พระราชพงศาวดารรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๒ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ jue
คำนำ
เมื่อปีชวดโทศก พ.ศ. ๒๔๔๓ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระปิยมหาราชาธิราชเจ้า มีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ข้าพเจ้าตรวจชำระหนังสือพระราชพงษาวดารกรุงรัตนโกสินทร ด้วยมีพระราชประสงค์จะให้ลงพิมพ์ให้เจริญความรู้แก่ประชาชนทั้งหลาย แลหนังสือพระราชพงษาวดารกรุงรัตนโกสินทรนั้น กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสฯ ได้ทรงพระนิพนธ์เรื่องตอนรัชกาลที่ ๑ ไว้ในท้ายพระราชพงษาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่มตอน ๑ นอกจากนี้ยังมีหนังสือพระราชพงษาวดารกรุงรัตนโกสินทรทั้ง ๔ รัชกาล ซึ่งพระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยาทิพากรวงษ์มหาโกษาธิบดีฯ เรียบเรียงขึ้นไว้แต่ปีมเสงเอกศก พ.ศ. ๒๔๑๒ โปรดเกล้าฯ ให้ข้าพเจ้าตรวจชำระให้สมควรแก่การพิมพ์ตามพระราชประสงค์ ด้วยเหตุนี้ ข้าพเจ้าจึงได้ชำระหนังสือพระราชพงษาวดารกรุงรัตนโกสินทร แลได้พิมพ์ส่วนรัชกาลที่ ๑ สำเร็จแล้ว แต่ในปีฉลูตรีศก พ.ศ. ๒๔๔๔ เล่ม ๑ เมื่อตั้งต้นตรวจชำระพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๒ ต่อมา หนังสือเดิมมีแต่ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ฯ ฉบับเดียว เห็นความที่เรียบเรียงไว้ยังบกพร่องนัก จะเปนด้วยท่านรีบเรียบเรียง แลหาจดหมายเหตุครั้งรัชกาลที่ ๒ ไม่ใคร่จะได้ ครั้นจะตรวจชำระแลพิมพ์เพียงเนื้อความเท่าที่ปรากฎในฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ฯ เห็นว่าจะไม่เปนประโยชน์แก่ผู้อ่านดังพระราชประสงค์ ข้าพเจ้าจึงได้รั้งรอมา เพื่อจะค้นหาหนังสือจดหมายเหตุครั้งรัชกาลที่ ๒ ซึ่งเข้าใจว่ายังจะหาได้ทั้งในหนังสือไทยแลหนังสือต่างประเทศ แต่ประจวบติดราชการอื่นเสียด้วย การตรวจชำระหนังสือพระราชพงษาวดารจึงเริศร้างค้างมาหลายปี แต่ก็มิได้เสียเวลาเปล่าไปจากประโยชน์ทีเดียว ด้วยในเวลาระหว่างนั้นเวลาข้าพเจ้ามีโอกาศได้ค้นหาจดหมายเหตุเก่าทั้งที่ในกรุงเทพฯ แลตามหัวเมือง ได้พบหนังสือซึ่งเนื่องด้วยเรื่องพระราชพงษาวดารในรัชกาลที่ ๒ หลายเรื่อง แต่ก็ยังมิได้ลงมือเรียบเรียง มาจนปีขาลฉศก พ.ศ. ๒๔๕๗ สมเด็จพระเจ้าบรมวงษ์เธอ กรมพระยาวชิรญาณวโรรส สมเด็จพระมหาสมณะ มีรับสั่งเตือน โดยทรงพระปรารภว่า หนังสือพระราชพงษาวดารเปนหนังสือสำคัญสำหรับบ้านเมือง แลเปนหนังสือที่แต่งยาก ด้วยผู้แต่งต้องเปนผู้มีโอกาศโดยเฉภาะจึงจะทำได้ ทรงพระดำริห์เห็นว่า ถึงแม้จะทำไม่ได้ดีพอใจทีเดียว ก็ควรข้าพเจ้าจะทำให้สำเร็จเสียสักชั้น ๑ คงจะเปนประโยชน์มิมากก็น้อย ข้าพเจ้าเห็นชอบตามที่สมเด็จพระมหาสมณะทรงพระปรารภ จึงตกลงใจว่าจะลงมือชำระหนังสือพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๒ ต่อเล่มรัชกาลที่ ๑ ซึ่งได้ทำมาแล้ว ในเวลาปรารภนี้ พอประจวบกับที่กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณ ได้รับพระราชเสาวณีในสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนารถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลือกหาเรื่องหนังสือถวาย สำหรับที่จะโปรดให้พิมพ์เปนของแจกในการพระราชกุศล ทรงพระราชูทิศเปนทักษิณานุปทาน พระราชทานในงานศพหม่อมราชวงษ์หญิงแป้ว มาลากุล ณกรุงเทพ ในพระวรวงษ์เธอกรมหมื่นปราบปรปักษ์ ซึ่งพระองค์ได้ทรงอุปการะเลี้ยงมาแต่ยังเยาว์ แลได้รับราชกิจสนองพระเดชพระคุณตลอดมาจนสิ้นชีพ เมื่อปีขาลฉศก จุลศักราช ๑๒๗๖ พ.ศ. ๒๔๕๗ ข้าพเจ้ามารฦกขึ้นว่า สกุลมาลากุลนี้ เปนสาขาในพระบรมราชจักรีวงษ์ อันสืบตรงลงมาแต่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๒ ประการ ๑ แลได้เห็นทั้งในบานแพนกแลตัวต้นหนังสือพระราชพงษาวดารกรุงรัตนโกสินทร ที่เจ้าพระยาทิพากรวงษ์ฯ เรียบเรียงนั้น ปรากฎว่าสมเด็จพระเจ้าบรมวงษ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์ ซึ่งเปนพระไอยการของหม่อมราชวงษ์หญิงแป้ว ได้ทรงเปนพระธุระช่วยเหลือแลตรวจแก้ต้นฉบับเดิมด้วยอิกประการ ๑ จึงคิดเห็นว่าถ้าพิมพ์หนังสือพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๒ ให้ทันเปนของพระราชทานแจกในงานศพหม่อมราชวงษ์หญิงแป้ว จะเปนการสมควรนักหนา ได้นำความขึ้นกราบบังคมทูลฯ สมเด็จพระบรมราชินีนารถ พระองค์ทรงพระราชดำริห์เห็นชอบด้วย โดยเฉภาะเมื่อทรงรฦกได้ว่า หนังสือพระราชพงษาวดารกรุงรัตนโกสินทรเรื่องนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้มีรับสั่งให้ตรวจชำระลงพิมพ์การยังค้างอยู่ ถ้าโปรดให้พิมพ์ ก็เหมือนกับได้ทรงบำเพ็ญการอันเปนพระราชประสงค์ ของพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงให้สำเร็จด้วยอิกส่วน ๑ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ดำรัสสั่งให้ข้าพเจ้ารีบตรวจชำระพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๒ ทูลเกล้าฯ ถวาย ข้าพเจ้าจึงได้ลงมือชำระแลเรียบเรียงพระราชพงษาวดาร กรุงรัตนโกสินทรรัชกาลที่ ๒ ฉบับที่พิมพ์เล่มนี้ แต่เมื่อปีขาลฉศก พ.ศ. ๒๔๕๗ เปนต้นมา
ข้าพเจ้าขอโอกาศชี้แจงแก่ท่านทั้งหลาย บรรดาได้อ่านหนังสือพระราชพงษาวดารกรุงรัตนโกสินทรรัชกาลที่ ๑ ซึ่งข้าพเจ้าได้ตรวจชำระแลพิมพ์เมื่อปีฉลูตรีศกนั้นให้ทราบสักน่อยหนึ่ง ว่าเมื่อครั้งข้าพเจ้าตรวจชำระพระราชพงษาวดารรรัชกาลที่ ๑ นั้น ความตั้งใจของข้าพเจ้าเปนแต่จะตรวจชำระเรื่อง แลจัดระเบียบการเรียบเรียงให้ผู้อ่านเข้าใจง่ายขึ้นประการ ๑ กับเลือกเรื่องในจดหมายเหตุครั้งรัชกาลที่ ๑ ซึ่งมาพบเมื่อภายหลังเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ฯ แต่งพระราชพงษาวดาร เติมลงให้ความบริบูรณ์กว่าฉบับเดิมอิกประการ ๑ หนังสือพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๑ ซึ่งข้าพเจ้าได้เรียบเรียงแลพิมพ์เมื่อปีฉลูตรีศกนั้น ที่จริงไม่แปลกกับฉบับที่เจ้าพระยาทิพากรวงษ์ฯ ได้ทำไว้นัก ระหว่างเวลาแต่นั้นมา จนเมื่อมาจับทำพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๒ คราวนี้ ข้าพเจ้าได้แต่งหนังสือเรื่องอื่นๆ อันเนื่องด้วยพงษาวดาร มีอธิบายพระราชพงษาวดารกรุงเก่าเปนต้น สังเกตดูผู้อ่านพอใจที่จะทราบทั้งตัวเรื่องแลข้อวินิจฉัยในพงษาวดาร หรือถ้าจะว่าอิกอย่าง ๑ ทุกวันนี้ มีผู้เอาใจใส่ศึกษาพงษาวดารในทางวินิจฉัยใคร่ครวญคิดเหตุผลในเรื่องพงษาวดารมากขึ้น ไม่อ่านไปเปล่าๆ ดังแต่ก่อน อันนี้นับว่าเปนลาภเกิดขึ้นในการศึกษาของบ้านเมือง เมื่อมีความรู้สึกอยู่อย่างนี้ ข้าพเจ้าจึงแต่งหนังสือพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๒ ในทางที่จะให้ผู้อ่านได้วินิจฉัย แลเข้าใจเหตุผลในเรื่องพงษาวดาร เพราะฉนั้นลักษณที่เรียบเรียงจึงผิดกับหนังสือพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๑ ซึ่งข้าพเจ้าได้ทำมาแล้ว ทั้งสำนวนแลวิธีเรียบเรียง จะเรียกว่าแต่งใหม่ทีเดียวก็ได้ แต่ถึงกระนั้นเนื้อเรื่องก็ยังต้องอาไศรยพระราชพงษาวดารฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ฯ เปนหลักความ เพราะท่านได้รวบรวมไว้แล้ว เปนแต่แห่งใดเห็นคลาศเคลื่อนโดยมีหลักฐาน ข้าพเจ้าจึงแก้ไข กับได้เพิ่มเติมเรื่องที่มาพบใหม่เข้าหลายแห่ง ให้ความบริบูรณ์เท่าที่สามารถจะทำได้
การแต่งหนังสือพงษาวดารโดยวิธีทางวินิจฉัย มีความลำบากเปนข้อสำคัญอยู่อย่าง ๑ คือ เรื่องตอนใดที่ผู้แต่งมีความสงไสยว่าความจริงแท้จะเปนอย่างไร โดยเหตุหนังสือเก่าที่ได้พบกล่าวความไม่ต้องกันบ้าง บางทีเรื่องที่เรียบเรียงไว้แต่ก่อน พิเคราะห์ดูไม่สมเหตุสมผลในทางวินิจฉัยบ้าง ความเหล่านี้ในการตรวจชำระจำต้องลงเนื้อเห็นตัดสินว่า เรื่องที่จริงน่าจะเปนอย่างไร การตัดสินนี้ที่เปนตัวความลำบาก ด้วยผู้แต่งเช่นข้าพเจ้าเกิดไม่ทันจะรู้เห็นเรื่องหรือเหตุการณ์นั้นๆ ว่าความจริงแท้เปนอย่างไร จำต้องเดาโดยพิเคราะห์จดหมายเหตุที่พบบ้าง บางทีต้องเดาเอาแต่โดยอัตโนมัติบ้าง ในตอนที่ต้องเดาเหล่านี้ ถ้าผู้แต่งไม่ระวังตัวก็อาจจะกลายไปเปนผู้ลวงโลก แลกลับทำให้เรื่องหนังสือนั้นเสียไปด้วย การแต่งหนังสือพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๒ มีข้อความที่ต้องตัดสินแลต้องเดาหลายแห่ง ข้าพเจ้าบอกไว้ในตัวเรื่องบ้าง ทำเปนคำอธิบายหมายเลขไว้บ้าง ข้าพเจ้าได้ตั้งใจระวังบอกหลักฐานที่พบหรือคิดเห็นอย่างนั้นๆ ด้วยเหตุใด ให้ปรากฎแก่ผู้อ่าน ด้วยเหตุดังกล่าวมานี้ หนังสือพระราชพงษาวดารเล่มนี้ บางแห่งจึงมีคำอธิบายหมายเลขยืดยาว อาจจะทำให้ผู้อ่านเบื่อหน่ายในการที่ต้องพลิกหาคำอธิบาย ถ้าความรำคาญเกิดขึ้นแก่ท่านผู้ใด ขอจงให้อไภยโทษแก่ข้าพเจ้า แลจงเข้าใจความวิตกอันเปนเหตุให้ต้องทำอย่างนั้นด้วย ข้าพเจ้าเชื่อว่าต่อไปภายน่า คงจะมีผู้ศึกษาโบราณคดีที่จะเอาเปนธุระตรวจสอบเรื่องพระราชพงษาวดารแลแต่งเติมแก้ไขให้ดียิ่งขึ้นไปโดยลำดับ แต่หวังใจว่าผู้ที่จะตรวจสอบแก้ไขจะระวัง ด้วยความรู้สึกรับผิดชอบของผู้แต่งหนังสือพงษาวดาร ดังกล่าวมาแล้ว
การเรียบเรียงพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๒ ที่พิมพ์เล่มนี้ ในบรรดาข้อสงไสยแลความคิดเห็นของข้าพเจ้าประการใด ข้าพเจ้าได้กราบทูลหารือพระเจ้าบรมวงษ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ สภานายกหอพระสมุดวชิรญาณ เหมือนอย่างที่พระองค์ท่านกับข้าพเจ้าได้เคยช่วยกันทำหนังสือเรื่องอื่นๆ มาในน่าที่กรรมการหอพระสมุดวชิรญานแต่ก่อน แลหนังสือพระราชพงษาวดารเรื่องนี้ ท่านได้ทรงรับเปนพระธุระตรวจใบแก้ในเวลาพิมพ์ด้วยอิกชั้น ๑ แต่ทรงตรวจได้ไม่กี่ยก กรมพระสมมตฯ ก็สิ้นพระชนม์เสีย ทำให้ข้าพเจ้าว้าเหว่พ้นที่จะหาถ้อยคำมารำพรรณให้เท่าถึงความรู้สึกเสียใจได้ ผู้ที่ได้ช่วยข้าพเจ้าในการแต่งหนังสือเรื่องนี้ นอกจากกรมพระสมมตอมรพันธุ์ ยังมีผู้อื่นอิก คือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงษ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ได้ทรงรับธุระหารือแลช่วยทรงสอบสวนข้อสงไสยหลายครั้ง พระองค์ ๑ พระราชวรวงษ์เธอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา เปนผู้ตรวจใบแก้ แลช่วยหาหนังสือส่วนภาษาไทยให้สอบอิกพระองค์ ๑ ดอกเตอร์แฟรงก์เฟอร์เตอร์ บรรณารักษ์หอพระสมุดวชิรญาณ ได้ช่วยหาหนังสือภาษาอังกฤษสำหรับที่จะสอบสวนคน ๑ หลวงไพรสณฑ์สาลารักษ์ (เทียน สุพินทุ) กรมป่าไม้ ได้ช่วยหาพงษาวดารพม่า ขุนบวรวรรณกิจ (เตี้ยม) พนักงานหอพระสมุดฯ เปนผู้ช่วยค้นหนังสือในหอพระสมุดฯ อิกคน ๑ ส่วนการเขียนนั้น หลวงพิพิธสุนทร (จิตร จิตตะยโศธร) เปรียญ ในกระทรวงมหาดไทย แต่ยังเปนขุนพินิจอักษร กับนายชิดพนักงานหอพระสมุดฯ ได้ช่วยข้าพเจ้าทั้งในการเขียนแลดีดพิมพ์ ซึ่งเปนการหนักแรงแก่เขาทั้ง ๒ ไม่ใช่น้อย สมควรจะแสดงอุปการกิจที่ข้าพเจ้าได้รับในการแต่งหนังสือเรื่องนี้ให้ปรากฎ
ในที่สุดข้าพเจ้าขอแสดงแก่ท่านผู้อ่านอิกครั้ง ๑ ว่าหนังสือพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๒ ที่พิมพ์เล่มนี้ แม้ข้าพเจ้าได้ตั้งใจทำโดยเต็มสติปัญญา ก็มิได้ทนงใจว่าข้อความที่ได้แต่ง หรือความคิดที่ได้ลงไว้ จะพ้นจากความวิปลาศคลาศเคลื่อนไปทีเดียว ท่านทั้งหลายจงอ่านด้วยวิจารณปัญญา จึงจะสมควรแก่วิไสยของผู้ศึกษาโบราณคดี
อนึ่งพระราชกุศลบุญราษี ซึ่งสมเด็จพระบรมราชินีนารถ พระบรมราชชนนี ทรงบำเพ็ญในการพิมพ์หนังสือพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๒ เปนครั้งแรก เพื่อพระราชทานความรู้แก่ประชาชนโดยกระแสพระราชดำริห์ ดังแสดงมาแล้ว เปนพระราชกุศลอันกอปรด้วยสาระประโยชน์วิเศษทั้งในคดีโลกแลคดีธรรม กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณเชื่อว่า บรรดาผู้ที่ได้อ่านหนังสือนี้ จะถวายอนุโมทนาสาธุการทั่วกัน
ดำรงราชานุภาพ.
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๕๙
พระราชพงษาวดารกรุงรัตนโกสินทร์
รัชกาลที่ ๒
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๑ สวรรคต
ปีมเสงเอกศก จุล ๑๑๗๑ พ.ศ. ๒๓๕๒ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เสด็จสวรรคตที่พระที่นั่งสิบเอ็ดห้อง ซึ่งทุกวันนี้เรียกว่าพระที่นั่งไพศาลทักษิณ เมื่อณวันพฤหัศบดีที่ ๗ เดือนกันยายน พ.ศ. ๒๓๕๒ ตรงกับวันทางจันทรคติ เดือน ๙ แรม ๑๓ ค่ำ ปีมเสงเอกศก จุลศักราช ๑๑๗๑ (คฤสตศักราช ๑๘๐๙) สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชกรมพระราชวังบวรสถานมงคล (คือ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย) ได้สำเร็จราชการแผ่นดิน โดยสมเด็จพระบรมชนกนารถได้ทรงประดิษฐานไว้ในที่พระมหาอุปราชผู้รับรัชทายาท
ครั้นรุ่งขึ้นวันศุกรแรม ๑๔ ค่ำเวลาเช้า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กรมพระราชวังบวรสถานมงคล กับสมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้ากรมหลวงเสนานุรักษ์ ซึ่งได้ดำรงพระยศเปนพระบัณฑูรน้อยมาแต่ในรัชกาลที่ ๑ พร้อมด้วยพระราชวงษานุวงษ์ เสด็จเข้าไปสรงสการทรงเครื่องพระบรมศพเสร็จแล้ว เชิญพระบรมศพลงสู่พระลองเงิน ตำรวจแห่ออกประตูสนามราชกิจ เชิญขึ้นพระยานุมาศประกอบพระโกษฐทอง ตั้งกระบวนแห่เชิญไปประดิษฐานไว้ณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทด้านมุขตวันตก ภายใต้พระมหาเสวตรฉัตร ตั้งเครื่องสูงแลเครื่องราชูประโภคเฉลิมพระเกียรติยศตามโบราณราชประเพณี พระสงฆ์สวดพระอภิธรรมทั้งกลางวันกลางคืน แลมีนางร้องไห้ ประโคมกลองชนะตามเวลา เหมือนอย่างพระศพพระเจ้าแผ่นดินครั้งกรุงเก่าทุกประการ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จเข้ามาประทับแรมอยู่ณพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน เวลาเช้าเย็นเสด็จไปถวายบังคมพระบรมศพ ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลสนองพระเดชพระคุณทุกวันมา
ครั้นจัดการพระบรมศพแล้ว พระราชวงษานุวงษ์ เสนามาตย์ราชเสวก ประชุมพร้อมด้วยพระสงฆ์ราชาคณะมีสมเด็จพระสังฆราชเปนประธาน ให้อาลักษณ์เขียนคำกราบบังคมทูลอัญเชิญสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จขึ้นผ่านพิภพ อ่านคำกราบทูลนี้แล้ว พระสงฆ์เจริญไชยปริตถวายพระพรไชยมงคล แต่นั้นพระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการ จึงกระทำสัตย์ถวายต่อใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทต่อมาโดยลำดับ ทั้งในกรุงแลหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั่วกัน
พระราชประวัติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๒ เมื่อก่อนเสด็จผ่านพิภพ
พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ประสูตรเมื่อณวันพุฒ ที่ ๒๖ เดือน กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๓๑๐ ตรงกับวันทางจันทรคติ เดือน ๔ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีกุญ นพศก จุลศักราช ๑๑๒๙ (ค.ศ. ๑๗๖๗) ในสมัยเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เสด็จดำรงตำแหน่งยศเปนที่หลวงยกรบัตรเมืองราชบุรี แลมีนิวาศสถานอยู่ณบ้านอัมพวา ในเวลานั้นกรุงเก่าพึ่งเสียแก่พม่าข้าศึกใหม่ๆ กำลังไทยพยายามจะเปนอิศร แต่ยังแยกกันเปนหลายพวกหลายเหล่าอยู่ ครั้นปีชวดสัมฤทธิศก พ.ศ. ๒๓๑๑ พระเจ้ากรุงธนบุรีรบพุ่งมีไชยชนะพม่าข้าศึกซึ่งตั้งรักษากรุงเก่าแล้ว ลงมาตั้งเมืองธนบุรีเปนที่มั่น พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก จึงเสด็จเข้ามารับราชการในพระเจ้ากรุงธนบุรี ย้ายนิวาศสถานเข้ามาตั้งอยู่ที่ใต้วัดรฆังโฆสิตาราม ครั้งนั้นยังเรียกว่าวัดบางว้าใหญ่ คือที่โรงทหารเรือทุกวันนี้ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย พระชัณษาได้ ๒ พรรษา ก็โดยเสด็จเข้ามาอยู่กรุงธนบุรีด้วย ครั้นทรงพระเจริญขึ้นพระชัณษาสมควรแก่การศึกษา สมเด็จพระบรมชนกนารถได้ทรงนำไปฝากให้ทรงศึกษาอักขรสมัยในสำนักพระวันรัตน์ (ทองอยู่) วัดบางว้าใหญ่
เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงทำศึกสงครามในครั้งกรุงธนบุรีนั้น ตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยเจริญพระชัณษาได้ ๘ พรรษา ก็ได้โดยเสด็จติดพระองค์สมเด็จพระบรมชนกนารถไปในการสงครามทุกครั้ง ตั้งต้นแต่ขึ้นไปรบพม่าที่เมืองเชียงใหม่ แล้วกลับลงมารบพม่าที่บ้านนางแก้วเขาชงุ้มเมืองราชบุรี แล้วกลับขึ้นไปรักษาเมืองเชียงใหม่อิก จนลงมารบอแซวุ่นกี้ที่เมืองพิศณุโลก ต่อนั้นมาได้โดยเสด็จคราวไปปราบปรามเมืองนางรอง, เมืองนครจำปาศักดิ, แลไปตีกรุงศรีสัตนาคนหุตครั้งได้พระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วมรกฎ เสด็จกลับมาถึงกรุงธนบุรี พอพระชัณษาพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยได้ ๑๓ พรรษา สมเด็จพระบรมชนกนารถ จึงจัดการพิธีโสกันต์ ต่อมาอิกปี ๑ ก็โดยเสด็จสมเด็จพระบรมชนกนารถคราวยกกองทัพออกไปกรุงกัมพูชา ในระหว่างนั้นข้างกรุงธนบุรีเกิดจลาจลขึ้น ด้วยพระเจ้ากรุงธนบุรีมีสัญญาวิปลาศ บรรดาข้าราชการจึงพร้อมกันอัญเชิญสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกขึ้นผ่านพิภพเมื่อปีขาลจัตวาศก พ.ศ. ๒๓๒๕ เวลานั้นพระชนมพรรษาพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยได้ ๑๖ พรรษา ปรากฎในคำลูกขุนปฤกษาความชอบผู้ที่ได้สนองพระเดชพระคุณพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมาแต่ก่อน ว่าในบรรดาราชวงษ์มีพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยพระองค์เดียวที่ได้โดยเสด็จติดพระองค์มาในการศึกสงครามทุกครั้งทุกคราว จึงโปรดให้สถาปนาพระเกียรติยศเปนสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าต่างกรม ทรงพระนามว่าเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร ครั้นณปีมเสงสัปตศก พ.ศ. ๒๓๒๘ โปรดให้เสด็จไปประทับณพระราชวังเดิม ของพระเจ้ากรุงธนบุรี ที่ปากคลองบางกอกใหญ่
เมื่อในรัชกาลที่ ๑ นั้น พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ได้เสด็จโดยกระบวนทัพหลวงไปทำสงครามกับพม่าข้าศึก ๔ ครั้ง คือไปต่อสู้กับทัพหลวงพระเจ้าปะดุงที่ตำบลลาดหญ้าแขวงเมืองกาญจนบุรี เมื่อปีมเสงสัปตศก พ.ศ. ๒๓๒๘ ครั้ง ๑ ไปต่อสู้กองทัพมหาอุปราชา ที่ท่าดินแดงแขวงเมืองกาญจนบุรี เมื่อปีมเมียอัฐศก พ.ศ. ๒๓๒๙ ครั้ง ๑ ไปตีเมืองทวาย เมื่อปีชวดจัตวาศก พ.ศ. ๒๓๓๕ ครั้ง ๑ เสด็จยกกองทัพหลวงด้วยพระราชประสงค์จะไปตีเมืองอังวะ เมื่อปีฉลูเบญจศก พ.ศ. ๒๓๓๖ ครั้ง ๑ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยได้โดยเสด็จทั้ง ๔ ครั้ง เมื่อคราวไปตีเมืองทวาย ได้เปนตำแหน่งยกรบัตรทัพด้วย
เมื่อปีวอกสัมฤทธิศก พ.ศ. ๒๓๓๑ พระชัณษาครบกำหนดที่จะทรงผนวชเปนพระภิกษุ สมเด็จพระบรมชนกนารถจึงโปรดให้ทรงผนวชที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม สมเด็จพระสังฆราช (สี) วัดระฆังเปนพระอุปัชฌาย์ พระญาณสังวรเถร วัดราชสิทธาราม (ซึ่งภายหลังได้เปนสมเด็จพระสังฆราช) เปนพระกรรมวาจาจารย์ ทรงผนวชแล้ว วันแรกเสด็จประทับอยู่ในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม มีการฉลองเสร็จแล้ว จึงเสด็จไปประทับอยู่ณวัดสมอราย คือวัดราชาธิวาศในบัดนี้ ทรงศึกษาสมณกิจในสำนักพระปัญญาวิสารเถร (นาค) ตลอดพรรษา ๑ แล้วจึงลาผนวช
เมื่อในรัชกาลที่ ๑ นั้น พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยได้สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าบุญรอด พระธิดาสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ เปนพระอรรคชายา มีพระราชโอรส ๓ พระองค์ ๆ ใหญ่ซึ่งปรากฎพระนามภายหลังว่า เจ้าฟ้าราชกุมาร สิ้นพระชนม์เสียตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ รองลงมา คือ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์น้อย คือ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
ตลอดเวลาในรัชกาลที่ ๑ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกโปรดให้สมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย รับราชการใกล้ชิดติดพระองค์อยู่ในราชสำนัก ดูแลการงานต่างพระเนตรพระกรรณตามพระราชประสงค์เสมอมา ถึงปีกุญเบญจศก พ.ศ. ๒๓๔๖ เวลานั้นพระชนมพรรษาพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยได้ ๓๗ พรรษา เปนเวลาที่บ้านเมืองราบคาบสิ้นเสี้ยนศัตรูภายนอกแล้ว เมื่อกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทประชวรคราวจะสวรรคต มีพระอาการประกอบด้วยทุกขเวทนากล้า พาให้เดือดดาลพระราชหฤไทยอยู่ช้านาน เปนเหตุให้เจ้านายแลข้าราชการฝ่ายพระราชวังบวรฯ เกิดความคิดผิดไปว่ากรมพระราชวังบวรฯ มีความขัดแค้นในสมเด็จพระเชษฐาธิราชด้วยเหตุอื่น เมื่อกรมพระราชวังบวรฯ ประชวรพระอาการหนักลง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุโลกมีพระราชประสงค์จะเสด็จขึ้นไปเยี่ยมประชวรแลรักษาพยาบาล ข้าราชการผู้เปนเจ้าน่าที่ฝ่ายพระราชวังหลวงจะไปตั้งกองล้อมวงรักษาพระองค์เวลาเสด็จตามประเพณี พวกวังน่าก็พากันมาห้ามปรามขัดขืน มิให้พวกวังหลวงเข้าไปในพระราชวังบวรฯ เกือบจะเกิดเหตุขึ้น พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยได้ทรงทราบเหตุอันนั้น จึงเสด็จขึ้นไปยังพระราชวังบวรฯ พร้อมด้วยเจ้าพระยารัตนาพิพิธ แลเจ้าพระยายมราช พาข้าราชการขึ้นไปตั้งกองล้อมวง พวกฝ่ายพระราชวังบวรฯ ก็ยำเกรง มิอาจที่จะเข้ามาขัดขวาง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จขึ้นไปประทับแรมรักษาพยาบาลสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรฯ อยู่ ๖ วัน จนสวรรคต เมื่อสวรรคตแล้ว ได้ความตระหนักว่า พวกฝ่ายพระราชวังบวรฯ มีพระองค์ลำดวน พระองค์อินทปัต ซึ่งเปนลูกเธอในกรมพระราชวังบวรฯ เปนต้น กับพวกข้าราชการหลายคนคิดการกำเริบกระด้างกระเดื่องในครั้งนั้น จึงได้จับตัวชำระลงพระราชอาญาตามโทษานุโทษ ต่อมาอิก ๓ ปี กรมพระราชวังหลังก็ทรงพระประชวรทิวงคต หมดพระราชวงษ์ที่เปนชั้นใหญ่
