นิราศวัดเจ้าฟ้า
ไม่ทราบ
คำนำ
ในพุทธศักราช ๒๕๕๘ นี้ หากครูกลอนนาม “สุนทรภู่” ยังมีชีวิตอยู่ ท่านจะมีอายุเต็ม ๒๒๙ ปี ย่างเข้าสู่ปีที่ ๒๓๐ โดยประวัติชีวิตของท่านนั้นเกิดเมื่อวันที่ ๒๖ มิถุนายน พุทธศักราช ๒๓๒๙ ในเรือนแพ ทางตอนเหนือของพระราชวังหลัง ตรงกับวันจันทร์ ขึ้นคํ่า ๑ เดือน ๘ ปีมะเมีย จุลศักราช ๑๑๔๘ เวลา ๒ โมงเช้า ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ ๑ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ แม้วาระสุดท้ายท่านมาสิ้นชีพในระหว่างรับราชการมีบรรดาศักดิ์ชั้น “พระ” ราชทินนาม “สุนทรโวหาร” สังกัดวังหน้า สมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ เมื่อพุทธศักราช ๒๓๙๘ อายุได้ ๖๙ ปี แต่ทุกวันนี้ท่านก็ทิ้งปริศนาช่วงท้ายของชีวิตไว้ว่ากวีสำคัญชองโลกท่านนี้เสียชีวิตที่ใด ตามเรื่องที่เล่าขานจากความทรงจำมีเพียงว่า ท่านถึงแก่กรรมที่บ้านสวนบางระมาด ในคลองบางกอกน้อย แล้วไปทำศพที่วัดชิโนรสาราม ริมคลองมอญ ฝั่งธนบุรี
ไมใช่เพียงแต่ประวัติส่วนตัวของท่านที่ยังไม่กระจ่างชัดเท่านั้น ด้านผลงานการประพันธ์ของท่านปัจจุบันยังคงเป็นปริศนาให้คนรุ่นหลังนำมาขบคิดอีกมาก โดยเฉพาะนิราศซึ่งเป็นดังบทบันทึกกิจส่วนตัวที่เที่ยวหาของวิเศษของมหากวีท่านนี้ คือ กลอนนิราศวัดเจ้าฟ้า และ โคลงนิราศสุพรรณ ดังนั้น กรมศิลปากรจึงมอบให้นายวัฒนะ บุญจับ นักอักษรศาสตร์ชำนาญการพิเศษ กลุ่มภาษาและวรรณกรรม สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ ตรวจสอบชำระและจัดพิมพ์หนังสือ “นิราศวัดเจ้าฟ้า (ฉบับตรวจสอบชำระ พ.ศ. ๒๕๕๘)” เพื่อศึกษาเพิ่มเติมในเชิงลึกเกี่ยวกับนิราศดังกล่าว
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือ “นิราศวัดเจ้าฟ้า (ฉบับตรวจสอบชำระ พ.ศ. ๒๕๕๘)” นี้ คงจะอำนวยประโยชน์แก่ผู้ที่สนใจโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๙ กันยายน ๒๕๕๘
ความนำ
แม้ช่วงเวลาที่สุนทรภู่ได้รับการยกย่องให้เป็นกวีระดับโลกจะล่วงไปเกือบ ๓ ทศวรรษ แต่ไม่น่าเชื่อว่าความคลุมเครือเกี่ยวกับสุนทรภู่นั้นยังคงมีอีกหลายเรื่อง แต่ที่ประจักษ์ชัดและไม่มีใครปฏิเสธก็คือ สุนทรภู่เป็นกวีที่มีความชำนาญทางด้านการประพันธ์กลอน มีผลงานที่มีชื่อเสียงจำนวนมาก โดยเฉพาะนิทานคำกลอนเรื่องพระอภัยมณี ได้รับยกย่องว่าเป็นผลงานที่แสดงถึงทักษะ ความรู้ และทัศนะของสุนทรภู่อย่างมากที่สุด ส่วนประดิษฐการสำคัญที่ท่านฝากไว้เป็นมรดกในแวดวงวรรณศิลป์ก็คือ ท่านได้สร้างขนบการประพันธ์กลอนนิทานและกลอนนิราศขึ้นใหม่ จนกลายเป็นที่นิยมอย่างกว้างขวางสืบเนื่องมาจนกระทั่งถึงปัจจุบัน
สุนทรภู่เป็นกวีที่สร้างผลงานประเภทนิราศไว้เป็นอันมาก แต่มีนิราศของท่านเพียง ๒ เรื่อง คือ โคลงนิราศสุพรรณ กับกลอนนิราศวัดเจ้าฟ้า เท่านั้น ที่สุนทรภู่เดินทางเพื่อไปทำกิจธุระของตัวเอง คือ หาของวิเศษเพื่อนำมาเล่นแร่แปรธาตุ และหายาอายุวัฒนะเพื่อต้องการที่จะมีชีวิตที่เป็นอมตะ ในขณะที่นิราศเรื่องอื่น ๆ ล้วนไปทำกิจอันเนื่องด้วยราชการแทบทั้งสิ้น นอกจากนี้ผู้ที่อ่านนิราศสุพรรณและนิราศวัดเจ้าฟ้ามักจะมีความคิดเห็นตอนท้ายว่าไม่ทราบว่าท่านเดินทางไปถึงที่ใด ทั้งแก่นสารของเรื่องก็มีแต่ความเชื่อในสิ่งซึ่งพิสูจน์ไม่ได้ แม้บางส่วนจะเสนอเรื่องราวที่เป็นจริง โดยเฉพาะสถานที่ ผู้คน เหตุการณ์และเรื่องเล่าที่อยู่ในท้องถิ่นโดยผ่านสายตาของกวีก็ตาม
ปริศนาในนิราศวัดเจ้าฟ้า
วัดเจ้าฟ้า ในบทกลอนมีชื่อเต็มว่า “วัดเจ้าฟ้าอากาศนาถนรินทร์” แม้ปัจจุบันยังไม่สามารถตรวจสอบได้ว่าเป็นวัดใด และตั้งอยู่ในจังหวัดใด โดยทั่วไปมักรับรู้ว่า สุนทรภู่น่าจะแต่งนิราศวัดเจ้าฟ้าในช่วงรัชกาลที่ ๓ ราวพุทธศักราช ๒๓๗๕ เมื่อครั้งอุปสมบทเป็นพระภิกษุ โดยตั้งใจจะไปหาของวิเศษ คือปรอทและยาอายุวัฒนะที่วัดดังกล่าว แต่วิธีการประพันธ์ท่านแต่งเป็นสำนวนเณรพัดผู้เป็นบุตร เนื่องจากขณะนั้นสุนทรภู่อยู่ในสมณเพศ จึงต้องระมัดระวังตัว ดังนั้น การแต่งในนามของเณรหนูพัด ทำให้สามารถออกกระบวนกลอนและแสดงความคิดเห็นได้รสชาติมากกว่า นิราศเรื่องนึ้โรงพิมพ์ครูสมิท บางคอแหลม พิมพ์จำหน่ายครั้งแรกเมื่อ พุทธศักราช ๒๔๑๗
สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงมีพระวินิจฉัยเรื่องประวัติการแต่งนิราศวัดเจ้าฟ้าไว้ก่อนหน้านี้ว่า เมื่อพุทธศักราช ๒๓๗๕ พระองค์เจ้าลักขณานุคุณ พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงผนวชพระ เวลานั้นสุนทรภู่บวชอยู่ได้ราวสัก ๖ พรรษา ด้วยเหตุที่เจ้านายสมัยนั้นมักโปรดทรงศึกษาการแต่งกลอน อาจจะมีรับสั่งชวนสุนทรภู่มาอยู่วัดพระเชตุพนในเวลาทรงผนวชอยู่ที่วัดนั้น เมื่อสุนทรภู่มาอยู่วัดพระเชตุพน บุตรคนใหญ่ที่ชื่อพัดบวชเป็นสามเณร เห็บจะบวชมาแต่บิดายังอยู่วัดเทพธิดาราม สุนทรภู่มาอยู่วัดพระเชตุพนแล้วพาเณรพัดกับบุตรคนเล็กที่ชื่อตาบไปพระนครศรีอยุธยาอีกครั้งหนื่ง แต่งเรื่องนิราศวัดเจ้าฟ้าเมื่อไปคราวนี้ แต่แกล้งแต่งให้เป็นสำนวนเณรพัดว่า
เณรหนูพัดหัดประดิษฐ์คิดอักษร
เป็นเรื่องความตามติดท่านบิดร	กำจัดจรจากนิเวศเชตุพน
เมื่อเรือถึงวัดระฆังกล่าวว่า
ถึงวัดระฆังบังคมบรมธาตุ	แทนพระบาทบุษบงองค์อัปสร
ไม่ทันลับกัปกัลป์พุทธันดร	พระด่วนจรสู่สวรรคครรไล
ละสมบัติขัตติยาทั้งข้าบาท	โอ้อนาถนึกน่านํ้าตาไหล
เป็นสูญลับนับปีแต่นี้ไป	เหลืออาลัยแล้วที่พระมีคุณ
ความตรงนี้สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายว่า เจ้าครอกข้างในซึ่งเป็นพระอัครชายาของกรมพระราชวังหลังสิ้นชีพก่อนนั้นไม่นานนัก และได้พระราชทานเพลิงที่วัดระฆังโฆสิตาราม ส่วนสาเหตุที่สุนทรภู่ไปกรุงศรีอยุธยาคราวนี้ เพราะได้ลายแทงมาแต่เมืองเหนือ ว่ามียาอายุวัฒนะฝังไว้ที่วัดเจ้าฟ้าอากาศฯ จีงพยายามไปหายาอายุวัฒนะนั้น เมื่อขึ้นไปถึงกรุงฯ ไปขึ้นบกที่วัดใหญ่ ได้อธิษฐาน ณ ที่นั้น มีคำอธิษฐานตอนหนึ่งว่า
อนึ่งเล่าเจ้านายที่หมายพึ่ง	ให้ทราบซึ่งสุจริตพิสมัย
อย่าหลงลิ้นหินชาติขาดอาลัย	นํ้าพระทัยทูลเกล้าให้ยาวยืน
ความที่อธิษฐานนี้ แสดงว่าเวลานั้นสุนทรภู่กำลังหมายจะพึ่งพระองค์เจ้าลักขณานุคุณดังได้กล่าวแล้ว ครั้นออกจากวัดใหญ่เดินบกต่อไปทางทิศตะวันออกคืนหนึ่งถึงวัดเจ้าฟ้า ว่าไปทำพิธีจะขุดก็เกิดกัมปนาทหวาดไหวด้วยฤทธิ์ปีศาจ ไม่อาจขุดได้ ต้องพากันกลับมา
ปริศนาสำคัญเกี่ยวกับช่วงเวลาในการประพันธ์ มีนัยสำคัญที่แฝงอยู่ในนิราศวัดเจ้าฟ้าฉบับตรวจสอบชำระ พ.ศ. ๒๕๕๘ นี้ โดยเฉพาะบทที่เมื่อเรือถึงวัดระฆังกล่าวว่า “ถึงวัดระฆังบังคมบรมธาตุ แทบพระบาทบุษบงองค์อัปสร ไม่ทันลับกัปกัลป์พุทธันดร พระด่วนจรสู่สวรรคครรไล” ความตรงนี้บ่งว่าสุนทรภู่ได้นบไหว้ที่รำลึกถึง เจ้าครอกข้างใน ซึ่งเป็นพระอัครชายาของกรมพระราชวังหลัง
เจ้าครอกข้างในซึ่งเป็นพระอัครชายาในสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระอนุรักษ์เทเวศร์ กรมพระราชวังบวรสถานพิมุขแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ คือ เจ้าครอกทองอยู่ ท่านประสูติในช่วงปลายสมัยอยุธยา สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒ เชิงตะกอนที่ถวายพระเพลิงเจ้าครอกทองอยู่ที่วัดอัมรินทราราม อาจเป็นได้ว่า เวลาถวายเพลิงศพเจ้าครอกทองอยู่เป็นข้างขึ้นเดือน ๑๑ ปีวอก อัฐศก ตรงกับพุทธศักราช ๒๓๗๙ ส่วน พระอัฐินั้นบรรจุไว้ในพระปรางค์ที่วัดระฆังโฆสิตาราม ด้วยเหตุนี้ จึงพอกำหนดได้ว่า ท่านสุนทรภู่คงจะเดินทางไปวัดเจ้าฟ้า ผ่านจังหวัดพระนครศรีอยุธยา และแต่งนิราศวัดเจ้าฟ้านี้ขึ้นในปลายปีนั้นหรือปีถัดมา แต่ไม่ก่อนหน้านั้น และด้วยเหตุที่พระองค์เจ้าลักขณานุคุณ ซึ่งท่านสุนทรภู่เคยได้พึ่งพระบารมีอยู่ ได้สิ้นพระชนม์ไปตั้งแต่พุทธศักราช ๒๓๗๘ แล้ว จากข้อมูลทางประวัติศาสตร์ดังกล่าว ทำให้พระวินิจฉัยเรื่องประวัติการแต่งนิราศวัดเจ้าฟ้าที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงมีไว้ก่อนหน้านี้เป็นอันตกไป และเป็นไปได้ว่าท่านสุนทรภู่คงกำลังคิดหาที่พึ่งอื่นต่อไปอีก จึงมีความบอกไว้ในนิราศอีกแห่งหนึ่งว่า
อนึ่งเล่าเจ้านายที่หมายพึ่ง	ให้ทราบซึ่งสุจริตพิสมัย
อย่าหลงลิ้นหินชาติขาดอาลัย	นํ้าพระทัยทูลเกล้าให้ยาวยืน
ซึ่งก็แสดงอยู่ว่าสุนทรภู่คงจะได้มีโอกาสเริ่มติดต่อและหวังพึ่งพระบารมีของกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวอยู่แล้ว จึงเผยความในใจออกมาตีแผ่ไว้อย่างน่ารู้ในกลอนนิราศเรื่องนี้ด้วย
นิราศวัดเจ้าฟ้า เป็นนิราศเชิงผจญภัยที่สนุกสนานมากอีกเรื่องหนึ่ง หากเปรียบเทียบกับนิราศสุพรรณที่มีการผจญภัย เสาะหาแร่ปรอทและยาอายุวัฒนะเหมือนกันแล้ว ในความเห็นของผู้อ่านทั่วไปมักรู้สึกว่า ท่านสุนทรภู่แต่งเรื่องนี้ได้ออกรสชาติกว่า ลางทีจะเป็นเพราะแต่งเป็นกลอน ซึ่งเป็นแนวถนัดของท่าน และทุกคนต่างก็ยอมรับลีลาการประพันธ์ลักษณะนี้ของท่านก็เป็นได้
ปริศนาถัดมา คือ ฉบับเดิมจะเปิดนิราศด้วยวรรคแรกที่ขึ้นว่า “เณรหนูพัดหัดประดิษฐ์คิดอักษร” แต่ฉบับตรวจสอบชำระ พ.ศ. ๒๕๕๘ บทแรกขึ้นว่า “วันประหัศพัทเพียรเขียนอักษร เป็นเรื่องความตามติดท่านบิดร คราจักจรจากนิเวศเชตุพน” ทำให้ทราบว่างานวรรณกรรมชิ้นนี้เริ่มเขียนขึ้นในวันพฤหัสบดี แต่ก็ต้องขบคิดให้รอบคอบว่าวันที่เริ่มเขียนนิราศเรื่องนี้คือนับแต่วันแรกที่ออกเดินทางจากกรุงเทพ ฯ หรือเริ่มเขียนหลังจากเดินทางกลับมาจากวัดเจ้าฟ้าแล้ว ซึ่งประเด็นนี้จะนำมาอรรถาธิบายต่อไป
ศาสตราจารย์ ดร.ชลดา เรืองรักษ์ลิขิต ภาควิชาภาษาไทย คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในฐานะประธานมูลนิธิสุนทรภู่ ได้เสนอแนวคิดเกี่ยวกับผู้แต่งนิราศวัดเจ้าฟ้าว่า เดิมทีเชื่อกันว่า สุนทรภู่แต่งโดยอ้างชื่อเป็นเณรหนูพัดซึ่งเป็นลูกขายคนโต ด้วยเหตุผลว่า เป็นเรื่องที่มีเนื้อหารัก ๆ ใคร่ ๆ ไม่เหมาะแก่สมณเพศ แต่เมื่อได้พิจารณาเนื้อหาจากข้อมูลที่ผู้ตรวจชำระส่งไปให้พิจารณาใหม่ ท่านมีความเห็นว่า ทั้งเนื้อหา ลีลาภาษาที่เรียกกันว่าฝีปาก รวมทั้งการสะท้อนความรู้สึกจากประสบการณ์ น่าจะเป็นไปได้อย่างสูงว่าเรื่องนี้เป็นผลงานของผู้แต่ง ๒ คน คือ เณรหนูพัดเริ่มแต่งก่อนในลักษณะฝึกเขียนแล้วพระสุนทรภู่มาช่วยตรวจแก้ และการผสานฝีมือการประพันธ์ตรงนี้คือเสน่ห์แรกที่ได้เห็น ส่วนเสน่ห์ในเรื่องนิราศวัดเจ้าฟ้าด้านอื่น ๆ ก็มีตั้งแต่เรื่องของตำนานนิทานที่ซ่อนอยู่ ด้านเสียง คำ สำนวน อีกทั้งในข้อมูลที่ชำระใหม่ก็ช่วยคลายข้อที่เคยสงสัยมานานเกี่ยวกับความหมายได้อีกมาก
ประเด็นที่ศาสตราจารย์ ดร.ชลดา สันนิษฐานนั้นมีความเป็นไปได้สูง เพราะเนื้อหาในนิราศวัดเจ้าฟ้าได้ระบุว่า ในคณะมีบุตรชายไปด้วย ๒ คน คือสามเณรพัด กับนายตาบ และมีศิษย์ตามไปด้วยอีก ๔ คน ระบุไว้ในนิราศนี้มีชื่อ กลั่น (คือสามเณรกลั่น ผู้แต่งนิราศพระแท่นดงรัง เมื่อพุทธศักราช ๒๓๗๖) จัน มาก และบุนนาก กับมีคนแจวเรืออีก ๒ คน ซึ่งคงจะเป็นผู้ใหญ่ คือ ตามา และตาแก้ว ทั้งยังบ่งบอกถึงความเคร่งครัดในวัตรปฏิบัติของภิกษุสุนทรภู่เป็นอย่างยิ่ง ทั้งนี้อาจจะเนื่องมาจากบทเรียนที่ได้รับเมื่อคราวไปหาของวิเศษในนิราศสุพรรณที่ท่านไม่ได้รักษาศีลและสร้างกุศลอย่างเคร่งครัดเพราะยังคงเป็นฆราวาสอยู่ ทำให้ท่านไม่ได้ของวิเศษดังประสงค์ หากได้อ่านโคลงนิราศสุพรรณเทียบกับกลอนนิราศวัดเจ้าฟ้าแล้ว จะเห็นได้ว่าในนิราศสุพรรณท่านจะมีความคิดโลดโผนแบบฆราวาสมาก ในขณะที่ในนิราศวัดเจ้าฟ้าเมื่อท่านมีโอกาสอยู่ในที่สงบเมื่อใด ท่านจะอุทิศส่วนกุศลแผ่ส่วนบุญให้เจ้าที่เจ้าทางและยังเป็นที่พึ่งของคณะบุคคลที่ตามไปด้วย ดังเช่นเหตุการณ์ชวนขนหัวลุกระหว่างพักแรมที่วัดมอญเชิงราก
ต้นไทรครึ้มงึมเงียบเซียบสงัด	พระพายพัดเฉื่อยเฉียวเสียวสยอง
เป็นป่าช้าอาวาสปีคาจคะนอง	ฉันพี่น้องนี้ไม่คลาดบาทบิดา
