พระราชพงศาวดารรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑ ๒๕๓๑
คำนำ
ประวัติศาสตร์เป็นเครื่องหมายเชิดชูชาติ เป็นสิ่งที่จะประกาศให้ชาวโลกยกย่องสรรเสริญและยอมรับนับถือความเป็นชาติที่ยิ่งใหญ่เก่าแก่ มีวัฒนธรรมอันไพบูลย์งอกงามมาแต่บรรพกาล ดังนั้นทุกชาติจึงบันทึกเหตุการณ์สำคัญของบ้านเมืองไว้เป็นหลักฐาน เพราะถือว่าเป็นเกียรติยศอันสูงส่งของชาติ
เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค) ได้วิริยะอุตสาหะเรียบเรียงพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑ ขึ้น เมื่อพุทธศักราช ๒๔๑๒ หลังจากเหตุการณ์ล่วงมาถึง ๒ แผ่นดิน โดยรวบรวมจากเอกสาร บ้านเมืองที่เก็บรักษาไว้ตามที่ต่างๆหลายแหล่ง และจากข้าราชการที่ดำรงตำแหน่งสูงในแผ่นดิน ดังได้กล่าวไว้ในบานแผนกแล้ว นับว่าประสบความลำบากมิใช่น้อยกว่าจะสำเร็จบริบูรณ์ จึงเป็นสิ่งที่ผู้ศึกษาในยุคปัจจุบันจะได้สดุดีรำลึกถึงคุณงามความดีและความสามารถให้ปรากฏ ครั้นถึงพุทธศักราช ๒๔๔๓ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดฯ ให้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ นำพระราชพงศาวดารฉบับนี้มาตรวจสอบชำระและอธิบายเพิ่มเติมให้กระจ่างชัดยิ่งขึ้น และมีพระบรมราชโองการโปรดให้พิมพ์ขึ้นเป็นหนังสือสำคัญของบ้านเมือง เมื่อพุทธศักราช ๒๔๔๔
การจัดพิมพ์ครั้งนี้ กรมศิลปากรได้พิจารณาเชิงอรรถเพิ่มเติมไว้เพื่อความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับชื่อสถานที่ เหตุการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไปตามกาลสมัย นอกจากนั้น ได้นำหมายรับสั่งรัชกาลที่ ๑ ที่เกี่ยวข้องและเป็นประโยชน์มาร่วมพิมพ์ไว้เป็นภาคผนวกด้วย หวังว่าผู้ศึกษาจะได้รับประโยชน์อย่างกว้างขวาง
อธิบดีกรมศิลปากร
กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์
๑๑ สิงหาคม ๒๕๓๑
บานแผนก
ศุภมัสดุ ลุจุลศักราช ๑๒๖๓ ปีฉลุนักษัตร รัตนโกสินทรศก ๑๒๐ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริว่า ทุกวันนี้การเล่าเรียนแพร่หลายไพบูลย์ขึ้นในพระราชอาณาจักรเป็นอันมาก และความรู้พงศาวดารของบ้านเมือง ย่อมนับว่าเป็นคุณอันสำคัญในการเล่าเรียนอย่างหนึ่ง หนังสือพงศาวดารกรุงสยามได้ลงพิมพ์แล้วแต่หนังสือพงศาวดารเหนือและหนังสือพระราชพงศาวดารที่พระเจ้าอัยกาเธอ กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงเรียบเรียงกล่าวความตั้งแต่แรกสร้างกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยาโบราณมาเพียงเริ่มตั้งกรุงรัตนโกสินทร์ เรื่องพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ความต่อนั้นมา ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกบาธิบดี เรียบเรียงขึ้นไว้แต่เมื่อปีมะเส็งเอกศก จุลศักราช ๑๒๓๑ ปี มีฉบับอยู่ยังหาได้ลงพิมพ์ให้แพร่หลายไม่
จึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงดำรงราชานุภาพ ตรวจชำระหนังสือพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ได้เรียบเรียงไว้นั้น และโปรดเกล้าฯ ให้ลงพิมพ์ไว้ให้เป็นประโยชน์แก่การเล่าเรียนของกุลบุตรทั้งหลายสืบไป
รายงานทูลเกล้าฯ ถวาย
ศาลาว่าการมหาดไทย
วันที่ ๒๑ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก ๑๒๐
ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท ปกเกล้าปกกระหม่อม
ด้วยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้ข้าพระพุทธเจ้าตรวจชำระหนังสือพระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ มหาโกษาธิบดีได้เรียบเรียงไว้แต่ก่อนโดยมีพระราชประสงค์จะให้ลงพิมพ์เพื่อประโยชน์ในการเล่าเรียนนั้น พระเดชพระคุณเป็นล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับพระราชทานต้นฉบับมาจากหอหลวงให้คัดสำเนาออกตรวจชำระมาโดยลำดับ จนสำเร็จในส่วนรัชกาลที่ ๑ เป็นหนังสือ ๑๒ เล่มสมุดไทย ได้ส่งลงพิมพ์เป็นเล่มที่ ๑ ในบัดนี้ชั้นหนึ่งก่อน แล้วจะได้รับพระราชทานตรวจชำระส่วนรัชกาลอื่นโดยลำดับต่อไป
การตรวจชำระหนังสือพระราชพงศาวดารครั้งนี้ เพราะจะรีบส่งลงพิมพ์ จึงไม่ใคร่มีเวลาพอจะสอบกับหนังสืออื่นได้มากเรื่อง ทั้งหนังสืออื่นอันเนื่องด้วยพระราชพงศาวดารซึ่งควรจะเอามาสอบสวน ก็หาฉบับที่ควรเชื่อได้โดยยาก พบแต่ฉบับที่มีผู้บังอาจเปลี่ยนแปลงข้อความวิปลาศไปเสียโดยมาก แต่หนังสือพระราชพงศาวดาร ที่เจ้าพระยาทิพากรวงศ์เรียบเรียงไว้ฉบับนี้เห็นได้ว่าได้เรียบเรียงโดยอาศัยคัดข้อความมาจากพระราชพงศาวดาร ที่กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสทรงเรียบเรียงบ้าง คัดหมายรับสั่งและท้องตราใบบอกอันเป็นจดหมายในราชการมาเรียบเรียงลงบ้างเป็นพื้นความ ข้าพระพุทธเจ้าจึงได้ตรวจชำระโดยตั้งใจที่จะคงความไว้ ตามที่เจ้าพระยาทิพากรวงศ์เรียบเรียง ได้ตัดทอนเพิ่มเติมและแก้ไขบ้างแต่ที่จำเป็น คือตัดข้อความอันปราศจากสารประโยชน์ออกเสียบ้าง เพิ่มเติมข้อความที่ยังบกพร่องขาดอยู่ให้บริบูรณ์บ้าง และแก้ไขโวหารและระเบียบที่เรียบเรียงให้เข้าใจเนื้อเรื่องได้ดีขึ้นกว่าเดิมบ้าง แต่ข้อความที่ข้าพระพุทธเจ้าได้แทรกเพิ่มเติมเข้าใหม่ในพระราชพงศาวดารนี้ ได้เลือกสรรแต่ที่มีหลักฐานควรเชื่อถือได้ โดยเป็นจดหมายเหตุของเก่ามีอยู่ในห้องอาลักษณ์ กรมขุนสมมตอมรพันธ์ได้ทรงช่วยค้นมาประทานบ้าง ที่ได้พิมพ์ไว้ในหนังสือวชิรญาณบ้าง เป็นพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบ้าง และที่สุดตามพระราชนิพนธ์ และกระแสรับสั่งในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ข้าพระพุทธเจ้ากราบบังคมทูลถามได้เนืองๆ ในเวลามีความสงสัยนั้นบ้าง ได้ระวังอยู่เสมอที่จะแก้ไขตามคำบอกเล่าและหนังสือซึ่งจะไว้ใจมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯ ว่า เมื่อลงพิมพ์หนังสือพระราชพงศาวดารนี้เป็นครั้งที่ ๑ เสร็จแล้ว จะหาหนังสือต่าง ๆ มาสอบสวนตรวจชำระหนังสือพระราชพงศาวดารนี้สนองพระเดชพระคุณต่อไป และหวังด้วยเกล้าฯ ว่า เมื่อลงพิมพ์ครั้งที่ ๒ ยังจะดีขึ้นได้กว่านี้อีก
ในที่สุด ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทาน กราบบังคมทูลพระกรุณา ทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทว่า ในการที่ข้าพระพุทธเจ้าตรวจชำระหนังสือพระราชพงศาวดารตอนนี้ พระยาวิสุทธสุริยศักดิ์ได้รับเป็นธุระในหน้าที่การสอบทานและหม่อมเจ้าประวัติวงศ์ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทได้เป็นพนักงานดูการคัดเขียนและส่งพิมพ์ตลอดมา
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า ดำรงราชานุภาพ ขอเดชะ
บานแผนกเดิม
ศุภมัสดุ ลุจุลศักราช ๒๒๓๑ สัปปสังวัจฉรวิสาขมาสชุษณปักษ์พารสีดิถีครุวาร เป็นปีที่ ๒ ในรัชกาลปัตยุบันนี้ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพยมหามงกุฎบุรุษรัตนราชรวิวงศ์ วรุตมพงศบริพัตรวรขัตติยราชนิกโรดม จาตุรัตนบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศบรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนารถบพิตร พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริว่าจดหมายเหตุพระราชพงศาวดารซึ่งพระเจ้าอัยกาเธอ กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสศรีสุคตขัตติยวงศ์ ทรงเรียบเรียงไว้ สืบลำดับพระวงศ์พระเจ้าแผ่นดินสยาม ตั้งแต่แรกสร้างกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยามา จนถึงกรุงเก่าเสียแก่พม่าข้าศึกนับได้ ๓๓ พระองค์ จึ่งได้ตั้งกรุงธนบุรี นับเป็นปีได้ ๑๕ ปี แล้วพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกจึ่งได้ทรงฐาปนากรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์มหินทรายุธยา ในประเทศบางกอก ประดิษฐานพระบรมราชวงศ์นี้สืบมา เรื่องความในรัชกาลที่ ๑ ก็ยังหาตลอดไม่ ค้างอยู่เพียงเจ้าพระยายมราชออกไปราชการทัพเมืองทวาย เมื่อปีกุน ตรีศก จุลศักราช ๑๑๕๓ เป็นปีที่ ๑๐ เท่านั้น ข้าราชการเก่าต่อมา มีพระราชประสงค์จะทรงทราบอย่างใดอย่างหนึ่ง มีพระราชดำรัส ถามข้าทูลละอองธุลีพระบาทฝ่ายหน้าฝ่ายในก็กราบทูลเล่าถวายหาถูกต้องกันไม่ เพราะไม่มีเรื่องที่เรียบเรียงทำไว้เป็นฉบับเมื่อกาลล่วงนานไปภายหน้าก็จะยิ่งเสื่อมสูญไปทุกชนชั่วบุรุษ จะค้นหาความเก่า ๆ ก็จะไม่ได้ ด้วยมีอันตรายต่าง ๆ ขจัดขจายหายสูญไป ถึงมีผู้พากเพียรจะเรียบเรียงทำขึ้นใหม่ ก็จะไม่สำเร็จประโยชน์ดังประสงค์ได้ ครั้งนี้ทรงพระราชดำริเห็นว่า เจ้าพระยาทิพากรวงศ์มหาโกษาธิบดี มีสติปัญญาคัมภีรัธยาศัย และมีความพอใจในการเรียบเรียงหนังสือต่าง ๆ อยู่ จึ่งมีพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งให้เจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี นานาไพรัชไมตรีบริรักษ์ยุตติธรรมพิทักษราชศักดานุการ ราชสมบัติสารพิพัฒน์ ประทุมรัตนมุรธาธร สมุทรตีรนครเกษตราธิบาล สรรพดิตถการมหิศวรฤทธิธาดา พิพิธกุศลจริยาภิธยาศัย อภัยพิริยบรากรมพาหุ ผู้สำเร็จราชการนานาประเทศ ถือศักดินา ๒๐,๐๐๐ รับจัดการเรียบเรียงพระราชพงศาวดาร โดยลำดับพระบรมราชวงศ์นี้ เริ่มมาแต่ในรัชกาลที่ ๑ จนถึงรัชกาลที่ ๔ ให้บริบูรณ์เป็นฉบับขึ้นไว้ จะได้เป็นเกียรติยศสำหรับแผ่นดินและมีคุณแก่ข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งปวงสืบต่อไป เจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี ได้รับพระบรมราชโองการดำรัสสั่งดังนี้ มีความยินดียิ่งนัก จึ่งกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า การเรื่องนี้ คิดจะฉลองพระเดชพระคุณมาช้านานแล้ว ได้จัดหาเรื่องความต่าง ๆ มาเรียงไว้บ้างกว่าปีมาแล้ว แต่กำลังซึ่งจะทำไปแต่ผู้เดียวเห็นจะไม่ตลอด ขัดข้องอยู่ด้วยจะค้นหาเรื่องความแต่เจ้าพนักงานนั้น ๆไม่ใคร่จะได้ อ้างว่าปลวกทำอันตรายเสียบ้าง ผุเปื่อยไปเสียบ้าง สูญหายไปเสียบ้าง ถ้าอาศัยพระบารมีพระบรมเดชานุภาพโปรดเกล้าฯ ดังนี้แล้ว การเห็นจะสำเร็จได้โดยง่าย ท่านจึ่งได้ค้นหาเรื่องความเก่า ณ ที่ต่างๆได้ที่ปูมบ้าง และค้นได้ที่กรมมหาดไทย กรมพระกลาโหม กรมพระอาลักษณ์บ้าง จนสิ้นเชิงแล้ว จึ่งได้กราบทูลสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมขุนบำราบปรปักษ์ ขอจดหมายเหตุตำราเก่า ๆ ท่านก็มีพระทัยยินดีจัดมาให้ และช่วยสืบหาที่อื่น ๆได้อีกบ้าง ได้ความมาเป็นอันมากและในกรมท่า ความเรื่องจีน ญวนเก่า ๆ มีอยู่โดยมาก ด้วยในรัชกาลที่ ๑ นั้นเจ้าอนัมก๊กฝ่ายญวน ยอมถวายต้นไม้ทองเงิน เป็นเมืองขึ้นกรุงเทพมหานคร ความที่ในกรุงมีสิ่งใดขึ้นก็บอกไปทุกครั้งโดยไม่มีความรังเกียจ แล้วจึ่งได้รวบรวมเรื่องความทั้งปวงเรียบเรียงขึ้น พอติดต่อกันตลอดมาได้ทั้ง ๔ แผ่นดิน ความที่กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสทรงเรียบเรียงไว้ในท่อนต้นในระหว่าง ๑๐ ปี ยังสังเขปอยู่นั้นก็ได้เพิ่มเติมเข้าบ้าง ครั้นเสร็จแล้วจึ่งให้นำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย ทรงทอดพระเนตรแล้วได้ทรงแก้ไขเพิ่มเติมเนื้อความขึ้นอีกบ้าง แล้วทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอักษรสาสนโสภณและข้าทูลละอองธุลีพระบาท ผู้ชำนาญในการหนังสือสืบสวนชำระต่อไป ในกรมพระอาลักษณ์ พระยาศรีสุนทรโวหาร ที่กรม ๑ หลวงสารประเสริฐ ปลัดกรม ๑ ได้ตรวจดูเรื่องความและอักษรแก้ไขถูกต้องแล้ว
พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์
รัชกาลที่ ๑
สร้างกรุงรัตนโกสินทร์
พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์นี้ เริ่มต้นแต่ปีขาลจัตวาศกจุลศักราช ๑๑๔๔ ปี เมื่อพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว พระองค์เป็นปฐมในพระบรมราชวงศ์ปัตยุบันนี้ ได้ทรงรับอัญเชิญของเสนามาตย์ราษฎรทั้งหลาย เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติครอบครองสยามประเทศ และทรงปราบปรามความจลาจลในกรุงธนบุรีเรียบร้อยแล้ว จึ่งทรงพระราชดำริว่าเมืองธนบุรีนี้ฝั่งฟากตะวันออกเป็นที่ชัยภูมิดีกว่าที่ฟากตะวันตก โดยเป็นที่แหลมมีลำแม่น้ำเป็นขอบเขตอยู่กว่าครึ่ง ถ้าตั้งพระนครข้างฝั่งตะวันออก แม้นข้าศึกยกมาติดถึงชานพระนครก็จะต่อสู้ป้องกันได้ง่ายกว่าอยู่ข้างฝั่งตะวันตก ฝั่งตะวันออกนั้นเสียแต่เป็นที่ลุ่ม เจ้ากรุงธนบุรีจึ่งได้ตั้งอยู่ฝั่งตะวันตกซึ่งเป็นที่ดอน แต่ก็เป็นที่ท้องคุ้งน้ำเซาะทรุดพังอยู่เสมอไม่ถาวร พระราชนิเวศน์มนเทียรสถานเล่า ก็ตั้งอยู่ในอุปจาร ระหว่างวัดแจ้งและวัดท้ายตลาดขนาบอยู่ทั้ง ๒ ข้าง ควรเป็นที่รังเกียจ ทรงพระราชดำริดังนี้ จึ่งดำรัสสั่งให้พระยาธรรมาธิกรณ์กับพระยาวิจิตรนาวี เป็นแม่กองคุมช่างและไพร่ไปวัดกะที่สร้างพระนครใหม่ข้างฝั่งตะวันออก ได้ตั้งพิธียกเสาหลักเมือง เมื่อ ณ วันอาทิตย์ เดือนหกขึ้นสิบค่ำ ฤกษ์เวลายํ่ารุ่งแล้ว ๕๔ นาที พระราชวังใหม่ให้ตั้งในที่ซึ่งพระยาราชาเศรษฐีและพวกจีนอาศัยตั้งบ้านเรือนอยู่แต่ก่อน โปรดให้พระยาราชาเศรษฐีและพวกจีนย้ายไปตั้งบ้านเรือนอยู่ ณ ที่สวน ตั้งแต่คลองวัดสามปลื้มไปจนถึงคลองวัดสำเพ็งแล้ว จึ่งได้ฐาปนาสร้างพระราชนิเวศน์มนเทียรสถาน ล้อมด้วยปราการระเนียดไม้ไว้ก่อน พอเป็นที่ประทับอยู่ควรแก่เวลา
พระราชพิธีปราบดาภิเษก
ครั้น ณ วันจันทร์เดือนแปดบุรพาษาฒขึ้นค่ำหนึ่ง ปีขาลจัตวาศกจุลศักราช ๑๑๔๔ ปี ให้ตั้งการพระราชพิธีปราบดาภิเษกโดยสังเขป นิมนต์พระราชาคณะสวดพระปริตรพุทธมนต์ครบ ๓ วันแล้ว รุ่งขึ้น ณ วันพฤหัสบดีเดือนแปด บุรพาษาฒขึ้นสี่ค่ำ เวลารุ่งแล้ว ๔ บาท ได้มหามงคลฤกษ์ พระบาทสมเด็จบรมนารถบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จทรงเรือพระที่นั่งบัลลังก์ศรีสักหลาด ประดับด้วยเรือจำนำท้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งปวง แห่โดยขบวนพยุหยาตราหน้าหลังพรั่งพร้อม เสด็จข้ามน้ำริมคงคามา ณ ฝั่งตะวันออก เสด็จขึ้นฉนวนหน้าพระราชวังใหม่ ทรงพระราชยานตำรวจแห่หน้าหลังเสด็จขึ้นยังพระราชมนเทียรสถาน ทำการพระราชพิธีปราบดาภิเษก ขณะนั้นพระชนมายุได้ ๔๖พรรษา ได้เสวยไอศวรรยาธิปัติถวัลยราชย์ดำรงแผ่นดินสยาม ในกาลครั้งนั้น สมเด็จพระสังฆราชและพระราชาคณะผู้ใหญ่ประชุมพร้อมกันได้คิดขนานพระนามถวายจารึกลงในพระสุพรรณบัฏว่า พระบาทสมเด็จพระบรมราชาธิราชรามาธิบดี ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิราชาธิบดินทร์ ธรณินทราธิราช รัตนากาศภาสกรวงศ์ องค์ปรมาธิเบศร ตรีภูวเนตรวรนารถนายก ดิลกรัตนราชชาติอาชาวศรัย สมุทัยดโรมนต์ สกลจักรวาฬาธิเบนทร์ สุริเยนทราธิบดินทร์ หริหรินทรธาดาธิบดี ศรีสุวิบุลยคุณอขนิษฐ์ ฤทธิราเมศวรมหันต์ บรมธรรมิกราชาธิราชเดโชไชย พรหมเทพาดิเทพนฤบดินทร์ ภูมินทรปรมาธิเบศร์ โลกเชฏฐวิสุทธิ์ รัตนมกุฎประเทศคตามหาพุทธางกูร บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ณ กรุงเทพมหานครบวรทวาราวดี ศรีอยุทธยา มหาดิลกภพ นพรัตนราชธานีบูรีรมย์ อุดมพระราชนิเวศน์มหาสถาน ตามโบราณจารีตสืบมา
ประดิษฐานพระราชวงศ์
ทรงสถาปนาพระราชวงศานุวงศ์ให้มีอิสริยศักดิ์ในราชตระกูล เป็นเจ้าฟ้า ๑๙ พระองค์ คือ สมเด็จพระเจ้าพี่นาง ๒ สมเด็จพระอนุชาธิราช ๑ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ ๔ สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ ๑๑ และพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าลามีความชอบ โดยได้เชิญพระบรมอัฐิสมเด็จพระชนกนารถและพระมหาสังข์อุตราวัฏของเดิมมาทูลเกล้าฯ ถวาย โปรดให้เป็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้าด้วยอีกพระองค์ ๑ พระราชวงศานุวงศ์นอกจากนี้ โปรดให้เป็นพระองค์เจ้าและหม่อมเจ้า หม่อมราชนิกูล โดยสมควรแก่บรรดาศักดิ์ ตามโบราณราชประเพณีปราบดาภิเษกประดิษฐานพระราชวงศ์ใหม่
แล้วโปรดให้สมเด็จพระอนุชาธิราช เสด็จเถลิงพระราชมนเทียรที่พระมหาอุปราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคลเสด็จประทับ ณ พระราชวังบวรฯ ซึ่งทรงสร้างใหม่ข้างเหนือพระราชวังหลวง ใกล้คฤหสถานที่ประทับเดิมของพระองค์
และโปรดให้สถาปนาสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์ใหญ่เป็นกรมพระเทพสุดาวดี ตั้งเจ้ากรมเป็นพระยา สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์น้อย เป็นกรมพระศรีสุดารักษ์ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าลา เป็นกรมหลวงจักรเจษฎาประทับอยู่นิเวศน์เดิมของกรมพระราชวังบวรสถานมงคล
โปรดให้สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าทองอิน ซึ่งเป็นพระยาสุริยอภัยเป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ พระราชทานเครื่องสูง ๓ ชั้นคันประดับมุกและเรือดั้งแห่คู่ ๑ เป็นเครื่องประดับพระเกียรติยศโดยความชอบมีมากยิ่งกว่าพระราชภาคิไนยพระองค์อื่น กรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ตั้งวังอยู่ที่สวนลิ้นจี่ ในเมืองเดิม ฟากตะวันตกริมคลองบางกอกน้อย และดำรัสให้ข้าหลวงไปเชิญสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าบุญเมือง ซึ่งเป็นพระอภัยสุริยาเข้ามาแต่เมืองนครราชสีมา โปรดตั้งเป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงธิเบศรบดินทร์ ให้เสด็จไปอยู่พระราชวังเดิมที่เจ้ากรุงธนบุรีตั้งอยู่นั้น ครั้นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าทองจีนที่เป็นหลวงนายฤทธิ์ ซึ่งเป็นอุปทูตออกไปกรุงปักกิ่งกลับเข้ามาถึง จึ่งโปรดให้แต่งเรือไปรับขึ้นมาแต่เมืองสมุทรปราการ โปรดตั้งเป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนรินทร์รณเรศ ไปตั้งวังอยู่สวนมังคุดเหนือวัดบางว้าใหญ่ และกรมหลวงทั้ง ๓ พระองค์นี้ เป็นพระโอรสสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์ใหญ่ แต่พระภาคิไนยซึ่งเป็นพระธิดาในกรมพระเทพสุดาวดีนั้น โปรดให้มีอิสริยยศ เป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าภายใน รวมอยู่ในกรมนั้น
อนึ่ง เจ้าฟ้าตัน พระราชภาคิไนย ซึ่งเป็นพระโอรสสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์น้อยนั้น โปรดตั้งเป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ พระราชภาคิไนย ซึ่งเป็นพระธิดาในสมเด็จพระศรีสุดารักษ์ อีกสองพระองค์นั้นโปรดให้มีอิสริยยศเป็นสมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้าภายใน รวมอยู่ในกรมนั้น และนายกวดมหาดเล็กหุ้มแพร เป็นพระสามีพระองค์เจ้ากุ ซึ่งเป็นพระขนิษฐภคินีต่างพระชนนีนั้น โปรดตั้งเป็นกรมหมื่นนรินทรพิทักษ์ กรมหมื่นนรินทรพิทักษ์นี้พระนามเดิม หม่อมมุก เป็นบุตรสมเด็จเจ้าพระยามหาสมบัติครั้งกรุงเก่า
อนึ่ง สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าทั้งสี่พระองค์ ทรงสถาปนาพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ ให้เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร พระราชธิดาองค์ที่สองนั้นให้เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนศรีสุนทรเทพ พระราชโอรสที่สามเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนเสนานุรักษ์ พระราชธิดาพระองค์ที่สี่นั้น พระราชทานพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าประภาวดี
กรมหลวงอิศรสุนทร กรมขุนเสนานุรักษ์นั้น โปรดให้เสด็จอยู่พระราชนิเวศน์เดิม ซึ่งตั้งอยู่ริมอู่กำปั่น วัดระฆัง และพระราชวงศานุวงศ์ห่างออกไปนั้น ก็ทรงพระกรุณาโปรดตั้งเป็นเจ้าราชนิกูลโดยลำดับ คือ ตรัสเอาหม่อมด้วงเป็นพระฦๅราชสุริยวงศ์ ตรัสเอาหม่อมเงิน เป็นพระบำเรอราช ตรัสเอาหม่อมฮวบเป็นพระอนุรุธเทวา ตรัสเอาหม่อมทองคำเป็นพระราชานุวงศ์
ตั้งข้าราชการวังหลวง
ทรงพระกรุณาโปรดตั้งแต่งข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย และข้าหลวงเดิมทั้งปวง ตามมีความชอบมากและน้อยโดยควรแก่ฐานานุศักดิ์
ตรัสเอาพระอักขรสุนทรเสมียนตราในกรมมหาดไทยชื่อสน ข้าหลวงเดิม ซึ่งมีความชอบได้โดยเสด็จพระราชดำเนินไปงานพระราชสงครามหลายครั้ง และทำราชการฉลองพระเดชพระคุณต่างพระเนตรพระกรรณ มิได้มีความผิด เป็นเจ้าพระยารัตนาพิพิธ ที่สมุหนายก
ตรัสเอาพระยาเพชรบูรณ์ ชื่อหม่อมปลี บุตรพระยากลาโหมคลองแกลบ มีความชอบได้ทำศึกสงครามด้วยพระองค์แต่ก่อนมามิได้คิดแก่ชีวิต โปรดให้เป็นเจ้าพระยามหาเสนา ที่สมุหพระกลาโหม
ตรัสเอาหลวงอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง ชื่อไม่ปรากฏ ได้ทำราชการสงครามหลายครั้ง มีความชอบ แลัวเป็นคนเก่ารู้ขนบธรรมเนียมในกรมพระนครบาล โปรดให้เป็นพระยายมราช
ตรัสเอาหม่อมปิ่น มีความชอบได้โดยเสด็จพระราชดำเนินการสงครามหลายครั้ง ต้องศาสตราวุธข้าศึก แล้วสื่อสวนชวนนายทัพนายกองมาตีเอากรุงธนบุรีได้ มีความชอบมาก โปรดให้เป็นเจ้าพระยาพลเทพ
ตรัสเอาพระยาธรรมาธิกรณ์ แผ่นดินกรุงธนบุรี ชื่อบุญรอด บุตรพระยามณเฑียรบาลกรุงเก่า ซึ่งมีความชอบได้โดยเสด็จพระราชดำเนินไปการสงคราม และสัตย์ซื่อรักใคร่ในพระองค์ รู้ขนบธรรมเนียมในกรมวัง จะยกไปกรมอื่นไม่ได้ โปรดเลื่อนขึ้นเป็นเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์
ตรัสเอาพระยาพิพัฒนโกษา กรุงธนบุรี ชื่อสน เป็นเจ้าพระยาพระคลัง
ตรัสเอาพระยาตักโต โหรแผ่นดินกรุงธนบุรี ซึ่งได้โดยเสด็จพระราชดำเนินไปงานพระราชสงครามหลายครั้ง มีความสัตย์ซื่อสุจริตในพระองค์ มีความชอบ โปรดให้เป็นเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช แล้วได้ตั้งตำแหน่งทุกขราษฎร์หัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือด้วยทั้งสิ้น
ตรัสเอาหลวงสรวิชิต ชื่อหน มีความชอบนำเอาข้อราชการในกรุงธนบุรีออกไปกราบทูลให้ทราบถึงด่านพระจารึก โปรดให้เป็นพระยาพิพัฒนโกษาภายหลังได้เป็นที่เจ้าพระยาพระคลัง
ตรัสเอานายบุนนาค บ้านแม่ลา ซึ่งเป็นต้นคิดปราบจลาจลในกรุงธนบุรีมีความชอบ เป็นเจ้าพระยาไชยวิชิตผู้รักษากรุงเก่า ภายหลังได้เป็นที่พลเทพให้หลวงชนะซึ่งร่วมคิดด้วยนายบุนนาค ช่วยปราบปรามการจลาจล มีความชอบเป็นพระยาสรรคบุรี ให้หลวงสุระ ซึ่งมีความชอบร่วมคิดด้วยหลวงชนะเป็นพระยาสีหราชเดโชไชย
ตรัสเอานายแสง ซึ่งมีความชอบได้ทูลเกล้าฯ ถวายหนังสือลับให้ทรงพระราชดำริรักษาพระองค์ เป็นพระยาทิพโกษา ตรัสเอานายหงษ์ เสมียน เป็นคนเก่า ซึ่งสัตย์ซื่อสุจริต รู้ขนบธรรมเนียมราชการใช้สอยได้ดังพระทัย เป็นพระยาพิพิธไอศูรย์ จางวางชาวที่ พระราชทานเกดจุ้ยให้เป็นภรรยา ตรัสเอาพระยาราชนิกูล ซึ่งมีความสวามิภักดิ์ในพระองค์ เป็นพระยามหาอำมาตย์ ให้ขุนไชยเสนีข้าหลวงเดิม เป็นพระยาราชนิกูล ให้พันพุฒอนุราช เป็นพระยาราชสุภาวดีให้นายเสมียนพูล ข้าหลวงเดิม เป็นพระยาประชาชีพ ให้นายบุญจัน บ้านถลุงเหล็ก ข้าหลวงเดิม เป็นพระยากำแพง ให้พระยาอินทรอรรคราช ปลัดเก่าเมืองนครศรีธรรมราช เป็นพระยาราชวังเมือง ให้พระยาเจ่งรามัญ เป็นพระยามหาโยธา ว่ากองมอญทั้งสิ้น ให้ขุนโลกทีปเป็นพระยาโหราธิบดี ให้กาไชยโยคเป็นขุนโลกทีป
ตรัสเอาหลวงพิเรนทร์ ซึ่งเป็นข้าหลวงเดิมมา ได้โดยเสด็จพระราชดำเนินงานพระราชสงครามหลายครั้ง เป็นพระยาท้ายน้ำ ตรัสเอาหลวงภักดีภูธรซึ่งมีความชอบเป็นนายทัพนายกอง ต้องศาสตราวุธข้าศึก เป็นพระยารามกำแหง ตรัสเอาหลวงภักดีสงครามซึ่งมีความชอบสวามิภักดิ์ โดยเสด็จพระราชดำเนินงานพระราชสงครามทุกครั้ง เป็นพระยาพิไชยรณฤทธิ์ ตรัสเอาหลวงสัจจา ซึ่งมีความชอบได้โดยเสด็จพระราชดำเนินไปงานพระราชสงคราม มิได้ย่อท้อแก่ข้าศึก เป็นพระยาวิชิตณรงค์ ตรัสเอาหลวงพิไชยณรงค์ ซึ่งเป็นคนสัตย์ซื่อสุจริตในพระองค์เป็นพระยาพิไชยสงคราม
ตรัสเอาหม่อมบุนนาค บุตรพระยาจ่าแสนยากรครั้งกรุงเก่า มิได้คิดเข้ามาทำราชการหายศบรรดาศักดิ์ พึ่งแต่พระเดชพระคุณให้ใช้สอย ได้ตามเสด็จไปการพระราชสงครามทุกครั้ง มีความชอบตั้งให้เป็นพระยาอุทัยธรรม ภายหลังได้เป็นที่สมุหพระกลาโหม ตรัสเอาหม่อมบุญมา บุตรพระยาจ่าแสนยากร พี่หม่อมบุนนาค แต่ต่างมารดาเป็นพระยาตะเกิง ภายหลังก็ได้เป็นที่สมุหพระกลาโหม
หลวงกลางเป็นคนสวามิภักดิ์ในพระองค์มาช้านานมีความชอบ ได้เป็นพระยาราชสงคราม ตรัสเอาขุนป้องพลขันธ์ เป็นพระยาจุฬาราชมนตรี นายอยู่ ช่างทอง เป็นพระยาศรีไกรลาศ ตรัสเอาขุนกลาง ผู้มีความชอบได้โดยเสด็จพระราชดำเนินไปงานพระราชสงคราม ต่อรบด้วยข้าศึกเป็นหลายครั้ง แล้วมีความสัตย์ซื่อมาก เป็นพระยาอภัยรณฤทธิ์ ตรัสเอาขุนจุ้ยเป็นข้าหลวงเดิมมาช้านาน เป็นพระยาอนุชิตราชา ให้ขุนยกกระบัตร ซึ่งมีความชอบ ได้โดยเสด็จพระราชดำเนินไปงานพระราชสงคราม เป็นพระยารักษมณเฑียร ให้หลวงอินทร์ เป็นพระยาเพ็ชรพิไชย ให้หมื่นชำนิ เป็นพระยาศรีสุริยพาห ให้พระราชประสิทธิ์ ชื่อกุน เป็นพระยาศรีพิพัฒน์ ภายหลังได้เป็นที่สมุหนายก ให้นายบุญจัน เป็นพระยาวิชิตภักดี จางวางพระคลังในซ้าย ให้หลวงพลเผ่นทะยาน เป็นพระยาพิพิธเดชะ ให้นายปานเสมียน เป็นพระเทพวรชุน ให้นายทองกอง เป็นพระสมบัติธิบาล ให้นายทองสุข เป็นพระเสนาภิมุข ให้นายทองดี เป็นจมื่นศรีสรรักษ์ ภายหลังได้เป็นที่ธรรมา ให้หมื่นศรีเสนา เป็นจมื่นไวยวรนาถ ให้หลวงรามเป็นพระกำแหง ให้หมื่นไชยเสนี เป็นหลวงราชนิกูล ให้นายสาเสมียน เป็นพระราชรองเมือง ให้นายสุดใจ เป็นพระพิเรนทรเทพ ให้นายบุญเมือง เป็นพระมหาเทพ ให้หมื่นสนิท เป็นพระมหามนตรี ให้หลวงวัง เป็นพระจันทราทิตย์ ให้หลวงพิไชย เป็นพระยาจ่าแสน ให้ขุนสิทธิรักษ์ เป็นหลวงเทพสมบัติ ให้หมื่นสนิทเป็นหลวงราชวงศา ให้รองจ่าเป็นหลวงอินทรมนตรี ให้นายสุด เป็นหมื่นทิพยรักษา ให้นายส้ม เป็นหมื่นราชาบาล ให้นายมูลเป็นหมื่นราชามาตย์
ครั้นทรงตั้งขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยในกรุงเสร็จแล้ว ทรงตั้งผู้มีความชอบออกไปเป็นพระยาพระหลวงครองหัวเมือง เอก โท ตรี จัตวา ปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวงทุก ๆ เมือง ให้พระพิมายมีความชอบได้โดยเสด็จพระราชดำเนินไปการพระราชสงครามได้สู้รบแก่ข้าศึกหลายครั้ง และมีความสวามิภักดิ์ในพระองค์เป็นพระยานครราชสีมา ให้หลวงนรา ซึ่งมีความชอบเป็นคนสัตย์ซื่อและเข้มแข็งการสงคราม เป็นพระยาพิษณุโลก ให้พระวิเชียร เป็นพระยาสุโขทัย ให้หลวงพลพูน เป็นพระยาเพชรบุรี ให้หลวงพิทักษเสน่หา เป็นพระนนทบุรี ให้หลวงสิทธิสงคราม เป็นพระยาปราจีนบุรี ให้หลวงเมือง เป็นพระวิไชย ให้นายแสงเป็นพระยาสมุทรสงคราม ภายหลังได้เป็นที่สมุหพระกลาโหม ให้พระศรีสงครามเป็นพระพรหมบูรินทร์ ให้ขุนศรีภักดี เป็นพระอินทรบูรี ให้พระไชยบาดาล เป็นพระยาอ่างทอง ให้หลวงไชยณรงค์ เป็นพระนครสวรรค์ ให้ขุนวิเศษ เป็นพระชัยนาท ให้หมื่นวิเศษ เป็นพระกาญจนบุรี ให้หลวงณรงค์ เป็นพระอุทัยธานี ให้หลวงเทียม เป็นพระนครชัยศรี ให้ขุนแพ่ง เป็นพระไชยบาดาล ให้ขุนเทพอาญา เป็นพระเพชรบูรณ์ ให้หลวงปลัดเมืองพิมาย เป็นพระพิมาย ให้หลวงนาเป็นพระยาพิจิตร ให้ขุนด่าน เป็นพระสวรรคโลก ให้พระยาราชบุรี เลื่อนเป็นเจ้าพระยาราชบุรี ให้นายสังมีความสามิภักดิ์ในพระองค์ได้คุมพวกช่วยรบเจ้ารามลักษณ์ ด้วยสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ กรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ เมื่อยังดำรงที่พระยาสุริยอภัยอยู่นั้นมีความชอบ ตั้งเป็นพระยาเทพสุดาวดี เจ้ากรม
แบ่งหัวเมืองขึ้น กลาโหม มหาดไทย กรมท่า
ครั้นเสร็จตั้งขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยแล้วทรงพระราชดำริว่า เมื่อครั้งกรุงเก่า เมืองปักษ์ใต้ยกมาขึ้นแก่กรมท่านั้น เพราะกลาโหมมีความผิด บัดนี้เจ้าพระยามหาเสนา ที่สมุหพระกลาโหม มีความชอบมาก จึ่งให้แบ่งหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายตะวันตก ซึ่งขึ้นกรมท่า ๑๙ เมือง กรมมหาดไทย ๑ รวม ๒๐ เมือง คือ เมืองสงขลา ๑ เมืองพัทลุง ๑ เมืองนครศรีธรรมราช ๑ เมืองไชยา ๑ เมืองหลังสวน ๑ เมืองชุมพร ๑ เมืองปทิว ๑ เมืองคลองวาน ๑ เมืองลุย ๑ เมืองปราณ ๑ เมืองตะนาวศรี ๑ เมืองมฤต ๑ เมืองกระ ๑ เมืองตะกั่วป่า ๑ เมืองตะกั่วทุ่ง ๑ เมืองพังงา ๑ เมืองถลาง ๑ เมืองกาญจนบุรี ๑ เมืองไทรโยค ๑ รวม ๑๙ เมือง กับเมืองขึ้นมหาดไทย ๑ คือ เมืองเพชรบุรี รวม ๒๐ เมือง พระราชทานให้ยกมาขึ้นกรมพระกลาโหม ยังคงเมืองขึ้นกรมท่าอีก ๘ เมือง คือเมืองนนทบุรี ๑ เมืองสมุทรปราการ ๑ เมืองสาครบุรี ๑ เมืองชลบุรี ๑ เมืองบางละมุง ๑ เมืองระยอง ๑ เมืองจันทบุรี ๑ เมืองตราด ๑ แล้วยกเอาเมืองสมุทรสงครามซึ่งขึ้นกรมมหาดไทยเดิม ให้กรมท่า ๑ รวมเป็น ๙ เมือง เมืองฉะเชิงเทราเมือง ๑ แต่โบราณขึ้นกรมพระกลาโหม ครั้นต่อมาตกอยู่มหาดไทยก็ให้คงอยู่ตามเดิม
ตั้งข้าราชการวังหน้า
ฝ่ายตำแหน่งขุนนางข้าราชการในกรมพระราชวังบวรนั้น สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ก็มีพระบัณฑูรโปรดตั้งแต่งโดยควรแก่ความชอบตามลำดับฐานานุศักดิ์ ตรัสเอาพระยาพลเทพ เดิม ให้เป็นสมเด็จเจ้าพระยา ตรัสเอาพระไชยบูรณ์ปลัดเมืองพระพิษณุโลก เป็นพระยากลาโหมราชเสนา ตรัสเอาพระพลเมืองพระพิษณุโลกเป็นพระยาจ่าแสนยากร ตรัสเอาหม่อมสดทนายข้าหลวงเดิม เป็นพระยามณเฑียรบาล ภายหลังได้เป็นที่เจ้าพระยาธรรมา ตรัสเอานายทองอินข้าหลวงเดิมเมืองพิษณุโลก เป็นพระยาเสน่หาภูธร จางวางมหาดเล็ก แล้วตั้งแต่งข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งปวงครบตามตำแหน่งในพระราชวังหน้าทั้งสิ้น อนึ่งหม่อมเรืองชาวเมืองชลบุรี ข้าหลวงเดิมมีความชอบในพระองค์มาแต่ก่อนเป็นอันมาก เป็นคนสนิทเหมือนเป็นเชื้อพระวงศ์ โปรดตั้งเป็นเจ้าราชนิกูล ให้ชื่อเจ้าบำเรอภูธร ภายหลังโปรดให้มีอิสริยยศต่างกรม เป็นกรมขุนสุนทรภูเบศร
ตั้งตำแหน่งพระราชาคณะ
ในปีขาลจัตวาศกนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริว่า ฝ่ายข้างอาณาจักรได้ตั้งแต่งข้าราชการตามตำแหน่งเสร็จแล้ว ควรจะจัดการข้างฝ่ายพุทธจักร ทำนุบำรุงพระพุทธศาสนา ซึ่งเสื่อมทรุดเศร้าหมองนั้น ให้วัฒนารุ่งเรืองสืบไป จึงดำรัสให้สึกพระวันรัต (ทองอยู่) กับพระรัตนมุนี (แก้ว) ออกเป็นฆราวาส ดำรัสว่าเป็นคนอาสัตย์สอพลอทำให้เสียแผ่นดิน และโปรดตั้งนายแก้ว รัตนมุนี เป็นพระอาลักษณ์ตามเดิม ให้เป็นผู้ขนานพระนามพระองค์เจ้าต่างกรม แต่นายทองอยู่ วันรัต นั้น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กรมพระราชวังบวรสถานมงคลลงพระอาชญาแล้วจะให้ประหารชีวิตเสีย ด้วยมีความผิดแก่พระองค์มาแต่ก่อน มีพระบรมราชโองการขอชีวิตไว้ แล้วโปรดให้เป็นหลวงอนุชิตพิทักษ์อยู่ในกรมมหาดไทย ดำรัสให้สมเด็จพระสังฆราช พระพุฒาจารย์ พระพิมลธรรม ซึ่งเจ้ากรุงธนบุรีให้ลงโทษถอดเสียจากพระราชาคณะ เพราะไม่ยอมถวายบังคมนั้น โปรดให้คงที่สมณฐานันดรศักดิ์ดังเก่า ให้คืนไปอยู่ครองพระอารามตามเดิมและพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ดำรัสสรรเสริญว่า พระผู้เป็นเจ้าทั้ง ๓ พระองค์นี้ มีสันดานสัตย์ซื่อมั่นคง ดำรงรักษาพระพุทธศาสนาโดยแท้ มิได้อาลัยแก่ร่างกายและชีวิต ควรเป็นที่นับถือไหว้นบเคารพสักการบูชา แม้มีข้อสงสัยสิ่งใดในพระบาลีไปภายหน้า จะให้ประชุมพระราชาคณะไต่ถาม ถ้าพระผู้เป็นเจ้าทั้ง ๓ ว่าอย่างไรแล้ว พระราชาคณะอื่น ๆ จะว่าอย่างอื่นไป ก็คงจะเชื่อถ้อยคำพระผู้เป็นเจ้าทั้ง ๓ ซึ่งจะเชื่อถ้อยฟังความตามพระราชาคณะอื่น ๆ ที่เป็นพวกมากนั้นหามิได้ ด้วยเห็นใจเสียครั้งนี้แล้ว แล้วโปรดให้พระสงฆ์วัดบางว้าใหญ่ และวัดโพธารามเข้ามารับบิณฑบาตในพระราชวังทั้ง ๒ พระอาราม ให้ผลัดเวรกันวัดละ ๗ วัน เป็นนิจกาล แล้วให้รื้อตำหนักทองของเจ้ากรุงธนบุรีนั้นไปปลูกเป็นกุฎีถวายสมเด็จพระสังฆราชวัดบางว้าใหญ่ แล้วดำรัสว่า พระสังฆราช (ชื่น) วัดหงษ์ ซึ่งเจ้ากรุงธนบุรีตั้งขึ้นใหม่นั้น ก็เป็นพวกอาสัตย์สอพลอพลอยว่าตาม นายแก้วนายทองอยู่ไปมิได้เป็นต้นเหตุ แต่รู้พระไตรปิฎกมาก เสียดายอยู่ อย่าให้สึกเสียเลย และที่พระวันรัตนั้นว่างอยู่หาตัวมิได้ จึงโปรดตั้งให้เป็นพระธรรมธีรราชมุนี ว่าที่พระวันรัต อนึ่งพระราชาคณะทั้งปวงนั้นก็ว่าตามกันไป ด้วยกลัวพระราชอาชญา ทรงพระกรุณาให้ยกโทษเสียทั้งสิ้น แต่ที่พระธรรมโคดมนั้น ต้องกับนามพระสัพพัญญูเจ้า จึงดำรัสให้แปลงนามเสียใหม่ โปรดให้พระเทพกวี เลื่อนขึ้นเป็นที่พระธรรมอุดมให้พระธรรมโฆษาวัดปากน้ำ เป็นพระเทพกวี ให้มหานาก เปรียญเอก วัดบางว้าใหญ่ เป็นพระพุทธโฆษาจารย์ ให้มหาเรือง ข้าหลวงเดิมวัดบางว้าใหญ่ เป็นพระเทพมุนี ให้มหาเกสรเปรียญโท วัดโพธาราม เป็นพระญาณสิทธิ์ อนึ่ง ที่พระอุปาฬีนั้นก็ต้องกับนามพระอรหันต์ จึ่งดำรัสให้แปลงนามเสียใหม่ ให้มหามี เปรียญเอก วัดเลียบ เป็นพระวินัยรักขิต แทนที่พระอุปาฬี และพระพุฒาจารย์วัดบางว้าน้อยนั้นชราอาพาธลงก็ถึงแก่มรณภาพ ทรงพระกรุณาให้กระทำฌาปนกิจแล้ว ให้นิมนต์พระเทพมุนีไปอยู่ครองอารามวัดบางว้าน้อยแทน จึงโปรดให้พระพรหมมุนีวัดบางว้าใหญ่ เลื่อนที่เป็นพระพุฒาจารย์ โปรดให้มหาทองดี เปรียญเอก วัดหงษ์ เป็นพระนิกรมมุนี ไปครองวัดนาค แล้วโปรดให้พระครูเทพสิทธิเทพาธิบดี เป็นพระครูศรีสุนทรากษรวิจิตร เป็นตำแหน่งคู่สวดในสมเด็จพระสังฆราช ไปอยู่วัดกลาง แล้วโปรดให้นิมนต์พระอาจารย์วัดท่าหอย คลองตะเคียนแขวงกรุงเก่ามาอยู่วัดพลับ ให้เป็นพระญาณสังวรเถร ให้พระอาจารย์ศรีวัดสมอราย เป็นพระปัญญาวิสาลเถร ให้พระญาณไตรโลก วัดเลียบ เลื่อนที่เป็นพระพรหมมุนี อนึ่ง หลวงธรรมรักษาเจ้ากรมสังฆการีขวา ซึ่งเป็นพระพิมลธรรมก่อนนั้น ต้องสึกครั้งแผ่นดินกรุงธนบุรี ว่าต้องอธิกรณ์อทินนาทาน ทรงแคลงอยู่ จึงให้พิจารณาไล่เลียงดูใหม่ ก็บริสุทธิ์อยู่ หาขาดสิกขาบทไม่ จึงทรงพระกรุณาโปรดให้กลับบวชเข้าใหม่ ให้เป็นพระญาณไตรโลกอยู่วัดสลัก โปรดให้มหามีปากแดง เปรียญเอก วัดคอกกระบือ เป็นพระโพธิวงศ์
อนึ่ง พระราชาคณะฝ่ายรามัญนั้นยังหาตัวมิได้ จึงทรงพระกรุณาให้จัดหาพระมหาเถรฝ่ายรามัญ ซึ่งรู้พระวินัย ปริยัติได้ ๓ รูป ทรงตั้งเป็นพระมหาสุเมธาจารย์องค์หนึ่ง พระไตรสรณธัชองค์หนึ่ง พระสุเมธน้อยองค์หนึ่ง เมื่อสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ทรงสร้างวัดตองปุขึ้นใหม่ โปรดให้พระสงฆ์รามัญมาอยู่วัดตองปุ และให้พระมหาสุเมธาจารย์เป็นเจ้าอาวาส พระไตรสรณธัชนั้น มีพระราชโองการให้ไปอยู่วัดบางหลวง เป็นเจ้าคณะรามัญ ในแขวงเมืองนนทบุรีและสามโคก พระสุเมธน้อยนั้น โปรดให้ครองวัดบางยี่เรือใน
อนึ่ง ดำรัสว่า วัดแจ้ง วัดท้ายตลาด ทั้ง ๒ พระอารามนี้ แต่ก่อนเป็นวัดภายในพระราชวังไม่มีพระสงฆ์อยู่ จึงทรงพระกรุณาให้สร้างกุฎี เสนาสนะสงฆ์ทั้ง ๒ อาราม แล้วโปรดให้นิมนต์พระเทพโมลีวัดพลับ กับพระสงฆ์อันดับมาอยู่ ณ วัดท้ายตลาด แล้วโปรดให้พระปลัดสมเด็จพระสังฆราช เป็นพระโพธิวงศาจารย์ โปรดให้พระครูเมธังกร เป็นพระศรีสมโพธิ ให้นิมนต์พระราชาคณะทั้ง ๒ องค์ กับพระสงฆ์อันดับมาจากวัดบางว้าใหญ่ ลงมาอยู่ ณ วัดแจ้ง ให้มีพระสงฆ์ขึ้นทั้ง ๒ พระอาราม
อนึ่ง เมื่อครั้งแผ่นดินพระเจ้ากรุงธนบุรีนั้น พระสงฆ์ราชาคณะฐานานุกรมและเปรียญ ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดเหมือนกับข้าราชการ ทรงพระราชดำริเห็นว่าไม่สมควร จึงทรงพระกรุณาโปรดให้พระราชทานนิตยภัตต์เป็นรายเดือนสืบมามิได้ขาด
พงศาวดารเขมร ตั้งแต่ครั้งกรุงธนบุรีจนนักองเองเข้ามาอยู่กรุงเทพฯ
ฝ่ายข้างกัมพุชประเทศ นักองตนได้ทรงราชย์ตั้งแต่ปีขาลสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๒๐ มีนามว่าองค์สมเด็จพระนารายณ์ราชาธิราชรามาธิบดี อยู่มาเกิดวิวาทกับนักองโนน ซึ่งมีนามว่าพระรามราชา ซึ่งเป็นญาติวงศ์ร่วมปัยยิกาเดียวกัน จะจับพระรามราชาฆ่าเสีย พระรามราชาสู้ไม่ได้ จึงหนีเข้ามาพึ่งเจ้ากรุงธนบุรี
ในปีฉลูเอกศก จุลศักราช ๑๑๓๑ เจ้ากรุงธนบุรีมีศุภอักษรไปถึงสมเด็จพระนารายณ์ราชา เจ้ากรุงกัมพูชา ว่ากรุงศรีอยุธยาได้ตั้งขึ้นใหม่ ปราบปรามบ้านเมืองเรียบร้อยเหมือนแต่ก่อนแล้ว ให้สมเด็จพระนารายณ์ราชา จัดต้นไม้ทองเงินเครื่องราชบรรณาการเข้ามาถวายเหมือนครั้งกรุงศรีอยุธยาเก่า เจ้ากรุงกัมพูชามีศุภอักษรตอบเข้ามาว่า ไม่ใช่เชื้อเจ้านายเก่าไม่ยอมเป็นเมืองขึ้น เจ้ากรุงธนบุรีทรงขัดเคือง จึ่งดำรัสสั่งให้จัดกองทัพ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว แต่ยังดำรงพระยศเป็นพระยาอภัยรณฤทธิ์ กับสมเด็จพระอนุชาธิราช แต่ยังดำรงพระยศเป็นพระยาอนุชิตราชา เป็นแม่ทัพ ๑ พานักองโนนซึ่งเป็นพระรามราชาไปด้วยในกองทัพ พระยาโกษา (ล่าย) เป็นแม่ทัพอีกทัพ ๑ ยกออกไปตีได้เมืองนครเสียมราฐ และเมืองพระตะบอง สมเด็จพระนารายณ์ราชา แต่งให้พระยากลาโหม (บาง) เป็นแม่ทัพออกมาต่อสู้ ก็สู้กองทัพกรุงธนบุรีไม่ได้ พระยากลาโหม (บาง) ตายในที่รบ ไพร่พลก็แตกกระจัดกระจายไป กองทัพไทยจะยกตามลงไป พอได้ข่าวเล่าลือออกไปถึงกองทัพว่า เจ้ากรุงธนบุรีไปสิ้นพระชนม์ที่เมืองนครศรีธรรมราช กองทัพไทยก็ยกกลับเข้ามากรุงธนบุรี
ครั้นปีเถาะตรีศก จุลศักราช ๑๑๓๓ นักพระโสทัตเป็นใหญ่ในเมืองเปียม มีคุณแก่พระนารายณ์ราชาแต่ยังชื่อนักองตนมาแต่ก่อน นักองตนยอมเป็นบุตรเลี้ยง ครั้นนักองตนมีชัยชนะพระรามราชา ได้เป็นใหญ่แต่ผู้เดียวแล้วนักพระโสทัตก็มีความกำเริบ เกณฑ์ไพร่พลในแขวงเมืองบันทายมาศและเมืองกรัง เป็นกองทัพมาตีเมืองตราด เมืองจันทบุรี กวาดต้อนเอาครอบครัวไปเป็นอันมาก เจ้ากรุงธนบุรีทรงพระพิโรธ จึงดำรัสให้จัดกองทัพบก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเวลานั้นดำรงพระยศเป็นเจ้าพระยาจักรี ได้เป็นแม่ทัพยกไปทางเมืองปราจีนบุรี พานักองโนนพระรามราชาไปด้วยในกองทัพ ส่วนกองทัพเรือนั้น เจ้ากรุงธนบุรี เป็นจอมพลเสด็จไปเอง ทัพหลวงตีได้เมืองบันทายมาศ แล้วยกไปตามคลองเล็ก ถึงเกาะพนมเพ็ญ ฝ่ายกองทัพเจ้าพระยาจักรีตีได้เมืองพระตะบอง เมืองโพธิสัตว์ และเมืองบริบูรณ์แล้ว ก็ยกล่วงลงไปตีได้เมืองบันทายเพ็ชร สมเด็จพระนารายณ์ราชาสู้รบต้านทานไม่ได้ ก็พาครอบครัวหนีไปเมืองญวน เจ้าพระยาจักรีก็ยกกองทัพไปตีได้เมืองบาพนมอีกเมือง ๑ แล้วก็มาสมทบทัพหลวงที่เกาะพนมเพ็ญ
ครั้งนั้น ครั้นกองทัพไทยเลิกกลับมา สมเด็จพระนารายณ์ราชาก็พากองทัพญวนขึ้นมารักษาเมืองดังเก่า เจ้าพระยาจักรีเดินทัพกลับมากลางทาง ทราบว่าญวนขึ้นมาช่วยเขมร ก็กวาดต้อนครอบครัวเมืองบาราย เมืองโพธิสัตว์ และจับได้ขุนนางเขมร คือ พระยายมราช ชื่อควร พระยารามเดชะ ชื่อมู พระยาไกร ชื่อลาย พระยาแสนทองฟ้า ชื่อลาย รวมกับครอบครัวที่ได้ในกรุงนั้นหมื่นเศษ ส่งเข้ามากรุงธนบุรี แล้วขุดเอาเมืองพระตะบอง เมืองนครเสียมราฐรักษาไว้ ครอบครัวเขมรที่เข้ามาครั้งนั้น เจ้ากรุงธนบุรี โปรดให้ไปตั้งบ้านเรือน อยู่เมืองราชบุรี
ส่วนพระรามราชานั้น เจ้ากรุงธนบุรี ให้ตั้งอยู่ ณ เมืองกำปอด และให้กองทัพไทยอยู่ด้วยกอง ๑ และทรงตั้งพระยาพิพิธผู้ช่วยราชการในกรมท่า ให้เป็นพระยาราชาเศรษฐีว่าราชการเมืองบันทายมาศ ภายหลังทรงพระดำริเห็นว่า เมืองบันทายมาศอยู่ล่อแหลมนักจะรักษาไว้ไม่ได้ จึ่งมีตราให้หาพระยาราชาเศรษฐีกลับเข้ามากรุงเทพฯ คงรักษาไว้แต่เมืองกำปอด เมืองพระตะบอง และเมืองนครเสียมราฐ ๓ เมือง
ครั้นปีมะโรงจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๓๔ สมเด็จพระนารายณ์ราชาก็กลับขึ้นมาบ้านเมือง ตั้งอยู่แพรกปักปรัศ เจ้าเวียตนามก็ให้องเบาฮอคุมไพร่พลขึ้นมาอยู่ด้วย ในครั้งนั้นพอเกิดจลาจลขึ้นในเมืองญวน สมเด็จพระนารายณ์ราชาจึ่งดำริว่า ที่เมืองเว้ก็เกิดหยุกหยิกอยู่ แล้วไทยก็ยึดเอาเมืองบันทายมาศ เมืองกำปอด เมืองพระตะบอง และเมืองนครเสียมราฐไว้ จะไม่อ่อนน้อมเสีย จะขึ้นอยู่กับญวนฝ่ายเดียวก็ไม่เป็นสุข จึงให้พระองค์แก้ว ชื่อด้วง เข้ามาหาแม่ทัพไทยที่เมืองพระตะบอง ขอเลิกการรบเสีย เขมรจะยอมเป็นประเทศราชขึ้นตามเดิม แม่ทัพไทยก็ส่งพระองค์แก้วเข้ามากรุงธนบุรี กราบทูลประพฤติเหตุทรงทราบแล้ว ดำรัสว่า ความเรื่องนี้ไม่จริง ให้เอาตัวพระองค์แก้วไปจำคุกไว้ ภายหลังพระองค์แก้วทำเรื่องราวให้มุขมนตรีกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า ได้รับพระราชอาชญาจำมานานแล้ว ซึ่งจะคิดการทรยศอย่างหนึ่งอย่างใดนั้นหามิได้ ถ้าทรงสงสัยอยู่ ขอให้มีศุภอักษรออกไปให้ส่งมารดาบุตรภรรยาครอบครัวเข้ามาไว้ ณ กรุงเทพมหานคร จะขอทำราชการฉลองพระเดชพระคุณอยู่ในกรุงเทพฯ ไม่คิดกลับออกไปเมืองเขมรแล้ว เจ้ากรุงธนบุรีทรงพระกรุณาให้ถอดพระองค์แก้วออกทำราชการอยู่ที่กรุงเทพฯ
ลุจุลศักราช ๑๑๓๗ ปีมะแมสัปตศก สมเด็จพระนารายณ์ดำริว่า การที่รบพุ่งฆ่าฟันกันนี้ ก็เพราะปรารถนาสมบัติ ถ้าจะนิ่งอยู่ดังนี้ ราษฎรก็ไม่มีความสุข จึงประชุมท้าวพระยาพระเขมรผู้ใหญ่ ซึ่งเป็นผู้เข้าใจเหตุผลในราชการ และพระสังฆราชเป็นต้น แล้วชี้แจงข้อเหตุว่า นักองโนน สมเด็จพระรามราชาก็มิใช่ผู้อื่น ตั้งอยู่ที่เมืองกำปอด ใกล้เคียงกับเมืองเรานัก ถ้าจะยกทัพไปจับคุมเอาตัวมา ความทราบถึงพระเจ้ากรุงธนบุรี ๆ ก็จะทรงพระพิโรธเกิดการศึกใหญ่ขึ้นอีก ถ้าจะนิ่งเสียนักองโนนก็จะคิดมาทำแก่เราต่าง ๆ เรารักษาตัวยาก ถ้าเราไปเชิญนักองโนนมาว่ากล่าวประนีประนอมยอมให้เป็นทรงราชย์ ตัวเราจะขอออกเป็นแต่อุปโยราช ก็เห็นว่าจะได้ความสุขไปจนสิ้นชีวิต พระสังฆราชและมุขมนตรีเห็นชอบด้วยตามกระแสดำริ จึงให้พระสังฆราช พระมหาพรหมมุนีกับพระยาพระเขมร ขุนนางมีชื่อ ถือหนังสือลงมาเชิญพระรามราชา ที่เมืองกำปอด พระรามราชาก็ขึ้นไปด้วย พระสังฆราช พระมหาพรหมมุนี แล้วก็มีศุภอักษรเข้ามากราบทูลเจ้ากรุงธนบุรี ๆ ได้ทรงทราบแล้ว ก็ทรงพระโสมนัส ให้ข้าหลวงออกไปเสกนักองโนนเป็นสมเด็จพระรามราชาธิราชบรมบพิตร ฝ่ายนักองตนซึ่งเป็นสมเด็จพระนารายณ์ราชา เจ้ากรุงกัมพูชาเก่า ก็ลดลงเป็นพระมหาอุปโยราช แบ่งบรรดาขุนนางสำหรับที่ทรงราชย์ถวายสมเด็จพระรามราชา ขุนนางสำหรับที่อุปราช ก็แบ่งไปให้พระมหาอุปราช เอาแต่ขุนนางสำหรับที่อุปโยราชนั้นไว้ใช้สอย สมเด็จพระนารายณ์ราชานั้น ทรงราชย์มาแต่ปีขาลสัมฤทธิศก มาถึงปีมะแม สัปตศก ได้ ๑๘ ปี ชนมายุ ๓๗ ปี
ลุจุลศักราช ๑๑๓๘ ปีวอกอัฐศก ญวนไกเซินเป็นกบฏรบกับเจ้าเวียตนาม แล้วมาตีเมืองไซ่ง่อน เจ้าเมืองไซ่ง่อนให้มาขอไพร่พลเสบียงอาหารไปช่วยรบไกเซิน สมเด็จพระรามราชาตอบไปว่า เขมรไม่ได้ขึ้นแก่ญวนแล้ว ไม่ยอมให้ เจ้าเมืองไซ่ง่อนโกรธ จึงให้ยกกองทัพมารบ เอาชัยชนะไม่ได้ก็ให้ยกกลับไปเมืองไซ่ง่อน
ครั้นมาถึงปีระกานพศก จุลศักราช ๑๑๓๙ พระยาวิบูลยราชชื่อซู คิดจะเอาราชสมบัติให้แก่พระมหาอุปราช ๆ ไม่ยอม จึ่งกลับไปทูลสมเด็จพระรามราชาว่า พระมหาอุปราชคิดกบฏ สมเด็จพระรามราชาไม่ทันพิเคราะห์ เชื่อว่าเป็นความจริง จึ่งให้พระยาวิบูลยราชไปคิดฆ่าพระมหาอุปราช พระยาวิบูลยราชจึงให้พระยาศรีอรรคราชไปลอบฆ่าพระมหาอุปราชเสีย พระมหาอุปราชชนมายุได้ ๒๒ ปี ฝ่ายพระมหาอุปโยราชออกจากที่ทรงราชย์ได้ ๒ ปีก็ป่วย ครั้นแจ้งว่า มีผู้ลอบฆ่าพระมหาอุปราชอนุชาเสียแล้ว ก็มีความโทมนัสเป็นอันมาก โรคที่ป่วยอยู่ก็กำเริบขึ้น ถึงแก่พิราลัยในเดือนยี่ข้างแรม ปีระกานพศกนั้น ชนมายุได้ ๓๘ ปี มีธิดา ๓ องค์ ชื่อนักองเมน ๑ นักองอี ๑ นักองเภา ๑ โอรสชื่อนักองเอง เกิดเมื่อปีมะเส็ง เบญจศก จุลศักราช ๑๑๓๕ องค์ ๑
ครั้นเดือนอ้ายปีจอ สัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๔๐ เจ้าพระยาสุรสีห์พิษณวาธิราช ยกทัพกรุงธนบุรีออกไปหมื่นหนึ่งถึงเมืองบันทายเพ็ชร แจ้งความแก่สมเด็จพระรามราชาว่า จะขึ้นไปตีเมืองลาวตามลำแม่น้ำโขง ตลอดไปถึงเมืองเวียงจันทน์ขอไพร่พลหมื่นหนึ่งกับเสบียงอาหารด้วย สมเด็จพระรามราชาให้เกณฑ์ข้าคนเมืองกระพงสวาย เมืองศรีสุนทร เมืองตะบงคะมุม รวมได้คนหมื่นหนึ่ง เจ้าพระยาสุรสีห์พิษณวาธิราชยกทัพเรือไปทางเมืองทะเลธม ถึงเมืองสมบุก สมบูรณ์ ฝ่ายสมเด็จพระรามราชา ให้พระยาพระคลัง ชื่อธรรม ไปตั้งกองสีข้าวสารส่งกองทัพอยู่ที่เมืองกระพงธม เมืองกระพงสวายเฆี่ยนตีเร่งรัดให้สีข้าว ทั้งผู้ชายผู้หญิง ลางคนผัวไปทัพเมียก็ต้องสีข้าว ราษฎรได้ความเดือดร้อนนัก พวกเขมรที่ไปทัพแจ้งดังนั้น ก็หนีมาหาครอบครัวเป็นอันมาก สมเด็จพระรามราชาได้ทราบว่าเขมรหนีตาทัพกลับมา ก็แต่งให้ข้าหลวงเที่ยวจับตัวมาทำโทษ ราษฎรก็คุมกันเข้าจับข้าหลวงกับพระยาพระคลังฆ่าเสีย แล้วสมเด็จพระรามราชาให้ไปเอาตัวพระยาเดโช ชื่อแทน พระยาแสนท้องฟ้า ชื่อเปียง พระยามนตรีเสน่หา ชื่อโส ซึ่งหนีตาทัพนั้นมาเมืองบันทายเพ็ชร ให้ฆ่าพระยามนตรีเสน่หาเสีย แต่พระยาแสนท้องฟ้าน้องพระยาเดโชนั้นให้เฆี่ยน ๕๐ ที ถอดเสียจากที่ พระยาเดโชนั้นให้คงที่อยู่ตามเดิม แล้วให้คืนไปอยู่เมืองกระพงสวายดังเก่า
ในจุลศักราช ๑๑๔๑ ปีกุน เอกศก พระยาเดโช (แทน) พระยาแสนท้องฟ้าผู้น้อง อพยพครอบครัวหนีไปอยู่แดนเมืองญวน กองทัพสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก และเจ้าพระยาสุรสีห์พิษณวาธิราช ตีเมืองล้านช้างได้แล้ว ให้เก็บทรัพย์สิ่งของปืนใหญ่น้อย ครอบครัวเข้ามา ณ เมืองพันพร้าว แล้วให้ทัพเมืองหลวงพระบางไปตีเมืองทันต์ ญวนเรียกว่าเมืองซือหวี เมืองม่อย ๒ เมืองนี้เป็นลาวทรงดำ อยู่ริมเขตแดนเมืองญวน ได้ครอบครัวลาวทรงดำมาเป็นอันมาก พาครอบครัวลาวเวียง ลาวทรงดำ ลงมาถึงกรุงในเดือนยี่ปีกุนเอกศกนั้น ลาวทรงดำนั้นโปรดให้ไปตั้งบ้านเรือนอยู่เพชรบุรี ลาวเวียงลาวหัวเมืองฟากโขงตะวันออก ก็โปรดให้ไปตั้งบ้านเรือนอยู่เมืองสระบุรีบ้าง เมืองราชบุรีบ้าง ตามหัวเมืองตะวันตกบ้าง อยู่เมืองจันทบุรีบ้าง ก็มีเชื้อสายมาจนทุกวันนี้
ฝ่ายที่เมืองเขมร สมเด็จพระรามราชาจึงให้ฟ้าทะละหะชื่อ มู คุมพวกพลไปจับพระยาเดโช (แทน) พระยาแสนท้องฟ้า ครั้นฟ้าทะละหะ (มู) ไปพบพระยาเดโช พระยาแสนท้องฟ้า ก็พูดปรึกษาหารือกันว่า เมื่อครั้งก่อนเราคิดราชการ เอาแผ่นดินถวายสมเด็จพระนารายณ์ราชา ได้ยิงสมเด็จพระรามราชาถูกลูกปืนที่อกไม่เป็นอันตราย พวกเราจับตัวได้ใส่กรงไว้ แล้วมีผู้คัดกรงพาหนีไปได้ ผูกพยาบาทเราอยู่ จะทำราชการไปด้วยก็คงจะพาลฆ่าเราเสียวันหนึ่ง ครั้นคิดพร้อมใจกันแล้ว ก็เกณฑ์ไพร่ตั้งค่ายรายทัพลาดตระเวนมาถึงเมืองเปียมแสน สมเด็จพระรามราชาได้ทราบว่า ฟ้าทะละหะไปร่มคิดด้วยพระยาเดโชเป็นกบฏ ก็ยกไพร่พลไปต่อรบด้วยพวกกบฏ ฝ่ายพระยาวิบูลยราช (ซู) ซึ่งรักษาเมืองบันทายเพ็ชรอยู่นั้นกลับคิดกบฏ ใช้ให้พระยาวรชุนชื่อหลง ไปหาองเฮากุน ขอกองทัพญวนกับทัพพระยาอาทิตยวงศา ชื่อลวด เจ้าเมืองป่าสัก ยกขึ้นมาเมืองพนมเพ็ญ จะโรยจังวาพระยาวิบูลยราชนำกองทัพมาถึงเมืองบันทายเพ็ชรเชิญนักองเอง บุตรนักองตนสมเด็จพระนารายณ์ราชา ชนมายุได้ ๗ ขวบ กับเจ้าหญิง ๕ องค์ลงเรือแง่โอ แล้วขึ้นไปเก็บเอาพระราชทรัพย์ และจับเอาบุตรสมเด็จพระรามราชา ๔ องค์ฆ่าเสีย เอาไฟเผามนเทียรสถานไหม้สิ้น ฝ่ายพรรคพวกของสมเด็จพระรามราชาหนีไปทูลสมเด็จพระรามราชาที่เมืองกระพงธม ทราบความแล้วสมเด็จพระรามราชาถอยทัพกลับมาถึงเมืองกระพงชะนัง พบทัพญวนเขมรอยู่แพรกป่าพัง สมเด็จพระรามราชาสู้ไม่ได้ หนีขึ้นบกทิ้งเรือเสีย ไปอยู่เมืองพนมกำแรง กองทัพญวนทัพเขมรก็ตามไปจับตัวได้ ใส่กรงถ่วงน้ำเสียที่บึงขยอง เมื่อเดือน ๔ ปีกุนเอกศกนั้น สมเด็จพระรามราชาได้ทรงราชย์มาแต่ปีมะแมสัปตศกได้ ๕ ปี ชนมายุได้ ๔๐ ปี
ครั้งนั้นฟ้าทะละหะ (มู) ตั้งตัวขึ้นเป็นสมเด็จฟ้าทะละหะมหาราชบพิตร ให้พระยาศรีธิกรณ์ชื่อปก ซึ่งเป็นพี่เลี้ยงนักองเองขึ้นเป็นพระยาวัง พระยาวิบูลยราช (ซู) เป็นพระยากลาโหม พระยาแสนท้องฟ้า (เปียง) เป็นพระยาจักรี สมเด็จฟ้าทะละหะทำนุบำรงพระองค์เองว่าราชการแผ่นดินอยู่ ฝ่ายพระยายมราชชื่อแบน เป็นข้าเก่าของสมเด็จพระรามราชา เป็นเพื่อนน้ำสบถกับพระยากลาโหม (ซู) ๆ ช่วยคิดแก้ไขไว้จึงไม่ตาย สมเด็จฟ้าทะละหะให้ไปอยู่กับพระยาเดโช ณ เมืองกระพงสวาย ความที่เขมรเป็นกบฏจับสมเด็จพระรามราชาฆ่าเสียนั้น ทราบถึงเจ้ากรุงธนบุรีก็ทรงพิโรธ ทรงพระดำริว่าพระยายมราช (แบน) ก็เป็นคนสนิทของสมเด็จพระรามราชา ไม่ระวังเจ้านายให้เขาทำร้ายได้ จึงใช้ให้พระองค์แก้วเชิญศุภอักษรไปถึงสมเด็จฟ้าทะละหะ ขอเอาตัวพระยายมราช (แบน) มาทำโทษที่กรุง สมเด็จฟ้าทะละหะมอบตัวพระยายมราช (แบน)ให้พระองค์แก้วเข้ามา ณ กรุง แล้วรับสั่งให้เอาตัวไปจำคุกไว้ สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกก็ทำนุบำรุงพระยายมราช (แบน) ให้ได้อยู่ในคุกเป็นสุข
ลุจุลศักราช ๑๑๔๓ ปีฉลูตรีศก เมื่อเดือนอ้ายนั้นเจ้ากรุงธนบุรีได้ทราบข่าวว่า เขมรไปฝักไฝ่ขึ้นอยู่กับญวนตามเดิม จึงรับสั่งให้พระเจ้าลูกเธอ กรมขุนอินทรพิทักษ์กับสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก และ เจ้าพระยาสุรสีห์พิษณวาธิราชยกไพร่พลสองหมื่นแยกไป ๓ ทาง สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกขอเอาพระยายมราช (แบน) ไปด้วยยกไปทางนครวัด พระเจ้าลูกเธอ กรมขุนอินทรพิทักษ์ ยกไปทางเมืองบันทายเพ็ชร เจ้าพระยาสุรสีห์พิษณวาธิราชนั้นยกไปทางเมืองกระพงสวาย ครั้งนั้นสมเด็จฟ้าทะละหะรู้ความว่ากองทัพธนบุรียกออกไป ก็แต่งให้คนไปกวาดครอบครัวที่มีเรือ แต่เมืองนครวัด เมืองพระตะบอง เมืองสะโตง เมืองกระพงสวาย ให้มาอยู่เมืองบันทายเพ็ชรให้พระยาเดโช (แทน) ตระเตรียมไพร่พลเป็นกองรักษาเมืองกระพงสวาย ฝ่ายสมเด็จฟ้าทะละหะเกณฑ์ไพร่พลตั้งค่ายรักษากระพงหลวงและเปียมชำนิดกับท่าเกวียน พระยากลาโหม (ซู) ยกทัพเรือไปทางเมืองทะเลธม กวาดครอบครัวเมืองกะแจะ เมืองสมบุก สมบูรณ์ลงเรือมาอยู่เกียนสวาย แล้วขอกองทัพญวนมาช่วยรบกองทัพกรุงธนบุรี ฝ่ายกองทัพพระเจ้าลูกเธอ กรมขุนอินทรพิทักษ์ยกมาทางเมืองพระตะบอง เมืองตระคร้อ เมืองขลุง เมืองครอง เมืองบริบูรณ์ ราษฎรลงเรือหนีมาเมืองพนมเพ็ญ ฝ่ายพระองค์เองหนีไปอยู่ที่เกาะเกิด พระยากลาโหม (ซู) ตั้งตัวขึ้นเป็นสมเด็จเจ้าพระยา ให้พระยาวิบูลยราช ชื่อปา เป็นพระยากลาโหมตั้งทัพอยู่จะโรยจังวา ฝ่ายเจ้าพระยาสุรสีห์พิษณวาธิราชยกกองทัพมาถึงเมืองกระพงสวาย ตีทัพพระยาเดโช (แทน) แตกหนีเข้าป่าไป เจ้าพระยาสุรสีห์พิษณวาธิราชยกทัพมาตั้งค่ายอยู่ที่เมืองเปียมชีดอง ครั้น ณ เดือน ๔ ปีฉลู ตรีศก เจ้ากรุงธนบุรีเสียพระจริตเกิดจลาจลขึ้นในกรุงธนบุรี จนพระยาสรรค์คุมพรรคพวกมาจับเอาออกจากราชสมบัติ ความทราบถึงสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก ก็ให้ยกกองทัพรีบรุดกลับมาก่อนเจ้าพระยาสุรสีห์พิษณวาธิราช แต่พระเจ้าลูกเธอ กรมขุนอินทรพิทักษ์นั้นหารู้ว่าที่กรุงธนบุรีเกิดเหตุขึ้นไม่ สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกยกเข้ามาถึงกรุงธนบุรี อาณาประชาราษฎรร้องทุกข์ต่าง ๆ ขอเชิญเสด็จให้ทรงชำระเสี้ยนศัตรูและเชิญเสด็จขึ้นครอบครองสิริราชสมบัติสืบต่อไป
ลุจุลศักราช ๑๑๔๔ ปีขาล จัตวาศก สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกก็ได้เถลิงถวัลยราชสมบัติ ในครั้งนั้น พวกญวนไกเซินยกมาตีเมืองไซ่ง่อน องเชียงสือให้มาขอกองทัพเขมรไปช่วย สมเด็จฟ้าทะละหะ (มู) สมเด็จเจ้าพระยา (ซู) แต่งให้พระยากลาโหม (ปา) คุมคนห้าพันไปช่วยองเชียงสือ พระยากลาโหม (ปา) ตายในที่รบที่ทุ่งป่ายุง เสียไพร่พลเป็นอันมาก องเชียงสือก็หนีลงเรือเข้ามาในเขตแดนกรุงเทพฯ ครั้นเมื่อเดือน ๘ ปีขาลนั้น สมเด็จเจ้าพระยา (ซู) ซึ่งเป็นมิตรสหายน้ำสบถกับพระยายมราช (แบน) ที่อยู่กรุงเทพฯ มีหนังสือเข้ามาถึงพระยายมราช (แบน) ให้กราบทูลลาออกไปช่วยราชการ จะให้คิดเอาเมืองเขมรมาขึ้นกรุงดังเก่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็โปรดให้พระยายมราช (แบน) ออกไปถึงเมืองพระตะบอง สมเด็จเจ้าพระยา (ซู) ทราบแล้วมีความยินดี มารับพระยายมราช (แบน) ไปเมืองบันทายเพ็ชร คิดพร้อมใจกันยกไปรับสมเด็จฟ้าทะละหะ(มู) กับพระยาจักรี (เปียง) สมเด็จฟ้าทะละหะ (มู) สู้ไม่ได้ก็หนีไปอยู่เมืองป่าสัก พระยาอาทิตยวงศา ชื่อลวด เจ้าเมืองป่าสัก จับตัวสมเด็จฟ้าทะละหะ (มู) ส่งเข้ามาให้สมเด็จเจ้าพระยา (ซู) พระยายมราชก็ฆ่าเสีย พระยาจักรี (เปียง) หนีไปอยู่ในป่า จับได้ก็ฆ่าเสียเมื่อเดือนสิบเอ็ดข้างขึ้น ครั้น ณ เดือนสิบสอง แรมสิบห้าค่ำ พระยายมราช (แบน) ก็ลอบฆ่าสมเด็จเจ้าพระยา (ซู) เสีย เพราะด้วยว่าทำร้ายเจ้านายของตัว แล้วก็ฆ่าขุนนางที่ทำร้ายสมเด็จพระรามราชาเจ้าของตัวนั้นเสียหมด แล้วพระยายมราช (แบน) ก็ยกตัวขึ้นเป็นผู้ว่าที่ฟ้าทะละหะ แล้วตั้งขุนนางพรรคพวกของตัวขึ้นเป็นผู้ใหญ่ผู้น้อยเต็มตามตำแหน่ง จึง่ให้พระยาจักรี (แกบ) ไปจับพระยาเดโช (แทน) ที่เมืองกระพงสวาย พระยาเดโช (แทน) หนีไปเมืองจำปรัง ฝ่ายพระยามหาเทพ พระยาวรชุน กับพวกแขกจามเมืองตะบงคะมุม คิดกันยกทัพเรือมาเมืองพนมเพ็ญจะจับพระยายมราช (แบน) พระยากลาโหม (ปก) ฆ่าเสีย พระยายมราช (แบน) พระยากลาโหม (ปก) เห็นจะสู้มิได้ ไม่ทันจะตระเตรียมตัว ก็พาพระท้าวสองนางซึ่งเป็นกนิษฐภคินีของสมเด็จพระนารายณ์ราชา กับพระเรียม สามนางซึ่งเป็นบุตรี กับนักองเองซึ่งเป็นบุตราสมเด็จพระนารายณ์ราชาลงเรือ กวาดต้อนครอบครัวเขมรเข้ารีตมาด้วยประมาณ ๕๐๐ คน หนีเข้ามาขึ้นที่เมืองพระตะบองเข้ามา ณ กรุงเทพมหานคร ในปีขาลจัตวาศก นั้น ชนมายุนักองเองได้ ๑๐ ปี แต่นักองเมนป่วยถึงแก่พิราลัยเสีย ยังอยู่แต่พระเรียมสององค์ คือ นักองอี นักองเภา สมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้ากราบทูลขอไปเป็นพระสนมเอกในพระราชวังบวรทั้ง ๒ องค์ นักองเองนั้น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาเลี้ยงเป็นพระราชบุตรบุญธรรมแล้วโปรดให้ไปตั้งบ้านเรือนอยู่กับพระท้าวสองนาง และพระยากลาโหม (ปก) พี่เลี้ยงที่ตำบลคอกกระบือ เขมรเข้ารีตพวกออกญาแป้น ออกญานวนนั้น ให้ไปตั้งบ้านเรือนอยู่เหนือวัดสมอราย พระยายมราช (แบน) นั้น โปรดตั้งเป็นเจ้าพระยาอภัยภูเบศรวิเศษสงคราม รามนรินทรบดี อภัยพิริยปรากรมพาห
พระราชทานคืนพระบาง และให้เจ้านันทเสนไปครองเมืองล้านช้าง
ฝ่ายข้างมลาวประเทศนั้น เจ้าบุญสาร พระเจ้าล้านช้างเก่า กลับแต่เมืองคำเกิด มา ณ เมืองล้านช้าง จับพระยาสุโภซึ่งอยู่รั้งเมืองนั้นฆ่าเสีย แล้วเข้าตั้งอยู่ในเมือง และท้าวเพี้ยขุนนางซึ่งไม่ยอมเข้าด้วยนั้น ก็หนีลงมา ณ กรุงเทพมหานคร กราบทูลพระกรุณาให้ทราบ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงมีพระราชดำรัส โปรดให้เจ้านันทเสนราชบุตรกลับคืนไปครองเมืองล้านช้างสืบไป แล้วเจ้านันทเสนกราบทูลขอพระบางกลับคืนไปด้วย ครั้นขึ้นไปถึงเมืองมิได้ช้าเจ้าบุญสารผู้บิดาก็ถึงแก่พิราลัย แล้วพระเจ้าล้านช้างใหม่กระทำฌาปนกิจเสร็จแล้ว ก็บอกส่งเจ้าอินทร์ เจ้าพรหม และเจ้าน้องทั้งปวงลงมาถวาย ทรงพระกรุณาให้เลี้ยงไว้ทำราชการที่กรุง
องเชียงสือญวนเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร
ในปีขาล จัตวาศก จุลศักราช ๑๑๔๔ ปีนั้น ฝ่ายข้างเมืองญวนองไกเซิน เจ้าเมืองกุยเยิน ยกกองทัพมาตีเมืองไซ่ง่อน องเชียงสือเจ้าเมืองยกพลทหารออกต่อรบ ต้านทานมิได้ก็แตกฉานพ่ายหนีทิ้งเมืองเสีย พามารดาและบุตรภรรยาและขุนนางสมัครพรรคพวก ลงเรือแล่นหนีมาทางทะเลขึ้นอาศัยอยู่ ณ เกาะกระบือ พระยาชลบุรี พระระยองออกไปตระเวนสลัดถึงเกาะกระบือ พบองเชียงสือ ๆ เล่าความให้พระยาชลบุรี พระระยองฟังว่า องเชียงสือเป็นบุตรองคางเวือง เป็นหลานพระเจ้าแผ่นดินญวน บ้านเมืองเสียแก่ข้าศึกหนีมา พระยาชลบุรี พระระยอง รู้ความแล้วจึงชวนองเชียงสือให้เข้ามากรุง องเชียงสือยังมิไว้ใจจึงว่า องเชียงซุนผู้อาหนีเข้าไปพึ่งพระบารมีคนหนึ่งแล้ว ท่านก็ฆ่าเสีย พระยาชลบุรี พระระยองจึงบอกว่า เดี๋ยวนี้เปลี่ยนแผ่นดินใหม่ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโอบอ้อมแก่ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินและอาณาประชาราษฎรเป็นอันมาก ไม่ดุร้ายเหมือนพระเจ้าแผ่นดินองค์ก่อน ให้องเชียงสือเข้าไปพึ่งพระเดชพระคุณอยู่ ณ กรุงเถิด เห็นจะทรงพระเมตตาชุบเลี้ยงองเชียงสือดอก องเชียงสือก็ยอมตัวเป็นบุตรเลี้ยง พระยาชลบุรี พระยาชลบุรีจึงพาองเชียงสือเข้ามาแวะพักที่เมืองชลบุรี แล้วบอกเข้ามา ณ กรุงเทพมหานคร โปรดให้มีตราให้พาองเชียงสือเข้ามาเฝ้า พระยาชลบุรีจึงพาองเชียงสือเข้ามาถึงกรุงเมื่อเดือนสี่ ข้างขึ้นปีขาล จัตวาศก จุลศักราช ๑๑๔๔ เมื่อองเชียงสือเข้ามาถึงกรุงเทพมหานครนั้น อายุองเชียงสือได้ ๓๓ ปี จึงโปรดเกล้าฯ ให้องเชียงสือกับครอบครัวไปตั้งบ้านเรือนอยู่ที่ใต้บ้านต้นสำโรง ซึ่งภายหลังพระราชทานให้กงสุลโปรตุเกสอยู่มาจนทุกวันนี้ พระราชทานเบี้ยหวัดองเชียงสือปีละ ๕ ชั่ง แล้วพระราชทานเครื่องยศถาดหมาก คนโททอง กระบี่บั้งทอง กลดคันสั้น ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงเหมือนนักองเอง โปรดเกล้าฯ ให้องเชียงสือเข้าเฝ้าทุกวัน องเชียงสือนั้น เข้ามาเฝ้าขี่เรือญวน ๖ แจวบ่าวกั้นร่มให้ ครั้นเข้าไปเฝ้าโปรดให้เฝ้าข้างพระเฉลียงพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ด้านตะวันตกเหลี่ยมเสาท้องพระโรงหน้าเจ้ากรมพระตำรวจ นั่งขัดสมาธิตามเพศญวน โปรดให้พระราชมนตรีล่ามเข้าไปด้วย มารดาองเชียงสือและองญวนที่เข้ามากับองเชียงสือ ก็ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดตามสมควร แล้วโปรดเกล้าฯ ดำรัสสั่งเจ้าเมืองกรมการเมืองสมุทรปราการว่า ญวนพรรคพวกขององเชียงสือจะเข้าออกไปมาหากินตามท้องทะเล อย่าให้พวกด่านห้ามปรามเลย โปรดเกล้าฯให้องเชียงสือเรียงจดหมายเหตุในปฐมวงศ์ขององเชียงสือ สืบลำดับวงศ์พระเจ้าแผ่นดินมาได้กี่แผ่นดินจนถึงเสียเมืองแก่พวกองไกเซิน องเชียงสือจึงให้องเบ็ดจัด องเบ็ดตรึง ซึ่งเป็นญวนผู้ใหญ่ และขุนนางที่มาด้วย ช่วยกันเรียบเรียงเรื่องพงศาวดารลำดับวงศ์ฝ่ายญวนทูลเกล้าฯ ถวายมีความดังนี้
เรื่องพงศาวดารญวน
เดิมเมืองตังเกี๋ยเป็นเมืองหลวง เจ้ากิมเป็นพระเจ้าแผ่นดินสืบวงศ์มาได้ ๖ พระองค์ พระเจ้าแผ่นดินในที่ ๖ ชื่อหุงเมือง ครั้งนั้นพระเจ้ากรุงจีนให้เลียวทาง เป็นแม่ทัพยกมาตีเมืองตังเกี๋ยได้ เลียวทางจับหุงเมืองและพรรคพวกฆ่าเสียสิ้น แล้วเลียวทางก็เป็นเจ้าเมืองตังเกี๋ย เมืองตังเกี๋ยก็ขึ้นแก่เมืองจีนแต่นั้นมา ภายหลังเกิดผู้มีบุญขึ้นชื่อเลเลยเป็นญวนอยู่ที่บ้านลำเซิน เลเลยนิมิตฝันว่าจะได้เป็นเจ้าแผ่นดิน เวียนกรายจะได้เป็นมหาอุปราช เทพยดาบอกว่าดวงตรากับกระบี่สำหรับพระเจ้าแผ่นดินอยู่ที่ห้วยน้ำ ครั้นเวลาเช้าเลเลยก็ไปเที่ยวดูที่ห้วยน้ำ ได้เห็นดวงตรากับกระบี่สมคำเทพยดาบอก ก็เอาดวงตรากับกระบี่มาเก็บไว้ที่เรือน ฝ่ายเวียนกรายเที่ยวมาอาศัยนอนอยู่ในศาลเจ้า เทพยดาสังหรณ์ให้นิมิตฝันว่า เลเลยจะได้เป็นเจ้าแผ่นดิน เวียนกรายจะได้เป็นมหาอุปราช ถ้าเวียนกรายจะใคร่พบเลเลยก็ให้ไป ณ บ้านลำเซิน ถ้าไม่รู้จักเรือนเลเลย เวลากลางคืนให้ดูรัศมี ถ้ารัศมีสว่างอยู่ที่เรือนใด เรือนนั้นเป็นเรือนเลเลย ครั้นตื่นขึ้นเวลาเช้า เวียนกรายก็ออกจากศาลเทพารักษ์เดินมาถึงบ้านลำเซิน พอเวลาค่ำจึงเที่ยวดูเห็นเรือนหนึ่งมีรัศมีสว่างสมคำเทพยดาบอก เวียนกรายก็เข้าไปหาเลเลย เลเลยกับเวียนกรายพบกันแล้ว ก็ไต่ถามชื่อเสียงรู้จักกันสมตามนิมิตฝันทั้ง ๒ ฝ่าย เวียนกรายขอดูดวงตราและกระบี่ของเลเลย ๆ ก็ให้ดู เวียนกรายไม่มีความสงสัยแน่แก่ใจแล้ว จึงว่าเราทั้ง ๒ จะได้เป็นเจ้าเมืองตังเกี๋ย ให้เลเลยตั้งกองเกลี้ยกล่อมผู้คนอยู่ที่บ้านลำเซิน ตัวเวียนกรายไปเกลี้ยกล่อมผู้คนในแขวงเมืองตังเกี๋ย ครั้นเกลี้ยกล่อมคนเข้าด้วยมากแล้ว เวียนกรายกับเลเลยก็เป็นกบฏคุมคนยกเขาตีเอาเมืองตังเกี๋ยได้ จับเจ้าเมืองฆ่าเสีย เลเลยก็ตั้งตัวขึ้นเป็นเจ้า ตั้งเวียนกรายเป็นมหาอุปราช ฝ่ายพระเจ้ากรุงจีนรู้ว่า เลเลยกับเวียนกรายเป็นกบฏจับเจ้าเมืองตังเกี๋ยฆ่าเสียแล้ว จึงแต่งให้กองทัพไปตีเมืองตังเกี๋ย ผู้ใดเป็นแม่ทัพมาหาปรากฏไม่ เลเลยกับเวียนกรายรู้ว่ากองทัพเมืองจีนยกมาเป็นอันมากจะสู้รบมิได้ จึงเอาทองคำทำรูปแทนตัวกับเครื่องบรรณาการ ให้ทูตคุมไปให้แม่ทัพเมืองจีน ขอโทษตัวยอมเป็นเมืองขึ้นตามเดิม แม่ทัพได้มีหนังสือบอกขึ้นไปเมืองหลวง พระเจ้ากรุงจีนมีหนังสือมาถึงแม่ทัพว่า ให้ตั้งองเลเลยเป็นเจ้าเมืองตังเกี๋ยสืบวงศ์ตระกูลต่อไปเถิด กองทัพกรุงจีนก็กลับไป และราชการบ้านเมืองก็สิทธิ์ขาดอยู่แก่เวียนกรายมหาอุปราช เวียนกรายมีบุตรหญิงชื่อกงจัว ๑ บุตรชายชื่อจัวเตียน ๑ บุตรหญิงนั้นให้เป็นภรรยาตินเกียมซึ่งเป็นขุนนางในเมืองตังเกี๋ย มหาอุปราชทูลเจ้าเมืองตังเกี๋ยว่า ตัวแก่ชราแล้ว จะขอให้ตินเกียมบุตรเขยว่าราชการ ที่อุปราชแทนตัวไปจนกว่าจัวเตียนบุตรชายจะใหญ่ขึ้น ถ้าบุตรชายใหญ่ขึ้นแล้วขอให้บุตรชายเป็นมหาอุปราชสืบไป เจ้าเมืองตังเกี๋ยก็ยอมให้ ครั้นมหาอุปราชตายแล้ว ตินเกียมบุตรเขยก็คิดจะฆ่าจัวเตียนน้องภรรยาเสีย นางกงจัวพี่หญิงรู้ความ ก็กระซิบบอกน้องชายให้รู้ตัวแล้วให้น้องชายทำเป็นคนเสียจริต จัวเตียนก็กระทำตามคำพี่หญิง พี่หญิงจึงคิดอุบายบอกแก่ตินเกียมสามีว่า จัวเตียนเป็นบ้าดังนี้ จะเลี้ยงไว้ก็จะได้ความอับอายขายหน้า ขอให้ขับไปเสียให้พ้นบ้านเมือง ตินเกียมสามีไม่ทันพิจารณาก็เห็นด้วย จึงไปทูลเจ้าเมืองตังเกี๋ยให้ขับจัวเตียนเสียจากเมือง เจ้าเมืองตังเกี๋ยก็ยอม ตินเกียมจึงแต่งเรือเล็กและคนให้คุมตัวจัวเตียนเข้ามาส่งขึ้นที่ป่า ชื่อโอจัว เป็นป่าสำหรับปล่อยคนโทษ ในเขาวงก์หนทางจะเข้าออกเป็นอันยาก ป่านั้นพ้นแดนเมืองตังเกี๋ย ๑๕ วัน คนที่มาส่งนั้นก็อยู่ด้วยจัวเตียน หากลับไปไม่ จัวเตียนตั้งกองเกลี้ยกล่อมผู้คนเป็นซ่องอยู่ในป่า ได้ผู้คนมากก็สร้างเมืองขึ้นให้ชื่อเมืองเว้เรียกมาจนทุกวันนี้
