้า หมายความว่าแบนราบ เหมือนกันกับคำว่า ไม้หน้ากว้างศอกหนึ่งหนายาวสิบหกวา เปนยกหนึ่งพึงจำไว้ งัว แปลว่ากระเบื้อง ซ้ำกับคำต้น แต่เปนคำญวนหรือไทยขาว
คำ ปั้นหยา ปั้นหย่า สงสัยว่าจะเปนคำแขก แขกอะไรก็ไม่ทราบ คลับคล้ายคลับคลาว่ากฎีเจ้าเซนเขาเรียกว่า ปั้นหย่า หรือจะเปนชื่อมือทองเสียบไม้ ซึ่งเขานับถือว่าเปนพระเจ้าของเขา ซึ่งเก็บไว้ในกฎีนั้น เลยพาเอากฎีเปนชื่อปั้นหยาไป ก็จำไม่ได้แน่ แต่ความหมายที่ชาวบ้านใช้กัน ดูเหมือนจะหมายเปนชื่อหลังคา ชะนิดเอนเข้าหาอกไก่ทั้งสี่ด้าน ไม่มีจั่ว เหมือนกฎีเจ้าเซน แต่พระปั้นหย่าที่วัดบวรนิเวศหลังคาก็หาเปนเช่นนั้นไม่ เปนหลังคาอย่างจีน
คำที่เรียกละคอนจีนว่า งิ้ว ฉันไม่เคยพบหลักฐานอะไรมาเลย ว่าทำไมจึ่งเรียกเช่นนั้น จะเปนได้หรือไม่ว่า งิ้ว เปนของคิดเล่นขึ้นในวังก่อน พวก งิว คือขันทีเปนผู้เล่น
หนังสือโรมันนั้นเต็มที มีสระอยู่ห้าตัวเท่านั้น ฝรั่งพวกต่างๆ รับเอาไปใช้เขียนภาษาของตนอันมีสระมากออกไปก็ต้องผสม แล้วเอามาเขียนภาษาทางตะวันออกซึ่งมีสระแปลกออกไปอีก ก็ต้องคิดผสมไปอีกแปลกๆ การฟังเสียงก็ได้ยินไม่เหมือนกัน การผสมอักษรก็ต่างคนต่างคิด จำเปนอยู่เองที่จะต้องลักลั่นเปนไปต่าง ๆ จะเอาแน่เห็นหาได้ไม่ นี่ว่าถึงสระคำใช้ไม้ม้วน
<นริศ>
/*99กรมศิลปากร
วันที่ ๓ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๑ ทรงพระเมตตาประทานเรื่องคำต่าง ๆ ล้วนเป็นประโยชน์แก่ข้าพระพุทธเจ้า ที่ให้เกิดความรู้และความคิดได้กว้างออกไป เป็นพระเดชพระคุณหาที่สุดมิได้
เรื่องชาวละครออกเสียง ง เป็น ฮ ตามที่ข้าพระพุทธเจ้าสังเกตมา ออกจะเป็นเสียงที่แพร่หลายไปในปักษ์ใต้หลายจังหวัด ไทยถิ่นอื่นก็มีบางคำ แต่ไม่เป็นทั่วไปเหมือนทางปักษ์ใต้ เช่น เหงือก ไทยคำที่ว่า เหือก หงอน ไทยใหญ่อาหมและไทยขาวว่า หอน ที่กลับกันก็มี เช่น หับ ถิ่นพายัพว่า งับ หรือคำว่า ห้า เป็น พะงัว จีนแต้จิ๋ว โหง ในพะม่าเรียก ห่าน ว่า งาน เทียบ นกหงัน ในภาษาจีน หงส์ (hansa) ในสํสกฤต และ ansar ในภาษาอังกฤษ คำที่พ้องเสียงกันนี้ ถ้าเป็นคนละตระกูลภาษา ก็น่าจะเกิดจากตั้งชื่อตามเสียงห่านร้อง ข้อที่ข้าพระพุทธเจ้าคิดไม่เห็น ก็คือ คำที่เพี้ยนเสียง ง เป็น ฮ หรือ ฮ เป็น ง เหตุไรในบางถิ่นจึงเพี้ยนแต่บางคำหาได้เพี้ยนเป็นแนวตลอดไปเหมือนเสียงทางปักษ์ใต้
ในภาษาไทยมีคำ ค่าคบ ซึ่งในภาษาไทยใหญ่ก็มีคำว่า ค่า แปลว่า กิ่งไม้ที่แยกตรงจากลำต้น ข้าพระพุทธเจ้าพบในภาษาจีน เป็น หง่า แปลความเดียวกัน และแปลว่า อ้าออก ก็ได้ เป็นอันได้ความว่า ค่า ง่า อ้า เป็นคำเดียวกัน
งั่ง ที่ทำเป็นพระพุทธรูปแต่ไม่มีผ้าพาด มีผู้บอกแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่า เป็นรูปพระชินะ ในลัทธิศาสนาชิน แต่จะเป็นความจริงเพียงไร ข้าพระพุทธเจ้ายังสอบค้นอยู่ต่อไป
/*100ปั้นหยา น่าจะเป็นคำแขก แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นไม่พบ ส่วนที่พวกแขกเจ้าเซนเรียกพระปั้นหย่าเป็นชื่อมือทองที่นำออกแห่ ว่า พระปั้นหย่า แต่คำว่า กุฎีเจ้าเซน กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ เคยบอกแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่า เป็นคำเปอร์เซีย แปลว่า พระแท่น หรือ ที่ประทับของเจ้าเซน ข้าพระพุทธเจ้าค้นในภาษามลายู พบคำว่า กะเต ว่ามาจากเปอร์เซีย แปลความเดียวกัน คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะเป็นคำเดียวกัน
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*101ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๓ มิถุนายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๗ ได้รับแล้ว
เสียง ง กับ ห กลับกันนั้นอยู่ข้างประหลาด จะเปนด้วยเหตุใด ยกไว้ให้ท่านพิจารณา ฉันเองเปนแต่เอาใจใส่ไว้เผินๆ
คำ หับ กับ งับ เราโกยเอามาไว้ทั้งสองคำ เช่น หับทวาร งับประตู
คำ พงัว ฉันกลัวจะเปนสองคำ พ จะเปน พระ หรือพ่อ ก็ได้ งัว เปนห้าแน่นอน คำที่มี พ นำหน้ามีมาก เช่น พนักงาน พนาย เปนต้น ฉันเข้าใจว่าเปน พ่อนักงาน พ่อนาย ส่วน พณหัวเจ้า นั้นเปน พระณหัวเจ้า หรือจะเปน พ่อณหัวเจ้า ก็ได้เหมือนกัน เปนชั้นที่เรียกผู้ครองเมืองว่า พ่อเมือง
คำ หงส์ พบในภาษาจีนเรียก ฮอง ก็มี เช่นในเรื่อง สามก๊ก เรียกว่า อาจารย์ ฮกหลง ฮองซู ว่าหมายถึงมังกรกับหงส์ จะเปนภาษาจีนอะไรก็ไม่ทราบ
ที่ว่าพระพุทธเจ้าไม่มีผ้าพาดเปนพระชินะนั้นเห็นจะถูก เพราะพระชินะแก้ผ้า พระพุทธรูปของเราที่ทำแต่ริมผ้าไว้พอเห็นเปนว่าครองผ้า ฉันก็สงสัยว่าจะแก้ไขมาจากรูปพระชินะ ผิดกันกับพระพุทธรูปอินเดียทางภาคเหนือ ซึ่งเขาทำห่มผ้ามีรอยย่นเปนกลีบทีเดียว ศาสนาพุทธะกับชินะใกล้กันมากจนเราหลงเอาเปนองค์เดียวกัน เช่น ถวายพระนามพระชินศรี เปนต้น
คำ ปั้นหย่า เห็นจะเปนพูดว่าโรงพระปั้นหย่าก่อน โรง นั้นทำ/*102หลังคาล้มเข้าหากันไม่มีจั่ว จึงเปนตัวอย่างว่าหลังคาอย่างโรงพระปั้นหย่า แล้วก็ตัดสั้นตามสดวกปาก ว่าหลังคาปั้นหย่าและเรือนปั้นหย่า
คำ กะเต ถูกลากเอาไปเข้าคำ กฎี นั้นก็ควรแล้ว เพราะคำ กะเต เลือนมาเข้าใจกันเปนตัวเรือนไปเสียแล้ว ลักษณก็ใกล้กับกฎี ชื่อก็ใกล้กับกฎี เราคุ้นเคยกับคำ กฎี คำกะเต จึงถูกลากมาเปน กฎี ขอให้สังเกตว่า ไม่ใช่มีแต่กฎีเจ้าเซน ซ้ำมี กฎีจีน ต่อไปอีก ออกจะแปลยาก ดูไม่มีจีนอยู่ที่นั่นเลย
<นริศ>
/*103ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๖ มิถุนายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ฉันอ่าน ฉันท์สดุดีลาไพร พบใช้คำว่า
ทั้งนี้โสดองค์พระสรร
เพชญไท้ทรงธรร
มเลิศนิล้ำไตรตรา

มีคำ นิ ติดอยู่กับเลิศ ทำให้นึกถึงที่ท่านเคยถามคำ สนุกนิ ฉันก็จน เมื่อมาพบเข้าในที่นี้ ทำให้รู้ชัดว่าคำ นิ ต้องเปนอีกคำหนึ่งต่างหาก ไม่ติดแฝดกับคำ เลิศ เปนแน่ ในคำ สนุก ก็คงเหมือนกับ นิ ไม่ได้ติดแฝดกับคำ สนุก นั้นเลย หากเข้าใจผิด เขียนผิดไปเท่านั้ คำพูดเราใช้ นิ กันอยู่ก็มี คิดว่าจะได้แก่ นี่ นี้ น่ะ ได้แก่ นั่น นั้น นะ ได้แก่ หนา นา
อีกคำหนึ่ง ไพเราะ เดิมนึกว่ายืดออกมาแต่ เพราะ แต่มาพบในฉันท์สดุดีอวยสังเวย (พระไพร) ว่า
เราะหพิณเราะหพาทย
เราะหพิศณุเสนงไชย
แต่ฉันท์นี้แต่งขึ้นในโครงภาษาเขมร เปนกัมพุชภาคยืนพื้น ถ้าหากถือเอาคำในนั้นเปนหลัก คำ ไพ ซึ่งอยู่ข้างหน้าก็เปน พิ หลุดเปนอีกคำหนึ่งไปเสียเหมือนกัน อีกบทหนึ่งมีว่า
พระกรรมดนำพลผอง
เตรจไพรสรดอง
ปิเราะหกันลองสบนา

คิดว่าเขมรอ่าน พ เปน ป คำ พิ ก็เปน ปิ อยู่เอง ถ้าคิดถูก คำ พิเราะห ก็ได้แก่ ไพเราะ จมเข้าไปอีกเกลียวหนึ่ง ลางที่คำ เพราะ จะหดห้วนจากคำ พิเราะ ก็จะเปนได้ เคยลำบากใจมาลางคราวแล้ว จะเขียน เพราะ ในทาง/*104พูดถึงเสียง เขียนไม่ลง เหตุไปปนเปกับ เพราะ ซึ่งหมายความไปทางคล้าย ด้วย นั้นเสีย ที่จริงเขลา ถ้าหากว่า ไพเราะ ยืดมาจาก เพราะ ก็ควรจะเปน พำเราะ ที่แท้อาจเปน พิเราะ นั้นแหละ ออกเสียง พิ หดสั้น กลายกล้ำเปน เพราะ ไปเสีย ตัว ห การันต์ก็คือแทนวิสัญชนี แต่เขมรก็หลงเอาเข้าทั้งวิสัญชนี และ ห การันต์
จะแจ้งรายงานในเรื่องเก่าต่อไป ด้วยเมื่อวานนี้ไปเผาศพ เขาแจกหนังสือซึ่งมีตรามังกรอยู่ที่หน้าสมุด จึงชูให้กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์เธอดู และบอกเธอว่า มังกรเก่าตัวสั้น ๆ อย่างนี้ ทีจะมาแต่พวกสัตว์เสือกคลาน มีจรเข้เปนต้น ที่ทำเปนงูมีตีนนั้นหลงเปนแน่ เพราะสัตว์พวกงูที่มีตีนนั้นไม่มี กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์เธอให้ความเห็นไปอีกทางหนึ่งว่า มังกรนั้นถูกลากเข้าไปสู่ มกระ สิง ถูกลากเข้าไปสู่ สีหะ ฉันก็สดุ้งใจได้คิด เคยสงสัยมาแล้วว่า มังกร ตัว ง มาแต่ไหน ในภาษาบาลีสํสกฤตไม่มีตัว ง เมื่อมาถูกทักเข้าครั้งนี้ จึงนึกได้ต่อไปว่า เราเรียกกันว่า แมงกอน ด้วยซ้ำ แต่นึกเสียว่าเรียกผิด
เสาที่สำหรับผูกช้างยืนโรง กรมหมื่นศรีสุเรนทร์เรียกว่า จลุง กรมสมเด็จพระปรมานุชิตเรียกว่า จรลุง ที่พูดกันทั่วไปเรียกว่า ตลุง อันนี้ก็เหมือนกันกับคำ จรเข้ จเข้ ตเฆ่ ต กับ จ แทนกันได้ จร ทำให้หรูขึ้น แต่ที่แท้ก็อ่านเปนเสียง จ ตัวเดียว อย่างเช่นว่า จรจรัล ก็อ่าน จอระจัน ไม่ได้อ่านว่า จะระจะรัน
<นริศ>
/*105กรมศิลปากร
วันที่ ๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๖ เดือนนี้ ประทานข้อสันนิษฐานคำ นิ ในคำว่า สนุกนิ และคำ เพราะ ว่ายืดมาจาก พิเราะห์ ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกปีติยินดีเป็นล้นเกล้า ฯ ในข้อที่ทรงสันนิษฐานนี้ เป็นอันแน่ว่า ความจริงเป็นดังที่ทรงสันนิษฐาน บางที นิ จะเกิดเพราะต้องการเสียงหนักในพวกกลอนก่อน แล้วจึงเลยใช้มาถึงหนังสือร้อยแก้วด้วย หรืออีกอย่างหนึ่งเกิดจากถ่วงเสียงให้มีเสียงหนักแซกเข้าในประโยค เพื่อสะดวกแก่การผ่อนออกเสียง เช่นพูดว่า ไปนิไม่ไป แต่คำ นิ มักมีต่อคำที่เป็นแม่ กก กด ซึ่งเป็นเสียงอัดเอาไว้ ไม่ปล่อยให้เสียงตัวสกดออกมา เมื่อจะออกเสียงคำอื่นต่อไป ก็ต้องหาเสียงอื่นเข้าช่วยแซกในบางโอกาส เช่น สนุกนี่กะไร เสียงที่อยู่ในระหว่างเสียงสั้นเลยถูกลากให้เสียงหดสั้นไปด้วย ตามที่ข้าพระพุทธเจ้าเดานี้ จะผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เปนที่พึ่ง แล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ที่ตรัสว่า ไพเราะ ยืดมาจาก เพราะ ก็จะต้องเป็น พำเราะ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริว่าเป็นถูกแท้จริง เพราะ เกิดจากเสียง พิเราะ กลมกลืนกัน เป็นจำพวก ทีเดียว-เทียว ฉันใด-ไฉน แต่ละ-ตละ
คำยืดในภาษาไทย เป็นเรื่องที่ติดใจข้าพระพุทธเจ้ามานาน ว่าเหตุไรเมื่อจะยืดเสียง จึงต้องใช้ยืดด้วย อัม อัน เป็นส่วนมาก คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า หลักแห่งการยืดคำนี้ ไม่ใช่ของไทยมาแต่เดิม เพราะตามตำรานิรุกติศาสตร์ฝรั่งแบ่งรูปภาษาออกเป็นสามชะนิด คือ (๑) ชะนิดที่มีวิภัตติปัจจัย (๒) ชะนิดที่ใช้คำซึ่งไม่ใช้เป็นคำพูดโดยลำพัง ไปติดต่อเข้ากับคำ/*106ที่ใช้เป็นคำพูด และ (๓) ชะนิดใช้คำโดด ในชะนิดที่สอง บางภาษาก็ใช้เดิมคำที่ไม่ใช้โดยลำพังเข้าข้างหน้าคำที่ใช้เป็นคำพูด บางภาษาก็ใช้เติมกลางคำ บางภาษาก็ใช้เติมหลังคำ ในภาษาตระกูลมอญเขมร ใช้เติมหน้าและกลางคำ ที่ใช้ น เติมกลางแปรความหมายในคำเป็นนามที่มีหน้าที่กระทำ หรือแปรให้เป็นคุณศัพท์ เช่น put ในภาษามอญแปลว่าเจาะด้วยสิ่ว pnut (p-n-ut) แปลว่าตะไกร ในภาษา Khasi (อยู่ในตระกูลเดียวกัน) kian แปลว่าย่ายาย kenian (ke-n-ian) แปลว่าแก่ ในภาษาตระกูลชวามลายู kuman (k-um-an) ในภาษาชาว Dyak เกาะบอร์เนียว แปลว่า กิน คือใช้ อัม ต่อกลางคำว่า kan ซึ่งเป็นตัวธาตุให้เกิดเป็นกิริยา ซึ่งเป็นการกระทำโดยตรง ถ้าเดิม อิน กลายเป็นกิริยาซึ่งเป็นผู้ถูกกระทำ เช่น ในภาษา Malagasy ชาวเกาะ Madagascat-in-apaka แปลว่า ทำให้แตก คิดด้วยเกล้าฯ ว่า หลักยืดคำของไทยก็คือการเติมคำเข้าแซกกลางคำนี้เอง และจะได้เค้ามาจากภาษาชะนิดที่ใช้ติดต่อคำ ซึ่งล้อมอยู่รอบภาษาไทย มีตระกูลมอญเขมร ชวามลายุ และธิเบต พะม่า เมื่อไทยได้หลักนี้มาใช้ ในชั้นเดิม ก็เพื่อจะแปลงความหมายในคำ แต่ต่อมาก็เลือนไป จนคำเดิมและคำที่ยืดออก มีความหมายไม่ผิดกัน เช่น ตรัส-ดำรัส
คำว่ามังกรถูกลากเข้าสู่ มกระ สิงถูกลากเข้าสู่ สีห คิดด้วยเกล้าฯ ว่า มกร เสียง ม เป็นนาสิกโฆษะ ลากเอาเสียง ก ซึ่งเป็นอโฆษะ ให้เป็นเสียง ง ซึ่งเป็นเสียงนาสิกโฆษะ ในพวกวรรค ก อย่าง มกุฏ เป็น มงกุฎ เสียง ง ไม่มีในภาษาบาลีสํสกฤต แต่เสียง ง ใกล้กับ น ม มาก เพราะเป็นชะนิดนาสิกด้วยกัน เวลาออกเสียง ง ถ้าภาษาใดไม่มีเสียง ง ก็จะฟังเพี้ยนเป็น น ม ไป อย่างเดียวกับสระ แอ ถ้าแขกฟังก็จะได้ยินเป็น เอ หรือเป็นเสียงเพี้ยนของ เอ เพราะ แอ ไม่มีอยู่ในเกณฑ์เสียงของแขก เช่น /*107พราหมณ์ ป.ส. ศาสตรี ฟังเสียง ข ค ในภาษาไทยเป็นเหมือน ก ไปหมด เวลาพูด ถ้าเป็น ข ค ก็ปนกันยุ่งกับเสียง ก เพราะในภาษาของทมิฬไม่มีเสียง ข ค คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าเสียง ง น ม จะเป็นด้วยลักษณะนี้ เมื่อไทยฟังแขกพูด เช่น คำว่า สํสกฤต ก็เป็น สัมสกฤต บ้าง สันสกฤต บ้าง และ สังสกฤต บ้าง จึงตกลงเขียนเป็น สํสกฤต เพื่อตัดปัญหาเรื่องเสียงว่าอ่านอย่างไหนจึงจะถูก ในภาษาพะม่าไม่สู้นิยมเสียง ง พอถึงคำว่าหงส์ ก็เป็น เฮนซา สิงห์ก็เป็น เซนเซะ
ที่ประทานคำ จลุง จรลุง และ ตลุง ว่าเป็นคำเดียวกัน ข้าพระพุทธเจ้าได้ความรู้ขึ้นอีก ถ้า จรอก-ตรอก-ซอก ใช้เป็นแนวเทียบ จรลุง-ตลุง-ซุง ก็เข้ากันได้สนิททั้งเสียงและความหมาย
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานทราบเกล้า ฯ ถึงความหมายคำว่า ข้าหลวง เมื่อชำระปทานุกรมมาถึงคำนี้ ได้อธิบายไว้ว่า
ข้าหลวง น. คนที่ถวายตัวเป็นข้าในหลวงและเจ้านาย ผู้มีตำแหน่งซึ่งพระเจ้าแผ่นดินส่งไปราชการ ข้าหลวงเดิม น. คนที่ถวายตัวก่อนเสวยราชย์ ข้าหลวงน้อย น. คนใช้ของเจ้านาย
ภายหลังมีผู้ขอแก้ว่า
ข้าหลวง น. ผู้มีตำแหน่งซึ่งทางราชการมอบหน้าที่ให้ไปทำบางตำแหน่ง เช่น ข้าหลวงประจำจังหวัด ข้าหลวงปักปันเขตต์แดน ผู้ที่ถวายตัวรับใช้ราชการส่วนพระองค์พระมหากษัตริย์และเจ้านาย เช่น ผู้ที่ประจำการในสำนักพระยุพราชหรือเจ้าฟ้า เรียกว่า ข้าหลวงน้อย ถ้าไม่อยู่ประจำการเรียกว่า ข้าหลวงเรือนนอก เมื่อพระยุพราชหรือทูลกระหม่อมฟ้าองค์ใดขึ้นทรงราชย์แล้ว ข้าหลวงของพระองค์ท่านซึ่งโปรดให้ตามไปประจำ/*108ตำแหน่งในราชสำนัก เรียกว่า ข้าหลวงเดิม ส่วนข้าราชการในสำนักเก่าที่คงเหลืออยู่เรียกว่า ข้าหลวงใหญ่
เมื่อพิจารณาก็เกิดมีข้อขัดข้องต่าง ๆ แต่ก็หมดความรู้ของกรรมการ ด้วยเป็นเรื่องในราชสำนัก ยากแก่คนภายนอกจะทราบได้ถูกต้องโดยตลอด
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*109ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๓ มิถุนายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๘ ได้รับแล้ว
คำ นิ เป็นคำอันหนึ่ง ถ้าใช้ในทางพูดเปน นี่ หนิ ถ้าใช้ในโคลงฉันท์ เปน นิ ฉันเข้าใจว่าออกจากคำที่เขียนหนังสือว่า นี้ แต่จะเปลี่ยนแปลงไปด้วยเหตุใดนั้นไม่ได้คิด ทั้งคิดไม่ไหว ท่านเห็นด้วยว่าฉันวินิจฉัยถูกแล้วก็เปนเบาใจเท่านั้น
จะบอกท่านด้วยความยินดีว่า ฉันได้ค้นพจนานุกรมภาษาเขมรพบคำ พิเราะ อ่านว่า ปิเราะ (ไม่มี ห์ การันต์) แต่คำ เราะห์ ไม่มี พิ นำหาไม่พบ เห็นจะเปนแบบเก่าซึ่งเดี๋ยวนี้ไม่ได้ใช้กันแล้ว พิเราะ เปน ไพเราะ ก็เหมือน พิหาร เปน ไพหาร ไม่ขัดข้อง
ตามที่ท่านคิดว่าคำยืดคำย่นเปนทางมาแต่ภาษาอื่นนั้นถูกแท้ทีเดียว มีพยานเห็นได้อยู่หลายคำ ที่ในภาษาเขมรมีคู่อยู่ทั้งคำยืด คำย่น เช่น เปรอ บำเรอ สคัล สำคัล แต่หลุดเข้ามาสู่ภาษาไทยแต่ บำเรอ สำคัล (เราเขียน สำคัญ) เพียงขอนเดียว เห็นได้ดีๆ ว่าไม่ใช่ของเรา คำยืดและคำย่นนั้น ฉันผูกใจคิดอยู่เสมอว่าจะต้องผิดกันอย่างคำ ตรวจ ตำรวจ เหมือนหนึ่งคำว่า ทลายกับ ทำลาย นั้นก็เห็นว่าผิดกัน ทลาย เปนพังเอง ทำลาย เปน รื้อ สอาง เปน สอาด สำอาง แต่งให้สอาค ตรัส ฉันคิดว่าพูด ดำรัส คิดว่าเปนคำ ที่จริง ตรัส นั้นว่า สว่าง แจ้ง ก็ตรงกับแจ้งความนั้นเอง เปนบอกเปนพูดเหมือนกัน แต่ที่คิดไม่เห็นก็มาก
ขอบใจท่านที่แนะให้เห็นคำ ซอก เปนพวกเดียวกับ จรอก ตรอก ซุง พวกเดียวกับ จรลุง จลุง ตลุง ตัว ต กับตัว ส สับกันอยู่เสมอ เช่น สพาน ตพาน สพัด ตพัด เปนต้น
/*110คำ ข้าหลวง ซึ่งท่านถามไปนั้น ตามคำแปลซึ่งท่านเขียนให้ไปก็เปนถูกต้องตามที่เห็นอยู่ ทั้งที่แปลไว้เดิมและที่ขอแก้ ไม่มีอะไรผิดอยู่ในนั้น ถ้าจะตัดสินว่าอย่างไหนดี ฉันชอบอย่างที่แปลไว้เดิม ที่ขอแก้นั้นรุ่มร่าม แต่ก็ลงกับที่แปลเดิมนั้นเอง
ถ้าจะเอาความเห็นฉัน ฉันก็จะแคะเอาความหมายในคำมากล่าว ข้า แปลว่า คนใช้ หลวง แปลว่า ใหญ่ รวมความว่าคนใช้ใหญ่ คือคนใช้ของเจ้า ให้ผิดกับคำซึ่งมีแต่ ข้า เปล่าๆ คือคนใช้ของคนเล็กๆ ดังมีคำคู่พูดกันอยู่ว่า ข้าเจ้าบ่าวขุนนาง ต่อจากนั้นก็เมื่อมีกรณีอะไรมา อันจะพูดกันให้พ้นสงสัยก็เติมคำต่อเข้าอีก เช่นแบ่งระหว่างข้าเจ้าแผ่นดินกับข้าเจ้าซึ่งไม่ได้ครองแผ่นดิน ก็เติมคำเปน ข้าหลวงใหญ่ ข้าหลวงน้อย เมื่อจะแบ่งชนิดข้าในพวกที่มีอยู่เก่า กับที่ติดพระองค์มาเปนเจ้าแผ่นดินก็เติมคำเรียกพวกที่คิดพระองค์มาว่า ข้าหลวงเดิม แล้วที่ทรงแต่งตั้งให้ไปทำการอย่างหนึ่งอย่างใดก็เติมคำเข้าตามการ เช่น ข้าหลวงเสนา มีหน้าที่ได้ไปเก็บเงินค่านา (ภายหลังเจ้าพระยาภาสกรวงศ์เปลี่ยน เรียกว่า ข้าหลวงแสรนา แสร ภาษาเขมรว่า นา เปลี่ยนเสียด้วยเห็นว่าเดิมไม่เปนภาษา) พวกไปเดินเก็บอากรสวนก็เรียก ข้าหลวงเดินสวน แล้วภายหลังก็มี ข้าหลวงเทศาภิบาลขึ้น แล้วก็เห็นไม่ดี เปลี่ยนเปน สมุหเทศาภิบาล ผู้ว่าราชการ ก็ไม่พอ เดี๋ยวนี้เปลี่ยนเปน ข้าหลวงผู้ว่าราชการ สังเกตว่าคราวหนึ่งชอบคำ ข้าหลวง ถัดมาไม่ชอบ ต่อมากลับชอบขึ้นอีก เหล่านี้เปนรายละเอียดทางพงศาวดารทั้งนั้น ถ้าจะเก็บมาจดให้หมด เห็นจะไม่มีกระดาษเขียน ถ้าหากเพียงจะแปลคำ ข้าหลวง ก็หมายความว่าข้าเจ้าเท่านั้นเอง
<นริศ>
/*111กรมศิลปากร
วันที่ ๑๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๓ เดือนนี้ รวม ๒ ฉะบับ ทรงพระเมตตาประทานคำอธิบายและข้อสันนิษฐานถ้อยคำต่าง ๆ พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ในเรื่องเสียง ง กับ ห เมื่อทรงสะกิดขึ้นถึงคำ หับ กับ งับ ซึ่งภาษาไทยใช้ทั้งสองคำ กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าอดอยู่ไม่ได้ ต้องค้นและลองคิดถึงคำอื่นๆ ต่อไป ก็เห็นแปลกที่ปรากฏคำในจำพวกเดียวกันผุดขึ้นหลายคำ เป็นเหตุให้เกิดฟุ้งซ่านในความคิดนึก ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระบารมีปกเกล้าฯเป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงกรุณา
เสียงพยัญชนะใน วรรค ก กับเสียง ห อาจเพี้ยนกันได้ง่ายกว่าเสียงพยัญชนะในวรรคอื่น เพราะที่ตั้งของเสียงอยู่ที่คอด้วยกัน มีตัวอย่าง คือ
ก-ห ก่าน-หาญ (ประ) กับ--หับ
ข-ห ขื่น-หืน ข่ม-ห่ม ยิ้มขัว-ยิ้มหัว
ค-ฮ คึก-ฮึก ค้างคาว-ฮุ้งคาว (พายัพ)
และโดยเหตุที่เสียง ห กับ ร ล มักเปลี่ยนกันได้ เมื่อออกเสียง ร ไม่ได้ ก็กลายเป็นเสียง ห ฮ ไป แล้วลามมาถึง ล ด้วย เสียงพยัญชนะ วรรค ก จึงเป็น ร ล ได้อีกชั้นหนึ่ง โดยอาศัยเสียง ห เป็นสะพาน เช่น ก้าว-ห้าว-ร้าว-กร้าว ขื่น--หืน-คลื่น เคี้ยวคด-เลี้ยวลด
คำที่เพี้ยนเสียงใน วรรค ก กับ ห ในภาษาจีนมีแปลกอยู่คำหนึ่ง คือ หับ ในเสียงชาวกวางตุ้ง แต่เป็น ขับ ในเสียงแต้จิ๋ว ซึ่งแปลว่า ง่วงนอน หลับตา ถ้าเทียบกับคำ ขับ ในสำนวนที่ว่า อดตาหลับขับตานอน ความก็เข้ากัน/*112ได้สนิทสนม ดีกว่าแปลว่า ขับไล่ให้ตานอน ถ้าพิจารณาตามแนวเทียบข้างบนนี้ ก็เข้ารูปกันได้ เป็น ขับ-หับ-หลับ และคำนี้ในตัวหนังสือจีน ถ้าเอาเครื่องหมายที่เป็นตาออกเสีย เติมคำว่า ประตู เข้าแทน ก็อ่านอย่างเดียวกัน แปลว่า ประตู หรือ ปิดประตู ถ้าเหลือแค่คำโดยลำพัง ไม่เติมเครื่องหมายว่าตาหรือประตู ก็แปลว่าครอบ ว่างำ ถ้าแปลงรูปตอนบนของคำ ก็แปลว่าถาดที่มีฝาปิด หีบเล็ก ๆ หรืออับ ถ้าอ่านคำนี้ว่า อำ หรือ ออม อม ก็แปลว่าปิดสนิท เพราะฉะนั้น คำว่า ประกบ ประกับ กำ หับ หีบ งับ งำ ขับ หลับ อับ ครอบ คิดด้วยเกล้าฯ ว่า เป็นคำพวกเดียวกัน แล้วยังเลยไปถึงคำในจำพวก อม ออม โอบ อ้อม หอบ หอม งอบ รอบ รวบ รวม ร่วม ลอม งวม กรอบ กรวม คร่อม ขอบ ซึ่งล้วนเป็นคำมีความหมายในเรื่อง ปิดงำรวมเอาไว้ และมีเสียงตัวหน้าอยู่ในพยัญชนะ วรรค ก และ ห ฮ ร ล อ ทั้งนั้น
พงัว ที่ทรงเห็นว่า พ จะเป็น พระ หรือ พ่อ ก็ได้ ตลอดจนคำเช่น พนักงาน พนาย ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ เพราะถ้าจะพิจารณาถึงเสียง ก็เข้าอยู่ในหลักเสียงกร่อน ซึ่งอาจเป็นได้ และความหมายก็เหมาะกัน ในไทยอาหมและไทยคำที่ เรียกบุตรชายคนที่ห้าว่า งัว ไม่มี พ อยู่หน้า ส่วนคำ พณฯ ข้าพระพุทธเจ้าพบเอกสารซึ่งเกี่ยวกับการทัพตีเวียงจันท์ครัวรัชกาลที่ ๓ เขียนเป็น พันหัวเจ้าท่าน ทุกแห่ง แต่ความไม่สนิทเท่ากับ พ่อ หรือ พระ จะว่า หัวพัน ก็มีศักดิ์ต่ำไป จะว่า พันหัว ก็ไม่ปรากฏมีใช้ในที่อื่น น่าจะเป็นเรื่องลากเข้าความมากกว่าอื่น
หงส์ ในคติของจีนจัดเข้าในจำพวกสัตว์ทิพย์ ซึ่งมีอยู่สี่พวก คือ กิเลน หงส์ เต่า และมังกร หงส์ของจีนมีลักษณะเป็นคนละอย่างกับหงส์อินเดียในทางพงศาวดาร หากเสียงในภาษาชาวแต้จิ๋วและฮกเกี้ยนออกเสียงว่า หง พ้องกับ หงส์ เข้าด้วยบังเอิญ เพราะชาวกวางตุ้งและแคะออกเสียงว่า ฝง หรือ ฝอง ชาวจีนหลวงเป็น เฝง ชาได้ออกเลียงว่า หง ร่วมกันทุกชาวไม่ ผิดกับ คำว่า หง อีกคำหนึ่ง ซึ่งแปลว่า ห่านป่า จีนทุกชาวออกเสียงว่า /*113หง ห่ง ห่อง ร่วมกัน ซึ่งคงตั้งชื่อตามเสียงร้องของห่านป่า หงส์ และ หง ที่แปลว่า ห่านป่า ฝรั่งแปลว่า swan ส่วน หง ซึ่งเป็นนกทิพย์ของจีน ฝรั่งแปลโดยอนุโลมว่า phoenix อันเป็นนกทิพย์ของคติฝรั่ง
หง ที่เป็นนกทิพย์ของจีน ถ้าเป็นตัวเมีย เรียกว่า หว่อง เรียกรวมกันทั้งตัวผู้และตัวเมียว่า ฝงหว่อง(กวางตุ้ง) ฮ่งฮวด(แต้จิ๋ว) และ เฝงหว่าง(จีนหลวง) นกนี้กล่าวว่าศีรษะคล้ายนกพญาลอ จงอยปากคล้ายอีแอ่น คอคล้ายเต่า รูปลายตัวคล้ายมังกร และมีหางอย่างปลา แต่ตามรูปที่นิยมเขียนกัน เป็นรูปครึ่งนกยูงและนกพญาลอ เป็นแต่เติมสีสลับกันเป็นห้าสี หงนี้ถือเป็นเครื่องหมายพระราชินี คู่กับมังกรซึ่งเป็นเครื่องหมายของพระราชา หงจะมาปรากฏให้เห็นตัว เมื่อมหากษัตริย์ทรงราชธรรม เป็นเครื่องหมายว่าสวรรค์ทรงโปรดปราณ
กิเลน ถ้าเป็นตัวผู้เรียกว่า ขี่ ตัวเมียเรียกว่า หลิน รวมเรียกว่า ขี่หลิน เป็นสัตว์ทิพย์ ปรากฏขึ้นเมื่อใดก็เป็นสวัสดิมงคล เพราะฉะนั้นจึงมักปรากฏตัวเมื่อบ้านเมืองอยู่เย็นเป็นสุขหรือผู้มีบุญเกิด ตามตำราว่า กิเลน ตัวเป็นกวาง หางเป็นงัว มีเขาเดียว ไม่บอกว่าหน้าตาเป็นอย่างไร แต่รูปที่เขียนศีรษะคล้ายมังกร ส่วนมังกรในตำราก็ให้ลักษณะไว้พิสดารไม่แพ้สัตว์หิมพาน คือ มีศีรษะคล้ายอุฐ เขาคล้ายกวาง ตาคล้ายกระต่าย หูคล้ายงัว คอคล้ายงู ท้องคล้ายเหี้ย เกล็ดคล้ายปลาหลีฮื้อ (ในจำพวกปลาตะเพียน) เล็บคล้ายนกอินทรี อุ้มเล็บคล้ายเสือ เกล็ดมีจำนวน ๘๑ เกล็ด เสียงคล้ายเสียงฆ้อง สองข้างปากมีหนวดเครา ใต้คางมีมุกดา ใต้คอมีเกล็คย้อน หายใจเป็นเมฆ บางทีก็แปรเป็นฝนหรือเป็นไฟ
ที่ทรงอธิบายถึงพระพุทธรูปชินะ เป็นทีจับใจข้าพระพุทธเจ้ามาก ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยมานานว่า เหตุไรการสร้างพระพุทธรูปจึงสร้างพระรูปลุ่น ๆ ไม่มีกลีบผ้าย่นให้เห็น ซึ่งถ้าจะทำก็ไม่มีติดขัดลำบากอะไร ที่ไม่ทำก็คงเนื่องด้วยเจริญรอยสืบประเพณีจากพระพุทธรูปต้นเดิมที่ได้มา ซึ่งมีเค้า/*114ไปในทางศาสนาชินะอยู่ด้วย เรื่องลัทธิศาสนาที่มีหลักคล้ายคลึงกันและอยู่ในทางที่ติดต่อกันได้ง่าย ย่อมเป็นโอกาศให้ปนกัน คิดด้วยเกล้าฯว่า เป็นทำนองเดียวกับภาษาที่ลากเอามาจากภาษาหนึ่งให้เข้ามาอยู่ในอีกภาษาหนึ่ง จนสืบสาวกันได้ลำบากเพราะปนกันหมด ในเรื่องศาสนาพุทธกับชินะ ที่ประทานข้อสันนิษฐานมานี้ กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าได้ความรู้ซึ่งเดิมเป็นแต่เพียงสงสัย คลำหาเค้าไม่ถูก เมื่อทรงพระเมตตาแนะเค้าทางให้เช่นนี้ ก็เป็นช่องให้ข้าพระพุทธเจ้าขยายวงความคิดออกไปได้อีก
ปั้นหย่า ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อสนิทตามข้อสันนิษฐานที่ประทานมา ที่พระปั้นหย่า กลายเป็นชื่อโรงที่ไว้พระปั้นหย่า เป็นเรื่องความหมายย้ายที่มีเหตุผลที่ย้ายเข้ากันได้สนิท
ที่ทรงพระเมตตาประทานคำ ไพเราะ ว่า เขมรเป็น ปิเราะ เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ เป็นอันได้หลักฐานแน่นอนว่า เพราะ ย่นมาจาก พิเราะ หรือ ไพเราะ แน่
เรื่องคำยืดคำย่น ในคำว่า ตรัส และ ดำรัส มีความต่างกัน เมื่อทรงอธิบาย ข้าพระพุทธเจ้าจึงได้เห็นว่าผิดกันจริง ไม่เช่นนั้นจะยืดคำทำไม แต่ก็อาจมีบางคำซึ่งเกิดขึ้นเพราะกวีอาศัยหลักยืดคำนี้เป็นแนวเทียบ ไปยืดเอาคำอื่นให้ได้พยางค์กลอนโดยไม่มุ่งหมายไปในทางจะแปลงความหมาย ที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลนี้เป็นแต่เดาเท่านั้น ยังหาได้สอบสวนให้ถ่องแท้ไม่
ที่ประทานคำแปลคำ ตรัส ว่า สว่างแจ้ง ตรงกับแจ้งความนั่นเอง จับใจข้าพระพุทธเจ้าอย่างยิ่ง ข้าพระพุทธเจ้าคิดไปไม่ถึงว่าเป็นคำเดียวกัน ทั้งเป็นทางให้ข้าพระพุทธเจ้านึกเลยไปถึงคำ จรัส ซึ่งคงเป็นคำเดียวกับ ตรัส ที่แปลว่า สว่างแจ้งนั่นเอง ข้าพระพุทธเจ้าเคยสนใจเรื่องคำยืดคำย่นอยู่พักหนึ่ง ได้ลองเก็บคำต่างๆ มาเปรียบเทียบดูถึงหลักที่ใช้ยืด ดูก็ไม่มีมากลักษณะนัก แต่เมื่อจับเทียบก็กลับเป็นเรื่องยุ่งยาก คำยืดส่วนมาก ถ้าไม่ใช่คำกล้ำก็มักแซก อำ และ น เช่น กัน-กำนัน ขด-ขนด คูณ-คำณูน /*115จำ-จำนำ ชาญ-ชำนาญ เสียง-สำเนียง เดิร-ดำเนิร ติ-ตำหนิ ทาย-ทำนาย บวก-ผนวก ผัง-ผนัง พัก-พำนัก ราว-ระนาว เลา-ลำเนา อวย-อำนวย ในที่นี้ คำที่ขึ้นตันด้วยพยัญชนะนาสิกไม่มีตัวอย่าง เพราะเอาไปใช้เป็นตัวยืดเสียงเสียแล้ว พยัญชนะที่ขึ้นตันด้วย ฝ ฟ ก็ไม่มี ยิ่งแสดงให้เห็นว่า หลักยืดคำไม่ใช่หลักของภาษาไทย เพราะ เสียง ฝ ฟ มีอยู่แต่ในเสียงไทย ซึ่งเสียงชาติเพื่อนบ้านไม่มี นอกจากมลายู ซึ่งน่าจะได้มาจากอาหรับอีกต่อหนึ่ง เสียงขึ้นต้นด้วย ฉ ข้าพระพุทธเจ้านึกค้นหาตัวอย่างคำยืดไม่พบ แต่มีคำที่ยืดแปลกไปจากหลักอยู่คำหนึ่งคือ ปัด-บำบัด ซึ่งควรจะเป็น บำนัด บางที บำบัด จะไม่ได้ยืดมาจาก ปัด จึงไม่เข้ารูปอยู่ในหลักข้างต้น
ส่วนคำที่มี ร ล กล้ำ แซก อำ อย่างเดียว เช่น กรอ-กำรอ เขลาะ-กำเลาะ เจรียง-จำเรียง
ขึ้นต้นด้วยเสียง ซ แปลง ซ เป็น ช แล้วเติม ร เช่น แซก-ชำแรก เซาะ-ชำเราะ
ขึ้นต้นด้วยเสียง ถ แซก ล เช่น ถก-ถลก ถา-ถลา
ขึ้นต้นด้วยเสียง ส แซก อำ เช่น สอาง-สำอาง
แต่ที่แปลกออกไปจากหลักข้างต้นนี้ก็มี เช่น
กโบล-กำโบล เขดา-กำเดา แขง-กำแหง
ฉะเพาะ-จำเพาะ ชะงัด-ชำงัด
ผสม-บันสม-ประสม ผเอิญ-บังเอิญ ผธม-บันธม ระลึก—รำลึก ระดับ-ลำดับ (แซก น)
เสวย-สังเวย เสวียน-สังเวียน สกัด-สังกัด ถวาย-ตังวาย ผก-ผงก ผาด-ผงาด (แซก ง)
ทอย-ทยอย (แซก ย)
ฉีก-ฉลีก (แซก ล)
ฉวย-ฉมวย (แซก ม)
/*116ลือ-ระบือ ลบอง-ลำบอง เรียบ-ระเบียบ เริด-ระเบิด เรียง-ระเบียง รำ-ระบำ (แซก บ)
คำเหล่านี้บางคำก็พอเห็นเค้า เช่น แขง เป็น กำแหง กระจาย ข เป็น ก ห แล้วแซก อำ หว่างกลาง บางคำเมื่อแซกแล้วแปลงเสียงอโฆษะเป็นโฆษะ เช่น ติ-ตำหนิ ปราบ-บำราบ แต่พอถึงคำที่ตัวเดิมเป็นโฆษะกลับแปลงเป็นเสียงหนักไป เช่น บวก-ผนวก เสียงหนักกลับแปลงเป็นเสียงโฆษะ เช่น แถลง-ดำแลง แต่แปลงเสียงหนักเป็นเสียงอโฆษะก็มี เช่น ถวาย-ตังวาย เป็นอันค้นหาหลักให้แน่ไม่ได้ สงสัยด้วยเกล้า ฯ ว่า หลักยืดคำในภาษาไทยในบางลักษณะอาจฟั่นเฝือเสียแล้วก็ได้ หรือตัวอย่างที่นำมาเปรียบเทียบบางคำจะผิดก็ทราบเกล้า ฯ ไม่ได้ นอกจากจะได้สอบหลักคำยืดในตระกูลภาษา มอญ-เขมร และชวา-มลายู แต่ก็หาตำราที่อ่านออกไม่ได้ ถึงกระนั้นก็ยังเป็นเรื่องน่าคิดอยู่ เมื่อมีอะไรมากระทบ ข้าพระพุทธเจ้าก็อดคิดอยู่ไม่ได้ ทั้ง ๆ ที่ทราบเกล้า ฯ อยู่ว่าไม่มีทางจะคิดไปได้ตลอด คล้ายกับว่าเรื่องคำยืดมีเสน่ห์เพราะในบางภาษาเช่น ภาษาอาหรับ ภาษาฝรั่ง และภาษาอินเดียตอนใต้บางภาษา ชอบยืดคำด้วยการเติม น จนมีศัพท์ฉะเพาะในตำรานิรุกติศาสตร์เรียกว่า nunniation ก็ไปตรงกับหลักยืดคำในวิธีแรกที่กราบทูลมาข้างต้นนี้ คำยืดในจำพวกนี้จึงมีตัวอย่างของคำอยู่มากกว่าวิธีอื่น เพราะออกจะเป็นหลักทั่วไป
ตามที่ตรัสประทานอธิบายเรื่องคำแปลคำ ข้าหลวง เป็นที่แจ่มแจ้งแก่ข้าพระพุทธเจ้ามาก ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกในพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ ความจริงข้าพระพุทธเจ้าก็เขลามากที่มัวคิดตามแปลคำว่า ข้าหลวง ให้เข้ารูปกับที่ใช้กันทุกยุคทุกสมัย อันเป็นความนิยมที่กลับไปกลับมาได้ไม่อยู่ที่
ข้าพระพุทธเจ้าได้ผ่านตรามังกรของโบราณคดีมาบ่อย ๆ ก็ไม่ได้นึกว่าทำไมจึงใช้รูปมังกร ครั้นนึกได้ก็ลืมกราบทูลขอประทานพระเมตตา/*117เสียทุกคาว เพราะฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานทราบเกล้า ฯ ถึงเหตุที่ใช้ตรารูปมังกรนี้ด้วย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*118ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๕ มิถุนายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ขอท่านช่วยค้นคำ กระยา ให้ที ในคำไทยต่าง ๆ จะมีหรือไม่ ถ้ามีเขาใช้เป็นไปในความอย่างไร ตามที่ขอให้ช่วยค้นนี้ด้วยประสงค์จะสอบคำที่เราใช้ซึ่งคิดจะลักลั่น ฉันไม่แน่ใจดังจะพูดให้ฟังต่อไปนี้
กระยา เราเข้าใจกันอยู่ว่า ข้าว ความเข้าใจอันนี้มีมูลที่คำ พระกระยา กระยาสารท กระยาบวช แต่ที่ไม่เกี่ยวแก่ข้าวก็มี เช่น พระกระยาสนาน กระยารง นึกได้ในบัดนี้เท่านี้
ฉันคิดว่าที่เข้าใจกันว่า ข้าว นั้นเข้าใจผิด มีคนเขาแก้คำ พระกระยาสนาน ซึ่งเข้ากันไม่ได้ เปน พระกายสนาน แต่ฉันไม่ลงเนื้อเห็นด้วย เห็นว่าถ้าแปลไปในทางว่าเปน เครื่อง เปน ต่าง ๆ อะไรอย่างนัน จะกินความได้หมดด้วยกัน
พระกระยา ที่จริงน่าจะเปนพระกระยาเสวย เหมือนกับเครื่องเสวย คำนี้ก็เรียกกันแต่ว่า เครื่อง ไม่ได้ความอะไร หากแปลพระกระยาเสวยว่าเครื่องเสวยต่าง ๆ แล้ว ก็ได้กันกับ
กระยาบวช แปลว่า เครื่องกินบวช
กระยาสารท แปลว่า เครื่องกินในฤดูสารท
พระกระยาสนาน จะหมายความว่าเครื่องสรงต่าง ๆ กระมัง ถ้าหมายถึงน้ำก็เป็นน้ำต่างๆ มีนำสี่สระ เป็นต้น คำ น้ำสี่สระ หมายถึงน้ำสระเกศ สระแก้ว สระคา (คงคา) สระยมนา อันมีอยู่ที่สุพรรณบุรี คำสี่สระนี้มีคนไม่รู้แก้ พระราชพงศาวดารรัชกาลที่ ๔ เปน น้ำศีรษะ สิ้นเคราะห์ไปเถิด
/*119กระยารง ฉันคิดว่าเปน รงค์ คือสีต่างๆ คำที่เรียกเครื่องเขียนผนังว่า น้ำยา เรียกสีซึ่งลงเคลือบทองว่า ยา นั้น ฉันคิดว่าออกจากคำ กระยา นั้นเอง
จะพูดแถมคำ ข้าหลวง ต่อไปอีกเพื่อให้ท่านเข้าใจแจ่มแจ้ง เดี๋ยวนี้ใช้คำว่ากรรมการอะไรต่ออะไร ก็เหมือนกันกับแต่ก่อนใช้คำข้าหลวงอะไรต่ออะไร ฉะนั้น ถ้าคำแปล กรรมการ จะเจียรนัยออกชือกรรมการทุกอย่างไป คำข้าหลวงก็ควรเจียรนัยออกชื่อข้าหลวงทุกอย่างไปเหมือนกัน ซึ่งฉันคิดว่าจะเก็บให้หมดไม่ได้ แม้คำกรรมการจะแปลจำเพาะแต่คำกรรมการเท่านั้น คำข้าหลวงก็ควรแปลแต่คำข้าหลวงเท่านั้นเหมือนกัน หากจะให้คำต่อเปนตัวอย่างก็ควรให้แต่คำซึ่งคนในปัจจุบันจะเข้าใจได้ยาก เช่น ข้าหลวงใหญ่ ข้าหลวงน้อย ข้าหลวงเดิม ฉะนี้เปนต้น คำเช่น ข้าหลวงผู้ว่าราชการจังหวัด ข้าหลวงปักปันเขตแดน เหล่านี้เข้าใจได้อยู่แล้ว ไม่จำต้องแปลเลย เพราะเหตุฉะนั้นฉันจึ่งชอบคำแปลข้าหลวงในคำแปลเดิม ไม่ชอบคำแปลที่มีผู้ขอแก้ ด้วยเห็นรุ่มร่ามไม่สมควรแก่ที่จะเอามาพูดเลย
ไม่ว่าจะแปลคำอันใด หากกล่าวละเอียดมากก็คับแคบเข้า ประเดี๋ยวก็ตาย อย่างที่ท่านเคยปรึกษาคำแปล กุดั่น ทำให้คิดถึงคำแปล คด ถ้าจะแปลเพียงว่า สิ่งปลูกสร้างซึ่งมีสันฐานคคเปนข้อศอก เท่านั้นจะพอกระมัง ถ้าพูดไปจนกระทั่งว่าอ้อมว่าล้อม ถ้าไปถูกเขารื้ออะไรเสียหมด เหลือแต่คดอยู่ขาเดียว คำแปลจะเลยตายเสีย
<นริศ>
/*120ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๖ มิถุนายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
นึกคำ กระยา อันได้ประกอบคำแล้วขึ้นได้อีกคำหนึ่ง คือ กระยาดอกเบี้ย บอกเพิ่มมาให้ท่านทราบ เพื่อเปนทางที่ท่านจะได้ช่วยพิจารณา