ท่านนอนหลับตรับเสียงสำเนียงเงียบ	ยิ่งเย็นเยียบเยือกสยองพองเกศา
เสียงผีผิ่วหวิวโหวยโหยวิญญาณ์	ภาวนาหนาวนิ่งไม่ติงกาย
บรรดาศิษย์บิดรที่นอนนอก	ผีมันหลอกลากปลํ้าพลิกควํ่าหงาย
ลุกขึ้นบอกกลอกกลัวทุกตัวนาย	มันสาดทรายกรวดโปรยเสียงโกรยกราว
ขึ้นสั่นไทรไหวยวบเสียงสวบสาบ	เป็นเงาวาบหัวหกเห็นอกขาว
หนูกลั่นกล้าคว้าได้รากไทรยาว	หมายว่าสาวผมผีร้องนี่แน
พอพระตื่นฟื้นกายค่อยคลายจิต	บรรดาศิษย์เคียงข้างไม่ห่างแห
ท่านห่มดองครองเคร่งไม่เล็งแล	ขึ้นบกแต่องค์เดียวดูเปลี่ยวใจ
สำรวมเรียบเลียบรอบขอบป่าช้า	ตั้งเมตตาตามสงฆ์ไม่หลงใหล
พบศพฝังบังสุกุลส่งบุญไป	เห็นแสงไฟรางรางสว่างเวียน
ส่วนสำนวนและลีลาในการประพันธ์นั้น จะเห็นได้ว่าไม่สม่ำเสมอ บางตอนก็โลดโผนตามประสาหนุ่ม เช่น
พวกสาวสาวเกล้ามวยสวยสะอาด	แต่ขยาดอยู่ด้วยว่านุ่งผ้าถุง
ทั้งห่มผ้าตารีเหมือนสีรุ้ง	ทั้งผ้านุ่งนั้นก็อ้อมลงกรอมตีน
เมื่อยกเท้าก้าวย่างสว่างแวบ	เหมือนฟ้าแลบแลผาดแทบขาดศีล
นี่หากเห็นเป็นเด็กถ้าเจ๊กจีน	เจียนจะปีนชุ่มซ่ามไปตามนาง
บางตอนก็ให้ข้อคิดทางธรรมที่ลุ่มลึกจากประสบการณ์ของคนที่ผ่านโลกมามาก เช่น
ถึงปากง่ามนามบอกบางกอกน้อย	ยิ่งเศร้าสร้อยทรวงน้องดังต้องศร
เหมือนน้อยทรัพย์ลับหน้านิราจร	เที่ยวแรมรอนราวไพรใจรำจวน
เคยชมเมืองเรืองระยับจะลับแล้ว	ไปชมแถวทุ่งท่าล้วนป่าสวน
เอยดูดีพี่ป้าหน้านวลนวล	จะว่างเร้นเหนล้วนแต่มอมแมม
เคยชมชื่นรื่นรสแป้งสดสะอาด	จะชมหาดเห็นแต่จอกกับดอกแขม
โอ้ใจจืดมืดเหมือนเมือเดือนแรม	ไม่เยื้อนแย้มกลีบกลิ่นให้ดิ้นโดย
เสียดายดวงพวงผกามณฑาทิพย์	เห็นลิบลิบแลชวนให้หวนโหย
เพราะหวงหุ้มภุมรินไม่บินโบย	จะร่วงโรยรสสิ้นกลิ่นผกา ฯ
หากเนื้อความตอนท้ายนิราศที่ว่า
ประหลาดเหลือเรือวิ่งจริงจริงเจียว	มาคืนเดียวก็ได้หยุดถึงอยุธยา
จึงจดหมายรายเรื่องที่เคืองเข็ญ	ไปเที่ยวเล่นลายแทงแสวงหา
ซึ่งถอดความได้ว่ากวีรู้สึกแปลกใจว่าการเดินทางขากลับทำไมถึงได้รวดเร็วนัก เพราะแค่ชั่วคืนเดียวก็กลับมาถึงเมืองหลวง (คำว่าอยุธยาในที่นี้หมายถึงกรุงเทพฯ) และเมื่อกลับมากวีก็เริ่มเขียนนิราศเรื่องนี้เพื่อบันทึกเรื่องราวเกี่ยวกับความลำบากในการเดินทางตามลายแทงทันที
หากข้อสรุปลักษณะเด่นเกี่ยวกับการนำเสนอเนื้อความในวรรณกรรมของสุนทรภู่ที่ว่าเป็นกวีที่เขียนบรรยายเรื่องตามความเป็นจริงยังคงเชื่อถือได้ การที่สุนทรภู่และคณะได้เดินทางไปแสวงหาของวิเศษที่วัดเจ้าฟ้าด้วยกัน ซึ่งการเดินทางใช้เวลาประมาณ ๕-๖ คืน ประกอบกับตามตำราการหาปรอทแต่โบราณนั้นจะถือฤกษ์ยาตราคือวันเวลาในการออกเดินทางว่ามีความสำคัญยิ่งที่จะต้องเป็นวันมงคล ก็น่าจะชี้ชัดได้ว่าวันพฤหัสบดีที่ระบุไว้ตั้งแต่ต้นนิราศ อาจจะมีความหมายว่าเป็นวันเริ่มเขียนนิราศด้วยฝีมือเณรพัดที่แท้จริง แล้ววันนั้นก็คือวันเริ่มเดินทางของท่าน และประมาณ ๖-๗ คืนหลังจากนั้น เมื่อกลับมาถึงกรุงเทพฯ แล้ว ภิกษุสุนทรภู่มีเวลา จึงมาปรับแก้สำนวนภาษาให้ ด้วยเห็นว่าในช่วงเวลาดังกล่าวท่านไม่จำเป็นต้องรักษาศีลให้เคร่งครัดหรือต้องปฏิบัติตามตำราเหมือนกับเมื่อตอนเดินทางหวังที่จะได้ของวิเศษแล้ว
เนื้อหาในกลอนนิราศวัดเจ้าฟ้าลำดับเหตุการณ์ว่า วันพฤหัสบดีเณรพัดพยายามเขียนนิราศเรื่องนี้ โดยไม่ได้ระบุว่าเริ่มเขียนตั้งแต่วันพฤหัสบดีที่เริ่มออกเดินทาง หรือพฤหัสบดีถัดมาหลังจากเดินทางกลับแล้ว โดยท่านออกเดินทางจากวัดพระเชตุพนฯ เวลาเย็น “เมื่อตะวันสายัณห์ยํ่า” ผ่านวัดระฆัง ไหว้ทั้งพระธาตุและเจ้านายฝ่ายในที่เพิ่งสิ้นไป ผ่านปากง่ามบางกอกน้อย บางพรม บางจาก บางพลู บางอ้อ บางซ่อน บางเขน ตลาดแก้ว วัดตั้งฝั่งสมุทร วัดเขียน คลองขวาง บางศรีทอง บางแพรก ตลาดขวัญ บางขวาง บางธรณี ปากเกร็ด บางพูด บางกระไน วัดเทียนถวายบ้านใหม่ และเนื้อความ “ไม่เห็นฝั่งฟั่นเฟือนด้วยเดือนแรม” บอกให้รู้ว่าช่วงเดินทางเป็นคืนข้างแรม ก่อนจะผ่านบางทะแยง และคืนแรกพักแรมในเรือใต้ต้นไทรที่วัดมอญเชิงราก ตกดึกพระภู่เข้าป่าช้า จนได้เวลาพระตื่นจึงเดินจงกรมแผ่ส่วนกุศล
รุ่งขึ้นวันศุกร์ ท่านออกเดินทางแต่ก่อนรุ่งสาง ผ่านบางหลวง ฉันจังหันและเห็นการแห่นาคที่บางกระแชง ซึ่งช่วยยํ้าข้อสันนิษฐานว่าเป็นการเดินทางช่วงหน้าแล้ง เพราะชาวบ้านนิยมให้ลูกหลานบวชเรียนในช่วงเวลาดังกล่าว ด้วยสังคมที่ทำอาขีพเกษตรกรรมยังไม่มีภาระงานหนักในช่วงนั้น แล้วออกเดินทางผ่านสามโคก บ้านงิ้ว โพแตง ราชคราม คงเป็นช่วงแล้งมากถึงขนาดมีไม้แห้งจนเกิดไฟไหม้ป่า สุนทรภู่เห็นควันไฟกับฝูงแร้งร่อน ผ่านบางไทร เกาะเกิด เกาะพระ เกาะเรียง บางปะอิน เกาะเรียน ขึ้นไปไหว้พระปุนเถ้ากงที่วัดพนัญเชิง โดยเก็บดอกโศกและดอกรักถวายพระ ซึ่งโดยธรรมขาตินั้น โศกจะออกดอกราวปลายเดือนมกราคมถึงช่วงเป็นฝักราวเดือนพฤษภาคม แล้วเข้าคลองสวนพลู บอกให้รู้ว่ามาครั้งนี้จะมาหายาอายุวัฒนะตามลายแทงที่ได้มา จนถึงวัดใหญ่ชายทุ่งซึ่งมีเจดีย์สูงตระหง่าน
คืนที่ ๒ ตกค่ำมีพายุฝน จนดึกท่านจึงตักนํ้าผึ้งไปจับปรอท ทำอยู่หลายครั้งจนเห็นดาวประกายพรึกขึ้น (ศุกร์เพ็ญทางดาราศาสตร์ระบุว่าเห็นดาวดวงนี้ได้ตั้งแต่ตี ๓) ที่สุดปรอทที่ว่าจะได้มา ๓ องค์ก็หนีไป นำพระธาตุมาสรงนํ้า ดูลายแทงอีกครั้ง จัดเครื่องจันทน์จวงเสร็จแล้ว เดินทางตามคลองไปทางทิศตะวันออกด้านทุ่งหลวงตอน ๑๐ ทุ่ม เดินทางตามลายแทงไปจนสุดปลายคลองที่หนองพลวง ต้องเดินเท้า เกิดตกใจเพราะเห็นควายนอนปลักสาหร่ายลุกขึ้นมานึกกันว่าเจอปีศาจ รายละเอียดที่น่าขบขันนี้สะท้อนให้เห็นว่าสุนทรภู่และคณะเดินตัดทุ่งไป ซึ่งหากเป็นหน้าน้ำคงเดินทางเช่นนี้ไม่ได้ เพราะต้องอ้อมขึ้นไปตอนเหนือทุ่งอุทัยตามเส้นทางที่สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชเคยทรงใช้เมื่อคราวฝ่าวงล้อมกองทัพกรุงอังวะไปทางหัวเมืองชายทะเลฝั่งตะวันออก
วันเสาร์เช้าถึงป่าเกรียน พบนกกระจาบนับหมื่นกำลังคาบหญ้ามาทำรังกัน ก็ยิ่งทำให้เชื่อว่าอยู่ในราวเดือนพฤษภาคมถึงมิถุนายน เพราะธรรมชาตินกกระจาบตัวผู้จะซ่อมรังเพื่อรับฤดูกาลผสมพันธุ์ในราวเดือนกรกฎาคมถึงสิงหาคมชองทุกปี เมื่อพ้นป่าก็ถึงโป่งหอยโข่ง มองเห็นตาลโดดและทิวไผ่อยู่เหมือนที่บอกไว้ในลายแทง จึงเดินตัดทางไปกลางทุ่ง ตั้งแต่เช้ามาพักร้อนตอนเพล จนแดดอ่อนจึงเดินทางต่อจนจวบเย็นจึงถึงเนินตาลโดดเห็นนกยูงหาคู่ พบโบสถ์วิหารร้างและพระ ทั้งอ้างตำนานเรื่องพระเจ้าตะเภาทอง ตกคํ่าท่านจึงทำพิธีหายาอายุวัฒนะแต่ว่าทำการไม่สำเร็จด้วยถูกอาถรรพณ์หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์สำแดงฤทธิ์เป็นพายุฝน พัดเอาข้าวของเครื่องบัดพลีบวงสรวงตลอดจนผ้าห่มและตำราลายแทงปลิวหายไปหมด
ท่านมาฟื้นคืนสติตอนเที่ยงวันอาทิตย์ รีบขอขมาพระ กรวดนํ้า คว่ำขันล้มเลิกความคิดหาของวิเศษตามลายแทง แล้วรีบเดินทางย้อนกลับเส้นเดิมตั้งแต่บ่าย คืนที่ ๔ เร่งเดินทางกลับมาที่จอดเรือซึ่งจอดรอทั้งคืน จนรุ่งเช้าวันจันทร์จึงรู้ว่าหลงทาง ต้องเดาทางใหม่ มาถึงเรือที่ตามากับตาแก้วรออยู่ตอนเที่ยง ด้วยไม่เหลืออะไรติดตัวกลับมาเลย มื้อเพลจึงแวะไปอาศัยพระยาชัยวิชิต (เผือก) ผู้รักษากรุงเก่า ซึ่งเป็นเพื่อนของท่านมาแต่ครั้งรัชกาลที่ ๒ แล้วจึงกลับเข้ากรุงเทพฯ
ช่วงเวลาตรงนี้ที่เป็นปัญหา ว่า คืนที่ ๕ ท่านได้ค้างแรมที่จวนพระยารักษากรุง แล้ววันอังคารหลังฉันเช้าที่จวนพระยารักษากรุง ท่านจึงเดินทางกลับ เพราะลำดับมื้อนั้นเป็น “เพลเช้า” เมื่อเดินทางถึงกรุงเทพฯ ในคืนที่ ๖ จึงบันทึกเรื่องราวการเดินทางในครั้งนี้ หรือว่าหลังจากที่ท่านรับของขบฉันจนมีเรี่ยวแรงแล้ว เย็นวันจันทร์ ท่านและคณะก็รีบกลับกรุงเทพฯ ในคืนที่ ๕ นั้นเลย เพราะความตอนนี้บันทึกไว้เพียงว่า
จะเลยตรงลงไปวัดก็ขัดข้อง	ไม่มีของขบฉันจังหันหุง
ไปพึ่งบุญคุณพระยารักษากรุง	ท่านบำรุงรักพระไม่ละเมิน
ทั้งเพลเช้าคาวหวานสำราญรื่น	ต่างชุ่มชื่นชวนกันสรรเสริญ
ท่านสูงศักดิ์รักใคร่ให้จำเริญ	อายุเกินกัปกัลป์พุทธันดร
จากรายละเอียดที่สุนทรภู่เล่าไว้ในนิราศ ไม่ว่าจะเป็นเห็นการแห่นาคที่บางกระแชง เห็นควันไฟไหม้ป่ากับฝูงแร้งร่อนที่ราชคราม การเก็บดอกโศกและดอกรักไหว้พระปุนเถ้ากงที่วัดพนัญเชิง พบนกกระจาบนับหมื่นกำลังคาบหญ้ามาทำรังกันที่ชายป่าเกรียน ตกใจเมื่อเห็นควายนอนปลักลุกขึ้นมาพร้อมสาหร่าย กระทั่งเห็นดาวประกายพรึกขึ้นตอนตี ๓ เป็นการบ่งบอกว่าคณะของท่านออกเดินทางในช่วงหน้าแล้งอย่างแน่นอน กอปรกับการที่รู้ว่าสุนทรภู่ออกเดินทางช่วงข้างแรมแต่ต้นนิราศ เป็นข้อมูลสำคัญที่แสดงให้เห็นว่าสุนทรภู่มีความรู้เรื่องคาถาอาคมและการหาของวิเศษเป็นอย่างดี และคงมุ่งมั่นที่จะหาปรอทและยาอายุวัฒนะให้ทันคืนแรมเดือนมืด ซึ่งมีเวลาเพียงไม่นานนัก จึงส่งผลให้ท่านเลือกเดินทางบกลัดตัดทุ่งอุทัยแบบไม่ยอมพักแทนที่จะใช้เส้นทางลำนํ้าป่าสัก เพราะถึงแม้จะเดินทางสะดวกกว่าแต่ใช้เวลาในการเดินทางมาก เนื่องจากลำนํ้าช่วงสระบุรีกับอยุธยานั้นคดเคี้ยวมาก อาจไม่ทันฤกษ์ยามที่กำหนดไว้
จากข้อมูลทั้งหมดข้างต้นเมื่อนำมาคำนวณทางโหราศาสตร์หากวันที่สุนทรภู่เริ่มเดินทางกับวันที่เณรพัดเริ่มเขียนนิราศเป็นวันเดียวกัน นิราศวัดเจ้าฟ้าก็จะเริ่มเขียนเมื่อวันพฤหัสบดี ตรงกับแรม ๑๐ ค่ำ เดือน ๕ สัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๒๐๐ ตรงกับวันที่ ๑๙ เมษายน พุทธศักราช ๒๓๘๑ เพราะกาลโยคปีนั้น วันพฤหัสบดีเป็นวันธงชัย และหากสุนทรภู่เริ่มแก้งานของเณรพัดหลังจากการเดินทาง หากไม่เป็น ๕ วัน ๕ คืน ก็เป็น ๖ วัน ๖ คืน ซึ่งเป็นไปได้ว่าท่านเริ่มปรับแก้ “นิราศวัดเจ้าฟ้า” ประมาณวันที่ ๒๕ หรือ ๒๖ เมษายน พุทธศักราช ๒๓๘๑ หาใช่พุทธศักราช ๒๓๗๕ ดังที่เข้าใจกันมาแต่เดิมไม่
ปริศนาเกี่ยวกับเวลาในการประพันธ์ดูจะคลี่คลายได้ในระดับหนึ่ง แต่ “วัดเจ้าฟ้าอากาศฯ” ที่ปรากฏชื่อตามลายแทงในนิราศเรื่องนี้ ยังเป็นที่ถกเถียงกันว่าคือวัดใดในปัจจุบัน รู้แต่เพียงตำแหน่งกว้างๆ ว่า อยู่ทางแขวงเมืองทิศตะวันออกของอยุธยา
ปัจจุบันมีผู้เสนอความเห็นเกี่ยวกับวัดเจ้าฟ้าเป็น ๒ ทาง กลุ่มหนึ่งมีมติว่าวัดเจ้าฟ้าในนิราศของสุนทรภู่ คือ วัดเขาดิน ซึ่งตั้งอยู่ใน ตำบลธนู อำเภออุทัย จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ขณะที่สุจิตต์ วงษ์เทศ สันนิษฐานว่าวัดเจ้าฟ้าอากาศนาถนรินทร์เป็นแต่เพียงชื่อในลายแทง แต่ไม่ได้มีวัดชื่อนี้อยู่จริง ตามความที่ว่า “...นามนั้นเขาเขียนแจ้งที่แท่งหิน วัดเจ้าฟ้าอากาศนาถนรินทร์ ให้ทราบสิ้นสืบสายเพราะลายแทง” แต่เมื่อพิจารณาจากข้อมูลเส้นทางตามนิราศ เชื่อว่าหลังจากเสร็จธุระที่วัดใหญ่ชัยมงคลแล้ว สุนทรภู่น่าจะลัดเลาะตามคลองที่มีอยู่มากมายเหมือนใยแมงมุมในยุคนั้นเข้าหาเส้นทางหลัก คือ คลองข้าวเม่า แล้วใช้คลองข้าวเม่านี้เดินทางไปทางทิศตะวันออกจนสุดปลายคลอง จากนั้นจึงขึ้นเดินบกลัดทุ่งไปที่ดอนจนถึงวัด ซึ่งวัดดังกล่าวเดิมสุจิตต์สันนิษฐานว่าน่า จะเป็น “วัดพระพุทธฉาย” แต่ภายหลังสันนิษฐานว่าน่าจะเป็น วัดสนมไทย (วัดเขาพนมโยง) ซึ่งอยู่ที่อำเภอหนองแค จังหวัดสระบุรี มากกว่า
เมื่อได้มีโอกาสออกสำรวจภาคสนาม สอบทานชื่อบ้านนามเมือง ประกอบกับการศึกษาการเดินทัพตามตำราพิชัยสงครามแต่โบราณ เป็นไปได้ว่าวัดเจ้าฟ้าอากาศนั้นอยู่ในจังหวัดสระบุรี แต่อาจจะไม่ใช่วัดที่สันนิษฐานไว้ก่อนทั้ง ๒ แห่ง เพราะลายแทงที่ระบุว่าตำแหน่งวัดนั้นมี “ต้นตาลโดด” เป็นจุดสังเกตที่มีนัยสำคัญ อีกทั้งในนิราศก็ไม่ได้กล่าวเลยว่าวัดดังกล่าวอยู่บนเนินเขาสูงดังที่เข้าใจกันแต่อย่างใด เพราะความในนิราศเมื่อสุนทรภู่เดินลัดทุ่งออกมาได้แล้ว ก็ “...เห็นตาลโดดโขดคุ่มกระพุ่มไม้ มีทิวไผ่พงรายเหมือนลายแทง...” แล้ว “...ท่านหลีกลัดตัดทางไปกลางทุ่ง...” ไปถึงที่หมายตอนเย็น “..พอเย็นจวนด่วนเดินขึ้นเนินโขด ถึงตาลโดดดินพูนเป็นมูนสูง...”
