บทละคอนเรื่องพระศรีเมือง ๑
ไม่ปรากฏผู้แต่ง
บทละคอน เรื่องพระศรีเมือง
คำนำ
อธิบดีกรมศิลปากร
สาขาวิชาภาษาไทย คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ได้มาแจ้งแก่สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ว่ามีความประสงค์จะขออนุญาตจัดพิมพ์หนังสือบทละคร เรื่อง “พระศรีเมือง” พระราชนิพนธ์ กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข (กรมพระราชวังหลัง) เพื่อเผยแพร่แก่ผู้สนใจ กรมศิลปากรพิจารณาแล้ว ยินดีอนุญาตให้พิมพ์ได้ดังประสงค์
หนังสือบทละคร เรื่อง “พระศรีเมือง” นี้ ต้นฉบับเป็นสมุดไทยดำจำนวน ๘ เล่ม ซึ่งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานแก่หอพระสมุดวชิรญาณ (หอสมุดแห่งชาติปัจจุบัน) สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพได้ประทานพระวินิจฉัยเกี่ยวกับหนังสือเรื่องนี้ไว้ในสำเนาจดหมายโต้ตอบกับเจ้าพระยามหิธร (ลออ ไกรฤกษ์) ว่า
“บทละคอนเรื่องพระศรีเมืองนั้นที่ในหอพระสมุดฯ หามีไม่ มีแต่แต่งเป็นกาพย์หนังสือสวด (แต่ฉบับก็ไม่บริบูรณ์) เป็นสำนวนแต่งและฝีมือเขียนครั้งกรุงศรีอยุธยา เรียกว่าเรื่องพระศรีเมือง ตัวเรื่องก็ตรงกับในบทละคอน เพราะฉะนั้น เป็นอันได้ความว่า นิทานเรื่องพระศรีเมืองนี้มีแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีแต่มิใช่ชาดก ทำนองจะเป็นเรื่องนิทานพวกพราหมณ์หาเข้ามา เช่นเรื่องพระนล
บทละคอนเรื่องพระศรีเมืองนั้น พิเคราะห์ดูสำนวนที่แต่งเป็นบุคคลชั้นสูง อาจจะเป็นพระราชนิพนธ์ กระบวนกลอนเป็นกลอนเก่ารุ่นรัชกาลที่ ๑ ถ้าเป็นพระราชนิพนธ์ไซร้ ผู้ที่จะแต่งก็อยู่ในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๑ รัชกาลที่ ๒ รัชกาลที่ ๓ หรือสมเด็จพระบวรราชเจ้ารัชกาลที่ ๑ รัชกาลที่ ๒ รัชกาลที่ ๓ หรือจะเป็นกรมพระราชวังหลัง รวมใน ๗ พระองค์นี้
พระราชนิพนธ์บทละคอนที่ปรากฏอยู่ พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว หาเหมือนสำนวนกลอนบทละคอนเรื่องพระศรีเมืองไม่ พระราชนิพนธ์ในสมเด็จพระบวรราชเจ้ารัชกาลที่ ๑ มีเพลงยาวปรากฏอยู่ พระราชนิพนธ์ในสมเด็จพระบวรราชเจ้ารัชกาลที่ ๓ ก็มีบทละคอนเรื่องขุนช้างขุนแผนปรากฏอยู่หาใกล้กับบทละคอนเรื่องพระศรีเมืองไม่ จึงเห็นว่าน่าพิจารณาแต่ว่าจะเป็นพระราชนิพนธ์สมเด็จพระบวรราชเจ้ารัชกาลที่ ๒ หรือกรมพระราชวังหลัง พระราชนิพนธ์บทกลอนของสมเด็จพระบวรราชเจ้ารัชกาลที่ ๒ มีอยู่น้อย ได้พิมพ์ไว้ในหนังสือบวรราชนิพนธ์ที่ข้าพเจ้าส่งมาพร้อมกับจดหมายฉบับนี้ แต่พระราชนิพนธ์กรมพระราชวังหลังนั้น บทกลอนไม่ปรากฏเลย ได้ยินกล่าวกันแต่ว่าหนังสือเรื่องเลียดก๊กนั้น เป็นของกรมพระราชวังหลังทรงอำนวยการแปล แต่ความที่ปรากฏเพียงนั้น ก็ไม่แสดงว่าจะทรงบทกลอนไม่ได้ ข้าพเจ้าคิดช่างใจดู นึกว่าบทกลอนเรื่องพระศรีเมืองนี้เห็นจะเป็นพระราชนิพนธ์กรมพระราชวังหลัง จึงไม่ปรากฏว่ามีฉบับแห่งหนึ่งแห่งใด แม้ในพระราชวังบวร อย่าว่าแต่ไม่มีฉบับที่อื่นเลย ข้าพเจ้าไม่เคยได้ยินทีเดียวว่ามีบทละคอนเรื่องพระศรีเมือง พึ่งมาทราบในครั้งนี้ เห็นว่าต้นฉบับจะมาตกอยู่ในหอหลวงตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ หรือรัชกาลที่ ๒ ไม่มีที่อื่นอีก จึงไม่มีใครทราบ”
พระราชนิพนธ์บทละครเรื่องนี้ นายธนิต อยู่โพธิ์ อดีตอธิบดีกรมศิลปากรเป็นผู้ตรวจสอบชำระและให้จัดพิมพ์ครั้งแรกในงานรับพระราชทานเพลิงศพนายอรุณ จันทรางศุ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๐ ส่วนการจัดพิมพ์ครั้งนี้นับเป็นครั้งที่สองได้ปรับปรุงอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน พร้อมทั้งนำต้นฉบับสมุดไทยมารวมพิมพ์ไว้ด้วยเพื่อประโยชน์ในทางวิชาการ
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือบทละคร เรื่อง “พระศรีเมือง” ซึ่งมหาวิทยาลัยมหิดลจัดพิมพ์เผยแพร่นี้ จะอำนวยประโยชน์ให้แก่ผู้สนใจศึกษาทางด้านภาษาและวรรณคดีไทยโดยทั่วกัน อีกทั้งจักเป็นการสืบทอดวรรณคดีมรดกอันทรงคุณค่าของชาติให้ยั่งยืนตลอดไป
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร พฤษภาคม ๒๕๕๒
นิทานเรื่องพระศรีเมือง
มีกษัตริย์องค์หนึ่งทรงพระนามว่าท้าวโขมพัสตร์ ครองกรุงโขมราฐ มีพระมเหสีชื่อว่านางสุวรรณอำไพ มีโอรสองค์หนึ่งชื่อว่าพระศรีเมือง พระศรีเมืองมีพี่เลี้ยง ๔ คน ชื่อว่าสุริยาคน ๑ รัตนาวันคน ๑ อภัยสุริยวงศ์คน ๑ พินทุวงศ์คน ๑
วันหนึ่งพระศรีเมืองออกไปเที่ยวสวน มีพระยาหงส์ตัวหนึ่งพาลูกมาเล่นน้ำที่สระในสวน พบพระศรีเมืองเข้าก็มีความรักใคร่ จึงถวายลูกแก่พระศรีเมืองตัวหนึ่ง พระศรีเมืองก็พามาเลี้ยงไว้ในวัง
ต่อมาท้าวโขมพัสตร์คิดจะอภิเษกพระศรีเมืองกับนางบุษบา ธิดาท้าวสุริยวงศ์ราชอนุชาซึ่งเป็นอุปราช จึงสั่งให้โหรหาฤกษ์ โหรทูลว่าฤกษ์ในปีนี้ยังไม่ดี ขอให้เลื่อนไปปีหน้า ท้าวโขมพัสตร์จึงให้รอการไว้
ฝ่ายพระศรีเมืองเห็นเป็นโอกาสที่จะไปเที่ยวแสวงหาวิชา จึงปรึกษากับหงส์ หงส์จึงแนะนำให้ไปเรียนวิชากับพระฤๅษีที่ในป่าหิมพานต์ พระศรีเมืองเห็นชอบด้วย จึงทูลลาพระบิดาพาพี่เลี้ยงทั้ง ๔ ให้หงส์เป็นผู้นำทางไปยังสำนักพระโควินทฤๅษี ขอศึกษาวิชาความรู้อยู่ในสำนักนั้น พระโควินท์ก็ให้พระศรีเมืองศึกษาวิชาจนเชี่ยวชาญแล้วชุบศรให้เล่ม ๑
วันหนึ่งหงส์รับอาสาว่าจะไปเที่ยวสืบหาดูนางที่ประกอบด้วยลักษณะสมควรเป็นมเหสี พระศรีเมืองก็มีความยินดียอมอนุญาต หงส์เที่ยวไปตามเมืองน้อยใหญ่ ไปพบนางสุวรรณเกสรธิดาท้าวพินทุทัตกับนางสุวรรณมาลีที่เมืองยโสธร ซึ่งกำลังไปชมสวน หงส์จึงคาบพวงดอกไม้ลอบเข้าไปถวายแล้วแจ้งความถึงเรื่องพระศรีเมืองให้นางสุวรรณเกสรฟัง นางสุวรรณเกสรไม่เชื่อ หงส์จึงกลับมาบอกพระศรีเมือง พระศรีเมืองจึงให้หงส์นำสารกับธำมรงค์กลับไปให้ นางสุวรรณเกสรก็ตอบสารและมอบผ้าสไบให้หงส์กลับมาถวายพระศรีเมือง พระศรีเมืองกับพี่เลี้ยงก็ลาพระโควินทฤๅษีให้หงส์นำทางมาเมืองยโสธรมาถึงแม่นํ้าแห่งหนึ่งกว้างใหญ่ พระศรีเมืองจึงให้พี่เลี้ยงผูกแพพากันข้ามน้ำพบจระเข้ใหญ่ตัวหนึ่งขึ้นขวางหน้า เกิดรบกันขึ้น จระเข้สู้ไม่ได้ ยอมแพ้รับอาสาพาพระศรีเมืองมาส่งถึงฝั่ง พระศรีเมืองพาพี่เลี้ยงทั้ง ๔ มาถึงเมืองยโสธร จึงพากันเข้าไปอาศัยยายมาลาตามาลีอยู่ในสวน พอประจวบนางสุวรรณเกสรพาน้องสาวทั้ง ๖ ออกมาชมสวน พระศรีเมืองจึงให้หงส์คาบสร้อยทองลอบไปถวายนางสุวรรณเกสร ต่างได้เห็นตัวมีความรักใคร่ซึ่งกันและกัน นางสุวรรณเกสรจึงสั่งพี่เลี้ยงทั้ง ๔ ของตนให้บอกยายมาลาตามาลีจัดที่ให้พระศรีเมืองอยู่เป็นการลับๆ รุ่งขึ้นอีกวันหนึ่งนางจึงให้พี่เลี้ยงออกมาสนทนากับพระศรีเมือง พอเวลากลางคืนพระศรีเมืองก็ลอบเข้าไปหานางสุวรรณเกสรในปราสาท ได้ร่วมรักสมัครสังวาสกัน แล้วพระศรีเมืองก็กลับออกมาอาศัยอยู่ในสวน
ครั้งนั้นท้าวพินทุทัตคิดจะให้ธิดาทั้ง ๗ มีคู่ จึงให้สารไปถึงพระยาจันทวงศ์ พระยาหงส์ ๒ พี่น้อง และท้าวพระยาทั้งร้อยเอ็ดพระนคร ว่าให้หล่อรูปของตนด้วยทองคำมาชั่งกับรูปราชธิดา ถ้าน้ำหนักรูปของใครเท่ากับรูปธิดาองค์ใด ก็จะยกให้แก่ผู้นั้น พระยาจันทวงศ์ พระยาหงส์กับพระยาร้อยเอ็ดพระนครจึงหล่อรูปของตนๆ ด้วยทองคำ เสร็จแล้วพากันยกทัพมายังเมืองยโสธร
ส่วนนางสุวรรณเกสรเมื่อทราบความนั้น จึงให้พี่เลี้ยงทั้ง ๔ เอาทองคำมาชั่งนํ้าหนักให้เท่าตัว แล้วให้พี่เลี้ยงไปจ้างช่างทองให้หล่อรูปพระศรีเมืองลอบส่งไปให้ นัดแนะว่าถ้าถึงเวลาชั่งรูปกัน ขอให้พระศรีเมืองเอารูปนั้นเข้ามาชั่ง พอถึงเวลานัดประชุมชั่งรูป พระศรีเมืองก็พารูปของตนไปในที่ประชุมพร้อมกับพระยาจันทวงศ์พระยาหงส์และพระยาทั้งร้อยเอ็ดพระนคร ท้าวพินทุทัตจึงให้ชั่งรูปท้าวพระยาทั้งหลายกับทั้งรูปธิดาโดยลำดับ รูปนางประภาน้องสาวนางสุวรรณเกสรหนักเท่ากับรูปพระยาจันทวงศ์ รูปนางสุวรรณเกสรหนักเท่ากับรูปพระศรีเมือง แต่พระยาจันทวงศ์ไม่พอใจนางประภา พอใจนางสุวรรณเกสร จึงขอเปลี่ยนกับพระศรีเมือง พระศรีเมืองไม่ยอมให้ พระยาจันทวงศ์โกรธผูกพยาบาท เลยบอกคืนนางประภาแก่ท้าวพินทุทัต อ้างว่ายังเด็กนักไม่สมควรจะเป็นมเหสี แล้วต่างยกทัพกลับไปเมืองของตนๆ ท้าวพินทุทัตก็จัดการอภิเษกพระศรีเมืองกับนางสุวรรณเกสร พระศรีเมืองจึงขอนางพี่เลี้ยงทั้ง ๔ ให้แก่พี่เลี้ยงทั้ง ๔ ของตน
วันหนึ่งพระศรีเมืองคิดถึงพระบิดามารดา จึงใช้ให้หงส์ไปทูลท้าวโขมพัสตร์ถึงเรื่องที่ได้ไปเรียนวิชา จนกระทั่งไปได้นางสุวรรณเกสร ท้าวโขมพัสตร์จึงให้พระมณีรัตน์กับพระพัทธวงศ์โอรสท้าวสุริยวงศ์อุปราชยกทัพไปรับพระศรีเมืองที่เมืองยโสธร ให้หงส์เป็นผู้นำทางไป กุมารทั้ง ๒ ยกไปถึงปลายด่านเมืองยโสธรแล้ว จึงใช้ให้หงส์เข้าไปบอกแก่พระศรีเมือง พระศรีเมืองจึงให้พี่เลี้ยงทั้ง ๔ ออกไปรับกุมารทั้ง ๒ พาเข้ามาเฝ้าท้าวพินทุทัต ทูลถึงเรื่องที่พระบิดาใช้ให้มารับกลับไป แล้วให้กุมารพักอยู่ที่เมืองยโสธร
ต่อมาวันหนึ่ง นางสุวรรณเกสรเชิญพระศรีเมืองกับกุมารทั้ง ๒ ไปชมสวน พาน้องสาวทั้ง ๖ ไปด้วย พระมณีรัตน์ไปเห็นนางประภาและพระพัทธวงศ์ไปเห็นนางศรีสุดา ซึ่งเป็นน้องสาวนางสุวรรณเกสร ก็เกิดความรักใคร่ซึ่งกันและกัน ถึงได้ลอบให้ของที่ระลึกกัน พอกลับจากเที่ยวสวนแล้ว พระศรีเมืองจึงปรึกษากับนางสุวรรณเกสรถึงเรื่องที่จะไปเยี่ยมเมืองโขมราฐ นางสุวรรณเกสรขอตามไปด้วย พระศรีเมืองจึงไปทูลลาท้าวพินทุทัต แล้วพานางสุวรรณเกสรและกุมารทั้ง ๒ ยกทัพออกจากเมืองยโสธร เดินทัพผ่านไปทางปลายแดนเมืองพระยาจันทวงศ์ พระยาจันทวงศ์รู้ข่าวจึงยกทัพมาตั้งสกัดทาง แล้วมีสารไปถึงพระศรีเมืองว่า ขอให้ส่งนางสุวรรณเกสร ถ้าไม่ส่งจะจับตัวฆ่าเสีย พระศรีเมืองไม่ยอมส่ง และมีสารตอบท้ารบ พระยาจันทวงศ์จึงให้นายฤทธิรงค์นายทรงวิชามาสะกดทัพจับพระศรีเมือง พฤกษเทวดามาปลุกพระศรีเมืองให้ตื่นขึ้น นายฤทธิรงค์กับนายทรงวิชาตกใจก็หนีกลับไปบอกพระยาจันทวงศ์ พระยาจันทวงศ์โกรธ แต่งให้พระยาหงส์น้องชายเป็นทัพหน้ายกมารบกับพระศรีเมือง พระมณีรัตน์กับพระพัทธวงศ์อาสาเป็นทัพหน้า พระพัทธวงศ์ได้ชนช้างกับพระยาหงส์ฆ่าพระยาหงส์ตาย พระยาจันทวงศ์ยกหนุนมาเข้ารบกับพระมณีรัตน์ พอพระศรีเมืองหนุนมาทัน ก็แผลงศรไปฆ่าพระยาจันทวงศ์ตาย พระศรีเมืองจึงให้จับอำมาตย์ของพระยาจันทวงศ์มาซักถามว่า ผู้ที่ไปสะกดทัพเมื่อเวลากลางคืนนั้นคือใคร ขอให้ส่งตัว อำมาตย์ทูลว่าถูกศรตายเสียทั้ง ๒ คนแล้ว
นิทานเรื่องพระศรีเมืองต่อจากบทละคอน
เมื่อพระศรีเมืองฆ่าพระยาจันทวงศ์พระยาหงส์ตายแล้ว ได้ธิดาพระยาจันทวงศ์ชื่อจันทสุริยา ธิดาพระยาหงส์ชื่อลักษณวดี เป็นชายาอีก ๒ คน แล้วยกทัพมาถึงเขาอัสสกรรณจึงพักร้อนอยู่ที่นั่น
มีพระยายักษ์ตนหนึ่งชื่อท้าวนนทจิตต์ ครองเมืองอัสดงค์ เที่ยวมาพบกองทัพพระศรีเมืองเข้า จึงทำให้เกิดมืดมนอนธการแล้วลักพระศรีเมืองกับนางสุวรรณเกสรไป ไปถึงกลางทางพระศรีเมืองล่อลวงท้าวนนทจิตต์พานางสุวรรณเกสรหนีได้ ครั้นมาถึงฝั่งนํ้าแห่งหนึ่งพระศรีเมืองจึงเอาผ้าผูกเอวเข้ากับนางสุวรรณเกสรขี่ขอนว่ายข้ามมา เกิดพายุใหญ่พัดผ้าขาดจากกันน้ำซัดนางสุวรรณเกสรขึ้นบกได้ (พระอินทร์แปลงเป็น) พราหมณ์ชรามาบอกว่าพระศรีเมืองยังไม่ตายในนํ้า แล้วชี้หนทางให้ไปหาพระฤๅษีตาไฟ นางสุวรรณเกสรไปตามทิศที่พราหมณชราชี้ ก็พบฤๅษีตาไฟ จึงอาศัยอยู่ในที่นั่น เวลานั้นนางสุวรรณเกสรมีครรภ์ไปแล้ว
ฝ่ายพระมณีรัตน์กับพระพัทธวงศ์ เที่ยวตามหาอยู่ ๓ วันไม่พบพระศรีเมือง จึงสั่งหงส์กับพี่เลี้ยงพระศรีเมืองทั้ง ๔ คนให้เที่ยวสืบหาพระศรีเมือง หงส์และพี่เลี้ยงทั้ง ๔ ก็เที่ยวตามไปจนถึงอาศรมพระโควินท์จึงพักคอยฟังข่าวอยู่ที่นั่น แต่หงส์พยายามบินไปเที่ยวตรวจทุกวัน
ฝ่ายนางสุวรรณเกสรมีครรภ์ถ้วนกำหนดก็ประสูติโอรส ที่อาศรมพระฤๅษีตาไฟ
ฝ่ายพระศรีเมืองน้ำพัดไป ๓ วันจึงขึ้นบกได้ พอหงส์เที่ยวตามไปพบเข้า หงส์จึงพาพระศรีเมืองมาอยู่กับพระโควินทฤๅษี พระศรีเมืองคิดจะไปตามนางสุวรรณเกสร พระโควินท์จึงชุบม้าให้เหาะได้และชุบศรพระขรรค์ให้พระศรีเมืองอีก พระศรีเมืองจึงลาฤๅษีขึ้นม้าเหาะไปกับหงส์ไปหยุดพักอยู่ตามทาง พอท้าวนนทจิตต์เจ้าเมืองอัสดงค์พาพวกโยธามาเที่ยวล่าเนื้อพบเข้า จำได้ว่าพระศรีเมืองที่ตัวจับไปในครั้งก่อน ก็ให้โยธาเข้าล้อมจับ เกิดรบกัน ท้าวนนทจิตต์สู้ไม่ได้ก็หนีไป พระศรีเมืองกลับมาเล่าให้พระโควินท์ฟัง แล้วลาไปตามนางสุวรรณเกสรอีก
ฝ่ายพระมณีรัตน์กับพระพุทธวงศ์ เมื่อยกทัพกลับมาถึงเมืองโขมราฐ ทูลถึงเรื่องที่ไปรับพระศรีเมืองจนพระศรีเมืองหาย ท้าวสุริยวงศ์อุปราชกริ้วกุมารทั้ง ๒ จะฆ่าเสีย ท้าวโขมพัสตร์ขอไว้ แล้วบอกข่าวไปถึงท้าวพินทุทัต ท้าวสุริยวงศ์จึงให้กุมารทั้ง ๒ ยกทัพออกตามอีก กุมารทั้ง ๒ มาพักอยู่ที่เขาอัสสกรรณซึ่งเกิดเหตุพระศรีเมืองหาย ไปพบฝูงนางกินนรถามได้เรื่องราวที่พระศรีเมืองพลัดไป แล้วกุมารทั้ง ๒ ก็ยกทัพไปถึงอาศรมพระโควินท์พบกับพระศรีเมืองแล้วกุมารทั้ง ๒ ก็อยู่เล่าเรียนวิชาพอสมควร พระศรีเมืองจึงพากุมารทั้ง ๒ กลับมาเมืองโขมราฐ ท้าวโขมพัสตร์จึงให้จัดการอภิเษกพระศรีเมืองกับนางบุษบา จนนางบุษบามีครรภ์ พระศรีเมืองจึงลาท้าวโขมพัสตร์ไปตามนางสุวรรณเกสร ไปพักอยู่ที่อาศรมพระโควินท์
ฝ่ายนางสุวรรณเกสรอยู่ด้วยฤๅษีตาไฟ จนกุมารอายุได้ ๗ ขวบ ฤๅษีให้ชื่อกุมารว่าสาคร แล้วเอาลูกราชสีห์ตัวหนึ่งมาชุบให้เป็นเพื่อนให้ชื่อว่าสิงหกุมาร กุมารทั้ง ๒ นั้นเที่ยวลองศิลปศรอยู่เป็นนิตย์
วันหนึ่งพระศรีเมืองลาพระโควินท์ไปตามนางสุวรรณเกสร ไปหยุดพักอยู่ที่ใกล้อาศรมพระฤๅษีตาไฟ ปล่อยให้ม้าเที่ยวกินหญ้า พระสาครกับสิงหกุมารมาพบ ก็เข้าจับม้า ม้าหนีไปหาพระศรีเมือง เกิดรบกันแต่ศิลปศรไม่กินกัน ต่างไต่ถามได้ความแล้วก็พากันเข้าไปหาฤๅษี พระศรีเมืองได้พบกับนางสุวรรณเกสร พระศรีเมืองกับนางสุวรรณเกสรอยู่ปฏิบัติฤๅษีอีก ๓ เดือน ส่วนนางประภาชายาพระมณีรัตน์ (ไม่รู้ว่าได้กันเมื่อไร) ก็ประสูติธิดาองค์หนึ่งชื่อนางชลคัพภา ส่วนท้าวพินทุทัตเมื่อได้ทราบข่าวว่าพระศรีเมืองกับนางสุวรรณเกสรหายตามทาง ก็ยกทัพมายังเมืองโขมราฐ
ฝ่ายพระศรีเมืองอยู่กับฤๅษีตาไฟถ้วน ๓ เดือน จึงสั่งหงส์ให้มาทูลพระบิดาขอให้จัดกระบวนออกไปรับ ท้าวโขมพัสตร์จึงให้พระมณีรัตน์กับพระพัทธวงศ์ออกไปรับ (กลอนสวดเรื่องพระศรีเมืองเล่ม ๓ หมดเท่านี้สังเกตเค้าเรื่องก็เห็นจะจบเพียงเข้าเมือง แม้จะมีกลอนค้างอยู่อีกก็คงไม่มาก)
ตอนที่ ๑
พระศรีเมืองเรียนวิชา
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงไทโขมพัสตร์นาถา
ได้ผ่านกรุงโขมราฐพารา	ลํ้าจักรพัตราสุริย์วงศ์
ยิ่งยศปรากฏนัคเรศ	ดังองค์กมเลศครรไลหงส์
มีอัครชายาโฉมยง	ทรงนามสุวรรณอำไพ
พระสนมถ้วนหมื่นหกพัน	สิบสองพระกำนัลน้อยใหญ่
แต่ละองค์ทรงลักษณ์วิไล	แวดล้อมภูวไนยเป็นนิรันดร์
ย่อมเชื้อนางกษัตริย์สุริย์วงศ์	ดังอนงค์นางในสรวงสวรรค์
บำเรอบาทนรนาถทรงธรรม์	เกษมสันต์เบิกบานสำราญองค์
สมสุขด้วยพระมเหสี	อันมีลักขณานวลหง
อันปราสาททั้งสามบรรจง	เสด็จทรงอยู่ตามฤดูกาล ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ แต่ละองค์อลงกตต่างกัน	ด้วยเป็นสุวรรณรัชฎามุกดาหาร
สูงเยี่ยมเทียมเมฆชัชวาล	ดังชะลอวิมานมาตั้งไว้
มีมุขทุกชั้นบันแถลง	ยอดแซงสลับไม่นับได้
มุขเด็จเจ็ดชั้นเป็นหลั่นไป	พระโรงในหน้าหลังรจนา
ช่อฟ้าบราลีหางหงส์	ลำยองยงจำรัสพระเวหา
บัลลังก์ตั้งพรหมพักตรา	ทุกยอดมหาปราสาทชัย
อันในห้องแลท้องพระโรงรัตน์	ดังแสงสูรย์จำรูญจำรัสแขไข
ด้วยแสงอัจกลับประดับใน	สว่างไปทั้งทิวาราตรี
มีพระปรัศว์ทั้งซ้ายขวา	รจนาดังวิมานโกสีย์
เรือนทองห้องสนมนารี	ล้วนมณีเนาวรัตน์ชัชวาล
ท้องฉนวนล้วนแล้วศิลาทอง	ผนังรองเรืองรัตน์มุกดาหาร
กำแพงแก้วแก้วเก็จเจ็ดประการ	หน้าพระลานเลียนลาดศิลาลาย ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ชมตลาด
๏ ทิมดาบตำรวจในซ้ายขวา	โรงเครื่องรจนาหลากหลาย
โรงรถไว้รถพรรณราย	เพริศพรายด้วยแก้วแววไว
โรงช้างมีช้างชนะงา	แกล้วกล้าชำนาญศึกใหญ่
โรงม้ามีม้าอาชาไนย	ฝึกไว้ชำนาญในการรบ
สนามชัยในหน้าจักรวรรดิ	ซ้อมหัดทวยหาญเจนจบ
จัตุรงค์องอาจเลิศลบ	ทั่วทุกพิภพก็ลือชา
เมืองกว้างร้อยโยชน์มณฑล	แถวถนนดาษพื้นแผ่นผา
ตึกกว้านบ้านเรือนเสนา	รวดริมรัถยาเรียงรัน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ อาณาประชาราษฎร์ทั้งหลาย	แสนสบายปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ด้วยพระองค์ผู้ทรงทศธรรม์	อันตรายสิ่งใดมิได้มี
กษัตริย์ร้อยเอ็ดพารา	ย่อมมาประณตบทศรี
ถวายทิพย์สุวรรณมาลี	ทุกบุรีมาพึ่งบทมาลย์
พระเสวยโภไคยมไหศูรย์	ไพบูลย์กว่ากษัตริย์มหาศาล
เป็นสุขด้วยสนมบริพาร	พระภูมีสำราญทุกราตรี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณอำไพโฉมศรี
ทูลบาทพระราชสามี	มิได้นิราศคลาดคลา
ด้วยความจำนงจงรัก	ภักดีในความเสนหา
อยู่จำเนียรกาลนานมา	องค์อัครชายาก็ทรงครรภ์
นวลละอองผ่องผิวผุดผาด	ดังสุวรรณนพมาศเฉิดฉัน
พระพักตร์เปล่งปลั่งดังดวงจันทร์	เมื่อวันเพ็ญหมดเมฆเมฆา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นถ้วนกำหนดทศมาส	จะประสูติพระราชโอรสา
ลมกรรมัชวาตก็พัดพา	กัลยาให้เจ็บประชวรครรภ์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวโขมพัสตร์รังสรรค์
จึงสั่งชาวแม่พระกำนัล	ให้เร่งรักษาครรภ์กัลยา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เถ้าแก่ชาวแม่ซ้ายขวา
ต่างคนต่างวิ่งเข้ามา	ช่วยพยุงกายาทรามวัย
ลางนางบ้างเข้าอยู่งาน	อลหม่านผันแปรแก้ไข
บ้างร้องบวงบนเทพไท	วุ่นไปถ้วนหน้านารี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณอำไพโฉมศรี
เจ็บครรภ์ปั่นป่วนสมประดี	เมื่อเทวีจะประสูติพระกุมาร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
มโหรี
๏ ให้บังเกิดอัศจรรย์หวั่นไหว	สะเทือนไปทั่วทศทิศาน
เมฆคลุ้มกลุ้มบดบันดาล	อนธการทั่วหล้าสากล
พระสมุทรตีฟองคะนองสาย	พระพิรุณโปรยปรายสายฝน
แล้วสว่างพ่างพื้นอัมพน	สุริยนส่องแสงแรงเรือง
กระจ่างจับทุกพรรณพฤกษา	หย่อมหญ้าปฐพีสีเหลือง
เป็นนิมิตพระฤทธิ์จะรุ่งเรือง	จะฟุ้งเฟื่องเลื่องลือเดชา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวโขมพัสตร์วงศา
เห็นพระโอรสกุมารา	ทรงโฉมโสภาพึงใจ
ดวงพักตร์ลักขณาปรากฏ	ทั่วทั้งทศทิศไม่เปรียบได้
ดังหยาดฟ้ามาจากสุราลัย	ทั้งในไตรภพไม่เทียมทัน
ลออองค์ทรงลักษณ์นวยแน่ง	กล้องแกล้งดังเทพรังสรรค์
นวลละอองผ่องแผ้วแพรวพรรณ	ดังสุวรรณนพมาศมาทาบทา
องค์พระชนกชนนี	มีความพิศวาสเป็นหนักหนา
ดังดวงหฤทัยนัยนา	แสนสุดเสนหาพ้นไป
ให้จัดพี่เลี้ยงแลพระนม	สาวสรรค์พระสนมน้อยใหญ่
ประทานพระโอรสยศไกร	ด้วยใจโสมนัสเปรมปรีดิ์ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ แล้วพระจึงมีบัญชา	ตรัสสั่งโหราบดีศรี
ให้หาฤกษ์พานาที	พี่จะทำขวัญพระกุมารา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ บัดนั้น	โหรารับสั่งใส่เกศา
จึงคำนวณควณคูณในตำรา	พยากรณ์สารัมภีคัมภีร์
ได้นามตามวันพระชันษา	ในจักรลัคนาราศี
จึงกราบทูลพลันทันที	พรุ่งนี้ฤกษ์ดีมีชัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระทรงภพจบสากลเป็นใหญ่
ได้ฟังสำราญบานใจ	ภูวไนยจึงสั่งไปพลัน
แม่ท้าวนางค่อมเถ้าแก่	ชาวแม่พระสนมสาวสรรค์
ให้แต่งบายศรีแก้วแพรวพรรณ	พร้อมกันจงทุกพนักงาน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระกำนัลก้มเกล้ารับสั่งสาร
มาจัดแจงแต่งเครื่องมิทันนาน	ตามพระภูบาลบัญชา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ บัดนั้น	ฝ่ายเจ้าพนักงานซ้ายขวา
ก็ปูลาดอาสน์ที่อันรจนา	เสร็จสรรพในมหาปราสาทชัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ ครั้นรุ่ง	พระอุทัยพวยพุ่งแสงใส
พระองค์ผู้ทรงภพไตร	ภูวไนยจึงมีบัญชา
ตรัสสั่งพี่เลี้ยงแลพระนม	ทั้งสนมกรมในซ้ายขวา
เชิญเสด็จพระราชกุมารมา	ยังปราสาทรัตนาพรายพรรณ
อันพระญาติวงศ์ทั้งหลาย	ทั้งสองฝ่ายแลนางสาวสรรค์
มานั่งห้อมล้อมอยู่พร้อมกัน	ครั้นได้พิชัยนาที
พระโหราธิบดีก็ลั่นฆ้อง	แซ่ซ้องแตรสังข์ขึ้นอึงมี่
จึงเบิกบายศรีแก้วอันรูจี	พระภูมีให้เวียนเทียนชัย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	ท้าวโขมพัสตร์เป็นใหญ่
จึงให้นามโอรสยศไกร	ตามในนิมิตอัศจรรย์
ทรงนามชื่อว่าพระศรีเมือง	บุญเรืองเมืองฟ้านราสรรค์
ประทานทั้งแสนสาวพระกำนัล	อันมีวรรณวิไลโสภา
แล้วจัดพี่เลี้ยงทั้งสี่องค์	ในหน่อสุริย์วงศ์พงศา
องค์หนึ่งชื่อพระสุริยา	องค์หนึ่งชื่อรัตนาวัน
หนึ่งชื่ออภัยสุริย์วงศ์	หนึ่งชื่อพิษณุพงศ์เฉิดฉัน
มหาดเล็กน้อยน้อยทั้งปวงนั้น	เลือกสรรประทานพระโอรส
ล้วนบุตรเสนามนตรี	คหบดีเศรษฐีทั้งหมด
รูปทรงส่งศรีมียศ	กำหนดนับพันมากมี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองสวัสดิ์รัศมี
จำเริญชันษาได้เจ็ดปี	ทรงศรีเสาวภาคย์โสภา
ดังดวงพระจันทร์เมื่อวันเพ็ง	ปลั่งเปล่งจำรัสในเวหา
สถิตเหนือแท่นทองรจนา	หน้ามุขมหาปราสาทชัย
พร้อมด้วยพี่เลี้ยงมหาดเล็ก	เด็กเด็กน้อยน้อยไม่นับได้
พระจึงตริตรึกนึกใน	จะไปเล่นในสวนอุทยาน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ คิดแล้วแต่งองค์ทรงเครื่อง	รุ่งเรืองพรรณรายฉายฉาน
ลงจากปรางค์รัตน์ชัชวาล	พระพี่เลี้ยงกุมารก็ตามมา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
ร่าย
๏ มาถึงเข้าในสวนขวัญ	ชวนกันเก็บพรรณบุปผา
พิกุลบุนนาคมะลิลา	ยี่สุ่นจำปาสารภี
นางแย้มสาวหยุดพุทธชาด	เบญจมาศหลายอย่างต่างสี
พุดซ้อนซ่อนกลิ่นจำปี	มะลุลีสุกรมนมแมว
กาหลงชงโคโยทะกา	กระดังงาเทียนเทศเกศแก้ว
เก็บพลางชมพลางคลาดแคล้ว	แล้วมายังสระปทุมมาลย์ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ พระเที่ยวชมโกมุทบุษบัน	สารพันมีในสระสนาน
เผล็ดดอกออกฝักแย้มบาน	รับแสงสุริย์ฉานอรชร
ภุมรินบินเคล้าเสาวคนธ์	อาบละอองโกมลเกสร
เรณูโรยร่วงในสาคร	กลิ่นขจรตลบอบไป
ชมพลางสัพยอกหยอกกัน	เกษมสันต์บันเทิงผ่องใส
มหาดเล็กเด็กเด็กทั้งนั้นไป	สำราญบานใจปรีดา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงพระยาเหมราชปักษา
สถิตอยู่ยังรุกขฉายา	ในดงกฤษณาพนาลัย
แว่นแคว้นแดนป่าหิมพานต์	มีฝูงบริวารไม่นับได้
เคยไปเที่ยวชมดอกไม้	ในไพรพฤกษาพนาลี
ครั้นพระสุริยาเรืองรอง	จึงพระยาหงส์ทองปักษี
พาบุตรบริวารสกุณี	มาเล่นสวนศรีอุทยาน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ แผละ
๏ มาถึงจึงลงในสวนขวัญ	ชวนกันปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ลอยล่องท่องเล่นในชลธาร	ชมดวงกุสุมาลย์มาลา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เก็บดอกไม้
๏ ครั้นเห็นพระศรีเมืองเรืองฤทธิ์	ปักษีมีจิตเสนหา
งามล้ำจักรพรรดิกษัตรา	ดังเทเวศร์หยาดฟ้าลงมาดิน
ทรงโฉมประโลมใจในไตรโลก	ล้ำโอฆในสงสารสิ้น
ชมพลางทางพาบุตรบิน	โผผินมายังพระกุมาร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ จับลงตรงพักตร์พระโฉมยง	พระยาหงส์จึงร้องทูลสาร
ว่าพระองค์ทรงโฉมประโลมลาน	มาประพาสสำราญในสวนนี้
ข้าเห็นก็เป็นอัศจรรย์	ดังเทวัญลงมาแต่ราศี
ให้มีจิตคิดรักภักดี	พ้นที่จะอุปมาไป
ตัวข้าเป็นชาติสกุณา	อยู่ในหิมวาป่าใหญ่
ไม่มีสิ่งของที่ต้องใจ	อันจะได้ถวายพระภูมี
เห็นแต่ดรุณโปดก	อันเกิดแต่อกปักษี
ขอถวายแก่องค์พระพันปี	ไว้ใต้ธุลีพระบาทา
พระจงรับเอาเลี้ยงไว้	เป็นข้าช่วงใช้ภายหน้า
สิ่งใดจงได้เมตตา	โปรดเกล้าปักษาสืบไป ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเฟื่องฟ้าสุธาไหว
ฟังพระยาปักษีก็ดีใจ	จึงปราศรัยไปด้วยพระวาจา
ตัวท่านนี้มาแต่แดนใด	ดูงามประไพเป็นหนักหนา
อันบุตรท่านปานดวงชีวา	มาให้กับข้าก็ขอบใจ
ทั้งนี้เป็นบุญเราสองรา	สร้างด้วยกันมาเป็นใหญ่
จึงเป็นมิตรจักร่วมชีวิตไป	สิ่งใดมิได้สงกา
พระยาหงส์จงอย่าอาลัย	ถึงลูกรักสายใจปักษา
จะรักใคร่ในราชสกุณา	ร่วมชีพชีวาเดียวกัน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ บัดนั้น	หงส์ทองได้ฟังเกษมสันต์
มอบบุตรถวายแก่จอมธรรม์	สองปีกอภิวันท์บังคมลา
ค่อยอยู่เถิดข้าจะลาไป	ยังดงแดนไม้กฤษณา
ว่าแล้วโบยบินขึ้นเมฆา	พาฝูงบริวารร่อนไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองรุ่งดังสุริย์ใส
ครั้นหงส์ทองล่องฟ้าคลาไคล	ภูวไนยจึงมีบัญชา
ตรัสชวนพี่เลี้ยงทั้งสี่องค์	กับสุวรรณหงส์ราชปักษา
ออกจากสวนสวรรค์มาลา	ไปเฝ้าพระบิดายังวังใน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงประนมก้มเกศ	ทูลพระบิตุเรศเป็นใหญ่
วันนี้ลูกยาออกไป	เที่ยวเล่นในสวนมาลา
ยังมีพระยาสุวรรณหงส์	มาแต่ดงไม้กฤษณา
พาบุตรสุดสวาทนั้นมา	ให้แก่ลูกยาด้วยยินดี
บัดนี้พระยาวิหคหงส์	กลับไปดงไม้ไพรศรี
ทูลแล้วถวายสกุณี	ชี้ให้ชมราชหงส์ทอง ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงภพจบสกลไม่มีสอง
ครั้นเห็นเหมราชเรืองรอง	ขนงามดังกรองด้วยจินดา
สร้อยศอเลื่อมลายพรายพริ้ง	ปีกหางอย่างยิ่งเลขา
แล้วตรัสแก่ราชบุตรา	บุญของลูกยายิ่งนัก
ได้หงส์มาไว้เป็นข้าเฝ้า	ขวัญเข้าพ่อยิ่งบรมจักร
แต่ปักษียังมีใจรัก	จะเป็นที่พำนักในโลกา
จึงสั่งให้ช่างบรรจง	กรงประดับมณีมีค่า
แล้วด้วยสุวรรณอันรจนา	ใส่พระยาปักษาอันร่วมใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองรัศมีสีใส
พระอุ้มหงส์ทรงชมภิรมย์ใจ	เช้าเย็นไม่เว้นสักเวลา
ถ้อยทีถ้อยมีความรัก	ปักษีมีใจหรรษา
แล้วพระจึงมีวาจา	ดูราพระยาสกุณี
จากดงมาอยู่ในกรงทอง	วันนี้น้องรักจะปล่อยพี่
ให้ไปเล่นในพนาลี	สุริย์ศรีบ่ายแล้วจงกลับมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	สุวรรณเหมราชปักษา
ประคองป้องปีกบังคมลา	บินตรงไปป่าหิมพานต์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงห้องหิมวาลัย	ลงในมุจลินท์สระสนาน
เที่ยวท่องล่องเล่นชลธาร	ชมบุษบาบานอรชร
มาลีคลี่กลีบออกไสว	ก็ซอนไซ้จิกกินเกสร
ครั้นบ่ายชายแสงทินกร	คาบมณฑาร่อนมาบุรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงถวายสุมณฑา	แก่พระกุมาราเรืองศรี
ข้าน้อยไปเล่นพนาลี	วันนี้เป็นสุขสำราญ
เห็นดวงดอกไม้ในมุจลินท์	กลิ่นเกลี้ยงรื่นรสหอมหวาน
จึงเก็บเอาดวงมณฑาธาร	มาถวายบทมาลย์พระภูมี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองรุ่งรัศมี
รับเอาดวงทิพย์มาลี	อันมีวรรณวิจิตรรจนา
ขอบใจพระยาปักษี	ภักดีต่อน้องเป็นหนักหนา
ว่าพลางทางชมมาลา	พระผ่านฟ้าสุขเกษมเปรมปรีดิ์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ช้า
๏ เมื่อนั้น	ท้าวโขมพัสตร์เรืองศรี
เสด็จในปรางค์มาศอันรูจี	ด้วยพระมเหสีโสภา
มีพระทัยไตรตรึกรำพึง	ถึงพระศรีเมืองโอรสา
จึงมีพระราชบัญชา	แก่องค์อัครชายาทันใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เจ้าพี่	ศรีศุภลักษณ์ยอดพิสมัย
เราสองครองราชโภไคย	ก็ได้เป็นช้านานมา
บัดนี้ก็ชราภาพแล้ว	แต่ลูกแก้วผู้ยอดเสนหา
ทรงลักษณ์ลํ้าจักรพัตรา	พระชันษาก็ค่อยจำเริญวัย
ควรจะมอบเวนมไหศวรรย์	ให้ครอบครองเขตขัณฑ์เป็นใหญ่
สนององค์สืบวงศ์กษัตริย์ไป	ในพิชัยโขมราฐพารา
อันราชบุตรีท้าวสุริย์วงศ์	องค์พระอนุชาฝ่ายหน้า
ทรงนามชื่อว่าบุษบา	เฉิดโฉมโสภาพึงใจ
ฝ่ายพระศรีเมืองลูกรัก	ทั่วทั้งไตรจักรไม่เปรียบได้
สององค์ทรงลักษณ์อันวิไล	จะดูไหนคล้ายคลึงละกลกัน
พี่คิดจะเสกทั้งสององค์	อันเป็นเชื้อสุริย์วงศ์รังสรรค์
ครอบครองสิบสองพระกำนัล	ขวัญเข้าจะเห็นประการใด ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณอำไพศรีใส
ได้ฟังบัญชาพระภูวไนย	อรไทบังคมแล้วทูลมา
อันพระองค์ตรัสมาทั้งนี้	ต้องด้วยประเพณีหนักหนา
ทั้งนี้สุดแต่ผ่านฟ้า	ข้าน้อยก็พลอยยินดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นรุ่ง	พระสุริยาพวยพุ่งรังสี
พระเข้าที่สรงสหัสนัที	ทรงสุคนธมาลีอ่าองค์
ทรงเครื่องประดับสรรพเสร็จ	พระเสด็จย่างเยื้องดูระหง
จากปราสาทสุวรรณบรรจง	ตรงออกยังท้องพระโรงคัล ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เสด็จนั่งเหนือบัลลังก์รัตน์	ภายใต้เศวตฉัตรฉายฉัน
อนุชาก้มเกล้าอภิวันท์	เสนาพร้อมกันอัญชลี
พระจึงมีมธุรสพจนารถ	แก่องค์อุปราชเรืองศรี
ว่านางบุษบานารี	ซึ่งเป็นบุตรีอนุชา