<นริศ>
/*121กรมศิลปากร
วันที่ ๒๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๕ และ ๑๖ เดือนนี้ โปรดเกล้า ฯ ให้ค้นคำ กระยา ในคำไทยต่าง ๆ ว่าจะมีหรือไม่ และได้ประทานพระอธิบายคำว่า ข้าหลวง เพิ่มเติม ทั้งนี้เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ
คำ กระยา ที่เข้าประกอบกับคำอื่น เท่าที่ปรากฏ คือ พระกระยา กระยาสารท กระยาบวช กระยาบูชา กระยาทาน กระยาสังเวย กระยาสนาน กระยารง กระยาดอกเบี้ย กระยาเรือนเบี้ย และ กระยาเลย
ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นดูในภาษาไทยต่าง ๆ ไม่พบเค้าเงื่อนคำว่า กระยา ในภาษาไทยถิ่นไร สอบพวกชาวอีศานก็ไม่ได้เค้าความว่าเป็นคำไทยเดิมของถิ่นนั้น ถ้าแปลง กระ เป็น ข้าว แล้วเสียงกร่อนเป็น ขะ อีกต่อหนึ่งก็อาจเป็นได้ตามแนวเทียบการออกเสียง แต่เมื่อเข้าประกอบกับคำ ยา ก็แปลไม่ได้ความ นอกจากคำ กระยาคู กับ ข้าวยาคู ซึ่งอาจเติม กระ เพราะมี กระ หรือ กระยา ในคำอื่นเป็นแนวเทียบให้ชวนหลงไป มาก กว่าจะเพี้ยนไปจาก ข้าว จึงเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า กระยา น่าจะไม่ใช่คำไทย และคงไม่ได้แปลว่า ข้าว เพราะคำที่ไม่ได้แปลว่า ข้าว ก็มีอยู่มาก
ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในพจนานุกรมมลายูก็ไม่พบ กระยา ที่มีความหมายเข้าประกอบกับคำข้างต้นนี้ได้ ในภาษามอญมีคำ กระยาป้า แปลว่าเครื่องใช้สอย แต่มีอยู่เพียงคำเดียวที่ความหมายพอจะนำเอามาประกอบคำข้างบนนี้ เป็นอันใช้ไม่ได้ เพราะคำ กระยา หรือ ป้า จะเป็นคำไหนที่/*122แปลว่าเครื่อง ก็ไม่ทราบเกล้า ฯ ส่วนในภาษาเขมร คำว่า กระยา ให้คำแปลไว้ ๕ ประการ คือ
(๑) เงินเดิมพัน (๒) จำนำ คำแปลนี้ เข้ากันได้กับคำ กระยาดอกเบี้ย และ กระยาเรือนเบี้ย ซึ่งในโนตที่ข้าพระพุทธเจ้าจดเอาไว้ว่า กระยาดอกเบี้ย คือกู้เงินเขามาแล้วมอบที่นาให้ทำอย่างกระยาดอก กระยาเรือนเบี้ย ให้เขาใช้โดยอาศัยกินข้าว ข้าพระพุทธเจ้าจดเอามาจากหนังสือเรื่องใดนึกไม่ออกและไม่ได้จดที่มาไว้ (๓) อาหาร คำแปลนี้เข้ากันได้กับพวกพระกระยา ในคำว่า กระยาบูชา และ กระยาทาน มีปรากฏในศิลาจารึกวัดป่ามะม่วงหลัก ๕ คือ เคริองกรยาบูชาทังหลาย แลวกรยาทานตาบนนนทองเหมินนังเงินเหมินนิง กระยา ในคำ กระยาบูชา ศาสตราจารย์เซเดส์ แปลว่า อาหาร ส่วน กระยา ในคำ กระยาทาน แปลว่า ของถวาย ในศิลาจารึกอีกหลักหนึ่ง หลักที่จารึกเป็นภาษาเขมร จารึกว่า กริยาทาน แต่ที่ถอดแปลออกมาเป็นคำไทยเป็นเครื่องกระยาทาน ส่วนคำแปลเดิมของสมเด็จกรมพระยาปวเรศ ฯ แปลว่า เครื่องกระยาหารไทยทาน ในภาษาฝรั่งเศสแปลว่า เครื่องถวาย (๔) วัตถุ (substance) คำนี้เห็นจะตรงกับเครื่อง (๕) ค่าปรับ ได้ให้คำตัวอย่างว่า กระยาพิไนตามบรรดาศักดิ์
เมื่อพิจารณาดูคำแปลข้างบนนี้ ถ้าแปลว่า เครื่อง ก็ได้ความตลอดทุกคำ ดั่งที่ทรงเห็น เช่น กระยารง ทรงเห็นว่าจะมาจาก รงค์ และคำว่า ยา จะออกจากคำ กระยา นั้นเอง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นคำว่า ยา ในภาษาไทยต่าง ๆ แล้ว ไม่ปรากฏคำแปลว่า สี และในคำกลอนก็มีอยู่บทหนึ่งที่ความไปทางเรื่องเขียนลวดลายว่า ร่างเส้นรจนากระยารง
/*123กระยาเลย คำนี้แปลก ไม่ทราบเกล้า ฯ คำ เลย แปลว่าอะไร แต่ตามที่เข้าใจกันว่าเป็นไม้แก่น นอกจากไม้สัก ถ้าจะอนุโลมคำแปล กระยา ว่า substance ก็น่าจะเข้ากันได้ เพราะเป็นคำกว้างๆ
ยังมีคำที่เติม กระ เพราะหลงไป ก็คือ กระยาจก ที่เติม กระ เพราะเห็นคำ กระยา มีอยู่มากคำ เลยลาก ยาจก เป็น กระยาจก ไปด้วย
อีกคำหนึ่งในฉันท์ดุษฎีสังเวยแห่งหนึ่งว่า มนตร์อัญสดุดิฮอง กระยานุสกสดาบ ข้าพระพุทธเจ้าแปลไม่ออกหลายคำ แต่ดูคำว่า กระยา น่าจะเป็นเครื่องสังเวย
ที่มีพระเมตตาทรงชี้ให้เห็นคำ น้ำสี่สระ แก้เป็น น้ำศีรษะ ในพระราชพงศาวดารรัชกาลที่ ๔ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูต้นฉะบับเดิม ซึ่งเก็บรักษาไว้เป็นฉะบับพิมพ์ดีด พิมพ์ไว้เป็น น้ำศีรษะ เมื่อถ่ายเอามาลงพิมพ์ ผู้ตรวจปรูฟมีความรู้ไม่ถึง ก็เลยปล่อยให้ผิดไปด้วยโดยไม่รู้สึก คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า บางทีผู้แก้ น้ำสี่สระ เป็น น้ำศีรษะ จะนึกอวดดีไปถึง น้ำสรงมูรธา แต่เคราะห์ดีถ้าเติมเป็น น้ำรดศีรษะ เสียด้วยก็จะกลายรูปไปอีกชั้นหนึ่ง มองเห็นรูปเดิมได้ยากเข้า ที่ในภาคอีศานมีวัดชื่อศีรษะเกศอยู่หลายแห่ง ชื่ออำเภอ สิ่งเป็นที่ตั้งจังหวัดขุขันธ์ในเวลานี้ ก็เรียกอำเภอศีรษะเกศ ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยคำแปล สอบถาม มีผู้ชี้แจงว่าที่ถูกควรเป็นสระเกศ บางท่านก็ว่ามาจากคำ ศรีสาเกต ชื่อเมืองในอินเดีย แต่คำ สระเกศ สนิทกว่า และเข้าเรื่องน้ำสี่สระ เป็นน้ำ ศีรษะ คำว่าขุขันธ์ ที่เติม ธ ก็หลงติคมาจากคำ ขันธ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าควรจะเป็น ขุขัน เฉยๆ เพราะเทียบได้กับคำในภาษาทมิฬ ที่เรียก คุห ซึ่งเป็นชื่อนายพรานพวกเงาะนิษาทในคัมภีร์รามายณว่า กุกัน (เพราะภาษาทมิฬแท้ไม่มีเสียง ค และ ห ถ้าจะให้เป็นเพศชายก็เติม อัน) และเพี้ยนมาเป็นขุขันในรามเกียรติ์
/*124ข้าพระพุทธเจ้าได้เสนอคำแปลคำ ข้าหลวง และ คด ต่อที่ประชุมกรรมการชำระปทานุกรม และตกลงยึดถือคำแปลที่ทรงพระเมตตาประทานข้าพระพุทธเจ้ามา ว่าเป็นการถูกต้อง ทั้งนี้เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*125ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ มิถุนายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๑๕ กับวันที่ ๒๐ ได้รับแล้ว ขอบใจเปนอันมาก
ข้อสำคัญที่สุดในหนังสือนั้น ซึ่งทำให้ฉันได้สติขึ้น ก็คือข้อที่ท่านว่ากวีแต่งคำขึ้นตามชอบใจ ฉันรู้ดีทีเดียว แต่ไม่ได้คิดไปถึงเลย เมื่อฉันยังหนุ่มๆ ไม่เห็นมีใครรู้ ว่าภาษาสํสกฤตมีอยู่ในโลกนี้ รวมทั้งตัวฉันด้วย บรรดาคำสํสกฤตเรียกกันว่า คำแผลง หมายใจว่าแผลงเล่นจากภาษาบาลี จนกระทั่งมีสมุดพจนานุกรมภาษาสํสกฤตเข้ามาถึงเมืองไทย จึงได้ลืมหน้าอ้าปากรู้กันขึ้น กว่าจะรู้ก็แผลงกันผิด ๆ ไปเสียงอม ไม่ใช่แผลงแต่ภาษาบาลี ภาษาอะไรๆ ก็พลอยแผลงเล่นไปด้วย ด้วยอำนาจการแผลงนี้นับเปนส่วนหนึ่ง ซึ่งทำให้ฉันคิดตีความในคำยืดคำย่นลางคำไม่ออก แต่ไม่เคยนึกไปถึงเลยว่าคำนั้นเปนคำแผลง ไม่ใช่คำเดิม
ข้อที่ตัวพยัญชนไขว้เขวกัน ท่านคิดว่าไขว้กันเพราะมีฐานอันเดียวกันนั้นก็มีจริง แต่ความไขว้เขวในทางไม่รู้ก็มีอยู่เหมือนกัน เช่น เราเขียนภาษาเขมร ลางคำเราก็เขียนตามหนังสือเขมร ลางคำเราก็เขียนตามเสียงเขมรอ่าน ซึ่งไม่เหมือนกับเราอ่าน จึ่งทำให้คำเดียวกันต่างตัวพยัญชนไป แต่ที่แท้เปนตัวเดียวกัน
อันภาษานั้นเปนสิ่งที่จะรู้ได้ยาก บ้านเมืองอยู่ใกล้กันภาษาก็เข้าปะปนกันจนพาหลง เช่น ทางไทยนำคำด้วย ประ ก็เข้าใจว่าเปนอันเดียวกับเขมร ซึ่งนำคำด้วย ผ ทางเขมรมีคำนำด้วย บัน ก็เข้าใจว่าเปนคำเดียวกับที่ไทยนำด้วย ประ จนสอนกันให้เขียนเปน บรร เพื่อให้เข้าได้ทั้งสองทาง ดั่งนี้เปนต้น
/*126คำ บำบัด ซึ่งท่านสงสัย ฉันรู้มาจากเขมรว่า บัด แปลว่า หาย เหมือนหนึ่งชื่อเมือง บัดตัมบอง (ซึ่งเราเรียกว่า พัตตะบอง หรือ พระตะบองนั้น) เขาแปลว่าไม้เท้าหาย ว่ามีนิทาน (เห็นจะเปนเรื่องเดียวกับพระยาโคตรบอง) ถ้ายึดเอาคำนั้นเปนหลัก บำบัด (ซึ่งควรจะเปนบัมบัด) ก็แปลว่าทำให้หาย บัง บัญ บัน บัม ซึ่งเขมรใช้นำคำต่างๆ อยู่ ฉันแปลว่า ทำให้ เช่น บังคับ ทำให้คับ บันดาล ทำให้เปน เห็นว่าเหมาะกว่าจะแปลไปอย่างอื่น บัง บัญ บัน บัม ก็ได้กับ บํ แม้เขียน บำบัด ก็ไม่ผิด เห็นจะไม่ได้ยืดจาก ปัด
ขอบใจท่านที่ชี้คำ จรัส ให้ทราบว่าเปนคำเดียวกับ ตรัส ควรจะรู้แต่แลไม่เห็นจนท่านบอก เปนแต่สงสัยว่าทำไม จรัส จึ่งต้องเขียนสกด ส ขอบใจเทวดาซึ่งยังให้คงเปนสกด ส อยู่ ไม่มีใครแก้ให้เลอะเลือนไปเสีย
หงส์ นั้นพอใจแล้ว ตกเปนไม่ว่าภาษาใด ๆ ก็วนเวียนอยู่ในตัว ห กับตัว ง ทั้งนั้น ในการที่ตัวเดิมเปนห่านแล้วแยกไปเปนตัวผีนั้นไม่ประหลาด เปนธรรมดาที่สิ่งใดนับถือกันหนักเข้าก็กลายไป เช่น ธาตุทั้งสี่ มี ดิน น้ำ ลม ไฟ อันเปนของธรรมดาแท้ ๆ นับถือกันหนักเข้าก็เกิดเปนผีมีตัวมีตน เปนพระธรณี พระพิรุณ พระพาย พระเพลิงไปได้
คำ กระยา ค้นหาไม่ได้เรื่องก็ต้องพักไว้ทีก่อน
น้ำสี่สระ ไม่ใช่ของลับ ตำราราชาภิเษกทุกฉะบับมีปรากฏอยู่ ไม่ควรเขียนให้ผิดเลย
ชื่อเมืองชื่อตำบลต่าง ๆ ฉันรู้สึกว่าเขียนผิดมากทีเดียว
เมือง ศีรษเกศ รู้สึกนานแล้วว่าเขียนผิด เมืองหัวผม จะได้ความอย่างไร จะต้องเปนเมือง ศรีสระเกศ คือ เมืองสระผมให้เปนสิริ ประเพณีโบราณไปทำอะไรมา ก่อนจะเข้าเมืองก็ต้องชำระกายให้สอาดก่อน เช่นในเรื่อง อิเหนา เมื่อไปรบศึกท้าวกระหมังกุหนิงกลับมา ก่อนเข้าเมืองก็/*127ต้องลงสรงในสระนอกเมืองก่อน วัดสระเกศในกรุงเทพ ฯ เรานี้ ก็เข้าใจว่าเปนที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๑ ประทับพักสรงสนานสระพระเกศาที่นั่นก่อนเสด็จเข้าเมือง เมืองศรีสระเกศเปนเมืองปลายแดน คงจะเปนที่พักสระสนานที่นั้น เมื่อออกไปทำศึกกับเขมร
เมือง ขุขันธ์ เคยได้ยินมาแต่ก่อนเรียกว่า เมืองกุขัน ได้นึกว่าชื่อนี้เหมือนชื่อ กุขันพรานไพรใจกล้า ในเรื่อง รามเกียรติ์ (ฉะบับรัชกาลที่ ๑) แล้วมาภายหลังเห็นเขียนเปน เมืองขุขันธ์ ได้ถามเขาว่าแปลว่ากะไร เขาบอกว่าเมืองคนถ่อย ก็เปนแต่ฟังไว้ แต่ไม่สมัครใจเลย ท่านมาแนะนำ กุกัน ก็ไปเข้ารอยเดิม แต่จำต้องสงบไว้ที เพราะเราไม่รู้ว่าชื่อเดิมเขาจะหมายเอาอะไร
อำเภอตั้งใหม่ดูเหมือนอยู่ในจังหวัดนางรอง เรียกว่า อำเภอปลายมาศ ที่แท้ชื่อนั้นชื่อ ไพรมาศ เปนชื่อแม่น้ำ พลเมืองโดยมากเปนเขมร เขมรออกเสียง ไพร เปน เปรย แล้วคงไปถูกใครพูด ร เปน ล เข้าอีกซ้ำหนึ่ง จึ่งกลายเปน ปลายมาศ
ที่ตั้งด่านในแดนเมืองบัดตัมบองของฝรั่งเศส ซึ่งอยู่ติดต่อกันกับอรัญประเทศของเรา เราเรียกว่า ปอยเปต ตามฝรั่งเศส แต่ที่แท้ชื่อว่า บ้านปอดแปด
เมือง ปราจิณบุรี เปลี่ยนเขียนเปน ปราจีนบุรี ควรอยู่หรือไม่ แม้แต่ก่อนจะเขียนไว้ไม่ถูกก็ดี แต่เปนชื่อ อันว่าชื่ออะไรต่างๆ กระทั่งชื่อคน ถ้าเขียนไม่ถูก ควรจะเขียนเปลี่ยนไปใหม่ หรือควรคงไว้ตามเดิม ท่านเห็นอย่างไรในปัญหาอันนี้
<นริศ>
/*142ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ มิถุนายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ท่านถามถึงตรามังกร จะตอบให้ท่านทราบ แต่เห็นเปนเรื่องมีสารอันหนึ่ง จึ่งแยกตอบมาเสียต่างหากให้เปนโดยจำเพาะ
ตรามังกร นั้น เปนพระราชลัญจกรอันพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า ฯ เจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานแก่โบราณคดีสมาคมหรือแก่ราชบัณฑิตยสภา อย่างไรก็เคลือบเคลิ้มไปเสียแล้ว แต่จะเป็นอะไรก็เหมือนกัน ด้วยโบราณคดีสมาคมนั้นเองยกขึ้นเปนราชบัณฑิตยสภาในภายหลัง ให้ใช้ตรานั้นเปนตราประจำสภา
ท่านคงทราบแล้วว่าแต่ก่อนไม่ใช้เซนชื่อ ใช้ตราประจำตัวหรือประจำตำแหน่งประทับแทนเซนชื่อ เพราะฉะนั้นบรรดาคนสามัญซึ่งมีธุระในการหนังสือก็ทำตราขึ้นใช้ประจำตัวเอง เว้นแต่คนลางคน ลางตำแหน่ง ซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโปรดปราน จึงทรงพระกรุณาโปรดบริจาคพระราชลัญจกรพระราชทานไปใช้เปนตราประจำตัว นับกันว่าเปนเกียรติยศอันใหญ่ยิ่ง ไม่มีได้อย่างนั้นกันกี่คนนัก ตัวอย่างเช่นพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ได้รับพระราชทาน พระราชลัญจกรนารายน์เกษียรสมุท ไปใช้ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงษ์ได้รับ พระราชลัญจกรสุริยมณฑล ไปใช้ ภายหลังทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานให้เปนตราประจำตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงพระคลัง สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ ได้รับพระราชทาน พระราชลัญจกรจันทรมณฑล ไปใช้ ภายหลังทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานให้เปนตราประจำตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงยุติธรรม เจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง ได้รับพระราชทาน พระราชลัญจกรรูปมังกร ไปใช้ (เห็นในหนังสือเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง /*143จดว่า มังกรเล่นแก้ว) ภายหลังทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานเปนตราประจำตำแหน่งราชบัณฑิตยสภา พรรณนามาให้ท่านฟังเพียงเท่านี้ พอให้เปนตัวอย่างว่าตรานั้นสำคัญเพียงไร
อัน พระราชลัญจกรรูปมังกร ซึ่งโปรดพระราชทานราชบัณฑิตยสภามานั้น จะสร้างขึ้นครั้งไร และสำหรับใช้ในการสิ่งไรหาทราบไม่ แต่สังเกตรูปมังกรเห็นเก่ามาก คงไม่ต่ำกว่ารัชกาลที่ ๑ เขาพูดกันว่าสำหรับใช้รประทับตราพระราชสาสนไปเมืองจีน แต่ฉันไม่เชื่อ เพราะเห็นว่าติดจะเปนเล่นเปนล้อไป พระราชสาสนอันมีไปเมืองจีนนั้นน่าจะใช้ พระราชลัญจกรมหาโลโต มากกว่า
จะอธิบาย พระราชลัญจกรมหาโลโต ให้ท่านทราบเสียด้วย เปนตราที่พระเจ้ากรุงจีนพระราชทานพระเจ้ากรุงสยาม เห็นจะเปนที่เจตนาจะตั้งแต่งเปนเมืองประเทศราชของกรุงจีน ทำด้วยหยกสีตองอ่อน มีลักษณเปนแท่นสี่เหลี่ยม บนนั้นแกะเปนรูปอูฐหมอบ ใต้นั้นแกะเปนหนังสือจีนอย่างตัวเหลี่ยมสี่ตัว ผู้รู้เขาอ่านว่า เสี้ยม โหล ก๊ก อ๋อง
ฉันอ่านหนังสือพิมพ์ พบเขาแปลเรื่องเซนต์ยอชแทงดรากอนลง มีรูปข้างต้นด้วย ได้ตัดส่งมาให้ท่านดูเล่นด้วยนี้แล้ว รูปมังกรเขียนเปนจรเข้เรานี่เอง ถูกกับที่เราได้คาดคะเนกัน
<นริศ>
/*144ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๙ มิถุนายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
เรื่องพระราชลัญจกรมังกร ซึ่งฉันเขียนมาให้ท่านนั้น นึกขึ้นได้ว่าเขียนโบราณคดีสมาคมนั้นผิดไป ที่ถูกเปนโบราณคดีสโมสร ที่จริงไม่สู้สำคัญนัก หากจะว่าถึงความหมายก็ไม่สู้ผิดกันเท่าไร แต่เมื่อผิดไปแล้วก็ต้องลุแก้โทษเปนการปลงอาบัติ
รูปมังกรนั้น ไม่ได้คิดขึ้นโดยอาศัยชื่อโบราณคดีหรือราชบัณฑิตแต่อย่างไรเลย เปนพระราชลัญจกรเก่าอันไม่มีที่ใช้แล้ว จึงโปรดพระราชทานโดยพระกรุณา เพื่อเปนเกียรติยศเท่านั้น
<นริศ>
/*128กรมศิลปากร
วันที่ ๔ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๕ มิถุนายน โปรดประทานข้อทรงสันนิษฐานในเรื่องคำยืดคำย่น และชื่อเมืองต่าง ๆ ลางชื่อ ซึ่งทรงคิดเห็นว่าจะเขียนผิด
ที่ทรงเห็นว่า คำไทยซึ่งได้มาจากภาษาเขมร ลางคำเขียนตามหนังสือเขมร ลางคำก็เขียนตามเสียงเขมรอ่าน จึงเป็นเหตุให้เกิดความไขว้เขวขั้น ข้อนี้เป็นความจริงดั่งตรัส ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าเขลาไปมาก ด้วยไม่ได้นึกไปถึง ลางคำก็นำมาใช้ทั้งสองอย่าง เช่นในพวกคำมีสระอุ อย่าง สมมติ-สมมุติ ชมพูนท-ชมพูนุท แต่หลักเติมสระ อุ นี้ แปลกที่ไทยสยามไม่ใช้ ส่วนในภาษาไทยทางพายัพ ไทยใหญ่และอาหม เดินหลักเดียวกับเขมร เช่น เขียน คน ก็ต้องเขียนเป็น กุน ถ้าไม่เติม อุ ก็อ่านเป็น ก็อน ไป กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์เคยออกความเห็นว่า เจ้าคุณ น่าจะมาจาก เจ้าคน เพราะด้วยเหตุไทยถิ่นอื่นเขียนคนมีสระ อุ อาจอ่านเพี้ยนเป็น คุน ได้ แต่อาจคิดไปทางเจ้าขุนมุนนายก็ได้
ที่ประทานคำว่า บำบัด เป็นคำยืดมาจาก บัด แปลว่า หาย ในภาษาเขมร ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ แต่เป็นคำยืดชะนิดเสริมคำเข้าข้างหน้าคำเดิม ถ้าเป็นชะนิดเสริมเข้ากลางคำเดิม ก็น่าจะเป็น บำนัด
คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คำยืดคำย่นลางคำ ที่ภาษาไทยได้มาจากภาษาเขมร คงมีลางคำที่ได้มา มีความผิดกันในรูปไวยากรณ์ แต่ตกมาถึงภาษาไทยซึ่งไม่นิยมรูปไวยากรณ์อย่างเขมร เพราะใช้คำโดดๆ มาเรียงตามลำดับที่ซึ่งต้องการแทนรูปไวยากรณ์ คำที่ได้มาจึงใช้ปนๆ กันไป ที่ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าคิดเช่นนี้ เพราะเห็นรูปคำบาลีที่ไทยมาผูกขึ้นเป็นคำใช้ขึ้น เช่น โทรเลข จะใช้เป็นนาม กิริยา หรือวิเศษณ์ก็ได้ ในคำเดียว ไม่ต้องแปลง/*129รูปคำให้เข้ารูปไวยากรณ์ เช่น โทรเลขฉะบับนี้ ถ้าจะโทรเลขไป ก็ควรใช้ โคด โทรเลข (ถ้าเคร่งต่อไวยากรณ์ก็ต้องเติม ตี ตี หรือ ส่ง ในความที่เป็นกิริยา) ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า คำยืดคำย่นลางคำน่าจะเป็นไปในทำนองนี้ คือนำเอามาใช้ไม่จำกัดรูปไวยากรณ์ ความหมายในคำที่มีรูปไวยากรณ์ผิดกัน จึงกลายเป็นมีความหมายเหมือนกันไปหมด การจะผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ที่ตรัสถามว่า เมือง ปราจิณบุรี เปลี่ยนเขียนเป็น ปราจีนบุรี ควรหรือไม่ แม้แต่ก่อนจะเขียนไว้ไม่ถูก แต่เป็นชื่อ ถ้าเขียนไม่ถูก ควรจะเขียนเปลี่ยนไปใหม่ หรือควรคงไว้ตามเดิม ข้าพระพุทธเจ้าขอรับใส่เกล้า ฯ พิจารณาแล้ว เห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า ไม่ควรเปลี่ยนเป็นอันขาด เพราะการเปลี่ยนชื่อของเก่า มีทางผิดมากกว่าถูก ด้วยชื่อที่ท่านตั้งไว้ โดยมากมักมีความหมายเป็นพิเศษฉะเพาะคำนั้น เมื่อไม่ทราบเหตุเดิมของคำที่ตั้งขึ้น การแก้อาจผิดมากกว่าถูก ชื่อที่ตั้งบางชื่อมักเป็นภาษาต่างประเทศ หรือเป็นภาษาโบราณเลิกใช้แล้ว เมื่อขาดความรู้แปลไม่ได้ แล้วก็แก้รูปลากเข้าความให้แปลได้ เป็นการทำลายเค้าสำคัญในทางประวัติศาสตร์และทางภาษาด้วย แม้คำที่รู้อยู่ว่าผิดแน่ ก็ควรปล่อยไปตามผิด ถ้าแก้เข้า เรื่องก็ยุ่งใหญ่ เพราะเคยชินกันมาว่ารูปอย่างนั้นหมายความอย่างนั้น ก็เป็นที่เข้าใจกันดี ความมุ่งหมายของภาษาก็อยู่ที่ตรงทั้งสองฝ่ายเข้าใจได้ตรงกันเผง ถ้าไปแก้ให้ถูกต้องตามที่ผู้รู้เห็นว่าถูก แต่อีกฝ่ายหนึ่งคือผู้ไม่รู้มีจำนวนมากกว่า ก็ลำบากไปด้วย เช่น ชื่อเมืองในอินเดียเวลานี้ ก็มีอยู่เป็นจำนวนมากที่ผิดไปจากคำเดิม เพราะด้วยอำนาจการกลายของภาษาซึ่งเป็นไปตามธรรมดา เช่น Benares Bengal Oude ถ้าจะแก้ให้ถูกของเดิมเป็น Varanasi Vanga Ayodhya เรื่องก็จะยุ่งใหญ่ เมื่อเร็วๆ นี้ ก็มีตัวอย่าง ในที่ประชุมกรรมการทำอักขรานุกรมภูมิศาสตร์สยาม ถึงคำว่า เมืองขีดขิน ซึ่งเป็นเมืองโบราณ แขวงอำเภอพระพุทธบาท กรรมการหลายท่านเห็นควรแก้เป็น กิษกินธ์ หรือ ขิษขินธ์ ให้ถูกตามของเดิม ข้าพระพุทธเจ้า/*130ต้องร้องเสียงแข็งว่า ขีดขิน อาจไม่มาจาก กิษกินธ์ ก็ได้ และอาจเป็นคำไทยแท้ แปลว่า ขีดขั้นก็ได้ และถึงหากจะมาจาก กิษกินธ์ ก็ยังไม่ควรแก้เป็น กิษกินธ์ อยู่นั่นเอง เพราะถ้าแก้ ขีดขิน เป็น กิษกินธ์ ก็ต้องแก้ ไกเกสี กาลอัจฉา เกาสุริยา เป็น ไกเกยี อหัลยา เกาศัลยา เสียด้วย ถึงที่สุดยังเป็นเคราะห์ดีของ ขีดขิน ที่ยังไม่ถูกลบเลือนให้เป็น กิษกินธ์
สังเกตด้วยเกล้า ฯ ว่า ออกจะเป็นธรรมดา ถ้าคำใดแปลไม่ออกหรือแปลออกเป็นคำดาดไป คำนั้นก็มักถูกแก้ลากเข้าความให้แปลได้ อย่าง ไพรมาศ แก้เป็น ปลายมาศ ดั่งที่ตรัส หรือลากเข้าศัพท์ เช่น ไชบาดาล เป็น ไชยบาดาล แต่เมื่อแก้แล้วจนเป็นรูปคำที่รู้จักกันชินทั่วไป ก็ไม่ควรแก้เข้ารูปเดิมที่ถูก เว้นแต่จะมีเหตุผลเป็นอื่นเป็นพิเศษ เพราะจะให้คำพูดอยู่คงที่ตลอดไปไม่ได้ ต้องเปลี่ยนต้องกลายไปตามเหตุการณ์ ถ้าไปช่วยเปลี่ยนช่วยแก้ด้วย ภาษาก็กลายไปเร็วจนเกิดการปั่นป่วนขึ้นในภาษาเสียหมด ในที่สุดก็ไม่เป็นภาษาเดิม กลายเป็นภาษาอะไรไปอีกภาษาหนึ่ง แต่ถ้าไม่เปลี่ยนไม่แก้ไข ภาษาก็ไม่เจริญก้าวหน้า อยู่คงที่ ก็มีแต่จะเสื่อมสิ้นไปได้เหมือนกัน ที่ภาษาคงอยู่ได้ เพราะด้วยอำนาจสองประการที่คอยถ่วงกันไว้ คือ ฝ่ายหนึ่งคอยรั้งเอาไว้ไม่ให้ภาษากลายไปเร็ว อีกฝ่ายหนึ่งคอยดึงให้รุดไปหน้าเสมอ ไม่ให้ภาษาหยุดอยู่ที่ ถ้าหนักไปข้างใดข้างหนึ่ง ก็เป็นผลในภาษามากและน้อยตามส่วน ข้าพระพุทธเจ้าคิดเห็นเช่นนี้ การจะถูกผิดสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*131ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๖ กรกฎาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๔ กรกฎาคม พูดไปเรื่องภาษาเขมรกับเรื่องแก้ชื่อ ได้รับทราบความแล้ว
เรื่องภาษาเขมร ซึ่งท่านยกตัวอย่างที่เขาใช้สระ อุ นั้น ให้นึกขำในใจมาก มีเรื่องอันเกี่ยวด้วยเรื่องสระ อุ นี้อยู่อีก ซึ่งฉันจะเก็บมาเล่าให้ท่านฟัง สมเด็จกรมพระสวัสดิ์เธอไปเที่ยวเมืองเขมรกลับมา เธอมาเล่าให้ฟังว่าพระเจ้าศรีสวัสดิ์ทำการต้อนรับ มีละคอนให้ดู ในโปรกรามลงชื่อเธอเขียนว่า กรุม เธอก็รำคาญใจ จึ่งปรารภแก่เจ้าเขมรซึ่งนั่งอยู่ใกล้ๆ กัน ว่าทำไมจึ่งต้องใส่ตีน อุ เจ้าเขมรนั้นทูลตอบว่า ถ้าไม่ใส่ก็ไม่เปน กรม ตามคำนี้ฉันก็เข้าใจ ถ้าหากเขียน กรม เขมรจะต้องอ่านว่า กรอม ถ้าเขียน กรุม จะใกล้กับ กรม มากกว่า ฉันเพิ่งทราบว่าไทยพายัพ ไทยใหญ่ ไทยอาหม ก็มีหลักเปนทางเดียวกับเขมรเช่นกล่าวมาแล้ว ขอบใจท่านเปนอันมากที่ท่านบอกให้ทราบ
ในข้อที่ท่านปรารภถึงคำเขมร ซึ่งเราได้มา เราเข้าใจดีไม่ได้เพราะเราไม่รู้ไวยากรณ์ของเขานั้น เปนความเห็นอันเปนทางชอบที่สุด แต่ฉันจะยืนยันอย่างไรไปมากไม่ได้ ด้วยฉันไม่รู้ไวยากรณ์ภาษาใดสักภาษาเดียว เมื่อเร็ว ๆ นี้เองก็ได้ยินเขาเล่าให้ฟังว่า นักเรียนเยรมันเขาพิจารณาไวยากรณ์ภาษาอังกฤษ เขาเห็นว่าไม่ใช่ไวยากรณ์อันทำขึ้นสำหรับภาษาอังกฤษ ไปตอนเอาไวยากรณ์ภาษาลตินมาบีบโน่นพอกนี่เข้าใช้เปนไวยากรณ์ภาษาอังกฤษ จะใช้เอาดีสำหรับภาษาอังกฤษไม่ได้ สิ้นเคราะห์ไปเถิด
ฉันเห็นคำของท่านแต่งลงหนังสือ ศิลปากรเล่ม ๑ ปีที่ ๒ ว่าด้วยเรื่อง แม่ย่านาง ท่านบ่นตุบตับถึงคำ นาง ซึ่งภาษาต่าง ๆ เรียกต่างกันไป/*132ในคำภาษาต่าง ๆ นั้นมีคำเขมรเรียก เนียง ตรงกับไทยเรียก นาง ฉันก็นึกขัน ท่านทราบแล้วหรือยัง ว่าคำนั้นเขียน นอลากข้าง สกด งอ เหมือนกัน แต่ไทยอ่านว่า นาง เขมรอ่านว่า เนียง ภาษาเขมรนั้นเจ็บปวดมาก หนังสือของเขา เราอ่านเข้าใจมาก แต่ไปฟังพูดเกือบไม่เข้าใจสักคำเดียว ด้วยออกเสียงผิดกัน เช่น บอกคำ นาง มาแล้วนั้น ถ้า ไปได้ยินชื่ออะไรของเขาเข้า ขอให้เขาเขียนหนังสือให้ดูเปนดี ลางทีเราก็เข้าใจได้
ดีใจที่ท่านเห็นพ้องกับความเห็นของฉันในเรื่องแก้ชื่อว่า ไม่ควรแก้ ฉันเห็นว่าถ้าอยากแก้ จะแก้คำพูดก็ตามทีเถิด แต่ชื่อเห็นไม่ควรแก้ ด้วยจะทำให้หลงไป ไม่รู้ว่าอะไรเปนอะไร ตัวอย่างเมือง ขีดขิน ของท่านนั้นดีนัก ถ้าเพียงแก้เปน ขิษขินธ์ พอไปได้ เปนแต่เปลี่ยนตัวไม่เปลี่ยนเสียง ถ้าแก้เปน กิษกินธ์ แล้วอาการหนัก จะไม่มีความเข้าใจกันได้ว่าพูดถึงอะไรที่ไหนทีเดียว
ไม้กางเขน คำนี้ท่านได้พบบ้างหรือเปล่า เปนสิ่งอันใด ไม้แสดงว่าทำด้วยไม้ กางเขน เปนชื่อนก เชื่อว่าเอาไปสวมเข้ากับ Cross ทีหลัง เพราะลักษณน่าจะคล้ายกัน สงสัยว่ามันจะเปนพวกเดียวกับกางหัน นั่นได้ความ
<นริศ>
/*133กรมศิลปากร
วันที่ ๑๔ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๖ เดือนนี้ ทรงพระเมตตาประทานข้อความบางอย่างซึ่งเกี่ยวกับภาษาเขมร และตรัสถามถึงคำ ไม้กางเขง ว่าข้าพระพุทธเจ้าได้พบบ้างหรือเปล่าว่าเป็นสิ่งอันใด ทั้งนี้ เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้าฯหาที่สุดมิได้
ที่ตรัสเล่าถึงภาษาเขมรว่าเขียน กรม ต้องใส่สระ อุ ให้เป็น กรุม จึงจะอ่านว่า กรม ได้ เป็นเรื่องที่ข้าพระพุทธเจ้าขันในใจ แต่เมื่อมานึกถึงภาษาไทยที่เขียน กรอ-ม ให้อ่าน กรม หาใช่อ่านว่า กรอม ไม่ รู้สึกด้วยเกล้าฯ ว่า การออกเสียงของเขมรในคำนี้ ใกล้ต่อเสียงพยัญชนะและสระ ที่ประกอบขึ้นเป็นรูปคำว่า กรอม มากกว่า กรม เสียงสระ ออ โอ และ อู สามตัวนี้ มักสับสนกันเสมอ เพราะที่ตั้งของเสียงอยู่ใกล้กัน ถ้าจีบริมฝีปากแต่น้อย และจีบเรื่อยไป จนริมฝีปากทั้งสองข้างเกือบจดกัน ก็จะเป็นเสียง ออ-โอ-อู โดยลำดับ เสียงที่เปล่งออกมาอาจเป็นเสียงคาบเส้นระหว่าง ออ กับ โอ หรือ โอ กับ อู ได้ นับไม่ถ้วนเสียง เสียงจึงได้เพี้ยนสับสนกันได้ ถ้าริมผีปากจดกัน เสียงที่เปล่งออกมาก็เป็น วู ไป เหตุนี้ในบางภาษาจึงแปลง อู เป็น ว ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นคำที่เสียงเพี้ยนไปในระหว่างสระทั้งสามนี้ ก็มีอยู่หลายคำ เช่น
ออ-โอะ
กรอม-กรม กล่อม-กลม น้อม-โน้ม อ่อน-โอน (ปักษ์ใต้) ก้อน-โง่น (อีศาน) กอง--โกง (พายัพ) ลอย-โล่ย (ญวน)
ออ-อุ
น้อย-นุ้ย ห้อม-หุ้ม มอด-มุด ยอบ-ยุบ กระดุม-มะต่อม (พายัพ) กระต๊อบ (กระท่อม) -ตูบ (พายัพ อีศาน)
/*134โอ-อุ
ตาถลน--ตาหลุน (ปักษ์ใต้) ทก (ปักษ์ใต้)-กระตุก ปม--ปุ่ม โพน (อีศานว่าจอมปลวก)-พูน โต้ง(พายัพ)-ทุ่ง ข้น-ขุ้น(พายัพ) ถง(พายัพ)-ถุง คง-คุง จง-จุ่ง ฟัง-ฟุ้ง ม่ง--มุ่ง
คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ที่เขมรออกเสียง โอะ โดยกำหนดเขียนเป็นสระ อุ คงเป็นเพราะออกเสียง อุ เพี้ยนเป็นเสียง โอะ น่าจะไม่มีเสียง อุ ที่เป็นเสียงแท้ ส่วนในภาษาไทยเสียง อุ มีใช้ แต่เสียง โอะ ซึ่งอยู่คาบเส้นระหว่าง ออ กับ โอ ไม่มีใช้ จึงอนุโลมใช้เสียง ออ แทน ตามตัวอย่างคำที่ถวายมาข้างต้น ปรากฏว่ามีเสียงสับสนกันอยู่มากคำ น่าจะเกิดเพราะออกเสียงเพี้ยนไป เช่น คุง เพี้ยนมาเป็น คง แต่ก็จับเค้าไม่ได้แน่ เพราะ กุม ในหนังสือคำฉันท์ เสือโค เขียนเป็น กม (ครุบคั้นกินกม) ไป
เรื่องไวยากรณ์ ที่ตรัสเล่าว่า นักเรียนเยอรมันเขาพิจารณาไวยากรณ์ภาษาอังกฤษ เห็นว่าไม่ใช่เป็นไวยากรณ์ทำขึ้นสำหรับภาษาอังกฤษนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อว่าเป็นความจริง เพราะในตำรานิรุกติศาสตร์ภาษาอังกฤษบางเล่ม เคยบ่นว่า ภาษาอังกฤษ แม้จะเป็นภาษามีวิภัตติปัจจัยเหมือนภาษากรีกละตินสํสกฤตและเยอรมันก็จริง แต่ก็มีลักษณะเป็นภาษาใช้คำชะนิดติดต่ออยู่มากเหมือนกัน เช่น kind เอา un, ly, ness ไปติดต่อเข้าข้างหน้าข้างหลังเป็น unkindliness รูปตัวตั้งไม่เปลี่ยน และที่เป็นภาษาใช้คำโดดอย่างภาษาจีนภาษาไทยก็มีอยู่ไม่น้อย เช่น I stay at home to-day ซึ่งนอกจากคำว่า stay ซึ่งอาจแปลงวิภัตติปัจจัยเป็น stays, stayed แล้ว นอกนั้นก็เป็นคำโดด ๆ ซึ่งจะเอาเข้าประกอบกับคำอื่นก็ไม่เปลี่ยนรูป ผิดกับภาษากรีกละตินและสํสกฤต ซึ่งแต่ละคำต้องแปลงรูปไปตามหลักไวยากรณ์ของเขา เขาว่าไวยากรณ์ที่ใช้สอนกันในภาษาอังกฤษ ได้แบบมาจากตำราไวยากรณ์กรีก ซึ่งรูปภาษาไม่เหมือนภาษาอังกฤษ เมื่อนำเอามาใช้เรื่องจึงยุ่งยาก ฝืนหลักภาษาที่แท้จริงของอังกฤษ ชาวอังกฤษและชาวยุโรปได้รับความเจริญมาจากกรีกและละติน จนชาติกรีกและละตินได้ชื่อว่า/*135เป็นภาษา classic หรือภาษาแบบแผน เพราะฉะนั้นในเรื่องภาษา พวกนักปราชญ์ซึ่งมีความรู้ในภาษากรีกและละติน จึงยึดเอาหลักในสองภาษานี้ขึ้นมาวินิจฉัยในเรื่องผิดถูกของภาษาตน และตั้งหลักไวยากรณ์ในภาษาของตนให้อัดลงไปในแม่พิมพ์ของภาษาทั้งสองนี้ด้วย จนไวยากรณ์อังกฤษมีกฎข้อบังคับวางไว้มากมาย เป็นการยุ่งยากและทำให้ผิดหลักธรรมดาที่เป็นจริงในภาษาอังกฤษ นักปราชญ์เยอรมันคนหนึ่งเคยบ่นว่าภาษาเยอรมันมีไวยากรณ์ยุ่งยาก สู้ภาษาอังกฤษไม่ได้ เพราะไม่มีไวยากรณ์ ไวยากรณ์ที่นี้หมายถึงกฎเกณฑ์เรื่องแปลงวิภัตติปัจจัย ส่วนภาษาใช้คำโดดมีแต่ syntax ซึ่งว่าด้วยการเรียงลำดับและระเบียบคำเข้าเป็นประโยค ชาวฝรั่งเศสคนหนึ่งได้บ่นถึงเรื่องตำราไวยากรณ์ภาษาไทย ให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า ไวยากรณ์ภาษาไทยที่ใช้อยู่ เป็นไวยากรณ์ของภาษาฝรั่ง ไม่ใช่หลักในภาษาไทยเลย ไม่น่าจะนำเอามาใช้ เพราะคำในภาษาฝรั่ง เปรียบเหมือนสิ่งที่เขาปั้นเป็นรูปร่างสำเร็จอยู่ในใจผู้พูดแล้ว เช่น son ก็บอกเสร็จในตัว เท่ากับปั้นรูปมาเสร็จแล้วว่าเป็นลูกชายคนเดียว ผิดกับภาษาคำโดด เมื่อพูดว่า ลูก ก็ยังทราบไม่ได้ว่าเป็นลูกชายหรือลูกหญิง จะเป็นคนเดียวหรือหลายคน เท่ากับว่ายังไม่ได้ปั้นสำเร็จรูป จะสำเร็จรูปรู้กันได้แน่ ก็ต่อเมื่อเอามาเรียงเข้ากับคำอื่น ความในประโยคจึงจะบอกให้ทราบได้ เพราะฉะนั้นหลักภาษาไทยจึงอยู่ที่ syntax จะผิดถูกก็อยู่ที่การเรียงลำดับคำโดดๆลงไป ด้วยเหตุนี้ คำในภาษาใช้คำโดด จึงไม่มีคำที่เรียกว่านาม กิริยา วิเศษณ์ และอะไรต่ออะไรเหล่านี้ ซึ่งเป็นหลักของภาษามีวิภัตติปัจจัย จะมีก็แต่คำทำหน้าที่ของคำเหล่านี้ ในเมื่อเอาคำเหล่านั้นเรียงลำดับเข้าประโยคแล้วจึงจะทราบได้ ตามที่เขาอธิบายมานี้ ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าได้ความคิดในเรื่องภาษาไทยขึ้นมาก และการที่จะแก้ไขก็เห็นยาก เพราะผู้มีภูมิรู้ในภาษา ก็เป็นนักปราชญ์ทางบาลี ความคิดนึกก็เป็นไปตามแบบภาษาบาลี คิดเห็นเป็นอื่นได้ลำบาก
ตามที่มีพระเมตตาตรัสบอกว่า เนียง ในหนังสือเขมรเขียนว่า นาง /*136แต่อ่านว่า เนียง พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ ข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบเกล้า ฯ เรื่องหนังสือของเขมรที่เขียนอย่างหนึ่ง แต่อ่านอีกอย่างหนึ่งแต่เงาๆ เมื่อทรงทักขึ้น จึงได้สอบถามผู้ที่เขารู้ภาษาเขมร ก็ได้ความว่า ถ้าเป็นพยัญชนะโฆษะแจกลูก ถึงสระ อา ก็ให้อ่านว่า เอีย ครั้นซักต่อไปถึงเรื่องออกเสียงเป็นโฆษะแสะอโฆษะ ก็ไม่ได้เสียงที่แท้จริง กลายเป็นออกเสียงตามตำราว่าถ้าอ่าน กอ ก็เป็นอโฆษะ ถ้าอ่าน โก ก็เป็นโฆษะ ซึ่งถ้าว่าถึงลักษณะเสียง กอ และ โก ก็เป็นชะนิดอโฆษะทั้งคู่ เป็นทำนองเดียวกับภาษาไทย ที่ว่าเสียง ค เป็นโฆษะ ที่ถูกเสียง ค ก็เท่ากับ ข เป็นอโฆษะด้วยกันทั้งคู่ ต่อออกเสียงเป็น g จึงจะเป็นโฆษะ ในเรื่องเสียงอาเพี้ยนเป็น เอีย อย่าง นาง-เนียง ก็มีคำอื่นที่เป็นภาษาไทยอยู่สองสามคำที่เพี้ยนกันได้ เช่น อย่าง-เยียง พ่าง-เพียง ราบ-เรียบ ขว้าง-เขวี้ยง วัง-เวียง ช้าง (จ๊าง-พายัพ ซ้าง-อีศาน)-เจี๊ยง(กวางตุ้ง) เซี้ยง(แคะ) ในภาษาญวนเรียก นาง ว่า หน่าง ระดับเสียงใกล้ไปทางไหหลำ กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าลำเอียงไปในทางที่ว่า นาง เป็นคำในตระกูลภาษาไทยจีนมากกว่าเป็นคำในตระกูลมอญเขมร
ที่ตรัสถึงเรื่องทรงฟังเขมรพูดกัน ฟังได้ยาก ไม่เหมือนอ่านหนังสือ ข้อนี้เห็นจะเป็นด้วยกันทุกภาษา ข้าพระพุทธเจ้าเคยปรารภกับชาวอังกฤษคนหนึ่ง ว่าข้าพระพุทธเจ้าฟังชาวอังกฤษต่ออังกฤษพูดกันไม่สู้ออก เขาบอกว่าเวลาฝรั่งต่อฝรั่งพูดกัน พูดกันเป็นอย่างปกติ ผู้ที่ไม่คุ้นเสียงต่อภาษานั้น ก็ฟังไม่ออก อย่างเดียวกับที่เขาฟังคนไทยพูดกัน ก็ไม่ออกเช่นเดียวกัน ต่อเมื่อชินกันไปนาน ๆ จึงจะเข้าใจ เขาว่าไม่ใช่แต่ภาษา ถึงรูปร่างหน้าตาก็เช่นเดียวกัน ได้เห็นคนไทยผาด ๆ ไป ก็จำหน้าไม่ค่อยได้ เพราะดูเหมือนกันไปหมด ข้อนี้คงเป็นจริง เพราะข้าพระพุทธเจ้าเห็นหน้าฝรั่งบางคนครั้งเดียว ก็จำไม่ได้เหมือนกัน ข้าพระพุทธเจ้าเคยไปดูภาพยนต์พูดได้ ฟังเสียงไม่ออกเป็นส่วนมาก แต่เด็กหนุ่ม ๆ ที่ดูบ่อยๆ ฟังได้ดีกว่า ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามผู้ที่ไปอยู่ในประเทศอังกฤษมานาน ก็/*137ว่าทีแรกฟังไม่ออกหมด ต่อฟังไปนาน ๆ ก็จับเค้าฟังออกได้โดยมาก ที่ตรัสถึงเรื่องเขมรพูด ก็คงจะเป็นไปในทำนองเดียวกัน