ปัจจุบัน ไม่ห่างจากวัดพนมโยงมากนัก ยังคงมี “วัดตาลเดี่ยว” ซึ่งเป็นวัดเก่า สร้างมาแต่สมัยอยุธยา ต่อมาถูกทิ้งร้าง วัดนี้ตั้งอยู่ริมแม่น้ำป่าสัก ใบอำเภอแก่งคอย ภายหลังเมื่อมีชาวบ้านจากถิ่นอื่นอพยพมาอาศัยแถบนี้ จึงร่วมกันปฏิสังขรณ์วัดขึ้นใหม่ แต่โบสถ์และเจดีย์เก่าถูกแม่นํ้าป่าสักเซาะพัง เหลือเศษซากอยู่บ้าง อาคารที่เป็นวิหารในปัจจุบันนี้คนที่เคยอยู่มาก่อนเล่าว่า เดิมเป็นโบสถ์เก่าสร้างเมื่อพุทธศักราช ๒๔๖๐
หากสิ่งจำเป็นในการล่าลายแทงอยู่ที่การถอดรหัส น่าสนใจคำว่า “เดี่ยว” ซึ่งเป็นชื่อวัดและยังคงรักษาตาลเดี่ยวต้นเดิมไว้ให้เห็นอยู่ในบริเวณวัด เมื่อ “โดด” มีความหมายทางภาษาว่า อันเดียวเด่น ซึ่งมีไม่ต่างจากคำว่า “เดี่ยว” ที่หมายถึง อยู่โดยลำพัง เดียวเท่านั้น ดังนั้นการถอดรหัส “ตาลโดด” ตามภาษาปริศนาในลายแทง จะเป็นพื้นที่ตำแหน่งเดียวกับที่มีขึ้นให้เห็นอย่างโดดเด่น “ตาลเดี่ยว” ในความเป็นจริงได้หรือไม่ เรื่องนี้คงต้องรอผลการศึกษากันต่อไป
บรรณานุกรม
หนังสือ
ชลดา เรืองรักษ์ลิขิต. “ใครแต่งนิราศวัดเจ้าฟ้า” ใน วรรณลลิต. กรุงเทพฯ โครงการเผยแพร่ผลงานวิชาการ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๔๖.
ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. ขีวิตและงานของสุนทรภู่. พิมพ์ครั้งที่ ๑๕. กรุงเทพฯ: บรรณาคาร, ๒๕๔๓.
ต้นฉบับตัวเขียน
นิราศวัดเจ้าฟ้า. หอสมุดแห่งชาติ. หนังสือสมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นดินสอ. ม.ป.ป. เลขที่ ๑. ๖๙ หน้า.
นิราศวัดเจ้าฟ้า. หอสมุดแห่งชาติ. หนังสือสมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นหรดาล. ม.ป.ป. เลขที่ ๒. ๖๔ หน้า.
นิราศวัดเจ้าฟ้า
๏ วันประหัศพัทเพียรเขียนอักษร
เป็นเรื่องความตามติดท่านบิดร	คราจักจรจากนิเวศเชตุพน
ได้ออกเรือเมื่อตะวันสายัณห์ย่ำ	ละอองนํ้าค้างย้อยดังฝอยฝน
ตะลึงเหลียวเปลี่ยวเปล่าเมื่อคราวจน	ไม่มีคนเกื้อหนุนกรุณา
โอ้ธานีศรีอยุธย์มนุษย์แน่น	นับโกฏิแสนสาวแก่แซ่ภาษา
จะหารักสักคนพอปนยา	ไม่เห็นหน้านึกสะอื้นฝืนฤทัย
เสียแรงมีพี่ป้าหม่อมน้าสาว	ล้วนขาวขาวคำหวานน้ำตาลใส
อยู่ยานยืดจืดเปรี้ยวไปเจียวใจ	เหลืออาลัยลมปากจะจากจรฯ
๏ ถึงวัดระฆังบังคมบรมธาตุ	แทบพระบาทบุษบงองค์อัปสร
มิทันลับกัปกัลป์พุทธันดร	พระด่วนจรสู่สวรรคครรไล
ละสมบัติขัตติยาทั้งข้าบาท	โอ้อนาถนึกหน้านํ้าตาไหล
เป็นสูญลับนับปีแต่นี้ไป	เหลืออาลัยแล้วที่พระมีคุณ
ถึงจนยากบากมาเป็นข้าบาท	ไม่ขัดขาดข้าวเกลือช่วยเกื้อหนุน
ทรงศรัทธากล้าหาญในการบุญ	โอ้พระคุณขาดยศทั้งงดงาม
แม้นตกยากพรากพลัดไปขัดข้อง	พัดกับน้องหนูตาบจะหาบหาม
นี่จนใจไปป่าช้าพนาราม	สุดจะตามตาบได้ดังใจจง
ขออยู่บวชตรวจน้ำสุรำมฤต	อวยอุทิศผลผลาอานิสงส์
สนองคุณพูนสวัสดิ์ขัตติยวงศ์	เป็นรถทรงสู่สถานวิมานแมน
มีสุรางค์นางขับสำหรับกล่อม	ล้วนเนื้อหอมน้อมเกล้าอยู่เฝ้าแหน
เสวยรมย์สมมนัสไม่ขัดแคลน	เป็นของแทนทานาฝ่าละออง
โอ้อกเอ๋ยเคยทนุปอุปถัมภ์	ได้อิ่มหนำคํ่าเช้าไม่เศร้าหมอง
แม้นทูลลามาอย่างนี้ทั้งพี่น้อง	ไหนจะต้องอดอยากลำบากกาย
นี่สิ้นบุญทูนกระหม่อมจึงตรอมอก	ออกระหกระเหินไปน่าใจหาย
เห็นที่ปลงทรงสูญยังมูนทราย	แสนเสียดายดังจะดิ้นสิ้นชีวัน
ทั้งหนูตาบกราบไหว้ร้องไห้ว่า	จะคมลาลับไปถึงไพรสัณฑ์
เคยเวียนเฝ้าเกล้าจุกให้ทุกวัน	สารพันพึ่งพาไม่อาทร ฯ
๏ ถึงปากง่ามนามบอกบางกอกน้อย	ยิ่งเศร้าสร้อยทรวงน้องดังต้องศร
เหมือนน้อยทรัพย์ลับหน้านิราจร	เที่ยวแรมรอนราวไพรใจรำจวน
เคยชมเมืองเรืองระยับจะลับแล้ว	ไปชมแถวทุ่งท่าล้วนป่าสวน
เคยดูดีพี่ป่าหน้านวลนวล	จะว่างเว้นเห็นล้วนแต่มอมแมม
เคยชมชื่นรื่นรสแป้งสดสะอาด	จะชมหาดเห็นแต่จอกกับดอกแขม
โอ้ใจจืดมืดเหมือนเมื่อเดือนแรม	ไม่เยื้อนแย้มกลีบกลิ่นให้ดิ้นโดย
เสียดายดวงพวงผกามณฑาทิพย์	เห็นลิบลิบแลชวนให้หวนโหย
เพราะหวงหุ้มภุมรินไม่บินโบย	จะร่วงโรยรสสิ้นกลิ่นผกา ฯ
๏ ถึงบางพรมพรหมมีอยู่สี่พักตร์	คนรู้จักแจ้งจิตทุกทิศา
ทุกวันนี้มีมนุษย์อยุธยา	เป็นร้อยหน้าพันหน้ายิ่งกว่าพรหม
โอ้คิดไปใจหายเสียดายรัก	เหมือนเกรียกจักเจ็ดซีกกระผีกผม
จนเจ็บอกฟกช้ำระกำกรม	เพราะลิ้นลมล่อลวงจะช่วงใช้ ฯ
๏ ถึงบางจากน้องไม่มีที่จะจาก	โอ้วิบากบาปสร้างแต่ปางไหน
เผอิญหญิงชิงชังน่าคลั่งใจ	จะรักใคร่เขาไม่มีปรานีเลย ฯ
๏ ถึงบางพลูพลูใบใส่ตะบะ	ถวายพระเพราะกำพร้านิจจาเอ๋ย
แม้นมีใครใจบุญที่คุ้นเคย	จะได้เชยพลูจีบหมากดิบเจียน
นี่จนใจได้แต่ลมมาชมเล่น	เปรียบเหมือนเช่นฉากฉายพอหายเหียน
แม้นเห็นรักจักได้ตามด้วยความเพียร	ฉีกทุเรียนหนามหนักดูสักคราว ฯ
๏ ถึงบางอ้อคิดจะใครได้ไม้อ้อ	ทำแพนซอเสียงแจ้วเที่ยวแอ่วสาว
แต่ไม่เคยเชยโฉมประโลมลาว	สุดจะกล่าวกลอนปลอบให้ชอบใจ ฯ
๏ ถึงบางซ่อนซ่อนเงื่อนไม่เยื้อนแย้ม	ถึงหนามแหลมเหลือจะบ่งที่ตรงไหน
โอ้บางเขนเวรสร้างแต่ปางใด	จึงเข็ญใจจนไม่มีที่จะรัก
เมื่อชาติหน้ามาเกิดให้เลิศโลก	ประสิทธิโชคชอบฤทัยทั้งไตรจักร
กระจ้อยร่อยกลอยใจวิไลลักษณ์	ให้สาวรักสาวกอดตลอดไป ฯ
๏ ตลาดแก้วแล้วแต่ล้วนสวนสล้าง	แต่ชื่ออ้างออกนามตามวิสัย
แม้นขายแก้วแววฟ้าที่อาลัย	จะซื้อใส่บนสำลีประชีรอง
ประดับเรือนเหมือนหนึ่งเพชรสำเร็จแล้ว	สงวนแก้วกลอยใจมิให้หมอง
ไม่เหมือนนึกตรึกตรานํ้าตานอง	เห็นแต่น้องหนูแนบแอบอุรา ฯ
๏ ถึงวัดตั้งฝั่งสมุทรพระพุทธสร้าง	ว่าท่านวางไว้ให้คิดปริศนา
แม้นแก้ไขไม่ออกเอาที่ตอกตา	นึกก็น่าใคร่หัวเราะจำเพาะเป็น
ครั้นคิดบ้างอย่างคำที่รํ่าบอก	จะไปตอกที่ตรงไหนก็ไม่เห็น
ดูลึกซึ้งถึงจะคิดก็มิดเม้น	พอยามเย็นยอแสงแฝงโพยม ฯ
๏ ถึงวัดเขียนเหมือนหนึ่งเพียรเขียนอักษร	กลกลอนกล่าวกล่อมสนอมโอม
เดชะชักรักลักลอบปลอบประโลม	ขอให้โน้มน้อมจิตสนิทใน ฯ
๏ ถึงคลองขวางบางศรีทองมองเขม้น	ไม่แลเห็นศรีทองที่ผ่องใส
แม้นทองคำธรรมดาจะพาไป	นี่มิใช่ศรีทองเป็นคลองบาง
พอลมโบกโศกสวนมาหวนหอม	ยิ่งโศกตรอมตรึกตรองให้หมองหมาง
ถึงบางแพรกแยกคลองเป็นสองทาง	เหมือนจืดจางใจแตกต้องแยกกัน
๏ ตลาดขวัญขวัญฉันนี้ขวัญหาย	ใครเขาขายขวัญหรือจะซื้อขวัญ
แม้นขวัญฟ้าหน้าอ่อนเหมือนท่อนจันทน์	จะรับขวัญเช้าเย็นไม่เว้นวาง ฯ
๏ ถึงบางขวางขวางอื่นสักหมื่นแสน	ถึงต่างแดนดงดอนสิงขรขวาง
จะตามไปให้ถึงห้องประคองคาง	แต่ขัดขวางขวัญความขามระคาย
เห็นสวาดขาดทิ้งกิ่งสนัด	เป็นรอยตัดต้นสวาดให้ขาดสาย
สวาทพี่นี้ก็ขาดสวาทวาย	แสนเสียดายสายสวาทที่ขาดลอย
เห็นรักน้ำพร่ำออกทั้งดอกผล	ไม่มีคนรักรักมาหักสอย
เป็นรักเปล่าเศร้าหมองเหมือนน้องน้อย	มาล่องลอยเรือรักจนหนักเรือ ฯ
๏ ถึงบ้านบางธรณีแล้วพี่จ๋า	แผ่นสุธาก็ไม่ไร้ไม้มะเขือ
เขากินหมูหนูพัดจะกัดเกลือ	ไม่ง้อเรือแหหาปลาตำแบ ฯ
๏ ถึงปากเตร็ดเตร็ดเตร่มาเร่ร่อน	เที่ยวสัญจรตามระลอกเหมือนจอกแหน
มาถึงเตร็ดเขตมอญสลอนแล	ลูกอ่อนแอ้อุ้มจูงพะรุงพะรัง
ดูเรือนไหนไม่เว้นเห็นลูกอ่อน	ไม่หยุดหย่อนอยู่ไฟจนไหม้หลัง
ไม่ยิ่งยอดปลอดเปล่าเหมือนชาววัง	ล้วนเปล่งปลั่งปลื้มใจมาไกลตา ฯ
๏ พอออกคลองล่องลำแม่น้ำวก	เห็นนกหกเหินร่อนว่อนเวหา
กระทุงทองล่องเลื่อนค่อยเคลื่อนคลา	ดาษดาดอกบัวเข้าคลัวเคลีย
นกกานํ้าดำปลากระสาสูง	เป็นฝูงฝูงเข้าใกล้มันไปเสีย
นกยางขาวเหล่านกยางมีหางเปีย	เป็นตัวเมียหมดสิ้นทั้งดินแดน
ถึงเดือนไข่ไปลับแลเมืองแม่ม่าย	ขึ้นไข่ชายเขาโขดนับโกฏิแสน
พอบินได้ไปประเทศทุกเขตแคว้น	คนทั้งแผ่นดินมิได้ไข่นกยาง ฯ
๏ ถึงบางพูดพูดมากคนปากหมด	มีแต่ปดเป็นอันมากเขาถากถาง
ที่พูดน้อยค่อยประคิ่นเล่นลูกคาง	เหมือนหญิงช่างฉอเลาะปะเหลาะชาย
๏ ถึงบางกระไนได้เห็นหน้าบรรดาพี่	พวกนารีเรืออ้อยมาลอยขาย
ดูจริตติดจะงอนเป็นมอญกลาย	ล้วนแต่งกายกันไรเหมือนไทยทำ
แต่ไม่มีกิริยาด้วยผ้าห่ม	กระพือลมแล้วไม่ป้องปิดของขำ
ฉันเตือนว่าผ้าแพรลงแช่นํ้า	อ้อยสองลำนั้นจะเอาสักเท่าไร
เขารู้ตัวหัวร่อว่าพ่อน้อย	มากินอ้อยแอบแฝงแถลงไข
รู้กระนี้มิอยากบอกมิออกไย	น่าเจ็บใจจะต้องจำเป็นตำรา ฯ
๏ ถึงไผ่รอบขอบเขื่อนดูเหมือนเขียน	ชื่อวัดเทียนถวายอยู่ฝ่ายขวา
ข้างซ้ายมือชื่อบ้านใหม่ทำไร่นา	นางแม่ค้าขายเต่าสาวทึมทึก
ปิดกระหมับจับกระเหม่าเข้ามินหม้อ	ดูมอซอสีสันเป็นมันหมึก
ไม่เหมือนเหล่าชาวสวนหวนรำลึก	ว่าไม่นึกแล้วก็ใจมิใคร่ฟัง ฯ
๏ พอฟ้าคลํ้าคํ่าพลบเสียงกบเขียด	ร้องตรอดเกรียดเกรียวแซ่ดังแตรสังข์
เหมือนเสียงฆ้องกลองโหมประโคมวัง	ไม่เห็นฝั่งฟั่นเฟือนด้วยเดือนแรม
ลำพูรายชายตลิ่งล้วนหิ่งห้อย	สว่างพรอยพร่างพรายบนปลายแขม
อร่ามเรืองเหลืองงามวามวามแวม	กระจ่างแจ่มจับนํ้าเห็นลำเรือ ฯ
๏ ถึงย่านกว้างบางทะแยงเป็นแขวงทุ่ง	ดูเวิ้งวุ้งหว่างแฉวกล้วนแฝกเฝือ
เห็นไรไรไม้พุ่มครุมครุมเครือ	เหมือนรูปเสือสิงโตรูปโคควาย
ท่านบิดรสอนหนูให้ดูว่า	มันผินหน้าออกนั้นกันฉิบหาย
แม้นปากมันหันเข้าข้างเจ้านาย	จะล้มตายพรายพลัดเร่งตัดรอน
จารึกไว้ให้เป็นทานทุกบ้านช่อง	ฉันกับน้องนี้ได้จำเอาคำสอน
ดึกกำดัดสัตว์หลับประทับนอน	ที่วัดมอญเชิงรากริมปากคลอง
ต้นไทรครึ้มงึมเงียบเซียบสงัด	พระพายพัดเฉื่อยเฉียวเสียวสยอง
เป็นป่าช้าอาวาสปีศาจคะนอง	ฉันพี่น้องนี้ไม่คลาดบาทบิดา
ท่านนอนหลับตรับเสียงสำเนียงเงียบ	ยิ่งเย็นเยียบเยือกสยองพองเกศา
เสียงผีผิ่วหวิวโหวยโหยวิญญาณ์	ภาวนาหนาวนิ่งไม่ติงกาย
บรรดาศิษย์บิดรที่นอนนอก	ผีมันหลอกลากปลํ้าพลิกควํ่าหงาย
ลุกขึ้นบอกกลอกกลัวทุกตัวนาย	มันสาดทรายกรวดโปรยเสียงโกรยกราว
ขึ้นสั่นไทรไหวยวบเสียงสวบสาบ	เป็นเงาวาบหัวหกเห็นอกขาว
หนูกลั่นกล้าคว้าได้รากไทรยาว	หมายว่าสาวผมผีร้องนี่แน
พอพระตื่นฟื้นกายค่อยคลายจิต	บรรดาศิษย์เคียงข้างไม่ห่างแห
ท่านห่มดองครองเคร่งไม่เล็งแล	ขึ้นบกแต่องค์เดียวดูเปลี่ยวใจ
สำรวมเรียบเลียบรอบขอบป่าช้า	ตั้งเมตตาตามสงฆ์ไม่หลงใหล
พบศพฝังบังสุกุลส่งบุญไป	เห็นแสงไฟรางรางสว่างเวียน
ระงับเงียบเซียบเสียงสำเนียงสงัด	ประดิพัทธ์พุทธคุณค่อยอุ่นเศียร
บรรดาศิษย์คิดกล้าต่างหาเทียน	จำเริญเรียนรุกขมูลพูนศรัทธา
อสุภธรรมกรรมฐานประหารเหตุ	หวนสังเวชว่าชีวังจะสังขาร์
อันอินทรีย์วิบัติอนัตตา	ที่ป่าช้านี้ก็เหมือนกับเรือนตาย
กลับเกลียดกลัวมัวเมาไม่เข้าบ้าน	พระนีฤพานเพิ่มพูนเพียงสูญหาย
อับร่างเหมือนเรือนโรคให้โศกสบาย	แล้วต่างตายตามกันไปมั่นคง
ค่อยคิดเห็นเย็บเยียบไม่เกรียบกริบ	ประสาบสิบนิ้วนั่งตั้งประสงค์
พยายามตามจริตท่านบิตุรงค์	สำรวมทรงศีลธรรมที่จำเจน
ประจงจดบทบาทค่อยยาตรย่าง	ประพฤติอย่างโยคามหาเถร
ประทับทุกรุกข์รอบริมขอบเมรุ	จบพระเณรในอารามตื่นจามไอ
ออกจงกรมสมณาสมาโทษ	ร่มนิโครธครึ้มเงื่อมให้เลื่อมใส
แผ่กุศลจนจบทั้งภพไตร	จากพระไทรแสงทองผ่องโพยม ฯ
๏ เลยบางหลวงล่วงทางสว่างแจ้ง	ถึงบ้านกระแชงหุงจังหันฉันผักโหม
ยังถือมั่นขันตีหนีประโลม	อันรูปโฉมชวนหลงไม่งงงวย
พอเสียงฆ้องกลองแซ่เขาแห่นาค	ผู้หญิงมากมอญเก่าสาวสาวสวย
ร้องลำนำรำฟ้อนอ่อนระทวย	ชวนกันช่วยเขาแห่ได้แลดู
ถือขันตีทีนั้นก็ขันแตก	ทั้งศีลแทรกเสียดออกกระบอกหู