ทรามชมสมควรจะมีคู่	พี่นี้คิดอยู่หนักหนา
จะให้ครองกันกับนัดดา	ตามวงศ์กษัตราสืบไป
จะมอบสมบัติพัสถาน	พระสนมบริวารทั้งปวงให้
ตัวเรานับวันจะบรรลัย	เจ้าจะเห็นกระไรอนุชา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวสุริย์วงศ์พงศา
ก้มเกล้าทูลสนองพระวาจา	ซึ่งตรัสมาทั้งนี้ควรนัก
อันองค์พระราชนัดดา	ควรครองไพร่ฟ้าอาณาจักร
จะเสกกับบุษบานงลักษณ์	ตามแต่ทรงศักดิ์คิดโปรดปราน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวโขมพัสตร์เกษมศานต์
จึงมีพระราชโองการ	ให้หาโหราจารย์นั้นเข้ามา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ บัดนั้น	ตำรวจรับสั่งใส่เกศา
ก้มเกล้ากราบงามสามลา	ฉวยหวายวิ่งมาฉับไว ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงตะโกนเรียกหา	ว่าพระโหราผู้ใหญ่
มีพระบัญชาให้หาไป	ยังพระโรงชัยเร็วพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายพระโหรเฒ่าคนขยัน
จับกระดานหารคูณสูรย์จันทร์	นั่งอยู่ด้วยกันกับยายเมีย
ได้ยินตำรวจเรียกหา	ค้นตำรางันงกปลกเปลี้ย
ลุกล้มปะฝาขาเพลีย	คว้าได้ถุงเบี้ยว่าตำรา
เร่งให้ยายเฒ่าตะบันหมาก	ใส่ปากเคี้ยวพ่นบ่นบ้า
สมปักนุ่งรุงรังออกมา	ตำรวจก็พาเอาตัวไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ถึงวังเข้ายังพระโรงธาร	หิ้วหอบหมอบคลานมิใคร่ไหว
บังคมก้มกราบท้าวไท	ตกใจไม่รู้ว่าร้ายดี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระผู้ผ่านโขมราฐกรุงศรี
เห็นขุนโหราธิบดี	จึงมีพระราชโองการ
เราจะเสกโอรสยศยง	ให้ดำรงกรุงไกรไพศาล
จงหาฤกษ์จะได้กำหนดการ	ให้ได้ศุภวารโชคชัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ บัดนั้น	โหรเฒ่าผู้รู้ตำราไสย
รับสั่งบังคมภูวไนย	ขับไล่ใส่สอบทุกคัมภีร์
พระอาทิตย์สถิตขึ้นอยู่เมษ	พระเกตุเข้าร่วมราศี
พระจันทร์จรกุมลัคน์พระภูมี	พระพฤหัสบดีอยู่มังกร
ต้องทั้งโยคยามนามเมือง	จะฟุ้งเฟื่องเรืองฤทธิ์ด้วยแสงศร
ควรแล้วก้มเกล้าประนมกร	ทูลพระภูธรในทันใด
จันทระชันษาพระโอรส	ยิ่งในโสฬสเป็นใหญ่
จะระบือลือลบภพไตร	แต่จะให้ทำการวิวาห์
ปีนี้ไม่มีฤกษ์ใหญ่	ขอให้งดการไว้ปีหน้า
ได้เมื่อพระรามตามสีดา	ได้นางกลับมากรุงไกร
พระจะได้มเหสีเป็นสี่องค์	มั่นคงเป็นอุดมโชคใหญ่
ถ้าไม่เหมือนทำนายทายไว้	ขอให้มีโทษแก่โหรา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวโขมพัสตร์พงศา
ฟังขุนโหรทายทำนายมา	ปรีดาพระทัยไพบูลย์
จึงตรัสแก่พระอนุชา	ว่าฤกษ์พาปีนี้เศษสูญ
โชคชัยยังไม่พร้อมมูล	โหรเฒ่าเขาทูลทัดไว้
จำเราจะงดการก่อน	จะเสกสองบังอรต่อปีใหม่
แล้วพระองค์ผู้ทรงภพไตร	ท้าวให้บำเหน็จโหรา
สิ่งของทองเงินเป็นรางวัล	สารพัดแพรพรรณเสื้อผ้า
ครั้นเสร็จเสด็จยาตรา	ขึ้นสู่มหาปราสาทชัย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเฟื่องฟ้าดินไหว
เสด็จยังแท่นรัตนามัย	พระทัยถวิลจินดา
จะใคร่ไปเรียนศิลป์ชัย	ให้เรืองฤทธิไกรแกล้วกล้า
คิดแล้วจึงมีบัญชา	แก่พระยาหงส์ทองผู้ร่วมใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ พี่เจ้า	น้องนี้ร้อนเร่าเป็นข้อใหญ่
ด้วยพระบิตุรงค์ทรงชัย	จะเสกให้ครอบครองพารา
อันศิลปศาสตร์สิ่งใด	น้องยังมิได้ศึกษา
สำหรับจารีตกษัตรา	วิทยาสิ่งใดก็ไม่มี
น้องคิดจะไปร่ำเรียน	เพียรในสำนักพระฤๅษี
พี่ไปเล่นป่าพนาลี	ยังพบพระมุนีอยู่แห่งใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระยาหงส์ทองอันผ่องใส
ได้ฟังพระกุมารชาญชัย	จึงกราบทูลไปมิได้ช้า
โปรดเอยโปรดเกศ	พระภูเบศร์ปีนปกปักษา ฯ
เมื่อข้าไปเที่ยวพนาวา	เห็นบรรณศาลาพระอาจารย์
อันอาศรมพระนักสิทธิ์	สถิตอยู่ฝ่ายทิศอิสาณ
ซึ่งจะศึกษาวิชาการ	จะพาพระภูบาลเสด็จไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองได้แจ้งแถลงไข
มีความชื่นชมภิรมย์ใจ	ดังได้ชั้นฟ้าดุษฎี
จึงว่าพี่รู้ตำบล	หนทางอาศรมพระฤๅษี
จงนำน้องไปยังพระมุนี	พี่ผู้ภักดีได้เมตตา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ว่าแล้วจึงองค์พระศรีเมือง	ย่างเยื้องจากอาสน์อันเลขา
ขึ้นเฝ้าทั้งสองกษัตรา	ยังในมหาปราสาทชัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงถวายอัญชลี	พระชนกชนนีเป็นใหญ่
ทูลทั้งสององค์ทรงภพไตร	พระปิ่นเกล้าจงได้ปรานี
ลูกรักจักขอบังคมลา	ไปเที่ยวเสาะหาพระฤๅษี
ร่ำเรียนวิชาพระมุนี	ที่ในอรัญวาลัย
แม้เรียนศิลป์ชัยได้สำเร็จ	เสร็จแล้วจะกลับมากรุงใหญ่
ทูลบาททั้งสองสืบไป	พระองค์จงได้เมตตา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งสององค์ทรงภพนาถา
ได้ฟังโอรสทูลลา	จะไปเรียนวิชาให้เชี่ยวชาญ
พระทรงโศกสลดระทดใจ	ด้วยอาลัยลูกรักสงสาร
สวมสอดกอดองค์พระกุมาร	เจ้าเปรียบปานดวงเนตรดวงใจ
อุตส่าห์ถนอมกล่อมเกลี้ยง	เลี้ยงเจ้าแต่น้อยมาจนใหญ่
พร่ำพิทักษ์รักษาสายใจ	แดดลมมิให้ต้องพาน
เจ้าจะไปป่าพนาลี	ลำบากองค์อินทรีย์ในไพรสาณฑ์
ทั้งสิงสัตว์จัตุบาทอันสาธารณ์	ร้ายกาจสามานย์บีฑา
จะกินแต่ผลไม้อันเฝื่อนฝาด	ลาดใบไม้นอนในกลางป่า
เคยเป็นสุขอยู่ในพระพารา	จะทนทุกข์ทรมาฉันใด
จะดำเนินเดินป่าพนาสัณฑ์	ตรำฝนทนแดดกระไรได้
ลูกรักเจ้าจักไปไย	จงอยู่แต่ในพระบุรี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองฟ้าราศี
ได้ฟังพระชนกชนนี	ภูมีกราบทูลวิงวอน
สองพระองค์จงทรงพระเมตตา	ให้ลูกยาไปเรียนธนูศร
ไม่ช้าจะมาพระนคร	พระบิตุเรศมารดรได้ปรานี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระชนกชนนีทั้งสองศรี
ฟังพระโอรสาพาที	สุดที่จะขัดทัดทาน
จึงว่าพระศรีเมืองลูกรัก	ดวงจักษุยอดสงสาร
ซึ่งจะไปเรียนวิชาการ	ให้เชี่ยวชาญชำนาญในศิลป์ชัย
ครั้นว่าจะห้ามปรามเจ้า	ขวัญเข้าจักเคืองอัชฌาสัย
เป็นจารีตกษัตริย์แต่ก่อนไซร้	เจ้าจะไปก็ตามประเพณี
แต่ลูกรักจักเดินในดงดาน	แดนพาลมฤคเสือสีห์
จงระมัดระวังองค์จงดี	อย่ามีจิตประมาทลืมตน
อย่าลุ่มหลงด้วยกลมารยา	คือรูปรสวาจาเป็นต้น
ตัวเจ้าจะไปในอารญ	ศรีสวัสดิ์มงคลทุกเวลา
จะร่ำเรียนวิชาสิ่งใด	ให้ได้ดังใจปรารถนา
แล้วรีบกลับคืนพารา	แก้วตาเจ้าไปจงดี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองผู้เรืองรัศมี
รับพรพระชนกชนนี	ใส่ศีโรตม์แล้วบังคมลา
ยุรยาตรดังราชไกรสร	บทจรจากสุวรรณคูหา
เสด็จลีลาศคลาดคลา	มายังปรางค์รัตน์มณี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ จึงบอกสี่พี่เลี้ยงผู้ปรีชา	ทั้งพระยาหงส์ราชปักษี
น้องลาพระชนกชนนี	บัดนี้อนุญาตดังใจ
ความน้องยินดีผ่องแผ้ว	ดังใครเอาแก้วมายื่นให้
ทั้งห้าเราจะพากันไป	ยังในสำนักพระสิทธา
ว่าแล้วจึงใส่เครื่องประดับ	สำหรับพระยาปักษา
ล้วนแล้วด้วยแก้วรจนา	ดังพระยาหงส์ทรงพรหมินทร์
แล้วสั่งพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	ให้ผูกอาชาชัยเฉิดฉิน
มาเตรียมยังเกยแก้วมณีนิล	รุ่งแสงทินกรเราจะไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ร่าย
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
รับสั่งแล้วพากันคลาไคล	รีบไปยังโรงอาชา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึงผูกพระที่นั่งอาชาชาญ	ครบเครื่องเบาะอานผ่านหน้า
มาเตรียมยังเกยแก้วรจนา	ทั้งม้าพระพี่เลี้ยงพร้อมกัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
โทน
๏ ครั้นรุ่ง	พระสุริยาพวยพุ่งแสงฉัน
พระตื่นจากแท่นแก้วแพรวพรรณ	ผายผันมาสรงคงคาลัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
โทน
๏ ชำระสระสนานสำราญองค์	ทรงสุคนธ์ปนทองผ่องใส
รวยรินกลิ่นอบตลบไป	สอดใส่สนับเพลารจนา
ทรงโกไสยพัสตร์พื้นตอง	ทองแล่งแย่งลายเลขา
สอดใส่สะอิ้งองค์อลงการ์	รจนาชายไหวชายแครง
ใส่ฉลองพระองค์ทรงประพาส	ตองตาดเครื่องระยับจับแสง
ทรงสังวาลวรรณกุดั่นแดง	ก้านแย่งรักร้อยจำหลักลาย
ตาบประดับทับทรวงดวงเด็ด	เก็จกิ่งพริ้งเพริศเฉิดฉาย
พาหุรัดทองกรพรรณราย	ธำมรงค์เพชรพรายรุ้งเรือง
แล้วทรงพระมหามงกุฎ	ผาดผุดรัศมีเปล่งเปลื้อง
กรรเจียกแก้วแววฟ้าค่าเมือง	แสงประเทืองจับจรจำรัสตา
ทรงพระขรรค์แก้วมณีนิล	ดังองค์อินทร์จากไตรตรึงษา
หงส์ทองนำเสด็จยาตรา	พระสนมตามมานี่นัน ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ เพลง
ร่าย
๏ บัดนั้น	สนมกรมในสาวสวรรค์
พระพี่เลี้ยงนางนมทั้งนั้น	ครั้นมาถึงเกยทันใด
ต่างคนต่างวิ่งเข้ากอดบาท	มิอาจจะกลั้นโศกได้
บ้างตีอกฟกช้ำร่ำไร	ร้องไห้กลิ้งเกลือกไปมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองโฉมเสนหา
เห็นพี่เลี้ยงพระนมตามมา	กอดพระบาทาร่ำไร
จึ่งมีมธุรสพจนารถ	ปลอบพี่เลี้ยงราชน้อยใหญ่
พี่อย่าโศกาอาลัย	ใช่ว่าไปแล้วไม่กลับมา
จงดับความทุกขาอาวรณ์	จะเร่าร้อนไปไยหนักหนา
น้องไปก็ไม่อยู่ช้า	จะกลับคืนมาพระเวียงชัย
ทั้งหลายค่อยอยู่จงดี	อย่าโศกแสนโศกีหม่นไหม้
ว่าแล้วก็ขึ้นอาชาไนย	ออกจากพิชัยธานี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
โทน
๏ ม้าทรง	อาจองดังพระยาราชสีห์
เชื้อชาติสินธพพาชี	มีกำลังดังพระพายพัด
ผันผกยกหูชูหาง	ย่างย้ายรายเรียงย่อหยัด
ประดับเครื่องเรืองรองเนาวรัตน์	อานคร่ำจำรัสรูจี
พู่พรายสายถือบังเหียน	ตาบหน้าวิเชียรแสงศรี
ง่องง้ำแคบคับประดับดี	สายเหาจามรีจงกล
ช้องหางรัดอกปกผนัง	ผ่านหน้าติดกระจังสร้อยสน
โกลนทองรองบาทยุคล	อำพนด้วยเครื่องเรืองรอง
งามองค์งามทรงพาชี	งามสี่พี่เลี้ยงไม่มีสอง
งามม้างามพระยาหงส์ทอง	ผันผยองนำเสด็จจรลี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ร่าย
๏ เข้าในหิมวาป่าชัฏ	เลี้ยวลัดตามราชปักษี
เดินไพรมาหลายราตรี	ถึงที่จงกรมพระนักธรรม์
จึงลงจากมิ่งม้าพาชี	ชวนสี่พี่เลี้ยงผายผัน
หงส์ทองนำเสด็จจรจรัล	เข้าไปอภิวันท์พระมุนี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	พระโควินท์มหาฤๅษี
ครั้นเห็นองค์พระทรงสวัสดี	กับสี่พี่เลี้ยงสกุณา
เข้ามาถวายอัญชลี	พระมุนียินดีเป็นหนักหนา
จึงวินิจพิศพักตร์ลักขณา	เห็นพระกุมาราวิลาวัณย์
งามลํ้าจักรพรรดิในใต้หล้า	ลํ้าเทพเทวาในสรวงสวรรค์
พระนักสิทธ์เร่งคิดอัศจรรย์	จึงมีบัญชาถามไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ดูรา	พระนัดดาผู้มีอัชฌาสัย
เจ้าอยู่ถิ่นฐานบ้านเมืองใด	นามกรชื่อไรกุมารา
อุตสาหะบุกป่าดาดง	ฝ่าพงระนามหนามหนา
มาถึงอาศรมศาลา	จะมีความปรารถนาสิ่งใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองรุ่งสุริย์ใส
วันทาแล้วแจ้งกิจจาไป	ข้าอยู่ในโขมราฐพารา
ชื่อว่าศรีเมืองเรืองสวัสดิ์	หน่อท้าวโขมพัสตร์นาถา
ทูลลาบิตุเรศมารดา	จะมาร่ำเรียนวิชาการ
บุญข้ามาพบพระนักสิทธ์	อันสถิตอยู่ในไพรสาณฑ์
จะขอปรนนิบัติบทมาลย์	พระอาจารย์จงได้ปรานี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระโควินท์มหาฤๅษี
ฟังพระกุมาราพาที	มีความเอ็นดูเป็นพ้นไป
จึงว่าดูกรพระนัดดา	อุตส่าห์บุกมาในป่าใหญ่
ได้ความลำบากยากใจ	ไกลทั้งบิตุเรศมารดา
รํ่าเรียนวิชาสิ่งใด	จะบอกให้ดังใจปรารถนา
ไว้เป็นธุระอัยกา	นัดดาอย่าปรารมภ์ใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองรัศมีศรีใส
ได้ฟังพระอาจารย์ชาญชัย	มีพระทัยชื่นชมยินดี
จึงก้มเกล้าถวายอภิวาท	กราบลงกับบาทพระฤๅษี
อยู่ด้วยพระมหามุนี	ในคันธกุฎีพนาวา
เช้าค่ำกระทำปรนนิบัติ	นวดฟั้นหัตถบาทซ้ายขวา
ทั้งนํ้าใช้นํ้าฉันก็นำมา	ปรนนิบัติรักษาทุกราตรี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นเช้าจึงเข้าไปป่า	กับปักษาพี่เลี้ยงทั้งสี่
เก็บผลพฤกษาบรรดามี	ที่ในอรัญวาลัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เพลง
๏ เก็บได้	ผลไม้มีพรรณน้อยใหญ่
มังคุดพุทราลำไย	ไข่เน่าร้อยลิ้นอินจันทน์
ลิ้นจี่พะวาหว้าพลอง	ตาดต้องปรางปริงทุกสิ่งสรรพ์
เก็บห่อภูษาได้ครามครัน	ก็กลับมาพระบรรณศาลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึงถวายนมัสการ	องค์พระอาจารย์ฌานกล้า
แล้วถวายผลไม้นานา	แก่พระอัยกาธิบดี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	พระโควินท์มหาฤๅษี
ชื่นชมโสมนัสยินดี	มีความรักใคร่เป็นพ้นไป
ในองค์พระกุมารหลานรัก	ดังดวงจักษุก็เปรียบได้
อันศิลปศาสตร์สิ่งใด	ก็สอนให้เล่าเรียนทุกเวลา
บอกทั้งคาถาพระยามนต์	เล่ห์กลเสร็จสิ้นให้ศึกษา
ก็ชำนิชำนาญในวิชา	พระดาบสบอกให้ทุกประการ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ วันหนึ่ง	จึงพระมหาฤๅษีสาร
คิดถวิลจินตนาในญาณ	ว่าพระกุมารชาญชัย
อันพระเวทคาถาบาลี	ถ้วนถี่สารพันได้บอกให้
ยังแต่ธนูศิลป์ชัย	มิได้มอบให้สำหรับกัน
จำกูจะอาหุดี	ชุบธนูศรศรีให้หลานขวัญ
คิดแล้วจึงองค์พระนักธรรม์	ก็ผายผันออกหน้าพระกุฎี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ จึงกองเพลิงเถกิงกาลา	เรืองโรจน์โชติฟ้าราศี
สำรวมอาตม์เข้าสมาธิพิธี	พระมุนีอ่านพระเวทชาญชัย
ด้วยเดชะพระเวทชัปนา	พระสุธาอากาศก็หวาดไหว
ให้มืดคลุ้มชอุ่มอับไป	ทั้งในทศทิศาการ
บังเกิดเป็นธนูศรศรี	ขึ้นกลางอัคคีแสงฉาน
จึงหยิบเอามามิทันนาน	ให้แก่พระกุมารทันใด
แล้วอวยพระพรชัยศรี	ไพรีอย่ารอต่อได้
ให้เรืองฤทธิ์สิทธิเดโชชัย	โรคาอย่าได้มายายี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองฟ้าราศี
เคารพจบบาทพระมุนี	ภูมีรับศิลป์ชัยมา
รับทั้งพระพรใส่เกล้า	จบเท้าใส่เกศเกศา
มีความยินดีปรีดา	พ้นที่จะคณนาไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ตอนที่ ๒
หงส์อาสาหาคู่ให้พระศรีเมือง
ร่าย
๏ บัดนั้น	จึงพระยาหงส์ทองผ่องใส
ประคองปีกบังคมภูวไนย	แล้วจึงทูลไปด้วยใจภักดิ์
ว่าพระองค์มาเรียนวิชาการ	ก็ชำนาญข้างธนูศรศักดิ์
ยังแต่คู่สู่สมภิรมย์รัก	พี่จักบังคมลาไป
เที่ยวแสวงดูทุกพารา	นางหน่อกษัตรากรุงไหน
ที่จะควรคู่ภูวไนย	อันทรงโฉมวิไลเสมอกัน
ถ้าพบองค์ทรงเบญจกัลยา	จะกลับมาทูลบาทพระจอมขวัญ
ไม่ช้าจะมาในสามวัน	ทรงธรรม์จงโปรดปรานี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมพระศรีเมืองเรืองศรี
ฟังพระยาปักษาก็ยินดี	พ้นที่จะอุปมาไป
ดังได้สมบัติในฟากฟ้า	จบสากลโลกาไม่เปรียบได้
ด้วยสมดังจิตที่คิดไว้	จึงตรัสไปแก่ราชหงส์ทอง
ขอบใจพระยาปักษี	จงรักภักดีไม่มีสอง
มิเสียทีที่พี่รักน้อง	ปองจักเป็นเพี่อนชีวัน
ซึ่งพี่จะไปเสาะหา	องค์อัครชายาสาวสวรรค์
น้องนี้ยินดีไม่มีทัน	จงรีบผายผันตามปัญญา
แต่ไปอย่าให้ช้านัก	น้องรักจะละห้อยคอยหา
แม้สมคิดดังจิตจินดา	พี่รีบกลับมาจงฉับไว ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หงส์ทองป้องปีกประนมไหว้
ลาพระโฉมยงทรงชัย	ก็โผผินบินไปในอัมพร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เที่ยวทุกพาราอาณาจักร	ปักษินบินเตร่เร่ร่อน
ทั่วภพจบทุกพระนคร	จะสบองค์สายสมรก็ไม่มี
บินรีบลัดมาก็ล้าเลื่อย	เหนื่อยสุดกำลังปักษี
ครั้นถึงยโสธรธานี	จึงแลเห็นสวนศรีอุทยาน
ก็เขจรค่อยร่อนลงมา	จับกิ่งพฤกษาในสวนสาณฑ์
จะพักอยู่แต่พอสำราญ	ที่ในอุทยานของภูมี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
ช้า
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงจอมจักรนัคเรศเรืองศรี
ทรงนามพินทุทัตภูมี	ได้ครอบครองบุรียโสธร
เลิศล้ำสุริย์วงศ์ทรงเดช	ดังองค์พระราเมศวร์ทรงศร
ฤทธิรงค์ยิ่งองค์ทินกร	ขจรจบลบเลื่องลือชา
ศัตรูหมู่ราชไพรี	ก็เกรงกลัวฤทธีทุกทิศา
อันพระมเหสีโสภา	ทรงนามว่าสุวรรณมาลี
โฉมยงทรงพักตร์ลักขณา	วิลาศลํ้านางฟ้าในราศี
ท้าวมีพระราชบุตรี	ทั้งเจ็ดเป็นที่เจริญใจ
อันโฉมยงนางสุวรรณเกสร	อมรแมนแดนดินไม่หาได้
งามลํ้านางฟ้าสุราลัย	ที่ในฉ้อชั้นดุษฎี
องค์น้องอันรองลงมา	ทรงนามประภามารศรี
นางศรีสุดานารี	นางจันทวดีทรามวัย
ถัดมานางบุษมาลี	สูงศรีแอร่มแจ่มใส
นางสุดรจนาอำไพ	ทรงโฉมวิไลโสภา
หกองค์ทรงลักษณ์เฉิดฉิน	ดังอัปสรอินทร์ในดึงสา
ใครเห็นเป็นที่จำเริญตา	ล้วนทรงเบญจกัลยาณี
เสด็จอยู่ยังปรางค์ปราสาทแก้ว	อันพรายแพรวจำรัสรัศมี
เรืองโรจน์โชติฟ้าธาตรี	ดังจะแข่งแสงศรีทินกร
อันที่นั่งแต่ละองค์ทรงประดับ	สลับแก้วแววเลื่อมประภัสสร
หว่างห้องมีช่องบัญชร	อลงกรณ์แง่งามรจนา
มีจัตุรมุขทุกชั้น	หน้าบันทวยรับจับเวหา
นาคสะดุ้งพุ่งพวยใบระกา	หางหงส์ช่อฟ้าบราลี
อันยอดทุกชั้นบันแถลง	แก้วแดงประดับสลับสี
พรหมพักตร์จำหลักแก้วมณี	นภศูลศรีจำรัสฉัตรชัย
หลังคาดาดาดมรกต	เขียวขำสีสดแสงใส
ท้องพระโรงหน้าหลังข้างใน	เพดานใส่ดอกจอกรายรับ
โคมเพชรเด็จย่อไม้สิบสอง	ล้วนทองรองแก้วอัจกลับ
มีแท่นมุขกระสันบรรจงรับ	กับที่นั่งมุขเด็จอันโอฬาร์
เกยแก้วซ้ายขวาหน้าพระลาน	สำหรับทรงคชสารหาญกล้า
พื้นดาดลาดแล้วด้วยศิลา	ทั้งข้างหน้าข้างในพรายพรรณ
เรืองทองรองเรืองรจนา	งามดังเทวาบรรจงสรรค์
มีห้องสิบสองพระกำนัล	ทั้งหมื่นหกพันกัลยา
ทิมโขลนพระฉนวนทางเสด็จ	งามเสร็จเถ้าแก่โขลนจ่า
นางท้าวเจ้าของตรวจตรา	วงวังรักษาไปทั้งนั้น
หน้าพระที่นั่งตั้งสีหรา	ทิมดาบคดซ้ายขวาเฉิดฉัน
โรงเครื่องเนื่องแถวแนวกัน	โรงม้าม้านั้นล้วนอาชา
โรงช้างล้วนช้างคชาธาร	ตัวสารหักศึกเข่นฆ่า
โรงรถล้วนรถอลงการ์	จัตุรงค์โยธาอันชาญชัย
ศัสตราอาวุธใหญ่น้อย	ร้อยพันหมื่นแสนไม่นับได้
สำหรับยุทธ์ยิงชิงชัย	ศัตรูบรรลัยไม่พริบตา
กำแพงป้อมล้อมราชนิเวศน์	ขอบเขตวงวังแน่นหนา
หว่างป้อมย่อมมีทวารา	รจนายอดปรางค์สล้างไป
มีทั้งสนามหัดจัตุรงค์	อาจองเข้าหักศึกใหญ่
อันช้างม้าพหลพลไกร	ย่อมเคยมีชัยแก่ไพรี
นัคเรศเขตขอบได้ร้อยโยชน์	เรืองโรจน์ด้วยกำแพงแสงสี
เชิงเทินดังเนินคีรี	มีป้อมห้าชั้นเป็นหลั่นไป
แล้วมีหอรบประตู	มีคูเขื่อนเสาศิลาใหญ่
ถนนรอบขอบขัณฑ์พระเวียงชัย	รายไปด้วยทรายดังเงินยวง
ตึกกว้านบ้านเรือนก็ครึกครัน	แน่นนันต์ตามแถวถนนหลวง
อันบ้านขุนนางทั้งปวง	ทุกกระทรวงรายรอบพระบุรี
อันกลางพระนิเวศน์เวียงชัย	แน่นไปล้วนบ้านเศรษฐี
ทั้งจีนจามพราหมณ์แขกเขวี	คหบดีพาณิชนี่นัน
มีสระสวนทิพย์ปทุมมาศ	เป็นที่ประพาสเกษมสันต์
พระตำหนักน้อยใหญ่ในนั้น	เป็นลดหลั่นชั้นเชิงมากมี
พระแต่งไว้เป็นธารกำนัล	ทุกสิ่งสารพันถ้วนถี่
ไพร่ฟ้าประชาชนมนตรี	มีความผาสุกทุกเวลา
สิ่งใดมิได้มายายี	พระภูมีแสนโสมนัสสา
ด้วยองค์อัคเรศชายา	พระสนมซ้ายขวาสำราญใจ ฯ
ฯ ๕๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรศรีใส
เมื่อวันหงส์ทองอันอำไพ	มาอยู่ในสวนศรีอุทยาน
นางให้เดือดร้อนอาวรณ์จิต	ดังพิษอัคคีมาเผาผลาญ
ด้วยบุญนั้นดลบันดาล	จึงให้เดือดร้อนรำคาญใจ
คิดจะไปชมสวนศรี	อันมีพรรณมิ่งไม้น้อยใหญ่
จึงชวนหกกนิษฐายาใจ	ขึ้นไปลาองค์พระบิดา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถึง	จึงก้มเกล้าบังคมเหนือเกศา
กราบลงแทบบาทบาทา	ทูลพระบิดาไปทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ โปรดเกศ	พระบิตุรงค์ทรงเดชเป็นใหญ่
ลูกน้อยร้อนรนเป็นพ้นไป	วันนี้ไม่เป็นสมประดี
ขอบังคมลาพระภูวไนย	ออกไปเที่ยวเล่นในสวนศรี
ให้สบายคลายใจลูกน้อยนี้	ขอพระพันปีจงเมตตา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพินทุทัตนาถา
ได้ฟังลูกรักทูลลา	จะพากันไปชมอุทยาน
จึงมีพระราชบัญชา	แก้วตาพ่อยอดสงสาร
ซึ่งเจ้าเร่าร้อนรำคาญ	จะไปเล่นสำราญก็ตามใจ
แต่อย่าชวนกันอยู่ช้านัก	ลูกรักผู้ยอดพิสมัย
ตะวันบ่ายชายแสงอโณทัย	สายใจจงชวนกันกลับมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรเสนหา
ฟังพระบิตุเรศบัญชา	ทั้งหกกัลยาก็ยินดี
จึงถวายประณตบทบงสุ์	ลาพระบิตุรงค์เรืองศรี
ลงจากปรางค์รัตน์มณี	หกพระบุตรีก็ตามมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึง	จึงสั่งพระพี่เลี้ยงเสนหา
วันนี้น้องถวายบังคมลา	จะพากันไปเล่นอุทยาน
พี่จงบอกกล่าวนางสาวสวรรค์	บรรดาเคยไปเล่นเกษมศานต์
แล้วสั่งแก่ชาวพนักงาน	ให้ตระเตรียมการให้ทันที ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
มาสั่งดังมีเสาวนีย์	ให้เตรียมสีวิกากาญจน์ทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมตลาด
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรศรีใส
ทั้งหกองค์ทรงลักษณ์อันวิไล	เข้าในที่สรงคงคา
ทรงสุคนธ์ปนทองเฟื่องฟุ้ง	ปนปรุงด้วยทิพย์บุปผา
ทรงปรัดผัดผ่องพักตรา	ภูษาโกไสยใยยอง
สอดสะอิ้งกิ่งเก็จเวจุวรรณ	ประดับถันบรรจงกุก่อง
สังวาลวรรณบรรเทืองเรืองรอง	สอดสนองกรองเชิงยศยง
ใบโพธิ์ห้อยพลอยพรายรายรับ	กุดั่นแดงแสงระยับก่องก่ง
ทองกรบวรวรรณบรรจง	สอดทรงพาหุรัตนามัย
ทรงโมลีเกศเตร็จตรัส	แจ่มจำรัสด้วยดอกไม้ไหว
ทรงดอกไม้ทัดตรัสไตร	กรรเจียกจรอำไพด้วยกุณฑล
งามอย่างนางเทพกินนร	จะร่ายร่อนขึ้นในพระเวหน
ดังอัปสรจรจากวิมานบน	เสด็จดลมาทรงพระวอทอง ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ เพลง
๏ จึงรูดม่านทองป้องปิด	มิให้แสงพระอาทิตย์ตรัสต้อง
พระพี่เลี้ยงเคียงวอเรืองรอง	เป็นแถวท่องนางในไคลคลา
ท้าวนางจ่าโขลนนารี	นักเทศขันทีแห่หน้า
ขอเฝ้าชาววังตรวจตรา	เสด็จมายังสวนอุทยาน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ กลองโยน
๏ มาถึง	สวนศรีมิ่งไม้ไพรสาณฑ์
ประทับเกยเผยม่านชัชวาล	ทั้งหกองค์นงคราญก็ลีลา
พร้อมทั้งนางท้าวเถ้าแก่	ชาวแม่พระกำนัลซ้ายขวา
พระพี่เลี้ยงนางนมก็ตามมา	เที่ยวชมบุปผาบรรดามี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ชวนองค์นงนุชกนิษฐา	ชมพรรณมาลาในสวนศรี
หงอนไก่จำปาสารภี	มะลุลีลำดวนยวนใจ
ทั้งสาวหยุดพุดซ้อนชบาลา	ชงโคโยทะกางามไสว
สำรวลสรวลระริกซิกซี้ไป	บ้างวิ่งไล่ช่วงชิงกันไปมา
อันหกองค์นงนุชนารี	ทั้งสาวศรีพี่เลี้ยงซ้ายขวา
ชวนกันสระสรงคงคา	ในสระปทุมาสำราญใจ
บ้างเก็บฝักหักดอกหยอกกัน	สรวลสันต์นี่นันในสระใหญ่
บ้างเข้าแฝงตัวกับบัวใบ	เล่นไล่ไขว่คว้าในวารี
บ้างโผกระทุ่มตุ้มติ้ม	เลียบอยู่แต่ริมสระศรี
ลางนางบ้างเก็บมาลี	ประดับองค์อินทรีย์ภิรมย์ใจ
ทั้งหกกนิษฐานารี	พระพี่เลี้ยงสาวศรีแจ่มใส
สุขเกษมเปรมปรีดิ์เป็นพ้นไป	ที่ในสระศรีปทุมมาลย์
แต่นางสุวรรณเกสร	บังอรไปลงสรงสนาน
เที่ยวชมบุษบาเบิกบาน	เยาวมาลย์ยุรยาตรประพาสมา ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
๏ เมื่อนั้น	พระยาหงส์วงศ์ราชปักษา
จับอยู่บนกิ่งอัมพา	แลมาเห็นองค์นางเทวี
จึงค่อยเรียงร่ายไต่ไม้	บังตัวมาใกล้นางโฉมศรี
เห็นงามจริงยิ่งเทพกินรี	อินทรีย์อ้อนแอ้นลออองค์
จะดูไหนให้เพลินจำเริญจิต	พิศไหนให้คิดพิศวง
พิศวาสดังจะขาดใจลง	พระยาหงส์เร่งคิดไปมา
โฉมพระธิดาองค์นี้	งามลํ้านารีในใต้หล้า
ควรคู่สู่สมภิรมยา	พระศรีเมืองเรืองฟ้าธิบดี
จะงามศักดิ์งามสมสุริย์วงศ์	งามองค์กษัตริย์ทั้งสองศรี
คิดแล้วพระยาสกุณี	ปักษีบินลงมาทันใด
ป้องปีกประณตบทบงสุ์	องค์พระบุตรีศรีใส
จึงถวายพวงทิพย์มาลัย	แก่องค์อรไทด้วยยินดี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรโฉมศรี
ครั้นเห็นพระยาสกุณี	มาถวายมาลีก็หลากใจ
นางเร่งพินิจพิศดู	โฉมตรูพะวงสงสัย
หงส์นี้มีกายอำไพ	สอดใส่เครื่องประดับเรืองรอง
ผิดนกในป่าพนาลี	ดีร้ายจะมีเจ้าของ
เอาดอกไม้มาให้ดังใจปอง	น่าจะต้องประสงค์สักสิ่งอัน
จึงว่าพระยาปักษี	อันมีวรรณวิจิตรเฉิดฉัน
เอาพวงมาลัยพรายพรรณ	มาให้เรานั้นก็ขอบใจ
อันประเทศถิ่นฐานของปักษี	อยู่ป่าพนาลีหนไหน
มีกิจอนุสนธิ์กลใด	จงเล่าไปแต่จริงสกุณา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึงเหมราชปักษา
ทูลตอบให้ชอบพระอัชฌา	พระองค์จงได้ปรานี
ตัวข้าเป็นข้าฉลองบาท	พระศรีเมืองเยาวราชรัศมี
ทรงโฉมประโลมโลกีย์	ในบุรีโขมราฐเรืองชัย
อันจะร่ำถึงองค์พระทรงศักดิ์	จบสากลไตรจักรไม่เปรียบได้
องค์พระบิตุเรศภูวไนย	จะเสกให้ครอบครองพารา
ไร้องค์อัครราชเทวี	อันเป็นที่สนิทเสนหา
พระทูลลาบิตุเรศมารดา	ออกมาเที่ยวอยู่ในกลางไพร
สืบเสาะหาองค์อัคเรศ	ทุกนิเวศน์กษัตริย์น้อยใหญ่
ไม่สบประสงค์ดังจงใจ	จึงตรัสใช้ให้ข้าน้อยมา
เที่ยวดูสุริย์วงศ์ทุกธานี	องค์ใดเป็นที่เสนหา
วันนี้เป็นบุญสกุณา	มาพบบาทบงสุ์ดังจงใจ
เห็นโฉมพระองค์ทรงชื่น	งามลํ้าเพียงจะกลืนไว้ให้ได้
กับโฉมพระศรีเมืองเรืองชัย	ดูไหนก็สมเสมอกัน
งามองค์งามวงศ์สองกษัตริย์	ในหน่อเนื้อจักรพรรดิรังสรรค์
ข้าน้อยยินดีไม่มีทัน	เป็นความจริงซึ่งบรรยายมา ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรเสนหา
ได้ฟังหงส์ทองสนองมา	พรรณนาถึงองค์พระทรงชัย
แต่ออกนามพระองค์ทรงฤทธิ์	ให้มีจิตปฏิพัทธ์หวั่นไหว
ด้วยบุญเคยคู่ภูวไนย	จึงบันดาลใจให้ยินดี
ครั้นจักพาทีด้วยมีจิต	ก็คิดความละอายปักษี
จึงว่าพระยาสกุณี	มากล่าวดังนี้เห็นผิดไป
พระเป็นสุริย์วงศ์กษัตรา	ถึงนางในฟากฟ้าก็หาได้
จะไร้พระมเหสีด้วยอันใด	ใช่ว่ากรุงกษัตริย์จะไม่มี
แม้จะประสงค์นางองค์ใด	เห็นจะไม่เคืองขัดบทศรี
จะมีสารไปตามประเพณี	โดยทางไมตรีก็ง่ายดาย
ตัวเรานี้น้อยวาสนา	ปักษาอย่าเปรียบพระลือสาย
ไม่ควรองค์พระทรงลักษณ์อันเลิศชาย	มาใส่ไคล้ภิปรายไม่เกรงใจ
นี่หากว่าเป็นปักษี	ถ้าเป็นคนก็จะมีโทษใหญ่
ล่วงเกินวาทีดังนี้ไซร้	เห็นภัยจะถึงเวทนา ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระยาเหมราชปักษา
จึงทูลสนองพระวาจา	ตรัสมาทั้งนี้ก็ควรนัก
เป็นความสัตย์จริงทุกสิ่งอัน	ไม่แสร้งรำพันถึงทรงศักดิ์
ซึ่งได้เปรียบองค์พระทรงลักษณ์	จงอดโทษปักษาได้ปรานี
อันข้อพะวังกังขา	ไม่เชื่อวาจาปักษี
จะบังคมลานางเทวี	ไปทูลคดีพระภูวไนย
ให้แจ้งเหตุผลยุบลนี้	ตามพระเสาวนีย์ที่สงสัย
เห็นพระยอดฟ้าจะอาลัย	จะใช้ให้ข้าน้อยกลับมา
เท็จจริงสิ่งใดที่ในกิจ	จะเห็นจิตจงรักของปักษา
ว่าแล้วหงส์ทองก็อำลา	โผผินบินมาทันใด ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	สุวรรณเกสรศรีใส
ครั้นพระยาปักษินบินไป	พอพระสุริย์ใสสายัณห์
จึงชวนหกองค์นงคราญ	พระสนมบริวารสาวสรรค์
เสด็จมายังวังจันทน์	แต่ในทันใดมิได้ช้า ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ กลองโยน
๏ ครั้นถึงวังจันทน์ทันใด	ชวนหกทรามวัยกนิษฐา
เสด็จลีลาศคลาดคลา	มาเฝ้าพระชนกชนนี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพินทุทัตเรืองศรี
ทั้งองค์พระราชชนนี	เห็นเจ็ดบุตรีกลับมา
จึงตรัสประภาษด้วยสุนทร	สายสมรพ่อสุดเสนหา
เจ้าไปเล่นสวนมาลา	แก้วตาค่อยคลายสบายใจ
พ่อนี้ตั้งใจคอยท่า	เห็นช้าร้อนรนหม่นไหม้
เห็นลูกแก้วกลับบัดนี้ไซร้	พ่อมีใจใสสุทธิ์เปรมปรีดิ์ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาหงส์เหมราชปักษี
บินร่ายว่ายฟ้ามาทันที	ก็ถึงพระกุฎีด้วยฉับไว ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พอพระสุริยงสดงคต	พระจันทร์ทรงกลดแขไข
ปักษาร่าร่อนลงทันใด	ยังศาลาลัยพระมุนี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระศรีเมืองเรืองศรี
ครั้นเห็นพระยาสกุณี	ชื่นชมยินดีเป็นพ้นไป
จึงตรัสเรียกราชปักษา	พี่ถดเข้ามาให้ใกล้
น้องตั้งตาคอยละห้อยใจ	พี่ไปยังได้การมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หงส์ทองป้องปีกด้วยหรรษา
ถวายบังคมคัลวันทา	แล้วทูลผ่านฟ้าไปพลัน
ข้าน้อยบินเตร่เร่ไป	ทุกบ้านน้อยเมืองใหญ่เขตขัณฑ์
เห็นราชธิดาทั้งนั้น	ไม่ทรงเบญจกัลยาณี
ข้าจึงบินร่ายกรายไป	จับอยู่ที่ในสวนศรี
ยังเมืองยโสธรธานี	ท้าวมีบุตรีอันโสภา
ทรงนามชื่อสุวรรณเกสร	โฉมงามดั่งอมรเลขา
ออกมาชมสวนมาลา	ข้าน้อยเห็นองค์นางทรามวัย
จะพิศพักตร์ก็ลืมแลองค์	พิศทรงก็ให้หลงใหล
งามลํ้าเลิศลบภพไตร	ใต้หล้าไม่หาเทียมทัน
ควรเป็นคู่ครองฉลองบาท	องค์พระเยาวราชรังสรรค์
สุริย์วงศ์ทรงศักดิ์ก็สมกัน	ข้าจึงบังคมคัลเทวี
แล้วถวายพวงทิพย์มาลา	แก่องค์พระธิดามารศรี
นางตรัสสนทนาพาที	ไต่ถามถ้วนถี่ทุกประการ
ข้าทูลถึงองค์พระทรงศักดิ์	ให้ตระหนักทุกสิ่งแถลงสาร
ยังกินแหนงแคลงใจเยาวมาลย์	จะว่าขานสิ่งใดไม่ไยดี
ข้าจึงประณตบทบงสุ์	มาทูลองค์พระผู้ทรงรัศมี
เล่าความตามมูลคดี	ถ้วนถี่แต่ต้นจนปลายมา ฯ
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเลื่องลบจบทิศา
ฟังหงส์แถลงแจ้งกิจจา	พระแสนโสมนัสสาเป็นสุดคิด
เพียงได้เห็นองค์นางนงคราญ	ดังได้ผ่านฟากฟ้าดุสิต
เหมือนได้อิงแอบแนบชิด	แสนพิศวาสจะขาดใจ
จึงว่าพระยาปักษี	มีคุณแก่น้องจะมีไหน
ได้ความลำบากยากใจ	เตร็จเตร่เร่ไปทุกตำบล
ถูกลมระงมแดดแผดต้อง	ทนละอองน้ำฟ้าหยาดฝน
เพราะรักน้องต้องเป็นกังวล	จึงได้ทนเวทนาพ้นไป
อันยโสธรธานี	พระบุรีนั้นอยู่ทิศไหน