ถึงปีขาลอัฐศก พ.ศ. ๒๓๔๔ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกจึงโปรดให้ตั้งพระราชพิธีอุปราชาภิเศก สถาปนาพระเกียรติยศพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ซึ่งเปนสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทรอยู่ในเวลานั้น ขึ้นเปนกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ที่พระมหาอุปราชผู้รับรัชทายาท แต่ให้คงเสด็จประทับอยู่ที่พระราชวังเดิม มิให้ขึ้นไปประทับณพระราชวังบวรฯ ด้วยสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท ได้กราบทูลไว้แต่เมื่อประชวรหนัก ว่าขอให้ลูกเธอได้อยู่อาไศรยในพระราชวังบวรฯ ต่อไป ทั้งทรงพระราชดำริห์เห็นว่า พระองค์ก็ทรงพระชรามากอยู่แล้ว ไม่ช้านานเท่าใดพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยก็จะได้เสวยราชสมบัติ การย้ายวัง ควรไว้ย้ายเมื่อเสด็จเข้ามาประทับในพระบรมมหาราชวังทีเดียว พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยได้เปนกรมพระราชวังบวรสถานมงคล พระชนมายุได้ ๔๐ พรรษา ดำรงพระเกียรติยศเปนพระมหาอุปราชอยู่ ๓ ปี พระชัณษา ๔๓ ได้เสวยราชสมบัติ
เหตุการณ์บ้านเมืองในขณะเมื่อเปลี่ยนรัชกาล
ขณะเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยได้เสด็จผ่านพิภพนั้น เปนเวลากำลังความลำบากจะเกิดขึ้นแก่กรุงสยามด้วยเหตุหลายประการ ซึ่งเข้าใจว่าคงจะทราบกันอยู่ในเวลานั้น คือ
ประการที่ ๑ พม่ากำลังตระเตรียมกองทัพที่จะยกเข้ามาตีอิกครั้ง ๑ ด้วยเห็นว่าพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงพระชรา แลทราบว่าทรงพระประชวรอยู่แล้ว ประการที่ ๒ ฝ่ายข้างเมืองญวน องเชียงสือตั้งตัวเปนพระเจ้าเวียดนาม กำลังคิดจะขยายอำนาจญวนเข้ามาทางเมืองเขมร แต่รั้งรออยู่ด้วยเกรงพระบารมีในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ซึ่งได้ทรงทนุบำรุงแลมีพระเดชพระคุณแก่ตนมาเปนอันมาก จึงยังไม่ก่อการณ์ร้ายแก่เมืองไทย แต่เหตุร้ายซึ่งสำคัญยิ่งกว่าอย่างอื่นนั้น เปนประการที่ ๓ คือ ที่การในกรุงเทพฯ ในปลายรัชกาลที่ ๑ เปลี่ยนแปลงจากแต่ก่อนมาหลายอย่าง เปนต้นว่าพระราชวงษานุวงษ์ชั้นผู้ใหญ่ที่ได้เคยทำการศึกมาแต่ก่อน เช่น กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท แลกรมพระราชวังบวรสถานภิมุข เปนต้น ก็สวรรคต, สิ้นพระชนม์ เสนาบดีที่เปนผู้ใหญ่ เช่นเจ้าพระยารัตนาพิพิธ เจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุนนาค) ก็อสัญกรรม เจ้านายทั้งวังหลวงวังน่า พระชัณษาเจริญขึ้นในรัชกาลที่ ๑ มีมากขึ้นด้วยกัน ตลอดจนข้าราชการที่มีบันดาศักดิ์เปนรุ่นใหม่ก็มาก ชวนจะเกิดความไม่ปรองดอง แลเปนพวกเปนเหล่ากัน ข้อนี้จะพึงแลเห็นได้ในเรื่องพระองค์ลำดวน พระองค์อินทปัต ซึ่งเปนลูกเธอของกรมพระราชวังบวรฯ การที่จะเกิดแตกกันขึ้นภายใน คงรู้ออกไปจนถึงเมืองญวน องเชียงสือซึ่งเปนพระเจ้าเวียดนามยาลอง จึงมีราชสาสนเข้ามาทูลตักเตือนพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ขอให้ทรงสถาปนาพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ขึ้นเปนกรมพระราชวังบวรฯ ให้ปรากฎแก่คนทั้งหลายว่าจะเปนผู้รับรัชทายาท ดังปรากฎอยู่ในเรื่องพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๑ นั้น ว่าโดยย่อ ในขณะเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยได้ผ่านพิภพ ความรู้สึกคงจะมีอยู่ในกรุงเทพฯ ว่า กำลังจะมีศึกพม่ายกมาอิก ฝ่ายญวนก็ไม่น่าไว้ใจ อาจจะเปนข้าศึกขึ้นข้างฝ่ายใต้อิกทาง ๑ ข้างภายในก็ไม่ปรกติ เมื่อการเปนเช่นนี้ จึงเห็นจำเปนที่จะต้องจัดการให้สิ้นเสี้ยนศัตรูภายในเสียก่อน จึงจะมีกำลังต่อสู้ข้าศึกซึ่งจะมาแต่ภายนอกได้ ด้วยเหตุนี้ พอเสด็จผ่านพิภพได้ ๓ วันก็เกิดความเรื่องเจ้าฟ้ากรมขุนกระษัตรานุชิต หรือที่ปรากฎพระนามเรียกกันโดยมากว่า เจ้าฟ้าเหม็น ซึ่งเปนโอรสของพระเจ้ากรุงธนบุรี
เกิดเหตุเรื่องเจ้าฟ้ากรมขุนกระษัตรานุชิต
เหตุเรื่องนี้ตามความที่ปรากฎในจดหมายเหตุแต่ก่อนว่า เมื่อณวันอาทิตย์เดือน ๑๐ ขึ้น ๒ ค่ำ พระยาอนุชิตราชา (น้อย) จางวางพระตำรวจ (ที่ได้เปนเจ้าพระยาอภัยภูธรที่สมุหนายกเมื่อภายหลัง) ได้หนังสือทิ้งที่ใต้ต้นแจง ในลานชลาพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท กล่าวกันว่ากาคาบมาทิ้งไว้ ในหนังสือนั้นฟ้องว่า เจ้าฟ้ากรมขุนกระษัตรานุชิต, คุณหนูดำ, แลจอมมารดาสำลี ในสมเด็จพระอนุชาธิราชพระบัณฑูน้อย ทั้ง ๓ นี้ ซึ่งเปนโอรสแลธิดาของพระเจ้ากรุงธนบุรี คบคิดกับข้าราชการอิกหลายคนจะก่อการขบถ จึงโปรดให้พระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่ (คือพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว) ทรงพิจารณาได้ความเปนสัตย์สมดังหนังสือฟ้อง ผู้ต้องหาซัดถึงข้าราชการอิกหลายคน คือเจ้าพระยาพลเทพ (บุนนาค บ้านแม่ลา) คน ๑ พระยาเพ็ชรปาณี (กล่อม) คน ๑ พระยาพระราม (ทอง) คน ๑ พระอินทรเดช (กระต่าย) คน ๑ จมื่นสท้านมณเฑียร (อ่อน) คน ๑ นายขุนเนนหลานเจ้าพระยาพลเทพคน ๑ สมิงรอดสงครามคน ๑ สมิงศิริบุญ (โดด) บุตรเจ้าพระยามหาโยธาคน ๑ สมิงพัดเบิด (ม่วง) คน ๑ สมิงปอนทละคน ๑ รวมข้าราชการที่ร่วมคิดการขบถ ๑๐ คน กับข้าในกรมเจ้าฟ้ากรมขุนกระษัตรานุชิตอิก ๓๐ คน ชำระรับเปนสัตย์ทั้งสิ้นแล้ว จึงโปรดให้ถอดเจ้าฟ้ากรมขุนกระษัตรานุชิต แลเอาไปประหารชีวิตรเสียกับพวกที่ร่วมคิดด้วยกัน เมื่อณวันพุฒเดือน ๑๐ ขึ้น ๕ ค่ำ
พระราชพิธีบรมราชาภิเศก
ตามราชประเพณีที่ถือกันในประเทศนี้แต่โบราณมา เมื่อสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินได้เสด็จผ่านพิภพแล้ว ยังไม่ถือว่าเปนพระราชามหากระษัตริย์บริบูรณ์ จนกว่าจะได้ทำพระราชพิธีบรมราชาภิเศก ในระหว่างเวลาก่อนทำพระราชพิธีบรมราชาภิเศกนั้น บัตรหมายในราชการยังขานพระยศอย่างเดิม แลยังไม่ใช้พระราชโองการ อิกประการ ๑ การพระราชพิธีเฉลิมพระราชมณเฑียร คือ ที่สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใหม่ เสด็จขึ้นอยู่พระราชมณเฑียรในพระราชวัง ย่อมทำเนื่องในงานพระราชพิธีบรมราชาภิเศก เวลาก่อนพระราชพิธีบรมราชาภิเศก เสด็จประทับอยู่เพียงที่ประทับซึ่งจัดถวายชั่วคราว ด้วยเหตุเหล่านี้ เมื่อสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินเสด็จผ่านพิภพแล้ว จึงหาพระฤกษ์ทำการพระราชพิธีบรมราชาภิเศก แลเฉลิมพระราชมณเฑียรก่อนการอื่น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จผ่านพิภพได้ ๗ วัน ก็ถึงกำหนดฤกษ์เริ่มงานพระราชพิธีบรมราชาภิเศก ลักษณการพระราชพิธีบรมราชาภิเศกที่ทำในรัชกาลที่ ๒ นั้น ทำตามตำราพระราชพิธีบรมราชาภิเศกซึ่งตั้งเปนแบบแผนไว้เมื่อในรัชกาลที่ ๑
เรื่องตำนานการตั้งตำราอันนี้ มีปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารแลจดหมายเหตุแยกย้ายกันอยู่หลายแห่ง แลคำผู้หลักผู้ใหญ่เล่าสืบกันมา ที่ยังไม่ได้จดไว้ก็มี สมควรจะรวมเรื่องตำนานมากล่าวไว้ในที่นี้ก่อน คือ มีคำผู้ใหญ่กล่าวสืบกันมาว่า พระเจ้ากรุงธนบุรีไม่ได้ทำพิธีบรมราชาภิเศก ด้วยในสมัยเมื่อครั้งตั้งกรุงธนบุรีมีการทัพศึกไม่ว่าง แลนัยว่าเพราะเหตุนี้ หนังสือรับสั่งครั้งกรุงธนบุรีจึงไม่ได้ใช้พระราชโองการ ความที่กล่าวข้อนี้ เมื่อมาตรวจพบหนังสือครั้งกรุงธนบุรีในชั้นหลัง เช่นหนังสือเรื่องตั้งพระเจ้านครศรีธรรมราชเปนต้น เห็นใช้พระราชโองการเต็มตามแบบอย่างครั้งกรุงเก่า เพราะฉนั้น ในข้อที่ว่าพระเจ้ากรุงธนบุรีไม่ได้ทำพิธีบรมราชาภิเศกนั้น น่าเชื่อว่าที่จริงเห็นจะได้ทำ แต่ในเวลาที่ทำนั้นกำลังบ้านเมืองระส่ำระสาย ตำราราชาภิเศกครั้งกรุงเก่าก็สูญเสียเมื่อกรุงเสียแก่พม่า ถ้าจะมีตำราอะไรที่เหลืออยู่ ซึ่งหาได้ในครั้งกรุงธนบุรีนั้น ก็มีอยู่ฉบับเดียวแต่โคลงจมื่นไวยวรนารถแต่งไว้ แต่ด้วยกฎหมายเหตุ เรื่องบรมราชาภิเศกสมเด็จพระเจ้าบรมโกษฐ ลักษณการพระราชพิธีบรมราชาภิเศก ที่ทำครั้งสมเด็จพระเจ้าบรมโกษฐ ว่ามีสวดมนต์เลี้ยงพระ ๓ วัน ในวันที่คำรบ ๓ เวลาเช้าสรงมุรธาภิเษก ทรงเครื่องแล้วเสด็จประทับพระที่นั่งอัฐทิศแต่ทิศเดียว พระมหาราชครูพราหมณ์กราบบังคมทูลถวายศิริราชสมบัติแล้วสวดเวทถวายไชยมงคล เปนเสร็จการเพียงเท่านั้น ไม่ได้ตั้งพระที่นั่งภัทรบิฐ และไม่ได้ถวายเครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์ พิธีที่เต็มตามตำรา มาทำครั้งสมเด็จพระเจ้าอุทุมพรราชา รับราชสมบัติต่อรัชกาลสมเด็จพระเจ้าบรมโกษฐ แต่ก็ไม่ได้มีตำราจดไว้ หรือจดไว้แต่หายสูญไปเสียเมื่อเสียกรุงเก่า ลักษณการพิธีบรมราชาภิเศกพระเจ้ากรุงธนบุรี เห็นจะทำอย่างสังเขป อนุโลมตามแบบอย่างครั้งสมเด็จพระเจ้าบรมโกษฐ แลบางทีจะบกพร่องไปกว่านั้น ความเข้าใจจึงเกิดมีขึ้น ว่าลักษณการพระราชพิธีบรมราชาภิเศกที่ได้ทำครั้งพระเจ้ากรุงธนบุรีทำไม่ถูกต้องตามตำรา ครั้นมาเกิดเหตุวิปริตขึ้นในปลายแผ่นดิน จึงเลยโทษกันว่าเพราะไม่ได้ทำพระราชพิธีบรมราชาภิเศกให้ถูกต้องตามตำรา จึงเลยมีคำกล่าวสืบมาว่า พระเจ้ากรุงธนบุรีไม่ได้ราชาภิเศก
เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จผ่านพิภพ ณปีขาลจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๔๔ พ.ศ. ๒๓๒๕ นั้น กำลังคาดว่าพม่าจะยกเข้ามาตีพระนครในไม่ช้า ด้วยเหตุในเมืองไทยเกิดเหตุจลาจลนั้นประการ ๑ แลอแซวุ่นกี้ตีตัดกำลังหัวเมืองฝ่ายเหนือได้แล้ว อย่างเมื่อครั้งพระเจ้าหงษาวดีบุเรงนองประการ ๑ พอพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จผ่านพิภพ ในเดือนนั้นเองก็มีรับสั่งให้ย้ายพระนครข้ามมาตั้งข้างฝ่ายตวันออก ด้วยทรงพระราชดำริห์ว่า เมืองธนบุรีที่ตั้งเปนราชธานีอยู่แต่ก่อนไม่มั่นคงในการที่จะต่อสู้ข้าศึก
เหตุที่ย้ายพระนครมาตั้งข้างฝั่งตวันออกตามกล่าวไว้ในหนังสือพระราชพงษาวดาร อันแต่งเมื่อในรัชกาลที่ ๓ ว่าเพราะพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงพระราชดำริห์เห็นว่า “พระราชคฤหสถานใกล้อุปจารวัดแจ้งวัดท้ายตลาดติดอยู่ทั้ง ๒ ข้าง” จึงโปรดให้สร้างพระนครแลพระราชวังใหม่ ย้ายมาตั้งข้างฝั่งตวันออกนั้น ความที่กล่าวไม่สมเหตุสมผล แลมีหลักฐานที่จะลงเนื้อเห็นได้เปนแน่ว่าเหตุที่ย้ายพระนครมาสร้างข้างฝั่งตวันออก เหตุที่จริงเปนด้วยเตรียมจะต่อสู้ข้าศึกดังกล่าวมาแล้ว เพราะเมืองธนบุรีเมื่อสร้างเปนป้อมปราการในแผ่นดินสมเด็จพระนารายน์มหาราช ความมุ่งหมายจะให้เปนแต่เมืองด่านรักษาทางน้ำ เหมือนเมืองนครเขื่อนขันธ์ที่สร้างขึ้นในชั้นหลัง แผนที่เมืองธนบุรีครั้งเปนราชธานีเหมือนอย่างเมืองพิศณุโลก คือ ตั้งป้อมกำแพงสองฟาก เอาลำแม่น้ำไว้กลางเมือง เมืองที่เอาลำน้ำไว้กลาง ถ้าลำน้ำนั้นแคบ ก็เปนประโยชน์ในการที่จะใช้เรือลำเลียงเข้าได้ถึงในเมือง แลเวลามีศึกสงคราม ก็อาจจะทำเครื่องกีดกันข้าศึกได้ในทางน้ำ แลทำสพานให้พลทหารข้ามถ่ายเทช่วยกันรักษาน่าที่ได้ง่าย แต่ถ้าลำน้ำกว้างออกจนกลายเปนแม่น้ำ ประโยชน์ที่จะได้ในการป้องกันเมืองก็หมดไปกลายเปนเมืองอกแตก พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ได้เคยทรงรักษาเมืองพิศณุโลกสู้ศึกอแซวุ่นกี้ คงจะได้ทรงพระราชดำริห์เห็นการเสียเปรียบข้าศึกดังกล่าวมานี้ จึงให้ย้ายพระนครมาตั้งข้างฝั่งตวันออกแต่ฝั่งเดียว เอาลำแม่น้ำเปนขื่อน่ารักษาพระนคร แลข้อที่ทรงคาดว่าจะมีศึกพม่าครั้งนั้น การก็เปนจริงดังพระราชดำริห์ ไม่ช้านานเท่าใดพระเจ้าอังวะปะดุงก็ยกกองทัพใหญ่เข้ามาตีเมืองไทยทุกทิศทุกทาง หากตีกองทัพหลวงพระเจ้าอังวะแตกพ่ายไปเสียแต่ที่ลาดหญ้าแขวงเมืองกาญจนบุรี แล้วตีกองทัพพม่าที่ยกลงมาทางเหนือแตกไปแต่เมืองพิศณุโลก พม่าจึงมิได้ยกเข้ามาถึงชานพระนคร
พิเคราะห์ดูตามวันกำหนดที่ปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จผ่านพิภพในเดือน ๕ ปีขาลจัตวาศก ตั้งหลักเมืองกรุงรัตนโกสินทรเมื่อเดือน ๖ แลเสด็จข้ามมาประทับที่พระราชวังใหม่ เมื่อเดือน ๘ บุรพาสาธดังนี้ เห็นได้ว่าการที่สร้างพระนครใหม่ครั้งนั้นเปนการเร่ง แม้กำแพงพระราชวังก็ใช้แต่ปักเสารเนียด พระราชมณเฑียรที่เสด็จมาประทับแต่แรกคงจะทำขึ้นประทับชั่วคราว เห็นจะสร้างราวตรงหมู่ที่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมานทุกวันนี้ ความปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารว่า เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จมาเฉลิมพระราชมณเฑียรในพระราชวังที่สร้างขึ้นใหม่ ได้ทำพระราชพิธีปราบดาภิเศกแต่โดยสังเขป กล่าวรายการไว้ว่า พระสงฆ์สวดมนต์ที่พระราชมณเฑียรใหม่ ๓ วัน ครั้นวันที่ ๔ เสด็จโดยกระบวนพยุหยาตราทางชลมารคข้ามจากพระราชวังเดิมมายังพระราชวังใหม่สรงมุรธาภิเศกแล้วเสด็จประทับพระที่นั่งภัทรบิฐ พระมหาราชครูพราหมณ์กราบบังคมทูลถวายศิริราชสมบัติ แลเครื่องราชูประโภคตามโบราณราชประเพณี การพระราชพิธีปราบดาภิเศกที่ทำโดยสังเขปครั้งนั้น มีเหตุควรเข้าใจได้ว่า แม้ในครั้งนั้นเองก็คงถือว่ายังทำไม่ถูกต้องตามตำราบรมราชาภิเศก ซึ่งควรจะทำ ด้วยมีจดหมายเหตุอยู่เปนสำคัญ ว่าต่อมาเมื่อเดือนยี่ปีเถาะเบญจศก จุลศักราช ๑๑๔๕ พ.ศ. ๒๓๒๖ ในเวลากำลังสร้างป้อมกำแพงพระนคร แลสร้างพระที่นั่งอมรินทราภิเศกมหาปราสาทที่ในพระราชวัง ตรงหมู่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาททุกวันนี้นั้น โปรดให้ข้าราชการผู้รู้แบบแผนราชประเพณีครั้งกรุงเก่า มีเจ้าพระยาเพ็ชรพิไชยเปนประธาน ประชุมกันปฤกษาหารือกับพระราชาคณะผู้ใหญ่ มีสมเด็จพระสังฆราชเปนต้น ให้ช่วยกันค้นคัมภีร์แลแบบแผนเก่าทำตำราบรมราชาภิเศกขึ้นไว้สำหรับพระนคร แลได้โปรดให้สร้างเครื่องราชูประโภคต่างๆ สำหรับการบรมราชาภิเศกขึ้นในครั้งนั้น การสร้างพระนครทำอยู่ ๓ ปี ครั้นสร้างพระนครแลพระมหาปราสาทสำเร็จแล้ว จึงทำพระราชพิธีบรมราชาภิเศกเต็มตำราโบราณราชประเพณีอิกครั้ง ๑ เมื่อปีมเสงสัปตศก จุลศักราช ๑๑๔๗ พ.ศ. ๒๓๒๘ ในคราวเดียวกับงานสมโภชพระนคร ลักษณการพระราชพิธีบรมราชาภิเศกซึ่งทำเมื่อปีมเสงสัปตศกนี้ ที่เปนแบบอย่างทำในรัชกาลหลังๆ สืบมา
แต่การพระราชพิธีบรมราชาภิเศกที่ทำในรัชกาลที่ ๒ มีการเปลี่ยนแปลงข้อสำคัญอย่าง ๑ ที่ย้ายสถานมาทำพิธีราชมณเฑียรหมู่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมานด้วยพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทซึ่งสร้างขึ้นในรัชกาลที่ ๑ แทนพระที่นั่งอมรินทราภิเศกมหาปราสาทที่ไฟไหม้นั้น เปนที่ประดิษฐานพระบรมศพอยู่
ลักษณการพระราชพิธีบรมราชาภิเศกที่ทำในรัชกาลที่ ๒ มีรายการในร่างหมายรับสั่งซึ่งเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (บุญรอด ต้นสกุล บุณย์รัตพันธุ์) แต่ง ได้พิมพ์ไว้ในหนังสือวชิรญาณ ลงวัน ๖  ๔ ค่ำ ปีรกาสัปตศก พ.ศ. ๒๔๒๘ ฉบับ ๑ แลมีโคลงยอพระเกียรติเปนพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงไว้แต่ยังเปนกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์อิกฉบับ ๑ ข้าพเจ้าได้เอาหนังสือ ๒ ฉบับนี้สอบกันดู เห็นความข้อสำคัญคลาศเคลื่อนกันอยู่บ้าง ข้าพเจ้าเข้าใจว่าหมายรับสั่งเปนหนังสือแต่งก่อนงาน อาจจะถูกแก้ไข แต่ส่วนพระราชนิพนธ์นั้นทรงเมื่อทำการพระราชพิธีแล้ว พรรณนาลักษณการถ้วนถี่ควรฟังยิ่งกว่าร่างหมายรับสั่ง แห่งใดที่ความผิดกัน ข้าพเจ้าจึงถือว่าพระราชนิพนธ์เปนถูกต้อง แต่พระราชนิพนธ์เปนหนังสือแต่งโดยมีข้อบังคับด้วยเปนโคลง จำต้องพิจารณาถอดเนื้อความออกจากโคลง ตามซึ่งเห็นว่าหมายความอย่างไรในโคลงนั้น การพิจารณาอาจจะผิดได้บ้าง แต่ข้าพเจ้าได้พิจารณาหลายทบหลายทวน แลได้ปฤกษากับท่านผู้อื่นซึ่งข้าพเจ้านับถือว่าเปนผู้รู้อิกชั้นหนึ่ง จึงเข้าใจว่าแม้จะผิด ก็จะไม่ผิดมากนัก ถ้าผู้อ่านสงไสยแห่งใด ก็จงสอบดูในหนังสือพระราชนิพนธ์โคลงยอพระเกียรตินั้น ด้วยเปนหนังสือพิมพ์แล้ว หาฉบับได้ไม่ยาก ข้าพเจ้าได้สอบสวนหนังสือทั้ง ๒ ฉบับที่กล่าวมาแล้ว ได้ความในเรื่องงานพระราชพิธีบรมราชาภิเศกรัชกาลที่ ๒ ดังต่อไปนี้
โปรดให้สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีเปนผู้อำนวยการพระราชพิธี เริ่มด้วยการพระราชพิธีจาฤกพระสุพรรณบัตร ข้าราชการผู้ใหญ่ประชุมพร้อมกันที่พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ราวเดือน ๑๐ ขึ้น ๕ ค่ำ ครั้นได้ฤกษ์โหรลั่นฆ้อง ชาวประโคมๆ สังข์แตรแลพิณพาทย์อาลักษณจาฤกพระสุพรรณบัตรพระบรมราชนามาภิไธยว่า
“พระบาทสมเด็จพระบรมราชาธิราชรามาธิบดี ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิราชาธิบดินทร์ ธรณินทราธิราช รัตนากาศภาษกรวงษ์ องค์ปรมาธิเบศร์ ตรีภูวเนตวรนายก ดิลกรัตนราชชาติอาชาวศรัย สมุทัยดโรมนต์ สกลจักรวาฬาธิเบนทร์ สุริเยนทราธิบดินทร์ หริหรินทราธาดาธิบดี ศรีสุวิบุลย์คุณอกนิฐ ฤทธิราเมศวรมหันต์ บรมธรรมิกราชาธิราชเดโชไชย พรหมเทพาดิเทพนฤบดินทร์ ภูมินทรปรมาธิเบศร์ โลกเชฐวิสุทธิ รัตนมกุฎประเทศคตา มหาพุทธางกูร บรมบพิตร”
เมื่อจาฤกพระสุพรรณบัตรแล้ว พระมหาราชครูพราหมณ์เจิมแล้วรัดแผ่นพระสุพรรณบัตรด้วยไหมเบญจพรรณ วางไว้ในหีบทองมีถุงเยียรบับชั้นนอก ผูกประทับตราประจำครั่ง ตั้งบนพานแว่นฟ้าทองสองชั้นคลุมปักหักทองขวาง ตั้งไว้ในพระอุโบสถ พราหมณ์เบิกแว่นเวียนเทียนสมโภชแล้ว จึงเชิญพานพระสุพรรณบัตรขึ้นพระราชยานกั้นพระกลด ตำรวจแห่เข้าไปตั้งในพระแท่นมณฑล
ก่อนที่จะกล่าวถึงการจัดที่พระราชมณเฑียรสำหรับทำพระราชพิธีบรมราชาภิเศก แลเฉลิมพระราชมณเฑียรครั้งรัชกาลที่ ๒ จำจะต้องอธิบายเรื่องชื่อพระที่นั่งก่อน ที่เรียกว่าพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน แต่ก่อนหมายความว่าพระที่นั่งทั้งหมู่นั้น ที่มาเรียกพระมหามณเฑียรสามหลังแฝดซึ่งอยู่ข้างใต้ ว่าพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน เรียกพระที่นั่งหลังขวางสิบเอ็ดห้องซึ่งอยู่กลาง ว่าพระที่นั่งไพศาลทักษิณ เรียกพระที่นั่งอันเปนท้องพระโรงอยู่ข้างเหนือ ว่าพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย อย่างทุกวันนี้ พึ่งบัญญัติขึ้นเมื่อในรัชกาลที่ ๓ แต่ก่อนมาถ้าเรียกแยกเปนหลังๆ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เรียกว่าท้องพระโรง หรือพระที่นั่งบุษบกมาลา พระที่นั่งไพศาลทักษิณ เรียกว่าหลังสิบเอ็ดห้อง ในโคลงพระราชนิพนธ์เรียกพระที่นั่งน่าพระโรงใน พระที่นั่งจักรพรรดิพิมานเรียกว่าพระวิมานบ้าง พระมหามณเฑียรบ้าง ในโคลงพระราชนิพนธ์เรียกว่า พระที่นั่งทักษิณไพศาล เห็นจะหมายความว่า พระมหามณเฑียรองค์ใต้ เรียกว่าพระที่นั่งทักษิณในโคลงถึง ๓ แห่ง แต่ข้าพเจ้าเชื่อว่าไม่ได้หมายความว่าหลังขวางสิบเอ็ดห้องนั้นเปนแน่ ชื่อพระที่นั่งที่จะเรียกต่อไปในเรื่องนี้ เพื่อจะให้ผู้อ่านเข้าใจง่าย จะเรียกตามชื่ออย่างที่เรียก แลรู้จักกันในปัจจุบันนี้
การจัดที่ทำพระราชพิธี ตั้งราชวัตรฉัตรเบญจรงค์รอบบริเวณพระที่นั่งทั้งหมู่ ที่ท้องพระลานด้านตวันออกระหว่างพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน กับพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ปลูกมณฑปพระกระยาสนานหุ้มผ้าขาวแต่งด้วยเครื่องทอง บนเพดานพระมณฑปเปนที่ขังน้ำเบญจสุทธคงคา มีทุ้งท่อฝักบัวเงินที่เพดานสำหรับไขน้ำให้โปรยลงยังที่สรงมุรธาภิเศก ที่ฝักบัวนั้นห้อยพวงดอกจำปาทอง ที่พื้นภายในพระมณฑปตั้งเตียงเหลี่ยมหุ้มผ้าขาว บนเตียงตั้งถาดทอง ในถาดทองตั้งตั่งไม้มะเดื่อเปนที่เสด็จประทับสรงมุรธาภิเศก ตรงที่วางพระบาทลาดใบไม้ข่มนามปูผ้าขาวทับ รอบพระมณฑปตั้งราชวัตร, ฉัตรทอง, ฉัตรนาก, ฉัตรเงิน, ทั้ง ๔ ด้าน บนพระที่นั่งไพศาลทักษิณจัดเปนที่ทำพระราชพิธีบรมราชาภิเศก ตั้งพระแท่นแว่นฟ้ามีเพดานรบายตาดเปนพระแท่นมณฑล ในพระแท่นมณฑลนั้น ตั้งพระพุทธปฏิมาไชย พระสุพรรณบัตร ดวงพระชัณษา พระอุณาโลมทำแท่ง พระมหามงกุฎ พระแสงขรรค์ไชยศรี ธารพระกร พัดวาลวิชนี ฉลองพระบาท พระนพ พระสังวาลพราหมณ์ พระสังวาลสร้อยอ่อน พระภูษารัตกัมพล พระชฎาเพ็ชร พระธำมรงค์ พระมาลาเบี่ยง ฉลองพระองค์เกราะ ฉลองพระองค์นวม เครื่องพระพิไชยสงคราม เครื่องพระมนต์พิเศษ เครื่องพระมุรธาภิเศก พระมหาสังข์ทักขิณาวัฏ พระมหาสังข์ทอง พระมหาสังข์เงิน พระเต้าเบญจครรภ พระเต้าปทุมนิมิตรทอง พระเต้าปทุมนิมิตรนาก พระเต้าปทุมนิมิตรเงิน พระเต้าปทุมนิมิตรสำริด พระแสงดาบคาบค่าย พระแสงดาบใจเพ็ชร พระแสงทวน พระแสงง้าว แลพระแสงอัษฎาวุธ คือ พระแสงดาบชเลย พระแสงจักร พระแสงตรีศูล พระแสงธนู พระแสงดาบเขน พระแสงหอกไชย พระแสงปืนคาบชุดข้ามแม่น้ำสโตง พระแสงของ้าวเจ้าพระยาแสนพลพ่าย นอกจากนี้ยังมีพระแสงปืนคาบศิลาเคยทรง พระแสงขอตีช้างล้ม พระแสงขอคร่ำ พระชนักต้น พระเสวตรฉัตร พระเสมาธิปัต พระฉัตรไชย พระเกาวพ่าย ธงไชยกระบี่ธุช ธงไชยครุธพ่าห์ พระกลด พานพระขันหมาก พระเต้าพระสุธารศ พระสุพรรณศรีบัวแฉก น่าพระแท่นตั้งเครื่องนมัสการ ต่อพระแท่นมณฑลตั้งเทียนไชย ต่อไปตั้งพระแท่นอัฐทิศทำด้วยไม้อุทุมพรลาดหญ้าคามีผ้าคลุมแลกั้นด้วยพระบวรเสวตรฉัตร ๗ ชั้น มีตั่งน้อยทำด้วยไม้ไผ่สีสุก ตั้งตรงที่ประทับทั้ง ๘ ทิศ เปนที่ตั้งกรดแลเทวรูปประจำทิศทั้ง ๘ ฝ่ายข้างฝ่ายตวันตกตั้งพระที่นั่งภัทรบิฐทำด้วยไม้อุทุมพร กั้นด้วยพระบวรเสวตรฉัตร ๗ ชั้น ลาดผ้า พราหมณ์โปรยแป้งสาลีแลวางแผ่นทองคำเขียนรูปราชสีห์ด้วยชาดหรคุณ แล้ววางหญ้าคาแลปูผ้าคลุมข้างบนอิกชั้น ๑
บนพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน จัดเปนที่ทำพระราชพิธีเฉลิมพระราชมณเฑียร พระที่นั่งองค์ฝ่ายตวันตก ตั้งพระแท่นทองมีเพดาน บนพระแท่นนั้นตั้งพระบรมสารีริกธาตุแลพระพุทธรูปทองคำห้ามสมุท น่าพระแท่นตั้งเครื่องนมัสการ แลบาตรน้ำ ๕ บาตรทราย ๕ ต่อมาจัดอาศนะที่พระสงฆ์ ๓๙ รูป มีสมเด็จพระสังฆราชเปนประธานสวดพระพุทธมนต์ แลทอดราชอาศน์ที่ประทับทรงศีล ส่วนพระที่นั่งหลังตวันตกในห้องที่บรรธมนั้น จัดที่พระสงฆ์สมถะ ๕ รูปสวดภาณวารบนแท่นพระบรรธม แลทอดราชอาศน์ที่ประทับทรงสดับพระปริต ที่ทำพระราชพิธีทุกแห่งมีสายสิญจน์ล่ามวงถึงกัน ตลอดจนพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ซึ่งเปนที่เสด็จประทับอยู่ในเวลาก่อนเฉลิมพระราชมณเฑียร แลจัดเปนแต่ที่ท้องพระโรงสำหรับเสด็จออก ไม่ทำการพิธีอย่างไรในนั้น ข้างน่าพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ ตั้งพนมบัดพลีสำหรับโหรบูชาเทวดา แลปลูกโรงพิธีพราหมณ์ เชิญเทวรูป คือ พระปรเมศวร ๑ พระพิศณุ ๑ พระพรหมธาดา ๑ พระพรหมสัทธาสิทธิ ๑ พระพิฆเนศวร ๑ พระอุมาภควดี ๑ พระลักษมี ๑ มาสถิตย์ในโรงพิธี มีเครื่องพลีกรรม พวกพราหมณ์กินบวชทำพิธีตามลัทธิไสยสาตร
ภายนอกพระบรมมหาราชวัง ให้ตั้งศาลาฉ้อทานเลี้ยงสมณะพราหมณาจารย์ อาณาประชาราษฎร แลไถ่สัตวซึ่งคนจะฆ่ามาปล่อย กับประกาศห้ามมิให้ขายสุราเมรัย ตลอดเวลางานพระราชพิธี ๓ วัน