ฝ่ายตินเกียมพี่เขยรู้ความดังนั้น จึงให้องลัดเบายกกองทัพมาตีเมืองเว้ ได้รบกันกับองลัดเบา กองทัพก็แตกกลับไปเมืองตังเกี๋ย จัวเตียนเจ้าเมืองเว้กลัวจะเป็นศึกติดพันไป จึงแต่งเครื่องบรรณาการให้ขุนนางไปคำนับจิ้มก้ององตินเกียมพี่เขย และขอโทษเจ้าเมืองตังเกี๋ยยอมเป็นเมืองขึ้นด้วย เจ้าเมืองตังเกี๋ยก็โปรดให้จัวเตียนได้ครองเว้สืบมา ๖ ชั่วเจ้าเมือง จัวเตียน บุตร เวียนกราย ที่ ๑ จัวสาย บุตร จัวเตียน ที่ ๒ จัวเทิง บุตร จัวสาย ที่ ๓ จัวเหียน บุตร จัวเทิง ที่ ๔ จัวคาง บุตร จัวเหียนที่ ๕ ถึงองเฮียวฮูเวียง บุตร จัวคางที่ ๖ ก็ตั้งแข็งเมือง มิได้ไปขึ้นแก่เมืองตังเกี๋ย เจ้าเมืองตังเกี๋ยก็จัดกองทัพไปตีเมืองเว้เป็นหลายครั้งไม่ได้ องเฮียวฮูเวียงให้ตั้งด่านทางบกตำบลโปจันแห่งหนึ่ง โปจันนั้นอยู่ริมแม่น้ำซงยันข้างตะวันออก เป็นแดนเมืองตังเกี๋ย ด่านโปจันทุกวันนี้เป็นเมืองกวางเบื้อง ทางน้ำนั้นให้เอาโซ่ขึงแม่น้ำดงเฮยไว้ ไม่ให้พวกตังเกี๋ยขึ้นไปเมืองเว้ได้ เมืองตังเกี๋ยกับเมืองเว้ก็ขาดกันมาหลายปี เป็นเอกราชขึ้นด้วยกันทั้ง ๒ ฝ่าย องเฮียวฮูเวียงมีบุตร ๕ คน ชื่อองดึกมูที่ ๑ องคางเวืองที่ ๒ องเทิงกวางที่ ๓ องเชียงซุนที่ ๔ องทางที่ ๕ องดึกมู ซึ่งเป็นบุตรใหญ่ มีบุตรชายชื่อ องวางตนคนหนึ่ง แล้วองดึกมูก็ถึงแก่กรรม องคางเวืองบุตรที่ ๒ มีบุตร ๓ คน ชื่อองยาบา ๑ องเชียงสือ ๑ องหมัน ๑ แล้วองคางเวืองนั้นก็ถึงแก่กรรมไปก่อนบิดา ครั้นองเฮียวฮูเวียงบิดาถึงแก่กรรมแล้ว องกวักภอขุนนางผู้ใหญ่ยกองเทิงกวางบุตรที่ ๓ ขึ้นเป็นเจ้าเมืองเว้ แล้วองกวักภอก็เป็นผู้สำเร็จราชการสิทธิ์ขาดอยู่แต่ผู้เดียว เสนาบดีราษฎรไม่เต็มใจ บ้านเมืองก็เกิดความจลาจลต่าง ๆ ครั้นอยู่มาจะเป็นปีเดือนวันใดมิได้ปรากฏ อ้ายอยากเป็นโจรป่าอยู่แดนเมืองกุยเยิน อ้ายอยากมีน้องชาย ๒ คนชื่อ อ้ายบาย อ้ายดาม ครั้นอยู่มา อ้ายกรุมฮวดบิดาอ้ายอยาก อ้ายบาย อ้ายดาม ตาย พี่น้องทั้ง ๓ คนหาหมอดูที่ฝังศพ หมอว่าที่เขากวางหนำเป็นที่ฮ่องซุ้ยดี มีเขาเป็นรูปปากมังกร ถ้าใครฝังศพบิดามารดาลงในที่นั้น นานไปบุตรหลานจะได้ดี แล้วอ้ายอยากกับพี่น้องก็เอาศพบิดาไปฝังที่เขาปากมังกร ขุดหลุมลงไปได้ทองคำ ๒ ไหแง แล้วเอาศพฝังลงไว้ที่นั้น อ้ายอยากเอาทองคำมาขายได้เงินช่วยคนที่ทุกข์ยากปล่อยเสีย แล้วเกลี้ยกล่อมผู้คนได้มาก ปรึกษากันคิดจะชิงเอาสมบัติในเมืองเว้ ด้วยเห็นว่าองกวักภอกับองเทิงกวาง ไม่ตั้งพระทัยอยู่ในราชการแผ่นดิน ตั้งแต่เสพสุราแล้วก็เล่นงิ้วหลงใหลไป บรรดาขุนนางเอาใจออกห่างทั้งสิ้น อ้ายอยากกับพี่น้องเห็นการดังนั้นแล้วก็ปรึกษากันว่า ผู้คนก็ยิมยอมกับเรามากอยู่แล้ว ก็พอจะคิดการใหญ่ได้ จึ่งให้อ้ายบายเอาทองคำหลายลิ่ม ๆ ละ ๑๐ ตำลึงจีน ใส่กระบะเข้าไปให้เจ้าเมืองกวางหนำ ขอทำราชการด้วยเจ้าเมืองกวางหนำ เจ้าเมืองกวางหนำก็รับไว้ให้ทำราชการอยู่ด้วยช้านาน เจ้าเมืองกวางหนำเห็นว่าอ้ายบายมีสติปัญญา ความอุตสาหะพากเพียรดี ก็ตั้งให้เป็นขุนนางว่าราชการสิทธิ์ขาดแทนตัวต่อไป ด้วยเจ้าเมืองกวางหนำเป็นคนชรา ตั้งแต่นั้นมาคนทั้งปวงก็เรียก อ้ายอยาก อ้ายบาย อ้ายดาม เป็นองญวนขึ้นทั้ง ๓ คนพี่น้อง องบายเกลี้ยกล่อมให้ไพร่บ้านพลเมืองรักใคร่ ได้พวกพ้องมาก ฝ่ายองอยากพี่ชาย องดามน้องชาย คุมไพร่พลอยู่ในป่า คิดกันว่าองเทิงกวาง เจ้าเมืองเว้คนนี้ หาอยู่ในยุติธรรมไม่ จึงเข้ามาในเมืองกวางหนำหาน้องชาย คิดพร้อมใจกัน จะยกองวางตนซึ่งเป็นบุตรขององดึกมูขึ้นเป็นเจ้า องวางตนคนนี้มีคนรักใคร่มาก คนทั้งปวงก็นิยมเห็นจริงด้วย แล้วองทั้ง ๓ ก็ตั้งแขวงเมืองกวางหนำอยู่ ความรู้ไปถึงเจ้าเมืองเว้ จึงให้องภอมาขุนนางผู้ใหญ่เป็นแม่ทัพคุมกองทัพมาตีเมืองกวางหนำ ครั้นองภอมา มาถึงเมืองกวางหนำ องบายผู้สำเร็จราชการเมืองกวางหนำ ก็มีหนังสือไปเกลี้ยกล่อมองภอมาแม่ทัพเมืองเว้ว่าซึ่งคิดราชการครั้งนี้ ก็จะเอาบ้านเมืองให้แก่องวางตน จะยกองวางตนขึ้นเจ้าแผ่นดิน องภอมาก็ยอมเข้าด้วยองบาย องบายก็มีหนังสือไปถึงพวกโจร และคนเข้าเกลี้ยกล่อม ให้ยกเข้ามาสมทบกองทัพองภอมาเป็นทัพหนึ่ง แล้วมีหนังสือไปถึงเมืองตังเกี๋ยว่าเจ้าเมืองเว้ไม่ตั้งอยู่ในยุติธรรม คิดจะยกกองทัพไปกำจัดเสีย ยกองวางตนขึ้นเป็นเจ้าเมืองต่อไปขอกองทัพมาช่วย เจ้าเมืองตังเกี๋ยก็เห็นชอบด้วย ก็ให้องกวักเลาคุมกองทัพมาช่วยอีกทัพหนึ่ง องบายก็คุมคนเมืองกวางหนำไปด้วย เข้าโจมตีเอาเมืองเว้ได้โดยง่าย เพราะขุนนางและราษฎรเกลียดชังเจ้าแผ่นดินมาก ไม่มีผู้ใดออกสู้รบ องเทิงกวางเจ้าเมืองเว้เห็นดังนั้นก็พาองเชียงซุนน้องชายกับองยาบา องเชียงสือ องหมัน หลาน ๓ คนหนีมาอยู่เมืองไซ่ง่อน แต่องวางตนไม่หนี เพราะรู้ข่าวว่าเขาจะยกตัวเป็นเจ้านาย องอยาก องบาย องดาม ได้เมืองเว้แล้ว ก็ให้เอาตัวองวางตนไปไว้เมืองกุยเยินเสีย ฝ่ายองทางบุตรที่ ๕ นั้นหนีไม่ทัน องกวักเลาแม่ทัพเมืองตังเกี๋ยจับได้ก็พาไปเมืองตังเกี๋ย ฝ่ายองวางตนเห็นว่าองทั้ง ๓ ไม่สุจริตคิดอุบายจะให้ตัวเป็นแต่เจว็ด สำเร็จราชการแล้วก็จะฆ่าเสีย จึงคิดกับคนสนิทหาเรือเล็กลอบหนีมาอยู่ ณ เมืองไซ่ง่อนกับองเทิงกวางด้วยกัน องเทิงกวางจึงปรึกษากับพี่น้องและขุนนาง ว่าจะยกองวางตนผู้หลานขึ้นเป็นเจ้าเมืองไซ่ง่อน เพราะเห็นว่าราษฎรนิยม จะได้เกณฑ์กองทัพไปตีเอาเมืองเว้คืน กองทัพเมืองไซ่ง่อนยังไม่ทันยกไป องอยาก องบาย องดาม ก็ยกทัพมาตีเอาเมืองไซ่ง่อนได้ จับองเทิงกวาง องวางตนได้ให้ฆ่าเสีย องเชียงซุนหนีมาตั้งอยู่เมืองบันทายมาศ องเชียงซุนมีบุตรชายชื่อองกลัก บุตรหญิงชื่อ มูเซ ไทยเรียกว่า โกเงิน พระเจ้ากรุงธนบุรียกกองทัพไปตีเมืองบันทายมาศ จึงได้องเชียงซุนกับครอบครัวเข้ามาเลี้ยงไว้ในกรุงธนบุรีเมื่อปลายแผ่นดิน เจ้ากรุงธนบุรีเสียพระจริต นั่งพระธรรมเห็นไปว่าองเชียงซุนกลืนเพชรเม็ดใหญ่ซ่อนไว้ในทอง จึงรับสั่งให้หามาไต่ถามองเชียงซุนไม่รับ ภายหลังมีผู้กราบทูลว่าจะหนี จึงรับสั่งให้ประหารชีวิตเสียทั้งบุตรชายด้วย ค้นหาเพชรก็ไม่ได้ แต่โกเงินบุตรหญิงขององเชียงซุนนั้นให้เอาไปเลี้ยงไว้ในวัง ฝ่ายองยาบา องเชียงสือ องหมัน ซึ่งหนีองอยากหลบหลีกอยู่ในป่าแขวงเมืองไซ่ง่อน องอยากให้สืบจับตัวได้แต่องยาบา องหมันก็ให้ฆ่าเสีย แต่องเชียงสือหนีไปได้ องอยากปราบปรามเมืองไซ่ง่อนเรียบร้อยแล้ว ก็ตั้งตัวขึ้นเป็นเจ้า เรียกว่าไกเซินยกไปอยู่เมืองกุยเยิน ตั้งเมืองกุยเยินเป็นเมืองหลวง ยกตัวขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ จึงตั้งองบายน้องคนกลางเป็นเจ้าชื่อบากบินเยือง อยู่เมืองไซ่ง่อน ตั้งองดามน้องน้อยเป็นเจ้าชื่อลองเยือง ไปอยู่รักษาเมืองเว้ และองลองเยืองซึ่งเป็นเจ้าเมืองเว้จะไปตีเมืองตังเกี๋ย เพราะด้วยพวกเมืองตังเกี๋ยขัดเคืองว่า ล่อลวงให้ยกกองทัพมาช่วยตีเมืองเว้ ครั้นตีได้แล้วก็ไม่ตั้งองวางตนขึ้น กลับเอาราชสมบัติเสียเอง เมืองตังเกี๋ยก็คุมเชิงอยู่ไม่มาอ่อนน้อม องลองเยืองจึงคิดกลอุบายเขียนชื่อองเชียงสือลงในธงแล้วก็ยกกองทัพไป ฝ่ายพวกเมืองตังเกี๋ยและขุนนางเห็นดังนั้น เข้าใจว่าองเชียงสือเกลี้ยกล่อมผู้คนตั้งตัวได้แล้วจึงยกทัพมา ไม่มีความสงสัยก็เปิดประตูเมืองรับองลองเยืองเข้าเมืองตังเกี๋ยได้ ก็ให้จับแต่บรรดาขุนนางพรรคพวกเจ้าเมืองฆ่าเสีย แต่ตัวเจ้าเมืองตังเกี๋ยนั้นรากเลือดตาย และอุปราชก็เชือดคอตาย องลองเยืองจึงได้ตั้งองเจียวทง บุตรองกวางตรีหลานเจ้าเมืองตังเกี๋ย ให้เป็นเจ้าเมืองตังเกี๋ยอยู่รักษาเมือง องลองเยืองก็เก็บเอาทรัพย์สิ่งของ ปืนใหญ่น้อยและเครื่องศาสตราวุธมาที่เมืองเว้สั่น องเทียวทง หลานเจ้าเมืองตังเกี๋ยคิดแค้นจึงมีหนังสือลับบอกขอกองทัพพระเจ้ากรุงจีน ๆ จึงให้จงต๊กกวางตุ้งเป็นแม่ทัพมารบองลองเยือง ๆ ก็ยกกองทัพไปตีกองทัพเมืองจีนแตกกลับไป องเจียวทง เจ้าเมืองตังเกี๋ยกับพรรคพวกพากันหนีไปอยู่เมืองจีน องลองเยืองจึงตั้งให้องกะวี บุตรเป็นเจ้าเมืองตังเกี๋ย องลองเยืองก็กลับไปเมืองเว้ องลองเยืองป่วยตาย ขุนนางจึงยกองกลัก บุตรที่ ๒ ขึ้นเป็นเจ้าเมืองเว้
และองเชียงสือนั้นเมื่อแตกทัพพลัดกันกับพี่น้อง หนีไปอยู่ป่าชื่อบ้านไกเตาเป็นบ้านเขมรลับแล ขัดสนด้วยเสบียงอาหารจึงใช้ให้อ้ายจู คนสนิทไปเที่ยวหาเสบียงอาหารมาเลี้ยงกัน อ้ายจูลงเรือไปหากินที่เมืองเต๊กเซีย พบองตรีเจ้าเมืองเต๊กเซีย อ้ายจูจึงแจ้งความแก่องตรีว่า องเชียงสือหนีมาอยู่ที่ป่าบ้านไกเตา ใช้ให้อ้ายจูมาเที่ยวหา องตรีเจ้าเมืองเต็กเซียรู้ความแล้วก็จัดเสบียงอาหารให้อ้ายจูไปให้องเชียงสือ องตรีจึงสั่งอ้ายจูว่า ถ้าสิ้นเสบียงอาหารเมื่อใดก็ให้มาเอาเถิดองตรีจะจัดหาไว้ให้มิให้ขัดสน แต่องเชียงสืออาศัยอยู่ที่บ้านเขมรลับแลประมาณ ๓ ปี พวกญวนไปตีผึ้งในป่าหลายพวกรู้ว่า องเชียงสือเป็นวงศ์เจ้านายหนีไปอยู่ที่บ้านเขมรลับแลได้ความลำบาก ต่างคนก็แบ่งเสบียงอาหารไปให้แก่องเชียงสือทุกพวก แล้วจีนทัดกับญวนคิดอ่านกันว่า องไกเซินคิดกบฏจับเจ้านายฆ่าเสีย ตั้งตัวขึ้นเป็นเจ้าแผ่นดินเมืองญวน องเชียงสือบุตรหลานเจ้านายหนีมาอาศัยอยู่ในป่าได้ความลำบากนัก จะคิดอ่านตีเอาบ้านเมืองคืนให้องเชียงสือให้จงได้ จีนทัดจึงคิดอ่านเกลี้ยกล่อมพวกญวนพวกจีนในเมืองไซ่ง่อนได้พวกพ้องมาก ยกเข้าตีปล้นเอาเมืองไซ่ง่อนได้ แต่องบายซึ่งเป็นบากบินเยืองหนีไปอยู่เมืองกุยเยิน จีนทัดจึงตั้งตัวขึ้นเป็นองกงเซิน ๆ จึงให้คนไปรับองเชียงสือเข้ามาเป็นเจ้าเมืองไซ่ง่อน องเชียงสือจึงตั้งให้จีนทัดซึ่งเป็นองกงเซินนั้นเลื่อนขึ้นเป็นองเทืองกง ขุนนางผู้ใหญ่ องเทืองกงกลับเป็นกบฏคิดอ่านกับจีนที่เป็นพรรคพวกของตัวจะทำร้ายองเชียงสือ อ้ายจู บ่าวองเชียงสือ เสพสุราเมาไปเที่ยวนอนอยู่ตามโรงเรือนจีนญวน ได้ยินพวกจีนเล่าให้กันฟะงว่าเดี๋ยวนี้องเทืองกงขุนนางผู้ใหญ่จะคิดจะฆ่าองเชียงสือเสีย อ้ายจูจึงเอาความมาบอกแก่องเชียงสือ ๆ รู้ตัวแล้วจึงให้จัดการกั้นม่านไว้ ณ ที่ องเชียงสืออยู่ ๓ ชั้น แล้วให้คนสนิทถืออาวุธเตรียมอยู่ในม่าน ๒๐ คน องเชียงสือทำเป็นป่วยนอนอยู่ในม่าน แล้วสั่งคนสนิทว่า ถ้าองเทืองกงเข้ามาเยี่ยมถึงที่กั้นม่าน จะคิดการกบฏจริงก็คงจะมีอุบายเอายาพิษมาให้กิน เมื่อรับยาขององเทืองกงทดลองดูรู้ว่ายาพิษจริงก็จะเทเสียในกระโถน แล้วเราจะเคาะกระโถนเข้าเป็นสำคัญ และให้พวกคนสนิทรุมกันเข้าจับตัวองเทืองกงฆ่าเสียเถิด ครั้นองเทืองกงรู้ว่าองเชียงสือป่วย จะขึ้นไปเยี่ยมองเชียงสือ จึงเอายาห่อไปด้วยห่อหนึ่ง พอเข้าไปถึงที่ข้างม่านนอนองเชียงสือ ๆ จึงทักว่าองเทืองกงมาเยี่ยมเราหรือ องเทืองกงตอบว่า ข้าพเจ้ารู้ว่าท่านป่วยไปจึงขึ้นมาเยี่ยมและเอายามาให้ท่านกินด้วย หวังจะให้บำบัดโรคโดยเร็ว ว่าแล้วจึงหยิบห่อยาออกให้องเชียงสือตรวจดู แล้วก็เรียกเอาจับเจี๋ยวมาต้ม ครั้นเห็นได้ทีก็แก้เอายาพิษใส่ลงไป แล้วรินลงในถ้วยส่งให้องเชียงสือ องเชียงสือเห็นความจริงเหมือนอย่างคิด แล้วก็รับถ้วยยามา เอาตะเกียบงาจุ่มลงไปก็ติดเป็นคราบดำ จึงรู้แน่ว่ายาพิษ เทเสียในกระโถนแล้วเคาะกระโถนขึ้นตามสัญญา คนสนิทขององเชียงสือได้ยินแล้วก็ออกมาช่วยกันจับองเทืองกงได้เอาไปฆ่าเสียในวันนั้น แล้วองเชียงสือจึงว่าแต่บรรดาจีนที่เป็นพรรคพวกองเทืองกงนั้นจะเอาไว้ไม่ได้ ให้จับฆ่าเสียให้สิ้น จีนแจ จีนเล็ก เป็นลูกค้าผู้ใหญ่ อยู่ในเมืองไซ่ง่อน จึงเข้าไปว่าแก่องเชียงสือว่า ท่านจะให้ฆ่าพวกจีนในเมืองไซ่ง่อนเสียนั้น พวกจีนจะยอมตายที่ไหน ก็จะเป็นกบฏขึ้น แล้วพวกไกเซินก็จะมาตีเอาเมืองไซ่ง่อนคืน ศึกภายนอกยังไม่ราบคาบศึกภายในก็จะเกิดขึ้นเป็นสองแรง ขอให้ท่านเอาใจพวกจีนเหล่านี้ไว้ก่อน องเชียงสือเห็นชอบด้วยก็ให้งดไว้ ครั้นอยู่มาไกเซินจึงจัดขุนนางทหารคุมกองทัพยกมาทางบกมาตีเมืองไซ่ง่อน องเชียงสือรู้ตัว จึงปรึกษาพวกพ้องว่า ถ้าเราจะสู้รบด้วยไกเซิน บัดนี้ก็เป็นสองกังวลอยู่ จะไว้ใจไม่ได้ ถ้าไปขณะเมื่อรบพัวพันกันเข้าแล้ว พวกจีนเป็นกบฏขึ้นข้างหลัง จะถอนตัวยาก จำจะหนีเข้าไปพึ่งพระบารมีที่กรุงเทพมหานครอยู่ก่อนแล้วจึ่งค่อยคิดการตั้งตัวใหม่ ครั้นจะสู้รบเดี๋ยวนี้ก็เสียท่วงทีไป ปรึกษาเห็นพร้อมกันดังนั้น จึงลงเรือทะเลหนีออกทางปากน้ำสมิถ่อ แล่นมาถึงเกาะกระบือ ก็เข้าจอดอยู่ที่นั่น พระยาชลบุรี พระระยอง ไปพบได้ชักชวนให้เข้ามาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท สิ้นคำจดหมายเหตุพงศาวดารองเชียงสือแต่เท่านี้
พระยาปังกลิมาเจ้าเมืองกำปอดแข็งเมือง
ลุปีเถาะ เบญจศก จุลศักราช ๑๑๔๕ ปี โปรดให้พระยาราชาเศรษฐีกลับออกไปรักษาเมืองบันทายมาศดังเก่า แล้วทรงเห็นว่าเมืองบันทายมาศเป็นเมืองหน้าศึก ใกล้กันกับแดนเมืองญวน จึงโปรดให้พระยาทัศดาออกไปช่วยราชการป้องกันเมืองด้วย ฝ่ายพระยาปังกลิมา เจ้าเมืองกำปอดรู้ข่าวว่า กรุงเทพมหานครศรีอยุธยาผลัดแผ่นดินใหม่ ก็คิดกบฏแข็งเมือง มิได้มาขึ้นเป็นข้าขอบขัณฑสีมาเหมือนแต่ก่อน พระยาราชาเศรษฐี พระยาทัศดา ก็บอกเข้ามาทราบทูล จึงดำรัสให้มีตราตอบออกไป ให้พระยาราชาเศรษฐี พระยาทัศดาคิดอ่าน จับตัวพระยาปังกลิมา จำส่งเข้ามา ณ กรุงเทพมหานคร พระยาราชาเศรษฐี พระยาทัศดา ก็ยกกองทัพจากเมืองบันทายมาศมา ณ เมืองกำปอด จับตัวพระยาปังกลิมาได้ จำส่งเข้ามาถวาย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จึงดำรัสให้เอาตัวพระยาปังกลิมาไปประหารชีวิตเสีย
พงศาวดารพม่า ตั้งแต่มังหม่องเป็นกบฏ จนพระเจ้าปะดุงได้เมืองยะไข่
อนึ่งแต่ครั้งเมื่อปีฉลู ตรีศก จุลศักราช ๑๑๔๓ ปีนั้นฝ่ายข้างแผ่นดินภุกามประเทศ พระเจ้าจิงกุจาผู้เสวยราชสมบัติ ณ กรุงรัตนบุระอังวะ ยกกองทัพขึ้นไปนมัสการพระสิงหดอ เหนือเมืองอังวะขึ้นไป ทางไกล ๕ คืน จึงมังหม่องเป็นราชบุตรพระเจ้ามังลอกผู้เป็นลุงพระเจ้าจิงกุจาบวชเป็นเณรอยู่ตั้งส้องสุมผู้คนได้พรรคพวกเป็นอันมาก แล้วสึกออกคิดการกบฏ เข้าปล้นชิงเอาเมืองอังวะได้ บังหม่องจึงให้ไปเชิญอาทั้ง ๓ คน คือ ตะแคงปะดุง ๑ ตะแคงปะดาน ๑ ตะแคงแปงตะแล ๑ มาพร้อมกัน แล้วมอบราชสมบัติให้อาทั้ง ๓ อาทั้ง ๓ มิได้รับ ยอมให้บังหม่องเป็นเจ้าแผ่นดิน บังหม่องก็ได้ครองราชสมบัติเป็นเจ้าอังวะ จึงไปขอบุตรีอะแซหวุ่นกี้มาเป็นพระมเหสี และพวกข้าไทยมังหม่องนั้นเป็นคนหยาบช้าเที่ยวข่มเหง ขุนนางอาณาประชาราษฎรได้ความเดือดร้อน อะแซหวุ่นกี้จึงคิดการกบฏ เวลาเย็นบังหม่องเสวยอาหารอยู่อะแซหวุ่นกี้ก็พาพรรคพวกเข้าไปในพระราชวัง จับตัวมังหม่องประหารชีวิตเสีย และมังหม่องอยู่ในราชสมบัติได้ ๗ วัน ก็สิ้นชนมชีพ อะแซหวุ่นกี้ขึ้นนั่งเมืองได้คืน ๑ จึงตะแคงปะตุง ตะแคงปะดาน ตะแคงแปงตะแล ทั้ง ๓ กับขุนนางทั้งปวงพร้อมกัน ยกพลทหารเข้าปล้นเอาพระราชวัง จับตัวอะแซหวุ่นกี้ได้ให้ฆ่าเสีย ขุนนางทั้งปวงจึงเชิญตะแคงปะดุง ขึ้นเสวยราชสมบัติเมืองอังวะ พระเจ้าปะดุงจึงตั้งตะแคงพระราชบุตรผู้ใหญ่เป็นอินแซะ มหาอุปราช แล้วให้มหาศีลวะอำมาตย์ กับจอกตลุงโบเป็นนายทัพเรือ ๕๐ ลำ คน ๒,๐๐๐ ยกขึ้นไปจับพระเจ้าจิงกุจา ซึ่งขึ้นไปไหว้พระสิงหดอ ได้ตัวมากับทั้งบุตรภรรยาและขุนนางทั้งปวง พระเจ้าปะดุงให้เอาพระเจ้าจิงกุจาถ่วงน้ำเสีย พระราชบุตรและนางสนมกับขุนนางพรรคพวกนั้น ให้ประหารชีวิตเสียสิ้น และพระเจ้าจิงกุจาอยู่ในราชสมบัติได้ ๖ ปีเศษ
ครั้นจุลศักราช ๑๑๔๕ ปีเถาะเบญจศก พม่าคน ๑ ชื่องะพุง มืพรรคพวกประมาณ ๓๐๐ คน คิดกบฏยกเข้าปล้นเอาเมืองอังวะ พระเจ้าปะดุงให้ขุนนางคุมทหารออกต่อรบก็แตกพ่ายหนืไป พลข้าหลวงติดตาม จับตัวงะพุงกับพรรคพวกได้ พระเจ้าปะดุงสั่งให้ฆ่าเสียทั้งสิ้น ในปีเถาะเบญจศกนั้น พระเจ้าปะดุงให้สร้างเมืองใหม่ขึ้นที่บ้านทองกา อยู่ทิศตะวันตก ไกลเมืองอังวะทาง ๓๐๐ เส้น ครั้นการเมืองสำเร็จแล้ว จึงให้นามเมืองชื่อว่า อมระปุระ พระเจ้าปะดุงยกไปจากเมืองอังวะไปอยู่เมืองใหม่นั้น ตั้งเป็นเมืองหลวงแล้วจัด กองทัพจะยกไปตีเมืองธัญญวดี คือ เมืองยะไข่ แต่งให้แอกกะบัดระหวุ่น คือพล ๔,๐๐๐ เป็นทัพหน้า ให้ตะแคงจักกุราชบุตรที่ ๒ ถือพล ๑๐,๐๐๐ เป็นแม่ทัพบกยกไปทางหนึ่ง แล้วให้แมคุงหวุ่นถือพล ๔,๐๐๐ เป็นทัพหน้า ให้ตะแคงกามะราชบุตรที่ ๓ ถือพล ๑๐,๐๐๐ เป็นแม่ทัพบกยกไปทางหนึ่ง แล้วให้คิริกะเรียง ๑ แยข่องเดชะ ๑ แจกกะเรจอโบ ๑ รวม ๓ นาย ถือพล ๑๔,๐๐๐ เป็นแม่ทัพหน้า ให้อินแซะมหาอุปราชถือพล ๑๖,๐๐๐ เป็นแม่ทัพบกยกไปทางหนั้ง เป็น ๓ ทัพยกไปตีเมืองธัญญวดี และทัพเรือนั้นให้มหาจอแทงตละยาเป็นแม่ทัพ กับแยจออากา ๑ แยจอสมุท ๑ รวม ๓ นาย คือพล ๔,๐๐๐ เรือรบทะเล ๓๐๐ ลำ ยกไป ทางทะเล และกองทัพบก ทัพเรือ ๔ ทัพ ยกไปตีหัวเมืองซึ่งขึ้นยะไข่รายทางไปได้เป็นหลายเมือง แล้วยกไปบรรจบพร้อมกันเข้าตีเมืองธัญญวดี ซึ่งเป็นเมืองหลวงนั้น พระเจ้ายะไข่ให้พลทหารออกต่อรบ สู้ฝีมือพม่าไม่ได้ ทัพพม่าก็เข้าหักเอาเมืองได้ จับได้ตัวพระเจ้ายะไข่และขุนนางไพร่พลครอบครัวประมาณ ๔๐,๐๐๐ เศษ กวาดเอามาเมืองอมระปุระ แล้วตั้งจอกชูคุมไพร่พลพม่า ๑๐,๐๐๐ ให้อยู่รักษาเมืองธัญญวดี และพระเจ้ายะไข่นั้น พระเจ้าปะดุงให้เลี้ยงไว้แล้วป่วยลงก็ถึงแก่ความตาย
อ้ายกบฏ ๒ คนเข้าวังหน้า
จุลศักราช ๑๑๔๕ ปีเถาะเบญจศก สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ทรงพระราชดำริว่า พระสงฆ์รับบิณฑบาตตามบ้าน ราษฎรไม่ต้องคอยท่ารออยู่ช้าได้รับโดยเร็ว แล้วกลับไปวัด แต่เวลาเช้า ๆ แต่ในวังเจ้าและบ้านผู้มีบรรดาศักดิ์ใหญ่ ๆ พระสงฆ์ต้องไปคอยท่าอยู่ช้า ได้รับต่อเวลาสาย ข้อนี้เป็นความลำบากแก่พระสงฆ์ยิ่งนัก ทำบุญแล้วกลับจะได้บาปเล่าดูไม่สมควร จึงโปรดให้ตั้งพระราชกำหนดใหม่ว่า ในพระราชวังบวรฯ ให้เจ้าพนักงานเตรียมข้าวทรงบาตรมาตั้งที่ และให้สังฆการีนิมนต์พระสงฆ์มารับให้พร้อมทันเวลา จะเสด็จทรงบาตร ณ เวลาเช้าโมงหนึ่งเป็นนิตย์ไป ด้วยเหตุนี้ประตูดินพระราชวังบวรฯ จึงต้องเปิดแต่ก่อนเวลาย่ำรุ่ง พวกวิเสทปากบาตรได้ขนข้าวทรงบาตรเข้าไปตั้งเป็นธรรมเนียมมา จึงมีอ้ายบัณฑิต ๒ คน มาแต่เมืองนครนายก อวดตัวว่ามีความรู้ล่องหนหายตัวได้ มาสำนักอาศัยอยู่กับเอี้ยงนายวิเสทปากบาตรเป็นหลายวัน แล้วคบคิดกันกับขุนนางเป็นหลายนาย พระยาอภัยรณฤทธิ์เป็นต้น กับเอี้ยงนายวิเสทปากบาตรในพระราชวังบวรฯ ครั้งถึงวันศุกร์ เดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ เวลาเช้า พวกหญิงวิเสทวังหน้าขนกระบุงข้าวทรงบาตรเข้าไปทางประตูดินวังหน้า เอี้ยงนายวิเสทปากบาตรเป็นต้นคิดแต่งอ้ายบัณฑิตทั้ง ๒ คน นุ่งผ้าห่มผ้าอย่างผู้หญิง ถือดาบซ่อนไว้ในผ้าห่ม แล้วพาปลอมเข้าไปในพระราชวังบวรฯ ขึ้นไปแอบอยู่ ๒ ข้างพระทวารพระราชมนเทียร ทางที่จะเสด็จลงทรงบาตร คอยจะทำร้ายสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ด้วยเดชะพระบารมีบุญญาภินิหาร เวลาวันนั้นหาเสด็จลงทรงบาตรทางพระทวารมุขนั้นไม่ เทพยดาดลพระทัยให้ทรงพระราชดำริจะลงมาเฝ้าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ณ พระราชวังหลวง ก็เสด็จทางพระทวารข้างหน้า แล้วเสด็จมายังพระราชวังหลวงแต่เวลาเช้าก่อนทรงบาตร อ้ายบัณฑิตทั้ง ๒ หาได้ช่องโอกาสที่จะทำร้ายไม่ พอนางพนักงานเฝ้าที่พบเข้าก็ตกใจ วิ่งร้องอื้ออึงลงมาว่าผู้ชาย ๒ คน ถือดาบขึ้นมาอยู่ที่พระทวารบนที่ อ้ายบัณฑิตทั้ง ๒ ก็ไล่นางเฝ้าที่ลงมา ขณะนั้นพอขุนหมื่นกรมวังคน ๑ คุมไพร่เข้าไปก่อถนนในพระราชวัง อ้ายกบฏบัณฑิตก็ไล่เอาดาบฟันขุนหมื่นผู้นั้นศีรษะขาด ล้มลงตายอยู่กับที่ พวกเจ้าจอมข้างในและจ่าโขลน ก็ตกใจร้องอื้ออึงวิ่งออกมาบอกข้าราชการข้างหน้า พวกข้าราชการข้างหน้าเป็นอันมากก็เข้าไปในพระราชวัง ไล่ล้อมจับอ้ายบัณฑิตทั้ง ๒ บ้างเอาไม้พลองและอิฐทุบตีขว้างปาเป็นอลหม่าน บ้างวิ่งมายังพระราชวังหลวง กราบทูลเหตุให้ทรงทราบ ขณะนั้นสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและพระอนุชาธิราช เสด็จประทับอยู่ในท้องพระโรง ครั้นได้ทรงทราบฉะนั้น จึงดำรัสให้ข้าราชการทั้งปวงและตำรวจทั้งพระราชวังหลวงและพระราชวังหน้า เร่งขึ้นไปจับอ้ายกบฏ ช่วยกันทุบตีล้มลงจับได้มัดไว้ให้ชำระถาม อ้ายกบฏให้การซัดพวกเพื่อนที่ร่วมคิดกบฏด้วยกันเป็นอันมาก ถูกข้าราชการทั้งวังหลวงและวังหน้าเป็นหลายนาย พระยาอภัยรณฤทธิ์ เป็นต้น กับทั้งพวกผู้หญิงวิเสทปากบาตรวังหน้า ยังนอกนั้นทั้งนายไพร่อีกหลายคนมีพระราชบัณฑูรให้เฆี่ยนสอบกับอ้ายบัณฑิตรับเป็นสัตย์ และเอี้ยงนายวิเสทปากบาตรให้การว่า หลงเชื่อฟังอ้ายบัณฑิตจนสาบานตัวให้ว่าจะขอพึ่งบุญ จะยอมยกบุตรหญิงให้เป็นภรรยา เมื่อสำเร็จการที่คิดไว้แล้วจะได้เป็นมเหสี จึงให้ลงพระราชอาญาตามโทษ ดำรัสให้ประหารชีวิตอ้ายบัณฑิตกบฏ ๒ คนเสีย กับพวกเพื่อนชายหญิงทั้งสิ้น
เจ้าพระยาอภัยภูเบศรไปรั้งเมืองเขมร
ฝ่ายที่เมืองเขมรตั้งแต่พระยายมราช (แบน) พานักองเองเข้ามาอยู่ ณ กรุงเทพฯ แล้วก็ปราศจากเจ้านาย ตวนเซดแขกตั้งตัวขึ้นเป็นใหญ่อยู่ที่เกาะละว้าเอม แล้วตั้งแขกจากพรรคพวกของตนขึ้นเป็นขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยเป็นอันมาก ฝ่ายพระยาเดโช (แทน) น้องฟ้าทะละหะ (มู) ตั้งตัวเป็นฟ้าทะละหะ ให้พระยาไกรชื่อกรอก ว่าที่พระยาเดโชอยู่รักษาเมืองบันทายเพ็ชร ตัวนั้นก็ลอบมาเกลี้ยกล่อมขุนนางเขมรเก่าๆ แล้วยกไปลอบฆ่าตวนเซตแขกตาย ฟ้าทะละหะ (แทน) กับพระยาพระเขมรก็มีบอกเข้ามาขอนักองเองออกไปเป็นเจ้า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโปรดให้มีตราตอบไปว่านักองเองยังเยาว์นักจะรักษาตนไปยังไม่ได้ กลัวจะมีภัยอันตรายขึ้น เชื้อวงศ์เจ้าแผ่นดินกรุงกัมพูชามีอยู่องค์เดียวแต่เท่านี้ดุจแก้วหาค่ามิได้ เมื่อเติบใหญ่ควรแล้วจึงจะโปรดให้ออกไปทรงราชย์ แต่เดี๋ยวนี้จะให้พระยายมราช (แบน) ซึ่งชุบเกล้าฯ ให้เป็นเจ้าพระยาอภัยภูเบศรออกไปว่าราชการพลางก่อน จึงโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยาอภัยภูเบศรออกไป ครั้นเจ้าพระยาอภัยภูเบศรถึงเมืองพระตะบอง จึงจัดให้พระยาจักรีชื่อแกบไปอยู่รักษาเมืองโปริสาท ให้พระยายมราชชื่อกันไปรักษาเมืองเสียมราฐ แล้วเจ้าพระยาอภัยภูเบศรจึงย้ายลงไปตั้งอยู่เมืองอุดงลือไชย เมื่อปีมะโรง ฉศก จุลศักราช ๑๑๔๖ ปี ให้ทำเป็นค่ายระเนียด ค่ายปีกกามีหอรบ ให้ขุดคูตลอดไปข้างเหนือถึงโพโคลง ข้างใต้ถึงวัดสมโภช ครั้งนั้นเจ้าพระยาอภัยภูเบศรให้พระยาพระเขมรเชิญพระขรรค์ไชยศรีแต่ครั้งพระเจ้าประทุมสุริย์วงศ์เข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย
ทัพพระยานครสวรรค์ไปตีเมืองไซ่ง่อน
ในปีเถาะ เบญจศก จุลศักราช ๑๑๔๕ นั้น ทรงพระกรุณาดำรัสให้พระยานครสวรรค์ยกกองทัพออกไป ณ กรุงกัมพูชา ให้เกณฑ์กองทัพเขมรเข้าบรรจบด้วย ยกไปรบญวนตีเมืองไซ่ง่อนคืนให้องเชียงสือซึ่งเข้ามาพึ่งพระบรมกฤษฎาภินิหาร พระยานครสวรรค์กราบถวายบังคมลายกกองทัพออกไป ณ กรุงกัมพูชา ตามพระราชกำหนด ครั้นถึงกรุงกัมพูชาแล้วก็เกณฑ์กองทัพเขมรเข้ามาบรรจบยกทัพเรือลงไปเมืองญวน และองติเวืองเจ้าเมืองไซ่ง่อนได้แจ้งว่ากองทัพไทยยกล่วงแดนลงไป จึงเกณฑ์ทัพเรือให้ขุนนางเมืองไซ่ง่อนยกขึ้นมาต่อรบป้องกันเมืองสะแดกซึ่งเป็นเมืองขึ้น ได้รบกับทัพไทยเป็นสามารถ พระยานครสวรรค์มีฝีมือเข้มแข็งยกทัพเรือเข้าตีทัพญวนแตกพ่ายไปเป็นหลายครั้ง ได้เรือรบและไพร่ญวนทั้งเครื่องศาสตราวุธปืนใหญ่น้อยเป็นอันมาก แล้วส่งคืนไปให้แก่แม่ทัพญวน พระยาวิชิตณรงค์กับข้าหลวงมีชื่อเป็นหลายนาย เห็นว่าพระยานครสวรรค์กระทำผิดคิดการกบฏจะไปเข้าด้วยข้าศึก จึงบอกกล่าวโทษเข้ามา ณ กรุงเทพฯ ให้กราบทูลพระกรุณาพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ ได้ทรงทราบในหนังสือบอกก็ทรงพระพิโรธ ดำรัสให้ข้าหลวงถือท้องตราออกไป ให้หากองทัพพระยานครสวรรค์กลับคืนเข้ามา ณ กรุงเทพมหานคร ทรงพระกรุณาให้เสนาบดีพิจารณาไต่สวนไล่เลียง ได้ความจริงตามหนังสือบอกกล่าวโทษ จึงดำรัสให้เอาตัวพระยานครสวรรค์กับขุนนางพรรคพวก ๑๒ คน ซึ่งร่วมคิดด้วยกันนั้น ไปประหารชีวิตเสีย ณ ป่าช้าวัดโพธารามนอกพระนครข้างทิศตะวันออก
สร้างพระนคร
ในจุลศักราช ๑๑๔๕ ปีเถาะ เบญจศก โปรดให้ตั้งกองสักเลกไพร่หลวงสมกำลังและเลกหัวเมืองทั้งปวง แล้วให้เกณฑ์ทำอิฐขึ้นใหม่บ้าง ให้ไปรื้ออิฐกำแพงเมืองกรุงเก่าลงมาบ้าง ลงมือก่อสร้างพระนครทั้งพระบรมมหาราชวังและพระราชวังบวรสถานมงคลในปีนั้น โปรดให้รื้อป้อมวิชเยนทร์และกำแพงเมืองธนบุรีข้างฟากตะวันออกเสีย ขยายพระนครให้กว้างออกไปกว่าเก่า เกณฑ์เขมร ๑๐,๐๐๐ เข้ามาขุดคลองคูพระนครด้านตะวันออก ตั้งแต่บางลำพูตลอดมาออกแม่น้ำข้างใต้เหนือวัดสามปลื้ม ยาว ๘๕ เส้น ๑๓ วา กว้าง ๑๐ วา ลึก ๕ ศอก พระราชทานชื่อว่า คลองรอบกรุง ด้านแม่น้ำตั้งแต่ปากคลองรอบกรุงข้างใต้ไปจนปากคลองข้างเหนือ ยาว ๙๑ เส้น ๑๖ วา รวมทางน้ำรอบพฺระนคร ๑๗๗ เส้น ๙ วา แล้วขุดคลองหลอดจากคลองคูเมืองเดิม ๒ คลอง ออกไปบรรจบคลองรอบกรุงที่ขุดใหม่ และขุดคลองใหญ่เหนือวัดสะแกอีกคลองหนึ่ง พระราชทานนามว่า คลองมหานาค เป็นที่สำหรับประชาชนชาวพระนครจะได้ลงเรือไปประชุมเล่นเพลงและสักวาในเทศกาลฤดูน้ำ เหมือนอย่างครั้งกรุงศรีอยุธยาเก่า และวัดสะแกนั้น เมื่อขุดคลองมหานาคแล้ว พระราชทานนามเปลี่ยนใหม่ว่า วัดสระเกศ และขอแรงเขมรที่เข้ามาขุดคลองให้ช่วยขุดรากทำพระอุโบสถใหม่ด้วย
ครั้นขุดคลองและตระเตรียมอิฐปูนและตัวไม้สำหรับก่อสร้างพระนครพร้อมแล้ว จึงโปรดให้เกณฑ์ลาวเมืองเวียงจันทน์ ๕,๐๐๐ และมีตราให้หาผู้ว่าราชการหัวเมืองตลอดจนหัวเมืองลาวริมแม่น้ำโขงฟากตะวันตกเข้ามาพร้อมกันในกรุง แล้วให้ปักปันหน้าที่ทั้งข้าราชการในกรุงและหัวเมืองให้ช่วยคุมไพร่ช่วยกันขุดรากก่อกำแพงรอบพระนคร และสร้างป้อมไว้เป็นระยะห่างกัน ๑๐ เส้นบ้าง ไม่ถึง ๑๐ เส้นบ้าง รอบพระนคร
ในเวลาเมื่อทำการสร้างกำแพงพระนครนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกับสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคลเสด็จพระราชดำเนินตรวจการก่อสร้าง ทรงพระราชดำริจะให้สร้างสะพานช้างข้ามคลองรอบกรุงที่ใต้ปากคลองมหานาค จึงพระพิมลธรรมวัดโพธารามไปถวายพระพรว่าซึ่งจะทรงสร้างสะพานช้างข้ามคูพระนครนั้น อย่างธรรมเนียมแต่โบราณมาไม่เคยมี แม้มีการสงครามถึงพระนคร ข้าศึกก็จะข้ามมาถึงชานพระนครได้โดยง่าย อีกประการหนึ่งแม้นจะแห่กระบวนเรือรอบพระนคร สะพานนั้นก็จะเป็นที่ขัดขวางอยู่ ทรงพระราชดำริเห็นชอบด้วย จึงโปรดให้งดสร้างสะพานช้างเสีย เป็นแต่ให้ทำท่าสำหรับช้างข้ามคลองรอบกรุงที่ตรงสนามกระบือแห่งหนึ่ง
สร้างพระราชมนเทียร
ในปีเถาะเบญจศกนั้น โปรดให้ลงมือก่อกำแพง และสร้างป้อมสร้างประตูรอบพระราชวัง และลงมือสร้างพระมหาปราสาทราชมนเทียรสถานภายในพระราชวังด้วย อนึ่งโปรดให้สร้างพระอารามขึ้นในพระราชวังพระอารามหนึ่ง สำหรับเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธปฏิมากรแก้วมรกต
ส่วนพระราชวังบวรฯ นั้น สมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ก็โปรดให้ลงมือสร้างกำแพงพระราชวัง และพระราชมนเทียรสถานภายในขึ้นในคราวเดียวกัน
ทัพกรมหลวงเทพหริรักษ์ไปตีเมืองไซ่ง่อน
ครั้นถึง ณ เดือน ๕ ปีมะโรง ฉศก จุลศักราช ๑๑๔๖ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำรัสให้สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์เป็นแม่ทัพถือพลทหาร ๕,๐๐๐ ยกทัพเรือไปตีเมืองไซ่ง่อนคืนให้องเชียงสือให้จงได้ โปรดให้องเชียงสือไปในกองทัพด้วย ทัพบกนั้นโปรดให้พระยาวิชิตณรงค์เป็นแม่ทัพยกไปทางเมืองเขมร เกณฑ์กองทัพเขมรสมทบไปด้วยอีกทางหนึ่ง เจ้าพระยาอภัยภูเบศรจึงเกณฑ์เขมรให้ไปด้วย ๕,๐๐๐ พระยาวิชิตณรงค์นำทัพไทยเขมรยกไปตีเมืองเปียมจอซาแดก ถึงแพรกพระยามันสู้รบกับญวนไกเซินหลายครั้ง ญวนสู้ไม่ได้ถอยไป พระยาวิชิตณรงค์ล่วงไปเมืองเปียมบาราย ยกไปตีค่ายบ้านป่ายุง ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ ท้าวพระยานายทัพนายกอง และองเชียงสือ กราบถวายบังคมลายกกองทัพเรือออกไปทางทะเลถึงเมืองบันทายมาศ จึงเกณฑ์กองทัพพระยาราชาเศรษฐี พระยาทัศดา เมืองบันทายมาศเข้าบรรจบทัพยกไปด้วย เจ้าปากน้ำเมืองป่าสักไปตั้งอยู่คลองวามะนาว ฝ่ายญวนไกเซินมาตั้งค่ายรักษาที่ปากคลองวามะนาว ทางจะลงไปซาแดก ล่องโห้ ไซ่ง่อน กองทัพกรมหลวงเทพหริรักษ์จะหักลงไปไม่ได้ก็ขึ้นตั้งค่ายบนบก หมายจะตีค่ายบกของญวนให้แตกเสียก่อน จึงยกทัพเรือล่องลงไป ไม่ได้คิดระวังหลัง ครั้นน้ำมากขึ้นญวนก็เอาเรือรบลัดมาทางคลององเจือง ออกแม่น้ำใหญ่ แล้วมาปิดปากคลองวามะนาวด้านหลังทางไว้ ฝ่ายทัพญวนข้างปากคลองลำน้ำเมืองไซ่ง่อนก็ตีเข้ามา ข้างฝ่ายลำน้ำสมิถ่อก็ตีรุกหลังเข้าไป ทัพกรมหลวงเทพหริรักษ์อยู่ในระหว่างศึกกระหนาบ ก็ทิ้งเรือรบเรือไล่เสียแตกขึ้นบกหนีไป ครั้งนั้นเป็นเทศกาลเดือน ๑๒ หน้าน้ำน้ำนองไปทั่วทุ่ง พลทัพไทยได้ความลำบากลุยน้ำเพียงอกเพียงเอวบ้างหนีข้าศึกมา และกรมหลวงเทพหริรักษ์นั้น ข้าในกรมจับได้กระบือตัวหนึ่งมาให้ทรงลุยน้ำมา พากันแตกหนีเข้าแดนกรุงกัมพูชาทั้งสิ้น ทัพบกไทยเขมรรู้ว่าทัพเรือแตกแล้ว ก็ทิ้งค่ายป่ายุงเสียหนีมาบ้าง กองทัพญวนได้ชัยชนะมิได้ติดตาม เก็บได้เรือรบและเครื่องศาสตราวุธปืนใหญ่น้อยไปเป็นอันมากและจับได้ผู้คนซึ่งหนีมิทันนั้นไปได้บ้าง แล้วเลิกทัพกลับไปเมืองไซ่ง่อน และกองทัพกรมห ลวงเทพหริรักษ์กับองเชียงสือ ก็มาหยุดพักพลอยู่เมืองกัมพูชา แล้วบอกข้าราชการซึ่งเสียทีแก่ข้าศึกเข้ามา ณ กรุงเทพมหานคร กราบทูลพระกรุณาให้ทรงทราบ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระอนุชาธิราชทรงพระพิโรธ ดำรัสให้มีตราหากองทัพกลับเข้ามาพระนคร แล้วลงพระราชอาชญาจำสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์และข้าราชการผู้ใหญ่ซึ่งเสียทัพแก่ข้าศึกนั้น ครั้นนานมาจึ่งสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอทั้ง ๒ พระองค์กราบทูลขอพระราชทานโทษ จึงทรงพระกรุณาโปรดให้กรมหลวงเทพหริรักษ์กับข้าราชการซึ่งรับพระราชอาชญาอยู่ในเวรจำนั้น พ้นโทษด้วยกันทั้งสิ้น
สร้างพระมหาปราสาท
พระมหาปราสาทที่สร้างในพระบรมราชวังนั้น โปรดให้ถ่ายขนาดมาสร้างอย่างพระที่นั่งสรรเพ็ชญ์ปราสาทในกรุงเก่า มีพระปรัศว์ซ้ายขวา และเรือนจันทน์เป็นบริเวณ การสร้างพระมหาปราสาทสำเร็จได้ยกยอดเมื่อวันศุกร์ เดือน ๔ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีมะโรง ฉศก จุลศักราช ๑๑๔๖ ปี พระราชทานนามว่า พระที่นั่งอมรินทราภิเษกมหาปราสาท
สร้างวัดพระแก้ว
และการวัดพระแก้วซึ่งโปรดให้สร้างขึ้นในพระมหาราชวังนั้น ให้สร้างพร้อมทั้งพระอุโบสถ พระเจดีย์ วิหารและศาลารายเป็นหลายหลัง ให้ขุดสระน้ำทำหอไตรถึงกลางสระหลังหนึ่ง พระราชทานนามว่าหอพระมนเทียรธรรม เป็นที่ไว้ตู้พระไตรปิฎก แล้วโปรดให้เลื่อนพระอาลักษณ์ (แก้ว) เป็นพระยาธรรมปโรหิตจางวางราชบัณฑิต เลื่อนหลวงอนุชิตพิทักษ์ (ทองอยู่) เป็นพระยาพจนาพิมลช่วยราชการในกรมราชบัณฑิต และให้ราชบัณฑิตทั้งปวงบรรดาที่เป็นอาจารย์ มาบอกพระปริยัติธรรมแก่ภิกษุสามเณรที่หอพระมนเทียรธรรมนั้นต่อมา อนึ่งโปรดให้เชิญพระเทพบิดร คือ พระรูปสมเด็จพระรามาธิบดี (อู่ทอง) ซึ่งเป็นปฐมวงศ์สร้างกรุงเก่า มาแปลงเป็นพระพุทธรูปหุ้มเงินปิดทองประดิษฐานไว้ในพระวิหาร พระวิหารนั้นพระราชทานนามว่าหอพระเทพบิดร การก่อสร้างพระอารามสำเร็จในปีมะโรง ฉศก จุลศักราช ๑๑๔๖ ครั้นณวันจันทร์ เดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ จึงโปรดให้เชิญพระพุทธปฏิมากรแก้วมรกตจากโรงในพระราชวังเดิมฟากตะวันตก ลงเรือพระที่นั่งกิ่งมีเรือแห่เป็นกระบวนข้ามมายังพระอารามที่สร้างใหม่แล้วให้นิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะประชุมทำสังฆกรรมสวดผูกพัทธสีมาในวันนั้น และการพระอารามสำเร็จบริบูรณ์แล้ว จึงพระราชทานนามว่า วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ไว้เป็นที่ประชุมข้าทูลละอองธุลีพระบาท ถือน้ำพิพัฒน์สัตยาธิษฐานปีละ ๒ ครั้ง คือเดือน ๔ ขึ้น ๓ ค่ำครั้งหนึ่ง เดือน ๑๐ แรม ๑๓ ค่ำครั้งหนึ่ง เสมอมาจนทุกวันนี้
ตำนานพระแก้วมรกต
พระพุทธปฏิมากรแก้วมรกตพระองค์นี้ มีเรื่องในหนังสือตำนานโบราณแต่งเป็นภาษามคธไว้ เรียกชื่อว่า “รัตนพิมพวงศ์” เล่าเรื่องเดิมของพระพุทธรูปแก้วพระองค์นี้สืบมา มีใจความในเบื้องต้นว่า พระมหามณีรัตนปฏิมากรองค์นี้ เทวดาสร้างถวายพระอรหันต์องค์หนึ่ง มีนามว่า พระนาคเสนเถระ ในเมืองปาฏลิบุตร จึงพระนาคเสนเถระเจ้าผู้เป็นพระอรหันต์ อันมีฤทธิ์สำเร็จด้วยอภิญญา ได้อธิษฐานอาราธนาพระบรมสารีริกธาตุของสมเด็จพระพุทธเจ้า ให้ประดิษฐานอยู่ในองค์พระมหามณีรัตนปฏิมากรถึง ๗ พระองค์ คือในพระโมลีพระองค์หนึ่ง ในพระนลาฏพระองค์หนึ่ง ในพระอุระพระองค์หนึ่ง ในพระอังสาทั้ง ๒ ข้าง ๒ พระองค์ ในพระชานุทั้ง ๒ ข้าง ๒ พระองค์ เป็น ๗ พระองค์ เนื้อแก้วก็ปิดมิดชิดสนิทติดเป็นเนื้อเดียวดังเดิมไม่มีแผลมีช่อง แลเห็นตลอดเข้าไปเลย พระมหามณีรัตนปฏิมากรอยู่เมืองปาฏลิบุตร แล้วตกไปเมืองลังกาทวีป แล้วตกมาเมืองกัมโพชา เมืองศรีอยุธยา เมืองละโว้ เมืองกำแพงเพชร แล้วภายหลังตกไปอยู่เมืองเชียงราย เจ้าเมืองเชียงรายหวังจะซ่อนแก่ศัตรู จึงเอาปูนทาลงรักปิดทองบรรจุไว้ในพระเจดีย์ที่เมืองเชียงรายนั้น
ข้อความตามตำนานในพงศาวดารมีต่อมาว่า เมื่อจุลศักราช ๗๙๖ ปี พระแก้วมรกตพระองค์นี้อยู่ในพระสถูปใหญ่เก่าองค์หนึ่ง ณ เมืองเชียงราย ครั้นพระสถูปเจดีย์นั้นต้องอสนีบาตพังลงแล้ว ชาวเมืองเชียงราย ได้เห็นเป็นองค์พระพุทธรูปปิดทองคำทึบทั่วทั้งพระองค์ ก็สำคัญว่าพระพุทธรูปศิลาสามัญ จึงเชิญไปไว้ในวิหารที่ไว้พระพุทธรูปในวัดแห่งหนึ่ง แต่นั้นไป ๒ เดือน ๓ เดือน ปูนที่ลงรักปิดทองหุ้มทั่วพระองค์นั้นกระเทาะออกที่ปลายพระนาสิก เจ้าอธิการในอารามนั้นได้เห็นเป็นแก้วสีเขียวงาม จึงแกะต่อออกไปทั้งพระองค์ คนทั้งปวงจึงได้เห็นและทราบความว่าเป็นพระพุทธรูปแก้วทึบทั้งแท่งบริสุทธิ์ดีไม่บุบสลาย คนชาวเชียงรายและเมืองลาวอื่นๆ ก็ตื่นกันไปบูชานมัสการมากมาย ท้าวเพี้ยผู้รักษาเมือง จึงได้มีใบบอกลงไปถึงเจ้าเมืองเชียงใหม่ ๆ เกณฑ์กระบวนช้างไปแห่รับเสด็จพระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วมาโดยหลังช้าง ครั้นมาถึงทางแยกซึ่งจะไปเมืองนครลำปาง ช้างที่รับเสด็จพระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วมาก็วิ่งตื่นไปทางเมืองนครลำปาง เมื่อหมอควานเล้าโลมช้างให้สงบแล้วพามาถึงทางที่จะไปเมืองเชียงใหม่ ช้างก็ตื่นไปทางเมืองนครลำปางอีก จนภายหลังเมื่อเอาช้างเชื่องรับเสด็จพระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้ว ช้างนั้นเมื่อมาถึงที่นั้นก็ตื่นคืนไปทางเมืองนครลำปางอีก ด้วยเหตุนั้นท้าวพระยาผู้ไปรับก็ได้มีใบบอกไปถึงเจ้าเมืองเชียงใหม่ ครั้งนั้นเจ้าเมืองเชียงใหม่นับถือผีสางมากนัก จึงวิตกว่าชะรอยผีซึ่งรักษาองค์พระจะไม่ยอมมาเมืองเชียงใหม่ จึงยอมให้เชิญพระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วนั้นไปประดิษฐานไว้ในเมืองนครลำปาง คนทั้งปวงจึงได้เชิญไปไว้ในวัดที่คนเป็นอันมากมีศรัทธาสร้างถวาย ในเมืองนครลำปางนานถึง ๓๒ ปี และวัดนั้นยังเรียกว่าวัดพระแก้วมาจนทุกวันนี้ ครั้นลุจุลศักราช ๘๓๐ เจ้าเชียงใหม่องค์อื่นได้แผ่นดินเชียงใหม่แล้ว ดำริว่าเจ้าเมืองเชียงใหม่องค์ที่ล่วงแล้วยอมให้พระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วไปประดิษฐานอยู่เมืองนครลำปางนั้นไม่ควรเลย ควรจะไปอาราธนามาไว้ในเมืองเชียงใหม่ คิดแล้วจึ่งไปอาราธนาแห่พระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วมา สร้างพระอารามวิหารถวายแล้วประดิษฐานไว้ในเมืองเชียงใหม่ และเจ้าเมืองเชียงใหม่ได้พยายามจะทำพระวิหารที่ไว้พระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วให้เป็นปราสาทมียอดให้สมควร แต่หาสมประสงค์ไม่ อสนีบาตลงต้องทำลายยอดที่ตั้งสร้างขึ้นหลายครั้ง จึงได้เชิญพระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วไว้ในพระวิหารมีซุ้มจระนำอยู่ในผนังด้านหลังสำหรับเป็นที่ตั้งพระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วกับทั้งเครื่องประดับอาภรณ์บูชาต่าง ๆ มีบานปิดดังตู้ เก็บรักษาไว้ เปิดออกให้คนทั้งปวงนมัสการเป็นคราว ๆ แต่พระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วได้ประดิษฐานอยู่ในเมืองเชียงใหม่นานได้ ๘๔ ปี ครั้นลุจุลศักราช ๙๑๓ ปี เจ้าเชียงใหม่องค์หนึ่งซึ่งครองเมืองในครั้งนั้น ชื่อเจ้าไชยเสรษฐาธิราช เป็นบุตรพระเจ้าโพธิสารซึ่งเป็นเจ้าเมืองเซ่า (คือเมืองหลวงพระบาง) เพราะเหตุที่แต่ก่อนนั้นไปเจ้าเมืองเชียงใหม่องค์ก่อนได้ยกราชธิดา ชื่อนางยอดคำให้ไปเป็นมเหสีพระเจ้าโพธิสาร จึ่งมีราชบุตรคือเจ้าไชยเสรษฐ์องค์นี้ เมื่อเจ้าไชยเสรษฐ์มีอายุได้ ๑๕ ปี เจ้าเชียงใหม่ผู้เป็นอัยกาธิบดีถึงแก่ชีพิตักษัยไป ไม่มีผู้อื่นจะรับที่เจ้าเชียงใหม่ ท้าวพระยากับพระสงฆ์ผู้ใหญ่ทั้งปวง จึงพร้อมกันไปขอเจ้าไชยเสรษฐ์ ผู้บุตรใหญ่ของพระเจ้าโพธิสารและเป็นนัดดาของเจ้าเชียงใหม่นั้นมาเป็นเจ้าเชียงใหม่ แถมนามเข้าว่า เจ้าไชยเสรษฐาธิราช ครั้นได้เป็นเจ้าเชียงใหม่แล้วไม่นาน ได้ฟังข่าวว่าพระเจ้าโพธิสารผู้บิดาสิ้นชีพวายชนม์แล้ว เจ้าน้องชายต่างมารดาได้เป็นเจ้าเมืองเซ่า เจ้าเชียงใหม่เสรษฐาธิราชจะใคร่ไปทำบุญในการศพบิดาและจะใคร่ได้ส่วนมรดกด้วย แต่ยังไม่แน่ใจลงว่าจะต้องเป็นเจ้าเมืองเซ่าเสีย ไม่ได้กลับมาเมืองเชียงใหม่ หรือจะต้องกลับมาเมืองเชียงใหม่ เพราะเมืองเซ่ามีเจ้าแล้ว หรือเมื่อไม่อยู่ฝ่ายข้างเมืองเชียงใหม่จะเป็นประการ่ใด พะวังหน้าพะวังหลังอยู่ จึงได้เชิญพระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วนั้นไปด้วย อ้างว่าจะรับไปทำบุญและให้เจ้านายญาติวงศ์ในเมืองเซ่าได้บูชาทำบุญด้วยกัน แล้วก็ยกครอบครัวไปหมด เมื่อพระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วออกไปจากเมืองเชียงใหม่ในครั้งนี้เป็นปีขาลจัตวาศก จุลศักราช ๙๑๔ ปี เจ้าไชยเสรษฐาธิราชไปถึงเมืองเซ่า แล้วก็ประนีประนอมพร้อมกับเจ้าน้องและญาติวงศ์ฝ่ายบิดาเชิญพระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วขึ้นประดิษฐานไว้ในปราสาท แล้วก็ฉลองพระและทำการกุศลส่งบิดาเป็นอันมาก แล้วก็ปรึกษาหารือกันตามญาติวงศ์พี่น้องด้วยมรดกบิดา แบ่งทรัพย์สิ่งของผู้คนช้างม้าพาหนะช้าอยู่ กาลล่วงไปถึง ๓ ปี
ฝ่ายพระยาท้าวแสนผู้รักษาเมืองเชียงใหม่เห็นว่า เจ้าไชยเสรษฐาธิราชไปเมืองเซ่าเสียนานแล้วไม่กลับ การงานบ้านเมืองค้างขัดอยู่มาก ถ้ามีข้าศึกศัตรูก็จะไม่มีผู้ชี้การให้สิทธิ์ขาดได้ จึ่งได้พร้อมกันปรึกษาเลือกหาได้ภิกษรูปหนึ่ง ชื่อเมกุฏิ เป็นเชื้อวงศ์เจ้าเชียงใหม่ที่ล่วงแล้วมาแต่ก่อนนั้น เวลานั้นมีสติปัญญาสามารถสมควร จึ่งพร้อมกันเชิญเจ้าเมกุฏิให้คืนผนวชออกมา แล้วก็ยอมยกให้เป็นเจ้าเชียงใหม่ พระแก้วมรกตจึ่งค้างอยู่เมืองเซ่า ๑๒ ปี จนเมื่อเจ้าไชยเสรษฐาธิราชลงไปตั้งเมืองเวียงจันทน์เป็นเมืองหลวง จึ่งเชิญพระแก้วมรกตลงไปไว้เมืองเวียงจันทน์ พระมหามณีรัตนปฏิมากรได้ประดิษฐานอยู่ในเมืองเวียงจันทน์ถึง ๒๑๕ ปี ครั้นเมื่อจุลศักราช ๑๑๔๐ ปี จึงพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว แต่ยังดำรงพระเกียรติยศ เป็นสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก เป็นจอมพลเสด็จขึ้นไปตีหัวเมืองลาวได้ตลอดจนเมืองเวียงจันทน์ จึงเชิญพระแก้วมรกตมากรุงธนบุรี
ปฏิสังขรณ์วัดสลัก
สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ทรงพระราชศรัทธาให้ปฏิสังขรณ์วัดสลัก ซึ่งอยู่ริมพระราชวังบวรฯให้สร้างพระอุโบสถพระวิหาร และพระมณฑปขึ้นใหม่และเครื่องพระมณฑปนั้น เดิมทรงพระดำริจะสร้างปราสาทขึ้น ในพระราชวังบวรฯ ครั้นเมื่ออ้ายกบฏ ๒ คนเข้าไปแอบจะทำร้ายพระองค์ เมื่อจับกุมเกิดฆ่าฟันกันตายลงตรงที่จะสร้างปราสาท กรมพระราชวังบวรฯ ทรงพระดำริว่า วังจันทรเกษม ซึ่งเป็นพระราชวังบวรฯ ครั้งกรุงเก่า ก็หามีปราสาทไม่ มาสร้างปราสาทขึ้นในพระราชวังบวรฯ จะเกินวาสนาไปกระมังจึงมีเหตุทรงพระดำริดังนี้ จึงโปรดให้เอาเครื่องปราสาทไปสร้างเป็นพระมณฑปในวัดสลัก ภายในพระมณฑปสร้างพระเจดีย์องค์เล็กบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ให้ก่อพระระเบียงรอบ และสร้างกุฏิตึก ๓ หลัง พระราชทานพระวันรัตผู้เป็นเจ้าอาวาส และสร้างกุฎีเครื่องไม้ฝากระดานเป็นเสนาสนะ พอแก่พระสงฆ์ทั้งพระอาราม แล้วสร้างกำแพงล้อมรอบพระอารามด้วย ครั้นเมื่อทรงปฏิสังขรณ์เสร็จแล้ว จึงพระราชทานนามพระอารามเปลี่ยนใหม่ว่า วัดนิพพานาราม
ปิดคลองลัด
ในปีมะโรงฉศกนั้น คลองปากลัดนั้นกว้างออก น้ำทะเลขึ้นแรงเค็มมาถึงพระนคร ครั้นถึง ณ วันศุกร์ เดือน ๓ ขึ้น ๑๑ คํ่า จึงพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกับทั้งกรมพระราชวังบวรฯ และเจ้าต่างกรม พร้อมกันเสด็จโดยทางชลมารคลงไปปิดคลองปากลัด ดำรัสให้เกณฑ์ข้าราชการขนมูลดินและอิฐหักถมทำนบกั้นน้ำ และให้เกณฑ์ข้าราชการตามตัวเลข ขึ้นไปรื้อกำแพงกรุงเก่าบรรทุกเรือลงมา สานชะลอมบรรจุอิฐหักถมทำนบจนสูงเสมอฝั่ง และน้ำเค็มไหลขึ้นมาทางคลองปากลัดมิได้ ไหลไปทางแม่น้ำใหญ่ทางอ้อมก็มิสู้เค็มมาถึงพระนคร ราษฎรทั้งหลายได้รับพระราชทานน้ำจืดเป็นสุขทั้งสิ้น
ทำศพเจ้ากรุงธนบุรี
ในปีมะโรง ฉศก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริ พร้อมด้วยสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรฯ ดำรัสให้ขุดศพเจ้ากรุงธนบุรีขึ้นทำการฌาปนกิจที่เมรุวัดบางยี่เรือใต้ ให้มีการมหรสพพอสมควรและเสด็จพระราชดำเนินไปพระราชทานเพลิงทั้ง ๒ พระองค์
ได้ช้างสำคัญ
ในปีนั้น พระยานครราชสีมา ถวายช้างพลายสีประหลาดช้างหนึ่ง พระยาราชบุรีถวายช้างเนียมช้างหนึ่ง ณ วันอังคาร เดือน ๔ แรม ๓ ค่ำ โปรดให้มีการสมโภชแล้วพระราชทานชื่อขึ้นระวางช้างนครราชสีมาเป็น พระบรมไกรสรบวรสุประดิษฐ์ อัฐทิศพงศ์ มงคลาดิเรก เอกมหันต์อนันตคุณ สมบุรณเลิศฟ้า ช้างหนึ่ง ช้างราชบุรีเป็น พระบรมไกรสร บวรบุษปทันต์ สุวรรณลักขณา มหาศุภมงคล วิมลเลิศฟ้า ช้างหนึ่ง
ลดตำแหน่งพระเจ้านครศรีธรรมราช และตั้งเจ้าพระยานครพัด
เมื่อกรุงศรีอยุธยาเก่าเสียแก่พม่าข้าศึกแล้ว และมีผู้ตั้งตัวขึ้นเป็นใหญ่หลายพวกในครั้งนั้น หลวงนายสิทธิ์ซึ่งได้เป็นที่ปลัดรั้งเมืองนครศรีธรรมราชก็ตั้งตัวเป็นเจ้าแห่งหนึ่ง ครั้นเจ้ากรุงธนบุรีมีอำนาจขึ้น จึงยกกองทัพหลวงลงไปตีเมืองนครศรีธรรมราช เมื่อปีฉลู เอกศก จุลศักราช ๑๑๓๑ ได้เมืองนครศรีธรรมราชและจับตัวเจ้านครได้ที่เมืองตานี เจ้ากรุงธนบุรีไม่ได้ทำอันตรายอันใดแก่เจ้านคร โดยทรงพระดำริว่าต่างคนต่างตั้งตัวเป็นอิสรภาพในเวลาบ้านเมืองหาผู้ปกครองมิได้ เจ้านครไม่ได้เป็นกบฏ เป็นแต่ให้เอาตัวเจ้านครเข้ามากักไว้ในกรุงธนบุรี และตั้งเจ้านราสุริยวงศ์ หลานเธอของเจ้ากรุงธนบุรี ออกไปครองเมืองนครศรีธรรมราช อยู่ได้ ๗ ปี เจ้านราสุริยวงศ์ถึงพิราลัยที่เมืองนครศรีธรรมราช
ฝ่ายเจ้านครเข้ามาอยู่ในกรุงธนบุรี ได้รับราชการตามเสด็จไปทัพศึกและได้ถวายบุตรีทำราชการในพระราชวังเป็นพระสนม มีโอรสองค์หนึ่ง เจ้ากรุงธนบุรีไว้วางพระทัยในเจ้านครจึงให้เจ้านครกลับออกไปครองเมืองนครศรีธรรมราช เมื่อปีวอก อัฐศก จุลศักราช ๑๑๓๘ ได้รับสุพรรณบัฏเป็นพระเจ้านครศรีธรรมราช เจ้าขัณฑสีมา มีเกียรติยศเสมอเจ้าประเทศราช ตั้งพระยาอัครมหาเสนาและจตุสดมภ์สำหรับเมืองนครได้คล้ายกรุงธนบุรี
ครั้นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ทรงพระราชดำริว่า ที่เจ้ากรุงธนบุรียกเจ้านครขึ้นเป็นพระเจ้าประเทศราชนั้นเป็นการเหลือเกินไป จึงโปรดให้ลดบรรดาศักดิ์ลงเป็นเจ้าพระยานคร และให้ลดตำแหน่งเสนาบดีเมืองนครลงเป็นกรมการเหมือนหัวเมืองอื่น ๆ และให้ยกเมืองสงขลาซึ่งขึ้นเมืองนครอยู่ในครั้งนั้นเป็นหัวเมืองขึ้นกรุงเทพฯ ด้วย
ต่อมาเจ้าพระยานครศรีธรรมราชแก่ชราว่าราชการบ้านเมืองฟั่นเฟือนไป มีตราให้หาก็บิดพริ้วเสียหลายครั้ง แล้วจึงได้ตัวเข้ามากรุงเทพฯ จึงโปรดให้เอาออกจากตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองนครศรีธรรมราช เข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ ทรงพระกรุณาโปรดตั้งเจ้าพัด อุปราชเมืองนครศรีธรรมราชซึ่งเป็นบุตรเขยเจ้านคร ให้เป็นเจ้าพระยานครศรีธรรมราช เมื่อปีมะโรง ฉศก จุลศักราช ๑๑๔๖ และครั้งนั้นพระยาสงขลามีความผิด จึงโปรดให้เมืองสงขลากลับไปเป็นเมืองขึ้นเมืองนครศรีธรรมราชดังแต่ก่อน
พระราชพิธีบรมราชภิเษก
ลุจุลศักราช ๑๑๔๗ ปีมะเส็ง สัปตศก การสร้างพระนคร และ พระมหาปราสาทราชนิเวศน์สำเร็จดังพระราชประสงค์ จึงทรงพระราชดำริว่าเมื่อปีขาลจัตวาศก ได้ทำการพระราชพิธีปราบดาภิเษกแต่โดยสังเขป ยังไม่พร้อมมูลเต็มตามตำรา และบัดนี้ก็ได้ทรงสร้างพระนครและพระราชมนเทียรสถานขึ้นใหม่ ควรจะทำพระราชพิธีบรมราชาภิเษกให้เต็มตามแบบแผนโบราณราชประเพณี จะได้เป็นพระเกียรติยศและเป็นศรีสวัสดิมงคลแก่บ้านเมือง เป็นที่เจริญสุขแก่ไพร่ฟ้าประชาราษฎรทั่วไปในพระราชอาณาเขต จึงโปรดเกล้าฯ ให้ประชุมพระราชวงศานุวงศ์ และเสนาพฤฒามาตย์กระวีชาติราชบัณฑิตยาจารย์ ชีพ่อพราหมณ์ปรึกษาพร้อมกันเห็นสมควรแล้ว จึงมีพระราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้จัดการพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ตั้งมณฑปที่สรงพระกระยาสนานที่ชั้นพระชาลา ข้างพระที่นั่งอมรินทราภิเษกเบื้องบูรพทิศ เสาบันทวยนาคช่อห้อยช่อตั้งใบโพธิ์ห้อย และยอดซุ้มหุ้มด้วยผ้าโขมพัสตร์มีท่อธารสัณฐานดังฝักประทุมทำด้วยเงิน ขังน้ำเบ็ญจสุทธิคงคาไว้บนเพดานผ้าขาวมีนามว่าสหัสสธารา เพดานนั้นประดับด้วยดาวทอง และพวงพู่ล้วนสุวรรณมาลาดอกจำปาทองและพระวิสูตรพื้นผ้าโขมพัสตร์จำหลักลายดอกสุวรรณประจำทั้ง ๔ ด้าน และมีเตียงเล็กสำหรับตั้งพระพุทธปฏิมาไชยเมื่อเวลาสรง ตั้งราชวัติและฉัตรทอง ฉัตรนาก ฉัตรเงิน เจ็ดชั้น ที่เสาราชวัติประดับด้วย ต้นกล้วย ต้นอ้อย ดอกหมาก ดอกมะพร้าวล้อมรอบพระมณฑป ภายในพระมณฑปปูลาดผ้าโขมพัสตร์ตั้งถาดทอง แล้วมีตั่งทำด้วยไม้มะเดื่อและไม้ไชยพฤกษ์ ลาดใบไม้ข่มนามตั้งบนถาดทองนั้นเป็นที่เสด็จสรง รอบพระมหามนเทียร และพระที่นั่งอมรินทราภิเษกข้างหน้า รายด้วยฉัตรเบญจรงค์เจ็ดชั้น ที่เสาราชวัติประดับด้วยต้นกล้วย ต้นอ้อย ดอกหมาก ดอกมะพร้าว ในพระที่นั่งอมรินทราภิเษกนั้น ด้านบูรพทิศตั้งเตียงแว่นฟ้ามีเพดานระบายรอบเป็นเตียงพระมณฑล และเตียงพระมณฑลนั้นเป็นที่ประดิษฐาน พระบรมธาตุ พระพุทธปฏิมาไชย พระพุทธปฏิมาห้ามสมุทรดวงพระชนมพรรษา พระสุพรรณบัฏ พระมหามงกุฎ พระมหามงคล พระนพ พระมหาสังวาลสร้อยอ่อน พระมหาสังวาลพราหมณ์ เครื่องพระพิไชยสงคราม เครื่องพระมนต์พิเศษ หีบพระธำมรงค์ พระเกราะนวมพระภูษารัตตกัมพล พระอุณาโลมทำแท่ง พัดวาลวิชนี ธารพระกร ฉลองพระบาท พระขรรค์ไชยศรี พระแสงดาบชะเลย พระแสงง้าว พระแสงจักร พระแสงตรีศูล พระแสงเกาทัณฑ์ พระแสงเขนมีดาบ พระแสงทวน พระแสงหอกไชย พระแสงของ้าวเจ้าพระยาแสนพลพ่าย พระแสงของ้าวตีช้างล้ม พระชะนักต้น พระแสงปืนคาบศิลาที่เคยทรง พระแสงปืนคาบชุดข้ามแม่น้ำสะโตง พระเศวตฉัตร พระเสมาธิปัต พระฉัตรไชย พระเกาวพ่าย ธงไชยกระบี่ธุช ธงไชยครุฑพ่าห์ และพระมหาสังข์ทักษิณาวัฏ พระสังข์ทอง พระสังข์เงิน พระเต้าเบญจครรภ พระเต้าทอง พระเต้านาก พระเต้าเงิน พระเต้าสัมฤทธิ์ และตั้งตั่งใหญ่ไม้มะเดื่อแปดเหลี่ยม ชื่ออัฐทิศกั้นบวรเศวตฉัตรเจ็ดชั้น และตั่งน้อยประจำทิศทำด้วยไม้ฤๅษีสุข ตั้งน้ำกลศน้ำสังข์และมีรูปเขียนเทพยดาทั้งแปดองค์ผู้ทรงฤทธิ์ประจำทิศทั้งแปด หน้าเตียงพระมณฑลตั้งเครื่องนมัสการ หลังเตียงพระมณฑลตั้งบาตรน้ำพระพุทธมนต์ ๔ บาตร ทราย ๕ ด้านประจิมทิศตั้งเตียงมีโครงเพดานดาดผ้าขาว ที่สำหรับพระสงฆ์จะได้สวดภาณวารและมหาไชยสำหรับพระราชพิธีมีเครื่องทรงนมัสการกระบะมุกและตั้งเทียนไชยมีกระโจมหุ้มผ้าขาว และตั้งพระที่นั่งภัทรบิฐทำด้วยไม้มะเดื่อหุ้มเงินองค์ ๑ บนพระที่นั่งนั้นลาดหญ้าคาและโรยด้วยแป้งข้าวสาลี มีแผ่นทองคำเขียนรูปราชสีห์ด้วยเส้นชาดหรคุณ ทับบนเส้นหญ้าคา แล้วคลุมลงด้วยผ้าขาว กั้นพระบวรเศวตฉัตรเจ็ดชั้น ณ พระแท่นที่พระบรรทมที่พระมหามนเทียรข้างในแต่งอาสนะปูลาดพรมเจียม สำหรับเป็นที่พระสงฆ์ราชาคณะสมถะ ๕ รูป สวดพระปริตรพุทธมนต์และกรมโหรตั้งเครื่องบัตรพลีบูชาเทวดานพเคราะห์ เพื่อเจริญพระชนมายุกาลแล้ววงด้วยสายสิญจน์สูตรโยงไปโดยท่ามกลางสาย ๑ แล้ววงล่ามไปตลอดเตียงพระมณฑลพระพุทธปฏิมาไชยสรรพเครื่องศาสตราวุธ ตั่งอัฐทิศและพระที่นั่งภัทรบิฐทั้งพระมณฑปที่สรงพระกระยาสนาน ตลอดมาถึงท้องพระโรงข้างหน้าและตั้งโรงพิธีพราหมณ์หน้าพระที่นั่ง ประดับด้วยราชวัติฉัตรกระดาษ ๕ ชั้น มีต้นกล้วย ต้นอ้อย และดอกหมาก ดอกมะพร้าวห้อยตามมุมราชวัติ แล้วเชิญเทวรูปทั้ง ๗ องค์ออกตั้งคือพระปรเมศวร พระพรหมธาดา พระนารายณ์ พระเทวกรรม พระพิฆเนศวร พระอุมาภควดี พระลักษมีตั้งเครื่องเบญจครรภ นพวรรคหม้อกุณฑ์เตากุณฑ์โหมเพลิง และไตรทวารทำด้วยไม้ซีก ประดับด้วยไม้ไผ่ อุนาเทวาพรหมโองการ ทิศละ ๓ อันทั้ง ๘ ทิศ ตั้งกลศสังข์
ครั้นถึงวันพระฤกษ์ เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ เมื่อพระสงฆ์ ๔๓ รูป ประชุมพร้อมในพระที่นั่งอมรินทราภิเษก จึงประโคมสังคีตดุริยางคดนตรีมโหรีพิณพาทย์ศัพทนฤนาท พระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกทรงนมัสการพระศรีรัตนตรัยด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการสมเด็จพระอริยวงษญาน จุดเทียนไชย ทรงรับพระไตรสรณาคมน์และเบญจศีลเสร็จ เสด็จขึ้นในพระมหามนเทียรที่ห้องพระบรรทม ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการแล้วทรงพระมหามงคล ซึ่งสอดด้วยด้ายสายสิญจน์สูตร ทรงสดับพระราชาคณะสงฆ์สมถะ ๕ รูปสวดพระพุทธมนต์จบแล้ว ประโคมแตรสังข์ฆ้องไชยดุริยดนตรีมโหรีพิณพาทย์ รุ่งขึ้นเวลาเช้าเสด็จออกทรงปฏิบัติพระสงฆ์ ทรงพระราชอุทิศเป็นสังฆทานวัตร พระสงฆ์รับทำภัตตากิจ เสร็จแล้วถวายอดิเรกถวายพระพรลา ครบ ๓ วารเป็นกำหนด ครั้นรุ่งขึ้นวันคำรบ ๔ เวลาเช้าได้มหาพิไชยมงคลฤกษ์ ต้องอย่างโบราณขัตติยราชประเพณีแต่ก่อนมา หลวงโลกทีปและพระมหาราชครู จึงกราบทูลอัญเชิญเสด็จสรง เจ้าพนักงานชาวพระภูษามาลา ถวายพระภูษาถอด แล้วพระยาราชโกศาเชิญพระไชย หลวงสิทธิไชย พระหมอเฒ่า เชิญพระพิฆเนศวร พระมหาราชครูพระครูอัษฎาจารย์โปรยข้าวตอก หลวงราชมุนี หลวงศีวาจารย์ เป่าพระมหาสังข์ทักษิณาวัฏ นำเสด็จเบื้องมุขประเทศไปสู่มณฑปพระกระยาสนาน เสด็จสถิตเหนืออุทุมพรราชอาสน์จึงพระยาราชโกศาถวายเครื่องพระกระยาสนาน หลวงราชวงศาไขสหัสสธารา สรงสหัสสธาราแล้ว หลวงสิทธิไชยพระหมอเฒ่า ถวายพระมหาสังข์ทักษิณาวัฏ พระมหาราชครูพิธีถวายพระเต้าเบญจครรภ พระครูอัษฎาจารย์ ถวายพระสังข์ทอง และพราหมณ์มีชื่อ ถวายพระสังข์เงิน ขุนรักษ์นารายณ์ ขุนราชธาดา เป่าพระมหาสังข์ทักษิณาวัฏ ๒ องค์ ขุนหมื่นมีชื่อเป่าสังข์อุตราวัฏ ๖ องค์ เจ้าพนักงานประโคมดุริยางค์ดนตรีมะโหระทึก แตรสังข์ บัณเฑาะว์ ครั้นสรงเสร็จแล้ว พระยาราชโกศาถวายพระภูษาทรงผลัดลายเขียนทอง ทรงฉลองพระองค์ครุยทอง เสด็จกลับมาสถิตเหนือพระที่นั่งอัฐทิศ ผันพระพักตร์ไปสู่อุดรทิศเป็นปฐม พราหมณ์ถวายน้ำพระมหาสังข์ทักษิณาวัฏ น้ำกลศ ทรงรับมาสรงพระพักตร์และเสวยหน่อยหนึ่ง แล้วผันพระองค์ไปตามทิศอาคเนย์โดยทักษิณาวัฏ ทรงรับน้ำพระพุทธมนต์ น้ำสังข์ทั้ง ๘ ทิศแล้วเสด็จพระราชดำเนินมายังพระที่นั่งภัทรบิฐ พระมหาราชครูจึงประคองพระองค์ขึ้นเสด็จประทับพระที่นั่งภัทรบิฐเหนือแผ่นทองรูปราชสีห์อันมีมหันตเดช พระมหาราชครูพิธีอ่านพระเวทสรรเสริญไกรลาศแล้ว ถวายพระสุพรรณบัฏเบญจราชกกุธภัณฑ์ คือพระมหามงกุฎ พระแสงขรรค์ ธารพระกร พัดวาลวิชนี ฉลองพระบาท แล้วถวายพระแสงอัษฎาวุธ คือ พระแสงหอกไชย พระแสงดาบเชลย พระแสงเขนมีดาบ พระแสงปืนคาบชุดข้ามแม่น้ำสะโตง พระแสงจักร พระแสงตรีศูล พระแสงเกาทัณฑ์ พระแสงของ้าวเจ้าพระยาแสนพลพ่าย และเครื่องราชูปโภค ประกอบด้วยวิษณุเวท อิศวรมนต์ทรงรับแล้วส่งให้พระยาราชโกศา ๆ รับต่อพระหัตถ์แล้วส่งให้เจ้าพนักงาน แต่ฉลองพระบาทนั้น พระมหาราชครูรับมาสอดถวาย แล้วถวายพระพรชัยเสร็จแล้ว
พระมหาราชครูพิธีกราบบังคมทูลว่า “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท ปกเกล้าปกกระหม่อม สิริราชสมบัติ อันหาพระมหากษัตริย์จะครอบครองมิได้ ข้าพระพุทธเจ้ากับเสนาบดีมุขมนตรีทั้งปวง ขอพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย แด่พระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว เป็นที่พึ่งแก่สมณพราหมณาจารย์ อาณาประชาราษฎรสืบไป ขอเดชะ”
หลวงสิทธิไชยพระหมอเฒ่า ถวายพระมหาเศวตฉัตรต่อพระหัตถ์ แล้วกราบทูลว่า “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อมข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย พระมหาเศวตฉัตร เป็นที่เฉลิมสิริราชสมบัติสำหรับบรมกษัตริย์สืบมา แด่พระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ขอเดชะ” เสร็จแล้ว จึงมีพระราชโองการดำรัสแก่พระมหาราชครูผู้ใหญ่ว่า “พรรณพฤกษ์ ชลธี และสิ่งของในแผ่นดินทั่วทั้งพระราชอาณาเขต ซึ่งหาผู้หวงแหนมิได้นั้น ตามแต่สมณชีพราหมณาจารย์ ราษฎรจะปรารถนาเถิด” จึ่งพระมหาราชครูผู้ใหญ่รับพระราชโองการเป็นฤกษ์ก่อนว่า “ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทใส่เกล้าใส่กระหม่อม ขอเดชะ” แล้วทรงโปรยดอกพิกุลทอง พิกุลเงิน แล้วทรงหลั่งน้ำทักษิโณทพ ทรงพระอธิษฐานตามพระราชอัธยาศัย แล้วพราหมณ์เป่าพระมหาสังข์ประโคมดนตรี มะโหระทึกสุดเสียงประโคมแล้ว สมเด็จพระสังฆราชดับเทียนไชย แล้วเสด็จทรงถวายไทยธรรมแก่พระสงฆ์ สมเด็จพระสังฆราชถวายอดิเรกพระสงฆ์ถวายสัพพพุทธาแล้วถวายพระพรลา จึงพระราชครูพิธีพระหมอเฒ่าไปประพรมน้ำกลศน้ำสังข์รอบพระมหามนเทียรข้างในข้างหน้า อวยไชยถวายพระพรแล้ว จึงเสด็จออกท้องพระโรงหน้า ประทับพระแท่นเศวตฉัตร ขณะนั้นพระราชวงศานุวงศ์ และข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายทหารพลเรือนเข้ามาเฝ้าพร้อมกัน
จึงเจ้าพระยารัตนาพิพิธ ที่สมุหนายก กราบทูลว่า “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท ปกเกล้าปกกระหม่อม ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย พระยาช้างพระที่นั่งต้น พระยาม้าพระที่นั่งต้น กับเมืองเอก โท ตรี จัตวา ทั้งไพร่พลฝ่ายพลเรือน แด่พระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ขอเดชะ”
เจ้าพระยาอรรคมหาเสนา ที่สมุหพระกลาโหม กราบทูลว่า “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท ปกเกล้าปกกระหม่อม ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย พระมหาพิไชยราชรถ เรือพระที่นั่งศรีสมรรถไชย เรือพระที่นั่งไกรสรมุข เรือกระบวนใหญ่น้อย และเครื่องสรรพยุทธทั้งปวง เมืองเอก โท ตรี ทั้งไพร่พลฝ่ายทหาร แด่พระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ขอเดชะ”
เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ กราบทูลว่า “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย พระมหามนเทียรปราสาทราชนิเวศน์มหาสถาน พระราเชนทรราชยาน ทั้งเครื่องสูงเฉลิมพระเกียรติยศ แด่พระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ขอเดชะ”
พระยายมราช กราบทูลว่า “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท ปกเกล้าปกกระหม่อม ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายกรุงเทพมหานครศรีอยุธยา แด่พระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตร พระเจ้าอยู่หัว ขอเดชะ”
พระยาโกศาธิบดี กราบทูลว่า “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท ปกเกล้าปกกระหม่อม ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายเครื่องพระพัทยากรราชสมบัติ ทั้งสิบสองพระคลังแด่พระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ขอเดชะ”
พระยาพลเทพ กราบทูลว่า “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท ปกเกล้าปกกระหม่อม ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายธัญญาหาร แดนสถาน ลานนาเขตประเทศทุกตำบล แด่พระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ขอเดชะ”
แล้วจึงมีพระราชโองการปฏิสันถารแก่เจ้าพระยาและพระยาทั้งปวงว่า “สิ่งของทั้งนี้ จงจัดทำนุบำรุงไว้ให้จงดี จะได้ป้องกันรักษาแผ่นดิน ทำนุบำรุงพระพุทธศาสนา และพระราชอาณาเขตสืบไป” แล้วอัครมหาเสนาธิบดีรับพระราชโองการกราบบังคมทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทใส่เกล้าใส่กระหม่อม ขอเดชะ” แล้วเสด็จกลับขึ้นข้างใน เสด็จประทับเหนือพระที่นั่งภัทรบิฐ
ท้าววรจันทร์ กราบทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้า ท้าววรจันทร์ ขอพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย พระสนมสิบสองพระกำนัล แด่พระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัวขอเดชะ” ทรงพระราชปฏิสันถารตามพระราชอัธยาศัยเสร็จแล้ว ครั้นได้พระฤกษ์เจ้าพนักงานจึงประโคมดุริยางคดนตรีแตรสังข์ พิณพาทย์มโหรีมี่สนั่นประนังเสียงศัพทนฤนาท เสด็จพระราชดำเนินขึ้นสู่พระมหามนเทียร ทรงโปรยดอกพิกุลทอง พิกุลเงิน มีนางชำระพระบาท ๒ นางเชิญเครื่องราชูปโภค และมีนางเชื้อพระวงศ์ ๖ อุ้มวิฬาร์ ๑ อุ้มศิลาบด ๑ อุ้มฟักเขียว ๑ ถือขันข้าวเปลือก ๑ ถือขันถั่วทอง ๑ ถือขันงา ๑ ครั้นเสด็จถึงในที่ทรงจุดเทียน นมัสการก่อนแล้วเสด็จขึ้นพระแท่นที่บรรทม พระราชวงศ์ผู้ใหญ่ฝ่ายในถวายดอกหมาก ทำด้วยทองคำหนัก ๕ ตำลึง ทรงรับแล้ววางไว้ข้างที่แล้วท้าวทรงกันดาลถวายกุญแจ แล้วเอนพระองค์ลงบรรทมเหนือพระแท่นที่ โดยทักษิณปรัศว์เบื้องขวาเป็นพระฤกษ์ก่อนแล้ว และพระวงศ์ฝ่ายในผู้ทรงพระชนมายุถวายพระพรก่อน แล้วพระวงศานุวงศ์ ท้าวนางข้างในถวายพระพรพร้อมกัน แล้วให้ประโคมดุริยางคดนตรี ครั้นสุดเสียงประโคมแล้วเสด็จขึ้น ครั้นเวลาบ่ายพระราชวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายหน้าฝ่ายในและข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือน พร้อมกันเวียนพระเทียนเฉลิมพระมหามนเทียรตามโบราณราชประเพณีแต่ก่อนมา