คำว่า กางเขน ตรัสถามว่า ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบบ้างหรือเปล่า ข้าพระพุทธเจ้าไม่เคยพบและได้สอบค้นในภาษาไทยต่างๆ ก็ไม่ปรากฏว่าเขาเรียก cross ว่าไม้กางเขน ตลอดจนนกกางเขน ก็เรียกเป็นอื่น หาได้เรียกว่า กางเขนไม่ ข้าพระพุทธเจ้าสังเกตนกกางเขนเวลาร้องมักยกหางและกางปีก ผิดกว่านกอื่น จะว่า กางเขน มาจาก กางแขน ก็ไม่มีเหตุผลยืนยันได้เพียงพอ ว่าทำไมจึงเพี้ยนเป็น เขน ไป และทำไมจึงไมเรียกว่า กางปีก แทนคำว่า กางแขน ในภาษาไทยถิ่นต่างๆ คำว่า เขน แปลว่า ปีก ก็ไม่มี คงมีแต่ ขิน ในภาษาอาหม แปลว่า อาการที่นกสลัดขน ส่วนคำว่า ไม้กางเขน ถ้าเทียบกับ กางหัน ในเรื่องเสียง ก็เข้ากันได้สนิท เพราะเสียง อา-เอ ก็มี หัน (พายัพ) -เห็น (อีศาน สยาม) ควัก-เควก (ปักษ์ใต้) เป็นแนวเทียบ ข กับ ห ก็มี ข่ม-ห่ม ยิ้มขัว-ยิ้มหัว ขนตาง (อาหม) -หนทาง ข่าย-หาย (พายัพ ปักษ์ใต้) ขื่น-หึน (ปักษ์ใต้) เป็นแนวเทียบ ข้าพระพุทธเจ้าจึงเชื่อด้วยเกล้า ฯ ว่า กางเขน กับ กางหัน น่าจะเป็นคำเดียวกัน ด้วยมีแนวเทียบในเรื่องเสียงเป็นหลัก ถ้าจะแปล ก็ว่าไม้ที่กางขวางและหมุนได้ (หัน ทางปักษ์ใต้ว่ากลับว่าหมุน) ทางพายัพเรียกไม้กางเขน ว่า ไม้ไขว่เกี๋ยง ไม้กางหัน ว่า ไม้ก้องแก้ง ส่วนทางอีศานเรียกว่า กางเขน ซึ่งได้ความว่า ได้คำไปจากใต้ ไม่ใช่คำถิ่นของพื้นเมือง และคำว่า กางหัน ก็ว่าไม่มีใช้ เพราะไม่มีใครใช้ไม้กางหันในถิ่นนั้น
เกี๋ยง หรือ แก้ง ในภาษาถิ่นพายัพ แปลไว้ว่า กากะบาท หรือก่ายไขว้กัน แปลกที่สองคำนี้คล้ายกับคำในภาษาไทยสยามอยู่สองสามคำ คือ คำว่า แกงแนง ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าเดาว่า เป็นลักษณะที่วางไม้ระแนงก่ายกัน ตะแลงแกง ใน คำอธิบายแผนที่พระนครศรีอยุธยา ว่า ทางแยกเป็นสี่แพร่ง แกงได ซึ่งขีดเป็นรูปกากะบาท แก่ง แย่ง แข่ง (กิริยาที่แก่งแย่งกัน) /*138ในถิ่นอีศาน ทางแยกว่า ทางแคง ซึ่งคงเป็นคำเดียวกับ เกี๊ยง หรือ แกง ของพายัพ กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกเลยไปถึงคำว่า ชายไหวชายแครง ซึ่งอาจแปลว่า ชายที่แยกแตกออกเป็นสองทาง ก็น่าจะได้ ชายไหวชายแครง จึงไม่จำเป็นต้องอยู่ในที่เดียวของเครื่องประดับ สุดแล้วแต่อยู่ตอนไหน มีชายแยกและไหว ก็เป็นชายไหวชายแครงได้ ที่ แคง มากลายเป็น แครง ก็มีตัวอย่างเป็นแนวเทียบ เช่น ตะแกรง ซึ่งอาจเป็นคำเดียวกับ แกง หรือ แก้ง เพราะมีลักษณะก่ายกันเป็นตา ๆ ส่วนปักษ์ใต้เรียกตะแกรงว่า แร่ง ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลนอกทางเรื่อง ไม้กางเขน แต่เมื่อค้นหาคำนั้น ไปเจอคำอื่นก็เกิดความคิดอย่างอื่นแซกเข้ามา อดที่จะกราบทูลไว้ไม่ได้ ทั้งนี้การจะผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
พระปทุมเทวาภิบาล ไปเที่ยวเมืองตังเกี๋ยตอนต่อแดนกับจีน ได้จดภาษาไทยโถ หรือไทยโท้ มาให้ข้าพระพุทธเจ้าหลายคำ ในคำเหล่านี้มีอยู่คำหนึ่ง คือ คำว่า มันหมู ภาษาไทยโท้ว่า ปี้หมู คำว่า ปี้ คงตรงกับคำว่า พี ในภาษาไทยสยาม ซึ่งใช้ซ้อนกับคำ มัน ว่า อิ่มหมีพีมัน แต่ พี มากลายความหมายเป็น อ้วน ไป
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*139ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๘ กรกฎาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๔ เรื่อง ภาษาเขมร เรื่อง ไวยากรณ์ เรื่อง ไม้กางเขน ได้รับทราบความแล้ว จะตอบต่อไปนี้
ในวิธีใช้อักษรของเขมร สระ ออ ซึ่งเขียนด้วยตัว อ ประกอบอย่างเรานี้ไม่มีทีเดียว พยัญชนที่อ่านว่า กอ เช่น ก เมื่อเอาตัว น สกดเข้าเช่น กน เขาอ่านว่า กอน เมื่อถึงตัว ค ซึ่งอ่านว่า โก เมื่อใส่ตัว น สกดเปน คน เข้า เขาจึงอ่านว่า กน จะให้ตัวอย่างคำที่ลักลั่น เช่น พระกร เขมรอ่านว่า เปริยะกอ ตัว ร เขาไม่อ่านไม่สกด เราก็เห็นจะเอาอย่างเขมรมาเขียนแต่อ่านไปเสียเปน พระกอน ยังเห็นรูปเปนเสียงเขมรอยู่ หากเขียนตามภาษาบาลี ควรจะอ่านว่า กะระ
ภาษาเขมรจะมีไวยากรณ์หรือไม่ฉันไม่ทราบ แต่เข้าใจว่าไม่มี มีอ่านสับปลับอยู่มาก เช่นตัว บ ลางคำก็อ่านเปนเสียง บ บางคำก็อ่านเปนเสียง ป สระที่ประกอบอยู่ติดตัวก็ไม่แน่ ลางทีก็เปนสระ ออ ลางทีก็เปนสระ อะ
ที่ฉันว่าเราอ่านหนังสือเขมรเข้าใจ แต่ฟังเขาพูดไม่เข้าใจนั้น ไม่ได้หมายถึงเขาพูดกันในพวกเขา เช่นสมเด็จกรมพระยาเทววงศ์ตรัสเรียกว่า บริ๊ด ไม่เข้าใจ ทั้งที่เขาประจงพูดด้วยตั้งใจจะให้เราเข้าใจ แต่เพราะออกเสียงต่างกันไปเสีย จึงเข้าใจไม่ได้ เช่น คำในภาษามคธเขียนว่า ทวาร เราอ่านว่า ทะวาน เขมรเขาอ่านว่า เต๎วีย หรือคำของเขมรเอง เช่น มาส (ทอง) เราอ่านว่า มาด แต่เขมรเขาอ่านว่า เมิยะ เช่นนี้เปนต้น
สระ ออ-โอ-อู ซึ่งท่านวินิจฉัยว่าเปนสระอันเดียวกันนั้น ถูกแล้ว /*140ตัวอย่างคำที่ท่านให้ ลางคำเอาตัวอย่างคำไทยต่างถิ่นมาเทียบ ลางคำฉันก็นึกได้ว่าไม่จำเปนต้องเอาภาษาไทยต่างถิ่นมาเทียบเลย มีอยู่เสร็จแล้วในภาษาไทยเรานี่เอง เช่น กะตุก-กะทก ข้น-ขุ่น เปนต้น
ท่านอธิบายถึงไวยากรณ์ภาษาอังกฤษทำให้เข้าใจดีขึ้นมาก ขอบใจท่าน แต่ก่อนนี้รู้สึกเพียงว่าเราไม่มีไวยากรณ์ออกจะไม่เปนศรีวิลัย จึ่งเชิญเอาไวยากรณ์ของภาษาอื่นมาแบกไว้ บัดนี้ได้รู้สึกยิ่งไปกว่าเก่า ว่าแม้ภาษาที่เราถือเปนครูก็แบกไวยากรณ์ของภาษาอื่นไว้อีกต่อหนึ่ง จึ่งได้ว่าสิ้นเคราะห์
คำ กางเขน ท่านคิดเทียบไปในคำ แกง ฉันกลัวจะไม่ไปทางนั้น เพราะคำ กาง มีคำ หุบ เปนปรปักษ์อยู่ ซึ่งคำ แกง เข้าไม่ได้ คำ แกง ซึ่งท่านให้ไป เปนคำที่ฉันเคยงมหาความหมายมาแล้วอยู่ ๓ คำ จะบอกให้ท่านทราบไว้
๑. แกงได เห็นแน่ใจว่าเปนคำเขมร เพราะคำ ได นั้น ภาษาเขมรแปลว่ามือ จึ่งเปิดพจนานุกรมภาษาเขมรดู ได้คำแปลไถลไปเปน แกง ว่า ซ่น ให้คำประกอบไว้เปนตัวอย่าง มี แกงไฎย ว่าซ่นมือ ขนาดแกง ว่าไม้ประทัดของช่างเขียน ได้คิดวินิจฉัยในคำแรก ที่เราว่า ขีดแกงได ไว้เปนสำคัญนั้น เคยเห็นขีดตั้งขีดเดียว ได้นึกว่าจะรู้เปนสำคัญได้อย่างไรว่าใครขีด เมื่อเห็นคำแปลในพจนานุกรมเขมรจึ่งคิดควบเข้าว่า เห็นจะขีด ๒ ขีด คือเอามือเจ้าของหนังสือนั้นทาบลงกับกระดาษ แล้วขีดเส้นที่ปลายนิ้วขีดหนึ่ง ที่ซ่นมือขีดหนึ่ง เมื่อเกิดสงสัยด้วยหนังสือนั้นก็เอามือเจ้าของหนังสือทาบลง ถ้าได้เส้นก็เปนสำคัญได้ว่าเปนหนังสือฉะบับที่ถูกต้อง ส่วนคำหลังนั้นเห็นได้ว่าเปนไม้ซึ่งเรียกกันอยู่เวลานี้ว่า ไม้นิ้ว แต่เห็นตรงกับคำที่พูดกันว่า ไม้มือ จะเปนมือหนึ่งคือคืบหนึ่ง หรือสองมือ คือศอกหนึ่ง ก็ได้
๒. ตะแลงแกง สงสัยว่าจะเปนคำเขมรเหมือนกัน แต่เปิดพจนานุ/*141กรมภาษาเขมรดูหาไม่พบ จะเปนด้วยคำเก่าซึ่งไม่ได้ใช้ในสมัยนี้แล้วก็เปนได้
๓ ชายไหวชายแครง นึกว่าคำนี้เปนสองอย่างเอามาพูดติดกัน คือ ชายไหว อย่างหนึ่ง ชายแครง อย่างหนึ่ง จะต้องเปนเครื่องคาดเอวซึ่งเหลือชายห้อยอยู่ เพราะที่ใช้คำนั้นบ่งไปอย่างนั้น ชายไหว เข้าใจดีแล้ว ไม่ต้องคิด ชายแครง นั้นแหละต้องคิด ว่า แครง แปลว่ากะไร ฉันถนัดไปในทางเทียบคำใช้ จึ่งหาคำที่เราเคยใช้มาเทียบก็ได้ไปสองทาง ทางหนึ่ง คือ หอยแครง กาบหอยแครงมีลักษณะเปนริ้วๆ จึ่งนึกว่าหรือชายแครงจะเปนชายที่ติดกรุย ติดพู่เปนเส้นเปนริ้วดุจหอยแครง แล้วมีคำที่เนื่องกันอีก คือ ขนมโครงแครง นั้นหมายความว่าเอาแป้งบี้ลงกับกาบหอยแครง กับ แครงวิดน้ำ นั่นมีรูปดุจกาบหอยแครง ไม่ช่วยอะไรได้กับคำ ชายแครง อีกทางหนึ่งที่เมืองพิษณุโลกมี เขาสมอแครง ในกรุงเทพฯ มี วัดสมอแครง วัดสมอราย คำ สมอ คิดว่าเปน ถมอ เทียบกับคำสมอทอดเรือ ก็คือเอาก้อนหินผูกเชือกโยนลงไปในน้ำ คำ สมอ นั้นก็เห็นเปนแน่นอนว่า ถมอ ซึ่งเขมรหมายความว่าหิน สมอราย ควรจะแปลว่า หินราย สมอแครง ควรจะแปลว่า หินย้อย กรุงเทพฯ ไม่มีเขาไม่มีหินเลย ชื่อวัดคงรับมาแต่อื่นด้วยเหตุที่ไม่เข้าใจความหมายนั้น ถ้ายึดเอาคำนี้เปนหลัก ชายแครงก็ตกเปนว่าชายห้อยเท่านั้นเอง เหตุที่คำอันได้คิดสอบสวนนี้เปนไปในทางภาษาเขมร จึ่งได้เปิดพจนานุกรมภาษาเขมรดู ในนั้นมีคำ ชายแกรง แปลให้ไว้เปน ๒ อย่าง ว่าเปนเชิงตะพาบน้ำอย่างหนึ่ง ว่าเปนผ้ากันเปื้อนปักทองของนางละคอนเขมรอีกอย่างหนึ่ง ฝรั่งเต็มที ไม่เปนหลักที่จะฟังได้ ความตกลงในใจเห็นว่า คำ ชายแครง จะหมายความว่าชายห้อยเท่านั้นเอง
คำ บี้ ซึ่งท่านเห็นว่าได้แก่ พี นั้นถูกแล้ว ถึงคำว่า พี เราจะหมายว่าอ้วนก็อยู่ในรากอันเดียวกัน คือมีมันมากนั้นเอง
<นริศ>
/*145กรมศิลปากร
วันที่ ๔ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๕ และวันที่ ๒๙ มิถุนายน รวม ๒ ฉะบับไว้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกโล่งใจเมื่อได้อ่านพระอธิบายเรื่อง ตรามังกร ที่ทรงพระเมตตาประทานอธิบายมาในลายพระหัตถ์สองฉะบับนั้น
ข้าพระพุทธเจ้าได้พบสำเนาพระราชสารคำหับ ครั้งปลายรัชกาลกรุงธนบุรีฉะบับหนึ่ง ว่าใช้พระราชลัญจกรเป็นตราพระมังกรหก ประทับในพระราชสารนั้นด้วยดวงหนึ่ง ตรามังกรของโบราณคดีสโมสร ที่ทรงสันนิษฐานว่าเป็นของเก่า คงไม่ต่ำกว่ารัชกาลที่ ๑ ก็มีเค้าตรงกันกับที่ทรงสันนิษฐาน แต่จะไม่ใช่องค์ที่ใช้ประทับพระราชสารไปเมืองจีน ซึ่งเป็นชะนิดมังกรหก หากไปเข้าใจรวมกันว่า เป็นตราองค์เดียวกัน
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานพระเมตตาทราบคำอธิบายในคำว่า คำหลวง เมื่อชำระมาถึงคำนี้ กรรมการก็หมดปัญญาแปล ตกลงมอบให้ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลขอพระเมตตาปรานี เพื่อทราบเกล้า ฯ ถึงคำนี้ คำหลวง ถ้าจะแปลว่าเป็นถ้อยคำของในหลวง ก็ไปติดขัดที่มี พระมาลัยคำหลวง และ นันโทปนันทสูตรคำหลวง ซึ่งเจ้าฟ้าธรรมธิเบศทรงนิพนธ์ หาใช่เป็นพระราชนิพนธ์ไม่ ถ้าจะสังเกตดูข้อความในหนังสือคำหลวง มีลักษณะร่วมกันอยู่อย่างหนึ่ง ที่ยกคาถามาตั้งไว้ แล้วก็แต่งขยายความจากคาถานั้น ทำนองกาพย์ห่อโคลง หรือคำหลวง จะหมายความถึง/*146ลักษณะทำนองนี้ แล้วบรรจุคำประพันธ์รูปต่าง ๆ ลงไปได้ทุกอย่าง ไม่จำกัดร่ายหรือโคลง ทั้งนี้ ก็เหลือปัญญาสามารถที่ข้าพระพุทธเจ้าจะเดาได้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
พระราชสารคำหับ จุลศักราช ๑๑๔๖
พระราชสารสมเด็จพระเจ้ากรุงมหานครศรีอยุธยาผู้ใหญ่ ปราบดาภิเษกตามบุราณราชประเพณีสืบมาแต่ก่อน มีพระราชรำพึงคิดถึงทางพระราชไมตรีสมเด็จพระเจ้ากรุงตาฉิงผู้ใหญ่ ซึ่งมีมาแต่กาลก่อน แต่งให้ พระสวัสดิสุนทร ราชฑูต หลวงบวรเสนหา อุปทูต หลวงพัฒนาพิมล ตรีทูต ขุนพัฒนาพิจิตร ท่องสื่อใหญ่ หมื่นพิพิธวาจา ปั่นสื่อ จำทูลพระสุพรรณบัตรสุวรรณพระราชสาร เชิญเครื่องพระราชบรรณาการ และพระราชสารคำหับอักษรจีน ออกมาจิ้มก้องสมเด็จพระเจ้ากรุงตาฉิงผู้ใหญ่ ตามขนบบุรราชประเพณีสมเด็จพระมหากษัตราธิราชเจ้าสืบมา ฯลฯ
พระราชสารปิดตราโลโต ครั้งนี้หาตราโลโตมิได้ ปิดตราพระไอยราพตมาเป็นสำคัญ
/*147พระราชสารคำหับ จุลศักราช ๑๑๔๓
พระราชสารสมเด็จพระเจ้ากรุงพระมหานครศรีอยุธยาปราบดาภิเศกใหม่ คิดถึงครองพระราชไมตรีกรุงปักกิ่ง จึงให้พระยาสุนทรอภัย ราชทูต หลวงพิชัยเสน่หา อุปทูต หลวงพจนาพิมล ตรีทูต ขุนพจนาพิจิตร ท่องสื่อ หมื่นพิพิธวาจา ป้านสื่อ จำทูลพระสุพรรณบัตร สุวรรณพระราชสาร เชิญเครื่องพระราชบรรณาการ ช้างพลายช้างหนึ่ง ช้างพังช้างหนึ่ง (รวม) ๒ ช้าง ออกมาจิ้มก้องสมเด็จพระเจ้ากรุงต้าฉิ้งผู้ใหญ่ ตามขนบพระราชไมตรีสืบมาแต่ก่อน ฯลฯ
แต่ก่อนพระราชสารคำหับปิดตราโลโต ครั้งนี้หาตราโลโตมิได้ ปิดตราพระไอยราพตมาเป็นสำคัญ
วันอังคารเดือน ๗ แรม ๒ ค่ำ ปีฉลูตรีนิศก เพลาบ่าย ๔ โมง เสด็จออกท้องพระโรง ทรง ฯ เรียกเอาพระราชสารคำหับ ให้พระยาพิพัฒโกษาอ่าน ๆ ถวายจนสิ้นเรื่อง ทรง ฯ สั่งพระยาพิพัฒโกษาว่าดีอยู่แล้ว เอาไปให้ล่ามแปลออกเป็นอักษรจีน พระยาพิพัฒโกษาให้ขุนแก้วอายัต นอกราชการ คัดเอาไปแปลเป็นอักษรจีน ถึง ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๗ แรม ๘ ค่ำ ปีฉลูตรีนิศก ให้จารึกพระราชสารเถิด
พระยาราชทูตว่า อย่างแต่ก่อน ท้ายพระราชสารว่า เคื่อนหล่งเสวยราชสมบัติได้ ๔๖ ปี
เวนนายทองคำ นายสัง แปลง ๓ ครั้ง ตราพระครุฑพาห์
ตราพระราชโองการ
ตราพระครุฑพาหน
๔ องค์
ตราพระไอยราพต
ตราพระมังกรหก
/*148ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๖ กรกฎาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๔ กรกฎาคม พูดเรื่องตราและถามถึงคำหลวง นั้น ได้รับแล้ว
ขอบใจท่านเปนอันมาก ที่ให้สำเนาพระราชสารคำหับไป ฉันยังไม่เคยเห็นสำเนานั้นเลย ดีใจมากที่ปรากฏในนั้น ว่าพระราชสารไปเมืองจีนแต่ก่อนประทับตราโลโต ต้องตามที่ฉันคาด และในสำเนาพระราชสารคำหับนั้น มีกล่าวถึงตราต่าง ๆ อยู่ถึง ๕ ดวง ฉันคิดว่าท่านคงอยากทราบ จึงจะพรรณนาให้ท่านทราบต่อไปนี้
๑. ตราโลโต--มหาโลโต ดวงนี้ได้พรรณนาโดยละเอียดมาให้ท่านทราบ ด้วยหนังสือฉะบับก่อนนั้นแล้ว
๒. ตราพระราชโองการ ชื่อนี้เข้าใจว่าเปนดวงเดียวกับที่ฉันเคยได้ยินเรียกว่า มหาโองการ หรือ มหาอุณาโลม เปนรูปบุษบกมีเกริน บนเกริน ตั้งฉัตรขนาบบุษบกอยู่สองข้าง ในบุษบกมีรูปอุณาโลมอยู่เบื้องบน ใต้นั้นมีรูปวงกลม ใต้วงกลมเปนรูปพาลจันทร์ ใต้พาลจันทร์ เปนตัว อุ หนังสือขอม (เข้าใจว่าเปนหนังสือรวมกันอ่านว่า โอม ได้แก่ โองการ) ตราดวงนี้ในอายุฉันไม่เห็นใช้ ใช้ตราพระบรมราชโองการซึ่งสร้างในรัชกาลที่ ๔ แทน เปนรูปสี่เหลี่ยมรีตัดมุม มีอุณาโลมข้างบน มี ఓం ข้างใต้ เขาว่าเปนหนังสือพราหมณ์อ่านว่า โอม ใต้นั้นเปนอักษรขอมว่า พระบรมราชโองการ ภายหลังพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลที่ ๕ ตรัสสั่งให้ฉันเขียนถวายเปลี่ยนใหม่อีก เปนรูปไข่ ลายในย้อนกลับไปเอาอย่างตรามหาโองการอีก แต่มีเปลี่ยนแปลงบ้างดังท่านจะได้เห็นประทับในสัญญาบัตรแล้ว
/*149๓. ตราพระครุฑพ่าห์ เคยค้นไม่พบตราประทับขาด พบแต่ตราประจำครั่ง เปนรูปนารายน์ทรงครุฑ แต่ท่านอย่าได้เข้าใจว่าโตเท่าหัวแม่มือ มีขนาดใหญ่เท่าตราประจำชาดเหมือนกัน เจ้าพนักงานผู้รักษาว่าสำหรับประทับประจำผนึกฝากล่องพระราชสาร ฉันไม่สู้เชื่อ แต่จะใช้อะไรที่ควรก็นึกไม่ออก เหตุที่ค้นกันนี้ ก็เพราะพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ ไม่โปรดตรา อาม ซึ่งใช้ระทับประจำพระนามขึ้นมาว่าเปนฝรั่งไป ควรจะใช้ตรา พระครุฑพ่าห์ ประจำตำแหน่งพระเจ้าแผ่นดินอยุธยา ค้นหาตราประทับชาดเก่าไม่ได้ จึงโปรดให้ฉันเขียนถวายใหม่ ทรงพระราชดำริว่าไม่ควรมีองค์พระนารายณ์ ควรจะมีแค่ครุฑ จึ่งจะสมด้วยชื่อพระครุฑพ่าห์ ฉันก็รับพระบรมราชโองการมาเขียน แต่ฉันมาเกิดความเห็นขึ้นอย่างรู้มากอีกว่า นาคที่ครุฑจับนั้นเปนอะไร เปนอาหารของครุฑเท่านั้น ดูตะกลามเต็มที จะไปไหนนิดก็ต้องหิ้วปิ่นโตไปด้วย ฉันจึ่งเขียนเอานาคออกเสีย มือที่กางอยู่นั้นให้รำ ตามแบบครุฑนารายณ์ทรงของเขมร ถวายก็ผเอิญโปรด จึ่งโปรดให้ทำขึ้นใช้ประทับประจำพระนามและสืบเนื่องมาเปนตราแผ่นดินถึงทุกวันนี้
๔. ตราไอยราพต ตราเก่าจะเปนอย่างไรฉันไม่ได้เห็น ไม่มีโอกาสได้ค้น ด้วย ตราไอยราพต องค์ที่ทำด้วยโมราในรัชกาลที่ ๕ มีใช้อยู่แล้ว ท่านจะเห็นได้ในสัญญาบัตร ไม่ต้องอธิบายละเอียด
๕. ตรามังกรหก เปนรูปมังกรจีนหน้าอัด วางท่าตามแบบเช่นทำกันอยู่ที่ผ้าหน้าโต๊ะหรือในถ้วยชามฉะนั้น ทำให้โจษกันว่าทำไมจึ่งเรียก มังกรหก ไม่เห็นหกคะเมนเก่นเก้ที่ตรงไหน จึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงพระราชวินิจฉัยว่า มังกรฮก มาแต่ ฮก ลก ซิ่ว
คราวนี้จะออกความเห็นเรื่อง คำหลวง ฉันเกิดมาก็ได้เห็นหนังสือมหาชาติคำหลวง ฉะบับที่เขาอ่านสวดกันในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดารามเปนครั้งแรก มหาชาติคำหลวงเปนอย่างไร ก็มีสังวรรณนาไว้/*150ในคำนำหนังสือ มหาชาติคำหลวง ซึ่งตีพิมพ์ในหอพระสมุดนั้นแล้ว ฉันจะพูดแต่นอกที่มีในคำนำ มีคำอีกคำหนึ่งว่า โอ้เอ้วิหารราย ท่านก็คงเคยได้ยิน มีคนอธิบายว่า เมื่อครั้งกรุงเก่านั้นท่านหัดนักสวดมหาชาติคำหลวงมาก ท่านคัดเอาคนสวดดีเข้าสวดรับเสด็จในพระมหาวิหารหลวง ที่สวดไม่ดีนั้นจ่ายไปสวดโอ้เอ้ตามวิหารราย คงเป็นสวดมหาชาติคำหลวงหมดด้วยกันทุกแห่ง จะจริงเช่นนั้นหรือไม่ก็ไม่ทราบ แต่ท่วงทีว่าเข้าทีอยู่ ด้วยเทียบกับชั้นกรุงรัตนโกสินทร์ก็เหมือนกัน มีสวดในพระอุโบสถและมีสวดตามศาลารายด้วย ในพระอุโบสถนั้นเปนนักสวดสวดอยู่ตามเดิม บทสวดใช้มหาชาติคำหลวง แม้กระนั้นก็ยังสวดกันได้อยู่แต่กัณฑ์มหาพนกัณฑ์เดียว กัณฑ์อื่นล้มละลายสวดไม่ได้แล้ว ส่วนตามศาลารายนั้นเกณฑ์เด็กวัดมาสวดแทน แต่ก่อนใช้เรื่องอะไรต่าง ๆ แต่เดี๋ยวนี้ใช้บทเรื่อง พระไชยสุริยา อันเปนการสดวกแก่เด็ก จะอย่างไรก็เห็นได้ว่ารูปคงอยู่
โดยเหตุเช่นกล่าวมาแล้วนี้ จึ่งเห็นว่า คำหลวง จะหมายความว่า คำราชการ หรือจะว่าให้ชัดก็ มหาชาติคำหลวง คือคำมหาชาติซึ่งใช้อยู่ในราชการ ส่วน นันโทปนันทสูตรคำหลวง นั้นเปนของแต่งทีหลัง แต่งทำไมก็ไม่ทราบ คิดว่าแต่งเล่น เอาอย่างวิธีแต่งมหาชาติคำหลวง ก็พลอยเรียกคำหลวงไปด้วย เปนความหมายอันเคลื่อนที่มาเสียแล้ว ส่วน พระมาลัยคำหลวง นั้นไม่เคยเห็น พูดไม่ถูก หากเจ้าฟ้าธรรมธิเบศรทรงแต่งเหมือนกัน ก็คงเปนลักษณอย่างเดียวกัน
<นริศ>
/*151กรมศิลปากร
วันที่ ๑๔ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ตามที่โปรดเกล้า ฯ ประทานลักษณะตราต่าง ๆ มาในลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๖ เดือนนี้ เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกจับใจและขำในใจมาก เมื่ออ่านถึงตอนที่ประทานพระอธิบายถึงลักษณะครุธในตราพระครุธพาห์ เป็นความรู้แปลกที่ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งได้ทราบ ดวงตราเหล่านี้ คนภายนอกที่จะได้มีโอกาสทราบเรื่องราวเห็นจะมีน้อยคน และต่อไปข้อความเหล่านี้น่าจะสูญ ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานพระอนุญาตคัดสำเนาลายพระหัตถ์ฉะบับนี้รักษาเป็นหลักฐานไว้ที่ในหอพระสมุดฉะบับหนึ่ง เพราะ เป็นเรื่องความรู้ที่ควรรักษาไว้สำหรับคนรุ่นหลังได้ทราบ
ข้าพระพุทธเจ้าเคยนึกอยู่เสมอว่า ดวงตราเหล่านี้ฉะเพาะที่เลิกใช้แล้ว ถ้าได้ประทับเอาลวดลายมาเก็บรักษาไว้ด้วย ก็จะเป็นประโยชน์แก่การศึกษาโบราณคดี แต่ก็จนด้วยเกล้า ฯ ว่าจะไปขออนุญาตได้จากที่ใด และเมื่อเร็ว ๆ นี้คนที่รักษาเอกสารต่าง ๆ ในกรมเลขาธิการรัฐมนตรีซึ่งเดิมเป็นหอหลวง และที่ข้าพระพุทธเจ้าไปขอคัดสำเนาพระราชสารคำหับมา ได้มาสอบถามข้าพระพุทธเจ้าถึงเรื่องพระราชสารต่างๆ ที่เกี่ยวกับจีนและฝรั่ง ซึ่งเก็บรักษาไว้ยังหอหลวงว่าทำไมจึงมีแต่สำเนาคำแปลภาษาไทยเท่านั้น ส่วนต้นฉะบับภาษาเดิมไม่มีสักฉะบับเดียว และถามว่าจะมีพลัดอยู่ทางหอพระสมุดบ้างหรือไม่ ข้าพระพุทธเจ้าก็ประหลาดใจ ถ้าไม่มีที่หอหลวงแล้วจะไปมีอยู่ ณ ที่ใด ข้าพระพุทธเจ้าขอพระเมตตาบารมีเพื่อทราบเกล้าฯ เรื่องนี้ด้วย
เรื่อง ตราโลโต ข้าพระพุทธเจ้าเปิดดูรูปสัตว์หิมพาน ปรากฏว่า /*152โลโต มีลักษณะเหมือนราชสีห์ทุกอย่าง เว้นแต่ศีร์ษะคล้ายพญานาค มีหงอนเป็นลายกนกยื่นไปจากจมูก ส่วน สิงโต หรือ โต ก็ผิดกับราชสีห์ ที่มีศีร์ษะใหญ่ และมีเขาอย่างสิงโตจีน ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงคำ สิงโต ว่ามาจากคำอะไร สิง ก็คงเป็นคำเดียวกับ สิงห์ ส่วน โต มาจากภาษาอะไร ถ้าดูรูป โลโต ซึ่งมีลักษณะเหมือนสิงโต ก็น่าจะรวม สิงห์ และ โลโต เข้ากันเป็น สิงห์โลโต แล้วหดสั้นมาเป็น สิงโต แต่ก็เป็นเรื่องเดา ซึ่งยังไม่มีหลักฐานอื่นมาประกอบยืนยัน และทั้งได้ทราบเกล้า ฯ ว่า เขมรเรียกสิงโตว่า สิง บ้าง โต บ้าง แต่สิงโตหรือราชสีห์เป็นสัตว์มาทางตะวันตกของทวีปอาเซีย คำว่า โต ในเขมร คงจะไม่ใช่คำเดิม อาจนำมาจากภาษาอื่นก็ได้ ในภาษาจีนเรียกสิงโตว่า ไซ (แต้จิ๋ว) แต่ในเสียงชาวกวางตุ้งเป็น ซี ซึ่งพอจะเห็นได้ว่าคงมาแต่ สีห เพราะสิงโตไม่มีในเมืองจีน แต่มาถึงคำว่า โต ที่ต่อท้ายคำ สิง เป็นอันจนด้วยเกล้า ฯ ว่ามาจากคำภาษาใด นอกจากจะอนุโลมเอาคำว่า โลโต มาเปรียบได้เท่านั้น
ที่ประชุมกรรมการชำระปทานุกรมได้ตกลงถือเอาพระอธิบายในเรื่อง คำหลวง ที่ทรงพระเมตตาประทานมาเป็นหลัก โดยให้อธิบายว่า คำประพันธ์บางอย่างที่ใช้สวดในราชการ เช่น มหาชาติคำหลวง คำประพันธ์ที่แต่งมีลักษณะอย่างมหาชาติคำหลวง คือนันโทปนันทสูตรคำหลวง พระมาลัยคำหลวง พระนลคำหลวง ทั้งนี้ เป็นพระเดชพระคุณแก่กรรมการชำระปทานุกรมล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวาย พระมาลัยคำหลวง มากับหนังสือฉะบับนี้เล่มหนึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*153ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๘ กรกฎาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๑๔ เดือนนี้ พูดเรื่อง ตรา เรื่อง แปลคำหลวง ได้ทราบความแล้ว
ตามที่ท่านขออนุญาตคัดหนังสือของฉันซึ่งมีไปถึงท่าน อธิบายในเรื่องพระราชลัญจกรต่าง ๆ ไว้ในหอสมุดฉะบับหนึ่งนั้น ฉันอนุญาตได้ไม่ขัดข้อง แต่นึกดูรู้สึกว่าจะไม่เรียบร้อย เพราะคำอธิบายนั้นกระจัดพรัดพรายไปในหนังสือหลายฉะบับ ปะปนกับเรื่องอะไรต่ออะไรร้อยแปด จึ่งคิดว่าถ้าท่านปรุงเสียใหม่ ทำเปนบันทึกอธิบายพระราชสารคำหับ ประกอบด้วยคัดความในจดหมายของฉัน จำเพาะข้ออธิบายเรื่องตราใส่ลงไว้ กลัดติดกับสำเนาพระราชสารคำหับนั้น จะเปนดีกว่า
ความคิดของท่านที่คิดจะเก็บตัวอย่างลายตราต่าง ๆ นั้น จะเปนประโยชน์อย่างยิ่ง ไม่มีที่สงสัยเลย แต่จะเก็บลายตราซึ่งประทับลงจริงในเวลานี้เห็นจะเก็บยาก ด้วยเขาเลิกการประทับตรากันเสียเกือบหมดแล้ว ถ้าหากท่านจะคิดทำเหมือนเช่นที่ฉันเคยทำเล่นมาแต่ก่อนแล้ว จะทำได้ คือพบเอกสารอันใด ซึ่งเขาประทับตรา เอากระดาษบางทาบลอกปิดสมุดไว้ดูเปนตัวอย่าง ท่านจะทำได้โดยง่าย ด้วยมีช่างเขียนในกรมศิลปากรซึ่งจะใช้ให้เขียนลอกได้
ตามคำถามของท่านที่ว่าพระราชสารต่าง ๆ ซึ่งเกี่ยวกับจีนและฝรั่ง ทำไมจึงมีแต่สำเนาคำแปลภาษาไทยเท่านั้น ดูเหมือนท่านจะคิดว่าพระราชสารไปเมืองจีนจะเขียนเปนหนังสือจีน พระราชสารไปเมืองฝรั่งจะเขียนเปนหนังสือฝรั่ง ตรงกันข้ามกับความคิดของฉัน ซึ่งคิดว่าบรรดาต้นพระราชสารทั้งปวงเขียนเปนหนังสือไทยทั้งนั้น สำเนาคำแปลซึ่งเปนภาษา/*154จีนภาษาฝรั่ง ย่อมทำที่กรมท่า ไม่ได้ส่งสำเนามาทางห้องอาลักษณ์จึ่งไม่มีที่ห้องอาลักษณ์ แต่นี่ก็เปนความคาดคะเนของฉันเหมือนกัน ความจริงนั้นฉันไม่รู้ คำที่เรียกว่า หอหลวง นั้น ฉันไม่เคยได้ยินมาแต่ก่อนเลย เห็นจะเปนห้องอาลักษณ์นั้นเองเรียกว่า หอหลวง
เรื่องสัตวหิมพาน ตามตำรานั้น ท่านอย่าพูดเลย เปนของเหลวทั้งสิ้น ที่เขียนรูปโลโตคล้ายราชสีห์นั้น ก็เพราะไม่มีความรู้ว่า โลโต คืออูฐ จะพูดมากมายไปทำไม แรดเพลิง ตัวต้นทีเดียวใน ตำราสัตวหิมพาน นั้น ท่านดูเห็นเหมือนแรดหรือไม่ นั่นได้ชื่อมาตรงแท้ ๆ และตัวจริงๆก็มีในเมืองเรา แม้กระนั้นยังไม่เหมือนแรด พระองค์เจ้าประดิษฐวรการ ท่านคาดการว่าเจ้าพวกช่างไม่เคยเห็นแรด จะต้องทำก็ถามชาวป่าว่ารูปร่างแรดเปนอย่างไร ชาวป่าก็บอกรูปอย่างประเมิล ว่าตัวคล้าย ๆ ช้าง ปากมีจะงอยคล้ายงวง เจ้าพวกช่างก็หลับตาเขียนขึ้น ดั่งท่านจะเห็นได้ใน ตำราสัตวหิมพาน นั้นแล้ว อันสัตวหิมพานนั้น มันหลงเลอะกันมาหลายทอด เปนต้นว่าราชสีห์ที่โบราณท่านเขียน ตัวจริงท่านก็เขียนเปนสัตวมีสร้อยคอเปนขน ประดิษฐให้งามขึ้นเล็กน้อย แล้วท่านเขียนเครือไม้ลายก้านขด ท่านก็ผูกช่อใบไม้ให้เห็นเปนรูปหัวราชสีห์ แล้วช่างที่อ่อนก็จำเอาช่อใบไม้ไปเขียนตัวราชสีห์จริง ๆ เข้า ก็กลายเปนราชสีห์นั้นมีขนเปนใบไม้ไป ความจริงสัตว์หิมพานจะได้มีรูปผิดกว่าธรรมดาไปก็หามิได้ ดูแต่ทางน้ำไหลออกจากสระอโนดาด ก็เปนช้างเปนม้าเปนโคเปนสิงห์ (คือ ไลออน) ตรงๆ นั้นเอง ทั้งที่กล่าวถึงสวนท้าวเวสวัณ ใน อาฏาณาติยสูตต์ ก็มีแต่นกยูง นกกาเรียน นกดุเหว่า ไม่เห็นพิสดารอะไร พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง เคยทรงพระราชดำริจะให้เขียนป่าหิมพานคราวหนึ่ง ทรงสงสัยในสัตวหิมพานต่าง ๆ โปรดให้ผู้รู้หนังสือค้น ฉันยังจำได้ว่านกทัณฑิมา ในตำราสัตวหิมพาน เขาเขียนตัวเปนครุฑถือกระบอง หัวเปนนกอินทรี แต่ที่ค้นมาได้ตามที่มีในบาลี นกทัณฑมานวก ในสวนท้าวเวสวัณนั้นตัวเล็กเต็มที ว่ามีปากยาวดุจถือไม้ท้าวเที่ยวจดจ้องอยู่บนใบบัว ไปทางพวกนก/*155ปากซ่อม ใน ตำราสัตวหิมพาน นั้น ต้นๆ ก็พอค่อยยังชั่ว มีตัวจำเพาะอยู่โดยมาก ตกไปถึงตอนปลาย เอาหัวของตัวนี้ไปใส่ตัวนั้น เอาตัวของตัวนั้นไปใส่กับหัวตัวโน้น เปนการส่งเดชของพวกช่างอย่างเขลา ๆ เอาเปนแบบฉะบับไม่ได้เลย อันชื่อว่า สิงโต นั้นฉันเคยคิดมาแล้วว่ามาจากอะไร แต่คิดไม่ออก ท่านมาคิดเดาขึ้นว่าเปน สิงห+โลโต นั้นดีหนักหนา จะจำใส่ใจไว้
เรื่องแปลคำหลวง นั้น ท่านแปลไว้เรียบร้อยดีแล้ว ใช้ได้ ขอบใจท่านที่ให้พระมาลัยคำหลวง เจ้าฟ้าธรรมธิเบศทรงแต่งจริง ๆ เปนแน่ว่าแต่งเล่น เจ้านายพระองค์นี้มีฝีพระโอฐดีจริง ๆ ควรเปนที่นับถืออย่างยิ่ง ฉันยังไม่ได้อ่าน คิดว่าจะอ่านไม่เบื่อจนที่สุดจะรู้เรื่องได้ ฉันเคยขอยืมหนังสือพระมาลัยเขามาอ่านทีหนึ่งแล้ว ด้วยคิดจะแต่งหนังสือช่วยวชิรญาณรายเดือน เรื่องพระศรีอารย์ เขาว่าในหนังสือ พระมาลัย มีเรื่องพระศรีอารย์ จึงยืมเขามาอ่าน อ่านก็พบแต่ บาปแม่มดเท็จ ตัวเปนตัวเป็ด หัวเปนหัวไก่ อ่านไปไม่ได้กี่บรรทัดก็หลับ สมุดคาอก หลายวันไม่ได้เรื่องก็ต้องส่งคืนเขา
<นริศ>
/*156ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๔ กรกฎาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
จะเดาอักขระในพระราชลัญจกร มหาโองการ กับพระบรมราชโองการลองคู เป็นไขข้อให้ท่านฟังเล่นต่อไป
ตรามหาโองการ ซึ่งมีอักขระดังนี้ <img> เห็นจะหมายเปน ม-อ-อุ ตามที่ใช้เสกอะไรกันอยู่ดาษดื่นในสมัยโบราณ ส่วนตราพระบรมราชโองการซึ่งมีอักขระดังนี้ <img> เห็นจะเปน อ-อุ-ม ตามคาถา อรหํ สมฺมา สมฺพุทฺโธ ที่เขาว่าหนังสือพราหมณ์นั้นกลัวจะไม่ถูก น่าจะทรงพระราชดำริผูกขึ้น ตัวหน้าซึ่งคะเนว่าเปนตัว อ นั้น เปนขีดเดียวต้องกันกับหนังสืออริยกะ ซึ่งทรงพระราชดำริผูกขึ้นเหมือนกัน ตัวกลางน่าจะทรงพระราชดำริผูกขึ้นเทียบด้วยตัว อุ หนังสือขอมในตราเดิม ตัวหลังเป็น ม คือนฤคหิต ไม่มีข้อสงสัย ตรงกับอักขระเดิม อักขระเดิมที่ใช้พาลจันทร์หมายเปนตัว อ นั้น เอาอะไรมา คิดไม่เห็น มืดแปดด้าน
นึกถึง ไม้กางเขน จะเป็น ไม้-กาง-เข็น ได้แก่ คราด จะเปนได้หรือไม่ นี้เปนทางเดาโดยอิสสระ ไม่มีหลัก
<img>
<นริศ>
/*157กรมศิลปากร
วันที่ ๑๙ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ตามที่มีพระเมตตาประทานข้อสันนิษฐานอักขระ โอม ซึ่งมีอยู่ในพระราชลัญจกรมหาโองการ กับ พระบรมราชโองการ มาในลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๔ เดือนนี้ พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ถ้าข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้ข้อความที่ทรงสันนิษฐานไว้ ความรู้ของข้าพระพุทธเจ้าก็คงมีอยู่เท่าเดิม เพราะคงไม่ได้สืบสาวต่อไป อักขระโอมในพระราชลัญจกรมหาโองการ มหาฉ่ำชี้แจงแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่า เคยเห็นในศิลาจารึกมีรูปเหมือนที่ทรงไว้ เว้นแต่อักขระรูปพระจันทร์แหว่ง เขียนเป็นเส้นเดียวดั่งนี้ ◡ แต่ก็ไม่รับรองลงไป เพราะบอกวาลวดลายที่เขียนไว้อาจลบเลือนไปเหลือให้เห็นเส้นเดียวก็ได้ ที่เขียนเป็นรูปพระจันทร์แหว่ง คิดด้วยเกล้าฯ ว่าคงมีมานานแล้ว เพราะในบทคาถาลงอิทธิเจ กล่าวไว้ว่า
สุฺกาโร โหติ สมฺภโว ลง ○
อฑฺตจนฺทา ปน ชายเต ลง <img>
อุกาโร โหติ สมฺภโว ลง <img>
ถ้ามีอุณาโลมข้างบน ก็ว่า อุณฺณาโลมา ปน ชายเต และตัวข้างล่างว่า อสํวิสุโลปุสพุภ
อักขระลงอิทธิเจนี้ น่าจะนึกเอาตามรูปที่เขีนน เมื่อตีความในอักขระ โอม นั้นไม่ออก อีกผู้หนึ่งอธิบายให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า รูปพระจันทร์แหว่งนั้น คือเพี้ยนไปจากตัว <img> ของเขมร ที่ถูกเป็นดั่งนี้ <img> ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯว่า จะเป็นอนุโลมโดยลากรูปพระจันทร์แหว่งให้เข้ากับสระหนังสือเขมร เพราะคำ โอม ในภาษาสํสกฤตเขียนเป็น /*158ॐ  รูปคล้ายกับ โอม ในตราพระมหาโองการมาก พราหมณ์ ป.ส. ศาสตรีอธิบายว่าเมื่อแยกออก ํ ได้แก่นฤคหิต ถ้าประกอบกับรูปพระจันทร์แหว่ง ซึ่งอ่านออกเสียงเป็น g ออกเสียงรวมกันคล้ายเสียง gum แต่รวมทั้งหมดคือ ఀ  ก็คงเรียกว่าอนุสวารเหมือนอย่างเรียก ํ อย่างเดียวว่าอนุสวารอยู่นั่นเอง บางทีรูปพระจันทร์แหว่งจะมาแต่อนุสวาร ఀ ของสํสกฤตนี้เอง ส่วน ॐ แปลงรูปมาจาก ओ โอ เมื่อรวมซ้อนกันเข้าก็เป็น โอ + gum
อักขระ โอม ในตราพระบรมราชโองการ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ ว่าหัวหน้าเป็นขีดเดียว คือ ตัว อ ในหนังสืออริยกะ ตัวกลางใกล้ไปทางตัว <img> โอ ในภาษาทมิฬ ซึ่งผูกรวมเข้ากับนฤคหิตเป็น <img> อ่านว่า โอม
ข้าพระพุทธเจ้าค้นภาษาไทยต่าง ๆ ถึงคำว่า เขน ในความว่า ลากเขน ก็ไม่พบ สอบถามมหาฉ่ำถึงภาษาเขมรก็ว่าไม่มี ส่วนคราดนั้นทางอีศานเรียกว่า คาด คำว่า กางเขน จึงยังเป็นคำมืดมัวของข้าพระพุทธเจ้า เพราะสอบค้นเท่าไรก็ไม่ได้เค้าที่ควรพอใจ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*159ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๑ กรกฎาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๑๙ เดือนนี้ ตอบไปเรื่องอักขระ โอม ท่านช่วยสอบสวนขยายให้ได้ความรู้กว้างออกไป ดีมาก จะไม่ตอบย้อนมาอีกก็ไม่ได้ อะไรมันเตะอยู่ข้างในก็ไม่ทราบ
ฟังเปนยุติได้ว่าเดิมทีเดียวเขียนดั่งนี้ <img> ดูแต่นิคฤหิตหนังสือสํสกฤตเถิด เขียนจุดเดียว และหนังสือขอมชะนิดเขียนด้วยปากกาปากกว้าง ซึ่งเรียกกันว่า ขอมย่อ นั้นก็เขียนจุดเดียว เห็นจะมาแก้เปนกลวงกลางกันเมื่อเขียนด้วยเหล็กจาร เพราะจะเอาเหล็กแหลมทิ่มลงไปทีเดียวกลัวจะแลไม่เห็น จึ่งเขียนให้ใหญ่ก็กลายเปนพินธุ เมื่อนิคฤหิตเปนจุดกลวงไปแล้ว วงเล็บใต้นั้นก็พลอยกลวงเปนพาลจันทร์ไปด้วย
สูตต์ สุฺกาโร ฯ อฑฺฒเจนฺทา ฯ และ อุกาโรฯ นั้นไม่เคยทราบ ด้วยไม่เคยบุกเข้าไปในตำรา ปมํอิทฺธิเจ แล้วก็ไม่เคยเห็นเขาลงอักขระ โอม กันที่ไหนด้วย มีลงแต่อุณาโลม นั่นเคยได้ยิน เรียกสูตต์ว่า อุณฺณาโลมา ปน ชายเต อสํวิสุโลปุสพุภ ก็ได้ทราบ เขาเรียกว่า นว อรหาธิคุณ เปนอักษร ละ แห่งพระนามพระพุทธเจ้า มี อรหํ เปนเบื้องต้น มี ภควา เปนที่สุด
อดที่จะบอกความเห็นต่อไปไม่ได้ อุณาโลมรูปนี้ <img> ฉันคิดว่าเปนของทางไสยศาสตร์ คือตาที่สามของพระอิศวร ซึ่งประดิษฐานอยู่ตรงหน้าผาก ที่เอามาใส่ไว้เหนืออักขระ โอม นั้น ก็แสดงอยู่ในตัวแล้วว่าเปนทางไสยศาสตร์ ตรามหาโองการ หมายถึงพระอิศวร ตราครุฑพาห์ หมายถึง พระนารายน์ ตราหงสพิมาน หมายถึงพระพรหม ตราไอยราพต หมายถึง /*160พระอินทร ฯลฯ แต่ล้วนเปนทางไสยศาสตร์ทั้งนั้น ที่เรียกว่า อุณาโลม กลัวจะลากเอาเข้ามาสู่พุทธศาสนาทีหลัง ดูไม่เห็นจะเปนอุณาโลมได้ที่ตรงไหน พระพุทธรูปที่ทำกันในเมืองเราก็เปนพระนลาฏเกลี้ยง ๆ ไม่มีอุณาโลม มีพระพุทธรูปทางอินเดียเหนือ ทำมีอุณาโลมอยู่บ้าง แต่ก็ทำเปนเม็ดกลมๆ เท่านั้น เปนสมควรที่สุดที่จะหมายเปนขนหว่างคิ้ว เห็นหนังสือที่ไหนเขาอธิบายว่าเปนขนเส้นยาวขมวดอยู่ ที่ทำเปนรูปโคมูตรนั้น ไม่มีที่ไหนเลย
ไม้กางเขน ค้นไม่พบก็ต้องระงับไว้ที
<นริศ>
/*161กรมศิลปากร
วันที่ ๒๗ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๑เดือนนี้ ประทานข้อทรงสันนิษฐานเรื่อง ตรามหาโองการ ว่าหมายถึงพระอิศวร ตราครุธพาห์ หมายถึงพระนารายณ์ ตราหงส์พิมาน หมายถึงพระพรหม เป็นที่ซึมทราบข้าพระพุทธเจ้ายิ่งนัก แต่ อุณาโลม รูปโคมูตร์อยู่เหนืออักขระ โอม ทรงเห็นว่า น่าจะมาจากตาที่สามของพระอิศวรนั้น คิดด้วยเกล้าฯ ว่า มีอะไรอยู่ในเรื่องโอมและอุณาโลมอยู่ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายรายงานการสอบค้นเรื่องนี้