ฉันนี้เคราะห์เพราะนางห่มสีชมพู	พาความรู้แพ้รักประจักษ์จริง
แค้นด้วยใจนัยนานิจจาเอ๋ย	กระไรเลยแล่นไปอยู่กับผู้หญิง
ท่านบิดาว่ามันติดกว่าปลิดปลิง	ถูกจริงจริงเจียวจึงจดเป็นบทกลอน ฯ
๏ ถึงต้องง้าวหลาวแหลนสักแสนเล่ม	ให้ติดเต็มตัวฉุดจะหลุดถอน
แต่ต้องตาพาใจอาลัยวอน	สุดจะถอนทิ้งขว้างเสียกลางคัน
ทั้งหนูกลั่นนั้นคะนองจะลองทิ้ง	บอกให้หญิงรำรับขยับหัน
ถ้าทิ้งถูกลูกละบาทประกาศกัน	เขารับทันเราก็ให้ใบละเฟื้อง
นางน้อยน้อยพลอยสนุกลุกขึ้นพร้อม	รำละม่อมมีแต่สาวบ้างขาวเหลือง
ออกจริตกรีดกรายชายชำเลือง	ขยับเยื้องยิ้มแย้มแฉล้มลอย
ต่างหมายมุ่งตุ้งติ้งทิ้งหมากดิบ	เขาฉวยฉิบเฉยหน้าไม่ราถอย
ไม่มีถูกลูกดิ่งทั้งทิ้งทอย	พวกเพื่อนพลอยทิ้งทั่วทุกตัวนาย
ฉันลอบลองสองลูกถูกจำหนับ	ถูกปะปับปุ่มสูญที่ปูนหมาย
ลงม้วนต้วนม้วนหน้าน้ำตาพราย	พล่ามผู้ชายสรวลเสเสียงเฮฮา
แต่หนูกลั่นนั้นหล่อนเขวี้ยงดังเสียงขวับ	ถูกปุ่มปับปากกรีดหวีดผวา
ร้องอยู่แล้วแก้วพี่มานี่มา	พวกมอญมาโห่แห่เสียงแซ่ไป ฯ
๏ แล้วเลยนาคบากข้ามถึงสามโคก	เป็นลิ้นโลกสมมติสุดสงสัย
ถามบิดาว่าผู้เฒ่าท่านเล่าไว้	ว่าที่ไทยท้าวอู่ทองเธอกองทรัพย์
หวังจะไว้ให้ประชาเป็นค่าจ้าง	ด้วยจะสร้างบ้านเมืองเครื่องประดับ
พอห่ากินสิ้นบุญเป็นสูญลับ	ทองก็กลับกลายสิ้นเป็นดินแดง
จึงที่นี่มีนามชื่อสามโคก	เป็นคำโลกสมมติสุดแสลง
แผ่นดินหลังครั้งพระโกฏได้โปรดแปลง	เป็นตำแหน่งมอญมาสามิภักดิ์
ชื่อประทุมธานีที่เสด็จ	เดือนสิบเบ็ดบัวออกทั้งดอกฝัก
มารับส่งตรงนี้ที่สำนัก	พระยาพิทักษ์ทวยหาญผ่านพารา
ได้รู้เรื่องเมืองประทุมค่อยชุ่มชื่น	ดูภูมิพื้นวัดบ้านขนานหน้า
เห็นพวกชายฝ่ายมอญแต่ก่อนมา	ล้วนสักขาเขียนหมึกจารึกพุง
พวกสาวสาวเกล้ามวยสวยสะอาด	แต่ขยาดอยู่ด้วยว่านุ่งผ้าถุง
ทั้งห่มผ้าตารีเหมือนสีรุ้ง	ทั้งผ้านุ่งนั้นก็อ้อมลงกรอมตีน
เมื่อยกเท้าก้าวย่างสว่างแวบ	เหมือนฟ้าแลบแลผาดแทบขาดศีล
นี่หากเห็นเป็นเด็กถ้าเจ๊กจีน	เจียนจะปีนซุ่มซ่ามไปตามนาง
ชาวบ้านนั้นปั้นอี่เลิ้งไว้เพิงพะ	กระโถนกระทะอ่างโอ่งกระโถงกระถาง
ท่านวานน้องร้องถามไปตามทาง	ว่าบางขวางหรือไม่ขวางพี่นางมอญ
เขาเบือนหน้าว่าไม่รู้ดูเถิดเจ้า	จงถามเขาข้างหลังที่นั่งสอน
สิ้นศรีปากบากหน้านาวาจร	ฝีปากมอญมิใช่เบาเหมือนชาวเมือง ฯ
๏ ถึงบ้านงิ้วงิ้วต้นแต่พ้นหนาม	ไม่งอนงามเหมือนแม่งิ้วที่ผิวเหลือง
เมื่อแลพบหลบพักตร์ลักชำเลือง	ดูปลอดเปลื้องเปล่งปลั่งกำลังโลม
มาลับนวลหวนไห้เห็นไม้งิ้ว	ไม่ลืมผิวพักตร์ผ่องจะหมองโฉม
เพราะเสียรักหนักหน่วงเพียงทรวงโทรม	ใครจะโลมเลียมรสช่วยชดเจือ ฯ
๏ ถึงโพแตงคิดถึงแตงที่แจงจัก	ไม่ลืมรักรสชาติฉลาดเหลือ
แม้นลอยฟ้ามาเดี๋ยวนี้ในที่เรือ	จะฉีกเนื้อนั่งกลืนให้ชื่นใจ ฯ
๏ ถึงเกาะหาดราชครามรำรามรก	เห็นนกหกหากินบินไสว
เขาถากถางกว้างยาวทั้งลาวไทย	ทำนาไร่ร้านผักปลูกฟักแฟง
สุดละเมาะเกาะกว้างสว่างโว่ง	แลตะโล่งลิบเนตรทุกเขตแขวง
เห็นควันไฟไหม้ป่าจับฟ้าแดง	ฝูงนกแร้งร่อนตัวเท่าถั่วดำ
โอ้เช่นนี้มีคู่มาดูด้วย	จะชื่นชวยชมชิมให้อิ่มหนำ
นี่ยามเย็นเห็นแต่ของที่น้องทำ	เหลือทีรำลึกโฉมประโลมลาน ฯ
๏ ถึงด่านทางบางไทรไขว่เฉลว	เห็นไพร่เลวหลายคนอยู่บนศาล
ตุ้งก่าตั้งนั่งชักควักนํ้าตาล	คอยว่าขานขู่คนลงค้นเรือ
ไม่เห็นของต้องห้ามก็ลามขอ	มะละกอกุ้งแห้งแตงมะเขือ
ขอส้มสูกจุกจิกทั้งพริกเกลือ	จนชาวเรือเหลือระอาด่าในใจ
แต่ลำเราเขาไม่ค้นมาพ้นด่าน	ดูถิ่นฐานทิวชลาพฤกษาไสว
มีอารามนามสร้างชื่อบางไทร	ต้นไทรใหญ่อยู่ที่นั่นน้องวันทา
เทพารักษ์ศักดิ์สิทธิ์สถิตพุ่ม	พระเคยอุ้มอุณรุทสมอุษา
ใคร่น่าจูบรูปร่างเหมือนนางฟ้า	ช่วยอุ้มมาให้มั่งเถิดจะเชิดชม
สนอมแนบแอบอุ้มหนุ่มหนุ่มนิ่ม	ได้แย้มยิ้มยวนจิตสนิทสนม
นอนเอนหลังนั่งเล่นเย็นเย็นลม	ชมพนมแนวไม้รำไรราย
ดูเหย้าเรือนเหมือนหนึ่งเขียนเตียนตลิบ	เห็นลิบลิบแลไปจิตใจหาย
เขาปลูกผักฟักถั่วจูงงัวควาย	ชมสบายบอกแจ้งตำแหน่งนาม ฯ
๏ ถึงเกาะเกิดเกิดสวัสดิ์พิพัฒน์ผล	อย่าเกิดคนติเตียนเป็นเสี้ยนหนาม
ให้เกิดลาภราบเรียบเงียบเงียบงาม	เหมือนหนึ่งนามเกาะเกิดประเสริฐทรง
ถึงเกาะพระไม่เห็นพระปะแต่เกาะ	ช่างชื่อเพราะชื่อพระสละหลง
พระของน้องนี้ก็นั่งมาทั้งองค์	ทั้งพระสงฆ์เกาะพระมาประชุม
ขอคุณพระอนุเคราะห์ทั้งเกาะพระ	ให้เปิดปะขุมทองสักสองขุม
คงจะมีพี่ป้ามาชุมนุม	ฉะอ้อนอุ้มแอบอุราเป็นอาจิณ ฯ
๏ ถึงเกาะเรียงเคียงคลองเป็นสองแสก	ป่าละแวกวังราชประพาสสินธุ์
ได้หม่อมห้ามงามพร้อมชื่อหม่อมอิน	จึงตั้งถิ่นที่เกาะเสนาะนาม
นึกถวิลอินน้องละอองเอี่ยม	แสนเสงี่ยมงามพร้อมเหมือนหม่อมห้าม
จะหายศอตส่าห์พยายาม	คงจะงามพักตร์พร้อมเหมือนหม่อมอิน
อาลัยน้องตรองตรึกรำลึกถึง	หวังจะพึ่งผูกจิตคิดถวิล
เวลาเย็นเห็นนกวิหคบิน	ไปที่ถิ่นทำรังประนังนอน
บ้างแนบคู่ชูคอเข้าซ้อแซ้	เสียงจอแจโจนจับสลับสลอน
บ้างฟุบเฝ้าเคล้าเคียงประเอียงอร	เอาปากป้อนปีกปกกกกระกอง
ที่ไร้คู่อยู่เปลี่ยวตัวเดียวโดด	ไม่เต้นโลดแลเหงาเหมือนเศร้าหมอง
ลูกน้อยน้อยคอยแม่ชะแง้มอง	เหมือนอกน้องหนูน้อยกลอยฤทัย
มาตามติดบิดากำพร้าแม่	สุดจะแลเหลียวหานํ้าตาไหล
เห็นลูกนกอกน้องนี้หมองใจ	ที่ฝากไข้ฝากผีไม่มีเลย ฯ
๏ ถึงเกาะเรียนเรียนรักนี้หนักอก	แสนวิตกเต็มตรองเจียวน้องเอ๋ย
เมื่อเรียนกลจนจบถึงกบเกย	ไม่ยากเลยเล่าได้ดังใจจง
แต่เรียนรักรักนักก็มักหน่าย	รักละม้ายมิได้ชมสมประสงค์
ยิ่งรักมากพากเพียรยิ่งเวียนวง	มีแต่หลงลมลวงแทบทรวงโทรม ฯ
๏ มาถึงวัดพนังเชิงเทิ่งถนัด	ว่าเป็นวัดเจ้าฟ้าพระกลาโหม
ผนังก่อย่อมุมเหมือนซุ้มโคม	ลอยโพยมเยี่ยมฟ้าสุราลัย
มีศาลาท่านํ้าดูฉํ่าชื่น	ร่มระรื่นรุกขาน่าอาศัย
บิดาพรํ่ารํ่าเล่าให้เข้าใจ	ว่าพระใหญ่อย่างเยี่ยงที่เสี่ยงทาย
ถ้าบ้านเมืองเคืองเรื่องเข็ญจะเป็นเหตุ	ก็อาเพศพังหลุดทรุดสลาย
แม้พาราผาสุกสนุกสบาย	พระพักตร์พรายเพราพริ้มดูอิ่มองค์
ทั้งเจ๊กย่านบ้านนั้นก็นับถือ	ร้องเรียกชื่อว่าพระเจ้าปุนเถาก๋ง
ด้วยบนบานการได้ดังใจจง	ฉลององค์พุทธคุณการุณัง
อนึ่งว่าถ้าแม้นใครนํ้าใจบาป	จะเข้ากราบเกรงจะทับต้องกลับหลัง
ตรงหน้าท่าสาชลเป็นวนวัง	ดูพลั่งพลั่งพลุ่งเชี่ยวน่าเสียวใจ
เข้าจอดเรือเหนือหน้าศาลาวัด	โสมนัสน้องไม่เสื่อมที่เลื่อมใส
ขึ้นเดินเดียวเที่ยวหาสุมาลัย	จำเพาะได้ดอกโศกที่โคกนา
กับดอกรักหักเด็ดได้เจ็ดดอก	พอใส่จอกจัดแจงแบ่งบุปผา
ให้กลั่นมั่งทั้งบุนนาคเพื่อนยากมา	ท่านบิดาดีใจกระไรเลย
ว่าโศกรักมักร้ายต้องพรายพลัด	ถวายวัดเสียก็ถูกแล้วลูกเอ๋ย
แล้วห่มดองครองงามเหมือนตามเคย	ลีลาเลยเลียบตะพานขึ้นลานทราย
โอ้รินรินกลิ่นพิกุลมาฉุนชื่น	ดอกแก้วรื่นเรณูไม่รู้หาย
หอมจำปาหน้าโบสถ์สาโรชราย	ดอกกระจายแจ่มกลีบดังจีบเจียน
ดูกุฏิวิหารสะอ้านสะอาด	รุกขชาติพุ่มไสวเหมือนไม้เขียน
ที่ภูมิพื้นรื่นราบด้วยปราบเตียน	ต่างเดินเวียนทักษิณพระชินวร
ได้สามรอบชอบธรรมท่านนำน้อง	เข้าในห้องเห็นพระเจ้าเท่าสิงขร
ต่างจุดธูปเทียนถวายกระจายจร	ท่านบิดรได้ประกาศว่าชาตินี้
ทั้งรูปชั่วตัวดำแล้วต่ำศักดิ์	ถวายรักเสียกับพระชินสีห์
แม้นเมื่อไรใครเขารักมาภักดี	จะอารีรักตอบเพราะขอบคุณ
ทั้งหนูกลั่นนั้นว่าจะหาสาว	ที่เล็บยาวโง้งโง้งเหมือนก่งกระสุน
ทั้งเนื้อหอมกล่อมเกลี้ยงเพียงพิกุล	กอดให้อุ่นอ่อนก็ว่าไม่น่าฟัง
ฉันกับน้องมองแลดูแต่พระ	สาธุสะสูงกว่าฝาผนัง
แต่พระเพลาเท่าป้อมที่ล้อมวัง	สำรวมนั่งปลั่งเปล่งเพ่งพินิจ
ตัวของหนูดูจิ๋วเท่านิ้วหัตถ์	โตสนัดหนักนักจึงศักดิ์สิทธิ์
กับหนูตาบกราบก้มบังคมคิด	รำพันพิษฐานในใจจินดา
ขอเดชะพระกุศลที่ปรนนิบัติ	ที่หนูพัดพิศวาสพระศาสนา
มาคำรบพบพุทธปฏิมา	เป็นมหามหัศจรรย่ในสันดาน
ขอผลาอานิสงส์จงสำเร็จ	สรรเพชญ์พ้นหลงในสงสาร
แม้นยังไปไม่ถึงที่พระนีฤพาน	ขอสำราญราคีอย่าบีฑา
จะพากเพียรเรียนวิสัยแลไตรเพท	ให้วิเศษแสนเอกทั้งเลขผา
แม้นรักใครให้คนนั้นกรรุณา	ชนมายืนเท่าเขาพระเมรุ
ขอรู้ธรรมคำแปลแก้วิมุติ	เหมือนพระพุทธโฆษามหาเถร
มีกำลังดังมาฆะสามเณร	รู้จัดเจนแจ้งจบทั้งภพไตร
อนึ่งเล่าเจ้านายที่หมายพึ่ง	ให้ทราบซึ่งสุจริตพิสมัย
อย่าหลงลิ้นหินชาติขาดอาลัย	น้ำพระทัยทูลเกล้าให้ยาวยืน
๏ แล้วลาพระปฏิมาลีลาล่อง	เข้าลำคลองสวนพลูค่อยชูชื่น
ชมแต่ไผ่ไม้พุ่มดูชุ่มชื้น	ระรื่นรื่นลำดวนรำจวนใจ
โอ้ยามนี้มิได้พบนํ้าอบสด	มาเชยรสบุปผาน้ำตาไหล
เคยหอมแป้งแรงรื่นฤทัย	มาเหื่อไคลคล่ำตัวต้องมัวมอม
เมื่อยามมีพี่บำรุงผ้านุ่งห่ม	เคยอบรมรํ่ากลิ่นไม่สิ้นหอม
โอ้หายรสหมดรักมาปลักปลอม	จนซูบผอมผิวคล้ำระกำใจ
จึงมาหายาอายุวัฒนะ	ตามได้ปะลายแทงแถลงไข
เข้าลำคลองล่องเรือมาเหลือไกล	ถึงวัดใหญ่ชายทุ่งดูวุ้งเวิ้ง ฯ
๏ พระเจดีย์ที่ยังอยู่ดูตระหง่าน	เป็นประธานทิวทุ่งดูสูงเทิ่ง
ต้นโพไทรไผ่พุ่มเป็นซุ้มเซิง	ขึ้นรอบเชิงชั้นล่างข้างเจดีย์
เสียดายนักหักทรุดชำรุดร้าง	ใครจะสร้างสูงเกินจำเริญศรี
ท่านบิดาว่าถึงให้ใหญ่กว่านี้	ก็ไม่มีผู้ใดว่าใหญ่โต
ผู้หญิงย่านบ้านเราชาวบางกอก	เขาอมกลอกกลืนพระเสียอะโข
แต่พระเจ้าเสาชิงช้าริมท่าโพ	ก็เต็มโตแต่ชาววังเขายังกลืน
ฉันกลัวบาปกราบพระอย่าปะพบ	ไม่ขอคบคนโขมดที่โหดหืน
พอคํ่าคลุ้มพุ่มพฤกษ์ดูครึกครื้น	เงาทะมืนมืดพยับอับโพยม
พยุฝนอนธการสะท้านพุ่ง	เป็นฝุ่นฟุ้งฟ้าฮือกระพือโหม
นํ้าค้างชะประเปรยเชยชโลม	ท่านจุดโคมขึ้นอารามต้องตามไป
เที่ยวหลีกรกวกวนอยู่จนดึก	เห็นพุ่มพฤกษ์โพทองที่ผ่องใส
ตักน้ำผึ้งครึ่งจอกกับดอกไม้	จุดเทียนใหญ่อย่างตำราบูชาเชิญ
หวังจะปะพระปรอทที่ยอดยิ่ง	ประนมนิ่งนึกรำพันสรรเสริญ
สำรวมเรียนเทียนอร่ามงามจำเริญ	จนดึกเกินไก่ขันหวั่นวิญญาณ์
ทั้งเทียนดับสรรพเสียงสำเนียงเงียบ	เย็นยะเยียบนํ้าค้างพร่างพฤกษา
เห็นแวววับลับลงตรงบูชา	ปรอทมาสูบซึ่งนํ้าผึ้งรวง
ครั้นคลำได้ในกลางคืนก็ลื่นหลุด	ต้องจัดจุดธูปเทียนเพียรบวงสรวง
ประกายพรึกดึกเด่นขึ้นเห็นดวง	ดังโคมช่วงโชติกว่าบรรดาดาว
จักจั่นแจ้วแว่วหวีดจังหรีดหริ่ง	ปี่แก้วกริ่งกรับเสียงสำเนียงหนาว
ยิ่งเย็นฉํ่านํ้าค้างลงพร่างพราว	พระพายผ่าวพัดไหวทุกใบโพ ฯ
๏ พอรุ่งแรกแปลกกลิ่นระรินรื่น	โอ้หอมชื่นช่อมะกอกดอกโสน
เหมือนอบนํ้ารํ่าผ้าประสาโซ	สะอื้นโอ้อารมณ์ระทมทวี
ครั้นเช้าปะพระปรอทที่ปลอดปล่ง	ทั้งสามองค์เอามาไว้ก็ไพล่หนี
เชิญพระธาตุราธนาทุกราตรี	อาบวารีทิพรสหมดมลทิน
ที่ธุระพระปรอทเป็นปลอดเปล่า	ยังดูเลาลายแทงแสวงถวิล
ท่านนอนอ่านลานใหญ่ฉันได้ยิน	ว่ายากินรูปงามอร่ามเรือง
ถึงฟันหักจักงอกผมหงอกหาย	แก่ก็กลายหนุ่มเนื้อนั้นเหลือเหลือง
ตะวันออกบอกแจ้งในแขวงเมือง	ท่านจัดเครื่องครบครันทั้งจันทน์จวง
กับหนูกลั่นจันหมากบุนนาคหนุ่ม	สักสิบทุ่มเดินมุ่งออกทุ่งหลวง
ไปตามลายปลายคลองถึงหนองพลวง	แต่ล้วนสวงสาหร่ายเห็นควายนอน
นึกว่าผีตีฆ้องป่องป่องโห่	มันผุดโผล่พลุ่งโครมถีบโถมถอน
เถาสาหร่ายคลายคลุมตะลุมบอน	ว่าผีหลอนหลบพัลวันเวียน
ต่อเสียงร้องมองดูจึ่งรู้แจ้ง	เดินแสวงหาวัดฉวัดเฉวียน