สมโภชพระนคร
ครั้นเสร็จการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกแล้ว จึงทรงพระกรุณาโปรดให้จัดการสมโภชพระนครต่อเนื่องกันไป ให้นิมนต์พระสงฆ์ทุก ๆ พระอารามทั้งในกรุงและนอกกรุงขึ้นสวดพระพุทธมนต์ บนเชิงเทิน ทุก ๆ ใบเสมา ๆ ละรูป รอบพระนครพระราชทานเงินขอแรงให้ข้าราชการทำข้าวกระทงเลี้ยงพระสงฆ์ทั้งสิ้น แล้วให้ตั้งโรงทานรายรอบพระนคร พระราชทานเลี้ยงยาจกวนิพพกทั้งปวง แล้วให้ตั้งต้นกัลปพฤกษ์ตามวงกำแพงพระนครทิ้งทานต้นละชั่ง ๓ วัน สิ้นพระราชทรัพย์เป็นอันมาก ให้มีการมหรสพต่างๆ และมีละครผู้หญิง โรงใหญ่เงินโรงวันละ ๑๐ ชั่ง เป็นการสมโภชวัดพระศรีรัตนศาสดารามด้วยครบ ๓ วันเป็นกำหนด
ครั้นเสร็จการฉลองพระนครแล้ว จึงพระราชทานนามพระนครใหม่ให้ต้องกับนามพระพุทธรัตนปฏิมากรว่า “กรุงเทพมหานคร บวรรัตนโกสินทร์ มหินทรายุทธยา มหาดิลกภพ นพรัตนราชธานีบูรีรมย์ อุดมราชนิเวศน์มหาสถาน อมรพิมานอวตารสถิต สักกะทัตติยวิษณุกรรมประสิทธิ์” เป็นพระมหานครที่ดำรงรักษาพระมหามณีรัตนปฏิมากร เป็นแก้วอย่างดีมีสิริอันประเสริฐ สำหรับพระบารมีของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวผู้ประดิษฐานกรุงเทพมหานครนี้ ตั้งแต่พระราชทานนามนี้มาบ้านเมืองก็อยู่เย็นเป็นสุขเกษมสมบูรณ์ขึ้น (ครั้นในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงแปลงร้อยที่ว่าบวรรัตนโกสินทร์นั้น เป็นอมรรัตนโกสินทร์ นอกนั้นคงไว้ตามเดิม)
กรมหลวงอิศรสุนทรเสด็จมาอยู่พระราชวังเดิม
ในปีมะเส็ง สัปตศก นั้น สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงธิเบศรบดินทร์ประชวรพระโรคมานทะลุน ถึง ณ วันจันทร์ เดือน ๘ ทุติยาษาฒ ขึ้น ๑๒ ค่ำก็สิ้นพระชนม์ เสด็จพระราชดำเนินสรงน้ำพระศพแล้วเชิญลงโกศ โปรดให้ทำพระเมรุที่วัดแจ้งฟากพระราชวังเก่า แล้วให้เชิญพระโกศขึ้นพระยานมาศแห่เป็นกระบวนไปสู่พระเมรุให้มีการมหรสพ ๓ วัน นิมนต์พระสงฆ์สดับปกรณ์ พระราชทานผ้าไตรจีวรบริขารไทยธรรมต่าง ๆ แล้วพระราชทานเพลิง
ที่วังเจ้ากรุงธนบุรีนั้น ก็พระราชทานให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทรเสด็จลงมาอยู่
น้ำมากข้าวแพง
ครั้น ณ วันจันทร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ อสนีบาตลงต้องซุ้มประตูฉนวนพระราชวังบวร ฯ และลงยอดพระมหาปราสาทพระบรมมหาราชวังวันเดียวกัน ในเดือน ๑๒ ปีนั้นน้ำมากลึกถึง ๘ ศอกคืบ ๑๐ นิ้ว ข้าวกล้าในท้องนาเสียเป็นอันมาก บังเกิดทุพภิกขภัย ข้าวแพงถึงเกวียนละชั่ง ประชาราษฎรทั้งหลายได้ความขัดสนด้วยอาหารกันดารนัก จึงมีพระราชโองการให้กรมนาจำหน่ายข้าวเปลือกในฉางหลวงออกแจกจ่ายราษฎรเป็นอันมาก
ศึกพม่าครั้งที่ ๑
ฝ่ายข้างประเทศพม่า ตั้งแต่พระเจ้าปะดุงได้ทราบข่าวว่ากรุงสยามผลัดแผ่นดินใหม่ ก็ดำริการที่จะยกกองทัพมาย่ำยีสยามประเทศ แต่หากติดการปราบปรามเสี้ยนศัตรูภายในเมืองพม่าเองยังไม่ราบคาบจึงได้รั้งรอมา จนปีมะเส็งสัปตศก จุลศักราช ๑๑๔๗ มังโพเชียงซึ่งเป็นที่ตะแคงแปงตะแลน้องพระเจ้าปะดุง คิดกบฏ พระเจ้าปะดุงจับตัวได้ให้ประหารชีวิตเสีย สิ้นกังวลด้วยเสี้ยนศึกภายในแล้ว พระเจ้าปะดุงจึงให้เตรียมกองทัพที่จะยกมาตีกรุงสยาม เกณฑ์คนทั้งในเมืองหลวงและหัวเมืองพม่า มอญ ยะไข่ ลาว ลื้อ เงี้ยว ซึ่งเป็นเมืองขึ้นเข้าเป็นกองทัพหลายกอง
ให้เนมโยคุงนะรักเป็นแม่ทัพใหญ่ นัดมีแลง ๑ แปดตองจา ๑ ปะเลิงโบ ๑ นัดจักกีโบ ๑ ตองพะยุงโบ ๑ รวม ๖ นาย คือพล ๒,๕๐๐ เป็นทัพหน้ายกมาทางเมืองมะริดให้ยกมาตีเมืองชุมพร เมืองไชยา ให้แกงวุ่นแมงยี่ถือพล ๔,๕๐๐ เป็นทัพหนุนยกมาอีกกองหนึ่ง แล้วเกณฑ์ทัพเรือให้ยี่วุ่นเป็นแม่ทัพบาวาเชียง ๑ แวงยิงเดชะ ๑ บอกินยอ ๑ รวม ๔ นาย ถือพล ๓,๐๐๐ ยกมาตีเมืองถลาง รวมทั้งทัพบก ทัพเรือเป็นคน ๑๐,๐๐๐ ให้เกนวุ่นแมงยี่เป็นโบชุกแม่ทัพใหญ่ลงมาตีหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายตะวันตกทางหนึ่ง
และทางทวายนั้น ให้ทวายวุ่นเจ้าเมืองทวายเป็นแม่ทัพกับจิกแก ปลัดเมืองทวาย ๑ มนีจอข้อง ๑ สีหะแยจอข้อง ๑ เบยะโบ ๑ ถือพล ๓,๐๐๐ เป็นทัพหน้ายกมาทางด่านเจ้าขว้าว ให้จิกสิบโบเป็นแม่ทัพ กับตะเรียงยามะซู ๑ มนีสินตะ ๑ สุรินทะจอข้อง ๑ รวม ๔ นาย ถือพล ๓,๐๐๐ ยกหนุนมา และให้อะนอกกับแฝกคิดวุ่นถือพล ๔,๐๐๐ เป็นโบชุกแม่ทัพใหญ่ทั้ง ๓ กอง เป็นคน ๑๐,๐๐๐ ยกมาตีเมืองราชบุรีทางหนึ่ง
และทางเมาะตะมะนั้น ให้เมียนวุ่นเป็นแม่ทัพหน้าที่หนึ่ง ขุนนาง ๑๐ นาย คือ กลาวุ่น ๑ บิลุ่งยิง ๑ สะเลจอ ๑ ปิญาอู ๑ อากาจอแทง ๑ ลันชังโบ ๑ อะคุงวุ่น ๑ บันยีตะจอง ๑ ละไมวุ่น ๑ ซุยตองอากา ๑ ถือพล ๑๐,๐๐๐ ยกมาทางด่านพระเจดีย์สามองค์ แล้วให้เมียนเมวุ่นเป็นแม่ทัพหน้าที่สอง กับยอยแหลกยาเยข้อง ๑ จอกาโบ ๑ จอกแยโบ ๑ ตะเรียงบันยี ๑ รวม ๕ นาย ถือพล ๕,๐๐๐ ยกหนุนมาอีกทัพหนึ่ง และทัพที่สามนั้น ให้ตะแคงกามะ ราชบุตรที่ ๓ เป็นแม่ทัพ กับยานจุวุ่น ๑ จิตกองสิริย ๑ แยเลวุ่น ๑ อะตอนวุ่น ๑ รวม ๕ นาย ถือพล ๑๐,๐๐๐ ยกหนุนมาอีกทัพหนึ่ง และทัพที่สี่นั้น ให้ตะแคงจักกุราชบุตรที่ ๒ เป็นแม่ทัพ กับเมมราโบ ๑ อะกีตอ ๑ อากาปันยี ๑ มะโยลักวุ่น ๑ รวม ๕ นาย ถือพล ๑๐,๐๐๐ ยกหนุนมาอีกทัพหนึ่ง และกองทัพหลวงพระเจ้าปะดุงเจ้าอังวะเป็นทัพที่ห้า ไพร่พล ๒๐,๐๐๐ ให้อะแซวังมูเป็นกองหน้า กับจาวาโบ ๑ ยะไข่โบ ๑ ปะกันวุ่น ๑ ลอกาซุงถ่อวุ่น ๑ เมจุนวุ่น ๑ รวม ๖ นาย และปีกขวานั้น ให้มะยอกวังมูเป็นแม่กอง กับ อำมะลอกวุ่น ๑ ตวนแซงวุ่น ๑ แลจาลอพวา ๑ ยักจอกโบ ๑ งาจูวุ่น ๑ รวม ๖ นาย และปีกซ้ายนั้น ให้ตองแมงวูเป็นแม่กอง กับแลกรุยกีมู ๑ แลแซวุ่น ๑ ยอนจุวุ่น ๑ เยกีวุ่น ๑ สิบจอพวา ๑ รวม ๖ นาย และกองหลังนั้น ให้อะนอกวังมูเป็นแม่กอง กับระวาลักวุ่น ๑ ออกกะมาวุ่น ๑ โมกองจอพวา ๑ โมเยียงจอพวา ๑ โมมิกจอพวา ๑ รวม ๖ นาย และพลทั้ง ๕ ทัพ เป็นคน ๕๕,๐๐๐ ยกมาทางเมืองกาญจนบุรีทางหนึ่ง
และทางเมืองตากนั้น ให้ซุยจองเวระจอแทงเป็นแม่ทัพ กับซุยจองนระทา ๑ ซุยจองสิริยะจอจะวา ๑ ถือพล ๓,๐๐๐ เป็นกองหน้า ให้จอข้องนระทาถือพล ๒,๐๐๐ เป็นกองหนุน ทั้ง ๒ ทัพเป็นคน ๕,๐๐๐ ยกมาทางหนึ่ง
และทางเมืองเชียงใหม่นั้น ให้สะโดะมหาสิริยะอุจนาเจ้าเมืองตองอูเป็นโบชุกแม่ทัพ กับนายทัพนายกองเป็นหลายนาย ถือพล ๒๓,๐๐๐ ยกมาทางหนึ่ง ครั้นมาถึงเมืองเชียงแสน สะโดะมหาสิริยะอุจนา จึงบังคับให้เนมโยสีหะซุยเป็นแม่ทัพกับปันยึตะจองโบ ๑ ลุยลั่นจองโบ ๑ ปลันโบ ๑ มัดชุนรันโบ ๑ มิกอุโบ ๑ แยจอนระทา ๑ สาระจอซู ๑ เป็น ๘ นาย ถือพล ๕,๐๐๐ ยกแยกมาตีเมืองสวรรคโลก เมืองสุโขทัย เมืองพระพิษณุโลกทางหนึ่ง
และทางแจ้ห่มนั้น แต่งให้อาประกามนี เจ้าเมืองเชียงแสนเป็นแม่ทัพ กับพะยายอง ๑ พะยาไช ๑ เชียงกะเล ๑ น้อยอัด ๑ เป็น ๕ นาย ถือพลพม่าลาว ๓,๐๐๐ เป็นกองหน้า ตัวสะโดะมหาสิริยะอุจนาแม่ทัพ กับแจกกายโบ ๑ อะคุงวุ่น ๑ อุติงแจกกะโบ ๑ เนมโยยันตะมิก ๑ พระยาแพร่ ๑ เป็น ๖ นาย ถือพล๑๕,๐๐๐ ทั้ง ๒ ทัพเป็นคน ๑๘,๐๐๐ ยกมาตีเมืองนครลำปางทางหนึ่ง
และกองทัพพม่ายกมาครั้งนั้น มากกว่ามากหลายทัพหลายกองยิ่งกว่าครั้งก่อน ๆ รวมรี้พลทั้งสิ้นทุกทัพเป็นคนถึง ๑๐๓,๐๐๐ ด้วยกัน สรรพด้วยช้างม้า เครื่องสรรพศาสตราวุธพร้อมทุกทัพทุกกอง แต่ยกมาหาพร้อมกันทุกทางไม่ ฝ่ายพระเจ้าอังวะให้อินแซะ มหาอุปราชราชบุตรผู้ใหญ่ กับอินแซะวุ่นอำมาตย์อยู่รักษาพระนคร แล้วก็ยกทัพบกทัพเรือพร้อมทัพอยู่ ณ เมืองเมาะตะมะ เร่งให้ทัพหน้าที่ ๑ ยกมาตั้งอยู่เมืองสมิ แล้วเดินทัพล่วงเข้ามาถึงด่านพระเจดีย์ ๓ องค์ ก่อนทัพทางอื่น ๆ ทั้งนั้น
ฝ่ายข้างกรุงเทพมหานคร ถึง ณ วันอาทิตย์ เดือน ๑๒ แรม ๙ คํ่า ปีมะเส็ง สัปตศก จุลศักราช ๑๑๔๗ นั้น พวกกองมอญออกไปตระเวนด่านกลับเข้ามากราบทูลว่า รู้ข่าวว่าพม่ายกกองทัพมาตั้งอยู่เมืองสมิ จะยกเข้ามาตีพระนคร พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ได้ทรงทราบข่าวศึกดังนั้นจึงดำรัสให้ประชุมพระราชวงศานุวงศ์ กับทั้งท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายพร้อมกัน ดำรัสปรึกษาราชการสงครามเป็นหลายเวลา จึงมีหนังสือบอกเมืองชุมพร เมืองถลาง เมืองกาญจนบุรี เมืองราชบุรี เมืองตาก เมืองกำแพงเพชร เมืองพระพิษณุโลก เมืองสุโขทัย เมืองสวรรคโลก เมืองนครลำปาง บอกข้อราชการศึกว่า ทัพพม่ายกมาเป็นหลายทัพหลายทาง ทั้งปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือ และหนังสือบอกมาถึงเนื่องๆกัน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จึงมีพระราชโองการโปรดให้สมเด็จพระอนุชาธิราชสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จพระราชดำเนินยกพยุหโยธาทัพหลวง ไปรับทัพพม่าข้าศึกทางเมืองกาญจนบุรี แล้วโปรดให้เจ้าพระยารัตนาพิพิธที่สมุหนายก คุมกองทัพท้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาท ฝ่ายพระราชวังหลวง และทัพหัวเมืองทั้งปวง โดยเสด็จด้วยอีกทัพหนึ่ง แล้วโปรดให้เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์กับพระยายมราชเป็นแม่ทัพ ยกกองทัพออกไปรับทัพพม่าเมืองราชบุรีทัพหนึ่ง และทางเหนือนั้น มีพระราชดำรัสให้สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ กรมหลวงนรินทร์รณเรศ และเจ้าพระยามหาเสนา พระยาพระคลัง พระยาอุไทยธรรม และท้าวพระยาข้าราชการในกรุงเทพฯ และหัวเมือง ยกกองทัพไปตั้งรับทัพพม่า ณ เมืองนครสวรรค์ทัพหนึ่ง
รบพม่าเมืองกาญจนบุรี
ครั้นถึงวันศุภวารมหาพิไชยมงคลฤกษ์ ในมฤคศิรมาศศุกรปักษ์ดิถี จึงสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ก็ถวายบังคมลาสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชเจ้า เสด็จทรงเรือพระที่นั่งบัลลังก์แก้วจักรพรรดิ์ปิดทองทึบพระที่นั่งสวัสดิชิงไชยประกอบพื้นดำทรงพระไชยนำเสด็จ พรอมด้วยเรือท้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาท โดยเสด็จดาษดาดำเนินพยุหโยธาทัพหลวงจากกรุงเทพฯ โดยทางชลมารค ดำรัสให้พระยากลาโหมราชเสนา พระยาจ่าแสนยากรเป็นกองหน้า ให้เจ้าพระยารัตนาพิพิธ ที่สมุหนายก เป็นทัพเกียกกาย สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงจักรเจษฎา เป็นยกกระบัตร พระยามนเทียรบาลเป็นกองหลัง และพลทหารในกองทัพหลวงทั้งสิ้นนั้น เป็นคน ๓๐,๐๐๐ สรรพด้วยช้าง ม้า เครื่องศาสตราวุธปืนใหญ่น้อยเป็นอันมาก ดำเนินทัพหลวงไปทางบก ทางเรือ ถึงตำบลลาดหญ้าเหนือเมืองกาญจนบุรี จึงมีพระราชบัณฑูรดำรัสให้หยุดทัพหลวงตั้ง ณ ที่นั้น แล้วให้กองหน้ากองหนุนตั้งค่ายรายกันอยู่เป็นหลายค่าย ชักปีกกาถึงกันทุกๆ ค่าย และค่ายหลวงนั้นตั้งห่างค่ายหน้าลงมาทาง ๕ เส้น แล้วให้ขุดสนามเพลาะปักขวากหนามตามทำนองศึกพร้อมเสร็จ แล้วดำรัสให้พระยามหาโยธาคุมกองมอญ ๓,๐๐๐ ยกออกไปตั้งค่ายขัดตาทัพอยู่ ณ ด่านกรามช้าง
ฝ่ายทัพเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ พระยายมราช ถือพล ๕,๐๐๐ ยกออกไปตั้งค่ายอยู่เมืองราชบุรีเป็นหลายค่าย กองทัพเจ้าฟ้ากรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ตั้งค่ายหลวงอยู่ที่เมืองนครสวรรค์ ให้เจ้าพระยามหาเสนาเป็นกองหน้า ไปตั้งค่ายอยู่เมืองพิจิตร พระยาพระคลัง พระยาอุไทยธรรมเป็นกองหลัง ไปตั้งค่ายอยู่ ณ เมืองชัยนาท ระวังพม่าจะยกมาทางเมืองอุทัยธานี
ฝ่ายกองทัพเจ้าอังวะซึ่งยกมาทางเมืองเมาะตะมะ ทัพหน้าที่ ๑ ล่วงเข้ามาทางด่านกรามช้าง เข้าตีค่ายพระยามหาโยธาแตกพ่ายหนีเข้ามา แล้วเดินทัพเข้ามาถึงตำบลลาดหญ้า ซึ่งทัพหลวงออกไปตั้งค่ายรับอยู่นั้น และทัพหน้าที่ ๒ ก็ยกหนุนมาถึงเป็นคน ๑๕,๐๐๐ ด้วยกัน เมียนวุ่นกับเมียนแมวุ่นแม่ทัพทั้งสองกอง ก็ให้นายทัพนายกองทั้งปวงเกณฑ์พลทหารตั้งค่ายรายไปเป็นหลายค่าย ชักปีกกาถึงกัน และทัพตะแคงกามะที่ ๓ ก็ยกหนุนมาตั้งค่ายอยู่ที่ท่าดินแดง ทัพตะแคงจักกุที่ ๔ ก็ยกมาตั้งอยู่ที่สามสบ ทัพหลวงพระเจ้าอังวะยกมาตั้งค่ายอยู่ที่พระเจดีย์สามองค์ที่แดนต่อแดน คอยฟังข้อราชการซึ่งกองหน้าจะบอกไปประการใด จะได้เกณฑ์ทัพหนุนเพิ่มเติมมาช่วย แล้วให้เกณฑ์รี้พลกองลำเลียงขนเสบียงอาหารมาส่งกองหน้าซึ่งมาตั้งอยู่นั้นมิได้ขาด
สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล จึงมีพระราชบัณฑูรดำรัสให้ท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวง ยกพลทหารออกโจมตีค่ายพม่า ๆ ต่อรบเป็นสามารถ พลทหารไทยและพม่าต่างยิงปืนโต้ตอบกันทั้ง ๒ ฝ่าย ล้มตายด้วยกันทั้ง ๒ ข้าง ทัพไทยจะหักเอาค่ายพม่ามิได้ก็ถอยเข้าค่าย จึงมีพระราชบัณฑูรให้ทำครกทำสากใหญ่ไว้ในค่ายหลวงสามสำรับ ดำรัสให้ประกาศแก่นายทัพนายกองและทหารทั้งปวงว่า ถ้าผู้ใดถอยหนีพม่าข้าศึก จะเอาตัวลงครกโขลกเสีย
แล้วดำรัสให้พระยาสีหราชเดโช พระยาท้ายน้ำ พระยาเพ็ชรบุรี ๓ นาย เป็นนายทัพกองโจร พระยารามกำแหง พระยาเสนานนท์ เป็นปลัดทัพ ถือพล ๕๐๐ ยกลัดป่าไปคอยสะกัดตีกองลำเลียงพม่าที่ตำบลพุไคร้ช่องแคบ อย่าให้พม่าส่งลำเลียงกันได้ พระยาสีหราชเดโชและท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวง ก็กราบถวายบังคมลา ยกพลทหารไปทำการตามพระราชกำหนด คอยสะกัดตีกองลำเลียงพม่า จับพม่าได้บ้างส่งไปยังทัพหลวงแล้วคิดย่อท้อต่อข้าศึกหลีกหนีไปซุ่มตั้งทัพอยู่ที่อื่น พวกขุนหมื่นในกองทัพมาฟ้องกล่าวโทษให้กราบทูลจึงมีรับสั่งให้พระยามนเทียรบาลและข้าหลวงหลายนาย ยกพลทหารไปจับตัวนายกองโจรทั้งสามนายพิจารณา ถ้าได้ความจริงดังโจทก์หาก็ให้ประหารชีวิตเสีย ตัดศีรษะนำมาถวาย แต่ปลัดทัพทั้งสองนายนั้นให้เอาดาบสับศีรษะคนละสามเสี่ยง ให้ขุนหมื่นผู้เป็นโจทก์นำทางไป พระยามนเทียรบาลและข้าหลวงทั้งปวงก็กราบถวายบังคมลายกออกไปถึงทัพกองโจรซึ่งไปตั้งซุ่มทัพอยู่ พิจารณาไต่ถามได้ความเป็นสัตย์สมคำโจทก์ จึงตัดศีรษะพระยาสีหราชเดโช พระยาท้ายน้ำ พระยาเพ็ชรบุรี ทั้งสามนายใส่ชะลอม แล้วเอาดาบสับศีรษะ พระยารามกำแหง พระยาเสนานนท์ คนละสามเสี่ยง ตามพระราชบัณฑูรดำรัสสั่ง แล้วเอาชะลอมศีรษะทั้งสามนายนั้นกลับมาถวาย ณ ค่ายหลวง มีพระราชบัณฑูรให้เอาศีรษะไปเสียบประจานไว้หน้าค่าย อย่าให้ผู้ใดเอาเยี่ยงอย่าง แล้วดำรัสให้พระเจ้าหลานเธอพระองค์เจ้าขุนเณรซึ่งเป็นพระโอรสพระเจ้าขุนรามณรงค์ สมเด็จพระบรมเชษฐา เป็นนายทัพกองโจร กับข้าหลวงหลายนาย คุมพลทหาร ๑,๐๐๐ ยกไปบรรจบกับกองโจรเดิมเป็นคน ๑,๕๐๐ ไปคอยก้าวสะกัดตีกองลำเลียงพม่าที่ตำบลพุไคร้ดังแต่ก่อน อย่าให้พม่าส่งลำเลียงเสบียงอาหารกันได้ กองทัพพม่าซึ่งมาตั้งรบอยู่นั้นจะได้ถอยกำลังลง พระองค์เจ้าขุนเณรและนายทัพนายกองทั้งปวง ก็กราบถวายบังคมลายกไปกระทำการตามรับสั่ง คอยซุ่มสะกัดตีตัดกองลำเลียงพม่า จับได้พม่าและช้างม้าโคต่างส่งมาถวายเนือง ๆ
ฝ่ายแม่ทัพหน้าพม่าทั้งสองนาย ให้แต่งหอรบขึ้น ณ ค่ายหน้าเป็นหลายแห่ง ให้เอาปืนใหญ่ตั้งขึ้นบนหอรบยิงค่ายทัพไทย จึงมีพระราชบัณฑูรให้เอาปืนลูกไม้แต่ครั้งกรุงธนบุรี เข็นออกไปตั้งหน้าค่าย ยิงค่ายและหอรบหม่าหักพังลงเป็นหลายตำบล และพลพม่าถูกปืนถูกไม้ล้มตายและลำบากเป็นอันมาก มิอาจออกนอกค่ายได้ รักษามั่นอยู่แต่ในค่าย ทั้งขัดเสบียงอาหารถอยกำลังลง จึงมีพระราชบัณฑูรให้แต่งหนังสือบอกข้อราชการสงคราม ให้ข้าหลวงถือเข้ามากราบถวายบังคมทูลแต่พระบาทสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชเจ้า ณ กรุงเทพมหานคร
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้ทรงทราบในข้อราชการสงคราม ก็ทรงพระวิตกเกรงจะเอาชัยชำนะแก่ข้าศึกมิได้โดยเร็ว ครั้นมาถึง ณ วันอาทิตย์ เดือนยี่ ขึ้น ๙ ค่ำ จึงเสด็จทรงเรือพระที่นั่งบัลลังก์บุษบกพิศาล ประกอบพื้นแดง พระที่นั่งพิมานเมืองอินทร์ประกอบพื้นดำทรงพระไชยนำเสด็จ พร้อมด้วยเรือท้าวพระยา ข้าทูลละอองธุลีพระบาท โดยเสด็จพระราชดำเนินเป็นอันมาก และพลโยธาหารในกระบวนทัพหลวงเป็นคน ๒๐,๐๐๐ เสด็จยาตราพลนาวาพยุหออกจากกรุงเทพมหานคร รอนแรมไปโดยทางชลมารคถึงเมืองกาญจนบุรี สมเด็จพระอนุชาธิราชได้ทรงทราบ ก็เสด็จพระราชดำเนินลงมาถวายบังคมรับเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จึงทรงช้างพระที่นั่งเทพลีลาสูง ๕ ศอก ๖ นิ้ว ผูกกูบทอง พร้อมด้วยเครื่องพระกรรภิรม และธงไชยกระบี่ธุช ครุฑพ่าห์แห่โดยขนาดพลโยธาหาญล้วนสวมเสื้อสักหลาดแดงหมวกแดง พรั่งพร้อมด้วยพลสารสินธพ และธงทวนกระบวนปืนนกสับ สรรพอเนกวิธาศาสตราวุธแหนแห่แลไสว ประโคมเบญจดุริยดนตรีแตรสังข์ฆ้องกลองชนะคะโครมครึก กึกก้องท้องทุรรัถยาพนัศมณฑลสถาน สำเนียงพลทหารโห่ร้องบันลือศัพทอุโฆษกาหลนฤนาท คลี่พลพยุหยาตราโยธาทัพหลวงบรรลุถึงพระตำหนักค่ายสมเด็จพระอนุชาธิราช เสด็จยาตราคชาธารเข้าประทับเกยเถลิงราชาคารสถานที่ประทับพลับพลาไชยแล้ว มีพระราชโองการดำรัสปรึกษาราชกิจการสงคราม กับด้วยสมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้า ๆ จึงกราบทูลพระกรุณาว่า ทัพพม่าข้าศึกจวนจะแตกอยู่แล้วอย่าทรงพระวิตกเลย ข้าพระพุทธเจ้าจะขอรับพระราชธุระอาสาในราชการงานสงครามเอาชัยชนะพม่าปัจจามิตรสนองพระเดชพระคุณให้จงได้ ขออัญเชิญเสด็จพระราชดำเนินกลับคืนยังพระนครเถิด จะได้ทรงพระราชดำริจัดการ ซึ่งจะต่อสู้อริราชดัษกรในทางอื่นๆ ให้ทันท่วงทีราชการสงคราม สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงเห็นชอบด้วยตามซึ่งสมเด็จพระบรมราชอนุชากราบทูลพระกรุณานั้น ครั้นเวลาค่ำวันนั้น จึงเสด็จยาตราทัพหลวงโดยกระบวนตราบเท่าถึงเมืองกาญจนบุรี แล้วเสด็จลงเรือพระที่นั่งดำเนินพลนาวาพยุหทัพกลับคืนยังพระนคร
ฝ่ายทัพพม่าได้ยินเสียงรี้พล และเสียงช้างม้าฆ้องกลองกึกก้องสนั่นไปทั้งป่า จึงขึ้นดูบนหอรบเห็นทัพหลวงหนุนมาช้างม้ารี้พลเป็นอันมาก ก็คิดครั่นคร้ามขามพระเดชานุภาพเป็นกำลัง แม่ทัพทั้งสองนายจึงให้เก็บเอาลูกปืนไม้ซึ่งยิงไปตกลงในค่ายนั้นให้คอยากับไพร่นำไปถวายพระเจ้าอังวะ แล้วกราบทูลว่าไทยเอาไม้ทำเป็นลูกปืนได้ ต่อไม้หมดทั้งป่าจึงจะสิ้นกระสุนปืน เมื่อใดไม้ในป่าจึงจะสิ้น จะตีเมืองไทยให้ได้นั้นเป็นเหลือกำลัง ทั้งกองโจรไทยก็มาซุ่มสะกัดตีตัดลำเลียงเสบียงอาหารซึ่งจะส่งกันก็ขัดสน รี้พลก็อดอยากถอยกำลังลงทุกวัน ๆ จะขอพระราชทานล่าทัพพระเจ้ากรุงอังวะก็เห็นด้วย จึงตอบหนังสือมาถึงแม่ทัพหน้าว่า ให้รั้งรอดูท่วงทีก่อน ถ้ารี้พลอิดโรยนักเห็นจะทำการไม่สำเร็จจึงค่อยล่าทัพ แต่อย่าให้เสียทีแก่ข้าศึกได้ แม่ทัพได้แจ้งในหนังสือรับสั่งพระเจ้าอังวะก็รั้งรออยู่ต่อรบแต่ในค่าย มิได้ยกออกรบนอกค่าย
สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคลจึงทรงพระดำริเป็นกลศึก เพลากลางคืนให้ผ่อนช้างม้ารี้พลลงมายังค่ายเมืองกาญจนบุรี ครั้นเวลาเช้าจึงให้ยกกลับขึ้นไปยังค่ายหลวงให้เดินพลช้างม้า เรี่ยรายกันเนื่องขึ้นไปอย่าให้ขาดตั้งแต่เช้าจนเย็น ลวงพม่าให้เห็นว่ากองทัพยกหนุนขึ้นมาเป็นอันมาก กระทำดังนี้ทุกวัน ๆ
ฝ่ายพม่าขึ้นดูบนหอรบเห็นดังนั้น สำคัญว่ากองทัพไทยยกเพิ่มเติมมามากขึ้นทุกวัน ก็ยิ่งย่อท้อเกรงกลัวลงเป็นอันมาก อนึ่งด้วยเดชะพระบารมีพระราชกฤษฎาภินิหาร บันดาลให้รี้พลพม่าบังเกิดไข้ทรพิษ ป่วยเจ็บลำบากล้มตายเป็นอันมาก ทั้งขัดเสบียงอาหารกำลังศึกถอยลงทุกประการ
สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคลทรงสังเกตเห็นว่า ข้าศึกย่อท้ออ่อนกำลังลงเป็นท่วงทีแล้ว ครั้นถึง ณ วันศุกร์ เดือน ๓ แรม ๔ ค่ำ จึงมีพระราชบัณฑูรดำรัสสั่งให้ท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวง ยกพลทหารออกระดมตีค่ายพม่าทุกทัพทุกกอง ให้เอาปืนใหญ่ลากล้อออกยิงค่ายพม่าทุก ๆ ค่าย ค่ายและหอรบหักพังทำลายลงเป็นหลายตำบล พม่าต่อรบยิงปืนใหญ่น้อยโต้ตอบอยู่ตั้งแต่เช้าจนค่ำ ครั้นเวลาประมาณทุ่มเศษแม่ทัพพม่าเห็นเหลือกำลังจะต่อรบต้านทานมิได้ ก็แตกฉานออกจากค่ายพ่ายหนีไป พลทหารไทยเข้าค่ายพม่าได้ทั้งสิ้น จับได้ผู้คนและได้เครื่องศาสตราวุธปืนใหญ่น้อยเป็นอันมาก จึงมีพระราชบัณฑูรดำรัสสั่งให้กองทัพทั้งปวงยกติดตามตีพม่าไปจนปลายแดน จับได้พม่าซึ่งหนีไปไม่ทัน กับทั้งช้างม้าเครื่องศาสตราวุธมาถวายเป็นอันมาก ฝ่ายพระองค์เจ้าขุนเณรซึ่งเป็นกองโจรนั้น ได้แจ้งว่าทัพพม่าแตกพ่ายแล้วก็ยกออกก้าวสะกัดตีตามทาง จับได้ผู้คนและเครื่องศาสตราวุธช้างม้าส่งลงมาถวาย ณ ค่ายหลวงเป็นอันมาก แล้วยกติดตามไปจนถึงท่าดินแดงและสามสบ
รบพม่าเมืองราชบุรี
ฝ่ายตะแคงกามะ แม่ทัพที่ ๓ แจ้งว่าทัพแตกแล้ว ก็แต่งหนังสือบอกให้ม้าใช้รีบถือไปแจ้งแก่ตะแคงจักกุ แม่ทัพที่ ๔ และกราบทูลพระเจ้าอังวะ แล้วก็ให้เร่งรีบเลิกทัพกลับไป พระเจ้าอังวะได้ทราบในหนังสือบอกว่าทัพหน้าแตกแล้วก็เสียพระทัย สั่งให้เลิกกองทัพทั้งปวงกลับไป ณ เมืองเมาะตะมะโดยเร็ว
สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เมื่อมีชัยชำนะแก่พม่าปัจจามิตร สำเร็จราชการสงครามเมืองกาญจนบุรีแล้ว จึงดำรัสให้ข้าหลวงถือหนังสือบอกเข้ามากราบทูลพระกรุณา ณ กรุงเทพมหานคร แล้วมีพระราชบัณฑูรดำรัสให้กองทัพพระยากลาโหมราชเสนา กับพระยาจ่าแสนยากร ยกทัพเดินบกลงมาทางด่านเมืองราชบุรี แล้วเสด็จลงเรือพระที่นั่งเคลื่อนทัพหลวงลงมาโดยทางชลมารคเป็นกระบวนนาวาพยุหมายังเมืองราชบุรี
ฝ่ายกองทัพพม่าซึ่งยกมาจากเมืองทวายนั้น เดินทัพมาช้าไม่พร้อมกัน ต่อทัพลาดหญ้าแตกไปแล้ว จึงพึ่งมาถึงด่านเจ้าขว้าว และทัพเจ้าเมืองทวายกองทัพหน้า ล่วงด่านเข้ามาตั้งค่ายอยู่นอกเขางู แขวงเมืองราชบุรี ทัพจิกสิบโบกองหนุนยกมาถึงด่าน ทัพอะนอกแฝกคิดวุ่นแม่ทัพมาตั้งค่ายอยู่ท้องชาตรี และไพร่พลพม่ากองหน้าลอบเข้ามาเก็บผลหมากมะพร้าวของสวน ในแขวงเมืองราชบุรีเอาไปส่งกองทัพ และเจ้าพระยาธรรมา พระยายมราช แม่ทัพ ซึ่งตั้งค่ายอยู่เมืองราชบุรีนั้นมีความประมาท มิได้จัดกองลาดตระเวนไปสืบฟังราชการศึก หารู้ว่ากองทัพพม่ายกเข้ามาตั้งอยู่ที่ใดไม่
ฝ่ายกองทัพพระยากลาโหมราชเสนา พระยาจ่าแสนยากร ยกอ้อมป่ามาทางบก พบค่ายพม่าซึ่งตั้งอยู่นอกเขางู ก็ขับพลทหารเข้าโจมตีหักเอาค่ายพม่า ๆ ต่อรบเป็นสามารถ ยิงปืนใหญ่น้อยโต้ตอบกันทั้ง ๒ ฝ่าย พลทหารไทยเข้าปีนค่ายแย่งค่ายได้รบกันถึงตลุมบอน พลพม่าต้านทานมิได้ก็แตกฉานพ่ายหนีไปเป็นอลหม่าน พลทัพไทยก็ไล่ติดตามไปจนถึงด่าน กองหน้าพม่าที่ไทยตีแตกหนีไปนั้นไปปะทะกองหนุนซึ่งตั้งอยู่ด่าน ก็พากันแตกพ่ายหนีไปมิได้ต่อรบ กองทัพไทยจับได้ไพร่พลพม่าเครื่องศาสตราวุธต่าง ๆ เป็นอันมาก แม่ทัพทั้ง ๒ จึงแต่งหนังสือบอกข้อราชการซึ่งได้ชัยชำนะแก่ข้าศึก กับทั้งเชลยและเครื่องศาสตราวุธ ให้นายไพร่ในกองทัพนำเข้ามาถวายกรมพระราชวังบวรสถานมงคล พอทัพหลวงเสด็จมาถึงเมืองราชบุรี ได้ทรงทราบในหนังสือบอกก็ทรงพระพิโรธ มีพระราชบัณฑูรให้ลงพระราชอาชญาจำเจ้าพระยาธรรมา (บุญรอด) พระยายมราช แม่ทัพและนายทัพนายกองไว้ ณ ค่ายเมืองราชบุรี แล้วบอกเข้ามากราบทูลสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช ณ กรุงเทพมหานคร จะขอพระราชทานประหารชีวิตแม่ทัพทั้ง ๒ เสีย พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว จึงโปรดให้มีตราตอบออกไป ขอชีวิตแม่ทัพทั้ง ๒ไว้ ด้วยมีความชอบมาแต่ก่อน ให้ลงแต่พระราชอาชญาทำโทษประจานตามพระอัยการศึก สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคลได้ทรงทราบในท้องตรารับสั่งแล้ว จึงให้ลงพระราชอาชญาเจ้าพระยาธรรมาและพระยายมราชให้โกนศีรษะ ๓ แฉก แล้วให้ตระเวนรอบค่าย ให้ถอดเสียจากฐานันดรศักดิ์ และนายทัพนายกองทั้งนั้น ให้ลงพระราชอาชญาเฆี่ยนทั้งสิ้น แล้วเสด็จเลิกทัพกลับคืนยังพระนคร ขึ้นเฝ้าสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช กราบทูลแจ้งข้อราชการสงครามทั้งปวง
กรมพระราชวังบวรฯ เสด็จแหลมมลายู
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จึงดำรัสปรึกษาราชการด้วยสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวร ฯ ทรงพระราชดำริพร้อมกันว่า กองทัพพม่าซึ่งยกมาตีหัวเมืองชายทะเลฝ่ายตะวันตกนั้น ยังหาทันได้แต่งกองทัพออกไปต่อตีช่วยหัวเมืองเหล่านั้นไม่ ด้วยศึกติดพันกันอยู่ใกล้พระนคร ต้องต่อรบทางที่ใกล้เสียก่อน บัดนี้ราชการสงครามทางที่ใกล้ก็สำเร็จแล้ว จึงมีพระราชโองการดำรัสให้สมเด็จพระอนุชาธิราช ยาตรานาวาทัพหลวงออกไปทางทะเล ปราบปรามราชดัสกรหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายตะวันตก ส่วนพระบาทสมเด็จพระบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ก็จะเสด็จพระราชดำเนินพยุหโยธาทัพหลวงไปปราบอริราชไพรีทางหัวเมืองฝ่ายเหนือ
ครั้นตรัสปรึกษาราชการสงครามเสร็จแล้ว สมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้าจึงมีพระราชบัณฑูรดำรัสสั่งให้จัดเรือรบเรือทะเลเป็นอันมาก สรรพด้วยเครื่องศาสตราวุธปืนใหญ่น้อยพร้อมเสร็จ ครั้นถึง ณ วันเสาร์ เดือน ๔ ขึ้น ๕ ค่ำ ได้มหาพิไชยมงคลฤกษ์ สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ก็กราบถวายบังคมลาสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชเจ้า เสด็จทรงเรือพระที่นั่งสำเภาท้ายรถให้ยาตรามหานาวาพยุหทัพหลวง
ออกจากกรงเทพมหานคร ไปโดยทางท้องทะเลใหญ่ พลรบพลแจว ๒๐,๐๐๐ เศษ ล้วนแต่ข้าราชการฝ่ายพระราชวังบวร ฯ ทั้งสิ้น ใช้ใบเรือรบทั้งปวงไปยังเมืองชุมพร เพื่อจะปราบอริราชดัสกรอันมาย่ำยีบีฑาพระราชอาณาเขต ณ หัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายตะวันตกนั้น
รบพม่าทางเมืองเหนือ
ในขณะนั้นทางกรุงเทพฯ พระบาทสมเด็จพระบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว มีพระราชโองการดำรัสให้พระยาเทพสุดาวดีเจ้ากรมในสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอพระองค์ใหญ่ เชิญสารตรารับสั่งขึ้นไปถึงสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ กรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ว่า บัดนี้ราชการศึกทางเมืองราชบุรี เมืองกาญจนบุรี สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จพระราชดำเนิน พยุหยาตราทัพหลวงไปปราบปัจจามิตรได้ชัยชำนะเสร็จแล้ว และราชการข้างหัวเมืองฝ่ายเหนือ แม้กรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์คิดทำไม่สำเร็จ พระเศียรก็จะไม่ได้คงอยู่กับพระกายเป็นแท้ และบัดนี้ทัพหลวงก็จะเสด็จพระราชดำเนินขึ้นมาโดยเร็วอยู่แล้ว
ในปีมะเส็ง สัปตศก จุลศักราช ๑๑๔๗ นั้น ครั้นถึง ณ วันศุกร์ เดือน ๔ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ได้มหาพิไชยอุดมฤกษ์ พระบาทสมเด็จพระบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จทรงเรือพระที่นั่งบัลลังก์ทินกรส่องสีลายรดน้ำพื้นแดง พระที่นั่งมณีจักรพรรดิ์ลายรดน้ำพื้นเขียว ทรงพระไชยนำเสด็จ พร้อมด้วยเรือท้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั้งหลาย โดยเสด็จพระราชดำเนินตามกระบวนพยุหยาตราหน้าหลัง และพหลโยธาหาญ ๓๐,๐๐๐ สรรพด้วยเครื่องสรรพยุทธ ให้ยาตรานาวาทัพหลวงจากกรุงเทพมหานคร ประทับรอนแรมไปโดยทางชลมารคถึงเมืองอินทบุรี ให้ตั้งค่ายและพระตำหนักพลับพลาไชย เสด็จประทับอยู่ ณ ที่นั้น
ฝ่ายกองทัพสะโดะมหาสิริยอุจนา ยกมาถึงเมืองนครลำปางให้ตั้งค่ายล้อมเมืองไว้ และครั้งนั้นเมืองเชียงใหม่ร้างอยู่มิได้มีคนรักษา ด้วยพระยาวิเชียรปราการเจ้าเมือง ยกครอบครัวชาวเมืองหนีพม่าลงมา อาศัยอยู่เมืองสวรรคโลก แต่ครั้งแผ่นดินกรุงธนบุรี ยังหาได้กลับขึ้นไปไม่ และพระยาวิเชียรปราการนั้นถึงแก่กรรม ครอบครัวชาวเมืองทั้งปวง ยกกลับขึ้นไปอยู่เมืองนครลำปางทั้งสิ้น ทัพพม่าจึงยกล่วงเมืองเชียงใหม่ลงมาตีเมืองนครลำปางทีเดียว และพระยากาวิละเจ้าเมือง เกณฑ์พลทหารขึ้นรักษาหน้าที่เชิงเทินป้องกันเมืองเป็นสามารถ พม่าจะหักหาญเอาเมืองมิได้ ก็ตั้งมั่นล้อมเมืองไว้ และกองทัพเนมโยสีหซุย พล ๕,๐๐๐ ก็ยกลงมาทางเมืองสวรรคโลก พระยาสวรรคโลก พระยาสุโขทัย พระยาพิษณุโลก เห็นข้าศึกมากเหลือกำลัง ด้วยครั้งนั้นไพร่พลหัวเมืองฝ่ายเหนือน้อย และผู้คนยับเยินเสียแต่ครั้งศึกอะแซหวุ่นกี้เป็นอันมาก ที่ยังอยู่นั้นเบาบางนัก เจ้าเมืองทั้งปวงจึงมิได้ต่อรบ ต่างคนอพยพครอบครัวหนีเข้าป่า ทัพพม่าจึงยกล่วงเลยเมืองสวรรคโลก เมืองสุโขทัย และเมืองพิษณุโลกลงมาตั้งค่ายอยู่ปากน้ำพิงฝั่งตะวันออก ฝ่ายซุยตองเวรจอแทงทั้งทัพหน้าทัพหนุน พล ๕,๐๐๐ ก็ยกเข้ามาทางเมืองตาก พระยากำแพงเพชร พระยาตาก เห็นเหลือกำลังที่จะต่อรบ ก็อพยพครอบครัวหนีเข้าป่า ทัพพม่าก็ยกลงมาตั้งค่ายอยู่ ณ บ้านระแหงแขวงเมืองตาก
ฝ่ายกรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ ได้ทราบในสารตรารับสั่งก็กลัวเกรงพระราชอาชญาเป็นกำลัง มีรับสั่งให้กองทัพเจ้าพระยามหาเสนา ซึ่งตั้งค่ายอยู่ ณ เมืองพิจิตร ให้ยกขึ้นไปตีค่ายพม่าซึ่งตั้งอยู่ ณ ปากน้ำพิง เจ้าพระยามหาเสนาจึงแต่งให้กองทัพพระยาสระบุรี เป็นกองหน้ายกล่วงขึ้นไปก่อน แล้วเจ้าพระยามหาเสนาก็ยกหนุนขึ้นไป และทัพกรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ กับกรมหลวงนรินทร์รณเรศก็ยกตามทัพเจ้าพระยามหาเสนา ขึ้นไปภายหลัง
ฝ่ายกองทัพพระยาสระบุรีกองหน้ายกขึ้นไปตามริมฝั่งแม่น้ำฟากตะวันออกแต่เวลาเช้าตรู่ แลเห็นฝูงนกกระทุงข้ามแม่น้ำมาเห็นตะคุ่ม ๆไม่ทันเห็นถนัด และพระยาสระบุรีนั้นเป็นคนขลาด สำคัญว่าพม่ายกข้ามน้ำมา สั่งให้รี้พลล่าถอย ต่อสว่างขึ้นจึงเห็นชัดว่าฝูงนกกระทุงมิใช่พม่า กรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ และเจ้าพระยามหาเสนา ได้ทราบว่าพระยาสระบุรีตื่นฝูงนกกระทุงถอยทัพมา จึงให้เอาตัวพระยาสระบุรีไปประหารชีวิตเสีย เอาศีรษะเสียบไว้ที่หาดทราย
ทัพหลวงก็เสด็จพระราชดำเนินหนุนขึ้นไป ดำรัสให้กองสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ กรมหลวงเทพหริรักษ์ ยกไปบรรจบกับทัพพระยาพระคลัง พระยาอุไทยธรรม ซึ่งตั้งค่ายอยู่ ณ เมืองชัยนาท ให้ยกขึ้นไปทางปากน้ำโพ ตีทัพพม่าซึ่งมาตั้งค่ายอยู่ ณ บ้านระแหงให้แตกโดยเร็ว แล้วทัพหลวงก็จะเสด็จขึ้นค่ายใหญ่ อยู่ ณ บางข้าวตอก ให้เรือตำรวจขึ้นไปเร่งกองทัพกรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ และเจ้าพระยามหาเสนาให้ยกเข้าตีค่ายพม่า ณ ปากน้ำพิงให้แตกแต่ในวันเดียว แม้นเนิ่นช้าไปจะเอาโทษถึงประหารชีวิต กรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ กับเจ้าพระยามหาเสนา ได้แจ้งในรับสั่งดังนั้นก็รีบเร่งตรวจเตรียมพลทหารทุกทัพทุกกองพร้อมเสร็จ ครั้นถึง ณ วันเสาร์ เดือน ๔ แรม ๔ ค่ำ ปีมะเส็ง เวลาเช้า ก็ยกพลทหารทั้งปวงเข้าโจมตีค่ายพม่าทุก ๆ ค่าย พม่าต่อรบเป็นสามารถ ยิงปืนใหญ่น้อยโต้ตอบกันทั้ง ๒ ฝ่าย รบกันแต่เช้าจนค่ำ พอเวลาทุ่มหนึ่งทัพพม่าก็แตกฉานพ่ายหนีออกจากค่ายทุก ๆ ค่าย กองทัพไทยไล่รุกรบพม่าติดพัน พม่าต้องลงข้ามแม่น้ำหนีไปฟากตะวันตก แต่พม่าจมน้ำตายทั้งคนทั้งม้าประมาณ ๘๐๐ เศษ ศพลอยเต็มแม่น้ำ จนน้ำกินมิได้ พลทัพไทย ไล่ติดตามจับเป็นได้ก็มาก กรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ และเจ้าพระยามหาเสนา จึงให้ม้าใช้รีบลงมากราบทูลพระกรุณา ณ ค่ายหลวงบางข้าวตอกว่า ตีทัพพม่าแตกไปแล้ว
พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบก็ทรงพระโสมนัส ดำรัสให้สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงจักรเจษฎา แยกกองทัพออกจากทัพหลวง ยกขึ้นไปบรรจบทัพเจ้าพระยามหาเสนา ณ ปากน้ำพิง ให้ยกติดตามพม่าซึ่งแตกขึ้น ไปช่วยเมืองนครลำปาง ตีทัพพม่าซึ่งตั้งล้อมเมืองนครลำปางอยู่นั้นให้แตกฉานจงได้ แล้วดำรัสให้ข้าหลวงขึ้นไปเชิญเสด็จกรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ กรมหลวงนรินทร์รณเรศ ลงมาเฝ้า ณ ค่ายหลวง กรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ กรมหลวงนรินทร์รณเรศ ก็ให้เลิกกองทัพลงมาตามพระราชกำหนด ให้คุมเอาทัพพม่าเชลยซึ่งจับได้นั้นส่งลงมาถวาย จึงมีพระราชโองการดำรัสสั่งให้เลิกทัพหลวง ลงมาตั้งประทับอยู่ ณ ค่ายเมืองนครสวรรค์ รอฟังข่าวราชการทัพซึ่งไปตีทัพพม่าทางระแหง แควปากน้ำโพนั้น
ฝ่ายกองทัพกรมหลวงเทพหริรักษ์ ยกขึ้นไปถึงเมืองกำแพงเพชร จึงให้ทัพพระยาพระคลัง พระยาอุไทยธรรม เป็นนายกองหน้ายกล่วงไปก่อน ยังมิทันลงค่ายพม่าซึ่งตั้งอยู่ ณ บ้านระแหงนั้น และซุยตองเวระจอแทงแม่ทัพได้แจ้งข่าวว่า กองทัพทางปากน้ำพิงแตกไปแล้ว ๆ แจ้งว่า ทัพไทยยกล่วงเมืองกำแพงเพชรขึ้นไปก็มิได้คิดต่อรบ รีบเลิกทัพหนีไปทางด่านแม่ละเมา พระยาพระคลัง พระยาอุไทยธรรม แต่งกองลาดตระเวนไปสืบรู้ว่าทัพพม่าเลิกหนีไปแล้ว ก็บอกลงมาทูลกรมหลวงเทพหริรักษ์ ๆ ก็บอกลงมากราบทูลพระกรุณา ณ เมืองนครสวรรค์ พระบาทสมเด็จพระบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ได้ทรงทราบว่าศึกเลิกไปสิ้นแล้ว ก็ดำรัสให้ข้าหลวงไปหากองทัพกรมหลวงเทพหริรักษ์กลับมายังเมืองนครสวรรค์ แล้วก็เสด็จพระราชดำเนินทัพหลวง กลับมากรุงเทพมหานคร
ฝ่ายกองทัพเนมโยสีหซุยซึ่งแตกไปแต่ปากน้ำพิง ถึงค่ายล้อมเมืองนครลำปาง จึงแจ้งความแก่สะโดะมหาสิริยอุจนาซึ่งเป็นโบชุกแม่ทัพใหญ่ว่า ได้รบกับทัพไทยเสียทีมา และกองทัพไทยก็ยกติดตามขึ้นมาจวนจะถึงเมืองนครลำปางอยู่แล้วพอกองทัพเจ้าพระยามหาเสนาและกรมหลวงจักรเจษฎายกขึ้นไปถึงเมืองนครลำปาง ก็ให้นายทัพนายกองทั้งปวงยกพลทหารเข้าระดมตีค่ายพม่าซึ่งตั้งล้อมเมือง และสะโดะมหาสิริยอุจนาแม่ทัพกับอาประกามะนีให้พลพม่าออกรบ ได้รบกันแต่เช้าจนเที่ยง ทัพพม่าก็แตกฉาน ทิ้งค่ายเสียพ่ายหนีไปสิ้น ไปตั้งรวบรวมกันอยู่ ณ เมืองเชียงแสน และพระยากาวิละเจ้าเมืองนครลำปาง มีฝีมือเข้มแข็งสู้รบพม่ารักษาเมืองอยู่ตั้งแต่เดือนอ้ายจนถึงเดือนสี่ ทัพพม่าตั้งล้อมอยู่ถึงสี่เดือนจะหักเอาเมืองนครลำปางมิได้ จนทัพกรุงขึ้นไปช่วยทัพพม่าก็แตกหนีไป กรมหลวงจักรเจษฎาและเจ้าพระยามหาเสนา ก็บอกลงมากราบทูลพระกรุณา ณ กรุงเทพมหานครว่า ได้ตีทัพพม่าซึ่งล้อมเมืองนครลำปางนั้นแตกพ่ายหนีไปแล้ว พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบในหนังสือบอกก็ทรงพระโสมนัส ดำรัสให้มีตราหากองทัพกลับยังพระมหานคร
ตั้งกรมพระราชวังหลัง
แล้วพระราชทานบำเหน็จแก่นายทัพนายกองทั้งปวงโดยสมควรแก่ความชอบ จึงทรงพระกรุณาโปรดเลื่อนให้สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ กรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ขึ้นเป็นกรมพระอนุรักษ์เทเวศร์ ดำรงพระเกียรติยศ ในที่กรมพระราชวังบวรสถานภิมุข รับพระบัญชาตามแบบกรมพระราชวังหลังแต่ก่อนมา และให้พระยาอุไทยธรรม (บุนนาค) เลื่อนที่เป็นพระยายมราช แล้วโปรดให้พระยาพิพัฒนโกษา (ทองดี) เลื่อนที่เป็นพระยาธรรมาธิกรณ์ แล้วทรงพระราชดำริถึงเจ้าพระยาธรรมา พระยายมราชนอกราชการ ซึ่งเป็นโทษในการสงครามถอดเสียนั้นว่าเป็นข้าราชการเก่า รู้ขนบธรรมเนียมแผ่นดินมาก จึงโปรดตั้งเจ้าพระยาธรรมาเก่า เป็นพระยาศรีธรรมาธิราชจางวางกรมวัง โปรดตั้งพระยายมราชเก่าเป็นพระยามหาธิราช ช่วยราชการในกรมเมือง พอพระยาเพ็ชรพิไชย (หงษ์) ถึงแก่กรรมลงจึงโปรดให้พระยาราชสงคราม (เป้า) บุตรพระยาราชสงคราม ซึ่งชะลอพระนอนวัดป่าโมกข์ครั้งกรุงเก่า เลื่อนที่เป็นพระยาเพ็ชรพิไชย พระราชทานพานทองทั้งสิ้นด้วยกัน
รบพม่าทางแหลมมลายู
ฝ่ายกองทัพพม่าซึ่งพระเจ้าอังวะให้ยกลงไปตีหัวเมืองไทยฝ่ายตะวันตกตามชายทะเลนั้น ก็ยกกองทัพบกเรือลงไปพร้อมกันอยู่ ณ เมืองมะริด แต่เดือนอ้ายปีมะเส็ง สัปตศก แกงวุ่นแมงยี่ แม่ทัพใหญ่จึงให้ยี่วุ่นเป็นนายทัพถือพล ๓,๐๐๐ กับนายทัพนายกองทั้งปวงยกทัพเรือลงไปทางทะเลไปตีเมืองถลาง แล้วให้เนมโยคุงนรัดเป็นทัพหน้า กับนายทัพนายกองทั้งปวงถือพล ๒,๕๐๐ ยกทัพบกมาทางเมืองกระบุรี เมืองระนอง เข้าตีเมืองชุมพร ตัวแกงวุ่นแมงยี่แม่ทัพใหญ่ถือพล ๔,๕๐๐ ยกหนุนมาทั้ง ๒ ทัพ เป็นคน ๗,๐๐๐ และทัพหน้ายกเข้ามาถึงเมืองชุมพร เจ้าเมืองกรมการมีไพร่พลสำหรับเมืองน้อยนัก เห็นจะต่อรบมิได้ ก็อพยพพาครอบครัวหนีเข้าป่า ทัพพม่าก็เผาเมืองชุมพรเสีย แล้วกองหน้าก็ยกล่วงออกไปตีเมืองไชยา แม่ทัพตั้งค่ายอยู่ ณ เมืองชุมพร และครั้งนั้นทัพกรุงยังหาทันออกไปถึงไม่ ด้วยราชการศึกยังติดพันกันอยู่ทางเมืองกาญจนบุรี และเจ้าเมืองกรมการเมืองไชยาได้แจ้งข่าวว่าเมืองชุมพรเสียแล้ว ก็มิได้อยู่สู้รบ อพยพยกครอบครัวหนีเข้าป่าไปสิ้น ทัพพม่าเข้าเผาเมืองไชยาแล้วก็ยกออกไปตีเมืองนครศรีธรรมราช ขณะเมื่อทัพพม่ายกออกไปนั้น เจ้าพระยานครพัดได้แจ้งข่าวว่าเมืองชุมพร เมืองไชยาเสียแล้ว จึงแต่งกรมการกับไพร่ ๑,๐๐๐ เศษ ยกมาตั้งค่ายขัดตาทัพอยู่ ณ ท่าข้ามแม่น้ำหลวงต่อแดนเมืองไชยา ทัพพม่าจับไทยชาวเมืองไชยาได้ ให้ไทยร้องบอกลวงพวกกองทัพเมืองนครว่า “เมืองบางกอกเสียแล้วพวกเองจะมาตั้งสู้รบเห็นจะสู้ได้แล้วหรือ ให้เร่งไปบอกเจ้านายให้มาอ่อนน้อมยอมเข้าโดยดีจึงจะรอดชีวิต แม้นขัดแข็งอยู่จะฆ่าเสียให้สิ้นทั้งเมืองแต่ทารกก็มิให้เหลือ” พวกกองทัพเมืองนครนำเอาเนื้อความไปแจ้งแก่เจาพระยานครๆ พิจารณาดูก็เห็นสมคำพม่า ด้วยมิได้เห็นกองทัพกรุงยกออกไปช่วย เห็นว่ากรุงจะเสียแก่พม่าแล้วหาที่พึ่งมิได้ จึงพาบุตรภรรยาญาติวงศ์สมัครพรรคพวกทั้งปวง หนีออกจากเมืองไปอยู่ ณ ป่านอกเขาข้างตะวันตก บรรดากรมการและไพร่บ้านพลเมืองทั้งปวง ก็ยกครอบครัวหนีไปอยู่ตำบลต่าง ๆ ทัพพม่ายกไปถึงเมือง เข้าเมืองนครศรีธรรมราชได้ ให้เที่ยวจับผู้คนและครอบครัวได้เป็นอันมาก และให้ไทยชาวเมืองนครนำพม่าไปเที่ยวเกลี้ยกล่อมผู้คนและครอบครัวซึ่งหนีไปอยู่ทุกตำบลนั้นที่เข้าเกลี้ยกล่อม พม่าออกหาก็ได้ตัวมาบ้าง ที่ไม่เข้าเกลี้ยกล่อมหนีเข้าป่าดงไปก็มาก และพวกไทยซึ่งได้ตัวมานั้นบรรดาชายพม่าฆ่าเสียเป็นอันมาก เอาไว้แต่หญิงกับทารกและเก็บเอาเงินทองทรัพย์สิ่งของทั้งปวงไว้ หาผู้ใดจะคิดอ่านสู้รบพม่ามิได้ กลัวอำนาจพม่าเสียสิ้นทั้งนั้น พม่าก็ตั้งอยู่ในเมืองคิดจะยกออกไปตีเมืองพัทลุง เมืองสงขลา ต่อไป
ฝ่ายยี่วุ่นแม่ทัพเรือพม่าก็ยกทัพเรือลงไปตีเมืองตะกั่วป่าตะกั่วทุ่งแตกแล้ว ยกไปถึงเกาะถลางให้พลทหารขึ้นบกเข้าตั้งค่ายล้อมเมืองถลางไว้เป็นหลายค่าย และเมื่อกองทัพพม่าไปถึงเมืองนั้น พระยาถลางถึงแก่กรรมเสียก่อนแล้ว ยังหาได้ตั้งเจ้าเมืองใหม่ไม่ และจันท์ภรรยาพระยาถลางกับน้องหญิงคนหนึ่งชื่อมุก คิดอ่านกับกรมการทั้งปวงเกณฑ์ไพร่พลตั้งค่ายใหญ่สองค่าย ป้องกันรักษาเมืองเป็นสามารถ และตัวภรรยาพระยาถลางกับน้องผู้หญิงนั้น องอาจกล้าหาญมิได้เกรงกลัวย่อท้อต่อข้าศึก เกณฑ์กรมการกับพลทหารทั้งชายหญิงออกระดมยิงปืนใหญ่น้อยนอกค่ายสู้รบกับพม่าทุกวัน ทัพพม่าจะหักเอาเมืองมิได้ แต่สู้รบกันอยู่ประมาณเดือนเศษ พม่าขัดเสบียงอาหารลง จะหักเอาเมืองมิได้ ก็เลิกทัพลงเรือกลับไป
ฝ่ายข้างเมืองพัทลุงได้แจ้งข่าวว่า เมืองชุมพร เมืองไชยา เมืองนครศรีธรรมราช เสียแก่พม่าแล้ว เจ้าเมืองกรมการทั้งปวงปรึกษากันจะยกครอบครัวหนีเข้าป่า ขณะนั้นพระสงฆ์องค์หนึ่งชื่อมหาช่วย เป็นเจ้าอธิการอยู่ในอารามแขวงเมืองพัทลุง มีความรู้วิชาการดี ชาวเมืองนับถือมาก จึงลงตะกรุด ประเจียดมงคลแจกคนทั้งปวงเป็นอันมาก พวกกรมการนายแขวงนายบ้านทั้งหลาย ชักชวนไพร่พลเมืองมาขอเครื่องมหาช่วยแล้วคิดกันจะยกเข้ารบพม่า ผู้คนเข้าด้วยประมาณ ๑,๐๐๐ เศษ ตระเตรียมเครื่องศาสตราวุธพร้อมแล้ว ก็เชิญพระมหาช่วยอาจารย์ขึ้นคานหามมาด้วยในกองทัพ ยกมาจากเมืองพัทลุงมาพักพลตั้งค่ายอยู่กลางทาง คอยจะรบทัพพม่าซึ่งจะยกออกไปแต่เมืองนครศรีธรรมราชนั้น
ฝ่ายกองทัพหลวงสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคลเสด็จยาตรานาวาทัพไปทางท้องทะเลใหญ่ถึงเมืองชุมพร จึงให้ตั้งค่ายหลวงและตำหนักที่ประทับ เสด็จขึ้นไปประทับอยู่ ณ ที่นั้นแล้ว ดำรัสให้พระยากลาโหมราชเสนา พระยาจ่าแสนยากร กองหน้ายกทัพบกล่วงออกไปตั้งอยู่เมืองไชยาเป็นหลายค่าย
ฝ่ายกองทัพพม่าได้แจ้งข่าวว่าทัพกรุงเทพฯ ยกออกมาและแกงวุ่นแมงยี่แม่ทัพจึงให้เนมโยคุงนะรัก นายทัพนายกอง ๆ หน้ายกกองทัพเข้ามาต่อรบทัพกรุงเทพมหานคร แล้วแม่ทัพก็ยกทัพใหญ่หนุนมา และกองหน้าพม่ามาปะทะทัพไทย ณ เมืองไชยา ยังมิทันจะตั้งค่าย ทัพไทยก็เข้าล้อมไว้รอบ ขุดสนามเพลาะรบกันกลางแปลงตั้งแต่เช้าจนค่ำ พอฝนห่าใหญ่ตกยิงปืนไม่ออกทัพพม่าก็แหกหนีไปได้ แต่ตองพยุงโบนายทัพคนหนึ่งต้องปืนตายในที่รบ พลทหารไทยไล่ติดตามพม่าไปในเวลากลางคืนฆ่าฟันพม่าเสียเป็นอันมาก พม่ามิได้รั้งรอต่อรบแตกกระจัดพลัดพรายกันไปสิ้น ที่จับเป็นได้ก็มาก และแม่ทัพซึ่งยกหนุนมารู้ว่าทัพหน้าแตกแล้ว ก็มิได้ยกมาสู้รบเร่งรีบบากทางหนีไปข้างตะวันตก กองทัพไทยได้ชัยชำนะแล้วก็บอกมากราบทูลยังค่ายหลวง ณ เมืองชุมพร แล้วส่งพม่าเชลยทั้งปวงมาถวาย ฝ่ายเจ้าเมืองกรมการหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวงซึ่งหนีพม่าไปนั้นก็กลับมาเฝ้าทั้งสิ้น จึงมีพระราชบัณฑูรตรัสสั่งให้รวบรวมราษฎรหัวเมืองและครอบครัวเดิม ซึ่งแตกฉานซ่านเซ็นหนีพม่าไปให้กลับมาอยู่บ้านเมืองตามภูมิลำเนาเดิมดุจก่อน และให้เจ้าเมืองกรมการทั้งปวงอยู่รักษาบ้านเมืองตามตำแหน่งทุกๆ เมือง แล้วดำรัสให้เอาพม่าเชลยจำลงเรือรบไปด้วย จึงเสด็จยาตรานาวาทัพหลวงจากเมืองชุมพรไปประทับเมืองไชยา ให้ทัพหน้าเดินพลไป ณ เมืองนครศรีธรรมราชโดยทางบก แล้วเสด็จยกทัพหลวงไปโดยทางชลมารค ถึงเมืองนครศรีธรรมราช เสด็จขึ้นประทับอยู่ในเมือง ให้ชาวเมืองพาข้าหลวงไปสืบเสาะตามหาเจ้าพระยานครศรีธรรมราช ได้ตัวมาจะให้ลงพระราชอาชญา แล้วทรงพระราชดำริเห็นว่าศึกเหลือกำลังจะสู้รบ จึงภาคทัณฑ์ไว้ รับสั่งให้อยู่รวบรวมราษฎรรักษาบ้านเมืองดังเก่า แล้วเสด็จพระราชดำเนินทัพหลวงทั้งทางชลมารคสถลมารคไปประทับ ณ เมืองสงขลา
ฝ่ายพระยาแก้วเการพพี่ชายพระยาพัทลุง หลวงสุวรรณคีรีเจ้าเมืองสงขลา และกรมการทั้ง ๒ เมือง มาเฝ้าพร้อมกัน จึงดำรัสถามว่าผู้ใดคิดสู้รบพม่าบ้าง พระยาพัทลุงกราบทูลว่ากองทัพเมืองพัทลุงได้ยกไปรบทัพพม่า เพราะได้พระมหาช่วยเป็นอาจารย์คุ้มครองไปในกองทัพยังหาทันได้สู้รบกันไม่ ด้วยพม่ามิได้ยกออกไปตีเมืองพัทลุง ยกถอยกลับไปเมืองนครศรีธรรมราชเสีย จึงดำรัสยกความชอบมหาช่วยว่าเป็นใจด้วยราชการมีความชอบมาก และพระมหาช่วยสมัครปริวัตรออกจากสมณะเพศ จึงทรงพระกรณาโปรดตั้ง ให้เป็นพระยาทุกขราษฎร์ช่วยราชการเมืองพัทลุง พระราชทานบำเหน็จรางวัลโดยควรแก่ความชอบ
ปราบเมืองมลายู
ครั้นเสร็จการศึกพม่าแล้ว สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวร ฯ ทรงพระดำริว่า เมืองมลายู เคยเป็นข้าขอบขัณฑสีมาแต่ครั้งกรุงเก่า ครั้นกรุงเก่าเสียแก่พม่าแล้ว พวกเมืองมลายูพากันกระด้างกระเดื่อง เจ้ากรุงธนบุรียังหาได้ปราบปรามหัวเมืองมลายูเรียบร้อยทั่วไปดังแต่ก่อนไม่ และครั้งนี้ได้เสด็จลงไปรบพุ่งพม่าข้าศึกแตกฉานไปแล้ว กองทัพกรุงเทพฯ ก็มีกำลังพรักพร้อมกันอยู่ที่เมืองสงขลา สมควรจะปราบปรามหัวเมืองมลายูให้มาเป็นข้าขอบขัณฑสีมาดังแต่ก่อน จึงดำรัสให้ข้าราชการเป็นข้าหลวงเชิญรับสั่งออกไปยังหัวเมืองแขกมลายูให้เข้ามาอ่อนน้อมยอมเป็นข้าขอบขัณฑสีมาดังแต่ก่อน
สุลต่านเจ้าเมืองตานีได้ทราบรับสั่งแล้วขัดแข็งอยู่ไม่มาอ่อนน้อม จึงดำรัสให้กองหน้ายกออกไปตีเมืองตานี ทัพหลวงก็เสด็จยกหนุนไป ด้วยเดชพระบารมีพระราชกฤษฎาธิการบรรดาลพวกแขกทั้งปวงให้พ่ายแพ้พลข้าหลวงทั้งสิ้น ที่สู้รบปราชัยก็มีบ้าง ที่แตกหนีมิได้ต่อรบก็มีบ้าง ที่มาอ่อนน้อมยอมสวามิภักดิ์ก็มีบ้าง และเมืองตานีนั้นเป็นเมืองใหญ่ได้ปืนทองใหญ่ในเมือง ๒ บอก ทรงพระกรุณาให้เข็นลงในสำเภา และได้เครื่องสรรพศาสตราวุธต่าง ๆ กับทั้งทรัพย์สิ่งของทองเงินเป็นอันมาก บรรดาเจ้าเมืองกรมการแขกมลายูทั้งปวงนั้น ที่สู้รบตายในที่รบบ้าง จับได้บ้าง ที่หนีไปได้บ้าง ที่เข้าสวามิภักดิ์โดยดีก็มิได้ลงโทษบ้าง และพระเดชานุภาพก็ผ้านแผ่ไปในมลายูประเทศทั่วทั้งปวง
ครั้งนั้นพระยาไทร ๑ พระยากลันตันซึ่งขึ้นแก่เมืองตรังกานู ๑ พระยาตรังกานู ๑ ก็เกรงกลัวพระราชกฤษฎาเดชาธิการ ก็แต่งเครื่องราชบรรณาการนำมาทูลเกล้า ฯ ถวายขอเป็นเมืองขึ้นข้าขอบขัณฑสีมากรุงเทพฯ ต่อไป จึงมีพระราชบัณฑูรดำรัสให้แต่งหนังสือบอกข้อราชการ ซึ่งได้ชัยชนะแก่พม่าปัจจามิตร และเสด็จไปปราบปรามหัวเมืองแขกปราชัยได้เมืองตานีและเมืองอื่นที่มาขอขึ้นก็หลายเมือง ให้ข้าหลวงถือเข้ามา กราบทูลพระกรุณาสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชเจ้ายังกรุงเทพมหานคร ข้าหลวงซึ่งถือหนังสือบอกข้อราชการทัพเมืองตานีเข้ามาถึงกรุงเทพมหานคร ทรงทราบแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระโสมนัส ดำรัสสรรเสริญพระกฤษฎาเดชานุภาพสมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้า แล้วโปรดให้มีตราตอบออกไปแจ้งข้อราชการ ซึ่งเสด็จพระราชดำเนินทัพหลวงขึ้นไปปราบอริราชไพรี ณ หัวเมืองฝ่ายเหนือปราชัยไปสิ้นแล้ว ให้เชิญสมเด็จพระอนุชาเสด็จยาตราพยุหทัพหลวงกลับคืนมายังพระมหานคร สมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวร ฯ จึงดำรัสให้กวาดครอบครัวแขกเชลยที่ตีทัพจับบรรทุกลงเรือรบ กับทั้งทรัพย์สิ่งของทองเงิน และเครื่องศาสตราวุธต่าง ๆ ซึ่งได้ในการสงครามและให้แบ่งครอบครัวแขกไว้สำหรับบ้านเมืองบ้างทุก ๆ เมือง แล้วโปรดตั้งพระจะหนะซึ่งมีความชอบในการสงครามครั้งนั้นเป็นเจ้าเมืองอยู่รักษาหัวเมืองตานีซึ่งตีได้นั้น อนึ่งทรงทราบว่าธัญญาหารในกรุงยังไม่บริบูรณ์ จึงดำรัสให้ขนข้าวในเมืองแขก ลงบรรทุกในเรือกองทัพทุก ๆ ลำเสร็จแล้วจึงให้เลิกกองทัพกลับมาทางบกทางเรือ ถึงกรุงเทพมหานครในเดือน ๑๑ ปีมะเมีย อัฐศก จุลศักราช ๑๑๔๘ เสด็จขึ้นเฝ้าสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชเจ้า กราบทูลถวายปืนใหญ่ยาว ๓ วา ๑ศอก ๑ คืบ ๒ นิ้วกึ่ง กระสุน ๑๑ นิ้ว บอก ๑ ยาว ๕ ศอก ๑ คืบ ๙ นิ้ว กระสุน ๓ นิ้วกึ่ง บอก ๑ ซึ่งได้มาแต่เมืองตานี และกราบทูลถวายครอบครัวแขก และพม่าเชลยกับทั้งเครื่องศาสตราวุธต่างๆ ซึ่งไปได้มา และพม่าเชลยซึ่งจับได้มานั้นโปรดให้จำไว้ ณ คุกทั้งสิ้น ปืนบอกใหญ่ที่ได้มาแต่เมืองตานีนั้น ก็โปรดให้แก้ไขตกแต่งลวดลายท้ายสังข์ขัดสีเสียใหม่ ให้จารึกนามลงไว้กับบอกปืนว่า พระยาตานี แล้วให้ทำโรงไว้ที่ข้างหน้าศาลาลูกขุน ในฝ่ายขวา
หล่อปืนใหญ่
แล้วโปรดเกล้าฯให้เจ้าพนักงานคิดหล่อปืนขึ้นอีกบอก ๑ ให้เป็นคู่กันกับปืนที่ชื่อว่า พระยาตานี และเมื่อจะหล่อปืนนั้นเกณฑ์ทองข้าราชการ ทองบุม้าพ่อไม่เอา เอาแต่ทองเหลือง ทองแดง ตามเบี้ยหวัด ตั้งแต่ ๑๐ ตำลึงขึ้นไป เบี้ยหวัดชั่ง ๑ ก็เอา น้ำหนักทองชั่ง ๑ เท่ากับเงิน ให้เกณฑ์เอาทองมาส่งตามเบื้ยหวัด ตั้งกองรับทองส่งทองที่โรงละครใหญ่ ที่หล่อปืนนั้นหล่อที่หน้าโรงละครข้างทิศตะวันตก ริมถนนประตูวิเศษไชยศรีเมื่อสุมพิมพ์เวลาบ่ายนั้น โปรดให้จัดพวกโขนข้าหลวงเดิม กับพวกละครสมทบเข้าบ้าง ให้เล่นโขนละครกลางแปลงตั้งแต่เวลาบ่ายจนค่ำ เสด็จทอดพระเนตรอยู่จนโขนละครเลิก รุ่งขึ้นเวลาเช้าจึงหล่อปืน ครั้งนั้นหล่อทีเดียวก็ได้บริสุทธ พระราชทานชื่อ นารายณ์สังหาร คู่กับพระยาตานีแล้วโปรดให้หล่อขึ้นอีก ๖ บอก ชื่อมารประไลย ๑ ไหววรนพ ๑ พิรุณแสนห่า ๑ พลิกพระสุธาหงาย ๑ พระอิศวรปราบจักรวาฬ ๑ พระกาฬผลาญโลก ๑ ทำโรงขึ้นไว้เป็นคู่ๆ กันข้างถนนประตูวิเศษไชยศรี
ตั้งท้าวเทพสตรี ท้าวศรีสุนทร
ฝ่ายกรมการเมืองกลางครั้นทัพพม่าเลิกกลับไปแล้ว ได้ข่าวว่าทัพหลวงสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จพระราชดำเนินออกมาตีทัพพม่าทางบกแตกไปสิ้นแล้ว จึงบอกข้อราชการมากราบทูลพระกรุณา ขณะเมื่อทัพหลวงยังเสด็จอยู่ที่เมืองสงขลาฉบับ ๑ บอกเข้ามากราบทูลพระกรุณา ณ กรุงเทพมหานครฉบับหนึ่ง และขณะเมื่อสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จกลับเข้ามาถึงพระนครแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงมีพระราชโองการโปรดให้มีตราออกไปยังเมืองถลาง ตั้งกรมการผู้มีความชอบในการสงครามเป็นพระยาถลางขึ้นใหม่ แล้วโปรดตั้งจันท์ภรรยา พระยาถลางเก่าซึ่งออกต่อรบพม่านั้น เป็นท้าวเทพสตรี โปรดตั้งมุกน้องหญิงนั้น เป็นท้าวศรีสุนทร พระราชทานเครื่องยศโดยควรแก่อิสตรีทั้ง ๒ คน ตามสมควรแก่ความชอบในการสงครามนั้น แล้วโปรดตั้งให้หลวงสุวรรณคีรี เป็นพระยาสงขลา ให้ยกเมืองนั้นเป็นเมืองตรีขึ้นกรุงเทพมหานคร แล้วให้เมืองตานี เมืองจะหนะ และเมืองเทพา ทั้งหัวเมืองประเทศราชมลายูขึ้นเมืองสงขลาต่อมา
สร้างวังเจ้าเขมร
ในปีมะเมียนั้น โปรดให้สร้างวังขึ้นริมคลองคูพระนครเยื้องปากคลองหลอดข้าม ครั้นทำเสร็จจึงโปรดให้นักองเองกับญาติวงศ์ ย้ายจากบ้านที่คอกกระบือมาอาศัยอยู่ที่วังนั้น จึงให้เรียกว่าวังเจ้าเขมรแต่นั้นมา
องเชียงสือหนีจากกรุงเทพฯ
ฝ่ายองเชียงสือญวนตั้งแต่เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารอยู่ในกรุงเทพฯ เวลาเสด็จพระราชดำเนินการทัพศึก ก็ให้ตามเสด็จไปช่วยราชการบ้าง เวลาเสด็จอยู่ในพระนครก็เข้าเฝ้าแหนและรับราชการบ้าง องเชียงสือได้คิดฝึกหัดซักซ้อมญวนหกญวนรำกระถาง ตั้งสิงห์โตล่อแก้วสำหรับเล่นกลางวันและสิงห์โตคาบแก้วสำหรับเล่นในเวลากลางคืน เป็นการเล่นอย่างญวนเล่นถวายตัว จึงโปรดให้เล่นหน้าพลับพลาในเวลามีการมหรสพเป็นแบบแผนสืบมาจนทุกวันนี้
ครั้นอยู่มาองเชียงสือจึงปรึกษาขุนนางญวนสมัครพรรคพวกของตัวว่า “เราหนีข้าศึกเข้ามาพึ่งพระบรมเดชานุภาพ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระกรุณาโปรดชุบเลี้ยงให้ความสุข แล้วโปรดให้กองทัพยกออกไปตีข้าศึกจะคืนเอาเมืองให้ก็ยังหาสำเร็จไม่ บัดนี้สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็มีพระราชกังวลด้วยการศึกพม่ายังรบพุ่งติดพันกันอยู่ เห็นจะช่วยธุระเรามิได้ ครั้นจะกราบทูลถวายบังคมลาออกไปคิดเอาบ้านเมืองคืนด้วยกำลังตนเอง ก็เกรงพระราชอาชญาอยู่ บางทีจะไม่โปรดให้ไป จะต้องหนีออกไปจึงจะได้” ครั้นปรึกษาเห็นพร้อมด้วยกันแล้ว ก็เขียนหนังสือกราบถวายบังคมลาไว้ที่โต๊ะบูชา จึงสั่งให้องกว้าน องญี่ เอาเรือใหญ่เดิมของตัวไปคอยอยู่ที่เกาะสีชัง ครั้นเวลาค่ำองเชียงสือจึงให้หาตัวนายจันท์ นายอยู่ นายเมือง ตำรวจในสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ ซึ่งเป็นคนชอบพอกันไปเลี้ยงสุราที่เรือนองเชียงสือ ๆ ให้แพรย่นสีทับทิมคนละผืน นายจันท์ นายอยู่ นายเมือง เมาสุราเหลือขนาดไม่รู้สึกสมประดี องเชียงสือก็ให้จับตัว นายจันท์ นายอยู่ นายเมือง มัดมือให้คนหามลงไว้ในท้องเรือ แล้วองเชียงสือพาครอบครัวพวกองเชียงสือกับพวกญวนเก่าที่กรุงเทพฯ ไป องเฮียวเจ้ากรมช่างสลัก๑ องหับเจ้ากรมช่างไม้ ๑ องเกาโล เจ้ากรมช่างหล่อ ๑ รวม ๓ คน ลงเรือถอนสมอรีบแจวไปในเวลากลางคืนวันนั้น เรือ ๔ ลำ คนประมาณ ๑๕๐ เศษ
ในเวลากลางคืนวันนั้น พวกชาวบานซึ่งอยู่ใกล้เคียงทราบความจึงขึ้นมาแจ้งความแก่พระยาพระคลัง พระยาพระคลังจึงนำความขึ้นกราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ให้ทรงทราบ กรมพระราชวังบวร ฯ ทรงขัดเคืองเป็นอันมาก เร่งรีบฝีพายลงเรือพระที่นั่งและเรือข้าราชการได้มาพอสมควรแล้ว ก็รีบเสด็จตามลงไปโดยเร็ว พอรุ่งสว่างแลเห็นเรือองเชียงสือที่ปากอ่าว
ฝ่ายเรือองเชียงสือออกปากอ่าวเมืองสมุทรปราการขัดลมใช้ใบไม่ได้ องเชียงสือจุดธูปเทียนเผากระดาษบูชาเทวดาแล้วตั้งอธิษฐานว่า ถ้าองเชียงสือออกไปจะกระทำศึก คืนเอาบ้านเบืองได้สมความปรารถนาแล้ว ขอให้มีลมพัดส่งให้ได้ไปโดยคล่องสะดวก ลมยังไม่ทันพัดมา องเชียงสือแลเห็นเรือพระที่นั่งข้าราชการตามออกไปเป็นอันมากก็ตกใจ องเชียงสือก็เร่งให้แจวเรือหนี เรือพระที่นั่งเป็นเรือพายก็กระชั้นใกล้เข้าไปทุกที องเชียงสือว่าถ้าหนีไม่พ้น ไทยจับไปได้ครั้งนื้คงจะฆ่าเสีย ถ้าไม่ฆ่าคงจะจำตายในคุก เราเป็นคนไม่มีวาสนาแล้วจะอยู่ไปใยให้หนักแผ่นดิน ว่าแล้วก็ชักดาบออกจะเชือดคอตายเสีย องภูเวกระโดดเข้าชิงดาบในมือองเชียงสือไว้ จนปลายดาบบาดปากองภูเว ๆ จึงว่าท่านจะมาทำตัวตายก่อนไม่สมควร เมื่อจะหนีก็ให้อธิษฐานเสี่ยงทายดูแล้ว ก็แจ้งชัดว่าจะไปได้สำเร็จความปรารถนา บารมีท่านก็ถึงที่จะให้เป็นเจ้าแผ่นดิน แล้วฤดูนี้ก็เป็นลมว่าวพัด มีแต่จะพัดส่งออกไปอย่างเดียว เดี๋ยวนี้ยังเป็นเวลาเช้านักลมยังสงบอยู่ สายสักหน่อยก็จะมีลม พอว่าขาดคำลมว่าวก็พัดมา เรือพวกญวน ๔ ลำ ตั้งแล่นใบตั้งแจวก็ห่างเรือพระที่นั่งออกไป แลไปเห็นเรือพระที่นั่งข้าราชการกลับ องเชียงสือก็มีความยินดี ใช้ใบไปถึงเรือใหญ่ที่เกาะสีชังจึงปรึกษาด้วยองญวนทั้งปวงว่าเราหนีมาได้ทั้งนี้ ก็เพราะพระเจ้าแผ่นดินทรงพระเมตตา ห้ามมิให้ด่านกักขังเรือพวกเราที่ไปมา หากินในท้องทะเลจึงหนีมาได้โดยสะดวก ก็บัดนี้เราจะไปพักอยู่ที่ไหนจะดี องจวงจึงว่า ถ้าไปพักอยู่ที่เกาะกูดเห็นจะดีกว่าที่เกาะอื่น จะลงไปอยู่ที่เกาะโดดก็ใกล้ข้าศึกนัก ด้วยเกาะกูดเป็นแขวงไทย ข้าศึกไม่อาจลาดตระเวนเข้ามา น้ำจืดก็มีบริบูรณ์ องเชียงสือได้ฟังดังนั้นก็เห็นด้วย จึงให้เอาตัวนายจันท์ นายอยู่ นายเมือง ไปเรือลำเดียวกับองเชียงสือเรือเล็ก ๔ ลำ องเฮียวเจ้ากรมช่างสลักไปลำ ๑ องหับเจ้ากรมช่างไม้ไปลำ ๑ องเกาโลเจ้ากรมช่างหล่อไปลำ ๑ เรือขององเชียงสือลำที่ลงไปแต่กรุงเทพฯ นั้น องเชียงสือให้บ่าวไพรองเชียงสือ ไปเข้ากันเป็นเรือ ๕ ลำ ออกเรือใช้ใบไปพร้อมกันในเวลากลางคืนวันนั้น ใช้ใบไป ๗ วัน ถึงเกาะกูด ๆ เวลานั้นหามีผู้คนไม่
ฝ่ายกรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จตามองเชียงสือออกไปไม่ทันก็เสด็จกลับขึ้นมาเข้าเฝ้า กราบทูลว่าไปตามองเชียงสือถึงปากอ่าวพอมีลมว่าวพัดมาตามเรือองเชียงสือหาทันไม่ จะขอรับพระราชทานเรือรบทะเลไปติดตามจับตัวองเชียงสือให้จงได้ พอพวกข้าหลวงไปค้นเรือนองเชียงสือได้หนังสือฉบับ ๑ จึงนำมาถวาย ทรงพระกรุณาให้อ่าน ได้ความว่า “ข้าพระพุทธเจ้าองเชียงสือเข้ามาพึ่งพระบรมบุญญาภินิหาร ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงได้ความสุข บัดนี้มีความวิตกถึงบ้านเมืองนัก ครั้นจะกราบทูลถวายบังคมลากลับออกไปก็เกรงพระราชอาชญา จึงต้องคิดอ่านหนีไปด้วยเป็นความจำเป็น ใช่จะคิดอ่านกบฏกลับมาประทุษร้ายนั้นหามิได้ ขอเป็นข้าทูลละอองธุลีพระบาทไปกว่าจะสิ้นชีวิต ซึ่งถวายบังคมลาไปทั้งนี้ จะไปตั้งส้องสุมเกลี้ยกล่อมผู้คนเข้ามาตีเอาเมืองคืนให้จงได้ แม้ขัดสนปืนกระสุนดินดำเหลือกำลังประการใด ก็จะบอกเข้ามารับพระราชทานปืนกระสุนดินดำ และกองทัพออกไปช่วย กว่าจะสำเร็จการสงคราม คืนเอาบ้านเมืองได้แล้วจะขอเป็นเมืองขึ้นขอบขัณฑสีมาสืบไป” ได้ทรงทราบในหนังสือแล้ว จึงมีพระราชโองการตรัสห้ามสมเด็จพระอนุชาธิราชว่า “อย่ายกทัพไปติดตามจับเขาเลย เขาเห็นว่าเราช่วยธุระเขาไม่ได้ด้วยมีศึกติดพันกันอยู่ เขาจึงหนีไปคิดจะตีเอาบ้านเมืองคืน เรามีคุณแก่เขาเขียนด้วยมือแล้วจะลบด้วยเท้ามิบังควร” สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรฯ จึงกราบทูลว่า “องเชียงสือคนนี้ แม้จะละไว้มิให้ติดตามเอาตัวให้ได้นานไปภายหน้า เมื่อล่วงแผ่นดินนี้ไปแล้ว มันจะทำความลำบากเดือดร้อนแก่ลูกหลานเราเป็นแท้อย่าสงสัยเลย เพราะองเชียงสือเข้ามาอยู่ที่กรุงเทพฯ ก็หลายปี ได้รู้ตื้นลึกหนักเบาในการบ้านเมืองของเราทุกสิ่ง ที่เมืองสมุทรปราการก็ยังไม่มีสิ่งใดที่จะรับรองข้าศึกศัตรูฝ่ายทะเล ถ้าองเชียงสือกลับใจเป็นศัตรูแล้วจะรบยาก ถ้าไม่ทรงพระกรุณาโปรดให้ไปติดตามองเชียงสือแล้ว จะขอรับพระราชทานทำเมืองขึ้นที่ปากลัด ก็ทรงพระกรุณาโปรดอนุญาตให้ทำป้อมขึ้นที่ใต้ลัดต้นโพธิ์ ยังมิทันสำเร็จพอมีศึกพม่ามาอีก
ศึกพม่าครั้งที่ ๒
ฝ่ายกองทัพแกงวุ่นแมงยี่พม่า ซึ่งแตกไปทั้งทัพบกทัพเรือเมื่อปีมะเส็ง สัปตศก จุลศักราช ๑๑๔๗ ปีนั้น ไปพร้อมกันอยู่ ณ เมืองมะริด แล้วบอกข้อราชการซึ่งเสียทัพถอยมานั้น ขึ้นไปกราบทูลพระเจ้าอังวะ ซึ่งเลิกทัพไปอยู่ ณ เมืองเมาะตะมะ และกองทัพทางทวายและทางเหนือนั้นก็บอกลงมาทุกทัพทุกทาง และศึกครั้งนั้นพระเจ้าอังวะเสียรี้พลเป็นอันมากทั้งไทยจับเป็นได้และตายด้วยป่วยเจ็บตายด้วยการรบพุ่ง ทุกทัพทุกทางประมาณกึ่งหนึ่ง ที่เหลือกลับไปได้สักกึ่งหนึ่ง พระเจ้าอังวะเสียพระทัยนัก จึงให้เลิกทัพหลวงกลับไปเมืองอังวะ แล้วให้มีตราหากองทัพทางใต้ ทางเหนือนั้นกลับไปเมืองอังวะทั้งสิ้น แต่กองทัพทวายนั้น ให้ยกมาตั้งอยู่เมืองเมาะตะมะ ทัพทางเมืองมะริดนั้นให้ยกมาตั้งอยู่เมืองทวาย แล้วตรัสปรึกษาราชการทัพ กับอินแซะมหาอุปราช ดำริการสงครามซึ่งจะมาตีเอากรุงเทพมหานครให้จงได้ พระเจ้าอังวะจึงให้เกณฑ์กองทัพ ๕๐,๐๐๐ ให้อินแซะเป็นแม่ทัพหลวงยกมาอีกครั้งหนึ่ง
ครั้นปีมะเมีย อัฐศก จุลศักราช ๑๑๔๘ ถึง ณ เดือน ๑๒ อินแซะมหาอุปราชก็ถวายบังคมลาพระเจ้าอังวะ ยกทัพบกทัพเรือลงมาพร้อมทัพอยู่ ณ เมืองเมาะตะมะ แต่มาทางเดียวมิได้ยกแขกกันมาหลายทางเหมือนครั้งก่อน อินแซะจึงให้เมียนวุ่นกับเมียนเมวุ่น ๒ นาย ซึ่งเป็นแม่ทัพหน้าครั้งก่อนนั้น ถือพล ๓๐,๐๐๐ ยกมาทำการแก้ตัวเอาชัยชำนะไทยให้จงได้ และแม่ทัพทั้ง ๒ นายก็ยกกองทัพมาถึงเมืองสมิ แล้วให้ตั้งค่ายและยุ้งฉางรายทางเป็นอันมากจนถึงท่าดินแดงสามสบ แล้วให้กองลำเลียงขนเสบียงอาหารมาขึ้นยุ้งฉางไว้ทุกตำบล หวังจะมิให้ไพร่พลขัดสนด้วยเสบียงอาหาร แต่บรรดาค่ายหน้าที่ทั้งปวงนั้นให้ชักปีกกาถึงกันสิ้น แล้วขุดสนามเพลาะปักขวากหนามแน่นหนา บรรดาที่คลองน้ำและห้วยธารทั้งปวงนั้น ก็ให้ทำสะพานเรือกข้ามทุก ๆ แห่ง ให้ม้าและคนเดินไปมาได้โดยสะดวก และจัดการทั้งปวง ครั้งนั้นหมายจะตั้งรบแรมอยู่ค้างปี กองทัพหลวงอินแซะก็ยกหนุนมาตั้งค่ายหลวงอยู่ตำบลแม่กษัตริย์คอยฟังข่าวเหตุการณ์กองหน้าจะได้เพิ่มเติมทัพมาช่วย
ฝ่ายชาวด่านเมืองกาญจนบุรี เมืองศรีสวัสดิ์ เมืองไทรโยค ออกไปลาดตระเวนสืบราชการปลายแดน รู้ข่าวว่าทัพพม่ายกมาอีก ตั้งค่ายมั่นอยู่ ณ ท่าดินแดงสามสบ ก็กลับมาแจ้งแก่กรมการทั้ง ๓ หัวเมือง ๆ ก็บอกข้อราชการศึกเข้ามายังกรุงเทพฯ ในเดือนอ้ายข้างแรม กราบทูลพระกรุณาให้ทรงทราบ พระบาท สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบข่าวศึกอันยกมานั้น จึงมีพระราชดำรัสให้เกณฑ์กองทัพในกรุงเทพฯ และหัวเมืองไว้ให้พร้อมสรรพ ครั้งถึง ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๓ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เวลาเช้า ๓ นาฬิกากับ ๖ บาท พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวร ฯ ก็เสด็จพระราชดำเนินพยุหยาตรานาวาทัพหลวงจากกรุงเทพฯ ไปโดยทางชลมารค พร้อมด้วยเรือท้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งหลาย โดยเสด็จตามกระบวนหน้าหลังพรั่งพร้อมเสร็จ โปรดให้สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวร สถานมงคลและกองทัพเจ้าพระยารัตนาพิฬิธ ที่สมุหนายกไปกองหน้า พลโยธาหาญ ทั้งพระบรมมหาราชวัง และพระราชวังบวรฯ เป็นคน ๓๐,๐๐๐ ยกล่วงหน้าไปก่อน จึงเสด็จยกพยุหโยธาทัพหลวงกับทั้งกรมพระ-ราชวังหลัง และเจ้าต่างกรมหลายพระองค์เป็นพล ๓๐,๐๐๐ เศษหนุนไป และโปรดให้พระยาพลเทพอยู่รักษา พระนคร
ครั้นกองทัพหน้ายกไปถึงเมืองไทรโยค สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล จึงดำรัสให้กองทัพเจ้าพระยารัตนาพิพิธ และกองทัพพระยากลาโหมราชเสนา พระยาจ่าแสนยากร และทัพหัวเมืองทั้งปวง เป็นคน๒๐,๐๐๐ ขึ้นบกยกพลกระบวนช้างม้ารี้พลเป็นกองหน้าล่วงไปก่อน แล้วสมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้า จึงเสด็จยาตราทัพ พล ๑๐,๐๐๐ ยกหนุนไปโดยลำดับ ครั้นทัพหลวงเสด็จไปถึงท่าขนุน จึงเสด็จพระราชดำเนินพยุหโยธาทัพไปโดยทางสถลมารค หนุนทัพสมเด็จพระอนุชาธิราชไป ฝ่ายกองหน้ายกไปถึงค่ายพม่าซึ่งตั้งอยู่ ณ สามสบก็ให้ตั้งค่ายลงเป็นหลายค่าย สมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้าก็เสด็จพระราชดำเนินกองทัพหนุนขึ้นไป ตั้งค่ายหลวงห่างค่ายกองหน้าลงมาทางประมาณ ๕๐ เส้น กองทัพหลวงก็เสด็จพระราชดำเนินตามขึ้นไปในเบื้องหลัง ตั้งค่ายหลวงห่างค่ายสมเด็จพระอนุชาธิราชลงมาทางประมาณ ๗๐ เส้นเศษ ดำรัสให้ท้าวพระยานายทัพนายกองแบ่งกองทัพออกจากทัพหลวงและกองทัพกรมพระราชวังบวร ฯ ยกขึ้นไปบรรจบกองหน้าให้เร่งเข้าตีค่ายพม่าทุกทัพทุกกองพร้อมกันทีเดียว