ข้าพระพุทธเจ้าได้ไปดูเทวรูปในหอพิพิธภัณฑ์และค้นดูรูปในสมุดต่างๆ ปรากฏว่า ตาที่สามของพระอิศวร ทำเป็นรูปตาทั้งนั้น เพื่อให้แน่ใจข้าพระพุทธเจ้าได้สอบถามพราหมณ์ ป.ส. ศาสตรี ก็ว่าตาที่สามของพระอิศวร ตามที่เคยเห็นรูปก็เป็นรูปตาจริง ๆ หาได้ใช้เป็นรูปอย่างอื่นไม่ และว่า อุณาโลม ตามตำราสํสกฤต ก็หมายถึงขนหลายเส้นอยู่ต่อหว่างคิ้วทั้งสอง ถือว่าเป็นลักษณะมหาบุรุษ ไม่เกี่ยวกับตาที่สามของพระอิศวร ข้าพระพุทธเจ้าได้ตรวจดูพระพุทธรูปในหอพิพิธภัณฑ์ ปรากฏว่า ถ้าเป็นพระพุทธรูปของอินเดียและของฝ่ายมหายาน ก็ทำเป็นเม็ดกลมอยู่หว่างคิ้วดังที่ตรัสไว้ ส่วนพระพุทธรูปในสยามทุกยุค มีพระนลาฏเกลี้ยง เว้นแต่พระพุทธรูปยุคสุโขทัยพระเศียรหนึ่งมี อุณาโลม ฝังไว้เป็นเส้นทอง แต่เล็กและบางมาก ถ้าไม่สังเกตก็อาจผ่านไปได้ หลวงบริบาลบุรีภัณฑ์ชี้แจงว่า แม้พระพุทธรูปยุคสุโขทัยที่มี อุณาโลม ก็เป็นบางองค์เท่านั้น ไม่ใช่ทั่วไป จึ่งทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกเดาว่า อุณาโลม รูปโคมูตร์น่าจะเป็นของได้มาตอนหลัง และอาจมาทางมหายาน เพราะข้าพระพุทธเจ้าเคยพบคำว่า โอม ใน/*162หนังสือมหายานที่ฝรั่งแต่งอยู่บ่อย ๆ ผิดกับทางหินยาน ซึ่งจะพบมีอยู่ก็แต่ในจำพวกมนตร์ ก็พอดีมีจีนคนหนึ่งมีความรู้ทางเรื่องมหายาน และพูดไทยได้บ้างมาที่หอพระสมุด ข้าพระพุทธเจ้าลองซักถึงเรื่อง โอม คงได้ความว่าอักขระโอมของจีนเขียนเป็นรูปดั่งนี้ <img> และของยี่ปุ่นเขียนดั่งนี้ <img> เขาอธิบายว่า วงกลมคือจินดามณี รูปพาลจันทร์คือหมวกเทวดา ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าเดาว่า จะเป็นอุณหิส ส่วนตัวกลางเป็นอักขระอินเดีย (เห็นจะเป็น उा ในสํสกฤต) ส่วนโอมของยี่ปุ่นว่าแปลงไปตามรูปอักษรของยี่ปุ่น โอมของธิเบตเขาเขียนให้ข้าพระพุทธเจ้าดูเป็นรูปดั่งนี้ <img> ข้าพระพุทธเจ้าเห็นรูปคล้ายเลข ๖ ก็ดีใจ ซักถามต่อไปว่านั่นอะไร เขาอธิบายว่า หมายความถึงรัศมีของโอม ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าเกิดความคิดว่า ถ้าวงกลมเป็นจินดามณีก็ไม่ยากที่จะเสริมรัศมีของดวงแก้วต่อขึ้นไปอีก (รูปจินดามณีของธิเบตที่ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นรูปภาพเขียนเป็นวงกลมรี มีรัศมีเป็นรูปเปลวไฟอยู่ข้างบน) ที่คติของไทยว่าวงกลมและพาลจันทร์เป็นพระอาทิตย์พระจันทร์ก็คงไม่ได้นึกเดาเอาตามรูป ดั่งที่ข้าพระพุทธเจ้านึกไว้ในชั้นต้นเสียทีเดียว น่าจะมีที่มาจากทางใดทางหนึ่ง ทางนั้นก็คงเป็นพุทธตันตรยาน หรือมนตรยาน ซึ่งเกิดขึ้นในอินเดียรุ่นหลังทางแคว้นเบงคอล และคติในนิกายนี้เอง คงเป็นที่มาของมนตร์ต่าง ๆ ในจำพวก ปถมํอิทฺธิเจ ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูคำอธิบายคำว่า อูรณา ในคติมหายาน อธิบายว่า อูรณา เป็นขนขาวขมวดประดิษฐานอยู่ระหว่างพระโขนงพระพุทธเจ้า อันเป็นลักษณะของมหาบุรุษ พระอูรณา นี้ พระพุทธองค์ทรงใช้เป็นที่เปล่งแสงพระพุทธรัศมีให้สว่างไสวไปทั่วทุกจักรวาฬ ค้นคำ โอม ก็อธิบายไว้ว่า เป็นของพราหมณ์ซึ่งผู้นับถือพุทธศาสนานำเอาไปใช้ในลัทธิของตน โดยฉะเพาะก็ในนิกายพุทธตันตระ คือนำเอามาใช้เป็นคำศักดิ์สิทธิ์ในมนตร์ และเป็นสิ่งสำหรับเพ่งเล็งในการเข้าฌานภาวนา เป็นคำประกอบขึ้นเป็นพยางค์แรกของรูปมนตร์บางประการ ดั่งนี้
/*163ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้าฯ ว่า อุณาโลม ที่เป็นรูป <img> น่าจะมีเค้ามาจากพุทธรัศมีในคติมหายาน ที่รูปโอมของจีนอธิบายรูปจุดและพาลจันทร์ว่า เป็นจินดามณีและหมวกเทวดา ก็น่าจะหันเหอธิบายรูปอนุสวาร ँ ในสํสกฤตให้เข้าเรื่องในคตินิยมของมหายาน ที่นำรูปรัศมีมาใส่เหนือรูปโอมของไสยศาสตร์และของพุทธศาสนา ก็คงจะเป็นด้วยการรวม ๆ กันไปในสองศาสนานี้
ตามที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลมานี้ จะผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีเป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*164ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๘ สิงหาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๒๗ เดือนก่อน พูดเรื่องอักขระ โอม กับ อุณาโลม ในเรื่องอักขระ โอม นั้น ท่านช่วยค้นคว้าหาความรู้ให้ได้อย่างพอใจแล้ว แต่ในเรื่องอุณาโลมนั้น ให้ติดใจสงสัยอยู่มาก จึ่งจะพูดกับท่านต่อไป เพราะอะ ไรๆ ท่านก็ช่วยได้มากเต็มที
รูปโคมูตรตั้งนั้นหมายถึงอะไรแน่ ถ้าว่าตามชื่อซึ่งเรียกว่าอุณาโลม ก็หมายถึงพระเจ้าในทางพระพุทธศาสนา
พระราชลัญจกร มหาโองการ หมายถึงอะไร พุทธหรือไสย แม้จะเอาขึ้นตาเตงก็หนักไปทางไสยมากที่สุด คืออักขระโอมนั้น ไม่มีทางเถียงว่าจะไม่ใช่ทางไสย ไม่ได้ใช้ในทางพระพุทธศาสนา และอักขระนั้นเองทำให้พระราชลัญจกรนั้นได้ชื่อว่ามหาโองการ และตรงกับคำใช้ที่เรียกพระเจ้าแผ่นดินตรัสว่า พระบรมราชโองการ อีกประการหนึ่งบรรดาพระราชลัญจกร อันเปนเพื่อนกันก็ล้วนเปนไสยศาสตร์ทั้งนั้น ก็เหตุไฉนเล่า ตรามหาโองการจึงจะพลัดไปเปนทางพระพุทธศาสนา
แต่ที่อักขระ โอม ในตรานั้นมีรูป โคมูตร อยู่เบื้องบน จะแปลว่ากะไร แปลว่าพุทธกับไสยอยู่ปนกันกระนั้นหรือ เห็นไม่ได้ จึ่งนึกว่ารูปโคมูตรนั้นจะต้องหมายเป็นอย่างอื่นในทางไสย ไม่ใช่หมายว่าอุณาโลมทางพุทธ เมื่อแส่คิดไปก็เห็นทางไป
พราหมณ์เมืองไทยเขาถวายเจิมดังนี้ <img> นี่จะแปลว่ากะไร อุณาโลมหรือ เห็นไม่ได้ แล้วจะเปนอะไรได้บ้างในทางไสย คิดดูก็เห็นใกล้กับตาที่สามของพระอิศวรที่สุด จริงอยู่ ตาที่สามของพระอิศวรนั้นเปนรูปตาแท้ๆ /*165ดังนี้ <img> เมื่อเทียบกับที่พราหมณ์เจิม จะผิดกันที่เส้นใต้ตาขาดหายไปเสียครึ่งท่อนทางท้ายเท่านั้น จะเปนว่าทำลดละเอาแต่พอเปนทีได้หรือไม่ และอย่างที่พราหมณ์เจิมนั้นเอง เมื่อเอาไปเขียนเข้าลาย ก็หยักปลายเล่นให้งามจนเปนรูปโคมูตร ทางความคิดดำเนินไปอย่างนี้ จึ่งว่าโคมูตรหมายเปนตาที่สามของพระอิศวร
คิดเห็นไปอีกทางหนึ่งว่า พวกพราหมณ์กับพวกพุทธบริษัทย่อมประมูลกันอยู่เสมอ ทางไหนมีอะไรก็จะต้องมีเหมือนกันไม่ให้แพ้กัน เช่นจักรรถ ทางไสยเขาก็มีจักรพรรดิ ทางพุทธก็มีธรรมจักร ทางไสยมีตาที่สาม ทางพุทธก็มีอุณาโลม ความจริงพุทธกับไสยจะแยกออกจากกันได้ยากที่สุด เพราะลำดับต้นเปนอันเดียวกัน หากแตกกิ่งไปคนละสาขาเท่านั้น จึ่งเปนศาสนาที่คู่เคียงแข่งกัน เวลาศาสนาใดขึ้นหน้า ศาสนาที่ล้าหลังก็เข้าเกาะ เช่น พุทธาวตาร นั่นเปนเวลาที่ทางพุทธขึ้นหน้า ทางไสยจึงเข้าเกาะเอาว่าพระพุทธก็คือ นารายณ์แบ่งภาค ฝ่ายพระพุทธศาสนาทางมหายาน โกยเอาเทวดาต่างๆ เข้าไปไว้มากมาย นั่นก็เห็นได้ว่าเวลานั้นไสยศาสตร์คงขึ้นหน้า จึงเกาะเอาเทวดาทางไสยเข้าไปจูงโดยที่พุทธกับไสยติดแฝดกันอยู่ พวกเราจึ่งนับถือกันอยู่ทั้งสองอย่างจนทุกวันนี้
ที่จริงเรียกโคมูตรว่า อุณาโลม นั้นฉันเห็นไม่สู้เหมาะ ถ้าหากเรียกว่า รัศมีพระเจ้า จะดีกว่านั้นมาก แต่ที่เรียกว่า อุณาโลม ก็โดยประสงค์จะให้เปนของอยู่ที่หน้าผาก เหมือนกับตาที่สาม พระเศียรพระพุทธรูปครั้งสุโขทัย ซึ่งท่านอ้างว่ามีฝังทองเปนรูปโคมูตรที่พระนลาฏนั้น ฉันกลัวจะฝังใหม่ ถ้าพูดอย่างใส่สี ก็ว่าฝังเมื่อวานซืนนี้เอง ไม่ใช่ฝังแต่แรกสร้าง พระพุทธรูปเมื่อครั้งเมืองสุโขทัยยังรุ่งเรือง ถ้าเปนแบบแผนอยู่ครั้งโน้นเช่นนั้น ก็จะต้องมีปรากฏอยู่มาก ไม่ใช่มีแต่พระเศียรเดียว
<นริศ>
130 Nijland weg Bandoeng Java
/*166วันที่ ๑๕ กันยายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
จะบอกรายงานในการที่ฉันไปชวาเที่ยวนี้ ได้พบอักขระซึ่งคล้ายกับโอมของเราเข้าที่มิวเซียมเมืองเดนปาซา (Denpasar) ในเกาะบาหลี ที่นั่นมีตุกตาชายเปลือยกายตัวหนึ่ง แกะด้วยไม้ขาว สูงประมาณสักสามสิบสี่สิบเซนติเมตร มีจารอักขระลบเขม่าไว้ห้าแห่ง ที่คอ ที่กลางอก ที่ขวาอก ที่ซ้ายอก และที่ท้องน้อย เปนตุกตาของเก่า เห็นจะไม่มีใครสามารถแปลได้ ลักษณะอักขระเปนดั่งนี้
<img>
อนึ่ง ฉันหาหนังสือ รามเกียรติ์ ได้จากร้านขายหนังสือเก่ามาเล่ม ๑ ใหญ่ถนัดใจ ตีพิมพ์เปนอักษรโรมัน มีรูปฉลักที่ปรัมบานัน และที่ปนะตารัน แล้วมีรูปภาพฉลักหนัง ทั้งหนังสือก็มีโคเตชั่น กลอนเก่าอยู่มาก แต่เปน/*167ภาษาซุนดา หมดปัญญาที่จะรู้อะไรได้ ฉันจึ่งมอบถวายทูลกระหม่อมชาย ท่านทรงหาครูผู้รู้ ชื่อ บรมวิชัย มาให้ตรวจดู เขาแปลแต่จำเพาะที่บอกรูปถวายเปนภาษามลายู แล้วทูลกระหม่อมทรงแปลเปนภาษาไทย ตามศัพท์ประทานอีกต่อหนึ่ง ได้เท่านั้นก็ดีมากแล้ว จะแปลหมดนั้นไม่ไหวอยู่เอง เมื่อฉันกลับมาถึงบ้านแล้วจะให้ท่านดู
<นริศ>
/*168ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๑ ตุลาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ฉันไปเที่ยว กลับมาถึงบ้าน มีเวลาจะเขียนอะไรเล่นได้ตามเคย จึ่งเขียนวิจารณ์หนังสือพระมาลัยคำหลวง ซึ่งได้อ่านตลอดแล้ว มาให้ท่านดูเล่น พระมาลัยคำหลวงนั้นทางแต่งผิดกันกับมหาชาติคำหลวง อันมหาชาติคำหลวงนั้น ดูเหมือนตั้งใจจะแปลอรรถทุกๆ คำ ตามที่มีใน (๑๐๘) พระคาถา แต่พระมาลัยคำหลวงหาได้ทำเช่นนั้นไม่ ผู้แต่งว่าละเลิงไปตามใจ วางท่วงทีเอาอย่างมหาชาติคำหลวง แต่ไม่ได้แปลทุกอรรถควบกันไป นานๆ จึ่งยกศัพท์ภาษามคธขึ้นนำหน้าตอนนิดหนึ่ง อย่างที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลที่ ๔ ตรัสเรียกว่า ยกศัพท์อวดตุ๊กแก ฉะนั้น ผู้แต่งก็ไม่ได้เรียกหนังสือของท่านว่า คำหลวง ท่านเรียกว่า ลิลิต ดั่งปรากฏอยู่ในหน้า ๗๓ ว่า จำนองลิลิตกลกลอน
คราวนี้จะสันนิษฐานถึงท่านผู้แต่ง หนังสือนั้นมีคำนมัสการซ้อนกันในเบื้องต้น สังเกตเห็นว่าเปนคนละสำนวน คำที่มาก่อนนั้นถ้อยคำสำนวนแขงกว่าในท้องเรื่อง ทั้งท่วงทีก็วางท่าเปนอย่างมหาชาติคำหลวงมากกว่าในท้องเรื่อง เห็นได้ว่าแต่งเติมซ้อนเข้าให้ภายหลัง แต่จะทำซ้อนเข้าทำไม คิดไม่เห็นประโยชน์ ถ้าจะว่าคำนมัสการที่มาก่อนเปนพระนิพนธ์ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์ ก็ตามทีเถิด แต่สำนวนที่แต่งท้องเรื่องนั้นไม่ใช่เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์เปนแน่ เพราะเห็นสำนวนต่ำกว่าเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์มากนัก
ทีนี้จะว่าด้วยองค์พระเจดีย์ พระอินทร์บอกพระมาลัยว่าสร้างไว้ให้เทวดาบูชา ดังปรากฏในหน้า ๑๕ จึ่งเป็นปัญหาถามตัวเองว่าสร้าง ณ ปางใด ในหน้า ๑๓ มีคำว่า จุลามณีทาฒธาตุ คำ ทาฒธาตุเคยได้ยินบอกกันว่า/*169พระเขี้ยว แก้ว แต่หาในพจนานุกรมของอาจารย์จิลเดอส์ไม่พบ ถือเอาตามความที่เข้าใจกันก็ต้องเปนอันว่าบรรจุพระเขี้ยวแก้ว แต่แย้งกันกับที่ปรากฏในหน้า ๒๒ ซึ่งมีคำว่า เทพอุทโยคมาถึง เกศธาตุจึ่งบูชา ในที่นี้เปนว่าบรรจุพระเกศา คำที่แย้งกันนี้จะเปนเวลาสร้างต่างกันหลายปี ถ้าบรรจุเกศาจะต้องเปนสร้างเมื่อแรกเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ทรงตัดพระเกศแล้วพระอินทร์รับเอาพระเกศาไปสร้างพระเจดีย์บรรจุไว้บนสวรรค์ ถ้าบรรจุพระเขี้ยวแก้ว จะต้องเปนสร้างเมื่อปรินิพพานแล้ว พระอินทร์ขะโมยพระเขี้ยวแก้วจากมวยโทนพราหมณ์ได้ เอาไปสร้างพระเจดีย์บรรจุไว้บนสวรรค์ หรือหนึ่งจะเปนว่าสร้างบรรจุพระเกศา เมื่อครั้งเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ภายหลังเมื่อขะโมยพระเขี้ยวแก้วมาได้ มาเจาะพระเจดีย์บรรจุเติมเข้าไว้ก็เปนได้
ถ้าจะวิจารณ์ชื่อพระเจดีย์เข้าประกอบกับข้อสงสัย ซึ่งกล่าวมาแล้วนั้น แม้ใช้อักษรเขียนเปน พระจุฬามณี ก็เปนว่าปืนฝังพลอย ความเฉไปเสียอีกทางหนึ่ง แต่อาจที่ผู้ผูกชื่อจะหมายความเปนอย่างอื่นไปก็ได้ คือ จุฬา หมายความว่าบรรจุพระเกศาจุก มณี หมายความว่าพระเจดีย์ทำด้วยแก้วมณี ก็เปนได้กระมัง แต่ในหนังสือพระมาลัยคำหลวง ใช้อักษรเขียนเปนพระจุลามณี จะต้องแปลว่ามณีน้อย มณีรอง มณีที่ ๒ ได้แก่พลอยหุง ถ้าจะว่าไปก็สมควรแล้ว ด้วยพระเจดีย์นั้นเปนของเทวดานิรมิตให้เห็นปรากฏเปนแก้วมณี ไม่ใช่มณีจริงๆ ศักดิ์ก็เท่ากับพลอยหุงเหมือนกัน
ตามที่เขียนรูปกันอยู่นั้น องค์พระเจดีย์ทาสีเขียวก็ถูกแล้ว ต้องตามอักษรซึ่งปรากฏในพระมาลัยคำหลวง หน้า ๒๗ ซึ่งมีว่า สถูปอินทนิลมณี เปนการอัศจรรย์อยู่มาก ที่ชั้นไหว้พระของเก่าย่อมเขียนอุดหลังเปนพระจุฬามณี มีเทวดาเหาะมาเปนกลุ่มๆ ทั้งนั้น ทำให้ตระหนักใจได้ว่าคนรุ่นนั้นตั้งใจจะไหว้พระจุฬามณีกันโดยมาก ทำให้เกิดความสงสัยว่าเหตุใดจึ่งจำเพาะจะไหว้พระจุฬามณี พระเจดีย์อื่นมีถมไป แม้ไหว้จะไม่ได้ผลเสมอกันหรือ คิดไปก็เห็นความไกลไปเปนอย่างอื่น ว่าตั้งใจจะไหว้พระศรี/*170อาริยเทวโพธิสัตว์ หาใช่ตั้งใจจะไหว้พระโคตมพุทธไม่ ด้วยหนังสือเรื่องพระมาลัย นั้น แต่งขึ้นเพื่อจะสรรเสริญคุณพระศรีอาริยเมไตรย พระมาลัยจึ่งต้องขึ้นไปไหว้พระจุฬามณี เพื่อจะได้พบกับพระศรีอาริยเทวโพธิสัตว์ แล้วจะได้แสดงคุณสมบัติแห่งพระองค์ พาคนให้ทะเยอทะยานอยากพบบ้าง ก็สมคิด คนจึ่งเขียนพระจุฬามณีมีพระศรีอาริยเทวโพธิสัตว์เสด็จมาไหว้ เพื่อทำใจให้หยั่งถึงพระองค์อยู่ทุกวันจะได้พบ ความเห็นอันนี้อยู่ข้างจะเปนการใส่ร้ายให้แก่คนแต่ก่อนมาก
หนังสือพระมาลัยคำหลวงดีที่มิได้พรรณนาถึงนรกละเอียดมากมาย แม้กระนั้น ในสวรรค์ก็พรรณนามากซ้ำซากเต็มที ถ้าไม่ได้ตั้งใจจะอ่านให้สิ้น ก็เห็นจะต้องวาง หรือมิฉะนั้นก็หลับ
ท่านผู้รจนาเรื่องพระมาลัยดูจะไม่ปกติคน ความเปนไปที่ท่านกล่าวล้วนแต่ผิดธรรมดา จะเปนไปไม่ได้ทั้งนั้น แต่กระนั้นคนก็ยังเชื่อถือกันมาก น่าปลาดอยู่
<นริศ>
/*171ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๒ ตุลาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
เพิ่งนึกขึ้นมาได้ว่า ผนังพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ตอนบน หลังพระบัญชร เขียนเปนเมืองสวรรค์ มีผะอบทองปักฉัตรกั้นอยู่ที่ด้านขื่อทางตะวันออก เข้าใจว่านั้นหมายถึงพระเกศาพระพุทธเจ้า หามีพระจุฬามณีเจดีย์ไม่ จึงได้ตรวจ ปฐมสมโพธิ (ฉะบับพระโสภณอักษรกิจตีพิมพ์) ว่าพระพุทธเจ้าตัดพระเกศแล้วโยนขึ้นไปลอยอยู่บนอากาศ พระอินทร์เอาใส่ผะอบ เชิญขึ้นไปบรรจุไว้ในพระจุฬามณีเจดีย์ มิได้กล่าวว่าสร้างขึ้นใหม่โดยฉะเพาะ ดูเปนทีว่าของมีอยู่แล้ว ถ้าเปนเช่นนั้นพระจุฬามณีเจดีย์จะสร้างขึ้นเปนที่ระลึกถึงใครเล่า พระวิปัสสี สิขี เวสภู องค์ใคองค์หนึ่งซึ่งล่วงไปแล้วนั้นหรือ ชะรอยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลที่ ๓ พระองค์ผู้ทรงพระราชดำริให้เขียนพระที่นั่งไพศาลทักษิณ จะทรงระแวงอยู่ในข้อนี้ จึงโปรดให้เขียนเปนผะอบพระเกศา หาให้เขียนเปนพระจุฬามณีเจดีย์ไม่
ในตอนธาตุวิภัชนปริวัตต์แห่งหนังสือปฐมสมโพธิฉะบับนั้น กล่าวว่า พระอินทร์ขะโมยพระทาฐธาตุได้ ก็เอาไปบรรจุไว้ในพระจุฬามณีเจดีย์ สมด้วยความคาดที่ว่าบรรจุเติม คำ ทาฒธาตุ ในหนังสือปฐมสมโพธิฉะบับที่อ้างถึงนั้นเขียน ทาฐธาตุ สอบพจนานุกรมของอาจารย์จิลเดอส์ พบคำทาฐาธาตุ แปลให้ไว้ว่า Tooth relic เปนอันว่าที่เขียน ทาฐ เปนถูก
บรรดาชั้นไว้พระซึ่งเขียนรูปพระจุฬามณีเจดีย์ไว้นั้น เท่าที่ได้พบเปนฝีมือทำในรัชกาลที่ ๓ ทั้งนั้น แต่อาจจะเปนของเก่ามีมาก่อนนั้นก็มีได้ คิดว่าจะต้องเกิดขึ้นเมื่อคัมภีร์พระมาลัย ได้แปลออกเฟื่องฟุ้งไปในประเทศเรานี้ จะเปนเมื่อไรก็ไม่ทราบ แต่เอาเปนแน่ได้ว่าครั้งกรุงเก่า
<นริศ>
/*172กรมศิลปากร
วันที่ ๑๗ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๑ และวันที่ ๑๒ ตุลาคม โปรดประทานพระวิจารณ์ พระมาลัยคำหลวง มายังข้าพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าได้รับไว้แล้วด้วยรู้สึกในพระเมตตากรุณาเป็นล้นเกล้า ฯ
พระวิจารณ์ที่โปรดประทานมานี้ ดีเป็นที่สุด เพราะเปิดหูเปิดตาข้าพระพุทธเจ้า ให้เห็นแนวทางออกไปมาก ข้าพระพุทธเจ้าเคยค้นหาเรื่องพระมาลัยมาครั้งหนึ่ง แต่ไม่ได้ผล นอกจากคิดเห็นเป็นมัว ๆ ว่าคงเป็นคติได้มาทางมหายาน ในครั้งนั้นไม่ได้เฉลียวนึกไปถึงเรื่อง พระจุฬามณี ซึ่งทรงแนะว่าจะเกิดจากคติไปไหว้พระศรีอารย์โพธิสัตว์ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำรินี้ ที่มีคติทำกรวยหมากและธูปเทียน สำหรับให้ผู้ที่ตายนำไปไหว้พระจุฬามณีเจดีย์ หรือบางทีเวลาคนจะสิ้นใจตายไป ก็บอกให้นึกถึงพระจุฬามณีเจดีย์นั้น ถ้าไม่ขึ้นไปไหว้พระศรีอารย์โพธิสัตว์ เพียงไปไหว้พระจุฬามณีเจดีย์ ดูเรื่องไม่สู้สมเหตุผล ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในอภิธานศัพท์พุทธศาสนาที่เป็นภาษาจีนฝ่ายมหายาน และในอภิธานสามานยนามในพุทธศาสนาฝ่ายทักษิณยาน ซึ่งฝรั่งจัดทำไว้ ก็เงียบไม่พูดถึงเรื่องพระมาลัยและพระจุฬามณีเจดีย์ ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกเลื่อนลอยไปว่าจะเป็นเพราะคติมหายาน ซึ่งเคยปรากฏว่าแพร่หลายอยู่ในอินเดียฝ่ายใต้ระยะหนึ่ง จะเป็นเหตุให้จับเค้าเอาเรื่องพระกษิติครรภ์โพธิสัตว์ ไปเป็นพระมาลัยอรหันต์ขึ้น เพื่อให้เข้ารูปกับคติทักษิณยานที่ไม่สู้นิยมโพธิสัตว์ แต่ข้าพระพุทธเจ้าสาวเรื่องไม่ออก เพราะเรื่องของพระกษิติครรภ์ ที่เป็น/*173ส่วนตำนานมีมากมาย และยังไม่ได้แปลเป็นภาษาฝรั่งก็มีอยู่มาก ที่ทรงพระวิจารณ์เรื่องนี้และประทานข้าพระพุทธเจ้านั้น เป็นส่วนสำคัญที่ข้าพระพุทธเจ้าได้เรื่องพระมาลัยมา โอกาสที่จะสืบสาวเรื่องได้ต่อไปก็ง่ายเข้า ทั้งนี้เป็นพระเดชพระคุณแก่ข้าพระพุทธเจ้าล้นเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายรายงาน เรื่องอักขระที่มีอยู่บนตัวตุ๊กตาที่ทรงพบในเกาะบาหลี ดังที่ทรงพระเมตตาประทานไว้ในลายพระหัตถ์ถึงข้าพระพุทธเจ้า ทรงเขียนจากเมืองบันดุง เมื่อวันที่ ๑๕ กันยายน พราหมณ์ ป.ส. ศาสตรีชี้แจงให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า ตามตำราพราหมณ์ เมื่อจะทำพิธีอะไร กำหนดให้ทำการใช้มนตร์ คล้ายเสื้อเกราะ ป้องกันอุปสรรคไว้ก่อน และว่าแม้พราหมณ์ในเมืองไทยก็มีประเพณีคล้ายๆกันนี้ และการลงอักขระในที่สำคัญตามร่างกายนั้น ฝ่ายพราหมณ์อินเดีย ทำเพียงเอานิ้วไปสัมผัสอวัยวะนั้น ๆ และสวดมนต์แห่งละอย่างเท่านั้นก็ได้ ตามที่พราหมณ์ศาสตรีอธิบายมานี้ ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกถึงเรื่อง ลงราชะ ว่าจะเป็นไปตามคตินี้ได้บ้างกระมัง และยังมีแปลกที่คติของพวกเข้ารีดโรมันคาธอลิก เวลาจะสวดภาวนาระลึกถึงพระเยซู ก็ใช้นิ้วแจะที่หน้าผาก แล้วเลื่อนมาแจะที่หน้าอก แล้วย้ายไปแจะที่ไหล่ซ้ายและที่ไหล่ขวาโดยลำดับ ว่าทำรูปไม้กางเขน ก็มีลักษณะคล้ายคลึงกันมาก
เมื่อเดือนกันยายน ข้าพระพุทธเจ้าเข้าไปในหอมณเฑียรธรรมในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ไปพบบุษบกไม้จันทน์ ดูท่าทางเป็นของเก่า ตั้งอยู่ในนั้น สอบถามใครก็ไม่ได้ความชัด เป็นแต่ชี้แจงว่าเป็นของเก่า เดิมอยู่ในกระทรวงวัง และสมเด็จกรมพระสวัสดิ์ทรงยืมเอาไปคราวหนึ่ง ครั้นทรงคืนมาแล้ว ก็มาเก็บไว้ในหอมณเฑียรธรรม ดั่งนี้ ขอประทานทราบเกล้า ฯ /*174ว่า บุษบกองค์นี้จะมาจากไหน เพื่อข้าพระพุทธเจ้าจะได้จดบันทึกไว้ ทั้งนี้แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*175ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๙ ตุลาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๑๗ ตุลาคม ได้รับแล้ว
เรื่องพระจุฬามณี เห็นเค้าว่าเกี่ยวกับพระศรีอาริย์ ส่วนพระมาลัยนั้น คงมืดอยู่ทั้งแปดด้าน
เรื่องยันตร์ที่ตุ๊กตา ฉันเห็นด้วยว่าเปนอันเดียวกันกับที่พราหมณ์ทำ ตัวอย่างที่พราหมณ์ศาสตรีว่า ปกติการลงยันตร์ที่เราทำกันก็ต้องเรียกสูตร ไม่ใช่ลงเฉย ๆ แต่ก่อนนั้นพราหมณ์ทำตัวคงเปนทั้งเรียกสูตร และเอานิ้วลงอวยวในตัวเปนยันตร์ด้วย แล้วก็เรียวลงเปนแต่เรียกสูตร ส่วนที่ลากนิ้วเปนยันตร์นั้น คงเหลือแต่เอานิ้วแตะลงเฉย ๆ พวกโรมันคาโธลิกแตะอวยวในตัว สมมตว่าเปนไม้กางเขนนั้น ก็เปนอันเดียวกันกับที่พราหมณ์ทำตัวนั้นเอง ไม่มีที่สงสัยเปนแน่ว่ามาแต่ครูเดียวกัน ฝรั่งเขาก็ยอมรับว่าเขามาแต่พวกอารยัน คำฝรั่งหลายคำพ้องกันกับภาษาบาลีสํสกฤต อาจารย์โมเนียวิลเลียมส์ก็ลงไว้ในพจนานุกรมของท่าน ขอให้สังเกตว่ายันตร์ที่ฉันเขียนมาให้นั้นมี ँ  มี ○ เหมือน โอม ของเรา แต่มี | เบื้องบนแทน <img>
บุษบกไม้จันทน์นั้น ฉันทราบแน่แต่ว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชชกาลที่ ๔ ทรงสร้าง แต่จะสร้างตั้งอะไร ตั้งไว้ที่ไหน ดูเหมือนจะเปนที่พระพุทธมณเฑียร เหล่านี้ความรู้ฉันเลือนเต็มที แล้วรื้อพระพุทธมณเฑียร จะยกบุษบกจันทน์ไปไว้ที่ไหน สมเด็จกรมพระสวัสด์จึ่งฉวยเอาไป ฉันไม่ทราบทั้งนั้น ขอเวลาให้ฉันสืบดูก่อน ได้ความประการใด จะบอกท่านทีหลัง
ในการที่ทรงสร้างบุษบกไม้จันทน์นั้น คิดว่าน่าจะเปนพระราชดำริ/*176เทียบด้วยคำ วิมานจันทน์ ตำหนักจันทน์ พระเสาวคนธกุฎี แต่ก่อนนี้เราทำเรือนกันด้วยไม้ทั้งนั้น จะเปนว่าบ้านคนสามัญทำด้วยไม้สัพเพเหระ แต่พระตำหนักพระที่นั่งทำด้วยไม้ดี ๆ คือ ไม้หอม คำ เวียงจันทร์ วังจันทร์ ฉันคิดว่าเปน จันทน์ ไม่ใช่ จันทร์ วัง กับ เวียง ก็คิดว่าเปนคำเดียวกัน เห็นใกล้กันหนัก อาจเปนเสียงพูดเพี้ยนได้ ภายหลังความหมายจึ่งต่างกันไปเสีย วัง เปนบ้าน เวียง เปนเมือง แต่ถ้าจะว่าไปก็เปนอันเดียวกันนั้นเอง บ้านเปนเอกพจน์ เมืองเปนพหูพจน์เท่านั้น ชื่อวังจันทร์ (จันทน์) เท่าที่รู้เปนชื่อวังที่พิษณุโลก เข้าใจว่า สมเด็จพระนเรศวรเมื่อเปนอุปราชอยู่พิษณุโลกประทับอยูที่วังนั้น ครั้นยกเข้ามาอยู่ในกรุง สร้างวังใหม่ประทับอยู่ จึ่งเรียกวังนั้นว่าวังหน้า คือรับหน้าศึก คงจะให้ชื่อวังว่าวังจันทร์ ตามชื่อวังที่ประทับ ณ พิษณุโลก ภายหลังความเข้าใจตกเปนวังจันทร์หรือวังหน้าเปนนามเดียวกัน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชชกาลที่ ๒ เมื่อทรงดำรงพระยศเปนมกุฎราชกุมาร ตำแหน่งวังหน้า จึงทรงถ่ายทอดเอาชื่อนั้น มาตั้งเปนชื่อวังที่ประทับที่นครปฐม และกรุงเทพ ฯ ฉันเห็นดังนี้ ถูกผิดขอโทษ
<นริศ>
/*177ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๕ ตุลาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ฉันได้ส่งคำย่อเรื่อง ปันหยีสะมิรัง ซึ่งเปนเค้าโครงเรื่องอิเหนา มาให้ท่านอ่านทราบเรื่องในบัดนี้
หนังสือเรื่องนี้เปนภาษามลายู ทูลกระหม่อมชายทรงค้นพบ ทรงแปลเปนหนังสือ ตั้งร้อยหน้า ประทานฉันอ่าน ฉันจึ่งเก็บความย่อมาให้แก่ท่าน
ได้ตรัสบอกอีกว่า ลมหอบก็ทรงค้นฉะบับพบแล้ว อุณากันก็พบแล้ว เปนต่างเรื่องกันไป ยังไม่ได้ทรงแปล หวังว่าเมื่อทรงแปลแล้ว ลางทีจะประทานมาให้ดู ก็จะได้ทราบกัน
<นริศ>
/*178ย่อเรื่อง ปันหยี สะมิรัง
เทวดาจุติลงมาเกิดในมนุษโลก เป็นพี่น้องกัน ๔ องค์ องค์ใหญ่เป็นชาย ครองกรุงกุรีปัน องค์ที่ ๒ เป็นชาย ครองกรุงดาหา องค์ที่ ๓ เป็นชาย ครองกรุงกากะลัง องค์ที่ ๔ เป็นหญิง เรียก ปิกู (ภิกขุ) คันธสารี บำเพ็ญประตาปา (ตบะ) บวชอยู่บนเขาวิลิส
ระตูกุรีปันมีโอรสองค์หนึ่ง นาม อินู กรตะปาตี (กรตะปาตี เป็นสร้อย) มีพี่เลี้ยง ๔ คน ชื่อ ยะรุเดะ ปูนตา การะตาลา กับประสันตา ทั้ง ๔ คนมีความประพฤติเป็นตลกคะนอง
ส่วนระตูดาหามีมเหสีใหญ่องค์หนึ่ง เรียก ปรไมสุรี (ปรเมศวรี) ทรงนาม บุษบา มีมเหสีรองสอง เรียก มหาเดวี (มหาเทวี ได้แก่ มะดีหวี) องค์หนึ่ง อีกองค์หนึ่งทรงนาม ลิกู เป็นสาวกว่าเพื่อน แต่มีจรรยาเลว มีพระธิดาสององค์ องค์ใหญ่เกิดด้วยปรไมสุรี ทรงนาม จันดะรา (จันทรา ใกล้จินตะหรา) มีพี่เลี้ยงสองคนชื่อ บายัน กับ สางิด พระธิดาองค์เล็กเกิดด้วยนางลิกูทรงนาม อายัง มีจรรยาเลวตามพระมารดา
ส่วนระตูกากะลังมีพระโอรสองค์หนึ่ง ทรงนาม สิงคมนตรี (เบาเตง)
ฝ่ายระตูกุรีปันให้ไปตุนาหงันนางจันดะราให้แก่อินู ระตูดาหาก็อำนวยตาม เป็นเหตุให้นางลิกูเกิดริษยา ทำข้าวหมากปนยาพิษไปให้ปรไมสุรี ปรารถนาจะให้กินตายเสียทั้งแม่ลูก แต่ปรไมสุรีเสวยองค์เดียวก็สิ้นพระชนม์ไปองค์เดียว นางจันดะราตกเป็นกำพร้า มหาเดวีเข้าปกปักดุจเป็นมารดา (ข้อนี้ก็สมกับในพระราชนิพนธ์เรื่องอิเหนา ซึ่งนางมะดีหวีเข้าเป็นเจ้ากี้เจ้าการแก่นางบุษบา) ระตูดาหาได้ทรงทราบเรื่องวางยาพิษก็ทรงพระโกรธเป็นกำลัง ชักพระแสงทรงเสด็จไปสู่ตำหนักนางลิกู ตั้งพระทัยจะสังหารชีวิตเสีย แต่ถูกอุบายมารยาแห่งนางลิกู แปลคำจากต้นฉบับได้ความว่า /*179นางเธอเห็นระตูเสด็จมาด้วยอาการฉุนเฉียว ก็เข้าตำหนักขึ้นพระแท่นบรรทม พรางออกซึ่งอุรประเทศ อันประดับด้วยคู่บุษบากรตลอดถึงซึ่งมธุวารีชลาลัย เมื่อระตูเห็นดังนั้นพระแสงก็หลุดจากพระหัตถ์ตกยังพื้นกลายเป็นทรงสิเน่หา หาได้ผลาญชีวิตไม่
ต่อมาเมื่อระตูกุรีปันทราบความทุกข์ของนางจันดะรา ทรงดำริที่จะช่วยให้เพลิดเพลินลืมทุกข์เสียบ้าง จึงให้อินูทำตุ๊กตาทองประดับด้วยมณีมีค่าตัวหนึ่ง ทำตุ๊กตาเงินประดับด้วยพลอยหุงตัวหนึ่ง แต่ตุ๊กตาเงินนั้นห่อด้วยแพร ตุ๊กตาทองห่อด้วยผ้าขี้ริ้ว แล้วส่งไปถวายระตูดาหาให้ประทานแก่พระธิดา อายังได้เลือกก่อนด้วยโปรดแม่ก็เลือกเอาห่อแพร แล้วส่งห่อผ้าขี้ริ้วไปให้จันดะรา อายังก็ได้ตุ๊กตาเงิน จันดะราก็ได้ตุ๊กตาทอง อายังน้อยใจไปขอตุ๊กตาทองต่อจันดะรา เธอไม่ให้ก็มาร้องไห้ฟ้องระตูดาหา ทำให้ทรงพระโกรธ ฉวยกรรไกรไปตัดผมจันดะราเสีย จันดะราแค้นใจจึงออกมงุมบารา คือหนีจากเมืองไปเดินป่า พร้อมด้วยมหาเดวีกับพี่เลี้ยงนางกำนัลและมนตรี ครั้นถึงทางที่ต่อแดนเมืองกุรีปันก็สร้างเมืองขึ้นครอบครอง แปลงองค์เป็นชายขึ้นครองเมือง ปลอมชื่อว่า ปันหยี สะมิรัง (แต่ไปเข้ารูปอุณากัน) พี่เลี้ยงสองคนก็แปลงเป็นชาย บายันปลอมชื่อเป็น ปรวีระ สางิด เป็นชื่อประรันจา ตั้งเป็นซ่องโจรเกลี้ยกล่อม และข่มขี่เอาคนเดินทางเป็นพวกพลเมือง เมื่อได้กำลังมากแล้วก็ยกไปตีได้เมืองมันตาวัน ได้ธิดาระตูผู้ครองเมืองเป็นเชลย ๒ นาง ชื่อบุษบาชูวิต กับบุษบาสารี
กล่าวถึงระตูกุรีปัน แต่งทูตคุมของหมั้นและสินสอด ไปส่งเมืองดาหานัดงานวิวาหะ ก็ไปถูกจับริบของซึ่งคุมไปขึ้นเสนอปันหยี สะมิรังตรัสสั่งให้ทูตกลับไปทูลอินูให้มาตาม จะคืนของให้ ทูตไปทูลอินูก็ยกทัพมา แต่หาได้รบกันไม่ ต่างพอใจซึ่งกันและกัน เลยเป็นไมตรีนับเป็นพี่น้องกัน อินูเข้าอยู่กับปันหยีสะมิรัง โดยความสังเกตสงสัยว่าปันหยีสะมิรังจะเป็นผู้หญิง ครั้นจวนวันวิวาหะก็ไปเมืองดาหา ปันหยีสะมิรังก็คืนของหมั้นสินสอดให้ไป แต่ไม่ได้แต่งงานกับนางจันดะราด้วยว่าสูญหายไปเสีย/*180แล้ว นางลิกูชักท้าวดาหาให้อภิเษกอายังสมรสกับอินูแทนจันดะรา การก็ได้ทำไปดั่งนั้น แต่อินูไม่ร่วมประเวณีด้วย เพราะอายังมีจรรยาไม่ดี ที่สุดก็หนีไปหาปันหยีสะมิรัง
ฝ่ายปันหยีสะมิรังทราบว่าอินูอภิเษกสมรสกับอายังแล้วก็เสียใจ ออกมะงุมบาราตั้งหน้าจะไปหาอาที่เขาวิลิส ทิ้งมหาเดวีไว้คนเดียว อินูมาถึงจึงได้ทราบความจากมหาเดวี ว่าปันหยีสะมิรังคือนางจันดะราคู่ตุนาหงัน จึงพามหาเดวีไปส่งเมืองดาหา แล้วก็ออกมะงุมบาราเที่ยวตามหาปันหยีสะมิรัง องค์เองแปลงนามเป็น ปันหยียาเยง พี่เลี้ยงทั้งสี่ก็แปลงชื่อ ยะรุเดะชื่อ วิรุน ปูนตาชื่อ อันดาคา การะตาหลาชื่อ กาลัง ปะสันตาชื่อ สะมาร์ เที่ยวตีเมืองได้ถึง ๔๙ เมือง มีเมืองสะดายุเป็นต้น ระตูผู้ครองเมืองอ่อนน้อม ถวายธิดาชื่อ นาวัง เมืองที่สุดชื่อ จกรกา (คล้ายจรกา) ฆ่าระตูจกรกาผู้ครองเมืองตายได้โอรสชื่อ วิรันตะกะ กับธิดาชื่อ นิลวาตี เป็นเชลย แล้วเที่ยวมะงุมบาราไปจนถึงเมืองกากะลัง ก็เข้าเฝ้าถวายบังคม ท้าวกากะลังทรงโปรดปรานจัดให้พักอยู่ตำหนักการังปะสันตะเรน (คล้ายติกาหรัง) ในกาลนี้ สิงคมนตรี โอรสท้าวกากะลังเป็นตัวตลกที่พี่เลี้ยงปันหยียาเยงล้อ (เพราะเบาเตง อยู่ในฐานะกุดารัศมี)
ฝ่ายปันหยีสะมิรังเดินป่าไปไกลแล้ว ก็ส่งพวกพลทั้งปวงกลับบ้านเมือง คงพาเดินป่าต่อไปแต่ ๖ นาง คือ บุษบาชูวิต บุษบาสารี บายัน สางิด ปะมอนัง กับปะสีเรียน (คล้ายประเสหรัน สองคนหลังนั้นเป็นพี่เลี้ยง นางบุษบาชูวิต และบุษบาสารี) ปันหยีสะมิรังกับพี่เลี้ยง ก็เปลี่ยนเครื่องแต่งกายเป็นหญิงอย่างเดิม พากันเดินไปจนกระทั่งถึงเชิงเขาวิลิสโดยไม่รู้
ฝ่ายนางปีกูคันธสารี รู้แจ้งด้วยญาณ จึงให้ฝูง อีนัง (แอหนัง) ศิษย์สตรีบริวารลงไปรับพาขึ้นไปบนเขา นางคันธสารีต้อนรับเป็นอันดี ให้ ๗ นางนั้นอยู่ด้วย
/*181อยู่มาวันหนึ่ง นางคันธสารีจึ่งแนะนำให้นางทั้ง ๗ ไปเข้าเมืองกากะลังให้แปลงกายเป็นชายพวกกำบู (คนเล่นละคร) เสียจะได้พ้นอันตราย ตามคำแนะนำนั้น นางทั้ง ๗ ก็แปลงกายเป็นกำบู แล้วเปลี่ยนชื่อเสียหมดด้วยกัน จันดะราชื่อ วาระคะ บุษบาชูวิต ชื่อ มะลารี บุษบาสารีชื่อ อันจิ บายันชื่อ สการ์สารี สางิดชื่อมาลางี ปะมอนังชื่อ ยิงคะปังราสา ปะสีเรียนชื่อ สะมาราดันตะ แล้วลานางคันธสารีเดินทางไปสู่เมืองกากะลัง เดินผ่านบ่านช่องก็เล่นละครไปพลาง มีคนรักใคร่พอใจพวกละคร ต่างติดตามช่วยแบกหามและทำปี่พาทย์ให้เล่น (ลักษณะเหมือนโนราทางปักษ์ใต้) จนกระทั่งถึงเมืองกากะลัง พวกพี่เลี้ยงปันหยียาเยงมาพบเข้าก็ไปบอกปันหยียาเยง จึงให้หาไปเล่น แล้วก็หลงรัก เกลี้ยกล่อมวาระคะเป็นเพื่อน
กล่าวถึงระตู ล่าสำ กับระตู ปูดัก เป็นพี่ระตู จกรกา เมื่อทราบว่าน้องถูกฆ่าตายก็โกรธ ต่างยกทัพประสมกันไปตามแก้เผ็ดปันยียาเยง ครั้นไปถึงเมืองกากะลังจึงแต่งทูตเข้าไปท้ารบ ปันหยียาเยงรับอาสายกพลออกรบกัน ระตูล่าสำ กับระตูปูดักแพ้ยอมเป็นเมืองออก ต่างยกธิดาถวายองค์ละคน คือนางกะสุมา ธิดาระตูปูดัก นางยกสุมบะสารี ธิดาระตูล่าสำ
ฝ่ายชายาปันหยียาเยงอยู่ข้างหลัง ก็หาพวกกำบูไปเล่นละคร ปันหยียาเยงกลับจากตาทัพก็พลอยดู จำเพาะละครนั้นเล่นเรื่องปันหยีสะมิรัง วาระคะเป็นตัวปันหยี เป็นเหตุให้ปันหยียาเยงสงสัยว่าวาระคะจะเป็นตัวปันหยีสะมิรังจริงๆ ละครเล่นยังไม่จบพวกละครจึงนอนค้างอยู่ที่ตำหนัก เพื่อเล่นต่อไปในกันรุ่งขึ้น เป็นช่องให้ปันหยียาเยงคอยจับพิรุธ ครั้นเวลาดึกสงัดองค์วาระคะเอาตุ๊กตาทองออกมาเล่นในที่นอน และพูดกับตุ๊กตากล่าวพาดพิงถึงอินู ปันหยียาเยงแอบดูและฟังคำก็จับได้ว่าเป็นตัวจันดะราแท้แล้ว จึงเข้าประชิดติดพันก็ได้สมปรารถนากันในกาลนั้น บรรดาพวกกำบูทั้งหลายก็กลายเพศเป็นหญิงไปสิ้น นางจันดะราก็ถวายธิดาทั้งสองของระตูมันตาวันแก่อินู แล้วพากันยกกลับคืนไปกรุงกุรีปัน ชื่อปลอมนั้นก็เป็นอันยกเลิกกันหมด
/*182ท้าวกุรีปันให้แต่งนคร และให้ไปเชิญท้าวดาหากับท้าวกากะลังทั้งระตูเมืองต่างๆ มา แล้วทำการราชาภิเษกอินูขึ้นครองเมือง รวมทั้งอภิเษกสมรสด้วย ตั้งนางจันดะราเป็นปรไมสุรี ตั้งนางนิลวาตีเป็นมหาเดวี ตั้งนางนาวังกับนางบุษบาชูวิตเป็นลิกู แล้วทำการอภิเษกสมรสสิงคมนตรีกับนางอายังแห่งดาหา ท้าวกากะลังและระตูเมืองต่างๆ ก็พากันกลับบ้านเมือง
อินูประทานบุษบาสารีแก่วิรันตะกะ ให้ยะรุเดะ กับการะตาลาพาไปมอบให้ครองเมืองจกรกา เสร็จสรรพกลับมาแล้ว โปรดตั้งยะรุเดะเป็นดะหมัง ประทานนางบายันเป็นภรรยา ให้ไปครองจังหวัดการังบันดากา การะตาลาเป็นปลัดจังหวัดหนึ่ง ประทานนางสางิดเป็นภรรยา โปรดตั้งปะสันตาเป็นมนตรี ประทานนางปะมอนังเป็นภรรยา โปรดตั้งปูนตาเป็นตำมะหงง ประทานนางปะสีเรียนเป็นภรรยา
ฝ่ายท้าวดาหากลับถึงนครก็ตั้งมหาเดวีไว้ในที่ปรไมสุรี นางลิกูเดือดร้อนให้น้องชายไปหาหมอทำเสน่ห์ น้องชายไปก็ไปถูกฟ้าผ่าตาย นางลิกูเป็นไข้ใจก็เลยตายด้วย
ฝ่ายท้าวกากะลังกลับถึงบ้านเมือง ก็ทำการราชาภิเษกสิงคมนตรีกับอายังขึ้นครองเมือง
ต่อนั้นไปท้าวกุรีปันกับปรไมสุรี และท้าวกากะลังกับปรไมสุรีต่างก็ออกทรงผนวช ท้าวกุรีปันปรไมสุรีทรงประตาปาอยู่บนเขาวิลิส กับด้วยพระกนิษฐภคินี ท้าวกากะลังปรไมสุรีไปประทับทรงประตาปาอยู่บนเขา ที่พราหมณาจารย์อยู่จำศีล.