หนทางนั้นใกล้หรือไกล	จะไปมาสักกี่ราตรี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระยาหงส์ทองปักษี
จึงทูลทรงธรรม์พันปี	อันบุรีโฉมยงนงคราญ
ชื่อว่าเมืองยโสธร	อยู่ฝ่ายอุดรทิศาน
หนทางนั้นไกลกันดาร	ขอพระภูบาลจงแจ้งใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงสวัสดิ์รัศมีศรีใส
ได้ฟังหงส์ทองอันร่วมใจ	จึงบัญชาไปด้วยพลัน
อันยโสธรพารา	มรคานั้นไกลเขตขัณฑ์
จะอุตส่าห์บุกป่าพนาวัน	สัญจรนอนดงตรงไป
เกลือกนางจะไม่เมตตาจิต	น้องคิดสิ่งนี้เป็นข้อใหญ่
คิดจะให้พี่ผู้ร่วมใจ	จำทูลสารไปเป็นไมตรี
จักเอาสาราธำมรงค์	ไปถวายแก่องค์มารศรี
ให้รู้ระคายร้ายดี	พี่เจ้าจะเห็นประการใด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หงส์ทองผู้มีอัชฌาสัย
จึงทูลสนองให้ต้องใจ	พระตริไตรดั่งนี้ก็ควรนัก
จะเอาสิ่งของทั้งนี้ไป	ถวายองค์อรไทให้ตระหนัก
แม้นางอนุกูลไม่สูญรัก	กลับมาจักพากันไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองยิ้มแย้มแจ่มใส
จึงเขียนลักษณ์อักษรทันใด	แจ้งความไปในสารา
แล้วถอดธำมรงค์เนาวรัตน์	จากนิ้วพระหัตถ์เบื้องขวา
สวมศอผูกคอสกุณา	พี่เจ้าเมตตาจงรีบไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระยาหงส์ทองผ่องใส
จึงลาพระองค์ทรงชัย	ก็โผผินบินไปด้วยพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ มาถึง	ยังสร้อยสระศรีสวนขวัญ
จึงจับกับกิ่งอำพัน	คอยองค์นางกัลยาณี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ตะวันบ่ายชายแสงรอนรอน	ทินกรจะใกล้สิ้นรัศมี
ไม่พบองค์อัครราชเทวี	ปักษีจึงคิดไปมา
จะอยู่ช้าที่นี่ก็มิได้	จำกูจะเข้าไปหา
ให้พบสบองค์กัลยา	ยังปราสาทรัตนานางเทวี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระยาหงส์วงศ์ราชปักษี
ก็บินมาจับแฝงบราลี	อยู่ที่ยอดปรางค์ปราสาทชัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ มองสงัดงัดเงียบเลียบดู	ไม่เห็นหมู่พระกำนัลน้อยใหญ่
จึงบินลงตรงช่องบัญชรชัย	เข้าในห้องที่นางเทวี
หงส์ทองนบนอบยอบกาย	ถวายพระธำมรงค์กับสารศรี
แล้วว่าข้าทูลคดี	แก่โฉมพระศรีเมืองเรืองชัย
ออกนามถึงองค์นางนงลักษณ์	พระทรงศักดิ์ยินดีจะมีไหน
แสนสุดเสนหาอาลัย	จะใคร่ได้เห็นองค์นางนงคราญ
จะบุกป่าฝ่าหนามมาตามหา	ตัวข้านี้คิดสงสาร
จึงกราบทูลขัดทัดทาน	มิให้ภูบาลเสด็จมา
พระมาอยู่ป่าพนาลี	จึงให้สารศรีเสนหา
ทั้งพระธำมรงค์อลงการ์	เอามาถวายเป็นไมตรี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรมารศรี
ได้ฟังสกุณาพาที	นางถวิลยินดีในวิญญาณ์
แต่ปากนั้นหากเกียจกล	แยบยลมิให้กังขา
จึงว่าไปแก่สกุณา	เอาสารมาให้ข้าด้วยอันใด
ตัวเราก็เป็นสตรี	จะรับสารศรีท่านกระไรได้
เห็นผิดจารีตบูราณไป	อันประสงค์จะได้เป็นไมตรี
ชอบแต่จะแต่งบรรณามา	ให้ทูตาจำทูลสารศรี
อันจะทำเล่นเช่นนี้	ปากคนกาลีจะนินทา
ซึ่งจะให้สาราธำมรงค์	พระโฉมยงก็ไม่รู้จักข้า
จงคืนไปถวายพระผ่านฟ้า	ข้าจะรับไว้ก็ไม่ดี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หงส์ทองทูลสนองบทศรี
อันดำรัสตัดรอนมาดั่งนี้	เหมือนไม่ปรานีสกุณา
ได้ทูลแก่องค์พระทรงศักดิ์	ถึงองค์เยาวลักษณ์เสนหา
พระจึงจงรักภักดีมา	หวังว่าจะฝากชีวี
จึงให้สารากับธำมรงค์	มาถวายแก่องค์มารศรี
เป็นทางพระราชไมตรี	ด้วยมีความปฏิพัทธ์พ้นไป
ซึ่งมิรับไว้ดังใจปอง	จะกลับคืนสิ่งของนี้ไปให้
น่าที่จะมีโทษภัย	ที่ไหนจะพ้นพระอาญา
พระจะตำหนิติโทษ	กริ้วโกรธแก่ข้าเป็นหนักหนา
ว่าเอาความเท็จมาเจรจา	ให้ผ่านฟ้าลุ่มหลงปลงใจ
ซึ่งจะกลับไปทูลพระภูมี	ปักษีจะตายเสียก่อนไข้
ถึงนางกัลยาไม่อาลัย	จงรับไว้ตามมีบัญชามา
อันพระธำมรงค์วงเพชร	ต่างองค์พระเสด็จมาหา
ซึ่งข้อสงสัยในสารา	ข้าได้ทูลไว้แต่เดิมที
ว่าพระเสด็จทรมานมา	อยู่ที่ในป่าพนาศรี
โยธาข้าใช้ก็ไม่มี	แต่ข้าปักษีกับพี่เลี้ยง
จะได้ทูตที่ไหนใช้มา	ข้าน้อยจักว่าเหมือนทูลเถียง
พระแม่สงสัยจักไล่เรียง	สุดที่จะบ่ายเบี่ยงบรรยาย
แม้นพระองค์มิเชื่อวาจา	เหมือนไม่เมตตาพระฦๅสาย
น่าที่พระจะทอดตนตาย	นางโฉมฉายจงได้ปรานี ฯ
ฯ ๒๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สุวรรณเกสรโฉมศรี
ฟังหงส์ทูลวอนวาที	เทวีเสแสร้งจำนรรจา
ครั้นจะไม่รับสารธำมรงค์	คิดสงสารหงส์เป็นหนักหนา
จำเป็นด้วยเห็นเวทนา	จึงรับเอามาทันใด
ดั่งหนึ่งเห็นองค์พระทรงฤทธิ์	อันเลิศลํ้าทศทิศไม่เปรียบได้
แสนพิศวาสจะขาดใจ	อาลัยถึงองค์พระภูมี
แล้วว่าแก่ราชปักษา	ตัวท่านจักช้าอยู่ที่นี่
สาวสรรค์กำนัลนารี	มาเห็นเป็นที่กินใจ
จงไปซ่อนอยู่ยังสวนศรี	พรุ่งนี้เวลาปัจจุสมัย
จึงจะให้สาวศรีออกไป	แจ้งในยุบลกิจจา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หงส์ทองได้ฟังก็หรรษา
จึงเคารพนบนอบอำลา	บินมายังสวนมาลี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรโฉมศรี
ครั้นหงส์ทองล่องฟ้าจรลี	จึงคลี่สารอ่านดูทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ในลักษณ์ว่าสารพระศรีเมือง	ฤทธิเรืองเฟื่องฟ้าดินไหว
สถิตกรุงโขมราฐเวียงชัย	หน่อไทโขมพัสตร์ภูมี
เสด็จจากพระนิเวศน์มาเรียนศิลป์	พระโควินท์อยู่ในไพรศรี
เสี่ยงใจใช้หงส์จรลี	เที่ยวทุกธานีมาช้านาน
เป็นบุพเพนิวาสพาสนา	เหมราชกลับมาสนองสาร
แจ้งข่าวพระยอดเยาวมาลย์	เพียงพี่ได้ผ่านดุสิดา
แสนคำนึงถึงนุชไม่ว่างเว้น	คล้ายคล้ายเหมือนจะเห็นกนิษฐา
หวังสวาทนาฏนุชสุดโสภา	เป็นมหามิ่งมิตรไมตรี
จึ่งโอภานด้วยสารสุนทร	ให้แจ้งร้อนธุระในอกพี่
ด้วยจงเจตน์อัคเรศนารี	ไปเป็นศรีโขมราฐพระนคร
ให้งามเมืองงามเรืองสุริย์วงศ์	ด้วยเอกองค์ทรงลักษณ์สายสมร
จะงามยศปรากฏขจายจร	ถาวรทั้งสองนครา
บัดนี้พี่ฝากพระธำมรงค์	องค์หนึ่งมาให้กนิษฐา
ชมพลางต่างพักตร์พี่ยา	กว่าจะได้ประสบพบองค์
เมตตาอย่าตัดพระไมตรี	จงตอบสารศรีมากับหงส์
พอเป็นสำคัญมั่นคง	ทรงแล้วแย้มยิ้มพริ้มพราย ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ จึงม้วนอักษรซ่อนไว้	ในทรวงสะพักโฉมฉาย
พระพักตร์เพียงจันทร์พรรณราย	สายสมรอาวรณ์ถึงภูมี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางพี่เลี้ยงโฉมศรี
สะกิดกันกระซิบพาที	เมื่อกี้เราเห็นประหลาดนัก
หนังสืออะไรจะใคร่รู้	จะถามโฉมตรูให้ประจักษ์
ว่าแล้วทูลไปด้วยใจภักดิ์	อักษรอะไรนั่นพระเทวี
ทำไมไม่บอกให้ข้ารู้	ดูดังไม่ไว้ใจพี่
เสียแรงจงรักภักดี	หรือมิให้รู้แล้วก็แล้วไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรศรีใส
ฟังพระพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	ยิ้มพลางอรไทพาที ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พี่เจ้า	น้องจะเล่าให้แจ้งใจพี่
เมื่อเราไปสวนมาลี	มีหงส์ตัวหนึ่งนั้นบินมา
คาบพวงดวงดอกปทุเมศ	งามล้ำวิเศษมาให้ข้า
ว่าพระศรีเมืองเรืองฟ้า	ถวายมาเป็นทางไมตรี
บัดนี้พระยาหงส์ทอง	กลับเอาของกับสารศรี
มาให้แก่น้องในวันนี้	พี่เจ้าอย่าเล่าไปมา
แม้แจ้งถึงองค์พระทรงศักดิ์	จะติโทษน้องรักหนักหนา
แล้วหยิบธำมรงค์อลงการ์	กับสาราให้พี่เลี้ยงดู
สิ่งนี้พระให้มากับน้อง	เป็นของสำคัญทั้งคู่
พี่เจ้าของน้องผู้ร่วมรู้	เอ็นดูจะทำไฉนดี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงบังคมเหนือเกศี
รับพระธำมรงค์อันรูจี	กับสารามาคลี่พิเคราะห์ดู
เห็นสมองค์พระทรงศรีสวัสดิ์	หน่อเนื้อจักรพรรดิก็จริงอยู่
งามประเสริฐเลิศล้นพ้นรู้	ควรคู่ด้วยองค์นางนงคราญ
ข้าน้อยก็พลอยยินดี	ธุระนี้พี่จะช่วยคิดอ่าน
อันพระธำมรงค์อลงการ	เป็นของประทานพระให้มา
ครั้นจะมิตอบแทนฉันนั้นเล่า	ดังเราไร้ใจเป็นหนักหนา
จะไม่เห็นสำคัญเป็นสัญญา	จะตรีชาว่าได้เมื่อปลายมือ
อันภูษาทรงขององค์นาง	มิถวายไปบ้างจะดีหรือ
พระจะได้แอบอุ่นต่างบุญลือ	จงหารือใจดูให้ดี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรโฉมศรี
ฟังพี่เลี้ยงตอบชอบที	จึงมีเสาวนีย์ไปทันใด
อันพี่ว่าขานมาทั้งนี้	เห็นดีน้องชอบอัชฌาสัย
จำจะมีสารตอบไป	ถึงพระภูวไนยธิบดี
แต่บัดนี้พระยาหงส์ทอง	น้องให้ไปท่าอยู่สวนศรี
พี่เจ้าผู้ใจอารี	จงแต่งของกินที่โอชา
ทั้งน้ำผึ้งข้าวตอกอันตระการ	ออกไปประทานแก่ปักษา
สั่งแล้วเท่านั้นมิทันช้า	ก็ทรงเขียนสาราทันใด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
มาแจงจัดมธุรสอันพึงใจ	เสร็จแล้วไปทูลนางเทวี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรมารศรี
ชื่นชมโสมนัสพันทวี	จึงเปลื้องภูษาศรีออกจากองค์
ส่งให้พี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	กับสารนี้พี่ให้พระยาหงส์
อันภูษาผ้าสไบน้องทรง	ว่าต่างองค์ถวายบังคมไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองนางพระพี่เลี้ยงศรีใส
รับเอาสาราผ้าสไบ	บังคมแล้วรีบไปยังอุทยาน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึง	สวนศรีมิ่งไม้ไพรสาณฑ์
จึงเอาของกินอันตระการ	ซึ่งยอดเยาวมาลย์ประทานมา
ให้แก่พระยาสกุณี	ทั้งศุภสารศรีแลภูษา
แจ้งความตามเสาวนีย์มา	แก่พระยาหงส์ทองทุกประการ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ปักษีมีจิตเกษมศานต์
รับสารามามิทันนาน	ทั้งของประทานด้วยปรีดา
จึงว่าขอบคุณพระแม่เจ้า	ดังบังเกิดเกล้าปักษา
ทั้งสองสาวสรรค์กัลยา	ก็มีคุณแก่ข้าพ้นไป
แม้ว่าทีหลังได้กลับมา	จะเก็บดอกมณฑามาให้
ค่อยอยู่เถิดข้าจะลาไป	จงทูลองค์อรไทเทวี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางพระพี่เลี้ยงทั้งสองศรี
ฟังหงส์จงรักด้วยวาที	มีความยินดีไม่รู้แล้ว
พิศเพ่งเล็งดูทั้งกายา	รจนาดังทองแกมแก้ว
ขนขำอำไพเพริศแพร้ว	ผ่องแผ้วไม่มีเทียมทัน
เป็นน่าเอ็นดูสกุณา	อัธยาปรีชาก็คมสัน
แต่นกยังรู้จำนรรจ์	คิดแล้วยิ้มกันไปมา
จึงว่าพระยาปักษี	ผู้มีใจภักดีอาสา
จงกลับไปทูลพระผ่านฟ้า	ตัวข้าจะไปแจ้งนางเทวี
ว่าแล้วสองนางกัลยา	ก็ลีลามาจากสวนศรี
รีบรัดลัดแลงจรลี	มิให้ใครรู้กิจจา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นเข้ามาถึงวังใน	พระพี่เลี้ยงร่วมใจเสนหา
จึงทูลความตามได้จำนรรจา	ให้ทราบบาทานางเทวี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สุวรรณเกสรมารศรี
กับสองพี่เลี้ยงผู้ภักดี	มีความชื่นชมภิรมย์ใจ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระยาราชหงส์ทองผ่องใส
ครั้นออกจากสวนดอกไม้	ร่อนรีบมาในอัมพร
ข้ามดงคงคาป่าไม้	ข้ามแสนพนมในสิงขร
ตะวันบ่ายชายแสงทินกร	ร่อนมายังคันธกุฎี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงราปีกลง	ตรงเข้าไปเฝ้าพระโฉมศรี
ประคองป้องปีกอัญชลี	ถวายสารศรีกับสไบ
ทูลความตามเรื่องไปถึงสวน	ทบทวนถ้วนถี่แถลงไข
ทีนี้เห็นจะสมพระฤทัย	พี่ไปได้สิ่งสำคัญมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองรุ่งเวหา
รับทรงสะพักกับสารา	มาจากพระยาหงส์ทอง
ภูมีคลี่ชมสมหวัง	ดังได้เห็นพักตร์เจ้าของ
งามนวลเนื้อสไบใยยอง	กรองเป็นดอกดวงรจนา
หอมตลบอบองค์ทรงกลิ่น	รวยรินรื่นซาบนาสา
หวนคิดถึงองค์วนิดา	หงส์ว่าเลิศลักษณ์ประโลมใจ
สไบน้องกรองเนื้อถึงเพียงนี้	จะนวลเนื้อมารศรีสักเพียงไหน
คิดแล้วคลี่สารอรไท	ภูวไนยทรงอ่านด้วยความรัก ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ในสารว่าน้องบังคม	ถึงบรมบาทพระทรงศักดิ์
ซึ่งให้ปักษีมีใจภักดิ์	นำลักษณ์อักษรธำมรงค์
ให้มาถึงข้าเป็นสำคัญ	ว่ามีจิตติดพันพิศวง
อยู่อยู่จู่มาไม่รู้องค์	จะฟังนกหคหงส์ก็ผิดที
แจ้งว่าพระองค์ผู้ทรงเดช	ละนิเวศน์มาอยู่พนาศรี
คู่ครองสองสมก็ไม่มี	จะขอฝากไมตรีชีวาวัน
จึงให้สารศรีธำมรงค์	มาต่างองค์พระยอดฟ้านราสรรค์
ผิดทีมีจิตจะผูกพัน	ช่างบรรยายมาน่าอายใจ
ซึ่งข้ารับสารกับธำมรงค์	ใช่จะจงใจจริงก็หาไม่
ว่าขัดสนทนเทวษอยู่ในไพร	ตกไร้ได้ยากลำบากกาย
ข้าจึงใช้ผ้าเป็นค่าแหวน	ทดแทนมาถึงพระฦๅสาย
ถึงมิควรจะเปรียบเทียบทาย	ตามมีก็ถวายพระองค์มา
อันหัวใจไมตรีประการใด	มิรู้ได้ไม่เคยเดียงสา
พระองค์ให้ไปจึงให้มา	มิรู้จะว่าข้าไร้ใจ
ถ้าชาวป่ามาได้จนถึงเมือง	ขัดเคืองจะช่วยแก้ไข
นี่อยูในดงพงไพร	จึงให้สไบตอบมา
ทั้งนี้เพราะข้าการุญ	จะทำบุญกับคนอนาถา
ความจริงทุกสิ่งข้าวาจา	เหมือนในสาราจงแจ้งใจ ฯ
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ คลี่สารอ่านสิ้นอักษร	ภูธรยิ้มแย้มแจ่มใส
ท่วงทีคมขำเป็นคำใน	ควรเป็นหน่อไทธิบดี
จึงปรึกษาพี่เลี้ยงทั้งสี่คน	ว่าเล่ห์กลยุบลสารศรี
ว่าขานมารยามาอย่างนี้	ทั้งสี่พี่จะคิดประการใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงทูลแจ้งแถลงไข
นางว่าข้าเห็นเป็นคำใน	จะให้เสด็จไปพระบุรี
เห็นจะผ่อนตามความสวาท	ไม่บำราศรักคลายหน่ายหนี
น่าที่จะได้เป็นไมตรี	ข้าเห็นดังนี้พระภูบาล ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองฤทธิ์ดังสุริย์ฉาน
ฟังสี่พี่เลี้ยงผู้ปรีชาญ	จึงมีพจมานไปทันใด
ซึ่งพี่ดำริตริตรอง	เห็นสอดคล้องต้องตามอัชฌาสัย
จะหนักหน่วงท่วงทีอยู่มิไป	ที่ไหนจะได้เป็นไมตรี
จำจะถวายบังคมลา	องค์พระมหาฤๅษี
ไปตามวาสนาครานี้	เดชะบุญมีจะพบกัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ว่าแล้ว	พระลีลาศคลาดแคล้วผายผัน
กับสี่พี่เลี้ยงพร้อมกัน	มาวันทาลาพระอาจารย์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงประณตบทบงสุ์	องค์พระมหาฤๅษีสาร
กราบลงแทบบาทบทมาลย์	บอกพระอาจารย์ทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ โปรดเกล้า	พระอัยกาเจ้าเป็นใหญ่
บัดนี้หลานใช้ให้หงส์ไป	เที่ยวหานางในทุกนคร
กลับมาว่าเห็นนางโฉมยง	ทรงนามสุวรรณเกสร
อยู่ยังพารายโสธร	สายสมรให้สารสไบมา
หลานรักจักขอลาไป	หาองค์อรไทเสนหา
ตามได้สร้างสมอบรมมา	ขอพระอัยกาจงปรานี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระโควินท์มหาฤๅษี
ได้ฟังนัดดาพาที	พระมุนีสลดระทดใจ
เอ็นดูหลานรักเป็นหนักหนา	จะกลั้นน้ำตามิใคร่ได้
ด้วยเจ้าจะพรากจากไป	ดังใครมาเด็ดเอาชีวี
ครั้นว่าจะขัดทัดทาน	ห้ามปรามหลานไว้ก็ใช่ที่
จึงว่าเจ้าจะไปก็ตามที	จงศรีสวัสดิ์อย่ามีภัย
ซึ่งสิ่งประสงค์จำนงจิต	ให้สมความคิดจงได้
อันศัตรูหมู่ราชพาลภัย	ให้อัปราชัยทุกเวลา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
ตอนที่ ๓
พระศรีเมืองเข้าเมืองยโสธร
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเฟื่องฟุ้งทุกทิศา
รับพรสมเด็จพระอัยกา	จบใส่เกศาด้วยยินดี
แล้วบังคมลาบาทบงสุ์	ทั้งองค์พี่เลี้ยงแลปักษี
ออกจากพระคันธกุฎี	มาขึ้นพาชีทันใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ หงส์ทองนำหน้าอาชา	ลีลาเข้าในป่าใหญ่
ม้าสี่พี่เลี้ยงเคียงกันไป	ที่ในพนมพนาวัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ชมไพร
๏ พระเสด็จไปในหิมเวศ	ทอดพระเนตรมิ่งไม้ไพรสัณฑ์
ม่วงปรางกระถินอินจันทน์	มูกมันรกฟ้าย่านาง
เฟืองไฟไทรโศกสักสน	คนทาตาเสือไกรกร่าง
พรรณพฤกษาสูงยูงยาง	ลำสล้างเสลาเปลาตา
ที่ทรงผลดิบห่ามทรามสุก	ทุกกิ่งก้านค่าค้อมสาขา
บ้างหล่นกล่นกลาดดาษดา	ปักษาจับจิกแจจัน
กระลำพักลักกะจันทน์สักขี	สารภีสุกรมนมสวรรค์
พิกุลบุนนาคอำพัน	มะลิวัลย์สาวหยุดยมโดย
กาหลงชงโคโยทะกา	กระดังงาพะยอมหอมโหย
เรณูร่อนรายปรายโปรย	โรยรินกลิ่นเกสรขจรมา
ฝ่ายฝูงแมลงภู่หมู่ผึ้ง	ประอึงอาบละอองบุปผา
พระพายชายพัดรำเพยพา	รวยรื่นนาสาสุมาลี
หอมกลิ่นกลั้วกลิ่นสไบบาง	คะนึงนางหวนหามารศรี
เร่งขับมิ่งม้าพาชี	มาใกล้คีรีอัสสกรรณ ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ จึงหยุดมิ่งม้ามโนมัย	แรมอยู่ที่ในไพรสัณฑ์
พระรัญจวนครวญหาไม่ราวัน	ถึงองค์นางกัลยาณี
โอ้สายสุดรักเจ้าพี่เอ๋ย	เมื่อไรเลยจะได้พบนางโฉมศรี
พี่สู้บุกป่าพนาลี	พ่างเพียงชีวีจะบรรลัย
ได้ความลำบากยากเย็น	เจ้าจะเห็นอกพี่ก็หาไม่
ด้วยความรักจึงหักมาเดินไพร	หวังจะได้เป็นมิตรไมตรี
ถูกละอองต้องฝนทรมาน	ต้องแดดลมพานหมองศรี
เมื่อไรจะไปถึงธานี	พบมิ่งมารศรีให้คลายใจ
พระนิ่งนอนกรก่ายขึ้นพาดพักตร์	หนักอกดังยกแสนไศล
แต่คะนึงถึงองค์นางทรามวัย	ภูวไนยไม่เป็นนิทรา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ตระชมไพร
๏ ครั้นรุ่ง	พระสุริยาพวยพุ่งเวหา
พระโฉมยงสระสรงพักตรา	เสวยผลพฤกษาสำราญใจ
แล้วชวนพี่เลี้ยงกับปักษา	เราจะอยู่ช้าก็ไม่ได้
จะพากันรีบรัดลัดไป	ว่าแล้วภูวไนยก็ไคลคลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ชมดง
๏ เดินทางหว่างเขาลำเนาธาร	พระภูบาลไปตามปักษา
ชมชายฝ่ายฝูงสกุณา	บ้างร่อนร่าจับไม้รังเรียง
หัสนัยน์ไวยุภักษ์ปักษี	ขมิ้นโนรีร้องส่งเสียง
เขาขันขันคูคู่เคียง	เค้าโมงเมียงแมกไม้ไปมา
นางนวลนอนแนบคณานาง	กะลิงลางเลียบไม้ใบหนา
จากพรากพรากคู่อยู่เอกา	คล้าเคล้าเคล้าคล้าคลึงกัน
กุลาโห่จักโกระวาลา	กระทาถาหานางกระทาขัน
บังรอกดอกบัวเบญจวรรณ	กระทันทิมาบ้าระบุ่นมากมี
ชมพลางทางขับอาชามา	ตามพระยาเหมราชปักษี
ร้อนแรมมาหลายราตรี	ถึงมหานทีทันใด ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ พระหยุดอัสดรรอรั้ง	อยู่ยังริมฝั่งนํ้าไหล
จึงถามปักษาปรีชาไว	ว่าแม่นํ้าใหญ่มหึมา
ขัดขวางทางที่เราจะไป	จะคิดอ่านฉันใดนะปักษา
ซึ่งเราจะข้ามคงคา	นาวาจะไปก็ไม่มี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หงส์ทองทูลสนองบทศรี
อันจะข้ามมหานที	ที่นี่ขัดสนจนใจ
ด้วยทางไกลไม่มีผู้คน	จะเดินหนขึ้นล่องเหนือใต้
ให้ทำแพแต่พอข้ามไป	ข้าเห็นจะได้พระภูมี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองรุ่งรัศมี
จึงให้พี่เลี้ยงผู้ภักดี	ผูกแพที่จะข้ามนํ้าไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นเสร็จ	พระเสด็จลงยังแพใหญ่
ทั้งสี่พี่เลี้ยงสกุณาอาชาไนย	ข้ามไปในท้องชลธี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
จำปาทองเทศ
๏ พระชมพรรณฝูงปลาคลาคล้าย	แหวกว่ายตามกันมารี่รี่
ทั้งเหราราหูอินทรี	มากมีงูเงือกอลวน
หมู่ฉลามตามกันเป็นคู่คู่	โลมาผุดพู่สับสน
ทั้งฝูงปลาม้าหน้าคน	วาฬเวียนว่ายพ่นวารี
ฉนากตีวงทะลวงเล่น	กระโห้เร้นริมฝั่งแฝงหนี
พิมพ์ทองท่องท้องชลธี	ตะเพียนตีวนว่ายไปมา
นวลจันทร์จันทร์เม็ดเมียงม่าย	ช่อนชายชายคู่เคียงหา
ทำหมางคางเบือนกดกา	มังกราไล่แก้วแคล้วคล้าย
ยี่สกสูบสนปนเป้า	สวายเคล้าชแวงเวียนว่าย
ไหลหลากหลาดหลดกรดกราย	พระชายชมสุขเกษมเปรมปรา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึงพระยากุมภีล์ตัวกล้า
มีกายใหญ่หลวงมหึมา	คณนาได้ห้าเส้นปลาย
ได้ประสาทพรองค์พระศุลี	เป็นเจ้ากุมภีล์ทั้งหลาย
ออกจากถํ้าทองพรรณราย	พาบริวารว่ายเที่ยวมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ แลเห็นพระศรีเมืองเรืองชัย	ทั้งอาชาไนยแลปักษา
กับพี่เลี้ยงทั้งสี่ขี่แพมา	เดือดดาลโกรธาตละไฟ
กุมภีล์ตีน้ำโผงผาง	โบกหางวางวู่เข้ามาใกล้
ว่าเหวยมนุษย์นี้ชื่อไร	เหตุใดมาทำอหังการ์
ไม่รู้หรือว่าเราเจ้าชลธาร	จึงขี่แพล่วงด่านผ่านหน้า
จะสังหารให้ม้วยชีวา	ทั้งม้าทั้งคนป่นไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองยิ้มแย้มแจ่มใส
จึงตอบกุมภีล์ไปทันใด	ว่าเหวยอย่าได้อหังการ์
ตัวมึงเป็นสัตว์เดียรัจฉาน	อาศัยชลธารในใต้หล้า
อันมหาสมุทรคงคา	ใช่ว่าจะเป็นของผู้ใด
เป็นที่ไปมาแก่พาณิช	ทั่วทิศานุทิศน้อยใหญ่
ว่าเป็นเจ้าเฝ้าฝั่งชลาลัย	คือใครมอบให้กุมภีล์ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กุมภาโกรธใจดังไฟจี้
จึงตอบไปพลันทันที	เรานี้เป็นใหญ่ในคงคา
ด้วยองค์พระสยมภูวนาถ	ประสาทพรไว้ให้รักษา
ถ้าว่าผู้ใดจะไปมา	จงสังหารชีวาให้บรรลัย
ตัวท่านอุกอาจราชศักดิ์	ไม่รู้จักว่าจะตายหรือไฉน
สิ้นทั้งสกุณาอาชาไนย	ที่ไหนจะครันเขี้ยวกุมภีล์ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระศรีเมืองเรืองศรี
จึงตอบความไปตามคดี	ท่านนี้เอาเท็จมาเจรจา
อันคงคามหาสมุทรไท	เป็นที่อาศัยในแหล่งหล้า
สิ้นทั้งมนุษย์ครุฑา	หมู่คณานิกรในแดนดิน
อันองค์พระสยมภูวญาณ	เป็นประธานแก่โลกทั้งสิ้น
หรือจะให้พรไว้เป็นไพริน	แก่กุมภิลดังนี้ก็ผิดไป
ท่านอย่าโอหังอหังการ์	กูจะฟังวาจาก็หาไม่
กุมภีล์มีเดชสักเพียงไร	กูจะฆ่าเสียให้มรณา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กุมภีล์มีเดชแกล้วกล้า
พิโรธโกรธใจเป็นโกลา	ตาแดงดังแสงอัคคีกัลป์
ขบเขี้ยวเกรี้ยวกราดอยู่ครั่นครึก	พิลึกดังเสียงฟ้าลั่น
ฟาดนํ้าคำรามอยู่เป็นควัน	ระลอกลั่นโบกหางวางมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เอาคางทับกับแพกดลง	ด้วยกำลังทะนงแกล้วกล้า
แว้งวัดฟัดฟาดเป็นโกลา	อ้าปากคำรามราวี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองฤทธิ์รัศมี
ครั้นเห็นกุมภามายายี	จะกดขี่แพล่มจมไป
จึงร่ายพระเวทมนตรา	ผูกปากกุมภาไม่อ้าได้
พระโฉมยงทรงพระขรรค์ชัย	ภูวไนยฟาดฟันด้วยฤทธี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กุมภาระทดถอยหนี
พระขรรค์ต้องกายเป็นหลายที	กุมภีล์เจ็บปวดเป็นพ้นไป
โลหิตไหลโซมกายา	จะอาจอ้าปากออกก็ไม่ได้
ยิ่งบันดาลโกรธพิโรธใจ	หรือโบกนํ้าไล่เข้ามา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองเดชทุกทิศา
ครั้นเห็นพระยากุมภา	กระชั้นชิดเข้ามาจะราวี
จึงร่ายมนต์จังงังบังตา	ระลึกถึงพระมหาฤๅษี
เสกนํ้าซ้ำสาดไปสามที	กุมภีล์รีรออยู่แต่ไกล ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กุมภาประพรั่นหวั่นไหว
ตัวแข็งกระด้างดั่งขอนไม้	จึงคิดในใจไปมา
แต่กูอยู่มาในสาชล	ได้ผจญศัตรูมาหนักหนา
ผู้ใดมิได้จะบีฑา	ให้พ่ายแพ้เดชาเหมือนครั้งนี้
ตัวกูมาได้ทุรยศ	อัปยศเขาว่าทุกราศี
ชะรอยว่ามนุษย์กับพาชี	น่าจะมีฤทธีมหึมา
คิดแล้วจึงร้องขอโทษ	จงโปรดประทานชีวิตข้า
อย่าให้มอดม้วยชีวา	ข้ามิได้ไพรีสืบไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิ์สิทธิศักดิ์ไม่เปรียบได้
ครั้นเห็นกุมภาปราชัย	มีพระทัยใสสุขเปรมปรีดิ์
จึงร่ายเวทผูกกายคลายแก้	ซึ่งกุมภีล์ลอยแน่อยู่กับที่
ให้เคลื่อนคลายจากกายอินทรีย์	ด้วยคิดปรานีแก่กุมภา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กุมภีล์ดีใจเป็นหนักหนา
รอดจากชีวิตจักมรณา	จึงร้องทูลมาในทันใด
ผ่านเอยผ่านฟ้า	โปรดข้าให้พ้นตักษัย
พระคุณล้ำล้นพ้นไป	ขอเป็นข้าใต้พระบาทา
แม้พระจะมีกิจกังวล	อนุสนธิ์สิ่งใดไปภายหน้า
ไว้เป็นธุระของกุมภา	ข้าจะขออาสาพระภูวไนย
อันพระนามวงศ์ทรงศักดิ์	ผ่านภพอาณาจักรกรุงไหน
จะไปแห่งหนตำบลใด	ภูวไนยจงแจ้งกิจจา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองภพจบทิศา
จึงว่าดูก่อนกุมภา	ซึ่งยอมเป็นข้าเราขอบใจ
อันนามกรของเรานี้	ชื่อพระศรีเมืองเป็นใหญ่
ครองกรุงโขมราฐเรืองชัย	จะไปยังเมืองยโสธร
สืบเสาะหาองค์อัคเรศ	อันจงเจตน์ร่วมรักเรียมสมร
จึงอุตส่าห์ฝ่าพงดงดอน	สัญจรมานี้จงแจ้งใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	กุมภีล์ได้แจ้งแถลงไข
จึงทูลว่าพระองค์ทรงชัย	อันจะข้ามไปในพระคงคา
ไปด้วยแพพ่วงเห็นหน่วงหนัก	จะประดักประเดิดเป็นหนักหนา
พระองค์จงทรงอาชา	ขึ้นขี่หลังข้ากุมภีล์
ทั้งสี่พี่เลี้ยงพระโฉมยง	กับพระยาราชหงส์ปักษี
จะช่วยข้ามให้พ้นชลธี	ว่าแล้วกุมภีล์ก็พาไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นข้ามถึงฝั่งนที	พระภูมียินดีจะมีไหน
ทั้งพระพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	ก็คลาไคลขึ้นจากคงคา
จึงตรัสโอภาปราศรัย	เราขอบใจกุมภีล์หนักหนา
ตัวเราจะขออำลา	ท่านจงอยู่รักษาชลธี
อันศัตรูหมู่ภัยปัจจามิตร	ใครคิดร้ายให้พ่ายหน่ายหนี
อย่ารู้มีโรคายายี	ว่าแล้วภูมีก็คลาไคล ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เดินทางหว่างเขามรกต	เลี้ยวลดตามเทินเนินไศล
กับพี่เลี้ยงเคียงม้าคลาไคล	ชมเขาลำเนาในบรรพตา
บ้างเป็นโตรกตรอกซอกชั้น	ลดลั่นวุ้งเวิ้งเพิงผา
พระลงจากมโนมัยไคลคลา	กับสี่เชษฐาดำเนินไป
ชมพรรณกรวดแก้วแพรวพราย	เรียงรายตามเนินเขาใหญ่
ที่แดงดังแสงอโณทัย	สุกใสสีเลื่อมหลากลาย
บ้างเป็นสีมอโหมดม่วง	โมรารุ้งร่วงเรืองฉาย
ต้องแสงสุริยันพรรณราย	แพรวแพรวพรายพรายจำรูญเรือง
(ลางแห่งคล้ายแสงแก้วมณี)	ที่เขียวเขียวสีสลับเหลือง
บ้างสีทองรองรับแสงประเทือง	ที่สีเรืองเรืองรองรจนา
เก็บได้ใส่ชายภูษาทรง	ว่าแก่สี่องค์พระเชษฐา
ตัวเราเป็นชาวอรัญวา	สิ่งของจะทะยาก็ไม่มี
พี่เจ้าเก็บไปประสาจน	ตามวิสัยเราคนพนาศรี
ว่าพลางทางเสด็จจรลี	ขึ้นพาชีรีบไคลคลา ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ พระสัญจรร้อนแรมมาในไพร	ตามแถวแนวไม้ใบหนา
เป็นหลายราตรีทิวา	ล่วงมาร้อยเอ็ดพระบุรี
พอสายัณห์ตะวันลงรอนรอน	ทินกรจะใกล้สิ้นรัศมี
รีบรัดลัดดงพงพี	มาถึงบุรียโสธร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ จึงหยุดมิ่งม้าอาชาไว้	มิได้เข้าในบุรีก่อน
ยับยั้งรั้งรอแรมร้อน	อยู่นอกพระนครธานี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นพลบค่ำย่ำแสงสนธยา	จึงปรึกษาพี่เลี้ยงทั้งสี่
เรามาถึงราชธานี	จะทำฉันใดดีนะพี่อา
จะประสบพบองค์นงลักษณ์	ให้ตระหนักดังความปรารถนา
ทำไฉนจะให้แจ้งกิจจา	ว่าน้องมาบรรลุถึงธานี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึงพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
ได้ฟังบัญชาพระภูมี	คิดแล้วจึงทูลคดีไป
ซึ่งพระปรึกษามาทั้งนี้	ยากที่จะคิดแก้ไข
ด้วยเป็นคนมาต่างเวียงชัย	จะรู้จักใครก็ไม่มี
แม้มีที่สำนักอาศัย	ได้เคยมาเคยไปอยู่ที่นี่
จะเข้าออกบอกความนางเทวี	เห็นทีจะได้ดังจินดา
อันจะนิ่งอยู่นี่ก็มิได้	จำเราจะไปเสาะหา
รุ่งเช้าจงเข้าไปพารา	หวังว่าจะได้ดูแยบคาย
จะแปลงแต่งตัวให้เป็นพราหมณ์	สะพายย่ามเอาของไปเที่ยวขาย
น่าที่ดีร้ายหญิงชาย	จะแพร่งพรายเล่าลือกันไป
แม้รู้ถึงองค์นางนงราม	จะรำลึกตรึกความขึ้นได้
ด้วยเห็นประหลาดจะหลากใจ	ขอพระภูวไนยจงเมตตา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองได้ฟังพี่เลี้ยงว่า
ชื่นชมโสมนัสในวิญญาณ์	พี่ว่านี้ชอบท่วงที ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นรุ่งรางสร่างแสงพระอุทัย	ภูวไนยกับพี่เลี้ยงทั้งสี่
ให้ปล่อยมิ่งม้าพาชี	มิให้ใครทันสงกา
จึงสั่งปักษีอันร่วมใจ	ซ่อนอยู่อย่าให้ใครกังขา
แล้วเปลื้องเครื่องทรงอลงการ์	ห่อพระภูษาซ่อนไว้
แต่งองค์ทรงเพศเป็นพราหมณ์	งามดังชาวโรมวิไสย
กับพี่เลี้ยงผู้มีปรีชาไว	ก็ตามกันเข้าในพระบุรี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เดินมาในท้องถนนหลวง	รอบทุกกระทรวงกรุงศรี
เตร่ตร่ายร่ายดูชาวธานี	ทำมิให้รู้แยบคาย
เอาย่ามสอดไหล่สะพายแก้ว	แล้วพี่เลี้ยงผลัดกันร้องขาย
ทำเดินระทวยขวยอาย	จะดูใครก็ใช้แต่หางตา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ชาวบ้านร้านเรือนถ้วนหน้า
เห็นเจ้าพราหมณ์เดินตามกันมา	ตั้งตาแลดูทุกคนไป
ต่างคนต่างคิดสงกา	ว่าพราหมณ์นี้มาแต่เมืองไหน
พราหมณ์น้อยแช่มช้อยเป็นพ้นไป	กิริยาก็ละไมละมุนนัก
ทั้งจริตก็เสงี่ยมเสี่ยมสาย	เสียดายทำไมจะรู้จัก
ลางคนภิปรายทายทัก	บ้างพยักหน้าเรียกให้เข้าไป
บ้างมาชมโฉมเจ้าพราหมณ์	ว่างามไม่มีที่เปรียบได้
ดวงพักตร์ลักษณาจำเริญใจ	ได้เห็นเป็นน่าใคร่เอ็นดู
ต่างคนต่างคิดพิศวง	บ้างหลงแลลืมตะลึงอยู่
ชายหญิงวิ่งมาพรั่งพรู	จะตามดูเจ้าพราหมณ์ให้อิ่มใจ
ทั้งสาวแก่แม่ม่ายร้ายทาน	เอาหมากใส่พานมายื่นให้
บ้างให้ส้มสูกลูกไม้	ขืนหยิบใส่ย่ามเจ้าพราหมณ์มา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายว่าเจ้าพราหมณี	ทำทีดังถือสิกขา
ถึงดูมิให้รู้กิริยา	เอาพัดป้องหน้าแล้วเดินไป
สบที่ที่ชอบอัธยา	แลมาก็ย้ายคิ้วให้
พระเป็นผาสุกสนุกใจ	เที่ยวไปทุกตลาดตำบล
ชมข้าวของขายเป็นหลายพรรณ	เรียงรันไปตามแถวถนน
ตึกกว้านบ้านเรือนประชาชน	แน่นแน้มณฑลพระบุรี
ชมพลางทางพากันเดินมา	กับข้าพี่เลี้ยงทั้งสี่
สะกิดกันดูสาวชาวธานี	จนพระสุริย์ศรีสายัณห์
จึงรีบลีลาคลาคลาด	กับพี่เลี้ยงราชผายผัน
ออกจากประตูเมืองพลัน	ใครจะทันสงกาก็ไม่มี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นมาถึงที่อาศัย	กับพี่เลี้ยงภูวไนยทั้งสี่
จึงเปลื้องเครื่องแต่งเป็นพราหมณ์ชี	มิให้ใครรู้ว่าภูธร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หงส์ทองจึงทูลพระทรงศร
อันจะเข้าอาศัยในพระนคร	กิตติศัพท์จะขจรแจ้งไป
