บทละครเรื่องอุณรุท 2
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
คำนำ
พุทธศักราช ๒๓๑๐ กรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่าครั้งที่ ๒ นอกจากบ้านเมือง จะถูกทำลายแล้ว จิตใจผู้คน มรดกทางศิลปวัฒนธรรมแขนงต่างๆ รวมไปถึงวรรณคดี กวีนิพนธ์ พลอยถูกทำลายไปด้วย	วรรณคดีไทยสมัยกรุงศรีอยุธยาหลายเรื่องเหลือแต่เพียงชื่อไว้เล่าขานเป็นตำนานว่าเคยมีอยู่แต่หาต้นฉบับมิได้ เมื่อสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชและพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงสถาปนาพระนครขึ้นใหม่ นอกจากพระราชภารกิจในการสร้างบ้านเมืองให้เป็นปึกแผ่นและในการปกป้องอธิปไตยแล้ว พระราชภารกิจด้านการฟื้นฟูจิตใจก็สำคัญยิ่ง จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีการรังสรรค์งานศิลปะทุกแขนงเพื่อเป็นการเฉลิมพระนคร ทางด้านวรรณคดีกวีนิพนธ์นั้นมีทั้งที่โปรดเกล้าฯ ให้ประชุมนักปราชญ์ ราชบัณฑิตแต่งขึ้นและมีทั้งที่ทรงพระราชนิพนธ์เอง ในส่วนของตัววรรณคดีก็มีทั้งที่แต่งขึ้นใหม่และปรับปรุงจากฉบับอยุธยาเพื่อบันทึกไว้มิให้สูญ
กลอนบทละครเรื่อง อุณรุท หรือ อนิรุทธ นี้ ก็เป็นวรรณคดีเรื่องหนึ่งที่ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงพระราชนิพนธ์ขึ้น ด้วยเหตุผลตามคำกลอนท้ายพระราชนิพนธ์ บทละครเรื่อง อุณรุท ว่า
“อันพระราชนิพนธ์อุณรุท	สมมุติไม่มีแก่นสาร
ทรงไว้ตามเรื่องโบราณ	สำหรับการเฉลิมพระนคร
ให้รำร้องครื้นเครงบรรเลงเล่น	เป็นที่แสนสุขสโมสร
แก่หญิงชายไพร่ฟ้าประชากร	ก็ถาวรเสร็จสิ้นบริบูรณ์”
จากคำว่า “ทรงไว้ตามเรื่องแต่โบราณ” เข้าใจว่าทรงรังสรรค์บทพระราช นิพนธ์อุณรุทขึ้นใหม่จากกลอนบทละครเรื่องอุณรุทสมัยอยุธยาซึ่งมีอยู่เดิมให้ ไพเราะงดงามขึ้น เพราะเมื่อเทียบสำนวนกับกลอนบทละครเรื่องอุณรุท พระราช นิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยที่ทรงพระราชนิพนธ์ไว้เมื่อครั้ง ดำรงพระยศเป็นสมเด็จพระเล้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร แล้วพบว่ามี ความคล้ายคลึงกันมาก เป็นไปได้ว่าเพราะมีต้นเค้าจากที่เดียวกัน ซึ่งอุณรุทฉบับ รัชกาลที่ ๒ นั้น กล่าวว่าเป็นบทละครครั้งกรุงเก่าที่ทรงนำมาตัดให้เหมาะแก่การ แสดงละคร ซึ่งนายธนิต อยู่โพธิ์ อดีตอธิบดีกรมศิลปากรได้กล่าวถึง อุณรุท หรือ อนิรุทธ สมัยอยุธยาไว้ใน “ที่มาของอนิรุทธคำฉันท์ และบทละครเรื่องอุณรุท” ซึ่งได้นำมารวมพิมพ์ในครั้งนี้ด้วยแล้ว
บทพระราชนิพนธ์เรื่องอุณรุทนี้ แม้จะทรงกล่าวว่าเป็นเรื่อง “สมมุติไม่มี แก่นสาร” เพราะ “แก่น” ของเรื่องเป็นเรื่องเกี่ยวกับความรักใคร่ของพระอุณรุทตัวละครเอก และการอวตารมาปราบยักษ์ของพระนารายณ์ก็ตาม แต่ “สาร” ซึ่งได้สอดแทรกเป็นสาระในเนื้อเรื่องนั้นทรงคุณค่ายิ่ง นอกจากบทกวีนิพนธ์อันงดงามแล้ว ยังทำให้ได้เข้าใจแง่คิดมุมมองของยุคสมัย ได้เรียนรู้ศิลปวัฒนธรรม ความเชื่อ ประเพณีวิถีชีวิต และการเรียงถ้อยร้อยภาษากลอนบทละครในสมัยรัชกาลที่ ๑ ซึ่งนับเป็นช่วงรอยต่อของวรรณกรรมสมัยอยุธยาและสมัยรัตนโกสินทร์
สำหรับประวัติการพิมพ์นายธนิต อยู่โพธิ์ ได้เรียบเรียงไว้ว่า บทพระราช นิพนธ์อุณรุทนี้ได้เคยแยกพิมพ์เป็นคราวๆ ไม่จบเรื่อง ดังนี้
“พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑ มีอยู่ ๑๘ เล่มสมุดไทย เคยมีผู้นำออกตีพิมพ์จำหน่ายแล้ว เท่าที่เคยพบฉบับตีพิมพ์ ปรากฏว่า ตั้งแต่เล่ม ๑ ถึงเล่ม ๘ สมุดไทย หรือตั้งแต่หน้า ๑ ถึงหน้า ๒๕๒ ตีพิมพ์ที่โรงพิมพ์นายเทพ ที่แพตรงข้ามหน้าสกูลสุนันทาลัย เมื่อ ร.ศ. ๑๐๙ (พ.ศ. ๒๔๓๓) ตั้งแต่เล่ม ๙ ถึงเล่ม ๑๐ สมุดไทย หรือตั้งแต่หน้า ๒๕๓ ถึงหน้า ๓๗๖ ตีพิมพ์ที่โรงพิมพ์หมอสมิท บางคอแหลม เมื่อ จ.ศ. ๑๒๓๖ (พ.ศ. ๒๔๑๗) และตั้งแต่เล่ม ๑๓ ถึงเล่ม ๑๘ สมุดไทย หรือตั้งแต่หน้า ๓๗๗ ถึงหน้า ๕๒๒ ตีพิมพ์ที่ โรงพิมพ์นายเทพ แสดงว่าได้ตีพิมพ์มาแล้ว ๒ ครั้ง”
ส่วนที่เคยพิมพ์รวมเล่มนั้น ได้พิมพ์ครั้งแรกในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี หม่อมเจ้าฉัตรมงคล โสณกุล เมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๘ แต่เนื่องจากเป็นเรื่องยาวจึงได้ตัดพิมพ์ตั้งแต่ตอนที่ ๑ ท้าวกรุงพาณเล่นสระอโนดาต - ตอนที่ ๒๐ ศุภลักษณ์อุ้มสม ส่วนการพิมพ์ครั้งที่ ๒ ซึ่งเป็นการพิมพ์รวมเล่มตั้งแต่ต้นจนจบเรื่องครั้งแรก ได้จัดพิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๔ ในงานพระราชทานเพลิงศพนายสุวรรณ วิชัยดิษฐ์ ซึ่งในการตรวจสอบชำระครั้งนี้กรมศิลปากรได้มอบหมายให้นางดาวรัตน์ ชูทรัพย์ นักอักษรศาสตร์ ๗ ว. กลุ่มภาษาและวรรณกรรม เป็นผู้ตรวจสอบชำระ โดยได้ใช้ ต้นฉบับพิมพ์ปี พ.ศ. ๒๕๑๔ ดังกล่าว ตรวจสอบชำระกับหนังสือสมุดไทย ซึ่งเก็บรักษาไว้ ณ ส่วนภาษาโบราณ หอสมุดแห่งชาติ ตามรายละเอียดในบทนำเรื่อง ในการตรวจสอบชำระพบว่าสิ่งที่ขาดหายไปเป็นจำนวนมากในการจัดพิมพ์ครั้งก่อนนี้คือ การระบุเพลงหน้าพาทย์ ซึ่งมีความจำเป็นสำหรับกลอนบทละคร เพราะทำให้เห็นภาพลักษณ์ของนาฎการยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์ได้ชัดเจนขึ้น	จึงได้เพิ่มเติมให้สมบูรณ์ตามต้นฉบับ ทั้งได้ตรวจสอบแก้ไขในจุดที่ผิดพลาดก่อน ๆ ให้ถูกต้องตามต้นฉบับหนังสือสมุดไทย และเรียบเรียงคำอธิบายเพื่อประโยชน์ในการค้นคว้า
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือ ‘‘บทละครพระราชนิพนธ์เรื่องอุณรุท” นี้จะอำนวยประโยชน์แก่นักเรียน นักศึกษา ครู อาจารย์ ตลอดจนผู้สนใจวรรณคดีไทยโดยทั่วกัน
นาวาอากาศเอก (อาวุธ เงินชูกลิ่น) อธิบดีกรมศิลปากร
กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร
กรกฎาคม ๒๕๔๕
บทนำเรื่อง
เรื่องอุณรุทเป็นวรรณคดีสำคัญเรื่องหนึ่งของไทย และเป็นที่รู้จักกันดีมาตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา ที่ปรากฏเป็นวรรณกรรมลายลักษณ์ในปัจจุบันคือเรื่อง “อนิรุธคำฉันท์” ของ ศรีปราชญ์ ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ส่วนบทละครเรื่องอุณรุท สมัยกรุงศรีอยุธยานั้น แม้ปัจจุบันจะไม่ปรากฏเป็นรูปเล่มวรรณกรรมลายลักษณ์ แต่ก็น่าจะมีอยู่เช่นกัน ด้วยเหตุผลหลายประการ คือ
๑. เป็นวรรณกรรมราชสำนักมิใช่วรรณกรรมชาวบ้าน
๒. ได้เคยมีการนำมาจัดแสดงเป็นละครในราชสำนัก ปรากฏหลักฐานใน “ปุณโณวาทคำฉันท์” ของ พระมหานาค วัดท่าทราย ว่า ได้มีการแสดงละครเรื่อง อุณรุทคราวสมโภชพระพุทธบาท สมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ว่า
“ละคอนก็ฟ้อนร้อง	สุรศัพท์ขับขาน
ฉับฉํ่าที่ดำนาน	อนุรุทธกินรี”
และในเพลงยาวความเก่า ได้กล่าวถึงการฝึกหัดละครเรื่องอุณรุทในวังว่า
“มาร่ำเร่อให้เป็นที่ศรีสุดา	ทั้งอุตส่าห์เบือนบิดจริตงาม
ไปฝึกฝนกันที่ต้นลำไยเก่า	ข้างลำเนาสรรเพชญ์ปราสาทสนาม”
ละครในคือละครในราชสำนัก เป็นละครหลวงในพระบรมราชูปถัมภ์ ซึ่งต้องมีการประพันธ์และการบันทึกเป็นลายลักษณ์ในพระสมุดโดยอาลักษณ์ในราชสำนัก อันเป็นสิ่งปกติสามัญที่ปฏิบัติกันมา
๓. บทละครเรื่องอุณรุท ๒ ฉบับ ในสมัยรัชกาลที่ ๑ คือ ฉบับพระราช นิพนธ์ ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และฉบับพระราช นิพนธ์ ในสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร (พระบาทสมเด็จ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย) มีความคล้ายคลึงใกล้เคียงกันมาก ดังจะขอยกตัวอย่างให้เห็นชัดเจน ดังนี้
ตอนเทวาอุ้มสม
พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑	พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒
๏ พิศพิศแล้วคิดคำนึงไป	๏ เทวาแลเล็งเพ่งพิศ
แม้นจะให้พระองค์สงสาร	ครั้นแล้วขุกคิดขึ้นได้
ปราศรัยด้วยองค์นงคราญ	แม้นกูจะให้พระภูวนัย
ปางกาลพาสมภิรมยา	ปราศรัยด้วยองค์กัลยา
ก็จะรู้จักวงศ์พงศ์นาม	ก็จะรู้จักวงศ์พงศ์นาม
จะยวนยั่วมัวความเสน่หา	จะปลุกปลื้มด้วยความเสน่หา
จะเป็นห่วงหน่วงหนักชักช้า	จะเป็นห่วงหน่วงหนักชักช้า
เกลือกพาณารู้จะเป็นภัย	เกลือกพาณารู้จะเป็นภัย
จำจะผูกโอษฐ์สองกษัตริย์	จำจะผูกโอษฐ์ไว้ด้วยมนตรา
อย่าให้ตรัสเจรจาด้วยกันได้	อย่าให้เจรจาด้วยกันได้
แต่พอสู่สมภิรมย์ใจ	แต่พอสู่สมภิรมย์ใจ
จะพาไปมิให้รุ่งราตรี	จะพาไปมิให้รุ่งสุริยา
ตอนพระอุณรุทคล้องช้าง
พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑	พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒
๏ บัดนั้น
ฝูงช้างพังพลายน้อยใหญ่
ต่างตัวตระหนกตกใจ
ก็แตกตื่นวุ่นไปอลวน
ที่ลูกน้อยก็ร้องแหวแหว
เลี้ยวแล่นตามแม่สับสน
ที่พังกล้าเพรียวหาญชาญชน
ก็เข้ารับประจญประจัญงา
ฝ่ายพญาสารเศวตศรีสวัสดิ์	๏ ฝ่ายฝูงพลายพังทั้งหลาย
มงคลคชรัตน์ตัวกล้า	ตื่นแตกกระจายกันนักหนา
แล่นไปแล้วเหลียวหลังมา	สารเศวตแล่นไปแล้วเหลียวมา
เห็นคชาทรงพระภูมี	เห็นคชาทรงพระภูมี
ก็บังหูชูหางกระหึมมัน	ก็บังหูชูหางกระหึมมัน
โกญจนาทสนั่นอึงมี่	โกญจนาทสนั่นพนาศรี
กำลังสารหาญหวงกิริณี	กำลังสารหาญหวงกิริณี
เข้าราวีช้างทรงพระภูธร	เข้าต่องาราวีด้วยช้างทรง
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด	ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	๏ เมื่อนั้น
หลานพระอวตารชาญสมร	พระอุณรุทสิทธิศักดิ์สูงส่ง
จึ่งขับพระที่นั่งกุญชร	ขับคชสารชนรณรงค์
เข้าราญรอนด้วยเศวตา	ต่อด้วยคเชนทร์พงษ์มหิมา
เสียงงาประหารกันฉานฉาด	เปรี้ยงเปรี้ยงเสียงงาดั่งฟ้าฟาด
กัมปนาทครื้นครั่นสนั่นป่า	ฉานฉาดประกายวับจับเวหา
เสยส่ายคัดค้อนเป็นโกลา	เสยส่ายคัดค้อนเป็นโกลา
ต่างกล้าต่อหาญประจัญกัน	ต่างกล้าต่อหาญประจัญกัน
คชาทรงองอาจดั่งราชสีห์	คชาทรงองอาจดั่งราชสีห์
ชาญชนท่วงทีคือจักรผัน	ชาญชนท่วงทีคือจักรผัน
สอดงาลงล่างแบกดัน	สอดงาลงล่างแบกดัน
บุกบันช้างป่าด้วยกำลัง	บุกบันช้างป่าด้วยกำลัง
จนเท้าขวิดไม่ติดธรณี	จนเท้าขวิดไม่ติดธรณี
เถื่อนหนีร้องแล่นตระหลบหลัง	เถื่อนหนีผละร้องตระหลบหลัง
วิ่งแซงแข่งหน้าคณาพัง	วิ่งแซงแข่งหน้าคณาพัง
ดั่งป่าจะถล่มทำลายไป	ดั่งป่าจะถล่มทลายไป
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด	ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ตอนพระอุณรุทเสด็จไปปราสาทนางศรีสุดา นางอุษา
พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑	พระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒
๏ เมื่อนั้น	๏ เมื่อนั้น
สองอนงค์เยาวยอดพิสมัย	สองอัครเทวีศรีใส
ได้ฟังคั่งแค้นแน่นฤทัย	ได้ฟังคั่งแค้นแน่นหฤทัย
ค้อนให้ต่างสลัดปัดกร	ค้อนให้ต่างสลัดปัดกร
เออนี่แหละหรือพระทรงจักร	เออนี่แหละหรือพระทรงจักร
ซึ่งว่ารักเห็นผิดกับคำก่อน	ซึ่งว่ารักเห็นผิดกับคำก่อน
วันเมื่อพระองค์จะบทจร	วันเมื่อพระองค์จะบทจร
น้องวอนโดยเสด็จพระบาทา	น้องวอนโดยเสด็จพระภูบาล
ว่าจะเป็นกำหละพระคชกรรม์	พระภุชพงษ์ไม่ทรงพระเมตตา
ทรงธรรม์ไม่โปรดเกศา	ว่าจะเป็นกำหละคชสาร
อยู่หลังตั้งแต่โศกา	อยู่หลังตั้งแต่ทุรมาน
คำนึงถึงผ่านฟ้าทุกราตรี	คำนึงถึงผ่านฟ้าทุกราตรี
มิรู้พระไปเที่ยวประพาส	มิรู้พระไปเที่ยวประพาส
สมสวาทกินนรเกษมศรี	สมสวาทนางกินนรเกษมศรี
แม้นรู้ว่าจะเป็นอย่างนี้	แม้นรู้ว่าจะเป็นอย่างนี้
จะโศกีถึงไยให้ป่วยการ	จะโศกีถึงไยให้ป่วยการ
ซึ่งจะให้ไปดูคชาพงษ์	ซึ่งจะให้ไปชมคชาพงษ์
ไม่ประสงค์จะดูคชสาร	ไม่ประสงค์ที่จะดูคชสาร
จะใคร่ชมกินรายุพาพาล	จะใคร่ชมกินรายุพาพาล
เหตุใดผ่านฟ้าไม่พามา	เหตุใดภูบาลมิพามา
ฯ ๑๐ คำ ฯ	ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	๏ เมื่อนั้น
พระอุณรุทภุชพงศ์นาถา	พระอุณรุทภุชพงษ์นาถา
ได้ฟังสองศรีวนิดา	ได้ฟังสองศรีวนิดา
จึ่งมีบัญชาตอบไป	พระผ่านฟ้าจึ่งมีตอบคำไป
อนิจจาเจ้าดวงนัยน์เนตร	แก้วเอยแก้วตา
เยาวเรศควรเคียดแค้นได้	อนิจจาควรเคียดแค้นได้
ความจริงพี่แจ้งแก่อรไท	ความจริงพี่แถลงให้แจงใจ
ทรามวัยไม่คิดปรานี	ทรามวัยไม่คิดปรานี
พี่เดียวแรมไพรสันโดษ	พี่เดียวแรมไพรสันโดษ
ลิ่วโลดหฤทัยถึงสองศรี	ลิ่วโลดหฤๅทัยถึงสองศรี
ถวิลหาทุกทิวาราตรี	อันธรรมดาจารีตโลกีย์
ไม่มีความสุขสักเวลา	จะไปที่กันดารพนาลัย
จึ่งเที่ยวไปชมพนมเนิน	นํ้าขุ่นจำอาบเอาเย็นก่อน
หวังเพลินพาใจให้หรรษา	พอคลายร้อนกระวนหม่นไหม้
เป็นธรรมดาจิตโลกีย์	ยามไร้ไม่มีดอกไม้ชม
ก็ยินดีในรสสงสาร	เด็ดดอกหญ้าดมก็ได้กลิ่น
จึ่งคะนองลองเล่นประโลมลาน	หอมดั่งรสคนธ์รวยริน
พอสำราญดับร้อนอาวรณ์ใจ	แก้วตาอย่าถวิลกินใจ
อันพี่กับนางกินรา	ซึ่งพี่กับนางกินรา
จะได้จงเจตนาก็หาไม่	จะได้จงเจตนาก็หาไม่
แล้วยังมิได้เบิกไพร	แล้วยังมิได้เบิกไพร
จึ่งเป็นไปเพราะแสนคะนึงนาง	จึ่งเป็นไปเพราะแสนคำนึงนาง
ว่าพลางเย้ายวนชวนชิด	มาดแม้นกำหลังดั่งเจ้าว่า
กรประคองสองสนิทแนบข้าง	ไหนจะพบคชาในป่ากว้าง
เชยเนตรเกศแก้มแนมคาง	ใช่พี่จะแกล้งนิราร้าง
ต่างแสนสุขเกษมเปรมปรีดิ์	อย่าคลางแคลงแหนงใจกัลยา
ฯ ๑๔ คำ ฯ กล่อม	ว่าพลางเชยแก้มแนมพักตร์
รสรักยั่วยวนเสน่หา
เกลียวกลมสมสองวนิดา
หรรษาร่าเริงบันเทิงใจ
ฯ ๑๖ คำ ฯ กล่อม
จากตัวอย่างคำกลอนที่ยกมาจะเห็นความใกล้เคียงคล้ายคลึงกัน บางบท บางตอนแทบจะกล่าวได้ว่าเป็นสำนวนเดิยวกัน ทั้งนี้สันนิษฐานได้ว่ามาจากเหตุผล ๒ ประการ คือ
๑. มีต้นเค้ามาจากบทละครเรื่องอุณรุทฉบับเดียวกัน คืออุณรุทสมัยกรุงศรีอยุธยาที่อาจจะหาฉบับได้ในขณะนั้นหรืออาจจะพอยังจำกันได้มาพระราช นิพนธ์แต่งเสริมเติมเต็มจนสมบูรณ์ขึ้นเพื่อเป็นการเฉลิมพระนคร
๒. บทละครเรื่องอุณรุทฉบับพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑ ได้ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นใหม่จากฉบับพระราชนิพนธ์ใน สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร ซึ่งทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นก่อน ตามที่นายธนิต อยู่โพธิ์ ได้อธิบายไว้ใน “ที่มาของอนิรุทธคำฉันท์และบทละครเรื่องอุณรุท” ว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เมื่อครั้งดำรงพระยศเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทรได้ทรงพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องนี้ขึ้น โดยทรงนำบทละครเรื่องอุณรุทสมัยกรุงศรีอยุธยามาตัดปรับให้เหมาะแก่การแสดงละคร ซึ่งบทละครเรื่องอุณรุทฉบับของพระองค์นั้นสันนิษฐานว่า เป็นบทละครฉบับที่ใช้แสดงละครผู้หญิงคราวสมโภชพระแก้วมรกตและสมโภชวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อ พ.ศ. ๒๓๒๘ เพราะบทละครเรื่องอุณรุทฉบับรัชกาลที่ ๑ ได้ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นในปีที่ ๖ ของรัชกาล คืออีก ๒ ปีหลังจากนั้น ซึ่งหากบทละครอุณรุทฉบับรัชกาลที่ ๑ มีที่มาจากบทละครฉบับนี้ ก็ไม่นับว่าเป็นการผิดอันใดที่ “พ่อ” นำของ “ลูก” มาแต่งใหม่ เพราะฉบับพระราชนิพนธ์ ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยเป็นบทละครอุณรุทฉบับกรุงศรีอยุธยาที่ทรงนำมาตัดให้เหมาะแก่การแสดงดังกล่าวแล้วนั้นเองและจากคำกลอนท้ายพระราชนิพนธ์ยังได้ทรงระบุไว้ว่า “ทรงไว้ตามเรื่องแต่โบราณ” ก็น่าจะหมายถึงโบราณสมัยกรุงศรีอยุธยา แต่จะเป็นว่าพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงหยิบฉบับ “เรื่องแต่โบราณ” แท้ที่ยังพอหาได้ในขณะนั้น หรือจะทรงใช้ฉบับของพระราชโอรสเป็น “เค้า” ก็อาจเป็นได้ทั้งสองทาง แต่การที่ทรงพระราชนิพนธ์ครั้งนี้มิได้เป็นการลอกเลียน หากเป็นการที่ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นเพื่อเฉลิมพระนครตามขนบ
จากข้อมูลทั้งหมดที่กล่าวข้างต้น จึงอาจกล่าวได้ว่าบทละครเรื่องอุณรุท สมัยกรุงศรีอยุธยา ยังไม่นับว่าสาบสูญโดยสิ้นเชิง เนื่องจากยังปรากฏร่องรอยเค้าเงื่อนให้สัมผัสได้จากบทละครพระราชนิพนธ์เรื่องอุณรุทยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ทั้งสองฉบับนี้ ซึ่งเมื่ออ่านดูจะพบว่าลีลากลอน ธรรมเนียมนิยมในการแต่งแฝงกลิ่นอายของธรรมเนียมนิยมและลีลากลอนสมัยอยุธยาอยู่ด้วย
ในส่วนชื่อเรื่องอุณรุทและอนิรุทธ ซึ่งได้มีผู้ตั้งข้อสังเกตว่า คำ ‘‘อุณรุท” ก็เป็นการ “ผิดเพี้ยน” มาจากคำ “อนิรุทธ” นั้น เข้าใจว่าไมใช่การผิดเพี้ยน แต่น่าจะเป็นชื่อเรียกที่เป็นที่รู้จักใช้เรียกทั้งสองชื่อ เพราะในปุณโณวาทคำฉันท์ยังใช้เรียกว่า “อนุรุทธกินรี” ซึ่งในคำฉันท์ตอนนี้ ตรงคำว่า “อนุรุทธ” ต้องการลหุ ๒ ครุ ๑ และ ไม่ได้มีสัมผัสบังคับว่าต้องการลงเสียงสระอุ ก็น่าจะใช่คำว่า “อนิรุทธ” ได้หากกวีต้องการและหากไม่มีการเรียกว่าอนุรุทธอยู่ในยุคสมัยนั้น เหตุผลอีกประการหนึ่ง ที่ยืนยันว่าชื่อ “อุณรุท” มิได้เป็นการผิดเพี้ยน แต่เป็นชื่อ ๑ ใน ๒ ชื่อซึ่งเรียกขานกันอยู่ คือ ที่หน้าต้นของต้นฉบับหนังสือสมุดไทยจะมีเขียนบอกไว้ว่า “พระสมุดอุณรุท” บ้าง “พระสมุดอนิรุทธ” บ้าง แม้ว่าตัวละครในเรื่องจะคงชื่อพระอุณรุททุกแห่ง
อึกประเด็นหนึ่งที่น่าสนใจคือ แม้การดำเนินเนื้อเรื่อง ลีลากลอน จะดำเนินไปในทางเดียวกัน เกือบจะโดยตลอดทั้งสองฉบับ แต่ในบทละครเรื่องอุณรุท พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑ เนื้อเรื่องจบลงเพียงว่า พระอุณรุทและพระมเหสีทั้งสองพระองค์ ครองแผ่นดินร่มเย็นเป็นสุขสืบไป แต่ในฉบับพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๒ มีความต่อไปอีกว่าเมื่อพระอุณรุทเสด็จสวรรคตก็กลับไปเป็นพระนารายณ์ และนางอุษานั้น ก็กลับไปเป็นนางสุจิตรามเหสีของพระอินทร์ตามเดิม และทรงมีบันทึกจบเรื่องไว้ว่า “พอพระทัยทรงไว้แต่เพียงนี้ อักษรกลอนมีบริบูรณ์” โดยเนื้อความในตอนจบมีดังนี้
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทภุชพงษ์รังศรี
เสวยสุขอยู่ทุกราตรี	กับอุษาเทวีศรีสุดา
พระองค์ทรงทศธรรเมศ	ขจรเดชเรืองฤทธิ์ทั่วทิศา
อานุภาพปราบไปทั้งโลกา	ปรากฏพระยศเกรียงไกร
อันศัตรูหมู่อรินราช	ก็ขยาดย่อท้อไม่ต่อได้
เกรงฤทธิ์สิทธิศักดิ์เป็นพ้นไป	ทั้งไตรภพไม่ทานศักดา
ต่างต่างแต่งเครื่องบรรณาการ	ศุภสารสร้อยสุวรรณบุปผา
มาเป็นพำนักพระจักรา	เอาเดชาปกเกศทุกธานี
บรรดาท้าวพญาทั่วชมพู	ก็อยู่ใต้เบื้องบทศรี
เป็นปิ่นปักหลักโลกโมลี	ดั่งอิศราธิบดีไชยชาญ
พระปราบเข็ญให้เย็นเป็นสุข	ในทวาบริยุคเกษมศานต์
เสวยรมย์ชมแสนศฤงคาร	ช้านานสำราญวิญญา
อันหมู่ไพร่ฟ้าประชากร	ก็เป็นศรีสถาวรถ้วนหน้า
สมบูรณ์พูนสวัสดิ์วัฒนา	ทั้งไตรโลกาไม่เทียมทัน
ครั้นถึงชนมานกำหนด	ต่างองค์ธิวงคตสู่สวรรค์
อันองค์พระอุณรุทนั้น	ก็ครรไลไปเกษียรสาคร
เป็นองค์พระนารายณ์ภุชภาคย์	เสด็จเหนือหลังนาคบรรจถรณ์
โฉมยงองค์อุษาบังอร	ม้วยมรณ์ไปเป็นสุจิตรา
ร่วมภิรมย์สมสู่รสรัก	มัฆวานในดาวดึงสา
ต่างเสวยสมบัติอันโอฬาร์	ในสวรรค์ชั้นฟ้าเปรมปรีดิ์
อันพระราชนิพนธ์อุณรุท	เรื่องไสยสมมุติมาถ้วนถี่
พอพระทัยทรงไว้แต่เพียงนี้	อักษรกลอนมีบริบูรณ์
ฯ ๒๒ คำ ฯ
เหตุที่เนื้อความต่างกันออกไปนี้ไม่ปรากฏในฉบับพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๑ น่าจะเป็นด้วยทรงมีพระราชวินิจฉัยว่า การที่พระอุณรุทกลับไปเป็นพระนารายณ์นั้นไม่ตรงกับความในเนื้อเรื่อง เพราะตามเรื่องแล้วผู้ที่เป็นพระนารายณ์อวตารลงมาเกิด คือ ท้าวบรมจักรกฤษณ์ ผู้ทรงเป็นพระราชบิดาของ ท้าวไกรสุท และเป็นพระอัยกาหรือปู่ของพระอุณรุท ซึ่งในบทกลอนเมื่อขนานนามพระอุณรุทจะใช้คำว่า “หลานนารายณ์ พระภุชพงษ์, นารายณ์พงษ์ หรือหลานพระจักรกฤษณ์ เป็นต้น ซึ่งหมายถึงไม่ใช่องค์พระนารายณ์แต่เป็นพงษ์นารายณ์ คือ ผู้สืบเชื้อสายใจาก พระนารายณ์
พระราชประสงค์ในการพระราชนิพนธ์ นอกจากเพื่อเป็นการเฉลิมพระนครแล้ว อีกพระราชประสงค์หนึ่ง คือ เพื่อ
“ให้รำร้องครื้นเครงบรรเลงเล่น	เป็นที่แสนสุขสโมสร
หญิงชายไพร่ฟ้าประชากร	...............................”
บทบาทหน้าที่ของวรรณกรรมเรื่องนี้ในการเฉลิมพระนคร ปรากฏชัดเจนอยู่แล้วในความไพเราะงดงามและคุณค่าเหมาะสมแก่การ “เฉลิมพระนคร” ส่วน บทบาทหน้าที่ที่จะให้เป็น “ปราโมทย์ศิลป์” เป็นนาฏกรรมที่ยังความสุขแก่ไพร่ฟ้าประชากร ได้ชม ได้รำ ได้ร้อง ได้เล่นตามพระราชประสงค์นั้น บทละครเรื่อง อุณรุทก็ถือว่าทำบทบาทหน้าที่ได้สมบูรณ์เช่นกัน คือ เมื่อดูจากต้นฉบับหนังสือ สมุดไทย “พระสมุดเรื่องอุณรุท” แต่ละเล่มจะมีร่องรอยของการได้ใช้ประกอบการจัดแสดงจริง เช่น
๑. มีการปรับเปลี่ยนเพลงหน้าพาทย์หรือการร้องให้เหมาะสมแก่การแสดง จากเพลงเดิมที่ระบุไว้ในพระราชนิพนธ์ ซึ่งต้นฉบับหนังสือสมุดไทยนี้มีอยู่หลายชุด ในแต่ละชุดซึ่งอาจได้เคยอยู่ในครอบครองของเจ้าของต่างพระองค์ (คน) กัน ก็จะมีการแก้ไขเพลงใหม่แล้วเขียนเติมลงไปด้วยดินสอขาว เช่น เปลี่ยนจากร่ายเป็นกระต่ายชมเดือน เป็นต้น
๒. มีการคัดเลือก ตัดตอนบทกลอนเพื่อให้เหมาะสมแก่การจัดแสดง โดยในต้นฉบับหนังสือสมุดไทยหลายฉบับ จะมีการเขียนเพิ่มเติมด้วยดินสอขาว ว่า “ตัด” และ “จับ”
ตัด คือ ตัดตอนนี้ออกไม่ใช้ในการแสดง
จับ คือ เริ่มต้นแสดงหลังจากที่ตัดตอนไปแล้วตรงนี้
๓. บางแห่งมีการแต่งเติม ตัดทอน ปรับเปลี่ยนคำกลอนเพื่อให้กระชับขึ้น หรือให้มีสีสันเพื่อการแสดง เช่น จากข้อความในหน้า ๑๘๙ นั้น ข้อความตอน เดียวกันในต้นฉบับหนังสือสมุดไทย เลขที่ ๕๕๕ และ เลขที่ ๕๕๖ เนื้อความตรงนี้ มีการแก้ไขเนื้อความ (คำกลอน) โดยเป็นการใช้กระดาษขาวเขียนข้อความคำกลอนขึ้นใหม่ด้วยเส้นหมึก ทากาวปิดทับข้อความเดิมในหนังสือสมุดไทย ความว่า
ร้องเชิดฉิ่ง
๏ ระเห็จเหิรตำเนินพระเวหน	วิมานบนบาดาลตํ่าใต้
วาดรูปอินทราสุราลัย	เทพไทครุฑาวาสุกรี
วาดรูปพระพายอันเรืองฤทธิ์	พระอาทิตย์ผู้รุ่งรัศมี
พระเพลิงเริงแรงฤทธี	ทั้งพระมาตุลีอันศักดา
รูปท้าวโลกบาลอันชาญชิต	ซึ่งประจำทั้งสี่ทิศา
รูปท้าวเวสสุวัณมหึ่มมา	ได้ด้วยฤทธาอสุรี
เสร็จแล้วก็กลับจรดล	มาโดยอำพนวิถี
เร่งรีบเร็วมาในราตรี	หมายมุ่งบุรีรัตนา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิดกลอง
จากนั้นมีการบันทึกว่า “ตัด” คือให้ตัดคำกลอนเดิมออกไป และบันทึกคำ ว่า “จับ” คือให้เริ่มเรื่องหรือเริ่มข้อความใหม่ ตั้งแต่
๏ ครั้นถึงจึ่งเข้ายังปราสาท	นบบาทถวายรูปเลขา
แก่องค์สมเด็จพระธิดา	ทูลว่าอันรูปทั้งนี้
ซึ่งมีสัมผัสต่อเนื่องกับคำกลอนที่แต่งขึ้นใหม่ ซึ่งเข้าใจว่าต้นฉบับหนังสือสมุดไทย เลขที่ ๕๕๕ และ เลขที่ ๕๕๖ นี้ เจ้าของเดิมก่อนที่จะมอบให้แก่กองการสังคีต ซึ่งเป็นผู้นำมอบต่อแก่หอสมุดแห่งชาติ น่าจะเป็นผู้ที่มีคณะละครอยู่ในครอบครอง อาจเป็นท่านเจ้าของวังใดวังหนึ่ง และได้ให้มีการแก้ไขบทละครให้กระชับขึ้นเหมาะแก่การแสดง
การที่มีการแก้ไข ปรับเปลี่ยน แต่งเติมต้นฉบับในหนังสือสมุดไทยมากมายเช่นนี้เป็นหลักฐานยืนยันว่าบทละครเรื่องอุณรุทนี้ เป็นบทละครที่มีการแสดงจริง มิได้เป็นเพียงหนังสือบทละคร หากแต่คือบทละครของคณะละครในได้ “รำร้องครื้นเครงบรรเลงเล่น” จริง ๆ
บทละครเรื่องอุณรุท พระราชนิพนธ์ใน พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช นอกจากจะเป็นวรรณคดีกวีนิพนธ์ที่ทรงคุณค่าความไพเราะงดงาม สมกับเป็นพระราชนิพนธ์ที่ทรงแต่งขึ้นเพื่อเฉลิมพระนครแล้ว คุณค่าในแง่ที่เป็นหนังสือสำคัญให้ความรู้ด้านภาษา โบราณคดี วิถีไทย ที่สอดแทรกอยู่โดยตลอดในเนื้อเรื่องก็ทรงคุณค่าไม่ยิ่งหย่อนกว่ากัน
อนึ่งในการตรวจสอบชำระครงนื้ได้ตรวจสอบชำระกับหนังสือสมุดไทยจำนวน ๓๔ เล่ม ดังมีรายละเอียดดังนี้
๑. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๖๗
ประวัติ	ซื้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙
เรื่องย่อ	ตั้งแต่ท้าวพาณาสูรกับนางไวยกาครองเมืองรัตนา จนถึงท้าวกำพลขึ้นไปเยี่ยมท้าวพาณาสูรเมืองรัตนา
๒. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๔๘
ประวัติ	นางทองอยู่ จรรยากุล ถวายหอพระสมุดฯ เมื่อ ๑๓ เมษายน ๒๔๖๘
เรื่องย่อ	ตั้งแต่ท้าวพาณาสูรกับนางไวยกาเทวีครองราชในเมืองรัตนา จนถึงกุมภาสูรอยู่เชิงเขากาลกูฎเที่ยวหาอาหารในป่าและได้พบกองทัพของพระบรมจักรกฤษณ์
๓. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๓๑
ประวัติ	ได้มาจากกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี
เรื่องย่อ	ตั้งแต่นางจันทมาลีเห็นยักษ์กุมภาสูรก็ตกใจกลัว พระจักรกฤษณ์รบกับกุมภาสูร ฆ่ากุมภาสูรตายแล้วรบกับวิรุณจักร ฆ่าวิรุณจักรตายอีก แล้วทำพิธีอภิเษกไกรสุทราชโอรสกับรัตนาเทวีให้ครองราชสมบัติ จนถึงพระนางรัตนาทรงพระครรภ์ พอครบกำหนดก็ประชวรพระครรภ์จะประสูติ
๔. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๖๘
ประวัติ	ซื้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๔
เรื่องย่อ	ตั้งแต่พระจักรกฤษณ์พานางจันทมาลีประพาสป่า รบกับท้าวกุมภาสูร ฆ่าท้าวภุมภาสูร นางจันทมาลีประสูติพระโอรสงามโสภาทรงพระนามว่าไกรสุทกุมาร จนถึงพระจักรกฤษณ์ออกไปสนทนาธรรมกับนารอทฤๅษีเกิดสู้รบกับท้าววิรุณจักร
๕. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๖๙
ประวัติ	ซื้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙
เรี่องย่อ	ตั้งแต่พระบรมจักรกฤษณ์ฆ่าท้าววิรุณจักรตาย ปวงเทพยดาพากันชื่นชมยินดีแล้วเสด็จเข้าเมือง รับสั่งให้ทำพิธีอภิเษกไกรสุทราชโอรสกับรัตนาเทวีให้ครองสมบัติ จนถึงท้าวไกรสุทกับนางรัตนาเทวีมีพระโอรสทรงพระนามว่า อุณรุทแล้วพระจักรกฤษณ์โปรดประทานพระโอวาทแด่พระโอรสและออกทรงผนวชเป็นพระฤๅษี
๖. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๕๐
ประวัติ	นางทองอยู่ จรรยากุล ถวายหอพระสมุดฯ เมื่อ ๑๓ เมษายน ๒๔๖๘
เรื่องย่อ	ตั้งแต่นางรัตนาคลอดพระโอรส แล้วพระบรมจักรกฤษณ์ประทานนามพระนัดดาว่าพระศรีอุณรุท จนถึงนางสุจิตราถูกพาณาสูรแปลงเป็นพระอินทร์แล้วร่วมพิศวาท พอพระอินทร์กลับจากอุทยานมาแสดงความรักอีกทำให้นางสงสัย
๗. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๕๑
ประวัติ	คุณท้าวภัณฑสารส่งให้หอพระสมุดฯ เมื่อ ๓๑ มกราคม ๒๔๖๐
เรืองย่อ	ตั้งแต่นางจันทมาลีกับสนมกำนัลเห็นกุมภาสูรแล้วกลัวจนตัวสั่น พระบรมจักรกฤษณ์สังหารกุมภาสูร จนถึงนางรัตนามเหสีเจ็บพระครรภ์จะประสูติ
๘. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๗๐
ประวัติ	ซี้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙
เรื่องย่อ	ตั้งแต่พระจักรกฤษณ์เสด็จออกทรงผนวชเป็นฤๅษีบำเพ็ญพรตอยู่ ณ ป่าหิมพานต์ เทวดาพากันไปประชุมเล่นมหรสพที่เขาไกรลาส ท้าวกรุงพาณจำแลงกายไปลักลอบสมสู่นางเทพธิดาทุกวิมานแท้กระทั่งนางสุจิตรามเหสีของพระอินทร์ จนถึงพระอินทร์พาหมู่เทพบุตรเทพธิดาไปกราบทูลเรื่องถวายพระอิศวร
๙. หนังสือสมุดไทยเลชที่ ๕๗๒
ประวัติ	ซื้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙
เรื่องย่อ	ตั้งแต่ท้าวโกสีย์รำพันในคราวที่นางสุจิตราอัครมเหสีจะจุติลงไปเกิดในมนุษย์โลกจนถึงพระไกรสุทได้รับสารจากเจ้าเมืองโรมราชเรื่องขอถวายนางศรีสุดาพระธิดาไปเป็นอัครมเหสีของพระอุณรุท
๑๐. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๗๒
ประวัติ	ซื้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๕
เรื่องย่อ	พระไกรสุทจัดการอภิเษกพระอุณรุทกับนางศรีสุดา จนถึงท้าวพาณาสูรจักษีกับอัครราชเทวีขอนางอุษากับพระมุนีเพื่อนำไปเลี้ยงเป็นราชบุตรี
๑๑. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๖๓๐
ประวัติ	คุณหญิงดุลยกรณ์พิทารณ์ มอบให้หอสมุด เมื่อ ๒๘ เมษายน ๒๕๒๐
เรื่องย่อ	ตั้งแต่ท้าวพาณาสูรให้หาเทวดามาเนรมิตปราสาทให้นางอุษา จนถึงพระอุณรุทออกประพาสป่า ตามกวางทองและบวงสรวง
๑๒. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๗๓
ประวัติ	ซื้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙
เรื่องย่อ	ตั้งแต่ฤๅษีสุทาวาสให้นางอุษากับท้าวพาณาสูรและนางไวยกา จนถึงท้าวพาณาสูรกับนางไวยกามีพระโอรสคือทศมุข
๑๓. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๓๘
ประวัติ	ซื้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙
เรื่องย่อ	พระอุณรุทและนางศรีสุดาลาพระไกรสุทไปเที่ยวป่า ตามกวางทอง บวงสรวงเทวดา เทพอุ้มสมจนถึงพระอุณรุทกลับเมือง
๑๔. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๓๙
ประวัติ	ซื้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙
เรื่องย่อ	พระอุณรุทและนางศรีสุดาลาพระไกรสุทไปเที่ยวป่า เทพอุ้มสมพระอุณรุทกับนางอุษา จนถึงนางศุภลักษณ์วาดรูปครั้งที่ ๒
๑๕. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๕๕
ประวัติ	ได้จากกองการสังคีต เมื่อ ๔ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๕
เรื่องย่อ	ตั้งแต่พระไกรสุทให้ยายแม่มดบอกเหตุว่า เพราะเหตุไรลูกเราไปป่ามาแล้วจึงมีอาการผิดปกติดังนี้ จนถึงพระอุณรุทให้นางศุภลักษณ์กรรฐาพาไปหานางอุษา
๑๖. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๕๖
ประวัติ	ได้มาจากกองการสังคีต เมื่อ ๔ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๕
เรื่องย่อ	เช่นเดียวกับหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๕๕
๑๗. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๕๗
ประวัติ	นางทองอยู่ จรรยากุล ถวายหอพระสมุดเมื่อวันที่ ๑๓ เมษายน ๒๔๖๘
เรื่องย่อ	เช่นเดียวกับหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๕๕
๑๘. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๖๓๒
ประวัติ	คุณหญิงดุลยกรณ์พิทารณ์ มอบให้หอฯ เมื่อ ๒๘ เมษายน ๒๕๒๐
เรื่องย่อ	เช่นเดียวกับหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๕๐
๑๙. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๕๘
ประวัติ	ได้มาจากกองการสังคีต เมื่อ ๔ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๙
เรื่องย่อ	ตั้งแต่นางศุภลักษณ์อุ้มพระอุณรุทเหาะไปเมืองรัตนาหานางอุษา จนถึงพระบรมจักรกฤษ์กับท้าวไกรสุทให้โหรทำนาย เรื่องที่พระอุณรุทหายไป ส่วนพระอุณรุทได้เสวยสุขกับนางอุษาอยู่บนปราสาท
๒๐. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๖๐
ประวัติ	คุณท้าวภัณฑสาร ส่งให้หอฯ เมื่อ ๓๑ มกราคม ๒๔๖๐
เรื่องย่อ	เช่นเดียวกับหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๕๐
๒๑. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๖๑
ประวัติ	คุณท้าวภัณฑสาร ส่งให้หอฯ เมื่อ ๓๑ มกราคม ๒๔๖๐
เรื่องย่อ	ตั้งแต่ทศมุขไม่เห็นนางอุษาไปเฝ้าพระบิดาจึงไปดูในปราสาท เห็นพระอุณรุทนอนร่วมที่บรรทมกับนางอุษา จนถึงนางอุษาอ้อนวอนขอโทษพระบิดาให้ไว้ชีวิตพระอุณรุท
๒๒. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๖๓
ประวัติ	ได้มาจากกองการสังคีต เมื่อ ๔ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๙
เรื่องย่อ	เช่นเดียวกับหนังสือสมุดไทย เลขที่ ๕๖๑
๒๓. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๖๕
ประวัติ	สมบัติเดิมของหอพระสมุดฯ
เรื่องย่อ	ตั้งแต่นางอุษาเห็นว่าท้าวพาณาสูรไม่ปล่อยพระอุณรุทแน่ จึงชักพระขรรค์ขึ้นอธิษฐานขอให้มีผู้มาช่วย จนถึงพระอุณรุทขว้างเทพธำมรงค์ไปถูกช้างพระที่นั่งรองท้าวพาณาสูรตาย
๒๔. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๖๖
ประวัติ	ได้มาจากกองการสังคีต เมื่อ ๔ กุมภาพันธ์ ๒๔๘๙
เรื่องย่อ	ตั้งแต่ท้าวพาณาสูรเสียพระทัยที่เสียช้างต้นกับกองทัพแล้วร้องถามถึงเทพธำมรงค์รองพระอุณรุทว่าเอามาจากไหน จนถึงพระอุณรุทอธิษฐานจิตเนรมิตรพระเมรุที่เผาศพท้าวพาณาสูร
๒๕. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๔๓
ประวัติ	คุณท้าวภัณฑสารส่งให้หอฯ เมื่อ ๓๑ มกราคม ๒๔๖๐
เรื่องย่อ	ตั้งแต่ท้าวพาณาสูรเสียพระทัยที่เสียช้างต้นกับกองทัพ จึงร้องถามพระอุณรุทว่า เทพธำมรงค์นั้นเอามาแต่ไหน จนถึงนางไวยกาเชิญพระอุณรุทครองเมืองรัตนา
๒๖. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๓๓
ประวัติ	ซื้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙
เรืองย่อ	ตั้งแต่นางอุษารํ่าไห้ด้วยความรักท้าวพาณาสูรพระบิดาเลี้ยงจนสลบไป จนถึงอภิเษกทศมุขครองเมืองรัตนา
๒๗. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๓๔
ประวัติ	ได้มาจากกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี
เรื่องย่อ	ตั้งแต่นางอุษาไปลานางไวยกาจะมาเมืองณรังกากับพระอุณรุทผู้ภัสดา จนถึงพระอุณรุทยกมาถึงปลายด่านแล้วจัดพลจะเข้าเมือง
๒๘. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๔๔
ประวัติ	คุณท้าวภัณฑสารส่งให้หอฯ เมื่อ ๓๑ มกราคม ๒๔๖๐
เรื่องย่อ	ตั้งแต่พระอุณรุททำพิธีบวงสรวงพระไทรแล้วยกพลไปเมืองณรังกา จนถึงนางศรีสุดาต่อว่าพระอุณรุทเรื่องตามกวางแล้วได้นางอุษามาเป็นชายา
๒๙. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๓๕
ประวัติ	ซื้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙
เรื่องย่อ	ตั้งแต่ทศมุขกราบทูลลานางอุษาไปบุรีรัตนา จนถึงนางกินรีทั้งสี่หนีพระอุณรุทมาถึงที่อยู่ ไม่เห็นพี่นางตามมาต่างก็แสนวิโยคถึงพี่นาง
๓๐. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๔๕
ประวัติ	พระองค์เจ้าวงษ์จันทร์ ถวายหอฯ ๑๙/๑/๑๓๑
เรื่องย่อ	ตั้งแต่พระอุณรุทให้ตั้งพลับพลาใกล้เชิงเขากำจาย แล้วให้พรานป่ากับหมอคชสารไปสำรวจดูที่พักพญาช้าง จนถึงนางกินรีผู้พี่พาน้องอีก ๔ ตน ไปเฝ้าพระอุณรุท
๓๑. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๓๖
ประวัติ	ซื้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙
เรื่องย่อ	ตั้งแต่นางกินรีผู้พี่ลาพระอุณรุทไปหาน้องทั้งสี่ แล้วพากันไปเฝ้าพระองค์ จนถึงสี่พี่เลี้ยงพูดจาหยอกล้อพระอุณรุทเรื่องนางกินรีทั้งห้า
๓๒. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๔๖
ประวัติ	คุณท้าวภัณฑสารส่งให้หอฯ เมื่อ ๓๑ มกราคม ๒๔๖๐
เรื่องย่อ	นางแก้วกินรีผู้พี่ชวนน้องทั้งสี่ไปเฝ้าพระอุณรุท จนถึงพระอุณรุทกลับจากถ้ำนางกินรีมายังกองทัพ
๓๓. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๔๗
ประวัติ	คุณท้าวภัณฑสารส่งให้หอฯ เมื่อ ๓๑ มกราคม ๒๔๖๐
เรื่องย่อ	ตั้งแต่สี่พี่เลี้ยงพูดจาหยอกล้อกับพระอุณรุทเรื่องนางกินรีทั้งห้า จนถึงพระอุณรุทกับพระมเหสีทั้งสองครองกรุงณรังกาอย่างมีความสุข
๓๔. หนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๓๗
ประวัติ	ซื้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙
เรื่องย่อ	ตั้งแต่พระอุณรุทยกมาจากฝั่งน้ำ คล้องช้างแล้วกลับเข้าเมืองจนจบบริบูรณ์
ที่มาของอนิรุทธคำฉันท์และบทละคอนเรื่องอุณรุท ของ ธนิต อยู่โพธิ์
เรื่องอนิรุทธ ปรากฏว่ารู้จักกันดีมีมาแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา แต่ที่ขึ้นชื่อลือชาปรากฏเป็นวรรณคดีเรื่องสำคัญก็คีอ “อนิรุทธคำฉันท์” ของศรีปราชญ์ ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เนื้อเรื่องตลอดจนชื่อคนและสถานที่ในอนิรุทธคำฉันท์ มักกล่าวถึงถูกต้องตรงกันกับที่ปรากฏในคัมภีร์วิษณุปุราณะ ดังข้อความตอนหนึ่งมีว่า
“อุษา ธิดาของพาณะ ได้เห็นพระแม่เจ้าบารพตี กำลังสำเริงกรีฑาอยู่กับพระศัมพุ ผู้พระมหาสวามี ก็ดลใจให้นางปรารถนาเพื่อสังสันทน์เช่นนั้นบ้าง พระแม่เจ้าเคารีผู้ทรงโฉม ซึ่งทรงทราบวาระน้ำจิตของปวงประชาสัตว์ จึงตรัสแก่อุษาว่า “อย่าเสียใจ เธอจะมีสามี” อุษารำพึงกับตนเอง “แล้วเมื่อไหร่จะมี? ผู้ใดหนอจะมาเป็นสามีของเรา?” พระแม่เจ้าบารพตีจึงตรัสต่อไปว่า “ผู้ใดปรากฏแก่เจ้าในความฝัน ณ วันขึ้น ๑๒ ค่ำ แห่งเดือนไพศาข เขาผู้นั้นแหละจะเป็นสามีของเจ้า” เหตุนี้ครั้นถึงวันตามที่พระแม่เจ้าทรงพยากรณ์ไว้ หนุ่มน้อยผู้หนึ่งก็ปรากฏโฉมขึ้นในสุบินนิมิตของอุษา ซึ่งเธอรักใคร่ใฝ่ฝัน ครั้นเธอตื่นขึ้น ภาพในสุบินนิมิตก็อันตรธานไป ไม่เห็นหนุ่มน้อยผู้นั้น เธอจึงเศร้าโศกเสียใจไม่สามารถระงับ (ความเศร้าโศก) ไว้ได้ พร่ำบ่นถึง ใคร่จะได้อยู่ร่วมกับบุคคลผู้ (ที่เธอเห็นในความฝัน) นั้น อุษามีเพื่อนหญิงคนหนึ่งชื่อว่า จิตรเลขา ธิดาของกุมภาณฑ์ผู้เป็นเสนาบดีของพาณะ จิตรเลขาถามอุษาว่า “หล่อนบ่นถึงใคร?” เธอได้สติรู้สึกตัว ก็มีความละอาย จึงนิ่งเสีย อย่างไรก็ดี เมื่อนางจิตรเลขาเฝ้าปลอบโยนให้เชื่อใจแล้วซักถามอยู่เป็นเวลานาน อุษาก็เล่าเรื่องซึ่งได้เกิดขึ้นแก่ตนเอง และเล่าคำซึ่งพระแม่เจ้า (บารพดี) ทรงพยากรณ์ไว้ให้จิตรเลขาฟัง ครั้นแล้วเธอก็วิงวอนเพื่อนของเธอให้ช่วยหาวิธีได้อยู่ร่วมกับบุคคลที่เธอได้เห็นในความฝัน แต่ไม่ทราบว่าเป็นใครนั้น จิตรเลขาใคร่รู้ (ว่าเป็นใคร) จึงวาดรูปของบรรดาสุระ (เทวดา) ผู้มีมหิทธิฤทธิ์, วาดรูปของพวกแพศย์, คนธรรพ์และมวลมนุษย์ผู้มีฤทธิ์ยิ่งใหญ่ แล้วนำมาให้ดู อุษาก็ปัดรูปเทวดา, คนธรรพ์, นาค (อุรคะ) และอสูรเหล่านั้นทิ้งเสีย เลือกไว้แต่รูปมนุษย์ และบรรดารูปมนุษย์นั้นก็เลือกดูแต่รูปของวีรบุรุษแห่งเชื้อชาติอันธกะและวฤษณี ครั้นเธอได้เห็นรูปพระกฤษณ์และพระราม (ซึ่งละม้ายคล้ายหนุ่มน้อยที่ปรากฏในความฝัน) ก็รู้สึกละอาย พอมาถึงรูปพระปรัทยุมน์ เธอก็ชม้ายชายตาเมินไป แต่พอเธอได้เห็นรูปโอรสของพระปรัทยุมน์ ดวงตาทั้งสองของเธอก็เบิกกว้าง ความขวยเขินสะเทิ้นใจหายไปหมด ร้องบอกแก่จิตรเลขาว่า “คนนี้ คนนี้” สหายของเธอจึงเข้าโยคะ แล้วทิ้งอุษาให้ยิ้มแย้มแจ่มใสดีใจได้ แล้วจิตรเลขาก็เหาะไปยังกรุงทวารกา..., นำเอาพระอนิรุทธมา (ยังปราสาทของนางอุษาในโศณิตปุระ) ด้วยอำนาจโยคะของนาง”
นี่เป็นข้อความตอนหนึ่งในคัมภีร์วิษณุปุราณะ
จิตรเลขา ในคัมภีร์วิษณุปุราณะ ตามที่นำมาเล่าไว้ข้างต้นนั้น ในอนิรุทธ คำฉันท์เรียกไว้ว่า พิจิตรเลขา แต่ในบทละคอนเรื่องอุณรุทเรียกชื่อไปอีกอย่างหนึ่งว่า ศุภลักษณ์ และว่าศุภลักษณ์เป็นชื่อของนางพระพี่เลี้ยงคนหนึ่งในพระพี่เลี้ยงทั้งห้าของนางอุษา นางเอกในกลอนบทละคอนเรื่องอุณรุท
ตำนานบทละคอนเรื่อง ‘‘อุณรุท”
ละคอนเรื่องอุณรุท มีปรากฏเป็นบทพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑ คู่กันมากับบทละคอนเรื่องรามเกียรติ์และอิเหนา มีคำกลอนกล่าวอ้างไว้ท้ายเรื่องอุณรุทว่า
“อันพระราชนิพนธ์อุณรุท	สมมุติไม่มีแก่นสาร
ทรงไว้ตามเรื่องโบราณ	สำหรับการเฉลิมพระนคร
ให้รำร้องครื้นเครงบรรเลงเล่น	เป็นที่แสนสุขสโมสร
แก่หญิงชายไพร่ฟ้าประชากร	ก็ถาวรเสร็จสิ้นบริบูรณ์”
เรื่องอนิรุทธที่นำมาแต่งเป็นบทสำหรับเล่นละคอนดังกล่าวนี้ ดำเนินเรื่องแผกเพี้ยนไปจากอนิรุทธคำฉันท์ แม้จนชื่อว่าอนิรุทธก็เพี้ยนไปเป็นอุณรุท เนื้อเรื่องที่ต่างออกไป ก็เห็นจะมุ่งแต่งขึ้นให้เหมาะแก่การเล่นละคอนตามที่นิยมกัน และที่ในบทพระราชนิพนธ์ซึ่งนำมาไว้ข้างต้นว่า “ทรงไว้ตามเรื่องโบราณ” แสดงว่าบทละคอน เรื่องอุณรุทเคยมีมาก่อนรัชกาลที่ ๑ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ก่อนไปถึงไหน เข้าใจว่า กลอนบทละคอนเรื่องอุณรุทคงจะเกิดขึ้นภายหลังจากรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ลงมา เห็นจะตกในราวสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย หรือถ้ากล่าวให้แคบเข้า ก็ราวรัชกาลสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ มีกล่าวไว้ใน “บุณโณวาทคำฉันท์” ของ พระมหานาค วัดท่าทราย คราวสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศแห่งกรุงศรีอยุธยา เสด็จประพาสและสมโภชพระพุทธบาท เข้าใจว่าเมื่อปี พ.ศ. ๒๒๙๓ มีว่า
“ละคอนก็ฟ้อนร้อง	สุรศัพทขับขาน
ฉับฉ่ำที่ดำนาน	อนุรุทธกินรี”
ที่กล่าวว่า “อนิรุทธกินรี” ในคำฉันท์นี้ ก็เพราะในเรื่องที่เป็นกลอนบท ละคอนนั้นมีกล่าวไว้อีกตอนหนึ่งว่า พระอนิรุทธเสด็จประพาสไพรไปพบพวกนางกินนร ก็ทรงพิศวาสจึงทรงไล่ต้อนพวกนางกินนร แต่ก็ยังเรียกว่า “อนิรุทธ” ไม่เรียก “อุณรุท” เหมือนในบทพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑
ใน “เพลงยาวความเก่า” (ประชุมเพลงยาว ภาคที่ ๗) มีกล่าวถึงการฝึกหัดเล่นละคอนเรื่องอุณรุทไว้ว่า
“มาร่ำเร่อให้เป็นที่ศรีสุดา
ทั้งอุตส่าห์เบือนบิดจริตงาม
ไปฝึกฝนกันที่ต้นลำไยเก่า
ข้างลำเนาสรรเพชญ์ปราสาทสนาม”
ข้อนี้ส่องความว่า ไปฝึกหัดละคอนเป็นตัวนางศรีสุดา ซึ่งเป็นนางรองในบทละคอนเรื่องอุณรุท กันที่ต้นลำไย ในบริเวณพระที่นั่งสรรเพชญ์ปราสาทที่กรุงเก่าในสมัยกรุงศรีอยุธยา และอีกแห่งหนึ่งปรากฏเป็นตำนานการละคอนว่าในสมัยกรุงธนบุรี มีตัวละคอนผู้หญิงคนหนึ่งซึ่งเคยเป็นนางเอกละคอนหลวงมาแต่ครั้ง กรุงศรีอยุธยา และได้มาเป็นครูละคอนครั้งกรุงธนบุรี มีชื่อว่า “จัน” ในเพลงยาวความเก่าเรียกไว้ว่า “จันอุษา” ซึ่งคงจะหมายความว่า หญิงชื่อจันคนนี้ เคยแสดงละคอนเป็นตัวนางอุษา นางเอกในเรื่องอุณรุท และแสดงดีมีชื่อเลียงจนคนทั้งหลายขนานนามในตัวละคอนเป็นสร้อยติดชื่อตัวมาด้วย เช่นเดียวกับที่เรียก “แย้มอิเหนา” “อิ่มย่าหรัน” “ทองใบทศกรรฐ์” และ “ทองดีพระราม” เป็นต้น ซึ่งมีประเพณีนิยมเรียกกันมาจนในชั้นหลังนี้
ในสมัยธนบุรี ไม่พบหลักฐานว่าได้มีการแต่งบทละคอนเรื่องอุณรุท และหากจะมีการแสดงละคอนเรื่องนี้กันบ้างในรัชกาลนั้น ก็คงจะใช้บทครั้งกรุงเก่าเท่าที่เหลือมา และหากันได้ในเวลานั้น ต่อมาในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ราวต้นรัชกาลที่ ๑ กล่าวกันว่า เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ยังเสด็จดำรงพระยศเป็น สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร และประทับอยู่ที่พระราชวังเดิม (ที่เป็นโรงเรียนนายเรือบัดนี้ ได้โปรดให้ฝึกหัดบทละคอนผู้หญิงขึ้นในพระราชวังชุดหนึ่ง ใช้บทละคอนเรื่องอุณรุทครั้งกรุงเก่า แต่เอามาตัดให้เหมาะแก่การแสดงละคอนในครั้งนั้น (บทที่ตัดนั้นยังมีอยู่ในหอสมุดแห่งชาติ เป็นหนังสือ ๑๕ เล่มสมุดไทย แต่ต้นฉบับที่มีอยู่ไม่ครบ) ความทราบถึงพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ก็ทรงกริ้วจนต้องเลิก เพราะมีกฎห้ามไว้แต่สมัยกรุงศรีอยุธยา มิให้เอกชนนอกจากพระเจ้าแผ่นดินมีหรือฝึกหัดละคอนหญิงไว้ในสำนัก เมื่อครั้งมีงานสมโภชพระแก้วมรกตในรัชกาลที่ ๑ ก็ปรากฏว่ามีเล่นละคอนเรื่องอุณรุทสมโภชด้วย แต่คงเรียกอนิรุท เช่นที่กล่าวว่า
“มะโหรศพทุกสิ่งเหล้น	ฉลองพุทธ พิมพ์พ่อ
เล็งละคอนอนิรุท	รุ่นร้อย
พิลาสพิไลยสุด	จักร่ำ รำนา
แต่งแง่งามอ่อนช้อย	เฉิดชี้โฉมสวรรค์ฯ
บางทีการเล่นละคอนเรื่องอุณรุท ในคราวสมโภชพระแก้วมรกตครั้งนั้น คงจะเป็นคณะละคอนของสมเด็จเจ้าฟ้า กรมหลวงอิศรสุนทร (คือพระบาทสมเด็จ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย) ก็เป็นได้ และคงจะเล่นตามบทครั้งกรุงเก่า เพราะฉบับกรุงรัตนโกสินทร์ยังไม่ได้แต่งขึ้น ต่อล่วงมาอีก ๓ ปี จึงได้ทรงพระราชนิพนธ์บทละคอนเรื่องอุณรุทขึ้น มีกล่าวไว้ในบานแพนกว่า “ศุภมัศดุ ตยุลศักราช ๑๑๔๙ ปีมะแมนพศก เจตรมาส สัตตมกาฬปักขดิถีพุธวารบริจเฉทะ (กาล) กำหนด สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว อันเสด็จถาวรสวัสดิ์ปราบดาภิรมย์ ที่นั่งอำมรินทราภิเศกพิมาน ทรงพระราชนิพนธ์รจนาเรื่องอุณรุทเสร็จ แต่ ณ วัน ๔  ๑ ค่ำ ปีมะแม นพศก คิดรายวันได้ ๕ เดือน กับ ๑๐ วัน บริบูรณ์ทฤฆายุศมสวัสดิ์”
แต่บานแพนกนี้ ไพล่ไปปรากฏอยู่ในฉบับที่เป็นสำนวนความทรงตรัสของ สมเด็จเจ้าฟ้า กรมหลวงอิศรสุนทร เข้าใจว่าอาลักษณ์จะเขียนสับสนกันในเวลาใดเวลาหนึ่ง มีข้อควรสังเกตที่ว่า “เจตรมาส สัตตมกาฬปักดิถีพุธวาร” ซึ่งแปลว่าเดือน ๕ แรม ๗ ค่ำ วันพุธนั้น สอบในปฏิทินเป็นวันจันทร์ และนับแต่เดือน ๕ แรม ๗ ค่ำ มาถึงวันพุธ ขึ้น ๓ ค่ำ เดือนอ้าย ไมใช่ ๕ เดือน กับ ๑๐ วัน ที่ถูกเป็น ๗ เดือน กับ ๑๐ วันพอดี ทั้งนี้ทางที่จะตกลงได้จึงมีแต่เพียงว่า ในปี พ.ศ. ๒๓๓๐ คือปีที่ ๖ ในรัชกาลที่ ๑ นั้น ได้มีบทละคอนเรื่องอุณรุทเกิดขึ้นสำนวนหนึ่ง คือ สำนวนที่เรียกว่า พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑ มีอยู่ ๑๘ เล่มสมุดไทย เคยมีผู้นำออกตีพิมพ์จำหน่ายแล้ว เท่าที่เคยพบฉบับตีพิมพ์ ปรากฏว่าตั้งแต่เล่ม ๑ ถึงเล่ม ๘ สมุดไทย หรือตั้งแต่หน้า ๑ ถึงหน้า ๒๕๒ ตีพิมพ์ที่โรงพิมพ์นายเทพ ที่แพตรงข้ามหน้าสกูลสุนันทาลัย เมื่อ ร.ศ. ๑๐๙ (พ.ศ. ๒๔๓๓) ตั้งแต่เล่ม ๙ ถึงเล่ม ๑๒ สมุดไทย หรือตั้งแต่หน้า ๒๕๓ ถึงหน้า ๓๗๖ ตีพิมพ์ที่โรงพิมพ์หมอสมิท บางคอแหลม เมื่อ จ.ศ. ๑๒๓๖ (พ.ศ. ๒๔๑๗) และตั้งแต่เล่ม ๑๓ ถึงเล่ม ๑๘ สมุดไทย หรือตั้งแต่หน้า ๓๗๗ ถึงหน้า ๕๒๒ ตีพิมพ์ที่โรงพิมพ์นายเทพ แสดงว่าได้ตีพิมพ์มาแล้ว ๒ ครั้ง
เมื่อเทียบกับบทละคอนพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑ ด้วยกัน เช่น อิเหนาและรามเกียรติ์แล้ว นับว่าเป็นบทพระราชนิพนธ์เรื่องอุณรุท แต่งขึ้นก่อนกว่าเรื่องอื่น สำนวนโวหาร การร้อยกรองก็สังเกตเห็นได้ว่า มีกลิ่นอายบทกลอนสมัย กรุงศรีอยุธยาติดมาเป็นอันมาก ตลอดจนราชประเพณี เช่น บทกล่อมช้าลูกหลวง และอื่นๆ สมควรที่ผู้ใฝ่ใจในราชประเพณีและวรรณคดีของชาติ จะหาอ่านหาศึกษาเป็นอย่างยิ่ง
เนื้อเรื่องย่อ ๆ ตามพระราชนิพนธ์บทละคอนเรื่องอุณรุทในรัชกาลที่ ๑ มีอยู่ว่า ท้าวกรุงพาณ (คือ พาณะ) ครองกรุงรัตนา (คือ โศณิตปุระ) มีมหิทฤทธิ์เป็นที่เกรงขามของมวลมนุษย์และทวยเทพ ชอบประพฤติตนเป็นพาลเที่ยวสมสู่นางฟ้านางสวรรค์เมียเทวดาเสียทุกๆ องค์ ทวยเทพได้รับความเดือดร้อนมาก ท้าวกรุงพาณเกิดความฮึกเหิมใจ วันหนึ่งนึกใคร่จะไปลอบลักสมสู่นางสุจิตรา มเหสีเอกองค์หนึ่งของพระอินทร์ จึงขึ้นไปบนดาวดึงส์แปลงกายเป็นตุ๊ดตู่แอบอยู่ข้างประตูวิมาน วันนั้นท้าวสหัสนัยน์มีเทวประสงค์จะเสด็จประพาสสวนจิตรลดาวัน ก่อนเสด็จไปก็ไม่ทรงไว้พระทัยอยู่แล้ว เมื่อออกจากห้องทิพพิมาน จึงทรงร่ายมนต์ผูกทวารไว้เสีย ท้าวกรุงพาณซึ่งแปลงตัวเป็นตุ๊ดตู่อยู่ ก็จนปัญญา เข้าไปหานางสุจิตราภายในวิมานไม่ได้ แต่จำมนต์บทนั้นได้ขึ้นปากขึ้นใจ ครั้นพระอินทร์เสด็จกลับมา ก็ทรงร่ายเวทเปิดทวารเสด็จเข้าไป ท้าวกรุงพาณจึงจำมนต์ได้ทั้งผูกทั้งแก้ แล้วคืนกลับนครของตน
ต่อมา พระอินทร์เสด็จประพาสสวนนันทวัน วันนั้นกรุงพาณก็ขึ้นมาเยี่ยมกรายดูบนชั้นดาวดึงส์อีก พอรู้ว่าองค์จอมเทพเสด็จประพาสอุทยาน เธอก็แปลงรูปเป็นพระอินทร์แล้วร่ายเวทเปิดประตูวิมานเข้าไปหานางสุจิตรา นางสุจิตราสำคัญว่า พระอินทร์ผู้เป็นพระสวามีเสด็จมา ก็ถลาเข้าต้อนรับด้วยความพิศวาส และครั้งนี้แหละเป็นครั้งที่พระอินทร์จะต้องเป็นไปอย่างบทพระราชนิพนธ์ ที่กล่าวไว้เป็นความรู้สึกของพระอินทร์ว่า
“เสียเมียดั่งเสียชีวิต	น้อยจิตปิ้มเลือดตาไหล”
เนื่องด้วยเหตุดั่งกล่าวนี้ นางสุจิตราจึงลาพระอินทร์จุติลงมาเกิดในดอกบัว ในสระโบกขรณีใกล้อาศรมของพระฤๅษีสุธาวาส (ทุรวาส?) ภายหลังกรุงพาณมาขอไปเลี้ยงไว้ในนครของตน ปรากฏว่ารักใคร่โปรดปรานมาก
ร่วมสมัยเดียวกันกับกรุงพาณนั้น ณ กรุงณรงกา (หรือที่ถูกเป็นทวารกา หรือทวารวดี แปลว่า “เมืองมีประตู” มีเมืองชื่อนี้ตั้งอยู่ในแคว้นคุชราษฎร์) พระนารายณ์อวตารลงมาเกิดเป็นพระกฤษณ์ครองกรุงณรงกา มีโอรสองค์หนึ่งนาม ว่า “ไกรสุท” ซึ่งตรงกับพระปรัทยุมน์ ในวิษณุปุราณะ (บางทีจะเพี้ยนมาจาก “กฤษณสุต” แปลว่า “ลูกพระกฤษณ์”) ภายหลังพระกฤษณ์มอบให้ไกรสุท หรือ ปรัทยุมน์ ครองณรงกาแทน ปรัทยุมน์ มีโอรสหลายองค์ แต่องค์หนึ่ง คือ อนิรุทธ หรือที่เรียกเพี้ยนไปในบทพระราชนิพนธ์ว่า “อุณรุท” อุณรุทได้แต่งงานกับนางศรีสุดา ราชธิดาของอุทุมราช ณ กรุงโรมราช
วันหนึ่งอุณรุทกับพระชายาชื่อศรีสุดานั้นเสด็จประพาสป่า ไปพบกวางทอง พระชายาอยากได้ ขอให้พระสวามีช่วยตามจับ อุณรุทก็ทรงขับไล่กวางทองไปจนพลัดพลนิกายและพระชายา มาถึงต้นไทรแห่งหนึ่ง รู้สึกเหนื่อยอ่อน ก็เข้าพักอาศัย ฝ่ายพวกพลซึ่งมีพระพี่เลี้ยงทั้งสี่กำกับอยู่ ก็สั่งให้แบ่งพลออกเป็น ๒ ส่วน ๆ หนึ่ง ให้เชิญพระชายากลับเข้าเมือง	ฝ่ายพระพี่เลี้ยงและพลนิกายอีกส่วนหนึ่งก็ออกติดตามไปทันพระอุณรุทที่ต้นไทร อุณรุทจึงให้พระพี่เลี้ยงบวงสรวงสังเวยพระไทรขอพักอาศัยในราตรีกาลนั้น เทพเจ้าซึ่งสถิตอยู่ ณ ต้นไทรจึงสนองการบวงสรวงสังเวยของอุณรุท สะกดพลนิกายให้หลับหมดแล้วจึงอุ้มพาอุณรุทไปยังปราสาทของนางอุษา ณ กรุงรัตนา หรือโศณิปุระ
บทประพันธ์หรือเหตุการณ์ตอนนี้เรียกกันว่า “พระไทรอุ้มสม” กวีมักชอบ นำมาแต่งอ้างถึงในหนังสือเพลงยาวและกลอนนิราศต่างๆ บ่อยๆ เช่นในโคลง นิราศกรุงเก่า ของหลวงจักรปาณี (กฤษ์) ยังกล่าวไว้บทหนึ่งตอนถึงบางไทร ว่า
“บางไทรไทรเทพไท้	สิงสถิตย์นี้ฤๅ
โอบองค์พระอนุรุทธฤทธิ์	ร่อนฟ้า
วางสมอุษานิทร	ถนอมแนบ นางเอย
วานพระถ่อมถนอมข้า	คู่ค้างคืนสม ฯ”
เมื่อพระไทรเทพเจ้า วางพระอุณรุทลงบนแท่นเคียงข้างนางอุษา แล้วก็มาคิดว่า ถ้าให้ทั้งสององค์สนทนาปราศรัยกันได้ ก็จะไต่ถามนามและวงศ์แล้วจะเกิดภัยมาก จึงร่ายมนต์ผูกโอษฐ์เสียทั้งสองคนมิให้สนทนากันได้ ปลุกให้สององค์ตื่นบรรทม แล้วพระไทรก็กลับวิมาน ขอกล่าวลัดความข้ามไปว่า พอจะใกล้รุ่งแจ้ง อุณรุทกับอุษากำลังนอนหลับอยู่เคียงกันบนพระแท่นบรรทม พระไทรเทพเจ้าก็มาพาอุณรุทกลับไปยังที่พักใต้ต้นไทรตามเดิม
คราวนี้ ทางฝ่ายอุณรุทตื่นขึ้นมาไม่เห็นอุษาก็คลั่งไคล้ใหลหลง พวกพระพี่ เลี้ยงทั้ง ๕ จึงช่วยกันพากลับเข้าเมือง ฝ่ายอุษาก็เช่นเดียวกัน ตื่นขึ้นไม่เห็นอุณรุทก็หลงใหลคลั่งไคล้ นางพระพี่เลี้ยงทั้ง ๕ ช่วยกันแก้ไขไม่สำเร็จ นางศุภลักษณ์หรืออีกชื่อหนึ่งว่า จิตรเลขา ดังกล่าวแล้วข้างต้นนั้น เป็นนางพระพี่เลี้ยงที่เฉลียวฉลาดสามารถคนหนึ่ง ประกอบทั้งเป็นผู้มีศิลปในทางวาดรูปสมชื่อ จึงรับอาสานางอุษา เที่ยวไปทุกสวรรค์ชั้นฟ้า เที่ยววาดรูปเทวดามาให้นางอุษาดู ว่าเป็นคนเดียวกับผู้ที่มาร่วมแท่นบรรจถรณ์หรือไม่ แล้วไปเที่ยววาดรูปมนุษย์ผู้มีฤทธิ์ใหญ่ยิ่งในมนุษยโลกมาให้นางอุษาตรวจดูอีก
ตอนที่นางศุภลักษณ์เที่ยวไปวาดรูปเทวดาในสวรรค์ชั้นฟ้านั้น เมื่อเข้าไปในหมู่เทวดาพวกไหน กำลังจับระบำรำฟ้อน ในทางนาฏศิลป ก็แสดงระบำรำฟ้อนไปกับเขาด้วย เคยมีระบำแบบหลวงเรียกว่า “ศุภลักษณ์วาดรูป” แต่มีบทพระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์ให้ราชเสวกในกรมมหรสพเล่นถวายเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๕ นั้น ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นเป็นโคลง พระราชนิพนธ์บทเริ่มว่า
๏ จักแถลงระเบียบเหล้น	ระบำ
ตามแบบหลวงท่านกำ	หนดไว้
ศุภลักษณ์วาดรูปจำ	จดเทพ
เพื่ออุษาหน่อไท้	สืบรู้คู่สมร ฯ
แต่มีบทระบำสำหรับขับร้องของเก่าซึ่งคุณหญิงเทศ นัฏกานุรักษ์เคยร้องให้ข้าพเจ้าจดจำไว้เมื่อ ๒๐ กว่าปีมาแล้ว เป็นคำกลอนบทละคอน เคยนำไปสอบกับบทพระราชนิพนธ์เรื่องอุณรุทในรัชกาลที่ ๑ เห็นได้ว่า ตัดบทมาจากพระราชนิพนธ์เรื่องนั้น แต่เอามาปรับสัมผัสในทางกลอนและเชื่อมความเสียใหม่ ยังทราบไม่ได้ว่าใครเป็นผู้ปรับบท
บทระบำตอนศุภลักษณ์วาดรูป -ร้อง “ย่องหงิด”-
เมื่อนั้น	ฝ่ายฝูงเทพไท้ถ้วนหน้า
ขยับย่างนวยนาดเข้ามา	ใกล้นางฟ้าฝูงยุพาพาล
แล้วซัดสองกรอ่อนชด	ทำท่าพระรถโยนสาร
เรียงรอคลอเคล้าเยาวมาลย์	ประโลมลานทอดสนิทไปในที
นางสวรรค์กันกรป้องปัด	บิดสะบัดเบี่ยงบ่ายชายหนี
เทพบุตรรำท่าม้าตีคลี	ท่วงทีเวียนตามอันดับไป ฯ
-ร้อง “เชิดฉิ่ง”
ระเห็จเหินดำเนินพระเวหน	วิมานบนบาดาลต่ำใต้
วาดรูปอินทราสุราลัย	เทพไทครุฑาวาสุกรี
วาดรูปพระพายอันเรืองฤทธิ์	พระอาทิตย์ผู้รุ่งรัศมี
พระเพลิงเริงแรงฤทธี	ทั้งพระมาตลีอันศักดา
รูปท้าวโลกบาลอันชาญชิด	ซึ่งประจำทั้งสี่ทิศา
รูปท้าวเวสสุวัณมหิมา	ได้ด้วยฤทธาอสุรี
เสร็จแล้วก็กลับระเห็จจร	มาโดยอัมพรวิถี
เร่งรีบเร็วมาในราตรี	หมายมุ่งบุรีรัตนา ฯ
-เชิด-
ครั้นนางศุภลักษณ์ไปเที่ยววาดรูปเหล่านี้มาให้นางอุษา ก็ไม่ตรงกับผู้ที่นางมุ่งหมาย นางจึงไม่วายเศร้าโศก ภายหลังศุภลักษณ์ไปวาดเอารูปพระอุณรุทมาให้ นางก็ดีใจขอร้องให้ศุภลักษณ์ช่วยเหลือ นางศุภลักษณ์จึงเหาะไปอุ้มเอาพระอุณรุทมายังปราสาทของนางอุษา ตอนนี้เรียกกันว่า “ศุภลักษณ์อุ้มสม” มีบทขับร้องพระนิพนธ์ของสมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงปรับไว้
บทร้องระบำตอน “ศุภลักษณ์วาดรูป” และตอน “ศุภลักษณ์อุ้มสม” ตามที่กล่าวมานี้ เป็นเรื่องตอนต้นของบทละคอนดึกดำบรรพ์เรื่องอุณรุท พระราชนิพนธ์ของสมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ซึ่งกรมศิลปากรเคยจัดฝึกซ้อมและนำออกแสดงมาแล้ว ณ โรงละคอนกรมศิลปากร เมื่อระหว่างวันที่ ๓๐ มีนาคม ถึงวันที่ ๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๙๑
บทละคอน เรื่อง อุณรุท
ตอนที่ ๑
ท้าวกรุงพาณไปเล่นสระอโนดาต
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวกรุงพาณยักษา
เป็นหน่อสุริย์วงศ์พรหมา	สิบเศียรสิบหน้ายี่สิบกร
รู้ศิลป์ศาสตรามหาเวท	ทรงเดชท้าวหาญชาญสมร
เป็นจอมจรรโลงสถาวร	ในนครรัตนากรุงไกร
ประกอบด้วยไอศูรย์สมบัติ	แก้วเก้าเนาวรัตน์ไม่นับได้
ทวยหาญล้วนหาญชาญชัย	หัยรถคชาอเนกนันต์
อสุราไพร่ฟ้าประชากร	คับคั่งพระนครเขตขัณฑ์
แสนสนุกดั่งเมืองเวสสุวัณ	อันชื่ออากลกมนทา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ อันปราการประกอบรอบเรือง	บริมณฑลเมืองยักษา
กว้างยาวร้อยโยชน์คณนา	ดั่งภูผาสัตภัณฑ์บรรพต
สูงสมงามทรงทั้งสามชั้น	ประกอบกั้นล้วนแก้วประดับหมด
เชิงเทินไพรทีพีลด	อลงกตด้วยเงินเงางาม
ป้อมต้ายรายดวงมุกดาดาษ	เสมาหุ้มมาศเรืองอร่าม
ซุ้มทวารบานแววแก้ววาม	ธงทองปักตามนางเรียงราย
มีคูเขื่อนคั่นเป็นคันขอบ	สามรอบลึกสุดกระแสสาย
ท้องสนามปราบโปรยโรยทราย	สำหรับพลนิกายประลองยุทธ์
ลองช้างม้ามิ่งมโนมัย	ลองเวทวุฒิไกรอึงอุตม์
ลองศิลป์ลองสาตราวุธ	ชำนาญการยุทธ์ทุกโยธา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ยานี
๏ อันมหาปราสาททั้งสาม	ทองแววแก้ววามเวหา
พันยอดสูงเยี่ยมเมฆา	พักตราพรหมพริ้มยิ้มพราย
ช่อฟ้าใบระกาแก้วช่วง	มุขเด็จรายดวงวิเชียรฉาย
บันกระหนกเครือกินนรกราย	จัตุรมุขสุกพรายทั้งสี่ทิศ
ลับแลแกลมาศทวารา	รจนาด้วยมณีโรหิต
ห้องสนมกรมกำนัลเป็นชั้นชิด	แท่นทองที่สถิตสถาวร
โรงแสงโรงเครื่องสำหรับยุทธ์	โรงอัษฎาวุธธนูศร
โรงรถโรงราชกุญชร	ทั้งโรงอัสดรอันดับมา
ท้าวทรงศักดาอานุภาพ	ปราบได้ทั่วทศทิศา
เทเวศนักสิทธ์วิทยา	กลัวเกรงฤทธากุมภัณฑ์
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ มีพระมเหสีนงลักษณ์	ผ่องพักตร์เพียงอัปสรสวรรค์
อรชรอ้อนแอ้นวิไลวรรณ	นามนั้นไวยกาเทวี
ประดับด้วยแสนสาวสุรางค์	หมื่นหกพันนางเฉลิมศรี
บำเรอขับกล่อมทุกนาที	อสุรีเป็นสุขสำราญ
ไม่อยู่ในธรรมทศมิตร	กำเริบฤทธิ์อาจองทะนงหาญ
ทำตามโอหังลำพังพาล	ประพฤติการหยาบช้าอาธรรม์
ถึงปีเคยไปเที่ยวประพาส	อโนดาตสระใหญ่ไพรสัณฑ์
ชมกินนรนางเทพเทวัญ	อันมาโสรจสรงสาคร
จับทั้งโคกระทิงมหิงสา	กิเลนลามฤคราชไกรสร
กินเล่นเป็นสุขสถาวร	กับหมู่นิกรโยธี
จึ่งเสด็จย่างเยื้องยุรยาตร	จากห้องปราสาทมณีศรี
ออกหมู่พหลมนตรี	ยังที่ท้องพระโรงอำไพ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เสด็จเหนือบัลลังก์อลังการ	พร้อมเสนามารน้อยใหญ่
ดั่งท้าวไพจิตรฤทธิไกร	อยู่ในท่ามกลางอสุรา
จึ่งมีบรรหารสีหนาท	สั่งมหาอำมาตย์ยักษา
จงเตรียมพหลโยธา	กูจะไปเที่ยวป่าหิมพานต์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาผู้ใหญ่ใจหาญ
ก้มเกล้ารับราชโองการ	คลานออกมาจากพระโรงคัล
ฯ ๒ คำ ฯ
ยานี
๏ จัดเป็นจัตุรงค์พยุหบาตร	โดยกระบวนประพาสพนาสัณฑ์
พลช้างล้วนช้างซับมัน	ดั้งกันค่ายค้ำพังคา
ควาญหมอกุมขอกวัดแกว่ง	เสื้อแดงหมวกแดงงามสง่า
หมู่ม้าล้วนชาติอาชา	เริงร่าเร็วเพียงลมพัด
มารขี่เสื้อหมวกโหมดทอง	ถือทวนลำพองเผ่นผัด
หมู่รถล้วนกงเหล็กรัด	ธงชัยปลายสะบัดเฉลิมงอน
สารถีขี่ขับพาชีชาติ	เผ่นโผนโจนผาดเพียงไกรสร
กรกุมแส้มาศโตมร	เสื้อหมวกม่วงอ่อนลายสุวรรณ
พลเท้าห้าวฮึกศึกแสยง	แต่ละตนเรี่ยวแรงแข็งขัน
สอดใส่เสื้อหมวกสีจันทน์	ถือเสน่าเกาทัณฑ์คทาวุธ
ตั้งกองตามท้องสนามชัย	เต็มติดกันไปไม่สิ้นสุด
เอิกเกริกเริงร่านในการยุทธ์	อุตลุดเพียบพื้นปถพี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
ครั้นเสร็จซึ่งจัดโยธี	เสด็จไปเข้าที่สนานองค์
ฯ ๒ คำ ฯ โทน
๏ ปทุมแก้วโปรยปรายสายสินธุ์	ชำระกายมลทินธุลีผง
ลูบไล้เครื่องต้นสุคนธ์ทรง	สนับเพลาเครือหงส์อลงกรณ์
ภูษาพื้นตองทองพราย	ฉลุลายรูปราชไกรสร
ชายแครงชายไหวกระหนกงอน	ฉลององค์เครือซ้อนพื้นสุวรรณ
ตาบทิศทับทรวงดวงประพาฬ	สังวาลมรกตทับทิมคั่น
รัดอกแก้วกาญจน์ประกอบกัน	ทองกรกุดั่นพาหุรัด
ธำมรงค์เรือนเก็จเพชรเหลือง	อร่ามเรืองทั้งสิบนิ้วพระหัตถ์
ทรงมงกุฎแก้วดอกไม้ทัด	กรรเจียกจอนเนาวรัตน์กุณฑลธาร
ยี่สิบกรกุมสรรพอาวุธ	สำแดงฤทธิรุทรกำลังหาญ
เสด็จจากแท่นแก้วอลงการ	พญามารไปขึ้นพิชัยรถ
ฯ ๑๐ คำ ฯ กราวนอก เชิด
๏ รถเอยราชรถแก้ว	ดุมกงล้วนแล้วด้วยมรกต
เรือนแปรกแอกงอนอ่อนชด	ชั้นลดช่องตั้งบัลลังก์ทอง
ชั้นหนึ่งครุฑจับนาคหิ้ว	เทพนมประนมนิ้วอยู่ชั้นสอง
ชั้นสามหงส์คาบพู่แก้วกรอง	หว่างช่องกระจกกระหนกกลาย
บุษบกเรือนเก็จเพชรประดับ	เสากาบประกับมณีฉาย
ห้ายอดสุกย้อยพลอยพราย	สี่มุขงามคล้ายพิมานฟ้า
เทียมด้วยราชสีห์สี่พัน	โลทันกุมหอกเงื้อง่า
เครื่องสูงบังแสงพระสุริยา	ปี่ชวาฆ้องกลองประโคมครึก
อุษาโยคให้โบกธงชัย	พลไกรโห่ร้องก้องกึก
เสียงกงรถลั่นพันลึก	คึกคึกตามทางพนาดร
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ชมดง
๏ เดินทางหว่างเขาลำเนาธาร	ล่วงเข้าหิมพานต์สิงขร
ใกล้อโนดาตสระชโลทร	รโหฐานร่มร้อนอโณทัย
พฤกษาขึ้นเคียงเรียงเรียบ	เป็นระเบียบริมรอบสระใหญ่
ต้นหว้าผลหวานตระการใจ	ประยงค์ลำไยระย้ายาน
การเวกบินว่อนมากินหว้า	หรรษาร้องเสียงสำเนียงหวาน
ชาตบุษย์แย้มบุษป์เบิกบาน	พิกุลกาญจน์ดวงแก้วผกากรอง
สาลิกาพากันมาจับแก้ว	เสียงแจ้วร่ายโจนโผนผยอง
น้อยหน่าอินทนิลกระถินทอง	พลับพลองหมู่พลองตะขบเคียง
นกกระทาบินถาจับกระถิน	ไซ้เกสรกินแล้วส่งเสียง
สาวหยุดนางแย้มรังเรียง	หันเหียงหาดแหนแน่นนันต์
ชมพลางเพลิดเพลินจำเริญเนตร	ดั่งสวนเทเวศในสวรรค์
ให้หยุดรถแก้วแพรวพรรณ	แทบเชิงหิมวันตคีรี
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ จึ่งเสด็จย่างเยื้องยุรยาตร	ลงจากรถมาศมณีศรี
พร้อมหมู่ทหารโยธี	อสุรีลีลาศประพาสไป
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ ชมอโนดาตสระไพศาล	ชลธารลึกซึ้งเย็นใส
ดั่งสีแก้วผลึกอำไพ	กวัางใหญ่ห้าสิบโยชนา
น้ำเปี่ยมเหลี่ยมขอบสระศรี	มีท่าทั้งสี่ทิศา
บันไดแก้วดาดสะอาดตา	โอฬาร์ละอย่างต่างกัน
ท่าหนึ่งเป็นที่สระสรง	นางเทพอนงค์สาวสวรรค์
ท่าหนึ่งสำหรับเทวัญ	ท่าหนึ่งคนธรรพ์วิชาธร
ท่าหนึ่งสำหรับอสุรยักษ์	มเหสักข์ลงสรงสโมสร
เป็นนิจทุกวันนิรันดร	แสนสถาวรในวารี
มีช่องคลองชลสี่ด้าน	หนึ่งสัณฐานปากราชสีห์
หนึ่งนั้นเป็นปากกิริณี	หนึ่งมีเป็นปากอาชา
แห่งหนึ่งเป็นปากอุสุภราช	น้ำผาดไหลพ่านฉานฉ่า
แยกไปเป็นสี่คงคา	ในป่าหิมวันต์บรรพต
อันเขาทั้งห้าซึ่งล้อมนั้น	ล้วนสุวรรณเงินงามอลงกต
เชิงชิดติดพันเป็นหลั่นลด	ดั่งปากกาค้อมคดภายใน
แม้นพระสุริยาเดินตรง	ไม่ส่องแสงลงในสระได้
ต่อเดินโดยอุดรทักษิณไป	จึ่งส่องต้องในสระนั้น
ถึงมาตรลมใหญ่จะชายพัด	ไม่กำจัดน้ำให้ไหวหวั่น
ด้วยเขาล้อมรอบเป็นขอบคัน	เนื่องกันจนยอดคีรี
อันจอกแหนเต่าปลามัจฉาชาติ	ไม่มีในอโนดาตสระศรี
น้ำนั้นจึงใสสะอาดดี	ดั่งวารีในสีทันดร
ขุนมารลดเลี้ยวเที่ยวชม	สำราญภิรมย์สโมสร
กับหมู่โยธาพลากร	บทจรตามเชิงคีรีไป
ฯ ๒๒ คำ ฯ
สระบุหร่ง
๏ พิศเขารายขอบรอบนั้น	ล้วนมหันต์บรรพตสูงใหญ่
เนินสะอ้านสะอาดอำไพ	เป็นที่จำเริญใจนัยนา
เที่ยวชายร่ายชมคันธมาทน์	ดูประหลาดงามลํ้าภูผา
พื้นไม้หอมอบตระหลบมา	ดั่งคนธาทิพรสขจายจร
เวียนไปไกรลาสขุนไศล	ล้วนเงินงามประไพประภัสสร
เป็นวุ้งเวิ้งเพิงผาสถาวร	ยอดชะง่อนเงื้อมตระหง่านประสานกัน
เพ่งพิศจิตรกูฏบรรพต	อลงกตแก้วพรายฉายฉัน
มีเพดานรายดวงดาวสุวรรณ	ข้างบนเป็นมุขบันระบายลาย
แลดูกาลกูฏศีขรินทร์	ดำขลับสีนิลมณีฉาย
ชะโงกเงื้อมเลื่อมแพรวแก้วพราย	แลโปร่งจนปลายเป็นปล่องงาม
พิศเพ่งเล็งชมเขาสุทัศน์	แล้วด้วยเนาวรัตน์เรืองอร่าม
เป็นรุ้งร่วงพวงแก้วแวววาม	ระย้าย้อยห้อยงามจำเริญตา
พิศพลางทางเที่ยวเลี้ยวลด	ตามเชิงบรรพตทั้งห้า
แสนสนุกเพลิดเพลินวิญญาณ์	จนเวลาบ่ายแสงอโณทัย
ฯ ๑๔ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
ร่าย
๏ แล้วรื้อรำพึงคำนึงคิด	ด้วยจิตกำเริบหยาบใหญ่
จะใคร่ชมชั้นฟ้าสุราลัย	พิภพหัสนัยน์ธิบดี
ตริแล้วขึ้นยังบัลลังก์รถ	ให้เลิกทศโยธายักษี
เหาะทะยานผ่านขึ้นด้วยฤทธี	ไปที่เมรุมาศคีรินธร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงชั้นดาวดึงสา	เห็นฝูงกัลยาอัปสร
แต่ละองค์ทรงโฉมอรชร	กับเทพนิกรเทวัญ
ลงเล่นเป็นสุขในสนาม	อสุรีมีความเกษมสันต์
เข้าไล่โรมรุกบุกบัน	กลางฝูงนางสวรรค์วุ่นไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝูงเทพเทวาน้อยใหญ่
กับหมู่นางฟ้าสุราลัย	แลไปเห็นท้าวกรุงพาณ
ตระหนกตกใจไหวหวาด	เคยกลัวอำนาจกำลังหาญ
มิได้รอพักตร์ขุนมาร	วิ่งหนีอลหม่านเป็นโกลา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
ไล่กระชิดติดพันกระชั้นมา	ฉวยสไบไขว่คว้าพัลวัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เทเวศกับหมู่สาวสวรรค์
ความกลัวอสุรกุมภัณฑ์	ตัวสั่นเพียงสิ้นชีวี
นางสวรรค์นั้นร้องหวีดหวีด	ตรีดตรีดอื้ออึงคะนึงมี่
ล้มลุกคลุกคลานไม่สมประดี	อุ้มจูงกันหนีอสุรา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
ครั้นเห็นฝูงเทพเทวา	กลัวศักดาเดชหนีไป
ไล่สกัดฉวัดเฉวียนเวียนวง	จะทันเทพอนงค์ก็หาไม่
บ้างเข้าวิมานอำไพ	บ้างไปขอบเขาจักรวาล
อสุรีมีความโสมนัส	สำรวลตบหัตถ์ฉัดฉาน
ก็พาพวกพหลพลมาร	กลับมาราชฐานกุมภัณฑ์
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายฝูงเทเวศนางสวรรค์
ครั้นเห็นอสุราอาธรรม์	เลิกพวกพลขันธ์กลับไป
ความแค้นแสนสาหัสนัก	ด้วยขุนยักษ์ทำการหยาบใหญ่
ก็ออกจากวิมานอำไพ	ไปเฝ้าหัสนัยน์ธิบดี
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงประณตบทบาท	องค์ท้าวเทวราชโกสีย์
ทูลว่าพาณาอสุรี	บัดนี้องอาจอหังการ์
ยกพวกพหลพลมาร	มารุกรานถึงดาวดึงสา
ไล่หมู่ฝูงเทพเทวา	ฉวยฉุดนางฟ้าไม่เกรงใคร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระจอมเมรุมาศเขาใหญ่
ได้ฟังเทวาสุราลัย	เร่าร้อนฤทัยดั่งไฟกาล
นั่งนิ่งตะลึงรำพึงคิด	แล้วประกาศิตบรรหาร
จำจะไปทูลองค์พระทรงญาณ	ยังสถานไกรลาสคีรี
ตรัสพลางย่างเยื้องจรจรัล	พาฝูงเทวัญอัปสรศรี
ออกจากวิมานรูจี	ไปยังที่เฝ้าเจ้าโลกา
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงน้อมเศียรบังคม	พระอิศวรบรมนาถา
ทูลว่ากรุงพาณอสุรา	มันทำหยาบช้าเป็นพ้นนัก
ย่ำยีฝูงเทพเทวัญ	ทั่วสวรรค์ชั้นฟ้าอาณาจักร
มักใหญ่ใฝ่สูงให้เกินพักตร์	ฮึกฮักทำตามอำเภอใจ
บัดนี้ฝูงเทพนิกร	เดือดร้อนหามีที่พึ่งไม่
ขอพระองค์ผู้ทรงภพไตร	จงดับภัยโปรดเกล้าเมาลี
ฯ ๖ คำ ฯ
ตอนที่ ๒
พระนารายณ์อวตารเป็นพระบรมจักรกฤษณ์
เสวยราชย์กรุงณรงกา
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระสยมภูวญาณเรืองศรี
ฟังท้าวสุชัมบดี	โกรธดั่งอัคคีไหม้ฟ้า
เหม่เหม่ดูดู๋อ้ายกรุงพาณ	สาธารณ์ทุจริตอิจฉา
ไม่เกรงกูผู้ปิ่นโลกา	น่าที่จะม้วยชีวัน
ตรัสแล้วมีเทวสุนทร	ดูก่อนพระนารายณ์รังสรรค์
เจ้าผู้ฤทธิไกรดั่งไฟกัลป์	อันเป็นที่พึ่งแก่ธาตรี
ปางนี้ควรที่จะปราบยุค	ให้โลกเป็นสุขเกษมศรี
อย่าคิดแก่ลำบากอินทรีย์	นอกนี้ไม่เห็นผู้ใด
ที่จะทรงศักดาอานุภาพ	ปราบหมู่อสูรทั้งปวงได้
เชิญเจ้าอวตารลงไป	เกิดในสุริย์วงศ์ณรงกา
ดับเข็ญให้เย็นไตรดาล	จะได้สุขสำราญพร้อมหน้า
จะปรากฏยศเกียรติเดชา	ไปชั่วกัลปาฟ้าดิน
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารายณ์ฤทธิรงค์ทรงศิลป์
ฟังพระจอมไกรลาสศีขรินทร์	ยินดีที่จะไว้เกียรติยศ
ยอกรถวายอภิวาท	กราบลงแทบบาทบงกช
รับเทวบรรหารมธุรส	ทูลสนองพจนารถวาที
ทั้งนี้สุดแต่พระเป็นเจ้า	จะเมตตาโปรดเกล้าเกศี
ไม่อาลัยแก่กายแลชีวี	มิให้เคืองธุลีบาทา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น 	หัสนัยน์เจ้าไตรตรึงษา
ครั้นองค์สมเด็จพระจักรา	รับเทวบัญชาพระทรงญาณ
จึ่งเป่าพิชัยยุทธ์มหาสังข์	เสียงดังก้องภพจบสถาน
แล้วมีเทวราชโองการ	สั่งเทพบริวารทั้งนั้น
ให้จับระบำประกวดกร	กับนางอัปสรสาวสวรรค์
ถวายพระหริวงศ์ทรงสุบรรณ	พร้อมกันเป็นการสวัสดี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เทเวศนางฟ้าทุกราศี
รับเทวราชวาที	ถวายอัญชุลีด้วยปรีดา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลงช้า
พระทอง
๏ จึ่งจับระบำรำถวาย	เยื้องกรายร่ายคิดประดิษฐ์ท่า
กระหยับย่างนวยนาดเข้ามา	ใกล้ฝูงนางฟ้ายุพาพาล
แล้วซัดสองกรอ่อนชด	ทำท่าพระรถโยนสาร
เรียงรอคลอเคล้าเยาวมาลย์	ประโลมลานทอดสนิทติดพัน
นางรำพิสมัยเรียงหมอน	ท่าทีคมค้อนแล้วผินผัน
เมียงม่ายชายหนีเทวัญ	หันเวียนเปลี่ยนซ้ายร่ายมา
เทเวศรำเคล้าเข้าให้ใกล้	เลี้ยวไล่ผลัดเปลี่ยนเวียนขวา
ฉวยฉุดยุดกรกัลยา	เลียมลอดสอดคว้าไปในที
นางสวรรค์กันกรป้องปัด	ปิดสะบัดเบี่ยงบ่ายชายหนี
เทวบุตรรำท่าม้าตีคลี	เวียนไปตามที่อันดับกัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
เบ้าหลุด
๏ เมื่อนั้น	ฝูงเทพอนงค์นางสวรรค์
รำรอคลอเคียงเทวัญ	แล้วตีวงเวียนหันห่างไป
ซัดกรงอนจริตประดิษฐ์ท่า	มิให้หมู่เทวาเข้ามาใกล้
รำร่ายม่ายเมียงอยู่แต่ไกล	นัยนาชม้อยคอยที
เทเวศรำท่ากระหวัดเคล้า	กระชั้นเข้ามิให้ห่างอัปสรศรี
สัพยอกหยอกเย้าด้วยยินดี	ตีวงหันเวียนเปลี่ยนกร
นางฟ้าเยื้องกรายร่ายรำ	กินนรีเลียบถ้ำสิงขร
กรีดนิ้วพลิ้วจริตประดิษฐ์งอน	ฟายฟ้อนรำล่อเทวา
เทพบุตรเยื้องย่างเข้าชิด	ตามติดกั้นกางขวางหน้า
สาวสวรรค์หันหนีออกมา	รำท่าสอดสร้อยมาลี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
นกจอก
๏ เมื่อนั้น	ฝูงเทพเทวาเรืองศรี
รำควงลวงล่อนารี	ยักย้ายให้ทีแก่กัน
ฉวยฉุดยุดชายสไบบาง	อนงค์นางปัดกรแล้วผินผัน
เทพบุตรเข้าชิดติดพัน	พัลวันคว้าไขว่ไปมา
แล้วเยื้องย่างเป็นกวางเดินดง	แทรกเปลี่ยนเวียนวงเข้าหา
รำเคล้าเย้าหยอกกัลยา	ชม้ายชายตาให้ยินดี
นางรำมยุเรศฟ้อนหาง	เทวัญกั้นกางเสียดสี
พรายพริ้มยิ้มละไมในที	จรลีเยื้องย่างไม่ห่างกัน
ฯ ๘ คำ ฯ
ปะหลิ่ม
๏ เมื่อนั้น	ฝูงนางอัปสรสาวสวรรค์
รำล่อคลอเทพเทวัญ	บิดผันพริ้มพร้อมละม่อมไป
ครั้นเทเวศรำเรียงเข้าเคียงชิด	ก็หลีกเลี่ยงเบี่ยงบิดแล้วค้อนให้
ร่ายรำทำกระบวนให้ยวนใจ	ทอดกรอ่อนละไมไปมา
ฝ่ายฝูงเทวัญอันดีดสี	มีความประดิพัทธ์เสน่หา
เคลิ้มหลงงงงวยวิญญาณ์	ด้วยหมู่นางฟ้ายุพาพาล
ลุกขึ้นรำฟ้อนไปด้วยกัน	ทั้งขับร้องโอดพันเฉื่อยฉาน
ฉวยฉุดยุดมือเยาวมาลย์	สำราญรื่นเริงบันเทิงใจ
สาละวนสัพยอกกลอกกลับ	โทนทับตกแตกหาคิดไม่
บ้างเข้ากั้นกางขวางไว้	บ้างหลีกบ้างไล่พัลวัน
ทั้งฝูงเทพบุตรนางฟ้า	ปรีดาภิรมย์เกษมสันต์
รำถวายพระองค์ทรงสุบรรณ	ในสุวรรณไกรลาสคีรี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระอิศวรบรมเรืองศรี
ครั้นเสร็จระบำก็ยินดี	จึ่งมีเทวราชบัญชา
ดูก่อนพระนารายณ์ทรงลักษณ์	เจ้าผู้หลักโลกทุกทิศา
พระอวตารไปผลาญอสุรา	ในทวาบรยุคพาลภัย
จงทรงศักดาวราฤทธิ์	ทศทิศอย่ารอต่อได้
ให้มีอานุภาพปราบไป	ทั้งในฟากฟ้าบาดาล
จงภิรมย์สมสุขศรีสวัสดิ์	ด้วยแสนสมบัติพัสถาน
ไพบูลย์ไอศูรย์ศฤงคาร	ทั่วทั้งจักรวาลอย่าเทียมทัน
ทรงนามตามเราประกาศิต	ชื่อบรมจักรกฤษณ์รังสรรค์
เป็นที่พึ่งมนุษย์เทวัญ	ดังฉัตรแก้วกั้นภพไตร
ตรัสแล้วจึ่งถอดธำมรงค์	จากนิ้วพระองค์ประทานให้
แหวนนี้ประเสริฐเลิศไกร	ปราบไปได้สิ้นทั้งดินดอน
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระนารายณ์ฤทธิรงค์ทรงศร
ก้มเกล้าบังคมประนมกร	รับแหวนกับพรด้วยยินดี
ครั้นได้ศุภฤกษ์สถาผล	อันมหามงคลเฉลิมศรี
ลาองค์สมเด็จพระศุลี	อวตารจากที่ลงมา
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงช้า
ช้า
๏ กำเนิดในสุริย์วงศ์จักรพรรดิ	ยอดกษัตริย์ปิ่นภพนาถา
ในมหานคเรศณรงกา	อันเลิศโลกโอฬาร์สถาวร
ทรงนามบรมจักรกฤษณ์	วราราชเรืองฤทธิ์อดิศร
มีครุฑเป็นพาหนะจร	หมื่นเมืองสะท้อนสุธาดล
ทั้งธำมรงค์เรืองฤทธิไกร	เหาะได้โดยทางโพยมหน
บรรดากษัตริย์สามนต์	ในสกลจังหวัดจักรวาล
เกรงพระเดชาอานุภาพ	โอนศิโรตม์ราบทุกสถาน
ยอมแต่งสุวรรณบรรณาการ	มาประณตบทมาลย์พระทรงยศ
แต่มณฑลฝูงเฝ้าอเนกนอง	สามสิบสองโยชน์เป็นกำหนด
ประดับด้วยโยธาม้ารถ	สารเศวตอัษฐคชคเชนทร
อันแสนไอศูรยสมบัติ	สัตรัตน์นพรัตน์ประภัสสร
ผุดขึ้นจากมหาสาคร	ด้วยบุญฤทธิรอนพระอวตาร
พ้นที่จะนับอนันต์แน่น	ล้วนแสนสินทรัพย์มหาศาล
สุขเกษมเปรมประชาโอฬาร์ฬาร	สนุกปานสุทัศน์ธานี
ฯ ๑๔ คำ ฯ
ชมตลาด
๏ อันมหาปราการประกอบกั้น	สามชั้นรอบเรืองบุรีศรี
กว้างยาวร้อยโยชน์ประมาณมี	ดั่งคีรีรอบคั่นสีทันดร
ชั้นนอกนั้นล้วนศิลาปรับ	สีสลับแสงเลื่อมประภัสสร
แกล้งประกวดลวดลายอลงกรณ์	ทุกขอบเขตพระนครไม่มีเคียง
อันป้อมค่ายเชิงเทินไพทีรอบ	พื้นศิลาประกอบประกับเกลี้ยง
ซุ้มทวารหอรบนางเรียง	พิศเพ่งงามเพียงกำแพงอินทร์
ชั้นกลางช่างแกล้งประดับดาษ	เอี่ยมสะอาดดูงามด้วยเงินสิ้น
ขาวผ่องแลรื่นจนพื้นดิน	ดั่งคีรินไกรลาสชะลอมา
ชั้นในแล้วด้วยสุพรรณรอบ	ประกอบลวดประกวดลายเลขา
แจ่มสีจบแสงสุริยา	ดั่งมหาสุวรรณบรรพต
ถนนลาดดาดล้วนศิลาลาย	ทวารรอบปืนรายประจำหมด
ป้อมซ้อนสามชั้นเป็นหลั่นลด	อลงกตล้วนแก้วแกมกัน
หว่างเสมาปักธงมังกรทอง	พระพายต้องปลิวปลายฉายฉัน
ดูรอบเขื่อนขอบกรอบสุวรรณ	ทุกชั้นตามชานกำแพงเมือง
ฯ ๑๔ คำ ฯ
ยานี
๏ มีสนามที่สนามการสนุก	สำหรับลองพลทุกตำแหน่งเนื่อง
พื้นปราบโปรยทรายรายเรือง	ซ้อมหัดเนื่องเบื้องนิจการ
คลีม้าคลีช้างชาญชน	คลีรถคลีพลทหารหาญ
ล้วนแกว่นรณรงค์รอนราญ	ศึกเสี้ยนสะท้านไม่ทานกร
แต่ละตนโยธาล้วนสามารถ	ชาญศิลป์ชาญศาสตร์ชาญศร
ชาญเวทวิทยาสถาวร	ชาญยุทธไม่หย่อนปรีชา
เป็นพวกเกิดกับสำหรับบุญ	พระจอมจุลจักรพรรดินาถา
แปดหมี่นพื้นพงศ์เสนา	ร่วมวันชันษาเดือนปี
ฯ ๘ คำ ฯ
พระทอง
๏ อันมหาปราสาทนั้นสูงโสด	กึ่งโยชน์พันยอดเฉลิมศรี
ประดับด้วยสัตรัตน์รุจี	สามองค์ตามที่จังหวะกัน
พรหมพักตร์สี่ผาดพรายยิ้ม	งามพริ้มเพียงพรหมรังสรรค์
จัตุรมุขแกมมาศกระหนกพรรณ	เครือระบายลายบันเป็นบัวบาน
ช่อฟ้าใบระกาลำยองแก้ว	บราลีแล้วด้วยมุกดาหาร
สี่ทิศเรือนเก็จอลงการ	ครุฑทะยานเผ่นกระหยับเผยอบิน
ผนังลาดแก้วผลึกเป็นระลอก	เงากลอกเหลือบคล้ายดั่งสายสินธุ์
เจียรนำแกลมาศมณีนิล	ใบบานโกมินจำหลักลาย
มุขเด็จงามแม้นวิมานฟ้า	บุษบกรจนาวิเชียรฉาย
เลื่อมสีมุขกระสันสุพรรณพราย	ภาพรายเรียงรับเป็นหลั่นลด
ชาลาหน้าสิงห์หิรัญลาด	ทิมดาบทองดาดอลงกต
โรงแสงโรงเครื่องโรงรถ	โรงม้าโรงคชอันดับมา
ตึกกว้านร้านเรียบระเบียบเรือน	ฝูงคนกล่นเกลื่อนแน่นหนา
ลูกค้าพาณิชนานา	สิบสองภาษาประชุมกัน
บ้างเล่นเต้นรำสำราญรื่น	หญิงชายชมชื่นเกษมสันต์
โหระทึกครึกครื้นทุกคืนวัน	พิณพาทย์สนั่นทั้งธานี
ฯ ๑๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ ท้าวมีมเหสีภิรมย์รัก	ประไพพักตร์งามเพียงพระลักษมี
ทรงนามชื่อจันทมาลี	มีศรีเสาวภาคย์จำเริญตา
อรชรอ้อนแอ้นเอวองค์	ดั่งเทเวศบรรจงเลขา
ทรงลักษณ์พร้อมเบญจกัลยา	นางในโลกาไม่เทียมทัน
อันหมู่พระสนมนารี	ส่งศรีเพียงอัปสรสวรรค์
ทรงโฉมนฤมลละกลกัน	แปดหมื่นสี่พันอนงค์ใน
เอกเอี่ยมเฟี้ยมเฝ้าเบื้องบาท	ดั่งดาวดาษล้อมดวงแขไข
ขับรำบำเรอเป็นนิจไป	สำราญใจทุกทิวาราตรี
ฯ ๘ คำ ฯ
ตอนที่ ๓
ท้าวกำพลนาคไปเยี่ยมท้าวกรุงพาณ
ช้า
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวกำพลนาคเรืองศรี
ทรงศักดาเดชฤทธี	อยู่มหาธานีบาดาล
ประกอบด้วยโภไคยไอศูรย์	สมบูรณ์สมบัติพัสถาน
รุ่งเรืองด้วยแก้วเก้าประการ	โอฬารล้วนทิพสวรรยา
ทวยแสนเสนีรี้พล	แต่ละตนเรืองฤทธิ์พิษกล้า
นับด้วยสมุทรคณนา	ร้ายกาจหยาบช้าชาญฉกรรจ์
อันหมู่นาคอนงคนิกร	ดั่งนางอัปสรสาวสวรรค์
บำเรอบาทเป็นสุขทุกนิรันดร์	ไม่มีอันตรายราคี
เป็นสหายกับท้าวกรุงพาณ	ผู้ผ่านรัตนาบุรีศรี
ไปมาหากันทุกปี	เป็นที่รักร่วมชีวา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ เข้าที่เหนือแท่นชวลิต	ให้ครวญคิดถึงท้าวยักษา
ช้านานไม่เห็นลงมา	หรือประชวรโรคาประการใด
จำกูจะขึ้นไปฟังดู	ให้รู้ร้ายดีเป็นไฉน
คิดแล้วทรงเครื่องอำไพ	เสด็จไปออกท้องพระโรงคัล
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์อาสน์	อันโอภาสพรรณรายฉายฉัน
พร้อมหมู่นาคาอเนกนันต์	อภิวันท์เกลื่อนกลาดดาษไป
จึ่งมีพระราชบัญชา	แก่เสนานาคผู้ใหญ่
จงจัดพหลพลไกร	จะขึ้นไปรัตนาธานี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาผู้ชาญชัยศรี
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธี	ถวายอัญชุลีแล้วออกมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เกณฑ์หมู่พหลพลนาค	ให้แปลงกายเป็นกากภาษา
เหล่าหนึ่งหัวเป็นแร้งกา	กายานั้นเป็นวานร
เหล่าหนึ่งตัวเป็นคนธรรพ์	หน้านั้นเป็นหน้ากาสร
เหล่าหนึ่งหน้าเป็นมังกร	ตัวเป็นวิชาธรเผ่นทะยาน
เหล่าหนึ่งตัวเป็นผีโป่ง	หน้าเป็นเสือโคร่งตัวหาญ
เหล่าหนึ่งหน้าเป็นหน้าฟาน	ตัวเป็นตัวมารยืนยัน
เหล่าหนึ่งตัวเป็นอสุรกาย	หน้าเป็นแรดร้ายขบขัน
เหล่าหนึ่งหน้าเงาะยิงฟัน	ตัวนั้นเป็นตัวมนุษย์
ล้วนถือเครื่องสรรพศัสตรา	กวัดแกว่งไปมาอุตลุด
นิมิตทั้งม้าต้นฤทธิรุทร	คอยพญาภุชงค์จรลี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกำพลนาคเรืองศรี
เสร็จจัดโยธานาคี	มาเข้าที่สรงชลธาร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ให้ไขท่อแก้วปทุมทอง	เป็นละอองเฟื่องฟุ้งหอมหวาน
ทรงสุคนธ์ปนทิพสุมามาลย์	สนับเพลาแก้วก้านกระหนกงอน
ภูษาพื้นตองทองผุด	ชายไหวประดับบุษย์ประภัสสร
ชายแครงช่อแก้วอลงกรณ์	ฉลององค์เครือซ้อนสุพรรณพราย
ตาบทิศทับทรวงดวงกุดั่น	สังวาลวัลย์มรกตสามสาย
เฟื่องห้อยพลอยประดับทับทิมราย	ทองกรนาคกลายพาหุรัด
ทรงพระธำมรงค์เรือนเก็จ	มงกุฎเพชรรุ้งร่วงดวงจำรัส
ห้อยพวงมาลัยดอกไม้ทัด	กรรเจียกจอนเนาวรัตน์รูจี
จับพระขรรค์แก้วแววฟ้า	งามสง่าดังองค์โกสีย์
เสด็จจากปราสาทมณี	จรลีมาขึ้นอัสดร
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ม้าเอยม้านิมิต	ทำฤทธิ์เทียมราชไกรสร
สูงตระหง่านผ่านขาวอรชร	ผมอ่อนหางยาวเท้ารัด
ผูกเครื่องสุวรรณกุดั่นเพชร	จงกลแก้วเรือนเก็จแสงจำรัส
เคล่าคล่องว่องไวดั่งลมพัด	ดีดกัดกล้าหาญชาญฉกรรจ์
ได้ยินเสียงพลโห่ฮึก	แล่นสะอึกเผ่นโจนโผนผัน
ประดับด้วยจามรทอนตะวัน	กรรภิรุมชุมสายรายเรียง
ธงริ้วทิวเรียบเป็นแถวถ้อง	ปี่ฆ้องกลองขานประสานเสียง
โยธาแห่หน้าเป็นคู่เคียง	ดูเพียงฟองคลื่นในสายชล
ผงคลีพัดคลุ้มกลุ้มกลบ	โห่สนั่นลั่นภพกุลาหล
ชำแรกแทรกพื้นสุธาดล	รีบพลขับแข่งกันไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นถึงรัตนาธานี	ให้หยุดโยธีน้อยใหญ่
ลงจากสินธพมโนมัย	เข้าไปในท้องพระโรงคัล
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	กรุงพาณฤทธิแรงแข็งขัน
เสด็จออกอสุรกุมภัณฑ์	เห็นพระสหายนั้นขึ้นมา
กวักหัตถ์ร้องเชิญแต่ไกล	ด้วยใจแสนโสมนัสสา
ลุกจากแท่นแก้วรัตนา	มาจูงกรพญานาค
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ให้นั่งร่วมอาสน์สุวรรณรัตน์	ภายใต้เศวตฉัตรมณีศรี
ต่างคำรพนบนอบด้วยไมตรี	โดยที่พันธมิตรสนิทกัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พญานาคฤทธิแข็งขัน
กับพระสหายร่วมชีวัน	ต่างชมเชยกันไปมา
ต่างตนมีความโสมนัส	ตบหัตถ์สำรวลสรวลร่า
ต่างตนปราศรัยสนทนา	ลูบหลังลูบหน้าด้วยยินดี
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
เจรจาด้วยพญานาคี	เป็นที่รื่นเริงบันเทิงใจ
จึ่งมีมธุรสพจนารถ	แก่มหาอำมาตย์ผู้ใหญ่
จงสั่งวิเสทนอกใน	ให้แต่งเอมโอชโภชนา
อีกทั้งเมรัยชัยบาน	ตระการด้วยมัจฉะมังสา
มาถวายพระสหายร่วมชีวา	เลี้ยงทั้งโยธานาคี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาอำมาตย์ยักษี
รับสั่งพระองค์ทรงธรณี	ถวายอัญชุลีแล้วออกไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งสั่งชาววังให้หมายบอก	วิเสทในนอกน้อยใหญ่
ให้แต่งโภชนาแลเมรัย	โดยในพระราชบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ฝ่ายนางวิเสทซ้ายขวา
แจ้งหมายจ่ายของเป็นโกลา	มาทำตามที่พนักงาน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ วิเสทในก็แต่งเครื่องต้น	เทียบทานสับสนอลหม่าน
พร้อมทั้งเมรัยชัยบาน	ของคาวของหวานครบครัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ฝ่ายนางพนักงานสาวสรรค์
พร้อมทั้งสิบสองพระกำนัล	ชวนกันอาบน้ำชำระกาย
ผัดพักตร์นวลละอองยองใย	ใส่น้ำมันกันไรเฉิดฉาย
แน่งน้อยจิ้มลิ้มยิ้มพราย	นุ่งห่มกรีดกรายโอฬาร์
ท่วงทีมารยาทสะอาดงาม	จัดตามตำแหน่งซ้ายขวา
ยกเครื่องเนื่องตามกันออกมา	ถวายองค์พญากุมภัณฑ์
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรรังสรรค์
จึ่งชวนพระสหายร่วมชีวัน	เสวยด้วยกันสำราญใจ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ฝ่ายนางกำนัลน้อยใหญ่
ทรงโฉมเลิศลักษณ์อำไพ	เข้ามาหมอบใช้อสุรี
ลางนางก็รินสุรา	ใส่จอกรัตนามณีศรี
ถวายทั้งพญานาคี	บ้างโบกปัดพัดวีอยู่งาน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ฝ่ายนางบำเรอก็ครวญขับ	ร้องรับรี่เรื่อยเฉื่อยฉาน
ดีดสีตีเป่าบรรเลงลาน	ฉิ่งกรับประสานจังหวะกัน
รำมะนาท้าทับสลับเสียง	เพราะเพียงบรรเลงเพลงสวรรค์
โหยหวนทุ้มเอกโอดพัน	เสนาะสนั่นแจ้วจับวิญญาณ์
ฯ ๔ คำ ฯ
พระทอง
๏ ฝ่ายนางระบำก็รำฟ้อน	กรายกรกรีดนิ้วพลิ้วท่า
เวียนวงเป็นหงส์ลีลา	เข้ามาใกล้องค์พญามาร
ยักย้ายร่ายรำทำกระบวน	ให้ยั่วยวนในความสงสาร
แล้วเปลี่ยนท่ามารำเป็นบัวบาน	ชำเลืองลานแลเหลือบเป็นที
เยื้องไหล่กรายหัตถ์พร้อมกัน	ผินผันเมียงม่ายชายหนี
ยิ้มละไมใส่จริตให้ยินดี	เป็นที่เพลิดเพลินจำเริญใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางวิเสทนอกน้อยใหญ่
เสร็จแต่งโภชนาแลเมรัย	ก็ให้หาบหามเข้ามา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ตั้งเรียงเคียงไว้เป็นเหล่าเหล่า	แกล้มเหล้าควายปิ้งกระทิงพล่า
ช้างพะแนงแกงอูฐโคลา	ตุ่มใหญ่ใส่สุราเรียงราย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โยธาบาดาลทั้งหลาย
เห็นของหลากหลากมากมาย	ไพร่นายชื่นชมยินดี
นั่งพร้อมล้อมกันเป็นเหล่าเหล่า	กินแกล้มกินเหล้าหัวร่อมี่
บ้างส่งเวียนกันทำที	เมามายด่าตีกันวุ่นไป
บ้างเต้นบ้างรำโฉงเฉง	ตบมือทำเพลงปรบไก่
บ้างพูดอวดตัวไม่กลัวใคร	สำราญใจทุกหมู่โยธา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกำพลนาคนาถา
เสวยพลางทางทอดทัศนา	ดูนางกัลยาระบำบัน
ยิ่งพิศก็ยิ่งพิศวง	รูปทรงงามเพียงอัปสรสวรรค์
ทั้งน้ำเสียงสำเนียงโอดพัน	ซาบกรรณแว่วเจื้อยจับใจ
ครํ่าครวญรัญจวนป่วนจิต	ข้องคิดในความพิสมัย
งวยงงหลงเคลิ้มสติไป	ที่ในรูปทรงกัลยา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
กับท้าวกำพลนาคา	เสร็จเสวยโภชนาสุราบาน
พูดเล่นเจรจาด้วยกัน	สำรวลสรวลสันต์เกษมศานต์
คิดแต่จะเที่ยวรอนราญ	ด้วยจิตเป็นพาลไม่เกรงใคร
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พญานาคผู้มีอัชฌาสัย
ครั้นบ่ายชายแสงอโณทัย	จึ่งกล่าวคำไปด้วยสุนทร
พระสหายค่อยอยู่สวัสดี	เรานี้จะลาไปก่อน
ตรัสแล้วย่างเยื้องบทจร	มายังนิกรโยธา
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงขึ้นทรงมโนมัย	พร้อมด้วยพลไกรซ้ายขวา
ชำแรกแหวกสมุทรลงมา	ยังมหาบาดาลธานี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
ตอนที่ ๔
ท้าวบรมจักรกฤษณ์เสด็จประพาสป่า แล้วปราบกุมภาสูร
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายท้าวจักรกฤษณ์เรืองศรี
เสวยสุขอยู่ทุกราตรี	ด้วยองค์เทวีวิไลวรรณ
แสนสำราญดั่งผ่านสมบัติทิพย์	ทั้งสิบหกห้องฟ้าสรวงสวรรค์
ทุกทิศย่อมมาบังคมคัล	เอาพระเดชป้องกันภัยพาล
ตั้งอยู่ในธรรมทศมิตร	โดยกิจกษัตรามหาศาล
ดำรงปถพีด้วยปรีชาญ	ปลูกเลี้ยงทหารโยธา
สมตระกูลคุณาวิชาศาสตร์	เกลื่อนกลาดตามตำแหน่งยศถา
รางวัลบำเหน็จนานา	เสื้อผ้าแก้วแหวนพรรณราย
อันส่วยสัดพัทยาบรรณาการ	ดั่งชลธารไหลมาไม่ขาดสาย
แสนเกษมแสนสุขสนุกสบาย	ทั้งหญิงชายไพร่ฟ้าประชากร
คิดจะใคร่พาฝูงอนงค์นาฏ	ไปประพาสมิ่งไม้สิงขร
ในห้องหิมวาพนาดร	ให้ถาวรเป็นสุขสำราญใจ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดแล้วสระสรงทรงเครื่อง	อร่ามเรืองพักตร์ผ่องเพียงแขไข
จับพระขรรค์แก้วแววไว	เสด็จไปพระโรงรูจี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์รัตน์	ภายใต้เศวตฉัตรมณีศรี
จึ่งมีพระราชวาที	สั่งมหาเสนีผู้ปรีชาญ
เราจะไปเที่ยวประพาสป่า	จงจัดโยธาทวยหาญ
รถประเทียบรถทรงอลงการ	ทั่วทุกพนักงานให้พร้อมไว้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาผู้ใหญ่
รับสั่งพระองค์ทรงภพไตร	บังคมไหว้ออกจากพระโรงคัล
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ จัดเป็นจตุรงค์พยุหบาตร	โดยกระบวนประพาสพนาสัณฑ์
พลช้างล้วนช้างชาญฉกรรจ์	ใหญ่สูงซับมันร้ายราญ
ควาญหมอเสื้อแดงหมวกแดง	ถือขอกวัดแกว่งสำแดงหาญ
พลม้าล้วนม้าอาชาชาญ	ควบขับเผ่นทะยานเพียงลมพัด
ผู้ขี่เสื้อตองหมวกตอง	มือถือทวนทองแกว่งกวัด
ขุนรถเทียมรถเนาวรัตน์	แอกอ่อนงอนสะบัดธงชาย
ผู้ขี่เสื้อหมวกชมพู	มือถือธนูประลองสาย
พลเท้าล้วนมีกำลังกาย	เสื้อหมวกพรรณรายลายทอง
ถือสรรพศัสตราอาวุธ	นับสมุทรแน่นนันต์เป็นแถวถ้อง
รถประเทียบรถทรงรถรอง	ทุกกองคอยเสด็จจรจรัล
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์รังสรรค์
ครั้นคํ่าย่ำศรีรวีวรรณ	แสงจันทร์ส่องแจ่มแอร่มฟ้า
ทรงกลดหมดเมฆโอภาส	ดาวดาษกลาดเกลื่อนเวหา
สถิตเหนือแท่นที่ไสยา	ด้วยองค์วนิดายุพาพาล
เสนาะเสียงพระสนมขับครวญ	สำเนียงนวลเฉื่อยฉ่ำคำหวาน
โหยหวนโอดพันบรรเลงลาน	ผ่านฟ้าก็เคลิ้มหลับไป
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ
๏ จนล่วงปัจฉิมเวลา	สุริยาเยี่ยมยอดเนินไศล
แสงทองรองเรืองอำไพ	ไก่แก้วขันขานประสานกัน
อึ้ออึงด้วยเสียงทวยหาญ	เสียงรถคชสารนี่สนั่น
ปทุมมาลย์บานรับพระสุริยัน	เสาวคันธ์เฟื่องฟุ้งขจายจร
เสนาะเสียงแมลงผึ้งภุมริน	โบยบินเชยรสเกสร
เสียงประโคมดนตรีแตรงอน	ภูธรตื่นจากไสยา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ชำระพระโอษฐ์สรงพระพักตร์	ชวนองค์อัคเรศเสน่หา
เสด็จออกจากห้องแก้วอลงการ์	มาเข้าที่โสรจสรงชล
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน
๏ ไขสุหร่ายสายสินธุวาเรศ	จากฝักปทุเมศเป็นฝอยฝน
ต่างชำระสระสรงทรงสุคนธ์	ปรุงปนนพมาศชมพูนุท
พระทรงสนับเพลากระหนกงอน	ภูษาเชิงมังกรเล่นสมุทร
นางทรงภูษิตเครือครุฑ	แย่งยุดรูปวาสุกรีกราย
พระทรงชายไหวชายแครง	ฉลององค์ทองแล่งฉานฉาย
นางทรงสไบตาดทองพราย	ประดับถันพรรณรายมุกดาดวง
ต่างทรงสร้อยสนสังวาลวรรณ	สะอิ้งแก้วกุดั่นโชติช่วง
ตาบทิศพลอยประดับทับทรวง	พาหุรัดรุ้งร่วงทองกร
ธำมรงค์รายพลอยปัทมราช	มงกุฎเพชรโอภาสประภัสสร
ห้อยห่วงกุณฑลกรรเจียกจอน	ดอกไม้ทัดอรชรประดับกรรณ
ทรงพระแสงขรรค์อันฤทธี	งามคล้ายพระศุลีรังสรรค์
กับองค์พระอุมาวิลาวัณย์	ตามกันมาขึ้นรถทรง
ฯ ๑๒ คำ ฯ กราวนอก
๏ รถเอยรถประพาส	แลผาดเลื่อมพื้นไพรระหง
ดุมกำดวงแก้วประดับกง	งอนทองงามธงปลิวปลาย
ชั้นลดช่อลายรายภาพ	ซุ้มเก็จเสากาบวิเชียรฉาย
ห้ายอดเหมเยี่ยมโพยมพราย	ใบระกาแก้วระบายระบุบัน
เทียมสินธพสี่มีพยศ	ขุนรถขับรีบดั่งจักรผัน
บังสูรย์บดสีรวีวรรณ	แถวฉัตรถัดชั้นขนัดพล
รถประเทียบเรียบทางเป็นอันดับ	เดินพยู่ห์ดูพยับโพยมหน
ฆ้องกลองขานกลบอึงอล	เสียงพลโห่เพียงสุธาทรุด
กงเลื่อนกำลั่นสนั่นก้อง	สะเทือนท้องพสุธามหาสมุทร
แพรวแสงพรายสาตราวุธ	พระทรงภุชเร่งพลดำเนินจร
ฯ ๑๐ คำ ฯ สมิงทองไทย
๏ เดินหว่างหิมวาพนาเวศ	ทอดพระเนตรตามเนินสิงขร
ชมหมู่รุกขชาติอรชร	เรียงสล้างงามสลอนที่ริมทาง
ชมแสงกระสังรังรัก	สนสักโศกไทรไตรตร่าง
เกดแก้วกรรณิการ์ขานาง	ปรูปรางแจงจันทน์คันทรง
นกแก้วจับแก้วพลางพลอด	หงส์เยื้องจับยอดมหาหงส์
คณายูงพาฝูงจับประยงค์	กระลิงจับกาหลงภิรมย์เรียง
ฝ่ายข้างพ่างพื้นปัฐพี	เสือสิงห์ราชสีห์คำรนเสียง
เม่นหมีละมั่งระมาดเมียง	ทักกระทอคลอเคียงมฤคา
พระชี้ชวนโฉมยงอนงค์นาฏ	ให้เชยชมมิคชาติปักษา
นั่นตระไนไก่แก้วสาลิกา	จำนรรจาพลางจิกผกากาญจน์
หมู่กระเหว่าเหล่าการเวกแว่ว	ร้องแจ้วส่งเสียงสำเนียงหวาน
ชะนีโหยโรยหวนเป็นกังวาน	ฟังสะท้านวังเวงวิเวกไพร
พระเคียงรถเด็ดดวงสาโรชรื่น	ทรงยื่นให้ยอดพิสมัย
ประพาสพลางชมเพลินจำเริญใจ	ที่ในหิมวาพนาลี
ฯ ๑๔ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงกุมภาสูรยักษี
อยู่เชิงกาลกูฏคีรี	ยังที่แนวเนินหิมวันต์