(สิ้นเรื่องเท่านี้)
/*183กรมศิลปากร
วันที่ ๑๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๕ ทรงพระเมตตาประทานคำย่อเรื่องปันหยีสะมิรัง ฉะบับหนึ่งมายังข้าพระพุทธเจ้า พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ที่หอพระสมุดมีเรื่องอิเหนาอยู่แฟ้มหนึ่ง เป็นตัวเขียนด้วยดินสอดำขนาดราวสามสี่ร้อยหน้ากระดาษฟูลสแก๊ป นัยว่าสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพโปรดให้ขุนนิกร ฯ ข้าราชการกระทรวงมหาดไทย แปลจากฉะบับภาษามะลายู ข้าพระพุทธเจ้าได้ตรวจสอบดูกับฉะบับที่ประทานมา ปรากฏว่า มีความคล้ายคลึงกันมาก ชื่อบุคคลก็ตรงกัน แต่บางชื่อก็ไขว้เขวกันบ้าง แต่เมื่อรวมความก็เห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า จะเป็นฉะบับเดียวกัน
ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯว่า เรื่องอิเหนาเห็นจะเป็นทำนองเดียวกับเรื่องรามายณะของชะวามะลายู คือมีฉะบับที่เป็นต้นเดิมเรื่องหนึ่ง และฉะบับที่เป็นสามัญอ่านกันเรื่องหนึ่ง เรื่องจะมาไขว้เขวในตอนที่เล่าต่อปากกันมาเมื่อสมัยที่เข้ารีดอิสลามแล้ว หนังสือที่ว่าด้วยเรื่องของเก่าน่าจะเสื่อมไป มีฉะบับหาได้ยาก จะมีเหลืออยู่ก็ที่ต่อปากกันไว้ เหตุนี้จึ่งปรากฏในตอนท้ายพระราชนิพนธ์เรื่องอิเหนาว่า เป็นเรื่องได้มาจากการบอกเล่า ข้าพระพุทธเจ้าเคยเสาะหารามายณะภาษามะลายูที่ในปัตตานี คงได้ความว่ามีฉะบับพิมพ์เป็นภาษามะลายูอยู่เล่มเดียว เป็นของพระยาเมือง แต่กระนั้นยังถูกยืมไปทางกลันตัน เพราะที่เมืองนั้นว่าก็หาฉะบับไม่ได้ ฉะบับที่แปลจากมะลายูเป็นอังกฤษมีอยู่สามสำนวน แต่ก็มีเรื่องสับสนปน ๆ กัน นำเอาคติของอิสลามเข้าไปแซกแซงอยู่ด้วย บางสำนวนก็มีข้อความแปลกออกไปมาก ข้าพระพุทธเจ้าวานผู้ที่อยู่ในปัตตานีลองซักเอาเรื่องจากพวกแขกดาหลัง เพราะพวกเหล่านี้มีอาชีพเชิดหนัง /*184บางทีจะได้เรื่องแปลกมาบ้าง คงได้ความว่า พวกดาหลังเหล่านั้นรู้เรื่องรามายณะเพียงบางตอน คนหนึ่งๆก็รู้แต่ตอนหนึ่งๆ เวลาเล่นหนังก็เล่นได้แต่ตอนที่ชำนาญเท่านั้น ซ้ำยังแก้ไขเพิ่มเติมเอาตามความคิดความอ่านของตนด้วยอีกชั้นหนึ่ง เรื่องที่เขาจดมาให้ข้าพระพุทธเจ้า แม้เป็นตอนเดียวกัน ต่างดาหลังก็ต่างมีเรื่องไปคนละทาง จะทราบได้แต่ว่ามีเค้าเป็นรามายณะเท่านั้น ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อด้วยเกล้า ฯ ว่าเรื่อง อิเหนาก็จะเป็นอย่างที่กราบทูลมานี้ จึงหาต้นฉะบับในชะวามะลายูมาเปรียบเทียบให้ตรงกันทั้งเรื่องไม่ได้ ทั้งนี้จะผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*185ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๔ ตุลาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๙ ตุลาคม ได้รับแล้ว
ความเห็นของท่านในเรื่องอิเหนา รามเกียรติ์ นั้นจะผิดไปไม่ได้ ไม่ว่าเรื่องอะไร จะต้องเป็นนิทานเล่าให้กันฟังก่อน แล้วกวีจึงเก็บเอาไปแต่งเปนหนังสือขึ้นทีหลัง เพราะเหตุฉะนั้น หนังสือที่ต่างฉะบับ คนละคนแต่ง ความผิดกัน ย่อมไม่ประหลาดเลย
ข้อที่พวกดาหลังรู้เรื่องแต่ลางตอน และเล่นแต่ตอนที่ชำนาญนั้นก็เปนธรรมดา เหมือนกับคนขับเสภาของเรา ก็ย่อมรู้เรื่องขับได้แต่ตอนที่จำได้แม่นยำเช่นเดียวกัน บทกลอนในตอนหนึ่ง เช่นเรียกว่าตอนไร่ฝ้าย ตอนขึ้นเรือน ฉะนั้น เปนต้น แต่ละตอนก็เปนต่างคนต่างแต่ง แล้วตัวก็ไปขับหรือสอนให้ศิษย์ไปเที่ยวขับ เพราะฉะนั้นคนขับจึ่งขับได้แต่เปนตอนๆ ที่ติดต่อกันไปได้เปนเรื่องเปนราวนั้น เพราะพวกกวีเที่ยวได้วิ่งขอจดเปนหนังสือลำดับติดต่อกันเข้า สังเกตดูก็เห็น ว่าต่างตอนย่อมต่างฝีปากกันทั้งนั้น ไม่ใช่คนคนเดียวแต่งให้เปนเรื่องตลอดไป
เมื่อเทียบกับทางประเทศอินเดียก็ลงรอยคล้ายคลึงกัน พวกนักปราชญ์ฝรั่งซึ่งเขาสอบสวนชำระคัมภีร์เวทเขาก็ยกย่องมุขปาฐะว่าแม่นยำดีกว่าหนังสือ แต่จะหาบุคคลผู้เดียวซึ่งทรงไตรเพทนั้นไม่มี มีแต่ได้เปนตอน ๆ ต้องวิ่งหาสอบติดต่อกัน ที่ว่าหนังสือไม่แม่นสู้มุขปาฐะไม่ได้นั้นก็แลเห็นเหตุ เพราะคนเขียนหนังสือย่อมไม่รู้ถ้อยคำแห่งพระเวทก็จำต้องเขียนผิด และถ้ายิ่งลอกกันต่อ ๆ ไปหลายทีก็ยิ่งผิดมากขึ้น อย่างบุราณว่า/*186ลอกสามที่กินตาย (คำนี้หมายถึงลอกตำรายา) ส่วนมุขปาฐะนั้นเขาได้ต่อจากปากครูผู้รู้ อย่างเราต่อหนังสือค่ำ จะผิดได้น้อยที่สุด เพราะเหตุดั่งนั้นเราจึ่งใช้วิธีท่องต่อหนังสือค่ำกัน ไม่ใช้ให้อ่านหนังสือ จนพระสวดปาฏิโมกข์ก็ใช้มุขปาฐะ หนังสือจะต้องมาทีหลังปากเปนแน่นอน
<นริศ>
/*187 ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๗ ตุลาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ฉันได้รับลายพระหัตถ์สมเด็จกรมพระยาดำรง มีข้อตรัสอ้างถึงร่างจารึกเรื่องปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อรัชกาลที่ ๓ ว่าหอพระสมุดได้พิมพ์แล้ว ขอยืมหนังสือนั้นให้ฉันอ่านสักทีเถิด จะขอบใจท่านเปนอย่างยิ่ง
<นริศ>
กรมศิลปากร
วันที่ ๑๘ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๗ มีพระประสงค์จะทอดพระเนตรร่างจารึกเรื่องปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อรัชกาลที่ ๓ ซึ่งหอพระสมุดได้ตีพิมพ์แล้วนั้น ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายสมุดหนังสือที่ต้องพระประสงค์มาพร้อมกับหนังสือฉะบับนี้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*188ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๔ ตุลาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ขอบใจท่านเปนอันมาก ที่ส่งหนังสือเรื่องปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ครั้งรัชกาลที่ ๓ ไปให้อ่าน ได้อ่านแล้ว ได้ส่งคืนมาให้ในบัดนี้แล้ว
อ่านพบความวิรุทธในหนังสือนั้นอยู่หลายแห่ง ที่รู้ว่าผิดแท้ทีเดียวก็มี ที่เปนแต่สงสัยว่าจะผิดก็มี อย่างไรก็ดี คิดว่าบอกให้ท่านทราบไว้จะเปนดี เผื่อมีโอกาสที่จะได้ตีพิมพ์ใหม่ แห่งที่ท่านสามารถจะแก้ได้จะได้แก้เสียให้ถูก ดั่งจะชี้ให้ทราบต่อไปนี้
-ในท้องความ-
หน้า ๔ บรรทัดที่ ๑๕ (นับลง) ที่มีความว่า คาบรักทาบสุพรรณนพมาศ คำ คาบ สงสัยว่าพิมพ์ผิด เพราะไม่ได้ความ แต่ที่ถูกควรจะเปนอะไรก็คิดไม่เห็น จะต้องอาศัยสอบต้นฉะบับ ถ้าหากมีอยู่ที่ไหน
หน้า ๒๑ บรรทัดที่ ๑ คำว่า ต้นไม้เพศ ต้องเปน ต้นไม้เทศ หมายความว่าต้นไม้อย่างต่างประเทศ ตัวอย่างที่พิมพ์ถูกมีอยู่ในหน้า ๑๔ บรรทัดที่ ๑๕ กับหน้า ๑๕ บรรทัดที่ ๒
หน้า ๒๗ บรรทัดที่ ๑๑ ที่ว่า กึ่งฐานบัวชั้นบนเปนที่ตั้งมหาบุษบก คำ กึ่ง สงสัยว่าจะเปน ถึง ด้วยจะเปนความดีขึ้นมาก
หน้า ๓๗ บรรทัดที่ ๓ คำ นั่งทับผนังเชิง ที่ถูกจะต้องเปน นั่งพับพนังเชิง (พนัง คือ แพนง)
/*189-ในอธิบายตอนหลัง-
หน้า ๔๒ บรรทัดที่ ๑๒ ถึงที่ ๑๓ คำว่า...หอราชพงศานุสร โปรดให้พระอาจารย์อินเขียนเรื่องพระราชประวัติ... ที่หอนั้น ดูไม่เห็นว่าเปนฝีมือพระอาจารย์อินเขียน ฝีมือพระอาจารย์อินเขียนปรากฏอยู่แต่ในหอราชกรมานุสร จะบอกให้ท่านทราบว่าที่กล่าวยืนยันเช่นนั้นได้ด้วยเหตุใด เหตุที่ฉันใฝ่ใจในการช่าง ท่านผู้ใดที่มีฝีมือดี แม้ท่านจะตายไปแล้วแต่ก่อนเกิด ฉันก็ดูฝีมือท่านเก็บเอาตรงที่ชอบใจเปนครู จึ่งย่อมชินอยู่ในฝีมือของช่างผู้มีฝีมือดีทั้งหลาย ด้วยเหตุดังนั้นท่านผู้ใดที่มีฝีมือดี ฉันรู้จักจำฝีมือได้ทุกท่าน อย่างเดียวกับที่ท่านจำลายมือเขียนหนังสือของคนที่สำคัญได้ฉะนั้น
หน้า ๕๓ บรรทัดที่ ๒ ที่ว่า พระองค์เจ้าประดิษฐวรการ (อธิบดีกรมช่างสิบหมู่) หล่อพระเจดีย์ นั้นจริงอยู่ พระองค์เจ้าประดิษฐวรการเปนผู้หล่อ แต่ไม่ใช่หล่อคราวปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ครั้งรัชกาลที่ ๕ ท่านหล่อแต่เมื่อรัชกาลที่ ๔ โดยพระราชดำรัสสั่ง เสร็จแล้วทรงบรรจุพระธรรม ซึ่งโปรดให้พระราชาคณะเลือกเขียนที่ดีพึงใจถวายและประดิษฐานไว้ในพระพุทธมณเฑียร ซึ่งสร้างขึ้นในสวนศิวาลัย เมื่อรัชกาลที่ ๒ แต่พระพุทธมณเฑียรนั้นสร้างด้วยวิธีอย่างขัดแตะถือปูน ครั้นเสาขาดก็ทรงตัวอยู่ไม่ได้ จะพังลงในรัชกาลที่ ๕ จะทรงสร้างใหม่ก็ไม่มีประโยชน์พอกับเงินที่จะเสียไป จึงโปรดให้รื้อเสีย พระเจดีย์นั้นจะเชิญไปรักษาไว้ที่ไหนฉันไม่ทราบ จนกระทั่งปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม จึงโปรดให้เชิญมาประดิษฐานไว้ในพระพุทธปรางคปราสาท ซึ่งเปนหอพระเทพบิดรอยู่บัดนี้ แต่ภายหลังก็ถูกไฟไหม้ละลายสูญไปเสียเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๖
หน้า ๕๓ บรรทัดที่ ๑๖ ถึงที่ ๑๗ ซึ่งลงความไว้ว่า หลวงสิทธินายเวร (บุศ) เป็นผู้จ่ายน้ำรัก สงสัยว่าจะไม่ใช่หลวงสิทธินายเวร (บุศ เพ็ญกุล) ด้วยนายบุศเวลานั้นแต้มยังต่ำหนัก ไม่สมกับที่จะมีหน้าที่ใหญ่เปน/*190ผู้จ่ายน้ำรักทั่วไป เจ้าหมื่นเสมอใจราช (จู โชติกเสถียร) เขาเปนข้าหลวงเดิม และเปนหลวงสิทธินายเวรมาก่อน เขามีแต้มสูงกว่า แต่เวลานั้นเขาจะเปนอะไรอยู่จำไม่ได้ สงสัยว่าจะเปนเขา แต่จะสอบถามใครที่นึกได้ก็ตายเสียหมดแล้ว
<นริศ>
/*191กรมศิลปากร
วันที่ ๒๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๔ ประทานคืนหนังสือเรื่องปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ครั้งรัชกาลที่ ๓ กับประทานข้อทักท้วงในหนังสือเล่มนั้นบางแห่ง ซึ่งทรงสงสัยว่าจะผิด เพื่อข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบไว้ เผื่อมีโอกาศที่จะตีพิมพ์ใหม่ จะได้แก้ไขเสียให้ถูก ทั้งนี้เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าจะได้ให้เจ้าหน้าที่ตรวจสอบต้นฉะบับดู เมื่อได้ความประการใด จะได้กราบทูลมาเพื่อทราบใต้ฝ่าพระบาทภายหลัง
การชำระต้นฉะบับสำหรับตีพิมพ์ ดูเผินๆ ก็ไม่ยาก แต่เมื่อข้าพระพุทธเจ้ามาเห็นข้อทักท้วงที่ทรงพระเมตตาประทานมานี้ รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่าเป็นงานประณีต ผู้ชำระต้องเป็นคนใจเย็น และมีความรู้รอบตัว ถ้าเรื่องที่ชำระเกี่ยวกับความรู้ที่ไม่เคยเห็นหรือถนัด ก็อาจพลาดได้ง่าย หรือบางทีพบคำที่เอาความไม่ได้ ไปแก้เข้ากลับผิดไปก็มี ดังคำ หาบโพล่ ที่เคยตรัสเล่าให้ฟังว่า ผู้ไม่รู้แก้เป็น หาบโล่ ไป เพราะฉะนั้น จึงหาตัวคนชำระหนังสือได้ยาก แม้ข้าพระพุทธเจ้าเองก็ทำไม่ค่อยได้ เพราะเป็นคนสะเพร่าใจเร็ว ข้าพระพุทธเจ้าจึงตกลงถือเป็นคติไว้ว่า ถ้าใครเป็นเจ้าหน้าที่ตรวจชำระ ให้ยึดถือต้นฉะบับไว้อย่าแก้ เมื่อสงสัยคำไหน ก็ให้นำมาพูดกัน เพียงได้เท่านี้ก็ยังดี แต่ลางทีคำในต้นฉะบับผิด แต่อ่านก็ได้ความปล่อยไปตามเดิมก็มี ต่อเมื่อมีผู้รู้จักคำและเฉลียวใจขึ้น ความก็ปรากฏว่าที่จดไว้ แม้อ่านได้ความ ก็เข้าเรื่องกันไม่ได้สนิท เช่น ใน กฎหมายเก่าลักษณะเบ็ดเสร็จ แห่งหนึ่ง มีความว่า ถ้าผู้ใดแกล้ง ผูก จูง ขี่ } ช้าง ม้า โค กระ/*192บือ ให้กินเข้าท่าน เมื่อเป็น ต้น ลำ } เป็น เข้าม่าน เข้ารวง } ดังนี้ ดูก็ได้ความดี ครั้นมาเฉลียวนึกถึงคำว่า เข้าม้าน ซึ่งหมายความว่าเข้าลีบเข้าเสีย ความก็ไม่กินกันกับที่ต้องห้ามไม่ให้ ช้าง ม้า โค กระบือไปกิน ผู้ชำระมีความคิดดี ได้นำฉะบับเขียนและที่ตีพิมพ์แล้วมาสอบดูอีกหลายฉะบับ ก็เขียนเป็น ม้าน ทุกแห่ง ซ้ำในต้นฉะบับหนึ่งแก้เป็น เข้าลีบ ไป แต่ผู้ชำระเป็นชาวอิศาน ได้ออกความเห็นว่า เข้าม้าน นั้นเห็นจะเป็น เข้ามาน เกินไม้โทไป เพราะ เข้ามาน ภาษาถิ่นอิศานใช้เรียกเข้าที่มีท้องมีรวง และยังใช้เรียกหญิงมีครรภ์ว่า แม่มาน ตลอดจนความในที่อื่นที่มีลักษณะคล้ายคลึงกัน เช่นเป็น โรคมาน ก็ว่า มีมานน้ำมานหิน เป็นต้น ดังนี้ ความก็เข้ากันได้สนิทดีกว่า ม้าน ข้าพระพุทธเจ้าซักถามผู้ชำระต่อไปว่า มาน โดยตรงจะแปลว่าอะไร ก็ตอบไม่ได้ เป็นแต่บอกว่า เขาใช้กันในความหมายข้างต้นเท่านั้น จะแปลว่าอะไรแน่ก็ไม่ทราบ ข้าพระพุทธเจ้าเกิดสนุก ก็ลองค้นหาคำนี้ว่าจะมีอยู่ในภาษาไทยถิ่นอื่นหรือในภาษาจีนบ้างหรือไม่ ส่วนคำว่า มาน ในภาษาเขมร ทราบเกล้า ฯ ว่า แปลว่า มี ความไม่เข้ากัน ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำว่า มาน ในภาษาไทยถิ่นอื่นก็ไม่พบ แต่ไปพบในภาษาจีนอยู่คำหนึ่งว่า อ่านว่า หมั่น หรือ หมูน ในเสียงชาวกวางตุ้ง หรือ มั้ว ในเสียงแต้จิ๋ว แปลว่า เสมอ ๆ มากมาย เปี่ยมอย่างน้ำเต็ม เมื่อนึกเทียบคำไทยที่มีความคล้ายคลึงกันเสมอ ๆ ก็มีคำว่า หมั่น ส่วนที่แปลว่ามากมายก็ใกล้กับความหมายในคำว่า มาน ของภาษาถิ่นอิศาน ความว่า เสมอๆ กับมากมาย ก็เป็นลักษณะเดียวกัน เมื่อมีเสมอ ๆ ก็ต้องมากมาย คำว่า หมุน ก็เทียบได้กับคำไทยว่า มูนมอง มากมูน ตลอดจนคำว่า พอกพูน ทางอิศานมีชื่อบ้าน ชื่ออำเภอว่า โพน เช่น โพนทอง โพนพิสัย ได้ความว่า โพน แปลว่า จอมปลวก หรือโขดเนิน ก็อาจเป็นคำพวกเดียวกับ พูน มีแนวเทียบในคำว่า โนน นูน เนิน เมื่อข้าพระพุทธเจ้าไปภาคอิศาน ได้ไปเที่ยวที่ตำบลดอนหอม จังหวัดสกลนคร ซึ่งเป็นหมู่บ้านของพวกผู้ไทย ตำบลนี้ บางทีก็เรียกว่า โนนหอม และว่า ดอน กับ โนน ก็เป็นคำเดียว/*193กัน ฟังดูก็มีเหตุผลทั้งในทางเสียง ด กับ น ที่อาจเพี้ยนกันได้ด้วยฐานกรณ์อยู่ใกล้กัน ความก็ใกล้กัน คือเป็นที่สูง ควันข้าพระพุทธเจ้าล่องมาตามลำแม่น้ำโขง ไปได้ความว่า เกาะในแม่น้ำโขงเขาเรียกว่า ดอน ทั้งนั้น ความจะมาแคบเข้าเมื่อไทยยกลงมาอยู่ใกล้ทะเล ไปได้คำว่า เกาะ ซึ่งคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะมาจากเขมร คำว่า ดอน จึงคงเหลืออยู่แต่ที่ใช้เรียกที่ดินสูงอยู่บนบก อนึ่ง คำว่า แม่น้ำมูล คิดด้วยเกล้าฯ ว่า ถ้าเป็น มูน จะได้ความสนิทกว่า มูล ส่วนที่แต้จิ๋วออกเสียง หมั่น หรือ หมูน เป็น มั้ว เสียงและความก็ใกล้เข้ากับคำว่า มั่วสุม ในภาษาไทย
อีกคำหนึ่งคือ เกรด มีผู้เห็นในที่ประชุมทำอักขรานุกรมภูมิศาสตร์ว่าจะเป็น เตรด ในภาษามอญ และของเก่าก็เขียนว่า เตรด ครั้นข้าพระพุทธเจ้าบอกว่า เตรด มีในภาษามอญ แปลว่า เที่ยวไป และใช้เป็น เตรดเตร่ ก็มี ก็เกิดทึกทักเอาว่าจะเป็นคำเดียวกัน แต่ข้าพระพุทธเจ้าไม่สมัครใจเห็นด้วย เพราะแปลความไม่สู้ได้กันสนิท ข้าพระพุทธเจ้าให้คนไปถามเจ้าคุณวัดชนะสงคราม พร้อมทั้งคำว่า ตะใน อีกคำหนึ่ง ซึ่งเป็นชื่อตำบลในอำเภอปากเกรด และในทำเนียบบางแห่งเขียน ตนัย ก็มี คงเป็นเรื่องลากเข้าความให้ตรงกับคำว่า ดนัย มากกว่าอื่น เจ้าคุณวัดชนะสงครามตอบมาว่า เกรด และ ตะใน เป็นภาษาไทย ไม่ใช่ภาษามอญ ก็เป็นอันล้มความคิดที่ว่ามาจากภาษามอญ คำว่า ตะใน ในต้นฉะบับซึ่งจังหวัดเขียนส่งมา เขียนว่า ใน ที่ประชุมตกลงเห็นว่า เมื่อแปลไม่ได้ความ เลยแก้ ใน เป็น ไน เสีย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ใน เข้าทีกว่า เพราะ ตะใน อาจกร่อนเสียงมาจาก ตาลนอกตาลใน ก็ได้ ส่วนคำว่า เตรด ในภาษามอญแปลว่า เที่ยว ข้าพระพุทธเจ้าพบแปลกในพจนานุกรม มอญ-อังกฤษอยู่คำหนึ่ง เขียนไว้ว่า ret dung แปลว่า เที่ยวไปในเมือง ใกล้กับคำว่า เสด็จ เรดทุ่ง มาก บางทีจะเป็นคำเดียวกับ เตรด โดยลดเสียง ต ออกเสีย ซึ่งเป็นลักษณะคำกล้ำ มีอยู่ในภาษาไทยมาก เช่น แมง-แลง-แมลง แมบ-แลบ-แมลบ คลอด-ลอด ส่วน dung แปลว่า เมือง เสียงมอญ/*194อ่านว่า เดิง ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงเมืองทุ่งตึกที่ในจังหวัดตะกั่วป่า เป็นเมืองร้าง เพราะ ตึก ในภาษามอญก็แปลในความเดิมว่า กองอิฐ ถ้าถือคำในภาษามอญ ทุ่งตึก ก็น่าจะแปลว่า เมืองตึก ทั้งปรากฏว่ามอญเคยอยู่แถบนั้นมาก่อนแต่สมัยโบราณ
คำว่า เกร็ด เจ้าพระยาภาศกรวงศ์เคยบอกข้าพระพุทธเจ้าว่า ในภาษามะลายู แปลว่า ช่องแคบ ข้าพระพุทธเจ้าจึงค้นดูในพจนานุกรมภาษามะลายู มีเขียนเป็นสองนัยว่า kellet บ้าง sellet บ้าง คำหลังนี้คงเป็นคำเดียวกับที่จีนแต้จิ๋วในเมืองไทยเรียกเมืองสิงคโปรว่า ซิลัด มาเมื่อเร็วๆ นี้ ข้าพระพุทธเจ้าอ่านเรื่องการเดินทางของชาวอินเดียสมัยโบราณกล่าวว่า ช่องแคบมะละกามีพวกโจรสลัดมะลายูคอยดักตีชิงอยู่เสมอ จนเป็นที่เกรงขามของนักเดินทะเลในสมัยนั้น ก็มาได้ความรู้ขึ้นอีกคำหนึ่งว่า สลัด กับ Sellat เป็นคำเดียวกัน ในหนังสือฝรั่งรุ่นเก่าเคยเขียนคำว่าสลัด เป็น Selleiters แปลว่า โจรสมุทร คำชะนิดนี้ค้นหาที่มาได้ลำบาก เพราะความหมายย้ายที่มาไกล ถ้าไม่ได้เรื่องราวมาประกอบก็ทราบไม่ได้ เมื่อทราบไม่ได้ก็หันเหแก้เสียงลากเข้าความให้แปลได้ ห่างจุดเดิมออกไปอีก ในตำรานิรุกติศาสตร์ของฝรั่งว่า Etymology เป็นวิชาประวัติศาสตร์ เห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า เป็นความจริงที่สุด
ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลเลื่อนลอยจากเรื่องเดิมมาไกล ต้องขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง การจะสมควรสถานไร พระอาญาไม่พ้นเกล้า ฯ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*195ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ ตุลาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ตามหนังสือซึ่งฉันเขียนมาถึงท่านเมื่อวานนี้ บอกความวิบัติลางแห่งในหนังสือเรื่องปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม นั้น ตกไปเสียลางอย่าง เช่น หน้าที่พระองค์เจ้าปรีดา ซึ่งอยู่หน้าเดียวกับพระองค์เจ้าประดิษฐวรการ ท่านไม่ได้ทำแต่กระจกอย่างเดียว ท่านทำการเคลือบกระเบื้องด้วย ฉันจำได้ว่าซุ้มพระเจดีย์และหอพระคันธารราษฎร์ ซึ่งเปนหน้าที่ฉันได้ทำ ฉันต้องคิดลายฝาว่าจะประดับกระเบื้องอย่างไร จะเปนสีไรเท่าไร แล้วทูลไปให้ท่านทรงทราบ ท่านก็ทำจ่ายมาให้ เข้าใจว่ากระเบื้องเคลือบประดับฝาทุกแห่ง บรรดาที่เปนสีเดียว ไม่มีลายนั้น ท่านทรงทำทั้งสิ้น เว้นแต่ที่มีลายแผ่นหนึ่งเคลือบลายสีนั้นทำไม่ได้ นายด้านต้องสั่งไปทำที่เมืองจีน ทั้งนึกเอาโดยใจว่าท่านเห็นจะทรงทำกระเบื้องเคลือบมุงหลังคาบรรดาที่บกพร่องอยู่ในสถานต่าง ๆ ทุกแห่งด้วย
อนึ่ง ชื่อหลวงสิทธินายเวร (บุศ) นั้นเห็นจะถูกแล้ว ด้วยนายบุศเปนลูกแล่งของเจ้าพระยาสุรศักดิ คงจะเอาตัวมาใช้ทำการเปนสาขาในหน้าที่ของท่าน เจ้าหมื่นเสมอใจราช (จู) นั้นแต้มเขาสูง เขาไม่เข้าคอเจ้าพระยานรรัตน์ และเจ้าพระยาสุรศักดิเห็นจะขวาง เข้ามาทำการร่วมด้วยไม่ได้
อนึ่ง การเขียนผนังในหอราชพงษานุสรนั้น เคยได้ยินเขาพูดกันว่าช่างมหาดเล็กเขียน แต่จะถูกหรือไม่ถูก ฉันทราบไม่ได้ ด้วยช่างมหาดเล็กไม่มีใครมีฝีมือดีที่ฉันจะพึงใส่ใจจำ
/*196คำว่า บาง กับ ลาง ใช้ปนเปกันอยู่ทั้งสองอย่าง เช่น บางที ลางที เปนต้น ฉันคิดว่า บาง จะเคลื่อนมาจาก บ้าง แต่จะอย่างไรก็ดี ฉันตัดช่องน้อยเดินจำเพาะตัวไปเสีย คำใดที่ประกอบคำ บ้าง ไม่สนิทฉันก็ยักไปใช้คำ ลาง ฉันอยากฟังคำตัดสินของท่านในคำทั้งสองนี้ เพื่อหาหลักที่แน่ใจ
<นริศ>
/*197กรมศิลปากร
วันที่ ๒๘ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๕ เดือนนี้ ทรงพระเมตตาประทานข้อความเพิ่มเติม ในเรื่องความวิบัติลางแห่งในหนังสือเรื่องปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ทั้งนี้เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ที่ตรัสถึงคำว่า บาง กับ ลาง ใช้ปนเปกันอยู่ทั้งสองอย่าง ทรงพระดำริว่า บาง จะเคลื่อนมาจาก บ้าง นั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้รับใส่เกล้าฯ สอบสวนดูก็ไม่ได้ข้อความที่พอใจนัก ข้าพระพุทธเจ้าเคยเขียนว่า บาง แต่ที่ได้พบปะในหนังสือเก่ามักใช้ว่า ลาง คิดด้วยเกล้าฯ ว่าจะเป็นคำที่มีมาก่อน คำภาษิตที่ว่า ลางเนื้อชอบลางยา ถ้าเปลี่ยน ลาง เป็น บาง ก็ฟังขัด เพราะเป็นภาษิตติดปากสืบมา แก้คำไม่ได้ ก็ยิ่งเป็นหลักฐานว่า ลาง คงถูกกว่า ข้าพระพุทธเจ้าเขียนว่า ลาง เมื่อไม่เผลอตัว แต่ด้วยความเคยชินกับคำว่า บาง มานาน มักจะเขียนเป็น บาง อยู่บ่อย ๆ ที่ตรัสว่าทรงใช้คำใดที่ประกอบคำ บาง เข้าไม่สนิท ก็ทรงยักไปใช้คำ ลาง เป็นถูกต้องตามหลักนิรุกติศาสตร์ที่ว่าภาษาอยู่ที่เสียงพูด ถ้าผู้พูดกับผู้ฟังเข้าใจความหมายตรงกัน นั่นคือภาษาที่แท้จริง เช่นคำว่า มารยา ปรนนิบัติ มารยาท มีผู้แก้เป็น มายา ปฏิบัติ และ มรรยา ให้สกดและออกเสียงอ่านตรงกับคำในสํสกฤตและบาลี ซึ่งเป็นที่มาของคำเหล่านั้น ก็เป็นหลงหลักข้อนี้
ข้าพระพุทธเจ้าสอบค้นคำ บาง และ ลาง ในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ ปรากฏว่า ถิ่นอิศานใช้คำว่า ลาง ส่วน บาง และ บ้าง ไม่มีใช้ บ้าง ใช้ว่า แด ถิ่นพายัพใช้เป็นสามัญว่า ซำ ใกล้กับ some ในภาษาอังกฤษมาก ซึ่งคงเป็นไปด้วยบังเอิญ ที่ใช้ว่า ลาง ก็มี เช่น ลางทีว่า ลางเตื้อ แต่ว่าใช้อยู่/*198ในที่จำกัดไม่ทั่วไป จะเป็นทำนองเดียวกับลางเนื้อลางยา ในพจนานุกรมภาษาฝรั่งเศส-ลาว ซึ่งสังฆราชบาดหลวงองค์หนึ่งทำไว้ จดไว้ทั้งคำว่า ลาง และ บาง มีทั้งสองคำ แปลความอย่างเดียวกัน ในภาษาไทยถิ่นอื่น ข้าพระพุทธเจ้าต้องอาศัยค้นหาคำอังกฤษและฝรั่งเศส ที่ตรงกับความว่า บาง หรือ ลาง ก่อน แล้วจึงไปค้นหาคำไทย เพราะพจนานุกรมภาษาไทยถิ่นเหล่านี้มักเป็นชะนิดใช้คำในภาษาฝรั่งเศสเป็นคำตั้ง ข้อลำบากที่คำในจำพวก บาง และ ลาง เป็นชะนิดคำประกอบช่วยความในคำอื่น ภาษาต่างๆ จึงมักมีใช้เป็นพิเศษต่างกันหลายรูป ยากแก่การเปรียบเทียบคำซึ่งมีความหมายให้ได้ตรงกัน ใน ภาษาไทยขาว ไทยนุงและไทยโท้ มีคำว่า (ไทยขาวเป็น ราง ก็มี) แปลว่า บ้าง ใด อะไร ใคร ส่วนคำว่า บาง คงมีแต่ที่แปลว่า ไม่หนาอย่างเดียว คำว่า บ้าง ไม่ปรากฏ ในไทยย้อยมีคำว่า บาง แต่แปลว่า พวกหนึ่ง เป็นความหมายไปในทางว่า ลาง ก็ได้บ้าง เช่นลางพวก ลางฝ่าย มีความหมายผิดกันนิด ๆ กับคำว่า พวกหนึ่งฝ่ายหนึ่ง ในภาษาอาหมไม่ปรากฏคำว่า ลาง และ บาง หรือ บ้าง มีแต่คำว่า มาง (บางทีจะอ่านว่า มัง ก็ทราบเกล้า ฯ ไม่ได้) ให้คำแปลว่า other หรืออื่น ไม่ตรงกันกับ ลาง หรือ บาง ในภาษาไทยใหญ่พบแต่คำในภาษาอังกฤษว่า sometime จดไว้ว่า มางเผามางปอก ซึ่งข้าพระพุทธเจ้านึกทียบคำไทยไม่ออก นอกจากมีคำว่า มาง เป็นเค้าอยู่เท่านั้น ในภาษาไทยคำที่ ในความหมายว่า ลาง ใช้คำว่า เย เช่นบางทีว่า เยที่ ครันถึงคำว่า บางคน ใช้ว่า เผยไก ครั้นถึงคำอย่าง หมูบางตัว ก็ใช้ว่า หมูอหลึ่ง (น่าจะเป็นหมูอันหนึ่ง เพราะคำว่า อัน ในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ ใช้ไม่จำกัดความเหมือนในภาษาไทยสยาม)
รวมความ ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯ ว่า คำในจำพวกนี้ จะมีอยู่หลายรูป ต้องทราบซึ้งในสำนวนที่เขาใช้กันอยู่ จึงจะได้ความชัด เท่าที่สอบสวนคงได้ความเพียงเป็นเงาๆ ว่ามีใช้ทั้ง ลาง และ บาง แต่ ลาง มีมากกว่า คงเป็นคำที่ถูกต้อง ในคำที่มีความหมายอย่าง ลางคน ลางที เป็นต้น ส่วน/*199บาง จะเป็นคำเดียวกับ บ้าง ดั่งที่ทรงคิด และจะใช้ในลักษณะความอย่างที่มีอยู่ในภาษาไทยย้อย ลาง กับ บาง เมื่อว่าโดยหลักฐานการกลายเสียงก็ไปกันไม่ได้ เมื่อเช่นนี้ ลาง กับ บาง เดิมจะมีความหายต่างกันนิดๆ ในที่สุดก็เลือนมามีความหมายเท่ากัน ทั้งนี้การจะควรสถานไร แล้วแต่จะทรงพระเมตตาโปรดเกล้า ฯ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*200ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓๑ ตุลาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ได้รับหนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๘ ตุลาคม เรื่องได้สอบคำ ลาง กับ บาง นั้นแล้ว เมื่อสอบไม่ได้หลักที่แม่นมั่น ฉันก็จะคงใช้ไปตามเดิม ฉันใช้คำ ลาง มากกว่า บาง อยู่เปนปกติแล้ว
จะบอกท่านถึงคำ หมูอหลึ่ง ท่านคาดคะเนว่าจะเปน หมูอันหนึ่ง นั้นก็ชอบอยู่แล้ว แต่ฉันได้พบมาแปลก ครั้งหนึ่งเขาส่งสัตว์ชะนิดหนึ่งใส่กรงเข้ามาจากหัวเมืองปักษ์ใต้ ถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลที่ ๕ ที่สวนดุสิต เห็นจะตั้งใจให้ทรงเลี้ยงไว้ในสวนดุสิต อันได้ทรงสร้างขึ้นใหม่ บอกชื่อเข้ามา เรียก หมูหลึ่ง ฉันก็จับใจด้วยได้ยินพูดกันถึงยาชะนิดหนึ่ง ประกอบด้วยน้ำมันหมูหลึ่งซึ่งไม่เคยรู้จักเลย จึ่งพิจารณาโดยถี่ถ้วนก็เห็นเหมือนหมูเราทุกอย่าง แต่ปลายท้าวแทนที่จะเปนกีบ กลายเปนนิ้ว เล็บดุจท้าวสุนักข์ฉะนั้น กรมหลวงประจักษ์ตรัสว่า หมูชะนิดนี้ทางเหนือเขาเรียกว่า หมูดิน
<นริศ>
/*201ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓๑ ตุลาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ฉันจะตอบหนังสือลงวันที่ ๒๖ ตุลาคม ของท่าน แต่คำตอบนั้นจะไม่มีอะไรตกลงปลงชิ้น ด้วยคิดอะไรไม่มีตก จึ่งเปนแต่จะบอกท่านตามที่ฉันรู้สึกนึกได้ เพื่อให้ท่านได้ทราบแปลกออกไป เปนทางที่จะได้พิเคราะห์เพิ่มเติมขึ้นอีกเท่านั้น
คำ ม้าน หรือ มาน แม้เอาความยุติได้ ไม้โทก็ไม่สำคัญ จะมีหรือไม่มีก็เหมือนกัน คำ ม้าน ฉันเข้าใจมาก่อนว่าเปนครึ่งแห้งครึ่งสด ด้วยได้ยินเขาพูดกันว่า ผึ่งแดดเสียพอม้าน หรือพวกช่างหล่อเขาพูดกันถึงดินหุ่นว่าดินม้าน ส่วน เข้าบ้าน เข้ารวง } นั้นยังไม่เคยพบไม่เคยได้ยิน ท้องมาน เข้าใจเสียว่า มาร หมายถึงท้องยักษ์คือท้องโต นึกคำ หน้าม้าน ได้อีกคำหนึ่ง ก็ไปเข้าพวกครึ่งสดครึ่งแห้ง
คำ มาน ในภาษาเขมรซึ่งแปลว่า มี นั้น อ่านว่า เมียน เพราะฉะนั้นจึ่งควรระวังคำว่า มาน จะเปน เมียน ไปก็ได้ คำโคลงฉันท์ของเรามีใช้ว่า ระเมียน แปลว่ากะไรก็ไม่ทราบ คำพูดมีว่า มิดเมี้ยน ยามลาว (หมอดู) จำได้มีว่า ทัมวลบเมี้ยน (เขียน ทัมวล เพื่อให้เปนนิคฤหิต ด้วยพูดว่า ทังวล ก็มี) จะเปนลาวแขวงไหนก็ไม่ทราบ จะเปนคำเดียวกับ ม้าน หรือไม่ใช่ก็ไม่ทราบ แต่ดูความเปนว่า ลับ
หมั่น เราพูดกันมี หมูน ก็มี เช่น เกิดหมูนพูนเขา ตรงทีเดียว มั้ว ก็มีคำ เช่น มั่วสุม
คำ มากมาย เคยมีเรื่องเข้ามาสู่หน้า ฉันไปดูปราสาทพิมาย นึกถึงคำนั้น คิดไม่ออก มีตำนานเล่าแปลชื่อ เอาเปนว่า พี่มา ตัดตัว ย ทิ้ง ตำนานแปลชื่อชะนิดนั้นมีมาก เช่น สามเสน ว่า สามแสน กางเขน ว่า กางแขน ฉันจึ่งไม่คำนึงถึง ครั้นกลับมากรุงเทพฯ จึงปรารภถึงชื่อปราสาทพิมายต่อ/*202สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ท่านให้ความเห็นว่าเปนชื่อพระพุทธเจ้าตรงทีเดียว พิมาย คือวิมายา ผู้ไม่มีมายา ฉันเก็บเอาไปบอกสมเด็จกรมพระสวัสดิ เธอก็ชอบใจ อีกไม่ช้าเธอมาถามฉันว่า มากมาย จะเปนมากด้วยมายาหรือมิใช่ ฉันก็จน
คำ พูน โพน เปนคำเดียวกัน ไม่มีสงสัย
คำ เกรด เกลด เตรด อะไรพวกนี้ ฉันเคยทะเลาะกับท่านมาคราวหนึ่งแล้ว ท่านถามคำที่เขากล่าวถึงประตูเมรุว่า ย่อเกลด หรืออะไรก็ลืมเสียแล้ว ฉันอธิบายให้ท่านฟังว่า ชั้นยอดปราสาทที่เขาย่อยกออกมา เขาเรียกว่า ยกกะเปาะ หรือ ย่อเก็จ ย่อเกร็ด ย่อเกล็ด อะไรถูกก็ไม่ทราบ เรียกกันต่าง ๆ ฉันสมัครรับเอาเปน ย่อเกร็ด เพราะ เกร็ด หมายถึงแผ่นดินแหลมยื่นออกไป ท่านว่าภาษามลายูมี เกลเล็ต ว่าคลองเล็ก ฉันก็ยอมแพ้ ด้วยมีคำเรียกอยู่ว่า ปากเกรด แสดงว่าเปนปากคลอง
คำ เตรด มีอยู่เปนหลายแยก เตร็จเตร่เปนเที่ยวได้ พาหุรัตน์ตรัสเตร็จ เปนเที่ยวไม่ได้ คำ เกรด เตรด ที่ปนกันเลอะก็เพราะเราพูดตัวควบให้ต่างเสียงกันไปไม่ได้ เกรด ก็อ่านว่า เกรด เตรด ก็อ่านว่า เกรด ซ้ำ อินทรา ก็อ่านว่า อินกรา เสียด้วย
คำ ตะใน มีชื่อนกอยู่ด้วย ตระไนนี่สนั่นเสียง จะเปนชื่อภาษาอะไร รูปร่างจะเปนอย่างไร ก็ไม่ทราบ
ท่านจะสอบถามเขมรมอญพะม่าอะไรก็ตาม เห็นจะต้องเลือกถามคนที่ใฝ่ฝันอยู่บ้างในถ้อยคำ ถ้าถามคนสามัญ เห็นจะมากไปด้วยไม่รู้
ท่านวินิจฉัยว่า ทุ่ง แปลว่า เมือง ทำให้นึกขึ้นมาได้ว่า เมืองทุ่งยั้งก็มี มีตำนานยกศัพท์เปนภาษามคธว่า ทุํยงฺคนคเร จะแปลคำนั้นว่ากะไรก็ลืมเสียแล้ว
<นริศ>
/*203กรมศิลปากร
วันที่ ๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓๑ ตุลาคม รวม ๒ ฉะบับ ทรงพระเมตตาประทานเรื่องคำต่าง ๆ ที่ทรงสันนิษฐาน เป็นพระเดชพระคุณลั่นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
หมูหลึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบประกาศขายน้ำมันหมูหลึ่งใช้ทาบาดแผล ข้าพระพุทธเจ้าได้ไต่ถามหรือค้นได้จากหนังสืออะไรจำไม่ได้ เพราะนานมาแล้ว ว่าเป็นสัตว์ที่มีอยู่ในแหลมมะลายู ฝรั่งเรียกว่า tapir และเรียกกันว่า ตัวสมเสด หรือ ประสมเสรจ เพราะว่ามีสีแปลก คล้ายประสมเอาไว้เสร็จ ซึ่งเป็นคำอธิบายที่ไม่สู้จะสมเหตุ เพราะตัว tapir ที่ข้าพระพุทธเจ้าเห็น รูปร่างคล้ายสุกรแต่โตกว่ามาก ขาล่ำสันแต่สั้น ปากยื่นเป็นงวงออกไปเล็กน้อย ส่วนปลายเท้าเป็นนิ้วมีเล็บ ลักษณะคล้ายกับที่ประทานมา คำว่า หมูดิน ที่เรียกกันทางเหนือ ข้าพระพุทธเจ้าพบแต่คำว่า หมาหลิน ในภาษาไทยใหญ่ แปลไว้ว่า fox ซึ่งมักแปลกันว่า สุนักข์จิ้งจอก ในหนังสือเรื่องชาดก มักมีเรื่องสุนักข์จิ้งจอกบ่อยๆ ในที่นี้แปลจากคำว่าสิงคาล ในภาษาบาลี ตรงกับ jackal ในภาษาอังกฤษ คงไม่ใช่สุนักข์จิ้งจอกซะนิดที่ฝรั่งเรียกว่า fox เพราะลักษณะรูปร่างและขนาดผิดกันมาก
มานเมียน ข้าพระพุทธเจ้าเปิดดูในปทานุกรม แปลคำ ระเมียน ว่าน่าดู งาม ว่าเป็นคำมาจากภาษาเขมร ส่วนคำว่า ทัมวล บเมี้ยน ทางภาคอิศาน ทัม คือทำ วล แปลว่า รกรุงรัง ยุ่ง บเมี้ยน แปลว่า ไม่เก็บงำ ก็จะเป็นความเดียวว่า เก็บไม่มิดชิด ซึ่งคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า มิด กับ เมี้ยน จะเป็นคำเดียวกัน อย่างแนวเทียบว่า ขีดเขียน ทัมวล กับ ทังวล จะเป็นคนละคำ เพราะ ทังวล ทำงน ทำวน ในปทานุกรมแปลว่า กังวล ห่วงใย ว่ามาจาก/*204ภาษาเขมร ความไม่ได้กัน ทัมวล ที่สกดด้วย ล บางทีจะเป็นเพราะจะเขียนรูปให้เป็นอย่างบาลี ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบเขียน ดอน เป็น ดร ก็มี คำว่า หนองหาร มีผู้แก้เป็น หาน ให้เข้ารูปกับ ละหาน ที่แท้เป็นเพราะหนังสือชาวอิศานชอบเขียน น เป็น ร เดียรดาษ อีกคำหนึ่ง ซึ่งไม่มีในภาษาบาลีหรือสํสกฤต ถ้าลองเปลี่ยน ร เป็น น เป็น เดียนดาษ เสียงก็ใกล้กับคำว่า ดื่นดาด มาก ในปทานุกรมมีคำว่า กระมวล แปลว่า ตำบล และว่า ตระมวน ก็ใช้ ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นหาดูรูปของคำก็น่าจะเป็นตำบลนั้นเอง โดยเขียน ตำ เป็น ตัมบล แปลง บ เป็น ว อย่าง เบ่อ-เว่อ บิ่น-วิ่น เป็น ตัมวล อีกชั้นหนึ่ง และเติม ร ตัดพยางค์ของคำผิด กลายเป็น ตระมวล ไป ตามที่ข้าพระพุทธเจ้าสันนิษฐานมานี้ การผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ
พิมาย ข้าพระพุทธเจ้าเห็นในหนังสือฝรั่งสันนิษฐานไว้สองนัย คืออย่างหนึ่งว่า เพี้ยนมาจาก พิมาน ซึ่งถ้าออกเสียง น ขึ้นนาสิกมาก เสียง มาญ ก็เพี้ยน เป็น มาย ได้
อีกอย่างหนึ่งว่ามาจาก วิมายะ อันเป็นชื่อของพระโพธิสัตว์องค์หนึ่งของมหายาน ตรงกับที่ประทานมา อย่างหลังนี้สนิทกว่า เพราะได้ทราบเกล้า ฯ ว่าประสาทพิมายเป็นเรื่องของพระพุทธศาสนาฝ่ายมหายาน ส่วนคำว่า มากมาย คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะเป็นคำซ้ำชะนิดแปลงเสียงให้สดวกที่เป็นอยู่ในภาษาไทย เช่น หลากหลาย ฝากฝ่าย เตรด ในคำว่า พาหุรัตน์ตรัสเตร็จ ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่าน่าจะเป็นคำเดียวกับ เก็จ ในความที่แปลว่า แก้วประดับ แต่ก็ตกอยู่ในฐานเดา การจะผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
อนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าพบคำในกฎหมายเก่าอยู่สามคำ คือ มายุมแปลง ในความว่า ชายหญิงพากันไปก่อน ยังมิได้แต่งงานบริคลนั้น ท่านว่าให้ชายนั้นแต่ง มายุมแปลง ไหว้พ่อแม่แห่งหญิงนั้นโดยคำนับ คำว่า /*205มา น่าจะเป็นคำเดียวกับ สมา หรือ ขมา เพราะบางแห่งก็เขียนอย่างนี้ ยุม ภาษาไทยถิ่นอิศานแปลว่า ยอม แปง ภาษาถิ่นอิศานว่าไหว้ ในภาษาไทยอาหมว่า เคารพต่อผีหรือวิญญาณของผู้ที่ตายไปแล้ว ความทั้งหมดน่าจะหมายความว่า ยอมไหว้ผีปู่ย่าตายายของฝ่ายหญิงเป็นการขมาโทษที่ล่วงเกิน
บก ท่านว่ามันทำให้ลูกหลานท่าน นมบกอกพร่อง ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบแต่คำว่า ตก เมื่อมาพบของเก่าใช้คำว่า บก ดั่งนี้ ได้ความสนิทกว่า ตก เพราะ บก ก็แปลว่า แห้ง และมีคำหลังว่า พร่อง เข้าคู่เป็นบังคับไว้ด้วย
ชา จักกล่าวมูลคดีวิวาท อันจะให้บังเกิดความด้วยแบ่งปันบานแผนก หมู่ ขา } กันตามฝ่าย ทหาร พลเรือน } คำว่า ชา ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำแปลไม่พบ ถ้าตีความในประโยคข้างต้น ก็คล้าย ๆ กับจะมีความหมายว่าแบ่งปันแผนกเป็นหมวดหมู่กัน และให้เสมอกัน เท่ากัน คงจะไม่ใช่คำเดียวกับคำว่า กำหนด กฎชา ซึ่งในภาษาจีนมีคำคล้ายคำว่า ชา แปลว่า กำหนด
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*206ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๔ พฤศจิกายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
จะตอบหนังสือของท่าน ลงวันที่ ๔ เดือนนี้ อันฉันได้รับทราบความแล้ว
สมเสด ที่ฝรั่งเรียกว่า tapir นั้น ฉันรู้จักดี ไม่ใช่มีแต่อย่างเดียว ทั้งไม่ใช่สัตวชะนิดที่ฉันบอกว่าฉันเห็น ซึ่งเขาเรียกว่า หมูหลิ่ง นั้นด้วย อนึ่ง ที่ว่าชื่อ ประสมเสรจ นั้นออกจะหนักมือ ชื่อของมัน ฉันคิดว่าเปนภาษามลายู จะไม่ใช่ภาษาไทย ฉันเคยได้ยินชื่อเรียก สำเสด
jackal กลัวจะได้แก่ หมาไน (หรือ หมาใน) เคยเห็นฝรั่งเขาเขียนมาใน แฟรีเตล รูปเหมือนหมาไทย ทั้งได้เคยเห็นกรมหลวงประจักษเอาลงมา ว่าเขาจับมาเลี้ยงไว้แต่เล็ก ก็มีรูปอย่างเดียวกัน ที่เรียกหมาจิ้งจอกนั้นไม่เคยเห็นตัว แต่เชื่อตามท่านว่า ไม่ใช่ที่ฝรั่งเรียก fox เป็นแน่ สัตวซึ่งอยู่ต่างถิ่นย่อมผิดกันเสมอ เอาแต่งัวซึ่งเปนสัตวดื่น งัวฝรั่งกับงัวไทย รูปก็ผิดกันมาก
ทัมวล เขียนผิดก็ผิดที่ฉัน ฉันเดาเขียนเอาเอง ไม่ได้เห็นตำราเขาเขียนไว้ ได้คำนั้นมาแต่บอกด้วยปาก จำไว้ได้อย่างต่อหนังสือค่ำ
คำ วิมายะ คึกว่า วิมาน มาก ฉันรับรองแก่ท่านได้ ว่าปราสาทพิมายนั้น เปนเรื่องของพระพุทธศาสนาฝ่ายมหายานจริง ด้วยได้สังเกตเห็นรูปภาพเรื่องมีจำหลักไว้ที่ซุ้มทางเข้าปราสาทเปนเช่นนั้น อันปราสาทพิมายนี้ มีคนเข้าใจกันมากว่าเปนเมือง ด้วยมีวงเวียงกว้างใหญ่ แต่ฉันไปถึง พอเห็นประตูชั้นนอกเข้า ก็บอกพระยาเพชรดา ซึ่งเวลานั้นเปนสมุหเทศาภิบาล ว่าไม่ใช่เมือง ประตูเล็ก ช้างม้าล้อเกวียนเข้าไม่ได้ จะเปนเมืองอย่างไรได้ กลับกรุงเทพ ฯ มาพูดกับศาสตราจารย์เซเดส์ แกว่า/*207เมืองมีต่างหากอยู่ข้างนั้นเอง ชื่อว่า เมือง ขเวียว เรียกตามภาษาเขมรซึ่งปรากฏในศิลาจารึก
พาหุรัตน์ตรัสเก็จ ท่านเดาถูกกับความคิดฉัน อันได้บอกมาถึงท่านแล้ว แต่หนังสือสวนกัน
แปง แปลง ท่านว่าชาวอิสาณว่า ไหว้ เล่นเอาฉันหัวหกไป ด้วยที่วัดสุวรรณดารารามในกรุงเก่า มีเรียกว่า วิหารพระอินท์แปลง สันนิษฐานกันว่า คำนี้เปนชื่อพระพุทธรูป เกิดโจษกันชุลมุนว่าหมายความว่ากะไร กรมหลวงประจักษ์ทรงสันนิษฐานว่า แปง ทางอิสาณเขาว่าสร้างว่าทำ พระอินท์แปลง ก็ว่าพระอินท์สร้างพระพุทธรูปองค์นั้น ฉันเชื่อเอาสนิท ด้วยมีคำใช้เปนพยานอยู่ว่า ปุแปง ซ่อมแปลง เปนไปในทางข้างสร้างข้างทำเหมือนกัน แต่ท่านว่าไหว้ จึ่งทำให้หัวหก อันคำว่า แต่งมายุมแปลงไหว้พ่อแม่แห่งหญิง เอาเปนแน่ได้ว่าคำ มายุมแปลง นั้นเปนสิ่งของ แล้วให้แก่พ่อแม่แห่งหญิง ไม่ใช่ให้แก่ผี หรือจะให้พ่อแม่แห่งหญิงเซ่นผีอีกต่อหนึ่งก็ไปได้เหมือนกัน
บก ท่านแปลว่า แห้ง นั้นฉันรู้สึกเห็นดีมาก คำที่เราใช้กันอยู่ดาษดื่น ก็นึกได้สองคำ คือ บกพร่อง กับ ทางบกทางน้ำ แต่ล้วนแสดงว่าแห้งทั้งสองคำ
ชา ฉันเคยคิดหัวปักหัวปำมาแล้ว เวลานั้นนึกได้ตัวอย่างมาก แต่ถึงเวลานี้ ลืมเสียเกือบสิ้นแล้ว ด้วยเปนแต่คิดเล่น ไม่ถึงได้จด ได้รู้สึกว่า ปันพแนกหมู่ชา กำหนดกฎชา นั้นผิดกันกับ เฉื่อยชา คำหลังนี้หมายเปนช้า แล้วก็นึกไปถึงคำ ชิงช้า ป่าช้า เลยไม่รู้ว่าอะไรต่ออะไร ก็เลิกละทั้งในการคิด คำ กฎ กับ กำหนด เห็นว่าเปนคำเดียวกัน หากยืดออกเท่านั้น น่าจะเขียน กฎ กำนฎ หรือ กด กำนด ไม่จำต้องมี ห นำตัว ก ซึ่งเปนอักษรกลางนำก็ได้ มีถมไป เช่น ศักราช อุปราช เปนต้น