ปากผู้คำคนหญิงชาย	รู้ระคายจะคิดสงสัย
ขอเชิญเสด็จพระภูวไนย	ไปอาศัยยังสวนอุทยาน
มีพรรณมิ่งไม้นานา	ทั้งตำหนักพลับพลาสนุกสนาน
อันนางโฉมยงนงคราญ	เยาวมาลย์มาประพาสเป็นอัตรา
น่าที่ดีร้ายจะได้พบ	สมสบดังความปรารถนา
จะซ่อนเร้นมิให้ใครเห็นม้า	ว่าแล้วก็พาเสด็จไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นมาถึงสวนอุทยาน	มิ่งไม้ตระการงามไสว
พาสี่พี่เลี้ยงคลาไคล	เข้าในสวนสรรพมาลี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ยายตารักษาสวนศรี
ชื่อยายมาลาตามาลี	ผัวเมียจมูกบี้ทั้งสองคน
ถือจอบหอบโครงมาแสะหญ้า	ปากร้องขับกาโกลาหล
แลไปเห็นพระเสด็จดล	กับพี่เลี้ยงสี่คนตามมา
จึงคิดว่าเจ้าบ่าวน้อย	แช่มช้อยน่ารักเป็นหนักหนา
ทรงโฉมประโลมลานตา	เดินเข้ามานี้ด้วยอันใด
ร้องถามไปพลันมิทันช้า	บ่าวน้อยนี้มาแต่ไหน
เข้ามาในสวนดอกไม้	ตำรวจในเขาเห็นมิเป็นการ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเลื่องลบได้ฟังสาร
บอกตายายพลันมิทันนาน	ข้านี้อยู่บ้านเมืองไกล
ตกไร้ได้ยากเป็นหนักหนา	สัญจรซอนมาในป่าใหญ่
ปิ้มว่าชีวิตจะบรรลัย	เป็นบุญได้มาพบยายตา
เดิมข้ามาเที่ยวเล่นไพร	ล่าไล่เนื้อในกลางป่า
ดั้นดัดลัดพงหลงมา	แต่ปักษากับพี่เลี้ยงสี่คน
อันท่าทางจะกลับไปบุรี	สุดที่ไม่รู้แห่งหน
บุกป่าฝ่ามาในอรญ	จึงลุถึงตำบลสวนนี้
หลานรักมิได้ตระหนักใจ	ว่าห้ามแหนอย่างไรไม่รู้ที่
เบาใจไม่รู้ว่าร้ายดี	จงได้ปรานีให้อภัย
ตัวข้าเป็นคนอนาถา	จะขอพึ่งยายตาอยู่อาศัย
เอ็นดูเหมือนชูชีวิตไว้	จะช่วยรดต้นไม้ทุกเวลา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองเฒ่าสงสารเป็นหนักหนา
พระเป็นจักรพรรดิกษัตรา	พลัดบ้านเมืองมาดังนี้
ได้ความลำบากยากไร้	จะอาศัยอยู่ด้วยในสวนศรี
ข้าเป็นเอ็นดูพระภูมี	ครั้นจะมิให้อยู่ก็จนใจ
แต่สวนนี้เป็นที่ห้ามแหน	แม้นรู้ก็จะเป็นโทษใหญ่
ด้วยองค์พระธิดาทรามวัย	ไปมาประพาสไม่ขาดวัน
จงอยู่แต่กระท่อมด้อมเร้น	เมื่อเสด็จมาเล่นในสวนขวัญ
พระสนมนารีนี่นัน	ครั้นเห็นจะเป็นอันตราย
จะกริ้วโกรธลงโทษยายตา	สองแก้วจะพากันฉิบหาย
ซ่อนเร้นอย่าให้เห็นแยบคาย	ว่าแล้วตายายก็พามา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ตอนที่ ๔
พระศรีเมืองได้นางสุวรรณเกสร
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงนางสุวรรณเกสรเสนหา
เมื่อวันพระศรีเมืองเรืองฟ้า	มาอยู่ในสวนมาลี
นางให้ร้อนรนสกนธ์กาย	โฉมฉายสร้อยเศร้าหมองศรี
ในอกดังหมกอัคคี	สมประดีแดดิ้นในวิญญาณ์
คิดถึงพระองค์ทรงลักษณ์	ให้อักอ่วนป่วนใจเป็นหนักหนา
เมื่อไรภูวไนยจะมา	ให้น้องคอยท่าทุกราตรี
เอาแต่สาราธำมรงค์	มาไว้ต่างองค์พระโฉมศรี
เหตุไฉนจึงไม่จรลี	มาให้น้องนี้คลายใจ
พระยาหงส์ทรงราชสารา	นานแล้วจะเห็นมาก็หาไม่
รัญจวนครวญถึงพระทรงชัย	มิได้นิทราในราตรี
แต่เวียนขลุกปลุกสองพี่เลี้ยงราช	พรุ่งนี้จะประพาสสวนศรี
หวั่นหวั่นเหมือนจะพบสกุณี	พี่เจ้าสั่งเสียอย่านอนใจ ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ครั้นรุ่งรางสร่างแสงทินกร	นางสุวรรณเกสรศรีใส
ชวนหกนงรามทรามวัย	เราจะไปเที่ยวเล่นอุทยาน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึงเข้าที่ชำระสระสรง	อบองค์ด้วยชลอันหอมหวาน
เจ็ดองค์ทรงสุคนธ์โอฬาฬาร	ทองธารทิพรสหมดมลทิน
ผ่องผัดจัดแจ่มพระพักตร์เพศ	กวดกันพระจุเรศเฉิดฉิน
ภูษาโกไสยไจนิล	ทรงประดับสรรพสิ้นสรรพางค์
งามองค์ทรงเครื่องเรืองรัตน์	แจ่มจัดจำรัสใสสว่าง
อ่อนระทวยนวยแน่งทั้งเจ็ดนาง	เยื้องย่างมาทรงพระวอทอง ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ทั้งเจ็ดเสด็จเข้าพระวิสูตร	รูดม่านมิดชิดปิดป้อง
พระสนมกรมในเนืองนอง	เชิญเครื่องเรืองรองกันไป
นักเทศขันทีก็พรั่งพร้อม	ห้อมล้อมแห่มาอยู่ไสว
พระพี่เลี้ยงเคียงวอนางอรไท	เสด็จไปยังสวนมาลี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงลงจากวอทอง	เนืองนองพระกำนัลสาวศรี
ตามเสด็จทั้งเจ็ดกษัตรี	เข้ายังสวนศรีทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เที่ยวชมพฤกษาบุปผาชาติ	ดอกดวงเดียรดาษงามไสว
บ้างทรงผลกล่นกลาดเกลื่อนไป	บ้างเข้าไคลสุกห่ามหอมขจร
บ้างเป็นดอกดวงพวงพุ่ม	บานตูมยั่วแย้มเกสร
หมู่แมลงภู่ผึ้งประอึงอร	ภมรมั่วกลั้วกลิ่นเสาวคนธ์
สุกรมยมโดยโหยหอม	พะยอมแย้มแกมเกสรสน
อินทนิลดั่งนิลนฤมล	เกดกลเกศแก้วกรรณิกา
สาวหยุดพุดลามาลุลี	สารภีพิกุลกฤษณา
จำปียี่โถอโนชา	ชบาลาเล็บนางลำดวนดง
ชงโคโยทะกาช้าหยุด	พุดจีบจำปามหาหงส์
ปรูประกะทุมังปีบประยงค์	กาหลงซ่อนกลิ่นรำเพยดา
บ้างเด็ดดอกดวงช่วงชิงกัน	เกษมสุขทุกกำนัลทั่วหน้า
แยกย้ายรายกันเก็บมาลา	สรวลราระริกสำราญใจ ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองภพสมัย
กับสี่พี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	ซ่อนอยู่ในกระท่อมยายตา
รู้ว่าโฉมยงทรงลักษณ์	เอกองค์อัคเรศเสนหา
เสด็จมาชมสวนมาลา	พระแสนโสมนัสสาพันทวี
มีจิตรัญจวนครวญใคร่	จะใคร่ได้เห็นองค์มารศรี
จึงเปลื้องสร้อยห้อยศอสกุณี	แล้วพาทีกระซิบสั่งไป
พี่จงเอาของของน้องนี้	ไปถวายเทวีจงได้
บอกว่าน้องมาถึงเวียงชัย	อาศัยสำนักยายตา
อุตส่าห์บุกป่าฝ่าหนาม	ได้ความลำบากเป็นหนักหนา
เพียงชีวิตจะม้วยมรณา	จะขอได้เห็นหน้านางทรามวัย ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หงส์ทองผู้มีอัชฌาสัย
รับรสพจนารถพระภูวไนย	ก็โผผินบินไปมิได้ช้า ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึงเห็นสองศรีพี่เลี้ยง	เดินเคียงกันเก็บบุปผา
บรรดานางกำนัลกัลยา	ใครใครไม่มาแปลกปน
จึงบินลงตรงพุ่มดอกไม้	แฝงตัวบังใบสร้อยสน
บอกแก่พี่นางทั้งสองคน	ว่าบัดนี้ภูวดลเสด็จมา
ให้ข้าเอาสร้อยสังวาล	มาถวายเยาวมาลย์เสนหา
จงรับไปให้องค์พระธิดา	ทูลว่าข้าถวายบังคมไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองนางพระพี่เลี้ยงศรีใส
ครั้นเห็นหงส์ทองอันอำไพ	มีใจยินดีปรีดา
จึงว่าพระยาปักษี	ทุกทิวาราตรีแต่คอยหา
เอาใจใฝ่ถึงทุกเวลา	เหตุไรจึงช้าวันไป
บัดนี้พระองค์ทรงศักดิ์	เสด็จมาสำนักอยู่แห่งไหน
ปักษีจงเล่าให้เข้าใจ	จะได้ไปทูลพระธิดา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หงส์ทองบอกสองเสนหา
ซึ่งช้าอยู่หลายวันมา	ห้วยมรคานั้นไกลกว่าไกล
บุกป่าฝ่าหนามข้ามดง	ขึ้นเขาลงห้วยละหานใหญ่
อันพระโฉมยงทรงชัย	เสด็จมาอาศัยในสวนนี้
สำนักยายแก่กับตาเฒ่า	ซึ่งใช้ให้เฝ้าสวนศรี
มาอยู่ได้สามราตรี	จงทูลเทวีให้แจ้งใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงผู้มีอัชฌาสัย
ครั้นแจ้งเนื้อความตามนัย	จึงว่าไปแก่พระยาสกุณา
ท่านจงกลับไปบังคมคัล	ตามมูลคดีได้พบข้า
ฝ่ายเราจะไปแจ้งพระธิดา	ว่าแล้วลีลามาฉับไว ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึง	สองนางบังคมประนมไหว้
ทูลว่าข้าน้อยทั้งสองไซร้	เที่ยวไปเก็บพรรณมาลี
บัดนี้พระยาหงส์ทอง	พบข้าผู้รองบทศรี
แจ้งว่าสมเด็จพระภูมี	มาถึงบุรีนี้หลายวัน
พระเสด็จอาศัยอยู่สำนัก	ที่สองเฒ่าพิทักษ์สวนขวัญ
ให้หงส์ทองเอาสร้อยสังวาลวรรณ	มาถวายองค์กัลยาณี
ทูลแล้วถวายสังวาลทรง	แก่องค์พระธิดามารศรี
พระแม่เจ้าจงแจ้งแห่งคดี	ทีนี้เห็นจะค่อยบรรเทา
ข้าน้อยพลอยทุกข์ด้วยอยู่หัว	ยิ่งกว่าทุกข์ของตัวได้ร้อยเท่า
แต่นี้นับวันจะบางเบา	ที่อาวรณ์ร้อนเร่าแต่หลังมา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรเสนหา
ฟังสองพี่น้องกัลยา	ว่าพระยอดฟ้าสุราลัย
เสด็จเข้ามาสวนศรี	ยินดีไม่มีที่เปรียบได้
ซึ่งความเร่าร้อนอาวรณ์ใจ	ก็ละลายหายไปเหมือนดังคิด
เพียงนํ้าอมฤกซึกซาบ	อิ่มอาบในทรวงดวงจิต
รับเอาสังวาลประทานพิศ	มาพินิจดูพลางจำนรรจา
จักรู้ที่ทำไฉนดี	พี่เจ้าจงช่วยปรึกษา
ซึ่งพระเสด็จเข้ามา	จะให้น้องว่าประการใด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงเทียบทูลแถลงไข
อันซึ่งสารศรีที่มีไป	พระแม่ว่ากระไรในสารา
สุดแท้แต่อย่าให้เป็นสอง	คำหลังให้ต้องกับคำหน้า
พระสู้ทุกข์ยากลำบากมา	ดั้นดงพงป่าพนาดร
มาหวังจะฝังฝากจิต	จำเราจะคิดผันผ่อน
ถ้อยทีถ้อยมีอาวรณ์	เร่าร้อนรำพึงประหนึ่งกัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรสาวสวรรค์
ได้ฟังพี่เลี้ยงจำนรรจ์	กัลยาเร่งคิดไปมา
จะใคร่เห็นองค์พระทรงภุช	อันงามลํ้ามนุษย์ในใต้หล้า
กับสองนางพลางร่ายเดินมา	เที่ยวเก็บบุปผาบรรดามี
ครั้นใกล้กระท่อมยายมาลา	ทำมารยาส่งสุรเสียงศรี
ร้องว่าแก่สองนารี	มาลีดอกนี้ข้าหมายไว้
ดูรุมาทำหักหาญ	จัณฑาลชิงเด็ดเอาไปไหน
แยบยลมิให้คนกินใจ	หวังจะให้ได้ยินถึงภูมี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองผู้เรืองรัศมี
แต่นั่งตั้งตาคอยเทวี	ได้ยินเสียงมารศรีเสนาะไป
พระจึงแหวกช่องมองดู	เห็นโฉมตรูดำเนินเข้ามาใกล้
แสนพิศวาสจะขาดใจ	ที่ในรูปทรงนางนงคราญ
ยิ่งพิศยิ่งเพลินจำเริญรัก	เยาวลักษณ์ยั่วยวนในสงสาร
อรชรอ่อนองค์นงพาล	พระภูบาลล้มหลงสมประดี
งามล้ำยิ่งเทพอัปสร	อมรแมนแดนฟ้าราศี
ยิ่งกระสันฟั่นเฟือนพันทวี	ฤดีด่าวดิ้นอยู่แดยัน
คิดจะมีมธุรสพจนารถ	ก็เกรงพี่เลี้ยงราชสาวสรรค์
แต่อักอ่วนป่วนจิตอยู่รุ่มรัน	พระทรงธรรม์ดูนางไม่วางตา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรเสน่หา
ผันแปรแลลักชำเลืองมา	เห็นพระยอดฟ้ายาใจ
งามลํ้าเทวามนุษย์	นาคครุฑคนธรรพ์ไม่เปรียบได้
ทั้งหกห้องฟ้าสุราลัย	จะหาไหนไม่เทียบเทียมทัน
นางเร่งกระสันปั่นป่วน	ยั่วยวนหฤทัยเสียวสัน
แต่ชม้ายชายเนตรเมียงมัน	ให้รัญจวนใจใช่พอดี
ความรักอักอ่วนครวญใคร่	ทำใส่ไคล้พี่เลี้ยงสองศรี
แกล้งวิ่งเข้าชิงเอามาลี	ครั้นเห็นพระภูมีชำเลืองไป
ลอบลักลักแลแปรผัน	ความรักไม่กลั้นไว้ได้
ชม้ายชายชมเป็นคมใน	อาลัยไหวหวั่นรัญจวน
แสร้งเสเตร่เดินดำเนินไป	เที่ยวเก็บดอกไม้ที่ในสวน
แยบคายสายสนปนกระบวน	ทำชวนพี่เลี้ยงเดินมา
แล้วกลับเที่ยวทบตลบไป	เลือกเด็ดดอกไม้ที่ตรงหน้า
แกมกลเข้าปนมารยา	หวังว่ามิให้ใครกินใจ ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เห็นสายัณห์ตะวันคล้อยลง	อัสดงจะลับเหลี่ยมไศล
จึงสั่งสองนางทรามวัย	พี่เจ้าผู้ใจภักดี
อันพระโฉมเฉิดเลิศฟ้า	อุตส่าห์สู้ยากมาถึงนี่
อยู่ด้วยยายตามาลี	ในกระท่อมน้อยนี้มิบังควร
พี่จงแต่งที่ให้สำนัก	ในตำหนักของน้องที่ท้ายสวน
เชิญเสด็จไปอยู่จะคู่ควร	เวลาก็จวนจะกลับไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงบังคมประนมไหว้
สองนางวางวิ่งไปฉับไว	จัดตำหนักใหญ่นางเทวี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พร้อมทั้งพระยี่ภู่ปูลาด	ทอดที่บรรทมอาสน์ถ้วนถี่
แล้วทำไขสือนางนารี	ว่าวันนี้พระราชธิดา
ไม่เสด็จเข้าที่ไสยาสน์	ให้ปูอาสน์ลาดที่ไว้ท่า
สาละวนก่นแต่จะปรีดา	เก็บมาลาเล่นก็เพลินไป
แล้วลั่นกุญแจห้องที่	สาวศรีกลับมาไม่ช้าได้
เรียกเฒ่ามาลาไปทันใด	ยายอยู่หรือไม่ให้ออกมา
บัดนี้พระเสาวนีย์	สั่งให้ข้านี้มาต่อว่า
เหตุใดวันนี้ยายตา	จึงไม่ส่งมาลาเข้าไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองเฒ่าได้แจ้งแถลงไข
พากันตระหนกตกใจ	ฝ่ายยายก็ใส่โทษตา
ดอกไม้วันนี้ข้าเก็บได้	งามงามกระไรเป็นหนักหนา
ให้ตามาลีเอามาลา	ไปคอยท่าจะส่งเข้าไป
หรือกลับเอาไปแลกเหล้า	เมามาไม่สมประดีได้
เมื่อกระนี้จะคิดประการใด	ไอ้เฒ่าหัวงูมาดูเบา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึงตามาลีโฉดเฉา
สองขันไม่ทันจะส่างเมา	ได้ยินยายเฒ่าก็เถียงไป
มิใช่กูกินแต่หนำปาก	ยายอยากก็เอามาฝากให้
จะเอาตัวเหนือลมขึ้นข่มใคร	อีเฒ่าจังไรประดาตาย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองนางพระพี่เลี้ยงโฉมฉาย
จึงห้ามทั้งสองตายาย	แล้วภิปรายให้แจ้งกิจจา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนี้สมเด็จพระบุตรี	เสาวนีย์ขอบใจมาหนักหนา
ซึ่งจงรักภักดีต่อผ่านฟ้า	มาพึ่งพาอาศัยได้เอ็นดู
จงช่วยคิดปิดป้องอันตราย	อย่าให้แพร่งพรายเป็นหลายหู
แต่ข้าตายายจะร่วมรู้	เห็นแก่โฉมตรูอย่าสูญใจ
แม้ว่ามีจิตคิดเมตตา	เสื้อผ้าเงินทองจะกองให้
อันความชอบมีทั้งนี้ไซร้	จะปูนบำเหน็จให้ถึงที ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองเฒ่าจึงตอบสารศรี
ยายตาเป็นข้าพระบุตรี	อันจะมิรักเจ้าอย่าสงกา
อย่าว่าความลับแต่เพียงนี้	ใช่ที่จะไม่ไว้ใจข้า
สิ่งใดมิให้เคืองบาทา	ข้าจะขออาสาสืบไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงนารีศรีใส
ได้ฟังชื่นชมภิรมย์ใจ	จึงเข้าไปเฝ้าองค์พระภูบาล
ก้มเกล้าประณตบทบงสุ์	พระสุริย์วงศ์จักรพรรดิไพศาล
แต่เคียมคมก้มพักตร์กราบกราน	จะทูลความบทมาลย์ก็ขามใจ
ทั้งสองยังไม่เคยสนองบาท	จึงมิอาจจักเจรจาได้
จำเป็นจำทูลคดีไป	ขอพระภูวไนยได้เมตตา
บัดนี้สมเด็จพระบุตรี	มีอาลัยถึงเป็นหนักหนา
จักขอถวายบังคมลา	พระผ่านฟ้ากลับเข้าไปวังใน
ให้มาทูลองค์พระทรงศักดิ์	เสด็จไปสำนักที่อาศัย
ข้าจัดแจงแต่งที่ถวายไว้	เชิญพระเสด็จไปยังเรือนจันทน์ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเลื่องลบสรวงสวรรค์
ฟังสองพี่เลี้ยงจำนรรจ์	ทรงธรรม์โสมนัสเป็นพ้นไป
ดังใครเอาอมฤตฟ้า	มาโสรจสรงวิญญาณ์ให้แจ่มใส
จึงมีบัญชาไปทันใด	ขอบใจพี่นางพันทวี
ด้วยน้องบุกป่าฝ่าพง	ดั้นดงมาในพนาศรี
ลำบากยากใจใช่พอดี	เพียงหนึ่งชีวีจะบรรลัย
ทีนี้ได้มาถึงสวนแล้ว	จะค่อยแผ้วทุกข์ทนหม่นไหม้
วันนี้ศรีสวัสดิ์จะกลับไป	ดังใจน้องจะขาดรอนรอน
หนักอกยิ่งยกเขาหลวง	เจ็บทรวงยิ่งกว่าต้องศร
มิทันไรซัดไว้ไม่อาวรณ์	เมื่อไรสายสมรจะกลับมา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองศรีพี่เลี้ยงเสนหา
จึงทูลสนองพระวาจา	ซึ่งว่าจะกลับเข้าไป
ข้าน้อยคิดเห็นไม่อยู่ช้า	แต่จะทูลสัญญานั้นไม่ได้
แม้ว่าเห็นช้ามิคลาไคล	จะทูลเตือนนางให้เสด็จมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทั้งสี่พระพี่เลี้ยงวงศา
เห็นสองพี่เลี้ยงกัลยา	ต้องตาก็สะกิดให้กันดู
ต่างคนต่างยิ้มพริ้มพราย	แต่ละเมียดละม้ายกันอยู่
ต่างคนจนใจเป็นสุดรู้	ถ้อยทีอดสูละอายกัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางพระพี่เลี้ยงสาวสรรค์
ถวายบังคมลาพระทรงธรรม์	ครั้นแล้วก็พากันไคลคลา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ มาถึง	จึงทูลพระบุตรีเสนหา
ตามพระทรงสวัสดิ์ดำรัสมา	ให้ทราบบาทานางเทวี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรมารศรี
ฟังสองพี่เลี้ยงนารี	เทวีทราบสิ้นในวิญญาณ์
มีความอาลัยใจจิต	ถึงพระองค์ทรงฤทธิ์เป็นหนักหนา
เป็นหนึ่งมิใคร่จะไคลคลา	เสนหารุมรึงตรึงใจ
เร่งคิดก็เร่งเป็นห่วง	ให้รุ่มร้อนในทรวงคือเพลิงไหม้
อารมณ์ตรมเตรียมในอาลัย	ขืนใจจำเป็นจะไคลคลา
จึงชวนหกองค์นงคราญ	เยาวมาลย์แน่งเนื้อกนิษฐา
ขึ้นทรงวอทองรจนา	เสด็จมายังนิเวศน์วังใน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองรัศมีศรีใส
ครั้นพลบค่ำย่ำสุริโยทัย	เสด็จเข้ายังในตำหนักจันทน์
เอนองค์ลงเหนือไสยาสน์	พิศวาสรัญจวนป่วนปั่น
ถึงองค์วนิดาวิลาวัณย์	พระทรงธรรม์เศร้าสร้อยละห้อยใจ
คะนึงในไห้ช้างไม่ร้างคิด	ระทดจิตดิ้นโดยโหยไห้
โอ้ดวงดอกฟ้าสุราลัย	เมื่อไรพี่จะได้สมคิด
พี่สู้บุกป่าฝ่าหนาม	ข้ามห้วยเหวผามาตามติด
หวังจะได้ร่วมรมย์ชมชิด	ไม่คิดชีวิตเท่าใยยอง
ละแสนพระสนมนารี	พระชนกชนนีทั้งสอง
ด้วยแสนสุดอาลัยในน้อง	พี่ปองว่าจะฝากชีวี
ได้แต่ภูษาสไบทรง	มาชมต่างองค์มารศรี
คะนึงนวลครวญหาทุกราตรี	แสนทุกข์สุดที่พี่ทรมาน
วันนี้แต่พอได้เห็นเจ้า	ก็กลับเข้าไปยังราชฐาน
ให้พี่ถวิลดิ้นแดดาล	เจ้าจะสงสารใจก็ไม่มี
คล้ายคล้ายเหมือนจะเห็นพระพักตร์เพศ	เมื่อชายเนตรชม้อยมาดูพี่
พระรัญจวนหวนหาในราตรี	พระภูมีมิได้ไสยา ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สี่พระพี่เลี้ยงวงศา
เห็นพระโฉมเฉิดเลิศฟ้า	ไม่สนิทนิทราในราตรี
คะนึงถึงองค์นงลักษณ์	อ่วนอักเศร้าสร้อยหมองศรี
จึงเข้าไปปลอบให้ชอบที	ภูมีอย่าโศกาจาบัลย์
ใช่ว่าพระธิดามารศรี	จะตัดรอนไมตรีไม่ใฝ่ฝัน
ดีร้ายจะได้ดังสำคัญ	พระองค์อย่ารัญจวนใจ
ขอเชิญพระเสด็จไสยาสน์	เหนืออาสน์ท้าวน้องที่แต่งให้
พระผ่านฟ้าอย่าคิดอาลัย	ข้าน้อยจะกล่อมให้นิทรารมย์ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ขอเชิญหมู่อมรเมศ	อุ้มอัคเรศสอดสวยสม
มาแนบสนิทนิทรารมย์	ชมเจ้าฟ้าฝ่าฝันเอย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พระสุริย์วงศ์พงศ์จักรพรรดิ	อย่ากลุ้มกลัดร้อนรุมรัน
ไม่ช้าจะพบกัน	บรรสมรสปรีดาเอย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ โฉมเฉลาพระเยาวลักษณ์	เชิญน้องรักมานิทรา
เน้นแนบแอบอุรา	ผาสุกให้สำราญเอย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรยอดสงสาร
ครั้นมาถึงปรางค์รัตน์ชัชวาล	เยาวมาลย์รัญจวนป่วนใจ
เข้าที่นิทราในราตรี	จะมีความสุขก็หาไม่
อุระร้อนรุมดังสุมไฟ	อาลัยถึงองค์พระทรงธรรม์
โอ้พระยอดฟ้าของน้องแก้ว	จะคิดถึงน้องแล้วเป็นแม่นมั่น
พระจะแสนโศกาจาบัลย์	รัญจวนครวญหาในราตรี
พระสู้ได้ยากจากนคเรศ	มาทนเทวษอยู่สวนศรี
เพราะรักน้องต้องเดินพนาลี	แรดร้ายเสือสีห์ก็ไม่คิด
เมื่อไรจะได้สนองคุณ	ซึ่งการุญรักน้องสุจริต
รำลึกถึงองค์พระทรงฤทธิ์	จิตใจไม่เป็นสมประดี
ตั้งแต่จะทรงโศกา	ครวญคร่ำน้ำตาหมองศรี
มิได้นิทราในราตรี	เทวีกลัดกลุ้มคลุ้มใจ ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองนางพระพี่เลี้ยงศรีใส
เห็นนางกัลยาโศกาลัย	มิได้เข้าที่ศรีไสยา
สองนางประณตบทบงสุ์	แม่จะทรงโศกไยหนักหนา
ทางไกลภูวไนยยังสู้มา	อย่าสงกาที่ว่ามิพบกัน
แม้วาสนานั้นหาไม่	หรือจะมาได้ถึงสวนขวัญ
จะสมดังจินดาไม่ช้าวัน	แม่จะรัญจวนใจไปไยมี
จงเสด็จเข้าที่ให้สำราญ	จะขอรับเป็นภารธุระพี่
ปลอบพลางสองนางนารี	กล่อมให้มารศรีนิทรา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ขอเชิญพระเยาวลักษณ์	อย่าโศกหนักกันแสงหา
มิร้างพระยอดฟ้า	จะมาแนบบรรทมเอย ฯ
๏ พระโฉมงามทรามสายสมร	อย่าอาวรณ์ทุกข์เตรียมตรม
จักพลันได้มาชม	ภิรมย์รสดังใจเอย ฯ
๏ ขวัญอ่อนนอนแจ่มจันทร์	จักโศกศัลย์กันแสงไย
นอนเถิดอย่าอาลัย	จักกล่อมให้เจ้านอนเอย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางสุวรรณเกสร
ครั้นสองพี่เลี้ยงบังอร	กล่าวกลอนปลอบโยนให้คลายใจ
นางฟังพลั้งเพลินจำเริญจิต	ดังเห็นองค์ทรงฤทธิ์พิสมัย
มาอิงแอบแนบน้องที่ห้องใน	อรไทค่อยคลายสมประดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นรุ่งรางสว่างแสงโอภาส	จึงเรียกพี่เลี้ยงราชทั้งสองศรี
พี่เจ้าจงได้ภักดี	ปรานีแก่น้องอย่าสูญใจ
จงแต่งเครื่องต้นอันบรรจง	ว่าน้องจำนงเอาไปให้
พี่นางทั้งสองจงรีบไป	อย่าให้ใครรู้แพร่งพราย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองศรีพี่เลี้ยงโฉมฉาย
รับพระเสาวนีย์อภิปราย	ถวายบังคมแล้วก็ออกมา
รีบรัดจัดแจงเครื่องต้น	เสลือกสลนเป็นหนักหนา
พระสนมกรมในนานา	จะล่วงรู้กิจจาก็ไม่มี
เสร็จแล้วก็พากันผันผาย	มิให้เห็นแยบคายนางสาวศรี
รีบรัดลัดแลงจรลี	มายังสวนศรีทันใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นถึง	สองนางจึงถวาย (บังคมไหว้
ทูลว่าพระบุตรีตรัสใช้	ให้ข้ามาถวายพระภูมี) ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองบุญเรืองรัศมี
เห็นสองพี่เลี้ยงผู้ภักดี	พระมีความโสมนัสพ้นไป
จึงมีมธุรสพจนารถ	แก่สองพี่เลี้ยงราชอัชฌาสัย
ซึ่งให้ของมาแก่น้องชาวไพร	ดังได้อมฤตฟ้าทาทรวง
แต่ทุกข์ที่ทุกข์ถวิลหา	หนักกว่าน้องยกเขาหลวง
ยิ่งทุกข์กว่าทุกข์ทั้งปวง	ดังดวงหฤทัยจะร้าวราน
พี่เจ้าผู้ใจอารี	ภักดีจงช่วยคิดอ่าน
ให้น้องพ้นจากความทรมาน	เมตตาจงวานได้เอ็นดู ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทั้งสองศรีไม่มีใครคู่
ได้ฟังบัญชาพระโฉมตรู	สุดรักสุดรู้เป็นพ้นไป
ไพเราะเพราะรสพจนารถ	ดังจะแหวกสวาทไว้ได้
จึงทูลสนองไปทันใด	ภูวไนยอย่าได้สงกา
ข้าทั้งสองนี้ก็มีจิต	คิดถึงพระองค์เป็นหนักหนา
ถึงอยู่วังดังข้าทั้งสองรา	มาอยู่เฝ้าบาทาในสวนนี้
ว่าไปที่ไหนพระจะเห็น	เป็นหนึ่งข้าแกล้งใส่สี
อันความอาลัยแลไมตรี	ทั้งนี้ข้าน้อยก็แจ้งใจ
ใช่ว่าไม่เอาเป็นธุระ	จะได้ละเมินเสียก็หาไม่
แม้พระจะทำประการใด	จะได้ผ่อนผันตามปัญญา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองแสนโสมนัสสา
จึงมีมธุรสวาจา	แก่สองกัลยาผู้ร่วมใจ
ซึ่งพี่มีจิตคิดจงภักดิ์	ก็ประจักษ์อยู่แล้วไม่สงสัย
อันความรักน้องซึ่งปองไว้	ทำไฉนจะได้ดังใจคิด
แต่จะแสนโศกวิโยคหนัก	ด้วยความรักร้อนรุมสุมจิต
แม้มิได้สมชมชิด	ชีวิตของน้องจะบรรลัย
ในอกหมกไหม้ดังไฟกัลป์	สุดที่จะกลั้นรักได้
พลบค่ำย่ำแสงอโณทัย	จะไปให้ถึงองค์นางนงคราญ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองนางพระพี่เลี้ยงได้ฟังสาร
จึงก้มเกล้ากราบทูลพระภูบาล	ผ่านฟ้าจงได้ปรานี
อันพระจะไปหาท้าวน้อง	ยังห้องปรางค์รัตน์เรืองศรี
ผู้คนบริรักษ์อยู่มากมี	พระสนมนารีก็อลวน
ย่อมอยู่พิทักษ์รักษา	กำชับตรวจตราทุกแห่งหน
นั่งยามตามไฟทุกตำบล	ข้าเห็นขัดสนเป็นพ้นไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองรัศมีศรีใส
จึงว่าพี่เจ้าอย่าร้อนใจ	น้องไม่อาลัยแก่ชีวี
ทั้งนี้สุดแต่วาสนา	บุญเคยสร้างมาทั้งสองศรี
ก็จะได้ดังใจด้วยไมตรี	พี่อย่าปรารมภ์ตรมใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองนางผู้มีอัชฌาสัย
จึงทูลสนองบัญชาไป	จนใจข้าน้อยจะพาที
ครั้นจะว่าขานทานทัด	จะเคืองขัดใต้เบื้องบทศรี
ทั้งนี้สุดแต่พระเห็นดี	จะได้พึ่งธุลีบาทา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ว่าแล้ว	สองศรีพี่เลี้ยงเสนหา
ก้มเกล้าบังคมทูลลา	รีบกลับเข้ามายังวังใน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงทูลนางเทวี	ตามมีบัญชาปราศรัย
แจ้งความแต่ต้นจนปลายไป	ให้ทราบพระทัยนางเทวี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรมารศรี
ฟังพระพี่เลี้ยงทูลคดี	มีความชื่นชมเป็นพ้นไป
จะใคร่ได้เห็นองค์พระทรงศักดิ์	ด้วยความรักรัญจวนครวญใคร่
กับสองพี่เลี้ยงอรไท	พูดจาปราศรัยกันไปมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเลื่องลบทุกทิศา
ครั้นค่ำย่ำแสงสนธยา	พระถวิลจินดาถึงทรามวัย
จึงตรัสสั่งพี่เลี้ยงทั้งสี่	อันมีปรีชาอัชฌาสัย
วันนี้ตัวน้องจะเข้าไป	หาองค์อรไทเทวี
พี่เจ้าผู้มีใจภักดิ์	จงพิทักษ์รักษากันอยู่นี่
ใกล้รุ่งสุริยาราตรี	สร่างสุริย์ศรีแล้วจะกลับมา
ว่าพลางแต่งองค์ทรงเครื่อง	รองเรืองด้วยมณีมีค่า
เสด็จนวยนาดยาตรา	ดังพระยาไกรสรจรจรัล ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ มาถึง	ทวารวังพระนิเวศน์เขตขัณฑ์
เห็นผู้คนล้อมวงกงกัน	คึกคักทุกชั้นทวารใน
จึงยอกรขึ้นถวายประณต	คุณพระดาบสเป็นใหญ่
แล้วอ่านพระเวทอันเรืองชัย	มิให้ใครเห็นพระกายา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บังตาฝูงคนทั้งหลาย	บรรดาหญิงชายถ้วนหน้า
สะเดาะบานพระทวารอันตรึงตรา	เสด็จมายังปราสาททรามวัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ อันฝูงชาวแม่พระกำนัล	จะเห็นองค์ทรงธรรม์ก็หาไม่
พระยุรยาตรนาดกรคลาไคล	เข้าในวังรัตนมณี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เห็นองค์นงลักษณ์อัคเรศ	สนิทเนตรบรรทมอยู่บนที่
ทรงโฉมประโลมโลกีย์	เป็นที่ยั่วยวนใจชาย
พิศพักตร์เพียงจันทร์ลอยเลื่อน	จะเปรียบเดือนก็อับแสงฉาย
นัยน์เนตรยิ่งนิลนัยน์ตาทราย	แพรวพรายยิ่งกว่าพลอยนิล
ขนงก่งดั่งวงวาดไว้	ล้ำคันศรชัยพระทรงศิลป์
อันงอนรถทรงองค์อินทร์	ไม่เฉิดฉินดั่งโลมเนตรนาง
พิศปรางยิ่งปรางมณีรัตน์	ปลั่งเปล่งเคร่งครัดทั้งสองข้าง
พิศกรรณงามกลอุบลบาง	พ่างเพียงกลีบบุษบากร
จุไรเรียบเรียมริมรจนา	ลํ้ามณฑาทิพย์เกสร
เฉิดฉินยิ่งนิลภมร	ปลายงอนงามชวยยรรยง
ลำศอดังหล่อสุวรรณมาศ	งามลํ้าคอราชวิหคหงส์
พิศถันยิ่งสุวรรณบุษบง	ทรงทรวงดั่งดวงมณีนิล
พิศองค์งามองค์อินทรีย์	ดังลํ้ากัทลีทิพย์เฉิดฉิน
พิศกรอ่อนระทวยดังกินริน	ยิ่งงวงหัสดินเอราวัณ
หรือโฉมเอกอัครลักษมี	องค์พระศรีเลิศลํ้าสรวงสวรรค์
ทั้งองค์พระอุมาวิลาวัณย์	ปั้นโฉมอันงามทั้งสามองค์
มาประสมเป็นอุดมลักษณา	ให้ล่วงฟ้ามาเป็นนวลหง
พระเร่งวินิจพิศทรง	ใหลหลงงงงวยสมประดี
งามลบจบสากลโลกา	ลํ้านางฟากฟ้าราศี
ยิ่งแสนพิศวาสพันทวี	พระภูมีเพ่งพิศไปมา
จึงลดองค์ลงแอบแนบชม	ปลอบปลุกบรรทมกนิษฐา
ทั้งสองพี่เลี้ยงกัลยา	ให้ตื่นนิทราในราตรี ฯ
ฯ ๒๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางพระพี่เลี้ยงทั้งสองศรี
ครั้นตื่นฟื้นเห็นพระภูมี	ถวายอัญชลีแล้วก็ออกไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรศรีใส
ครั้นตื่นฟื้นองค์ขึ้นทันใด	ตระหนกตกใจใช่พอดี
แลไปเห็นองค์พระทรงศักดิ์	จอมจักรเสด็จมาในที่
ความอายเป็นพ้นพันทวี	มิรู้ที่จะทำประการใด
ถอยองค์ลงจากแท่นแก้ว	แล้วถวายบังคมประนมไหว้
ก้มพักตร์เมียงอยู่ไม่ดูไป	อรไทมิได้พาที ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ น้องรัก	เยาวลักษณ์คือดวงเนตรพี่
รักนุชสุดสวาทแสนทวี	ละบุรีมาเดินในไพรวัน
แล้วมิหนำมาซ้ำได้ลำบาก	ตกยากอยู่ในสวนขวัญ
พร่ำแค้นแสนสุดจะรำพัน	พ้นที่จะกลั้นรักไว้
จึงสู้มาหาองค์นงลักษณ์	จะคิดรักชีวาก็หาไม่
มารศรีถอยหนีพี่ว่าไร	อายเหนียมกันไยนางกัลยา
พี่อุตส่าห์มาหาถึงห้องใน	เจ้าเคียดแค้นสิ่งใดไม่ดูหน้า
ร้อยชั่งมานั่งใกล้พี่ยา	จะขอเจรจาด้วยเทวี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรมารศรี
ได้ฟังบัญชาพระภูมี	เทวีขวยเขินสะเทินใจ
ความรักกลัดกลุ้มคลุ้มจิต	แต่สุดคิดจะออกปากได้
นางนั่งตริตรึกนึกใน	หฤทัยเร่าร้อนดังอัคคี
ครั้นจะมิตอบพระบัญชา	ได้เสด็จเข้ามาถึงนี่
พระจะว่าไร้ใจเห็นไม่ดี	คิดแล้วมารศรีจึงทูลมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ พระเจ้า	ใครสั่งเสียให้เข้ามาหา
บังอาจไม่กลัวพระอาญา	หักหาญเข้ามาถึงห้องใน
มาทำจู่ลู่วู่วาม	จะเกรงขามผู้ใดก็หาไม่
ลามลวนแต่ส่วนอำเภอใจ	แม้แจ้งไปถึงองค์พระบิดา
ท้าวจะทรงพระโกรธพิโรธจิต	พระจะได้ความผิดเป็นหนักหนา
จงรีบลงไปอย่าได้ช้า	ฟังคำน้องว่าพระภูมี
แม้นางสาวสรรค์กำนัลใน	ใครใครมาเห็นเข้าที่นี่
จะว่าข้าเป็นคนมิดี	จะมีความติฉินนินทา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เจ้าพี่	มารศรีสุดแสนเสนหา
ขับพี่เสียไยนางกัลยา	แก้วตาไม่คิดปรานี
พี่ไม่คิดกายเสียดายร่าง	จะสู้ม้วยด้วยนางไม่หน่ายหนี
แม้พระบิตุรงค์ทรงธรณี	พิโรธพี่จะฆ่าให้วอดวาย
จะขอมอดม้วยด้วยความรัก	ให้ประจักษ์แก่คนทั้งหลาย
พี่สู้ลำบากยากกาย	สายสวาทอย่าสลัดตัดรอน
ปลื้มใจจงได้ปรานี	อย่าเพ่อขับพี่เสียก่อน
หรือเห็นว่าชาวป่าพนาดร	สายสมรจึงไม่เมตตา
อันความติฉินยินร้าย	ก็มีทุกหญิงชายทั่วหน้า
ใครเลยจะพ้นนินทา	เป็นธรรมดาโลกประเพณี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ฟังเอยฟังวาจา	คิดมาเป็นน่าบัดสี
ตัวข้าเกิดมาเป็นสตรี	ยากที่จะครองตัวไว้
มิให้ได้ความอัปยศ	อดสูแก่คนเป็นใหญ่
อันสิ่งนี้เป็นที่ไยไพ	จะเอาหน้าไปไว้แห่งใดดี
แม้ม้วยชีวีดีกว่า	อับอายไพร่ฟ้าทั้งกรุงศรี
ซึ่งพระจะให้ข้าปรานี	น้องมิรู้ที่จะเมตตา
อันองค์พระชนกชนนี	เป็นที่ก่อเกล้าเกศา
จะให้ได้อัประมาณแก่ไพร่ฟ้า	ใครเลยจะนับว่าดี
ขอเชิญพระเสด็จลงไปก่อน	ผันผ่อนคิดดูให้ถ้วนถี่
ให้พ้นคนนินทาราคี	แก่ข้าน้อยนี้สืบไป ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ น้ำเอยน้ำคำ	เจ้าช่างรำพันว่าได้
พี่หรือจะให้สายใจ	ได้ความอัปยศอดอาย
ความรักเพียงจักกลืนไว้	เจ้าว่าไยฉะนี้นางโฉมฉาย
ซึ่งความนินทาว่าร้าย	พี่มิให้ระคายเท่าใยยอง
อันติฉินแลชมเหมือนลมพัด	จะเสื่อมหายด้วยสัตย์เราทั้งสอง
แม้ได้สมสู่เป็นคู่ครอง	จะต้องคำนินทาด้วยอันใด
จงปรานีพี่เถิดนะสายสมร	จะให้พี่อ้อนวอนไปถึงไหน
ย่อมแจ้งตระหนักประจักษ์ใจ	แต่แรกพี่ให้สารมา
ได้ว่าจะขอฝากฝัง	กว่าจะม้วยชีวังสังขาร์
แม้มิมีจิตคิดเมตตา	จะครองชีวาไว้ไยมี
ไม่ขออยู่สู้ให้คนเห็นหน้า	ตามกรรมเวราของพี่
เป็นความสัจจาพาที	จงปรานีพี่เถิดนางกัลยา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ผ่านเอยผ่านเกล้า	อย่าพักมาเฝ้าวอนว่า
ข้าน้อยไม่เชื่อพระวาจา	เบื้องหน้าจะได้ความอาย