มีกำลังฤทธาสามารถ	ร้ายกาจเรี่ยวแรงแข็งขัน
นักสิทธ์วิทยาคนธรรม์	ก็ครั่นคร้ามขามเข็ดขุนมาร
เคยท่องเที่ยวไปในป่าชัฏ	จับสัตว์ฟัดกินเป็นอาหาร
ทำแต่ทุจริตด้วยจิตพาล	อหังการกำเริบไม่เกรงใคร
ครั้นรุ่งรางสร่างแสงสุริยา	กรขวาฉวยชักหอกใหญ่
กวัดแกว่งสำแดงฤทธิไกร	เที่ยวไปตามเนินพนาลี
ฯ ๘ คำ ฯ
กราวใน
๏ เหลือบเห็นฝูงสัตว์จัตุบาท	สีหราชกาสรคชสีห์
แรดช้างกวางทรายจามรี	เม่นหมีโคถึกมฤคา
ขุนมารชื่นชมโสมนัส	แกว่งกวัดหอกใหญ่เงื้อง่า
ผาดโผนโจนไล่ด้วยฤทธา	แทงซ้ายแทงขวาวุ่นไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ล้มตายดาดาษลงกับที่	เลือกเอาตัวพีตัวใหญ่
กินเล่นเป็นสุขสำราญใจ	แล้วเที่ยวไปตามเนินหิมวา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ได้ยินสำเนียงฆ้องกลอง	กึกก้องครื้นครั่นสนั่นป่า
แลไปตามช่องมรคา	เห็นพลโยธามนุษย์
พลช้างพลม้าแน่นนันต์	กุมภัณฑ์กริ้วโกรธดั่งไฟจุด
มือขวาแกว่งหอกฤทธิรุทร	ไล่พลมนุษย์วุ่นวาย
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	พวกพลโยธาทั้งหลาย
เหลือบแลไปเห็นราพณ์ร้าย	ไพร่นายตระหนกตกใจ
หน้าซีดความกลัวตัวสั่น	หยุดขยั้นไม่อาจขืนไปได้
ลั่นปืนยืนยิงแต่ไกล	สำคัญว่าไล่ก็หนีมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	นางจันทมาลีเสน่หา
ทั้งสนมกำนัลกัลยา	เหลือบเห็นอสุราสาธารณ์
สูงใหญ่ล่ำสันพันลึก	เหี้ยมฮึกเข้มแข็งกำแหงหาญ
แกว่งหอกดั่งแสงไฟกาล	เยาวมาลย์ตกใจพันทวี
บ้างปิดตาร้องตรีดตรีด	หวีดหวีดอื้ออึงคะนึงมี่
บ้างแฝงม่านซ่อนอินทรีย์	มิได้แลดูอสุรา
ฝ่ายองค์สมเด็จพระอัคเรศ	กลัวเดชอสูรยักษา
ตัวสั่นเพียงสิ้นชีวา	กอดเบื้องบาทาพระภูธร
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระจักรรัตน์แก้วทรงศร
รับขวัญพลางปลอบบังอร	ดวงสมรอย่ากลัวไอ้สาธารณ์
โกฏิแสนแม้นมาอักนิษฐ์	เจ้าจงดูฤทธิ์กำลังหาญ
ตัวพี่ผู้เดียวจะรอนราญ	ผลาญเสียให้สิ้นชีวี
ตรัสพลางฉวยชักพระขรรค์ชัย	อานุภาพปราบได้ทุกราศี
กวัดแกว่งดั่งแสงอสนี	คอยทีจะล้างกุมภัณฑ์
ฯ ๖ คำ ฯ ร่าย
๏ เมื่อนั้น	กุมภาสูรฤทธิแรงแข็งขัน
เห็นมนุษย์ทรงโฉมวิไลวรรณ	กับนางนั้นอยู่บนรถชัย
ใครหนอยกพลโยธี	พาเมียมานี้จะไปไหน
งามยิ่งนางฟ้าสุราลัย	พักตร์เพียงแขไขในเมฆา
อย่าเลยจะฆ่าผัวเสีย	พาเมียไปร่วมเสน่หา
คิดแล้วจึ่งร้องถามมา	ว่าเหวยมนุษย์สาธารณ์
ตัวเป็นสุริย์วงศ์พงศ์ไหน	นามกรชื่อใดจึ่งอาจหาญ
เข้ามาถึงเขตพระกาล	กูจะผลาญให้ม้วยชีวี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพิษณุรักษ์เรืองศรี
ได้ฟังอสุราพาที	จึ่งมีวาจาตอบไป
เหวยเหวยดูก่อนอ้ายขุนยักษ์	ทะนงศักดิ์เจรจาหยาบใหญ่
กูคือจักรกฤษณ์ฤทธิไกร	ผ่านกรุงพิชัยณรงกา
เป็นที่พึ่งเทวามนุษย์	ครุฑนาคนักสิทธ์ทุกทิศา
ตัวมึงชื่อไรไอ้พาลา	อวดกล้าจะมารอนราญ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	กุมภาสูรฤทธิไกรใจหาญ
ได้ฟังกริ้วโกรธดั่งเพลิงกาล	ตบหัตถ์ฉัดฉานแล้วตอบไป
เหมเหม่ดูดู๋มนุษย์	จะมีฤทธิรุทรเป็นไฉน
กูทรงอานุภาพเกรียงไกร	อยู่ไศลกาลกูฏศีขรินทร์
ชื่อกุมภาสูรผู้ศักดา	ทั้งหกชั้นฟ้าก็กลัวสิ้น
ตัวท่านดั่งลูกมฤคินทร์	มาดูหมิ่นพญาพยัคฆี
นางนี้ทรงโฉมอรชร	ดั่งเทพอัปสรในราศี
จักเป็นเมียเราบัดเดี๋ยวนี้	ใครดีก็จะได้เห็นกัน
ว่าแล้วผาดแผลงสำแดงฤทธิ์	ทศทิศสะเทือนเลื่อนลั่น
แกว่งหอกขบเขี้ยวเคี้ยวฟัน	เข้าง้างงอนรถนั้นด้วยศักดา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบรมจักรกฤษณ์นาถา
เสด็จลงจากรถรัตนา	เข้าต่อฤทธาด้วยขุนมาร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งกุมภาสูรใจหาญ
รับรองป้องกันประจัญบาน	โถมทะยานเข้าชิดติดพัน
ต่างถอยต่างไล่เข้าออก	กลับกลอกรวดเร็วดั่งจักรผัน
ต่างปัดต่างแทงต่างฟัน	หมายมั่นจะล้างชีวี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระหริวงศ์องค์นารายณ์เรืองศรี
รณรุกบุกบันประจัญตี	ได้ทีโจมจับอสุรา
เผ่นขึ้นเหยียบเข่ายืนยัน	กรายพระแสงขรรค์เงื้อง่า
หันเวียนเปลี่ยนกันไปมา	ต่างหาญต่างกล้าไม่ลดกร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	กุมภาสูรมารชาญสมร
กวัดแกว่งหอกชัยดั่งไฟฟอน	เข้าราญรอนโจมจับเป็นโกลี
แทงซ้ายป่ายขวาโกลาหล	ทรหดอดทนไม่ถอยหนี
เคล่าคล่องว่องไวไปในที	อสุรีไม่คิดชีวัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์รังสรรค์
เผ่นขึ้นเหยียบบ่ากุมภัณฑ์	จับกันเคล่าคล่องว่องไว
หวดด้วยพระขรรค์โมลี	ต้องกายอสุรีไม่ทนได้
ทั้งหอกก็หักกระเด็นไป	ด้วยฤทธิไกรพระจักรา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	กุมภาสูรผู้ใจแกล้วกล้า
เสียหอกชอกช้ำทั้งกายา	ปิ้มว่าจะม้วยชีวี
ขืนใจขบฟันกลั้นพิษ	ด้วยจิตมานะยักษี
หลับเนตรสำรวมอินทรีย์	ชุลีกรร่ายเวทอันเพริศพราย
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
๏ ครั้นครบเจ็ดคาบก็ลูบลง	เจ็บปวดพิษสงนั้นสูญหาย
ค่อยฟื้นคืนตั้งกำลังกาย	เป็นสุขสบายวิญญาณ์
จึ่งคิดว่ามนุษย์นี้สามารถ	ฤทธิรงค์องอาจแกล้วกล้า
ถึงกระนั้นไม่เกรงศักดา	กูจะฆ่าให้ม้วยชีวัน
คิดแล้วเผ่นโผนโจนไป	ด้วยกำลังว่องไวดั่งจักรผัน
สองเท้าถีบทะยานยืนยัน	ง้างยอดหิมวันต์คีรี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ภูเขาทั้งแท่งศิลาสนิท	หักสะบั้นด้วยฤทธิ์ยักษี
ใส่บ่าแบกวิ่งดั่งสิงคลี	หมายองค์ภูมีแล้วทิ้งไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ตกลงริมราชรถา	พสุธาสะท้านสะเทือนไหว
เสียงดังฟ้าฟาดเมรุไกร	มิได้ต้ององค์พระอวตาร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพงศ์จักรพรรดิมหาศาล
เสด็จยืนยังพื้นสุธาธาร	เห็นขุนมารทุ่มทิ้งภูเขามา
กวัดแกว่งพระแสงขรรค์แก้ว	เป็นประกายพรายแพร้วเวหา
หมายมาดพิฆาตอสุรา	ผ่านฟ้าถาโถมเข้าชิงชัย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ถีบถูกอุราขุนมาร	ล้มลงไม่ทานกำลังได้
หวดด้วยพระขรรค์อันเกรียงไกร	เศียรขาดกระเด็นไปทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด โอด
ยานี
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายฝูงเทวาในราศี
ทั้งพระไพรเจ้าป่าพนาลี	ทุกคีรีห้วยเหวหิมวันต์
เห็นท้าวจักรกฤษณ์ฤทธิรงค์	คือองค์นารายณ์รังสรรค์
ผลาญกุมภาสูรอาธรรม์	สุดสิ้นชีวันวายปราณ
ต่างต่างชื่นชมโสมนัส	แซ่ซ้องตบหัตถ์ฉัดฉาน
โปรยทิพยบุปผาสุมามาลย์	สาธุการอำนวยอวยพร
จงทรงสุรภาพปราบยุค	ให้โลกเป็นสุขสโมสร
พระเกียรติปรากฏขจายจร	ถาวรไปชั่วกัลปา
ฯ ๘ คำ ฯ
สาธุการ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์นาถา
ครั้นเสร็จสังหารอสุรา	เทวาโปรยทิพสุมามาลย์
เกลื่อนกลางพ่างพื้นพนาสณฑ์	ขจรรสเสาวคนธ์หอมหวาน
พระตรัสเรียกวนิดายุพาพาล	กับสนมบริวารนารี
ลงจากรถทรงอลงกรณ์	ดั่งนางอัปสรสาวศรี
โดยเสด็จหัสนัยน์ธิบดี	ในที่สวนจิตรลดา
นางเชยท้าวชมบุปผาชาติ	งามประหลาดหอมตลบนาสา
ทั้งสนมกำนัลกัลยา	เก็บมาลาเล่นสำราญใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายฝูงโยธีน้อยใหญ่
รู้ว่ากุมภัณฑ์บรรลัย	ก็ดีใจออกจากพนาลี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ มาถึงซึ่งที่สนามรบ	แลเห็นซากศพยักษี
เศียรขาดออกจากอินทรีย์	กลิ้งอยู่ที่พสุธา
ต่างต่างสรรเสริญฤทธิรอน	ชุลีกรกลอกเกล้าเกศา
อวยชัยให้พรพระจักรา	อึงมี่ทั้งป่าพนาวัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์รังสรรค์
ครั้นโยธากลับมาพร้อมกัน	ทรงธรรม์ชื่นชมยินดี
จึ่งมีมธุรสพจนารถ	แก่องค์อัครราชมเหสี
ดูก่อนโฉมจันทมาลี	เจ้าพี่ผู้ร่วมชีวา
ธรรมดาจารีตกษัตริย์	ทั่วจังหวัดพื้นภพแหล่งหล้า
ครั้นผลาญไพรีมรณา	ย่อมสนานกายาในชลธาร
ครั้งนี้ตัวพี่ก็มีชัย	จะไปชำระองค์สรงสนาน
สระใหญ่ในท้องหิมพานต์	เป็นการศรีสวัสดิ์สถาวร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ตรัสแล้วขึ้นยังรถทรง	พร้อมอนงค์วนิดาดวงสมร
ให้เลิกโยธาพลากร	บทจรไปในพนาลี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เดินทางหว่างเขาลำเนาธาร	ลุถึงหิมพานต์สระศรี
ให้หยุดพหลโยธี	ประทับที่ชายป่าพนาวัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งชวนอัคเรศดวงสมร	กับอนงค์นิกรสาวสวรรค์
ลงจากรถแก้วแพร้วพรรณ	จรจรัลลีลาศประพาสไป
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
สระบุหร่ง
๏ กรายกรเลียบสระลงสรง	กับฝูงนาฏอนงค์น้อยใหญ่
น้ำสะอ้านใสสะอาดจำเริญใจ	ดั่งสระทิพเทพไทสถาวร
ประกอบสรรพโกสุมปทุมมาลย์	ชูก้านบานผกาเกสร
แดงขาวดวงเขียวอรชร	ขาบสีม่วงซ้อนสลับกัน
บ้างชูฝักดอกแฝงตูมแย้ม	จงกลแกมแนมกอเผื่อนผัน
โกมุทสัตตบุษย์สัตตบรรณ	ประชุมชั้นอุบลดวงบาน
เรณูร่วงในกระแสสินธุ์	วารินอาบรสหอมหวาน
ภุมเรศบินร่อนรำเพยพาน	เคล้าซาบกุสุมาลย์มาลี
พระเด็ดดวงผกาบงกชมาศ	ให้อนงค์นุชนาฏมเหสี
นางแหวกใบอุบลจงกลนี	ถวายพระจักรีด้วยปรีดา
ฝ่ายสนมกรมกำนัลทั้งหลาย	ก็ว่ายท่องชลธารฉานฉ่า
ชิงกันโผเก็บปทุมา	สรวลระรี่เริงร่าในสาคร
ฯ ๑๒ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
๏ ครั้นเสร็จชำระสระสรง	ชวนองค์อัคเรศดวงสมร
กับหมู่อนงคนิกร	บทจรขึ้นจากชลาลัย
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายฝูงเสนาน้อยใหญ่
ทั้งพวกพหลพลไกร	ก็ลงเล่นที่ในวาริน
บ้างฉวยฉุดยุดหยอกกันสับสน	ดำด้นแหวกว่ายในสายสินธุ์
บ้างชิงฝักชักเหง้าบัวกิน	กอดรัดฟัดดิ้นหนีกัน
บ้างขึ้นไม้ร่ายโจนลงนที	อึงมี่สำรวลสรวลสันต์
เลี้ยวไล่ไต่ลวดลดาวัลย์	บ้างตีกันด้วยก้านปทุมา
บ้างถอนสาหร่ายสายบัว	พันตัวทำสร้อยห้อยบ่า
เล่นจนสายัณห์เวลา	ต่างขึ้นจากท่าวารี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์เรืองศรี
แต่เที่ยวประพาสพนาลี	อยู่หลายราตรีทิวาวาร
ครั้นค่ำย่ำสีรวีวร	ศศิธรส่องแจ้งแสงฉาน
ให้เลิกพลไกรชัยชาญ	คืนยังราชฐานด้วยแสงจันทร์
กราวนอก ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ชมดง
๏ เดินทางหว่างไศลไพรพฤกษ์	พิลึกด้วยเสียงสัตว์แซ่สนั่น
เค้ากู่กู่ก้องวังเวงวัน	ระวังไพรฟังหวั่นวิเวกไพร
จักจั่นแจ้วเจื้อยเฉื่อยฉาน	ดั่งพาทย์พิณประสานเสียงใส
เสนาะศัพท์สำเนียงเรไร	จับใจเยือกเย็นวิญญาณ์
แสงจันทร์จำรัสเรื่อราง	ส่องสว่างจับใบพฤกษา
สีระยับเลื่อมลายพรายตา	ดั่งแสงแก้วมุกดาโอฬาฬาร
อันดอกไม้ที่รับศศิธร	ก็แบ่งบานเกสรกลีบก้าน
พระพายพาเสาวรสสุคนธ์ธาร	หอมหวานตลบอบดง
กระต่ายเต้นเล่นชมแสงจันทร์	มฤคาพากันมากินป่ง
ได้ยินแซ่เสียงจัตุรงค์	ก็ตื่นจากพุ่มพงกระเจิงจร
ฝ่ายฝูงสุรางค์นางสนม	ชื่นชมสำราญสโมสร
เพลิดเพลินจำเริญใจสถาวร	เร่งนิกรรีบมาในราตรี
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงนิเวศน์วังสถาน	พอพระสุริย์ฉานจำรัสศรี
ให้หยุดรถรัตน์มณี	ประทับที่เกยแก้วอลงกรณ์
จึงเสด็จย่างเยื้องยุรยาตร	กับองค์อัครราชดวงสมร
พร้อมอนงค์ทรงโฉมอรชร	บทจรขึ้นปราสาทรัตนา
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงเร็ว
ตอนที่ ๕
กำเนิดพระไกรสุท แล้วท้าวบรมจักรกฤษณ์ปราบวิรุณจักร
ช้า
๏ เมื่อนั้น	นางจันทมาลีเสน่หา
เสวยแสนไอศูรย์สวรรยา	ด้วยพระจักราสามี
ดั่งดวงสุริยันจันทร	อันเขจรส่องทวีปทั้งสี่
พระเกียรติเฟื่องฟ้าธาตรี	นางในธรณีไม่เทียมทัน
เป็นที่ร่วมรักพระจักรกฤษณ์	ดั่งดวงชีวิตชีวาสัญ
ขึ้นเฝ้าเช้าเย็นเป็นนิรันดร์	กัลยาจำนงจงรัก
ไม่มีฉันทาราคิน	ภิญโญยศยิ่งจำเริญศักดิ์
สมวงศ์สมศรีสิริลักษณ์	ในที่เอกอัครชายา
ทุกข์โศกโรคภัยไม่กล้ำกราย	โฉมฉายเป็นบรมสุขา
อยู่จำเนียรกาลนานมา	กัลยาก็ทรงพระครรภ์
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์รังสรรค์
แจ้งว่าอัครราชวิไลวรรณ	มีครรภ์ขึ้นมาก็ดีใจ
จึ่งจัดค่อมเค้าเถ้าแก่	ชาวแม่กำนัลน้อยใหญ่
พิทักษ์รักษาอรไท	มิให้มีอันตรายแผ้วพาน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันทมาลียอดสงสาร
ถนอมครรภ์จำเริญสำราญ	ในห้องแก้วสุรกานต์อลงการ์
พอถ้วนกำหนดทศมาส	ลมกัมมัชวาตพัดกล้า
ให้เจ็บปวดพระครรภ์กัลยา	ดั่งว่าจะสิ้นสมประดี
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ฝูงนางกำนัลสาวศรี
เห็นองค์อัคเรศเทวี	ประชวรพระนาภีก็ตกใจ
บ้างเข้าฝืนท้องประคองหลัง	ล้อมนั่งแปรผันพระครรภ์ให้
เรียกหาหมอวุ่นทั้งวังใน	บ้างไปเฝ้าองค์พระสี่กร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงนบนิ้วขึ้นเหนือเกศ	ทูลว่าอัคเรศดวงสมร
ให้รัญจวนประชวรพระอุทร	บังอรกลิ้งเกลือกไปมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์นาถา
แจ้งข่าวเร่าร้อนในอุรา	ผ่านฟ้าก็รีบเสด็จไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งมีพจนารถ	ประกาศแก่แพทยาน้อยใหญ่
ช่วยกันผันแปรอรไท	อย่าให้อันตรายราคี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางจันทมาลีโฉมศรี
ครั้นได้ศุภฤกษ์ยามดี	เทวีประสูติพระลูกรัก
ฯ ๒ คำ ฯ มโหรี เจรจา
๏ เป็นชายทรงโฉมบริสุทธิ์	ล้ำมนุษย์เทวาในไตรจักร
คล้ายพระบิตุรงค์ทรงลักษณ์	ผ่องพักตร์พริ้มพร้อมทั้งกายา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โหรเฒ่าผู้มียศถา
จึ่งลั่นฆ้องชัยขึ้นสามครา	ให้ประโคมกาหลดนตรี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ท้าวนางผู้ใหญ่ทั้งสี่
จึ่งเอาข่ายเพชรรัตน์รูจี	ชุลีกรรับองค์พระกุมาร
เชิญลงในสาครแก้ว	แล้วจึ่งชำระสระสนาน
เสร็จสรงทรงทิพสุคนธ์ธาร	วางเหนือพานทองรจนา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุรงค์องค์นารายณ์นาถา
พิศโฉมสมเด็จพระลูกยา	ผิวพักตร์ลักขณาวิลาวัณย์
มีพระทัยชื่นชมโสมนัส	ดั่งได้สมบัติในสวรรค์
แสนรักแสนสวาทผูกผัน	เสมอกันกับดวงชีวี
จึ่งประทานพี่เลี้ยงนางนม	อุดมด้วยรูปทรงส่งศรี
เจ้าขรัวยายวงศาพญารี	ตามตำแหน่งที่ทุกประการ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ แล้วให้พระนามตามวงศ์	พงศ์จักรพรรดิมหาศาล
ชื่อพระไกรสุทกุมาร	ประทานทั้งเครื่องทรงอลงการ์
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงนางนมซ้ายขวา
ถนอมเลี้ยงองค์พระกุมารา	เสน่หาพิศวาสชมเชย
เช้าค่ำผัดผ่องละอองโฉม	ประโลมชำระองค์สรงเสวย
ยามนอนมิให้ร้อนระคายเลย	รำเพยโบกปัดพัดพาน
ดั่งโอรสโกสีย์ตรีเนตร	ในทิพนิเวศน์ไพศาล
อุ้มเฝ้าเช้าเย็นเป็นนิจกาล	ให้ชำนาญระเบียบกษัตรา
แล้วพาลดเลี้ยวเที่ยวประพาส	บุปผชาติสระสวนซ้ายขวา
จับกระต่ายทรายแก้วโกญจา	ให้ปรีดาผาสุกทุกคืนวัน
ฯ ๘ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์รังสรรค์
เสด็จเหนือแท่นแก้วแพร้วพรรณ	ในสุวรรณปราสาทอลงกรณ์
พร้อมด้วยพระสนมอนงค์นาฏ	บำเรอบาทเป็นสุขสโมสร
เหมือนอยู่เกษียรสาคร	บรรจถรณ์ปฤษฎางค์นาคี
มีพระทัยถวิลจินดา	ถึงนารอทมหาฤๅษี
เคยสั่งสนทนาพาที	โดยในคดีทางธรรม์
แต่คิดคอยหาช้านาน	ไม่เห็นพระอาจารย์ฌานขยัน
หรือจะเกิดอาพาธโรคัน	จำจะไปยังบรรณศาลา
ฯ ๘ คำ ฯ ร่าย
๏ คิดแล้วเสด็จลีลาศ	จากอาสน์สุวรรณเลขา
กรายกรนวยนาดยาตรา	มาเข้าที่สรงชลธาร
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน
๏ พนักงานไขท่อสุหร่ายทอง	น้ำทิพย์เป็นละอองหอมหวาน
ทรงสุคนธ์ปนปรุงสุมามาลย์	สนับเพลาเครือก้านกระหนกครุฑ
ภูษาทองพรรณอุทุมพร	ช่อเชิงมังกรเล่นสมุทร
ชายไหวชายแครงชมพูนุท	ฉลององค์แย่งยุดกินนรรำ
สร้อยสนสังวาลสะอิ้งแก้ว	แล้วด้วยมรกตเขียวขำ
เฟื่องห้อยพลอยบุษราคัม	ประจำยามตาบทิศทับทรวง
พาหุรัดทองกรมังกรกลาย	ธำมรงค์เพชรพรายรุ้งร่วง
มงกุฎสุรกานต์ดอกไม้พวง	ห้อยห่วงกุณฑลกรรเจียกจอน
จับพระขรรค์แก้วฤทธิรงค์	อาจองดั่งพญาไกรสร
ย่างเยื้องยุรยาตรนาดกร	บทจรมายังเกยลา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ คิดถึงพญาครุฑราช	อันเป็นอาสน์เดินโดยเวหา
บัดเดี๋ยวโผผินบินมา	จับหน้าเกยแก้วรูจี
จึ่งเสด็จขึ้นทิพบัลลังก์	เหนือหลังพญาปักษี
ดั่งบรมพรหเมศธิบดี	สถิตที่ปฤษฎางค์หงส์ทอง
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
โทน
๏ ครุฑเอยครุฑทรง	เทียบพงศ์ทั่วภพไม่มีสอง
คู่นารายณ์เคยณรงค์รณคะนอง	เผ่นทะยานผ่านผยองโพยมบน
ถาบราถาร่อนในคัคนานต์	ลมปีกลั่นปานพยุฝน
สะเทือนโลกสะท้านหล้าสากล	เมฆกล่นหมอกเกลื่อนอัมพร
หมู่เทพแมนสถานพิมานสถิต	ขามฤทธิ์เข็ดรบสยบสยอน
เยี่ยมข้ามยอดเขายุคุนธร	เคียงร่อนแข่งรถพระสุริยา
บินรีบโบกเร็วกว่าลมพัด	ลัดนิ้วลอยในเวหา
ล่วงเขตลุเขาหิมวา	เลื่อนราลงริมกุฎี
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ จึ่งเสด็จย่างเยื้องยุรยาตร	จากหลังพญาราชปักษี
นวยนาดวาดกรจรลี	มาที่อาศรมศาลาลัย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ น้อมเศียรยอหัตถ์มัสการ	พระมหาอาจารย์ผู้ใหญ่
ถามถึงทุกข์โศกโรคภัย	ที่ในขอบเขตหิมวา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารอทดาบสพรตกล้า
เห็นท้าวจักรกฤษณ์ฤทธา	มาถึงศาลาก็ยินดี
จึ่งกล่าวสุนทรปราศรัย	ด้วยใจชื่นชมเกษมศรี
ถามกิจสุขทุกข์ในธานี	ต่างแจ้งคดีแก่กัน
ดั่งองค์โกสีย์ตรีเนตร	กับบรมพรหเมศรังสรรค์
สนทนาโดยทางทศธรรม์	ในสุวรรณพิมานรัตนา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงวิรุณจักรยักษา
ทรงอานุภาพมหึมา	ผ่านมหากาลวุธธานี
แทบเนินขอบเขาหิมพานต์	มีหมู่บริวารยักษี
พันโกฏิล้วนเรืองฤทธี	หยาบช้าราวีทุกตัวตน
ย่ำยีนักสิทธ์วิทยา	สุบรรณนาคาทุกแห่งหน
เทวาทานพในสากล	ไม่อาจประจญประจัญบาน
คิดจะใคร่ไปเที่ยวประพาส	ล่าไล่จัตุบาทเป็นอาหาร
ตามแถวแนวป่าหิมพานต์	ให้สำราญทั้งหมู่โยธี
ฯ ๘ คำ ฯ ร่าย
๏ คิดแล้วอ่าองค์ทรงเครื่อง	อร่ามเรืองด้วยดวงมณีศรี
จับตระบองโลหะโมลี	แกว่งดั่งอัคคีบรรลัยกัลป์
พร้อมพวกพหลพลมาร	โห่สะท้านสะเทือนเลื่อนลั่น
มืดฟ้ามืดดินเป็นควัน	กุมภัณฑ์ก็เที่ยวประพาสไป
ฯ ๔ คำ ฯ กราวใน เชิด
๏ มาถึงเนินเขาคันธมาทน์	รุกขชาติร่มระหงดงใหญ่
เป็นที่โยคีชีไพร	อาศัยตั้งกิจพิธี
ขุนยักษ์เหลือบแลซ้ายขวา	เห็นบรรณศาลาฤๅษี
รอบรายชายเชิงคีรี	มีจิตอิจฉาสาธารณ์
จึ่งคิดว่าดาบสนี้สามารถ	องอาจพากเพียรกล้าหาญ
รู้รอบประกอบพิธีการ	เชี่ยวชาญประสิทธิ์วิทยา
แม้จะละไว้บัดนี้	น่าที่พิธีจะแก่กล้า
จะบอกเล่ห์กลมนตรา	แก่มนุษย์เทวาสุราลัย
จะมีผู้รู้ศิลปศาสตร์	องอาจหากลัวกูไม่
คิดแล้วขับพวกพลไกร	เข้าไล่รุกรานพระมุนี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายหมู่ทหารยักษี
ต่างต่างสำแดงฤทธี	ไล่ตีโยคีเป็นโกลา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	ฝ่ายคณะฤๅษีชีป่า
แลเห็นพวกพาลอสุรา	ไล่มาก็ตระหนกตกใจ
บ้างฉวยตาลิปัตรไม้เท้า	ลูกประคำน้ำเต้าย่ามใหญ่
บ้างขึ้นภูเขาบ้างเข้าไพร	บ้างเข้าในโพรงไม้ซ่อนกาย
บ้างเข้าสุมทุมพุ่มพง	ลางองค์ก็ดิ้นเข้าเซิงหวาย
ล้มลุกคลุกคลานกลัวตาย	วุ่นวายวิ่งพะปะทะกัน
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพวกอสุราโมหัน
โห่ร้องก้องมี่นี่นัน	สับฟันศาลาวุ่นไป
ทุบต่อยนำเต้ากระเช้าสาน	ขอคานหักเสียหาไว้ไม่
ยื้อแย่งกองกูณฑ์บูชาไฟ	บ้างไล่โยคีเป็นโกลา
ที่ทันก็รันด้วยตระบอง	ทุบถองทุ่มทิ้งด้วยหินผา
ทำตามโมหันฉันทา	อื้ออึงทั้งป่าพนาลี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายหมู่คณะฤๅษี
เล็ดลอดหลบหลีกอสุรี	ตกใจวิ่งหนีงกงัน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ บ้างไปหานารอทอาจารย์	ลนลานหน้าซีดตัวสั่น
บ้างไหว้บ้างหอบยิงฟัน	ชิงกันแจ้งการพาลภัย
เล่าพลางเหลียวหลังระวังอยู่	เป็นครู่จึ่งต่อไปได้
เห็นท้าวจักรกฤษณ์ฤทธิไกร	ภูวไนยจงช่วยชีวี
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์เรืองศรี
รู้ว่าพวกพาลอสุรี	มาเที่ยวย่ำยีพระนักพรต
ให้ขาดภาวนารักษาฌาน	อลหม่านแตกตื่นกันไปหมด
จึ่งมีสุนทรมธุรส	พระดาบสอย่ากลัวกุมภัณฑ์
ไว้นักงานข้าจะต่อตี	ล้างชีวีเสียให้อาสัญ
ว่าพลางย่างเยื้องจรจรัล	ออกมาหน้าบรรณศาลา
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	วิรุณจักรยักษา
พาพวกพหลโยธา	ไล่ค้นด้นหาโยคี
แลเห็นหลังคาอาศรม	พระนารอทบรมฤๅษี
กรูกันเข้าไปทันที	โห่ร้องก้องมี่หิมวันต์
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เหลือบแลไปเห็นมนุษย์	งามดั่งเทพบุตรในสวรรค์
กรกุมอาวุธพรายพรรณ	ยืนอยู่หน้าบรรณศาลา
ชะรอยว่าสานุศิษย์ฤๅษี	มาเรียนพิธีคาถา
มีความพิโรธโกรธา	จะผลาญชีวาให้บรรลัย
คิดแล้วจึ่งมีบรรหาร	สั่งพวกพลมารน้อยใหญ่
จงจับมนุษย์จังไร	ฆ่าให้สิ้นชีพชีวัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายหมู่โยธาพลขันธ์
รับสั่งพญากุมภัณฑ์	กรูกันเข้าจับเป็นโกลา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บ้างแทงบ้างพุ่งบ้างยิง	ลางมารทุ่มทิ้งด้วยหินผา
บ้างวางหน้าไม้ปืนยา	โห่สนั่นลั่นป่าพนาลี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์เรืองศรี
ครั้นเห็นพวกพาลอสุรี	เข้ามาราวีโรมรัน
พระกรกวัดแกว่งพระแสงทรง	อาจองรวดเร็วดั่งจักรผัน
หลบหลีกรับรองป้องกัน	ไล่พิฆาตฟาดฟันประจัญกร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ หวดซ้ายป่ายขวาอุตลุด	ด้วยกำลังฤทธิรุทรชาญสมร
ตายกลาดดาษป่าพนาดร	บ้างหนีซอนแตกพ่ายไม่สมประดี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	วิรุณจักรยักษี
เห็นพวกพหลโยธี	ตายหนีแตกพ่ายกระจายมา
พิโรธโกรธกริ้วดั่งเพลิงกัลป์	แผดเสียงเลื่อนลั่นสนั่นป่า
แกว่งหอกกลอกกลับเป็นโกลา	ออกยืนขวางหน้าแล้วถามไป
เหวยเหวยมนุษย์อหังการ	ถิ่นฐานบ้านเมืองเอ็งอยู่ไหน
เชื้อชาตินามกรนั้นชื่อใด	เหตุไรมาคบกับโยคี
ไม่เกรงกูผู้ทรงสิทธิศักดิ์	ชื่อวิรุณจักรยักษี
ผ่านมหากาลวุธธานี	ปราบได้ทั้งตรีโลกา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์นาถา
ได้ฟังจึ่งตอบวาจา	เหวยเหวยดูรากุมภัณฑ์
กูชื่อจักรกฤษณ์ฤทธิรงค์	คือองค์นารายณ์รังสรรค์
อวตารมาผลาญกุมภัณฑ์	ที่มันเป็นเสี้ยนธาตรี
ได้เสวยสวรรยามหานิเวศน์	นคเรศณรงกาบุรีศรี
ออกมาสนทนาพาที	กับพระมุนีผู้ปรีชาญ
เอ็งนี้องอาจอหังการ์	ชีวาจะม้วยสังขาร
ทั้งพวกพหลพลมาร	ด้วยพระแสงสุรกานต์ราญรอน
ฯ ๘ คำ ฯ ร้น
ร้น
๏ เมื่อนั้น	วิรุณจักรขุนมารชาญสมร
ได้ฟังกริ้วโกรธดั่งไฟฟอน	ว่าเหวยดูก่อนมนุษย์
เย่อหยิ่งอวดตนให้พ้นพักตร์	อหังการฮึกฮักเป็นที่สุด
นี่หรือคือองค์พระทรงครุฑ	จะตายด้วยฤทธิรุทรกุมภัณฑ์
ว่าแล้วกวัดแกว่งหอกชัย	ว่องไวรวดเร็วดั่งจักรผัน
โลดโผนโจนจับพัลวัน	หมายมั่นจะล้างชีวี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์เรืองศรี
ประจัญกรรอนราญอสุรี	ต่อตีป้องปัดไปมา
โจนขึ้นเหยียบเข่าน้าวเศียร	ผัดผันหันเหียนเปลี่ยนท่า
ต่างฟันต่างแทงเป็นโกลา	ต่างหาญต่างกล้าไม่ลดกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วิรุณจักรฤทธิแรงแข็งขัน
รบชิดไม่คิดชีวัน	ขบฟันเผ่นโผนโจนไป
เท้าซ้ายยันเหยียบเข่าขวา	กรนั้นเงื้อง่าหอกใหญ่
กลับกลอกเคล่าคล่องว่องไว	ด้วยกำลังฤทธิไกรชัยชาญ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์ผู้ปรีชาหาญ
โจนขึ้นเหยียบบ่าขุนมาร	ฉวยหอกสุรกานต์ได้ทันที
งามทรงดั่งองค์อินทรา	จับไพจิตรายักษี
กวัดแกว่งพระขรรค์โมลี	หวดต้องอสุรีซานไป
แล้วถอดทิพเทพธำมรงค์	ซึ่งองค์อิศวรประสาทให้
หมายมาดพิฆาตชีวาลัย	ขว้างไปด้วยกำลังฤทธา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ โชติช่วงดั่งดวงพระอาทิตย์	เสียงสนั่นครรชิตดั่งฟ้าผ่า
ต้องวิรุณจักรอสุรา	สุดสิ้นชีวาวายปราณ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิดโอด
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงเทเวศนางฟ้าทุกสถาน
เห็นองค์สมเด็จพระอวตาร	ผลาญวิรุณจักรบรรลัย
มีความยินดีเป็นพ้นนัก	ผ่องพักตร์ดั่งดวงแขไข
บ้างเยี่ยมแกลแก้วแววไว	ตบหัตถ์มี่ไปทั้งเมืองฟ้า
แสนสำราญสำรวลสรวลสันต์	โปรยทิพสุวรรณบุปผา
บ้างไขสหัสธารา	สุคนธาเฟื่องฟุ้งขจายจร
อำนวยอวยชัยพระกฤษณ์	จงทรงฤทธิ์ห้าวหาญชาญสมร
อันพวกอาสัตย์ดัสกร	ให้พ่ายแพ้ฤทธิรอนทั้งธาตรี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารอทบรมฤๅษี
ทั้งหมู่คณะโยคี	ผู้มีเดชะตบะญาณ
เห็นท้าวบรมจักรกฤษณ์	ทรงฤทธิ์ศักดากล้าหาญ
ล้างวิรุณจักรขุนมาร	อันสาธารณ์หยาบช้าอาธรรม์
ทั้งพวกพหลโยธา	ตายกลาดดาษป่าพนาสัณฑ์
เทเวศโปรยทิพบุษบัน	ทรงสุคันธารสขจายจร
ต่างองค์ชื่นชมโสมนัส	ไพบูลย์พูนสวัสดิ์สโมสร
แซ่ซ้องอำนวยอวยพร	สรรเสริญฤทธิรอนเป็นโกลา
แต่นี้พวกเราทั้งหลาย	จะวายทุกข์เป็นสุขถ้วนหน้า
สิ้นเสี้ยนอาธรรม์ฉันทา	ด้วยเดชเดชาพระอวตาร
พระองค์จงทรงอานุภาพ	ปราบไปได้ทั่วทุกสถาน
อันศัตรูหมู่พวกภัยพาล	อย่าให้ต้านทานฤทธี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์เรืองศรี
รับพรพระมหามุนี	ด้วยใจยินดีปรีดา
จึ่งกล่าววาจาอันสุนทร	ดูก่อนพระดาบสพรตกล้า
จงอยู่ผาสุกภิรมยา	โยมจะลากลับคืนยังกรุงไกร
ว่าแล้วยอกรมัสการ	พระนารอทอาจารย์ผู้ใหญ่
ยุรยาตรนาดกรคลาไคล	ไปจากอารัญกุฎี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เสด็จขึ้นทรงบัลลังก์อาสน์	เหนือหลังพญาราชปักษี
ถีบทะยานผ่านขึ้นด้วยฤทธี	เร็วรี่มาในคัคนานต์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ลัดนิ้วมือเดียวก็ลุถึง	ซึ่งกรุงณรงการาชฐาน
ร่อนลงยังเกยอลงการ	หน้ามุขวิมานรัตนา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เสด็จลงจากหลังสุบรรณราช	นวยนาดวาดกรซ้ายขวา
สุบรรณก็บินไปหิมวา	ผ่านฟ้าเข้าปราสาทพรายพรรณ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์รัตน์	อันโอภาสจำรัสฉายฉัน
พร้อมฝูงพระสนมกำนัล	อภิวันท์เกลื่อนกลาดดาษไป
บ้างเข้าอยู่งานพัดวี	ตามตำแหน่งที่น้อยใหญ่
พระเล่าความแก่สนมกำนัลใน	โดยได้สังหารอสุรา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
ตอนที่ ๖
ท้าวบรมจักรกฤษณ์อภิเษกพระไกรสุท ครองกรุงณรงกา
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระไกรสุทโอรสา
ค่อยจำเริญวัยใหญ่มา	อายุศม์นั้นได้สิบเจ็ดปี
ประกอบด้วยรูปโฉมโนมพรรณ	ดั่งพระจันทร์วันเพ็งจำรัสศรี
งามละม่อมพร้อมสิ้นทั้งอินทรีย์	หน่อกษัตริย์ทุกบุรีไม่เปรียบปาน
รู้ศิลปศาสตร์ไตรเพท	ฤทธิเดชศักดากล้าหาญ
สารพัดศึกษาวิชาการ	ชำนิชำนาญทุกสิ่งไป
เฉลียวฉลาดรู้รอบชอบผิด	ราชกิจหนักเบาเอาใจใส่
ต่างเนตรต่างกรรณภูวไนย	สิ่งใดมิได้อนาทร
ครั้นรู้ว่าองค์พระบิตุเรศ	มาแต่หิมเวศสิงขร
ก็สระสรงทรงเครื่องอาภรณ์	อลงกรณ์ด้วยสุวรรณมณี
พร้อมพระพี่เลี้ยงอนงค์นาฏ	นางราชกัลยาสาวศรี
ดั่งดาวล้อมจันทราในราตรี	จรลีขึ้นเฝ้าพระบิดา
ฯ ๑๒ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงน้อมเศียรกราบลง	แทบเบื้องบาทบงสุ์ซ้ายขวา
ท่ามกลางอนงค์กัลยา	ในมหาปราสาทพรายพรรณ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์รังสรรค์
เห็นองค์โอรสร่วมชีวัน	ผิวพรรณเพริศพร้อมทั้งอินทรีย์
รู้รอบในระบอบกษัตริย์สิ้น	ภิญโญยศยิ่งจำเริญศรี
จะให้แทนองค์พระจักรี 	ในที่ณรงกาพระนคร
ควรจะมอบไอศูรย์สมบัติ	มหาเศวตฉัตรประภัสสร
ครอบครองไพร่ฟ้าประชากร	ให้ถาวรสืบสุริย์วงศ์ไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ คิดแล้วผินพักตร์มาปรึกษา	แก่อัครชายาพิสมัย
ลูกเราผู้ร่วมหฤทัย	จำเริญวัยรอบรู้วิชาการ
จะให้เป็นจอมโลเกศ	ในมหานคเรศราชฐาน
ครอบครองไอศูรย์ศฤงคาร	ทวยหาญไพร่ฟ้าประชาชี
อันโฉมนวลนางรัตนา	ก็ร่วมราชวงศาเรืองศรี
จะอภิเษกเป็นเอกเทวี	ปิ่นสนมนารีทั้งนั้น
ตัวเราจะช่วยสั่งสอน	ใหถาวรเป็นสุขเกษมสันต์
โดยทางทศมิตรราชธรรม์	กัลยาจะเห็นประการใด
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระเทวีผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังพระองค์ทรงภพไตร	บังคมไหว้สนองพระบัญชา
ซึ่งจะให้โอรสผ่านสมบัติ	สืบวงศ์จักรพรรดิไปภายหน้า
ก็ต้องด้วยประเวณีกษัตรา	สุดแต่ผ่านฟ้าจะปรานี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์เรืองศรี
ครั้นเสร็จปรึกษาพระเทวี	ภูมีเสด็จออกพระโรงคัล
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงเหนือสิงหาสน์	งามวิลาสดังเทพรังสรรค์
พร้อมอำมาตย์สุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์	บังคมคัลเฝ้าบาทดาษไป
จึ่งมีสีหนาทโองการ	แก่โหราจารย์ผู้ใหญ่
จงหาศุภฤกษ์ยามชัย	วันใดจะเป็นสวัสดี
จะทำการอภิเษกพระลูกรัก	ให้เป็นหลักจรรโลงบุรีศรี
ครอบครองไพร่ฟ้าประชาชี	ตามที่สุริย์วงศ์สืบมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ขุนโหรผู้มียศถา
ก้มเกล้ารับราชบัญชา	ตั้งดวงชันษาพระกุมาร
วางพระเคราะห์ตามจักรแล้วขับไล่	เคราะห์จรสอบใส่ตามฐาน
ราหูประหัศดิ์กับอังคาร	ลงทวารสิบเอ็ดแก่ลัคน์
บริสุทธิ์เป็นอุดมโชค	โยคเกณฑ์ถึงที่จุลจักร
ได้ฤกษ์โรหิณีดีนัก	จะเป็นหลักโลกาประชากร
เสร็จแล้วนบนิ้วบังคมทูล	นเรนทร์สูรสุริย์วงศ์ทรงศร
ซึ่งจะทำพิธีสยุมพร	จะถาวรจำเริญสวัสดี
ด้วยดวงชันษาพระกุมาร	พระอังคารกับเสาร์มาเป็นศรี
บรรดาเคราะห์ใหญ่ในปีนี้	ให้คุณต้องที่ทุกองค์ไป
ข้างขึ้นสองค่ำวันพุธ	บริสุทธิ์อุดมพระฤกษ์ใหญ่
ยามจันทร์สวัสดีมีชัย	กำหนดในสามโมงเพลา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์นาถา
ได้ฟังพยากรณ์โหรา	ผ่านฟ้าชื่นชมยินดี
จึ่งมีมธุรสพจนารถ	สั่งมหาอำมาตย์ทั้งสี่
จงจัดการพระราชพิธี	โดยตำแหน่งที่ทุกประการ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีผู้ปรีชาหาญ
ก้มเกล้ารับรสพจมาน	ชุลีลาแล้วคลานออกมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ หมายบอกชาววังให้สั่งเวร	เกณฑ์ทุกพนักงานซ้ายขวา
กำหนดฤกษ์วันเวลา	ทั้งข้างหน้าข้างในพร้อมกัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ พนักงานก็แต่งปราสาท	ทอดราชาอาสน์ฉายฉัน
ผูกม่านสองไขลายสุวรรณ	ฉากพับกางกั้นเป็นหลั่นลด
ตั้งบัลลังก์รัตน์พรายแพร้ว	ปักเศวตฉัตรแก้วอลงกต
ลาดหนังราชสีห์สำหรับยศ	สังข์กลศวางเรียงเคียงมา
แว่นเวียนเทียนชัยใส่พานรอง	บายศรีแก้วทองซ้ายขวา
แล้วตั้งสุวรรณเบญจา	เก้าชั้นในหน้าพระลานชัย
ไว้ที่ไขท่อปทุมมาลย์	วารีหอมหวานเย็นใส
ห้อยพวงบุปผามาลัย	แต่งไว้เสร็จตามพิธี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ แล้วให้สังฆการีผู้ปรีชา	ไปนิมนต์พระมหาฤๅษี
กับหมู่คณะโยคี	เข้ามายังที่พิธีกรรม์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายสังฆการีคนขยัน
แจ้งแล้วคำรพอภิวันท์	พากันรีบเร่งออกไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งถวายมัศการ	พระนารอทอาจาร์ผู้ใหญ่
แจ้งว่าพระองค์ทรงภพไตร	ให้อภิเษกพระโอรส
ใช้ข้ารีบเร่งออกมา	อาราธนาพระดาบส
กับหมู่คณะพระนักพรต	กำหนดเข้าไปในวันนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารอทมหาฤๅษี
ได้แจ้งแห่งคำสังฆการี	ก็บอกหมู่โยคีบริวาร
ต่างนุ่งหนังเสือคากรอง	ครองเครื่องดาบสบริขาร
กรกุมไม้เท้าจ้องธาร	ก็พากันลนลานรีบไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ๋งขึ้นปราสาท	นั่งอาสน์อันดับน้อยใหญ่
ต่างองค์สมาธิสำรวมใจ	อยู่ในมณฑลพิธีกรรม์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์รังสรรค์
ครั้นรุ่งรังสีรวีวรรณ	ทรงธรรม์มีราชบัญชา
ให้พระไกรสุทสุริย์วงศ์	เอกองค์โอรสเสน่หา
เสด็จเข้าที่สรงคงคา	ประดับกายาอลงการ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไกรสุทผู้ปรีชาหาญ
น้อมเศียรประณตบทมาลย์	รับราชโองการพระบิดร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งเสด็จเข้าที่สรงชล	ทรงสุคนธ์ธารทิพเกสร
ทรงสอดสนับเพลาเชิงงอน	อุทุมพรภูษาค่าเมือง
ชายไหวชายแครงเครือมณี	ทับทรวงจับสีฉวีเหลือง
ตาบทิศทับทิมอร่ามเรือง	สอดสร้อยห้อยเฟื่องสุพรรณพราย
รัดองค์กุดั่นประดับบุษย์	สังวาลชมพูนุทสามสาย
พาหุรัดทองกรมังกรกลาย	ธำมรงค์เพชรพรายอลงการ
ทรงพระมหามงกุฎแก้ว	กรรเจียกจอนแล้วด้วยมุกดาหาร
ห้อยห่วงพวงทิพสุมามาลย์	งามดั่งมัฆวานเสด็จมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์นาถา
จึ่งให้สมเด็จพระลูกยา	ทรงมหายานุมาศพรายพรรณ
ประดับด้วยบังสูรย์มยุรฉัตร	กรรชิงรัตน์ชุมสายฉายฉัน
เสนาแห่แหนแน่นนันต์	สังข์แตรแซ่สนั่นอึงอล
ชาวประโคมก็ประโคมฆ้องกลอง	สำเนียงกึกก้องโกลาหล
ปลายเชือกเคลื่อนหมู่พยูห์พล	ตามตาริ้วถนนวิถีจร
มหาดเล็กเชิญเครื่องเนื่องมา	บ้างถือสาตราพระแสงศร
เป็นคู่คู่นบนิ้วประนมกร	โดยเสด็จบทจรดำเนินไป
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงประทับกับเกยมาศ	เสนาเกลื่อนกลาดบังคมไหว้
ประโคมแตรสังข์กลองฆ้องชัย	มโหรีขับไม้เป็นโกลา
จึ่งเปลื้องเครื่องประดับจากองค์	ทรงเศวตพัสตร์ภูษา
เสด็จขึ้นยังมหาเบญจา	บ่ายหน้าไปเบื้องบูรพทิศ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารอทมหานักสิทธ์
กับพระโควินผู้มีฤทธิ์	ก็สวดอิศรมนต์พร้อมกัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ประโรหิตให้ลั่นฆ้องชัย	แตรสังข์เสียงใสนี่สนั่น
พร้อมด้วยพระฤกษ์เทวัญ	บันลือลั่นพิณพาทย์อึงอล
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พนักงานก็ไขท่อทอง	วารีเป็นละอองดั่งฝอยฝน
กลิ่นตลบอบรสเสาวคนธ์	ตกลงเบื้องบนพระกุมาร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระโหราผู้ปรีชาหาญ
กับทั้งชีพ่อพฤฒาจารย์	ก็โอมอ่านพระเวทอันฤทธี
ต่างถวายนํ้าสังข์นํ้ากลศ	รินรดมูรธาภิเษกศรี
อวยพรมงคลสวัสดี	ให้หน่อพระจักรีผู้ศักดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุรงค์ธิราชนาถา
จึ่งให้สมเด็จพระลูกยา	ทรงเครื่องรัตนาอาภรณ์
เสร็จแล้วกุมกรยุรยาตร	งามวิลาสดั่งพญาไกรสร
อันออกจากถ้ำแก้วอลงกรณ์	บทจรขึ้นปราสาทรูจี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ให้สถิตเหนือแท่นภัทรบิฐแก้ว	อันลาดแล้วด้วยหนังราชสีห์
ภายใต้เศวตฉัตรโมลี	ในที่ท่ามกลางพิธีกรรม์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นได้มหาศุภฤกษ์	โหรเฒ่าให้เบิกบายศรีขวัญ
ลั่นฆ้องเข้าเป็นสำคัญ	แตรสังข์แซ่สนั่นเป็นโกลา
ประโรหิตก็เข้าไปจุดเทียน	ติดแว่นแล้วเวียนไปเบื้องขวา
พระสุริย์วงศ์รับส่งให้เสนา	เป็นอันดับมาในมณฑล
โห่สนั่นครั้นครึกกึกก้อง	พิณพาทย์ฆ้องกลองกาหล
เสียงเสนาะพร้อมเพราะอึงอล	เป็นมหามงคลสวัสดี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถ้วนเจ็ดรอบโดยตำรับ	จึ่งดับเทียนชัยเฉลิมศรี
ประโรหิตโบกควันสามที	ให้หน่อพระจักรีฤทธิไกร
เอาจุณเจิมเฉลิมพระนลาฏ	โดยศาสตร์พิธีคัมภีร์ไสย
พร้อมกันอำนวยอวยชัย	ให้จำเริญศรีสวัสดิ์วัฒนา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายชาวพนักงานภูษา
น้อมเกล้าอัญชุลีด้วยปรีดา	ถวายเบญจมหากกุธภัณฑ์
ชาวแสงถวายอัษฎาวุธ	แก่หน่อจักรภุชรังสรรค์
ขุนม้าขุนรถคชกรรม์	ทั้งขุนพลขันธ์โยธี
ต่างถวายมิ่งม้าอัสดร	พลากรรถรัตน์หัตถี
ขุนคลังถวายสัตตมณี	กับแสนศรีสวรรยาราชัย
ท้าวฉลองพระโอษฐ์ผู้ปรีชา	ถวายฝูงกัลยาน้อยใหญ่
ล้วนแต่ทรงโฉมประโลมใจ	ครบในสิบสองพระกำนัล
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์รังสรรค์
กับองค์อัครราชวิไลวรรณ	จึ่งมอบไอศวรรย์พระลูกยา
ยกนางรัตนาเทวี	ให้เป็นมเหสีเสน่หา
ครอบครองนคเรศณรงกา	เป็นปิ่นไพร่ฟ้าประชากร
แล้วตรัสอวยพรประกาศิต	จงทรงฤทธิ์ห้าวหาญชาญสมร
ปรากฏเกียรติยศขจายจร	ถาวรจาเริญสวัสดี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระไกรสุทผู้รุ่งรัศมี
รับพรพระชนกชนนี	ใส่เหนือศีระเกล้าด้วยปรีดา
ยอกรถวายอภิวาท	กราบลงแทบบาททั้งซ้ายขวา
ผิวพักตร์ผ่องเพียงจันทรา	อันอยู่กลางมหานภาลัย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารอททรงญาณอาจารย์ใหญ่
กับคณะโยคีชีไพร	ครั้นเสร็จในการราชพิธี
จึ่งลาองค์พระจักรภุช	กับท้าวไกรสุทเรืองศรี
ออกจากณรงกาธานี	ไปที่อรัญศาลา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์นาถา
กับองค์อัคราชกัลยา	พระวงศาสนมกรมใน
ทั้งหมู่เสนาพฤฒามาตย์	อำมาตย์ราชตระกูลน้อยใหญ่
เสร็จการมงคลเลิศไกร	ก็กลับไปที่อยู่พร้อมกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
ตอนที่ ๗
กำเนิดพระอุณรุท
และท้าวบรมจักรกฤษณ์เสด็จออกทรงบำเพ็ญพรต
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระไกรสุทสุริย์วงศ์รังสรรค์
กับนางรัตนาวิลาวัณย์	ครอบครองไอศวรรย์อันโอฬาร
สำราญรมย์ชมแสนมไหศูรย์	สมบูรณ์ด้วยอนงค์เสน่หา
ถ้วนหมื่นหกพันกัลยา	บำเรอผ่านฟ้าทุกนาที
ดั่งองค์สมเด็จหัสนัยน์	สถิตไพชนรัตน์มณีศรี
พระเกียรติเลื่องหล้าธาตรี	ทุกบุรีครั่นครามขามฤทธิ์
แต่งสุวรรณบุปผาบรรณาการ	สร้อยสนสังวาลภูษิต
มานบน้อมศิโรโมลิศ	ถวายฝากชีวิตพระทรงธรรม์
ประชากรอยู่เย็นเป็นสุข	พระนครแสนสนุกเกษมสันต์
ด้วยเดชหน่อพระองค์ทรงสุบรรณ	เป็นฉัตรแก้วกั้นโลกา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายนางกำนัลถ้วนหน้า
ล้วนทรงโฉมประโลมวิญญาณ์	ลักขณาพริ้งพร้อมทุกนารี
ก็ปันเวรเกณฑ์กันประจำการ	อยู่งานบำเรอบทศรี
ลางหมู่โบกปัดพัดวี	เฟี้ยมเฝ้าข้างที่พระสุริย์วงศ์
ลางหมู่จับระบำรำถวาย	ด้วยวิลาสเยื้องกรายดำเนินหงส์
ลางหมู่ฝูงนาฏนางอนงค์	ผสานพิณพาทย์ส่งสำเนียงนวล
บ้างร้องรับเรื่อยเฉื่อยฉาน	ลำนำคำหวานโหยหวน
กล่อมเกลี้ยงโอดพันครั่นครวญ	ให้ยั่วยวนพระทัยทรงธรรม์
จงรักภักดีสุจริต	จนถึงชีวิตชีวาสัญ
บำรุงบำเรอไม่เว้นวัน	เป็นมหันต์มโหโอฬาร์
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางรัตนาเสน่หา
เสวยสุขอยู่ทุกทิวา	ในไอศวรรยาสถาวร
แสนสนิทพิศวาสไม่ขาดพักตร์	บำเรอรักภิญโญสโมสร
เฟี้ยมเฝ้าเคล้าคู่ด้วยภูธร	เป็นปิ่นนิกรนารี
ร่วมภิรมย์ชมรสสังวาส	วรนาฏปรีดิ์เปรมเกษมศรี
สิ้นกาลนานถึงกำหนดปี	เทวีทรงครรภ์พระโอรส
ยิ่งจำเริญส่งศรีฉวีวรรณ	ผิวพักตร์เพียงจันทร์ทรงกลด
สมบูรณ์พูนสุขอิสริยยศ	จนกำหนดถ้วนทศมาสตรา
ถึงวันศุภฤกษ์รุณโณภาส	ลมกัมมัชวาตพัดกล้า
ให้รัญจวนป่วนครรภ์กัลยา	เวทนาเร้ารุ่มกลุ้มกาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝูงนางกำนัลทั้งหลาย
ชะแม่เถ้าแก่ขรัวยาย	ต่างตนวุ่นวายไม่สมประดี
บ้างเข้าฝืนท้องประคองครรภ์	แก้ไขแปรผันนางโฉมศรี
บ้างวิ่งไปทูลพระภูมี	ยังที่ห้องแก้วอลงกรณ์
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระไกรสุทสุริย์วงศ์ชาญสมร
แจ้งว่าอัครราชบังอร	รัญจวนอุทรเวทนา
ให้หวาดหวั่นตระหนกตกพระทัย	ด้วยอาลัยแสนสุดเสน่หา
ลุกจากแท่นแก้วอลงการ์	เสด็จมาที่อยู่นางเทวี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางรัตนามารศรี
พอองค์สมเด็จพระสามี	เสด็จมาถึงที่ตำหนักนาง
ก็ประสูติพระโอรสราช	ด้วยฤทธิ์อำนาจไม่ขัดขวาง
งามละอองผ่องผิวสารพางค์	พระรูปร่างเทียมเทวกุมาร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายชาวสังคีตขับขาน
ก็ประโคมแตรสังข์กังสดาล	พิณพาทย์ประสานดนตรี
ประโรหิตก็ลั่นฆ้องชัย	เสียงสนั่นหวั่นไหวอึงมี่
เหล่านางขับไม้มโหรี	ก็ดีดสีดุริยางค์ขึ้นพร้อมกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระวงศารังสรรค์
เอาข่ายทองรองผ้าพื้นสุวรรณ	ชวนกันรับองค์พระกุมาร
เชิญมาโสรจสรงในสาคร	ธารสุคนธ์เกสรหอมหวาน
ชำระรดล้างสีราคีพาน	แล้ววางยังสถานยี่ภู่ทอง
งามองค์งามทรงพระเยาวเรศ	พิมพ์เพศส่งศรีไม่มีสอง
พักตร์พริ้มยิ้มยวนนวลละออง	ไตรโลกเล็งต้องจำเริญตา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวไกรสุทนาถา
เห็นโอรสราชกุมารา	ลักขณาประเสริฐเพริศเพรา
ดั่งหนึ่งรูปทองทิพมาศ	เทเวศชาญฉลาดหล่อเหลา
พักตรางามพร้อมกล่อมเกลา	สารพัดพริ้งเพราวิไลวรรณ
พิศพิศพลางเพลินจำเริญรัก	พระทรงจักรเชยโฉมประโลมขวัญ
ให้ชูชื่นพระทัยทรงธรรม์	ดั่งได้เสวยสวรรค์วิมานฟ้า
จึ่งตรัสสั่งชะแม่ผู้ใหญ่	ให้จัดนางในพระวงศา
ครบตำแหน่งพระนมตามตำรา	โอรสมหาจักรพรรดิ
ทั้งอนงค์พื้นสกรรจ์สรรตระกูล	ที่สมบูรณ์สุริย์วงศ์พงศ์กษัตริย์
มีอัชฌาสัยสันทัด	จัดเป็นพี่เลี้ยงพระกุมาร
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวฉลองพระโอษฐ์ปรีชาหาญ
นบนิ้วรับราชโองการ	ชุลีลาแล้วคลานออกมา
จัดหมู่พระนมอนงค์นาง	วิไลลักษณ์รูปร่างโอ่อ่า
ล้วนหกสิบสี่กัลยา	ล้วนสุริย์วงศาเสมอกัน
ที่สูงต่ำดำขาวไม่เพราพร้อม	ทั้งนารีพีผอมก็เลือกสรร
เว้นโทษหกสถานที่สำคัญ	โดยบรรพ์ระบอบบุราณกาล
แล้วจัดนางพี่เลี้ยงล้วนทรงโฉม	เลิศลักษณ์ประโลมสงสาร
ห้าร้อยแน่งน้อยยุพาพาล	มาถวายพระกุมารตามบัญชา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบรมจักรกฤษณ์นาถา
แจ้งว่าสมเด็จพระนัดดา	ประสูติออกมาเป็นชาย
มีความแสนโสมนัสนัก	ผิวพักตร์เพียงจันทร์จำรัสฉาย
พระปีติซาบสารพางค์กาย	สมหมายจะให้สืบรพีพงศ์
จึ่งมีสุนทรวาจา	ชวนอัครชายานวลหง
เสด็จยังพระหน่อสุริย์วงศ์	ฝูงอนงค์กำนัลก็ตามไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ สถิตเหนือแท่นรัตโนภาส	กลางหมู่สนมนาฏน้อยใหญ่
พิศเพ่งเล็งโฉมพระดนัย	ดั่งดวงแขไขไม่ราคี
งามสรรพสิ้นสารพางค์พักตร์	สมวงศ์สมศักดิ์สมศรี
อรชรอ้อนแอ้นทั้งอินทรีย์	เป็นที่เฉลิมนัยนา
ถึงพระขันธกุมาราราช	อันทรงอาสน์มยุเรศปักษา
ก็ไม่ปานโฉมสวัสดิ์พระนัดดา	หกสวรรค์ชั้นฟ้าไม่เทียมทัน
สองกษัตริย์เพ่งพิศแล้วพิศวง	ด้วยพิมพ์พักตร์รูปทรงพระหลานขวัญ
แสนสวาทประดิพัทธ์ผูกพัน	เสมอกันกับดวงชีวี
จึ่งตรัสประทานพระพี่เลี้ยง	อันร่วมเรียงพระวงศ์เรืองศรี
ชื่อบรมธรรม์อันภักดี	พระพิจิตรผู้ปรีชาชาญ
หนึ่งชื่อพระเพียรพิชัย	พระไตรดาวงศ์ใจหาญ
ทั้งสี่ล้วนราชกุมาร	รอบรู้กิจการกษัตรา
สำหรับโลมเลี้ยงพระสุริย์วงศ์	อุ้มชูพระองค์ข้างหน้า
ซื่อตรงจงรักพระนัดดา	ต่างใจต่างตาภูมี
ประทานทั้งลูกอำมาตย์	อันมีชาติตระกูลศักดิ์ศรี
อายุสิบสามสิบสี่ปี	หมื่นหนึ่งใส่ที่บริวาร
แล้วตรัสสั่งนางท้าวเถ้าแก่	ชะแม่ผู้ปรีชาหาญ
ให้บอกกันทุกพนักงาน	แต่งการสมโภชพระนัดดา
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวนางผู้มียศถา
นบนิ้วรับราชบัญชา	ชุลีลาแล้วคลานออกไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งกะเกณฑ์กันให้จัดการ	ตามที่พนักงานน้อยใหญ่
บายศรีแว่นแก้วเทียนชัย	พิณพาทย์ขับไม้ดนตรี
แล้วไปสั่งงานข้างหน้า	ให้มาตั้งอาสน์ลาดที่
ประชุมทั้งพฤฒาพราหมณ์ชี	เสร็จโดยพิธีครบครัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นรุ่งสุริโยโอภาส	พระจักรกฤษณ์ธิราชรังสรรค์
กับองค์โอรสวิไลวรรณ	สองศรีแจ่มจันทร์วนิดา
สี่กษัตริย์สระสรงทรงเครื่อง	อร่ามเรืองจับผิวพระมังสา
ออกจากห้องแก้วอลงการ์	เสด็จมายังที่พิธีการ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงเยาวยอดสงสาร
ชำระสระสรงพระกุมาร	ด้วยน้ำหอมคู่สนานเทวัญ
แล้วเชิญเสด็จพระเยาวราช	มาปราสาทภิเษกเฉลิมขวัญ
ให้สถิตแท่นแก้วแพร้วพรรณ	กางกั้นเศวตฉัตรโมลี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฤกษ์	พระโหรให้เบิกบายศรี
พนักงานลั่นฆ้องเข้าสามที	แตรสังข์ดนตรีอึงอล
ชาวประโคมก็ประโคมฆ้องกลอง	พิณพาทย์กึกก้องกุลาหล
ได้ศุภนิมิตมงคล	สุริยนทรงกลดในเมฆา
พระครูประโรหิตก็จุดเทียน	ติดแว่นส่งเวียนไปเบื้องขวา
รับกันเป็นอันดับมา	ในมหามณฑลพิธีการ
ฝ่ายเทพธิดายุพาพักตร์	อันบริรักษ์เศวตฉัตรฉายฉาน
ก็โปรยทิพบุปผาสุมามาลย์	บันดาลสำแดงให้เห็นองค์
ชีพ่ออ่านเวทพรหมา	ถวายอาเศียรพาทภิเษกสรง
ริดรดพระหน่อสุริย์วงศ์	โดยมงคลราชพิธีกรรม์
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นถ้วนเจ็ดรอบโดยศาสตร์	พฤฒามาตย์ดับเทียนเฉลิมขวัญ
โอมอิศรเวทโบกควัน	ให้พระวงศ์เทวัญผู้ฤทธี
เอาจุณเทียนเจิมเฉลิมพักตร์	หน่อพระหริรักษ์เรืองศรี
สมมติว่าเป็นสวัสดี	โดยคัมภีร์ไสยศาสตร์ถาวร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์ชาญสมร
กับองค์อัครราชบังอร	จึ่งประทานนามกรพระนัดดา
ชื่อว่าพระศรีอุณรุท	เฉลิมวงศ์จักรภุชนาถา
ให้จำเริญศรีสวัสดิ์วัฒนา	ชัยตุมหาศักดาฤทธิ์
ฝ่ายพระบิตุเรศมารดร	ก็อวยพรประกาศประกาศิต
จงเป็นอิศโรโมลิศ	ปัจจามิตรระอาปราชัย
เหล่าบรมตระกูลประยูรญาติ	แสนสนมอำมาตย์น้อยใหญ่
ต่างอำนวยอวยพรเลิศไกร	ให้แผ่เกียรติไปทั้งไตรดาล
ลือเลื่องเรืองยศปรากฏฤทธิ์	ทศทิศอย่ารอต่อต้าน
สืบศักดิ์สุริย์วงศ์พระอวตาร	เป็นประธานกษัตริย์ทุกธานี
ครั้นเสร็จสมโภชเฉลิมขวัญ	พระทรงธรรม์ธิราชเรืองศรี
กับโอรสอัคเรศเทวี	พระวงศาเสนีโหรา
ต่างตนชื่นชมโสมนัส	พูนสวัสดิ์ภิรมย์พร้อมหน้า
ออกจากปราสาทแก้วแววฟ้า	กลับมาที่อยู่สำราญใจ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
ครั้นพระวงศ์ต่างองค์กลับไป	ก็เชิญพระดนัยยุพาพาล
เสด็จมายังห้องไสยาสน์	อันโอภาสประดับมุกดาหาร
เชิญลงพระอู่อลงการ	ก็อยู่งานช้ากล่อมให้บรรทม
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้าลูกหลวง
๏ สรวมชีพพระทูลกระหม่อม	ควรเป็นจอมกษัตริย์สม
ทรงงามพ่อทรามชม	เชิญบรรทมให้สำราญ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ นางใดในใต้หล้า	ใช่นางฟ้ายอดสงสาร
จักมาทูลบทมาลย์	ไม่ควรพานพระองค์เอย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ โฉมพ่อนี้ตรีเนตร	หรือกมเลศครรไลหงส์
หรือโฉมทัดจันทร์ลง	มาโลมโลกย์ให้โศกสูญ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ถึงโฉมสามเป็นเจ้า	ผู้ปิ่นเกล้าจักไวกูณฐ์
ไม่เทียมโฉมพระทูล	กระหม่อมน้อยข้านี้เอย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์เรืองศรี
เสวยไอศวรรยาธานี	ได้สองหมื่นปีโดยประมาณ
พระปรีชาสอดส่องตรองคะนึง	คิดถึงอนิจจังสังขาร
ทั้งพระกายก็เกือบชรากาล	เยี่ยมใกล้ข่ายมารมรณา
ให้เหนื่อยหน่ายในราชสมบัติ	ใคร่ขจัดกามคุณทั้งห้า
อันตัวกูอยู่ในพารา	จะจำศีลภาวนาไม่ชอบกล
มิได้สงัดจิตวิเวก	สัลเลขละบาปบำรุงผล
จะทิ้งวังไปยังอารญ	ก่อการกุศลจำเริญฌาน
เป็นทางสุโขภิญโญยิ่ง	ผสมสิ่งเนื้อนาแก่นสาร
เป็นสุวรรณเภตรานาวายาน	ไปสถานศิวโมกข์สถาวร
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ตริแล้วจึ่งมีพจนารถ	แก่องค์อัครราชดวงสมร
ตัวพี่ครอบครองพระนคร	สโมสรเป็นสุขด้วยกันมา
สิ้นกาลนานนับหมื่นปี	ประชาชีปรีดิ์เปรมพร้อมหน้า
บัดนี้ก็จวนจะชรา	คิดถึงกายาสังเวชใจ
แม้นว่ามีศึกมัจจุราช	ไม่เห็นฤทธิ์เห็นญาติจะช่วยได้
พี่จะลาองค์อรไท	ออกไปอยู่ป่าหิมพานต์
สร้างพรตพิธีบำเพ็ญผล	ผจญข้าศึกซึ่งอาจหาญ
อันไอศวรรยาสุธาธาร 	ก็เป็นภารธุระพระลูกยา
เจ้าค่อยอยู่เถิดนะนงลักษณ์	โลมเลี้ยงหลานรักเสน่หา
แม้นมีอันตรายโรคา	ระลึกถึงก็จะมายังธานี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระอัคเรศมเหสี
ได้ฟังบัญชาพระสามี	เทวีอัดอั้นตันใจ
ดั่งหนึ่งพระกาลพาลราช	มาฟันฟาดเศียรเกล้าไปได้
ชลเนตรคลอเนตรอรไท	จึ่งทูลตอบไปด้ายความรัก
อนิจจาโอ้ว่าพระทูลกระหม่อม	จะจากจอมเกศไปเพียงอกหัก
เมื่อใดจะได้เห็นพักตร์	ใครจะเป็นปิ่นปักโมลี
ได้ภิรมย์ร่มเกล้าแต่เยาว์มา	ไม่เคยคลาคลาดเบื้องบทศรี
ไฉนพระมาตรัสดั่งนี้	ผิดทางผิดที่บัญชาการ
พระองค์จงได้โปรดเกศ	เชิญสถิตนิเวศน์ราชฐาน
พระทัยปลงทรงศีลประสาททาน	ก็เป็นบุญแก่นสารเสมอกัน
ซึ่งจะทิ้งข้าบาทอนาถไว้	จะโหยไห้วิโยคโศกศัลย์
จะทนทุกข์ไปทุกคืนวัน	นางทูลรำพันแล้วโศกา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์นาถา
เห็นองค์พระอัครชายา	พิไรร่ำวอนว่าพาที
จึ่งลูบหลังตรัสปลอบด้วยความรัก	ดวงใจดวงจักษุพี่
ซึ่งจะลาเจ้าไปครั้งนี้	คงจะคืนชีวีมาเห็นกัน
มิใช่จะตายจากเจ้า	ขวัญข้าวเจ้าอย่ากันแสงศัลย์
อันกษัตริย์เยี่ยงอย่างแต่ปางบรรพ์	ย่อมละไอศวรรย์ไปสร้างพรต
จงศรีสวัสดิ์สถาวร	รักษาพระนครชนบท
บำรุงพระราชโอรส	ให้คงทศธรรมประเวณี
ตรัสแล้วเสด็จยุรยาตร	จากทองนพมาศเฉลิมศรี
กรายกรย่างเยื้องจรลี	ไปปราสาทมณีพระลูกยา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์รัตน์	สำหรับทรงจักรพรรดินาถา
ดั่งบรมพรหเมศวร์เสด็จมา	ยังมหาไพชนต์อลงกรณ์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์ชาญสมร
กับองค์อัครราชบังอร	เห็นพระบิดรผู้เรืองฤทธิ์
มายังมหาปราสาท	เสด็จเหนือสิงหาสน์ภัทรบิฐ
สง่างามดั่งเทพนฤมิต	ก็ถวายอัญชุลิตด้วยปรีดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระตรีภพลบโลกนาถา
จึ่งมีมธุรสวาจา	แก่โอรสายาใจ
บิดามานี้จะลาเจ้า	ไปอยู่เขาหิมวาป่าใหญ่
ลูกรักจะครองเวียงชัย	ให้นิราแรมไข้ไภยัน
จงสดับรับรสโอวาท	อย่าประมาทมืดมัวโมหัน
จงสถิตในทางทศธรรม์	เป็นหลักแก้วอันสถาวร
สิบสิ่งสำหรับปรนนิบัติ	ประเทศท้าวจักรพรรดิมาแต่ก่อน
สมเคราะห์มาตยาประชากร	สี่สิ่งบวรสวัสดี
เอาเมตตาเป็นน้ำอำมฤก	กว้างลึกเย็นใสเกษมศรี
ทั่วทั้งโลกาประชาชี	เป็นที่วิดหาบอาบกิน
เอาทานซึ่งหว่านไปถ้วนหน้า	เป็นยาเลี้ยงโลกอย่ารู้สิ้น
เอาศีลบริสุทธิ์ไม่ราคิน	เป็นอาสน์โกมินอันเพริศพราย
เอาสิ่งสวัสดีวจีสัจ	เป็นฉัตรแก้วกั้นสุริย์ฉาย
เอาจิตกลัวบาปหยาบคาย	เป็นภูษิตเลิศลายอลงกรณ์
บำรุงสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร	ให้สมบูรณ์พูนสุขสโมสร
เลี้ยงเหล่าอำมาตย์ราษฎร	ผันผ่อนโดยชอบระบอบธรรม์
ตัดโลภโอบอุ้มโลกา	ชักชวนไพร่ฟ้าสู่สวรรค์
เจ้าผู้สายทรวงดวงชีวัน	จงปกป้องครองกันให้จงดี
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์เรืองศรี
ได้ฟังพระปิ่นโมลี	มีความสลดระทดใจ
รับพระโอวาทไว้เหนือเกศ	ชลเนตรแถวถั่งหลั่งไหล
ทั้งนางรัตนาทรามวัย	สะอื้นไห้ครวญคร่ำรำพัน
โอ้ว่าพระบิตุเรศเจ้า	พระคุณเคยปกเกล้าเกษมสันต์
ได้ร่มเย็นเป็นสุขทุกคืนวัน	ดั่งฉัตรแก้วกั้นทินกร
ทีนี้จะทิ้งข้าไว้	ไปอยู่หิมเวศสิงขร
องค์เดียวเปลี่ยวใจภูธร	ลูกนี้อาวรณ์สังเวชนัก
ด้วยไม่มีฝูงเฝ้าเหล่าอนงค์	ใครจะรองบาทบงสุ์พระทรงจักร
อยู่วังเคยพรั่งพร้อมพักตร์	บำเรอรักสุโขมโหฬาร
จะละสุขละแสนสิริยศ	สร้างพรตเอองค์น่าสงสาร
จะไสยาสน์เหนืออาสน์ธุลีพาน	เสวยแต่ผลาหารอันหยาบคาย
ลูกนี้แสนทุกข์ทุกข์ถึง	คิดคิดรำพึงแล้วใจหาย
สองกษัตริย์รำพันบรรยาย	ฟูมฟายชลเนตรแล้วโศกา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์นาถา
เห็นองค์สมเด็จพระลูกยา	กับพระสุณิสาวิลาวัณย์
ครวญคร่ำร่ำว่าพาที	แสนทวีวิโยคโศกศัลย์
ให้อาลัยร้อนใจจาบัลย์	แล้วแบ่งบั่นด้วยปรีชาชาญ
จึ่งตรัสปลอบสองกษัตรา	เจ้าดวงชีวาสังขาร
อย่ากันแสงโศกาอุราราน	ด้วยการจากกันแต่เพียงนี้
นัยจะกลับไปมาหากัน	จอมขวัญของพ่อทั้งสองศรี
อุตส่าห์ปรนนิบัติพระชนนี	ผู้ปิ่นโมลีของลูกรัก
เอาใจใส่ระไวระวังด้วย	จะได้ช่วยบำรุงอาณาจักร
กับสนมกัลยายุพาพักตร์	บริรักษ์เลี้ยงดูให้ชอบธรรม์
ตรัสแล้วเสด็จยุรยาตร	งามวิลาศดั่งเทพรังสรรค์
กลับมาปราสาทสุวรรณ	ทรงธรรม์เข้าที่สรงชล
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ พนักงานไขท่อปทุมทอง	วารีเป็นละอองฝอยฝน
ทรงสุคนธ์ธารทิพเสาวคนธ์	เครื่องต้นบรมจักรพรรดิ
สอดทรงสนับเพลาขาวขจิต	เชิงงอนเชาวลิตปลายสะบัด
ภูษาเครือก้านกาญจนรัตน์	พื้นขาวแจ่มจัดฉลุลาย
ชายแครงชายไหวสุวรรณวาม	กระหนกเปลวงอนงามวิเชียรฉาย
ฉลององค์ทรงเศวตสุพรรณพราย	ทับทรวงสร้อยสายสังวาลวรรณ
ตาบทิศเฟื่องห้อยมุกดาหาร	สะอิ้งเพชรแก้วประพาฬสลับคั่น
พาหุรัดนพรัตน์ภุชงค์พัน	มังกรแก้วเกี้ยวกันเป็นทองกร
ทรงมหาธำมรงค์ประดับเพชร	เรือนเก็จกาบแก้วเกสร
มงกุฎทิพธารทัดกรรเจียกจอน	ขัดพระขรรค์ฤทธิรอนไพริน
งามองค์งามทรงวิภูษิต	งามวิลาสชวลิตดั่งโกสินทร์
เสด็จจากอาสน์แก้วมณีนิล	ลินลามาเกยอลงการ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ จึ่งระลึกตรึกถึงสุบรรณราช	อันเป็นพาหนะนาถตัวหาญ
เราจะไปยังห้องหิมพานต์	จงเคลื่อนคลาดจากสถานมาบัดนี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพญาสุบรรณราชปักษี
สถิตยังวิมานฉิมพลี	เป็นที่แสนสุขภิรมยา
แจ้งด้วยโสตทิพศักดาเดช	ว่าพระวงศ์เทเวศถวิลหา
ก็ออกจากวิมานรัตนา	รีบร่อนเร็วมาดั่งลมพาน
ฯ ๔ คำ ฯ แผละ
๏ ครั้นถึงจึ่งลงปัฐพี	เทียบเกยมณีมุกดาหาร
ประคองปีกประณตบทมาลย์	พระผู้ผ่านธาตรีสี่กร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์ชาญสมร
เห็นพญาสุบรรณฤทธิรอน	ภูธรชื่นชมด้วยสมคิด
เล็งสรรพสารพางค์พาหนาศ	งามสะอาดดั่งเทพลิขิต
เสด็จจากเกยแก้วชวลิต	ลงสถิตยังหลังพญาครุฑ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครุฑเอยครุฑทรง	เอกองค์สุบรรณเทวบุตร
ประกอบด้วยกำลังฤทธิรุทร	คู่พระจักรภุชทรงจร
ถีบทะยานผ่านขึ้นโพยมบน	แสงขนแลเลื่อมประภัสสร
กางปีกบังสีรวีวร	ลอยร่อนเรื่อยเร็วในเมฆา
งามอาสน์งามองค์พระทรงฤทธิ์	โชติช่วงชวลิตทั้งเวหา
ดั่งองค์บรมพรหมา	ทรงพญาหงส์ทองจรจรัล
กระพือลมเพียงลมบรรลัยกาล	ทั่วทั้งจักรวาลก็ไหวหวั่น
หมายมุ่งเขตเขาหิมวันต์	ดันเมฆลอยมาด้วยฤทธี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงหิมวาพนาเวศ	พระทรงเดชขับราชปักษี
ตรงลงยังยอดคีรี	มีนามจิตกูฎบรรพต
เขานั้นล้อมขอบอโนดาต	โอภาสด้วยแก้วอลงกต
วุ้งเวิ้งเชิงชั้นเป็นหลั่นลด	ยอดเยี่ยมสูงจรดเมฆา
ประดับด้วยหมู่ไม้อันรุ่นรื่น	ล้วนทรงผลพื้นบุปผา
หอมตลบกลิ่นอบอยู่อัตรา	ภูมิฐานน้ำท่าชอบกล
มีถํ้าผลึกอลงการ	เป็นที่สำราญจำเริญผล
ก็ลงจากพาหนาศฤทธิรณ	จรดลเข้าห้องคูหารัตน์
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ยอกรเหนือเกล้าเมาลี	สมาทานบารมีวจีสัตย์
ทรงศีลสำรวมมัธยัสถ์	กำจัดโลภหลงดำรงธรรม์
เสวยแต่ผลาผลไม้	สำราญหฤทัยเกษมสันต์
อยู่!ในถ้ำแก้วแพรวพรรณ	ดั่งบรรพตเทวัญศักดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพญาสุบรรณปักษา
ครั้นเสร็จส่งองค์พระจักรา	ก็กลับมาพิมานฉิมพลี
ฯ ๒ คำ ฯ
ตอนที่ ๘
ท้าวกรุงพาณปลอมชมนางสุจิตรา
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงพระอิศวรเรืองศรี
เสด็จในวิมานรูจี	ยังคีรีไกรลาสหิมพานต์
ประดับด้วยทวยเทพอัปสร	บำเรอรำฟ้อนขับขาน
เสียงรูปรสทิพประโลมลาน	พระทรงญาณแสนสุขทุกเวลา
ครั้นถึงวันนักขัตฤกษ์	เทเวศเอิกเกริกทุกทิศา
ทั้งฝูงนางเทพธิดา	มาประชุมไกรลาสคีรี
พร้อมกันเฝ้าบาทพระจอมภพ	คอยเล่นมโหรสพเกษมศรี
โดยจารีตเรื่องประเวณี	ในบุรีสวรรค์อันโอฬาร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ จึ่งโสรจสรงทรงทิพสุคนธา	ธารกลิ่นบุปผาหอมหวาน
เสด็จจากห้องแก้วอลงการ	ออกสถานที่ประชุมเทวัญ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์อาสน์	สำราญราชหฤทัยเกษมสันต์
เทเวศน้อมเศียรบังคมคัล	ทรงธรรม์มีเทวบัญชา
ตรัสแก่ทวยเทพนิกร	กับนางอัปสรเสน่หา
ให้เล่นมโหรสพเทวา	ในหน้าพระลานรูจี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	เทวบุตรนางฟ้าในราศี
รับพระเทวราชวาที	น้อมเศียรดุษฎีพร้อมกัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งจัดระบำรำถวาย	เยื้องกรายกระบวนบิดผัน
รำเรียงเคียงชิดติดพัน	เวียนวนล่อเลี้ยวไปมา
ฝูงนางอัปสรเวียนซ้าย	เทวัญหันย้ายเวียนขวา
ยื้อยุดฉุดกรกัลยา	เลี้ยวลอดสอดคว้าไปในที
นางฟ้าสลัดปัดกร	คมค้อนแล้วร่ายชายหนี
เทเวศรำท่าม้าตีคลี	ทำทีกั้นกางขวางไว้
นางสวรรค์หันเหียนเปลี่ยนมา	ร่ายรำผาลาเพียงไหล่
เทวบุตรติดพันกระชั้นไป	เลียมไล่เย้าหยอกพัลวัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝูงนางอัปสรสาวสวรรค์
เห็นเทเวศรำชิดติดพัน	หันเบียดเสียดสีเข้ามา
นางตีวงเวียนเปลี่ยนซ้าย	เมียงม่ายค้อนคมในหน้า
ครั้นฝูงเทพไทไขว่คว้า	นางเปลี่ยนเวียนขวาหันไป
เทเวศรำภุมรินร่อน	แทรกเสียดอัปสรขวักไขว่
นางซัดสองกรอ่อนละไม	เยื้องย่างร่ายไปมิให้ชิด
เทพบุตรรำโตเล่นหาง	กรายกรเยื้องย่างตามติด
นางฟ้ารำท่าพรหมนิมิต	ใส่จริตกรีดงอนไปตามกัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายฝูงเทเวศสาวสวรรค์
พินิจพิศดูระบำบัน	เกษมสันต์ปั่นป่วนยวนใจ
ทั้งเหล่าดีดสีตีขับ	ร้องรับหาต้องจังหวะไม่
ลุกขึ้นรำรวยด้วยกันไป 	โทนทับมิได้นำพา
ฉวยฉุดยุดยื้อพัลวัน	สำรวลสรวลสันต์หรรษา
สนั่นทั้งไกรลาสบรรพตา	เทวาเกษมเปรมปรีดิ์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายท้าวกรุงพาณยักษี
แจ้งว่าสมเด็จพระศุลี	ภูมีให้หมู่เทวัญ
กับฝูงนางเทพอัปสร	รำฟ้อนบรรเลงเพลงสวรรค์
เทเวศถ้วนหน้ามาชุมกัน	ยังบรรพตไกรลาสอันโอฬาร
บัดนี้เล่นนักขัตฤกษ์	เอิกเกริกในเทวสถาน
ตัวกูจะไปยังวิมาน	ร่วมรสสงสารประเวณี
ด้วยนางอัปสรสาวสวรรค์	แห่งฝูงเทวัญในราศี
คิดแล้วโสรจสรงวารี	ทรงเครื่องมณีอลงการ์
ออกจากมหาปราสาท	สำแดงอำนาจแกล้วกล้า
เหาะทะยานผ่านขึ้นเมฆา	ตรงไปฟากฟ้าสุราลัย
ฯ ๑๐ คำ ฯ กราว
๏ ครั้นถึงซึ่งเทวสถาน	พญามารผู้มีอัชฌาสัย
จึ่งอ่านพระเวทวุฒิไกร	สำรวมใจจำแลงอินทรีย์
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ บัดเดี๋ยวเพศยักษ์ก็กลับกลาย	เป็นกายเทเวศเรืองศรี
วิไลเลิศเฉิดโฉมสวัสดี	เป็นที่จำเริญวิญญาณ์
เสร็จแล้วกรายกรยุรยาตร	งามวิลาสยั่วยวนเสน่หา
อาจองตรงตามมรคา	เข้าวิมานรัตนาเทวัญ
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ ขึ้นสถิตเหนือแท่นทิพรัตน์	สัมผัสสมพาสนางสวรรค์
จุมพิตชมเนตรเกศกรรณ	เกษมสันต์ด้วยเทพนารี
ฯ ๒ คำ ฯ โลมปี่พาทย์
๏ เข้าไพชนต์ไหนก็แปลงเพศ	เหมือนเทเวศจ้าววิมานมณีศรี
ปลอมสมชมรสฤๅดี	อสุรีสำเริงภิรมยา
ฯ ๒ คำ ฯ โลมปี่พาทย์
๏ ครั้นจวนเทวาสุราราช	จะมาแต่ไกรลาสภูผา
ก็ออกจากวิมานรัตนา	กลับมานคเรศสำราญใจ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายฝูงเทเวศน้อยใหญ่
เสร็จระบำรำถวายภูวไนย	ปิ่นไกรลาสเลิศปรีชาชาญ
ต่างองค์ต่างน้อมศิโรตม์ราบ	กราบบาทด้วยใจเกษมศานต์
ออกจากที่เฝ้าพระทรงญาณ	กลับมาวิมานอลงกรณ์
ฯ ๔ คำ ฯ เหาะ
๏ ครั้นถึงเขาห้องไสยาสน์	เอนอาตม์แท่นทิพบรรจถรณ์
ต่างชมนางฟ้าสถาวร	สโมสรสำราญวิญญาณ์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝูงนางสวรรค์เสน่หา
ประหลาดจิตให้คิดสงกา	จึ่งทูลถามเทวาทันใด
เมื่อกี้พระองค์ผู้ทรงฤทธิ์	เสด็จมาเชยชิดพิสมัย
แล้วลีลาศจากอาสน์ออกไป	ยังไม่ทันจะล่วงนาที
เป็นไฉนมาทำเช่นนี้เล่า	แต่เฝ้าภิรมย์สมศรี
ผิดเพศจารีตประเวณี	ข้านี้เป็นน่าบัดสีใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝูงเทพนิกรน้อยใหญ่
ได้ฟังนางฟ้าสุราลัย	ตกใจตะลึงทั้งกายา
เป็นไฉนจึ่งว่าฉะนี้เล่า	ตัวเรามิได้เข้ามาหา
ชะรอยกรุงพานอสุรา	ผู้ใจหยาบช้าสาธารณ์
มันแปลงมาปลอมรสรัก 	นงลักษณ์พี่ยอดสงสาร
ว่าพลางเร่าร้อนวิญญาณ	เพียงเพลิงเผาผลาญดวงใจ
ความอายความแค้นเป็นสุดคิด	น้อยจิตปิ้มเลือดตาไหล
อันฝูงนางฟ้าสุราลัย	แจ้งใจก็แสนโศกา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ ฝ่ายหมู่เทเวศทุกวิมาน	คิดแค้นกรุงพาณยักษา
ออกจากทิพไสยา	ต่างมาเฝ้าองค์หัสนัยน์
ฯ ๒ คำ ฯ โคมเวึยน
๏ ครั้นถึงจึงประณตบทบงสุ์	กราบลงแล้วถอนใจใหญ่
ทูลความแต่ต้นจนปลายไป	โดยในเหตุผลทุกประการ
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นเมรุมาศราชฐาน
ฟังเทเวศแจ้งว่ากรุงพาณ	มาทำหักหาญบีฑา
ให้ตะลึงรึงร้อนดั่งไฟพิษ	มาจ่อจิตเผาผิวมังสา
พิโรธรุ่มกลุ้มกลัดวิญญาณ์	จึ่งมีบัญชาตรัสไป
ดูดู๋อ้ายกรุงพาณยักษ์	อัปลักษณ์ทำถึงเพียงนี้ได้
หยาบช้าสาหัสไม่เกรงใคร	ทะนงใจกำเริบฤทธี
มันจะถึงพรหมลิขิต	จึ่งบันดาลจิตยักษี
ทำชั่วให้เห็นเป็นว่าดี	ไม่ช้าชีวีจะวอดวาย
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายฝูงเทเวศทั้งหลาย
ได้ฟังโอวาทบรรยาย	ค่อยคลายเร่าร้อนวิญญาณ์
ต่างองค์กราบลงแทบบาท	ท้าวเทวราชนาถา
นอมเศียรดุษฎีชุลีลา	กลับมาวิมานสำราญใจ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นเมรุมาศเขาใหญ่
แต่นั้นจะเสด็จไปแห่งใด	มิได้ไว้ใจขุนมาร
ร่ายมนต์เทวาวราฤทธิ์	อันประสิทธิ์ศักดากล้าหาญ
ผูกมั่นกั้นปิดพระทวาร	แล้วจึ่งจากสถานไคลคลา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายท้าวกรุงพาณยักษา
บรรทมในที่ไสยา	ราคร้อนอุราดั่งเพลิงกัลป์
กูไปปลอมชมบรมสุข	ด้วยนางทั่วทุกวิมานสวรรค์
ยังแต่สุจิตราวิลาวัณย์	อันเป็นมเหสีหัสนัยน์
มิได้สู่สมชมชิด	ร่วมรสสนิทพิสมัย
อย่าเลยตัวกูจะขึ้นไป	เชยโฉมอรไทให้สำราญ
คิดแล้วอ่าองค์ทรงเครื่อง	อร่ามเรืองด้วยดวงมุกดาหาร
ออกจากปราสาทอลงการ	เหาะทะยานขึ้นยังเมืองฟ้า
ฯ ๘ คำ ฯ กราว
๏ ครั้นถึงสถานเทเวศ	นคเรศนามดาวดึงสา
แลเห็นองค์อัมรินทรา	มิได้ลีลาไปแห่งใด
จึ่งกลับกลายเป็นเพศตุ๊ดตู่	แอบอยู่ริมบานทวารใหญ่
แห่งห้องมหาพิมานชัย	มิให้ใครเห็นอินทรีย์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวตรีเนตรเรืองศรี
เมื่อจะพรากจากอัครเทวี	อันมีนามนางสุจิตรา
เผอิญให้เร่าร้อนอาวรณ์ใจ	สถิตไหนไม่บรมสุขา
คิดจะใคร่ไปสรงคงคา	ยังสวนจิตราลดาวัลย์
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึ่งเสด็จจากแท่นทิพอาสน์	อันโอภาสด้วยแก้วมณีสวรรค์
กรายกรย่างเยื้องจรจรัล	ทรงธรรม์เข้าที่สำราญกาย
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน
๏ ชำระองค์สรงสินธุวาเรศ	ท่อทองปทุเมศกระแสสาย
ทรงสุคนธ์ปนทิพสุพรรณพราย	นางสวรรค์วีกรายพัชนี
ทรงสอดสนับเพลาประดับพลอย	ลายลอยเครือก้านมณีศรี
ทรงภูษาทิพเทวครี	พื้นเขียวขจีจับองค์
ชายไหวไหวพรายชายแครง	เพชรแดงประดับกระหนกหงส์
สะอิ้งแก้วคู่สันดุสิตทรง 	ฉลององค์เครือมาศสังเวียนวาม
ตาบทิศทับทรวงดวงกุดั่น	สังวาลวรรณเพชรเหลืองเรืองอร่าม
ทองกรพาหุรัดลายภูกาม	ธำมรงค์เพชรพลามดั่งเพลิงพราย
ทรงมงกุฎแก้วเทวราช	กรรเจียกจอนนพมาศวิเชียรฉาย
ห้อยสุวรรณมาลัยไพฑูรย์ราย	จับพระขรรค์เพชรกรายลีลา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นออกนอกทิพพิมาน	ปิดบานไพชนต์ทั้งซ้ายขวา
ร่ายเวทประสิทธิ์วิทยา	ผูกพระทวาราอลงกรณ์
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ แล้วเสด็จย่างเยื้องยูรยาตร	พร้อมหมู่เทวราชอัปสร
สำราญหฤทัยภูธร	กรายกรขึ้นยังเวชยันต์
ฯ ๒ คำ ฯ บาทสกุณี
๏ รถเอยรถทรง	สำหรับองค์เจ้าไตรตรึงษ์สวรรค์
ทรงปราบไพจิตรชาญฉกรรจ์	กงสุวรรณกำแก้วประกับกาญจน์
แอกงอนอ่อนงามด้วยมรกต	ชั้นลดบัลลังก์มุกดาหาร
ครุฑอัดสิงห์แอบเผ่นทะยาน	กระจังแก้วช่อก้านกระหนกกลาย
บุษบกเรือนเก็จเสากาบ	ทองทาบไว้ที่มณีฉาย
พนักอิงบังอวดประกวดลาย	บันแพร้วแก้วพรายปราลี
พันยอดสูงเย้ยโพยมเยี่ยม	สุกเทียมแสงทัดพระสุรีย์ศรี
เทียมสินธพเทพพาชี	พันหนึ่งล้วนมีฤทธิรุทร
มาตุลีขับแล่นดั่งลมพาน	กงกระทบก้องสะท้านอึงอุตม์
เครื่องสูงเฉลิมศรีมณีธุช	เทพบุตรแห่ระเบียบเรียบเรียง
แตรทิพหรทึกกึกก้อง	ปี่ฆ้องกลองขานประสานเสียง
สังข์เสนาะเพราะสนั่นด้วยสำเนียง	เดินเคียงเป็นคู่ครรไลจร
ฯ ๑๒ คำ ฯ กลองโยน
๏ ครั้นถึงสวนจิตรลดา	เป็นที่เทวาสโมสร
เสด็จจากรถแก้วอลงกรณ์	บทจรลีลาศประพาสไป
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ชมดง
๏ เที่ยวชายตรัสชวนอัปสรสวรรค์	ชมชั้นรุกขชาติน้อยใหญ่
พื้นดรุณต้นรุ่นระบัดใบ	ดอกผลอำไพเป็นพุ่มพวง
งามล้ำกว่าเหล่าพฤกษาชาติ	ในสัตภัณฑ์ไกรลาสภูเขาหลวง
บ้างแบ่งบานกลีบก้านผกาดวง	เกสรโรยร่วงขจรรส
ทิชากรต่างกันด้วยพรรณเพศ	ล้วนเทเวศแปลงกายอลงกต
จับแอบถวายองค์พระทรงยศ	เป็นหลั่นลดวิลาสประหลาดตา
หงส์ทองร้องทอกับนางหงส์	แล้วโผลงจิกพวงบุปผา
นกแก้วเหมือนแก้วทั้งกายา	จับเหียงเมียงหาคณานาง
โนรีมยุเรศดุเหว่าแว่ว	จับจันทน์ผันจรแล้วฟ้อนหาง
ส่งสำเนียงเสนาะอยู่ริมทาง	ฟังพลางชมเพลินจำเริญใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลง
สระบุหร่ง
๏ เสด็จลงโสรจสรงในสระศรี	วารีบริสุทธิ์เย็นใส
ทรายทองกรวดแก้วแววไว	บุษบงเบียดใบหลายพรรณ
บัวแดงแดงดั่งปัทมราช	ขาวสะอาดเพียงโขมพัตถ์สวรรค์
บ้างตูมบานพึ่งแย้มแกมกัน	เรณูนั้นโรยร่วงในวารี
พระเด็ดดวงโกมุทกมุทมาศ	ให้อนงค์วรนาฏอัปสรศรี
ชมอุบลเชยจงกลนี	สัตบุษย์คลายคลี่ผกากาญจน์
ปลาทิพล้วนเทพจำแลงกาย	เกล็ดพรายคล้ายแก้วมุกดาหาร
เป็นหมู่หมู่ว่ายวนในชลธาร	แอบก้านกินกลีบประทุมมา
ฝูงหงส์เหินลงลอยล่อง	ส่งเสียงเรื่อยร้องหรรษา
สรงพลางชมเพลินจำเริญตา	ค่อยสบายวิญญาณ์สถาวร
ฯ ๑๐ คำ ฯ ลงสรงปี่พาทย์
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายท้าวกรุงพาณชาญสมร
เห็นองค์โกสิตฤทธิรอน	บทจรจากห้องวิมานชัย
ร่ายเวทผูกพระทวารา	ใครมีศักดาไม่เปิดได้
สุดรู้ที่จะทำประการใด	จนใจเป็นพ้นพันทวี
จำได้แต่วิทยามนต์	ซึ่งผูกบานไพชนต์มณีศรี
ขึ้นปากขึ้นใจอสุรี	ด้วยปรีชาอันชำนาญ
คิดว่าตัวกูจะอยู่ท่า	พระอินทร์กลับมายังสถาน
ให้ร่ายพระเวทชัยชาญ	เปิดมหาทวารพิมานชัย
จึ่งจะค่อยจำกำหนด	เอาบทพระมนต์นั้นให้ได้
แม้นมิสมจิตที่คิดไว้	ก็ไม่กลับคืนไปยังพารา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายองค์เจ้าไตรตรึงษา
สรงเสร็จก็เสด็จกลับมา	กับฝูงเทวาบริวาร
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งร่ายทิพมนต์	เปิดบานไพชนต์มุกดาหาร
เสด็จเข้าห้องแก้วอลงการ	แสนสำราญพระทัยเปรมปรีดิ์
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
จำได้พระเวทอันฤทธี	สำหรับที่ผูกแก้ทวารา
มีความชื่นชมโสมนัส	ดั่งได้สมบัติในดึงษา
ครั้งนี้โฉมนางสุจิตรา	อันทรงลักขณาวิลาวัณย์
เห็นไปไม่พ้นมือเรา	คงจะได้ร่วมเคล้าภิรมย์ขวัญ
คิดแล้วเหาะจากเวไชยันต์	กุมภัณฑ์กลับมายังธานี
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวหัสเนตรเรืองศรี
สถิตในห้องแก้วรูจี	มีจิตถวิลจินดา
จะใคร่ไปประพาสนันทวัน	ชมซึ่งหมู่พรรณพฤกษา
จึ่งมีมธุรสบัญชา	แก่โฉมสุจิตรายุพาพาล
วันนี้ตัวพี่จะลาเจ้า	ขวัญข้าวผู้ยอดสงสาร
ไปเล่นยังสวนอุทยาน	เยาวมาลย์จงอยู่สวัสดี
ตรัสแล้วเสด็จยุรยาตร	จากห้องทิพมาศมณีศรี
ร่ายเวทผูกทวารด้วยฤทธี	แล้วเสด็จเข้าที่สรงชล
ฯ ๘ คำ ฯ
โทน
๏ เทเวศไขท่อปทุมทอง	น้ำทิพเป็นละอองฝอยฝน
ลูบไล้เครื่องทิพเสาวคนธ์	กลิ่นกลั้วพระสกนธ์กายา
สอดสนับเพลาพลอยประดับดวง	เชิงงอนเพชรรุ้งร่วงทั้งซ้ายขวา
ทรงทิพภูษิตเครือลดา	ก้านลายเลขาเขียนทอง
ชายไหวชายแครงทับทิมสวรรค์	คู่ท้าวเทวัญในชั้นสอง
ฉลององค์เครือมาศสังเวียนกรอง	สังวาลไพฑูรย์รองทับทรวง
ตาบทิศทองกรเหราพต	พาหุรัดมรกตโชติช่วง
ธำมรงค์เรือนเก็จเพชรพวง	มงกุฎแก้วแววดวงกุณฑลธาร
ทัดกรรเจียกจอนทั้งซ้ายขวา	ห้อยสุวรรณมาลามุกดาหาร
ทรงพระแสงขรรค์แก้วสุรกานต์	มาขึ้นคชาธารเอราวัณ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลง
๏ ช้างเอยช้างนิมิต	เทเวศเบือนบิดประดิษฐ์สรรค์
เผือกผ่องเหี้ยมหาญชาญฉกรรจ์	ผิวพรรณผาดพริ้มทั้งอินทรีย์
สามสิบสามเศียรเพริศแพร้ว	วิมานแก้วทุกเศียรสารศรี
งางอนงามงวงพ่วงพี	ร่ายมณีเครือกระหนกปกตระพอง
เทริดทรงสูงเสยเงยง้ำ	วิลาสล้ำหัสดีไม่มีสอง
หางหูพู่แก้วประกวดกรอง	ชนักทองถักเกี้ยวเกลียวประพาฬ
สายตระพัดสอดรัตคนคาด	ดาวมาศดวงบุษย์มุกดาหาร
อร่ามเรืองครบเครื่องอลงการ	ยืนทะยานหยัดเยี่ยมโพยมพราย
เครื่องสูงกลดกลิ้งกระชิงฉัตร	ภิรุมรัตบังสูรย์จำรูญฉาย
ประโคมคึกฮึกแห่เรียบราย	ดำเนินกรายพาหนาศลีลาศมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ ครั้นถึงสถานสวนศรี	อันเป็นที่เทวัญหรรษา
ลงจากอาสน์เทพไอยรา	เทวาโดยเสด็จแน่นนันต์
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ชมดง
๏ เที่ยวประพาสเหยียบแผ่นสุพรรณพื้น	สำราญรื่นร่ายชมพฤกษาสวรรค์
ลางต้นต้นแก้วใบสุวรรณ	ดอกดวงพวงพรรณด้วยเงินงาม
บางต้นต้นเงินใบแก้ว	ผกาแล้วด้วยทองเรืองอร่าม
ที่ต้นทองดอกแก้วแวววาม	ใบเงินดูงามอรชร
พิกุลแก้วจำปาปีบประยงค์	มหาหงส์ทรงทิพเกสร
สารภีคลายคลี่ผกากร	มะลิซ้อนกุหลาบตลบมา
ยมโดยลำดวนหวนหอม	พะยอมแย้มแบ่งบานบุปผา
เรณูนวลร่วนรสสุคนธา	พระพายพากลิ่นฟุ้งจรุงใจ
เทเวศโน้มกิ่งชิงกัน	เก็บพรรณกุสุมาลย์บานไสว
ถวายองค์สมเด็จหัสนัยน์	ชมพลางเพลินพระทัยด้วยมาลี
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายท้าวกรุงพาณยักษี
แต่กลับจากฟากฟ้ามาธานี	อสุรีรำพึงคะนึงนัก
ตัวกูไปเที่ยวสู่สม	ปลอมภิรมย์ชมนางในไตรจักร
ทั้งมนุษย์ครุฑาสุรารักษ์	ไม่ยากนักเหมือนนางสุจิตรา
ด้วยองค์โกสีย์ตรีเนตร	รู้เหตุพิทักษ์รักษา
ร่ายเวทประสิทธิ์วิทยา	ผูกมหาทวารวิมานไว้
หากกูเชี่ยวชาญชำนาญกล	จำมนต์ผูกแก้ทวารได้
วันนี้จะลอบขึ้นไป	ซ้อนกลหัสนัยน์ด้วยปรีชาญ
คิดแล้วลุกจากบรรจถรณ์	ทรงเครื่องอาภรณ์มุกดาหาร
ขึ้นยังเกยแก้วอลงการ	เหาะทะยานตรงไปด้วยฤทธี
ฯ ๑๐ คำ ฯ กราว
๏ ครั้นถึงชั้นดาวดึงษา	รู้ว่าสมเด็จโกสีย์
ไปประพาสยังสวนมาลี	อสุรีชื่นชมด้วยสมคิด
จึ่งยอกรกฤษฎาญอ่านเวท	อุปเทศพรหมาประกาศิต
มีเดชศักดาวราฤทธิ์	เบือนบิดจำแลงกายา
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
๏ เพศยักษ์ก็กลับทันใด	เป็นรูปเจ้าไตรตรึงษา
อรชรอ้อนแอ้นจำเริญตา	พริ้มพร้อมลักขณาวิลาวัณย์
งามองค์งามทรงอาภรณ์แก้ว	เพริศแพร้วเฉิดโฉมประโลมขวัญ
เสร็จแล้วนบนิ้วบังคมคัล	กุมภัณฑ์ร่ายเวทเกรียงไกร
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
๏ เดชะพระมนต์อันเชี่ยวชาญ	พระทวารก็เปิดออกได้
จึ่งกรายกรบทจรเข้าไป	ยังในห้องแก้วรูจี
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	นางสุจิตราโฉมศรี
สถิตเหนือแท่นรัตน์มณี	เทวีเหลือบนัยน์เนตรมา
เห็นรูปอสุรีนีรมิต	คิดว่าเจ้าไตรตรึงษา
มีความชื่นชมภิรมยา	ก็วิ่งมารับเสด็จภูธร
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรชาญสมร
เห็นอนงค์องค์เทพบังอร*	บทจรมารับก็ยินดี
ดั่งได้เสวยสวัสดิ์สวรรยา	หกห้องชั้นฟ้าราศี
ก็กุมกรย่างเยื้องจรลี	ขึ้นแท่นมณีอลงการ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ จึ่งมีมธุรสพจนารถ	ประภาษปราศรัยด้วยคำหวาน
เจ้าผู้ยอดมิ่งเยาวมาลย์	คู่สร้างสมภารด้วยกันมา
จึ่งได้ร่วมทิพสมบัติ	เสวยสวัสดิ์ในดาวดึงษา
พี่แสนพิศวาสวนิดา	กับดวงชีวาเสมอกัน
ฯ ๔ คำ ฯ โลม
๏ ว่าพลางเย้ายวนชวนชิด	จุมพิตเชยโฉมประโลมขวัญ
เลียมลอดสอดคว้าพัลวัน	แสนกระสันฤทัยดังไฟฟอน
เชยเนตรเกศแก้มแกมสวาท	สัมผัสพาดปทุมเกสร
รื่นรสสดดวงอรชร	ภมรมาศฟอนเคล้าคลึงผกา
เรณูนวลหวนอบตลบฟุ้ง	จรุงสระทิพเทพดึงษา
สุนีบาตฟาดสายในเมฆา	เมขลาล่อแก้วแพรวพราย
โพยมพยับอับดวงสุริยัน	ฝนสวรรค์เซ็งแซ่กระแสสาย
ต้องทิพมาลีคลี่คลาย	สองสำเริงจิตกายเปรมปรีดิ์
ฯ ๘ คำ ฯ โลม
๏ ครั้นเสร็จภิรมย์สมสวาท	จึ่งกรุงพาณราชยักษี
กล่าวเกลี้ยงมธุรสวาที	เจ้าพี่ผู้ดวงชีวัน
บัดนี้ก็เป็นเพลาการ	เทเวศในสถานสรวงสวรรค์
มาคอยประชุมพร้อมกัน	ตามอย่างปางบรรพ์บุราณมา
ตัวพี่จะจำจากเจ้า	ขวัญข้าวผู้ยอดเสน่หา
ไปออกฝูงเทพเทวา	แก้วตาจงอยู่สถาวร
ว่าแล้วโลมลูบปฤษฎางค์	เชยปรางค์รับขวัญสายสมร
ลุกจากอาสน์แก้วอลงกรณ์	บทจรออกจากพิมานชัย
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ จึ่งร่ายวิทยาศักดาเดช	ขององค์ตรีเนตรซึ่งจำได้
ผูกมหาทวารวิมานไว้	มิให้หัสนัยน์สงกา
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ เสร็จแล้วเหาะทะยานขึ้นอากาศ	ด้วยอำนาจฤทธิ์แกล้วกล้า
ว่องไวไม่ทันพริบตา	กลับคืนรัตนาธานี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
ตอนที่ ๙
นางสุจิตราจุติลงมาเกิดในดอกบัว
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวหัสนัยน์เรืองศรี
ประพาสชมพฤกษามาลี	ในที่นันทวันอุทยาน
กับด้วยฝูงเทพนิกร	สโมสรปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
พอควรกำหนดเวลาการ	ก็ขึ้นคชาธารเอราวัณ
พาฝูงเทวาวราราช	ลีลาศออกจากสวนสวรรค์
เสด็จกลับมายังเวไชยันต์	ด้วยมหันตยศอันโอฬาร์
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงลงจากไอยเรศ	แล้วร่ายทิพเวทคาถา
แก้ทวารนิเวศน์รัตนา	ลีลาเข้าห้องอำไพ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ขึ้นสถิตยังแท่นทิพอาสน์	แล้วกล่าวพจนารถปราศรัย
เชยแก้มแนมโอษฐ์อรไท	คว้าไขว่สัพยอกไปมา
กรลอดสอดเลี้ยวเกี้ยวกระหวัด	สัมผัสเย้ายั่วเสน่หา
อิงแอบแนบเนื้อวนิดา	วิญญาณ์ด่าวดิ้นแดยัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุจิตราสาวสวรรค์
ครั้นองค์พระปิ่นเทวัญ	มาผูกพันประดิพัทธ์ยวนยี
ให้คิดฉงนสนเท่ห์ใจ	เป็นไฉนสมเด็จโกสีย์
ปางก่อนเคยมาประเวณี	มิได้เหลือที่เวลา
บัดนี้ประหลาดกว่าทุกวัน	เห็นเฝือฟั่นภิรมย์หรรษา
คิดแล้วกราบลงกับบาทา	ทูลถามเจ้าฟ้าทันใด
พระองค์จงได้โปรดเกศี	ทรงเดชวันนี้เป็นไฉน
ตัวข้าพระบาทประหลาดใจ	ด้วยไม่เคยเห็นแต่ปางบรรพ์
เมื่อกี้พระเข้ามาสู่สม	แนบเนื้อภิรมย์เกษมสันต์
ครั้นแล้วพระองค์ทรงธรรม์	จรจรัลออกหมู่เทวา
บัดเดี๋ยวทันใจยังไม่ลืม	หรือเปลี่ยนปลื้มด้วยความเสน่หา
กลับมาหาน้องเป็นสองครา	เวทนาน่าบัดสีใจ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นเมรุมาศขุนไศล
ได้ฟังนางเทพอรไท	สะดุ้งใจตะลึงไปทั้งกาย
ไฉนมากล่าววิปริต	อัศจรรย์คิดคิดแล้วใจหาย
อันทวารแก้วแพรวพราย	กูร่ายมนต์ผูกไว้ตรึงตรา
ผู้ใดใครจักสามารถ	อาจแก้พระเวทคาถา
เปิดทวารไพชนต์เข้ามา	ถึงห้องไสยาอลงกรณ์
ตริแล้วจึงตรัสตอบไป	ว่าไยฉะนี้ดวงสมร
พี่พึ่งมาหาบังอร	สโมสรสมสวัสดิ์บัดเดี๋ยวนี้
เจ้าว่ามาเป็นสองหน	เหตุผลอย่างไรนะโฉมศรี
ให้ฉงนสนเท่ห์พันทวี	อันตัวพี่นี้มิได้มา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางเทพอนงค์เสน่หา
ได้ฟังเทวราชบัญชา	กัลยาคั่งแค้นแน่นใจ
แสนระทดสุดโทมนัสนัก	นงลักษณ์มิใคร่จะตอบได้
ชลเนตรคลอเนตรแล้วทูลไป	ตรัสไยฉะนี้พระทรงฤทธิ์
แม้นฆ่าเสียให้สิ้นชีวาตม์	ก็ดีกว่าพจนารถให้บาดจิต
เมื่อมาภิรมย์ชมชิด	แล้วว่าได้ไม่คิดเมตตา
ซึ่งมิใช่องค์พระปิ่นเกล้า	คือใครอื่นเล่าก็ให้ว่า
แต่เป็นข้าบาทบริจา	ไม่เคยบัญชาเหมือนครานี้
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวหัสเนตรเรืองศรี
ได้ฟังนางฟ้าพาที	ภูมีถวิลในวิญญาณ
ผู้ใดใครอื่นไม่องอาจ	ชะรอยกรุงพาณราชใจหาญ
มันซ้อนกลจำมนต์ด้วยปรีชาญ	ผูกแก้ทวารวิมานชัย
เสียเมียดั่งเสียชีวิต	น้อยจิตปิ้มเลือดตาไหล
เสียแรงที่เรืองฤทธิไกร	มาเสียรู้แก่อ้ายทรลักษณ์
เสียทีที่มีทิพเนตร	เห็นเหตุส่องไปในไตรจักร
ไม่รู้เท่ากลอ้ายขุนยักษ์	มันปลอมรสรักวนิดา
อนิจจาครั้งนี้ตัวกู	รู้ไปถึงไหนก็อายหน้า
ตริแล้วจึ่งมีบัญชา	แก้วตาผู้ดวงชีวัน
ซึ่งเข้ามาหานั้นใช่พี่	อสุรีมันปลอมถนอมขวัญ
ตรัสพลางถอนใจจาบัลย์	ทรงธรรม์นิ่งขึงตะลึงกาย
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุจิตราโฉมฉาย
ฟังตรัสรำพันบรรยาย	ดั่งชีวิตจะวายลงทันใด
ชลนัยน์คลอคลองนองพักตร์	นงลักษณ์ทุกข์ทนหม่นไหม้
กราบลงกับบาทภูวไนย	สะอึกสะอื้นไห้โศกา
โอ้ว่าพระจอมมงกุฎเกศ	ทรงเดชจงโปรดเกศา
เมียไม่แจ้งเลยว่าอสุรา	มันปลอมแปลงมาให้เหมือนองค์
สำคัญสัญญาว่าเบื้องบาท	จึ่งประมาทเบาใจใหลหลง
ว่าพระเวทผูกทวารมั่นคง	ก็งวยงงเสียรู้อสุรี
เสียแรงตั้งใจปรนนิบัติ	ซื่อสัตย์ต่อเบื้องบทศรี
รักษากายมิให้ราคี	ครั้งนี้มาทรลักษณ์ไป
ถึงมาตรมิชั่วก็เหมือนชั่ว	จะนับว่าตัวดีกระไรได้
เป็นที่ติฉินไยไพ	จะอยู่ไยให้อายในเมืองฟ้า
ขอลาบาทบงสุ์ทรงฤทธิ์	ดับจิตจากดาวดึงษา
ลงไปตามล้างอสุรา	พระปิ่นเทวาจงปรานี
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวตรีเนตรเรืองศรี
ฟังนางร่ำว่าพาที	มีความสลดระทดใจ
สุดแค้นสุดแสนสวาทนาง	ปิ่มปางจะม้วยไปด้วยได้
ยอกรลูบหลังอรไท	ภูวไนยรำพันด้วยความรัก
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ อนิจจาเจ้าดวงนัยน์เนตร	จะทุเรศร้างพี่เพียงอกหัก
ซึ่งจะติดตามไปผลาญยักษ์	พี่ปรารมภ์นักถึงเทวี
เจ้าเป็นหญิงยิ่งยอดนางฟ้า	จะเคี่ยวฆ่าอย่างไรนะโฉมศรี
มันเป็นพวกพาลอสุรี	ฤทธีนุภาพเกรียงไกร
อันซึ่งว่านี้ก็ดีนัก 	สมศักดิ์ปิ่นฟ้าไม่หาได้
แต่จะพากันคลาไคล	ไปยังไกรลาสบรรพตา
ตรัสแล้วสั่งวิษณุกรรม์	จงบอกเทวัญถ้วนหน้า
ให้มาพร้อมกันทุกชั้นฟ้า	จะไปเฝ้าบาทาพระทรงญาณ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระวิษณุกรรม์ปรีชาหาญ
รับเทวราชโองการ	กราบกับบทมาลย์แล้วออกไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เที่ยวทั่วทุกด้าวแดนสวรรค์	ประกาศฝูงเทวัญน้อยใหญ่
ทั้งหกห้องชั้นฟ้าสุราลัย	ตามในเทวราชบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายฝูงเทเวศถ้วนหน้า
ได้ฟังวิษณุกรรม์เทวา	ต่างองค์ปรีดาพันทวี
ด้วยมีจิตคิดแค้นกรุงพาณ	ตั้งใจจะผลาญยักษี
ต่างพานางเทพนารี	ไปยังที่เฝ้าหัสนัยน์
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระจอมเมรุมาศเขาใหญ่
เห็นหมู่เทวาสุราลัย	มาพร้อมกันในหน้าพระลาน
จึ่งพามเหสีลีลาศ	จากแท่นทิพมาศมุกดาหาร
กับฝูงทวยเทพบริวาร	ไปสถานไกรลาสบรรพตา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งเสด็จเข้าไปเฝ้า	พระเป็นเจ้าสามภพนาถา
ต่างองค์ยอกรกฤษฎา	กราบกับบาทาพระศุลี
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระสยมภูวนาถเรืองศรี
ครั้นเห็นท้าวสุชัมบดี	จึ่งมีเทวราชโองการ
ดูก่อนโกสีย์ตรีเนตร	ปิ่นเกศเมรุมาศราชฐาน
ท่านพาฝูงเทพบริวาร	กับนงคราญนางฟ้าสุราลัย
มายังไกรลาสบรรพตา	ด้วยกิจจานุกิจเป็นไฉน
เหตุผลกังวลประการใด	ตัวเราสงสัยพันทวี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงอาสน์ไอยราเรืองศรี
นบนิ้วสนองพระวาที	บัดนี้บังเกิดภัยพาล
ด้วยพาณาสูรขุนยักษ์	มันทำทรลักษณ์อาจหาญ
ปลอมสมอัปสรนงคราญ	ทั่วทุกวิมานเทวา
อันฝูงทวยเทพนิกร	ได้ความเดือดร้อนถ้วนหน้า
แต่โฉมนางสุจิตรา	กัลยาจะจุติไป
ตามล้างอสุราอาธรรม์	แก้แค้นแทนมันให้จงได้
พระองค์ผู้ทรงภพไตร	ช่วยดับภัยเย็นเกล้าเมาลี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอิศวรบรมเรืองศรี
ได้ฟังหัสนัยน์ธิบดี	ภูมีกริ้วโกรธพิโรธนัก
เหม่เหม่ดูดู๋อ้ายกรุงพาณ	อหังการหยาบช้าอัปลักษณ์
ทำได้ด้วยใจทรลักษณ์	มันจักสิ้นชีพชีวัน
ตรัสแล้วมีราชวาที	บัดนี้พระนารายณ์รังสรรค์
อวตารไปผลาญอาธรรม์	ก็แจ้งอยู่ด้วยกันแต่เดิมมา
จนสมภพหน่อนาถสุริย์วงศ์	เอกองค์หลานรักเสน่หา
เรืองเดชฤทธีปรีชา	ศักดาคล้ายองค์พระสี่กร
แต่ซึ่งจะปราบกรุงพาณ	เหตุการณ์นั้นยังไม่มีก่อน
ที่จะเป็นต้นศึกให้ราญรอน	ในนครรัตนาธานี
ให้นางไปเกิดในปทุเมศ	ใกล้เขตอาศรมพระฤๅษี
แว่นแคว้นแดนกรุงอสุรี	จะเป็นที่ก่อเหตุเภทพาล
ตรัสแล้วอำนวยอวยพร	บังอรจงไปเกษมศานต์
ให้สมคิดสมประสงค์นงคราญ	อันตรายภัยพาลอย่าบีฑา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสหัสเนตรนาถา
กับโฉมนางสุจิตรา	ได้ฟังบัญชาพระศุลี
มีจิตแจ่มใสโสมนัส	ประนมหัตถ์รับพรใส่เกศี
เทวาทั้งสิ้นก็ยินดี	ด้วยเสี้ยนธาตรีจะแหลกลาญ
ต่างองค์กราบลงแล้วลาบาท	พระจอมเกศไกรลาสมหาศาล
พาเทพธิดายุพาพาล	กลับไปวิมานรัตนา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงซึ่งไพชนต์รัตน์	องค์ท้าววิเชียรหัตถ์นาถา
เสด็จเหนือแท่นแก้วแววฟ้า	กับโฉมสุจิตราลาวัณย์
จึ่งกล่าวมธุรสอันสุนทร	ดูก่อนเยาวยอดเฉลิมขวัญ
ครั้งนี้เวรามาตามทัน	เราจะพรากจากกันทั้งรัก
โอ้ว่าเจ้าดวงชีวาลัย	จะหาไหนใดเหมือนทั้งไตรจักร
ทรงสิริประเสริฐเลิศลักษณ์	เสียดายนักพ่างเพียงนัยนา
คิดคิดมิใคร่จะให้จร	แต่สุดแค้นแสนร้อนนี่หนักหนา
ทีนี้จะเปลี่ยวใจเปล่าตา	โหยหวนครวญหาทุกนาที
นิจจาเอ๋ยเคยเห็นพักตร์เจ้า	บรรเทาโศกปลื้มเปรมเกษมศรี
เป็นปิ่นเกศฝูงเทพนารี	เฉลิมที่ห้องทิพพิมานทอง
จะจากไปยังในมนุษย์โลก	แสนวิโยคทุกข์ทนหม่นหมอง
ถึงจะเกิดในปทุมดวงละออง	ไหนจะต้องตกยากลำบากกาย
พี่นี้เกรียมกรมปรารมภ์นัก	คิดสิริพิมพ์พักตร์แล้วใจหาย
ครวญพลางพ่างเพียงชีวาวาย	พระกอดสายสวาทไว้แล้วโศกี
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นางสุจิตรามารศรี
ได้ฟังพระจอมโมลี	เทวีสลดระทดนัก
ซบพักตร์กอดเบื้องบทเรศ	ทวีทุกข์เพิ่มเทวษเพียงอกหัก
ชลนัยน์คลอคลองนองพักตร์	นงลักษณ์รำพันโศกา
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้
๏ อนิจจาโอ้ว่าพระทูนกระหม่อม	พระคุณสุดแสนถนอมนี่หนักหนา
แต่เริ่มรักเลี้ยงข้าพระบาทมา	มิให้เคืองวิญญาณ์เท่ายองใย
จนวิบากให้วิบัติถึงเพียงนี้	จะเบือนบ่ายหน่ายหนีก็หาไม่
ยังคงแสนเสน่หาอาลัย	แต่สุดใจด้วยตนเป็นมลทิน
แม้นมิตามไปล้างอ้ายกรุงพาณ	อันความอัประมาณติฉิน
จะติดตัวอยู่ชั่วฟ้าดิน	จะผินพักตร์ไปไหนก็ไม่งาม
จะจำจากเบื้องบาทไปทั้งรัก	ให้ประจักษ์แก่โลกทั้งสาม
มิสมหวังที่ตั้งพยายาม	จะตามผลาญไปจนกว่าชีวาวาย
หนักใจด้วยจะไกลพระปิ่นเกล้า	แสนทุกข์บรรเทาฤทัยหาย
พระคุณเคยปกเกศเย็นสบาย	จะกำจัดพลัดพรายมิควรเลย
เสียดายนักจักหาที่ไหนได้	จะจากไปฉันใดนะอกเอ๋ย
สมบัติสารพัดชมเชย	ไม่เคยเลยจะพรากจากจร
ผลกรรมนำให้ไกลบาท	ขอลาภูวนาถลงไปก่อน
พระองค์จงสถิตสถาวร	บังอรทูลพลางทางโศกา
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	หัสนัยน์เจ้าไตรตรึงษา
ฟังพระมเหสีทูลลา	ผ่านฟ้าสลดระทดใจ
พระหัตถ์ลูบปฤษฎางค์นงลักษณ์	พิศพักตร์ทอดถอนใจใหญ่
แล้วมีบัญชาด้วยอาลัย	ดวงใจผู้ร่วมชีวัน
พี่จะอนุญาตประสาทพร	ให้ถาวรแก่เจ้าสาวสวรรค์
จะลงไปเกิดในมนุษย์นั้น	อันตรายราคีอย่าบีฑา
แม้นมาตรประสงค์สิ่งใด	ให้เสร็จดั่งใจปรารถนา
จงทรงโฉมประโลมโลกา	ใต้ฟ้าอย่ามีใครเปรียบปราน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางเทพอนงค์ยอดสงสาร
ได้ฟังเทวราชโองการ	เยาวมาลย์ค่อยสร่างสว่างใจ
จึ่งน้อมเศียรคำนับรับพร	อันสุนทรชื่นชอบอัชฌาสัย
แหวกวางเหนือเศียรเกล้าไว้	ด้วยใจจงรักภักดี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวหัสนัยน์เรืองศรี
จึ่งกุมกรอัคเรศจรลี	จากห้องมณีเวไชยนต์
แวดล้อมด้วยเทพนิกร	ทั้งหมู่อัปสรสาวสวรรค์
พาโฉมสุจิตราวิลาวัณย์	เสด็จไปยังนันทอุทยาน
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงจึ่งยังพระวรนาถ	ให้บรรทมเหนืออาสน์มุกดาหาร
แล้วสั่งฝูงนางพนักงาน	ให้ขับขานประโคมดนตรี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายฝูงนวลนางอัปสรศรี
รับเทวราชวาที	ก็ประสานดนตรีขึ้นนี่นัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บ้างกรายกรีดดีดตีตะโพนพิณ	โดยระบิลบรรเลงเพลงสวรรค์
รำมะนาท้าทับสลับกัน	เสนาะสนั่นแจ้วจับวิญญาณ์
นางขับก็ขับประสานเสียง	เพราะเพียงการเวกปักษา
ลำนำล้วนเรื่องในเมืองฟ้า	ฉิ่งกรับรับท้าสำเนียงนวล
ยักย้ายร่ายร้องทำนองกลอน	หวานอ่อนร่อนโรยโหยหวน
ทุ้มเอกโอดพันครั่นครวญ	เหมือนจะชวนให้หลับจับใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระชายาเยาวยอดพิสมัย
ไสยาสน์เหนืออาสน์อำไพ	อรไทฟังทิพดนตรี
พร้อมเพราะเสนาะจิตพิศวง	ละเลิงหลงด้วยเสียงดีดสี
ทั้งชมช่อพฤกษามาลี	เทวีเพลิดเพลินวิญญาณ์
ให้เปลี่ยนปลื้มลืมละกันแสงโศก	ลืมวิโยคลืมโทมนัสสา
ระงับจิตโดยเทพธรรมดา	กัลยาจุติทันใด
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ
๏ อันเทวรูปร่างกาย	สูญหายจะเห็นก็หาไม่
ดั่งประทีปสิ้นเชื้อสิ้นไฟ	บันดาลดับไปพร้อมกัน
ลงกำเนิดเกิดในดอกปทุม	อันงามปานโกสุมผกาสวรรค์
ผุดแสล้มแย้มกลิ่นพรายพรรณ	ในอารัญสระโบกขรณี
ใกล้เขตอาศรมศาลา	พระสุธาวาสฤๅษี
แดนกรุงพาณอสุรี	โดยพระศุลีบัญชาการ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระจอมเกศเทวาปรีชาหาญ
ครั้นเห็นนางฟ้ายุพาพาล	จุติจากสถานสถาวร
จึงมีเทวราชบัญชา	สั่งเทพธิดาอัปสร
จงไปยังฝั่งสระชโลทร	บำเรอบังอรอย่าเว้นวัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หมู่นางอัปสรสาวสวรรค์
รับสั่งพระองค์ทรงธรรม์	ก็พากันเหาะตรงลงไป
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงสระโบกขรณี	ในที่หิมวาป่าใหญ่
ก็เข้าล้อมกล่อมองค์อรไท	ประสานใส่พิณเพลงบรรเลงลาน
ฯ ๒ คำ ฯ พระทอง
พระทอง
๏ นบบาทแม่มิ่งมงกุฎเกศ	นาเรศผู้ยอดสงสาร
แสนเทพธิดายุพาพาล	หาสมานสองเสมอนั้นไม่มี
ทรงบุญเบื้องบรรพ์อนันต์เนก	ฝ่ายฟ้าคู่เสกแต่โกสีย์
ถึงจะเคลื่อนโฉมมายังธาตรี	ก็ควรที่วงศ์นารายณ์ไวกูณฐ์
แสนสะอาดรักชาติกว่าชีวิต	จะเปลื้องปลิดมลทินให้สิ้นสูญ
อาจหาญตามผลาญพงศ์ประยูร	ยักษ์ร้ายตัวมูลทรลักษณ์
ทีนี้จักสิ้นเสี้ยนสุธาธาร	จะสำราญรื่นไปทั้งไตรจักร
วายทุกข์เป็นสุขพร้อมพักตร์	เพราะบุญนงลักษณ์องค์นี้เอย
ฯ ๘ คำ ฯ กล่อม
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงพระสุธาวาสฤๅษี
อยู่ป่าปลายแดนบุรี	รัตนาธานีเมืองมาร
พฤกษารายรอบอาศรม	เงียบสงัดรื่นร่มรโหฐาน
สร่างพรตอดใจบำเพ็ญฌาน	ชำนาญหลายหมื่นปีมา
แผ่ไมตรีทั่วทุกตัวสัตว์	มัธยัสถ์เป็นองค์อุเบกขา
กองกูณฑ์พิธีบูชา	โดยเพศชีป่าพนาลี
อันหมู่สิงสัตว์ที่ร้ายกาจ	เกรงกลัวอำนาจก็หลีกหนี
เคยลงไปสรงวารี	ในโบกขรณีทุกวันวาร
ครั้นรุ่งรางสว่างเวลา	พระสิทธาจะไปสรงสนาน
ฉวยได้น้ำเต้าไม้เท้ากราน	ก็ออกจากสถานศาลาลัย
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ มาถึงสระโบกขรณี	ยืนอยู่ที่ร่มไทรใหญ่
ผลัดผ้าคากรองเปลือกไม้	ลงไปอาบน้ำชำระกาย
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เหลือบแลเห็นดอกปทุมมาศ	ประหลาดกว่าดอกบัวทั้งหลาย