ถึงณวันพฤหัศบดี เดือน ๑๐ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีมเสงเอกศก เปนวันเริ่มงานพระราชพิธี ข้าราชการแต่งตัวนุ่งผ้าสมปักลายคาดเสื้อครุย พระราชวงษานุวงษ์ เสนามาตย์ แลเจ้าพนักงาน เข้ามาพร้อมกันอยู่ตามตำแหน่ง เข้าไปข้างในแต่เจ้านาย แลข้าราชการผู้ใหญ่กับเจ้าพนักงานผู้มีน่าที่ นอกนั้นอยู่ข้างน่า ครั้นเวลาบ่าย นิมนต์พระสงฆ์เถรานุเถระ ทั้งฝ่ายคามวาสี อรัญวาสี มีสมเด็จพระสังฆราชเปนประธาน เข้าไปยังที่สวดมนต์ที่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมานหลังตวันตก ๓๘ รูป พระสงฆ์ฝ่ายสมถะ ๕ รูปสวดที่ห้องพระบรรธม เวลาพระเข้าชาวประโคมๆ สังข์แตรแลพิณพาทย์มโหรีขึ้นพร้อมกัน ขณะนั้นสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ทรงพระภูษาเขียนทองพื้นขาว ทรงสายรัดพระองค์เพ็ชร ฉลองพระองค์กรองทอง เสด็จจากพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ขึ้นสู่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ทรงจุดธูปเทียนเครื่องนมัสการ สมเด็จพระสังฆราชจุดเทียนไชยแล้ว เสด็จขึ้นยังพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ทรงจุดธูปเทียนเครื่องนมัสการที่พระที่นั่งหลังตวันตก สมเด็จพระสังฆราชถวายศีลแล้ว เสด็จไปประทับทรงสดับพระจตุภาณปริตในห้องที่พระบรรธม พระสงฆ์หมู่ใหญ่สวดพระปริตเจ็ดตำนาน แต่พระสงฆ์ฝ่ายสมถะที่สวดในห้องที่พระบรรธมสวดจตุภาณวารแบ่งเปน ๓ ตอน สวดตอนละวัน ครั้นสวดพระปริตจบ เสด็จมาประทับที่พระที่นั่งหลังตวันตก สมเด็จพระสังฆราชถวายอติเรกแล้ว พระสงฆ์ถวายพระพรลากลับวัด ชาวประโคมๆ ขึ้นพร้อมกัน สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จกลับคืนยังที่ประทับณพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เมื่อเจ้าพนักงานฝ่ายน่ากลับออกมาหมดแล้ว เกณฑ์ผู้หญิงซึ่งเปนพนักงานฝ่ายใน เฝ้ารักษาที่พระมณฑลซึ่งอยู่ฝ่ายในทุกแห่ง ครั้นเวลาเช้าในวันรุ่งขึ้น เจ้าพนักงานเตรียมสำรับเลี้ยงพระ แลของไทยธรรม นิมนต์พระสงฆ์ที่ได้สวดมนต์ทั้ง ๔๓ รูปไปพร้อมกันที่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมานหลังตวันตก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเครื่องขาวอย่างเมื่อเวลาเย็น เสด็จทรงจุดธูปเทียนบูชาพระรัตนไตรย สมเด็จพระสังฆราชถวายศีล พระสงฆ์ถวายพรพระเสร็จแล้ว ทรงอุทิศสังฆทานแลทรงหลั่งน้ำทักขิโณทก (พระสงฆ์อนุโมทนา) แล้ว ทรงประเคนภัตตาหารสมเด็จพระสังฆราช ข้าราชการประเคนแลปฏิบัติพระสงฆ์องค์อื่นต่อมา ครั้นพระสงฆ์ทำภัตรกิจแล้ว ถวายอติเรก ถวายพระพรลาแล้ว จึงเสด็จกลับคืนยังพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยณวันศุกร ขึ้น ๗ ค่ำ ณวันเสาร์ขึ้น ๘ ค่ำสวดมนต์เลี้ยงพระเหมือนกับวันแรก
ครั้นณวันอาทิตย์ ขึ้น ๙ ค่ำ เปนวันพระฤกษ์บรมราชาภิเศก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเครื่องขาวอย่างวันก่อน เสด็จยังที่ประชุมสงฆ์ ทรงศีลแล้ว (เสด็จประทับคอยฤกษ์ที่ท้องพระโรงน่า) ครั้นได้ฤกษ์ หลวงโลกทีปลั่นฆ้องไชย ชาวประโคมๆ ขึ้นพร้อมกัน เจ้าพนักงานภูษามาลาเชิญเครื่องถอดถวายทรงแล้ว พราหมณ์เชิญพระพุทธปฏิมาไชย พระมหาราชครูโปรยเข้าตอกนำเสด็จตามทางลาดพระบาท สู่ที่พระมณฑปพระกระยาสนาน เสด็จขึ้นประทับเหนือตั่งไม้มะเดื่อ ผันพระภักตร์สู่ทิศบูรพา เจ้าพนักงานไขท่อสหัสธาราถวายมุรธาภิเศก สมเด็จพระสังฆราช (สุก) วัดมหาธาตุ ถวายน้ำมนต์ในพระเต้าเบญจครรภ สมเด็จพระพนรัตน วัดพระเชตุพน พระธรรมราชา วัดศาลาปูนกรุงเก่า พระญาณสังวร (สุก) วัดพลับ ถวายน้ำมนต์ในพระเต้าปทุมนิมิตร พราหมณ์ถวายน้ำสังข์น้ำกรดแลใบมะตูมประสิทธิด้วยมนต์ไสยเวท ครั้งสรงมุรธาภิเศกแล้ว ทรงเครื่องต้นเสด็จขึ้นพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ประทับพระที่นั่งอัฐทิศ พราหมณ์ประจำทิศทั้ง ๘ ถวายไชย แลถวายน้ำสังข์ทีละทิศ ตั้งแต่ทิศบูรพาเปนต้น เวียนประทักษิณไปจนครบทั้ง ๘ ทิศแล้ว เสด็จไปประทับพระที่นั่งภัทรบิฐ พระมหาราชครูพราหมณ์กราบบังคมทูลฯ ถวายศิริราชสมบัติ แลถวายพระสังวาลพราหมณ์ ซึ่งสมมตว่าเปนของพระอิศวรทรง แล้วถวายพระสุพรรณบัตรแลเครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์ มหาดเล็กแทนกำนัลทั้ง ๘ ถวายพระแสงอัษฎาวุธ ทรงรับด้วยพระหัดถ์แต่พระมหามงกุฎ พระแสงขรรค์ ๑ พระแสงดาบ ๑ พัดวาลวิชนี ๑ ธารพระกร ๑ พระเสวตรฉัตร ๑ ฉลองพระบาท พระมหาราชครูพราหมณ์วางถวาย ส่วนพระแสงอัษฎาวุธโปรดให้เจ้าพนักงานรับ เมื่อถวายเครื่องราชูประโภคแล้ว พระมหาราชครูพราหมณ์จึงอ่านเวทถวายพระพร ครั้นจบจึงมีพระราชโองการแก่พระมหาราชครูว่า พรรณพฤกษชลธีแลสิ่งของในแผ่นดินทั่วทั้งพระราชอาณาจักรนั้น ถ้าไม่มีเจ้าของหวนแหนแล้ว ตามแต่สมณพราหมณาจารย์ อาณาประชาราษฎรจะปราถนาเถิด พระมหาราชครูรับพระราชโองการเปนฤกษ์ แต่นั้นบัตรหมายจึงใช้พระราชโองการต่อมา แล้วทรงโปรยดอกพิกุลทองพิกุลเงินสิ่งละพาน พระราชทานแก่พราหมณ์ มีพระมหาราชครูเปนประธาน ทรงพระเต้าทองหลั่งน้ำษิโณทก พราหมณ์ถวายบังคมแล้วเป่าสังข์ เจ้าพนักงานประโคมขึ้นพร้อมกัน จึงเสด็จจากพระที่นั่งภัทรบิฐ ขึ้นสู่พระมหามณเฑียร ซึ่งพระสงฆ์ได้ทำภัตรกิจแล้ว แลคอยถวายพระพรอยู่นั้น ทรงนมัสการพระรัตนไตรยแล้ว ทรงประเคนไตรจีวรแลเครื่องบริขารแก่พระสงฆ์ พระสงฆ์ถวายพระพร ถวายอติเรก ถวายพระพรลากลับไป
ครั้นพระสงฆ์กลับแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระแสงเวียด ทรงฉลองพระบาท เสด็จออกท้องพระโรงพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ประทับพระแท่นภายใต้พระมหาเสวตรฉัตร พระราชวงษานุวงษ์ ข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งฝ่ายทหารแลพลเรือนพร้อมกันอยู่ในที่เฝ้า กราบถวายบังคมแล้ว เจ้าพระยามหาเสนา (ปิ่น) ที่สมุหพระกลาโหม กราบบังคมทูลถวายพระมหาพิไชยราชรถ เรือพระที่นั่งเรือกระบวนทั้งปวง แลเครื่องสรรพสาตราวุธพลทหาร แลหัวเมืองเอก โท ตรี จัตวา ซึ่งอยู่ในบังคับกลาโหม เวลานั้นตำแหน่งสมุหนายกว่าง พระยามหาอำมาตย์กราบบังคมทูลแทนที่สมุหนายก ถวายพระยาช้างต้น พระยาม้าต้น พลเรือน แลหัวเมืองเอก โท ตรี จัตวา ซึ่งอยู่ในบังคับมหาดไทย พระยาโกษาธิบดี (กุน) กราบบังคมทูลถวายราชพัทยากร แลราชสมบัติทั้ง ๑๒ ท้องพระคลัง (แลหัวเมืองซึ่งอยู่ในบังคับกรมท่า) พระยายมราช (บุญมา) กราบบังคมทูลถวายกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทรมหินทราโยทธยา อันเปนราชธานี เจ้าพระยาธรรมาฯ (สด) กราบบังคมทูลถวายพระมหาปราสาทราชมณเฑียรสถาน แลเสวตรฉัตรเครื่องสูง เครื่องประดับพระเกียรติยศทั้งปวง ตำแหน่งเจ้าพระยาพลเทพว่าง พระยาประชาชีพ กราบบังคมทูลถวายธัญญาหารแดนสถานลานนาเขตรทั้งปวง จึงมีพระราชโองการดำรัสสั่งให้มุขมนตรีผู้เปนเจ้าน่าที่จงรักษาสรรพสิ่งทั้งปวงนั้นไว้ตามพนักงาน เพื่อจะได้ป้องกันพระราชอาณาเขตร ทนุบำรุงพระบวรพุทธสาสนาให้สถาพรสืบไป อรรคมหาเสนาบดีรับพระราชโองการ ข้าราชการถวายบังคมพร้อมกันอิกครั้ง ๑
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จขึ้นพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ประทับเหนือพระที่นั่งภัทรบิฐ ข้าราชการฝ่ายในเฝ้าทูลลอองพระบาทพร้อมกัน ท้าววรจันทร์กราบบังคมทูลฯ ถวายสิบสองพระกำนัล แลมีพระราชปฏิสันถารแล้ว พอได้เวลาพระฤกษ์เฉลิมพระราชมณเฑียร ชาวประโคมๆ ขึ้นพร้อมกัน จึงเสด็จขึ้นสู่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน มีนางในตระกูลสูงอุ้มวิฬาร์ ๑ เชิญพานทองรองเข้าเปลือก ๑ ถั่ว ๑ งา ๑ ผลฟักเขียว ๑ หินบด ๑ ตามเสด็จ แลมีนางชำระพระบาทเมื่อเสด็จขึ้นพระราชมณเฑียร เสด็จสู่ห้องพระบรรธม ทรงนมัสการพระศรีรัตนไตรย ตั้งอธิฐานตามพระราชอัธยาไศรย แล้วผลัดเครื่องทรง เสด็จขึ้นพระแท่นบรรธม พระราชวงษ์ฝ่ายในถวายดอกหมากทองคำ ท้าววรจันทร์ถวายลูกกุญแจ ทรงรับวางข้างที่พระบรรธมแล้ว เอนพระองค์ลงบรรธมโดยทักษิณปรัศเปนฤกษ์ พระราชวงษ์ฝ่ายในซึ่งเจริญพระชัณษาถวายพระพรก่อนแล้ว พระราชวงษ์ฝ่ายในทั้งปวงจึงถวายพระพรพร้อมกัน
เมื่อเฉลิมพระราชมณเฑียรเปนฤกษ์ (แลเสวยพระกระยาหาร) แล้ว จึงเสด็จพระราชดำเนินโดยทางฝ่ายใน ทรงโปรยเงินพระราชทานผู้ที่มาคอยเฝ้าถวายพระพรตลอดทาง จนถึงพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เสด็จไปถวายบังคมพระบรมศพ ทรงอธิฐานขอพระราชทานพระพร แล้วเสด็จกลับคืนยังพระราชมณเฑียร เวลาบ่ายเจ้าพนักงานตั้งบายศรีเวียนเทียนสมโภชพระราชมณเฑียร ต่อมาพระราชวงษานุวงษ์ แลข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งฝ่ายน่าฝ่ายใน ถวายดอกไม้ธูปเทียนทั่วกัน
เมื่อเสร็จพิธีบรมราชาภิเศกแล้ว เสด็จเลียบพระนครโดยกระบวนพยุหยาตราตามโบราณราชประเพณี ทางเดินกระบวนแห่เสด็จเลียบพระนครครั้งนั้น ออกประตูวิเศษไชยศรี ประทักษิณพระบรมมหาราชวัง ไปเลี้ยวป้อมเผด็จดัษกร แล้วตรงไปจนถึงสพานข้ามคลองตลาด แล้วจึงเลี้ยวกลับขึ้นทางริมกำแพงพระนคร มาทางท้ายสนมเข้าถนนน่าวังที่ท่าพระ เลี้ยวกลับเข้าพระบรมมหาราชวังทางประตูวิเศษไชยศรี ไม่ได้หยุดพักที่วัดพระเชตุพนอย่างเมื่อรัชกาลที่ ๔ แลต่อมา ตลอดถนนที่จะเดินกระบวนแห่นั้น เจ้าพนักงานจัดตั้งราชวัตรฉัตรเบญจรงค์ ๗ ชั้นแลร้านน้ำเปนระยะ ปราบถนนโรยทรายเกลี่ยให้ราบรื่น แลให้รื้อร้านโรงอันกีดขวางอยู่ริมทางให้เปนที่เรียบร้อย ครั้นถึงวันกำหนด พวกทหารอาสา ๖ เหล่าซ้ายขวาตั้งกองจุกช่องรายทางที่จะเสด็จ ตั้งปืนคู่ขานกยางทุกแพรกถนน เจ้าพนักงานจัดตั้งกระบวนแห่เสด็จพร้อมกัน ริ้วกระบวนแห่เสด็จเลียบพระนครครั้งนั้น กระบวนน่าปลายริ้วฝรั่งแม่นปืน แต่งตัวเสื้อขลิบกำมะหยี่แดง ลากปืนจ่ารงรางเกวียน ๒ กระบอก แล้วถึงกระบวนนายม้าต้น ใส่เสื้อสีสอดสนับเพลาโพกผ้าแดงขลิบทอง ขัดดาบ ขี่ม้าถือธง ๘ ม้า แล้วถึงพลอาสาล้วนแต่งเครื่องเสนากุฎกองละ ๕๐ คน ตัวนายใส่เสื้อโพกผ้า มีประคำคล้องฅอแลสพายดาบเดินเปนกองๆ คือ อาสาเกณฑ์หัดถือปืนคาบศิลาปลายหอกกอง ๑ ถือธนูกอง ๑ ถือทวนกอง ๑ อาสายี่ปุ่นถือง้าวกอง ๑ พลอาสาถือดาบสองมือกอง ๑ พลล้อมวังถือดาบโล่ห์กอง ๑ ถือดั้งทองกอง ๑ พลอาสาถือดาบเขนกอง ๑ อาสาจาม ใส่เสื้อผ้าวิลาด โพกผ้าตะบิด ถือหอกซัดคู่เหน็บกฤชพวก ๑ แล้วถึงขุนหมื่นหกเหล่าคู่ชัก ใส่เสื้อแดง ผ้าโพกศีศะ ถือหอกเดินเรียงเปนสี่สาย ต่อนั้นถึงกระบวนขุนหมื่นตำรวจ ๘ กรม สพายดาบเดินสี่สาย แล้วถึงเจ้ากรมปลัดกรมพระตำรวจ เดินริ้วนอกสองสาย หุ้มแพรมหาดเล็ก เดินริ้วในสองสาย ล้วนแต่งตัวสอดสนับเพลานุ่งผ้าเกี้ยว คาดเจียรบาด ใส่เสื้อเทศ สวมประคำ โพกผ้าขลิบครุยสพายกระบี่ ในระหว่างกระบวนสี่สายตอนนี้ พวกกลองชนะล้วนแต่งเสื้อกางเกงแลหมวกแดง ๑๐๐ คู่ เดินเปนสองแถวข้างใน มีจ่าปี่ จ่ากลอง แล้วแตรฝรั่ง แตรงอน สังข์ ต่อมาถึงชาวเครื่องนุ่งริ้วคาดลายเสื้อปล้อง ศีศะใส่ลำพอก เชิญเครื่องสูง ๕ ชั้น ๗ ชั้น ชุมสาย บังแทรก แถวกลางมีมหาดเล็กเชิญพระแสงดาบเขน พระแสงหอกไชย พระแสงดาบคาบค่าย พระแสงดาบใจเพ็ชร พระแสงหอกชวา เดินหว่างเครื่อง แล้วถึงพระที่นั่งพุดตาล ซึ่งเปนพระราชยาน มีเจ้าพนักงานเชิญพระกลดตาด บังสูรย์ พัดโบก พระทวย ขุนนางตำแหน่งปลัดทูลฉลองเปนคู่เคียง เดินสองข้างพระราชยาน ๖ คู่ ล้วนแต่งตัว (สอดสนับเพลานุ่งผ้าเกี้ยว คาดเจียรบาด) ใส่เสื้อริ้วโพกขลิบกรองทอง สพายดาบ นอกแถวคู่เคียงมีอินทรพรหมนุ่งสนับเพลา สวมเสื้อเขียวข้าง ๑ แดงข้าง ๑ ศีศะใส่เทริด ถือจามร กระบวนหลังต่อพระราชยานถึงเจ้ากรม ปลัดกรม กรมทหารใน พลพัน ทนายเลือก แลรักษาพระองค์ เดินเปนสี่สาย แล้วถึงกระบวนเครื่องสูงหลัง มีมหาดเล็กเชิญพระแสงง้าว (พระแสงตรี) พระแสงหอกง่าม เดินหว่างเครื่อง ต่อนั้นถึงมหาดเล็กเชิญเครื่อง คือ พานพระขันหมาก พระเต้า พระสุพรรณศรี เปนต้น แลเชิญพระแสงปืน พระแสงทวน พระแสงง้าว พระแสงหอก ตามเสด็จ ต่อมาถึงพระยาม้าต้น ม้าเทศผูกเครื่องกุดั่น ๒ ม้า แล้วจึงถึงกระบวนอาสา มีจำนวนกึ่งจำนวนกระบวนข้างน่าทุกหมู่ ฝรั่งแม่นปืนลากปืนจ่ารงรางเกวียน ๒ กระบอกเปนที่สุด ต่อนั้นถึงกระบวนพระราชวงษ์ทรง (สนับเพลาแล) ผ้าเขียนทอง คาดเจียรบาด (ฉลองพระองค์อย่างเทศทรงพระมาลา) ทรงม้า กั้นพระกลดหักทองขวาง เดินเปนคู่ๆ มีมหาดเล็กตามแล้วถึงกระบวนเสนาบดีนั่งแคร่ มีทนายตาม เปนที่สุดกระบวน รวมกระบวนพยุหยาตราเปนจำนวนคน ๘,๐๐๐
ในวันกำหนดนั้น ถึงเวลา ๒ โมงเช้า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกท้องพระโรง ทรงเครื่องสนับเพลาเชิงงอน พระภูษาเขียนทอง ฉลองพระองค์ตาดจีบ คาดเจียรบาดสายรัดพระองค์เพ็ชร เหน็บพระแสงกั้นหยั่น ทรงพระสังวาล พระธำมรงค์ และพระมาลาเพ็ชร ทรงพระแสงเวียด เสด็จขึ้นเกยพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ ทรงพระราชยานเดินกระบวนแห่ออกจากพระบรมมหาราชวัง ทรงโปรยเงินพระราชทานราษฎรซึ่งมาคอยถวายพระพรอยู่ทั้ง ๒ ข้างทาง จนตลอดระยะทางแล้ว เสด็จกลับคืนเข้าสู่พระบรมมหาราชวัง
พระราชพิธีอุปราชาภิเศก
เมื่อเสร็จงานพระราชพิธีบรมราชาภิเศกแล้ว จึงทรงพระกรุณาโปรดให้ตั้งพระราชพิธีอุปราชาภิเศก สถาปนาพระเกียรติยศสมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้ากรมหลวงเสนานุรักษ์ พระบัณฑูรน้อยขึ้นเปนกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ตำแหน่งที่พระมหาอุปราช
ลักษณการพระราชพิธีอุปราชาภิเศก แลเฉลิมพระราชมณเฑียรในพระราชวังบวรฯ ครั้งรัชกาลที่ ๒ มีร่างหมายรับสั่งเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราชแต่งไว้ ว่าทำพิธีตามแบบอย่างครั้งอุปราชาภิเศกเจ้าฟ้ากรมขุนพรพินิตเปนพระมหาอุปราช เมื่อแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าบรมโกษฐครั้งกรุงเก่า พรรณนาไว้ในหมายรับสั่งเปนเนื้อความดังนี้ :-
ณวันศุกร เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีมเสงเอกศก ฤกษ์เวลาเช้าโมง ๑ กับ ๓ บาท จาฤกพระสุพรรณบัตรที่ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ทำนองการพิธีเหมือนจาฤกพระสุพรรณบัตรพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในพระสุพรรณบัตรจาฤกว่า :-
สมเด็จบรมนารถบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัว มีพระราชโองการมารพระบัณฑูรสุรสิงหนาทโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ดำรัสให้สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเสนานุรักษ์ เปนกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ทีฆายุศมศิริสวัสดิ
เมื่อจาฤกแลเวียนเทียนสมโภชพระสุพรรณบัตรแล้ว ตั้งพระสุพรรณบัตรไว้ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม จนถึงวันเริ่มงานจึงเชิญขึ้นพระเสลี่ยงแห่ไปตั้งในพระแท่นมณฑลที่พระราชวังบวรฯ
ที่พระราชวังบวรฯ นั้น จัดที่ทำพระราชพิธี ๒ แห่ง คือ ที่พระที่นั่งพรหมภักตร จะเปนพระวิมานหลังใต้หรือหลังเหนือ เวลานั้นยังเรียกรวมกันหมดทั้งหมู่ว่าพระที่นั่งพรหมภักตร ในห้องที่พระบรรธมจัดตั้งเตียงสำหรับพระสงฆ์ คือ สมเด็จพระพนรัตนนั่งปรกรูป ๑ พระวัดพลับ ๔ รูป สวดมหาไชย
ที่พระที่นั่งสุทธาสวรรย์ จัดเปนที่ตั้งพระแท่นมณฑลตั้งเทียนไชย แลเปนที่พระสงฆ์ ๔๕ รูป มีสมเด็จพระสังฆราชเปนประธานเจริญพระพุทธมนต์ พระแท่นมณฑลนั้น ในหมายรับสั่งกล่าวว่า จัดเหมือนพระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ สิ่งของตั้งพระแท่นมณฑลตามซึ่งกล่าวไว้ในหมายรับสั่ง มีดังนี้ คือ :-
พระบรมธาตุ พระไชย พระห้ามสมุท พระอุณาโลมทำแท่ง พระสุพรรณบัตร ดวงพระชัณษา พระมหามงกุฎ พระภูษารัตกัมพล พระมาลาเบี่ยง พระชฎา พระนพ พระมหาสังวาลสร้อยอ่อน พระมหาสังวาลพรามหมณ์ พระธำรงค์ ฉลองพระองค์เกราะ ฉลองพระองค์นวม พระมหามงคลย่น เครื่องพระพิไชยสงคราม เครื่องพระมุรธาภิเศก พระมหาสังข์ทักษิณาวัฏ พระมหาสังข์ทอง พระมหาสังข์เงิน พระเต้าเบญจครรภ พระเต้าปทุมนิมิตรทอง พระเต้าปทุมนิมิตรนาก พระเต้าปทุมนิมิตรเงิน พระเต้าปทุมนิมิตรสำริด (ใส่น้ำปัญจมหานที ทั้ง ๔ พระเต้า)
พระแสงที่เข้าพระแท่นมณฑลนั้นคือ :- พระแสงขรรค์ไชยศรี ๑ พระแสงดาบยี่ปุ่น ๑ พระแสงจักร ๑ พระแสงหอกไชย ๑ พระแสงตรีศูล ๑ พระแสงธนู ๑ พระแสงเขน ๔ พระแสงง้าว ๒ พระแสงทวน ๒ พระแสงหอกคู่ ๑ พระแสงของ้าวเจ้าพระยาแสนพลพ่าย ๑ พระแสงขอตีช้างล้ม ๑ พระแสงชนักต้น ๑ พระกลด ๑ พระเสมาธิปัต ๑ พระฉัตรไชย ๑ พระเกาวพ่าย ๑ ธงไชยกระบี่ธุช ๑ ธงไชยพระครุธพ่าห์ ๑ ตรงมุขท้ายพระที่นั่งสุทธาสวรรย์ ปลูกพลับพลาเปลื้องเครื่องหลัง ๑ ข้างพระที่นั่งตั้งพระแท่นที่สรงมีเสาดาดเพดาน บนพระแท่นตั้งถาดทองแดง ในนั้นตั้งตั่งไม้มะเดื่อที่ประทับสรงมุรธาภิเศก ตั้งราชวัตรฉัตรทอง, ฉัตรนาก, ฉัตรเงิน ๗ ชั้น รายรอบที่สรง
น่าพระที่นั่งสุทธาสวรรย์ ปลูกโรงพิธีพราหมณ์ แลตั้งพนมบัดพลีสำหรับโหรบูชาเทวดา ในโรงพิธีพราหมณ์ตั้งเทวรูป พระอิศวร พระนารายน์ เปนต้น เหมือนพิธีบรมราชาภิเศก แลเครื่องพลีกรรมทำพิธีตามไสยสาตร ทั่วทุกสถานการพระราชพิธีวงสายสิญจน์ล่ามตลอดถึงกัน แลตั้งราชวัตรปักฉัตรเบญจรงค์ ๕ ชั้น รายรอบพระราชมณเฑียร แลราย ๒ ข้างถนนแต่พระราชวังบวรฯ ลงมาจนพระบรมมหาราชวัง ในเวลาทำการพระราชพิธีนั้น เชิญเสด็จสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเสนานุรักษ์ เข้ามาประทับแรมอยู่ที่โรงลครริมพระระเบียงวัดพระศรีรัตนศาสดารามด้านตวันตก
ถึงณวันอังคาร เดือน ๑๐ แรม ๓ ค่ำ เวลาบ่าย สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเสนานุรักษ์ เสด็จไปทรงเครื่องที่พระนั่งดุสิดาภิรมย์ แต่งพระองค์ทรงสนับเพลาเชิงงอน ทรงพระภูษาจีบโจงหางหงษ์ รัดพระองค์หนามขนุน ทรงฉลองพระองค์กรองทอง ทรงพระมาลาเส้าสูงสีกุหร่า เสด็จขึ้นพระราชยานที่เกยพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ มีกระบวนแห่เสด็จ คือ :-
ตำรวจเลวหรือหวายนำริ้ว ๑๐ คู่ ตำรวจเดินสายนอก ๒ สาย ๘๔ คน มหาดเล็กวังหลวงเดินสายใน ๒ สาย ๘๔ คน กลองชนะ ๒๐ คู่ แตรฝรั่ง ๖ คู่ แตรงอน ๖ คู่ สังข์ ๒ คู่ จ่าปี่ ๑ จ่ากลอง ๑ สารวัด ๒ เครื่องสูงน่า สามชั้น ๕ คู่ ห้าชั้นคู่ ๑ บังแทรก ๔ มหาดเล็กเชิญพระแสงหว่างเครื่องน่า พระแสงดาบใจเพ็ชร ๑ พระแสงดาบคาบค่าย ๑ พระแสงเขน ๒ พระแสงหอก ๒ พระแสงหอกคู่ ๒ พระราชยานมีพนักงานถวายอยู่งานพระกลด ๑ บังสูรย์ ๑ พัดโบก ๑ พระทวย ๑
คู่เคียง ๔ คู่ คือ :- คู่ที่ ๑ พระยากำแพงเพ็ชร พระยาโชฎึก คู่ที่ ๒ พระยาพิศณุโลก พระยาพิพิธโภไคย คู่ที่ ๓ พระยานรินทร จมื่นเสมอใจราช คู่ที่ ๔ พระยานครสวรรค์ พระยาเทพมณเฑียร
กระบวนหลัง มหาดเล็กเชิญเครื่อง ธารพระกร ๑ พัชนีท้ายพระที่นั่ง ๑ ฉลองพระบาท ๑ เชิญตามเสด็จ พานพระขันหมาก ๑ พระสุพรรณศรี ๑ พระเต้าพระสุธารศ ๑ เครื่องสูง ห้าชั้นคู่ ๑ สามชั้น ๕ คู่ บังแทรก ๔ มหาดเล็กเชิญพระแสงหว่างเครื่อง พระแสงง้าว ๑ พระแสงตรี ๑ พระแสงหอกง่าม ๑ มหาดเล็กวังน่าเดินสายใน ๖๐ คน ตำรวจเดินสายนอก ๔๐ คน ม้าจูง ๔ (หัวพัน) มหาดไทย กลาโหม เปนผู้ตรวจ รวมกระบวนแห่ ๒๖๘ คน
แห่เสด็จไปจากพระบรมมหาราชวัง จนถึงพระราชวังบวรฯ ประทับเกยพลับพลาเปลื้องเครื่องที่มุขท้ายพระที่นั่งสุทธาสวรรย์ เปลื้องเครื่องผลัดทรงพระภูษาลายพื้นทอง ทรงสพักฉลองพระองค์ครุยกรองทอง เสด็จเข้าในพระที่นั่งสุทธาสวรรย์ ทรงนมัสการพระศรีรัตนไตรย สมเด็จพระสังฆราชจุดเทียนไชยแลถวายศีลแล้ว ทรงพระมหามงคลประทับสดับพระปริตจนจบแล้ว จึงแห่เสด็จกลับคืนมายังพระบรมมหาราชวัง
รุ่งขึ้นณวันพุฒ เดือน ๑๐ แรม ๔ ค่ำ เวลาเช้า สมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้ากรมหลวงเสนานุรักษ์ เสด็จทรงพระเสลี่ยง มีแต่ตำรวจนำไม่มีกระบวนแห่ เสด็จขึ้นไปทรงประเคนเลี้ยงพระสงฆ์ที่พระที่นั่งสุทธาสวรรย์ เวลาบ่ายวันนั้นแลวันรุ่งขึ้น แห่เสด็จขึ้นไปทรงสดับพระปริตเหมือนวันแรก เวลาเช้าในวันคำรบ ๒ ก็เสด็จขึ้นไปทรงประเคนเลี้ยงพระเหมือนวันแรก
ครั้นณวันศุกร เดือน ๑๐ แรม ๖ ค่ำ เวลาเช้า เสด็จโดยกระบวนแห่ขึ้นไปยังพระราชวังบวรฯ เสด็จเข้าที่สรงสนานเวลาเช้าโมงกับบาทหนึ่ง สมเด็จพระสังฆราช สมเด็จพระพนรัตน พระธรรมราชา พระญาณสังวร ถวายน้ำพระพุทธมนต์ด้วยพระเต้าปทุมนิมิตร พราหมณ์ถวายน้ำกรดน้ำสังข์แลใบมะตูม แล้วทรงเครื่องเสด็จมาทรงประเคนเลี้ยงพระสงฆ์ ครั้นเลี้ยงพระแล้ว เสด็จยังพลับพลาทรงเครื่องพระภูษาลายเขียนทองจีบโจงหางหงษ์ ทรงฉลองพระองค์กรองทอง ทรงพระมาลาเส้าสูงสีแสด ขึ้นทรงพระราชยานแห่ลงมาพระบรมมหาราชวัง เข้าเฝ้าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวณพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน รับพระราชทานพระสุพรรณบัตร และทูลเกล้าฯ ถวายเทียนทองธูปเงินเข้าตอกดอกไม้ (แล้วแห่เสด็จกลับขึ้นไปยังพระราชวังบวรฯ) ครั้นเวลาบ่าย เจ้าพนักงานตั้งบายศรีเวียนเทียนสมโภชพระราชมณเฑียรในพระราชวังบวรฯ เปนเสร็จการพระราชพิธีอุปราชาภิเศกตามโบราณประเพณี
กรมพระราชวังบวรสถานมงคลในรัชกาลที่ ๒ ซึ่งปรากฎพระนามในภายหลังว่า กรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์นี้ ประสูตรณกรุงธนบุรี เมื่อณวันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีมเสงเบศจศก จุลศักราช ๑๑๓๕ พ.ศ. ๒๓๑๖ เปนพระราชโอรสพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก สมเด็จพระอมรินทรา บรมราชินี เปนสมเด็จพระชนนี เมื่อในรัชกาลที่ ๑ เปนสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เปนเจ้าฟ้ากรมขุนเสนานุรักษ์ แล้วได้เลื่อนพระเกียรติยศขึ้นเปนกรมหลวง แลเปนพระบัณฑูรน้อย เมื่อปีเถาะนพศก พ.ศ. ๒๓๕๐ ก่อนพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกสวรรคต ๒ ปี เมื่อกรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์ได้อุปราชาภิเศกนั้น พระชัณษาได้ ๓๖ พรรษา
การอันเนื่องต่อพระราชพิธีบรมราชาภิเศก
มีการบางอย่าง ซึ่งถือเปนราชประเพณีที่พระเจ้าแผ่นดินทรงบำเพ็ญเปนฤกษ์ เนื่องต่องานพระราชพิธีบรมราชาภิเศก คือ (๑) ทรงตั้งพระราชาคณะ อันนับว่าเปนสาสนูปถัมภกิจ (๒) ทรงสถาปนาพระเกียรติยศเลื่อนกรมแลตั้งกรมพระราชวงษานุวงษ์ ซึ่งสมควรจะได้เลื่อนพระเกียรติยศ (๓) พระราชทานยศบันดาศักดิแก่ข้าราชการซึ่งมีบำเหน็จความชอบ (๔) ให้เร่งรีบชำระล้างความของราษฎรที่คั่งค้างอยู่ในโรงศาลให้สำเร็จกันไป ไม่เรียกค่าฤชาธรรมเนียม แลพระราชทานเงินพินัย ไม่เรียกจากคู่ความ (๕) ปล่อยนักโทษซึ่งสมควรจะได้รับพระราชทานพระกรุณาให้พ้นจากเวรจำ ต่อนั้นยังมีการอันเปนประเพณีที่ทำในเวลาในเวลาเริ่มรัชกาลใหม่อิก ๒ อย่าง คือ (๖) สักเลขขึ้นทเบียนพล (๗) เดินสวนเดินนา การเหล่านี้ก็เปนประเพณีเนื่องต่อการพระราชพิธีบรมราชาภิเศก ก็แต่เมื่อบรมราชาภิเศกพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๒ นั้น พองานแล้วไม่ถึงเดือนก็มีศึกพม่า ต้องรีบรัดจัดการต่อสู้ข้าศึก การต่างๆ ดังกล่าวมาตามวันคืนซึ่งพบในจดหมายเหตุ ต้องเลื่อนมาทำต่อเมื่อปีหลังๆ หลายอย่าง หลักฐานที่ข้าพเจ้าได้ทราบเปนดังจะกล่าวต่อไปนี้