<นริศ>
/*208ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓ พฤศจิกายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ฉันผัด (ผลัด?) แก่ท่านไว้ ในเรื่อง บุษบกไม้จันทน์ ว่าจะสืบดูก่อน เมื่อได้ทราบตลอดแล้วจึ่งจะบอกแก่ท่านนั้น บัดนี้ได้ทราบแล้ว
บุษบกไม้จันทน์นั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสร้างขึ้นสำหรับทรงพระสิหิงค์น้อย ตั้งไว้ในห้องอันหนึ่งบนพระพุทธมณเฑียร
พระพุทธมณเฑียร นั้นสร้างขึ้นไว้ในสวนศิวาลัย ฉันบอกแก่ท่านก่อนนี้ว่าสร้างในรัชกาลที่ ๒ นั้นผิด ที่ถูกสร้างในรัชกาลที่ ๔ จะมีแผนผังเปนอย่างไร ฉันบอกไม่ถูกเพราะจำไม่ได้ ด้วยเมื่อเห็นนั้นอายุยังน้อยและไม่สู้ได้เอาใจใส่ จำได้แต่ว่าห้องหนึ่งเปนห้องใหญ่ ตั้งพระเจดีย์ทอง มีรูปเทวดาเหาะผูกสายลวดแขวนกับเพดาน ห้อยล้อมรอบพระเจดีย์อยู่เสมอยอด สมเด็จกรมพระยาดำรงทรงสันนิษฐานว่า ที่จะทรงพระราชดำริให้เปนพระจุฬามณีเจดีย์ เห็นจะถูก อีกห้องหนึ่งเปนห้องเล็ก ตั้งบุษบกพระพุทธสิหิงค์น้อย แล้วมีอะไรในนั้นอีกก็จำไม่ได้ อีกห้องหนึ่งเป็นห้องขนาดกลาง ใช้เปนที่ทรงบำเพญพระราชกุศลถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งเสด็จสวรรคตล่วงลับไปแล้วทุกพระองค์ ตามกำหนดที่ตรงกับวันประสูติและสวรรคต พระบรมอัฏฐินั้นประดิษฐานบนบุษบกเหนือแว่นฟ้าทองคำ เมื่อพ้นงานพระบรมอัฏฐิไปแล้ว จะยกบุษบกกับแว่นฟ้านั้นไปเก็บในที่อื่น หรือจะตั้งประจำเก็บไว้ที่นั้น ฉันก็ไม่ทราบ ด้วยนอกจากเวลามีงานฉันไม่เคยเข้าไปในห้องนั้น และนอกจากสามห้องนั้น จะมีห้องอีกหรือไม่ ถ้าหากมี จะไว้อะไรบ้าง ฉันก็ไม่ทราบ
/*209ในรัชกาลที่ ๕ ทรงพระราชดำริจัดให้มีพระพุทธรูปประจำพระชนมวารขึ้น (เรียกกันโดยทั่วไปว่า พระประจำวัน) โปรดให้ใช้พระพุทธสิหิงค์น้อย เปนพระพุทธรูปประจำพระชนมวารในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๕ เมื่อมีงานอันจะต้องใช้ ก็เชิญไปตั้ง
ภายหลังเมื่อพระพุทธมณเฑียรชำรุด โปรดให้รื้อ จึงโปรดให้เชิญพระเจดีย์ทองไปไว้ในพระพุทธปรางคปราสาท ณ วัดพระศรีรัตนศาสดารามตามที่ฉันได้บอกแก่ท่านโดยละเอียดแล้ว ส่วนพระพุทธสิหิงค์น้อยนั้น เชิญไปเก็บไว้ในหอพระสุลาลัยพิมาน (เรียกกันโดยสามัญว่าหอพระเจ้า) อันปนที่ประดิษฐานพระพุทธรูปซึ่งสำคัญในราชการ คงจะเปนด้วยเอาบุษบกไม้จันทน์เข้าไปตั้งทรงในนั้นไม่ได้ ด้วยหอเล็กคับแคบ เจ้าพนักงานจึงเชิญบุษบกไม้จันทน์นั้นไปตั้งเก็บไว้ในหอพระมณเฑียรธรรม ภายหลังเมื่อรัชกาลที่ ๗ ทรงพระราชดำริจัดทำที่ตั้งพระบรมอัฏฐิขึ้นบนพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท โปรดใช้เชิญพระบรมอัฏฐิพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๕ ย้ายจากพระที่นั่งมหิศรปราสาท ขึ้นไปประดิษฐานไว้บนพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท จึงได้เชิญพระพุทธสิหิงค์น้อยอันเปนพระพุทธรูปประจำพระชนมวาร ขึ้นไปประดิษฐานรวมกันไว้ที่นั่นด้วย
ส่วนบุษบกไม้จันทน์นั้น ชะรอยสมเด็จกรมพระสวัสดิวัตนวิศิษฏ์ซึ่งโปรดทรงสะสมของเก่า จะไปทอดพระเนตรเห็นเข้าว่าเปนของเก่าตั้งอยู่เปล่า จึ่งโปรดให้ยกย้ายไปตั้งไว้ในตำหนัก ณ วังถนนพระอาทิตย์ ทรงจัดตั้งพระพุทธรูปแก้วผลึก (ดื่น) ไว้ในนั้น ครั้นสิ้นบุญสมเด็จกรมพระสวัสดิวัตนวิศิษฏ์แล้ว เจ้าพนักงานจึงไปเชิญบุษบกไม้จันทน์นั้น กลับมารักษาไว้ในหอพระมณเฑียรธรรมตามเดิม หาใช่ทรงจัดส่งคืนไม่
<นริศ>
/*210ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๖ พฤศจิกายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ฉันได้ลองคิดวิภาคคำซึ่งประกอบด้วย เกจ เกรด เกลด เตรด ซึ่งสับสนกันอยู่มาก เห็นว่าจะเปนดังนี้ก็ได้
ปากเกรด หรือ ปากเกลด ควรเปน ปากเกลด หมายความว่าปากคลองเล็ก
เรื่องเกรด หรือ เรื่องเกลด ควรเปน เรื่องเกลด หมายความว่าเรื่องเล็กน้อย
เกรดเกร่ หรือ เตรดเตร่ ควรเปน เกลดเตร่ หมายความว่า เตร่ไปนิดหน่อย
ทั้งสามคำนี้ เหยียดเอาคำ เกลเลต ภาษามลายูซึ่งแปลว่าเล็กมาเปนเกลด แต่เกลดปลา เกลดเต่า นั้นเปนอีกคำหนึ่งต่างหาก
พาหุรัตนตรัสเตรด น่าจะเปน พาหุรัตนตรัสเกจ หมายความว่า เครื่องรัดแขนพราวไปด้วยพลอย คำ เกจ ครูบอกว่า แก้ว ดูปทานุกรมกระทรวงธรรมการก็แปลว่า ประดับแก้ว ต้องกัน เห็นจะถือว่าคำ เกจ มาแต่ กาจ ซึ่งเปนภาษาบาลีสํสกฤตหรือมลายู อะไรก็ตรงกันทั้งนั้น
ย่อเกจ ย่อเกรด ย่อเกลด สามอย่างนี้ สองอย่างหลังเอาความไม่ได้ จึงตกเปนต้องถือเอาคำหน้า แปลว่าย่อที่ประดับแก้ว ไม่สู้ได้ความดีนัก ข้อสำคัญคือคำว่า ย่อ เปนไปในข้างทำให้น้อยลงต่ำลง ผิดกับความเปนไปจริง ที่ทำให้สูงขึ้น <img> จะเปนเพราะเหตุนั้นกระมัง /*211จึ่งมีคำเรียกเปนอย่างอื่นแทนว่า ยกกะเปาะ นั่นเปนทำให้ได้ความดีขึ้น แต่นึกไปอีกทีจะเกินไม้เอกไปกระมัง ยอ ก็ได้แก่ ยก เช่น ยอพระเกียรติ์ ยอ กับ ย่อ สองคำนี้ใกล้กันเต็มที แต่มีความหมายตรงกันข้าม
คิดอะไรเล่นก็บอกให้ท่านทราบสำหรับสนุกเท่านั้น ผิดถูกไม่สำคัญเลย
<นริศ>
/*212กรมศิลปากร
วันที่ ๘ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓ เดือนนี้ ประทานตำนานของบุษบกไม้จันทน์ ตามที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลถามและทรงผัดเพื่อสืบสวนเสียก่อนนั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านทราบเกล้า ฯ ตลอดแล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ที่ทรงพระเมตตาประทานเรื่องต้นเหตุของคำว่า จันทน์ และเรื่องวังจันทร มาในลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๙ เดือนก่อน ข้าพระพุทธเจ้าได้รับความรู้เพิ่มเติมจากที่ทรงอธิบายเป็นที่ทราบซึ้งขึ้นไม่น้อย เรื่องคำว่า เวียงจันทน์ มีผู้อธิบายให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า เดิมเป็นป่าไม้จันทน์ เมื่อมาตั้งบ้านเมืองที่ตรงนั้น จึงได้เรียกว่าเมืองเวียงจันทน์ ที่ข้าพระพุทธเจ้าสืบสวนถึงต้นเหตุของคำนี้ เพราะไปพบชื่อเมืองหนึ่งอยู่ในมณฑลยูนนานของจีน มีเสียงคล้ายคลึงกับคำว่าเวียงจันทน์มาก กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าเกิดความคิดนึกออกนอกทางไป คือได้ไปพบชื่อเมืองในแผนที่ของจีนว่า เมืองยงเชียง ซึ่งในตำนานว่าเป็นเมืองตั้งเดิมของพวกไทยสายหง้ายลาว และเป็นบรรพบุรุษของขุนบรมซึ่งมาตั้งเมืองอยู่ในเขตต์ลานช้าง คำว่า ยงเชียงเป็นสำเนียงชาวแต้จิ๋ว ถ้าเป็นชาวกวางตุ้งก็อ่านว่า เวงชอง ในหนังสือของมาโกโปโล ชาวอิตาเลียน ซึ่งมาอยู่ในราชสำนักพระเจ้ากุบลายข่าน กษัตริย์ตาดที่มาได้ครองประเทศจีน เรียกเมืองนี้ว่า Vochan ลางที่ก็เป็น Unchan พะม่าเรียกว่าเมือง Wunzen หรือ Wuntchang ก็ทำให้เห็นชัดว่า คำนี้ใกล้คำว่าเวียงจันทน์มาก นอกจากนี้ จีนยังเรียกแม่น้ำโขง ตอนที่อยู่ในมณฑลยูนนานและตลอดขึ้นไปถึงแดนธิเบตว่า แม่น้ำลานฉอง ธิเบตเรียกว่า แม่น้ำ Lu ts’ ang ส่วนแม่น้ำตอนใต้ลงมา เรียกว่าแม่น้ำเก๊าหลุง ใน/*213เสียงกวางตุ้ง แปลว่า แม่น้ำมังกรทั้ง ๙ แต่ที่แท้อาจเป็นเพียงถ่ายเสียงเอามาจากคำว่า เชียงรุ้ง หรือ เกียงรุ้ง ซึ่งแปลเป็นภาษาบาลีว่า กรุงนที ข้าพระพุทธเจ้านึกสงสัยว่า คำ เวียงจันทน์ และ ลานช้าง อาจเป็นชื่อเมืองเดิมของไทยที่ติดมาด้วย มากลายรูปเมื่อภายหลัง แต่ก็เป็นเพียงคิดนึก ไม่มีหลักฐานอย่างไรมาสนับสนุน เพราะคำสองคำนี้ก็แปลได้ความชัดอยู่แล้ว ไม่น่าจะคิดเห็นให้เป็นอื่น แต่ชื่อคนที่เกี่ยวข้องกับ จันทร แปลไม่สู้ได้ความชัดก็มี เช่น นายบุญจันทร แต่มาจนด้วยเกล้า ฯ ที่ค้นหาคำว่า บุญ และ จันทร ที่เป็นคำไทยแท้ในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ ก็ไม่พบคำที่แปลเข้ากันได้สนิท แต่จีนชอบชื่อว่า บุ๋น ในเสียงแต้จิ๋วและฮกเกี้ยน ส่วนกวางตุ้งเป็น หมั่น หรือ หวั่น เช่น บุนโฮ้ว บุนป่า แปลว่า ประดับ เลิศ งาม สุภาพ เงามัน พลเรือน (คำ พล กับ บุ๋น หรือ หมั่น หวั่น ก็ใกล้กันมาก) ส่วนคำว่า เชียง ชอง (เสียงโบราณเป็น จอง) หรือที่มาโกโปโลเรียกว่า จัน แปลว่า เจริญรุ่งเรือง ดูงาม
ข้าพระพุทธเจ้านึกสนุกต่อไป ได้เอาแผนที่อาณาเขตต์จีนสมัยโบราณมาตรวจดู พบชื่อแม่น้ำและชื่อเมืองในมณฑลยูนนาน ขึ้นต้นด้วยคำว่า หนำ และ เหม่ง อยู่เป็นกลุ่ม ๆ มากมาย เห็นได้ชัดว่าต้องเป็นคำ น้ำ และ เมือง ในคำไทยแน่ ถ้าเช่นนั้น เบ้งเฮก ที่ในเรื่อง สามก๊ก ว่า ขงเบ้งยกมาปราบ อาจไม่ใช่ชื่อคน จะเป็น เมืองเฮก ก็ได้ ที่ในเรื่องสามก๊กว่าเบ้งเฮกหนีขงเบ้งมาอาศัยเจ้าเมือง โอกอก๊ก ซึ่งในคำอธิบายเรื่องสามก๊กที่หอพระสมุดพิมพ์ ว่ามีแต่ชื่อเมืองในอินเดีย ก็อาจเป็นพวกข่าก้อซึ่งอยู่ตอนใต้ของประเทศจีน และพะม่าเรียกว่าพวก Akka ที่ในมณฑลยูนนาน มีเมืองใหญ่อยู่เมืองหนึ่ง จีนเรียกว่า ต้าโฮ ไทยในถิ่นนั้นเรียกว่าหอแต คำนี้น่าจะเป็นคำเดียวกับ ห้อ ใช้เรียกพวกจีนที่มาจากตอนใต้ของประเทศจีน นอกจากชื่อเมือง ก็มีทิวเขาอยู่หลายทิว ล้วนเป็นทิวใหญ่ทั้งนั้น จีนเรียกว่า ทิวเขา หง่ายลาว หรือ อ้ายลาว ทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงทิวเขาแดนลาวของสยาม ตลอดจนถึงคำว่า ภูเขาเลาภา ตามที่/*214กราบทูลมานี้ เป็นเรื่องที่ข้าพระพุทธเจ้าคิดนึก ผิดพลั้งประการใด ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ผัด-ผลัด สองคำนี้มักใช้กันผิด ๆ เพราะเสียงใกล้กันมาก ข้าพระพุทธเจ้าเองลางคราวก็งง ต้องนึกเสียก่อนจึงใช้ได้ถูก ซ้ำคำซ้อนของคำทั้งสองนี้ก็มีเสียงใกล้กันมาก เช่น ผัดเพี้ยน กับ ผลัดเปลี่ยน อาจทำให้งงได้ ต้องโทษครูผู้สอนมากกว่าผู้ใช้ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ผัด กับ ผัน ก็เป็นคำเดียวกัน เช่น ผัดผ่อน ผันผ่อน ความใกล้กันมาก คำที่ใช้กันผิดๆ ถ้าไม่รีบแก้ไขก็อาจทำให้คำซึ่งเดิมเป็นสองคำแต่ต่างเสียงกัน กลายเป็นคำๆเดียวไป และอาจมีมาแล้วบ้าง ซึ่งข้าพระพุทธเจ้ายังไม่เคยลองค้น แต่ทำให้นึกถึงคำว่า พ่าย กับ แพ้ บางทีความหมายในคำว่า พ่าย จะถูกโอนมาอยู่กับ แพ้ ซึ่งแปลว่าชนะในภาษาถิ่นพายัพและอิศานและไทยถิ่นอื่นๆ ได้บ้างกระมัง
เมื่อคราวสอบไล่ชิงทุนหลวงไปศึกษาวิชายังต่างประเทศ ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามผู้เข้าสอบ ถึงคำว่า บ้าน กับ เรือน ผนัง กับ กำแพง ผิดกันอย่างไร ก็ปรากฏว่า มีผู้รู้เรื่องผนังกับกำแพงผิดกันอย่างไรน้อยเต็มที ลางคนตอบว่าด้านในเป็นผนัง และด้านนอกเป็นกำแพง ที่เป็นเช่นนี้คงเพราะภาษาอังกฤษเป็นเหตุ ด้วยภาษาอังกฤษ เรียก wall ทั้งสองอย่าง ส่วนคำว่า บ้าน กับ เรือน มีผู้รู้มากกว่าผนังกับกำแพง แต่ก็รู้ไม่หมดทุกคน ที่เจ็บปวดมากก็คือหนังสือพิมพ์ฉะบับหนึ่ง ลงเรื่องที่เด็กแต่งเข้าประกวดชิงรางวัลเรียงความ เด็กผู้แต่งอธิบายถึงเรื่อง เรือน ใช้คำว่า บ้าน ซึ่งกรรมการตัดสินให้เป็นที่ ๑
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานทราบเกล้า ฯ คำว่า จวน เป็นผ้าชะนิดไร ด้วยมีคำกล่าวไว้ในหนังสืออยู่บ่อยๆ เช่น ในอธิบายแผนที่พระนครศรีอยุธยา มีคำว่า ผ้าปูม ผ้าไหม ผ้าจวนต่าง ๆ
เจ้านุ่งผ้าจวนไหม หุ่มสะไบชั้นชายทอง (สุบินกลอนสวด)
/*215นุ่งจวนชวาตานี ใส่เสื้อสอดสีจับตา (พระราชนิพนธ์ อิเหนา ในรัชกาลที่ ๑)
นุ่งยกทองล่องจวนเจตคลี (รามเกียรติ์) เจตคลี ก็ไม่ทราบเกล้า ฯ ว่า เป็นอะไร
ทำนอง จวน เป็นภาษามะลายู แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นไม่พบ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*216ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๔ พฤศจิกายน ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
จะตอบหนังสือของท่าน ซึ่งลงวันที่ ๘ เดือนนี้ อันฉันได้รับแล้ว เรื่องวังจันทน์ เวียงจันทน์ ก็เปนแต่ความคิดฉันอันอาศัยสิ่งต่าง ๆ ดั่งได้บอกแก่ท่านแล้ว โดยเห็นว่าจะเปนได้ ท่านสงสัยว่าเมืองเวียงจันทน์ จะเปนชื่อเมืองเดิมแต่ครั้ง ไทยตั้งอยู่ในแผ่นดินจีนเดี๋ยวนี้ ก็เปนได้เหมือนกัน มีหลักดีกว่าเสียอีก แต่ที่ว่ามาตั้งเมืองที่ป่าไม้จันทน์นั้นเหลวแน่ เปนตำนานแปลชื่อเมือง ซึ่งคนหย่อนความรู้ผูกขึ้นโดยไม่มีหลัก
ฉันจะบอกท่าน แก้ความที่บอกผิดไว้ในที่นี้ให้ทราบเสียด้วย ตามหนังสือฉะบับก่อน ฉันบอกว่าพระพุทธมณเฑียรสร้างในรัชกาลที่ ๒ แล้วบอกแก้ในหนังสือฉะบับหลัง ว่าสร้างในรัชกาลที่ ๕ นั้น สืบได้ความบัดนี้แจ่มขึ้นว่าสร้างในรัชกาลที่ ๒ จริง ๆ เวลานั้นเรียกว่าพระตำหนักทอง (สามหลัง) แล้วพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลที่ ๕ ทรงซ่อมแก้ไขพระราชทานชื่อใหม่ว่าพระพุทธมณเฑียร
ลานช้าง คำนี้ฉันก็เข้าใจว่าเปนคำคิดใหม่ เคยรู้มาแต่ก่อนว่าล้านช้าง อันมีตำนานไขชื่อเปนนิทานว่ามีช้างนับด้วยล้านตัว ที่ว่าเปนลานช้างนั้น เคยได้ยินคำอธิบาย ว่าดินแดนทางเชียงใหม่เรียกว่า ลานนาไทย เพราะเหตุดังนั้น ล้านช้าง ก็ต้องเปนลานช้าง ไปเหมือนกัน ดินแดนล้านช้างในแผนที่เก่าของฝรั่ง ฉันเคยดูจำได้ตามที่ฉันอ่านว่า เลงเสง แต่จะเขียนตัวหนังสือฝรั่งอย่างไรฉันจำไม่ได้
คำ หง่ายลาว หง้ายลาว อ้ายลาว ซึ่งท่านเอามากล่าวสันนิษฐาน/*217ว่าจะเปนรากแห่งคำที่เรียกพวกลาวนั้นดีมาก ดีกว่าที่เขาสันนิษฐานกันว่ามาแค่คำ ละว้า ลัวะ
ชื่อคนซึ่งขึ้นคำต้นว่า บุญ ฉันเคยคิดตกลงใจมาแล้วว่าเปนคำจีน ชื่อ บุญจันทน์ ฉันกลัวจะเปนคำจีนหมดนั้น คำ จั่น ในภาษาจีนใช้เปนชื่อโรงสีข้าวมีอยู่มาก โรงอาหารก็มี เช่น ก่ำจั่นเหลา ไม่ทราบว่าแปลว่ากะไร
ท่านให้คำ ผัดเพี้ยน กับ ผลัดเปลี่ยน เปนตัวอย่างนั้นดีเต็มทีฉันมีรู้สึกจะบอกแก่ท่านอีก ว่า ผ เปน ห ก็ได้ เช่น ผวนผัน หวนหัน เปนต้น ตัวควบก็มี เช่น ผลุนผลัน หุนหัน
เรียก ผนัง ว่า กำแพง ท่านจะเห็นว่าเพราะฝรั่งเรียก wall เหมือนกันก็ตามที แต่ เรือน กับ บ้าน นั่นฝรั่งเขาแยก เรือนเรียกว่า house บ้านเรียกว่า home จจะเล่านิทานให้ท่านฟัง มีร่างพระราชบัญญัติน้ำมันเชื้อเพลิงเข้าปรึกษาในที่ประชุมเสนาบดี มีข้อห้ามไม่ให้เก็บน้ำมันไว้ใกล้บ้าน ฉันก็รู้แล้วว่าผู้ร่างหมายถึง เรือน แต่ก่อนที่ฉันจะขอแก้คำ บ้าน เปน เรือน ได้พูดให้เห็นกันว่า ถ้าไม่ให้เอาน้ำมันไว้ใกล้บ้าน มิต้องเอาไปฝากไว้วัดหรือ กำแพง ทางเขมร เขามีคำมากออกไปกว่าเรา กำแพงที่มีเชิงเทินมีคู เขาเขียน บันทาย อ่านว่า บันเตียย ถ้าไม่มีคูและเชิงเทิน พบเขาเขียนว่า กำแพง แต่เขาจะอ่านอย่างไร ไม่เคยได้ยิน ที่เรียกต่างกันไป เห็นจะเปนด้วยกำแพงเข้าไปผสมกับเชิงเทินเข้าภายหลัง เห็นเมืองเก่ามาก มีแต่ดินกองเปนคัน แต่ก่อนจะมีไม้ปักกันดินเปนอย่างค่ายก็เปนได้ ผนังเรียกอะไรยังไม่เคยพบ
ท่านถามคำ จวน ฉันจำนน บอกไม่ได้ ที่ใช้ในพวกผ้า เคยได้ยินเรียก สมปักล่องจวน แต่ก็ไม่เคยเห็มสมปักนั้นว่าเปนอย่างไร ดูคำอธิบายที่ท่านคัดให้ไปเปนตัวอย่างว่า ผ้าปูม ผ้าไหม ผ้าจวนต่าง ๆ ตามคำนี้จะต้องวิเคราะห์ว่า ไม่ใช่ผ้าปูม ไม่ใช่ผ้าไหม เทียบด้วยคำในแห่งอื่นซึ่งท่านคัดให้ไปก็ลงกัน เช่นว่า นุ่งจวนไหม ก็ต้องหมายความว่าทอผ้า/*218ไหมเปนอย่างจวน นุ่งยกทองล่องจวน ก็ต้องหมายว่าทอผ้ายกทองเปนอย่างจวน
คำ เจตคลี ก็ไม่ทราบ มีตำบลบ้านแห่งหนึ่ง ในแขวงลพบุรี ได้ตั้งสถานีรถไฟลงเรียกว่า บ้านตาคลี หรือ ตักคลี หรือ ตากคลี อะไรฉันก็ดิ้นด้วยไม่รู้ คงเกี่ยวกับคำ เจตคลี ที่ท่านถามนี้ ถ้าเปน ตะคลี ก็แสดงว่าคำ เจ เปนอีกคำหนึ่ง มีความหมายไปต่างหาก หรือตกคำ เจ ไปก็ได้
เมื่อดีดพิมพ์หนังสือนี้เสร็จแล้วจึ่งนึกขึ้นได้ จะทำอย่างไรให้ง่ายกว่าดีดพิมพ์ต่อเปนไม่มี คำว่า จวน จะหมายความว่า ผ้าเพลาะ มาแต่ ชุน จะได้หรือไม่ เห็นคำนี้ขึ้นก็ด้วย สมปัก อันเปนผ้าเพลาะนำไป ล่อง กับ ร่อง เปนคำเดียวกัน หมายความว่าเปนแนวยาว เช่น ร่องรอย สมปักล่องจวน หมายความว่า ผ้าสมปักซึ่งเย็บเปนรอยยาว ผ้าจวนต่างๆหมายความว่าผ้าเพลาะชะนิดต่าง ๆ เดาอย่างหกคะเมน จะใช้ได้หรือไม่ก็ตามใจท่าน
<นริศ>
/*219กรมศิลปากร
วันที่ ๒๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๔ เดือนนี้ ๒ ฉะบับ ประทานพระวิจารณ์คำในภาษาลางคำมายังข้าพระพุทธเจ้า ทั้งนี้เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
คำ ลาว เคยสันนิษฐานกันว่ามาจาก ละว้า เป็นเหตุให้เกิดรังเกียจคำว่า ลาว หมายความว่าเป็นชาติป่าเถื่อน ถึงกับลาวภาคอิศานลางคนน้อยใจว่าเขาเป็นไทยไม่ใช่ลาว มีผู้หนึ่งมาเล่าให้ข้าพระพุทธเจ้าฟัง ว่าเจ้าคุณพรหมมุนี วัดบรมนิวาศ ยืนยันว่า ลาว ไม่ใช่เพี้ยนมาจาก ละว้า ไม่น่าจะรังเกียจคำว่า ลาว ข้าพระพุทธเจ้าจึงเกิดสงสัยว่าลางทีจะมาจากคำ อ้ายลาว หากเสียงมาใกล้กันโดยบังเอิญ คำว่า ละว้า หรือ ลัวะ ก็แปลก ที่ในพะม่าแยกเสียงเป็น ล้า และ ว้า ใช้ได้ทั้งสองคำ ฝรั่งว่าภาษาของพวกปะหล่อง ซึ่งอยู่ตอนใต้ประเทศจีน และเป็นพวกอยู่ในตระกูลเดียวกับละว้า มักชอบเติม ร หรือ ล ให้กล้ำกับคำที่พูด คำที่ยืมเอามาจากไทยใหญ่ เช่น ม้า ร้อน ไร่ ก็เติมเสียงเป็น มล้า หะร้อน หะไร่ จึงทำให้ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ละว้า ก็จะเป็นทำนองเดียวกัน คือเติมเสียง ล เข้าข้างหน้าคำเป็น ล้า ว้า ละว้า คำภาษาไทยในลักษณะนี้ก็มีอยู่หลายคำ เช่น ลา-ม้า-มลา แลง-แมง-แมลง เล็ด-เม็ด-เมล็ด แลบ-แมบ-แมลบ ข้าพระพุทธเจ้าจับเอาเค้านี้ไปคิดถึงคำว่า เหมง หรือ หมิ่ง ในภาษาจีน แปลว่ารุ่งเรือง โดยเทียบกับคำว่า เรือง-มะเลือง ถ้าแยก ม เป็นคำหนึ่ง ก็เป็นเมือง เสียงสระ เอือ ไทยบางถิ่นเพี้ยนเป็นสระ อิ เช่นบ้านเมือง ก็เป็น บ้านมิง หรือ บ้านเมง เพราะฉะนั้น เมือง ในแนวเทียบกับ เรือง-มะเลือง ก็อาจเป็น เมง มิง เมียง แปลว่ารุ่งเรืองได้ ข้าพระพุทธ/*220เจ้านึกเลยไปถึงคำว่า มิ่งขวัญ มิ่งเมือง ลางที มิ่ง ในชั้นเดิมจะแปลว่ารุ่งเรือง แล้วมาหมายความถึงสิ่งหนึ่งที่เป็นสิริอยู่ในกายตัวเมื่อภายหลังเป็นทำนองเดียวกับ Spirit ในภาษาอังกฤษ ความเดิมแปลว่า ลม แล้วเอามาใช้เป็นสิ่งที่อยู่ในกายตัวทำให้มีชีวิตอยู่
เรื่องคนชื่อ บุญจันทร์ ข้าพระพุทธเจ้าลองซักถามชาวกวางตุ้งคนหนึ่งว่า จัน จั่น เป็นชื่อคนมีหรือเปล่า เขาบอกว่าเป็นชื่อที่มือยู่ดกดื่นในชาวกวางตุ้ง ส่วนจีนชาวอื่นไม่ค่อยใช้ตั้งชื่อนี้ จั่น แปลว่าประเสริฐหรือมีค่ามาก เป็นคำเดียวกับที่มีอยู่ในยี่ห้อ ก่ำจั่นเหลา ส่วนจั่นที่ใช้เป็นชื่อโรงสีข้าว เป็นอีกคำหนึ่ง แปลว่า โรงเก็บสินค้าหรือกุดัง คำว่า บุญจันทร์ เขาก็ว่ามีคนชื่อเหมือนกัน และว่ามีนักปราชญ์จีนฤาชื่อในครั้งโบราณคนหนึ่ง ชื่อ หมั่นจั๋น หมั่น เป็นเสียงกวางตุ้งตรงกับ บุ๋น ในเสียงแต้จิ๋ว แปลว่าพลเรือน ดั่งข้าพระพุทธเจ้าได้กราบทูลไว้แล้ว แต่มีข้อขัดข้องอยู่อย่างหนึ่ง ถ้า บุญ ในภาษาไทยเป็นคำเดียวกับ บุน หรือ บุ๋น เหตุไฉนจึงไม่เป็นเสียง หมั่น อย่างชาวกวางตุ้ง ซึ่งส่วนมากเป็นไทยที่กลายเป็นจีนกวางตุ้งไป
ผวนผัน-หวนหัน ข้าพระพุทธเจ้าคิดได้อีกคำหนึ่ง คือ ผกผัน-หกหัน ที่ความผิดกันนิด ๆ ก็มีอยู่คำหนึ่ง คือ เผย กับ ระเหย รำเพย ในภาษาญวน โผย แปลว่า ลมพัด ในภาษาชาวปักษ์ใต้ ฮึดฮัด ว่า ผึดผัด นอกจากนี้ก็ไม่ปรากฏว่ามีคำเทียบได้อีก เสียงพยัญชนะในวรรคต่างๆ นอกจากวรรค ก เพี้ยนเป็น ห ฮ มีน้อย ใน วรรค ต ก็มีแต่ เถอะ-เหอะ คำเดียวเท่านั้น วรรค จ ไม่มีเลย คงมีดกดื่นอยู่แต่วรรค ก เพราะฐานกรณ์อยู่ใกล้กัน ห ฮ เกิดจากลำคอ ส่วนเสียง วรรค ก เกิดที่โคนลิ้น ตรงลิ้นไก่ ที่ในตำราไวยากรณ์ภาษาบาลีว่า วรรค ก เป็น โอฐชะ เกิดแต่คอ น่าจะไม่ตรงทีเดียว เพราะเกิดแต่คอก็มีแต่ ห ฮ เท่านั้น ถ้าออกเสียงให้เกิดกังวาน เลียง ห ฮ ก็เพี้ยนเป็นเสียงสระออไป เช่น หอม ในคำว่า เก็บหอม/*221รอมริบ มีผู้แก้ หอม เป็น ออม เพราะแปล หอม ไม่ออก ซึ่งที่ถูกเป็นคำเดียวกัน ในภาษาอังกฤษ hour honour ก็อ่านเป็นเสียง อ เอด ในอิศานเป็น เฮด ออม ก็เป็น หอม หรือ อินดู กับ ฮินดู หนุมานในมลายูเป็น อนุมาน ในชะวา คำ hasil ในภาษามลายูเอามาจากอาหรับ แปลว่า ผลประโยชน์ที่เก็บได้จากที่ดินที่สวน ตกมาเป็น อาสิน ในภาษาไทย
จวน ซึ่งเป็นชื่อผ้าชะนิดหนึ่ง เมื่อวานนี้นางนิล อาจารย์ใหญ่โรงเรียนสวนสุนันทา ฯ มาหาข้าพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าลองถามถึงคำนี้ เขาบอกว่าเขามีผ้าล่องจวนอยู่ที่บ้านผืนหนึ่ง ว่าเป็นผ้าไหมที่มีไหมสีอื่นแซมเป็นริ้ว อย่างคดกฤชไปตามยาวของผืนผ้า เพราะข้าพระพุทธเจ้าได้วานมหาฉ่ำค้นดูในพจนานุกรมเขมร มีคำว่า ชร แปลว่า ลายที่มีตามชายผ้าหรือที่ริมผ้า ถ้าผสมกับ ชวร เป็น ชรชวร ก็แปลว่าลักษณะที่นุ่งต่ำ และมีลวดลายตามชายผ้าหรือตามริมผ้า
แปง ในภาษาอิศานมีอีกคำหนึ่ง แปลว่า สร้าง ดั่งที่ตรัส ตรงกับ แปลง ในภาษาไทยสยาม และ แผลง ในปักษ์ใต้ ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่า แปลง ที่แปลว่า สร้าง จะเกี่ยวข้องกับคำว่าสร้างด้วย เพราะในภาษาจีนก็เป็น ซัง หรือ เซง ในกวางตุ้ง และ แซ ในแต้จิ๋ว (เทียบ เซ่ง-แซ่ เน่ง-แน่) ถ้าลดตัว ส ในคำว่า สร้าง ก็ใกล้กับคำว่า รัง ที่แปลว่า สร้าง รังสรร และ รังสรัง ในภาษาโบราณ ก็ใกล้กัน ถ้าลดตัว ป ในคำว่า แปลง ก็เป็น แลง ใกล้กับคำ รัง อยู่บ้าง จำแลง ก็จะเป็นคำในพวกเดียวกัน แต่ที่กราบทูลมานี้ เป็นเรื่องที่ข้าพระพุทธเจ้าคิดนึกทางเดียว ยังหาหลักฐานทางอื่นมายืนยันไม่ได้
คำว่า ชา ในความว่า ปันหมู่ชา ข้าพระพุทธเจ้านึกออกอีกคำหนึ่งคือ เด็กชา น่าจะเป็นคำเดียวกัน ข้าพระพุทธเจ้าได้พยายามค้นหาคำนี้มานาน แต่ไม่พบคำที่เหมาะกัน แต่แปลกที่ในภาษาอาหมเรียกเด็กว่าเล็ก ถ้าอย่างนั้นมหาดเล็กเด็กชา เล็ก จะหมายความว่าเด็กก็คงได้ ใน/*222ภาษาอาหม ข้าเลก แปลว่า ลูกจ้าง คนใช้ที่จ้างมา แต่ เลกข้า แปลว่าเด็ก ล กับ ด เพี้ยนกันอยู่คำหนึ่งคือ ลูกคาง ในอาหมเป็น ดูกคาง ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ดูกคาง ได้ความดีกว่า ลูกคาง ดึกดำบรรพ์ ดึก คงตรงกับ ลึก เช่น ดงดึก-ดงลึก แต่ ดำบรรพ์ จนด้วยเกล้า ฯ ด กับ ล ยังมี เดือนดับ-เดือนลับ ตลอดจนคำว่า พลบ พระลับ หลับ คำว่าศิลาแลง อาจเป็นคำเดียวกับ แดง ก็ได้ ลม กับ ดม น่าจะมีความหมายว่าเอาลมเข้า ส่วน มหาด ในคำว่า มหาดเล็ก มหาดไทย ข้าพระพุทธเจ้าค้นหามานักไม่พบ มีผู้ว่าเพี้ยนมาจาก มหาอุไทย ความยังไม่สนิท
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายรายงานเรื่องคำ วิรุทธ ในหนังสือเรื่อง ปฏิสังขรณ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม คือคำว่า คาบรักทาบสุพรรณนพมาศ ในต้นฉะบับเขียนเป็น อาบรัก
ต้นไม้เพศ ต้นฉะบับเป็น เทศ
กึ่งฐานบัว คงเป็น กึ่ง ในต้นฉะบับเขียนทั้ง ๒ ฉะบับ
นั่งทับผนังเชิง ต้นฉะบับทั้ง ๒ ฉะบับ เป็น นั่งทับพนังเชิง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า พนัง กับ แพนง เป็นคำเดียวกัน มีแนวเทียบ เช่น ตั้งแต่ง ปลาบแปลบ คับแคบ
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานพระเมตตาทราบเกล้า ฯ ถึงคำราชาศัพท์ทีข้าพระพุทธเจ้าจะใช้ว่า สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี มีรับสั่งมายังกรมศิลปากรว่า ในงานพระราชทานเพลิงศพ พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภาพรรณี พระมารดาณเมรุ.....มีพระประสงค์ให้กรมศิลปากรจัดหาหนังสือสำหรับตีพิมพ์เนื่องในงานนั้นถวายสักเรื่องหนึ่ง ดังนี้ จะเป็นการสูงต่ำผิดถูกประการไร ขอรับพระเมตตากรุณาเพื่อทราบเกล้า ฯ ด้วย ทั้งนี้พระอาญาไม่พ้นเกล้า ฯ
อนึ่ง ในคราวที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ สมเด็จพระวันรัตน์เป็นสมเด็จพระสังฆราชขึ้น มีผู้มาถามข้าพระพุทธเจ้าว่า ถ้าสมเด็จ/*223พระสังฆราชจะเซ็นชื่อ จะเซ็นว่า สมเด็จพระสังฆราช หรือว่า สมเด็จพระวันรัตน์ ดำรงตำแหน่ง สมเด็จพระสังฆราช ถ้าในสมัยก่อน เมื่อยังใช้ตราตำแหน่งแทนเซ็นชื่อ ดั่งที่ตรัสประทานแก่ข้าพระพุทธเจ้า ปัญหาเรื่องนี้ก็ไม่มี หรือจะถือว่าสมเด็จพระสังฆราชก็เท่ากับเป็นนามตำแหน่งอื่นๆ เช่นเดียวกันกับสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ อาจเซ็นชื่อเช่นนั้นได้
คำราชาศัพท์ที่ใช้เนื่องด้วยสมเด็จพระสังฆราช และ สมเด็จเจ้าพระยา ก็มีคำว่า ทรงเสวย เหมือนกัน แต่สมควรจะใช้เพียงไหนก็สังเกตไม่ได้ ด้วยหาตัวอย่างที่ใช้มีน้อย ทั้งนี้ขอรับพระบารมีปกเกล้าฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระเมตตา
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*224ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓ ธันวาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือลงวันที่ ๒๓ พฤศจิกายน ได้รับแล้ว
ฉันรู้นานแล้ว ว่าถ้าเรียกชาวพายัพและอีศานว่า ลาว แล้วเขาโกรธ เขาเถียงว่า ข้อยเปนไต เกี่ยรติยศในความเปนไทนั้น เขาไม่ให้แก่พวกเรา ด้วยเขาเรียกพวกเราว่าชาวใต้
มีศัพท์ที่น่าสงสัยอยู่คู่หนึ่ง ทางบางบอนมีชื่อ วัดกกวัดเลา พ้องกันกับชื่อแม่น้ำทางเมืองเชียงราย ว่า แม่กกแม่เลา หรือ แม่ลาว ก็ไม่ทราบ สงสัยว่าคนทางโน้นจะยกย้ายมาตั้งบ้านทางนี้ แล้วใช้ชื่อวัดเปนที่ระลึกถึงบ้าน
เรื่องศัพท์แสงนั้นเต็มที เริ่มคิดก็ดูว่าเข้าที แต่ครั้นคิดหนักเข้าก็กลายเปนเหลวไหลล้มละลายไป
คำ ชา ฉันค้นหามาคิดเมื่อคราวก่อน พบมาก แต่คิดไม่ได้ก็ปล่อยเพริดเข้าป่าไป ตามจับได้ กำลังวังชา กลับมาคำหนึ่ง ท่านจับ เด็กชามาได้คำหนึ่ง ชื่อหัวหมื่นมหาดเล็กวังหน้ามีว่า จมี่นมหาดเล็ก จมื่นเด็กชาย เข้าใจว่าแก้คำเด็กชาให้เปนเด็กชายทีหลัง เพื่อให้ได้ความเข้าใจขึ้น ขอบใจท่านที่แนะให้รู้สึก ว่าคำ เล็ก กับ เด็ก เปนคำเดียวกัน เปนได้ดีทีเดียว จีนแต้จิ๋วพูดเสียง ต ไม่ได้ เดือนหงายก็ต้องว่าเลือนหงาย เปลี่ยน ด เปน ล นี่ส่องให้เห็นไปถึง ศิลาแลง ศิลาแดง ได้อีกด้วย ดีเต็มที
คำ ดึกดำบรรพ์ ฉันเคยค้นมาทีหนึ่งแล้ว ไม่ได้เรื่อง ท่านมาคิดขึ้นได้ว่า ดึก เปน ลึก ก็ทำให้ฉันมีความคิดคืบออกไปได้ว่า ดึก เปน /*225ลึก ได้ ทำไม ดำ จะเปน ล้ำ ไม่ได้ บรรพ์ เคยเข้าใจกันว่า ก่อน ถ้าแปลรวมคำก็เปนลึกล้ำก่อน ได้ความอย่างหมายทีเดียว
คำ มหาดไทย ฉันเคยได้ยินมีผู้คาคว่าจะมาแต่คำ มหาทย ในภาษาบาลี ซึ่งมีคำแปลไว้ในพจนานุกรมของอาจารย์จิลเดอส์ว่า Very compassionate, all merciful ส่วนท่านได้ยินมีผู้คาคว่าจะมาแต่คำ มหาอุไทย ซึ่งเปนคำบาลีด้วยกัน มาตะเภาเดียวกัน แต่ฉันไม่เห็นด้วยว่ามาแต่คำบาลี เพราะกางเกียงอยู่ที่มีคำว่า มหาดเล็ก คำบาลีว่า มหาเลก ก็ไม่มี ซ้ำฉันนึกได้ตะหงิด ๆ ว่า เคยเห็นที่ไหนว่า นายมหาดนุ่งผ้า..... แต่จะจำหน่ายให้ตกว่าได้เห็นที่ไหนก็จำไม่ได้ โดยเหตุทั้งปวงนี้ จึ่งนึกว่าคำ มหาด เห็นจะเปนคำไทย ไม่ใช่คำบาลี
ตัว ห ฮ สับเปลี่ยนกับตัว อ นั้น เห็นจะเปนอยู่ทุกภาษา จะพูดแต่เสียงไทย พระอัฐิ ก็เรียก พระหัฐิ อีกพวก ฮา เฮย ในสร้อยโคลงก็ไม่ใช่อื่นคือ อา เอย ซ้ำนึกต่อไปว่าตัว ฮ นั้นทำขึ้นสำหรับพูดเพี้ยน อ เปน ฮ แต่ก่อนเขียนขมวดหางลงมาใต้หัว ก็เปน อ ขีดไส้เท่านั้นเอง ที่ทำขึ้นเช่นนั้น เข้าใจว่าไม่ใช่ทำขึ้นให้เปนอักษรสูงอักษรต่ำคู่กับตัว ห
ท่านพูดถึง ฐานกรณ์ ทำให้นึกถึงโรงสอนใบ้ อันได้ไปเห็นมาแต่ชวาเมื่อไปเที่ยวคราวนี้ ตามที่มีบอกฐานแห่งตัวพยัญชนไว้ในไวยากรณ์บาลีก็รู้สึกอย่างชา ๆ แต่ไปเห็นที่เขาสอนใบ้ เขาใช้ฐานกรณ์เปนหลักสอนทีเดียว ขึ้นต้นสอนคำในอักษรที่เกิดแต่ โอฏฐช คือปากก่อน เช่นเรียกพ่อว่า ปา เรียกแม่ว่า มา เขาจับมือศิษย์มาพูดพ่นลงไปที่มือ ให้รู้สึกว่าลมซึ่งเกิดแต่เสียงนั้นกระทบมือเปนอย่างไร แล้วให้ศิษย์ออกเสียงให้มีลมกระทบมืออย่างเดียวกัน เมื่อออกเสียงถูกแล้ว เขาก็เขียนหนังสือลงไปที่กระดานดำ ให้รู้ว่าคำนั้นเขียน pa และ ma ส่วนคำที่เกิดแต่ กัณฐช คือคอ เปนแต่เขาพูดทำปากให้ศิษย์เห็นแล้วว่าตาม ถ้าว่าไม่ถูกเสียง เขาจับมือศิษย์ไปแตะเข้าที่คอเขา แล้วก็ออกเสียงให้เด็กมาแตะที่คอของตนแล้ว/*226ออกเสียง สังเกตให้มีลักษณเหมือนพบที่คอครูก็เปนถูกทุกที รู้สึกเห็นเปนประหลาดหนักหนา ทั้งรู้สึกว่าฐานกรณนั้นเปนประโญชน์มากที่สุดสำหรับคนใบ้ คนใบ้ที่ฉลาดอันได้ฝึกหัดด้วยดีแล้ว มีความสามารถที่จะสนทนากับคนดีได้ แต่จะได้ยินเสียงคนดีพูดก็หาไม่ สังเกตแต่ปากหมุบหมิบก็เข้าใจ อ่านหนังสือในใจหรืออ่านดัง ๆ ให้คนดีฟังก็ได้ เขียนหนังสือก็ได้ ดีดพิมพ์ก็ได้ ในที่สุดไปรับจ้างเปนเสมียนตามห้างก็มี แต่ต้องเข้าใจว่าไม่ใช่หัดได้ดังนั้นทุกคน แต่อย่างไรก็ดี ต้องรู้ดีขึ้นกว่าคนใบ้ตามธรรมดาทุกคน
เรื่องผ้าจวน เห็นควรจะระงับไว้ร่ำเรียนต่อไป
ทีนี้จะว่าด้วยเรื่องคำ วิรุทธ
๑. คาบรัก สอบได้ว่าเปน อาบรัก นั้น พอใจแล้ว ด้วยต้องตามภาษาช่างที่เขาพูดกัน
๒. ต้นไม้เพศ สอบได้ว่าเปน ต้นไม้เทศ ถูกดีแล้ว
๓. กึ่งฐานบัว สอบได้คงที่ ไม่มีความพอใจเลย เพราะความมีต่อว่า กึ่งฐานบัวตั้งบุษบก ที่ตรงกึ่งฐานบัวนั้นจะตั้งอะไรหาได้ไม่เลย ได้แต่ตุ๊กแกเกาะเท่านั้น
๔. นั่งทับผนังเชิง สอบได้ว่า นั่งทับพนังเชิง เปนดีขึ้น ที่ฉันเดาว่าจะเปน นั่งพับพแนงเชิง นั้น ด้วยจำได้มาจากที่มีในทศพรคำหลวง ว่า ธ ก็นั่งพับพแนงเชิง เห็นคล้ายกันจึ่งเอาคำนั้นมานาบเข้า เมื่อสอบได้ว่าเปน นั่งพับพนังเชิง ฉันก็พอใจ ด้วยคำ พนัง นั้นเหมือนกันกับ พระเจ้าพนังเชิง ทั้งท่านก็มีความเห็นว่า พนัง กับ พแนง เปนคำเดียวกันด้วย ส่วนคำ พับ ก็หมายความว่าพับขา ทับ ก็หมายความว่าทับขาได้ ฉันไม่ติดใจอะไรอีกแล้ว
ร่างคำนำหนังสือ ซึ่งสมเด็จพระบรมราชินีตรัสสั่งให้จัดการตีพิมพ์นั้น ฉันได้ส่งร่างตกเติมและแก้คำส่งมาให้ท่านกับหนังสือนี้แล้ว
/*227ปัญหาที่ว่า สมเด็จพระวันรัตน์ ซึ่งโปรดให้เปนสมเด็จพระสังฆราชขึ้น ควรจะเซนอย่างไรนั้น เปนปัญหาที่ตอบยากอยู่ ดูเหมือนในกฎหมายใช้คำว่า ลงลายมือชื่อ ถ้าถูกเช่นนั้นลายมือที่เขียนลงไปจะต้องเปนสมเด็จพระวันรัตน์ ด้วยคำนั้นเปนชื่อ ส่วนคำ สมเด็จพระสังฆราช นั้นเปนตำแหน่งไม่ใช่ชื่อ ถ้าจะเขียนต่อชื่อก็ใช้เสมียนเขียน ไม่ต้องเปนลายมือของท่าน นี่ว่าตามแนวกฎหมาย ในเรื่องนี้เปนเรื่องการบ้านเมือง ท่านจะมาฟังเอาแต่ความเห็นทางฉัน เห็นจะไม่สมควร ควรที่ท่านจะเรียนปฏิบัติขึ้นไปทางคณะรัฐมนตรีนั่นแหละจึ่งจะเปนหลักฐานอันมั่นคง
คำราชาศัพท์ที่ใช้กับสมเด็จพระสังฆราชนั้น เข้าใจว่าใช้กันเหมือนเจ้า ส่วนคำตัวอย่างที่ท่านให้ว่า ทรงเสวย นั้นติดจะเถื่อน พวกเดียวกับทรงอ้วน ทรงผอม จะเอามาใช้เปนกิจลักษณะที่จะไม่สมควร คำ ทรง มีพระราชาธิบายในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๔ ตีพิมพ์ไว้อยู่ในสมุดเล่มหนึ่งแล้ว
จะต่อความเรื่องชื่อ แม่กก แม่เลา ถ้า แม่เลา เปน แม่ลาว จะเปนหลักอีกอย่างหนึ่ง ว่าชื่อ ลาว ไม่ได้มาแต่ ละว้า หรือ ลัวะ ได้ไหม แม่กก จะแปลกะไร หมายถึงต้นกกที่สานเสื่อหรือ นึกถึงไปเที่ยวเมืองเขมร เห็นเขาฉลักรูปภาพเปนกระบวนแห่ไว้ตอนหนึ่ง เขาฉลักหนังสือบอกไว้ว่าเสียมกุก ฉันแปลว่า สยามก๊ก โปรเฟสเสอเซเดส์ไม่ยอม แกว่าคำ ก๊ก เปนคำจีน จะเอามาใช้หาได้ไม่ ถามแกว่างั้นเปนอะไร แกก็จน
ฉันจะบอกที่ถูกแก่ท่าน ฉันค้นคำ กำแพง ในพจนานุกรมเขมรพบเขียนตัวขอมเปน กํุแพง เขียนตัวโรมันบอกเสียงอ่านไว้เปน กมแปง
<นริศ>
/*228แก้ร่างคำนำ อันจะลงหน้าสมุด ซึ่งสมเด็จพระบรมราชินี ตรัสสั่งให้กรมศิลปากรจัดการตีพิมพ์ขึ้น เพื่อใช้ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภาพรรณี พระราชชนนี
---
สมเด็จพระนางเจ้า รำไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ ๗ มีพระราชดำรัสเหนือเกล้า ฯ สั่งกรมศิลปากรว่า ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภาพรรณี พระราชชนนี ณ พระเมรุ.....มีพระราชประสงค์ให้กรมศิลปากรจัดหาหนังสือสำหรับตีพิมพ์ เนื่องในงานนั้นถวายสักเรื่องหนึ่ง
---
บันทึก
พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ ๗ เขียนตามประติทินหลวง และหนังสือราชเลขานุการในพระองค์ ซึ่งมีถึงสำนักพระราชวัง เลขที่ ๒๖๑/๒๔๘๑
พระราชดำรัสเหนือเกล้าฯ พระ ราช } ใช้ตามที่เคยใช้ในราชการ
ราชชนนี ใช้ตามที่เคยใช้ในราชการ และตามหนังสือราชเลขานุการในพระองค์ ซึ่งมีถึงสำนักพระราชวัง เลขที่ ๒๖๑/๒๔๘๑
/*229กรมศิลปากร
วันที่ ๙ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓ เดือนนี้ มีพระเมตตาประทานข้อทรงสันนิษฐานศัพท์ ซึ่งเป็นความรู้ มีประโยชน์แก่ข้าพระพุทธเจ้ายิ่งนัก ทั้งนี้เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ
เรื่องวัดกกวัดเลา ข้าพระพุทธเจ้าสืบสาวอยู่ แต่ข้อความที่ตรัสเป็นแนวทางตีที่สุดสำหรับข้าพระพุทธเจ้าค้นคว้าถึงคำว่า ลาว ต่อไป ได้ผลถึงจะไม่ถูกก็แปลก กก และ เลา สองคำนี้ทางอิศานหมายความว่า ต้นกก และ ต้นเลา แต่เมื่อค้นหาคำซึ่งมีเสียงอย่างเดียวกันหรือเสียงใกล้เคียงกัน คงได้ความ คือ
กก ภาษาไทยถิ่นอิศานและไทยย้อยแปลว่า เดิม ต้น กอ เช่น กกไม้ . แปลว่า ต้นไม้ กกไผ่ แปลว่า กอไผ่ มักใช้เข้าคู่กับ กอ เช่น กอโดน แปลว่า ต้นโดน หรือต้นจิก ลูกกก แปลว่า ลูกหัวปี ภาษาชาวปักษ์ไต้ กกกอ แปลว่า ต้นวงศ์ เหล่ากอ คำว่า เหล่ากอ ตามความหมายที่เข้าใจกันก็คือลูกหลานหรือเชื้อสาย แต่เมื่อแยกแปลทีละคำ ก็เป็น พวกต้น เหล่าต้น กลายเป็นพวกต้นวงศ์ไป หาใช่เป็นพวกลูกหลานไม่
เลา ทางอิศาน นอกจากหมายความว่าต้นเลา ยังแปลว่า ทิวแถว เช่น เป็นเลา แปลว่า เป็นแถว
ทางพายัพ เลา แปลว่า งาม
ไทยย้อย เลา แปลว่าท่าน ว่าใหญ่
ในภาษาจีน เหล่า หรือ โหล่ หล่อ (เสียงชาวกวางตุ้ง ถ้าเสียงชาวแต้จิ๋วว่า เล้า ล้อ แปลว่า แพรโปร่ง แพรโล่) เล้าหรือคอกสัตว์ คุก มั่นคง ชื่อภูเขา ชื่อ ชาติโลโลหรือชาติลาว
/*230ไทยขาว คำว่า เลา แปลว่าใหญ่ เช่น ผู้เลา หมายความว่า ผู้ใหญ่ แปลว่า ท่าน ใช้พูดเป็นสุภาพ ให้เกียรติยศ อย่างเช่น เลามาแต่ไหน คือท่านมาแต่ไหน ทางอิศานใช้อย่างเดียวกับไทยขาว แต่เสียงเป็น ลาว
เมื่อพิจารณาคำเหล่านี้ ปรากฏว่าจะถือเสียงสั้นเสียงยาวเป็นแน่ไม่ค่อยได้ ลางพวกเช่นไทยย้อยเป็น เลา ครั้นถึง เหล้า ในตัวโรมันกลับเติมสระให้เป็นเสียงยาวไป ในภาษาไทยถิ่นอื่นเช่นอาหม เมื่อถึงเสียงสระอะก็ไม่มีบอกสั้นยาว คงทิ้งไว้ให้อ่านเอง จะเป็นเสียงสั้นเสียงยาว คิดด้วยเกล้า ฯ ว่าแล้วแต่ความหมายของคำ ในภาษาไทยขาว เข้า กับ ข้าว ก็จดเป็นตัวโรมันไว้อย่างเดียวกัน ไม่บอกเครื่องหมายสั้นยาว นอกจากใช้เดา แต่เวลาพูดคงจะทราบได้ว่า เข้า หรือ ข้าว ลางที ข้าว จะออกเสียงไม่ยาวอย่าง ข้าว แต่จะไม่เป็นเสียงสั้นอย่าง เข้า จะอยู่ระหว่างกลางก็ทราบเกล้าฯไม่ได้ จะเป็นทำนองเเรยวกับสระอาในภาษาอังกฤษ เช่น Bangkok ถ้าไม่ทราบอ่านเป็น บังกอก ก็ได้ หรือ อเมริกา ถ้าอ่านให้ถูกเสียงเดิมก็เป็น อเมริกะ ครั้นแล้วเสียงมักยืดออกเป็นอเมริกา ด้วยลักษณะอย่างนี้ ข้าพระพุทธเจ้าจึ่งเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า เลา กับ ลาว น่าจะเป็นคำเดียวกันได้ เมื่อเช่นนั้น กก กับ เลา อาจเป็น กก แปลว่า ต้นเดิม และ เลา ก็เป็น ลาว แปลว่าชื่อดั้งเดิมของชาติก็ได้ คำว่า ภูเขาเลาภา กา ในภาษาชาวอิศานหมายความว่า ขีดหมายเอาไว้เป็นเขตต์แดน เมื่อรวมกับ เลา รูปใกล้ไปในคำว่า ลาวกา หรือ ภูเขาลาวแดน หรือกลับเป็นแดนลาวก็น่าจะได้ แต่มาจนด้วยเกล้า ฯ ที่ชาวอิศานเรียก เลากา เป็น เฮากา แปลว่า แดนของเรา ลางทีจะลืมคำว่า ลาว ในคำเดิม เพราะนำมาใช้เป็นชื่อชาติโดยฉะเพาะ แล้วขยายความหมาย แปล ลาว ว่า คน ห่างออกไปเสียทางหนึ่ง ก็แก้คำ เลา หรือ ลาว เป็น เรา เพื่อให้แปลได้ ถ้าใช้คำแปลว่าใหญ่ หรือทิว ในความหมายของคำ เลา อีกนัยหนึ่ง ลาวกา ก็จะแปลได้ว่า เขตต์แดนที่เป็นทิวใหญ่ ได้อีกทางหนึ่ง ที่ในตำนานต่าง ๆ ทางเหนือ เช่น ตำนานสิงหนวัติ พงศาวดารเชียงแสน เป็นต้น มีพระนามกษัตริย์ครั้งเก่าก่อน ขึ้นต้นด้วยคำว่า ลาว เช่น ลาวจก ก็คงจะเป็น/*231คำยกย่องว่า ท่าน หรือ ผู้เป็นใหญ่ แปลกอยู่อีกอย่างหนึ่งที่คำว่า ไต ไท ท้าวไทย มีผู้เห็นกันว่าจะเป็นคำเดียวกับ ไต๋ ในภาษาจีนซึ่งแปลว่าใหญ่ และซึ่งชาวอิศานเลื่อนมาใช้ความหมายว่า คน ก็เข้ารูปกับความหมายของคำว่า ลาว ที่แปลว่าใหญ่ ข้าพระพุทธเจ้านึกเลยไปถึงคำว่า ลื้อ เซียนหลอ และ ละโว้ ลางทีจะเป็นคำเคียวกับ ลาว จะไม่มาจากคำว่า ละว้า หรือจากคำว่า ละโฮร์ ซึ่งเป็นภาษาปรากฤตเพี้ยนจากคำ ลว ในสํสกฤต มีผู้เห็นกันว่า ถ้ามนุษย์ประเทศไหนไปตั้งภูมิลำเนาอยู่ในประเทศใด ก็มักเอาชื่อเมืองเดิมไปตั้งชื่อให้ เช่น นิวยอก ในประเทศสหปาลีรัฐอเมริกา ก็เป็นเพราะชาวเมืองยอก ในประเทศอังกฤษไปอยู่ก่อน จึงตั้งชื่อว่าดังนั้น ส่วนในแหลมอินดูจีน ที่บ้านเมืองมีชื่อเป็นภาษาบาลีและสํสกฤต อย่างเมืองที่มีอยูในประเทศอินเดีย ก็ว่าเป็นทำนองนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นไปอีกอย่างหนึ่งว่าส่วนมากจะเป็นเรื่องลากเข้าความให้เป็นภาษาบาลีมากกว่าอย่างอื่น เมื่อพบชื่อใดในภาษาพื้นเมืองใกล้กับชื่อเมืองในอินเดียก็แก้รูปให้เข้ากัน หรืออีกอย่างหนึ่งเห็นลักษณะภูมิประเทศเข้าเค้ากับของอินเดียก็ตั้งชื่อให้ตามนั้น เช่น เรียกมณฑลยูนนานของจีนบางส่วนว่า คันธารรัฐ ผู้ตั้งชื่อจะเอาลักษณะที่อยู่เหนือที่สุดเป็นอย่างเดียวมาตั้งให้ คงไม่ใช่มีชาวอินเดียไปตั้งอยู่แล้วให้ชื่อ คำว่า ละโว้ ซึ่งภายหลังมาเป็นลพบุรี ก็จะเป็นลักษณะนี้ ตลอดจนพระนามกษัตริย์ ก็จะตั้งขึ้นเป็นอย่างพระนามกษัตริย์ในอินเดียที่เกี่ยวข้องกับเมืองนั้น กระทำให้เห็นเป็นแน่ว่า จะมาจากอินเดียเมืองนั้นเมืองนี้ เพราะยึดถือเอาพระนามกษัตริย์ที่ครองเป็นเครื่องยืนยัน