ภุมรินไม่บินกลํ้ากราย	ผุดพ้นจากสายชลธาร
เต่งตูมหุ้มห่อกลีบกลัด	ไม่ระบัดบานรับสุริย์ฉาน
หอมรื่นชื่นชูวิญญาณ	ให้คิดบันดาลอัศจรรย์
ปทุเมศดวงนี้วิปริต	ไพจิตรดั่งเทพรังสรรค์
แต่กูเห็นมาก็หลายวัน	ไม่เบ่งบานนั้นด้วยอันใด
อย่าเลยจะเด็ดเอามาดู	ให้รู้เหตุผลเป็นไฉน
คิดแล้วก็ว่ายออกไป	ในกลางสระโบกขรณี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เด็ดได้ซึ่งดอกปทุมมาลย์	ก็บันดาลบานแย้มเกสรศรี
เห็นทาริกากุมารี	มีลักษณ์เลิศล้ำวิไลวรรณ
อยู่ในเกสรบุษบง	งามลํ้าอนงค์นางสวรรค์
พักตราผ่องเพียงดวงจันทร์	ผิวพรรณเรื่อรองดั่งทองทา
พริ้มพร้อมรูปทรงส่งสถาน	ประมาณเท่าเด็กสามชันษา
ชูไว้ด้วยใจปรีดา	ก็พาว่ายเข้ามาทันที
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ แล้วขึ้นจากท่าชลาสรง	ถือดวงบุษบงเกษมศรี
ประคององค์เยาวเรศกุมารี	กลับมายังที่ตำหนักไพร
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงเข้าในอาศรม	แสนภิรมย์พูนเพิ่มพิสมัย
ในพระนัดดายาใจ	ก็วางไว้ข้างที่ไสยา
อันกลีบปทุมมาลย์บานขจาย	กลับกลายเป็นทิพภูษา
ทั้งอู่เปลเมาะหมอนนานา	ด้วยเดชบุญญานางเทวี
เห็นเป็นมหัศอัศจรรย์	พระนักธรรม์ชื่นชมเกษมศรี
แย้มยิ้มพริ้มพักตร์เปรมปรีดิ์	รับขวัญเทวีด้วยความรัก
พิศทั่วเกศเกล้าเผ้าผม	เชยชมแล้ววางลงเหนือตัก
บุญของอัยกาเป็นพ้นนัก	จึ่งได้หลานรักดั่งดวงตา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ชมแล้ววางองค์บังอร	ให้นอนเหนือทิพภูษา
จึ่งตั้งจิตพิษฐานด้วยสัจจา	เดชะบุญญาของเทวี
จะถึงร่วมนิเวศน์เศวตฉัตร	ด้วยองค์จักรพรรดิเรืองศรี
ภิญโญยศยิ่งนารี	เป็นที่พำนักในไตรดาล
ขอให้นิ้วมือข้านั้น	มีพรรณธารารสาหาร
เป็นอำมฤครสโอฬาร	หอมหวานเอมโอชโอชา
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ
๏ ครั้นเสร็จสัตยาวาที	นิ้วชี้ดาบสเบื้องขวา
ไหลเป็นน้ำนมออกมา	ก็ให้พระนัดดาดูดกิน
แต่ขลุกขลุ่ยอุ้มชูอลวน	สวดมนต์ภาวนาก็ละสิ้น
ให้นอนเปลเห่ช้าเป็นอาจิณ	อาบน้ำทาขมิ้นวุ่นไป
แสนถนอมกล่อมเลี้ยงทุกวัน	จนนางนั้นค่อยจำเริญใหญ่
ให้ชื่ออุษาอรไท	โดยในลัทธิพระมุนี
ฯ ๖ คำ ฯ กล่อม
ตอนที่ ๑๐
ท้าวอุทุมราชถวายนางศรีสุดาแก่พระอุณรุท
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระอุณรุทเรืองศรี
อยู่จำเริญสุขสวัสดี	โรคภัยไม่มีแผ้วพาน
พระพี่เลี้ยงฝ่ายหน้าทั้งสี่องค์	กับอนงค์เยาวยอดสงสาร
ถนอมเลี้ยงเพียงเทวกุมาร	ด้วยยศศักดิ์ศฤงคารอันโอฬาร์
พระบิตุเรศให้เรียนศิลปศาสตร์	สำหรับราชสุริย์วงศ์นาถา
ทุกสิ่งรู้ดีด้วยปรีชา	แต่ในชันษาได้โสฬส
พระเดชดังสุริยาเพลาเที่ยง	สำเนียงคุณเลื่องหล้าปรากฏ
พระเกียรติก้องทุกนครขจรยศ	เกรงศักดาหมดทั้งแปดทิศ
งามรูปงามฤทธิ์สิริโฉม	งามประโลมโลกเพลินจำเริญจิต
แต่บันเทิงเริงเล่นอยู่เป็นนิตย์	ในการประกอบกิจวิทยา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ เช้าเย็นเล่นลองคชสาร	ซ้อมหัดทวยหาญให้แกล้วกล้า
ประลองรถสินธพอาชา	ศึกษาไม่เว้นทิวาวัน
ถึงเวลาก็พาพระพี่เลี้ยง	ผู้ร่วมเรียงสุริย์วงศ์รังสรรค์
กับหมู่มหาดเล็กทั้งนั้น	จรจรัลไปยังพระลานชัย
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ เสด็จขึ้นคชสารศรี	เหี้ยมหาญตัวดีสูงใหญ่
พี่เลี้ยงขี่เคียงเรียงไป	ขับให้แล่นไล่อลวน
เล่นขอล่อแพนด้วยสินธพ	เลี้ยวไล่ตลบสับสน
ชำนิชำนาญชาญผจญ	แกว่นแกล้วทุกกลกษัตรา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ช้า
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวอุทุมราชนาถา
เสด็จเสวยแสนสวัสดิ์สวรรยา	ในพาราโรมราชธานี
เป็นเอกองค์อุดมด้วยสมบัติ	นานานพรัตน์เฉลิมศรี
ประกอบทั้งจตุรงค์โยธี	รถาพาชีคเชนทร
มีพระมเหสีสุริย์วงศ์	ทรงนามอุบลเกสร
งามเสงี่ยมเทียมเทพนิกร	อรชรพริ้มพร้อมทั้งกายา
ประดับด้วยอนงค์สนมนาฎ	มารยาทยั่วยวนเสน่หา
สามหลั่นสรรค์ทรงลักษณา	แปดพันกัลยายุพาพาล
เกณฑ์กันบำเรอรำฟ้อน	ประกวดกรสังคีตขับขาน
แสนเกษมสุโขมโหฬาร	ดั่งองค์มัฆวานเทวัญ
มีราชธิดานงลักษณ์	พิมพ์พักตร์เพียงอัปสรสวรรค์
ชื่อศรีสุดาดวงจันทร์	ผิวพรรณผุดผ่องดั่งทองทา
จำเริญรุ่นชันษาสิบสี่ปี	ส่งศรีวิลาศดั่งเลขา
องค์พระบิตุเรศมารดา	รักดั่งดวงตาดวงใจ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ แจ้งมาว่าหน่อพระจักรกฤษณ์	อันสถิตณรงกากรุงใหญ่
ทรงนามไกรสุทวุฒิไกร	ภูวไนยมีอัครโอรส
ชื่ออุณรุทราชกุมาร	ลือสะท้านชมบุญทุกเมืองหมด
เรืองฤทธิ์ปรีชาศักดายศ	ปรากฏดั่งดวงทินกร
จึ่งมีมธุรสวาที	บอกพระมเหสีสายสมร
ตามข่าวเล่าเลื่องลือขจร	โดยภูธรได้สดับมา
อันราชบุตรีของเรา	โฉมเฉลาเลิศลักษณ์ดังเลขา
จะถวายเป็นอัครชายา	พระอุณรุทยอดฟ้ายุพาพาล
สองเมืองจะได้เนื่องด้วยไมตรี	เป็นสุวรรณปัฐพีไพศาล
ซึ่งพี่ดำริตริการ	เยาวมาลย์จะเห็นประการใด
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระเทวีผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังพจนารถภูวไนย	อรไททูลสนองพระบัญชา
อันซึ่งพระราชบุตรี	เป็นที่สุดแสนเสน่หา
ดั่งดวงหฤทัยนัยนา	รักษามิให้มีราคีพาน
หวังจะให้สืบสุริย์วงศ์	ดำรงนคเรศราชฐาน
ซึ่งจะยกพระยอดเยาวมาลย์	อันปานดั่งดวงชีพชีวี
ถวายไปณรงกาบุรีราช	ข้าบาทมิให้เคืองบทศรี
จำเป็นจำไกลพระบุตรี	ตามที่ผลกรรมได้ทำมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวอุทุมราชนาถา
ได้ฟังพระอัครชายา	ผ่านฟ้าจึ่งตรัสปลอบไป
เจ้าดวงฤทัยนัยน์เนตร	อัคเรศผู้เพื่อนพิสมัย
ลูกเราก็จำเริญวัย	ควรให้มีคู่ภิรมย์รัก
เล็งดูกษัตริย์ทุกธานี	ก็ไม่เห็นสมศรีสมศักดิ์
นี่สมรูปสมโฉมสมพักตร์	สมศรีเลิศลักษณ์เสมอกัน
สมทั้งสุริย์วงศ์จึ่งจงให้	ดวงใจพี่ผู้เฉลิมขวัญ
อย่าแสนทุกข์พระทัยจาบัลย์	จะเป็นศรีไอศวรรย์สถาวร
ตรัสแล้วย่างเยื้องยุรยาตร	จากอาสน์แท่นที่บรรจถรณ์
นวยนาดวาดชายกรายกร	บทจรออกยังพระโรงชัย
ฯ ๑๐ คำ ฯ เสมอ
๏ จึ่งมีพระราชวาที	สั่งมหาเสนีผู้ใหญ่
จงแต่งสำเภาอำไพ	ให้ได้ห้าร้อยรจนา
อาลักษณ์เร่งลงราชสาร	จัดบรรณาการมีค่า
บรรทุกทุกลำเภตรา	จะให้เสนานำพระบุตรี
ไปเสกกับองค์พระอุณรุท	หน่อท้าวไกรสุทเรืองศรี
ผู้ผ่านณรงกาธานี	หลานพระจักรีเลิศไกร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายมหาเสนาผู้ใหญ่
ก้มเกล้ารับสั่งภูวไนย	บังคมไหว้แล้วรีบออกมา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เกณฑ์กันทั่วทุกพนักงาน	เร่งรัดจัดการถ้วนหน้า
บ้างแต่งสำเภาเภตรา	ห้าร้อยลอยท่าเรียงราย
สรรพด้วยต้นหนคนใช้	สมอใบกว้านช่อเฉิดฉาย
บรรณาการทองแก้วแพรวพราย	จัดจ่ายบรรทุกครบครัน
อันลำทรงองค์พระธิดา	โอฬาร์เพริดพริ้งทุกสิ่งสรรพ์
แท่นทองห้องเขียนลายสุวรรณ	ฉากกั้นม่านมาศดาดเพดาน
อาลักษณ์ลงสารยังลานทอง	ใส่กล่องประดับมุกดาหาร
วางเหนือมณฑปโอฬาร	เตรียมการเสร็จโดยพระบัญชา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวอุทุมราชานาถา
ครั้นเสร็จซึ่งแต่งเภตรา	ผ่านฟ้าชื่นชมยินดี
จึ่งให้จัดนางพระพี่เลี้ยง	อันควรเคียงพระธิดามารศรี
แต่ละองค์ทรงกัลยาณี	สิบหกนารีร่วมใจ
กับองค์กำนัลสรรตระกูล	ล้วนสมบูรณ์ลักขณาอัชฌาสัย
ห้าร้อยแน่งน้อยจำเริญวัย	ทั้งเถ้าแก่ต่างใจต่างตา
ขอเฝ้าเหล่าพงศ์พญารี	พื้นปรีชาชาญหาญกล้า
ห้าร้อยรอบราชกิจจา	ให้พระธิดายุพาพาล
ประทานทั้งบรมสมบัติ	เนาวรัตน์แก้วแหวนแสนสาร
เสร็จแล้วจึ่งยังพระเยาวมาลย์	ให้เข้าที่สนานอินทรีย์
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยอดฟ้าธิดามารศรี
นบนิ้วรับราชวาที	แล้วเสด็จเข้าที่สนานองค์
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมตลาด
๏ ชำระสระสรงวาริน	ขัดสีมลทินธุลีผง
ลูบไล้เครื่องต้นสุคนธ์ทรง	ผจงผัดพักตร์นวลละออง
ภูษาศรีไวยกามาศ	ลายเลิศประหลาดไม่มีสอง
สไบตาดเครือร่วงดวงทอง	สอดสีม่วงกรองกระหนกพัน
สะอิ้งแก้วประพาฬบานพับ	ทับทรวงสร้อยซับประดับถัน
สังวาลมรกตวิไลวรรณ	พาหุรัดกุดั่นมุกดาดวง
ทองกรเป็นรูปมังกรกราย	ธำมรงค์เพชรพรายรุ้งร่วง
มงกุฎแก้วมาลัยดอกไม้พวง	สอดห่วงสุวรรณกรรเจียกจอน
งามสิริงามโฉมประโลมโลก	งามทรงสร่างโศกสุดสมร
เป็นเอกองค์คู่วงศ์พระสี่กร	ดั่งอัปสรหยาดฟ้ามาธาตรี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอุบลเกสรโฉมศรี
เห็นพระธิดากุมารี	เทวีให้สลดระทดใจ
ลูบหลังรับขวัญด้วยความรัก	พิศพักตร์พลางถอนใจใหญ่
ชลเนตรคลอเนตรอรไท	โหยไห้ครวญคร่ำรำพัน
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้ว่าลูกน้อยของแม่เอ๋ย	แม่เคยปกป้องประคองขวัญ
ถนอมเลี้ยงชมชื่นทุกคืนวัน	สารพันมิให้เคืองวิญญาณ์
แต่เจ้าคลอดมาเป็นบุตรี	แม่นี้แสนโสมนัสสา
ด้วยหวังใจจะไม่ไกลจากอุรา	จะให้สืบสวรรยาบุรีรมย์
อนิจจาเป็นน่าอนาถจิต	จะคิดสิ่งไรไว้ก็ไม่สม
อยู่หลัดหลัดหรือวิบัติให้เกรียมกรม	ด้วยทรามชมแม่จะจากไป
เช้าเย็นได้เคยเห็นพักตร์	จำเริญรักแม่พิศยิ่งพิสมัย
ทีนี้จะเปล่าตาเปลี่ยวใจ	โหยไห้หาเจ้าทุกเพรางาย
น่าที่จะวายชีวัน	ด้วยวิโยคโศกศัลย์ไม่ขาดสาย
ครวญพลางกอดนางไว้แนบกาย	โฉมฉายเพียงสิ้นสมประดี
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นค่อยสร่างคลายวายเทวษ	องค์อัคเรศมารศรี
จึ่งมีพระราชเสาวนีย์	สอนพระบุตรีดวงชีวา
เจ้าจะจากแม่ไปเป็นข้าบาท	พระเยาวราชวงศ์นารายณ์นาถา
ยังสถานนคเรศณรงกา	ขวัญเมืองเจ้าอย่าประมาทใจ
อุตส่าห์ฝากกายสองกษัตริย์	ผู้พงศ์จักรพรรดิสูงใหญ่
ยำเกรงเจียมตัวกลัวภัย	สำคัญใจว่าชนกชนนี
ผัวรักแม่เร่งระวังผิด	อย่าทะนงจงคิดว่าทาสี
สิ่งใดซึ่งระคายเป็นราคี	อย่าให้เคืองธุลีบาทา
บำรุงรักจงงามด้วยความชอบ	ประกอบการสุจริตไปเบื้องหน้า
หนึ่งสนมกำนัลกัลยา	อย่าเคียดขึ้งหึงสาอนาทร
สงวนองค์โดยพงศ์รพีชาติ	สายสวาทจงฟังแม่สั่งสอน
จะจำเริญศรีสวัสดิ์สถาวร	ขจรยศเลื่องหล้าสุธาธาร
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุรงค์ผู้ทรงปรีชาหาญ
พิศพระธิดายุพาพาล	ให้สงสารสังเวชพระทัยนัก
คิดคิดถึงความยามวิโยค	แสนโศกพ่างเพียงอกหัก
ยอกรลูบหลังลูบพักตร์	แล้วตรัสแก่ลูกรักผู้ร่วมใจ
เจ้าดวงหฤทัยนัยน์เนตร	เยาวเรศพ่อสุดพิสมัย
ใช่จะไม่เมตตาอาลัย	จะแกล้งส่งเสียไกลพารา
เห็นเจ้าทรงสิริวิลาศเลิศ	ประเสริฐสมแต่เทววงศา
จึงจำจากพรากแก้วแววตา	หวังชมบุญญาโอฬาฬาร
แมไปจงให้ภิญโญยศ	ดั่งดวงจันทร์ทรงกลดฉายฉาน
อันตรายโรคาอย่าแผ้วพาน	เป็นประธานยุพราชนารี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางศรีสุดามารศรี
รับคำพระชนกชนนี	ใส่เหนือโมลีกัลยา
ให้อาวรณ์ร้อนด้วยความรัก	แสนสลักทรวงโทมนัสสา
แสนทุกข์ทุกข์แทบถึงชีวา	ดั่งภูผามาทับอุราไว้
กอดเอาเบื้องบาทพระบิตุเรศ	พระชนนีเกิดเกศแล้วโหยไห้
ชลเนตรคลอเนตรอรไท	พิไรร่ำรำพันโศกี
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
โอ้
๏ โอ้ว่าพระทูนกระหม่อมเอ๋ย	พระคุณเคยปกเกล้าเกศี
ถนอมเลี้ยงลูกมาด้วยปรานี	มิให้ต้องธุลีลมพาน
พระการุญคุณนั้นอเนกนัก	ลึกหนักกว้างใหญ่ไพศาล
เปรียบสมุทรแผ่นฟ้าสุธาธาร	ก็ไม่สมานหนักเสมอพระเมตตา
ถึงกระไรได้แทนพระคุณบ้าง	จะแรมร้างจากไปก็ไม่ว่า
ร่ำพลางแสนโศกโศกา	กัลยาพ่างเพียงจะขาดใจ
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์ผู้ทรงอัชฌาสัย
รับขวัญพลางเช็ดชลนัยน์	แล้วตรัสปลอบไปด้วยสุนทร
เจ้าผู้ดวงชีพชีวัน	อย่าโศกศัลย์นักเลยสายสมร
เป็นแต่พลัดพรากพระนคร	จากอกบิดรมารดา
มิใช่จะล่วงลับไป	จะไม่ได้คืนเป็นมาเห็นหน้า
นัยจะเวียนเยียนเยี่ยมแก้วตา	มิ่งเมืองแม่อย่าโศกี
ตรัสแล้วสองราชสุริย์วงศ์	ประคององค์พระธิดามารศรี
เสด็จจากปราสาทรูจี	ฝูงสนมนารีก็ตามไป
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงเกยแก้วแววฟ้า	พร้อมหมู่เสนาน้อยใหญ่
จึ่งให้พระธิดายาใจ	กับองค์อรไทมารดร
ทรงสุพรรณสีวิกากาญจน์	งามปานนางเทพอัปสร
พระทรงยานุมาศอลงกรณ์	ดั่งเทเวศจรมาจากฟ้า
ตั้งเป็นกระบวนพยุหบาตร	แห่แหนแน่นกลาดทั้งซ้ายขวา
อร่ามเรืองเครื่องสูงเป็นคู่มา	ฆ้องกลองโกลานี่นัน
มหาดเล็กขอเฝ้าเหล่าสนม	บ้างชื่นชมตามเสด็จเป็นหลั่นหลั่น
งามแถวริ้วเรียบระเบียบกัน	จรจรัลยังท่าวารี
ฯ ๘ คำ ฯ กลองโยน
๏ ครั้นถึงจึ่งหยุดยานุมาศ	วอสุวรรณอัครราชโฉมศรี
สามกษัตริย์เสด็จจรลี	ขึ้นที่ประทับพลับพลา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีเยาวยอดเสน่หา
พิศพระบิตุเรศมารดา	กัลยาสลดระทดใจ
แสนอาลัยใยห่วงหน่วงหนัก	ด้วยความรักสองกษัตริย์ไม่ตัดได้
ให้วังเวงเย็นเยือกหฤทัย	ดั่งตกไปเอองค์ในดงดาน
ชลนัยน์ไหลนองคลองเนตร	แสนเทวษพิศวงด้วยสงสาร
ระงับจิตกราบกับบทมาลย์	นงคราญดุษฎีชุลีลา
ลงจากสุวรรณพลับพลาชัย	อนงค์ในแวดล้อมพร้อมหน้า
ขึ้นยังพระที่นั่งเภตรา	อันโอฬาร์ล้วนแล้วด้วยแก้วทอง
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	พระชนกชนนีทั้งสอง
แลตามพระธิดานวลละออง	ชลเนตรคลอคลองนัยนา
แสนทุกข์ทับอุราอาวรณ์	เร่าร้อนทรวงโทมนัสสา
สะกดใจดำรงด้วยปรีชา	ตรัสสั่งเสนาให้ใช้ใบ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีนายสำเภาผู้ใหญ่
รับสั่งแล้วโบกธงชัย	ลั่นฆ้องเบิกใบขึ้นพร้อมกัน
อันลำทรงองค์พระบุตรี	แล่นเฉื่อยเรื่อยรี่ดังจักรผัน
นาวาห้าร้อยหย่อนนั้น	ก็แล่นเคียงเรียงกันไปกลางชล
เสียงคลื่นเสียงปืนสัญญา	เสียงม้าล่อกันโกลาหล
คล้ายคล้ายไปในชะเลวน	หมายตำบลณรงกาธานี
ฯ ๖ คำ ฯ โล้
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายบรมกษัตริย์ทั้งสองศรี
สถิตยังฝั่งท่าวารี	ส่งพระบุตรีผู้ร่วมใจ
แลตามจนสุดสายเนตร	สุดสังเกตลับลำไม่จำใด
ก็พาพระมเหสีทรามวัย	กลับไปนิเวศน์สถาวร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	นางศรีสุดาดวงสมร
สถิตท้ายเภตรากลางสาคร	กับหมู่นิกรกัลยา
ให้ระลึกตรึกถึงพระบิตุเรศ	พระชนนีเกิดเกศเกศา
ชลนัยน์ไหลหลั่งดั่งธารา	พระยอดฟ้าพ่างเพียงจะขาดใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
เห็นนางโศกาอาลัย	ก็ประโลมปลอบไปด้วยภักดี
พระแม่ผู้ยอดมงกุฎหญิง	ก็ยิ่งด้วยปัญญาอันเรืองศรี
จะมาตั้งแต่แสนโศกี	ทวีทุกข์ฉันนี้ไม่ควรการ
ใช่จะไม่ได้เห็นพระปิ่นเกล้า	กราบเท้าสิ้นชาติอวสาน
จงระงับดับเสียด้วยปรีชาญ	ขอประทานเชิญองค์วนิดา
ทอดพระเนตรไปในชะเลนั้น	ชมหมู่พวกพรรณมัจฉา
เป็นอเนกอนันต์เพียงขวัญตา	ให้คลายวิญญาณ์ที่ทุกข์ร้อน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระธิดาดวงสมร
ฟังพี่เลี้ยงกล่าวสุนทร	ว่าวอนปลอบโยนเอาใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
จำปาทองเทศ
๏ เสด็จนั่งยังท้ายเภตรา	ชมหมู่มัจฉาน้อยใหญ่
ว่ายคล่ำดำดั้นอยู่ไวไว	ที่ในมหาชลธาร
เงือกงามหน้ากายคล้ายมนุษย์	เคล้าคู่พู่ผุดในชลฉาน
ราหูว่ายหาปลาวาฬ	โลมาผุดพ่านอลวน
พิมทองท่องเล่นเป็นหมู่หมู่	สีเสียดปนอยู่กับยี่สน
จันทรเม็ดแมวม้าหน้าคน	ฉลามลอยล่องพ่นวาริน
มังกรเกี้ยวกันกลับกลอก	เหราเล่นระลอกกระฉอกสินธุ์
ช้างน้ำงามล้ำหัสดิน	ผุดเคล้านางกรินกำเริบฤทธิ์
ฝูงฉนากมากหมู่ปลาร้าย	เห็นสำเภาแล่นว่ายตามติด
นางกับพี่เลี้ยงร่วมชีวิด	ต่างพิศชมปลาค่อยคลายใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	เสนาราชทูตผู้ใหญ่
ลมดีให้เร่งใช้ใบ	มาได้สิบห้าราตรี
ถึงอ่าวล่วงเข้าปากน้ำ	ตำบลณรงกาบุรีศรี
รีบแล่นเร็วมายังธานี	ทอดที่หน้าเมืองพร้อมกัน
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ จึ่งขึ้นไปยังศาลา	เข้าหาเสนาคนขยัน
แจ้งความตามราชสารนั้น	บรรยายเสร็จสิ้นทุกประการ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	เสนีผู้ปรีชาหาญ
ฟังแจ้งไม่แคลงวิญญาณ	ก็ไปยังสถานพระโรงชัย
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึ่งคลานเข้าเฝ้า	น้อมเกล้าบังคมประนมไหว้
ทูลว่าท้าวอุทุมภูวไนย	ผ่านพิชัยโรมราชธานี
ให้ทูตจำทูลสารสวาท	มายังเบื้องบาทบทศรี
ถวายองค์พระราชบุตรี	อันมีศุภลักษณ์วิไลวรรณ
มาให้เสกกับพระโอรส	ผู้ลือยศทั่วประเทศเขตขัณฑ์
กับบรรณาการอเนกนันต์	แก้วแหวนแพรพรรณโอฬาร์
ฯ ๖ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์นาถา
ได้แจ้งแห่งคำเสนา	ผ่านฟ้าชื่นชมยินดี
จึ่งตรัสสั่งให้แต่งท้องพระโรง	จงสะอาดอ่าโถงเฉลิมศรี
รับทูตโรมราชธานี	ซึ่งมาอัญชุลีบทมาลย์
ข้างในให้จัดปราสาท	ปูลาดห้อยพวงมุกดาหาร
รับพระธิดายุพาพาล	ให้สมศักดิ์ศฤงคารกษัตรา
ฯ ๖ คำ ฯ
ช้า
๏ บัดนั้น	เสนีผู้มียศถา
ก้มเกล้ารับราชบัญชา	ชุลีลาแล้วรีบออกไป
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เกณฑ์กันทั่วทุกแห่งพนักงาน	ทหารพลเรือนน้อยใหญ่
ทั่วทั้งข้างหน้าข้างใน	เตรียมการเสร็จไว้ในราตรี
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นรุ่งสุริโยโอภาส	จึ่งมหาอำมาตย์ทั้งสี่
ให้เทียมพิชัยรถรูจี	ทั้งสีวิกาแก้วแพรวพรรณ
พร้อมหมู่นางท้าวเถ้าแก่	อนงค์นางชะแม่สาวสรรค์
พวกพลเกณฑ์แห่แน่นนันต์	พากันไปท่าสาคร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งแจ้งแก่ทูตา	ว่าพระปิ่นณรงกาชาญสมร
ให้รับราชสารสุนทร	กับองค์บังอรขึ้นไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาโรมราชผู้ใหญ่
ได้ฟังก็สั่งแก่นางใน	กำนัลสาวใช้พระบุตรี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระพี่เลี้ยงโฉมศรี
ได้แจ้งแห่งคำเสนี	ก็แต่งองค์เทวีศรีสุดา
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมตลาด
๏ บ้างเข้าชำระสระสรง	ทรงสุคนธ์ธารกลิ่นบุปผา
บ้างผัดพักตร์ผิวผ่องดั่งทองทา	ให้ทรงภูษาลดาดวง
ลางนางช่วยสอดสังวาลมาศ	สไบตาดเครือยกกระหนกร่วง
ประดับถันสร้อยซับทับทรวง	สะอิ้งองค์เพชรพวงประจำยาม
ทองกรรัตนาพาหุรัด	ธำมรงค์เพชรจำรัสเรืองอร่าม
ทรงมงกุฎแก้วแวววาม	กรรเจียกจอนงอนงามมาลัยทอง
งามทรงดั่งองค์พระลักษมี	นางในธรณีไม่มีสอง
งามสรรพสารพางค์นวลละออง	ดั่งล่องฟ้าลงมาสุธาธาร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เสร็จแล้วพี่เลี้ยงนางอนงค์	เชิญองค์เยาวยอดสงสาร
ขึ้นจากเภตรานาวายาน	มาทรงสีวิกากาญจน์โอฬาร์
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
ตอนที่ ๑๑
อภิเษกพระอุณรุทกับนางศรีสุดา
๏ บัดนั้น	เสนีณรงกาซ้ายขวา
ให้เชิญพระราชสารา	มาขึ้นรถารูจี
แล้วเคลื่อนรถแก้วแววไว	ดำเนินไปโดยราชวิถี
อันวอทรงองค์พระบุตรี	จรลีเบื้องหลังพิชัยรถ
ฝ่ายหมู่นางท้าวเถ้าแก่	กำนัลชะแม่ทั้งปวงหมด
แวดล้อมวอสุวรรณเป็นหลั่นลด	เสนานำกำหนดเป็นคู่กัน
ตั้งกระบวนถ้วนตามตำรา	แห่ซ้ายฝ่ายขวาเป็นหลั่นหลั่น
เครื่องสูงกลองประโคมนี่นัน	จรจรัลประเวศยังวังใน
ฯ ๘ คำ ฯ กลองโยน
๏ ครั้นถึงจึ่งหยุดรถทรง	ฝ่ายฝูงอนงค์น้อยใหญ่
ก็เชิญองค์เยาวเรศอรไท	ขึ้นพิชัยปราสาทรัตนา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์นาถา
จึ่งชำระสระสรงคงคา	ทรงเครื่องกษัตราอาภรณ์
จับพระขรรค์ศักดาวราวุธ	งามเพียงจักรภุชทรงศร
เสด็จจากห้องแก้วอลงกรณ์	บทจรออกมุขพิมานชัย
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์อาสน์	พร้อมเสนามาตย์น้อยใหญ่
ชุลีกรเดียรดาษกลาดไป	ดั่งดาวล้อมแขไขในเมฆา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีผู้มียศถา
จึ่งเชิญพระราชสารา	จากรถรัตนาโอฬาฬาร
นำทูตโรมราชธานี	ทั้งสามผู้ปรีชาหาญ
กับเครื่องสุวรรณบรรณาการ	ไปสถานที่เฝ้าภูธร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ต่างตนก้มเกล้าอภิวาท	เบื้องบาทภูวเรศธิเบศร
เสนาณรงกาพระนคร	ชุลีกรกราบทูลทันที
สรวมชีพขอเบิกทูตา	พาราโรมราชบุรีศรี
กราบถวายบังคมด้วยภักดี	ยังธุลีบาทบงสุ์พระทรงยศ
เสร็จแล้วเปิดกล่องพระราชสาร	คลี่ลานสุวรรณอลงกต
จบเศียรกฤษฎาปราณต	กำหนดอ่านบรรยายถวายไป
ฯ ๖ คำ ฯ
ช้า
๏ ราชสารพระผู้ผ่านนคเรศ	มงกุฎเกศโรมราชบุรีใหญ่
ขอประณตบทเรณูใน	ท่านไทธเรศตรีรพีพงศ์
ผู้ทรงคุณเลื่องหล้าสุธาธาร	ประมาณคู่กมลาสน์ครรไลหงส์
จรรโลงโลกปรากฏยศยง	ดำรงเกศกรุงแก้วณรงกา
ด้วยพระเกียรติลือทั่วประเทศราช	ว่าพระบาทมีโอรสา
ทรงสิริฤทธีปรีชา	มหิมานุภาพเกรียงไกร
ทราบพระกฤษฎามาฉะนี้	ความยินดีหาที่สุดไม่
จึ่งแต่งพระธิดาดวงใจ	อันวิไลเลิศลักษณ์วิลาวัณย์
ถวายมาหวังฉลองรองบาท	พระอุณรุทธิราชรังสรรค์
ขอพระเดชพระองค์ทรงธรรม์	เป็นฉัตรแก้วกั้นคุ้งวันตาย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงภพลบโลกทั้งหลาย
ได้แจ้งแห่งสารบรรยาย	นุสนธิ์สายสุนทรจับใจ
มีความแสนโสมนัสนัก	ผิวพักตร์ผ่องเพียงแขไข
ด้วยประกอบชอบราชหฤทัย	ดำริไว้เสร็จสมอารมณ์คิด
จึ่งมีมธุรสพจมาน	ตรัสปราศรัยสารประกาศิต
ด้วยท้าวอุทุมเรืองฤทธิ์	จงจิตเป็นมิ่งไมตรี
พรากดวงเนตรหน่อวรนุช	มาให้พระอุณรุทเรืองศรี
เราแสนโสมนัสพันทวี	จะเลี้ยงดั่งบุตรีในอุรา
อันพระองค์ผู้ทรงโรมราช	มเหสีวรนาฏแลวงศา
กำนัลในไพร่ฟ้าแลเสนา	ค่อยผาสุกหรือประการใด
บรรดาเภตราซึ่งมานั้น	ถึงพร้อมมูลกันหรือไฉน
หรือว่ามีเหตุเภทภัย	อันใดบ้างในกลางวารี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาโรมราชบุรีศรี
ก้มเกล้าสนองพระวาที	อันภูมีเจ้ากรุงพระนคร
ทั้งพระประยูรสุริย์วงศ์	เอกองค์มเหสีสายสมร
เสนีไพร่ฟ้าประชากร	เป็นสุขถาวรทั้งเวียงชัย
ซึ่งมาในกลางชะเลหลวง	สำราญแล่นล่วงจนกรุงใหญ่
เดชะพระเดชปกเกศไป	อันตรายสิ่งใดไม่ราวี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์เรืองศรี
ครั้นปราศรัยเสร็จตามประเวณี	ภูมีตรัสสั่งเสนา
ให้ประทานเสื้อผ้าเงินทอง	สิ่งของอันควรด้วยยศถา
แก่ทูตจำทูลสารา	น้อยใหญ่ถ้วนหน้าอันดับกัน
สั่งเสร็จเสด็จยุรยาตร	จากที่สิงหาสน์มุขกระสัน
ย่างเยื้องกรายกรจรจรัล	เข้าปราสาทสุวรรณทันใด
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	หมู่ชะแม่เถ้าแก่ผู้ใหญ่
ก็นำนางศรีสุดาอรไท 	เข้าไปเฝ้าบาทภูธร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระบุตรีดวงสมร
นบนิ้วดุษฎีชุลีกร	บังอรกราบก้มพักตรา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นภพลบโลกนาถา
พิศเพ่งเล็งโฉมพระธิดา	ทั่วทั้งกายาเทวี
งามรูปงามทรงวงพักตร์	งามประเสริฐเลิศลักษณ์ราศี
งามละม่อมพร้อมพริ้งทั้งอินทรีย์	สมที่เป็นปิ่นอนงค์ใน
งามจริตกิริยามารยาท	ทั้งสิริวิลาสไม่หาได้
จึ่งมีมธุรสตรัสไป	เจ้าผู้ประไพพักตรา
อย่าเศร้าสร้อยวิญญาณ์อาดูร	ถึงประยูรสุริย์วงศ์พงศา
พ่อจะเลี้ยงเป็นราชธิดา	ให้ประเสริฐเลิศหล้าสุธาธาร
เป็นเอกอัครสุณิสาศรีสวัสดิ์	เฉลิมวงศ์จักรพรรดิมหาศาล
ด้วยแสนสมบัติอันโอฬาร	เป็นประธานอนงค์นารี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ตรัสแล้วลุกจากสิงหาสน์	งามวิลาสดั่งท้าวโกสีย์
กรายกรย่างเยื้องจรลี	เสด็จออกยังที่พระโรงคัล
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังกรัตน์	ภายใต้เศวตฉัตรฉายฉัน
ประโรหิตเสนาแน่นนันต์	พร้อมกันประณตบทมาลย์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งมีพระราชวาที	แก่โหราผู้ปรีชาหาญ
จงควณหาฤกษ์ศุภวาร	จะตั้งการอภิเษกพระลูกยา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ขุนโหรผู้มียศถา
รับสั่งพระองค์ทรงนครา	ก็หาฤกษ์พระจันทร์โดยคัมภีร์
ตั้งศักราชลงคูณหาร	มาสเกณฑ์อวมานดิถี
ลบบวกองศานาที	พอได้เศษสี่เป็นฤกษ์จร
เสร็จแล้วจึ่งกราบบังคมทูล	นเรนทร์สูรสุริย์วงศ์ทรงศร
สามค่ำวันจันทร์สถาวร	พยากรณ์กำหนดเวลา
รุ่งแล้วสามโมงหกบาท	พระฤกษ์จำเริญราชชันษา
ชื่อภูมีฤกษ์โดยตำรา	เป็นมหามงคลสวัสดี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์เทวัญเรืองศรี
ได้ฟังสารโสฬสคัมภีร์	ภูมีชื่นชมด้วยสมคิด
จึ่งดำรัสตรัสด้วยสิงหนาท	โองการประกาศประกาศิต
สั่งมหาเสนาผู้ใช้ชิด	ให้ประกอบซึ่งกิจพิธีการ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีผู้ปรีชาหาญ
ก้มเกล้ารับรสพจมาน	รีบออกจากสถานพระโรงชัย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ หมายบอกชาววังแลสนม	ทั่วทุกหมวดกรมน้อยใหญ่
สิ้นทั้งข้างหน้าข้างใน	ให้จัดการโดยราชบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายเจ้าพนักงานซ้ายขวา
ก็เร่งรัดเกณฑ์กันเป็นโกลา	ตั้งมหาพิธีสยุมพร
บ้างแต่งไพชนต์ปราสาท	ทอดอาสน์ลาดที่บรรจถรณ์
ผูกม่านกั้นฉากอลงกรณ์	ห้อยพวงเกสรสุมามาลย์
บางหมู่ก็ตั้งบัลลังก์รัตน์	ปักเศวตฉัตรฉายฉาน
วางพระเต้านากเงินแก้วกาญจน์	สังข์กลศใส่พานเคียงกัน
แว่นเวียนเทียนชัยบายศรี	ซ้ายขวาตามที่เป็นหลั่นหลั่น
ฉัตรมณีฉัตรนากฉัตรสุวรรณ	ทุกพรรณพร้อมเสร็จดั่งบัญชา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ แล้วสั่งสังฆการีให้ออกไป	ยังในอรัญราวป่า
นิมนต์หมู่มหาสิทธา	เข้ามายังที่พิธีการ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สังฆการีผู้ปรีชาหาญ
ได้แจ้งก็พากันลนลาน	รีบไปยังสถานพระมุนี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงยอกรขึ้นเหนือเกศ	แจ้งเหตุแก่องค์พระฤๅษี
บัดนี้พระจอมโมลี	ให้มานิมนต์พระนักพรต
เข้าไปยังนิวาสราชฐาน	กับหมู่บริวารดาบส
จะทำการภิเษกพระโอรส	กำหนดให้ทันเวลา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารอททรงญาณฌานกล้า
ได้แจ้งไม่แคลงวิญญาณ์	ก็บอกหมู่สิทธาพร้อมกัน
ต่างผลัดเปลือกไม้คากรอง	ครองหนังเสือสอดจัมขันธ์
กรกุมไม้เท้างกงัน	พากันรีบมายังธานี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งขึ้นบนปราสาท	นั่งอาสน์สำหรับพระฤๅษี
ในมณฑลราชพิธี	ตามที่น้อยใหญ่อันดับมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์นาถา
ครั้นรุ่งรางสร่างแสงพระสุริยา	ผ่านฟ้าจึ่งมีโองการ
ตรัสสั่งพระโอรสราช	ผู้ร่วมชีวาตม์สังขาร
ให้ชำระสระสรงชลธาร	ทรงเครื่องอลงการรูจี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้รุ่งรัศมี
ก้มเกล้ารับราชวาที	ก็เสด็จเข้าที่สรงชล
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน
๏ ชำระสระสนานสำราญกาย	ปทุมทองโปรยปรายดั่งสายฝน
ลูบไล้รศเร้าเสาวคนธ์	เพียงเครื่องต้นทิพท้าวโกสิตทรง
สอดใส่สนับเพลาพลอยประพาฬ	ภูษาเครือก้านกระหนกหงส์
ชายไหวชายแครงสะอิ้งองค์	ทับทรวงสวมทรงสังวาลวรรณ
ตาบทิศทองกรมังกรพต	พาหุรัดมรกตทับทิมคั่น
ธำมรงค์เพชรรายเรือนสุบรรณ	มงกุฎแก้วทัดกรรเจียกจอน
ห้อยพวงสุวรรณมาลัย	แก้วแกมแซมใส่เป็นเกสร
งามองค์เพียงอัมรินทร	กรายกรมาเฝ้าพระบิดา
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางรัตนาเสน่หา
ครั้นใกล้พิชัยเวลา	ให้แต่งสุณิสายุพาพาล
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมตลาด
๏ พระพี่เลี้ยงเข้าขัดสีสรง	สำอางองค์ทรงสุคนธ์หอมหวาน
บ้างผัดพักตร์เพียงแว่นแก้วกาญจน์	ทรงภูษาก้านกระหนกพัน
สไบตาดเครือร่วงดวงลอย	สวมสร้อยนวมซับประดับถัน
สะอิ้งแก้วทับทรวงสังวาลวรรณ	ทองกรนาคพันพาหุรัด
ธำมรงค์เพชรรายพรายแพรว	มงกุฎแก้วคู่ทรงนางกษัตริย์
ห้อยพวงมาลัยดอกไม้ทัด	งามสิริศรีสวัสดิ์เพียงนางฟ้า
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุรงค์ธิราชนาถา
จึ่งพาสมเด็จพระลูกยา	ลีลาจากห้องปราสาทชัย
พร้อมพระประยูรสุริย์วงศ์	สาวสนมอนงค์น้อยใหญ่
ฝ่ายนางรัตนาทรามวัย	อรไทพาองค์พระเทวี
ผู้ทรงนามนางศรีสุดา	เอกอัครสุณิสาโฉมศรี
พร้อมฝูงกำนัลนารี	จรลีไปปราสาทพิธีการ
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึ่งให้สองกษัตริย์	นั่งร่วมเศวตฉัตรฉายฉาน
เหนือแท่นนพรัตน์ชัชวาล	แล้วถวายมัสการพระสิทธา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารอทผู้ทรงสิกขา
ทั้งพระโควินท์ผู้ปรีชา	กับคณะมหาโยคี
ก็พร้อมกันสวดไสยเวท	ตำรับมนต์พรหเมศจำเริญศรี
แซ่เสียงสำเนียงอาหุดี	อึงมี่ทั้งห้องปราสาทชัย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ชีพ่อโหราผู้ใหญ่
บ้างถือสังข์กลศอำไพ	เข้าไปใกล้สองสุริย์วงศ์
โอมอ่านพระเวทพรหมา	ถวายมูรธาภิเษกสรง
รินรดพระหน่อภุชพงศ์	กับองค์อัครราชเทวี
ฯ ๔ คำ ฯ
สระบุหร่ง
๏ ได้เอ๋ยได้ฤกษ์	พระโหรให้เบิกบายศรี
พนักงานลั่นฆ้องเข้าสามที	แตรสังข์ดนตรีนี่นัน
ประโรหิตก็จุดเทียนชัย	ติดในแว่นแก้วเฉลิมขวัญ
เวียนวงส่งรับอันดับกัน	เป็นหลั่นหลั่นรอบราชมณฑล
เสียงศัพท์เภรินพิณพาทย์	กึกก้องกัมปนาทกุลาหล
พันลึกฮึกโห่อึงอล	เพียงปัฐพีดลจะโทรมทรุด
น้ำทิพย์สุคนธ์ก็ตกต้อง	พระเศียรสองนเรศราชบุตร
ด้วยบุญญาธิการพระอุณรุท	เป็นอุตม์มหัศอัศจรรย์
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นเวียนครบวารเจ็ดรอบ	ก็ดับเทียนโดยระบอบพิธีขวัญ
ประโรหิตผู้เฒ่าก็โบกควัน	ให้พระองค์เทวัญผู้ฤทธี
แล้วเอาจุณเจิมเฉลิมพักตร์	พระเยาวราชทรงลักษณ์ทั้งสองศรี
พร้อมกันอำนวยสวัสดี	ชัยตุจงมีสถาวร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุเรศนฤบาลชาญสมร
กับองค์สมเด็จพระมารดร	โสมนัสอวยพรพระลูกยา
เจ้าจงอิศโรภิญโญยศ	เดชาปรากฏทุกทิศา
ดั่งดวงสุริยันในนภา	อันตรายโรคาอย่าแผ้วพาน
จำเริญชันษาทั้งสององค์	สืบวงศ์เทวามหาศาล
ศัตรูจองภัยบรรลัยลาญ	เป็นประธานโลกาธาตรี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ตรัสแล้วประทานเครื่องยศ	อลงกตแก้วกาญจน์เฉลิมศรี
ทั้งมงกุฎสังวาลมาศมณี	แก่เทวีสุณิสาวิลาวัณย์
ล้วนแต่เครื่องต้นกษัตริย์ทรง	อย่างเอกองค์ลูกเจ้าไอศวรรย์
ทั้งภูษาผ้าพื้นแพรพรรณ	เป็นอนันต์อเนกคณนา
แล้วประทานเงินทองแก้วแหวน	แสนทรัพย์อันควรด้วยยศถา
แก่ขอเฝ้าเหล่าที่บรรดามา	กับองค์สุณิสายาใจ
ทั้งตึกกว้านบ้านเรือนทุกสิ่งสรรพ์	โดยอันดับกันน้อยใหญ่
ให้อยู่เป็นสุขทุกคนไป	ในพาราราชธานี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายคุณะพระมหาฤๅษี
ครั้นเสด็จการราชพิธี	ก็ลาเจ้าธรณีณรงกา
ต่างองค์ลงจากปราสาท	เข้าฌานเป็นบาทฤทธิ์กล้า
เหาะขึ้นยังพื้นนภา	กลับไปศาลาสำราญ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระบิตุรงค์ผู้ปรีชาหาญ
กับองค์อัครราชเยาวมาลย์	พฤฒาจารย์อำมาตย์มนตรี
ทั้งประยูรวงศ์พงศา	ครั้นเสร็จการราชภิเษกศรี
ต่างตนโสมนัสยินดี	กลับไปที่อยู่พร้อมก้น
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทรุ่งฟ้านราสรรค์
ครั้นค่ำสิ้นรวีวรรณ	แสงจันทร์จำรัสโพยมพราย
ให้รัญจวนครวญระลึกตรึกคะนึง	คิดถึงศรีสุดาโฉมฉาย
เสน่หารุมร้อนสกนธ์กาย	ดั่งแสงศรจากสายมาเสียบทรวง
แสนถวิลอาวรณ์สวาทนัก	ด้วยรึงรักร้อนใจใหญ่หลวง
แต่พะวงหลงละลานแดดวง	กระสันทรวงด่าวดิ้นวิญญาณ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึ่งเสด็จย่างเยื้องบทจร	จากแท่นบรรจถรณ์มุกดาหาร
งามดั่งเทวราชกุมาร	ไปสถานห้องแก้วกัลยา
ฯ ๒ คำ ฯ ฉุยฉาย
ร่าย
๏ เสด็จนั่งเหนือบัลลังก์มาศ	ร่วมอาสน์เยาวยอดเสน่หา
พิศเพ่งเล็งโฉมวนิดา	พริ้มพร้อมลักขณาไม่ราคิน
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมโฉม
๏ พิศพักตร์ผ่องเพียงศศิธร	พิศขนงก่งงอนดั่งคันศิลป์
พิศเนตรเนตรดำลํ้าพลอยนิล	เพียงเนตรมฤคินทร์ขวบปลาย
พิศทรงนาสิกก็งามสุด	ดั่งวงอังกุศแก้ววิเชียรฉาย
พิศโอษฐ์โอษฐ์พริ้มเพียงยิ้มพราย	พิศปรางงามคล้ายปรางสุวรรณ
พิศกรรณเพียงกลีบอุบลมาศ	พิศศอคือราชหงส์สรรค์
พิศกรเพียงวงคชกรรม์	พิศถันดั่งดวงปทุมทอง
งามละม่อมพร้อมสิ้นทั้งอินทรีย์	วิลาสล้ำนารีไม่มีสอง
ผิวพรรณขำคมนวลละออง	ไตรโลกเล็งจ้องจำเริญตา
พิศพิศแล้วพิศวาสกลุ้ม	ให้รึงรุมด้วยรสเสน่หา
จึ่งมีสุนทรวาจา	ปราศรัยวนิดายุพาพาล
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ชาตรี
๏ ดวงเอยดวงเนตร	เยาวเรศผู้ยอดสงสาร
บุญพี่ได้สร้างแต่ปางกาล	กับองค์นงคราญมาด้วยกัน
จึ่งบันดาลดลใจสองกษัตริย์	ผู้ปิ่นแสนสวัสดิ์ไอศวรรย์
ประทานเจ้าเยาวลักษณ์วิไลวรรณ	มาเรียงร่วมขวัญกับพี่ยา
ร่วมรักร่วมใจร่วมจิต	ร่วมชีวีชีวิตสังขาร์
ผินพักตร์เสียไยวนิดา	แก้วตาจงได้ปรานี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางศรีสุดามารศรี
ได้ฟังพจนารถวาที	เทวีหวาดหวั่นพรั่นใจ
เคลื่อนองค์ลงจากแท่นแก้ว	แล้วนบนิ้วประนมบังคมไหว้
ชำเลืองเนตรดูภูวไนย	เฉิดโฉมวิไลลาวัณย์
อรชรอ้อนแอ้นเอวองค์	เพียงทรงอำมรเมศรังสรรค์
สำเนียงนวลยวนยั่วแดยัน	สารพันเป็นที่จำเริญตา
ถึงโฉมพระพิษณุรักษ์	ผู้ทรงลักษณ์โลกลานเสน่หา
ก็ไม่เทียมเสาวภาคย์กายา	องค์พระผ่านฟ้ายาใจ
ความอายความรักรึงจิต	ชำเลืองพิศพิศวงหลงใหล
กรานก้มพักตร์อยู่ไม่ดูไป	ทรามวัยมิได้พาที
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้
๏ น้องเอยน้องรัก	เยาวลักษณ์ผู้มิ่งมารศรี
พี่มาหาด้วยสวัสดี	เทวีมิได้จำนรรจา
เจ้ารังเกียจเคียดแค้นด้วยอันใด	ดวงใจแสนสุดเสน่หา
เชิญมาร่วมอาสน์ภิรมยา	สั่งสนทนาด้วยกัน
ว่าพลางลดองค์ลงนั่งแนบ	อิงแอบลูบหลังแล้วรับขวัญ
เราจะร่วมทุกข์ร่วมชีวัน	ไฉนจึ่งผินผันไม่ไยดี
อันความพิศวาสรุมรึง	ติดตรึงแน่นในอุระพี่
เมตตาบ้างเถิดนะเทวี	มารศรีอย่าสลัดตัดรอน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางศรีสุดาดวงสมร
ได้ฟังวาจาสุนทร	บังอรนบนิ้วแล้วทูลไป
ซึ่งพระบัญชาว่าการุญ	พระคุณนั้นหาที่สุดไม่
แต่อย่าด่วนลวนทำให้ชํ้าใจ	จะได้เห็นว่าทรงพระเมตตา
ว่าพลางถอยถดขยดหนี	มารศรีค้อนคมแล้วก้มหน้า
แต่ชม้ายชายเนตรชำเลืองมา	ดูพระยอดฟ้าสุริย์วงศ์
ฯ ๖ คำ ฯ
โลม
๏ โฉมเอยโฉมเฉลา	ยุพเยาว์นิ่มเนื้อนวลหง
มิเสียที่เกิดในรพีพงศ์	ควรเป็นปิ่นอนงค์นางใน
งามรสพจนารถจำนรรจา	งามจริตกิริยาไม่หาได้
พร้อมเพราะน้ำคำจับใจ	น่าจะช้อนชูไว้กลางกร
ความพี่แสนสวาทเพียงชีวิต	ไม่ควรคิดเมินหมางสโมสร
ถอยหนีไปไหนนะบังอร	ดวงสมรจงได้ปรานี
ว่าพลางคว้าไขว่สัพยอก	เลียมลูบเย้าหยอกมารศรี
อุ้มองค์อัครราชเทวี	ขึ้นยังแท่นที่ไสยา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ ทรงเอยทรงเดช	พระจงโปรดเกศเกศา
นี่หรือว่าทรงพระเมตตา	มิให้เคืองวิญญาณ์เท่ายองใย
ตัวน้องก็จะรองเบื้องบาท	ใช่จะพ้นภูวนารถก็หาไม่
มาทำข่มเหงไม่เกรงใจ	ให้ได้อัประมาณพันทวี
ขอเชิญเสด็จไปเชยชิด	แนบสนิทนางสนมสาวศรี
ว่าพลางหยิกข่วนไม่ปรานี	เทวีผลักไสไปมา
ฯ ๖ คำ ฯ
โลม
๏ สุดเอยสุดสวาท	นุชนาฏแน่งน่อยเสน่หา
ว่าไยฉะนี้วนิดา	อนิจจามาตัดอาลัย
อันนางที่เคยบำเรอรักษ์	จะเปรียบองค์นงลักษณ์กระไรได้
ตัวเจ้าเยาวยอดอรไท	ภูวไนยชนกชนนี
ทั้งสองนคเรศราชฐาน	ประกอบการวิวาห์เฉลิมศรี
หวังสืบสุริย์วงศ์ประเวณี	ในที่เศวตฉัตรรัตนา
ถึงจะข่วนหยิกสักเท่าใด	ก็ตามใจไม่ถือโทษา
ว่าพลางจุมพิตวนิดา	ลูบไล้ไขว่คว้าพัลวัน
กรสอดกอดเกี่ยวเกลียวกลม	ร่วมรมย์ปลื้มเปรมเกษมสันต์
ค่อยประคองต้องดวงบุษบัน	เชยชมรับขวัญเยาวมาลย์
ภุมรินบินเคล้าสุบงกช	เชยรสเสาวคนธ์หอมหวาน
ฝนสวรรค์ครั่นครื้นทั้งจักรวาล	สองสำราญในรสฤๅดี
ฯ ๑๒ คำ ฯ โลมปี่พาทย์
ช้า
๏ เมื่อนั้น	นวลนางศรีสุดามารศรี
ได้ภิรมย์รักร่วมประเวณี	ด้วยหลานพระจักรีเลิศไกร
เริ่มรู้ในรสสังวาส	แสนสนิทพิศวาทไม่คลาดได้
แสนสุดเสน่หายาใจ	ในพระผ่านฟ้ายุพาพาล
ดั่งได้สรงทิพย์อำมฤค	สระสวรรค์พันลึกหอมหวาน
สารพางค์ซาบสิ้นจนวิญญาณ	เยาวมาลย์ชื่นชมภิรมยา
ลืมพระบิตุราชมาตุรงค์	ลืมเหล่าสุริย์วงศ์พงศา
ลืมแสนสมบัติอันโอฬาร์	ลืมพาราโรมบุรี
ลืมทั้งราชฐานเคยสถิต	ลืมสนมเพื่อนสนิทสาวศรี
แต่เฟี้ยมเฝ้าเคล้าองค์พระภูมี	ในสถานแท่นที่อำไพ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
ทั้งนางสาวสรรค์กำนัลใน	หมอบใช้ข้างที่เรียงราย
เห็นพระผ่านฟ้านราสรรค์	กับแจ่มจันทร์วรนาฏโฉมฉาย
ร่วมเรียงเคียงพักตร์พริ้มพราย	งามคล้ายรูปทองทั้งสององค์
เหล่านางต่างพิศสองกษัตริย์	โสมนัสเพลินใจใหลหลง
งามฉวีงามศรีงามทรง	เพียงองค์สุริยันกับจันทรา
อันทรงกลดหมดเมฆไม่ปกปิด	ซึ่งสถิตเลื่อนลอยในเวหา
บ้างรับขวัญสรรเสริญบุญญา	ด้วยปรีดาจงรักภักดี
ฝ่ายฝูงกัลยาคณานาง	พนักงานดุริยางค์ดีดสี
ก็ประสานสังคีตดนตรี	ขับกล่อมข้างที่บรรเลง
ฯ ๑๐ คำ ฯ มโหรี
ตอนที่ ๑๒
ท้าวกรุงพาณกับนางไวยกาขอนางอุษามาเลี้ยงเป็นธิดา
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงหมู่อสูรใจหาญ
บรรดาซึ่งเป็นพวกพราน	ในสถานบุรีรัตนา
เคยไปล่าไล่มฤคี	ยังอรัญที่ราวป่า
ถึงกำหนดวันซึ่งสัญญา	ชักชวนกันมาวุ่นไป
บ้างถือแหลนหลาวธนูศร	หน้าไม้โตมรหอกใหญ่
บ่วงบาศข่ายครืนปืนไฟ	แล้วออกไปจากราชธานี
ฯ ๖ คำ ฯ กราว
๏ ครั้นถึงหิมวาพนาวาส	ถิ่นที่มิคชาติเสือสีห์
บ้างขึงข่ายรายบ่วงเป็นโกลี	แล้วแยกไปในที่ดงดอน
ด้อมดูหมู่เนื้อในพงพุ่ม	ทุกสุมทุมท่าธารสิงขร
ครั้นเห็นโห่กระทบแล้วตบกร	ตามต้อนไล่ลัดสกัดมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ จับได้หมู่เนื้อเสือสิงห์	โคกระทิงแรดควายกระต่ายป่า
กวางทรายสุกรกิเลนลา	ฉวยคว้าฟาดลงกับดินดาน
ที่ติดบ่วงกลิ้งเกลือกเสือกดิ้น	จับฟัดกัดกินเป็นอาหาร
เฮฮาร่าเริงสำราญ	ทุกหมู่พวกพรานชาญฉกรรจ์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นเสร็จซึ่งกินมังสา	ก็ปรีดาผาสุกเกษมสันต์
แล้วตัดทิ้งเชือกเขาเถาวัลย์	มามัดผูกพันมฤคี
กวางทรายหมีหมูสุกร	จับใส่หาบคอนอึงมี่
ได้น้อยไม่เต็มท่วงที	อสุรีก็พากันล่าไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ มาใกล้บริเวณวนาศรม	พระบรมสุธาอาจารย์ใหญ่
เห็นร่มรังบังแสงอโณทัย	ก็เข้าหยุดอาศัยพร้อมกัน
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายนางอุษาสาวสวรรค์
แต่กำเนิดเกิดในบุษบัน	พระนักธรรม์เอามาเลี้ยงไว้
จำเริญรุ่นชันษาได้เจ็ดปี	สูงศรีผ่องเพียงแขไข
กล้องแกล้งแน่งน้อยอำไพ	วิลาสเลิศวิไลลักขณา
เทริดทรงองค์อิ่มพริ้มเพรา	ดั่งทองทิพหล่อเหลาเลขา
งามละม่อมพร้อมจริตกิริยา	ศรีสวัสดิ์วัฒนาปรีชาชาญ
พจนารถแสนฉลาดเฉลียวล้ำ	ถ้อยคำสุนทรอ่อนหวาน
ไม่มีโรคภัยแผ้วพาน	แสนสุขสำราญทุกคืนวัน
ฯ ๘ คำ ฯ
พระทอง
๏ เช้าเย็นเที่ยวเล่นริมอาวาส	ชมช่อบุปผชาติเกษมสันต์
เลือกเด็ดดอกดวงพวงพรรณ	ซึ่งรายรอบอรัญกุฎีดง
ลำดวนสารภีมะลิลา	แก้วกุหลาบจำปามหาหงส์
เบญจมาศชาตบุษย์ประยงค์	กาหลงยี่สุ่นพิกุลกาญจน์
สาวหยุดพุทธชาดนางแย้ม	สุกรมแกมพะยอมหอมหวาน
การะเกดกรรณิการ์ชบาบาน	พุดตานชงโคโยทะกา
เก็บพลางพลางชมคณานก	หกโหนโจนจับพฤกษา
วายุภักษ์จักโกระวาลา	กะหรอดแก้วสาลิกาโนรี
ภิรมย์รังอาศัยรายรอบ	เขตขอบอาศรมฤๅษี
แล้วลำดับบุปผามาลี	ถวายพระมุนีบูชาไฟ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หมู่มารพรานป่าน้อยใหญ่
แอบนั่งเรียงรายที่ชายไพร	ตั้งใจคอยหมู่มฤคา
แลไปเห็นนางอนงค์น้อย	แช่มช้อยเที่ยวเก็บบุปผา
งามทรงวงพักตร์ลักขณา	ทั่วทั้งกายาไม่ราคิน
ผิวเนื้อเรื่อเรืองเหลืองอร่าม	ยิ่งดูยิ่งงามพร้อมสิ้น
เพียงเทพธิดาในเมืองอินทร์	อสุรินทร์ฉงนสนเท่ห์ใจ
จะว่าเป็นเชื้อวงศ์พระมุนี	หรือนางนี้เธอได้มาแต่ไหน
จึ่งอยู่ยังที่กุฎีไพร	เราไม่ได้เห็นแต่ก่อนมา
ต่างคนต่างคิดสะกิดกัน	นางนี้อัศจรรย์หนักหนา
ครั้นเราจะลักไปพารา	ถวายองค์พญาอสุรี
เป็นความชอบไว้ไนเบื้องบาท	ก็เกรงกลัวอำนาจพระฤๅษี
ทรงวาจาสิทธิ์ฤทธี	มีตบะกิจเชี่ยวชาญ
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ จะทำฉะนี้ก็มิได้	เราจะกลับคืนไปราชฐาน
กราบทูลให้ทราบบทมาลย์	พระผู้ผ่านบุรีรัตนา
ครั้นคิดเห็นพร้อมยอมกัน	จึ่งพวกกุมภัณฑ์พรานป่า
บ้างหอบคอนโคถึกมฤคา	รีบเร่งกลับมายังธานี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
ครั้นค่ำยํ่าราษราตรี	เสด็จเข้าที่แท่นอลงกรณ์
เอนองค์ลงเหนือทิพอาสน์	สำราญราชฤทัยในบรรจถรณ์
หอมกลิ่นมาลัยขจายจร	เกสรโกสุมปทุมมาลย์
ฟังเสียงสำเนียงนางขับ	ร้องรับรี่เรื่อยเฉื่อยฉาน
โอดพันพิณเพลงบรรเลงลาน	ประสานศัพท์ดนตรีนี่นัน
พร้อมเพราะเสนาะสำเนียง	ดั่งหนึ่งนางจำเรียงเพลงสวรรค์
จับใจเพลิดเพลินจำเริญกรรณ	กุมภัณฑ์ก็เคลิ้มหลับไป
แต่มัชฌิมยามย่ำมา	จนเวลาล่วงปัจจุสมัย
นิมิตฝันเป็นอัศจรรย์ใจ	ภูวไนยผวาตื่นขึ้นทันที
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ โสรจสรงทรงเครื่องอาภรณ์	จับคทาธรแก้วมณีศรี
บทจรจากห้องรูจี	เสด็จออกยังที่พระโรงคัล
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์อาสน์	พร้อมราชสุริย์วงศ์รังสรรค์
ประโรหิตเสนาแน่นนันต์	บังคมคัลเกลื่อนกลาดดาษดา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งมีสีหนาทวาที	แก่โหราธิบดีซ้ายขวา
คืนนี้เราเข้าที่ไสยา	ฝันว่าได้ดวงปทุมมาลย์
กระพุ่มพูเชิดชูไว้กับหัตถ์	ระบัดแบ่งเกสรหอมหวาน
ประทับองค์ชมบุษบงบาน	โกเมศบันดาลเป็นเพลิงพราย
ติดขึ้นแต่ผกาเกสร	เร่าร้อนเปลวแรงแสงฉาย
ลามไหม้ทั่วตนสกนธ์กาย	ฝันนี้ดีร้ายประการใด
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนี้	ประโรหิตโหราผู้ใหญ่
ได้ฟังบรรหารภูวไนย	พิเคราะห์ไปโดยข้อพระสุบิน
ลอบใส่ในตำรับไสยเวท	ก็เห็นเหตุร้ายร้อนทุกสิ่งสิ้น
แต่ท้าวหัสเนตรธิบดินทร์	ดลใจอสุรินทร์โหรา
สิ่งซึ่งไภยันอันตราย	ให้กลับกลายว่าดีพร้อมหน้า
จึ่งก้มเกล้ากราบลงกับบาทา	ทูลองค์พญากุมภัณฑ์
อันลักษณะพระสุบินนิมิตนี้	จะได้แก่ภูมีแม่นมั่น
ด้วยเป็นสังหรณ์เทวัญ	ผลนั้นมิใช่พยากรณ์
ซึ่งว่าฝันได้สุบงกช	อันรื่นรสเสาวคนธ์เกสร
จะได้นางกุมารีอรชร	มาเฉลิมพระนครรัตนา
ซึ่งเป็นไฟไหม้ลามทั้งองค์ 	จะยิ่งทรงอานุภาพแกล้วกล้า
ปรากฏยศเกียรติเดชา	แผ่ทั่วฟากฟ้าสุธาธาร
ไม่มีผู้ใดจะต่อฤทธิ์	ดั่งเพลิงพิษรุ่งแรงแสงฉาน
เป็นเอกองค์เดียวในจักรวาล	จะแจ้งเหตุการณ์ในวันนี้
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
ฟังโหรทำนายทายว่าดี	อสุรีชื่นชอบหฤทัย
ผลที่จะมาถึงซึ่งชีวิต	ให้มืดมิดหารู้ตัวไม่
ตรัสประภาษราชกิจทั้งปวงไป	อยู่ในท่ามกลางเสนา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพวกหมู่มารพรานป่า
ครั้นเช้าก็ชวนกันมา	เฝ้าองค์พญาอสุรี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ต่างตนน้อมเกล้าบังคมบาท	กรุงพาณาราชยักษี
ทูลว่าตัวข้าทั้งปวงนี้	ออกไปเที่ยวที่หิมพานต์
ล่าไล่ฝูงเนื้อเสือสัตว์	ในจังหวัดใกล้อาศรมสถาน
พบทาริกายุพาพาล	โฉมปานนางฟ้าสุราลัย
อรชรอ้อนแอ้นทั้งอินทรีย์	แต่เห็นมาไม่มีใครเปรียบได้
เล่นอยู่ยังที่กุฎีไพร	แห่งองค์ท่านไทนักธรรม์
ถ้าได้มาไว้ในเมือง	จะระบือลือเลื่องทุกเขตขัณฑ์
ควรที่พระธิดาวิลาวัณย์	เฉลิมศรีไอศวรรย์อสุรา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวกรุงพาณยักษา
ฟังพรานทูลแจ้งกิจจา	ดั่งได้ฟากฟ้าดุษฎี
ยี่สิบหัตถ์ตบหัตถ์ครื้นครั่น	สิบปากสรวลสนั่นอึงมี่
แล้วประทานรางวัลให้ทันที	แก่หมู่อสุรีพรานไพร
แก้วแหวนเงินทองเสื้อผ้า	โหรหลังโหรหน้าก็แจกให้
แล้วสั่งเสนาผู้ร่วมใจ	ให้เตรียมพลไกรกุมภัณฑ์
จะออกไปมัสการพระดาบส	อันทรงพรตยอดญาณฌานขยัน
ยังที่ศาลอารัญ	ให้ทันในรุ่งราตรี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ สั่งเสร็จเสด็จยุรยาตร	จากอาสน์พระที่นั่งมณีศรี
ย่างเยื้องกรายกรจรลี	เข้าที่ปราสาทรัตนา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์รัตน์	ตรัสแก่อัคเรศเสน่หา
เล่าความแต่ต้นจนปลายมา	ตามพรานป่าแจ้งทุกประการ
เราก็ไร้โอรสบุตรี	จะสืบศรีวงศามหาศาล
ตัวพี่กับเจ้าเยาวมาลย์	จะออกไปมัสการพระนักธรรม์
ขอนางทาริกามาเลี้ยงไว้	ที่ในนิเวศน์เขตขัณฑ์
ต่างบุตรอันเกิดในครรภ์	ของขวัญเมืองมิ่งวนิดา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางไวยกาเสน่หา
ได้ฟังพระราชบัญชา	แสนโสมนัสสาพันทวี
จึ่งนบนิ้วเหนือเกศบังคมทูล	นเรนทร์สูรปิ่นภพเรืองศรี
ซึ่งจะไปขอนางกุมารี	ข้าบาทยินดีเป็นสุดคิด
สองกษัตริย์ตรัสสนทนากัน	เกษมสันต์ชื่นชมภิรมย์จิต
จนค่ำสิ้นแสงพระอาทิตย์	จันทร์แจ่มชวลิตในเมฆา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีผู้มียศถา
รับสั่งพระองค์ทรงนครา	ก็ออกจากท้องพระโรงชัย
ฯ ๒ คำ ฯ ปราม
ยานี
๏ จัดหมู่โยธาอันสามารถ	เป็นกองพยุหบาตรกระบวนใหญ่
ต้นเชือกแต่พื้นถือปืนไฟ	ใส่เสื้อชมพูเป็นคู่กัน
ถัดมากุมหอกกลอกแกว่ง	เสื้อแดงดวงลายฉายฉัน
ถัดมาขัดดาบยืนยัน	ใส่เสื้อสีจันทน์สุพรรณราย
ถัดไปเสื้อโหมดม่วงอ่อน	กรกุมธนูศรประลองสาย
ถัดไปถือทวนกริชกราย	สอดใส่เสื้อลายเขียวทอง
เทียบทั้งรถทรงอลงการ	ทวยหาญเรียบริ้วเป็นทิวท่อง
ล้วนเหี้ยมฮึกพันลึกลำพอง	ทุกกองคอยเสด็จยาตรา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกรุงพาณราชยักษา
ครั้นรุ่งสางสว่างเวลา	เสด็จเข้ามาที่สนานกาย
ฯ ๒ คำ ฯ
โทน
๏ ปทุมทองโปรยละอองดั่งฝอยฝน	สำราญรื่นชื่นชลกระแสสาย
ทรงสุคนธ์ปนทิพสุพรรณพราย	สนับเพลาพลอยรายเชิงงอนงาม
ภูษาทองประสานก้านกระหนก	แย่งยกลายร่วงดวงอร่าม
ชายแครงชายไหวสุวรรณวาม	ฉลององค์ทรงงามสังเวียนวรรณ
ตาบทิศทับทรวงมุกดาหาร	สะอิ้งแก้วสังวาลดวงกุดั่น
ทองกรมังกรเกี้ยวกัน	พาหุรัดนาคพันชิงดวง
ธำมรงค์เรือนเก็จเพชรพลาม	มงกุฎแก้วแวววามรุ้งร่วง
ห้อยกุณฑลทัดดอกไม้พวง	กรรเจียกจอนซ้อนดวงทับทิมพราย
จับพระขรรค์แก้วแววฟ้า	ชวนนางไวยกาโฉมฉาย
เสด็จจากห้องสุวรรณพรรณราย	กรายกรไปขึ้นพิชัยรถ
ฯ ๑๐ คำ ฯ บาทสกุณี
โทน
๏ รถเอ๋ยรถประพาส	งามวิลาสกำกงอลงกต
งามแปรกแอกงอนอ่อนชด	งามชั้นหลั่นลดบัลลังก์ลอย
งามเสากาบเก็จเพชรคั่น	งามกระหนกเครือวัลย์ช่อห้อย
งามมุกสุกพลามอร่ามพลอย	งามยอดแสงย้อยด้วยโกเมน
งามเทียมสิงหราชผาดผาย	งามสารถีกรายกลอกเขน
งามเครื่องสูงบังสุริเยนทร์	งามเกณฑ์แห่เรียบระเบียบจร
งามเสียงแตรสังข์ประโคมครื้น	งามพื้นเรี่ยรายด้วยทรายอ่อน
งามฤดูบุปผชาติอรชร	พเนจรนำหน้าพาไป
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เดินโดยมรคาพนาเวศ	เข้าเขตหิมวาป่าใหญ่
รีบรถรีบพลสกลไกร	มาใกล้บริเวณกุฎี
แลเห็นหลังคาอาศรม	แห่งองค์บรมฤๅษี
ให้หยุดพหลโยธี	ประทับที่ริมธารชายดง
ลงจากรถรัตโนภาส	กับโฉมอัครราชนวลหง
ประดับด้วยฝูงนางอนงค์	เสด็จตรงไปบรรณศาลา
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึ่งสองกษัตริย์	ประนมหัตถ์เหนือเกล้าเกศา
ถวายมัสการพระสิทธา	แล้วกล่าววาจาอันสุนทร
ข้าแต่พระผู้นิรทุกข์	พระองค์ค่อยสุขสโมสร
ซึ่งผนวชนานในพนาดร 	โรคร้อนสิ่งใดไม่แผ้วพาน
อันเผือกมันพฤกษาผลาผล	ไม่ขัดสนพอหาเป็นอาหาร
งูร้ายมิได้กรายให้รำคาญ	เหลือบยุงริ้นร่านไม่ราวี
เสือสัตว์จัตุบาททั้งหลาย	แรดร้ายกาสรราชสีห์
อันแรงฤทธิ์หยาบใหญ่เหล่านี้	ยังย่ำยีบ้างหรือพระสิทธา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระดาบสผู้ทรงสิกขา
ฟังท้าวกรุงพาณพจนา	จึงกล่าววาจาตอบไป
ดูก่อนพระองค์ผู้ทรงยศ	แต่รูปสร้างพรตอยู่ป่าใหญ่
ไม่มีทุกข์โศกโรคภัย	สัตว์ร้ายมิได้ราวี
ผลไม้เปรี้ยวหวานเผือกมัน	คัดฉันโดยเพศฤๅษี
ไม่ยากกายหาง่ายสะดวกดี	พอเป็นที่ตั้งเมตตาฌาน
ซึ่งเสด็จออกมาทั้งสององค์	พร้อมพวกจตุรงค์ทวยหาญ
ที่ในอรัญกันดาร	ผ่านฟ้าจะไปแห่งใด
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น 	พญามารผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังก็ตรัสเล่าไป	ถวายองค์ท่านไท้พระสิทธา
เดิมข้าเข้าที่ไสยาสน์	สำราญราชบรมสุขา
ฝันว่าได้ดวงปทุมา	บานแบ่งผกาอรชร
เชยชื่นรื่นรสเรณูนวล	หอมหวนเสาวคนธ์เกสร
ตื่นขึ้นรุ่งศรีรวีวร	โหรทูลพยากรณ์ทำนาย
ว่าจะได้ทาริกาแน่งน้อย	เสาวภาคย์แช่มช้อยโฉมฉาย
ความยินดีซาบสกนธ์กาย	พอนายพรานป่าพนาลี
เข้ามาแจ้งว่าไปล่าสัตว์	ในจังหวัดหิมวาพนาศรี
พบองค์เยาวเรศกุมารี	อยู่ที่พระบรรณศาลา
โหรทายพรานทูลเห็นสมจริง	โยมยิ่งแสนโสมนัสสา
จึ่งพากันดั้นดงออกมา	มัสการบาทาพระอาจารย์
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมุนีผู้ปรีชาหาญ
ได้ฟังบัญชาพญามาร	ก็ตริการรำพึงคะนึงไป
อันท้าวกรุงพาณเจรจา	จะกล่าวแกล้งแต่งว่านั้นหาไม่
เธอรู้ตระหนักประจักษ์ใจ	กูจะอำพรางไว้ก็ใช่ที
คิดแล้วจึ่งเรียกหลานรัก	เจ้าผู้ทรงลักษณ์เฉลิมศรี
จงออกมานอกกุฎี	อัญชุลีทั้งสองกษัตรา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งโฉมนวลนางอุษา
ได้ฟังองค์พระอัยกา	ก็คลานออกมาทันใด
กฤษฎาชุลีขึ้นเหนือเกศ	เยาวเรศบังคมประนมไหว้
ทั้งสองกษัตริย์เลิศไกร	ด้วยใจเคารพยินดี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
กับนางไวยกาเทวี	พิศโฉมกุมารีกัลยา
วิไลลักษณ์แฉล้มแช่มช้อย	แน่งน้อยน่ารักหนักหนา
ผิวพรรณผุดผ่องดั่งทองทา	ทั้งจริตกิริยาจำเริญใจ
พิศพลางพลางแสนโสมนัส	พูนเพิ่มประดิพัทธ์พิสมัย
จึ่งกล่าวสุนทรถามไป	อันองค์อรไทน้อยนี้
สุริย์วงศ์บิตุรงค์มารดร	ถิ่นฐานนามกรโฉมศรี
อยู่ไหนชื่อไรพระมุนี	นางนี้พระได้แห่งใดมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ทรงญาณฌานกล้า
ฟังรสพจนารถอสุรา	จึ่งกล่าววาจาตอบไป
อันทาริกาน้อยนี้	บิตุเรศชนนีหามีไม่
ใช่วงศ์พงศ์พันธุ์ผู้ใด	เกิดในดอกดวงปทุมมาลย์
บริสุทธิ์ผุดพ้นวาริน	แย้มผกากลีบกลิ่นหอมหวาน
ในโบกขรณีนทีธาร	แทบสถานอาศรมศาลา
รูปเห็นจึ่งเอามาเลี้ยงไว้ 	ให้นามชื่อนางอุษา
จนจำเริญวัยวัฒนา	อายุกัลยาได้เจ็ดปี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
กับองค์อัครราชเทวี	ได้ฟังวาทีพระนักพรต
พระปีติแผ่ผ่านซ่านซาบ	อิ่มอาบไปทั่วทั้งกายหมด
จึ่งกล่าวสุนทรมธุรส	แก่พระดาบสเลิศไกร
อันตัวของโยมฟังสองนี้	โอรสบุตรีหามีไม่
ซึ่งจะสืบสุริย์วงศ์ไป	ที่ในรัตนาเมืองมาร
จึ่งตั้งใจหวังมาทูลบาท	พระมุนีนาถปรีชาหาญ
จะขอนางอุษายุพาพาล	ผู้ปานชีวิตพระสิทธา
ไปเลี้ยงเป็นราชบุตรี	เฉลิมศรีนคเรศยักษา
ให้ปรากฏยศเลื่องลือชา	เป็นมหามหัศอัศจรรย์
พระองค์จะพ้นปลิโพธ	ผู้เดียวสันโดษเกษมสันต์
โปรดข้าบาทเถิดพระนักธรรม์	เหมือนให้วงศ์กุมภัณฑ์เป็นสุขไป
ตอนที่ ๑๓
ท้าวกรุงพาณพานางอุษาเข้าเมือง
๏ เมื่อนั้น	พระสุทธาวาสอาจารย์ใหญ่
ได้ฟังสองกษัตริย์เลิศไกร	ก็ตรึกไปโดยทางประเวณี
อันกรุงพาณกับอัครชายา	มาวอนขออุษาโฉมศรี
จะไปเลี้ยงเป็นราชบุตรี	ว่านี้เห็นจริงทุกประการ
ตัวกูก็เป็นดาบส	สร้างพรตทรงพรหมวิหาร
จะตั้งใจภาวนารักษาฌาน	ให้สำราญวิเวกวิญญาณ์
ครั้นว่าจะหวงนางไว้	จนจำเริญวัยใหญ่กล้า
จะเป็นที่ติฉินนินทา	แก่มนุษย์เทวานาคี
ควรกูจะให้นงลักษณ์	แก่ท้าวสิบพักตร์ยักษี
ไปไว้ในราชธานี	จะได้มีสุขทุกนิรันดร์
คิดแล้วจึ่งกล่าวสุนทร	ดูก่อนพระบรมรังสรรค์
ซึ่งมาว่าวอนรำพัน	จักขอหลานขวัญของเราไป
เลี้ยงเป็นพระราชบุตรี	ตูนี้ก็ประสิทธิ์ประสาทให้
จงอุปถัมภ์บำรุงอรไท	ดั่งบุตรเกิดในอุทร
แม้นมาตรประมาทผิดพลั้ง	จงเมตตายับยั้งสั่งสอน
จึ่งจะมีศรีสวัสดิ์สถาวร	ทั้งพระบิดรแลมารดา
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
กับโฉมนวลนางไวยกา	ได้ฟังวาจาพระนักธรรม์
แสนภิรมย์สุดโสมนัสนัก	ผิวพักตร์ผ่องพรายฉายฉัน
ดั่งได้สมบัติเทวัญ	ในฉ้อชั้นวิสุทธิ์ดุษฎี
ประนมหัตถ์ตรัสตอบขอบคุณ	ซึ่งการุณโปรดเกล้าเกศี
ลึกกว้างหนักพ้นพันทวี	ไม่มีสิ่งเปรียบเทียบทาน
พระองค์อย่าทรงพระอาวรณ์	ปรารมภ์เร่าร้อนด้วยพระหลาน
โยมจะเลี้ยงเรียงร่วมวิญญาณ	ถนอมปานดวงใจนัยนา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ทรงไสยศาสตร์สิกขา
ได้ฟังทั้งสองกษัตรา	แสนโสมนัสสาพันทวี
จึ่งว่าแก่เยาวมาลย์หลานรัก	เจ้าดวงจักษุเฉลิมศรี
บัดนี้สองกษัตริย์ธิบดี	มาขอเทวีผู้ร่วมใจ
ครั้นว่าอัยกามิให้เจ้า	จะห่วงเลี้ยงขวัญข้าวไปจนใหญ่
ก็จะเป็นมลทินโทษภัย	แก่วิสัยบรรพชิตสิทธา
หนึ่งอยู่ในไพรก็ไร้ญาติ	สารพันอนาถอนาถา
อยู่เดียววิ่งเล่นเห็นเวทนา	กำพร้าบิตุเรศมารดร
เจ้าไปก็จะได้เป็นเอกองค์	พระบุตรีสุริย์วงศ์อดิศร
ไพบูลย์พูนสวัสดิ์สถาวร	เป็นศรีพระนครเมืองมาร
ด้วยเธอนิราศขาดประยูร	จะสืบเสวยไอศูรย์มหาศาล
ไปด้วยท่านเถิดนะนงคราญ	จะได้สุขสำราญเปรมปรีดิ์
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษามารศรี
ฟังพระอัยกาพาที	เทวีสลดระทดใจ
คิดถึงที่เสบยเคยสนิท	สะท้อนจิตอาทวานํ้าตาไหล
กราบลงทรงโศกาลัย	โหยไห้ครวญคร่ำรำพัน
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้พระอัยกาเจ้าเอ๋ย	พระคุณเคยบำรุงผดุงขวัญ
ประสายากเลี้ยงข้าในอารัญ	ไม่มีวงศ์พงศ์พันธุ์จะนำพา
เช้าตรู่หลานอยู่ศาลาลัย	พระไปเก็บผลไม้ที่ในป่า
มากน้อยสอยได้แล้วรีบมา	ประโลมเลี้ยงนัดดาเป็นอาจิณ
เคยกล่อมไกวให้นอนแล้วอาบนํ้า	ไม่ควรทำก็ทำได้สิ้น
พระคุณหนากว่าแผ่นแดนดิน	สูงสุดพรหมินทร์ทิฆัมพร
ซึ่งเมตตากรุณานี้หนักนัก	หลานรักมิได้แทนพระคุณก่อน
วิบากใดมาซัดกำจัดจร	ให้จำจากบวรบาทา
ถึงกระไรแต่พอใหญ่ขึ้นกว่านี้	จะพลัดพระมุนีก็ไม่ว่า
ที่เคยเห็นเคยเล่นทุกเวลา	ทีนี้จะเปล่าตาเปล่าใจ
เมื่อไรจะได้กลับมาเห็นพักตร์	พระผู้การุญรักนั้นหาไม่
ตั้งแต่จะแลลับไป	นับวันจะไกลทุกเดือนปี
หลานไปที่ไหนจะมีสุข	จะแสนทุกข์ถึงเบื้องบทศรี
ร่ำพลางกอดบาทพระมุนี	โศกีเพียงสิ้นชีวา
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระมหาดาบสพรตกล้า
เห็นหลานรักร่วมวิญญาณ์	ทรงโศกโศกาจาบัลย์
ให้คิดอาลัยเป็นใยห่วง	ดังบาศบ่วงผูกใจไว้มั่น
ชลเนตรนองพักตร์พระนักธรรม์	รับขวัญกอดหลานเข้าร่ำไร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ โอ้อนิจจาอุษาเอ๋ย	ตาเคยเลี้ยงเจ้ามาจนใหญ่
ครั้งนี้จะจากอกไป	แสนสังเวชใจพ้นประมาณ
ประสาเด็กก็จะเห็นแก่เป็นสุข	หรือทนทุกข์วอนว่าน่าสงสาร
น้ำคำร่ำรักทุกประการ	ตาฟังเพียงลาญชีวาวาย
อันความกตัญญูซึ่งรู้รอบ	ก็ประกอบเป็นเกียรติของโฉมฉาย
อย่าแสนโศกวิโยคระกำกาย	สายสวาทจงคลายซึ่งทุกข์ร้อน
เจ้าเป็นสัตว์อุบัติในบัวมาศ	ประหลาดโลกแท้เทพอัปสร
สวาทอายหน่ายครรภ์มารดร	เหมือนแกล้งเกิดกลางกรอัยกา
ไปพบเข้าจึ่งเอามาเลี้ยงไว้	ก็แจ้งใจว่ามีวาสนา
ผูกพันประดิพัทธ์ยิ่งนัดดา	เสน่หาเจ้าสุดเแสนทวี
ซึ่งปลิดปลงจำนงอนุญาต	แก่สองไทธิราชเรืองศรี
ใช่จะไม่อาลัยเมื่อไรมี	แสนรักพ้นที่จะเปรียบปาน
เห็นโฉมตรูอยู่ด้วยอัยกา	เสวยแต่ของป่าเป็นอาหาร
แสนยากลำบากกันดาร	ต้องธุลีลมพานหมองมอม
เจ้าไปอยู่ในบุรีราช	จะพร้อมพรูหมู่นาฏนางถนอม
จงวายคลายทุกข์ฤทัยตรอม	จอมขวัญอย่าร้อนอาวรณ์ใจ
เราเป็นแต่วิบัติพลัดพราก	ใช่จะวายตายจากนั้นหาไม่
ตานี้มีชีวิตอยู่ตราบใด	จะเวียนไปเยี่ยมเยือนนิจกาล
อุตส่าห์ฝากกายสองกษัตริย์	โฉมสวัสดิ์อย่างพลั้งที่สั่งสาร
เจ้าไปโรคภัยอย่าแผ้วพาน	รํ่าพลางกอดหลานเข้าโศกา
ฯ ๒๐ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์สุริย์วงศ์นาถา
เห็นพระบรมสิทธา	กับนางอุษาวิลาวัณย์
ต่างองค์ทรงกันแสงโศก	ด้วยวิโยคยามร้างห่างขวัญ
โหยไห้พิไรร่ำรักกัน	กุมภัณฑ์สงสารแสนทวี
จึ่งกล่าวสุนทรวาจา	ปลอบนางอุษาโฉมศรี
แม่ผู้ยอดฟ้ากุมารี	อย่าโศกีครวญคร่ำระกำองค์
บิตุรงค์ชนนีจะรับเจ้า	ขวัญข้าวนิ่มน้อยนวลหง
ไปเป็นเฉลิมศรีสุริย์วงศ์	เอกองค์อัครราชธิดา
ถนอมเลี้ยงเพียงบุตรในอุทร	ดวงสมรจงฟังพ่อว่า
อย่ารังเกียจเดียดฉันท์เลยแก้วตา	มารดามิให้ระคายใจ
แม้นปรารถนาดาวเดือนดวงตะวัน	พ่อจะเหาะไปสวรรค์เอามาให้
ขวัญอ่อนอย่าอ้อนอาลัย	ไปด้วยแม่เถิดนะนงคราญ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอุษาเยาวยอดสงสาร
ได้ฟังสองกษัตริย์พจมาน	สวาทหวานซ่านซาบทั้งอินทรีย์
ค่อยสว่างบางเบาบรรเทาเทวษ	เยาวเรศนบนิ้วเหนือเกศี
กราบลงแล้วสนองวาที	ลูกนี้ไร้วงศ์พงศ์พันธุ์
บิตุเรศมารดาก็หาไม่	กำเนิดในหิมวาพนาสัณฑ์
พระจะเลี้ยงเป็นบุตรบุญธรรม์	พระคุณนั้นเลิศล้นคณนา
ขอเอาพระเดชสองกษัตริย์	เป็นฉัตรแก้วกั้นเกศา
จะสนองรองเบื้องบาทา	ไปกว่าจะสิ้นชนมาน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านรัตนามหาศาล
กับนางไวยกานงคราญ	ฟังรสพจมานกุมารี
แสนฉลาดแหลมล้ำร่ำไร	เสนาะเพราะจับใจยักษี
สองกษัตริย์โสมนัสยินดี	จึ่งมีสุนทรบัญชา
มิเสียแรงเจ้าเกิดในโกเมศ	แต่เยาวเรศได้เจ็ดชันษา
งามทั้งรูปรสพจนา	ปรีชาชาญยิ่งทุกสิ่งงาม
จะหาไหนได้เหมือนเจ้านี้	ไม่มีเลยแล้วในโลกสาม
บุญส่อให่พ่อพยายาม	มาพบทรามรักร่วมใจ
ว่าพลางสององค์อภิวาท	ลาบาทพระมหาอาจารย์ใหญ่
นวลนางอุษาอรไท	ละห้อยไห้ลาองค์อัยกา
นอบนบจบเท้ามาใส่เกศ	เพิ่มเทวษเศร้าโทมนัสสา
พญามารอุ้มองค์พระธิดา	ออกจากศาลาพระมุนี
ฯ ๑๒ คำ ฯ เพลง
๏ ถึงที่ประทับจัตุรงค์	ขึ้นทรงรถแก้วทั้งสองศรี
วางองค์อุษากุมารี	เหนือตักเทวีมารดร
แล้วมีบรรหารสิงหนาท	ให้ขับซึ่งราชไกรสร
เลิกหมู่โยธาพลากร	บทจรไปโดยมรคา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
โอ้
๏ เมื่อนั้น	โฉมเฉลาเยาวเรศอุษา
เหลียวหลังดูบรรณศาลา	กัลยายิ่งคิดสลดใจ
นิจจาเอ๋ยทีนี้จะแลลับ	จะได้กลับมาเห็นนั้นหาไม่
สระสนานธารน้ำก็จำไกล	ทั้งพระไทรร่มรื่นพื้นทราย
เห็นต้นโศกยิ่งแสนกำสรดโศก	จะวิโยคจากไปน่าใจหาย
เคยนั่งนอนเล่นเย็นสบาย	กับฝูงทรายเนื้อนกไม่ไกลกัน
เห็นพลาญยิ่งลานฤทัยหวัง	จะจากมิ่งไม้ดั่งสวนสวรรค์
เคยเล่นชิงช้าลดาวัลย์	จะห้อยหันเปล่าอยู่กับดงดาน
ครวญพลางนบนิ้วขึ้นเหนือเกศ	ลาฝูงเทเวศทุกสถาน
ทั้งพระคุณทูนเกล้าผู้ยอดญาณ	ไม่ตามมาส่งหลานให้ชื่นใจ
เหลียวแลจนสุดเนตรแล้ว	สุดแคล้วสุดคล้อยละห้อยไห้
สุดลับไม่เห็นศาลาลัย	สลดใจซบพักตร์ลงโศกา
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
เห็นลูกรักแสนโศกา	ผ่านฟ้าสงสารเป็นสุดคิด
สองกษัตริย์ตรัสปลอบแล้วรับขวัญ	รำพันพรรณนาประกาศิต
เชิญแม่เสมอทรวงดวงชีวิต	พิศชมนกไม้ให้คลายใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
ชมดง
๏ พระชี้หัตถ์ตรัสชวนพระธิดา	เจ้าแลดูสกุณาในป่าใหญ่
นั่นโนรีจับรังบังใบ	ส่งสำเนียงเสียงใสน่าฟัง
พระชนนีชี้ว่านั่นนกแก้ว	จับเกดพูดแจ้วเหมือนร้องสั่ง
สาลิกาจับพุ่มภิรมย์รัง	กระลาจับกระสังระวังนาง
เบญจวรรณจับหว้าแล้วราร่อน	ช่างทองจับสะท้อนฟ้อนหาง
กางเขนเล่นขนบนต้นคาง	เขาไฟจับฝางร้างรัก
เค้าโมงจับโมงมองเมียง 	ซังแซวส่งเสียงบนต้นสัก
กระลุมพูจู่จับกระลำพัก	นกกวักร้องกวักบนทองกวาว
กุลาโห่จับเหียงเคียงคู่	เค้ากู่กู่ก้องสำเนียงหนาว
พระเยาวมาลย์เยี่ยมม่านสุวรรณวาว	กับแสนสาวชมเพลินจำเริญใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ รีบรถคชาพาชี	รีบแสนเสนีน้อยใหญ่
ล่วงเข้าลำเนาพนัสไพร	ตรงไปยังราชพารา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	หญิงชายชาวเมืองถ้วนหน้า
แจ้งว่าองค์ท้าวเจ้าพาณา 	ได้ราชธิดากุมารี
ชื่อนางอุษายุพาพักตร์	มาแต่สำนักพระฤๅษี
ทรงลักษณ์เลิศกัลยาณี	ทั้งไตรโลกไม่มีเปรียบปาน
เล่าลือไปทุกแห่งหน	ต่างคนอุ้มลูกจูงหลาน
บ้างละร้านเรือนการงาน	วิ่งพ่านอื้ออึงคะนึงมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ นั่งแน่นตามที่วิถีทาง	สองข้างถนนซ้ายขวา
วัดเหวี่ยงเถียงกันเป็นโกลา	พอแลมาเห็นพวกพลไพร
แห่แหนเป็นระเบียบเรียบริ้ว	เครื่องสูงธงทิวปลิวไสว
ฆ้องกลองครื้นครั่นสนั่นไป	ภูวไนยนั้นนั่งบัลลังก์รถ
กับเยาวมาลย์อุ้มราชบุตรี	สูงศรีเพียงจันทร์ทรงกลด
สมศักดิ์สมวงศ์สมยศ	งามหมดทั่วสารพางค์กาย
แน่งน้อยน่ารักพักตร์พริ้ม	จิ้มลิ้มลักษณ์เลิศเฉิดฉาย
ด้วยบุญบันดาลจิตหญิงชาย	ให้สบายชื่นเย็นไม่เว้นตน
ต่างต่างโสมนัสประนมกร	แซ่ซ้องอวยพรกุลาหล
จงจำเริญศรีสวัสดิ์มงคล	ชนมาแม่ยืนได้หมื่นปี
ข้าบาทราษฎร์ฝูงทั้งหลาย	จะพลอยสุขสบายเกษมศรี
ด้วยเดชเกศกัลยาณี	มาสืบวงศ์อสุรีจิรังกาล
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นรัตนาปรีชาหาญ
ครั้นถึงพระนิเวศน์โอฬาร	ประทับเกยแก้วกาญจน์อลงกรณ์
ทรงอุ้มพระยอดเยาวเรศ	ดั่งเทเวศอุ้มองค์อัปสร
ทั้งเทวีไวยกาบังอร	บทจรขึ้นปราสาทรูจี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เสด็จเหนือพระที่นั่งบัลลังก์อาสน์	ท่ามกลางอนงค์นาฏสาวศรี
เชยชมพระธิดาจนราตรี	แล้วกลับเขาที่ศรีไสยา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นสว่างสร่างแสงอุทัยทอง	เรื่อรองจำรัสพระเวหา
เสนาะเสียงไก่แก้วโกญจา	โกกิลาเรียกร้องหากัน
เพรียกเสียงคชาพาชี	กาหลดนตรีนี่สนั่น
ดาวเดือนเลื่อนลับสัตภัณฑ์	สุริยันเยี่ยมยอดยุคนธร
ภุมราหาสร้อยสุบงกช	หอมรื่นเสาวรสเกสร
ระคนกลิ่นอนงคนิกร	ขจายจรเฟื่องฟุ้งละลุงลาน
น้ำค้างตกต้องละอองอาบ	เย็นซาบทั่วมนเทียรสถาน
พระพายชายพัดรำเพยพาน	พญามารตื่นจากนิทรา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ จึ่งชำระสระสรงทรงเครื่อง	อร่ามเรืองผ่องผิวมังสา
จับคทาธรแก้วอันศักดา	เสด็จมายังท้องพระโรงชัย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์อาสน์	พร้อมหมู่อำมาตย์น้อยใหญ่
จึงสั่งเสนีปรีชาไว	จงไปหาฝูงเทพเทวัญ
บอกว่ากูเชิญลงมา	ทั้งสองชั้นฟ้าสรวงสวรรค์
อย่าเนิ่นอยู่ช้าจนสายัณห์	ให้ทันแต่ในเวลานี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาผู้ใหญ่ยักษี
ก้มเกล้ารับราชวาที	อัญชุลีแล้วเหาะระเห็จไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงพิภพสรวงสวรรค์	ประกาศฝูงเทวัญน้อยใหญ่
ว่าพระปิ่นรัตนากรุงไกร	ตรัลใช้ให้ข้าขึ้นมา
เชิญท่านเทเวศทุกองค์	ผู้ทรงสิทธิศักดิ์แกล้วกล้า
ลงไปยังราชพารา	แต่ในเวลาเดี๋ยวนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
ตอนที่ ๑๔
ท้าวกรุงพาณให้หาเทวามานิมิตปราสาทให้นางอุษา จนนางไวยกาประสูติโอรสชื่อทศมุข
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายฝูงเทวาทุกราศี
แจ้งว่าพาณาอสุรี	มีราชบัญชาให้หาไป
ต่างองค์กลัวฤทธิ์อำนาจ	ออกจากวิมานมาศน้อยใหญ่
พากันเหาะระเห็จด้วยว่องไว	ตรงไปรัตนาเมืองมาร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงหมู่สุราฤทธิ์	ก็สถิตในที่ควรสถาน
ยังพื้นพสุธาหน้าพลาญ	แห่งองค์กรุงพาณอสุรี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
เห็นเทเวศมาพร้อมก็ยินดี	จึ่งมีสุนทรบัญชา
เราออกไปป่าพนาลัย	ได้นางหนึ่งชื่ออุษา
แต่ในสำนักพระสิทธา	มาเลี้ยงเป็นบุตรบุญธรรม์
จึ่งเชิญท่านเทวาวราฤทธิ์	มาช่วยรังสฤษฎ์ประดิษฐ์รังสรรค์
ปราสาทมาศแม้นพิมานจันทร์	ให้แก่กัลยากุมารี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หมู่อมรเมศเรืองศรี
ได้ฟังอสุราพาที	ต่างองค์ยินดีด้วยสมคิด
ครั้งนี้แหละอ้ายกุมภัณฑ์	ผู้ใจอาธรรม์ทุจริต
มันจักฉิบหายวายชีวิต	ด้วยผลกำเริบฤทธิ์อหังการ์
คิดแล้วรับรสพจมาน	แห่งท้าวกรุงพาณยักษา
ต่างองค์สำแดงเดชา	ออกมานิมิตด้วยฤทธี
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ
ยานี
๏ บัดเดี๋ยวบันดาลด้วยอำนาจ	รังสฤษฎ์เป็นปราสาทมณีศรี
ผุดขึ้นแต่พื้นปฐพี	ตั้งที่ประเทศนิเวศน์มาร
พื้นยอดสูงเยี่ยมโพยมหน	จงกลเหมแก้วมุกดาหาร
พรหมพักตร์พริ้มผาดแลลาน	บราลีแกมกาญจน์อลงกรณ์
สี่มุขบันมาศดาดเพชร	ทรงเก็จเสากาบพรหมสร
ช่อฟ้าชดเฟื้อยอัมพร	ลำยองช้อนแก้วใส่ใบระกา
ทวยทองรองเต้ามณีตั้ง	แย่งกระหนกมาศผนังดั่งเลขา
ซุ้มแกลแลลายพรายตา	ทวาราบานรัตน์จำรัสราย
เจ็ดชั้นพื้นลดผลึกลาด	พระแท่นอาสน์เรืองเอี่ยมวิเชียรฉาย
ลับแลล้วนแล้วด้วยแก้วลาย	ฉากระบายเครือเบญจรงค์เรือง
เพดานห้อยดวงพวงพู่	มณีนวลเรณูฟุ้งเฟื่อง
ที่นั่งเย็นแก้วระย้าค่าเมือง	ชาลาเนื่องติดแนวไพทีทอง
ทิมเรียงเคียงรายซ้ายขวา	โอฬาร์สุรโลกไม่มีสอง
คู่เวไชยันต์มาศพิมานรอง	ล่องฟ้ามาตั้งยังธาตรี
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ ครั้นเสร็จนฤมิตปราสาท	ฝูงไทเทวราชเรืองศรี
ลาองค์พญาอสุรี	เหาะไปยังที่วิมานฟ้า
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
เห็นมหาปราสาทอลงการ์	โอฬาร์ล้วนแล้วด้วยแก้วกาญจน์
พิศทรงงามสิ้นทั้งสี่ทิศ	ชวลิตพรรณรายฉายฉาน
ให้เพลิดเพลินจำเริญวิญญาณ	พญามารโสมนัสพันทวี
จึ่งมีสิงหนาทบัญชา	แก่ขุนโหรายักษี
จงหาศุภฤกษ์สวัสดี	กูจะทำพิธีสถาวร
เฉลิมมนเทียรทิพเทเวศ	สมโภชเยาวเรศดวงสมร
ให้ปรากฏยศเกียรติขจายจร	ไปทุกพระนครกษัตรา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ขุนโหราจารย์ยักษา
ก้มเกล้ารับราชบัญชา	ก็ดูโดยตำราอสุรี
เห็นแจ้งแล้วกราบบังคมทูล	ท้าวพาณาสูรเรืองศรี
ห้าค่ำวันเสาร์ฤกษ์ดี	ทำการพิธีประเสริฐนัก
เวลารุ่งแล้วโมงเศษ	สุริยามาเมศราศีจักร
จะจำเริญศุภผลแก่นงลักษณ์	ปรากฏยศศักดิ์ทั้งไตรดาล
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นรัตนามหาศาล
ได้ฟังขุนโหราจารย์	จึ่งมีบรรหารแก่เสนา
จงจัดการพระราชพิธี	โดยที่ตำแหน่งซ้ายขวา
ประชุมชีพ่อพฤฒา	ข้างในข้างหน้าให้พร้อมกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งเสนามารชาญขยัน
รับสั่งพญากุมภัณฑ์	บังคมคัลออกจากพระโรงชัย
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ยานี
๏ เกณฑ์กันเร่งรัดจัดการ	ทั่วทุกพนักงานน้อยใหญ่
ปูอาสน์ลาดที่อำไพ	ผูกม่านสองไขรูจี
ฉัตรแก้วฉัตรสุวรรณเป็นหลั่นลด	สังข์กลศเทียนชัยบายศรี
พานทองรองแว่นมณี	ห้อยพวงมาลีโอฬาร
แล้วประชุมชีพ่อพฤฒา	อำมาตย์โหรามหาศาล
พร้อมทั้งดุริยางค์กังสดาล	เสร็จโดยโองการกุมภัณฑ์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรรังสรรค์
ครั้งรุ่งรางสร่างสีรวีวรรณ	ให้บรรจงแต่งองค์พระธิดา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายพระชนนีนงคราญ	กับนางพนักงานซ้ายขวา
เขาล้อมองค์สรงสีพระกายา	ให้ทรงสุคนธากำจรใจ
บ้างเข้าผัดพักตร์ผุดผ่อง	ดั่งทองทิพมาศสุกใส
กระหมวดมุ่นโมลีอำไพ	สวมใส่เกี้ยวแก้วอลงกรณ์
ปักจุฑามณีมุกดาหาร	แซมสุวรรณกุสุมาลย์เกสร
ให้ทรงภูษาลายเครือกินนร	สะอิ้งองค์สายซ้อนประจำยาม
ตาบทิศทับทรวงดวงกุดั่น	สังวาลวรรณเพชรเหลืองเรืองอร่าม
พาหุรัดทองกรมังกรงาม	ธำมรงค์เพชรพลามพรายตา
ห้อยพวงสุวรรณมาลัย	กรรเจียกจอนซ้อนใส่ซ้ายขวา
งามเพียงองค์เทพธิดา	ลอยฟ้าลงมายังธาตรี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นเสร็จโสรจสรงชลธาร	พระผู้ผ่านรัตนาบุรีศรี
กับองค์อัครราชเทวี	ก็พาพระบุตรีวิไลวรรณ
ออกจากห้องมหาปราสาท	พร้อมหมู่อนงค์นาฏสาวสวรรค์
เสด็จย่างเยื้องจรจรัล	ไปปราสาทเทวัญอันโอฬาร
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึ่งให้พระธิดา	นั่งอาสน์รัตนามุกดาหาร
ท่ามกลางมณฑลพิธีการ	พร้อมเสนามารพงศ์พันธุ์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพฤฒาจารย์ฌานขยัน
ต่างตนถือสังข์กลศสุวรรณ	พร้อมกันอ่านเวทสถาวร
ถวายมูรธาภิเษกสรง	องค์พระธิดาดวงสมร
อำนวยอวยสวัสดิ์จัตุรพร	ให้บังอรเยาวเรศกุมารี
ชาวประโคมก็ประโคมฆ้องกลอง	กึกก้องแซ่เสียงดีดสี
พิณพาทย์กาหลดนตรี	เอิกเกริกอึงมี่เป็นโกลา
ฯ ๖ คำ ฯ มโหรี
๏ บัดนั้น	ประโรหิตผู้มียศถา
ชุลีบาทสองราชกษัตรา	แล้วเชิญขวัญพระธิดายุพาพาล
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ อ้าขวัญแม่มิ่งสุดาสวรรค์	อย่าประเวศเวียนวันในไพรสาณฑ์
หลงอยู่อาศรมพระทรงญาณ	แสนสำราญเงียบสงัดวังเวงใจ
เชิญมาชมมไหไอศูรย์	อันสมบูรณ์ด้วยสมบัติไม่นับได้
พร้อมพรูด้วยหมู่กำนัลใน	วิไลลักษณ์เฉิดโฉมประโลมวัง
อ้าขวัญแม่เมาลีเลิศ	บุญประเสริฐส่งผลแต่หนหลัง
อย่าหลงเพลินเตริ่นไปในไพรกรัง	ชมนกประนังสำเนียงนวล
เชิญสถิตยังสถานพิมานฟ้า	อันแสนสนุกสุขกว่าสักแสนส่วน
สดับเสียงนางจำเรียงโอดครวญ	โหยหวนยวนเพลงบรรเลงลาน
ขวัญแม่ปิ่นอนงค์อย่าหลงชม	เนินพนมปล่องเปลวเหวละหาน
พะวงเวียนสระนํ้าถ้ำธาร	เชิญสำราญแท่นทิพวิสูตรทรง
ขวัญแม่จงมาเป็นมิ่งเมือง	จำเริญเรืองราชสกูลประยูรหงส์
ชนมานมากหมื่นยืนยง	ดำรงสวัสดิ์รัตนาธานี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ได้เอยได้ฤกษ์	พระโหรให้เบิกบายศรี
พนักงานลั่นฆ้องเข้าสามที	เสนีฮึกโห่โกลา
ประโรหิตจุดเทียนติดแว่นแก้ว	แล้วส่งเวียนซ้ายไปขวา
คณานางต่างรับอันดับมา	รอบมหามณฑลพิธีกรรม์
ประโคมชัยเภรินพิณพาทย์	สำเนียงนฤนาทบันลือลั่น
เป็นมหามหัศอัศจรรย์	รับขวัญพระธิดากุมารี
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นครบเจ็ดรอบระบอบการ	พฤฒาจารย์ดับเทียนเฉลิมศรี
แล้วโบกเปลวควันสามที	ให้พระบุตรีบังอร
เอาจุณเทียนเจิมพระนลาฏ	วรนาฏนิ่มน้อยดวงสมร
พร้อมกันอำนวยอวยพร	จงถาวรจำเริญชนมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์สุริย์วงศ์นาถา
จึ่งประทานเครื่องทรงอลงการ์	โอฬาร์ล้วนแล้วด้วยแก้วกาญจน์
สำหรับพระธิดาเอกองค์	พงศ์กษัตริย์ยอดฟ้ามหาศาล
ตั้งนางอุษาเยาวมาลย์	ในสถานอัครราชบุตรี
แล้วเลือกวรนาฏราชตระกูล	ที่สมบูรณ์รูปทรงส่งศรี
วิไลลักษณ์เลิศกัลยาณี	ห้าอนงค์นารีจำเริญตา
ชื่ออรัญวนิดายุพาพักตร์	หนึ่งชื่อศุภลักษณ์กรรฐา
นางจันทวดีกัลยา	หนึ่งชื่อว่าเทพสุนทร
องค์หนึ่งชื่อนางสุพรรณ	ฉวีวรรณพิมพ์พักตร์เพียงอัปสร
พร้อมสติปรีชาสถาวร	แรกรุ่นอรชรสิบหกปี
ให้เป็นเอกองค์พระพี่เลี้ยง	เคียงควรอุ้มชูโฉมศรี
ทั้งนางขับกล่อมพัดวี	สองร้อยนารีโสภา
เจ้าขรัวยายประยูรสูงใหญ่	เป็นประธานข้างในข้างหน้า
กับสาวใช้เชื้อลูกเสนา	ห้าร้อยกัลยาวิไลวรรณ
ทั้งขอเฝ้าเหล่าลูกอำมาตย์	สุริย์ชาติปรีชาชาญขยัน
คณนาอเนกนับพัน	จัดสรรประทานพระบุตรี
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เสร็จแล้วจึ่งท้าวยี่สิบกร	กับบังอรไวยกามเหสี
ประโรหิตโหราเสนี	ก็กลับไปที่อยู่สำราญ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงเยาวยอดสงสาร
ประโลมเลี้ยงพระธิดายุพาพาล	บำรุงรักปิ้มปานดวงใจ
อุ้มชูช้ากล่อมถนอมนาฏ	แสนสนิทพิศวาสหลงใหล
เช้าเย็นพาเล่นแต่ข้างใน	ชมไม้ดัดดาษดรุณเรียง
บ้างผลิดอกออกผลปนผกา	สกุณาวางกรงส่งเสียง
สาลิกาแก้วจับคอนเคียง	โนรีพูดเพียงภาษาคน
กลางวันพานางไปอ่างแก้ว	สรงน้ำพุแพร้วดังฝอยฝน
ชี้ชวนให้ชมภูเขายนต์	มีช่องชลพักพานาวาเวียน
ทั้งหิรัญสุวรรณมัจฉาชาติ	งามประหลาดเลื่อมพรายดังลายเขียน
โกสุมปทุมมาศดาษเดียร	ผจงเจียนไกรลาสบรรพตา
แสนบำรุงผดุงด้วยความสุข	ไม่มีทุกข์พานผิวมังสา
ยามสรงทรงเสวยโภชนา	ก็ปลอบป้อนวอนว่าทุกนาที
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษามารศรี
สำราญราชยังปราสาทมณี	ดังบุตรีบรมจักรพรรดิ
แสนเกษมสุโขมโหฬาร	ด้วยยศศักดิ์บริวารสมบัติ
มีแต่ชี่นชมโสมนัส	กับพี่เลี้ยงสาวสวัสดิ์ทุกเวลา
เย็นเช้าขึ้นเฝ้าพระบิตุเรศ	สำคัญว่าเกิดเกศเกศา
ทั้งอนงค์นงคราญมารดา	สนิทดั่งคลอดมาจากครรภ์
นั่งเพลาเคล้าคลึงเชยชม	สองกษัตริย์ภิรมย์รับขวัญ
รักดั่งดวงเนตรดวงชีวัน	สัญญาว่าเกิดในอุทร
อันนางศุภลักษณ์กรรฐา	แสนสนิทเสน่หาสายสมร
ชอบชิดพิศวาสบังอร	กว่านิกรนารีทั้งสี่นาง
จะเที่ยวจรวอนเล่นสิ่งใด	ก็ตามใจไม่ทัดขัดขวาง
จำเริญจิตพิสมัยไว้วาง	พ่างเพียงชีวิตพระธิดา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายนางไวยกาเสน่หา
เสวยสุขอยู่ทุกทิวา	ด้วยองค์ภัสดาพญามาร
ยามสรงยามเสวยเชยชื่น	สำราญรื่นหฤทัยเกษมศานต์
เพียงโฉมยุพยงนงพาล	แห่งเทวบุตรมารสวัสดี
พร้อมเพรียงเสียงรสรูปกลิ่น	สัมผัสอสุรินทร์เรืองศรี
ในประถมวัยประเวณี	พระเทวีสุริย์วงศ์ก็ทรงครรภ์
ยิ่งผ่องแผ้วแววรัศมีเหมือน	ดวงเดือนเพ็งพรายฉายฉัน
จำเริญเรืองเขื่องขึ้นทุกคืนวัน	กำหนดนั้นถ้วนทศมาสตรา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงศุภวารสถาวร	กำลังลมอุทรพัดกล้า
ให้รึงรุมกลุ้มไปทั้งกายา	ปิ้มว่าจะสิ้นสมประดี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายฝูงกำนัลสาวศรี
ทั้งเถ้าแก่ชะแม่อสุรี	เห็นเทวีรัญจวนประชวรครรภ์
ตกใจวายวุ่นทั้งเรือนทอง	เข้าประคองกายแก้แปรผัน
บ้างวิ่งปะทะปะกัน	ไปทูลกุมภัณฑ์ภัสดา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
แจ้งว่าองค์อัครชายา	เสวยทุกขเวทนาลำบากกาย
กำลังเสน่หาอาวรณ์	เร่าร้อนหฤทัยใจหาย
เสด็จจากแท่นแก้วแพรวพราย	ไปทั้งสายสวาททันที
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	นวลนางไวยกามารศรี
เห็นองค์สมเด็จพระสามี	เสด็จมาเคียงที่พักตรา
ค่อยสบายบรรเทาเร่าร้อน	บังอรแสนโสมนัสสา
พอได้ศุภฤกษ์เวลา	กัลยาก็ประสูติพระโอรส
เป็นชายคล้ายองค์พระบิตุเรศ	ส่งศรีพิมพ์เพศนั้นเหมือนหมด
สมศักดิ์สุริย์วงศ์อันทรงยศ	ลักขณาปรากฏประกอบกาย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระวงศาทั้งหลาย
จึ่งเอาพานแก้วแพรวพราย	รองข่ายทองรับพระกุมาร
แล้วเชิญให้ไปสรงสาคร	ธารสุคนธ์เกสรหอมหวาน
วางยังอาสน์อ่อนโอฬาร	ให้บรรทมสำราญพระกายา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระบิตุเรศนาถา
เห็นโอรสราชกุมารา	พร้อมศรีลักขณาวิลาวัณย์
มีความแสนโสมนัสนัก	ผ่องพักตร์เพียงได้สมบัติสวรรค์
จึงให้จัดพระนมที่พงศ์พันธุ์	หกสิบสี่สรรรูปทรง
เจ้าขรัวยายพี่เลี้ยงลูกตระกูล	เชื้อประยูรกษัตริย์สูงส่ง
ประทานพระโอรสสุริย์วงศ์	ตามอย่างเอกองค์กุมารา
ครั้นครบกำหนดสิบห้าวัน	ให้ประชุมพงศ์พันธุ์พร้อมหน้า
ทำการสมโภชพระลูกยา	ถวายมูรธาวารี
ประทานนามตามวงศ์ทรงยศ	ชื่อว่าทศมุขยักษี
องค์พระบิตุเรศชนนี	อวยพรสวัสดีพร้อมกัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษาสาวสวรรค์
เห็นพระมารดาวิลาวัณย์	ขวัญเมืองประสูติพระลูกยา
งามสรรพสารพางค์ผิวพักตร์	นงลักษณ์แสนสุดเสน่หา
สำคัญว่าองค์อนุชา	ร่วมราชบิดามารดร
แสนสนิทพิศวาสดั่งดวงเนตร	ยกขึ้นทูนเกศสายสมร
เชยชมโฉมสวัสดิ์สถาวร	อุ้มชูกับกรตระกองกาย
ถนอมลูบจูบจอมกระหม่อมเกล้า	ทุกค่ำเช้าไม่นิราศขาดสาย
ประพาสเล่นเป็นสองกับน้องชาย	แสนสบายเพลินสุขทุกคืนวัน
ฝ่ายนางสาวศรีพระพี่เลี้ยง	ประคองเคียงขับกล่อมถนอมขวัญ
สองกษัตริย์วัฒนามาด้วยกัน	โรคันอันตรายไม่ราคี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทศมุขกุมารยักษี
จำเริญวัยใหญ่ขึ้นทุกเดือนปี	ด้วยสุขสวัสดีอันโอฬาร
ผูกจิตพิสมัยไม่ไกลข้าง	พระพี่นางอุษายอดสงสาร
นอนเพลาเคล้าชมชื่นบาน	พระกุมารรักสนิทชิดเชย
จะเล่นไหนไม่เห็นก็กันแสง	ทุกแห่งทุกเวลาสรงเสวย
ฝันใฝ่หลงใหลไม่ลืมเลย	สำคัญเคยแต่รู้ความมา
ครั้นค่อยจำเริญชนมาน	แปดปีปรีชาญแกล้วกล้า
เรียนรู้ไตรเพทวิทยา	หัยรถคชาพาชี
เช้าเย็นเที่ยวเล่นด้วยพี่เลี้ยง	ประคองเคียงพรั่งพร้อมถนอมศรี
กับกุมารเหล่าลูกเสนี	พันตนอสุรีประดับตาม
เล่นข่างเล่นคลีตีไม้	เคล่าคล่องว่องไวในสนาม
ช่วงชิงทิ้งท่าสง่างาม	ไม่เข็ดขามอ่าอวดประกวดกร
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ตอนที่ ๑๕
พระอุณรุทเสด็จประพาสป่า พระมาตุลีแปลงเป็นกวางทองมาล่อ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระอุณรุทชาญสมร
สมสนิทพิศวาสสถาวร	ด้วยบังอรศรีสุดายาใจ
แสนภิรมย์ชมรสรูปเสียง	กลิ่นเกลี้ยงสัมผัสพิสมัย
สุขุมควรยวนยั่วหฤทัย	เปลี่ยนปลื้มอาลัยทุกเวลา
สรงเสวยเชยโฉมประโลมลอม	ด้วยอนงค์นางถนอมพร้อมหน้า
เพียงสรรค์ดุสิตเทวา	สุเรศฟ้าเข้าล้อมกล่อมกลอน
ครั้นสิ้นแสงสุริโยภาส	พระชวนโฉมนวลนาฏดวงสมร
ประเวศห้องสิงหาสน์อลงกรณ์	สโมสรเอนองค์ลงสำราญ
นางรำเพยลมชวยรวยริน	ผกาแก้วสารภินหอมหวาน
กลั้วกลิ่นยุพยอดเยาวมาลย์	จรุงรสซาบซ่านวิญญาณยวน
เสนาะเสียงนางจำเรียงบำเรอเรื่อย	ฉ่ำเฉื่อยรัวโรยโหยหวน
สองกษัตริย์สดับสำเนียงนวล	เพลินชวนหลับไปในราตรี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ จวนล่วงเวลาปัจจุสมัย	อุทัยทองส่องฟ้าราศี
ตื่นจากแท่นรัตน์รูจี	โสรจสรงวารีสำราญกาย
ให้ครวญใคร่จะไปประพาสป่า	จึ่งตรัสชวนศรีสุดาโฉมฉาย
ฤดูนี้เจ้าพี่แสนสบาย	มิ่งไม้ทั้งหลายในดงดอน
บ้างพลิดดอกออกผลทุกกิ่งก้าน	แบ่งบานผกาเกสร
ห้อยย้อยช้อยช่ออรชร	ระบัดเบิกใบอ่อนจำเริญตา
ชาวไพรเขาเล่ากล่าวความ	ว่าป่างามสนุกหนักหนา
ทั้งสิงสัตว์จัตุบาทนานา	ในห้องหิมวาอเนกนันต์
พี่จะพาดวงใจสายสวาท	ออกไปประพาสพนาสัณฑ์
จะได้เห็นชมเล่นด้วยกัน	ให้บันเทิงสุขสำราญใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระชายาเยาวยอดพิสมัย
ได้ฟังบรรหารพระภูวไนย	อรไทโสมนัสพันทวี
จึ่งยอกรกฤษฎาญขึ้นเหนือเกศ	กราบทูลภูวเรศเรืองศรี
น้องจะขอโดยเสด็จจรลี	ยังที่ป่าระหงดงดาน
จะแสนสุขฉันใดไม่เคยเห็น	จะได้เชยชมเล่นเกษมศานต์
ด้วยบุญเบื้องบาทบทมาลย์	พระลูกเจ้าผู้ผ่านณรงกา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมเสน่หา
ได้ฟังอัคเรศจำนรรจา	ผ่านฟ้ารับขวัญด้วยยินดี
จึ่งพาวนิดาดวงสมร	บทจรจากห้องมณีศรี
ไปเฝ้าพระบิตุราชชนนี	ฝูงอนงค์นารีก็ตามไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งสองเยาวเรศ	ยอกรเหนือเกศบังคมไหว้
ทูลพระชนกนาถภูวไนย	กับองค์อรไทมารดา
ลูกน้อยทั้งสองขอลาบาท	พระทรงธรรม์ธิราชนาถา
ออกไปยังห้องหิมวา	ชมพรรณพฤกษาพนาดร
ยังไม่ได้เคยพบเห็น	จะเที่ยวเล่นให้สุขสโมสร
สักสามวันจะคืนพระนคร	ภูธรจงโปรดปรานี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์สุริย์วงศ์เรืองศรี
ฟังพระเยาวราชร่วมชีวี	วอนว่าพาทีทูลลา
ครั้นจะขัดทัดห้ามด้วยความรัก	ก็เกรงจักทรงโทมนัสสา
จึ่งมีมธุรสพจนา	แก้วตาทั้งสองผู้ร่วมใจ
จะพากันไปเล่นพนาลี	ทั้งนี้ก็ตามอัชฌาสัย
แต่อย่าหลงล้าให้ช้าไป	เกรงภัยสัตว์ร้ายในอารัญ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทรุ่งฟ้านราสรรค์
ได้ฟังบิตุรงค์ทรงธรรม์	ก็บันเทิงสำราญวิญญาณ์
จึ่งนบนิ้วประณตบทรัตน์	สองกษัตริย์ผู้เกิดเกศา
พาองค์พระอัครชายา	กลับมาปราสาทอลงการ์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เสด็จออกทรงนั่งบัลลังก์อาสน์	พร้อมหมู่อำมาตย์ทวยหาญ
ท่ามกลางพระโรงรัตน์ชัชวาล	แล้วมีพจมานแก่เสนา
จงเตรียมพหลพลไกร	เราจักออกไปประพาสป่า
กับองค์อัคเรศชายา	ในเวลารุ่งพรุ่งนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาอำมาตย์ทั้งสี่
ก้มเกล้ารับพระราชวาที	ชุลีลาออกจากพระโรงคัล
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เกณฑ์พลจัตุรงค์พยุหบาตร	กระบวนโพนประพาสพนาสัณฑ์
ขุนช้างผูกช้างเรียงรัน	ดั้งกันค่ายคํ้าพังคา
ขุนม้าผูกม้าอาชาไนย	ว่องไวร้ายกาจแกล้วกล้า
ขุนรถเทียมรถอลงการ์	ธงทองโอฬาร์เฉลิมงอน
ขุนพลสรรพลอาสาศึก	เหี้ยมฮึกห้าวหาญชาญสมร
พร้อมสรรพเสโลโตมร	อาวุธครบกรโยธี
เตรียมทั้งรถทรงรถประเทียบ	รายเรียงเป็นระเบียบตามที่
พร้อมเสร็จแต่ในราตรี	โดยมีพระราชบัญชา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์พงศ์นารายณ์นาถา
ไสยาสน์เหนืออาสน์อลงการ์	จนเวลาล่วงอโณทัย
ตื่นจากแท่นที่ทิพอาสน์	กับองค์วรนาฏพิสมัย
พากันกรายกรเสด็จไป	เข้าในที่สรงวาริน
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
โทน
๏ สองกษัตริย์ขัดสีธุลีกาย	ปทุมทองโปรยปรายกระแสสินธุ์
ชำระรดหมดหมองมลทิน	สุคนธ์ธารเกลากลิ่นขจายจร
พระสอดใส่สนับเพลาภูษาทรง	เครือหงส์คาบก้านเกสร
นางทรงภูษิตอรชร	เครือกระหนกกินนรกรกราย
พระทรงชายไหวสุวรรณวาม	ชายแครงเรืองอร่ามวิเชียรฉาย
นางทรงสะอิ้งแก้วแพร้วพราย	สไบตาดสอดสายสังวาลวรรณ
พระทรงทับทรวงตาบทิศ	นางทรงสร้อยประดิษฐ์ประดับถัน
ต่างทรงทองกรมังกรพัน	พาหุรัดกุดั่นมุกดาดวง
ธำมรงค์เรือนเก็จเพชรแพร้ว	มงกุฎแก้วสุรกานต์รุ้งร่วง
กุณฑลทองทัดดอกไม้พวง	ห้อยห่วงสุวรรณมาลัย
งามสองสุริย์วงศ์ทรงอาภรณ์	ดั่งทินกรแข่งเคียงแขไข
ประดับด้วยอนงค์กำนัลใน	เสด็จตามกันไปขึ้นรถ
ฯ ๑๒ คำ ฯ บาทสกุณี กราวนอก
โทน
๏ รถเอยรถแก้ว	กงล้ำกำแล้วด้วยมรกต
แอกงอนอ่อนงามช้อยชด	ช่อหลั่นชั้นลดบัลลังก์ลอย
สิงห์อัดสัตว์แอบระแบบครุฑ	มองยื้อมือยุดนาคห้อย
เสากาบสาบแก้วแววพลอย	ทรงเลิศเทริดลอยอัมพร
เทียบเอี่ยมเทียมอัศวเรศ	ดูเพศเดชเพียงไกรสร
ขุนรถขับรัถอัสดร	เผ่นโจนโผนจรดั่งลมพาล
ธงฉัตรถัดชั้นกรรชิงแซง	ชุมสายฉายแสงสุริย์ฉาน
สังข์แตรแซ่ตรวจกังสดาล	เสียงฆ้องซ้องขานประสานกลอง
เสียงกงส่งกลบกับเสียงม้า	พาลั่นพันลึกกึกก้อง
รถประเทียบเรียบท้ายรถทอง	เร่งกันรีบกองดำเนินไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ สองกษัตริย์เสด็จโพนประพาส	ภิรมย์ร่วมรถราชยานใหญ่
ล่วงเข้าเขตเขาลำเนาไพร	ชมพรรณมิ่งไม้ในดงดอน
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมดง
๏ แก้วเกดกรรณิการ์มหาหงส์	ช่อช้อยห้อยทรงเกสร
เป็นระเบียบเรียบทั้งหนทางจร	รุ่นระบัดใบอ่อนสะอาดตา
พระเคียงรถเด็ดดวงสาโรชรื่น	ทรงยื่นให้ยอดเสน่หา
นางเก็บเกดแก้วสุมาลา	ถวายพระยอดฟ้ายาใจ
คณานกจับจิกผกาก้าน	ร้องประสานสำเนียงเสียงใส
เหมือนจะชวนเชิญนาฏกับภูวไนย	ให้ชมชั้นพฤกษ์ไพรคีรีเรือง
สาลิกาการเวกดุเหว่าแว่ว	สกุณแก้วบินอวดขนัดเนื่อง
มยุเรศร่ายรำแล้วชำเลือง	หงส์เยื้องลีลาน่าดู
ไกรสรกาสรคชสาร	กวางฟานละมั่งเมียงเคียงคู่
ชะมดเม่นเต้นตามกันพรั่งพรู	ระมาดหมู่นระเพนกิเลนลา
พระชี้บอกวนิดาดวงสวาท	เจ้าดูสัตว์จตุบาทกลาดป่า
ฝูงสนมกำนัลกัลยา	ชมคณานกไม้สำราญใจ
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ ล่วงทางหว่างไศลไพรระหง	ข้ามดงถึงเนินเขาใหญ่
มีละหานธารท่าชลาลัย	เย็นใสบริสุทธิ์ไม่ราคิน
มิ่งไม้ผลิดอกออกผล	เสาวคนธ์เกสรขจรกลิ่น
รื่นร่มลมชวยรวยริน	พื้นดินเลียนลาดสะอาดตา
จึ่งมีมธุรสพจนารถ	ตรัสสั่งอำมาตย์ซ้ายขวา
ให้หยุดพหลโยธา	ตั้งประทับพลับพลาที่ชายไพร
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาอำมาตย์ผู้ใหญ่
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธิ์ไกร	บังคมไหว้แล้วออกมาทันที
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เกณฑ์ไปแก่นายทวยหาญ	ให้เร่งจับการปันหน้าที่
ตราตรวจทุกหมวดเสนี	ตามบาญชีซึ่งโดยเสด็จมา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	นายหมวดน้อยใหญ่ซ้ายขวา
ก็เร่งรัดบ่าวไพร่เป็นโกลา	ตัดไม้เกี่ยวคาวุ่นไป
ปันด้านโดยเกณฑ์เป็นขนาด	ตั้งราชพลับพลากว้างใหญ่
นั่งที่ข้างหน้าข้างใน	แทบใต้ร่มโศกริมธาร
พร้อมสรรพที่สรงที่เสวย	ทิมเกยม้ารถคชสาร
มีระเนียดเรียดรอบขอบทวาร	เสร็จการโดยราชบัญชา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทภุชพงศ์นาถา
ครั้นเสร็จซึ่งราชพลับพลา	ผ่านฟ้าชื่นชมยินดี
พอพระสุริยาอัสดง	คล้อยลงลับเหลี่ยมคีรีศรี
จึ่งชวนองค์อัครราชร่วมชีวี	ขึ้นสถิตยังที่ตำหนักไพร
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
ช้า
๏ ประดับด้วยสุรางคนิกร	อรชรพักตร์เพียงแขไข
เฟี้ยมเฝ้าเบื้องบาทดาษไป	ชม้ายชายใช้นัยนา
งอนจริตประดิษฐ์ประดับโฉม	วิลาสเลิศประโลมเสน่หา
บ้างกรายแส้แปรเยื้องกิริยา	รำเพยพาพัชนีวีองค์
แสงจันทร์เรื่อรองส่องสว่าง	กระจ่างแจ้งพุ่มไม้ไพรระหง
ส่องจับผิวพักตร์นางอนงค์	นวลผจงแจ่มจำรัสดั่งนวลจันทร์
แซ่เสียงสุโนกดุเหว่าหวาน	ประจำยามเฉื่อยฉานขานขัน
ระวังไพรร่อนร้องระวังวัน	ฟังหวั่นวังเวงวิเวกใจ
ทั้งเภรินพิณพาทย์ฆาตฆ้อง	กึกก้องสำเนียงเสียงใส
เสนาะศัพท์จักจั่นสนั่นไพร	เรไรหริ่งเรื่อยเฉื่อยดง
เหมือนแสร้งแกล้งกล่อมให้ไสยาสน์	สองราชเพลินจิตพิศวง
ยวนสวาทนาฏหน่อสุริย์วงศ์	ต่างองค์หลับไปในราตรี
ฯ ๑๒ คำ ฯ ตระ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
ครั้นพระองค์ผู้ทรงสวัสดี	เข้าที่สิริไสยา
ก็เกณฑ์ให้นั่งยามตามไฟ	ทุกหมู่พลไกรซ้ายขวา
วางปืนใหญ่รายจังกา	รอบราชพลับพลาพนาวัน
แล้วตระเวนดูทุกหมู่หมวด	กำชับตราตรวจกวดขัน
รักษาหลานพระองค์ทรงสุบรรณ	มิให้อันตรายภัยพาน
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
ไสยาสน์ในราษราตรีกาล	ด้วยนงคราญสุดาเทวี
จนล่วงปัจฉิมเวลา	ดาวเดือนเกลื่อนฟ้าราศี
นํ้าค้างพร่างพรมพนาลี	เยือกเย็นโยธีพลากร
ฝูงสกุณไก่ป่าโกญจาแจ้ว	ตระเวนแว่ววันเวศสิงขร
เสียงระหึ่งผึ้งภู่หมู่ภมร	เอาซาบเกสรสุมามาลย์
ชะนีหวนครวญโหยโรยเรื่อย	ฉ่ำเฉื่อยน่าฟังกังวานหวาน
พระพายรำเพยพัดพาน	สุคนธ์ธารเสาวรสเรณูนวล
กลิ่นจรุงฟุ้งฟ้าสาโรชรื่น	พลับพลาชัยชวนชื่นหอมหวน
ขจรใจตลบอบอวล	ระคนกลิ่นนาฏนวลคณานาง
หมู่กระเหว่าเร้าเร่งอรุณรุ่ง	ภาณุมาศผาดพุ่งรังสีสาง
เสนาะเสียงประโคมดุริยางค์	เพราะพร้อมกล่อมกลางพนาลี
เสียงช้างเสียงม้าโกลาหล	เสียงพลเพรียกพร้อมอึงมี่
พระฟื้นองค์โสรจสรงวารี	กับเทวีวรนาฏวนิดา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เสร็จสรงทรงเครื่องเรืองอร่าม	สง่างามเพียงเทพเลขา
จับพระขรรค์แก้วอันศักดา	เสด็จออกยังหน้าพลับพลาชัย
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ พร้อมพระพี่เลี้ยงร่วมชีวี	แสนสุรเสนีน้อยใหญ่
บังคมเดียรดาษกลาดไป	ในหน้าตำหนักอารัญ
จึ่งมีมธุรสพจนารถ	แก่พี่เลี้ยงราชรังสรรค์
ชี้ชมพฤกษาพนาวัน	อันเรียงรันอยู่รอบพลับพลา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงองค์เจ้าไตรตรึงษา
สถิตยังทิพอาสน์อันโอฬาร์	ในมหาพิมานอลงกรณ์
แต่นางสุจิตรายุพาพักตร์	วรลักษณ์โฉมฉายสายสมร
จุติจากเทวนคร	ไปเกิดในดงดอนแดนมาร
มีแต่อาดูรพูนเทวษ	ถึงอัคเรศผู้ยอดสงสาร
เป็นนิจนิรันดร์ทุกวันวาร	ไม่มีสุขสำราญสักเวลา
จึ่งเล็งทิพเนตรลงไป	ในมนุษย์โลกแหล่งหล้า
เห็นพระอุณรุทผู้ศักดา	หลานพระจักราฤทธิรอน
ออกมาประพาสพนาเวศ	เถื่อนทางทุเรศสิงขร
พระปิ่นสุทัศน์เทพนคร	สโมสรโสมนัสพันทวี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ จึ่งมีเทวราชบัญชา	แก่มาตุลีเทวาเรืองศรี
บัดนี้หลานรักพระจักรี	มีนามอุณรุทวุฒิไกร
สำหรับจะผลาญพาณราช	ออกมาประพาสป่าใหญ่
ท่านจงรีบเร่งลงไป	ยังในหิมวาอารัญ
นฤมิตบิดกายเป็นกวางทอง	เยื้องย่องตามชายพนาสัณฑ์
ล่อองค์พระผู้วงศ์เทวัญ	ให้ผูกพันไล่ติดตามมา
ยังพระไทรเทพบุตรอันอุดม	จะได้พาไปสมนางอุษา
ให้เธอสังหารผลาญชีวา	อ้ายพาณาสูรอสุรี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมาตุลีเรืองศรี
รับเทวราชวาที	ถวายอัญชุลีแล้วลงไป
ฯ ๒ คำ ฯ กลม
ร่าย
๏ ครั้นถึงพ่างพื้นพสุธา	แห่งห้องหิมวาป่าใหญ่
จึ่งนิมิตบิดกายทันใด	ด้วยฤทธิไกรเทวัญ
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ บัดเดี๋ยวก็กลายเป็นกวางทอง	ผิวผ่องพรรณรายฉายฉัน
หางหูขนเขาเพราพรรณ	งามล้ำอารัญมฤคา
เยื้องย่างวางวิ่งเผ่นโผน	จู่โจนออกจากชายป่า
เตริ่นตรงฝ่าพงเข้ามา	ยังหน้าพลับพลาอลงการ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
แลเห็นกวางทองเผ่นทะยาน	วิ่งผ่านเข้ามาหน้าพล
กิริยาอาการองอาจ	ภูวนาถหลากจิตคิดฉงน
ทั้งหมู่เสนาสามนต์	ต่างตนตื่นดูมฤคี
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	กวางทองเทวัญเรืองศรี
ชม้ายชายดูพระภูมี	กับเทวีสุดายุพาพาล
แสร้งทำกิริยาให้น่าชม	ก้มลงเล็มหญ้าหน้าฉาน
แล้วร่ายชายไปไม่ลนลาน	ให้ตรงพักตร์ยุพาพาลอรไท
เห็นนางแลมาก็แหงนเงย	เดินเฉยประหนึ่งจะเข้าใกล้
ลองเชิงเริงเล่นแล้วโจนไป	แกล้งให้ยวนใจเทวี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางสุดามารศรี
ทอดพระเนตรเห็นพญามฤคี	สรรพสิ้นอินทรีย์โสภา
เท้าหยัดยืนอยู่ดูระหง	เทริดทรงเพียงเทพเลขา
เขาขนดั่งวิมลโมรา	นัยนาคือนิลมณีพราย
ไพรโอษฐ์เอี่ยมแดงเพียงนํ้าครั่ง	หางดั่งพวงแก้ววิเชียรฉาย
สองหูคู่กลีบจงกลกลาย	ผิวหนังเลื่อมพรายดั่งทาทอง
งามพร้อมสิ้นสรรพสารพางค์	กวางในพนาลีไม่มีสอง
เหลืองอร่ามงามล้วนนวลละออง	พิศไหนติดต้องจำเริญตา
แสนสวาทมาดหมายเป็นพ้นนัก	นงลักษณ์ยอกรเหนือเกศา
กราบทูลสมเด็จพระภัสดา	ผ่านฟ้าจงโปรดปรานี
ช่วยจับสุวรรณมฤคราช	ให้แก่ข้าบาทบทศรี
จะเอาไปเลี้ยงไว้ในบุรี	ชมเล่นเป็นที่สำราญใจ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมพิสมัย
ฟังอัคเรศร่วมฤทัย	ทรามวัยพรรณนาว่าวอน
รับขวัญแล้วมีบัญชา	ดูก่อนวนิดาดวงสมร
แม้นเจ้าปรารถนาหมู่นิกร	ไกรสรสารเศวตจามรี
หรือวิหคเหมหงส์สิ่งใด	พี่จะหามาให้โฉมศรี
อันซึ่งกวางทองตัวนี้	ผิดทีมฤคาในอารัญ
งามประหลาดกว่าสัตว์ทั้งหลาย	จะเหมือนครั้งนารายณ์รังสรรค์
พาพระลักษมณ์นางสีดาวิลาวัณย์	มาบวชบรรพชิตเป็นสิทธา
ฝ่ายทศเศียรผู้เรืองฤทธิ์	ให้มารีจนฤมิตเป็นกวางป่า
มาทำกลล่อลวงยังศาลา	นางเห็นวอนว่าพระสามี
พระรามต้องตามกวางสุวรรณ	ไปยังอารัญคีรีศรี
อยู่หลังทศกัณฐ์อสุรี	มาลักเทวีสีดาไป
เรื่องนั้นตัวเจ้าก็แจ้งจิต	จะหลงพิศวาสหาควรไม่
อย่าผูกพันสัญญาอาลัย	ดวงใจจงฟังพี่ยา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุดาเยาวยอดเสน่หา
ได้ฟังสมเด็จพระภัสดา	กัลยาแสนโทมนัสนัก
ความรักความเสียดายกวางทอง	ให้เคืองข้องฤทัยเพียงอกหัก
ชลเนตรคลอคลองนองพักตร์	นงลักษณ์จึ่งกราบทูลไป
พระองค์ไม่ทรงพระเมตตา	จึ่งแสร้งพรรณนาว่าได้
อันสีดาสิอยู่ศาลาลัย	ไม่มีใครรักษานงคราญ
ทศพักตร์จึ่งลักอัคเรศ	ไปยังนิเวศน์ราชฐาน
นี่พรั่งพร้อมล้อมด้วยบริวาร	แล้วหมู่ยักษ์มารที่ไหนมี
แม้นน้องมิได้มฤคมาศ	อันพรายพรรณโอภาสจำรัสศรี
ไหนจะคงครองชีพชีวี	ทูลพลางเทวีโศกา
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์พงศ์นารายณ์นาถา
ได้ฟังองค์อัครชายา	โศกาว่าวอนรำพัน
ครั้นจะขัดขืนใจไปนัก	ก็เกรงจักมรณาอาสัญ
จึ่งตรัสปลอบวนิดาวิลาวัณย์	ขวัญเนตรอย่าทรงโศกี
อันซึ่งสุวรรณมฤคราช	ต้องประสงค์จงสวาทโฉมศรี
พี่จะจับมาให้ดวงชีวี	ไปเลี้ยงเล่นธานีตามใจ
ตรัสแล้วมีราชบัญชา	สั่งแสนเสนาน้อยใหญ่
จงเร่งพหลพลไกร	ล้อมกวางเข้าไว้ไห้มั่นคง
รุกเร้าจับเอามฤคี	ให้ได้ดั่งเทวีมีประสงค์
แม้นกวางลี้หนีได้จากพุ่มพง	ตรงด้านผู้ใดซึ่งล้อมนั้น
จะลงอาญาถึงสาหัส	ตัดเกล้าเกศาให้อาสัญ
เสียบไว้ในที่อารัญ	ให้สาใจมันไม่เกรงภัย
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งหมู่เสนาน้อยใหญ่
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธิไกร	บังคมไหว้แล้วรีบออกมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เกณฑ์กันปันด้านหน้าที่	ทุกหมวดโยธีซ้ายขวา
วงข่ายรายล้อมเป็นโกลา	รอบราวชายป่าพนาวัน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์รังสรรค์
เสด็จย่างเยื้องจรจรัล	ลงจากสุวรรณพลับพลาชัย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ขึ้นทรงสินธพม้าต้น	ยืนเป็นจอมพลด้านใหญ่
แล้วมีสิงหนาทประภาษไป	ให้เร่งรุมจับมฤคา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายด้านน้อยใหญ่ซ้ายขวา
รับสั่งพระองค์ทรงศักดา	ก็รุกข่ายเข้ามาทันที
โห่ร้องตีเกราะเคาะตะขาบ	เร้าพลกระหนาบทุกหน้าที่
วิ่งไขว่สับสนเป็นโกลี	คอยทีจะจับกวางสุวรรณ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	มฤคินทร์เทเวศรังสรรค์
เห็นพลโยธีนี่นัน	ล้อมกระชั้นรุกเร้าเข้ามา
จึ่งคิดว่าถ้ากูจะเผ่นโผน	โจนออกจากด้านซ้ายขวา
นายกองจะต้องอาญา	ถึงสิ้นชีวาวายปราณ
อย่าเลยจะออกด้านพระองค์	จึ่งจะพ้นลงโทษทวยหาญ
คิดแล้วทำวิ่งลนลาน	เราะรอบทุกด้านพลไกร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงหน้าฉานภูวเรศ	เทเวศผู้มีอัชฌาสัย
ก็เผ่นโผนโจนทะยานด้วยว่องไว	ออกไปพ้นพวกโยธา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา เชิด
๏ วิ่งพลางทางเหลียวหลังดู	แล้วหยุดอยู่ที่เนินภูผา
ทำระเหิดเสริดสังไปมา	ปีบร้องก้องป่าพนาลี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์เทเวศเรืองศรี
เห็นพญาสุวรรณมฤคี	หนีออกที่ด้านพระองค์
ให้ละอายโยธาเสนานัก	พระทรงศักดิ์น้อยจิตพิศวง
จึ่งสั่งพี่เลี้ยงสุริย์วงศ์	ทั้งสี่องค์ผู้ร่วมชีวา
จงแบ่งเสนาน้อยใหญ่	กับพวกพลไกรซ้ายขวา
พาองค์นางศรีสุดา	กลับพาราราชธานี
ตัวเราจะตามมฤคมาศ	ไปในหิมวาสคีรีศรี
สั่งเสร็จก็ขับพาชี	ไล่ตามมฤคีตรงไป
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระมาตุลีผู้มีอัชฌาสัย
เห็นพระองค์ทรงอาชาไนย	ขับใหญ่ไล่ชิดติดมา
ทำทีดั่งจะหนีไม่พ้น	เวียนวนเราะรายชายป่า
ครั้นพระสุริย์วงศ์เทวา	รีบม้ารัดไล่จะใกล้ทัน
ก็เผ่นโผนโจนทะยานผ่านไป	ด้วยกำลังว่องไวดั่งจักรผัน
ครั้นเห็นห่างวางวิ่งเวียนวัน	ยืนยันหยุดอยู่ดูที
แล้วแกล้งแสร้งทำเป็นกินหญ้า	ที่ชายป่าแทบเชิงคีรีศรี
ลองเชิงเริงร่าให้ช้าที	ล่อล้อภูมีให้ยวนใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมพิสมัย
เร่งรัดมิ่งม้าอาชาไนย	หมายใจให้ทันมฤคา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมาตุลีกวางทองแกล้วกล้า
วิ่งล่อคลอเคล้าเย้ามา	จนเข้าป่าระหงดงดาน
ข้ามเขาลำเนาพนาเวศ	ทางทุเรศล่วงแคว้นแดนสถาน
ตรงไปพระไทรอันโอฬาร	แล้วจึ่งบันดาลด้วยฤทธี
เผ่นโผนโจนวิ่งจำเพาะพักตร์	หลานพระหริรักษ์เรืองศรี
หายไปในพุ่มพนาลี	แทบที่พระไทรสถาวร
ฯ ๖ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
ตอนที่ ๑๖
พระไทรเทวาพาพระอุณรุทไปสมนางอุษา
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทภุชพงศ์ชาญสมร
ขับม้าไล่มาในดงดอน	ด้วยกำลังภูธรโกรธา
พระติดตามกวางก็ไม่ทัน	จนสุริยันบ่ายคล้อยเวหา
สุดสิ้นกำลังอาชา	พอมาถึงร่มพระไทรทอง
แสนลำบากบอบกายกระหายนัก	ผิวพักตร์เศร้าศรีฉวีหมอง
ทั้งร้อนรนปิ้มสกนธ์จะพังพอง	ด้วยต้องแดดลมระทมทน
ให้หิวโหยโรยแรงแสนเทวษ	ภูวเรศว้าเหว่ระเหระหน
นิราศทั้งโยธีรี้พล	แต่สักตนไม่มีใครตามทัน
ขาดสรงขาดเสวยที่เคยสบาย	แต่เช้าจนชายสุริย์ฉัน
จึ่งหยุดพักสำนักในอารัญ	ทรงธรรม์ลงจากมโนมัย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เอนองค์ลงยังพ่างพื้น	สำราญรื่นใต้ร่มพระไทรใหญ่
ลมชวยรวยกลิ่นสุมาลัย	ค่อยคลายใจสบายอินทรีย์
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
กับหมู่อำมาตย์เสนี	โดยเสด็จจรลีก็ไม่ทัน
จึ่งแบ่งพลตามพจนารถ	พระสุริย์วงศ์ธิราชรังสรรค์
ให้เชิญโฉมอัคเรศวิไลวรรณ	คืนเข้าเขตขัณฑ์สวรรยา
กึ่งหนึ่งนั้นพากันติดตาม	พระทรงนามหน่อนาถนาถา
รีบรัดดัดโดยมรคา	สะกดรอยมิ่งม้าอาชาไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ข้ามธารผ่านเขาลำเนาเนิน	กันดารเดินรีบมาในป่าใหญ่
แสนทุเรศแสนยากลำบากใจ	แสนอาลัยถึงองค์พระทรงฤทธิ์
อันหมู่มหาเสนี	กับพี่เลี้ยงทั้งสี่ผู้ร่วมจิต
แสนทุกข์ทุกข์แทบถึงชีวิต	ต่างคิดต่างร่ำโศกา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โอ้ร่าย
๏ โอ้ว่าพระทูนกระหม่อมเอ๋ย	องค์เดียวไม่เคยเดินป่า
เพราะกวางเจ้ากรรมทำมารยา	ล่อให้ผ่านฟ้าลำบากองค์
จะไล่ชิดติดตามไปถึงไหน	จะล่วงเขตขุนไศลไพรระหง
พระสุริยาก็อ่อนรอนลง	ยังไม่พบพระวงศ์เทวัญ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ร่ำพลางพลางพาพลากร	รีบจรมาในพนาสัณฑ์
ใกล้ที่พระไทรชายอารัญ	ต่างผันพักตร์เหลือบแลไป
เห็นผ่านฟ้ากับม้าพระที่นั่ง	สถิตยังนิโครธไทรใหญ่
พี่เลี้ยงเสนีก็ดีใจ	วิ่งไปกราบบาทแล้วโศกา
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้ว่าพระมิ่งมงกุฎเกศ	ได้ยากทุกขเทวษนี้หนักหนา
พลัดพรากข้าบาทแลโยธา	เสด็จมาเอองค์ในดงดาน
เงียบสงัดสารพัดพึงกลัว	จนหมองมัวพระองค์น่าสงสาร
พ่อมาชื่นกับพื้นสุธาธาร	อนาถอกปิ้มปานจะทำลาย
ข้าน้อยตามมาในอารัญ	ก็ไม่ทันเสด็จพระโฉมฉาย
เหมือนแกล้งซัดเสียให้เปลี่ยวเดียวดาย	โทษนี้ถึงวายชีวี
หมายใจว่าไม่พบบทเรศ	ก็ไม่คืนนิเวศน์บุรีศรี
จะดั้นด้นซนซอกตรอกคีรี	ค้นหาฝ่าธุลีพระบาทไป
กว่าจะสิ้นชีวาอาสัญ	ในอารัญหิมวาป่าใหญ่
ร่ำพลางต่างโศกาลัย	โหยไห้เพียงสิ้นชนมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นคลายวายโศกโศกี	เสนีพี่เลี้ยงถ้วนหน้า
จึ่งกราบทูลถามกิจจา	ซึ่งผ่านฟ้าตามกวางมาทางไกล
จนชายบ่ายแสงสุริย์ฉัน	ยังทันมฤคาหรือหาไม่
หรือกวางลัดแลงไปแห่งใด	ที่ในเนินป่าพนาลี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์เรืองศรี
ได้ฟังจึ่งตอบวาที	โดยที่นุสนธิ์แต่ต้นมา
เดิมวางมิ่งม้ามโนมัย	แล่นไล่ใกล้ทันที่ชายป่า
แล้วห่างเหินเกินไกลนัยนา	กำลังม้าไม่ทันกวางทอง
แต่เป็นเช่นนี้นี่หลายครั้ง	รอรั้งแล้วโจนโผนผยอง
ทำล่อล้อเล่นเห็นลำพอง	ผิดทำนองกวางป่าพนาลัย
จนสิ้นกำลังอัสดร	ทินกรบ่ายเลี้ยวเหลี่ยมไศล
กวางโผนโจนคล้ายหายไป	จึ่งหยุดอยู่ร่มไทรสำราญ
บัดนี้รี้พลก็เหนื่อยนัก	จำจะพักกำลังทวยหาญ
เรามาท่าทางก็กันดาร	พี่จัดการบวงสรวงเทวา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มียศถา
ก้มเกล้ารับราชบัญชา	ก็พากันออกมาทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมตลาด
๏ จัดเครื่องบายศรีพลีกรรม์	พานทองสามชั้นประดับใส่
สอดแซมบุปผามาลัย	ผลไม้มีรสอันตระการ
อีกสุราเมรัยไก่เป็ด	เสร็จทั้งของคาวของหวาน
ธูปเทียนจุณจันทน์สุคันธ์ธาร	แล้วปลูกศาลตั้งไว้เพียงตา
จึ่งให้เลื่อนรถแก้วแววไว	เข้าใต้ร่มไทรใบหนา
เกณฑ์หมู่รี้พลโยธา	ตั้งตาริ้วรอบเป็นขอบคัน
ปืนหลักดักทางวางช่อง	จัดทั้งกองร้อยกองขัน
นั่งยามตามไฟสามชั้น	นายหมวดตรวจกันเป็นโกลี
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
ครั้นเสร็จสังเวยดุษฎี	มีจิตชื่นชมภิรมยา
พอสิ้นรังสีรวีวร	ศศิธรลอยเลื่อนพระเวหา
ประดับดาษด้วยดวงดารา	ส่องสว่างพฤกษาพนาวัน
พ่างพื้นพระไทรแสนสะอาด	โอภาสเลื่อมพรายฉายฉัน
พระเสด็จย่างเยื้องจรจรัล	ขึ้นสุวรรณรถทองอลงกรณ์
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
สระบุหร่ง
๏ จึ่งจุดธูปเทียนบวงสรวง	บำบวงเทเวศมเหศร
ซึ่งสิงสู่พระไทรสถาวร	ขออมรเทวราชได้โปรดปราน
ช่วยเกียดกันสรรพโทษโพยภัย	รังรักษ์พลไกรทวยหาญ
ทั้งรถรัตน์อัศวาคชาชาญ	ส่ำแสนบริวารโจษจัน
บรรดาโดยข้าคลาประเวศ	แรมร้อนทุเรศไพรสณฑ์
อาศัยพระไทรมณฑล	ดิลกแหล่งอารญคีรีเรือง
ช่วยคุ้มครองป้องกันอันตราย	จังไรร้ายภัยพิษให้ปลิดเปลื้อง
ทั้งแสนโศกโรคร้อนรำคาญเคือง	ท่านผู้เรืองฤทธิ์นั้นช่วยบรรเทา
ให้ไพบูลย์พูนสุขเกษมสันต์	ดั่งฉัตรแก้วกั้นเกศเกล้า
บำบัดวิบัติให้บางเบา	จงรับเอาสังเวยอันพึงใจ
แล้วประโคมกาหลดนตรี	พิณพาทย์ดีดสีปี่ไฉน
ถวายกรทุกพวกพลไกร	มี่อึงคะนึงไปทั้งนั้น
ฯ ๑๒ คำ ฯ สาธุการ
ยานี
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระไทรเทเวศรังสรรค์
สถิตทิพพิมานพรายพรรณ	ด้วยมหันต์สุโขโอฬาฬาร
ได้สดับสังเวยวันทา	วรารมณ์เรื่อยรับขับขาน
ทั้งพิณพาทย์ดุริยางค์กังสดาล	วังเวงหวานสารศัพท์จับใจ
ยิ่งฟังยิ่งเพลินจำเริญจิต	ครวญคิดพิศวงสงสัย
พระสุริย์วงศ์องค์นี้นี่คือใคร	หน่อท้าวด้าวใดเสด็จมา
พร้อมด้วยจัตุรงค์ทวยหาญ	ยังร่มไทรไพศาลสาขา
ทุเรศแรมรถทรงอลงการ์	อยู่กลางโยธาพลากร
ตัวกูจะไปสดับดู	ให้รู้กิจจาแจ้งก่อน
คิดแล้วสำแดงฤทธิรอน	ก็รีบจรลงใกล้พิชัยรถ
ฯ ๑๐ คำ ฯ กลม
ร่าย
๏ เห็นพวกพหลพลไกร	ยังพูดจาจามไอไม่หลับหมด
ก็อ่านเวทเทวาวรายศ	สะกดนิทราทั้งโยธี
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
ร่าย
๏ เดชะพระมนต์อันเชี่ยวชาญ	ก็บันดาลทวยหาญซึ่งอึงมี่
ให้เงียบเหงาเซาซบไม่สมประดี	หลับสนิทในที่ร่มไทร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ขึ้นยังบัลลังก์รถมาศ	ส่องศรีโอภาสดั่งแขไข
เห็นหลานพระตรีภูวไนย	วิลาศเลิศวิไลไสยา
งามทรงงามองค์อรชร	งามนอนบนราชรถา
จึ่งคิดถวิลจินดา	จะว่าพระอิศโรโมลี
เป็นไรไม่ทรงอุสุภราช	จะเอองค์ประพาสก็ใช่ที่
ฤๅจะว่านารายน์เรืองฤทธี	เหตุใดไม่ขี่พระครุฑทรง
ฤๅจะว่าบรมพรหเมศวร์	ไยไม่ประเวศครรไลหงส์
จะว่าอมรินทร์อินทร์องค์	เป็นไฉนไม่ทรงเอราวัณ
ฤๅพระขันธกุมาราราช	ไม่เห็นอาสน์มยุเรศรรังสรรค์
ฤๅจะว่าเอกองค์พระสุริยัน	ไยไม่เปล่งแสงพรรณทิวารา
จะว่าพระจันทร์อันอำไพ	ก็โอภาสอยู่ในเวหา
ฤๅจะว่าพระพายเทวา	ก็ไม่ทรงมิ่งม้าอัสดร
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึ่งคิดได้ว่าพระหลานรัก	พระภุชพงศ์ทรงจักรอดิศร
มีนามอุณรุทฤทธิรอน	ขจรยศเลื่องหล้าสุธาธาร
ฯ ๒ คำ ฯ
พัดชา
๏ อนิจจาพระหน่อสุริยวงศ์	มานอนเดียวเปลี่ยวองค์น่าสงสาร
เคยอยู่ปราสาทรัตน์ชัชวาล	มาทรมานแดดลมมิควรเลย
เคยนางตระกองพระองค์กอด	พระมาสอดพระกรก่ายเขนย
เคยทรงสุหร่ายทิพรำเพย	ฤๅมาเชยนํ้าค้างระคางกาย
เคยแสงอัจกลับประทีปส่อง	พ่อมาต้องแสงเดือนจำรัสฉาย
เคยนางพัชนีวีสบาย	ฤๅมาชายลมหวนให้ทวนองค์
เคยกลั้วกลิ่นปรุงจรุงรื่น	พ่อมาชื่นกลิ่นไม้ไพรระหง
เป็นน่าเอ็นดูพระสุริย์วงศ์	มานอนรถเอองค์ในดงดาน
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ จำกูจะประกอบการุญ	สนองคุณสังเวยขับขาน
อันนางอุษาเยาวมาลย์ 	ธิดากรุงพาณชาญฉกรรจ์
ทรงโฉมประโลมลานสวาท	เพียงอนงค์นาฏนางสวรรค์
ท้าวรักสุดรักร่วมชีวัน	กุมภัณฑ์แสนถนอมดั่งดวงใจ
เห็นควรจะภิรมย์ด้วยภูวเรศ	เสมอเนตรสองสนิทพิสมัย
จะเชิญพระสุริย์วงศ์องค์นี้ไป	ให้สมแก้วกัลยาณี
คิดแล้วเข้าอุ้มโอบองค์	พระอุณรุทภุชพงศ์เรืองศรี
ผาดผยองล่องฟ้าด้วยฤทธี	หมายมุ่งบุรีรัตนา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เร็วเพียงกำลังลมพัด	ถึงนิเวศน์เวียงสวัสดิ์ยักษา
คลาเคลื่อนเลื่อนลอยลงมา	ยังปราสาทพระธิดายุพาพาล
แซ่เสียงสำเนียงนางกล่อม	เพราะพร้อมรี่เรื่อยเฉื่อยฉาน
สังคีตพิณเพลงบรรเลงลาน	ประสานศัพท์ดนตรีนี่นัน
ทั้งเสียงกุมภัณฑ์กันกง	ล้อมวงอึงอื้อบันลือลั่น
ก็ร่ายพระเวทเทวัญ	สะกดกันนั่งสนิทนิทรา
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ
ร่าย
๏ บันดาลพยับโพยมบน	ด้วยเดชพระมนต์อันแกล้วกล้า
นำค้างพร่างพรมลงมา	เยือกเย็นโยธาคณานาง
อสุรีรี้พลก็เงียบเหงา	ทั้งเหล่านางจำเรียงซึ่งเคียงข้าง
บ้างพาดพิงทิ้งเครื่องดุริยางค์	ต่างตนหลับล้มไม่สมประดี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ จึ่งถอดนภศูลพรหมพักตร์	ด้วยฤทธิ์สิทธิศักดิ์เรืองศรี
ก็ลอดองค์ลงไปทันที	ยังที่ห้องแก้วกัลยา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ สว่างแสงอัจกลับสลับดวง	จรุงรื่นพู่พวงบุปผา
เห็นอนงค์ยุพนาฏดาษดา	วิไลเลิศลักขณาทุกนางใน
แต่ละองค์ทรงโฉมดั่งอัปสร	อรชรชวนจิตพิสมัย
ล้วนสอดสังวาลแก้วแววไว	ประดับถันวัลลัยอลงการ
นอนหลับทับกันเดียรดาษ	นิราศร้างภิรมย์สงสาร
แล้วเห็นพระยอดเยาวมาลย์	บรรทมฐานแท่นทิพเทวัญ
เพียงพระลักษมียุพาพักตร์	คู่พระหริรักษ์ภิรมย์ขวัญ
ก็วางหลานพระองค์ทรงสุบรรณ	เคียงข้างแก้วกัลยาณี
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เทเวศยิ้มยลวิมลโฉม	งามประโลมโลกสุดทั้งสองศรี
พิศทรงอุษาเทวี	ดั่งรูปแก้วมณีกล่อมเกลา
พิศพระอุณรุทก็ลานสวาท	ดั่งรูปปฏิมามาศหล่อเหลา
อรชรอ่อนอิ่มพริ้มเพรา	โฉมสองทัดเท่าละกลกัน
พิศองค์พระพงศ์จักรพรรดิ	ก็ลืมแลศรีสวัสดิ์สาวสวรรค์
พิศโฉมอุษาวิลาวัณย์	ก็ลืมแลหลานขวัญพระจักรี
จะหาหกห้องสวรรค์ชั้นมนุษย์	ก็งามสุดเพียงทรงสองศรี
สิ้นภพจบพื้นธาตรี	ไม่มีโฉมเทียบเปรียบปาน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ พิศพิศแล้วคิดคำนึงไป	แม้นจะให้พระองค์สงสาร
ปราศรัยด้วยองค์นงคราญ	ปางกาลพาสมภิรมยา
ก็จะรู้จักวงศ์พงศ์นาม	จะยวนยั่วมัวความเสน่หา
จะเป็นห่วงหน่วงหนักชักช้า	เกลือกพาณารู้จะมีภัย
จำจะผูกโอษฐ์สองกษัตริย์	อย่าให้ตรัสเจรจาด้วยกันได้
แต่พอสู่สมภิรมย์ใจ	จะพาไปมิให้รุ่งราตรี
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดแล้วก็ร่ายพระเวท	อันศักดาเดชเรืองศรี
ผูกโอษฐ์สองกษัตริย์สวัสดี	ด้วยฤทธีท้าวเทวัญ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งปลุกบรรทมพระสุริย์วงศ์	ให้สองพิศวงภิรมย์ขวัญ
แล้วเหาะจากปราสาทแก้วแพรวพรรณ	คืนวิมานสุวรรณอันโอฬาร
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมสงสาร
ฟื้นองค์จากอาสน์อลงการ	ผ่านฟ้าทอดพระเนตรไปทันที
ไม่เห็นรถทรงซึ่งไสยาสน์	เป็นแท่นทิพมาศจำรัสศรี
ไม่เห็นร่มไทรพนาลี	เป็นปราสาทมณีอันถาวร
ไม่เห็นดาวเดือนส่องแสง	กระจ่างแจ้งประทีปรัตน์ประภัสสร
ไม่เห็นโยธาพลากร	ล้วนนางแน่นนอนอเนกนันต์
แลดูบรรจถรณ์ที่สถิต	เห็นอนงค์แนบชิดภิรมย์ขวัญ
วิไลเลิศลักขณาวิลาวัณย์	เพียงอัปสรสวรรค์กัลยา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ นั่งนิ่งพิศพิศแล้วพิศวง	งวยงงพระทัยกังขา
ฤๅกูนอนในอรัญวา	นิทราคล้ายเคลิ้มฝันไป
เมื่อเห็นแจ้งตระหนักประจักษ์จิต	จะนิมิตฉะนี้ก็มิใช่
จึ่งคิดได้ด้วยปรีชาวัย	ชะรอยว่าพระไทรฤทธิรอน
รู้คุณสังเวยดุษฎี	พามาสมศรีสโมสร
พระแสนโสมนัสสถาวร	ชมสมรมาโนชญ์ระลุงลาน
ฯ ๖ คำ ฯ
ชมโฉม
๏ พิศพักตร์งามพักตร์ผุดผ่อง	ดั่งแว่นทองทิพมาศฉายฉาน
พิศเกศเกสรสุมณฑาน	ปานเกศแก้วกัลยาณี
พิศขนงก่งกันดั่งคันศิลป์	พิศเนตรดั่งนิลจำรัสศรี
พิศทรงนาสาไม่ราคี	ดั่งขอแก้วมณีพรายพรรณ
พิศโอษฐ์งามเอี่ยมเทียมจะแย้ม	พิศแก้มเปรียบปรางทองสวรรค์
พิศกรรณเพียงกลีบบุษบัน	พิศศอคอสุวรรณหงส์จร
พิศถันดั่งดวงปทุมมาศ	อันโอภาสกลีบกลัดเกสร
พิศกรดั่งงวงคเชนทร	นิ้วน้อยอรชรดั่งกลึงกลม
พิศสรรพงามสารพางค์องค์	พิศทรงงามทรงประเสริฐสม
วิไลลักษณ์เลิศลํ้าขำคม	พิศชมงามชวนให้ยวนใจ
พิศพิศแล้วพิศวาสวาบ	เสียวซาบซ่านจิตพิสมัย
ประคองหัตถ์สัมผัสอรไท	ลูบไล้ชมแก้วกัลยา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดจะใคร่ปราศรัยศรีสวัสดิ์	ด้วยแสนโสมนัสเสน่หา
แต่พระโอษฐ์จะตรัสจำนรรจา	ออกมามิได้ก็จำจน
ไม่รู้ที่ทำประการใด	ฤๅทัยร้อนร่านดาลฉงน
แต่ลูบโลมโฉมแก้วโกมล	อยู่บนแท่นทิพรูจี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษามารศรี
ฟื้นกายชายเนตรเทวี	เห็นหลานพระตรีภูวไนย
ให้ตระหนกตกประหวั่นพรั่นจิต	วรนาฏนิ่งคิดแล้วสงสัย
อันชายผู้นี้นี่คือใคร	สามารถอาจใจเป็นพ้นนัก
มาได้ถึงในพระนิเวศน์	ไม่เกรงองค์บิตุเรศสิทธิศักดิ์
จะว่านาคาสุรารักษ์	ฤๅมนุษย์ครุฑยักษ์วิชาธร
จึ่งทรงโฉมประโลมลานสวาท	ส่งศรีผุดผาดประภัสสร
จะใคร่ถามสุริย์วงศ์พระนคร	นามกรให้แจ้งกิจจา
ก็เอื้อนโอษฐ์พาทีออกมิได้	แสนฉงนจนใจนี่หนักหนา
แต่ซานทรุดองค์จะลงมา	พระตระกองกายาไว้มั่นคง
ให้ขวยเขินสะเทินพระทัยนัก	นงลักษณ์ครวญคิดพิศวง
แต่ชม้ายชายดูพระสุริย์วงศ์	โฉมยงผลักไสไปมา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมเสน่หา
ถนอมลูบจุมพิตพนิดา	เลี้ยวลอดสอดคว้าพัลวัน
กัลยาหยิกกรแล้วค้อนคม	พระทรงฤทธิ์ชื่นชมภิรมย์ขวัญ
แสนสวาทด่าวดิ้นแดยัน	เสียวกระสันรัญจวนป่วนใจ
เอนองค์ลงแอบแนบน้อง	สอดคล้องด้วยความพิสมัย
เชยแก้มแนมโอษฐ์อรไท	จรุงใจรื่นรสสุคนธา
ฟ้าลั่นครั่นครื้นโพยมพราย	สุนีบาตฟาดสายในเวหา
ฝนฝอยพรอยพรมลงมา	ต้องผกาโกเมศแบ่งบาน
ภมรมาศผาดเคล้าเอาซาบ	ละอองอาบกลิ่นหวนหอมหวาน
สองสมชมรสชื่นสำราญ	ในสถานแท่นทิพสถาวร
ฯ ๑๐ คำ ฯ โลม
โลม
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษาสายสมร
ได้ภิรมย์ร่วมรสเอมอร	ด้วยหลานพระสี่กรเลิศไกร
แรกรู้สู่สมชมสวาท	วรนาฏพิศวงหลงใหล
แสนซาบอาบอิ่มหฤทัย	ดั่งได้อำมฤตวารีริน
โสรจสรงลงทั่วตนัยนาง	สารพางค์เยือกเย็นเป็นสุขสิ้น
รื่นรสกรีฑากามิน	เมามัวยั่วยินวิญญาณ์ยวน
ลืมอายลืมองค์จำนงนาฏ	ไม่คลาคลาดหวั่นถวิลอาวรณ์หวน
อิงแอบแนบน้อมเสน่ห์นวล	เกษมสรวลบันเทิงสำเริงรมย์
บังคมคัลปันสลาโอชาถวาย	พริ้มพรายระลุงลานบรรสานสม
เมียงม่อยช้อยชม้ายชายชม	แสนบรมสุขเกษมเปรมปรีดิ์
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
ได้สู่สมชมรสฤๅดี	ด้วยมารศรีอุษายุพาพาล
แสนสุขโสมนัสมาโนชญ์	ภิรมยาปราโมทย์สงสาร
ภิญโญยิ่งสุโขมโหฬาร	เปรียบปานสุขทิพเทวัญ
ประหลาดรสฤๅดีที่เคยสม	พระทรงฤทธิ์ชิดชมภิรมย์ขวัญ
สัมผัสพวงดวงทิพบุษบัน	เคล้าคลึงคลึงคันธ์สุคนธา
จรุงรื่นรื่นรสเรณูนวล	หอมหวนหวนซาบนาสา
ตระกองแก้วแก้วก่ายกัลยา	เหนือแท่นรัตนารูจี
ฯ ๘ คำ ฯ
ตอนที่ ๑๗
พระอุณรุทคลั่งไคล้ถึงนางอุษา
ลมพัดชายเขา
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระไทรเทเวศเรืองศรี
เห็นล่วงปัจจุสมัยราตรี	รวีวรจวนแจ้งรุโณไทย
ดาวเดือนเคลื่อนฟ้าดาดาษ	เลี้ยวลับเมรุมาศเหลี่ยมไศล
สะดุ้งจิตคิดเกรงจะมีภัย	ก็ออกจากพระไทรเหาะมา
ฯ ๔ คำ ฯ โคมเวียน
ร่าย
๏ ครั้นถึงรัตนานคเรศ	ลงยังนิเวศนางอุษา
แล้วร่ายพระมนต์อันศักดา	สะกดสองกษัตราด้วยฤทธี
ฯ ๒ คำ ฯ ชำนัน
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	สองราชสุริยวงศ์เรืองศรี
สู่สมชมรสฤๅดี	ในที่แท่นทิพอลงกรณ์
ครั้นต้องพระเวทวิทยา	แห่งสุรารักษ์ฤทธิ์อดิศร
ก็คล้ายเคลิ้มนิ่งนิทร์สนิทนอน	เหนือแท่นบรรจถรณ์อันโอฬาร
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
๏ เมื่อนั้น	เทวัญผู้ปรีชาหาญ
เห็นสองกษัตรายุพาพาล	บันดาลหลับสนิทนิทรา
จึ่งลอดองค์ลงโดยพรหมพักตร์	ด้วยฤทธิ์สิทธิศักดิ์แกล้วกล้า
ประเวศห้องทองทิพไสยา	แห่งองค์วนิดาวิลาวัณย์
ฯ ๔ คำ ฯ รัว
เก็บหัวแหวน
๏ ยืนอยู่ดูสองสุริย์วงศ์	เห็นแอบองค์เกลียวกรองประคองขวัญ
สองกายสองกรตระกองกัน 	ดังเครือวัลย์ทองทิพอรชร
เกี่ยวกระหวัดรัดรอบพฤกษาศรี	อันทรงสร้อยมาลีเกสร
งามสมงามสองสถาวร	งามนอนแนบสนิทชิดเชย
พิศพิศพลางสะท้อนถอนใจ	จะปลิดไปฉันใดนะอกเอ๋ย
เมื่อสองราชพึ่งร่วมภิรมย์เสบย	ไม่ควรเลยจะพรากไปจากกัน
เป็นน่าสงสารสองกษัตริย์	จะวิบัติพลัดสุขเกษมสันต์
ละไว้ก็จะเกิดไภยัน	เหมือนกันกับกูไม่ปรานี
คิดแล้วเปลื้องกรพระสุริย์วงศ์	จากองค์อุษามารศรี
โอบอุ้มเหาะมาด้วยฤทธี	ยังที่สำนักนิโครธา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งวางพระหน่อนาถ	บนบัลลังก์ราชรถา
แล้วคืนขึ้นวิมานอันโอฬาร์	ยังพฤกษาพระไทรพรายพรรณ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์รังสรรค์
ครั้นดาวเดือนเลื่อนลับสัตภัณฑ์	แสงสุวรรณไขศรีพระสุริยง
ฝูงสกุณโกญจาโมราร้อง	เสนาะก้องเพรียกในไพรระหง
อรุณรุ่งเรื่อรางสว่างดง	พระฟื้นองค์พลางพลิกพระกายมา
สำคัญว่ายังแนบอนงค์นอน	พระกรกระหวัดคว้าหา
ปะเขนยข้างที่ไสยา	ผ่านฟ้าลืมเนตรขึ้นแลดู
ไม่เห็นยุพเรศโฉมยง	ครวญคิดพิศวงอยู่เป็นครู่
เอะไฉนฉะนี้นะอกกู	นวลนางไปอยู่แห่งใด
ฯ ๘ คำ ฯ แมลงภู่ทอง
ร่าย
๏ พระผุดลุกแลหาปราสาท	ฝูงกำนัลนาฏน้อยใหญ่
ทั้งแท่นทิพมาศก็หายไป	เห็นแต่พิชัยราชรถ
กับหมู่แสนยาพลากร	ยังนอนเดียรดาษหลับหมด
ก็แจ้งว่าเทวาวรายศ	พาไปสมรสฤๅดี
อนิจจามาปลิดให้แรมรัก	เหมือนผินพักตร์หักหายหน่ายหนี
พระวิโยคโศกศัลย์พันทวี	ถึงโฉมศรีวนิดายาใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึ่งตรัสเรียกสี่พระพี่เลี้ยง	อันร่วมเรียงสุริย์วงศ์ผู้ใหญ่
มาแจ้งเหตุผลแต่ต้นไป	โดยได้สู่สมภิรมยา
พี่จงกรุณาน้องด้วย	ไปช่วยขวายขวนค้นหา
ให้พบดวงแก้วแววตา	ของข้าในเวลาวันนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
ได้ฟังรสพจนารถวาที	ต่างชุลีประนมบังคมคัล
ให้ฉงนสนเท่ห์ในวิญญาณ์	ไฉนพระยอดฟ้านราสรรค์
จึ่งมาตรัสร่ำรำพัน	ประหลาดใจอัศจรรย์เป็นสุดคิด
ต่างคนพิศดูภูวเรศ	พระอาการพักตร์เพศก็เห็นผิด
ชะรอยพระสุริย์วงศ์ทรงฤทธิ์	ประหวัดจิตในรสกรีฑา
ด้วยกำดัดสุขเสวยสวาท	นิราราศแรมสมรมานอนป่า
จึ่งฝันใฝ่ใหลหลงภิรมยา	แล้วบัญชาวิปริตผิดไป
ต่างประมาณการเหมือนกันทั้งสี่	จึ่งยอกรชุลีบังคมไหว้
ทูลว่าพระองค์ทรงฤทธิไกร	อย่าเร่าร้อนฤๅทัยจาบัลย์
เป็นด้วยของเคยที่เชยชิด	จึ่งบันดาลดลจิตนิมิตฝัน
ซึ่งเชยชมสมสมรเหมือนดั่งนั้น	จะสำคัญว่าจริงก็ผิดที
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์เรืองศรี
ได้ฟังพี่เลี้ยงร่วมชีวี	จึ่งมีพจนารถตอบไป
อันตัวน้องนี้มิใช่เด็ก	เล็กอยู่หารู้อะไรไม่
เมื่อว่ารสรักประจักษ์ใจ	จำได้จริงจริงทุกสิ่งอัน
กรน้องต้องเล็บยังเจ็บอยู่	พี่พิศดูนี้ฤๅว่าความฝัน
ทั้งกลิ่นแก้วกัลยาวิลาวัณย์	เพียงสุคนธาทิพอันโอฬาร
ซึ่งกลั้วเกลาเคล้าชิดสนิทนวล	ชื่นซาบอาบหวนหอมหวาน
ติดมาปรากฏทุกประการ	วานพี่อย่าเแหนงแคลงใจ
น้องได้ร่วมรสสังวาส	ด้วยนุชนาฏจนจวนปัจจุสมัย
ครั้นจะถามนามวงศ์อรไท	พูดออกมิได้ดั่งจินดา
กระนี้ฤๅพี่ว่านิมิต	น้อยจิตเจ็บอกนี่หนักหนา
ตรัสพลางทอดถอนวิญญาณ์	ครวญคร่ำโศการะลุงลาน
ฯ ๑๒ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้ว่าเจ้าดวงนัยน์เนตร	ยุพเรศผู้ยอดสงสาร
คืนนี้พี่แนบนงคราญ	ชวนสมานร่วมรสฤๅดี
ภิรมย์เรียงเคียงเขนยเชยชิด	กลิ่นแก้วยังติดทรวงพี่
ควรหรือสร้อยฟ้าสุมาลี	หน่ายหนีแรมร้างห่างไป
เจ้าเป็นธิดาดวงสวาท	กษัตราธิราชบุรีไหน
จะติดตามสายสมรอรไท	ไปให้พบแก้วกัลยา
ร่ำพลางพลางแว่วสำเนียงนก	วิหคโหยโดยเพศภาษา
สำคัญคิดว่าเสียงวนิดา	พระหวาดหลงเหลียวหายุพาพาล
เจ้ามาหรือมิ่งวิมลสมร	อย่าซ่อนองค์เลยยอดสงสาร
ฟังไปใช่เสียงเยาวมาลย์	อุราร้อนปิ้มปานเพลิงกัลป์
นิ่งขึงตะลึงลานเทวษ	พระพักตร์เพศคล้ำเศร้าโศกศัลย์
แสนทุกข์ทุกข์แทบถึงชีวัน	กันแสงเพียงสิ้นสมประดี
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
เห็นพระองค์ทรงโศกโศกี	แสนทวีเทวษหนักไป
ต่างตนสงสารเป็นสุดคิด	สะท้อนจิตโศกาน้ำตาไหล
อกเอ๋ยจะทำประการใด	พระก่นกันแสงไห้อาลัยลาญ
ตรัสรํ่ารำพันไปทุกสิ่ง	จะว่าจริงโดยดังบรรหาร
ก็มิเคยพบเห็นแต่ก่อนกาล	ดูดาลวิปริตผิดที
แม้นพระใฝ่ฝันด้วยรัญจวน	จะเป็นริ้วรอยข่วนก็ใช่ที่
จะค้นคว้าหาไปแห่งใดดี	จึ่งจะพบโฉมศรีสุดาจันทร์
ฤๅจะว่านางเทพธิดา	พาไปเชยชมภิรมย์ขวัญ
ไฉนเป็นแผลข่วนสำคัญ	สารพันน่าฉงนจนใจ
ต่างคนนิ่งขึงตะลึงพิศ	ใคร่คิดทอดถอนใจใหญ่
แสนทุกข์แสนเทวษอาลัย	โหยไห้รักหลานพระจักรี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นค่อยคลายโศกาลง	พระพี่เลี้ยงสุริย์วงศ์ทั้งสี่
กับหมู่มหาเสนี	บรรดาที่เป็นผู้ใหญ่มา
ต่างตนรำพึงคำนึงนึก	แล้วปรึกษากันพร้อมหน้า
ดีร้ายสุวรรณมฤคา	แกล้งล่อลวงมาถึงร่มไทร
จึ่งเป็นวิปริตไปทั้งนี้	น่าที่จะเกิดเหตุใหญ่
แม้นอุบัติวิบัติประการใด	จะมีภัยแก่เราถึงวายปราณ
จำจะเชิญเสด็จพระหน่อนาถ	คืนเข้านิวาสราชฐาน
ว่าแล้วประณตบทมาลย์	ทูลพระผู้ผ่านโมลี
พระองค์ผู้ทรงศักดาเดช	จงโปรดเกศเกล้าเกศี
ซึ่งจะมาโศกศัลย์อยู่ฉันนี้	ใช่ที่จะพบพนิดา
อนึ่งพระชนนีบิตุราช	มเหสีสายสวาทจะคอยหา
จะแสนทุกข์ทุกข์ถึงเวลา	โศกาซูบตรอมผอมกาย
เชิญเสด็จคืนเข้าบุรีก่อน	ดับร้อนสามกษัตริย์ให้เหือดหาย
แล้วจึ่งค่อยคิดค่อยอุบาย	เสาะหาโฉมฉายให้พบพาน
ฯ ๑๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	 พระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
ได้ฟังมธุรสพจมาน	ผ่านฟ้าค่อยสร่างสว่างใจ
จึ่งให้เลิกพหลพลโยธี	แสนสุรเสนีน้อยใหญ่
ออกจากร่มรุกข์พระไทร	ไปโดยมรคาอารัญ
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้ครวญ
๏ เดินทางมาหว่างพนาเวศ	ภูวเรศวิโยคโศกศัลย์
พิศหมู่สกุณาอเนกนันต์ 	ให้หวาดหวั่นคำนึงถึงเทวี
เบญจวรรณไต่วัลย์ลดาทอง	เหมือนวันเราร่วมห้องกันสองศรี
นางนวลเคล้านางสกุณี	เหมือนเจ้าเคล้าพี่ที่ไสยา
ดอกบัวเหมือนบัวทิพมาศ	นุชนาฏพี่แนบนาสา
วายุภักษ์เหมือนพักตร์พนิดา	แนบพักตร์พี่ยาสนิทนอน
นกแก้วเคียงนางนกพลอด	เหมือนพี่เคียงแก้วกอดบนบรรจถรณ์
นกหว้าเหมือนคิดจะว่าวอน	ดวงสมรมาด้วยก็ยากใจ
กระเวนเหมือนเวรเราหนหลัง	มากำบังมิให้เจรจาได้
จากพรากเหมือนจากเจ้ามาไกล	โหยไห้ไม่วายเวลา
คับแคเหมือนคับแค้นอก	โอ้นกยังรู้ร่วมเสน่หา
แต่พี่เที่ยวเปลี่ยวเอ้อาทวา	พระโศกามาโดยพนาลี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
บ้าบ่น
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
กับหมู่อำมาตย์เสนี	โยธีรี้พลทั้งนั้น
เห็นองค์สมเด็จพระลูกเจ้า	แสนวิโยคโศกเศร้ากันแสงศัลย์
โหยหวนครวญคร่ำรำพัน	จาบัลย์วิปริตผิดไป
ให้คิดสงสารเป็นพ้นนัก	ด้วยความรักไม่กลั้นน้ำตาได้
ต่างตนสลดระทดใจ	เงียบเหงาเศร้าไปไม่สมประดี
รีบเร่งโยธาพลากร	อัสดรรถรัตน์หัตถี
ล่วงด่านผ่านพนมพนาลี	ไปยังบุรีณรงกา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
ครั้นถึงนคเรศอันโอฬาร์	ประทับเกยรัตนาอำไพ
จึ่งเสด็จย่างเยื้องยูรยาตร	จากพิชัยรถราชยานใหญ่
ขึ้นยังปราสาทแก้วแววไว	ไปเฝ้าพระชนกชนนี
ฯ ๔ คำ ฯ
การเวก
๏ น้อมเศียรประณตบทเรศ	พระมิ่งมงกุฎเกศทั้งสองศรี
ท่ามกลางพระสนมนารี	ในปราสาทมณีพรายพรรณ
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์สุริย์วงศ์รังสรรค์
เห็นพระโอรสร่วมชีวัน	รับขวัญแล้วมีบัญชา
พ่อไปประพาสพนาลี	ครั้งนี้อยู่ช้าหนักหนา
ไหนว่าเจ้าไล่มฤคา	ได้มาหรือไม่ประการใด
เห็นฉวีสีพักตร์สร้อยเศร้า	อาวรณ์ร้อนเร่าเป็นไฉน
ทั้งจริตก็ผิดประหลาดไป	ฤๅโรคาสิ่งใดบังเกิดมี
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังพระชนกชนนี	ชุลีกรสนองพระบัญชา
ลูกไปถึงในแดนดง	หยุดพวกพลลงกลางป่า
มีกวางสุวรรณรจนา	ผ่านมายังหน้าพลับพลาชัย
นางศรีสุดายุพาพักตร์	เห็นงามความรักจะใคร่ได้
โศการ่ำว่าวอนไป	จึ่งให้ล้อมจับมฤคี
กวางนั้นหนีได้ด้วยสามารถ	โดยด้านข้าบาทบทศรี
ให้โทมนัสขัดแค้นแสนทวี	วางพาชีตามมฤคา
ไปในอรัญกันดาร	ข้ามห้วยละหานเหวผา
ไม่ทันต้องแรมโยธา	แล้วกลับคืนมายังกรุงไกร
ลูกต้องแดดลมระบมทน	จะวิกลโรคานั้นหาไม่
ทูลแล้วลาองค์ภูวไนย	เสด็จไปปราสาทอลงกรณ์
ฯ ๑๒ คำ ฯ เพลง
ช้าโอ้
๏ ครั้นถึงเอนองค์ลงไสยาสน์	เหนือแท่นนพมาศบรรจถรณ์
แสนโศกโศกาอาวรณ์	ถึงองค์บังอรไม่วางวาย
ให้คลั่งคลุ้มกลุ้มไปในวิญญาณ์	เร่าร้อนอุราไม่เหือดหาย
ดั่งปืนพิษปักตลอดกาย 	เพียงทำลายลาญชีพชีวาลัย
แต่พลิกกลับสับสนทุรนองค์	จะบรรทมหลับลงก็หาไม่
คล้ายเห็นเป็นโฉมอรไท	แววไวข้างที่ไสยา
พระร้องทักกวักเรียกด้วยยินดี	มาเถิดโฉมศรีพี่คอยหา
หยุดยั้งอยู่ไยวนิดา	แก้วตาของพี่อย่าอายองค์
แต่ตั้งครวญคร่ำกำสรดถึง	แสนคำนึงแน่งน้อยนวลหง
ดูไปไม่เห็นโฉมยง	ตะลึงหลงทอดถอนฤทัย
ฯ ๑๐ คำ ฯ ช้า
ร่าย
๏ นอนนิ่งอยู่ในที่ไสยา	จะสรงเสวยโภชนาก็หาไม่
มิได้พจมานประการใด	ด้วยฝูงกำนัลในนารี
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นวลนางสุดามเหสี
ตั้งแต่คอยหาพระสามี	เทวีทนทุกข์ทุกเวลา
ครั้นพระกลับมายังนิเวศน์	เยาวเรศแสนโสมนัสสา
คอยรับเสด็จพระภัสดา	เห็นตรงมาเข้าที่บรรทมใน
ก็คิดเกรงเบื้องบงกชบาท	มิอาจจะเข้าไปเฝ้าได้
นึกว่าเหนื่อยมาแต่โพนไพร	หวังจะให้บรรทมสำราญ
แต่คอยคอยก็จนเวลาค่ำ	ยามย่ำสิ้นแสงสุริย์ฉาน
วิปริตผิดกว่าแต่ก่อนกาล	เยาวมาลย์ก็เสด็จเข้าไป
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เห็นองค์สมเด็จพระภัสดา	นิทราจะหลับก็หาไม่
จึ่งนบนิ้วกราบทูลทันใด	ซึ่งพระองค์ล่าไล่มฤคี
ผู้เดียวไปในพนาเวศ	แสนทุเรศลำบากบทศรี
ได้มาหรือไม่พระภูมี	น้องนี้ทุกข์ถึงเป็นพ้นนัก
หนึ่งเสด็จกลับมาราชฐาน	พระอาการดั่งประชวรหนัก
วิปริตผิดศรีสิริลักษณ์	ทั้งผิวพรรณพระพักตร์ก็เศร้าไป
ไม่เสด็จสรงเสวยโภชนา	จะตรัสจำนรรจาก็หาไม่
โรคายายีประการใด	เหตุไรมาเป็นดั่งนี้
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้รุ่งรัศมี
ฟังพระชายาพาที	ดั่งตรีเพชรแทงกรรณแทงกาย
ด้วยคลั่งคลุ้มรุ่มร้อนเกรียมกรม	พระอารมณ์สมประดีนั้นเสื่อมหาย
ไม่รู้สึกชอบผิดคิดละอาย	พิโรธร้ายตวาดประกาศไป
เหม่เหม่นางศรีสุดา	เจ้าเย้ยเยาะข้าฤๅไฉน
ว่าพลางฉวยชักพระขรรค์ชัย	ลุกไล่จะฆ่าเยาวมาลย์
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระชายาผู้ยอดสงสาร
ทั้งฝูงกำนัลนงคราญ	เห็นผ่านฟ้าไล่มาจะฆ่าตี
ตกใจตัวสั่นขวัญหาย	วิ่งร้องวุ่นวายอึงมี่
บ้างล้มลุกคลุกคลานไม่สมประดี	อุตลุดทั้งที่ข้างใน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ จึ่งพระชายาวิลาวัณย์	ก็ปรึกษานางกำนัลน้อยใหญ่
ซึ่งพระองค์วิปริตผิดไป	ประหลาดใจเป็นพ้นคณนา
จำจะทูลให้ทราบบาทบงสุ์	พระชนนีบิตุรงค์นาถา
ว่าแล้วก็พากันลีลา	มายังที่เฝ้าทันที
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งกราบบังคมทูล	นเรนทร์สูรธิราชทั้งสองศรี
บัดนี้พระโอรสร่วมชีวี 	เสด็จมาเข้าที่บรรทมใน
มิได้ออกโสรจสรงเสวย	จะเริงรื่นชื่นเชยก็หาไม่
ข้าบาทพากันเข้าไป	เฝ้าในแท่นที่ไสยา
ไม่ตรัสปราศรัยสิ่งใดด้วย	ฉวยชักพระขรรค์คมกล้า
ลุกไล่อุตลุดโกลา	จะฆ่าให้ม้วยชีวัน
เห็นพระจริตผิดประหลาด	ร้ายกาจคลั่งคลุ้มหุนหัน
อย่างนี้ไม่มีแต่ปางบรรพ์	กัลยาทูลพลางทางโศกี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระทรงภพลบโลกทั้งสองศรี
ฟังพระสุณิสาพาที	ดั่งอัคคีเผาอกตกใจ
นิ่งขึงตะลึงไปทั้งองค์	ปิ้มจะทรงสมประดีไว้มิได้
เออเห็นผิวพักตร์เศร้าไป 	ก็หลากใจอยู่แล้วแต่แรกมา
เหตุไฉนเป็นได้ถึงเพียงนี้	ผิดทีอัศจรรย์นี่หนักหนา
ตรัสพลางรับเสด็จลีลา	ไปปราสาทลูกยาวิลาวัณย์
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึ่งสองพระทรงยศ	กอดองค์โอรสแล้วรับขวัญ
แสนโศกโศกาจาบัลย์	กันแสงเพียงสิ้นสมประดี
ลูบหลังปลอบถามด้วยวาจา	แก้วตาพ่อผู้เฉลิมศรี
ไฉนมาโศกศัลย์เแสนทวี	เป็นถึงเพียงนี้นะลูกรัก
จงบอกพ่อเถิดทูนเกล้า	เล่าให้แม่ฟังจงตระหนัก
เหตุผลกลใดหลากนัก	จึ่งละล่ำละลักผิดไป
พ่อเป็นหน่อนาถสุริย์วงศ์	ทรงเดชปัญญาอัชฌาสัย
จงอุตส่าห์ระงับดับใจ	จะได้เป็นที่พึ่งแก่ธาตรี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
เหลือบดูพระชนกชนนี	สมประดีเสื่อมสิ้นในวิญญาณ์
มิได้ถวายอภิวาท	สองกษัตริย์ธิราชนาถา
ผินผันพักตร์เสียไม่เจรจา	กันแสงโศกาหนักไป
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	สองพระองค์ผู้ทรงอัชฌาสัย
เห็นพระโอรสยศไกร	มิได้เจรจาพาที
จะปลอบถามเท่าไรไม่ออกปาก	แต่เบือนบากผินผันพักตร์หนี
ครวญคร่ำกำสรดแสนทวี	พระโมลีโลกยิ่งอัศจรรย์
ความทุกข์แสนทุกข์ทับจิต	พ่างเพียงชีวิตจะอาสัญ
แสนโศกโศกาจาบัลย์	ทรงธรรม์รํ่ารักพระลูกยา
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
โอ้
๏ โอ้ว่าพ่อผู้ดวงเนตร	มารดรบิตุเรศซ้ายขวา
ทรงสิริฤทธิ์เดชศักดา	ปรีชาชาญเลิศประเสริฐนัก
แต่คลอดมาแม่มั่นสำคัญใจ	ว่าได้ดวงแก้วพญาจักร
สมคิดบิดาผดุงรัก	จะให้เป็นปิ่นปักธาตรี
สารพันพร้อมสรรพดับโศก	เฉลิมโลกรูปทรงส่งศรี
ไฉนพ่อผู้ดวงชีวี	มาเป็นดั่งนี้ประหลาดใจ
แม้นเจ้าไม่หายคลายคลุ้ม	จะเรื้อรุมทุกข์ทนหม่นไหม้
เสียจริตผิดเพศกษัตริย์ไป	มิได้สมประดีคืนมา
บิตุเรศมารดาทั้งสองนี้	น่าที่จะดับสังขาร์
ร่ำพลางกันแสงโศกา	ดั่งว่าจะสิ้นชีวัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ ครั้นคลายอาดูรพูนเทวษ	องค์พระบิตุเรศรังสรรค์
ก็เสด็จย่างเยื้องจรจรัล	ออกพระโรงสุวรรณรูจี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ จึ่งมีบรรหารสิงหนาท	ถามพี่เลี้ยงราชทั้งสี่
ลูกเราไปประพาสพนาลี	มีเหตุเภทพาลประการใด
กลับมานิเวศน์แสนสวัสดิ์	จึ่งวิบัติเป็นถึงเพียงนี้ได้
คลุ้มคลั่งวิปริตผิดไป	ความจริงอย่างไรจงบอกมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มียศถา
นบนิ้วสนองพระบัญชา	เดิมพระยอดฟ้าสุริย์วงศ์
องค์เดียวขึ้นทรงมโนมัย	ตามกวางไปในไพรระหง
จนชายบ่ายแสงสุริยง	รี้พลจัตุรงค์จึ่งไปทัน
เข้าอาศัยนิโครธฉายา	จนเวลาสิ้นแสงสุริย์ฉัน
ให้ปลูกศาลแต่งการพลีกรรม	อภิวันท์สังเวยดุษฎี
แก่พระไทรไพรพฤกษ์เทเวศ	ให้คุ้มเภทภัยในพนาศรี
แล้วบรรทมแท่นรถรูจี	จนรวีไขแสงรุโณทัย
ตื่นขึ้นตรัสเล่าแก่ข้าบาท 	ว่าได้ไปสมพาสพิสมัย
ด้วยอนงค์วนิดายาใจ	ทรงโฉมวิไลลาวัณย์
ในปราสาทแก้วแววฟ้า	เพียงมหาวิมานดุสิตสวรรค์
ประดับด้วยสาวสนมอเนกนันต์	พรายพรรณยศยิ่งล้วนศฤงคาร
ข้าทูลว่าเห็นจะเป็นจิต	เคยสนิทในรสสงสาร
ให้เคลิ้มไคล้ใฝ่ฝันบันดาล	ในการยินดีกรีฑา
พระองค์กริ้วโกรธพิโรธร่ำ	ครวญคร่ำคลั่งไปแต่ในป่า
เหตุนี้อุบัติเป็นสัจจา	ผ่านฟ้าจงโปรดปรานี
ฯ ๑๖ คำ ฯ
ตอนที่ ๑๘
พระอุณรุทขับไล่ธิดานครน้อยใหญ่ จนท้าวไกรสุทให้หายายมดมาขับผี
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์เรืองศรี
ฟังสี่พี่เลี้ยงพาที	ภูมีนิ่งนึกตรึกไป
เห็นอัศจรรย์วิปริต	ยิ่งคิดก็ยิ่งสงสัย
ว่านิมิตก็ผิดประหลาดใจ	จะว่าจริงก็ใช่สถานการ
เห็นจะเป็นด้วยรุ่นดรุณสวัสดิ์ั	กำหนัดในรสสงสาร
คลับคล้ายหมายจริงในวิญญาณ	ประมาณนี้เห็นต้องทำนองความ
อันจะแก้ด้วยอื่นหาคืนไม่	จำจะให้เอาเสี้ยนบ่งหนาม
จะจัดหากัลยาพะงางาม	มาดับความเดือดดิ้นให้ยินดี
น่าที่จะหายคลายคลั่ง	ด้วยสมหวังสังวาสเกษมศรี
คิดแล้วมีราชวาที	แก่เสนาผู้ปรีชาไว
จงแต่งศุภลักษณ์อักษร	ไปทุกนครน้อยใหญ่
ใครมีธิดายาใจ	เร่งให้แต่งส่งเข้ามา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาธิบดีซ้ายขวา
ก้มเกล้ารับราชบัญชา	ก็เขียนศุภสาราทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นเสร็จแล้วส่งสารให้	แก่ม้าใช้ผู้ชาญชัยศรี
ท่านจงเร่งรีบจรลี	ไปทุกบุรีอันโอฬาร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีม้าใช้ใจหาญ
ได้แจ้งแห่งข้อราชการ	รับสารออกจากพระโรงชัย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ลางพวกก็เดินด้วยบาทา	บ้างขี่นาวาน้อยใหญ่
บ้างขี่ช้างม้าอาชาไนย	แยกย้ายกันไปทุกธานี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งเข้าไปเฝ้าบาท	กษัตราธิราชเรืองศรี
ทูลถวายศุภสารทันที	แก่ภูมีร้อยเอ็ดพระพารา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายกษัตริย์สามนต์ถ้วนหน้า
แจ้งสารพระผู้ผ่านณรงกา	มีใจปรีดาสถาวร
ต่างแต่งพระธิดาดวงสวาท	งามวิลาศเลิศลักษณ์เพียงอัปสร
บ้างทรงรถรัตน์กุญชร	นาวาบวรยวดยาน
มอบให้มหาเสนา	กำกับทูตาผู้ถือสาร
ถวายไปใต้เบื้องบทมาลย์	พระผู้ผ่านโลกาธาตรี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาร้อยเอ็ดบุรีศรี
รีบเชิญเสด็จพระบุตรี	ไปโดยวิถีต่างกัน
ทั้งทางคงคาพนาลัย	มิได้พักพวกพลขันธ์
เดินทั้งกลางคืนกลางวัน 	มาถึงพร้อมกันทุกพารา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	เสนีผู้มียศถา
จึ่งส่งนางราชธิดา	เข้ามหานิเวศน์วังใน
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	นางท้าวเถ้าแก่ผู้ใหญ่
นำนางกษัตริย์ขึ้นไป	เฝ้าไทธิราชทรงธรรม์
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านพิภพไอศวรรย์ั
เห็นฝูงราชธิดาลาวัณย์	อันทรงสิริโฉมประโลมลาน
งามคมงามขำงามงอน	อรชรยั่วยวนสงสาร
จำเริญเยาว์เสาวภาคย์ัพึงพาล	ประมาณได้สิบห้าสิบหกปี
พิศผิวขาวเหลืองเรืองเรื่อ	นวลละอองผ่องเนื้อสองสี
แลเลิศเพริศพริ้งทุกนารี	ควรที่ประดับพระลูกยา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ แล้วเสด็จย่างเยื้องยุรยาตร	กับองค์วรนาฏเสน่หา
พาหมู่นางราชธิดา	ไปปราสาทลูกยาทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงจึ่งบัญชาตรัส	ให้ฝูงนางกษัตริย์น้อยใหญ่
อยู่นอกปราสาทอำไพ	แล้วเสด็จเข้าในห้องมณี
นั่งแนบแอบองค์โอรส	พระทรงยศบิตุเรศเรืองศรี
จึ่งกล่าวสุนทรวาที	เจ้าดวงชีวีของบิดา
เป็นไฉนพ่อมาคลั่งคลุ้ม	ร้อนรุ่มเศร้าโทมนัสสา
ไม่สรงไม่เสวยโภชนา	นอนนิ่งโศกาจาบัลย์
จะถามเท่าไรไม่พาที	ผินผันพักตร์หนีแล้วหุนหัน
พิโรธโกรธาจะฆ่าฟัน	เมียมิ่งสาวสวรรค์กำนัลใน
เออทำดั่งนี้ดีฤๅ	จะให้ลือทั่วทิศน้อยใหญ่
เสียแรงพ่อหวังตั้งใจ	จะให้เป็นปิ่นธาตรี
ควรฤๅมาเป็นพิกลจริต	ผิดเพศกษัตริย์เรืองศรี
อันจะนิ่งคลุ้มคลั่งอยู่ดั่งนี้	น่าที่บิตุเรศมารดา
ก็จะแสนทุกข์กรอมผอมกาย	วางวายชีวีสังขาร์
ทั้งวงศานุวงศ์กษัตรา	จะพากันโศกศัลย์บรรลัย
แม้นบอกออกความที่ทุกข์ร้อน	จะได้คิดผันผ่อนแก้ไข
ถึงจะยากแสนยากประการใด	จะให้ได้สำเร็จบัดนี้
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
ฟังพระบิตุเรศพาที	ต้องที่ถวิลจินดา
จึงน้อมเศียรทูลเบื้องบาทบงสุ์	พระชนนีบิตุรงค์นาถา
วันลูกไปตามมฤคา	แรมร่มฉายาพระไทร
ได้ร่วมภิรมย์สมสวาท	ด้วยวรนาฏสนิทพิสมัย
รุ่งขึ้นไม่เห็นอรไท	จริงใจฉะนี้พระทรงธรรม์
ได้บอกพี่เลี้ยงให้เที่ยวค้น	ต่างตนต่างว่านิมิตฝัน
เมื่อตระหนักทักแท้สำคัญ	กลิ่นนั้นยังซาบทรวงมา
ลูกจึ่งคลั่งไคล้ใหลหลง	พระบิตุรงค์จงโปรดเกศา
แม้นมิได้ดวงแก้วแววตา	น่าที่จะม้วยชีวัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทบรมรังสรรค์
ฟังโอรสทูลรำพัน	ทรงธรรม์ตรัสปลอบเอาใจ
เจ้าดวงชีวิตดวงเนตร	อย่าอาดูรพูนเทวษโหยไห้
ทุกข์แต่เพียงนี้มิเป็นไร	จะให้สำเร็จดั่งจินดา
ซึ่งประสงค์อนงค์นารี	บัดนี้พ่อจัดไว้หนักหนา
แต่ละองค์พื้นทรงลักขณา	เบญจกัลยาวิลาวัณย์
ล้วนลูกกษัตริย์สุริย์วงศ์	ดำรงพิภพไอศวรรย์
จะงามยิ่งกว่านางของเจ้านั้น	จงจัดสรรตามต้องหฤทัย
ตรัสเแล้วมีราชวาที 	แก่ท้าวนางทั้งสี่ผู้ใหญ่
ให้หาราชธิดาทุกกรุงไกร	มาในห้องแก้วแพรวพรรณ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางท้าวเถ้าแก่คนขยัน
รับสั่งถวายบังคมคัล	ก็พากันเร่งรีบจรลี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงแจ้งกิจจา	แก่นางราชธิดาโฉมศรี
ว่าพระองค์ผู้ทรงธรณี	ให้ข้านี้มาเชิญขึ้นไป
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายฝูงนางกษัตริย์น้อยใหญ่
ได้แจ้งรับสั่งภูวไนย	ก็บทจรเข้าไปตามกัน
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
ร่าย
๏ ต่างน้อมเศียรเกล้าบังคม	แทบบาทพระบรมรังสรรค์
เฟี้ยมเฝ้าคั่งเคียงเรียงรัน	ในปราสาทสุวรรณรูจี
งามเสงี่ยมเอี่ยมองค์อรชร	ดังอัปสรโฉมสวัสดิ์รัศมี
ต่างชม้ายชายเนตรเป็นที	เหลือบแลพระศรีอุณรุท
พ่างเพียงศรแผลงแย้งยิง	งามยิ่งยวนใจเป็นที่สุด
ล้ำโฉมเทวามานุษย์	ให้ซ่านซุดเสียวสิ้นวิญญาณ
ฯ ๖ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระพงศ์จักรพรรดิมหาศาล
จึ่งมีสุนทรบัญชาการ	พ่อดวงชนมานบิตุรงค์
จงเลือกดูหมู่ราชบุตรี	ตามแต่เจ้ามีที่ประสงค์
ฤๅต้องใจไปสิ้นทุกองค์	พ่อจำนงจงให้แก่ลูกยา
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
ได้ฟังสมเด็จพระบิดา	ผ่านฟ้าเหลือบดูพระบุตรี
ถ้วนทั่วทั้งร้อยเอ็ดองค์	อันทรงวิลาสเฉลิมศรี
เผอิญพระทัยไม่ไยดี	ดั่งเห็นยักขินีอสุรกาย
ครั้นนางแลสบพระพักตร์เพศ	ให้ระคายเคืองเนตรไม่รู้หาย
ยิ่งคลั่งคลุ้มรุ่มร้อนดั่งเพลิงพราย	เผาผิวพระกายเวทนา
แค้นขัดตรัสไปด้วยวิปริต	ไม่คิดเกรงสองกษัตริย์นาถา
เหม่เหม่นางราชธิดา	มาเย้ยเยาะข้าฤๅว่าไร
ตรัสพลางฉวยชักพระขรรค์	หุนหันอุตลุดลุกไล่
หวดซ้ายป่ายขวาวุ่นไป	ไม่เป็นอารมณ์สมประดี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หมู่ราชธิดามารศรี
ตกใจกลัวม้วยชีวี	วิ่งหนีกระจัดพลัดพราย
บ้างล้มปะทะปะกัน	หน้าซีดตัวสั่นขวัญหาย
รองตรีดหวีดหวาดวุ่นวาย	แยกย้ายกันไปเป็นโกลา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระชนกชนนีนาถา
เห็นโอรสไล่ฝูงกัลยา	สองกษัตริย์ออกมากั้นไว้
แล้วจูงกรพาไปที่ไสยาสน์	ประคองสวาทด้วยแสนพิสมัย
ตรัสปลอบโอนอ่อนเอาใจ	ไฉนพ่อคลั่งไคล้ดั่งนี้
ไม่อดสูหมู่ราชธิดา	อันเป็นวงศ์กษัตราเรืองศรี
จงระงับดับใจไว้ให้ดี	พระพาทีวอนว่ารำพัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์รังสรรค์
ฟังพระบิตุรงค์ทรงธรรม์	ถนอมขวัญพร้องพร่ำร่ำไร
กำลังคลั่งคลุ้มรุ่มโรธ	จะเข้าใจเข้าโสตก็หาไม่
มิได้ตอบพจมานประการใด	จะรับโอวาทไว้ก็ไม่มี
แต่ครวญคร่ำคำนึงถึงขวัญเนตร	อัคเรศผู้มิ่งมารศรี
รสรักรึงร้อนอินทรีย์	เพียงพิษนาคีระคายกาย
ให้สะท้อนถอนใจจาบัลย์	แสนกระสันแดเดือดไม่เหือดหาย
วากเว้ระเหหนทุรนทุราย	เพียงทำลายชีพล้างชีวาลัย
ไม่สมหมายสมมาดสวาทนาง	พระหมองหมางอาทวาน้ำตาไหล
หลับเนตรลงแล้วก็นิ่งไป	มิได้พจนาพาที
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้ช้า
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์สุริย์วงศ์เรืองศรี
เห็นโอรสรักร่วมชีวี	มีแต่กันแสงโศกา
มิได้พาทีสิ่งใดด้วย	ระทวยองค์พลิกพลิ้วแล้วนิ่วหน้า
พิศพิศดูพักตร์พระลูกยา	ผ่านฟ้าพ่างเพียงจะขาดใจ
พระชนนีโลมลูบปฤษฎางค์	รับขวัญปลอบพลางโหยไห้
พระบิตุเรศเข้าประคองพระดนัย	ประทับไว้แล้วทรงโศกี
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ จงระงับดับด้วยปรีชาชาญ	รังเกียจกาลปางไปพนาศรี
แล้วจะต้องเจ้าป่าคีรี	บันดาลสมประดีให้พิกล
จำจะหาออท้าวมาลงดู	ดีร้ายให้รู้เหตุผล
เขาเล่าลือนับถือทุกคน	ทั่วทั้งสกลกรุงไกร
แม้นต้องเทวาพนาลี	ก็จะคืนสมประดีขึ้นได้
คิดแล้วตรัสสั่งกำนัลใน	จงรีบไปหายายมดมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลผู้มียศถา
นบนิ้วรับราชบัญชา	ชุลีลาแล้วออกมาทันที
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งสั่งแก่โขลนคนใช้	จงไปหายายมดซึ่งลงผี
ให้รีบเข้ามาบัดเดี๋ยวนี้	ตามมีพระราชโองการ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	นางโขลนปากร้ายใจหาญ
ได้ฟังก็รีบลนลาน	ไปบ้านยายมดดั่งบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ ชุบ
๏ ครั้นถึงจึ่งบอกยายมดเฒ่า	ว่าพระผ่านเกล้าให้หา
เข้าไปนิเวศน์อลงการ์	อย่าช้าแต่ในบัดเดี๋ยวนี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายมดเจนทำรำผี
ฟังโขลนตกใจสิ้นที	เรียกสมุนอึงมี่วุ่นไป
ฉวยได้โทนทับกับพัดตาล	ลนลานยื่นส่งให้บ่าวไพร่
พากันกับโขลนคลาไคล	ไปยังวังราชอันโอฬาร์
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด เจรจา
๏ ครั้นถึงจึ่งคลานเข้าไปเฝ้า	น้อมเกล้าบังคมเหนือเกศา
หมอบอยู่ที่สุดออกมา	คอยฟังบัญชาพระทรงธรรม์
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระจอมภพลบโลกรังสรรค์
จึ่งตรัสแก่ยายมดนั้น	ลูกเราไปอรัญกลับมา
วิปริตคลั่งไคล้ใหลหลง	กูพะวงสงสัยหนักหนา
จะถูกต้องสิ่งใดในหิมวา	จงทักมาให้แจ้งร้ายดี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายมดคนทรงลงผี
รับสั่งนบนิ้วอัญชุลี	ฉวยผ้านุ่งหยี่เข้าพันตัว
เอาผ้าชมพูนั้นคล้องคอ	ขัดสมาธิยิ้มร่อแล้วเสยหัว
ถือเทียนประนมห่มตัว	กระดิกเท้าสั่นรัวไปมา
ทำผย่ำเผยอเรอหาว	ตัวสั่นเทาเทาส่ายหน้า
ผุดลุกขึ้นรำเป็นโกลา	ลูกสมุนตีท้าทับไป
ฯ ๖ คำ ฯ กราวรำ เจรจา
๏ บัดนั้น	สมุนเคยรู้อัชฌาสัย
ทำไหว้แล้วถามไปทันใด 	ท่านมาแต่ไหนประหลาดนัก
นามกรชื่อใดนะเทวา	ไฉนมากริ้วโกรธพิโรธหนัก
จะประสงค์สิ่งใดสุรารักษ์	บอกมาจักแต่งให้ทุกอัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายมดแสนกลคนขยัน
ฟังถามยิ่งทำเป็นขบฟัน	กลอกหัวตัวสั่นหนักไป
อันเรานี้ฤๅย่อมลือเล่า	ชื่อว่าปู่เจ้าเขาใหญ่
น้อยใจด้วยลูกเจ้าเวียงชัย	ไปไล่ม้าเราแทบบรรดาตาย
ไม่มีความเกรงแต่สักหนิด	น้อยจิตคิดแค้นไม่รู้หาย
ถ้านบนอบชอบใจจะเคลื่อนคลาย	ว่าแล้วเดินกรายไปมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หลานพระหริรักษ์นาถา
ได้ยินยายมดเจรจา	ผ่านฟ้ากริ้วโกรธคือไฟ
ผุดลุกขึ้นยืนกระทืบบาท	ตวาดด้วยสิงหนาทหวั่นไหว
เหม่เหม่อีเฒ่าจังไร	กูจะฆ่าให้ม้วยชีวัน
ฯ ๔ คำ ฯ
ศัพท์ไท
๏ ว่าเอ๋ยว่าแล้ว	ชักพระขรรค์แก้วฉายฉัน
เลี้ยวไล่ฟาดฟัน	จะบั่นชีวา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
รื้อ
๏ อีเอยอีเฒ่า	เจ้าเล่ห์มากล่าวมุสา
พกลมเจรจา	มายาพาที
อี่ชาติจังไร	ช่างไม่บัดสี
อวดว่าตัวดี	วิ่งหนีไปไย
ฯ ๔ คำ ฯ
รื้อ
๏ อีเอยอีเฒ่า	ว่าเป็นปู่เจ้าเขาใหญ่
มึงมาลวงใคร	อีใจกระลี
กูจะเอาพระขรรค์	บั่นเกล้าเกศี
อีมดอัปรีย์	โกหกเจรจา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พระเอยพระเจ้า	จงได้โปรดเกล้เกศา
ขอประทานชีวา	อย่าฆ่าราตี
ยายมดทูลพลาง	วิ่งวางแล่นหนี
ล้มลุกคลุกคลี	ร้องมี่วุ่นวาย
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระปิ่นภพลบโลกทั้งหลาย
เห็นองค์สมเด็จพระลูกชาย	ไล่ยายมดวิ่งลนลาน
สองกษัตริย์เสด็จออกกางกั้น	รำพันว่าวอนด้วยอ่อนหวาน
พ่อผู้ดวงชีพชนมาน	จะประหารยายมดเสียไย
ถึงจะจริงจะเท็จก็ทำเนา	ภาษาเขาเขาว่าตามนิสัย
เจ้าจงระงับดับใจ	มาไปบรรทมภิรมยา
แล้วจูงกรขึ้นแท่นไสยาสน์	สองราชเข้าประคองทั้งซ้ายขวา
พิไรร่ำพร่ำปลอบไปมา	ให้เสวยโภชนาสาลี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
ค่อยคืนอารมณ์สมประดี	ชุลีกรกราบลงทันใด
ความเกรงสองกษัตริย์สุดคิด	ดำรงจิตเสวยตามได้
แล้วยอกรกราบทูลสนองไป	ภูวไนยทุกข์ร้อนเพราะลูกยา
ไม่ควรให้เคืองบทเรศ	โปรดเกศขอประทานโทษา
บัดนี้สมประดีมีมา	ค่อยคลายอุราที่รุ่มร้อน
ขอเชิญเสด็จเบื้องบาท	จอมนาถโมลิศอดิศร
ไปยังปราสาทอลงกรณ์	สถาวรเป็นสุขสำราญ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์สุริย์วงศ์มหาศาล
ฟังราชโอรสพจมาน	ผ่านฟ้าสำคัญมั่นคง
ว่าพระลูกรักเคลื่อนคลาย	เหือดหายคลั่งไคล้ใหลหลง
จึ่งตรัสสั่งพี่เลี้ยงทั้งสี่คน	ให้ดำรงรักษาพระลูกยา
อย่าให้ไปเที่ยวแห่งใดได้	เร่งระวังระไวจงหนักหนา
แม้นละให้เป็นเหตุมา	กูจะฆ่าให้ม้วยชีวี
สั่งเสร็จก็เสด็จยุรยาตร	กับองค์วรนาฏมเหสี
พร้อมด้วยสนมนารี	ไปปราสาทมณีพรายพรรณ
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงสุริย์วงศ์รังสรรค์
รับสั่งพระองค์ทรงธรรม์	ก็เกณฑ์พวกพลขันธ์โยธา
ตั้งกองบริรักษ์กันกง	ล้อมวงนอกในแน่นหนา
นั่งยามตามไฟตรวจตรา	รักษาลูกเจ้าธรณี
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้าปี่ลงโรง
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
ไสยาสน์เหนืออาสน์รูจี	มีแต่รำพึงคะนึงนาง
มิได้บรรทมหลับสนิท	ทรงฤทธิ์ขุนข้องหมองหมาง
แสนทวีเทวษไม่วายวาง	พ่างเพียงจะสิ้นชีวาลัย
แต่พลิกกลับสับสนทุรนร้อน	รันทดทอดถอนใจใหญ่
โหยหวนครวญหาอรไท	ร่ำไรพิลาปโศกี
โอ้สายสวาทของพี่เอ๋ย	ไฉนเลยจะพบโฉมศรี
แสนลำบากยากใจในครั้งนี้	แสนอนาถพ้นที่จะพรรณนา
เวรใดจำให้มาจากเจ้า	โฉมเฉลาแน่งน้อยเสน่หา
จะออกโอษฐ์สั่งแก้วแววตา	เจรจามิได้ก็จนใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
พญาโศก
๏ ปานฉะนี้เจ้าดวงชีวี	จะคิดถึงพี่บ้างฤๅไฉน
อกเอ๋ยจะทำประการใด	จะได้ข่าววนิดาวิลาวัลย์
แต่พระครุ่นครวญหวนถวิล	เดือดดิ้นฤๅทัยใฝ่ฝัน
จนสิ้นแสงศรีสุริยัน	ก็จรจรัลจากห้องอลงกรณ์
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
โอ้
๏ ขึ้นสถิตบัลลังก์ที่นั่งเย็น	ซึ่งเคยเล่นเป็นสุขสโมสร
หวังภิรมย์ชมแสงจันทร	ดูดารากรให้คลายใจ
เห็นพระจันทร์ยิ่งหวั่นถวิลนัก	คิดพักตร์เยาวยอดพิสมัย
แสนทวีเทวษหนักไป	ฤๅทัยเร่าร้อนดั่งอัคคี
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึ่งเสด็จย่างเยื้องยุรยาตร	จากบัลลังก์อาสน์มณีศรี
นวยนาดวาดกรจรลี	ไปที่สวนสระปทุมมาลย์
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้ร่าย
๏ ยืนพินิจพิศดวงโกมล	หวังซาบเสาวคนธ์หอมหวาน
ก็ไม่ชื่นรื่นรสผกากาญจน์	พระพายพานอ่อนอ่อนยิ่งร้อนองค์
ให้เคลิ้มคลุ้มรุมทรวงดวงจิต	พระทรงฤทธิ์แสนคะนึงตะลึงหลง
ก็กลับจากสวนสระบุษบง	ตรงมาห้องแก้วแววไว
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เอนองค์ลงที่ไสยาสน์	กรก่ายวิลาสโหยไห้
พลิกกลับสับสนทุรนใจ 	อาลัยโศกาจาบัลย์
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
ตอนที่ ๑๙
ศุภลักษณ์วาดรูป
ช้า
๏ เมื่อนั้น 	นวลนางอุษาสาวสวรรค์
ครั้นสว่างสร่างเวทเทวัญ	พอแสงพรรณเรื่อเหลืองเรืองฟ้า
สนั่นเสียงฆ้องยามย่ำรุ่ง	ประกายพรึกพรายพุ่งเวหา
ฟื้นกายพลางพลิกกลับมา	กรคว้าหาองค์พระทรงฤทธิ์
ไม่พบพระโฉมเฉลิมเนตร	อัคเรศหวาดหวั่นตันจิต
แสนอาวรณ์ร้อนรุ่มเป็นสุดคิด	ดั่งเพลิงพิษเผาทรวงดวงใจ
อนิจจาพระยอดเยาวราช	มาสมสวาทแนบน้องแล้วไปไหน
แลหาไม่เห็นยิ่งอาลัย	อรไทข้อนทรวงเข้าโศกา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ ผุดลุกขึ้นจากบรรจถรณ์	สะท้อนใจเศร้าโทมนัสสา
แล้วกรายกรนวยนาดยาตรา	เที่ยวหาพระดวงชีวัน
ฯ ๒ คำ ฯ
เพลงเวศุกรรม
๏ นัยนาแลลอดสอดดู	ในหมู่นางนาฏสาวสวรรค์
เที่ยวทั่วห้องแก้วแพรวพรรณ	ช่องชั้นฉากม่านซึ่งกั้นไว้
ถ้วนทุกตำบลก็ค้นจบ	จะพบพระยอดฟ้าก็หาไม่
อุราร้อนรุมดั่งสุมไฟ	ชลนัยน์นองพักตร์กัลยา
สุดรักสุดคิดจะปิดความ	จึ่งถามพระพี่เลี้ยงทั้งห้า
พี่นางจงได้เมตตา	ช่วยบอกแก่ข้าอย่าอำพราง
ยังเห็นพระองค์ทรงลักษณ์	ของน้องรักออกมาที่นี่บ้าง
ถามพลางก็ร้องไห้พลาง	พ่างเพียงจะพินาศขาดใจ
แม้นไม่พบองค์พระทรงฤทธิ์	อันชีวิตจะคงอย่าสงสัย
น้องจะสู้ม้วยบรรลัย	มิขออยู่ให้ได้เวทนา
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น	นวลนางพี่เลี้ยงทั้งห้า
ได้ฟังเสาวนีย์กัลยา	ต่างถวิลจินดาดูหน้ากัน
ให้พะวงสงสัยเป็นพ้นนัก	ไฉนหนอนงลักษณ์สาวสวรรค์
มาตรัสถามความขำรำพัน	แล้วกันแสงไปดั่งนี้
ผู้ใดใครจักองอาจ	ไม่เกรงเบื้องบาทบทศรี
แห่งองค์พญาอสุรี	จะเข้ามาถึงที่พระธิดา
ทั้งหกห้องสวรรค์ชั้นมนุษย์	ก็เข็ดขามฤทธิรุทรยักษา
หากองค์พระยอดกัลยา	จินดาใฝ่ฝันกระสันไป
ด้วยเจ้าแรกรุ่นจำเริญโฉม	กำดัดลานโลมพิสมัย
คิดแล้วต่างทูลอรไท	ตรัสไยฉะนี้พระเทวี
หากให้วิปริตนิมิตฝัน	กระสันในความเกษมศรี
จะสำคัญว่าจริงนั้นผิดที	เจ้าพี่อย่าทรงโศกา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์นางอุษา
ฟังพี่เลี้ยงร่วมชีวา	กัลยาจึ่งตรัสตอบไป
อันตัวของน้องครั้งนี้	จะอำพรางอายพี่นั้นหาไม่
ความจริงตระหนักประจักษ์ใจ	อย่าสงสัยว่าฝันบันดาล
คืนนี้มีชายทรงโฉม	มาประโลมร่วมรสสงสาร
ยั่วเย้าเคล้าสวัสดิ์สัมผัสพาน	เสียดสมานแนบน้องประคองเคียง
ร่วมเขนยเชยสนองเป็นสองสม	ชวนชมรูปรสกลิ่นเกลี้ยง
เกษมสันต์บรรทมภิรมย์เรียง	อำไพเพียงโฉมสวัสดิ์หัสนัยน์
รูปทรงแห่งองค์พระยอดฟ้า	ดวงพักตร์ลักขณาก็จำได้
พอน้องเคลิ้มกายก็หายไป	เมื่อปัจจุสมัยราตรี
ความแสนวิตกเพียงอกหัก	ด้วยพระทรงลักษณ์มาหน่ายหนี
แสนทุกข์สุดทุกข์ในครานี้	แทบถึงชีวีมรณา
พี่จงกรุณาน้องด้วย	เชิญช่วยรีบร้นค้นหา
เกลือกไปร่วมรสกรีฑา	ด้วยหมู่กัลยายุพาพาล
อันจะร่ำรำพันคุณพี่	เลี้ยงมาไม่มีสิ่งสมาน
ครั้งนี้ก็ล้นพ้นประมาณ	จงคิดอ่านช่วยชูชีวิตไว้
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังฉงนสนเท่หใจ	เออไฉนมาเป็นดังนี้
ตรัสร่ำรำพันไปทุกสิ่ง	ครั้นจะว่าไม่จริงก็ใช่ที่
ยังเด็กเล็กอยู่เมื่อไรมี	จะไม่รู้คดีที่สำคัญ
เราจำจะไปค้นดู	ในหมู่อนงค์สาวสรรค์
ว่าแล้วห้านางบังคมคัล	ก็พากันรีบบทจรไป
ฯ ๖ คำ ฯ
เพลงเวศุกรรม
๏ เที่ยวทั่วสถานเรือนทอง	ทุกห้องกำนัลน้อยใหญ่
มิได้พบพานผู้ใด	ทั้งห้าอรไทก็กลับมา
ฯ ๒ คำ ฯ ชุบ
๏ นบนิ้วประณตบทบงสุ์	ทูลองค์เยาวยอดเสน่หา
ข้าค้นทุกห้องกัลยา	จะเห็นใครไปมาก็ไม่มี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
โอ้
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษามารศรี
ฟังห้ากัลยาพาที	เทวีข้อนทรวงเข้าร่ำไร
โอ้ว่าอนิจจานะอกเอ๋ย	ไฉนเลยมาเป็นเช่นนี้ได้
แม้นม้วยชีวันบรรลัย	ลับไปก็ดูประเสริฐนัก
เสียชาติที่เกิดเป็นสตรี	เสียทีปรากฏด้วยยศศักดิ์
เพียงนี้ฤๅชายมาหน่ายรัก	สละพักตร์หนีได้ไม่เมตตา
นิจจาเอ๋ยพระยอดเยาวราช	มาตัดขาดแรมร้างเสน่หา
ฤๅเกรงสมเด็จพระบิดา	รู้เหตุจะฆ่าราตี
จึ่งทิ้งน้องไว้ให้ทนทุกข์	พระไปเป็นสุขเกษมศรี
แต่จะบอกจะสั่งก็ไม่มี	ให้โศกีโหยหาอาลัย
ร่ำพลางนางคล้ายนัยน์เนตร	ว่าทรงเดชเสด็จเข้ามาใกล้
สำคัญว่าจริงก็ดีใจ	อรไทจะประณตบทบงสุ์
ดูไปไม่เห็นพระโฉมเฉลิม	ยิ่งเพิ่มโศกแสนคะนึงตะลึงหลง
สองกรข้อนทรวงระทวยองค์	โฉมยงเพียงสิ้นสมประดี
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงทั้งห้ามารศรี
เห็นนางทรงโศกโศกี	แสนทวีเทวษรำพัน
ต่างคนเร่าร้อนอุรา	พ่างเพียงชีวาจะอาสัญ
ด้วยสุดรักพระธิดาวิลาวัณย์	ปลอบพลางรับขวัญอรไท
แม่ผู้ทรงโฉมประโลมโลก	อย่าแสนโศกนักเลยหาควรไม่
หากแม่เจ้ากระสันฝันไป	จะหมายว่าจริงใจนั้นใช่ที
ผู้ใดจะอาจเข้ามา	ไม่เกรงพญายักษี
จงระงับดับใจเทวี	ขวัญเนตรของพี่อย่าอาวรณ์
ฯ ๘ คำ ฯ
โอ้
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษาสายสมร
ได้ฟังร้อนใจดังไฟฟอน	ทอดถอนฤทัยไปมา
อนิจจาพี่นางของน้องเอ๋ย	ไฉนเลยไม่เห็นอกข้า
ควรฤๅไม่เชื่อวาจา	จะขืนว่าใฝ่ฝันด้วยอันใด
เมื่อมีชายโฉมประโลมสวาท	มาร่วมอาสน์แนบสนิทพิสมัย
ไม่เคลือบแคลงแจ้งตระหนักประจักษ์ใจ	จริงจริงจำได้ทุกประการ
ทั้งกลิ่นเกลาเสาวรสที่ในกาย	ยังติดอยู่ไม่หายหอมหวาน
ตัวพี่ล้วนปรีชาชาญ	วานอย่าแคลงถวิลในวิญญาณ์
ว่าพลางหวนหาพระเยาวราช	วรนาฏเศร้าโทมนัสสา
ทอดองค์ลงทรงโศกา	ดั่งว่าจะสิ้นสมประดี
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายนางศุภลักษณ์ยักษี
เห็นองค์สมเด็จพระเทวี	โศกีบอกความร่ำไร
ให้ฉงนสนเท่ห์เป็นพ้นนัก	ไฉนหนอนงลักษณ์ก่นร้องไห้
ครั้นจะว่าใฝ่ฝันกระสันไป	ไยองค์วนิดายุพาพาล
จึงเสียศรีพิกลหม่นหมอง	ดั่งบัวทองต้องแสงสุริย์ฉาน
ปรางเปรียบปรางแก้วอลงการ	ก็บันดาลชอกช้ำเป็นราคี
ฤๅจะว่าเทวามาลอบชม	แนบน้องภิรมย์สมศรี
คิดแล้วทูลถามทันที	ภูมีนั้นนามกรใด
เป็นชาติเชื้อวงศ์พงศ์กษัตริย์	ผ่านแสนสมบัติบุรีไหน
จงบอกให้แจ้งประจักษ์ใจ	จะได้ผ่อนผันด้วยปัญญา
อันธุระร้อนใจในครั้งนี้	ตัวพี่จะขออาสา
ไปเชิญเสด็จพระองค์มา	สมแก้วกัลยาอย่าอาวรณ์
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษาสายสมร
ฟังพี่เลี้ยงกล่าวสุนทร	บังอรโสมนัสพันทวี
จึงตรัสมธุรสวาจาตอบ	ว่านี้น้องขอบคุณพี่
อันพระสุริย์วงศ์สวัสดี	เสด็จมาถึงที่บรรทมใน
จะตรัสพจมานสารสนอง	สิ่งใดด้วยน้องก็หาไม่
ครั้นจะถามนามวงศ์ก็จนใจ	พูดออกมิได้ดั่งจินดา
ประหลาดใจเหตุไฉนเป็นฉะนี้	ผิดทีให้คิดกังขา
น้องเคลิ้มหลับสนิทนิทรา	จนเวลาสร่างแสงสุริยัน
อันนามวงศ์พงศ์ไหนไม่รู้จัก	แต่พิมพ์พักตร์ยังจำได้แม่นมั่น
ทรงสิริเลิศลักษณ์วิไลวรรณ	สารพันเป็นที่จำเริญใจ
จะหาหกห้องสวรรค์ชั้นมนุษย์	เป็นสุดที่จะเปรียบโฉมได้
พี่ผู้ศักดาปรีชาไว	ช่วยชีวิตน้องไว้ในครั้งนี้
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นวลนางศุภลักษณ์โฉมศรี
ได้ฟังพระราชเสาวนีย์	ชุลีกรทูลองค์นงคราญ
แม่อย่าโศกศัลย์เลยขวัญเนตร	เยาวเรศผู้ยอดสงสาร
เชิญเสวยแสนสุขให้สำราญ	ไว้พนักงานพี่ผู้ศักดา
จะเที่ยวเสาะไปในไตรภพ	ใหจบทั่วทศทิศา
วาดรูปสุริย์วงศ์กษัตรา	คนธรรพ์เทวานาคี
ทั้งหกห้องสวรรค์ชั้นทวีป	เร่งรีบมาถวายโฉมศรี
รูปใดแม้นเหมือนภูมี	อันมาร่วมที่บรรทมใน
จงบอกพี่เถิดสายสมร	จะไปวอนเชิญเสด็จมาให้
สมแก้ววนิดายาใจ	ลุได้ดั่งถวิลจินดา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์นางอุษา
ฟังพี่เลี้ยงร่วมชีวา	กัลยาแสนโสมนัสนัก
จึงถอดพระธำมรงค์เพชร	เรือนเก็จคู่ทรงพญาจักร
ประทานโฉมศรีศุภลักษณ์	น้องรักให้พลางเป็นรางวัล
แม้นสมดั่งจิตที่คิดแล้ว	ทรัพย์แสนแหวนแก้วทุกสิ่งสรรพ์
จะเพิ่มให้พี่นางอเนกนันต์	อันช่างคิดชอบข้าขอบใจ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ศุภลักษณ์ผู้มีอัชฌาสัย
รับธำมรงค์แก้วแววไว	บังคมลาเหาะไปด้วยฤทธี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ ขึ้นยังพิภพเทวัญ 	หกสวรรค์ชั้นฟ้าราศี
วาดโฉมสมเด็จพระศุลี	ทรงมณีตรีศูลศักดา
ทั้งพระขันธกุมาราราช	สถิตอาสน์มยุเรศปักษา
รูปพระนารายณ์เทวา	ทรงสังข์จักราคทาธร
ทั้งรูปพระเพลิงเริงแรง	เปล่งแสงโอภาสประภัสสร
พระพายผู้เรืองฤทธิรอน	เขจรเหนืออาสน์พาชี
ท้าวโลกบาลชาญฤทธิ์	อันประจำในทิศทั้งสี่
พระพิรุณทรงอาสน์วาสุกรี	ศศิธรรังสีสุริยัน
วาดโฉมสมเด็จหัสนัยน์	ทรงไอยราพตรังสรรค์
อีกองค์สุยามเทวัญ	เจ้าสวรรค์ดุสิตฤทธิรอน
รูปท้าวนิมมานรดิศ	ชั้นนิมิตแมนมารชาญสมร
ล้วนทรงศรีสวัสดิ์สถาวร	เสร็จแล้วเขจรกลับมา
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งเข้ายังปราสาท	นบบาทถวายรูปเลขา
แก่องค์สมเด็จพระธิดา	ทูลว่าอันรูปทั้งนี้
พี่จำลองลักษณ์พักตร์เพศ	เทเวศเจ้าฟ้าทุกราศี
องค์ใดจะเหมือนพระภูมี	เชิญเทวีทอดทัศนา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระบุตรีเยาวยอดเสน่หา
พิศรูปเทวราชที่วาดมา	ผิดพระยอดฟ้ายาใจ
ยิ่งแสนสลดระทดจิต	พิศพิศแล้วถอนใจใหญ่
จึงตรัสแก่พี่เลี้ยงทันใด	รูปนี้มิใช่พระทรงลักษณ์
อันพระองค์น้องเห็นจะเป็นมนุษย์	มงกุฎแหล่งหล้าอาณาจักร
ผิดเทพเทวาสุรารักษ์	พิมพ์พักตร์ร่างกายนั้นไกลกัน
ว่าพลางคิดครวญหวนหา	องค์พระยอดฟ้านราสรรค์
เร่าร้อนอุราจาบัลย์	ทรงกันแสงโศกโศกี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นวลนางศุภลักษณ์โฉมศรี
เห็นองค์สมเด็จพระบุตรี	โศกีฟูมฟายชลนา
จึ่งปลอบโฉมงามด้วยความรัก	นงลักษณ์พี่ยอดเสน่หา
อันรูปเทวราชที่วาดมา	ผิดพระยอดฟ้ายุพาพาล
ยังในพ่างพื้นปัฐพี	โสฬสบุรีราชฐาน
ล้วนกษัตริย์ทรงโฉมประโลมลาน	พี่จะลานงคราญกลับไป
วาดทรงองค์พระเยาวเรศ	ทุกประเทศพารานั้นมาให้
ขวัญอ่อนเจ้าอย่าอ้อนอาลัย	อดใจไว้ก่อนนะเทวี
ว่าแล้วประณตบทบงสุ์	โฉมยงเยาวลักษณ์เฉลิมศรี
ถีบทะยานผ่านฟ้าด้วยฤทธี	เทวีเหาะไปในเมฆา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ ลงยังนิเวศน์เวียงสวัสดิ์	แห่งกษัตริย์ทั่วทุกทิศา
วาดรูปชุณรัตน์ศักดา	ลักขณาเทียมเทพเทวัญ
ทั้งรูปพระลอเลิศลักษณ์	ประไพพักตร์เฉิดโฉมประโลมขวัญ
รูปพระวรวงศ์ทรงธรรม์	พระสุวรรณหงส์ฤทธิรอน
วาดรูปพระรถสุริย์วงศ์	พระสัชนูผู้พงศ์อดิศร
พระสมุทโฆษสถาวร	ขจรยศเลื่องหล้าสุธาธาร
บรรดากษัตริย์อันทรงลักษณ์	ประไพพักตร์ยั่วยวนสงสาร
จำเริญรุ่นเยาวราชกุมาร	ประโลมลานฤทัยสตรี
ในชมพูแผ่นแดนประเทศ	โสฬสนคเรศบุรีศรี
วาดทรงลงกระดาษมาศมณี	เหมือนสิ้นด้วยปรีชาไว
เว้นแต่ณรงการาชฐาน	บันดาลไม่ระลึกตรึกได้
ได้แต่รูปอื่นที่อำไพ	ก็เหาะรีบกลับไปพารา
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงตรงเข้าเฝ้า	น้อมเกล้าบังคมเหนือเกศา
ถวายรูปในกระดาษที่วาดมา	แก่องค์พระธิดายุพาพาล
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอุษาเยาวยอดสงสาร
รับกระดาษวาดรูปอลงการ	แห่งกษัตริย์ทุกสถานธานี
แล้วพินิจพิศดูทุกองค์	ใช่ทรงพระโฉมเฉลิมศรี
อันมาร่วมรสฤๅดี	ในที่แท่นทิพไสยา
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้ร่าย
๏ ทิ้งรูปวาดลงตรงพักตร์	นงลักษณ์เศร้าโทมนัสสา
ยิ่งทวีเทวษเพทนา	ปิ้มว่าจะพินาศขาดใจ
ให้คลุ้มคลั่งนั่งขึงตะลึงคิด	ดังเพลิงพิษเผาอกหมกไหม้
ชลเนตรคลอเนตรอรไท	อาลัยเป็นพ้นพันทวี
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึ่งมีวาจาอันสุนทร	แก่บังอรศุภลักษณ์โฉมศรี
พี่นางผู้เรืองฤทธี	ความปรานีน้องเป็นพ้นนัก
ไม่คิดเหนื่อยยากลำบากใจ	ผู้เดียวเที่ยวไปในไตรจักร
วาดรูปเทวาสุรารักษ์	กษัตริย์ทรงลักษณ์ทุกพารา
มาหวังชูจิตชีวิตน้อง	คุณของพี่นางก็หนักหนา
เมื่อไม่พบพักตร์ลักขณา	องค์พระยอดฟ้ายาใจ
ตัวน้องครั้งนี้นี่สุดคิด	อันจะรอดชีวิตนั้นหาไม่
ว่าพลางทอดถอนฤๅทัย	โหยไห้รำพันโศกี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
โอ้ครวญ
๏ โอ้พระสุริย์วงศ์ของน้องเอ๋ย	ไฉนเลยจะพบบทศรี
แสนอาวรณ์ร้อนใจในครั้งนี้	สุดที่จะร่ำพรรณนา
พระอยู่ถึงนคเรศนิเวศน์ไหน	น้องก็ให้ไปเที่ยวตามหา
จนสิ้นแดนแผ่นพื้นพสุธา	สุดสวรรค์ชั้นฟ้าบาดาล
ก็ไม่ประสบพบองค์	พระผู้ทรงยศยอดสงสาร
น้องนี้โหยไห้อาลัยลาญ	ทรมานโศกเศร้าเปล่าใจ
พระไปปานนี้จะปรีดิ์เปรม	แสนเกษมสุขเล่นเป็นไฉน
จะคิดถึงน้องบ้างประการใด	ฤๅจะสิ้นอาลัยไม่นำพา
นิจจาเอ๋ยเกิดมาในครานี้	สตรีใดจะเหมือนอกข้า
นิราศสุขแสนทุกข์ทุกเวลา	เวทนาอาดูรแดยัน
แม้นไม่พานพบพระองค์แล้ว	ไหนน้องจะแคล้วชีวาสัญ
ร่ำพลางข้อนทรวงจาบัลย์	กันแสงสลบลงทันที
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงทั้งห้ามารศรี
เห็นองค์สมเด็จพระบุตรี	โศกีแน่นิ่งไม่ติงกาย
ต่างตนตกใจเป็นสุดคิด	สลดจิตตัวสั่นขวัญหาย
สำคัญว่าสิ้นชีวันวาย	เข้าประคองพระกายกัลยา
ให้เร่าร้อนอุราทั้งห้านาง	พ่างเพียงจะสิ้นสังขาร์
ด้วยสุดรักแสนรักพระธิดา	ก็โศกาครวญคร่ำร่ำไร
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้ว่าแม่ผู้เสาวภาคย์	ตายจากพี่แล้วฤๅไฉน
ถนอมเลี้ยงมาจนจำเริญวัย	จะให้เคืองสิ่งใดก็ไม่มี
หวังว่าจะฝากชีวิตเจ้า	ขวัญข้าวพี่ผู้เฉลิมศรี
จะปลอบปลุกเท่าไรไม่พาที	แม่หน่ายหนีพี่แล้วฤๅแก้วตา
จงผินพักตร์มาตรัสประภาษก่อน	สายสมรเยาวยอดเสน่หา
เจ้าเคียดแค้นสิ่งใดวนิดา	จึ่งสู้เสียชีวานิราลัย
แม้นแม่ม้วยจริงแล้วครั้งนี้	ชีวิตพี่จะคงอย่าสงสัย
จะกลั้นใจตายตามทรามวัย	ไปให้พ้นภัยพญามาร
ร่ำพลางต่างกอดเยาวเรศ	แสนเทวษกำสรดสงสาร
โหยไห้รักองค์นงคราญ	เพียงทำลายลาญชีวา
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ ฝ่ายนางศุภลักษณ์โฉมศรี	ผู้ปรีชาชาญหาญกล้า
จึ่งคิดถวิลจินดา	อันองค์กัลยาวิลาวัณย์
ถ้าบุญประเสริฐเลิศลักษณ์	คู่บรมจักรรังสรรค์
จะสิ้นชีวาวายเสียกลางคัน	อัศจรรย์วิปริตผิดที
คิดแล้วจึ่งค่อยประคองหัตถ์	สัมผัสพาดองค์มารศรี
ยังละมุนอุ่นอยู่ทั้งอินทรีย์	ก็รู้ว่าเทวีไม่วายปราณ
จึ่งว่าแก่สี่พระพี่เลี้ยง	อันเคียงข้างเยาวยอดสงสาร
จงเอาวิมลสุคนธ์ธาร	มาพรมองค์นงคราญทั้งกายา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สี่นางผู้ยอดเสน่หา
จึ่งเอาเครื่องพระสุคนธ์มา	ชโลมองค์กัลยาลงทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
โอ้ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษามารศรี
ต้องรสสุคนธวารี	ชื่นซาบอินทรีย์เย็นใจ
ทั้งพระพายรำเพยพานองค์	โฉมยงค่อยฟื้นขึ้นมาได้
หอมกลิ่นเหมือนกลิ่นภูวไนย	จรุงใจอวลอบตลบมา
มีความแสนโสมนัสนัก	นงลักษณ์ผันแปรแลหา
ทั่วทั้งห้องแก้วอลงการ์	ไม่เห็นพระยอดฟ้ายุพาพาล
สองกรนางข้อนอุราร่ำ	โอ้กรรมเอ๋ยกรรมมาจองผลาญ
แสนทุกข์สุดทุกข์ทรมาน	สุดกาลที่จะครองชีวิตไว้
พี่ค่อยอยู่เถิดอย่าทุกข์โศก	อาวรณ์วิโยคโหยไห้
น้องได้พลาดพลั้งประการใด	ด้วยกายแลใจวาจา
จะลาพี่ทั้งห้าแล้วครานี้	ขออภัยอย่ามีโทษา
ร่ำพลางกันแสงโศกา	ปิ้มว่าจะสิ้นชีวัน
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ บัดนั้น	ห้าพระพี่เลี้ยงสาวสรรค์
เห็นนางโศกาจาบัลย์	รำพันสมาลาธิกรณ์
ต่างตนร้อนใจดั่งไฟพิษ	สลดจิตสงสารสายสมร
กอดไว้แล้วปลอบด้วยสุนทร	ขวัญอ่อนของพี่คือดวงใจ
แม่เป็นเชื้อชาติสาวสวรรค์	จะโศกศัลย์อันนี้หาควรไม่
จงระงับดับดวงหฤทัย	ทรามวัยฟังคำพี่พาที
แม้นแม่กับองค์พระทรงลักษณ์	เคยร่วมรักกันมาทั้งสองศรี
ไม่ช้าก็จะพบพระภูมี	อย่าโศกีทุกถวิลจินดา
เจ้าทรงโฉมประโลมลานสวาท	ชายใดจะไม่มาดปรารถนา
ถึงแสนไกลก็นัยจะตามมา	นิ่งเถิดแก้วตาอย่าอาวรณ์
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ ปลอบพลางฝ่ายนางศุภลักษณ์	พี่เลี้ยงร่วมรักสายสมร
จึ่งตริด้วยปรีชาอันสุนทร	กูเขจรทั่วทิศธาตรี
วาดรูปกษัตริย์ทุกประเทศ	ทั้งเทเวศหกฟ้าราศี
มาถวายแก้วกัลยาณี	เทวีไม่ต้องนัยนา
พระโฉมยงองค์นี้จะอยู่ไหน	หลากจิตสงสัยนี่หนักหนา
ก็คิดได้ว่ากรุงณรงกา	ยังมิได้วาดมาให้นงคราญ
จึ่งนบนิ้วทูลองค์เยาวเรศ	ขวัญเนตรผู้ยอดสงสาร
พี่ลืมไปทีเดียวเยาวมาลย์	พึ่งตรองการคิดได้บัดเดี๋ยวนี้
ยังองค์พระศรีอุณรุท	ลูกท้าวไกรสุทเรืองศรี
หลานพระหริรักษ์จักรี	ทรงโฉมพ้นที่จะพรรณนา
งามรูปงามทรงวงพักตร์	จำเริญรักยั่วยวนเสน่หา
ลือทั่วดินแดนแผ่นฟ้า	อยู่ณรงกาแก้วกรุงไกร
พี่จะลาโฉมฉายสายสวาท	ไปวาดรูปนั้นมาให้
ว่าพลางรับขวัญอรไท	ดวงใจแม่อย่าโศกี
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น 	นวลนางอุษามารศรี
ฟังพี่เลี้ยงร่วมชีวี	พาทีออกนามพระอุณรุท
ให้ซึมซาบอาบอิ่มฤทัยนัก	นงลักษณ์ยินดีเป็นที่สุด
ดังเห็นองค์พระพงศ์จักรภุช	วรนุชพิศวาสจะขาดใจ
ด้วยวาสนาจะควรกัน	เทวัญประสาทลงมาให้
บรรดาร้อนเร่าฤทัย	ก็สะส่างออกไปทันที
ดั่งใครเอาน้ำสุรามฤต 	มารดทรวงดวงจิตโฉมศรี
จึ่งกล่าวมธุรสเสาวนีย์	พี่ผู้ศักดาปรีชาชาญ
กรุณาน้องแล้วอย่าเสียสูญ	จงนุกูลให้เป็นแก่นสาร
เหมือนช่วยชูชีพชนมาน	วานเร่งไปวาดรูปมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางศุภลักษณ์กรรฐา
ได้ฟังเสาวนีย์พระธิดา 	กัลยานบนิ้วสนองไป
แม่ผู้เสมอทรวงดวงเนตร	อย่าเทวษทุกข์ทนหม่นไหม้
ธุระร้อนเพียงนี้มิเป็นไร	จะให้เสร็จสมใจเยาวมาลย์
ท่าพี่สักหน่อยเถิดร้อยชั่ง	อยู่หลังจงสุขเกษมศานต์
ว่าพลางลาองค์นงคราญ	เหาะทะยานผ่านขึ้นเมฆา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
ร่าย
๏ เลื่อนลอยมาโดยโพยมพราย	งามคล้ายโฉมนางเมขลา
รวดเร็วไม่ทันพริบตา	ถึงกรุงณรงกาธานี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งตรงลงยังปราสาท	พระหน่อนาถสุริย์วงศเรืองศรี
ร่ายเวทกำบังอินทรีย์	อยู่ใกล้แท่นที่พระบรรทม
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ แลไปในห้องสุวรรณรัตน์	เงียบสงัดสำเนียงนางสนม
ไม่ใคร่บันเทิงสำเริงรมย์	เห็นพระองค์บรรทมอยู่เอกา
ดูทีวิโยคโศกแสน	คะนึงแน่นทรวงโทมนัสสา
เพ่งพิศพระจริตกิริยา	แล้วจินดารำพึงคะนึงไป
พระโฉมเฉลาเยาวราช	องค์นี้ประหลาดน่าสงสัย
เมื่อสมบัติพัสถานโอฬารใจ	ไฉนเงียบเหงาอยู่ดั่งนี้
แต่กูเที่ยววาดโฉมสวัสดิ์	แห่งกษัตริย์เทวาทุกราศี
จะเห็นใครซบเศร้าโศกี	เหมือนหนึ่งดั่งนี้ไม่มีเลย
ฤๅพระไปลอบลองประคองชิด	แนบสนิทร่วมเรียงเคียงเขนย
แต่สองสองสมภิรมย์เชย	เสวยสุขด้วยองค์นงเยาว์
อนิจจาเป็นน่าสงสารนัก	ใครพรากรสรักฉะนี้เล่า
ให้สองศรีสลบซบเซา	ร้อนเร่าโศกาจาบัลย์
ชะรอยเทวาวราฤทธิ์	พาไปเชยชิดภิรมย์ขวัญ
แล้วเกรงภัยอสุราราชกุมภัณฑ์	จึ่งด่วนพรากจากกันพามา
จะเหมือนกูสำคัญเป็นมั่นคง	สององค์จึ่งเทวษถวิลหา
คิดพลางวาดรูปพระผ่านฟ้า	เสร็จแล้วกลับมาด้วยว่องไว
ฯ ๑๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งเข้ายังห้องแก้ว	แล้วนบนิ้วประนมบังคมไหว้
ถวายรูปแก่องค์อรไท	ด้วยใจจงรักภักดี
ฯ ๒ คำ ฯ
ตอนที่ ๒๐ ศุภลักษณ์อุ้มสม
ช้า
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษามารศรี
รับกระดาษวาดโฉมพระภูมี	เทวีคลี่ออกทัศนา
เห็นรูปพระศรีสุริย์วงศ์	ทรวดทรงลายลักษณ์อันเลขา
ดั่งแว่นแก้วแพรวพรรณอลงการ์	ส่องจับนัยนานงคราญ
ฯ ๔ คำ ฯ
ชมโฉม
๏ เหมือนสิ้นสรรพสารพางค์กาย	โฉมฉายปลื้มเปรมเกษมศานต์
พิศพักตร์เหมือนพักตร์เมื่อปางกาล	แนบพักตร์ชวนสมานสมรชม
พิศโอษฐ์เหมือนโอษฐ์อันพรายพริ้ม	ยิ้มรับป้อนสลาเมื่อมาสม
พิศเนตรแหลมล้ำขำคม	เหมือนพระชายเนตรชมเมื่อราตรี
พิศขนงวงงอนดั่งศรก่ง	ไม่เพี้ยนผิดขนงพระโฉมศรี
พิศกรรณงามทัดสุมาลี	กรรเจียกจอนมณีพรายพรรณ
พิศนาสาพลางนางอายจิต	เหมือนพระจงจุมพิตภิรมย์ขวัญ
พิศกรเหมือนกรพระทรงธรรม์	เมื่อวันเกี้ยวกระหวัดรัดองค์
พิศพิศแล้วพิศวาสวาบ	เสียวซาบซ่านจิตพิศวง
ฤทัยไหวหวาดงวยงง	ตะลึงหลงแลรูปไม่วางตา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ แล้วมีมธุรสเสาวนีย์	แก่พี่เลี้ยงศุภลักษณ์กรรฐา
ที่มาแนบน้องภิรมยา	พระผ่านฟ้าองค์นี้แลพี่นาง
ช่างฉลาดวาดเขียนไม่เพี้ยนพิศ	ประจักษ์จิตจำได้ทุกอย่าง
ว่าแล้วเอารูปนั้นค่อยวาง	ไว้ข้างแท่นทิพรูจี
จึ่งเปลื้องมหาสังวาลแก้ว	อันพราวแพรวด้วยดวงมณีศรี
ออกให้พี่เลี้ยงผู้ภักดี	ของรักนี้น้องถึงใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ศุภลักษณ์ผู้มีอัชฌาสัย
รับสังวาลแก้วแววไว	แล้วผินไปพาทีด้วยสี่นาง
ทีนี้ตัวเราทั้งห้า	เห็นจะวายโศกาออกบ้าง
พูดพลางยิ้มแย้มกันพลาง	ยั่วเย้าหยอกนางด้วยยินดี
แม่ผู้ยอดฟ้ายาใจ	แต่นี้อย่าได้กวนพี่
เสร็จสมปรารถนาของเทวี	จะมีแต่แสนสุขสำราญไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอุษานงเยาว์ยอดสงสาร
ฟังพี่เลี้ยงกล่าวพจมาน	นงคราญจึ่งตอบคำไป
นี่ไฉนฉะนี้นะพี่นาง	ควรฤๅช่างเอามาว่าได้
เดิมน้องบอกเล่าสักเท่าไร	ก็สงสัยไม่เชื่อวาจา
ยั่งยืนขืนว่าความฝัน	จนโศกศัลย์เพียงสิ้นสังขาร์
เป็นกุศลได้สร้างแต่ปางมา	จึ่งพบพระยอดฟ้าวิไลวรรณ
ช่างไม่เวทนาบ้างเลย	มาชวนกันแย้มเย้ยเยาะหยัน
ถึงอกพี่เช่นนี้ก็เหมือนกัน	ข้อนั้นขอเถิดอย่าพาที
ทำคุณน้องแล้วให้เป็นผล	ไม่วายชนม์ก็จะแทนคุณพี่
จงได้กรุณาปรานี	ไปเชิญภูมีเสด็จมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	นวลนางศุภลักษณ์กรรฐา
สรวลพลางสนองพระวาจา	แก้วตาของพี่อย่าถือใจ
จงอดโทษโปรดเถิดนะทูนเกล้า	ขวัญข้าวผู้ยอดพิสมัย
ซึ่งจะตรัสใช้ให้กลับไป	เชิญเสด็จภูวไนยมาบัดนี้
พี่เห็นขัดสนเป็นพ้นนัก	ด้วยพระทรงลักษณ์เฉลิมศรี
เอองค์แสนโศกโศกี	อยู่ถึงแท่นที่บรรทมใน
พระกรกุมพระขรรค์ฤทธิรงค์	ฝูงกำนัลอนงค์ไม่รอได้
ซึ่งจะไปเฝ้าองค์พระทรงชัย	ไม่มีสิ่งใดเป็นสำคัญ
ที่ไหนพระจะเชื่อวาจา	จะโกรธาว้าวุ่นหุนหัน
ฆ่าพี่ก็จะม้วยชีวัน	ไหนจะทันมาทูลนางเทวี
แม้นตายไม่เสียดายชีวิต	แต่ให้สมคิดของโฉมศรี
สิ่งไรที่จะไม่เสียที	เจ้าพี่จงดำริตริการ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษายอดสงสาร
ฟังพี่เลี้ยงกล่าวพจมาน	นงคราญเห็นจริงทุกสิ่งไป
จึ่งตรัสว่าซึ่งพี่จะไปเฝ้า	พระโฉมเฉลาผู้ยอดพิสมัย
จะให้แหวนแก้วกับสไบ	ของน้องไปเป็นที่สำคัญ
อันธำมรงค์กับทรงสะพักนี้	ภูมีจำได้แม่นมั่น
จงทูลพระสุริย์วงศ์ทรงธรรม์	ว่าน้องโศกศัลย์โศกา
คลอคลองนองชลนัยน์เนตร	พูนเทวษเศร้าสร้อยละห้อยหา
ให้พระรีบเร่งเสด็จมา	แม้นช้าจะม้วยชีวี
ว่าพลางนางเปลื้องสไบทรง	ถอดพระธำมรงค์เรืองศรี
ใส่ในผอบแก้วรูจี	ส่งให้พี่เลี้ยงทันใด
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ศุภลักษณ์ผู้มีอัชฌาสัย
จึ่งรับผอบแก้วแววไว	ด้วยใจจงรักเยาวมาลย์
น้อมเกล้าเคารพนบนอบ	ชุลีลาพลางปลอบด้วยคำหวาน
อย่าแสนโศกไปเลยนงคราญ	ว่าแล้วเหาะทะยานขึ้นเมฆา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ เพลาสายัณห์ลงรอนรอน	รีบจรมาในเวหา
เร็วเพียงพระพายพัดพา	ถึงณรงกาแก้วกรุงไกร
พอเวลาสนธยาย่ำ	พลบค่ำพรายแสงแขไข
ค่อยลอยเลื่อนองค์ลงไป	ยังบัญชรชัยพระภูธร
ฯ ๔ คำ ฯ รัว
๏ เข้าแฝงใบบานพระแกลมาศ	ใกล้แท่นที่ราชบรรจถรณ์
จึ่งเผยผอบแก้วอลงกรณ์	ให้ขจรกลิ่นฟุ้งถึงภูมี
ฯ ๒ คำ ฯ รัว
โอ้ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
แสนเทวษโศกศัลย์พันทวี	อยู่ในแท่นที่ไสยา
พลิกกลับสับสนทุรนร้อน	ไม่วายอาวรณ์ถวิลหา
มิได้สรงเสวยโภชนา	โศกาสะอื้นอาลัย
นางสนมมเหสีที่ร่วมรัก	จะอยู่ต่อรอพักตร์ก็ไม่ได้
ให้คลั่งคลุ้มกลุ้มทรวงดวงใจ	ไม่เป็นอารมณ์สมประดี
ฯ ๖ คำ ฯ
พญาโศก
๏ ครั้นพระพายชายกลิ่นสไบทรง	ขององค์วนิดามารศรี
หอมเพียงกลิ่นทิพสุมาลี	ตลบทั่วห้องที่พระบรรทม
รวยรื่นชื่นจิตพระจำได้	เหมือนกลิ่นอรไทเมื่อไปสม
ค่อยสว่างสร่างทุกข์เกรียมกรม	สำราญรมย์ซาบสิ้นวิญญาณ์
ให้คำนึงตะลึงหลากจิต	เพ่งพิศผันแปรแลหา
ผุดลุกดำเนินเดินมา	ยังหน้าสิงหาสน์บัญชร
ฯ ๖ คำ ฯ จิ้งจกทอง เพลงฉิ่ง
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นวลนางศุภลักษณ์ดวงสมร
เห็นหลานสมเด็จพระสี่กร	บังอรลดองค์ลงทันที
นบนิ้วประนมบังคมบาท	ถวายผอบนพมาศมณีศรี
แล้วทูลสารอัคเรศเทวี	โดยดั่งเสาวนีย์สั่งมา
บัดนี้สมเด็จพระนุชน้อง	ขุ่นข้องเศร้าสร้อยละห้อยหา
ให้เคลิ้มคลุ้มรุมร้อนอุรา	โศกาถึงองค์พระทรงฤทธิ์
เช้าค่ำพร่ำเสวยชลเนตร	แสนเทวษพ่างเพียงจะขาดจิต
แสนทุกข์แทบถึงชีวิต	สุดคิดปิ้มสิ้นสมประดี
สุดอายสุดรักนี้หนักหนา	จึ่งใช้ข้ามารองบทศรี
มาทูลสารสวัสดิ์เทวี	เชิญเสด็จภูมีรีบไป
พระน้องจะครองชีวิต	ไว้ท่าทรงฤทธิ์พิสมัย
แม้นช้าก็จะลาบรรลัย	ภูวไนยจงทรงพระเมตตา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
ฟังนางกล่าวถ้อยจำนรรจา	ดั่งวารีทิพมาโซมกาย
ซึมซาบอาบผิวสารพางค์	ที่โศกศัลย์ค่อยสร่างสว่างหาย
ที่ร้อนรุ่มคลุ้มเคลิ้มก็เคลื่อนคลาย	แสนสบายได้สมประฤๅดี
เผยผอบออกเห็นสไบทรง	กับพระธำมรงค์มณีศรี
จำได้ว่าของเทวี	ยิ่งยินดีชื่นชมภิรมยา
ดั่งได้เห็นองค์วงพักตร์	เยาวลักษณ์ผู้ยอดเสน่หา
จึ่งมีมธุรสวาจา	พรรณนาความทุกข์ให้นางฟัง
เมื่อเทวาพาสมวันนั้น	แล้วพรากจากกันมิได้สั่ง
แสนทุกข์สุดทุกข์สุดกำลัง	ดั่งหนึ่งจะวินาศขาดใจ
รีบร้นด้นหาในป่าชัฏ	พงพนัสตรอกเตริ่นเนินไศล
ทั่วทั้งร้อยเอ็ดกรุงไกร	ก็ไม่พบแก้วยุพาพาล
ยิ่งจาบัลย์รัญจวนกำสรวลศัลย์	ด้วยวิโยคเยาวยอดสงสาร
จนคลั่งคลุ้มรุมจิตนิจกาล	ปิ้มปานจะเสียสมประดี
ตัวเจ้ามาแจ้งสารสวาท	จึ่งรู้ข่าววรนาฏโฉมศรี
อันองค์แก้วกัลยาณี	เทวีทรงนามกรใด
เชื้อชาติสุริย์วงศ์พงศ์กษัตริย์	ผ่านแสนสมบัติบุรีไหน
ตัวของนางนี้ชื่อไร	จึ่งจงใจสามารถอาจมา
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางศุภลักษณ์กรรฐา
นบนิ้วสนองพระบัญชา	ทูลว่าอันองค์พระบุตรี
เกิดในเกสรบุษบง	ทรงนามอุษามารศรี
กรุงพาณไปขอพระมุนี	มาแต่ถิ่นที่หิมพานต์
เลี้ยงเป็นธิดาดวงจิต	รักเพียงชีวิตสังขาร
อยู่ยังรัตนาเมืองมาร	โอฬารดั่งเทวนคร
ข้าบาทชื่อว่าศุภลักษณ์	พี่เลี้ยงร่วมรักสายสมร
ซึ่งว่าเมตตาอาวรณ์	ดั่งภูธรโปรดมาทั้งนี้
ถ้าจริงเหมือนหนึ่งพระบัญชา	พระคุณล้นฟ้าในราศี
เกลือกแกล้งแสร้งกล่าวเอาแต่ดี	มิรู้ที่จะหยั่งพระอารมณ์
อันซึ่งว่าแสนพิศวาส	กับบำราศร้างใจไม่เห็นสม
แม้นเมตตาน่าที่จะอยู่ชม	จะละให้เกรียมกรมก็ผิดไป
แต่องค์สมเด็จพระวรนุช	แสนสุดทุกข์ทนหม่นไหม้
ตั้งแต่โศกาอาลัย	จึ่งใช้ข้ารองบทมาลย์
มาทูลเชิญองค์พระทรงเดช	ไปปกเกศเยาวยอดสงสาร
ให้หายวายร้อนรำคาญ	ขอประทานได้โปรดปรานี
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์เรืองศรี
ฟังนางร่ำว่าพาที	ยิ้มแล้วจึ่งมีวาจา
เออไฉนฉะนี้นะพี่เจ้า	ควรฤๅช่างเอาอะไรว่า
น้องทุกข์สุดที่อัปมา	ยิ่งแดนแผ่นฟ้าภพไตร
ดั่งชีวิตจะปลิดจากร่าง	จะเห็นในอกบ้างก็หาไม่
จะพร่ำพรรณนาก็ช้าไป	เมื่อใดได้พบเทวี
ที่ความวิโยคโศกศัลย์	หากรู้ใจกันทั้งสองศรี
ว่าแล้วเสด็จจรลี	เข้าที่โสรจสรงชลธาร
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
โทน
๏ ชำระสระสนานสำราญองค์	วารินกลิ่นส่งหอมหวาน
ทรงสุคนธ์ปนปรุงสุมามาลย์	สนับเพลาดวงประพาฬเชิงงอน
ภูษาเครือกระหนกนกกลาย	ช่อชายรูปราชไกรสร
ชายไหวชายแครงอลงกรณ์	ทับทรวงดวงซ้อนสลับพลอย
สอดทรงมหาสังวาลแก้ว	ตาบทิศพรายแพร้วเฟื่องห้อย
ทองกรกุดั่นดวงลอย	พาหุรัดรักร้อยทับทิมพราย
ธำมรงค์เรือนเก็จเพชรแดง	มงกุฎแก้วแววแสงวิเชียรฉาย
ทัดสุวรรณกรรเจียกโมราราย	กุณฑลพรายนพรัตน์อร่ามเรือง
งามทรงเพียงองค์อมเรศ	ประไพเพศรัศมีฉวีเหลือง
พระกรกุมพระขรรค์ค่าเมือง	แล้วกรายหัตถ์ย่างเยื้องลีลาศมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ แมงภู่ทอง เสมอ
๏ ครั้นถึงจึ่งกล่าววาที	แก่ศรีศุภลักษณ์กรรฐา
บัดนี้ก็จวนเวลา	พี่นางจงพาน้องไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางศุภลักษณ์ผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังบรรหารพระภูวไนย	อรไทแสนโสมนัสนัก
นบนิ้วประณตบทบงสุ์	พระผู้เผ่าหริวงศ์ทรงจักร
ชื่นแช่มแย้มยิ้มพริ้มพักตร์	นงลักษณ์รับสั่งทันที
จึ่งโอบอุ้มองค์พระเยาวเรศ	ประไพเพศเพียงท่อนมณีศรี
ออกโดยบัญชรรูจี	เทวีก็พาเหาะไป
ฯ ๖ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
กลม
๏ เลื่อนลอยมากลางอากาศ	โอภาสงามแข่งแขไข
แสงจันทร์จับองค์ภูวไนย	วิไลล้ำกว่านวลจันทรา
ศรีดาวจับเครื่องพระโฉมฉาย	อร่ามพรายกว่าดาวในเวหา
นวลพระองค์จับทรงกัลยา	รจนางามเนื้อนวลผจง
งามนางเป็นพาหนะรอง	ทำนองดั่งนางราชหงส์
งามภูวนาถนั่งดำรงทรง	ดั่งองค์พรหเมศวร์ฤทธี
ดั้นหมอกออกเมฆมาไวไว	เทเวศอวยชัยอึงมี่
รีบเร่งเร็วมาในราตรี	หมายมุ่งบุรีรัตนา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งค่อยเลื่อนลง	ที่ตรงปราสาทนางอุษา
เงียบสงัดกำนัลกัลยา	ก็พาเข้าโดยช่องบัญชร
วางลงเหนือพื้นสุวรรณลาด	แสงประทีปโอภาสประภัสสร
แล้วนบนิ้วทูลหลานพระสี่กร	ให้เสด็จบทจรเข้าไป
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	นางอุษาเยาวยอดพิสมัย
เสด็จเหนือแท่นทิพอำไพ	อรไทคอยนางศุภลักษณ์
ซึ่งไปเชิญเสด็จบาทบงสุ์	พระอุณรุทสุริย์วงศ์ทรงจักร
สร้อยเศร้าเร่าร้อนอาวรณ์นัก	ความรักด่าวดิ้นในวิญญาณ์
นั่งนับฆ้องยามย่ำทุ่ม	อุระรุมรัญจวนหวนหา
พอเหลือบแลแปรนัยน์เนตรมา	ยังหน้าสิงหาสน์บัญชรชัย
เห็นองค์สมเด็จพระเยาวราช	โอภาสพักตร์เพียงแขไข
ดั่งตายแล้วคืนชีวาลัย	อิ่มไปด้วยความโสมนัส
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เสด็จจากแท่นทิพอลงกรณ์	บังอรนาดชายกรายหัตถ์
รีบไปด้วยใจประดิพัทธ์	รับพระทรงสวัสดิ์ทันที
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งกราบบาทบงสุ์	รับพระแสงขรรค์ทรงเรืองศรี
แล้วทูลเชิญเสด็จภูมี	จรลีเข้าห้องอลงการ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมสงสาร
เห็นวนิดายุพาพาล	มาเชิญบทมาลย์เสด็จจร
มีความชื่นชมโสมนัส	พูนเพิ่มประดิพัทธ์สโมสร
ดั่งได้สมบัติสถาวร	ในเทวัญนครอันโอฬาร์
รับขวัญพลางเสด็จยุรยาตร	นวยนาดวาดกรซ้ายขวา
งามเพียงโกสีย์สุชาดา	ลีลาเข้าห้องรูจี
ฯ ๖ คำ ฯ เพลงฝรั่ง
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์แก้ว	อันพรายแพร้วด้วยดวงมณีศรี
ร่วมอาสน์อัครราชเทวี	แล้วมีบัญชาอันสุนทร
ฯ ๒ คำ ฯ ชาตรี
ชาตรี
๏ สุดเอยสุดสวาท	นุชนาฏนิ่มเนื้อดวงสมร
บุญพี่กับองค์บังอร	ปางก่อนเคยสร้างมาด้วยกัน
จึงดลให้เทวาพาสม	ร่วมรักเชยชมภิรมย์ขวัญ
แนบสนิทวนิดาวิลาวัณย์	แล้วบันดาลด้วยฤทธิ์เกรียงไกร
มิให้ตัวเราทั้งสองรา	ออกโอษฐ์เจรจาด้วยกันได้
ไม่รู้ที่สำคัญประการใด	จำพรากจากไปในราตรี
ตื่นขึ้นคว้าหาไม่เห็นเจ้า	โฉมเฉลาเสาวภาคย์จำเริญศรี
ตั้งแต่แสนโศกโศกี	แสนทวีเทวษเวทนา
แสนรักสุดร้อนอาวรณ์จิต	สุดคิดที่จะติดตามหา
ทนทุกข์เหลือทุกข์ทรมา	ชลนานองเนตรเป็นนิตย์ไป
ทั้งบิตุเรศมารดร	ก็อาวรณ์ร้อนรนหม่นไหม้
บรรดาร้อยเอ็ดเวียงชัย	พระให้สารไปทุกธานี
กรุงกษัตริย์ส่งพระธิดา	มาสิ้นยังเบื้องบทศรี
พิศไปใช่โฉมนางเทวี	ยิ่งเคลิ้มคลุ้มสมประดีแดยัน
เร่าร้อนดั่งศรมาเสียบอก	มุ่นหมกโรยแรงกันแสงศัลย์
แม้นมิพบแก้วตาวิลาวัณย์	จะบรรลัยลาญชีพชีวา
ฯ ๑๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นงลักษณ์อัคเรศเสน่หา
ได้ฟังมธุรสบัญชา	กัลยานบนิ้วสนองไป
ซึ่งตรัสรำพันมาทั้งนี้	ไพเราะไม่มีที่เปรียบได้
จะรับใส่เหนือเศียรเกล้าไว้	แต่ข้อว่าอาลัยน้องนัก
จะจริงมิจริงยังไม่เห็น	เป็นความในใจไม่ประจักษ์
ด้วยมีที่ชมภิรมย์รัก	อำไพพักตร์บำเรออเนกนันต์
เห็นพระจะเพลินจำเริญจิต	แสนสนิทในความเกษมสันต์
ซึ่งว่าโศกาถึงข้านั้น	หากแกล้งรำพันให้เห็นดี
ที่ไหนจะวิตกเหมือนอกน้อง	ชอกชํ้าขุ่นข้องหมองศรี
กินแต่น้ำตาทุกนาที	ไม่มีจิตคิดกลัวแก่นินทา
ด้วยรักนั้นสุดแสนรัก	ให้พี่ศุภลักษณ์กรรฐา
ไปวาดรูปทั้งไตรโลกา	จึ่งได้ทราบบาทาภูวไนย
ฯ ๑๒ คำ ฯ
โลม
๏ ดวงเอยดวงสมร	เจ้างามงอนจำเริญพิสมัย
อนิจจาควรฤๅไม่เชื่อใจ	ว่าไยฉะนี้วนิดา
อันอนงค์องค์อัครเทวี	ก็เป็นที่สนิทเสน่หา
แต่ใช่คู่สู่สมภิรมยา	เทวาจึ่งพามาสมน้อง
แล้วกลับทารกรรมนำพราก	ให้เราจำใจจากกันทั้งสอง
ใช่จะแกล้งหน่ายเนื้อนวลละออง	ให้ชอกช้ำขุ่นหมองเมื่อไรมี
ก็ย่อมแจ้งประจักษ์อยู่ด้วยกัน	อย่ารำพันนักเลยนะโฉมศรี
เจ้าผู้ดวงชีพชีวี	ขวัญเนตรของพี่จงเมตตา
ว่าพลางตระกองประคองหัตถ์	สัมผัสลูบหลังด้วยหรรษา
โอบอุ้มจุมพิตวนิดา	เลียมลอดสอดคว้าวุ่นไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ โลม
๏ ทรงเอยทรงเดช	พระจะโปรดเกศก็หาไม่
เป็นน่าบัดสีแก่น้ำใจ	อะไรมาทำดั่งนี้
น้องรักน้องให้ไปติดตาม	จะแจ้งความให้ทราบบทศรี
พระทิ้งเสียได้ไม่ปรานี	ให้โศกีแทบถึงชีวา
แต่เพียงนั้นแล้วยังมิหนำ	จะซ้ำให้ได้อายไปภายหน้า