(๑) เรื่องตั้งพระราชาคณะเปนฤกษ์ ไม่พบจดหมายเหตุแลบาญชีว่าทรงตั้งเมื่อใด แลตั้งพระราชาคณะองค์ใดบ้าง เมื่อบรมราชาภิเศกนั้น สมเด็จพระราชาคณะครั้งรัชกาลที่ ๑ ยังอยู่ทั้งสมเด็จพระสังฆราช (สุก) วัดมหาธาตุ แลสมเด็จพระพนรัตนวัดพระเชตุพน ซึ่งเปนอาจารย์สมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส ปรากฎว่าทรงตั้งพระญาณสังวร (สุก) วัดพลับ ซึ่งมีเกียรติคุณในทางวิปัสนาธุระแลเปนพระอุปัชฌาจารย์ของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อทรงผนวชพระ แลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อทรงผนวชสามเณรนั้น เปนสมเด็จพระญาณสังวรองค์ ๑ นอกจากนี้เห็นจะทรงตั้งแต่พระราชาคณะผู้น้อย สมเด็จพระราชาคณะในรัชกาลที่ ๒ ต่อนั้นมา เมื่อสมเด็จพระพนรัตนวัดพระเชตุพนมรณะภาพ ทรงตั้งพระพิมลธรรม (มี) วัดราชบุรณะ เปนสมเด็จพระพนรัตน ครั้นสมเด็จพระสังฆราช (สุก) สิ้นพระชนม์ ทรงตั้งสมเด็จพระพนรัตน (มี) เปนสมเด็จพระสังฆราชมาอยู่วัดมหาธาตุ ทรงตั้งพระพิมลธรรม (อาจ) วัดสระเกษ เปนสมเด็จพระพนรัตน เมื่อสมเด็จพระสังฆราช (มี) สิ้นพระชนม์ สมเด็จพระพนรัตน (อาจ) มีอธิกรณ์ ต้องออกจากที่พระราชาคณะ ทรงตั้งสมเด็จพระญาณสังวร (สุก) เปนสมเด็จพระสังฆราช มาอยู่วัดมหาธาตุ ทรงตั้งพระพิมลธรรม (ด่อน) วัดสระเกษ เปนสมเด็จพระพนรัตน ครั้นสมเด็จพระสังฆราช (สุก ญาณสังวร) สิ้นพระชนม์ ทรงตั้งสมเด็จพระพนรัตน (ด่อน) เปนสมเด็จพระสังฆราช มาอยู่วัดมหาธาตุ ทรงตั้งพระพิมลธรรม (ทองดี) วัดระฆัง เปนสมเด็จพระพนรัตน
(๒) การสถาปนาพระเกียรติยศเจ้านายในพระราชวงษ์นั้น ได้พบจดหมายเหตุอาลักษณ ได้ความว่าต้องรอมาจนเสร็จการศึกพม่า จึงได้ทรงสถาปนาพระเกียรติยศ สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงเปนปฐม เมื่อณวันจันทร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีมเมียโทศก จุลศักราช ๑๑๗๒ การตั้งกรมพระราชวงษานุวงษ์นอกจากนั้น แม้พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงตั้งต่อเมื่อปีรกาเบญจศก จุลศักราช ๑๑๗๕ เปนคราวแรก ดังจะปรากฎในหนังสือนี้ต่อไปข้างน่า
(๓) การเลื่อนยศบรรดาศักดิข้าราชการผู้ใหญ่นั้น เลื่อนคราวเตรียมทัพรบพม่า ต่อติดกับงานบรมราชาภิเศก เสนาบดีที่เลื่อนคราวแรก สอบจดหมายเหตุได้ความดังนี้
๑. เลื่อนเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (ปิ่น) สมุหพระกลาโหม เปนเจ้าพระยาอภัยราชา
เจ้าพระยาอภัยราชา (ปิ่น) นี้ เปนข้าหลวงเดิมในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เมื่อเสด็จผ่านพิภพ ยกความชอบในคำลูกขุนปฤกษา ว่าได้โดยเสด็จพระราชดำเนินการสงครามมาหลายครั้ง ต้องสาตราวุธข้าศึก แลมีความชอบในการที่ชักชวนนายทัพนายกอง คุมกำลังเข้ามาระงับจลาจลในกรุงธนบุรี จึงโปรดให้เปนพระยาพลเทพ ครั้นเมื่อเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุนนาค) ถึงอสัญกรรม จึงโปรดให้เลื่อนยศขึ้นเปนเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา เปนบิดาของเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ ต้นสกุลสิงห์เสนี)
๒. มีสมุหนายกว่างมาแต่เจ้าพระยารัตนาพิพิธ (สน) ถึงอสัญกรรม จึงโปรดให้พระยาพระคลัง (กุน) เลื่อนยศขึ้นเปนเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ที่สมุหนายก
เจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน) นี้ เมื่อครั้งกรุงธนบุรี เปนที่พระราชประสิทธิในรัชกาลที่ ๑ ได้เลื่อนยศขึ้นเปนพระยาศรีพิพัฒน์ แล้วได้เลื่อนขึ้นเปนพระยาพระคลัง ต่อเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เปนต้นสกุล รัตนกุล
๓ โปรดให้เลื่อนยศพระยายมราช (บุญมา) ขึ้นเปนเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา ที่สมุหพระกลาโหม
เจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุญมา) นี้ เปนบุตรพระยาจ่าแสนยากร ครั้งกรุงเก่า เปนพี่ต่างมารดากับเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุนนาค) ครั้งรัชกาลที่ ๑ เปนพระยาตเกิง ได้เลื่อนยศขึ้นเปนพระยายมราช เมื่อเจ้าพระยายมราช (บุนนาค) เลื่อนยศเปนเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา
๔ โปรดให้เลื่อนยศพระยาอนุชิตราชา (น้อย) เปนเจ้าพระยายมราช
เจ้าพระยายมราช (น้อย) นี้ เปนบุตรเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (บุญรอด ต้นสกุลบุณย์รัตพันธุ์) ได้เปนเจ้าพระยาแต่บิดายังอยู่ แต่เมื่อก่อนเปนพระยาอนุชิตราชา จะได้เปนที่อะไรมาบ้างหาทราบไม่
๕ โปรดให้เลื่อนยศพระยาไกรโกษา (กร) เปนเจ้าพระยาพระคลัง
เจ้าพระยาพระคลัง (กร) นี้ เปนข้าหลวงเดิม ได้เปนปลัดกรมอยู่ก่อน เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยได้ทรงรับอุปราชาภิเศก จึงเลื่อนยศขึ้นเปนพระยาไกรโกษา
๖ โปรดให้เลื่อนยศพระยาจ่าแสนยากร (สา) เปนเจ้าพระยาพลเทพ
เจ้าพระยาพลเทพ (สา) นี้ จะเปนข้าหลวงเดิมหรืออย่างไรไม่แน่ ปรากฎแต่ว่าเปนพระยาสันธมิตรอยู่ก่อน เมื่ออุปราชาภิเศกแล้ว ได้เปนที่พระยาจ่าแสนยากร
เสนาบดีที่ตั้งเมื่อแรกบรมราชาภิเศก มีจำนวน ๖ คน ดังกล่าวนี้
ส่วนตำแหน่งเสนาบดีกรมวังนั้นยังมีตัว เจ้าพระยาธรรมาฯ (สุด) ได้เปนมาแต่ในรัชกาลที่ ๑ เสนาบดีที่ทรงตั้งในรัชกาลที่ ๒ ต่อมา จะรวมมากล่าวไว้ในที่นี้ มีลำดับดังนี้ คือ
๗ สมุหพระกลาโหม เมื่อเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุญมา) ถึงอสัญกรรมทรงตั้งพระยาราชบุรี (แสง) เปนเจ้าพระยาวงษาสุรศักดิ ที่สมุหพระกลาโหม
เจ้าพระยาวงษาสุรศักดิ (แสง) นี้ นับในราชินิกุลพวกบางช้าง เปนบุตรท่านยายเดื่อ ๆ เปนธิดาท่านยายเจ้าเมือง ๆ เปนพี่นางสมเด็จพระรูปศิริโสภาคย์มหานาคนารี ซึ่งเปนพระชนนีสมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี เชื้อสายสืบมาแต่เจ้าพระยาวงษาสุรศักดิ (แสง) รับราชการอยู่ที่เมืองราชบุรีแลที่เมืองสมุทสงครามโดยมาก ทุกวันนี้มีนามสกุลว่า วงศาโรจน
๘ เจ้าพระยาวงษาสุรศักดิ (แสง) ถึงอสัญกรรม ทรงตั้งเจ้าพระยาพระคลัง (สังข์) เปนเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา
๙ สมุหนายก เจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน) ถึงอสัญกรรม ทรงตั้งเจ้าพระยายมราช (น้อย) เปนเจ้าพระยาอภัยภูธร ที่สมุหนายก เปนบิดาเจ้าพระยาภูธราภัย อยู่มาจนในรัชกาลที่ ๓
๑๐ กรมท่า เจ้าพระยาพระคลัง (กร) ถึงอสัญกรรม ทรงตั้งพระยาศรีสุริยวงษ์ (สังข์) จางวางมหาดเล็กเปนเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าพระยาพระคลัง (สังข์) นี้เปนราชินิกุล เปนบุตรเจ้าคุณทองอยู่ พี่นางสมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี
๑๑ เมื่อเลื่อนเจ้าพระยาพระคลัง (สังข์) เปนเจ้าพระยาอรรคมหาเสนาแล้ว โปรดให้พระยาสุริยวงษ์มนตรี (ดิศ) จางวางมหาดเล็กมาบัญชาการกรมท่า เปนพระยาสุริยวงษ์โกษาที่พระคลัง แล้วจึงเลื่อนขึ้นเปนเจ้าพระยาพระคลัง เปนเจ้าพระยาพระคลังต่อมาตลอดรัชกาลที่ ๓
เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) นี้ (คือสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยุรวงษ์) เปนบุตรเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุนนาค) เจ้าคุณนวลน้องนางสมเด็จพระอมรินทราบรมราชินีเปนมารดา เมื่อในรัชกาลที่ ๑ เปนนายสุจินดาหุ้มแพรมหาดเล็ก แล้วเลื่อนเปนหลวงศักดินายเวร ถึงรัชกาลที่ ๒ เลื่อนเปนจมื่นไวยวรนารถ หัวหมื่นมหาดเล็ก แล้วเลื่อนเปนพระยาสุริยวงษ์มนตรี จางวางหมาดเล็ก
๑๒ กรมเมือง เมื่อเลื่อนยศเจ้าพระยายมราช (น้อย) ขึ้นเปนเจ้าพระยาอภัยภูธรแล้ว ทรงตั้งพระยาศรีสุริยพาห (น้อย) เปนเจ้าพระยายมราช
เจ้าพระยายมราช (น้อย ศรีสุริยพาห) นี้ เปนบุตรขุนนางครั้งกรุงเก่า แต่บิดาจะเปนตำแหน่งใดในไม่ปรากฎ เมื่อเปนพระยาศรีสุริยพาห ได้เปนราชทูตไปเมืองญวน เข้าใจว่าจะมีความชอบในการทูตนั้น เปนเจ้าพระยายมราชอยู่ตลอดรัชกาล
๑๓ กรมวัง เจ้าพระยาธรรมาฯ (สด) ถึงอสัญกรรม ทรงตั้งพระยาเพ็ชรบุรี (เทศ) เปนเจ้าพระยาธรรมาฯ อยู่มาจนตลอดรัชกาล
๑๔ กรมนา เจ้าพระยาพลเทพ (สา) ถึงอสัญกรรม ทรงตั้งพระยาราชภักดี (ทองอิน) เปนเจ้าพระยาพลเทพ อยู่มาจนตลอดรัชกาล
(๔) ส่วนการชำระความที่คั่งค้างในโรงศาลนั้น เชื่อได้ว่าคงจะได้โปรดให้ทำตามราชประเพณี เนื่องในการพระราชพิธีบรมราชาภิเศก แต่ไม่พบจดหมายเหตุ
(๕) การปล่อยนักโทษนั้น ได้ความตามพระราชพงษาวดาร ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ชัดเจน ว่าได้ทรงพระกรุณาโปรดให้ปล่อยนักโทษ นอกจากพม่าข้าศึก ซึ่งต้องเวรจำอยู่ณคุกให้พ้นโทษไป มีจำนวน ๔๔๓ คน
(๖) การสักเลขนั้น ข้าพเจ้าได้พบตัวพระราชกำหนดในหนังสือเก่าที่ได้มาจากเมืองนครศรีธรรมราช ปรากฎว่าลงมือสักเลขเมื่อปีมเมียโทศก จุลศักราช ๑๑๗๒ พ.ศ. ๒๓๕๓ พระราชกำหนดนี้เปนหนังสือเก่า ให้ความรู้แบบแผนราชการในครั้งนั้น ข้าพเจ้าจึงเอามาลงไว้ในหนังสือนี้เต็มสำเนาต่อไปนี้
พระราชกำหนดสักเลข รัชกาลที่ ๒
กฎให้ไว้แก่พระสุรัศวดี ซ้าย ขวา ใน นอก ให้กฎหมายบอกแก่เจ้าพระยา แลพระยา พระ หลวง เมือง เจ้าราชนิกุล แล (ข้า) เจ้าต่างกรม หากรมมิได้ ในพระราชวังหลวง แลกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ผู้รักษาเมือง ผู้รั้ง กรมการ ณหัวเมือง เอก โท ตรี จัตวา ปากใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวงจงทั่ว
ด้วยพระบาทสมเด็จพระบรมธรรมิกราชา นราธิบดี ศรีสุริยวงษ์ องคราเมศวรราช บรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงทศพิธราชธรรม์ อนันตวิริยาทิโพธาภิรัต กอปรด้วยบวรมัตถ์มหากรุณาปรีชาญาณ พระบวรสันดานหมายมั่นในกฤษฎาภินิหาร ภารที่จะทนุบำรุงรักษาพระบวรพุทธสาสนา สมณะชีพราหมณ์ไพร่ฟ้าประชากรทั่วประเทศ อันเปนพระราชอาณาเขตรขอบขันฑเสมา บรรดาพึ่งพระบารมีพระบรมโพธิสมภาร ให้รับพระราชทานทำมาหากินอยู่เย็นเปนศุข เสด็จออกณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พร้อมด้วยอรรคมหาเสนาพฤฒามาตย์ราชกระวีมนตรีมุข ทูลลอองธุลีพระบาทโดยอันดับ จึงมีพระราชโองการมารพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งว่า ประเพณีสมเด็จพระมหาบรมกระษัตราธิราชแต่ก่อนสืบมา จักทนุบำรุงรักษาพระบวรพุทธสาสนาให้ถาวรวัฒนาการได้ ก็อาไศรยชุบเลี้ยงหมู่ทแกล้วทหารซ่องสุมพลโยธา สะสมเครื่องสรรพศาตราวุธ ประกอบกับพระบารมีพระราชเดชาอาณาจักรเปนประธาน จึงเสร็จการสู้รบทำสงครามปราบปรามปัจจามิตร มิให้พระพุทธสาสนาเปนอันตรายแก่ข้าศึกได้ เปนเยี่ยงอย่างลำดับพระมหากระษัตริย์สืบมา แลกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยาทุกวันนี้ ไพร่พลโยธาหมู่ทหารซึ่งเคยทำราชการณรงค์สงครามแต่ก่อนมา ก็ชราพิการล้มตายร่วงโรยเบาบางไป ไพร่หลวงสมกำลังแลเลขหัวเมืองที่มีตัวอยู่ ก็โจทหมู่ไปต่างกรม ฝ่ายนายไม่ได้มาร้องขอแลกเปลี่ยน ยอมให้ มิได้ขัดขวางไว้ โดยวาศนาพลการก็มีบ้าง นายเดิมได้ติดตามว่ากล่าวยังค้างกันอยู่จนทุกวันนี้มิได้หักโอนบาญชีต่อกัน (ก็มีบ้าง) เหตุฉนั้นบาญชีจึงฟั่นเฟือนค้างเกินกันมาช้านาน บ้างก็อพยพหลบหลีกราชการหนีไปเข้าซ่องซุกซ่อนอยู่ป่าดงก็มีมาก เพราะเจ้าหมู่มูลนายใช้สอยตรำตรากไม่ผ่อนปรน ไพร่จึงขัดสนทนมิได้ ที่มีกิจศุขทุกข์ ฝ่ายนายหมวดนายกองหาเอาธุระไม่ กลัวโทษไภยจึงหนี บางทีหลบเจ้าหนี้หนีนายเงินไปโดยขัดข้อง บ้างก็ต้องทุกข์โทษสินไหมพินัย ครั้นจะกลับเข้ามาก็กลัวเพราะตัวกระทำความผิดไว้ จึงสู้ยากลำบากอยู่ในดงป่าช้านาน แลเลขจำพวกนี้ก็อาไศรยแอบแฝงอยู่ในเจ้าเมืองกรมการปิดบังไว้เปนอาณาประโยชน์ก็มี บางทีชักชวนกันคบเพื่อนพวกละ ๑๔ คน ๑๕ คน สมัครเข้ามาเปนข้า หานายหน้าให้เดินเอาหนังสือเจ้าต่างกรม หากรมมิได้ แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย แต่งตั้งกันออกไปเปนพวกซ่องกองส่วยก็มีทุกหัวเมืองเปนอันมาก จึงคบหาพากันกำเริบใจ กระทำโจรกรรมลักช้างม้าโคกระบือเสือกไสเข้าไว้ในซ่อง เจ้าของติดตามรู้สึกตัวกลัวจะจับ กลับยักย้ายสับเปลี่ยนส่งต่อๆ ไป จึงได้เกิดวิวาทพยาบาทลอบฆ่าฟันกันเนืองๆ ให้ความเคืองใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท แต่ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงในพระบรมโกษฐมาหลายปี บัดนี้พระบาทสมเด็จพระบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จปราบดาภิเศกเสวตรฉัตร เสวยราชสมบัติใหม่ ตั้งพระไทยจะรักษาพระบวรพุทธสาสนาแลไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน มิให้เปนอันตรายแก่ข้าศึกได้ จึงมีพระราชโองการสั่งให้สักเลขหมายหมู่ใหม่ แล้วให้กรมพระสัสดีชำระเลขซึ่งวิวาทเกี่ยวข้องค้างเกินกันมา แต่ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงในพระบรมโกษฐ จะให้สำเร็จแก่กันในครั้งนี้ ให้ผู้มีคดีเกี่ยวข้องด้วยเลขนั้นเร่งมาว่ากล่าวให้สำเร็จ ถ้าละเลยไว้มิได้มาให้ชำระในขณะนี้ ไปภายน่าจะเอาเข้ามาว่ากล่าวนั้นมิได้ แลให้เจ้าเมืองกรมการสั่งแขวงนายบ้านนายอำเภอประกาศป่าวร้อง บรรดาข้าหนีเจ้าบ่าวหนีนาย ไพร่หลวงสมกำลัง ทาษชเลย ทาษสินไถ่ ที่ซุกซ่อนอยู่ณป่าดงจงทั่ว ให้เข้ามาหามูลนายเดิมโดยดี จะพระราชทานโทษภาคทัณฑ์ไว้ครั้งหนึ่ง ถ้าแลมิสมัคอยู่กับนายเดิม จะสมัคอยู่กับเจ้าเมืองกรมการหัวเมืองใด แลเจ้าต่างกรม หากรมมิได้ ในพระราชวังหลวง แลกกรมพระราชวังบวรสถานมงคล แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยหมู่ใดกรมใด จะพระราชทานให้อยู่ตามใจไพร่สมัคแต่ในครั้งเดียวนี้เปนประฐมบัญญัติไว้ เบื้องน่าไปจะให้คงหมู่อยู่ตามสักครั้งนี้ อนึ่งเลขหัวเมืองซึ่งอพยพหลบหนีนั้นให้คงเมือง จะผลัดเปลี่ยนกันโดยใจไพร่สมัคได้แต่ในเมืองเดียวกัน เหตุว่าเลขหัวเมืองนั้นน้อยตัวจะร่วงโรยเบาบางไป ซึ่งจะให้ไปอยู่เมืองอื่น แลมูลนายผู้ใดๆ นั้นมิได้ ห้ามอย่าให้เอาไว้เปนอันขาดทีเดียว ถ้าแลเลขบรรดาอพยพหลบหนีทั้งปวงจะเอาป่าเปนที่พึง ดื้อดึงขัดขวางมิเข้ามาสามิภักดิโดยดี มีอยู่ณแขวงเมืองใด ก็ให้เจ้าเมืองกรมการเมืองนั้น จัดกองทัพออกตีติดตามจับเอาตัว (แล) บุตรภรรยามาใส่ตรางเสียให้สิ้นเชิง ถ้าหัวเมืองใดเกลี้ยกล่อมเลขได้มากน้อยเท่าใด ก็ให้เมืองนั้นบอกจำนวนเลขแลชื่อคนตำบลบ้าน ว่าเปนบ่าวไพร่มูลนายชื่อนั้นลงมายังลูกขุนณศาลาให้แจ้ง ห้ามอย่าให้ผู้รักษาเมืองกรมการปิดบังอำพรางไว้แต่คนหนึ่งขึ้นไปเปนอันขาดทีเดียว
แต่นี้สืบไปเมื่อน่า ข้าทูลลอองธุลีพระบาทณกรุงเทพฯ แลหัวเมืองทั้งปวง แลเจ้าต่างกรม หากรมมิได้ บรรดาได้ตั้งซ่องเกลี้ยกล่อมเลขไพร่หลวงสมกำลังข้าหนีเจ้าบ่าวหนีนายไว้แห่งใดตำบลใด ก็ให้ยกเลิกเสีย แต่เลขนั้นจะสมัคอยู่กับผู้ใด ให้ผู้นั้นนำสักจงสิ้นเชิง ห้ามอย่าให้ผู้ใดตั้งซ่องเกลี้ยกล่อมสะสมผู้คนไว้ณป่าดงสืบต่อไป แลเปนใจด้วยผู้หลบหนีเหมือนกระทำมาแต่หลัง ถ้าผู้ใดมิฟังยังให้ตั้งซ่องสะสมผู้คนไว้ณป่าดงเหมือนแต่ก่อน จะให้ลงโทษผู้นั้นเสมอโทษขบถ
อนึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สักเลขณกรุงฯ สิ้นจำนวนแล้ว จะให้ข้าหลวงกองสักขึ้นไปสักเลขณหัวเมืองไกลเมื่อใด ก็ให้ผู้รักษาเมือง ผู้รั้ง กรมการทั้งปวงสอดแนมจับเลขลอยแอบแฝงหาสังกัดมูลนายมิได้ ให้สักไว้เปนเลขหัวเมือง ถ้าเลขมีมูลนายอยู่ ยังมิได้สักครั้งนี้ ก็ให้เจ้าเมืองกรมการจับเอาตัวบอกส่งลงมา จะให้ลงพระราชอาญาตัวเลขแลมูลนายผู้ปิดบังจงหนัก แล้วจะให้ส่งตัวเลขนั้นเปนตะพุ่นหญ้าช้าง
อนึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ว่าเลขไพร่หลวงทั้งปวงนั้นใคร (ได้รับ) ราชการเหนื่อยยากตรากตรำมาหลายปี ครั้งนี้พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จปราบดาภิเศกใหม่ ทรงพระมหากรุณาจักลดหย่อนให้เข้ามารับราชการแต่เดือนหนึ่ง ให้ออกไปทำมาหากินอยู่สามเดือน แลให้กระทำตามพระราชกำหนดกฎหมายนี้จงทุกประการ ถ้าผู้ใดมิฟัง จะเอาตัวเปนโทษ
กฎให้ไว้ณวัน ๑  ๑ ค่ำ จุลศักราช ๑๑๗๒ ปีมเมียนักษัตรโทศก
อนึ่งวิธีสักเลขหมายหมู่ตามประเพณีแต่ก่อนมา ถ้ารัชกาลก่อนสักตรงแขนข้างท้องมือ รัชกาลต่อมาสักตรงแขนข้างหลังมือ ถึงรัชกาลต่อไป กลับไปสักข้างท้องมืออิก ข้าพเจ้าได้เคยพบคนแก่คน ๑ เปนไพร่หลวงล้อมวัง เคยสักตั้งแต่รัชกาลที่ ๓ รัชกาลที่ ๔ รัชกาลที่ ๕ ได้เห็นรอยสักดังกล่าวมานี้
เรื่องเดินสวนเดินนา
(๗) การเดินสวนเดินนานั้น ปรากฎในพระราชพงษาวดารฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ ว่าทำเมื่อปีมแมตรีศก จุลศักราช ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔
การเดินสวนนั้น เพราะเหตุที่วิธีเก็บเงินอากรสวนเก็บตามจำนวนแลชนิดต้นผลไม้ซึ่งให้ประโยชน์แก่เจ้าของสวน ต้นไม้อาจจะปลูกขึ้นใหม่ หรือของเก่าตายไป แลที่สุดที่สวนซึ่งเจ้าของเปลี่ยนเปนนา หรือที่ป่าเจ้าของทำขึ้นเปนสวน การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้มีอยู่เสมอ เพื่อจะให้เจ้าของสวนได้รับความยุติธรรม คือ แบ่งส่วนผลประโยชน์ที่ได้โดยจริงเปนเงินอากรของหลวง ไม่ให้มากหรือน้อยเกินไป จึงมีประเพณีนานๆ แต่งเจ้าพนักงานออกไปเดินสวนครั้ง ๑ ให้รู้ความที่เปนจริงอยู่อย่างไร ถือเปนคติกันมาว่า เมื่อเปลี่ยนรัชกาลใหม่เปนกำหนดที่จะเดินสวนครั้ง ๑ แต่ในรัชกาลเดียวที่นานปี เช่นรัชกาลที่ ๕ เดินสวนถึง ๒ หน ๓ หนก็มี ข้าหลวงเดินสวนมีน่าที่ตรวจรังวัดที่ดินแลทำโฉนดให้แก่เจ้าของสวน ในหนังสือโฉนดนั้นลงไว้ว่า สวนใดมีต้นผลไม้ซึ่งต้องพิกัดอากรอย่างใดเท่าใด เมื่อเดินสวนแล้ว เจ้าพนักงานพระคลังสวนก็เก็บเงินอากรตามโฉนดซึ่งข้าหลวงเดินสวนได้ทำไว้ทุกปีไป จนกว่าจะได้เดินสวนใหม่ เปนประเพณีมีมาดังนี้
การเดินนานั้น เหตุก็คล้ายกันกับการเดินสวน แต่ในครั้งรัชกาลที่ ๒ ยังไม่ได้เก็บเงินค่านา ใช้เก็บหางเข้าตามอย่างโบราณ (วิธีเก็บเงินค่านาพึ่งมามีขึ้นในรัชกาลที่ ๓) ลักษณเก็บหางข้าวนั้น คือราษฎรทำนาได้เข้ามากน้อยเท่าใด แบ่งส่วนเปนภาคหลวงตามสมควร ในรัชกาลที่ ๒ เก็บภาคหลวงไร่ละ ๒ สัดครึ่ง เจ้าของนาต้องขนเข้าอันเปนส่วนหางเข้ามาส่งขึ้นยุ้งฉางของหลวงเอง แลลักษณการที่เก็บหางเข้านั้น กำหนดนาเปน ๒ อย่าง คือ นาในที่ใดอาไศรยได้ทั้งน้ำฝนแลน้ำท่าซึ่งหลากมาตามฤดูกาล กำหนดนาเช่นว่านั้นว่านาน้ำท่า วิธีเก็บหางเข้าเก็บด้วยวิธีคู่โค คือนับจำนวนโค (กระบือ) ที่ใช้ทำนาในที่นั้นๆ ด้วยถือเปนยุติว่า โคคู่ ๑ คงจะทำนาในที่เช่นนั้นได้ผลประมาณปีละเท่านั้น เอาเกณฑ์จำนวนโคขึ้นตั้งเปนอัตราหางเข้าที่จะต้องเสีย เพราะฉนั้นนาคู่โคถึงจะทำหรือมิทำจึงต้องเสียหางเข้า
นาอิกอย่างหนึ่งซึ่งอาไศรยทำแต่ด้วยน้ำฝนอย่างเดียว คือเปนนาที่ดอนซึ่งน้ำท่าขึ้นไม่ถึง วิธีเก็บหางเข้าเรียกว่าเก็บอย่างฟางลอย คือกำหนดเอาท้องที่ๆ ได้ทำนาจริงๆ จึงต้องเสียหางเข้า ที่แห่งใดถึงจะเปนนา ถ้าปีใดไม่ได้ทำก็ไม่ต้องเสียหางเข้า เอาตอฟางเมื่อเกี่ยวเข้าแล้วเปนที่สังเกตเก็บค่านาโดยวิธีนี้ จึงเรียกว่า นางฟางลอย
ข้าหลวงเดินนาเมื่อสำรวจรู้จำนวนนาเสร็จแล้ว ส่วนนาคู่โคออกหนังสือสำหรับที่ให้แก่เจ้าของ หนังสือนั้นเรียกว่าตราแดง ส่วนหนังสือซึ่งออกให้สำหรับนาฟางลอยเรียกว่าใบจอง หนังสือทั้ง ๒ อย่างนี้ให้กรรมสิทธิ์แก่เจ้าของที่ดินผิดกัน ที่นาซึ่งมีตราแดง จะทำหมดหรือไม่หมดเนื้อที่ประการใดก็ตาม ถ้าเจ้าของที่เสียหางเข้าอยู่แล้วก็มีกรรมสิทธิ์ไม่ขาด ส่วนใบจองนั้น ถ้าเจ้าของที่ไม่ได้ทำเพียง ๓ ปี กรรมสิทธิ์กลับเปนของหลวง
มีการอิกอย่าง ๑ ซึ่งปรากฎว่าได้จัดในคราวปีมแมตรีศกนั้น คือตั้งพระราชกำหนดไม่ให้คนสูบแลซื้อขายฝิ่น ได้พบต้นหนังสือพระราชกำหนดที่เมืองนครศรีธรรมราช จึงได้คัดมาลงไว้ต่อไปนี้
พระราชกำหนด ห้ามมิให้สูบแลซื้อขายฝิ่น
กฎให้ไว้แก่พระสุรัศวดี ซ้าย ขวา ใน นอก ให้กฎหมายบอกแก่เจ้าพระยา แลพระยา พระ หลวง เมือง เจ้าราชนิกุล ขุนหมื่น พันทนาย ฝ่ายทหาร พลเรือน ชาวที่ มหาดเล็กขอเฝ้า ข้าเจ้าต่างกรม หากรมมิได้ กรมฝ่ายน่า ฝ่ายใน แลข้าหลวงกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ผู้รักษาเมือง ผู้รั้ง กรมการณหัวเมือง เอก โท ตรี จัตวา ปากใต้ฝ่ายเหนือ แลอาณาประชาราษฎรทั้งปวงจงทั่ว
ด้วยพระบาทสมเด็จพระบรมธรรมิกราชาธิบดี ศรีวิสุทธิคุณ วิบุลยปรีชา ฤทธิราเมศวรราช บรมนารถบรมพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงจัตุรงคพิธสังคหวัตถุ และทศพิธราชธรรม์ อนันตมหาประเสริฐ เสด็จออกณพระที่นั่งท้องสนามจันทร์ ฝ่ายประจิมาภิมุขแห่งพระที่นั่งมหาจักรพรรดิพิมาน พร้อมด้วยอรรคมหาเสนาโหราพฤฒามาตย์ราชมนตรี กระวีมุขมาตยา ปโรหิตาจารย์ ทูลลอองธุลีพระบาทโดยอันดับ จึงทรงพระราชดำริห์ว่า สมเด็จพระมหาบรมกระษัตราธิราชแต่ก่อน ตั้งพระราชกำหนดกฎหมายไว้ ห้ามมิให้ผู้ใดสูบฝิ่นกินฝิ่นซื้อฝิ่นขายฝิ่น จับได้ให้ลงพระราชอาญาทัณฑกรรมกระทำโทษเถิงทวนทะเวนริบราชบาทว์จำใส่ตรุไว้ ผู้สูบฝิ่นกินฝิ่นหาฟังไม่ จนเกิดความเคืองใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงในพระบรมโกษฐ ก็ได้ทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้แจกกฎหมายประกาศป่าวร้องห้ามปรามไปอิกครั้ง ๑ เพื่อจะให้คนชั่วรู้โทษตัวละพยศอันร้าย พระราชหฤไทยหมายจะทรงสงเคราะห์สรรพสัตวตามบุราณราชประเพณี ทุกวันนี้ผู้สูบฝิ่นกินฝิ่นหากลัวพระราชกำหนดกฎหมายไม่ ล่วงพระราชอาญาคบหากันสูบฝิ่นกินฝิ่นชุกชุมขึ้นเปนอันมาก ที่ยากจนขัดสนทรัพย์หาอันจะซื้อฝิ่นกินมิได้ ใจเกิดกำเริบเปนพาล คบหาพากันกระทำโจรกรรมสกดสดมตัดช่องย่องเบาล้วงลักตีชิงวิ่งราวเอาทรัพย์สิ่งของเครื่องอัญญมณีมาขายจำนำเอาเงินซื้อฝิ่น พอจะได้กินได้สูบรักษาชีวิตรไว้ ที่มีทรัพย์สินอยู่แล้วก็ได้ซื้อฝิ่นกินสูบเปนนิจ คิดทนงหลงโลภมักใหญ่ใฝ่สูงนึกมั่งมีในใจ เห็นแต่จะได้เกิดศุขโสมนัศขณะเมา จำพวกก็นับเข้าในเมรัยประมาทกาล เหตุว่ามัวเมามิได้คิดอ่านกระทำมาหากินสะสมกองกุศลที่จะยกตนออกจากภพ มีแต่ก่อสร้างปัญจวิธเวรกรรมจะนำตนไปสู่ทุกข์หาประโยชน์ไม่ เถิงจะทำราชการณรงค์สงครามฉลองพระเดชพระคุณเล่า ก็อาไศรยฝิ่น ถ้าไม่มีจะสูบจะกินก็ให้เกิดอาเจียนคลื่นเหียนให้หาวหิวอ่อน หลบหลีกนอนเอาราชการมิได้ บ้างก็ให้ปวดมวนร้อนหนาวทุรนทุรายลงท้องตายก็มี เพื่อพิเคราะห์ดูอำนาจฝิ่นให้โทษแก่ผู้กินผู้สูบเถิงเพียงนี้ ถ้าจับได้ก็จะมีโทษต้องทุกขเวทนาในพระราชอาญาอาณาจักรอิกโสดหนึ่งเปนทิฐแต่ในปัจจุบัน ครั้นตายไปตกในมหาดาพนรก นายนิริยบาลลงทัณฑกรรมกระทำโทษต้องทุกขเวทนาโดยสาหัสหาที่สุดมิได้ ครั้นพ้นจากดาพนรกแล้ว ก็ต้องไปเปนเปรตวิไสย มีควันไฟพลุ่งออกจากทางปากจมูกเปนนิจ เพราะเสพผลที่ตนสูบฝิ่นกินฝิ่นผิดเปนมิจฉาชีวะ ไม่เห็นทุกข์โทษในอนาคตปัจจุบัน ครั้นจะละไว้ บุคคลที่เปนพาลสันดานทุจริต ก็จะคบคิดกันลักลอบซื้อขายฝิ่นสูบฝิ่นกินฝิ่น แลจะกระทำโจรกรรมกำเริบล่วงเกินพระราชอาญา จะไปทนทุกขเวทนาในอบายภูมิเปนอันมาก จึงมีพระราชโองการมารพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อม สั่งให้ตราพระราชบัญญัติไว้ เพื่อจะให้เปนหิตานุหิตประโยชน์ อนึ่งจะทรงพระราชสงเคราะห์ช่วยระงับดับทุกข์โทษแห่งคนร้ายในอนาคตปัจจุบัน แลในพระราชบริหารบัญญัตินั้นว่า แต่นี้สืบไปเมื่อน่า ห้ามอย่าให้ผู้ใดสูบฝิ่นกินฝิ่น ซื้อฝิ่นขายฝิ่น แลเปนผู้สมซื้อสมขายเปนอันขาดทีเดียว ถ้ามิฟังจับได้แลมีผู้ร้องฟ้องพิจารณาเปนสัจ จะให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยน ๓ ยก ทะเวนบก ๓ วัน ทะเวนเรือ ๓ วัน ริบราชบาทว์บุตรภรรยาแลทรัพย์สิ่งของให้สิ้นเชิง ให้ส่งตัวไปเปนตะพุ่นหญ้าช้าง ผู้รู้เห็นเปนใจมิได้เอาความมาว่ากล่าว จะให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยน ๖๐ ที ถ้าผู้ใดมีฝิ่นอยู่ก่อนยังมิได้ห้ามมากน้อยเท่าใด จะขายให้เร่งเอาออกไปขายแก่นานาประเทศเมืองนอกให้พ้นแว่นแคว้นกรุงเทพพระมหานคร แลให้ร้อยแขวงกรมการนายบ้านนายอำเภอ ประกาศป่าวร้องอาณาประชาราษฎรลูกค้าวาณิชทั้งปวงให้รู้จงทั่ว แลให้กระทำตามพระราชกำหนดกฎหมายมานี้จงทุกประการ ถ้าผู้ใดมิฟังจับได้จะเอาตัวเปนโทษโดยโทษานุโทษ