จนเช้าตรู่ดูทางไปกลางเตียน	ถึงป่าเกรียนเกรียวแซ่จอแจจริง
๏ กระจาบจับนับหมื่นดูดื่นดาษ	เหมือนตลาดเหลือหูเพราะผู้หญิง
ยามอื้ออึงหึงหวงด้วยช่วงชิง	ชุมจริงจริงจิกโจดกระโดดโจน
จนต้นไม้ใบงอกออกไม่รอด	ดูตร่องตรอดเกรียนกร๋อยตรองกรอยโกร๋น
ลมกระทั่งรังกระจาบระยาบโยน	ตัวมันโหนหวงคู่คอยดูคน
บ้างคาบแขมแซมรังเหมือนดังสาน	สอดชำนาญเหน็บฝอยเหมือนสร้อยสน
จิกสะบัดจัดแจงเสียดแซงซน	เสมือนคนเคยสะดึงรู้ตรึงตรอง
โอ้โอ๋อกนกยังมีรังอยู่	ได้เคียงคู่คํ่าเช้าไม่เศร้าหมอง
แม้นร่วมเรือนเหมือนหนึ่งนกกกกระกอง	แต่สักห้องหนึ่งก็เห็นจะเย็นใจ ฯ
๏ จนพ้นป่ามาถึงโป่งหอยโข่งคุด	มันหมกมุดเหมือนเขาแจ้งแถลงไข
เห็นตาลโดดโขดคุ่มกระพุ่มไม้	มีทิวไผ่พงรายเหมือนลายแทง
ท่านหลีกลัดตัดทางไปกลางทุ่ง	ตั้งแต่รุ่งมาจนแดดก็แผดแข็ง
ได้พักเพลเอนนอนพอผ่อนแรง	ต่ออ่อนแสงสุริยาจึงคลาไคล
แต่แรกดูครู่หนึ่งจะถึงที่	เหมือนถอยหนีห่างเหินเดินไมไหว
เหมือนเรื่องรักชักชิดสนิทใน	มากลับไกลแกล้งกระดากต้องลากจูง ฯ
๏ พอเย็นจวนด่วนเดินขึ้นเนินโขด	ถึงตาลโดดดินพูนเป็นมูนสูง
เที่ยวเลียบชมลมเย็นเห็นนกยูง	เป็นฝูงฝูงฟ้อนหางที่กลางทราย
ทำกรีดปีกหลีกเลี่ยงเข้าเคียงคู่	คอยแฝงดูดังระบำรำถวาย
กระหวัดวาดยาตรเยื้องชำเลืองกราย	เหมือนละม้ายหม่อมละครเมื่อฟ้อนรำ
โอ้เคยเห็นเล่นงานสำราญรื่น	ได้แช่มชื่นเชยชมที่คมขำ
มาห่างแหแลลับจับระบำ	มาดูรำแพนนกน่าอกตรม
ออกตรูไล่ไปสิ้นขึ้นบินว่อน	แฉลบร่อนเรียงตามดูงามสม
เห็นเชิงไทรไผ่โพตะโกพนม	ระรื่นร่มรุกขชาติดาษเดียร
พิกุลออกดอกหอมพะยอมย้อย	นกน้อยน้อยจิกจับเหมือนกับเขียน
ในเขตแคว้นแสนสะอาดดังกวาดเตียน	ตลิบเลี่ยนลมพัดอยู่อัตรา
สารภีที่ริมโบสถ์สาโรชร่วง	มีผึ้งรวงรังสิงกิ่งพฤกษา
รสเร้าเสาวคนธ์สุมณฑา	ภุมราร่อนร้องละอองนวล
โอ้บุปผาสารภีส่าหรีรื่น	เป็นที่ชื่นเชยสนอมด้วยหอมหวน
เห็นมาลาอาลัยใจรำจวน	เหมือนจะชวนเชษฐาน้ำตากระเด็น ฯ
๏ โอ้อย่างนี้ที่ตรงนึกรำลึกถึง	มาเหมือนหนึ่งในจิตที่คิดเห็น
จะคลอเคียงเรียงตามเมื่อยามเย็น	เที่ยวเลียบเล่นแลเพลินจำเริญตา
โบสถ์วิหารฐานที่ยังมีมั่ง	เชิงผนังแน่นแฟ้นดังแผ่นผา
สงสารสุดพุทธรัตน์ปฏิมา	พระศิลาแลดูเป็นบูราณ
อุโบสถหมดหลังคาฝาผนัง	พระเจ้านั่งอยู่แต่องค์น่าสงสาร
ด้วยเรื้อร้างสร้างสมมานมนาน	แต่บูราณเรื่องพระเจ้าตะเภาทอง
มาเที่ยวเล่นเห็นหินบนดินโขด	เดี่ยวสันโดษดังสำลีไม่มีสอง
จึงจัดช่างสร้างอารามตามทำนอง	ทรงจำลองลายพระหัตถ์เป็นปฏิมา
รูปพระเจ้าเท่าพระองค์แล้วทรงสาป	ให้อยู่กราบศักราชพระศาสนา
พอฤๅษีสี่องค์เหาะตรงมา	ถวายยาอายุวัฒนะ
เธอไม่อยู่รู้ว่าหลงในสงสาร	ซํ้าให้ทานแท่งยาอุตสาหะ
ใส่ตุ่มทองรองไว้ที่ใต้พระ	ใครพบปะเปิดได้เอาไปกิน
ช่วยสร้างโบสถ์โขดเขื่อนไว้เหมือนเก่า	นามนั้นเขาเขียนแจ้งที่แท่งหิน
วัดเจ้าฟ้าอากาศนาถนรินทร์	ให้ทราบสิ้นสืบสายเพราะลายแทง
เป็นตำรามาแต่เหนือท่านเชื่อถือ	ดูหนังสือเสาะหาอตส่าห์แสวง
มาพบปะจะใคร่ขุดก็สุดแรง	ด้วยดินแข็งเขาประมูลด้วยปูนเพชร
ถึงสิ่วขวานผลาญเนินก็เยินยู่	เห็นเหลือรู้ที่จะทำให้สำเร็จ
แต่จะต้องลองตำรากาลเม็ด	เผื่อจะเสร็จสมถวิลได้กินยา ฯ
๏ พอเย็นรอนดอนสูงดูทุ่งกว้าง	วิเวกวางเวงจิตทุกทิศา
ลิงโลดเหลียวเปลี่ยวใจนัยนา	เห็นแต่ฟ้าแฝกแขมขึ้นแซมแซง
ดูกว้างขวางว่างโว่งตะโล่งลิ่ว	ไม่เห็นทิวที่สังเกตทุกเขตแขวง
สุริยนสนธยาท้องฟ้าแดง	ยิ่งโรยแรงรอนรอนอ่อนกำลัง
โอ้แลลูสุริยงจะลงลับ	มิใคร่ดับดวงได้อาลัยหลัง
สลดแสงแฝงรถเข้าบดบัง	เหมือนจะสั่งโลกาด้วยอาลัย
แต่คนเราชาววังทั้งทวีป	มาเร็วรีบร้างมิตรพิสมัย
ไม่รอรั้งสั่งสวาทประหลาดใจ	โอ้อาลัยแลลับวับวิญญาณ์
ยิ่งเย็นฉํ่านํ้าค้างให้วางเวก	เป็นหมอกเมฆมืดมิดทุกทิศา
แสนแสบท้องต้องเก็บตะโกนา	นึกระอาออกนามเมื่อยามโซ
ทั้งหนูกลั่นจันมากบุนนาคน้อย	ช่วยกันสอยเก็บหักไว้อักโข
พอเคี้ยวฝาดชาติชั่วตัวตะโก	แต่ยามโซแสบท้องก็ต้องกลืน
พิกุลต้นผลห่ามอร่ามต้น	ครั้นกินผลพาเลี่ยนให้เหียนหืน
ชั่งฝาดเฝื่อนเหมือนจะตายต้องคายคืน	ทั้งขมขื่นแค้นคอไม่ขอกิน
ท่านบิดรสอนสั่งให้ตั้งจิต	โปรดประสิทธิ์สิกขารักษาศีล
เข้าร่มพระมหาโพธิบนโบสถ์ดิน	ระรื่นกลิ่นกลางคืนค่อยชื่นใจ
เหมือนกลิ่นกลั่นจันทน์เจือในเนื้อหอม	แนบสนอมสนิทจิตพิสมัย
เสมอหมอนอ่อนอุ่นละมุนละไม	มาจำไกลกลอยสวาทอนาถนอน ฯ
๏ โอ้ยามนี้มิได้เชยเหมือนเคยชื่น	ทุกคํ่าคืนขาดประทิ่นกลิ่นเกสร
หอมพิกุลฉุนใจอาลัยวอน	พิกุลร่อนร่วงหล่นลงบนทรวง
ยิ่งเสียวเสียวเฉียวฉุนพิกุลหอม	เก็บสนอมเสน่ห์หมายไม่หายหวง
โอ้ดอกแก้วแววฟ้าสุดาดวง	มิหล่นร่วงลงมาเลยใคร่เชยชิม
โอ้เรื่อยเรื่อยเฉื่อยฉํ่าด้วยนํ้าค้าง	ลงพร่างพร่างพรมพร้อยย้อยหยิมหยิม
ยิ่งฟั่นเฟือนเหมือนสมรมานอนริม	ให้เหงาหงิมง่วงเงียบเซียบสำเนียง
เสนาะดังจังหรีดวะหวีดแว่ว	เสียงแจ้วแจ้วจักระจั่นสนั่นเสียง
เสียงหริ่งหริ่งกิ่งไทรเรไรเรียง	เสียวสำเนียงนอนแลเห็นแต่ดาว
จนดึกดื่นรื่นเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยฉิว	หนาวดอกงิ้วงิ้วต้นให้คนหนาว
แม้นงิ้วงามนามงิ้วเล็บนิ้วยาว	จะอุ่นราวนวมแนบนั่งแอบอิง
อันสี่นายหมายว่ากินยาแล้ว	จะผ่องแผ้วพากันเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง
เดชะยาน่ารักประจักษ์จริง	จะให้วิ่งตามฉาวทุกด้าวแดน
นากนั้นว่าอายุอยู่ร้อยหมื่น	จะได้ชื่นเชยสาวนั้นราวแสน
ไม่รู้หมดรสชาติไม่ขาดแคลน	ฉันอายแทนที่เธอครวญถึงนวลนาง
ทั้งหนูกลั่นนั้นว่าเมื่อล่องเรือกลับ	จะแวะรับนางสิบสองไม่หมองหมาง
แม่เอวอ่อนมอญรำล้วนสำอาง	จะขวางขวางไปอย่างไรคงได้ดู
สมเพชเพื่อนเหมือนหนึ่งบ้าประสาหนุ่ม	แต่ล้วนลุ่มหลงเหลือลูกเบื่อหู
จนพระเมินเดินเวียนถือเทียนชู	เที่ยวส่องดูเสมาบรรดามี
ที่ผุพังยังแต่ตรุบรรจุธาตุ	ขาวสะอาดอรหัตจำรัสศรี
ราธนามาไว้สิ้นด้วยยินดี	อัญชุลีแล้วก็นั่งระวังภัย
น้ำค้างพรมลมเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยฉิว	ใบโพพลิ้วแพลงพลิกริกริกไหว
บ้างหลุดหล่นวนว่อนร่อนไรไร	ด้วยแสงไฟรางรางกระจ่างตา ฯ
๏ จนเที่ยงคืนรื่นรมย์ลมสงัด	ดึกกำดัดดาวสว่างพร่างพฤกษา
เหมือนเสียงโห่โร่หูข้างบูรพา	กฤษฎาได้ฤกษ์เบิกพระไทร
สายสิญจน์วงลงยันต์กันปีศาจ	ธงกระดาษปักปลิวหวิวหวิวไหว
ข้าวสารทรายปรายปราบกำราบไป	ปักเทียนชัยฉัตรเฉลิมแล้วเจิมจันทน์
จุดเทียนน้อยร้อยแปดนั้นปักรอบ	ล้อมเป็นขอบเขตเหมือนหนึ่งเขื่อนขัณฑ์
มนต์มหาวาหุดีพิธีกรรม์	แก้อาถรรพณ์ถอนฤทธิ์ที่ปิดบัง
แล้วโรยรินดินดำควํ่าหอยโข่ง	จะเปิดโป่งปูนเพชรเป็นเคล็ดขลัง
พอปักธงลงที่ดินได้ยินดัง	เสียงตึงตังตูมเปรี้ยงแซ่เสียงคน
ดังเทียนดับกลับกลัวให้มัวมืด	พยุฮึดฮือมาเหมือนห่าฝน
ถูกลูกเห็บเจ็บแปลบแสบสกนธ์	เหลือจะทนทานลมลงก้มกราน
เสียงเกรียวกราววาววามโพลงพลามพลุ่ง	สะเทือนทุ่งที่โขดโบสถ์วิหาร
กิ่งโพโผงโกรงกรางลงกลางลาน	สาดข้าวสารกรากกรากไม่อยากฟัง
ทั้งฟ้าร้องก้องกึกพิลึกลั่น	อินทรีย์สั่นซบฟุบเหมือนทุบหลัง
สติสิ้นวิญญาณ์ละล้าละลัง	สู่ภวังค์วูบวับเหมือนหลับไป
เป็นวิบัติอัศจรรย์มหันตเหตุ	ให้อาเพศเพื่อจะห้ามตามวิสัย
ทั้งพระพลอยม่อยหลับระงับไป	จนอุทัยเที่ยงตื่นต่างฟื้นกาย
เที่ยวหาย่ามตามตำราทั้งผ้าห่ม	มันตามลมลอยไปข้างไหนหาย
ไม่พบเห็นเป็นน่าระอาอาย	จนเบี่ยงบ่ายบิดาจะคลาไคล
รีบห่มดองครองผ้าอุกาพระ	คารวะวันทาอัชฌาสัย
ถวายวัดตัดตำราไม่อาลัย	ขออภัยพุทธรัตน์ปฏิมา
เมื่อรู้ความยามโศกด้วยโรคร้าย	จึงตามลายลัดแลงแสวงหา
จะใคร่เห็นเช่นเขาบอกดอกจึงมา	มีตำราแล้วก็ต้องทดลองดู
ไม่รื้อร้างง้างงัดไม่ขัดขุด	เป็นแต่จุดเทียนเบิกฤกษ์ราหู
ขอคุณพรตรสธรรมช่วยคํ้าชู	ไม่เรียนรู้รูปงามไม่ตามลาย
มาเห็นฤทธิ์กฤตยาอานุภาพ	ก็เข็ดหลาบลมพาตำราหาย
ได้ตรวจนํ้าควํ่าขันบรรยาย	ให้ภูตพรายไพรโขมดที่โขดดิน
ทั้งเจ้าทุ่งกรุงทวาเทพารักษ์	ซึ่งพิทักษ์ที่พญาคูหาหิน
พระเจ้าฟ้าอากาศนาถนรินทร์	ซึ่งสร้างถิ่นที่วัดพระปฏิมา
จงพ้นทุกข์สุโขอโหสิ	ไปจุติตามชาติปรารถนา
ทั้งเซิงไทรไผ่โพตะโกนา	ฉันขอลาแล้วเจ้าคะหม่อมตะโก
ถึงแก่งอมหอมกลิ่นก็กินฝาด	แต่คราวขาดคิดรักเสียอักโข
ทั้งพิกุลฉุนกลิ่นจงภิญโญ	เสียดายโอ้อางขนางจะห่างไกล
ออกเดินทุ่งมุ่งหมายพอบ่ายคล้อย	ได้ตามรอยแรกมาหญ้าไสว
จนจวนคํ่ายํ่าเย็นเห็นไรไร	สังเกตไม้หมายทางมากลางคืน
ต้องบุกรกวกหลงลุยพงแฝก	อุตส่าห์แหวกแขมคาสู้ฝ่าฝืน
มาตามลายหมายจะลุอายุยืน	ผ้าห่มผืนหนึ่งไม่ติดอนิจจัง
เจ้าหนูกลั่นนั้นว่าเคราะห์เสียเพลาะหอม	เหมือนทิ้งหม่อมเสียทีเดียวเดินเหลียวหลัง
จะรีบไปให้ถึงเรือเหลือกำลัง	ครั้นหยุดนั่งหนาวใจจำไคลคลา
จนรุ่งรางทางเฟือนไม่เหมือนเก่า	ต้องเดินเดาดั้นดัดจนขัดขา
จนเที่ยงจึงถึงเรือเหลือระอา	อายตามาตาแก้วที่แจวเรือ
เขาหัวเราะเยาะว่าสาธุสะ	เครื่องอัฏฐะที่เอาไปช่างไม่เหลือ
พอมืดมนฝนคลุ้มครุมครุมเครือ	ให้กลับเรือรีบล่องออกท้องคุ้ง
จะเลยตรงลงไปวัดก็ขัดข้อง	ไม่มีของขบฉันจังหันหุง
ไปพึ่งบุญคุณพระยารักษากรุง	ท่านบำรุงรักพระไม่ละเมิน
ทั้งเพลเช้าคาวหวานสำราญรื่น	ต่างชุ่มชื่นชวนกันสรรเสริญ
ท่านสูงศักดิ์รักใคร่ให้จำเริญ	อายุเกินกัปกัลป์พุทธันดร
ได้ครองกรุงฟุ้งเฟื่องเปรื่องปรากฏ	เกียรติยศอยู่ตลอดอย่าถอดถอน
ท่านอารีมีใจอาลัยวอน	ถึงจากจรใจจิตยังคิดคุณ
มาทีไรได้นิมนต์จะปรนนิบัติ	สารพัดแผ่เผื่อช่วยเกื้อหนุน
ต่างชื่นช่วยอวยกุศลผลบุญ	สนองคุณคุณพระยารักษากรุง ฯ
๏ เมื่อกราบลาคลาเคลื่อนออกเลื่อนล่อง	เห็นหน้าน้องนามหุ่นนั่งชุนถุง
ทั้งผัดหน้าทาขมิ้นส่งกลิ่นฟุ้ง	รู้บำรุงรูปงามอร่ามเรือง
ที่แพรายหลายนางสำอางโฉม	งามประโลมแลปลั่งอลังเหลือง
ขมิ้นเอ๋ยเคยใช้แต่ในเมือง	มาฟุ้งเฟื่องฝ่ายเหนือทั้งเรือแพ
พวกโพงพางนางแม่ค้าขายปลาเต่า	จับกระเหม่ามิได้เหลือชั้นเรือแห
จะล่องลับกลับไกลอาลัยแล	มาถึงแพเสียงนกแก้วแจ้วเจรจา
เจ้าของขาวสาวสอนชะอ้อนพลอด	แวะเข้าจอดแพนี้ก่อนพี่จ๋า
น่ารับขวัญฉันนี่ร้องว่าน้องลา	ก็เลยว่าสาวกอดฉอดฉอดไป ฯ
๏ โอ้นกเอ๋ยเคยบ้างหรืออย่างพลอด	นางสาวสาวเขาจะกอดให้ที่ไหน
แต่น้องมีพี่ป้าที่อาลัย	ท่านยังไม่ช่วยกอดแกล้งทอดทิ้ง
นึกก็พลอยน้อยใจถึงไม่กอด	หนาวก็ทอดเตาไว้ก่อไฟผิง
ไม่เรียกเป็นเช่นนกแก้วแล้วจริงจริง	จะสู้นิ่งหนาวทนอยู่คนเดียว
ได้เด็ดรักหักใจมาในนํ้า	ถึงพบลำสาวแล้ไม่แลเหลียว
ประหลาดเหลือเรือวิ่งจริงจริงเจียว	มาคืนเดียวก็ได้หยุดถึงอยุธยา
จึงจดหมายรายเรื่องที่เคืองเข็ญ	ไปเที่ยวเล่นลายแทงแสวงหา
เห็นสิ่งไรในจังหวัดรัถยา	ได้จดมาเหมือนหนึ่งมีแผนที่ไว้
ไม่อ่อนหวานขานเพราะเสนาะโสต	ด้วยอายโอษฐ์มิได้อ้างถึงนางไหน
เหมือนเขามีที่จากฝากอาลัย	ได้รํ่าไรเรื่องหญิงจึงพริ้งเพราะ
นี่กล่าวแกล้งแต่งเล่นเพราะเป็นม่าย	เหมือนเร่ขายคอนเรือมะเขือเปราะ
คิดคะนึงถึงตัวน่าหัวเราะ	เกือบกะเทาะหน้าแว่นแสนเสียดาย ฯ
๏ สุดาใดใจจืดพังผืดมาก	อย่ากระดากดับเดือดให้เหือดหาย
ที่เอ็นดูอยู่ก็อยากจะฝากกาย	อย่าหมิ่นชายเชิญตรึกให้ลึกซึ้ง