ว่าพลางค้อนคมนัยนา	กัลยาสลัดปัดกร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ โฉมเอยโฉมเฉลา	ยุพเยาว์เช่นเชื้ออัปสร
เจ้าดวงดอกฟ้าสถาวร	ขวัญอ่อนผู้ร่วมฤทัย
อย่าเคียดแค้นผินพักตร์ผลักพี่	แต่นี้หาให้ขุ่นเคืองไม่
รักเจ้าเท่าเทียมดวงใจ	จะฝากชีวิตไว้ให้นงคราญ
ตรัสพลางสอดเคล้าเย้าหยอก	สัพยอกปลื้มเปรมเกษมศานต์
ค่อยประคองต้องเต้าสุคนธ์ธาร	บรรสานสมน้องตระกองกาย
เชยปรางเปรมปรางปราโมทย์	เชยโอษฐ์แนบโอษฐ์โฉมฉาย
จุมพิตพิศวาสไม่คลาดคลาย	เกี่ยวก่ายกรกระหวัดรัดองค์
สองพานมาพานพบกัน	เกษมสันต์แสนสนิทพิศวง
เชยชื่นรื่นรสบุษบง	สององค์สองสมภิรมยา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โลมปี่พาทย์
๏ เมื่อนั้น	พระยอดอนงค์องค์นางอุษา
ได้ร่วมรสฤๅดีกรีฑา	ด้วยพระยอดฟ้ายุพาพาล
นวลสนิทพิสมัยใหลหลง	ประดิพัทธ์พิศวงด้วยสงสาร
รสรักเฟื่องฟุ้งระลุงลาน	อิ่มอาบซาบซ่านสำราญรมย์
ซึ่งเร่าร้อนผ่อนวายฤทัยทุกข์	ทวีสุขแสนสุขเกษมสม
ทรงเสงี่ยมเฟี้ยมเฝ้าเคล้าชม	อิงแอบบรรทมบรรทับกาย
ลืมกลัวลืมรักพระบิตุราช	ลืมชนนีนาฏโฉมฉาย
ลืมทั้งทศมุขน้องชาย	อันร่วมรักสุดสายสวาทนาง
ลืมเคยขึ้นเฝ้าเช้าเย็น	ลืมละการเล่นต่างต่าง
ลืมสดับศัพท์เสียงดุริยางค์	ลืมนางอนงค์กำนัลใน
แต่บันเทิงเริงรื่นด้วยความรัก	ฉะอ้อนแอบแนบพักตร์พิสมัย
ยั่วยวนสรวลสันต์สำราญใจ	ในแท่นที่สิริไสยา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ จนเวลาล่วงอรุณรุ่ง	แสงทองพรายพุ่งเวหา
กราบกับบทมาลย์พระผ่านฟ้า	ออกมาจากห้องรูจี
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ จึ่งกระซิบสั่งห้าพระพี่เลี้ยง	ผู้คู่เคียงร่วมใจมารศรี
พี่ช่วยคิดปิดความจงดี	สุดแต่อย่าให้มีโพยภัย
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ บัดนั้น	ห้านางผู้มีอัชฌาสัย
รับรสพจนารถอรไท	บังคมไหว้ชำเลืองนัยนา
ให้สบสองคลองเนตรโฉมฉาย	แย้มยิ้มพริ้มพรายในหน้า
แล้วพากันรีบออกมา	จากห้องไสยาทันที
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บ้างยกฉากพับมากางกั้น	ผูกม่านสุวรรณสลับสี
ห้าองค์จงรักภักดี	ช่วยกันแต่งที่วุ่นไป
กั้นทั้งที่สรงที่เสวย	ปิดเผยมิให้สงสัย
จัดแจงแต่งเสร็จทั้งนอกใน	ห้านางอรไทก็ออกมา
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ จึ่งกล่าวมธุรสพจมาน	สั่งนางพนักงานซ้ายขวา
ว่าองค์สมเด็จพระธิดา	กัลยาประชวรรัญจวนกาย
พระเสาวนีย์ให้ข้าออกมาห้าม	ปรามเจ้าเหล่านางทั้งหลาย
เถ้าแก่เตี้ยค่อมหม่อมยาย	มิให้มาวุ่นวายที่บนนี้
คอยระวังฟังดูอยู่ข้างนอก	บอกกันอย่าให้อึงมี่
กว่าองค์สมเด็จพระบุตรี	จะพ้นที่ทุกขโศกโรคภัย
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ฝูงนางกำนัลน้อยใหญ่
ฟังพระพี่เลี้ยงก็หลากใจ	พากันออกไปดั่งบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ต่างคนต่างคิดผิดประหลาด	มิอาจจะออกปากว่า
แต่สะกิดเพื่อนกันจำนรรจา	บ้างนั่งปรึกษาเป็นเหล่าไป
อันองค์สมเด็จพระเยาวมาลย์	เห็นการมิใช่ป่วยไข้
แม้นประชวรจริงสิ่งใด	จะขับเราเสียไยดั่งนี้
ที่รู้กระแสแง่เงื่อน	ก็กระซิบบอกเพื่อนมิให้มี่
บ้างชม้ายชายตาเป็นที 	บุ้ยเบี้ยวปากชี้ให้กันดู
โรคนี้หากที่จะรักษา	ถึงจะหาหมอมาก็จนอยู่
เว้นเเต่คนที่ร่วมรู้	จะเป็นผู้พยาบาลให้ต้องใจ
นางศุภลักษณ์นั้นเป็นต้น 	ทั้งห้าคนเห็นพอรักษาได้
อันนอกกว่านี้ไม่มีใคร	ที่จะชอบพระทัยกัลยา
เนื้อความทั้งนี้เห็นไม่มิด	จะพาเราได้ผิดไปภายหน้า
แต่ปรับทุกข์กันทุกเวลา 	ซุบซิบเจรจาทั้งเรือนจันทน์
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
บทละคอนเรื่อง อุณรุท ภาคปลาย
ตอนที่ ๒๑
ท้าวไกรสุทประหารพระเพียรพิชัย
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายนางสุดาโฉมสวรรค์
กับฝูงสาวสนมกำนัล	โศกศัลย์เร่าร้อนอาวรณ์ใจ
ด้วยองค์สมเด็จพระลูกเจ้า	มิให้เข้าไปรอพักตร์ได้
พระกรนั้นกุมพระขรรค์ชัย	องค์เดียวอยู่ในที่ไสยา
ไม่สรงเสวยพระอาหาร	ทรมานโศกโทมนัสสา
ผู้ใดใกล้ในเบื้องบาทา	ก็กริ้วโกรธไล่ฆ่าราตี
ครามรักความกลัวเป็นสุดคิด	ร้อนจิตดั่งหนึ่งเพลิงจี้
ฝูงอนงค์องค์อัครเทวี	มิรู้ที่จะทำประการใด
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ นั่งปรับทุกข์กันเป็นเหล่าเหล่า	สร้อยเศร้าทุกข์ทนหม่นไหม้
แลลอดสอดดูอยู่แต่ไกล	เห็นมืดไปทั้งที่ไสยา
ประทีปอัจกลับก็ดับสิ้น	คิดถวิลพระทัยกังขา
จึ่งชวนนางกำนัลบริจา	ลีลาเข้าไปทันที
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ มิได้เห็นองค์พระเยาวราช	ในแท่นทิพมาศมณีศรี
ยิ่งพะวงสงสัยพันทวี	ก็แยกไปทั่วที่ตำหนักจันทน์
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ต่างคนต่างคว้าหาจบ	ไม่พบพระยอดฟ้านราสรรค์
ต่างร่ำโศกาจาบัลย์	พ่างเพียงชีวันจะมรณา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ อันองค์อัคเรศเทวี	มเหสีผู้ยอดเสน่หา
ข้อนทรวงเข้าทรงโศกา	พรรณนาครวญคร่ำร่ำไร
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้ว่าพระมิ่งมงกุฎเกศ	ทรงเดชฟากฟ้าดินไหว
พระเสด็จหนีน้องไปแห่งใด	อนาถใจเป็นพ้นพันทวี
ทำไฉนจะแจ้งกิจจา	น้องได้ติดตามหาบทศรี
มาทิ้งข้าบาทไว้ไม่ปรานี	ให้โศกีทนทุกข์อยู่ทุกวัน
เป็นเหตุทั้งนี้ก็เพราะน้อง	เห็นกวางทองที่ในไพรสัณฑ์
รักใคร่ไหว้วอนพระทรงธรรม์	ให้จับกวางสุวรรณอำไพ
พระองค์ก็ตรัสทัดทาน	จะฟังพระบรรหารก็หาไม่
รำพันกันแสงร่ำไร	ความอาลัยน้องพันทวี
เสด็จไปไล่ตามมฤคา	บุกชัฏลัดป่าพนาศรี
พลัดพวกพหลโยธี	ภูมีได้ยากลำบากองค์
เพราะอาลัยนักรักเมีย	จึ่งเสียกายคลั่งไคล้ใหลหลง
วันพรากพระประยูรสุริย์วงศ์	สงสารพระองค์เป็นพ้นนัก
รํ่าพลางสะท้อนถอนจิต	ดั่งศรพิษปักอกเพียงอกหัก
กลิ้งเกลือกเสือกลงด้วยความรัก	นงลักษณ์สลบนิ่งไป
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น	นวลนางกำนัลน้อยใหญ่
ทั้งพระพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	เห็นทรามวัยแน่นิ่งไม่ติงกาย
คิดว่าสุดสิ้นชีวัน	ต่างตระหนกอกสั่นขวัญหาย
บ้างวิ่งเข้ามาวุ่นวาย	พยุงองค์โฉมฉายแล้วโศกา
โอ้อนิจจาพระแม่เจ้า	พระคุณเคยปกเกล้าเกศา
จะมาดับสูญสิ้นชีวา	ทิ้งข้านี้ไว้ไม่ปรานี
จงผินพักตร์มาตรัสประภาษก่อน	บังอรแม่ผู้เฉลิมศรี
ร่ำพลางข้อนทรวงเข้าโศกี	เสียงมี่อื้ออึงคะนึงไป
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ บ้างเอาเครื่องต้นสุคนธ์ธาร	อันมีกลิ่นหอมหวานเย็นใส
โสรจสรงองค์อรไท	ก็ได้สมประดีคืนมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งปลอบด้วยคำอันสุนทร	ดวงสมรเยาวยอดเสน่หา
แม่อย่ากันแสงโศกา	ฟังคำพี่ว่านะนงลักษณ์
อันจะนิ่งโศกศัลย์อยู่ฉันนี้	ใช่ที่จะพบพระทรงจักร
จำจะทูลพระพงศ์หริรักษ์	ให้แจ้งตระหนักเหตุการณ์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุดาเยาวยอดสงสาร
ฟังพี่เลี้ยงกล่าวพจมาน	นงคราญสอดคล้องต้องใจ
จึ่งระงับดับความโศกศัลย์	พาฝูงกำนัลน้อยใหญ่
เสด็จลีลาคลาไคล	ไปเฝ้าพระชนกชนนี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งกอดเบื้องบาท	สองกษัตริย์ธิราชเรืองศรี
สะอื้นพลางพลางทูลทันที	โดยมีเหตุผลแต่ต้นมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนี้สมเด็จพระลูกเจ้า	ผู้เป็นปิ่นเกล้าเกศา
เสด็จอยู่ยังที่ไสยา	เมื่อเวลาประถมราตรี
ข้าบาทเห็นเงียบสงัดอยู่	พากันกับหมู่สาวศรี
เข้าไปไม่เห็นภูมี	ก็เที่ยวค้นทั่วที่ตำหนักจันทน์
มิได้พบพานบาทบงสุ์	องค์พระยอดฟ้านราสรรค์
เห็นแต่ใบบานบัญชรนั้น	เปิดอยู่เป็นอัศจรรย์ใจ
สุดคิดที่จะติดตามหา	สุดปัญญาไม่รู้ว่าไปไหน
ทูลพลางนางโศกาลัย	อรไทเพียงสิ้นสมประดี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์สุริย์วงศ์เรืองศรี
ฟังพระสุณิสาพาที	ดั่งสุนีบาตมาฟาดกาย
ซ่านซาบอาบไปด้วยพิษร้อน	อาวรณ์หวาดใจใจหาย
ไม่อาจจำถ้อยคำบรรยาย	ซึ่งโฉมฉายทูลแจ้งกิจจา
ศรโศกเสียบทรวงดวงจิต	เพียงสิ้นชีวิตสังขาร์
ลืมเนตรขึ้นถามกัลยา	เมื่อกี้เจ้าว่าประการใด
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุดาเยาวยอดพิสมัย
กันแสงพลางทูลสนองไป	โดยในเหตุผลทุกประการ
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้ร่าย
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์สุริย์วงศ์มหาศาล
ได้ฟังยิ่งแสนอาลัยลาน	ปิ้มปานจะเสียสมประดี
ให้อัดอั้นตันทรวงแสนโศก	ด้วยวิโยคพระยอดเฉลิมศรี
ชลนัยน์ไหลหลั่งลงทันที	ทวีทุกข์สุดทุกข์ระทมใจ
ผุดลุกจากแท่นทั้งสององค์	ปิ้มจะทรงพระกายมิใคร่ได้
ขืนจิตดำรงหฤทัย	รีบไปปราสาทพระลูกยา
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
เพลงเร็ว
๏ ครั้นถึงห้องแก้วอลงกต	พระทรงยศผันแปรแลหา
เห็นแท่นเปล่าเปล่าจิตอาทวา	ไม่เห็นโอรสาวิลาวัณย์
สองพระองค์ทรงโศกแสนเทวษ	ชลเนตรนองเนตรกันแสงศัลย์
เร่าร้อนอุราจาบัลย์	รำพันร่ำรักพระลูกชาย
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้
๏ พระบิดาว่าโอ้เจ้าดวงจิต	ยิ่งยอดชีวิตสืบสาย
ไฉนมานิราศคลาดคลาย	สูญหายจากพ่อไปทั้งเป็น
พระชนนีว่าเพียงเจ้าเกิดมา	ไพร่ฟ้าธานีไม่มีเข็ญ
เจ้าดวงเนตรบิตุเรศได้อยู่เย็น	เห็นไข้พ่อไข้ใจตาม
เจ้าดวงหฤทัยของมารดา	จะปรารถนาสิ่งใดแม่ไม่ห้าม
พ่อร่วมจิตบิดาพยายาม	ตามใจไม่ระคายเท่าใยยอง
แม่เห็นถูกแดดก็กลัวช้ำ	พานลมต้องน้ำก็กลัวหมอง
พ่อเลี้ยงไว้หวังได้ครอบครอง	ปกป้องโลกาธาตรี
เจ้าแม่เอ๋ยเจ้าดวงประทีปแก้ว	มาสูญแล้วล่วงลับอับศรี
เจ้าพ่อเอ๋ยจะมัวทั่วบุรี	จะมีแต่ร่ำไรด้วยความรัก
โอ้เจ้ามาจากแม่จริงจริง	พ่อยอดมิ่งมงกุฎอาณาจักร
รํ่าพลางข้อนทรวงเขาฮักฮัก	ซบพักตร์เกลือกกลิ้งไม่สมประดี
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น	นวลนางกำนัลสาวศรี
เห็นสองพระองค์ทรงธรณี	แสนโศกโศกีสลบไป
ต่างคนอาดูรพูนเทวษ	ชลเนตรแถวถั่งหลั่งไหล
ทอดองค์กลิ้งเกลือกเสือกไป	โหยไห้อื้ออึงขึ้นพร้อมกัน
แซ่เสียงโศกาพิศวาส	นิฤๅนาทด้วยกันแสงศัลย์
อุปมาดั่งป่าสาลวัน	ต้องยุคันธวาตพัดพาน
ต่างสลบล้มพาดดาษดา	ทั้งมหานิวาสราชฐาน
ผู้ใดไม่อาจทนทาน	เพียงทำลายลาญชีวาลัย
สงัดเงียบเซียบเสียงโศกี	ไม่มีใครที่จะแก้ไข
เป็นมหาวินาศอนาถใจ	สิ้นสมประดีไปทั้งนั้น
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น	ขันทีจ่าโขลนคนขยัน
นั่งอยู่ที่เชิงอัฒจันทร์	ได้ยินกันแสงโศกา
ฟังดูรู้ว่าสองกษัตริย์	โทมนัสร่ำรักโอรสา
บัดเดี๋ยวแซ่เสียงกัลยา	โศกามี่อึงคะนึงไป
ครู่หนึ่งก็สงบสงัดเงียบ	เซียบเสียงสำเนียงโหยไห้
ให้คิดฉงนสนเท่ห์ใจ	เป็นไฉนฉะนี้ประหลาดนัก
ครั้นจะเข้าไปดูให้รู้เหตุ	ก็เกรงเดชพระองค์ทรงจักร
อกสั่นหวั่นไหวอยู่ทึกทัก	วิ่งละล้าละลักวุ่นไป
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เรียกหาเจ้าจอมเถ้าแก่	จะพบแต่สักคนก็หาไม่
กลับมาอัฒจันทร์ทันใด	เรียกซ้ำเข้าไปหลายครา
ไม่มีผู้ใดใครขาน	ยิ่งรังเกียจการกังขาร์
แข็งใจพากันไคลคลา	เข้าในทวาราอันเพริศพราย
เห็นฝูงนางล้มกลาดดาษอยู่	พินิจพิศดูก็ใจหาย
ลูบลงที่ตัวเจ้าขรัวนาย	กายนั้นยังอุ่นไม่วายปราณ
จึ่งเอาวารีมาประพรม	ยานัตถุ์ยาดมอลหม่าน
แก้ไขไปทุกนงคราญ	ก็บันดาลได้สมประดีมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ท้าวนางผู้มียศถา
กับฝูงกำนัลกัลยา	ค่อยสร่างโศกาทุกนารี
แต่สองกษัตริย์สุริย์วงศ์	กับองค์สุณิสาโฉมศรี
ยังแน่นิ่งไม่ติงอินทรีย์	ฝูงอนงค์นารีก็ตกใจ
จึ่งเอาพระสุคันธ์อันรื่นรส	ประสมกับโอสถเย็นใส
ชโลมสามกษัตริย์ลงทันใด	ก็ได้สมประดีคืนมา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงทั้งสี่ข้างหน้า
พร้อมกันอยู่นอกชาลา	ได้ยินเสียงโศกาวุ่นวาย
แจ้งว่าสมเด็จพระลูกเจ้า	ผู้เป็นปิ่นเกล้าสูญหาย
ตกใจตะลึงไปทั้งกาย	พ่างเพียงจะวายชีวาลัย
สิ้นทั้งมหาดเล็กเด็กชา	เสนาบดีน้อยใหญ่
ชาววังชาวที่ตำรวจใน	ก็ร้องไห้เที่ยวหาเป็นโกลี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวไกรสุทเรืองศรี
แสนวิโยคโศกศัลย์โศกี	ทวีทุกข์ทุกข์ถึงพระลูกยา
ให้ร้อนรุ่มสุมทรวงดวงจิต	เพียงสิ้นชีวิตสังขาร์
จึ่งเสด็จลีลาศยาตรา 	ออกมายังท้องพระโรงคัล
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เห็นเสนานั่งเป็นเหล่าเหล่า	กับพี่เลี้ยงโศกเศร้ากันแสงศัลย์
พระพิโรธโกรธกริ้วดั่งเพลิงกัลป์	จึ่งมีบรรหารไปทันใด
ดูก่อนพี่เลี้ยงทั้งสี่	ตัวท่านผู้มีอัชฌาสัย
กูสิไว้เนื้อเชื่อใจ	ดังดวงฤทัยนัยนา
ลูกเราไปประพาสพนาสันฑ์	พบกวางสุวรรณที่กลางป่า
ก็รู้ว่าเป็นกลมารยา	ไม่ห้ามอนุชาของตน
ให้ติดตามข้ามดงพงชัฏ	จนวิบัติอาเพศเหตุผล
ครั้นกลับเข้ามาแต่อารญ	ก็พิกลโศกาจาบัลย์
ตัวท่านทั้งสี่ก็แจ้งอยู่	กูได้กำชับกวดขัน
ให้พิทักษ์รักษาระวังกัน	อย่าให้อันตรายสิ่งไร
ทั้งสี่ละเมิดไม่นำพา	จนลูกยาเราหายไปได้
ตัวจะคิดอ่านประการใด	จงเร่งว่าไปบัดนี้
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
ได้ฟังสิงหนาทวาที	เพียงสิ้นสมประดีลงพร้อมกัน
ดำรงจิตกราบก้มบังคมทูล	นเรนทร์สูรธิราชรังสรรค์
ซึ่งลูกเจ้าไปเล่นอารัญ	พานพบสุวรรณมฤคา
เห็นประหลาดไม่ห้ามนั้นโทษผิด	พระทรงฤทธิ์จงโปรดเกศา
พอเสด็จมาถึงพารา	โศกาคลั่งคลุ้มสติไป
ได้ตรวจตรากำชับกวดขัน	ผู้คนทั้งนั้นไม่หลับใหล
ล้อมวังนั่งยามตามไฟ	ใครจะเข้ามาได้ก็ไม่มี
ซึ่งพระองค์หายไปนี้ประหลาด	เห็นไม่เดินโดยราชวิถี
ดีร้ายเหาะไปด้วยฤทธี	ภูมีจงทรงพระเมตตา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวไกรสุทนาถา
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	ยิ่งโกรธาเสียวซ่านสารพางค์
ดังพญานาคราชชาติพาล	มีผู้ประหารขนดหาง
ให้มืดมิดดั่งชีวิตจะวายวาง	ยิ่งพิโรธพ่างเพียงอัคคี
จึ่งมีสิงหนาทผาดเสียง	เหม่อ้ายพี่เลี้ยงทั้งสี่
ยักย้ายถ่ายว่าเอาแต่ดี	กูจะผลาญชีวีให้บรรลัย
ฯ ๖ คำ ฯ
ศัพท์ไท
๏ ว่าเอยว่าแล้ว	ชักพระขรรค์แก้วลุกไล่
กริ้วโกรธคือไฟ	บรรลัยกัปกัลป์
ฯ ๒ คำ ฯ
รื้อ
๏ ทั้งเอยทั้งสี่	ครั้งนี้มึงจะม้วยอาสัญ
จักได้เห็นกัน	แต่ในวันนี้
พวกอ้ายอาสัตย์	กูจะตัดเกศี
สำนวนมึงดี	วิ่งหนีไปไย
ฯ ๔ คำ ฯ
รื้อ
๏ ทรงเอยทรงฤทธิ์	โทษข้านี้ผิดเป็นข้อใหญ่
ขอชีวิตไว้	อย่าให้จำตาย
พี่เลี้ยงทั้งสี่	เสนีใจหาย
วิ่งล้มวุ่นวาย	มือฟายน้ำตา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
รื้อ
๏ ได้เอยได้ฟัง	คลุ้มคลั่งพระทัยหนักหนา
ไม่ให้ชีวา	มึงอย่าวิ่งไป
เงื้อพระธำมรงค์	ทรงขว้างทันใด
ถูกเพียรพิชัย	ขาดใจมรณา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด โอด
ร่าย
๏ แล้วจึ่งหยิบพระธำมรงค์	ทรงนิ้วพระหัตถ์เบื้องขวา
ก็เสด็จลีลาศยาตรา	เข้ามหาปราสาทรูจี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	พระไตรดาวงศ์เรืองศรี
พระบรมธรรม์ผู้ภักดี	พระพิจิตรผู้ปรีชาชาญ
ครั้นเห็นพระเพียรพิชัย	บรรลัยสุดสิ้นสังขาร
เข้ากอดศพโหยไห้อาลัยลาน	ประหารอกโศการักกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้พระพิชัยของน้องเอ๋ย	ไม่ควรเลยจะม้วยอาสัญ
เจ้าหายยังไม่วายจาบัลย์	ฤๅมาสิ้นชีวันเวทนา
เสียแรงเราภักดีถึงชีวาตม์	ต่อเบื้องบาทบรมนาถา
ถนอมเลี้ยงลูกเจ้าแต่เยาว์มา	ลำบากกายวิญญาณ์ก็ไม่คิด
หวังเป็นความชอบประกอบยศ	ฤๅมาแสนสาหสได้ความผิด
จนถึงสูญสิ้นชีวิต	คิดคิดแล้วสุดสังเวชใจ
นิจจาเอ๋ยเราเคยร่วมทุกข์	ร่วมสุขร่วมสนิทพิสมัย
เคยมีที่ประพาสแห่งใด	ก็ติดตามกันไปไม่คลาดคลา
ปางเสด็จโพนไพรพฤกษาสาณฑ์	เคยสำราญแรมร้อนนอนป่า
เป็นเพื่อนยากเพื่อนไร้แต่ไรมา	เช้าเย็นเห็นหน้ากันทุกวัน
ตั้งแต่นี้ไปจะหายพักตร์	ร้างรักเสื่อมสุขเกษมสันต์
จะแสนทุกข์แสนคะนึงถึงกัน	โศกาจาบัลย์ไม่เว้นวาย
โอ้กรรมเอ๋ยกรรมมานำพราก	ให้ตายจากกันได้น่าใจหาย
ร่ำพลางกลิ้งเกลือกเสือกกาย	สามองค์เพียงวายชีวี
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
ตอนที่ ๒๒
พระนารอทฤๅษีชุบชีวิตพระเพียรพิชัย
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงบรมจักรกฤษณ์เรืองศรี
สถิตยังจิตรกูฎคีรี	เป็นที่วิเวกวิญญาณ์
ทรงศีลสร้างพรตอดใจ	อยู่ในสัลเลขอุเบกขา
บรรดาคนธรรพ์เทพา	นักสิทธ์วิทยาทั้งนั้น
ย่อมมาเคารพอภิวาท	เบื้องบาทบรมรังสรรค์
กล่าวความถามทางคดีธรรม์	เป็นนิรันดร์ล้วนสิ่งสวัสดี
เสด็จเหนือแท่นทิพบรรจถรณ์	อลงกรณ์ด้วยดวงมณีศรี
เผอิญให้เร่าร้อนดั่งอัคคี	ภูมีไม่สบายวิญญาณ์
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึ่งทรงรำพึงคะนึงนึก	รำลึกถึงโอรสา
กับองค์พระราชนัดดา	อันอยู่ณรงกากรุงไกร
นานแล้วมิได้ไปเยี่ยมดู	จะอยู่ดีมีทุกข์เป็นไฉน
วันนี้จำกูจะเข้าไป	ยังในนคเรศอันโอฬาร
คิดแล้วทรงเครื่องประดับกาย	จับพระขรรค์เพชรพรายฉายฉาน
ออกจากถ้ำแก้วสุรกานต์ 	งามปานดั่งองค์พระศุลี
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ จึ่งคำนึงถึงพญาครุฑ	เทพบุตรสุบรรณปักษี
อันเป็นพาหนาศภูมี	ให้มายังที่บรรพตา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพญาสุบรรณปักษา
สถิตยังไพชนต์อลงการ์	แจ้งจิตจินดาพระสี่กร
ออกจากสิมพลีพิมานมาศ	อันโอภาสด้วยแก้วประภัสสร
ถีบทะยานผ่านขึ้นยังอัมพร	เร็วร่อนมาลงยังคีรี
ฯ ๔ คำ ฯ
แผละ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์เรืองศรี
เห็นพญาสุบรรณอันฤทธี	ภูมีชื่นชมภิรมยา
จึ่งเสด็จขึ้นทรงสถิตนั่ง	ยังหลังแห่งราชปักษา
งามเพียงบรมพรหมา	อันทรงมหาหงส์จร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครุฑเอยครุฑทรง	อาจองดั่งพญาไกรสร
กางปีกบังสีรวีวร	อัมพรมืดมนอนธการ
บินโบยรีบหนักกวักละโยชน์	อุโฆษเสียงกำลังลมประหาร
เร็วเพียงพระพายพัดพาน	ข้ามมหาชลธารสมุทรไท
พฤกษาศีขรินนิฤนาท	โลกธาตุครื้นครั่นหวั่นไหว
ดั้นหมอกออกเมฆมาไวไว	ตรงไปยังกรุงณรงกา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งประทับกับเกยแก้ว	แล้วลงจากราชปักษา
เห็นหมู่อำมาตย์เสนา	โศกาว้าวุ่นไม่สมประดี
แซ่เสียงสำเนียงนางกำนัล	โหยไห้สนั่นอึงมี่
สงสัยพระทัยพันทวี	ก็เสด็จจรลีเข้าไป
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	สามพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
เห็นท้าวจักรกฤษณ์ฤทธิไกร	ภูวไนยทรงครุฑเสด็จมา
ต่างคนชื่นชมด้วยสมหมาย	ดั่งตายแล้วคืนได้สังขาร์
ก็วิ่งไปกอดเบื้องบาทา	โศกาเพียงสิ้นชีวัน
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์รังสรรค์
เห็นนัดดาสุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์	ตัวสั่นวิ่งมาแล้วโศกี
จึ่งมีบรรหารสิงหนาท	ถามหลานรักราชทั้งสามศรี
เหตุไฉนโศกศัลย์พันทวี	อึงมี่ไปทั้งพารา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มียศถา
น้อมเศียรกราบลงกับบาทา	แล้วทูลพรรณนาความ
เดิมพระนัดดาภูวนาถ	เสด็จไปประพาสป่าใหญ่
เห็นกวางสุวรรณอำไพ	ในหน้าพลับพลารูจี
นวลนางสุดายุพาพักตร์	องค์อัคเรศมเหสี
กราบทูลวิงวอนโศกี	ให้ภูมีล้อมจับมฤคา
กวางนั้นหนีออกด้านพระองค์	จึ่งทรงม้าติดตามไปในป่า
ครั้นค่ำพักพลโยธา	นิทราอยู่ใต้ร่มไทร
ตื่นขึ้นว่าได้เชยโฉม	นางหนึ่งประโลมพิสมัย
กลับมาคลั่งคลุ้มแล้วหายไป	ในแท่นไสยาเมื่อราตรี
พระบิตุรงค์ทรงพระพิโรธ	กริ้วโกรธข้าบาททั้งสี่
ฆ่าพระเพียรพิชัยผู้ภักดี	สุดสิ้นชีวีวายปราณ
ขอพระภุชพงศ์ทรงเดช	โปรดเกศช่วยชีพสังขาร
ระงับดับเหตุเภทพาล	ผ่านฟ้าจงได้เมตตา
ฯ ๑๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์นาถา
ได้ฟังสามราชนัดดา	โกรธาดั่งไฟบรรลัยกัลป์
กระทืบบาดผาดแผดสุรเสียง	สำเนียงอึงอื้อบันลือลั่น
ดูดู๋ทำได้ให้ผิดธรรม์	แต่ปางบรรพ์บูรราชประเวณี
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวไกรสุทเรืองศรี
แสนเทวษโศกศัลย์พันทวี	ได้ยินเสียงอึงมี่โกลา
ก็แจ้งว่าสมเด็จภูวนาถ	บิตุรงค์ธิราชนาถา
พระองค์เสด็จเข้ามา	ยังมหานิเวศน์วังใน
ค่อยระงับโศกาอาวรณ์	ที่เร่าร้อนทุกข์ทนหม่นไหม้
แล้วคิดถึงซึ่งล้างชีวาลัย	พระเพียรพิชัยวายปราณ
ทั้งยินดีทั้งกลัวเป็นสุดคิด	ร้อนจิตดังเพลิงเผาผลาญ
ออกจากปราสาทอลงการ	ไปเฝ้าบทมาลย์พระทรงธรรม์
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึ่งประณตบทบงสุ์	องค์พระบิตุเรศรังสรรค์
พักตราเศร้าสร้อยจาบัลย์	ดั่งดวงจันทร์มัวมืดในเมฆา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์นาถา
เห็นองค์สมเด็จพระลูกยา	จึ่งมีบัญชาตรัสไป
ดูก่อนเจ้ากรุงนคเรศ	เรืองเดชฟากฟ้าดินไหว
อันองค์นัดดายาใจ	ก็นับในสุริย์วงศ์อวตาร
เนื่องกันกับนารายณ์ไวยกูล	ประยูรเทวราชมหาศาล
ทรงฤทธิ์ศักดาปรีชาชาญ	บุญญาธิการมากนัก
ก็แจ้งอยู่สิ้นด้วยกัน	ทั้งมนุษย์เทวัญในไตรจักร
สำหรับปราบอสูรหมู่ยักษ์	ให้สิ้นเสี้ยนหลักในธาตรี
มาตรแม้นถึงองค์พระอุณรุท	ราชบุตรสุดสวาทเฉลิมศรี
จะอุบัติวิบัติบังเกิดมี	ตกไปในที่ตำบลใด
ทั่วภพจบโลกทั้งหลาย	ใครจะทำอันตรายสิ่งใดได้
ประการหนึ่งอยู่ถึงข้างใน	หายไปกับแท่นไสยา
เหตุใดจึ่งมากริ้วโกรธ	โทษสี่พี่เลี้ยงข้างหน้า
ฆ่าเพียรพิชัยมรณา	นี่ฤๅว่าอยู่ในสัจธรรม์
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์รังสรรค์
ฟังพระบิตุรงค์ทรงสุบรรณ	ตัวสั่นเพียงสิ้นชนมาน
จึ่งน้อมเศียรถวายอภิวาท	ทูลสนองพระราชบรรหาร
ซึ่งลูกโมหันต์อันธพาล	ก่อการให้เคืองบาทา
ฆ่าองค์พระเพียรพิชัย	โทษนี่ใหญ่หลวงหนักหนา
ด้วยมิได้พิจารณา	ผ่านฟ้าจงโปรดปรานี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์เรืองศรี
ยิ่งพิโรธโกรธนักดั่งอัคคี	จึ่งมีสิงหนาทตวาดไป
เสียแรงเป็นวงศ์เทวัญ	จะอยู่ในยุติธรรม์ก็หาไม่
รักแต่ลูกตัวด้วยอันใด	วงศามิได้เมตตา
ลุอำนาจโกรธพิโรธจิต	ผิดพงศ์จักรพรรดินาถา
แม้นเพียรพิชัยไม่เป็นมา	จะมรณาตามกันไปวันนี้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์เรืองศรี
ได้ฟังดั่งสายอสุนี	มาฟอนฟาดอินทรีย์ขาดไป
เสโทซึมซาบอาบองค์	ปิ้มจะทรงสมประดีไว้มิได้
จึ่งดำริตริด้วยปรีชาไว	ใครหนอจะช่วยคิดการ
รำลึกได้ว่าองค์พระดาบส	ผู้ทรงพรตปรีชากล้าหาญ
วิทยาอาคมก็เชี่ยวชาญ	จำจะไปมัสการนิมนต์มา
ตั้งกาลากิจพิธี	ช่วยชุบชีวีสังขาร์
คิดแล้วจึ่งมีบัญชา	ตรัสสั่งเสนาทันใด
จงรีบออกไปยังอารญ	นิมนต์พระนารอทอาจารย์ใหญ่
เข้ามาในราชเวียงชัย	แต่ในเวลาวันนี้
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งขุนธรรมการทั้งสี่
ก้มเกล้ารับราชวาที	ถวายอัญชุลีแล้วรีบจร
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาถึงซึ่งอาศรมบท	แทบเชิงมรกตสิงขร
เห็นพระองค์ทรงสังวรณ์	ก็เข้าไปยอกรมัสการ
แจ้งว่าองค์ท้าวไกรสุท	มงกุฎณรงการาชฐาน
ให้เข้ามาเชิญบทมาลย์	องค์พระอาจารย์ผู้ศักดา
กับคณะมหาโยคี	อันมีเวทญาณฌานกล้า
ก็แจ้งความตามราชกิจจา	อย่าช้าจงรีบเข้าไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารอททรงญาณอาจารย์ใหญ่
แจ้งว่าสมเด็จพระภูวไนย	ให้นิมนต์เข้าไปยังธานี
คว้าเครื่องอัจนากระลากิจ	เรียกหาสานุศิษย์อึงมี่
นุ่งผ้าคากรองเข้าทันที	ครองหนังพยัคฆีเหลืองลาย
ฉวยได้นํ้าเต้าไม้เท้างอ	ประคำแขวนกับคอก็ว่าหาย
หยิบเอาย่ามละว้ามาตะพาย	เหลียวขวาแลซ้ายวุ่นไป
ถือทั้งตาลปัตรพัดตาล	ลนลานลงจากศาลาใหญ่
พร้อมหมู่โยคีชีไพร	ตามกันเข้าไปยังพารา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งขึ้นบนปราสาท	นั่งอาสน์โดยซ้ายฝ่ายขวา
แล้วปราศรัยไถ่ถามกิจจา	ให้นิมนต์รูปมาบัดนี้
ท้าวมีธุระกังวล	เป็นไฉนผู้คนจึ่งอึงมี่
องค์พระอัยกาธิบดี	ภูมีเข้ามาด้วยอันใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวจักรกฤษณ์ผู้มีอัชฌาสัย
ยอกรมัสการท่านไท	แล้วตรัสตอบไปทันที
ตัวโยมมาเยี่ยมประยูรญาติ	วงศาธิราชเรืองศรี
เมื่อเวลาเช้าวันนี้	ก็แจ้งความถ้วนถี่แต่เดิมมา
ฝ่ายองค์ภูวไนยไกรสุท	มงกุฎนคเรศนาถา
กราบลงแทบเบื้องบาทา	แล้วตรัสวอนว่าพระนักธรรม์
โยมโกรธพระเพียรพิชัย	ฤๅทัยว้าวุ่นหุนหัน
ขว้างด้วยแหวนแก้วแพรวพรรณ	สุดสิ้นชีวันวายปราณ
พระผู้อุดมบรมครู	เอ็นดูช่วยชีพสังขาร
ตั้งกาลากิจพิทธีการ	ชุบชีวิตหลานให้เป็นมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระนารอทผู้ทรงสิกขา
ยิ้มแล้วจึ่งตอบวาจา	ผ่านฟ้าอย่าร้อนรนใจ
อันซึ่งพระเพียรพิชัยตาย	ยากง่ายอะไรจะชุบให้
จงจัดเครื่องอัจนาบูชาไฟ	ให้ต้องในตำรับพิธี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวไกรสุทเรืองศรี
ได้ฟังพระมหาโยคี	ยินดีดั่งได้ฟากฟ้า
จึ่งมีบรรหารสิงหนาท	ตรัสสั่งอำมาตย์ซ้ายซวา
จงแต่งเครื่องพิธีกาลา	โดยดั่งตำราพระอาจารย์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีผู้ปรีชาหาญ
ก้มเกล้ารับราชโองการ	ชุลีลาแล้วคลานออกไป
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ยานี
๏ จึ่งตั้งโรงราชพิธี	เก้าห้องกว้างรีสูงใหญ่
มีเฉลียงชาลาพาไล	หลังคาดาดไปด้วยผ้าแดง
ดาดเพดานห้อยพวงพู่พราย	ผูกม่านพรรณรายลายแย่ง
หลุมยันต์กั้นข่ายตาชะแลง	ธงฉัตรจัดแจงเรียงรัน
ทั้งธูปเทียนบุปผามาลี	พุ่มสุวรรณมณีสลับคั่น
สุคนธากฤษณาจุณจันทน์	บัดพลีสารพันอำไพ
นมเนยรสาผลาหาร	หม้อใส่ชลธารเย็นใส
ทั้งขันสัมฤทธิ์เจ็ดใบ	จัดไว้เสร็จโดยพระบัญชา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระนารอททรงญาณฌานกล้า
กับหมู่คณะพระสิทธา	ครั้นได้เวลาอาหุดี
ดูดวงสุริยาปรากฏ	ทรงกลดหมดเมฆจำรัสศรี
จึ่งลุกจากอาสน์รูจี	พากันเข้าที่พิธีการ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
ชมตลาด
๏ ฝ่ายพระนารอทราชครู	ผู้ทรงปรีชากล้าหาญ
นั่งริมหลุมยันต์เป็นประธาน	ตรวจการอัจนาบูชาไฟ
เสร็จแล้วจึ่งให้ดาบส	นักพรตบริวารน้อยใหญ่
นั่งในเฉลียงพาไล	รายรอบกันไปทั้งแปดทิศ
ตั้งสมาธิสังวรวิญญาณ์	ปลงเป็นเอกาคตาจิต
บริกรรมพระมนต์อันเรืองฤทธิ์	โดยอิศรเวทสวัสดี
ฯ ๖ คำ ฯ สาธุการ
๏ เดชะกสิณอภิญญาณ	กับโองการพระอิศวรเรืองศรี
บันดาลพ่างพื้นปัฐพี	เสียงสนั่นอึงมี่โกลา
ก็บังเกิดกูณฑ์กลางกระลาวาต	โอภาสเริงแรงแสงกล้า
จึ่งเอาเครื่องกระลาอัจนา	อาหุดีบูชาลงไป
จุดเทียนร้อยแปดขึ้นพร้อมกัน	ดุษฎีเทวัญน้อยใหญ่
ยกร่างพระเพียรพิชัย	วางในกระลากองกูณฑ์
ประกอบปราณตั้งที่ทั้งสี่ธาตุ	ให้สืบกับชีวาตม์อันขาดสูญ
ด้วยฤทธิ์เวทศิวันบัณฑูร	ก็สมบูรณ์บังเกิดชีวิตมา
จึ่งเอาน้ำในหม้อสัมฤทธิ์	อันเสกประสิทธิ์ด้วยคาถา
พรมลงในกองกาลา	ก็ดับด้วยศักดาทันที
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระเพียรพิชัยเรืองศรี
ครั้นคืนชีวิตอินทรีย์	ยินดีดั่งได้โสฬส
มีกำลังกายไวว่อง	พักตร์ผ่องเพียงจันทน์ทรงกลด
จึ่งน้อมเศียรเกล้าลงประณต	แทบบาทบงกชพระสิทธา
แล้วกล่าวสรรเสริญเจริญเดช	ซึ่งพระองค์โปรดเกศเกศา
มาช่วยชุบชีพชีวา	พระคุณลํ้าฟ้าแดนไตร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมหานารอทอาจารย์ใหญ่
ก็พาพระเพียรพิชัย	ออกไปจากโรงพิธี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ขึ้นยังมหาปราสาท	นั่งอาสน์สำหรับพระฤๅษี
จำเพาะพักตร์สองกษัตรธิบดี	ท้าวพระยาเสนีพร้อมกัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทบรมรังสรรค์
เห็นหลานรักร่วมชีวัน	พระนักธรรม์ช่วยชุบเป็นมา
มีความชื่นชมโสมนัส	ประนมหัตถ์เหนือเกล้าเกศา
ตรัสสรรเสริญคุณพระสิทธา	เป็นอเนกมหาโอฬาฬาร
แล้วมีมธุรสพจนารถ	ประภาษแก่นัดดาด้วยคำหวาน
ซึ่งโกรธาฆ่าเจ้าวายปราณ	ด้วยบันดาลโมหันไม่ทันคิด
ทั้งนี้สำหรับเคราะห์กรรม	ทำแล้วจึ่งเห็นว่าโทษผิด
บัดนี้เจ้าคืนได้ชีวิต	อย่ามีจิตรังเกียจสืบไป
ตรัสแล้วจึ่งเปลื้องสังวาลทรง	ออกจากพระองค์ประทานให้
ของนี้ควรค่ากรุงไกร	จงรับไว้เป็นศรีสวัสดี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระเพียรพิชัยเรืองศรี
กราบบาทพระองค์ทรงธรณี	ในที่ท่ามกลางเสนา
รับมหาสังวาลเนาวรัตน์	ด้วยใจโสมนัสหรรษา
ภักดีเหมือนดั่งแต่หลังมา	ไม่เคียดแค้นฉันทาประการใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารอทผู้มีอัชฌาสัย
เสร็จการอัจนาบูชาไฟ	ก็ลาสองภูวไนยธิบดี
พระองค์จงอยู่เกษมสุข	อย่ามีทุกข์แผ้วพานบทศรี
ว่าแล้วพาพวกโยคี	กลับไปยังที่หิมวันต์
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์รังสรรค์
ครั้นหมู่คณะพระนักธรรม์	พากันกลับไปศาลา
จึ่งทรงพระดำริตริการ	ด้วยปรีชาชาญแกล้วกล้า
ถึงพระยอดเยาวราชนัดดา	ผู้ร่วมชีวายาใจ
อันองค์พระศรีอุณรุท	สุริวงศ์จักรภุชสูงใหญ่
อยู่ในห้องแก้วอำไพ	เป็นไฉนมาหายไปดังนี้
ดีร้ายเทวาพาจร	ไปโดยอัมพรวิถี
ให้สมแก้วกัลยาณี	ในที่นิเวศน์กษัตรา
อันทรงมหาศักดายศ	ปรากฏในทวีปแหล่งหล้า
เหมือนหนึ่งสำคัญสัญญา	แต่ว่าไม่รู้บุรีใด
จำจะยับยั้งคอยอยู่	ให้รู้เหตุการณ์เป็นไฉน
แม้นเกิดณรงค์ชิงชัย	ก็จะได้ไปช่วยราวี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดแล้วจึ่งมีราชบรรหาร	ถามโหราจารย์ทั้งสี่
หลานเราหายไปบัดนี้	ร้ายดีไม่แจ้งกิจจา
ท่านผู้มีปรีชาญชำนาญรู้	จงชำระดูชันษา
จะสูญไปไม่ได้กลับมา	ฤๅว่าจะเป็นประการใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งขุนโหราผู้ใหญ่
ได้ฟังบรรหารภูวไนย	บังคมไหว้รับราชวาที
จึ่งตั้งชันษาพยากรณ์	สอบใส่เคราะห์จรในราศี
ขับไล่ไปตามคัมภีร์	โดยวิธีมีครบอันชำนาญ
พิเคราะห์ดูก็รู้แจ้งประจักษ์	ในหลักคำนวณควณหาร
จึ่งกราบทูลพระปิ่นสุธาธาร	โดยสถานพระเคราะห์ที่จรมา
อันพระสุริวงศ์ทรงยศ	กำหนดในเกณฑ์ชันษา
พระศุกร์มาพักรที่ลัคนา	ต้องตามตำราพยากรณ์
ว่ามีหญิงต่างเมืองเรืองเดช	เหาะผ่านหิมเวศสิงขร
มาเชิญเสด็จบทจร	ไปทางอัมพรด้วยโฉมตรู
ในพระหัศบดีคัมภีร์ใหญ่	ทั้งโชคชัยเดือนปีก็ดีอยู่
อาทิตย์สถิตถึงครู	ราหูมาร่วมเรือนจันทร์
ว่าจะได้คู่สร้างนั้นนางฟ้า	ทรงเบญจกัลยาเฉิดฉัน
ปลายเดือนอังคารจะมากันย์	พระเคราะห์นั้นเป็นกาลกิณี
ต้องจันทร์ทับเสาร์กำเนิด	ศุกร์เสิดมาร่วมราศี
จะถึงซึ่งพันธนาราวี	แต่เห็นทีจะไม่เป็นไร
อันศัตรูหมู่ร้ายพ่ายแพ้	จะมีผู้ใหญ่แก้พระองค์ได้
จะจำเริญสวัสดีมีชัย	ได้องค์อรไทมาพารา
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์นาถา
ฟังท้าวไกรสุทผู้ศักดา	ได้ฟังโหราพยากรณ์
ค่อยสว่างสร่างโศกโสมนัส	สองกษัตริย์ชื่นชมสโมสร
จึ่งเสด็จย่างเยื้องบทจร	ก็กรายกรเข้าปราสาทรูจี
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
ตอนที่ ๒๓
ทศมุขพบพระอุณรุท
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระอุณรุทเรืองศรี
สถิตไพชนต์รัตน์สวัสดี	แห่งเทวีอุษายุพาพาล
เสวยสุขโอฬาร์มาโนชญ์	ปราโมทย์ปลื้มเปรมเกษมศานต์
แสนสนิทพิศวาสเยาวมาลย์	รสรักซาบซ่านฤๅทัย
หอมประทิ่นกลิ่นแก้วกัลยา	สุคนธ์ทิพฟากฟ้าไม่เปรียบได้
แต่ประถมยามล่วงไป	แขไขส่องสว่างอัมพร
ดาราลอยเลื่อนเกลื่อนกลาด	อำไพโอภาสประภัสสร
พระตรัสชี้โดยช่องบัญชร	สายสมรจงทอดทัศนา
ดวงเดือนเหมือนดวงพักตร์เจ้า	พรายเพราในห้องเวหา
หมู่ดาวห้อมล้อมดาษดา	ดั่งคณานางล้อมนงคราญ
ตรัสพลางคลึงเคล้าเย้าหยอก	สัพยอกยั่วยวนสงสาร
สองกษัตริย์สุโขมโหฬาร	จนสุริย์ฉานส่องฟ้าธาตรี
ฯ ๑๒ คำ ฯ กล่อม
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายองค์ทศมุขยักษี
เสวยสุขภิรมย์เปรมปรีดิ์	ในปราสาทมณีพรายพรรณ
พร้อมหมู่พี่เลี้ยงนางถนอม	ขับกล่อมบรรเลงเพลงสวรรค์
ดั่งโอรสรักเวสสุวัณ	อันทรงอานุภาพมหิมา
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ ให้ระลึกรำพึงคะนึงนัก	ถึงนงลักษณ์พี่นางอุษา
หลายคืนหลายวันเวลา	ไม่เห็นมาเฝ้าบาทพระบิดร
หรือมีทุกข์โศกโรคภัย	สิ่งไรเบียดเบียนสายสมร
อย่าเลยตัวกูจะรีบจร	ไปเฝ้าบังอรให้แจ้งการณ์
คิดแล้วชำระสระสรง	สำอางองค์ทรงเครื่องมุกดาหาร
จับคทาธรเพชรชัยชาญ	พระกุมารก็รีบลงมา
ฯ ๖ คำ ฯ กราว
๏ ครั้นถึงซึ่งเชิงอัฒจันทร์	ผันพักตร์เหลียวซ้ายแลขวา
สงัดเสียงสาวสรรค์กัลยา	ก็ตรึกตราคะนึงรำพึงไป
แต่ก่อนมาเฝ้าพระพี่นาง	จะเหมือนอย่างฉะนี้ก็หาไม่
ประหลาดจิตคิดอัศจรรย์ใจ	ก็เข้าไปในปราสาทสุรกานต์
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	นางศุภลักษณ์ผู้ปรีชาหาญ
กับสี่พี่เลี้ยงนงคราญ	เห็นพระกุมารเสด็จมา
ตกใจตัวสั่นหวั่นหวาด	ไม่อาจจะอยู่รอหน้า
ห้านางวิ่งวนเป็นโกลา	ออกมาซุ่มซ่อนอินทรีย์
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ทศมุขสุริย์วงศ์ยักษี
เห็นพี่เลี้ยงทั้งห้านารี	พากันวิ่งหนีวุ่นไป
อาการนั้นประหลาดวิปริต	ยิ่งคิดพะวงสงสัย
ก็รีบบทจรคลาไคล	เข้าในห้องแก้วกัลยา
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เผยม่านสุวรรณอันรูจี	อสุรีเหลือบซ้ายแลขวา
เห็นชายผ่องพักตร์ลักขณา	ไสยาบนแท่นพรายพรรณ
ร่วมเรียงเคียงแอบแนบข้าง	พี่นางอุษาสาวสวรรค์
พิโรธโกรธกริ้วดั่งไฟกัลป์	พักตร์นั้นมืดไปทั้งแปดทิศ
ดูดู๋ใครหนอสามารถ	บังอาจอาจองทะนงจิต
ไม่เกรงเดชบิตุเรศเรืองฤทธิ์	มาทำทุจริตอหังการ
แม้นทราบถึงเบื้องบาทบงสุ์	พระองค์ผู้ทรงศักดาหาญ
น่าที่จะพาวงศ์วาน	บรรลัยลาญด้วยเดชภูวไนย
ชายนี้ทรงโฉมบริสุทธิ์	ในมนุษย์แหล่งหล้าไม่หาได้
หรือจะเป็นเทวาสุราลัย	เทพไทหากแกล้งแปลงมา
ลอบลักสู่สมชมชิด	ภิรมย์ร่วมสนิทกระมังหนา
หรือหน่อจักรพรรดิกษัตรา	ไฉนจึ่งมาเป็นดั่งนี้
คิดพลางเข่นเขี้ยวเกรี้ยวกราด	แผดเสียงสิงหนาทอึงมี่
เผ่นโผนโจนทะยานทันที	โถมถีบภูมีกระเด็นไป
ฯ ๑๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์ทรงภพสบสมัย
ตกจากแท่นแก้วอำไพ	ผุดลุกขึ้นได้ด้วยศักดา
เห็นอสุราราชกุมาร	อหังการหยาบใหญ่ไม่เกรงหน้า
พระพิโรธโกรธกริ้วดั่งไฟฟ้า	ชักพระขรรค์คมกล้าเข้าโรมรัน
ยักษีตีด้วยคทาธร	พระทรงเดชรับกรด้วยพระขรรค์
ต่างองค์ป้องปัดพัลวัน	ต่างผจญประจัญฤทธี
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ทศมุขกุมารยักษี
สัประยุทธ์เคี่ยวฆ่าราวี	อสุรีหยุดอยู่แล้วถามไป
เหวยเหวยมนุษย์องอาจ	เอ็งนี้เชื้อชาติเป็นไฉน
มีนามกรชื่อไร	เหตุใดมาทำอหังการ์
ลอบล่วงเข้ามายังสถาน	เยาวมาลย์พี่นางอุษา
อันองค์ยุพเรศกัลยา	ดั่งดวงนัยนาพระบิดร
ตัวมึงหนิดหนึ่งเท่าปลายก้อย	ดั่งเนื้อน้อยไม่เกรงไกรสร
กูจะสังหารราญรอน	ให้ม้วยด้วยกรอสุรี
ตัดเอาเศียรเกล้าพาไป	ถวายองค์ภูวไนยเรืองศรี
ซึ่งเอ็งสำคัญว่าตัวดี	เดี๋ยวนี้จะได้เห็นกัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทภุชพงศ์รังสรรค์
ได้ฟังอสุราอาธรรม์	รำพันกล่าวคำอหังการ
พระระงับดับไว้ด้วยปรานี	แล้วมีสิงหนาทบรรหาร
เหวยเหวยดูก่อนกุมาร	เจ้าผู้พงศ์พาลอสุรี
อันตัวของกูนี้หรือ	ชื่อพระอุณรุทนาถา
เป็นบรมราชนัดดา	องค์พระจักราเรืองฤทธิ์
ผู้ทรงมหาศักดายศ	ปรากฏสมญาว่าจักรกฤษณ์
เป็นเอกอิศโรโมสิศ	สถิตยังณรงกาธานี
เทเวศไปอุ้มเอาเรามา	ให้สมอุษามารศรี
ตัวเอ็งเป็นน้องของเทวี	หยาบช้าพาทีเกินนัก
ไม่เคารพนบนอบแล้วมิหนำ	กลับซํ้ารุกโรมโหมหัก
หากคิดแก่องค์นงลักษณ์	หาไม่เจ้าจักบรรลัยลาญ
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางอุษาเยาวยอดสงสาร
เห็นองค์อนุชาชัยชาญ	กับผ่านฟ้าจะผลาญชีวิตกัน
ตกใจตัวสั่นขวัญหาย	โฉมฉายเข้าขวางกางกั้น
มือขวากอดองค์พระทรงธรรม์	ซ้ายนั้นยุดกรอสุรา
จึ่งกราบทูลองค์ภูวเรศ	โปรดเกศอย่าถือโทษา
แล้วตรัสห้ามองค์อนุชา	เมตตาพี่เถิดอย่าราวี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทศมุขกุมารยักษี
จึ่งว่าแก่องค์เทวี	พี่นางอย่าขวางหน้าไว้
ผลักเสียด้วยกำลังโกรธา	จะเกรงกลัวกัลยาก็หาไม่
เผ่นโผนโจนทะยานเข้าไป	ชิงชัยต่อกรรอนราญ
ตีซ้ายป่ายขวาอุตลุด	ด้วยกำลังฤทธิ์รุทรกล้าหาญ
หักโหมโรมรันประจัญบาน	เสียงสะท้านทั้งปราสาทมณี
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
รับรองป้องกันประจัญตี	ถ้อยทีไม่ลดละกัน
ต่างจับกลับกลอกสับสน	ต่างตนต่างแรงแข็งขัน
ต่างหมายจะทำลายชีวัน	ด้วยฤทธีอันเกรียงไกร
ยักษีเสียทีพระทรงเดช	พระโจนจับจิกเกศไว้ได้
เงือดเงื้อพระแสงขรรค์ชัย	หมายใจจะล้างชีวี
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น 	นวลนางอุษามารศรี
เห็นพระองค์ผู้ทรงฤทธี	จะผลาญชีวีอนุชา
นางยิ่งตระหนกอกสั่น	บังคมคัลทูลขอโทษา
โปรดเกศจงประทานชีวา	กัลยายุดข้อพระกรไว้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทรุ่งฟ้าสุธาไหว
ฟังนางอุษายาใจ	ภูวไนยวางเศียรอสุรี
จึ่งว่าเหวยเหวยอ้ายสู่รู้	หากกูเห็นแก่มารศรี
จึ่งงดโทษโปรดมึงครั้งนี้	หาไม่ชีวีจะมรณา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทศมุขสุริย์วงศ์ยักษา
สุดฤทธิ์สุดคิดสุดปัญญา	ซึ่งจะต่อฤทธาสืบไป
ความอายความแค้นเป็นพ้นคิด	ปิ้มประหนึ่งชีวิตจะม้วยไหม้
จึ่งว่าแก่องค์อรไท	พี่นางทำได้ถึงเพียงนี้
เสียแรงพระบิดาบำรุงรัก	ดั่งดวงจักษุเฉลิมศรี
สงวนไว้ในปราสาทรูจี	มิให้ต้องธุลีลมพาน
ถ้าควรคู่กษัตริย์กรุงใด	พระหวังจะให้เป็นแก่นสาร
หรือมาชั่วช้าสาธารณ์	คบชู้ชายพาลทรลักษณ์
ให้ขายเบื้องบาทพระทรงยศ	อัปยศทั่วไปทั้งไตรจักร
เสื่อมเดชสุริย์วงศ์พงศ์ยักษ์	สมพักตร์แล้วหรือกัลยา
จะไปทูลองค์พระบิตุเรศ	ให้ทรงเดชลงโทษโทษา
ตัดเกล้าเสียบเสียทั้งสองรา	ไม่ช้าจะได้เห็นกัน
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ว่าแล้วย่างเยื้องยุรยาตร	ลงจากปราสาทฉายฉัน
ให้คิดแค้นแน่นอกกุมภัณฑ์	ก็จรจรัลมาเฝ้าพระบิดร
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งกราบบาทบงสุ์	พระบิตุรงค์ธิราชชาญสมร
ซบพักตร์โศกาอาวรณ์	ถอนใจสะอื้นไปมา
มิอาจทูลความพระทรงจักร	ด้วยรักพี่นางอุษา
กลัวว่าจะม้วยมรณา	เพราะอาญาองค์ภูวไนย
หุนหวนนิ่งนึกตรึกอยู่	เป็นครู่แล้วถอนใจใหญ่
มิได้กราบทูลประการใด	ชลนัยน์นองพักตร์โศกี
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
เห็นโอรสร่วมชีวี	แสนโศกโศกีจาบัลย์
จึ่งโอบอุ้มองค์ขึ้นใส่ตัก	เชยพักตร์ปลอบพลางทางรับขวัญ
ตรัสถามลูกยาวิลาวัณย์	เจ้าโศกศัลย์กันแสงด้วยอันใด
หรือใครดูหมิ่นถิ่นแคลน	น้อยจิตคิดแค้นเป็นไฉน
หรือพี่เลี้ยงข้างหน้าข้างใน	ว่าไรให้เคืองวิญญาณ์
บอกแก่พ่อเถิดนะจอมขวัญ	จะทำโทษทัณฑ์ให้หนักหนา
ปลอบพลางพลางเช็ดชลนา	แก้วตาอย่าทรงโศกี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทศมุขกุมารยักษี
แค้นขัดอัดอั้นพันทวี	สุดที่จะปิดความไข้
จึงทูลว่าบัดนี้พี่อุษา	ทำการชั่วช้าก็เป็นได้
คบชู้สู่สมภิรมย์ใจ	ไม่เกรงเบื้องบาทพระบิดร
พากันมาไว้ในปราสาท	ร่วมสนิทพิศวาสสโมสร
ลูกโกรธจึ่งเข้าต่อกร	จะราญรอนชีวันให้บรรลัย
ชายนั้นมีฤทธิ์สิทธิศักดิ์	ลูกรักจักผลาญมันไม่ได้
ขึ้นหน้าว่ากล่าวทุกสิ่งไป	หยาบใหญ่เป็นพ้นคณนา
ยกเนื้อยอตัวนี่สุดคิด	ว่าเป็นหลานจักรกฤษณ์นาถา
เจ็บใจด้วยมันอหังการ์	ทูลพลางอสุราก็โศกี
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
ตอนที่ ๒๔
พระอุณรุทเสียทีถูกท้าวกรุงพาณจับตัวได้
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกรุงพาณราชยักษี
ได้ฟังลูกรักร่วมชีวี	อสุรีกริ้วโกรธดั่งไฟกัลป์
จะไหม้มอดไปทั้งไตรจักร	ฮึกฮักเฉียวฉุนหุนหัน
โจนจากแท่นแก้วแพรวพรรณ	กุมภัณฑ์สำแดงแผลงฤทธา
ฯ ๔ คำ ฯ พิราบร้อน รัวสามลา รัวเข้าโรง
๏ สิบเศียรสิบหน้ายี่สิบกร	สูงเยี่ยมอัมพรเวหา
สิบปากเขี้ยวงอกออกมา	ยี่สิบตาดั่งดวงอโณทัย
แผดเสียงสิงหนาทตวาดร้อง	กึกก้องฟากฟ้าดินไหว
กระทืบบาทครึกครั่นสนั่นไป	ถึงเมรุไกรสัตภัณฑ์
มือหนึ่งนั้นจับพระแสงหอก	แกว่งกลอกแพรวพรายฉายฉัน
มือสองฉวยเอาเกาทัณฑ์	มือสามคว้าพระขรรค์อันศักดา
มือสี่จับแกว่งพระแสงง้าว	มือห้ากุมตาวอันคมกล้า
มือหกนั้นถือปืนยา	มือเจ็ดคว้าจักรฤทธิรอน
มือแปดฉวยจับได้เสน่า	มือเก้านั้นน้าวพระแสงศร
มือสิบหยิบได้คทาธร	ทั้งยี่สิบกรครบครัน
สรรพด้วยอาวุธไม่ว่างเว้น	โลดเต้นกวัดแกว่งดั่งจักรผัน
มันดีทีนี้จะเล่นกัน	กูจะหั่นมิให้แค้นคอกา
ฯ ๑๒ คำ ฯ คุกพาทย์
๏ บัดนั้น	กาลานุราชยักษา
ผู้เป็นเอกอัครเสนา	เรืองฤทธิ์ศักดาปรีชาชาญ
จึ่งน้อมเศียรเกล้าบังคมทูล	นเรนทร์สูรธิราชมหาศาล
ซึ่งพระองค์ผู้ทรงสุธาธาร	จะด่วนรอนราญไพรี
ข้าคิดเห็นประหลาดนัก	พระทรงจักรจงโปรดเกศี
อันชายชู้พระราชบุตรี	เห็นทีจะเรืองฤทธิไกร
น่าจะรู้เหาะเหินดำเนินฟ้า	แต่โดยบาทาไม่มาได้
ซึ่งพระองค์จะยกพลไกร	มาตรแม้นมีชัยก็ไม่งาม
ถ้าฉวยเพลี่ยงพล้ำจะซ้ำร้าย	จะอับอายทั่วโลกทั้งสาม
อย่าหมิ่นพระทัยว่าชายทราม	อันณรงค์สงครามจงยั้งคิด
จะทำโดยเล่ห์กลอุบาย	ล้างด้วยแยบคายให้สนิท
อันสหายพระองค์ผู้ทรงฤทธิ์	ซึ่งสถิตบาดาลเวียงชัย
ขอให้ไปเชิญเสด็จมา	เห็นว่าจะจับมนุษย์ได้
ซึ่งเกรงไพรีจะหนีไป	จะล้อมไว้ด้วยพลโยธี
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
ได้ฟังมหาเสนี	อสุรีเห็นชอบทุกประการ
จึ่งตรัสสรรเสริญกาลราช	มิเสียทีเป็นชาติมหาศาล
พร้อมทั้งสติปรีชาชาญ	ควรสถานเอกอัครเสนา
ท่านจงรีบยกพลไกร	ไปยังปราสาทอุษา
ล้อมไว้ด้วยเดชศักดา	อย่าให้มันพากันหนีพ้น
อันเป็นทั้งนี้กูหลากนัก	ดีร้ายอีศุภลักษณ์เป็นต้น
มันรู้ดำดินบินบน	สื่อสนด้วยฤทธิเกรียงไกร
เห็นจะลอบลักชักพา	เอาชู้ชายมาส่งให้
จับตัวมาทำให้หนำใจ	ฆ่าเสียอย่าไว้ชีวิตมัน
อาลักษณ์จงเร่งแต่งสาร	ลงลานนพมาศฉายฉัน
ให้กุมภินมารชาญฉกรรจ์	ลงไปเขตขัณฑ์นาคี
เชิญท้าวกำพลนาคราช	ผู้ทรงอำนาจเรืองศรี
สหายรักกูร่วมชีวี	ขึ้นมาบัดนี้อย่าช้า
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อาลักษณ์ผู้มียศถา
ก้มเกล้ารับราชบัญชา	ก็แต่งสาราด้วยปรีชาญ
เสร็จแล้วลงยังลานทอง	ใส่กล่องแก้วพรายฉายฉาน
ส่งให้แก่กุมภินมาร	โดยดั่งโองการอสุรี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กุมภินเสนายักษี
รับสารแล้วถวายอัญชุลี	ก็แทรกพื้นปัฐพีลงไป
ฯ ๒ คำ ฯ กราว
๏ บัดนั้น	กาลานุราชเสนาใหญ่
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธิไกร	บังคมไหว้แล้วรีบออกมา
ฯ ๒ คำ ฯ ปฐม
ยานี
๏ เกณฑ์หมู่อสูรเป็นสามกอง	ลำพองฤทธิแรงแข็งกล้า
ขี่สัตว์จัตุบาทนานา	นิมิตกายาพันลึก
นายขี่คชสีห์สิงหราช	เผ่นผาดแผดร้องก้องกึก
พลขี่สิงโตโห่ฮึก	บ้างขี่โคถึกเถลิงเปรียว
บ้างขี่คชาม้ามิ่ง	อูฐกระทิงแรดร้ายควายเปลี่ยว
บ้างขี่ลาโล่โห่เกรียว	ขี่เสือแยกเขี้ยวเหลือกตา
กองตระเวนคงคาบาดาล	นายขี่ปลาวาฬตัวกล้า
พลขี่จระเข้เหรา	ช้างน้ำโลมามังกร
ขี่ฉนากฉลามราหู	ขี่เต่าขี่งูเงือกหงอน
ล้วนคณาปลาร้ายในสาคร	เขี้ยวงาเงี่ยงงอนพิลึกลาน
อันกองกระเวนเวหน	เกลื่อนกล่นผาดแผลงสำแดงหาญ
นายขี่หัสดินบินทะยาน	พลขี่หงส์ห่านระเห็จฟ้า
ขี่กระตรุมเหนียงยานขวานแขวก	ทิ้งทูดเค้าแสกแถกถา
บ้างขี่กดแดงแร้งกา	เหยี่ยวร้าราร่อนว่อนไป
พื้นถือเครื่องสรรพอาวุธ	สำแดงฤทธิรุทรหวาดไหว
บดบังแสงสุริโยทัย	เร่งรีบพลไกรไปตามกัน
ฯ ๑๖ คำ ฯ กราวนอก
ร่าย
๏ ครั้นถึงนิเวศน์วังสถาน	จึ่งอำมาตย์มารชาญขยัน
ให้พลเดินเท้าทั้งนั้น	ล้อมปราสาทสุวรรณพระบุตรี
รอบทั้งสามชั้นมั่นคง	แต่ล้วนอาจองไม่ถอยหนี
คอยเขม้นเข่นฆ่าราวี	ยักษีตั้งหมวดตรวจตรา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ฝ่ายนางศุภลักษณ์กรรฐา
แลเห็นพวกพลอสุรา	มาล้อมปราสาทนงคราญ
ตกใจตัวสั่นขวัญหาย	ดั่งจะวายชีวิตสังขาร
อกเอ๋ยครั้งนี้มิเป็นการ	เห็นจะบรรลัยลาญชีวี
แลขึ้นไปดูโพยมหน	เห็นพลล้วนขี่ปักษี
จำจะร่ายพระมนต์อันฤทธี	หนีไปให้รอดชีวาลัย
คิดแล้วอ่านเวทกำบังตา	ใครจะเห็นกายาก็หาไม่
เหาะระเห็จเตร็ดหนีด้วยฤทธิไกร	ออกไปนอกขอบจักรวาล
ฯ ๘ คำ ฯ รัว เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
สถิตเหนือแท่นแก้วสุรกานต์	กับอุษาเยาวมาลย์วิไลวรรณ
ได้ยินสำเนียงโกลาหล	สุธาดลอากาศหวาดหวั่น
พระเผยบัญชรแก้วแพรวพรรณ	ทรงธรรม์เยี่ยมทอดทัศนา
เห็นพวกอสุราดาดาษ	แวดล้อมปราสาทไว้แน่นหนา
แล้วแลขึ้นไปในท้องฟ้า	เห็นหมู่อสุรารี้พล
ขี่วิหคนกพรรณต่างต่าง	แออัดเกลื่อนกลางโพยมหน
บ้างผาดแผลงสำแดงฤทธิรณ	แต่ละตนฮึกหาญจะราญรอน
พระแย้มยิ้มพริ้มพักตร์ภิรมยา	ตรัสเรียกอุษาสายสมร
แก้วตามาดูพลากร	ของพระบิดรเจ้าบัดนี้
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษามารศรี
ได้ฟังบัญชาพระสามี	เทวีแลไปในเมฆา
เห็นมืดมิดทั่วทิศโพยมหน	ล้วนพลเกลื่อนกลาดแน่นหนา
เยียดยัดอัดพื้นพสุธา 	ดั่งจะพลิกดินฟ้าภพไตร
สองกรนางปิดนัยน์เนตร	อัคเรศซบพักตร์กันแสงไห้
พระทรงฤทธิ์จะคิดประการใด	จะพากันบรรลัยครั้งนี้
อันพวกพลมารล้วนชาญยุทธ์	ฤทธิรุทรดั่งพญาราชสีห์
หยาบคายร้ายกาจใช่พอดี	ไม่มีใครต้านทานทัน
โอ้ว่าสงสารพระเยาวราช	จะมาม้วยชีวาตม์เพราะเมียขวัญ
นางแสนโศกาจาบัลย์	รำพันกับบาทพระภัสดา
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
รับขวัญพลางปลอบกัลยา	แก้วตาอย่าโศกาลัย
สาอะไรกับพลเท่านี้	ไหนจะต่อฤทธีของพี่ได้
โกฏิแสนแม้นมาสักเท่าใด	จะบรรลัยชีวันไม่ครั่นกร
ตัวพี่ผู้เดียวจะเคี่ยวฆ่า	ด้วยกำลังศักดาชาญสมร
ให้วินาศกลาดกลางดินดอน	บังอรอย่ากลัวอสุรี
ตรัสพลางฉวยชักพระขรรค์เพชร	เสด็จยืนโดยช่องบัญชรศรี
กวัดแกว่งสำแดงฤทธี	ดั่งอัคคีแสงพรายกระจายฟ้า
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด ฉิ่ง
๏ บัดนั้น	ฝ่ายหมู่ทหารยักษา
เห็นแสงพระขรรค์อันศักดา	บาดตาแปลบปลาบวาบพราย
ต่างตนต่างกลัวตัวสั่น	กัมปนาทหวาดหวั่นใจหาย
อุตลุดซุดซานทั้งไพร่นาย	กลัวตายทุกพวกพลมาร
บรรดาคชาม้ามิ่ง	สารพัดสัตว์สิงตัวหาญ
ตื่นโจนโผนแผดเผ่นทะยาน	อลหม่านแตกยับทั้งทัพชัย
ฯ ๖ คำ ฯ คุกพาทย์
๏ บัดนั้น	กาลานุราชนายใหญ่
เห็นมนุษย์แผลงฤทธิ์เกรียงไกร	พลมารแตกไปเป็นโกลา
พิโรธโกรธกริ้วกระทืบบาท	ผาดแผดสิงหนาทดั่งฟ้าผ่า
ด่าตีต้อนขับให้กลับมา	พากันล้อมปราสาทไว้ทันที
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษามารศรี
เห็นฤทธิ์สมเด็จพระสามี	ยินดีแล้วทูลวิงวอน
ซึ่งจะสังหารผลาญยักษ์	พระทรงจักรจงเงือดงดก่อน
เกลือกว่าสมเด็จพระบิดร	ภูธรจะคลายโกรธา
จะเลิกพหลโยธี	มิให้ราวีเข่นฆ่า
ตัวข้าผู้บาทบริจา	จะได้ทูลบาทาสืบไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระภุชพงศ์ทรงเดชแผ่นดินไหว
ได้ฟังวนิดายาใจ	ภูวไนยสวมกอดเทวี
มิเสียแรงที่เจ้าเกิดมา	ยิ่งอนงค์นางฟ้าในราศี
ประกอบด้วยปรีชาปัญญาดี	พาทีนี้ต้องคลองธรรม์
ตรัสพลางจูงกรวรนาฏ	เข้าที่ไสยาสน์แล้วรับขวัญ
สมสนิทวนิดาดวงจันทร์	เกษมสันต์หลับไปทั้งสองรา
ฯ ๖ คำ ฯ กล่อม
๏ บัดนั้น	ฝ่ายกุมภินมารยักษา
ครั้นถึงพิภพนาคา	ก็ไปยังเสนาทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ แจ้งว่าสมเด็จพญามาร	ผู้ผ่านรัตนาบุรีศรี
ใช้มาโดยราชไมตรี	ก็ส่งสารสวัสดีให้ทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	จึ่งเสนานาคีผู้ใหญ่
ได้ฟังจะแจ้งไม่แคลงใจ	ก็พาไปยังท้องพระโรงคัล
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงประณตบทบงสุ์	ทูลพญาภุชฌงศ์รังสรรค์
บัดนี้พระสหายร่วมชีวัน	ใช้ให้กุมภัณฑ์เสนี
จำทูลอักษรสารสวาสดิ์	มายังเบื้องบาทบทศรี
ก็คลี่ออกอ่านถวายทันที	ในที่ท่ามกลางโยธา
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้า
๏ ราชสารพระองค์มงกุฎเกศ	อสุรินทร์เรืองเดชนาถา
ผู้ผ่านพิภพรัตนา	เป็นมหาจรรโลงเลิศไกร
จำเริญราชไมตรีศรีสวัสดิ์	โดยทางประดิพัทธ์พิสมัย
มาถึงพระสหายผู้ร่วมใจ	อันเป็นใหญ่ในกรุงบาดาล
ด้วยบัดนี้มีทุกข์ทับอก	แสนวิตกเร่าร้อนดั่งเพลิงผลาญ
เจ็บใจได้ความอัประมาณ	ทั่วสถานฟากฟ้าธาตรี
ไม่มีผู้ใดจะช่วยคิด	ทั้งญาติมิตรสุริย์วงศ์ยักษี
เห็นแต่พระสหายผู้ฤทธี	เป็นที่ร่วมชีพชีวา
จะระงับดับเดือดร้อนได้	ให้วายทุกข์โทมนัสสา
พระองค์จงทรงพระเมตตา	เชิญเสด็จขึ้นมายังเมืองมาร
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกำพลนาคใจหาญ
ได้ฟังทราบสิ้นในวิญญาณ	ก็แจ้งว่าเกิดการกลีภัย
ด้วยพระธิดาดวงจิต	จะคบชู้ชายสนิทพิสมัย
ใครหนออาจองทะนงใจ	ทำได้ไม่เกรงอสุรี
อันในสุริย์วงศ์พงศ์ยักษ์	จะหาญหักอาจใจก็ใช่ที่
หรือจะเป็นวิทยานาคี	เทวเวศผู้มีฤทธา
ตัวกูจำจะรีบจร	ช่วยร้อนพญายักษา
คิดแล้วโสรจสรงคงคา	ทรงเครื่องรัตนาอลงการ
จับพระขรรค์ศักดาวราวุธ	สำแดงฤทธิรุทรกำลังหาญ
แหวกห้วงมหาชลธาร	ถีบทะยานไปกับอสุรี
ฯ ๑๐ คำ ฯ กลม เชิด
๏ เร็วเพียงกำลังลมพา	ถึงกรุงรัตนาบุรีศรี
กรายกรย่างเยื้องจรลี	ตรงเข้ายังที่พระโรงคัล
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรรังสรรค์
เห็นสหายรักร่วมชีวัน	กุมภัณฑ์ชื่นชมภิรมย์ใจ
ดั่งหนี่งต้องแสงศรพิษ	มีผู้เรืองฤทธิ์ช่วยถอนให้
โจนจากแท่นแก้วอำไพ	เสด็จออกไปรับทันที
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
ช้า
๏ จูงกรขึ้นยังบัลลังก์รัตน์	ภายใต้เศวตฉัตรเฉลิมศรี
เคารพกันตามประเพณี	ในที่ท่ามกลางเสนา
แล้วยักษีคิดแค้นแสนเทวษ	ชลนัยน์คลอเนตรซ้ายขวา
ออกโอษฐ์รำพันบัญชา	ตรัสเล่ากิจจาแต่ต้นไป
บัดนี้อุษายุพาพักตร์	ทำการทรลักษณ์ก็เป็นได้
คบชู้สู่สมภิรมย่ใจ	จะเกรงกลัวใครก็ไม่มี
ชายนั้นหน่อท้าวไกรสุท	ชื่อว่าอุณรุทเรืองศรี
อหังการ์หยาบช้าพาที	อัปยศครั้งนี้เป็นสุดคิด
จึ่งให้ไปเชิญพระสหาย	เพื่อนตายร่วมทุกข์ร่วมจิต
มาหวังช่วยจับปัจจามิตร	ซึ่งมันทุจริตไม่กลัวภัย
เสี่ยงสับให้ยับทั้งกายา	จึ่งสมน้ำหน้าที่หยาบใหญ่
ตระเวนแล้วจึ่งฆ่าให้สาใจ	พระสหายจงได้ปรานี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกำพลนาคเรืองศรี
ได้ฟังพญาอสุรี	โกรธดั่งอัคคีบรรลัยกัลป์
เหม่เหม่มนุษย์อหังการ์	ไม่กลัวชีวาจะอาสัญ
แล้วว่าแก่พญากุมภัณฑ์	ข้อนั้นอย่าปรารมภ์ใจ
ข้าจะอาสาพระสหาย	ไปผูกมัดรัดกายมาให้ได้
ว่าแล้วผาดแผลงฤทธิไกร	เป็นใยปลิวไปโดยอัมพร
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงซึ่งราชนิเวศน์	ยุพเรศอุษาสายสมร
ก็เลื้อยลอยเข้าไปโดยบัญชร	ยังแท่นบรรจถรณ์อลงการ
ฯ ๒ คำ ฯ แผละ
๏ รัดองค์พระอุณรุทได้	ด้วยเดชฤทธิไกรกำลังหาญ
แล้วพาระเห็จเตร็ดทะยาน	มายังสถานอสุรา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น 	ท้าวพาณาสูรยักษา
เห็นพญาภุชงค์ผู้ศักดา	มัดมนุษย์มาก็ดีใจ
ยี่สิบหัตถ์ตบหัตถ์ฉัดฉาน	เสียงสะท้านฟากฟ้าดินไหว
สิบปากสรวลสันต์สนั่นไป	สรรเสริญฤทธิไกรสหายรัก
มิเสียทีที่ทรงอานุภาพ	อาจปราบได้ไปทั้งไตรจักร
ตรัสพลางแย้มยิ้มพริ้มพักตร์	ขุนยักษ์เสด็จออกมา
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
เย้ย
๏ จึ่งมีบรรหารสิงหนาท	บริภาษพาทีชี้หน้า
เหวยเหวยมนุษย์อหังการ์	ไม่กลัวว่าชีวันจะบรรลัย
ยกเนื้อยอตัวให้เกินพักตร์	อ้างอวดฮึกยักหยาบใหญ่
โอหังเย่อหยิ่งจะชิงชัย 	เป็นไรจึ่งไม่แผลงฤทธิ์
ให้ยองใยไปมัดรัดมา	ดั่งว่าลูกไก่กระจิดหริด
ทีนี้เห็นจะสิ้นชีวิต	หรือจะคิดต่อสู้กับหมู่ยักษ์
ดูหมิ่นกันเล่นแล้วมิหนำ	กลับซํ้ารอนราญหาญหัก
เป็นไรไม่ทำคึกคัก	มานั่งก้มพักตร์ไม่เจรจา
นี่หรือเจ้าหน่อภุชพงศ์	สุริย์วงศ์จักรกฤษณ์นาถา
รูปร่างดั่งหนึ่งเทวา	จะมาเป็นเขยข้าหรือว่าไร
ฯ ๑๐ คำ ฯ กราวรำ เจรจา
ร่าย
๏ แล้วตรัสแก่พญานาคี	เราจะทำกระนี้ก็มิได้
แม้นจักฆ่าเสียให้บรรลัย	จะลับไปไม่ได้ความเจ็บอาย
จำจะประจานจงสามารถ	ให้รู้ทั่วโลกธาตุทั้งหลาย
ทารกรรมให้ลำบากกาย	กว่ามันจะวายชีวา
จะได้ลือชาปรากฏ	ไปทั่วทั้งทศทิศา
ฝูงมนุษย์ครุฑนาคเทวา	เบื้องหน้าจะไม่ดูเยี่ยงมัน
พระสหายผู้เรืองฤทธิไกร	จงเอาไปรึงรัดไว้ให้มั่น
ยังยอดปราสาทพรายพรรณ	ให้สาใจมันอ้ายอัปรีย์
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวกำพลนาคเรืองศรี
ได้ฟังบรรหารอสุรี	ก็พาองค์ภูมีขึ้นไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ผูกมัดรัดรึงตรึงมั่น	ด้วยขนดกายอันยาวใหญ่
กับยอดปราสาทอำไพ	มิให้ไหวติงกายา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
เห็นสหายรักร่วมชีวา	พาเอาชายชู้พระบุตรี
ขึ้นไปมัดไว้ด้วยอำนาจ	ยังยอดปราสาทมณีศรี
มีความโสมนัสพันทวี	อสุรีสำรวลสำราญใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กาลานุราชนายใหญ่
ครั้นพญานาคมัดมนุษย์ไป	ก็เลิกพลไกรกลับมา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
ตอนที่ ๒๕
นางอุษาทูลท้าวกรุงพาณให้ยกโทษให้พระอุณรุท
โอ้ช้า
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายโฉมนวลนางอุษา
ตื่นขึ้นไม่เห็นพระภัสดา	ในแท่นไสยาอลงกรณ์
ความตระหนกตกใจเป็นสุดคิด	ร้อนจิตดั่งต้องแสงศร
แสนทุกข์แสนเทวษอาวรณ์	ข้อนทรวงเข้าโศกาลัย
นิจจาเอ๋ยพระทูลกระหม่อมแก้ว	ทิ้งเมียเสียแล้วหรือไฉน
ให้น้องทนทุกข์ลำบากใจ	ร่ำพลางสะอื้นไห้ไปมา
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ ครั้นค่อยเคลื่อนคลายวายเทวษ	เยาวเรศเหลือบแลซ้ายขวา
เห็นพระแสงขรรค์อันศักดา	บนแท่นไสยารูจี
นั่งนิ่งตะลึงรำพึงคิด	อัศจรรย์ในจิตโฉมศรี
แม้นพระหนีไปยังธานี	ภูมีจะทิ้งพระแสงไย
หรือองค์สมเด็จพระบิดา	ให้ลอบมาจับเอาไปได้
นางคิดฉงนสนเท่ห์ใจ	ทรามวัยย่างเยื้องบทจร
ฯ ๖ คำ ฯ เพลงบ้าบ่น
ร่าย
๏ ชักม่านสองไขให้สว่าง	เรียกนางพี่เลี้ยงสายสมร
เห็นแต่สี่นางบังอร	จึ่งมีสุนทรวาจา
หลากใจด้วยพี่ศุภลักษณ์	ไปไหนน้องรักไม่เห็นหน้า
ทิ้งพระโฉมเฉิดเลิศฟ้า	ก็หายไปในราตรีกาล
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สี่นางเยาวยอดสงสาร
ได้ฟังเสาวนีย์นงคราญ	ว่าพระผ่านฟ้าหายไป
ต่างตนตระหนกอกสั่น	พร้อมกันขุกคิดขึ้นได้
เออนางศุภลักษณ์ทรามวัย	ไม่เห็นแต่ในราตรี
หรือจวนตัวกลัวภัยพญายักษ์	ชวนพระทรงลักษณ์ลอบหนี
ต่างคนกราบทูลเทวี	ดีร้ายศุภลักษณ์กัลยา
กลัวตายเสียดายชีวิต	เชิญพระทรงฤทธิ์นาถา
หนีไปโดยทางเมฆา	มั่นคงดั่งข้าสำคัญ
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษาสาวสวรรค์
ฟังพี่เลี้ยงร่วมชีวัน	กัลยานิ่งนึกตรึกไป
แล้วมีสุนทรวาที	ว่านี้ก็เห็นหาผิดไม่
แต่น้องฉงนสนเท่ห์ใจ	ด้วยพระขรรค์ชัยอันศักดา
เป็นอาวุธสำหรับกับกร	จะนั่งนอนไม่ไกลหัตถา
บัดนี้ทิ้งไว้ไม่นำพา	ผ่านฟ้าจะไปก็ใช่ที
พี่เจ้าจงกรุณาน้อง	ไปเที่ยวทุกห้องสาวศรี
หาดูพระดวงชีวี	ให้สิ้นที่กินแหนงแคลงใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สี่นางพี่เลี้ยงผู้ใหญ่
ได้ฟังเสาวนีย์อรไท	ต่างตนสงสัยในวิญญาณ์
ก็นบนิ้วดุษฎีชุลีบาท	วรนาฏผู้ยอดเสน่หา
พากันเยื้องย่างยาตรา	ไปตามวาจาพระเทวี
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
ร่าย
๏ แยกย่ายรายกันค้นจบ	ไม่พบพระโฉมเฉลิมศรี
ได้ยินเสียงพลโยธี	อึงมี่เลิกทัพกลับไป
กับเสียงพระมิ่งเมืองมาร	กึกก้องสะท้านหวั่นไหว
ยิ่งคิดฉงนสนเท่ห์ใจ	ค่อยลอบออกไปถึงชาลา
เหลือบแลขึ้นดูบนอากาศ	เห็นพญานาคราชตัวกล้า
กระหวัดรัดองค์พระผ่านฟ้า	เข้าไว้กับหน้าพรหมพักตร์
สี่นางตระหนกตกใจ	ค่อนทรวงร่ำไห้เพียงอกหัก
โอ้พระสุริย์วงศ์ทรงลักษณ์	จักมาสิ้นชีพเสียบัดนี้
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ ร่ำพลางนางวิ่งกลับมา	ทูลพระธิดามารศรี
บัดนี้พญานาคี	มัดพระภูมีเข้าไว้
บนยอดปราสาทพระบิตุรงค์	ข้าดูพระองค์มิใคร่ได้
แม่จะคิดอ่านประการใด	ทูลพลางร่ำไรโศกา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์นางอุษา
ได้ฟังดั่งจะสิ้นชีวา	กัลยารำพันโศกี
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้พระยอดฟ้ายาจิต	ดวงชีวิตข้าบาทบทศรี
ไฉนมาแพ้ฤทธิ์อสุรี	ให้นาคีมัดไปประจานไว้
ดั่งว่าไม่มีศักดาเดช	อายฝูงเทเวศน้อยใหญ่
อกเอ๋ยจะทำประการใด	ใครจะช่วยได้ให้คืนมา
ทั้งนี้ก็เพราะรักน้อง	จึ่งต้องโพยภัยยักษา
จนจักสูญสิ้นชีวา 	เป็นน่าสงสารพระองค์นัก
อย่าเลยจะเสี่ยงพระขรรค์ชัย	ให้รู้แจ้งใจจงตระหนัก
แม้นพระสุริย์วงศ์ทรงลักษณ์	จักไม่ถึงสิ้นชีวัน
จะเป็นแต่ลำบากยากเย็น	อย่าให้ใครเห็นพระขรรค์
แม้นจะม้วยด้วยภัยกุมภัณฑ์	จงเห็นทั่วกันประจักษ์ตา
เสี่ยงพลางนางยกพระขรรค์แก้ว	อันเพริศแพร้วขึ้นทูนเหนือเกศา
วางไว้ข้างที่ไสยา	แล้วโศกาสลบนิ่งไป
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
๏ บัดนั้น	สี่นางผู้มีอัชฌาสัย
เห็นองค์สายสมรอรไท	มิได้ไหวติงอินทรีย์
ต่างตนตกใจใจหาย	คิดว่าโฉมฉายเฉลิมศรี
ดับสูญสิ้นชีพชีวี	ก็โศกีร่ำรักกัลยา
โอ้ว่าสายสวาทของพี่เอ๋ย	ทรามเชยผู้ยอดเสน่หา
ไฉนแม่มาปลงชนมา	หนีไปฟากฟ้าไม่อาลัย
เสียแรงพี่อุตส่าห์รักษาเจ้า	ประโลมเลี้ยงแต่เยาว์มาจนใหญ่
ถนอมดั่งดวงตาดวงใจ	สิ่งใดมิให้เคืองวิญญาณ
คิดว่าเจ้าเกิดในโกเมศ	ประหลาดล้ำนาเรศยอดสงสาร
หอมกลิ่นเกสรปทุมมาลย์	ติดองค์นงคราญไม่รู้วาย
เห็นว่าจะประเสริฐเลิศนัก	เป็นปิ่นปักอนงค์ทั้งหลาย
พี่ถนอมกล่อมเลี้ยงไม่ระคาย	หมายใจจะพึ่งบาทา
อุ้มชูดูเจ้าทุกเช้าค่ำ	จะลำบากยากใจก็ไม่ว่า
จนจำเริญวัยวัฒนา	งามจริตกิริยาพาที
งามนั่งงามนอนอ่อนองค์	งามทรงยกย่างบทศรี
ตัวพี่ทั้งห้านี้ยินดี	เชยชมเทวีไม่เว้นวัน
พอเทวาพาองค์พระทรงโฉม	มาประโลมแนบน้องภิรมย์ขวัญ
สมศักดิ์สมวงศ์พงศ์พันธุ์	สมสรรรูปทรงอลงการ์
ควรฤๅมาสิ้นชีวาตม์	ตัดขาดห่วงห้องเสน่หา
ละพี่ไว้ให้เวทนา	ทรมาทุกข์แทบถึงชีวี
ตัวพี่ทั้งสี่ไม่อยู่แล้ว	จะตายตามน้องแก้วโฉมศรี
ร่ำพลางข้อนทรวงเข้าโศกี	สี่นางสลบลงพร้อมกัน
ฯ ๒๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรรังสรรค์
ให้ขุ่นแค้นวิญญาณ์จาบัลย์	กุมภัณฑ์ถวิลจินดา
อันองค์อุษาเยาวเรศ	สงวนดั่งดวงเนตรซ้ายขวา
ไว้ในห้องแก้วอลงการ์	พี่เลี้ยงทั้งห้าไม่ห่างไกล
ถ้าแม้นไม่มีใครชักสื่อ	ชายหรือจะอาจเข้ามาได้
ดีร้ายพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	เป็นสายสนกลในรู้กัน
จะเอาอี่ห้าคนที่ต้นคิด	มาประหารชีวิตให้อาสัญ
ตรัสสั่งให้เสนากุมภัณฑ์	จงพากันไปจับพี่เลี้ยงมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สี่เสนามารหาญกล้า
รับสั่งถวายบังคมลา	ก็รีบมาปราสาทพระบุตรี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงสั่งกำนัลใน	จงไปหาพี่เลี้ยงโฉมศรี
ออกมาทั้งห้านารี	เรานี้จะแจ้งกิจการ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลเยาวยอดสงสาร
ได้ฟังจึ่งตอบพจมาน	อันพี่เลี้ยงนงคราญทั้งห้าคน
อยู่ในปราสาทพระธิดา	ตัวข้าไม่รู้เหตุผล
ได้ยินเสียงโศกาอึงอล	แซ่ขึ้นทุกตนแล้วเงียบไป
พระบุตรีเข้าที่ไสยาสน์	ใครหรือจะอาจเข้าไปได้
รับสั่งห้ามปรามเป็นพ้นใจ	ข้ากลัวโพยภัยนะขุนมาร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทั้งสี่เสนาใจหาญ
จึ่งว่าแก่นางพนักงาน	พระผู้ผ่านกรุงไกรใช้มา
เป็นการเร็วร้อนรีบไป	เหตุใดโต้ตอบอยู่หนักหนา
แม้นช้าไม่พ้นพระอาญา	จงเร่งไปหามาบัดนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางกำนัลสาวศรี
ได้ฟังมหาเสนี	เกรงภัยจะมีก็รีบไป
ฯ ๒ คำ ฯ ชุบ
๏ เห็นสงบสงัดเงียบอยู่	หมู่นางก็คิดสงสัย
จึ่งแหวกม่านกั้นชั้นใน	เข้าไปเห็นองค์พระบุตรี
สลบอยู่บนแท่นที่ไสยาสน์	พี่เลี้ยงกลิ้งกลาดกับข้างที่
สำคัญว่าสิ้นชีวี	ฝูงนางสาวศรีก็โศกา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ ต่างคนวิโยคโศกศัลย์	ทั่วทุกกำนัลซ้ายขวา
วุ่นวายวิ่งฟายนํ้าตา	มาบอกเสนาทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	สี่เสนามารผู้ใหญ่
ครั้นแจ้งว่าองค์อรไท	กับพี่เลี้ยงร่วมใจทั้งนั้น
สลบซบสิ้นสมประดี	ยักษีตกใจตัวสั่น
ก็กลับมาทั้งสี่กุมภัณฑ์	ยังปราสาทสุวรรณพญามาร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงน้อมเกล้าบังคมทูล	นเรนทร์สูรปิ่นภพมหาศาล
บัดนี้พระธิดายุพาพาล	กับพี่เลี้ยงถึงกาลมรณา
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
ได้ฟังเสนีผู้ปรีชา	ผ่านฟ้าตระหนกตกใจ
ความโกรธความแค้นนั้นเสื่อมสูญ	พูนเทวษทุกข์ทนหม่นไหม้
ด้วยแสนเสน่หาอาลัย	ในองค์อรไทเป็นพ้นนัก
นิ่งขึงตะลึงลานจิต	คะนึงคิดวิตกเพียงอกหัก
ชลนัยน์คลอคลองนองพักตร์	พญายักษ์เร่าร้อนวิญญาณ์
โจนจากแท่นแก้วแพรวพรรณ	ฝูงอนงค์กำนัลพร้อมหน้า
เร่งรีบลีลาศยาตรา	ไปปราสาทรัตนาพระบุตรี
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงพระทวารชั้นใน	ได้ยินโศกาลัยอึงมี่
จึ่งเสด็จเข้าไปทันที	เห็นองค์เทวีไม่ติงกาย
กับสี่พี่เลี้ยงกลิ้งกลาด	สุดแสนอนาถใจหาย
เสด็จขึ้นแท่นแก้วแพร้วพราย	กอดสายสวาทเข้าแล้วถอนใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้ช้า
๏ ยี่สิบเนตรน้ำเนตรไหลพราก	สิบปากครวญคร่ำร่ำไห้
โอ้ว่าแม่ดวงชีวาลัย	มาหนีไปสู่สวรรค์ชั้นฟ้า
พ่อไร้บุตรีโอรสรัก	จะสืบศักดิ์สุริย์วงศ์ยักษา
ฝันว่าได้ดวงปทุมา	พรานป่าแจ้งเหตุพ่อยินดี
จึ่งพากันออกไปแดนดง	วอนขอต่อองค์พระฤๅษี
ได้แม่มาเลี้ยงเป็นบุตรี	มีทศมุขมาเจ้ารักน้อง
จำเริญจิตบิดาทุกค่ำเช้า	พ่อสงวนนวลเจ้ามิให้หมอง
สายสมรวอนชมหงส์ทอง	พ่อไปคล้องเอามาให้ตามใจ
จะฟังเสียงปักษาการเวก	พ่อดั้นเมฆค้นหามาให้
ยามร้อนวอนเล่นชลาลัย	พ่อพาไปอโนดาตนที
จะชมชั้นวิมานเทวา	พ่อพาไปฟากฟ้าราศี
ความรักแม่สุดแสนทวี 	กระนี้หรือยังทำให้ได้อาย
มาตรแมนกริ้วโกรธทำโทษผัว	ตัวเจ้าพ่อรักไม่รู้หาย
ควรหรือมากลั้นชีวาวาย	สายสวาทไม่คิดถึงบิดา
มิผินพักตร์มาสั่งบ้างเลย	ทรามเชยแสนสุดเสน่หา
ร่ำพลางฟูมฟายชลนา	พญามารเพียงสิ้นสมประดี
ฯ ๑๖ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นค่อยสว่างสร่างเทวษ	ทรงเดชลูบกายมารศรี
ยังละมุนอุ่นอยู่ทั้งอินทรีย์	อสุรีก็แจงประจักษ์ใจ
ว่าสลบซบไปด้วยโศกา	จะสูญสิ้นชีวานั้นหาไม่
จึ่งมีบรรหารทันใด	อีศุภลักษณ์ไปไหนไม่เห็นมัน
ชะรอยเป็นต้นคนสื่อชัก	กลัวนักจึ่งหนีไปแม่นมั่น
ดีแล้วจะได้เห็นกัน	กูจะผลาญชีวันให้มรณา
อันสี่พี่เลี้ยงนารี	เห็นทีไม่ม้วยสังขาร์
สลบไปด้วยรักพระธิดา	จงต้องกายาดูบัดนี้
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หมู่นางกำนัลสาวศรี
จึ่งกราบทูลสนองไปทันที	โปรดมาทั้งนี้ควรนัก
อันนางศุภลักษณ์กรรฐา	ฤทธิ์เดชปรีชาแหลมหลัก
พระบุตรีก็มีใจรัก	เห็นจักเป็นต้นเหตุการณ์
เพราะตัวผิดคิดกลัวตาย	เบี่ยงบ่ายหลบหนีจากสถาน
ถึงจะไปอยู่นอกจักรวาล	จะพ้นเบื้องบทมาลย์เมื่อไรมี
ทูลพลางยกมือลูบลง	ที่ตัวนางอนงค์ทั้งสี่
เห็นเย็นไปทั่วทั้งอินทรีย์	ตกใจพ้นที่จะคณนา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
แสนเทวษแสนโศกโศกา	เร่าร้อนวิญญาณดั่งเพลิงกัลป์
จึ่งตรัสสั่งนักเทศขันที	ให้อุ้มนางทั้งสี่สาวสรรค์
พระองค์อุ้มพระธิดาลาวัณย์	จรจรัลไปปราสาทอลงการ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ จึ่งวางพระบุตรีศรีสวาท	เหนือแท่นทิพมาศมุกดาหาร
ขันทีวางสี่นงคราญ	ไว้ใกล้สถานพระธิดา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พญามารจึ่งตรัสสั่งไป	แก่อนงค์นางในซ้ายขวา
จงเอาเครื่องต้นสุคนธา	มาชโลมกายาลงบัดนี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางกำนัลสาวศรี
รับสั่งแล้วถวายอัญชุลี	ก็รีบไปตามมีพระโองการ
ฯ ๒ คำ ฯ ชุบ
๏ ปรุงปนสุคนธวารี	อันมีรสกลิ่นหอมหวาน
เสร็จแล้วหมู่นางพนักงาน	ก็กลับมายังสถานทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ชโลมลงทั่วองค์วรนาฏ	กับพี่เลี้ยงเยาวราชทั้งสี่
บ้างนวดฟั้นโบกปัดพัดวี	ก็ได้สมประดีคืนมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์นางอุษา
ครั้นฟื้นลืมเนตรเห็นบิดา	กัลยาตระหนกตกใจ
กราบลงกับเบื้องบทเรศ	ชลเนตรแถวถั่งหลั่งไหล
สะอื้นโศกาอาลัย	อรไทวอนว่าพาที
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้
๏ พระผู้ทรงฤทธิอำนาจ	จงโปรดเกล้าข้าบาทบทศรี
ซึ่งลูกผิดพลั้งในครั้งนี้	ให้ขายธุลีพระบาทา
เป็นความชั่วช้าสาหส	ฟุ้งไปทั่วทศทิศา
โทษนั้นใหญ่หลวงมหิมา	ถึงที่ชีวาวายปราณ
แต่ลูกมิได้คำนึงนึก	ตรึกด้วยอำนาจอาจหาญ
ทำโดยกำลังลำพังพาล	ล่วงเกินบทมาลย์ให้เคืองกาย
ทั้งนี้เป็นต้นเพราะเทเวศ	พาองค์ภูวเรศโฉมฉาย
มาสถิตยังแท่นสุพรรณพราย	ให้ภิรมย์สมสายสวาทกัน
ลูกเห็นสมศรีสมชาติ	สมราชโภไคยไอศวรรย์
จึงได้ประดิพัทธ์ผูกพัน 	ด้วยใจโมหันพาลา
ซึ่งทำทุจริตให้ผิดเพศ	ทรงเดชจงโปรดเกศา
ลูกรักขอประทานชีวา	พระอุณรุทยอดฟ้ายาใจ
พระก็เป็นสุริย์วงศ์จักรกฤษณ์	เรืองฤทธิ์เลิศลบสบสมัย
ผ่านกรุงณรงการาชัย	เลี้ยงไว้จะไม่ขายบทมาลย์
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรใจหาญ
ฟังพระธิดายุพาพาล	ขุนมารยิ่งกริ้วโกรธา
กระทืบบาทตวาดสุรเสียง	สำเนียงกึกก้องดังฟ้าผ่า
เหวยเหวยอีเจ้ามารยา	มึงช่างด้านว่าไม่อายใจ
กับพี่เลี้ยงร่วมจิตคิดกัน	ลงเอาเทวัญก็เป็นได้
ใครจักเชื่อลิ้นอีจัญไร	แต่จะว่าสิ่งใดไม่สู้แค้น
ซึ่งยกข้อยอวงศ์จักรกฤษณ์	คำนี้เจ็บจิตเหลือแสน
ถึงสวรรค์ชั้นฟ้าเมืองแมน	จะดูแคลนกูได้ก็ไม่มี
ถ้าเป็นจักรพรรดิกษัตรา	ก็จะมีทูตาถือสารศรี
มาว่าขานโดยการประเวณี	เห็นดีก็จะหย่อนผ่อนตาม
นี่ทำข่มเหงไม่เกรงพักตร์	ศักดาเป็นกระไรจึ่งหยาบหยาม
ตัวกูผู้เลื่องลือนาม	สามโลกย่อมเกรงเดชา
มึงอย่าพักขอกูไม่ให้	จะผลาญชีวาลัยเสียดีกว่า
ตัวมึงหากคิดว่าเลี้ยงมา	หาไม่จะฆ่าเสียด้วยกัน
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษาสาวสวรรค์
ได้ฟังบิตุเรศรำพัน	กัลยาทูลวอนไปทันที
ลูกรักขอโทษพระเยาวราช	ไม่โปรดข้าบาทบทศรี
แม้นว่าพระม้วยชีวี	อันตัวลูกนี้จะตายตาม
เป็นวิบากกรรมได้ทำชั่ว	ก็รู้ทั่วหล้าโลกทั้งสาม
จะครองชีวิตไว้ก็ไม่งาม	จะมีแต่ความนินทา
ได้ถึงร่วมรมย์สนมสนิท	พระทรงฤทธิ์จงโปรดเกศา
ฆ่าเสียก็ม้วยชีวา	ใช่ว่าจะพ้นราคี
อันหญิงเกิดมาเป็นม่าย	อายมนุษย์เทวาในราศี
พระองค์ผู้ทรงธรณี	ภูมีจงได้เมตตา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
ได้ฟังพระราชธิดา	ยิ่งกริ้วโกรธาตรัสไป
เหม่เหม่ดูดู๋อีทรลักษณ์	ยังฝืนพักตร์อ้อนวอนฉะนี้ได้
ทำงามอยู่แล้วฤๅว่าไร	ให้กูได้อายแก่เทวัญ
ทั้งมนุษย์ครุฑาวิชาธร	จะขจรทั่วภพจบสวรรค์
น่าที่จะประชุมชวนกัน	เย้ยหยันดูหมิ่นนินทา
มึงยังนับถือกันว่าดี	อีลูกอัปรีย์ขายหน้า
เสียทีตั้งใจเลี้ยงมา	หวังว่าจะให้งามในแดนไตร
มิรู้กลับเป็นทรยศ	สุดที่จะอดกลั้นได้
อี่ลูกทรลักษณ์จงเร่งไป	ช้าอยู่กูไม่ไว้ชีวัน
ว่าแล้วผุดลุกขึ้นจากอาสน์	กระทืบบาทสะเทือนเลื่อนลั่น
พระบุตรีวอนว่ารำพัน	ก็ผินผันพักตร์เสียไม่เจรจา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
โอ้
๏ เมื่อนั้น	พระยอดเยาวอนงค์เสน่หา
เห็นองค์สมเด็จพระบิดา	กริ้วโกรธานักดั่งอัคคี
กอดบาทเข้าร่ำพิไรวอน	ภูธรจงโปรดเกศี
ถึงชั่วช้าก็ได้เป็นสามี	ลูกขอชีวีพระองค์ไว้
พอเป็นเกือกทองทิพมาศ	รองบาทบิตุรงค์เห็นคงได้
แม้นไม่เมตตาอาลัย	ที่ไหนลูกจะมีชีวา
แต่เฝ้าอ้อนวอนเป็นหลายครั้ง 	พระผินหลังไม่แลดูหน้า
จนใจแล้วถวายบังคมลา	กลับมากับสี่นงคราญ
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงห้องแก้วอลงกต	นางแสนกำสรดสงสาร
โหยหวนครวญไห้อาลัยลาน	เยาวมาลย์ร่ำรักพระภูมี
โอ้พระทูลกระหม่อมของน้องเอ๋ย	ใครเลยจะช่วยพระโฉมศรี
น่าที่จะม้วยชีวี	ด้วยฤทธิ์นาคีเกรียงไกร
น้องรักร่ำวอนขอโทษ	พระบิตุเรศจะโปรดก็หาไม่
แม้นมาตรพระม้วยชีวาลัย	เมียจะตายตามไปยังเมืองฟ้า
มิขออยู่เป็นคนให้ทนโศก	ด้วยวิโยคพระยอดเสน่หา
ร่ำพลางนางทรงโศกา	ดั่งว่าจะสิ้นชนมาน
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เหลือบเห็นพระขรรค์อันเรืองฤทธิ์	ก็นึกได้ซึ่งจิตอธิษฐาน
ดีร้ายพระองค์ไม่วายปราณ	บุญจึ่งบันดาลกำบังไว้
เมื่อบิตุเรศเสด็จมานี้ 	พร้อมหมู่เสนีน้อยใหญ่
ผู้ใดไม่เห็นพระขรรค์ชัย	ก็ประจักษ์แก่ใจในสัจจา
นางยกพระแสงขึ้นทูนเกศ	เยาวเรศซํ้าเสี่ยงวาสนา
เดชะกุศลเราสองรา	แม้นว่าคู่ควรครองกัน
ขอจงให้มีผู้ช่วย	อย่าม้วยชีวาอาสัญ
ปลดปลอดรอดราชไภยันต์	นางร่ำรำพันแล้วโศกี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
ตอนที่ ๒๖
ท้าวบรมจักรกฤษณ์เสด็จมาช่วยพระอุณรุท
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายท้าวกรุงพาณยักษี
ขุ่นแค้นแน่นทรวงแสนทวี	อสุรีถวิลจินดา
แม้นจะละชายคนนี้ไว้	จะเป็นห่วงหน่วงใยแก่อุษา
จะให้ไปป่าวหมู่เทวา	ทุกวิมานลงมาดูหน้ามัน
แล้วจึ่งจะผลาญชีวาตม์	ให้ถึงวินาศอาสัญ
คิดแล้วตรัสสั่งคนธรรพ์	จงไปป่าวเทวัญมาบัดนี้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	คนธรรพ์อสูรยักษี
ก้มเกล้ารับราชวาที	ถวายอัญชุลีแล้วเหาะไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เที่ยวป่าวเทวัญทุกชั้นฟ้า	ฤๅษีสิทธิ์วิทยาน้อยใหญ่
ทั้งบรรพตเทวาพนาลัย	ว่าท้าวไทธิราชกรุงพาณ
บัญชาใช้ข้ามาประกาศ	ให้ไปยังนิวาสราชฐาน
ดูมนุษย์ชายช้าสาธารณ์	ซึ่งทำการลอบรักพระบุตรี
บัดนี้พระองค์จับได้	มัดไว้ยอดปราสาทมณีศรี
จะฆ่าเสียให้สิ้นชีวี	มิให้ใครดูเยี่ยงกัน
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
ยานี
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายฝูงเทพไทรังสรรค์
ทุกห้องวิมานพรายพรรณ	ทั้งคนธรรพ์นักสิทธ์วิทยา
อีกหมู่ไพรพฤกษ์เทเวศ	ทุกเขตขุนเขาลำเนาป่า
ได้ฟังคนธรรพ์ประกาศมา	ว่ากรุงพาณาให้หาไป
ต่างองค์เกรงฤทธิ์อำนาจ	ไม่อาจจะขัดบัญชาได้
จำเป็นก็พากันคลาไคล	ลงไปรัตนาธานี
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เลื่อยลอยอยู่กลางอัมพร	ตรงหน้าบัญชรยักษี
แลเห็นพญานาคี	มัดองค์ภูมีอุณรุท
ไว้ยังยอดมหาปราสาท	เวทนาอนาถเป็นที่สุด
ให้สงสารหลานพระทรงครุฑ	เทพบุตรทุกองค์ก็อาลัย
ความรักความเสียดายพระเยาวเรศ	เทเวศปิ้มเลือดตาไหล
มิรู้ที่จะทำประการใด	ด้วยกลัวฤทธิไกรอสุรี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
เห็นเทวามาพร้อมก็ยินดี	จึ่งมีสีหนาทบัญชา
ดูก่อนเทวาทั้งหลาย	จงดูอ้ายชายชู้อีอุษา
ทะนงองอาจอหังการ์	ไม่เกรงศักดาหมู่มาร
ตัวมันชื่อว่าอุณรุท	หน่อท้าวไกรสุทมหาศาล
ผ่านกรุงณรงกาสุธาธาร	ฮึกฮักอวดหาญเป็นพ้นไป
ฝูงท่านเทวัญบรรดามา	ยังรู้จักพักตราฤๅหาไม่
เราจักฆ่าเสียให้บรรลัย	ผู้ใดอย่าดูเยี่ยงมัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายฝูงเทเวศรังสรรค์
ได้ฟังขุนมารชาญฉกรรจ์	รำพันว่ากล่าวหยาบคาย
ดั่งเอาศรแสลงมาแทงโสต	ให้รุ่มโรธร้อนใจใจหาย
เพียงดวงฤทัยจะทำลาย	ด้วยความรักหลานชายพระจักรี
ไม่อาจจะตอบวาจา	ก็ลาท้าวพาณายักษี
เหาะระเห็จเตร็ดฟ้าด้วยฤทธี	มาจากถิ่นที่เมืองมาร
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นมาพ้นแดนนคเรศ	จึ่งฝูงเทเวศทุกสถาน
หยุดอยู่ในห้องคัคนานต์	คิดสงสารองค์พระทรงฤทธิ์
อนิจจาพระหน่อภุชพงศ์	สุริย์วงศ์หริรักษ์จักรกฤษณ์
สำหรับล้างพาลาปัจจามิตร	หรือมากลับแพ้ฤทธิ์อสุรา
ให้นาคารึงรัดมัดกาย	อับอายทั่วโลกแหล่งหล้า
ได้ความลำบากเวทนา	ปิ้มเสียชีวาวายปราณ
ทำไฉนใครจักชูช่วย	อย่าให้ม้วยชีวังสังขาร
ต่างองค์เร่าร้อนวิญญาณ	แล้วมีพจมานปรึกษากัน
เราจะคิดอ่านประการใด	ด้วยหน่อไทธิราชรังสรรค์
อยู่ในเงื้อมมือกุมภัณฑ์	จะฆ่าฟันบีฑาราวี
แม้นว่าพระยอดเยาวเรศ	แพ้ศักดาเดชยักษี
ครั้งนี้แหละอ้ายอสุรี	จะมีแต่กำเริบอหังการ์
เที่ยวทำย่ำยีไตรจักร	หาญหักด้วยจิตอิจฉา
จะร้อนขึ้นกว่าแต่หลังมา	ทั่วสวรรค์ชั้นฟ้าบาดาล
จะนิ่งเสียฉันนี้ก็มิได้	จำจะไปทูลแจ้งแถลงสาร
แก่ท้าวจักรกฤษณ์ชัยชาญ	ผู้เป็นประธานธาตรี
ครั้นปรึกษาพร้อมยอมกัน	จึ่งหมู่เทวัญเรืองศรี
ก็เหาะระเห็จด้วยฤทธี	ตรงไปธานีณรงกา
ฯ ๑๘ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงซึ่งราชนิเวศน์	พระทรงเดชหริรักษ์นาถา
เลื่อนลอยอยู่กลางนภา	ตรงหน้าสิงหาสน์บัญชร
จึ่งร้องประกาศลงไป	แก่ท่านไทจักรกฤษณ์อดิศร
บัดนี้นัดดาพระภูธร	ตกไปนครอสุรี
กรุงพาณมันให้นาคา	รึงรัดกายาพระโฉมศรี
ไว้กับยอดปราสาทรูจี	ยังที่มหาพรหมพักตร์
ทำประจานนี่แสนสาหส	ได้ความอัปยศทั้งไตรจักร
ดูดั่งใช่หน่อหริรักษ์	มาแพ้อ้ายทรลักษณ์สาธารณ์
ฝูงข้าเทวาน้อยใหญ่	ดูไปแล้วคิดสงสาร
พระผู้ทรงศักดาปรีชาชาญ	ขอประทานจงช่วยพระนัดดา
ทูลแล้วฝูงไทเทเวศ	ก็ลาพระทรงเดชนาถา
ต่างองค์กลับไปในเมฆา	ยังมหาวิมานพรายพรรณ
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายท้าวบรมจักรกฤษณ์รังสรรค์
ได้ฟังฝูงเทพเทวัญ	ทรงธรรม์กริ้วโกรธดั่งเพลิงกาฬ
ดูดู๋อ้ายกรุงพาณยักษ์	ทะนงศักดิ์สามารถอาจหาญ
ไม่เกรงกูผู้องค์อวตาร	อันเป็นประธานภพไตร
ย่ำยีตรีโลกแล้วมิหนำ	ทำหลานกูเล่นก็เป็นได้
เย่อหยิ่งฮึกฮักหนักไป	ไม่ช้าจะได้เห็นกัน
อ้ายนี่ถึงพรหมลิขิต	ดลให้ทุจริตโมหัน
จะพาโคตรวงศ์พงศ์พันธุ์	ทั้งนั้นฉิบหายวายปราณ
ตรัสแล้วเสด็จยูรยาตร	จากอาสน์รัตนามุกดาหาร
งามวิลาสดั่งท้าวมัฆวาน	มาเข้าที่สนานคงคา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เสมอ
โทน
๏ ขัดสีอินทรีย์ธุลีผง	ทรงสุคนธ์ธารทิพบุปผา
สอดใส่สนับเพลาอลงการ์	ภูษาคู่ทรงจักรพรรดิ
ชายแครงเครือพันกุดั่นแก้ว	วาวแววชายไหวปลายสะบัด
ทับทรวงรายดวงเนาวรัตน์	ตาบทิศจำรัสทับทิมพราย
สอดสายสังวาลมรกต	สะอิ้งองค์เครือขดวิเชียรฉาย
พาหุรัดทองกรมังกรกราย	ธำมรงค์เพชรพรายอรชร
ทรงมงกุฎแก้วอลงการ	ห้อยพวงกุสุมาลย์เกสร
ขัดพระขรรค์เพชรฤทธิรอน	บทจรมาเกยรัตนา
ฯ ๘ คำ ฯ
สมิงทอง
๏ บ่ายพักตร์สู่เบื้องบูรพ์ทิศ	คิดถึงพญาปักษา
บัดเดี๋ยวโผผินบินมา	ประทับท่ารับองค์ทรงธรรม์
ฯ ๒ คำ ฯ แผละ
๏ ก็เสด็จขึ้นทรงครุฑราช	บนบัลลังก์อาสน์ฉายฉัน
พาเหาะเลื่อนลอยจรจรัล	เสียงสะเทือนเลื่อนลั่นฟ้าดิน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครุฑเอยครุฑทรง	ควรอาสน์คู่องค์พระทรงศิลป์
เผ่นผงาดผาดผยองเผยอบิน	สะท้านดินสะเทือนดงพงไพร
ลอยลิ่วปลิวโพยมพยับคลุ้ม	เมฆเกลื่อนหมอกกลุ้มอุทัยไข
ถีบราถาร่อนมาไวไว	ข้ามไพรเขตพฤกษ์คิรินทร
พ้นแดนแผ่นดินถิ่นมนุษย์	โบยรีบบินรุดไม่หยุดหย่อน
ลุห้วงล่วงมหาสาคร	สู่ข้างสิงขรหิมพานต์
นาทีหนึ่งเที่ยวทั่วรอบ	สุดขอบสิ้นเขตไพศาล
จบแคว้นจังหวัดจักรวาล	แสวงมุ่งกรุงมารพาณา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ มาพบซึ่งราชนิเวศน์	นคเรศอสูรยักษา
ถิ่นฐานสะอ้านโอฬาร์	ดั่งมหาสุทัศน์ธานี
ปราสาทล้วนแล้วด้วยเนาวรัตน์	โอภาสจำรัสเรืองศรี
แก้วประกอบช่อฟ้าบราลี	สี่มุขมาศแม้นพิมานจันทน์
แลไปในยอดพรหมพักตร์	เห็นองค์หลานรักเฉลิมขวัญ
นาคีตัวหาญชาญฉกรรจ์	มัดมั่นรัดไว้ด้วยศักดา
พระกริ้วโกรธพิโรธดั่งเพลิงกาฬ	จะเผาผลาญพิภพยักษา
รีบขับพระที่นั่งครุฑา	หมายเขม้นเข่นฆ่านาคี
ฯ ๘ คำ ฯ แผละ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพญาภุชงค์เรืองศรี
เหลือบเห็นสุบรรณสกุณี	อันมีอานุภาพเกรียงไกร
บินโบยบ่ายหน้าต่อปราสาท	มุ่งมาดเร็วตรงเข้ามาใกล้
ความกลัวตัวสั่นพรั่นใจ	เพียงจักบรรลัยด้วยเดชา
ก็วางพระอุณรุทเสียทันที	ยังที่พรหมพักตร์ยักษา
ชำแรกแทรกพื้นพสุธา	หนีไปพาราบาดาล
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	องค์พระจักราศักดาหาญ
พอพญานาคพวกพาล	วางองค์พระหลานแล้วหนีไป
ครุฑทรงก็ถึงยอดปราสาท	พระรับราชนัดดาไว้ได้
สวมกอดแล้วถามไปทันใด	ไฉนพ่อมาเป็นดั่งนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้รุ่งรัศมี
ความแสนโสมนัสยินดี	ชุลีกรกราบบาทพระอัยกา
แล้วเล่าความแต่ต้นจนปลาย	ถวายองค์บรมนาถา
ซึ่งนาคีลอบรัดมัดมา	เพราะหลานนิทราหลับไป
หาไม่ที่ไหนอ้ายสาธารณ์	จะฮึกหาญทำถึงเพียงนี้ได้
ซึ่งพระองค์ผู้ทรงฤทธิไกร	มาช่วยชีวิตไว้ครั้งนี้
ด้วยพระเมตตาการุญ	พระคุณล้นเกล้าเกศี
จะขอชิงชัยราวี	ผลาญอ้ายอสุรีให้วายปราณ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพวกอสุราทวยหาญ
ทั้งหญิงชายชาวเมืองมาร	ทั่วทุกสถานมณฑล
เห็นมนุษย์ขี่ครุฑบินมา	จิกจับนาคาในเวหน
ตื่นตระหนกตกใจทุกตน	ก็อึงอลโกลาทั้งธานี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายท้าวกรุงพาณยักษี
ได้ยินเสียงปีกสกุณี	อึงมี่ครื้นครั่นสนั่นไป
สะเทือนทั่วพสุธาอากาศ	ทุกทิศกัมปนาทหวาดไหว
เสียงพลอื้ออึงทั่วเวียงชัย	ก็ออกไปจากปราสาทรัตนา
ฯ ๔ คำ ฯ
พิราบร้อน
๏ ยืนยังชาลาพระนิเวศน์	ทอดพระเนตรเห็นราชปักษา
กับมนุษย์นั่งอยู่ทั้งสองรา	บนหลังพญาสุบรรณ
จำได้ว่าอุณรุทราช	ก็กริ้วกราดว้าวุ่นหุนหัน
ผาดแผลงฤทธิไกรดังไฟกัลป์	กุมภัณฑ์เหาะขึ้นด้วยว่องไว
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ จึ่งร้องว่าเหวยเหวยมนุษย์	ท่านนี้ขี่ครุฑมาแต่ไหน
อยู่ราชฐานบ้านเมืองใด	มีนามชื่อไรอหังการ์
ทำการอาจองทะนงนัก	ไม่เกรงฤทธิ์สิทธิศักดิ์ยักษา
โจมจู่ลู่ไล่นาคา	มาชิงคนโทษใจฉกรรจ์
ซึ่งทำทุจริตเราจับได้	ประจานไว้จะฆ่าให้อาสัญ
สู่รู้ดูหมิ่นแก่กุมภัณฑ์	จะพากันบรรลัยบัดเดี๋ยวนี้
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์เรืองศรี
ได้ฟังอสุราพาที	ภูมีกริ้วโกรธพิโรธนัก
จึ่งร้องว่าเหวยกรุงพาณ	เอ็งอย่าฮึกหาญทะนงศักดิ์
กูผู้อวตารมาผลาญยักษ์	ชื่อบรมจักรกฤษณ์ฤทธิรอน
เป็นบิตุเรศท้าวไกรสุท	อัยกาอุณรุทชาญสมร
ผ่านกรุงณรงกาพระนคร	ลือขจรว่าตนเป็นคนพาล
เบียดเบียนโลกาธาตรี	จึ่งขี่ครุฑมาจะสังหาร
ท่านมัดนัดดาเราประจาน	หลานกูผิดไฉนให้ว่ามา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษ์
ได้ฟังจึ่งตอบวาจา	ถ้อยคำท่านว่านี้เกินพักตร์
อ้างอวดว่าองค์อวตาร	จะมารอนราญหาญหัก
หลานตัวอาจองทะนงนัก	มาลอบรักอุษาธิดาเรา
ครั้นทศมุขไปเยี่ยมพี่	จะฆ่าร้าตีเสียอีกเล่า
เพราะหยาบหยามจู่ลู่ดูเบา	จึ่งเอามามัดประจานไว้
แม้นมาว่ากล่าวโดยสุจริต	เป็นมิตรไมตรีก็จะให้
นี่ทำข่มเหงไม่เกรงใจ	ใครจะอดได้ไม่โกรธา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์นาถา
ได้ฟังจึ่งตอบวาจา	เหวยเหวยพญากุมภัณฑ์
อันนางอุษายุพาพักตร์	กับองค์หลานรักเฉลิมขวัญ
เทพไทพาสมให้ชมกัน	ถึงเราก็ไม่ทันแจ้งใจ
ซึ่งว่ามิได้อ่อนง้อ	ข้อนี้จะโกรธกระไรได้
ภายหลังพี่เลี้ยงอรไท	เหาะไปอุ้มหลานเราพามา
ทั้งนี้จะว่าข้างไหนผิด	จงคิดดูเถิดยักษา
ฝ่ายทศมุขอนุชา	ทำอหังการ์เข้าราวี
ตัวเป็นผู้น้อยไม่ถอยยศ	จะละลดให้ทำก็ใช่ที่
ท่านไม่ไถ่ถามแต่โดยดี	ใช้ให้นาคีลอบไป
ถึงในแท่นที่อลงการ	หากหลานเราหลับจึ่งจับได้
อย่าพักอ้างอวดฤทธิไกร	จะบรรลัยไม่ทันพริบตา
ฯ ๑๒ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
ได้ฟังคั่งแค้นในวิญญาณ์	โกรธาดั่งไฟบรรลัยกาฬ
เข่นเขี้ยวเคี้ยวฟันสนั่นก้อง	แผดร้องตบหัตถ์ฉัดฉาน
สำแดงเดชเผ่นโผนโจนทะยาน	เข้าไล่สังหารราญรอน
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระกฤษณุรักษ์ชาญสมร
เห็นขุนยักษ์หักเข้ามาต่อกร	ภูธรขับครุฑเข้าชิงชัย
ฉวยชักพระขรรค์กวัดแกว่ง	เป็นประกายพรายแสงดั่งเพลิงไหม้
ฟันถูกกรุงพาณด้วยว่องไว	ยี่สิบกรขาดไปจากอินทรีย์
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
เจ็บปวดรวดร้าวแสนทวี	เพียงสิ้นสมประดีชีวา
แข็งใจทรหดอดกลั้น	ด้วยโมหันมานะยักษา
คิดคุณบรมพรหมา	ร่ายเวทวิทยาเกรียงไกร
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
๏ เดชะพระมนต์อันเรืองฤทธิ์	กรขาดคืนติดกันเข้าได้
พิโรธโกรธกริ้วคือไฟ	เรียกเร่งพลไกรเข้ารอนราญ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	กาลานุราชใจหาญ
ได้ยินอสุรโองการ	ก็ให้หมู่มารโห่ขึ้นสามลา
ฯ ๒ คำ ฯ
กราว
๏ ยกพวกอสุราร้อยโกฏิ	แล่นโลดเหาะขึ้นยังเวหา
ต่างแผลงสำแดงเดชา	เข้าจับยักษาด้วยฤทธิ์
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	ครุฑทรงองค์บรมจักรกฤษณ์
เห็นพลกุมภัณฑ์กระชั้นชิด	แผลงฤทธิ์เข้ามาจะราวี
สุบรรณกางปีกคอยป้อง	หันกระหยับรับรองยักษี
ครั้นหมู่มารกลุ้มเข้ารุมตี	สกุณีโจมจับด้วยว่องไว
เท้าหยิกปากจิกปีกฟาด	อสุราตายกลาดไม่นับได้
หัวขาดตัวขาดดาษไป	ซ้ำไล่จิกฟัดโรมรัน
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรรังสรรค์
ทั้งกาลานุราชกุมภัณฑ์	เห็นพวกพลขันธ์เปลืองตา
พญายักษ์กริ้วโกรธโลดโผน	จู่โจนโจมจับรับหน้า
กาลานุราชเสนา	เข้าหลังปักษาโจมตี
สองยักษ์ทั้งยี่สิบสองกร	รุมรันฟันฟอนปักษี
ปักษาโจมจิกอสุรี	ปีกตีเท้าถีบวุ่นไป
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระภุชพงศ์ทรงฤทธิ์แผ่นดินไหว
กับราชนัดดายาใจ	ภูวไนยรับหน้ากรุงพาณ
ฝ่ายพระอุณรุทผินรับ	กับกาลานุราชใจหาญ
ถ้อยทีโรมรันประจัญบาน	รอนราญไม่ละลดกัน
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ อัยกาเหยียบพญาอสุรี	หลานเหยียบเสนีผกผัน
เท้าครุฑฉุดเท้ากุมภัณฑ์	เหหันเหวี่ยงวัดอลวน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ต่างหวดประหารกันฉานฉาด	ต่างฟันต่างฟาดกุลาหล
ท้าวบรมจักรกฤษณ์ฤทธิรณ	หวดถูกกุณฑลอสุรา
พระอุณรุทชิงได้ตระบองมาร	ผลาญกาลานุราชยักษา
กรุงพาณเหจากครุฑา	เสนานั้นม้วยชีวี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด โอด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
ต้องศัสตราวุธทั้งอินทรีย์	อสุรีเจ็บปวดสากรรจ์
ครั้นจะรื้อเข้าต่อรอรบ	พอพลบสิ้นแสงพระสุริย์ฉัน
จึ่งเลิกพวกพลกุมภัณฑ์	ลงสู่เขตขัณฑ์พารา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์นาถา
ครั้นกรุงพาณเลิกพลโยธา	พอเวลาสิ้นศรีรวีวร
จึ่งมีพระราชบรรหาร	แก่หลานรักร่วมชีพชาญสมร
แต่เจ้ามาจากพระนคร	ทุกข์ร้อนทั่วไปทั้งธานี
ต่อเทเวศแจ้งเหตุจึ่งตามมา	พบพระนัดดาเรืองศรี
ครั้นปู่จะอยู่ช่วยราวี	พระเกียรติหลานนี้จะลับไป
ตัวเจ้าจงอยู่สงคราม	พยายามฆ่ามันเสียให้ได้
จะปรากฏยศเกรียงไกร	ทั่วไตรโลกาสุธาธาร
ตรัสพลางถอดพระธำมรงค์	เครื่องทรงจักรพรรดิมหาศาล
แล้วด้วยเพชรทิพอลงการ	ออกให้หลานรักร่วมชีวัน
เจ้าจงเอาไว้สำหรับตัว	อย่ากลัวหมู่มารโมหัน
แหวนนี้มีฤทธิ์ดังเพลิงกัลป์	เป็นอาวุธเทวัญเลิศไกร
เสมอดั่งจักรแก้วโมลิศ	จะเหาะไปทั่วทิศก็ย่อมได้
เจ้าจงศรีสวัสดิ์มีชัย	ไพรีอย่ารอต่อกร
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์ชาญสมร
น้อมเศียรรับแหวนรับพร	ด้วยใจถาวรภิรมยา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์นาถา
ก็ขับครุฑมาส่งพระนัดดา	ยังปราสาทอุษาเทวี
ฯ ๒ คำ ฯ
ตอนที่ ๒๗
พระอุณรุทรบกับท้าวกรุงพาณ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระอุณรุทรังสรรค์
จึ่งเสด็จย่างเยื้องจรจรัล	เข้าห้องสุวรรณอลงการ์
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึ่งเห็นองค์นงลักษณ์	ซบพักตร์เศร้าโทมนัสสา
พระสวมสอดกอดองค์กัลยา	โศกาครวญคร่ำร่ำไร
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ โอ้ว่าเจ้าดวงชีวิตพี่	ครั้งนี้ดั่งตายแล้วเกิดใหม่
เมื่อนาคมามัดรัดไป	แขวนไว้ยังยอดพรหมพักตร์
คิดว่าจะสิ้นชีวาตม์	แสนคะนึงนุชนาฏเพียงอกหัก
กลัวจะไม่ได้เห็นน้องรัก	แสนทุกข์ทุกข์หนักเพียงตัวตาย
ไหนจะทนเวทนาก็สาหัส	โทมนัสเร่าร้อนฤทัยหาย
ดิ้นดิ้นจะสิ้นชีวาวาย	แล้วคิดถึงโฉมฉายพันทวี
เกรงว่าตัวเจ้าจะบรรลัย	ด้วยภัยพญายักษี
ยิ่งเยือกเย็นไปสิ้นทั้งอินทรีย์	พ่างเพียงกายพี่จะแหลกลาญ
หากพระอัยกามาช่วย	จึ่งไม่ม้วยชีวังสังขาร
ได้คืนมาเห็นหน้าเยาวมาลย์	ผ่านฟ้าร่ำพลางทางโศกา
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์นางอุษา
ซบพักตร์กับตักพระภัสดา	กัลยาพ่างเพียงจะขาดใจ
ฟังฟังน้ำคำพระร่ำรัก	ยิ่งสงสารนักน้ำตาไหล
แสนสลดระทดด้วยอาลัย	อรไทข้อนทรวงเข้าโศกี
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โอ้
๏ โอ้ว่าพระมิ่งมงกุฎเกศ	ทรงเดชฟุ้งฟ้าราศี
หรือมาต้องทนทุกข์แสนทวี	เพราะด้วยน้องนี้อนาถนัก
มิควรเลยที่พวกไพริน	จะดูหมิ่นบาทบงสุ์พระทรงจักร
จนจะม้วยลงด้วยอาญายักษ์	ยังปรานีน้องนักเพราะเมตตา
อันพระคุณที่การุญภาพ	ก็ซ่านซาบล้นเกล้าเกศา
สุดซึ่งจะร่ำพรรณนา	หนักยิ่งแผ่นฟ้าสุธาธาร
เมียคิดว่าจะไม่ได้ทูลบาท	พระเยาวราชผู้ยอดมหาศาล
เมื่อตื่นขึ้นไม่เห็นบทมาลย์	ทั้งนงคราญศุภลักษณ์ก็หายไป
สำคัญว่าพระพากันลอบหนี	น้องนี้ดิ้นโดยโหยไห้
ต่อเหลือบแลเห็นพระขรรค์ชัย	สงสัยใคร่ถวิลจินดา
เที่ยวหาเห็นนาคมันรึงรัด	มัดไว้ยอดปราสาทยักษา
ดังเศียรน้องขาดจากกายา	โหยหาจนสลบไม่สมประดี
ฟื้นขึ้นน้องวอนขอโทษ	พระบิดาไม่โปรดเกศี
สุดคิดแล้วตั้งแต่โศกี	แสนทวีเวทนาจาบัลย์
บุญช่วยจึ่งไม่ม้วยชีวาตม์	ได้รองบาทภูวเรศรังสรรค์
ร่ำพลางกัลยาลาวัณย์	กันแสงศัลย์เพียงสิ้นชีวา
ฯ ๑๖ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ บัดนั้น	จึ่งนางพี่เลี้ยงเสน่หา
เห็นสองกษัตริย์โศกา	พรรณนาครวญคร่ำร่ำไร
ต่างสงสารพระเยาวเรศ	แสนเทวษกลั้นโศกมิใคร่ได้
ยิ่งดูผ่านฟ้าโศกาลัย	เห็นนํ้าพระเนตรไหลลงพรั่งพราย
ตกต้องปฤษฎางค์พระนุชน้อง	ดั่งแผ่นทองรองดวงมณีฉาย
สุชลนางต้องพระบาทฟูมฟาย	ดั่งสายฝนตกต้องปทุมา
งามโฉมเมื่อชื่นก็ล้ำโลก	ยามโศกก็น่าเสน่หา
อันเราสี่คนแปดนัยนา	ดูสองกษัตราไม่อิ่มใจ
ถึงใครงามทั้งสามแผ่นภพ	จะเลิศลบสององค์ก็ไม่ได้
ดูดูก็ปลื้มอาลัย	ต่างถอยออกไปทันที
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์เรืองศรี
ครั้นสว่างสร่างโศกโศกี	จึ่งมีสุนทรวาจา
เจ้าผู้โฉมเฉลาเสาวภาคย์	เพื่อนยากพี่ยอดเสน่หา
รุ่งเช้าพรุ่งนี้เวลา	พี่จักเข่นฆ่ากรุงพาณ
แก้แค้นแทนกันประจัญกร	ราญรอนด้วยเดชกำลังหาญ
ให้ม้วยชีวันบรรลัยลาญ	เยาวมาลย์จะว่าประการใด
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอุษาผู้ยอดพิสมัย
จึ่งนบนิ้วทูลสนองไป	สุดใจอยู่แล้วพระยอดฟ้า
อันพระบิตุเรศได้เลี้ยงดู	คุณอยู่น้องรักหนักหนา
พระองค์ได้เป็นภัสดา	คุณล้ำแผ่นฟ้าธาตรี