กฎให้ไว้ณวันเสาร์ เดือน ๙ ขึ้น ๑๔ ค่ำ จุลศักราช ๑๑๗๓ ปีมแมตรีศก
เรื่องศึกพม่า
พองานพระราชพิธีบรมราชาภิเศก แลงานอุปราชาภิเศกเสร็จในเดือน ๑๐ ถึงเดือน ๑๑ ปีมเสงเอกศกนั้น ก็ได้ข่าวว่าพม่ายกกองทัพมาตีเมืองถลางแลเมืองชุมพร
เมืองพม่าในเวลานั้น พระเจ้าปะดุงยังครองราชย์สมบัติอยู่ พระเจ้าปะดุงองค์นี้ เปนราชโอรสที่ ๔ ของพระเจ้าอะลองพญา ได้เสวยราชย์มาแต่ปีฉลูตรีศก จุลศักราช ๑๑๔๓ พ.ศ. ๒๓๒๔ นับเปนรัชกาลที่ ๖ ในราชวงษ์นั้น ตามหนังสือซึ่งแต่งในเมืองพม่ากล่าวว่า พระเจ้าปะดุงนี้เข้มแขงในการศึกสงครามยิ่งกว่าพระเจ้าแผ่นดินพม่าองค์อื่นในราชวงษ์เดียวกัน ตั้งแต่ได้เสวยราชย์ เมื่อจัดการภายในเรียบร้อยแล้ว ก็ตั้งต้นทำศึกแผ่ราชอาณาจักร ตีได้เมืองยะไข่ เมืองมณีบุระ เมืองกระแซข้างตวันตกสำเร็จแล้ว พระเจ้าปะดุงหมายจะขยายอาณาเขตรออกมาทางตวันออก จะเอาประเทศสยามไว้ในอำนาจด้วย เมื่อปีมเสงสัปตศก พ.ศ. ๒๓๒๘ ในรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร์นี้ จึงเกณฑ์กองทัพใหญ่มีจำนวนพลกว่าแสน จัดเปนกองทัพ ๖ กอง ให้ยกมาตีเมืองไทยทุกทางที่เคยมา ศึกพม่าคราวนั้นเปนศึกใหญ่ที่สุดซึ่งได้เคยปรากฎมาในพงษาวดารสยาม พระเจ้าปะดุงเองยกกองทัพหลวงมาทางด่านพระเจดีย์ ๓ องค์ เข้าในแขวงเมืองกาญจนบุรี ครั้งนั้นกำลังไพร่พลไทยมีไม่ถึงครึ่งจำนวนพลพม่าที่ยกมา แต่อาไศรยด้วยกระบวนกลศึกซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงพระราชดำริห์กับสมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรสถานมงคล คือ แต่งกองทัพมีจำนวนพลน้อยๆ ไปตั้งขัดตาทัพทางอื่น แต่พอกีดกันไม่ให้พม่าล่วงล้ำเข้ามาถึงกรุงเทพฯ ได้โดยง่าย ทรงรวบรวมกำลังจัดเปนกองทัพใหญ่ทัพเดียวรีบยกไปตีกองทัพหลวงที่พระเจ้าปะดุงยกมาทางเมืองกาญจนบุรี พอกองทัพพม่ายกข้ามเขาบันทัดเข้ามา ก็ได้รบกันที่ลาดหญ้า กองทัพไทยตีกองทัพพระเจ้าปะดุงแตกยับเยินไป ได้ปืนใหญ่ไว้เกือบหมด แม้พระเจ้าปะดุงเองก็เกือบจะหนีไปไม่พ้นมือไทย มีความปรากฎในหนังสือซึ่งพวกบาดหลวงฝรั่งที่อยู่ในเมืองพม่าครั้งนั้นแต่งไว้ว่า ถ้าในคราวนั้นกองทัพไทยติดตามออกไป แทบจะตีได้เมืองอังวะ ด้วยพลเมืองพม่าเมื่อรู้ว่าพระเจ้าปะดุงเสียทัพหนีไทยไป ก็พากันตื่นทั่วไปในหัวเมืองพม่า แต่ความจริงครั้งนั้นไทยติดตามไปไม่ได้ ด้วยกำลังยังน้อยนัก แม้รบชนะทัพหลวงทางกาญจนบุรีแล้ว ยังจะต้องไปตีกองทัพพม่าที่ยกมาทางอื่นๆ อิก ต้องทำศึกอยู่เกือบ ๒ ปีจึงตีพม่าแตกพ่ายไปหมด พระเจ้าปะดุงปราไชยกลับไปคราวนั้นแล้ว ยังไม่สิ้นประสงค์ที่จะตีเมืองไทย รุ่งขึ้นปีมเมียอัฐศก พ.ศ. ๒๓๒๙ ให้ราชโอรสซึ่งเปนพระมหาอุปราชาเปนแม่ทัพ ยกเข้ามาตีเมืองไทยอิก คราวนี้พม่ารวมกำลังเปนกองทัพใหญ่ ยกเข้ามาทางเมืองกาญจนบุรีทางเดียว พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก กับกรมพระราชวังบวรฯ เสด็จยกกองทัพหลวงออกไปต่อสู้ ได้รบกันที่ท่าดินแดง ไทยตีกองทัพพม่าแตกยับเยินไปอิกครั้ง ๑ ตั้งแต่นั้นพระเจ้าปะดุงก็ขยาดฝีมือไทย ไม่กล้ายกกองทัพใหญ่เข้ามาเหมือนแต่ก่อน การสงครามในระหว่างไทยกับพม่าต่อมาในรัชกาลที่ ๑ เปนแต่รบกันด้วยไทยขยายอาณาจักรรุกเขตรแดนพม่าออกไปฝ่ายเดียว
เมื่อในรัชกาลที่ ๑ นั้น พระเจ้าปะดุงให้ทาบทามที่จะเปนไมตรีถึง ๒ ครั้ง แต่ข้างไทยก็ไม่ยอมเปนไมตรี ด้วยไม่ไว้ใจพม่า แลยังเต็มอยู่ด้วยความแค้นเคืองครั้งพม่าทำแก่ไทยเมื่อตีได้กรุงเก่า จึงคุมเชิงกันตลอดมา ครั้นมาถึงปลายรัชกาลที่ ๑ เห็นจะเปนด้วยพระเจ้าปะดุงคิดเห็นว่าไทยอ่อนกำลังลง ด้วยกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทก็สวรรคตเสียแล้ว พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ถึงยังเสด็จอยู่ ก็ทรงพระชราทุพลภาพ เห็นว่าไทยไม่มีแม่ทัพที่เข้มแขงจะไปทำศึกสงครามได้ดังแต่ก่อน เมื่อเดือนยี่ปีมโรงสัมฤทธิศก พ.ศ. ๒๓๕๑ พระเจ้าปะดุงจึงให้อะเติ่งวุ่นเปนแม่ทัพลงมาเกณฑ์คนตามหัวเมืองพม่าแลเมืองมอญข้างฝ่ายใต้ ตั้งแต่เมืองร่างกุ้งตลอดลงมาถึงเมืองทวาย ได้คนสี่หมื่น หมายว่าจะเข้ามาตีเมืองไทยลองดูอิกสักครั้ง ๑ แต่เมื่ออะเติ่งวุ่นมาตั้งจัดการเกณฑ์คนเข้ากองทัพอยู่ที่เมืองเมาะตมะครั้งนั้น จัดการไม่ดี ผู้คนหลบหนีคราวละหนึ่งพันบ้าง สองพันบ้าง สี่ร้อยบ้าง ห้าร้อยบ้าง อะเติ่งวุ่นแต่งกำลังให้ไปเที่ยวจับตัวคนที่หลบหนีได้ทีละร้อยหนึ่งบ้าง ห้าสิบบ้าง หกสิบบ้าง ให้ลงอาญาอย่างสาหัส ไพร่พลก็ยังหลบหนี จึงข้ามฟากลำน้ำสลวินมาตั้งอยู่เมืองเมาะลำเลิ่ง เอาเรือคอยลาดตระเวนป้องกันมิให้ผู้คนในกองทัพหลบหนีข้ามฟากไป ฝ่ายขุนนางเมืองอมรบุระซึ่งเปนราชธานีพม่าในเวลานั้น ได้ทราบข่าวว่าการเกณฑ์ทัพคราวนั้น ผู้คนระส่ำระสายไม่พรักพร้อม เห็นว่าจะทำศึกใหญ่กับไทยไม่สมประสงค์ จึงพากันทูลทัดทานพระเจ้าปะดุง ว่าพระองค์ได้แต่งพระราชสาสนไปขอเจริญทางพระราชไมตรีกับพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยาแล้ว บัดนี้จะเกณฑ์ให้กองทัพไปตีบ้านเมืองไทยอิก จะมิเสียพระเกียรติยศไปหรือ พระเจ้าปะดุงทรงเห็นชอบด้วย จึงให้มีตราสั่งอะเติ่งวุ่นให้งดการเกณฑ์ทัพ อะเติ่งวุ่นได้ทราบความตามท้องตราแล้วมีใบบอกตอบขึ้นไปว่า ได้ลงทุนเสบียงอาหารเกณฑ์ไพร่พลไว้มากแล้ว เมื่อไม่โปรดให้ไปตีกรุงศรีอยุทธยา ก็จะขอไปตีเมืองชุมพร, เมืองตะกั่วป่า, เมืองตะกั่วทุ่ง, เกาะถลาง, กวาดต้อนครอบครัวหาทรัพย์สินมาใช้ทุนรอนที่ได้ลงไป พระเจ้าปะดุงทรงพระดำริห์เห็นชอบด้วย อะเติ่งวุ่นจึงยกกองทัพลงมาตั้งอยู่เมืองทวาย กะเกณฑ์ให้ต่อเรือรบใหญ่น้อยเปนอันมาก ครั้งนั้นคนในกองทัพอะเติ่งวุ่นเกิดอหิวาตกะโรคตายวันละ ๕๐ คนบ้าง ๖๐ คนบ้างเสมอทุกวัน พอต่อเรือรบเสร็จ ถึงเดือน ๑๑ ปีมเสงเอกศก พ.ศ. ๒๓๕๒ อะเติ่งวุ่นจึงให้แยฆองเปนนายทัพคุมพล ๔,๐๐๐ ลงเรือรบมาตีเกาะถลางกอง ๑ ให้ดุเรียงสาลกะยอคุมพล ๓,๐๐๐ มาขึ้นที่เมืองระนอง, เมืองกระบุรี, ยกข้ามมาตีเมืองชุมพรกอง ๑ ดุเรียงสาลกะยอยกมาตั้งอยู่ปากจั่นแขวงเมืองกระบุรี แล้วข้ามมาตีเมืองชุมพรเมืองณวันเสาร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๒ ค่ำ
ฝ่ายข้างในกรุงเทพฯ เมื่อได้ทราบข่าวศึกพม่าจึงโปรดให้เกณฑ์กองทัพยกออกไปต่อสู้ข้าศึก ให้พระยาจ่าแสนยากร (บัว) คุมพล ๕,๐๐๐ เดินบกยกลงไปก่อน ให้เจ้าพระยาพลเทพไปอยู่รักษาเมืองเพ็ชรบุรี โปรดให้สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีเสด็จไปจัดการคอยส่งกองทัพอยู่ที่เมืองเพ็ชรบุรี ถ้าการหนักแน่นมาประการใดให้เจ้าพระยาพลเทพเปนทัพน่า เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีเปนทัพหลวง ยกหนุนออกไปอิกทัพ ๑ แล้วจะโปรดให้สมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรสถานมงคลเปนจอมพล เสด็จยกกองทัพหลวงออกไปทางสถลมารคอิกทัพ ๑ รวม ๒ ทัพเปนคน ๒๐,๐๐๐
ฝ่ายแยฆองซึ่งคุมกองทัพพม่าที่จะไปตีเมืองถลางนั้น ยกมาตีเมืองตะกั่วป่าได้เมื่อวันอังคารเดือน ๑๑ ขึ้น ๙ ค่ำ แล้วก็ยกลงไปตีเมืองตะกั่วทุ่งได้อิกเมือง ๑ ด้วยเมืองทั้ง ๒ นั้นผู้คนพลเมืองน้อยไม่ต้องรบ พอทัพพม่ามาถึงราษฎรก็อพยพหนีเข้าป่าไปหมด พม่าได้เมืองตะกั่วป่าตะกั่วทุ่งแล้วยกเข้าไปเกาะถลาง ไปตั้งค่ายใหญ่อยู่ที่ปากพระ ฝ่ายพระยาถลางรู้ความก็บอกข้อราชการเข้ามาณกรุงเทพมหานคร แล้วเกณฑ์พลไพร่เข้าประจำรักษาค่ายอยู่พรักพร้อมกัน พม่าตั้งค่ายแล้วก็ยกไปตีค่ายบ้านดอนเมืองถลาง ตั้งค่ายล้อมอยู่ ๒๕ ค่าย พวกชาวเมืองถลางต่อสู้ป้องกันเมืองเปนสามารถ พม่าจะหักเอามิได้ จึงคิดอุบายให้ถอยทัพกลับลงเรือแล่นไปเมื่อเดือน ๑๒ ข้างแรม ฝ่ายพระยาถลางแต่งให้คนไปสืบดู ได้ความว่าพม่ายกกองทัพกลับไปหมดแล้ว สำหรับว่าพม่าเลิกทัพกลับไปเมือง ก็ปล่อยคนออกจากค่ายไปเที่ยวหากิน เพราะเวลาที่ถูกล้อมอยู่นั้น ในค่ายเมืองถลางขัดเสบียงอาหาร ผู้คนอดอยากอยู่แล้วจึงมิได้กักคนไว้ พม่าคาดคเนการเห็นว่าไทยจะเลิกการเตรียมการต่อสู้แล้ว ก็กลับยกกองทัพมาขึ้นที่ปากพระบ้าง มาขึ้นที่ท่ายามูแขวงเมืองภูเก็จบ้าง เข้าล้อมเมืองถลางไว้อิกครั้ง ๑ เมื่อณวันอาทิตย์เดือนอ้ายขึ้น ๑๑ ค่ำ พระยาถลางให้เรียกคนเข้าค่ายก็ไม่ทัน คนไม่เต็มน่าที่ดังแต่ก่อน
เมื่อหนังสือเมืองถลางบอกข่าวศึกพม่าเข้ามากรุงเทพมหานคร จึงโปรดให้พระยาทศโยธา พระยาราชประสิทธิ คุมกองทัพเมืองไชยาขึ้นทางปากพนม ข้ามไปช่วยเมืองถลางทาง ๑ โปรดให้เจ้าพระยายมราช (น้อย) เปนแม่ทัพ พระยาท้ายน้ำเปนทัพน่า ให้มีตราออกไปถึงเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (พัด) ให้เกณฑ์กองทัพไปสมทบเจ้าพระยายมราช ไปช่วยรักษาเมืองถลางด้วยอิกกอง ๑ เจ้าพระยายมราช พระยาทศโยธา พระยาราชประสิทธิ ได้ยกออกจากปากน้ำเจ้าพระยาเมื่อวันเสาร์ เดือน ๑๒ แรม ๑๑ ค่ำ สมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ ก็เสด็จออกไปเมื่อณวันอังคาร เดือนอ้ายขึ้น ๑๓ ค่ำ เสด็จทางชลมารคไปขึ้นที่เมืองเพ็ชรบุรี เจ้าพระยายมราชไปถึงเมืองนครศรีธรรมราชแล้ว เจ้าพระยายมราช เจ้าพระยานคร ก็ยกลงไปตั้งอยู่ที่เมืองตรัง ครั้งนั้นข้างกองทัพไทยมีความขัดข้องสำคัญที่ไม่มีเรือจะรับกองทัพข้ามทเลไปยังเกาะถลาง แต่ฝ่ายข้างพม่านั้นได้ตระเตรียมเรือไว้เสียช้านาน กองทัพไทยที่ยกลงไปถึงเมืองตรังต้องไปตั้งต้นต่อเรือ แต่เห็นว่าถ้าจะรอจนต่อเรือแล้วจะยกไปไม่ทันช่วยเมืองถลาง จึงรีบหาเรือที่ราษฎรใช้สอยกันในพื้นเมืองตามแต่จะได้ ให้พระยาท้ายน้ำคุมไพร่พลกองหนึ่งยกข้ามทเลไปก่อน พระยาท้ายน้ำยกไปถึงเกาะชนัก พบพวกทัพเรือพม่าที่มาขึ้นท่ายามูนั้น ได้รบกันในทเล กองทัพไทยยิงเรือพม่าแตกหนีกระจัดกระจายไป เพราะพม่าเอาปืนใหญ่น้อยขึ้นบกแลผ่อนผู้คนไปล้อมเมืองถลางเมืองภูเก็จ พวกพลที่เหลืออยู่สู้ไม่ได้ แต่เวลาเมื่อรบกันนั้น เรือพระยาท้ายน้ำมีความประมาทมิได้ปิดระวังถังดินให้ดี ลอองไฟปลิวไปตกถูกถังดินลุกขึ้นระเบิดเรือแตกออกไป พระยาท้ายน้ำแลคนในลำเรือนั้นตายเสียมาก เหลืออยู่แต่ ๑๕ คน หลวงสุนทรแลหลวงกำแหงซึ่งไปในกองพระยาท้ายน้ำ เห็นกำลังไพร่พลไม่พอที่จะยกขึ้นไปรบเอาไชยชนะพม่าที่เมืองถลางได้ แม่ทัพก็ตายในที่รบ จึงเก็บศพพระยาท้ายน้ำกลับมา ขึ้นที่คลองปากลาวแขวนเมืองนครศรีธรรมราช ส่วนกองพระยาทศโยธาซึ่งยกไปตั้งอยู่ปากน้ำพูงา ก็ไปขัดข้องด้วยหาเรือส่งกองทัพไม่ได้อย่างเดียวกัน จึงข้ามไปช่วยรักษาเกาะถลางไม่ทัน ฝ่ายพม่ารู้ข่าวว่ากองทัพกรุงไปช่วยเมืองถลาง จึงเร่งรัดเข้าตีค่ายเมืองภูเก็จแตกแล้ว ก็รวมพลไปสมทบกันตีค่ายเมืองถลาง ตั้งล้อมเมืองอยู่ ๒๗ วัน เมื่อณวันเสาร์เดือนยี่ขึ้น ๙ ค่ำเมืองถลางก็แตก ในเวลาพม่ากำลังรวบรวมผู้คนทรัพย์สมบัติอยู่ที่เมืองถลางนั้น พอกองทัพพระยาทศโยธายกออกไปใกล้จะถึงที่ข้ามไปเมืองถลาง ประจวบกับกองทัพเรือเมืองนครศรีธรรมราช ซึ่งเจ้าพระยานคร (น้อย) แต่ยังเปนพระบริรักษ์ภูเบศร์ คุมไปจากเมืองตรัง แลกองทัพแขกเมืองไทรบุรีซึ่งยกไปช่วยราชการ จวนจะถึงเข้าพร้อมกัน พม่าได้ข่าวอันนี้ ในคืนวัน ๑ พม่าได้ยินเสียงคลื่นในทเล สำคัญว่าเสียงปืนใหญ่กองทัพไทย ก็รีบกวาดต้อนผู้คนแลเก็บทรัพย์สมบัติลงเรือหนีไป กองทัพไทยได้เมืองถลางคืนโดยง่าย แลจับได้พม่าที่ยังตกค้างอยู่ที่เมืองถลางหนีไปไม่ทันอิกเปนอันมาก ต่อมาอิก ๔-๕ วัน เรือลำเลียงเสบียงอาหารของพม่าซึ่งไม่รู้ว่าพม่าหลบหนีไปจากเมืองถลางแล้ว ตามมาส่งเสบียงกัน ไทยจับไว้ได้ทั้งผู้คนแลเสบียงอาหารเปนเรือ ๔ ลำ แต่เมืองถลางครั้งนั้นยับเยินมาก เพราะถูกพม่าเผาแลจับผู้คนเก็บทรัพย์สมบัติไปเสียก็มาก กรมการแลราษฎรที่หลบหลีกพ้นมือพม่าได้ ก็หนีข้ามมาอาไศรยอยู่ที่ฝั่ง ไทยตีได้แต่ตัวเมืองคืน
ส่วนกองทัพพม่าที่มาตีเมืองชุมพรยังตั้งอยู่ที่เมืองชุมพร สมเด็จอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จลงไปถึงทัน จึงมีรับสั่งให้พระยาจ่าแสนยากร (บัว) ยกเข้าตีกองทัพพม่าที่เมืองชุมพร พม่าต้านทานไม่ได้ก็แตกหนี กองทัพไทยติดตามจับได้พม่าที่เมืองชุมพรแลเมืองตะกั่วป่าเปนอันมาก ครั้นสืบได้ความว่ากองทัพพม่าที่ไปตีเกาะถลางได้เมืองถลาง เมืองภูเก็จ แลเลิกทัพกลับไปหมดแล้ว กรมพระราชวังบวรฯ จึงมีรับสั่งให้พระยาจ่าแสนยากรอยู่รักษาราชการณเมืองชุมพร แลให้รวบรวมกรมการราษฎรเมืองถลางซึ่งหลบหนีพม่าเข้ามาอยู่ที่ฝั่ง ไปตั้งที่กราภูงา ขึ้นเปนเมือง เพื่อจะให้กลับไปตั้งอยู่ณเมืองถลางแลเมืองภูเก็จตามเดิมต่อไป ที่กราภูงาจึงได้เปนเมืองพังงามาแต่ครั้งนั้น เมื่อกรมพระราชวังบวรฯ ได้ทรงจัดวางการทั้งปวงเสร็จแล้ว จึงเสด็จยกทัพหลวงกลับคืนพระนครด้วยเรือพระที่นั่งทางชลมารค คนที่เหลือเรือก็ให้เดินบกเข้ามา
อุปฮาดเมืองนครพนมกับพรรคพวกอพยพเข้ามาณกรุงฯ
ในปีมเสงเอกศกนั้น พระบรมราชาเจ้าเมืองนครพนมวิวาทกันกับท้าวไชยอุปฮาด พวกบ่าวไพร่อุปฮาดไม่ยอมอยู่ในบังคับบัญชาพระบรมราชา อุปฮาดจึงพาสมัครพรรคพวกประมาณ ๒,๐๐๐ เศษ อพยพเข้ามาขอพึ่งพระบรมโพธิสมภารในกรุงเทพมหานคร มาถึงกรุงเมื่อณเดือนยี่ โปรดให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ณคลองมหาวงก์เมืองสมุทปราการ แลให้ทำบาญชีสำรวจได้ชายฉกรรจ์ ๘๖๐ คน ทรงพระกรุณาโปรดให้ท้าวอินทสารบุตรผู้ใหญ่อุปฮาด เปนพระยาปลัดเมืองสมุทปราการดูแลควบคุมพลพวกนั้นต่อมา
เหตุการณ์ที่เกี่ยวข้องกับเมืองญวนเมืองเขมร
ในเดือน ๑๑ ปีมเสงเอกศก เดือนที่ได้ข่าวศึกพม่านั้น โปรดให้ทูตานุทูตไทย มีพระยาเพ็ชรปาณีเปนราชทูตไปเมืองญวน เชิญพระราชสาสนไปยังพระเจ้ากรุงเวียดนามยาลอง บอกข่าวที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จสวรรคต แลที่พระองค์ได้เสด็จผ่านพิภพตั้งรัชกาลใหม่ ทูตไทยไปเมืองญวนครั้งนี้ นอกจากการเจริญพระราชไมตรีตามแบบอย่างในราชประเพณีเชื่อได้ว่าคงให้ออกไปพังเค้าเงื่อนความคิดญวนจะเปนอย่างไร ในเวลาเมื่อเปลี่ยนรัชกาลในกรุงสยามด้วย
เรื่องพระราชพงษาวดารตอนนี้ ควรจะอธิบายเรื่องเมืองเขมร เมืองญวน ย้อนถอยหลังขึ้นไปสักหน่อย ผู้อ่านจึงจะเข้าใจเหตุการณ์ที่เกิดเกี่ยวข้องกับเมืองญวนแลเมืองเขมร ทั้งในตอนนี้แลในตอนต่อไปได้ชัดเจนดี
เมืองเขมร หรือที่เรียกอิกนาม ๑ ว่ากรุงกัมพูชา เดิมเปนเมืองขอมหลวง มีอำนาจมากแลอาณาเขตรกว้างขวางในโบราณสมัย แต่อำนาจลดน้อยถอยลงโดยลำดับมา จนเมื่อไทยมาตั้งเปนใหญ่ได้ในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ขยายอาณาเขตรรุกแดนกัมพูชาลงไปจากข้างเหนือทาง ๑ แว่นแคว้นกัมพูชาซึ่งอยู่ทางริมทเล ตั้งแต่ปากน้ำโขงไปทางตวันออก ก็เกิดเปนประเทศอิศรขึ้นอิกประเทศ ๑ เรียกว่า จัมปาประเทศ ตามตำนานที่จะพึงรู้ได้ ไพร่พลเมืองจัมปานี้ปะปนกันหลายชาติ เปนพวกขอมเดิมบ้าง เชื้อสายแขกอินเดียที่มาอยู่ในเมืองขอมบ้าง พวกมลายูข้ามทเลมาอยู่บ้าง ลงปลายเมื่อการสั่งสอนสาสนาอิสลามแพร่หลายมาทางประเทศเหล่านี้ ชาวเมืองจัมปาโดยมากเข้ารีตถือสาสนาอิสลาม บุคคลจำพวกที่เราเรียกว่าแขกจาม ก็คือ ชาวเมืองจัมปานี้เอง เมืองจัมปายังเปนอิศรมาจนในสมัยเมื่อสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมครองกรุงศรีอยุทธยา ด้วยได้พบในหนังสือจดหมายเหตุที่ฝรั่งแต่งไว้ ว่ามีราชทูตจัมปาเข้ามากรุงศรีอยุทธยาในครั้งนั้น ส่วนพวกญวนนั้น เข้าใจว่าเดิมเปนชนจำพวก ๑ ในชาติไทยนี้เอง คือพวกที่ลงมาตั้งภูมิลำเนาอยู่ในแว่นแคว้นเมืองตังเกี๋ย ครั้นจีนแผ่อาณาจักรออกมาถึงเมืองไทยเดิม ซึ่งเรียกว่ามณฑลฮุนหนำ มณฑลกุยจิ๋ว มณฑลกวางตุ้ง มณฑลกวางไส ทุกวันนี้ จีนมีอำนาจมาจนถึงเมืองตังเกี๋ย ไทยชาวตังเกี๋ยต้องขึ้นแลสมาคมสนิทกับจีนยิ่งกว่าไทยใหญ่แลไทยในสยามประเทศ เมื่อช้านานหลายชั่วบุคคลเข้า ความนิยมของพวกชาวตังเกี๋ยก็ใกล้ไปข้างจีนมากเข้าทุกที จึงเกิดเปนชนชาติ ๑ ที่เราเรียกว่าญวน แต่ในภาษาเขาเองทราบว่า เรียกว่าแกว จะต้องกับคำว่า เงี้ยวนั้นเอง ต่อมาพวกเมืองตังเกี๋ยมีอำนาจมากขึ้น แลจะประจวบเวลาเหตุวิบัติอันใดมีขึ้นแก่เมืองจัมปาด้วย พวกญวนจึงแผ่อาณาเขตรตลอดลงมา จนได้แดนจำปาไว้ในอำนาจ แต่ราชธานีเมืองญวน ยังคงอยู่ที่เมืองตังเกี๋ย
ภูมิประเทศเมืองญวน ผิดกับประเทศอื่นในข้อสำคัญอยู่อย่าง ๑ อันจะพึงเห็นได้ในแผนที่ คือพื้นแผ่นดินที่อุดม ซึ่งเปนทำเลผู้คนแลสมบัติบริบูรณ์ อยู่แต่ข้างฝ่ายเหนือที่สุดคือ เมืองตังเกี๋ยตอน ๑ แลมาอยู่ตอนใต้ที่สุดตอนปากแม่น้ำโขงที่เปนเขตรเมืองจัมปาตอน ๑ แต่แผ่นดินตอนกลางที่เชื่อมกันนั้น เทือกเขาบันทัดออกไปใกล้ทเล ที่ซึ่งเหลืออยู่ในระหว่างเขาบันทัดกับชายทเลเปนที่แคบ แลไม่เปนที่ดินอุดมสำหรับการเพาะปลูก ต้องทิ้งเปนป่าเปล่ามาช้านาน เพราะภูมิแผนที่เปนเช่นนี้ เจ้าแผ่นดินญวนตอนแรกเมื่อตั้งเมืองตังเกี๋ยเปนมณฑลราชธานี จึงมีความลำบากในการปกครองราชอาณาจักรตอนใต้ เพราะเหตุที่อยู่ห่างไกลกันนัก อยู่มาเจ้าแผ่นดินญวนองค์ ๑ ปรารภถึงความลำบากในการปกครองราชอาณาจักรด้วยเหตุดังกล่าวนี้ จึงมาตั้งเมืองเว้ขึ้นเปนราชธานี ตรงที่แผ่นดินแคบอยู่ในระหว่างมณฑลตังเกี๋ยแลมณฑลข้างปากน้ำโขงซึ่งญวนเรียกว่าดงไน ส่วนหัวเมืองทั้ง ๒ มณฑลนั้น ตั้งผู้สำเร็จราชการอยู่ปกครอง แต่ความคิดที่มาตั้งเมืองเว้เปนราชธานี ไม่เปนประโยชน์ได้จริงดังคาด ด้วยต่อมาเมื่อถึงเจ้าแผ่นดินญวนที่หย่อนอำนาจลง ผู้สำเร็จราชการมณฑลตังเกี๋ยแลมณฑลดงไน ซึ่งตั้งเมืองไซง่อนเปนเมืองหลวงนั้น ต่างก็รวบรัดเอาอำนาจแลความสิทธิ์ขาดไว้ในวงษ์ตระกูลของตน เจ้าแผ่นดินญวนที่เมืองเว้กลับกลายไปเปนอย่างเจว็ด มีอำนาจน้อยลงไปกว่าเมื่ออยู่เมืองตังเกี๋ย การเปนดังนี้มาช้านาน
ส่วนเมืองเขมร คือ กรุงกัมพูชา ตั้งอยู่ในระหว่างเมืองไทยกับเมืองญวน เวลาญวนหรือไทยข้างไหนมีอำนาจมาก เขมรก็ขึ้นแก่ฝ่ายนั้น ถ้าหากว่าเปนเวลาอำนาจไล่เลี่ยกัน เขมรก็ยอมขึ้นทั้ง ๒ ฝ่าย เปนดังนี้มาแต่ครั้งกรุงเก่า แต่เพราะเขมรนิยมในลัทธิแลประเพณีการต่างๆ อย่างไทย ตั้งแต่ลัทธิสาสนาเปนต้นตลอดจนประเพณีการบ้านเมือง โดยปรกติความสนิทสนมมาจึงมีอยู่ข้างฝ่ายไทยมากกว่าญวน ด้วยญวนไปนิยมเอาอย่างจีนเสียในการทุกอย่างทั่วไป
ในสมัยกรุงเก่าตอนปลาย ตั้งแต่ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าบรมโกษฐ การในเมืองญวนจับจะไม่เปนปรกติ ด้วยเกิดเกี่ยงแย่งกันขึ้นในผู้ปกครองเมือง อำนาจญวนอ่อนลง เมืองเขมรจึงมาเปนประเทศราชขึ้นไทยสิทธิ์ขาดตลอดมาจนกรุงเก่าเสียแก่พม่าข้าศึก เมื่อพระเจ้ากรุงธนบุรีตั้งกรุงธนบุรีขึ้นเปนราชธานีในสยามประเทศ ครั้งนั้นนักองค์ตนครองกรุงกัมพูชา ขนานนามว่าสมเด็จพระนารายน์ เกิดวิวาทขึ้นกับญาติวงษ์องค์ ๑ ชื่อนักองค์โนน ซึ่งมียศเปนพระรามราชา ๆ หนีเข้ามาพึ่งอยู่ในกรุงธนบุรี พระเจ้ากรุงธนบุรีมีรับสั่งให้มีศุภอักษรไปถึงสมเด็จพระนารายน์เจ้ากรุงกัมพูชาว่า กรุงศรีอยุทธยากลับตั้งเปนอิศรได้ดังแต่ก่อนแล้ว ให้พระเจ้ากรุงกัมพูชาจัดต้นไม้ทองเงินเครื่องราชบรรณาการเข้ามาถวายดังแต่ก่อน สมเด็จพระนารายน์เจ้ากรุงกัมพูชาตอบเข้ามาว่า พระเจ้ากรุงธนบุรีมิใช่เชื้อสายราชตระกูลเก่าไม่ยอมขึ้น พระเจ้ากรุงธนบุรีทรงขัดเคือง จึงดำรัสสั่งให้กองทัพไทยลงไปตีกรุงกัมพูชาเมื่อปีฉลูเอกศก พ.ศ. ๒๓๑๒ ครั้ง ๑ เมื่อปีเถาะตรีศก พ.ศ. ๒๓๑๔ ยกลงไปตีอิกครั้ง ๑ ครั้งหลังนี้พระเจ้ากรุงธนบุรีเสด็จเปนจอมพลลงไปเอง ตีได้หัวเมืองเขมรเปนอันมาก สมเด็จพระนารายน์เจ้ากรุงกัมพูชาสู้รบต้านทานไม่ได้ ก็พาครอบครัวอพยพหนีลงไปพึ่งญวนอยู่ณเมืองไซ่ง่อน ครั้นกองทัพไทยกลับมาแล้ว สมเด็จพระนารายน์เจ้ากรุงกัมพูชา ก็ขอกองทัพญวนกลับขึ้นมาตั้งอยู่ที่แพรกปักปรัด แต่มิอาจจะมาอยู่เมืองบันทายเพ็ชร ซึ่งเปนเมืองหลวงตามเดิม ด้วยครั้งนั้นไทยยึดหัวเมืองเขมรไว้ได้ทั้งฝ่ายเหนือแลฝ่ายตวันตก พระเจ้ากรุงธนบุรีให้นักองค์โนนที่เปนพระรามราชาลงไปตั้งเปนใหญ่อยู่ที่เมืองกำปอดซึ่งอยู่ชายทเล แลให้กองทัพไทยตั้งรักษาอยู่ที่เมืองพัตบองอิกแห่ง ๑ ในขณะนั้นพอทางเมืองญวนเกิดจลาจลขึ้น ด้วยพวกโจรไกเซินเปนขบถ ผู้สำเร็จราชการเมืองตังเกี๋ยเข้ากับพวกขบถ พากันยกมาตีเมืองเว้ จับเจ้านายในราชวงษ์ญวนฆ่าฟันเสียเปนอันมาก ที่เหลืออยู่พากันหนีลงมาอาไศรยอยู่เมืองไซ่ง่อน ในเวลานั้นทำนองสมเด็จพระนารายน์ (นักองค์ตน) เกรงกองทัพไทยจะยกไปตีอิก จะหมายพึ่งญวนก็ไม่ได้ดังแต่ก่อน จึงมีศุภอักษรเข้ามาขออ่อนน้อมยอมขึ้นต่อพระเจ้ากรุงธนบุรี ๆ ทรงขัดเคืองไม่ยอมเชื่อถือสมเด็จพระนารายน์ แต่จะได้เตรียมกองทัพไทยที่จะยกลงไปหรือไม่ ข้อนี้ไม่ปรากฎ ปรากฎแต่ว่าเมื่อพระเจ้ากรุงธนบุรีไม่ยอมทรงเชื่อถือสมเด็จพระนารายน์แล้ว ทางโน้นสมเด็จพระนารายน์ปฤกษากับพระยาพระเขมร เห็นพร้อมกันว่า ควรจะให้นักองค์โนน คือ พระรามราชาเปนเจ้ากรุงกัมพูชา ให้สิ้นวิวาทบาดหมางกับไทย จึงให้ไปเชิญพระรามราชามาจากเมืองกำปอด ยอมยกตำแหน่งเจ้ากรุงกัมพูชาถวายแก่พระรามราชา เมื่อความทั้งนี้ทราบถึงพระเจ้ากรุงธนบุรี ก็ทรงพระโสมนัศ จึงแต่งข้าหลวงลงไปให้อภิเศกนักองค์โนน เปนสมเด็จพระรามราชาพระเจ้ากรุงกัมพูชา ส่วนนักองค์ตนซึ่งเปนสมเด็จพระนารายน์เจ้ากรุงกัมพูชาอยู่แต่ก่อนนั้น ยอมลดยศลงเปนพระมหาอุปโยราช แลมีพระมหาอุปราชอิกองค์ ๑ ชื่อนักองค์ธรรม เปนพระมหาอุปราชมาแต่ครั้งสมเด็จพระนารายน์ครองกรุงกัมพูชาอยู่