ครั้นถึง ณ วันพุธ เดือน ๔ ขึ้น ๕ ค่ำ เวลาเช้า จึงท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวง ก็ยกพลทหารออกระดมตีค่ายพม่าพรอมกันทุก ๆ ค่าย นายทัพพม่าก็เร่งพลทหารให้ต่อรบในค่ายทุก ๆ ค่าย พลทัพไทยขุดสนามเพลาะเข้าตั้งประชิดค่ายพม่า ต่างยิงปืนใหญ่น้อยโต้ตอบกันทั้งกลางวันกลางคืนไม่หยุดหย่อน เสียงปืนสนั่นลั่นสะท้านไปทั่วทั้งป่า รบกันอยู่ ๓ วัน ครั้นถึง ณ วันศุกร์ เดือน ๔ ขึ้น ๗ คํ่า ทัพไทยยกหนุนเนื่องกันเข้าไปหักค่ายพม่า พม่าต่อรบเป็นสามารถ ตั้งแต่เวลาบ่ายจนพลบค่ำประมาณ ๒ ทุ่มเศษ นายทัพพม่าเห็นเหลือกำลังจะต่อรบต้านทานมิได้ ก็แตกฉานทั้งค่ายพ่ายหนีไปในกลางคืนวันนั้น กองทัพไทยเข้าค่ายพม่าได้ทั้งสิ้น แล้วยกติดตามไปทันฆ่าฟันพม่าล้มตายและลำบากไปตามทางเป็นอันมากที่จับเป็นได้ก็มาก ฝ่ายอินแซะมหาอุปราชแม่ทัพหลวง ได้ทราบว่าทัพหน้าแตกแล้วก็ตกพระทัยมิได้คิดอ่านจะตั้งรอรบ ก็ให้เร่งเลิกทัพหลวงกลับไปยังเมืองเมาะตะมะ พลทัพไทยไล่ติดตามพม่าไปจนถึงค่ายหลวงแม่กษัตริย์ เก็บได้เครื่องศาสตราวุธเป็นอันมาก จึงมีพระราชดำรัสให้ข้าหลวงไปสั่งกองหน้า ให้จุดเพลิงเผายุ้งฉางพม่า ซึ่งไว้ข้าวปลาเสบียงอาหารเสียจงทุกตำบล แล้วก็ให้ถอยทัพกลับมายังกองทัพหลวง
ครั้นมีชัยชำนะอริราชสงครามภุกามปัจจามิตร เสร็จแล้วก็ดำรัสให้เลิกกองทัพทั้งทางชลมารค สถลมารค กลับคืนยังกรุงเทพมหานคร ในแรมเดือน ๔ ปลายปีมะเมีย อัฐศกนั้น ฝ่ายอินแซะมหาอุปราชเมื่อล่าทัพ กลับไปถึงเมืองเมาะตะมะแล้วบอกข้อราชการซึ่งเสียทัพมานั้นขึ้นไปทูลพระเจ้าอังวะ พระเจ้าอังวะได้ทราบก็เสียพระทัยนัก จึงให้หากองทัพกลับยังพระนคร
สร้างมณฑปพระพุทธบาท
ฝ่ายที่กรุงเทพมหานคร เมื่อตีทัพพม่าแตกไปแล้วเสด็จกลับยังพระมหานคร จึงทรงพระราชดำริว่า เมื่อพม่าล้อมกรุงเก่าอยู่นั้น พวกจีนคลองสวนพลูคบคิดกันขึ้นไปเอาเพลิงจุดเผาพระมณฑปพระพุทธบาทเสีย เอาเครื่องประดับที่เป็นเงินทองไปสิ้น และครั้งแผ่นดินเจ้ากรุงธนบุรีให้ขึ้นไปทำ ก็ทำแต่หลังคามุงกระเบื้องกั้นพระพุทธบาทไว้พลาง ยังหาได้สร้างพระมณฑปขึ้นดังเก่าไม่ ได้โปรดให้พระยาราชสงครามเป็นแม่กองปรุงตัวไม้เครื่องบนพระมณฑปไว้แต่ยังไม่สำเร็จ จึงมีพระราชโองการดำรัสให้สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จขึ้นไปเป็นแม่กองยกพระมณฑปพระพุทธบาท สมเด็จพระอนุชาธิราช ก็เสด็จพระราชดำเนินโดยทางชลมารคถึงที่ประทับท่าเจ้าสนุก จึงมีพระราชบัณฑูรดำรัสให้เกณฑ์ข้าราชการนายไพร่ ขนตัวไม้เครื่องบนพระมณฑปขึ้นไปยังเขาพระพุทธบาท ส่วนสมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ทรงพระอุตสาหะด้วยกำลังพระราชศรัทธา เสด็จพระราชดำเนินด้วยพระบาททรงยกตัวลำยองเครื่องบนพระมณฑปตัว ๑ ด้วยพระหัตถ์ขึ้นประดิษฐานเหนือพระอังศา ทรงแบกด้วยพระองค์เสด็จพระราชดำเนินไปตามทาง ให้ตั้งขาหย่างและพลับพลายกที่ประทับไปตามระยะมรรคา เสด็จไปถึงที่ประทับที่ใด ก็ทรงวางตัวไม้ไว้บนขาหย่าง เสด็จหยุดประทับบนพลับพลาที่นั้นพอหายเหนื่อยแล้ว ก็ทรงแบกตัวไม้นั้น เสด็จพระราชดำเนินต่อไป แต่ดังนี้จนเท่าถึงเขาพระพุทธบาท ด้วยอำนาจกำลังพระราชศรัทธาทรงพระมหาอุตสาหะ มิได้คิดแก่ลำบากพระกายหมายจะให้เป็นบุญโกฏฐาสพระราชกุศลอย่างยิ่ง และจะให้เป็นเกียรติยศ เพื่อจะได้เห็นว่า พระกำลังทั้ง ๒ ประการปรากฏไปในแผ่นดิน จึงให้ช่างยกเครื่องบนพระมณฑปและยอดเสร็จแล้ว ให้จัดการลงรักปิดทองประดับกระจก แล้วให้ทำพระมณฑปน้อยกั้นรอยพระพุทธบาท ภายในพระมณฑปใหญ่เสาทั้ง ๔ กับทั้งเครื่องบนและยอดล้วนแผ่นทองคำหุ้มทั้งสิ้น และการพระมณฑปใหญ่น้อยสำเร็จบริบูรณ์แล้ว ก็เสด็จพระราชดำเนินกลับยังกรุงเทพมหานคร ขึ้นเฝ้าสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชเจ้า กราบทูลถวายพระราชกุศลซึ่งเสด็จขึ้นไปสถาปนาพระมณฑปพระพุทธบาทใหม่แล้วสำเร็จบริบูรณ์
กรมพระราชวังบวรฯ เสด็จไปตั้งเมืองเชียงใหม่
ลุจุลศักราช ๑๑๔๙ ปีมะแม นพศก ในครั้งนั้นเมืองเชียงแสนยังอยู่ในอำนาจพม่า พระเจ้าอังวะให้อาประกามะนีคุมพล ๓,๐๐๐ อยู่รักษาเมืองเชียงแสน แล้วแต่งให้ปันยิเวชอกับลุยตองเวระจอแทงถือพล ๒,๐๐๐ เป็นกองหน้า ให้จอข้องนระทาเป็นแม่ทัพใหญ่ถือพล ๔,๕๐๐ มาสมทบกับกองทัพอาประกามะนี ณ เมืองเชียงแสน ยกมาตีเมืองฝาง (ลาว) อยู่ฝ่ายเหนือเมืองเชียงใหม่ ซึ่งยังแข็งเมืองมิได้ไปอ่อนน้อมแก่พม่า อาประกามะนีผู้รักษาเมืองเชียงแสน ได้พลพม่ามาสมทบกองทัพจอข้องนระทาแต่ ๕๐๐ คน พลพม่าหลบหนีไปเสียจากเมืองเชียงแสนแต่ก่อนนั้นถึง ๒,๕๐๐ คน ครั้นกองทัพพม่าตีได้เมืองฝางแล้ว จอข้องนระทาจึงให้อาประกามะนีกลับไปรักษาเมืองเชียงแสนอยู่ดังเก่า ส่วนกองทัพจอข้องนระทานั้น ก็ตั้งทำนาสะสมเสบียงอาหารอยู่ที่เมืองฝาง
ในขณะนั้นพระยาแพร่ผู้ชื่อว่ามังไชย ซึ่งพม่าจับตัวไปไห้แต่เมื่อทัพอะแซหวุ่นกี้ยกมาตีเมืองพิษณุโลก ในปีมะแม สัปตศก จุลศักราช ๑๑๓๗ ปีนั้น และครั้งเมื่อสะโดะมหาสิริยอุจนา ยกทัพมาตีเมืองนครลำปาง และเมืองเหนือทั้งปวง เมื่อปีมะเส็ง สัปตศก จุลศักราช ๑๑๔๗ ก็ได้มากับกองทัพพม่าด้วย ครั้นทัพพม่าแตกกลับไปแล้ว จึงให้พระยาแพร่อยู่ ณ เมืองยอง และพระยาแพร่ยังมีจิตคิดสวามิภักดิ์ในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกรุงเทพฯ มิได้ยอมอยู่เป็นข้าพม่าโดยสุจริต จึงคิดอ่านชักชวนพระยายองยอมเข้าด้วย แล้วยกกองทัพไปตีเมืองเชียงแสน ฝ่ายอาประกามะนีเจ้าเมืองมีไพร่พลพม่าน้อยตัวเห็นจะสู้รบรักษาเมืองไว้มิได้ ก็พาพรรคพวกหนีมาหาพระยาเชียงราย พระยาแพร่ พระยายองก็ยกติดตามมา ณ เมืองเชียงราย พระยาเชียงราย กลับเข้ากับพระยาแพร่ พระยายอง ด้วยเป็นชาติเดียวกัน จับตัวอาประกามะนีพม่าเจ้าเมืองเชียงแสน ส่งให้พระยาแพร่ พระยายอง แล้วบอกส่งมายังพระยากาวิละเจ้าเมืองนครลำปาง พระยากาวิละเจ้าเมืองนครลำปางบอกส่งพระยาแพร่ พระยายอง กับทั้งจำอาประกามะนี พม่าลงมาถวาย ณ กรุงเทพมหานคร กราบทูลพระกรุณาให้ทรงทราบว่า พระยาแพร่ซึ่งพม่าจับไปได้นั้น บัดนี้หนีพม่ากลับมาได้แล้วชักชวนพระยายองมาด้วย ทั้งจับตัวอาประกามะนีเจ้าเมืองเชียงแสนมาถวายมีความชอบเป็นอันมาก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและกรมพระราชวังบวร ฯ ก็ทรงพระโสมนัสดำรัสให้เอาตัวอาประกามะนีจำคุกไว้ แล้วพระราชทานบำเหน็จรางวัลแก่พระยาแพร่ พระยายองสมควรแก่ความชอบ แต่ทรงพระราชดำริยังแคลงพระยาแพร่อยู่ด้วยไปอยู่กับพม่านานแล้วเกรงจะมาเป็นกลอุบาย ครั้นจะให้กลับขึ้นไปครองเมืองแพร่ตามเดิมเล่าก็ยังมิวางพระราชหฤทัย จึงโปรดพระราชทานบ้านเรือนให้อยู่ทำราชการในพระนคร แต่พระยายองนั้นโปรดให้ขึ้นไปอยู่ช่วยราชการด้วยพระยากาวิละที่เมืองนครลำปาง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จึงมีพระราชดำรัสปรึกษาด้วยสมเด็จพระอนุชาธิราชว่า เมืองเชียงใหม่เป็นเมืองใหญ่ยังร้างอยู่ หาผู้คนจะอยู่รักษามิได้ พม่าได้เมืองฝางแล้วเกลือกจะมาตั้งเมืองเชียงใหม่เอาเป็นที่มั่น จึงมีพระราชโองการโปรดให้สมเด็จพระอนุชาธิราช เสด็จขึ้นไปจัดการตั้งเมืองเชียงใหม่ ให้เอาพระยากาวิละเจ้าเมืองนครลำปางไปครองเมืองเชียงใหม่ ด้วยพระยากาวิละมีฝีมือเข้มแข็งในการสงคราม จะได้ป้องกันรักษาพระราชอาณาเขตในมลาวฝ่ายประเทศตะวันตกเฉียงเหนือ อย่าให้ปัจจามิตรมาย่ำยีบีฑาได้ พอมีหนังสือบอกเมืองนครลำปางซ้ำลงมาอีกฉบับหนึ่งว่า ได้ทราบข่าวว่าจอข้องนระทาแม่ทัพพม่าซึ่งตั้งอยู่ ณ เมืองฝางจะยกกองทัพมาตีเมืองนครลำปาง เอาตัวอาประกามะนีและพระยาแพร่ พระยายองให้จงได้ สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ก็กราบถวายบังคมเสด็จยาตราพยุหนาวาทัพจากกรุงเทพมหานคร โดยทางชลมารคขึ้นไปยังเมืองตาก แล้วเสด็จพระราชดำเนินทัพบกไปถึงเมืองนครลำปาง ตั้งค่ายหลวงประทับอยู่นอกเมืองและทัพพม่าก็หายกมาไม่ จึงมีพระราชบัณฑูรดำรัสให้พระยากาวิละ จัดหาครอบครัวชาวเมืองเชียงใหม่เดิม ซึ่งไปอาศัยอยู่ ณ เมืองนครลำปางนั้น ให้ยกกลับขึ้นไปอยู่ ณ เมืองเชียงใหม่ดังเก่า แล้วโปรดตั้งพระยากาวิละเป็นพระยาเชียงใหม่ ให้นายน้อยธรรมผู้น้องที่ ๒ เป็นพระยาอุปราช ให้นายพุทธสารผู้เป็นญาติวงศ์ของพระยากาวิละ ฝ่ายข้างมารดานั้น เป็นพระยาราชวงศ์ ขึ้นไปอยู่รักษาเมืองเชียงใหม่ พระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคเป็นอันมาก และพระยาเชียงใหม่ พระยาอุปราช พระยาราชวงศ์ ก็กราบถวายบังคมลายกครอบครัวชาวเมืองทั้งปวงขึ้นไปตั้งอยู่ ณ เมืองเชียงใหม่ตามรับสั่ง จึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งคำโสมผู้น้องรองพระยากาวิละ เป็นพระยานครลำปางแทน ให้ดวงทิพผู้น้องที่ ๓ เป็นพระยาอุปราช ให้หมูล่าผู้น้องที่ ๔ ที่เป็นพระยาราชวงศ์ ให้รักษาเมืองนครลำปางสืบไป พระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคเหมือนตั้งเมืองเชียงใหม่นั้น แต่เมืองลำพูนว่างอยู่ ด้วยผู้คนยังเบาบางระส่ำระสาย จะแบ่งไปตั้งยังมิได้ก่อน
พระราชทานเรือและเครื่องอาวุธช่วยองเชียงสือ
ฝ่ายองเชียงสือซึ่งหนีออกไปตั้งอยู่ที่เกาะกูด หมดสิ้นเสบียงอาหารจนต้องกินแต่เนื้อเต่ากับมันกลอย วันหนึ่งองเชียงสือแลเห็นเรือแล่นเข้าไปใกล้เกาะลำ ๑ องเชียงสือตกใจกลัวจึงให้ครอบครัวเข้าไปซ่อนตัวอยู่ในป่า แล้วใช้องจวงลงเรือเล็กไปถามว่าเรือนี้มาแต่ไหน จีนฮุ่นสามีอำแดงโตดญวนเมืองจันทบุรีบอกว่า เรือบรรทุกข้าวสารมาแต่เมืองจันทบุรี ๓๐ เกวียน จะไปจำหน่ายที่เมืองเขมา เมืองเต็กเซีย ต้องพายุซัดเรือออกไป องจวงจึงบอกแก่จีนฮุ่นว่าองเชียงสือหนีมาอยู่ที่เกาะนี้ ให้จีนฮุ่นขึ้นไปเฝ้าองเชียงสือด้วยกัน จีนฮุ่นคิดว่าเรือเราลำเดียวพลัดเข้ามาถึงที่นี้โดยจะไม่ไปหาองเชียงสือ องเชียงสือก็จะหักหาญเอาที่ไหนจะพ้นมือไปได้ จำจะคิดทำคุณไว้ดีกว่า คิดแล้วก็ลงเรือไปด้วยองจวงขึ้นไปหาองเชียงสือ องเชียงสือปราศรัยว่า เราออกมาอยู่ที่เกาะกูดนี้ช้านานแล้ว ผู้คนหามีข้าวจะกินไม่ เรือจีนฮุ่นซัดออกมาถึงที่นี้มีข้าวสารก็ดีแล้ว และเงินตราซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทานให้เราและมารดาเก็บไว้ เงิน ๑๗ ชั่ง ๑๐ ตำลึงนั้น เราจะขอซื้อข้าวสารตามแต่จะขายให้ จีนฮุ่นตอบองเชียงสือว่าท่านออกมาอยู่ที่กันดารอดเสบียงอาหาร ข้าวสาร ๓๐ เกวียนนั้นข้าพเจ้ายอมให้ท่านทั้งสิ้นไม่คิดเอาราคา องเชียงสือจึงเขียนหนังสือสัญญาประทับตรารูปมังกรให้จีนฮุ่นไว้ว่า ถ้าองเชียงสือออกไปตีเอาบ้านเมืองคืนได้เป็นเจ้านายฝ่ายญวนแล้ว ให้จีนฮุ่นออกไปหาองเชียงสือ องเชียงสือจะทดแทนคุณให้ถึงขนาด แล้วองเชียงสือให้พรรคพวกลงไปขนข้าวที่เรือจีนฮุ่นขึ้นมา แล้วจีนฮุ่นก็ลาองเชียงสือกลับเมืองจันทบุรี
ฝ่ายที่กรุงเทพมหานครทรงทราบว่า องเชียงสือหนีไปตั้งอยู่เกาะกูด จึงโปรดให้จัดเรือตระเวนหลายลำ พร้อมด้วยปืนและกระสุนดินดำ ให้กรมการเมืองตราดส่งไปพระราชทานแก่องเชียงสือที่เกาะกูดให้เป็นกำลัง และให้ช่วยลาดตระเวนสลัดด้วย ครั้นองเชียงสือได้รับพระราชทานเรือตระเวนและเครื่องศาสตราวุธ ก็พาสมัครพรรคพวกลงเรือไปตีเอาเมืองเขมา เมืองประมวนสอได้แล้วแต่งให้เรือออกไปลาดตระเวนสลัด จับสลัดญวนได้บ้าง ยอมเข้าสวามิภักดิ์องเชียงสือบ้าง แล้วองเชียงสือให้ฆ่านายสลัดเสียคน ๑ เอาศีรษะใส่ลัง มอบให้พระยาราชาเศรษฐีส่งเข้ามากรุงเทพมหานคร และเมื่อองเชียงสือพักอยู่ที่เกาะกูดนั้น ได้แต่งให้องจวงลอบไปสืบการบ้านเมืองตลอดถึงไซ่ง่อน องจวงกลับมาแจ้งว่าได้ไปเกลี้ยกล่อมผู้คนเมืองพระตะพังสมัครเข้าด้วยเป็นอันมาก แล้วองจวงจึงพาองเชียงสือไปพักอยู่ที่ปากน้ำเมืองป่าสัก
ภายหลังองโหเตืองดึก องทงยุงยาน พี่น้องพาครอบครัวมาทางเมืองลาวมาตามองเชียงสือ เข้ามาถึงกรุงเทพฯ เจ้าพนักงานนำขึ้นกราบบังคมทูลทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทจึงทรงพระราชดำริว่าองเชียงสือนั้น ให้ลงไปอยู่ข้างล่างใกล้ทะเลจึงหนีไปโดยง่าย ญวนพวกนี้จะต้องให้ไปอยู่ข้างบน ถึงจะคิดหนีออกไปก็ลำบากไม่สะดวก จึงมีรับสั่งโปรดเกล้า ฯ ว่าองเชียงสือหนีออกไปจากกรุงเทพมหานครเสียแล้ว ให้องโหเดืองดึก องทงยุงยาน พักครอบครัวไว้ที่บ้านบางโพก่อนเถิด
ครั้นถึง ณ วันอาทิตย์ เดือน ๙ แรม ๑๒ ค่ำ องเชียงสือมีหนังสือเข้ามาถึงพระยาพระคลังให้นำกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า “ข้าพเจ้าได้หนีเข้ามาพึ่งพระบารมีพระเดชพระคุณ ทรงพระเมตตากรุณาให้กองทัพออกไปตีเมืองญวนคืนให้ การก็ยังไม่สำเร็จ เพราะด้วยที่กรุงมีการศึกพม่าติดพันอยู่ และสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระคุณแก่ข้าพเจ้าเป็นอันมาก เมืองประเทศราชทั้งปวงก็รู้แจ้งอยู่แล้ว ข้าพเจ้าได้รับหนังสือเจ้าเมืองตังเกี๋ยและญวนพวกพ้องข้าเก่าของปู่และบิดาข้าพเจ้าว่า ให้ออกไปคิดเอาบ้านเมืองคืนให้จงได้ ข้าพเจ้าจะกราบถวายบังคมลาก็เกรงพระราชอาชญาจะไม่โปรด จึงได้ทำหนังสือตามเรื่องความกราบถวายบังคมลา วางไว้ที่โต๊ะเครื่องบูชาแล้ว จึงได้หนีออกมา ทราบว่าพวกญวนที่รบพุ่งเป็นศึกกับพวกไกเซินไม่มีที่พึ่ง ลงเที่ยวเป็นโจรผู้รายอยู่ในท้องทะเล ข้าพเจ้าปราบปรามไม่ทิ้งพยศร้าย จึงได้ตัดศีรษะให้เจ้าเมืองบันทายมาศ ส่งเข้ามาครั้งก่อนแล้ว ครั้งนี้ข้าพเจ้าให้กายดาวคุมเครื่องยศที่พระราชทานแก่ข้าพเจ้า คือกระบี่บั้งทองเล่ม ๑ คนโททอง ๑ ถาดหมากทอง ๑ เข้ามาส่งขอรับพระราชทานเรือตระเวนปืนกระสุนดินดำ ที่พระราชทานให้ข้าพเจ้าออกไปลาดตระเวนนั้น ไปทำศึกกับไกเซินต่อไป ถ้าเสร็จการแล้วจึงจะส่งคืนเข้ามาถวาย” พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบแล้ว จึงพระราชทานปืนกระสุนดินดำเพิ่มเติมออกไปให้อีก ครั้นกายดาวกราบถวายบังคมลากลับไปแล้ว จึงบอกองเชียงสือว่า องโหเตืองดึก องทงยุงยาน พาครอบครัวอพยพหนีไกเซินเข้าไปอยู่กรุงเทพฯ
ทัพหลวงไปตีเมืองทวาย
ในปีมะแม นพศก จุลศักราช ๑๑๔๙ นั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริจะเสด็จพระราชดำเนินทัพหลวงไปตีเมืองทวาย ให้พม่าเห็นว่าไทยมีกำลังพอจะทำศึกตอบแทนได้บ้าง จึงมีพระราชดำรัสให้เกณฑ์กองทัพไว้ให้พร้อม ครั้น ณ วันเสาร์ เดือนยี่ ขึ้น ๕ ค่ำ เวลา ๓ โมงเช้า ๔ บาท ได้มหาพิชัยฤกษ์ จึงพระบาทสมเด็จบรมนารถบพิตรพระเจ้าอยู่หัว เสด็จยาตรานาวาพยุหทัพหลวงจากกรุงเทพมหานคร โดยทางชลมารคและพลโยธาหาญในกระบวนทัพหลวงยกจากกรุงครั้งนั้น เป็นพล ๒๐,๐๐๐ เศษ พร้อมด้วยเรือพระราชวงศานุวงศ์ และท้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งปวง โดยเสด็จพระราชดำเนินเป็นอันมาก ดำรัสให้เจ้าพระยารัตนาพิพิธ เจ้าพระยามหาเสนา พระยายมราชเป็นกองหน้า พระยาพระคลัง เป็นเกียกกาย สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร เป็นยกกระบัตร สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ เป็นทัพหลัง เสด็จประทับรอนแรมไปตามระยะทางชลมารค ถึงท่าตะกั่วแม่น้ำน้อย จึงเสด็จขึ้นประทับ ณ พระตำหนักค่ายหลวงซึ่งกองหน้าทำไว้รับเสด็จ แล้วดำรัสให้กองหน้ากองหนุน เป็นคน ๑๐,๐๐๐ ยกล่วงหน้าไปก่อน แล้วทัพหลวงจึงเสด็จพระราชดำเนินตามไป
ครั้งนั้นฝ่ายข้างเมืองทวาย พระเจ้าอังวะแต่งให้แมงจันจาผู้บุตรสะดุแมงกองลงมาเป็นเจ้าเมือง อนึ่ง กองทัพพม่าซึ่งยกมาทางเมืองมะริดแต่ครั้งก่อนนั้น ก็พร้อมกันอยู่ที่เมืองทวายทั้งสิ้น ทวายวุ่น กับแกงวุ่น แมงยี่ แม่ทัพและนายทัพนายกองทั้งปวงได้แจ้งว่า กองทัพไทยยกมาทางด่านวังปอเขาสูง จะมาตีเมืองทวาย แม่ทัพจึงแต่งให้นัดมิแลงถือพล ๓,๐๐๐ ยกมาตั้งค่ายรบอยู่ ณ ด่านวังปอทัพ ๑ แล้วให้ทวายวุ่นเจ้าเมืองทวาย ถือพล ๔,๐๐๐ ยกมาตั้งค่ายปีกกาสกัดท้องทุ่งทางซึ่งจะมาแต่เมืองกลิอ่องถึงเมืองทวาย แล้วเกณฑ์ให้นายทัพนายกองทั้งปวงคุมพลทหาร ๑,๐๐๐ ยกไปตั้งค่ายรับอยู่ที่เมืองกลิอ่องอีกตำบล ๑ แล้วจัดพลทหารทั้งพม่าและทวายชาวเมืองขึ้นประจำรักษาหน้าที่เชิงเทินกำแพงเมืองโดยรอบ กอร์ปด้วยเครื่องสรรพศาสตราวุธปืนใหญ่นอยพร้อมสรรพ แต่ตัวแกงวุ่น แมงยี่แม่ทัพตั้งนั้นรักษาอยู่ในกำแพง จัดการป้องกันเมืองเป็นสามารถ แล้วบอกหนังสือขึ้นไปทูลพระเจ้าอังวะว่า พระเจ้ากรุงศรีอยุธยายกทัพหลวงมาตีเมืองทวาย
ฝ่ายเจ้าพระยารัตนาพิพิธแม่ทัพหน้า เดินทัพข้ามเขาสูงไปแล้ว จึงให้พระยาสุรเสนา พระยามหาอำมาตย์ และท้าวพระยา นายทัพนายกองเป็นหลายนาย คุมพลทหาร ๕,๐๐๐ ล่วงหน้าไปก่อน ลงตกเชิงเขาสูงข้างโน้น ถึงค่ายวังปอซึ่งทัพพม่ามาตั้งรับอยู่นั้น จึงพระยาสุรเสนา พระยามหาอำมาตย์ นายกองหน้า ก็ให้ตั้งค่ายลงเป็นหลายค่าย ครั้นถึง ณ วันศุกร์ เดือน ๓ ขึ้น ๙ ค่ำ เวลาเช้า จึงพระเสนานนท์กับขุนหมื่นและไพร่พลในกองทัพ ยกเข้าปล้นค่ายพม่า ๆ ยิงปืนนกสับออกมาแต่ในค่าย ต้องต้นขาเบื้องซ้ายพระเสนานนท์ พลทหารเข้าช่วยพยุงพามาเข้าในค่าย จึงพระยามหาอำมาตย์ก็ขับพลทหารหนุนเข้าไปปล้นค่ายพม่า ๆ ต่อรบเป็นสามารถ จะหักเอาค่ายมิได้ก็ถอยออกมา แต่ยกเข้าปล้นดังนั้นเป็นหลายวัน พระยาสุรเสนา พระยาสมบัติบาล ต้องปืนข้าศึกตายในที่รบ ครั้น ณ วันอาทิตย์ เดือน ๓ แรม ๑๐ ค่ำ จึงเจ้าพระยารัตนาพิพิธ เจ้าพระยามหาเสนา ก็ยกพลทหารหนุนไปช่วยกองหน้า เข้าระดมตีค่ายพม่า ๆ ต่อรบเป็นสามารถ รบกันตั้งแต่เช้าจนค่ำ พลทัพไทยก็หนุนเนื่องกันเข้าไปมิได้ย่อท้อ บ้างเย่อแย่งปีนค่าย พม่าสู้รบอยู่จนเวลาประมาณยาม ๑ นัดมิแลงนายทัพเห็นเหลือกำลังจะต้านทานมิได้ ก็พาพลทหารแตกออกมาทางหลังค่ายหนีไปเมืองกลิอ่อง กองทัพไทยก็ได้ค่ายวังปอ แล้วให้ม้าใช้รีบลงมากราบทูลพระกรุณายังทัพหลวง แล้วตั้งพักรี้พลอยู่ ณ ค่ายวังปอ ๒ วัน
ครั้น ณ วันพุธ เดือน ๓ แรม ๑๓ ค่ำ กองทัพหน้าก็ยกตามลงไปถึงเมืองกลิอ่อง ฝ่ายทัพหลวงก็เสด็จขึ้นข้ามเขาสูงหนุนไป และเขานั้นชันนักจะทรงช้างพระที่นั่งขึ้นไปมิได้ พระบาทสมเด็จพระบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ดำรัสให้ผูกราวแล้วต้องทรมานพระกาย เสด็จพระราชดำเนินด้วยพระบาทยึดราวขึ้นไปตั้งแต่เชิงเขา แต่เช้าจนเที่ยงจึงถึงยอดเขา และช้างซึ่งขึ้นเขานั้น ต้องเอางวงยึดต้นไม้จึงเหนี่ยวกายขึ้นไปได้ความลำบากนัก ช้างที่พลาดพลัดตกเขาลงมาตายทั้งคนทั้งช้างก็มีบ้าง จึงมีพระราชโองการดำรัสว่า “ไม่รู้ว่าทางนี้เดินยากพาลูกหลานมาได้ความลำบากยิ่งนัก” เมื่อจะลงไปเชิงเขาข้างโน้น ก็เสด็จพระราชดำเนินทรงยึดราวไปเหมือนกัน ครั้นกองทัพหลวงยกข้ามเขาสูงล่วงพ้นไปแล้ว จึงเสด็จยั้งทัพหลวงหยุดประทับแรมอยู่ ณ ค่ายวังปอ ให้ตำรวจไปเร่งกองหน้าให้ตีเมืองกลิอ่องให้แตกโดยเร็ว เจ้าพระยารัตนาพิพิธ เจ้าพระยามหาเสนา พระยายมราช ก็ขับพลทหารเข้าหักค่ายเมืองกลิอ่อง พม่าต่อรบเป็นสามารถ และรบกันทั้งกลางวันกลางคืน เสียงปืนยิงโต้ตอบกันมิได้หยุดหย่อน ครั้นถึง ณ วันเสาร์ เดือน ๔ ขึ้น ๒ ค่ำ เวลากลางคืนยามเศษ เจ้าเมืองทวายและนัดมิแลงเห็นเหลือกำลังจะต้านทานต่อรบมิได้ ก็เปิดประตูหนีออกทางหลังค่ายแตกพ่ายหนีไปเมืองทวาย กองทัพไทยก็ได้เมืองกลิอ่อง ให้หยุดพักพลจัดหาเสบียงอาหารอยู่ที่นั่นหลายวันแล้ว แต่งให้กองสอดแนมลงไปสืบ แจ้งว่าพม่าตั้งค่ายปีกกาสกัดท้องทุ่ง คอยรับอยู่กลางทางซึ่งจะลงไปเมืองทวาย จึงบอกไปกราบบังคมทูลพระกรุณายังทัพหลวง ณ ค่ายวังปอ จึงมีพระราชดำรัสให้กองหน้าตรวจเตรียมรี้พลจงกวดขันทุกทัพทุกกองอย่าประมาทให้เสียทีแก่ข้าศึกได้ ให้ยกไปตีค่ายปีกกาพม่าให้แตกในวันเดียว แม้นล่วงวันไปจะเอาโทษแก่นายทัพนายกองถึงสิ้นชีวิต ครั้น ณ วันศุกร์ เดือน ๔ แรม ๘ ค่ำ เวลาเช้า กองหน้าก็ยกพลทหารเข้าระดมตีค่ายปีกกา และท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งหลายกั้นสัปทนแดงดาษไปทั้งท้องทุ่ง ปันหน้าที่กันเร่งขับพลทหารเข้ารบหักค่ายปีกกาพร้อมกันทุกทัพทุกกอง ยิงปืนใหญ่น้อย เสียงสะเทือนสะท้านไปทั้งท้องทุ่ง พม่ายิงปืนใหญ่น้อยออกจากค่ายปีกกาทุกหน้าที่ รบกันแต่เช้าจนพลบค่ำ พลทหารไทยเยียดยัดหนุนเนื่องกันเข้าไปมิได้ท้อถอย บ้างปีนค่าย แย่งค่ายต่อรบกันถึงอาวุธสั้น พลพม่าสู้รบต้านทานมิได้เหลือกำลัง ก็แตกฉานพ่ายหนีเข้าเมือง พลทัพไทยตีค่ายปีกกาแตกแล้วก็ยกติดตามลงไปเมืองทวายในเวลากลางคืนวันนั้น
ฝ่ายแกงวุ่น แมงยี่ แม่ทัพใหญ่ และแมงจันจาเจ้าเมืองทวาย กับทั้งนายทัพนายกองทั้งปวงก็คิดปรึกษากันว่า จะล่อให้ทัพไทยเข้าอยู่ในเมืองแล้วจะล้อมเมืองไว้ชั้นนอก ด้วยเห็นว่าพลเมืองเป็นทวาย ไทยอดเสบียงอาหารเข้าก็จะแย่งชิงพลเมืองกิน ไพร่พลเมืองได้ความเดือดร้อนนักก็จะเกิดเป็นกบฏขึ้นในเมือง พม่าก็จะมีชัยชำนะถ่ายเดียว ปรึกษาเห็นพร้อมกันแล้วก็ชวนกันออกจากเมือง หนีข้ามแม่น้ำไปฝั่งโน้นก็มีบ้าง ที่ยังอยู่ในเมืองก็มีบ้าง แต่มิได้มีผู้คนขึ้นรักษาหน้าที่เชิงเทินกำแพงเมือง ถึง ณ วันเสาร์ เดือน ๔ แรม ๙ ค่ำ เวลาเช้า พลทัพไทยกองหน้าก็ยกไปถึงเชิงกำแพงเมืองทวาย ไม่เห็นผู้คนขึ้นรักษาหน้าที่เชิงเทิน แต่ประตูเมืองนั้นปิดอยู่ แม่ทัพจึงปรึกษากันว่า ครั้นจะทำลายประตูเมืองเข้าไปในเมือง ก็เกรงว่าพม่าจะแต่งกลซุ่มพลทหารไว้ ควรรอทัพอยู่แต่นอกเมืองก่อน คอยดูท่วงทีพม่าจะทำประการใด ปรึกษาเห็นพร้อมกัน ดังนั้น จึงถอยออกมาตั้งค่ายล้อมเมืองไว้ ๓ ด้าน เว้นแต่ด้านริมแม่น้ำ ฝ่ายนายทัพนายกองพม่าเห็นว่า ทัพไทยยั้งอยู่มิได้เข้าเมืองแล้ว ก็ผ่อนกันกลับเข้าเมืองเกณฑ์พลทหารขึ้นรักษาหน้าที่เชิงเทินกำแพงเมือง ป้องกันรักษาเมืองเป็นสามารถ
ฝ่ายทัพหลวงก็เสด็จพระราชดำเนินยกตามกองหน้าเข้าไปตั้งค่ายหลวงใกล้เมือง ห่างค่ายกองหน้าซึ่งตั้งล้อมเมืองออกมาประมาณ ๕๐ เส้น ดำรัสให้กองทัพสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร ยกไปตั้งค่ายใหญ่หนุนค่ายกองหน้าอยู่หน้าค่ายหลวง ขณะนั้นช้างต้นพังเทพลีลาป่วยลงไม่จับหญ้าถึง ๓ วัน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระวิตกนัก ด้วยเป็นช้างพระที่นั่งข้าหลวงเดิม ได้เคยทรงเสด็จไปงานพระราชสงครามมาแต่ก่อนทุกครั้ง ทรงพระอาลัยว่าเป็นราชพาหนะเพื่อนทุกข์เพื่อนยากเกรงจะล้มเสีย จึงทรงพระอธิษฐานเสกข้าว ๓ ปั้นให้ช้างนั้นรับพระราชทาน ด้วยเดชะพระบารมีเป็นมหัศจรรย์ ช้างนั้นก็หายไข้เป็นปกติ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดีพระทัยยิ่งนัก ฝ่ายนายทัพนายกองพม่าซึ่งตั้งรักษาเมืองทวายอยู่นั้น เกรงกลัวพระเดชานุภาพเป็นกำลัง มิได้ยกพลทหารออกต่อรบนอกเมือง เป็นแต่รักษาเมืองนิ่งอยู่
กองทัพไทยตั้งล้อมเมืองทวายอยู่กึ่งเดือน เสบียงอาหารก็เบาบางลง ขณะนั้นเจ้าอินท์ซึ่งเป็นบุตรพระเจ้าล้านช้างเก่าจึงกราบทูลพระกรุณาว่า จะขออาสายกเข้าปีนปล้นเอาเมือง มีพระราชโองการดำรัสห้ามว่า ทัพหลวงตั้งอยู่ใกล้เมืองนัก เกรงจะไม่สมคะเนล่าถอยออกมา ข้าศึกได้ทีจะยกออกจากเมืองไล่ติดตามกระทั่งปะทะค่ายหลวง จะเสียทีเหมือนเมื่อครั้งเจ้ากรุงธนบุรียกทัพไปตีเมืองเชียงใหม่ครั้งแรก ภายหลังพระยาสีหราชเดโช และท้าวพระยานายทัพนายกองเป็นหลายนาย กราบบังคมทูลขออาสาปล้นเอาเมือง ก็ดำรัสห้ามเสียเหมือนดังนั้น พอเสบียงอาหารขัดลงก็ดำรัสให้เลิกทัพหลวงถอยมาทางคะมองส่วย ให้กองทัพหน้ารอรั้งมาเบื้องหลัง พม่ายกทัพติดตามกองหน้าก็รบมาจนสิ้นแดนเมืองทวาย
ในขณะนั้นฝ่ายสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรฯ ได้ทรงทราบว่า สมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชเจ้า เสด็จพระราชดำเนินพยุหโยธาทัพออกจากเมืองทวาย ก็เสด็จยาตราทัพออกจากเมืองนครลำปางกลับมายังพระนครแล้วก็เสด็จโดยทางชลมารคออกไปตามเสด็จถึงแม่น้ำน้อย พอทัพหลวงเสด็จกลับมาถึงพระตำหนักค่ายท่าเรือ ก็เสด็จขึ้นไปเฝ้ากราบถวายบังคมทูลว่า “ขอเชิญเสด็จพระราชดำเนินคืนยังพระนครเถิด ข้าพระพุทธเจ้าจะตั้งทัพอยู่ที่นี่ ดูทีพม่าจะทำประการใดจะได้คิดอ่านป้องกันสู้รบรักษาพระราชอาณาเขต” พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงเห็นชอบด้วย จึงเสด็จกรีฑานาวาทัพกลับคืนยังกรุงเทพมหานคร ฝ่ายกองทัพพม่ายกติดตามมาพอสิ้นแดนเมืองทวายแล้วก็ยั้งทัพอยู่ มิได้ยกล่วงเข้ามาในพระราชอาณาเขต ก็เลิกทัพกลับไปเมืองทวาย สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ก็ทรงจัดให้พลหัวเมืองอยู่รักษาด่านทางมั่นคงแล้วก็เสด็จเลิกทัพกลับยังพระนคร
ฝรั่งเข้ามาพนันชกมวย
ลุจุลศักราช ๑๑๕๐ ปีวอก สัมฤทธิศก มีกำปั่นฝรั่งเศสเข้ามาถึงพระนครลำ ๑ ฝรั่งซึ่งเป็นนายกำปั่นพี่น้อง ๒ คน และน้องชายนั้นเป็นคนมวยมีฝีมือ เที่ยวพนันชกมวยชนะมาเป็นหลายเมืองแล้ว ครั้นเข้ามาถึงพระนคร จึงบอกให้ล่ามกราบเรียนพระยาพระคลัง ว่าจะขอชกมวยพนันกับคนมวยในพระนครนี้ พระยาพระคลังจึงกราบบังคมทูลพระกรุณา พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงทราบ จึงมีพระราชโองการ ดำรัสปรึกษาสมเด็จพระอนุชาธิราช ๆ กราบทูลว่า “ครั้นจะไม่แต่งคนมวยออกต่อสู้ด้วยฝรั่ง ๆ เป็นคนต่างประเทศก็จะดูหมิ่นว่าพระนครนี้ หาคนมวยดีจะต่อสู้มิได้ ก็จะเสื่อมเสียพระเกียรติยศปรากฏไปในนานาประเทศ ข้าพระพุทธเจ้าจะขอรับแต่งคนมวยที่มีฝีมือออกต่อสู้กับฝรั่ง เอาชัยชนะให้จงได้” พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงเห็นชอบด้วย จึงดำรัสให้พระยาพระคลังบอกแก่ฝรั่งรับพนันชกมวยกัน วางเดิมพันเป็นเงิน ๕๐ ชั่ง จึงสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวร ฯ จัดได้หมื่นผลาญผู้หนึ่งเป็นทนายเลือกในพระราชวังหน้า รูปกายล่ำสันฝีมือมวยดีกว่าพวกมวยสิ้นทั้งนั้น จึงดำรัสให้ปลูกพลับพลาใกล้โรงละครฝ่ายตะวันตกวัดพระศรีรัตนศาสดารามตั้งสนามมวยที่นั้น ครั้นถึงวันกำหนดจะชกมวยพนันกับฝรั่งจึงมีพระราชบัณฑูรดำรัสสั่งให้แต่งตัวหมื่นผลาญเอาน้ำมันว่านอันอยู่คงชะโลมทั่วทั้งกาย แล้วให้ขึ้นคอคน ลงมายังพระบรมมหาราชวัง ฝ่ายฝรั่งเศสนายกำปั่นทั้ง ๒ คนพี่น้องกับพรรคพวกบ่าวไพร่ ก็ขึ้นมาพร้อมที่สนามมวยในพระบรมมหาราชวัง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกประทับพลับพลาทอดพระเนตรพร้อมด้วยพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวร ฯ เสด็จประทับพลับพลาชั้นลดที่ ๒ และพระราชวงศานุวงศ์ ข้าทูลละอองธุลีพระบาทเฝ้าอยู่พร้อมกันเป็นอันมาก จึงให้เอาเส้นเชือกขึงเป็นวงสนาม แล้วหมื่นผลาญกับฝรั่งคู่มวยก็เข้ามากราบถวายบังคมในกลางสนาม แล้วยืนขึ้นตั้งท่าเข้าชกกัน และฝรั่งนั้นล้วงมือจะจับหักกระดูกไหปลาร้าหมื่นผลาญ ๆ ยกมือขึ้นกัน และชกพลางถอยพลาง ฝรั่งถูกต้องหมัดก็มิได้ล้มตั้งแต่ล้วงอย่างเดียว หมื่นผลาญก็ถอยพลางชกพลาง ฝรั่งจะจับหมื่นผลาญไม่ได้ ฝรั่งพี่ชายเห็นดังนั้นจึงลุกเข้าไปผลักหมื่นผลาญไม่ให้ถอยหนี สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ทอดพระเนตรเห็นดังนั้นก็ทรงพระพิโรธดำรัสว่าเล่นชกพนันกันก็ตัวแต่ตัว ไฉนจึงช่วยกันเป็น ๒ คนเล่า จึงเสด็จลงจากพลับพลาโดยเร็ว ยกพระบาทถีบเอาฝรั่งพี่ชายล้มลง ขณะนั้นพวกทนายเลือกก็วิ่งกรูกันเข้าชกต่อยฝรั่งทั้ง ๒ คนพี่น้องเจ็บป่วยเป็นสาหัส พวกบ่าวไพร่ฝรั่งก็เข้าแบกหามนายลงไปยังกำปั่น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จึงดำรัสสั่งพระราชทานหมอนวดหมอยาให้ลงไปรักษาพยาบาล ฝรั่งทั้ง ๒ คนหายป่วยแล้วก็บอกล่ามให้กราบเรียนพระยาพระคลังให้ช่วยกราบทูลถวายบังคมลา แล้วถอยกำปั่นเลื่อนลงไปจากพระนคร ออกจากปากน้ำเมืองสมุทรปราการ ตกถึงท้องทะเลใหญ่แล้วก็ใช้ใบไป
พระราชทานเรือรบและปืนช่วยองเชียงสือ
ในเดือน ๗ แรม ๗ คํ่า ปีวอก สัมฤทธิศก นั้น องเชียงสือมีหนังสือเข้ามาฉบับ ๑ ใจความว่า “ด้วยโปรดให้กายดาวคุมสิ่งของออกไปพระราชทานนั้น ระยะทางไกลไปมากันดารนัก ข้าพเจ้ามีความยินดีเป็นอันมาก บัดนี้นายทัพนายกองและไพร่พลพวกไกเซินหาปกติกันไม่ หนีมาหาข้าพเจ้าหลายพวกหลายเหล่า ข้าพเจ้าทราบว่าองโหเตืองดึก องทงยุงยาน เป็นขุนนางของข้าพเจ้า ไกเซินจับไปได้ บัดนี้องโหเตืองดึก องทงยุงยาน หนีไกเซินมาอยู่ ณ กรุงเทพมหานคร และองโหเตืองดึก องทงยุงยาน รู้แยบคายการศึกอยู่ ขอรับพระราชทานองโหเตืองดึก องทงยุงยาน ออกไป จะได้ช่วยข้าพเจ้าทำศึกกับไกเซินต่อไป และปืนกระสุนดินดำมีน้อย ขอรับพระราชทานปืนกระสุนดินดำให้องโหเตืองดึก องทงยุงยานคุมออกไปพระราชทานข้าพเจ้าด้วย” ได้ทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว จึงโปรดพระราชทานเรือรบให้องโหเตืองดึก ลำ ๑ องทงยุงยานลำ ๑ ปืนกระสุนดินดำพร้อม ออกไปช่วยการศึกองเชียงสือที่เมืองญวน องโทเตืองดึก องทงยุงยานออกไปด้วยกายดาว พบองเชียงสือที่ปากน้ำเมืองป่าสักแล้วองเชียงสือจึงเกลี้ยกล่อมญวน เขมร เข้าด้วยเป็นอันมาก ก็ยกทัพเรือขึ้นไปถึงแพรกทะเลิงญวนไกเซินชื่อองดกเซม ยกมาจากเมืองไซ่ง่อน ได้สู้รบกัน องดกเซมสู้มิได้หนีไป องเชียงสือก็ได้รี้พลเพิ่มเติมขึ้นอีกเป็นอันมาก เพราะญวนทั้งปวงนั้น นับถือว่าเป็นเจ้านายของตัว ครั้งนั้นองเชียงสือยกกองทัพขึ้นไปตีเมืองไซ่ง่อนก็ได้โดยง่าย
ทรงผนวชสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่
ครั้นมาถึงเดือน ๘ ในปีวอก สัมฤทธิศกนั้น สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร พระชนมายุได้ ๒๑ พรรษา ควรจะทรงบรรพชาอุปสมบท และสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนรินทร์รณเรศ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ ทั้ง ๒ พระองค์ พระชนมายุเกินอุปสมบทแล้ว ยังหาได้ทรงผนวชเป็นพระภิกษุไม่ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดอนุญาตให้ออกทรงผนวช ครั้น ณ วันอาทิตย์ เดือน ๘ ขึ้น ๑ ค่ำ เวลาเช้า ๓โมง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรฯ ก็เสด็จพระราชดำเนิน ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พร้อมด้วยพระสงฆ์ราชาคณะและราชวงศานุวงศ์ท้าวพระยานุขมนตรีทั้งหลายสโมสรสันนิบาตโดยอันดับ จึงเสนาบดีปรึกษาให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทรทรงผนวชก่อน ถึงอ่อนพระชนมพรรษาก็เป็นลูกหลวงเอก มีบรรดาศักดิ์สูงกว่าสมเด็จพระเจ้าหลานเธอทั้ง ๒ พระองค์ ๆ นั้นเป็นแต่พระโอรสสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ พระชนม์แก่กว่าก็จริง แต่บรรดาศักดิ์ต่ำกว่าสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ ให้ทรงผนวชทีหลัง ครั้นเสร็จอุปสมบทแล้วก็ประทับอยู่ในพระอุโบสถ เวลาบ่ายพระสงฆ์ราชาคณะสวดพระพุทธมนต์ ครั้นรุ่งขึ้นเวลาเช้าพระสงฆ์ฉันเป็นการฉลองเสร็จแล้ว ก็ตั้งกระบวนแห่กรมหลวงอิศรสุนทรขึ้นไปประทับอยู่วัดสมอราย
องเชียงสือถวายต้นไม้ทองเงินครั้งที่ ๑ พระราชทานกำลังช่วยองเชียงสือ
ครั้นมาถึงเดือน ๑๐ แรม ๑๓ ค่ำในปีวอก สัมฤทธิศกนั้น องเชียงสือมีหนังสือบอกเข้ามาฉบับ ๑ ใจความในหนังสือว่า เดือน ๑๐ ขึ้น ๖ ค่ำ องเชียงสือตีได้เมืองไซ่ง่อน เมืองโลกนาย เมืองบาเรียแล้ว ครั้นมาถึงเดือน ๑๒ องเชียงสือคิดถึงพระเดชพระคุณ จึงได้ทำต้นไม้เงิน ๑ ทอง ๑ ด้วยฝีมือช่างลายแทงทั้งต้น และกระถางสูง ๒๐ นิ้ว แต่งให้องโบโฮคุมเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย ก็โปรดให้ไปบูชาไว้ในหอพระเจ้า ในหนังสือนั้นว่าอ้ายเชียงซำผู้รักษาเมืองไซ่ง่อนแตกหนีมาอยู่เมืองป่าสัก และขอพระราชทานยืมเรือรบ ๓๐ ลำ กับปืนหน้าเรือปืนท้ายเรือกระสุนดินดำออกไปและขอกองทัพเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์เขมร ๓,๐๐๐ คน จะให้ตัดผมเป็นไทยไปช่วยตีเมืองป่าสัก จับอ้ายเชียงซำ ก็โปรดให้องโบโฮ องโหเตืองดึก องไกจัด ไปเลือกเรือรบก็มีแต่เรือชำรุด ได้เรือดี ๕ ลำ พระราชทานปืนนกโพรงออกไปด้วย ๗๐ กระบอก กระสุนดินดำสำหรับเรือพร้อม และมีตราออกไปให้เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ แต่งกองทัพเขมรลงไปช่วยองเชียงสือ เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ ไปถึงพร้อมกับองเชียงสือ ก็เข้าล้อมเมืองป่าสักไว้อ้ายเชียงซำก็เข้าหาองเชียงสือ แล้วองเชียงสือก็ให้พระยาจักรี (แกบ) เขมรรักษาเมืองป่าสักไว้เป็นเมืองของเขมร เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ก็กลับไปเมืองเขมร
ทำสังคายนาพระไตรปิฎก
ในปีวอก สัมฤทธิศก นั้น พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชรำพึงถึงพระไตรปิฎกธรรม อันเป็นมูลรากแห่งพระปริยัติศาสนา ทรงพระราชศรัทธาพระราชทานพระราชทรัพย์เป็นอันมาก ให้เป็นค่าจ้างลานจารึกพระไตรปิฎกลงลาน แต่บรรดามีฉบับในที่ใด ๆ ที่เป็นอักษรลาว อักษรรามัญก็ให้ชำระแปลงออกเป็นอักษรขอม สร้างขึ้นไว้ในตู้ ณ หอพระมนเทียรธรรมและสร้างพระไตรปิฎกถวายพระสงฆ์ให้เล่าเรียนทุก ๆ พระอารามหลวงตามความปรารถนา
จึงจมื่นไวยวรนารถกราบทูลว่า พระไตรปิฎกซึ่งทรงพระราชศรัทธาสร้างขึ้นไว้ทุกวันนี้ อักขระบทพยัญชนะตกวิปลาสอยู่แต่ฉบับเดิมมา หาผู้จะทำนุบำรุงตกแต้มดัดแปลงให้ถูกต้องบริบูรณ์ขึ้นมิได้ ครั้นได้ทรงสดับจึงทรงพระปรารภว่าพระบาลีและอรรถกถาฎีกาพระไตรปิฎกทุกวันนี้ เมื่อและผิดเพี้ยนวิปลาสอยู่เป็นอันมากฉะนี้ จะเป็นเค้ามูลพระศาสนากระไรได้ อนึ่งท่านผู้รักษาพระไตรปิฎกมีอยู่ทุกวันนี้ก็น้อยนัก ถ้าสิ้นท่านเหล่านี้แล้วเห็นว่าพระปริยัติศาสนา และปฏิบัติศาสนาและปฏิเวธศาสนา จะเสื่อมสูญเป็นอันเร็วนัก สัตว์โลกทั้งปวงจะหาที่พึ่งบมิได้ในอนาคตภายหน้า ควรจะทำนุบำรุงพระบวรพุทธศาสนาไว้ให้ถาวรวัฒนาการ เป็นประโยชน์ไปแก้เทพดามนุษย์ทั้งปวง จึงจะเป็นทางพระบรมโพธิญาณบารมี
ทรงพระราชดำริฉะนี้แล้ว จึงดำรัสให้ประชุมพระราชวงศานุวงศ์มีสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคลเป็นประธานในพระที่นั่งอมรินทราภิเษกมหาปราสาท ให้อาราธนาสมเด็จพระสังฆราช พระราชาคณะฐานานุกรมเปรียญ ๑๐๐ รูปมารับพระราชทานฉัน ครั้นเสร็จสังฆภัตกิจแล้ว พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว จึงทรงถวายนมัสการดำรัสเผดียงถามพระราชาคณะทั้งปวงว่า พระไตรปิฎกธรรมทุกวันนี้ ยังถูกต้องบริบูรณ์อยู่หรือพิรุธผิดเพี้ยนประการใด จึงสมเด็จพระสังฆราช พระราชาคณะทั้งปวง พร้อมกันถวายพระพรว่า “พระบาลีและอรรถกถาฎีกาพระไตรปิฎกทุกวันนี้พิรุธมาช้านานแล้ว หากษัตริย์พระองค์ใดจะทำนุบำรุงให้เป็นศาสนูปถัมภกมิได้ แต่กำลังอาตมภาพทั้งปวงก็คิดจะใคร่ทำนุบำรุงอยู่ แต่เห็นจะไม่สำเร็จ และกาลเมื่อสมเด็จพระสรรเพชญพระพุทธองค์ผู้ทรงทศอรหาทิคุณอันประเสริฐ เมื่อพระองค์บรรทมเหนือพระปรินิพพานมัญจพุทธอาสน์ เป็นอนุฏฐานะไสยาสน์ ณ ระหว่างนางรังทั้งคู่ในสาลวโนทยานของพระเจ้ามลราชใกล้กรุงกุสินารานคร มีพระพุทธฎีกาตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “ดูกรสงฆ์ทั้งปวงพระธรรมวินัยอันใดทั้ง ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ อันพระตถาคตเทศนาสั่งสอนท่าน เมื่อพระตถาคตนิพพานแล้ว พระธรรม ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์นั้น จะเป็นครูสั่งสอนท่านและสรรพสัตว์ทั้งปวงต่างองค์พระตถาคตสืบไป พระองค์ตรัสมอบพระพุทธศาสนาไว้อาศัยพระปริยัติธรรมฉะนี้แล้ว ก็เสด็จดับขันธปรินิพพาน”
“จำเดิมแต่สมเด็จพระสัพพัญญูเจ้านิพพาน ถวายพระเพลิงแล้วได้ ๗ วัน พระมหากัสสปเถรเจ้าระลึกถึงคำพระสุภัททภิกษุว่ากล่าวติเตียนพระบรมศาสดาเป็นมูลเหตุ จึงดำริการจะทำสังคายนา เสือกสรรพระภิกษุทั้งหลาย ล้วนพระอรหันต์ทรงพระจตุปฏิสัมภิทาญาณกับพระอานนท์เป็นเสกขบุคคลพระองค์หนึ่ง ซึ่งได้พระอรหัตในราตรีรุ่งขึ้นวันจะสังคายนา พอครบ ๕๐๐ พระองค์ มีพระเจ้าอชาตศัตรูราชเป็นศาสนูปถัมภก ทำสังคายนาพระไตรปิฎกในพระมณฑปแถบถ้ำสัตตบรรณคูหา ณ เขาเวภารบรรพต ใกล้กรุงราชคฤหมหานคร ๗ เดือน จึงสำเร็จการปฐมสังคายนา
“ครั้นพระพุทธศาสนาล่วงมาแล้วได้ ๑๐๐ ปี พระภิกษุชาววัชชีคามเป็นอลัชชีสำแดงวัตถุ ๑๐ ประการ กระทำผิดพระวินัยบัญญัติ และพระมหาเถรขีณาสพ ๘ พระองค์ มีพระยศเถรเป็นต้น พระเรวัตตเถรเป็นปริโยสาน ชำระทศวัตถุอธิกรณ์ ๑๐ ประการให้ระงับ ยังพระพุทธศาสนาให้บริสุทธิ์ แล้วเลือกสรรพระอรหันต์อันทรงพระปฏิสัมภิทาญาณ ๗๐๐ พระองค์ มีพระสัพพกามีเถรเจ้าเป็นประธาน ทำสังคายนาพระไตรปิฎกในวาลุการามมหาวิหารใกล้กรุงเวสาลี พระเจ้ากาลาโศกราชเป็นศาสนูปถัมภก ๘ เดือนจึงสำเร็จการทุติยสังคายนา
“ครั้นพระพุทธศาสนาล่วงมาถึง ๒๑๘ ปี ครั้งนั้นเหล่าเดียรถีย์เข้าปลอมบวชในพระศาสนา จึงพระโมคคลีบุตร ดิศเถรยังพระเจ้าศรีธรรมาโศกราชให้เรียนรู้ในพุทธสมัย แล้วชำระสึกเดียรถีย์เสีย ๖๐,๐๐๐ ยังพระพุทธศาสนาให้บริสุทธิ์ แล้วพระโมคคลีบุตรดิศเถรจึงเลือกพระอรหันต์อันทรงพระปฏิสัมภิทาญาณ ๑,๐๐๐ พระองค์ ทำสังคายนาพระไตรปิฎกในอโสการาม วิหารใกล้กรุงปาตลีบุตรมหานครพระเจ้าศรีธรรมาโศกราชเป็นศาสนูปถัมภก ๙ เดือน จึงสำเร็จตติยสังคายนา
“ครั้นพระพุทธศาสนาล่วงมาถึง ๒๓๘ ปี จึงพระมหินทรเถรเจ้าออกไปลังกาทวีป บวชกุลบุตรให้เล่าเรียน พระปริยัติธรรม คือหยั่งรากพระพุทธศาสนาลงในเกาะลังกาแล้ว พระขีณาสพทั้ง ๓๘ พระองค์ มีพระมหินทรเถรและพระอริฏฐเถรเป็นประธาน กับพระสงฆ์ซึ่งทรงพระปริยัติธรรม ๑,๑๐๐ รูป ทำสังคายนาพระไตรปิฎกในมณฑปถูปารามวิหารใกล้กรุงอนุราธบุรี พระเจ้าเทวานัมปิยดิศเป็นศาสนูปถัมภก ๑๐ เดือนจึงสำเร็จการจตุตถสังคายนา
“ครั้นพระพุทธศาสนาล่วงมาถึง ๔๓๓ ปี ครั้งนั้นพระอรหันต์ทั้งปวงในลังกาทวีปพิจารณาเห็นว่าพระพุทธศาสนาจะเสื่อมลง เพราะพระสงฆ์ซึ่งทรงพระไตรปิฎกให้ขึ้นปากเจนใจนั้นเบาบางลงกว่าแต่ก่อน จึงเลือกพระอรหันต์อันทรงปฏิสัมภิทาญาณ และพระสงฆ์บุถุชนผู้ทรงพระปริยัติธรรมมากกว่า ๑,๐๐๐ ประชุมกันในมหาวิหารใกล้เมืองอนุราธบุรีพระเจ้าวัฏฏคามินีอภัยเป็นศาสนูปถัมภกทำมณฑปถวายให้ทำการสังคายนา คือจารึกพระไตรปิฎกลงในใบลาน ทั้งพระบาลีและอรรถกถาเป็นสิงหฬภาษา ปี ๑ จึงสำเร็จการปัญจมสังคายนา
“ครั้นพระพุทธศาสนาล่วงมาถึง ๙๕๖ปี จึงพระพุทธโฆษาจารย์เจ้าออกไปแต่ชมพูทวีป แปลพระไตรปิฎกอันเป็นสิงหฬภาษาออกเป็นมคธภาษา แล้วจารึกลงในใบลานใหม่ในโลหปราสาทเมืองอนุราธบุรี พระเจ้ามหานามเป็นศาสนูปถัมภกปี ๑ จึงสำเร็จ นับเนื่องเข้าในฉัฏฐมสังคายนา
“ครั้นพระพุทธศาสนาล่วงมาถึง ๑๕๘๗ ปี ครั้งนั้นพระเจ้าปรากรมพาหุราชได้เสวยราชสมบัติในลังกาทวีป ย้ายพระนครจากอนุราธบุรีมาตั้งอยู่เมืองปุรัตถิมมหานคร จึงพระกัสสปเถรเจ้า กับพระสงฆ์บุถุชนผู้ทรงธรรมวินัย ประชุมกันชำระพระไตรปิฎกซึ่งเป็นสิงหฬภาษาบ้าง มคธบ้าง ปะปนกันอยู่ให้แปลงแปลออกเป็นมคธภาษาทั้งสิ้น แล้วจารึกลงลานใหม่ พระเจ้าปรากรมพาหุราชเป็นศาสนูปถัมภก ปี ๑ จึงสำเร็จบริบูรณ์ นับเนื่องเข้าในสัตตมสังคายนา
“เบื้องหน้าแต่นั้นมา จึงพระเจ้าธรรมานุรุธผู้เสวยราชสมบัติ ณ เมืองอริมัตถบุรี คือเมืองภุกาม ออกไปจำลองพระไตรปิฎกในลังกาทวีปเชิญลงสำเภามายังชมพูทวีปนี้ แต่นั้นมาพระปริยัติธรรมจึงแผ่ไพศาลไปในนานาประเทศทั้งปวงบรรดาที่เป็นสัมมาทิฏฐินับถือพระรัตนตรัยนั้นได้จำลองต่อ ๆ กันไป เปลี่ยนแปลงอักษรตามประเทศภาษาของตน ๆ ก็ผิดเพี้ยนวิปลาสไปบ้างทุก ๆ พระคัมภีร์ที่มากบ้าง ที่น้อยบ้าง
“ครั้นพระพุทธศาสนาล่วงมาได้ ๒๐๒๐ ปี จึงพระธรรมทินเถรเจ้าผู้เป็นมหาเถรอยู่ ณ เมืองนพีสีนคร คือเมืองเชียงใหม่ พิจารณาเห็นว่าพระไตรปิฎกพิรุธมากทั้งบาลีและอรรถกถาฎีกาจึงถวายพระพรแก่พระเจ้าศิริธรรมจักรวรรดิ์ดิลกราช ซึ่งเสวยราชสมบัติ ณ เมืองเชียงใหม่ว่า จะชำระพระปริยัติธรรมให้บริบูรณ์ พระเจ้าศิริธรรมจักรวรรดิ์ดิลกราชจึงให้กระทำพระมณฑปในมหาโพธารามวิหารในพระนคร พระธรรมทินเถรจึงเลือกพระสงฆ์ซึ่งทรงพระไตรปิฎกมากกว่า ๑๐๐ ประชุมพร้อมกันในพระมณฑปนั้น กระทำสังคายนาพระไตรปิฎกตกแต้มให้ถูกถ้วนบริบูรณ์ พระเจ้าศิริธรรมจักรวรรดิ์ดิลกราชเป็นศาสนูปถัมภก ปี ๑ จึงสำเร็จ นับเนื่องเข้าในอัฏฐมสังคายนาอีกครั้งหนึ่ง
“เบื้องหน้าแต่นั้นมา พระเถรานุเถรในชมพูทวีปได้เล่าเรียนพระไตรปิฎกและสร้างสืบต่อกันมา และท้าวพระยาเศรษฐีคฤหบดีมีศรัทธาสร้างไว้ในประเทศต่าง ๆ คือเมืองไทย เมืองลาว เมืองเขมร เมืองพม่า เมืองมอญ เป็นอักษรส่ำสมผิดเพี้ยนกันอยู่เป็นอันมาก หาท้าวพระยาและสมณะผู้ใดที่จะศรัทธาสามารถอาจชำระพระไตรปิฎกขึ้นไว้ให้บริบูรณ์ ดุจท่านแต่ก่อนนั้นมิได้
“ครั้นพระพุทธศาสนาล่วงมาได้ ๒๓๐๐ ปีเศษแล้วบรรดาเมืองที่นับถือพระพุทธศาสนาทั้งปวง ก็เกิดการยุทธสงครามแก่กันถึงพินาศฉิบหายด้วยภัยแห่งปัจจามิตร มีผู้ร้ายเผาวัดวาอารามพระไตรปิฎกก็สาบสูญสิ้นไป จนถึงกรุงศรีอยุธยาเก่าก็ถึงแก่กาลพินาศแตกทำลายด้วยภัยพม่าข้าศึก พระไตรปิฎกและพระเจดียสถานทั้งปวงก็เป็นอันตรายสาบสูญไป สมณะผู้รักษาร่ำเรียนพระไตรปิฎกนั้น ก็พลัดพรายล้มตายเป็นอันมาก หาผู้ใดที่จะเป็นที่พำนักป้องกันข้าศึกศัตรูมิได้ เหตุฉะนี้พระไตรปิฎกจึงมิได้บริบูรณ์ เสื่อมสูญร่วงโรยมาจนเท่ากาลทุกวันนี้”
พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรฯ เมื่อได้ทรงสดับพระสงฆ์ราชาคณะถวายพระพรโดยพิสดาร ดังนั้น จึงดำรัสว่า “ครั้งนี้ขออาราธนาพระผู้เป็นเจ้าทั้งปวง จงมีอุตสาหะในฝ่ายพระพุทธจักรให้พระไตรปิฎกบริบูรณ์ขึ้นให้จงได้ ฝ่ายข้างอาณาจักรที่จะเป็นศาสนูปถัมภกนั้น เป็นพนักงานโยม ๆ จะสู้เสียสละชีวิตบูชาพระรัตนตรัยสุดแต่จะให้พระปริยัติบริบูรณ์ เป็นมูลที่จะตั้งพระพุทธศาสนาจงได้ พระราชาคณะทั้งปวงรับสาธุแล้วถวายพระพรว่า “อาตมาภาพทั้งปวง มีสติปัญญาน้อยนักไม่เหมือนท่านแต่ก่อน แต่จะอุตส่าห์ชำระพระปริยัติธรรมสนองพระเดชพระคุณตามสติปัญญา และสมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจ้าทรงทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาครั้งนี้ ก็นับได้ชื่อว่า นวมสังคายนาคำรบ ๙ ครั้ง จะยังพระปริยัติศาสนาให้ถาวรวัฒนาขึ้นยาวไปในอนาคตสมัยสิ้นกาลช้านาน” แล้วถวายพระพรลาออกมาประชุมพร้อมกัน ณ วัดบางว้าใหญ่ จึงสมเด็จพระสังฆราชให้เลือกสรรพระราชาคณะฐานานุกรมเปรียญอันดับ ที่เล่าเรียนพระไตรปิฎกในเวลานั้นจัดได้พระสงฆ์ ๒๑๘ รูปกับราชบัณฑิตยาจารย์ ๓๒ คน ที่จะทำการชำระพระไตรปิฎก
จึงมีพระราชดำรัสให้จัดการที่จะทำสังคายนา ณ วัดนิพพานาราม เหตุประดิษฐานอยู่หว่างพระราชวังทั้ง ๒ และครั้งนั้นจึงพระราชทานนามใหม่ให้ชื่อวัดพระศรีสรรเพ็ชญดารามแล้วทรงบริจาคพระราชทรัพย์ แจกจ่ายเกณฑ์พระราชวงศานุวงศ์และข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในทั้งพระราชวังหลวง พระราชวังบวรฯ พระราชวังหลัง ให้ทำสำรับคาวหวานถวายพระสงฆ์ซึ่งชำระพระไตรปิฎกทั้งเช้าทั้งเพล เวลาละ ๔๓๖ สำรับทั้งคาวหวาน พระราชทานเป็นเงินตรา ค่าขาทนียโภชนียาหารสำรับคู่ละบาท
ครั้น ณ วันกัตติกปุรณมีเพ็ญเดือน ๑๒ ในปีวอก สัมฤทธิศก จุลศักราช๑๑๕๐ พระพุทธศักราช ๒๓๓๑ พรรษา เป็นพุธวาร ศุกรปักษ์ดฤถี เวลาบ่าย ๓โมง มีพระราชกำหนดให้นิมนต์พระสงฆ์ประชุมพร้อมกันในพระอุโบสถวัดพระศรีสรรเพ็ชญดารามแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและกรมพระราชวังบวรฯ ก็เสด็จพระราชดำเนินด้วยมหันตราชอิสริยยศบริวารยศ พร้อมด้วยเครื่องสูง และปี่กลองชนะแห่ออกจากพระราชวังไปยังพระอาราม เสด็จ ณ พระอุโบสถทรงถวายนมัสการพระรัตนตรัยด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วอาราธนาพระพิมลธรรมให้อ่านคำประกาศเทวดาในท่ามกลางสงฆสมาคม ขออานุภาพเทพยดาเจ้าทั้งปวง ให้อุปถัมภนาการให้สำเร็จกิจมหาสังคายนา แล้วให้แบ่งพระสงฆ์เป็น ๔ กอง สมเด็จพระสังฆราชเป็นแม่กองชำระพระสุตตันตปิฎกกอง ๑ พระวันรัตเป็นแม่กองชำระพระวินัยปิฎกกอง ๑ พระพิมลธรรมเป็นแม่กองชำระพระสัททาวิเศสกอง ๑ และครั้งนั้นพระธรรมไตรโลกเป็นโทษอยู่ มิได้เข้าในสังคายนา พระธรรมไตรโลกจึงมาอ้อนวอนสมเด็จพระสังฆราช ขอเข้าช่วยชำระพระไตรปิฎกด้วย ก็ได้เป็นแม่กองชำระพระปรมัตถปิฎกกอง ๑ และพระสงฆ์ทั้ง ๔ กองนั้น ทรงพระกรุณาโปรดให้นิมนต์แยกกันชำระพระปริยัติอยู่ ณ พระอุโบสถกอง ๑ อยู่ ณ พระวิหารกอง ๑ อยู่ ณ พระมณฑปกอง ๑ อยู่ ณ การเปรียญกอง ๑ ทรงถวายปากไก่หมึกหรดาลครบทุกองค์ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระอนุชาธิราช เสด็จพระราชดำเนินออกไป ณ พระอารามทุก ๆ วัน วันละ ๒ เวลา เวลาเช้าทรงประเคนสำรับประณีตขาทนียโภชนียาหารแก่พระสงฆ์ให้ฉัน ณ พระระเบียงโดยรอบ เวลาเย็นทรงถวายอัฏฐบานธูปเทียนเป็นนิตย์ทุกวัน และพระสงฆ์ทั้งราชบัณฑิตประชุมกันพิจารณาดูพระปริยัติ สอบสวนพระบาลีกับอรรถกถาที่ผิดเพี้ยนวิปลาส ก็ตกแต้มเปลี่ยนแปลงอักขระให้ถูกถ้วนบริบูรณ์ทุก ๆ พระคัมภีร์ใหญ่น้อยทั่วทั้งสิ้น และที่ใดสงสัยเคลือบแคลงก็ปรึกษาไต่ถามพระราชาคณะผู้ใหญ่ ซึ่งเป็นมหาเถรให้วิสัชนาตัดสินที่ผิดและชอบ การชำระพระไตรปิฎกตั้งแต่ ณ วันเพ็ญเดือน ๑๒ ปีวอก สัมฤทธิศก มาจนถึงวันเพ็ญเดือน ๕ ปีระกา เอกศก จุลศักราช ๑๑๕๑ พอครบ ๕ เดือนก็สำเร็จการสังคายนา จึงทรงพระกรุณาโปรดให้จำหน่ายพระราชทรัพย์ เป็นมูลค่าจ้างให้ช่างจานคฤหัสถ์และพระสงฆ์สามเณร จารึกพระไตรปิฎกซึ่งชำระบริสุทธิ์แล้วนั้นลงลานใหญ่สำเร็จแล้ว ให้ปิดทองทึบทั้งใบปกหน้าหลังและกรอบทั้งสิ้น เรียกว่าฉบับทอง ห่อด้วยผ้ายกเชือกรัดถักด้วยไหมเบญจพรรณ มีสลากงาแกะเป็นลวดลายเขียนอักษรด้วยน้ำหมึกและฉลากทอเป็นตัวอักษรบอกชื่อพระคัมภีร์ทุก ๆ พระคัมภีร์ อนึ่งเมื่อสำเร็จการสังคายนานั้น ทรงถวายไตรจีวรบริขารภัณฑ์แก่พระสงฆ์ทั้ง ๒๑๘ รูป มีสมเด็จพระสังฆราชเป็นประธาน ล้วนประณีตทุกสิ่งเป็นมหามหกรรมฉลองพระไตรปิฎก และพระราชทานรางวัลเสื้อผ้าแก่พระยาธรรมปโรหิต พระยาพจนาพิมล และราชบัณฑิตทั้ง ๓๒ คนนั้นด้วย แล้วทรงสุวรรณภิงคาร หล่อหลั่งทักษิโณทกธาราอุทิศแผ่ผลพระราชกุศลศาสนูปถัมภกกิจ ไปถึงเทพยดามนุษย์สรรพสัตว์ทั้งหลายทั่วอนันตโลกธาตุ เป็นปัตตานุปทานบุญกริยาวัตถุอันยิ่ง เพื่อประโยชน์แก่พระบรมโพธิสัพพัญญุตญาณ
ครั้นเมื่อเสร็จการสร้างพระไตรปิฎกฉบับทองแล้ว จึ่งให้เชิญพระคัมภีร์ทั้งปวงขึ้นพระยานุมาศ พระราชยานต่าง ๆ ตั้งกระบวนแห่สมโภชพระไตรปิฎกมีเครื่องเล่นเป็นอเนกนานานุประการ เป็นมหรสพแก่ตาประชาราษฎรทั้งปวง แล้วเชิญพระคัมภีร์ปริยัติธรรมเข้าประดิษฐานไว้ในตู้ประดับมุก ตั้งไว้ในหอพระมนเทียรธรรมกลางสระในวัดพระศรีรัตนศาสดารามภายในพระราชวัง แล้วให้มีงานมหรสพสมโภชพระไตรปิฎก ณ หอพระมนเทียรธรรม ครั้งนั้นมีละครผู้หญิงด้วย
ครั้นเวลาค่ำจุดดอกไม้เพลิง ลูกพลุไปตกหลังคาหอพระมนเทียรธรรมเพลิงติดไหม้ขึ้น พระบาทสมเด็จพระเจเาอยู่หัวดำรัสสั่งข้าราชการทั้งปวงให้เข้าไปยกตู้ประดับมุกและขนพระไตรปิฎกออกมาได้สิ้นเพลิงมิได้ไหม้ ไหม้แต่หอพระมนเทียรธรรมแห่งเดียวเท่านั้น และที่อุโบสถพระแก้วนั้นลูกไฟไปไม่ถึง บริบูรณ์ดีอยู่ จึงมีพระราชโองการตรัสว่าเทพยดาผู้บำรุงรักษาพระพุทธศาสนาเห็นว่าหอพระไตรปิฎกยังตํ่าอยู่ จึงบันดาลให้เพลิงไหม้แต่เฉพาะหอไตรมิให้ไหม้พระอุโบสถ ด้วยจะให้สร้างพระมณฑปขึ้นใหม่ไว้พระไตรปิฎก จึงมีพระราชดำรัสสั่งพระยายมราช (บุนนาค) ซึ่งเป็นพระยาอุไทยธรรมแต่ก่อนกับพระยาราชสงครามให้เป็นแม่กองทำพระมณฑป ให้ถมสระเดิมเสีย ขุดรากก่อพระมณฑปลงในที่นั้น ภายในมณฑปปูลาดด้วยแผ่นเงิน และตั้งตู้มณฑปประดับมุกเป็นที่ไว้คัมภีร์พระไตรปิฎกฉบับทอง ส่วนบริเวณรอบพระมณฑปนั้นมีชั้นชาลา และกำแพงแก้วเป็นที่ทักษิณล้อมรอบพระมณฑป ลดพื้นลงมา ๓ ชั้น แล้วให้ขุดสระใหม่ลงเบื้องบูรพทิศ ก่ออิฐถือปูนรอบ แล้วโปรดให้ช่างจำลองรูปสิงห์ทองสัมฤทธิ์ ซึ่งได้มาแต่เมืองบันทายมาศแต่ก่อน ๒ รูปนั้น หล่อเติมขึ้นอีก ๑๐ รูป ทำฐานก่ออิฐถือปูนตั้งไว้นอกประตูกำแพงแก้วล้อมพระมณฑปชั้นล่าง ประตูละคู่ ทั้ง ๔ ประตูและตั้งไว้ตามมุมอีกมุมละรูปทั้ง ๔ มุม บนหลังกำแพงแก้วทั้ง ๓ ชั้นนั้น ให้ทำโคมรูปหม้อปรุด้วยทองแดงสำหรับตามประทีปตั้งเรียงรายไปโดยรอบ หว่างโคมนั้นให้ปักฉัตรทำด้วยทองแดง มีใบโพธิ์ ห้อยลงรักปิดทองด้วยทุกชั้น บูชาพระไตรปิฎกธรรมเป็นมโหฬารยิ่งนัก และกรมพระราชวังบวรฯ ก็ทรงจัดช่างวังหน้ามาสมทบทำหอพระมนเทียรธรรมขึ้นใหม่ฝ่ายทิศอีสานแห่งพระมณฑป เป็นที่ไว้ตู้พระไตรปิฎกฉบับครูเดิม และฉบับอื่นที่ทรงสร้างใหม่ และให้เป็นที่พักของราชบัณฑิตสำหรับบอกพระปริยัติธรรมแก่พระภิกษุสามเณรด้วย
องเชียงสือถวายข้าวสาร
จุลศักราช ๑๑๕๑ ปีระกา เอกศกนั้น เมื่อเดือน ๕ แรม ๑ ค่ำ องเชียงสือจัดข้าวสาร ๒๐๐ เกวียนเข้ามาถวายตามมีท้องตราออกไป
ไฟไหม้พระมหาปราสาท
เมื่อ ณ วันอาทิตย์ เดือน ๗ ขึ้น ๑ ค่ำ เวลาบ่าย ๓ โมง ๖ บาท ฝนตกอสนีบาตลงต้องหน้าบันมุขเก็จ พระที่นั่งอมรินทราภิเษกมหาปราสาทติดเป็นเพลิงโพลงขึ้น ไหม้เครื่องบนพระมหาปราสาทกับทั้งหลังคามุขทั้ง ๔ ทำลายลงสิ้น แล้วเพลิงลามไปติดไหม้พระปรัศว์ซ้ายด้วยอีกหลังหนึ่ง และขณะเมื่อเพลิงฟ้าแรก ติดพระมหาปราสาทนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและกรมพระราชวังบวรสถานมงคล พระราชวงศานุวงศ์ทั้งปวง กับข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย และพระสงฆ์ราชาคณะฐานานุกรมทุกๆ พระอารามหลวงก็เข้ามาช่วยดับเพลิงพร้อมกันสิ้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดำรัสให้ข้าราชการช่วยกันยกพระที่นั่งราชบัลลังก์ประดับมุกซึ่งกั้นเศวตฉัตรอยู่บนพระมหาปราสาทนั้นลงมาพ้น เพลิงหาทันไหม้ไม่ ฝ่ายพระสงฆ์คฤหัสถ์ข้าราชการทั้งปวงที่เข้าสาดน้ำดับเพลิงบ้าง ที่เข้าขนถุงเงินพระราชทรัพย์ในพระคลังลงทิ้งในสระในพระอุทยานภายในพระราชวังบ้าง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระแสงง้าว เร่งให้ข้าราชการดับเพลิงจนเพลิงดับสงบ
และที่มีเหตุเพลิงอสนีบาตตกลงไหม้พระมหาปราสาทครั้งนั้น ทรงพระปริวิตกว่าจะเป็นอวมงคลนิมิตแก่บ้านเมืองจึงพระสงฆ์ทั้งหลายมีสมเด็จพระสังฆราช และพระราชาคณะเป็นประธาน พร้อมกันถวายพระพรว่า ได้ตรวจค้นดูในพระบาลีและคัมภีร์พุทธศาสตร์และโลกศาสตร์ ได้ความตามโบราณคติถือสืบต่อกันมาว่า อสนีบาตตกลงที่ใดย่อมถือว่าเป็นมงคลนิมิตแม้จะเสื่อมเสียทรัพย์สมบัติ ก็เสียแต่เท่าที่ต้องอสนีภัย จะเสียยิ่งไปกว่านั้นหาไม่ ความตามคัมภีร์พิมพานิพพานมีปรากฏว่า ถ้าอสนีบาตตกต้องกำแพงเมืองใด แม้ข้าศึกมาย่ำยีเมืองนั้นก็มีแต่จะปราชัยพ่ายแพ้ไปถ่ายเดียว ว่าโดยโลกศาสตร์ตามนิทานและเรื่องราวที่ปรากฏมาแต่ปางก่อน บางทีอสนีตกต้องศีรษะคนซึ่งผู้หามอยู่เหนือบ่า ผู้นั้นต่อไปได้ดีก็มีบ้าง บางทียกทัพไปอสนีตกต้องช้าง ไปทำศึกได้บ้านเมืองก็มีบ้าง ที่ว่าเป็นนิมิตอวมงคลมิได้พบในแห่งใด พระสงฆ์ทั้งหลายจึงมิได้เห็นว่าเหตุที่อสนีบาตตกต้องพระมหาปราสาทจะเป็นอวมงคลนิมิต ส่วนข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งปวง ก็เข้าชื่อกันกราบบังคมทูลพระกรุณาถวายไชยมงคล โดยใจความอย่างเดียวกัน
แล้วดำรัสสั่งสมุหนายกให้จัดการรื้อปราสาทเก่าเสีย ให้ฐาปนาปราสาทขึ้นใหม่ย่อมกว่าองค์ก่อน และปราสาทองค์ก่อนนั้นสูงใหญ่เท่าพระที่นั่งสรรเพ็ชญปราสาทกรุงเก่า มุขหน้า มุขหลังนั้นยาวกว่ามุขข้าง และมุขเบื้องหลังนั้นอยู่ที่ข้างในยาวไปจดถึงพระปรัศว์ซ้ายปรัศว์ขวา พระมหาปราสาทองค์ใหม่นี้ยกออกมาตั้ง ณ ที่ข้างหน้าทั้งสิ้น มุขทั้ง ๔ นั้นก็เสมอกันทั้ง ๔ ทิศ ใหญ่สูงเท่าพระที่นั่งสุริยามรินทร์กรุงเก่า ยกปะราลีเสียมิได้มีเหมือนองค์ก่อน แต่มุขเด็จยอดทั้ง ๔ มุมนั้น ยกทวยเสียใช้รูปครุฑเข้าแทนแล้ว ให้ฐาปนาพระที่นั่งขึ้นใหม่ที่ข้างในต่อมุขหลังเข้าไปอีกหลัง ๑ พอเสมอท้ายมุขปราสาทองค์เก่าพระราชทานนามว่าพระที่นั่งพิมานรัถยา แล้วทำพระปรัศว์ซ้ายขึ้นใหม่คงตามเดิมและหลังคาปราสาทและมุขกับทั้งพระที่นั่งพิมานรัถยาพระปรัศว์ดาดด้วยดีบุกเหมือนอย่างเก่าทั้งสิ้น ครั้นการพระมหาปราสาทลงรักปิดทองเสร็จแล้ว จึงพระราชทานนามปราสาทองค์ใหม่ว่า พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท
ปราบรายาเมืองตานี
ครั้นมาถึง ณ เดือน ๘ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีระกา เอกศก จุลศักราช ๑๑๕๑ มีหนังสือพระยาพระคลังออกไปถึงองเชียงสือฉบับ ๑ ใจความว่าองเชียงสือบอกข้อราชการศึกเข้าไปเมื่อใด พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะให้ยกกองทัพออกมาช่วย แต่จะไปทางบกนั้นไกลนักครั้นจะให้ไปทางเรือเล่า เรือรบที่กรุงก็มี ๗๐ ลำ ๘๐ ลำ บรรจุไพร่พลก็ได้น้อย ถ้าองเชียงสือว่างการศึกแล้วก็ให้คิดต่อเรือกูไลให้ได้สัก ๖๐ ลำ ๗๐ ลำ กับเรือกูไลอย่างดีสำหรับเป็นเรือพระที่นั่งเข้าไปถวายด้วย และครอบครัวองโหเตืองดึกชายหญิง ๖๓ คนนั้น ได้มอบให้องไกจัดคุมออกมาด้วยแล้ว ครั้นมาถึง ณ เดือนอ้าย ขึ้น ๑๐ ค่ำ องเชียงสือมีหนังสือบอกเข้ามาใจความในหนังสือว่าเมื่อ ณ เดือน ๑๑ ปีระกา เอกศก รายาแขกเมืองตานีให้นักกุดาสุงถือหนังสือ และคุมเอาปืนคร่ำทอง ๒ บอก ดาบด้ามทอง ๒ เล่ม แหวนทองประดับเพชรเข้ามาให้ ในหนังสือตานีนั้นว่า รายาตานีมีความพยาบาทอยู่กับกรุงเทพมหานครศรีอยุธยา รายาตานีจะยกกองทัพเข้ามาตีกรุง ให้องเชียงสือแต่งกองทัพเรือยกเข้ามาช่วยรายาตานีตีกรุงเทพมหานครศรีอยุธยาด้วย และเมื่อองเชียงสือเสียบ้านเมืองแก่ไกเซินแล้วหนีเข้ามาอยู่ ณ กรุง ได้พึ่งพระบารมีพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยังระลึกถึงพระเดชพระคุณอยู่ จึงมิได้รับของที่รายาตานีที่ให้นั้นไว้ แต่ตัวนักกุดาสุงนั้นจะส่งเข้ามาก็เห็นว่าเป็นแต่นายเรือเล็กน้อย และธรรมเนียมเมืองจีนและเมืองญวนมีกฎหมายห้ามมิให้ทำร้ายแก่ผู้ถือหนังสือเกรงจะเสียประเพณีไป จึงให้พระยาพิมลวารี พระราชมนตรี นำต้นหนังสือรายาตานีเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย ได้ทรงทราบแล้ว ทรงพระดำริว่า รายาผู้นี้เป็นแต่เทือกเถาเจ้าเมืองตานีเก่า มีใจกำเริบโอหังนักไม่เจียมตัวว่าเป็นผู้น้อย คิดองอาจจะมาตีเมืองใหญ่จะละไว้มิได้ จะไปเที่ยวชักชวนเมืองแขกทั้งปวงพลอยเป็นกบฏขึ้นหมด จึงโปรดให้พระยากลาโหมราชเสนา ซึ่งเป็นบิดาเจ้าพระยายมราช (ทองสุก) เป็นแม่ทัพเรือกับนายทัพนายกองยกออกไปเมืองตานี ได้สู้รบกับพวกรายาตานีเป็นสามารถ รายาตานีสู้มิได้ก็หนีไป กองทัพไล่ติดตามไปจับได้ในกุฎีพระสงฆ์ที่วัดแห่งหนึ่ง พระยากลาโหมให้จองจำไว้มั่นคงแล้ว กวาดครอบครัวเมืองตานีกลับเข้ามา มีรับสั่งให้เอาตัวรายาตานีไปจำคุกไว้กว่าจะตาย
องเชียงสือตั้งตัวเป็นเจ้าอนัมก๊ก ถวายต้นไม้ทองเงินเป็นครั้งที่ ๒
ลุจุลศักราช ๑๑๕๒ ปีจอ โทศก องเชียงสือซึ่งตั้งตัวขึ้นเป็นเจ้าอนัมก๊กแต่งให้องโบโฮ ๑ องเบ็ดเลือง ๑ องโดยเวียน ๑ คุมต้นไม้ทองเงิน กับเครื่องราชบรรณาการระย้าแก้วคู่ ๑ เชิงเทียนคู่ ๑ กระจกคู่ ๑ ตัวอย่างเรือพระที่นั่งที่จะต่อถวายลำ ๑ เข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย และมีหนังสือให้องโบโฮถือเข้ามาถึงพระยาพระคลังว่า ฝนแล้งอาณาประชาราษฎรเมืองไซ่ง่อนทำนาได้ผลน้อย ถ้าเรือลูกค้าจะออกไปค้าขาย ณ เมืองไซ่ง่อน ขอได้โปรดให้บรรทุกข้าวสารออกไปจำหน่าย จะได้เป็นกำลังแก่ไพร่พลทำการศึกต่อไป
ทัพเวียงจันทน์รบญวนไกเซิน
ฝ่ายเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตเวียงจันทน์บอกลงมาว่าองลองเยือง องดึก องแอม แต่งให้องเจียงบา องเจียงเวียนเป็นแม่ทัพคุมญวนไกเซิน ๓,๐๐๐ กับกองทัพลาวเมืองพวน ๓,๐๐๐ รวม ๖,๐๐๐ ยกมา เจ้าเวียงจันทน์แต่งกองทัพลาวออกไป ได้รบกันกับพวกทัพญวนที่เมืองพวน ฝ่ายกองทัพลาวตีกองทัพญวนเมืองตังเกี๋ยแตกกระจัดกระจายล้มตาย ได้ปืนเครื่องศาสตราวุธเป็นอันมาก จับได้ลาว นายภูทหาร นายทอง นายปาน กับไพร่ ๓๐ คนส่งลงมากรุงเทพฯ โปรดให้เอาตัวนายภูทหาร นายทอง นายปาน ญวนมีชื่อ ๓๐ คน ไปให้องโบโฮ องเบ็ดเลือง องโดยเวียน ถามเอาปากคำ นำความไปแจ้งแก่เจ้าอนัมก๊ก
เจ้าอนัมก๊กกล่าวโทษเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์
พอเจ้าอนัมก๊กมีหนังสือฝากเรือจีนตงลูกค้าเข้ามาอีกฉบับ ๑ ใจความกล่าวโทษหลวงจำนง ขุนสนิทเสน่หาข้าหลวงว่า ไปลักผู้หญิงญวนเข้ามาไม่บอกให้ทราบ พวกด่านจับได้เอาผู้หญิงนั้นไว้เสีย หลวงจำนง ขุนสนิทเสน่หาโกรธว่าเข้ามาถึงกรุงเทพฯ จะกราบบังคมทูลพระกรุณา ครั้นภายหลังขุนสมุทรต่างภาษาเชิญท้องตราออกไปว่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงขัดเคืองมาก ให้ออกมาคืนเอาปืนที่พระราชทานออกมาเข้าไปให้สิ้น องเชียงสือรวบรวมได้ปืนเสร็จแต่ใน ๘ วัน จะมอบให้ขุนสมุทรต่างภาษาเข้ามา ขุนสมุทรต่างภาษาก็เชือนแชไปเที่ยวเล่นเบี้ยเล่นผู้หญิงทำให้เสียราชการ ข้อ ๑ กล่าวโทษเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ว่า เกณฑ์กองทัพเขมรต่อเรือรบขึ้นมาก เจ้าอนัมก๊กก็แต่งให้คนไปสืบได้ความว่าจะมาทำร้ายแก่เจ้าอนัมก๊ก ๆ จะต่อสู้ก็เกรงพระราชอาชญาเป็นอันมาก ด้วยมีพระเดชพระคุณเหลือล้นที่จะทดแทน ครั้นสู้รบก็จะเป็นคนอกตัญญู ขอพระเดชพระคุณเป็นที่พึ่งด้วย และเรือรบที่โปรดให้เกณฑ์ต่อนั้นแล้วเสร็จจะส่งเข้ามาถวายในเดือน ๙ เดือน ๑๐ ปีกุน ก็ยังเกรงเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์อยู่ เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ หลวงจำนง ขุนสนิทเสน่หา ขุนสมุทรต่างภาษาจะเอาความเท็จมิจริงมากราบบังคมทูล พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวให้ขัดเคืองใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ถ้ามิสัตย์ดังข้าพเจ้าบอกมาฉะนี้ ขอให้สืบบรรดาบ่าวซึ่งออกไปด้วย ข้าหลวงทั้ง ๓ นาย ให้เห็นเท็จและจริง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโปรดให้มีหนังสือตอบแจ้งไปถึงเจ้าอนัมก๊ก ด้วยเรื่องความองลองเยือง องดึก องแอม แต่งให้องเจียงบา องเจียงเวียนเป็นแม่ทัพคุมไพร่มาตีเมืองเวียงจันทน์ เจ้าเมืองเวียงจันทน์เกณฑ์กองทัพออกไป ได้รบพุ่งกับกองทัพญวน ณ เมืองพวนแตกไป กับว่าเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ คิดการเสี้ยนหนามต่อเจ้าอนัมก๊ก ๆ คิดถึงพระเดชพระคุณหาถือไม่ความข้อนี้
ฝ่ายเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ก็กล่าวโทษเจ้าอนัมก๊กเข้าไปแจ้งอยู่ในหนังสือบอกเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ทั้ง ๓ ฉบับนั้นแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวหาทรงเชื่อไม่ ครั้นคอยฟังข่าวข้างเจ้าอนัมก๊กเล่าก็หายไป ไม่ใช้ผู้ใดเข้าไปแจ้งราชการเลยเป็นแต่สงสัยพระทัยอยู่ ต่อเจ้าอนัมก๊กบอกหนังสือแจ้งความเข้าไป จึงได้ทราบว่าเจ้าอนัมก๊กตั้งอยู่ในสัตย์สุจริต พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดีพระทัยยิ่งนัก ด้วยเหตุว่า หมายพระทัยแต่เดิมมาจะทรงทำนุบำรุงเจ้าอนัมก๊กให้สืบวงศ์เจ้านายในเมืองญวน
ฝ่ายกรุงกัมพูชาธิบดีเล่า ก็ตั้งพระทัยทำนุบำรุงจะให้นักองเองออกไปครอบครองไพร่ฟ้าประชากรตามเดิม พระนครทั้ง ๒ จะได้เป็นทองแผ่นเดียวกัน อาณาประชาราษฎรลูกค้าวาณิชจะได้อยู่เย็นเป็นสุข แต่ถ้าว่าเจ้าอนัมก๊กยังตั้งมั่นลงมิได้ จึงให้เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ออกมาว่าราชการกรุงกัมพูชาธิบดี เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ก็มิได้เป็นเชื้อวงศ์เจ้า เจ้าอนัมก๊กก็แจ้งอยู่แล้ว ถ้าแล้วเสร็จการทำพระนครแล้ว ก็จะให้นักองเองไปครองกรุงกัมพูชาสืบไป ข้อซึ่งว่าขอให้เรือลูกค้าบรรทุกข้าวออกมาขาย ณ เมืองไซ่ง่อนนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ได้ให้ป่าวร้องบรรดาเรือลูกค้า ให้ออกมาค้าขาย ณ เมืองไซ่ง่อนตามที่หนังสือบอกเข้าไปนั้นแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโปรดให้จัดม้าผู้สีขาวสูง ๒ ศอกคืบ ม้า ๑ สีแดงสูง ๒ ศอกคืบม้า ๑ เครื่องม้าอย่างไทยคร่ำเงินสำรับ ๑ อย่างฝรั่งสำรับ ๑ พรมใหญ่ผืน ๑ ศิลาปากนก ๑๐,๐๐๐ ศิลา ฝนหมึกอัน ๑ หมึกหีบ ๑ ภู่กันหีบ ๑ แพรมังกรอย่างดีสีต่าง ๆ ๑๐ ม้วน ฆ้องใหญ่ ๔ ฆ้อง กลองญวนใบ ๑ ธงมังกร ๓ คัน กระดาษแพรลายมังกร ๑๐ แผ่น กระดาษแพรสีต่างกัน ๒๐ ม้วน ให้พระราชมนตรี ขุนศรีเสนา ออกไปกับองโบโฮ องเบ็ดเลือง องโดยเวียน ซึ่งเข้ามาถวายต้นไม้ทองเงิน คุมออกไปพระราชทานเจ้าอนัมก๊กด้วย แต่ความหลวงจำนง ขุนสนิทเสน่หา ขุนสมุทรต่างภาษา ซึ่งเข้ามากราบทูลกล่าวโทษเจ้าอนัมก๊กนั้น หาได้ตอบไปไม่