จะมาลอบเล่นแต่เป็นมิตร	อย่าพึ่งคิดว่าน้องใจง่าย
ถึงจะม้วยมิดไม่คิดกาย	สู้ตายมิให้นินทา
อันสารศรีซึ่งมีมาแต่หลัง	ว่าหวังจะฝากชีวิตข้า
จะให้งามตามวงศ์กษัตรา	พระบัญชาว่าเล่นแต่เห็นดี
เหตุใดไม่เหมือนหนึ่งวาจา	ซึ่งว่ามาในศุภสารศรี
แล้วจะกลับให้ข้าปรานี	เป็นน่าบัดสีพ้นไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ดวงจิต	เจ้าอย่าคิดพะวงสงสัย
รักนางพ่างเพียงดวงใจ	สิ่งใดมิให้ราคี
ร่วมจิตอย่าคิดกินแหนง	พี่ก็ได้แจ้งมาในสารศรี
ว่าพลัดพรากจากราชธานี	มาอยู่ที่ในอรัญวา
ซึ่งจะให้งามแต่โดยด่วน	ส่วนพี่เป็นคนอนาถา
ด้วยยังมิมั่นดังสัญญา	จะกลับไปพาราฉันใด
เกลือกจะไม่สมคำดังจำนง	สองพระองค์จะติโทษได้
แม้แจ้งตระหนักประจักษ์ใจ	พี่จะกลับคืนไปพระบุรี
ใช่จะแกล้งลดเลี้ยวเกี้ยวพาน	จงเห็นสัตย์ปฏิญาณของพี่
สาวสวรรค์ขวัญฟ้าจงปรานี	มารศรีอย่าตัดเยื่อใย ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ผ่านฟ้า	จะให้เชื่อวาจากระไรได้
จะเป็นที่อัปยศอดสูใจ	ไปกว่าจะม้วยชีวี
พระเป็นถึงจักรพรรดิอันสูงศักดิ์	หรือจะไร้องค์อัครมเหสี
ซึ่งว่าไร้มิตรไมตรี	แสร้งเอาแต่ดีมารำพัน
แม้หลงปลงใจด้วยง่ายง่าย	เครื่องจะได้ความอายเป็นแม่นมั่น
จะระกำช้ำใจไม่วายวัน	พระอย่าพักเสกสรรมาพาที ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ดวงสมร	อย่าสลัดตัดรอนอาลัยพี่
นางใดพี่ไม่ไยดี	จะขอฝากชีวีแต่ทรามวัย
พี่ไม่ล่อลวงดวงจิต	เจ้าอย่าคิดพะวงสงสัย
แม้มิสมจิตที่คิดไว้	พี่ไม่กลับไปพระพารา
เอ็นดูพี่เถิดนะนงเยาว์	เสียแรงพี่เข้ามาหา
แม้มิรักแก้วแววตา	จะดั้นดงพงป่ามาไย
ว่าพลางลดองค์นั่งแนบ	พาดพิงอิงแอบพิสมัย
พระกรกุมกรนางทรามวัย	ไขว่คว้าแนบในไปมา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ทรงเดช	พระไม่โปรดเกศเกศา
มาทำเลียมไล่ไขว่คว้า	อนิจจาผ่านฟ้าไม่ปรานี
จงวางข้อมือน้องก่อน	พระภูธรจงโปรดเกศี
พระจะมาลวนเล่นเช่นนี้	น่าที่จะได้อัประมาณ
ส่วนปากพระหากว่าเมตตา	แสร้งแต่งวาจาแต่คำหวาน
มาทำอาจอุกรุกราน	หักหาญไม่คิดเกรงใจ
ว่าพลางป้องปัดสะบัดกร	ควักค้อนหยิกข่วนไม่ปราศรัย
แต่ปากหากว่าไม่อาลัย	ใจนางกระสันอยู่ไปมา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ปลื้มใจ	เจ้าหยิกข่วนพี่ไยเป็นหนักหนา
เป็นรอยเล็บเจ็บช้ำทั้งกายา	อนิจจาไม่คิดปรานี
จะต้องยาสิ่งไรนางโฉมยง	เจ้าประสงค์แต่เลือดกับเนื้อที่
พระทางอิงแอบแนบนาภี	ฤดีเดือดดิ้นอยู่แดดาล
สองกรเกี่ยวกรตระกององค์	ทรวงทรงแนบทรวงบรรสมสาน
ชมเนตรเกศกลสุมามาลย์	ผกากาญจน์กรรณแก้มแกมกัน
นาสาสูบซดรสเรณู	ชื่นชูซับซาบเสียวกระสัน
สองชงฆ์เกี่ยวชงฆ์พัลวัน	บันเทิงเริงรสกรีฑา
บุษบงระบายคลายคลี่	ภูมรีร่อนลงประจงหา
สองสุขในสร้อยไสยา	ดังได้ฟากฟ้าดุษฎี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรมารศรี
ได้ภิรมย์สมสู่ด้วยภูมี	สุขเกษมเปรมปรีดิ์เป็นสุดคิด
แรกเริ่มแรกรู้รสรัก	นงลักษณ์พลั้งเพลินจำเริญจิต
แฝงเฝ้าเคล้าองค์พระทรงฤทธิ์	แสนพิศวาสจะขาดใจ
ให้กระสันปั่นป่วนชวนชิด	จะคลาดคลาสักนิดก็หาไม่
ลืมอายลืมองค์นางอรไท	ลืมกลัวโพยภัยพระบิดา
ลืมสองพี่เลี้ยงนารี	เทวีไม่ระลึกตรึกหา
ด้วยความยินดีปรีดา	พ้นที่จะอุปมาไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองฤทธิ์ดังสุริย์ใส
แสนภิรมย์ชมน้องที่ห้องใน	สุขเกษมเปรมใจไม่มีทัน
ดังได้สมบัติในฟากฟ้า	ฉ้อชั้นกามาสรวงสวรรค์
แต่อิงแอบแนบน้องพัลวัน	เกลียวกลมชมกันในราตรี
บันเทิงเริงรสฤดีสมร	จนทินกรใกล้รุ่งรัศมี
ไก่ขันซั้นเสียงสกุณี	ดนตรีเซ็งแซ่ประโคมยาม
สดับเสียงปักษาคณานก	ตกตะลึงหฤทัยใจหวาม
จะจำไปไกลองค์นงราม	พระมีความอาลัยที่ในนาง
พระยอกรช้อนองค์ค่อยประคอง	กอดน้องไว้แนบแอบข้าง
รื้อสะท้อนถอนใจไห้ช้าง	ตรัสพลางรับขวัญกัลยา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เจ้าพี่	มารศรีผู้ยอดเสนหา
จะรุ่งรางสร่างแสงสุริยา	จะลาแก้วแววตากลับไป
แสนสุดที่รักนางโฉมตรู	ครั้นที่จะอยู่ก็ไม่ได้
จำเป็นจะลาคลาไคล	สายใจค่อยอยู่จงดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรโฉมศรี
ฟังรสพจนารถพระภูมี	เทวีสลดระทดใจ
กราบลงกับบาทพระภูวเรศ	ชลเนตรแถวถั่งหลั่งไหล
เสียแรงน้องรักได้หักใจ	ร่วมสนิทพิสมัยพระโฉมตรู
ล่วงเกินบิตุรงค์ทรงศักดิ์	หาญหักความอายอดสู
ควรหรือภูวไนยไม่เอ็นดู	จะทิ้งน้องให้อยู่เอกา
โอ้กรรมสิ่งใดมาปลงปลิด	ไม่คิดความอัประมาณแล้วมิสา
(จะจรจากพรากไปไกลตา)	ว่าแล้วกัลยาก็โศกี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองผู้เรืองรัศมี
จึงตระโบมโลมปลอบนางเทวี	แก้วพี่อย่าโศกาลัย
ผิวพักตร์ละอองดังทองทา	จะเสียศรีโรยราตาไหม้
เจ้าจงระงับดับใจ	ใช่พี่ไปแล้วจะไม่มา
ยอกรช้อนเช็ดชลนัยน์	เจ้าจะร้องไห้ไยหนักหนา
พระอาลัยมิใคร่จะไคลคลา	แต่กลับหน้ากลับหลังสั่งน้อง
ราตรีวันนี้พี่จะมา	เจ้าอย่าทุกข์ทนหม่นหมอง
พระโลมเล้าเฝ้าปลอบนวลละออง	ปากพร้องรับขวัญกัลยา
สั่งแล้วก็เสด็จลินลาศ	จากห้องไสยาสน์เลขา
ดังไกรสรสีห์ลีลา	มายังอุทยานสำราญใจ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
ตอนที่ ๕
ท้าวพินทุทัตให้ธิดาเสี่ยงคู่
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวพินทุทัตเป็นใหญ่
อยู่ในปราสาทแก้วแววไว	ด้วยองค์อรไทเทวี
จึงมีมธุรสพจมาน	แก่องค์นงคราญมเหสี
บัดนี้ทั้งเจ็ดพระบุตรี	อันมีลักษณ์วิไลโสภา
เฉิดโฉมเป็นที่ประโลมใจ	ทรงวัยจำเริญชันษา
คิดจะให้มีราชสารา	ไปถึงท้าวพระยาทุกธานี
ให้หล่อรูปสุวรรณอันบรรจง	สนององค์กษัตริย์ทุกกรุงศรี
มาพร้อมกันยังพระบุรี	จะชั่งขึ้นกับรูปบุตรีเรา
รูปทองของกษัตริย์องค์ใด	ชูชั่งขึ้นได้หนักเท่า
กับรูปพระธิดานงเยาว์	เราจะยกให้ครอบครองกัน
ตามในบุพเพนิวาสา	ทั้งสองสร้างมาเป็นแม่นมั่น
จำทำตามประเพณีธรรม์	ขวัญเข้าจะเห็นประการใด ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณมาลีศรีใส
ได้ฟังบัญชาพระภูวไนย	อรไทก้มเกล้าอัญชลี
ซึ่งพระตรัสมาทั้งนี้ไซร้	ข้าจะรับใส่ไว้เหนือเกศี
เห็นสอดคล้องต้องตามประเพณี	ข้าน้อยยินดีเป็นพ้นนัก ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพินทุทัตทรงศักดิ์
ฟังพระมเหสีเป็นที่รัก	นงลักษณ์ทูลสนองก็ต้องใจ
พระจึงเสด็จลีลาศ	จากอาสน์สุวรรณอันแจ่มใส
ยุรยาตรนาดกรคลาไคล	ออกยังพระโรงชัยรจนา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พร้อมด้วยมหาเสนี	หมู่มุขมนตรีซ้ายขวา
จึงมีพระราชบัญชา	สั่งมหาเสนาทันใด
ให้เร่งแต่งราชสารศรี	ไปทุกธานีน้อยใหญ่
ให้หล่อรูปสุวรรณอันอำไพ	มายังกรุงไกรจงพร้อมกัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	มหาเสนาในคนขยัน
รับสั่งแล้วตั้งบังคมคัล	พากันออกมาศาลาใน
จึงแต่งพระราชสารศรี	ตามมีบัญชาเป็นข้อใหญ่
แล้วส่งให้ทูตจำทูลไป	ทุกกรุงไกรร้อยเอ็ดพระพารา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ราชทูตผู้ชาญอาสา
รับสารแล้วรีบออกมา	ขึ้นพาชีแยกกันไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ฝ่ายทูตจำทูลสารศรี	มาจันทบุรีกรุงใหญ่
ครั้นถึงจึงลงมโนมัย	รีบรัดเข้าไปยังศาลา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึงแจ้งโดยลักษณ์สารศรี	แก่เสนาธิบดีซ้ายขวา
ตามยุบลคดีซึ่งมีมา	ให้แจ้งกิจจาทุกประการ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาเมืองจันท์ได้แจ้งสาร
ก็เข้าไปเฝ้าสองพระภูบาล	ยังท้องพระโรงธารทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงถวายบังคมคัล	ทูลสองทรงธรรม์เป็นใหญ่
ว่าท้าวพินทุทัตภูวไนย	บัดนี้ให้มีสารมา
ถึงสองพระองค์ทรงธรณี	เป็นทางราชไมตรีเสนหา
ทูลแล้วกราบลงได้สามลา	อ่านลักษณ์สาราทันใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ในสารว่าท้าวพินทุทัต	สุริย์วงศ์จักรพรรดิเป็นใหญ่
ปิ่นภพจบสกลแดนไตร	ในพิชัยยโสธรธานี
พระองค์ทรงทศธรรเมศ	พระเดชเฟื่องฟ้าราศี
ไร้ราชสุริย์วงศ์ทรงธาตรี	มีแต่พระธิดาทั้งเจ็ดองค์
ทรงลักษณ์อัครกัลยาณี	สูงศรีเสาวภาคย์นวลหง
จำเริญวัยวัฒนาวราทรง	ควรจะเสกสุริย์วงศ์เป็นคู่ครอง
ให้กรุงกษัตริย์ร้อยเอ็ดองค์	พระยาจันท์พระยาหงส์ทั้งสอง
บรรจงทรงหล่อรูปทอง	ฉลองมาชั่งด้วยพระธิดา
แม้ไม่หนักเบาเท่าองค์ใด	จะเสกให้ครองสุริย์วงศา
ขอพระองค์ทรงภพทั้งสองรา	จงทราบบาทาบัดนี้ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาจันท์พระยาหงส์เรืองศรี
ฟังสารอ่านแจ้งแห่งคดี	พระมีความชื่นชมภิรมย์ใจ
จึงมีพระราชบัญชา	แก่มหาเสนาผู้ใหญ่
จงเร่งเบิกทองอุไร	มาหล่อรูปไปได้ดังจินดา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
วางวิ่งเป็นสิงคลีมา	ให้หาช่างหล่อในทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ได้พร้อมสูบเตาเบ้าราง	ทั้งนายช่างเคยทำการใหญ่
ครั้นถึงฤกษ์งามยามชัย	ก็หล่อรูปภูวไนยทั้งสององค์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นหล่อสำเร็จเสร็จพลัน	ซึ่งรูปพระยาจันท์พระยาหงส์
ไพจิตรพิศพรรณบรรจง	ก็มาทูลบาทบงสุ์พระภูมี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาจันท์พระยาหงส์เรืองศรี
ได้ฟังมหาเสนี	มีใจสุขเกษมเปรมปรา
จึงสั่งให้เตรียมทวยหาญ	ม้ารถคชสารซ้ายขวา
พรุ่งนี้จะยกยาตรา	ไปยังพารายโสธร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาก้มเกล้าอยู่สลอน
รับบัญชาการแล้วรีบร้อน	มาจัดนิกรโยธา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ขุนช้างเร่งผูกช้างต้น	เคยผจญไพรีแกล้วกล้า
ขุนม้าก็ผูกอาชา	สามารถอาจร้ายราวี
ขุนรถเตรียมรถแพรวพราย	ขึ้นประจำทั้งนายสารถี
ขุนพลจัดพลมนตรี	เตรียมท่าภูมีจะยาตรา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นรุ่ง	พระสุริยาพวยพุ่งเวหา
สองกษัตริย์ลีลาศคลาดคลา	มาเข้าที่สรงวารี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
โทน
๏ ต่างองค์ชำระสระสนาน	สุคนธ์ธารปนทองผ่องศรี
สนับเพลาเพรากระหนกนาคี	ภูษาพื้นมีสุบรรณบิน
ชายไหวชายแครงแสงส่อง	ฉลององค์ทรงเพริศเฉิดฉิน
สะอิ้งองค์ทรงประดับสลับนิล	ทับทรวงดวงจินดาดี
ทรงสอดสร้อยสนสังวาลวรรณ	พาหุรัดกุดั่นอันเรืองศรี
ทองกรธำมรงค์รูจี	ทรงชฎามณีรจนา
สององค์ทรงพระแสงสำหรับกร	บทจรจากปราสาทอันเลขา
พระสนมห้อมล้อมลีลา	มาทรงรถาคลาไคล ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ รถเอยราชรถทรง	สองรถบรรจงแสงใส
ดุมวงกงกำอำไพ	แอกอ่อนงอนละไมชวยชด
แปรกบังรังเรือนโตกตั่ง	ชั้นบัลลังก์ทรงอลงกต
สิงห์อัดหยัดยืนยันรถ	ทุกชั้นหลั่นลดกันลงมา
สารถีขี่ขับอาชาชาญ	ธงฉานธงฉายซ้ายขวา
อภิรุมชุมสายรจนา	บังแสงสุริยาจามร
กระชิงกลิ้งกลดมยุรฉัตร	พัดโบกซ้อนซับสลับสลอน
ฆ้องกลองเซ็งแซ่ทั้งแตรงอน	คลายคลี่นิกรยาตรา
ออกจากกรุงจันทบุรี	โยธีเสียงสนั่นลั่นป่า
เร่งรัดจัตุรงคโยธา	มาตามมรคาพนาลี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงพระยาร้อยเอ็ดกรุงศรี
ครั้นแจ้งราชสารทุกธานี	มีใจเกษมเปรมปรา
ต่างหล่อรูปทองฉลององค์	ด้วยจำนงในความเสนหา
ครั้นแล้วก็จัดโยธา	พลรถคชาพาชี
ต่างองค์กรีธาพลากร	รีบร้อนออกจากกรุงศรี
ดั้นดัดลัดป่าพนาลี	มายังรีรียโสธร ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ มาถึงพร้อมทัพพระยาจันท์	ชวนกันชื่นชมสโมสร
ให้ตั้งทัพพลับพลาแรมร้อน	อยู่นอกพระนครทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาจันทวงศ์เป็นใหญ่
จึงสั่งเสนาม้าใช้	ให้รีบไปแจ้งธานี ฯ
ๆ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
มาขึ้นมิ่งม้าพาชี	รีบไปธานีมิได้ช้า ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงหยุดอัสดร	เดินด่วนรีบร้อนเข้ามาหา
ยังท่านมหาเสนา	แล้วแจ้งกิจจาทุกประการ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาผู้ใหญ่ได้ฟังสาร
ก็เข้าไปเฝ้าพระภูบาล	ยังสถานที่ท้องพระโรงชัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงจึงประณตบทบงสุ์	ทูลพระองค์ทรงเดชเป็นใหญ่
บัดนี้พระยาจันท์ชาญชัย	พระยาหงส์ภูวไนยอนุชา
กับกษัตริย์ร้อยเอ็ดบุรี	ยกพลโยธีมาหนักหนา
ตั้งทัพอยู่นอกนัครา	จงทราบบาทาพระภูมี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพินทุทัตเรืองศรี
ครั้นแจ้งแห่งมหาเสนี	มีพระทัยใสสุทธิ์เบิกบาน
จึงสั่งหมู่มุขมนตรี	ให้แต่งที่กษัตริย์มหาศาล
จงพร้อมพรั่งยังหน้าพระลาน	อันจะตั้งทำการบัดนี้
สั่งเสร็จพระเสด็จจากอาสน์	ลินลาศดังพระยาไกรสีห์
เข้ายังปรางค์รัตน์รูจี	ภูมีชื่นชมปรีดา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึงมุขอำมาตย์ซ้ายขวา
มาแต่งที่ตามพระบัญชา	ยังหน้าพระลานทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรศรีใส
แจ้งว่ากษัตริย์ทั้งนั้นไซร้	มาถึงกรุงไกรพร้อมกัน
นางเร่งร้อนรนเป็นพ้นคิด	ดังดวงจิตจะแตกแหลกลั่น
แสนคะนึงถึงองค์พระทรงธรรม์	กัลยาเร่าร้อนพันทวี
สุดจะคิดผ่อนผันด้วยปัญญา	จึงปรึกษาพระพี่เลี้ยงสองศรี
ด้วยองค์พระชนกธิบดี	บัดนี้มีจิตคิดจำนง
ให้กษัตริย์หล่อรูปมาพร้อมกัน	ทั้งรูปของพระยาจันท์พระยาหงส์
แม้รูปเราชั่งเท่าเสมอองค์	จะให้สืบสุริย์วงศ์ครองกัน
ถ้ารูปน้องรักไม่หนักเบา	เสมอกับรูปเขาเป็นแม่นมั่น
จะเสียทีที่น้องได้ผูกพัน	ในพระองค์ทรงธรรม์แต่หลังมา
น้องไม่ขอครองชีวิตไว้	อยู่ไปให้คนเห็นหน้า
จะกลั้นใจให้ม้วยมรณา	ดีกว่าที่ได้ทรมาน
พี่เจ้าทั้งสองผู้ใจภักดิ์	จงช่วยน้องรักคิดอ่าน
เอาทองไปเที่ยวจ้างวาน	ให้หล่อรูปภูบาลดังใจ
แม้สมคิดดังจิตจินดา	พี่ยาจงช่วยเอาไปให้
จะชั่งรูปทั้งนั้นเมื่อวันใด	เชิญพระภูวไนยเสด็จมา ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งขออาสา
ชั่งทองหนักเท่านางกัลยา	แล้วซ่อนรีบออกมาทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงช่างทองคนสนิท	เป็นมิตรชิดชอบอัชฌาสัย
แจ้งความตามจริงทุกสิ่งไป	พี่เจ้าจงได้เมตตา
หล่อรูปพระองค์ทรงฤทธิ์	ให้สำเร็จดังจิตปรารถนา
ให้ทันวันฤกษ์เวลา	เห็นแก่พระธิดาได้เอ็นดู
ความนี้พี่อย่าให้พรายแพร่ง	รู้แจ้งออกไปเป็นหลายหู
แต่เราต่อเราจะร่วมรู้	จะรางวัลพี่ผู้ใจภักดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ช่างทองได้แจ้งถ้วนถี่
จึงรับคำสองนางนารี	จะเป็นไปมีอย่าร้อนใจ
จะหล่อรูปสุริย์วงศ์กษัตรา	ให้สมดังจินดาจงได้
ว่าแล้วเท่านั้นทันใด	ก็ปั้นรูปภูวไนยขึ้นด้วยพลัน
แล้วหล่อเป็นองค์พระทรงศักดิ์	เลิศลักษณ์ดังเทพรังสรรค์
เสร็จดังปรารถนาไม่ช้าวัน	ให้แก่สองกัลยาณี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองนางพระพี่เลี้ยงสาวศรี
ครั้นเห็นเสร็จแล้วก็ยินดี	จึงว่าพี่ช่างทองได้เมตตา
ช่วยเอารูปทองอันบรรจง	ของพระโฉมยงไปส่งข้า
ที่ในสวนศรีมาลา	มีคุณน้องราจะถึงใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ช่างทองผู้มีอัชฌาสัย
จึงเอารูปพระองค์ทรงชัย	ออกไปด้วยสองกัลยา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นมาถึงสวนมาลี	สองศรีพี่เลี้ยงเสนหา
ถวายบังคมคัลวันทา	ทูลพระผ่านฟ้าไปทันใด
ว่าองค์สมเด็จพระบุตรี	ให้เอารูปนี้ออกมาให้
แล้วแจ้งเนื้อความตามใน	ให้ทราบพระทัยทุกอัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองฟ้านราสรรค์
ครั้นเห็นรูปทองของทรงธรรม์	อันบรรจงหล่อฉลองมา
พระเร่งไพบูลย์พูนสวัสดิ์	แสนสุขโสมนัสหรรษา
จึงมีมธุรสพจนา	แก่สองกัลยาทรามวัย
มิเสียทีที่น้องปองรัก	ก็ประจักษ์อยู่แล้วไม่สงสัย
จะสู้ม้วยด้วยเจ้าเป็นสองไป	มิให้ราศร้างโรยรา
อันร่วมจิตคิดการมาทั้งนี้	น้องมีความยินดีเป็นหนักหนา
มาตรแม้นน้องแก้วแววตา	กัลยาจักได้แก่ผู้ใด
ตัวน้องมิได้ละวาง	จะเริศร้างห่างนางอย่าสงสัย
จะขอยุทธ์ยิงชิงชัย	ไม่อาลัยแก่ชีพชีวัน
พี่เจ้าจงแจ้งนางกัลยา	ว่าถึงวันเวลาจะผายผัน
กับพระยาสามนต์ทั้งนั้น	ให้พร้อมกันในหน้าพระลานชัย ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองนางรับสั่งบังคมไหว้
แล้วทูลลาองค์พระภูวไนย	พากันคลาไคลจากอุทยาน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ มาถึง	จึงทูลพระบุตรียอดสงสาร
ตามพระบัญชาของภูบาล	ให้ทราบบทมาลย์นางเทวี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรมารศรี
ฟังสองพี่เลี้ยงแจ้งคดี	เทวีชื่นชมภิรมย์ใจ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาจันท์พระยาหงส์เป็นใหญ่
ครั้นรุ่งรางสร่างแสงอโณทัย	ภูวไนยสรงสหัสนัที
ทรงเครื่องสำหรับกษัตริย์เสร็จ	ทั้งพระยาร้อยเอ็ดกรุงศรี
ก็พากันเข้ามายังธานี	มนตรีเชิญรูปฉลองไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นมาถึงหน้าพระลาน	ที่ตั้งมงคลการใหญ่
พฤฒามาตย์ราชครูทั้งนั้นไซร้	แสนเสนาในแน่นนันต์
ต่างองค์ต่างขึ้นราชอาสน์	อันโอภาสบรรเจิดเฉิดฉัน
เสด็จนั่งเป็นลำดับกัน	ท่าองค์ทรงธรรม์ยโสธร ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองฤทธิ์แสงศร
ครั้นรุ่งรางสร่างแสงรวิวร	พระภูธรสระสรงคงคา
ทรงสุคนธาธารตระการกลิ่น	รวยรินรื่นรสด้วยบุปผา
สอดใส่สนับเพลาเพราตา	ภูษาพื้นสุวรรณพรรณราย
จีบโจงจังหวัดรัดองค์	ชายแคลงแสงส่งเฉิดฉาย
ชายไหวจำรัสสะบัดปลาย	ทองกรแพรวพรายอลงการ์
ทรงสอดสังวาลประพาฬเพชร	กิ่งเก็จจำรัสพระเวหา
ทับทรวงร่วงรุ่งรจนา	ทรงพาหุรัดตรัสไตร
ทรงมงกุฎเก็จเพชรแพรว	กรรเจียกแก้วแอร่มแจ่มใส
ขัดพระขรรค์อันเรืองฤทธิไกร	จะสังหารไพรีราญรอน
ทรงโฉมประโลมจิตพิศวง	งามองค์งามทรงพระแสงศร
งามทรงดังองค์พระสี่กร	จากเกษียรสาครเสด็จมา
ให้พี่เลี้ยงเชิญรูปทองทรง	ตามเสด็จล้อมวงซ้ายขวา
พระเสด็จยุรยาตรคลาดคลา	มาขึ้นมิ่งม้าพาชี ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ ม้าทรง	อาจองดังพระยาราชสีห์
สี่ท้าวขาวดวงดังสำลี	สีดำดังมณีนิลุบล
งามศรีมีลักษณ์ทั้งกายา	องค์เอกอาชาม้าต้น
กำแหงแรงเริงราญรณ	เคยผจญไพรีมีชัย
ยกหูชูคอย่อท้าย	บัดย่างย้ายดังม้าพระสุริย์ใส
เหี้ยมหาดผาดร้องก้องไป	ไวว่องย่องย่ำในทำนอง
ประดับเครื่องเรืองรองเนาวรัตน์	แจ่มจัดอานฉลุกุก่อง
ใบโพธิ์วิเชียรบังเหียนทอง	ซองหางกระจ่างแจ่มด้วยจินดา
จงกลพู่หูห้อยพลอยกุดั่น	แคบขันง่องงํ้าพานหน้า
โกลนฉลองรองบาทรจนา	ผนังข้างกระจ่างฟ้าเพริศพราย
ย่องยงดังหงส์เหมราช	อันทรงองค์กมลาศผาดผาย
งามทรงเพียงองค์พระนารายณ์	ย่างย้ายยาตราเข้าธานี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	บรรดาหญิงชายชาวกรุงศรี
ทั้งพ่อค้าพาณิชคหบดี	เศรษฐีชีพราหมณ์นานา
ครั้นได้เห็นองค์พระทรงสวัสดิ์	อันงามลํ้ากษัตริย์ทุกทิศา
เสด็จเข้ามาในนัครา	ต่างคนต่างมาตื่นกัน
ชะรอยว่าเทวาสุราฤทธิ์	มาจากดุสิตสรวงสวรรค์
จึงทรงโฉมประโลมวิไลวรรณ	เป็นที่พันเอิญจำเริญใจ
จะดูพักตร์พิศพักตร์ก็ลืมองค์	จะดูทรงพิศทรงก็หลงใหล
บ้างพูดจาไถ่ถามกันต่อไป	พระมาแต่เมืองไหนจะใคร่รู้
น่ารักดังจักกลืนได้	นางใดเห็นไม่ควรคู่
แม้นกับพระธิดาโฉมตรู	จะดูงามฟ้าธาตรี
หญิงชายชาวเมืองทั้งนั้น	ต่างคนพูดกันอึงมี่
แสนพิศวาสพระภูมี	พ้นที่จะอุปมาไป ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองฟ้าดังสุริย์ใส
ครั้นถึงจึงลงอาชาไนย	เสด็จไปยังหน้าพระลานพลัน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพินทุทัตรังสรรค์
แจ้งว่ากรุงกษัตริย์ทั้งนั้น	มาพร้อมกันยังหน้าพระลานชัย
พระมีความยินดีปรีดา	พักตราแอร่มแจ่มใส
จึงเสด็จลีลาคลาไคล	เข้าในที่สนานสำราญองค์
ทรงสุคนธ์ปนอุไรปนปรุง	เฟื่องฟุ้งไตรภพตลบหลง
ภูษิตวิจิตรโจงประจง	อลงกตด้วยรัตนามัย
ทรงใส่สนับเพลาเนาหน่วง	ไว้เป็นห่วงลอดสอดชายไหว
ชายแคลงแสงตรัสกวัดไกว	สะอิ้งองค์อำไพด้วยพลอยนิล
สร้อยสนสังวาลประพาฬเพชร	เด็ดดิ้งพริ้งเพริศเฉิดฉิน
ตาบทิศวิจิตรด้วยโกมิน	จินดาประดับทับทรวงทรง
ทองกรรูปวาสุกรีกลาย	พาหุรัดแพรวพรายก่องก่ง
นิ้วพระหัตถ์ทัดทิพย์ธำมรงค์	ทรงมงกุฎแก้วแพรวพราย
ดอกไม้พ่วงร่วงรุ่งเพชรรัตน์	กรรเจียกจรจำรัสแสงฉาย
ทรงพระแสงแรงฤทธิ์กำจาย	นาดกรายมายังพระลานชัย ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ พร้อมด้วยเสนาพฤฒามาตย์	ห้อมล้อมเดียรดาษอยู่ไสว
เสด็จเหนือบัลลังก์อันอำไพ	ภายใต้เศวตฉัตรรจนา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ แล้วมีบัญชาปราศรัย	แก่กรุงกษัตริย์น้อยใหญ่ถ้วนหน้า
จึงเห็นพระศรีเมืองเรืองฟ้า	ทรงพักตร์ลักขณาจำเริญใจ
งามล้ำอัมรินทร์อินทร์องค์	พระพินิจพิศวงหลงใหล
กล้องแกล้งแน่งน้อยดังวาดไว้	พระจึงตรัสปราศรัยไปด้วยพลัน
ดูก่อนเจ้าผู้สุนทรลักษณ์	ทรงศักดิ์สุริย์วงศ์รังสรรค์
เป็นหน่อเนื้อพระวงศ์ทรงธรรม์	ครองขัณฑเสมากรุงใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองศรีดังสุริย์ใส
ก้มเกล้าบังคมพระภูวไนย	แล้วกราบทูลไปมิได้ช้า ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ โปรดเกศ	พระทรงเดชลํ้าทศทิศา
ตัวข้าผู้ฉลองพระบาทา	นามกรชื่อว่าพระศรีเมือง
อันพระบิตุรงค์ทรงเศวตฉัตร	ทรงนามโขมพัสตร์ฟุ้งเฟื่อง
ปรากฏพระยศรุ่งเรือง	ผ่านเมืองโขมราฐพารา
แจ้งว่าพระองค์ผู้ทรงภพ	ให้มีสารไปจบทุกทิศา
จะเสี่ยงรูปสุวรรณนางกัลยา	ข้าจึงมาทูลบาทพระภูวไนย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพินทุทัตเป็นใหญ่
ได้ฟังพระศรีเมืองเรืองชัย	พระภูวไนยตริตรึกไปมา
พระโฉมยงองค์นี้เป็นที่สุด	งามลํ้าเทพบุตรในตรึงษา
ทรงโฉมประโลมโลกา	กว่ากรุงกษัตริย์ทุกธานี
แม้ได้แก่สุวรรณเกสร	พระธิดาสายสมรมารศรี
จะงามดินงามฟ้าธาตรี	จะเป็นศรีพระนครสืบไป
ให้เผอิญใจรักเป็นหนักหนา	แต่สุดที่จะบัญชาออกได้
จึงสั่งชาวแม่กำนัลใน	ให้ไปเชิญทั้งเจ็ดพระบุตรี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางพระกำนัลสาวศรี
รับสั่งแล้วถวายอัญชลี	ไปเชิญพระบุตรีทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงปราสาทพระธิดา	ทั้งเจ็ดกัลยาเป็นใหญ่
ก้มเกล้ากราบลงทันใจ	แล้วทูลอรไทพระธิดา
บัดนี้สมเด็จพระบิตุเรศ	ทรงเดชเสด็จอยู่คอยหา
กรุงกษัตริย์ร้อยเอ็ดพระพารา	ทั้งนั้นก็มาพร้อมกัน
ให้มาทูลเชิญพระแม่เจ้า	ทั้งเจ็ดองค์นงเยาว์ผายผัน
ไปเฝ้ายังหน้าพระลานพลัน	แต่ในทันใดอย่าได้ช้า ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรเสนหา
ทั้งหกพระราชธิดา	แจ้งว่าพระชนกให้หาไป
จึงเข้าที่ชำระสระสนาน	สุธาธารทิพรสสดใส
ทรงสุคนธ์ปนทองอุไร	กลิ่นกลบตลบไปทั้งเจ็ดองค์
บรรจงทรงกันจุไรรัตน์	ผิวผัดพักตร์ผ่องก่องก่ง
ภูษิตวิจิตรจีบประจง	ทรงสไบใยยองทองพราย
สอดสะอิ้งกิ่งเก็จเวจุวรรณ	ใบโพธิ์กุดั่นแดงแสงฉาย
ทรงประดับทับถันพรรณราย	แพรวพรายด้วยพลอยมณีนิล
สร้อยสนสังวาลประพาฬรัตน์	ต้นพระกรจำรัสเฉิดฉิน
ปลายพระหัตถ์รัตน์รูปนาคิน	เลิศล้วนโกมินจินดาดี
พระธำมรงค์วงแววแก้วเก็จ	เพชรระยับจับแสงพระสุริย์ศรี
ทรงพระศิโรรัตน์โมฬี	กรรเจียกจรรูจีด้วยกุณฑล
ทั้งเจ็ดนางอย่างเทพกินริน	ดังจะบินขึ้นโดยพระเวหน
งามลบจบโลกในสากล	จรจากไพชยนต์ลีลามา ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ ครั้นเสด็จถึงหน้าพระลานพลัน	พระกำนัลแห่ห้อมซ้ายขวา
เข้าในพระวิสูตรรจนา	วันทาพระชนกธิบดี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพินทุทัตเรืองศรี
เห็นเจ็ดพระราชบุตรี	มาแล้วก็เร่งปรีดา
จึงมีบัญชาไปทันใด	ว่าลูกรักสายใจเสนหา
พ่อให้หาเจ้าทั้งเจ็ดมา	จะเสี่ยงวาสนานั้นดู
ตามแต่บุพเพนิวาสไว้	แม้นกษัตริย์องค์ใดจะควรคู่
จะเอารูปขึ้นชั่งบนตราชู	ให้รู้แท้แน่นอนประจักษ์ใจ
ถ้ารูปนั้นเท่าไม่เบาหนัก	จึงจะยกลูกรักของพ่อให้
แก้วตาอย่าคิดอาลัย	สุดแต่บุญสร้างไว้แต่หลังมา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรเสนหา
ทั้งหกองค์นงนุชสุดโสภา	ได้ฟังวาจาพระภูวไนย
ต่างกราบลงกับพระบาทา	จะตอบพระบัญชาก็หาไม่
นางชม้ายชายเนตรชำเลืองไป	สอดส่ายหาองค์พระทรงธรรม์
เห็นพระโฉมยงทรงสวัสดิ์	ยิ่งแสนประดิพัทธ์เสียวสัน
ศรเนตรต้องเนตรเมียงมัน	ด้วยสำคัญคมในไปมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งหกองค์ทรงลักษณ์กนิษฐา
ต่างองค์แลลอดสอดนัยนา	ดูกรุงกษัตราทั้งนั้น
สิ้นทั้งร้อยเอ็ดเสด็จมา	ไม่ต้องตายาใจจะใฝ่ฝัน
เจ็ดนางต่างแลมาดูกัน	ต่างองค์โศกศัลย์เป็นสุดคิด
ด้วยไม่สมจำนงจงใจ	ดังหนึ่งใครเอาไฟมาสุมจิต
ครั้นเห็นพระศรีเมืองเรืองฤทธิ์	อันทรงโฉมก็พิศวาสนัก
ด้วยงามลํ้าเทวาสุราลัย	จบสกลทั้งในไตรจักร
เร่งกระสันในองค์พระทรงลักษณ์	ความรักสุดที่จะเปรียบไป
ต่างองค์ต่างถวิลในวิญญาณ์	รูปข้าขอให้ชั่งด้วยได้
ความพิศวาสจะขาดใจ	ต่างดูภูวไนยไม่วางตา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึงท้าวพินทุทัตวงศา
ครั้นได้พิชัยเวลา	จึงสั่งมหาเสนี
ให้เอารูปสุวรรณอันบรรจง	ฉลององค์ทั้งเจ็ดมารศรี
กับรูปกษัตริย์ธิบดี	มาชั่งขึ้นบัดนี้อย่าช้า ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีธิบดีซ้ายขวา
ก้มเกล้ารับสั่งแล้วออกมา	พร้อมกันยังหน้าพระภูธร
จึงเชิญรูปนางสุวรรณกัลยา	พระยาจันทวงศานั้นมาก่อน
ยกขึ้นตราชูเป็นคู่คอน	ก่อนรูปทั้งนั้นทันใด
อันรูปพระยาจันทวงศ์	จะเท่าองค์พระบุตรีก็หาไม่
เบากว่ารูปทองของอรไท	เพราะบุญมิได้ควรกัน
ทั้งรูปพระยาหงส์อนุชา	กษัตราร้อยเอ็ดเขตขัณฑ์
ก็เบากว่าสิ้นทั้งนั้น	ใครจะหนักเท่าทันก็ไม่มี
แต่รูปนางศรีประภา	กนิษฐาถัดองค์มารศรี
หนักเบาเท่ากันเป็นอันดี	กับรูปภูมีพระยาจันท์ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ จึงเอารูปทองอันรองเรือง	ขององค์พระศรีเมืองเฉิดฉัน
ชั่งขึ้นกับรูปนางสุวรรณ	ก็หนักเท่ากันดังจินดา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึงองค์พระยาจันทวงศา
ครั้นเห็นรูปกษัตริย์ทั้งสองรา	ขึ้นตราชูเที่ยงเท่ากัน
ให้ละห้อยสร้อยเศร้าอาลัย	เสียใจเพียงจะม้วยอาสัญ
สุดจิตคิดอายแก่ทั้งนั้น	จึงว่าพระศรีเมืองไปทันใด
ดูก่อนเจ้าผู้ทรงสวัสดี	อันตัวเรานี้เป็นผู้ใหญ่
ไม่ควรคู่สู่สมภิรมย์ใจ	ในพระบุตรีศรีประภา
ขอเปลี่ยนนางสุวรรณเกสร	จงผ่อนให้ได้เห็นแก่ข้า
อันองค์เทวีศรีประภา	สมควรนัดดาจะครองกัน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองฟ้านราสรรค์
ได้ฟังบัญชาพระยาจันท์	พระสำรวลสรวลสันต์แล้วตอบไป
ตัวข้าน้อยนี้ดังนัดดา	ก็จริงเหมือนบัญชาแถลงไข
แต่บุญหลังเคยสร้างด้วยกันไว้	จึงเผอิญให้ได้สมคิด
ท่านเป็นผู้ใหญ่ก็เสียเปล่า	ไม่เท่าข้าน้อยกระจิหริด
เพราะบุญไม่เคยได้เชยชิด	มิได้เป็นมิ่งมิตรด้วยกันมา
จะเปลี่ยนให้ดังใจประสงค์นั้น	ไม่ต้องกันด้วยต่างวาสนา
จะสู้ตายมิให้นางกัลยา	แก้วตาตกไปแก่ชายใด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาจันทวงศ์เป็นใหญ่
ฟังพระศรีเมืองเรืองชัย	ยิ่งกริ้วโกรธใจเป็นพ้นนัก
ดูดู๋เด็กน้อยอหังการ์	เจรจาอาจองทะนงศักดิ์
ว่ากล่าวห้าวหาญเป็นพ้นนัก	จะรู้จักผู้ใหญ่ก็ไม่มี
ถึงมิให้องค์นงพาล	ใช่จะไร้เยาวมาลย์มเหสี
แม้ยืดไปไม่ม้วยชีวี	ใครดีจะได้เห็นกัน
แล้วมีพจนารถประภาษไป	แก่ท้าวไทพินทุทัตรังสรรค์
ตัวข้ากับกษัตริย์ทั้งนั้น	บรรดามาพร้อมกันทุกธานี
บุญหลังปางก่อนมิได้สร้าง	จึงเริศร้างห่างองค์มารศรี
อันโฉมนางประภากัลยาณี	เทวีทรงลักษณ์จำเริญวัย
จะเสกกับข้าชราร่าง	จะควรคู่ด้วยนางก็หาไม่
ขอเวนเทวีถวายไว้	จะอำลากลับไปพระบุรี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพินทุทัตเรืองศรี
ได้ฟังพระยาจันท์ธิบดี	จึงมีบัญชาตอบไป
ทั้งนี้ก็เพราะวาสนา	ได้สร้างสมมาเป็นใหญ่
บุญสองเคยครองได้ทำไว้	จึงเพอิญให้ได้กัน
อย่าได้ละห้อยน้อยจิต	คิดความขึ้งเคียดเดียดฉันท์
ดับใจอย่าให้ผูกพัน	จงรักษาโดยธรรม์ประเพณี
ซึ่งจะยกกลับไปพารา	ทั้งร้อยเอ็ดกษัตราเรืองศรี
จงไปเป็นสุขทุกราตรี	อย่ามีโรคามาพะพาน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาจันทวงศ์ได้ฟังสาร
กรุงกษัตริย์ทั้งนั้นก็ชื่นบาน	ต่างบัญชาการอำลา
ครั้นแล้วให้ยกพลขัณฑ์	พร้อมกันทุกหมู่อาสา
จากยโสธรพระพารา	แยกมรคาไปยังธานี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ตอนที่ ๖
อภิเษกพระศรีเมือง
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวพินทุทัตเรืองศรี
ชื่นชมโสมนัสพันทวี	ในพระศรีเมืองเรืองชัย