เรื่องคิดค้นหาที่มาของคำ ตามที่ตรัสว่าคิดหนักเข้าก็กลายเป็นเหลวไหลล้มละลายไป เป็นข้อที่ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องดังกระแสพระดำริ เพราะหาหลักยืนยันไม่ได้ ด้วยภาษา เมื่อใช้มานาน ก็กลายเสียงและกลายความหมาย ยิ่งเป็นภาษาใช้คำโดดด้วย ลำพังเปิดดูพจนานุกรมไม่ได้แน่ /*232ต่อเมื่อเข้ารูปประโยคแล้วจึงจะเห็น แต่พจนานุกรมเหล่านั้นไม่ให้ตัวอย่างประโยคที่ใช้ไว้ด้วยจึงยากแก่การค้นและสันนิษฐาน ที่เคยตรัสถึงข้อวินิจฉัยสันนิษฐานเรื่องโบราณคดีว่าเอาแน่นอนไม่ค่อยได้ เป็นที่จับใจข้าพระพุทธเจ้ามาก เพราะเมื่อต่อมา ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านเรื่องโบราณคดีที่นักปราชญ์ฝรั่งสันนิษฐานไว้ พบบางเรื่องเถียงกันบ่อย ๆ ไม่มียุติ อย่างชวา ที่มีกล่าวไว้ในศิลาจารึกเขมร จนบัดนี้ก็ยังไม่ทราบแน่ลงไปได้ว่าเป็นเกาะชวา สุมาตราหรือแหลมมะลายู ลางคนวินิจฉัยไปว่าเป็นเกาะบอรนิโอก็มี ดั่งนี้ พอจะเปรียบเทียบกันได้กับเรื่องสันนิษฐานศัพท์ ซึ่งมีทั้งที่ใกล้ความจริงและไกลออกไป
ดึกดำบรรพ์ ทรงสันนิษฐาน ดำ ว่าจะเป็น ล้ำ เข้ารูปกับ ดึก ได้อย่างสนิท ถ้าไม่ทรงสันนิษฐานคำว่า ดำ คือ ล้ำ และประทานมา ข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่เฉลียวใจถึงคำว่า บรรพ์ ว่าลางทีจะเป็นภาษาไทย หากถูกแปลงรูปลากเข้าหาภาษาสํสกฤตที่มีเสียงและความหมายใกล้กัน เพราะเมื่อมี ลึกล้ำ เป็นสองคำหน้าได้แล้ว คำหลังก็ควรจะเป็นคำภาษาไทยด้วย ทั้งภาษาสํสกฤตและบาลีคำว่า ก่อน ใช้ ปูรว และ ปพฺพ ส่วน บรรพ์ แปลว่า ท่อน ตอน อย่าง สักกบรรพ เป็นต้น ไม่มีแปลว่าก่อน หรือออกเสียงเป็น บรรพ์ นอกจากใช้อยู่แต่ในภาษาไทย ข้าพระพุทธเจ้าลองนึกหาคำไทยที่มีเสียงและความหมายใกล้กับ บรรพ์ ก็มีแต่ พ้น โพ้น พู้น แต่ความไม่สู้สนิท หรือคำเหล่านี้จะกลายความหมายห่างจากของเดิมมาแล้วก็ได้ แต่ค้นไม่พบ คงปรากฏแต่คำว่า มีน ในภาษาไทยทุกถิ่นแปลว่า เก่าแก่ ล่วงพ้นมานาน เสียงและความใกล้กับ บรรพ์ มาก ทั้งก็มีคำที่เข้าเป็นรูปประโยคแล้วว่า ลึกล้ำมึนนาน ใช้อยู่ในหนังสือภาคอิศานเป็นปกติ ค้นดูในภาษาจีนก็มีคำว่า ปุ๊น หรือ ปิ๊ง ในเสียงชาวแต้จิ๋ว และ ปั๊น ในเสียงกวางตุ้ง แปลว่า ราก ต้นเดิม เก่าแก่ บ่อเกิด/*233เล่มหนังสือ (ปิ๊ง) เช่น ปั๊นก๊ก ว่า บ้านเกิดเมืองนอน ปุ๊นตี้ = ชาวพื้นที่หรือชาวพื้นเมืองเดิม ยิดปุ๊น ว่าบ่อเกิดจากอาทิตย์ คือญี่ปุ่น คำ ปั๊น หรือ ปุ๊น นี้ ถ้าปรับเข้ากับ บรรพ์ ก็มีเสียงใกล้กันมาก แต่ตกอยู่ในเดา
มหาด ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อดังที่ทรงสันนิษฐานว่า จะเป็นคำไทย ไม่ใช่คำบาลี แต่ค้นยาก เพราะถ้าเป็นสองคำรวมกัน เสียงมักกร่อนและกลมกลืนเพี้ยนไปได้มาก จับเค้าไม่ใคร่ได้ถนัด
ตัว ฮ ทรงสันนิษฐานว่าจะทำขึ้นสำหรับพูดเพี้ยน อ เป็น ฮ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริอย่างยิ่ง เพราะคำขึ้นต้นด้วยเสียง ฮ ในภาษาไทยถิ่นต่างๆ ไม่มีโดยตรง นอกจากใช้แทนเสียง รและ ง หรือเสียงใน วรรค ก ในลางถิ่นเท่านั้น คำที่มีอยู่ในภาษาไทยสยามขึ้นต้นด้วยตัว ฮ ก็มีใช้อยู่น้อยคำ
ที่ตรัสเล่าถึงโรงเรียนสอนใบ้ด้วยวิธีเป่าลมลงบนฝ่ามือ เพื่อให้ทราบฐานกรณ์ของเสียง แปลกและน่าพิศวงมาก ข้าพระพุทธเจ้าทดลองดูบ้างเกิดความรู้ใหม่ ๆ ในเรื่องออกเสียง เช่นเสียง ง น น ม เป็นนาสิก เมื่อเปล่งเสียงออกมา ลมจะไม่สัมผัสฝ่ามือเลย เป็นเครื่องพิศูจน์ได้ว่า เสียงของอักษรสี่ตัวนี้ลมออกทางจมูก
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกซาบซึ้งในพระเดชพระคุณเป็นล้นเกล้า ฯ ที่ทรงพระเมตตาตกเติมและแก้คำในร่างที่ข้าพระพุทธเจ้าถวายไป
คำราชาศัพท์ใช้กับสมเด็จพระสังฆราช ที่ทรงทักคำว่า ทรงเสวย เป็นความผิดของข้าพระพุทธเจ้า ที่นำ ทรง ไปใช้เข้ากับคำที่เป็นราชาศัพท์อยู่แล้ว ข้าพระพุทธเจ้าตั้งใจจะเขียนว่า สรงเสวย แต่จะเป็นด้วยเขียนผิดเองหรือคนพิมพ์ผิดไปก็ไม่ทราบเกล้าฯ ทั้งนี้พระอาญาไม่พ้นเกล้าฯ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นข่าวในหนังสือพิมพ์ว่า ทางราชการประกาศให้ใช้ศัพท์/*234สำหรับสมเด็จพระสังฆราชเสมอชั้นหม่อมเจ้า จะเป็นเพราะตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราชไม่มีมานาน คนรุ่นหลังคงใช้ไม่ถูก แม้แต่ข้าพระพุทธเจ้าเองก็ยังไม่แน่ใจ ถึงต้องกราบทูลถามขอพระเมตตา ให้เป็นการรบกวนพระสำราญโดยใช่เหตุ ที่ทางราชการประกาศบอกวิธีใช้เพื่อให้ถูกต้องเป็นดีกว่าเฉยไว้ จนใช้ผิด ๆ พลาด ๆ ไปมากแล้วก็แก้ไขยาก
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*235ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๑ ธันวาคม พ.ศ.๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๙ ธันวาคม ได้รับแล้ว จะตอบเลเพลาดพาดตามเคย
เดิม เคยพบคำเขมร หมายถึงต้นไม้ทีเดียว เขียนว่า เดิมทลอก=ต้นทลอก ต้นอะไรก็ไม่ทราบ
เปลือกกะโดน เขาเรียกชื่อเปลือกไม้ที่เอามารองกูบช้าง ไม่ทราบว่าเปลือกอะไร เพิ่งมาทราบจากหนังสือท่านฉะบับนี้ ว่า กอโดน เปน ต้นจิก ฉะนั้น เปลือก กะโดน ก็เปน เปลือกจิก กะ นั้นหลงมาจากตัวสกด เปลือก
เหล่ากอ ซึ่ง เข้าใจว่าเปนลูกหลานนั้นเห็นจะเปนความเข้าใจภายหลัง เมื่อเข้าใจคำว่า กอ เปนต้นไม้หลายต้น แตกจากกัน ขึ้นรวมอยู่เปนกลุ่มเดียว เช่น กอไผ่
เลา กับ เรา ฉันคิดว่าเปลี่ยนกันได้ ไม่ประหลาดเลย เมื่อเปน เรา แล้วเปน เฮา ก็ไม่ขัดข้องเลย ฉันเคยสงสัยมานานแล้วในพระราชดำรัส ใช้ตรัสเรียกพระองค์ว่า เรา เมื่อเทียบด้วยคำว่าพวกเราดูก็คิดจะขัดขวาง แต่เมื่อมาทราบจากท่านบอกว่าคำ เลา ของไทยขาวแปลว่าผู้ใหญ่ได้ก็สว่างขึ้น เรา ในพระราชดำรัสนั้นจะต้องหมายความว่าผู้ใหญ่ คำเก่าก็ใช้มีว่า พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาผู้ใหญ่
เสียงสั้นยาว ฉันเข้าใจว่าเปน Accent เท่านั้น ภาษามคธหรือบาลีอะไรก็ตามแต่จะเรียก หรือไม่ใช่ก็ไม่ทราบ ที่จารึกหม้อพระบรมธาตุ ซึ่งเจ้านายเรียกว่า สลิละ อันบรรจุไว้บนภูเขาทอง ณ บัดนี้ ไม่มีเสียงสั้นยาวเปนคู่ ไม่มีตัวสกด ไม่มีตัว ร อยู่ในนั้น จำไว้ได้นิดหนึ่งขึ้นต้นว่า อิยํ สลิล /*236นธเน สกิย... นักปราชญ์ฝรั่งเขาเดาว่า อิยํ คือ อยํ สลิล คือ สรีร นิธเน คือ นิธานํ สกิย คือ สกฺย จารึกอันนี้จะจารึกมานานแล้วเท่าไรไม่ทราบ แต่พาให้เห็นได้ว่าเสียงคู่ยาวนั้นเกิดขึ้นทีหลัง จึงว่าเปน Accent นี่เปนความเห็นช่วยให้คำ เลา ลาว ลงรูปว่าเปนอันเดียวกัน
Bangkok ถ้าอ่านว่า บังกอก ก็พอใจอย่างยิ่งทีเดียว แต่เคยได้ยินฝรั่งอ่านว่า แบง-ก็อก ก็มี แล้วไทยก็ออกเสียงตามฝรั่งไป ทั้งรู้ว่าผิด ไม่ฉะนั้นก็จะไม่เปนฝรั่ง อันคำไทยเปนฝรั่ง คำฝรั่งเปนไทยนั้น อย่าพูดถึงเลย ได้พบมาจนอดหัวเราะไม่ได้ เช่นฝรั่งเขาเขียนเรื่องเมืองภูเกต กล่าวถึงตำบลหนึ่งซึ่งชื่อว่า ทุ่งคา ไทยเราเอามาแปล ตอกลงไปว่า ตองแก พระยาพิพัฒนโกษา (เศเลสตีโน) ตัดถนนแยกจากถนนใหญ่เข้าไปในบ้าน ซึ่งเขาได้รับมรดกจากพ่อ ปลูกเรือนให้คนเช่า ให้ชื่อถนนนั้นว่า แพรกบ้านนาย คำว่า นาย หมายถึงพ่อของเขาซึ่งคนเรียกกันว่า นาย แล้วฝรั่งเข้าไปเช่าเรือนอยู่ เขาเขียนตำบลบ้านของเขาเปนหนังสือฝรั่งว่า Prek Bannai ไทยเราเอามาแปลเปน ปริกบ้านใน
เซียมหลอก๊ก หรือ เสี้ยมโหลก๊ก คำจีนคำนี้ หมายถึงประเทศสยามลาวแน่นอน เมืองจีนถวายตราหยกซึ่งเรียกว่า ตราโลโต หองพระเจ้าแผ่นดินไทยให้เปน อ๋อง มีหนังสือจีน ๔ ตัวในนั้นว่า เสี้ยมโหลก๊กอ๋อง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงทำพระราชลัญจกรขึ้นล้อเปนรูปนั้นองค์หนึ่ง พระราชทานชื่อล้อว่า พระราชลัญจกรสยามโลกัคคราชดีเต็มที
คุก คำนี้เคยไปพบมีเปนชื่อหมู่เทวสถาน ที่กำพงธมในเมืองเขมรเรียกว่า ไพรคุก ไพร แปลว่า ป่า ไม่มีสงสัย สงสัยแต่คำ คุก ถาม/*237ศาสตราจารย์เซเดส์ บอกว่า ตึกเล็ก ๆ คำว่า ตึกมืด กับ คุก จะเปนอันเดียวกันเสียดอกกระมัง
ข้อที่ว่าคนอยู่ต่างประเทศ ย้ายไปตั้งอยู่ที่ไหนก็เอาชื่อเมืองเดิมไปตั้งที่นั่น เปนการถูกอยู่อย่างหนึ่ง ที่ลากเอาชื่อท้องที่เดิมไปเข้าภาษาของตัวก็มี เช่น พวกจีน (เห็นจะเปนฮกเกี้ยน) เรียกพัทลุง เปน คุด-เถ่า-โล้ง ก็มี ที่ได้ยินว่ากษัตริย์องค์ใดที่เมืองไหนเก่ง ขอยืมเอามาตั้งใช้ทั้งชื่อเมืองชื่อกษัตริย์ก็มี เห็นจะมีเปนอเนกมัย ไม่ใช่แต่คนถิ่นไทยย้ายไปตั้งอยู่ถิ่นไหน ก็เอาชื่อถิ่นเดิมไปตั้งถิ่นใหม่แต่อย่างเดียวเท่านั้น
ข้อที่ท่านว่าคำใด ๆ จะดูเอาแต่พจนานุกรมไม่แน่ได้ ด้วยไม่มีทางประกอบคำอยู่ในนั้น นั้นจับใจฉันยิ่งนัก คนทำพจนานุกรมก็เปนคน ไม่ใช่เทวดา อาจรู้เท่าไม่ถึงการหรือเข้าใจผิดไปก็ได้ ฉันก็เคยจับได้บ่อย ๆ ว่าพจนานุกรมแปลผิด คำประกอบนั้นเปนสำคัญที่สุดที่เราจะคิดคาดได้
ตัวอย่างคำ ชวา ของท่าน ฉันก็นึกขัน อาจไม่ใช่เกาะชวาเดี๋ยวนี้หรือสุมาตรา แหลมมาลายู บอนิโอ อะไรเลยก็ได้ อาจหมายถึงเมืองอะไรที่ใกล้ ๆ เช่นกับว่าเปนเมืองนนท์เรานี่เองก็จะเปนอะไรไป เวลาโน้นเขาจะเรียกว่าเมืองชวา เราจะรู้อย่างไรได้ จะให้ตัวอย่าง เช่น สิงคโปร์ สงขลา สังขลบุรี ฉันเห็นเปนชื่อเดียวกัน แต่อยู่ไกลกันเปนไหน ๆ ฉันเคยสงสัยเหมือนกัน เช่น กล่าวถึงพระเจ้าอู่ทองลงมาสร้างกรุงศรีอยุธยา มีเมืองขึ้นถึงนั่นถึงนั่น ดูกว้างใหญ่มาก ไม่สมกับอำนาจวาสนาที่มาตั้งเมืองอยู่ใหม่เลย
บรรพ์ ในชุดคำ ดึกดำบรรพ์ ฉันก็สงสัยเหมือนกัน แต่ไม่มีลูกดินหนุนหลังพอที่จะส่งเดช ก็ต้องนิ่ง
เรื่องใบ้ ฉันลืมบอกท่านไปเสียอย่างหนึ่ง วิชาที่เขาสอนให้เรียนนั้น /*238มันใช้แต่แก่คนดี ส่วนพวกใบ้ด้วยกันมันไม่ใช้แก่กันเลย ใช้ภาษาใบ้ คือใช้กิริยาแก่กันทั้งนั้น แสดงว่าวิชาที่เรียนนั้นยากเต็มที ไม่สดวกที่จะใช้ อีกอย่างหนึ่ง ถ้าคนไหนหูได้ยินอยู่บ้าง เขากลับเอาสำลีอุดหูเสีย ให้หูบอดไปเสียทีเดียว เพื่อไม่ให้ใจพะวงไปเปนสองฝักสองฝ่าย
ฉันตามจับคำ ชา มาให้ท่านได้อีกคำหนึ่ง คือ กำชับกำชา คำนี้เห็นว่าเปนพวกเดียวกับ กำหนดกฎชา คำ เด็กชา ของท่านนั้น ไปเข้าพวกหมู่ ชา
<นริศ>
/*239ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๒ ธันวาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ฉันตั้งใจจะเขียนมาถามท่านในท้ายหนังสือเมื่อวานนี้ก็ลืมไปเสีย พระแสงอัษฎาวุธของเรามีปืนอยู่ในนั้น ฉันเห็นว่าปืนเปนของใหม่ เกรงจะไม่ถูก นึกว่าตำราทางอินเดียคงจะมี จึงตามค้นหาเพื่อจะเอามาสอบ แต่หาพบไม่เลย ท่านได้พบทางอินเดียเขากล่าวถึงอัษฎาวุธบ้างหรือเปล่า ถ้าพบแล้วบอกให้ฉันทราบด้วย จะขอบใจเปนอันมาก
อนึ่ง เมืองที่ชื่อซ้ำกัน นึกขึ้นได้อีกชื่อหนึ่งคือเมือง กลัง ในสละงอ เมือง กรัง (ตรัง) ในปักษ์ใต้ฝ่ายตะวันตก กับเมืองแกลง ในฝั่งทะเลทางตะวันออก
<นริศ>
/*240กรมศิลปากร
วันที่ ๕ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๑ และวันที่ ๒๒ ธันวาคม รวม ๒ ฉะบับ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
เรื่องพระแสงอัษฎาวุธ ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นหาและทั้งได้สอบถามผู้ที่มีความรู้ทางบาลี ก็ไม่ได้ความ ในที่สุดต้องพึ่งพราหมณ์ศาสตรี ให้ช่วยค้นในตำราหนังสือสํสกฤต ได้ค้นอยู่หลายเวลาก็ไม่ได้ความ เรื่องพระแสงอัษฎาวุธ คงกล่าวแต่อาวุธ ๑๐ อย่าง ข้าพระพุทธเจ้าได้คัดบันทึกของพราหมณ์ศาสตรีถวายมาในซองนี้ด้วยแล้ว ที่ทรงสันนิษฐานว่า มีปืนอยู่ในพระแสงอัษฎาวุธจะเป็นของใหม่ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำริ ในชั้นต้นคิดด้วยเกล้าฯ ว่า ปืน ในที่นี้ จะหมายความถึงปืนยา แต่เมื่อตรวจดูรายชื่อพระแสงอัษฎาวุธ ก็ปรากฏว่ามีพระแสงธนูอยู่แล้ว เพราะฉะนั้น พระแสงปืนจะเป็นชะนิดปืนยาไม่ได้ ต้องหมายความถึงปืนไฟ และได้ทราบเกล้า ฯ ว่า พระแสงปืน ในอัษฎาวุธเป็นพระแสงปืนคาบศิลาชุดข้ามแม่น้ำสะโตง ครามก็ชัดขึ้นว่าเป็นปืนไฟ ในจำพวก ทศาวุธ ของอินเดีย อาวุธลางชะนิดที่เป็นของเทวดา จะนำมาใช้เป็นอาวุธของมนุษย์โดยแท้ไม่ได้ เช่น สังข์ เป็นต้น และเมื่อตรวจดูรายชื่อพระแสงอัษฎาวุธ ก็ดูเป็นอาวุธที่ใช้ได้เกือบครบถ้วนชะนิด ขาดแต่ คทา ซึ่งไม่น่าเอามารวมด้วย ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า หลัก อัษฎาวุธ จะมาจากเทพศาสตราทศาวุธของอินเดีย เพราะมีตรีและจักรรวมอยู่ด้วย แต่จะเลือกฉะเพาะที่ใช้ได้เป็นปกติมีเพียงแปดชะนิดเท่านั้น และคงเป็นของคิดขึ้นในรุ่นหลัง จึงได้มีพระแสงปืนด้วย ข้าพระพุทธเจ้าอ่านพบเรื่องอาวุธปืนที่มีขึ้นในแหลมอินโดจีน ซึ่งฝรั่งเขียนไว้ว่า มีขึ้นเป็นครั้งแรกราวหกร้อยปี/*241เศษเท่านั้น โดยอ้างหลักฐานเรื่องที่กล่าวถึงอาวุธปืนเป็นครั้งแรก อยู่ในตำนานต่าง ๆ เช่น
๑. ในพงศาวดารมอญว่า เมื่อ พ.ศ. ๑๙๓๑ เมืองพะสิมต้านทานทัพพระเจ้าหงสาวดีด้วยใช้เรือต่างประเทศที่มีปืนประจำ เมื่อ พ.ศ. ๑๙๓๑ ตราพญาใช้ลูกระเบิด จะทำลายพระเจ้าฟ้ารั่ว ก็ไม่ได้อ้างถึงเรื่องปืน
๒. พงศาวดารเหนือ มีกล่าวถึงเรื่องปืนเป็นครั้งแรก ก็ในตอนที่พระเจ้าพสุจราชไปขอช่างจากเมืองจีนมาหล่อปืนใหญ่
๓. พงศาวดารมะลายู ว่า เมื่อราว พ.ศ. ๑๘๐๓ ถึง พ.ศ. ๑๘๔๓ กองทัพไทย มีรายาจูลันเป็นแม่ทัพ ยกไปตีรายาสุรัน ก็กล่าวแต่ว่า ใช้หอก ดาบและธนูด้วยกันทั้งสองฝ่าย ไม่กล่าวถึงปืนไฟเลย
๔. ในพระราชพงศาวดาร กล่าวถึงปืนไฟเป็นครั้งแรก เมื่อ พ.ศ. ๑๙๒๘ คราวสมเด็จพระราเมศวรเสด็จไปตีกรุงกัมพูชา
๕. ในกฎมณเฑียรบาล พ.ศ. ๑๙๐๓ กล่าวถึงปืนไฟไว้สองแห่ง คือแห่งหนึ่งว่า และปืนไฟพนักงานอินทราช อีกแห่งหนึ่งว่า ผู้เป็นนายทัพนายกองยกช้างม้ารี้พล พลดั้งดาบเขนเสโลโตมร ปืน ไฟหน้าไม้ธนูหอกทวนเป็นปีกออกไป ณ กลางแปลง
๖. พงศาวดารหลวงพระบาง ว่า เมื่อ พ.ศ. ๑๘๙๗ พระยาฟ้างุ้มไปตีเวียงจันทร์ ใช้ลูกปืนทองยิงเข้าไปในดงไผ่
๗. พงศาวดารเชียงใหม่ ว่า เมื่อ พ.ศ. ๑๘๓๙ พระยายี่บาเจ้าเมืองลำพูนมาตีเมืองคืนจากเจ้าเชียงใหม่ ใช้ลูกปืนทองยิง
๘. พงศาวดารเชียงแสน ว่า เมื่อ พ.ศ. ๑๘๕๑ เมืองเชียงตุงใช้ปืนใหญ่ต้านทานทัพจีน พ.ศ. ๑๙๔๔ เมืองพะเยาหล่อปืนทองเหลืองขนาด ๙๐ นิ้ว
/*242พงศาวดารจีน ว่า จีนรู้จักใช้ปืน เมื่อราว พ.ศ. ๑๐๕๐ แต่ไม่มีหลักฐานยืนยัน จนถึง พ.ศ. ๑๙๕๑ จีนมาตีตังเกี๋ย จึงได้ความรู้เรื่องดินระเบิดจากชาวตังเกี๋ย
สรุปความ หลักฐานต่าง ๆ ที่กล่าวไว้ด้วยเรื่องปืนเป็นครั้งแรกไม่เกิน พ.ศ. ๑๘๐๐ สักรายเดียว จึงสันนิษฐานว่า แหลมอินโดจีนรู้จักใช้ปืนไฟไม่เกิน ๒๐๐ ปีเศษ
เมืองกลัง เมืองกรัง และ เมืองแกลง ที่ประทานมา ทรงเห็นว่าเป็นชื่อซ้ำกัน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่าถูก เพราะคำว่า กลัง และรวมทั้งคำว่า พงัน ฉลาง ฝรั่งว่าเป็นชื่อหมู่ชนชาวเงาะ ซึ่งทางสันนิษฐานว่า เดิมจะมาจากแดนตะวันออกเฉียงใต้ของอาเซีย แล้วยกเข้ามาอยู่ในแหลมอินโดจีน ถูกมนุษย์พวกอื่นซึ่งมาทีหลังขับไล่กระจายกันไปอยู่ในแดนต่าง ๆ จนถึงเกาะชวา และว่าพวกชวายังเรียกพวกเงาะนี้ว่า พวกกลัง พวกที่อยู่ตามชายทะเลฝั่งตะวันตกของแหลมมะลายู มลายูเรียกว่า พวกเซลัง หรือเซลัน ว่าเป็นพวกเดียวกับพวกชาวน้ำ ในปัจจุบันนี้ คำว่า ฉลาง หรือ ถลาง ซึ่งในภาษาอังกฤษเขียนว่า Junk Ceylon ก็ว่ามาจากคำ เซลัง นี้เอง ส่วนคำว่า กลัง ถ้าคำเดิมเป็น ตรัง ก็ว่าตรงกับ ต้นลาน ในภาษาเขมร เมืองขลุง อีกคำหนึ่ง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า จะเป็นคำในพวกเดียวกับ กลัง
เรื่องชื่อเมืองมักเพี้ยน ผิดห่างคำเดิมได้ง่าย เพราะคำเหล่านี้ตามปกติก็ไม่ได้ใช้เป็นคำพูดในภาษา เมื่อต่างชาตินำเอาไปเรียกร้อง เสียงก็เพี้ยนไปตามถนัดออกเสียง และไม่มีความหมายของคำเป็นเครื่องบังคับ ครั้นต่อมา เมื่อแปลไม่ได้ความ ก็มักแก้รูปและเสียง โดยลากเข้าความอีกชั้นหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้ายังจำกระแสพระดำริเรื่องคำ มฤต ที่แก้เป็น มะริด ไม่หาย ต่อมาได้พบฝรั่งอธิบายเป็นทางสันนิษฐานไว้ว่า เมืองมฤต ย่อมาจากคำว่า รักตมฤตติกา แปลว่า ดินแดง เพราะดินที่เมืองมฤตเป็นสีแดงโดยมาก ที่เดาอย่างนี้ ไม่ได้ทั้งหลักคำว่า มฤต ถ้าแก้เป็น มะริด เสียแล้ว /*243ก็หมดหนทางเดา เมื่อเร็วๆ นี้ นายพืช เดชคุปต์ บุตรพระยาโบราณราชธานินทร์มาบอกข้าพระพุทธเจ้าว่า ตำบล รัฐภูมิ ในอำเภอกำแพงเพ็ชร จังหวัดสงขลา ที่ถูกเป็น รัตตภูมิ แปลว่า ดินแดง และอ้างประกาศพระราชพิธีตรุษของเก่าในรัชชกาลที่ ๔ และที่ ๕ ก็เขียน รัตตภูมิ อยู่ ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นอ่านดู ก็สมจริงเช่นนั้น คำว่า รัตตภูมิจะถูกแก้เป็นรัฐภูมิ ในเวลาไม่สู้ช้านี้เอง
คำว่า สยามกุก ข้าพระพุทธเจ้าอ่านพบเรื่องสันนิษฐานคำว่า กุก ในหนังสือฝรั่ง เป็นเรื่องที่เถียงกันมาก คนหนึ่งว่ามาจากพระนามกากวัทท์ ซึ่งเป็นพระราชบิดาพระเจ้ากาฬวรรณดิส ซึ่งในพงศาวดารเหนือว่าเป็นผู้สร้างเมืองละโว้ เหตุผลฟังไม่สนิทและคงจะเป็นด้วยเหตุที่เคยโต้เถียงกันมายังไม่ยุติกันนี้ ศาสตราจารย์เซเดส์ จึงไม่กล้าถวายความเห็น
ข้าพระพุทธเจ้าได้ถามศาสตราจารย์เซเดส์ถึง ชวา ว่า เวลานี้ยุติกันว่าที่ไหนแน่ ศาสตราจารย์เซเดส์ตอบมาว่า เป็นปัญหาที่ยากเข็ญมาก ตอบไม่ได้ว่าอยู่ที่ไหนแน่ ได้บอกหนังสือให้ข้าพระพุทธเจ้าดูเล่มหนึ่ง ซึ่งวินิจฉัยเรื่องชวาไว้อย่างพิสดาร แต่ข้าพระพุทธเจ้าดูไม่ออก เพราะเป็นภาษาวิลันดา เพียงแต่คำในปัจจุบัน ดั่งคำ แพรกบ้านนาย ที่ตรัสประทานมา ข้าพระพุทธเจ้ายังหลงผิดเป็น แพรกบ้านใน มานาน ถ้าถึงคำอย่าง ชวา หรือ สยามกุก ซึ่งเป็นเรื่องโบราณนานไกล เรื่องเดาผิดคงมีมากและยากไม่น้อย
เลา ที่ทรงเทียบกับคำว่า เรา เป็นเรื่องจับใจข้าพระพุทธเจ้าอย่างยิ่ง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า เรา ในชั้นเดิมจะแปลว่าใหญ่ ครั้นเมื่อแยกความหมายก็เลยแยกเสียงให้ผิดกันอีกชั้นหนึ่ง ตลอดจนคำว่า เหล่า ซึ่งมีความหมายใกล้เคียงกันด้วยอีกคำหนึ่ง
คำที่ใช้เรียกบุรุษที่หนึ่ง ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าเคยกราบทูลไปว่า ไทยถิ่นต่าง ๆ ใช้ว่า เก๋า และในตำราอนันตวิภาค มีคำว่า เค้า แปลว่า ข้า คิด/*244ด้วยเกล้า ฯ ว่า เก๋า คำนี้ น่าจะมากลายเสียงเป็น เขา ที่ใช้พูดกันเป็นสามัญ เรียกตัวผู้พูดเอง เป็นคนละคำกับ เขา ซึ่งใช้แทนบุรุษที่สาม
ตามที่ทรงตัดหนังสือพิมพ์เรื่องให้ใช้คำพูดกับสมเด็จพระสังฆราชมียศเสมอชั้นหม่อมเจ้าประทานมานั้น พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ ข้าพระพุทธเจ้าได้ตรวจดูประกาศตั้งสมเด็จพระสังฆราชของเก่า รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่าผิดกัน และเมื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สถาปนาสมเด็จพระสังฆราช ก็มีพระนามโดยฉะเพาะจารึกในพระสุพรรณบัตร ปัญหาเรื่องสมเด็จพระสังฆราชทรงเซ็นพระนามที่ขัดข้องก็หมดไป
ข้าพระพุทธเจ้าพบคำว่า เสา ในภาษาไทยอาหม แปลไว้ว่า เสา เครื่องยัน ค้ำ จุน และถ่อเรือ สองคำหลังน่าจะตรงกับคำว่า เส้า ที่ในกลอนใช้ว่า ก้อนเส้าหรือจะเท่าพระเมรุไกร ทำให้เข้าใจผิดได้ว่า เส้า แปลว่า หิน อันเป็นความหมายย้ายที่ ส่วนที่แปลว่า ถ่อเรือ จะตรงกับคำที่ใช้ว่า กระทุ้งเส้า ถ้าเป็นเช่นนั้น เดิมจะมีถ่อด้วยในตัว ครั้นภายหลังมาใช้ในที่ซึ่งไม่ต้องค้ำถ่อ แต่ไม้เส้าคงเหลือติดมาอยู่ ในปทานุกรมแปลคำ เส้า ไว้ว่า ไม้เท้า ไม้ยาวสำหรับค้ำ พะเนียดนก ไม้หลักที่ปักอย่างกันเส้า คิดด้วยเกล้าฯ ว่า เส้า กับ เสา เป็นคำเดียวกัน หากแต่แปลงเสียงให้เพี้ยนเพื่อใช้หมายความให้ต่างออกไปเท่านั้น
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*245กองวัฒนธรรม
วันที่ ๒ มกราคม ๒๔๘๑
คำว่าอัษฎาวุธนั้น จะเป็นคำไทยผูกขั้นใช้เอง หรือได้เก็บมาจากภาษามคธ ฝ่ายภาษาสันสกฤตไม่มีใช้ มีแต่คำว่า ทศายุธ คืออาวุธ ๑๐ อย่าง ปรากฏในเหล่าคัมภีร์ อาคม อันเป็นตำราฝ่ายลัทธิที่ยกย่องพระอิศวรว่าเป็นใหญ่กว่าพระเป็นเจ้าองค์อื่น แต่นั่นเป็นเรื่องพระแสงอาวุธของเทวดา ไม่ใช่ของพระเจ้าแผ่นดิน
ผมเคยได้อ่านหนังสือภาษาอังกฤษเล่ม ๑ ของ ดร. โอปเปอร์ต ผู้เคยเป็นอาจารย์ภาษาสังสกฤตที่ Presidency College เมืองมัทราส ดร. โอปเปอร์ต อ้างคัมภีร์เวทไว้หลายตอนเป็นหลักฐานว่า ชาวอาริยะสมัยเวทรู้จักปืน แต่ผมอ่านหนังสือเล่มนั้นมาหลายปีแล้ว จึงจำได้แต่เพียงนี้ แต่เท่านก็พอให้เห็นว่า จะว่าปืนเป็นของใหม่ทีเดียว อาจมีเสียงคัดค้านได้
ครั้นจะรับว่าปืนเป็นของเก่า ก็น่าจะแปลกใจว่า ทำไมไม่นับเข้าในหมู่อาวุธสิบ (ทศายุธ) และในพวกอาวุธที่มักให้เทวรูปต่างๆ ถือไว้ ที่กล่าวถึงพระแสงอาวุธของเทวดาในที่นี้ ก็เพราะสังเกตได้อยู่ง่ายๆ ว่ามักประดิษฐ์เทวรูปไว้ให้ดูเหมือนพระเจ้าแผ่นดิน หรือจะพูดกลับว่า พระเจ้าแผ่นดินในโบราณมักเอาเยี่ยงอย่างเทวรูป ก็ได้เหมือนกัน
ทศายุธ คืออะไรนั้น ตำรา อุตุตรกามิกาคม ตอนที่ ๖๘ และตำราปูรุวการณาคม ตอนที่ ๑๔ กล่าวเป็นเสียงเดียวกันว่า
วชฺรํ ศกฺตึ จะ ทณฺฑํ จ ขฑฺคํ ปาศํ ตถางฺกุศมฺ
คทา ตฺริศูลํ ปทฺมํ จ จกฺรํ เจติ ทศายุธมฺ
แปลว่า ทศายุธคือ วชิราวุธ หอกซัด ไม้ตะพด ดาพ บ่วง ขอช้าง ไม้ตะบอง ตรีศูล ดอกบัว แลจักร
/*246ตำรา วิษฺณุธรฺโมตฺตรปุราณ กล่าวว่า พระแสงอาวุธของพระนารายณ์ คือ ๑. ศกฺติ (หอกซัด) ๒. ทณฺฑ (ไม้ตะพด) ๓. ขรรค ๔. บาศ ๕. ธง ๖. คฑา (ไม้ตะบอง) ๗. ตรีศูล ๘. ศังข์ ๙. เหติะ (ขวานชะนิด ๑) ๑๐. ภินทิะ (ดิ่ง) ๑๑. ลูกศร และ ๑๒. ธนู
ในหนังสือ Elements of Hindu Iconography ของโคปินาถราว ภาค ๑ ตอน ๑ ข้อความต่อจากหน้า ๕๙ เรียกว่า An Explanatory Description of the Technical Terms Employed in the Work นั้นกล่าวว่า อาวุธที่สำคัญๆที่พบในมือเทวรูปคือ ๑. ศังข์ ๒. เขฏก (เขน) ๓. ขฏฺวางฺก (กะดูกศอกหรือแข้ง) ๔. องฺกุศ (ขอช้าง) ๕. จักร ๖. ฏงฺก (เหล็กสะกัดหิน) ๗. บาศ ๘. ไม้ตะบอง ๙. พาณ (ลูกศร) ๑๐. ไฟ ๑๑. วชิราวุธ ๑๒. ขรรค ๑๓. ปรศุ (ขวาน) ๑๔. ศูล (หอก) ๑๕. ศกฺติ (หอกซัด) ๑๖. มุสล (ไม้ซ้อมข้าว) และ ๑๗. ไถ หนังสือเล่มนี้มีคำอธิบายลักษณและรูปของอาวุธเหล่านี้ด้วย จึงเห็นได้ว่าไม่กล่าวถึงปืนเลย
ได้สอบดูตำราอีกเล่ม ๑ คือ ราชาภิเษกปฺรโยค ของยาญิกเทวภัทร ซึ่งว่าด้วยพิธีการราชาภิเษก ตอนท้ายตำรากล่าวถึงการฉลองช้างต้นม้าต้นพระแสงอาวุธ ฯลฯ ที่พอจะนับเข้าในจำพวกพระแสงมีเพียง ๖ สิ่ง คือ ๑. พระขรรค ๒. กฺษุริกา (พระแสงดาพสั้น) ๓. เกทาร (แปลไม่ออก) ๔. พระแสงธนู ๕. กุนฺต (พระแสงหอก) และ ๖. กนกฑณฺฑ (ธารพระกรทอง) ไม่มีปืน
ที่ไม่กล่าวถึงปืนในบัญชีอาวุธเหล่านี้ คงเป็นด้วยเหตุอย่างเดียวกันกับที่ไม่กล่าวถึงอาวุธอีกพวก ๑ คือ ทิพยาสตร์ เช่น พรหมสตร์ เป็นต้น คือ หากว่าเป็นแต่ของสมมติขึ้นมากล่าวในทางวรรณคดี ก็ไม่น่าจะนับเข้าไว้ในบัญชีของจริงๆ จังๆ เป็นธรรมดาอยู่เอง หากว่าไม่ใช่ของสมมติ แต่เป็นของที่ได้มีใช้อยู่จริง ๆ เช่นอย่าง ดร. โอปเปอร์ต อ้างหลักฐานอธิบายไว้ในเรื่องปืนแล้ว ก็เป็นอาวุธวิเศษ ซึ่งว่าตามข้อความในหนังสือเรื่องโบราณ (อิติหาส=ปุราณ) พวกฤาษี (นักวิทยาศาสตร์ครั้งโน้น) /*247ผู้คิดประดิษฐ์ สงวนไว้ไม่ให้แพร่หลายออกไปนอกวงบุคคลจำนวนน้อย ผู้ที่เห็นว่าสมควรได้รับอาวุธเหล่านั้น ไม่ใช่อาวุธสำหรับคนทั่วๆ ไป น่าเสียดายที่นักวิทยาศาสตร์สมัยนี้ ไม่รู้จักสงวนวิชาไว้เหมือนอย่างพวกฤาษี ปล่อยให้ความรู้ที่ตนค้นคว้ามาได้ เป็นตำราคู่มือของบุคคลผู้สร้างอาวุธยุทธภัณฑ์ชนิดร้ายแรงในปัจจุบัน ซึ่งทำให้โลกหวาดหวั่นต่อภัยสงครามอยู่ทุกวันนี้
ขอแสดงความนับถือ
ป.ส. ศาสตรี
/*248ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๖ มกราคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๕ มกราคม ได้รับแล้ว
ขอบใจท่านเปนล้นพ้น อุตส่าห์ลงแรงเปนหนักเปนหนา ช่วยค้นหาหลักพระแสงอัษฎาวุธให้ ถึงแม้จะหาหลักที่ตรงไม่ได้ ก็ได้สิ่งซึ่งแวดล้อม เปนอันพอใจอย่างยิ่งแล้ว ฉันคิดว่าพระแสงอัษฎาวุธนั้น จะมาแต่ทศายุธตามบันทึกของพราหมณ์ศาสตรีนั้นเอง หากเทียบกันก็ตรงกันถึง ๕ อย่างแล้ว คือ หอก ดาพ ขอ กับ จักร ตรี แม้นักปราชญ์ราชบัญฑิตซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกตรัสถาม เพื่อจะทรงจัดทำขึ้นสำหรับการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกนั้น ก็มิได้กราบบังคมทูลยืนยันเปนแน่นอน ว่าแต่เข้าใจว่าสิ่งนั้น ๆ เท่านั้น เปนแน่ว่าจะต้องมีพลาดอยู่บ้าง ฉันพิจารณาพระแสงอัษฎาวุธ เห็นมีซ้ำกันอยู่ถึง ๒ คู่
๑. ดาพชะเลย กับ ดาพเขน จัดว่าเปนดาพใหญ่กับดาพเล็กเท่านั้น ดาพชะเลยเปนดาพขนาดใหญ่ ทำไมจึ่งเรียกว่าดาพชะเลยก็ไม่ทราบ คำ ชะเลย จะควรแปลว่ากระไร ก็เคยคิดแล้ว แต่ไม่ได้ความพอใจ ด้วยความหมายเปนไปได้หลายอย่าง
๒. ธนูศร คือปืนยากับปืนไฟ ปืนยาเปนของเก่า ปืนไฟเปนของใหม่ ที่จริงคำว่าปืนนั้น เปนชื่อของธนูศร มีคนพูดว่า ที่ชื่อ ปืน ก็เปนชื่อตามเสียงที่ลั่นธนูไปดัง ปึ๋น ฉันก็ชอบใจ แล้วปืนไฟแย่งเอาชื่อไปใช้ที่หลัง ทราบว่าไทยหลายพวกเขาเรียกว่า ก้อง คือ กล้อง ไม่ได้เรียกว่า ปืน ท่านอุตส่าห์พยายามค้นหนังสือเปนหลายฉะบับหาปืนไฟ ได้ความปรากฏว่ารู้จักปืนไฟกันในแถวบ้านเรา คะเนราว ๒๐๐ปีนั้นดีนัก ไม่เคยรู้ระยะเวลาแน่มาก่อนเลย
/*249ดูเหมือนท่านจะยังงงอยู่ด้วยชะนิดปืนประทับบ่าประจุปากอย่างเก่า ด้วยเห็นเขียนว่า ปืนคาบศิลาชุด กำกวมอยู่ อันปืนประทับบ่าประจุปากนั้น จัดตามลำดับได้เปน ๓ ชั้น ดั่งนี้
๑. ปืนคาบชุด นี่เก่าก่อนรู้จักตีเหล็กไฟ ใช้ชุดจุดไฟคาบเข้าที่ปลายนก นกนั้นไม่มีสปริง ค่อยเหนี่ยวโน้มลงไปให้ชุดจุดติดดินหูไฟแล่นเข้าลำกล้องทำให้ปืนลั่นออกไป
๒. ปืนคาบศิลา นี่รู้จักตีเหล็กไฟแล้ว ใช้ศิลาคาบเข้าที่ปลายนก และมีแผ่นเหล็กติดตั้งไว้ที่รังดินหู นกมีสปริง เมื่อเหนี่ยวไกนกอันคาบศิลาไว้ก็สับลงบนแผ่นเหล็กด้วยแรงสปริง เกิดประกายไฟติดดินหูแล่นเข้าลำกล้องทำให้ปืนลั่นออกไป
๓. ปืนแก๊บ หรือปืนชะนวนทองแดง หรือปืนอินฟินก็เรียก เปลี่ยนวิธีทำไม่มีรังดินหู แต่มีหลอดแทน ใช้แก๊บ คือหมวกทองแดง หยอดดินปะทัดลมครอบบนปลายหลอด เมื่อเหนี่ยวไกนกก็สับลงไป แก๊บก็แตกเปนไฟ แล่นเข้าไปในลำกล้อง ทำให้ปืนลั่นออกไป
ชะนิดคาบชุดนั้น เปนแน่ว่าเกิดมาแต่แรก เวลาที่เรารู้จักปืนไฟ พระแสงปืนที่เรียกว่าข้ามน้ำสโตงนั้น ก็เปนปืนชะนิดคาบชุดนี้ ชะนิดคาบศิลานั้นยังไม่ทราบว่าเกิดมีมาเมื่อไร แต่ชะนิดแก๊บนั้นเข้าใจว่ามีมาในรัชกาลที่ ๔ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์นี้เอง ต่อจากนั้นก็เปนปืนปัสตันประจุท้าย ซึ่งท่านคงทราบได้ดีแล้ว ไม่ต้องพรรณนา
ในที่สุดแห่งเรื่องพระแสงอัษฎาวุธนี้ จะขอแก้แทนนักวิทยาศาสตร์สมัยนี้ ตามที่พราหมณ์ศาสตรีกล่าวติเตียนไว้ในท้ายบันทึก ว่านักวิทยาศาสตร์สมัยนี้ ไม่รู้จักสงวนวิชาไว้เหมือนอย่างพวกฤษี นี้ไม่ใช่คำติเตียนที่ถูกต้องเลย เขาตั้งใจจะสงวนเหมือนกัน แต่ผิดกว่าแต่ก่อนที่สิ่งสำคัญเหล่านั้นต้องการมีจำนวนมาก จำต้องใช้คนมากช่วยกันทำ ความลับก็ไม่ได้อยู่แก่คนคนเดียว ซ้ำเจ้าพวกจารบุรุษก็เต็มไปทุกหัวตระแกรง สงวนไม่อยู่
/*250เมืองขลุงของท่าน ฉันรับรองว่าเปนคำเดียวกับ กลัง แกลง ท่านออกชื่อเมืองขลุง พาให้นึกได้ว่า เคยเห็นหนังสือออกชื่อนครเขลาง อยู่ที่ไหนก็ไม่ทราบ อักษรใกล้กับขลุง ทั้งใกล้กับเซลังด้วย ฉันนึกได้ชื่อมาบอกท่านใหม่อีกคำหนึ่ง คือ แม่กลอง แม่ แสดงว่า ลำน้ำ-ลำน้ำกลอง-คำว่า กลอง น่าจะเปนคำเดียวกับ แกลง นั้นเอง เมืองตรัง เปนชื่อที่เขียนหนังสือ เกรงว่าจะไปเทียบเอาภาษาอื่นเข้า ภาษาไทยเราออกเสียงอักษร ตร ไม่ได้ เช่น ตรี ก็พูดว่ากรี เมืองตรังก็เรียกว่าเมืองกรัง ใกล้ไปทางเมืองกลังมาก
คำ เสียมกุก ที่ว่ามาแต่ชื่อพระเจ้ากากวัทท์ นั้นรับไม่อยู่
คำว่า เก๋า เปน เขา เปน เค้า นั้นเคยเปน มีคำใช้ที่ตรงกัน แต่แล้วก็เลื่อนไป ด้วยความหมายเลื่อนไปหรืออย่างไรนั่นแหละ
ท่านรู้ว่าสมเด็จพระสังฆราชเคยทรงสถาปนาด้วยมีพระสุพรรณบัตรนั้นก็ดีแล้ว ฉันอยากจะบอกต่อว่าคำ สมเด็จพระสังฆราช นั้น เปนคำตลาด ในสร้อยพระนามสมเด็จพระสังฆราชสา ใช้ว่า สังฆปรินายก
ขอบใจท่านเปนอันมาก ที่บอกให้รู้ว่า เสา กับ เส้า เปนคำเดียวกัน และ เสา หรือ เส้า นั้นเปนถ่อเรือก็ได้ ฉันเคยคิดไม่เห็น ว่าเส้าที่กระทุ้งในเรือดั้งนั้นเปนอะไร ถ้าเปนทวนก็กระดานทลุ ถ่อนั้นไม่จำเปนสำหรับแต่จะถ่อเรือในที่น้ำตื้นอย่างเดียว จะใช้ค้ำตาหลิ่งเมื่อเรือจะออก จะจอดก็ได้ จะใช้เปนหลักปักผูกเรือจอดก็ได้ ถ้าใช้เปนหลักปักผูกเรือจอดก็ใกล้เข้าไปข้างเสาเปนอันมาก แล้วก็เอาถ่อนั้นเอามากระทุ้งให้จังหวะพายเรือแก่พวกฝีพาย เปนอันลงรอยกันได้หมด เสา กับ เส้า ที่มีไม้โทกับไม่มีนั้นไม่สำคัญอะไร เปนการเขียนหนังสือตามเสียงที่พูดเพี้ยนไปเท่านั้น
คำว่า ทรงเสวย หนังสือของท่านเปนเช่นนั้นจริง ๆ ไม่ใช่ฉันดูผิด
<นริศ>
/*251กรมศิลปากร
วันที่ ๒๓ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
พระวิจารณ์เรื่องพระแสงอัษฎาวุธ และพระอธิบายเรื่องปืนที่ทรงพระ เมตตาตรัสประทานข้าพระพุทธเจ้าในลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๖ เดือนนี้ เป็นความรู้หลายอย่างที่ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งได้ทราบเกล้า ฯ ทั้งนี้พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
๑. ดาบชะเลย ข้าพระพุทธเจ้าได้เห็นตัวอย่างในหอพิพิธภัณฑ์ มีรูปคล้ายง้าว ด้ามสั้น รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ว่า เป็นดาบใหญ่ผิดแปลกกว่าดาบธรรมดาสามัญ ข้าพระพุทธเจ้าคิดเห็นว่า คำชะเลยนอกจากมีความหมายว่า พวกข้าศึกซึ่งจับเอามา คงจะหมายความว่า แปลกพวกหรือผิดแบบแผนที่ถือกันว่าถูกต้อง อย่างคำว่า ชะเลยศักดิ์ได้ด้วย พวกชะเลยที่จับมา ก็คงหมายความว่า พวกอื่นแปลกพวกของตน ตำราชะเลยศักดิ์ ก็คือตำราอื่นแปลกจากพวกตำราที่กำหนดไว้ เมื่อเปรียบเทียบกันดังนี้ ดาบชะเลย ก็น่าจะหมายความว่า ดาบแปลกพวก หรือผิดแปลกจากพวกดาบที่เคยใช้กันอยู่ คือเป็นดาบของชาวต่างประเทศ ทั้งนี้จะผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
๒. ที่ตรัสว่า มีผู้ออกความเห็นคำว่า บน จะเรียกตามเสียงที่ลั่นธนูไปดัง ปึ๋น ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่าน่าจะถูก ในภาษามะลายูเรียกลูกธนูว่า อนักปัน อนัก ว่า ลูก ปัน ก็คงหมายถึงธนู ในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ ก็เรียกธนูว่า ปืน แต่ไทยนุงเรียกว่า ปันหน้า คำว่า หน้า คือหน้าไม้ในภาษาไทยสยาม แสดงให้เห็นว่า ปืน กับ ปัน เป็นคำเดียวกัน มีแนวเทียบ ครื้นครั่น เป็นตัวอย่าง เมื่อคำว่า ปืน หรือ ปัน ในภาษาไทย/*252ไปพ้องกับ ปัน ในภาษามะลายู ก็เป็นหลักฐานสนับสนุนคำว่า ปืน ว่าคงตั้งตามเสียง เพราะภาษาไทยกับภาษามะลายูเป็นคนละตระกูลภาษา และไม่ปรากฏมีลาดเลาว่า ปัน ในภาษาไทยนุงกับ ปัน ในภาษามะลายูจะเป็นคำที่ยืมเอาไปจากกัน แสดงว่า ปืน เป็นคำตั้งจากเสียงได้แน่นแฟ้นขึ้น อย่างเดียวกับคำว่า พ่อแม่ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้เพียรเก็บและจดเอาไว้ได้มากภาษาด้วยกัน ก็ปรากฏว่า ภาษาที่อยู่คนละทวีปเสียงก็ยังพ้องกันได้ บางภาษาก็กลับกัน เรียกพ่อว่าแม่ เรียกแม่ว่าพ่อ แสดงให้เห็นว่า เป็นคำต่างพวกต่างมี ไม่ได้ยืมกัน และคงตั้งจากเสียงที่เด็กเล็ก ๆ สอนพูดในทีแรก ซึ่งใช้ออกเสียงที่ริมฝีปากก่อน ถัดไปก็เป็นเสียงเกิดที่ฟัน คำว่า พ่อแม่ จึงมีเสียงอยู่ในอักษรเกิดที่ริมฝีปาก และที่ฟันทั้งนั้น
ทางภาคอิศาน นอกจาก ปืน ยังมีคำว่า ผา อีกคำหนึ่ง ในภาษาไทยถิ่นอื่น ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่พบ มีแต่คำว่า ป๋า ในภาษาจีนชาวกวางตุ้ง แปลว่าคันธนู มีเสียงและความหมายใกล้กับ ผา มาก ในภาษาไทยสยาม ผา คงเหลืออยู่เพียงเป็นคำซ้อนของปืนเท่านั้น
หน้าไม้ ในภาษาไทยถิ่นอื่นแทบทุกถิ่น เรียกว่า หน้า คำเดียวไม่มีคำว่า ไม้ ภาษาปักษ์ใต้เรียกกระสุน ทำด้วยไม่ไผ่ คล้ายหน้าไม้ ว่า นู คงจะเป็นคำเดียวกับ หน้า ในภาษาไทยถิ่นอื่น จีนเรียกหน้าไม้ว่า โหน่ (กวางตุ้ง) และ โน้ (แต้จิ๋ว) ภาษาญวนเรียกได้ทั้ง โน่ และ หน้า
คำที่ใช้เรียกธนู ในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ ยังมีคำอื่นเรียกได้อีก เช่น ภาษาไทยคำที่เรียกคันธนูว่า ก่ง เรียกลูกธนูว่า ลิ่ม ในภาษาจีน กุ่ง (กวางตุ้ง) หรือ เกง (แต้จิ๋ว) แปลว่า คันธนู ลูกธนูว่า กุ่งจิ๋น (กวางตุ้ง) หรือ เกงจี่ (แต้จิ๋ว) คำว่า กุ่งจิ๋น เทียบกับคำว่า ก่งศิลป ก็ใกล้กันมาก ไทยพายัพและอิศานเรียกคันธนูคันกระสุนว่า ก๋ง ไทยใหญ่เรียกหน้าไม้ว่า ก้อง คำว่า ก้อง ที่แปลว่าคันธนู ถ้าเทียบกับคำว่า โก่ง หลังกุ้ง หลัง/*253โกง โค้ง คุง ฮุ้ง รุ้ง ก็แปลกที่เสียงและความหมายคล้ายคลึงกันทุกคำ เห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า ตั้งคำจากที่มาคำเดียวกัน
คำว่า ปืนไฟ ในภาษาไทยต่าง ๆ มักเรียกกันต่าง ๆ เช่น ไทยอาหมเรียกว่า ก้อง คงจะเป็นคำเดียวกับ กล้อง เรียกปืนเล็กว่า ก้องน้อย ปืนใหญ่ว่า ก้องหลวง ไทยใหญ่เรียก ก้อง อย่างเดียวกัน เรียกหอกปลายปืนว่า ก้องสบหอก คือก้องที่ปากมีหอก ส่วนปืนใหญ่เรียกว่า อาม็อก ตรงกับคำทางพายัพและของพะม่า ลางทีจะได้มาจากคำของพะม่า
ไทยทางตะวันออก คือ ไทยนุง ไทยโท้ และไทยขาว เรียกปืนไฟว่า ซุ่ง ไทยย้อยว่า จ้อง ญวนเรียกว่า ซุ้ง คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า กระสุน ในภาษาไทยจะมาจาก ลูกซุ้ง ตัว ก ในคำว่า ลูก จะหลงมาอยู่กับ ซุ้ง กลายเป็น กะซุ้ง และ กะสุน ปืนไฟเป็นของใหม่ คำที่ใช้เรียกจะต้องคิดหาคำขึ้นใหม่ คำจึงพ้องกันเป็นพวก ๆ
ในภาษาไทยสยาม ยังมี สินาด อีกคำหนึ่ง คำนี้มีอยู่ในภาษามอญและภาษาข่าแทบทุกพวก เป็นแต่เพี้ยนเสียงเป็น ลิลาด ชินาด และอื่น ๆ ในบางถิ่นคำนี้จะเป็นของในภาษาตระกูลมอญ-เขมร เพราะไทยถิ่นอื่นไม่ปรากฏว่ามีใช้คำว่า สินาด เลย