แขกเซียะตีเมืองสงขลา
ลุจุลศักราช ๑๑๕๓ ปีกุน ตรีศก ณ เดือน ๖ แขกเมืองเซียะอยู่นอกพระราชอาณาเขตยกกองทัพเรือ มาตีเมืองสงขลา เจ้าเมืองกรมการสู้รบมิได้ก็พาครอบครัวชาวเมืองยกหนีไปอยู่แขวงเมืองพัทลุง ฝ่ายพระศรีไกรลาศ ซึ่งออกไปเป็นพระยาพัทลุง ก็พลอยตื่นตกใจกลัวทัพแขกข้าศึก ๆ ก็ยังมิได้ยกมาถึงเมืองพัทลุง พากรมการและครอบครัวอพยพหนีเข้าป่า มิได้คิดที่จะตั้งมั่นอยู่ต่อรบดูท่วงทีข้าศึกก่อน
ครั้นเจ้าพระยานครศรีธรรมราชได้ข่าวว่ากองทัพแขกมลายูเมืองเซียะยกมาตีเมืองสงขลา จึงเกณฑ์กองทัพเมืองนครศรีธรรมราชยกออกไปช่วยเมืองสงขลา ได้รบกันกับทัพแขกๆ แตกพ่ายหนีไป จึงบอกข้อราชการทั้งปวงเข้ามายังกรุงเทพมหานครให้สมุหพระกลาโหมกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทรงทราบ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระพิโรธแก่พระยาพัทลุง ดำรัสว่าข้าศึกมายังมิทันจะถึงเมืองก็แตกหนี ให้ข้าหลวงถือท้องตราออกไปถอดพระยาพัทลุงเสียแล้วลงพระราชอาชญาจำคุมเข้ามา ณ กรุงเทพมหานคร จึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งหลวงศักดิ์นายเวรมหาดเล็ก ซึ่งเป็นบุตรพระยาพัทลุงคนก่อน ออกไปว่าราชการเมืองพัทลุงป้องกันพระราชอาณาเขตสืบไป
เจ้าอนัมก๊กถวายเรือรบ และพระราชทานปืนตอบ
ครั้นมาถึง ณ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑ ค่ำ ในปีกุนนั้น เจ้าอนัมก๊กมีหนังสือเข้ามาขอจัดซื้อปืนคาบศิลา ๑,๐๐๐ บอก เหล็กท่าซุงหนัก ๑,๐๐๐ หาบ แล้วจัดเปลญวนเข้ามาถวาย ๓๐ สำรับ กับส่งเรือรบที่เกณฑ์ให้ต่อเข้ามาด้วย ๗๐ ลำ เรือนั้นโปรดให้เอาไปไว้ที่แหลมบางอ้อ เมื่อ ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๓ แรม ๒ ค่ำ โปรดพระราชทานเหล็กท่าซุง ๒๐๐ หาบ ปืนลำกล้องเปล่า ๒๐๐ บอก ออกไปให้เจ้าอนัมก๊ก
ทัพเวียงจันทน์ตีเมืองหลวงพระบาง
ในปีนั้นพระเจ้าจันทบูรีศรีสัตนาคนหุต วิสุทธิรัตนราชธานีบูรีรมย์ล้านช้างร่มขาวเวียงจันทน์ ให้ข้าหลวงถือศุภอักษรลงมายังกรุงเทพมหานครให้สมุหนายกกราบทูลพระกรุณาว่า เจ้ามหาอุดมวงศ์ ขงศรีสัตนาคนหุต อุตมรัตนบูรีรมย์ พรหมจักรพรรดิมหานครราชธานี ล้านช้างร่มขาวหลวงพระบางคิดการเป็นกบฏไปเข้าด้วยพม่า ใช้คนไปถึงเมืองอังวะ พม่าก็ใช้คนมาถึงเมืองหลวงพระบาง ต่างไปมาถึงกัน ได้แต่งคนไปลอบสืบราชการได้ความเป็นแน่ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้ทรงทราบในหนังสือบอกเมืองเวียงจันทน์ก็ทรงพระพิโรธดำรัสสั่งสมุหนายกให้มีศุภอักษรตอบขึ้นไปว่ามีพระราชโองการดำรัสให้พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต ยกกองทัพไปตีเมืองหลวงพระบางให้แตกฉานจงได้แล้ว จับตัวพระเจ้าร่มขาวจำส่งลงมาถวาย ณ กรุงเทพมหานคร
ครั้นพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตได้ทราบรับสั่งโปรดขึ้นมาดังนั้น จึงเกณฑ์กองทัพพลทหารเป็นอันมาก ทั้งทัพเรือทัพบกยกขึ้นไปเมืองหลวงพระบางให้ตั้งค่ายรายล้อมเมือง ฝ่ายพระเจ้าร่มขาวเป็นอริกับพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตมาแต่ก่อน ครั้นกองทัพเมืองเวียงจันทน์ยกมาล้อมเมือง ก็แต่งกองทัพยกออกมาต่อรบ ได้รบกันเป็นสามารถ และเจ้าอุปราชเมืองเวียงจันทน์ต้องปืนชาวเมืองหลวงพระบางถึงแก่พิราลัยในที่รบ พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตขับพลทหารเข้าป่ายปีนปล้นเอาเมือง ชาวเมืองขึ้นประจำรักษาหน้าที่เชิงเทิน ป้องกันเมืองยิงปืนใหญ่น้อยโต้ตอบกันอยู่ประมาณ ๑๔ วัน ๑๕ วัน พวกพลทหารเมืองเวียงจันทน์เอาบันไดเข้าพาดกำแพงเมืองปีนปล้นเอาเมืองได้ ไล่ฆ่าฟันชาวเมืองล้มตายเป็นอันมาก จับได้ตัวพระเจ้าร่มขาว และบุตรภรรยาญาติวงศ์ได้สิ้นส่งออกมายังค่ายพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตให้จำพระเจ้าร่มขาวไว้แล้ว ตั้งเมืองแสนขุนนางผู้ใหญ่เมืองหลวงพระบางซึ่งเข้ามายอมสวามิภักดิ์นั้น ให้เป็นพระยาหลวงพระบาง อยู่รั้งเมืองแล้วเลิกกองทัพกลับมายังเมืองล้านช้าง จึงบอกข้อราชการให้ขุนนางและไพร่คุมตัวพระเจ้าร่มขาว ส่งลงมา ณ กรุงเทพมหานคร พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัว ดำรัสให้ลงพระราชอาชญาจำพระเจ้าร่มขาวไว้ ณ คุก ครั้นภายหลังทรงพระกรุณาโปรดให้พระเจ้าร่มขาวพ้นโทษ พาสมัครพรรคพวกขึ้นไปครองเมืองหลวงพระบางดังเก่า
เมืองทวายสวามิภักดิ์
ในปีกุน ตรีศก จุลศักราช ๑๑๕๓ นั้น ฝ่ายข้างเมืองทวาย พระเจ้าอังวะตั้งขุนนางลงมาเป็นเจ้าเมืองกรมการ อยู่รักษาเมืองทวาย จะให้เปลี่ยนเจ้าเมืองกรมการเก่าออกและให้หาเจ้าเมืองกรมการเก่านั้นกลับขึ้นไป ส่วนแมงจันจาเจ้าเมืองทวายเก่ากับจิกแกปลัดเมืองนั้น ได้แจ้งข่าวว่าเจ้าเมืองกรมการตั้งลงมาผลัดใหม่ จึงคิดกันไม่ยอมกลับไปเมืองอังวะ ครั้นเจ้าเมืองกรมการใหม่มาใกล้จะถึงเมือง จึงคิดเป็นกลอุบายออกไป ต้อนรับแต่นอกเมือง ให้จัดของเลี้ยงออกไปเลี้ยงให้กินอิ่มหนำสำเร็จแล้ว ก็ให้ทหารเข้าล้อมจับฆ่าเสียสิ้น แล้วกลับเข้าเมืองคิดการกบฏตั้งแข็งเมืองอยู่
ฝ่ายกรมการเมืองเมาะตะมะแจ้งว่าแมงจันจาคิดการกบฏฆ่าเจ้าเมืองกรมการซึ่งมาผลัดใหม่นั้นเสีย จึงมีหนังสือบอกขึ้นไปกราบทูลพระเจ้าอังวะ ๆ ได้ทราบก็ทรงพระพิโรธ จึงให้จับสะดุแมงกองบิดาแมงจันจา เจ้าเมืองทวายจะให้ประหารชีวิตเสีย สะดุแมงกองจึงกราบทูลว่า จะขอมีหนังสือไปถึงบุตรให้มาเฝ้า แม้นไม่มาจึงจะรับพระอาชญาตามโทษ พระเจ้าอังวะก็ให้งดไว้แล้ว ให้จำสะดุแมงกองกับภรรยาให้ข้าหลวง คุมตัวลงมาเมืองเมาะตะมะให้มีหนังสือไปถึงบุตร
ฝ่ายพระยาทวาย คิดกลัวพระเจ้าอังวะให้กองทัพยกมาตีเมือง จะต้านทานสู้รบมิได้ด้วยไม่มีที่พึ่ง จึงปลงใจจะขอขึ้นกรุงเทพฯ เอาพระเดชานุภาพสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกรุงไทยเป็นที่พำนัก ขอกองทัพไทยไปช่วยป้องกันรักษาเมืองแล้วสืบรู้ว่าพระราชภาคิไนยหญิงพระองค์ ๑ ตกมาอยู่เมืองทวายแต่ครั้งพม่าไปตีกรุงเก่าได้กวาดตอนครอบครัวไทยมานั้น จึงไปเชิญพระราชภาคิไนยนั้นมาไต่ถามได้ความว่าเป็นพระเจ้าหลานเธอแน่แล้วทรงผนวชเป็นรูปชีอยู่ จึงจัดให้นางคน ๑ รูปงามเป็นน้องภรรยาพระยาทวายจะส่งเข้ามาถวาย แล้วให้แต่งศุภอักษรจารึกลงแผ่นทองเป็นอักษรภาษาพุกามตามจารีตข้างพม่า ใจความอ่อนน้อมขอเป็นข้าขอบขัณฑสีมาเมืองขึ้นพระมหานครศรีอยุธยา ขอกองทัพออกไปช่วยป้องกันรักษาเมืองกับถวายนางเข้ามาด้วย แล้วให้พระเจ้าหลานเธอมีหนังสือเข้ามากราบบังคมทูลพระกรุณา เป็นอักษรภาษาไทยฉบับ ๑ ให้จัดหาพระสงฆ์ไทยได้มหาแทนรูป ๑ จึงจัดขุนนางทวายเป็นทูตานุทูตถือศุภอักษรและเครื่องราชบรรณาการ พานางทวายซึ่งให้เรียกว่าตะแคง ภาษาพม่าว่าเจ้ากับมหาแทน ให้ถือหนังสือพระเจ้าหลานเธอฉบับ ๑ มาด้วยกับทูตานุทูตทั้งไพร่นาย ส่งมาทางเมืองกาญจนบุรี กรมการเมืองกาญจนบุรีบอกเข้ามายังกรุงเทพมหานคร โปรดมีตราแต่งให้ข้าหลวงออกไปรับทูตทวายเข้ามา
ครั้น ณ วันเสาร์ เดือน ๔ แรม ๓ ค่ำ ทูตทวายคือพระสงฆ์ ๑๐ รูปกับเจสูนาระตะมิดกอยอชวา ๑ นาขันตเรียงสา ๑ อดุนนเรสร้อยตองลักแวนอรบา ๑ และหญิงทวายที่เข้ามาถึงกรุงเทพฯ แปลหนังสือพระยาทวายได้ความว่า “แมงจันจาพม่าเจ้าเมืองทวาย เป็นบุตรสะดุแมงกองกินเมืองส่วยชื่อเมืองมัคราโบ เป็นแม่ทัพใหญ่เมืองอังวะ ขอถวายบังคมมายังใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ณ กรุงเทพมหานครศรีอยุธยา ด้วยแมงจันจาเป็นเชื้อพม่า บิดามารดาปู่ตาแมงจันจาทำราชการมาแต่ครั้งพระอัยกาของพระเจ้าอังวะมาจนถึงแมงจันจา จะได้มีความผิดสักครั้งหนึ่งก็หามิได้ พระเจ้ากรุงอังวะทุกวันนี้มิได้ตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม และสังคหวัตถุ ๔ ประการ ตามพระราชประเพณี สมเด็จพระบรมมหากษัตราธิราชสืบมาแต่ก่อน กลับความจริงเป็นเท็จ กลับความเท็จเป็นจริงขาดจากเมตตากรุณา และผู้รั้งเมืองผู้ครองเมืองปลายด่าน ทำราชการสู้เสียชีวิตก็ไม่ว่าดี เมื่อเดือน ๑๑ ปีกุน ตรีศก ตั้งมองละเจสูลงมากินเมืองเมาะตะมะ ให้บังคับบัญชาชาวเมืองทวาย เมืองมะริด เมืองตะนาว เจ้าเมืองเมาะตะมะให้มาเรียกเอาเงินแก่เมืองทวาย เมืองมะริด เมืองตะนาว ๒ เดือน ๓ เดือนครั้งหนึ่งเงินถึง ๒๐๐ ชั่ง ๓๐๐ ชั่ง อาณาประชาราษฎรได้ความเดือดร้อนนัก แล้วเจ้าเมืองเมาะตะมะแต่งให้มะรุวอนโปจักกายเดิงคุมพม่า ๓๐๐ คน ลงมากินเมืองทวาย จะให้ถอดข้าพระพุทธเจ้าเสีย ข้าพระพุทธเจ้าแต่งให้ปลัดเมืองคุมไพร่ ๕๐๐ คนออกไป พบมะรุวอนโปจักกายเดิงนอกเมืองทางประมาณ ๒๐๐ เส้น จึงกลุ้มรุมฆ่ามะรุวอนโปจักกายเดิง และไพร่ตายสิ้น เมืองมะริด เมืองตะนาว รู้ว่าเมืองทวายยอมเข้ามาพึ่งพระราชกฤษฎาเดชานุภาพสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ณ กรุงเทพมหานคร เมืองมะริด เมืองตะนาว ก็ยอมเจ้ามาเป็นข้าขอบขัณฑสีมาด้วย จึงจัดได้นางและตนไม้ทองเงินเข้ามาถวาย แล้วขอรับอาสาตีเมืองเมาะตะมะ เมืองร่างกุ้ง เมืองจิตตอง เมืองพะสิม ถวายให้ได้ในเดือน ๔ ปีกุน” สิ้นความในหนังสือพระยาทวายแต่เท่านี้
สมุหนายกนำความขึ้นกราบบังคมทูล พระกรุณาทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัวจึงมีพระราชดำรัสให้ทูตทวายอาศัยพักอยู่ ณ โรงรับแขกเมือง ทรงพระกรุณาให้เลี้ยงดูพวกแขกเมืองทวายทั้งนายและไพร่ให้บริบูรณ์ และมหาแทนนั้นก็ให้ส่งไปสำนักวัดบางว้าใหญ่ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดำรัสให้จัดการทั้งปวงตามอย่างออกแขกเมือง โดยโบราณราชประเพณีบรมราชาธิราชเจ้าแต่ปางก่อนแล้ว เสด็จออก ณ มุขเด็จพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทพร้อมด้วยเสนาบดี มนตรี หมู่ มุขมาตย์ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือนประชุมเฝ้า ณ ทิมดาบซ้ายขวาตามตำแหน่ง จึงให้เบิกแขกเมืองทวายเข้ามากราบถวายบังคมในปรำหว่างทิมดาบคด พระยาราชนิกูล กราบบังคมทูลพระกรุณาถวายเครื่องราชบรรณาการแล้ว อ่านศุภอักษรเจ้าเมืองทวาย เนื้อความในแผ่นทองว่า “ข้าพระพุทธเจ้าแมงจันจา ขอกราบถวายบังคมมาแทบพระบวรบาทบงกชมาศ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว กรุงเทพมหานครศรีอยุธยา ด้วยข้าพระองค์เดิมเป็นเมืองขึ้นข้าขอบขัณฑสีมากรุงรัตนบุระอังวะ บัดนี้ มีความผิดขัดเคืองกันกับพระเจ้ากรุงอังวะ ๆ จะให้กองทัพพม่ายกมากระทำวิหิงสาการย่ำยีเมืองทวาย ให้สมณพราหมณาจารย์ไพร่ฟ้าประชาราษฎรได้ความเดือดร้อน ข้าพระพุทธเจ้าหาที่พึ่งที่พำนักมิได้ จะขอเอาพระราชกฤษฎาเดชานุภาพพระบารมีสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง ไปปกครองป้องกันเกศสรรพสัตวนิกรในเมืองทวายให้พ้นภยันตรายแห่งปัจจามิตร ขอรับพระราชทานกองทัพออกไปช่วยป้องกันรักษาเมือง อนึ่งข้าพระองค์ถวายนางอันเป็นประยูรวงศ์เข้ามาเป็นข้าทูลละอองธุลีพระบาทด้วย แล้วจะขอส่งพระราชภาคิไนย ซึ่งไปตกอยู่เมืองทวายเข้ามาถวายต่อภายหลัง บัดนี้ให้มหาแทนถือหนังสือของพระราชภาคิไนยเข้ามาถวายด้วย อนึ่งจ้าพระพุทธเจ้ากับทั้งกรมการเมืองทวาย เมืองมะริด เมืองตะนาว และอาณาประชาราษฎรทั้ง ๓ เมือง ขอเป็นเมืองขึ้นขอบขัณฑสีมากรุงเทพมหานครศรีอยุธยาเหมือนดังกาลก่อนสืบไปตราบเท่ากัลปาวสาน” ครั้นอ่านศุภอักษรถวายเสร็จแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชดำรัสปฏิสันถารปราศรัยด้วยทูตานุทูตตามขัตติยราชประเพณีแล้วเสด็จขึ้น อัครมหาเสนาบดีก็พาแขกเมืองออกจากที่เฝ้า นำไปรับพระราชทานอาหารเลี้ยงดู ณ ศาลาลูกขุนมหาดไทย จึงทรงพระกรุณาโปรดให้เถ้าแก่จ่าโขลน และกรมวังออกไปรับนางทวาย คือ นางเอก ๑ นางโท ๒ สาวใช้ข้าไทย ๕๗ รวม ๖๐ คนนั้น ส่งเข้าไปในพระราชวัง
แล้วโปรดให้เสนาบดีพิจารณาดูหนังสือพระราชภาคิไนยซึ่งส่งเจ้ามาถวาย และไต่ถามไล่เลียงพระมหาแทน ได้ความชัดว่าเป็นพระธิดาของพระเจ้าขุนรามณรงค์สมเด็จพระเชษฐาเป็นพระเจ้าหลานเธอแน่แล้ว จึงให้ถวายไตรจีวร เครื่องสมณบริขาร และพระราชทานเสื้อผาเงินตราเป็นรางวัลแก่ทูตานุทูตกับทั้งสิ่งของพระราชทานตอบแทนออกไป ให้แก่พระยาทวายโดยสมควรแล้วดำรัสสั่งสมุหนายกให้มีตราออกไปถึงพระยาทวาย และส่งทูตานุทูตกับทั้งมหาแทนกลับออกไปเมืองทวายก่อน แล้วทรงพระกรุณาโปรดให้พระยายมราชเป็นแม่ทัพกับท้าวพระยาหัวเมือง ถือพล ๕,๐๐๐ ยกออกไปช่วยรักษาเมืองทวายและพระราชทานพานทองเครื่องยศให้พระยายมราชคุมออกไปพระราชทานพระยาทวายด้วย
เจ้าอนัมก๊กมีศุภอักษรนัดให้ไปตีเมืองตังเกี๋ย
ลุจุลศักราช ๑๑๕๔ ปีชวด จัตวาศก เป็นปีที่ ๑๑ ในรัชกาลที่ ๑ เมื่อเดือน ๕ ขึ้น ๙ ค่ำ เจ้าอนัมก๊กมีหนังสือเข้ามาฉบับ ๑ ใจความว่า พวกขุนนางของเจ้าอนัมก๊กซึ่งอยู่ ณ เมืองไซ่ง่อน องลองเยืองยกกองทัพมาตีจับได้แต่ก่อนเอาไปไว้เมืองเว้ตั้งเป็นขุนนาง ถ้าองลองเยืองคิดการประการใด ก็แต่งคนถือหนังสือลับเล็ดลอดมาให้ทราบทุกครั้ง จึงรู้ว่าองลองเยืองแต่งให้นายทัพนายกองออกไปตั้งอยู่ ณ เมืองตังเกี๋ยและว่าเมืองลาวจับเอาทูตขององลองเยืองที่ไปเมืองพม่า ส่งลงมากรุงเทพมหานครโปรดให้จำไว้ องลองเยืองผูกพยาบาทคิดจะยกไปตีเมืองลาวได้แล้ว จะให้ยกไปตีเมืองเขมร แล้วจะยกกองทัพบกทัพเรือเข้าไป ณ กรุงเทพฯ ถ้ากรุงเทพฯ จะยกกองทัพไปตีองลองเยือง ขอให้ยกไปทางเหนือเข้าตีเมืองตังเกี๋ย เจ้าอนัมก๊กจะยกกองทัพบกทัพเรือไปตีเมืองกุยเยิน เมืองเว้ ถ้าจะยกออกไปตีเมื่อใด ขอให้มีตราออกไปให้แจ้งจะได้ยกออกไปด้วยให้พร้อมกัน
ครั้น ณ วันอาทิตย์ เดือน ๙ แรม ๑๑ ค่ำ โปรดให้มีหนังสือพระยาพระคลังตอบออกไปใจความว่า ญวนเมืองตังเกี๋ยยกกองทัพมาตีเมืองเวียงจันทน์ กองทัพเมืองเวียงจันทน์ยกออกไป ได้รบกันที่เมืองพวน กองทัพญวนเมืองตังเกี๋ยแตกไปจึงกวาดเอาครอบครัวชายหญิงใหญ่น้อยส่งมา ๔,๐๐๐ เศษและซึ่งองลองเยืองมีความพยาบาท จะยกกองทัพไปตีเมืองลาวได้แล้ว จะยกเข้ามาตีกรุงเทพฯ นั้น ตามแต่มันจะคิดเถิดหาวิตกไม่ และข้อซึ่งว่าจะแต่งกองทัพไปเมื่อใดให้บอกออกไปให้แจ้ง เจ้าอนัมก๊กจะยกกองทัพไปตีเมืองกุยเยิน เมืองเว้พร้อมกันทีเดียวนั้น ฝ่ายกรุงก็จัดเตรียมกองทัพหัวเมืองฝ่ายตะวันออกและกองทัพกรุงอยู่ เพราะบัดนี้แมงจันจาพม่าเจ้าเมืองทวายสวามิภักดิ์มาขึ้นกรุงสยาม แมงจันจากับขุนนางพม่าที่มาขอพึ่งพระบรมราชกฤษฎาภินิหารจะอาสาไปตีเมืองเมาะตะมะ เมืองร่างกุ้ง การศึกเมืองอังวะครั้งนี้เป็นท่วงทีอยู่ จะต้องคิดทำให้สำเร็จเสียก่อน ถ้าจะไปทำแก่องลองเยืองได้เมื่อใด จึงจะมีตรากำหนดออกมาให้แจ้งครั้งหลัง และให้เจ้าอนัมก๊กรักษาบ้านเมืองไว้ให้มั่นคง บัดนี้ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวให้องเบ็ดเลืองคุมสิ่งของออกมาพระราชทานเจ้าอนัมก๊ก แพรมังกรสีม่วง ๒ สีดำ ๒ กระดาษหีบ ๑ หมึกหีบ ๑
ทัพพระยายมราชยกไปเมืองทวาย
ฝ่ายพระยายมราชออกไปถึงเมืองทวาย ก็ให้ตั้งค่ายอยู่นอกเมือง พระยาทวายก็ให้ขุนนางกรมการนำเอาเสบียงอาหารออกมาต้อนรับกองทัพ แต่ตัวนั้นยังหาออกมาไม่ พระยายมราชจึงให้ขุนนางไทยเข้าไปในเมืองกับกรมการเมืองทวาย ให้พระยาทวายออกมาคำนับท่านแม่ทัพ ณ ค่าย พระยาทวายก็ออกมาต้อนรับนับถือยำเกรงเรียบร้อย พระยายมราชจึงให้พระรองเมืองคุมคนเข้าไปตั้งรักษาเมืองทวายอยู่ในกำแพงแล้ว พระยายมราชจึงบอกกำหนดจะส่งพระองค์เจ้าชีลงมาให้ถึงแม่น้ำน้อย ขอเรือขึ้นไปรับ ได้ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้วโปรดให้จัดเรือศรีประกอบหลังคาสีม่านทองลำ ๑ สำหรับจะได้รับพระองค์เจ้าชี
ทัพหลวงยกไปเมืองทวาย
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กับสมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ ก็เสด็จยกพยุหยาตราออกไปเมืองกาญจนบุรี ครั้นเสด็จออกไปถึงแม่น้ำน้อยขึ้นประทับอยู่ที่พลับพลาค่ายหลวง พอเวลาบ่าย ๒ โมงวันนั้น พระยายมราชก็ส่งพระองค์เจ้าชีมากับพระราชาพิมล และข้าไทยชาวกรุงตามเสด็จพระองค์เจ้าชีลงมาเป็นอันมาก ครั้นถึงที่พลับพลาเสด็จขึ้นเฝ้าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และกรมพระราชวังบวรฯ ทรงไต่ถามทุกข์สุข ตั้งแต่ตกไปอยู่เมืองอังวะแล้วหลบหนีลงมาได้จนถึงเมืองทวาย พระองค์เจ้าชีเล่าถวายถึงความทุกข์ยากลำบาก แล้วก็ทรงพระกันแสง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระอนุชาธิราช ก็กลั้นน้ำพระเนตรมิได้ รับสั่งให้พระองค์เจ้าชีลงสรงอุทกวารี ณ ที่สรงซึ่งทำไว้ ณ ท่าหาดทรายในแม่น้ำน้อย และสรงน้ำพระปริตรเสร็จแล้วก็ให้เรียกเรือมารับพระองค์เจ้าชีและข้าไทยที่ตามมานั้น เป็นเรือหลายลำด้วยอัน ก็ให้สนมกรมวังนำส่งพระองค์เจ้าชีเข้ามา ณ กรุงเทพมหานคร
ครั้นเสร็จส่งพระเจ้าหลานเธอแล้วอยู่ได้อีก ๓ วัน กรมพระราชวังบวรฯ ก็ทูลลายกทัพขึ้นไปเมืองทวาย ว่าจะไปดูแยบคายพระยาทวายจะสุจริตหรือจะคิดประการใด ครั้นเสด็จไปถึงเมืองทวาย ทรงพระพิจารณาการทั้งปวงแล้ว ก็เห็นการว่าจะรักษาเมืองทวายไว้มิได้ ทั้งพระยาทวายกิริยาก็ไม่เรียบร้อย ดูกระด้างกระเดื่องอยู่ จึงทรงพระดำริที่จะกวาดครอบครัวอพยพ รื้อกำแพงเมืองทวายเสีย พวกกองทัพทราบดังนั้นก็พากันหาครอบครัวมาใช้สอย ไปลักลอบพาหญิงชาวเมืองทวายผ่อนปรนให้บ่าวไพร่คุมลงมาเป็นอันมาก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จประทับอยู่ค่ายหลวงแม่น้ำน้อยได้ทรงทราบก็ทรงพระพิโรธ รับสั่งให้ข้าหลวงออกเที่ยวจับตัว คนเหล่านั้นรู้ก็หนีลัดป่าไป แต่หมื่นสิทธิโสมตำรวจพาหญิงมาด้วย ๒ คน พวกกองทัพในค่ายหลวงออกไล่ตามจับ ได้ตัวหมื่นสิทธิโสมมาลงพระราชอาชญาเฆี่ยนแล้วจำไว้ และพวกข้าหลวงในกรมพระราชวังบวรฯ ที่เป็นผู้ใหญ่ ๆ นั้น ครั้นรู้ว่าลงพระราชอาชญาเฆี่ยนหมื่นสิทธิโสมก็พากันสงบหาเกลี้ยกล่อมเอาชาวเมืองทวายลงมาอีกไม่
แล้วโปรดเกล้าฯ ให้ถามเจ้าพระยามหาโยธาอำมาตย์ สายสมร พระยาไทรโยคด้วยระยะทางตั้งแต่พระเจดีย์สามองค์ทาง ๑ บ้านระแหงทาง ๑ ไปถึงเมืองเมาะตะมะ แต่เมืองเมาะตะมะไปถึงเมืองหงสาวดี เป็นทางมากน้อยเท่าใด เจ้าพระยามหาโยธาอำมาตย์ สายสมร พระยาไทรโยคกราบบังคมทูลพระกรุณาว่า เมื่ออยู่เมืองมอญเดินไปมาอยู่บ้างประมาณตามระยะทาง ตั้งแต่เมืองกาญจนบุรี ถึงเมืองไทรโยคประมาณ ๑,๗๗๕ เส้น ตั้งแต่เมืองไทรโยคเก่าถึงด่านผาวน ๕๕๒ เส้น ตั้งแต่ด่านผาวนถึงคลองปิลอก ๗๕๘ เส้น ตั้งแต่คลองปิลอกถึงสามสบ ๘๐๐ เส้น แต่สามสบถึงแม่น้ำสังขะลา ๖๐๐ เส้น แต่แม่น้ำสังขะลาถึงพระเจดีย์สามองค์ทาง ๕๐๐ เส้น แต่พระเจดีย์สามองค์ถึงแม่น้ำกระษัตริย์ ๘๐๐ เส้น แต่แม่น้ำกระษัตริย์ถึงแม่น้ำสกลิก ๑,๐๐๐ เส้น แต่แม่น้ำสกลิกถึงสมิ ๒,๗๐๐ เส้น ทางเรือแต่สมิถึงเมืองเมาะตะมะ ๒,๗๐๐ เส้น แต่เมืองเมาะตะมะถึงเมืองยางเงิน ๑,๕๐๐ เส้น แต่เมืองยางเงินถึงเมืองสะเทิม ๑,๐๐๐ เส้น แต่เมืองสะเทิมถึงเมืองวาน ๑,๕๐๐ เส้น แต่เมืองวานถึงเมืองดัดคล้า ๑,๒๐๐ เส้น แต่เมืองดัดคล้าถึงเมืองกะเตา ๑,๒๐๐ เส้น แต่เมืองกะเตาถึงเมืองหงสาวดี ๑,๒๐๐ เส้น รวมเป็นทาง ๑๙,๗๘๕ เส้น ทางบ้านระแหงนั้น ตั้งแต่บ้านระแหงถึงด่านแม่ละเมา ๒,๕๐๐ เส้น แต่ด่านแม่ละเมาถึงแม่น้ำเม้ย ๒,๐๐๐ เส้น แต่แม่น้ำเม้ยถึงแม่น้ำกลีบ ๒,๐๐๐ เส้น แต่แม่น้ำกลีบถึงบ้านตะพู ๑,๒๐๐ เส้น ทางเรือตั้งแต่บ้านตะพูขึ้นไปเมืองเมาะตะมะขึ้นบก ๒,๗๐๐ เส้น รวมตั้งแต่บ้านระแหงถึงเมืองเมาะตะมะ ๑๐,๔๐๐ เส้น แต่เมืองเมาะตะมะถึงเมืองหงสาวดี ๗,๖๐๐ เส้น รวม ๑๘,๐๐๐ เส้น ทางพระเจดีย์สามองค์ถึงปากแพรกมากกว่าทางบ้านระแหง ๑,๘๘๕ เส้น
ขณะนั้นพอสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล มีรับสั่งให้พระยายมราช มีใบบอกเข้ามากราบบังคมทูลพระกรุณา จะขอรื้อเมืองทวายเอาอิฐลงแม่น้ำเสียให้หมด อย่าให้มันทำขึ้นได้อีก แล้วจะกวาดครอบครัวลงมาใส่บ้านเมือง เมืองทวายไกลนัก มีราชการทัพศึกมาช่วยไม่ทันจะเอาพระยาทวาย ล่วงไปเสียก่อนจึ่งค่อยคิดต่อไป ทรงทราบหนังสือบอกแล้วก็ทรงขัดเคืองเป็นอันมาก รับสั่งให้มีหนังสือตอบขึ้นไปว่า พม่ายกมาตีกรุงกวาดต้อนครอบครัวชาวกรุงและพี่น้องขึ้นไปไว้แต่ที่เมืองทวายเมืองเดียวดอกหรือ เมืองอังวะและเมืองอื่น ๆไทยชาวกรุงไม่มีหรือ ไม่ช่วยเจ็บแค้นขึ้งโกรธบ้างเลย ได้เมืองทวายไว้ จะได้เป็นเมืองพักผู้คน ไว้เสบียงอาหารเป็นกำลังทำศึกต่อไป ห้ามอย่าให้รื้อกำแพงเมืองและกวาดครอบครัว ให้รักษาเมืองระวังเหตุการณ์ให้มั่นคงให้ดี
ครั้นมีตราขึ้นไปแล้วอยู่สัก ๔-๕ วัน ตามาเป็นไทยชาวกรุงเก่า ได้เคยรู้จักในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทมาแต่ครั้งกรุงยังไม่เสีย บ้านเรือนอยู่ใกล้เคียงกันกับบ้านหลวง ตกไปอยู่เมืองทวาย แต่หาได้เข้าอยู่ในพระองค์เจ้าชีไม่ เมื่อพระองค์เจ้าชีเสด็จลงมากรุง ตามายังอยู่ที่เมืองทวาย ตามาทราบว่าพระยาทวายรู้ว่าพระเจ้าอังวะจะเอาสะดุแมงกองผู้บิดาพระยาทวายขึ้นม้าเอาเลื่อย ๆ เสียเหมือนเลื่อยไม้ แล้วจะยกกองทัพมาตีเมืองทวาย พระยาทวายเสียใจคิดรวนเรวุ่นวายไปด้วยกลัวบิดาจะต้องรับอาชญา ใจหาเป็นหนึ่งแน่เหมือนแต่ก่อนไม่ และพระยาทวายให้ปลัดต่าย มองนุน้องพระยาทวายกับไพร่พลพม่าทวายหลายคนด้วยกันลงมาดูทาง ทางที่ไหนแคบจะตัดไม้ทับทางเสีย จะเอาคนระวังที่ช่องแคบแล้ว จะยกเข้าปล้นกองทัพที่รักษาเมืองทวาย ตามารู้ความแล้วก็เข้ามากราบทูล กรมพระราชวังบวรฯ ทราบแล้ว บอกส่งตัวตามาลงมา ณ ค่ายหลวงแม่น้ำน้อย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทราบความแล้ว ทรงพระดำริว่า อ้ายมองนุ เป็นน้องพระยาทวาย อ้ายปลัดต่ายก็เป็นคนใช้สอยของพระยาทวาย จึงให้จับเอาตัวอ้ายมองนุ อ้ายปลัดต่ายมาถาม อ้ายมองนุ อ้ายปลัดต่ายให้การว่า มาเที่ยวเล่นก็เลยลงมาจึงให้เอาตัวอ้ายมองนุ อ้ายปลัดต่าย กับพวกพ้องที่มาด้วย จำไว้ที่ค่ายหลวงแม่น้ำน้อยมิให้เหลือหนีขึ้นไปบอกกันได้ แล้วรับสั่งให้มีตราออกไปถึงพระยายมราช ให้กราบทูลกรมพระราชวังบวรสถานมงคลว่าไม่ไว้ใจแมงจันจาเจ้าเมืองทวายและปลัดกับพวกพ้องพระยาทวายให้ส่งลงมาให้สิ้น จะชุบเกล้าฯ เลี้ยงเป็นขุนนางอยู่ที่ในกรุงด้วยมีความชอบยกเอาเมืองทวายมาขึ้นกับกรุงเทพฯ แล้วให้ตั้งเจ้าเมืองทวายขึ้นใหม่ เอาพวกพ้องของนางทวายที่ส่งลงมาถวายนั้น ดูภาคภูมิผู้ใดสมควรจะเป็นได้ก็ให้เป็นเถิด กรมพระราชวังบวรสถานมงคล จึงรับสั่งให้พระยายมราชหาตัวพระยาทวายมาบอกว่า มีตราให้พระยาทวายเข้าไปเฝ้าจะทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงเป็นขุนนางอยู่ที่กรุง ครั้นจะให้พระยาทวายอยู่รักษาเมือง จะต้องให้กองทัพอยู่รักษาเมืองด้วยทั้งตาปีจะไว้ใจพม่ามิได้ ถ้าพระยาทวายเข้าไปอยู่ในกรุงแล้วพม่าก็สิ้นความอาฆาต ถึงจะเลิกทัพไม่อยู่กำกับ อยู่แต่ผู้รั้งเมืองก็จะได้ พระยาทวายไม่เต็มใจที่จะเข้าไปในกรุง แต่ขัดมิได้ด้วยเห็นกองทัพกรุงตั้งอยู่เป็นอันมากก็ต้องยอมตามรับสั่ง จึงจัดเตรียมพรรคพวกครอบครัวของตัวได้หลายร้อยคน พระยายมราชก็ส่งลงมาถึงแม่น้ำน้อย ได้เข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวที่ค่ายหลวงแม่น้ำน้อยแล้ว โปรดให้จัดเรือส่งพระยาทวายเข้ามา ณ กรุง และพวกทวายที่ส่งเข้ามานี้ โปรดให้ไปตั้งบ้านเรือนพักอยู่นอกป่าช้าวัดสระเกศพลางก่อนและกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ก็เสด็จลงมาแม่น้ำน้อย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กับสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรฯ ก็เสด็จพระราชดำเนินกลับคืนพระนคร จึงโปรดตั้งพระองค์เจ้าชีขึ้นเป็นเจ้าฟ้าฝ่ายในอีกพระองค์หนึ่ง และพวกพระยาทวายก็คัดเอาไว้เป็นช่างเรือบ้าง เหลือนั้นให้ไปอยู่คอกกระบือด้วยพระยาทวาย
ยกทัพหลวงไปตีเมืองพม่า
ในปีฉลู เบญจศก จุลศักราช ๑๑๕๕ นั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริ ด้วยสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรฯ ว่าเมืองมะริด เมืองตะนาว เมืองทวาย ก็ได้แล้ว ควรจะไปตีเมืองเมาะตะมะ เมืองร่างกุ้ง เขตแดนพม่าต่อเข้าไปลองดู ถ้าสมคะเนได้การก็จะตีให้ถึงเมืองอังวะทีเดียว จึงโปรดให้เกณฑ์ทัพ ให้เจ้าพระยารัตนาพิพิธ เจ้าพระยามหาเสนา ยกไปสมทบทัพพระยายมราชที่เมืองทวายก่อน ฝ่ายกรมพระราชวังบวรฯ เสด็จไปทางสิงขร ไปตั้งต่อเรือรบอยู่ฝั่งทะเลตะวันตก จะได้ยกขึ้นไปทางแม่น้ำเมืองมะริดเป็นทัพเรือ ทัพหลวงจะไปทางบก ยังมิได้ยกไป ให้พระยากลาโหมราชเสนาออกไปเกณฑ์ทัพเมืองเขมร ให้พระยาไกรโกษาไปเกณฑ์ทัพเมืองลาว แต่เมืองเหนือนั้นมีตราให้ข้าหลวงถือขึ้นไป กำหนดปีฉลู เดือน ๑๒ ให้พร้อมกัน เกณฑ์ทัพครั้งนั้น ๔๐,๐๐๐
ทวายเป็นกบฏ
ฝ่ายเจ้าพระยารัตนาพิพิธ เจ้าพระยามหาเสนา พระยายมราชบอกเข้ามาว่า พม่ายกกองทัพใหญ่มาแต่เมืองอังวะจะมาตีเมืองทวาย พม่าเมืองทวายลอบออกไปหาแม่ทัพเมืองอังวะ จัดหญิงชาวเมืองทวายลงไปให้ ๒ คน หาให้กองทัพไทยรู้ไม่แม่ทัพเมืองอังวะจับกรมการเมืองทวายที่จัดผู้หญิงไปให้นั้นฆ่าเสีย แล้วส่งตัวผู้หญิงกลับเข้ามาเมืองทวาย ไพร่พลในเมืองทวายนั้นตั้งแต่รู้ว่ากองทัพพม่ายกมาแต่เมืองอังวะ ความซึ่งยำเกรงกองทัพไทยนั้นก็น้อยลงกว่าเก่ามาก จะใช้สอยการงานบังคับบัญชาก็ไม่ได้เหมือนแต่ก่อน ได้ทรงทราบในหนังสือบอกแล้ว พอกองทัพหัวเมืองเข้ามาพร้อมกัน ก็เสด็จยกพยุหยาตราโยธาทัพบกทัพเรือไปขึ้นเดินที่ค่ายหลวงแม่น้ำน้อย
ฝ่ายที่เมืองทวายนั้นขัดเสบียงอาหารลง เจ้าพระยารัตนาพิพิธ เจ้าพระยามหาเสนา พระยายมราช จึงปรึกษากันว่า ชาวเมืองทวายเสบียงอาหารก็ฝืดเคืองเกือบจะอดอยู่แล้ว จะชักเอาผู้ชายไปขนข้าวที่ฉางแม่น้ำนอย คนก็ติดรักษาหน้าที่เชิงเทินอยู่ ให้แต่พวกผู้หญิงลงมาขนข้าว พวกพ้องของใครก็ให้คุมพวกพ้องลงมาแล้วให้พวกไทยกำกับลงมาด้วย ชาวเมืองทวายสงสัยว่าจะผ่อนครัว ก็หาฟังบังคับบัญชาไม่ ทุ่มเถียงเกะกะไป เจ้าพระยามหาเสนาจึงเอาอ้ายวุ่นทอกพม่าเมืองทวายที่เป็นตัวแข็งแรงนั้นมาตี ๓๐ ที
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จขึ้นไปทางคะมองสวยตั้งค่ายอยู่ที่หินดาดยังไกลเมืองทวายอยู่ ๒ คืน ฝ่ายสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ซึ่งยกออกไปต่อเรือรบที่สิงขร เร่งต่อทำทั้งกลางวันกลางคืนจนเรือแล้วเสร็จ โปรดให้พระยาจ่าแสนยากร พระยาไกรโกษา ซึ่งไปเกณฑ์กองทัพแล้วตามเสด็จมากับพระยาพิไชยบุรินทรา พระยาแก้วเการพ นายทัพนายกอง คุมเรือยกออกไปเมืองทวายส่งกองทัพแล้ว เสด็จกลับมาประทับอยู่แขวงเมืองชุมพร ครั้นกองทัพยกไปถึงเมืองมะริดได้ข่าวว่าเมืองมะริดกลับใจเป็นกบฏ กองทัพจึงยกเข้าตีเมืองมะริด ปืนป้อมและปืนหน้าเมืองชาวเมืองยิงระดมแน่นหนานัก เข้าเมืองหาได้ไม่ ก็แจวเรือเข้าหาเกาะหน้าเมืองมะริด เกาะหน้าเมืองนั้นมีเขาอยู่ พระยาเสนหาภูธรทำพิณพาทย์อยู่ในเรือ เมื่อข้ามไปจะเข้าเกาะนั้นปืนพม่ายิงถูกวงฆ้อง ๆ กระจายไปถูกคนตีฆ้องเจ็บแต่หาตายไม่ พระยาไกรโกษา พระยาพิไชยบุรินทรา พระยาจ่าแสนยากร พระยาแก้วเการพ และนายทัพนายกอง ไปถึงเกาะเข้าพร้อมกัน เอาปืนใหญ่ขึ้นบนเขาช่วยกันยิงระดมเข้าไปในเมืองมะริด พม่าทนลูกปืนมิได้ ขุดหลุมทำสนามเพลาะเอากระดานบังตัวกันลูกปืน ปืนที่เมืองมะริดก็ซาลงยังแต่จะแตก
ฝ่ายข้างเมืองทวาย อ้ายวุ่นทอกที่เจ้าพระยามหาเสนาเฆี่ยนนั้น เจ็บแค้นโกรธเจ้าพระยามหาเสนา จึงป่าวร้องยุยงพวกทวายว่าไทยจะไล่คนผ่อนครัวลงไปขนข้าวแล้ว จะเลยกวาดคนและพวกครัวเมืองทวายไปไว้แม่น้ำน้อย พวกทวายทั้งปวงที่รักษาหน้าที่เชื่อคำอ้ายวุ่นทอกเห็นจริงด้วยก็กลับใจเป็นกบฏขึ้น ช่วยกันเอาปืนใหญ่ยิงระดมเข้าไปที่ค่ายไทยตั้งอยู่ กองทัพเจ้าพระยามหาเสนา เจ้าพระยารัตนาพิพิธ พระยายมราช เห็นดังนั้น จะอยู่ในค่ายก็มิได้ ด้วยค่ายนั้นอยู่ใกล้กำแพงปืนยิงถึงถนัด จึงล่าถอยขยับค่ายออกมาตั้งให้พ้นทางปืน
ฝ่ายพระรองเมืองเข้ารักษาอยู่ในเมืองทวาย เห็นทวายเป็นกบฏขึ้นทวายปิดประตูเสียหมด พระรองเมืองกับนายทัพนายกองต้องเลียบมาตามริมเชิงเทินข้างเหนือเมือง พอถึงประตูมีทวายรักษาประตูอยู่ ๕-๖ คน จะออกทางประตูนั้นทวายผู้รักษาประตูไม่ให้ออก จึงฟันทวายรักษาประตูตาย ๒ คน เหลือนั้นวิ่งหนีไป พระรองเมืองกับนายทัพนายกองกระทุ้งกลอนกุญแจหัก เปิดประตูออกได้แล้ว ก็รีบไปหากองทัพพระยายมราช
ฝ่ายเจ้าพระยารัตนาพิพิธ เจ้าพระยามหาเสนา พระยายมราชตั้งค่ายยังมิทันแล้ว กองทัพพม่ากับทวายพลเมืองสมทบกันยกมาเป็นอันมาก เข้ารบรุกบุกบันไล่ยิงไล่ฟันกลางแปลงเหลือกำลังที่จะต่อรบ ทัพไทยก็ล่าถอยรับมาจนถึงค่ายพระยาอภัยรณฤทธิ์ ซึ่งปืนกองหน้าทัพหลวงตั้งค่ายปิดทางอยู่ พวกกองทัพเจ้าพระยามหาเสนา เจ้าพระยารัตนาพิพิธ พระยายมราช ที่ล่าถอยลงไปจะขอเข้าอาศัยค่ายผ่อนพักรับทัพพม่า พระยาอภัยรณฤทธิ์ไม่ยอมให้เข้าค่าย ว่าตัวเป็นทัพหน้าของทัพหลวง ถ้าเข้ามาในค่ายคนกำลังตื่นแตกพม่าเข้าไปในค่ายมิเสียหรือ ถ้าค่ายหน้าแตกแล้ว ข้าศึกก็จะถึงค่ายหลวงทีเดียว ศีรษะพระยาอภัยรณฤทธิ์จะมิปลิวไปหรือ ให้รับทัพพม่าอยู่แต่นอกค่ายเถิด กองทัพเจ้าพระยามหาเสนา เจ้าพระยารัตนาพิพิธ พระยายมราช เข้าค่ายมิได้ก็ตั้งรับอยู่หน้าค่าย แต่จมื่นราชาบาล (กระต่าย) จมื่นสมุหพิมาน (แสง) บุตรเจ้าพระยาราชบุรี ไห้ว่าให้พระยาอภัยรณฤทธิ์เปิดประตูรับให้เข้ามาเป็นหลายครั้ง พระยาอภัยรณฤทธิ์ก็ไม่ยอม พระอินทรเดช (บุญเมือง) พระยามหามนตรี (ปลี) เห็นด้วยพระยาอภัยรณฤทธิ์ว่าอย่าเปิดรับ คนจะละเล้าละลุมเข้ามาให้รับอยู่นอกค่ายก็จะได้ พม่าตามกองทัพมาถึงเข้ารบรุกบุกบันทัพไทยรับมิหยุด เพราะมิได้มีค่ายมั่นรักษาตัว ก็แตกพ่ายกระจายกันไป เสียเจ้าพระยามหาเสนาในที่รบศพก็มิได้ ค่ายพระยาอภัยรณฤทธิ์พม่าก็เข้าตีเอาได้ เสียไพร่พลครั้งนั้นมาก
ทรงพระราชดำริว่าจะทำการต่อไปไม่ตลอด จึงโปรดให้ถอยกองทัพทั้งปวงลงมาแม่น้ำน้อย ครั้นมาถึงแม่น้ำน้อยทรงทราบว่าเจ้าพระยามหาเสนาหายไปแล้วทราบว่ามาถึงค่ายพระยาอภัยรณฤทธิ์แล้ว เจ้าพระยามหาเสนา เจ้าพระยารัตนาพิพิธ พระยายมราช จะเข้าอาศัยค่ายยิงปืนรับพม่า พระยาอภัยรณฤทธิ์ไม่ยอมให้อาศัย ปิดประตูค่ายเสีย ทรงพระพิโรธพระยาอภัยรณฤทธิ์มาก ดำรัสว่าเสนาบดีผู้ใหญ่ทั้ง ๓ นายมาถึงแล้ว ควรจะให้เข้าพักอยู่ในค่าย นี่มันถือกฎหมายอะไรของมันไม่ให้เสนาบดีผู้ใหญ่เข้าอยู่ในค่าย จนเสียแม่ทัพนายกองและไพร่พลเป็นอันมาก ให้ทำกระทู้ซักถามพระยาอภัยรณฤทธิ์ ๆ ก็รับสารภาพผิด จึงให้ลงพระราชอาชญาประหารชีวิตพระยาอภัยรณฤทธิ์เสียที่ค่ายแม่น้ำน้อย และพระอินทรเดช พระยามหามนตรี ที่เห็นด้วยพระยาอภัยรณฤทธิ์นั้น ให้ถอดเสียจากที่เจ้ากรมพระตำรวจแล้ว ลงพระราชอาชญาจำไว้ทั้ง ๒ คน และจมื่นราชาบาล จมื่นสมุหพิมานที่ว่าแก่พระยาอภัยรณฤทธิ์ให้เปิดประตูรับนั้น มีความชอบ ให้จมื่นราชาบาล เป็นที่พระอินทรเดช ที่พระราชรินทร์ว่างอยู่หามีตัวไม่ จึงให้จมื่นสมุหพิมานเป็นที่พระราชรินทร์ แล้วจึงโปรดเกล้าฯให้นายจ่าเรศ (เกด) บุตรพระยาเพ็ชรพิไชยที่ถึงแก่กรรม ถือหนังสือเข้ามาถึงผู้รักษาพระนคร ให้ระวังพวกพม่าที่จำไว้ ณ คุกและระวังรักษาพวกพระยาทวาย ถ้าเห็นว่าผู้ใดกำเริบขึ้นก็ให้จับจำเสีย ผู้รักษาพระนครครั้งนั้น กรมหมื่นนรินทรพิทักษ์ พระยาพลเทพ (ปิ่น) พระยาธรรมา (ทองดี) พระยาเพ็ชรพิไชย ที่เป็นหลวงนายสิทธิ์ครั้งกรุงเก่า พระยามหาธิราชอยู่กรมเมือง แล้วโปรดให้นายฉิมมหาดเล็กเป็นเชื้อชาวชุมพรถือตรารีบไปเฝ้าสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคลฉบับ ๑ นายฉิมได้ตราแล้วก็รีบไปขึ้นที่เมืองเพ็ชรบุรี เดินบกไปเฝ้าที่เมืองกระ กราบทูลราชการเมืองทวายตามท้องตรา สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรฯ เสียพระทัยนัก รับสั่งว่าการจะสำเร็จอยู่แล้วกลับไม่สำเร็จไปได้ จึงสั่งให้ขึ้นไปบอกนายทัพนายกองให้ล่าทัพจากเมืองมะริด พอกองทัพพม่ายกลงมาถึงเมืองมะริด กองทัพไทยจัดการจะล่าทัพเรือ พม่าก็เข้าตีกองทัพได้รบกัน กองทัพไทยต่อเรือรบครั้งนั้นมีตะกุดทั้งหน้าทั้งท้าย ล่าถอยเรือเอาท้ายลงมา ยิงปืนหน้าเรือรับพม่าแข็งแรงพม่าก็ยิงต่างคนต่างยิงกัน ถึงฝั่งจึงทั้งเรือเสียขึ้นบก พม่าก็ขึ้นบกติดตามกองทัพไทย พระยาจ่าแสนยากร (ทุเรียน) รับพม่าแข็งแรง พม่าหาอาจล่วงเกินเข้ามาได้ไม่ นายทัพนายกองก็ไม่มีผู้ใดเป็นอันตราย เสียแต่เรือรบและปืนบาเหรี่ยมสำหรับเรือ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จจากแม่น้ำน้อยกลับคืนพระนครและกรมพระราชวังบวรสถานมงคลตั้งทัพรออยู่จนพม่ากลับไปเมืองมะริดหมดแล้ว ก็เสด็จกลับคืนพระนคร
เจ้าอนัมก๊กขอตราให้หัวเมืองช่วยการทัพ และถวายต้นไม้ทองเงินครั้งที่ ๓
เมื่อ ณ เดือน ๖ แรม ๑๒ ค่ำ ปีฉลู เบญจศกนั้น เจ้าอนัมก๊กมีหนังสือให้องเบ็ดเลืองถือเข้ามาความว่า เจ้าอนัมก๊กจะยกกองทัพไปตีเมืองกุยเยิน ขอตราสำหรับทัพออกไปเมืองลาว ขัดสนเสบียงอาหารลงจะได้ไปจัดการซื้อโดยสะดวกกับจะให้ญวน ๗ คนไปทางเมืองลาว ให้ลาวจัดเสบียงอาหารส่งขึ้นไปเมืองตังเกี๋ย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ก็โปรดพระราชทานตรารูปพระอาทิตย์ทรงราชรถดวง ๑ ตราประจำผนึกดวง ๑ ตราพระราชสีห์สำหรับเดินทางไปเมืองลาวฉบับ ๑ มอบให้องเบ็ดเลืองคุมออกไปพระราชทานเจ้าอนัมก๊ก ครั้นถึง ณ เดือนอ้าย ขึ้น ๓ ค่ำ เจ้าอนัมก๊กได้จัดต้นไม้ทองเงิน กับเรือพระที่นั่งรูปมังกรลำ ๑ กะลำพัก หนัก ๑๐ ตำลึงจีน ขี้ผึ้งหนัก ๕ หาบ น้ำตาลทรายหนัก ๕ หาบ ให้องเบ็ดตรึง องเบ็ดจัด คุมเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย
พม่าขอเป็นไมตรี
ครั้นมาถึงเดือน ๓ พระเจ้าอังวะสั่งให้พม่าเจ้าเมืองเมาะตะมะมีหนังสือให้เนรายะยันกิสูพม่า กับพระยาปรากฏรามัญถือเข้ามาถึงพระยากาญจนบุรี ๆ ส่งต้นหนังสือเข้ามา ณ กรุง แปลได้ความว่าจะขอเป็นทางพระราชไมตรี ทรงพระราชดำริเห็นว่าที่พระเจ้าอังวะ ให้แต่งเจ้าเมืองเมาะตะมะมาเจรจาความเมืองกับเจ้าเมืองกาญจนบุรีดังนี้ ไม่ต้องอย่างธรรมเนียม จึงโปรดให้มีตราสั่งให้ พระยากาญจนบุรีตอบไปยังเจ้าเมืองเมาะตะมะว่า
“อักษรบวรสันถวมิตรสนิทเสนหาเมตยาภิธยาศัย ในท่านผู้ครองเมืองกาญจนบุรีมาถึงท่านผู้ครองเมืองเมาะตะมะด้วยให้พม่า มอญ ๙ คนถือหนังสือเป็นเรี่องราวสรรเสริญพระเกียรติคุณในพุทธจักรอาณาจักร เป็นทางเจรจาความเมืองนั้น ได้ส่งหนังสือเข้าไปยังท่านอัครมหาเสนาบดีผู้ใหญ่ ๆ ได้แจ้งทุกประการแล้ว จึงประชุมเสนาพฤฒามาตย์ปรึกษาพร้อมกันว่า ครั้นจะนำเนื้อความขึ้นกราบบังคมทูลแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงพระคุณธรรมอันมหาประเสริฐ ด้วยเหตุว่าเป็นแต่หนังสือเจ้าเมืองเมาะตะมะ เกลือกจะเหมือนหนึ่งเมื่อจุลศักราช ๑๑๔๖ ปี พม่ากับไทยก็ได้เจรจากัน ณ อังงิวปลายน้ำปิลอก ตำบลพระเจดีย์สามองค์ว่า จะเป็นทางพระราชไมตรีจนถึงได้ให้ของตอบแทนกัน ในเดือนนั้น ฝายพม่าก็มาจับคนทางเมืองเพ็ชรบุรีไป ๙ คน ครั้นจุลศักราช ๑๑๔๗ ปี พระเจ้าอังวะก็ยกทัพมา ฝ่ายกรุงเทพฯ ตั้งอยู่ในกรุณาการุญแก่ประชากรพวกพลทั้ง ๒ ฝ่าย เพื่อพ้นชีวิตอันตรายอกุศลกรรมจึงให้นาข่านส้อยตองสิงคะสู่ ซึ่งเป็นพม่าด้วยกันถือหนังสือออกมาว่ากล่าวก็มิฟัง อันพม่ากับไทยทำศึกแก่กันหานิยมมิได้ เหมือนน้ำกับน้ำมันแล้วมีหนังสือกลับเข้ามาว่านาข่านส้อยตองสิงคะสู่ออกไปเหมือนน้ำขุ่น ครั้งนี้เหมือนเอาแก้วทิ้งให้น้ำใสนั้น ถ้าจะใสจริงชอบจะให้นาข่านสอยตองสิงคะสู่ผู้ถือหนังสือเดิมกลับถือหนังสือเข้ามา จึงจะชอบ
ประการหนึ่งซึ่งพระเจ้าอังวะปรารถนาโพธิญาณเมตตากรุณาแก่สัตว์ชุบเลี้ยงท้าวพระยา นายทัพนายกอง ให้งานดี ความข้อนี้ดีชั่วก็ไว้แต่ในใจของท่านเถิดเราแจ้งอยู่แล้ว ข้อซึ่งว่าทั้ง ๒ พระนครปราศจากปัจจามิตร เป็นทางพระราชไมตรีมีความสุขนั้น คำอันนี้เป็นสัตย์จริงหรือ หรือเป็นกลอุบาย ถ้าจะเป็นกลอุบายแล้วอย่าคิดเลยว่าพม่าจะลวงไทยได้ ถ้าจะเป็นทางพระราชไมตรีกันนั้นจะให้สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทั้ง ๒ ฝ่ายร่วมเศวตฉัตรกันหรือ หรือจะให้แต่เสนาบดีผู้ใหญ่ผู้น้อยทแกล้วทหารทำสัตย์กัน หรือจะไม่ทำสัตย์แล้วเป็นแต่จะไม่ทำยุทธสงครามแก่กัน ต่างคนต่างอยู่ประการใด ให้เสนาบดีเอาเนื้อความทูลแก่พระเจ้าอังวะจะประพฤติฉันใด ก็ให้แต่งขุนนางพม่าเป็นทูตานุทูต กับขุนนางไทยผู้ใหญ่ซึ่งไม่พอใจรบศึกเสียกรุง ซึ่งพม่ากวาดเอาไปไว้นั้น ถ้าผู้ใหญ่ไม่มีแล้ว จนแต่หัวหมื่นมหาดเล็กก็เอาเถิด ให้มาสัก ๓ นาย ๔ นาย กับพระสงฆ์อันทรงศีลสังวรบริสุทธิ์ จะได้เป็นสักขีทิพย์พยานจึงจะเป็นสัตย์มั่นคงได้ ถ้ากรุงอังวะแต่งมาได้ดังนี้ จะบอกเข้าไปให้ท่านอัครมหาเสนาบดีผู้ใหญ่เอาเนื้อความกราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระเจ้าอยู่หัวผู้ทรงพระคุณธรรมอันมหาประเสริฐ ถ้ามิทำได้อย่าเจรจากันต่อไปเลย ต่างคนต่างประพฤติในราชกิจโดยยถานุชฌาสัยนั้นเถิด
ญวนไกเซินขอเป็นไมตรี
ครั้นมาถึง ณ เดือน ๔ ขึ้น ๗ ค่ำ องกันถินบุตรองลองเยืองมีอักษรสาสน์เข้ามาทางบกแต่งทูตเข้ามา ๖นาย ขอเป็นทางพระราชไมตรีด้วยกรุงเทพมหานคร มีความว่าองเชียงสือหนีเข้ามาอยู่ ณ กรุง ไม่รู้พระเดชพระคุณกลับหนีออกไปตั้งตัวเป็นเจ้าอนัมก๊กแล้ว ไปตีเอาเมืองพูเวียน เมืองมินคาง เมืองเตียนขัน ถ้ากองทัพองกันถินตีแตก องเชียงสือจะหนีเข้ามาในเขตแดนกรุงอีก ขอให้กองทัพกรุงเทพมหานครจับให้จงได้ ทางพระราชไมตรีจะได้ยืดยาวไปชั่วฟ้าและดิน จัดด้ายขนจามรีแดง ๕๐๐ พู่เข้ามาทรงยินดี ถ้ากรุงเทพฯ จะต้องการสิ่งหนึ่งสิ่งใด ให้มีพระราชสาสน์ออกไปให้แจ้ง จะได้จัดเข้ามาถวาย และมีข้อความอื่นอีกเป็นหลายประการ
โปรดให้มีพระราชสาสน์ตอบออกไปใจความว่า กรุงเทพฯ นี้ดำรงทศพิธราชธรรมอันเสมอ มิได้คิดเบียดเบียนแก่บ้านใหญ่ เมืองน้อย และลูกค้าวาณิชนานาประเทศ มีแต่เมตตากรุณาเป็นต้น อุปมาดุจดังเขาพระสุเมรุราชและมหาสาครสมุทรอันเป็นที่อาศัยแก่เทวามนุษย์และฝูงมัจฉาชาติทั้งปวง มิดังนั้น เหมือนพฤกษาชาติต้นใหญ่เป็นที่อาศัยแก่สกุณปักษาชาติ อันเข้ามาพึ่งพักกระทำรวงรังฟักฟอง ครั้นสกุณโปดกมีขนปีกหางบริบูรณ์แล้ว ก็บินไปทั่วทิศานุทิศโดยความปรารถนาผาสุกแห่งตน และซึ่งครั้งก่อน องเชียงสือแตกจากเมืองโลกนายหนีเข้ามาพึ่งกรุงเทพมหานครศรีอยุธยา ก็ทำนุบำรุงเลี้ยงให้เป็นสุขโดยตระกูลอันสูงศักดิ์สุริยวงศ์แล้ว ก็กลับคืนไปยังเมืองโลกนาย อุปไมยเหมือนสกุณปักษาอันมีปีกหางบริบูรณ์ และบินไปสู่ประเทศแห่งตนโดยปรารถนาหาภัยอันตรายมิได้ ก็เป็นที่ยินดีแห่งกรุงโดยกรุณาหารังเกียจมิได้ และซึ่งว่าองเชียงสือไม่อยู่แต่เมืองโลกนาย ยกกองทัพไปรุกรบตีบ้านน้อยและเมืองใหญ่จนแดนเมืองตังเกี๋ย ๆ แต่งกองทัพตีองเชียงสือแตกตื่นมานั้น ความข้อนี้เป็นระยะทางไกลยังหาแจ้งเหตุผลตระหนักไม่ และซึ่งว่ากองทัพเมืองตังเกี๋ยจะยกมาตีองเชียงสือ ขอให้กรุงแต่งกองทัพไปตั้งอยู่ปลายด่านแดน ถ้าองเชียงสือแตกมาให้ช่วยจับกุมให้ เจ้าตังเกี๋ยจะตอบแทนสนองพระคุณนั้น ฝ่ายกรุงมิรู้ที่จะเจรจาเลย ด้วยเหตุว่ามีคุณแล้วจะให้กลับเป็นโทษ ดังนี้ผิดพระราชประเพณีธรรม ประการหนึ่งกิตติศัพท์จะลือไปในนานาประเทศ เมืองใหญ่น้อยทั้งปวงจะว่ากรุงเทพมหานครเห็นแต่แก่ลาภสักการเมืองตังเกี๋ยเท่านั้น ช่วยกันจับกุมองเชียงสือส่งให้ไม่มีความเมตตากรุณา ความครหาติเตียนข้อนี้จะปรากฏอยู่ชั่วฟ้าและดินดูมิบังควร อันกรุงเทพมหานครจะประพฤติการที่จะทำได้ก็แต่คลองทศพิธราชธรรมตามประเพณี เจ้าตังเกี๋ยเป็นข้าศึกกัน ถ้าจะให้ระงับว่ากล่าวทั้งฝ่ายพอจะเจรจาได้ อนึ่งซึ่งว่าไม่รู้จักเขตแดนขอให้กรุงแต่งกองทัพไปตั้งอยู่ปลายแดนนั้น อันประเพณีกษัตราธิราชเมืองใหญ่น้อยทั้งปวง ก็ย่อมรู้จักกำหนดเขตแดนขอบขัณฑสีมาราชธานีเขตแดนซึ่งกันและกันอยู่สิ้น เจ้าตังเกี๋ยจะทรงปัญญาดำรงไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน ให้ดำริจงชอบเถิด
ทูตได้รับพระราชสาสน์ตอบแล้วกราบถวายบังคมลาไปและราชสาสน์ที่มีไปมากับญวนไกเซนนี้ เมื่อเจ้าอนัมก๊กแต่งให้องเบ็ดเลือง องโดยเวียน เป็นทูตถือหนังสือเข้ามากราบทูลข่าวการสงครามเมื่อ ณ เดือนยี่ ปีขาล ฉศก จุลศักราช ๑๑๕๖ ได้โปรดให้คัดสำเนามอบให้ทูตไปแจ้งแก่เจ้าอนัมก๊กให้ทราบด้วย
ตั้งสมเด็จพระสังฆราช (ศุข) ทรงผนวชสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ และนักองเอง
ครั้นลุจุลศักราช ๑๑๕๖ ปีขาล ฉศก เป็นปีที่ ๑๓ ในรัชกาลที่ ๑ เมื่อ ณ เดือน ๕ สมเด็จพระสังฆราช (ศรี) อยู่วัดระฆัง อาพาธถึงแก่มรณภาพ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโปรดตั้งพระวันรัต (สุข) วัดศรีสรรเพชญ์ ขึ้นเป็นสมเด็จพระสังฆราช ครั้นถึง ณ เดือน ๘ ทรงพระราชดำริว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนเสนานุรักษ์ พระชนมายุครบ ๒๑ ควรจะทรงผนวชแล้ว อนึ่งนักองเองเข้ามาอยู่ ณ กรุงเทพมหานคร แต่ชนมายุ ๑๐ ขวบ บัดนี้ชนมายุก็ได้ ๒๒ ปีครบอุปสมบทแล้ว จึงโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพนักงานจัดกระบวนแห่ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนเสนานุรักษ์ และพระพงศ์อมรินทร์ซึ่งเป็นบุตรเจ้ากรุงธนบุรี นักองเอง ไปทรงผนวชและอุปสมบท ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ครั้งนั้นกระบวนแห่มีเครื่องเล่นต่าง ๆ มาก ทรงผนวชแล้ว สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเสด็จไปอยู่วัดสมอราย
ตั้งนักองเองออกไปครองกรุงกัมพูชา นักองเองถวายเมืองพระตะบองเสียมราฐ
ครั้นออกพรรษานักองเองลาสิกขาบทแล้ว ทรงพระราชดำริจะให้นักองเองออกไปครองกรุงกัมพูชาสืบวงศ์ต่อไป จึงพระราชทานนามแก่นักองเอง ให้เป็นสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีศรีสุริโยพรรณ บรมสุรินทรามหาจักรพรรดิราช บรมนารถบพิตร เจ้ากรุงกัมพูชา ให้พระยากลาโหม (ปก) ซึ่งเป็นพ่อเลี้ยงสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีมาแต่เยาว์นั้น เป็นสมเด็จฟ้าทะละหะเอกอุมนตรีอภัยพิริยปรากรมพาหุ มีอำนาจสิทธิ์ขาดบังคับบัญชาการได้ทั่วไป และทำนุบำรุงสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีเจ้ากรุงกัมพูชาด้วย และทรงพระราชดำริว่าเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) นั้น ก็ได้ว่าการกรุงกัมพูชาเรียบร้อยราบคาบมาได้ ๑๒ ปี มีความชอบ แต่ว่าเป็นพวกนักองโนนสมเด็จพระรามราชา ซึ่งเคยวิวาทกับบิดานักองเองมาแต่ก่อน เกรงจะไม่สนิทกับสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดี และสมเด็จฟ้าทะละหะจึงได้ทรงขอเขตแว่นแคว้นเมืองพระตะบองและเมืองขึ้น และเมืองนครเสียมราฐ ซึ่งเป็นเมืองใกล้เขตแดนไทยตัดออกเป็นส่วนหนึ่ง ให้เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ว่ากล่าวบังคับบัญชาให้มาขึ้นต่อกรุงเทพมหานครทีเดียว เพื่อจะไม่ให้เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์มีความโทมนัส สมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดี กับสมเด็จฟ้าทะละหะก็มีความยินดียอมถวาย เมืองพระตะบองและเมืองนครเสียมราฐจึงได้ขาดจากเมืองเขมร มาขึ้นกรุงเทพมหานครแต่นั้นมา แล้วสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดี สมเด็จฟ้าทะละหะก็กราบถวายบังคมลา พาบุตรภรรยาครอบครัวออกไปครองกรุงกัมพูชา ณ เดือนยี่ ปีขาลนั้น
ถอดเจ้านครล้านช้าง
ในปีนั้นมีผู้ฟ้องว่า เจ้านันทเสนเจ้านครล้านช้างเวียงจันทน์กับพระบรมราชา เจ้าเมืองนครพนม คบคิดกันเป็นกบฏ จึงโปรดให้มีศุภอักษรขึ้นไปถึงนครล้านช้างและพระบรมราชา ใจความว่ามีผู้ฟ้องว่าเป็นกบฏ แต่ไม่ทรงเชื่อให้เอาตัวโจทก์จำไว้ ครั้นจะนิ่งเสียไม่ว่ากล่าวก็เป็นการแผ่นดินสำคัญอยู่ ถ้าเจ้านครล้านช้าง และพระบรมราชาซื่อสัตย์ต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแล้ว ก็ให้ลงไปเฝ้าสู้ความเขาโดยเร็ว ถ้าคิดประทุษร้ายจริงแล้ว ก็ให้ตกแต่งบ้านเมืองไว้รับกองทัพเถิด ให้หลวงทรงพลราบเจ้ากรมเกราะทองขวาเชิญขึ้นไป เจ้านันทเสนและพระบรมราชาแจ้งในศุภอักษรแล้วก็ลงมาเฝ้าโดยดี โปรดให้ชำระความเจ้านันทเสนก็แพ้โจทก์ รับสั่งให้ลงโทษถึงประหารชีวิต กรมพระราชวังบวรสถานมงคลทูลขอพระราชโทษไว้ จึงโปรดให้เจ้าอินทร์ผู้น้องกับพระยาอนุชิตราชาขึ้นไป เสกให้เป็นเจ้าอินทร์ครองเมืองศรีสัตนาคนหุตต่อไป ได้ยกจากกรุงเมื่อ ณ เดือน ๓ ขึ้น ๑๓ ค่ำ
ได้ช้างเผือกพระอินทรไอยรา
พระยานครราชสีมาบอกเข้ามาว่า ลาวเมืองภูเขียวคล้องได้ช้างพังสีประหลาดช้าง ๑ อาบน้ำขึ้นมาใหม่ๆ ตัวแห้งสีนวลเหมือนสีใบตองแห้ง จักษุ เล็บ ขนตัว ขนหาง ขาว เจ้าของฝึกหัดเชื่องราบแล้วก็ใช้สอย มีผู้ได้เห็นมากก็ทักท้วงขึ้นว่าเป็นช้างสำคัญ เจ้าของนั้นกลัวจะต้องเก็บเป็นช้างหลวงก็ตัดหางเสีย จึงโปรดให้มีตราขึ้นไปให้ส่งลงมาทอดพระเนตร ครั้น ณ วันอาทิตย์ เดือน ๔ ขึ้น ๙ ค่ำ ช้างลงมาถึงกรุง ได้ทอดพระเนตรแล้วดำรัสว่าเป็นเผือกตรี เสียดายแต่หางด้วนเสีย ทรงพระพิโรธเจ้าของช้างนั้นมาก มิได้พระราชทานสิ่งใด หางนั้นให้เอาหางโคผูกเข้าต่อเป็นช้างโคบุตร เข้าโรงสวดมนต์สมโภชแล้วพระราชทานชื่อขึ้นระวางเป็น พระอินทรไอยราคชาชาติฉัททันต์ ผิวพรรณเผือกตรี สียอดตองตากแห้ง วิษณุแกล้งรังรักษ์ มงคลลักษณะเลิศฟ้า
ศึกพม่าครั้งที่ ๓
ลุจุลศักราช ๑๑๕๗ ปีเถาะ สัปตศก ณ เดือน ๕ กองทัพพม่ายกมาตีเมืองเชียงใหม่ ตั้งล้อมเมืองไว้ พระยาเชียงใหม่มีใบบอกลงมาขอกองทัพกรุงเทพฯ ขึ้นไปช่วย จึงโปรดให้สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรฯ เสด็จยกกองทัพขึ้นไป ครั้งนั้นกรมพระราชวังบวรฯ ให้พระองค์เจ้าลำดวน พระองค์เจ้าอินทปัต ซึ่งเป็นพระโอรสผู้ใหญ่ คุมกองทัพกอง ๑ ยกขึ้นไปทางเมืองลี้ ทัพหลวงเสด็จทางเมืองนครลำปาง กองทัพพม่าล้อมเมืองเชียงใหม่อยู่ ๒ เดือนเศษ ทัพกรุงยกขึ้นไปถึงก็เข้าตีทัพพม่าแตกพ่ายไป จับได้อุบากองนายทัพกับไพร่พม่า และได้เครื่องศาสตราวุธเป็นอันมาก
เชิญพระพุทธสิหิงก์มากรุงเทพฯ
ครั้นเสร็จการสงคราม เมื่อกรมพระราชวังบวรฯ จะเสด็จกลับ พระยาเชียงใหม่ขอมถวายพระพุทธรูป อันทรงพระนามว่า พระพุทธสิหิงก์ เสด็จเชิญลงมาประดิษฐานไว้ในกรุงเทพมหานครแต่นั้นมา
พระพุทธสิหิงก์ปฏิมากรนี้ตามตำนานว่า กษัตริย์ในลังกาทวีป พร้อมด้วยพระอรหันต์สร้างขึ้นเมื่อ พระพุทธศาสนกาลล่วงได้ ๗๐๐ พรรษา แต่นิ้วพระหัตถ์ชำรุดไม่บริบูรณ์มาแต่เมื่อหล่อนิ้ว ๑ พระพุทธสิหิงก์ประดิษฐานอยู่ในเมืองลังกา จนพระพุทธศาสนกาลล่วงได้ ๑๕๐๐ พรรษา
สมัยนั้นพระเจ้ากรุงสุโขทัยอันทรงพระนามว่าพระเจ้าไสยณรงค์มีพระเดชานุภาพมาก พระราชอาณาจักรแผ่ลงมาจนกรุงศรีอยุธยา และตลอดออกไปจนเมืองนครศรีธรรมราช ก็ขึ้นอยู่ในเมืองสุโขทัยด้วย ครั้งหนึ่ง พระเจ้ากรุงสุโขทัยเสด็จลงไปประพาสถึงเมืองนครศรีธรรมราช มีพระราชประสงค์จะใคร่ได้พระพุทธรูปที่มีสิริลักษณะอันงาม จึงเจ้านครศรีธรรมราชรับอาสาแต่งทูตออกไปยังพระเจ้ากรุงลงกา ทูลขอได้พระพุทธสิหิงค์มาถวาย พระเจ้าไสยณรงค์ก็รับเชิญไปไว้ ณ เมืองสุโขทัย
ครั้นพระเจ้าไสยณรงค์สวรรคตแล้ว กษัตริย์ได้ครอบครองเมืองสุโขทัยต่อลงมาอีก ๓ พระองค์ คือพระเจ้าปาลราชโอรสพระเจ้าไสยณรงค์ ๑ พระเจ้าลิทัยโอรสพระเจ้าปาลราช ๑ พระเจ้าโกสิตโอรสพระเจ้าลิทัย ๑ แล้วจึงถึงพระเจ้าอัตถะกลิทัย ผู้เป็นโอรสของพระเจ้าโกสิตได้ครองกรุงสุโขทัย
ครั้งนั้นสมเด็จพระรามาธิบดี พระเจ้ากรงศรีอยุธยา มีพระเดชานุภาพมาก ยกกองทัพขึ้นไปตีเมืองสุโขทัย พระเจ้าอัตถะกลิทัยสู้ไม่ได้ จึงยอมเป็นเมืองขึ้นกรุงศรีอยุธยามาจนพิราลัย เมืองสุโขทัยร้าง สมเด็จพระรามาธิบดี จึงให้เชิญพระพุทธสิหิงค์ลงมาไว้ในกรุงศรีอยุธยา
ต่อมาพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาพระองค์ ๑ ได้มารดาพระยาญาณดิศ เจ้าเมืองกำแพงเพชรเป็นพระมเหสี พระยาญาณดิศอยากได้พระพุทธสิหิงค์ จึงให้มารดาทูลขอต่อพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาโดยกลอุบายว่า จะทูลขอพระพุทธรูปองค์ใดองค์หนึ่งในวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ส่งไปให้แก่พระยาญาณดิศผู้บุตร พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาไม่ทรงทราบในกลอุบาย จึงพระราชทานอนุญาตให้พระมเหสีไปเลือกพระพุทธรูปให้พระยาญาณดิศตามปรารถนา พระมเหสีบนขุนพุทธบาลผู้รักษาพระให้ชี้ให้ทราบว่าองค์ใดพระพุทธสิหิงค์ แล้วก็ถือรับสั่งให้เชิญพระพุทธสิหิงค์ส่งขึ้นไปเมืองกำแพงเพชรโดยด่วน เมื่อเชิญพระพุทธสิหิงค์ไปได้หลายวันแล้ว ความจึงทราบถึงพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาก็ทรงพระพิโรธ ผ่ายพระมเหสีกราบทูลแก้ว่า มิได้ทราบว่าองค์นั้น คือพระพุทธสิหิงค์ รับสั่งให้เลือกตามพอใจจึงได้เลือกส่งไป ขอพระราชทานรอพอให้พระยาญาณดิศจำลองไว้แล้ว จะให้ส่งพระพุทธสิหิงค์กลับคืนลงมาถวาย ก็โปรดอนุญาตตามการที่ได้พลาดพลั้งล่วงเลยไปแล้ว พระพุทธสิหิงค์จึงได้ไปประดิษฐานอยู่ ณ เมืองกำแพงเพชรแต่นั้นมา
ในครั้งนั้นพระเจ้ากรรลิราช ได้ครองเมืองเชียงใหม่มีอานุภาพมากข้างฝ่ายเหนือ และพระยามหาพรหม ผู้น้องพระเจ้ากรรลิราชได้ครองเมืองเชียงรายขอกองทัพเมืองเชียงใหม่ สมทบเข้ากับกองทัพเมืองเชียงราย ยกลงมาตีเมืองกำแพงเพชร พระยาญาณดิศเห็นว่ากองทัพเมืองเชียงใหม่ยกลงมามากมายเหลือกำลังที่จ ต่อสู้ ก็ออกไปก่อนน้อม พระยามหาพรหมจึงได้พระพุทธสิหิงค์กลับขึ้นไปเมืองเชียงใหม่ พระพุทธสิหิงค์ ไปอยู่เมืองเชียงใหม่ได้หน่อยหนึ่ง พระยามหาพรหมทูลขออนุญาตต่อพระเจ้ากรรลิราช เชิญพระพุทธสิหิงค์ขึ้นไปเมืองเชียงรายว่าจะเอาไปจำลอง ครั้นไปถึงเมืองเชียงราย พระยามหาพรหมจึงให้ช่างหล่อแก้ไขนิ้ว พระหัตถ์ที่ชำรุดมาแต่เดิมให้ดีขึ้น และจำลองขึ้นใหม่อีกองค์ ๑ แล้วก็รักษาพระพุทธสิหิงค์ไว้ในเมืองเชียงราย หาได้ส่งกลับลงมาเมืองเชียงใหม่ไม่
อยู่มาพระเจ้ากรรลิราชทิวงคต เจ้านายและพระยาท้าวแสนเมืองเชียงใหม่ เชิญสิริราชกุมารอันเป็นโอรสของพระเจ้ากรรลิราชขึ้นครอบครองเมืองเชียงใหม่ต่อไป ไม่เป็นที่พอใจของพระยามหาพรหม จึงยกกองทัพเมืองเชียงรายมาตีเมืองเชียงใหม่ สู้ฝีมือพวกเมืองเชียงใหม่ไม่ได้ ต้องถอยทัพกลับไป พระเจ้าสิริราช จึงยกกองทัพเมืองเชียงใหม่ไปตีเมืองเชียงรายได้เมืองเชียงราย และจับพระยามหาพรหมได้ให้ฆ่าเสียแล้ว พระเจ้าสิริราชจึงให้เชิญพระพุทธสิหิงค์มาไว้เมืองเชียงใหม่
และมีเรื่องราวปรากฏต่อมาว่า เมื่อสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ขึ้นไปตีเมืองเชียงใหม่ได้ เมื่อปีฉลู ตรีศก จุลศักราช ๑๐๒๓ ก็ได้เชิญพระพุทธสิหิงค์ลงมาไว้ ณ กรุงเก่าอีกครั้งหนึ่ง ต่อมาจะเป็นในแผ่นดิน สมเด็จพระเพทราชา หรือแผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวห้ายสระไม่แน่ พระราชทานกลับคืนขนไปไว้เมืองเขียงใหม่อีก
กรมพระราชวังบวรฯ ทรงผนวช
ในปีเถาะ สัปตศก จุลศักราช ๑๑๕๗ นั้น เมื่อ ณ เดือน ๘ ขึ้น ๑๔ ค่ำ สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จลงมาเฝ้ากราบถวายบังคมลาทรงผนวช และขอรับพระราชทานโทษ เจ้านันทเสนเจ้านครลานช้างที่ต้องโทษ กับสมัครพรรคพวกเจ้านันทเสน และบรรดานักโทษที่ต้องพันธนาการ อยู่ในเรือนจำให้พ้นโทษด้วย จึงพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว โปรดพระราชทานโทษนักโทษออกจากเวรจำ ตามที่สมเด็จพระอนุชาธิราชกราบทูลขอเว้นแต่เจ้านันทเสนและพรรคพวกซึ่งเป็นกบฏ และพวกพม่ารามัญข้าศึกและพวกโจรสลัดนั้น หาโปรดพระราชทานโทษไม่ กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ทรงพระราชศรัทธาบวชนักโทษที่พ้นโทษในครั้งนั้น ๓๒ คน
ครั้น ณ วันพุธ เดือน ๘ ขึ้น ๑๕ ค่ำ สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จทรงบรรพชาอุปสมบท ณ วัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ สมเด็จพระสังฆราชเป็นพระอุปัชฌาย์ พระญาณสังวรวัดพลับเป็นพระกรรมวาจา พระธรรมกิติเป็นอนุสาวะนะ พระสงฆ์คณะหัตถบาส ๔๑ รวมเป็น ๔๔ รูป เสร็จทรงบรรพชาอุปสมบทเวลาบ่าย ๕ โมง ๗ บาท
ครั้น ณ เดือน ๘ แรม ๑ ค่ำ ทรงขึ้นเพลาพระปริยายบำเพ็ญพระธรรมภาวนา ครั้นแรม ๔ คํ่า เวลาบ่าย ๓ โมง พระสงฆ์ ๕๐๐ รูปเจริญพระปริตร ณ พระระเบียงพระอุโบสถวิหารวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ รุ่งขึ้นฉันเช้าเป็นการฉลอง
ครั้นถึงแรม ๗ ค่ำ เวลาเช้า ๔ โมง ๖ บาท กรมพระราชวังบวรฯ ลาผนวช รวมเวลาที่ทรงผนวชอยู่ ๗ ราตรื
สมเด็จพระนารายณ์รามารับอากับครอบครัวไปเมืองเขมร
ในปีเถาะ สัปตศก นั้น สมเด็จพระนารายณ์รามาเจ้ากรุงกัมพูชา ให้พระยาวังสอด พระยาพิบูลย์เอก เข้ามากราบทูลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ขอสมเด็จพระท้าวเอกกษัตรีและสมเด็จพระท้าวมหากษัตรี ซึ่งเป็นอาทั้ง ๒ กับครอบครัวที่ตกค้างอยู่ออกไป ก็โปรดพระราชทานให้
เจ้าอนัมก๊กถวายต้นไม้ทองเงินครั้งที่ ๔
ครั้นมาถึง ณ เดือนอ้าย ขึ้น ๑๒ ค่ำ เจ้าอนัมก๊กได้จัดต้นไม้ทองต้นไม้เงินกับกะลำพักหนัก ๑๐ ตำลึง ขี้ผึ้งหนัก ๕ หาบ น้ำตาลทรายหนัก ๕ หาบ ให้องโบโฮ องพอกรุง คุมเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกับว่าช้างที่พระราชทานออกไป ๒๐ ช้างนั้นได้รับไว้แล้ว
การพระเมรุพระบรมอัฐิสมเด็จพระชนกาธิบดี
ในปีเถาะ สัปตศก จุลศักราช ๑๑๕๗ นั้น การทัพศึกว่างลง ทรงพระราชดำริ จะถวายพระเพลิงพระบรมอัฐิ สมเด็จพระชนกาธิบดี สนองพระเดชพระคุณ เพราะเมื่อสมเด็จพระชนกาธิบดีสวรรคต เป็นเวลาบ้านเมืองเกิดจลาจล พระราชวงศานุวงศ์กระจัดพลัดพรายกัน สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระพี่นาง สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ก็หาได้ถวายพระเพลิงพระบรมศพสมเด็จพระชนกาธิบดีไม่ จึงโปรดให้สร้างพระเมรุมาศขนาดใหญ่และเครี่องมหรสพสมโภช เหมือนอย่างการพระบรมศพพระเจ้าแผ่นดินครั้งกรุงเก่า
เจ้าอนัมก๊กและองค์สมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดี เจ้ากรุงกัมพูชา เมื่อได้ทราบข่าวก็แต่งทูตให้คุมสิ่งของเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย ช่วยในการพระเมรุทั้ง ๒ เมือง
ครั้น ณ เดือน ๕ ปีมะโรง อัฐศก จุลศักราช ๑๑๕๘ การพระเมรุสร้างเสร็จแล้ว วันขึ้น ๑๓ ค่ำ โปรดให้แห่พระบรมสารีริกธาตุ ออกมาสู่พระเมรุมีการมหรสพสมโภช ๓ คืน ๓ วันแล้ว ครั้นวันแรม ๑ ค่ำ จึงแห่พระบรมอัฐิสมเด็จพระชนกาธิบดีสู่พระเมรุ กระบวนแห่พระบรมอัฐิครั้งนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จทรงพระราชยานโยงพระบรมอัฐิเอง สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ก็ทรงพระราชยานโปรยข้าวตอก นำมาในกระบวนและพระราชวงศานุวงศ์ทรงรูปสัตว์สังเค็ต ประคองผ้าไตรเข้าในกระบวนแห่ด้วยหลายพระองค์ ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลในครั้งนั้นเป็นอเนกประการ
อนึ่งในการมหรสพสมโภชพระบรมอัฐิครั้งนั้น มีโขนชักรอกโรงใหญ่ ทั้งโขนวังหลวง และวังหน้า แล้วประสมโรงเล่นกลางแปลง เล่นเมื่อศึกทศกรรฐ์ ยกทัพกับ๑๐ขุน ๑๐ รถ โขนวังหลวงเป็นทัพพระราม ยกไปแต่ทางพระบรมมหาราชวัง โขนวังหน้าเป็นทัพทศกรรฐ์ ยกออกจากพระราชวังบวรฯ มาเล่นรบกันในท้องสนามหน้าพลับพลา ถึงมีปืนบาเหรี่ยมรางเกวียนลากออกมายิงกันดังสนั่นไป ครั้นถึงวันแรม ๔ ค่ำ เชิญพระบรมธาตุแห่กลับแล้ว เวลาบ่ายวันนั้นถวายพระเพลิงพระบรมอัฐิด้วยไม้หอมต่าง ๆ และในเวลาที่ถวายพระเพลิงพระบรมอัฐินั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กับสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ช่วยกันทรงเชิญพระจิตกาธาน ซึ่งประดิษฐานพระบรมอัฐิไว้ด้วยพระหัตถ์จนถวายพระเพลิงเสร็จ รุ่งขึ้นโปรดให้แห่พระอังคารไปลอยตามพระราชประเพณี
เกิดเหตุบาดหมางในระหว่าง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กับกรมพระราชวังบวรสถานมงคล
เมื่อ ณ เดือน ๑๑ เรือวังหลวงชื่อตองปลิว เรือวังหน้าชื่อมังกร จะแข่งกันเปรียบฝีพายแล้ว สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคลจัดผู้พายสำรับอื่นที่แข็งแรงซ่อนไว้ เมื่อเวลาแข่งจะเอาคนสำรับใหม่ลง ข้าราชการฝ่ายวังหลวงแจงดังนั้นจึงนำความขึ้นกราบบังคมทูล พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงทราบแล้ว ดำรัสว่าเล่นดังนี้จะเล่นด้วยที่ไหนได้ให้เลิกการแข่งเรือตั้งแต่นั้นมา กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ก็บาดหมางพระทัยไม่ได้ลงมาเฝ้า ครั้น ณ วันอาทิตย์ เดือนอ้ายขึ้น ๑๐ ค่ำ สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคลลงมาเฝ้ากราบทูลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวว่า เงินที่พระราชทานขึ้นไปปีละ ๑,๐๐๐ ชั่งนั้นไม่พอแจกเบี้ยหวัดข้าราชการในวังหน้า จะขอรับพระราชทานเงินเติมอีกให้พอแจกจ่ายกัน จึงดำรัสว่า เงินเก็บมาได้แต่ส่วยสาอากร ก็พอใช้ทำนุบำรุงแผ่นดิน เหลือจึงได้เอามาแจกเบี้ยหวัดก็ไม่ใคร่พอ ต้องเอาเงินกำไรตกแต่งสำเภามาเพิ่มเติมเข้าอีกจึงพอใช้ไปได้ปีหนึ่ง ๆ เงินคงคลังที่สะสมไว้ก็ยังไม่มี กรมพระราชวังบวรฯ ไม่ได้ตามพระประสงค์ก็ขัดเคือง มิได้ลงมาเฝ้าเลย ฝ่ายพระยาเกษตร (บุญรอด) เห็นว่าเจ้านายทรงขัดเคืองกันก็กะเกณฑ์ข้าราชการ ให้เอาปืนขึ้นป้อมวังหน้าแล้วให้ตระเตรียมศาสตราวุธ ตั้งนอนกองระวังอยู่ ส่วนเจ้าพระยารัตนาพิพิธสืบรู้ว่าที่วังหน้าจัดเตรียมการเป็นสงครามไม่ไว้ใจแก่ราชการ ก็กราบทูลขอรักษาพระราชวังให้มั่นคงแข็งแรง เกณฑ์คนรักษาหน้าที่และเอาปืนขึ้นป้อมห้าง ครั้งนั้นเกือบจะเกิดการยุทธสงครามแก่กัน ความทราบถึงสมเด็จพระพี่นางทั้ง ๒ พระองค์ ก็เสด็จขึ้นไปในพระราชวังบวรฯ ทั้ง ๒ พระองค์ทรงพระกันแสง ตรัสประเล้าประโลมไปถึงความเก่า ๆ แต่ครั้งตกทุกข์ได้ยากมาจนได้ราชสมบัติขึ้นสมเด็จพระอนุชาธิราชก็มีพระทัยลดหย่อนอ่อนลงสิ้นความพระพิโรธ สมเด็จพระพี่นางทั้ง ๒ ก็เชิญเสด็จให้ลงมาเฝ้าสมัครสมานแต่ในเวลาวันนั้นสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กับกรมพระราชวังบวรฯ ก็เป็นปกติกันต่อมา
สมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีพระเจ้ากรุงกัมพูชาพิราลัย
สมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดี ครองกรุงกัมพูชามาได้ ๓ ปี ก็ป่วยอยู่ได้ ๔ เดือนถึงแก่พิราลัย ในเดือน ๑๒ แรม ๑๕ ค่ำ ปีมะเส็ง นพศก จุลศักราช ๑๑๕๙ นักองเองผู้เป็นสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดี เมื่อเข้ามาอยู่ในกรุงเทพมหานคร มีโอรส ๔ องค์ ที่ ๑ ชื่อนักองจันท์ เกิดเมื่อปีกุน ตรีศก จุลศักราช ๑๑๕๓ มารดาชื่อนักโอด ที่ ๒ ชื่อนักองพิมพ์ เกิดเมื่อปีฉลู เบญจศก จุลศักราช ๑๑๕๕ มารดาชื่อนักแก ที่ ๓ ชื่อนักองสงวน เกิดเมื่อปีขาล ฉศก จุลศักราช ๑๑๕๖ มารดาเดียวกับนักองจันท์ ที่ ๔ ชื่อนักองอิ่ม เกิดเมื่อปีขาล ฉศก จุลศักราช ๑๑๕๖ มารดาชื่อนักรด ในเวลาเมื่อออกไปครองกรุงกัมพูชามีโอรสอีกองค์ ๑ ชื่อนักองด้วง มารดาเดียวกันกับนักองอิ่ม