เหมือนภุมรินบินหาซี่งสาโรช	ถึงร้อยโยชน์แย้มกลิ่นคงบินถึง
แต่ดอกไม้ไทท้าวใบดาวดึงส์	ไม่พ้นซึ่งพวกหมู่แมงภู่ชม
เช่นกระต่ายกายสิทธิ์นั้นผิดเพื่อน	ขึ้นแต้มเดือนได้จนชิดสนิทสนม
เสน่หาอาลัยในนิยม	จะใคร่ชมเช่นกระต่ายไม่วายตรอม
แต่เกรงเหมือนเดือนแรมไม่แจ่มแจ้ง	สุดจะแฝงฝากเงาเฝ้าสนอม
ขอเดซะจะได้พึ่งให้ถึงจอม	ขอให้น้อมโน้มสวาทอย่าคลาดคลา
ไม่เคลื่อนคลายหน่ายแหนงจะแฝงเฝ้า	ให้เหมือนเงาตามติดขนิษฐา
ทุกคํ่าคืนชื่นชุ่มพุ่มผกา	มิให้แก้วแววตาอนาทร
มณฑาทิพย์กลีบบานตระการกลิ่น	ภุมรินหรือจะร้างห่างเกสร
จงทราบความตามใจอาลัยวอน	เดชะกลอนกล่าวปลอบให้ตอบคำ
จะคอยฟังดังหนี่งคอยสอยสวาท	แม้นเหมือนมาดหมายจะชิมให้อิ่มหนำ
ถ้าครั้งนี้มิได้เยื้อนยังเอื้อนอำ	จะต้องครํ่าคร่าเปล่าแล้วเราเอย ฯ
นิราศวัดเจ้าฟ้า
๏ เณรหนูพัดหัดประดิษฐ์คิดอักษร
เป็นเรื่องความตามติดท่านบิดร	กำจัดจรจากนิเวศน์พระเชตุพน
พอออกเรือเมื่อตะวันสายัณห์ย่ำ	ละอองน้ำค้างย้อยเป็นฝอยฝน
ตะลึงเหลียวเปลี่ยวเปล่าเมื่อคราวจน	ไม่มีคนเกื้อหนุนการุณา
โอ้ธานีศรีอยุธย์มนุษย์แน่น	นับโกฏิแสนสาวแก่แซ่ภาษา
จะหารักสักคนพอปนยา	ไม่เห็นหน้านึกสะอื้นฝืนฤทัย
เสียแรงมีพี่ป้าหม่อมน้าสาว	ล้วนขาวขาวคำหวานน้ำตาลใส
มายามยืดจืดเปรี้ยวไปเจียวใจ	เหลืออาลัยลมปากจะจากจร ฯ
๏ ถึงวัดระฆังบังคมบรมธาตุ	แทบพระบาทบุษบงองค์อัปสร
มิทันลับกัปกัลป์พุทธันดร	พระด่วนจรสู่สวรรคครรไล
ละสมบัติขัตติยาทั้งข้าบาท	โอ้อนาถนึกน่าน้ำตาไหล
เป็นสูญลับนับปีแต่นี้ไป	เหลืออาลัยแล้วที่พระมีคุณ
ถึงจนยากบากมาเป็นข้าบาท	ไม่ขัดขาดข้าวเกลือช่วยเกื้อหนุน
ทรงศรัทธากล้าหาญในการบุญ	โอ้พระคุณขาดยศทั้งงดงาม
แม้นตกยากพรากพลัดไปขัดข้อง	พัดกับน้องหนูตาบจะหาบหาม
นี่จนใจในป่าช้าพนาราม	สุดจะตามเสด็จได้ดังใจจง
ขออยู่บวชกรวดน้ำสุรามฤต	อวยอุทิศผลผลาอานิสงส์
สนองคุณพูนสวัสดิ์ขัตติย์วงศ์	เป็นรถทรงสู่สถานวิมานแมน
มีสุรางค์นางขับสำหรับกล่อม	ล้วนเนื้อหอมน้อมเกล้าอยู่เฝ้าแหน
เสวยรมย์โสมนัสไม่ขัดแคลน	เป็นของแทนทานาฝ่าละออง
๏ พระคุณเอ๋ยเคยทำนุอุปถัมภ์	ได้อิ่มหนำค่ำเช้าไม่เศร้าหมอง
แม้นทูลลามากระนี้ทั้งพี่น้อง	ไหนจะต้องตกยากลำบากกาย
นี่สิ้นบุญทูลกระหม่อมจึงตรอมอก	ออกระหกระเหินไปน่าใจหาย
เห็นที่ปลงทรงสูญยังมูนทราย	แสนเสียดายดังจะดิ้นสิ้นชีวัน
ทั้งหนูตาบกราบไหว้ร้องไห้ว่า	จะคมลาลับไปในไพรสัณฑ์
เคยเวียนเฝ้าเกล้าจุกให้ทุกวัน	สารพันพึ่งพาไม่อนาทร ฯ
๏ ถึงปากง่ามนามบอกบางกอกน้อย	ยิ่งเศร้าสร้อยทรวงน้องดังต้องศร
เหมือนน้อยทรัพย์ลับหน้านิราจร	เที่ยวแรมรอนราวไพรใจรัญจวน
เคยชมเมืองเรืองระยับจะลับแล้ว	ไปชมแถวทุ่งท่าล้วนป่าสวน
เคยดูดีพี่ป้าหน้านวลนวล	จะว่างเว้นเห็นล้วนแต่มอมแมม
เคยชมชื่นรื่นรสแป้งสดสะอาด	จะชมหาดเห็นแต่จอกกับดอกแขม
โอ้ใจจืดมืดเหมือนเมื่อเดือนแรม	ไม่เยื้อนแย้มกลีบกลิ่นให้ดิ้นโดย
เสียดายดวงพวงผกามณฑาทิพย์	เห็นลิบลิบแลชวนให้หวนโหย
เพราะห่วงหุ้มภุมรินไม่บินโบย	จะร่วงโรยรสสิ้นกลิ่นผกา ฯ
๏ ถึงบางพรมพรหมมีอยู่สี่พักตร์	คนรู้จักแจ้งจิตทุกทิศา
ทุกวันนี้มีมนุษย์อยุธยา	เป็นร้อยหน้าพันหน้ายิ่งกว่าพรหม
โอ้คิดไปใจหายเสียดายรัก	เหมือนเกรียกจักแจกซีกกระผีกผม
จึ่งเจ็บอกฟกช้ำระกำตรม	เพราะลิ้นลมล่อลวงจะช่วงใช้ ฯ
๏ ถึงบางจากน้องไม่มีที่จะจาก	โอ้วิบากบาปสร้างแต่ปางไหน
เผอิญหญิงชิงชังน่าคลั่งใจ	จะรักใครเขาไม่มีปรานีเลย ฯ
๏ ถึงบางพลูพลูใบใส่ตะบะ	ถวายพระเพราะกำพร้านิจจาเอ๋ย
แม้นมีใครใจบุญที่คุ้นเคย	จะได้เชยพลูจีบหมากดิบเจียน
นี่จนใจได้แต่ลมมาชมเล่น	เปรียบเหมือนเช่นฉากฉายพอหายเหียน
แม้นเห็นรักจักได้ตามด้วยความเพียร	ฉีกทุเรียนหนามหนักดูสักคราว ฯ
๏ ถึงบางอ้อคิดจะใคร่ได้ไม้อ้อ	ทำแพนซอเสียงแจ้วเที่ยวแอ่วสาว
แต่ยังไม่เคยเชยโฉมประโลมลาว	สุดจะกล่าวกล่อมปลอบให้ชอบใจ ฯ
๏ ถึงบางซ่อนซ่อนเงื่อนไม่เยื้อนแย้ม	ถึงหนามแหลมเหลือจะบ่งที่ตรงไหน
โอ้บางเขนเวรสร้างไว้ปางใด	จึงเข็ญใจจนไม่มีที่จะรัก
เมื่อชาติหน้ามาเกิดในเลิศโลก	ประสิทธิโชคชอบฤทัยทั้งไตรจักร
กระจ้อยร่อยกลอยใจวิไลลักษณ์	ให้สาวรักสาวกอดตลอดไป ฯ
๏ ตลาดแก้วแล้วแต่ล้วนสวนสล้าง	เป็นชื่ออ้างออกนามตามวิสัย
แม้นขายแก้วแววฟ้าที่อาลัย	จะซื้อใส่บนสำลีประชีรอง
ประดับเรือนเหมือนหนึ่งเพชรสำเร็จแล้ว	ถนอมแก้วกลอยใจมิให้หมอง
ไม่เหมือนนึกตรึกตราน้ำตานอง	เห็นแต่น้องหนูแนบแอบอุรา ฯ
๏ ถึงวัดตั้งฝั่งสมุทรพระพุทธสร้าง	ว่าท่านวางไว้ให้คิดปริศนา
แม้นแก้ไขไม่ออกเอาที่ตอกตา	นึกก็น่าใคร่หัวเราะจำเพาะเป็น
จะคิดมั่งยังคำที่ร่ำบอก	จะไปตอกที่ตรงไหนก็ไม่เห็น
ดูลึกซึ้งถึงจะคิดก็มิดเม้น	พอยามเย็นยอแสงแฝงโพยม ฯ
๏ ถึงวัดเขียนเหมือนหนึ่งเพียรเขียนอักษร	กลกลอนกล่าวกล่อมถนอมโฉม
เดชะชักรักลักลอบปลอบประโลม	ขอให้โน้มน้อมจิตสนิทใน ฯ
๏ ถึงคลองบางขวางบางศรีทองมองเขม้น	ไม่แลเห็นศรีทองที่ผ่องใส
แม้นทองคำธรรมดาจะพาไป	นี่มิใช่ศรีทองเป็นคลองบาง
++3832พอลมโบกโศกสวนมาหวนหอม	เหมือนโศกตรอมตรึกตรองมาหมองหมาง
ถึงบางแวกแยกคลองเป็นสองทาง	เหมือนจืดจางใจแยกไปแตกกัน
ตลาดขวัญขวัญฉันนี้ขวัญหาย	ใครเขาขายขวัญหรือจะซื้อขวัญ
แม้นขวัญฟ้าหน้าอ่อนเหมือนท่อนจันทน์	จะรับขวัญเช้าเย็นไม่เว้นวาง
ถึงบางขวางขวางอื่นสักหมื่นแสน	ถึงต่างแดนดงดอนสิงขรขวาง
จะตามไปให้ถึงห้องประคองคาง	แต่ขัดขวางขวัญความขามระคาย
เห็นสวาทขาดทิ้งกิ่งสนัด	เป็นรอยตัดต้นสวาทให้ขาดสาย
สวาทพี่นี้ก็ขาดสวาทวาย	แสนเสียดายสายสวาทที่ขาดลอย
เห็นรักน้ำพร่ำออกทั้งดอกผล	ไม่มีคนรักรักมาหักสอย
เป็นรักเปล่าเศร้าหมองเหมือนน้องน้อย	เที่ยวล่องลอยเรือรักจนหนักเรือ ฯ
๏ ถึงบ้านบางธรณีแล้วพี่จ๋า	แผ่นสุธาก็ไม่ไร้ไม้มะเขือ
เขากินหมูหนูพัดจะกัดเกลือ	ไม่ถ่อเรือแหหาปลาตำแบ
ถึงปากเกร็ดเตร็ดเตร่มาเร่ร่อน	เที่ยวสัญจรตามระลอกเหมือนจอกแหน
มาถึงเกร็ดเขตมอญสลอนแล	ลูกอ่อนแอ้อุ้มจูงพะรุงพะรัง
ดูเรือนไหนไม่เว้นเห็นลูกอ่อน	ไม่หยุดหย่อนอยู่ไฟจนไหม้หลัง
ไม่ยิ่งยอดปลอดเปล่าเหมือนชาววัง	ล้วนเปล่งปลั่งปลื้มใจมาไกลตา ฯ
๏ พอออกคลองล่องลำแม่น้ำวก	เห็นนกหกเหินร่อนว่อนเวหา
กระทุงทองล่องเลื่อนค่อยเคลื่อนคลา	ดาษดาดอกบัวขาวคลัวเคลีย
นกกาน้ำดำปลากระสาสูง	เป็นฝูงฝูงเข้าใกล้มันไปเสีย
นกยางขาวเหล่านกยางมีหางเปีย	ล้วนตัวเมียหมดสิ้นทั้งดินแดน
ถึงเดือนไข่ไปลับแลเมืองแม่ม่าย	ขึ้นไข่ชายเขาโขดนับโกฏิแสน
พอบินได้ไปประเทศทุกเขตแคว้น	คนทั้งแผ่นดินมิได้ไข่นกยาง
โอ้นึกหวังสังเวชประเภทสัตว์	ต้องขาดขัดคู่ครองจึงหมองหมาง
เหมือนอกชายหมายมิตรคิดระคาง	มาอ้างว้างอาทะวาเอกากาย ฯ
๏ ถึงบ้านลาวเห็นแต่ลาวพวกชาวบ้าน	ล้วนหูยานอย่างบ่วงเหมือนห่วงหวาย
ไม่เหมือนลาวชาวกรุงที่นุ่งลาย	ล้วนกรีดกรายหยิบหย่งทรงสำอาง
ถึงบางพูดพูดมากคนปากหมด	มีแต่ปดเป็นอันมากเขาถากถาง
พี่พูดน้อยค่อยประคิ่นลิ้นลูกคาง	เหมือนหญิงช่างฉอเลาะปะเหลาะชาย ฯ
๏ ถึงบางกระไนได้เห็นหน้าบรรดาพี่	พวกนารีเรืออ้อยเที่ยวลอยขาย
ดูจริตติดจะงอนเป็นมอญกลาย	ล้วนแต่งกายกันไรเหมือนไทยทำ
แต่ไม่มีกิริยาด้วยผ้าห่ม	กระพือลมแล้วไม่ป้องปิดของขำ
ฉันเตือนว่าผ้าแพรลงแช่น้ำ	อ้อยสองลำนั้นจะเอาสักเท่าไร
เขารู้ตัวหัวร่อว่าพ่อน้อย	มากินอ้อยแอบแฝงแถลงไข
รู้กระนี้มิอยากบอกมิออกไย	น่าเจ็บใจจะต้องจำเป็นตำรา ฯ
๏ ถึงไผ่รอบขอบเขื่อนดูเหมือนเขียน	ชื่อวัดเทียนถวายอยู่ฝ่ายขวา
ข้างซ้ายมือชื่อบ้านใหม่ทำไร่นา	นางแม่ค้าขายเต่าสาวทึมทึก
ปิดกระหมับจับกระเหม่าเข้ามินหม้อ	ดูมอซอสีสันเป็นมันหมึก
ไม่เหมือนเหล่าชาวสวนหวนรำลึก	เมื่อไม่นึกแล้วก็ใจมิใคร่ฟัง ฯ
๏ พอฟ้าคล้ำค่ำพลบเสียงกบเขียด	ร้องกรีดเกรียดเกรียวแซ่ดังแตรสังข์
เหมือนเสียงฆ้องกลองโหมประโคมวัง	ไม่เห็นฝั่งฟั่นเฟือนด้วยเดือนแรม
ลำภูรายชายตลิ่งล้วนหิ่งห้อย	สว่างพรอยแพร่งพรายขึ้นปลายแขม
อร่ามเรืองเหลืองงามวามวามแวม	กระจ่างแจ่มจับน้ำเห็นลำเรือ ฯ
๏ ถึงย่านขวางบางทะแยงเป็นแขวงทุ่ง	ดูเวิ้งวุ้งหว่างละแวกล้วนแฝกเฝือ
เห็นไรไรไม้พุ่มครุมครุมเครือ	เหมือนรูปเสือสิงโตรูปโคควาย
ท่านบิดรสอนหนูให้รู้ว่า	มันผินหน้าออกนั้นกันฉิบหาย
แม้นปากมันผันเข้าข้างเจ้านาย	จะล้มตายพรายพลัดเร่งตัดรอน
จารึกไว้ให้เป็นทานทุกบ้านช่อง	ฉันกับน้องนี้ได้จำเอาคำสอน
ดึกกำดัดสัตว์หลับประทับนอน	ที่วัดมอญเชิงรากริมปากคลอง
ต้นไทรครึ้มงึ้มเงียบเซียบสงัด	พระพายพัดแผ้วผ่าวหนาวสยอง
เป็นป่าช้าอาวาสปีศาจคะนอง	ฉันพี่น้องมิได้คลาดบาทบิดา
ท่านนอนหลับตรับเสียงสำเนียงเงียบ	เย็นยะเยียบเยือกสยองพองเกศา
เสียงผีผิวหวิวโหวยโหยวิญญาณ์	ภาวนาหนาวนิ่งไม่ติงกาย
บรรดาศิษย์บิดรที่นอนนอก	ผีมันหลอกลากปล้ำพลิกคว่ำหงาย
ลุกขึ้นบอกกลอกกลัวทุกตัวนาย	มันสาดทรายกรวดโปรยเสียงโกรยกราว
ขึ้นสั่นไทรไหวยวบเสียงสวบสาบ	เป็นเงาวาบหัวหกเห็นอกขาว
หนูกลั่นกล้าคว้าได้รากไทรยาว	หมายว่าสาวผมผีร้องนี่แน
พอพระตื่นฟื้นกายค่อยคลายจิต	บรรดาศิษย์ล้อมข้างไม่ห่างแห
ท่านห่มดองครองเคร่งไม่เล็งแล	ขึ้นบกแต่องค์เดียวดูเปลี่ยวใจ
สำรวมเรียบเลียบรอบขอบป่าช้า	ภาวนาตามสงฆ์ไม่หลงใหล
เห็นศพฝังบังสุกุลส่งบุญไป	เห็นแสงไฟรางรางสว่างเวียน
ระงับเงียบเซียบเสียงสำเนียงสงัด	ปฏิพัทธ์พุทธคุณค่อยอุ่นเศียร
บรรดาศิษย์คิดกล้าต่างหาเทียน	จำเริญเรียนรุกขมูลพูนศรัทธา
อสุภธรรมกรรมฐานประหารเหตุ	หวนสังเวชว่าชีวังจะสังขาร์
อันอินทรีย์วิบัติอนัตตา	ที่ป่าช้านี่แลเหมือนกับเรือนตาย
กลับหายกลัวมัวเมาไม่เข้าบ้าน	พระนิพพานเพิ่มพูนเพียงสูญหาย
อันรูปเหมือนเรือนโรคให้โศกสบาย	แล้วต่างตายตามกันไปมั่นคง
ค่อยคิดเห็นเย็นเยียบไม่เกรียบกริบ	ประสานสิบนิ้วนั่งดังประสงค์
พยายามตามจริตท่านบิตุรงค์	สำรวมทรงศีลธรรมที่จำเจน
ประจงจดบทบาทค่อยยาตรย่าง	ประพฤติอย่างโยคามหาเถร
ประทับทุกรุกรอบขอบพระเมรุ	จนพระเณรในอารามตื่นจามไอ
ออกจงกรมสมณาสมาโทษ	ร่มนิโรธน้องไม่เสื่อมที่เลื่อมใส
แผ่กุศลจนจบทั้งภพไตร	จากพระไทรแสงทองผ่องโพยม ฯ
๏ เลยบางหลวงล่วงทางมากลางแจ้ง	ถึงบ้านกระแชงหุงจันหันฉันผักโหม
ยังถือมั่นขันตีนี้ประโลม	ถึงรูปโฉมพาหลงไม่งงงวย
พอเสียงฆ้องกองแซ่เขาแห่นาค	ผู้หญิงมากมอญเก่าสาวสาวสวย
ร้องลำนำรำฟ้อนอ่อนระทวย	พากันช่วยเขาแห่ได้แลดู
ถือขันตีทีนั้นก็ขันแตก	ทั้งศีลแทรกสูดออกกระบอกหู
ฉันนี้เคราะห์เพราะนางห่มสีชมพู	พาความรู้แพ้รักประจักษ์จริง
แค้นด้วยใจนัยนานิจจาเอ๋ย	กระไรเลยแล่นไปอยู่กับผู้หญิง
ท่านบิดาว่ามันติดกว่าปลิดปลิง	ถูกจริงจริงจึงจดเป็นบทกลอน ฯ
๏ ถึงต้องง้าวหลาวแหลนสักแสนเล่ม	ให้ติดเต็มตัวฉุดพอหลุดถอน
แต่ต้องตาพาใจอาลัยวรณ์	สุดจะถอนทิ้งขว้างเสียกลางคัน
ทั้งหนูกลั่นนั้นคะนองจะลองทิ้ง	บอกให้หญิงรำรับขยับหัน
ถ้าทิ้งถูกลูกละบาทประกาศกัน	เขารับทันเราก็ให้ใบละเฟื้อง
นางน้อยน้อยพลอยสนุกลุกขึ้นพร้อม	งามละม่อมมีแต่สาวล้วนขาวเหลือง