ปืนบาเรียม ในเขมร ก็มีคำว่า เมริม ในมะลายูมี มาเรียม แปลว่าปืนใหญ่ ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านพบว่า คำนี้มาจากภาษาโปรตุเกต แต่ค้นหาหลักฐานอีกไม่พบ คิดด้วยเกล้า ฯ ว่า ปืนบาเรียม คงจะเป็นปืนใหญ่ของเก่าที่มักจมฝังดินอยู่ จะถูกผิดสถานไร ขอประทานทราบเกล้า ฯ ส่วนคำว่า ปืนจ่ารง มณฑก นกสับ เป็นปืนอะไร ขอพระเมตตาทราบเกล้า ฯ ด้วย
๓. ที่ประทานคำว่า นครเขลาง และ แม่กลอง มานั้น ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่าเป็นคำใน พวก กลัง ตรัง ดังตรัสประทานมา แสดงให้เห็นว่าคำๆเดียวกัน เมื่อกระจายออกไป เสียงก็เพี้ยนไปตาม/*254ท้องถิ่น และคำนั้นเมื่อเรียกเพี้ยนออกไป ใกล้กับเสียงคำอื่นที่มีความหมายแปลได้ ก็ถูกแก้เสียงลากเข้าความไปตามคำนั้น คำที่แท้จริงของเดิมก็อาจหายไป หมดเค้าที่จะค้นคว้าหาคำเดิมได้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*255ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓๐ มกราคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๓ มกราคม ได้รับแล้ว
ดาบชะเลย ไม่ใช่ดาบไทย เปนของต่างประเทศนั้นแน่ ชื่อของมันแสดงว่าตีมาได้ แต่จะตีได้มาแต่ไหนครั้งไรนั้นไม่ทราบ
คำว่า ชะเลย ตามที่ฉันเคยคิดมาก่อน พบว่าความเปนไปได้สองทาง คือ คนหรือของซึ่งได้มาแต่การทำศึกก็เรียกว่า ชะเลย คนและของอันไม่เกี่ยวแก่หลวงก็เรียกว่า ชะเลย มีอย่างคือ ชะเลยศักดิ์ ในสองอย่างนั้นผิดกันมาก จะว่าแต่ด้วยคน ชะเลยศึก นั่นเหมือนกับนักโทษ ชะเลยศักดิ์ นั้นเปนสามัญเท่านั้นเอง ได้ลองคิดหาคำแปลก็หาไม่พบที่เหมาะจึงได้ระงับไว้ ด้วยไม่มีธุระที่จะต้องใช้คำแปล เปนแต่คิดเล่น ท่านแปลว่า อื่น ก็กินความไปได้ทั้งสองทาง แต่ฉันรู้สึกว่าไม่สนิท ถ้าเปรียบด้วยกับข้าวก็ต้องว่าไม่อร่อย
ข้อที่ท่านบอกภาษาต่าง ๆ เรียก ธนูศร นั้น มีประโยชน์ ให้ความรู้แก่ฉันขึ้นเปนอันมาก จับใจในคำ ผา เคยได้ยินพูดว่า ปืนผามาแต่ไหนแต่ไรแล้ว แต่ไม่เคยนึกเลยว่าจะมีความหมายอยู่ในนั้น
คำ สินาด ทราบมานานแล้วว่าปืนไฟ แต่ไม่ทราบว่าเปนภาษาอะไรมาแต่ไหน ท่านบอกให้ทราบที่มา ขอบใจท่านเปนอันมาก ส เปน ฉ ช และ ล เปน ด น นั้นไม่ประหลาดอะไร ย่อมสับเปลี่ยนกันอยู่เสมอ
ชื่อปืนบาเรียม ได้เคยเห็นหนังสือหรือทั้งคนพูดด้วย เปนว่า ปืนบ้าเหรี่ยม ไม่อัศจรรย์อะไรที่มีเอกโทประกอบขึ้น แต่ฉันก็ไม่ทราบว่าเปนปืนชะนิดไร จนกระทั่งทราบจากท่านบอกว่า มลายูเรียกปืนใหญ่ว่า/*256มาเรียม เปนใกล้มากที่สุด ถ้าดังนั้น ปืนบ้าเหรี่ยม ก็หมายความว่าปืนใหญ่เท่านั้นเอง ไม่จำกัดชะนิด ปืนจารงค์ มณฑก นกสับ ฉันก็เห็นแต่หนังสือ ไม่ทราบว่าชื่อไหนเปนปืนชะนิดไรเหมือนกัน สังเกตโดยชื่อ แลเห็นแต่ปืนนกสับว่าควรจะเปนปืนคาบศิลานั่นเอง
จะหวลกล่าวพาดพิงไปถึงพระแสงอัษฎาวุธอีก ด้วยมีชื่อพระแสงอัษฎาพานร อันเปนชื่อมีจำนวน ๘ คล้ายกัน มีพระแสงดาพชื่ออย่างนั้น ฝักจำหลักเปนรูปพระยาวานรทหารพระราม ๘ ตนลงยา เขาว่าสร้างในรัชกาลที่ ๓ ดูเปนขอไปที เหตุด้วยพระยาวานรมี ๑๑ ตน ทำไมจึงเอาแต่ ๘ ตน ก็คงเปนเพราะจะให้ได้กับชื่ออัษฎาพานรเท่านั้นเอง ชื่อนั้นคงมีมาก่อน สร้างพระแสงดาพขึ้นประจบเอาทีหลัง ชื่อเดิมนั้นจะหมายถึงอะไร หรือเดิมจะเปนคำอื่น แต่เรียกเฉไฉกันมาก็เปนได้ มีเงาอยู่อย่างหนึ่งที่ตราพวกพระยาพิชัยสงครามเปนรูปพระยาวานร แต่ก็หาควรจะเปนพระแสงไม่ ทั้งตราตำแหน่งที่ปรากฏในกฎหมาย ก็ไม่มีถึง ๘ และซ้ำตัวกันก็มี เปนแต่เปลี่ยนท่า
<นริศ>
/*257ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๗ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
จะแจ้งรายงานเรื่องคำ ยกทองล่องจวนเจตคลี ให้ท่านทราบ ว่าฉันได้ทูลหารือสมเด็จกรมพระยาดำรงฯ ออกไปถึงคำนั้น โปรดประทานพระดำรัสอธิบายมาว่า สมปักล่องจวน ซึ่งฉันไม่ทราบว่าเปนผ้าสมปักชะนิดไรนั้น ทรงทราบอยู่ว่าเปนผ้าท้องพื้นมีเชิงลาย (คำ ท้องพื้น หมายความว่ากลางเปนสีเดียวไม่มีลาย ดุจผ้าพื้นฉะนั้น) ผ้าสมปักชะนิดนั้นฉันก็เคยเห็น แต่ปรับกันเข้าไม่ได้ว่ามันชื่อสมปักล่องจวน ทรงสันนิษฐานตามแนวนั้นว่า ยกทองล่องจวน จะเปนผ้าที่ทอทองยกเปนลายแต่เชิง ส่วนท้องพื้นเปนไหมเกลี้ยงสีเดียวอย่างที่ทุกวันนี้เรียกกันว่าผ้าม่วงเชิงนั้น ถ้าตามที่ทรงสันนิษฐานอย่างนี้เปนถูกแล้ว ผ้าล่องจวนทั้งหลายก็ตกเปนผ้าท้องพื้นเชิงลายสิ้นด้วยกัน ส่วนคำ เจตคลี นั้น ทรงสันนิษฐานว่าจะเปนชื่อตำบลที่ทำผ้าอันนั้น เช่นเดียวกับฉลองพระองค์ ครุยปัตตะหล่า นั่นก็คือเย็บขึ้นด้วยผ้าที่ทำมาแต่เมืองปัตตะหล่าในอินเดีย ซึ่งฝรั่งเขียนชื่อเปนหนังสือฝรั่งว่า Pataila
ตามที่ทรงสันนิษฐานเช่นนี้ จะถูกหรือผิดก็ตามที ฉันก็บอกมาให้ท่านทราบไว้ เพื่อตราไว้พิจารณาสอบสวนต่อไป
<นริศ>
/*258กรมศิลปากร
วันที่ ๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓๐ มกราคม และวันที่ ๒๗ กุมภาพันธ์ รวม ๒ ฉะบับ พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้ ข้าพระพุทธเจ้าคิดธุระเป็นกังวลด้วยเรื่องจัดตีพิมพ์หนังสืออยู่ จึงได้กราบทูลตอบลายพระหัตถ์ฉะบับแรกมาล่าช้า ทั้งนี้พระอาญาไม่พ้นเกล้าฯ
เรื่องพระแสงอัษฎาพานร ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งทราบเกล้าฯ ต่อเมื่อตรัสประทานถามมาในคราวนี้เท่านั้น จะมีพระแสงชนิดไรบ้าง ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่เคยพบ ได้สอบถามพราหมณ์ ป.ส. ศาสตรี ก็ว่าทางอินเดียไม่ปรากฏว่ามีพระแสงอาวุธที่มีเรื่องเกี่ยวกับพวกพญาวานรเลย
ปืนบาเรียม นายคัมโปส กงสุลเยเนอราลโปรตุเกต บอกแก่ข้าพระพุทธเจ้าว่าเป็นปืนใหญ่ขนาดเล็ก เหตุที่จะเรียกว่า บาเรียม ว่ามาจากเรื่องชาวโปรตุเกตรบกับพวกอาหรับ ทหารโปรตุเกตออกนามแม่พระว่า อเวมาเรีย ในขณะที่ยิงปืนใหญ่ เป็นทำนองขอให้ทรงช่วยเหลือ พวกอาหรับได้ยินคำว่า มาเรีย สำคัญผิดว่าเป็นชื่อปืน จึงนำคำ มาเรีย ไปใช้เรียกปืนใหญ่ชนิดนั้น และคำว่า มาเรีย ในภาษายิวและอาหรับ เรียกว่า มีเรียม หรือ มาเรียม และคงจะเป็นเพราะชาวอาหรับนำปืนใหญ่ชนิดนั้นเข้ามาทางตะวันออก คำว่า มาเรียม จึงติดมาด้วย และกลายเป็นชื่อเรียกปืนใหญ่ไป ตามที่กงสุลโปรตุเกตอธิบายให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังนี้ จะเท็จจริงประการไรไม่ทราบเกล้าฯ แต่ก็น่าฟัง คิดด้วยเกล้าฯ ว่าคำ มาเรียม นี้เอง ที่คงมาเป็นชื่อของผู้หญิงแขกว่า แม่เหรี่ยม
เรื่องผ้ายกทองล่องจวนเจตคลี ที่มีพระเมตตาประทานมา ข้าพระพุทธเจ้ารับใส่เกล้าฯ เป็นความรู้เพิ่มขึ้นอีกชั้นหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าจะ/*259ได้สืบสาวหาคำแปลในคำว่า จวน ต่อไป เชื่อด้วยเกล้าฯ ว่า จะเป็นคำมาทางอินเดียหรือมลายู ส่วน เจตคลี มีชื่อที่ใกล้กันก็ ตาคลี เป็นชื่อสถานีรถไฟอยู่ในจังหวัดนครสวรรค์ แต่ก็ไม่ปรากฏว่ามีเรื่องราวเกี่ยวข้องกับการทอผ้า ลางที เจตคลี จะเป็นชื่อเมืองในต่างประเทศ ก็ไม่ทราบเกล้าฯ คำ ปัตตะหล่า ข้าพระพุทธเจ้าหลงค้นหาในภาษามลายู และภาษาฮินดูสตานีอยู่นาน เพิ่งจะมาทราบเกล้าฯ ว่า เป็นชื่อเมืองในอินเดีย โดยที่ข้าพระพุทธเจ้าหาได้นึกเฉลียวไปถึงไม่ เป็นความเขลาของข้าพระพุทธเจ้าแท้ๆ
เมื่อเร็ว ๆ นี้ นายลังกาด์ นำประมวลกฎหมายรัชชกาลที่ ๑ มาให้ข้าพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าพลิกดู พบคำที่แปลไม่ออกอยู่เป็นอันมาก แต่มีลางคำที่พอจะเดาได้ จึงขอประทานถวายรายงานตามที่ข้าพระพุทธเจ้าคิดเห็น คือ
บำนาน ใช้ในความว่า ยกบำนานเทวดา เช่นนั้น บำนาน ก็คงตรงกับ สังเวย หรือ บนบาน ถ้ายึดคำ บาน ออกก็เป็น บำนาน ถ้ายึดคำ บน ออกก็เป็น บำนน ไม่ปรากฏมีที่ใช้ แต่เสียงและความใกล้ไปทาง กำนน เมื่อถือแนวคำยึดนี้ บํเหนด ก็น่าจะยืดมาจาก เบด แต่ เบด ไม่ปรากฏมีที่ใช้ เรื่องคำยืดนี้ ในตำรานิรุกติศาสตร์เรียกชื่อว่า Affix แปลว่า เอาคำที่ไม่ได้ใช้เป็นคำพูดโดยลำพังเข้าไปต่อเติมคำที่มีใช้เป็นคำพูดโดยปกติในภาษา และแบ่งไว้ ๓ อย่าง อย่างหนึ่งต่อข้างหน้าเรียกว่า Prefix ตรงกับลงอุปสรรค ต่อข้างหลังเรียกว่า Suffix ตรงกับลงปัจจัย ต่อเข้าตรงกลางเป็น Infix เห็นจะตรงกับคำว่าลงอาคม ในภาษาตระกูลมอญ-เขมร และตระกูลภาษาชวามลายู มักเป็นชนิดต่อหน้าและต่อกลาง ส่วนต่อหลังไม่มี วิธีต่อกลาง มักต่อในที่ถัดจากพยัญชนะตัวแรกของคำ โดยใช้ um หรือ umn ถ้าใช้ตัวอักษรโรมัน สระและพยัญชนะกระจายอยู่เป็นตัว ๆ เห็นคำที่เติมได้ง่าย เช่น BAN = B-UMN-AN TRAP = T-UM-RAP คิดด้วยเกล้าฯ ว่า ถ้าเรียกว่าคำเติมหรือคำต่อจะดีกว่าคำยืด ข้าพระพุทธเจ้าลองคิดตั้งคำขึ้น คือ ถ้าเป็นคำ/*260ชนิดมีความหมายอย่างเดียว หรือคล้ายคลึงกัน เรียกว่า คำซ้อน เช่น เสื้อแสง เสื่อสาดอาศนะ
คำที่ซ้ำเสียง เรียกว่า คำซ้ำ เช่น ดีๆ เล็กๆ
คำที่มีความหมายตรงกันข้าม เรียกว่า คำคู่ เช่น พ่อแม่ ขาวดำ ดีชั่ว ใน กฎหมายเก่า มีคำว่า เลว เช่น ช่างเลว คงหมายความว่าช่างสามัญ น่าจะไม่หมายความว่าไม่ดี เพราะฉะนั้น ดีเลว ที่เคยใช้พูดเข้าคู่กัน จะผิดคู่ ควรจะเป็น ดีชั่ว
ถ่า ในกฎหมายเก่า มีใช้คำนี้อยู่หลายแห่ง เช่น เป็น ๕ ถ่า คำนี้น่าจะเป็นคำเดียวกันกับคำว่า ตา ในความหมาย ตานี้ คือ คราวนี้ ครั้งนี้ ทีนี้ คำว่า ท่าที ก็อาจเป็นคำเดียวกัน
คำว่า มารดา เขียนเป็น มานดา ทุกแห่ง คำเดิมเป็น มาตฤ หรือ มาตา ตัว น มาจากไหน คำว่า มารยา ก็เช่นเดียวกัน คำเดิมเป็น มายา แต่เขียนเป็น มานยา คิดด้วยเกล้าฯ ว่า จะเกิดเพราะ ม เป็นเสียงนาสิก จะกังวานอยู่นาน จึงเกิดเป็นเสียง น ตามมาด้วยนิด ๆ ที่เปลี่ยนจาก น มาเป็น ร รู้สึกด้วยเกล้าฯ ว่า จะเกิดจากวิธีเขียน ครั้งโบราณชอบใช้ ร แทน น มีตัวอย่างอยู่หลายคำ เช่น แผ่นผงร ขนอร ดร เดียรดาษ คำหลังน่าจะมาแต่คำว่า ดื่นดาด
แพละโลม อาจกลมกลืนเสียงเป็น ประโลม
ชาวกำนัน ในกฎหมายเก่า มีข้อความชวนให้คิดว่า มีทั้งหญิงและชาย คำว่า ยินร้าย น่าจะตรงกับคำว่า เสียใจ ในภาษาปัจจุบัน เช่น บมิควรให้ผู้คร้ามนั้นยินร้าย คำว่า กาพย์กลอน ใช้ว่า กาพย์โคลง แสดงว่า กลอน จะมีทีหลังหรือยังไม่เป็นที่นิยมกันในสมัยนั้น นายโรง ดูความในกฎหมายเก่าจะเป็นตั้วโผหรือผู้จัดการละคร ไม่ได้หมายความว่าตัวยืนโรง หรือตัวละครที่เป็นพระเอก หมื่นธารกำนัลทูลถวายดอกไม้ คิดด้วยเกล้าฯ ว่า จะเป็นชื่อตำแหน่ง คงไม่หมายความว่า สาธารณ ดั่งในเวลานี้
/*261พวกวิเศศ ทำไมจึงเกี่ยวกับครัว ขอประทานพระเมตตาทราบเกล้าฯ ด้วย ส่วนคำว่า ครัว ทางภาษาไทยถิ่นอื่นใช้ในความหมายว่า สิ่งของ เช่น ครัวทาน (ของถวายเป็นทาน) ครัวอันควรบริโภค เป็นต้น
ยิงธนูแพ้เลี้ยง เห็นจะเป็น ยิงธนูแพะเลียง (ผา) เพราะอีกแห่งมีว่า ตราเลี้ยงผาขุนเทพวรชุน
สัศดี มีผู้อธิบายว่า มาจากคำ สุรัศวดี แต่ในกฎหมายเก่า ถ้าคำไหนเป็น สุรัศวดี ก็มีพระนำหน้าและแยกกับสัศดีเสมอ
โสโครก เขียนเป็น โสกโครก ถ้าเช่นนั้น สกปรก ก็คงเป็น โสกโปรก ได้
ตามที่กราบทูลมานี้ จะผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ข้าพระพุทธเจ้าได้ให้เขาแปลตำนานสุวรรณโคมคำจากภาษาพายัพ พบคำว่า ยัง ใช้ในประโยคที่ผิดกับกรุงเทพฯ เช่น ก็เห็นยังรอยเนื้อ ให้มาเอายังรัตนมณี เขาฝังยังรัตนมณี ก็พร้อมกันเอายังผืนผ้า แล้วลักเอายังรัตนมณี สังเกตดูความใน คำว่า ยัง จะตรงกับที่ใช้กันว่าซึ่ง ว่ามี
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*262ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๓ มีนาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ได้รับหนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒ มีนาคม นั้นแล้ว
ชื่อปืนบาเรียม ตามที่กงสุลเยเนรัลโปรตุเกตบอกอธิบายนั้นดี ถึงจะถูกหรือไม่ถูกก็ฟังได้ ขอให้ท่านคิดคำว่าฟัง ดูทีเปนไม่ใช่หมายว่าเข้าหู ทีไปทางข้างเชื่อ เช่นว่า ฟังได้ ฟังไม่ได้ ว่าได้ไว้ฟัง ว่าไม่ฟัง เปนต้น
ท่านปรึกษาไปในคำเก่าต่าง ๆ ลางคำฉันอาจตอบได้ ลางคำก็ตอบไม่ได้ ด้วยคิดไม่เห็น
บำนาน คำนี้เราเขียน บำนาญ เขมรเขาเขียน บำนาล แต่เปนแน่ว่ายืดมาจาก บาน เช่น เราพูดว่า บนบาน คำ บน กับ บาน ก็คิดว่าเปนคำเดียวกัน เช่น หยด หยัด หยาด เข้าใจว่า หยด อ่านอย่างไทย หยัด อ่านอย่างบาลี หยาด อ่านอย่างเขมร เพราะเขาไม่มีไม้ผัด เขาใช้ลากข้างแทนไม้ผัดมากทีเดียว คำที่ฉันตั้งชื่อว่าคำยืดนั้นก็คิดตั้งอย่างพุ่งไปโดยปัจจุบัน ถ้าจะยืนคำนั้นไว้ คำตรงกันข้ามทีก็จะเปนว่า คำย่น เช่น เสวย เปนคำย่น ฉันแปลว่ากิน สังเวย ก็คำยืด ฉันแปลว่าเลี้ยง อันคำยืดและคำย่นนั้น ลางทีก็พบทั้งคำยืดคำย่น ลางทีก็พบแต่คำยืด ลางทีก็พบแต่คำย่น เข้าใจว่าเพราะเรายังอ่านหนังสือน้อย ไปอ่านพบในภาษาเขมรก็หลายคำ ซึ่งเขามีทั้งคำยืดคำย่น แต่เรามีอย่างเดียว เช่น เปรอ บำเรอ สคัล สำคัล (เราเขียน สำคัญ) และสดับ สันดับ เป็นต้น
ท่านคิดตั้งชื่อคำนั้นดี แต่ลางคำฉันก็เห็นด้วย ลางคำก็ไม่เห็นด้วย เช่น เสื่อสาดอาศนะ ตั้งชื่อว่าคำซ้อนนั้นเห็นด้วย แต่คำ ดี ๆ เล็ก ๆ ตั้งชื่อว่าคำซ้ำนั้นไม่เห็นด้วย ฉันเห็นได้แก่พหูพจน์ เช่น ลูก ๆ หลาน ๆ ได้แก่ ลูกมาก ๆ หลานมาก ๆ หรือลูกหลายคน หลานหลายคน ส่วน พ่อแม่ /*263จัดว่าเป็นคำคู่นั้นเห็นด้วย คำยืด คำย่น จะเปลี่ยนเปน คำเติม คำเดิม นั้น ใกล้ที่ถูกมากขึ้น แต่ เติม กับ เดิม ใกล้กันมาก คนที่สังเกตน้อยจะหลง ถ้าจะใช้ว่า คำเดิม คำยืด จะได้หรือไม่
ดี คำนี้เข้าคู่กับคำอื่นไปได้หลายคู่ เช่น ดีชั่ว ดีร้าย ดีเสีย ดีเลว เลว ท่านเข้าใจว่าเปนสามัญนั้นถูกแล้ว ไม่ใช่ไม่ดี
ตา ตานี้ ฉันเข้าใจว่าเปนคำพูด จะเขียนลงไปในหนังสืออย่างไรถูกก็ไม่ทราบ เสียงคล้ายกับ กะ และ ตะเช่น ข้าวกะเกลือ ตะกี้ ตะนี้ ถ้าเขียนเปนหนังสือก็เอา กะ เปน กับ เปน แก่ เอา ตะ เปน แต่ เปน ต่อ เห็น ตะ จะไม่ใช่คำเดียวกับ ท่า คำในกฎหมายเก่าเขียนว่า เปน ๔ ถ่า จะเปน๔ ท่า อย่างเดียวกับ รำเพลงช้า ๓๒ ท่า กระมัง ไม่ทราบความพอที่จะสังเกตได้ว่าผิดหรือถูก
มารดา ฉันคิดว่าเขียนโดยสมควร เพราะต้นศัพท์ มาตฤ แต่คำ มารยา นั้นเคยรู้สึกมาแล้วว่าเหลว ด้วยคำต้นเปน มายา เท่านั้น
เดียรดาษ จะมาแต่ ดื่นดาด หรืออะไรก็ตาม แต่เสียง อิร อีร เปน เอียร นั้นมีมากนัก เช่น นิรเทศ เปน เนียรเทศ จิรกาล เปน เจียรกาล ยืดเปน จำเนียรกาล อีกต่อไปก็มี
แพละโลม เปน ประโลม แน่
ชาว ปรากฏในกฎมณเฑียรบาลฉะบับหมอปลัดเลตีพิมพ์น่า ๑๒๐ ดูเปนหมายความว่าผู้ชาย โดยมีความว่า อนึ่งชาวกำนัลศรีกำนัลเปนชู้กัน... ศรีนั้นคิดเขียนเดาผิด กฎหมายบทนั้นคงลอกมาจากเขมร เขมรเรียกผู้หญิงว่า สรี วิบัติมาจากคำสตรี แห่งภาษาสํสกฤต คำ กำนัล จะแปลว่าของให้ มีคำว่า ของกำนัล อยู่เปนหลัก ชาวกำนัล สรีกำนัล เห็นจะเปนชายหญิง พวกรักษาของกำนัลหลวง หมื่นธารกำนัล เปนตำแหน่งข้าราชการ เห็นจะเปนนายแห่งพวกนั้น ยังมีอยู่จนเดี๋ยวนี้ เปน ขุนทินบรรณาการ ขุนธาร/*264กำนัล เห็นจะเปนซ้ายขวา ชื่อ ธารกำนัล หมายความว่าเปนผู้ถือของกำนัล คือเปนผู้รักษา ธาร นั้นหมายว่าทรง ไม่ได้หมายว่า สาธารณะ ทราบว่าแต่ก่อนข้าราชการทั้งสองนั้น มีหน้าที่ได้รักษาต้นไม้เงินทองของบรรณาการ แต่เดี๋ยวนี้หลุดจากหน้าที่นั้นไปแล้ว ไปเปนคนสวดคำหลวงอยู่ในโบสถ์วัดพระแก้วในฤดูเข้าวัสสา นอกจากนั้นก็ทำการในสำนักพระราชวัง สุดแต่เขาจะใช้
ยิน หมายความว่าเสียงลอดเข้าไปในช่องหู ที่แปลดั่งนี้ ถือเอาคำ ได้ยิน เปนหลัก ถ้าเปนเสียงที่พึงใจก็ว่า ยินดี ถ้าไม่พึงใจก็ว่า ยินร้าย ที่เอาคำยินดีไปใช้ในที่ดีใจนั้นคือว่าใช้ผิด
กาพย์ กลอน โคลง ฉันท์ แต่ละอย่างเปนชื่อวิธีแต่งทั้งนั้น ที่เอามาจัดเข้าคู่เปน กาพย์กลอน กาพย์โคลง โคลงฉันท์ นั้นก็เปนของคนจัดขึ้น จะสังเกตว่าอะไรมีมาก่อนมาหลังในที่นั้น สังเกตยาก เหลือแต่ไม่รู้
นายโรง ชื่อนี้ท่านเห็นความว่าเปนตั้วโผนั้นถูกแล้ว แต่ท่านไม่เห็นควรจะเปนชื่อพระเอกนั้นก็จำเปน เพราะท่านยังไม่รู้ประเพณีเก่า แต่ก่อนนี้ละคอนมีก็เปนละคอนบ้าน อันบ้านละคอนนั้น ย่อมเปนละคอนหมดด้วยกันทั้งบ้านทีเดียว ตั้งแต่พ่อบ้าน แม่บ้าน ลูกหลาน เขยสใภ้และคนใช้ อะไรก็เปนละคอนเปนตลกเปนปี่พาทย์เปนลูกคู่ไปด้วยกันหมด ด้วยเขาอบรมกันมาเปนทางรวมกันไปเล่นหากินเอาเงินมาเลี้ยงกัน ใครจะหาละคอนไปเล่นก็ไปพูดกับพ่อบ้าน พ่อบ้านรับงานแล้วก็จัด จะเล่นเรื่องนั้น คนนั้นเปนตัวนั้น ตัวเจ้าบ้านเองก็ออกเล่นด้วย โดยธรรมดาพ่อบ้านจะต้องเปนพระเอก เพราะเปนผู้ใหญ่ ย่อมรู้มากกว่าเด็กลูกหลาน จะเล่นอะไรก็เล่นได้ไม่ติดขัด เพราะฉะนั้นพ่อบ้านผู้จัดการจึ่งได้ชื่อว่าเปนนายโรง และเพราะเปนพระเอกด้วย พระเอกจึ่งพลอยได้ชื่อเปนนายโรงไปด้วย
วิเศษ ทำไมจึ่งเปนชื่อพวกครัว ฉันก็ไม่ทราบ เห็นสมัยใหม่เขาเขียนกันเปน วิเศฏ ฉันก็ไม่ทราบอยู่นั่นเอง
/*265ยิงธนูแพ้เลี้ยง จะรับรองความคิดท่านหรือไม่รับ ก็พูดไม่ถนัด เพราะไม่ทราบว่าคำนั้นเขาใช้พูดถึงเรื่องอะไร สมุดกฎหมายเก่านั้น นายแลงกาด์เขาก็ให้ฉันเล่มหนึ่งเหมือนกัน แต่เปนข้อความมากมาย จะคลำหาไปก็พบยาก ถ้าท่านจะแนะไปให้ว่าอยู่หน้าไหน จะเปนการง่ายขึ้นที่ฉันจะดูสอบได้
สัศดี สุรัศวดี ฉันเคยคิดมาพักหนึ่งแล้วก็ไม่ได้เรื่อง ดูจนกระทั่งตราพระสุรัศวดี เปนรูปเทวดาชาย ยืนถือสมุดสองเล่ม มือละเล่ม ไม่ลงกับองค์พระสรัศวดี นั่นเธอเปนหญิง แล้วคติของเธอก็ไม่เกี่ยวข้องแก่บัญชีคนเลย เปนอันสิ้นปัญญา
โสกโครก ควรแล้วตามความเห็นของท่าน ที่จะพา สกปรก เปน โสกโปรก ไปด้วย นึกคำที่เขียนอย่างเดียวกันมาได้อีกคำหนึ่ง คือ โสกโดก เปนคำไม่ดีเหมือนกัน
ยัง คำนี้พูดกันมาคราวหนึ่งแล้ว บัดนี้ก็กลับมาอีก ตามความในตัวอย่างที่ท่านให้ ท่านคะเนว่าจะเปน ซึ่ง เปน มี นั้น เห็นถูกแล้วสำหรับกับความที่ให้ตัวอย่างไปนั้น
เมื่อทำหนังสือนี้เสร็จแล้ว ไปจับหนังสือแจกงานศพเจ้าจอมมารดาทับทิมขึ้นอ่าน ในนั้นมีพระดำรัสสมเด็จกรมพระยาดำรง ตรัสอ้างถึงเรื่องอัษฎาพานร ว่ามีจารึกแผ่นศิลาประดับไว้ที่วัดพระเชตุพน ฉันนึกไม่ได้ว่าฉันได้อ่าน ขอให้ท่านตรวจดูเรื่องนั้นด้วย จะมีหลักเปนเค้าแก่ พระแสงอัษฎาพานร บ้างหรือไม่
<นริศ>
/*266กรมศิลปากร
วันที่ ๒๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๑
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๓ เดือนนี้ มีพระเมตตาประทานพระอธิบายข้อความต่าง ๆ เกี่ยวกับคำเก่า ซึ่งโดยมากเป็นความรู้ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบเกล้า ฯ เป็นครั้งแรก ทั้งนี้พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
เรื่องคำซ้ำ ข้าพระพุทธเจ้านึกถึงคำซ้ำที่นอกจากหมายความเป็นพหูพจน์ หรือเน้นคำให้แรงขึ้นหรือให้เด่นขึ้น เช่นคำซ้ำที่ทำให้ความหมายเพลาลง อย่าง ดำ ๆ แดง ๆ ลางชะนิดซ้ำคำ แต่แปลงเสียงให้แผกออกไปเสียคำหนึ่ง เช่น บนบาน ลนลาน แซกแซง ยยิ้ม รริกรรี่ ทั้งนี้จะผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
ที่ประทาน คำยืด คำย่น เป็น คำเดิม คำยืด ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า เหมาะที่สุด ด้วยเข้าใจได้ง่าย ข้าพระพุทธเจ้าขอรับใส่เกล้า ฯ ใช้คำนี้ต่อไป
คำว่า ยิงธนูแพะเลี้ยง มีอยู่ในประมวลกฎหมายรัชกาลที่ ๑ เล่ม ๑ หน้า ๑๒๓ วรรค ๓ จากล่าง ส่วน เลียงผา มีอยู่ในหน้า ๑๕๖ วรรคสุด
เรื่องพระแสงอัษฎาพานร เป็นด้วยความโง่เขลาของข้าพระพุทธเจ้าที่เข้าใจผิดไปว่า เป็นพระแสงชุด ๘ องค์ อย่างพระแสงอัษฎาวุธ เมื่อข้าพระพุทธเจ้าได้ไปเห็นพระแสงอัษฎาพานรบนพระที่นั่งจักรพรรดิ์พิมาน จึงได้ทราบเกล้า ฯ ว่า เป็นชื่อพระแสงองค์เดียว ข้าพระพุทธเจ้าไม่มีเวลาดูได้ตลอด นอกจากดูผาด ๆ และถามเจ้าหน้าที่ว่า มีรูปพระยาพานรกี่ตน เขาตอบว่ามี ๘ ด้วยกัน นี่ก็เป็นความสับเพร่าของข้าพระพุทธเจ้าอีก เพราะเมื่อต่อมาได้รับลายพระหัตถ์แล้ว ข้าพระพุทธเจ้าจึงได้ไปค้นดูเรื่อง ฉันท์/*267อัษฎาพานร ที่จารึกแผ่นศิลาไว้ที่วัดพระเชตุพน ปรากฏว่าฉันท์เรื่องนั้นสมเด็จกรมพระปรมานุชิตฯ ทรงนิพนธ์ ดำเนินเรื่องว่า ท้าวทฤพราชครองกรุงโกคามที มีพระปัญญาทราม แก้ปฤษณาไม่ตก อำมาตย์จึงเชิญเสด็จประพาสป่า ร้อนถึงรุกขเทวดา ๘ องค์มีความสงสาร จำแลงเป็นวานรมาถวายอนุสาสนแก่ท้าวเธอเป็นการแก้ปฤษณา ชี้ให้เห็นทางที่เป็นเจริญมงคลรวมด้วยกัน ๘ ข้อ ท้าวทฤพราชก์เสด็จกลับพระนคร เสวยราชสมบัติเป็นศิริสวัสดิ์มงคลสืบไป เมื่อข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านฉันท์เรื่องนี้แล้ว ก็เฉลียวใจว่า รูปวานรที่สลักอยู่บนฝักพระแสงอัษฎาพานร คงจะไม่ใช่รูปพระยาพานร อาจเป็นรูปวานรธรรมดา แต่ก็ไม่มีโอกาศจะตรวจดูได้อีก จึงได้สอบถามเจ้าหน้าที่ลางคนในสำนักพระราชวัง คงได้ความจากผู้หนึ่งว่า เป็นรูปวานรธรรมดา หาใช่เป็นรูปพระยาพานรไม่ ถ้าเป็นดังนี้จริง ข้าพระพุทธเจ้าจึงคิดด้วยเกล้าฯ ว่า พระแสงอัษฎาพานรจะโปรดให้สร้างขึ้นตามเค้าเรื่องในฉันท์ปฤษณาอัษฎาพานร เพราะเป็นเครื่องหมายแห่งความเจริญ เป็นทำนองเดียวกับมงคล ๘ ประการ ทั้งนี้จะผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระกรุณา ข้าพระพุทธเจ้าได้ความจากพระยาเทวาธิราชว่า พระแสงอัษฎาพานร พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชชกาลที่ ๓ โปรดให้สร้างขึ้น เรื่อง ฉันท์ปฤษณาอัษฎาพานรจะมีที่มาจากหนังสือเรื่องใดไม่ปรากฏ เพราะค้นดูในคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาไม่พบ
อนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าได้มีโอกาสเข้าไปเห็นเครื่องราชูปโภคและสิ่งอื่นๆ เป็นครั้งแรก ก็ทำให้ตื่นใจอยู่มาก เพราะสิ่งของบางอย่าง ในปทานุกรมก็ยังแปลผิด เช่น มังสี แปลว่ากรรไกรหนีบหมาก แต่ที่ข้าพระพุทธเจ้าเห็นกลายเป็นพานรูปไข่ปากเป็นกลีบบัวสำหรับรองรับพระสังข์ พระเสน่า ในปทานุกรมอธิบายว่า ธนู หอก แต่ของจริงกลายเป็นมีดคล้ายกฤช แต่ไม่คดไปคดมา ดูจะเป็นมีดสำหรับใช้ขว้าง เพราะปลายแหลมด้ามหนัก อินท/*268ธนู สำหรับเครื่องต้น ก็เรียกว่า พระนบ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าก็เขียนและแปลไม่ออก นบ มาจากภาษาอะไร ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามใครก็ไม่ได้ความ
ข้าพระพุทธเจ้าได้เห็นรูปร่างตราหยกโลโตแล้ว และยังได้เห็นพระราชลัญจกรอื่น ๆ มี ตราตรีสารเศวต ตรามังกรหก ตรานารายน์นาคบัลลังก์ ตราพระอินทรทรงช้างเอราวัน ตราพรหมทรงหงส์ ตรานารายน์ทรงปืน (ไฟ) และตราอื่น ๆ อีกหลายสิบองค์ แต่ปลาดที่ไม่พบ ตราสยามโลกักขราช ยังมีพระราชลัญจกรประจำรัชชกาลอยู่อีกชุดหนึ่ง เป็นหนังสือจีนชะนิดลายประแจจีน แต่ขอบโดยรอบเป็นรูปสี่เหลี่ยม มีตราประจำรัชชกาลอยู่ตามมุม เป็นรูปบัวแก้วองค์ ๑ รูปครุฑองค์ ๑ รูปวิมานองค์ ๑ และรูปมงกุฎองค์ ๑
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*269ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๔ มีนาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
ฉันนึกอะไรได้ก็ต้องเขียนมาให้ทันที ถ้าคอยช่องอันควรเขียนแล้วก็เลยลืมเสีย
คำ บน บำนน กำนน ฉันนึกคำเพื่อนกันได้คำหนึ่ง คือ ปราบ บำราบ กำราบ คำ กำนน อาจออกจากคำ กำนัล ก็ได้ คำ กำนัล หรือ กำนัน อาจออกจากคำ บำนน ก็ได้ ความรู้สึกใจไม่แน่อยู่อย่างนี้
อ่านหนังสือแจกงานพระศพ พระองค์หญิงอาภาพรรณี เห็นคำ เสด็จ มีฟุตโนตว่า ต้นฉะบับเขียน เสดจ์ ทำให้มีสดุดใจต้องพูด หนังสือเก่าเขียนลงทัณฑฆาตที่ตัว จ ทั้งนั้น ท่านเดินตามแบบสํสกฤต ตัวใดลงทัณฑฆาต ตัวนั้นอ่านสกดไม่ออกเสียง มีคำเพื่อนกันอยู่อีก เช่น ขัดสมาธิ์ ศรีมหาโพธิ์ นั้นจะโปรดว่ากะไร จะให้อ่านว่า ขันสมา ศรีมหาโพ หรือ มีผู้วินิจฉัยว่า ฆ่าสระ อิ ฉันก็ค้านว่า ถ้าดั่งนั้น ธาตุ จะมิต้องลงทัณฑฆาตฆ่าสระ อุ ไว้ใต้ถุนหรือ ตกลงก็หัวเราะกัน
ดำริะ นั้นก็เขียนเดินตามแบบสํสกฤตเหมือนกัน วิสัญชนีไม่ใช่สระอะ เปนหมายคำหนักเท่านั้น เขียน ดำริห์ ก็มี เขียนอย่างนั้นก็ไม่ผิด เพราะแบบสํสกฤตเอาวิสัญชนีเปนตัว ห ก็ได้ มีคำมากที่เขมรเขาลงวิสัญชนี แต่เราไม่ลง เช่น ชำนิ เขียน ชำนิะ เปนต้น แล้ววิสัญชนีเปลี่ยนเปนตัวสะกดเสียก็มี เช่น จะ เปน จัก หรือ ทำนุะ เปน ทำนุก ก็ได้ เหมือนกับ ทุะข เปน ทุกข
ในการที่เอาไม้ไต่คู้ หมายเปนเสียงสั้น เที่ยวได้ใส่ไปหมดไม่ว่าที่ไหนนั้นเปนวิธีใหม่ แต่ก่อนดูเหมือนจะมีแค่ ก็ คำเดียวเท่านั้น แม้บัญญัติเช่นนั้นก็ไม่ทำไปได้จริง เช่น แพะ ก็ไม่เห็นมีใครเขียน แพ็
/*270และ แหละ แหล่ นี่ก็เขียนกันขึ้นใหม่ ๆ แต่ก่อนเขียน แล เหมือนกันหมด ที่ต่างกันไปก็เพราะอ่านเสียงยาวบ้าง สั้นบ้าง สูงบ้าง ต่ำบ้าง เปนไปด้วยเสียงอ่านเท่านั้น มีคำอีกถมไปที่เขียนกับอ่านไม่เหมือนกัน ที่แท้การเขียนกับการอ่านเปนคนละวิชา ต้องหัดทั้งเขียนทั้งอ่าน นิทานการเขียนอ่านมีอยู่ซึ่งฉันได้เคยฟังมา สมเด็จชายตรัสเล่าว่า ท่านให้เด็กมาอ่านหนังสือถวายเพื่อเปนการซักซ้อม ถึงคำ มณฑป เด็กอ่านถวายว่า มนทบ จึงได้ตรัสสอนว่าตัว ฑ หยักต้องอ่านเปน เสียง ด คืออ่านว่า มนดบ แล้วอีกประเดี๋ยวเดียว ก็มีคำ ไพฑูรย์ เด็กอ่านถวายตามที่ตรัสสอนว่า ไพดูน มาตรัสเล่าว่าเล่นเอาสิ้นปัญญา ไม่รู้จะว่าอย่างไร
อีกคำหนึ่ง อุปยุรราช นั้นจับใจนัก ฉันเคยคว้าน้ำเหลวในคำว่า ประยุร หรือ ประยูร เดิมนึกว่าเปนภาษาสํสกฤต แต่ไม่ใช่ จะมาแต่ไหน เพิ่งมาได้เค้าว่าคล้ายด้วยคำนี้
<นริศ>
/*271ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๗ มีนาคม ๒๔๘๑
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๒ มีนาคม ได้รับแล้ว เรื่องชื่อคำนั้นเปนดั่งนี้
๑. คำ ดำ ๆ แดง ๆ ฉันเห็นเปนพหุพจน์เหมือนกัน หมายความว่าดำหลายแห่ง แดงหลายแห่ง ที่ฉันไม่ได้ออกความเห็นมาว่า พหูพจน์ควรจะเรียกว่าอย่างไรนั้น เพราะไม่ทราบว่าไวยากรณ์ไทยเขาเรียกว่าอะไร ควรจะเรียกตามเขาไป ด้วยจะเปนการง่ายแก่ผู้เรียน แต่ถ้าไม่ดีมาก ทีก็ควรจะฝืน โดยเจตนาให้เขามาตามเรา คงไม่ขัดข้อง เพราะได้ทราบจากลูก ซึ่งเปนนักเรียน บอกว่าเขาแก้เปลี่ยนไวยากรณ์อยู่เสมอ
๒. คำ เดิม กับ เติม อันใกล้กันมากนั้น ฉันก็คิดหาคำเปลี่ยนแทนได้เปน เดิม กับ เสริม แต่เห็นไม่ดี จึ่งชวนให้ใช้ เดิม กับ ยืด ส่วนเสริมนั้นดูเปนควรจะใช้ในคำอย่างอื่น เช่น ประจวบ ประจง เปนต้น พวก ยยิ้ม รริกรรี่ ของท่านก็ดูเปนพวกคำเสริมเหมือนกัน
๓. บนบาน ลนลาน แซกแซง ดูเปน คำซ้อน
มีความเห็นเกิดขึ้นใหม่ว่า คำ กำนน กำนล อาจเปนคำเดียวกับ กำนัล คำ กำนัล อาจออกจากคำ คัล ที่ใช้อยู่กับ บังคัล บังคมคัล เคียมคัล ก็ได้ หมายความว่า ของที่เอามาให้เมื่อมาไหว้
คำ ยิงธนูแพ้เลี้ยง ตามที่จดให้ไปก็ได้ตรวจสอบกับต้นฉะบับกฎหมายแล้ว เปนคำอยู่ในกฎมณเฑียรบาล ตอนกล่าวถึงพระราชพิธีต่าง ๆ คำ ยิงธนูแพ้เลี้ยง อยู่ในพวกการเล่นหน้าพลับพลา รวมกันอยู่กับหม่งครุ่ม ซ้ายขวา คุลาตีไม้ เล่นแพนไต่เชือกหนัง ลอดบ่วง พุ่งหอก ยิงธนูแพ้เลี้ยง /*272สิ่งเหล่านี้ที่ยังคงอยู่จนได้เห็นก็มี ที่คงอยู่แต่ตัดน้อยไปก็มี ที่ชื่อเปลี่ยนไปแล้วก็มี ที่เลิกเสียแล้วไม่เคยเห็นก็มี ที่มีไม่เหมือนกล่าวในกฎมณเฑียรบาลก็มี เข้าใจว่าเปนของเติมขึ้นใหม่ อันกฎมณเฑียรบาลนั้น พูดสั้นที่สุด เข้าใจว่า เพราะพูดถึงสิ่งที่เคยพบเคยเห็นอยู่ช่ำชอง พูดนิดเดียวก็เข้าใจกันได้ แต่นานมา การเปลี่ยนแปลงไป จึงทำให้คนภายหลังไม่เข้าใจในถ้อยคำซึ่งกล่าวไว้นั้น มีผู้มีความคิดพยายามจะแปลกันมามากแล้ว แต่ก็แปลออกบ้างไม่ออกบ้าง แม้คำที่เชื่อว่าแปลออก ก็ไม่มีหลักที่จะพึงรู้ได้ว่าถูกหรือผิด อันคำ ยิงธนูแพ้เลี้ยง ท่านเดาว่า ยิงธนูแพะเลี้ยงผา ตามความเห็นฉันเห็นว่า แพ้ อาจเปน แพะ ได้อยู่ เพราะแพะเปนสัตว์เลี้ยง อาจหยิบฉวยเอามาเปนเป้าได้ง่าย แต่เลียงผาเปนสัตว์ป่า จะหามาเปนเป้าได้ยาก ทั้งขาดคำว่า ผา ไปเสียด้วย ถ้าจะแปลความไปว่า เมื่อการขันแข่งพุ่งหอกยิงธนู แพ้ชะนะกันแล้วเลี้ยงอาหาร จะได้หรือไม่ ท่านจะเห็นเปนประการใด ฉันคิดว่าสนิทกว่าที่ แพ้ จะเปน แพะ และ เลี้ยง จะเปนเลี้ยงผา
เรื่องพระแสงอัษฎาพานร ผิดอยู่ที่ฉัน ไม่ใช่ท่าน ฉันควรจะบอกท่านให้เข้าใจว่า เปนพระแสงเล่มเดียว แต่หาได้บอกไม่ ทั้งที่ฉันบอกว่าเปนรูปพระยาพานรนั้นก็ผิดถนัดใจ จำได้คลับคล้ายคลับคลาไป ตามที่ท่านสอบเรื่องในคำจารึกมาได้ก็ควรจะเปนลิงสามัญ ไม่ใช่พระยาพานร ไม่เกี่ยวแก่พระราม ซ้ำท่านสอบถามได้ความว่าที่ฝักพระแสงก็เปนรูปลิงสามัญ เปนอันลงกันได้หมดดีทีเดียวแล้ว ในการที่ท่านค้นหาเรื่องในพระคัมภีร์เพื่อสอบนั้น เหมือนค้นหาเข็มในห้องพระมหาสมุท จะค้นพบไม่ได้เปนอันขาด เว้นแต่จะได้เคยพบเห็นมาก่อนแล้ว
มังศรี หรือ มารศรี เปนพานรี (ไม่ใช่กไกรหนีบหมาก) มีที่ใช้สองอย่าง คือใส่หมากในพานหมากอย่างหนึ่ง กับรองสังข์อีกอย่างหนึ่ง ฉันเข้าใจว่าเดิมเปนของใช้ใส่หมาก ที่ใช้รองสังข์นั้นเปนแต่ยืมเอาไปใช้ ด้วยเปนพานรี เหมาะที่จะรองสังข์ ฉันได้เคยพิจารณาชื่อ คำว่า ศรี เราหมาย/*273ความว่าหมาก เช่น พระศรี พระสุพรรณศรี เห็นว่าเปนคำมาแต่ สิริ แห่งภาษามลายู ซึ่งเขาหมายว่า พลู เหตุที่ทำให้ผิดหมาย ก็เพราะหมากคำสำหรับเคี้ยว ทางมลายู เขาเอาหมากสงซอยห่อไว้ในใบพลูประกอบทั้งปูนและอื่นๆ เปนคำ ๆ เขาหมายถึงกินพลู แต่เราเรียกกินหมาก ความหมายแห่ง สิริ จึงเคลื่อนไปเปนหมาก ซ้ำเอาไปนาบเข้าเปนคำสํสกฤตเสียด้วย จึงกลายเปน ศรี ส่วนคำ มาง นั้น พวกไทยที่เขาเคยไปเปนข้าหลวงทางเมืองอุบล เขาบอกว่า มาง หมายความว่าเรือ จะผิดถูกอย่างไร ฉันเองไม่ทราบ แต่เข้าทีที่แปลเชิงติดกับจานสำหรับใส่น้ำซอสของฝรั่ง ก็ดูเหมือนฝรั่งเขาเรียกเรือเหมือนกัน
เสน่า พระแสงเสน่า ฉันเห็นตรงกับมีดเหน็บ (ไม่ใช่ธนูหอก) จะเปนภาษาอะไรไม่ทราบ มีอีกอย่างหนึ่งเรียกว่า กั้นหยั่น พระแสงกั้นหยั่งเปนดาบสองคมขนาดเล็ก เดิมนึกว่าเปนภาษาจีน แต่ถามผู้รู้คำจีน เขาบอกว่าคำจีนมีแต่ เกี่ยม หรือ เกี้ยม อะไรก็จำไม่ได้แน่ แต่เคยได้ยินเรียกกันว่า เกี๊ยม ก็เปนอันจนใจ ภายหลังได้เห็นหนังสือฝรั่งเขาเขียนเรียกชาวกันดี ว่า กันดยัน จึ่งให้นึกสดุ้งใจว่า กั้นหยัน นั้น ลางทีเราจะได้มาแต่ทางลังกาก่อน เรียกชื่อตามฝรั่งว่า เปนมีดของชาวกันดี ผิดถูกไม่ทราบ
พระนบ เปนชื่อเรียกที่ตัดคำสั้นเสียแล้ว ที่แท้เรียก นบพะอังษา ควรจะเขียน นพ หรือ นภ นั้นไม่ทราบ ถ้าเขียน นพ ทีแต่เดิมจะเปนของประดับด้วยพลอยนพรัตน์ ถ้าเขียน นภ ทีจะหมายความว่า เชิดขึ้นบนฟ้า แต่น่าจะเปน นพ ประดับด้วยพลอยสีต่าง ๆ เข้ารอยกับอินทร์ธนู อันคำ อินท์รธนู นั้นหมายถึงรุ้งกินน้ำ คือมีสีหลายสี ไม่ได้หมายถึงสิ่งที่อยู่บนบ่าคน เช่น พะนักพลับพลา ก็เรียกว่า พะนักอินทร์ธนู ไม่ใช่ของอยู่บนบ่าคนเลย
ตราตรีสารเศวต นั้น เดิมทีเรียกชื่อว่า ไตรสารเสวตร ตรานารายน์นาคบังลังก์ นั้น เปนชื่อที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าทรงเปลี่ยน เดิม/*274เรียก นารายน์ประทมสินธุ์ เปลี่ยนเพราะไม่ได้นอน ตรานารายน์ทรงปืนแรกฉันเห็นก็ตกใจ ที่เปนรูปนารายน์เหยียบอยู่บนปืน (ไฟ) ใหญ่ แต่พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงตรัสอธิบายให้ทราบว่า ตราเดิมเปนรูปนารายน์แผลงธนูศร ที่เปลี่ยนเปนทรงปืน (ไฟ) ใหญ่นั้น เพื่อให้เหมาะสำหรับพระองค์พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้า ด้วยพระองค์ทรงว่าทหารปืนใหญ่ ท่านไม่พบตราสยามโลกัคคราช ลางทีเขาจะบรรจุไว้ในหีบหยก อันเปนหีบพระตราซึ่งเชิญออกตั้งในการพระราชพิธี ไม่ได้หยิบออกมาเรียงไว้ รูปร่างและขนาดก็เหมือนกับตราโลโตทีเดียว แต่ทำด้วยทอง และรูปอฐหมอบเปลี่ยนเปนรูปช้างหมอบ ส่วนตราอีกชุดหนึ่ง ซึ่งท่านว่าเปนหนังสือจีนชนิดลายประแจจีน ขอบสี่เหลี่ยม มีตราต่าง ๆ นั้น ฉันไม่เคยเห็นมาก่อนเลย
<นริศ>
/*275ภาคผนวก
สวดมนต์ไหว้พระพุทธบาท
อิติปิโสภควา ข้าพเจ้าจะไหว้ลายลักษณ์ ลายวงกงจักร พระบาทชินสีห์ มีแก้วกำกง วิเชียรรัศมี ยังมีมณี รายรอบพุทธบาทา
มีทั้งบัวทอง อันงามเรืองรอง เกษรโสภา มีสร้อยสังวาล ตระการนานา มงกุฎกัณฐา พระขรรค์ชัยศรี
ช้างแก้วไอยรา เกราะทองรจนา ขอแก้วมณี มีชลธารา มหานที ห้าแถวอันดี ไหลมาฟูมฟอง
มีกุ้งมีปลา มีหงส์เหมรา ปลาเงินปลาทอง เงือกงูปูปลา ว่ายมาเนืองนอง จรเข้ลอยล่อง เที่ยวท่องประจำวัง
มีรูปครุฑา สองปีกซ้ายขวา ปกป้องกำบัง มีรูปกินนร รำฟ้อนตามกัน นาคราชผาดผัน เล่นน้ำนที
มีป่าหิมพาน กำแพงจักรวาฬ บนพื้นปฐพี มีเขาสัตบัน สัตพรรณคีรี1 เศวตฉัตรพัชนี ธงทิวดาษดา
มีพระราชหงส์ ปักษีตีวง ร่นบนเวหา มีนกอินทรี หัสดีบินมา แขกเต้าสาริกา สัตวาโนรี
จากพรากบินเวียน โพดกนกกะเรียน ร้องก้องเสียงสี มีนกยูงทอง รำฟ้อนงามดี การเวกปักษี ร้องก้องระวังไพร
ไกรสรราชสี ลักษณะงามดี ให้ลูกกินนม มหิงษ์วิ่งเล่น โตเต้นหน้าชม รูปเทพพนม บังคมเรียงราย
/*276เขาเงินเขาทอง เขาแก้วเรืองรอง เลื่อม ๆพราย ๆ มีเขาสุเมรุ สูงสุดโดยหมาย บริวารทั้งหลาย ล้อมรอบเรียงรัน
มีปรางค์ปราสาท อันงามโอภาส แก้วแกมแนมกัน มีพานแว่นฟ้า รจนาเฉิดฉัน พระอาทิตย์พระจันทร์ ชักรถบทจร
รูปอินทรรูปพรหม สี่หน้าอุดม รูปเทพนิกร มีสำเภาทอง ลอยล่องสาคร มีพาณิชสลอน นั่งท้ายเภตรา
รูปสัตว์ทุกพรรณ รูปเทพเทวัน อยู่ชั้นดุสิตา พระองค์เห็นเสร็จ ลายลักษณ์พระสรรเพ็ชญ์ จอมโลกสงสาร พระสรรเพ็ชญ์เมื่อจะเสด็จ เข้าสู่พระนิพพาน พระองค์จึงประดิษฐาน แทนองค์พระตถาคต ไว้ให้เป็นที่สการบูชา ทุกค่ำเช้าแก่ฝูงอมรและอแมน อินทุพรหมยมยักษ์ ซึ่งอยู่ในไตรตรึงส์ พระพุทธบาทแห่งหนึ่ง อยู่สุวรรณะนาฬิเก พระพุทธบาทแห่งหนึ่ง อยู่สุวรรณบรรพต พระพุทธบาทแห่งหนึ่ง อยู่มาคุเตคีรีสิงขร พระพุทธบาทแห่งหนึ่ง อยู่เมืองพระยานาคมหานครบุรี พระพุทธบาทแห่งหนึ่ง อยู่ริมฝั่งแม่น้ำนทีหาดทราย ไว้ให้เป็นที่หมู่มัจฉาชาติทั้งหลาย จะได้ไหว้ได้สการบูชา ทุกค่ำเช้าเป็นสถาพร ปาฏิโมขพระนิพพาน แม้ข้าพระพุทธเจ้ายังจะเวียนว่ายอยู่ในวัฏสงสาร ขอให้ข้าพเจ้าเกิดทันศาสนาองค์ศรีอาริย์ เมื่อท่านจะลงมาตรัสโปรดสัตว์สงสาร ขอให้ข้าพระพุทธเจ้าได้สำเร็จแก่พระนิพพาน ในอนาคตกาลเบื้องหน้าโน้นเทอญ นิพพานํปจฺจโยโหตุ
ข้อความข้างบนนี้ชัดแจ้งอยู่ในตัวแล้วว่า ชาวบ้านแต่ก่อนสวดมนต์เป็นภาษาไทย คำสวดมนต์นั้นแต่งดีก็มี ถ้าไม่สืบเก็บเอาเวลานี้ ต่อไปเป็นต้องสูญหมด เพราะเป็นข้อความที่ผูกแต่งขึ้นไว้สำหรับให้ว่าปากเปล่า ย่อมสูญง่ายกว่าที่ตีพิมพ์เป็นหนังสือขึ้นไว้ และก็สมจริงดังคำกล่าวไว้ เพราะสืบเก็บมาได้ไม่มากนัก ด้วยผู้ที่เคยสวดมนต์มีตัวเหลืออยู่น้อยคน เป็นคนแก่ๆ เฒ่าๆ ทั้งนั้น เมื่อขอจดคำสวดมนต์ก็มักออกตัวว่าลืมๆ หลงๆ กลัวบาปกลัวกรรม ยิ่งกว่านั้นแม้ผู้ที่จำได้หมด เต็มใจจะบอกให้ก็คงมี แต่ผู้จดกับผู้บอกไม่ใคร่พบกันได้ง่าย ได้อย่างเดียว ไปคอยดักฟังเขาสวดกันที่วัดในเวลาเข้าพรรษา และต้องเป็นวัดในบ้านนอกมากกว่าวัดในกรุง เพราะฉะนั้นเรื่องสืบเก็บคำสวดมนต์ของเก่า จึงเท่ากับขุดทรัพย์แผ่นดิน แล้วแต่จะได้ ส่วนที่ขุดเอามาได้แล้ว ถ้าเป็นของซ้ำก็มักจะมีข้อความคลาดเคลื่อนกันบ้าง ขุดเอามาได้อย่างใดก็ให้คงไว้อย่างนั้น ไม่ชำระหรือแก้ไข เพื่อให้เห็นว่าได้มาอย่างนั้น เป็นอย่างเดียวกับพระพุทธรูปของโบราณที่ขุดได้ เขาไม่ชำระขัดถูสนิมที่ติดอยู่ /*277เพื่อจะได้เป็นหลักฐานให้เห็นของเดิมเท่าที่ได้มา ของจะเก่าหรือใหม่จะผิดหรือถูกเพียงไหน อยู่แก่ผู้ศึกษาและสนใจ เป็นผู้พิจารณา และคำสวดมนต์ชนิดนี้จะเป็นประโยชน์ความรู้ในด้านวิทยา หรือแก่ความรู้สึกนึกเห็นในด้านศิลปเพียงใด อยู่แก่ผู้จักล้วงเอาออกมาจากสิ่งที่ซ่อนเร้นอยู่ บทสวดมนต์ข้างบนนี้ พระปฏิเวทวิศิฐ (สาย เลขยานนท์) มีแก่ใจจดมาให้ และข้าพเจ้าใคร่จะขอร้องท่านว่าถ้าจำบทสวดมนต์ของเก่าเรื่องอะไรไว้ได้บ้าง มีเมตตาจดแล้วส่งมาเก็บรักษาไว้ในหอสมุดแห่งชาติก็จะเป็นการดี เท่ากับได้ช่วยรักษาสมบัติของเก่าเหลือไว้ให้แก่คนรุ่นหลังซึ่งเป็นผู้สนใจ
<พระยาอนุมานราชธน>
--
๑. สัตตบริภัณ์คีรี ↩