เมื่อสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีถึงพิราลัยนั้น โอรสยังเยาว์อยู่ทั้ง ๕ องค์ นักองจันท์ซึ่งเป็นโอรสผู้ใหญ่ ชนมายุเพียง ๖ ขวบ สมเด็จฟ้าทะละหะจึงมีใบบอกให้พระยาจักรี (แกบ) เข้ามากราบบังคมทูลพระกรุณา ได้ทรงทราบโดยทรงพระกรุณาอาลัยในสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดี จึงมีพระราชโองการสั่งให้มีตราออกไป ให้ส่งศพสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีเข้ามา จะทรงจัดการศพ และพระราชทานเพลิงในกรุงเทพมหานคร ส่วนราชการบ้านเมืองนั้นให้สมเด็จฟ้าทะละหะเป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดินและทำนุบำรุงเจ้าชาย ๕ องค์ ซึ่งเป็นโอรสสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีไปพลาง เมื่อต่อไปภายหน้าเจ้าองค์ใดเจริญวัย มีคุณวุฒิและสติปัญญาสามารถ ก็จะทรงเลือกตั้งให้ครอบครองกรุงกัมพูชาต่อไป
ครั้งนั้นข้าราชการผู้ใหญ่เข้าชื่อกันกราบบังคมทูลว่า จะพาศพเจ้าประเทศราชเข้ามาฌาปนกิจในกรุง ผิดด้วยเยี่ยงอย่างธรรมเนียม เกรงจะเป็นอุบาทว์แก่บ้านเมือง ขอพระราชทานอย่าให้พาศพสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีเข้ามาเลย ประจวบพอได้ข่าวว่าจะมีศึกพม่ามาอีก จึงโปรดให้มีตราออกไปห้ามมิให้พาศพสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีเข้ามา สมเด็จฟ้าทะละหะพาศพแห่มาลงเรือที่ท่ากระพงหลวง มาทางเรือ ถึงโอลำเจ็ด พอได้รับท้องตราโปรดออกไปว่าได้ข่าวว่าพม่ายกกองทัพมา ให้สมเด็จฟ้าทะละหะจัดการทำฌาปนกิจศพสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีที่เมืองบันทายเพ็ชร และให้เกณฑ์กองทัพเขมร ๕,๐๐๐ เข้ามาช่วยราชการสงคราม สมเด็จฟ้าทะละหะจึงพาศพกลับคืนไปเมืองบันทายเพ็ชร แล้วแต่งให้พระยาจักรี (แกบ) คุมกองทัพเขมร ๕,๐๐๐ เข้ามาตามรับสั่ง
ข่าวศึกพม่า กรมพระราชวังบวรฯ เสด็จเมืองเชียงใหม่
ลุจุลศักราช ๑๑๕๙ ปีมะเส็ง นพศก เป็นปีที่ ๑๖ ในรัชกาลที่ ๑ ครั้น ณ เดือน ๑๒ แรม ๙ ค่ำ พม่าเอาหนังสือเข้ามาแขวนที่ด่านเมืองเพชรบุรี เมืองราชบุรี เมืองไทรโยค เมืองอุทัยธานี เมืองตาก เมืองเชียงใหม่ เมืองหลวงพระบาง ความต้องกันว่า พม่าจะเข้ามาตีกรุงและอังกฤษจะมาช่วยเป็นทัพเรือยกเข้ามาทางปากน้ำเจ้าพระยา ครั้น ณ เดือนยี่พระเจ้าอังวะให้อินแซะวุ่นเป็นแม่ทัพคุมไพร่พลมาตีหัวเมืองขึ้นเมืองเชียงใหม่ ๆ ออกรบพุ่งต่อสู้ จับพม่าได้ ๑๒ คน ถามให้การว่าพระเจ้าอังวะเกณฑ์กองทัพยกมาตีเมืองเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง อังกฤษจะเอาสลุบกำปั่นเข้ามารบทางทะเล พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จึงมีพระราชดำรัสให้สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ยกกองทัพขึ้นไปช่วยเมืองเชียงใหม่ แล้วให้เกณฑ์กองทัพไปรักษาเมืองตาก เมืองระแหง เมืองกาญจนบุรี เมืองราชบุรี เมืองอุทัยธานี ตามทางซึ่งพม่าเคยมาแต่ก่อน การศึกครั้งนั้นทรงสงสัยอยู่ว่า อังกฤษจะเข้าด้วยจริง เพราะคำพม่าให้การกับหนังสือแขวนก็ต้องกัน จึงโปรดให้มีตราออกไปเกณฑ์กองทัพ ให้เจ้าอนัมก๊กยกมาช่วยรักษาเมืองสมุทรปราการ เจ้าอนัมก๊กบอกเข้ามาว่า จะให้องฮีกุนเป็นแม่ทัพ ให้องยำเกือนเป็นปลัดทัพ องโปโฮ องทำตรีบินโป องทุงวาย องพนวาย องโววาย องเป็ดวาย องพอเตียง เป็นนายกองคุมเรือรบใหญ่ ปากกว้าง ๔ วา ๑๕ ลำ เรือกูไล ๑๕ ลำ เรือแง่ซาย ๗๘ ลำ รวมเป็นเรือ ๑๐๘ ลำ ไพร่ ๗,๗๒๐ คน เครื่องศาสตราวุธพร้อมกำหนด ณ เดือน ๕ ขึ้น ๕ ค่ำ จะยกเข้ามาช่วยราชการทัพ แต่ครั้นต่อมาได้ความว่าที่พม่าว่าอังกฤษจะยกทัพเรือขึ้นมาช่วยตีกรุงเทพมหานครเป็นการไม่จริง จึงโปรดให้มีตราออกไปบอกเลิกกองทัพญวนไม่ต้องให้ยกมา
เจ้าอนัมก๊กถวายต้นไม้ทองเงินครั้งที่ ๕
ครั้น ณ เดือน ๓ แรม ๑๐ ค่ำ เจ้าอนัมก๊กจัดได้ต้นไม้ทอง เงินกับกะลำพักหนัก ๑๐ ตำลึง เครื่องน้ำชาเลี่ยมทองคำสำรับ ๑ ปืนทองเหลืองกระสุน ๕ นิ้ว ๔ บอก ปืนเหล็กกระสุน ๔ นิ้ว ๑๖ บอก ขี้ผึ้งหนัก ๕ หาบ น้ำตาลทรายหนัก ๕ หาบ แต่งให้องโฮกุน องบินโป คุมเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เมื่อทูตจะกราบถวายบังคมลาไป โปรดให้จัดสิ่งของพระราชทานเจ้าอนัมก๊ก ดินประสิวหนัก ๕๐๐ หาบ แพรมังกรเล่นน้ำ ๑๐ ม้วน เรือเผ่นม้ามีกันยายาว ๘ วา ๒ ศอก ลำ ๑ พายสำหรับเรือ ๒๖ เล่ม ให้องโฮกุน องบินโป คุมออกไปพระราชทานเจ้าอนัมก๊ก
ฉลองพระมณฑปวัดพระศรีรัตนศาสดาราม
ครั้นมาถึง ณ เดือน ๔ โปรดให้มีการสมโภชฉลองพระมณฑปในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ซึ่งปลูกแทนหอพระมนเทียรธรรม ที่ไฟไหม้เสียแต่เมื่อปีวอก สัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๕๐ นั้น โปรดให้ฉลอง เป็นการใหญ่
ข่าวศึกพม่า
ลุจุลศักราช ๑๑๖๐ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก เป็นปีที่ ๑๗ ในรัชกาลที่ ๑ เมื่อ ณ เดือนยี่แรม ๑๐ ค่ำ พระยาเชียงใหม่มีหนังสือบอกส่งตัว อ้ายจันตะเงี้ยว อ้ายจันสาพม่า ๒ คนลงมาไต่ถามให้การว่า พระเจ้าอังวะแต่งให้จอจีนบุนส้อยสินโปขิวุ่นส้อยยิวุ่นชีแวงมูเป็นแม่ทัพคุมพล ๕,๐๐๐ ยกลงมาทางเมืองตองอู มาตั้งอยู่เมืองตราง ริมแม่น้ำโขงซึ่งจะข้ามมาทางเมืองเชียงใหม่ ตั้งยุ้งฉางไว้เสบียงอาหารเป็นอันมาก
ฝ่ายเจ้านครหลวงพระบางก็บอกส่งพม่าลงมา และว่าได้แต่งกองทัพออกไปลาดตระเวนทางเมืองเชียงแสน จับได้อ้ายน้อยจิจากับบุตรชายคน ๑ ส่งลงมา ถามให้การว่าพม่ายกกองทัพมาว่าจะตีเมืองเชีขงใหม่ ถ้าตีได้แล้วจะยกทัพเรือไปทางลำแม่น้ำโขง ตีเอาเมืองลาวฝ่ายตะวันออก มิให้ลงไปช่วยกรุงเทพมหานครได้ เจ้าเมืองหลวงพระบางแจ้งด้งนั้นก็เตรียมกองทัพไว้
ครั้น ณ เดือน ๓ แรม ๑๔ คํ่า พระยาเชียงใหม่บอกลงมาว่า ได้แต่งให้หมู่เดโชไปลาดตระเวนถึงแดนเมืองกุ พบกองตระเวนพม่าได้รบพุ่งกัน กองตระเวนพม่าแตกหนีไปจับได้พม่า ๓ คนส่งลงมา ถามให้การว่า พระเจ้าอังวะแต่งให้อะตนวุ่นเป็นแม่ทัพคุมเงี้ยว ๑๙ เมืองยกลงมาทางเมืองกุทัพ ๑ พม่ากำกับมาด้วยทัพ ๑ และศึกพม่าที่ได้ความมาทั้ง ๔ ทางก็ต้องกัน แต่กองทัพพม่ายังตั้งรออยู่จนเดือน ๔ นี้ มิได้ยกเขามาตี บ้านเมืองเหตุผลจะเป็นประการใดก็หาได้ความไม่หรือจะเป็นกลศึกล่อลวงหน่วงไว้ ให้ประมาทว่าพ้นเทศกาลแล้ว จะได้เลิกกองทัพกลับไปเสีย พม่าได้ทีจึงจะจู่โจมเข้าตีเอาเมืองเชียงใหม่ และหัวเมืองฝ่ายเหนือก็ไม่แจ้ง จึงมิไว้ใจแก่ราชการ
ได้ทรงทราบ จึงโปรดให้มีตราเกณฑ์ทัพเจ้านครล้านช้างเวียงจันทน์ไปตั้งรักษาอยู่ทางระแหง แต่ครั้งนั้น พม่าอยู่จนฤดูฝนก็เลิกกลับไป หาได้เกิดการศึกไม่
สมเด็จพระพี่นางสิ้นพระชนม์
ลุจุลศักราช ๑๑๖๑ ปีมะแม เอกศก เป็นปีที่ ๑๘ ในรัชกาลที่ ๑ สมเด็จพระเจ้าพี่นางพระองค์น้อย กรมพระศรีสุดารักษ์ทรงพระประชวร ครั้น ณ วันอาทิตย์ เดือน ๘ แรม ๑๑ ค่ำ เวลาเช้า ๓ โมง ก็สิ้นพระชนม์ ครั้น ณ วันศุกร์ เดือน ๑๒ แรม ๑๐ ค่ำ เวลา ๑๐ ทุ่ม สมเด็จพระเจ้าพี่นางพระองค์ใหญ่ กรมพระเทพสุดาวดี ทรงพระประชวร ก็สิ้นพระชนม์
ครั้งนั้นโปรดให้ทำพระโกศ ๘ เหลี่ยมยอดมณฑปด้วยไม้จำหลักลายกุดั่น ๒ พระโกศ เรียกว่ากุดั่นใหญ่ พระโกศ ๑ กุดั่นน้อยพระโกศ ๑ พระยาพระคลังทำกุดั่นใหญ่ พระยาราชสงครามทำกุดั่นน้อย หุ้มทองคำ จำหลักยอดเป็นทรงมณฑปและโปรดให้มีตราออกไปถึงเจ้าอนัมก๊กขอซื้อ เสน ทองอังกฤษ กระดาษทอง กระดาษเงิน ใช้ในการพระศพ เจ้าอนัมก๊กทราบความแล้ว ครั้น ณ เดือนอ้ายแรม ๑๑ คํ่า เจ้าอนัมก๊กจัดได้ขี้ผึ้งหนัก ๓ หาบ น้ำตาลทรายหนัก ๑๐ หาบ เข้ามาสดับปกรณ์ในการพระศพ กับส่วนถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กะลำพักหนัก ๑๐ ตำลึง ผ้าปัดสะตูสีเขียว ๒๐ พับ สีม่วง ๑๒ พับ เสนหนัก ๕ หาบ ทองอังกฤษ ๒๓๐ ม้วน กระดาษเงินใหญ่ ๑๕,๐๐๐ กระดาษเงินเล็ก ๓๐,๐๐๐
โปรดให้กองทัพเขมรไปช่วยเจ้าอนัมก๊ก
ครั้นมาถึง ณ เดือน ๓ แรม ๗ ค่ำ เจ้าอนัมก๊กมีศุภอักษรถวายปืนบาเหรี่ยมเข้ามาอีก ๑๐ บอก และขอจัดซื้อเหล็กหล่อออกไปหล่อกระสุนปืน ขอกองทัพลาว กองทัพเขมรออกไปตีเมืองแง่อาน ลาวเรียกว่า เมืองล่าน้ำ หน่วงไว้ให้พวกไกเซินพะว้าพะวังหลัง เจ้าอนัมก๊กจะได้ทำศึกโดยสะดวก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็โปรดพระราชทานดินประสิวตอบแทนออกไป ๕๐๐ หาบ เหล็กหล่อนั้นโปรดให้องทุงซายเซิน จัดซื้อตามความปรารถนา แต่กองทัพเขมรกองทัพลาวนั้นมีตอบออกไปว่าจะให้ออกไปเกณฑ์ในแล้งนี้ กว่าผู้คนจะพรักพร้อมพอเข้าฤดูฝนเสียแล้ว จะยกไปเมืองแง่อานก็เป็นทางไกลกันดาร ไพร่พลจะป่วยเจ็บมาก จะให้แต่เขมรไปช่วยเจ้าอนัมก๊กตีเมืองกุยเยินก่อน แล้วจึงโปรดเกล้าฯให้มีตราไปถึงสมเด็จฟ้าทะละหะ (ปก) ให้จัดทัพไปช่วยเจ้าอนัมก๊กตีเมืองกุยเยิน สมเด็จฟ้าทะละหะทราบท้องตราแล้ว จึงให้พระยาวังเป็นแม่ทัพคุมไพร่พล ๕,๐๐๐ ยกไปถึงเมืองลำกวนพระยาวังกดคนไว้ไม่อยู่ ไพร่พลในกองทัพก็หนีไปเสียเป็นอันมาก สมเด็จฟ้าทะละหะจึงให้เอาตัวพระยาวังฆ่าเสีย แล้วจึงเกณฑ์คน ๕,๐๐๐ ให้พระยากลาโหม (พรหม) ยกลงไปช่วยเจ้าอนัมก๊ก
เพลิงไหม้สำเพ็ง
ในปีวอก โทศก จุลศักราช ๑๑๖๒ ณ วันจันทร์ เดือนยี่ ขึ้น ๘ คํ่า เวลา ๕โมงเศษ เกิดเพลิงไหม้ขึ้นที่วัดสามปลื้ม ไหม้ตลอดลงไปถึงตลาดน้อยวัดสำเพ็ง
สร้างและฉลองวัดพระเชตุพน
เมื่อจุลศักราช ๑๑๕๑ ปีระกา เอกศก เป็นปีที่ ๘ ในรัชกาลที่ ๑ นั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จทอดพระเนตรเห็นวัดโพธารามเก่าชำรุดปรักหักพังเป็นอันมาก ทรงพระราชศรัทธาจะสร้างให้บริบูรณ์งามขึ้นกว่าเก่า พื้นที่ซึ่งเป็นที่ลุ่มดอนห้วยคลองสระบ่อร่องคูอยู่นั้น ทรงพระกรุณาให้ขอแรงคน ๒๐,๐๐๐ เศษ ขนดินมาถมเต็มแล้ว รุ่งขึ้นปีหนึ่งสองปีกลับยุบลุ่มไป จึงซื้อมูลดินถม สิ้นพระราชทรัพย์ ๒๕๐ ชั่ง ๑๕ ตำลึง จึงให้ปราบที่พูนมูลดินเสมอดีแล้ว
ครั้น ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๒ แรม ๑๑ คํ่า ปีฉลู เบญจศก จุลศักราช ๑๑๕๕ ให้จับการปฏิสังขรณ์สร้างพระอุโบสถ มีกำแพงแก้วกระเบื้องปรุล้อมรอบ พื้นในกำแพงแก้วและหว่างพระระเบียงชั้นใน ก่ออิฐ ๕ ชั้น แล้วดาดปูนทำพระระเบียงล้อม ๒ ชั้น ผนังระเบียงข้างในประดับกระเบื้องปรุ ผนังห้องพระระเบียงเขียนลายแย่ง มุมพระระเบียงนั้นเป็นจัตุรมุขทุกชั้นมีพระวิหาร ๔ ทิศ บรรดาหลังคาพระอุโบสถ พระวิหาร พระระเบียงนั้น มุงกระเบื้องเคลือบสีเหลืองสีเขียวสิ้น ตรงพระวิหารทิศตะวันตกออกไปให้ขุดรากพระเจดีย์ใหญ่ กว้าง ๑๐ วา ลึก ๕ ศอก ตอกเข็มเอาอิฐหักกระทุ้งให้แน่นแล้วเอาไม้ตะเคียนยาว ๙ วาหน้าศอกจตุรัสเรียงระดับประกับกันตราง ๒ ชั้น แล้วจึงเอาเหล็กดอกเห็ดใหญ่ยาว ๒ ศอกตรึงตลอดไม้แกงแนง ๒ ชั้น หว่างช่องแกงแนงนั้นเอาอิฐหักทรายถมกระทุ้งให้แน่นดี รุ่งขึ้น ณ วันศุกร์ เดือน ๓ ขึ้น ๑๐ คํ่า ปีขาล ฉศก จุลศักราช ๑๑๕๖ เวลาเช้า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพร้อมด้วยพระราชวงศานุวงศ์เสนาพฤฒามาตย์ราชปโรหิตโหราจารย์มายังที่ลานพระมหาเจดีย์ จึงให้ชักชะลอพระพุทธปฏิมากรทรงพระนามพระศรีสรรเพ็ชญ์ ซึ่งชำรุดรับมาแต่กรุงเก่าเข้าวางบนราก ได้ศุภฤกษ์ประโคมฆ้องกลองแตรสังข์ดุริยางค์ดนตรี พิณพาทย์ เสด็จทรงวางอิฐทอง อิฐนาก อิฐเงิน ก่อราก ข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งปวงก็ระดมกันก่อฐานกว้าง ๘ วา ถึงที่บรรจุ จึงเชิญพระบรมธาตุและฉลองพระเขี้ยวแก้วองค์ ๑ พระเขี้ยวทององค์ ๑ พระเขี้ยวนากองค์ ๑ บรรจุในห้องพระมหาเจดีย์ แล้วก่อสืบต่อไปจนสำเร็จ ยกยอดสูง ๘๒ ศอกทำพระระเบียงล้อม ๓ ด้าน ผนังนั้นเขียนนิยายรามเกียรติ์ จึงถวายพระนามว่าพระเจดีย์ศรีสรรเพ็ชญ์ดาญาณตามพระนามพระพุทธปฏิมากร ซึ่งฝังไว้ในพระเจดีย์นั้น และพระพุทธปฏิมากรศรีสรรเพ็ชญ์นี้ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ทรงสร้างเมื่อปีขาล โทศก จุลศักราช ๘๓๒ เป็นพระพุทธรูปยืนสูง ๘ วา หล่อด้วยทองสัมฤทธิ์หุ้มทองคำทั้งพระองค์ ประดิษฐานไว้ในพระวิหารหลวงวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์กรุงเก่า เมื่อกรุงเก่าเสียพม่าลอกทองคำที่หุ้มพระองค์ไปหมด ภายหลังพระอารามนั้นทั้งร้าง พระวิหารพังทับพระพุทธปฏิมากรศรีสรรเพ็ชญ์แตกหักบุบสลายมาก เมื่อทรงสร้างวัดพระเชตุพนโปรดให้เชิญลงมา หมายจะทรงปฏิสังขรณ์ให้เป็นรูปดีดังเก่าอย่างพระโลกนารถ แต่พระศรีสรรเพ็ชญ์ชำรุดมากนัก จะปฏิสังขรณ์ให้คงตามรูปเดิมไม่ได้ จึงทรงพระราชดำริจะเอาทองรวมหลอมหล่อเป็นพระพุทธรูปขึ้นใหม่ ครั้นมีพระราชปุจฉาแก่พระสงฆ์ราชาคณะมีสมเด็จพระสังฆราชเป็นประธานพร้อมกันถวายพระพรว่า ที่จะเอาทองอันเป็นพระพุทธรูปอยู่แล้ว กลับหลอมหล่อใหม่เห็นไม่สมควร จึงโปรดให้เชิญเข้าบรรจุไว้ในพระเจดีย์ และในวงพระระเบียงรอบพระอุโบสถชั้นในมีพระมหาธาตุ ๔ ทิศ นอกพระระเบียงชั้นนอกหว่างพระวิหารคดนั้น มีพระเจดีย์ฐานเดียว ๕ พระองค์ ๔ ทิศ ๒๐ พระองค์ รวมกันทั้งพระมหาเจดีย์ใหญ่พระมหาธาตุเป็น ๒๕ พระองค์ บรรจุพระบรมธาตุสิ้นทุกพระองค์ และมีพระวิหารคด ๔ ทิศกำแพงแก้วคั่นประตูซุ้มประดับกระเบื้องเคลือบ ๒ ประตู มีรูปสัตว์ประตูละคู่ ทำหอไตรมุงกระเบื้องหุ้มดีบุก ฝาและเสาปิดทองลายรดน้ำและตู้รูปปราสาทไว้คัมภีร์พระปริยัติไตรปิฎก ทำการเปรียญหอระฆังพระวิหารน้อยซ้ายขวา สำหรับทายกไหว้พระพุทธรูปขุดสระน้ำ ปลูกพรรณไม้ ศาลาราย ๕ ห้อง ๗ ห้อง ๙ ห้อง เป็น ๑๗ ศาลา เขียนเรื่องพระชาดก ๕๕๐ ชาติ ตั้งตำรายาและฤๅษีดัดตนไว้เป็นทาน ทำกำแพงแก้วล้อมรอบนอก มีประตูซุ้มประดับกระเบื้องถ้วย ๔ ประตู มีรูปอสูรประจำประตูละคู่ มีประตูซุ้มประดับกระเบื้องเคลือบ ๙ ประตู ทั้งประตูกำแพงคั่น ๒ เป็น ๑๑ ประตู มีรูปสัตว์ประตูละคู่ เป็นรูปสัตว์ ๒๒ รูป แล้วทำตึกและกุฎีพระสงฆ์หลังละ๒ ห้อง ๓ ห้อง ๔ ห้อง ๕ ห้อง ๖ ห้อง ๗ ห้อง ฝากระดานมุงกระเบื้อง เป็นกุฎี ๑๒๙ หลัง ทำหอฉัน หอสวดมนต์ ศาลาต้มกรักตากผ้าสระน้ำ ทำกำแพงล้อมกุฎีอีกวง ๑ และริมฝั่งน้ำนั้นมีศาลา ๓ หน้า ต้นสะพานพระสงฆ์สรงน้ำทำเวจกุฎี ๔ หลัง ในพระอุโบสถ พระวิหาร พระระเบียงนั้น เชิญพระพุทธปฏิมากรหล่อด้วยทองเหลืองสัมฤทธิ์ ซึ่งชำรุดปรักหักพังอยู่ ณ เมืองพิษณุโลก เมืองสวรรคโลก เมืองสุโขทัย เมืองลพบุรี กรุงเก่า วัดศาลาสี่หน้ากรุงเทพฯ ใหญ่น้อย ๑๒๔๘ พระองค์ ลงมาให้ช่างหล่อต่อพระศอ พระเศียร พระหัตถ์ พระบาท แปลงพระพักตร์ พระองค์ให้งาม ประดิษฐานไว้ตามที่อันสมควร
พระพุทธรูปพระประธานวัดศาลาสี่หน้า หน้าตัก ๕ ศอกคืบ ๔ นิ้ว เชิญมาปฏิสังขรณ์เสร็จแล้ว ประดิษฐานเป็นพระประธานในพระอุโบสถ บรรจุพระบรมธาตุ ถวายพระนามว่าพระพุทธเทวปฏิมากร และผนังพระอุโบสถเขียนเรื่องทศชาติทรมานท้าวมหาชมพูและเทพชุมนุม
พระพุทธรูปยืนสูง ๒๐ ศอก ทรงพระนามว่า พระโลกนารถศาสดาจารย์ปรักหักพัง เชิญมาแต่วัดพระศรีสรรเพ็ชญ์กรุงเก่าปฏิสังขรณ์เสร็จแล้วประดิษฐานในพระวิหารทิศตะวันออกมุขหลัง บรรจุพระบรมธาตุด้วย ผนังเขียนพระโยคาวจรพิจารณาอศุภ ๑๐ และข้ออุปมาญาณ ๑๐
พระพุทธรูปวัดเขาอินทร์เมืองสวรรคโลก หล่อด้วยนากหน้าตัก ๓ ศอกคืบหาพระกรมิได้ เชิญลงมาปฏิสังขรณ์ด้วยนากเสร็จแล้ว ประดิษฐานไว้เป็นพระประธานในพระวิหารทิศตะวันออก บรรจุพระบรมธาตุ ถวายพระนามว่าพระเจ้าตรัสในควงไม้พระมหาโพธิ์ มีต้นพระมหาโพธิ์ด้วย และผนังนั้นเขียนเรื่องมารประจญ
พระพุทธรูปหน้าตัก ๔ ศอก ๔ นิ้ว เชิญลงมาแต่กรุงเก่าปฏิสังขรณ์เสร็จแล้ว ประดิษฐานไว้ในพระวิหารทิศใต้ ถวายพระนามว่าพระพุทธเจ้าเทศนาพระธรรมจักร มีพระปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ นั่งฟังพระธรรมเทศนาด้วย และผนังนั้นเขียนเรื่องเทศนาพระธรรมจักรและเทศนาดาวดึงส์
พระพุทธรูปหน้าตัก ๓ ศอกคืบ ๔ นิ้ว เชิญมาแต่เมืองลพบุรี ปฏิสังขรณ์เสร็จแล้ว ประดิษฐานไว้ในพระวิหารทิศตะวันตกบรรจุพระบรมธาตุ ถวายพระนามว่าพระนาคปรกมีพระยานาคแผลงฤทธิ์เลิกพังพาน มีต้นจิกด้วย และผนังนั้นเขียนเรื่องพระเกศธาตุ
พระพุทธรูปหล่อใหม่สูง ๘ ศอก ๕ นิ้ว ประดิษฐานไว้ในพระวิหารทิศเหนือบรรจุพระบรมธาตุ ถวายพระนามว่าพระปาเลไลยก์ มีช้างถวายกุณฑีน้ำมีวานรถวายรวงผึ้งและผนังนั้นเขียนไตรภูมิ มีพระสุเมรุราชและเขาสัตตบริภัณฑ์ ทวีปใหญ่ทั้ง ๔ และเขาพระหิมพานต์ สระอโนดาตและปัญจมหานที
พระพุทธรูปในพระอุโบสถอารามเก่าหน้าตัก ๔ ศอกเชิญเข้าประดิษฐานไว้เป็นพระประธานในการเปรียญแล้ว จัดพระพุทธรูปไว้ในพระระเบียงชั้นใน ชั้นนอก และพระวิหารคดเป็นพระพุทธรูปมาแต่หัวเมือง ชำรุดปฏิสังขรณ์ขึ้นใหม่ ๖๘๙ พระองค์ พระพุทธรูปทำด้วยอิฐปูนสำหรับพระอารามชำรุดอยู่ ๑๘๓ องค์ รวมกันเป็นพระพุทธรูปและพระอรหันต์ ๘๗๒ องค์ ลงรักปิดทองสำเร็จเหลือนั้นข้าทูลละอองธุลีพระบาท สัปปุรุษชายหญิงรับไปบูรณะไว้ในพระอารามอื่น
การฐาปนาพระอาราม ๗ ปี ๕ เดือน ๒๘ วันจึงสำเร็จ สิ้นพระราชทรัพย์แต่ที่จำได้ คิดค่าดินถม อิฐปูน ไม้ขอนสัก ไม้แก่น เหล็ก กระเบื้อง พื้นไม้ จากทำโรงงาน ร่างร้าน เรือนข้าพระ เสา กระดาน กุฎี น้ำอ้อย น้ำมันยาง ชัน ดีบุก ทองเหลือง ทองแดง ขี้ผึ้งหล่อฐาน และกระจก น้ำรัก ทองคำ กระดาษ ชาด เสน เครื่องเขียน รง ดินแดง พระราชทานช่าง เลี้ยงพระสงฆ์ เลี้ยงช่างช่วยคนชายฉกรรจ์ ๑๖ สำมะโนครัว ๑๒๔ คน เป็นเงิน ๙๕ ชั่ง ๑๑ ตำลึง สักแขนขวาถวายเป็นข้าพระขาดไว้ในพระอาราม ตั้งหลวงพิทักษ์ชินสีห์เจ้ากรม ขุนภักดีรสธรรมปลัดกรม ควบคุมข้าพระและรักษาพระอาราม รวมพระราชทรัพย์ทั้งสิ้นที่สร้างและช่วยคนเป็นเงินตรา ๓,๗๘๕ ชั่ง ๖ ตำลึงแล้วทรงพระกรุณาให้เอาแพรลายย้อมครั่งทรงพระพุทธรูปในพระวิหารทิศพระระเบียง พระวิหารการเปรียญพระมหาธาตุ พระเจดีย์ใหญ่น้อยสิ้นแพร ๑๐๐ พับ แต่พระพุทธเทวปฏิมากร ในพระอุโบสถ ทรงผ้าสีทับทิมชั้นในตาดชั้นนอก
ครั้น ณ วันศุกร์เดือน ๕ แรม ๑๒ ค่ำ ปีระกา ตรีศกจุลศักราช ๑๑๖๓ ให้ตั้งการฉลอง อาราธนาพระราชาคณะ ฐานานุกรมอธิการ อันดับฝ่ายคันถธุระ วิปัสสนาธุระ ๑,๐๐๐ รูปพร้อมกันในพระอุโบสถ เวลาบ่ายแล้ว ๔ โมง ๕ บาท พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วยสมเด็จพระอนุชาธิราช พระราชวงศานุวงศ์ เสนาพฤฒามาตย์ราชปโรหิตาจารย์มายังพระอุโบสถ ทรงสมาทานพระอุโบสถศีล แล้วหลั่งน้ำอุทิศโสทกลงเหนือพระหัตถ์พระพุทธปฏิมากร ถวายพระอารามตามบาลีแก่พระสงฆ์ มีองค์พระพุทธปฏิมากรเป็นประธานและพระราชทานนามพระอารามว่า วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม มอบถวายสมเด็จพระวันรัต พิพัฒนญาณ อดุลยสุนทรนายก ปิฎกธรรมหาคณิศร บวรทักขิณาคณะสังฆารามคามวาสี สถิตในวัดพระเชตุพน แล้วถวายแด่พระพุทธปฏิมากรแพรยกไตร ๑ บาตรเหล็กเครื่องอัฐบริขารพร้อมย่ามกำมะหยี่ เครื่องย่ามพร้อม พัดแพร ร่มแพร เสื่ออ่อน โอเถา โอคณะ กาน้ำ ช้อนมุก ขวดแก้วเต็มด้วยน้ำผึ้ง น้ำมันมะพร้าว น้ำมันยา กลักธูปเทียนสิ่งละ ๑๐๐ ไม้เท้า รองเท้า สายระเดียง พระสงฆ์ ๑,๐๐๐ ได้รับไทยทานทั่วกันทุกรูป ครั้นจบพระบาลืที่ทรงถวาย พระสงฆ์รับสาธุพร้อมกัน ประโคมดุริยดนตรีแตรสังข์ ฆ้องกลองสนั่นไปด้วยศัพท์สำเนียงกึกก้องโกลาหล พระสงฆ์รับไทยทานแล้วไปสรงน้ำครองไตรมาสวดพระพุทธมนต์เวลาเย็นวันละ ๑,๐๐๐ รูป ปฏิบัติพระสงฆ์ฉันเช้า เพล ๓ วัน ๑,๐๐๐ รูป ถวายกระจาดทุกองค์ ให้มีพระธรรมเทศนา บอกอานิสงส์ทุกวันแล้ว ปฏิบัติพระสงฆ์ซึ่งศรัทธาทำดอกไม้เพลิงบูชาพระรัตนตรัยฉันเช้าทั้ง ๗ วันเป็นพระสงฆ์ ๖๒๔ รูป ถวายผ้าสะบงทุกองค์ ถวายบาตรเหล็กซึ่งพระสงฆ์ไม่มีครอง แล้วถวายกระจาด เสื่อ ร่ม รองเท้า ธูปเทียน ไม้เท้าด้วย แล้วให้ตั้งโรงฉ้อทานเลี้ยงสมณชีพราหมณ์อาณาประชาราษฎรทั้งปวงและมีโขนอุโมงค์โรงใหญ่ หุ่น ละคร มอญรำ ระบำ โมงครุ่ม คุลีตีไม้ ปรบไก่ งิ้วจีน ญวนหกคะเมน ต่ายลวด ลอดห่วง รำแพน นอนหอกนอนดาบ สิงโตล่อแล้ว และมวย เวลากลางคืนประดับไปด้วยประทีปแก้วระย้าแล้ว โคมพวง โคมรายมีดอกไม้รุ่งสว่างไปทั้งพระอาราม แล้วให้มีหนังคืนละ ๙ โรง มีดอกไม้เพลิงคืนละ ๒๐๐ พุ่ม ระทาใหญ่ ๘ ระทา พลุ ประทัด พะเนียง ดอกไม้ม้า ดอกไม้กระถาง ดอกไม้กลต่าง ๆ และ มังกรล่อแก้ว ญวนรำโคมเป็นที่โสมนัสบูชาโอฬารึกวิเศษ เป็นพระราชทรัพย์ทิ้งทาน ต้นกัลปพฤกษ์ ฉลากพิกัดราคา พระราชบุตรา และพระราชบุตรี พระภาคิไนยราช และนางพระสนม ราชกุญชร อัศดรนาวา ฉลากละ ๕ ชั่ง ๔ ชั่ง ๒ ชั่ง เป็นเงินตรา ๓๓๘ ชั่ง เงินเข้าผลมะนาว ๑๖๘ ชั่ง รวมกับเงินทิ้งทานเป็นเงินตรา ๕๐๖ ชั่ง คิดทั้งเงินราคาผ้าทรงพระค่าดอกไม้สดบูชา เลี้ยงพระสงฆ์ กระจาดและโรงฉ้อทาน เครื่องไทยทาน ทำเครื่องโขน โรงโขน เครื่องเล่น เบ็ดเสร็จ พระราชทานการมหกรรมสมโภช และถวายระย้าแก้ว โคมแก้ว บูชาไว้ในพระอารามเป็นเงินตราในการฉลอง เงิน ๑,๙๓๐ ชั่ง ๔ ตำลึง คิดรวมกันทั้งสร้าง เป็นพระราชทรัพย์เงิน ๕,๘๑๑ ชั่ง ครั้นเสร็จการฉลองพระอารามแล้ว ภายหลังทรงพระกรุณาเชิญพระพุทธปฏิมากรที่ ๒ ซึ่งสถิตในพระวิหารฝ่ายทักษิณทิศและประจิมทิศนั้นขึ้นไปประดิษฐานไว้ ณ พระวิหารวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ แล้วให้เชิญพระพุทธปฏิมากรทั้ง ๒ พระองค์ซึ่งเชิญมาแต่เมืองสุโขทัยหน้าตัก ๖ ศอกคืบกับนิ้ว ๑ เท่ากัน พระองค์ ๑ ทรงพระนามพระพุทธชินราชประดิษฐานไว้แทนที่ในพระวิหารทักษิณทิศ พระองค์ ๑ ทรงพระนามพระพุทธชินสีห์ ประดิษฐานไว้แทนที่ฝ่ายประจิมทิศคงดังเก่า
เจ้าอนัมก๊กถวายต้นไม้ทองเงินครั้งที่ ๖
ลุจุลศักราช ๑๑๖๓ ปีระกา ตรีศก เป็นปีที่ ๒๐ ในรัชกาลที่ ๑ เมื่อ ณ เดือน ๖ ขึ้น ๓ ค่ำ เจ้าอนัมก๊กจัดได้ต้นไม้ทองเงินกับกะลำพักหนัก ๑๐ ตำลึง ขี้ผึ้งหนัก ๕ หาบ น้ำตาลทรายหนัก ๕ หาบให้องลูถูเทือง ผู้รักษาเมืองไซ่ง่อนคุมเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และเมื่อทูตจะกลับไปจึงโปรดให้จัดสิ่งของออกไปพระราชทานเจ้าอนัมก๊ก ดินประสิวขาวหนัก ๕๐๐ หาบ แพรมังกรสีม่วงม้วน ๑ แพรมังกรสีน้ำเงินม้วน ๑ สีดำม้วน ๑ ให้องลูถูเทืองคุมไปพระราชทานเจ้าอนัมก๊ก
ได้ช้างเผือกพระเทพกุญชร
ครั้น ณ วันอาทิตย์เดือน ๘ แรม ๑๑ ค่ำ เมืองนครราชสีมามีหนังสือบอกเข้ามากราบบังคมทูลพระกรุณา ว่าขุนช้างเผือกนายชมรม ๑ นายหั้นหมอ ๑ นายล่าควาญกับหมอมีชื่อขึ้นช้างต่อไป ๗ ช้าง ไปแทรกโพน ณ ป่าภูเขียว ณ วันศุกร์เดือน ๑๑ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีวอก โทศก นายหั้นหมอนายล่าควาญขึ้นช้างพลายยนต์คล้องได้ช้างพังช้าง ๑ หูหางสรรพ จักษุขาวดังผลลำไย ขนขาวสีตัวดังสีหม้อใหม่ ได้ริมแม่น้ำสระพุง นำมาเข้าไม้ไว้ ๕ คืนแล้วออกลำโยงนำข้ามแม่น้ำสระพุงมา ๒ คืน ถึงเมืองนครราชสีมาพักอยู่โรงท่าอิฐริมฝั่งละน้ำตะครอง ทรงพระกรุณาโปรดให้กรมช้าง และช่างปั้น ช่างเชียนขึ้นไปดูจำลองรูปลงมาทูลเกล้าฯ ถวาย ครั้น ณ วันศุกร์ เดือนอ้ายขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีระกา ตรีศก พระยานครราชสีมา กรมการพร้อมกัน ได้นำนางพระยาช้างสำคัญเดินแต่โรงท่าอิฐรอนแรมมา ๑๗ คืน ถึงเมืองสระบุรีแรมคืน ๑ ผู้รักษาเมืองกรมการได้จัดการสมโภชแล้วยกแต่สระบุรีพักรอนแรมบ้านช้างเริงราง และแรมท่าเจ้าสนุกยกแต่ท่าเจ้าสนุกถึงโรงสมโภช ณ บ้านศาลาลอย สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จขึ้นไปคอยรับอยู่ พระยาศรีธรรมราชาธิราช ข้าทูลละอองธุลีพระบาทพร้อมกันได้ทำพระราชพิธีพระสงฆ์สวดพระปริตร ๕ รูป สวดฉันแล้วเวียนเทียน เช้า กลางวัน เย็น ๓ เวลา มีงานสมโภชละครโรง ๑ มวย ๑๕ คู่ ปรบไก่วง ๑ หนังโรง ๑ พระราชทานเงินตรา ๕ ชั่ง พระยาศรีธรรมาธิราชเป็นผู้อำนวยการพระราชพิธี พร้อมด้วยพระหมอเฒ่าพราหมณ์พฤฒิบาศ ทำพระราชพิธีทนนไชยบาศเสียไพรขวาดช้างแล้ว นำนางพระยาช้างออกโขลนทวารลงแพ ณ วันจันทร์ เดือนยี่ ขึ้น ๑๕ ค่ำเวลายํ่ารุ่งได้ฤกษ์ออกแพล่องลงมามีเรือชักแพ เรือดั้ง ๖ คู่ เรือกราบ ๔๐ ลำ ณ วันพุธ เดือนยี่ แรม ๒ ค่ำ เวลาเช้า ๔ โมงถึงท่าช้าง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จลงไปรับขึ้นจากแพ ตั้งกระบวนแห่ไปโรงสมโภชหน้าพระที่นั่งพลับพลาสูง มีกลองชนะแตรสังข์ เครื่องสูงคู่แห่เดินเท้า มีช้างนำ ช้างตาม ช้างเชือก ช้างต่อ รวม 5 ช้าง ถึงโรงสมโภชแล้ว เวลาบ่ายพระสงฆ์ราชาคณะสวดพระพุทธมนต์วันแรม ๒ ค่ำ ๓๔ รูป แรม ๓ ค่ำ ๓๔ รูป แรม ๔ คํ่า ๓๓ รูป รวม ๑๐๑ รูป รับพระราชทานฉันทั้ง ๓ วัน ถวายผ้าสบงและกระจาด โปรดให้มีงานสมโภชแต่ ณ วันศุกร์ เดือนยี่ แรม ๔ ค่ำไปจนถึง ณ วันจันทร์ เดือนยี่ แรม ๗ ค่ำ ให้มีหุ่นโรง ๑ ละครโรงใหญ่โรง ๑ ละครชาตรีโรง ๑ บ่ายมีมวยทุกวัน กลางคืนมีหนังคืนละ ๒ โรง มีขับไม้บัณเฑาะว์ทุกคืน ณ วันอาทิตย์ เดือนยี่ แรม ๖ ค่ำ เวลาเช้าพระราชทานอ้อยใหนางพระยาช้างด้วยพระหัตถ์ อ้อยนั้น จารึกชื่อขนานนามว่า พระเทพกุญชร บวรศรีเศวต อมเรศนฤมิตร เผือกผ่องพิศโสภณ มิ่งมงคลเฉลิมขวัญ ชาติฉัททันต์สูงศักดิ์วิลัยลักษณเลิศฟ้า แล้วตั้งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน บายศรีตอง ๒ เวียนเทียน สมโภช ๓ วัน โรงสมโภช ๓ ห้อง เฉลียงรอบปิดลายกระดาษผูกม่านทองมีฉัตรเบญจรงค์ ๗ ชั้น ราชวัติเครื่องสูงรอบโรง มีมณฑปที่รดน้ำตั้งเหนือโรงปักตลุงเบญจพาศ มีฉัตรทอง ฉัตรนาก ฉัตรเงิน ปรุราชวัติไม้จริงรอบ มีงานสมโภชคำรบ ๗ วัน ณวันเสาร์เดือนยี่ แรม ๑๒ ค่ำ เวลา ๕ โมงเช้า เสด็จออก ณ โรงพระเทพกุญชร พระราชทานปูนบำเหน็จเงินตราเสื้อผ้าหมอควาญผู้คล้องขุนช้างเผือก เป็นหลวงอภัยคชลักษณ์ เงินตรา ๒ ชั่ง เสื้อเข้มขาบดอกใหญ่ ๑ เสื้อแพรแดง ๑ ผ้าห่มนอนปักไหม ๑ ผ้าปูม ๑ ผ้าเชิง ๑ หมอหั้นผู้คล้องได้เป็นขุนเศวตคชรัตน์ เงินตรา ๓ ชั่ง เสื้อเข้มขาบดอกใหญ่ ๑ เสื้อแพรแดง ๑ ผ้าห่มนอนปักไหม ๑ ผ้ายกก้านแย่ง ๑ ผ้าเชิงปูม ๑ นายล่าควาญเป็นหมื่นสวัสดิกุญชร เงินตรา ๑ ชั่ง ๑๐ ตำลึง เสื้อเข้มขาบดอกเล็ก ๑ เสื้อแพรแดง ๑ ผ้าเชิงปูม ๑ ผ้าม่วง ๑ ผ้าห่มนอนปักไหม ๑ นายลาตรวจ นายอยู่ควาญตรวจ เงินตราคนละ ๑๐ ตำลึง เสื้อแพรกิ้นคนละผืน ผ้าห่มนอนปักไหมคนละผืน ผ้าม่วงคนละผืน หมอควาญไปด้วยกันอีก ๙ คน พระราชทานเงินตราคนละ ๓ ตำลึง รวมเงินตรา ๑ ชั่ง ๗ ตำลึง รวมหมอควาญ ๑๔ คนเป็นเงินตรา ๘ ชั่ง ๑๗ ตำลึง ครั้น ณ วันอังคาร เดือนยี่ แรม ๘ ค่ำ เวลาเช้าโมงเศษ โปรดให้แห่พระเทพกุญชรไปลงน้ำ ณ ท่าช้าง กลับขึ้นจากน้ำแล้วแห่เข้าประตูวิเศษไชยศรี ขึ้นโรงในพระบรมมหาราชวัง เวลาบ่ายสวดมนต์สมโภชต่อไปอีกคราวหนึ่ง
เพลิงไหม้วัดพระศรีสรรเพ็ชญ์
ครั้น ณ วันศุกร์ เดือน ๔ แรม ๑๕ ค่ำ ปีระกา ตรีศก จุลศักราช ๑๑๖๓ เวลายามเศษเกิดเพลิงไหม้มณฑปวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ ด้วยพระสงฆ์สามเณรศิษย์วัดจุดดอกไม้เพลิงเล่น จะเป็นกรวดหรือนกบินเข้าไปติดรังนกพิราบเป็นเชื้อขึ้น ไหม้พระมณฑปจนสิ้นเหลือแต่ผนัง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ได้เสด็จไปช่วยดับเพลิง แต่สมเด็จพระอนุชาธิราชทรงพระพิโรธมาก ให้ชำระเอาตัวผู้จุดดอกไม้ ได้สามเณรองค์ ๑ ชื่อวัดเป็นเจ้าของดอกไม้และจุดด้วย รับสั่งให้สึกออกจากสามเณรจะให้เอาไปประหารชีวิตเสียแต่ในเวลาค่ำวันนั้น สมเด็จพระสังฆราชถวายพระพรวิงวอนขอชีวิตไว้ ก็โปรดยกโทษพระราชทานให้ ภายหลังเติบโตขึ้นอุปสมบทแล้ว ได้ไปเป็นพระครูอยู่วัดเมืองสมุทรปราการ และดอกไม้นั้นก็ไม่ทิ้ง ทำกรวด ตะไล ไอ้ตื้อ ดีนัก พระมณฑปนั้นก็โปรดให้ทำเป็นหลังคา จัตุรมุขมิได้ทำเครื่องยอดตามเดิม
เจ้าอนัมก๊กได้เมืองญวนและตั้งตัวเป็นพระเจ้ากรุงเวียตนามยาลอง
ลุจุลศักราช ๑๑๖๔ ปีจอ จัตวาศก เป็นปีที่ ๒๑ ในรัชกาลที่ ๑ เจ้าอนัมก๊กมีราชสาสน์เข้ามาฉบับ ๑ ใจความว่า พระยากลาโหม เขมรซึ่งยกกองทัพออกไปช่วยตีกองทัพไกเซิน ซึ่งล้อมเมืองกุยเยินนั้น ได้จัดให้พระยากลาโหมตั้งค่ายล้อมอยู่กอง ๑ หาได้ใช้ให้รบพุ่งกันเหมือนกองทัพญวนไม่ และขุนนางเขมร พวกพระยากลาโหมหลายคนแจ้งความแก่เจ้าอนัมก๊กว่า พระยากลาโหมไม่ซื่อตรงต่อเจ้าอนัมก๊ก มีหนังสือลับไปถึง วิตีเขาดึง วิตีโดยวง ขุนนางพวกไกเซิน ซึ่งล้อมเมืองกุยเยิน เจ้าอนัมก๊กทราบแล้วก็ไม่อาจจะทำอย่างไรได้ ครั้นตีได้เมืองกุยเยินจับได้งุยทำดกเวียน ถามงุยทำดกเวียนบอกว่า เมื่อพระยากลาโหมมีหนังสือลับไปถึงวิตีเขาดึง วิตีโดยวงนั้น งุยทำดกเวียนเป็นผู้แปลหนังสือต้องกันกับคำเขมรซึ่งแจ้งความแก่เจ้าอนัมก๊ก เมื่อพระยากลาโหม เขมรมีชื่อยกกองทัพกลับมานั้นเจ้าอนัมก๊กได้จัดเงินทองแจกให้แก่พระยากลาโหม เขมรมีชื่อ แต่พระยากลาโหมคุมกองทัพกลับมาเมืองเขมรเสีย ความทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว มีพระราชดำรัสสั่งให้พระยาพระคลังมีหนังสือตอบไปถึงเจ้าอนัมก๊ก ใจความว่า ซึ่งเจ้าอนัมก๊กมีหนังสือเข้าไปว่า ได้ยกกองทัพบกทัพเรือ ไปตีเมืองกุยเยินได้แล้ว บัดนี้จะยกกองทัพไปตีเมืองตังเกี๋ย เมืองเว้นั้นถ้าราชการหนักเบาประการใดจงบอกเข้ามาให้แจ้ง และซึ่งพระยากลาโหม เขมรมิได้ซื่อตรงต่อเจ้าอนัมก๊ก ความข้อนี้นักเตียง นักเภา เขมรมีชื่อ ๕ คน ในกองทัพพระยากลาโหมหนีเข้ามา ให้กราบบังคมทูลพระกรุณาพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวว่า เจ้าอนัมก๊กจับพระยากลาโหมว่าพระยากลาโหมมีหนังสือลับถึงแม่ทัพไกเซิน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสถามว่าจริงหรือไม่จริง เขมรมีชื่อกราบทูลว่าจริง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทราบอยู่แล้ว ถึงพระยากลาโหมจะเข้ามากราบทูลประการใดก็หาทรงเชื่อไม่อย่าให้เจ้าอนัมก๊กวิตกเลย และพระยากลาโหม เขมร ทำทั้งนี้โทษผิดหนักหนาเจ้าอนัมก๊กอดออมไม่ถือโทษแล้ว ซํ้าให้เงินทองแก่พระยากลาโหม เขมรมีชื่ออีกนั้นขอบพระทัยเจ้าอนัมก๊กยิ่งนัก เมื่อพระยากลาโหมเข้ามาแจ้งราชการ ณ กรุงแล้วพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะทำโทษ ในปีนั้นเจ้าอนัมก๊กมีพระราชสาสน์ส่งมาทางเมืองเวียงจันทน์อีกฉบับ ๑ บอกว่าได้เมืองเว้ เมื่อ ณ เดือน ๗ ขึ้นค่ำ ๑ ได้เมืองตังเกี๋ยเมื่อ ณ เดือน ๘ แรม ๖ ค่ำ ยกตัวขึ้นเป็นเจ้าแผ่นดินใหญ่ใช้ยี่ห้อว่า ยาลอง ปีที่ ๑ ลงชื่อในพระราชสาสน์ว่า ดึกกวางเทือง ตั้งแต่นั้นก็มิได้ส่งต้นไม้ทองเงินเข้ามาเหมือนแต่ก่อน
พม่าขอเป็นไมตรี
ครั้น ณ เดือน ๑๒ พม่าแต่งทูตถือหนังสือเสนาบดีเข้ามาทางเมืองกาญจนบุรีว่า จะขอเจริญทางพระราชไมตรีให้ต่อติดสนิทดุจเป็นทองแผ่นเดียวกันกับกรุงเทพพระมหานครศรีอยุธยาจึงมีพระราชดำรัสว่า ซึ่งพม่ามีหนังสือมาเจรจาความเมืองว่าจะขอเจริญทางพระราชไมตรีนั้น เห็นจะไม่จริง มาเจรจาครั้งไรในปีนั้นก็มีศึกพม่ามาทุกครั้ง จะไว้ใจมิได้ ก็ให้พระยากาญจนบุรีไล่เสียมิให้เข้ามาเห็นบ้านเมือง และให้แต่งกองอาทมาตออกไปสืบราชการ
ศึกพม่าครั้งที่ ๔
ในปีจอ จัตวาศก จุลศักราช ๑๑๖๔ ปีนั้น พระยาเชียงใหม่มีใบบอกลงมาว่า ได้แต่งกองทัพไปโจมตีเอาเมืองสากจับได้ตัวราชาจอมหงษ์เจ้าเมืองกับลูกชายชื่อไหมขัติยะคน ๑ ครอบครัวเมืองสาก ๕,๐๐๐ เศษ และจับได้สุริงมะนีพม่า ซึ่งเจ้าอังวะแต่งให้ถือหนังสือราชสาสน์ไปเมืองตังเกี๋ย กับหนังสือญวนประทับตรามาถึงพระเจ้าอังวะ ๒ ฉบับ พระยาเชียงใหม่ให้คุมเอาตัวราชาจอมหงษ์ ไหมขัติยะ สุริงมะนี อ้าจะเรพม่า กับหนังสือญวนลงมาแล้ว พระยาเชียงใหม่กาวิละมีหนังสือบอกซํ้าลงมาอีกว่าสืบได้ความว่า พม่ายกกองทัพจะมาตีเมืองเชียงใหม่ ครั้นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และกรมพระราชวังบวรสถานมงคลทราบตามหนังสือบอกแล้ว ทรงพระราชดำริราชการพร้อมกันว่า ควรจะเกณฑ์กองทัพไปรักษาเมืองเชียงใหม่ จึงดำรัสสั่งให้สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ พระยายมราชคุมคนเมืองเหนือ ๘ หัวเมืองทัพ ๑ เจ้าอนุคุมพลลาวเวียงจันทน์ทัพ ๑ รวมกัน ๒ ทัพ สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ก็เสด็จยกทัพขึ้นไปด้วย
สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรฯ เสด็จขึ้นไปถึงเมืองเถิน ทรงพระประชวรพระโรคนิ่ว พระอาการมาก เวลามีพิษร้อนถึงต้องลงแช่อยู่ในพระสาคร เสด็จขึ้นไปช่วยเมืองเชียงใหม่หาได้ไม่ จึงรับสั่งให้เจ้าบำเรอภูธร ซึ่งเป็นกรมขุนสุนทรภูเบศร์เป็นแม่ทัพ พระยาเสนหาภูธร ซึ่งว่าที่กลาโหม พระยามหาวินิจฉัย ซึ่งว่าที่พระยาจ่าแสนยากร ยกขึ้นไปด้วยพระไกรภพ พวก ๑๐ หมู่ แลกองกลางในกรมพระราชวังบวรสถานมงคล พร้อมกันยกขึ้นไปกอง ๑ และทัพสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ พระยายมราชยกขึ้นไปทางเมืองลี้ ทางนั้นเป็นทางที่พม่ามาได้ และกองทัพกรมหลวงเทพหริรักษ์กับพระยายมราช ยกรีบเร่งขึ้นไป ผู้คนในกระบวนทัพหาพรักพร้อมกันไม่ จึงรั้งรอกระบวนทัพอยู่ให้คนลงมาเร่งกองทัพให้รีบยกขึ้นไป พอกองทัพมาพร้อมมูลกัน จึงได้ยกขึ้นไป
ที่เมืองเชียงใหม่นั้น พระยากาวิละเจ้าเมืองรักษาเมืองเชียงใหม่ไว้มั่นคง พม่ายกมาล้อมเมืองเชียงใหม่ ครั้งนั้นอินแซะวุ่นเป็นแม่ทัพ ชิดชิงโปกอง ๑ ปะไลโวกอง ๑ มะเดมะโย โกงดอรัดกอง ๑ นามิแลงกอง ๑ ตองแพกะเมียวุ่นกอง ๑ มะยอกแพกะเมียวุ่นกอง ๑ รวมกัน ๗ ทัพ ล้อมเมืองเชียงใหม่รอบทั้ง ๔ ด้าน เสาค่ายพม่าซึ่งล้อมเมืองนั้นใหญ่ ๓ กำ ยาว ๘ วา ลงดิน ๔ ศอก ไว้หลังดิน ๘ ศอก มีเอ็นร้อยตลอดกัน ๓ ชั้น มีกรอบกันปืนแผงบังตาสนามเพลาะสูง ๓ ศอก กว้าง ๔ ศอก คูริมสนามเพลาะ กว้าง ๔ ศอก ลึก ๓ ศอก มีช่องปืนราย ๆ รอบค่ายไป
พระยากาวิละเจ้าเมืองเชียงใหม่รักษาเมือง ครั้งนั้นองอาจแข็งแรงเวลาบ่ายออกเลียบเมืองตรวจตามเชิงเทิน กองทัพลาวตามพระยาเชียงใหม่ ๑,๐๐๐ เศษ ๒,๐๐๐ เสมอทุกวัน ครั้นพระยาเชียงใหม่ทราบว่า สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ทรงพระประชวรเสด็จประทับรักษาพระองค์อยู่ ณ เมืองเถิน พระยาเชียงใหม่จึงให้ท้าวมหายักษ์ลงมาเฝ้าทูลละลองธุลีพระบาทแจ้งข้อราชการ เวลากลางคืนท้าวมหายักษ์ออกมาทางประตูน้ำที่พม่าล้อมไว้มั่นคงนั้นออกมาได้แล้วท้าวมหายักษ์เชียนหนังสือปักไว้ว่า “กูชื่อท้าวมหายักษ์พระยาเชียงใหม่ใช้กูลงไปเฝ้าสมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรสถานมงคล แจ้งข้อราชการแล้วก็จะกลับเข้ามาทางประตูนี้ให้เองคอยอยู่จับกูเถิด” ท้าวมหายักษ์ลงมาเฝ้าสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคลที่เมืองเถินแจ้งข้อราชการว่าค่ายพม่าตั้งล้อมอยู่ ๗ ค่าย ในคำพระยาเชียงใหม่สั่งลงมาให้กราบทูลพระกรุณานั้น พระยาเชียงใหม่จะรักษาเมืองเชียงใหม่ไว้คอยท่ากองทัพกรุงเทพมหานครศรีอยุธยายกขึ้นไปช่วย ขอให้ทรงพระเมตตากรุณาแก่ชาวเชียงใหม่ข้าเผ่นดิน ให้เร่งรีบยกกองทัพขึ้นไปช่วยให้ทัน จึงโปรดให้มีตราให้ท้าวมหายักษ์ถือขึ้นไปให้พระยาเชียงใหม่ว่า ได้ให้สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ พระยายมราช คุมกองทัพหัวเมืองฝ่ายเหนือกอง ๑ กรมขุนสุนทรภูเบศร์ พระยาเสนหาภูธร คุมกองทัพในพระราชวังบวรสถานมงคลกอง ๑ เจ้าอนุคุมทัพเมืองเวียงจันทน์กอง ๑ รวมกัน ๓ ทัพ ยกขึ้นไปช่วยเมืองเชียงใหม่และให้พระยาเชียงใหม่รักษาเมืองเชียงใหม่ไว้คอยท่ากองทัพกรุงให้จงได้ท้าวมหายักษ์ได้ตราแล้วกราบถวายบังคมลากลับขึ้นไปเมืองเชียงใหม่ เข้าทางประตูน้ำที่ออกมา พม่าก็จับไม่ได้
และกองทัพสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์พระยายมราช และกองทัพกรมขุนสุนทรภูเบศร์พระยาเสนหาภูธร กองทัพในพระราชวังบวรฯ ยกขึ้นไปถึงเมืองลำพูนแล้ว พระยาเสนหาภูธร บอกลงมากราบทูล สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคลว่า พระยาจ่าแสนยากรเป็นคนอ่อนแอไป ขอรับพระราชทานพระไกรภพ (บุญรอด) เป็นที่พระยาจ่าแสนยากร โปรดให้มีตราตอบขึ้นไป ให้ตั้งพระไกรภพเป็นพระยาจ่าแสนยากรตามขอแล้ว กองทัพไทยก็เข้าตีเมืองลำพูน พม่าที่รักษาเมืองลำพูนสู้รบกองทัพกรุงไม่ได้ก็แตกหนีกองทัพกรุงกลับขึ้นไปเมืองเชียงใหม่ กองทัพกรมหลวงเทพหริรักษ์พระยายมราช จับได้ตัวเยสิดองปลัดทัพพม่ากับไพร่หลายคน เยสิดองคนนี้เป็นลูกไทยชาวกรุงเก่า บ้านบิดามารดาอยู่บางกระจะริมวัดพนัญเชิง เมื่อพม่าตีกรุงเก่าได้นั้น เยสิดองชื่อตัวชื่อมาก พม่าได้เป็นเชลยไปใช้สอยคุ้นเคยมา เมื่อยกมาตีเมืองเชียงใหม่ได้เป็นที่เยสิดองปลัดทัพมาด้วย
ฝ่ายที่กรุงนั้นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทราบว่า กรมพระราชวังบวรฯ ประชวรอยู่ที่เมืองเถิน เสด็จขึ้นไปเมืองเชียงใหม่ไม่ได้ จึงโปรดให้กรมพระราชวังหลัง ยกกองทัพตามกรมพระราชวังบวรสถานมงคลขึ้นไป กรมพระราชวังหลังเสด็จยกขึ้นไปถึงเมืองเถิน เห็นทรงพระประชวรพระอาการมาก กรมพระราชวังหลังทรงพระกันแสง และสมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ ตรัสแก่กรมพระราชวังหลังว่า จะขึ้นไปช่วยเมืองเชียงใหม่นั้นเห็นจะไม่ได้แล้ว ให้กรมพระราชวังหลังเสด็จขึ้นไปแทนพระองค์เถิด จึงพระราชทานพระแสงดาบให้กรมพระราชวังหลังขึ้นไปด้วยองค์ ๑ แล้วให้มหาดไทยร่างตราใจความนั้นว่า ให้กรมพระราชวังหลังเสด็จขึ้นไปแทนพระองค์ ถ้ากรมพระราชวังหลังเสด็จขึ้นไปถึงกองทัพกรุงแล้ว ให้เร่งระดมเข้าตีพม่าเอาเมืองเชียงใหม่คืนให้จงได้ อย่าให้คิดว่าพี่ว่าน้องเอาแต่การแผ่นดินตามอาชญาทัพศึก เมื่อกรมพระราชวังหลังจะทูลลากรมพระราชวังบวรสถานมงคลออกจากเมืองเถินนั้น เห็นพระองค์ทรงพระประชวรซูบผอม พระอาการมากอยู่ ก็ทรงพระกันแสงมิใคร่จะเสด็จไป จึงสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ตรัสแก่กรมพระราชวังหลังว่าเจ็บไข้ยังไม่เป็นไรดอกจะเอาชีวิตไว้คอยท่าให้ได้ เร่งยกขึ้นไปเถิด
และที่เมืองเชียงใหม่นั้น อินแซะวุ่นแม่ทัพได้ยินเสียงปืนที่เมืองลำพูนยืดยาวแน่นหนามาก ก็คิดว่าทัพกรุงยกขึ้นมาช่วยเมืองลำพูน จะชักคนลงมาช่วยเมืองลำพูนซึ่งตีได้ไว้ก็ชักไม่ออก ด้วยค่ายประชิดเมืองเชียงใหม่อยู่ จึงกำชับนายทัพนายกองให้ตระเตรียมจะเข้าปล้นเอาเมืองเชียงใหม่ให้ได้เสียก่อน กองทัพกรุงมาช่วยฝ่ายสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์และกองทัพกรมขุนสุนทรภูเบศร์ ก็เร่งยกกองทัพออกจากเมืองลำพูนขึ้นไปเมืองเชียงใหม่ตั้งค่ายล้อมค่ายพม่าไว้ และกรมพระราชวังหลังทูลลากรมพระราชวังบวรสถานมงคลจากเมืองเถินแล้ว ก็รีบยกขึ้นไปเมืองเชียงใหม่ ไปทางริมแม่น้ำไปถึงกองทัพที่ตั้งอยู่ ณ เมืองเชียงใหม่ กรมพระราชวังหลังให้หานายทัพนายกองมาพร้อมกันแล้วเชิญท้องตรารับสั่ง อ่านให้ฟังแล้วกรมพระราชวังหลังจึงมีพระบัญชาสั่งนายทัพนายกองให้ตีพม่าให้แตกแต่ในเวลาพรุ่งนี้ ไปกินข้าวเช้าในเมืองเชียงใหม่ให้จงได้ ถ้าผู้ใดย่อท้อก็จะเอาโทษตามพระอัยการศึก นายทัพนายกองพร้อมกันทั้งทัพกรมพระราชวังหลัง และทัพในพระราชวังหน้า ทัพกรมหลวงเทพหริรักษ์ก็ยกระดมคนเข้าตีค่ายพม่า ซึ่งล้อมเมืองเชียงใหม่แต่เวลา ๓ ยาม และพม่านายทัพนายกองเอาคนออกมาวางตามสนามเพลาะนอกค่าย ให้ยิงปืนตับกราดไว้ พวกกองทัพไทยยกกรูเข้าไปจะเข้าแหกค่าย เห็นปืนพม่ายิงหนานัก ต้องแอบอยู่ตามคันนา ต่างคนต่างยิงกัน พอสว่างขึ้นพระยาพิชัย (โต) เป็นคนกล้าหาญจึงร้องว่า ไล่ฟันไล่แทงเถิดแตกดอก พระยาพิชัยก็นำกองทัพเข้าไล่บุกบั่นฟันแทงเข้าไปก่อน นายทัพนายกองทั้งนั้นก็ตามกองทัพพระยาพิชัยเข้าไป ไล่ฟันไล่แทงพม่า ๆ สู้ไม่ได้วิ่งหนีเข้าค่ายบ้าง เข้าค่ายไม่ทันวิ่งเลยไปบ้าง กองทัพไทยก็ปีนค่ายพังค่ายพม่าเข้าไปได้ทุกค่าย พม่าก็แตกไป อินแซะวุ่นแม่ทัพใหญ่หนีไปได้แล้ว พระยาเชียงใหม่จัดพวกชาวเชียงใหม่ ๑,๐๐๐ เศษ ให้ตามพม่าติดไปทีเดียว ฆ่าฟันพม่าล้มตายลงเป็นอันมาก ฝ่ายพระยาเสนหาภูธร ก็เรียกเอาตัวเยสิดอง มาจากกองทัพกรมหลวงเทพหริรักษ์ บอกส่งตัวมา ณ ค่ายหลวงเมืองเถินพร้อมกับใบบอกข้อราชการเมืองลำพูน เมืองเชียงใหม่
นักองจันท์ นักองสงวน เข้ามาเฝ้า
ครั้นมาถึง ณ เดือน ๓ สมเด็จฟ้าทะละหะ พานักองจันท์นักองสงวนเข้ามากรุงเทพฯ เข้ามาเฝ้าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่ห้ว กราบบังคมทูลพระกรุณาว่า นักองพิมถึงแก่พิราลัยแต่เมื่อปีมะแม เอกศก แล้ว พระยากลาโหม (พรหม) ซึ่งกลับแต่ทัพ มีความผิดก็จับจำเข้ามาด้วย โปรดเกล้าฯ ให้ส่งพระยากลาโหม (พรหม) ไว้ในทิมตำรวจ ให้ตั้งหลวงเพ็ชรดาพิจิตร (เมือง) ขึ้นเป็นพระยากลาโหม ครั้น ณ เดือน ๔ ข้างแรม สมเด็จฟ้าทะละหะ นักองจันท์ นักองสงวนก็กราบถวายบังคมลากลับไป
พระเจ้าเวียตนามถวายของสนองพระคุณ
ลุจุลศักราช ๑๑๖๕ ปีกุน เบญจศก เป็นปีที่ ๒๒ ในรัชกาลที่ ๑ พระเจ้าเวียตนามมีพระราชสาสน์แต่งทูตเข้ามาถึง เมื่อ ณ เดือน ๖ ปีกุน เบญจศก ลงวันในพระราชสาสน์ เดือน ๕ แรม ๕ ค่ำ ใจความในพระราชสาสน์ว่า เมื่อปีจอ จัตวาศก ยกกองทัพบกทัพเรือไปตีเมืองตังเกี๋ยจับได้วังเกริดพี่น้องขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยเป็นอันมาก และเมืองขึ้นกับเมืองตังเกี๋ย ๑๓ เมืองนั้นก็มาขึ้นด้วย ครั้น ณ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ พระเจ้าเวียตนามยกกองทัพมา ณ เมืองเว้ เดือนอ้ายข้างขึ้น พระเจ้าเวียตนามให้แต่งเครื่องสักการบูชา พระอัยกา พระชนก พระชนนี พระญาติวงศา ซึ่งสิ้นพระชนมชีพแต่ก่อนแล้วเอาวังเกริดพี่น้องวังเกริดกับขุนนางผู้ใหญ่ พวกวังเกริดที่เป็นกบฏมาประหารชีวิตเสียที่หน้าโต๊ะเครื่องบูชา พลีกรรมสนองคุณพระญาติวงศ์ที่พวกกบฏทำลายชนมชีพเสียนั้น
ครั้นเสร็จการสนองพระคุณแล้ว พระเจ้าเวียตนามคิดถึงพระเดชพระคุณ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวัรบวรฯ ที่ได้พระราชทานปืนกระสุนดินดำ สุพรรณถัน เหล็กก้อน เหล็กหล่อ ดีบุกดำ ดีบุกขาว ศิลาปากนก และฝาง ออกไปพระราชทานบ้าง โปรดให้จัดซื้อไปได้บ้าง เป็นกำลังสงครามจึงได้ทำการศึกสำเร็จ จัดได้สิ่งของเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทองคำ ๑๐ แท่ง เงิน ๑๐๐ แท่ง ง้าวเล่ม ๑ ขึ้ผี้งหนัก ๖ หาบ น้ำตาลทรายหนัก ๖๐ หาบ แพรญวนต่างสี ๒๕๐ พับ ส่วนถวายในสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ทองคำ ๕ แท่ง เงิน ๕๐ แท่ง ขี้ผึ้ง ๔ หาบ น้ำตาลทราย ๔๐ หาบ แพรญวนต่างสี ๑๕๐ พับ จึงโปรดให้พระยามหาเทพเชิญท้องตราบอกข่าวราชการ และพระราชสาสน์พระเจ้าเวียตนามกับสิ่งของขึ้นไปพระราชทานสมเด็จพระอนุชาธิราชและฟังข่าวราชการและพระอาการด้วย สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล จึงมีพระราชบัณฑูรให้มีใบบอกข้อราชการ และมอบตัวเยสิดองให้พระยามหาเทพพาลงมา ณ กรุงเทพมหานคร
กองทัพไทยไปตีเมืองเชียงแสน
ฝ่ายเจ้าอนุเวียงจันทน์ยกขึ้นไปช่วยเมืองเชียงใหม่หาทันไม่พม่าแตกไปเสียก่อนได้ ๗ วันแล้ว ทัพเมืองเวียงจันทน์จึงไปถึงเมืองเชียงใหม่ พอสงบราชการเรียบร้อยแล้ว กรมพระราชวังหลัง กรมหลวงเทพหริรักษ์ พระยาเชียงใหม่และท้าวพระยาก็ลงมาเฝ้าเยี่ยมพระประชวรกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ณ เมืองเถิน กราบทูลข้อราชการเมืองเชียงใหม่ให้ทรงทราบ จึงรับสั่งให้สมเด็จพระเจ้าหลานเธอเจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ พระยายมราชทัพ ๑ ทัพเจ้าอนุเวียงจันทน์ทัพ ๑ ทัพเมืองนครลำปางทัพ ๑ ทัพเมืองน่านทัพ ๑ กับเมืองเชียงใหม่ทัพ ๑ ยกตามขึ้นไปตีเมืองเชียงแสนที่พม่าแตกไปอาศัยอยู่นั้นให้จงได้
พอพระโรคค่อยคลายขึ้น กรมพระราชวังบวรฯ กรมพระราชวังหลังก็เสด็จยกกองทัพกลับลงมาถึงกรุงในปีกุนนั้น ครั้นรุ่งขึ้นเวลาเช้าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จขึ้นไปเยี่ยมประชวรกรมพระราชวังบวรสถานมงคลดำรัสว่าทรงผ่ายผอมมากทีเดียว ตรัสถามพระอาการเสร็จแล้ว ก็ตรัสถามเรื่องราชการต่อไป กรมพระราชวังบวรสถานมงคลก็กราบทูลกล่าวโทษว่า กรมหลวงเทพหริรักษ์ พระยายมราชยกกองทัพขึ้นไปเมืองเชียงใหม่ ไปถึงทางเมืองลี้ทางนั้นพม่ามาได้ กรมหลวงเทพหริรักษ์ พระยายมราช ก็ถอยกองทัพลงมาตั้งอยู่ใต้เมืองลี้ต่อกองทัพวังหน้าขึ้นไปถึงเมืองลำพูนแล้วจึงได้ยกขึ้นไป และกองทัพซึ่งยกไปตีพม่าที่ล้อมเมืองเชียงใหม่นั้น พวกกองทัพวังหน้าตีได้ก่อนทัพกรมหลวงเทพหริรักษ์และทัพเมืองเวียงจันทน์นั้นก็มาไม่ทัน จึงปรับโทษกรมหลวงเทพหริรักษ์ พระยายมราช ให้ไปตีเมืองเชียงแสนกับด้วยเจ้าอนุ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงขัดเคืองกรมพระราชวังหลังว่าตีพม่าแตกไปแล้วไม่รีบยกติดตามไป กระทำเสียให้ยับเยิน กรมพระราชวังบวรสถานมงคล จึงกราบทูลแก้ไขว่า กรมพระราชวังหลังเห็นว่า ข้าพระพุทธเจ้าป่วยมากอยู่พอดีทัพแตกก็รีบกลับลงมา พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงหายขัดเคืองกรมพระราชวังหลัง
ตั้งเจ้าเชียงใหม่
ตามพงศาวดารเมืองเชียงใหม่ว่าในคราวนี้ พระยากาวิละมีความชอบทรงพระกรุณาโปรดเลื่อนเกียรติยศให้เป็นเจ้าขัณฑสีมา มีนามว่า พระบรมราชาธิบดีศรีสุริยวงศ์องค์อินทรสุริยศักดิ์สมญา มหาขัตติยราชชาติราไชยสวรรย์ เจ้าขัณฑสีมาพระนครเชียงใหม่ราชธานี เป็นใหญ่ในลานนา ๕๗ เมือง
ได้ช้างสีทองแดงพระบรมฉัททันต์
และเมื่อ ณ วันอาทิตย์ เดือน ๕ แรม ๔ ค่ำ ปีกุน จับช้างได้ที่เพนียดช้าง ๑ สูง ๖ ศอก สีตัวเป็นสีทองแดงฝึกหัดเชื่องราบแล้ว ส่งลงมาถึงกรุง เมื่อ ณ เดือน ๙ สมโภชแล้วพระราชทานชื่อขึ้นระวางเป็น พระบรมฉัททันต์ สุวรรณรัศมี ศรีศุภลักษณ์ อรรคทศคชาพงศ์ มงคลเลิศฟ้า
ราชทูตไปเมืองญวน
ครั้นมาถึง ณ วันอังคาร เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๐ ค่ำ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโปรดให้พระเพ็ชรปาณีศรีสุนทร เป็นราชทูต หลวงราชนาคานราราชมนตรีเป็นอุปทูต นายเสน่ห์มหาดเล็กเป็นตรีทูต ขุนศรีเสนาประชาบาลท่องสื่อ เชิญพระราชสาสน์คุมสิ่งของเครื่องสำหรับกษัตริย์ออกไปพระราชทานพระเจ้าเวียตนาม พระมาลาเบี่ยงองค์ ๑ พระภูษาเข้มขาบคลุมประทมปักมีกรวยเชิง ๑ พระภูษาเข้มขาบคลุมประทมปักมีสังเวียน ๑ พระภูษาคลุมประทมปักหน้าดอกไม้ ๑ รวม ๓ ผืน เข้มขาบทำเสื้อริ้วแย่งพับ ๑ เกล็ดพิมเสนพับ ๑ ริ้วมะลิเลื้อยพับ ๑ คดกฤชพับ ๑ รวม ๔ พับ ตาดทองทำ เสื้อริ้วปัดตร่าม้วน ๑ ตาตั๊กแตนม้วน ๑ สุจหนี่พื้นทองปักไหมผืน ๑ ส่านหน้าดอกไม้สีแดงผืน ๑ สีแสดผืน ๑ แพรมังกรลายทอง ๔ ม้วน พระยานุมาศ ๑ พระกรดคัน ๑ เครื่องสูง ๑๐ บังสูรย์คัน ๑ บังแทรก ๖ แล้วพระเจ้าเวียตนามมีพระราชสาส์นตอบขอบพระเดชพระคุณให้พระเพ็ชรปาณีศรีสุนทรราชทูตเข้ามาว่า พระมาลานั้นเป็นของสูงไม่เคยสวมขอถวายคืน ของทั้งปวงนั้นได้รับไว้แล้ว
กรมพระราชวังบวรสถานมงคลสวรรคต
กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ประชวรพระโรคนิ่วตั้งแต่เสด็จขึ้นไปเมืองเถินพระอาการค่อยคลายขึ้นคราวหนึ่งแล้ว ครั้น ณ เดือน ๘ ปีกุน เบญจศก จุลศักราช ๑๑๖๕ พระโรคกลับมีพิษกำเริบขึ้น พระอาการประชวรก็หนักลงโดยลำดับ
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบว่า สมเด็จพระอนุชาธิราชประชวรพระอาการหนัก จะเสด็จขึ้นไปทรงพยาบาลครั้นข้าราชการวังหลวงจะขึ้นไปล้อมวงตามธรรมเนียมเห็นกิริยาพวกข้าราชการวังหน้ากระด้างกระเดื่องจะเกิดวิวาทกันขึ้น สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทรต้องเสด็จขึ้นไปพร้อมด้วยเจ้าพระยารัตนาพิพิธ และพระยายมราชเดินยึดไปสองข้างพระเสลี่ยง ไปทรงจัดวางการล้อมวงเอง จึ่งเป็นการเรียบร้อย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นไปประทับแรม ทรงพยาบาลสมเด็จพระอนุชาธิราชอยู่ที่ในพระราชวังบวรฯ ถึง ๖ ราตรี
ครั้น ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ ปีกุน เบญจศก เวลา ๒ ยามเศษ กรมพระราชวังบวรสถานมงคล สวรรคตในพระที่นั่งบูรพาภิมุข พระชนมพรรษา ๖๐ พรรษา เสด็จดำรงเกียรติยศอยู่ในมหาอุปราช ๒๑ ปี ๔ เดือน ๕วัน จึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พร้อมด้วยพระราชวงศานุวงศ์และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยเป็นอันมาก เจ้านายฝ่ายพระบรมมหาราชวังขัดดาบทุก ๆ พระองค์ตามเสด็จเข้าไปสรงและทรงเครื่องพระศพเสร็จแล้ว เชิญพระศพประดิษฐานในพระโกศไม้สิบสอง ซึ่งทรงพระราชดำริให้จัดไว้เมื่อประชวรหนัก โปรดให้รื้อเอาทองคำที่หุ้มพระโกศกุดั่นใหญ่กุดั่นน้อยที่ทรงพระศพสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอทั้ง ๒ นั้น มาหุ้มพระโกศกรมพระราชวังบวรสถานมงคล และพระโกศกุดั่นใหญ่กุดั่นน้อยนั้น โปรดให้ลงรักปิดทอง ประดับกระจก ไว้สำหรับทรงศพเจ้านายเชิญพระศพไว้ในพระที่นั่งศิวโมกข์พิมาน โปรดให้มีหมายประกาศให้โกนผมทั้งแผ่นดิน เว้นแต่คนผมมวย ผมเปีย ผมจุก
พระราชประวัติกรมพระราชวังบวรสถานมงคล
สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคลในรัชกาลที่ ๑ ซึ่งพระนามปรากฏต่อมาว่า กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทพระองค์นี้ ประสูติในกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา เมื่อ ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีกุน เบญจศก จุลศักราช ๑๑๐๕ ปี ได้ทรงปฏิบัติราชการในครั้งกรุงเก่าเป็นตำแหน่งนายสุจินดาหุ้มแพร มหาดเล็กในแผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวสุริยามรินทร์ เมื่อกรุงเสียแก่พม่าข้าศึกเสด็จออกไปอาศัยอยู่เมืองชลบุรี ครั้นเมื่อเจ้าตาก (สิน) ตั้งมั่นได้ที่เมืองจันทบุรีแล้ว จะยกเข้ามาปราบปรามข้าศึก พระองค์ได้ทรงคุ้นเคยมากับเจ้าตาก (สิน) แต่ครั้งกรุงเก่าจึงเข้าทำราชการด้วยเจ้าตาก (สิน) ได้เป็นตำแหน่งพระมหามนตรีเจ้ากรมพระตำรวจ ทำการศึกสงครามมีความชอบ ได้เลื่อนตำแหน่งยศขึ้นโดยลำดับเป็นที่พระยาอนุชิตราชา แล้วเลื่อนเป็นพระยายมราชในปีขาล โทศก จุลศักราช ๑๑๓๒ ในปีนั้น เจ้ากรุงธนบุรียกกองทัพขึ้นไปปราบปรามเจ้าพระฝาง พระองค์ได้เป็นแม่ทัพบกยกไปก่อนทัพหลวง ตีได้หัวเมืองฝ่ายเหนือตลอดจนเมืองฝาง มีความชอบได้เป็นตำแหน่งที่เจ้าพระยาสุรสีห์พิษณุวาธิราช ผู้สำเร็จราชการเมืองพิษณุโลก บังคับบัญชาการป้องกันพระราชอาณาจักรอยู่ข้างฝ่ายเหนือแต่นั้นมา พระเดชานุภาพเลื่องลือจนพวกพม่าข้าศึก เรียกพระนามว่า พระยาเสือในครั้งนั้น ได้ทรงช่วยสมเด็จพระเชษฐาธิราชทำการศึกสงครามตั้งแต่แรกมาตลอดเวลากรุงธนบุรี จนได้เสด็จเถลิงพระราชมนเทียรเป็นพระมหาอุปราชา เมื่อปีขาล จัตวาศก จุลศักราช ๑๑๔๔ ปี
สิ่งซึ่งกรมพระราชวังบวรฯ ได้ทรงสร้าง
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทได้ทรงสร้างพระราชวังบวรฯ ทั้งวัง ตั้งแต่ป้อมพระจันทร์ลงมาจนถึงป้อมอิสินธร ด้านตะวันออกจนกระทั่งถนนหน้าพลับพลาสูง ฝ่ายพระราชวังบวรฯ ป้อมและกำแพงพระนครตั้งแต่ประตูหน้าวัดศรีสรรเพ็ชญ์ขึ้นไปจนถึงป้อมยุคนธร ริมวัดบวรนิเวศป้อมในแนวกำแพงส่วนพระราชวังบวรฯนั้น คือป้อมอิสินธรท้ายวังข้างเหนือ ๑ ป้อมพระจันทร์ท้ายวังข้างใต้ ๑ ป้อมพระอาทิตย์ ๑ ป้อมพระสุเมรุ ๑ กระบวนกระโจมป้อมและเสมาวิหลั่นผิดกันกับป้อมทั้งปวง ในส่วนพระบรมมหาราชวัง ประตูยอด ๓ ประตู คือ ประตูหน้าวัดศรีสรรเพ็ชญ์ ๑ ประตูทำฉนวนหน้าวัง ๑ ประตูสารซับมัน ๑ ยอดเป็นหลังมณฑปยอดปรางค์ วังพระองค์เจ้า ๔ วังติดกัน คือพระองค์เจ้าลำดวนวัง ๑ อยู่ข้างใต้ พระองค์เจ้าอินทปัตวัง ๑ ถัดขึ้นไปพระองค์เจ้าช้างวัง ๑ พระองค์เจ้าอสุนีวัง ๑ มีกำแพงล้อมและคั่นตำหนักเป็นฝากระดานมุงกระเบื้องทั้ง ๔ วัง ฝั่งข้างเหนือพระราชวังบวรฯ ข้างใต้เป็นโรงไหม ฝั่งข้างเหนือส่วนตะวันออกเป็นบ้านราษฎร ส่วนตะวันตกเป็นวังเจ้าบำเรอภูธร ซึ่งภายหลังเลื่อนเป็นกรมขุนสุนทรภูเบศร์ วังกำแพงล้อมรอบมีตึกหลัง ๑ ถัดนั้นไปริมกำแพงมีบ้านขุนนางผู้ใหญ่เป็นแถวขึ้นไป ๔ บ้าน มีตึกใหญ่บ้านละ ๒ หลัง มีกำแพงล้อมคือบ้านพระยามนเทียรบาล ๑ บ้านพระยากลาโหม ๑ บ้านพระยาจ่าแสนยากร ๑ บ้านพระยาไกรโกษา ๑ แล้วจึงถึงวังกรมหลวงจักรเจษฎา มีแต่กำแพงรอบเสามุมเป็นเสาเม็ด เป็นพระราชวังเดิมในกรมพระราชวังบวรสถานมงคล และบ้านพระยาไกรโกษาอีกบ้าน ๑ มีตึกหลัง ๑ กำแพงรอบอยู่ในที่ซึ่งเป็นวัดเทพธิดารามบัดนี้ ในฝั่งตะวันตกทำโรงเรือตั้งแต่วัดดุสิดารามขึ้นไปจนถึงคลองบางยี่ขัน ทำถวายในพระบรมมหาราชวังบ้าง ทำเป็นส่วนในพระราชวังบวรฯ บ้าง กับสะพานช้างข้ามคลองโรงไหม ๑ สะพานตรงข้ามคลองที่มุมพระราชวังบวรฯ ด้านตะวันออกเฉียงเหนือ ๑ เป็นสะพานไม้มีลูกกรงข้ามที่ไปวัดบุรณศิริแห่ง ๑ บ้านรับแขกเมืองเชียงใหม่อยู่ริมฝั่งแม่น้ำเหนือปากคลองโรงไหมขึ้นไป เรียกว่าบ้านหลวงของเจ้าฟ้าพิกุลทอง และบ้านอื่น ๆ ที่เรียกว่าบ้านหลวงทำเป็นการไม้อีกมาก ศาลาท้องสนามหลวงริมประตูพระราชวังตรงมุมวัดศรีสรรเพ็ชญ์ ๑ ศาลาคู่ ๒ ศาลาริมท้องสนามหลวง และศาลาเชิงสะพานตรง ๑ และได้ทรงฐาปนาวัดสลัก พระราชทานนามวัดนิพพานาราม ครั้นเมื่อยกสังคายนาเปลี่ยนชื่อวัดศรีสรรเพ็ชญ์ เมื่อเสด็จสวรรคตแล้ว ณ เดือนยี่ในปีกุนนั้นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดำรัสให้ตั้งการชุมนุมพระราชาคณะ สมเด็จพระสังฆราชเป็นประธานพระสงฆ์ แปลพระคัมภีร์ปริยัติธรรมแล้ว จึงได้พระราชทานนามพระอารามนั้นเปลี่ยนว่าวัดมหาธาตุราชวรวิหาร พระอารามหลวง ๑ วัดตองปุพระราชทานนามว่า วัดชนะสงคราม ๑ วัดโบสถ์ ๑ วัดบางลำพู ทรงสร้างพระราชทานนักชี ยายพระองค์เจ้ากัมพูช์ฉัตร และพระองค์เจ้าวงศ์ขัตติยา ๑ วัดสมอแครง ๑ วัดสมเกลี้ยง ๑ ทรงปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมของเก่าคือวัดสำเพ็ง ทรงอุทิศถวายสมเด็จพระบรมชนกาธิบดีแล้ว พระราชทานว่า วัดประทุมคงคา ๑ วัดครุธ ช่วยสมเด็จพระวันรัตสร้าง ๑ วัดสุวรรณคีรีตรงปากคลองตลิ่งชันข้ามเดิมชื่อวัดดงเหล็ก ๑ วัดสุวรรณดารารามกรุงเก่า ๑ หอพระมนเทียรธรรมในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม มาช่วยสมทบทำแห่ง ๑ วิหารคดวัดพระเชตุพนมาช่วยสมทบทำอีกแห่ง ๑ เครื่องป่าช้าวัดสุวรรณารามบางกอกน้อยคือ เมรุ และสามสร้าง หอสวด หอทิ้งทาน โรงโขน โรงหุ่น ระทา และพลับพลา โรงครัว พร้อมทุกอย่าง ทำถวายเป็นของพระบรมมหาราชวังอีกตำบล ๑
เรื่องหม่อมลำดวน หม่อมอินทปัต
เมื่อกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ทรงพระประชวรมากนั้น ความปรากฏว่า แต่ก่อนมาได้มีพระราชบัณฑูรประภาษเป็นนัยอุบายแก่พระองค์เจ้าลำดวน พระองค์เจ้าอินทปัตซึ่งเป็นพระโอรสผู้ใหญ่ทั้ง ๒ พระองค์ ให้คิดการแผ่นดิน มีคำเล่าถูกต้องร่วมกันเป็นหลายปากว่า เมื่อครั้งกรมพระราชวังบวรฯ ทรงพระประชวรหนักอยู่นั้น มีรับสั่งว่าพระที่นั่งนั้น ๆ ได้ทรงสร้างไว้ใหญ่โตมากมายเป็นของประณีตบรรจงงามดี ทรงพระประชวรนานไม่ได้ทอดพระเนตรเห็นรอบคอบเลย จะใคร่ทอดพระเนตรให้สบายพระราชหฤทัย จึงให้เชิญเสด็จขึ้นพระเสลี่ยงบรรทมพิงพระเขนยแล้ว เชิญเสด็จไปรอบพระที่นั่ง เมื่อเสด็จไปนั้น ทรงบ่นว่าของนี้อุตส่าห์ทำด้วยความคิดและเรี่ยวแรงเป็นหนักหนา หวังว่าจะได้อยู่ชมให้สบายนาน ๆ ก็ครั้งนี้ไม่ได้อยู่แล้ว จะได้เห็นครั้งนี้เป็นที่สุด ต่อไปก็จะเป็นของท่านผู้อื่น ภายหลังเมื่อทรงพระประชวรพระอาการมากแล้ว ให้เชิญเสด็จขึ้นพระเสลี่ยงเสด็จออกมาวัดมหาธาตุ รับสั่งว่าจะนมัสการลาพระพุทธรูป ครั้นเสด็จมาถึงหน้าพระประธานในพระอุโบสถ มีพระราชบัณฑูรดำรัสเรียกพระแสง ว่าจะทรงจบพระหัตถ์อุทิศถวายให้ทำเป็นราวเทียน ครั้นเจ้าพนักงานถวายพระแสงเข้าไปทรงเรียกเทียนมาจุดเรียบเรียงติดเข้าที่พระแสงทำเป็นพุทธบูชาอยู่ครู่หนึ่งแล้ว ทรงปรารภจะเอาพระแสงแทงพระองค์ถวายพระ ครั้งนั้นพระองค์เจ้าลำดวนเข้าปล้ำปลุกแย่งชิงพระแสงไปเสียจากพระหัตถ์ ทรงพระโทมนัสทอดพระองค์ลงทรงพระกันแสง ด่าแช่งพระองค์เจ้าลำดวนต่าง ๆ เจ้านายเหล่านั้นก็พากันเข้าปลํ้าปลุกเชิญเสด็จขึ้นทรงพระเสลี่ยงแล้ว เชิญเสด็จกลับเข้าพระราชวังบวรฯ เมื่อเสด็จมากลางทางก็ทรงขัดเคืองพระองค์เจ้าเหล่านั้นต่าง ๆ ว่าพากันข่มเหงท่าน ภายหลังอีกมีพระราชดำรัสว่า สมบัติทั้งนี้พระองค์ได้กระทำศึกสงครามกู้แผ่นดินขึ้นได้ ก็เพราะพระองค์ทั้งสิ้นไม่ควรจะให้สมบัติตกไปได้แก่ลูกหลานวังหลวงผู้ใดมีสติปัญญาก็ให้เร่งคิดเอาเถิด แต่นั้นมาพระองค์เจ้าลำดวนพระองค์เจ้าอินทปัตก็มีความกำเริบ จึงไปร่วมคิดกับพระยากลาโหม (ทองอิน) ๆ เป็นคนแข็งทัพศึก กรมพระราชวังบวรฯ ก็โปรดปรานไว้พระทัย ตรัสว่ารักเหมือนบุตรบุญธรรม พระยากลาโหม (ทองอิน) กับพระองค์เจ้าลำดวน พระองค์เจ้าอินทปัตตั้งกองเกลี้ยกล่อมหาคนที่ดีมีวิชาความรู้มาทดลองกันในวังพระองค์เจ้าลำดวน ถ้าพลั้งพลาดล้มตายลงก็ฝังเสียในกำแพงวังเป็นหลายคน จนความนั้นทราบถึงพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
ครั้นสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคลสวรรคตแล้วจะชำระจับกุมก็ยังไม่มีโจทก์ จึงแต่งข้าราชการที่สัตย์ซื่อคิดไปเข้าเกลี้ยกล่อม กับพระองค์เจ้าลำดวน พระองค์เจ้าอินทปัต จึงได้ความจริงมากราบทูลทรงทราบทุกประการ ครั้น ณ วันเสาร์ เดือน ๓ ขึ้น ๒ ค่ำ ก็ให้จับพระองค์เจ้าลำดวน พระองค์เจ้าอินทปัต มาชำระรับเป็นสัตย์ ซัดถึงพระยากลาโหม (ทองอิน) ครั้นมาถึง ณ วันอังคาร เดือน ๓ ขึ้น ๕ ค่ำ จับพระยากลาโหม (ทองอิน) กับพรรคพวกได้สิ้น พระยากลาโหม (ทองอิน) ให้การว่าวันถวายพระเพลิงเป็นวันจะลงมือทำการประทุษร้ายได้ความจะแจ้งแล้ว จึงโปรดให้ถอดพระองค์เจ้าลำดวน พระองค์เจ้าอินทปัตเสียจากเกียรติยศพระองค์เจ้าแล้วเอาหม่อมลำดวน หม่อมอินทปัต ไปสำเร็จโทษเสียด้วยท่อนจันทน์ อ้ายทองอิน กลาโหมกับพรรคพวกทั้งนั้น ก็ให้เอาไปประหารชีวิตเสียกับด้วยพระยาเกษตราธิบดี (บุญรอด) ที่เป็นคนยุยงสมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้า ให้เอาปืนขึ้นป้อมจะทำยุทธสงคราม และหม่อมวันทาพระสนมเอกโปรดปรานมาก มิได้มีความกตัญญูเพระเดชพระคุณ ทำชู้ด้วยอ้ายทองอินกลาโหม ก็ให้เอาไปประหารชีวิตเสียด้วย
เลื่อนกรมขุนเสนานุรักษ์และตั้งกรมขุนพิทักษ์มนตรี
และในปีกุน เบญจศก จุลศักราช ๑๑๖๕ นั้น ทรงพระกรุณาโปรดเลื่อนกรมสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนเสนานุรักษ์ ขึ้นเป็นกรมหลวงเสนานุรักษ์ และตั้งสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าจุ้ยเป็นกรมขุนพิทักษ์มนตรี
กองทัพกรมหลวงเทพหริรักษ์กลับจากเมืองเชียงแสน
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ พระยายมราชปรึกษาด้วยเจ้าอนุเวียงจันทน์ พระยากาวิละเจ้าเมืองเชียงใหม่ว่า เราจะยกทัพขึ้นไปตีเมืองเชียงแสน กำลังนี้ก็เป็นเทศกาลฝนผู้คนก็บอบชํ้าอยู่แล้ว จะต้องปล่อยไปทำไร่นาเสียก่อน ต่อตกฤดูแล้งลง จึงนัดหมายให้มาพร้อมกัน นายทัพ นายกอง ไทย ลาว ก็เห็นพร้อมกัน กรมหลวงเทพหริรักษ์ พระยายมราช ก็พักอยู่เมืองเหนือ ครั้นถึง ณ เดือน ๔ ก็กะเกณฑ์ผู้คนนัดกองทัพหัวเมืองลาวมาพร้อมกันแล้ว
ลุจุลศักราช ๑๑๖๖ ปีชวดฉศก เป็นปีที่ ๒๓ ในรัชกาลที่ ๑ เมื่อเดือน ๕ กรมหลวงเทพหริรักษ์ พระยายมราช นายทัพ นายกอง ไทย ลาว ก็ยกขึ้นไปเมืองเชียงแสน พม่ามิได้ออกสู้รบ เป็นแต่รักษาเมืองมั่นอยู่ กองทัพเข้าตั้งล้อมเมืองอยู่เดือนเศษจะหักเอามิได้ ด้วยพม่าอยู่ประจำรักษาหน้าที่และบนกำแพงเมืองเป็นสามารถ และกองทัพก็ขัดเสบียงอาหาร แล้วได้ข่าวว่ากองทัพเมืองอังวะจะยกมาช่วยเมืองเชียงแสน ครั้นเดือน ๖ ข้างแรมเป็นเทศกาลฝนตกประปรายลงมาแผ่นดินก็ร้อนขึ้น ผู้คนในกองทัพป่วยเจ็บมาก จะอยู่สู้รบพม่าก็เห็นว่าผู้คนเจ็บไข้มาก เสบียงอาหารก็น้อยลง จะทำการปีไปมิได้ กรมหลวงเทพหริรักษ์ก็ให้ล่าทัพลงมา ยังแต่ทัพลาว พวกลาวในเมืองเชียงแสนอดเสบียงอาหารฆ่า โค กระบือ ช้างม้ากินจนสิ้น พวกลาวชาวเมืองก็ยอมออกสวามิภักดิ์แก่กองทัพเมืองลาว เมื่อกองทัพกรมหลวงเทพหริรักษ์เลิกถอยมาแล้ว โปมะยุง่วนแม่ทัพพม่าเห็นพลเมืองออกหาแม่ทัพลาว เหลือที่จะกดขี่ห้ามปรามไว้ได้ก็ยกทัพหนีไปบ้างกองทัพลาวก็ไล่ตีพวกพม่าแตกหนีไป โปมะยุง่วนแม่ทัพถูกปืนตายในที่รบ นาขวาที่พม่าตั้งให้เป็นเจ้าเมืองเชียงแสน ก็พาครอบครัวอพยพข้ามแม่น้ำโขงเข้าแดนพม่าไป กองทัพได้ครอบครัว ๒๓,๐๐๐ เศษ ก็รื้อกำแพงเผาบ้านเมืองเสีย แล้วแบ่งปันครอบครัวกันเป็น ๕ ส่วน ให้ไปเมืองเชียงใหม่ส่วน ๑ เมืองนครลำปางส่วน ๑ เมืองน่านส่วน ๑ เมืองเวียงจันทน์ส่วน ๑ อีกส่วน ๑ ถวายลงมา ณ กรุงเทพฯ โปรดให้ตั้งบ้านเรือนอยู่เมืองสระบุรีบ้าง แบ่งไปอยู่เมืองราชบุรีบ้าง แต่ทัพกรุงนั้นกลับลงมาเปล่าไม่ได้ราชการสิ่งใด ก็ทรงขัดเคืองเป็นอันมาก ดำรัสว่าไม่รู้เท่าลาวให้ลงพระราชอาชญาจำกรมหลวงเทพหริรักษ์ พระยายมราชไว้ที่ทิมดาบชั้นนอกตรงหลังศาลาลูกขุนฝ่ายซ้ายไว้ ๔ วัน ๕ วันก็โปรดให้พ้นโทษ