แม้นสองพระองค์ทรงธรรม์	ร่วมแผ่นสุวรรณเฉลิมศรี
น้องจะแสนสำราญพันทวี	ไม่มีสิ่งซึ่งจะเปรียบปาน
นี่มาเป็นเสี้ยนปัจจามิตร	สุดคิดที่น้องจะว่าขาน
เมียก็ได้ตั้งสัตย์ปัฏิญาณ	จะตายด้วยบทมาลย์เป็นแน่นอน
แต่ขอพระองค์จงโปรดเกศ	แม้นว่าบิตุเรศไม่ก่อก่อน
พระอย่าเพ่อประหารราญรอน	เมตตาผันผ่อนให้จงดี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้รุ่งรัศมี
ได้ฟังวนิดาพาที	ภูมีรับขวัญนงลักษณ์
มิเสียทีพี่ละนคเรศ	ข้ามเขตหิมวาอาณาจักร
มาได้สบสมอารมณ์นัก	งามศักดิ์สุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์
งามรูปงามโฉมประโลมจิต	งามจริตงามรู้ให้รับขวัญ
งามคำงามคมคารมครัน	งามชื่อสารพันจะต้องใจ
ตรัสพลางอิงแอบแนบน้อง	ตระกองแก้วจุมพิตพิสมัย
เคยชื่นรื่นรสภิรมย์ใน	ดั่งได้เสวยสวรรค์ชั้นฟ้า
ฯ ๘ คำ ฯ กล่อม
๏ บัดนั้น	ฝ่ายนางกำนัลถ้วนหน้า
ได้ยินเสียงกันแสงโศกา	พรรณนาร่ำไรรักกัน
ให้คิดฉงนสนเท่ห์นัก	ไฉนหนอนงลักษณ์โฉมสวรรค์
สิอยู่กับพี่เลี้ยงร่วมชีวัน	นี่เสียงชายรำพันประหลาดใจ
อย่าเลยจะลอบเข้าไปดู	ให้รู้ประจักษ์จงได้
คิดแล้วก็พากันคลาไคล	ขึ้นไปบนที่พระบุตรี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ แฝงม่านมองเห็นพระสุริย์วงศ์	กับองค์พระธิดาโฉมศรี
แสนวิโยคโศกศัลย์โศกี	อยู่บนแท่นที่ไสยา
ทั้งสี่พี่เลี้ยงก็ครวญคร่ำ	พิไรร่ำรักสองเสน่หา
หมู่นางก็กลับลงมา	จากปราสาทรัตนาอำไพ
จึ่งปรึกษากันทันที	ครั้งนี้เราจะคิดไฉน
อันจะนิ่งปิดปกเนื้อความไว้	เห็นไม่พ้นภัยกุมภัณฑ์
จำเราจะรีบไปกราบทูล	นเรนทร์สูรธิราชรังสรรค์
ว่าแล้วฝูงนางกำนัล	ก็พากันไปเฝ้าอสุรี
ฯ ๘ คำ ฯ ชุบ
๏ ครั้นถึงนบนิ้วบังคมบาท	ทูลท้าวพาณราชเรืองศรี
บัดนี้ชายชู้พระบุตรี	อันมีนามอุณรุทสุริย์วงศ์
กลับมาโศการักกัน	กับจอมขวัญเยาวยอดนวลหง
ชีวิตข้าอยู่ใต้บาทบงสุ์	ขอประทานจงทรงพระเมตตา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
ได้ฟังกำนัลกัลยา	อสุรากริ้วโกรธคือไฟกัลป์
กระทืบบาทผาดแผดสุรเสียง	เข่นเขี้ยวสำเนียงดั่งฟ้าลั่น
เหม่เหม่มนุษย์เท่าแมลงวัน	มาดูหมิ่นกันหนักไป
แต่รอดจากตายก็บุญตัว	ไม่กลัวกลับมาหากันได้
มันนี้ผลกรรมเข้าดลใจ	จะบรรลัยด้วยมือพระกาล
ตรัสแล้วเสด็จยุรยาตร	จากแท่นทิพมาศมุกดาหาร
ดั่งไพจิตราสูรมาร	ออกพระโรงสุรกานต์รูจี
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์รัตน์	ภายใต้เศวตฉัตรมณีศรี
จึ่งมีสิงหนาทวาที	ตรัสสั่งเสนีรณพักตร์
จงเกณฑ์อสุรโยธา	เลือกล้วนแกล้วกล้าสิทธิศักดิ์
ให้ได้พันโกฏิพลยักษ์	เคยหักศึกหาญชาญฉกรรจ์
พรุ่งนี้จะจับอุณรุท	ลูกท้าวไกรสุทรังสรรค์
ฆ่าเสียให้สิ้นชีวัน	จงสาใจมันอ้ายพาลา
แล้วจึ่งจะยกโยธี	แสนสุรเสนีแกล้วกล้า
ไปตีเอากรุงณรงกา	ฆ่าวงศามันให้วายปราณ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	รณพักตร์ผู้ปรีชาหาญ
ก้มเกล้ารับราชโองการ	กราบกับบทมาลย์แล้วออกไป
ฯ ๒ คำ ฯ ประถม
ยานี
๏ เกณฑ์พลเป็นกองพยุหบาตร	โดยขนาดกระบวนทัพใหญ่
พันโกฏิเลือกล้วนเกรียงไกร	ว่องไวในการราญรอน
กองหนึ่งกายเป็นกุมภัณฑ์	หน้านั้นเป็นหน้ากาสร
เหล่าหนึ่งหน้าเป็นวานร	กายกรเป็นเพศอสุรา
เหล่าหนึ่งกายเป็นโคถึก	หน้านั้นพันลึกเป็นผีป่า
เหล่าหนึ่งตัวเป็นพยัคฆา	หน้ากลับเป็นหน้าพาชี
เหล่าหนึ่งตัวกายเป็นมังกร	หน้าเป็นไกรสรราชสีห์
เหล่าหนึ่งกายเป็นอสุรี	หน้านั้นเป็นหมีขบฟัน
ล้วนถืออาวุธกวัดแกว่ง	เป็นประกายพรายแสงฉายฉัน
ผูกช้างพระที่นั่งซับมัน	พร้อมกันในราตรีกาล
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรใจหาญ
ไสยาสน์เหนืออาสน์โอฬาร	ให้เดือดดาลร้อนรนสกนธ์กาย
ดั่งหนึ่งว่าใครเอาไฟพิษ	มาจ่อจิตติดอยู่ไม่รู้หาย
พลิกกลับสับสนกระวนกระวาย	มาดหมายจะล้างไพรี
ผุดลุกขึ้นเยี่ยมบัญชร	คอยท่าทินกรรังสี
แต่ฮึกฮัดขัดแค้นแสนทวี	อสุรีไม่สนิทนิทรา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นพระสุริยาเรืองรอง	แสงทองสว่างเวหา
เสด็จจากแท่นแก้วอลงการ์	มาเข้าที่สรงชลธาร
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ สุหร่ายโรยโปรยสายวารีริน	ทรงสุคนธ์กลั้วกลิ่นหอมหวาน
สอดใส่สนับเพลาพลอยประพาฬ	ภูษาลายก้านกระหนกพัน
ชายไหวชายแครงโมราร่วง	เกราะเกล็ดเพชรพวงมุกดาคั่น
ฉลององค์ทรงประพาฬพื้นสุวรรณ	รัดองค์กุดั่นประจำยาม
ตาบทิศทับทรวงดวงผลึก	สังวาลศึกสามสายเรืองอร่าม
ทองกรพาหุรัดรายพุกาม	ธำมรงค์เพชรพลามพรายตา
สิบเศียรสอดทรงมงกุฎแก้ว	ดอกไม้พัดวาวแววซ้ายขวา
ยี่สิบกรกุมเทพสาตรา	งามสง่าดั่งองค์เวสสุวัณ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นได้ศุภฤกษ์สวัสดี	เสียงฆ้องชัยมี่บันลือลั่น
เสด็จจากแท่นแก้วแพรวพรรณ	จรจรัลมาทรงคชาธาร
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ช้างเอยช้างศึก	มหาเมฆตัวฮึกกำแหงหาญ
ประดับเครื่องเนาวรัตน์ชัชวาล	ยืนทะยานสูงเยี่ยมโพยมบน
สองหูพู่ห้อยพรายแพรว	ข่ายแก้วปกตระพองกรองสน
ดาวกุดั่นจำรัสรัตคน	ชนักต้นทองถักกระวินวาม
เท้าฉัดงวงคว้างาเสย	แหงนเงยถีบแทงแกว่งสนาม
เริงร่านหาญณรงค์สงคราม	ไม่ครั่นคร้ามขามหมู่ปัจจามิตร
โกญจนาทสนั่นพันลึก	เรียกมันครั่นคึกถึงดุสิต
ประดับด้วยเครื่องสูงชวลิต	ฆ้องกลองครรชิตอึงอล
เสียงแซ่แตรสังข์กังสดาล	พลมารขานโห่โกลาหล
ผงคลีพัดกลุ้มสุริยน	รีบร้นทวยหาญทะยานมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ กราว
๏ ครั้นถึงปราการทวาเรศ	ที่ราชนิเวศน์นางอุษา
จึ่งมีสีหนาทบัญชา	ให้โยธาเข้าล้อมปราสาทชัย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	รณพักตร์นายกองทหารใหญ่
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธิไกร	ก็ขับพลเข้าไปทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ล้อมรอบสามชั้นมั่นคง	จัตุรงค์เยียดยัดอึงมี่
แต่อากาศจนพื้นปัฐพี	ตรวจตราหน้าที่กำชับกัน
อย่าให้มนุษย์หนีได้	เร่งระวังระไวจงกวดขัน
แม้นออกได้ด้านผู้ใดนั้น	จะบั่นเกล้าเสียบเสียให้สิ้นปราณ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายหมู่โยธาพลหาญ
ขบเขี้ยวเคี้ยวฟันเผ่นทะยาน	โห่สะท้านสะเทือนสุธาดล
ต่างแผลงสำแดงฤทธิรุทร	กวัดแกว่งอาวุธกุลาหล
หมายมาดจะพิฆาตให้วายชนม์	ต่างตนกระหยับคอยที
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
สถิตเหนือแท่นรัตน์รูจี	กับมารศรีอุษายาใจ
ได้ยินเสียงสำเนียงนฤนาท	พสุธาอากาศหวาดไหว
พระชวนองค์อัคเรศอรไท	เสด็จไปยืนเยี่ยมยังบัญชร
เห็นพวกพหลพลยักษ์	สิทธิศักดิ์เหี้ยมหาญชาญสมร
ล้อมรอบดาดาษแต่ดินดอน	จดจนอัมพรอเนกนันต์
กรุงพาณนั้นทรงคชฤทธิ์	ยืนสถิตเป็นจอมพลขันธ์
แผดเสียงกราดเกรี้ยวเคี้ยวฟัน	บันลือลั่นโลกาฟ้าดิน
พระยินดีสรวลยิ้มพริ้มพราย	หมายใจจะล้างเสียให้สิ้น
ดั่งไกรสรเห็นหมู่มฤคิน	จะแผดผลาญชีวินให้แหลกลาญ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอุษาเยาวยอดสงสาร
กับสี่พี่เลี้ยงนงคราญ	เห็นพวกพลมารแน่นนันต์
ต่างตนตัวสั่นขวัญหาย	ความกลัวเพียงวายชีวาสัญ
พระอัคเรศอรไทวิไลวรรณ	กอดบาททรงธรรม์เข้าร่ำไร
โอ้พระทูลกระหม่อมของน้องเอ๋ย	ครั้งนี้ใครเลยจะช่วยได้
พลมารแน่นนับสมุทรไท	ล้วนเรืองฤทธิไกรมหึมา
พระบิตุรงค์ก็ทรงพาหนาศ	คชเรศร้ายกาจตัวกล้า
ยี่สิบกรครบเครื่องสาตรา	ศักดานุภาพพันทวี
ครั้งก่อนหากองค์พระทรงเดช	อัยกาจอมเกศเรืองศรี
เสด็จมาโปรดเกล้าเมาลี	ชีวีจึ่งไม่ม้วยด้วยพาลภัย
ครั้งนี้พระองค์องค์เดียว	เปล่าเปลี่ยวหามีที่พึ่งไม่
น่าที่จะพากันบรรลัย	อรไทร่ำพลางทางโศกา
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมเสน่หา
รับขวัญแล้วปลอบวนิดา	แก้วตาอย่ากลัวอ้ายสาธารณ์
ทำไมกับพวกพลยักษ์ 	ทรลักษณ์ดั่งชาติเดียรฉาน
หรือจะมารอระด้วยพระกาล	จะพากันแหลกลาญไม่เหลือไป
ถึงท้าวกรุงพาณอสุรี	ไหนจะต่อฤทธีกับพี่ได้
หากเป็นบิตุเรศของทรามวัย	ได้มีพระคุณเลี้ยงมา
จำจะไปเจรจาว่ากล่าว	อ่อนง้อต่อท้าวยักษา
ตรัสแล้วจับพระขรรค์อันศักดา	ผ่านฟ้าผาดแผลงฤทธี
เหาะขึ้นยังพื้นอัมพร	โดยช่องบัญชรชัยศรี
กวัดแกว่งพระแสงโมลี 	ไล่พลอสุรีกระจายไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ เลื่อนลอยอยู่บนอากาศ	งามวิลาสดั่งดวงแขไข
กลางหมู่พลมารชาญชัย	ตรงหน้าคชไกรกรุงพาณ
จึ่งออกโอษฐ์ประภาษพาที	ด้วยเสียงสีหนาทบรรหาร
ปราศรัยในรสพจมาน	ดูก่อนท่านท้าวยี่สิบกร
ซึ่งกริ้วโกรธพิโรธเรานัก	ว่าลอบรักธิดาดวงสมร
มิได้กล่าวของ้องอน	ก็ทำโทษโรธกรณ์เราเจียนตาย
ข้อที่อัปยศอดสู	คิดดูพอกลบลบหาย
เป็นไฉนยังโกรธดั่งเพลิงพราย	ยกพลนิกายมาล้อมไว้
แม้นว่าท่านฆ่าเราอาสัญ	ธิดานั้นจะงามฤๅไฉน
ช่างไม่หยุดยั้งชั่งใจ	เป็นผู้ใหญ่ใคร่คิดให้จงดี
จะให้ทำยังไรก็ว่ามา	ตามแต่ปัญญาของยักษี
แม้นร่วมสุวรรณปฐพี	จะได้เป็นไมตรีกันสำราญ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรใจหาญ
ได้ฟังกริ้วโกรธดั่งไฟกาฬ	จึ่งมีพจมานตอบไป
เหวยเหวยอุณรุทมนุษย์น้อย	อหังการกล่าวถ้อยหยาบใหญ่
สิ้นลมแนมเหน็บให้เจ็บใจ	เราใช่ยักษาทรลักษณ์
แม้นว่าจะมาเป็นเขย	ไหนเลยจะทำหาญหัก
นี่ตัวดูหมิ่นถิ่นแคลนนัก	ใครจักอดได้นั้นไม่มี
อย่าว่าแต่อุษาจะเป็นม่าย	ถึงตายก็ไม่ดูผี
มิได้นับมันว่าบุตรี	จะสังหารชีวีเสียด้วยกัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์รังสรรค์
ได้ฟังพญากุมภัณฑ์	ทรงธรรม์สรวลยิ้มพริ้มพราย
แล้วว่าดูก่อนกรุงพาณ	ซึ่งท่านเคืองแค้นไม่รู้หาย
ว่าเราล่วงเกินหยาบคาย	มั่นหมายดั่งนี้ก็ผิดไป
เมื่อเทวาพาสมให้ชมกัน	จะว่าดูหมิ่นนั้นหาชอบไม่
เราเป็นผู้น้อยก็เกรงใจ	จึ่งได้อ่อนง้อขอษมา
ก็ไม่ฟังยังขืนกริ้วโกรธ	จะทำโทษเคี่ยวเข็ญเข่นฆ่า
ถ้ากระนั้นจงยกโยธา	ไปยังภูผาอังชัน
เราสองจะประลองฤทธิไกร	ที่ในหิมวาพนาสัณฑ์
ให้หมู่ทวยเทพเทวัญ	คนธรรพ์นักสิทธ์วิชาธร
ดูเล่นเป็นขวัญนัยน์เนตร	พร้อมพฤกษ์เทเวศสิงขร
ใครดีจะได้เห็นฤทธิรอน	ให้ขจรเกียรติชั่วกัลปา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
ได้ฟังยิ่งกริ้วโกรธา	ก็บัญชาเรียกเร่งพลไกร
เหวยเหวยอสูรทวยหาญ	บรรดาหมู่มารน้อยใหญ่
เร่งยกหนักหักโหมเข้าไป	จับมนุษยให้ได้บัดเดี๋ยวนี้
ทั้งอีอุษาทรลักษณ์	อย่าคิดพักตร์มันเลยยักษี
จับเอาตัวมาอีกาลี	ผลาญชีวีเสียให้พร้อมกัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายหมู่โยธาพลขันธ์
รับสั่งพญากุมภัณฑ์	ก็กรูเข้าพร้อมกันทุกกองทัพ
ยัดเยียดเบียดเสียดสับสน	ต่างคนถาโถมโจมจับ
ที่ตัวนายก็รายคอยรับ	แข่งขับกันดาเข้าราวี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	หลานพระหริรักษ์เรืองศรี
เห็นหมู่อสุรโยธี	เข้ามาโจมตีวุ่นไป
ฉวยชักพระขรรค์ออกฟันฟาด	หมู่มารตายกลาดไม่นับได้
แตกกระจายพ่ายแพ้ฤทธิไกร	ภูวไนยก็กลับลงมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ตอนที่ ๒๘
การรบที่เขาอังชัน
๏ สถิตเหนือแท่นรัตน์ชัชวาล	เคียงองค์เยาวมาลย์เสน่หา
เล่าความตามได้จำนรรจา	โต้ตอบอสุราอาธรรม์
พี่ก็ได้งอนง้อขอโทษ	ยิ่งกริ้วโกรธว้าวุ่นหุนหัน
ถึงพรหมลิขิตของกุมภัณฑ์	จะสิ้นชีวาสัญในวันนี้
ขอเชิญโฉมเฉลาเยาวเรศ	ขวัญเนตรมาไปด้วยพี่
ยังเขาอังชันคีรี	เป็นที่รณรงค์รอนราญ
ตรัสแล้วก็โอบอุ้มองค์	พระอนงค์เยาวยอดสงสาร
สำแดงเดชเหาะระเห็จเตร็ดทะยาน	ไปสถานอังชันบรรพตา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
เห็นมนุษย์องอาจอหังการ์	อุ้มราชธิดาเหาะไป
ทวยหาญห้อมล้อมอยู่เกลื่อนกลาด	ก็ไม่อาจกั้นกางขวางได้
อสุรีกริ้วโกรธคือไฟ	จะลามไหม้โลกาธาตรี
ขับพญามหาเมฆกุญชร	เร่งหมู่นิกรยักษี
แน่นพื้นอากาศปัฐพี	ตรงไปคีรีอังชัน
ฯ ๖ คำ ฯ กราว
๏ ครั้นถึงจึงหยุดคเชนทร์ทรง	เห็นองค์อุณรุทรังสรรค์
กับพระบุตรีวิไลวรรณ	ยืนอยู่ด้วยกันบนบรรพต
ท่วงทีอาจองทะนงหาญ	พญามารกริ้วโกรธดั่งไฟกรด
ร้องสั่งเสนีอันมียศ	ให้เร่งทศโยธาเข้าราวี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	รณพักตร์เสนายักษี
รับสั่งพญาอสุรี	ก็เร่งพลโยธีเข้าชิงชัย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หมู่มารทหารน้อยใหญ่
ต่างตนแผลงฤทธิเกรียงไกร	ถาโถมเข้าไปเป็นโกลา
บ้างเข้าง้างเอาสิงขร	บ้างถอนเอาต้นพฤกษา
ฟาดทิ้งด้วยกำลังศักดา	ไล่พิฆาตเข่นฆ่าราวี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์เรืองศรี
เห็นพวกพหลโยธี	กรูกันอึงมี่เข้าราญรอน
พระยืนอยู่เหนือพื้นศิลาลาด	องอาจดั่งพญาไกรสร
ชักพระขรรค์แก้วสำหรับกร	รับรันฟันฟอนอสุรา
อันนายใหญ่ชื่อว่ารณพักตร์	กับพวกพลยักษ์กองหน้า
ก็สุดสิ้นชีวิตด้วยฤทธา	หลานพระจักราธิบดี
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด โอด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
แลเห็นรณพักตร์เสนี	กับหมู่โยธีบรรลัยลาญ
จึ่งชักศรสาตร์พาดสาย	หมายล้างชีวิตสังขาร
น้าวหน่วงด้วยกำลังชัยชาญ	ขุนมารก็ผาดแผลงไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ศรนั้นบันดาลเป็นเพลิงกรด	ล้อมรอบบรรพตเขาใหญ่
รุ่งโรจน์โชติป่าพนาลัย	จะลามไหม้เอาองค์พระยอดฟ้า
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หลานพระหริรักษ์นาถา
เห็นกรุงพาณผาดแผลงศรมา	เป็นเพลิงแรงแสงกล้าดั่งไฟกัลป์
ไม่ครั่นคร้ามขามฤทธิ์ขุนยักษ์	พระหัตถ์ฉวยชักพระแสงขรรค์
เสด็จเหนือยอดเขายืนยัน	ทรงธรรม์กวัดแกว่งไปมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ด้วยเดชพระแสงสุรกานต์	บันดาลเป็นฝนแสนห่า
ตกลงมาแต่เมฆา	ดับไฟพญาอสุรี
แล้วไหลหลั่งดั่งห้วงสมุทรไท	ไปท่วมพลไกรยักษี
ทั้งหมู่คชาพาชี	ว่ายวนชลธีแหลกลาญ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรใจหาญ
เห็นหมู่พหลพลมาร	บ้างวายปราณบ้างว่ายในสายชล
ยิ่งกริ้วกราดผาดแผดสุรเสียง	สำเนียงพิลึกโกลาหล
เงื้อง่าจักรแก้วฤทธิรณ	ขว้างไปเบื้องบนโพยมพราย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ จักรเป็นลมกาฬพานพัด	กำจัดห้วงน้ำแห้งหาย
แล้วสำแดงเดชกลับกลาย	เป็นนาคตัวร้ายอเนกนันต์
เลื้อยเลิกพังพานพ่นพิษ	ดังเพลิงชวลิตฉายฉัน
จะเข้ารวบรัดองค์พระทรงธรรม์	ด้วยเดชกุมภัณฑ์อันเกรียงไกร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์ทรงฤทธิ์แผ่นดินไหว
เห็นหมู่นาคราชกลาดไป	ทั้งในพ่างพื้นอัมพร
ก็กวัดแกว่งพระแสงขรรค์แก้ว	เป็นประกายพรายแพร้วประภัสสร
แล้วขว้างออกไปจากกร	ด้วยกำลังฤทธิรอนอันศักดา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ พระขรรค์ชัยไปเป็นพญาครุฑ	ฉวยฉุดจับนาคเป็นภักษา
สูญหายวายชีพชีวา	แล้วกลับมายังกรพระภูมี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
เห็นพระขรรค์เป็นสุบรรณสกุณี	ฉาบโฉบนาคีบรรลัยลาญ
ยิ่งเคืองแค้นแสนโทมนัสนัก	ด้วยแพ้ฤทธิ์สิทธิศักดิ์กำลังหาญ
กรกรายขอแก้วสุรกานต์	ขับคชาธารเลิศไกร
โรมรุกบุกฟ้าขึ้นหน้าพล	เสียงคำรนโกญจนาทหวาดไหว
ทะยานย่างวางวู่เข้าไป	หมายให้โถมแทงภูธร
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์อวตารชาญสมร
เห็นท้าวยักษียี่สิบกร	ขับพญากุญชรเข้ามา
จึ่งถอดซึ่งเทพธำมรงค์	สอดทรงนิ้วพระหัตถ์เบื้องขวา
ออกคำรพนบคุณพระอัยกา	แล้วผ่านฟ้าก็ขว้างไปทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ แหวนแก้วขององค์พระทรงครุฑ	สำแดงฤทธิรุทแผ่นดินไหว
สำเนียงครืนครั่นสนั่นไป	ดั่งเสียงบรรลัยลมกาฬ
ตรงมาถูกพญามหาเมฆ	เอกอัครคเชนทร์ตัวหาญ
ล้มลงกับพื้นสุธาธาร	บรรลัยลาญด้วยฤทธิ์ราวี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นแล้วพระธำมรงค์รัตน์	เลื่อนลอยจำรัสรัศมี
กลับมาสวมหัตถ์ดัชนี	หลานพระจักรีผู้ศักดา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
เสียช้างต้นเอกไอยรา	อันแกล้วกล้าเหี้ยมหาญชาญฉกรรจ์
เสียทั้งรถรัตน์อัสดร	อีกหมู่นิกรพลขันธ์
ดั่งว่าเสียชีพชีวัน	โรมรันผู้เดียวเปลี่ยวกาย
เห็นมนุษย์ฤทธิไกรคือไฟกรด	ยิ่งหวาดหวั่นรันทดใจหาย
จำกูจะดูแยบคาย	คิดแล้วอุบายถามไป
เหวยเหวยดูก่อนอุณรุท	ได้เทพอาวุธมาแต่ไหน
สังหารคชกรรม์เราบรรลัย	อาจใจทำได้ถึงเพียงนี้
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังวาจาอสุรี	ภูมีสรวลยิ้มพริ้มพักตร์
แล้วร้องว่าเหวยกรุงพาณ	อันแหวนสุรกานต์สิทธิศักดิ์
องค์นี้มีฤทธิ์ประเสริฐนัก	ของพระหริรักษ์จักรา
เมื่อครั้งเสด็จมานั้น	ทรงธรรม์พบท่านบนเวหา
ก็ได้ตรัสแจ้งกิจจา	ว่าเป็นนารายณ์อวตาร
ลงมากำจัดสัตว์บาป	ซี่งร้ายหยาบอิจฉาโมหาหาญ
ให้เย็นยุคเป็นสุขสำราญ	ทั่วสถานภพแผ่นแดนไตร
ตัวท่านเป็นพาลหยาบช้า	จะเชื่อฟังบัญชาก็หาไม่
เราเป็นหลานรักร่วมใจ	ภูวไนยธิราชจักรี
จึ่งประทานซึ่งเทพอาวุธ	อันทรงฤทธิรุทรเรืองศรี
ไว้หวังสังหารชีวี	ท่านนี้ให้บรรลัยลาญ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรใจหาญ
ได้ฟังเรื่องรสพจมาน	ตบหัตถ์ฉัดฉานแล้วตอบไป
เหวยเหวยดูก่อนมนุษย์	ยกวงศ์นี้สุดสูงใหญ่
อวดอ้างช่างไม่อายใจ	คือใครจะเชื่อวาจา
นี่ฤๅหลานองค์พระทรงนาค	ฤทธิรุทรภุชภาคย์นาถา
เป็นไรจึ่งให้นาคา	รัดพาไปได้ในอัมพร
ไม่ทำศักดาอานุภาพ	ปราบแต่นาคนั้นให้ได้ก่อน
นี่หากเรางดลดกร	ไม่ราญรอนจึ่งรอดชีวัน
ถึงท้าวจักรกฤษณ์สุริย์วงศ์	ว่าเป็นองค์นารายณ์รังสรรค์
หากความคิดดีหนีทัน	หาไม่ชีวันจะมรณา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทภุชพงศ์นาถา
ได้ฟังบรรหารอสุรา	ผ่านฟ้าจึ่งตรัสตอบไป
เหวยเหวยดูก่อนขุนมาร	ยังฮึกหาญด้านว่าก็เป็นได้
เมื่อเห็นตระหนักประจักษ์ใจ	ไม่เชื่อวาจาพาที
ทำไมสุริย์วงศ์พระทรงสังข์	ไม่พลาดพลั้งบ้างเลยฤๅยักษี
ครั้งนารายณ์เป็นพระรามจักรี	ไปสังหารอสุรีในลงกา
ส่วนองค์พระลักษมณ์นุชนาถ	ก็ต้องศรนาคบาศยักษา
แก้ได้ไม่สิ้นชีวา	กลับฆ่าอาธรรม์บรรลัยลาญ
ซึ่งความเวทนาดั่งนี้	ย่อมมีทั่วโลกทุกสถาน
อันองค์พระลักษมณ์ชัยชาญ	ใช่น้องพระอวตารฤๅว่าไร
ท่านนี้ถึงที่พรหมลิขิต	จึ่งมืดมิดหาเชื่อฟังไม่
จงคืนเข้ารัตนากรุงไกร	สั่งสนมกรมในแลเสนา
เสร็จแล้วจึ่งออกมาต่อสู้	กับตัวกูผู้หลานพระนาถา
จะสังหารผลาญเสียด้วยศักดา	ให้สิ้นชีวาในวันนี้
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยี่สิบกรยักษี
ได้ฟังดั่งสายอสุนี	ฟาดต้องอินทรีย์ขุนมาร
เข่นเขี้ยวเคี้ยวฟันครั่นครึก	เหี้ยมฮึกตบหัตถ์ฉัดฉาน
เหวยเหวยมนุษย์สาธารณ์	อหังการให้เกินพักตรา
ถ้อยคำร่ำอ้างอวดรู้	ทั้งขู่ทั้งลวงได้ซึ่งหน้า
จะให้กลับเข้านิเวศน์สวรรยา	อยู่หลังจะได้พากันหนีไป
ว่าพลางเหลือบเห็นพระบุตรี	อสุรีกริ้วโกรธดั่งเพลิงไหม้
เหม่อีอุษาจัญไร	ดูดู๋เป็นได้ช่างไม่คิด
เสียแรงที่กูบำรุงเลี้ยง	พ่างเพียงสืบสายโลหิต
ความรักเปรียบปานชีวิต	แสนถนอมเป็นนิจดั่งดวงตา
ทีนี้จะประจักษ์ว่ารักตอบ	คิดชอบแทนคุณพ่อหนักหนา
มึงหักจิตคิดล้างบิดา	จึ่งตามชายมาได้ดั่งนี้
แม้ว่าชีวันกูบรรลัย	จะร้องไห้ฤๅจะสรวลเกษมศรี
อีลูกทรลักษณ์อัปรีย์	ดีแล้วจะได้เห็นกัน
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษาสาวสวรรค์
ได้ฟังบิตุเรศรำพัน	กัลยาสลดระทดใจ
คิดความยามท้าวอุปถัมภ์	กลั้นน้ำเนตรไว้มิใคร่ได้
นบนิ้วขึ้นแล้วก็ทูลไป	ภูวไนยของลูกคือโมลี
อันพระคุณซึ่งการุญรัก	ได้เป็นหลักชุบเกล้าเกศี
หนักยิ่งแผ่นฟ้าธาตรี	ไม่มีสิ่งซึ่งจะเปรียบปาน
ใช่ลูกไม่คิดถึงบิตุเรศ	ซึ่งโปรดเกศชูชีพสังขาร
แต่ทำชั่วกลัวเบื้องบทมาลย์	เป็นการจนใจก็จำมา
จะใคร่ได้รองละอองบาท	จึ่งอ้อนวอนภูวนาทให้ไปหา
อ่อนง้อขอโทษพระบิดา	ผ่านฟ้าสลัดตัดไป
ลูกเป็นสตรีนี้จนจิต	มิรู้ที่จะคิดทำไฉน
แม้นพระองค์สู่สวรรคาลัย	ลูกจะร่ำร้องไห้เพียงวายปราณ
ทูลกระหม่อมก็เป็นจอมอสุเรศ	เรืองเดชปรีชากล้าหาญ
จงงดโทษดับโกรธในสันดาน	ระงับการเข่นฆ่าราวี
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
ฟังรสพจมานพระบุตรี	ยิ่งทวีความโกรธพิโรธนัก
ดั่งรุ่มร้อนพิษศรแล้วมิหนำ	มีผู้มาซ้ำด้วยคมจักร
ความแค้นแน่นทรวงพญายักษ์	มิได้ดูพักตร์พระธิดา
จึ่งมีสิงหนาทบรรหาร	เหวยอีสาธารณ์อุษา
ลิ้นลมคมสันพรรณนา	กล่าวแกล้งแต่งว่าทุกสิ่งไป
มึงเห็นว่ากูจะแพ้ฤทธิ์	มนุษย์ทุจริตฤๅไฉน
อีลูกทรลักษณ์จังไร	กูจะฆ่าให้ม้วยไปด้วยกัน
ว่าพลางผาดแผลงฤทธิรุทร	กวัดแกว่งอาวุธดั่งจักรผัน
โจนขึ้นยังเขาอังชัน	เข้าไล่โรมรันราวี
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
เห็นยักษาถาโถมเข้าโจมตี	ภูมีรับรอต่อกร
โจนขึ้นเหยียบเข่ายืนหยัด	แกว่งพระขรรค์เพชรรัตน์ประภัสสร
หวดถูกกรุงพาณฤทธิรอน	กายขาดสองท่อนด้วยศักดา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษา
มิได้สิ้นชีพชีวา	กลับเป็นขึ้นมาสองตน
ยี่สิบหัตถ์กวัดแกว่งอาวุธ	สำแดงฤทธิรุทรกุลาหล
ขบเขี้ยวเคี้ยวกรามคำรามรน	เข้าไล่ประจญโรมรัน
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์รังสรรค์
องค์เดียวรับสองกุมภัณฑ์	ทั้งประคองป้องกันวนิดา
ได้ทีเผ่นโผนเข้าโจมจับ	กลอกกลับสัประยุทธ์ทั้งซ้ายขวา
หมายมาดจะพิฆาตอสุรา	ผ่านฟ้าก็หวดไปทันที
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ต้องกายพินาศขาดกระเด็น	กลับเป็นขึ้นสี่ยักษี
พระผลาญ่ไม่วายชีวี	เป็นแปดอสุรีเข้าชิงชัย
ยิ่งฆ่ายิ่งเป็นจนถึงพัน	กลุ้มกันถาโถมโจมไล่
เอิกเกริกฟากฟ้าสุราลัย	ภูวไนยฟันฟอนรอนราญ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรใจหาญ
ทั้งพันตนฤทธิไกรชัยชาญ	โลดโผนโจนทะยานเข้าราวี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ บ้างฉะบ้างแทงแย้งยุทธ์	อุตลุดอื้ออึงคะนึงมี่
บ้างพุ่งบ้างซัดเป็นโกลี	อสุรีรบชิดติดพัน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์รังสรรค์
ผู้เดียวหักโหมโรมรัน	เห็นมันไม่เบาบางตา
ยิ่งฆ่ายิ่งเป็นทวีไป	ภูวไนยเหนื่อยพักตร์หนักหนา
ทั้งพะวงด้วยองค์วนิดา	จะหิวโหยโรยรากำลังนัก
จำจะใช้พระขรรค์ชัยชาญ	ให้อยู่ต่อต้านหาญหัก
จะพาโฉมยงนงลักษณ์	ไปหยุดพักสระสรงวารี
คิดแล้วจึ่งตั้งวจีสัตย์	เสี่ยงพระขรรค์เพชรรัตน์เรืองศรี
เดชะบุญญาบารมี	ข้าที่เป็นวงศ์พระทรงครุฑ
จะปราบหมู่อิจฉาสาธารณ์	พวกพาลอสุรินให้สิ้นสุด
ด้วยเดชศักดาวราวุธ	แทนพระจักรภุชอวตาร
บำรุงโลกให้เย็นเป็นสุข	ในทวาบรยุคทุกสถาน
ขอพระขรรค์แก้วสุรกานต์	จงบันดาลเป็นหมู่วิชาธร
ดั่งมีวิชาสามารถ	องอาจแกล้วหาญชาญสมร
อยู่รณรงค์ราญรอน	ต่อกรกับพวกกุมภัณฑ์
เสี่ยงเสร็จกวัดแกว่งพระแสงแก้ว	วาวแวววาบพรายฉายฉัน
งามทีดั่งท้าวเทวัญ	ทรงธรรม์ขว้างไปด้วยศักดา
ฯ ๑๖ คำ ฯ ตระ เชิด
๏ เดชะความสัตย์อธิษฐาน	พระแสงสุรกานต์คมกล้า
เกิดขึ้นเป็นพวกวิทยา	โกฏิหนึ่งแน่นฟ้านภาลัย
ล้วนแต่กรกุมพระขรรค์เพชร	เหาะระเห็จถาโถมโจมไล่
รอรับสัประยุทธ์ด้วยพวกภัย	ชิงชัยสังหารราญรอน
ฯ ๔ คำ ฯ เ ชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวยี่สิบหัตถ์ชาญสมร
แลไปเห็นหมู่วิชาธร	อึงอัดอัมพรแน่นนันต์
ฮึกฮึกหักเข้ามาราวี	อสุรีกริ้วโกรธหุนหัน
เหม่อ้ายวิทยาอาธรรม์	เหตุใดพากันอหังการ์
แต่ก่อนบ่ห่อนองอาจ	ครั้งนี้ประหลาดหนักหนา
ไม่เกรงกูผู้ทรงศักดา	อวดกล้าเกินพักตร์หนักไป
ความโกรธมนุษย์ก็สุดแสน	จะแค้นเท่าวิทยาก็หาไม่
มันเห็นกูจะแพ้ฤๅว่าไร	จึ่งไปประสมด้วยไพริน
ดีแล้วจะเป็นไรมี	กูจะผลาญชีวีเสียจงสิ้น
ให้หัวขาดกลาดอยู่กับกลางดิน	จึ่งสาที่หมิ่นมือมาร
ว่าพลางอสุราทั้งห้าพัน	พร้อมกันผาดแผลงสำแดงหาญ
ต่างตนเผ่นโผนโจนทะยาน	เข้ารอนราญเข่นฆ่าราวี
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทภุชพงศ์เรืองศรี
เห็นหมู่กรุงพาณอสุรี	เข้าต่อตีด้วยพวกวิทยา
รับกรกันเป็นหมู่หมู่	ท่วงทีน่าดูหนักหนา
จึ่งอุ้มองค์อัคเรศวนิดา	เหาะไปหิมวาพนาลัย
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
สระบุหร่ง
๏ ลงยังฝั่งสระมุจลินท์	แทบเชิงสิขรินทร์สูงใหญ่
ที่นั้นสะอ้านสำราญใจ	ประดับด้วยมิ่งไม้หลายพรรณ
บ้างทรงผลปนผการะย้าย้อย	ดั่งแกล้งร้อยกรองติดประดิษฐสรรค์
แดงม่วงดวงเหลืองสลับกัน	เป็นพวงพันช่อช้อยอรชร
ประยงค์ปีบจำปามหาหงส์	ลมชวยรวยส่งเกสร
พลับทองพลองหว้าอุทุมพร	แก่อ่อนสุกห่ามอร่ามเรือง
คณานกผกบินมากินผล	ทุกต้นจับอึงคะนึงเนื่อง
บ้างโจนไปร่ายมาอเนกเนือง	ยูงเยื้องลีลาน่าดู
สาลิกาแขกเต้าดุเหว่าแว่ว	สกุณแก้วจับเรียงเคียงคู่
เบญจวรรณโนรีสีชมพู	พระชี้ให้โฉมตรูทัศนา
นางกินนรร่อนพากันมาสรง 	รูปร่างเอวองค์ดั่งเลขา
ชมพลางทางชวนวนิดา	ลงสรงคงคาชลาลัย
ฯ ๑๒ คำ ฯ เพลง
พระทอง
๏ ชำระกายในสายกระแสสินธุ์	วารินบริสุทธิ์เย็นใส
ทรายทองกรวดแก้วแววไว	แลเลื่อมอำไพพรายพรรณ
มีกอโกสุมปทุมมาศ	ขาวแดงดาดาษหลายหลั่น
จงกลนีนีลุบลแกมกัน	อรชรซ้อนชั้นประชุมบาน
บ้างร่วงเรณูนวลละอองโอช	พระพายพาสาโรชหอมหวาน
บ้างผุดแซมแย้มสร้อยผกากาญจน์	ตูมแนมแกมก้านบังใบ
ฝูงปลาคลาเคล้าเห็นตัว	แหวกว่ายแอบบัวอยู่ไหวไหว
หงส์ทองท่องท้องชลาลัย	เวียนไวไซ้กลีบปทุมา
พระเด็ดดวงลินจงสุบงกช	อันรื่นรสให้ยอดเสน่หา
แล้วแลลอดสอดชายนัยนา	ดูฝูงกินรานารี
นางอุษาสรวลยิ้มพริ้มพราย	ช้อยชม้ายค้อนให้แล้วผันหนี
พระรับขวัญแก้วกัลยาณี	ขัดสีลูบไล้กันสำราญ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ตอนที่ ๒๙
พระอุณรุทปราบท้าวกรุงพาณ
๏ ครั้นเสร็จซึ่งสรงคงคาลัย	ก็ขึ้นจากสระใหญ่ไพศาล
อุ้มองค์อุษาเยาวมาลย์	เหาะทะยานมาโดยอัมพร
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ร่อนเรื่อยรีบหนักดั่งจักรผัน	ถึงยอดเขาอังชันสิงขร
แลดูเห็นหมู่วิชาธร	เข้าราญรอนสัประยุทธ์ชิงชัย
อสุรีตายยับแล้วกลับเป็น	จะเห็นบางเบาตาก็หาไม่
ทรงพระดำริตริไป	อ้ายนี่ฤทธิไกรมหึมา
อันกูจะฆ่าด้วยพระขรรค์	ไหนมันจะม้วยสังขาร์
จำจะเอาทิพย์เทพศัสตรา	ฆ่าท้าวยักษาให้วายปราณ
คิดแล้วจึ่งถอดพระธำมรงค์	ออกทรงตั้งสัตย์อธิษฐาน
ครั้งนี้ขอเดชพระอวตาร	จงผลาญกรุงพาณให้บรรลัย
ถึงมันจะมีมนตร์เวท	เรืองเดชเท่าไรอย่าแก้ได้
พระธำมรงค์อันทรงฤทธิไกร	จงไปล้างแต่รูปมารยา
อันพาณาราชอสุรินทร์	อย่าเพ่อให้สิ้นสังขาร์
เมื่อมันจะม้วยชีวา	จงประจักษ์นัยนาขุนมาร
ว่าเราเป็นวงศ์พระทรงนาค	ฤทธิรุทรภุชภาคย์มหาศาล
เสี่ยงเสร็จนัดดาพระอวตาร	ผ่านฟ้าก็ขว้างไปทันใด
ฯ ๑๔ คำ ฯ เชิด
๏ ถูกรูปกรุงพาณต่างกาย	สูญหายด้วยฤทธิ์ไม่ทันได้
แล้วพระธำมรงค์เกรียงไกร	ตรงไปสังหารพาณา
ดั่งหนึ่งคมจักรารัตน์	ตัดแต่สิบแปดหัตถา
ขาดกระเด็นไปจากกายา	ล้มลงยังมหาปัฐพี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
นอนกลิ้งอยู่กลางธรณี	อสุรีเพียงสิ้นชีวัน
ดำรงจิตยอกรขึ้นเหนือเกศ	ไหว้คุณพรหเมศรังสรรค์
กลั้นความเวทนาจาบัลย์	กุมภัณฑ์ร่ายมนต์อันศักดา
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
๏ ลูบกรซึ่งขาดก็ไม่ติด	ให้คิดอัศจรรย์กังขา
แลขึ้นไปดูเมฆา	เหล่าพวกวิทยานั้นหายไป
แต่หมู่อสุรโยธี	ตายกลาดปัฐพีไม่นับได้
เหลือบเห็นมนุษย์วุฒิไกร	อำไพวิลาศประหลาดนัก
ทรงเทพอาวุธฤทธิรอน	คทาธรตรีศูลสังข์จักร
เพศกายคล้ายองค์พระหริรักษ์	ขุนยักษ์สยองโลมา
ก็ไม่แคลงแจ้งว่าพระสุริย์วงศ์	พระทรงครุฑภุชพงศ์นาถา
ประนมกรเหนือเกล้าอสุรา	กราบบาทนัดดาพระนารายณ์
ให้เสียดายอาลัยแก่ชีวิต	หวนคิดถึงตัวแล้วใจหาย
ชลเนตรไหลหลั่งพรั่งพราย	บรรยายร่ำว่าพาที
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
โอ้
๏ ข้าแต่พระมิ่งมงกุฎเกศ	ผู้พงศนเรศเรืองศรี
เที่ยงแท้จะปราบธาตรี	อันตัวข้านี้กำเริบฤทธิ์
อหังการ์ทารุณองอาจ	ต่อสู้เบื้องบาทนั้นโทษผิด
ด้วยโมหันกำบังให้มืดมิด	ดลจิตไม่เชื่อพระบัญชา
ทั่งนี้ก็เพื่อผลกรรม	น้อมนำให้สิ้นสังขาร์
ก็จะกราบถวายบังคมลา	ก้มหน้าสู่สวรรคาลัย
ขอฝากอุษาเยาวเรศ	ดวงเนตรผู้ยอดพิสมัย
เสมอเหมือนชีวิตจิตใจ	ไว้ใต้เบื้องบาทภูธร
แม้นมาตรถ้านางพลั้งผิด	ทรงฤทธิ์ได้โปรดช่วยสั่งสอน
ด้วยกำพร้าบิดามารดร	จะถาวรก็เพราะพระเดชา
ฝากทั้งทศมุขสุริย์วงศ์	พระองค์จงเลี้ยงรักษา
ได้ฉลองรองเบื้องบาทา	ไปกว่าจะสิ้นชนมาน
พี่น้องทั้งสองเยาวราช	จะได้พึ่งภูวนาถเกษมศานต์
ฝากพลางโหยไห้อาลัยลาน	ขุนมารสะอื้นโศกี
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์เรืองศรี
ได้ฟังพจนารถอสุรี	ภูมีสังเวชในวิญญาณ์
สิ้นความกริ้วโกรธพิโรธจิต	พระทัยคิดปรานียักษา
จึ่งมีสิงหนาทบัญชา	ดูก่อนพญากุมภัณฑ์
เราอ่อนง้อขอดีก็มิฟัง	ทำโดยลำพังโมหัน
ด้วยผลเวรามาตามทัน	จะให้ถึงชีวันบรรลัย
ท่านอย่าเศร้าโศกโศกี	ทั้งนี้จะโทษใครได้
จงอุตส่าห์ระงับดับใจ	จะได้ไปสู่สวรรค์ชั้นฟ้า
อันอุษาโฉมยงทรงลักษณ์	กับทศมุขลูกรักยักษา
อย่าทุกข์ร้อนอาวรณ์วิญญาณ์	จะเลี้ยงให้ผาสุกสำราญ
โดยจารีตกษัตริย์สุริย์วงศ์	คงแก่ยศศักดิ์อัครฐาน
ให้เลื่องชื่อลือทั่วสุธาธาร	สืบพงศ์วงศ์วานอสุรี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพาณาสูรยักษี
ได้ฟังสุนทรวาที	อสุรีค่อยสร่างสว่างใจ
เหลือบดูพระธิดายุพาพาล	แสนสุดสงสารนํ้าตาไหล
ด้วยความเสน่หาอาลัย	พิไรร่ำมธุรสพจนา
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้
๏ ปากหนึ่งว่าโอ้ขวัญเนตร	บิตุเรศจะสิ้นสังขาร์
เจ้าจะรองบาทหลานพระจักรา	อุตส่าห์จงรักภักดี
ปากสองว่าแม่จงเจียมจิต	สำคัญคิดว่าเป็นทาสี
สิ่งใดซึ่งระคายเป็นราคี	อย่าให้เคืองธุลีบทมาลย์
ปากสามอันความซึ่งสังวาส	สำหรับราชกษัตริย์มหาศาล
ประดับด้วยแสนสนมบริวาร	อย่าก่อการหึงหวงไม่ควรนัก
ปากสี่ว่าเจ้าจงฝากองค์	พระชนนีบิตุรงค์ของทรงจักร
ปรนนิบัติบำรุงให้ท้าวรัก	จะจำเริญยศศักดิ์เป็นมงคล
ปากห้าว่าโอ้เป็นสตรี	จงดูเยี่ยงจามรีรักขน
สงวนศักดิ์รักชาติกว่ารักชนม์	เป็นคนสู้ม้วยด้วยสัจจา
ปากหกอกพ่อนี้จะคราก	ขอฝากทศมุขยักษา
ช่วยอุปถัมภ์บำรุงอนุชา	จงคิดว่าเหมือนน้องนงคราญ
ปากเจ็ดฝากไวยกาด้วย	ช่วยบำรุงสุริย์วงศ์ทวยหาญ
ทั้งแสนสาวสุรางค์บริวาร	ราชฐานไพร่ฟ้าธานี
ปากแปดบิดาจะดับสูญ	ลูกรักอนุกูลช่วยเผาผี
อย่าให้เวทนาในธาตรี	จะเป็นที่อัปยศแก่โลกา
ปากเก้าว่าโอ้พระสุริย์วงศ์	พระองค์จงโปรดเกศา
ซึ่งได้ผิดตั้งแต่หลังมา	อย่าให้เป็นเวรากันสืบไป
สิบปากสิ้นฝากสิ้นสั่ง	สิ้นกำลังไม่ตั้งสติได้
สิ้นเสียงสิ้นชีพชีวาลัย	ไปเกิดในเมืองฟ้าสถาวร
ฯ ๒๐ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษาสายสมร
เห็นองค์สมเด็จพระบิดร	สั่งสอนแล้วสิ้นชีวาลัย
หวาดใจดั่งใครเอาดาบเพชร	มาฟันเด็ดเศียรเกล้าไปได้
วิ่งเข้ากอดเบื้องพระบาทไว้	แล้วครวญคร่ำร่ำไรโศกี
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้ว่าสมเด็จพระบิตุเรศ	ลือเดชทั่วฟ้าราศี
ควรฤๅมาม้วยชีวี	อยู่เหนือปัฐพีธุลีทราย
ดั่งทรลักษณ์ล้ำต่ำชาติ	แสนอนาถดูดูแล้วใจหาย
เพราะรักลูกผูกแค้นจึ่งจำตาย	โอ้น่าเสียดายพระองค์นัก
เลี้ยงลูกด้วยเยาว์จนใหญ่มา	สิ่งใดมิได้ว่าให้คำหนัก
มีแต่ผดุงบำรุงรัก	ถนอมนักดังดวงชีวี
ลูกวอนชมจันทราดารากร	หมู่นางอัปสรในราศี
พระโอบอุ้มเหาะไปด้วยฤทธี	ชวนชี้ให้ชมได้ดั่งใจ
จะหาไหนเหมือนสมานพระผ่านเกล้า	ตายแล้วเกิดเล่าก็ไม่ได้
อันซึ่งพระคุณของภูวไนย	ไม่มีสิ่งใดเปรียบทั้งโลกา
ถึงกระไรได้ทดแทนบ้าง	จะเริศร้างจากไปก็ไม่ว่า
นี่กลับทรยศต่อบาทา	จนผ่านฟ้าสุดสิ้นชีวัน
ร่ำพลางข้อนทรวงเข้ากลิ้งเกลือก	โหยไห้ซบเสือกกันแสงศัลย์
แสนเทวษอาทวาจาบัลย์	กัลยาสลบไม่สมประดี
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
ยานี
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายฝูงเทวาในราศี
ทั้งเทพธิดานารี	ทุกที่เทเวศบรรพตา
แจ้งว่าพาณาปัจจามิตร	สุดสิ้นชีวิตสังขาร์
ด้วยเดชสมเด็จพระนัดดา	ผ่านฟ้าหริวงศ์ทรงสุบรรณ
ต่างองค์ปรีดาปราโมทย์	แย้มโอษฐ์สำรวลสรวลสันต์
บ้างร้องบอกกล่าวป่าวกัน	เสียงสนั่นเอิกเกริกจักรวาล
ครั้งนี้เราท่านทั้งหลาย	จะวายทุกข์เป็นสุขเกษมศานต์
บ้างถือทิพจุณจันทน์สุคันธ์ธาร	ผกากาญจน์แก้วฟ้าสุมาลัย
ออกจากสถานพิมานมาศ	พร้อมอนงค์ทิพนาฏน้อยใหญ่
เหาะระเห็จเตร็ดฟ้าด้วยว่องไว	ตรงไปอังชันคีรี
ฯ ๑๐ คำ ฯ เหาะ
๏ ครั้นถึงจึ่งฝูงเทเวศ	ลงยอดสีขเรศมณีศรี
เห็นองค์อุษาเทวี	สลบล้มกับที่ธุลีลาน
ตกใจไขทิพวารีริน	อันเกลากลิ่นฟุ้งหวนหอมหวาน
เป็นละอองต้ององค์เยาวมาลย์	ให้ดาลดับเพลิงโศกสุมใจ
บ้างโปรยปรายบุปผาผกามาศ	สุคนธ์ทิพเกลื่อนกลาดลงมาให้
หอมฟุ้งตระหลบอบไป	ที่ในอังชันบรรพตา
ฯ ๖ คำ ฯ สาธุการ
๏ เมื่อนั้น	พระอัคเรศโฉมยงค์องค์อุษา
ครั้นต้องละอองทิพธารา	วิญญาณ์เย็นสิ้นทั้งอินทรีย์
ก็เหือดหายวายร้อนศรโศก	ที่วิโยคถึงพญายักษี
กลับฟื้นคืนได้สมประดี	เทวีผุดลุกขึ้นทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ
พระทอง
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายฝูงเทเวศน้อยใหญ่
กับหมู่นางฟ้าสุราลัย	เห็นทรามวัยได้สมประดีมา
ก็ชวนกันจับระบำรำฟ้อน	ถวายกรหลานนารายณ์นาถา
ร่ายเรียงเคียงคู่ลีลา	หันเวียนเปลี่ยนขวามาซ้าย
ทำทีทอดสนิทติดพัน	กับอนงค์นางสวรรค์โฉมฉาย
เย้ายวนสรวลยิ้มพริ้มพราย	แล้วเยื้องกรายย้ายท่าม้าตีคลี
รำรอคลอเคล้าเข้าใกล้	ฉวยฉุดยุดสไบอัปสรศรี
แกมกลปนไปในที	สุขเกษมเปรมปรีดิ์ทุกเทวัญ
ฯ ๘ คำ ฯ
เบ้าหลุด
๏ เมื่อนั้น	ฝูงเทพอนงค์นางสวรรค์
เห็นเทเวศรำชิดติดพัน	ก็บิดผันเรียงร่ายชายไป
งอนจริตกรีดกรายย้ายท่า	รำเป็นผาลาเพียงไหล่
ล่อเล่นโดยกระบวนให้ยวนใจ	นัยนาชม้อยคอยที
ครั้นเทเวศรำเคล้าเข้ามาชิด	ก็เบี่ยงบิดเมียงม่ายชายหนี
ทอดกรฟ้อนท่ากินรี	ตีวงหันเวียนเปลี่ยนมา
ร้องเรื่อยเฉื่อยฉานขานขับ	ประสานใส่โทนทับไปตามท่า
สำราญรื่นชื่นชมภิรมยา	ทุกเทเวศนางฟ้ายุพาพาล
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นเสร็จจึ่งจับระบำบัน	ฝูงเทพเทวัญทุกสถาน
ต่างองค์ออกโอษฐ์พจมาน	สาธุการอำนวยอวยพร
พระองค์จงยิ่งภิญโญยศ	ปรากฏสุรภาพชาญสมร
เรืองเดชศักดาสถาวร	ฤทธิ์รอนดั่งดวงพระอาทิตย์
บรรดาศัตรูหมู่พาล	อย่าอาจทานต้านต่อรอติด
ให้จำเริญพระชนม์ชีวิต	ทศทิศจะได้ฟังพระเดชา
ครั้นแล้วจึ่งฝูงเทวัญ	กับอนงค์นางสวรรค์ถ้วนหน้า
ชวนกันลาหลานพระจักรา	กลับไปฟากฟ้าดุษฎี
ฯ ๘ คำ ฯ เหาะ
ตอนที่ ๓๐
ถวายเพลิงพระศพท้าวกรุงพาณ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายนางศุภลักษณ์โฉมศรี
หนีไปซุ่มซ่อนอินทรีย์	อยู่คีรีจักรวาลบรรพต
ได้ยินฝูงเทพเทวัญ	บอกกันเอิกเกริกทั่วหมด
ว่ากรุงพาณผู้ใจทรยศ	บัดนี้ยกทศโยธา
มาณรงค์ด้วยองค์พระอุณรุท	แพ้ฤทธิ์สิ้นสุดสังขาร์
มีความยินดีปรีดา	ก็ขึ้นมาเยี่ยมยอดจักรวาล
ฯ ๖ คำ ฯ คุกพาทย์
๏ ชะเง้อเล็งเพ่งดูเพียงเนตร	คิดแคลงเทเวศซึ่งว่าขาน
หลบลงนิ่งคิดอยู่ช้านาน	แล้วรื้อกลับทะยานขึ้นไป
ฯ ๒ คำ ฯ พิราบร้อน
๏ ต่อเห็นเทวาสำรวลกัน	ก็สำคัญมั่นคงไม่สงสัย
จึ่งเหาะขึ้นยังพื้นนภาลัย	ตรงไปอังชันคีรี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งเห็นพระสุริย์วงศ์	กับองค์อัคเรศโฉมศรี
สำราญรมย์ชมทิพมาลี	อยู่เหนือแท่นที่ศีลา
งามทรงดั่งองค์พระหริรักษ์	กับพระลักษมีเสน่หา
ทั้งเห็นกรุงพาณอสุรา	สุดสิ้นชีวาวายปราณ
กลิ้งอยู่เหนือพื้นปฐพี	กลางศุภโยธีทวยหาญ
ความแสนโสมนัสในวิญญาณ	ปานดั่งได้อำมฤตรส
จึ่งเข้าไปถวายอภิวาท	กราบลงแทบบาทบงกช
สองกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงยศ	ซบพักตร์กำสรดโศกา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ โอ้ว่าพระหน่อสุริย์วงศ์	ผู้พงศ์จักรพรรดินาถา
ข้าบาทสำคัญสัญญา	ว่าผ่านฟ้าสุดสิ้นชีวาลัย
จวนตัวกลัวเดชอสุรินทร์	ดั่งจะลอดแผ่นดินไปได้
ไม่ทันทูลลาภูวไนย	หนีไปแต่ราษราตรี
หวังพอให้พ้นชีวาตม์	พ้นภัยพาณราชยักษี
ดั่งไม่จงรักภักดี	โทษนี้ใหญ่หลวงมหิมา
แสนทุกข์สุดทุกข์ถึงพระองค์	กับโฉมยงนงลักษณ์นี้หนักหนา
ต่อเทเวศบอกกันเป็นโกลา	ว่าผ่านฟ้ามีชัยแก่ภัยพาล
ดีใจจึ่งได้มากราบบาท 	พระเยาวราชผู้ปรีชาหาญ
โทษข้าถึงสิ้นชนมาน	ขอประทานจงโปรดปรานี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
กับโฉมยงองค์อัครเทวี	ฟังศรีศุภลักษณ์ผู้ร่วมใจ
เห็นประจักษ์แจ้งความตามจริง	จะมีสิ่งแสร้งว่านั้นหาไม่
จึ่งกล่าวมธุรสตอบไป	พี่นางอย่าได้อาวรณ์
อันธรรมดาเกิดมาเป็นรูปกาย	กลัวตายจำแก้ตัวก่อน
เราไม่ถือโกรธโรธกรณ์	สิ้นทุกข์สิ้นร้อนในวันนี้
อันตัวของข้าทั้งสอง	ก็จะทดแทนสนองคุณพี่
ซึ่งการุณจงรักภักดี	ให้มีความสุขสำราญ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายหมู่โยธาทวยหาญ
ที่เหลือตายแอบชายดงดาน	เห็นท้าวกรุงพาณมรณา
ตกใจหน้าซีดตัวสั่น	พากันวิ่งซ่อนเข้าป่า
ดั้นไพรไม่เข้ามรคา	ลัดมายังราชธานี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงนิเวศน์วังสถาน 	พอองค์เยาวมาลย์มเหสี
เสด็จหน้าบัญชรรูจี	อสุรีก็คลานเข้าไป
หมอบลงตรงพักตร์อัคเรศ	ยอกรเหนือเกศบังคมไหว้
ทูลว่าพระผู้ทรงฤทธิไกร	ยกไปตามองค์พระอุณรุท
ทันเข้าที่เขาอังชัน	ได้โรมรันเคี่ยวขับสัประยุทธ์
บัดนี้พ่ายแพ้ฤทธิ์มนุษย์	สิ้นสุดชีวันบรรลัยลาญ
ทั้งพญามหาเมฆกุญชร	พลากรโยธาทวยหาญ
ตายกลาดดาษพื้นสุธาธาร	ไพรีเชี่ยวชาญฤทธิ์นัก
เมื่อพระองค์จะปลงชีวาตม์	มนุษย์ในประหลาดเห็นประจักษ์
เพศกลายคล้ายองค์พระหริรักษ์	พญายักษ์น้อมเกล้าประนมกร
ทั้งเทเวศก็มาพร้อมกัน	ยังยอดอังชันสิงขร
เอิกเกริกแซ่ซ้องถวายพร	โปรยบุษบากรเกลื่อนฟ้า
พระองค์ทรงอานุภาพนัก	ถึงจะปราบไตรจักรก็ปราบได้
ขอเชิญเสด็จอรไท	ออกไปบังคมพระภูมี
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางไวยกามเหสี
ได้แจ้งแห่งคำอสุรี	ว่าพระสามีบรรลัยลาญ
ตกใจดั่งใครมาฟันฟาด	ให้เศียรขาดสิ้นชีพสังขาร
อุราเร่าร้อนดั่งเพลิงกาฬ	เยาวมาลย์ข้อนทรวงเข้าโศกา
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ โอ้ว่าพระมิ่งมงกุฎภพ	ทรงเดชเสิศลบทุกทิศา
ทั้งหกห้องสวรรค์ชั้นฟ้า	ก็กลัวเกรงศักดาพระองค์นัก
แต่เพียงพระทิ้งธรรมทศมิตร	ประพฤติพาลทุจริตอัปลักษณ์
เที่ยวสมปลอมชมรสรัก	ให้ร้อนนักทุกเทพอมรินทร์
เมียห้ามเท่าไรก็ไม่ฟัง	ตั้งแต่ถือผิดไปสิ้น
เทพบุตรครุฑานาคิน	จึ่งดูหมิ่นได้แต่นั้นมา
พระเกียรติขจรก็หย่อนยศ	เสื่อมหมดทั้งเวทคาถา
เสียฤทธิ์พิธีศักดา	ผ่านฟ้าจึ่งแพ้แก่ไพรี
โอ้ว่าครั้งนี้แลเมืองมาร	จะสาธารณ์เสื่อมสุขเกษมศรี
ทั้งวงศาเสนาประชาชี	จะมีแต่โศกาอาลัย
สงสารทศมุขลูกรัก	เจ้าหาญหักหาเกรงพระเดชไม่
จะผินพักตร์ไปพึ่งผู้ใด	จึ่งจะได้รอดชีพชนมา
น่าที่ชีวีจะวายวาง	จะเห็นแต่พี่นางอุษา
เกลือกจะเสื่อมอาลัยไม่เมตตา	กัลยาร่ำพลางทางโศกี
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นคลายโศกาจาบัลย์	จึ่งสั่งกำนัลสาวศรี
จงไปหาโอรสร่วมชีวี	เข้ามายังที่ข้างใน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางกำนัลผู้มีอัชฌาสัย
รับพระเสาวนีย์อรไท	บังคมไหว้แล้วพากันรีบมา
ฯ ๒ คำ ฯ ชุบ
๏ นั่งลงนบนิ้วอภิวาท	เบื้องบาทพระโอรสา
ทูลว่าพระราชมารดา	ให้มาเชิญเสด็จไปบัดนี้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทศมุขสุริย์วงศ์ยักษี
ฟังนางกำนัลพาที	อสุรีก็รีบจรจรัล
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ มาถึงจึ่งเห็นพระมารดร	ทุกข์ร้อนทรงโศกกันแสงศัลย์
ตกใจดั่งใครมาฟาดฟัน	กุมภัณฑ์กราบลงกับบาทา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระชนนีนาฏเสน่หา
สวมสอดกอดองค์พระลูกยา	โศกาตรัสเล่าความไป
เจ้าดวงนัยน์เนตรของแม่	แต่นี้เราหามีที่พึ่งไม่
พระบิดาเจ้ายกพลไกร	ไปชิงชัยด้วยองค์พระอุณรุท
กลับแพ้ไพรินสิ้นชีวาตม์	ทั้งพวกพลพินาศนับสมุทร
ทีนี้จะเป็นข้ามนุษย์	เล่าพลางโศกสุดโศกา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทศมุขกุมารยักษา
ฟังชนนีแจ้งกิจจา	ว่าพระบิดาบรรลัยลาญ
พิษโศกซ่านซาบวาบกาย	ดั่งฟ้าฟาดสายสังหาร
เร่าร้อนไปสิ้นจนวิญญาณ	พระกุมารก็ร่ำโศกี
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โอ้
๏ โอ้ว่าสมเด็จพระบิตุเรศ	เรืองเดชเฟื่องฟ้าราศี
ควรฤๅมาแพ้แก่ไพรี	จนถึงที่สวรรคาลัย
ตัวลูกยังเด็กเล็กนัก	จะผินพักตร์ไปพึ่งใครได้
ไม่มีที่เห็นผู้ใด	จะตามใจเหมือนองค์พระบิดร
สารพัดจะให้เล่นทุกสิ่ง	ม้ามิ่งโคลากาสร
แพะแกะตรุณกุญชร	หงส์ห่านมังกรมฤคิน
ครั้นลูกจำเริญวัยมา	ให้เรียนรู้วิชาศรศิลป์
คลีม้ารถรัตน์หัสดิน	เจนจบครบสิ้นทุกประการ
บอกกลรณรงค์ยงยุทธ์	สำหรับราชบุตรมหาศาล
จะให้สืบสุริย์วงศ์พรหมาน	เป็นประธานโลกาธาตรี
เมื่อพระมาหนีลูกไปแล้ว	ใครจะเป็นฉัตรแก้วเฉลิมศรี
กั้นเกศร่มเกล้าเมาลี	รํ่าพลางอสุรีก็โศกา
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	องค์พระชนนีเสน่หา
รับขวัญแล้วปลอบพระลูกยา	แก้วตาจงระงับดับใจ
เจ้าแม่เอ๋ยอันเราทั้งสองศรี	จะนิ่งอยู่ฉะนี้ก็มิได้
จำจะพากันรีบออกไป	เฝ้าภูวไนยนรินทร
ทั้งจะพบโฉมยงองค์อุษา	ดูทีกิริยาสายสมร
จะได้ไหว้ศพพระบิดร	บูชาลาธิกรณ์ทรงธรรม์
แล้วจะเชิญเสด็จภูวเรศ	ให้ประเวศเวียงชัยไอศวรรย์
ถวายแสนศฤงคารกำนัล	ฝากชีวันไว้ในบาทา
ตรัสแล้วมีราชเสาวนีย์	ตรัสสั่งมนตรียักษา
จงเตรียมพหลโยธา	จะไปเฝ้านัดดาพระสี่กร
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งเสนามารชาญสมร
รับพระเสาวนีย์บังอร	ชุลีลาบทจรออกไป
ฯ ๒ คำ ฯ ประถม
ยานี
๏ จัดเป็นพยุหบาตรกระบวนแห่	อัดแอตั้งตามถนนใหญ่
กองหน้านั้นถือธงชัย	สอดใส่เสื้อครุยขาวกรอง
เหล่าเสื้อชมพูเป็นคู่เคียง	เดินเรียงเรียบคั่นไว้ชั้นสอง
ถัดมาเสื้อม่วงขลิบทอง	เสื้อตองเครือสุวรรณพรรณราย
ล้วนถือจามรมยุรฉัตร	กรรชิงรัตน์อภิรุมชุมสาย
เทียมทั้งรถแก้วแพร้วพราย	รถประเทียบเรียบท้ายเป็นหลั่นมา
ขอเฝ้านั้นไว้กระบวนหลัง	คับคั่งโดยซ้ายฝ่ายขวา
ทุกหมวดตรวจกันเป็นโกลา	คอยท่าเสด็จจรลี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางไวยกามารศรี
กับโอรสร่วมชีวี 	มีแต่โศกาจาบัลย์
แข็งขืนพระทัยระงับ	ดับความวิโยคโศกศัลย์
พร้อมฝูงอนงค์กำนัล	เสด็จมาเกยสุวรรณโอฬาร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ขึ้นนั่งยังอาสน์รถทอง	ถัดรองรถแก้วฉายฉาน
ประดับด้วยรถสนมนงคราญ	พระกุมารนั้นทรงพาชี
ให้เคลื่อนพหลโยธา	ออกจากทวาราบุรีศรี
รีบเร่งแสนสุรเสนี	ไปโดยวิถีพนาดร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงซึ่งเขตหิมวันต์	ใกล้เชิงอังชันสิงขร
ให้ขับรถรีบบทจร	บังอรทอดทัศนาไป
เห็นศพอสุรีล้มตาย	เกลื่อนกลาดกองก่ายไม่นับได้
ยิ่งสังเวชสลดรันทดใจ	ชลนัยน์นองเนตรเทวี
ให้ประทับแทบเชิงบรรพต	เสด็จลงจากรถมณีศรี
กับโอรสฝูงสนมนารี	จรลีขึ้นยังบรรพตา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เดินพลางทางทอดพระเนตรไป	เห็นศพภูวไนยนาถา
กรขาดกลิ้งกลางพสุธา	ยังยอดภูผาอังชัน
ให้หวาดหวั่นฤทัยใจหาย	ดั่งหนึ่งจะวายชีวาสัญ
สองกษัตริย์วิ่งเข้าไปพร้อมกัน	กอดบาทรำพันโศกี
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ พระชนนีว่าโอ้ทูลกระหม่อม	จอมเกศข้าบาทบทศรี
พระเกียรติเฟื่องฟ้าธาตรี	ฤๅมาม้วยชีวีอยู่กลางดิน
โอรสว่าพระบิตุรงค์	พระองค์เสื่อมเดชครั้งนี้สิ้น
ดั่งใช่สุริย์วงศ์พรหมิน	เป็นที่ดูหมิ่นทั้งโลกา
นางว่าเพราะพระกำเริบฤทธิ์	ถือผิดพงศ์พรหมนาถา
ทั้งอวดหาญต่อหลานพระจักรา	ผ่านฟ้าจึ่งสวรรคาลัย
ทศมุขว่าโอ้นิจจาเอ๋ย	ไม่ควรเลยจะถึงเพียงนี้ได้
เสียแรงเรืองเดชลบภพไตร	มาบรรลัยอนาถดั่งสาธารณ์
ชนนีว่าทีนี้จะลับแล้ว	ประทีปแก้วอันส่องแสงฉาน
จะมืดมนทนทุกข์ทั้งเมืองมาร	อาลัยลานวิโยคโศกี
โอรสว่าโอ้ทีนี้เรา	จะแสนเศร้าวายสุขเกษมศรี
จะอยู่ไปไยเล่าพระชนนี	มาม้วยชีวีเสียด้วยกัน
มารดาว่าโอ้พระลูกแก้ว	พ่อว่าชอบแล้วนะจอมขวัญ
เราจะตายตามองค์พระทรงธรรม์	สองกษัตริย์อัดอั้นสลบไป
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝูงนางกำนัลน้อยใหญ่
ทั้งเสนีรี้พลสกลไกร	บรรดาไปตามเสด็จพระเทวี
เห็นสองกษัตริย์กันแสงโศก	ด้วยวิโยคพญายักษี
พิไรร่ำจนสิ้นสมประดี	สลบลงกับที่สุธาธาร
ต่างตนสลดระทดใจ	ก็โหยไห้กำสรดด้วยสงสาร
คร่ำครวญหวนหาพญามาร	บ้างรํ่ารักลูกหลานแลบิดา
บ้างพี่รักน้องน้องรักพี่	เสียงมี่แซ่เขาลำเนาป่า
นางในข้อนทรวงเข้าโศกา	อสุรากลิ้งเกลือกเสือกไป
อุปมาดั่งป่าไม้รัง	วินาศด้วยกำลังพยุใหญ่
เพียงสิ้นชีวิตชีวาลัย	ไม่เป็นอารมณ์สมประดี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษามารศรี
เห็นองค์สมเด็จพระชนนี	กับทศมุขอสุรีออกมา
กอดศพร่ำรักพระบิตุเรศ	พูนเทวษเศร้าโทมนัสสา
สลบไปทั้งสองกษัตรา	กัลยาสำคัญว่าบรรลัย
ให้หวาดวาบซาบไปด้วยโศกศัลย์	ดั่งใครบั่นเศียรเกล้าไปได้
กับนางศุภลักษณ์ผู้ร่วมใจ	พากันรีบไปด้วยอาวรณ์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ หัตถ์ซ้ายประคองอนุชา	กรขวาเยาวเรศสายสมร
กอดบาทสมเด็จพระมารดร	บังอรครวญคร่ำรำพัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ โอ้พระชนนีของลูกเอ๋ย	ไฉนเลยมาม้วยอาสัญ
ทั้งน้องรักผู้ร่วมชีวัน	ก็พากันหนีไปยังเมืองฟ้า
นิจจาเอ๋ยบิดาดับสูญ	ยังไม่วายอาดูรโหยหา
หรือมาซํ้าจำจากพระมารดา	ทั้งน้องยาผู้ยอดชีวาลัย
แต่ทุกข์เดียวเพียงนี้แล้วมิหนำ	ยังซ้ำทับอกอีกก็เป็นได้
ทีนี้ลูกจะเห็นหน้าใคร	สว่างใจเหมือนกับมารดร
โอ้แม่ทูนเกล้าเยาวลักษณ์	จงผินพักตร์มาดูลูกก่อน
เจ้าพี่เอ๋ยไฉนไม่อาวรณ์	เจ้าตัดรอนพี่แล้วฤๅแก้วตา
ถึงแม้นมาตรจะม้วยชีวัง	แต่จะสั่งสักคำก็ไม่ว่า
อยู่หลังก็จะตั้งแต่โศกา	พร่ำกินน้ำตาไม่วายวัน
เมื่อดับสูญเสียสิ้นทั้งสามองค์	ใครจะสืบสุริย์วงศ์รังสรรค์
ร่ำพลางข้อนทรวงเข้าจาบัลย์	กัลยาสลบไม่สมประดี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์เรืองศรี
เห็นสามกษัตริย์โศกี	สิ้นสมประดีสลบไป
ทั้งสนมเสนีรี้พล	จะเหลือแต่สักคนก็หาไม่
แจ้งด้วยปรีชาปัญญาไว	ว่ามิได้สิ้นชีพชีวา
จึ่งชักพระขรรค์โมลิศ	ขึ้นอุทิศจบเหนือเกศา
เสด็จยืนเหนือพื้นศิลา	ผ่านฟ้ากวัดแกว่งด้วยฤทธี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดเดี๋ยวบันดาลเป็นฝอยฝน	ปานทิพสุคนธ์วารีศรี
ตกต้องสามกษัตริย์กับเสนี	ก็ได้สมประดีขึ้นพร้อมกัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางไวยกาสาวสวรรค์
ครั้นฟื้นคืนได้ชีวัน	เห็นจอมขวัญอุษายุพาพาล
กับพี่เลี้ยงผู้ชื่อศุภลักษณ์	ร่ำรักด้วยความสงสาร
ทั้งนัดดาสมเด็จพระอวตาร	มาโปรดปรานช่วยชีพชีวา
นางแสนโสมนัสชื่นชม	นบนิ้วประนมเหนือเกศา
ทูลว่าซึ่งทรงพระเมตตา	พระคุณล้ำฟ้าธาตรี
อันแสนสมบัติพัสถาน	ในเมืองมารรัตนาบุรีศรี
โอฬารปานชั้นดุษฎี	เป็นที่สถิตสถาวร
ถวายไว้ใต้เบื้องบทรัช	พระจอมจักรพรรดิชาญสมร
ขอเอาพระเดชภูธร	ปกเกล้าร่มร้อนสืบไป
อันทศมุขลูกรัก	เยาว์นักผิดชอบหารู้ไม่
ฮึกหาญสัประยุทธ์ชิงชัย	ให้เคืองใต้เบื้องบทมาลย์
ซึ่งหยาบช้าสาหัสนั้นโทษผิด	ถึงสิ้นชีวิตสังขาร
จงเคลื่อนคลายวายเวรในสันดาน	ขอประทานได้โปรดปรานี
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้รุ่งรัศมี
ฟังนางไวยกาพาที	จึ่งมีพจนารถตอบไป
ซึ่งลูกท่านผิดพลั้งแต่หลังมา	เราหาถือโกรธเอาโทษไม่
ถึงท้าวกรุงพาณที่บรรลัย	ก็ได้ว่ากล่าวแต่โดยธรรม์
ไม่เชื่อมธุรสพจมาน	กริ้วโกรธฮึกหาญด้วยโมหัน
ก็จำเป็นสัประยุทธ์โรมรัน	จนถึงชีวันมรณา
ทั้งนี้เพราะกรรมได้ทำไว้ 	จึ่งดลให้สิ้นชีพสังขาร์
อันศพพญาอสุรา	ตามแต่ปัญญาของเทวี
ท่านกับโอรสทศมุข	จะเลี้ยงให้เป็นสุขเกษมศรี
คงยศปรากฏในธาตรี	ยังที่รัตนาเมืองมาร
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางไวยกาผู้ยอดสงสาร
ได้ฟังมธุรสพจมาน	เย็นซ่านซาบสิ้นในวิญญาณ์
จึ่งน้อมเศียรเกล้าบังคมบาท 	กราบทูลภูวนาถนาถา
ซึ่งพระองค์ทรงพระกรุณา	พระคุณล้นฟ้าแดนไตร
อันตัวของข้าเป็นสตรี	หามีที่พึ่งพาไม่
พระองค์ผู้ทรงฤทธิไกร	จงได้โปรดเกล้ากุมภัณฑ์
ขอเอาพระเดชปกเกศด้วย	ช่วยส่งให้สู่สรวงสวรรค์
จะได้ปรากฏเกียรติทรงธรรม์	ไปทั่วเขตขัณฑ์จักรวาล
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
ฟังรสพจนานงคราญ	ผ่านฟ้าจึ่งตรัสตอบไป
ท่านอย่าอาวรณ์ร้อนเร่า 	ไว้ธุระเราจะทำให้
ตรัสพลางฉวยชักพระขรรค์ชัย	ภูวไนยเสด็จขึ้นยืนยัน
ประนมหัตถ์สัตย์อธิษฐาน	ขอเดชพระอวตารรังสรรค์
ให้ปรากฏมหัศจรรย์	แก่หมู่กุมภัณฑ์ในครั้งนี้
จงบังเกิดเป็นเมรุมาศ	โอภาสด้วยดวงมณีศรี
แล้วหลานสมเด็จพระจักรี	ภูมีกวัดแกว่งไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดเดี๋ยวเกิดเป็นพระเมรุแก้ว	อลงกตพรายแพรวเวหา
สวมศพพญาอสุรา	รจนาลวดลายหลายพรรณ
มีทั้งเมรุแทรกเมรุทิศ	ชวลิตพรรณรายฉายฉัน
เสาสาบกาบบังกระจังบัน	ชั้นเหมช่อฟ้าบราลี
สี่มุขยอดเยี่ยมโพยมมาศ	ดั่งวิมานเทวราชในราศี
มีรูปครุฑาวาสุกรี	ฉัตรธงมณีเรียงราย
ภายในนั้นมีเมรุทอง	เรืองรองเนาวรัตน์จำรัสฉาย
ด้วยเดชะบุญญาอันเพริศพราย	หลานพระนารายณ์สี่กร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางไวยกาดวงสมร
ทั้งราชโอรสฤทธิรอน	ฝูงสนมนิกรเสนี
เห็นพระเดชาอานุภาพ	ให้หวั่นวาบสยองพองเกศี
ประนมกรเหนือเกล้าเมาลี	ชมบุญบารมีเป็นโกลา
ต่างคนต่างอำนวยอวยพร	จงถาวรจำเริญชันษา
เป็นฉัตรแก้วกั้นโลกา	จะได้พึ่งบาทาพระทรงธรรม์
ครั้นแล้วอัครราชเทวี	กับโฉมศรีอุษาสาวสวรรค์
ทศมุขหมู่สนมกำนัล	สุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์เสนามาร
บ้างถือธูปเทียนบุปผา	จุณจันทน์สุคันธาหอมหวาน
พร้อมพรูหมู่ราชบริวาร	ไปสถานพระเมรุรูจี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ต่างจุดธูปเทียนเคารพ	ษมาศพพญายักษี
ทักษิณพลางแสนโศกี	เสียงมี่วังเวงวิญญาณ์
แล้วให้เอาจุณจันทน์สุคันธ์ธาร	เทียนทองกุสุมาลย์กฤษณา
ใส่เข้าในศพอสุรา	จุดเพลิงบูชาพร้อมกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์รังสรรค์
สถิตเหนืออาสน์แก้วแพรวพรรณ	กวัดแกว่งพระขรรค์ฤทธิรอน
แสงวาบปลาบเปล่งเปลวพราย	ฉานฉายจำรัสประภัสสร
เป็นเพลิงเริงรุ่งอัมพร	ติดเชิงตะกอนเข้าทันที
เรืองโรจน์โชติไปดั่งไฟกาฬ	สังหารผลาญศพยักษี
สูญสิ้นเป็นภัสม์ธุลี	ด้วยอำนาจฤทธีมหิมา
ฯ ๖ คำ ฯ
ตอนที่ ๓๑
อภิเษกทศมุขครองกรุงรัตนา
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางไวยกาเสน่หา
ครั้นเสร็จถวายเพลิงพระภัสดา	ค่อยคลายโศกาจาบัลย์
จึงนบนิ้วประนมขึ้นเหนือเกศ	กราบทูลภูวเรศรังสรรค์
ขอเชิญเสด็จองค์พระทรงธรรม์	จรจรัลเข้ายังเมืองมาร
ครอบครองโภไคยไอสูรย์	อันสมบูรณ์สมบัติพัสถาน
ปกป้องแสนสนมนงคราญ	เป็นหลักแก้วสุกานต์ในธาตรี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังไวยกาพาที	สอดคล้องต้องที่วิญญาณ์
จึงชวนโฉมยงนงลักษณ์	อัคเรศวรนุชอุษา
กรายกรนวยนาดยาตรา	ไวยกานำเสด็จไปขึ้นรถ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ สองกษัตริย์ร่วมราชบัลลังก์ทรง	ดั่งดวงเดือนสุริยงอลงกต
รถประเทียบเรียงรันเป็นหลั่นลด	ตามเชิงบรรพตแน่นนันต์
ให้เลิกซึ่งหมู่พยุหบาตร	สุรชาติพหลพลขันธ์
ออกจากเขาแก้วอังชัน	ตามกันไปโดยวิถีจร
ฯ ๔ คำ ฯ
โทน
๏ รถเอยรถแก้ว	แล้วด้วยนพรัตน์ประภัสสร
งามเรือนงามแปรกแอกงอน	งามบุษบกซ้อนบัลลังก์ลอย
งามเสากาบเก็จเพชรประดับ	งามกระจังแก้วประกับช่อห้อย
งามมุขบันงามอร่ามพลอย	งามช่อฟ้าย้อยจับลำยอง
งามเทียมไกรสรสีหราช	งามโลทันผาดเสียงก้อง
งามพระองค์ทรงนั่งดั่งรูปทอง	งามวรนุชน้องละกลกัน
งามรถประเทียบเรียบตาม	งามฝูงอนงค์งามดั่งสาวสวรรค์
งามเครื่องสูงบังสุริยัน	งามแถวธงสุวรรณไสวฟ้า
งามปี่กลองประโคมโครมครึก	งามพลแห่ฮึกทั้งซ้ายขวา
งามทศมุขขี่อาชา	เป็นกองหน้านำพลจรลี
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ เดินทางหว่างเขาลำเนาธาร	ข้ามละหานห้วยเนินคีรีศรี
สำราญราชฤทัยเปรมปรีดิ์	จนบุรีรัตนาราชัย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งให้ขับรถทรง	ตรงเข้าโดยมหาทวารใหญ่
ขึ้นวิถีทางเทียบเลียบไป	ทอดพระเนตรกรุงไกรกุมภัณฑ์
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมตลาด
๏ เพ่งพิศปราการประกอบแก้ว	สีแพร้วเลื่อมพรายฉายฉัน
นางเรียงงามเรียบระเบียบกัน	หุ้มสุวรรณเงาวาบปลาบตา
เชิงเทินปักธงมังกรทอง	สะบัดเห็นไสวห้องเวหา
ช่องป้อมวางปืนจินดา	ทวาราบานรัตน์อร่ามเรือง
มีคูรอบคอบเป็นขอบคัน	เขื่อนกั้นล้วนแก้วแนวเนื่อง
ถนนมาศตรอกมีวิถีเมือง	ตึกกว้านร้านเรืองระเบียบเรือน
ปราสาททั้งสามแก้วสิ้น	ทุกแดนแผ่นดินไม่มีเหมือน
ยอดโชติแสงช่วงดั่งดวงเดือน	แลเลื่อนงามล้ำพิมานลอย
ช่อฟ้าช้อยเฟื้อยเฉื่อยชด	หน้าบันแก้วบดกระหนกห้อย
สี่มุขสุกพลามอร่ามพลอย	ลำยองทองย้อยระยับพราย
ผนังล้วนผลึกพันลึกเลิศ	บัญชรงามเฉิดวิเชียรฉาย
ชมพลางชื่นเพลินฤทัยสบาย	จนชายบ่ายแสงอโณทัย
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ให้กลับพิชัยรถทรง	ตรงตามทางท้องถนนใหญ่
พลมารแห่แหนแน่นไป	เข้าในนิเวศน์อสุรี
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงประทับกับเกยมาศ	อันโอภาสด้วยดวงมณีศรี
พระชวนองค์อัคเรศเทวี	อันมีศุภลักษณ์วิไลวรรณ
ลงจากบัลลังก์รถทรง	พร้องฝูงอนงค์สาวสวรรค์
ดั่งดาวแวดล้อมดวงจันทร์	ขึ้นปราสาทสุวรรณอำไพ
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์อาสน์	นางสนมหมอบกลาดไม่นับได้
แสนสุขสำราญฤทัย	ด้วยมีชัยได้ราชธานี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
ต่างตนนบนิ้วอัญชุลี	แล้วโศกีทูลสองกษัตรา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ โอ้ว่าพระยอดเยาวราช	แม่จอมวรนาฏเสน่หา
อยู่หลังข้าตั้งแต่โศกา	ถึงเบื้องบาทานี้พ้นนัก
ครวญคร่ำร่ำกินแต่ชลเนตร	แสนทุกข์แสนเทวษเพียงอกหัก
คิดว่าสองพระองค์ทรงลักษณ์	อยู่ในมือยักษ์สาธารณ์
ทั้งพระสุริย์วงศ์ก็องค์เดียว	เปล่าเปลี่ยวไม่มีทวยหาญ
จะเคี่ยวขับต่อสู้ด้วยหมู่มาร	เกลือกการเพลี่ยงพล้ำจะเสียที
ทุกข์ใจตั้งใจฟังข่าว	อกผ่าวเร่าร้อนถึงสองศรี
แม้นทราบแท้ว่าแพ้อสุรี	จะตายตามธุลีพระบาทไป
อันความข้าทุกข์นี้เหลือทุกข์	จะสุขสักเวลาก็หาไม่
ครั้นแจ้งว่าต่อตีมีชัย	ดีใจดั่งได้สมบัติฟ้า
ครั้งนี้ทั้งสี่สิ้นโศก	วายวิโยคสองยอดเสน่หา
จะสนองรองเบื้องพระบาทา	ไปกว่าจะสิ้นชนมาน
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
กับโฉมวนิดายุพาพาล	ฟังสารศรีนาฏนารี
แสนเสนาะเพราะพร้องต้องใจ	ล้วนซื่อสัตย์อาลัยไม่หน่ายหนี
จึ่งตอบด้วยมธุรสวาที	ว่านี้คุณพ้นคณนา
มิเสียแรงร่วมใจร่วมจิต	ร่วมชีวิตชีวังสังขาร์
ครั้งนี้ใช่แต่พี่โศกา	ถึงข้าก็ทุกข์เหมือนกัน
กลัวว่าทั้งสี่จะบรรลัย	ด้วยภัยอสุราโมหัน
เมื่ออยู่ยังเขาแก้วอังชัน	โศกศัลย์ถึงพี่พ้นประมาณ
ก็เล่าความตามที่ทุกข์ยาก	ลำบากด้วยรบหนักหักหาญ
จนถึงกุมภัณฑ์บรรลัยลาญ	ให้นงคราญทั้งสี่พี่เลี้ยงฟัง
แล้วตรัสแก่อุษามารศรี	อันห้านางคุณมีมาแต่หลัง
ร่วมทุกข์ร่วมชีพชีวัง	ตั้งใจจงรักภักดีมา
ควรเราจะบำเหน็จความชอบ	ประกอบทั้งสมบัติแลยศถา
ให้เครื่องสำหรับพระธิดา	กัลยาจะเห็นประการใด
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอัคเรศผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังบรรหารภูวไนย	บังคมไหว้สนองพจมาน
อันซึ่งพี่นางศุภลักษณ์	จงรักร่วมชีพสังขาร
อาสาเที่ยวไปไนไตรดาล	ทำการวาดรูปถึงสามครา
แล้วกลับไปเชิญองค์พระทรงเดช	มายังนคเรศยักษา
ไม่กลัวภัยอาลัยแก่ชีวา	ความชอบกัลยาอเนกนันต์
ควรให้มงกุฎสังวาลเพชร	ธำมรงค์แก้วเก็จฉายฉัน
สะอิ้งทับทรวงวิไลวรรณ	ทองกรกุดั่นดวงมณี
พานทองเครื่องทองถมยา	วอทองทาสาทาสี
เงินตราผ้าทรงอย่างดี	ที่อยู่โอฬารสำราญใจ
อันพี่เลี้ยงนารีทั้งสี่นั้น	ก็ผูกพันสมัครรักใคร่
ปิ้มสิ้นชีวิตชีวาลัย	ความชอบอรไทพ้นประมาณ
นางอรัญควรให้มงกุฎแก้ว	สังวาลแล้วด้วยดวงมุกดาหาร
นางสุพรรณมงกุฎอลงการ	นางสุนทรนงคราญทับทิมพราย
นางจันไพฑูรย์จำรูญเรือง	ล้วนเครื่องทรงกษัตริย์ฉานฉาย
พาหุรัดทองกรแก้วลาย	วอศรีพรรณรายรูจี
หีบทองจำหลักสารพางค์	เครื่องทองครบอย่างเฉลิมศรี
แหวนพลอยโลหิตมณี	ภูษาอย่างดีแพรพรรณ
จึงจะสมควรงามด้วยความชอบ	รู้รอบปิดป้องทุกสิ่งสรรพ์
ซึ่งพระองค์จะประทานรางวัล	ตามแต่ทรงธรรม์จะโปรดปราน
ฯ ๒๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมสงสาร
ได้ฟังวนิดายุพาพาล	พจมานสอดคล้องต้องใจ
จึ่งมีบรรหารอันสุนทร	ดวงสมรพี่ยอดพิสมัย
ซึ่งเจ้าว่าขานประการใด	ต้องในระบอบชอบนัก
มิเสียทีที่เกิดในโกเมศ	ควรรองบทเรศพญาจักร
รูปรสวาจาจำเริญรัก	สมศักดิ์สุริย์วงศ์เทวา
แล้วมีพจนารถบรรหาร	สั่งนางพนักงานซ้ายขวา
จงไปเบิกสั่งของทั้งปวงมา	เราจะให้แก่ห้านารี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝูงนางกำนัลสาวศรี
น้อมเกล้ารับราชวาที	อัญชุลีแล้วลาออกไป
ฯ ๒ คำ ฯ ชุบ
๏ ครั้นถึงจึ่งแจ้งกิจการ	แก่ชาวพนักงานน้อยใหญ่
บรรดารักษาทรัพย์ไว้	ตามในพระราชบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ขุนคลังนายใหญ่ถ้วนหน้า
ได้แจ้งไม่แคลงในวิญญาณ์	ก็จัดแจงผืนผ้าแพรพรรณ
ทั้งเครื่องทรงมงกุฎสังวาล	หีบพานพื้นยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
ขนมากองเรียงไว้เคียงกัน	ส่งให้กำนัลนารี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หมู่นางกำนัลสาวศรี
รับของแล้วพากันจรลี	มายังที่เฝ้าทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึ่งวางสิ่งของ	ลงยังที่ท้องพระโรงใหญ่
แล้วบังคมหมอบกลาดดาษไป	ดั่งดาวล้อมแขไขในเมฆา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
จึ่งประทานเครื่องทรงอลงการ์	ภูษาเงินทองอันโอฬาร
แก่พี่เลี้ยงทั้งห้ายุพาพักตร์	อันจงรักร่วมชีพสังขาร
โดยคุณความชอบประกอบการ	ตั้งใจอัครฐานอันดับกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงทั้งห้าคนขยัน
นบนิ้วประนมบังคมคัล	รับของรางวัลด้วยยินดี
ผิวพักตร์ผ่องเพียงจันทร	อันเขจรแจ่มฟ้าราศี
ต่างตนถวายอัญชุลี	ไปยังที่อยู่สำราญ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
ครั้นเสร็จปูนบำเหน็จนงคราญ	พี่เลี้ยงเยาวมาลย์ผู้ร่วมใจ
พอเวลาค่ำย่ำลง	สุริยงล่วงลับเหลี่ยมไศล
จึ่งชวนโฉมอัคเรศอรไท	เข้าในห้องสิริไสยา
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เอนองค์ลงเหนือบรรจถรณ์	อันขจรด้วยกลิ่นบุปผา
รื่นเร้าเสาวรสสุคนธา	มาลัยโอฬาร์ผกากาญจน์ว
แก้วกุหลาบจำปาสารภิน	จรุงรวยชวยกลิ่นหอมหวาน
กลั้วกลิ่นวนิดายุพาพาล	ระเหยหวนเสียวซ่านสำราญใจ
ประทีปทองส่องสว่างกระจ่างแจ้ง	จรัสแสงดั่งดวงแขไข
จับผิวพักตร์นวลอนงค์ใน	ละอองใยเพียงเทวรัมพา
บ้างกราบกรานอยู่งานรำเพยพัด	โบกสะบัดแส้ปรายซ้ายขวา
อเนกแน่นแสนสนมกัลยา	ดั่งดารารายรอบศศิธร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ห้าพระพี่เลี้ยงสายสมร
เห็นหลานสมเด็จพระสี่กร	เข้าที่บรรจถรณ์อันโอฬาร
จึ่งสั่งนางบำเรออนงค์นาฏ	ให้บรรเลงพิณพาทย์เสียงประสาน
ขับกล่อมข้างที่ประจำงาน	บำเรอบทมาลย์พระยอดฟ้า
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หมู่นางบำเรอทั้งซ้ายขวา
ก็จับเครื่องดุริยางค์นานา	ถ้วนหน้าบรรสานขึ้นพร้อมกัน
ฯ ๒ คำ ฯ
พระทอง
๏ ฝ่ายฝูงนางขับก็ขับกล่อม	เพราะพร้อมบรรเลงเพลงสวรรค์
ครั่นครวญหวนโหยโอดพัน	เสียงสนั่นเรื่อยรับกับดนตรี
ฯ ๒ คำ ฯ
พัดชา
๏ นบบาทบงกชบทรัตน์	ล้อมเกศกษัตริย์ทั้งสองศรี
ควรเป็นพระปิ่นโมลี	ตรีโลกเลิศประเสริฐสม
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ สององค์ทรงเสาวภาคย์	บุญมีมากหากนิยม
สุรารักษ์ชักมาชม	สมพระน้องประคองกันเอย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ขอจงจำเริญสวัสดิ์	พูนพิพัฒน์มไหศวรรย์
เกรงเดชทุกเขตขัณฑ์	ถวายสุวรรณมาลี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ อย่าได้นิราศรัก	ยอดเยาวลักษณ์มเหสี
ข้าบาททั้งปวงนี้	จะได้พึ่งบุญญาเอย
ฯ ๒ คำ ฯ
มโหรี
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมเสน่หา
ไสยาสน์เหนืออาสน์โอฬาร์	ด้วยองค์วนิดาวิลาวัณย์
ฟังเสียงสังคีตขับขาน	เฉื่อยฉานเพียงเพลงบรรเลงสวรรค์
จับใจเพลิดเพลินจำเริญกรรณ	ทรงธรรม์ก็เคลิ้มหลับไป
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้าปี่
๏ ยามสงัดปัจฉิมราตรี	เวลาล่วงเข้าที่ปัจจุสมัย
ดาวดวงร่วงฟ้านภาลัย	แขไขเศร้าสิ้นรังสีนวล
น้ำค้างพร่างพร้อยดั่งฝอยฝน	โพยมพยับสกลเวหาหวน
ชื่นเฉื่อยเรื่อยเย็นวิญญาณ์ยวน	จวนรุ่งพุ่งแสงอุทัยทอง
อรุณรางพ่างพื้นนภาแผ้ว	เสนาะเสียงไก่แก้วขันก้อง
สนั่นศัพท์ประโคมฆ้องกลอง	ดุเหว่าร้องเร้าเร่งพระสุริยัน
พระตื่นจากแท่นทิพสิงหาสน์ว	แล้วปลอบปลุกวรนาฏถนอมขวัญ
โสรจสรงทรงเครื่องพรายพรรณ	เสด็จออกพระโรงคัลอลงการ์
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์รัตน์ว	คู่อาสน์วจักรพรรดินาถา
พร้อมหมู่อสูรเสนา	ปโรหิตพฤฒาแสนยากร
บังคมเกลื่อนกลาดดาษเฝ้า	เคารพบทเรศธิเบศร
งามดั่งองค์อมรินทร	เสด็จกลางนิกรเทวัญ
เห็นทศมุขอสุรา	อนุชาธิราชรังสรรค์
พระจะให้สืบวงศ์กุมภัณฑ์	ทรงธรรม์จึ่งมีพจมาน
ตรัสสั่งขุนโหรายักษ์	อันแหลมหลักปรีชากล้าหาญ
ท่านจงหาฤกษ์ศุภวาร	จะตั้งการอภิเษกสวัสดี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ขุนโหราจารย์ยักษี
ก้มเกล้ารับราชวาที	ก็ดูโดยคัมภีร์พยากรณ์
ตั้งศักราชลงตามฐาน	คูณหารเป็นมาสเกณฑ์ก่อน
ชำระไปได้เศษสถาวร	พระจันทรกินฤกษ์กัตติกา
เสร็จแล้วน้อมเศียรบังคมทูล	นเรนทร์สูรสุริย์วงศ์นาถา
วันพุธสองค่ำในตำรา	ศุภฤกษ์มหามงคล
รุ่งแล้วสามโมงสามบาท	จำเริญราชเดชาสถาผล
ดิลกโลกทั่วหล้าสุธาดล	ไพรีผจญบรรลัยลาญ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์จักรามหาศาล
ได้ฟังวาจาโหราจารย์	ผ่านฟ้าชื่นชมยินดี
จึ่งมีบรรหารสิงหนาท	สั่งมหาอำมาตย์ยักษี
จงเตรียมการพระราชพิธี	โดยที่อภิเษกเลิศไกร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งเสนามารผู้ใหญ่
รับรสพจนารถภูวไนย	บังคมไหว้แล้วรีบออกมา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ หมายบอกสนมกรมวัง	ทั่วทั้งข้างในข้างหน้า
ให้จัดแจงแต่งการอันโอฬาร์	ตามสั่งนัดดาพระนารายณ์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายเจ้าพนักงานทั้งหลาย
ก็เร่งรัดเกณฑ์กันทุกมุลนาย	วุ่นวายเอิกเกริกเป็นโกลี
ฯ ๒ คำ ฯ
ยานี
๏ บ้างแต่งมหาปราสาท	ทอดราชาอาสน์ลาดที่
ผูกม่านกั้นฉากรูจี	ห้อยพวงมาลีวิไลวรรณ
บางหมู่แต่งตั้งบัลลังก์รัตน์	ปักเศวตฉัตรฉายฉัน
สังข์กลศวางเรียงเคียงกัน	แว่นแก้วเทียนสุวรรณบายศรีทอง
บายศรีนากหลากเลิศล้วนมณี	ซ้ายขวาโดยที่เป็นแถวถ่อง
ฉัตรแก้วโอฬาร์ระย้ากรอง	เสร็จต้องตามที่พิธีการ
ประชุมชาวราชครูผู้ปรีชา	ชีพ่อพฤฒามหาศาล
นั่งอาสน์อันดับเป็นประธาน	ในสถานภิเษกสวัสดี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางไวยกามารศรี
ครั้นรุ่งรางสร่างแสงพระรวี	ใกล้นาทีฤกษ์สถาวร
จึ่งมีมธุรสพจนารถ	ให้โอรสราชชาญสมร
ชำระสระสรงสาคร	อลงกรณ์ประดับกายา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทศมุขสุริย์วงศ์ยักษา
น้อมเกล้ารับสั่งพระมารดา	ก็ลีลามาสรงชลธี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ปทุมทองโปรยละอองวารีริน	ลูบไล้มลทินขัดสี
มัวหมองผ่องสิ้นทั้งอินทรีย์	สุคนธารมาลีตระหลบองค์
สอดใส่สนับเพลาพรอยพราย	ภูษาเลิศลายกระหนกหงส์
ชายไหวชายแครงเครือภุชงค์	สังวาลทรงทับทรวงชมพูนุท
ตาบทิศทองกรมังกรพัน	พาหุรัดกุดั่นประดับบุษย์
ธำมรงค์เพชรพรายเรือนครุฑ	ทรงมหามงกุฎแก้วกาญจน์
ทัดกรรเจียกจอนวิเชียรช่วง	ห้อยพวงมาลัยมุกดาหาร
งามเพียงเทพบุตรพรหมาน	มาสถานที่เฝ้าพระภูมี
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
ครั้นใกล้ศุภฤกษ์สวัสดี	มีจิตชื่นชมภิรมยา
จึ่งเสด็จจากแท่นสิงหาสน์	ลีลาศวาดกรซ้ายขวา
พาทศมุขอสุรา	มายังปราสาทพิธีการ
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ จึ่งให้น้องรักพระอัคเรศ	ประเวศขึ้นแท่นทิพมุกดาหาร
ภายใต้เศวตฉัตรอันโอฬาร	กลางสถานภิเษกสถาวร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายนางไวยกาดวงสมร
กับองค์อุษาบังอร	วงศานิกรกุมภัณฑ์
ก็เสด็จย่างเยื้องยุรยาตร	งามวิลาสดั่งเทพอัปสรสวรรค์
พร้อมพรูหมู่สนมกำนัล	พากันไปปราสาทพิธี
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงจึ่งนั่งในสถาน	สำหรับราชเยาวมาลย์มารศรี
ทั้งสุริย์วงศ์อนงค์นารี	ก็นั่งเรียงเคียงที่อับดับไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระมหาราชครูผู้ใหญ่
ครั้นพร้อมพระวงศาเสนาใน	ก็ลั่นฆ้องชัยเข้าสามครา
ทั้งสี่ชีพ่อพฤฒาจารย์	ก็โอมอ่านพระเวทคาถา
ถือสังข์ถือกลศเข้ามา	ถวายมุรธาวารี
ชุบชัยภิเษกโสรจสรง	ลงเหนือเศียรเกล้ายักษี
โดยอย่างบุราณประเวณี	กษัตริย์โมลีเลิศไกร
ชาวประโคมก็ประโคมฆ้องกลอง	กึกก้องกัมปนาทหวั่นไหว
ดนตรีสังข์แตรแซ่ไป	ทั้งในพิภพกุมภัณฑ์
ฯ ๘ คำ ฯ
สระบุหร่ง
๏ ได้เอยได้ฤกษ์	โหรเฒ่าให้เบิกบายศรีขวัญ
ประโรหิตก็จุดเทียนสุวรรณ	ติดแว่นแก้วอันโอฬาร์
ยกขึ้นเคารพจบเศียร	ส่งเวียนแต่ซ้ายไปขวา
พระสุริย์วงศ์รับส่งกันต่อมา	รอบราชมหามณฑล
เสียงฆ้องกลองสนั่นครั่นครึก	สำเนียงโห่ฮึกโกลาหล
พร้อมเพราะเสนาะอึงอล	เป็นวิจลมหัศอัศจรรย์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถ้วนเจ็ดรอบระบอบศาสตร์	พิธีราชภิเษกรังสรรค์
ปโรหิตดับเทียนโบกควัน	ให้องค์กุมภัณฑ์สามครา
แล้วเอาจุณเจิมเฉลิมพักตร์	ดิหลักในนลาฏยักษา
พร้อมกันอวยพรเป็นโกลา	ชัยตุมหาสถาวร
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์ชาญสมร
จึ่งมีสิงหนาทอันสุนทร	มอบนครรัตนาราชัย
กับราชบรมสมบัติ	สาวสวัสดิ์กำนัลน้อยใหญ่
ทั้งเสนาพหลพลไกร	ให้แก่ทศมุขอสุรา
ตั้งเป็นเอกองค์มงกุฎเกศ	สุริย์วงศ์พรหเมศนาถา
จรรโลงบุรีรัตนา	ปกป้องไพร่ฟ้าประชากร
แล้วมีมธุรสพจนารถ	ประทานโอวาทสั่งสอน
ท่านจงครอบครองพระนคร	ให้ถาวรในทางทศธรรม์
อย่าประพฤติเภทพาลการผิด	ทุจริตโลโภโมหัน
จะได้เป็นที่พึ่งแก่พงศ์พันธุ์	ตราบเท่าชีวันมรณา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พญาทศมุขยักษา
น้อมเศียรกราบลงกับบาทา	หลานพระจักราธิบดี
รับโอวาทองค์ทรงเดช	ใส่ศิโรเพฐน์ยักษี
แล้วทูลสนองไปทันที	ซึ่งปรานีโปรดข้าบทมาลย์
พระคุณที่การุญภาพ	เย็นซาบไม่มีสิ่งสมาน
หนักยิ่งแผ่นฟ้าสุธาธาร	ประมาณเหมือนบิตุเรศมารดา
ข้าน้อยขอสนองรองบาท	ภูวไนยธิราชนาถา
มิได้ละเมิดพระบัญชา	ไปกว่าจะสิ้นชีวัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางไวยกาโฉมสวรรค์
ทั้งวงศาเสนากำนัล	กุมภัณฑ์ชีพราหมณ์พฤฒาจารย์
ครั้นเสร็จอภิเษกมงคล	ต่างตนชื่นชมเกษมศานต์
ออกจากปราสาทพิธีการ	ไปสถานที่อยู่อสุรี
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	พญาทศมุขยักษี
ได้ผ่านสวรรยาธานี	เป็นปิ่นอสุรีเลิศไกร
ตั้งอยู่ในธรรมทศมิตร	มิได้ผิดเรื่องราชวิสัย
บำรุงสุริย์วงศ์พลไกร	ไพร่ฟ้าเสนาประชากร
เย็นเช้าขึ้นเฝ้าภูวนาถ	กับอัครราชอุษาสายสมร
พระทรงคิดเหมือนบิดามารดร	สโมสรจงรักภักดี
ฯ ๖ คำ ฯ
ตอนที่ ๓๒
พระอุณรุทเสด็จกลับกรุงณรงกา
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
เสร็จมอบสวรรยาธานี	ยักษีทศมุขสุริย์วงศ์
พระเสวยสุโขมโหฬาร	กับเยาวมาลย์อุษานวลหง
ประดับด้วยฝูงนาฏนางอนงค์	อันทรงเสาวภาคจำเริญใจ
บำรุงบำเรอด้วยรูปเสียง	กลิ่นเกลี้ยงสัมผัสพิสมัย
รสรื่นชื่นชวนให้อาลัย	ในเบญจคุณกามล้วนงามงอน
อยู่ยังรัตนาบุรีราช	แสนสำราญลานสวาทสโมสร
ดั่งสถิตในเทวนคร	สถาวรหลายทิวาราตรี
ให้คะนึงถึงองค์พระบิตุเรศ	พระชนนีเกิดเกศเกศี
ทั้งองค์อัครราชเทวี	เสนีสุริย์วงศ์อนงค์ใน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึ่งมีพจนารถอันสุนทร	ดูก่อนเยาวยอดพิสมัย
แต่พี่มาจากเวียงชัย	ช้านานได้หลายทิวารา
อันองค์พระชนกชนนี	ป่านนี้จะละห้อยคอยหา
จะวิโยคโศกแสนโศกา	เสวยทุกข์เวทนาจาบัลย์
ครั้นจะอยู่ช้านักก็มิได้	พี่จะพาดวงใจเฉลิมขวัญ
ไปยังนคเรศด้วยกัน	บังคมคัลพระชนกชนนี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษามารศรี
ได้ฟังบัญชาพระสามี	เทวีทูลสนองไปทันใด
ซึ่งพระองค์จะเสด็จลีลาศ	คืนณรงการาชบุรีใหญ่
เฝ้าสองกษัตริย์เลิศไกร	ข้าดีใจเป็นพ้นคณนา
จะขอโดยเสด็จบทเรศ	พระทรงเดชสุริย์วงศ์นาถา
เป็นเกือกทองรองเบื้องบาทา	ไปกว่าจะสิ้นชนมาน
อันอยู่ในรัตนาธานี	พระเมตตาไม่มีสิ่งสมาน
เกลือกไปถึงกรุงอันโอฬาร	จะเกรงองค์นงคราญผู้ร่วมรัก
จะเสื่อมคลายหายความกรุณา	ฝ่ายข้าจะทุกข์เพียงอกหัก
ยิ่งจะซ้ำร้ายได้อายนัก	พระทรงจักรจงโปรดปรานี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้รุ่งรัศมี
ได้ฟังวนิดาพาที	ภูมีรับขวัญกัลยา
แล้วมีพจนารถอันสุนทร	ดวงสมรพี่ยอดเสน่หา
ว่าไยฉันนี้นะแก้วตา	อนิจจาไม่ควรจะแคลงใจ
อันตัวของเจ้าเยาวเรศ	เทเวศแกล้งมาสมให้
เป็นคู่ชีวิตชีวาลัย	ก็แจ้งไปทั่วฟ้าธาตรี
ซึ่งองค์โฉมฉายสายสวาท	หรือจะอาจล่วงพจมานพี่
จะบำรุงเยาวยอดนารี	มิให้มีราคีแผ้วพาน
ร่วมเรียงอาสน์เอกเศวตฉัตร	ในสวัสดิ์นิวาสราชฐาน
เป็นใหญ่กว่าสนมนงคราญ	เยาวมาลย์อย่าร้อนอาวรณ์ใจ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอุษาผู้ยอดพิสมัย
ฟังรสพจนารถภูวไนย	ดั่งได้สรงทิพธารา
เย็นซาบทั่วสารพางค์กาย	โฉมฉายแสนโสมนัสสา
จึงนบนิ้วถวายบังคมลา	มายังปราสาทพระชนนี
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงน้อมเศียรอภิวาท	กราบลงแทบบาทบทศรี
ให้สะท้อนถอนใจพันทวี	ทูลพระชนนีนงคราญ
บัดนี้สมเด็จพระภัสดา	จะกลับคืนพาราราชฐาน
ลูกรักขอลาบทมาลย์	ไปตามเสด็จหลานพระสี่กร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางไวยกาดวงสมร
ได้ฟังวาจาอันสุนทร	บังอรมาอัญชุลีลา
ว่าจะไปโดยเสด็จพระสามี	เทวีเศร้าโทมนัสสา
แสนสลดระทดวิญญาณ์	ก็โศกาครวญคร่ำรำพัน
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้ว่าลูกรักของแม่เอ๋ย	แม่เคยประคองถนอมขวัญ
ถึงเจ้าเป็นบุตรบุญธรรม์	ก็สำคัญว่าเกิดในอุทร
เป็นพี่นางสนิททศมุข	ร่วมทุกข์ร่วมสุขสโมสร
เช้าเย็นเห็นหน้านิรันดร	เชยชมสายสมรทุกเวลา
พระบิตุรงค์เจ้าปลงชีวัน	ยังไม่วายโศกศัลย์กันแสงหา
เห็นโฉมฉายค่อยสบายวิญญาณ์	ควรหรือแก้วตาจะจากไป
ตั้งจิตจะฝากชีวิตเจ้า	ขวัญข้าวเยาวยอดพิสมัย
ทีนี้เป็นกรรมจะจำไกล	เปล่าตาเปลี่ยวใจแม่นัก
อยู่หลังจะตั้งแต่ทุกข์ถึง	แสนคะนึงรึงร้อนเพียงอกหัก
จะพรํ่ากินชลนัยน์ไม่วายพักตร์	ด้วยทรามรักนิราศแรมคลา
จะทานทัดขัดห้ามก็มิได้	จนใจสุดคิดนี่หนักหนา
ร่ำพลางกอดองค์พระธิดา	โศกาเพียงสิ้นสมประดี
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษามารศรี
เห็นองค์สมเด็จพระชนนี	โศกีครวญคร่ำรำพัน
ให้สงสารสลดรันทดจิต	คิดยามวิโยคแล้วโศกศัลย์
สะอื้นพลางถอนใจจาบัลย์	กัลยากราบทูลสนองไป
ซึ่งลูกจะจากไปครั้งนี้	ใช่จะแกล้งหน่ายหนีนั้นหาไม่
สุดคิดสุดจิตจึ่งจำไกล	พระองค์อย่าได้โศกา
ถึงไปใช่ว่าจะตายจาก	เป็นแต่พรากว่างเว้นที่เห็นหน้า
นัยลูกจะกลับคืนมา	รองเบื้องบาทาพระมารดร
ค่อยอยู่จงดีอย่ามีทุกข์	ศรีสวัสดิ์เป็นสุขสโมสร
นิราศโรคาสถาวร	ร่มเกล้านิกรประชาชี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางไวยกามารศรี
ฟังรสพจนารถพระบุตรี	เทวีค่อยคลายโศกา
จึ่งมีวาจาอันสุนทร	ดวงสมรแม่ยอดเสนหา
ตัวเจ้าจะจากพระมารดา	ไปเป็นบริจาพระทรงฤทธิ์
อุตส่าห์จงรักภักดี	ระวังองค์อย่าให้มีความผิด
จงฝากกายถวายชีวิต	เจียมจิตต่ำเตี้ยเงี่ยตน
ถึงลำบากยากแค้นแสนสาหัส	ตั้งใจปรนนิบัติบำรุงผล
ความชั่วอย่ากลั้วแปมปน	ให้เคืองยุคลบาทา
จึงจะสมด้วยเกิดในโกเมศ	เป็นปิ่นนคเรศเสน่หา
จงฟังคำจำสอนของมารดา	จะประเสริฐเลิศฟ้าสถาวร
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ตรัสแล้วก็พาวรนาฏ	เยาวราชธิดาดวงสมร
เสด็จจากห้องแก้วอลงกรณ์	บทจรไปเฝ้าภูวไนย
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงจึงองค์อัคเรศ	น้อมเกศบังคมประนมไหว้
ทูลว่าพระองค์ทรงฤทธิไกร	จะเสด็จกลับไปยังธานี
อันอุษาโฉมเฉลาเยาวราช	จะตามไปรองบาทบทศรี
สุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์ก็ไม่มี	กำพร้าชนนีบิดา
เห็นแต่พระวงศ์เทวัญ	ดั่งฉัตรแก้วกั้นเกศา
จะจำเริญศรีสวัสดิ์วัฒนา	ก็เพราะพระเดชาภูธร
แม้นมาตรประมาทราชกิจ	พลั้งผิดได้โปรดช่วยสั่งสอน
อย่าเพ่อกริ้วโกรธเอาโทษกรณ์	ตัดรอนให้ได้อัประมาณ
ขอฝากใต้เบื้องพระบาทด้วย	เหมือนช่วยชูชีพสังขาร
ให้แสนสุขเกษมสำราญ	ผ่านฟ้าจงโปรดปรานี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์พงศ์นารายณ์เรืองศรี
ฟังนางไวยกาพาที	ฝากพระบุตรีด้วยอาลัย
จึ่งตรัสว่าดูก่อนเยาวมาลย์	ผู้มีปรีชาญอัชฌาสัย
ท่านอย่าทุกข์ร้อนอาวรณ์ใจ	ด้วยองค์อรไทพระธิดา
อันซึ่งโฉมเฉลาเยาวเรศ	ปานดั่งดวงเนตรซ้ายขวา
จะบำรุงเลี้ยงกัลยา	เป็นปิ่นวนิดานารี
ค่อยอยู่จงดีอย่ามีทุกข์	ช่วยพญาทศมุขยักษี
ปกป้องไพร่ฟ้าประชาชี	เสนีสุริย์วงศ์อนงค์ใน
ให้อยู่เย็นเป็นสุขสโมสร	อย่าให้เดือดร้อนสิ่งใดได้
เรากับกัลยาจะลาไป	อรไทอย่าเศร้าโศกา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางไวยกาเสน่หา
ได้ฟังมธุรสบัญชา	ค่อยสว่างวิญญาณ์ยินดี
จึ่งนบนิ้วถวายอภิวาท	พระสุริย์วงศ์ธิราชเรืองศรี
กรายกรย่างเยื้องจรลี	กลับมาที่อยู่เยาวมาลย์
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
เสด็จจากห้องแก้วอลงการ	ออกยังสถานพระโรงคัล
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ช้าสามไม้
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์มาศ	งามดังเทวราชรังสรรค์
พร้อมหมู่เสนากุมภัณฑ์	อภิวันท์หมอบกลาดดาษดา
จึ่งมีพระราชบรรหาร	แก่ขุนมารทศมุขยักษา
แต่เรามาจากพารา	นานหลายทิวาราตรี
ครั้นจะอยู่ช้านักก็มิได้	จะกลับไปนิเวศน์บุรีศรี
เจ้าจงจัดพลโยธี	ให้ไปส่งพี่ถึงเวียงชัย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทศมุขผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังพจนารถภูวไนย	บังคมไหว้สนองพระบัญชา
อันพระองค์ทรงมหาการุญ	พระคุณล้นเกล้าเกศา
ซึ่งจะกลับนิเวศน์สวรรยา	มรคาท่าทางกันดาร
ข้าขอโดยเสด็จบาทบงสุ์	พระผู้พงศ์จักรพรรดิมหาศาล
จะชะลอปราสาทพระเยาวมาลย์	ไปส่งถึงสถานธานี
ให้พระเกียรติเดชาวรายศ	ปรากฏทั่วหล้าราศี
ทูลแล้วถวายอัญชุลี	ไปยังที่อยู่กุมภัณฑ์
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึ่งมีพจนารถ	แก่มหาอำมาตย์คนขยัน
บัดนี้พระองค์วงศ์เทวัญ	จะคืนไปเขตขัณฑ์ณรงกา
ท่านจงเกณฑ์พวกจัตุรงค์	เลือกล้วนอาจองแกล้วกล้า
ชะลอทั้งปราสาทรัตนา	ไปส่งผ่านฟ้าถึงธานี
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาอำมาตย์ยักษี
ก้มเกล้ารับราชวาที	ถวายอัญชุลีแล้วออกไป
ฯ ๒ คำ ฯ ประถม
ยานี
๏ เกณฑ์พลจัตุรงค์องอาจ	เป็นกองพยุหบาตรกระบวนใหญ่
ขุนช้างก็ผูกคชไกร	สรรพ์ไปด้วยเครื่องคชาภรณ์
ขุนม้าก็ผูกพาชี	ขับขี่ว่องไวดั่งไกรสร
ขุนรถเทียมรถอลงกรณ์	งามงอนอ่าอวดประกวดกัน
ขุนพลก็เตรียมพลยุทธ์	เลือกล้วนฤทธิรุทรแข็งขัน
เทียมทั้งรถทรงเรือนสุวรรณ	รถประเทียบสาวสรรค์กัลยา
จัดพลอสุราที่เข้มแข็ง	กำลังฤทธิแรงแกล้วกล้า
สิบโกฏิเพียบพื้นพสุธา	ชะลอมหาปราสาทอำไพ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายนางพี่เลี้ยงผู้ใหญ่
ทั้งฝูงอนงค์กำนัลใน	ขอเฝ้าคนใช้ขันที
บรรดาจะโดยเสด็จเยาวมาลย์	ก็เตรียมการอุตลุดอึงมี่
ผ้าผ่อนเงินทองของดี	หีบแป้งกระจกหวีที่นอน
ทั้งของกินของใช้ต่างต่าง	บรรทุกใส่รถช้างเกวียนก่อน
พวกไพร่ก็แต่งหาบคอน	ซับซ้อนแบกขนวุ่นวาย
บ้างเถียงกันอึงมี่ตีชก	ถ้วยโถพลัดตกแตกหาย
ยังรุ่งมิได้เอนกาย	ไพร่นายคอยเสด็จจรลี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษามารศรี
เสด็จเหนือแท่นแก้วรูจี	กับพระสามีนงคราญ
จึ่งนบนิ้วทูลองค์พระทรงเดช	ผู้หน่อนเรศมหาศาล
ซึ่งจะพาข้าบาทบทมาลย์	ไปสถานกรุงแก้วณรงกา
อันองค์พระมหาดาบส	ทรงยศยอดญาณฌานกล้า
เลี้ยงดูชูเกล้าแต่เยาว์มา	พระคุณล้นฟ้าดินดอน
จะขอไปประณตบทบงสุ์	ลาองค์พระอัยกาก่อน
จึ่งจะเป็นศรีสวัสดิ์สถาวร	ภูธรจงโปรดปรานี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัสมี
ได้ฟังวนิดาพาที	ภูมีสอดคล้องต้องใจ
จึ่งกล่าวมธุรสอันสุนทร	ดวงสมรพี่ยอดพิสมัย
ซึ่งเจ้าว่าขานประการใด	ไพเราะเพราะชอบระบอบธรรม์
ควรเราจะไปมัสการ	ยังสถานศาลาพนาสัณฑ์
ลาองค์พระอัยกานั้น	อันมีพระคุณกัลยา
สองกษัตริย์แต่ตรัสด้วยกันไป	จนอุทัยเรื่อรางพระเวหา
ก็เสด็จลีลาศยาตรา	มาเข้าที่สรงชลธาร
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ ชำระกายสายสินธุ์ปทุมทอง	ใสเซ็นเป็นละอองหอมหวาน
ทรงสุคนธ์ปนสุวรรณอันโอฬาร	รวยรินกลิ่นซ่านขจายจร
พระสอดใส่สนับเพลาเครือหงส์	ภูษาทรงลอยลายเชิงไกรสร
นางทรงผ้าทิพอุทุมพร	เครือก้านกินนรกรกราย
พระทรงชายไหวชายแครงแก้ว	ล้วนแล้วด้วยดวงวิเชีวยรฉาย
นางทรงสะพักกรองทองพราย	สะอิ้งองค์เลิศลายกระหนกพัน
พระสุริย์วงศ์ทรงประดับทับทรวง	ตาบทิศรุ้งร่วงดวงกุดั่น
นางทรงสร้อยสนสังวาลวรรณ	ประดับถันแวววามอร่ามพลอย
ต่างทรงทองกรพาหุรัด	ธำมรงค์เพชรจำรัสดั่งหิ่งห้อย
มงกุฎแก้วมรกตดวงลอย	กรรเจียกจอนชดช้อยด้วยมุกดา
ห้อยสุวรรณมาลย์ดอกไม้มาศ	โอภาสเพียงเทพเลขา
พร้อมพี่เลี้ยงกำนัลกัลยา	เสด็จมาเกยรัตน์รูจี
ฯ ๑๒ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพญาทศมุขยักษี
จึ่งมีพระราชวาที	สั่งหมู่เสนีพลไกร
ให้ชะลอมหาปราสาท	เข้าในพยุหบาตรกระบวนใหญ่
โดยขนัดถัดราชรถชัย	ให้ทันเสด็จบทจร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึงพวกพลมารชาญสมร
รับสั่งลูกท้าวยี่สิบกร	ต่างแผลงฤทธิรอนมหิมา
บ้างเอาพวนเหล็กเข้าผูกพัน	บ้างดันบ้างแบกฉุดคร่า
นายกองตีฆ้องสัญญา	โห่สนั่นลั่นฟ้าสุธาธาร
อันซึ่งมหาปราสาท	ก็เคลื่อนคลาดขึ้นจากที่ฐาน
ชะลอไปด้วยกำลังพลมาร	ต้องตามโองการอสุรี
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางไวยกามารศรี
ครั้นรุ่งรางสว่างแสงพระรวี	จวนฤกษ์ภูมีจะยกไป
จึ่งพาสุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์	ฝูงสนมกำนัลน้อยใหญ่
ออกจากปราสาทแก้วแววไว	ไปตามส่งเสด็จพระผ่านฟ้า
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	พระพงศ์จักรพรรดินาถา
เห็นโฉมนวลนางไวยกา	มาพร้อมวงศาอสุรี
จึ่งมีพจนารถอันสุนทร	แก่นิกรประยูรยักษี
บรรดาฝูงท่านทั้งหลายนี้	ค่อยอยู่จงดีอย่ามีภัย
สั่งเสร็จแล้วเสด็จกับวรนาฏ	ขึ้นทรงรถราชยานใหญ่
พระพี่เลี้ยงสาวสนมกรมใน	ก็ขึ้นรถอำไพอันดับมา
ให้เคลื่อนพหลโยธี	แสนสุรเสนีซ้ายขวา
ออกจากบูรีรัตนา	ไปโดยมรคาพนาดร
ฯ ๘ คำ ฯ
กราวนอก
๏ รถเอยรถแก้ว	เรือนแปรกแอกแพร้วประภัสสร
ดุมกำประกอบกงอลงกรณ์	ธงงามสามงอนสะบัดบน
บัลลังก์ตั้งบุษบกรัตน์	แสงอร่ามเรืองจำรัสโพยมหน
เทียมสินธพสิบเริงรน	ขุนรถขับร้นดำเนินกราย
ทศมุขเร่งหมู่พลามาตย์	ชะลอซึ่งปราสาทวิเชียรฉาย
มาหลังโดยหลานพระนารายณ์	สีแพรวแก้วพรายเมฆา
แสงปราสาทจับราชรถทรง	สว่างพื้นไพรพงพฤกษา
งามพระองค์งามอนงค์วนิดา	ดั่งดวงสุริยากับจันทร
งามรถประเทียบเรียบท้าย	งามสุรางค์นั่งรายเพียงอัปสร
งามเครื่องสูงมาศจามร	งามนิกรกลองประโคมโครมครึก
งามพหลพลแห่เป็นแถวถ่อง	งามทหารโห่ร้องก้องกึก
เสนาะหวั่นสนั่นไหวไพรพฤกษ์	รีบกันคึกคึกดำเนินมา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ชมดง
๏ เดินทางไปหว่างศิขเรศ	ข้ามเขตห้วยธารละหานผา
สำราญรื่นชื่นชมภิรมยา	มาบนรถาทั้งสององค์
ทอดพระเนตรฝูงสัตว์จัตุบาท	เที่ยวกลาดเกลื่อนห้องไพรระหง
หมู่ช้างพื้นชาติคเชนทรพงศ์	เป็นฝูงเดินในดงพนาดร
มฤคาเคล้าเคียงเมียงคู่	ระมาดหมู่โคลากาสร
ละมั่งหมีชะมดเม่นพังพอน	กระจงจรเหล่าจามรีราย
เสือเหลืองเยื้องลัดพนัสลอบ	เห็นเนื้อมองหมอบเขม้นหมาย
ทักกระทอนรสิงห์กวางทราย	ตุ่นกระต่ายไล่เต้นตามกัน
ชะนีโหยเสียงหวนครวญก้อง	เย็นสยองใจเยือกหวาดหวั่น
เรไรเรื่อยเฉื่อยร้องวังเวงวัน	เสนาะศัพท์จักจั่นสนั่นไพร
พิศพลางชมเพลินจำเริญเนตร	กับอัครเรศผู้ยอดพิสมัย
แล้วให้รีบพลดำเนินไป	จนใกล้พระบรรณศาลา
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
๏ จึ่งให้หยุดจัตุรงค์โยธี	ลงที่เนินทรายชายป่า
ภูมิฐานสะอ้านสะอาดตา	พฤกษารื่นร่มสำราญ
จึ่งชวนโฉมเฉลาเยาวราช	ลงจากรถราชมุกดาหาร
พร้อมหมู่สาวสนมนงคราญ	เข้าไปยังสถานพระมุนี
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึ่งสองสุริย์วงศ์	ต่างองค์ยอกรเหนือเกศี
ถวายธูปเทียนมาศมาลี	พระอัยกาธิบดีด้วยปรีดา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสุธาอาจารย์ฌานกล้า
เห็นสองเยาวราชกษัตรา	ออกมาดุษฎีชุลีกร
มีความชื่นชมโสมนัส	พูนสวัสดิ์ภิรมย์สโมสร
จึ่งมีพจนารถอันสุนทร	ดูก่อนนัดดายุพาพาล
ตานี้ตริตรึกระลึกนัก	ถึงเจ้าเยาวลักษณ์ทั้งสองหลาน
แจ้งว่าครองกันสำราญ	ในสถานอสุรีก็ดีใจ
ซึ่งยกโยธาออกมานี้	มีกิจกังวลเป็นไฉน
จะไปแห่งหนตำบลใด	จึ่งได้มาถึงอัยกา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระหน่อจักรพรรดินาถา
ได้ฟังพระมหาสิทธา	ผ่านฟ้าจึ่งสนองวาที
อันนัดดาเมื่อมาจากบาท	พระบิตุราชมารดรทั้งสองศรี
ก็เป็นเวลาราตรี	มิได้ลาธุลีบทมาลย์
แต่มาอยู่ยังนคเรศ	นิเวศน์อสุราราชฐาน
ล่วงไปได้หลายทิวาวาร	พระจะทุกข์ถึงหลานทุกเวลา
บัดนี้ข้ามอบสมบัติ	บุรีรัตน์ทวยหาญยักษา
แก่องค์ทศมุขอสุรา	ให้ครองสวรรยาธานี
เสร็จแล้วจึ่งชวนอัครราช	ออกมากราบบาทบทศรี
องค์พระอัยกาธิบดี	ภูมีพระคุณอเนกนันต์
หวังมัสการลาบทเรศ	กลับไปนิเวศน์ไอศวรรย์
ทูลบาทสองกษัตริย์ทรงธรรม์	ในเขตขัณฑ์กรุงแก้วณรงกา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนักสิทธ์ผู้ทรงสิกขา
ได้ฟังหลานรักพระจักรา	จึ่งกล่าววาจาอันสุนทร
อันพระสุริย์วงศ์กับนงลักษณ์	บุญหนักได้สร้างแต่ปางก่อน
เทเวศผู้เรืองฤทธิรอน	อุ้มจรนำสองให้ครองกัน
สำหรับล้างเหล่าบาปปราบยุค	ให้ราบรื่นชื่นสุขเกษมสันต์
ปางนี้มนุษย์เทวัญ	คนธรรพ์นักสิทธ์วิทยา
จะได้พึ่งพระเดชดับเข็ญ	นิราศร้อนอยู่เย็นทั่วหล้า
ดั่งฉัตรแก้วกั้นแสงสุริยา	ร่มเกศโลกาธาตรี
สององค์จงไปเกษมสวัสดิ์	สืบพงศ์จักรพรรดิเรืองศรี
จำเริญชันษาแสนปี	โรคร้ายไพรีอย่าแผ้วพาน
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์สุริย์วงศ์มหาศาล
ได้ฟังมธุรสพจมาน	ผ่านเกล้าผู้เป็นอัยกา
จึ่งน้อมเศียรคำนับรับพร	สโมสรแสนโสมนัสสา
แล้วมีสุนทรวาจา	ลาองค์พระมหานักธรรม์
พระอัยกาค่อยอยู่จำเริญสุข	อย่ามีทุกข์ตราบเท่าชีวาสัญ
ว่าแล้วเคารพอภิวันท์	จรจรัลมายังโยธี
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ เสด็จขึ้นรถทรงอลงการ	กับองค์เยาวมาลย์มเหสี
ให้เลิกแสนสุรเสนี	ไปโดยวิถีพนาดร
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมดง
๏ ข้ามเขาลำเนาพนาเวศ	ทอดพระเนตรชมชั้นสิงขร
หลายยอดสูงเยี่ยมอัมพร	มีชะง่อนเงื้อมผาศิลาลาย
บ้างเป็นห้วยเหวเปลวปล่อง	เชิงช่องลดหลั่นชั้นฉาย
ชะโงกง้ำถ้ำธารคิรีราย	ดั่งฉากจีนจานระบายระเบียบงาม
บางแห่งเห็นแววเป็นแก้ววาบ	ม่วงขาบเขียวเหลืองเรืองอร่าม
บ้างขาวแดงแสงสีสุวรรณวาม	พลุ่งพลามเลื่อมลายพรายตา
มีท่อน้ำพุดุดั้น	ไหลลั่นเซ็นซ่านฉานฉ่า
มิ่งไม้รุ่นรายดาษดา	ทรงผลพวงผกาแบ่งบาน
สกุณาจับคลอพ้อกัน	เสียงสนั่นรี่เรื่อยเฉื่อยฉาน
ดั่งสำเนียงพาทย์เพลงบรรเลงลาน	วังเวงหวานสารศัพท์จับใจ
สองกษัตริย์ชมเพลินจำเริญเนตร	ดั่งประเวศไกรลาสขุนไศล
แล้วรีบพหลพลไกร	ไปโดยพนมพนาลี
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
๏ ล่วงทางทุเรศเขตเขา	สิ้นลำเนาห้วยธารคีรีศรี
แรมรอนมาหลายราตรี	ถึงที่พระไทรสถาวร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งมีมธุรสพจนารถ	ตรัสบอกอัครราชสายสมร
เมื่อพี่มาเที่ยวพนาดร	บทจรติดตามกวางสุวรรณ
วางม้าฝ่าไล่แต่เอองค์	พลัดหมู่จัตุรงค์พลขันธ์
มาถึงที่นี่พอสายัณห์	กวางนั้นคลับคล้ายหายไป
ครั้นพวกโยธามาพร้อมพักตร์	เข้าหยุดสำนักอาศัย
ให้บวงสรวงสังเวยพระไทร	แล้วหลับไปในราษราตรี
เทเวศเรืองเดชอันอุดม	พาพี่ไปสมมารศรี
จึ่งได้ครอบครองกันทั้งนี้	คุณท่านพ้นที่จะเปรียบปาน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอุษาเยาวยอดสงสาร
ได้ฟังมธุรสพจมาน	นงคราญทอดทัศนาไป
เห็นต้นนิโครธไทรทอง	ชั้นช่องมณฑลกว้างใหญ่
ดั่งฉัตรรัตนาอำไพ	ดูไปเป็นที่จำเริญตา
ประดับด้วยกิ่งก้านย่านย้อย	ยอดช้อยอรชรสาขา
ระบัดใบร่มแสงสุริยา	พวงผลระย้าโอฬาฬาร
พ่างพื้นรื่นราบดั่งปราบไว้	อำไพพิศเห็นรโหฐาน
มีทั้งสระนํ้าลำธาร	ตระการด้วยปทุมมาลี
จึ่งน้อมเกล้าสนองพระบัญชา	ผ่านฟ้าได้โปรดเกศี
ที่นี้แสนสนุกพันทวี	จงหยุดโยธีพลากร
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หลานพระอวตารชาญสมร
ได้ฟังอัครราชบังอร	ภูธรชื่นชมภิรมยา
จึ่งมีพจนารถวาที	ตรัสสั่งเสนียักษา
จงหยุดจัตุรงค์โยธา	ใกล้มหานิโครธอำไพ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งเสนามารผู้ใหญ่
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธิไกร	ก็หยุดลงโดยในบัญชาการ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
จึ่งชวนโฉมเฉลาเยาวมาลย์	ลงจากรถยานรูจี
พร้อมพระพี่เลี้ยงทั้งห้านาง	แสนสุรางค์นิกรสาวศรี
โดยเสด็จดำเนินภูมี	จรลีไปสรงคงคา