ด้วยสมดังจิตคิดผูกพัน	จะยกนางสุวรรณเกสรให้
พระเร่งเบิกบานสำราญใจ	ดังได้ฟากฟ้าดุษฎี
จึงปราศรัยไปแก่พระศรีเมือง	เจ้าผู้บุญเรืองรัศมี
ซึ่งรูปเจ้าเท่ากันทั้งนี้	พ่อมีความยินดีพ้นนัก
ดังได้ดวงแก้วจักรพรรดิ	อันล้ำเลิศกษัตริย์ทั้งไตรจักร
ด้วยไร้สุริย์วงศ์รังรักษ์	จะพำนักแก่ฝูงประชาไป
พ่อจะยกเจ้าขึ้นเป็นเอก	อภิเษกลูกแก้วให้เป็นใหญ่
สืบสนองครองราชโภไคย	ไพร่ฟ้าประชาชนมนตรี
ตัวพ่อเหมือนไม้ใกล้ฝั่ง	ตั้งใจไว้หวังจะฝากผี
สององค์จงทรงธรณี	เป็นศรีเมืองเรืองยศสืบไป ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ครั้นแล้วจึงมีพระบัญชา	ตรัสสั่งโหราผู้ใหญ่
ให้เร่งหาฤกษ์งามยามชัย	ที่จะได้เสกสองกษัตรา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	โหรเฒ่ารับสั่งใส่เกศา
ก้มเกล้ากราบลงได้สามลา	จึงดูตามตำราในทันใด
ขับไล่ใส่สอบทุกคัมภีร์	จะเห็นมีอันตรายก็หาไม่
ชอบด้วยนามเมืองอันเรืองชัย	พระชันษาทรามวัยก็ต้องกัน
ได้ทั้งราชโชคโยคยาม	จะงามเมืองงามภพไอศวรรย์
จึงกราบทูลพระองค์ทรงธรรม์	พรุ่งนี้เป็นวันอุดมดี
ซึ่งจะให้ตั้งการสยมพร	จะถาวรสวัสดิ์จำเริญศรี
จะปรากฏเกียรติยศทุกธานี	พระพันปีจงทราบบาทา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพินทุทัตวงศา
ได้ฟังโหรเฒ่าทูลมา	มีความปรีดาพ้นไป
จึงมีพระราชบัญชา	แก่มหาเสนาผู้ใหญ่
ให้เร่งรัดจัดการจงฉับไว	จะให้ตั้งอภิเษกพระบุตรี
สั่งเสร็จพระเสด็จย่างเยื้อง	พาพระศรีเมืองเรืองศรี
เข้ายังปรางค์รัตน์มณี	พระภูมีเบิกบานสำราญใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีผู้มีอัชฌาสัย
ครั้นรับสั่งองค์พระทรงชัย	ก็รีบออกไปยังศาลา
ให้หมายบอกทุกเจ้าพนักงาน	ทั้งทหารพลเรือนซ้ายขวา
ตามมีพระราชบัญชา	ทั้งข้างหน้าข้างในพร้อมกัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายเจ้าพนักงานคนขยัน
แจ้งหมายแล้ววิ่งอยู่เป็นควัน	เกณฑ์กันอุตลุดเป็นโกลี
บ้างปลูกโรงงานมหรสพ	สารพันครันครบถ้วนถี่
ชาววังวางวิ่งเป็นสิงคลี	มาแต่ที่มหาปราสาทชัย
ให้รายริ้วทิวแถวราชวัติ	ทั้งฉัตรนาคฉัตรเงินงามไสว
ฉัตรทองรองเรืองอำไพ	ธงชัยไพโรจน์รูจี
ตั้งเบญจาแก้วรจนา	ตรงหน้าพระมหาปราสาทศรี
อันในมนเทียรรัตน์มณี	ลาดพรมสุจหนี่แพรวพราย
พระยี่ภู่ปูอาสน์อันบรรจง	สำหรับสุริย์วงศ์ทั้งหลาย
เพดานม่านรูดพรรณราย	พู่พรายห้อยย้อยด้วยลำยวน
หว่างกลางวางรัตนบัลลังก์	ตั้งรูปพระปรเมศวร
ตั้งเครื่องบูชาโดยควร	ถ้วนถี่ธูปเทียนมาลา
ตั้งน้ำวงด้ายสายสิญจน์	เป็นทักขิณวัฏเวียนขวา
ตั้งทั้งสังข์กลศรจนา	อันใส่ปัญจมหานที
สำหรับมุรธาภิเษกสรง	ตรงหน้าพระอิศรังศรี
ชาวแสงแจ้งเจนในพิธี	ก็ทอดที่พระแสงอัษฎา
พนักงานการใครไม่ข้องขัด	รีบรัดจัดแจงพร้อมหน้า
ก็แล้วฉับพลันมิทันช้า	ตามในตำราครบครัน ฯ
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ ครั้นเอยครั้นรุ่ง	พวยพุ่งอรุณแรงแสงฉัน
เสนาข้าเฝ้าทั้งนั้น	บรรดาเกณฑ์แห่มากมี
แต่งตัวดูงามตามขนาด	มาพร้อมกันเดียรดาษอยู่ตามที่
แตรสังข์กังสดาลดนตรี	พิณพาทย์เภรีนี่นัน
งานแสงก็เชิญพระแสงชัย	เข้าในกระบวนจัดสรร
ชาวเครื่องเชิญเครื่องเนื่องกัน	อยู่ตามอันดับกันไป
กลดกลิ้งกรรชิงชุมสาย	อภิรุมเรียงรายงามไสว
เตรียมท่าอยู่หน้าเกยชัย	คอยพระภูวไนยจะยาตรา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวพินทุทัตวงศา
ครั้นจะใกล้พิชัยเวลา	จะไปยังมหาปราสาทชัย
จึงให้พระศรีเมืองเรืองยศ	พระโอรสสุดแสนพิสมัย
ให้แต่งองค์ทรงเครื่องอันอำไพ	สระสรงสนานในมิทันนาน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองเดชดังสุริย์ฉาน
พระเข้าที่สรงสหัสนัทีธาร	นํ้าอบโอฬารกำจายจร
ทรงสุคนธรังสีลูบไล้	ฟุ้งไปด้วยพื้นเกสร
สนับเพลาเรืองรามงามงอน	อลงกรณ์แจ่มจัดจำรัสองค์
ภูษิตวิจิตรโจงจังหวัด	จีบจัดชายเฟือยเลื้อยหางหงส์
ชายไหวปลายสะบัดบรรจง	ชายแคลงแสงส่งจินดาดี
สังวาลเพชรเก็จแก้วกุดั่นดวง	โชติช่วงร่วงรุ้งรัศมี
สร้อยสนวิมลรัตน์รูจี	ทับทรวงมณีนิลใน
ตาบทิศวิจิตรจำรูญ	เกยูรระยับจับสุริย์ใส
สอดทรงพาหุรัดตรัสไตร	ทรงกรอำไพแพรวพราย
ทรงมหาพิชัยมงกุฎ	ผาดผุดดังดวงพระสุริย์ฉาย
ขัดพระขรรค์ทรงศรกรกราย	มาถวายบังคมพระบิดา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณมาลีเสนหา
จึงให้พระราชธิดา	สระสรงคงคาในทันใด
อันพระพี่เลี้ยงทั้งสี่องค์	ให้ช่วยเข้าสีสรงสนานให้
ชาวแม่พนักงานนางใน	ให้จัดเครื่องไปถวายบุตรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรมารศรี
บังคมสมเด็จพระชนนี	มาเข้าที่สระสรงคงคา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ชำระสระสนานสำราญองค์	ทรงสุคนธ์ปนปรุงกฤษณา
กลิ่นกลบตลบโอฬาร์	ผ่องผัดพักตราแจ่มจันทร์
พระสำอางสางสวยสนองเกศ	กวดกันพระจุเรศเฉิดฉัน
ภูษิตวิจิตรพรายพรรณ	สะอิ้งองค์กุดั่นบรรจง
สังวาลเพชรเก็จกิ่งพริ้งพราย	จำหลักลายทองฉลุกุก่ง
สะพักกรองทองทอลออองค์	ทรงสร้อยมรกตรจนา
ตาบประดับทับถันพรรณราย	ทองกรสุกรีกลายซ้ายขวา
พาหุรัดบรรจงอลงการ์	ทรงมหาธำมรงค์เนาวรัตน์
ทรงโมฬีเกศเก็จกิ่ง	กรรเจียกจรยงยิ่งแจ่มจัด
กุณฑลวิมลดอกไม้ทัด	จำรูญเรืองจำรัสรจนา
ทรงเสร็จเสด็จลีลาศ	พี่เลี้ยงราชห้อมล้อมซ้ายขวา
ทอดกรนวยนาดยาตรา	มาถวายบังคมพระชนนี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพินทุทัตเรืองศรี
ทั้งนางสุวรรณมาลี	สองกษัตริย์ยินดีปรีดา
พระบิตุรงค์องค์พระโอรส	บทจรจากอาสน์อันเลขา
พระชนนีนำพระบุตรีมา	พี่เลี้ยงซ้ายขวาก็ตามไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงเกยรัตน์มณี	มนตรีกราบเกล้าอยู่ไสว
พระทรงยานุมาศอันอำไพ	สุกใสไพโรจน์รูจี
พระศรีเมืองให้ทรงราเชนทร์แก้ว	อันเพริศแพรวจำรัสแสงศรี
ฝ่ายองค์สมเด็จพระชนนี	ทรงสีวิกากาญจน์รจนา
พระธิดาขึ้นทรงพระวอทอง	ปิดป้องกำบังซ้ายขวา
สนมกรมในนานา	จ่าข้าเถ้าแก่แจจัน
อีกทั้งนางท้าวเจ้านาย	เรียงรายเดินหน้านางสาวสรรค์
จึงให้เลื่อนเคลื่อนคลามาพลัน	พระกำนัลแห่ห้อมล้อมไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นมาถึงหน้าปรางค์มาศ	อันโอภาสจำรัสแสงใส
ให้เทียบราเชนทร์แก้วแววไว	ทั้งวอทองอำไพพระบุตรี
ท้าวพินทุทัตสุริย์วงศ์	กับองค์พระอัครมเหสี
ให้สองกษัตริย์ธิบดี	จรลีขึ้นยังเบญจา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ชาวพ่อชีพราหมณ์พร้อมหน้า
ทั้งบัณฑิตปโรหิตโหรา	พระยาราชครูพฤฒาจารย์
บ้างเข้าถวายอาเศียรพาท	สวดโศลกไสยศาสตร์มหาศาล
รดนํ้าทำตามพิธีการ	อ่านพระเวทถวายชัยทั้งสองรา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึงชาวเครื่องต้นพระภูษา
ก็ถวายเครื่องทรงอลงการ์	แก่สองกษัตราทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นแล้วสำเร็จเสร็จสรง	สองพระองค์ทรงภพเป็นใหญ่
จึงนำสองลูกยาคลาไคล	เข้าในปราสาทแก้วรูจี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ให้นั่งเหนือแท่นทองกองแก้ว	อันลาดแล้วด้วยหนังราชสีห์
ภายใต้เศวตฉัตรมณี	สุริย์วงศ์พงศ์พีก็พร้อมใจ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เวียนเอยเวียนเทียน	ให้เวียนไปตามพิธีไสย
สุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์ทั้งนั้นไซร้	พระสนมกรมในนานา
ราชครูผู้เฒ่าก็เรียงราย	รับแว่นเวียนไปซ้ายมาขวา
ครั้นถ้วนเสร็จเจ็ดรอบโดยอัตรา	พระโหราให้ดับเทียนชัย
แล้วโบกควันไปต้องสองกษัตริย์	ศิวภัศม์จุณเจิมเฉลิมให้
ต่างองค์อำนวยอวยชัย	ให้สองกษัตริย์สวัสดี
องค์พระบิตุเรศมารดร	ก็อวยพระพรชัยศรี
ให้สององค์ทรงภพธาตรี	เป็นศรีพระนครสืบไป
อันศัตรูหมู่มารปัจจามิตร	ทั่วทั้งทศทิศอย่าต่อได้
ให้รุ่งเรืองอิทธิ์ฤทธิไกร	ปรากฏในไตรโลกา
อันโรคโรคาอย่ามาพาน	ให้ชนมานยืนร้อยพระวัสสา
จงปกป้องครองราษฎร์ประชา	เป็นบรมผาสุกทุกราตรี
แล้วให้ประโคมแตรสังข์	กังสดาลบัณเฑาะว์อึงมี่
ทั้งฆ้องกลองดุริยางค์ดนตรี	อึงอินทเภรีนี่นัน
(พอได้เพลาอุดมฤกษ์)	(เอิกเกริกแซ่ซ้องก้องสนั่น)
(พนักงานการละเล่นทั้งนั้น)	ก็เล่นขึ้นพร้อมกันในทันใด
หกคะเมนไต่ลวดประกวดกัน	หุ่นประชันกับโขนโรงใหญ่
นางระบำรำฟ้อนละคอนใน	ก็ทอดกรอ่อนละไมไปมา ฯ
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ ครั้นเสร็จอภิเษกสองกษัตริย์	ท้าวพินทุทัตวงศา
ทั้งพระมเหสีโสภา	สุริย์วงศ์พงศาก็ยินดี
ต่างองค์ต่างเสด็จลีลาศ	จากอาสน์สุวรรณอันเรืองศรี
เข้ายังปรางค์รัตน์มณี	พระภูมีชื่นชมภิรมย์ใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองรัศมีศรีใส
พระสมสู่อยู่ด้วยทรามวัย	ในมนเทียรรัตน์รูจี
แต่พะนึงคลึงเคล้าเย้ายวน	ชวนสนิทพิศวาสเกษมศรี
ไม่นิราศคลาดคลาสักนาที	ได้หลายราตรีทิวามา
พระมีจิตคิดถึงพระยาหงส์	พระโฉมยงโศกสร้อยละห้อยหา
จึงเสด็จลีลาศยาตรา	มายังบัลลังก์รัตนามัย
ตรัสเรียกพระพี่เลี้ยงทั้งสี่	เข้ามาพาทีแถลงไข
ว่าตัวน้องมาอยู่ในเวียงชัย	ก็ได้หลายราษราตรี
แต่พระยาราชหงส์อันจงรัก	ยังสำนักพักอยู่ในสวนศรี
ทั้งยายมาลาตามาลี	ก็มีคุณแก่น้องแต่เดิมมา
บัดนี้การเราก็สำเร็จ	สรรพเสร็จดังความปรารถนา
ควรปูนบำเหน็จแก่ยายตา	ด้วยเสื้อผ้าเงินทองเป็นรางวัล
พี่เจ้าผู้มีอัชฌาสัย	จงรีบออกไปยังสวนขวัญ
ให้หาสองเฒ่ามาเฝ้าพลัน	กับพระยาหงส์นั้นเข้ามา ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศา
ก็พากันรีบไคลคลา	ไปสวนมาลาในทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงบอกพระยาหงส์	ว่าพระองค์ทรงสวัสดิ์เป็นใหญ่
รำลึกตรึกถึงคะนึงใน	ให้มารับไปพระพารา
ทั้งสองตายายผู้ใจภักดิ์	พระทรงศักดิ์คิดถึงเป็นหนักหนา
ซึ่งได้มีคุณแต่หลังมา	ความชอบพ้นคณนาไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนี้รับสั่งให้ออกมา	หาสองยายตาไปจงได้
อย่าช้ามาจะเข้าไป	จะมีลาภใหญ่ทั้งสองรา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองเฒ่าได้ฟังพี่เลี้ยงว่า
ทั้งพระยาหงส์ราชสกุณา	ต่างตนปราโมทย์เป็นพ้นไป
ตายายสำรวลสรวลร่า	ด้วยยินดีปรีดาแจ่มใส
ตาเรียกยายเข้ายังห้องใน	เร็วเร็วเราจะไปอย่าได้ช้า
จึงฉวยผ้าตาโถงนั้นเข้านุ่ง	เสวียนละว้าพันพุงโอ่อ่า
ทาจันทน์แล้วใส่น้ำมันปลา	สะพายย่ามละว้าเข้าสมตัว
ฝ่ายยายล้วงโอ่งน้ำมันยาง	ขยี้มือพลางแล้วเสยหัว
ห่มผ้าตาระกอกมัวซัว	ผัวเมียก็พากันออกมา
เดินตามพระพี่เลี้ยงทั้งสี่	หม่อมตามาลีนั้นขึ้นหน้า
ทั้งพระยาหงส์ทองอันรจนา	ก็โผผินบินมายังวังใน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงภพจบสกลเป็นใหญ่
ครั้นเห็นสองเฒ่าเข้าทันใด	กับพระยาสกุไณก็ยินดี
ยกพระหัตถ์มาตรัสปรามาส	ลูบโลมชมราชปักษี
หรรษาปราโมทย์พันทวี	เสนหาสกุณีเป็นพ้นไป
แล้วตรัสประภาษโอภา	แก่ยายตาอันมีอัชฌาสัย
สองราอารีมีน้ำใจ	ได้ทำคุณไว้แต่หลังมา
แล้วช่วยป้องกันอันตราย	ขอบใจตายายเป็นหนักหนา
มิเสียทีมีจิตเมตตา	จะพรรณนาความชอบพันทวี
ตรัสแล้วจึงให้พระราชทาน	ศฤงคารบริวารถ้วนถี่
เงินทองกองโกยมากมี	เสื้อผ้ากำมะหยี่แพรพรรณ
ทั้งเครื่องใช้สอยน้อยใหญ่	สารพัดจัดให้ทุกสิ่งสรรพ์
โคควายไร่นาสารพัน	ครบครันทั้งข้าหญิงชาย ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองเฒ่ากราบก้มบังคมถวาย
ได้รับของประทานมากมาย	ตายายชื่นชมภิรมย์ใจ
มีความยินดีปรีดา	พ้นที่จะอุปมาได้
จึงกราบทูลไปพลันทันใด	ซึ่งพระภูวไนยกรุณา
ให้ประทานสิ่งของนองนันต์	ทั้งเครื่องใช้แพรพรรณวัตถา
ด้วยทรงพระราชเมตตา	แก่ข้าสองราบัดนี้
ขอยกเอาพระภูเบศร์	ใส่ไว้เหนือเกศเกศี
จะขอเอาบาทธุลี	ปกเกล้าข้านี้สืบไป
ทูลแล้วถวายบังคมลา	ทั้งสองยายตาก็กราบไหว้
ให้ขนของจากท้องพระโรงชัย	ออกไปยังสวนอุทยาน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองดังสุริย์ฉาน
ครั้นค่ำย่ำสนธยากาล	พระภูบาลเข้าที่ไสยา
จึงมีมธุรสพจนารถ	บัญชาประภาษปรึกษา
ด้วยองค์อัคเรศชายา	ว่าแก้วตาของพี่คือดวงใจ
ตัวพี่จำนงจงรัก	ในนงลักษณ์เยาวยอดพิสมัย
อุตส่าห์บุกป่าพนาลัย	โยธาข้าใช้ก็ไม่มี
แต่สี่พี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	เป็นเพื่อนยากมาในพนาศรี
จนลุถึงราชธานี	บัดนี้ก็ได้ดังจินดา
ส่วนพี่มีความผาสุก	แต่เพื่อนทุกข์มิได้หรรษา
อันสี่พี่เลี้ยงนางกัลยา	ก็ร่วมคิดกิจจาเสมอกัน
ควรสองครองตามประเพณี	ร่วมชีวีกันกว่าจะอาสัญ
ตามที่มีความชอบนั้น	ขวัญเข้าจะเห็นประการใด ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรศรีใส
ได้ฟังบัญชาพระภูวไนย	จึงทูลสนองไปมิได้ช้า ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ โปรดเกศ	ซึ่งพระทรงเดชปรึกษา
เห็นต้องตามคลองบุราณมา	สุดแต่ผ่านฟ้าจะปรานี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองผู้เรืองรัศมี
ได้ฟังอัคเรศพาที	มีความชื่นชมภิรมย์ใจ
พระยอกรตระกองประคององค์	โฉมยงพี่ยอดพิสมัย
มิเสียทีพี่รักนางทรามวัย	ดังดวงใจนัยน์เนตรก็เหมือนกัน
ว่าพลางทางตระโบมโลมเล้า	เย้ายวนชวนชมเกษมสันต์
พาดพิงอิงแอบพัลวัน	จนพระสุริยันอโณทัย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นรุ่ง	พวยพุ่งอรุณแรงแสงใส
พระเสด็จลีลาคลาไคล	ยังท้องพระโรงชัยรูจี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ พร้อมด้วยเสนาพฤฒามาตย์	องค์พี่เลี้ยงราชทั้งสี่
จึงปรึกษามหาเสนี	ว่าสี่พี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ
เป็นเพี่อนยากมาจากพระพารา	ทนทุกข์ทรมาในป่าใหญ่
อันความขอบประกอบทั้งนี้ไซร้	ควรจักให้ปันอันใดดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาประณตบทศรี
จึงปรึกษากันทันที	แล้วทูลพระภูมีไป
อันพระพี่เลี้ยงทั้งสี่	ภักดีต่อพระองค์เป็นใหญ่
ควรปูนบำเหน็จให้ถึงใจ	ตามในความชอบซี่งมีมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงยศยิ่งทศทิศา ฯ
ได้ฟังมหาเสนา	ปรึกษามาต้องทำนองใน
พระเร่งไพบูลย์พูนสวัสดิ์	จึงจัดสิ่งของประทานให้
อันสมบัติพัสถานทั้งนั้นไซร้	พระรางวัลปันให้เสมอกัน
ทั้งศฤงคารบริวารมากมี	ครบครันถ้วนถี่ทุกสิ่งสรรพ์
พระพี่เลี้ยงทั้งสี่นางนั้น	ก็ให้ครองกันตามประเวณี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ ครั้นเสร็จพระเสด็จยุรยาตร	จากอาสน์สุวรรณรังสี
เข้ายังปรางค์รัตน์มณี	พระภูมีสุขเกษมเปรมปรา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ฝ่ายว่าสี่องค์พระเชษฐา
ได้รับของประทานนานา	ทั้งวัตถาลังการ์ครบครัน
ต่างตนยินดีปรีดา	ดังได้ฟากฟ้าเมืองสวรรค์
สมบัติพัสถานนองนันต์	ชวนกันอยู่เป็นผาสุกใจ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ตอนที่ ๗
ท้าวโขมพัสตร์ให้ไปรับพระศรีเมือง
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองฤทธิ์ดังสุริย์ใส
เกษมสุขด้วยสนมกรมใน	ที่ในปรางค์รัตน์มณี
ครั้นยามค่ำย่ำแสงสุริยง	อัสดงลับพระเมรุรังสี
พระเข้าที่ไสยาในราตรี	ภูมีรำพึงคะนึงใน
คิดถึงพระชนกชนนี	สองกษัตริย์ธิบดีเป็นใหญ่
ป่านนี้จะคอยหาอาลัย	พระจะได้ร้อนรนทรมาน
จะเป็นตายร้ายดีประการใด	สองพระองค์ยังมิได้ข่าวสาร
แต่จากเมืองมาก็ช้านาน	พระจะดาลโศกศัลย์รัญจวนใจ
ว่าพลางพระทางละห้อย	เศร้าสร้อยหฤทัยหม่นไหม้
แต่ถวิลจินดาอาลัย	จนจะใกล้สมัยราตรี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นรุ่งรางสางแสงพระสุริยา	สกุณาเพรียกพร้องเสียงศรี
พระตื่นจากแท่นรัตน์มณี	เสด็จมายังที่พระโรงใน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึงมีพระราชบัญชา	แก่พระยาหงส์ทองอันผ่องใส
แต่เรามาจากพระเวียงชัย	ก็ได้เป็นหลายเดือนตรา
ทั้งสองพระองค์ทรงธรณี	ป่านนี้จะละห้อยคอยหา
พระยาหงส์จงกลับไปพารา	ทูลแถลงกิจจาให้แจ้งใจ
ว่าน้องมาอยู่ยังบูรี	มิได้มีอันตรายประชวรไข้
อย่าให้สองพระองค์ทรงอาลัย	จงแจ้งในเหตุผลแต่ต้นมา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระยาหงส์วงศ์ราชปักษา
น้อมเกล้าเคารพวันทา	รับพระบัญชาด้วยภักดี
จึงโผผินบินขึ้นยังอากาศ	ดังพระยาครุฑราชปักษี
บินโบยโดยด่วนจรลี	เขจรร่อนรี่ไปฉับไว ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ผาดผันดั้นเมฆรีบลัด	เร็วดังลมพัดก็ว่าได้
ลอยล่องฟ่องฟ้ามาไวไว	ล่วงมรคาได้สามเดือนตรา
ด้วยกำลังปีกอันเฉียวฉิน	ปักษีบินบนพระเวหา
ได้สามราตรีทิวา	ก็มาถึงโขมราฐพระนคร
พระยาหงส์ทองล่องฟ้า	กางปีกถาบถาราร่อน
เวียนวงลงจากอัมพร	จับหน้าบัญชรปราสาทชัย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวโขมพัสตร์เป็นใหญ่
เสด็จยังสีหาสน์อันอำไพ	ภูวไนยผันแปรแลมา
ผาดเห็นหระยาหงส์ทอง	พระผ่องแผ้วแสนโสมนัสสา
กวักพระหัตถ์ตรัสเรียกเข้ามา	แล้วมีพระบัญชาไป
แต่เราคอยหาพระยาหงส์	ผู้จงรักภักดีอัชฌาสัย
ไม่เห็นเข้ามาก็อาลัย	ซึ่งไปอยู่ป่าพนาลี
พระโอรสายังผาสุก	หรือทุกข์ทนสิ่งใดนะปักษี
บัดนี้กลับมายังธานี	หรือมีเหตุขัดสนกลใด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	หงส์ทองป้องปีกบังคมไหว้
กราบทูลสนองบัญชาไป	โดยในเหตุผลมิทันนาน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ โปรดเกล้า	พระลูกท้าวไปอยู่ในไพรสาณฑ์
ร่ำเรียนวิชาพระอาจารย์	ก็ชำนาญได้ดังจินดา
พระจะกลับเข้ามาราชฐาน	ให้บันดาลเดือดร้อนเป็นหนักหนา
ใช้ข้าเที่ยวไปทุกพารา	ให้เสาะหานางกัลยาณี
เดชะวาสนาได้สร้างไว้	ข้าจึงไปพบองค์มารศรี
หน่อท้าวพินทุทัตธิบดี	ได้ผ่านบุรียโสธร
งามล้ำไตรภพทั้งสาม	ทรงนามนางสุวรรณเกสร
พระเสด็จไปถึงพระนคร	พระบิตุเรศมารดรนางเทวี
ให้อภิเษกองค์พระทรงศักดิ์	ด้วยเอกอัครธิดามารศรี
ครอบครองสมบัติในบุรี	บัดนี้พระจะกลับมาเวียงชัย
ใช้ให้มาทูลพระบาทบงสุ์	อันทรงพระคุณเป็นใหญ่
ให้กรีธาทัพไปรับมากรุงไกร	จงทราบหฤทัยพระภูมี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท่านท้าวโขมพัสตร์เรืองศรี
ได้ฟังพระยาสกุณี	บรรยายคดีแต่เดิมมา
พระเร่งชื่นชมโสมนัส	ไพบูลย์พูนสวัสดิ์เป็นหนักหนา
จึงมีพจนารถวาจา	ปรึกษาพระอนุชาไป
ซึ่งจะไปรับพระศรีเมือง	ผู้บุญเรืองรัศมีศรีใส
อันจะให้แต่เสนาใน	ยกไปมิชอบประเพณี
จักให้องค์พระมณีรัตน์	กับพระพัทธวงศ์เรืองศรี
สองราชนัดดาธิบดี	กรีธาพลากรไป
จึงจะเห็นเป็นทางไมตรี	อันมีมาตามบุญวิสัย
พระอนุชาจะเห็นประการใด	โดยในประเพณีมีมา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระอนุชาฝ่ายหน้า
ได้ฟังพระราชบัญชา	วันทาแล้วทูลไปทันใด
อันพระองค์ตรัสมาทั้งนี้	ต้องด้วยประเพณีเป็นข้อใหญ่
ขอให้นัดดาทั้งสองไซร้	ยกไปตามมีพระบัญชา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวโขมพัสตร์นาถา
จึงมีสีหนาทบัญชา	แก่สองพระนัดดาไปทันใด
เจ้าจงกรีธาพลากร	ไปยโสธรกรุงใหญ่
รับพระศรีเมืองเรืองชัย	มายังกรุงไกรธานี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระนัดดาธิราชทั้งสองศรี
ก้มเกล้ารับสั่งพระภูมี	อัญชลีแล้วออกมาทันใด
จึงสั่งมหาเสนา	ให้เตรียมพลโยธาเป็นทัพใหญ่
พรุ่งนี้จะยกสกลไกร	ไปยโสธรธานี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
วางวิ่งเป็นการสิงคลี	มาจัดรี้พลมิทันนาน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ กะเกณฑ์ทุกหมวดตรวจตรา	บรรดาโยธาทวยหาญ
ขุนช้างผูกช้างคชาธาร	อันกล้าหาญราญรอนไพรี
ขุนม้าผูกสินธพชาติ	อันร้ายกาจดังไกรสรสีห์
ขุนรถเตรียมรถมณี	เทียบพาชีชัยเชี่ยวชาญ
ขุนพลเตรียมพวกพลขันธ์	อันยืนยงคงกระพันห้าวหาญ
อาจองยงยุทธ์ชำนาญการ	เคยผลาญไพรีมีชัย
รายเรียบเทียบพลโยธา	เป็นพยุหยาตราทัพใหญ่
ครั้นเสร็จก็ระเห็จเข้าไป	ทูลสองพระภูวไนยนัดดา
บัดนี้พหลสกลไกร	จัดไว้ตามซ้ายฝ่ายขวา
อีกทั้งม้ารถคชา	โยธาพร้อมแล้วพระภูมี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นรุ่ง	พระสุริยาพวยพุ่งรัศมี
สองพระนัดดาธิบดี	เสด็จเข้าที่สรงคงคา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ชำระสระสนานสำราญองค์	ทรงพระสุคนธรสโอ่อ่า
อาบอบตลบกลิ่นรำเพยพา	โอฬาร์เฟื่องฟุ้งรวยริน
ต่างทรงสนับเพลาเนาวรัตน์	ทองแล่งแสงจำรัสเฉิดฉิน
ภูษาต่างสีมณีนิล	ชายไหวละไมจินดาดี
ชายแคลงแสงจำรัสสะบัดพริ้ง	สะอิ้งองค์ยงยิ่งแสงศรี
ฉลองพระองค์ทรงประพาสรูจี	ต่างสีแสงระยับทับทิมพราย
สององค์ทรงสร้อยสังวาลวัลย์	ทับทรวงดวงกุดั่นเฉิดฉาย
ตาบประดับสลับพลอยพรรณราย	พาหุรัดแพร้วพรายนิลุบล
ทองกรบวรวาสุกรี	มณีรัตน์จำรัสพระเวหน
พระธำมรงค์วงแววแก้วกล	อับแสงสุริยนตรัสไตร
พระเชษฐาทรงมหามงกุฎ	พระนุชทรงชฎาดอกไม้ไหว
ต่างองค์ทรงแสงพระขรรค์ชัย	คลาไคลไปเฝ้าพระทรงธรรม์ ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงประณตบทบงสุ์	ทูลองค์พระผู้ทรงไอศวรรย์
ข้าน้อยขอถวายบังคมคัล	วันนี้จะยกยาตรา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวโขมพัสตร์นาถา
เห็นสองพระราชนัดดา	ขึ้นมาถวายอภิวันท์
จึงมีมธุรสอันสุนทร	ประสาทพรสองราชหลานขวัญ
เจ้าไปอย่าได้มีไภยัน	จงบันดาลให้ศรีสวัสดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองพระนัดดาเรืองศรี
ก้มเกล้ารับพรพระภูมี	ใส่เหนือศีโรตม์ด้วยปรีดา
ครั้นแล้วถวายอภิวาท	พระปิตุลาธิราชนาถา
สององค์ยุรยาตรคลาดคลา	เสด็จมายังเกยทันใด
พระเสด็จขึ้นยังเกยมาศ	เสนาดาดาษอยู่ไสว
เรียบริ้วจัตุรงค์ธงชัย	ตามขนัดนอกในนี่นัน
ให้พระยาหงส์ทองอันอำไพ	นำพลสกลไกรผายผัน
สององค์ทรงพระยาคชกัน	รีบเร่งพลขันธ์ไคลคลา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ช้างทรง	พรหมพงศ์องอาจแกล้วกล้า
กันชิดสนิททั้งกายา	ฝีงากล้าหาญชาญชน
เรียกมันกระหึ่มครึมคราง	พ่างเพียงเสียงฟ้าคะนองฝน
ร้ายกาจอาจหาญราญรณ	สามารถอาจผจญในสงคราม
โกญจนาทผาดร้องก้องกึก	หึกห้าวไพรีไม่เข็ดขาม
ส่ายหน้างาเสยเงยงาม	เหลือลามลำพองคะนองมัน
บังหูชูงวงจ้วงจบ	ราญรบรณรายผายผัน
อันเครื่องทรงองค์พระยาคชกัน	ล้วนแก้วกุดั่นพรรณราย
จงกลห้อยหูพู่แพร้ว	ปกกระพองกองแก้วเป็นตาข่าย
โบโพธิ์ราชาวดีราย	ทองปลายงางอนรจนา
ผูกแสงแวงวุธยุทธยง	สำหรับองค์ทรงคเชนทร์ซ้ายขวา
ทรงบาศอาจองไอยรา	รับพระคชาธารยานยง
อันโคดแล่นสารนำคํ้าค่าย	สารเพรียวเดินรายในไพรระหง
ดั้งกันพังคาดาดง	ล้อมวงแทรกแซงนอกใน
อภิรุมชุมสายรายรัตน์	มยุรฉัตรพัดโบกงามไสว
แตรสังข์กังสดาลระงมไพร	กลองโยนตะโพนไทยนี่นัน
อันเสียงม้ารถคชสาร	สะท้านสะเทือนเลื่อนลั่น
รีบรัดลัดมาในหิมวันต์	ก็บรรลุถึงฝั่งนที ฯ
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ พระให้หยุดรถรัตน์จัตุรงค์	จะใกล้สิ้นอัสดงแสงศรี
จึงสั่งมหาเสนี	ให้ตั้งที่ประทับพลับพลา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
กราบบังคมงามลามลา	ออกมาเกณฑ์กันในทันใด
เร่งรัดทุกเจ้าพนักงาน	เป็นการระดมไม่ช้าได้
บ้างกรองแฝกคาผ่าไม้	บัดใจก็แล้วฉับพลัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ จึงกลับเข้ามาทูลบาทบงสุ์	องค์พระนัดดารังสรรค์
ที่ประทับพลับพลาจะแรมวัน	สารพันเสร็จแล้วพระภูมี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองพระนัดดาเรืองศรี
ได้ฟังมหาเสนี	ก็จรลีขึ้นยังพลับพลาชัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีผู้มีอัชฌาสัย
จึงออกมาพลันทันใด	ให้เร่งรายไพร่พลโยธา
เกณฑ์กองป้องกันล้อมวง	กันกงพิทักษ์รักษา
รายรอบสุวรรณพลับพลา	ตรวจตราสารวัดในราตรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นรุ่งรางสางแสงทินกร	เขจรจำรัสรัศมี
สองพระนัดดาธิบดี	ให้กรีธาพหลสกลไกร
ข้ามฝั่งมหานที	บ้างขี่พ่วงแพน้อยใหญ่
ทรงม้ารถคชสารชาญชัย	ขึ้นจากสมุทรไทไคลคลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เดินทาง	พระพลางชมมิ่งไม้ใบหนา
เกดกุ่มกระทุ่มตุมกา	มะค่าข่อยขานางยางทราย
อุโลกโศกไทรไตรตร่าง	อ้อยช้างช้างน้าวคล้าขลาย
รักเรียงเหียงหันตะแบกลาย	กำจายจันทน์คัณนาประดาดง
เต็งรังกะสังสนสัก	ประดู่ประดักยางยูงสูงระหง
สลาทิมักลักระจันคันทรง	ปรูประประยงค์อโนชา
พระชี้ชวนพระนุชสุดสวาท	ประพาสไม้ชมพรรณปักษา
บ้างเคล้าคู่คล้อแคล้จำนรรจา	บ้างบินถาจับไม้เรียงราย
มยุเรศฟายฟ้อนชมฝูง	นางยูงรำเรียงเมียงม่าย
คลี่หางกางปีกพรรณราย	แพร้วพรายดังระบายลายทอง
บ้าระบุ่นขุนแผนแอ่นเคล้า	แขกเต้าเขาคู่กู่ก้อง
โพระดกโงกงั่วช่างทอง	เค้าโมงจับไม้มองเมียง
จากพรากพรากคู่กู่หา	ไก่ฟ้ากระทาขันส่งเสียง
กระลุมพูจู่จับรังเรียง	คับแคเคียงคู่ชมกัน
พระชมห้วยละหานธารถ้ำ	น้ำใสไหลพุดุดั้น
พิศเพลินจำเริญใจในไพรวัน	พลางรีบพลขันธ์จรดล ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เร่งรถคชรัตน์อัสดร	แรมร้อนมาในไพรสณฑ์
แผ้วถางทางมาในอารญ	ทุกตำบลหนองน้ำลำธาร
ให้รางวัดตัดตรุยร้อยราย	หมายที่น้ำหญ้าผลาหาร
ดั้นดัดลัดพงดงดาน	ล่วงด่านร้อยเอ็ดนครมา
เดินทางหว่างเขาเงาไม้	ข้ามเทินเนินไศลภูผา
กำหนดมาได้เดือนตรา	ก็ถึงยโสธรธานี
จึงให้หยุดพลจัตุรงค์	ปลงรถคชสารชัยศรี
ตั้งทัพยับยั้งมนตรี	นอกด่านบุรีในทันใด ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	หงส์ทองอันมีอัชฌาสัย
จึงทูลทั้งสองภูวไนย	พระองค์จงได้ปรานี
อันตัวข้าบาทปักษา	จะช้าอยู่นักก็ใช่ที่
จะขอบังคมลาพระภูมี	เอาคดีไปทูลพระทรงธรรม์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองพระอนุชาเฉิดฉัน
ได้ฟังหงส์ทองทูลพลัน	พระมีความหรรษาเป็นพ้นไป
จึงว่าพระยาปักษี	ท่านว่านี้ชอบอัชฌาสัย
ตัวท่านจงรีบไปเวียงชัย	ทูลพระภูวไนยบัดนี้
ว่าเรายกพลนิกร	รีบร้อนมาถึงกรุงศรี
อยู่ยังปลายด่านพระบุรี	ให้ทราบธุลีบาทา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระยาหงส์วงศ์ราชปักษา
ครั้นรับสั่งแล้วก็อำลา	บินมายังราชธานี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงร่อนราลง	จงจับบัญชรชัยศรี
เข้าไปใกล้องค์พระภูมี	สกุณีป้องปีกขึ้นวันทา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองลบทุกทิศา
ครั้นเห็นพระยาหงส์มา	พระปรีดาปราโมทย์พันทวี
ยอพระกรลูบหลังแล้วพลางชม	พี่ต้องลมตรำแดดหมองศรี
แต่ไปจากราชธานี	เป็นหลายราตรีพึ่งกลับมา
ซึ่งพี่ไปทูลยุบลกิจ	พระบิตุเรศก่อเกศเกศา
พระองค์ผู้ทรงนัครา	ยังตรัสว่าขานประการใด
สององค์ยังค่อยบรมสุข	หรือเกิดทุกข์ขุกเข็ญประชวรไข้
พี่เจ้าจงเล่าให้เข้าใจ	แก่น้องในบัดนี้อย่าช้า ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึงพระยาหงส์ราชปักษา
ก้มเกล้าสนองพระบัญชา	ซึ่งข้าไปทูลพระพันปี
แจ้งความแต่ต้นจนปลาย	คลี่คลายบรรยายถ้วนถี่
พระองค์ผู้ทรงธรณี	มีความยินดีเป็นพ้นไป
ดังได้สมบัติในชั้นฟ้า	จบสกลโลกาไม่เปรียบได้
พระองค์ผู้ทรงภพไตร	ให้สองพระราชนัดดา
กรีธามารับให้กลับไป	พระภูวไนยตั้งใจคอยหา
บัดนี้ยับยั้งโยธา	อยู่นอกด่านพาราธานี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองได้ฟังปักษี
มีความเกษมสันต์พันทวี	จึงสั่งเสนีทันใด
กับพระพี่เลี้ยงทั้งสี่	ผู้ภักดีมีอัชฌาสัย
ให้จัดแจงพหลสกลไกร	ไหยรถคชสารยานยง
จงเร่งรีบรัดไคลคลา	ไปตามพระยาราชหงส์
รับพระอนุชาสุริยวงศ์	ทั้งสององค์เข้ามายังธานี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
ทั้งพระพี่เลี้ยงผู้ภักดี	ถวายอัญชลีแล้วออกมา
เร่งรัดจัดกันเป็นอลหม่าน	ม้ารถคชสารซ้ายขวา
พระยาหงส์นั้นนำไคลคลา	ออกจากพาราทันใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงปลายด่านนัครา	ที่สองพระอนุชาอยู่อาศัย
ทั้งสี่พี่เลี้ยงเสนาใน	ก็เข้าไปบังคมพระภูมี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระอนุชาทั้งสองศรี
ครั้นเห็นสี่พี่เลี้ยงผู้ภักดี	กับเสนีในออกมา
มีความไพบูลย์พูนสวัสดิ์	(แสนโสมนัสหนักหนา)
(จึงมีมธุรสวาจา)	ปราศรัยทั้งสี่พี่เลี้ยงไป
ซึ่งพี่มาอยู่ในธานี	จะได้แจ้งคคีก็หาไม่
หงส์ทองไปแถลงจึงแจ้งใจ	ว่าพระภูวไนยเสด็จมา
สองพระองค์ทรงภพผ่านเกล้า	ก็สร้อยเศร้าละห้อยคอยหา
จึงให้เราทั้งสองรา	กรีธามารับพระภูมี
บัดนี้สมเด็จพระเชษฐา	ยังเป็นผาสุกเกษมศรี
มิได้ขุ่นเคืองราคี	หรือโรคายายีประการใด ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ทั้งสี่พี่เลี้ยงบังคมไหว้
แล้วทูลยุบลแต่ต้นไป	โดยนัยให้แจ้งทุกประการ
อันองค์สมเด็จพระเชษฐา	ก็มีความผาสุกเกษมศานต์
ราคีสิ่งใดไม่แผ้วพาน	พระเสด็จอยู่นานในบุรี