ใส่จริตกรีดกรายชายชำเลือง	ขยับเยื้องยิ้มแย้มแฉล้มลอย
ต่างหมายมุ่งตุ้งติ้งทิ้งหมากดิบ	เขาฉวยฉิบเฉยหน้าไม่ราถอย
ไม่มีถูกลูกดิ่งทั้งทิ้งทอย	พวกเพื่อนพลอยทิ้งบ้างห่างเป็นวา
ฉันลอบลองสองลูกถูกจำหนับ	ถูกปุ่มปับปากกรีดหวีดผวา
ร้องอยู่แล้วแก้วพี่มานี่นา	พวกมอญฮาโห่แห่ออกแซ่ไป ฯ
๏ พอเลยนาคบากข้ามถึงสามโคก	เป็นคำโลกสมมติสุดสงสัย
ถามบิดาว่าผู้เฒ่าท่านกล่าวไว้	ว่าท้าวไทพระอู่ทองเธอกองทรัพย์
หวังจะไว้ให้ประชาเป็นค่าจ้าง	ด้วยจะสร้างบ้านเมืองเครื่องประดับ
พอห่ากินสิ้นบุญไปสูญลับ	ทองก็กลับกลายสิ้นเป็นดินแดง
จึงที่นี่มีนามชื่อสามโคก	เป็นคำโลกสมมติสุดแถลง
ครั้งพระโกศโปรดปรานประทานแปลง	ที่ตำแหน่งมอญมาสามิภักดิ์
ชื่อปทุมธานีที่เสด็จ	เดือนสิบเบ็ดบัวออกทั้งดอกฝัก
มารับส่งตรงนี้ที่สำนัก	พระยาพิทักษ์ทวยหาญผ่านพารา
ได้รู้เรื่องเมืองปทุมค่อยชุ่มชื่น	ดูภูมิพื้นวัดบ้านขนานหน้า
เห็นพวกชายฝ่ายมอญแต่ก่อนมา	ล้วนสักขาเขียนหมึกจารึกพุง
ฝ่ายสาวสาวเกล้ามวยสวยสะอาด	แต่ขยาดอยู่ว่านุ่งผ้าถุง
ทั้งห่มผ้าตาหรี่เหมือนสีรุ้ง	ทั้งผ้านุ่งนั้นก็อ้อมลงกรอมตีน
เมื่อยกเท้าก้าวย่างสว่างแวบ	เหมือนฟ้าแลบแลผาดแทบขาดศีล
นี่หากเห็นเป็นเด็กแม้นเจ๊กจีน	เจียนจะปีนซุ่มซ่ามไปตามนาง
ชาวบ้านนั้นปั้นอีเลิ้งใส่เพิงพะ	กระโถนกระทะอ่างโอ่งกระโถงกระถาง
เขาวานน้องร้องถามไปตามทาง	ว่าบางขวางหรือไม่ขวางพี่นางมอญ
เขาเบือนหน้าว่าไม่รู้ดูเถิดเจ้า	จงถามเขาคนข้างหลังที่นั่งสอน
ไม่ตอบปากบากหน้านาวาจร	คารมมอญมิใช่เบาเหมือนชาวเมือง ฯ
๏ ถึงบ้านงิ้วงิ้วต้นแต่พ้นหนาม	ไม่งอกงามเหมือนแม่งิ้วที่ผิวเหลือง
เมื่อแลพบหลบพักตร์ลักชำเลือง	ดูปลดเปลื้องเปล่งปลั่งกำลังโลม
มาลับนวลหวนให้เห็นไม้งิ้ว	เสียดายผิวพักตร์ผ่องจะหมองโฉม
เพราะเสียรักหนักหน่วงน่าทรวงโทรม	ใครจะโลมเลียมรสช่วยชดเจือ ฯ
๏ ถึงโพแตงคิดถึงแตงที่แจ้งจัก	ดูน่ารักรสชาติประหลาดเหลือ
แม้นลอยฟ้ามาเดี๋ยวนี้ที่ในเรือ	จะฉีกเนื้อนั่งกลืนให้ชื่นใจ ฯ
๏ ถึงเกาะหาดราชครามรำรามรก	เห็นนกหกหากินบินไสว
เขาถากถางกว้างยาวทั้งลาวไทย	ทำนาไร่ร้านผักรั้วฟักแฟง
สุดละเมาะเกาะกว้างสว่างโว่ง	แลตะโล่งลิบเนตรทุกเขตแขวง
เห็นควันไฟไหม้ป่าจับฟ้าแดง	ฝูงนกแร้งร่อนตัวเท่าถั่วดำ
โอ้เช่นนี้มีคู่มาดูด้วย	จะชื่นช่วยชมชิมได้อิ่มหนำ
มายามเย็นเห็นแต่ของที่น้องทำ	เหลือจะรำลึกโฉมประโลมลาน ฯ
๏ ถึงด่านทางบางไทรไขว่เฉลว	เห็นไพร่เลวหลายคนอยู่บนด่าน
ตุ้งก่าตั้งนั่งชักควักน้ำตาล	คอยว่าขานขู่คนลงค้นเรือ
ไม่เห็นของต้องห้ามก็ลามขอ	มะละกอกุ้งแห้งแตงมะเขือ
ขอส้มสูกจุกจิกทั้งพริกเกลือ	จนชาวเรือเหลือระอาด่าในใจ
แต่ลำเราเขาไม่ค้นมาพ้นด่าน	ดูภูมิฐานทิวชลาพฤกษาไสว
ถึงอารามนามอ้างวัดบางไทร	ต้นไทรใหญ่อยู่ที่นั่นน้องวันทา
เทพารักษ์ศักดิ์สิทธิ์สถิตพุ่ม	เพราะเคยอุ้มอุณรุทสมอุษา
ใคร่น่าจูบรูปร่างเหมือนนางฟ้า	ช่วยอุ้มพามาให้เถิดจะเชิดชม
ถนอมแนบแอบอุ้มนุ่มนุ่มนิ่ม	ได้แย้มยิ้มจวนจิตสนิทสนม
นอนเอนหลังนั่งเล่นเย็นเย็นลม	ชมพนมแนวไม้รำไรราย
ดูเหย้าเรือนเหมือนเขียนเตียนตลิบ	เห็นลิบลิบแลไปจิตใจหาย
เขาปลูกผักฟักถั่วจูงวัวควาย	ชมสบายบอกแจ้งตำแหน่งนาม ฯ
๏ ถึงเกาะเกิดเกิดสวัสดิ์พิพัฒน์ผล	อย่าเกิดคนติเตียนเป็นเสี้ยนหนาม
ให้เกิดลาภราบเรียบเงียบเงียบงาม	เหมือนหนึ่งนามเกาะเกิดประเสริฐทรง
ถึงเกาะพระไม่เห็นพระปะแต่เกาะ	แต่ชื่อเพราะชื่อพระสละหลง
พระของน้องนี้ก็นั่งมาทั้งองค์	ทั้งพระสงฆ์เกาะพระมาประชุม
ขอคุณพระอนุเคราะห์ทั้งเกาะพระ	ให้เปิดปะตรุทองสักสองขุม
คงจะมีพี่ป้ามาชุมนุม	ฉะอ้อนอุ้มแอบอุราเป็นอาจิณ ฯ
๏ ถึงเกาะเรียงเคียงคลองเป็นสองแยก	ป่าละแวกวังราชประพาสสินธุ์
ได้นางห้ามงามพร้อมชื่อหม่อมอิน	จึงตั้งถิ่นที่เพราะเสนาะนาม
หวังถวิลอินน้องละอองเอี่ยม	แสนเสงี่ยมงามพร้อมเหมือนหม่อมห้าม
จะหายศอตส่าห์พยายาม	คงจะงามพักตร์พร้อมเหมือนหม่อมอิน
อาลัยน้องตรองตรึกรำลึกถึง	หวังจะพึ่งผูกจิตคิดถวิล
เวลาเย็นเห็นนกวิหคบิน	ไปที่ถิ่นทำรังปะนังนอน
บ้างแนบคู่ชูคอเข้าซ้อแซ้	เสียงจอแจโจนจับสลับสลอน
บ้างคลอเข้าเคล้าเคียงประเอียงอร	เอาปากป้อนปีกปกอกประคอง
ที่ไร้คู่อยู่เปลี่ยวเที่ยวเดี่ยวโดด	ไม่เต้นโลดแลเหงาเหมือนเศร้าหมอง
ลูกน้อยน้อยคอยแม่ชะแง้มอง	เหมือนอกน้องตาบน้อยกลอยฤทัย
มาตามติดบิดากำพร้าแม่	สุดจะแลเหลียวหาที่อาศัย
เห็นลูกนกอกน้องนี้หมองใจ	ที่ฝากไข้ฝากผีไม่มีเลย
ถึงเกาะเรียนเรียนรักก็หนักอก	แสนวิตกเต็มตรองเจียวน้องเอ๋ย
เมื่อเรียนกันจนจบถึงกบเกย	ไม่ยากเลยเรียนได้ดังใจจง
แต่เรียนรักรักนักก็มักหน่าย	รักละม้ายมิได้ชมสมประสงค์
ยิ่งรักมากพากเพียรยิ่งเวียนวง	มีแต่หลงลมลวงน่าทรวงโทรม ฯ
๏ มาถึงวัดพนังเชิงเทิงถนัด	ว่าเป็นวัดเจ้าฟ้าพระกลาโหม
ผนังก่อย่อมุมเป็นซุ้มโคม	ลอยโพยมเยี่ยมฟ้านภาลัย
มีศาลาท่าน้ำดูฉ่ำชื่น	ร่มระรื่นรุกขาน่าอาศัย
บิดาพร่ำร่ำเล่าให้เข้าใจ	ว่าพระใหญ่อย่างเยี่ยงที่เสี่ยงทาย
ถ้าบ้านเมืองเคืองเข็ญจะเป็นเหตุ	ก็อาเพศพังหลุดทรุดสลาย
แม้พาราผาสุกสนุกสบาย	พระพักตร์พรายเพราพริ้มดูอิ่มองค์
แต่เจ็กย่านบ้านนั้นก็นับถือ	ร้องเรียกชื่อว่าพระเจ้าปูนเถาก๋ง
ด้วยบนบานการได้ดังใจจง	ฉลององค์พุทธคุณกรุณัง
แล้วก็ว่าถ้าใครน้ำใจบาป	จะเข้ากราบเกรงจะทับต้องกลับหลัง
ตรงหน้าท่าสาชลเป็นวนวัง	ดูพลั่งพลั่งพลุ่งเชี่ยวน่าเสียวใจ
เข้าจอดเรือเหนือหน้าศาลาวัด	โสมนัสน้องไม่เสื่อมที่เลื่อมใส
ขึ้นเดินเดียวเที่ยวหาสุมาลัย	จำเพาะได้ดอกโศกที่โคกนา
กับดอกรักหักเด็ดได้เจ็ดดอก	พอใส่จอกจัดแจงแบ่งบุปผา
ให้กลั่นมั่งทั้งบุนนาคเพื่อนยากมา	ท่านบิดาดีใจกระไรเลย
ว่าโศกรักมักร้ายต้องพรายพลัด	ถวายวัดเสียถูกแล้วลูกเอ๋ย
แล้วห่มดองครองงามเหมือนตามเคย	ลีลาเลยเลียบตะพานขึ้นลานทราย
โอ้รินรินกลิ่นพิกุลมาฉุนชื่น	หอมแก้วรื่นเรณูไม่รู้หาย
หอมจำปาหน้าโบสถ์สาโรชราย	ดอกกระจายแจ่มกลีบดังจีบเจียน
ดูกุฎีวิหารสะอ้านสะอาด	รุกขชาติพุ่มไสวเหมือนไม้เขียน
ดูภูมิพื้นรื่นราบด้วยปราบเตียน	แล้วเดินเวียนทักษิณพระชินวร
ได้สามรอบชอบธรรมท่านนำน้อง	เข้าในห้องเห็นพระเจ้าเท่าสิงขร
ต่างจุดธูปเทียนถวายขจายจร	ท่านบิดรได้ประกาศว่าชาตินี้
ทั้งรูปชั่วตัวดำทั้งต่ำศักดิ์	ถวายรักไว้กับศีลพระชินสีห์
ต่อเมื่อไรใครรักมาภักดี	จะอารีรักตอบด้วยขอบคุณ
แต่หนูกลั่นนั้นว่าจะหาสาว	ที่เล็บยาวโง้งโง้งเหมือนโก่งกระสุน
ทั้งเนื้อหอมกล่อมเกลี้ยงเพียงพิกุล	กอดให้อุ่นอ่อนก็ว่าไม่น่าฟัง
ฉันกับน้องมองแลดูแต่พระ	สาธุสะสูงกว่าฝาผนัง
แต่พระเพลาเท่าป้อมที่ล้อมวัง	สำรวมนั่งปลั่งเปล่งเพ่งพินิจ
ตัวของหนูดูจิ๋วเท่านิ้วพระหัตถ์	โตถนัดหนักนักจึงศักดิ์สิทธิ์
ศิโรราบกราบก้มบังคมคิด	รำพึงพิษฐานในใจจินดา
ขอเดชะพระกุศลที่ปรนนิบัติ	ที่หนูพัดพิศวาสพระศาสนา
มาเคารพพบพุทธปฏิมา	เป็นมหาอัศจรรย์ในสันดาน
ขอผลาอานิสงส์จงสำเร็จ	สรรเพชญ์พ้นหลงในสงสาร
แม้นยังไม่ถึงที่พระนิฤพาน	ขอสำราญราคีอย่าบีฑา
จะพากเพียรเรียนวิสัยแต่ไตรเพท	ให้วิเศษแสนเอกทั้งเลขผา
แม้นรักใครให้คนนั้นกรุณา	ชนมายืนเท่าเขาพระเมรุ
ขอรู้ทำคำแปลแก้วิมุติ	เหมือนพระพุทธโฆษามหาเถร
มีกำลังดังมาฆะสามเณร	รู้จัดเจนแจ้งจบทั้งภพไตร
อนึ่งเล่าเจ้านายที่หมายพึ่ง	ให้ทราบซึ่งสุจริตพิสมัย
อย่าหลงลิ้นหินชาติขาดอาลัย	น้ำพระทัยทูลเกล้าให้ยาวยืน
แล้วลาพระปฏิมาลีลาล่อง	เข้าในคลองสวนพลูค่อยชูชื่น
ชมแต่ไม้ไผ่พุ่มดูชุ่มชื้น	หอมระรื่นลำดวนรัญจวนใจ
โอ้ยามนี้มิได้พบน้ำอบสด	มาเชยรสบุปผาน้ำตาไหล
ยิ่งเสียวทรวงง่วงเหงาเศร้าฤทัย	มาเหงื่อไคลคล่ำตัวต้องมัวมอม
นิจจาเอ๋ยเคยบำรุงผ้านุ่งห่ม	เคยอบรมร่ำกลิ่นไม่สิ้นหอม
เหมือนหายยศหมดรักมาปลักปลอม	จนซูบผอมผิวคล้ำระกำใจ
จึงมาหายาอายุวัฒนะ	ตามได้ปะลายแทงแถลงไข
เข้าลำคลองล่องเรือมาเหลือไกล	ถึงวัดใหญ่ชายทุ่งดูวุ้งเวิ้ง ฯ
๏ พระเจดีย์ที่ยังอยู่ดูตระหง่าน	เป็นประธานทิวทุ่งดูสูงเทิ่ง
ต้นโพธิ์ไทรไผ่พุ่มเป็นซุ้มเซิง	ขึ้นรอบเชิงชั้นล่างข้างเจดีย์
เสียดายนักหักทรุดชำรุดร้าง	ใครจะสร้างสูงเกินจำเริญศรี
ท่านบิดาว่าถึงให้ใหญ่กว่านี้	ก็ไม่มีผู้ใดว่าใหญ่โต
ผู้หญิงย่านบ้านเราชาวบางกอก	เขาอมกลอกกลืนพระเสียอะโข
แต่พระเจ้าเสาชิงช้าที่ท่าโพธิ์	ก็เต็มโตชาววังเขายังกลืน
ฉันกลัวบาปกราบพระอย่าปะพบ	ไม่ขอคบคนโขมดที่โหดหืน
พอฟ้าคลุ้มพุ่มพฤกษ์ดูครึกครื้น	เงาทะมึนมืดพยับอับโพยม
พายุฝนอนธการสะท้านทุ่ง	เป็นฝุ่นฟุ้งฟ้าฮือกระพือโหม
น้ำค้างชะประเปรยเชยชโลม	ท่านจุดโคมขึ้นอารามต้องตามไป
เที่ยวหลีกรกวกวนอยู่จนดึก	เห็นพุ่มพฤกษ์โพธิ์ทองที่ผ่องใส
ตักน้ำผึ้งครึ่งจอกกับดอกไม้	จุดเทียนใหญ่อย่างตำราบูชาเชิญ
หวังจะปะพระปรอทที่ยอดยิ่ง	คะนึงนิ่งนึกรำพันสรรเสริญ
สำรวมเรียนเทียนอร่ามงามจำเริญ	จนดึกเกินไก่ขันหวั่นวิญญาณ์
ทั้งเทียนดับศัพท์เสียงสำเนียงเงียบ	เย็นยะเยียบน้ำค่างพร่างพฤกษา
เห็นแวววับลับลงตรงนัยนา	ปรอทมาสูบซึ่งน้ำผึ้งรวง
ครั้นคลำได้ในกลางคืนก็ลื่นหลุด	ต้องจัดจุดธูปเทียนเวียนบวงสรวง
ประกายพรึกดึกเด่นขึ้นเห็นดวง	ดังโคมช่วงโชติกว่าบรรดาดาว
จักจั่นแจ้วแว่วหวีดจังหรีดหริ่ง	ปี่แก้วตริ่งตรับเสียงสำเนียงหนาว
ยิ่งเย็นฉ่ำน้ำค้างลงพร่างพราว	พระพายผ่าวพัดไหวทุกใบโพธิ์ ฯ
-	๏ พอรุ่งแรกแปลกกลิ่นระรินรื่น
โอ้หอมชื่นช่อมะกอกดอกโสน	เหมือนอบน้ำร่ำผ้าประสาโซ
สะอื้นโอ้อารมณ์ระทมทวี	หวังจะปะพระปรอทที่ปลอดโปร่ง
ทั้งสามองค์เอามาไว้ก็ไพล่หนี	เชิญพระธาตุราธนาทุกราตรี
อาบวารีทิพรสหมดมลทิน	ที่ธุระปรอทเป็นปลอดเปล่า
ยังดูเลาลายแทงแสวงถวิล	ท่านนอนอ่านลานใหญ่ฉันได้ยิน
ว่ายากินรูปงามอร่ามเรือง	แม้นฟันหักจักงอกผมหงอกหาย
แก่กลับกลายหนุ่มเนื้อนั้นเรื่อเหลือง	ตะวันออกบอกแจ้งเป็นแขวงเมือง
ท่านจัดเครื่องครบครันทั้งจันทน์จวง	กับหนูกลั่นจันมากบุนนาคหนุ่ม
สักสิบทุ่มเดินมุ่งออกทุ่งหลวง	มาตาลายปลายคลองถึงหนองพลวง
แต่ล้วนสวงสาหร่ายเห็นควายนอน	นึกว่าผีตีฆ้องป่องป่องโห่
มันผุดโผล่พลุ่งโครมถีบโถมถอน	เถาสาหร่ายควายกลุ้มตะลุมบอน
ว่าผีหลอนหลบพัลวันเวียน	พอเสียงร้องมองดูจึงรู้แจ้ง
เดินแสวงหาวัดฉวัดเฉวียน	พอเช้าตรู่ดูทางมากลางเตียน
ถึงป่าเกรียนเกรียวแซ่จอแจจริง ฯ	๏ กระจาบจับนับหมื่นดูดื่นดาษ
เหมือนตลาดเหลือหูเพราะผู้หญิง	เหมือนโกรธขึ้งหึงหวงด้วยช่วงชิง
ชุมจริงจริงจิกโจดกระโดดโจน	จนต้นไม้ใบงอกออกไม่รอด
ดูกรองกรอดเกรียมกร่องกรองกรอยโกร๋น	ลมกระทั่งรังกระจาบระยาบโยน
ตัวมันโหนหวงคู่คอยขู่คน	บ้างคาบแขมแซมรังเหมือนดังสาน
สอดชำนาญเหน็บฝอยเหมือนสร้อยสน	จิกสะบัดจัดแจงสอดแซงซน
เปรียบเหมือนคนช่างสะดึงรู้ตรึงตรอง	โอ้ว่าอกนกยังมีรังอยู่
ได้เคียงคู่ค่ำเช้าไม่เศร้าหมอง	แม้นร่วมเรือนเหมือนหนึ่งนกกกประคอง
แต่สักห้องหนึ่งก็เห็นจะเย็นใจ	จนพ้นป่ามาถึงโป่งห้วยโข่งคุด
มันหมกมุดเหมือนเขาแจ้งแถลงไข	เห็นตาลโดดโขดคุ่มกับพุ่มไม้
มีทิวไผ่พงรายเหมือนลายแทง	ท่านหลีกลัดตัดทางไปกลางทุ่ง