ฯ ๔ คำ ฯ
พระทอง
๏ พาอนงค์นาฏลงในลำธาร	น้ำใสไหลซ่านฉานฉ่า
ดั่งสีแก้วไพฑูรย์จำรูญตา	โอฬาร์สะอ้านสำราญองค์
พระพี่เลี้ยงทั้งห้านารี	ช่วยลูบไล้ขัดสีธุลีผง
ให้สองสวัสดิ์สุริย์วงศ์	ฝูงอนงค์ลงล้อมเล่นสบาย
พระเลือกเก็บกรวดแก้วแววไว	ประทานให้อัคเรศโฉมฉาย
นางรับชมแล้วงมทับทิมพราย	ถวายหลานนารายณ์ด้วยภักดี
ฝ่ายฝูงสาวสวรรค์ก็หรรษา	เล่นไล่ว่ายหากันอึงมี่
บ้างดำด้นซนซ่อนในวารี	สรวลระริกซิกซี้ที่ท้องธาร
พระโสรจสรงกับองค์สายสวาท	สำราญราชฤทัยเกษมศานต์
ดั่งประพาสสระนันท์โนทยาน	ในสถานห้องฟ้าสุราลัย
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
ร่าย
๏ ครั้นเสร็จก็พาพระนุชน้อง	ขึ้นจากท้องธารใหญ่
พร้อมหมู่สาวสนมกำนัลใน	เสด็จไปรถทรงอลงกรณ์
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ จึ่งมีพระราชบัญชา	สั่งพี่เลี้ยงทั้งห้าสายสมร
จงแต่งเครื่องกระยาสถาวร	จักอัญชุลีกรเทวัญ
แล้วสั่งมหาอำมาตย์มาร	ผู้ร่วมรู้การชาญขยัน
ให้แต่งที่พลีจงครบครัน	ตั้งกองป้องกันนอกใน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ห้านางพี่เลี้ยงผู้ใหญ่
ทั้งมหาเสนาปรีชาไว	บังคมไหว้รับราชบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ แต่งเครื่องสังเวยดุษฎี	ผจงจัดบายศรีซ้ายขวา
พานทองรองตั้งสะอาดตา	มังสาเมรัยชัยบาน
ผลไม้ต่างต่างวางเทียบ	พร้อมระเบียบโอชารสาหาร
ธูปเทียนเครื่องต้นสุคนธ์ธาร	อลังการบุปผามาลี
ฝ่ายมหาอำมาตย์ก็เกณฑ์กัน	เหล่าพวกพลขันธ์ยักษี
ให้รายราชวัติรูจี	ปลูกศาลตามที่เพียงตา
ตั้งกองบริรักษ์กันกง	ล้อมวงนอกในแน่นหนา
กำชับทุกหมวดตรวจตรา	เสร็จโดยบัญชาพระทรงธรรม์
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระองค์จักรพรรดิรังสรรค์
ครั้นสิ้นรังสีรวีวรรณ	แสงจันทร์จำรัสโพยมบน
ประดับด้วยดาราดาดาษ	โอภาสพุ่มไม้ไพรสณฑ์
ส่องสว่างพ่างพื้นสุธาดล	มณฑลนิโครธไพโรจน์เรือง
งามสุรางค์พรั่งพร้อมล้อมเฝ้า	งามเหล่าโยธาขนัดเนื่อง
จึ่งชวนโฉมอัคเรศมิ่งเมือง	ย่างเยื้องขึ้นยังบัลลังก์รถ
ให้เคลื่อนเข้าร่มไทรไพศาล	อันรุ่งเรืองโอฬารอลงกต
สองกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงยศ	กำหนดสังเวยเทวัญ
ฯ ๘ คำ ฯ
สระบุหร่ง
๏ จึ่งจุดธูปเทียนดุษฎี	พลีไทเทวราชรังสรรค์
ถวายเครื่องกระยาอเนกนันต์	อภิวันท์สรรเสริญด้วยปรีดา
พระองค์ผู้พงศ์สุรารักษ์	ดิหลักแห่งพระไทรสาขา
ประกอบคุณมหันต์กรุณา	โปรดข้าด้วยศรีสวัสดี
ให้ลุลาภประสงค์อันยงยิ่ง	ดั่งมอบมิ่งทิพโลกเฉลิมศรี
ได้แผ่ยศปรากฏทั้งธาตรี	มีสุขเกษมสันต์นั้นฉันใด
ให้พระองค์ทรงเทวฤทธิ์รุ่ง	เรืองพุ่งเพียงดวงอุทัยไข
ภิญโญยิ่งสิ่งสุขจำเริญไป	ในมไหศูรยราชเทวัญ
วัฒนากว่านี้ทวีสวัสดิ์	เพียงสมบัติไตรตรึงศ์ดึงส์สวรรค์
บำเรอรมย์สมสุเรศอเนกนันต์	เป็นนิรันดร์ไปชั่วกัลปา
แล้วประโคมเภรินพิณพาทย์	กัมปนาทครื้นครั่นสนั่นป่า
ถวายกรสังเวยเทวา	ทุกอนงค์กัลยานารี
ฯ ๑๒ คำ ฯ สาธุการ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายพระไทรเทเวศเรืองศรี
สถิตทิพพิมานมาศมณี	ด้วยสุรางค์นารียุพินพาล
ได้ยินเสียงสรรเสริญเจริญพร	เอมโอษฐ์สุนทรอ่อนหวาน
ทั้งสำเนียงพาทย์เพลงบรรเลงลาน	ปี่ซอเฉื่อยฉานประสานกัน
ไพเราะเสนาะจับใจ	เพลิดเพลินฤทัยเกษมสันต์
ใครหนอพาสนมกำนัล	มาภิวันท์สังเวยบูชา
พิศดูรู้ว่าพระอุณรุท	กับโฉมวรนุชนางอุษา
ขอบใจสองสวัสดิ์กษัตรา	อุตส่าห์มาดุษฎีชุลีกร
ก็เบิกบานแกลแก้วพิมานมาศ	เยี่ยมพักตร์โอภาสประภัสสร
โปรยทิพมาลาขจายจร	ประกาศิตพระพรอำนวยชัย
จงสองครองกันอย่ารู้ร้าง	แหห่างมิตรภาพพิสมัย
เป็นหลักโลกจรรโลงเลิศไกร	ปรากฏเกียรติไปในธาตรี
ฝูงประชามานุษย์เทเวศ	จะได้พึ่งพระเดชทั้งสองศรี
จงเกษมเปรมสุขสวัสดี	อย่ามีอันตรายภัยพาล
ฯ ๑๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์ผู้ปรีชาหาญ
ได้ฟังมธุรสพจมาน	เทเวศซ้องสารเสนาะใจ
มีความชื่นชมโสมนัส	ยกหัตถ์ประนมบังคมไหว้
แล้วเอนองค์ลงเหนืออาสน์อำไพ	หลับไปในรถรัตนา
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
ช้าปี่
๏ ดาวเดือนเคลื่อนคล้อยนภากาศ	เลี้ยวเหลี่ยมเมรุมาศภูผา
เข้าปัจจุสมัยเวลา	ฟ้าหล้าชอุ่มพุ่มพง
เสนาะทิพดนตรีปี่แก้ว	วังเวงแว่วจับจิตพิศวง
ด้วยฝูงเทพสุรางค์นางอนงค์	บำเรอองค์พระไทรเทวัญ
เหมือนจะแกล้งแสร้งสอบตอบคุณ	ด้วยการุญรักสองเฉลิมขวัญ
หลากลํ้าฉํ่าเพราะเสนาะกรรณ	สวาทหวั่นใฝ่ฟุ้งระลุงลาน
พระพายชายเชยรำเพยกลิ่น	ผกาแก้วรวยรินหอมหวาน
นํ้าค้างพร่างพรมสุธาธาร	เยือกเย็นทวยหาญโยธา
เสียงระหึ่งผึ้งภุมรินร่อน	เอาซาบเกสรบุปผา
สกุณก้องพร้องเพรียกอรัญวา	เร้าเร่งสุริยารุโณทัย
เสียงช้างเสียงม้าโกลาหล	เสียงพลเสียงประโคมวังเวงไหว
พระตื่นจากอาสน์แก้วแววไว	พร้อมองค์อรไทดวงชีวี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ เสด็จเข้าที่สรงทรงเครื่อง	อร่ามเรืองนวลละอองทั้งสองศรี
สถิตอาสน์ราชรถรูจี	ชุลีลาพระไทรฤทธิรอน
ให้เลิกจัตุรงค์ทวยหาญ	แสนเสนามารชาญสมร
ออกจากนิโครธสถาวร	บทจรไปโดยมรคา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ สองกษัตริย์เสด็จบนรถมาศ	งามวิลาสลํ้าเทพเลขา
สำราญรมย์ชมหมู่สกุณา	โจนจับพฤกษาริมทาง
นกหว้าจับหว้าแล้วบินร่อน	ยูงจับยูงฟ้อนแพนหาง
คณายางจับเยื้องบนยอดยาง	นกลางจับลางลิงลอย
แก้วจบแก้วพูดภาษานก	หกจับตาลหกแล้วโหนห้อย
คับแคจับแคหาคู่คอย	แอ่นลมจับลอยบนสนลม
อัญชันจับต้นชิงชัน	นวลจันทน์จับจันทน์เคล้าคู่สม
เบญจวรรณไต่วัลย์น่าชม	ช่างทองร้องระงมบนต้นทอง
สาลิกาจับกิ่งเพกา	กระทาจับคนธาขันก้อง
เค้าโมงจับโมงเมียงมอง	เปล้าจับเปล้าร้องวังเวงวัน
พระยกหัตถ์ตรัสชี้ให้นางชม	แสนภิรมย์ปลื้มเปรมเกษมสันต์
ทั้งพี่เลี้ยงเหล่าสนมกำนัล	ชวนกันชมเล่นสำราญใจ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ รอนแรมมาในพนาเวศ	ล่วงเขตหิมวาป่าใหญ่
รีบรถรีบพลดำเนินไป	เข้าแดนกรุงไกรณรงกา
จึงให้หยุดพหลพลยักษ์	ลงพักแรมอยู่ที่ในป่า
ปากด่านต้นทางอรัญวา	เขตพาราราชธานี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทศมุขสุริย์วงศ์ยักษี
จึงมีพจนารถวาที	ตรัสสั่งเสนีผู้ปรีชาญ
จงเกณฑ์กันตั้งพลับพลา	ในที่โอฬาร์ภูมิฐาน
ให้แสนสนุกสำราญ	เร่งรัดจัดการอย่านอนใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาผู้ใหญ่
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธิไกร	บังคมไหว้แล้วรีบออกมา
ฯ ๒ คำ ฯ ประถม
๏ เกณฑ์หมู่พหลโยธี	ตามหมวดอสุรีซ้ายขวา
ให้ตั้งที่ประทับพลับพลา	โดยดั่งบัญชาพญามาร
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพวกอสุราทวยหาญ
ได้ฟังเสนาปรีชาชาญ	ก็จับการเอิกเกริกเป็นโกลี
บ้างตัดไม้กล่อมเสาเกลาฟาก	แบกลากขุดหลุมอึงมี่
ตั้งราชพลับพลาขึ้นทันที	มีมุขสมด้านชานพาไล
พร้อมทั้งที่สรงที่เสวย	ทิมเกยท้องพระโรงกว้างใหญ่
หลังคาดาดแดงอำไพ	ข้างหน้าข้างในครบครัน
บางพวกผูกม่านเพดานดัด	ผจงจัดทอดที่มู่ลี่กั้น
มีระเนียดเรียดรอบเป็นขอบคัน	เสร็จทันโดยราชบัญชา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
ตอนที่ ๓๓
พระอุณรุทเสด็จเข้ากรุงณรงกา
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทภุชพงศ์นาถา
จึ่งชวนโฉมอัคเรศวนิดา	ลงจากรถารูจี
พร้อมพระพี่เลี้ยงทั้งห้านาง	แสนสุรางค์นิกรสาวศรี
โดยเสด็จดำเนินพระภูมี	จรลีไปขึ้นพลับพลาชัย
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
ร้องสามไม้
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์อาสน์	พร้อมเสนามาตย์น้อยใหญ่
จึ่งสั่งอสูรสองผู้ว่องไว	จงรีบไปหาตัวนายด่านมา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งสองอสูรยักษา
ก้มเกล้ารับราชบัญชา	ก็พาพลรีบไปทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาถึงมรคาพนาวัน	ปรึกษากันทั้งสองยักษี
แม้นเราจะเข้าไปบัดนี้	ด้วยเพศอสุรีเกรียงไกร
น่าที่มนุษย์ชาวด่าน	จะแตกพ่านหารอเราไม่
ก็จะเสียซึ่งราชการไป	ที่ไหนจะได้ตัวมา
จำจะจำแลงแปลงเพศ	ไปแจ้งเหตุอย่าให้กังขา
คิดแล้วทั้งสองอสุรา	ก็นิมิตกายาพร้อมกัน
ฯ ๖ คำ ฯ ตระ
๏ บัดเดี๋ยวกลับเพศเป็นมนุษย์	ถือสาตราวุธขึงขัน
สิ้นทั้งพวกพลทั้งนั้น	ก็พากันดำเนินไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นมาถึงที่ประตูด่าน	ชั้นทวารนอกแนวภูเขาใหญ่
เห็นประตูปิดขึงตรึงไว้	ก็ร้องเรียกเข้าไปทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	นายด่านชาวป่าพนาศรี
ชวนกันกินเหล้าทำที	เมามายอึงมี่เป็นโกลา
บ้างเล่นเต้นรำทำเพลง	พูดจาโฉงเฉงหัวเราะร่า
ที่กินมากรากท้นออกมา	บ้างนั่งหลับตาซมซาน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ ได้ยินเสียงเพรียกเรียกกู่	อึงอยู่ที่ริมประตูด่าน
สงสัยไม่แจ้งเหตุการณ์	ก็พากันลนลานออกไป
ครั้นถึงซึ่งที่ทวารา	จึ่งถามว่าท่านมาแต่ไหน
จะไปแห่งหนตำบลใด	จึ่งเข้ามาในด่านนี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายสองเสนายักษี
ได้ฟังจึ่งตอบวาที	แจ้งเหตุถ้วนถี่แต่ต้นมา
บัดนี้เสด็จตั้งอยู่ปลายด่าน	พระโองการใช้เราให้มาหา
ตัวท่านไปเฝ้าพระบาทา	ยังที่พลับพลาพนาลัย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ขุนด่านผู้เป็นนายใหญ่
แจ้งข่าวภูมีก็ดีใจ	เรียกหาบ่าวไพร่เป็นโกลี
ให้เปิดใบบานทวาเรศ	ออกจากเขื่อนเขตคีรีศรี
ต่างตนชื่นชมยินดี	ไปด้วยอสุรีเสนา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นมาใกล้ถึงพลับพลาชัย	แลไปเห็นพลยักษา
ตั้งกองรายรอบอรัญวา	บ้างเดินไปมาวุ่นวาย
แต่พื้นโตดำล่ำสัน	ตกใจตัวสั่นขวัญหาย
กับผู้ที่ไปทั้งไพร่นาย	ก็กลับกลายเป็นเพศอสุรี
เขี้ยวขาวยาวงอกพ้นปาก	พูดจาสำรากอึงมี่
ความกลัวร้องอึงขึ้นทันที	ครั้งนี้ไม่รอดชีวิต
ต่างวิ่งกระจัดพลัดพราย	ไพร่นายไม่ตามกันติด
ล้มลุกบุกหนามมิได้คิด	ดังจะสิ้นชีวิตจิตใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พวกพลอสุราน้อยใหญ่
เห็นชาวด่านวิ่งหนีไป	ก็พากันควบไล่พัลวัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ตามพลางเรียกพลางก็ไม่หยุด	พลมารอุตลุดสกัดกั้น
เลี้ยวลัดสกัดจนทัน	ครั้นจับตัวได้ก็พามา
ล้มหน้าล้มหลังวายวุ่น	บ้างผลักบ้างรุนให้เดินหน้า
เสือกไสเท่าไรไม่ไคลคลา	อสุรีฉุดคร่าพาไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงที่เฝ้าพระทรงธรรม์	กุมภัณฑ์บังคมประนมไหว้
ทูลว่าชาวด่านพนาลัย	มาเฝ้าใต้เบื้องบทมาลย์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์จักรามหาศาล
เห็นสองเสนีปรีชาชาญ	พาตัวนายด่านเข้ามา
จึ่งมีสิงหนาทอันสุนทร	ดูก่อนนายด่านใจกล้า
ท่านจงนำราชกิจจา 	กับศุภสาราของเรานี้
เข้าไปยังมหานิเวศน์	ทูลพระบิตุเรศเรืองศรี
ผู้ปิ่นณรงกาธานี	ให้ทราบธุลีบทมาลย์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ขุนพลผู้เป็นนายด่าน
แต่ตกประหม่าอยู่ช้านาน	พลุ่งพล่านละล้าละลังไป
ฟังสารสิงหนาทวาที	เหลือบเห็นภูมีก็จำได้
ความกลัวค่อยคลายหายไป	บังคมไหว้รับราชบัญชา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทภุชพงศ์นาถา
ทรงศุภอักษรสารา	พรรณนาแจ้งเหตุทุกประการ
ใส่กล่องสุวรรณอำไพ	แล้วทรงยื่นให้แก่นายด่าน
จงรีบไปเฝ้าบทมาลย์	แล้วประทานเสื้อผ้าแพรพรรณ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายด่านขุนพลคนขยัน
ต่างคำนับรับของรางวัล	ด้วยใจหรรษาสถาวร
ต่างคนยอกรขึ้นเหนือเกศ	ชุลีลาบทเรศธิเบศร
ออกจากพลับพลาพนาดร	พากันบทจรเข้ากรุงไกร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งตรงไปศาลา	เข้าหาเสนาผู้ใหญ่
แจ้งความแต่ต้นจนปลายไป	แล้วยื่นสารให้ทันที
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาทั้งสี่
แจ้งว่าพระมิ่งโมลี	ภูมีเสด็จกลับมา
ก็รับเอาอักษรศรีสวัสดิ์	โดยใจโสมนัสหรรษา
แล้วพานายด่านอรัญวา	ไปพระโรงรัตนาอำไพ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึงคลานเข้าไปเฝ้า	น้อมเกล้าประนมบังคมไหว้
ทูลว่าพระโอรสยศไกร	มีชัยกรุงพาณอสุรี
บัดนี้ยกพวกจัตุรงค์	พาองค์พระธิดายักษี
มาประทับอยู่ยังพนาลี	ปลายแดนบูรีณรงกา
บัญชาตรัสใช้นายด่าน	ผู้รักษาด้านประตูป่า
ให้ถือศุภลักษณ์อักษรมา	ถวายเบื้องบาทาพระทรงธรรม์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์รังสรรค์
ฟังเสนาทูลรำพัน	บรรยายออกนามพระโอรส
อันความวิโยคโศกเศร้า	ก็บรรเทาเคลื่อนคลายหายหมด
ดั่งได้สวรรค์ชั้นโสฬส	จึงมีพจนารถถามไป
ดูก่อนนายด่านผู้ใจภักดิ์	เอ็งเห็นประจักษ์หรือไฉน
ลูกกูมาอยู่ตำบลใด	เหตุไรไม่เข้าธานี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายด่านชำนาญพนาศรี
ได้ฟังสิงหนาทวาที	อัญชุลีสนองพระโองการ
ซึ่งพระโอรสยศยง 	มาตั้งจัตุรงค์อยู่ปลายด่าน
ข้าไปเฝ้าเบื้องบทมาลย์	ได้ประทานเสื้อผ้าทุกตนมา
อันพระราชดำริตรินั้น	จะใช้นายพลขันธ์ยักษา
เกรงหมู่หญิงชายชาวพารา	จะตกใจวุ่นว้าทั้งธานี
จึ่งมีบัญชาให้หาข้าบาท	ไปมอบซึ่งราชอักษรศรี
ให้ถือมาโดยสวัสดี	ถวายใต้ธุลีบทมาลย์
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายมหาเสนาปรีชาหาญ
จึ่งคลี่แผ่นสุพรรณอลงการ	ออกอ่านถวายโดยสารา
ฯ ๒ คำ ฯ
ช้าสาร
๏ ข้าบาทผู้ราชโอรส	ขอประณตบทเรศซ้ายขวา
แห่งองค์สมเด็จพระบิดา	อันมหาจรรโลงโมลี
ด้วยมิได้บังคมบรมนาถ	ลาละอองเบื้องบาทบทศรี
หนีไปในเวลาราตรี	ล่วงเกินดั่งนี้มิควรการ
ให้พระองค์ทรงโศกถวิลถึง	แสนคำนึงกำสรดสงสาร
โทษนั้นใหญ่ล้นพ้นประมาณ	ขอประทานจงทรงพระเมตตา
บัดนี้ลูกไปได้พิฆาต	ท้าวพาณาราชยักษา
ผู้เป็นศึกเสี้ยนโลกา	สุดสิ้นชีวาวอดวาย
ได้กรุงรัตนาธานี	กับอุษามารศรีโฉมฉาย
ยกหมู่พหลพลนิกาย	มาถวายอภิวาทบังคมคัล
เป็นเกือกทองฉลองเฉลิมบาท	พระบิตุรงค์ธิราชรังสรรค์
ไปกว่าจะสิ้นชีวัน	ทรงธรรม์จงโปรดปรานี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์เรืองศรี
ฟังลักษณ์อักษรสวัสดี	ที่พระโอรสรำพันมา
อ่อนหวานซ่านซาบฤทัย	ภูวไนยแสนโสมนัสสา
ดั่งได้เห็นพักตร์พระลูกยา	ผ่านฟ้าจึ่งมีโองการ
สั่งพระพี่เลี้ยงทั้งสี่องค์	ผู้ร่วมวงศ์ปรีชากล้าหาญ
จงเกณฑ์พลม้าคชาชาญ	ออกไปปลายด่านธานี
รับราชโอรสของเรา	กับยุพเยาว์สุณิสาโฉมศรี
เข้ามานิเวศน์สวัสดี	ให้เสนีนายด่านนำไป
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
รับราชบรรหารภูวไนย	บังคมไหว้แล้วพากันออกมา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เกณฑ์หมู่ทหารชาญณรงค์	เลือกล้วนอาจองแกล้วกล้า
ห้าหมื่นพื้นยอดโยธา	นุ่งห่มโอ่อ่าต่างกัน
บ้างถือเสโลโตมร	สาตราศรปืนไฟหลายหลั่น
หอกดาบทวนง้าวเกาทัณฑ์	โดยกระบวนโพนอรัญกันดาร
พลช้างล้วนช้างชาญศึก	ซับมันห้าวฮึกกำแหงหาญ
พื้นผูกที่นั่งคชาธาร	หมอควาญกุมขอกรีดกราย
พวกม้าพื้นม้าสินธพ	แล่นตระหลบแลเลิศเฉิดฉาย
ผู้ขี่ถือทวนทองพราย	ไพร่นายพร้อมเสร็จในราตรี
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นรุ่งสุริโยโอภาส	พระพี่เลี้ยงเยาวราชทั้งสี่
ชำระองค์โสรจสรงวารี	ทรงเครื่องมณีอลงการ
ต่างองค์ย่างเยื้องบทจร	มาทรงอัสดรตัวหาญ
ให้เคลื่อนพลออกนอกทวาร	นายด่านนำทางดำเนินไป
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ม้าเอยสี่ม้าทรง	เท้ารัดรูประหงสูงใหญ่
ผ่านแดงขาวดำอำไพ	ผูกเครื่องวิไลอลงการ์
สองหูห้อยพู่พรายแพร้ว	ใบโพแก้วกุดั่นประดับหน้า
สายถือทองถักรจนา	ดวงดาวมุกดาทับทิมพราย
ฝีเท้าเร็วเรื่อยดังลมพาน	ทำพยศเผ่นทะยานเฉิดฉาย
อกอัดสะบัดย่างกรีดกราย	ยกคอย่อท้ายรายเรียง
ประโคมแตรสังข์กลองฆ้องฆาต	กัมปนาทเลื่อนลั่นสนั่นเสียง
สี่ม้าขับมาเป็นคู่เคียง	ม้าพลแห่เรียงเป็นหลั่นไป
ธงริ้วทิวรายโดยกระบวน	โยธาถือทวนงามไสว
ครื้นครั่นสนั่นเกรียงไกร	ไปในพนมพนาลี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
เสด็จหน้าพลับพลารูจี	จนสิ้นแสงรวีทิวากร
ครั้นค่ำย่ำฆ้องประโคมคึก	ละเวงหวั่นไพรพฤกษ์สิงขร
ดาราเรืองฟ้าอัมพร	จันทรส่องสว่างดงดาน
จึงชวนโฉมวรลักษณ์อัคเรศ	ประเวศห้องสิริรโหฐาน
แล้วเบิกบานบัญชรอลงการ	ชี้ชวนเยาวมาลย์ให้ชมจันทร์
แสงเดือนจรัสส่องต้องพักตร์	พระนุชนาฏนงลักษณ์เฉลิมขวัญ
นวลละอองผ่องพริ้มพรายพรรณ	กว่านวลจันทร์อันแจ่มโพยมบน
พระพายพาเกสรขจรรื่น	ตระหลบพื้นพุ่มไม้ไพรสนฑ์
กลั้วกลิ่นยุพเรศนฤมล	เสาวคนธ์อวลอาบซาบใจ
พระเชยรสโกสุมจุมพิต	ตระกองนาฏแนบสนิทพิสมัย
สำเริงรมย์สมสำราญฤๅทัย	หลับไปในราษราตรี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ช้าปี่
๏ ดาวเดือนเลื่อนดับอากาศ	ภาณุมาศเรื่อแรงแสงสี
เพรียกพร้องก้องเสียงสกุณี	เสนาะนี่สนั่นดงดอน
พระตื่นจากแท่นที่อลงการ	ปลอบปลุกเยาวมาลย์ดวงสมร
ชำระองค์เสร็จสรงสาคร	ทรงเครื่องอาภรณ์อร่ามเรือง
งามดั่งโกสีย์สุจิตรา	โอฬาร์รัศมีฉวีเหลือง
จับพระขรรค์แก้วค่าเมือง	ย่างเยื้องออกหน้าพลับพลาชัย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ พร้อมด้วยทศมุขอสุรี	แสนสุรเสนีน้อยใหญ่
หมอบเฝ้าเกลื่อนกลาดดาษไป	ภูวไนยทอดทัศนาการ
ดูโดยมรคาพนาเวศ	ตั้งพระเนตรคอยท่านายด่าน
แล้วชี้ชมพฤกษาโอฬาฬาร	แทบสถานแนวเนินคีรี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
รีบพวกพหลโยธี	มาโดยวิถีพนาดร
ล่วงทางทุเรศเขตแคว้น	ออกแดนอรัญสิงขร
ไต่ตามนายด่านนำจร	แรมรอนแล้วลัดตัดมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ แลเห็นหลังคาพลับพลาชัย	ไรไรอยู่ในแนวป่า
จึ่งให้หยุดพหลโยธา	แทบใกล้มรคาริมธาร
แล้วลงจากหลังอัศดร	พาพวกนิกรทวยหาญ
พร้อมพรูหมู่ราชบริวาร	ไปสถานพลับพลารูจี
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึ่งเห็นภูวนาถ	พระพี่เลี้ยงเยาวราชทั้งสี่
วิ่งเข้ากอดพระบาททันที	แล้วโศกีร่ำรักไปมา
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทภุชพงศ์นาถา
เห็นพระพี่เลี้ยงร่วมชีวา	โศกาครวญคร่ำร่ำไร
พระแสนอาดูรพูนเทวษ	ชลเนตรแถวถั่งหลั่งไหล
ซบพักตร์ลงด้วยอาลัย	ภูวไนยโศกศัลย์พันทวี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระเพียรพิชัยเรืองศรี
ครั้นคลายวายโศกโศกี	อัญชุลีทูลความแต่ต้นมา
พระผู้ยอดมิ่งมงกุฎเกศ	ดั่งดวงเนตรข้าบาททั้งซ้ายขวา
วันเมื่อพระนิราศแรมคลา	จากมหานิเวศน์มงคล
ทั้งสี่นี้เพียงจะขาดใจ	ร้องไห้เที่ยวหาทุกแห่งหน
ค้นทั้งนอกในไพชยนต์	ตำบลใดไม่พบภูมี
ความทุกข์แสนทุกข์ระทมกาย	ดังจะเชือดคอตายเสียทั้งสี่
จิตใจไม่เป็นสมประดี	ต่างคนโศกีร่ำไร
สุดคิดที่จะติดตามบาท	ไม่รู้ว่าภูวนาถไปหนไหน
พระบิตุรงค์ผู้ทรงฤทธิไกร	กริ้วโกรธว่าไม่นำพา
ทรงขว้างด้วยพระธำมรงค์	ถูกข้าปลดปลงสังขาร์
พอองค์สมเด็จพระอัยกา	เสด็จมาจึ่งรอดชีวี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์เรืองศรี
ฟังพี่เลี้ยงร่ำว่าพาที	ภูมีสงสารสังเวชนัก
ชลนัยน์คลอคลองนองเนตร	แสนเทวษพ่างเพียงอกหัก
ซึ่งพี่ได้ทุกข์เพราะน้องรัก	ต้องหนักในราชอาชญา
จนถึงสุดสิ้นชีวิต	โทษน้องนี้ผิดหนักหนา
ด้วยนางศุภลักษณ์กัลยา	ลอบมาลักข้าในราตรี
คะนึงนางพ่างเพียงจะสิ้นชีพ	ก็รีบไปไม่ทันจะบอกพี่
จึ่งได้เดือดร้อนทั้งนี้	พระเชษฐาทั้งสี่อย่าถือใจ
ฝ่ายน้องซึ่งพลัดกำจัดจาก	ก็ได้ยากปิ้มเลือดตาไหล
แทบจะสิ้นชีวิตชีวาลัย	หากองค์ภูวไนยอัยกา
เมตตาเสด็จไปช่วย	จึ่งไม่ม้วยชีวังสังขาร์
พ้นภัยอสูรราชพาณา	ได้กลับคืนมาเห็นหน้ากัน
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงสุริย์วงศ์รังสรรค์
ฟังหลานพระองค์ทรงสุบรรณ	รำพันทุกข์ยากลำบากกาย
ต่างองค์สลดรันทดจิต	ขุกคิดความหลังแล้วใจหาย
ชลนัยน์ไหลหลั่งพรั่งพราย	สงสารหลานนารายณ์พันทวี
แล้วพินิจพิศโฉมพระอัคเรศ	ประไพเพศเพียงโฉมพระลักษมี
งามละม่อมพร้อมสิ้นทั้งอินทรีย์	นางในดุษฎีไม่เทียมทัน
สมศักดิ์สมวงศ์สมชาติ	สมสิริวิลาศทุกสิ่งสรรพ์
ดูไหนงามคล้ายละกลกัน	ดั่งแก้วแกมสุวรรณอันโอฬาร
พิศสรรพสารพางค์แล้วสร่างโศก	ไตรโลกไม่มีงามสมาน
ต่างชมสองกษัตริย์แสนสำราญ	เกษมศานต์โสมนัสพันทวี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
ครั้นสร่างโศกต่างเกษมเปรมปรีดิ์	จึ่งมีสิงหนาทบัญชา
ตรัสสั่งทศมุขขุนมาร	เราจะยกทวยหาญซ้ายขวา
เข้าไปยังราชพารา	เจ้าจงตรวจตราให้พร้อมไว้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทศมุขผู้มีอัชฌาสัย
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธิไกร	กลับไปที่อยู่ทันที
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึ่งมีพจนารถ	ตรัสสั่งอำมาตย์ทั้งสี่
พรุ่งนี้จะเสด็จเข้าธานี	จงเตรียมโยธีให้พร้อมกัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สี่เสนามารชาญขยัน
รับสั่งพญากุมภัณฑ์	ถวายบังคมคัลแล้วออกไป
ฯ ๒ คำ ฯ ปฐม
ยานี
๏ จัดหมู่อสุรโยธี	ตามที่หมวดกองน้อยใหญ่
แต่งตัวทุกหมู่พลไกร	ตามเพศวิสัยอสุรา
ต้นเชือกใส่เสื้อโหมดกรอง	เหน็บกระบี่บั้งทองงามสง่า
กองถัดขัดดาบทุกโยธา	ใส่เสื้อสีฟ้าดวงสุวรรณ
ถัดไปเสื้อกำมะหยี่แดง	ทองพรายลายแย่งเหน็บกั้นหยั่น
ถัดมาใส่เสื้อสีจันทน์	เหน็บสอดกริชสั้นฝักทอง
ล้วนถือธงสล้างต่างสี	ตั้งกระบวนตามที่เป็นแถวถ่อง
เตรียมทั้งรถทรงรถรอง	ทุกกองคอยเสด็จยาตรา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์ววงศ์จักรพรรดินาถา
กับองค์อัคเรศวนิดา	เสด็จมาเข้าที่สรงชล
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน
๏ สองกษัตริย์ขัดสีธุลีกาย	ปทุมทองโปรยปรายดั่งสายฝน
ลูบไล้เครื่องทิพเสาวคนธ์	ปรุงปนนพมาศสุมามาลย์
พระสอดใส่สนับเพลาภูษาทรง	เครือหงส์พื้นตองทองประสาน
ชายไหวชายแคลงอลงการ	สังวาลตาบทิศทับทรวง
นางทรงภูษิตลอยลาย	รูปกินรากรายพื้นม่วง
ทรงสะพักกรองเครือลดาดวง	ประดับถันเพชรพวงสังวาลวาม
ต่างทรงทองกรพาหุรัด	ธำมรงค์เพชรจำรัสเรืองอร่าม
มงกุฎแก้วแววรุ้งพุ่งพลาม	กรรเจียกจอนงอนงามพรายตา
เสร็จแล้วตามกันยุรยาตร	พร้อมอนงค์สนมนาฏซ้ายขวา
ลงจากสุวรรณพลับพลา	เสด็จมายังเกยรูจี
ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลง
๏ ขึ้นทรงบัลลังก์รถแก้ว	แล้วสั่งทศมุขยักษี
ให้เลิกพหลโยธี	ขับรถมณีรีบจร
ฯ ๒ คำ ฯ
โทน
๏ รถเอยรถเพชร	เรือนเก็จเสากาบพรหมสร
ห้ายอดสอดแก้วอลงกรณ์	เหมือนจะร่อนไปในเมฆา
เทียมสินธพสิบพลาหก	เผ่นโจนโผนผกเริงร่า
เร็วเพียงพระพายพัดพา	แสงจับพฤกษาพนาลัย
ประดับด้วยเครื่องสูงชุมสาย	กลดกลิ้งพริ้งพรายงามไสว
เสียงประโคมโครมครั่นสนั่นไพร	พลไกรโห่แห่แจจัน
ทั้งมนุษย์อสุราดาดาษ	ช้างม้ารถราชหลายหลั่น
สี่พระพี่เลี้ยงร่วมชีวัน	นำหน้าพลขันธ์ดำเนินจร
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ล่วงทางทุเรศเขตสถาน	ข้ามธารผ่านเนินสิงขร
ไปจนสิ้นสีรวีวร	ไม่พักพลนิกรโยธา
ล่วงเข้าเวลาราตรี	รัศมีจันทร์แจ่มเวหา
ให่รีบเร่งพลไกรไคลคลา	ไปโดยมรคาด้วยแสงจันทร์
ฯ ๔ คำ ฯ
ชมดง
๏ เดินทางหว่างเขาลำเนาไพร	แซ่เสียงเรไรจักจั่น
เพียงบรรเลงเพลงทิพเทวัญ	เสนาะสนั่นวิเวกวังเวงดง
น้ำค้างตกต้องภูมิพื้น	เย็นชื่นช่อไม้ไพรระหง
สุมาลีคลี่สร้อยบุษบง	พระพายส่งเสาวรสรวยริน
หมู่แมลงผึ้งภู่วู่ว่อน	เชยซาบเกสรขจรกลิ่น
คณานกตกใจโบยบิน	โกกิลไก่แก้วประจำยาม
พฤกษาลางกิ่งมีหิ่งห้อย	ดั่งแสงพลอยเพชรเหลืองเรืองอร่าม
พื้นป่าหญ้าเขียวระบัดงาม	กระต่ายเล่นเต้นตามมรคา
ฝ่ายนางพี่เลี้ยงกำนัล	ชี้ชมเกษมสันต์หรรษา
เห็นมิ่งไม้เพล็ดผลปนผกา	ดกย้อยห้อยระย้าอยู่ริมทาง
จึ่งเอื้อมหัตถ์เด็ดดมภิรมย์รื่น	ต่างชิงต่างยื่นให้กันบ้าง
สรวลระริกซิกแซ่ทุกนาง	ประพาสพลางรีบมาในราตรี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ตกทุ่งพอรุ่งทินกร	จันทรลับเหลี่ยมคีรีศรี
แสงทองส่องพื้นปัฐพี	ก็ลุถึงบุรีณรงกา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หญิงชายชาวเมืองถ้วนหน้า
ครั้นได้ฟังแจ้งแห่งกิจจา	ว่าพระยอดฟ้ายาใจ
ยกพวกจัตุรงค์ทวยหาญ	ยักษมารแน่นนันต์ไม่นับได้
ลือเลื่องเอิกเกริกทั้งกรุงไกร	ต่างตนมีใจยินดี
บ้างละการงานบ้านเรือน	เรียกบ่าวเรียกเพื่อนอึงมี่
อุ้มลูกจูงหลานเป็นโกลี	มาดูยังที่รัถยา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ แลไปเห็นสี่พระพี่เลี้ยง	ทรงม้าเดินเคียงนำหน้า
แล้วรถทศมุขอสุรา	รูปทรงสง่าน่าตกใจ
ถัดมาพื้นพวกพลมาร	ทวยหาญเกณฑ์แห่แลไสว
หญิงชายเอิกเกริกมี่ไป	กลัวภัยอสุรกุมภัณฑ์
ที่ลูกเด็กเล็กใหญ่ใจขลาด	ก็ร้องกรีดหวีดหวาดตัวสั่น
ที่ไม่กลัวก็หัวร่อกัน	เฮฮาสนั่นเป็นโกลี
ถัดนั้นรถแก้วพระสุริย์วงศ์	กับองค์อุษามารศรี
เหล่าพวกอสุรโยธี	ชะลอปราสาทมณีตามมา
เห็นเป็นมหัศอัศจรรย์	ชวนกันแสนโสมนัสสา
แล้วพินิจพิศโฉมกัลยา	นั่งมากับองค์พระทรงฤทธิ์
กล้องแกล้งแน่งน้อยอรชร	เพียงนางอัปสรในดุสิต
ดั่งรูปทองหล่อเหลาเชาวลิต	พิศพิศแล้วเพลินจำเริญใจ
งามโฉมนางศรีสุดา	ก็เห็นว่าใต้ฟ้าไม่หาได้
อันโฉมยงองค์นี้ยิ่งอำไพ	เลิศลักษณ์วิไลลาวัณย์
ต่างคนต่างดูสองกษัตริย์	แล้วแสนโสมนัสเกษมสันต์
ก็อวยชัยให้พรขึ้นพร้อมกัน	เซ็งแซ่สนั่นเป็นโกลา
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
รีบรถรีบทศโยธา	ถึงหน้าพาราปราการ
จึ่งตรัสแก่พี่เลี้ยงทั้งสี่องค์	ผู้ทรงปรีชากล้าหาญ
ซึ่งจะยกพหลพลมาร	เข้าไปในสถานธานี
เห็นจะว้าวุ่นอุตลุด	ด้วยมนุษย์จะปนยักษี
จงหยุดอสุรโยธี	ไว้ที่ภายนอกเวียงชัย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธิไกร	แล้วให้หยุดพลโยธา
อันพวกอสุราทั้งหลาย	ตั้งอยู่โดยซ้ายฝ่ายขวา
ยังแนวฟากฝั่งคงคา	ข้างใต้มหาธานี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายนางสุดามารศรี
แจ้งว่าสมเด็จพระสามี	กลับมาบุรีสถาวร
ยินดีที่พระองค์ได้คืนเมือง	แต่แค้นเคืองด้วยอุษาสายสมร
เสื่อมสุขทุกเพลานั่งนอน	ให้เร่าร้อนด่าวดิ้นในวิญญาณ์
จึ่งเรียกพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	เข้ามานั่งใกล้แล้วปรึกษา
บัดนี้สมเด็จพระยอดฟ้า	เสด็จกลับคืนมายังธานี
พานางอุษายอดรัก	มาพักอยู่นอกบุรีศรี
น้องนี้จะทำไฉนดี	พี่เจ้าจงว่าให้แจ้งใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังเสาวนีอรไท	บังคมไหว้สนองพระวาจา
แม่อย่าทุกข์โทมนัสก่อน	ดวงสมรพี่ยอดเสน่หา
วันนี้แลองค์พระภัสดา	จะพานางอุษาวิลาวัณย์
เข้ามาประณตบทบาท	สองกษัตริย์ธิราชรังสรรค์
จะไปดูกิริยาพระองค์นั้น	ทรงธรรม์จะเป็นประการใด
จะเมตตาหรือว่าจะสิ้นรัก	ก็จะแจ้งประจักษ์ไม่สงสัย
แม่จะด่วนเดือดร้อนอาวรณ์ไย	ดวงใจจงฟังพี่พาที
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางสุดามารศรี
ได้ฟังพี่เลี้ยงผู้ภักดี	เทวีเห็นชอบทุกประการ
มิได้โสรจสรงทรงเครื่อง	ด้วยขัดเคืองเร่าร้อนดั่งเพลิงผลาญ
ก็พาสี่พี่เลี้ยงเยาวมาลย์	ไปสถานนิเวศน์พระบิดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งแฝงม่านอยู่	คอยดูโฉมนางอุษา
ด้วยใจโมหันฉันทา	อันรุมรึงอุราของเทวี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
ครั้นเสร็จพักพลอสุรี	ยังที่ฟากฝั่งชลธาร
จึ่งสั่งทศมุขอนุชา	ให้เร่งหมู่อสุราทวยหาญ
ชะลอปราสาทแก้วสุรกานต์	ตามไปราชฐานวังใน
สั่งแล้วให้เลื่อนรถทรง	ขับตรงเข้าโดยทวารใหญ่
แห่แหนแน่นขนัดพลไกร	ไปตามวิถีอันโอฬาร์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงนิเวศน์วังสถาน	จึ่งสั่งทหารยักษา
ให้ตั้งปราสาทแก้วอลงการ์	ไว้หน้าพระลานรูจี
เสด็จจากพิชัยราชรถทรง	พาองค์วนิดามารศรี
พร้อมพี่เลี้ยงกำนัลนารี	ไปเฝ้าพระชนนีบิดร
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
ตอนที่ ๓๔ นางศรีสุดาหึง
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์ชาญสมร
กับนวลนางรัตนาบังอร	ออกพระโรงอลงกรณ์ข้างใน
พร้อมฝูงสุเรศสนมนาฏ	ประไพพักตร์วิลาศเพียงแขไข
เฟี้ยมเฝ้าเดียรดาษกลาดไป	ภูวไนยคอยองค์พระลูกยา
ครั้นเห็นพระเยาวราชรัก	พาองค์นงลักษณ์เสน่หา
ตามกันดำเนินเข้ามา	ยังปราสาทแก้วอลงการ
สองกษัตริย์ทรงแสนโสมนัส	เสด็จจากอาสน์รัตน์มุกดาหาร
ไปรับโอรสายุพาพาล	มาสถานแท่นแก้วรูจี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
กับองค์วนิดาดวงชีวี	น้อมศีโรตม์กราบบังคมคัล
แทบเบื้องยุคลบัวบาท	พระชนนีบิตุราชรังสรรค์
ท่ามกลางฝูงสนมกำนัล	ด้วยมหันต์ภิรมย์ปรีดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระชนกชนนีนาถา
พินิจพิศพักตร์ลักขณา	โฉมพระสุณิสานารี
อรชรอ้อนแอ้นระทวยองค์	ดั่งอนงค์นางฟ้าในราศี
นวลละอองผ่องพริ้มทั้งอินทรีย์	ฉวีวรรณวิลาสประหลาดงาม
พิศทรงงามทรงวงพักตร์	วิไลลักษณ์เลยล้ำในโลกสาม
พิศรูปน่าชมสมนาม	เสงี่ยมงามทรามสวาททั้งกายา
กระนี้แลหรือพระโอรส	จะมิทรงกำสรดกำสรวลหา
ชมพลางทั้งสองกษัตรา	จึ่งมีวาจาไปทันใด
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ พ่อดวงฤทัยนัยน์เนตร	เยาวเรศผู้ยอดพิสมัย
วันเมื่อแก้วตาหายไป	ดั่งใครมาเด็ดเอาชีวี
ชวนกันรีบร้นค้นหา	ค่อนทรวงโศกาอึงมี่
อันองค์สุดาเทวี	มารศรีพ่างเพียงบรรลัยลาญ
ล่วงไปหลายวันจึ่งเทเวศร์	นำเหตุมาแจ้งแถลงสาร
ว่าอ้ายอสุรากรุงพาณ	มันทำประจานลูกยา
พ่อได้แจ้งข่าวยิ่งเร่าร้อน	ทวีทุกข์อาวรณ์นี้หนักหนา
ต่างคนต่างแสนโศกา	องค์พระอัยกาจึ่งตามไป
กลับมาบอกว่าพระลูกรัก	จะสงครามฆ่ายักษ์เสียให้ได้
ค่อยคลายทุกข์ร้อนอาวรณ์ใจ	ถึงกระนั้นก็ไม่วายโศกี
นับวันคอยท่าหาเจ้า	ขวัญข้าวพ่อผู้เฉลิมศรี
พระตรัสเล่ารำพันพาที	ถ้วนถี่นุสนธิ์แต่ต้นมา
ซึ่งพ่อกลับคืนพระนคร	บิตุเรศมารดรได้เห็นหน้า
ดั่งใครเอาอำมฤตฟ้ามา	โสรจสรงชีวาให้รอดไว้
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังสองกษัตริย์เลิศไกร	โหยไห้รำพันพจมาน
คิดถึงพระคุณการุณรัก	แสนสลักทรวงโศกด้วยสงสาร
กราบลงแล้วสนองบัญชาการ	ผ่านเกล้าของลูกคือชีวี
ซึ่งมิได้บังคมยุคลบาท	ลาบรมนาถทั้งสองศรี
ให้พระองค์ทรงโศกโศกี	โทษนี้ใหญ่พ้นคณนา
ลูกไปก็ได้ทุกข์ยาก	แสนลำบากปิ้มสิ้นสังขาร์
หากองค์สมเด็จพระอัยกา	เมตตาไปช่วยชีวิตไว้
แล้วต้องรณรงค์ด้วยกรุงพาณ	รบหนักหักหาญเป็นศึกใหญ่
เดชะพระเดชปกเกศไป	จึ่งมีชัยชนะอสุรี
ได้ซึ่งธิดาพญายักษ์	อันทรงเยาวลักษณ์เฉลิมศรี
กลับมานิเวศน์สวัสดี	อัญชุลีละอองพระบาทา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระชนกชนนีนาถา
ได้ฟังโอรสร่วมชีวา	พรรณนาทุกข์ยากด้วยจากไป
ให้คิดสงสารสังเวชนัก	พระทรงจักรทอดถอนใจใหญ่
ลูบหลังขวัญด้วยอาลัย	ดวงใจพ่อจงสวัสดี
แล้วมีสุนทรวาจา	แก่องค์สุณิสาโฉมศรี
เจ้าผู้ยอดเยาวนารี	มิเสียทีกำเนิดในบุษบง
งามเฉลาเพราพริ้มดั่งพิมพ์มาศ	แน่งเนื้อทิพนาฏนวลหง
วาสนาลูกรักทั้งสององค์ว	เคยดำรงสืบสร้างแต่ปางบรรพ์
เทวาจึ่งพาไปสู่สม	ให้ร่วมรักเชยชมภิรมย์ขวัญ
ได้ร่วมยากร่วมชีพชีวัน	ร่วมทุกข์ด้วยกันเพียงบรรลัย
บิตุรงค์มารดาจะเลี้ยงเจ้า	มิให้ขวัญข้าวเคืองสิ่งใดได้
ดั่งเอกองค์ธิดาดวงใจ	อันกำเนิดเกิดในอุทรมา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์นางอุษา
ได้ฟังทั้งสองกษัตรา	ดั่งอำมฤตฟ้าวารี
มาโสรจสรงลงทั่วดนัยนาง	สารพางค์ซาบเย็นเกษมศรี
น้อมเศียรกราบลงด้วยยินดี	แล้วเทวีทูลสนองไปทันใด
ซึ่งพระองค์ทรงพระเมตตา	พระคุณนั้นหาที่สุดไม่
จะขอรองฉลองเบื้องพระบาทไป	กว่าชีวาลัยจะวายปราณ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริยสุริย์วงศ์มหาศาล
ได้ฟังสุณิสายุพาพาล	พจมานหวานจับวิญญาณ์
ลูบหลังแล้วกล่าวสุนทร	ดวงสมรแม่ยอดเสน่หา
มิเสียแรงเจ้ากำเนิดเกิดมา	สิริรูปวาจาน่ารัก
งามสรรพพร้อมสิ้นยุพินทรง	ควรร่วมอาสน์องค์พญาจักร
เป็นปิ่นอนงค์วิไลลักษณ์	สมศักดิ์สมสองครองกัน
เป็นบุญบิตุเรศมารดา	ได้แก้วตามาเลี้ยงประโลมขวัญ
เฉลิมศรีสุริย์วงศ์เทวัญ	สารพันจำเริญวิญญาณ์
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	นางสุดาเยาวยอดสงสาร
กับพี่เลี้ยงทั้งสี่ปรีชาญ	แฝงม่านลอดนัยนาดู
เห็นนางอุษาธิดายักษ์	เฟี้ยมเฝ้าเคียงพักตร์พระองค์อยู่
ให้คั่งแค้นแน่นจิตเป็นพ้นรู้	นัยน์เนตรโฉมตรูมืดไป
จึ่งเหลียวมาสะกิดพี่เลี้ยง	ดูดู๋ช่างเคียงกันอยู่ได้
ผัวเขาไม่รู้หรือว่าไร	จะอดสูแก่ใจก็ไม่มี
เป็นหญิงอย่างนี้ใครมีบ้าง	ช่างกระไรไม่คิดบัดสี
นึกจะใคร่ออกไปพาที	ให้สาใจที่กาลีพาล
ถึงจะเคืองเบื้องบาทพระทรงฤทธิ์	ก็ไม่คิดชีวิตสังขาร
สุดที่จะกลั้นทนทาน	วานพี่ดูให้ประจักษ์ตา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สี่นางพี่เลี้ยงเสน่หา
จึ่งกระซิบทูลองค์กัลยา	ข้าเห็นสิ้นแล้วนะทรามวัย
อันนางอุษาสิงามงอน	กระนี้หรือภูธรมิรักใคร่
จะจู่ลู่วู่วามเสียความไป	จงอดใจก่อนเถิดนะเทวี
จะอยู่ก็เครื่องระเคืองตา	เชิญมากลับไปปราสาทศรี
ถ้าพระแม่มิฟังพาที	นานไปน่าที่จะเสียการ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุดาผู้ยอดสงสาร
ฟังสี่พี่เลี้ยงทัดทาน	เยาวมาลย์สะท้อนถอนใจ
ให้เคืองแค้นแน่นไปด้วยความโกรธ	จะออกโอษฐ์เจรจามิใคร่ได้
ในทรวงร้อนรุ่มดั่งสุมไฟ	จนใจจึ่งตอบวาจา
อันถ้อยคำของพี่ทั้งสี่	ว่านี้ก็ดีอยู่หนักหนา
สุดแค้นสุดทนพ้นปัญญา	พี่ห้ามแล้วข้าจะเชื่อฟัง
ว่าพลางเสด็จยูรยาตร	อนงค์นาฏพี่เลี้ยงพร้อมพรั่ง
ออกจากฉากม่านที่กำบัง	มายังปราสาทนางเทวี
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงจึ่งมีพจมาน	แก่พี่เลี้ยงนงคราญทั้งสี่
ซึ่งให้ไปดูพระภูมี	ที่นี้ก็เห็นอยู่ด้วยกัน
เสียแรงตัวน้องร้องไห้	อาลัยวิโยคโศกศัลย์
เช้าค่ำพร่ำครวญถึงทรงธรรม์	ดั่งหนึ่งชีวันจะมรณา
พระไปอยู่ชมเชยเสวยสุข	ฝ่ายน้องทนทุกข์เทวษหา
ควรหรือเสด็จกลับมา	แต่จะถามถึงข้าก็ไม่มี
นี่หรือพี่ว่าพระไม่หลง	ด้วยองค์อุษามารศรี
เห็นต้องคำน้องแต่เดิมที	ที่ข้ากับพี่ได้พูดกัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงแสนกลคนขยัน
จึ่งทูลอัคเรศวิไลวรรณ	ข้อนั้นจริงแล้วเยาวมาลย์
ถึงพระมิหลงก็เหมือนหลง	ด้วยพิศวงปลื้มเปรมเกษมศานต์
อย่าว่าแต่แม่แค้นในวิญญาณ	พี่ก็พานจะพลอยน้อยใจ
แต่หรือหนึ่งพึ่งมาไม่ล่วงวัน	จะหุนหันโกรธก่อนยังไม่ได้
เจ้าจงระงับดับไว้	ดูทีภูวไนยสักเวลา
ก็นัยจะเสด็จมาหาน้อง	นวลละอองจงฟังพี่ว่า
อันจะรักมิรักวนิดา	กิริยาก็พอจะเข้าใจ
แม้นไม่เมตตาเหมือนหนหลัง	เราจะนั่งน้อยหน้ากระไรได้
วิบากกรรมแล้วจำจะเป็นไป	จะคิดอาลัยไยแก่ชีวัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุดาเยาวยอดโฉมสวรรค์
ได้ฟังพี่เลี้ยงรำพัน	กัลยาจึ่งตอบพจมาน
อันพี่ว่ากล่าวทั้งนี้	ก็ชอบทีด้วยปรีชาหาญ
แต่ความแค้นนั้นแน่นแดดาล	พี่ทัดทานแล้วจะคอยดูที
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้ส่งรัศมี
แต่เฝ้าพระชนกชนนี	อยู่จนสิ้นสีรวีวรรณ
จึ่งถวายประณตบทบงสุ์	ลาสองสุริย์วงศ์รังสรรค์
พาองค์วนิดาแจ่มจันทร์	ไปปราสาทสุวรรณพรรณราย
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงจึ่งสถิตสิงหาสน์	อันโอภาสด้วยดวงวิเชียรฉาย
เรืองสิริวิลาศเพริศพราย	งามคล้ายองค์อมรินทร
จึ่งมีมธุรสวาจา	แก่โฉมวนิดาดวงสมร
แต่พี่ไปอยู่ด้วยบังอร	ในนครรัตนาก็ช้านาน
ฝ่ายศรีสุดาเยาวเรศ	พูนเทวษกำสรดสงสาร
เช้าคํ่ารํ่าทุกข์ทรมาน	สิ้นกาลเป็นนิจนิรันดร์มา
พี่จะลาเจ้าเยาวลักษณ์	ดวงจักษุยอดเสน่หา
ไปเยี่ยมโฉมยงองค์สุดา	สาวสวรรค์ขวัญฟ้าอยู่จงดี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางอุษามารศรี
ได้ฟังบัญชาพระสามี	นบนิ้วชุลีแล้วทูลไป
ซึ่งพระองค์จะเสด็จยูรยาตร	ไปหาวรนาฏพิสมัย
ข้าน้อยนี้พลอยดีใจ	ด้วยจากไปเป็นหลายทิวารา
แม้นว่าพระองค์อยู่ช้านัก	นงลักษณ์จะละห้อยคอยหา
จะแหนงน้องผู้รองบาทา	เชิญเสด็จผ่านฟ้าจรลี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังวนิดาพาที	ยิ้มแล้วจึ่งมีพจมาน
ดูก่อนโฉมเฉลาเยาวราช	สายสวาทผู้ยอดสงสาร
เจ้าจงค่อยอยู่ให้สำราญ	พี่ไปไม่นานจะกลับมา
ตรัสแล้วย่างเยื้องบทจร	วาดกรกรีดกรายซ้ายขวา
งามเพียงเทวราชลีลา	ไปปราสาทสุดาเทวี
ฯ ๖ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงห้องศรีไสยาสน์	ลดองค์เหนืออาสน์มณีศรี
ลูบหลังแก้วกัลยาณี	แล้วมีสุนทรตรัสไป
เจ้าดวงฤทัยนัยน์เนตร	เยาวเรศผู้ยอดพิสมัย
แต่พี่พลัดพรากจากไกล	อรไททนทุกข์เวทนา
จนผิวพรรณพักตร์พระนุชน้อง	มัวหมองสลดลงหนักหนา
เสียศรีฉวีวรรณกายา	อนิจจาสงสารเป็นสุดคิด
มิเสียทีที่เจ้ารักพี่	ร่วมชีวีร่วมใจร่วมจิต
พี่ก็แสนคะนึงถึงมิ่งมิตร	ถึงตัวไปใจสถิตอยู่ด้วยน้อง
จงวายทุกข์เถิดนะแก้วตา	พี่ยามาแล้วอย่าหม่นหมอง
จะถนอมกล่อมเนื้อนวลละออง	ครองรักกว่าจะสิ้นชีวี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางสุดามารศรี
ได้ฟังคั่งแค้นแสนทวี	กัลยาถอยหนีภูวไนย
แล้วเบือนประณตบทบงสุ์	ทูลทางพลางทรงกันแสงไห้
พระทิ้งน้องเสียไม่อาลัย	ช้านานได้หลายทิวารา
ไปเสวยเชยแสนสมบัติยักษ์	แล้วทรงจักรกลับว่าคะนึงหา
ข้ามิใช่นางในปทุมา	พระแสร้งบัญชาให้ผิดที
ซึ่งน้องได้พบบทเรศ	ก็เพราะเดชสองกษัตริย์เรืองศรี
หาไม่จะเสด็จมาไยมี	แจ้งสิ้นครั้งนี้แล้วทรงธรรม์
เช้าค่ำพร่ำกินน้ำตา	ตั้งแต่กลับมาจากไพรสัณฑ์
ทรงพระโกรธาไล่ฆ่าฟัน	สำคัญว่าต้องเจ้าไพร
อนิจจาไม่รู้ว่าภูมี	จะถูกต้องแรงผีพิสมัย
อยู่อยู่ก็จู่หายไป	ให้พากันร้องไห้ทั้งพารา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ นงเอยนงลักษณ์	ดวงจักษุยอดเสน่หา
ซึ่งไปไม่บอกวนิดา	ด้วยเป็นเพลาราตรีกาล
อย่าละห้อยน้อยใจเลยสายสวาท	ไม่แกล้งบำราศยอดสงสาร
อดโทษพี่เถิดนะนงคราญ	อย่าผูกใจภัยพาลนั้นไม่ดี
แม้นมิให้ไปตามกวางทอง	นวลละอองหรือจะร้างอกพี่
อันซึ่งเกิดเหตุทั้งนี้	ก็เพราะด้วยมารศรีจะโทษใคร
นี่เป็นกุศลทั้งสองข้าง	สร้างมาเทวาจึ่งนำให้
ที่จะได้ร่วมรักร่วมใจ	กับสองนางสืบไปด้วยกัน
เพราะเหตุมีก่อนจึ่งมีผล	อย่าเกียจกลขึ้งเคียดเดียดฉันท์
จะถนอมกล่อมเกลี้ยงโดยธรรม์	ขวัญข้าวอย่าทรงโศกี
ฯ ๑๐ คำ ฯ โลม
๏ พระเอยพระสุริย์วงศ์	เห็นแล้วว่าพระองค์ไม่หน่ายหนี
ไพเราะในรสวาที	ใครฟังน่าที่ตายใจ
เดิมน้องสิให้ไปตามกวาง	จะให้ไปตามนางก็หาไม่
มาหยิบยกโทษข้าด้วยอันใด	ว่าไปพอรู้เท่าทัน
ซึ่งกุศลผลบุญได้เคยคู่	เชิญอยู่ให้สุขเกษมสันต์
วาสนามิได้สร้างมาด้วยกัน	จะขอลาทรงธรรม์ไปบุรี
ฯ ๖ คำ ฯ
โลม
๏ ขวัญเอยขวัญเนตร	เยาวเรศผู้มิ่งมารศรี
อนิจจาเจ้าไม่ปรานี	ว่าไยฉะนี้วนิดา
สารพัดความจริงพี่บอกเล่า	ควรหรือช่างเอาอะไรว่า
รักเจ้าเท่าดวงชีวา	จงเมตตาพี่บ้างนะทรามวัย
อันจะตั้งรังเกียจเสียดแทง	เหมือนแกล้งหาเอ็นดูไม่
อดเสียบ้างเถิดนะดวงใจ	อย่าพิรี้พิไรรำพัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ว่าพลางสัพยอกหยอกนาง	โลมลูบปฤษฎางค์แล้วรับขวัญ
ชมเนตรเกษแก้มแกมกัน	เชยถันคือทิพประทุมมาลย์
คลึงเคล้าเย้ายวนชวนสนิท	จุมพิตเสาวรสหอมหวาน
เกลียวกลมสมสร้อยยุพินพาล	เกษมสันต์ซาบซ่านสำราญใจ
ฯ ๔ คำ ฯ กล่อม
ช้า
๏ เมื่อนั้น	นางสุดานารีศรีใส
ได้ประสบพบองค์พระทรงชัย	ทรามวัยสุขเกษมเปรมปรีดิ์
ซึ่งความวิโยคโศกเศร้า	ก็บรรเทาเบาใจนางโฉมศรี
แอบเมียงเคียงเฝ้าพาที	ด้วยภักดีในองค์พระทรงธรรม์
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทรุ่งฟ้านราสรรค์
ครั้นแสงทองรองเรืองพรายพรรณ	พระประคองรับขวัญกัลยา
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	มารศรีเยาวยอดเสน่หา
บัดนี้จะรุ่งสุริยา	แก้วตาค่อยอยู่จะลาไป
กังวลด้วยหมู่อสุรา	ซึ่งมาแต่รัตนากรุงใหญ่
สับสนอลหม่านทั้งเวียงชัย	จะได้ให้กำชับตรวจตรา
ฝ่ายฝูงไพร่ฟ้าประชาชน	จะปลอมแปลกปนกับยักษา
สั่งแล้วเสด็จลีลา	มาจากปรางค์รัตน์มณี
ฯ ๖ คำ ฯ เพลงสัททะรา
๏ เมื่อนั้น	องค์นางสุดามารศรี
คิดแค้นอุษานารี	ทุกทิวาราตรีไม่เว้นวาย
นั่งนอนร้อนรำคาญจิต	ดั่งเพลิงพิษติดทรวงไม่รู้หาย
แต่กลั้นกลั้นยิ่งชํ้าระกำกาย	โฉมฉายจึ่งเรียกพี่เลี้ยงมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พี่เอยพี่เจ้า	ความทุกข์ของเรานี้หนักหนา
ด้วยพระโฉมเฉิดเลิศฟ้า	รักนางอุษาเป็นพ้นไป
จนพระเสด็จมาเยี่ยมข้า	แต่จะอยู่ช้าก็ไม่ได้
มันยิ่งขึ้นหน้าได้ใจ	เหตุว่าภูวไนยปรานี
มิได้ยำเยงเกรงเจ้าผัว	ตั้งตัวว่าเป็นมเหสี
พี่ห้ามข้าก็ฟังมาหลายที	ครั้งนี้สุดคิดสุดใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
จึ่งทูลสนองไปทันใด	ซึ่งพี่ห้ามไว้แรกมา
คิดว่าจะเคืองพระโฉมยง	ไม่ควรแก่องค์ขนิษฐา
บัดนี้ก็ไม่สมจินดา	จะนิ่งไว้ก็ทารกรรมใจ
ถึงมาตรมิว่าก็แจ้งอยู่	สุดรู้ที่จะออกปากได้
แต่ปรับทุกข์กันทุกวันไป	ใช่ว่าไม่คิดเมื่อไรมี
อย่าว่าพระแม่ร้อนรน	ถึงอกพี่ก็หม่นหมองศรี
จะละให้ขึ้นหน้าไปไยมี	ทั้งนี้ก็ตามแต่เวรา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางศรีสุดาเสน่หา
ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา	ต้องในวิญญาณ์นางเทวี
จึ่งเข้าที่สรงทรงเครื่อง	รองเรืองแอร่มแจ่มศรี
เสด็จจากปราสาทอันรูจี	พี่เลี้ยงสาวศรีก็ตามไป
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงทยอย
๏ ครั้นถึงปราสาทพระสามี	เทวียอกรบังคมไหว้
เห็นองค์อุษาทรามวัย	เฟี้ยมเฝ้าอยู่ใกล้พระยอดฟ้า
ให้เคืองคายนัยน์เนตรเป็นพ้นนัก	นงลักษณ์แลดูนางอุษา
แล้วชม้ายชายดูพระผ่านฟ้า	นางค้อนไปมาด้วยเคืองใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทรัศมีศรีใส
เห็นนางศรีสุดาทรามวัย 	ก็แจ้งในจริตกิริยา
จึ่งมีมธุรสปราศรัย	เจ้าดวงใจผู้ยอดเสน่หา
หยุดอยู่นั่นไยวนิดา	เชิญมายังแท่นพรรณราย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางศรีสุดาโฉมฉาย
ได้ฟังบัญชาอภิปราย	ชม้ายเนตรแล้วทูลไปทันใด
พระเอยพระองค์	พระโฉมยงทรงศักดิ์เป็นใหญ่
อันจะเรียกให้น้องขึ้นไป	ไม่ควรนั่งใกล้พระภูมี
แม้นเหมือนเมื่อก่อนแต่ไรมา	ตัวข้าจะรองบทศรี
บัดนี้พระได้ผ่านบุรี	รัตนาธานีเวียงชัย
ประกอบด้วยกฤษฎาธิการนัก	จะคู่เคียงเรียงพักตร์กระไรได้
จะขอทูลบาทอยู่แต่ไกล	หวังจะใคร่ชมบุญนางกัลยา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งโฉมนางอุษา
ได้ฟังคั่งแค้นในอุรา	นัยนามืดมัวลงทันใด
ความเจ็บความอายเป็นพ้นนัก	นงลักษณ์ไม่กลั้นกันแสงได้
สะอื้นพลางทางกราบทูลไป	ได้ยินหรือไม่พระภูมี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางสุดามารศรี
ได้ฟังยิ่งแค้นแสนทวี	ดั่งอัคคีร้อนรุมสุมใจ
จึ่งว่าไปพลันทันที	นี่ใครว่าไรจึ่งร้องไห้
ช่างชะอ้อนอ้อนองค์พระภูวไนย	จะให้มาทำไมหรือนางเทวี
ข้าเห็นมีบุญก็ชมบุญ	เคืองขุ่นข้อไรนะโฉมศรี
เนื้อจะแกล้งแสร้งให้พระภูมี	เคืองละอองธุลีบาทา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์นางอุษา
ได้ฟังคั่งแค้นในวิญญาณ์	จึ่งตอบวาจาไปทันใด
เจ้าเหน็บแนมแกมกลเจรจา	ดั่งข้าหารู้เท่าไม่
ถึงกราบทูลองค์ภูวไนย	จะทำไมเจ้าได้นางกัลยา
ข้าเห็นเป็นองค์มเหสี	พระภูมีรัญจวนครวญหา
จึ่งจะช่วยกราบทูลพระจักรา	กลับเปรียบปรายด้วยข้าอันใด
ซึ่งสมบัติในกรุงรัตนา	จะเหมือนโรมพาราก็หาไม่
สารพัดจะน้อยทุกสิ่งไป	จะชมบุญข้าไยนางเทวี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางสุดามารศรี
ฟังคำช้ำใจใช่พอดี	จึ่งตอบวาทีไปทันใด
รู้แล้วว่าจะช่วยเสนอหน้า	คำหนักข้าจะว่าก็หาไม่
มาคอยเจ็บเก็บเอาไปใส่ใจ	จะปรารถนาสิ่งใดนางเทวี
ชิชะเจ้าดวงปทุเมศ	องค์อัคเรศมเหสี
ตกจะมิให้ได้พาที	ด้วยพระภูมีหรือว่าไร
อนิจจาเป็นน่าละอายนัก	จะรู้จักเจ้าผัวก็หาไม่
ข้าว่าแต่จะชมบุญไป	เจ็บใจเจียวหรือนางเทวี
อันชาวเมืองโรมพารา	รักหน้าอุตส่าห์สงวนศรี
ไม่เหมือนชาวรัตนาธานี	รักดีไม่เกรงแก่นินทา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมยงองค์นางอุษา
เจ็บใจในรสวาจา	จึ่งตอบพจนาไปทันที
เออเจ้าจริงแล้วนางกัลยา	อันชาวรัตนาบุรีศรี
รักหน้ามิให้มีราคี	ถึงมาตรมิว่าก็แจ้งใจ
ตัวข้าใครใครไม่สู่ขอ	แต่พอใจที่ดีจะใคร่ได้
จึ่งข้ามมหาสมุทรไท	มายื่นยอขอให้ถึงบุรี
ชิชะนี่หรือคือเจ้าผัว	ลิ้นลมสมตัวนางโฉมศรี
แม้นว่ารู้จักแต่เดิมที	จะนบนอบเทวึให้ถึงใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุดาเทวีศรีใส
ฟังถ้อยน้อยจิตเป็นพ้นไป	คิดได้จึ่งตอบวาจา
อันตัวข้านี้แหละมักดี	ประหลาดกว่าสตรีในแหล่งหล้า
ใช้ให้พี่เลี้ยงลอบมา	อุ้มพาผัวไปซ่อนไว้
จึ่งเกิดการณรงค์ยงยุทธ์	จนบิดาม้วยมุดตักษัย
เขารู้อยู่สิ้นทั้งแดนไตร	เจ้าจะว่าไปไยให้ได้อาย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางอุษาโฉมฉาย
ฟังคำชํ้าเจ็บด้วยแยบคาย	ดั่งกายจะทรุดทำลายไป
ชลเนตรคลอเนตรนางเทวี	อายแค้นไม่มีที่เปรียบได้
จึ่งประณตบทบงสุ์พระทรงชัย	อรไททูลพลางทางโศกี
ได้ยินหรือไม่พระโฉมยง	ถ้อยคำขององค์มเหสี
ไพเราะเพราะรสวาที	พระภูมีฟังเล่นสำราญใจ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทรัศมีศรีใส
ได้ฟังขุ่นเคืองหฤทัย	ภูวไนยตริตรึกไปมา
ครั้นจะว่าแต่ศรีสุดาเล่า	จะน้อยใจว่าเข้าด้วยอุษา
จึ่งมีพระราชบัญชา	แก่สองวนิดาด้วยพลัน
เจ้าผู้มิ่งมงกุฎนารี	อันมีลักษณ์วิไลเฉิดฉัน
ย่อมเชื้อสุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์	ลือทั่วเขตขัณฑ์ธานี
อนิจจาควรเป็นฉะนี้ได้	เหตุไรจึ่งไม่เอ็นดูพี่
มาผิดหมองพ้องกันฉันนี้	ให้เป็นที่ติฉินนินทา
ชอบสองจะผดุงบำรุงสวาท	ร่วมชีวาตม์กันไปวันหน้า
ธรรมดาจารีตกษัตรา	สองอัครชายาก็ย่อมมี
เหตุใดหวนหักไม่รักหน้า	แกล้งให้ภัสดาหมองศรี
จะเกรงใจใครบ้างก็ไม่มี	เห็นดีแล้วหรือนางกัลยา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งสองอัคเรศเสน่หา
สะดุ้งจิตคิดเกรงพระอาญา	ฟังพระวาจาก็จับใจ
เสื่อมหายคลายความพิโรธกัน	ต่างองค์อภิวันท์ด้วยแจ่มใส
นางศรีสุดาก็คลาไคล	เข้าไปกราบลงกับบาทา
แล้วจึ่งทูลองค์พระภูมี	โทษข้านี้ผิดเป็นหนักหนา
ทีนี้จะตามพระบัญชา	สิ่งใดไม่ว่าให้เคืองใจ
นางอุษาจึ่งทูลพระทรงฤทธิ์	ซึ่งน้องผิดให้ขัดอัชฌาสัย
เพราะโมโหโกรธาก็ว่าไป	พระภูวไนยจงได้ปรานี
อันตัวของน้องผู้รองบาท	หรือจะอาจให้เคืองบทศรี
จำเป็นจึ่งจำพาที	ทีนี้จะดีไปด้วยกัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทภุชพงศ์รังสรรค์
เห็นสองนางต่างกล่าวรำพัน	เป็นชั้นเชิงคมขำทั้งสองรา
ยิ้มแย้มละไมในพักตร์	ดูสองเยาวลักษณ์เสน่หา
หยอกเย้าสรวลสันต์จำนรรจา	ด้วยสองวนิดานารี
พระลูบปฤษฎางค์ทั้งสององค์	รับขวัญอนงค์ทั้งสองศรี
เชยชมสมสองเทวี	ที่ในแท่นแก้วแพรวพรรณ
ฯ ๖ คำ ฯ กล่อม
ตอนที่ ๓๕ อภิเษกพระอุณรุท
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์รังสรรค์
ปรีดิ์เปรมเกษมสุขทุกนิรันดร์	พระทรงธรรม์สำราญบานใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึ่งมีพระราชบัญชา	แก่โฉมนางรัตนาศรีใส
ซึ่งเราทุกข์ร้อนอาวรณ์ใจ	ด้วยโอรสยศไกรแต่หลังมา
บัดนี้สิ้นทุกข์สิ้นร้อน	สถาวรภิรมย์หรรษา
เป็นมหันต์มโหโอฬาร์	ทั่วหมู่ไพร่ฟ้าประชากร
คิดจะเสกโอรสธิบดี	กับสองศรีเสาวภาคย์ดวงสมร
อันนางอุษาบังอร	ร่วมร้อนร่วมเทพนิมนต์มา
ควรจะให้เป็นปิ่นนารี	เอกองค์มเหสีฝ่ายขวา
ซึ่งโฉมนางศรีสุดา	เทวามิได้พาไป
แล้วก็ไม่ได้เป็นเพื่อนยาก	จะลำบากด้วยกันก็หาไม่
จะให้เป็นฝ่ายซ้ายอนงค์ใน	เจ้าจะเห็นอย่างไรนางเทวี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางรัตนามเหสี
ได้ฟังบัญชาพระภูมี	อัญชุลีกราบลงกับบาทา
ซึ่งดำริตริการทั้งนี้	น้องก็ยินดีหนักหนา
จะปรากฏเกียรติยศในโลกา	ทั่วทั้งฟากฟ้าธาตรี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวไกรสุทเรืองศรี
ได้ฟังอัครราชเทวี	ยินดีแล้วออกพระโรงชัย
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ พร้อมด้วยหมู่มุขมนตรี	เสนาธิบดีน้อยใหญ่
จึ่งตรัสสั่งโหราไปทันใด	เราจะให้ตั้งการวิวาห์
จะอภิเษกพระลูกรัก	กับสององค์นงลักษณ์สุณิสา
จงเร่งกำหนดฤกษ์พา	จะได้เวลาวันใดดี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งขุนโหราทั้งสี่
รับสั่งแล้วกราบลงสามที	ต่างแก้คัมภีร์ออกพร้อมกัน
พบเป็นตำราดาวตำรับยา	ทั้งตำราแปรธาตุทำนายฝัน
ต่างตกประหม่างกงัน	ขวัญไม่มีอยู่กับกายา
ต่อพลิกกลับไปหลายตระหลบ	จึ่งพบมหาทักษา
ก็ขับไล่ใส่สอบในตำรา	ได้โชคชั้นเวลานาที
ต้องทั้งชันษาแลนามเมือง	วันศุกร์รุ่งเรืองเป็นศรี
จึ่งทูลพระองค์ทรงธรณี	สามค่ำฤกษ์ดีมีชัย
ปลอดทั้งทักทินยมขัน	อุปัทวันอันตรายน้อยใหญ่
พระองค์ผู้ทรงภพไตร	จงทราบในพระทัยภูมี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวไกรสุทเรืองศรี
ได้ฟังโหราทูลคดี	พระภูมีจึ่งสั่งเสนาใน
ให้เร่งรัดจัดแจงแต่งการ	ทุกเจ้าพนักงานอย่าขาดได้
จงทันกำหนดฤกษ์เรืองชัย	ตามอย่างโดยในธรรมเนียมมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มหาเสนีมียศถา
รับสั่งแล้วถวายบังคมลา	ออกมาจากท้องพระโรงชัย
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ หมายบอกทุกเจ้าพนักงาน	ทั้งทหารพลเรือนน้อยใหญ่
สิ้นทั้งข้างหน้าข้างใน	แล้วให้ไปนิมนต์พระอาจารย์
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนาแว่นไวใจหาญ
ครั้นแจ้งอนุสนธิ์แล้วกราบกราน	เผ่นทะยานขึ้นม้าไปฉับพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ มาถึงอาศรมพระมุนี	ก็ลงจากพาชีตัวขยัน
เข้าไปเคารพอภิวันท์	พระมหานักธรรม์โยคี
บัดนี้พระองค์ทรงนครา	ตั้งการวิวาห์เฉลิมศรี
จะเสกพระโอรสธิบดี	ให้ข้านี้มานิมนต์พระอาจารย์
ทั้งคณะพระผู้เป็นเจ้า	เข้าไปยังในราชฐาน
พระองค์ผู้ทรงตบะญาณ	อย่านานนิมนต์เข้าไป
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนารอทผู้ทรงคัมภีร์ไสย
ได้ฟังยินดีเป็นพ้นไป	จึ่งเร่งให้คณะโยคี
ทรงผ้าเปลือกไม้คากรอง	ครองเครื่องบริขารฤๅษี
ลูกประคำน้ำเต้าคัมภีร์	ตาลปัตรพัชนีครบครัน
เสร็จแล้วออกจากุฎี	พระมุนีก็พากันผายผัน
ตามมรคาลัยไพรวัน	ฝ่ายเสนานั้นก็นำมา
ฯ ๖ คำ ฯ พราหมณ์ออก
๏ ครั้นถึงปราสาทพิธีการ	พระนารอททรงญาณฌานกล้า
กับหมู่คณะพระสิทธา	สวดคาถาไสยเวทฉับพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายท้าวจักรกฤษณ์รังสรรค์
แจ้งว่านัดดาวิลาวัณย์	ผลาญพาณาสูรนั้นบรรลัย
กลับมายังกรุงณรงกา	จะทำวิวาห์การใหญ่
จึ่งสระสรงทรงเครื่องอำไพ	ทรงครุฑวุฒิไกรไคลคลา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉิ่ง เพลงแผละ
๏ ครั้นถึงประทับเกยมาศ	ยุรยาตรจากหลังปักษา
ขึ้นยังปราสาทโอฬาร์	สถิตแท่นรัตนาอำไพ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวไกรสุทเป็นใหญ่
กับพระมเหสีทรามวัย	พระอุณรุทศรีสะใภ้ทั้งสองรา
ครั้นเห็นพระองค์ทรงฤทธี	ห้ากษัตริย์ยินดีเป็นหนักหนา
ต่างองค์ก้มเกล้าวันทา	ต่างสนทนาด้วยกัน
ฯ ๔ คำ ฯ
ยานี
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงท้าวหัสนัยน์รังสรรค์
ทั้งหมู่พรหมินทร์อินทร์จันทร์	นางเทพอัปสรกัลยา
ครั้นแจ้งว่าท้าวไกรสุท	วงศ์พระจักรภุชนาถา
ตั้งการมงคลวิวาห์	พระโอรสาธิบดี
บรรดาเทวินอินทร์พรหม	ยินดีภิรมย์เกษมศรี
ต่างถือบุปผามาลี	ไปยังบุรีณรงกา
ฯ ๖ คำ ฯ โคมเวียน
๏ มาถึงณรงกาพระนคร	บทจรลงจากเวหา
ทั้งฝูงเทวัญจันทรา	มายังพระอุณรุทธิบดี
อันนวลนางสุธรรมา	กับหมู่เทพธิดาทุกราศี
ไปยังปรางค์รัตน์มณี	สองราชเทวีทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวบรมจักรกฤษณ์เป็นใหญ่
ทั้งท้าวไกรสุทเรืองชัย	องค์นางอรไทรัตนา
อีกพระญาติวงศ์พงศ์พี	กษัตราธิบดีพร้อมหน้า
ครั้นเทพเทวัญกัลยา	มาช่วยกันวิวาห์พิธี
ต่างองค์ยินดีปรีดา	ด้วยอินทราภิเษกเฉลิมศรี
จึ่งให้สามกษัตริย์ธิบดี	เข้าที่สระสรงทันใด
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทรัศมีศรีใส
กับสองอัคเรศทรามวัย	คลาไคลไปสรงคงคา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน
๏ สระสนานสุคนธรวยริน	ส่งกลิ่นด้วยทิพบุปผา
พระทรงภูษิตวิจิตรตา	ชายไหวรจนาตรัสไตร
สองนางทรงทิพภูษา	สไบสีโสภาแจ่มใส
พระทรงสังวาลวรรณอำไพ	ทับทรวงวิไลอลงการ์
สองนางทรงสร้อยสะอิ้งมาศ	ตาบทิศโอภาสเลขา
พระทรงพาหุรัดรจนา	มหามงกุฎแก้วแพรวพราว
นางทรงทองกรธำมรงค์	ศิโรเพฐน์บรรจงเฉิดฉาย
สามองค์ทรงเครื่องแพรวพราย	ดั่งผันผายลงจากวิมานมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์เจ้าไตรตรึงศา
ก็นำพระอุณรุทไคลคลา	เทวาแห่ห้อมล้อมไป
ฝ่ายองค์นางสุธรรมา	ก็นำสองกัลยาศรีใส
นางเทพกัลยาสุราลัย	ก็ล้อมสองทรามวัยไคลคลา
อันองค์พระอัยกาธิบดี	พระชนกชนนีแลวงศา
ทั้งพญาทศมุขอสุรา	แสนสนมตามมาพร้อมกัน
ฯ ๖ คำ ฯ มัคตรำ
๏ ครั้นถึงจึ่งขึ้นบัลลังก์แก้ว	อันเพริศแพรวพรรณรายฉายฉัน
พร้อมด้วยฝูงเทพเทวัญ	สุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์มากมี
ฯ ๒ คำ ฯ
โทน
๏ ได้เอยได้ฤกษ์	อินทราให้เบิกบายศรี
จึ่งจุดเทียนชัยเข้าทันที	ส่งแว่นมณีเวียนไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถ้วนสรรพเสร็จเจ็ดรอบ	ครบตามระบอบคัมภีร์ไสย
จึ่งองค์ท่านท้าวหัสนัยน์	ก็ดับเทียนชัยมิได้ช้า
โบกควันแล้วเอาจุณเจิม	เฉลิมพักตร์อวยพรด้วยหรรษา
ศรีสวัสดิ์ทั้งสามกษัตรา	อย่ามีโรคาอันตราย
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	พนักงานมหรสพทั้งหลาย
โขนหุ่นละคอนมากมาย	หกคะเมนไต่ลวดประชันกัน
มงครุ่มผาลาตีไม้	แทงวิสัยรำกริชมักกะสัน
ทั้งเทพทองระเบ็งระบำบัน	เล่นสนั่นไปทั้งพระบุรี
ฯ ๔ คำ ฯ มลายู
๏ เมื่อนั้น	พระอัยกาธิราชเรืองศรี
ทั้งองค์ชนกชนนี	สุริย์วงศ์พงศ์พีร์กษัตรา
ต่างอวยพระพรศรีสวัสดิ์	จงพิพัฒน์วจำเริญชันษา
ทั้งสามศรีอย่ามีโรคา	ให้ปรากฏพระยศเกรียงไกร
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระมหานารอทผู้ใหญ่
กับคณะฤๅษีชีไพร	เทวาสุราลัยมากมี
ทั้งองค์ท้าวบรมจักรกฤษณ์	อันทรงฤทธิไกรเรืองศรี
เสร็จแล้วก็พากันจรลี	ไปยังที่อยู่สำราญใจ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวไกรสุทเป็นใหญ่
ครั้นพระอัยกาแลเทพไท	พระมุนีกลับไปยังธานี
จึ่งมีพระราชบัญชา	ให้เลี้ยงโยธายักษี
ทั้งหมู่หมวดพหลมนตรี	แต่ในบัดนี้อย่าได้ช้า
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางวิเสทนอกในซ้ายขวา
รับสั่งแล้วถวายวันทา	รีบออกมาพลันทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ ชุบ
๏ ตกแต่งของคาวของหวาน	ครบทั้งเครื่องอานน้อยใหญ่
มีทั้งเหล้าขาวเมรัย	เป็ดไก่ดิบสุกมากมี
อีกทั้งช้างปิ้งกระทิงพล่า	ละมั่งเลียงผาฉู่ฉี่
เสือคั่ววัวแดงพะแนงดี	เสร็จแล้วสาวศรีก็ยกมา
ฯ ๔ คำ ฯ แขกลพบุรี
๏ บัดนั้น	มหาเสนีมียศถา
ให้ยกเครื่องต้นอันโอชา	มาถวายพญาอสุรี
อันบรรดาของทั้งนั้น	ก็เลี้ยงหมู่กุมภัณฑ์ยักษี
เข้าพรั่งพร้อมล้อมกันมากมี	ยังที่ในหน้าพระลานชัย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อสุรศักดิ์ยักษาน้อยใหญ่
บ้างกินสุราเมรัย	แกล้มกับเป็ดไก่ช้างม้า
เมามายไม่เป็นสมประดี	ตบมืออึงมี่หัวร่อร่า
ต่างเล่นเต้นรำเป็นโกลา	อสุราผาสุกเปรมปรีดิ์
ฯ ๔ คำ ฯ เซ่นเหล้า
๏ เมื่อนั้น	พญาทศมุขยักษี
เสร็จเสวยโภชนาสาลี	มีความผาสุกสำราญใจ
แล้วกราบทูลท้าวไกรสุท	องค์พระอุณรุทเป็นใหญ่
จะขอบังคมลาพระภูวไนย 	กลับไปยังราชธานีใหญ่
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวไกรสุทเรืองศรี
ทั้งพระอุณรุทภูมี	ได้ฟังอสุรีทูลมา
จึ่งมีพระบัญชาไป	ด้วยพระทัยชื่นบานหรรษา
ดีแล้วซึ่งจะคืนพารา	ไพร่ฟ้าจะผาสุกใจ
อันกรุงรัตนาธานี 	ก็เปลี่ยวอยู่หามีผู้ใดไม่
เจ้าเร่งเลิกพลสกลไกร	ไปให้เป็นสุขสวัสดี
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พญาทศมุขยักษี
ก้มเกล้ารับพรด้วยยินดี 	อัญชุลีทั้งองค์รัตนา
แล้วน้อมศิโรตม์กราบลง	แทบเบื้องบาทบงสุ์นางอุษา
น้องรักจักถวายบังคมลา	พระพี่อยู่ผาสุกสำราญใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์นางอุษาศรีใส
ครั้นพระอนุชาคลาไคล	อรไทเศร้าสร้อยวิญญาณ์
อาดูรพูนเทวษเป็นพ้นนัก	นงลักษณ์ลูบหลังแล้วลูบหน้า
โอ้ว่าแต่นี้นะอกอา	จะไกลตาพี่แล้วไม่เห็นกัน
สงสารแต่องค์พระแม่เจ้า	จะสร้อยเศร้าไม่วายโศกศัลย์
จงทูลพระชนนีนั้น	ว่าพี่ถวายอัญชุลีไป
ตัวเจ้าจะกลับไปพารา	ให้รุ่งฤทธิ์เดชาเป็นใหญ่
ปรากฏพระยศเกรียงไกร	ร่ำพลางอรไทโศกา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พญาทศมุขยักษา
รับพระพรพลางทางโศกา	อสุรากำสรดสลดใจ
เพียงหนึ่งชีวิตจะพินาศ	กอดบาทพี่นางแล้วร่ำไห้
ตัวน้องมิใคร่จะจากไป	หากอาลัยด้วยองค์พระชนนี
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ ว่าแล้วถวายบังคมลา	องค์พระพี่ยามารศรี
ออกจากปรางค์รัตน์มณี	ไปยังที่อยู่ทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ จึ่งสั่งให้เลิกโยธา	จัตุรงค์ซ้ายขวาน้อยใหญ่
คลายคลี่รี้พลสกลไกร	ไปยังรัตนาธานี
ฯ ๒ คำ ฯ กราว
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้รุ่งรัศมี
กับองค์อัคเรศเทวี	สองศรีเสาวภาพโสภา
เสวยแสนสมบัติพัสถาน	ชื่นบานภิรมย์หรรษา
ประกอบด้วยสุรางค์นานา	ดั่งดาราประดับดวงจันทร์
ทั้งเสนาไพร่ฟ้าประชากร	ก็เป็นสุขสถาวรเกษมสันต์
มิได้มีโรไคไภยัน	ทั่วทั้งเขตขัณฑ์เวียงชัย
พระชื่นชมโสมนัสเปรมปรีดิ์	ด้วยสองกัลยาณีพิสมัย
ดั่งได้ผ่านฟากฟ้าสุราลัย	ไพบูลย์พูนสวัสดิ์ทุกเวลา
ฯ ๘ คำ ฯ
ตอนที่ ๓๖
พระอุณรุทเสด็จไปล้อมช้าง
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงนายพรานไพรใจกล้า
อยู่ยังปลายแดนณรงกา	เที่ยวป่าล่าเนื้อเป็นนิรันดร์
ชำนาญหน้าไม้ปืนยา	เจนทางมรคาพนาสัณฑ์
วันนั้นพบฝูงคชกรรม์	เป็นช้างสำคัญมากมี
เผือกเนียมแดงเขียวเอกทนต์	ทั้งมงคลกาลาหัตถี
พรานไพรได้เห็นก็ยินดี	สะกดรอยคอยทีทุกเวลา
แต่เที่ยวตามดูจนรู้แห่ง	ที่ตำแหน่งอาศัยน้ำหญ้า
จึ่งพากันรีบเข้ามา	ยังกรุงณรงกาธานี
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งแจ้งกิจจา	แก่พี่เลี้ยงเสนาทั้งสี่
พร้อมหมู่มาตยามนตรี	ยังที่ศาลาลูกขุนใน
แจ้งว่าข้าไปเที่ยวป่า	พบช้างลักขณาฝูงใหญ่
ได้ตามสะกดรอยไป	จนใกล้พนมมาศบรรพต
อันที่ตำแหน่งซึ่งอาศัย	ท่าทางจำได้อยู่หมด
ท่านผู้ธิบดีมียศ	จงทูลบทมาลย์พระภูมี
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	องค์พระพี่เลี้ยงทั้งสี่
ได้ฟังพรานป่ามาพาที 	ว่าพบฝูงหัตถีสำคัญ
ต่างคนซักไซ้ไต่ถาม	ประจักษ์แจ้งข้อความทุกสิ่งสรรพ์
แล้วพาพรานไพรเข้าไปพลัน	เฝ้าพระทรงธรรม์มิได้ช้า
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
ร่าย
๏ ครั้นถึงพระโรงรูจี	อัญชุลีกราบลงพร้อมหน้า
ทูลว่าพรานไพรเข้ามา	บอกข่าวคชาเลิศไกร
มีทั้งเผือกเนียมหลายพรรณ	ล้วนช้างสำคัญฝูงใหญ่
พากันมาอยู่ยังชายไพร	แทบใกล้พนมมาศคีรี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังพระพี่เลี้ยงทูลคดี	พระเกษมเปรมปรีดิ์เป็นพ้นไป
พระจึ่งเสด็จยุรยาตร	จากอาสน์วสุวรรณแจ่มใส
ขึ้นเฝ้าบิตุรงค์ทรงชัย	พี่เลี้ยงพรานไพรก็ตามมา
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงแขกมอญ
๏ ครั้นถึงจึงถวายอภิวาท	แทบบาทบิตุเรศนาถา
แล้วทูลโดยมูลกิจจา	บัดนี้พรานป่าพนาลัย
เข้ามาบอกข่าวคชสาร	มีหมู่บริวารฝูงใหญ่
ลูกขอลาองค์พระทรงชัย	ไปล้อมคชไกรยังไพรวัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์ท้าวไกรสุทรังสรรค์
ได้ฟังพระโอรสทูลพลัน	พระทรงธรรม์ชื่นชมยินดี
จึ่งว่าบุญเราหนักหนา	พรานป่ามาบอกข่าวสารศรี
ลูกรักเจ้าจักจรลี	ไปล้อมหัตถีก็ตามใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทรัศมีศรีใส
ครั้นพระบิตุเรศเรืองชัย	ตรัสให้ออกไปก็ยินดี
จึ่งถวายประณตบทบาท	พระบิตุราชมารดรทั้งสองศรี
แล้วเสด็จย่างเยื้องจรลี	มาปราสาทมณีรจนา
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึ่งสั่งมนตรี	ให้เร่งเกณฑ์โยธีซ้ายขวา
กูจะออกไปล้อมคชา	ให้ทันเวลาอโณทัย
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	จึ่งมหาเสนาผู้ใหญ่
รับสั่งพระองค์ทรงชัย	ก็ออกไปเกณฑ์โยธา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ยานี
๏ ขุนช้างจัดช้างตามกระบวน	แต่ล้วนอาจหาญแกล้วกล้า
ดั้งกันค่ายค้ำชนะงา	โลดแล่นพังคามากมี
อีกทั้งระวางเพรียวระวางใหญ่	ใจอาจดั่งพญาราชสีห์
ช้างวิเศษกองนอกตัวดี	พระที่นั่งคชสารชาญชน
บ้างผูกเครื่องมั่นสายกระแชง	จัดแจงแต่งบาศอยู่สับสน
อันรถรัตน์อัสดรรี้พล	ก็เตรียมตนคอยเสด็จยาตรา
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทภุชพงศ์นาถา
ครั้นค่ำย่ำแสงสนธยา	พระผ่านฟ้าสถิตยังห้องใน
จึ่งมีมธุรสพจนารถ	แก่สองเยาวราชศรีใส
บัดนี้นายพรานชำนาญไพร	นำข่าวคชไกรมาแจ้งการ
องค์พระบิตุเรศภูวไนย	ให้พี่ไปจับคชสาร
จะขอลาสองสุดายุพาพาล	เยาวมาลย์ค่อยอยู่จงดี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งสองอัคเรศมเหสี
ได้ฟังพจนาวาที	มีความยินดีปรีดา
จึ่งกราบประณตบทบงสุ์	ทูลองค์ภูวไนยนาถา
ซึ่งจะยกพยุหบาตรยาตรา	ไปล้อมคชาในพงพี
น้องขอโดยเสด็จภูวนาถ	ไปรองเบื้องบาทบทศรี
จะได้ชมสารเศวตกิรีณี	พระภูมีจงทรงพระเมตตา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พฺระอุณรุทภุชพงศ์นาถา
ได้ฟังสองศรีวนิดา	วอนว่าจะไปชมกุญชร
พระมีความอาลัยเป็นหนักหนา	ด้วยสองสุดาดวงสมร
แต่จนใจที่จะให้บทจร	ภูธรจึ่งมีบัญชาไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ น้องเอยน้องรัก	นงลักษณ์ผู้ยอดพิสมัย
เจ้าอย่าละห้อยน้อยใจ	ใช่พี่จะไม่รักกัลยา
แต่ตำรับคชกรรม์บังคับไว้	เป็นข้อใหญ่หลวงหนักหนา
ให้เข้ากรรมทำพิธีพรหมา	กำชับรักษาทุกสิ่งไป
ซึ่งจะโพนประพาสคชสาร	จะพาสองเยาวมาลย์ไปไม่ได้
เป็นกำหละพระคชไกร	จนใจพี่แล้วนางเทวี
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้
๏ เมื่อนั้น	ทั้งสองวนิดามารศรี
ได้ฟังบัญชาพระภูมี	ดังหนึ่งชีวีจะบรรลัย
ต่างองค์ก็ทรงโศกา	ชลนาแถวถั่งหลั่งไหล
นางละห้อยสร้อยเศร้าเปล่าใจ	ด้วยจะไกลบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
สุดคิดสุดจิตทั้งสองสมร	สุดคิดที่จะวอนผ่อนผัน
ต่างทรงโศกาจาบัลย์	รำพันสะอื้นไห้ไปมา
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
เห็นทั้งสองศรีวนิดา	กันแสงโศกาอาวรณ์
พระหัตถ์ซ้ายประคองศรีสุดา	กรขวากอดอุษาดวงสมร
แล้วมีมธุรสอันสุนทร	ปลอบโยนโอนอ่อนเอาใจ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	แก้วกัลยาณีศรีใส
คิดจะใคร่พาสองทรามวัย	ไปประพาสพนาลัยให้สำราญ
เกรงการกำหละเป็นพ้นคิด	ด้วยจะเสียพิธีคชสาร
แม้นทราบใต้บาทบทมาลย์	พระบิตุเรศชัยชาญจะโกรธา
เจ้าจงระงับดับใจ	อย่าโศกาอาลัยฟังพี่ว่า
ใช่ไปแล้วจะไม่กลับมา	แก้วตาค่อยอยู่จงดี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ว่าเอยว่าพลาง	พระโลมลูบปฤษฎางค์ทั้งสองศรี
สัพยอกหยอกเย้านางเทวี	ในที่สิริไสยา
ฯ ๒ คำ ฯ กล่อม
๏ ครั้นพระสุริยาเรืองรอง	แสงทองจำรัสเวหา
พระฟื้นตื่นจากนิทรา	เสด็จมาโสรจสรงคงคาลัย
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
โทน
๏ ไขสหัสธาราอ่าองค์	อ่าเอี่ยมทรงสุคนธ์ผ่องใส
ผ่องศรีสนับเพลาเรืองอุไร	เรืองรองโกไสยแพรวพรรณ
แพรวพรายชายแครงแสงระยับ	ระยาบจับชายไหวเฉิดฉัน
เฉิดช่วงทับสังวาลวรรณ	สังเวียนสร้อยกุดั่นโอฬาร
โอฬาร์ทองกรพาหุรัด	พาหุเรืองจำรัสแสงฉาน
แสงฉายธำมรงค์อลงการ	อลงกตชัชวาลจินดาดี
จินดาดวงร่วงรุ่งมงกุฎเก็จ	มงกุฎกาบเพชรประดับสลับสี
สลับใส่กรรเจียกแก้วมณี	ห้อยพวงมาลีวิไลวรรณ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นเสร็จเสด็จทรงพระขรรค์ชัย	คลาไคลจากปราสาทรังสรรค์
ดั่งพญาไกรสรจรจรัล	จากแท่นสุวรรณอันรูจี
ฯ ๒ คำ ฯ ปรายข้าวตอก
๏ ครั้นถึงเกยแก้วแกมมาศ	อันโอภาสจำรัสรัศมี
พระขึ้นทรงรถรัตน์มณี	ให้พรานนำโยธีมิทันนาน
ฯ ๒ คำ ฯ บาทสกุณี
โทน
๏ รถเอยรถแก้ว	แก้วฉลุปรุแพรวฉายฉาน
เทียมสินธพชาติผาดทะยาน	ทะยานร้องเริงร่านเกรียงไกร
ปรากฏดั่งรถพระสุริยง	ยงยิ่งพริ้งระหงแสงใส
มยุรฉัตรพัดโบกอำไพ	ไพโรจน์วิไลจำรูญตา
กลดกลิ้งกรรชิงชุมสาย	สายระย้าพร้อยพรายพระเวหา
ฆ้องกลองก้องกรุงณรงกา	กาหลโกลากังสดาล
เร่งรีบพลสกลไกร	ไกรเกริกหัยรถคชสาร
สำเนียงเสียงสนั่นสุธาธาร	รีบพลทวยหาญเข้าดานดง
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
โทน
๏ เสด็จเหนือพิชัยราชรถ	ชมเนินบรรพตสูงส่ง
เงื้อมชะง่อนซับซ้อนยรรยง	เป็นเวิ้งวงต่างสีสลับกัน
ที่แดงดั่งแสงทับทิมสด	เขียวคือมรกตเคียงคั่น
ที่ขาวเพียงเพชรพรายพรรณ	ดำนั้นปานนิลมณี
ลางเหลืองดั่งบุษราคัม	บ้างขาบขำโหมดม่วงรัศมี
ที่ลายคล้ายราชาวดี	พรายระยับจับสีสุริยน
ลางเนินมีน้ำพุพุ่ง	เป็นฝอยฟุ้งดั่งสุหร่ายสายฝน
หอมหวนอวลอบเสาวคนธ์	ภูวดลชื่นชมภิรมย์ใจ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	นายพรานชำนาญป่าใหญ่
จึ่งกราบทูลองค์พระทรงชัย	ซึ่งพระภูวไนยเสด็จมา
ก็ใกล้พนมมาศสิงขร	ที่กุญชรอาศัยน้ำหญ้า
ขอพระองค์จงหยุดโยธา	ที่กำจายภูผาคีรี
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทภุชพงศ์เรืองศรี
ได้ฟังนายพรานป่าพนาลี	ต้องที่พระราชฤๅทัย
จึ่งตรัสสั่งมหาอำมาตย์	ให้หยุดพยุหบาตรกระบวนใหญ่
ตั้งที่ประทับพลับพลาชัย	แทบใกล้แนวเนินบรรพตา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีผู้มียศถา
ก้มเกล้ารับราชบัญชา	ก็ให้หยุดโยธาลงทันที
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ แล้วสั่งนายกองน้อยใหญ่	ให้ตั้งพลับพลาชัยศรี
แทบใกล้กำจายคีรี	ในที่เนินแนวแถวธาร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	บรรดานายหมวดนายหาญ
ก็เร่งรัดเกณฑ์ไพร่ให้จัดการ	ปักฉลากปันด้านเป็นโกลา
บ้างกล่อมเสาเกลาฟากขุดหลุม	กลุ้มรุมช่วยกันทั้งซ้ายขวา
ตั้งซึ่งสุวรรณพลับพลา	มีมุขสี่หน้าตระหง่านงาม
หลังคาดาดแดงแย่งทอง	ผูกม่านมาศกรองเรืองอร่าม
ดาดเพดานดวงดาววาววาม	ทอดที่แต่งสนามพระลานชัย
ทั้งที่เสวยที่สรงอลงการ	รโหฐานใต้ร่มโศกใหญ่
ทิมเกยศาลาลูกขุนใน	แต่งไว้พร้อมเสร็จดั่งบัญชา
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
ครั้นเสร็จซึ่งตั้งพลับพลา	ผ่านฟ้าโสมนัสพันทวี
จึ่งเสด็จย่างเยื้องยุรยาตร	งามวิลาสดั่งท้าวโกสีย์
ลงจากรถแก้วรูจี	มาขึ้นยังที่ตำหนักไพร
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงเหนือภัทรบิฐ	ออกสถิตยังหน้าพลับพลาใหญ่
พร้อมสี่พี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	เสนาพลไกรดาษดา
จึงมีพระราชบรรหาร	แก่หมอคชสารพรานป่า
ตัวท่านทั้งสองผู้ปรีชา	จงพากันเร่งรีบไป
ด้อมอยู่ยังที่สำนัก	ซึ่งพญาคชลักษณ์อาศัย
แม้นอยู่กูจะคลาไคล	ไปจับให้ได้ในพรุ่งนี้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งนายพรานป่าพนาศรี
กับทั้งหมอเฒ่าตัวดี	อัญชุลีแล้วพากันรีบจร
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์อวตารชาญสมร
ครั้นสิ้นแสงสีรวีวร	จันทรจำรัสเมฆา
สว่างเขาเงาไม้ไพรพนม	น้ำค้างย้อยพรอยพรมพฤกษา
พระพายชายพัดรำเพยพา	หอมกลิ่นมาลาตระหลบวัน
พระเอนองค์ลงที่ไสยาสน์	กรก่ายนลาฏเสียวกระสัน
โอ้สองวนิดาดวงจันทร์	ถ้าขวัญข้าวเจ้ามาด้วยพี่ชาย
จะได้ชมมฤคาทิชากร	อันสัญจรกลางเถื่อนเมื่อเดือนหงาย
พร้อมพักตร์เป็นสุขสนุกสบาย	พี่มาเอกากายระกำใจ
เจ้าพร่ำวอนว่าจะมาตาม	หรือทานทัดขัดห้ามก็เป็นได้
ถ้ามิเกรงพระองค์ฤทธิไกร	อายแก่ไพร่พลมนตรี
ก็จะกลับจัตุรงค์พยุหบาตร	ไปสมสวาทด้วยสองมารศรี
ยิ่งคิดยิ่งแค้นแสนทวี	ภูมีก็เคลิ้มหลับไป
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ช้าปี่
๏ สุริยาเยี่ยมฟ้าเรืองรอง	แสงทองกลบแสงแขไข
ดุเหว่าเร้าเร่งอโณทัย	สกุณัยไก่แก้วแจ้วดง
ประสานเสียงสำเนียงชะนีหวน	เสนาะนวลสนั่นในไพรระหง
พระพายพาสาโรชบุษบง	ตระหลบวงจังหวัดพลับพลา
หอมกลิ่นเหมือนกลิ่นพระนุชน้อง	รื้อคะนึงถึงสองเสน่หา
พระฟื้นองค์ลงจากที่ไสยา	ผ่านฟ้าสะท้อนถอนใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ หวนคิดถึงนางกินนริน	เมื่อเห็นที่มุจลินท์สระใหญ่
งามล้ำนางฟ้าสุราลัย	จะใคร่ไปชมนางกินรี
จึ่งชำระสระสรงทรงเครื่อง	อร่ามเรืองด้วยดวงมณีศรี
เสด็จย่างเยื้องจรลี	ออกที่หน้าสุวรรณพลับพลา
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ จึ่งมีมธุรสพจนารถ	แก่พี่เลี้ยงราชวงศา
เมื่อน้องไปผลาญพาณา	ยังยอดภูผาอังชัน
เหน็ดเหนื่อยในการณรงค์	จึ่งพาองค์อุษาโฉมสวรรค์
ไปสรงยังสระบุษบัน	อันชื่อมุจลินท์ชลธาร
เห็นฝูงอนงค์กินนร	บินร่อนลงมาสรงสนาน
อรชรอ้อนแอ้นพึงพาล	โฉมปานนางฟ้ายาใจ
น้องจะใคร่ไปชมสมสนิท	ภิรมย์ร่วมเชยชิดพิสมัย
อันมุจลินท์คงคาลัย	ทางใกล้หรือไกลที่ไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงสุริย์วงศ์พงศา
ได้ฟังพระราชบัญชา	พร้อมหน้าทูลสนองไปทันที
ข้าบาททราบเกล้ามาแต่ก่อน	ว่าสิงขรกำจายคีรีศรี
กับสระมุจลินท์วารี	เป็นที่เดินได้ใกล้กัน
อันฝูงนางกินรา	ย่อมมาลงเล่นเกษมสันต์
จะพาพระองค์ทรงธรรม์	ไปโดยสำคัญให้พบพาน
ฯ ๖ คำ ฯ
ตอนที่ ๓๗
พระอุณรุทเสด็จไปหานางกินรี
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
ได้ฟังดั่งทิพชลธาร	มาโสรจสรงสำราญอินทรีย์
จึ่งมีพระราชบัญชา	สั่งมหาเสนาทั้งสี่
ท่านจงรักษาโยธี	อย่าให้มีเหตุเภทภัย
เรากับพี่เลี้ยงร่วมชีวาตม์	จะไปประพาสป่าใหญ่
ในวงจังหวัดพลับพลาชัย	สายัณห์ไรไรจะกลับมา
ครั้นเสร็จโสรจสรงทรงเครื่อง	อร่ามเรืองดั่งเทพเลขา
จับพระขรรค์แก้วศักดา	กับพี่เลี้ยงลีลาเข้าอารัญ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ชมดง
๏ เสด็จโดยมรคาพนาวาส	สำราญราชหฤทัยเกษมสันต์
ชมสัตว์จัตุบาทอเนกนันต์	หลายพรรณเกลื่อนกลาดดาษดง
ระมาดละมั่งกวางทรายควายเปลี่ยว	กระทิงเที่ยวขวิดดินกินป่ง
นรสิงห์วิ่งตามชายพง	กิเลนลงเล่นนํ้าในลำธาร
โคเถลิงเบิ่งบ้าหวงสัด	เสือมองหมอบฟัดเป็นอาหาร
เลียงผาเลียบผาเผ่นทะยาน	ฝูงฟานเคล้าคู่อยู่ริมทาง
ตุ่นตามกระต่ายเต้นเม่นหมี	จามรีเดินด้อมถนอมหาง
นางชะนีโหยไห้บนปลายยาง	ลิงค่างบ่างรอกหยอกกัน
จักจั่นเรไรเรื่อยร้อง	ทำนองพิณบรรเลงเพลงสวรรค์
ชมเพลินจำเริญใจในไพรวัน	จรจรัลไปโดยวิถีไพร
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ มาถึงซึ่งต้นนิโครธา	แทบมหามุจลินท์สระใหญ่
พระแลลอดทอดทัศนาไป	มิได้เห็นฝูงกินรี
จึ่งมีมธุรสพจนารถ	แก่พี่เลี้ยงราชทั้งสี่
น้องเคยมาสรงในสระนี้	พบนางกินรีวิไลวรรณ
มาราร่อนฟ้อนขับประสานเสียง	วิลาสเลิศพ่างเพียงนางสวรรค์
ดูประหลาดหลากใจอัศจรรย์	วันนี้เป็นไฉนไม่เห็นมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงสุริย์วงศ์พงศา
จึ่งสนองพระราชบัญชา	ผ่านฟ้าอย่าปรารมภ์ใจ
อันฝูงนวลนางกินริน	เคยมามุจลินท์สระใหญ่
ลงเล่นสำราญฤๅทัย	ยังไม่ถึงเวลากาล
ขอเชิญเสด็จยับยั้ง	อยู่ยังพุ่มไม้ไพรสาณฑ์
คอยดูกินรายุพาพาล	ไม่นานนางจักจรลี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระองค์ทรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังดั่งได้ดุษฎี	กับพี่เลี้ยงทั้งสี่ก็ลีลา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เข้าซุ่มอยู่พุ่มพระไทร	ตั้งใจชะแง้แลหา
ต่างลอดสอดเนตรทัศนา	คอยท่ากินรีวิไลวรรณ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายห้ากินราสาวสรรค์
ร่วมชนกชนนีเดียวกัน	เป็นชาติชาวสวรรค์สถาวร
ทรงโฉมประโลมเลิศลักษณ์	พิมพ์พักตร์เพียงเทพอัปสร
จำเริญรุ่นเรียงอรชร	เนื้อทิพย์ชะอ้อนอ่อนองค์
ดั่งดวงโกเมศวิมลมาศ	ในสระราชสุวรรณเหมหงส์
พึ่งบานแบ่งรับแสงสุริยง	ทรงสิริศรีสวัสดิ์วัฒนา
อยู่ยังถ้ำแก้วอลงกต	บรรพตไกรลาสภูผา
เคียงเขาจิตรกูฏบรรพตา	ใกล้มหาอโนดาตวารี
เคยมาโสรจสรงชลธาร	ยังสถานมุจลินท์สระศรี
แทบชายหิมวาพนาลี	เป็นที่แสนสุขสำราญใจ
ชมดวงโกสุมปทุมา	จะเว้นวันเวลาก็หาไม่
ครั้นร้อนแรงแสงสุริโยทัย	ทรามวัยแต่งองค์พร้อมกัน
ฯ ๑๒ คำ ฯ
พระทอง
๏ ลำดวนร้อยสร้อยสังวาลมาศ	พุทธชาดกรองสลับประดับถัน
พิกุลบุนนาคมะลิวัลย์	ซ้อนชั้นเป็นตาบแต่งองค์
สารภีช่างกรองเป็นทองกร	สลับซ้อนมะลิลามหาหงส์
ชาตบุษย์พุดจีบประยงค์	กรองเป็นมงกุฎอำไพ
กุณฑลวิมลปทุเมศ	การะเกดกรรเจียกดอกไม้ไหว
หอมตระหลบอบองค์ด้วยมาลัย	เสร็จแล้วอรไทก็ไคลคลา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
มหลิม
๏ กินรินบินโดยอัมพร	ราร่อนเรียงรายซ้ายขวา
วาดกรฟ้อนเล่นในเมฆา	แล้วบินแย่งแข่งหน้าเคียงกัน
บ้างตีวงเวียนเปลี่ยนผลัด	เฉวียนฉวัดเลี้ยวไล่ดั่งจักรผัน
ต่างร้องโหยหวนโอดพัน	บรรเลงเพลงสวรรค์ละลานใจ
แล้วเปลี่ยนท่าราปีกฟายฟ้อน	เรื่อยร่อนรำตามงามไสว
โผฝ่าราตรงลงไป	ยังร่มไม้มุจลินท์กสิณธาร
ฯ ๖ คำ ฯ เพลงกินนรรำ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมสงสาร
เห็นฝูงกินรายุพาพาล	เยาวมาลย์มาลงใกล้คงคา
พระกับพี่เลี้ยงสุริย์วงศ์	พิศวงทรงนางทั้งห้า
ชิงช่องมองดูกินรา	แล้วกระซิบเจรจาห้ามกัน
แสนพิศวาสนางกินเรศ	พระทรงเดชรัญจวนหวนกระสัน
ผลักไสพี่เลี้ยงพัลวัน	ต่างกำชับกันวุ่นไป
ฯ ๖ คำ ฯ พระทอง
๏ เมื่อนั้น	นางกินรีเยาวยอดพิสมัย
ครั้นมาถึงฝังชลาลัย	ก็ลงในสระน้ำสำราญ
ฯ ๒ คำ ฯ พระทอง
๏ ชำระกายในสายกระแสสินธุ์	วารินเย็นใสหอมหวาน
แหวกว่ายเวียนวนในชลธาร	เกษมศานต์สัพยอกหยอกกัน
บ้างเก็บบุษบงจงกล	สัตตบุษย์อุบลบัวผัน
เด็ดดวงโกมุทบุษบัน	แซมถันชูชมภิรมยา
บ้างเล่นชิงช้าไกวแกว่ง	เคียงแข่งบันเทิงเริงร่า
เรื่อยร้องทำนองพัดชา	โอดพันภาษากินรี
บ้างเล่นไล่ไขว่คว้าหากัน	สำรวลสรวลสันต์อึงมี่
แสนสนุกสุขเกษมเปรมปรีดิ์	ในที่มุจลินท์ชลธาร
ฯ ๘ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
ดูนางกินรีนงคราญ	ผ่านฟ้าพิศวาสจะขาดใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึ่งตรัสแก่พี่เลี้ยงทั้งสี่	อันเป็นที่ร่วมจิตพิสมัย
ตัวพี่จงพากันไป	พูดจาปราศรัยนางกินนร
โดยทางไมตรีจิตรมิตรภาพ	ให้ทราบซึ่งเรื่องรักก่อน
ด้วยรสวาจาอันสุนทร	พรรณนาว่าวอนนงคราญ
เล่าบอกออกนามของน้องนี้	ว่าละบุรีราชฐาน
ให้เห็นรักเห็นจริงทุกประการ	อย่าให้เยาวมาลย์รังเกียจใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
จึ่งนบนิ้วกราบทูลสนองไป	เพียงนี้ภูวไนยอย่าปรารมภ์
ข้าจะไปโอนอ่อนวอนว่า	ให้กินราเห็นจริงทุกสิ่งสม
ด้วยแยบคายถ่ายเทเล่ห์ลม	ให้นางนิยมยินดี
ว่าแล้วถวายอภิวาท	เบื้องบาทพระบรมเรืองศรี
พากันย่างเยื้องจรลี	ไปที่มุจลินท์กสิณธาร
ฯ ๖ คำ ฯ เพลงเร็ว
๏ เข้าแฝงสุมทุมพุ่มไม้	แทบฝั่งสระใหญ่ไพรสาณฑ์
แลลอดทอดทัศนาการ	โฉมห้าเยาวมาลย์ละกลกัน
งามพักตร์เพ็งผ่องละอององค์	งามทรงดั่งทรงอัปสรสวรรค์
งามสิริวิลาสวิไลวรรณ	งามผิวงามพรรณดั่งทองทา
งามนวลเพียงนวลอุบลโบษ	งามโอษฐ์งามเนตรนาสา
งามละม่อมพร้อมจริตกิริยา	ลักษณาประเสริฐเพริศเพรา
อันโฉมพระศรีอุณรุท	ก็งามสุดเพียงเทพหล่อเหลา
ทั้งห้ากินรานงเยาว์	ก็ทัดเท่าพึงชมสมกัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ จึ่งมีพจนารถอันสุนทร	ดูก่อนเจ้าผู้เฉลิมขวัญ
ชาติเชื้อนางฟ้าวิลาวัณย์	ทั้งห้าแก้วกัลยาณี
ตัวข้านำสารพระอุณรุท	มงกุฎณรงกาบุรีศรี
มาแจ้งเยาวยอดนารี	ขอพาทีด้วยอย่าน้อยใจ
เป็นกุศลผลบุญทั้งสองข้าง	ได้สืบสร้างในทางพิสมัย
จึ่งดาลดลท้าวเทพไท	ช่วยชักนำให้มาพบกัน
อันพระยอดฟ้าสุริย์วงศ์	พระองค์ครวญใคร่ใฝ่ฝัน
รัญจวนหวนสวาทไม่วายวัน	ถึงขวัญเนตรน้องนงคราญ
จึ่งละสวรรยาธานี	ยกพลโยธีทวยหาญ
บัดนี้มาตั้งอยู่ดงดาน	ใกล้สถานกำจายบรรพตา
พระสู้แสนยากลำบากองค์	บุกป่าฝ่าดงมาเสาะหา
ด้วยจะขอร่วมรสวาจา	สาวสวรรค์ขวัญฟ้าจงปรานี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางกินนรโฉมศรี
ได้ฟังสุนทรวาที	เทวีเหลือบแลแปรไป
เห็นเป็นมนุษย์ทั้งสี่ชาย	ความอายไม่มีที่เปรียบได้
ทั้งกลัวเกลือกว่าจะมีภัย	แล้วคิดสงสัยในวิญญาณ์
อันมหามุจลินท์นทีธาร	แสนทุเรศกันดารหนักหนา
พ้นมนุษย์วิสัยจะไปมา	นี่ไฉนเป็นน่าอัศจรรย์
อาจมากล่าวคำบรรยาย	เป็นแยบคายเล่ห์ลมคมสัน
จะถามดูให้รู้เหตุนั้น	คิดแล้วกัลยาก็พาที
อันพระอุณรุทสุริย์วงศ์	ผู้พงศ์จักรพรรดิเรืองศรี
ใช่จะไร้แสนสนมนารี	เจ้าว่าดั่งนี้ก็ผิดไป
ข้าเป็นชาติเชื้อกินนร	จะควรคู่ภูธรนั้นหาไม่
อย่ากล่าวสุนทรให้อ่อนใจ	เจ้านี้นามใดมาเจรจา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มียศถา
ได้ฟังโฉมนางกินรา	จึ่งตอบวาจาไปทันที
ตัวข้าชื่อพระเพียรพิชัย	นี่พระไตรดาราวงศ์เรืองศรี
นั่นพระพิจิตรผู้ภักดี	องค์นี้ชื่อพระบรมธรรม์
ล้วนเป็นพี่เลี้ยงร่วมจิต	พระทรงฤทธิ์สุริย์วงศ์รังสรรค์
อันองค์พระอุณรุทนั้น	ประกอบด้วยไอศวรรย์อันโอฬาร
ทั้งสนมนาฏพร้อมล้อมเฝ้า	เหมือนคำเจ้าเยาวยอดสงสาร
แต่เผอิญทุกข์ทนทรมาน	หวนหานงคราญเป็นนิจไป
เป็นความสัจจาพาที	กินรีอย่าคิดสงสัย
เจ้าก็เชื้อชาวฟ้าสุราลัย	จะหาไหนได้เหมือนกัลยา
ข้อซึ่งไม่คู่สู่สมกัน	จะรำพันไปไยไม่ควรว่า
ขอเชิญนางสวรรค์จำนรรจา	ด้วยผ่านฟ้าให้เป็นสวัสดี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางแก้วกัลยาโฉมศรี
ได้ฟังมธุรสวาที	เทวีก็เยื้อนตอบไป
ช่างกล่าวภิปรายให้ตายจิต	แม้นไม่ทันคิดก็หลงใหล
อันลิ้นลมเจ้าพอเข้าใจ	ถึงว่าไปก็เครื่องป่วยการ
ซึ่งจะเจรจากับภูธร	อย่าพักว่าวอนด้วยอ่อนหวาน
กินรีนี้ชาวดงดาน	ไม่คุ้นเคยผ่านฟ้าจะพาที
จงกลับไปทูลว่าตัวข้า	บังคมลาใต้เบื้องบทศรี
ซึ่งมีจิตคิดถึงกินรี	พระคุณพ้นที่จะรำพัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงสุริย์วงศ์รังสรรค์
เห็นห้ากินราวิลาวัลย์	บิดผันกล่าวความงามงอน
ทำสะท้อนถอนใจแล้ววอนว่า	อนิจจานางฟ้าสายสมร
พระอุณรุทสุดสวาทในบังอร	มาตัดรอนไมตรีไม่อาลัย
จะกลับไปทูลองค์พระทรงเดช	จะเทวษทุกข์ทนหม่นไหม้
เจ้าดวงดอกฟ้ายาใจ	เที่ยวหาไม่ได้ทั้งไตรดาล
ควรคู่กับหน่อจักรพรรดิ	อันเป็นปิ่นกษัตริย์มหาศาล
จะปรากฏยศศักดิ์อันโอฬาร	ในนิเวศน์สถานธานี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางแก้วกินนรโฉมศรี
ได้ฟังพจมานวาที	จึ่งกระซิบแก่สี่กินรา
เขาระบือลือโฉมพระอุณรุท	ว่างามล้ำมนุษย์ในแหล่งหล้า
ประเสริฐเลิศลักษณ์ดั่งเทวา	จะจริงเหมือนดั่งว่าหรือฉันใด
จะดูเล่นให้เห็นประจักษ์เนตร	แม้นว่าภูวเรศเข้ามาใกล้
จะพากันโผผินบินไป	ใช่จะตามเราได้เมื่อไรมี
ว่าแล้วเยื้อนตอบด้วยสุนทร	ดูก่อนพี่เลี้ยงทั้งสี่
อันซึ่งอาลัยไมตรี	ใช่ที่ใช่ฐานอย่าเจรจา
เราดั่งหิ่งห้อยน้อยแสง	ไม่ควรแข่งทินกรในเวหา
เจ้าแกล้งกล่าวมธุรสพจนา	ตัวข้าทั้งห้าไม่เข้าใจ
พระจะทุกข์โศกก็ตามที	อย่าเซ้าซี้หารู้ด้วยไม่
พอชายบ่ายแสงอโณทัย	จึ่งจะไปถ้ำแก้วสุรกานต์
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้ปรีชาหาญ
ได้ฟังกินรายุพาพาล	พจมานเลี่ยงเลี้ยวเป็นที
ยี้มแล้วจึ่งกล่าววาจา	ดูก่อนนางฟ้าโฉมศรี
แสนฉลาดคมสันพันทวี	นางในธาตรีไม่เทียมทัน
งามจริตวาจามารยาท	สมชาติเปนเชื้อชาวสวรรค์
ถ้าได้เป็นปิ่นพระกำนัล	จะชวนกันพึ่งบุญเจ้าสืบไป
ค่อยอยู่ก่อนเถิดนะจะขอลา	เอ็นดูอยู่ท่าให้จงได้
ว่าแล้วก็พากันคลาไคล	ตรงไปเฝ้าหลานพระจักรี
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งประณตบทบงสุ์	ทูลพระสุริย์วงศ์เรืองศรี
ข้าบาทพากันจรลี	ไปยังที่ใกล้กินรา
ได้พูดจาด้วยห้าเยาวเรศ	ว่าทรงเดชรัญจวนครวญหา
จะใคร่สบพบแก้วกัลยา	อุตส่าห์บุกมาด้วยยากใจ
อันนางกินราทั้งห้าองค์	ล้วนทรงลักขณาอัชฌาสัย
ฉลาดล้ำคำคมเป็นพ้นไป	มิใคร่จะเยื้อนพาที
ข้าร่ำพรรณนาว่าวอน	จึ่งค่อยอ่อนต่อเบื้องบทศรี
สั่งมาทั้งห้ากินรี	ขอถวายอัญชุลีพระบาทา
ดูจริตยศยิ่งใช่หญิงทราม	สุดงอนสุดงามนี้หนักหนา
บัดนี้ยังเล่นคงคา	ขอเชิญผ่านฟ้าเสด็จไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้มีอัชฌาสัย
ฟังสี่พี่เลี้ยงอันร่วมใจ	ดั่งได้อำมฤควารี
พักตร์ผ่องเพียงจันทร์ทรงกลด	หมดเมฆจำรัสรัศมี
จึ่งเสด็จย่างเยื้องจรลี	พี่เลี้ยงทั้งสี่ก็ตามมา
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงซึ่งท่าชลาลัย	อันดาษไปด้วยปทุมบุปผา
พระลัดแลงเข้าแฝงกายา 	แอบพุ่มพฤกษาลัดดาวัลย์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงสุริย์วงศ์รังสรรค์
ตามเสด็จพระองค์ทรงธรรม์	ถึงขอบคันมุจลินท์กสิณธาร
จึ่งยอกรประณตบทบงสุ์	พระผู้ทรงจักรามหาศาล
แล้วชี้หัตถ์ให้ทัศนาการ	โฉมห้าเยาวมาลย์กินรา
เห็นนางองค์นั้นจะเป็นพี่	ท่วงทีขำคมเป็นหนักหนา
ทั้งสุนทรงอนคำจำนรรจา	พระบัญชาอย่าให้ระคายใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์ทรงฤทธิ์แผ่นดินไหว
ฟังพี่เลี้ยงร่วมหฤทัย	ภูวไนยเล็งโฉมกินรี
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมโฉม
๏ พิศรูปงามรูปอรชร	เพียงทรงอัปสรสาวศรี
พิศพักตร์งามผ่องไม่ราคี	ดั่งแว่นแก้วมณีทั้งห้านาง
พิศขนงงามก่งดังคันศิลป์	เนตรนิลขำคมทั้งสองข้าง
พิศกรรณเพียงกลีบอุบลบาง	พิศปรางงามปรางดั่งปรางทอง
พิศโอษฐ์งามเอี่ยมเทียมจะแย้ม	งามนาสิกแสล้มไม่มีสอง
พิศถันงามเนื้อนวลละออง	ดั่งปทุมทองทิพอันโอฬาร์
พิศกรงามกรายเมื่อกรีดกร	พิศองค์งามอ่อนดั่งเลขา
ยิงพิศยิงเพลินจำเริญตา	พระแสนสุดเสน่หายุพาพาล
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ จึ่งสั่งพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	อันไวปรีชากล้าหาญ
พี่จงซุ่มอยู่ที่ริมธาร	น้องจะไปพจมานด้วยกินรี
อันสตรีเป็นที่ละอายจิต	แม้นเห็นก็จะคิดสะเทินพี่
คอยดูกิริยาพาที	ถ้าเห็นเทวีไม่อาลัย
จึ่งช่วยเลี้ยวลัดสกัดกั้น	จับห้านางนั้นไว้ให้ได้
มาตรแม้นจะบินหนีไป	น้องจะเหาะไล่ด้วยศักดา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ สั่งแล้วย่างเยื้องยูรยาตร	นวยนาดวาดกรทั้งซ้ายขวา
งามดั่งองค์อมรินทรา	ลงมาจากทิพย์พิมาน
ฯ ๒ คำ ฯ
ฉุยฉาย
๏ ครั้นถึงซึ่งต้นไม้รัง	ร่มชิดปิดบังสุริย์ฉาน
จึ่งปราศรัยกินรายุพาพาล	ด้วยรสพจมานอันสุนทร
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมตลาด
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	นวลนางกินรีสายสมร
ห้าองค์ทรงโฉมอรชร	ดังเทพอัปสรในเมืองฟ้า
ความแสนพิศวาสนางโฉมยง	บุกป่าฝ่าดงมาเสาะหา
หวังจะใคร่ได้แก้วแววตา	แต่อุตส่าห์แรมร้อนนอนทาง
แสนลำบากยากเย็นเป็นสุดคิด	พ่างเพียงชีวิตจะจากร่าง
วันนี้พี่ได้มาพบนาง	ค่อยสว่างเร่าร้อนอาวรณ์ใจ
เป็นกุศลผลบุญด้วยกัน	เทวัญช่วยชี้ช่องให้
ขอเชิญสายสมรอรไท	มานั่งร่มไม้ด้วยพี่ยา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางกินนรทั้งห้า
ได้ยินมธุรสวาจา	เหลือบมาเห็นองค์พระทรงธรรม์
ยืนแฝงแย้มยิ้มพริ้มพราย	งามคือนารายณ์รังสรรค์
รัศมีดั่งสีรวีวรรณ	พักตร์ผ่องเพียงจันทร์อำไพ
นัยน์วเนตรคมแหลมดั่งแสงศร	จะต่อเนตรภูธรก็มิได้
เลิศลํ้าเทวาสุราลัย	ต่างตะลึงหลงใหลด้วยรูปทรง
งามละม่อมพร้อมพริ้มพิมพ์เพศ	เยาวเรศเคลิ้มจิตพิศวง
แต่ชม้ายชายดูพระสุริยง	ทั้งห้าอนงค์กินรา
ให้สะเทินเขินใจเป็นพ้นนัก	เมินพักตร์บังคมก้มเกศา
เฟี้ยมแฝงบังใบปทุมา	กัลยาไม่สนองพระโองการ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมสงสาร
เห็นนางไม่ตอบพจมาน	แต่นงคราญนบนิ้วบังคมคัล
ฯ ๒ คำ ฯ
ชาตรี
๏ จึ่งมีบัญชาอันสุนทร	ดวงสมรเยาวยอดโฉมสวรรค์
รักเจ้าเท่าเทียมชีวัน	ควรหรือขวัญเนตรไม่ปรานี
สู้บุกป่าฝ่าหนามด้วยความยาก	ไม่เห็นแสนลำบากในอกพี่
เมตตาบ้างเถิดนางกินรี	จะได้ฝากชีวีกันสืบไป
มาตรแม้นเจ้ามิกรุณา	จะกลับคืนพาราก็หาไม่
เหมือนได้ทำคุณการุญไว้	อย่าสูญใจเลยนะบังอร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางแก้วกินราดวงสมร
ได้ฟังวาจาพระว่าวอน	ประนมกรทูลสนองพระบัญชา
ซึ่งพระผ่านฟ้าว่าขาน	ไพเราะเพราะหวานหนักหนา
สู้ดั้นดงบุกพงอรัญวา	ตั้งใจมาหากินรี
ถ้าจริงเหมือนคำพระรำพัน	พระคุณนั้นลํ้าฟ้าราศี
ซึ่งมิได้สนองพระวาที	ข้อนี้จงให้อภัย
ด้วยเป็นชาวดงพงป่า	ไม่เคยพูดจาปราศรัย
อันจะเรียกให้ข้าขึ้นไป	เกรงเดชภูวไนยเป็นสุดคิด
ซึ่งพระจะตรัสว่าขาน	ขอเชิญผ่านฟ้าประกาศิต
แจ้งแล้วจะลาพระทรงฤทธิ์	ไปสถิตถ้ำแก้วคีรี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ น้องเอยน้องรัก	เยาวลักษณ์ผู้มิ่งมารศรี
ควรหรือวนิดาไม่ปรานี	จะให้พี่ทนทุกข์ทรมาน
ความแสนพิศวาสเจ้าดวงเนตร	สู้สละนคเรศราชฐาน
ตั้งจิตมาหายุพาพาล	หวังฝากชนมานแก่บังอร
ถึงเจ้าเป็นชาวหิมวาศ	ก็เชื้อชาตินางเทพอัปสร
ควรเป็นปิ่นอนงค์นิกร	ในบวรสวรรยาธานี
เชิญเจ้ามาเถิดนะน้องรัก	นงลักษณ์อย่าแหนงแคลงพี่
เอ็นดูช่วยชูชีวี	นวลนางกินรีอย่าสูญใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ คำเอยคำหวาน	อำมฤตชลธารไม่เปรียบได้
ถึงข้าชาวดงพงไพร	พอรู้เท่าภูวไนยบัญชา
พระเป็นหน่อจักรพรรดิอันเรืองเดช	ใช่จะไร้อัคเรศเสน่หา
จะรักข้าชาติเชื้อสกุณา	พระบัญชาดั่งนี้ไม่ควรการ
อันเหล่ากินรีนี้ต่ำวงศ์	อยู่ในแดนดงไพรสาณฑ์
ไม่ควรรองเบื้องบทมาลย์	พระผู้ผ่านแผ่นภพโมลี
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ ดวงเอยดวงสมร	เจ้างามงอนจำเริญสวาทพี่
อนิจจาช่างไม่ปรานี	ว่าไยฉะนี้กัลยา
พี่กล่าวความตรงคงสัตย์	เจ้ามาตัดเยื่อใยเสน่หา
แสนรักสุดรักวนิดา	สุดปัญญาไม่เล็งเห็นใจ
จะขอสนทนาด้วยโดยดี	มารศรีหาเอ็นดูไม่
เหมือนจะแกล้งให้พี่บรรลัย	อยู่ในหิมวาอารัญ