ตั้งแต่สมเด็จพระรามราชาได้เปนใหญ่ เมืองเขมรก็มาขึ้นไทยแต่ฝ่ายเดียว อยู่มามีผู้ร้ายลอบฆ่านักองค์ธรรมผู้เปนมหาอุปราชตาย นักองค์ตนซึ่งเปนพระมหาอุปโยราชนั้นอยู่มาไม่ช้าก็ป่วยเจ็บพิราไลยลงอิกองค์ ๑ ปรากฎว่าอายุเพียง ๓๙ ปี นักองค์ตนมีธิดา ๓ องค์ ชื่อนักองค์เมน ๑ นักองค์อี ๑ นักองค์เภา ๑ มีบุตรองค์ ๑ ชื่อนักองค์เอง นักองค์เองอายุได้ ๔ ขวบ บุตรธิดาองค์ตนทั้ง ๔ องค์นี้ต่างมารดากัน นักองค์เมนกับนักองค์เภามารดาเปนมเหษี แต่นักองค์อีกับนักองค์เองมารดาเปนนักสนม กรุงกัมพูชาเวลานั้น สมเด็จพระรามราชาได้เปนใหญ่อยู่แต่องค์เดียวก็จริง แต่ส่วนพระยาพระเขมรแตกกันเปน ๒ พวก ผู้ที่มิใช่พวกของสมเด็จพระรามราชา เชื่อว่าสมเด็จพระรามราชาแต่งคนไปลอบฆ่ามหาอุปราช อยู่มาไม่ช้าพระยาพระเขมรพวกนี้คิดการขบถ ชักชวนพวกญวนแลเขมรยกมารบสมเด็จพระรามราชา จับสมเด็จพระรามราชาได้ให้ถ่วงน้ำเสีย ฟ้าทละหะ (มู) จึงตั้งตนเปนผู้รักษาราชการกรุงกัมพูชาแทนนักองค์เองซึ่งยังเปนเด็กอยู่
เมื่อพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงทราบว่า พวกขุนนางเขมรเปนขบถฆ่าสมเด็จพระรามราชาเสีย ทรงพระพิโรธแก่พระยายมราช (แบน) ซึ่งครั้งนั้นเปนขุนนางคนสนิทของสมเด็จพระรามราชา นัยว่า เพราะไม่ระวัง ปล่อยให้เขาทำร้ายเจ้านายได้ แต่เหตุที่จริง น่าจะกว่านี้ บางทีจะสงไสยว่าเปนใจกับพวกขบถ จึงมีรับสั่งให้มีท้องตราออกไปยังฟ้าทละหะ (มู) ให้ส่งตัวพระยายมราช (แบน) มายังกรุงธนบุรีแล้วเอาตัวจำไว้ณคุก ในเวลาเมื่อพระยายมราช (แบน) อยู่ในระหว่างโทษนี้ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก แต่ยังเสด็จดำรงพระยศเปนสมเด็จเจ้าพระยามหากระษัตริย์ศึก ได้ทรงพระกรุณาอุปการะจนได้พ้นโทษ พระยายมราช (แบน) จึงได้เปนข้าหลวงเดิมมาแต่ครั้งนั้น
ฟ้าทละหะ (มู) รักษาราชการเมืองเขมรมาได้ ๔ ปี ถึงปีฉลูตรีศก พ.ศ. ๒๓๒๔ เห็นจะคิดตั้งตัวเปนใหญ่เอง จึงไปฝากฝ่ายเข้ากับญวน ข่าวอันนี้ทราบเข้ามาถึงกรุงธนบุรี พระเจ้ากรุงธนบุรีทรงพระดำริห์เห็นว่า เมืองเขมรหมดเชื้อวงษ์เจ้านายที่จะครองเมือง มีแต่นักองค์เองก็เปนเด็ก แลยังซ้ำเปนบุตรนักองค์ตนสมเด็จพระนารายน์ซึ่งไม่เข้ากับพระเจ้ากรุงธนบุรีมาแต่เดิม จะปล่อยให้การเปนไปตามอำเภอใจพระยาพระเขมร ก็คงจะเกิดรบราฆ่าฟันกันไปไม่มีที่สิ้นสุด จึงโปรดให้จัดกองทัพใหญ่ ให้สมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก แต่ยังเสด็จดำรงพระเกียรติยศ เปนสมเด็จเจ้าพระยามหากระษัตริย์ศึกเปนแม่ทัพ เสด็จไปปราบปรามเมืองเขมรพร้อมกับสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรฯ แต่ยังเสด็จดำรงพระยศเปนเจ้าพระยาสุรสีห์ ในครั้งนั้น พระเจ้ากรุงธนบุรีมีรับสั่งให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้ากรมขุนอินทรพิทักษ์ ซึ่งเรียกในพงษาวดารเขมรว่า พระเจ้าน้อย ไปในกองทัพด้วย มีรับสั่งไปว่า ถ้าปราบปรามกรุงกัมพูชาเรียบร้อยแล้ว ให้อภิเศกเจ้าฟ้ากรมขุนอินทรพิทักษ์ ครองกรุงกัมพูชาต่อไปทีเดียว แต่กองทัพไทยยกลงไปครั้งนั้นยังไม่ทันทำการปราบปรามกรุงกัมพูชาได้สำเร็จ พอข้างกรุงธนบุรีเกิดการจลาจล เหตุด้วยพระเจ้ากรุงธนบุรีมีสัญญาวิปลาศประพฤติผิดร้ายแรงต่างๆ จนพวกพระยาสรรค์คิดขบถยกเข้ามาตีพระนคร เอาพระเจ้ากรุงธนบุรีออกจากราชสมบัติ เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ได้ทรงทราบว่าเกิดการจลาจลขึ้นในราชธานี ก็รีบยกกองทัพกลับเข้ามา ครั้นเสด็จมาถึง ข้าราชการทั้งปวงจึงอัญเชิญเสด็จขึ้นปราบดาภิเศกเสวยราชสมบัติ ต้องทรงติดพระราชธุระจัดการภายในพระราชอาณาจักรอยู่มาก จึงต้องละการงานเมืองเขมรไว้คราว ๑
เวลานั้นทางเมืองญวน พวกขบถไกเซินยกตามลงมาตีเมืองไซ่ง่อน องเชียงสือซึ่งเปนเชื้อราชวงษ์ญวนลงมาตั้งสู้รบพวกขบถอยู่ที่นั้น ให้ขึ้นมาเกณฑ์กองทัพเขมรไปช่วยรบพวกขบถ ฟ้าทละหะ (มู) จัดกองทัพลงไปช่วย ก็สู้พวกญวนขบถไม่ได้ ที่สุดองเชียงสือเองก็ต้องหนีเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกอยู่ในกรุงเทพฯ ทางเมืองเขมร พอญวนสิ้นอำนาจลง พวกพระยาพระเขมรที่มิใช่สมัคพรรคพวกฟ้าทละหะ (มู) ก็พากันกระด้างกระเดื่องขึ้น ถึงกับจับฟ้าทละหะ (มู) ฆ่าเสีย พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก จึงโปรดให้พระยายมราช (แบน) ซึ่งเปนผู้มีสมัคพรรคพวกมากออกไปรักษาเมืองเขมร พระยายมราช (แบน) ก็รักษาราชการกรุงกัมพูชาอยู่ไม่ได้ ด้วยเขมรแตกกันเปนหลายพวกหลายฝ่ายนัก พระยายมราช (แบน) กับพระยากลาโหม (ปก) จึงพาเชื้อวงษ์เจ้าเขมรที่ยังมีตัวอยู่ คือ น้องหญิงสมเด็จพระนารายน์ (นักองค์ตน) ๒ องค์ ธิดา ๓ องค์ นักองค์เองซึ่งเปนบุตรมีอายุได้ ๑๐ ขวบในเวลานั้นองค์ ๑ อพยพเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารอยู่ในกรุงเทพฯ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงตั้งพระยายมราช (แบน) เปนเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ ส่วนนักองค์เองนั้นทรงพระกรุณาโปรดฯ รับเลี้ยงเปนพระราชบุตรบุญธรรม เจ้าหญิงซึ่งเปนพี่นักองค์เอง ๓ องค์ นักองค์เมนป่วยถึงแก่กรรม เหลือแต่นักองค์อี นักองค์เภา กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาททรงรับไปเลี้ยงเปนพระสนมเอกในพระราชวังบวรฯ
ฝ่ายข้างทางเมืองเขมร พวกแขกจามกับพวกพระยาพระเขมรต่างชิงกันเปนใหญ่ รบพุ่งอ่อนกำลังลงด้วยกัน ลงที่สุดพวกแขกจามแพ้ พวกพระยาพระเขมรจึงมีใบบอกเข้ามาขอรับพระราชทานนักองค์เองออกไปครองกรุงกัมพูชา แต่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงพระราชดำริห์เห็นว่า นักองค์เองอายุยังเยาว์นัก ถ้าส่งออกไปครองกรุงกัมพูชาในเวลานั้น ฉวยเกิดเหตุการณ์อย่างเปนมาแล้ว ก็จะสิ้นสูญวงษ์เจ้านายซึ่งเคยปกครองกรุงกัมพูชามาแต่ก่อน จึงโปรดให้เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) ออกไปเปนผู้รั้งราชการกรุงกัมพูชา อยู่ณเมืองอุดงฦๅไชย ตั้งแต่ปีมโรงฉศก พ.ศ. ๒๓๒๗ เปนต้นมา
ครั้นถึงปีมเมียอัฐศก พ.ศ. ๒๓๒๙ องเชียงสือญวนซึ่งเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารอยู่ในกรุงเทพฯ ได้ ๔ ปี หนีกลับออกไปเมืองญวน เรื่ององเชียงสือนี้เปนปัจจัยแก่เหตุการณ์ในพระราชพงษาวดาร ตลอดมาจนรัชกาลที่ ๒ ที่ ๓ แลยังมีเรื่องราวขององเชียงสือที่ยังไม่ได้ปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดาร สมควรจะอธิบายเรื่องเมืองญวนต่อไปในที่นี้อิกสักตอน ๑ ต่อเรื่องที่ได้แสดงโดยเนื้อความมาข้างต้น จนกระทั่งถึงองเชียงสือหนีเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารนั้น ส่วนเรื่องพิศดารที่เกิดขบถไกเซินในเมืองญวนอย่างไร มีแจ้งอยู่ในหนังสือพระราชพงษาวดารกรุงธนบุรี แลพระราชพงษาวดารกรุงรัตนโกสินทรรัชกาลที่ ๑ แล้ว ไม่ต้องกล่าวซ้ำในที่นี้อิก จะกล่าวแต่เรื่ององเชียงสือเปนต้นไป คือ ตั้งแต่องเชียงสือเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกได้โปรดให้กองทัพไทยทัพเขมรออกไปช่วยตีเมืองไซ่ง่อนให้องเชียงสือ เมื่อปีเถาะเบญจศก พ.ศ. ๒๓๒๖ ครั้ง ๑ เมื่อปีมโรงฉศก พ.ศ. ๒๓๒๗ อิกครั้ง ๑ การไม่สำเร็จได้ดังพระราชประสงค์ทั้ง ๒ ครั้ง เหตุด้วยข้างกรุงเทพฯ กำลังติดรบพุ่งกับพม่าข้าศึก จะส่งกองทัพใหญ่ลงไปเมืองญวนยังไม่ได้ องเชียงสือเวลาอยู่ในกรุง ก็ได้พาพรรคพวกโดยเสด็จไปช่วยรบพุ่งข้าศึกหลายครั้ง ด้วยเหตุนี้ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกจึงได้ทรงพระกรุณาแก่องเชียงสือมาก ครั้งนั้นพวกพ้องขององเชียงสือยังอยู่ในเมืองญวน เห็นว่าองเชียงสือเข้ามาพึ่งไทย หมายเอากำลังไปช่วยตีเอาบ้านเมืองคืนหลายปีแล้ว ก็ไม่สำเร็จ จึงไปคบคิดกับสังฆราชอาดรังฝรั่งเศส ซึ่งตั้งสอนสาสนาคริสตังอยู่ที่เมืองไซ่ง่อน สังฆราชอาดรังแนะนำให้ไปขอกำลังฝรั่งเศสมาช่วย ตัวสังฆราชรับจะเปนผู้จัดการสื่อสารเอง ข้าพเจ้าเข้าใจว่าเปนด้วยพรรคพวกองเชียงสือบอกเรื่องนี้เข้ามา จึงเปนเหตุให้องเชียงสือหนีกลับไปเมืองญวน ตามเรื่องที่ปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารนั้น ว่าเมื่อองเชียงสือจะหนี ได้ทำหนังสือวางไว้บนโต๊ะที่บูชาที่บ้านซึ่งโปรดให้เปนที่พัก (คือตรงที่ตั้งสถานทูตโปตุเกตทุกวันนี้) เนื้อความในหนังสือนั้น ว่าองเชียงสือได้เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารอยู่หลายปี พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยง แลได้โปรดให้กองทัพไปช่วยตีเอาบ้านเมืองคืนให้ถึง ๒ ครั้ง การก็ยังไม่สำเร็จด้วยติดพระราชธุระทำสงครามกับพม่าอยู่ องเชียงสือเปนห่วงถึงพรรคพวกบ้านเมือง ขอกราบถวายบังคมลากลับไปคิดอ่านเอาบ้านเมืองคืน ถ้าตีได้บ้านเมืองคืนแล้ว จะขอเปนข้าขอบขัณฑสิมา ไม่คิดทรยศต่อใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ถึงหากว่าการที่จะไปรบพุ่งพวกขบถ จะขัดสนกำลังวังชาอย่างใด จะบอกมาขอพระราชทานพระบารมีเปนที่พึ่ง ขอให้ช่วยทรงอุดหนุนแก่กองเชียงสือด้วย องเชียงสือทำหนังสือถวายไว้ดังนี้ ตามความที่ปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารว่า เมื่อองเชียงสือหนีไปครั้งนั้น กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาททรงขัดเคืองมาก กราบบังคมทูลขอให้แต่งกำลังออกไปติดตามจับองเชียงสือมาให้จงได้ แต่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกไม่ทรงพระราชดำริห์เห็นชอบด้วย รับสั่งว่า เมื่อองเชียงสือจะเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร ก็เข้ามาด้วยน้ำใจสมัคของเขาเอง ได้ทำดีไว้กับองเชียงสือมากแล้ว จะไปทำร้ายเมื่อปลายมือหาควรไม่ กรมพระราชวังบวรฯ ไม่พอพระไทยในพระราชดำริห์อันนี้ ถึงกราบทูลพยากรณ์ว่า ถ้าไม่ทรงเชื่อ ขืนปล่อยให้องเชียงสือไปตามอำเภอใจ ต่อไปภายน่าองเชียงสือจะทำให้ลูกหลานได้ความรำคาญเปนแน่แท้
เมื่อมาคิดดูในเวลานี้ กระแสพระราชดำริห์พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก แลพระดำริห์กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทซึ่งผิดกันในครั้งนั้น น่าพิศวงที่เปนการถูกด้วยกันทั้ง ๒ ฝ่าย สงไสยแต่ความที่จดไว้ในหนังสือพระราชพงษาวดาร เห็นว่าจะไม่สิ้นกระแสพระราชดำริห์ของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระองค์ทรงพระสติปัญญาในทางรัฐาภิบาลโนบายอย่างสุขุมคัมภีรภาพ ย่อมทรงพระราชดำริห์โดยรอบคอบ ข้อความที่ทรงพระราชดำริห์ แต่มิได้กล่าวไว้ในหนังสือพระราชพงษาวดารจะยังมีอิกเปนแน่แท้ ถ้าจะคิดคาดดูเท่าที่แลเห็นได้ในเวลานี้ คือในสมัยนั้นกรุงรัตนโกสินทร์พึ่งตั้งขึ้นใหม่ยังไม่มั่นคง ต้องระวังเหตุร้ายอยู่ทั้งภายในแลภายนอก ด้วยพม่ากำลังพากเพียรที่จะเข้ามารบพุ่งย่ำยีอิก ถ้าพวกญวนขบถไกเซินได้อาณาเขตรญวนทั้งหมดไว้ในอำนาจ คงตั้งราชวงษ์ขึ้นใหม่ในเมืองญวน มีกำลังมากขึ้นข้างฝ่ายใต้อิกประเทศ ๑ ซึ่งอาจจะเปนศัตรูแก่พระราชอาณาจักร โดยเข้ากับพม่า หรือโดยลำพังญวนเอง ถ้าเช่นนั้นก็จะเกิดเปนศึก ๒ ด้าน การที่องเชียงสือยกออกไปรบพุ่งพวกญวนขบถ ฝ่ายใดจะแพ้จะชนะก็ตาม การศึกสงครามในเมืองญวนคงจะยังติดพันกันอยู่หลายปี มีเวลาที่ไทยจะตั้งมั่นแลทำศึกแต่กับพม่าน่าเดียวให้สำเร็จได้ แม้ว่าองเชียงสือตีอาณาเขตรคืนได้เพียงข้างฝ่ายใต้ ก็คงต้องอาไศรยกำลังกรุงเทพฯ อุดหนุน ดังปรากฎในกาลต่อมาว่าความจริงก็เปนเช่นนั้น ว่าโดยย่อ การที่ปล่อยองเชียงสือไปได้โดยสดวกในครั้งนั้น เปนการตัดห่วงทางใต้ได้ประโยชน์แก่การปกครองพระราชอาณาจักรอิกส่วน ๑ เท่ากับที่เปนยุติธรรม ดังกระแสพระราชดำริห์ที่ปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารดังกล่าวมา ข้าพเจ้าคิดเห็นว่าพระราชดำริห์จะมีอย่างนี้ด้วย จึงได้ทรงอุดหนุนองเชียงสือ
เมื่อองเชียงสือหนีออกไปจากกรุงเทพฯ แล้วในคราวนั้น ความปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารว่า ไปอยู่ที่เกาะกูดแขวงเมืองตราดในพระราชอาณาจักร พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกได้ทรงทราบ พระราชทานเรือแลเครื่องสาตราวุธออกไปให้องเชียงสือถึง ๒ คราว แต่เนื้อความปรากฎในหนังสือของ ยอนครอเฟิด ผู้ที่เคยเปนทูตอังกฤษมาทั้งเมืองไทยแลไปเมืองญวนแต่งไว้ ว่าองเชียงสือให้พวกพ้องที่อยู่ในเมืองญวนไปคิดอ่านกับสังฆราชอาดรังฝรั่งเศส มอบบุตรขององเชียงสือคน ๑ ให้สังฆราชอาดรังพาไปเมืองฝรั่งเศส ไปเฝ้าพระเจ้าหลุยที่ ๑๖ ได้ทำหนังสือสัญญาตกลงกับฝรั่งเศสว่า ฝรั่งเศสจะให้เรือรบออกมาช่วยองเชียงสือ ๒๕ ลำ มีพลทหารฝรั่ง ๕ กรม ทหารชาวอาเซียถอนมาจากอินเดีย ๒ กรม แลจะให้ทุนช่วยองเชียงสือเปนราคาล้านเหรียญ คิดเปนตัวเงินครึ่ง ๑ เปนเครื่องสาตราวุธยุทธภัณฑ์ครึ่ง ๑ ฝ่ายข้างองเชียงสือยอมสัญญาว่า ถ้าได้บ้านเมืองคืนหมดแล้ว จะยอมยกแผ่นดินส่วน ๑ ตอนแหลมฮั่นแลอ่าวตุรันกับเกาะทั้งหลายที่อยู่ในหมู่นั้น กับทั้งแผ่นดินชายฝั่งทเลยาว ๑๕๐๐ เส้น กว้าง ๓๐๐ เส้นให้แก่ฝรั่งเศส แลยอมสัญญาว่า ถ้ามีชนชาติอื่นมารบพุ่งฝรั่งเศสถึงดินแดนที่องเชียงสือได้ยกให้ องเชียงสือจะยกกำลังหกหมื่นคนมาช่วย ถ้าหากว่าฝรั่งเศสต้องทำศึกทางอินเดียในที่อื่น ยอมให้ฝรั่งเศสเกณฑ์ญวนไปช่วยรบสี่หมื่นคน นอกจากนี้ยังยอมให้ประโยชน์ในทางการค้าขายแก่ฝรั่งเศสอิกหลายอย่าง เรื่องที่องเชียงสือไปทำสัญญากับฝรั่งเศสดังนี้ ความเห็นจะไม่ได้ทราบเข้ามาถึงกรุงเทพฯ แต่การไม่เปนไปได้ดังสัญญา เพราะประจวบเวลาเกิดขบถเปนจลาจลขึ้นในเมืองฝรั่งเศส ถึงพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๖ ถูกจับปลงพระชนม์ พวกฝรั่งเศสต้องติดทำศึกสงครามกับประเทศอื่นในยุโรปต่อมาอิกช้านาน ครั้งนั้นสังฆราชอาดรังหาได้แต่นายทหารซึ่งชำนาญในการรบพุ่ง เปนนายทหารฝรั่งเศสบ้าง อังกฤษบ้าง ไอริชบ้าง รวม ๑๕ คน ออกมาช่วยองเชียงสือ ๆ ได้อาไศรยกำลังกรุงเทพฯ ช่วยอุดหนุน ความปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ได้พระราชทานเรือรบแลเครื่องสาตราวุธกระสุนดินดำช่วยองเชียงสือทุกคราวที่กราบบังคมทูลขอเข้ามา องเชียงสือทำศึกกับพวกไกเซินอยู่ ๓ ปี จึงตีได้อาณาเขตรญวนข้างตอนใต้ เมื่อปีจอโทศก พ.ศ. ๒๓๓๓ แล้วตั้งตัวเปนเจ้าอนัมก๊ก ถวายต้นไม้ทองเงินเครื่องราชบรรณาการ ยอมเปนเมืองประเทศราชขึ้นกรุงเทพฯ ต่อมา ตามที่ได้สัญญาไว้ในหนังสือกราบถวายบังคมลานั้น
แต่เมื่อองเชียงสือตั้งตัวเปนเจ้าอนัมก๊กแล้วไม่เท่าใด ก็เกิดเปนอริกับเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) ผู้รั้งราชการกรุงกัมพูชา แต่ไม่ถึงรบพุ่งกัน ด้วยเกรงพระบรมเดชานุภาพในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ด้วยกันทั้ง ๒ ฝ่าย เปนแต่บอกกล่าวโทษกันแลกันเข้ามายังกรุงเทพฯ มูลเหตุอันเปนข้ออริกันนั้นก็พอจะคิดเข้าใจได้ในเวลานี้ ด้วยญวนย่อมถือว่าเคยเปนใหญ่กว่าเขมรมาแต่ก่อน การที่สมาคม ญวนคงจะถือเปรียบแลหมิ่นเขมรว่าเลวกว่าตนอย่างเคยนิยมมา ฝ่ายข้างเขมรเห็นญวนเสื่อมอำนาจลดลงคงเปนแต่เมืองประเทศราช ไม่วิเศษอันใดกว่ากรุงกัมพูชาในเวลานั้น ก็ไม่ผันผ่อนอ่อนโยนให้แก่ญวนอย่างแต่ก่อน ข้อนี้เปนแน่แท้ ที่เปนมูลเหตุให้เกิดอริกันในระหว่างองเชียงสือกับเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ เมื่อความอริกันในส่วนตัวเกิดขึ้นแล้ว ต่อมาก็เลยบาดหมางกันในระหว่างเมือง เลยเปนเหตุให้ญวนคิดจะมีอำนาจเหนือเขมรดังแต่ก่อน แต่หากเกรงพระบารมีในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก องเชียงสือจึงไม่กล้าเบียดเบียนเมืองเขมรโดยเปิดเผย แต่น่าสงไสยว่าคงจะให้ท้ายพระยาพระเขมรพวกที่ไม่พอใจเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) ให้ก่อความลำบากต่างๆ อย่างไรอยู่บ้าง โดยมิได้ออกหน้า มาถึงปีขาลฉศก พ.ศ. ๒๓๓๗ นักองค์เองมีชนมายุได้ ๒๑ ปี พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงพระราชดำริห์เห็นถึงเวลาสมควรจะให้นักองค์เองครองกรุงกัมพูชาสืบเชื้อวงษ์ต่อไปได้แล้ว จึงทรงพระกรุณาโปรดให้อภิเศกนักองค์เองเปนสมเด็จพระนารายน์ราชาออกไปครองกรุงกัมพูชา ทรงตั้งให้พระยากลาโหม (ปก) ซึ่งเปนพี่เลี้ยงของนักองค์เอง เปนสมเด็จฟ้าทละหะ หัวน่าข้าราชการ ในครั้งนั้นทรงพระราชดำริห์ว่า เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) ได้รั้งราชการกรุงกัมพูชาอยู่ช้านาน มีบำเหน็จความชอบ แต่มิใช่พวกนักองค์เองซึ่งเปนเจ้ากรุงกัมพูชาขึ้นใหม่ จึงมีพระราชดำรัสขอเขตรแดนเมืองพัตบอง เสียมราฐ ให้เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) เปนผู้สำเร็จราชการ ขึ้นตรงต่อกรุงเทพฯ นักองค์เองก็ยอมยินดีถวายตามพระราชประสงค์ เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) จึงได้เปนผู้สำเร็จราชการเมืองพัตบอง แลเปนต้นตระกูลวงษ์เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (ชุ่ม) ซึ่งได้สำเร็จราชการเมืองพัตบองสืบมา
สมเด็จพระนารายน์ราชา (นักองค์เอง) ครองกรุงกัมพูชาอยู่ได้ ๔ ปี ก็พิราไลย ในปีมเสงนพศก พ.ศ. ๒๓๔๐ อายุได้ ๒๕ ปี มีบุตร ๕ องค์ ที่ ๑ ชื่อนักองค์จันทร์ อายุได้ ๖ ปี ที่ ๒ ชื่อนักองค์พิม ที่ ๓ ชื่อนักองค์สงวน มารดาเดียวกันกับนักองค์จันทร์ ที่ ๔ ชื่อนักองค์อิ่ม ที่ ๕ ชื่อนักองค์ด้วง มารดาเดียวกับนักองค์อิ่ม พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงพระราชดำริห์เห็นว่า บุตรสมเด็จพระนารายน์ยังเยาว์นัก จึงโปรดให้สมเด็จฟ้าทะละหะ (ปก) เปนผู้สำเร็จราชการกรุงกัมพูชา ดูแลทนุบำรุงบุตรสมเด็จพระนารายน์ต่อมา
ในระหว่างนั้น องเชียงสือจะทำการศึกตีเอาเมืองเว้แลเมืองตังเกี๋ยคืน พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกก็โปรดพระราชทานกำลัง แลให้กองทัพเขมรยกไปช่วยองเชียงสือ ๆ ทำศึกอยู่จนปีจอจัตวาศก พ.ศ. ๒๓๔๕ ตีได้เมืองเว้แลมณฑลตังเกี๋ยตลอดแล้ว จึงตั้งตนเปนพระเจ้าเวียดนาม ถือความเปนอิศร ใช้นามแผ่นดินว่ายาลอง ไม่ถวายต้นไม้ทองเงินเครื่องราชบรรณาการ เช่นเมืองประเทศราชขึ้นกรุงเทพฯ อย่างแต่ก่อน แต่ถึงกระนั้นยังแสดงความเคารพนับถือซื่อตรงต่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกตลอดมา จนที่สุดเมื่อปีชวดฉศก พ.ศ. ๒๓๔๗ เมื่อกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทสวรรคตแล้ว พระเจ้าเวียดนามยาลองมีพระราชสาสนเข้ามาทูลตักเตือนพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกว่า พระองค์ทรงชราลงแล้ว พระเจ้าลูกเธอหลานเธอล้วนทรงพระเจริญขึ้นตามกัน ควรจะทรงตั้งสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร (คือพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย) ซึ่งเปนพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ขึ้นเปนพระมหาอุปราช ในตำแหน่งที่รัชทายาท ให้เปนการเรียบร้อยมั่นคงแก่พระราชอาณาจักร การที่พระเจ้าเวียดนามยาลองมีพระราชสาสนมาอย่างนี้ เข้าใจว่าคงจะรู้การที่เปนอยู่ในกรุงเทพฯ ด้วยราชทูตไทยแลราชทูตญวนไปมาถึงกันอยู่เนืองๆ แต่ส่วนทางเมืองเขมรนั้น ปรากฎในหนังสือพงษาวดารเขมรว่า พอองเชียงสือตั้งตนเปนพระเจ้าเวียดนามแล้ว ก็ให้มีราชสาสนเข้ามายังฟ้าทละหะ บอกว่าตีอาณาเขตรคืนกลับตั้งประเทศเวียดนามเปนอิศรดังแต่ก่อนแล้ว เปนทำนองบอกให้รู้ว่าญวนมีอำนาจอย่างแต่ก่อนแล้ว แต่ก็ยังหาได้ทำการรุกรานอันใดแก่เมืองเขมรไม่ คงเปนเพราะติดอยู่ด้วยความยำเกรงในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
ครั้นถึงปีขาลอัฐศก พ.ศ. ๒๓๔๙ สมเด็จฟ้าทละหะ (ปก) สำเร็จราชการกรุงกัมพูชามาได้ ๑๐ ปี เห็นว่าตัวมีความแก่ชรา แลนักองค์จันทร์ซึ่งเปนบุตรใหญ่ของสมเด็จพระนารายน์ (นักองค์เอง) ก็เจริญชัณษาได้ ๑๖ ปี ควรจะครองกรุงกัมพูชาได้ สมเด็จฟ้าทละหะจึงพานักองค์จันทร์ นักองค์อิ่ม เข้ามาเฝ้าพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก กราบบังคมทูลให้ทรงทราบความปราถนา จึงทรงตั้งนักองค์จันทร์ให้เปนสมเด็จพระอุไทยราชาครองกรุงกัมพูชา แต่สมเด็จฟ้าทละหะ (ปก) เข้ามาถึงอนิจกรรมในกรุงเทพฯ เมื่อเข้ามาคราวนั้น
ความปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารว่า เมื่อนักองค์จันทร์ได้เปนสมเด็จพระอุไทยราชาแล้ว มีเหตุเกิดความโทมนัสขึ้นแต่ในรัชกาลที่ ๑ ด้วยความ ๓ ข้อ คือ ข้อ ๑ เมื่อจะกราบถวายบังคมลากลับออกไป สมเด็จพระอุไทยราชาเข้าไปกราบถวายบังคมลาเวลาเสด็จออกพระบัญชรพระที่นั่งไพศาลทักษิณโดยอำเภอใจ ไม่รอให้เสนาบดีกราบทูลเบิกตามราชประเพณี พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมีพระราชดำรัสติเตียนความประพฤติอันนั้น สมเด็จพระอุไทยราชาได้ความอัปยศนี้อย่าง ๑ อิกข้อ ๑ นั้น ว่าเมื่อกลับออกไปถึงกรุงกัมพูชาแล้ว สมเด็จพระอุไทยราชาเกิดวิวาทกับพระยาเดโช (เม็ง) สมเด็จพระอุไทยราชาสั่งให้จับพระยาเดโช (เม็ง) รู้ตัวจึงหนีเข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ สมเด็จพระอุไทยราชามีศุภอักษรเข้ามากราบทูลขอตัว พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกไม่พระราชทานให้ตามใจ จึงเกิดความโทมนัศ อิกข้อ ๑ นั้น ว่าสมเด็จพระอุไทยราชามีศุภอักษรเข้ามากราบทูลของนักองค์อีนักองค์เภาผู้เปนป้าซึ่งยังอยู่ในกรุงเทพฯ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกไม่ทรงอนุญาตให้กลับไป เพราะเหตุด้วยนักองค์อีมีพระเจ้าลูกเธอกับกรมพระราชวังบวรฯ พระองค์ ๑ คือ พระองค์เจ้าหญิงกัมพุชฉัตร แลนักองค์เภามีพระเจ้าลูกเธอพระองค์ ๑ คือ พระองค์เจ้าหญิงปุก ไม่ควรจะให้เจ้าจอมมารดาต้องพลัดพรากกับพระองค์เจ้าทั้ง ๒ พระองค์นั้น ความข้อนี้ว่าเปนเหตุอิกอย่าง ๑ ซึ่งสมเด็จพระอุไทยราชาเกิดโทมนัศน้อยใจมาแต่ในรัชกาลที่ ๑ ครั้นถึงรัชกาลที่ ๒ สมเด็จพระอุไทยราชาจึงบิดพลิ้วบอกป่วยเสียไม่เข้ามาถวายบังคมพระบรมศพ แลเฝ้าถวายบังคมในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยเมื่อเสด็จผ่านพิภพ ตามประเพณีซึ่งเจ้าประเทศราชควรจะทำ เปนแต่ให้นักองค์อิ่มผู้น้องกับพระองค์แก้วแลพระยากลาโหม (เมือง) พระยาจักรี (แบน) เข้ามาแทน มาถึงกรุงเทพฯ เมื่อณเดือน ๔ ปีมเสงเอกศกนั้น