การพระเมรุกรมพระราชวังบวรสถานมงคล
การพระเมรุกรมพระราชวังบวรสถานมงคลนั้น ทรงพระราชดำริโดยทรงพระโทมนัสในเรื่องหม่อมลำดวน หม่อมอินทปัตจึงตรัสว่ากรมพระราชวังบวรฯ รักลูกยิ่งกว่าแผ่นดินให้สติปัญญาให้ลูกกำเริบจนถึงคิดประทุษร้ายต่อแผ่นดิน เพราะผู้ใหญ่ไม่ดีจะไม่เผาผีแล้ว เสนาบดีข้าราชการหลายนายช่วยกันกราบทูลทัดทานว่า ซึ่งจะไม่ทำพระเมรุพระราชทานเพลิงนั้นไม่ควร ด้วยราษฎรและหัวเมืองเป็นอันมาก ที่ทราบก็จะมี ที่ไม่ทราบก็จะมี จะติเตียนต่างๆ ไป จึงรับสั่งว่า ขุนนางจะให้เผาก็จะเผา แต่จะทำพระเมรุนั้นจะทำบูชาพระบรมธาตุ เมื่อสมโภชพระบรมธาตุแล้วจึงจะเผาต่อภายหลังกันความนินทา ครั้นมาถึง ณ เดือน ๗ ปีชวด ฉศก จุลศักราช ๑๑๖๖ การพระเมรุแล้ว จึงเชิญพระบรมธาตุ ซึ่งประดิษฐานในระย้ากินรออกไปสมโภชเวียนเทียนแล้ว จึงได้เชิญพระศพไปยังพระเมรุ ได้มีการมหรสพสมโภช ๗ วัน ๗ คืนแล้ว เสด็จพระราชทานเพลิงมีการสมโภชพระอัฐิอีกวัน ๑ กับคืน ๑ เป็นคำรบ ๘ วัน ๘ คืน แห่พระอัฐิกลับ
พระเจ้าเวียตนามมีราชสาสน์มาทูลเตือน ให้ตั้งกรมพระราชวังบวรฯ
ครั้นมา ณ เดือน ๘ ราชทูตญวนเข้ามาถึง พระเจ้าเวียตนามมีพระราชสาสน์แต่งให้กวานเทียงดาว กำซาบเจืองคุมสิ่งของเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย และช่วยในการพระศพสมเด็จพระอนุชาธิราช ส่วนของถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทองคำ ๕ ลิ่ม เงิน ๕๐ ลิ่ม แพรต่างสี ๑๐๐ พับ ผ้าขาว ๑๐๐ พับ ส่วนสดับปกรณ์พระอัฐิกรมพระราชวังบวรฯ ขี้ผึ้ง ๕ หาบ ผ้าขาว ๑๐๐ พับ น้ำตาลกรวด ๕ หาบ น้ำตาลทราย ๓๐ หาบ น้ำตาลปึก ๕ หาบ กับมีพระราชสาสน์เตือนพระสติเข้ามาด้วยฉบับ ๑ ว่า สมเด็จพระอนุชาธิราช ซึ่งเป็นกรมพระราชวังบวรฯ สวรรคตแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระชราลงทุกวัน ยังแต่พระเจ้าลูกยาเธอ พระเจ้าหลานเธอ มีกำลังมากเสมอกันอยู่ การข้างหน้ากลัวจะไม่เรียบร้อย ขอให้ยกสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร ขึ้นดำรงที่เป็นกรมพระราชวังบวรฯ จะได้มีกำลังและพาหนะมากขึ้น บ้านเมืองจึงจะเรียบร้อย ทูตเข้ามาครั้งนั้นก็ไม่ทันการพระศพ ได้สดับปกรณ์แต่พระอัฐิในพระราชวังบวรฯ เสร็จการแล้ว ทูตจะกราบถวายบังคมลากลับไป
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงโปรดให้จัดสิ่งของพระราชทานตอบแทนพระเจ้าเวียตนาม พระแสงปืนคาบศิลาเครื่องทองคำบอก ๑ เครื่องนากบอก ๑ ปืนแฝดบอก ๑ คลุมประทมปักทองมาแต่เมืองเทศผืน ๑ พระธำมรงค์เพชรมณฑปถมยาราชาวดีองค์ ๑ จุฑาเพชรรังแตน ๒ องค์ กุณฑลเพชรรังแตน ๒ พลอยเพชรใหญ่ ๓ พลอยเพชรน้อย ๕๐ พลอยไพฑูรย์เมล็ดใหญ่ ๑ พลอยสำหรับประดับเครื่องรัดพระองค์ ๕ สุจหนี่เทศหักทองขวาง ๒ สุจหนี่เทศ พื้นแดงแกมไหม ๑ ของส่วนในสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร ปืนคาบศิลาเครื่องเงินประดับพลอยเพชรบอก ๑ กำมะหยี่หุ้มเปลปักทองขวางผืน ๑ ลายทอง ๒ ผืน ทองคำเปลว ๕,๐๐๐ แผ่น เป็นของทรงยินดีต่อพระเจ้ากรุงเวียตนาม ครั้น ณ เดือน ๙ ขึ้น ๙ ค่ำ ราชทูตกราบถวายบังคมลาไป
เกณฑ์ทัพไปตีเมืองเชียงตุง เชียงรุ้ง
ในเดือน ๙ นั้น โปรดเกล้าฯ ให้มีตราไปเกณฑ์ทัพเมืองเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองแพร่ เมืองน่าน เมืองหลวงพระบาง เมืองเวียงจันทน์ กับให้เกณฑ์กองทัพเมืองพิษณุโลก เมืองสวรรคโลก เมืองสุโขทัย เมืองพิจิตร เมืองพิชัย ให้หนุนทัพลาวขึ้นไปตี เมืองเชียงตุง เมืองเชียงรุ้ง และเมืองลาวฟากโขงตะวันออกแดนพม่า ให้ถึงพร้อมกันในฤดแล้ง
ตั้งเจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี
ครั้นถึง ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เสด็จพระราชดำเนินลงไปทรงลอยพระประทีป พระเจ้าลูกเธอพระองค์หญิงองค์ ๑ ปรากฏพระนามว่าพระองค์เจ้าจันทบุรีพระชนม์ได้ ๖ พรรษา ตามเสด็จลงไปที่ตำหนักแพ เมื่อเวลาจุดดอกไม้รับสั่งว่าประชวรพระเนตรอยู่ ให้กลับขึ้นไปพระราชวังเสียก่อน พระองค์เจ้าหญิงนั้นก็เสด็จกลับขึ้นมาถึงที่เรือบัลลังก์กับตำหนักแพต่อกันพลาดตกลงน้ำหายไป พี่เลี้ยงนางนมร้องอื้ออึงขึ้น คนทั้งปวงตกใจพากันลงน้ำเที่ยวค้นหาจึงพบพระเจ้าลูกเธอพระองค์นั้น เกาะทุ่นหยวกอยู่ท้ายน้ำหาได้เป็นอันตรายไม่ เป็นอัศจรรย์ จึงมีพระราชโองการดำรัสว่า พระเจ้าลูกเธอพระองค์นี้ เจ้าจอมมารดาก็เป็นบุตรีเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต สิ้นชีพเสียแต่เมื่อปีกุนเบญจศก แต่พระชนม์พระองค์เจ้าได้ ๕ พรรษาไม่มีมารดา ทรงพระกรุณามาก พระองค์เจ้านี้อัยกาก็เป็นเจ้าประเทศราชยังดำรงชีพอยู่ ควรจะสถาปนาให้มีอิสริยยศเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้า ครั้น ณ วันอาทิตย์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๒ ค่ำ จึงโปรดให้ตั้งการพระราชพิธีเฉลิมพระนาม ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันจันทร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๓ ค่ำ พระราชทานพระสุพรรณบัฏ เลื่อนขึ้นเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี แล้วมีงานสมโภชอีก ๓ วัน
ตั้งเจ้าอนุครองเมืองเวียงจันทน์
ในปีนั้นเจ้านครศรีสัตนาคนหุตล้านช้างชื่ออินทร์ ซึ่งเป็นอัยกาของสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดีป่วยถึงแก่พิราลัย ณ เดือน ๓ ขึ้น ๘ ค่ำ ครองเมืองได้ ๑๐ ปี โปรดให้ข้าหลวงเชิญศุภอักษร และพระราชทานโกศและสิ่งของพระราชทานเพลิงขึ้นไปปลงศพเสร็จแล้ว จึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งเจ้าอนุผู้น้อง ให้ครองนครศรีสัตนาคนหุตล้านช้างต่อไป
กรมหลวงเทพหริรักษ์สิ้นพระชนม์
ครั้นถึง ณ เดือน ๔ สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ประชวรสิ้นพระชนม์ เมื่อ ณ วันจันทร์ขึ้น ๑๔ ค่ำ ได้ทรงปฏิสังขรณ์วัดเลียบภายหลังพระราชทานนามว่าวัดราชบูรณะ
ชำระกฎหมาย
ลุจุลศักราช ๑๑๖๖ ปีชวด ฉศก ทรงพระราชดำริว่าฝ่ายพระพุทธจักรนั้นพระไตรปิฎก ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์อันสมเด็จพระพุทธเจ้าทรงพระมหากรุณาประดิษฐานไว้ต่างพระองค์ได้เป็นหลักโลกสั่งสอนบรรพชิตบริษัทและฆราวาสบริษัท ได้ปฏิบัติรู้ซึ้งทางสุคติภูมิและทุคติภูมิและพระไตรปิฎกธรรมนั้นฟั่นเฟือนวิปริตผิดเพี้ยนไปเป็นอันมาก ยากที่จะเล่าเรียนเป็นอายุพระพุทธศาสนาสืบไป ก็ได้อาราธนาประชุมเชิญพระราชาคณะทั้งปวงมีสมเด็จพระสังฆราชและพระธรรมอุดม พระพุทธโฆษาจารย์เป็นประธาน ฝ่ายราชบัณฑิตนั้น พระยาธรรมปรีชาเป็นต้น ให้ทำสังคายนาชำระพระไตรปิฎก สอบไล่ด้วยอรรถกถาฎีกาให้ถูกต้องตามพระพุทธบัญญัติ พระไตรปิฎกจึงค่อยถูกถ้วนผ่องใสขึ้น ได้เป็นที่เล่าเรียนง่ายใจแก่กุลบุตรสืบไปภายหน้า ก็เป็นพุทธการกรรมกองการกุศลอันประเสริฐแล้ว
และฝ่ายข้างอาณาจักรนี้ กษัตริย์ผู้ดำรงแผ่นดินนั้น อาศัยซึ่งโบราณราชนิติกฎหมายพระอัยการ อันกษัตริย์แต่ก่อนบัญญัติไว้ได้เป็นบรรทัดฐาน ซึ่งพิพากษาตราสินเนื้อความราษฎรทั้งปวงได้โดยยุติธรรม และพระราชกำหนดบทพระอัยการนั้น ก็ฟั่นเฟือนวิปริตผิดซํ้าต่างกันไปเป็นอันมาก ด้วยคนอันโลภหลงหาความละอายแก่บาปมิได้ ดัดแปลงแต่งตามชอบใจไว้พิพากษาให้เสียยุติธรรมสำหรับแผ่นดินไปก็มีบ้าง
จึงทรงพระกรุณาโปรด จัดข้าทูลละอองธุลีพระบาทที่มีสติปัญญา คือ ขุนสุนทรโวหาร ว่าที่พระอาลักษณ์ ๑ ขุนสารประเสริฐ ๑ ขุนวิเชียรอักษร ๑ ขุนวิจิตรอักษร ๑ กรมพระอาลักษณ์ ๔ นาย
ขุนหลวงพระไกรศรี ๑ พระราชพินิจจัยราชปลัด ๑ หลวงอัธยา ๑ ลูกขุน ๓ นาย
หลวงมหาวิชาธรรม ๑ ขุนศรีโวหาร ๑ นายพิมพ์ ๑ นายด่อนเปรียญ ๑ ราชบัณฑิต ๔ นาย
ชำระพระราชกำหนดบทพระอัยการ อันมีอยู่ในหอหลวงตั้งแต่พระธรรมศาสตร์ไปให้ถูกถ้วนตามบาลี และเนื้อความมิให้ผิดเพี้ยนซ้ำกันได้จัดเป็นหมวดเป็นเหล่าเข้าไว้ และทรงพระอุตสาหะทรงชำระดัดแปลงซึ่งบทอันวิปลาสนั้นให้ชอบโดยยุติธรรมไว้ ด้วยพระทัยทรงพระมหากรุณาธิคุณจะให้เป็นประโยชน์แก่กษัตริย์จะดำรงแผ่นดินไปภายหน้า ครั้นชำระแล้วให้อาลักษณ์ชุบเส้นหมึก ๓ ฉบับ ไว้ห้องเครื่องฉบับ ๑ ไว้หอหลวงฉบับ ๑ ไว้ศาลหลวงสำหรับลูกขุนฉบับ ๑ ปิดตราพระราชสีห์ ตราพระคชสีห์ ตราบัวแก้ว ทุกเล่มเป็นสำคัญ
ได้ช้างสำคัญพระบรมนัขมณีและพระบรมคชลักษณ์
ลุจุลศักราช ๑๑๖๗ ปีฉถู สัปตศก เป็นปีที่ ๒๔ ในรัชกาลทิ่ ๑ ได้ช้างเลีบครบมาแต่เมืองนครศรีธรรมราช ช้าง ๑ ได้ช้างกระมาแต่เมืองเวียงจันทน์ช้าง ๑ โปรดให้ขึ้นระวาง
ช้างเมืองนครศรีธรรมราชพระราชทานนามว่า พระบรมนัขมณีศรีรัตนคเชนทร บวรวิศณุพงศ์ วงศคชพรรค์ อนันตคุณ สมบุรณเลิศฟ้าช้าง ๑
ช้างเมืองเวียงจันทน์ว่า พระบรมคชลักษณ์ อรรคคเชนทร์ สุเรนทรฤทธิ์สิทธิสมพงศ์ มงคลเลิศฟ้าช้าง ๑
ได้เมืองเชียงตุง เมืองเชียงรุ้ง และเมืองลื้อ สิบสองปันนา
ครั้นมาถึง ณ เดือน ๖ ปีฉลู สัปตศก จุลศักราช ๑๑๖๗ มีหนังสือเมืองเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองแพร่ บอกลงมาว่า กองทัพยกไปถึงเมืองยอง ณ เดือน ๔ ข้างขึ้น ปีชวด ฉศก พระยายองมิให้ต่อสู้ ออกมาอ่อนน้อมขอเป็นข้าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแล้ว แต่เมืองเชียงตุงนั้นเจ้าเมืองเชียงตุงยอมเข้าสวามิภักดิ์ จึงมิได้ยกเข้าตี พระยาเชียงตุงลงมาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ณ กรุงเทพฯ ให้มหาขนานผู้น้องอยู่รักษาเมือง ครั้นกองทัพยกขึ้นไปตีเมืองยองจำนวนคนในเมืองยองซึ่งยกออกหากองทัพเมืองเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองแพร่ เมืองน่านนั้น เป็นคนชายหญิงใหญ่น้อยประมาณ ๑๐,๐๐๐ เศษ ปืนใหญ่น้อย ๑,๐๐๐ เศษ ช้างม้าเป็นอันมาก ฝ่ายหัวเมืองขึ้นกับเมืองยองก็เข้าหากองทัพทั้งสิ้น แต่ว่ายังหาได้จำนวนคนและปืนช้างม้ามากน้อยเท่าใดไม่ กองทัพยังจะยกมาตีเมืองแรมต่อไปอีก ฝ่ายกองทัพเมืองน่าน เมืองหลวงพระบางบอกลงมาว่า ครั้นยกกองทัพขึ้นไปถึงเมืองหลวง เมืองภูคา เจ้าเมืองภูคาออกหากองทัพแล้ว ตัวเจ้าเมืองหลวงนั้นขึ้นไปอยู่เมืองมาง แชวงเมืองพงยังหากลับมาไม่ ครั้นกองทัพยกขึ้นไปตีเมืองพง เจ้าเมืองพงยกหนีขึ้นไปอยู่เมืองนูน เมืองรำ และเจ้าเมืองนูน เจ้าเมืองรำกับเจ้าเมืองพง เจ้าเมืองขอน เจ้าเมืองล่าพากันยกหนีขึ้นไปอยู่เมืองเชียงรุ้งทั้งสิ้น ครั้นกองทัพยกขึ้นไปตีเมืองเชียงรุ้ง เดชะพระบารมีพระบรมราชกฤษฎาภินิหาร พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เจ้าเมืองเชียงรุ้งมิได้ต่อสู้ แต่งให้นามวงศ์กับพระยาคำลือเจ้าเมืองล่า พระยาพาบเจ้าเมืองพง เจ้าเมืองนูน เจ้าเมืองขอน เจ้าเมืองรำ ซึ่งหนีกองทัพไปอยู่เมืองเชียงรุ้ง ถือหนังสือมาเข้าด้วยกองทัพ สวามิภักดิ์เป็นข้าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ขอพึ่งพระบรมเดชานุภาพสืบไป ฝ่ายเจ้าเมืองเชียงแข็งรู้ว่าเจ้าเมืองเชียงรุ้งออกหากองทัพแล้ว กลัวกองทัพจะยกไปตี จึงคิดฆ่าพม่าซึ่งอยู่ในเมืองเชียงแข็งเสียเป็นอันมาก แล้วมีหนังสือมาขอสวามิภักดิ์ด้วยกองทัพอีกเมือง ๑ และกองทัพเจ้าฟ้าเมืองน่านยกขึ้นไปครั้งนี้ตีได้เมืองใหญ่น้อย ๑๑-๑๒ หัวเมือง ได้ครอบครัวชายหญิงใหญ่น้อยประมาณ ๔๐,๐๐๐-๕๐,๐๐๐ เศษ กับปืนใหญ่น้อยเครื่องศาสตราวุธช้างม้าเป็นอันมาก และเมืองลาวฟากตะวันออกแม่น้ำโขงซึ่งขึ้นแก่พม่านั้น เมืองนครลำปาง เมืองเชียงใหม่ เมืองเวียงจันทน์ เมืองแพร่ เมืองน่าน เมืองเถิน เมืองหลวงพระบาง และหัวเมืองฝ่ายเหนือซึ่งยกขึ้นไปครั้งนี้ตีได้สิ้นแล้ว เป็นเมืองใหญ่เมืองน้อย ๔๐ เมือง ได้ครอบครัวชายหญิงใหญ่น้อยประมาณ ๖๐,๐๐๐-๗๐,๐๐๐ เศษ กำหนดจะได้กลับทัพกวาดครอบครัวลงมา ณ เดือน ๖ ข้างแรม ฝ่ายพระยาเชียงตุงจะกลับไปเมืองก็ไม่ได้ด้วยพม่ายกมารักษาอยู่ ตั้งมหาขนานผู้น้องเป็นเจ้าเมืองเสียแล้ว พระยาเชียงตุงจึงได้ตกอยู่ที่เมืองเชียงใหม่ ศึกครั้งนั้นเมืองพม่ามีเหตุสิ่งไรก็ไม่แจ้ง จึงมิได้ยกมาช่วยเมืองขึ้นของพม่า ฝ่ายนายทัพนายกองครั้นเลิกกองทัพกลับมาบ้านเมืองก็พาเจ้าแสนหวีฟ้า ท้าวพระยาเมืองลื้อสิบสองปันนา กับหัวเมืองลาวที่ยอมสวามิภักดิ์โดยดีลงมาเฝ้าเป็นอันมาก ถวายเครื่องราชบรรณาการ ช้างม้า สิ่งของต่างๆ ขอเป็นเมืองขึ้นถวายต้นไม้ทองเงินแล้วโปรดพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคท้าวพระยาลาวเป็นอันมาก จึงทรงพระราชดำริว่าหัวเมืองเหล่านี้ ถึงจะสวามิภักดิ์ได้ไว้เป็นเมืองขึ้นก็คงจะรักษาไว้ไม่ได้ด้วยใกล้เคียงเมืองพม่า เมืองจีนนัก มีการศึกมาแล้วจะยกไปช่วยก็ไม่ทันท่วงทีราชการ ถ้าพม่าและจีนยกมาก็คงจะกลับใจไปขึ้นดังเก่า ครั้นจะเอาครอบครัวไว้ในบ้านเมืองเรา เขาก็ไม่มีความผิดสิ่งไร ไม่ได้สู้รบยอมสวามิภักดิ์โดยดี จะทำดังนั้นก็เป็นอันธพาลไป หาเป็นยุติธรรมไม่ จึงโปรดให้ปล่อยเจ้าแสนหวีฟ้าและท้าวพระยาเจ้าเมืองต่าง ๆ กับครอบครัวกลับขึ้นไปบ้านเมืองทั้งสิ้น ครั้งนั้นพระเกียรติยศก็แผ่ผ้านไปทั้ง ๔ ทิศ คือมีเมืองประเทศราชลาวพุงดำ ลาวลือ ลาวพุงขาว ทั้งสิ้น มาจนถึงเขมร กัมพูชา เมืองแขก เมืองปักษ์ใต้ พระราชอาณาจักรกว้างขวางยิ่งกว่าพระเจ้าแผ่นดินครั้งกรุงเก่า เว้นเสียแต่เมืองทวาย เมืองตะนาว เมืองมะริด ได้แล้วกลับคืนไปเสีย
พระเจ้ากรุงเวียตนามมีราชสาสน์ถวายบรรณาการ
ครั้นมาถึงข้างแรม เดือนยี่ ในปีฉลู สัปตศกนั้น พระเจ้ากรุงเวียตนามแต่งให้ฮาเตียนถูคำซาย ซึ่งเป็นที่พระยาราชาเศรษฐีเจ้าเมืองบันทายมาศ เป็นทูตเชิญพระราชสาสน์เข้ามาถึงมีความในพระราชสาสน์ว่า ด้วย ณ ปีชวด ฉศก ข้าพเจ้าแต่งให้ทูตจำทูลพระราชสาสน์เข้ามากราบถวายบังคมพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทูตกลับออกไปแจ้งว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตั้งพระทัยทรงพระเมตตาข้าพเจ้าเสมอต้นเสมอปลาย ข้าพเจ้าคิดถึงพระเดชพระคุณขอให้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระเจริญครองสิริราชสมบัติ ให้อาณาประชาราษฎรอยู่เย็นเป็นสุขสืบไป ถ้าและพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ พระเจ้าหลานเธออยู่เย็นเป็นสุขแล้ว ขอให้มีพระราชสาสน์ออกไปถึงข้าพเจ้าให้ทราบด้วย พระราชสาสน์ลง ณ วันเดือนยี่ ขึ้น ๑ ค่ำ ยาลอง ๔ ปี กับหนังสือพระมเหสีพระเจ้ากรุงเวียตนามมาถึงเวียนถึงอกทง คือ โกเงินบุตรองเชียงซุนซึ่งเป็นอาของพระเจ้ากรุงเวียตนามใจความว่า เมื่อปีชวดทูตเข้ามา เวียนถึงอกทงได้ฝากแหวนเพชรออกไปให้วง ๑ ได้รับแล้ว บัดนี้ได้ฝากทองคำแท่ง ๑ หนัก ๑๐ ตำลึงจีน กับเงิน ๕ ลิ่ม หนักลิ่มละ ๑๐ ตำลึงจีน เข้ามาให้ขอบใจเวียนถึงอกทง หนังสือองเลโบฉบับ ๑ ถึงพระยาพระคลังใจความว่า สิ่งของที่พระราชทานออกไปนั้น พระเจ้ากรุงเวียตนามได้รับแล้ว และของทรงยินดีในสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่ส่งออกไป พระเจ้ากรุงเวียตนามก็ได้รับไว้ รับสั่งให้จัดของถวายเข้ามา เครื่องม้าทองคำอย่างญวนสำรับ ๑ พระแสงดาบ ๒ องค์ แพรสีต่างกัน ๕๐ พับ
เมื่อพระยาราชาเศรษฐี เจ้าเมืองบันทายมาศราชทูตจะกลับออกไปได้มีหนังสือพระยาพระคลังบอกไปถึงองเลโบฉบับ ๑ ใจความว่า พระเจ้ากรุงเวียตนามถวายเครื่องม้าทองคำสำรับ ๑ พระแสงดาบ ๒ องค์ แพรสีต่างกัน ๕๐ พับ เป็นส่วนในสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่นั้น สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทรได้ทรงรับไว้แล้วด้วยความยินดี รับสั่งว่าขอบพระทัยพระเจ้ากรุงเวียตนามยิ่งนักหนา พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้พระราชทานของมา ทรงยินดีพระเจ้ากรุงเวียตนาม พระภูษารัดพระองค์สีม่วง ๑ แพรรัดประคด หนามขนุน ๒ สาย ทรงสะพักกรองทองสีม่วง ๑ สีแสด ๑ พระแสงปืนคาบศิลาเครื่องทองคำบอก ๑ เครื่องม้าทองคำลายกุดั่นประดับพลอยสำรับ ๑ และมีความว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์ใหญ่นั้น จะยกขึ้นดำรงที่กรมพระราชวังบวรสถานมงคลในปีขาล อัฐศกนี้ พระราชวงศานุวงศ์ทั้งปวงก็มีความสบายอยู่ทุกพระองค์ อย่าให้พระเจ้ากรุงเวียตนามมีความวิตกเลย
ราชทูตไปเมืองญวน
ลุจุลศักราช ๑๑๖๘ ปีขาล อัฐศก เป็นปีที่ ๒๕ ในรัชกาลที่ ๑ พระยารัตนากาศ พระยาสุริยวงศา กราบทูลว่านายคำเทพ นายขนานมหาวงศ์ พี่น้องตกไปอยู่เมืองทันช้านานจะขอให้ลงมาทำราชการ ณ กรุง จึงโปรดให้พระยาเชียงเงินขึ้นไปรับ พระยาเชียงเงินไปชักชวนครอบครัวเมืองทัน ๑๐๐ เศษ ญวนจึงได้ยึดพระยาเชียงเงินไว้ องเลโบมีหนังสือฟ้องพระยาเชียงเงินส่งเข้ามาทางเมืองเขมร จึงได้ทรงทราบว่า พระยาเชียงเงินไปทำการเกินรับสั่ง พระเจ้าเวียตนามไม่รู้ความก็จะสงสัยว่าที่กรุงเทพมหานคร ใช้ให้พระยาเชียงเงินไปกวาดครอบครัวแดนเมืองญวนมา จึงใช้ให้ข้าหลวงขึ้นไปจำพระยาเชียงเงินลงมา ครอบครัวเมืองทันก็คืนกลับไป และทรงพระราชดำริว่า จะต้องจัดทูตออกไปแจ้งความแก่พระเจ้าเวียตนามให้สิ้นสงสัย ครั้งนั้นทรงพระราชดำริว่าทูตจะไปทางทะเลในเดือน ๗ เดือน ๘ เป็นเทศกาลคลื่นลมกล้า จึงให้แต่งราชสาสน์ตามสำเนานี้ ให้พระยาจักราราชมนตรี พระยาราชวังสัน นายเสน่ห์มหาดเล็ก เชิญพระราชสาสน์ไปทางบก จะได้ดูทางบกด้วย ราชทูตกราบถวายบังคมลา ณ เดือน ๗ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีขาล อัฐศกจุลศักราช ๑๑๖๘ เป็นปีที่ ๒๕ ในรัชกาลที่ ๑ ไปทางเมืองลาว ทูตไปครั้งนั้นนายไพร่ ๙๕ คน ลาวเมืองเวียงจันทน์เป็นล่ามไปด้วย ๑๖ คน รวม ๑๑๑ คน ราชทูตไปทางด่านกำโล เจ้าเมืองกวางตีบอกไปกรุงเวียตนาม เจ้าพนักงานจัดเรือให้ขุนนางและไพร่ ขึ้นไปรับมาลงกรุงเวียตนาม ณ เดือน ๘ ทุติยาษาฒขึ้น ๑ ค่ำ ทูตอยู่ที่กงกวนเกิดไข้ป่าติดไป ทูตไปครั้งนั้นป่วยตาย พระยาจักราราชมนตรีราชทูต ๑ นายเสน่ห์มหาดเล็กตรีทูต ๑ ไพร่ ๑๔ ลาวเวียงจันทน์ ๗ รวม ๒๓ คน เหลืออยู่พระยาราชวังสัน ๑ ขุนหมื่น ๖ ไพร่ ๗๒ คน รวม ๗๙ คน ลาวเมืองเวียงจันทน์ ๙ คน รวม ๘๘ คน และเมื่อความไข้สงบแล้ว พระเจ้ากรุงเวียตนามมีพระราชสาสน์ให้พระยาราชวังสันเชิญเข้ามาเมื่อ ณ เดือน ๑๐ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีขาล อัฐศกนั้น ใจความว่า การซึ่งพระยาเชียงเงินก่อเหตุชักชวนเอาตัวนายคำทิพ นางคำนัก กับครอบครัวไปนั้น พระเจ้ากรุงเวียตนามไม่มีความสงสัยในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ตัวหมื่นศรี ตัวเพี้ยจันอาสากับไพร่ที่ยึดไว้ ณ เมืองซือหงีนั้น ได้สั่งให้มีหนังสือไปให้ปล่อยกลับไปบ้านเมืองแล้ว ครั้นจะให้ทูตกลับขึ้นไปทางเมืองลาว เดินบกได้ความลำบาก จึงให้ส่งทูตเข้ามา ณ กรุงเทพมหานครทางเรือ ให้เจ้าเมืองไซ่ง่อนและหัวเมืองญวนจัดส่งเข้ามา แต่ลาวเวียงจันทน์ ๙ คนสมัครไปทางบก และพระยาราชวังสันคนนี้เป็นที่พระยาชลบุรี เมื่อครั้งพาองเชียงสือเข้ามา ณ กรุงเทพมหานคร องเชียงสือนับถือมาก เป็นทูตไปครั้งนี้ก็ไม่ได้อยู่กงกวน จัดให้ไปอยู่ที่ตึกอื่นให้ทำนุบำรุงไว้เป็นอันดี ทูตญวนเข้ามา ณ กรุงครั้งไร ก็มีของฝากเข้ามาให้พระยาราชวังสันทุกครั้ง
กรมพระราชวังหลังทิวงคต
ครั้นมา ณ เดือน ๑๐ กรมพระราชวังบวรสถานภิมุขฝ่ายหลังทรงพระประชวรพระโรค มาถึง ณ วันเสาร์ เดือนอ้าย ขึ้น ๑๐ ค่ำ เวลาบ่าย ๔ โมง ทิวงคต พระชนมายุได้ ๖๑ พรรษา ได้ทรงปฏิสังขรณ์วัดบางว้าน้อย ได้พระราชทานนามวัดอัมรินทราราม ๑ วัดเชิงเลนอีกวัด ๑ ไอ้พระราชทานนามวัดบพิตรภิมุข
ตั้งนักองจันท์เป็นสมเด็จพระอุทัยราชาเจ้ากรุงกัมพูชา
ในปีขาล อัฐศกนั้น ฝ่ายเมืองเขมร สมเด็จฟ้าทะละหะเห็นว่าตัวมีอายุมากชราลงแล้ว นักองจันท์อายุได้ ๑๖ ปี นักองสงวนอายุได้ ๑๓ ปี สมควรที่จะว่าราชการแผ่นดินได้อยู่แล้ว จึงได้พาเจ้าทั้ง ๒ องค์เข้ามา เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท กราบทูลว่า ได้ว่าราชการมาถึง ๑๐ ปีแล้ว ก็ชราลงเคลิบเคลิ้มไป ขอให้ตั้งนักองจันท์ขึ้นเป็นเจ้าเมืองกัมพูชา จะได้รักษาแผ่นดินต่อไป ครั้นอยู่มาสมเด็จเจ้าฟ้าทะละหะป่วยลง ถึงอสัญกรรมเมื่อ ณ วันอาทิตย์ เดือน ๘ ปฐมาษาฒ แรม ๔ ค่ำ อายุได้ ๖๕ ปี พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวให้ทำการศพที่วัดสระเกศ พระราชทานเพลิงแล้ว
ครั้นมาถึง ณ วันจันทร์ เดือน ๘ ทุติยาษาฒ ขึ้น ๕ ค่ำ จึงทรงพระกรุณาตั้งนักองจันท์เป็นองค์สมเด็จพระอุทัยราชาธิราชรามาธิบดี ศรีสริโยพรรณ บรมสุรินทรามหาจักรพรรดิราช บรมนารถบพิตร สถิตเป็นอิศวรกัมพุชรัฐราชโอภาสชาติวรวงศ์ ดำรงกรุงกัมพูชาธิบดี ศรียโสธรนครอินทปัตถ์ กุรุรัฐบุรีรมย์ อุดมมหาสถาน เจ้ากรุงกัมพูชา พระราชทานชฎาเครื่องยศ เครื่องสูงตามอย่างเจ้าประเทศราช โปรดให้ไปครอบครองบ้านเมืองต่อไป แล้วโปรดให้ทำการเกศากันต์ นักองสงวนด้วย โปรดให้พระยาจักรี (แบน) พระยากลาโหม (เมือง) เป็นผู้ใหญ่ทำนุบำรุง ครั้น ณ เดือน ๙ สมเด็จพระอุทัยราชากับพระยาพระเขมรก็กราบถวายบังคมลาไป
พระราชพิธีอุปราชาภิเษกเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร
ครั้นมาถึง ณ วันอาทิตย์ เดือน ๔ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีขาล อัฐศก จุลศักราช ๑๑๖๘ โปรดให้ตั้งการพระราชพิธีอุปราชาภิเษก สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ตั้งพลับพลาที่ประทับแรมที่โรงหล่อท้ายพระราชวังในกำแพง ซึ่งเป็นที่สวนกุหลาบในภายหลังตั้งเกยที่ข้างหลัง พระที่นั่งสุทไธสวรรย์ พลับพลาเปลื้องเครื่องตั้งนอกกำแพงแก้ว พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทและพระมณฑปที่สรงสนาน ตั้งที่ชาลาในกำแพงแก้วด้านตะวันออกพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท โรงพิธีพราหมณ์ตั้งหน้าพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ด้านตะวันตกเฉียงเหนือ ในการพระราชพิธีนั้น พระสงฆ์ พระราชาคณะ คามวาสี ๓๒ อรัญวาสี ๒ พระองค์เจ้า ๑ ฐานานุกรม ๑๒ อาจารย์ในกรุง ๓ อาจารย์นอกกรุง ๓ รวม ๕๓ รูป เจริญพระพุทธมนต์ ตั้งแต่ ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๔ ขึ้น ๔ ค่ำ ไป ๓ วัน เวลาบ่าย ๒ โมง ๕ บาท ตั้งกระบวนแห่มีข้าราชการ ฝ่ายทหารพลเรือน และมหาดเล็กในพระบรมมหาราชวัง และพระราชวังบวรฯ และตำรวจซึ่งต้องเกณฑ์ ในกระบวนแห่นั้นนุ่งถมปักลาย สวมเสื้อครุยขาว ขัดดาบขัดกระบี่ สะพายแล่งตามกระบวนบรรดาศักดิ์เป็นคู่ ๆ นั่งหน้าหลัง แห่เป็น ๔ สายแล้วถึงข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายทหารพลเรือนในพระบรมมหาราชวัง และพระราชวังบวรฯ นุ่งถมปักลายสวมเสื้อครุยขาวตามเสด็จท้ายกระบวนหลังอีก ๑๓๔ คู่ รวม ๒๖๘ คน แห่ตั้งแต่เกยที่ประทับมาโดยราชวิถี มีราชวัติฉัตรเบญจรงค์รายเป็นระยะตลอดมา เข้าประตูสุวรรณบริบาล หน้าพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทแล้ว วงมาตามแนวกำแพงแก้วเสด็จขึ้นพลับพลา เปลื้องพระวิภูษิตาภรณ์ เครื่องที่ทรงมานั้นแล้ว ทรงพระภูษาลาย พื้นขาวโจงหางหงส์รัดพระองค์ปั้นเหน่งประดับเพชร ทรงพระธำมรงค์เพชรครบนิ้ว พระหัตถ์ขวาพระหัตถ์ซ้าย ทรงฉลองพระองค์ครุยกรองทอง แล้วทรงพระเสลี่ยงน้อยไปถึงที่ เสด็จขึ้นทางมุขหลังพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เสด็จอยู่ข้างในพระฉาก ทรงสดับพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์จนจบทั้ง ๓ วันแล้ว เสด็จลงทางมุขหลังมาประทับที่พลับพลา เปลื้องเครื่องทรงผลัดเครื่องแต่งพระองค์ทรงพระมาลาเสร้าสูง ตั้งกระบวนแห่ เสด็จกลับทางประตูพิมานไชยศรีทั้ง ๓ วัน เวลาเช้าในวันที่ ๑ วันที่ ๒ นั้น ทรงพระเสลี่ยงน้อยเสด็จมาทรงปฏิบัติพระสงฆ์ฉันแล้วเสด็จทางประตูพิมานไชยศรี กับพระราชวงศานุวงศ์ทั้งปวง ไปประทับอยู่ ณ ทิมสงฆ์ ดำรัสให้ทิ้งทาน ณ ต้นกัลปพฤกษ์ทั้ง ๔ ต้น ซึ่งตั้งอยู่หว่างโรงละครนอกพระระเบียง วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เฟื้องทอง เฟื้องเงิน ไว้ในผลมะกรูดในผลมะนาว รวมทั้ง ๓ วัน เป็นทอง ๑๘ ตำลึง เงิน ๒๔ ชั่ง
ครั้น ณ วันอาทิตย์ เดือน ๔ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีขาล อัฐศก เวลาเข้าทรงเครื่องต้น ทรงพระมหากฐินน้อย เสด็จโดยกระบวนแห่ล้วน สวมพอกขาวมีเกี้ยวมาตามทาง เข้าประตูสุวรรณบริบาล ประทับพลับพลา เปลื้องเครื่องแล้ว ทรงพระภูษาลายพื้นขาวโจงหางหงส์ รัดพระองค์ปั้นเหน่งประดับเพชร ทรงพระธำมรงค์ครบนิ้ว พระหัตถ์ขวาพระหัตถ์ซ้าย ทรงฉลองพระองค์ครุย เสด็จขึ้นบนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทโดยมุขหลัง ถวายนมัสการพระศรีรัตนตรัย จึงมีพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินมา ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาททรงศีลและทรงพระราชอุทิศถวายสังฆภัตตานิสงส์ครบตติยวารแล้ว ทรงประเคนสำรับพระสงฆ์ราชาคณะรับพระราชทานฉัน ครั้นได้เวลามหามงคลฤกษ์ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทรจึงเสด็จลงมาที่สรงสนานริมพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทด้านตะวันออก พระราชโกษาถวายพระภูษาขาวเครื่องถอดเสด็จประทับเหนือตั่งตั้งบนถาดทองแดง บ่ายพระพักตร์ต่อบูรพทิศแล้ว หลวงพิพิธภูษาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย พระเครื่องมุรธาภิเษก สรงสนานเสร็จแล้ว พระราชาคณะคามวาสี ๙ พระราชาคณะอรัญวาสี ๒ พระอาจารย์วัดบางช้าง ๓ รวม ๑๔ รูป ถวายน้ำพระพุทธมนต์จึงพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระเต้าเบญจครรภและพระมหาสังข์ทักขิณาวัฏ พระสังข์ทองคำ พระสังข์เงิน อันเต็มด้วยน้ำปัญจสุทธินทีทรงรดพระราชทานเสร็จ และพระครูพราหมณ์ผู้ใหญ่ถวายน้ำสังข์น้ำกลศต่อพระหัตถ์แล้ว ถวายใบเวฬุ ทรงรับ พราหมณ์ผู้ใหญ่จึงร่ายพระเวทอิศวรมนตร์ พระพิษณุมนตร์ พระพรหมมนตร์ ถวายไชยมงคลเสร็จแล้ว ผลัดพระภูษาขาว ทรงพระภูษาลายเทศ พื้นแดง เขียนทอง ทรงสะพักกรองขาว เสด็จขึ้นพลับพลาเปลื้องพระเครื่องคอยพระฤกษ์ ครั้นได้ศุภวารมหุรติฤกษ์แล้ว เสด็จทรงพระเสลี่ยงน้อย จมื่นมหาดเล็กจึงเชิญธูปเทียนดอกไม้ตามเสด็จไปพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน เสด็จลงจากพระเสลี่ยงเข้าไปประทับอยู่ในท้องพระโรง ขุนมหาสิทธิโวหารอาลักษณ์เชิญพานพระสุพรรณบัฏมาจากพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ไว้ ณ พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จประทับ ณ พระที่นั่งจักรพรรดิพิมานข้างใน จึงมีพระราชโองการดำรัสใช้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี ให้ออกมาเชิญเสด็จ ๆ เข้าไปในพระที่นั่งข้างใน พระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอหลายพระองค์ทรงเชิญพานดอกไม้ธูปเทียนตามเสด็จเข้าไป จึงทูลเกล้าฯ ถวายดอกไม้ธูปเทียน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว แล้วมีพระราชโองการดำรัสใช้พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าอรุโณทัยให้ออกมาเชิญพานพระสุพรรณบัฏเข้าไปในพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ครั้นเวลาเช้า ๔ โมง ๕ บาท ได้พระสิริราชาฤกษ์ หลวงโลกทีป ขุนโชติพรหมา ขุนเทพากร โหรทั้ง ๓ สั่งให้ประโคม พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงพระราชทานพระสุพรรณบัฏ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร เป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคลแล้ว พระราชทานพระแสงดาบญี่ปุ่นฝักมะขามสีแดง จึงดำรัสฝากพระบวรพุทธศาสนา และพระราชทานพระราโชวาท ให้ตั้งอยู่ในสุจริตธรรมโดยราชประเพณีแล้ว พระราชทานพระพรไชยให้ทรงเจริญพระสิริสวัสดิ์วัฒนายุยั่งยืนสืบไป เสร็จการพระราชพิธีแล้ว กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จลงเรือพระที่นั่งกราบยาว ๑๓ วา พลพาย ๓๓ ซึ่งประทับ ณ ฉนวนประจำท่าเหนือตำหนักแพ มีเรือดั้งคู่ชัก ๓ คู่ เรือนำและเรือกลองแขก เรือตำรวจ เรือข้าราชการตามเสด็จ ๒๓ ลำ เสด็จข้ามไปพระราชวังเดิม มิได้โปรดให้เสด็จไปสถิตในพระราชวังบวรฯ
ตั้งพระบัณฑูรน้อย และตั้งกรมเจ้านาย
แล้วโปรดให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเสนานุรักษ์รับพระบัณฑูรด้วย ครั้งนั้นข้าราชการกราบบังคมทูลพระกรุณาออกพระนามว่า พระบัณฑูรใหญ่ พระบัณฑูรน้อย แล้วโปรดตั้งสมเด็จพระราชธิดา เจ้าฟ้าประภาวดีเป็นกรมขุนเทพยวดี ๑ เลื่อนสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนพิทักษ์มนตรีขึ้นเป็นกรมหลวงพิทักษ์มนตรี ๑ โปรดตั้งพระราชนัดดา เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์เป็นกรมขุนกษัตรานุชิต ๑ สมเด็จพระเจ้าหลานเธอพระองค์นี้ ครั้งกรุงธนบุรีมีพระนามว่า เจ้าฟ้าสุพันธวงศ์ ครั้นพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ พระราชทานพระนามใหม่ว่า เจ้าฟ้าอภัยธิเบศร์ ข้าราชการขานพระนามโดยย่อว่า เจ้าฟ้าอภัย ได้ทรงสดับรับสั่งว่าพ้องกับพระนามเจ้าฟ้าอภัยทต ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์ และเจ้าฟ้าอภัยครั้งแผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ ซึ่งไม่เป็นสวัสดิมงคลแก่ผู้มีพระนามนั้น จึงโปรดให้เปลี่ยนพระนามใหม่ว่าเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ โปรดตั้งสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าเกดในกรมพระศรีสุดารักษ์เป็นกรมขุนอิศรานุรักษ์ ๑ โปรดตั้งพระราชธิดาในสมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้า เจ้าฟ้าพิกุลทอง เป็นกรมขุนศรีสุนทร ๑ โปรดตั้งพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์เจ้าอรุโณทัยเป็นกรมหมื่นศักดิพลเสพย์ ๑ ตั้งพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าอภัยทัตเป็นกรมหมื่นเทพพลภักดิ์ ๑ ตั้งพระองค์เจ้าอสนีในสมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้าเป็นกรมหมื่นเสนีเทพ ๑ พระองค์เจ้าในกรมพระราชวังหลัง ๓ พระองค์ พระองค์เจ้าปานเป็นกรมหมื่นนราเทเวศร์ ๑ พระองค์เจ้าบัว เป็นกรมหมื่นนเรศรโยธี ๑ พระองค์เจ้าแตง เป็นกรมหมื่นเสนีบริรักษ์ ๑
การพระเมรุกรมพระราชวังหลัง
ลุจุลศักราช ๑๑๖๙ ปีเถาะ นพศก เป็นปีที่ ๒๖ ในรัชกาลที่ ๑ ณ วันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำ เชิญพระศพกรมพระราชวังหลังเข้าสู่พระเมรุ ณ ท้องสนามหลวง มีการมหรสพสมโภช ๓ วัน ณ วันจันทร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ได้พระราชทานเพลิงแล้ว มีการสมโภชพระอัฐิอีกวัน ๑ ในการพระศพกรมพระราชวังหลังนั้น พระเจ้าเวียตนามก็ได้จัดของเข้ามาสดับปกรณ์ด้วย
พระเจ้าเวียตนามมีพระราชสาสน์ทรงยินดีในการอุปราชาภิเษก
ในปีเถาะ นพศกนั้น พระเจ้าเวียตนามให้ทูตถือพระราชสาสน์เข้ามา ความในพระราชสาสน์ว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจริญพระชนมพรรษาขึ้นแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้อุปราชาภิเษกให้เป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคลสืบไป อาณาประชาราษฎรได้พึ่งพระบารมีอยู่เย็นเป็นสุข กรุงเวียตนามยินดีนัก จึงแต่งให้คำซายกายเกอทินลกเหาราชทูต คุมสิ่งของเข้ามาถวาย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กะลำพักหนัก ๒ ชั่ง อบเชยอย่างดีหนัก ๓ ชั่ง อบเชยอย่างกลางหนัก ๒ ชั่ง แพรสีต่าง ๆ กัน ๓๐๐ พับ แพรเกวียนขาว ๑๐๐ พับ ผ้าขาวเนื้อดี ๕๐ พับ ผ้าขาวตังเกี๋ย ๕๐ พับ ถวายกรมพระราชวังบวรสถานมงคล แพรบางสีต่าง ๆ กัน ๒๐๐ พับ แพรเกวียนขาว ๕๐ พับ ผ้าขาวเนื้อดี ๕๐ พับ ผ้าขาวตังเกี๋ย ๕๐ พับ ครั้นมาถึง ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๗ ขึ้น ๖ ค่ำ ทูตญวนกราบถวายบังคมลากลับออกไป มีพระราชสาสน์ตอบให้ทูตถือออกไปด้วยฉบับ ๑ ว่า ซึ่งพระเจ้าเวียตนามแต่งให้คำซายกายเกอทินลกเหาราชทูต คุมเครื่องราชบรรณาการเข้าไปทรงยินดีนั้น ได้ให้เจ้าพนักงานรับไว้แล้ว และซึ่งพระเจ้ากรุงเวียตนามมีพระทัยรักใคร่ต่อกรุงเทพมหานครเสมอต้นเสมอปลาย หาได้รังเกียจประการใดไม่นั้น ขอบพระทัยพระเจ้ากรุงเวียตนามยิ่งนัก ให้พระเจ้ากรุงเวียตนามเจริญอยู่ในสิริราชสมบัติ สืบพระญาติพระวงศ์ครอบครองอาณาจักร ไพร่ฟ้าประชากรข้าขอบขัณฑสีมายืนยาวไปชั่วฟ้าดินเทอญ
กรมหลวงจักรเจษฎาสิ้นพระชนม์
และในเดือน ๗ นั้น สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงจักรเจษฎาประชวร สิ้นพระชนม์
ได้ช้างสำคัญ
ครั้นถึง ณ วันอังคาร เดือน ๓ แรม ๑๓ ค่ำ ได้พระยาช้างสีทองแดง ๒ ช้าง พระยานครราชสีมาถวายช้าง ๑ เจ้าทุ่งถวายช้าง ๑ ช้างงาเดียวใหญ่ช้าง ๑ โปรดให้ทำโรงพักไว้ที่วัดสระเกศ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินไปสมโภชเสร็จ แล้วพระราชทานชื่อช้างนครราชสีมาขึ้นระวาง เป็นพระบรมนาเคนทร์ คเชนทรชาติดามพหัตถี ศรีสุวรรณเลิศฟ้าช้าง ๑ พระราชทานชื่อช้างเจ้าทุ่งขึ้นระวางเป็นพระบรมคชลักษณ์ อรรคชาติดามพหัตถี ศรีทศพงศ์ รณรงค์เลิศฟ้าช้าง ๑ พระราชทานชื่อขึ้นระวางช้างงาเดียว เป็นพระบรมเมฆเอกทนต์ วิมลสุประดิษฐ์ สิทธิสนทยา มหาศุภมงคล วิมลเลิศฟ้า ช้าง ๑ แล้วให้แห่เข้ามายืนโรงไว้ในพระบรมมหาราชวัง
สมเด็จพระอุทัยทูลขอนักองอี นักองเภา
ในปีเถาะ นพศก เดือน ๔ นั้น สมเด็จพระอุทัยราชามีศุภอักษรให้พระองค์แก้ว กับพระยาจักรี เข้ามากราบทูลขอนักองอี นักองเภา ซึ่งเป็นพระปิตุจฉาซึ่งเป็นพระสนมเอกสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไม่โปรดพระราชทานให้ มีพระราชดำรัสว่า มีพระองค์เจ้าอยู่ จะให้ออกไปมิได้มารดากับบุตรจะพลัดกัน
เชิญพระพุทธรูปพระศรีศากยมุนีมากรุงเทพฯ
ลุจุลศักราช ๑๑๗๐ ปีมะโรง สัมฤทธิศก เป็นปีที่ ๒๗ ในรัชกาลที่ ๑ ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เชิญพระพุทธรูปองค์ใหญ่ ซึ่งเป็นพระประธานในพระวิหารหลวงวัดมหาธาตุ ลงมาจากเมืองสุโขทัย หน้าตัก ๓ วา คืบ สมโภชที่หน้าตำหนักแพ ๓ วัน ครั้น ณ เดิอน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เชิญชักพระขึ้นจากแพทางประตูท่าช้างไปทำร่มไว้ข้างถนนเสาชิงช้า ประตูนั้นก็เรียกว่า ประตูท่าพระมาจนทุกวันนี้ เหตุว่าต้องรื้อประตูจึงเชิญเข้าไปได้ พระพุทธรูปพระองค์นี้ภายหลังได้ถวายพระนามว่าพระศรีศากยมุนี
ปราบปรามเมืองยิริง
ในปีมะโรง สัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๗๐ นั้นเจ้าพระยาสงขลาบอกเข้ามาว่า พระยาตรังกานูกับดาตูปักลัน เมืองยิริง คบคิดกันไปชวนแขกเมืองเซียะ เมืองลานน ซึ่งเป็นสลัดอยู่ในท้องทะเล จะยกมาตีเมืองสงขลา ในเดือน ๕ เดือน ๖ เจ้าพระยาสงขลาได้เกณฑ์ผู้คนไว้คอยสู้รบอยู่ แต่ผู้คนนั้นน้อย ขอได้โปรดให้กองทัพกรุงเทพฯ ออกไปช่วย จึงโปรดให้เจ้าพระยาพลเทพ (บุนนาค) บ้านแม่ลา ซึ่งเป็นผู้รักษากรุงเก่าแต่ก่อน เป็นแม่ทัพเกณฑ์คนหัวเมืองฝ่ายใต้ไปด้วย ช่วยราชการเมืองสงขลาและตีเมืองยิริง ได้ยกไปจากกรุงเทพฯ เมื่อ ณ เดือน ๙ ปราบปรามเมืองยิริงเรียบร้อยดังแต่ก่อน
เจ้าฟ้ากรมขุนศรีสุนทรเทพสิ้นพระชนม์
ครั้นมาถึง ณ เดือน ๙ เจ้าฟ้ากรมขุนศรีสุนทรเทพ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอฝ่ายในประชวร ถึง ณ วันอาทิตย์ เดือน ๙ แรมค่ำ ๑ เวลาเช้า ๕ บาทก็สิ้นพระชนม์
ครั้นมาถึง ณ เดือนยี่ การพระเมรุ เจ้าฟ้ากรมขุนศรีสุนทรเทพ เสร็จแล้ว ณ วันเสาร์ เดือน ๓ ขึ้น ๕ ค่ำ เชิญพระศพแห่ไปสู่พระเมรุ ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลเสร็จแล้ว ณ วันจันทร์ เดือน ๓ ขึ้น ๗ ค่ำ พระราชทานเพลิง ในการพระศพสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนศรีสุนทรเทพครั้งนั้นทรงพระภูษาลายพื้นขาวทุกวัน ดำรัสว่าลูกคนนี้รักมากต้องนุ่งขาวให้ ครั้นเสร็จการพระศพแล้ว โปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนพระอัฐิขึ้น เป็นกรมหลวงศรีสุนทรเทพ แล้วทรงพระกรุณาโปรดให้เลื่อนเจ้าฟ้ากรมขุนเทพยวดี ขึ้นเป็นกรมหลวงเทพยวดีด้วย แล้วรับสั่งให้รื้อเอาทองหุ้มพระโกศนั้นมาเติมทองขึ้นอีก ทำเป็นพระโกศทองคำกุดั่น ๘ เหลี่ยม ยอดทรงมงกุฎขึ้นองค์ ๑ ไว้สำหรับพระองค์ แต่ลองไม้พระโกศเดิมนั้นโปรดให้เก็บไว้สำหรับขึ้นเกรินลองพระเบญจา
โสกันต์เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี
ในปีมะโรง สัมฤทธศกนั้น สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี พระชนม์ได้ ๑๑ พรรษา ถึงกำหนดโสกันต์ ทรงพระราชดำริว่า ตั้งแต่ตั้งแผ่นดินมา ยังหาได้ทำการพระราชพิธีโสกันต์เจ้าฟ้าให้เต็มตามตำราไม่ และแบบแผนพระราชพิธีโสกันต์เจ้าฟ้าอย่างครั้งกรุงเก่านั้น เจ้าฟ้าพินทวดีพระราชธิดาพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ได้ทรงแนะสอนไว้ในพระราชวังบวรฯ ครั้งโสกันต์พระองค์เจ้า ๓ พระองค์เป็นเยี่ยงอย่างอยู่แล้ว จึงโปรดให้เจ้าพนักงานตั้งเขาไกรลาส ณ ชาลาในพระราชวัง ตั้งการพระราชพิธีมีเตียงพระมณฑลบนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท และตั้งราชวัติฉัตรรายทางนั่งกลาบาต และมีการเล่นต่าง ๆ ตลอดสองข้างทางที่จะเดินกระบวนแห่แต่ประตูราชสำราญมา
ณ เดือน ๔ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรม ๑ ค่ำ ๒ ค่ำ เวลาบ่ายตั้งกระบวนแห่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี เสด็จทรงยานุมาศตั้งแต่เกยในพระราชวังออกประตูราชสำราญมาตามถนนริมกำแพงพระราชวัง มาเข้าประตูพิมานไชยศรีแล้วประทับเกยกำแพงแก้วด้านบูรพทิศพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทเสด็จลงจากพระยานุมาศ แล้วเสด็จทางผ้าขาวลาดขึ้นบนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทรงสดับพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ ๓ วันแล้ว ณ วันศุกร์ เดือน ๔ แรม ๓ ค่ำ เวลาเช้าแห่มาโสกันต์ที่พระมหาปราสาท แล้วเสด็จกลับทางประตูท้ายที่ทรงบาตร ที่ชาลาพระมหาปราสาทข้างใน แล้วจึงทรงพระเสลี่ยงน้อยขับไม้พราหมณ์นำเสด็จ พระยาศรีธรรมาธิราช พระยาธรรมา พระยาบำเรอภักดิ์ พระยาอนุรักษ์มนเทียรคู่เคียง ๒ คู่ เคียงพระเสลี่ยงมาสรงน้ำที่สระอโนดาตที่เชิงเขาไกรลาส สรงแล้วเสด็จประทับพลับพลาทรงเครื่องเสด็จขึ้นบนเขาไกรลาส จึงเจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ แต่งพระองค์ทรงฉลองพระองค์ครุย ทรงชฎาเดินหน สมมติว่าเป็นพระอิศวรเสด็จลงมาแต่พระมณฑปใหญ่ยอดเขาไกรลาส ทรงรับพระกรที่ชั้นทักษิณทิศตะวันตกกลางบันไดนาค จูงพระกรขึ้นไปบนเขาไกรลาส ประทานพร แล้วนำเสด็จลงมาส่งที่เกยด้านตะวันออก เสด็จพระยานุมาศแห่เวียนประทักษิณเขาไกรลาส ๓ รอบแล้ว แห่กลับมาตามทางออกประตูพิมานไชยศรี ไปเข้าในพระราชวังทางประตูราชสำราญ ครั้นเวลาบ่ายตั้งกระบวนแห่เครื่องแดงมาสมโภชวันนั้นแล้ว ตั้งกระบวนแห่มาสมโภชต่อไปอีก ๒ วัน ณ เดือน ๔ แรม ๖ ค่ำ เป็นวันที่ ๗ จึงแห่พระเกศาไปลอยเป็นเสร็จการโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี
แห่สระสนานใหญ่แห่พระกฐินและมีกระจาดใหญ่กัณฑ์เทศน์มหาชาติ
ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวนั้น โปรดตั้งทำเนียบระวาง ช้าง ม้า และโปรดให้มีแห่สระสนานอย่างใหญ่ ขุนนางผู้ใหญ่ต้องแห่เป็นกระบวนๆ กันครั้งหนึ่ง ครั้งนั้นเครื่องอาวุธที่แห่ใช้ทำด้วยไม้จริง
อนึ่งได้ทรงสร้างเรือพระที่นั่ง คือ พระที่นั่งศรีสมรรถไชยเป็นต้น และเรือกระบวนเป็นอันมาก และครั้งหนึ่งโปรดให้มีการแห่พระกฐินเป็นการใหญ่ ผ้าไตรพระกฐินที่จะพระราชทาน และผ้าไตรปีลงเรือกิ่ง เรือเอกไชยกระบวนแห่พยุหเรือแล้ว เกณฑ์พระราชวงศานุวงศ์ และขุนนางข้าราชการทำเรือแห่ต่างๆ ตามแต่ปัญญา ทำเป็นจรเข้บ้าง เป็นหอยบ้าง เป็นปลาบ้าง เป็นสัตว์น้ำต่าง ๆ และมีเครื่องเล่นไปในเรือนั้นด้วย แห่รอบพระนครแล้ว จึงได้เสด็จพระราชทานผ้าพระกฐินตามธรรมเนียมเป็นการเอิกเกริกมาก
อีกครั้งหนึ่งมีเทศนามหาชาติแผ่พระราชกุศลถึงพระองค์เจ้าต่างกรมและข้าราชการผู้ใหญ่ๆ ฝ่ายหน้าฝ่ายใน และเจ้าจอมพระสนมเอกที่มีกำลังพอจะทำได้ ทำกระจาดใหญ่บูชากัณฑ์มหาชาติ ๑๓ กระจาด ตั้งกระจาดหน้ากำแพง พระมหาปราสาทรายตลอดมาถึงหน้าโรงทอง และโรงนาฬิกา และข้างลานชาลาด้วย ประกวดประขันกันนัก กระจาดคุณแว่นพระสนมเอกที่เขาเรียกว่าคุณเสือแต่งเด็กศีรษะจุกเครื่องแต่งหมดจด ถวายพระเป็นสิทธิ์ขาดทีเดียว ก็เป็นการใหญ่อีกครั้งหนึ่งแต่จะเป็นปีใดค้นหาจดหมายเหตุไม่ได้
ผลประโยชน์แผ่นดิน
ผลประโยชน์แผ่นดินในรัชกาลที่ ๑ ได้จากภาษีอากรที่เก็บได้ในครั้งนั้น คือ อากรสุรา อากรบ่อนเบี้ย อากรขนอนตลาด ค่าน้ำเก็บตามเครื่องมีอ อากรสมพัตสร อากรสวน แต่ค่านานั้นเก็บเป็นหางข้าว และเก็บของส่วยสิ่งสินค้าต่างๆ เงินที่ได้จากภาษีอากรปีละไม่มากนัก ผลประโยชน์ที่ได้มากในครั้งนั้นในการค้าสำเภา มีสำเภาเป็นรูปเรือตั้วกั๋งอย่างจีนหน้าราหู ศีรษะเขียวบ้าง แดงบ้าง ปากกว้างเสมอ ๕ วาไปหา ๗ วา ทั้งของหลวงและของเจ้านายข้าราชการพ่อค้าเป็นอันมาก เรือเหล่านี้ต่อในกรุงเทพฯ บ้าง ตามหัวเมืองบ้าง บรรทุกสินค้าต่างๆออกไปขายที่เมืองจีนทุกๆ ปี บางลำก็ขายแต่สินค้า บางทีก็ขายทั้งสินค้าและเรือด้วยกัน ได้กำไรในการค้าสำเภาเป็นอันมาก เงินตราในรัชกาลที่ ๑ เป็นเงินพดด้วงอย่างเดิมแต่แรกใช้ตีตรา รูปจักรดวง ๑ รูปกรีดวง ๑ เมื่อภายหลังบรมราชาภิเษกครั้งหลังโปรดให้เปลี่ยนตรารูปกรีเป็นตรารูปบัวผัน แต่ตราจักรนั้นคงไว้
วัดที่ได้ทรงปฏิสังขรณ์
นอกจากวัดพระศรีรัตนศาสดาราม วัดเชตุพน วัดสระเกศ ซึ่งได้ทรงสร้างและได้กล่าวมาแล้วนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงปฏิสังขรณ์พระอารามอื่นๆ อีกหลายพระอาราม คือวัดเลียบ เดิมสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ได้ทรงปฏิสังขรณ์ไว้เพียงพระอุโบสถ และกุฏิสงฆ์ ได้ทรงสถาปนาต่อมาจนสำเร็จแล้ว พระราชทานนามเปลี่ยนว่า วัดราชบุรณะพระอาราม ๑ วัดบางว้าใหญ่ ทรงปฏิสังขรณ์แล้ว พระราชทานนามเปลี่ยนว่า วัดระฆังให้เหมือนกับวัดระฆังครั้งกรุงเก่า ซึ่งเป็นวัดอยู่ใกล้พระราชวังข้างด้านตะวันตกพระอาราม ๑ วัดศาลาสี่หน้าในคลองบางจากซึ่งโปรดให้เชิญพระประธานมาเป็นพระประธานวัดเชตุพนนั้น ก็ทรงปฏิสังขรณ์แล้วพระราชทานนามเปลี่ยนใหม่ว่าวัดคูหาสวรรค์ ๑ วัดพลับ ในคลองบางกอกใหญ่ ๑ วัดทองคลองบางกอกน้อย ๑ วัดสมอราย ๑ วัดแจ้ง ๑ วัดท้ายตลาด ๑ วัดคอกกระบือ ๑ ทั้งวัดสุวรรณที่กรุงเก่าซึ่งเป็นวัดเดิมของสมเด็จพระชนกาธิบดี ก็ทรงปฏิสังขรณ์ด้วย
พระราชานุกิจ
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตั้งแต่ดำรงสิริราชสมบัติมาทรงประพฤติพระอิริยาบทในพระราชานุกิจโดยปกติ เวลาเช้าเสด็จทรงบาตรแล้ว เสด็จออกท้องพระโรงถวายภัตตาหารเลี้ยงพระสงฆ์ฉันเวร พระกลับแล้วทรงฟังรายงานชาวพระคลังมหาสมบัติกราบบังคมทูลการจ่ายเงินพระคลัง แล้วเสด็จขึ้นพระแท่นที่ออกขุนนาง พระราชวงศานุวงศ์และตำรวจเฝ้าก่อนในเวลานี้ข้าราชการมีจางวางและเจ้ากรมปลัดกรมตำรวจเป็นต้นที่ได้ว่าความรับสั่ง นำรายงานการคดีขึ้นกราบบังคมทูล ทรงพระราชวินิจฉัยด้วยอรรถคดีของราษฎรตามสมควรแล้ว จึงให้เบิกข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือนกรมอื่นเข้าเฝ้า ทรงประภาษด้วยราชการแผ่นดินในเวลาเช้าแต่เล็กน้อยแล้ว เสด็จขึ้นเสวยพระกระยาหารแล้วเสด็จออกข้างใน ข้าราชการฝ่ายในเฝ้าทรงประภาษด้วยราชการภายในพระบรมมหาราชวังพอสมควรแล้วเสด็จขึ้นในที่ เวลาค่ำเสวยพระกระยาหาร แล้วเสด็จออกท้องพระโรงทรงสดับพระธรรมเทศนากัณฑ์ ๑ แล้วทรงฟังรายงานชาวพระคลังในซ้ายคลังในขวา และคลังวิเศษกราบบังคมทูลรายการจ่ายของพระคลัง และรายงานมหาดเล็กกราบบังคมทูลพระอาการประชวรของพระราชวงศานุวงศ์ หรืออาการป่วยของข้าราชการผู้ใหญ่ บรรดาที่ได้โปรดให้มีรายงานอาการกราบบังคมทูลนั้น ถ้ามีการก่อสร้างซึ่งโปรดให้มหาดเล็กตรวจ ก็รายงานกราบบังคมทูลในเวลานั้นด้วย เมื่อหมดรายงานแล้วจึงเสด็จขึ้นพระแท่นที่ออกขุนนาง เบิกข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือนเข้าเฝ้าพร้อมกัน มหาดไทย กลาโหม กรมท่า นำใบบอกราชการหัวเมืองกราบบังคมทูล และทรงพระราชวินิจฉัยด้วยราชการแผ่นดินจนเวลาประมาณยามเศษ ๔ ทุ่มจึงเสด็จขึ้น ถ้าคราวปรึกษาการทัพศึกหรือเวลามีราชการสำคัญก็เสด็จขึ้นถึง ๗ ทุ่ม ๘ ทุ่ม ทรงปฏิบัติพระราชานุกิจดังนี้เสมอมา จนทรงพระชราลงมีพระโรคชราเบียดเบียน ไม่สามารถจะเสด็จออกท้องพระโรงได้ จึงเสด็จลงมาประทับอยู่ในพระที่นั่งหลัง ๑๑ ห้อง ซึ่งมีนามในภายหลังมาว่า พระที่นั่งไพศาลทักษิณนั้น ครั้นเวลาเช้าๆ โปรดให้ข้าราชการเข้าเฝ้าที่ชาลาข้างท้องพระโรงด้านตะวันตก ทรงพระอุตสาหะเสด็จออกขุนนางที่พระบัญชรพระที่นั่งไพศาลทักษิณมิได้ขาด
สมเด็จพระอุทัยราชาเข้ามาเฝ้า
ในปลายปีมะโรง สัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๗๐ นักองจันท์ซึ่งเป็นสมเด็จพระอุทัยราชาเจ้ากรุงกัมพูชา เข้ามาเฝ้า ครั้น ณ เดือน ๗ ปีมะเส็ง เอกศก สมเด็จพระอุทัยราชาจะกลับออกไปเมืองเขมร เวลาวันหนึ่งเสด็จออกพระบัญชรยังไม่ทันเบิกขุนนางเข้าเฝ้า สมเด็จพระอุทัยราชาเข้าไปเฝ้ากราบถวายบังคมลาเอาเอง ไม่มีผู้ใดนำตามอย่างธรรมเนียม ทรงพระพิโรธสมเด็จพระอุทัยราชา ครั้งนั้นสมเด็จพระอุทัยราชาได้ความอัปยศแก่ข้าราชการมาก
งานสมโภชพระแก้วมรกต
ลุจุลศักราช ๑๑๗๑ ปีมะเส็ง เอกศก เป็นปีที่ ๒๘ ในรัชกาลที่ ๑ เมื่อ ณ เดือน ๖ ทรงพระราชศรัทธาให้มีการสมโภชพระแก้วมรกตอีกครั้งหนึ่ง ตั้งสวดพระพุทธมนต์ตั้งแต่ ณ วันศุกร์ เดือน ๖ แรม ๗ คํ่าไป จนถึงเดือน ๖ แรม ๙ คํ่า พระสงฆ์ทั้งในกรุงนอกกรุงและหัวเมืองสวดวันละ ๒,๐๐๐ รูป ทั้ง ๓ วัน สำรับเลี้ยงพระสงฆ์ของหลวง ๑,๐๐๐ รูป เป็นของพระราชวงศานุวงศ์ข้าราชการ ๑,๐๐๐ รูป แบ่งเลี้ยงวันละ ๖๖๗ รูป ฉันในพระอุโบสถ ๓๐ รูป หอพระมนเทียรธรรม ๕๐ รูป พระระเบียง ๕๘๗ รูป ฉัน ๓ วันครบพระสงฆ์ ๒,๐๐๐ เวลาเพลเลี้ยงพระสงฆ์ ทำดอกไม้เพลิงด้วย ๑๐๐ รูป ทั้ง ๓ วัน พระราชทานเงินผู้ที่ทำสำรับเลี้ยงพระสงฆ์สำรับละบาทแล้ว มีพระธรรมเทศนาในพระอุโบสถบอกอานิสงส์วันละกัณฑ์ ครั้น ณ เดือน ๖ แรม ๑๐ ค่ำ เวลาบ่ายตั้งบายศรีแก้ว บายศรีเงิน บายศรีทอง ในพระอุโบสถ เครื่องบายศรีมีกระทงดอกไม้ เวียนเทียนวันหนึ่งแล้วตั้งบูชาไว้ เวลาค่ำมีหนัง มีดอกไม้เพลิงสมโภชเป็นคำรบ ๗ คืน มีละครผู้หญิงข้างใน ที่โรงละครใหญ่และการเล่นต่าง ๆ สมโภชเวลากลางวันพร้อมกันตั้งแต่เดือน ๖ แรม ๑๑ ค่ำ จนถึงเดือน ๗ ขึ้น ๒ ค่ำ เป็นคำรบ ๗ วัน มีต้นกัลปพฤกษ์วันละ ๖ ต้น ครั้นรุ่งขึ้น เดือน ๗ ขึ้น ๓ ค่ำ เวลาเช้าตั้งบายศรีแก้ว เงิน ทอง ตอง ในพระอุโบสถ เครื่องบายศรีของกระยาบวชตามอย่างธรรมเนียมบายศรีเวียนเทียนอีกครั้งหนึ่ง การครั้งนั้นโปรดใหตั้งโรงฉ้อทานที่หน้าวัดมหาธาตุ เจ้าครอกใหญ่อัครชายาของกรมพระราชวังหลัง ตั้งโรง ๑ ที่ท่าพระ พระเจ้าน้องนางเธอซึ่งปรากฏพระนามในภายหลังว่า กรมหลวงนรินทรเทวี กับกรมหมื่นนรินทรพิทักษ์ ตั้งโรง ๑ ที่โรงรองงาน พระยาศรีธรรมาธิราช ตั้งโรง ๑ ที่สะพานช้างโรงสี เจ้าพระยามหาเสนาตั้งโรง ๑ ที่สะพานตรงวังหน้า พระยาธรรมาตั้งโรง ๑ ที่หอกลอง เจ้าพระยาพระคลังตั้งโรง ๑ รวม ๖ โรง ท่านข้างในทำโรงน้ำยาโรง ๑ เลี้ยงพระสงฆ์สามเณร ข้าทูลละอองธุลีพระบาทและราษฎรชายหญิง ตั้งแต่ ณ วันเสาร์ เดือน ๖ แรม ๘ ค่ำ เวลาเช้าไปจนถึง เดือน ๗ ขึ้น ๒ ค่ำ ครบ ๑๐ วัน เวลาบ่ายจึงเลิก
สวรรคต
ตั้งแต่ฉลองวัดพระศรีรัตนศาสดารามแล้ว ก็ทรงพระประชวรพระโรคชราพระอาการทรุดลงโดยลำดับ จงทรงมอบสิริราชสมบัติแก่สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคลแล้ว ครั้น ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๙ แรม ๑๓ ค่ำ ปีมะเส็ง เอกศก จุลศักราช ๑๑๗๑ ปี เวลา ๓ ยาม ๗ บาท ก็เสด็จสวรรคตในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระชนมายุ ๗๔ พรรษา เสด็จดำรงอยู่ในราชสมบัติได้ ๒๘ ปี
พระราชประวัติ
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นปฐมในพระบรมราชวงศ์พระองค์นี้ มีพระนามปรากฏต่อมาในภายหลังว่า พระบาทสมเด็จพระปรโมรุราชามหาจักรีบรมนารถ นเรศวรราชวิวัฒนวงศ์ ปฐมพงศาธิราชรามาธิบดินทร์ สยามพิชิตินทรวโรดม บรมนารถบพิตร พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระองค์ประสูติ ณ วันพุธ เดือน ๔ แรม ๕ ค่ำ ปีมะโรง อัฐศก จุลศักราช ๑๐๙๘ ณ กรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา มีนิวาสฐานอยู่ภายในกำแพงพระนครเหนือป้อมเพชร ครั้นปีฉลู นพศก จุลศักราช ๑๑๑๙ พระชนมายุครบ ๒๑ ปี เสด็จออกทรงพระผนวชเป็นภิกษุอยู่วัดมหาทะลายพรรษา ๑ แล้วลาผนวชเข้ารับราชการเป็นมหาดเล็กหลวงในพระเจ้าแผ่นดินที่ ๓๓ ซึ่งปรากฏพระนามเรียกเป็นสามัญว่า ขุนหลวงดอกมะเดื่อนั้น ครั้นต่อมาพระองค์ได้วิวาหมงคลกับธิดาในตระกูลเศรษฐีที่ตำบลอัมพวา แขวงเมืองสมุทรสงคราม อยู่ต่อพรมแดนเมืองราชบุรี จึงเสด็จออกไปรับราชการอยู่ในเมืองราชบุรี ได้เป็นตำแหน่งหลวงยกกระบัตร เมื่อพระชนมพรรษา ๒๕ ปี
ครั้นเมื่อกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา เสียแก่พม่าข้าศึกแล้ว เจ้าตาก (สิน) ตั้งเมืองธนบุรีขึ้นเป็นราชธานี จึงเสด็จเข้ามารับราชการในกรุงธนบุรี เมื่อปีชวด สัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๓๐ พระชนม่ได้ ๓๒ พรรษา ได้เป็นตำแหน่งที่พระราชรินทร์ในกรมพระตำรวจ ได้รับราชการเป็นกำลังของเจ้ากรุงธนบุรีทำการศึกสงครามต่อมา คือ
ครั้งที่ ๑ ในปีชวด สัมฤทธิศกนั้น ได้เสด็จคุมกองทัพกอง ๑ ไปตีด่านขุนทด แขวงเมืองนครราชสีมา ซึ่งเจ้าพิมายให้พระยาวรวงษาธิราชมาตั้งรับทัพกรุงธนบุรีอยู่ ตีด่านขุนทดแตกแล้ว ยกตามพระยาวรวงษาธิราช ลงไปตีได้เมืองนครเสียมราฐอีกเมือง ๑ เมื่อเสร็จศึกเมืองนครราชสีมาครั้งนั้นได้เลื่อนตำแหน่งยศเป็นพระยาอภัยรณฤทธิ์ จางวางกรมพระตำรวจโดยความชอบ
ครั้งที่ ๒ ปีฉลู เอกศก จุลศักราช ๑๑๓๑ ได้เป็นแม่ทัพเสด็จไปตีเมืองเขมร ตีได้เมืองพระตะบองและเมืองนครเสียมราฐแล้ว กำลังทำการศึกค้างอยู่พอได้ข่าวเล่าลือว่าเจ้ากรุงธนบุรีทิวงคตจึงยกกองทัพกลับมา
ครั้งที่ ๓ ปีขาล โทศก จุลศักราช ๑๑๓๒ โดยเสด็จเจ้ากรุงธนบุรีไปปราบปรามเจ้าพระฝางมีชัยชนะ ได้เลื่อนตำแหน่งยศเป็นพระยายมราชว่าที่สมุหนายก เมื่อพระชนมายุได้ ๓๔ พรรษา
ครั้งที่ ๔ ปีเถาะ ตรีศก จุลศักราช ๑๑๓๓ พระชนมพรรษา ๓๕ พรรษา ได้เลื่อนตำแหน่งยศเป็นเจ้าพระยาจักรี เป็นแม่ทัพยกลงไปตีเมืองเขมรพร้อมกับเจ้ากรุงธนบุรี ซึ่งเสด็จไปทางทะเล ตีได้เมืองบันทายเพชรและเมืองบาพนม
ครั้งที่ ๕ ปีมะเมีย ฉศก จุลศักราช ๑๑๓๖ เป็นแม่ทัพหน้าของเจ้ากรุงธนบุรียกไปตีเมืองนครเชียงใหม่ ตีได้เมืองเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูน แล้วเสด็จอยู่จัดการบ้านเมือง ได้เมืองน่านมาเป็นข้าขอบขัณฑสีมาอีกเมือง ๑
ครั้งที่ ๖ พม่ายกกองทัพมาตีเมืองราชบุรี ในปีนั้นเสด็จยกกองทัพจากเมืองนครเชียงใหม่ลงมาช่วยทัพหลวง รบพม่าได้ชัยชนะ
ครั้งที่ ๗ ปีมะแม สัปตศก จุลศักราช ๑๑๓๗ พม่ายกมาตีเมืองนครเชียงใหม่เสด็จเป็นแม่ทัพยกขึ้นไปช่วย แต่พม่าทราบข่าวถอยทัพไปเสียก่อนหาได้รบไม่
พออะแซหวุ่นกี้ยกทัพพม่าเข้ามาตีหัวเมืองฝ่ายเหนือ จึงเสด็จลงมาตั้งรับกองทัพอะแซหวุ่นกี้ที่เมืองพิษณุโลก นับเป็นครั้งที่ ๘ ศึกพม่าครั้งนั้นเป็นศึกใหญ่ยกมาหลายทัพหลายทาง ตั้งล้อมเมืองพิษณุโลกไว้ทุกด้าน แต่กองทัพไทยต่อรบป้องกันเมืองเป็นสามารถ พม่าเข้าตีหักเอาหลายครั้งก็ไม่ได้เมืองพิษณุโลก จนอะแซหวุ่นกี้ แม่ทัพพม่าขอดูพระองค์ และสรรเสริญพระปรีชาสามารถที่ทรงต่อรบรักษาเมืองในครั้งนั้น ต่อมาพม่าตั้งล้อมเมืองพิษณุโลกไว้และคอยตัดลำเลียงจากกองทัพหลวงมิให้ส่งเสบียงเข้าไปในเมืองพิษณุโลกได้ แต่รักษาเมืองมาถึง ๓ เดือนเศษ จนเสบียงอาหารในเมืองหมดลงผู้คนอดอยากระส่ำระสาย จึงจำเป็นต่องทิ้งเมืองพิษณุโลกตีหักค่ายพม่าออกไปได้ทางด้านตะวันออกไปชุมนุมทัพอยู่ที่เมืองเพชรบูรณ์
ครั้งที่ ๙ ปีวอก อัฐศก จุลศักราช ๑๑๓๘ เสด็จเป็นแม่ทัพยกไปตีหัวเมืองลาวตะวันออก ได้เมืองนครจำปาศักดิ์ เมืองสีทันดร เมืองอัตปือและได้เมืองเขมรป่าดงหลายเมือง คือ เมืองตะลุง เมืองสุรินทร์ เมืองสังข์ เมืองขุขันธ์ เป็นต้น ได้เลื่อนพระเกียรติยศขึ้นเป็นสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกพิลึกมหิมา ทุกนคราระอาเดช นเรศวรราชสุริยวงศ์ องค์บาทมุลิกากรบวรรัตนปรินายก มีเครื่องยศอย่างเจ้าต่างกรมในปีระกา นพศก จุลศักราช ๑๑๓๙ พระชนม์ได้ ๔๑ พรรษา
ครั้งที่ ๑๐ เมื่อปีจอ สัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๔๐ เสด็จเป็นแม่ทัพยกไปตีเมืองล้านช้าง ตีได้เมืองเวียงจันทน์และเมืองขึ้น และได้เมืองหลวงพระบางมาเป็นข้าขอบขัณฑสีมาด้วย ในครั้งนี้ได้ทรงเชิญพระพุทธปฏิมากรแก้วมรกต และพระบางลงมากรุงธนบุรี
ครั้งที่ ๑๑ เสด็จเป็นแม่ทัพออกไปปราบปรามจลาจลในเมืองเขมร ทำการยังไม่ทันตลอด พอได้ทรงทราบข่าวว่าเกิดเหตุจลาจลขึ้นในกรุงธนบุรีด้วยเจ้ากรุงธนบุรีเสียพระสติกระทำการกดขี่สมณะและข้าราชการอาณาประชาราษฎรให้ได้ความเดือดร้อนร้ายแรง ราชการผันแปรป่วนปั่นไปทั้งพระนครก็เสด็จยกกองทัพกลับจากเมืองเขมร มาถึงกรุงธนบุรี เมื่อ ณ วันเสาร์ เดือน ๕ แรม ๙ ค่ำ ปีขาล จัตวาศก จุลศักราช ๑๑๔๔ ปี มุขมนตรีและประชาราษฎรเป็นอันมาก พร้อมกันกราบทูลอัญเชิญพระองค์ให้เสด็จดำรงสิริราชสมบัติ ทำการพระราชพิธีปราบดาภิเษก เมื่อ ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๘ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีขาล จัตวาศก จุลศักราช ๑๑๔๔ ปีนั้น พระชนมายุ ๔๗ พรรษา
ตั้งแต่เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ ก็ทรงพระอุตสาหะครอบครองแผ่นดินโดยขัตติยานุวัตร ต่อสู้ข้าศึกซึ่งบังอาจมาย่ำยีให้ปราชัยพ่ายแพ้ไปทุกครั้ง ทั้งปราบปรามศัตรูหมู่ร้ายทั้งภายในและภายนอกราบคาบ แผ่พระราชอาณาจักรกว้างขวางยิ่งกว่าแผ่นดินใดๆ ในครั้งกรุงเก่าแต่ก่อนมา ทรงทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาและประชาชนทั่วพระราชอาณาจักรเป็นอเนกประการ ดังข้อความพิสดารที่ได้กล่าวมาในพระราชพงศาวดารนี้
เสนาบดีในรัชกาลที่ ๑
มหาดไทย ๑. เจ้าพระยารัตนาพิพิธ (สน) ข้าหลวงเดิม ได้เป็นที่พระอักขรสุนทรเสมียนตรา กรมมหาดไทยครั้งกรุงธนบุรี ได้ตามเสด็จการสงคราม มีความชอบหลายครั้ง และได้รับราชการต่างพระเนตรพระกรรณมามิได้มีความผิด โปรดให้เป็นที่สมุหนายกเมื่อปราบดาภิเษก อสัญกรรมในรัชกาลที่ ๑
กลาโหม ๑. เจ้าพระยามหาเสนา (ปลี) บุตรพระยากลาโหมคลองแกลบกรุงเก่า ได้เป็นพระยาเพ็ชรบูรณ์ ครั้งกรุงธนบุรี ได้ตามเสด็จการสงครามมีความชอบด้วยกล้าหาญในการศึก โปรดให้เป็นสมุหพระกลาโหมเมื่อปราบดาภิเษก อสัญกรรมในกลางศึก ที่เมืองทวายในรัชกาลที่ ๑
๒. เจ้าพระยามหาเสนา (ปิ่น) เป็นข้าหลวงเดิมรับราชการมาในพระองค์ เป็นกำลังช่วยกรมพระราชวังหลัง ปราบปรามจลาจลในกรุงธนบุรีมีความชอบได้เป็นพระยาพลเทพเมื่อปราบดาภิเษก แล้วจึงเลื่อนเป็นที่สมุหกลาโหม แล้วเลื่อนเป็นเจ้าพระยาอภัยราชาผู้กำกับราชการ อสัญกรรมในรัชกาลที่ ๒
๓. เจ้าพระยามหาเสนา (บุนนาค) เป็นบุตรพระยาจ่าแสนยากร กรุงเก่า เป็นสามีเจ้าคุณนวล กนิษฐภคินีกรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ รับราชการมาในพระองค์ ได้ตามเสด็จการสงครามหลายครั้งมีความชอบ ได้เป็นพระยาอุทัยธรรม เมื่อปราบดาภิเษก แล้วเป็นพระยายมราช แล้วจึงเป็นที่สมุหพระกลาโหม อสัญกรรมในรัชกาลที่ ๑
กรมท่า ๑. เจ้าพระยาพระคลัง (สน) เป็นพระยาพิพัฒนโกษาครั้งกรุงธนบุรี ได้เป็นเจ้าพระยาพระคลังเมื่อก่อนปราบดาภิเษก อยู่มาสติปัญญาฟั่นเฟือนไป ลงไปส่งสำเภาหลวงข้ามสันดอน มีใบบอกเข้ามาขอศีรษะสุกรและบายศรี รับสั่งว่าเลอะเทอะหนักแล้ว โปรดให้ถอดเสีย ภายหลังได้เป็นพระยาศรีอรรคราช ช่วยราชการในกรมท่า
๒. เจ้าพระยาพระคลัง (หน) เมื่อครั้งกรุงธนบุรี เป็นหลวงสรวิชิตมีความชอบที่ได้นำขอราชการไปกราบทูลถึงด่านพระจารึก ได้เป็นพระยาพระคลังเมื่อปราบดาภิเษก ภายหลังได้เลื่อนเป็นเจ้าพระยาพระคลัง เป็นจินตกวีแต่งหนังสือหลายเรื่อง อสัญกรรมในรัชกาลที่ ๑
๓. พระยาพระคลัง (กุน) เป็นพระราชประสิทธิ์ครั้งกรุงธนบุรี ได้เป็นพระยาศรีพิพัฒน์เมื่อปราบดาภิเษก แล้วจึงเลื่อนเป็นพระยาพระคลัง ท่านผู้นี้ว่าเป็นเศรษฐีค้าสำเภา เป็นที่สมุหนายกในรัชกาลที่ ๒
กรมเมือง ๑. พระยายมราช ชื่อไม่ปรากฏ ครั้งกรุงธนบุรีเป็นหลวงอินทราธิบดีสีหาราชรองเมือง เป็นผู้รู้ขนบธรรมเนียมกรมพระนครบาลมากมีความชอบเมื่อตามเสด็จในการสงคราม ได้เป็นพระยายมราชเมื่อปราบดาภิเษกครั้นเมื่อศึกพม่าครั้งที่ ๑ ได้เป็นแม่ทัพไปตั้งรับพม่าที่เมืองราชบุรี ไม่เอาใจใส่ในราชการสงคราม มีความผิดถูกถอด ภายหลังได้เป็นพระยามหาธิราช ช่วยราชการในกรมพระนครบาล
๒. พระยายมราช (บุนนาค) คือเจ้าพระยามหาเสนา (บุนนาค)
๓. พระยายมราช (บุญมา) บุตรพระยาจ่าแสนยากร กรุงเก่า เป็นพี่ต่างมารดากับเจ้าพระยามหาเสนา (บุนนาค) เดิมรับราชการในพระองค์ได้เป็นพระยาตะเกิงเมื่อปราบดาภิเษก แล้วจึงได้เลื่อนเป็นพระยายมราช เป็นที่สมุหพระกลาโหมในรัชกาลที่ ๒
กรมวัง ๑. เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (บุญรอด) เชื้อพราหมณ์พฤฒิบาศ เป็นบุตรพระยามนเทียรบาล กรุงเก่า เป็นพระยาธรรมาธิกรณ์ครั้งกรุงธนบุรี เป็นผู้คุ้นเคยรักใคร่ในพระองค์ และได้มีความชอบเมื่อตามเสด็จการสงคราม และรู้แบบแผนการกรมวังมาก จะย้ายไปกรมอื่นไม่ได้ จึงได้เลื่อนเป็นเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์เมื่อปราบดาภิเษก ครั้นเมื่อศึกพม่าครั้งที่ ๑ เป็นแม่ทัพออกไปตั้งรับพม่าที่เมืองราชบุรี ไม่เอาใจใส่ในราชการสงครามมีความผิด ถูกถอด ภายหลังได้เป็นพระยาศรีธรรมาธิราชช่วยราชการในกรมวัง ในรัชกาลที่ ๒ เลื่อนเป็นเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช อสัญกรรมในรัชกาลที่ ๒
๒. พระยาธรรมาธิกรณ์ (ทองดี) รับราชการในพระองค์ได้เป็นจมื่นศรีสรรักษ์ เมื่อปราบดาภิเษก แล้วเลื่อนเป็นพระยาพิพัฒนโกษา แล้วจึงได้เป็นพระยาธรรมาธิกรณ์ อสัญกรรมในรัชกาลที่ ๑
๓. พระยาธรรมาธิกรณ์ (สด) เป็นข้าหลวงเดิมในกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท ได้เป็นพระยามนเทียรบาล เมื่ออุปราชาภิเษก แล้วจึงเลื่อนเป็นพระยาธรรมาธิกรณ์ อสัญกรรมในรัชกาลที่ ๒
กรมนา ๑. พระยาพลเทพ (ปิ่น) คือ เจ้าพระยามหาเสนาที่เลื่อนเป็นเจ้าพระยาอภัยราชา
๒. เจ้าพระยาพลเทพ (บุนนาค) เดิมอยู่บ้านแม่ลา กรุงเก่า ต้นคิดตีกรุงธนบุรี ได้เป็นเจ้าพระยาไชยวิชิต ผู้รักษากรุงเก่าเมื่อปราบดาภิเษก แล้วเลื่อนเป็นเจ้าพระยาพลเทพ เป็นโทษต้องประหารชิวิตในรัชกาลที่ ๒
ตำแหน่งเสนาบดีในรัชกาลที่ ๑ อัครมหาเสนาธิบดีมหาดไทยและกลาโหมเป็นเจ้าพระยา แต่เสนาบดีตำแหน่งจตุสดมภ์ เมือง วัง คลัง นา นั้น ในหนังสือครั้งรัชกาลที่ ๑ ที่ได้พบเห็นปรากฏเป็นแต่พระยา โดยมากที่ได้พบหลักฐานแน่นอนว่า เป็นเจ้าพระยานั้น คือ เจ้าพระยาธรรมา (บุญรอด) ๑ เจ้าพระยาพระคลัง (หน) ๑ เจ้าพระยาพลเทพ (บุนนาค) ๑ นอกจากนั้นยังไม่พบหลักฐานนอกจากที่กล่าวในพงศาวดาร ซึ่งเรียบเรียงขึ้นภายหลัง
ภาคผนวก
คัดมาจากหมายรับสั่งรัชกาลที่ ๑
หมายรับสั่ง
เรื่อง ยกประตูพระบรมมหาราชวัง
จ.ศ. ๑๑๔๔
วันพฤหัสบดี ขึ้น ๗ ค่ำ เดือน ๒ จุลศักราช ๑๑๔๔ ฤกษ์ยกประตูซึ่งมีมณฑปพระราชวัง ๔ ด้านเป็นประตูด้านริมน้ำตะวันตก ๕ สะกัดเหนือ ๔ ตะวันออกใต้ ๔ ใต้ (รวม) ๑๗ ประตู
ประตูด้านริมน้ำ นับใต้ไปเหนือ
ประตูดิน ที่ ๑ กรมตำรวจใหญ่ซ้าย
พระพิเรนทรเทพทำ
อนงคลีลา ๑