คิดถึงสองพระองค์ทรงภพ	ปรารภจะกลับไปกรุงศรี
จึงใช้ให้พระยาสกุณี	ไปทูลบทศรีพระทรงธรรม์
บัดนี้พระแจ้งตระหนัก	ว่าสององค์ทรงศักดิ์รังสรรค์
ยกพลนิกรจรจรัล	มาบรรลุถึงด่านธานี
จึงให้ข้าทั้งสี่กับเสนา	ออกมารับเบื้องบทศรี
เชิญเสด็จทั้งสองภูมี	จรลีเข้าไปพระเวียงชัย ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระมณีรัตน์ศรีใส
ทั้งพระพัทธวงศ์ทรงชัย	ได้ฟังพี่เลี้ยงทูลมา
พระเร่งชื่นชมภิรมย์ใจ	ที่จะได้เฝ้าบาทพระเชษฐา
จึงสั่งให้ผูกอาชา	จะเข้าไปพาราบัดนี้
อันพหลพลไกรทั้งนั้น	ให้มั่วสุมชุมกันอยู่ที่นี่
จงจัดสรรกันแต่ตัวดี	ที่จะตามเสด็จเราเข้าไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งบังคมไหว้
ออกมาจากหน้าพลับพลาชัย	เร่งรัดพลไกรมิได้ช้า ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ สารวัดจัดตรวจทุกหมวดหมาย	ตั้งตาริ้วรายทั้งซ้ายขวา
ทหารแห่หน้าขี่อาชา	นุ่งผ้าแดงสีเป็นคู่กัน
หมู่เสื้อสักหลาดคาดลาย	ถือปืนทองลายคมสัน
พันทนายเสื้อลายเครือวัลย์	ถือปืนสุตันแต่ล้วนแดง
จัตุรงค์องครักษ์นั้นแห่หอก	ใส่เสื้อลายดอกก้านแย่ง
คาดเกี้ยวลายซ้ำพื้นแดง	แต่งตัวตามขนาดมากมี
อันแห่คู่ต้นเชือกชั้นใน	ใส่เสื้ออย่างใหญ่สอดสี
เจียระบาดคาดเอวเชิงคลี	ขัดกระบี่บั้งนากบั้งทอง
มหาดเล็กงานเครื่องก็เชิญเครื่อง	อยู่เบื้องซ้ายขวาเป็นแถวถ้อง
นุ่งลายชายตรวยรวยรอง	ใส่เสื้อสีตองอย่างน้อย
ขุนม้าผูกสองมโนมัย	เบาะอานพานใส่พู่ห้อย
เครื่องทรงบรรจงประดับพลอย	เตรียมคอยประทับกับเกยชัย ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระมณีรัตน์ศรีใส
จึงชวนพระอนุชาคลาไคล	มาเข้าในที่สรงคงคา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ สรงทิพย์สุธารตระการกลิ่น	ตระการกลั่นวารินด้วยบุปผา
บุปผชาติปรุงปนสุคนธา	สุคนธ์ธารโอฬาร์อ่าองค์
อ่าเอี่ยมสนับเพลาเพราพริ้ง	เพราพรายยงยิ่งก่องก่ง
ก่องแก้วภูษิตวิจิตรจง	วิจิตรจับรับทรงอลงการ
อลงกตชายไหวใส่ชายแครง	ชายกรุยส่องแสงพระสุริย์ฉาน
สุริย์ฉายพรายแพร้วแก้วกาญจน์	แก้วเก็จสังวาลกุดั่นดวง
กุดั่นแดงแสงสร้อยสลับสี	สลับแสงมณีรุ้งร่วง
รุ้งรับจับแจ่มเพชรพวง	เพชรพิศทับทรวงอำไพ
อำพันทองกรบวรรัตน์	บวรเรืองจำรัสแสงใส
แสงสีพาหุรัดตรัสไตร	ตรัสเตร็จวิไลพลอยนิล
พลอยแนมแวมไวใสสุด	ใสแสงมกุฎเฉิดฉิน
เฉิดฉายคล้ายองค์อมรินทร์	อมเรนทร์ธิบดินทร์ลินลา
ลีลาศดังไกรสรจรจรัล	จรจากสุวรรณคูหา
สององค์ทรงเสร็จเสด็จมา	เสด็จทรงมิ่งม้ามโนมัย ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ อันพวกพลพหลโยธา	แห่แหนแน่นมาอยู่ไสว
เสนานำเสด็จคลาไคล	เข้าในพิชัยธานี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงลงจากอาชา	ทั้งสองกษัตราเรืองศรี
บทบาทนาดกรจรลี	ไปยังมณีพิมานชัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ก้มเกล้าเคารพอภิวาท	พระเชษฐาธิราชเป็นใหญ่
ทั้งองค์อัคเรศทรามวัย	ด้วยใจยินดีปรีดา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองเดชทุกทิศา
ครั้นเห็นทั้งสองพระอนุชา	เสด็จมาถึงปรางค์ปราสาทชัย
พระแสนสาภิรมย์โสมนัส	พูนสวัสดิ์พิพัฒน์แจ่มใส
มาสวดกอดพระน้องทั้งสองไว้	ให้นั่งเหนืออาส์นรจนา
แล้วมีบัญชาปราศรัย	พี่นี้ตั้งใจคอยหา
ซึ่งมาลุถึงพระพารา	ดังได้ผ่านฟ้าดุษฎี
พระบิตุเรศมารดาทั้งสององค์	ทรงพระคุณก่อเกล้าเกศี
แต่พระพี่มาจากพระบุรี	ยังมีความผาสุกประการใด
ทั้งเสนาไพร่ฟ้าประชาชน	ทุกตำบลบ้านเมืองเป็นไฉน
ซึ่งเจ้ายกจากพระเวียงชัย	มาได้สักกี่ราตรี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองพระอนุชาเรืองศรี
จึงทูลสนองพระพันปี	แจ้งความตามมีแต่หลังมา
อันองค์พระชนกชนนี	ทั้งสองศรีก่อเกล้าเกศา
แต่พระมาจากพระพารา	ช้านานไม่เห็นกลับไป
ตั้งแต่จะวีโยคโศกศัลย์	ทั้งกลางคืนกลางวันละห้อยไห้
ไม่เป็นกินเป็นนอนอาวรณ์ใจ	สองพระองค์มิได้สมประดี
ทั้งเสนาไพร่ฟ้าประชากร	ไม่เป็นสุขทุกข์ร้อนทั้งกรุงศรี
ต่อเมื่อพระยาสกุณี	เอาคดีไปแจ้งจึงคลายใจ
พระจึงให้ข้ากรีธาทัพ	มารับพระองค์ไปกรุงใหญ่
ซึ่งมาลุถึงพระเวียงชัย	กำหนดได้สิบห้าราตรี ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองรุ่งรัศมี
ฟังสองอนุชาพาที	พระมีความชื่นชมภิรมย์ใจ
จึงพาสองกษัตริย์ยุรยาตร	จากปราสาทรัตนาแสงใส
ขึ้นเฝ้าพระองค์ทรงภพไตร	ยังพิชัยสีหาสน์พิมานจันทน์ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงปรางค์รัตน์บรรจง	สามกษัตริย์สุริย์วงศ์รังสรรค์
ก้มเกล้าประนมบังคมคัล	วันทาสองกษัตริย์ธิบดี
แล้วกราบทูลไปมิได้ช้า	พระผ่านฟ้าจงโปรดเกศี
บัดนี้พระชนกชนนี	อันมีคุณได้เลี้ยงลูกมา
สองพระองค์ทรงพระชรานัก	คิดถึงลูกรักละห้อยหา
ด้วยลูกมาจากพระบาทา	ทั้งสองกษัตราก็ช้านาน
แล้วมาอยู่ใต้พระบาทบงสุ์	สองพระองค์มิได้รู้ข่าวสาร
แต่โศกศัลย์กันแสงนิจกาล	เดือดร้อนรำคาญทุกราตรี
แจ้งว่าลูกน้องมาทูลบาท	พระทรงธรรมธิราชเรืองศรี
จึงค่อยคลายโศกโศกี	มีความยินดีเป็นพ้นไป
ให้พระอนุชาทั้งสองศรี	คุมพลเสนีน้อยใหญ่
รีบมาบังคมพระภูวไนย	จะรับลูกคืนไปพระบุรี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพินทุทัตเรืองศรี
ฟังพระโอรสพาที	ทูลคดีบรรยายความมา
พระภูมีปรีดิ์เปรมเกษมศานต์	เบิกบานหฤทัยหรรษา
แต่อาลัยในองค์พระลูกยา	ครั้นจะออกวาจาก็จนใจ
แล้วพินิจพิศโฉมพระอนุชา	ทั้งสององค์ไม่หาเปรียบได้
ดวงพักตร์ลักขณาดังวาดไว้	จะดูไหนก็จำเริญตา
งามละม้ายคล้ายกันทั้งสององค์	เห็นเป็นพิศวงหนักหนา
พิศวาสสองราชอนุชา	แล้วมีวาจาปราศรัยไป
ถามถึงพระชนกชนนี	ทั้งสองธิบดีเป็นใหญ่
พระองค์ผู้ทรงภพไตร	ยังไพบูลย์มิได้อนาทร
ปราศจากโรคายายี	ค่อยอยู่ดีมีสุขสโมสร
อันฝูงอาณาประชากร	ยังถาวรอยู่เป็นสุขทุกตำบล ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์ทูลแจ้งอนุสนธิ์
อันพระองค์ทรงภพจบสกล	พระชนนีทั้งสองกษัตรา
มิได้มีอันตรายวายทุกข์	แต่ฉุกใจถึงองค์พระเชษฐา
ทั้งฝูงประชาราษฎร์มาตยา	ก็ผาสุกอยู่ทั่วทั้งบุรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพินทุทัตรัศมี
ฟังสองกษัตราพาที	จึงมีบัญชาไปทันใด
ซึ่งพระองค์ผู้ทรงนัครา	ให้เจ้ายกมายังกรุงใหญ่
ก็ยินดีพ้นที่จะเปรียบไป	ดังได้พบองค์พระทรงธรรม์
อันทางพระราชไมตรี	ทั้งสองธานีเขตขัณฑ์
จักเป็นปฐพีแผ่นเดียวกัน	ตั้งแต่วันนี้สืบไป
ตรัสแล้วพระประทานเครื่องต้น	ทรงมงกุฎกุณฑลแจ่มใส
ให้สองพระกุมารชาญชัย	เสด็จไปอยู่ยังตำหนักจันทน์
จึงสั่งพิโรธามาตย์	ให้แต่งพระสุพรรณภาชน์บรรจงสรร
ไปถวายสองพระกุมารนั้น	จงเลี้ยงกันทั้งไพร่พลบรรดามา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองลบจบทิศา
ทั้งสองพระราชอนุชา	ก็วันทาลาองค์พระทรงธรรม์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางวิโรธามาตย์สาวสรรค์
รับสั่งแล้ววิ่งมาเป็นควัน	เร่งกันทั้งวิเศษนอกใน
บ้างมาจัดแจงเครื่องต้น	สับสนอลหม่านเป็นการใหญ่
บ้างหาสุราเมรัย	แก้มกับตับไตครบครัน
เร่งให้อ่อมอั่วคั่วแห้ง	ปิ้งพะแนงฉี่ฉู่หมูหัน
เป็ดจิ้มไก่จี่มี่มัน	เนื้อพล่าสารพันทุกประการ
เร่งรัดจัดแจงได้สำเร็จ	เสร็จทั้งของคาวของหวาน
บรรดานางเจ้าพนักงาน	ก็แต่งใส่เครื่องอานทันใด
เชิญไปถวายสองกษัตริย์	จัดตามเครื่องน้อยเครื่องใหญ่
บ้างแยกไปเลี้ยงเสนาใน	ทั้งไพร่พลมนตรีดังบัญชา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พวกพหลพลไกรซ้ายขวา
รับประทานเอมโอชโภชนา	ทั้งสุราเมรัยเปรมปรีดิ์ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
ตอนที่ ๘
พระศรีเมืองชมสวน
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงนางสุวรรณเกสรมารศรี
แต่สองอนุชาภูมี	มาอยู่ยังธานีเป็นหลายวัน
นางให้มีจิตคิดฝันใฝ่	จักไปชมมิ่งไม้ในสวนขวัญ
จึงบังคมทูลพระทรงธรรม์	พันปีจงทรงพระเมตตา
แต่พระเสด็จมาปกเกศ	ในนิเวศน์ก็นานหนักหนา
ยังมิได้เสด็จยาตรา	ไปประพาสพฤกษาในอุทยาน
ขอเชิญเสด็จพระภูวนาถ	ไปชมพรรณรุกขชาติในสวนสาณฑ์
ชวนสองอนุชาชัยชาญ	ไปชมเล่นให้สำราญใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองรัศมีศรีใส
ได้ฟังสายสมรอรไท	จะชวนไปชมสวนอุทยาน
พระเร่งชื่นชมภิรมย์ใจ	แจ่มใสไพบูลย์เกษมศานต์
ประจงกรชวนชมยุพาพาล	ภูบาลรับขวัญกัลยา
ซึ่งเจ้าจะชวนไปสวนศรี	พี่มีความยินดีเป็นหนักหนา
ว่าแล้วลีลาศยาตรา	มาตรัสสั่งเสนาทันใด
ให้เร่งเตรียมพลโยธา	พรุ่งนี้เวลาปัจจุสมัย
จะออกไปชมพรรณมิ่งไม้	ยังในสวนศรีอุทยาน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาก้มเกล้ารับสั่งสาร
ออกมาสั่งทุกพนักงาน	ให้เตรียมการตามมีพระบัญชา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นรุ่ง	พระสุริยาพวยพุ่งพระเวหา
จึงชวนทั้งสองพระอนุชา	มาเข้าที่สรงสนานวารี
ให้ไขสหัสธารา	สุคนธาทิพรสรังสี
ทรงเครื่องเรืองรัตน์รูจี	ล้วนแล้วมณีนิลใน
ทั้งนางสุวรรณกัลยา	หกองค์กนิษฐาศรีใส
ต่างองค์ทรงเครื่องอันอำไพ	วิไลลักษณ์บรรจงอลงการ์
ครั้นเสร็จพระเสด็จลีลาศ	กับสองนุชนาฏเสนหา
ทั้งเจ็ดกษัตริย์ศรีโสภา	มายังเกยรัตน์มณี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ขึ้นยังเกยแก้วอันโอภาส	เสนาอภิวาทบทศรี
ส่วนองค์ผู้ทรงสวัสดี	ขึ้นทรงพาชีชัยชาญ
เจ็ดนางนั้นทรงพระวอทอง	อันปิดป้องบังแสงพระสุริย์ฉาน
พระสนมกรมในบริพาร	พนักงานหน้าหลังพรั่งพรู
ตามพระประเทียบเรียบเรียง	โขลนจ่าเดินเคียงเป็นคู่คู่
ทั้งดนตรีปี่กลองมลายู	เดินงานตามหมู่เป็นหลั่นไป
อภิรุมชุมสายรายรัน	พัดโบกทานตะวันสว่างไสว
เสนาแห่แหนแน่นใน	เสด็จไปยังสวนอุทยาน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ มาถึง	ยังสวนดอกไม้ไพศาล
ชวนสองอนุชาชัยชาญ	ภูบาลเสด็จจรลี
เที่ยวชมมิ่งไม้ในสวนขวัญ	ด้วยนางสุวรรณเกสรศรี
ทั้งหกกนิษฐานารี	หมู่สนมสาวศรีกำนัลใน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ พระชมพรรณรุกขชาติดาษดวง	ทรงผลพุ่มพวงงามไสว
แกล้งกลั่นสรรเอามาปลูกไว้	ล้วนไม้ทรงผลอันมีพรรณ
ต้นเตี้ยต่ำต่ำไม่พักสอย	ลูกย้อยระย้าอยู่กับขวั้น
ลางต้นกิ่งระมาประกัน	พิศดอกออกพรรณอันอำไพ
ที่สุกหอมห่ามงามงอม	ขั้วค้อมน้อมลงพอเด็ดได้
ดอกดวงพวงห้อยแกว่งไกว	ใต้ต้นหล่นกลาดอยู่เรี่ยราย
ปริงปรางนางคะนึงนานา	จาอุไรไฟกาหว้าหวาย
มังคุดละมุดมังเรราย	สวายสอลออผลงามขจี
ที่สุกแดงดังแสงสีชาด	ที่ดิบดาษดังเนียรกัณฐี
พิศพรรณหลายหลากมากมี	พระชวนชี้ชมพลางทางเด็ดมา
ยื่นให้พระน้องทั้งสองชม	เป็นบรมสุขหรรษา
ลดเลี้ยวเที่ยวเก็บมาลา	ใส่ชายภูษาดำเนินไป
เด็ดดอกไม้ทิ้งนางนารี	ทำเอามาลีมายื่นให้
พระหยอกยวนชวนชมกรมใน	เป็นสุขสนุกใจใครจะทัน
ฉวยกิ่งชิงเด็ดดวงดอก	สัพยอกกับนางสาวสวรรค์
ชักฉุดยุดยื้อพัลวัน	บันเทิงเริงใจไปมา ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรเสนหา
ทั้งหกนงนุชสุดโสภา	พี่เลี้ยงกัลยากำนัลใน
พากันเที่ยวเก็บบุปผา	ทุกพรรณมาลางามไสว
พุดจีบพุดลาชบาไทย	พุดซ้อนหงอนไก่พิกุลกาญจน์
กระดังงาสารภียี่สุ่น	บุนนาครื่นรสหอมหวาน
เด็ดดวงพวงสร้อยสุมามาลย์	ตระการด้วยรสเร้ากำจายจร
สุกรมยมโดยโหยหอม	พะยอมแย้มคลี่คลายเกสร
ที่ตูมหุ้มกลีบผกากร	อรชรดังแก้วเจียระไน
ที่แดงดังแสงมาถมยา	รจนาแอร่มแจ่มใส
ที่เขียวเขียวขำอำไพ	ดังนิลในแนมนวลขจี
มัดตร่ำจำปามหาหงส์	โยทะกากาหลงคลายคลี่
เกดแก้วกรรณิกามาลี	มาลุลีลำดวนมาอวนกัน
ซ่อนกลิ่นกลิ่นเกลี้ยงรวยรื่น	ชวยชื่นตลบทั้งสวนขวัญ
เก็บดอกจำปามะลิวัลย์	นางแย้มแซมกรรณกุณฑลทรง
เด็ดได้ยื่นให้กนิษฐา	ทั้งหกกัลยานวลหง
ชมพลางทางพาฝูงอนงค์	เล่นระริกซิกทรงสำราญใจ ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระมณีรัตน์ศรีใส
ทั้งพระพัทธวงศ์ทรงชัย	ตามเสด็จภูวไนยเก็บมาลา
แลลอบชมองค์นางนงลักษณ์	อัคเรศทั้งหกกนิษฐา
ทรงโฉมประโลมลานตา	นางในใต้ฟ้าไม่เทียมทัน
อรชรอ้อนแอ้นเอวองค์	บรรจงดังองค์พระรังสรรค์
พิศวงด้วยทรงวิไลวรรณ	ในองค์นางกัลยาณี
จำเริญจิตคิดความเสนหา	โฉมนางประภามารศรี
พระพัทธวงศ์จงรักภักดี	พิศวาสเทวีศรีสุดา
พระคอยลอบเลียงเมียงดู	กลัวจะรู้ถึงองค์พระเชษฐา
แต่ชม้ายชายเนตรอยู่ไปมา	สองตาต่อตาก็ต้องกัน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	โฉมนางประภาสาวสวรรค์
ทั้งนางศรีสุดาวิลาวัณย์	กัลยาเห็นสองพระอนุชา
ต่างองค์ทรงลักษณ์จำเริญสวัสดิ์	ลํ้าหน่อจักรพรรดิในแหล่งหล้า
ยิ่งมนุษย์บุรุษในโลกา	ดังเทวาในชั้นดุษฎี
โฉมงามดังจะกลืนกินได้	พิศวาสขาดใจทั้งสองศรี
ลอบชำเลืองดูพระภูมี	กลัวว่าพี่นางจะรู้ไป
ต่างองค์มีจิตคิดกระสัน	ป่วนปั่นรัญจวนครวญใคร่
แต่ผินพักตร์ลักยิ้มอยู่ละไม	ชายใช้นัยน์เนตรเมียงมัน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สององค์สุริย์วงศ์รังสรรค์
แกล้งกรายร่ายเดินมาตามกัน	ชมพรรณมิ่งไม้นานา
ครั้นเสด็จมาใกล้นางโฉมตรู	ทำไม่ทันดูกนิษฐา
แสร้งเสียดเข้าเด็ดมาลา	แล้วชายตาชมนางทรามวัย
ครั้นสององค์นงลักษณ์แลมา	พระทำดมบุปผาที่เด็ดได้
ชูชมมาลีเป็นทีใน	ด้วยใจปฏิพัทธ์นางโฉมยง
แล้วเอาดอกไม้มารจนา	เป็นรูปมยุรากับราชหงส์
แกล้งประดิษฐ์พิสดารบรรจง	ทรงปักกับกิ่งไม้ราย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองพระบุรีโฉมฉาย
เห็นพระเด็ดดอกไม้เป็นแยบคาย	แล้วชายชำเลืองแลมา
สองเนตรต่อเนตรผสานสม	แต่แย้มยิ้มพริ้มคนอยู่ในหน้า
แลเห็นรูปหงส์กับมยุรา	ที่กิ่งพฤกษาบังใบ
หยิบเอามาชมแล้วทำว่า	บุปผานี้งามจะมีไหน
จะว่าเป็นเองก็ผิดไป	ใครหนอคนไรเจ้าปัญญา
ช่างเอาดอกไม้มาต่อติด	เป็นเจ้าความคิดหนักหนา
ชมพลางทางแสร้งมารยา	ว่าแก่พี่เลี้ยงนารี
ใครช่างมาเด็ดดอกไม้ไป	ไม่เกรงใจเจ้าของสวนศรี
เก็บสรรทุกพรรณมาลี	ที่มีตระการก็ไม่เว้น
จะทำไมหนักหนากับดอกไม้	นี่เนื้อใจจัณฑาลจะเด็ดเล่น
ช่างไม่ห้ามตามใจให้เป็น	เห็นดีแล้วหรือไม่ว่ากัน ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงยิ้มพลางทางสรวลสันต์
ทูลว่าจะห้ามก็ไม่ทัน	นางกำนัลนี้ร้ายมือไว
เห็นดอกไม้ดีมีประหลาด	ไม่เกรงบังอาจมาเด็ดได้
บรรดาอย่าเห็นสิ่งใด	เพอิญชอบใจทุกตัวตน
มิว่าก็ท่าไม่พ้นผิด	จะเจียมจิตไว้ตัวก็ขัดสน
ครั้นว่าก็ไม่ชอบชะตาคน	จนใจมิรู้ที่เจรจา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางศรีประภาเสนหา
ทั้งองค์นงลักษณ์ศรีสุดา	ฟังพี่เลี้ยงว่าก็ต้องใจ
ยิ้มพลางทางเดินเมินเมียง	หยิกเอาพี่เลี้ยงทำผลักไส
จูงมือยื้อชักดำเนินไป	ให้ไกลฝูงกำนัลนารี
แล้วค่อยกระซิบจำนรรจา	ว่าพระอนุชาทั้งสองศรี
ข้าเห็นเป็นน่าปรานี	อุตส่าห์ดั้นดงพงพีมา
อันเมืองโขมราฐธานี	ก็ไกลกับบุรีเราหนักหนา
ท่านเป็นแขกมาต่างพารา	มิทักทายจะว่าไร้ใจ
พี่เจ้าทั้งสองจงเมตตา	เอาหมากของน้องยานี้ไปให้
ว่าน้องบังคมถวายไป	แก่สองภูวไนยบัดนี้ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองนางพระพี่เลี้ยงสาวศรี
จึงเชิญพานหมากของเทวี	ซ่อนนางนารีกำนัลใน
ลัดแลงแฝงไม้ไคลคลา	บังพุ่มพฤกษาเข้ามาใกล้
ประณตบทบงสุ์พระทรงชัย	ทูลสองภูวไนยธิบดี
บัดนี้ท้าวน้องทั้งสององค์	จงใจให้ข้าบทศรี
เชิญสลามาถวายพระภูมี	อัญชลีทั้งสองพระองค์มา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองกษัตริย์ได้ฟังพี่เลี้ยงว่า
พระชื่นชมโสมนัสเปรมปรา	รับหมากมาเสวยในทันใด
ดังได้รสอมฤตฟ้า	มายาทรวงดวงจิตให้แจ่มใส
จึงว่าแก่สองพี่เลี้ยงไป	ขอบใจท้าวน้องทั้งสองรา
ซึ่งเจ้าเมตตาการุญ	คุณอยู่ครั้งนี้ก็หนักหนา
แต่ตกยากจากบ้านเมืองมา	อนาถาสิ่งใดก็ไม่มี
ซึ่งจะได้ทดแทนเป็นค่าหมาก	ฝากไปให้น้องทั้งสองศรี
แล้วถอดธำมรงค์อันรูจี	ส่งให้พี่เลี้ยงนางกัลยา
จงช่วยถวายนางโฉมยง	ว่าน้องจงในเสนหา
สิ่งใดพี่ได้กรุณา	เบื้องหน้าไม่ลืมคุณกัน ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองนางพี่เลี้ยงสาวสรรค์
รับพระธำมรงค์ทรงธรรม์	แล้ววันทาทูลไปทันใด
อันพระธำมรงค์สององค์นี้	เพราะมีประสงค์จึงถอดให้
จะทูลความตามมีบัญชาไป	ว่าภูวไนยให้มาเป็นสำคัญ
ทั้งนี้สุดแต่วาสนา	ไม่รู้ที่จะสัญญาเป็นคำมั่น
ว่าแล้วถวายบังคมคัล	มายังสองกัลยาณี
ก้มเกล้าประณตบทบงสุ์	ถวายพระธำมรงค์เรืองศรี
ว่าสององค์จงรักภักดี	ภูมีให้ตอบขอบคุณมา
แล้วตรัสสั่งซ้ำเป็นคำใน	น่าสงสารใจหนักหนา
ถึงจะกลับคืนไปพระพารา	ข้าเห็นจะพะว้าพะวังใจ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองพระบุตรีศรีใส
รับเอาธำมรงค์อันอำไพ	อรไทพินิจพิศดู
ทั้งสององค์ละม้ายคล้ายกัน	พรรณรายพรายพรรณทั้งคู่
จึงว่าแก่พี่เลี้ยงอันร่วมรู้	พี่เจ้าผู้ใจอารี
จงเอ็นดูน้องทั้งสอง	ช่วยป้องปิดความนางสาวศรี
อันภูบาลประทานมาทั้งนี้	จำจะมีตอบแทนสนองไป
ตรัสพลางทางดูนางนารี	เห็นเก็บมาลีเข้ามาใกล้
จึงพากันลีลาคลาไคล	เดินชมดอกไม้รายมา
พระพี่เลี้ยงเดินเคียงแล้วทำวิ่ง	ชิงกันเก็บพรรณบุปผา
สำรวลสรวลเล่นอยู่ไปมา	กัลยามิให้ใครกินใจ ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองศรีดังสุริย์ใส
เที่ยวประพาสชมพรรณมิ่งไม้	จนจะใกล้สุริย์แสงสายัณห์
จึงชวนสองราชอนุชา	ทั้งเจ็ดกัลยาสาวสวรรค์
นักสนมกรมในทั้งนั้น	คืนเข้าวังจันทน์ทันใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
ตอนที่ ๙
พระศรีเมืองทูลลาท้าวพินทุทัต
ช้า
๏ พระเสด็จเหนืออาสน์รจนา	จึงมีวาจาปราศรัย
ด้วยองค์อัคเรศทรามวัย	ดวงใจของพี่คือแก้วตา
อันสองอนุชาสุริย์วงศ์	ยกพลจัตุรงค์ซ้ายขวา
มาบรรลุถึงพระพารา	ก็ช้านานได้หลายราตรี
องค์พระบิตุเรศมารดร	จะคอยหาอาวรณ์หมองศรี
จำจะรีบร้นมนตรี	ไปตามดังมีบัญชามา
ครั้นจะอยู่เนิ่นนานนัก	พระทรงศักดิ์จะโศกซ้ำกันแสงหา
พรุ่งนี้พี่จะขอลา	แก้วตาเจ้าค่อยอยู่จงดี
ตรัสพลางพระทางรับขวัญ	กัลยาอย่าเศร้าหมองศรี
แต่พอไปได้ถวายอัญชลี	สองกษัตริย์แล้วพี่จะกลับมา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรเสนหา
ได้ฟังซึ่งพระบัญชา	กัลยาสลดระทดใจ
ดังหนึ่งพระยามัจจุราช	มาพิฆาตฟาดฟันให้ตักษัย
สตินางไม่เป็นใจ	อรไทกราบลงกับบาทา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ โปรดเกล้า	พระเจ้าจงโปรดเกศา
พระจะทิ้งน้องไว้ให้เอกา	ฝานฟ้าจะจากเมียไป
หลัดหลัดพระจะมาซัดหนี	จะปรานีน้องบ้างก็หาไม่
ยามพระจะไปเวียงชัย	มิได้คิดอาลัยแต่หลังมา
เสียแรงน้องจงรักภักดี	แต่แรกเริ่มเดิมทีมาหนักหนา
คิดจะขอเอาบาทบาทา	ปกเกล้าไปกว่าวันตาย
มิรู้พระจะมาซัดไว้	ให้อยู่เดียวเปลี่ยวใจขวัญหาย
เพราะรำลึกตรึกถึงเพื่อนสบาย	ที่เคยบำเรอถวายทุกเวลา
จึงรีบรัดจะไปพระนคร	เพราะอาวรณ์ด้วยความเสนหา
แม้พระไปจากพระพารา	เมียจะครองชีวาไว้ไยมี
ถึงว่าไปแล้วจะกลับมา	ผ่านฟ้าจะเห็นแต่ซากผี
สองกรค่อนทรวงเข้าโศกี	เทวีเกลือกกลิ้งนิ่งไป ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระภุชพลมีกมลหม่นไหม้
เห็นนางโศกซบสลบไป	ตกใจไม่เป็นสมประดี
จึงยอกรช้อนเกศนงลักษณ์	ขึ้นใส่ตักแล้วกันแสงศรี
โอ้ว่าแก้วตากัลยาณี	เจ้าตายจากพี่แล้วหรือฉันใด
เจ้าพูดด้วยพี่เมื่อกี้	มารศรีมาม้วยตักษัย
ควรหรือมาวินาศขาดใจ	ด้วยพี่จะไปพระบุรี
เจ้าตัดช่องน้อยแต่พอองค์	โฉมยงไม่คิดอาลัยพี่
พระโศกซ้ำร่ำรักแสนทวี	ภูมีพ่างเพียงจะขาดใจ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นค่อยคลายโศกโศกา	พระผ่านฟ้าก็คิดขึ้นได้
จึงยกพระหัตถ์มาลูบไล้	ประทับไว้กับทรวงนางกัลยา
อุรพายังมุ่นอุ่นอยู่	ก็รู้ว่ายังไม่ม้วยสังขาร
จึงให้เอาสุคนธมาลา	มาลูบโลมพักตราให้เทวี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นวลนางพระพี่เลี้ยงสาวศรี
ตกใจไม่เป็นสมประดี	ทั้งสนมนารีกำนัลใน
ลางนางบ้างวิ่งไปฝนยา	บ้างเอาสุคนธ์มาชโลมให้
บ้างเข้านวดฟั้นอยู่วุ่นไป	ทรามวัยได้สมประดีมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเฟื่องฟุ้งทุกทิศา
เห็นนางค่อยคืนฟื้นกายา	จึงบัญชาปลอบนางเทวี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ น้องรัก	เยาวลักษณ์คือดวงเนตรพี่
เจ้าอย่าโศกสร้อยโศกี	ใช่พี่มิรักนางกัลยา
ซึ่งพี่จะจากนางนงคราญ	ใช่จะไปด้วยการเสนหา
อันองค์พระบิตุเรศมารดา	แม้ว่ามิเป็นกังวลใจ
ถึงมีที่ประสงค์จงรัก	พี่จะจากเยาวลักษณ์กระไรได้
พี่รักเจ้าเท่าดวงหทัย	จะเปรียบนัยน์เนตรก็เหมือนกัน
เจ้าอย่าถวิลกินใจ	ทรามวัยอย่าพิโยคโศกศัลย์
อันรักใคร่ในน้องผูกพัน	ก็แจ้งใจแต่วันนั้นมา
ใช่ว่าพี่ไปจะไม่คิด	ปลื้มจิตอย่าพะวังกังขา
จำเป็นจำพี่จะขอลา	แก้วตาอย่าละห้อยน้อยใจ
พี่ไปก็ไม่อยู่ช้า	จะรีบกลับคืนมาพิสมัย
จงฟังคำพี่ว่านางทรามวัย	อย่าโศกาลัยเลยนะเทวี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรโฉมศรี
กราบลงกับบาทธุลี	เทวีจึงทูลสนองไป
ซึ่งพระจะเสด็จไคลคลา	ยังพาราโขมราฐกรุงใหญ่
จะไปแต่องค์พระทรงชัย	ละข้าน้อยไว้ในบุรี
เมียรักจักอยู่กระไรได้	พระภูวไนยจงโปรดเกศี
ธรรมดาเกิดมาเป็นสตรี	จะภักดีต่อผัวจนตัวตาย
เมียไม่ขออยู่พระเวียงชัย	จะขอไปตามเสด็จพระฦๅสาย
ถึงจะได้ยากลำบากกาย	ชีวิตจะวอดวายไม่อาลัย
จะได้ถวายอภิวาทบาทบงสุ์	สองพระองค์ทรงภพเป็นใหญ่
พระองค์จงพาเมียไป	ภูวไนยจึงได้เมตตา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ โฉมเฉลา	เยาวลักษณ์เลิศลํ้าเลขา
แสนรักสุดรักดังแก้วตา	ใช่ว่าจะไม่คำนึงนาง
ครั้นพี่จะพาเจ้าไป	ในป่าพงดงใหญ่ไพรกว้าง
จะถูกละอองต้องลมนํ้าค้าง	มรรคาท่าทางก็กันดาร
เจ้าไม่เคยยากลำบากใจ	เคยสำราญแต่ในราชฐาน
จะไปในไพรสณฑ์ทรมาน	เหลือบร่านริ้นร้ายจะราวี
ขวัญอ่อนจะตระหนกตกประหม่า	ด้วยโขมดมารยาฝูงผี
จงอยู่ด้วยพระชนกชนนี	แต่ในบุรีรมยา
พี่จะด่วนเดินรีบรัด	ข้ามเทินเนินพนัสพนมผา
จะพาไปเป็นห่วงหน่วงช้า	จะพะว้าพะวังกังวลใจ
ว่าพลางทางตระโบมโลมเล้า	ยุพเยาว์ผู้ยอดพิสมัย
ประจงกรช้อนชมทรามวัย	ปลื้มใจจงฟังพี่พาที ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ โปรดเกล้า	พระเจ้าจงโปรดเกศี
แม้ว่าพระไม่ปรานี	ภูมีมิพาเมียไป
เมียไม่ขออยู่ไยดี	จะสู้ม้วยชีวีตักษัย
แม้พระจากเมืองไปวันใด	จะกลั้นใจให้ม้วยมรณา
ว่าพลางนางกราบลงกับบาท	พระสามีธิราชนาถา
ทอดองค์ทรงโศกโศกา	กัลยาไม่เป็นสมประดี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองผู้เรืองรัศมี
เห็นนางโศกศัลย์พันทวี	พระภูมีตริตรึกนึกใน
ครั้นจะมิผ่อนผันหันหา	โดยดังจินดาก็มิได้
น่าที่นางจะม้วยบรรลัย	ที่ไหนเลยจะคงชีวา
คิดแล้วจึงมีสุนทร	รับขวัญสายสมรกนิษฐา
ปลอบพลางทางเช็ดชลนา	อย่าโศกานักเลยนางเทวี
ซึ่งเจ้าจำนงจงรัก	ภักดีจะไปด้วยพี่
เป็นเพื่อนยากลำบากในพงพี	พี่มีความยินดีเป็นพ้นไป
มิเสียทีนักว่ารักพี่	ทั้งนี้ก็ตามอัชฌาสัย
ว่าพลางทางชมภิรมย์ใจ	หฤทัยฟั่นฟุ้งปรีดา
ชวนชื่นหฤหรรษ์บันเทิง	สำเริงรสอมฤตหรรษา
แล้วเสด็จลีลาศคลาดคลา	พาองค์วนิดาจรลี
กับสองอนุชานุชนาถ	จากปราสาทรัตนาเรืองศรี
ขึ้นไปถวายดุษฎี	พระชนกชนนีในทันใด ฯ
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงปรางค์แก้วแพรวพราย	สี่กษัตริย์ถวายบังคมไหว้
พระบิตุเรศมารดาท่านไท	แล้วกราบทูลไปมิได้ช้า ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ โปรดเกศ	พระทรงเดชจงโปรดเกศา
อันสองพระราชอนุชา	กรีธามาถึงกรุงไกร
พักพลนิกายก็หลายวัน	ค่อยบรรเทาเบาบางป่วยไข้
ลูกรักจักลาพระองค์ไป	ยังพิชัยโขมราฐพารา
ครั้นจะเนิ่นช้านานนัก	สองพระองค์ทรงศักดิ์จะคอยหา
อันนางสุวรรณกัลยา	จะลาไปด้วยลูกยังบุรี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพินทุทัตรัศมี
ทั้งองค์อัครราชเทวี	ได้ฟังพระศรีเมืองลูกรัก
ทูลลาจะคืนไปเวียงชัย	สองพระองค์อาลัยเพียงอกหัก
สร้อยเศร้าเปล่าใจเป็นพ้นนัก	พระทรงศักดิ์จึงมีบัญชา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ลูกรัก	ดังดวงจักษุพ่อทั้งซ้ายขวา
ซึ่งเจ้าจะกลับไปพารา	จะทิ้งบิดาไว้ยังเวียงชัย
จะอยู่แต่ผู้เดียวเปลี่ยวองค์	จะปลงใจไว้จิตแก่ใครได้
อันสมบัติพัสถานทั้งนี้ไซร้	พ่อมอบเวนให้เจ้าทุกอัน
ด้วยไร้ประยูรสุริย์วงศ์	จะสืบทรงพิภพไอศวรรย์
พ่อหวังฝากชีพชีวัน	หรือขวัญเมืองจะจากเมืองไป
ตัวพ่อจะอยู่อนาถา	ใครจะพยาบาลเมื่อยามไข้
แต่นี้ตั้งแต่จะเปลี่ยวใจ	ครั้นจะห้ามเจ้าไว้ก็ผิดที
ลูกรักจงไปสถาพร	นางสุวรรณเกสรมารศรี
จะจากอกจากราชธานี	ไปด้วยภูมียังพารา
พ่อขอฝากองค์นงลักษณ์	ผิดชอบเบาหนักไปภายหน้า
สิ่งใดจงได้กรุณา	เห็นแก่บิดาได้ปรานี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองประณตบทศรี
ซึ่งบัญชาฝากฝังทั้งนี้	จะรับใส่เกศีลูกไว้
พระองค์จงอย่าอนาทร	อาวรณ์ร้อนรนหม่นไหม้
แม้เบาจิตผิดชอบประการใด	มิให้เคืองบาทราคี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณมาลามารศรี
วิ่งมากอดองค์พระบุตรี	แล้วมีเสาวนีย์ร่ำไร ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ขวัญเข้าแม่เลี้ยงเจ้ามา	จนพระชันษาเติบใหญ่
สิ่งใดมิให้ระคายใจ	หวังจะได้ฝากชีพชีวี
จะจากแม่จากวังเวียงราช	สุดสวาทจะเอาตัวหนี
จะทิ้งแม่ไว้ในธานี	แต่นี้จะเห็นหน้าใคร
อกแม่จะกรมระบมช้ำ	จะกินแต่นํ้าตาโหยไห้
ดังเดือนดับแต่จะลับเลื่อนไป	นับวันจะไกลพระมารดา
แม่ทุกข์ใครเลยจะช่วยได้	แม่ไข้ใครจะช่วยรักษา
ไม่เคยได้ไกลอกสักเวลา	ควรหรือแก้วตาจะจากไป
รํ่าพลางทางกันแสงสอน	สายสมรแม่ยอดพิสมัย
เจ้าจะไปด้วยองค์พระทรงชัย	จงจำคำแม่ไว้นะลูกรัก
ตัวเจ้าเป็นบาทบริจา	จอมจักรพัตราอันทรงศักดิ์
สิ่งใดห้ามใจเจ้าจงนัก	ภักดีต่อองค์พระทรงธรรม์
แสนสาวพระสนมกรมใน	นางใดท้าวรักใฝ่ฝัน
อย่าทำขึ้งเคียดเกียดกัน	จงผ่อนผันอย่าให้ขัดอัธยา
ท้าวรักอย่าทำลามลวน	สงวนจิตคิดเกรงโทษา
อันพระบิตุเรศมารดา	ลูกยาฝากองค์ให้จงดี
หมั่นเฝ้าเช้าเย็นเป็นนิตย์	ตั้งจิตปฏิพัทธ์บทศรี
จงจำคำแม่พร่ำพาที	ไปเป็นศรีสวัสดิ์ทุกเวลา ฯ
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	นางสุวรรณเกสรเสนหา
ได้ฟังสมเด็จพระมารดา	โอภาประสาทเสาวนีย์
จึงรับเอาโอวาทใส่เกล้า	จบเท้าใส่เกศเกศี
อาลัยในองค์พระชนนี	นางเทวีกราบบาทลงร่ำไร
พระคุณล้ำล้นคณนา	เลี้ยงลูกแต่น้อยมาจนใหญ่
ยังมิได้ทดแทนประการใด	มาจำไกลพระชนกชนนี
ลูกเคยปฏิพัทธ์บาทบงสุ์	อันทรงพระคุณทั้งสองศรี
โอ้ว่าจะจากพระบุรี	ตั้งแต่นี้ไปจะไกลตา
ยามกินจะคิดอาวรณ์	ยามนอนจะไห้โหยหา
แม้ไม่มอดม้วยชีวา	จะกลับมาสนองพระคุณไป
ว่าพลางนางทรงโศกี	กอดบาทชนนีร่ำไห้
ชลเนตรฟูมฟองนองนัยน์	อรไทไม่เป็นสมประดี ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	ท้าวพินทุทัตเรืองศรี
ทั้งนางสุวรรณมาลี	เห็นพระบุตรีโศกา
จึงตรัสตระโบมโลมไล้	ปลอบลูกสายใจเสนหา
แล้วมีพระราชบัญชา	ว่าแก่พระศรีเมืองไป
ซึ่งเจ้าจะกลับไปพารา	แต่บรรดาโยธาน้อยใหญ่
ม้ารถคชสารชาญชัย	สิ่งใดชอบใจลูกรัก
ทั้งนางนักสนมกรมใน	พ่อยกให้สององค์ทรงศักดิ์
อันศฤงคารบริวารตระการนัก	ตามแต่เจ้าจักเอาไป ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองรัศมีศรีใส
ทั้งพระราชธิดายาใจ	ได้ฟังบิตุเรศกล่าวมา
มีความยินดีเป็นพ้นไป	รับพระบัญชาใส่เหนือเกศา
ครั้นแล้วถวายบังคมลา	เสด็จมายังปรางค์ปราสาทชัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ จึงมีพระราชบัญชา	ตรัสสั่งเสนาผู้ใหญ่
กับทั้งมหาเสนาใน	กรุงพิชัยโขมราฐธานี
จงเร่งเตรียมพลโยธา	ทั้งม้ารถคชาถ้วนถี่
ให้พร้อมกันในวันพรุ่งนี้	จะยกไปบุรีจงฉับพลัน
แล้วสั่งนางท้าวเถ้าแก่	ให้จัดแจงชาวแม่สาวสวรรค์
บรรดาจะไปตามเสด็จนั้น	จงพร้อมกันให้ทันเวลา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทั้งสองเสนาแกล้วกล้า
รับสั่งแล้วพลันมิทันช้า	แข่งกันออกมาทั้งสองนาย
ต่างตนเร่งรวดตรวจตรา	สารวัดโยธาทั้งสองฝ่าย
ทุกหมวดตรวจเกณฑ์กันวุ่นวาย	อุตลุดบาดหมายอลวน
ก็ได้ฉับพลันมิทันนาน	ม้ารถคชสารตัวต้น
ให้ตั้งกองมั่วสุมชุมพล	อื้ออึงอลหม่านทั้งพารา
พร้อมพรั่งทั้งทัพโขมราฐ	สองพระนุชนาถเป็นกองหน้า
รายริ้วทิวธงอลงการ์	เตรียมท่าเสด็จพระภูวไนย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นางท้าวเจ้ายายเป็นใหญ่
ก็จัดนางสาวสรรค์กำนัลใน	ตรวจไตรทั่วทุกพนักงาน
แต่บรรดาฝูงนางนักสนม	ทุกกรมสับสนอลหม่าน
บ้างวิ่งไปจัดเครื่องอาน	ตามพนักงานบรรดามี
ลางนางบ้างวิ่งหากระจก	บ้างตกตะลึงก็ลืมหวี
เครื่องโอโถแป้งนํ้ามันดี	ใส่หีบใส่กลี่อยู่วุ่นวาย