เหตุที่สมเด็จพระอุไทยราชาเจ้ากรุงกัมพูชาเอาใจออกหากจากกรุงเทพฯ นั้น ข้าพเจ้ายังไม่ได้พบจดหมายเหตุหรือศุภอักษรในครั้งนั้น ซึ่งจะถือเปนหลักความสันนิฐาน มีแต่ในหนังสือพระราชพงษาวดาร ที่เจ้าพระยาทิพากรวงษ์เรียบเรียง ท่านก็พึ่งมาเรียบเรียงในรัชกาลที่ ๕ บางทีท่านจะได้พบจดหมายเก่าบ้าง แต่เมื่อมาพิเคราะห์ดูสาเหตุ ๓ ข้อที่ยกมาแสดงดังกล่าวแล้ว ดูเปนแต่พลความ ไม่พอจะเปนเหตุให้เลยไปถึงการบ้านเมือง ข้าพเจ้าจึงเข้าใจว่า เหตุอื่นจะมีนอกจากนั้นเปนแน่ เมื่อพิจารณาดูในเวลานี้ เห็นว่าข้อสำคัญนั้น จะเกิดแต่เรื่องที่พระยาพระเขมรแตกเปนต่างพวกกัน ดังปรากฎมาตั้งแต่ครั้งนักองค์ตนแลนักองค์โนนนั้นเองเปนต้นเค้า แต่เดิมมาพระยาพระเขมร ๒ พวกนี้ พวก ๑ เปนฝากฝ่ายข้างญวน พวก ๑ เปนฝากฝ่ายข้างไทย ในเวลาเมื่อเมืองญวนเปนจลาจลประจวบเวลามีเหตุวิบัติในราชวงษ์กรุงกัมพูชา ทั้งกรุงกัมพูชาแลอนัมก๊กเปนเมืองขึ้นกรุงเทพฯ ต้องอาไศรยพระบารมีในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงอุดหนุนอยู่ทั้ง ๒ เมือง การก็เรียบร้อยตลอดมา เมื่อทรงตั้งนักองค์เองเปนสมเด็จพระนารายน์ราชาออกไปครองกรุงกัมพูชา ความปรากฎเห็นได้ในหนังสือพระราชพงษาวดาร ว่าพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงเข้าพระไทยดีทีเดียว ว่าเหตุที่พระยาพระเขมรแตกกันเปน ๒ พวกมาแต่ก่อนนั้นยังไม่สิ้นเชื้อ นักองค์เองได้เปนเจ้ากรุงกัมพูชา คงจะชุบเลี้ยงยกย่องพระยาพระเขมรพวกนักองค์ตนผู้บิดายิ่งกว่าพวกนักองค์โนน ด้วยเหตุนี้ จึงทรงตั้งเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) ซึ่งเปนหัวน่าข้างพระยาพระเขมรฝ่ายนักองค์โนนให้มาอยู่เปนผู้สำเร็จราชการเมืองพัตบอง แลให้ฟ้าทละหะ (ปก) ผู้เปนพี่เลี้ยงนักองค์เองมาแต่เดิม ซึ่งทรงพระราชดำริห์เห็นควรไว้วางพระราชหฤไทยได้ เปนผู้ใหญ่อยู่ในกรุงกัมพูชา ส่วนสมเด็จพระนารายน์ราชาก็เปนผู้ที่ได้รับพระบรมราชูปถัมภ์บำรุงตั้งแต่ยังเด็ก อยู่ในกรุงเทพฯ กว่า ๑๐ ปี แลได้ออกไปเปนเจ้ากรุงกัมพูชา เพราะพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ได้ทรงทนุบำรุงมาแต่ต้นจนปลาย ย่อมจะมีความสวามิภักดิมั่นคงอยู่ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก แต่ส่วนนักองค์จันทร์ซึ่งเปนสมเด็จพระอุไทยราชานั้น ประวัติผิดกันกับสมเด็จพระนารายน์ผู้บิดาเกือบทุกอย่าง เปนต้นตั้งแต่ออกไปจากกรุงเทพฯ ก็ไปแต่ยังเด็กไปโตขึ้นในเมืองเขมร ในระหว่างนั้นจะได้ไปส้องเสพสมาคมกับพวกพระยาพระเขมรที่เปนอริกับพวกฝากฝ่ายข้างไทย ไปได้รับความอบรมจากพระยาพระเขมรที่มิได้สัตย์ซื่อต่อกรุงเทพฯ นี้เปนต้นเค้าที่ทำให้น้ำใจสมเด็จพระอุไทยราชากระด้างกระเดื่อง ข้อที่ว่าสมเด็จพระอุไทยราชาถูกทรงบริภาษเมื่อจะกราบถวายบังคมลาออกไป ถ้าหากจะเปนเหตุให้โทมนัศ ก็จะเปนเพียงทำให้รู้สึกในใจว่าไม่ทรงพระกรุณาแก่ตน เหมือนกับทรงพระกรุณาแก่บิดามาแต่ก่อน ข้อที่ทูลขอตัวพระยาเดโช (เม็ง) ไปทำโทษไม่ได้ดังปราถนา ก็จะทำให้รู้สึกเพียงว่า ข้างกรุงเทพฯ เข้ากับพระยาพระเขมรซึ่งมีความกระด้างกระเดื่องต่อสมเด็จพระอุไทยราชา ยังข้อที่ขอนักองค์อีนักองค์เภาไม่ได้ดังปราถนานั้น ถ้าจะคิดดูโดยมูลเหตุ นักองค์อีนักองค์เภาเปนแต่ป้าของสมเด็จพระอุไทยราชา มียศศักดิแลมีพระเจ้าลูกเธออยู่ในกรุงเทพฯ แล้ว ทำไมจะต้องขอกลับคืนไปบ้านเมือง ข้อตอบข้อนี้มีอย่างเดียวแต่ว่า ประสงค์จะให้หมดตัวจำนำที่มีอยู่ในกรุงเทพฯ เมื่อไม่ได้จึงไม่พอใจ มิใช่ไม่พอใจเพราะขาดป้าไป ๒ คน ความสำคัญข้อซึ่งเปนเหตุให้สมเด็จพระอุไทยราชามีน้ำใจผันแปรไปตามคำยุยงของพวกพระยาพระเขมรจำพวกที่ไม่ซื่อตรงต่อกรุงเทพฯ น่าจะเปนด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ประการที่ ๑ เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) ถึงอสัญกรรมแต่ในปลายรัชกาลที่ ๑ ทรงตั้งให้บุตรเปนพระยาอภัยภูเบศร์สำเร็จราชการเมืองพัตบองแทน ข้างพวกกรุงกัมพูชาคงจะอยากได้เขตรแดนเมืองพัตบองคืน ข้อที่ ๒ คือที่องเชียงสือกลับรวมเมืองญวนตั้งเปนประเทศอิศรได้ดังแต่ก่อน มีอำนาจญวนอยู่ข้างฝ่ายใต้ซึ่งจะหมายพึ่งได้ในเวลาไม่ถูกใจกับไทย ความทั้ง ๒ ข้อนี้เห็นจะเปนต้นเค้าที่พวกพระยาพระเขมรซึ่งไม่ชอบไทยจะเอามาเปนเหตุยุยงสมเด็จพระอุไทยราชาให้เอาใจออกหาก ทั้งญวนเอง แม้ในรัชกาลที่ ๑ จะไม่ได้ทำการอย่างใดให้เปนอริกับกรุงเทพฯ ด้วยพระเจ้ายาลองยังมีความนับถือคิดถึงพระเดชพระคุณในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกอยู่นั้นก็จริง แต่เมื่อมาแลดูเหตุการณ์ที่ปรากฎในภายหลัง น่าเชื่อว่า คงคิดตระเตรียมไว้แล้วที่จะขยายอำนาจญวนออกมาทางกรุงกัมพูชาเมื่อเวลาล่วงรัชกาลที่ ๑ แล้ว ข้อนี้ไม่มีที่สงไสย
อนึ่งในเวลาเมื่อสมเด็จพระอุไทยราชาแต่งให้นักองค์อิ่มกับพระองค์แก้วเข้าถวายบังคมพระบรมศพแทนตัวนั้น การที่สมเด็จพระอุไทยราชาคิดเอาใจออกหาก คงจะทราบเข้ามาถึงกรุงเทพฯ บางทีพวกพระยาพระเขมรที่เข้ามากับนักองค์อิ่มนั้นเอง จะมาแจ้งความเรื่องนี้ให้ทราบเปนความลับ ความปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยทรงพระราชดำริห์ว่า ตำแหน่งเจ้านายผู้ใหญ่ในกรุงกัมพูชา เคยมีตำแหน่งพระมหาอุปโยราชตำแหน่ง ๑ พระมหาอุปราชตำแหน่ง ๑ รองจากเจ้ากรุงกัมพูชาลงมา ทรงพระราชดำริห์เห็นว่า นักองค์สงวน นักองค์อิ่ม น้องสมเด็จพระอุไทยราชามีอายุสมควรจะได้รับยศศักดิอยู่แล้ว จึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งนักองค์สงวนเปนพระไชยเจษฎามหาอุปโยราช แลตั้งนักองค์อิ่มเปนพระศรีไชยเชษฐมหาอุปราช พระมหาอุปโยราช พระองค์แก้ว แลพระยาพระเขมร กราบถวายบังคมลากลับไปในต้นปีมเมียโทศก พ.ศ. ๒๓๕๓ ในคราวนั้นโปรดให้พระยาเดโช (เม็ง) ซึ่งหนีสมเด็จพระอุไทยราชาเข้ามาอยู่กรุงเทพฯ ตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ กลับออกไปกรุงกัมพูชาด้วย ทำนองไกล่เกลี่ยปรานีประนอมกันเปนที่เรียบร้อยแล้ว แต่ปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารว่า เมื่อพระยาเดโช (เม็ง) กลับออกไป หาได้ไปอยู่ที่เมืองหลวงไม่ ไปอยู่เสียกับสมัคพรรคพวกที่เมืองกำพงสวาย
เรื่องทูตญวนเข้ามาครั้งที่ ๑
ปีมเมียโทศก จุล ๑๑๗๒ พ.ศ. ๒๓๕๓ ถึงเดือน ๕ ปีมเมียโทศก จุลศักราช ๑๑๗๒ พ.ศ. ๒๓๕๓ พระเจ้ากรุงเวียดนามยาลองแต่งให้ราชทูตญวนเข้ามากรุงเทพฯ ทูตญวนเข้ามาครั้งนั้นเปน ๒ สำรับ ทูตสำรับหนึ่งให้เข้ามากราบถวายบังคมพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก คุมสิ่งของเข้ามาสดับปกรณ์แพรเกวียนขาว ๑๐๐ พับ ผ้าขาวตังเกี๋ย ๑๐๐ พับ กับสิ่งของไทยธรรม คือ สีผึ้งหนัก ๕ หาบ น้ำตาลทราย ๕๐ หาบ น้ำตาลปึก ๑๐ หาบ น้ำตาลกรวด ๑๐ หาบ เปนของบำเพ็ญการกุศลอุทิศถวายสนองพระเดชพระคุณที่พระบรมศพ ทูตอิกสำรับหนึ่งให้เข้ามากราบถวายบังคมสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวซึ่งเสวยราชย์ใหม่ ทูลเกล้าฯ ถวายสิ่งของเครื่องราชบรรณาการ ซึ่งพระเจ้าเวียดนามยาลองทรงยินดีส่งมาถวาย คือ แพรเกวียนขาว ๑๐๐ พับ แพรเลือดต่างสี ๒๐๐ พับ แพรแถบต่างสี ๑๐๐ พับ ผ้าขาวตังเกี๋ย ๑๐๐ พับ กลำพักหนัก ๒ ชั่ง อบเชยหนัก ๓ ชั่ง การรับพระราชสาสนแลราชทูตญวนครั้งนั้น รับอย่างราชทูตประเทศที่มีอิศรเต็มเกียรติยศ โปรดให้จัดเรือเอกไชยไปรับพระราชสาสนถึงเมืองสมุทปราการ แลมีเรือกันยารับทูตญวน ๘ ลำ แลมีเรือพิฆาฎ เรือเหราเขียนรูปสัตว เปนกระบวนแห่อิก ๘ ลำ พร้อมด้วยเครื่องประโคมแลเครื่องดนตรี แห่ขึ้นมาจนถึงที่พักราชทูตญวนในกรุงเทพฯ เสด็จออกรับราชสาสนตามราชประเพณีแล้ว ต่อมาโปรดให้ราชทูตญวนเข้าเฝ้าได้ทุกวันเหมือนขุนนางในกรุงฯ อย่างเดียวกับเมื่อในรัชกาลที่ ๑ แลพระราชทานสำรับคาวหวานเลี้ยงพวกทูตานุทูต แลพระราชทานเบี้ยเลี้ยงพวกบริวารที่มาด้วยตลอดเวลาที่อยู่ในกรุงฯ ทูตญวนอยู่จนเดือน ๖ แรม ๗ ค่ำก็กราบถวายบังคมลากลับไป โปรดให้มีพระราชสาสนตอบขอบพระไทยพระเจ้ากรุงเวียดนามยาลอง ให้ทูตญวนเชิญออกไป พร้อมด้วยสิ่งของทรงยินดีตอบแทน คือ พลอยเมืองจันทบุรีขนาดใหญ่หนัก ๑ ชั่ง ขนาดเล็กหนัก ๒ ชั่ง แพรต่วนดำ ๒ ม้วน แพรต่วนสีม่วง ๒ ม้วน แพรขบวนลายทองม้วน ๑ ผ้าขาว ๓๐ พับ จันทน์เทศหนัก ๒ หาบ เหล็กก้อนหนัก ๑๐๐ หาบ เสื่ออ่อน ๒ ชั้น ๕๐ ผืน ส่วนพวกทูตานุทูตญวนนั้น ก็ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานบำเหน็จรางวัลตามประเพณี
เรื่องญวนขอเมืองไผทมาศ
เมื่อทูตญวนเข้ามาในปีมเมียโทศกนั้น ไม่ได้มาแต่เพื่อการถวายบังคมพระบรมศพ แลถวายพระราชสาสนทรงยินดีในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ที่ได้เสด็จผ่านพิภพอย่างเดียว พระเจ้าเวียดนามยาลองมีราชสาสนอิกฉบับ ๑ ให้ทูตญวนเชิญเข้ามา กล่าวโทษเจ้าเมืองไผทมาศว่าเปนคนไม่ดีหลายประการ พระเจ้ากรุงเวียดนามจึงได้ให้ขุนนางญวนขึ้นมาว่าราชการเมืองไผทมาศ ด้วยเมืองไผทมาศแต่ก่อนเปนเมืองขึ้นฝ่ายญวน พระเจ้ากรุงเวียดนามขอรับพระราชทานเมืองไผทมาศไปเปนเมืองขึ้นของญวนอย่างแต่ก่อน
เมืองไผทมาศนี้ ที่ญวนเรียกว่าเมืองฮาเตี้ยน อยู่ริมทเลปากคลองลัดที่จะเข้าไปกรุงกัมพูชาได้โดยทางใกล้ เปนที่สำคัญสำหรับการที่จะถืออำนาจเหนือกรุงกัมพูชา แม้เมื่อครั้งพระเจ้ากรุงธนบุรีเสด็จยกกองทัพหลวงลงไปตีกรุงกัมพูชา ทัพเรือก็ไปขึ้นที่เมืองไผทมาศ แต่เปนเมืองอยู่ต่อแดนญวนล่อแหลมรักษายากมาแต่ครั้งกรุงธนบุรี ครั้นเมื่อญวนกลับมีอำนาจขึ้น จึงต้องการเมืองไผทมาศนี้ เพื่อจะให้มีอำนาจเหนือกรุงกัมพูชา เพราะอาจจะขึ้นมาถึงกรุงกัมพูชาได้ง่าย ทั้งทางที่จะมาตามลำแม่น้ำโขงจากเมืองไซ่ง่อน แลจะเข้าได้ทางเมืองไผทมาศนี้อิกทาง ๑ การที่พระเจ้าเวียดนามยาลองให้เข้ามายึดเอาเมืองไผทมาศแล้วจึงทูลขอเช่นนี้ เปนพยานแลเห็นได้ว่า ญวนได้มีความคิดที่จะครอบงำกรุงกัมพูชามาแต่ก่อนแล้ว เปนแต่คอยโอกาศเท่านั้น ฝ่ายข้างกรุงเทพฯ เมื่อได้ทราบราชสาสนญวน ก็คงเข้าใจความประสงค์ของญวน แต่ในเวลานั้นกำลังระแวงว่าจะมีศึกพม่ามาทางข้างเหนือ เห็นไม่เปนประโยชน์ที่จะเปนอริกับญวนขึ้นทางใต้อิกฝ่าย ๑ เพราะญวนเข้ามายึดเมืองไผทมาศไว้เสียแล้ว ถ้าไม่ให้ก็จะต้องส่งกองทัพลงไปขับไล่ญวน ก็ต้องเกิดศึกกับญวนข้างฝ่ายใต้ ด้วยเหตุนี้ จึงมีพระราชสาสนตอบยอมยกเมืองไผทมาศพระราชทานแก่พระเจ้ากรุงเวียดนามตามประสงค์
เรื่องกรมพระราชวังบวรฯ ทรงผนวช
สมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จกลับจากศึกพม่าถึงกรุงเทพฯ เมื่อปีมเมียโทศก พ.ศ. ๒๓๕๓ ประชวรไข้ป่าพระอาการมาก ครั้นหายประชวรแล้ว จึงเสด็จออกบรรพชาอุปสมบทอยู่ณวัดมหาธาตุ ๗ วัน แล้วจึงลาผนวช
เรื่องให้เจ้านายกำกับราชการ
เมื่อเสร็จการศึกพม่าแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดให้เจ้านายมีน่าที่กำกับราชการกระทรวงต่างๆ หลายพระองค์ การเรื่องนี้ตามที่แสดงไว้ในหนังสือพระราชพงษาวดาร ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ ว่าโปรดให้เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี เปนผู้สำเร็จราชการ แลพระราชทานพระราชวังเดิมข้างฝั่งตวันตกให้เปนที่ประทับ ให้เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์สำเร็จราชการมหาดไทย ให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นศักดิพลเสพ สำเร็จราชการกลาโหม แลให้พระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นเจษฎาบดินทร (คือ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว) สำเร็จราชการกรมพระคลัง (คือ กรมท่า) ดังนี้ แต่ตามความที่ข้าพเจ้าได้สดับมา แลที่ได้พบในหนังสือเก่าครั้งรัชกาลที่ ๒ ที่ได้มาจากเมืองนครศรีธรรมราชเปนต้น เข้าใจว่าความที่กล่าวไว้ในพระราชพงษาวดาร ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ เคลื่อนคลาศอยู่บ้าง
เรื่องเจ้านายกำกับกระทรวงราชการ ไม่ปรากฎว่ามีมาแต่ในรัชกาลที่ ๑ จึงยุติว่าพึ่งมีขึ้นในรัชกาลที่ ๒ เปนปฐม แลเปนแบบอย่างต่อมา เหตุใดจึงโปรดให้เจ้านายมีน่าที่กำกับกระทรวงราชการ ความข้อนี้ไม่พบจดหมายเหตุที่จะถือเปนหลักฐาน ได้แต่สันนิฐาน ข้าพเจ้าเข้าใจว่าจะเปนด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ประการที่ ๑ จะเปนด้วยเมื่อจัดกองทัพไปรบพม่า เมื่อปีมเสงเอกศก จะมีการบางอย่างไม่เปนไปได้ดังพระราชประสงค์ ด้วยข้าราชการซึ่งเปนเจ้ากระทรวงต่างๆ หย่อนความสามารถ ทรงพระราชดำริห์เห็นว่า ต้องการกำลังช่วยคิดอ่านอุดหนุนราชการในกระทรวงนั้นๆ จึงทรงเลือกสรรเจ้านายซึ่งมีความสามารถ แลเปนที่ไว้วางพระราชหฤไทยไปช่วยราชการต่างกระทรวง หรือมิฉนั้นประการที่ ๒ ในเวลานั้นเจ้านายที่เจริญพระชนมายุแลความสามารถมีหลายพระองค์ จะทรงพระราชดำริห์เห็นว่า ให้มีน่าที่ประจำราชการอย่างใดเสียบ้าง ดีกว่าทิ้งไว้ให้อยู่เปล่า จึงทรงเลือกสรรเจ้านายซึ่งทรงไว้วางพระราชหฤไทยในความสามารถให้ไปช่วยราชการต่างกระทรวง ข้าพเจ้าสันนิฐานว่ามูลเหตุที่โปรดให้เจ้านายไปกำกับราชการต่างกระทรวง งามจะเปนด้วยเหตุ ๒ ประการดังกล่าวมานี้ ลักษณที่เจ้านายกำกับราชการเมื่อครั้งรัชกาลที่ ๒ นั้น พิเคราะห์ดูตามความที่ปรากฎในหนังสือเก่า ดูเปนทำนองที่ปฤกษาของเสนาบดีหรือผู้เปนหัวน่าในกระทรวงทบวงการนั้นๆ คือ ถ้าเจ้ากระทรวงจะทำการอันใด ต้องทูลปฤกษาหารือเจ้านายซึ่งทรงกำกับราชการกระทรวงนั้นก่อน ส่วนกระแสพระราชดำริห์ ก็ทรงปฤกษาเจ้านายผู้กำกับกระทรวงนั้นด้วยเหมือนกัน เข้าใจว่าลักษณการกำกับเปนเช่นกล่าวนี้
อนึ่งราชการต่างๆ เมื่อในรัชกาลที่ ๒ นั้น ตามความที่ข้าพเจ้าได้สดับจากผู้หลักผู้ใหญ่เล่าหลายปาก ยุติต้องกันว่า เมื่อกรมพระราชวังบวรสถานมงคลยังมีพระชนม์อยู่ เสด็จลงมาช่วยดูแลราชการต่างพระเนตรพระกรรณเสมอ เวลาเสด็จลงมาประทับที่โรงลครข้างด้านตวันตกวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เพราะฉนั้นจึงเห็นว่า ถ้าหากว่ามีตำแหน่งซึ่งควรเรียกว่าผู้สำเร็จราชการต่างพระเนตรพระกรรณ อย่างเรียกในพระราชพงษาวดารฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ ก็คือ กรมพระราชวังบวรฯ ทรงบัญชาการในตำแหน่งนั้น มิใช่เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี ๆ จะได้ทรงบัญชาก็ต่อเมื่อกรมพระราชวังบวรสวรรคตแล้ว ส่วนเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีนั้น ตามที่ข้าพเจ้าได้สดับมา ได้พระราชทานพระราชวังเดิมให้เปนที่ประทับจริง แต่ราชการที่ได้ทรงกำกับนั้น คือ ราชการมหาดไทย แลกรมวัง ต่อเมื่อเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีสิ้นพระชนม์แล้ว เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์จึงได้ทรงกำกับราชการมหาดไทย ราชการกลาโหมนั้น ตามความที่ปรากฎในหนังสือเก่าครั้งรัชกาลที่ ๒ ที่ได้พบที่เมืองนครศรีธรรมราช ทำให้เข้าใจว่า ทั้งเจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ แลกรมหมื่นศักดิพลเสพได้ทรงกำกับเกี่ยวข้องราชการกลาโหมในตอนแรกด้วยกันทั้ง ๒ พระองค์ ส่วนกรมพระคลังนั้น ความที่ได้ทราบยุติต้องกับในหนังสือพระราชพงษาวดารฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ ว่าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงกำกับมาแต่แรก ตั้งแต่ยังไม่ได้รับกรม ยังมีเจ้านายพระองค์อื่นอิก ที่ทราบว่าได้กำกับราชการ แต่หาได้ลงไว้ในพระราชพงษาวดารฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ไม่ คือ กรมหมื่นเทพพลภักดิ กับ กรมหมื่นรักษ์รณเรศ แต่ยังไม่ได้รับกรม (ในหนังสือเก่าครั้งนั้นเขียนว่าเจ้าครอกไกรสร) ได้กำกับกรมพระคชบาลด้วยกันทั้ง ๒ พระองค์ กรมหมื่นพิพิธภูเบนทรได้กำกับกรมเมือง นอกจากเจ้านายที่ได้ออกพระนามมานี้ เห็นจะมีเจ้านายพระองค์อื่นอิก ที่ได้กำกับราชการเมื่อในรัชกาลที่ ๒ แต่ข้าพเจ้าไม่พบหลักฐานที่จะแสดงได้
เรื่องทูตไปเมืองจีนครั้งที่ ๑
ณ เดือน ๘ ปีมเมียโทศก พ.ศ. ๒๓๕๓ โปรดให้ทูตานุทูตเชิญพระราชสาสนออกไปยังพระเจ้าเกียเข้งณกรุงปักกิ่ง ทูลให้ทราบเหตุที่กรุงศรีอยุทธยาเปลี่ยนรัชกาลใหม่ แลเจริญทางพระราชไมตรีที่ได้มีมาแต่ก่อน ทูตานุทูตออกจากกรุงเทพฯ เมื่อณวันพฤหัศบดี เดือน ๘ ขึ้น ๔ ค่ำ
เรื่องทูตไทยไปเมืองจีน เคยมีมาแต่ครั้งพระนครศุโขไทยเปนราชธานี แลมีมาเนืองๆ ในครั้งกรุงเก่า กรุงธนบุรี ตลอดจนในรัชกาลที่ ๑ เหตุที่ไทยแต่งทูตไปเมืองจีน แม้แต่โบราณมา เพราะเหตุที่ไทยกับจีนไปมาค้าขายถึงกันโดยทางทเล ไทยได้ประโยชน์ในการค้าขายกับเมืองจีนมาก จีนตั้งเปนประเพณีให้เรือต่างประเทศทางตวันตกไปค้าขายได้แต่ที่บางเมือง คือ เมืองกึงตั๋งเปนต้น มิให้ไปเข้าเมืองท่าที่เมืองอื่นๆ ได้ทุกเมือง ใช่แต่เท่านั้น ชาวต่างประเทศชาติใดที่จะไปค้าขาย พระเจ้าแผ่นดินผู้เปนใหญ่ของประเทศนั้นๆ ต้องมีราชสาสนแลเครื่องราชบรรณาการไปเจริญทางพระราชไมตรีต่อพระเจ้ากรุงจีน เรือของชาวประเทศนั้นจึงจะได้รับประโยชน์การค้าขายกับเมืองจีนโดยสดวก ถ้าไปค้าขายแต่โดยลำพังมักถูกจีนห้าม หรือมิฉนั้นก็ถูกพวกเจ้าเมืองกรมการจีนกดขี่ข่มเหงต่างๆ อันนี้เปนเหตุที่ประเทศต่างๆ ที่ไปมาค้าขายกับเมืองจีน ต้องแต่งทูตานุทูตเชิญพระราชสาสนแลเครื่องราชบรรณาการไปถวายพระเจ้ากรุงจีน เมื่อฝรั่งมีโปตุเกตเปนต้นออกมาค้าขายถึงประเทศทางตวันออก จะไปค้าขายถึงเมืองจีนก็ต้องทำอย่างเดียวกัน ทูตานุทูตที่ไปต้องไปขึ้นที่เมืองกึงตั๋งเดินบกไปจนถึงเมืองปักกิ่ง เปนการลำบากไม่ใช่น้อย
เรื่องสถาปนากรมสมเด็จพระพันปีหลวง
ถึงเดือน ๑๑ ปีมเมียโทศก โปรดให้ตั้งพระราชพิธีสถาปนาพระเกียรติยศสนองพระเดชพระคุณสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง เปนสมเด็จกรมพระอมรินทรามาตย์ มีเนื้อความปรากฎในจดหมายเหตุห้องอาลักษณว่า ณวันจันทร์ขึ้น ๓ ค่ำ เดือน ๑๑ เวลาเช้า ๖ โมง ๒ บาท เจ้าพนักงานกรมพระอาลักษณ กรมโหร จาฤกพระสุพรรณบัตรที่ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ณวันศุกร์ขึ้น ๗ ค่ำ เดือน ๑๑ จึงเชิญพระสุพรรณบัตรขึ้นพระเสลี่ยง มีคู่แห่ แตรสังข์ เครื่องสูง แห่ไปที่พระมณฑลณพระตำหนักตึก พระสงฆ์ ๑๕ รูปมีสมเด็จพระสังฆราชเปนต้นสวดพระพุทธมนต์ ๓ วัน ครั้นณวันจันทร์ขึ้น ๑๐ ค่ำ เดือน ๑๑ เวลาเช้าโมง ๑ กับ ๒ บาท เสด็จสรงมุรธาภิเศก สมเด็จพระสังฆราช (สุก) วัดมหาธาตุ สมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน พระญาณสังวร (สุก) วัดราชสิทธิ์ ถวายน้ำพระพุทธมนต์ พราหมณ์ถวายน้ำสังข์ น้ำกรดเสร็จแล้ว เสด็จออกมาถวายเข้าสงฆ์ พระสงฆ์ฉันแล้วได้ฤกษ์ ๓ โมงกับ ๕ บาท ขุนสารประเสริฐ ขุนมหาสิทธิ์ เชิญพานพระสุพรรณบัตรเข้าไป พระอาลักษณเปนผู้ถวายต่อพระหัดถ์ เจ้าฟ้ากรมหลวง ถวายตราประจำที่ แล้วพระราชทานให้เลี้ยงข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยพร้อมกัน
ในที่นี้ควรจะแสดงเรื่องราชนิกูลบางช้างไว้ให้ทราบเค้ามูลสักน่อย ด้วยราชนิกูลพวกนี้ เปนราชนิกูลด้วยเปนพระประยูรญาติของสมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี ราชนิกูลบางช้าง ว่าโดยแท้ควรจัดเปน ๒ สาย คือสายตรงสาย ๑ แลสายสาขาสาย ๑
ราชนิกูลบางช้างสายตรงนั้น คือ ที่สืบลงมาจากสมเด็จพระรูปศิริโสภาค ซึ่งเปนพระชนนีสมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี ล้วนเปนพระภาดาของสมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี มีจำนวนชาย ๓ หญิง ๖ รวม ๙ ต่อมาเรียกในราชการว่าเจ้าคุณพระอัยกาแลพระอัยิกา เจ้าคุณทั้ง ๙ นี้ ที่มีเชื้อสายสืบมาแต่ ๔ คือ
๑ เจ้าคุณหญิงทองอยู่ เปนมารดาเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (สัง) ๆ มีแต่บุตรหญิง หมดสกูลสายเจ้าคุณทองอยู่เพียงนั้น
๒ เจ้าคุณชายชูโต เปนต้นสกูลชูโตทั้งหลาย
๓ เจ้าคุณหญิงนวล เปนภรรยาเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุนนาค) บุตรเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุนนาค) ซึ่งเกิดด้วยเจ้าคุณนวล มีนามสกูลว่าบุนนาค
๔ เจ้าคุณหญิงแก้ว เปนภรรยาพระยาสมุทสงคราม (สอน) บุตรธิดาพระยาสมุทสงคราม (สอน) ซึ่งเกิดด้วยเจ้าคุณแก้ว มีนามสกูลว่าณะบางช้าง
ราชนิกูลบางช้าง สายสาขานั้นนับแต่ชั้นพระภาดาสมเด็จพระรูปศิริโสภาค พวกวงษ์ของพระภาดาของสมเด็จพระรูปศิริโสภาค จะนับเปนราชนิกูลเพียงไร ข้าพเจ้าไม่มีหลักฐานที่จะชี้แจงได้
เกิดเหตุเรื่องเมืองเขมรตอน ๑
เมื่อพระมหาอุปโยราช (นักองค์สงวน) พระองค์แก้ว แลพระยาพระเขมร ซึ่งสมเด็จพระอุไทยราชาให้เข้ามาเฝ้าต่างตัว กลับออกไปในต้นปีมเมียโทศกนั้น เปนเวลาที่กรุงเทพฯ คาดว่าจะมีศึกพม่ามาอิกในไม่ช้า จึงมีศุภอักษรให้พระมหาอุปโยราชถือออกไปถึงพระอุไทยราชา ให้เกณฑ์กองทัพเขมรเข้ามาช่วยรักษาพระนคร สมเด็จพระอุไทยราชาได้ทราบสารตราแล้วก็นิ่งเฉยเสีย ฝ่ายพระมหาอุปโยราช พระยาจักรี (แบน) พระยากลาโหม (เมือง) พระยาสังคโลก ซึ่งเปนขุนนางผู้ใหญ่ในกรุงกัมพูชา มีความนับถือข้างกรุงเทพฯ กลัวจะมีความผิดเกิดขึ้น จึงคิดอ่านกะเกณฑ์คนจะยกเข้ามาช่วยราชการตามศุภอักษร สมเด็จพระอุไทยราชาได้ทราบความ มีความโกรธแค้น จึงให้พระยาแสนท้องฟ้า พระยาราชอาญา คุมกำลังไปจับพระยาจักรี (แบน) พระยากลาโหม (เมือง) ฆ่าเสียทั้ง ๒ คน เมื่อณวันศุกร์ เดือน ๑๐ แรมค่ำ ๑ ปีมเมียโทศก พ.ศ. ๒๓๕๓ แต่พระยาสังคโลกรู้ตัวทันหนีเข้ามากรุงเทพฯ ได้ ทางโน้นสมเด็จพระอุไทยราชาบอกไปยังองต๋ากุนญวน ซึ่งสำเร็จราชการเมืองไซ่ง่อนทาง ๑ ว่าพระยาจักรี พระยากลาโหม ยุยงน้องให้ขัดแขงต่ออำนาจพระเจ้ากรุงกัมพูชา จะทำให้เมืองเขมรแยกเปน ๒ แผ่นดิน ขอบารมีพระเจ้ากรุงเวียดนามเปนที่พึ่ง อิกฝ่ายหนึ่งสมเด็จพระอุไทยราชามีศุภอักษรตอบเข้ามายังกรุงเทพฯ ว่าได้ตระเตรียมเกณฑ์กองทัพเขมรจะยกเข้ามาตามศุภอักษรแล้ว พระยาจักรี พระยากลาโหม พระยาสังคโลก เปนขบถขึ้น จึงต้องงดกองทัพไว้ ให้ฟ้าทละหะแลพระองค์แก้วมีใบบอกเปนพยานเข้ามาด้วยอิกฉบับ ๑ ฝ่ายพระยาเดโช (เม็ง) เมื่อได้ข่าวว่าเกิดเหตุเรื่องพระยาจักรี พระยากลาโหม ก็หนีกลับเข้ากรุงเทพฯ อิก ครั้นทางกรุงเทพฯ ได้ทราบศุภอักษรของสมเด็จพระอุไทยราชาที่มีมา เห็นว่าการที่พระยาจักรี พระยากลาโหม แลพระยาสังคโลก คิดอ่านกะเกณฑ์กองทัพเอาโดยพลการนั้น ถึงแม้จะอ้างว่าทำโดยตั้งใจสามิภักดิต่อกรุงเทพฯ การที่ทำเปนการลเมิดอำนาจพระเจ้ากรุงกัมพูชา แลการยังมิได้ปรากฎว่าสมเด็จพระอุไทยราชาเอาใจออกหากจากกรุงเทพฯ โดยเปิดเผย ไม่ประสงค์จะให้ปรากฎว่ากรุงเทพฯ เข้าข้างผู้ผิด จึงโปรดให้เอาตัวพระยาสังคโลกคุมขังไว้