๕
ประตูฉนวน กรมตำรวจใหญ่ขวา
พระพิเรนทร (?อินทร) เทพ ที่ ๒
ยาตรากษัตรี ๑

ประตูที่ ๓ พระอินทราทิตย์
กรมสนมซ้ายทำ
ศรีสุนทรทวาร ๑

ประตูที่ ๔ กรมตำรวจนอกซ้าย
หลวงอินทรเดชะทำ
ไพศาลสมบัติ ๑

ประตูที่ ๕ กรมเกณฑ์หัดอย่างฝรั่ง
พระพิพิธเดชะ
รัตนพิศาล ๑

ประตูด้านสะกัดเหนือน้ำ นับแต่ตะวันตกไปตะวันออก
ประตูมุมข้างเหนือที่ ๑ ทวารเทเวศร ๑
๒
๔
ประตูถัดมาที่ ๒ วิเศษชัยศรี ๑


หลวงรักษมณเฑียร ข้าหลวงกรมพระราชวังบวรทำ

ประตูที่ ๓ มณีนพรัตน ๑
๒

ประตูที่ ๔ สวัสดิโสภา ๑


หลวงบำเรอภักดิ์ ข้าหลวงกรมพระราชวังบวรทำ

ประตูด้านตะวันออก นับข้างเหนือลงไปใต้น้ำ
ประตูด้านตะวันออกที่ ๑ นับลงไปข้างใต้
พระรามพิชัย ล้อมวังซ้ายทำ
เทวาพิทักษ์ ๑
๔
ประตูที่ ๒ ลงไป พระพิเดชสงคราม
ล้อมวังขวาทำ
ศักดิ์ชัยสิทธิ์ ๑

ประตูที่ ๓ ลงไป กรมอาสาวิเศษขวาทำ
พระเสนานนท์
วิจิตรบรรจง ๑

ประตูที่ ๔ ลงไป กรมสนมขวา
พระอินทราทิตย์ทำ
อลงการ์รัตน์ ๑


ประตูด้านสะกัดใต้น้ำ นับแต่ตะวันออกมาตะวันตก
ด้านใต้ที่ ๑ หมื่นอัคเนศร
หมื่นศรสำแดง เกณฑ์หัดทำ
สวัสดิสัญจร ๑
๔
ประตูที่ ๒ หลวงสุริยภักดี
สนมซ้ายทำ
สุนทรทิศา

ประตูที่ ๓ ริมศรีสำราญ
หลวงพรหมบริรักษ์ สนมขวาทำ
เทวาภิรม

ประตูที่ ๔ กรมทหารในขวา
หมื่นจงใจรักษ์
อุดมสุรารักษ์

วันจันทร์แรม ๖ ค่ำ เดือน ๒ จุลศักราช ๑๑๔๔ ปีขาลจัตวาศก เพลาเช้าโมง ๑ บาท ๑ ฤกษ์ยกประตูมีมณฑปพระราชวังชั้นใน ๓ ด้าน ด้านสะกัดเหนือ ๕ ตะวันออก ๒ ใต้ ๓ (รวม) ๑๐ ประตูในนี้
ประตูด้านสะกัดเหนือ นับตะวันตกไปตะวันออก
ประตูที่ ๓ เป็นสองชั้น
๔
ชั้นนอก กรมกลาโหม ๑
สุบรรณบริบาล ๒

ชั้นใน พระมหามนตรี ๑


ประตูที่ ๓ (?๒) เป็นสองชั้น

ชั้นนอก กรมมหาดไทย ๑
พิมานชัยศรี ๒

ชั้นใน พระมหาเทพ ๑


ประตูที่ ๓

หลวงภูเบนทรสิงหนาท
ดุสดีศาสดา ๑

หลวงนเรนทรชาติสังหาร


ประตูด้านตะวันออก นับเหนือลงไปใต้
ขุนสุเรนทรวิชิต
ทำที่ ๑ อินทรลีลาศ (อินทรา?)
๒
ขุนอภัยเสนา


หลวงราชโยธาเทพ
ที่ ๒ ราชสำราญ

ประตูด้านใต้ นับตะวันออกไปตะวันตก
พระราชวรินทร์
ที่ ๑ อีสาณทักษิณ ๑
๓
ชาวเครื่องพระอภิรมย์ราชยาน
ที่ ๒ วารินขณรา (?) ๑

ขุนภักดีอาษา
ที่ ๓ กัลยาวดี ๑

ขุนโยธาภักดี
หมายรับสั่ง
เรื่อง เกณฑ์ไพร่หลวง ไทย มอญ รับแขกเมือง ณ แม่น้ำน้อย
จ.ศ. ๑๑๕๓
อธิบายเรื่องรับแขกเมืองทวายสวามิภักดิ์ นี้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ตรัสเล่าความเป็นมาของหมายรับสั่งฉบับนี้ไว้ว่า “เรื่องนี้มีเนื้อความในหนังสือพระราชพงศาวดาร เมื่อปีกุน พ.ศ. ๒๓๓๔ พระยาทวาย ชื่อมังจันจา เกิดเป็นอริกับพม่าจึงพร้อมใจกับกรมการเมืองทวายมาสวามิภักดิ์ ขอเอาเมืองทวายมาขึ้นต่อไทย และครั้งนั้นพระยาทวายแต่งให้กรมการเป็นทูตถือสุพรรณบัฏอักษรสาร และคุมเครื่องบรรณาการเข้ามาถวาย เครื่องบรรณาการนั้นพระยาทวายจัดตามประเพณีพม่า คือนอกจากสิ่งของต่าง ๆ มีนางกุลธิดาเป็นชั้นเอกคน ๑ ชั้นโท ๒ คน พร้อมด้วยสาวใช้ข้าคนอีก ๕๓ รวมเป็น ๖๐ คน และให้พระสงฆ์ ๑๐ รูป มากับทูต ให้มาเป็นพยานการที่ว่าสวามิภักดิ์โดยสุจริตนั้นด้วย ที่ในกรุงฯ จึงจัดกระบวนพาหนะที่กล่าวในนี้ออกไปรับพวกทวายที่แม่น้ำน้อยเมืองไทรโยค พาเข้ามากรุงเทพฯ
(คัดจากลัทธิธรรมเนียม ภาค ๑๐)
ตัวหมายรับสั่งเรื่องนี้ มีดังต่อไปนี้
วัน ๗ เดือน ๔ ขึ้น ๑๑ คํ่า ปีกุนตรีนิศก (จ.ศ. ๑๑๕๓ ) เกณฑ์ไพร่หลวงไทย มอญ ณ แม่น้ำน้อย พันจันท์ นายชูรอง (เวร) เกณฑ์
เรือศรีสักหลาดรับองค์นาง ฝีพายมอญ บโทน๑ พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๕ พลพายมอญ ๓๐ รวม ๓๕ คน
เรือศรีสักหลาดรับพระสงฆ์ บโทน ๑ พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๕ พลพายกองหลวงสุนทรสาลี ๒๐ กองพระพิพิธเดชะ ๑๐ รวม ๓๕ คน
เรือดั้งตำรวจในซ้าย สมิงอังวะมังศรีคุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายกองพระยาพระราม ๓๖ รวม ๔๐ คน มีปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
เรือดั้งตำรวจในขวา สมิงพัดตะบะคุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายกองพระยาพระราม ๓๐ รวม ๓๔ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
เรือดั้งตำรวจใหญ่ซ้าย สมิงโยคราชสายสมรคุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายกองหลวงสุเรนทรวิชิต ๕ กองพระพิพิธเดชะ ๑๐ กองพระยานครอินทร์ ๑๕ รวม ๓๔ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
เรือดั้งตำรวจใหญ่ขวา พระยาพระรามคุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายกองพระยาพระราม ๓๕ รวม ๓๙ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
เรือดั้งกรมกลองชนะ (สมิง) สุรจอมคุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายกองพระยาเกียรติ์ ๓๕ รวม ๓๙ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
เรือกันกรมสัสดีซ้าย พระยาอุดมโยธาคุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายกองพระยาพระราม ๓๕ รวม ๓๙ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
เรือกันกรมสัสดีขวา (สมิง) ธนูศิลป์คุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ รวม ๔ พลพายกองพระยาเกียรติ์ ๓๕ รวม ๓๙ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
เรือดั้ง กรมเกณฑ์หัดแสงปืน พระยานครอินทร์คุม พันหัว ๒ พันท้าย ๒ พลพายกองสมิงปราบเมืองมาร ๕ กองพระยาศรีราชบุตร ๕ กองพระยานครอินทร์ ๑๐ กองพระยาเกียรติ์ ๑๙ รวม ๔๓ คน ปืนหามแล่น ๒ กระบอก ปืนคาบศิลา ๒๐ กระบอก
เรือกราบที่ ๑ ลำ ๑ พันหัว ๑ พันท้าย ๑ พลพายกองพระยาเสนาภิมุข ๑๕ รวม ๑๗ คน
เรือกราบที่ ๒ ลำ ๑ พันหัว ๑ พันท้าย ๑ พลพายกองพระยามหานุภาพ ๑๕ รวม ๑๗
เรือกราบที่ ๓ ลำ ๑ พันหัว ๑ พันท้าย ๑ พลพายกองพระยามหานุภาพ ๕ กองพระยาเสนาภิมุข ๕ กองพระมหาเทพ ๕ รวม ๑๗ คน
เรือกราบที่ ๔ ลำ ๑ พันหัว ๑ พันท้าย ๑ พลพายกองพระยาศรสำแดง ๑๕ รวม ๑๗ คน
เรือกราบที่ ๕ ลำ ๑ พันหัว ๑ พันท้าย ๑ พลพายกองพระยาศรีราชบุตร ๑๕ รวม ๑๗ คน
เรือกราบที่ ๖ ลำ ๑ พันหัว ๑ พันท้าย ๑ พลพายกองพระมหาเทพ ๑๕ รวม ๑๗ คน
(รวมทั้งกระบวนเป็นเรือ ๑๖ ลำ ตัวนายกองมอญคุมเรือ ๘ นาย ฝีพาย ๔๗๕ คน)
(คัดจากหมายรับสั่ง จ.ศ. ๑๑๔๒ เลขที่ ๑)
หมายรับสั่ง เรื่อง เกณฑ์แห่เรือรับพระบรมสารีริกธาตุจากเมืองทวาย จ.ศ. ๑๑๕๓
อธิบายเกณฑ์แห่เรือรับพระบรมสารีริกธาตุจากเมืองทวายนี้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ตรัสเล่าความเป็นมาของหมายรับสั่งฉบับนี้ไว้ว่า เรื่องทูตทวายเข้ามาเมื่อปีกุน พ.ศ. ๒๓๓๔ ในหนังสือพระราชพงศาวดาร ปรากฏแต่ว่ามีพระสงฆ์เข้ามาด้วย ๑๐ รูป ความปรากฏในหนังสือนี้ว่า พระยาทวายให้พระสงฆ์เข้ามา ครั้งนั้นเชิญพระบรมสารีริกธาตุเข้ามาถวายด้วย เมื่อรับราชทูตเข้ามาถึงเขตจังหวัดกรุงเทพฯ จึงโปรดให้จัดกระบวนแห่ไปรับพระบรมสารีริกธาตุที่วัดบางกก (นอกด่านบางขุนเทียน) อีกกระบวน ๑ แห่มาขึ้นที่ท่าช้างแล้วมีกระบวนแห่บกมาถึงวัดพระศรีรัตนศาสดาราม จำนวนเกณฑ์มีแจ้งอยู่ในรายเกณฑ์ที่ปรากฏต่อไปนื้”
(คัดจากลัทธิธรรมเนียมภาค ๑๐)
ตัวหมายรับสั่งเรื่องนี้มีดังต่อไปนี้
วัน ค่ำ ปีกุนตรีนิศก (จ.ศ. ๑๑๕๓) พันจันท์หัวพันมหาดไทยเกณฑ์เรือพระที่นั่งกิ่งกรมพระราชวังบวรฯ และเรือครุฑ เรือโขมดยา เรือกราบมาลง (เป็น) เรือกลองแขก (และ) ลงเรือคู่แห่รับพระสารีริกธาตุ ซึ่งมาแต่เมืองทวาย ลงเรือพระที่นั่งกิ่งแห่มาแต่วัดบางกกมาขึ้น ณ ท่าช้าง
วัน เดือน ๔ ปีกุนตรีนิศก เป็นเรือพระที่นั่งกิ่งกรมพระราชวังบวรลำ ๑ เรือครุฑวังหลวงคู่ ๑ เรือดั้งวังหลวง ๒ เรือดั้งวังหน้า ๕ คู่ เรือดั้งวังหลังคู่ ๑ รวม ๘ คู่ เรือกราบคู่แห่วังหลวง ๙ คู่ เรือกราบวังหน้า ๑๐ ต่างกรม ๒ คู่ รวมเรือกราบ ๒๑ คู่ เป็น (กระบวนเรือทั้งสิ้น) ๖๑ ลำ
ทหารพลเรือนเกณฑ์แห่พระสารีริกธาตุ มาถึงประตูท่าช้าง แห่ทางบกแต่ประตูท่าช้างตามถนนขึ้นมาเข้าประตูวิเศษไชยศรีไป ณ พระวิหารใหญ่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ณ วัน เดือน ๔ ปีกุนตรีนิศก
เป็นคนทหารได้เกณฑ์ สี่ตำรวจหามพระเสลี่ยง ๘ คน ถือธงสามชายหน้า ๓๐ คู่ หลัง ๒๐ คู่ รวม ๑๐๐ คน กลองชนะ จ่าปี่ ๑ กลอง ๕ คู่ รวม ๑๑ คน แตร แตรงอน ๒ คู่ แตรฝรั่ง ๒ คู่ รวม ๘ คน รวมทหารเกณฑ์ ทั้งหมด ๑๒๗ คน
เป็นคนพลเรือนเกณฑ์ คู่แห่เดินเท้าหน้า ๕๐ คู่ หลัง ๒๐ คู่ รวม ๑๔๐ คน รวมกระบวนแห่พระบรมสารีริกธาตุทางบก ๒๖๗ คน
(คัดจากหมายรับสั่ง จ.ศ.๑๑๔๒ เล่ม ๑)
หมายกำหนดการ
เรื่อง มหาอุปราชาภิเษก จ.ศ. ๑๑๖๘
ด้วยเจ้าพระยามหาเสนา รับสั่งใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมสั่งว่า จะได้ตั้งการพระราชพิธีพระมหาอุปราชาภิเษก สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิสระสุนทร เป็นพระมหาอุปราชกรมพระราชวังบวรฯ ตามอย่างครั้งเจ้าฟ้ากรมขุนพรพินิจเป็นกรมพระราชวังบวรฯ นั้น และหลวงโลกทีปโหรมีชื่อถวายพระฤกษ์จะได้จารึกพระนามลงพระสุพรรณบัฏ ณ พระอุโบสวัดพระศรีสรรเพชญ์ ณ วัน ๔ เดือน ๒ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีขาลอัฐศก เพลาเช้า ๔ โมง ๖ บาท ครั้นถึง ณ วันเดือนยี่ ขึ้น ๗, ๘, ๙, ค่ำ จะได้ตั้งพระราชพิธีสงฆ์ พิธีพราหมณ์พร้อมกัน และพระสงฆ์ราชาคณะ อธิการพระสงฆ์สมถะ รวม ๕๐ รูป เจริญพระปริตร ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทและเสด็จทรงเครื่อง ณ พลับพลาตรงประตูราชสำราญ ทรงพระสนับเพลาเชิงงอน พระภูษาลายจีบโจงหางหงส์ พระรัตกัมพลหนามขนุน ทรงฉลองพระองค์กรองทอง ทรงพระมาลาพระเส้าสูงสีกุหร่า ทรงพระราชยานแห่เครื่องสูง ๓ ชั้น มาถึงพลับพลาหยุดเปลื้องเครื่องทรงพระภูษาลายขาว สมปักครุยกรองทองฟังสวดพระพุทธมนต์ ทรงพระมงคลทั้ง ๓ วัน ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันเดือนยี่ ขึ้น ๘, ๙, ๑๐, ค่ำ เพลาเช้าจะเสด็จมาทรงศีลประเคนสำรับพระสงฆ์ และในวัน ๑ เดือน ๒ ขึ้น ๑๐ ค่ำนั้น พระฤกษ์เสด็จลงไปที่สร้างสหการเพลาเช้า ๔ โมง ๕ บาท ชาวพระภูษามาลาถวายเครื่องพระมุรธาภิเษก แก่พระราชาคณะ อธิการ สมถะ รดน้ำพระเต้าเงิน พระเต้าทอง พระเต้านาก พระเต้าสัมฤทธิ์ พราหมณ์ถวายน้ำกลศ น้ำสังข์ สะเดาะพระเคราะห์ แล้วทรงพระภูษาลายเขียนทองจีบโจงหางหงส์ ฉลองพระองค์กรองทอง
ด้วยพระยาอภัยรณฤทธิ์ รับสั่งใส่เกล้าฯ ด้วยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าฉัตรเงิน ฉัตรทอง ฉัตรเบญจรงค์ ๕ ชั้น กับราชวัติซึ่งเกณฑ์ข้าทูลละอองทำตั้งในการอภิเษกครั้งนี้ ให้พระสัสดีหมายบอกผู้ซึ่งได้ทำให้พิทักษ์รักษาไว้อย่าให้ลายเขียนและตัวฉัตรราชวัติเศร้าหมองชำรุดได้ ห้ามอย่าให้เอาไปตั้งการศพและการสิ่งใดๆ เป็นอันขาดทีเดียว ถ้าจะเรียกเอาเมื่อใดให้ได้เมื่อนั้น อย่าให้ขัดข้องได้ ตามรับสั่ง
ด้วยพระยารักษมณเฑียร รับสั่งใส่เกล้าฯ ด้วยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าจะได้ผูกพระอุโบสถวัด ฤกษ์ ณ วันเดือนยี่ ข้างแรม ท่านข้างในต้องการข้าวสารเป็นตัวข้าวดีสำหรับจะได้ใส่กระจาดเลี้ยงพระสงฆ์ ขุนนาง เป็นอันมากนั้น ให้พระประชาชีพกรมนาเอาข้าวเปลือกแล้วประสกสีซ้อมให้ขาวร่อนคัดเอาที่เป็นตัวดีให้ได้ ๓ เกวียนข้าวเปลือก ให้เตรียมไว้จะได้เรียกเมื่อใดให้ได้เมื่อนั้น อย่าให้ขาดได้ ตามรับสั่ง
ด้วยเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช รับสั่งใส่เกล้าฯ ด้วยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ท่านข้างในจะต้องการมีดแกะรูปสัตว์ประดับเครื่องบายศรี จึงให้ตัวอย่างออกมาให้หมื่นโลห์ช่างแสงเบิกเหล็กเทศที่กล้าดี ตีมีดแกะให้เหมือนตัวอย่าง ๑๒ เล่ม ตอกเหล็กสำหรับเหลาโกลนมะละกอ ฟักทอง รวม ๕ เล่ม ให้ทำตำหนิให้ด้วย แต่มีดตอกนั้นให้ทำรูปตามควร ให้มีปลอกสุดแต่ดี ให้เอาไปส่งให้เสมียนตรากรมวัง ๆ จะได้ส่งให้ผู้รับสั่ง ๆ จะได้ส่งให้ท่านข้างในให้เร่งเอามาส่งแต่ ณ วันเดือน ๒ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ตามรับสั่ง
(คัดจากหมายรับสั่ง ร. ๑ จ.ศ. ๑๑๖๘ เลขที่ ๑)
หมายกำหนดการ
เรื่อง ฉลองวัดพระศรีรัตนศาสดาราม จ.ศ. ๑๑๗๑
การฉลองวัดครั้งนี้ ร่างหมายมีที่จะตรวจเอาความแน่นอนได้ มีจดหมายบันทึกลงไว้ข้างเบื้องต้นว่า “ณ วัน ๖ เดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ จุลศักราช ๑๑๗๑ ปีมะเส็งเอกศก เพลาเช้า ๒ โมงเศษ เสด็จออกขุนนาง ณ พระที่นั่งบุษบกมาลามหาจักรพรรดิพิมาน มีพระราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช พระยามหาอำมาตย์ ว่าทรงสร้างพระอารามวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เป็นที่พระเชตุพน พระพุทธรูปพระแก้วมรกต พระเจดีย์บรรจุพระบรมธาตุ พระธรรมเจ้าเสร็จบริบูรณ์แล้ว จะฉลองเพื่อจะให้เป็นหิตานุหิตประโยชน์ในพระพุทธศาสนา ให้ถาวรล้วน ๕,๐๐๐ พระพรรษา ให้จัดแจงเจ้าพนักงานทั้งปวงให้พร้อมจงทุกพนักงาน ข้าพระพุทธเจ้า เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช พระยามหาอำมาตย์ รับพระราชโองการใส่เกล้าฯ จัดแจงเจ้าพนักงาน ในข้อรับสั่งฉะนี้”
ต่อนี้ไปขึ้นร่างหมาย มีรอยตกแทรกวงกา จะได้คัดตัดที่วงกาออกเสีย เอาแต่ที่เนื้อความไว้ เริ่มต้นหมายว่า “ณ วัน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๖ จุลศักราช ๑๑๗๑ ด้วยพระยามหาอำมาตย์รับสั่งใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่า ทรงพระราชศรัทธาทรงสร้างพระอารามวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระสงฆ์จะได้ตั้งสวดพระพุทธมนต์ ณ วันเดือน ๖ แรม ๗ ค่ำ ๘ ค่ำ ๙ ค่ำ ปีมะเส็งเอกศก เพลาบ่ายพระสงฆ์วันละ ๒,๐๐๐ รูป ทั้ง ๓ วัน จะได้แบ่งพระสงฆ์รับพระราชทานฉัน วัน ๗ แรม ๘ ค่ำ เดือน ๖ เวลาเช้าในจำนวนสองพัน ๖๖๗ รูป เพลาเพลพระสงฆ์ทำดอกไม้ ๑๐๐ รูป รวม ๗๖๗ รูป” วันแรม ๙ ค่ำ จำนวนเท่ากัน แรม ๑๐ ค่ำ ลดรายสองพันลงไปรูปหนึ่ง ถวายกระจาดเช้าเพล ๓ วันเสร็จแล้ว ในวันแรม ๘ ค่ำ ๙ คํ่า ๑๐ ค่ำ มีพระธรรมเทศนาในพระอุโบสถบอกอานิสงส์วันละกัณฑ์ ครั้นเวลาบ่าย ณ วันเดือน ๖ แรม ๑๐ ค่ำ จะได้ตั้งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน บายศรีตอง ในพระอุโบสถ เป็นบายศรีดอกไม้เวียนพระเทียนวันหนึ่ง ณ วันแรม ๑๑ ค่ำ ๑๒ ค่ำ ตั้งบายศรีบูชาไว้หาได้เวียนพระเทียนไม่ มีหนังมีดอกไม้เพลิง ณ วัน ๖ แรม ๗ ค่ำ เดือน ๖ ไปเป็นคำรบ ๗ คืน จะได้มีการเครื่องเล่นสมโภช เวลากลางวันพร้อมกัน ณ วัน ๓ แรม ๑๑ ค่ำ เดือน ๖ เวลาเช้าไปจนถึง ณ วัน ขึ้น ๒ค่ำ เดือน ๗ เป็นคำรบ ๗ วัน แต่โรงฉ้อทานนั้นให้เลี้ยง พระสงฆ์ เถร ชี พราหมณ์ฯ ข้าทูลละอองธุลีพระบาทอาณาประชาราษฎรชายหญิง แต่ ณ วัน ๗ แรม ๘ ค่ำ เดือน ๖ เพลาเช้าไปทุกวัน จนถึง ณ เดือน ๗ ขึ้น ๒ คํ่า เพลาเย็นจึงเลิกโรงฉ้อทาน และสำรับปฏิบัติพระสงฆ์ในจำนวนสองพันเป็นสำรับกระทงข้างหน้าพันหนึ่ง ข้างในพันหนึ่ง สำรับพระสงฆ์ทำดอกไม้ฉันในพระอุโบสถ สำรับข้างในวันละ ๓๐ ที่พระระเบียงนายโรงฉ้อทาน ยกมาถวายวันละ ๗๐ รูป รวม ๓ วัน ๓๐๐ รูป จึงเกณฑ์แผ่พระราชกุศล พระราชทานให้ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าต่างกรม พระองค์เจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าหลานเธอ มีกรมหากรมมิได้ ข้าทูลละอองฯ ผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายทหารพลเรือน ทำสำรับคาวหวาน และโรงฉ้อทาน
ในพระอุโบสถ ๓๐ รูป ข้างในปฏิบัติคาว ๓๐ หวาน ๓๐ สำรับหอพระมณเฑียรธรรม ๕๐ กรมพระราชวังปฏิบัติคาว ๓๐ กระทง หวาน ๓๐ กระทง
พระระเบียงด้านตะวันตก แต่ประตูใต้ถึงประตูกลาง พระสงฆ์ ๔๕ รูป ข้างในแต่ประตูกลางถึงประตูเหนือพระสงฆ์ ๕๐รูป รวมพระสงฆ์ ๙๕ รูป แต่ประตูเหนือถึงมุม
กรมหมื่นนรเทเวศร์
กรมหมื่นนเรศรโยธี
กรมหมื่นเสนีบริรักษ์
กรมหมื่นเสนีเทพ
กรมหมื่นนเรนทรพิทักษ์
องค์ละ ๑๐ รูป
พระยาอุไทยธรรม ๒ รูป
พระไชยสุรินทร ๓ รูป รวมพระสงฆ์ ๑๕๐ รูป
พระระเบียงด้านเหนือ แต่มุมตะวันตกถึงมุมตะวันออก
ที่ ๑ กรมหลวงเสนานุรักษ์
ที่ ๒ กรมหลวงพิทักษ์มนตรี
องค์ละ ๒๐ รูป
ที่ ๓ กรมขุนกษัตรานุชิต
ที่ ๔ กรมขุนอิศรานุรักษ์
องค์ละ ๑๕ รูป
ที่ ๕ กรมหมื่นเทพพลภักดิ์
ที่ ๖ กรนหมื่นศักดิ์พลเสพย์
องค์ละ ๑๐ รูป
ที่ ๗ พระองค์เจ้าคันธรศ
ที่ ๘ พระองค์เจ้าทับทิม
ที่ ๙ พระองค์เจ้าทับ
ที่ ๑๐ พระองค์เจ้าสุริยา
ที่ ๑๑ พระองค์เจ้าดารากร
ที่ ๑๒ พระองค์เจ้ามั่ง
องค์ละ ๔ รูป
ที่ ๑๓ พระมหาอำมาตย์
เจ้าพระยาอภัยภูเบศร
องค์ละ ๒ รูป
พระยาจ่าแสนบดี
พระยาราชนิกุล
หลวงพิศลูเทพ
คนละรูป รวม ๗ รูป
ที่ ๑๔ พระราชสงคราม ๒ รูป
หลวงพิสูตรโยธามาตย์
หลวงราชโยธาเทพ
หมื่นนรินทรเสนี
คนละรูป รวม ๕ รูป
ที่ ๑๕ พระยาสีหราชเดโช
พระยาท้ายน้ำ
พระยาพิไชยโนฤทธิ
พระยาพิไชยสงคราม
พระยาราชสุภาวดี
คนละ ๒ รูป
หลวงศรสำแดง รูป ๑
รวมพระสงฆ์ ๑๑ รูป
ที่ ๑๖ พระพิเดชสงคราม
พระรามพิไชย
คนละรูป รวม ๒ รูป
ที่ ๑๗ พระยายมราช ๓ รูป
พระยาราชมนตรี
พระยาศรีสุริวงศ์
คนละ ๒ รูป
จมื่นไวยวรนารถ
จมื่นเสมอใจราช
จมื่นสรรเพธภักดี
จมื่นศรีสรรักษ์
คนละรูป รวมพระสงฆ์ ๑๑ รูป
ที่ ๑๘ พระยาสุรเสนา ๒ รูป แต่มุมเหนือถึงประตู
หม่อมขุนเณร
พระยามหาโยธา
พระยามหาเทพ
พระอินทรเทพ
พระพิเรนทรเทพ
หลวงราชรินทร์
หลวงอินทรเดชะ
หลวงพรหมบริรักษ์
หลวงสุริขภักดี
คนละ ๒ รูป
หมื่นราชามาตย์
หมื่นไชยภรณ์
หมื่นไชยภูษา
หมื่นทิพรักษา
หมื่นราชาบาล
หมื่นสมุหพิมาน
หมื่นประธานมณเฑียร
หมื่นราชามาตย์นอกราชการ
หลวงหฤไทย
หลวงอภัยสุรินทร์
เลี้ยงพระสงฆ์คนละรูป
พระยาศรีเสาวพาห ๒ รูป
หลวงปราบพลแสน
หลวงสุนทรสินธพ
หลวงศรีอัศวเดช
หลวงอภัยเสนา
หลวงสุเรนทรวิชิต
หลวงคชสิทธิเปนพระยาวังเมือง
หลวงพิศวกรรม
พระครูประโรหิต
พระเกษม
พระไกรศรี
หลวงราชเสนา
พระประชาชีพ
หลวงพิพิธสาลี
หลวงเสนานนท์
หลวงพลอาไศรย
คนละ ๒ รูป รวมพระสงฆ์ ๔๕ รูป แต่ประตูเหนือไปประตูกลาง
พระยาราชประสิทธิ์
พระยาอภัยสรเพลิง
พระยาราไชย
พระยาพิพัฒโกษา
พระยาธิเบศรโกษา
พระรองเมือง
พระยาศรีพิพัฒน์
พระอภัยรณฤทธิ์
พระยาสมบัติบาล
คนละ ๒ รูป
หลวงสุนทรสมบัติ
หลวงเทพโยธา
พระสุรสงคราม
พระยาราชทูต
พระรัตนโกษา
พระราชอากร
พระพิไชยสวรรค์
หลวงสุนทรโกษา
หลวงรักษาสมบัติ
หลวงสวัสดิโกษา
หลวงอินทรสมบัติ
หลวงมงคลรัตน
นายบุญมีราชนิกุล
คนละรูป รวมพระสงฆ์ ๓๑ รูป
ข้างในปฏิบัติพระระเบียงด้านตะวันออก แต่เหนือประตูกลางถึงมุมใต้ ๑๐๙ รูป ทิศใต้แต่มุมตะวันออกถึงเสมากลาง ๑๐๐ รวมพระสงฆ์ ๒๐๙ รูป
ให้ผู้ต้องเกณฑ์ทำสำรับปฏิบัติคาวหวาน ไปดูอย่างกระจาดคาวหวานรองกระทง ณ ทิมดาบชาววัง แล้วให้เย็บกระทงน้อยใส่ของคาว
ของคาว ไส้กรอก ๑
ไข่เป็ด ๕ ใบ ๑
ไก่พะแนง ๑
หมูผัดกุ้ง ๑
มะเขือชุบไข่ ๑
ไข่เจียว ๑
ลูกชิ้น ๑
กุ้งต้ม ๑
หน่อไม้ ๑
น้ำพริก ๑
ปลาแห้งผัด ๑
แตงโม ๑
ข้าวสาร ๒ ทะนาน หุงใส่ก้นกระทงใหญ่ ๑
ของหวาน ขนมฝอย ๑
ข้าวเหนียวแก้ว ๑
ขนมผิง ๑
ขนมใส่ไข่ ๑
กล้วยฉาบ ๑
น่าเตียง ๑
หรุ่ม ๑
สังขยา ๑
ฝอยทอง ๑
ขนมตะไล ๑
รวม ๑๐ สิ่ง
แล้วให้เอากระโถนขันน้ำไปตั้งทั้งเพลาเช้าเพลาบ่าย เภสัชอังคาสถวายทั้ง ๒ เพลา แต่น้ำอัฐบานถวายเวลาบ่ายด้วย ให้ครบพระสงฆ์ซึ่งได้ปฏิบัติทั้ง ๓ วัน ให้ไปรับเงินที่กรมวังมาทำสำรับถวายรูปละ ๑ บาท แล้วให้เอาชามไปรับเอาแกงร้อน ข้าวอย่างเทศ น้ำยาขนมจีนต่อท่านข้างใน ไปถวายพระสงฆ์ซึ่งได้ปฏิบัติเป็นชามรูป ๑ วันละ ๓ ใบ แล้วให้เอาน้ำชาไปถวายพระสงฆ์ซึ่งได้ปฏิบัติด้วย
แกงร้อนเจ้าคุณข้างใน ทำเกณฑ์ยกไปปฏิบัติ หลวงราชมนู หลวงพิเดช ขุนหมื่นในกรมรับเลกพันพุฒ ๑๐๐ คน
ข้าวอย่างเทศ เจ้าของหุงข้าว
พระยาจุฬา
หลวงศรีเนาวรัตน
หลวงศรียศ
หลวงนนทเกษ
ขุนราชเศรษฐี
ขุนศรีวรข่าน
ขุนสนิทวาที
หมื่นเสน่หเวที
หมื่นศรีทรงภาษา
หมื่นสำเร็จวาที
หมื่นพินิตภาษา
ขุนเมาะตมิข่าน
ขุนวิวานิข่าน
ขุนไหวัตข่าน
วังหน้าสมทบ
ขุนกัลยา
ขุนสุนทร
ขุนอนุชิต
รวม ๑๘ คน
ท้าวทองกีบม้าเป็นผู้แต่ง ใส่ชามใส่พานรอง ผู้ยกไปปฏิบัติ
หลวงอัคเณศร หลวงศรสำแดง ขุนหมื่นในแสงปืน รับเลกต่อพันพุฒ ๑๐๐ คน
น้ำยาเจ้าคุณข้างในทำ เจ้าตลาดเบิกข้าวทำขนมจีนวันละเกวียน กระจาดซึ่งใส่ขนมจีนพันพุฒ พันเทพราชเกณฑ์
ของนอกจากรายเกณฑ์ ๓ สิ่งนี้ ดูเป็นไม่ได้เลี้ยงทั่วไปทุกอย่าง แกงร้อนและข้าวอย่างเทศ เลี้ยงในรายสองพัน แต่สามร้อยสามสิบ คือส่วนข้างในกับพระทำดอกไม้ร้อยหนึ่งรวมเป็นสี่ร้อยสามสิบรูป แต่น้ำยานั้นเลี้ยงในรายสองพันหกร้อยหกสิบเจ็ดเต็มจานวน เห็นจะเป็นใครทำสู้ไม่ได้ หน้าที่ยกน้ำยาข้าวอย่างเทศที่ได้คนจ่ายกองละร้อย ที่สำหรับพระข้างใน ถ้าเป็นส่วนข้าราชการข้างหน้า ให้ผู้ปฏิบัติเอาชามไปรับมาถวายพระสงฆ์
กองเลี้ยงน้ำชา เจ้าของ พระยาอภัยพิพิธ
หลวงท่องสื่อ
หลวงแก้วอายัต
หลวงเสนี
หลวงสุนทร
ขุนท่องสื่อ
ขุนท่องสมุท
ขุนเทพภักดี
ผู้ยกไปปฏิบัติ มหาดเล็กจ่าหุ้มแพรเป็นนายกอง มหาดเล็กเลวยก เลี้ยงรายสองพันแต่สามร้อยสามสิบสี่ ทำดอกไม้ร้อยรูปเท่านั้น
สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพวดี กรมฝ่ายใน ทำกระจาดถวายพระสงฆ์ในสองพัน ทำดอกไม้วันละร้อย พระสัสดีปลูกโรงกระจาดขื่อกว้าง ๑๐ ศอก ยาว ๙ ห้อง ยกพื้นมีพาไลรอบโรง ๑ เกณฑ์หลวงราชฤทธานนท์ หลวงนนทเสน ขุนหมื่น รับเลกต่อ พันพุฒ พันเทพราช ๑๐๐ คน ยกกระจาดไป ถวายพระที่มาฉันทุกวัน
น้ำอัฐบานถวายพระสงฆ์เพลาบ่าย นอกจากข้าราชการปฏิบัติมีนายวิเสทฉ้อทานต้นจัดโถพานรอง พร้อม หัวป่าพ่อครัวต้นด้วย เกณฑ์
พระยาจันทราทิตย์
หลวงราชฤทธานนท์
หลวงนนทเสน
หลวงทิพรักษา
หลวงมหามณเฑียร
ขุนกำแพงบุรี
ขุนศรีวังราช
ขุนวิจารณ์
ใช้เลกจำนวนยกสำรับ เกณฑ์เป็นสารวัตรพระระเบียงด้านตะวันออก แต่มุมเหนือถึงมุมใต้
หลวงวิสูตรอัศดร
หมื่นชำนิภูบาล
หมื่นชำนาญภูเบศร
ตะวันตกแต่ประตูใต้ถึงมุมเหนือ
จมื่นราชนาคา
จมื่นราชสมบัติ
เหนือมุมตะวันตกถึงมุมตะวันออก
หลวงศรีเสาวราช
หลวงศรีโยวภาช
หลวงวาสุเทพ
ใต้มุมตะวันออกถึงเสมากลาง
หลวงราชพิมาน
พันเงิน
พันทอง
สารวัตรเหล่านี้สำหรับตรวจ ใครขาดให้เอาความบอกผู้รับสั่ง ทีจะไม่ไว้ใจกันด้วยเรื่องน้ำหรืออย่างไร จึงเผดียงพระสงฆ์ให้เอากาน้ำมาด้วยทุกองค์
โรงฉ้อทาน สัสดีปลูกตามเจ้าของให้อย่างโรงหน้าวัดมหาธาตุ
เจ้าครอกใหญ่วังหลัง
โรงท่าพระ
กรมหมื่นนรินทรพิทักษ์
โรงรองงาน เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช
โรงสีตะพานช้าง เจ้าพระยามหาเสนา
โรงตะพานตรง หน้าวังเจ้าพระยาธรรมา
โรงหอกลอง พระยาโกษาธิบดี
จำนวนคนยกสำรับ ๙๘๘ คน
โรงทำน้ำยาเจ้าคุณข้างใน ปลูกที่ริมกำแพงออกประตูสวัสดิโสภา ขื่อ ๑๐ ศอก ยาว ๗ ห้อง มีพาไลยกพื้นหน้าหลังกั้นฝาตีรั้วล้อมรอบ
กั้นฝาศาลาออกประตูสวัสดิโสภา เป็นโรงแถบร้อน ๒ ศาลา กั้นฝาศาลาออกประตูเทวาพิทักษ์ เป็นโรงหุงข้าวอย่างเทศ โรงต้มน้ำชาทั้ง ๒ ศาลา ตีรั้วรอบทั้ง ๔ ศาลา
เครื่องนมัสการในพระอุโบสถตั้งทองใหญ่ พระมณฑปตั้งทองน้อย และได้ความว่าสุหร่ายสำหรับสรงพระมีใช้แล้วในเวลานั้น จะเป็นสุหร่ายอื่นนอกจากที่ต้องเข้าไปด้วยสูบ (คือ) คู่ที่ใช้อยู่ทุกวันนี้เป็นไม่ได้ เพราะเหตุที่มีข้อความดังนี้ ให้ส่งน้ำดอกไม้เทศให้ช่างสุหร่ายอัดสุหร่าย เตรียมทูลเกล้าฯ ถวายสำหรับทรงสรงน้ำพระพุทธรูป”
ในหมายนี้ ไม่ได้ว่าถึงการมหรสพ สั่งรวมเป็นการตามเคย พึ่งจะฉลองวัดพระเชตุพนแล้วใหม่ๆ มี ข้อความที่สั่งเฉพาะแต่พิณพาทย์ ๔ วง อยู่ ๔ มุมพระระเบียง และให้แต่งโรงละครข้างใน และโรงละครผู้ชาย ละครข้างในคงจะเล่นโรงหลังวัด ซึ่งเป็นโรงช่อฟ้าใบระกาประจำอยู่ข้างประตูวัดพระแก้ว เพราะเหตุฉะนั้น จึงมีในหมายแต่ให้ปลูกโรงที่ละครแต่งตัว ทิ้งทานปรากฏว่าวันละ ๖ ต้นเท่านั้น
มีเลี้ยงเจ้าเมืองลาว เมืองพุทไธมาศ เมืองบัตบอง แขกเมืองญวน หัวเมืองทั้งปวงเลี้ยงที่ศาลาศาลหลวง และศาลาสารบัญชี ในเวลานั้น พระอุไทยราชาเจ้ากรุงกัมพูชา มีชื่ออยู่ในพวกแขกเมืองด้วย ไพร่เลี้ยงที่ประตูเทวาพิทักษ์ เจ้าคุณข้างในทำเป็นสำรับโต๊ะเงินคาว ๒๐ หวาน ๒๐ โต๊ะทองขาวเท้าปรุคาว ๑๐ หวาน ๑๐ ขันน้ำนั้นใช้ขันทองพานถมรอง ๓ สำรับ ขันถมพานเงินรอง ๕ สำรับ ขันทองขาวพานรอง ๑๐ สำรับ
ขุนทินตั้งพานหมากเครื่องทองคำ ๔ สำรับ เครื่องนาก ๔ สำรับ เครื่องเงิน ๔ สำรับ นักสวดเลวพานกลึงไปแจก