ลางนางจีบจัดมัดห่อผ้า	บ้างวิ่งมาว่าแหนบน้อยหาย
อันเครื่องแต่งตัวเจ้าขรัวนาย	จัดใส่กระทายไว้ครบครัน ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงนางศรีประภาสาวสวรรค์
ทั้งนางสุดาดวงจันทร์	ครั้นรู้ว่าสองพระอนุชา
จะกรีธาทัพกลับไปพระนคร	นางอาวรณ์ร้อนเร่าเป็นหนักหนา
ดังต้องฟองพิษนาคา	กัลยาไม่เป็นสมประดี
ด้วยอาลัยในองค์พระทรงศักดิ์	นงลักษณ์สร้อยเศร้าหมองศรี
จึงเปลื้องทรงสะพักของเทวี	ใส่ผอบมณีอันรจนา
ส่งให้พี่เลี้ยงทั้งสอง	พี่เอ็นดูน้องจงอาสา
ไปถวายทั้งสองพระอนุชา	แจ้งว่าน้องทุกข์ฉุกใจ
อันความอาลัยไหม้หมอง	ทุกข์ร้อนของน้องเป็นไฉน
พี่เจ้าก็ย่อมเข้าใจ	จงทูลให้ทราบบาทบาทา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองศรีพี่เลี้ยงเสนหา
รับผอบใส่ทรงสะพักมา	วันทาแล้วรีบคลาไคล
ครั้นถึงก้มเกล้าเคารพ	แล้วถวายผอบแจ่มใส
ทูลสองพระองค์ทรงชัย	ว่าสองอรไทพระบุตรี
ให้เชิญภูษาทรงสะพัก	มาถวายทรงศักดิ์ทั้งสองศรี
แจ้งว่าพระจะไปธานี	เทวีพร่ำกินแต่น้ำตา
สาละวนก่นแต่โศกเศร้า	พระแม่เจ้าได้แต่พระภูษา
ต่างองค์จงรักภักดีมา	ได้ทราบบาทาพระภูมี ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
(ตอนนี้ต้นฉบับตก)
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเฟื่องฟ้าดินไหว
รีบยกโยธาคลาไคล	พระทรงไอยรามากลางพล
ล่วงเขตเมืองยโสธร	เสียงนิกรกึกก้องโกลาหล
ข้ามทุ่งทิวป่าอารญ	พักพลมาหลายราตรี
ถึงแดนเมืองจันทเสมา	พระสุริยาบ่ายคล้อยแสงศรี
พระให้พักพลโยธี	อยู่ที่ท่ามกลางมรรคา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
ตอนที่ ๑๐
พระศรีเมืองรบกับพระยาจันทร
๏ บัดนั้น	ขุนพลนายกองอาสา
ประจำด่านกรุงจันทเสมา	มีอาวุธครบทุกตัวคน
ถึงเพลาพาไพร่สามร้อย	ออกด้อมมองคอยทุกแห่งหน
เล็ดลอดสอดดูผู้คน	เลาะลัดไพรสณฑ์เที่ยวไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ พอมาเห็นพลกองทัพ	แน่นนันต์ไม่นับประมาณได้
ขุนพลนายกองก็ตกใจ	ยอบกายแฝงไม้ใบบัง
จึงปีนขึ้นบนปลายพฤกษา	เห็นม้ารถคชาคับคั่ง
นั่นพระศรีเมืองแล้วกระมัง	ทรงช้างที่นั่งคชาธาร
เห็นแล้วลงจากต้นไม้	พาไพร่เลาะลัดไพรสาณฑ์
รีบลัดดัดดั้นดงดาน	ไปทูลภูบาลทันใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงก็แจ้งแก่เสนา	ข้าพบกองทัพในป่าใหญ่
เห็นพระศรีเมืองเรืองชัย	เสด็จในท่ามกลางโยธา
ยกพลมาถึงปลายด่าน	ทวยหาญมากมายหนักหนา
ขอท่านได้แจ้งกิจจา	พาข้าไปทูลพระภูมี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	อำมาตย์แจ้งความถ้วนถี่
จึงพาขุนด่านจรลี	เข้าสู่ที่ท้องพระโรงใน ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
๏ ครั้นถึงประณตบทบงสุ์	ทูลองค์พระยาจันท์เป็นใหญ่
ว่ากองทัพพระศรีเมืองเรืองชัย	ล่วงเข้าในแดนนัครา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาจันท์เชี่ยวชาญหาญกล้า
จึงมีสิงหนาทบัญชา	โกรธาแล้วตรัสประภาษไป
เหม่ศรีเมืองดูหมิ่นกู	สู่รู้จะม้วยตักษัย
วันเมื่อชั่งรูปอรไท	ขอเปลี่ยนไม่ให้แค้นนัก
ดีแล้วจะได้เห็นกัน	จะห้ำหั่นให้ละลายหายหัก
แล้วสั่งเสนาผู้ใจภักดิ์	จงไปตั้งค่ายกักทางไว้
คู่เขื่อนลงขวากให้แน่นหนา	อย่าให้ศรีเมืองไปได้
สูเร่งไปพลันทันใด	ตั้งค่ายให้แล้วในวันนี้ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
บังคมก้มกราบสามที	ไปยังที่เตรียมพลไกร
เร่งรัดจัดกันอลหม่าน	ทวยหาญไม่นับประมาณได้
มือถืออาวุธปืนไฟ	ไม่ได้ครั่นคร้ามไพรี
ครั้นเสร็จก็ยกโยธา	ออกจากนัครากรุงศรี
รีบร้นพลเดินจรลี	ไปยังที่ปลายด่านเขตคัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ มาถึงจึงตั้งค่ายขวาง	ปิดทางลงขวากเขื่อนมั่น
แล้วทำหอรบครบครัน	สนามเพลาะเจาะกั้นบังกาย
ครั้นเสร็จจึงสั่งโยธา	ให้ตรวจตรากองเพลิงหน้าค่าย
ผลัดเกณฑ์ตระเวนรอบราย	นายหมวดกำชับอย่านอนใจ
ครั้นเสร็จก็เข้ารักษา	หอรบปีกกาค่ายใหญ่
ผลัดกันนั่งยามตามไฟ	ระวังระไวไพรี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด รัวสามลา
๏ เมื่อนั้น	จึงพระมณีรัตน์เรืองศรี
ทั้งพระพัทธวงศ์ธิบดี	ไสหัตถีเดินมาหน้าพล
พลางทอดพระเนตรแลไป	เห็นค่ายตั้งในกลางไพรสณฑ์
สนามเพลาะหน้าค่ายรายพล	คิดฉงนพระทัยพันทวี
จึงหยุดช้างพระที่นั่งทรง	ให้สงบจัตุรงค์ไว้ตามที่
จะคอยดูเชิงไพรี	ท่วงทีจะทำกลใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองฤทธิ์ทุกทิศไหว
ทอดพระเนตรกองหน้ายกไป	ภูวไนยเห็นหยุดโยธี
ประหลาดพระทัยพ้นนัก	พระจอมจักรทรงไสหัตถี
ฝ่าหมู่พหลมนตรี	ไปถึงพระศรีอนุชา
จึงถามสองเจ้าผู้ร่วมใจ	เป็นไฉนจึงหยุดกองหน้า
เจ้าจงบอกแก่พี่ยา	หรือว่ามีเหตุประการใด ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	สองพระอนุชาบังคมไหว้
จึงทูลพระเชษฐาไป	ว่ากองทัพผู้ใดไม่รู้
มาตั้งค่ายปิดทางลงไว้	ข้าจึงให้หยุดพลอยู่
หรือจะเป็นศึกเสี้ยนศัตรู	มาต่อสู้จะฆ่าให้บรรลัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระทรงฤทธิ์ดังองค์สุริย์ใส
ทอดพระเนตรตามมรรคาไป	เห็นค่ายใหญ่ตั้งปิดทางกัน
พระจึงตรัสบอกอนุชา	เห็นจะเป็นพระยาจันท์แม่นมั่น
เมื่อวันชั่งรูปนางสุวรรณ	มันพยาบาทแก่พี่ยา
ดีแล้วจะได้เห็นกัน	ถึงรบรุกบุกบันเข่นฆ่า
มิได้ครั่นคร้ามศักดา	พระบัญชาให้หยุดพลพลัน
จึงสั่งพี่เลี้ยงทั้งสี่	ที่นี่เราจะตั้งค่ายมั่น
ที่ประทับพลับพลาแรมวัน	ให้แล้วทันแต่ในวันนี้ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
ลงจากไอยราทันที	ไปสั่งตามมีโองการ
ตั้งค่ายขุดคูลงเขื่อนขัณฑ์	หอรบครบครันทั้งสี่ด้าน
แล้วกะกันเป็นพนักงาน	ให้นายด้านตรวจตราจงดี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	เสนาฟังพี่เลี้ยงทั้งสี่
กราบไหว้แล้ววิ่งเป็นสิงคลี	มาปักปันหน้าที่ทันใด
บ้างทำค่ายขุดคูลงขวาก	ก่นลากหลักตอหาเหลือไม่
บ้างทำที่ประทับพลับพลาชัย	บัดใจแล้วเสร็จครบครัน
พี่เลี้ยงเสนาจึงมาทูล	พระหน่อนเรนทร์สูรเฉิดฉัน
บัดนี้พลับพลาเสร็จพลัน	ขอเชิญพระทรงธรรม์เสด็จไป ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองได้ฟังแจ่มใส
ประทับช้างที่นั่งกับเกยชัย	ภูวไนยชวนสองอนุชา
กับพระมเหสีทรามวัย	ซึ่งสถิตอยู่ในรถา
ทั้งสี่กษัตริย์ยาตรา	เสด็จมายังที่แรมวัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองเดชแข็งขัน
เสด็จนั่งยังหน้าพลับพลาพลัน	ผันพักตร์มาสั่งเสนี
ชาวยโสธรพารา	ให้ไปทูลบิดาเรืองศรี
ว่าพระยาจันทบุรี	กรีธาทัพขวางทางไว้
เห็นว่าจะเป็นศึกกันจริง	เราจะกริ่งเกรงก็หาไม่
จงทูลพระองค์ทรงชัย	อย่าให้วิตกถึงลูกยา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
สองนายถวายบังคมลา	ถอยหลังออกมาบันได
จึงเผ่นขึ้นพาชี	เสนีขี่ควบขับใหญ่
เร่งรัดดัดดั้นพนาลัย	ไปยโสธรพารา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น	พระยาจันท์พระยาหงส์แกล้วกล้า
เสด็จออกพระโรงรจนา	พร้อมด้วยพฤฒาเสนี
พระจึงตรัสสั่งอำมาตย์	ให้แต่งพระราชสารศรี
ไปถึงศรีเมืองภูมี	แต่ในทันทีอย่าช้า ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศา
จึงแต่งสารตามมีพระบัญชา	ต่อหน้าพระที่นั่งภูวไนย
ครั้นเสร็จแล้วส่งสารา	แก่ทหารกองม้านายใหญ่
เร่งรีบไปยังทัพชัย	อย่าช้าแต่ในเพลานี้ ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทหารกองม้าทั้งสี่
รับสารถวายอัญชลี	มาขี้นพาชีรีบไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นมาถึงนายกองค่ายหน้า	นายม้าผู้มีอัชฌาสัย
ชูสารแล้วร้องไปแต่ไกล	เราไซร้อยู่จันทบุรี
เป็นทูตจำทูลพระราชสาร	พระผู้ผ่านกรุงจันท์เรืองศรี
ว่าพลางทางขับพาชี	ถึงที่ค่ายหน้าทันใด ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ บัดนั้น	ทหารกองหน้านายใหญ่
ได้ฟังแล้วพาคลาไคล	เข้าไปเฝ้าองค์พระราชา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ มาถึงประณตบทบงสุ์	องค์พระภูวไนยนาถา
ทูลเบิกทั้งสี่เสนา	มาแต่กรุงจันท์เวียงชัย
ว่าเป็นราชทูตทูลสาร	พระยาจันท์ผู้ผ่านกรุงใหญ่
ทูลแล้วก็ส่งสารไป	ให้แก่มหาเสนา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนีผู้มียศถา
รับเอาพระราชสารตรา	มาคลี่ออกอ่านทันใด ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ให้ลักษณสารพระยาจันท์	ทรงธรรม์ทศพิธเป็นใหญ่
ครองจันทบุรีเวียงชัย	สิ่งใดมิได้ภัยพาล
เป็นจอมกษัตริย์สุริย์วงศ์	พร้อมด้วยจัตุรงค์ทวยหาญ
ไพรีไม่มีต้านทาน	จะอาจหาญเข้ารอต่อผจญ
แต่ออกชื่อลือนามก็ขามฤทธิ์	ประจามิตรสยองพองขน
พระเดชทั่วนัคราสากล	ใครประจญต่อฤทธิ์ก็บรรลัย
เดิมท้าวพินทุทัตนาถา	มีราชสารามาให้
ว่าสุวรรณเกสรอำไพ	ไร้คู่สู่สมภิรมยา
จะยกให้เป็นอัครมเหสี	เรามีพระทัยปรารถนา
พระศรีเมืองมาชิงกัลยา	มิได้เกรงชีวาบรรลัย
ถ้ารู้สึกตัวกลัวผิด	จงคิดส่งนางมาให้
ถ้าไม่รักตัวกลัวภัย	จะจับฆ่าเสียให้มรณา ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองโฉมเสนหา
ฟังแจ้งแห่งศุภสารา	ของพระยาจันทภูมี
พระยิ้มแย้มสรวลสำรวลร่า	แล้วตรัสว่าผู้ใหญ่ไม่พอที่
จึงสั่งแก่ราชเสนี	ให้เร่งแต่งสารศรีตอบไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาบังคมประนมไหว้
รับสั่งแต่งสารทันใด	ตามในบัญชาพระภูบาล
ครั้นทำสารเสร็จขึ้นกระดาษ	ส่งให้ราชทูตผู้ถือสาร
ต่อพักตร์พระศรีเมืองเรืองชาญ	เสด็จอยู่หน้าพระลานพลับพลาชัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาพระยาจันท์เป็นใหญ่
รับสารบังคมลาคลาไคล	บัดใจมาขึ้นพาชี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึง	ราชทูตผู้ถือสารศรี
ตรงเข้าไปเฝ้าพระภูมี	ยังที่เสด็จออกพระโรงธาร
แล้วก้มเศียรบังคมบรมบาท	ทูลถวายสาราราชสาร
ส่งให้เสนีผู้ปรีชาญ	อ่านถวายพระยาจันท์มิได้ช้า ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ในลักษณว่าสารพระศรีเมือง	ผู้เรืองธนูศิลป์แกล้วกล้า
ครองกรุงโขมราฐพารา	เป็นมหากษัตริย์สุริย์วงศ์
มีเดชเดชาอานุภาพ	แม้จะปราบยุคไหนก็ผุยผง
ใครไม่หาญทานอิทธิ์ฤทธิรงค์	ระอาองค์ออกโอษฐ์ไม่ต่อตี
มาถึงพระยาจันทวงศ์	ผู้พงศ์ขัตติเยศเรืองศรี
ไม่อยู่ในยุติธรรมประเพณี	มีแต่ก่อกรรมคำพาล
อันนางสุวรรณเกสร	ภูธรพินทุทัตมหาศาล
ผู้เป็นบิดาเยาวมาลย์	พระภูบาลให้ชั่งรูปเทวี
รูปใครหนักได้เสมอกัน	พระทรงธรรม์จะให้เป็นมเหสี
รูปเราหนักเท่ากันพอดี	พระภูมีจึงเสกให้ครองกัน
อันรูปพระยาจันทวงศ์	หนักเท่าองค์ประภาเฉิดฉัน
ตัวก็ได้กราบทูลพระทรงธรรม์	วันนั้นจะขอเปลี่ยนกัลยา
ฝ่ายเรามิให้เทวี	กลับมีพยาบาทหึงสา
หยาบหยามลามลวนเจรจา	ว่าให้ส่งชายาเข้าไป
ตัวท่านเป็นคนโมหันธ์	สำคัญว่าเรากลัวอย่าสงสัย
พระยาจันท์ไม่กลัวบรรลัย	ให้เร่งยกพลไปอย่าช้า ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาจันทวงศ์นาถา
ได้ฟังสารดาลเดือดโกรธา	จึงบัญชาสิงหนาททันใด
สั่งนายฤทธิรงค์องอาจ	เจ้าผู้ฉลาดอัชฌาสัย
กับนายทรงวิชาร่วมใจ	จงไปสะกดไพรี
จับเอาศรีเมืองอาธรรม์	กับสุวรรณเกสรมเหสี
มาถวายกูในราตรี	พรุ่งนี้จะให้รางวัล ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองนายผู้ปรีชาขยัน
รับสั่งแล้วกราบทูลพลัน	ทรงธรรม์อย่าปรารภฤทัย
ข้าน้อยจะขออาสา	ไปสะกดโยธาให้หลับไหล
จับพระศรีเมืองกับอรไท	มาถวายจงได้พระภูมี
ทูลพลางกราบถวายบังคมลา	สองนายเริงร่าเกษมศรี
มาจัดเครื่องบูชายัญทันที	ธูปเทียนมาลีครบครัน
กับทั้งว่านยามหาสะกด	พร้อมหมดสองนายผายผัน
รีบมาด่วนด่วนชวนกัน	ตรงไปค่ายมั่นพระศรีเมือง ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงจึงแอบเข้าไปดู	เห็นหมู่จัตุรงค์เดินเนื่อง
ม้ารถคชาก็นองเนือง	เครื่องศัสตราสรรพทุกสิ่งอัน
เวลาก็ยังมิพลบค่ำ	พอย่ำย่ำร้อนแสงสุริย์ฉัน
สองนายชายแฝงไพรวัน	ชวนกันนั่งคอยเวลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	ทหารพระศรีเมืองพร้อมหน้า
ครั้นเวลาเข้าสนธยา	ตรวจตรากองเพลิงนั่งยาม
กองตระเวนเกณฑ์ตรวจประจำซอง	ฆ้องหม่องใครม่อยก็ตีถาม
สมด้วยอาญาศึกสงคราม	ตามกฎสำหรับทัพสืบมา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายทรงวิชาชาญหาญกล้า
พลบค่ำย่ำฆ้องนาฬิกา	เวลาพอได้ฤกษ์ชัย
สองนายเดินขึ้นเหนือลม	ได้สมดังจิตปองผ่องใส
จึงจุดธูปเทียนขึ้นบัดใจ	บูชาคุณไสยทันที
แล้วโอมอ่านพระเวทคาถา	อัญเชิญเทวาทุกราศี
เรียกภูตปีศาจร้ายราวี	ได้ทีแล้วเป่ายาไป
เป็นควันตลบอบอาย	พระพายพัดมาหาเหลือไม่
ต้องทั้งม้ารถคชไกร	ไพร่พลก็หลับพร้อมหน้า ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ ตระ
๏ บัดนั้น	มนตรีกองขันซ้ายขวา
ทั้งยามอยู่พร้อมโยธา	สองพระอนุชาภูมี
ทั้งพระศรีเมืองเรืองชัย	เกสรอำไพมเหสี
พระสนมกำนัลขันที	พาชีคชาผูกไว้
ถูกควันว่านยาทั้งกองทัพ	หาวนอนงุบงับหลับไหล
ล้มพาดกลาดเกลื่อนกันไป	ขาไขว่กอดเพื่อนพัลวัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	นายฤทธิรงค์เข้มขัน
เงียบเสียงเลี่ยงมาดูพลัน	เห็นพลนั้นนอนหลับสนิทนัก
ทีนี้จะสมปรารถนา	ไม่เสียทีอาสาพระทรงศักดิ์
จะหยุดพูดจาก็ช้านัก	มาจักเข้าไปพลับพลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงหน้าพลับพลาชัย	เสนาหลับไหลอยู่หนักหนา
บ้างผูกมัดรัดรอบกายา	ผูกขาแขนคอติดกัน
กลาดกลิ้งเต็มหน้าชาลา	สองนายพากันผายผัน
ขึ้นบนพลับพลาฉับพลัน	นั่นพระศรีเมืองภูมี
กับนางสุวรรณเกสร	นอนหลับสนิททั้งสองศรี
มีพระขรรค์ศรสิทธิ์ฤทธี	วางอยู่ข้างที่ไสยา
สองนายหวั่นจิตคิดพรั่น	ตัวสั่นเหงื่อฉีกออกโซมหน้า
ให้สยองพองเส้นโลมา	ตกประหม่าตามืดไม่เห็นกัน
เมียงหมอบยอบกายเข้าแฝงเสา	เห็นเงาตัวตื่นไม่มีขวัญ
ถอยหลังลูบอกงกงัน	เข้าแอบม่านกั้นบังตา ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ มาจะกล่าวบทไป	ถึงอารักษ์สิทธิศักดิ์แกล้วกล้า
สถิตในพระไทรฉายา	มีจิตเมตตาพ้นไป
เมื่อเห็นนายทรงวิชา	เข้าสะกดโยธาหลับไหล
จะจับพระศรีเมืองเรืองชัย	เทพไทถวิลจินดา
ว่าพระศรีเมืององค์นี้	เธอมีอานุภาพหนักหนา
เป็นจอมจักรพรรดิกษัตรา	ทรงมหาทศพิธราชธรรม์
อันเราจะนิ่งอยู่นี้	น่าที่จะม้วยอาสัญ
คิดแล้วจึงเทพเทวัญ	ผายผันจากพระไทรลงมา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เหาะ
๏ ครั้นถึง	ที่พระศรีเมืองนาถา
เห็นหลับสนิทนิทรา	เทวามีจิตปรานี
อนิจจาโอ้ว่าพระศรีเมือง	ลือเลื่องเฟื่องฟ้าราศี
ทรงโฉมประโลมโลกีย์	ใครเห็นเป็นที่จำเริญตา
อารักษ์เอากรเข้าสั่นองค์	ปลุกพระโฉมยงเสนหา
แล้วคืนสู่พระไทรฉายา	ผาสุกสำราญบานใจ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองฤทธิ์พิสมัย
ครั้นอารักษ์ปลุกองค์พระทรงชัย	ภูวไนยตื่นจากไสยา
พระจึงเปิดแกลแลไป	ให้ประหลาดพระทัยหนักหนา
เห็นไพร่พลพหลโยธา	เสนาหลับสิ้นไม่สมประดี
พระจึงเสด็จออกมา	ปลุกพระอนุชาสองศรี
กับพระพี่เลี้ยงผู้ภักดี	บัดนี้มาเงียบสงบไป
เห็นทีมีเหตุเป็นมั่นคง	พี่จงไปเอาใจใส่
ตรวจตราทหารชาญชัย	เร่งเร็วรีบไปทันที ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงรับสั่งใส่เกศี
บังคมคัลถวายอัญชลี	ออกมาจากที่พลับพลา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ มาถึง	จึงเห็นเสนาถ้วนหน้า
ต้องมัดหลับอยู่ดาษดา	ไม่รู้สึกกายานอนกรน
พี่เลี้ยงจึงเข้าไปปลุก	บ้างลุกตกใจสับสน
จึงแก้มัดให้สิ้นทุกคน	อลวนทั้งค่ายวุ่นวาย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น	สองนายทหารขวัญหาย
เห็นพระองค์ทรงตื่นฟื้นกาย	ปลุกคนทั้งหลายอึงไป
จึงอ่านมนต์จังงังบังกาย	หนีออกจากค่ายไปได้
เล็ดลอดรอดตัวกลัวภัย	รีบไปยังจันทบุรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงทวารพารา	พอพระสุริยาสร่างศรี
เข้าในนคราธานี	จรลีมาท้องพระโรงชัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาจันท์พระยาหงส์เป็นใหญ่
ทอดพระเนตรเห็นทหารชาญชัย	สองนายผู้ไวปรีชา
จึงตรัสประภาษถามไป	ยังได้สมความปรารถนา
หรือไม่ได้สมเจตนา	ซี่งอาสาไปจับไพรี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	สองทหารประณตบทศรี
จึงกราบทูลไปพลันทันที	ตามมูลคดีแต่หลังไป
ว่าพระศรีเมืองฤทธิรงค์	พระองค์บุญหนักศักดิ์ใหญ่
มีจิตคิดคร้ามขามใจ	เข้าใกล้ไม่ได้พระภูมี ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาจันท์พระยาหงส์เรืองศรี
ได้ฟังทหารพาที	มีจิตคิดพรั่นพระทัย
แต่หักมานะกษัตรา	จะออกวาจาก็ไม่ได้
คิดแล้วจึงสั่งเสนาใน	ให้เตรียมพลไกรชัยชาญ
ผูกช้างพระที่นั่งสำหรับศึก	อันเหี้ยมฮึกกำลังห้าวหาญ
ให้พร้อมสำเร็จเสร็จการ	กูจะไปต่อต้านไพรี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนารับสั่งใส่เกศี
ก้มเกล้ากราบงามสามที	ก็จรลีมาจัดทัพชัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ กะเกณฑ์จัตุรงค์ทวยหาญ	เลือกล้วนชำนาญศึกใหญ่
ขุนช้างผูกช้างชาญชัย	ครบไปด้วยเครื่องคชาธาร
ขุนม้าผูกม้าอาชาไนย	เคล่าคล่องว่องไวห้าวหาญ
ขุนรถแต่งรถอลงการ	ชำนาญชาญด้วยเครื่องศัสตรา
ทหารปืนยืนยิงชิงชัย	อาจองทะนงใจอาสา
ไม่ย่อท้อต่อศึกที่ยกมา	กำลังหาญชาญกล้าราวี
ทหารโล่ห์โตมรแข็งขยัน	ทหารทวนเกาทัณฑ์ไม่ถอยหนี
พร้อมถ้วนกระบวนทัพโยธี	จรลีมาเฝ้าพระภูวไนย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงถวายอภิวันท์	ทูลจอมกรุงจันท์เป็นใหญ่
ข้าน้อยไปจัดทัพชัย	ได้พร้อมเสร็จแล้วดังบัญชา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาจันทวงศา
ครั้นแจ้งแห่งคำเสนา	ว่าโยธาพร้อมแล้วก็ยินดี
จึงมีพจนารถตรัสมา	ชวนพระอนุชาเรืองศรี
สององค์เสด็จจรลี	มาเข้าที่สรงคงคา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ สององค์ชำระสระสนาน	ทรงสุคนธาธารโอ่อ่า
สองทรงสนับเพลาเพราตา	ต่างทรงภูษากระบวนลาย
แล้วทรงชายไหวชายแครง	ประดับทับทิมแดงแสงฉาย
ฉลององค์ทรงเกราะพรรณราย	สร้อยสะอิ้งพริ้งพรายลายตา
สังวาลประดับทับทรวง	โชติช่วงแวววามเวหา
ทองกรพาหุรัดรจนา	ธำมรงค์อลงการ์เพชรพราย
สองทรงมงกุฎอุดมเลิศ	ขัดพระขรรค์ประเสริฐเฉิดฉาย
ชวนน้องยุรยาตรนาดกราย	ผันผายมาขึ้นคชา ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ ช้างเอยช้างต้น	เคยประจญข้าศึกมาหนักหนา
เข้มแข็งแรงดีทั้งฝีงา	อาจหาญชาญกล้าว่องไว
กระหึ่มครึ้มครางโกญจนาท	องอาจกำลังสูงใหญ่
ตกมันอาบคางครึ้มไป	มิได้ย่อท้อไพรี
รัตคนชนชนักซองหาง	พู่ดาวกระจ่างแสงสี
ผูกเครื่องคชาธารจะราวี	ครบที่ศัสตราจะชิงชัย
ทหารปืนแบกปืนแห่หน้า	ทวนทองดาษดามาไสว
บังสูรย์มยุรฉัตรธงชัย	ปี่กลองก้องในพสุธา
สององค์ทรงช้างต่างกัน	พระยาหงส์น้องนั้นเป็นทัพหน้า
พร้อมด้วยจตุรงคเสนา	จึ่งให้โห่สามลาคลาไคล ฯ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ มาถึงปลายด่านเขตขัณฑ์	ฝ่ายองค์พระยาจันท์เป็นใหญ่
ให้หยุดพักพลสกลไกร	สงบไว้คอยดูท่วงที ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ จึงสั่งมหาเสนา	ให้โยธาโห่ร้องขึ้นอึงมี่
กึกก้องสนั่นไปถึงไพรี	มี่อึงไปถึงพลับพลา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองฤทธิ์ทุกทิศา
เสด็จออกยังที่พลับพลา	พร้อมสองอนุชาธิบดี
ทั้งมหาเสนาแลพี่เลี้ยง	ได้ยินเสียงโห่ร้องขึ้นอึงมี่
ชะรอยทัพพระยาจันท์มาราวี	พระภูมีจึงกล่าวบัญชา
สั่งพระพี่เลี้ยงผู้ร่วมใจ	ให้จัดพลไกรอยู่รักษา
องค์พระ(ม)เหสีชายา	ตรวจตราอย่าให้ภัยพาล
อันพหลพลไกรจะไปรบ	จัดแจงให้ครบเครื่องทหาร
ให้ถ้วนกระบวนทัพสรรพการ	จะต่อต้านไพรีให้มีชัย ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	พระพี่เลี้ยงบังคมประนมไหว้
รับสั่งพระองค์ทรงชัย	ออกไปจัดพลโยธา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ กะเกณท์เสร็จถ้วนกระบวนทัพ	สับช้างปีกซ้ายปีกขวา
พี่เลี้ยงก็กลับเข้ามา	เฝ้าพระจักราเรืองชัย ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงจึงกราบบังคมทูล	องค์พระนเรนทร์สูรเป็นใหญ่
ว่าจัดทัพพร้อมแล้วพระทรงชัย	ภูวนัยจงทราบบาทา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึงพระมณีรัตน์วงศา
กับพระพัทธวงศ์ราชา	กราบทูลอาสาไปชิงชัย
ว่าศึกพระยาจันท์ที่ยกมา	น้องจะยกไปฆ่าให้ตักษัย
มิให้เคืองบาทพระทรงชัย	ภูวนัยจงได้เมตตา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองฟังทูลก็หรรษา
จึงมีพจนารถบัญชา	แก่น้องสองราว่าขอบใจ
ซึ่งเจ้าจะอาสาพี่	สงครามครั้งนี้ยิ่งใหญ่
แต่ลำพังน้องจะยกไป	เจ้าไซร้ยังเยาว์สงครามการ
พี่จำจะยกไปด้วย	จะได้ช่วยป้องกันหักหาญ
ว่าพลางชวนน้องชัยชาญ	สามองค์สรงสนานวารี ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ พระเข้าที่ชำระสระสรง	สำอางองค์ขัดพระกายผ่องศรี
นํ้ากุหลาบซาบสิ้นอินทรีย์	หอมตระลบมาลีฟุ้งไป
พระทรงเครื่องกษัตริย์ทั้งสาม	ดูงามแต่ละองค์พิสมัย
ประดับเสร็จเครื่องศึกอำไพ	สามองค์คลาไคลมาเกยลา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ช้างเอยช้างทรง	อาจองกำแหงแรงกล้า
แต่ละตัวไม่กลัวชนชนะงา	สามสารหาญกล้าเกรียงไกร
พระพัทธวงศาภูบาล	ทรงช้างคชาธารยิ่งใหญ่
เป็นทัพหน้าอาจหาญชาญชัย	มิได้ย่อท้อต่อณรงค์
ฝ่ายพระมณีรัตน์น้องยา	ทรงคชกล้างาสูงส่ง
เป็นกองหนุนทัพหน้ามั่นคง	อาจองศักดากล้าดี
อันพระสุริยารัตนาวรรณ	สองพี่เลี้ยงนั้นไม่ถอยหนี
ขี่ช้างพังคาจรลี	เคียงพระน้องสองศรีออกไป
ช้างทรงขององค์พระศรีเมือง	ครบเครื่องคชาธารยิ่งใหญ่
เป็นทัพหลวงจอมพลสกลไกร	กั้นเศวตฉัตรชัยบนคชา
สรรพสรรพอาวุธครบครัน	สารพันจะพิฆาตเข่นฆ่า
ไพรีเข้าต่อก็มรณา	กายาเป็นภัสม์ธุลีไป
อันพระอภัยสุริยวงศ์	พระพินทุพงศ์พี่เลี้ยงใหญ่
ขี่ช้างคนละตัวเกรียงไกร	ห้าวหาญชาญชัยฤทธา
พระอภัยสุริวงศ์เป็นปีกซ้าย	พระพินทุพงศ์รายเป็นปีกขวา
พร้อมด้วยจัตุรงโยธา	ทัพหน้าทัพหนุนเชี่ยวชาญ
ครบเครื่องศาสตราอาวุธ	แห่โห่อึงอุดอูละหม่าน
จึงให้ฤกษ์โยธามามินาน	ใกล้สถานหน้าค่ายพระยาจันท์ ฯ
ฯ ๑๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งพระพัทธวงศ์เฉิดฉัน
เห็นพระยาหงส์รุกบุกบัน	ยกพลกระชั้นมากมาย
พระจึงให้ยกทัพหน้า	เร่งยกโยธาทั้งหลาย
เข้าหักศึกอย่านึกกลัวตาย	ฟันเสียให้กระจายแตกไป ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	จึ่งเสนานายกองทัพใหญ่
จนหน้าช้างพระยาหงส์ทรงชัย	ไม่เป็นตำบลสนธยา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาหงส์กริ้วโกรธหนักหนา
จึ่งไสช้างพระที่นั่งราชา	แทงพลวิ่งผ่าขึ้นไป
เห็นพระพัทธวงศ์ทรงช้าง	อยู่กลางจอมพลเป็นใหญ่
พระยาหงส์จึ่งพุ่งหอกชัย	จะให้ต้องพัทธวงศ์ราชา ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์พระพัทธวงศา
พระชายเนตรชำเลืองมา	เห็นอาวุธศาสตราหอกชัย
ตกลงริมช้างที่นั่งทรง	พระองค์กริ้วโกรธดังเพลิงไหม้
จึ่งไสช้างพระที่นั่งขี้นไป	เข้าลุยไล่เอากลางโยธา
เข้าถึงหน้าช้างพระยาหงส์	พระองค์มีความหรรษา
ร้องเหวยว่าพระยาหงส์มา	เราสองราจะชนช้างกัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาหงส์ฤทธิแรงแข็งขัน
เห็นช้างพระพัทธวงศ์บุกบั่น	พระทรงธรรม์ไสพระคชาธาร
ชนกันในท่ามกลางพล	ไม่ย่อย่นต่างองค์ต่างหาญ
สองสู้สัประยุทธ์ประจัญบาล	ตามกระบวนคชสารชิงชัย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระพัทธวงศ์เลิศฟ้าดินไหว
คอยป้อนอาวุธทั้งปวงไป	ด้วยพระแสงขอชัยศักดา
ครั้นพระยาหงส์พลั้งเพลงรบ	พระตระลบฟันลงเบื้องขวา
ด้วยพระแสงของ้าวศาสตรา	ต้องพระยาหงส์พลันทันใจ
ก็ขาดคอช้างลงกลางทัพ	รี้พลเยินยับไม่นับได้
พระยาหงส์ตกช้างลงไป	ก็บรรลัยสูญสิ้นชีวาวาย ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งพระยาจันท์เรืองฉาย
พระยืนช้างอยู่เห็นน้องชาย	วายชีพขาดคอช้างทรง
พระไสช้างวางวิ่งขึ้นไป	พร้อมด้วยพลไกรอาสา
ครั้นถึงหน้าช้างพระน้องยา	พระราชายืนช้างขวางกัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาจันท์ฤทธิแรงแข็งขัน
เห็นพระมณีรัตน์ทรงธรรม์	ยืนช้างที่นั่งกันน้องยา
พระยาจันท์โกรธเพียงอัคคี	ไอ้เด็กนี้โอหังหนักหนา
เอ็งจะสู้กูหรือว่ามา	ถ้ากลัวมรณาถอยไป
อันศรีเมืองนั้นไยไม่เห็นหน้า	ออกมาด้วยหรือไปไหน
เอ็งเด็กเร่งถอยออกไป	ให้ศรีเมืองออกมารบกัน ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งองค์พระมณีรัตน์เฉิดฉัน
ได้ฟังถ้อยคำพระยาจันท์	จึ่งตอบไปพลันทันที
ตัวท่านกล่าวคำอาจอง	ทะนงศักดิ์ฤทธิไกรชัยศรี
ดังแมงเม่าไม่รู้ว่าอัคคี	จะยับเป็นธุลีแหลกไป
เอ็งอ้างว่าจะสู้พระเชษฐา	อหังการ์ไม่ประมาทตัวได้
เห็นกูจึ่งชะล่าเฉลยใจ	ฮึกฮักว่าไปด้วยพาลา
กูมาครั้งนี้สององค์	ชื่อมณีพัทธวงศ์นาถา
เป็นน้องพระศรีเมืองราชา	อาสามาเป็นทัพหน้าภูมี
ด้วยท่านหยาบช้าสามารถ	องค์อาจราชศักดิ์เกินที่
เป็นใจพาลหาญฮึกราวี	จึงเป็นกุลีวุ่นวาย
วันนี้อย่าได้หวังจะคืนไป	จะมอดม้วยบรรลัยฉิบหาย
ถ้าเอ็งคิดกลัวความตาย	จงถวายบังคมอย่านาน ฯ
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระยาจันท์โกรธดังเพลิงผลาญ
ไสช้างพระที่นั่งคชาธาร	เข้ารุกรานเอากลางโยธี
จึงร้องว่าเหวยเด็กน้อย	กล่าวถ้อยนี้เกินศักดิ์ศรี
แม้นเอ็งอวดอ้างว่าตัวดี	วันนี้กับกูจะเห็นกัน ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	จึ่งพระมณีรัตน์เฉิดฉัน
ขับสารต้านต่อพระยาจันท์	บุกบั่นรานรุกราวี
ต่างองค์ต่างทรงพระแสงขอ	สองต่อไม่ท้อถอยหนี
ต่างฟันต่างรับเป็นโกลี	ถ้อยที่ปัดป้องว่องไว
ต่างแข็งต่อแข็งแรงรบ	หลีกหลบท่วงทีแก้ไข
ต่างองค์มิได้ปราชัย	ก็ยืนคชไกรอยู่กลางพล ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองรุ่งเวหน
เห็นช้างพระอนุชาเข้าต่อชน	ผจญด้วยองค์พระยาจันท์
ต่างรอท้อถอยคชสาร	มิได้ประจัญบาลห้ำหั่น
พระพิโรธโกรธกริ้วคือไฟกัลป์	ขับช้างกระชั้นเข้าไป
จึงจับศรศาสตร์พาดสาย	หมายล้างพญาจันท์ให้ตักษัย
ผาดแผลงไปพลันทันใด	เสียงสนั่นหวั่นไหวทั้งโลกา ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ ศรศักดิ์ปักองค์พระยาจันท์	ยังไม่ทันสุดสิ้นสังขาร์
ซบลงกับคอไอยรา	โยธาแตกพ่ายกระจายไป ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	องค์พระมุนีรัตน์ศรีใส
ขับช้างวางเร็วเข้าไป	ฟันด้วยพระขรรค์ชัยมรณา ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ โอด เสน่ห์
๏ บัดนั้น	ทหารพระพัทธวงศา
เห็นพระยาจันท์สิ้นชีวา	ก็พากันไล่จับรี้พล ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ บ้างฉวยได้เสนามนตรี	ทุบตีถองถีบไม่นับหน
ผูกมัดรัดฅอทุกตัวคน	ก็รีบร้นมาถวายพระภูมี ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองฟ้าราศี
ครั้นเห็นเสนามนตรี	จับพวกไพรีเข้ามา
จึ่งตรัสถามเสนาพระยาจันท์	ว่าแต่สัจธรรม์อย่ามุสา
เมื่อประถมยามสนธยา	เขาใช้ให้ใครมาสะกดเรา
ไอ้คนดีหนีหลบไปอยู่ไหน	เป็นไรไม่มาอีกเล่า
จับได้หรือไม่จงบอกเรา	หรือมันเข้าไปอยู่นัครา
แม้นมึงมิบอกตามตรง	จะลงทัณฑกรรมให้หนักหนา
จะตระเวนให้อายแก่โยธา	ผ่าอกตัดเศียรมึงเสียบไว้ ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น	เสนาได้ฟังก็หวาดไหว
ความกลัวตัวสั่นจะบรรลัย	จึ่งทูลพระทรงชัยด้วยสัจจา
ว่าคืนนั้นพระยาจันทวงศ์	ใช้นายฤทธิรงค์แกล้วกล้า
สองนายกับทรงวิชา	ให้มาสะกดทัพพระภูมี
เพื่อจะจับพระองค์ผู้ทรงเดช	กับพระเยาวเรศมเหสี
ด้วยเดชเดชาบารมี	คนดีมิทำได้ดั่งจินดา
ให้มีจิตรคิดพรั่นทั้งสอง	พองเศียรทุกเส้นเกศา
สองนายเล็ดลอดไคลคลา	พากันไปเฝ้าพระยาจันท์
นายฤทธิรงค์ทรงวิชา	ทูลว่าสองนายผายผัน
มาสะกดทัพพระทรงธรรม์	พลขันธ์หลับสนิทนิทรา
เข้าไปยังหน้าพลับพลาชัย	มัดเสนาไว้หนักหนา
แล้วคิดกลัวเกรงเดชพระจักรา	พระจันท์ได้รับแจ้งทุกประการ
จึ่งให้ยกพยุหยาโยธา	สองนายนำหน้ากล้าหาญ
พระองค์แผลงศรไปรอนราน	ถูกสองนายชาญปรีชา
ตายกับพระยาจันทวงศ์	เมื่อพระองค์ไสช้างเข้าเข่นฆ่า
ความสัจไม่สร้างเจรจา	จงทราบบาทาพระทรงธรรม์ ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น	พระศรีเมืองเรืองฤทธิ์แข็งขัน
ได้ฟังเสนาพระยาจันท์	รำพันทูลแจ้งกิจจา
พระยิ่งมีพระทัยเบิกบาน	สำราญรื่นเริงหรรษา
ทรงช้างอยู่กลางโยธา	เสนาแน่นอัดยัดไป
จึงสั่งพี่เลี้ยงทั้งสี่	ว่าท่านมีผู้อัชฌาสัย
สิ้นสุดเนื้อความจากสมุดไทยเพียงเท่านี้