ตั้งแต่รุ่งไปจนแดดก็แผดแสง	ได้พักเพลเอนนอนพอผ่อนแรง
ต่ออ่อนแสงสุริยาจึงคลาไคล	แต่แรกดูครู่หนึ่งจะถึงที่
เหมือนถอยหนีห่างเหินเดินไม่ไหว	เหมือนเรื่องรักชักชิดสนิทใน
มากลับไกลเกรงกระดากต้องลากจูง ฯ	๏ พอเย็นจวนด่วนเดินขึ้นเนินโขด
ถึงตาลโดดดินพูนเป็นมูลสูง
เที่ยวเลียบชมลมเย็นเห็นนกยูง	เป็นฝูงฝูงฟ้อนหางที่กลางทราย
ทำกรีดปีกหลีกเลี่ยงเข้าเคียงคู่	คอยแฝงดูดังระบำรำถวาย
กระหวัดวาดยาตรเยื้องชำเลืองกราย	เหมือนละม้ายหม่อมละครเมื่อฟ้อนรำ
โอ้เคยเห็นเล่นงานสำราญรื่น	ได้แช่มชื่นเชยชมที่คมขำ
มาห่างแหแลลับจับระบำ	เห็นแต่รำแพนนกน่าอกตรม
ออกตรูไล่ไปสิ้นขึ้นบินว่อน	แฉลบร่อนเรียงตามดูงามสม
เห็นเซิงไทรไผ่โพธิ์ตะโกพนม	ระรื่นร่มรุกขชาติดาษเดียร
พิกุลออกดอกหอมพะยอมย้อย	นกน้อยน้อยจิกจับเหมือนกับเขียน
ในเขตแคว้นแสนสะอาดดังกวาดเตียน	ตลิบเลี่ยนลมพัดอยู่อัตรา
สารภีที่ริมโบสถ์สาโรชร่วง	มีผึ้งรวงรังสิงกิ่งพฤกษา
รสเร้าเสาวคนธ์สุมณฑา	ภุมราร่อนร้องละอองนวล
โอ้บุปผาสารภีส่าหรีรื่น	เป็นที่ชื่นเชยถนอมด้วยหอมหวน
เห็นมาลาอาลัยใจรัญจวน	เหมือนจะชวนเชษฐาน้ำตากระเด็น ฯ
๏ โอ้ยามนี้ที่ตรงนึกรำลึกถึง	มาเหมือนหนึ่งใจจิตที่คิดเห็น
จะคลอเคียงเรียงตามเมื่อยามเย็น	เที่ยวเลียบเล่นแลเพลินจำเริญตา
โบสถ์วิหารฐานบัทม์ยังมีมั่ง	เชิงผนังหนาแน่นด้วยแผ่นผา
สงสารสุดพุทธรัตน์ปฏิมา	พระศิลาแลดูเป็นบูราณ
อุโบสถหมดหลังคาฝาผนัง	พระเจ้านั่งอยู่แต่องค์น่าสงสาร
ด้วยเรื้อร้างสร้างสมมานมนาน	แต่โบราณเรื่องพระเจ้าตะเภาทอง
มาเที่ยวเล่นเห็นหินบนดินโขด	เดี่ยวสันโดษดังสำลีไม่มีหมอง
จึงจัดช่างสร้างอารามตามทำนอง	ทรงจำลองลายหัตถ์เป็นปฏิมา
รูปพระเจ้าเท่าองค์แล้วทรงสาป	ให้อยู่ตราบศักราชพระศาสนา
พอฤๅษีสี่องค์เหาะตรงมา	ถวายยาอายุวัฒนะ
เธอไม่อยู่รู้ว่าหลงในสงสาร	ซ้ำให้ทานแท่งยาอุตสาหะ
ใส่ตุ่มทองรองไว้ที่ใต้พระ	ใครพบปะเปิดได้เอาไปกิน
ช่วยสร้างโบสถ์โขดเขื่อนให้เหมือนเก่า	นามนั้นเขาเขียนแจ้งที่แท่งหิน
วัดเจ้าฟ้าอากาศนาถนรินทร์	ให้ทราบสิ้นสืบสายเพราะลายแทง
เป็นตำรามาแต่เหนือท่านเชื่อถือ	ดูหนังสือเสาะหาอุตส่าห์แสวง
มาพบปะจะได้ขุดก็สุดแรง	ด้วยดินแข็งเขาประมูลด้วยปูนเพชร
ถึงสิ่วขวานผลาญพะเนินไม่เยินยู่	เห็นเหลือรู้ที่จะทำให้สำเร็จ
แต่จะต้องลองตำรากาลเม็ด	เผื่อจะเสร็จสมถวิลได้กินยา ฯ
๏ พอเย็นรอนดอนสูงดูทุ่งกว้าง	วิเวกวางเวงจิตทุกทิศา
ลิงโลดเหลียวเปลี่ยวใจนัยนา	เห็นแต่ฟ้าแฝกแขมขึ้นแซมแซง
ดูกว้างขวางว่างโว่งตะโล่งลิ่ว	ไม่เห็นทิวที่สังเกตในเขตแขวง
สุริยนสนธยาท้องฟ้าแดง	ยิ่งโรยแรงรอนรอนอ่อนกำลัง
โอ้แลดูสุริยงจะลงลับ	มิใคร่จะดับดวงได้อาลัยหลัง
สลดแสงแฝงรถเข้าบดบัง	เหมือนจะสั่งโลกาให้อาลัย
แต่คนเราชาววังทั้งทวีป	มาเร็วรีบร้างมิตรพิสมัย
ไม่รอรั้งสั่งสวาทประหวาดใจ	โอ้อาลัยแลลับวับวิญญาณ์
ยิ่งเย็นฉ่ำน้ำค้างว่างวิเวก	เป็นหมอกเมฆมืดมิดทุกทิศา
แสนแสบท้องต้องเก็บตะโกนา	นึกระอาออกนามเมื่อยามโซ
ทั้งหนูกลั่นจันมากบุนนาคน้อย	ช่วยกันสอยเก็บหักไว้อักโข
พอเคี้ยวฝาดชาติชั่วตัวตะโก	แต่ยามโซแสบท้องก็ต้องกลืน
พิกุลต้นผลห่ามอร่ามต้น	ครั้นกินผลพาเลี่ยนให้เหียนหืน
ชั่งฝาดเฝื่อนเหมือนจะตายต้องคายคืน	ทั้งขมขื่นแค้นคอไม่ขอกิน
ท่านบิดรสอนสั่งให้ตั้งจิต	โปรดประสิทธิ์สิกขารักษาศิล
เข้าร่มพระมหาโพธิบนโขดดิน	ระรื่นกลิ่นกลางคืนค่อยชื่นใจ
เหมือนกลิ่นกลั่นจันทน์เจือในเนื้อหอม	แนบถนอมสนิทจิตพิสมัย
เสมอหมอนอ่อนอุ่นละมุนละไม	มาจำไกลกลอยสวาทอนาถนอน ฯ
๏ โอ้ยามนี้มิได้เชยเหมือนเคยชื่น	ทุกค่ำคืนขาดประทิ่นกลิ่นอัปสร
หอมพิกุลฉุนใจอาลัยวอน	พิกุลร่อนร่วงหล่นลงบนทรวง
ยิ่งเสียวเสียวเฉียวฉุนพิกุลหอม	เคยถนอมเสน่ห์หมายไม่หายหวง
โอ้ดอกแก้วแววฟ้าสุดาดวง	มิหล่นร่วงลงมาเลยใคร่เชยชิม
เย็นระเรื่อยเฉื่อยฉ่ำด้วยน้ำค้าง	ลงพร่างพร่างพรายพร้อยย้อยหยิมหยิม
ยิ่งฟั่นเฟือนเหมือนสมรมานอนริม	ให้เหงาหงิมง่วงเงียบเซียบสำเนียง
เสนาะดังจังหรีดวะหวีดแว่ว	เสียงแจ้วแจ้วจักจั่นสนั่นเสียง
เสียงหริ่งหริ่งกิ่งไทรเรไรเรียง	เสียวสำเนียงนอนแลเห็นแต่ดาว
จนดึกดื่นรื่นเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยฉิว	หนาวดอกงิ้วงิ้วต้นให้คนหนาว
แม้นงิ้วงามนามงิ้วเล็บนิ้วยาว	จะอุ่นราวนวมแนบนั่งแอบอิง
ทั้งสี่นายหมายว่ากินยาแล้ว	จะผ่องแผ้วพากันเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง
เดชะยาน่ารักประจักษ์จริง	ขอให้วิ่งตามฉาวทั้งด้าวแดน
นากนั้นว่าอายุอยู่ร้อยหมื่น	จะได้ชื่นชมสาวสักราวแสน
ไม่รู้หมดรสชาติไม่ขาดแคลน	ฉันอายแทนที่ครวญถึงนวลนาง
ทั้งหนูกลั่นนั้นว่าเมื่อเรือล่องกลับ	จะแวะรับนางสิบสองไม่หมองหมาง
แม่เอวอ่อนมอญรำล้วนสำอาง	จะขวางขวางไปอย่างไรคงได้ดู
สมเพชเพื่อนเหมือนหนึ่งบ้าประสาหนุ่ม	แต่ล้วนลุ่มหลงเหลือจนเบื่อหู
จนพระเมินเดินเวียนถือเทียนชู	เที่ยวส่องดูสีมาบรรดามี
ที่ผุพังยังแต่ตรุบรรจุธาตุ	ขาวสะอาดอรหัตจำรัสศรี
อาราธนามาไว้สิ้นด้วยยินดี	อัญชลีแล้วก็นั่งระวังภัย
น้ำค้างพรมลมเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยฉิว	ใบโพธิ์ปลิวแพลงพลิกริกริกไหว
บ้างร่วงหล่นวนว่อนร่อนไรไร	ด้วยแสงไฟรางรางสว่างตา ฯ
๏ จนดึกดื่นรื่นรมลมสงัด	ดึกกำดัดดาวสว่างพร่างพฤกษา
เหมือนเสียงโห่โร่หูข้างบูรพา	กฤษฎาได้ฤกษ์เบิกพระไทร
สายสิญจน์วงลงยันต์กันปีศาจ	ธงกระดาษปักปลิวหวิวหวิวไหว
ข้าวสารทรายปรายปราบกำราบไป	ปักเทียนชัยฉัตรเฉลิมแล้วเจิมจันทน์
จุดเทียนน้อยร้อยแปดนั้นปักรอบ	ล้อมเป็นขอบเขตเหมือนหนึ่งเขื่อนขัณฑ์
มนต์มหาวาหุดีพิธีกรรม์	แก้อาถรรพณ์ถอนฤทธิ์ที่ปิดบัง
แล้วโรยหินดินดำคว่ำหอยโข่ง	จะเปิดโป่งปูนเพชรเป็นเคล็ดขลัง
พอปักธงลงดินได้ยินดัง	สำเนียงตังตึงเปรี้ยงแซ่เสียงคน
ข้างเทียนดับกลับกลัวให้มัวมืด	พยุฮึดฮือมาเป็นห่าฝน
ถูกลูกเห็บเจ็บแสบแปลบสกนธ์	เหลือจะทนทานลมลงก้มกราน
เสียงเกรียวกราววาววามโพลงพลามพลุ่ง	สะเทือนทุ่งที่บนโขดโบสถ์วิหาร
กิ่งโพธิ์โผงโกร่งกร่างลงกลางลาน	สาดข้าวสารกรากกรากไม่อยากฟัง
ทั้งฟ้าร้องก้องกึกพิลึกลั่น	อินทรีย์สั่นซบฟุบเหมือนทุบหลัง
สติสิ้นวิญญาณ์ละล้าละลัง	สู่ภวังค์วุบวับเหมือนหลับไป
เป็นวิบัติอัศจรรย์มหันตเหตุ	ให้อาเพศเพื่อจะห้ามตามวิสัย
ทั้งพระพลอยม่อยหลับระงับไป	แสงอุทัยรุ่งขึ้นจึงฟื้นกาย
เที่ยวหาย่ามตามหาทั้งผ้าห่ม	มันตามลมลอยไปข้างไหนหาย
ไม่พบเห็นเป็นน่าระอาอาย	จนเบี่ยงบ่ายบิดาจะคลาไคล
ท่านห่มดองครองผ้าอุกาพระ	คารวะวันทาอัชฌาสัย
ถวายวัดตัดตำราไม่อาลัย	ขออภัยพุทธรัตน์ปฏิมา
เหมือนรู้ความยามโศกด้วยโรคร้าย	จึงตามลายลัดแลงแสวงหา
จะใคร่เห็นเช่นเขาบอกดอกจึงมา	มีตำราแล้วก็ต้องทดลองดู
ไม่รื้อร้างง้างงัดไม่คัดขุด	เป็นแต่จุดเทียนเบิกฤกษ์ราหู
ขอคุณพรตทศธรรมช่วยค้ำชู	ไม่เรียนรู้รูปงามไม่ตามลาย
มาเห็นฤทธิ์กฤษฎาอานุภาพ	ก็เข็ดหลาบลมพาตำราหาย
ได้กรวดน้ำคว่ำขันจนวันตาย	ให้ภูตพรายไพรโขมดที่โขดดิน
ทั้งเจ้าทุ่งกรุงทวาเทพารักษ์	ซึ่งพิทักษ์ที่พระยาคูหาหิน
พระเจ้าฟ้าอากาศนาถนรินทร์	ซึ่งสร้างถิ่นที่วัดพระปฏิมา
จงพ้นทุกข์สุโขอโหสิ	ไปจุติตามชาติปรารถนา
ทั้งเซิงไทรไผ่โพธิ์ตะโกนา	ฉันขอลาแล้วเจ้าคะหม่อมตะโก
ถึงแก่งอมหอมกลิ่นยังกินฝาด	แต่คราวขาดคิดรักเสียอักโข
ทั้งพิกุลฉุนกลิ่นจงภิญโญ	เสียดายโอ้อางขนางจะห่างไกล
ออกเดินทุ่งมุ่งหมายพอบ่ายคล้อย	ไม่ตามรอยแรกมาหญ้าไสว
จนจวนค่ำย่ำเย็นเห็นไรไร	สังเกตไม้หมายทางมากลางคืน
ต้องบุกรกวกหลงลุยพงแฝก	อุตส่าห์แหวกแขมคาสู้ฝ่าฝืน
มาตามลายหมายจะลุอายุยืน	ผ้าห่มผืนหนึ่งไม่ติดอนิจจัง
เจ้าหนูกลั่นนั้นว่าเคราะห์เสียเพราะหอม	เหมือนทิ้งหม่อมเสียทีเดียวเดินเหลียวหลัง
จะรีบไปให้ถึงเรือเหลือกำลัง	ครั้นหยุดนั่งหนาวใจจำไคลคลา
จนรุ่งรางทางเฟื่อนไม่เหมือนเก่า	ต้องเดินเดาดั้นดัดจนขัดขา
จนเที่ยงจึงถึงเรือเหลือระอา	อายตามาตาแก้วที่แจวเรือ
เขาหัวเราะเยาะว่าสาธุสะ	เครื่องอัฏฐะที่เอาไปช่างไม่เหลือ
พอมืดมนฝนคลุ้มลงครุมเครือ	ให้ออกเรือรีบล่องออกท้องคุ้ง
จะเลยตรงลงไปวัดก็ขัดข้อง	ไม่มีของขบฉันจังหันหุง
ไปพึ่งบุญคุณพระยารักษากรุง	ท่านบำรุงรักพระไม่ละเมิน
ทั้งเพลเช้าคาวหวานสำราญรื่น	ต่างชุ่มชื่นชวนกันสรรเสริญ
ทั้งสูงศักดิ์รักใคร่ให้เจริญ	อายุเกินกัปกัลป์พุทธันดร
ให้ครองกรุงฟุ้งเฟื่องเปรื่องปรากฏ	เกียรติยศอยู่ตลอดอย่าถอดถอน
ท่านอารีมีใจอาลัยวอน	ถึงจากจรใจจิตยังคิดคุณ
มาทีไรได้นิมนต์ปรนนิบัติ	สารพัดแผ่เผื่อช่วยเกื้อหนุน
ต่างชื่นช่วยอวยกุศลผลบุญ	สนองคุณเจ้าพระยารักษากรุง ฯ
๏ เมื่อกราบลาคลาเคลื่อนออกเลื่อนล่อง	เห็นหน้าน้องนามหุ่นนั่งชุนถุง
ทั้งผัดหน้าทาขมิ้นส่งกลิ่นฟุ้ง	บำรุบำรุงรูปงามอร่ามเรือง
ที่แพรายหลายนางสำอางโฉม	งามประโลมเปล่งปลั่งอลั่งเหลือง
ขมิ้นเอ๋ยเคยใช้แต่ในเมือง	มาฟุ้งเฟืองฝ่ายเหนือทั้งเรือแพ
พวกโพงพางนางแม่ค้าขายปลาเต่า	จับกระเหม่ามิได้เหลือชั้นเรือแห
จะล่องลับกลับไปอาลัยแล	มาถึงแพเสียงนกแก้วแจ้วเจรจา
เจ้าของขาวสาวสอนชะอ้อนพลอด	แวะมาจอดแพนี้ก่อนพี่จ๋า
น่ารับขวัญฉันนี่ร้องว่าน้องลา	ก็เลยว่าสาวกอดฉอดฉอดไป ฯ
๏ โอ้นกเอ๋ยเคยบ้างหรืออย่างพลอด	นางสาวสาวเขาจะกอดให้ที่ไหน
แต่น้องมีพี่ป้าที่อาลัย	ท่านยังไม่ช่วยกอดแกล้งทอดทิ้ง
นึกก็พลอยน้อยใจถึงไม่กอด	หนาวก็ทอดเตาไว้ก่อไฟผิง
ไม่เรียกเป็นเช่นนกแก้วแล้วจริงจริง	จะสู้นิ่งหนาวทนอยู่คนเดียว
ได้เด็ดรักหักใจมาในน้ำ	ถึงพบลำสาวแส้ไม่แลเหลียว
ประหลาดเหลือเรือวิ่งจริงจริงเจียว	มาคืนเดียวก็ได้หยุดถึงอยุธยา
จึงจดหมายรายเรื่องที่เคืองเข็ญ	ไปเที่ยวเล่นลายแทงแสวงหา
เห็นสิ่งไรในจังหวัดรัถยา	ได้จดมาเหมือนหนึ่งมีแผนที่ไว้
ไม่อ่อนหวานขานเพราะเสนาะโสต	ด้วยอายโอษฐ์มิได้อ้างถึงนางไหน
ที่เขามีที่จากฝากอาลัย	ได้ร่ำไรเรื่องหญิงจึงพริ้งเพราะ
นี่กล่าวแกล้งแต่งเล่นเพราะเป็นม่าย	เที่ยวเร่ขายคอนเรือมะเขือเปราะ
คิดคะนึงถึงตัวน่าหัวเราะ	เกือบกะเทาะหน้าแว่นแสนเสียดาย ฯ
๏ นารีใดไร้รักอย่าหนักหน่วง	จะโรยร่วงรกเรี้ยวแห้งเหี่ยวหาย
ที่เมตตาอยู่ก็อยากจะฝากกาย	อย่าหมิ่นชายเชิญตรึกให้ลึกซึ้ง
เหมือนภุมรินบินหาซึ่งสาโรช	ถึงร้อยโยชน์แย้มกลิ่นคงบินถึง
แต่ดอกไม้ไทท้าวในดาวดึงษ์	ไม่พ้นซึ่งพวกหมู่แมลงภู่ชม
เช่นกระต่ายกายสิทธิ์นั้นผิดเพื่อน	ขึ้นแต้มเดือนได้จนชิดสนิทสนม
เสน่หาอาลัยใจนิยม	จะใคร่ชมเช่นกระต่ายไม่วายตรอม
แต่เกรงเหมือนเดือนแรมไม่แจ่มแจ้ง	สุดจะแฝงฝากเงาเฝ้าถนอม
ขอเดชะจะได้พึ่งให้ถึงจอม	ขอให้น้อมโน้มสวาทอย่าคลาดคลา
ไม่เคลื่อนคลายหน่ายแหนงจะแฝงเฝ้า	ให้เหมือนเงาตามติดขนิษฐา
ทุกค่ำคืนชื่นชุ่มพุ่มผกา	มิให้แก้วแววตาอนาทร
มณฑาทิพย์กลีบบานตระการกลิ่น	ภุมรินหรือจะร้างห่างเกสร
จงทราบความตามใจอาลัยวอน	เดชะกลอนกล่าวปลอบให้ตอบคำ
จะคอยฟังดังคอยสอยสวาท	แม้นเหมือนมาดหมายจะชิมให้อิ่มหนำ
ถ้าครั้งนี้มิได้เยื้อนยังเอื้อนอำ	จะต้องคร่ำคร่าเปล่าแล้วเราเอย ฯ