ว่าพลางย่างเยื้องยุรยาตร	งามวิลาสดั่งเทพรังสรรค์
ออกจากพุ่มไม้ไพรวัลย์	จรจรัลไปยังกินรา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ทรงเอยทรงเดช	พระจงโปรดเกศเกศา
อย่าเสด็จดำเนินเข้ามา	ข้ากลัวผ่านฟ้าพันทวี
แม้นพระองค์มิฟังกินริน	จะพากันโผผินบินหนี
ว่าพลางขึ้นจากวารี	มารศรีเดินร่ายชายไป
แล้วชม้อยข้อยเนตรชำเลืองค้อน	ภูธรหาเอ็นดูไม่
จะขืนใกล้เข้ามานี้ว่าไร	น้อยใจเป็นพ้นคณนา
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ สุดเอยสุดสวาท	นุชนาฏผู้ยอดเสน่หา
ช่างตัดรักหักได้ไม่เมตตา	ให้พี่เวทนาอาวรณ์
แม้นมาตรถ้าเจ้าจะบินหนี	ตัวพี่ไม่ละสายสมร
จะเหาะไล่ไปในอัมพร	กว่าจะถึงสิงขรด้วยกัน
จะแสนยากลำบากประการใด	พี่ก็ไม่อาลัยชีวาสัญ
ว่าพลางย่างเยื้องจรจรัล	ทรงธรรม์เลี้ยวไล่กินรี
ฯ ๖ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ บัดนั้น	จึ่งพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
แลเห็นห้ากัลยาณี	เดินร่ายชายหนีภูวไนย
ก็ออกจากพุ่มไม้ใบบัง	มายังริมฝั่งสระใหญ่
แยกย้ายกั้นหน้านางไว้	สี่องค์รุกไล่เข้ามา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	นวลนางกินนรทั้งห้า
หนีพระองค์ผู้ทรงลักขณา	เห็นพี่เลี้ยงขวางหน้าประดากัน
ตกใจต่างร้องหวีดหวีด	หน้าซีดความกลัวตัวสั่น
ห้านางวิ่งวุ่นพัลวัน	ล้มปะทะปะกันไม่สมประดี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
กับพี่เลี้ยงผู้ร่วมชีวี	เลี้ยวไล่กินรีวุ่นไป
บ้างเด็ดสาวหยุดพุดซ้อน	ทิ้งนางกินนรขวักไขว่
รายกันกั้นกางขวางไว้	ฉวัดเฉวียนเวียนไวไปมา
ฯ ๔ คำ ฯ กลม
๏ เมื่อนั้น	นวลนางกินนรทั้งห้า
ความกลัวเพียงสิ้นชีวา	กัลยาเวียนวนด้นไป
วิ่งพลางทางทูลภูวเรศ	อนิจจาทรงเดชมาล้อมไล่
กินนรอ่อนเพียงจะขาดใจ	ช่างไม่เวทนาปรานี
ฯ ๔ คำ ฯ
ศัพท์ไท
๏ สุดเอยสุดสวาท	นุชนาฏผู้มิ่งมารศรี
เจ้าดวงชีวี	มิได้อาลัย
ฯ ๒ คำ ฯ
รื้อ
๏ นงเอยนงลักษณ์	เจ้าจักเดินหนีพี่ไปไหน
ว่าพลางเลี้ยวไล่	คว้าไขว่ไปมา
ปรานีพี่บ้าง	นวลนางทั้งห้า
มิได้แก้วตา	ไม่ละบังอร
ฯ ๔ คำ ฯ
รื้อ
๏ พระเอยพระทรงเดช	จงโปรดเกศก่อน
ทั้งห้ากินนร	อ่อนใจพันทวี
แม้นพระภูวไนย	ไม่โปรดเกศี
ทั้งห้ากินรี	จะม้วยชีวา
ฯ ๔ คำ ฯ
รื้อ
๏ ดวงเอยดวงสมร	เจ้างามงอนจำเริญเสน่หา
ควรหรือนางฟ้า	มาตัดอาลัย
จักพูดด้วยเจ้า	ขวัญข้าวหนีไป
หยุดก่อนอรไท	อย่าเพ่อจรจรัล
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ห้านางกินนรโฉมสวรรค์
นบนิ้วประนมบังคมคัล	สนองบัญชาไปทันที
ข้าวอนว่าอ่อนหิวนัก	พระทรงจักรไม่โปรดเกศี
ขอเชิญพระองค์อยู่จงดี	ข้านี้จะถวายบังคมลา
ว่าพลางห้านางกินริน	ก็โบยบินขึ้นโดยเวหา
ร่อนรายชายเนตรชำเลืองมา	ดูพระยอดฟ้าแล้วรีบไป
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมพิสมัย
ครั้นนางกินรายาใจ	หนีไปโดยทางอัมพร
พระเร่าร้อนฤทัยอาลัยจิต	ทั้งคิดเสียดายสายสมร
เหาะขึ้นด้วยกำลังฤทธิรอน	ตามกินนรไปโดยเมฆา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ งามดั่งพญาราชหงส์	อันตามเหมอนงค์ปักษา
แกว่งพระขรรค์ดั้นเมฆทะยานมา	บัดเดี๋ยวทันห้ากินรี
จึ่งมีพจนารถอันสุนทร	ดูก่อนเยาวยอดเฉลิมศรี
บินได้แต่เจ้าเมื่อไรมี	ตัวพี่ก็เรืองฤทธิไกร
อันโฉมนุชนาฏนฤมล	จะหนีพ้นมือพี่ก็หาไม่
ตรัสพลางติดพันกระชั้นไป	เลี้ยวไล่ไขว่คว้ากินรา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	นวลนางกินนรทั้งห้า
ตกใจเพียงสิ้นชีวา	กัลยาไม่เป็นสมประดี
ต่างนางบินเบียดเสียดแซง	ขึ้นหน้าเคียงแข่งกันรีบหนี
เข้าในถํ้าแก้วรูจี	ยังคีรีไกรลาสหิมวัน
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ทั้งห้ากระจัดพลัดพราย	รายกันเร้นซ่อนไม่มีขวัญ
ไปตามเปลวปล่องช่องชั้น	ดั้นหนีดั่งจะม้วยมรณา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ นางแก้วสุดสิ้นกำลังองค์	ก็ตกลงในห้องเหวผา
อันลึกประมาณพันวา	กัลยาพ่างเพียงจะขาดใจ
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระทรงภพลบโลกแผ่นดินไหว
เห็นนางกินนรตกลงไป	ในเหวลึกใหญ่กันดาร
ตกใจตะลึงไปทั้งองค์	ครวญคิดพิศวงสงสาร
ความรักความเสียดายเยาวมาลย์	เหาะทะยานตามลงไปทันที
ฯ ๔ คำ ฯ เชิดฉาน
๏ เห็นนางเจ็บช้ำลำบากกาย	เพียงชีวิตจะวายลงกับที่
ยิ่งตระหนกตกใจพันทวี	ภูมีอุ้มองค์วนิดา
ค่อยประคองขึ้นวางเหนือตัก	พิศพักตร์เยาวยอดเสน่หา
เห็นแตกหักย่อยยับทั้งกายา	ผ่านฟ้าสลดระทดใจ
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
โอ้
๏ โอ้อนิจจาเจ้าพี่เอย	กรรมสิ่งไรเลยมาซัดให้
รักเจ้าเท่าดวงฤทัย	ไม่คิดอาลัยแก่ชีวัน
อุตส่าห์พยายามตามมา	หวังว่าจะร่วมภิรมย์ขวัญ
ควรหรือวนิดาดวงจันทร์	มาทุกข์แทบอาสัญชีวี
ทั้งนี้เพราะเจ้าไม่เชื่อใจ	เผอิญให้แก้วตาบินหนี
อกเอ๋ยจะทำไฉนดี	มารศรีจะฟื้นคืนกาย
ร่ำพลางสะท้อนจิต 	พระครวญคิดอาลัยแล้วใจหาย
สำคัญว่าสิ้นชีวาวาย	หลานนารายณ์ตะลึงไปทั้งองค์
ฯ ๘ คำ ฯ
ตอนที่ ๓๘
พระอุณรุทได้นางกินรี
๏ เมื่อนั้น	นางแก้วกินรีนวลหง
ครั้นได้สัมผัสพระสุริย์วงศ์	ค่อยดำรงสติคืนมา
ลืมเนตรเห็นองค์พระทรงเดช	เยาวเรศนบนิ้วเหนือเกศา
ทูลด้วยสุนทรวาจา	ข้าบาทสุดทนพ้นประมาณ
ให้เจ็บขัดกลัดทรวงดวงจิต	เห็นจะสิ้นชีวิตสังขาร
พระองค์ผู้ทรงปรีชาชาญ	ขอประทานจงช่วยชีวัน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์รังสรรค์
ฟังนางวอนว่ารำพัน	ทรงธรรม์สงสารสลดใจ
ค่อยประคองต้ององค์นงลักษณ์	จะให้ครือมือหนักก็หาไม่
รับขวัญแล้วบัญชาไป	เจ้าดวงใจผู้ทรงสวัสดี
ซึ่งเจ็บปวดฉันใดในกายน้อง	ก็เหมือนเจ็บตกต้องกายพี่
จะฟูมฟักรักษาเทวี	มิให้มารศรีบรรลัยลาญ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางแก้วเยาวยอดสงสาร
ได้ฟังมธุรสพจมาน	นงคราญทูลสนองพระบัญชา
อันความเจ็บปวดของข้านี้	ยิ่งทวีเทวษขึ้นหนักหนา
ถ้าพระองค์เจ้าทรงพระเมตตา	จะได้รองบาทาสืบไป
ทูลได้เท่านั้นนงลักษณ์	สลักอกเจ็บพ้นทนไม่ได้
ก็สลบซบลงทันใด	อรไทไม่รู้สมประดี
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
เห็นโฉมนวลนางกินรี	มารศรีไม่ติงกายา
ยิ่งแสนโศกสลดระทดจิต	ทรงฤทธิ์ยอกรเหนือเกศา
ตั้งสัตย์อธิษฐานด้วยวาจา	เดชะข้าผู้วงศ์อวตาร
จะระงับดับเข็ญเย็นยุค	ให้โลกเป็นสุขเกษมศานต์
ขอจงฝูงเทพทุกวิมาน	ในสถานถ้ำท่าอารัญ
ทั้งท้าวธตรศบรมนาถ	วิรุณหกเทวราชรังสรรค์
วิรุณปักษ์กุเวรเทวัญ	ทุกชั้นมาช่วยด้วยสัจจา
ให้มือข้าเป็นทิพย์โอสถ	สำเร็จมโนรถปรารถนา
จะลูบลงยังองค์กินรา	ที่ชอกช้ำกายาจงหายไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นเสร็จซึ่งสัตย์อธิษฐาน	พระผู้ทรงปรีชาญอัชฌาสัย
ยอกรลูบองค์อรไท	สัมผัสทั่วไปทั้งอินทรีย์
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางแก้วกินนรโฉมศรี
ครั้นพระองค์ผู้ทรงสวัสดี	ภูมีลูบไล้ไปทั่วองค์
ที่เจ็บชํ้าก็หายสบายจิต	ดังสุรามฤตมาโสรจสรง
ลืมเนตรขึ้นเห็นพระสุริย์วงศ์	อุ้มองค์สะพักใส่ตักไว้
ให้อดสูละอายแก่ใจนัก	นงลักษณ์เลื่อนลงบังคมไหว้
กล่าวคำสุนทรทูลไป	พระคุณภูวไนยพันทวี
เดชะด้วยได้พระเดช	มาปกเกศร่มเกล้าเกศี
หาไม่ที่ไหนข้านี้	จะได้รอดชีวีคืนมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมเสน่หา
ได้ฟังมธุรสพจนา	ผ่านฟ้ารับขวัญแล้วตรัสไป
พี่ได้ออกวาจาได้แก่เจ้า	ยุพเยาว์ผู้ยอดพิสมัย
ว่ารักนางพ่างเพียงดวงใจ	แก้วตาตกไหนจะไปตาม
เห็นจริงหรือไม่วนิดา	พี่สู้ลงเหวผาไม่เข็ดขาม
เพราะสวาทมาดน้องพะงางาม	มิให้เสียความสัตย์ซึ่งพาที
นี่หากเจ้ารอดจึ่งรอดด้วย	แม้นม้วยพี่จะม้วยด้วยโฉมศรี
ตรัสพลางสัพยอกไปในที	ภูมีคว้าไขว่ไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ทรงเอยทรงเดช	พระจงโปรดเกศเกศา
เห็นแล้วว่าทรงพระเมตตา	มาช่วยชีวาให้รอดไว้
แม้นรักใคร่ผูกพันอยู่ฉันนี้	พระคุณพ้นที่จะเปรียบได้
เกรงแต่เมื่อหน้าสืบไป	จะละไว้ให้ได้อัประมาณ
ฝ่ายข้าก็จะชํ้าระกำนัก	ด้วยรักไม่เป็นแก่นสาร
อะไรมาเลียมลองต้องพาน	รำคาญชั่งไม่เวทนา
ว่าพลางสลัดปัดกร	บังอรผินผันหันหน้า
หยิกข่วนผลักไสไปมา	นัยนาค้อนคมเป็นที
ฯ ๘ คำ ฯ
โอ้โลม
๏ สุดเอยสุดสวาท	วรนาฏเนื้อทิพย์ของพี่
อย่าหยิกข่วนนักเลยนะเทวี	เสียดายเล็บมารศรีจะหักไป
ว่าพลางอิงแอบแนบชิด	จุมพิตด้วยความพิสมัย
เชยดวงมณฑาสุมาลัย	หอมหวานซ่านไปในวิญญาณ์
ปโรตเทวาพลาหก	ดาลตกพรอยพรำทั้งเวหา
อสุนีสนั่นลั่นฟ้า	เมขลาล่อแก้วแพร้วพราย
อันดวงปทุมมาลย์ก็บานแบ่ง	รับแสงสุริยาจำรัสฉาย
เกสรร่วงโรยโปรยปราย	แสนสำราญจิตกายทั้งสององค์
ฯ ๘ คำ ฯ กล่อม
ช้า
๏ เมื่อนั้น	นางแก้วกินรีนวลหง
ได้ร่วมรสรักพระสุริย์วงศ์	โฉมยงสำราญฤทัย
ดั่งได้โสรจสรงอำมฤค	สรวงสวรรค์กว้างลึกเย็นใส
นางแสนพิศวาสจะขาดใจ	หลงใหลในหลานพระจักรี
ลืมคะนึงถึงสถานถ้ำทอง	ลืมห้องเนาวรัตน์เรืองศรี
ลืมสี่นาฏน้องกินรี	อันเป็นที่ร่วมรักวิญญาณ
ลืมคิดเคยกรองผกาชาติ	ลืมประพาสมิ่งไม้ไพรสาณฑ์
ลืมสระมุจลินท์กสิณธาร	ลืมสำราญทรงสร้อยมาลัย
แต่เฟี้ยมเฝ้าเคล้าองค์พระทรงฤทธิ์	ภิรมย์รักสนิทพิสมัย
พรายพริ้มยิ้มยวนภูวไนย	มิได้นิราศคลาดคลา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ช้าปี่
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมเสน่หา
ได้เสวยเชยรสภิรมยา	ด้วยนางกินรานารี
ประหลาดล้ำสัมผัสเคยสมพาส	เพียงสังวาสทิพย์เทพอัปสรศรี
สุดเกษมเปรมรสฤๅดี	บันเทิงทวีฝ่ายฟุ้งระลุงลาน
ประคองเคล้าเฝ้าชมภิรมย์รื่น	ปทุมทิพย์ชวยชี่นหอมหวาน
แนบชิดพิศวาสยุพินพาล	ในสถานห้องเหวคีรินทร
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ แล้วมีมธุรสพจนารถ	ดูก่อนเยาวราชดวงสมร
ตัวพี่ขอถามนามบังอร	กับสี่กินนรนั้นชื่อใด
เจ้าร่วมอุทรเดียวกัน	หรือเป็นพันธมิตรพิสมัย
จึ่งทรงโฉมประโลมลานใจ	งามวิไลคล้ายกันทุกนารี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางกินราโฉมศรี
ได้ฟังพระราชวาที	อัญชุลีสนองพระบัญชา
ตัวน้องนี้ทรงนามกร	ชื่อแก้วกินนรเสน่หา
อันนางที่สองรองลงมา	มีนามรัชฎาอรไท
ถัดนั้นชื่อสุวรรณนงลักษณ์	น้องรักร่วมสนิทพิสมัย
นวลนางที่สี่เรียงไป	ทรามวัยชื่อจันทมาลี
อันน้องน้อยกินรีที่ห้า	ชื่อมณฑาเกสรโฉมศรี
ร่วมพระบิตุเรศชนนี	กับด้วยน้องนี้อันเดียวกัน
ขอเชิญพระองค์ทรงสวัสดิ์	ไปคูหารัตน์รังสรรค์
ขนิษฐานารีทั้งสี่นั้น	จะได้บังคมคัลพระภูธร
ทั้งจะได้ชมถ้ำอลงกต	บรรพตทิพเทพสิงขร
แสนสนุกโอฬาร์สถาวร	ดั่งวิมานอมรในเมืองฟ้า
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
ได้ฟังนวลนางกินรา	แสนโสมนัสสาพันทวี
ด้วยสอดคล้องต้องราชประสงค์	จะได้พบอนงค์ทั้งสี่
พระแย้มยิ้มพริ้มพักตร์พาที	เจ้าพี่ผู้ดวงหฤทัย
มิเสียแรงเป็นเชื้อชาวฟ้า	พร้อมสติปัญญาอัชฌาสัย
มาเถิดเราจะพากันไป	ยังในถ้ำแก้วอลงการ
ว่าพลางทางโอบอุ้มองค์	โฉมยงเยาวยอดสงสาร
สำแดงฤทธิ์ระเห็จเหาะทะยาน	จากสถานห้องเหวคีรี
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ร่าย
๏ ครั้นถึงซึ่งพื้นคูหา	วางองค์กินรามารศรี
เหนือแฝนศิลามณี	เป็นต้นวิถีทางจร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางกินราดวงสมร
นบนิ้วดุษฎีชุลีกร	เชิญเสด็จภูธรดำเนินไป
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ลดเลี้ยวตามตรอกซอกผา	ชี้ช่องมรคาคูหาใหญ่
มาถึงถ้ำแก้วแววไว	เชิญเข้าในห้องรูจี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริยวงศ์ทรงสวัสดิ์รัศมี
กุมกรนาฏน้องกินรี	เสด็จโดยวิถีอันโอฬาร
ฯ ๒ คำ ฯ
สระบุหร่ง
๏ พิศห้องคูหาศิลาลาย	โอภาสเลื่อมพรายฉายฉาน
ฝาผลึกลาดเลิศอลงการ	แก้วประพาฬดาษพื้นเป็นเงางาม
มีแท่นเนาวรัตน์จำรัสร่วง	เพดานดวงมุกดาเรืองอร่าม
บ้างเป็นพวงพู่ห้อยพลอยพลาม	ดวงดาววาววามสว่างตา
ที่นอนนางบุปผามาลาลาด	แสนสะอาดหอมหวนทั้งคูหา
จรุงรื่นชื่นรสสุคนธา	ดั่งห้องทิพรัตนาสถาวร
ยิ่งพิศยิงเพลินจำเริญเนตร	ทรงเดชโสมนัสสโมสร
พานางยูรยาตรวาดกร	บทจรขึ้นแท่นรูจี
ฯ ๘ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
๏ เมื่อนั้น	ฝ่ายนางกินนรทั้งสี่
หนีพระองค์ผู้ทรงสวัสดี	มาถึงที่อยู่เยาวมาลย์
ไม่เห็นพี่นางก็ต่างโศก	แสนวิโยคพิศวงสงสาร
คอยหาจนพ้นเวลากาล	สี่องค์นงคราญก็ร่ำไร
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้าปี่
๏ โอ้ว่าอนิจจาพระพี่	ป่านฉะนี้จะไปหนไหน
จะสุดสิ้นชีวันบรรลัย	หรือรอดไปถึงถํ้าอลงการ์
พระพิโรธโกรธเราว่าบินหนี	ภูมีฆ่าเสียกระมังหนา
นิจจาเอ๋ยเคยเลี้ยงน้องมา	มิให้เคืองวิญญาณ์อนาทร
ปกป้องพิทักษ์รักษาไว้	สิ่งไรไม่ควรก็วพร่ำสอน
คุณดังบิตุเรศมารดร	สถาวรเป็นสุขมาด้วยกัน
ตั้งแต่นี้ไปจะแลลบ	ดั่งเดือนดับสิ้นแสงรังสรรค์
ร่ำพลางโศกาจาบัลย์	ดั่งจะม้วยชีวันทั้งสี่องค์
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นางแก้วกินนรนวลหง
แสนสนิทพิศวาสพระสุริย์วงศ์	ใหลหลงเพลิดเพลินวิญญาณ์
แล้วคะนึงถึงนางกินรี	ทั้งสี่ผู้เป็นขนิษฐา
จึงนบนิ้วกราบทูลพระยอดฟ้า	น้องนี้ขอลาบทมาลย์
ไปหาสี่องค์นงลักษณ์	ยอดรักร่วมชีพสังขาร
จะมาได้ถึงถ้ำสุรกานต์	หรือนงคราญจะเห็นประการใด
แล้วจะกลับมารองฉลองบาท	จะแรมนิราศอยู่ช้าก็หาไม่
ทูลแล้วย่างเยื้องคลาไคล	จากแท่นอำไพรูจี
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงห้องแก้วอลงกต	เห็นนางกำสรดอยู่ทั้งสี่
จึ่งวิ่งเข้ากอดน้องร่วมชีวี	โศกีครวญคร่ำรำพัน
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้สายสวาทของพี่เอ๋ย	ทรามเชยผู้ยอดเฉลิมขวัญ
ครั้งนี้ดั่งตายจากกัน	แล้วรอดชีวันคืนมา
เมื่อพระองค์เหาะไล่ใกล้เรา	แทบทันพอเข้าคูหา
พี่สิ้นกำลังกายา	ตกในเหวผากันดาร
แตกหักชอกช้ำเจ็บขัด	สาหัสเวทนากล้าหาญ
แต่คะนึงถึงน้องนงคราญ	ทั้งสี่เยาวมาลย์เป็นสุดคิด
พี่สลบซบไปไม่สมประดี	เพียงชีวีวินาศขาดจิต
หากพระสุริย์วงศ์ทรงฤทธิ์	ช่วยชูชีวิตด้วยเมตตา
จึ่งได้รอดมาเห็นหน้าเจ้า	ขวัญข้าวผู้ยอดเสน่หา
ร่ำพลางแสนโศกโศกา	กัลยาเพียงสิ้นสมประดี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางกินนรทั้งสี่
ได้ฟังพี่นางพาที	มารศรีตีอกตกใจ
อนิจจามาตกเหวผา	น้องจะแจ้งกิจจาก็หาไม่
สำคัญว่าพลัดไปแห่งใด	พากันร่ำไห้เพียงวายปราณ
ไม่ควรเลยจะได้ลำบาก	เจียนจากชีวิตสังขาร
เป็นบุญจึ่งไม่บรรลัยลาญ	พี่น้องได้พานพบกัน
ร่ำพลางต่างฟายชลเนตร	แสนเทวษโรยแรงกันแสงศัลย์
ทอดองค์อาทวาจาบัลย์	พ่างเพียงชีวันจะมรณา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	นางแก้วกินนรเสน่หา
ครั้นคลายวายเทวษโศกา	จึ่งว่าแก่สี่กินนรี
บัดนี้พระองค์ทรงสวัสดิ์	มาอยู่ห้องนพรัตน์มณีศรี
เจ้าจงไปเฝ้าพระภูมี	ยังที่แท่นแก้วอลงการ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สี่กินรียอดสงสาร
ได้ฟังพี่นางนงคราญ	จึ่งตอบพจมานไปทันใด
ซึ่งจะให้ไปเฝ้าพระภูมี	น้องไม่รู้ที่จะไปได้
ให้ประหวั่นพรั่นจิตเป็นพ้นไป	ด้วยกลัวภูวไนยอันศักดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางแก้วกินนรเสน่หา
ปลอบพลางทางกล่าววาจา	ว่าไยฉะนั้นนะเทวี
ซึ่งไม่ไปเฝ้าพระทรงฤทธิ์	ความผิดก็จะอยู่กับตัวพี่
ถึงฝ่ายข้างเจ้าก็ไม่ดี	ภูมีจะน้อยหฤทัย
อันจะคิดผันฉันนี้เล่า	ใช่เราจะหนีไปไหนได้
อย่าให้เคืองเบื้องบาทภูวไนย	ทรามวัยจงฟังวาจา
ว่าแล้วก็พาอนงค์นาฏ	เยาวราชทั้งสี่ขนิษฐา
ตามกันยุรยาตรคลาดคลา	ไปห้องรัตนารูจี
ฯ ๘ คำ ฯ เพลงคร่ำครวญ
๏ ครั้นมาถึงองค์พระภูวเรศ	น้อมเกศประณตบทศรี
สี่นางก้มพักตร์ไม่พาที	เทวีสะเทินเขินใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมพิสมัย
เห็นนางเฟี้ยมเฝ้าอยู่แต่ไกล	ก้มพักตร์มิได้แลมา
พระยิ่งสุดแสนพิศวาส	ทั้งสี่วรนาฏเสน่หา
จึ่งมีสุนทรวาจา	ปราศรัยวนิดาด้วยยินดี
ฯ ๔ คำ ฯ
ชาตรี
๏ โฉมเอยโฉมเฉลา	ยุพเยาว์แน่งน้อยมารศรี
ชาติเชื้อนางฟ้าธาตรี	บุญพี่จึ่งได้พบพาน
เชิญเจ้ามาเถิดนะน้องรัก	เยาวลักษณ์ผู้ยอดสงสาร
จงเห็นอกพี่บ้างนางนงคราญ	พี่ทรมานไม่คิดแก่ชีวา
พยายามข้ามเขาลำเนาเนิน	กันดารเดินแรมร้อนนอนป่า
แสนยากลำบากเวทนา	เจ้าก้มหน้าเสียไยไม่พาที
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางกินนรทั้งสี่
ฟังรสพจนารถพระภูมี	ดั่งวารีทิพมาเจือใจ
พ่างเพียงพระพายชายพัด	สัมผัสรุกขชาติหวาดไหว
ให้แสนเสน่หาแลอาลัย	อรไทนบนิ้วแล้วทูลมา
ซึ่งพระบัญชาว่าการุญ	พระคุณล้นเกล้าเกศา
อันจะให้เข้าใกล้พระบาทา	กลัวเดชผ่านฟ้าพันทวี
ว่าพลางถวายอภิวาท	ลาองค์ภูวนาถเรืองศรี
ต่างชม้ายชายเนตรเป็นที	จรลีไปห้องอลงการ
ฯ ๘ คำ ฯ เพลง
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมสงสาร
แลสบนัยน์เนตรนงคราญ	เสียวซ่านไปทั่วพระกายา
ยิ่งกระสันรัญจวนป่วนจิต	ใคร่คิดในความเสน่หา
จึ่งมีมธุรสวาจา	แก่แก้วกินราไปทันใด
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	มารศรีผู้ยอดพิสมัย
รักเจ้าเท่าเทียมดวงใจ	มิใคร่ให้ขุ่นเคืองราคี
สุดเกรงสุดรักสุดกลั้น	สาวสวรรค์จงเอ็นดูพี่
อันสี่ขนิษฐานารี	พี่ขอเจ้าเถิดกัลยา
จะให้ร่วมใจร่วมทุกข์	ร่วมสุขด้วยกันทั้งห้า
อย่าน้อยใจพี่เลยวนิดา	ช่วยชูชีวาให้ถาวร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางแก้วกินราดวงสมร
ฟังรสพจนารถภูธร	ชุลีกรกราบทูลสนองไป
อันความซึ่งรักพระองค์นี้	สุดที่จะเปรียบประมาณได้
จนถึงชีวิตจิตใจ	ถวายไว้ใต้เบื้องบาทา
ซึ่งประสงค์สี่องค์กินเรศ	ตามแต่ทรงเดชจะปรารถนา
น้องมิได้ข้องขัดอัชฌา	แต่ภายหน้าอย่าให้อัประมาณ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ นงเอยนงลักษณ์	น่ารักสุนทรอ่อนหวาน
พร้อมทั้งสติปรีชาชาญ	ควรสถานอัครราชนารี
เจ้าอย่านึกแหนงแคลงใจ	ที่จะไม่ควรชมสมศรี
ว่าพลางรับขวัญเทวี	เสด็จจากแท่นที่อลงการ์
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ มาถึงห้องสุวรรณโอภาส	เห็นสี่อนงค์นาฏขนิษฐา
เสด็จนั่งเหนืออาสน์โอฬาร์	แล้วมีบัญชาอันสุนทร
ฯ ๒ คำ ฯ
ชาตรี
๏ ขวัญเอยขวัญเนตร	เยาวเรศชาติเชื้ออัปสร
นางใดในราชนคร	หาเหมือนดวงสมรไม่เทียมทัน
ความพี่พิศวาสจะขาดใจ	ในห้าอรไทสาวสวรรค์
ตั้งจิตคิดฝากชีวัน	ควรหรือกัลยาไม่ปรานี
เจรจาด้วยยังไม่สิ้นคำ	เจ้าแกล้งทารกรรมสวาทพี่
พากันหนีมาไม่พาที	มารศรีเคืองแค้นด้วยอันใด
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สี่นางเยาวยอดพิสมัย
ฟังรสพจนารถภูวไนย	บังคมไหว้แล้วตอบพจมาน
ซึ่งพระสุริยวงศ์ทรงสวัสดิ์	ตรัสพรรณนาร่ำด้วยคำหวาน
ว่ารักข้าทั้งห้านงคราญ	ผ่านฟ้าจะฝากชีวี
ข้อนี้สุดหวังจะหยั่งได้	จะเชื่อฟังภูวไนยก็ใช่ที่
อันพี่แก้วกินราของข้านี้	ก็อยู่ใต้ธุลีบาทา
พอเป็นเกือกทองฉลองบาท	เพียงนั้นภูวนาถว่ามิสา
มาหลอนเลียมเทียมกล่าววาจา	เป็นน่าเวทนาแก่น้ำใจ
ได้พี่แล้วยังข่มเหงน้อง	บุกรุกถึงห้องก็ทำได้
น้อยจิตเพียงชีวิตจะบรรลัย	นี่หรือภูวไนยว่าปรานี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ทรามเอยทรามสวาท	นุชนาฏแน่งน้อยทั้งสี่
ว่าไยฉะนั้นนะเทวี	เป็นประเวณีโลกธรรมดา
พี่น้องร่วมชีพร่วมครรภ์	ร่วมสามีกันก็หนักหนา
ภุมเรศย่อมจงเจตนา	เกสรบุปผาสุมามาลย์
พี่มิได้รานรุกด้วยอุกอาจ	หมายมาดจะให้เป็นแก่นสาร
จึ่งตามถึงถํ้าสุรกานต์	สี่องค์นงคราญอย่าน้อยใจ
ว่าพลางพระทางสัพยอก	เย้าหยอกด้วยความพิสมัย
ยอกรลูบหลังอรไท	เลียมลอดคว้าไขว่ไปมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สี่นางกินนรเสน่หา
ต่างป้องปัดกรพระผ่านฟ้า	ขวยเขินวิญญาณ์พันทวี
ฝ่ายนางสุวรรณกินนร	กับเกสรมณฑามารศรี
ทั้งโฉมนางจันทมาลี	เทวีก็พากันคลาไคล
ฯ ๔ คำ ฯ แขกมอญ
โลม
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมพิสมัย
เห็นสามกินรายาใจ	ต่างนางหนีไปตามกัน
ยังแต่รัชฎานารี	ภูมีกุมกรไว้ได้มั่น
เกี่ยวกระหวัดรัดรวบพัลวัน	รับขวัญเชยชมภิรมยา
ประคองดวงโกสุมจุมพิต	เปรมปรางแนบสนิทนาสา
ฟ้าลั่นบันลือโลกา	ฝนสวรรค์เซ็งซ่าสุธาธาร
อันดวงบุปผาผกากร	ก็แบ่งบานเกสรหอมหวาน
สองสมชมรสอันโอฬาร	เกษมศานต์โสมนัสสวัสดี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นเสร็จภิรมย์ชมสวาท	วรนาฏรัชฎามารศรี
จึ่งเสด็จย่างเยื้องจรลี	ไปห้องมณีนางสุวรรณ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ นั่งแนบแอบองค์นงลักษณ์	กรสะพักเชยโฉมประโลมขวัญ
ค่อยประคองต้องดวงบุษบัน	เกษมสันต์ร่วมรสกรีฑา
ภมรเมาเคล้าซาบเรณูนวล	สองสำราญซ่านหวนหรรษา
เสร็จแล้วกรายกรลีลา	ไปหานางจันทมาลี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ แต่เที่ยวภิรมย์ชมสวาท	ขนิษฐานาฏอนงค์ทั้งสี่
แสนเกษมเปรมรสฤๅดี	ในที่ถํ้าแก้วสุรกานต์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สี่นางเยาวยอดสงสาร
ร่วมรู้รสรักสัมผัสพาน	ในหลานสมเด็จพระสี่กร
แสนสวาทประดิพัทธ์ผูกพัน	เป็นมหันต์สุโขสโมสร
พิศวงหลงรสสถาวร	บังอรแย้มยิ้มพริ้มพราย
ดั่งได้ทิพเทพสมบัติ	พระลักษมีศรีสวัสดิ์โฉมฉาย
สำราญรื่นชื่นซาบสกนธ์กาย	ลืมอายลืมองค์นงคราญ
อิงแอบแนบเคล้าพระทรงฤทธิ์	แสนสนิทปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
หมอบเมียงเคียงเฝ้าบทมาลย์	สุนทรอ่อนหวานพาที
ฯ ๘ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์ รัศมี
เกษมสมชมรสฤๅดี	ด้วยสี่นวลนางกินรา
เพียงสรงสระทิพเทเวศ	นคเรศแดนดาวดึงสา
เย็นซ่านซาบผิวพระกายา	เกษมสุขมหาโอฬาฬาร
ยวนเย้าเคล้าละอองทองปทุม	ผจงจุมพิตสวาทหอมหวาน
ตระกองเกยเชยช่อผกากาญจน์	บรรลานเสียดสร้อยสี่อนงค์
ประคองซ้ายย้ายลูบประโลมขวา	เอนแอบแนบหน้านวลหง
สำราญเริงวิญญาณ์ทั้งห้าองค์	พิศวงหลงสวาทเปรมปรีดิ์
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ แล้วเสด็จย่างเยื้องยุรยาตร	จากแท่นทิพมาศมณีศรี
ไปยังนางแก้วกินรี	ทั้งสี่วรนาฏก็ตามมา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นถึงห้องแก้วสุรกานต์	อันโอฬารล้วนด้วยบุปผา
เสด็จนั่งเหนืออาสน์รัตนา	กินรารายล้อมประนมกร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งห้าวนิดาดวงสมร
ภิรมย์รักภักดีต่อภูธร	สถาวรเพลินเพลิดจำเริญใจ
แสนสนิทหลานพระองค์ทรงสุบรรณ	จะได้รังเกียจกันก็หาไม่
ต่างเฟี้ยมเฝ้าบาทพระภูวไนย	อรไทกราบทูลพระยอดฟ้า
แต่พระองค์มาอยู่หลายวัน	มิได้เห็นช่องชั้นคูหา
ขอเชิญเสด็จลีลา	ไปชมถ้ำรัตนาให้สำราญ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมสงสาร
ได้ฟังทั้งห้าเยาวมาลย์	ผ่านฟ้าโสมนัสพันทวี
จึ่งกรายกรย่างเยื้องยุรยาตร	จากอาสน์ห้องแก้วมณีศรี
ห้านางโดยเสด็จจรลี	ทูลชี้ที่ทางบทจร
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงแมลงภู่ทอง
๏ พระพิศเพ่งชมถ้ำสุวรรณรัตน์	แสนสว่างจำรัสประภัสสร
ผินพักตร์มาถามแก้วกินนร	นั่นอะไรบังอรแวววาม
นางทูลว่าพู่ห้อยย้อยระยับ	ทับทิมสลับเพชรเหลืองเรืองอร่าม
พระเคียงข้างหยอกเย้าพะงางาม	ทรามวัยค้อนคมเป็นที
พระถามนางรัชฎายาใจ	นั้นอะไรแจ่มจำรัสรัศมี
นางทูลว่าโลหิตมณี	ส่องสีพรายจับกับโมรา
พระเย้าใกล้ไขว่คว้ายั่วยวน	นางหยิกข่วนแล้วผันหันหน้า
พระยิ้มพลางถามสุวรรณกัลยา	โน่นอะไรพรายตานะนงคราญ
นางทูลว่าศิลามหานิล	กับโกมินแกมดวงมุกดาหาร
พระเลี้ยวลอดสอดคว้าปทุมมาลย์	นงคราญปัดกรภูวไนย
พระผินพักตร์ถามจันทกินนรี	ที่เหลืองแวมแจ่มศรีนั้นเป็ นไฉน
นางว่าบุษราคัมน้ำอุไร	กับไพฑูรย์แววไวสลับกัน
พระลูบหลังจับแก้มแนมคาง	นวลนางทำจริตผิดผัน
พระเหลียวถามสุมณฑาวิลาวัณย์	ที่เขียวนั้นอะไรวนิดา
นางว่ามรกตแกมประพาฬ	โอฬารเลื่อมลายดั่งเลขา
พระเย้าหยอกห้านางกินรา	เกษมสันต์หรรษาสถาวร
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ ครั้นเสร็จชมถ้ำอลงกต	บรรพตทิพเทพสิงขร
ก็พาทั้งห้ากินนร	บทจรมาห้องรูจี
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ตอนที่ ๓๙
พระอุณรุทรบกับวิรุณเมศ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
ครั้นพระองค์ผู้ทรงสวัสดี	เหาะตามกินรีลับไป
ตั้งแต่คอยท่าพระทรงฤทธิ์	สถิตยังมุจลินท์สระใหญ่
จนสายัณห์ตะวันเย็นลงไรไร	ไม่เห็นภูวไนยกลับมา
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้ร่าย
๏ ต่างองค์ต่างทรงทุกข์เทวษ	ชลนัยน์นองเนตรทั้งซ้ายขวา
ปรึกษากันพลางทางโศกา	โอ้ว่าจะทำฉันใดดี
พระองค์ทรงฤทธิ์สิเหาะเหิน	เราจะเดินดินตามก็ใช่ที่
ถึงจะดั้นด้นป่าฝ่าคีรี	ไหนจะพบธุลีบทมาลย์
ครั้งเมื่อไปตามอุษา	ผ่านฟ้าอยู่ในราชฐาน
พระบิตุรงค์ยังโกรธดังเพลิงกาฬ	จะสังหารชีวันให้บรรลัย
ครั้งนี้ออกมาโพนประพาส	เราโดยเบื้องบาทเป็นผู้ใหญ่
พระเหาะตามนางกินนรไป	ไหนเลยจะพ้นพระอาญา
จำเป็นจำเราจะกลับก่อน	พาพลนิกรมาเที่ยวหา
กว่าจะตายอยู่ในอรัญวา	ว่าแล้วกลับมาทันที
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงสุวรรณพลับพลาชัย	ซบพักตร์โหยไห้ทั้งสี่
ต่างบอกมหาเสนี	โดยที่เหตุผลทุกประการ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาธิบดีทวยหาญ
ฟังพระพี่เลี้ยงพจมาน	ว่าหลานนารายณ์หายไป
ดั่งองค์พระกาลพาลราช	มาฟันฟาดเศียรเกล้าไปได้
ต่างตนตระหนกตกใจ	ครวญคร่ำร่ำไรโศกี
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้ว่าพระมิ่งมงกุฎเกศ	เรืองเดชเฟื่องฟ้าราศี
พระคุณเคยร่มเกล้าเมาลี	พ้นที่จะร่ำรำพัน
ควรหรือละพวกพลากร	ไปตามนางกินนรสาวสวรรค์
ร่ำพลางโศกาจาบัลย์	เสียงแซ่สนั่นทั้งพลับพลา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มียศถา
จึ่งว่าแก่มหาเสนา	ซึ่งจะแสนโศกาอยู่ดั่งนี้
ไหนเลยจะพบเบื้องบาท	สุริย์วงศ์ธิราชเรืองศรี
จำจะยกพหลโยธี	ติดตามภูมีไปในไพร
ว่าแล้วก็แบ่งทวยหาญ	กับเสนีปรีชาญผู้ใหญ่
ให้อยู่สุวรรณพลับพลาชัย	คอยหลานภูวไนยสี่กร
เกลือกว่าจะเสด็จกลับมา	ยังภูผากำจายสิงขร
กำชับคนปรนปรือกุญชร	ทั้งฟังข่าวอันจรนายพราน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เสร็จแล้วก็ยกโยธา	ม้ารถคชาทวยหาญ
ดั้นดัดลัดพงดงดาน	หมายสถานไกรลาสหิมวันต์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ มาถึงแม่นํ้าสารภู	ใหญ่กว้างขวางอยู่สกัดกั้น
ลึกใสไหลแลเป็นควัน	ล้วนพรรณมัจฉาปลาร้าย
ฉนากฉลามราหูงูเงือก	เหลือกตากลอกกลมผมสยาย
จระเข้เหราหยาบคาย	ข้างน้ำร้ายแรงแทงเงา
มังกรโลมาน่ากลัว	แต่ละตัวใหญ่หลวงดั่งภูเขา
จะคิดฉันใดนะอกเรา	จนใจต่างเศร้าโศกา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ โอ้ว่าพระองค์ทรงฤทธิ์	สุดคิดจะข้ามไปตามหา
นํ้าขวางกว้างใหญ่สุดสายตา	แสนมหากันดารพาลภัย
แม้ไม่พบองค์ทรงพระเดช	จะคืนกลับนคเรศก็หาไม่
ให้เลือดเนื้อเป็นเหยื่อสัตว์ไพร	มิได้อาลัยแก่ชีวัน
ร่ำพลางต่างคนทุกข์ร้อน	อาวรณ์วิโยคโศกศัลย์
เสนีรี้พลทั้งนั้น	ก็โศกาจาบัลย์ทั้งไพร่นาย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางแก้วกินราโฉมฉาย
สมสู่อยู่ด้วยหลานนารายณ์	ได้หลายราตรีทิวารา
ครั้นรุ่งสุริโยโอภาส	สว่างปล่องห้องมาศคูหา
จึ่งนบนิ้วกราบลงกับบาทา	ทูลพระยอดฟ้าด้วยภักดี
ขอเชิญเสด็จพระสุริย์วงศ์	ไปประพาสโสรจสรงยังสระศรี
อันชื่อสุคนธ์ชลธี	วารีหอมหวานตระการใจ
อยู่แทบเชิงไศลไกรลาส	ดาษด้วยปทุมมาศบานไสว
ฝักแก่ฝักอ่อนอำไพ	ภูวไนยจะได้ชมสำราญ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
ฟังรสพจนารถนงคราญ	ชวนไปสรงสนานก็ยินดี
ครั้นเวลาสายแสงทินกร	ก็บทจรจากถ้ำมณีศรี
ห้านางโดยเสด็จจรลี	ทูลชี้มรคาคลาไคล
ฯ ๔ คำ ฯ เพลง
พระทอง
๏ มาถึงซึ่งสระสุคนธ์ธาร	ใกล้ลานไกรลาสขุนไศล
ริมรอบขอบฝั่งชลาลัย	ประดับด้วยมิ่งไม้รายเรียง
พิกุลแก้วกรรณิการ์กาหลง	มหาหงส์พุทธชาดมหาดเหียง
พระชี้ชวนนวลนางประคองเคียง	ภิรมย์เรียงชมช่อผกากาญจน์
นางเด็ดดวงกุหลาบบานแสล้ม	ประยงค์แย้มกลีบกลิ่นหอมหวาน
น้อมถวายนัดดาพระอวตาร	ผ่านฟ้ารับดมแล้วชมนาง
วิหคโหนโจนจับกิ่งไม้	ส่งเสียงแซ่ไซ้ปีกหาง
ไก่ฟ้าพญาลอกะลิงลาง	กางเขนเขาคุ่มกระลุมพู
สาลิกาการเวกกระเหว่าว่อน	โนรีร่อนจับเรียงเคียงคู่
ชมพลางตรัสชี้ให้นางดู	แล้วภูมีลงสรงชลธาร
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ น้ำใสดั่งแสงแก้วผลึก	เสมอรสอำมฤคหอมหวาน
ดาษด้วยโกสุมปทุมมาลย์	แลลานซ้อนซับสลับไป
แดงขาวม่วงขาบเขียวอ่อน	อรชรชูก้านบานไสว
บ้างกระพุ่มตูมตั้งบังใบ	งามวิไลเพียงทิพย์บุษบัน
พระเด็ดดวงบงกชโกเมศ	ให้แก้วกินเรศโฉมสวรรค์
นางเด็ดอุบลบานพรายพรรณ	ถวายองค์ทรงธรรม์ด้วยภักดี
พระเลือกหักซึ่งฝักบัวอ่อน	ให้เกสรมณฑามารศรี
แล้วทรงเก็บจงกลนี	ให้จันทมาลีกัลยา
ยื่นหัตถ์ถอนสัตตบุษย์บาน	ประทานนางสุวรรณเสน่หา
ลินจงกลีบแสล้มแย้มผกา	ให้นางรัชฎาลาวัณย์
ต่างรับต่างชมโสมนัส	สอดแซมทรงทัดปทุมถัน
บ้างโผนโผแหวกว่ายไล่กัน	เกษมสันต์เริงร่าในสาคร
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงวิรุญเมศชาญสมร
เป็นใหญ่แก่หมู่วิชาธร	ฤทธิรอนเลื่องชื่อลือยศ
อยู่ยังเขาแก้วคันธมาทน์	เรืองเดชอำนาจดั่งเพลิงกรด
คนธรรพ์เทวัญทุกบรรพต	กลัวหมดไม่มีใครผจญ
แต่ได้ยินออกนามวิรุญเมศ	เกรงเดชเศียรพองสยองขน
ทรหดคำแหงแรงรณ	เดินดินบินบนได้ดั่งใจ
ฯ ๖ คำ ฯ กระบองกัน
๏ สาธารณ์ร้ายกาจอาจหาญ	อหังการใจบาปหยาบใหญ่
มีมหากายสิทธิ์พระขรรค์ชัย	รุ่งเรืองฤทธิไกรมหิมา
ยิ่งคิดอิ่มเอิบกำเริบนัก	ทรลักษณ์ทุจริตอิจฉา
มีพวกบริวารวิทยา	ห้าโกฏิพื้นพาลชาญฉกรรจ์
แต่ละตนมนต์ดลสามารถ	องอาจฤทธิแรงแข็งขัน
ทั้งไพร่นายหยาบช้าอาธรรม์	เที่ยวทำอันตรายทุกตำบล
ฯ ๖ คำ ฯ
รำพันพิลาป
๏ ให้คิดประหวัดกำหนัดใน	จะไปชมไม้นารีผล
ก็พาวิทยาพลาพล	ไปสรงชลในเนินบรรพตา
ฯ ๒ คำ ฯ กลม
สระบุหร่ง
๏ กระแสธารซ่านเซ็นเย็นใส	พุ่งพุขึ้นไปบนยอดผา
หอมตระหลบดั่งอบสุคนธา	ด้วยเกสรมาลาหล่นลง
ลูบไล้ไปทั่วอินทรีย์	ชำระขัดสีธุลีผง
สำราญรื่นชื่นซาบอาบองค์	ในสาโรชโสรจสรงวารีรส
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ แล้วนุ่งผ้าหนังสีหราช	ประหลาดลายงามคล้ายดาบส
เกาบินประดับสำหรับยศ	อลงกตคาดรัดสะเอวงาม
ทรงมหาสังวาลเมฆพัท	จำรัสเลื่อมพร้อยพรายอร่าม
กายสิทธิ์ติดตาบวาบวาม	ประจำยามนิลพัทสีดำ
ทองกรสวมสอดนาคพต	คชสิทธิ์พาหุรัดเขียวขำ
ปรอทร้อยแปดเป็นประคำ	สวมใส่กำยำทั้งอินทรีย์
แล้วทรงชฎาห่อเกล้า	เพริศเพรานพรัตน์รังสี
กุมพระขรรค์แก้วโมลี	ชี้กรกรายตรวจโยธา
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ พร้อมพรั่งคั่งคับนับโกฏิ	อุโฆษเสียงสำรวลเริงร่า
ผาดแผลงสำแดงเดชา	เหาะมากับหมู่บริวาร
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เหลือบแลลงไปเห็นมนุษย์	บริสุทธิ์รูปทรงส่งสัณฐาน
กับห้ากินนรนงคราญ	ยังสถานคงคาชลาลัย
จึ่งคิดถวิลจินดา	มนุษย์น้อยนี้มาแต่ไหน
พานางกินรายาใจ	มาเล่นอยู่ในที่นี้
เพ่งพิศดูโฉมนางกินนร	รูปทรงอรชรเฉลิมศรี
จิ้มลิ้มพริ้มพร้อมทั้งอินทรีย์	ดูไหนเป็นที่จำเริญตา
เพียงโฉมสุรางค์นางอนงค์	อ้อนแอ้นเอวองค์ดั่งเลขา
พิศพลางเร่าร้อนในวิญญาณ์	ด้วยความเสน่หาอาลัย
กูจะณรงค์ราวี	ฆ่าชายคนนี้เสียให้ได้
แล้วจะพากินนรอรไท	ไปไว้ร่วมรักให้สำราญ
คิดแล้วจึ่งมีประกาศิต	สั่งวิทยาธรทวยหาญ
จงเข้าหักโหมโรมราญ	ผลาญมนุษย์ให้สิ้นชีวา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	วิชาธรบริวารหาญกล้า
น้อมเกล้าคำนับรับบัญชา	ต่างแผลงฤทธาเกรียงไกร
โห่ร้องก้องกึกครึกครั่น	หิมวันกัมปนาทหวาดไหว
เยียดยัดลัดล้อมเข้าชิงชัย	หมายใจเข่นฆ่าราวี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
เห็นหมู่วิทยาโยธี	โห่มี่อึงอัดกันเข้ามา
ยินดีที่จะได้สังหาร	ล้างเหล่าพวกพาลริษยา
พระแย้มยิ้มชำเลืองนัยนา	ดูห้ากินราลาวัณย์
เห็นนางตกใจไม่สมประดี	ภูมีปลอบพลางทางรับขวัญ
เจ้าอย่ากลัววิทยาอาธรรม์	มันจะทำไมวนิดา
ว่าแล้วกวัดแกว่งพระขรรค์เพชร	เหาะระเห็จขึ้นยังเวหา
ผาดแผลงสำแดงเดชา	โจนฝ่าฟาดฟันไพรี
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	หมู่พวกวิทยาเรืองศรี
เห็นมนุษย์เหาะได้ด้วยฤทธี	ต่อตีหักโหมโรมราญ
ต่างตนถาโถมเข้าโจมยุทธ์	สัประยุทธด้วยเดชกำลังหาญ
เกลื่อนกลุ้มรุมกันประจัญบาน	อลหม่านเอิกเกริกทั้งอัมพร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	วิรุญเมศใจหาญชาญสมร
เห็นมนุษย์ไปจากกินนร	ต่อกรด้วยพวกวิทยา
มีความชื่นชมโสมนัส	กวักหัตถ์เรียกพลซ้ายขวา
เหาะระเห็จเตร็ดทะยานลงมา 	ยังพื้นพสุธาทันที
เป็นเหล่าเหล่าแยกย้ายรายกัน	สกัดกั้นกินรามารศรี
เลี้ยวไล่ไขว่คว้าเป็นโกลี	อึงมี่อุตลุดทั้งบ่าวนาย
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ห้านางกินนรโฉมฉาย
เห็นหมู่วิทยาหยาบคาย	วุ่นวายไล่ล้อมเข้ามา
ต่างตนตระหนกอกสั่น	ดั่งจะสิ้นชีวันสังขาร์
ร้องหวีดตรีดไปเป็นโกลา	เรียกพระยอดฟ้ายาใจ
พระองค์จงช่วยชีวาตม์	โจรไพรร้ายกาจมาล้อมไล่
มันจักฆ่าฟันให้บรรลัย	ภูวไนยจงโปรดปรานี
ว่าพลางบินขึ้นยังอัมพร	พากันเร็วร่อนรีบหนี
จิตใจไม่เป็นสมประดี	ด้วยกลัวฤทธีวิทยา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
ชิงชัยอยู่ในเมฆา	กับพวกโยธาวิชาธร
ได้ยินเสียงกรีดหวีดหวาด	เหลือบเห็นวรนาฏสายสมร
ไพรีไล่มาในอัมพร	ภูธรกริ้วโกรธดั่งเพลิงกาฬ
กวัดแกว่งพระแสงอันศักดา	ถีบทะยานผ่านมาดั่งจักรผัน
เลี้ยวไล่พิฆาตฟาดฟัน	พลนั้นตายสิ้นด้วยฤทธี
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด โอด
๏ แล้วพระสุริย์วงศ์ทรงเดช	พาห้ากินเรศโฉมศรี
ลงยังพ่างพื้นปัฐพี	แทบที่สุคนธสาคร
ฯ ๒ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ จึ่งมีมธุรสพจนารถ	รับขวัญสายสวาทดวงสมร
ลูบหลังทั้งห้ากินนร	บังอรอย่าตระหนกตกใจ
อันพลวิทยาสาธารณ์	พี่ผลาญเสียสิ้นไม่นับได้
ยังแต่นายมันจะบรรลัย	ทรามวัยดูเล่นเป็นขวัญตา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วิรุญเมศฤทธิไกรใจกล้า
เห็นพลสุดสิ้นชีวา	เกลื่อนกลาดดาษป่าพนาลี
กริ้วโกรธพิโรธเป็นพ้นนัก	ดังอัคนิรุทรมาจุดจี่
ชักพระขรรค์อันเรืองฤทธี	เข้าไล่ราวีโรมรัน
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	หลานพระหริวงศ์รังสรรค์
เห็นวิรุญเมศชาญฉกรรจ์	ไล่รุกบุกบันเข้ามา
พระกวัดแกว่งพระขรรค์ฤทธิรอน	ออกต่อกรสัประยุทธ์เข่นฆ่า
ต่างตนเหาะขึ้นบนเมฆา	ประจันหน้าหักโหมโจมตี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ สองกล้าหักหาญราญรบ	เลี้ยวตระหลบชิงชัยไม่ถอยหนี
ต่างผัดต่างรับเป็นโกลี	ถ้อยทีฟันฟอนรอนราญ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	วิรุญเมศผู้มีกำลังหาญ
ยงยุทธ์สุดที่จะต้านทาน	ให้สะท้านทดท้อฤทธิไกร
จึ่งคิดว่ามนุษย์ผู้นี้	เรืองเดชไม่มีใครเปรียบได้
จะเคี่ยวขับสัประยุทธ์กันไป	จะเสียชัยย่อยยับอัปรา
ครั้นกูจะหนีไปไม่สู้	ก็อดสูเทวัญทุกทิศา
แม้นมาตรจะม้วยชีวา 	ให้ปรากฏเกียรติไว้ในธาตรี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ คิดแล้วกวัดแกว่งพระแสงแก้ว	เป็นประกายพรายแพร้วจำรัสศรี
ถาโถมโจมล้วงเข้าราวี	ด้วยกำลังฤทธีอหังการ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
ปัดป้องต่อกรรอนราญ	โผนทะยานรับรองด้วยว่องไว
ฯ ๒ คำ ฯ กลองเชิด
๏ ถีบถูกอุราวิรุญเมศ	ซวนไปด้วยเดชไม่ทนได้
เห็นท่วงทีชั้นเชิงชิงชัย	ก็รู้ในกำลังฤทธิ์วิทยา
แม้กูจะฆ่าเสียบัดนี้	น่าที่จะม้วยสังขาร์
จึ่งแย้มเย้ยหยันด้วยบัญชา	ว่าเหวยโจรป่าใจพาล
พวกพลของเองก็สิ้นสุด	แต่ตัวสัประยุทธ์ต่อต้าน
ไม่รู้หรือว่าจะวายปราณ	จึ่งฮึกหาญโอหังดั่งนี้
ตัวท่านมีนามกรใด	อาจใจมาชิงชัยศรี
แม้นรักกายจงถวายอัญชุลี	เรานี้จะไว้ชีวัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วิรุญเมศฤทธิแรงแข็งขัน
ได้ฟังกริ้วโกรธดั่งเพลิงกัลป์	ตบมือเย้ยหยันแล้วตอบไป
ตัวเราชื่อว่าวิรุญเมศ	เรืองเดชฟากฟ้าดินไหว
ไม่เคยประนมบังคมใคร	ทั้งในชั้นฟ้าบาดาล
เป็นชายถึงตายจะไว้ยศ	ให้ปรากฏไปทั่วทุกสถาน
ท่านนี้ชื่อไรอหังการ	มาถึงหิมพานต์พนาวัน
พงศ์พันธุ์บ้านเมืองอยู่ไหน	อาจองทะนงใจด้วยโมหัน
มาต่อกูผู้ชายชาญฉกรรจ์	จะม้วยชีพชีวันไม่พริบตา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระสุริย์วงศ์พงศ์นารายณ์นาถา
ได้ฟังจึ่งตอบวาจา	เรานี้ชื่อว่าพระอุณรุท
สถิตยังณรงกาเวียงชัย	หน่อไทธิราชท้าวไกรสุท
หลานพระภุชพงศ์ทรงครุฑ	มงกุฎฟากฟ้าสุธาธาร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วิรุญเมศฤทธิไกรใจหาญ
ได้ฟังกริ้วโกรธดั่งเพลิงกาฬ	ตบหัตถ์ฉัดฉานแล้วตอบไป
ชิชะนี่หรือหลานนารายณ์	มาอวดอ้างแอบกายหาอายไม่
สู่รู้ขู่ข่มเหงไม่เกรงใคร	ดีแล้วจะได้เห็นกัน
ว่าพลางเข่นเขี้ยวกระทืบบาท	ทำอำนาจผาดเสียงดังฟ้าลั่น
ถาโถมโจมจ้วงทะลวงฟัน	เข้าโรมรันด้วยกำลังศักดา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริยวงศ์นาถา
รับรองป้องกันวิทยา	เผ่นขึ้นเหยียบบ่าทันที
กรหนึ่งโจมจับจิกเกศ	วิรุญเมศเงื้อฟันพระโฉมศรี
พระผัดปัดป้องราวี	ถ้อยทีกำแหงแรงรณ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พระขรรค์ต่อพระขรรค์ฟันฟาด	ดั่งเสียงสุนีบาตคะนองฝน
ต่างหาญทรหดอดทน	สองโจมประจญประจัญกัน
เข้าออกหันเหียนเปลี่ยนท่า	กลับกลอกไปมาดั่งจักรผัน
วิทยาเสียทีทรงธรรม์	พระฟันต้องบ่าวิชาธร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	วิรุญเมศใจหาญชาญสมร
ต้องพระขรรค์แก้วฤทธิรอน	พิษกลุ้มรุ่มร้อนทั้งอินทรีย์
ลอยลิ่วปลิวไปในอากาศ	ตกยอดคันธมาทน์คีรีศรี
ด้วยทรงกำลังฤทธี	ชีวียังไม่มรณา
ให้รักกายอาลัยในชีวิต	ยิ่งคิดยิ่งโทมนัสสา
พลิกเสือกเกลือกกลิ้งไปมา	โศกาครวญคร่ำรำพัน
ฯ ๖ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้ว่าอนิจจาตัวกู	เสียแรงรู้พระเวทชาญขยัน
เสียแรงเรืองฤทธิไกรดั่งไฟกัลป์	เสียแรงทรงมหันต์เดชาชาญ
เสียแรงมีสังวาลกายสิทธิ์	ทศทิศไม่รอต่อต้าน
หรือมาแพ้มนุษย์สาธารณ์	บรรลัยลาญชีวังเสียครั้งนี้
โอ้ว่าเสียดายพระเมรุมาศ	ไกรลาสสัตภัณฑ์คีรีศรี
เคยเที่ยวเล่นสุขเกษมเปรมปรีดิ์	เป็นที่สำราญวิญญาณ์
เสียดายทั้งไม้นารีผล	รื่นรสสุคนธ์บุปผา
ทั้งอโนดาตสระคงคา	แสนสนุกโอฬาร์ยาใจ
ทีนี้จะนิราศแรมเห็น	จะได้ชมได้เล่นก็หาไม่
จะแลลับดั่งอับอโณทัย	อันลับเหลี่ยมไศลสัตภัณฑ์
ร่ำพลางร้อนรุ่มกลุ้มจิต	ด้วยพิษทิพย์เทพพระแสงขรรค์
อัดอั้นกลั้นทรวงแดยัน	ก็สุดสิ้นชีวันบรรลัยลาญ
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
ตอนที่ ๔๐
พระอุณรุทจากนางกินรี
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
ครั้นมีชัยแก่ราชภัยพาล	ผ่านฟ้ามาหานางกินนร
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	ห้านางกินรีดวงสมร
นบนิ้วดุษฎีชุลีกร	บังอรกราบทูลพระทรงธรรม์
เมื่อหมู่วิทยาเข้าราวี	น้องนี้ตกใจไม่มีขวัญ
ต่อพระองค์ออกไล่โรมรัน	ผลาญพวกไภยันบรรลัยลาญ
แล้วเห็นนายมันทะยานมา	เข้าต่อศักดากำลังหาญ
ดูพระองค์ทรงฤทธิ์ชัยชาญ	น้องสำราญคลายประหวั่นพรั่นใจ
แต่นั้นถึงมันเข้าราญรอน	จะเร่าร้อนวิญญาณ์ก็หาไม่
คอยชมพระเดชภูวไนย	เมื่อต่อฤทธิไกรด้วยไภยัน
งามองค์งามทรงราวี	งามทีฉายแกว่งพระแสงขรรค์
งามท่ารับรองป้องกัน	งามฟันวิทยาวายปราณ
ใครงามทั้งสามโลกา	จะเปรียบพระยอดฟ้าไม่มีสมาน
เป็นกุศลของน้องแต่ก่อนกาล	จึงได้รองบทมาลย์พระภูมี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังทั้งห้ากินรี	ภูมีรับขวัญแล้วบัญชา
แรกพี่สัประยุทธ์ชิงชัย	ให้อาลัยถึงเจ้าหนักหนา
พอแลเห็นแก้วแววตา	วิทยามันไล่วุ่นวาย
ให้กลัดกลุ้มคลุ้มคลั่งใจนัก	มืดพักตร์เร่าร่อนฤทัยหาย
จึ่งรีบจรลงจากโพยมพราย	ผลาญพลมันตายไม่เหลือไป
เดชะอำนาจวาสนา	วิทยาไม่ทำอะไรได้
ตรัสพลางเชยชมอรไท	เสน่หาอาลัยพันทวี
เจ้าพี่เอ๋ยเวลาสายัณห์	ขวัญอ่อนมาจะไปคีรีศรี
ว่าแล้วพานางกินนรี	จรลีไปถํ้าสุรกานต์
ฯ ๑๐ คำ ฯ ลาวพวน
ช้า
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์อาสน์	ตระหลบกลิ่นบุปผชาติหอมหวาน
เสวยสุขด้วยห้านงคราญ	ดั่งได้ผ่านฟากฟ้าวิมานจันทร์
เพลิดเพลินฤทัยในรสรัก	ทรงจักรปลื้มเปรมเกษมสันต์
หลายราศราตรีทิวาวัน	พระทรงธรรม์นิ่งนึกตรึกตรา
ถึงพระพี่เลี้ยงทั้งสี่	เสนาโยธีจะคอยหา
ทั้งพระบิตุเรศมารดา	สองอัครชายาจะรํ่าไห้
อนิจจาทั้งปวงจะได้ทุกข์	กูจะมาเป็นสุขหาควรไม่
อย่าเลยจะพานางไป	ไว้ในนิเวศน์ธานี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ คิดแล้วจึ่งกล่าวสุนทร	ดูก่อนนางฟ้ามารศรี
อันความพิศวาสเทวี	พ้นที่จะรํ่าพรรณนา
แต่พี่มาอยู่ด้วยเจ้า	ขวัญข้าวผู้ยอดเสน่หา
ก็หลายราตรีทิวารา	ที่ในคูหาหิมพานต์
เป็นอรัญเวศประเทศไพร	แสนไร้สมบัติพัสถาน
ไม่ควรนุชนาฏนงคราญ	จะสถิตสถานอนาถนี้
คิดว่าจะเชิญดำเนินน้อง	ทั้งห้าไปครองบุรีศรี
เป็นปิ่นสาวสนมนารี 	เทวีจงได้เมตตา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นวลนางกินรีทั้งห้า
ได้ฟังพระราชบัญชา	องค์พระยอดฟ้ายาใจ
แสนทุกข์แสนร้อนอาวรณ์นัก	นงลักษณ์ทอดถอนใจใหญ่
ด้วยความเสน่หาอาลัย	อรไทสนองพระวาที
อนิจจาพระยอดเยาวเรศ	ทรงเดชไม่โปรดเกศี
ตัวน้องเป็นชาติกินรี	เคยอยู่แต่ที่หิมวันต์
ซึ่งพระเมตตาจะพาไป	ไว้ในนิเวศน์เขตขัณฑ์
ให้สมบูรณ์สมบัติอเนกนันต์	พระคุณนั้นเป็นพ้นคณนา
แต่น้องนี้มิเคยราชฐาน	เห็นจะเคืองบทมาลย์ไปภายหน้า
ทั้งเกรงองค์อัครชายา 	สาวสนมซ้ายขวาจะไยไพ
จะระกำซํ้าอายไม่วายเว้น	ชลเนตรจะกระเด็นเป็นเลือดไหล
แม้นเมตตาจริงจงทิ้งไว้	ให้อยู่แต่ในดงดอน
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ สุดเอยสุดสวาท	นุชนาฏนิ่มเนื้อนวลสมร
ว่าไยฉะนี้นะบังอร 	มาตัดรอนไม่เชื่อวาจา
พี่จะพาเจ้าไปเสวยสุข	กลับว่าจะทุกข์อายหน้า
อันหมู่สนมกัลยา	จะว่าไรเจ้าได้นางเทวี
เพราะมิได้เมตตาอาลัยกัน	จึงบิดผันไม่ไปด้วยพี่
เจ้างามงอนมาค่อนพาที	ว่าเปนชาติกินรีชาวไพร
ธรรมดาพญาสารเศวต	จะเกิดในนคเรศก็หาไม่
ย่อมอยู่กลางป่าพนาลัย	จึ่งได้ไปเป็นศรีพระนคร
เหมือนพระสุธนภูวนาถ	ได้มโนห์ราชชมสมสมร
ก็เป็นเชื้อนางเทพกินนร	บังอรไปอยู่ในบูรี
เหมือนอย่างตัวเจ้าเยาวลักษณ์	อันภิรมย์ร่วมรักด้วยพี่
จะกินแหนงแสลงใจไปไยมี	มารศรีจงไปด้วยพี่ยา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ภูเอยภูธร	น้องไม่เคยงอนชะอ้อนว่า
พระอย่าชักทำเนียบเปรียบมา	ตัวข้าแจ้งแล้วทุกประการ
ให้อายแต่ป่าเท่านั้นเถิด	อย่าเชิดหน้าพาไปราชฐาน
เป็นวิบากของข้าบทมาลย์	จะสู้แสนกันดารอยู่ดงดอน
อันพระสุธนมโนห์รา	น้องก็แจ้งกิจจามาแต่ก่อน
นั่นสิโฉมนางงามงอน	ภูธรตรัสเปรียบนั้นผิดที
ถึงกระนั้นก็ต้องบูชายัญ	ได้ปีกหางทันจึ่งบินหนี
อันสารเศวตซึ่งเข้าไปธานี	หญ้าน้ำขัดสีก็แจ้งใจ
ใช่ว่าไม่ช้ำระกำจิต	ก็ต้องติดพันธนาน้ำตาไหล
โปรดเถิดอย่าพาน้องไป	ภูวไนยจงทรงพระเมตตา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ งามเอยงามคม	ลิ้นลมแหลมหลักหนักหนา
จริงแล้วเหมือนคำเจ้าเจรจา	ฟังมาแจ้งสิ้นในวิญญาณ
ซึ่งจะไม่เข้าไปธานี	จะยินดีอยู่แต่ไพรสาณฑ์
เพราะจิตคิดความอาลัยลาน	ในสถานคูหาหิมวันต์
เป็นที่สุโขสโมสร	ด้วยพวกวิชาธรเกษมสันต์
ทั้งหมู่อสูรกุมภัณฑ์	ดาบสคนธรรพ์ครุฑา
เป็นความกังวลในหนหลัง	จะอยู่วังไม่เหมือนหนึ่งกลางป่า
จึ่งแสร้งแกล้งกล่าววาจา	ตัดความเสน่หาไม่ปรานี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ทรงเอยทรงเดช	พระไม่โปรดเกศเกศี
ไปได้มิให้เคืองใต้ธุลี	นี่สุดปัญญาสุดอาลัย
ใช่น้องเป็นห่วงหน่วงหนัก	ด้วยนักสิทธ์วิทยานั้นหาไม่
ความสัตย์พระไม่เล็งเห็นใจ	ควรหรือว่าได้ไม่เมตตา
อยู่ไปก็นัยจะอัประมาณ	แม้นบรรลัยลาญเสียดีกว่า
ร่ำพลางซบพักตร์กับบาทา	โศกาพ่างเพียงสลบลง
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ โฉมเอยโฉมเฉลา	ยุพเยาว์นิ้มเนื้อนวลหง
จะโศกาไยให้ลำบากองค์	เมื่อโฉมยงแกล้งสลัดตัดใจ
เป็นความสัจจาซึ่งว่าวอน	บังอรหาเมตตาไม่
ชะรอยกรรมหนหลังมาดลใจ	จะจำไกลจริงแล้วในครั้งนี้
แม้นว่าเจ้าดวงนัยน์เนตร	ไม่ไปนคเรศด้วยพี่
ขอเชิญห้านางกัลยาณี	ไปแต่เพียงที่พลับพลา
จงไว้เยื่อใยอาลัยบ้าง	แล้วนางจึ่งกลับมาคูหา
เอ็นดูช่วยชูชีวา	อย่าให้เสียวาจาที่ว่าวอน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ พระเอยพระสุริย์วงศ์	พระองค์จงโปรดเกศก่อน
ซึ่งจะให้ไปด้วยภูธร	จนถึงนิกรโยธี
เหมือนหนึ่งไปถึงนคเรศ	ทรงเดชได้โปรดเกศี
น้องอายไพร่พลมนตรี	มิรู้ที่จะไว้พักตรา
ประการหนึ่งเมื่อวันพระเหาะไล่	บินหนีมาในเวหา
สุดสิ้นกำลังกายา	จนตกเหวผาบรรดาตาย
เจ็บปวดย่อยยับทั้งสารพางค์	ที่ขัดขวางชอกช้ำยังไม่หาย
สู้ฝืนดำรงทรงกาย	เฝ้าพระโฉมฉายด้วยภักดี
หิวโหยโรยแรงระหวยอ่อน	ซึ่งจะข้ามสาครนทีศรี
เหตุสุดกำลังของน้องนี้	ภูมีจงทรงพระเมตตา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ สุดเอยสุดสวาท	นุชนาฏผู้ยอดเสน่หา
แสนรักสุดรักวนิดา	พี่วอนผ่อนว่าด้วยอาลัย
ควรหรือไม่กรุณาบ้าง	ทั้งห้านางช่างตัดขาดได้
สิ้นความเอื้อเฟื้อเยื่อใย	สุดใจพี่แล้วครั้งนี้
จะให้ไปเพียงพลับพลาเล่า	เจ้าแกล้งเบี่ยงบ่ายหน่ายหนี
ขวัญข้าวเยาวยอดนารี	ค่อยอยู่จงดีจะขอลา
ถึงไปก็ไม่ลืมรัก	ดวงจักษุพี่ทั้งห้า
ตรัสพลางลูบหลังกัลยา	ผ่านฟ้าเศร้าสร้อยละห้อยใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
โอ้
๏ เมื่อนั้น	ห้านางเยาวยอดพิสมัย
ได้ฟังบัญชาพระภูวไนย	ยิ่งอาลัยพูนเพิ่มพันทวี
ต่างซบเศียรเกล้าลงกับบาท	องค์พระเยาวราชเรืองศรี
อุราเร่าร้อนดั่งอัคคี	ก็โศกีร่ำว่าทั้งห้านาง
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้พระทูนกระหม่อมของน้องเอ๋ย	ไฉนเลยไม่เห็นในอกบ้าง
ใช่จะแกล้งแหนงหน่ายเสน่ห์จาง	สิ้นรักแรมร้างให้ห่างไกล
แม้นน้องมิเป็นชาวหิมเวศ	ควรสถานอัคเรศกษัตริย์ได้
ก็จะโดยเสด็จพระบาทไป	บำเรอรักภูวไนยไม่คลาดคลา
นี่สุดคิดสุดจิตสุดใจนัก	สุดที่น้องรักจักเรียกหา
จะจำจากพรากพลัดพระยอดฟ้า	เวทนาในพงดงดอน
นิจจาเอ๋ยเคยรองสนองบาท	ร่วมสวาทภิรมย์สโมสร
พร้อมพักตร์ภักดีชุลีกร	สถาวรเป็นสุขทุกคืนวัน
ที่นี้ตั้งแต่จะแลลับ	ดั่งเดือนดับสิ้นแสงรังสรรค์
จะมีแต่โศกาจาบัลย์	แดยันโหยหาด้วยอาลัย
เสด็จไปแล้วไหนจะคืนหลัง	เหมือนดั่งสายน้ำอันหลั่งไหล
มีแต่กระแสเชี่ยวเป็นเกลียวไป	ไหนเลยจะไหลกลับมา
อกเอ๋ยเวทนาในครานี้	แม้นม้วยชีวีเสียดีกว่า
ร่ำพลางต่างกอดพระบาทา	แสนโศกโศกาจาบัลย์
ฯ ๑๔ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์รังสรรค์
เห็นนางครวญครํ่ารำพัน	ทรงธรรม์สลดระทดใจ
มิอาจจะกลั้นโศกา	ชลนานองเนตรหลั่งไหล
พระกอดห้ากินราเข้าไว้	ร่ำไรเพียงสิ้นสมประดี
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
๏ ครั้นค่อยสว่างส่างเทวษ	ภูวเรศรับขวัญมารศรี
แก้วตาค่อยอยู่สวัสดี	ตัวของพี่นี้จะขอลา
ว่าพลางย่างเยื้องบทจร	นวยนาดวาดกรซ้ายขวา
เสด็จจากห้องแก้วอลงการ์	ห้านางกินราก็ตามไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงปากถ้ำสุวรรณมาศ	มีอาสน์แผ่นผาศิลาใหญ่
พระลดองค์ลงทอดถอนใจ	กอดนางเข้าไว้แนบกาย
พิศพักตร์แล้วกล่าวสุนทร	ดูก่อนเยาวยอดโฉมฉาย
จงจำวาทีของพี่ชาย	สายสวาทครององค์จงดี
อย่าให้ราคินมลทินหมอง	ทั้งห้าน้องผู้มิ่งมารศรี
ถึงไปไม่ช้าล่วงปี	ตัวพี่จะกลับคืนมา
สู่สมชมน้องครองสวาท	ยังห้องทิพมาศคูหา
สั่งเสร็จเศร้าสร้อยวิญญาณ์	ผ่านฟ้าขืนใจบทจร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เดินพลางเร่าร้อนอาวรณ์จิต	พ่างเพียงต้องพิษแสงศร
เหลียวหลังมาดูนางกินร	ภูธรกลับมาทันที
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ สวมกอดแล้วสั่งด้วยคำหวาน	เยาวมาลย์อย่าลืมสวาทพี่
ลูบหลังทั้งห้ากินรี	แล้วเสด็จจากที่ดำเนินมา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ ครั้นแลลับสายนัยน์เนตร	คลายเทวษโศกโทมนัสสา
ก็เหาะขึ้นยังพื้นเมฆา	ข้ามฝั่งมหาสาคร
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ แลเห็นควันเพลิงกลบกลุ้ม	ตระหลบพุ่มพฤกษาสิงขร
ดูไปในพื้นดินดอน	เห็นหมู่นิกรพลไกร
ก็แจ้งว่าพี่เลี้ยงทั้งสี่	พาพวกโยธีน้อยใหญ่
มาตามถึงท่าชลาลัย	จะข้ามไม่ได้ดังจินดา
พระรู้แน่ตระหนักประจักษ์จิต	ทรงฤทธิ์แสนโสมนัสสา
จึ่งเหาะตรงไปด้วยศักดา	ยังพวกโยธาทันที
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงสุริย์วงศ์ทั้งสี่
กับอำมาตย์หมู่ราชเสนี	ทั้งพวกโยธีพลไกร
เห็นหลานสมเด็จพระหริวงศ์	มาลงยังกองทัพใหญ่
ต่างตนโสมนัสดีใจ	ดั่งได้เสวยสวรรค์ชั้นฟ้า
พากันวิ่งเข้าไปกราบบาท	พระยอดเยาวราชนาถา
สิ้นวิโยคโศกศัลย์โศกา	ถ้วนหน้าเกษมเปรมปรีดิ์
พระพี่เลี้ยงจึ่งกราบบังคมทูล	นเรนทร์สูรสุริย์วงศ์เรืองศรี
ขอเชิญเสด็จพระภูมี	ขึ้นที่พลับพลาพรายพรรณ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์รังสรรค์
ก็เสด็จย่างเยื้องจรจรัล	ขึ้นสุวรรณพลับพลาอลงการ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังอาสน์	พร้อมเสนามาตย์ทวยหาญ
ประนมกรเฝ้าเบื้องบทมาลย์	แน่นหน้าพระลานโอฬาร์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงสุริย์วงศ์พงศา
ต่างองค์เข้ากราบกับบาทา	ทูลพระยอดฟ้ายาใจ
พระเหาะไล่กินราห้านาง	จะคิดถึงข้าบ้างก็หาไม่
ต่างตนโศกาอาลัย	รํ่าไรเพียงม้วยชีวัน
สุดคิดจึ่งติดตามหา	จนกระทั่งฝั่งท่าคงคากั้น
แม้นไม่พบพระองค์ทรงธรรม์	จะพากันบรรลัยในดงดาน
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
ได้ฟังพี่เลี้ยงพจมาน	ผ่านฟ้าจึ่งตอบไปทันใด
ซึ่งรักน้องต้องทุกข์โศกศัลย์	คุณนั้นก็หาที่สุดไม่
ถึงตัวข้าตามกินราไป	ก็อาลัยถึงสี่พี่ยา
เป็นธรรมดาโลกประเวณี	พี่จงให้อภัยโทษา
น้องไปก็ได้เวทนา	พบซึ่งวิทยาชาญฉกรรจ์
สมญาชื่อว่าวิรุญเมศ	เรืองเดชฤทธิแรงแข็งขัน
มีพวกบริวารอเนกนันต์	ได้โรมรันดั่งรบกรุงพาณ
น้องเดียวเคี่ยวฆ่าประจามิตร	วิชาธรม้วยชีวิตสังขาร
ตายสิ้นทั้งหมู่บริวาร	เสร็จการศึกแล้วจึ่งกลับมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สี่พี่เลี้ยงผู้มียศถา
จึ่งนบนิ้วสนองพระบัญชา	ไม่แจ้งว่าผ่านฟ้าต้องชิงชัย
ทูลพลางต่างดูภูธร	เห็นพระกรริ้วรอยน้อยใหญ่
ทั้งสี่ลูบอกทำตกใจ	ภูวไนยได้ยากลำบากกาย
อนิจจาเป็นได้ถึงเพียงนี้	ไม่พอที่ชอกชํ้าระส่ำระสาย
จนซูบผอมตรอมใจไม่สบาย	ทั้งพระเนตรก็ชายโรยรา
เออไฉนจึ่งเป็นริ้วรอย	พระกรยับย่อยทั้งซ้ายขวา
หรือตามนางไปในเมฆา	เป็นระนามหนามหนาพนาลัย
ไม่รู้ที่จะหลีกลัดเลี้ยว	หนามร้ายรุมเกี่ยวเป็นไฉน
กรกุมพระขรรค์ไม่ฟันไป	ให้มาเป็นได้ดั่งนี้
ถ้าเสด็จไปถึงพระนคร	โทษกรไม่พ้นข้าทั้งสี่
สององค์อัคเรศเทวี	จะว่าพี่ไม่ระวังพระบาทา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริยวงศ์นาถา
ยิ้มพลางทางตอบวาจา	ไฉนจึ่งแกล้งมาไยไพ
เออการอะไรของพี่	อย่างนี้ก็เอามาว่าได้
อากาศหรือมีหนามระนามไพร	ก็ย่อมแจ้งใจอยู่ด้วยกัน
ไม่ช่วยรบราวิชาธร	ดีแต่จะค่อนเย้ยหยัน
มาตรแม้นโจรป่ามันฆ่าฟัน	จะชวนกันสำรวลเล่นสำราญ
อันธรรมดาเดินป่าพนาลี	ถึงตัวพี่ที่ช่างว่าขาน
ก็จะมีแผลหนามระนามพาน	วานอย่าเก็บว่าให้อายใจ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
ชุลีกรสนองบัญชาไป	ข้ามิได้มารยาพาที
ธรรมดาเดินดงพงพนัส	เลี้ยวลัดหนามไหน่ย่อมเสียดสี
แต่แผลไม่เป็นถึงเช่นนี้	ข้าจึ่งปรานีพระยอดฟ้า
ทูลพลางต่างดูพักตร์กัน	สำรวลสรวลสันต์เริงร่า
ทั้งหมู่อำมาตย์เสนา	ถ้วนหน้าแย้มยิ้มพริ้มพราย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมโลกทั้งหลาย
ฟังพี่เลี้ยงว่าเป็นแยบคาย	หลานนารายน์ยิ้มแล้วก็ตอบไป
วานอย่าเยาะเย้ยเลยพี่	ใครจ้างพาทีหรือไฉน
การมีไม่นึกตรึกไตร	เอาอะไรที่ไหนมาเจรจา
เดิมองค์สมเด็จพระบิตุเรศ	ให้มาจับสารเศวตตัวกล้า
ยังไม่ได้ดั่งพระบัญชา	จะกลับไปภูผากำจาย
พี่จงตรวจตราพลากร	รถรัตน์อัสดรทั้งหลาย
ให้พร้อมเสร็จไว้ทั้งไพร่นาย	แต่รุ่งสุริย์ฉายจะยกไป
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สี่พระพี่เลี้ยงผู้ใหญ่
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธิไกร	บังคมไหว้แล้วรีบออกมา
ฯ ๒ คำ ฯ
ยานี
๏ จัดหมู่ม้ารถคชสาร	โยธาทวยหาญซ้ายขวา
เป็นกระบวนพยุหบาตรา	สั่งเสด็จออกมาแต่ธานี
ริ้วนอกริ้วในไตรตรวจ	โดยหมวดไม่ขาดคลาดที่
ไพร่นายครบตามบัญชี	โยธีพื้นหาญชาญฉกรรจ์
ตั้งรอบบริเวณพลับพลาชัย	เกลื่อนกลาดดาษไปหลายหลั่น
คอยเสด็จหลานพระองค์ทรงสุบรรณ	พร้อมกันโดยดั่งพระบัญชา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
ครั้นพลบค่ำย่ำฆ้องเวลา	สุริยาลับเหลี่ยมคีรินทร
แสงจันทร์สว่างกระจ่างแจ้ง	หล้าแหล่งไพรพฤกษ์สิงขร
ทั้งดารารัศมีศศิธร	ประภัสสรแจ่มจับพลับพลาชัย
พระเยี่ยมพักตร์พิศพื้นอากาศ	ชมวิลาสดาวดวงแขไข
อลงกตหมดเมฆอำไพ	ภูวไนยหวนถวิลถึงกินรา
ดวงเดือนเหมือนดวงพักตร์น้อง	นวลละอองผ่องงามทั้งห้า
จันทรประดับด้วยดารา	เหมือนแก้วตาเฟี้ยมเฝ้าพี่รอบกาย
ลมพาเกสรมารวยริน	หอมกลิ่นเหมือนกลิ่นโฉมฉาย
ยิ่งว้าวุ่นฤๅทัยไม่สบาย	หลานนารายณ์เพียงสิ้นสมประดี
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ จึ่งเสด็จย่างเยื้องยุรยาตร	จากอาสน์พลับพลาเรืองศรี
ลงยังพ่างพื้นปัฐพี	ไปที่ฝั่งท่าชลาลัย
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ลดองค์ลงนั่งตั้งพระเนตร	ภูวเรศดูสายน้ำไหล
คิดถึงเมื่อห้าอรไท	พาไปสรงสุคนธ์ชลธาร
เห็นเพียนทองท่องว่ายเคล้าคู่	เหมือนโฉมตรูเยาวยอดสงสาร
เจ้าเรียงรายว่ายเคล้าพี่สำราญ	เมื่อสนานคงคาทั้งห้าองค์
เห็นเนื้ออ่อนสัญจรลอยล่อง	เหมือนเนื้ออ่อนนิ่มน้องนวลหง
สีเสียดเสียดคู่เวียนวง	เหมือนอนงค์เสียดแอบพี่แนบนาง
แมลงภู่พลัดคู่วนว่าย	เหมือนพี่พลัดโฉมฉายมาห่างข้าง
กระแหเหมือนเจ้าแหใจระคาง	แรมร้างพี่ได้จึ่งไกลมา
เพ่งเพ่งพอเสียงดุเหว่าแว่ว	เหมือนหนึ่งเสียงแก้วพี่ทั้งห้า
รสรักคลุ้มเคลิ้มวิญญาณ์	พระชะแง้แลหาวุ่นไป
ไม่เห็นโฉมฉายสายสวาท	ภูวนาถทอดถอนใจใหญ่
จึ่งเสด็จจากท่าชลาลัย	ขึ้นพลับพลาชัยรูจี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ลดองค์ลงเหนือบรรจถรณ์	คล้ายเห็นกินนรโฉมศรี
ลุกขึ้นคว้าหาทันที	ในแท่นที่สิริไสยา
ฯ ๒ คำ ฯ แมลงวันทอง
๏ บัดนั้น	สี่พี่เลี้ยงผู้มียศถา
เห็นพระองค์ทรงฤทธิ์ไม่นิทรา	คลั่งถึงกินรายุพาพาล
จึ่งเข้าไปใกล้เบื้องบาท	กราบทูลภูวนาถด้วยคำหวาน
พระองค์ผู้ทรงปรีชาชาญ	ขอประทานไขว่คว้าหาใคร
เมื่อกี้นั้นเสียงดุเหว่าร้อง	จะประโคมยํ่าฆ้องก็หาไม่
อย่าว้าวุ่นครุ่นครวญหวนใจ	จงบรรทมให้สำราญอินทรีย์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
ได้ฟังพี่เลี้ยงพาที	ภูมีขวยเขินวิญญาณ์
พระยิ้มเยื้อนเบือนพักตร์แล้วตรัสไป	สำคัญใจว่าสว่างเวหา
เห็นหลับเงียบสงัดทั้งพลับพลา	จะปลุกให้ยาตราพลากร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ว่าแล้วก็กลับเข้าที่	ทวีทุกข์อาลัยถึงสายสมร
แสนเทวษโศกาอาวรณ์	ภูธรครวญคร่ำรำพัน
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้
๏ โอ้ห้ากินรีเจ้าพี่เอ๋ย	ทรามเชยเยาวยอดโฉมสวรรค์
เวรใดมาติดตามทัน	ให้พลัดพรากจากกันทั้งรัก
สงสารแสนสุดสวาทวอน	แสนชะอ้อนร่ำวอนอยู่กับตัก
แสนเสียดายเมื่อไรจะเห็นพักตร์	แสนรักดั่งดวงนัยนา
ถ้ามิเป็นห่วงสี่กษัตริย์	ไหนจะพลัดไกรลาสคูหา
อกเอ๋ยแม้นมีมนตรา	แบ่งกายาได้เป็นสองกาย
ภาคหนึ่งจะไปบุรีรมย์	ภาคหนึ่งจะไปชมโฉมฉาย
มิให้น้องหมองหมางระคางกาย	นี่สุดคิดพี่ชายจึ่งไกลกัน
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ รํ่าพลางยอกรขึ้นเหนือเกศ	ประกาศฝูงเทเวศในสรวงสวรรค์
พระอิศวรนารายณ์เทวัญ	พระครรไลหงส์ทรงญาณ
สุริยันจันทราในอากาศ	เทวราชเจ้าไตรตรึงษ์สถาน
อีกสี่ไทท้าวโลกบาล	ทุกวิมานภูผาพนาลัย
ข้าขอฝากอนงค์กินรา	ทั้งห้าเยาวยอดพิสมัย
แม้นมาตรถ้ามีผู้ใด	ประทุษใจจองผลาญราญรัก
ขอเทวัญอันทรงศักดาฤทธิ์	สังหารชีวิตให้ประจักษ์
แต่โหยหวนครวญคร่ำละล่ำละลัก	ซบพักตร์สะอื้นไม่สมประดี
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
เห็นพระองค์ทรงโศกโศกี	อยู่ในแท่นที่บรรทมใน
ต่างตนตกใจปรึกษากัน	บัดนี้พระทรงธรรม์โหยไห้
ด้วยอาวรณ์ถึงนางกินนรไพร	แล้วจะเหมือนเมื่อไล่มฤคา
อย่าเลยจะเชิญให้ประเวศน์	พ้นเขตไกรลาสภูผา
เห็นจะคลายคะนึงถึงกินรา	ว่าแล้วพากันไปทันที
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ต่างน้อมเศียรเกล้ากราบบาท	ทูลพระเยาวราชเรืองศรี
ขอประทานได้โปรดปรานี	ภูมีอย่าร้อนอาวรณ์ใจ
พระองค์ก็ทรงพระปรีชา	จะมาแสนโศกาหาควรไม่
จงระงับดับดวงฤๅทัย	จะได้ไปจับพญากุญชร
อันมีตระกูลสูงศักดิ์	ชาติเชื้อคชลักษณ์ให้ได้ก่อน
ไปไว้เป็นศรีพระนคร	คิดถึงกินนรจึ่งกลับมา
ฯ ๖ คำ ฯ
ตอนที่ ๔๑
ล้อมช้าง
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
ฟังสี่พี่เลี้ยงผู้ปรีชา	ผ่านฟ้าสอดคล้องต้องใจ
จึ่งเข้าที่สระสรงทรงเครื่อง	อร่ามเรืองดั่งดวงแขไข
จับพระขรรค์แก้วแววไว	เสด็จไปขึ้นราชรถทรง
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ รถเอยรถประพาส	ลอยผาดเลื่อมพื้นไพรระหง
แอกงอนอ่อนงามอร่ามธง	ดุมกงดวงแก้วแพร้วพราย
เทียมสินธพสี่ศรีเศวต	เรืองเดชร่ายเดินเฉิดฉาย
ขุนรถขับรีบเยื้องกราย	เร็วเพียงพระพายพัดพาน
เครื่องสูงครบสิ่งกรรชิงแซง	ชุมสายฉายแสงสุริย์ฉาน
เสียงกลองซ้องกลบเป็นกังวาน	ปี่ฆ้องเป่าขานประสานกัน
กองโห่เกณฑ์แห่แออัด	พวกขนดพลขนัดหลายหลั่น
ผงคลีพัดคลุ้มชอุ่มควัน	รีบกองเร่งกันดำเนินคลา
ฯ ๘ คำ ฯ โทน
๏ เดินทางมาหว่างหิมเวศ	พระทรงเดชพิศพรรณพฤกษา
เพล็ดดอกออกผลปนผกา	ถวิลถึงกินราทั้งห้าองค์
เห็นลูกจันทน์อันเหลืองอรชร	เหมือนสีเนื้อกินนรนวลหง
เห็นดอกนมสวรรค์บรรจง	เหมือนเต้าบุษบงกินรี
เห็นช้อยนางรำรายเรียง	เหมือนเจ้ารำม่ายเมียงที่สระศรี
เห็นเล็บนางอย่างเล็บเทวี	เมื่อหยิกข่วนพี่ภิรมย์กัน
เห็นดอกสร้อยฟ้าระย้าย้อย	เหมือนสร้อยมาลัยน้องประดับถัน
เห็นต้นกรนารายณ์เรียงรัน	เหมือนกรพี่กอดขวัญประคองนวล
เห็นดอกนางแย้มแสล้มบาน	เหมือนนงคราญยั่วแย้มเสสรวล
สาวหยุดเหมือนหยุดสั่งแล้วเชิญชวน	คะนึงนางพลางครวญมาในไพร
ฯ ๑๐ คำ ฯ มอญร้องไห้ เชิด
๏ ครั้นถึงกำจายคีรี	จึ่งให้หยุดโยธีน้อยใหญ่
ลงจากรถแก้วแววไว	ภูวไนยเสด็จขึ้นพลับพลา
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายหมอคชสารกับพรานป่า
ซึ่งไปด้อมดูคชา	ยังมหาพนมมาศคีรี
แลเห็นรอยฝูงกุญชร	สัญจรตามแนวพนาศรี
ไม้ไล่แหลกล้มไม่สมประดี	เป็นที่อาศัยสำราญ
พรานไพรชี้บอกแก่หมอเฒ่า	ให้ดูรอยเท้าคชสาร
แล้วนำลัดพงดงดาน	ข้ามธารผ่านเนินบัพพตา
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ มาใกล้ชวนหมอชำนาญกล	ปีนป่ายขึ้นบนพฤกษา
แลไปเห็นฝูงคชา	บ้างกินหญ้าเย่อไม้อยู่ชายไพร
มีพญาคชลักษณ์เผือกผู้	ปนอยู่ในกลางฝูงใหญ่
พร้อมสรรพ์สรรพางค์อำไพ	หมายหลักแหล่งได้ก็ยินดี
แล้วลงจากต้นพฤกษา	สังเกตมรคาพนาศรี
พากันรีบเร่งจรลี	มาที่ประทับพลับพลาชัย
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึ่งคลานเข้าไปเฝ้า	น้อมเกล้าบังคมประนมไหว้
หมอเฒ่ากราบทูลภูวไนย	ว่าไปพบช้างสำคัญ
เผือกผู้หูหางพร้อมสรรพ 	ประดับด้วยคชลักษณ์รังสรรค์
เหมือนหนึ่งพรานป่าพนาวัน	ทูลพระองค์ทรงธรรม์แต่เดิมมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
ฟังหมอทูลแจ้งกิจจา	ผ่านฟ้าชื่นชมภิรมย์ใจ
จึ่งมีมธุรสพจนารถ	สั่งมหาอำมาตย์ผู้ใหญ่
เราจะยกพหลพลไกร	ไปล้อมคชาในวันนี้
เร่งรัดจัดหมู่แสนสาร	ทั้งเชือกบาศหมอควาญประจำขี่
ให้พร้อมเหล่าสุรเสนี	โยธีพยูห์บาตรบทจร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาธิบดีชาญสมร
ก้มเกล้ารับสั่งพระภูธร	ชุลีกรแล้วรีบออกไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จัดพลตราตรวจทุกหมวดหมู่	เป็นคชพยู่ห์กระบวนใหญ่
เลือกสรรกุญชรนอกใน	โดดไล่ค่ายค้ำพังคา
ระวางใหญ่ระวางเพรียวระวางกลาง	ช้างดั้งกันแซงซ้ายขวา
องครักษ์จักรนารายณ์ชนะงา	กองหลังกองหน้าเรียงรัน
ช้างพระองค์ผู้ทรงฤทธิไกร	ผูกสอดแล้วไปด้วยเครื่องมั่น
อันช้างพี่เลี้ยงทั้งสี่นั้น	พื้นใจฉกรรจ์ร้ายราญ
บรรดาช้างกองช้างเชือก	เลือกล้วนไวงากล้าหาญ
ตั้งระเบียบเทียบพื้นดงดาน	พร้อมดั่งโองการพระยอดฟ้า
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
ครั้นเสร็จซึ่งจัดโยธา	เสด็จมาโสรจสรงวาริน
ฯ ๒ คำ ฯ
โทน
๏ เข้าที่ชำระสระสนาน	สุคนธ์ธารเกสรขจรกลิ่น
สนับเพลาเชิงรูปนาคิน	ภูษาพื้นนิลใยยอง
ชายแครงชายไหวเนาวรัตน์	คู่ทรงจักรพรรดิไม่มีสอง
ฉลององค์ทรงประพาสเครือกรอง	ทับทรวงทรงรองสังวาลวรรณ
ตาบทิศรัดองค์เครือขด	ประดับด้วยมรกตแก้วกุดั่น
พาหุรัดทองกรมังกรพัน	ธำมรงค์เรือนสุบรรณทับทิมพราย
ทรงมหามงกุฎกรรเจียกจอน	ดอกไม้ทัดอรชรวิเชียรฉาย
จับพระแสงขอแก้วแพร้วพราย	กรายกรมาขึ้นคเชนทรา
ฯ ๘ คำ ฯ
โทน
๏ ช้างเอยช้างต้น	ฤทธิรณร้ายแรงแข็งกล้า
ได้เชลยเคยชนชนะงา	เท้าจ้วงงวงคว้าว่องไว
เลี้ยวลอดสอดบาทอาจหาญ	ชำนาญรู้ทีหนีไล่
เรียกมันครั่นครึกพฤกษ์ไพร	โกญจนาทหวาดไหวอึงอล
ประดับด้วยเครื่องมั่นพรรณราย	ข่ายแก้วปกตระพองกรองสน
ห้อยพู่ผูกกระหวัดรัตคน	ชนักต้นทองถักกระวินวาม
เครื่องสูงชุมสายรายริ้ว	แถวธงเป็นทิวปลิวอร่าม
กลองประโคมเคียงคู่ดูงาม	พลแห่แห่ตามกระบวนมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงท้ายเขาพนมมาศ	องค์พระภูวนาถนาถา
ให้หยุดพหลโยธา	แล้วลีลาลงจากคชไกร
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ เสด็จยังร่มไม้ใบบัง	จึ่งสั่งหมอเฒ่าผู้ใหญ่
ท่านจงพากันรีบไป	ทำการเบิกไพรพระคชกรรม์
ให้ตั้งโรงราชพิธี	ทั้งที่โขลนทวารเสกสรร
โดยคัมภีร์ไสยเขาไว้นั้น	จะได้กันจังไรภัยพาล
อันหมู่อำมาตย์เสนา	ให้เกณฑ์โยธาทวยหาญ
เสร็จเบิกไพรแล้วจงจับการ	ปันด้านกันล้อมคชไกร
แม้นว่าสารเศวตหัตถี	ออกโดยหน้าที่ใครได้
จะลงโทษแก่ผู้ประมาทใจ	ให้ถึงบรรลัยชีวา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระหมอเฒ่าผู้มียศถา
ก้มเกล้ารับราชบัญชา	ก็พากันรีบไปกับเสนี
ฯ ๒ คำ ฯ เบิกไพร
ชมตลาด
๏ มาพบซึ่งต้นมะตูมใหญ่	เนินไศลพนมมาศคีรีศรี
ให้ปลูกศาลโขลนทวารลงทันที	ในที่แทบใกล้ไม้นั้น
อันต้นพฤกษาให้บรรจง	ราชวัติฉัตรธงก็วงกั้น
บูชาธูปเทียนบุษบัน	กระแจะจันทน์มังสาสุราบาน
แล้วเอาภูษาสุพรรณพราย	นุ่งไม้พรรณรายฉายฉาน
เข้ากอดลำต้นทุมามาลย์	ประกอบการแล้วกล่าววาจา
ไม้นี้คือองค์พระอุมา	เราดั่งพระอิศราเรืองศรี
บัดนี้นัดดาพระจักรี	มีนามอุณรุทฤทธิไกร
กรีพลมาโพนพนาเวศ	จะประสงค์สารเศวตตระกูลใหญ่
ให้สำเร็จจำนงดั่งพระทัย	ประนมไหว้แล้วอ่านมนตรา
ฯ ๑๐ คำ ๆ ตระ
๏ บัดนั้น	เสนีผู้มียศถา
ครั้นเสร็จซึ่งการบูชา	ก็ออกมาเกณฑ์หมู่โยธี
เร่งรัดจัดกันอลหม่าน	กะด้านแบ่งปันหน้าที่
บ้างตัดไม้ขนไม้เป็นโกลี	สารวัดตรวจตีกันวุ่นไป
บ้างขุดคูปักค่ายรายรอบ	เป็นคันขอบเขื่อนขัณฑ์กว้างใหญ่
วังวงคชสารเข้าไว้	เส้นหนึ่งกองไฟประจบกัน
บ้างเร้าเกราะเคาะตะขาบตวาดร้อง	ตีกลองม้าล่อบันลือลั่น
รายรอบรักษาสามชั้น	มั่นแล้วก็รีบกลับมา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึ่งประณตบทบาท	ทูลองค์ภูวนาถนาถา
บัดนี้การล้อมคเชนทรา	เสร็จโดยบัญชาภูวไนย
ขอเชิญพระองค์ทรงเดช	จอมเกศปิ่นภพจบสมัย
ยกพวกพหลพลไกร	เสด็จไปทอดทัศนาการ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงโฉมประโลมสงสาร
ได้ฟังเสนาปรีชาชาญ	ผ่านฟ้าชื่นชมภิรมยา
จึ่งเสด็จขึ้นยังคเชนทร์ทรง	ไอยราพตพงศ์ตัวกล้า
แสนสารแวดวงดาษดา	ดั้งแซงซ้ายขวาแน่นนันต์
ทวยหาญแห่หน้าเกลื่อนกลาด	เบื้องหลังโดยขนาดหลายหลั่น
คลี่เคลื่อนกระบวนคชกรรม์	จรจรัลไปยังโขลนทวาร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงซึ่งต้นมะตูมใหญ่	เสด็จจากคชไกรตัวหาญ
พร้อมหมู่เสนาบริวาร	เข้าสถานโรงราชพิธี
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ชีพ่อพฤฒาทั้งสี่
ต่างถือกลศสังข์อันรูจี	เข้าไปอัญชุลีบังคมคัล
ถวายอาเศียรพาทสถาผล	ด้วยน้ำทิพย์มนต์ประสิทธิ์สรรพ์
อ่านเวทโดยศาสตร์พิธีกรรม์	อันมีมหันตเดชา
ฯ ๔ คำ ฯ
ชมตลาด
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
โสรจสรงน้ำทิพมนตรา	แล้วทรงภูษาพรรณราย
ตาบทิศทับทรวงอลงการ	สอดมหาสังวาลสามสาย
ทองกรพาหุรัดจำหลักลาย	มงกุฎแก้วแพร้วพรายกรรเจียกจอน
จุณเจิมพระวิลาสวิไลลักษณ์	ผ่องพักตร์จำรัสประภัสสร
ดั่งบรมพรหมเมศฤทธิรอน	อันเขจรมาจากชั้นฟ้า
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ จึ่งจุดธูปเทียนทองบวงสรวง	ถวายพรรณพู่พวงบุปผา
แก่พระเทวกรรมอันศักดา	ทั้งครูคชาเลิศไกร
อีกพระไพรเจ้าป่าพนาเวศ	ในขอบเขตตรอกเตรินเนินไศล
ทุกแห่งห้องเหวผาชลาลัย	อันเรืองฤทธิไกรเชี่ยวชาญ
เชิญช่วยป้องกันอันตราย	ภูตพรายปีศาจซึ่งอาจหาญ
ทั้งหมู่สัตว์ร้ายอันสาธารณ์	ขออย่าแผ้วพานมาราวี
จงรับเครื่องสังเวยอันเอมโอช	สุธาโภชน์เสาวรสเฉลิมศรี
ทั้งพิณพาทย์ดุริยางค์ดนตรี	ดุษฎีเจ้าไพรผู้ศักดา
ขอให้บาศทองต้องคชลักษณ์	ตระกูลศักดิ์สารเศวตตัวกล้า
ศรีเมืองเรืองเกียรติมหิมา	เป็นสง่าปราบราชไพรินทร์
อันช้างโทษแปดสิบจำพวกนั้น	เทวัญขับไล่เสียให้สิ้น
อย่าให้แปลกปนมาเป็นราคิน	พระผู้ปิ่นหิมวาจงปรานี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ครั้นเสร็จก็เสด็จขึ้นช้างทรง	สง่างามดั่งองค์โกสีย์
ช้างพระพี่เลี้ยงร่วมชีวี	ทั้งสี่เคียงข้างไม่ห่างไกล
บรรดาช้างเชือกทั้งนั้น	ดั้งกันค่ายค้ำน้อยใหญ่
ขับตามกันเป็นกระบวนไป	เข้าในตำบลโขลนทวาร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ทอดพระเนตรเห็นช้างเผือกผู้	ยืนอยู่กลางฝูงคชสาร
สมบูรณ์เลิศลักษณ์โอฬาร	ผ่านฟ้าชื่นชมยินดี
จึ่งขับพระที่นั่งคชเรศ	โจนไล่สารเศวตหัตถี
อันช้างเชือกช้างกองโยธี	ก็ขับขี่ตามกันเข้าไป
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝูงช้างพังพลายน้อยใหญ่
ต่างตัวตระหนกตกใจ	ก็แตกตื่นวุ่นไปอลวน
ที่ลูกน้อยก็ร้องแหวแหว	เลี้ยวแล่นตามแม่สับสน
ที่พังกล้าเพรียวหาญชาญชน	ก็เข้ารบประจญประจัญงา
ฝ่ายพญาสารเศวตศรีสวัสดิ์	มงคลคชรัตน์ตัวกล้า
แล่นไปแล้วเหลียวหลังมา	เห็นคชาทรงพระภูมี
ก็บังหูชูหางกระหึมมัน	โกญจนาทสนั่นอึงมี่
กำลังสารหาญหวงกิริณี	เข้าราวีช้างทรงพระภูธร
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	หลานพระอวตารชาญสมร
จึ่งขับพระที่นั่งกุญชร	เข้าราญรอนด้วยเศวตคเชนทรา
เสียงงาประหารกันฉานฉาด	กัมปนาทครื้นครั่นสนั่นป่า
เสยส่ายคัดค้อนเป็นโกลา	ต่างกล้าต่อหาญประจัญกัน
คชาทรงองอาจคงราชสีห์	ชาญชนท่วงทีคือจักรผัน
สอดงาลงล่างแบกดัน	บุกบันช้างป่าด้วยกำลัง
จนเท้าขวิดไม่ติดธรณี	เถื่อนหนีร้องแล่นตระหลบหลัง
วิ่งแซงแข่งหน้าคณาพัง	ดั่งป่าจะถล่มทำลายไป
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ พระองค์ผู้วงศ์หริรักษ์	รีบขับคชลักษณ์โจมไล่
ทรงบาศมาดหมายเถื่อนไพร	ภูวไนยได้ทีก็ซัดลง
ถูกเท้าเศวตกุญชร	สีสังข์บวรสูงส่ง
ควาญท้ายก็เบาะบาศทรง	คเชนทร์พงศ์แล่นร้องเป็นโกลา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงสุริย์วงศ์นาถา
ทั้งขุนช้างหมอเลือกนานา	เห็นพระยอดฟ้านรากร
ทรงบาศต้องสารเศวต	อันมีเดชดั่งพญาไกรสร
เผือกผู้สีสังข์บวร	งางอนดั่งงอนรถทรง
ยินดีต่างขับคชกรรม์	เสียงสะเทือนเลื่อนลั่นไพรระหง
บ้างแซงแข่งกันสนั่นดง	ทิ้งบาศตรวจลงทันใด
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ต้องทั้งเท้าซ้ายเท้าขวา	เย่อแย่งไปมาไม่ไหวได้
ควาญเอาต้นบาศกระหวัดไม้	พลไกรเข้าช่วยกันทันที
หมอช้างขับช้างกระหนาบชิด	ติดทามพันเชือกอยู่อึงมี่
มั่นแล้วก็พากันจรลี	ผูกที่ต้นไม้มหึมา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงสุริย์วงศ์พงศา
ทั้งขุนช้างผู้มีปรีชา	บังคมพระยอดฟ้าด้วยใจภักดิ์
แล้วขับคชสารแล่นไล่	โจมฝูงช้างไพรตระกูลศักดิ์
บ้างชิงคลองเลือกคล้องคชลักษณ์	ต่างทิ้งต่างชักอยู่นี่นัน
แม่แปรกแถกถาเข้าต่อสู้	วางวู่รวดเร็วดั่งจักรผัน
โคตใหญ่พลายเพรียวก็บุกบัน	ชนประจัญช้างต่อไม่ท้องา
ลูกน้อยวิ่งวุ่นเข้าพัลวัน	ช้างต่อตีรันไม่รอหน้า
ร้องแปร๋นแล่นอึงเป็นโกลา	ช้างป่าจะหักด้านไป
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพวกประจำด้านน้อยใหญ่
ครั้นเห็นฝูงคชสารไพร	จะออกไปโดยด้านหน้าที่ตน
พลส้าวหลาวแหลนก็คอยแทง	กระสุนยิงแย้งสับสน
จุดประทัดซัดไปอึงอล	โห่ร้องเร้าร้นเป็นโกลา
บ้างคบมือตีเกราะเคาะกลอง	เสียงฆ้องครื้นครั่นสนั่นป่า
ตวาดตะเพิดพ้องคชา	รอบทุกหน้าด้านพลไกร
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	ทั้งสี่พระพี่เลี้ยงผู้ใหญ่
อีกชาวคชสารชำนาญไพร	ล้วนหมายใจเขม้นคอยที
หมอควาญขวักไขว่ไล่สะพัด	กุมบาศซัดคชสารศรี
บ้างสกัดลัดคล้องเป็นโกลี	เสียงมี่ทั้งป่าพนาวัน
ฯ ๔ คำ ฯ
พิราบร้อน
๏ สี่พระพี่เลี้ยงผู้ใหญ่	คล้องได้คชสารรังสรรค์
ล้วนสมบูรณ์มีตระกูลต่างกัน	พร้อมสรรพ์ผิวพรรณเพริศพราย
บรรดากรมช้างทุกกอง	ต่างคล้องได้ดั่งใจหมาย
ล้วนช้างศุภลักษณ์พรรณราย	ก็แยกย้ายเข้าไม้เป็นโกลา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
เห็นพี่เลี้ยงร่วมชีวา	กับชาวคชาทั้งนั้น
คล้องได้ช้างชาติตระกูลพงศ์	พระองค์ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
จึ่งเสด็จลงจากคชกรรม์	จรจรัลไปชมกุญชร
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ แต่ละตัวพื้นชาติช้างตระกูล	สมบูรณ์อาการชาญสมร
เลิศลักษณ์ล้วนอัครเชนทร	สถาวรพร้อมสรรพกายา
ควรเป็นศรีเมืองเรืองสวัสดิ์	คู่องค์จักรพรรดินาถา
จะปรากฏยศเกียรติเดชา	เป็นมหามงคลเลิศไกร
ฯ ๔ คำ ฯ
ตอนที่ ๔๒
พระอุณรุทเสด็จกลับณรงกา
ร่าย
๏ แล้วมีสิงหนาทบรรหาร	สั่งหมอคชสารผู้ใหญ่
เร่งฝึกปรนคชสารไพร	โลมให้ชำนิในสามวัน
เราจะได้ยกโยธี	คืนเข้าบุรีเขตขัณฑ์
สั่งเสร็จพระเสด็จจรจรัล	ไปยังสุวรรณพลับพลา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หมอเฒ่าผู้มียศถา
รับสั่งพระองค์ทรงศักดา	ก็ฝึกสอนคชาด้วยชำนาญ
อ่านมนต์ลูบตาหัสดิน	เสกหญ้าให้กินทุกตัวสาร
น้ำหยัดหยดหลังให้สำราญ	พยาบาลบำรุงทุกคืนวัน
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ แล้วพระหมอเฒ่าผู้ปรีชา	กล่าวเกลี้ยงวาจาทำนองฉันท์
โดยศาสตร์พิธีศิวกรรม์	โลมคชสารนั้นให้อ่อนใจ
ฯ ๒ คำ ฯ
โลมช้าง
๏ อ้าพ่อพญากุญชร	ฟังคำเราสอนจงได้
บัดนี้พระอุณรุทวุฒิไกร	จะเชิญเข้าไปยังพารา
ด้วยพ่อชาติเชื้อคชาพงศ์	คู่องค์จักรพรรดินาถา
หวังเป็นศรีกรุงณรงกา	จะปราบข้าศึกให้แหลกลาญ
จงเสียพยศอันร้ายกาจ	ให้สมศักดิ์สมชาติพญาสาร
อย่าแทงฉัดสะบัดล่อหมอควาญ	จงเชื่องชำนาญอย่าบ้าใจ
อย่าคำนึงถึงหมู่พวกพงศ์	แดนดงท่าน้ำเนินไศล
ฝุ่นหญ้าคาคายทั่วกายไป	อโณทัยแรงร้อนอินทรีย์
จงตั้งใจไปสู่พระนคร	โรงร่มถาวรเกษมศรี
พร้อมด้วยเครื่องประดับรูจี	กิริณีมีลักษณ์โสภา
กล้วยอ้อยสารพัดจัดส่ง	บรรจงปรนปรือนํ้าหญ้า
ทั้งพะเนกเอกอิงกายา	มีผู้รักษาพยาบาล
อาบน้ำขัดสีวีแส้	ปี่กลองฆ้องแห่เฉื่อยฉาน
มีพร้อมทุกสิ่งพนักงาน	พ่อจะได้สำราญภิรมย์ใจ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นกุญชรเชื่องชำนิดี	หมอเฒ่าผู้มีอัชฌาสัย
ก็พากันรีบคลาไคล	ไปยังที่เฝ้าพระทรงธรรม์
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ต่างคนประณตบทบงสุ์	องค์พระยอดฟ้านราสรรค์
ทูลว่าฝึกสอนกุญชรนั้น	เชื่องชำนิดั่งพระบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์นาถา
ได้ฟังหมอเฒ่าผู้ปรีชา	ผ่านฟ้าชื่นชมภิรมย์ใจ
จึ่งมีบรรหารสิงหนาท	ตรัสสั่งอำมาตย์ผู้ใหญ่
จงเตรียมม้ารถคชไกร	จะคืนเข้าพิชัยธานี
อันช้างซึ่งจับได้นั้น	จงจัดสรรหมอควาญประจำขี่
อย่าให้เกิดการโกลี	กว่าจะถึงบุรีณรงกา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีธิบดีซ้ายขวา
รับสั่งถวายบังคมลา	ก็รีบออกมาทันใด
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ยานี
๏ ตรวจเตรียมจัตุรงค์โยธี	โดยที่พยุหบาตรทัพใหญ่
ขุนรถเทียมรถอำไพ	ด้วยอาชาไนยชัยชาญ
ขุนม้าผูกพาชีชาติ	ลำพองร้ายกาจอาจหาญ
ขุนช้างผูกเครื่องคชาธาร	ทั้งแสนสารพลายพังดั้งกัน
บรรดาคชลักษณ์ซึ่งจับได้	ก็เกณฑ์ให้หมอควาญอันแข็งขัน
กุมขอขี่ขับหยัดยัน	ล้วนผูกเครื่องมั่นทุกคชา
อันหมู่พหลโยธี	ตั้งกระบวนตามที่ซ้ายขวา
เป็นระเบียบเพียบพื้นพสุธา	เสร็จดั่งบัญชาพระภูธร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หลานพระอวตารชาญสมร
ครั้นเสร็จซึ่งจัดพลากร	ก็โสรจสรงสาครสุคนธ์ธาร
ทรงเครื่องสำหรับจักรพรรดิ	ล้วนมหาเนาวรัตน์ฉายฉาน
สง่างามดั่งองค์มัฆวาน	อันออกหน้าวิมานรูจี
ฯ ๔ คำ ฯ
ลาไพรคำหวาน
๏ แล้วทรงบูชาลาไพร	เทพไทเจ้าป่าพนาดร
ทั้งบรรพตเทวัญอันฤทธี	ทุกที่วิมานในอารัญ
เชิญอยู่เป็นสุขสถาวร	สโมสรโสมนัสสมบัติสวรรค์
พร้อมฝูงสุเรศอเนกนันต์	ล้วนทิพลักษณ์อันโอฬาร
ทั้งรูปรสกลิ่นเสียงสัมผัส	พูนสวัสดิ์อย่ารู้นิราศา
ชมพรรณพุ่มพวงดวงผกา	ห้อยย้อยระย้าประดับดง
ทั้งสัตว์จัตุบาททวิบาท	เดียรดาษหมู่นกวิหกหงส์
อีกดวงโกมุทบุษบง	ส่งสุคนธ์เกสรขจรใจ
จงมีเดชาวราฤทธิ์	ปัจจามิตรอย่าแผ้วพานได้
ตัวข้าขอลาพระไพร	กลับคืนเข้าในพารา
ได้ประมาทตัดไม้หักใบก้าน	จงอภัยขอประทานโทษา
ช่วยรังรักษ์รี้พลโยธา	ทั้งกุญชรได้มาแต่ป่านี้
แล้วเอาคันธรสหอมหวาน	ทรงธารจิ้มเจิมพฤกษาศรี
ครั้นเสร็จพระเสด็จจรลี	มาขึ้นรถมณีทันใด
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ ให้เลิกพหลโยธา	แสนสุรเสนาน้อยใหญ่
ไปโดยมรคาพนาลัย	พลไกรแห่แหนแน่นนันต์
กรมช้างขี่คชสารเถื่อน	เคลื่อนตามรถบรมรังสรรค์
หมอเฒ่าเป่าหลอดเป็นสำคัญ	ให้ช้างนั้นลืมไพรไคลคลา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เสด็จมาบนรถอลงกรณ์	ภูธรเศร้าโทมนัสสา
โหยหวนรำลึกตรึกตรา	ถ้าห้ากินรายาใจ
โอ้ว่าสายสุดสวาทพี่	ป่านนี้เจ้าจักเป็นไฉน
จะคิดถึงพี่บ้างหรือฉันใด	หรือจะลืมอาลัยได้เด็ดดาย
เมื่อวันโจรไพรมันไล่เจ้า	ครั้นคิดถึงขวัญข้าวแล้วใจหาย
บัดนี้พี่ละเสียไกลกาย	ให้โฉมฉายสายสวาทอนาถองค์
เจ้าเป็นหญิงยิ่งอยู่ลำพังน้อง	ในหุบห้องถ้ำไศลไพรระหง
ล้วนแต่วิลาสเลิศประเสริฐทรง	เป็นที่จงใจถวิลยินดี
แก่หมู่นักสิทธ์วิทยา	คนธรรพ์พรานป่าฤๅษี
จะเบียดเบียนบีฑาราวี	ให้ขวัญเนตรของพี่ราคีไป
ทำไฉนจะได้กลับไปรับเจ้า	มาร่วมเคล้าเชยชิดพิสมัย
พระแสนคะนึงรึงร้อนอาวรณ์ใจ	จนล่วงเข้าพิชัยณรงกา
ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงซึ่งราชนิเวศน์	พระทรงเดชให้ประทับรถา
กับเกยสุวรรณอันโอฬาร์	แล้วตรัสสั่งมหาเสนี
บรรดาคชสารตระกูลพงศ์	มงคลศุภลักษณ์หัตถี
ซึ่งได้มาแต่ป่าพนาลี	จงผูกที่หน้าพลานพรายพรรณ
จะได้ถวายตัวสารเศวต	องค์พระบิตุเรศรังสรรค์
สั่งเสร็จพระเสด็จจรจรัล	ไปปราสาทสุวรรณอลงการ์
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงน้อมเศียรบังคมบาท	พระบิตุรงค์ธิราชนาถา
ทูลว่าลูกยกโยธา	ไปถึงหิมวาพนาดร
จึ่งให้หมอเฒ่ากับนายพราน	ไประคายคชสารดูก่อน
ตัวลูกไปเล่นคีรินทร	ถึงสิงขรไกรลาสรูจี
พบวิทยาศักดาเดช	ชื่อวิรุญเมศเรืองศรี
มันพาพวกพลโยธี	เข้าราวีหักโหมโรมรัน
ตัวลูกผู้เดียวเคี่ยวฆ่า	วิชาธรม้วยชีพชีวาสัญ
สิ้นทั้งไพร่พลของมัน	แล้วกลับยังทัพขันซึ่งตั้งไว้
จึ่งได้ล้อมคชสารศรี	ยังที่พนมมาศเขาใหญ่
ได้ช้างศุภลักษณ์อำไพ	ให้นำมาไว้หน้าพลาน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์มหาศาล
ได้ฟังโอรสพจมาน	ว่าสังหารไพรินสิ้นชีวัน
มีความชื่นชมโสมนัส	ตรัสว่าพ่อผู้เฉลิมขวัญ
ตัวเจ้าดั่งดวงสุริยัน	อันทรงแสงพันเกรียงไกร
สาอะไรกับอ้ายวิชาธร	หรือจะต่อฤทธิรอนของเจ้าได้
แต่กรุงพาณสิบเศียรชาญชัย	ยังบรรลัยลาญชีพชีวี
ตรัสแล้วย่างเยื้องยุรยาตร	พร้อมหมู่สนมนาฏสาวศรี
พระอุณรุทโดยเสด็จจรลี	ไปที่หน้าพลานพรายพรรณ
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึ่งทอดนัยน์เนตร	ดูพญาสารเศวตรังสรรค์
ผิวผ่องอำไพวิไลวรรณ	ทั้งคชกรรม์มีศักดิ์ลักขณา
แต่ละตัวสมบูรณ์ตระกูลพงศ์	เหี้ยมหาญราญณรงค์แกล้วกล้า
งามละม่อมพร้อมทุกคชา	ต้องตำราคชลักษณ์สวัสดี
จึงมีพจนารถอันสุนทร	ดูก่อนพ่อผู้เฉลิมศรี
ซึ่งได้สารเศวตมาธานี	ทั้งนี้เป็นบุญของลูกรัก
จะปรากฏยศเกียรติลือชา	ไปทั่วแหล่งหล้าอาณาจักร
เป็นยอดกษัตริย์ประเสริฐนัก	หลักโลกโลกาสุธาธาร
จึ่งให้ประทานเครื่องประดับ	โดยลำดับทุกตัวคชสาร
ทั้งหัวสิบผู้รอบรู้การ	ให้อยู่บริบาลเป็นนิจไป
แล้วมีพระราชบัญชา	สั่งมหาเสนาผู้ใหญ่
จงแต่งการสมโภชคชไกร	โดยในตำรับพิธีกรรม์
ตรัสแล้วย่างเยื้องยุรยาตร	พร้อมฝูงอนงค์นาฏสาวสรรค์
เสด็จจากพลานพรายพรรณ	เข้าสุวรรณปราสาทรูจี
ฯ ๑๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทผู้รุ่งรัศมี
ครั้นพระบิตุรงค์ทรงธรณี	ภูมีเสด็จกลับไป
พระคะนึงถึงองค์อนงค์นาฏ	ทั้งสองสายสวาทพิสมัย
ก็กรายกรลีลาคลาไคล	ไปยังปราสาทพรายพรรณ
ฯ ๔ คำ ฯ เพลงเหมราช
ช้า
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์แก้ว	อันเพริศแพร้วพรรณรายฉายฉัน
ใกล้สองวนิดาลาวัลย์	เกษมสันต์ยินดีปรีดา
ยิ้มพลางพิศพักตร์อัคเรศ	สบเนตรชูชื่นเสน่หา
จึ่งมีมธุรสวาจา	แก้วตาผู้จำเริญสวัสดี
แต่พี่นิราศแรมห้อง	ทั้งสองยังสุขเกษมศรี
ตัวไปใจหวั่นถึงเทวี	มีความอาลัยไม่วายวัน
สุดคิดจึ่งไปชมมุจลินท์	พอพบกินรินสาวสวรรค์
พี่เหาะไล่ไปถึงไกลลาสนั้น	ได้รบรุกบุกบั่นวิชาธร
สังหารผลาญมันสิ้นชีวาตม์	ตายกลาดกับเนินสิงขร
แล้วกลับมาล้อมกุญชร	ได้เศวตพระพรมาธานี
ทรงศุภลักษณ์เลิศเพริศเพรา	เชิญเจ้าไปชมสารศรี
ตรัสพลางลูบหลังเทวี	แก้วพี่ทั้งสองคือดวงใจ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองอนงค์เยาวยอดพิสมัย
ได้ฟังคั่งแค้นแน่นฤๅทัย	ค้อนให้ต่างสลัดปัดกร
เออนี่แหละหรือพระทรงจักร	ซึ่งว่ารักเห็นผิดกับคำก่อน
วันเมื่อพระองค์จะบทจร	น้องวอนโดยเสด็จพระบาทา
ว่าจะเป็นกำหละพระคชกรรม์	ทรงธรรม์ไม่โปรดเกศา
อยู่หลังตั้งแต่โศกา	คำนึงถึงผ่านฟ้าทุกราตรี
มิรู้พระไปเที่ยวประพาส	สมสวาทกินนรเกษมศรี
แม้นรู้ว่าจะเป็นอย่างนี้	จะโศกีถึงไยให้ป่วยการ
ซึ่งจะให้ไปชมคชาพงศ์	ไม่ประสงค์จะดูคชสาร
จะใคร่ชมกินรายุพาพาล	เหตุใดผ่านฟ้าไม่พามา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทภุชพงศ์นาถา
ได้ฟังสองศรีวนิดา	จึ่งมีบัญชาตอบไป
อนิจจาเจ้าดวงนัยน์เนตร	เยาวเรศควรเคียดแค้นได้
ความจริงพี่แจ้งแก่อรไท	ทรามวัยไม่คิดปรานี
พี่เดียวแรมไพรสันโดษ	ลิ่วโลดหฤทัยถึงสองศรี
ถวิลหาทุกทิวาราตรี	ไม่มีความสุขสักเวลา
จึ่งเที่ยวไปชมพนมเนิน	หวังเพลินพาใจให้หรรษา
พอพบโฉมนางกินรา	มาเล่นมุจลินท์กสิณธาร
เป็นธรรมดาจิตโลกีย์	ก็ยินดีในรสสงสาร
จึ่งคะนองลองเล่นประโลมลาน	พอสำราญดับร้อนอาวรณ์ใจ
อันพี่กับนางกินรา	จะได้จงเจตนานั้นหาไม่
แล้วยังมิได้เบิกไพร	จึ่งเป็นไปเพราะแสนคะนึงนาง
ว่าพลางเย้ายวนชวนชิด	กรประคองสองสนิทแนบข้าง
เชยเนตรเกศแก้มแนมคาง	ต่างแสนสุขเกษมเปรมปรีดิ์
ฯ ๑๔ คำ ฯ กล่อม
๏ บัดนั้น	ฝ่ายมหาเสนาทั้งสี่
รับสั่งพระองค์ทรงธรณี	ถวายอัญชุลีแล้วออกไป
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึ่งให้เขียนหมายสั่งการ	ไปทุกพนักงานน้อยใหญ่
ให้ตั้งสมโภชพระคชไกร	โดยในพระราชบัญชา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายเจ้าพนักงานถ้วนหน้า
แจ้งหมายเกณฑ์กันเป็นโกลา	ปลูกโรงคชาหน้าพลาน
สี่มุขช่อฟ้าหางหงส์	ดาดแดงงามทรงสูงตระหง่าน
ปักตะลุงสุวรรณอลงการ	ดาดเพดานห้อยพวงสุมาลัย
ธงทิวริ้วรายราชวัติ	ต้นกล้วยแถวฉัตรงามไสว
บายศรีแว่นเทียนอำไพ	พิณพาทย์ฆ้องชัยครบครัน
แล้วประชุมชีพ่อพฤฒาจารย์	ล้วนชำนาญไสยเวทมนตร์ขยัน
ทั้งโรงรำผาลาสารพัน	เสร็จดั่งทรงธรรม์บัญชา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กรมช้างนายใหญ่ถ้วนหน้า
จึ่งประดับพญาคเชนทรา	ด้วยอลงการ์แล้วรูจี
งามดั่งบรมเอราวัณ	เผือกผ่องผิวพรรณเฉลิมศรี
เสร็จแล้วให้นำจรลี	ประโคมมายังที่พิธีการ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทผู้ปรีชาหาญ
จึ่งเข้าที่สรงชลธาร	ทรงเครื่องอลงการพรายพรรณ
แล้วเสด็จย่างเยื้องลีลา	จากปราสาทรัตนาฉายฉัน
พระอุณรุทโดยเสด็จพระทรงธรรม์	จรจรัลไปโรงคชไกร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์อาสน์	พร้อมเสนามาตย์น้อยใหญ่
ครั้นได้ศุภลักษณ์ยามชัย	ก็สั่งให้สมโภชคชาชาญ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ชีพ่อพฤฒามหาศาล
ก้มเกล้ารับราชโองการ	ต่างประณตบทมาลย์พร้อมกัน
ปโรหิตผู้เฒ่าก็จุดเทียน	ติดในแว่นเวียนเฉลิมขวัญ
เบิกบายศรีทองพรายพรรณ	ลั่นฆ้องฮึกโห่โกลา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เวียนเอยเวียนเทียน	ให้เวียนแต่ซ้ายไปขวา
ส่งรับเป็นอันดับกันมา	รอบมหามณฑลพิธีการ
ชาวประโคมก็ประโคมฆ้องกลอง	พิณพาทย์กึกก้องเฉื่อยฉาน
เซ็งแซ่แตรสังข์กังสดาล	เสียงสะเทื้อนสะท้านธรณี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถ้วนเจ็ดรอบระบอบกิจ	ปโรหิตดับเทียนเฉลิมศรี
ประสมกันโบกควันสามที	ให้พญาหัตถีมงคล
พวกพฤฒาจารย์ก็อ่านเวท	อันมีเดชศรีสวัสดิ์สถาผล
ถือสังข์หลั่งน้ำไสยมนต์	ลงบนเศียรสารเศวตรา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายการมโหรสพถ้วนหน้า
ก็เล่นขึ้นพร้อมกันเป็นโกลา	เชิดกราวกรายท่าหยัดยัน
เหล่าพวกหกคะเมนไต่ลวด	ประกวดกรฟ้อนแพนดูขยัน
ทั้งมงครุ่มผาลาระเบ็งบัน	ปรบไก่ประชันเทพทอง
เสียงส้าวเสียงโห่โกลา	เสียงคนเฮฮากึกก้อง
เสียงพากย์เพ้ยรับกับเสียงกลอง	สะเทื้อนท้องสุธาเพียงทำลาย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝูงชนชาวเมืองทั้งหลาย
ชวนกันมาดูวุ่นวาย	หญิงชายเอิกเกริกทั้งธานี
เบียดเสียดเยียดยัดอัดกัน	สำรวลสรวลสันต์อึงมี่
บางพวกพากันจรลี	ดูพญาสารศรีมงคล
ต่างชมพระเดชเดชา	สรรเสริญบุญญากุลาหล
ควรเป็นปิ่นภพจบสกล	ประชาชนอวยชัยถวายพร
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์ชาญสมร
ครั้นเสร็จสมโภชกุญชร	ภูธรสำราญฤทัย
จึ่งมีพระราชบัญชา	แก่เสนาบดีน้อยใหญ่
ว่าพรานผู้ชำนาญพนาลัย	มาบอกกล่าวสารไพรด้วยภักดี
แล้วนำไปได้คชเรศ	ศรีเศวตศุภลักษณ์หัตถี
มาไว้เฉลิมราชธานี	ความชอบนั้นมียิ่งคน
ควรปูนบำเหน็จนายพราน	เป็นพระยาชำนาญไพรสณฑ์
รั้งเมืองปลายด่านมณฑล	ให้กระเหรี่ยงรี้พลสามพัน
อีกเครื่องสำหรับยศถา	เสลี่ยงงามีสัปทนกั้น
เจียดทองตะคองน้ำพรายพรรณ	กระบี่บั้งสุวรรณรูจี
เงินตราเสื้อผ้ามุ้งหมอน	เมียสาวที่นอนกำมะหยี่
แหวนเพชรลายราชาวดี	ทาสีเรือยาวเก้าวา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ชาวพระคลังนอกในซ้ายขวา
รับสั่งแล้วเอาสิ่งของมา	ประทานตามบัญชาพระทรงธรรม์
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งพระยาชำนาญไพรสัณฑ์
ได้รับประทานรางวัล	บังคมคัลแย้มยิ้มอิ่มใจ
ในจิตคิดเขม้นเมียสาว	คราวนี้ดีนักเป็นลาภใหญ่
กราบกรานแล้วคลานออกไป	จากโรงคชไกรอันโอฬาร์
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ถุงย่ามนั้นสลัดซัดเสีย	เรียกเมียขึ้นเสลี่ยงหัวร่อร่า
กระดิกเข่าปั้นปึ่งทีพระยา	กล้องละว้าคาปากระบายควัน
เหลียวดูบ่าวไพร่ชายหญิง	แบกสิ่งของตามมาหลายหลั่น
ไปสู่เคหาอารัญ	ยังปลายด่านเขตขัณฑ์บุรี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	ท้าวไกรสุทสุริย์วงศ์เรืองศรี
กับพระโอรสร่วมชีวี	ครั้นเสร็จที่บำเหน็จนายพราน
ก็เสด็จจากโรงพระคชา	พร้อมหมู่เสนาทวยหาญ
คืนเข้านิเวศน์อันโอฬาร	ต่างสำราญวิญญาณสถาวร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระอุณรุทสุริย์วงศ์ชาญสมร
ผ่านณรงกาแก้วพระนคร	กับบังอรสองศรีวนิดา
เป็นบรมสุขทุกนิรันดร์	ด้วยแสนสรรพ์สิริราชยศถา
ในปราสาทสามองค์อลงการ์	ล้วนมหาเนาวรัตน์ชัชวาล
เพียงไพชยนต์ทิพย์เทเวศ	ในสุทัศน์นคเรศราชฐาน
ผลัดเปลี่ยนโดยเดือนฤดูกาล	แสนสำราญวิญญาณ์ทุกนาที
ประดับด้วยพระสนมหกหมื่น	อำไพพื้นลูกกษัตริย์เฉลิมศรี
วิไลเลิศลักขณาทุกนารี	บำเรอบาทภูมีรพีพงศ์
ด้วยสังคีตขับกล่อมถนอมนาถ	ประโลมสวาทอาจให้อาลัยหลง
ประกอบทั้งทวยหาญจัตุรงค์	อาจองเหี้ยมแห้งคำแหงนัก
เพียงพลรามราชอวตาร	ลือสะท้านแหล่งหล้าอาณาจักร
แต่ละตนอาจผจญศึกยักษ์	อเนกแน่นบริรักษ์พระบาทา
พระองค์ทรงทศธรรเมศ	ขจรเดชเรืองฤทธิ์ทั้งทิศา
อานุภาพปราบไปทั้งโลกา	ปรากฏพระยศเกรียงไกร
อันหมู่พาลาปัจจามิตร	ขยาดฤทธิ์ไม่รอต่อได้
แต่ออกนามก็ขามพระเดชไป	ทั่วไตรโลกาสุธาธาร
แสนกษัตริย์ส่งราชธิดา	ล้วนโสภายั่วยวนสงสาร
ทั้งสุวรรณบุปผาบรรณาการ	มาประณตบทมาลย์ทุกธานี
บรรดาท้าวพญาทั่วชมพู	ก็อยู่ใต้เบื้องบทศรี
เป็นปิ่นปักหลักโลกโมลี	ดั่งอิศราธิบดีเลิศไกร
พระปราบเข็ญให้เย็นเป็นสุข	ในทวาบรยุคสบสมัย
เสวยแสนสวรรยาราชัย	นิราศภัยทั่วแผ่นแดนสีมา
ฝ่ายหมู่ไพร่ฟ้าประชาชี	เกษมศรีถาวรถ้วนหน้า
สมบูรณ์พูนสวัสดิ์วัฒนา	เป็นมหาสุโขโอฬาร
ฯ ๒๔ คำ ฯ
จบพระราชนิพนธ์อุณรุทแต่เท่านี้
๏ อันพระราชนิพนธ์อุณรุท	สมมติไม่มีแก่นสาร
ทรงไว้ตามเรื่องโบราณ	สำหรับการเฉลิมพระนคร
ให้รำร้องครื้นเครงบรรเลงเล่น	เป็นที่แสนสุขสโมสร
แก่หญิงชายไพร่ฟ้าประชากร	ก็ถาวรเสร็จสิ้นบริบูรณ์
ฯ ๔ คำ ฯ