ฝ่ายข้างญวน เมื่อองต๋ากุนได้รับหนังสือสมเด็จพระอุไทยราชาเห็นได้ทีก็แต่งกองทัพญวนให้กิมเติงกรันคุมพล ๑๐๐๐ ยกขึ้นมาตั้งอยู่ที่เกาะจีน ประสงค์จะให้สมเด็จพระอุไทยราชาเข้าใจว่าญวนรับเปนที่พึ่ง ฝ่ายสมเด็จพระอุไทยราชาครั้นรู้ว่ากองทัพญวนขึ้นมาหนุนหลัง เห็นเปนช่องที่จะตีเอาเมืองพัตบองเสียมราฐคืน หรือจะเปนด้วยหวาดว่ากองทัพไทยจะยกลงไปอย่างใดอย่างหนึ่งนี้ จึงแต่งกองทัพเขมรออกรักษาตามด่านทางที่ต่อแดนไทยทุกทาง แต่กองทัพญวนที่ยกขึ้นมาเห็นจะไม่ได้รับคำสั่งให้ทำการรุนแรงอย่างใด ปรากฎว่าเมื่อกิมเติงกรันยกขึ้นมาถึง เห็นการในกรุงกัมพูชาสงบอยู่ จึงมีหนังสือขึ้นมาถึงพระยาอภัยภูเบศร์ผู้สำเร็จราชการเมืองพัตบอง ต่อนั้นมาไม่ช้ากิมเติงกรันก็เลิกทัพกลับคืนไปเมืองไซ่ง่อน ข้างกรุงเทพฯ เมื่อได้ทราบความตามหนังสือกิมเติงกรัน ซึ่งพระยาอภัยภูเบศร์บอกส่งเข้ามา จึงโปรดให้พระยาพิไชยรณฤทธิ์ พระอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง หลวงสุเรนทรนุชิต คุมไพร่พลพอสมควร ถือหนังสือไปเจรจาความเมืองกับกิมเติงกรัน ครั้นออกไปถึงเมืองพัตบองได้ข่าวว่ากิมเติงกรันเลิกทัพกลับไปเมืองไซ่ง่อนเสียแล้ว จึงพักอยู่ที่เมืองพัตบอง
งานพระบรมศพ
ปีมแมตรีศก จุล ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔ ถึงต้นปีมแมตรีศก จุลศักราช ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔ พระเมรุมาศที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพในท้องสนามหลวง ซึ่งได้โปรดให้มีท้องตราเกณฑ์หัวเมืองเอก โท ตรี จัตวา ปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั้งปวง ให้จัดหาเสาแลเครื่องสร้างพระสุเมรุส่งเข้ามายังกรุงเทพมหานคร เจ้าพนักงานได้จัดการสร้างสำเร็จในฤดูแล้งต้นปี
พระเมรุครั้งนี้สร้างตามแบบพระเมรุพระบรมศพสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวครั้งกรุงเก่า เปนพระเมรุอย่างใหญ่เต็มตำรา ขนาดเสาใหญ่สูงเส้นหนึ่ง ขื่อยาวเจ็ดวา พระเมรุสูงตลอดยอดนั้นสองเส้น ภายในมีพระเมรุทองอิกชั้น ๑ สูงสิบวา ตั้งพระเบญจาทองคำรับพระบรมโกษฐ มีเมรุทิศทั้งแปดทิศ มีสามสร้างตามระหว่างเมรุทิศ ชั้นในมีราชวัตรทึบปักฉัตรเงินฉัตรทองฉัตรนากสลับกัน หลังสามสร้างชั้นนอกมีโรงรูปสัตวรายรอบ มีราชวัตรไม้จริงทรงเครื่อง ฉัตรเบญจรงค์ ล้อมโรงรูปสัตว์อิกชั้น ๑ ต่อออกมาตั้งเสาดอกไม้พุ่มรายรอบราชวัตรอิกชั้น ๑ แล้วมีรทาดอกไม้สูงสิบสองวา ๑๖ รทา เครื่องมโหรศพสมโภชมีโรงรำหว่างรทา ๑๕ โรง แลตั้งเสาหกสามต่อน่าระทา ลวด ๔ หก ๔ แพน ๔ มีโรงโขน โรงลคร โรงงิ้ว สิ่งละ ๒ โรง โขนโรงใหญ่โรง ๑ มีต้นกัลปพฤกษ์ทั้ง ๘ ทิศ มีไม้ลอย ลวดเลว ลวดลังกา นอนร้านหอก ร้านดาบ คาบค้อน บ่วงพวง บ่วงเพลิง เล่นที่น่าไม้สามต่ออิกเปนหลายอย่าง โรงงานมหรสพครั้งนั้นปลูกตั้งแต่ป้อมมณีปราการ ตลอดไปถึงสพานกรงวังน่า แลให้ตั้งโรงทานเลี้ยงอาหารคาวหวานพระราชทานเปนทานแก่ไพร่บ้านพลเมืองที่จะมาในงานพระบรมศพทั่วไป
ถึงณวันเสาร์เดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำ เชิญพระบรมสารีริกธาตุแต่ในพระบรมมหาราชวังตั้งกระบวนแห่ออกไปยังพระเมรุมาศ ประดิษฐานบนพระเบญจาทอง พระสงฆ์ราชาคณะถานานุกรมเปรียญฝ่ายคามวาสีอรัญวาสี ๘๐ รูปเจริญพระพุทธมนต์ มีหนัง จุดดอกไม้เพลิง เปนการสมโภชพระบรมสารีริกธาตุวันหนึ่งคืนหนึ่ง ครั้นรุ่งขึ้นเวลาเช้าพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแลรับพระราชทานเครื่องไทยธรรมแล้ว มีงานสมโภช เวลาบ่ายทิ้งทาน เวลาค่ำจึงแห่พระบรมสารีริกธาตุกลับเข้าในพระบรมมหาราชวัง
ครั้นรุ่งขึ้นวันขึ้น ๗ ค่ำ เชิญพระบรมศพสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง จากพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทขึ้นพระยานุมาศสามลำคาน พระยานุมาศนี้ทำใหม่สำหรับพระบรมศพ มีภาพสองชั้น ปักพระมหาเสวตรฉัตร ๙ ชั้นกั้นพระบรมโกษฐ แห่ออกประตูศรีสุนทรไปขึ้นพระมหาพิไชยราชรถ ที่ถนนสนามไชยน่าวัดพระเชตุพน แต่นั้นแห่เปนกระบวนอย่างใหญ่ ชักไปถึงพระเมรุแล้ว เชิญพระบรมโกษฐลงจากพระมหาพิไชยราชรถ ทรงพระยานุมาศเข้าสู่พระเมรุด้านบุรพทิศ แห่เวียนพระเมรุโดยอุตราวัฏสามรอบ แล้วเชิญพระบรมโกษฐขึ้นบนเกรีนบันไดนากอย่างกรมหลวงพิทักษมนตรีทรงคิดขึ้นใหม่ แต่ก่อนใช้เปนไม้ล้มลุกไม่ดีเหมือนเกรีนบันไดนาก จึงเปนแบบอย่างมาจนทุกวันนี้ ขันช่อกว้านเกรีนเลื่อนขึ้นไปสุดบันไดนาก แล้วเจ้าพนักงานกรมภูษามาลาเลื่อนพระบรมโกษฐไปประดิษฐานเหนือพระเบญจาทองภายใต้พระมหาเสวตรฉัตรในพระเมรุทอง ตั้งเครื่องสูงแลเครื่องราชูประโภคพร้อมตามราชอิศริยยศแล้ว พระสงฆ์ราชาคณะถานานุกรมสดัปกรณ์แลพระสงฆ์สวดพระอภิธรรมที่เมรุทิศทั้งสี่ เปนพระสงฆ์ประจำสวด ๖๔ รูป ถวายไตรจีวรเครื่องบริขารไทยธรรมแก่พระสงฆ์ราชาคณะถานานุกรมเปรียญเจ้าอธิการพระสงฆ์อันดับในพระนครนอกพระนครแลหัวเมือง เปนจำนวนพระสงฆ์หมื่นเศษ ครั้นเวลาเช้าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินทรงปฏิบัติพระสงฆ์ ๆ ทำภัตรกิจเสร็จแล้วสดัปกรณ์ แล้วเสด็จไปประทับทรงสดับพระธรรมเทศนาณพระที่นั่งทรงธรรม ครั้นเวลาเย็นเสด็จพระราชดำเนินเข้าไปในพระเมรุ ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลแล้วเสด็จออกพลับพลาสนามมวย มีพระราชดำรัสสั่งให้ทิ้งทานทั้งแปดทิศ แล้วทรงโปรยผลกัลปพฤกษ์แหวนฉลากนากทองเงิน แลพระราชทานเงินตราผ้าเสื้อแก่คนสูงอายุ ๗๐ ปีขึ้นไปทุกคนทั่วกัน ที่สนามน่าพลับพลานั้นก็มีการเล่นต่างๆ ครั้นเวลาค่ำมีหนังรอบพระเมรุสิบสองโรง จุดดอกไม้พุ่ม รทาใหญ่ กับดอกไม้เพลิงต่างๆ เมื่อจุดเสร็จแล้วรทาใหญ่จึงได้จุดลาบผ้ามีเพลิงแก้วเปนที่สุด แล้วจุดดอกไม้พุ่มรอบพระเมรุอิกคราว ๑ ตามประเพณีการพระบรมศพ ครั้นดอกไม้เพลิงจุดเสร็จแล้ว จึงเสด็จพระราชดำเนินกลับยังพระราชวัง
ครั้นณเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ งานสมโภชพระบรมศพครบเจ็ดวันเจ็ดคืนแล้ว เวลาบ่ายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว กับสมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรสถานมงคล พระราชวงษานุวงษ์ฝ่ายน่าฝ่ายใน เสนาบดี ท้าวพระยาประเทศราช ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย พร้อมกันถวายพระเพลิงพระบรมศพเสร็จ รุ่งขึ้นเชิญพระบรมอัฐิประดิษฐานในพระโกษฐลงยาราชาวดี แล้วเชิญพระอังคารขึ้นสู่พระยานุมาศ ตั้งกระบวนแห่ทางประตูพระเมรุด้านตวันตก ออกประตูท่าพระ ทรงเรือพระที่นั่งกิ่ง กระบวนแห่เรือดั้งเรือข้าราชการเปนอันมาก ไปลอยพระอังคารที่น่าวัดประทุมคงคา ส่วนพระบรมอัฐินั้นประดิษฐานไว้ที่พระเมรุ มีงานสมโภชพระบรมอัฐิอิกสามวันสามคืน ครั้นเดือน ๖ แรม ๒ ค่ำ จึงเชิญพระบรมอัฐิขึ้นพระราเชนทรยาน ตั้งกระบวนแห่แต่ประตูพระเมรุด้านตวันออก เข้าสู่พระบรมมหาราชวัง ประดิษฐานไว้บนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท มีการสมโภชทรงบำเพ็ญพระราชกุศลอิกสี่วันสี่คืน เปนคำรบเจ็ดวันเจ็ดคืน แล้วจึงเชิญพระบรมอัฐิประดิษฐานไว้ในหอพระธาตุมณเฑียร
เรื่องจัดการปกครองหัวเมืองปักษ์ใต้
เมื่องานพระบรมศพ ผู้ว่าราชการหัวเมืองใหญ่น้อยเข้ามาถวายพระเพลิงพระบรมศพตามประเพณี ตามปรากฎในหนังสือเก่า เรื่องตั้งเจ้าพระยานครศรีธรรมราช แลหนังสือพงษาวดารเมืองสงขลาว่าเมื่องานพระบรมศพแล้ว เจ้าพระยานครศรีธรรมราช (พัฒน์) กราบบังคมทูลว่า มีความชราทุพลภาพ ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตออกจากตำแหน่งผู้สำเร็จราชการเมืองนครฯ จึงทรงพระกรุณาโปรดเลื่อนเจ้าพระยานครฯ (พัฒน์) ขึ้นเปนเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี ทำนองเปนจางวางผู้กำกับราชการ แลทรงตั้งพระบริรักษ์ภูเบศร์ (น้อย) บุตรเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (พัฒน์) เปนพระยาศรีธรรมาโศกราช ตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองนครศรีธรรมราช เมื่อณเดือน ๙ ปีมแมตรีศก จุลศักราช ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔ อนึ่งเข้าใจว่าในปลายรัชกาลที่ ๑ หรือต้นรัชกาลที่ ๒ นั้น เจ้าพระยาสงขลา (บุญฮุย) ถึงอสัญกรรม จึงทรงตั้งหลวงฤทธินายเวร (จ๋ง) หลานเจ้าพระยาสงขลา เปนบุตรพระอนันตสมบัติ เปนพระยาวิเศษภักดี ผู้ว่าราชการเมืองสงขลาด้วย เรื่องราวในพระราชพงษาวดารทั้งรัชกาลที่ ๒ แลรัชกาลที่ ๓ มีเรื่องเนื่องด้วยเมืองนครศรีธรรมราช แลเมืองสงขลาหลายตอน ควรจะเล่าเรื่องหัวเมืองปักษ์ใต้ย้อนถอยหลังขึ้นไปไว้ตรงนี้สักน่อย ผู้อ่านจะได้เข้าใจชัดเจนดีขึ้น คือ :-
เมื่อเจ้านครฯ ตั้งตัวเปนอิศร ในสมัยเมื่อเสียกรุงเก่าแก่พม่าข้าศึก หัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายตวันตก ว่าโดยย่อ คือหัวเมืองที่จัดเปนมณฑลนครศรีธรรมราช มณฑลภูเก็จ มณฑลชุมพร ทุกวันนี้ อยู่ในอาณาเขตรของเจ้านครฯ จนถึงปีฉลูเอกศก จุลศักราช ๑๑๓๑ พ.ศ. ๒๓๑๒ พระเจ้ากรุงธนบุรีเสด็จยกกองทัพหลวงลงไปตีได้เมืองนครศรีธรรมราชแลจับได้ตัวเจ้านครฯ แต่ทรงพระราชดำริห์เห็นว่าเจ้านครฯ ไม่ได้เปนขบถคดร้าย เพราะต่างคนต่างตั้งตัวในเวลาบ้านเมืองเปนจลาจลยังไม่เคยเปนเจ้าเปนข้ากัน จะเอาโทษเจ้านครฯ หาควรไม่ จึงเปนแต่ให้ลดยศเจ้านครฯ ลงเปนเพียงพระยา แลเอาตัวเข้ามาไว้ในกรุงธนบุรี ทางโน้นให้เจ้านราสุริวงษ์หลานเธออยู่สำเร็จราชการ เจ้านราสุริวงษ์รักษาเมืองนครฯ อยู่ได้ ๗ ปีถึงพิราไลยในปีวอกอัฐศก จุลศักราช ๑๑๓๘ พ.ศ. ๒๓๑๙ พระเจ้ากรุงธนบุรีจึงทรงตั้งพระยานครฯ ให้กลับมียศขึ้นเปนพระเจ้านครศรีธรรมราช เทียบยศอย่างเจ้าประเทศราชชั้นสูง ตั้งเสนาบดีได้เหมือนพระเจ้ากรุงกัมพูชา แล้วให้กลับออกไปครองเมืองนครศรีธรรมราชดังเก่า เมื่อปีวอกอัฐศกนั้น ได้ความในหนังสือกฎรับสั่งครั้งตั้งเจ้านครฯ ยกเหตุอันเปนความชอบของเจ้านครฯ ๓ ข้อ คือ
ข้อ ๑ ว่าเมื่อครั้งกรุงศรีอยุทธยาเสียแก่พม่าข้าศึก เจ้านครฯ ตั้งตัวเปนใหญ่ครองเมืองนครศรีธรรมราชอยู่นั้น พวกแขกยกกองทัพเข้ามาตีเมืองนครศรีธรรมราช เจ้านครฯ ต่อสู้มีไชยชนะ รักษาเมืองนครศรีธรรมราชให้คงอยู่แก่ไทย มิให้ตกไปเปนเมืองของพวกแขกข้าศึกได้
ข้อ ๒ ว่าเมื่อเจ้านครฯ เข้ามาอยู่ในกรุงธนบุรี ได้มีความสวามิภักดิโดยเสด็จในงานพระราชสงครามมีบำเหน็จความชอบ ครั้นจะโปรดให้มียศบันดาศักดิอยู่ในกรุงธนบุรี สมพลบ่าวไพร่ซึ่งจะเปนกำลังของเจ้านครฯ ก็อยู่ในเมืองนครศรีธรรมราชโดยมาก มีอยู่ในกรุงธนบุรีเพียง ๒๐ คน ๓๐ คน น้อยนัก
ข้อ ๓ แสดงความที่ทรงไว้วางพระไทยในเจ้านครฯ ด้วยธิดาที่ได้ถวายทำราชการฝ่ายในก็มีลูกเธอแล้ว จึงโปรดให้เจ้านครฯ กลับออกไปครองเมืองนครศรีธรรมราช
ได้ความในกฎรับสั่งของพระเจ้ากรุงธนบุรีซึ่งกล่าวมานี้แปลกออกไปอิกข้อ ๑ ว่าเมืองแขก คือ เมืองไทรบุรี แลเมืองปัตตานี ซึ่งเคยขึ้นกรุงศรีอยุทธยามาแต่ก่อน ยังไม่ได้มาอ่อนน้อม ให้เจ้านครฯ คิดอ่านให้ไปยืมเงินเมืองทั้ง ๒ นี้ สำหรับที่จะซื้อเครื่องสาตราวุธเมืองละ ๑,๐๐๐ ชั่ง ลองใจพระยาไทร พระยาปัตตานีดูว่าจะทำประการใด ความข้อนี้ไม่พบจดหมายเหตุว่าเจ้านครฯ ได้ไปทำอย่างไร แต่พิเคราะห์ตามเหตุการณ์ที่มีในภายหลัง เชื่อได้ว่าทั้งพระยาไทรแลพระยาปัตตานี ไม่ยอมให้ยืมเงิน ๑,๐๐๐ ชั่ง แต่จะเปนเพราะคำที่ตอบมาไม่พูดจาท้าทายให้เกิดอริ หรือจะเปนเพราะพระเจ้ากรุงธนบุรียังติดการศึกสงครามทางอื่นอยู่ ทั้งเมืองไทรแลเมืองปัตตานี ไม่ได้ยอมขึ้นพระเจ้ากรุงธนบุรี พระเจ้ากรุงธนบุรีก็ไม่ได้ให้กองทัพลงไปปราบปรามจนตลอดรัชกาล ส่วนเจ้านครฯ ที่ได้กลับออกไปครองเมืองเมื่อครั้งกรุงธนบุรีนั้น มีจดหมายเหตุปรากฎว่า หัวเมืองซึ่งเคยเปนอาณาเขตรของเจ้านครฯ ครั้งตั้งตัวเปนอิศร พระเจ้ากรุงธนบุรีมีรับสั่งให้แยกกลับมาเปนหัวเมืองขึ้นกรุงธนบุรีหมด เจ้านครฯ คงได้ว่ากล่าวอยู่แต่ในเขตรเมืองนครศรีธรรมราชเดิม ฝ่ายเหนือขึ้นมาจดเมืองไชยา ฝ่ายใต้ลงไปจดแดนเมืองพัทลุงแลเมืองสงขลา แต่ด้านตวันออกตวันตกเขตเมืองนครฯ จดทเลทั้ง ๒ ด้าน
ครั้นมาถึงรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร เมื่อปีมโรงฉศก จุลศักราช ๑๑๔๖ พ.ศ. ๒๓๒๗ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงพระราชดำริห์เห็นว่าเจ้านครฯ แก่ชราฟั่นเฟือน แลพระเจ้ากรุงธนบุรีได้ตั้งแต่งให้มียศศักดิผิดประเพณีเหลือเกินนัก จึงโปรดให้เรียกตัวกลับเข้ามาอยู่กรุงเทพฯ อย่างเดิม ทรงตั้งเจ้า (พัฒน์) เมืองนครศรีธรรมราช ซึ่งเปนบุตรเขยแลเปนอุปราชของเจ้านครฯ แต่ครั้งตั้งตัวเปนอิศร ให้เปนเจ้าพระยาศรีธรรมาโศกราช ผู้สำเร็จราชการเมืองนครศรีธรรมราช ความปรากฎในหนังสือกฎรับสั่งว่า ให้เมืองสงขลากลับมาเปนเมืองขึ้นนครศรีธรรมราช แลว่าเมืองนครศรีธรรมราชต่อติดเขตรแดนกับหัวเมืองแขก ให้เจ้าพระยานครฯ คอยสืบสวนระวังการงาน อย่าให้พวกแขกกำเริบเข้ามาย่ำยีพระราชอาณาจักรได้ แต่หัวเมืองอื่นหาได้กล่าวถึงไม่ จึงเข้าใจว่าเมืองพัทลุง เมืองไชยา เมืองชุพพร คงเปนหัวเมืองขึ้นตรงต่อกรุงเทพฯ ส่วนหัวเมืองฝ่ายชายทเลน่านอก เหนือเขตรเมืองนครศรีธรรมราชขึ้นไป คือ เมืองภูเก็จ เมืองถลาง เมืองตะกั่วป่า เมืองตะกั่วทุ่ง ๔ เมืองนี้ ปรากฎในพงษาวดารเมืองถลางว่า โปรดให้มีข้าหลวงกรุงเทพฯ ออกไปกำกับทำนองอย่างตำแหน่งสมุหเทศาภิบาลทุกวันนี้ ด้วยหัวเมืองทางนั้นเปนน่าด่านใกล้แดนพม่า ชื่อข้าหลวงที่ออกไปกำกับหัวเมืองฝ่ายตวันตก ปรากฎว่าพระยาราชนกูล คน ๑ พระยาธรรมไตรโลก คน ๑ แลเจ้าพระยาสุรินทรราชา คน ๑ แต่ผู้ใดจะไปก่อนหลังแลจะผลัดเปลี่ยนหรือเลื่อนยศขึ้นในคนเดียวกันอย่างไรไม่แน่ แต่ทราบได้ว่าเมื่อเจ้าพระยาสุรินทราชาได้เปนผู้กำกับมณฑลหัวเมืองฝ่ายตวันตกนั้น ก่อนปีฉลูเบญจศก จุลศักราช ๑๑๕๕ พ.ศ. ๒๓๓๖
เมื่อปีมเสงสัปตศก จุลศักราช ๑๑๔๗ พ.ศ. ๒๓๒๘ พระเจ้าอังวะปะดุงยกกองทัพใหญ่เข้ามาตีเมืองไทย กองทัพพม่าที่ยกเข้ามาคราวนั้นจำนวนพลแสนสามหมื่นเศษ ยกมาทุกทางที่จะมาได้ ส่วนข้างหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายตวันตก พม่ายกกองทัพมาเปน ๒ กอง กอง ๑ ตีเมืองตะกั่วป่าตะกั่วทุ่งได้แล้ว ยกเลยลงไปตีเมืองถลาง ท้าวเทพสัตรี ท้าวศรีสุนทร รักษาเมืองถลางไว้ได้ กองทัพพม่าอิกกอง ๑ ยกมาตีเมืองระนอง เมืองกระบุรี ซึ่งเปนหัวเมืองขึ้นเมืองชุมพร แล้วข้ามมาตีได้เมืองชุมพร เมืองไชยา แลเมืองนครศรีธรรมราช ครั้นกองทัพหลวงทางกรุงเทพฯ ยกไปต่อสู้กองทัพที่พระเจ้าปะดุงยกเปนทัพหลวงมาทางลาดหญ้าแขวงเมืองกาญจนบุรี ตีกองทัพพม่าแตกยับเยินไปแล้ว พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก จึงมีรับสั่งให้กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท เสด็จยกกองทัพลงไปปราบปรามพม่าที่มาตีหัวเมืองทางแหลมมลายู เมื่อตีทัพพม่าแตกหนีกลับไปหมดแล้ว กรมพระราชวังบวรฯ เสด็จลงไปประทับอยู่ที่เมืองสงขลา จึงให้ข้าหลวงเชิญกระแสรับสั่งออกไปยังหัวเมืองแขกคือเมืองปัตตานี เมืองไทรบุรี เมืองตรังกานู ให้มายอมเปนเมืองขึ้นดังแต่ก่อน พระยาปัตตานีขัดขืนไม่ยอมมาขึ้น กรมพระราชวังบวรฯ จึงมีรับสั่งให้กองทัพไทยยกลงไปตีได้เมืองปัตตานี กวาดครอบครัวแลเก็บเครื่องสาตราวุธมาเสียเปนอันมาก เมื่อข่าวกองทัพไทยตีได้เมืองปัตตานี ปรากฎออกไปถึงเมืองไทรบุรี แลเมืองตรังกานู พระยาไทรบุรี (อับดุลละโมกุรัมซะ) แลพระยาตรังกานู (มาโซ) ต่างเกรงพระเดชานุภาพ จึงมายอมอ่อนน้อมขึ้นต่อกรุงเทพฯ โดยดี กรมพระราชวังบวรฯ ก็โปรดให้คงเปนเมืองประเทศราชถวายต้นไม้ทองเงินอยู่ทั้ง ๓ เมือง แต่ส่วนเมืองปัตตานีนั้น ตัวพระยาปัตตานีผู้ที่ขัดแขงจะหลบลี้ล้มตายไปอย่างไร หรือว่าจับตัวได้ ข้อนี้ไม่แน่ แต่มีหลักฐานเชื่อได้ว่า เมื่อตีได้เมืองปัตตานีครั้งนั้นแล้ว กรมพระราชวังบวรฯ ทรงตั้งแขกคน ๑ ซึ่งมีความสวามิภักดิให้เปนพระยาปัตตานีต่อมา แลในคราวตีเมืองปัตตานีครั้งนั้น หลวงสุวรรณคิรีสมบัติ (บุญฮุย) ผู้ว่าราชการเมืองสงขลามีความชอบ จึงทรงพระกรุณาโปรดเลื่อนยศขึ้นเปนพระยาสุวรรณคิรีสมบัติ แลทรงตั้งนายบุญเฮี้ยวผู้น้อง เปนพระอนันตสมบัติ ผู้ช่วยราชการ แต่ให้เมืองสงขลาคงขึ้นอยู่แก่เมืองนครศรีธรรมราชตามเดิม
เรื่องหัวเมืองปักษ์ใต้ในรัชกาลที่ ๑ ที่ปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารต่อมา มีเนื้อความเคลือบคลุมเปนข้อสงไสยแลแตกต่างกับหนังสือพงษาวดารเมืองสงขลาอยู่ตอน ๑ ในหนังสือพระราชพงษาวดารว่าเมื่อปีรกาเอกศก จุลศักราช ๑๑๕๑ พ.ศ. ๒๓๓๒ องเชียงสือญวน เมื่อยังเปนเจ้าอนัมก๊ก มีใบบอกเข้ามากราบบังคมทูลฯ ว่า รายาเมืองปัตตานีมีหนังสือให้ทูตถือไปถึงองเชียงสือ ชวนให้ยกกองทัพญวนเข้ามาตีกรุงเทพฯ พร้อมกับรายาปัตตานีจะยกกองทัพขึ้นมาอิกทาง ๑ องเชียงสือส่งต้นหนังสือรายาปัตตานีเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย จึงโปรดให้พระยากลาโหมราชเสนายกกองทัพลงไปตีเมืองปัตตานี จับได้ตัวรายาปัตตานีเอามาจำคุกไว้ณกรุงเทพฯ ต่อมาอิก ๒ ปี ถึงปีกุญตรีศก จุลศักราช ๑๑๕๓ พ.ศ. ๒๓๓๔ ว่ามีแขกเซียะอยู่นอกพระราชอาณาเขตรยกกองทัพเรือเข้ามาตีเมืองสงขลา เจ้าเมืองกรมการสู้พวกแขกเซียะข้าศึกไม่ได้ ต้องหนีไปเมืองพัทลุง เจ้าพระยานครฯ (พัฒน์) ยกกองทัพเมืองนครไปตีพวกแขกเซียะแตกพ่ายไป แต่ในหนังสือพงษาวดารเมืองสงขลาเรื่องรายาเมืองปัตตานีเปนขบถ กล่าวว่าขึ้นปีกุญตรีศก จุลศักราช ๑๑๕๓ พ.ศ. ๒๓๓๔ (ตรงปีกับที่กล่าวในพระราชพงษาวดาร ว่าแขกเซียะยกกองทัพมาตีเมืองสงขลา) ว่ามีโต๊ะซาหยัด มาแต่อินเดีย สำแดงตนว่าเปนผู้วิเศษรู้เวทมนต์แลวิชาการต่างๆ จนผู้คนในเมืองปัตตานีนับถือเปนอันมาก โต๊ะซาหยัดคบคิดกับพระยา (รายา) ปัตตานี ยกกองทัพขึ้นมาตีเมืองสงขลา เจ้าพระยานครฯ (พัฒน์) พระยาสงขลา (บุญฮุย) ยกกองทัพเมืองนครฯ เมืองสงขลา ไปตีกองทัพเมืองปัตตานีแตกไปจากเมืองสงขลาแล้ว พระยาสงขลายกตามลงไปตีได้เมืองปัตตานีก่อน กองทัพกรุงเทพฯ จึงยกออกไปถึง ในคราวนั้นเมื่อเสร็จศึกแล้ว เจ้าพระยานครฯ (พัฒน์) กับพระยาสงขลา (บุญฮุย) เกิดอริกันขึ้น ถึงกราบทูลฟ้องร้องกัน ทรงพระราชดำริห์เห็นว่า พระยาสงขลา (บุญฮุย) มีความชอบ จึงทรงพระกรุณาโปรดให้เลื่อนยศพระยาสงขลา (บุญฮุย) ขึ้นเปนเจ้าพระยาอินทคิรีฯ ให้ยกเมืองสงขลามาขึ้นตรงต่อกรุงเทพฯ แลให้กำกับหัวเมืองแขกด้วย ได้ความตามหนังสือพงษาวดารเมืองสงขลาดังนี้ ข้าพเจ้าพิเคราะห์ดูเห็นเรื่องราวที่แตกต่างกันตอนนี้ ไม่สมเหตุผล ทั้งที่กล่าวในหนังสือพระราชพงษาวดาร แลหนังสือพงษาวดารเมืองสงขลา แต่มีหลักฐานความจริงอยู่ ๒ ข้อ คือ ข้อ ๑ เมื่อในรัชกาลที่ ๑ พระยาปัตตานีเปนขบถ ข้อ ๒ ได้โปรดเลื่อนยศพระยาสงขลา (บุญฮุย) ขึ้นเปนเจ้าพระยา ยกเมืองสงขลาขึ้นเปนเมืองโทขึ้นกรุงเทพฯ ได้กำกับหัวเมืองแขกชายทเลน่าในมาแต่ในรัชกาลที่ ๑ จึงเปนเหตุให้ข้าพเจ้าสันนิฐานว่า เรื่องที่จริงในตอนนั้นจะเปนดังกล่าวต่อไปนี้ คือ:-
ในปีใดปีหนึ่งระหว่างปีรกาเอกศก จุลศักราช ๑๑๕๑ พ.ศ. ๒๓๓๒ กับปีกุญตรีศก จุลศักราช ๑๑๕๓ พ.ศ. ๒๓๓๔ มีโต๊ะซาหยัดเข้ามาจากต่างประเทศ มาสำแดงตนว่าเปนผู้วิเศษ จนพวกแขกชาวเมืองปัตตานีพากันเชื่อถือเปนอันมาก รายาเมืองปัตตานีซึ่งกรมพระราชวังบวรฯ ได้ทรงตั้งไว้ ได้โต๊ะซาหยัดนั้นเปนตัวคิดจึงก่อการขบถ ชักชวนพวกแขกสลัดซึ่งอยู่นอกพระราชอาณาเขตร สมทบกับแขกเมืองปัตตานียกกองทัพขึ้นมาตีเมืองสงขลา แลแต่งคนให้ไปชวนองเชียงสือ ให้ยกกองทัพญวนขึ้นมาตีทางตวันออกอิกทาง ๑ แต่องเชียงสือไม่เข้าด้วย เมื่อรายาเมืองปัตตานียกกองทัพขึ้นมาถึงเมืองสงขลา พระยาสงขลา (บุญฮุย) มีกำลังไม่พอต้านทานทัพแขก จึงหลบถอยขึ้นมาอาไศรยเมืองพัทลุง ครั้นเจ้าพระยานครฯ (พัฒน์) ยกกองทัพเมืองนครศรีธรรมราชลงไปถึง กองทัพเมืองนครศรีธรรมราช แลเมืองสงขลา จึงช่วยกันระดมตีกองทัพเมืองปัตตานีแตก แล้วพระยาสงขลาติดตามลงไปตีได้เมืองปัตตานี จับได้ตัวรายาเมืองปัตตานีส่งเข้ามากรุงเทพฯ เหตุด้วยพระยาสงขลา (บุญฮุย) มีความชอบเมื่อยกตามลงไปตีได้เมืองปัตตานี ประกอบกับกระแสพระราชดำริห์ ว่าเมืองนครเมืองเดียวกำกับหัวเมืองแขกทั้งน่านอกน่าใน ดูแลระวังเหตุการณ์ไม่ได้ทั่วถึง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก จึงทรงพระกรุณาโปรดเลื่อนยศพระยาสงขลา (บุญฮุย) ขึ้นเปนเจ้าพระยาสงขลา ให้เมืองสงขลามาขึ้นตรงต่อกรุงเทพฯ แลให้กำกับหัวเมืองแขกข้างทเลน่าในด้วย เมืองปัตตานีก็โปรดให้แยกออกเปน ๗ หัวเมืองในครั้งนั้น เปนเมืองปัตตานี ๑ เมืองหนองจิก ๑ เมืองยะลา ๑ เมืองรามันห์ ๑ เมืองยิหริ่ง ๑ เมืองสายบุรี ๑ เมืองระแงะ ๑ แลทรงตั้งข้าราชการไทยบ้าง แขกซึ่งมีความสวามิภักดิ์บ้าง ให้เปนเจ้าเมืองทั้ง ๗ เมือง เพื่อจะมิให้เมืองปัตตานีมีกำลังคิดขบถได้ดังแต่ก่อน ส่วนเมืองนครศรีธรรมราช คงได้กำกับดูแลแต่เมืองไทรบุรีข้างน่านอกต่อมา
ครั้นอยู่มาถึงปีมโรงสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๗๐ พ.ศ. ๒๓๕๑ เจ้าพระยาสงขลา (บุญฮุย) มีใบบอกเข้ามาว่า ดาโต๊ะปักลันเจ้าเมืองยิหริ่งคบคิดกับพวกแขกสลัดจะมาตีเมืองสงขลา จึงโปรดให้เจ้าพระยาพลเทพ (บุนนาค) ยกกองทัพลงไปปราบปรามเมืองยิหริ่งเรียบร้อยดังเก่า ข้าพเจ้าเข้าใจว่าเรื่องที่จริงจะเปนเช่นนี้
เกิดเหตุเรื่องเมืองเขมรตอน ๒
ฝ่ายกรุงกัมพูชา ตั้งแต่เกิดเหตุดังกล่าวมาในตอนที่ ๑ แล้ว สมเด็จพระอุไทยราชากับนักองค์สงวนซึ่งเปนพระมหาอุปโยราช ก็มีความระแวงไม่ไว้ใจกัน ด้วยฝ่ายสมเด็จพระอุไทยราชาไปนิยมข้างญวน แต่ฝ่ายพระมหาอุปโยราชยังซื่อตรงต่อไทย ครั้นณเดือน ๓ ขึ้น ๒ ค่ำ เวลากลางคืนพระมหาอุปโยราช กับพระยาพระเขมรเจ็ดนาย ไพร่ประมาณร้อยเศษ หนีสมเด็จพระอุไทยราชามาตั้งอยู่เมืองโพธิสัตว สมเด็จพระอุไทยราชาให้ขุนนางมาเกลี้ยกล่อมถึงสองครั้ง พระมหาอุปโยราชก็ไม่ยอมกลับไป กลับยึดเอาตัวขุนนางเหล่านั้นไว้ ข้าหลวงไทยซึ่งออกไปอยู่ที่เมืองพัตบอง และพระยาอภัยภูเบศร์ผู้รักษาเมืองพัตบอง ทราบเหตุดังนั้น ก็บอกเข้ามายังกรุงเทพฯ ครั้นได้ทรงทราบฯ ทรงพระราชดำริห์เห็นว่า พี่น้องวิวาทกันใหญ่โตจนถึงฆ่าขุนนางผู้ใหญ่แล้ว แลนักองค์สงวนก็หนีมาตั้งอยู่เมืองโพธิสัตว จะมีแต่ศุภอักษรออกไปว่ากล่าวให้สมัคสมานดีกันเปนปรกตินั้น เห็นจะไม่พอแก่เหตุการณ์ จำจะต้องให้มีกำลังออกไปด้วยจึงจะเปนที่ยำเกรง จึงโปรดให้เจ้าพระยายมราช (น้อย) คุมกองทัพไปสมทบกับทัพพระยาพิไชยรณฤทธิ์ พระยาอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง ซึ่งไปตั้งอยู่ณเมืองพัตบองแต่ก่อน แลเชิญศุภอักษรออกไปว่ากล่าวเกลี่ยไกล่ให้พี่น้องเปนสามัคคีกันเสีย เจ้าพระยายมราชได้ยกไปจากกรุงฯ ในเดือนสี่ปีมแมตรีศก
ครั้นถึงต้นปีวอกจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๗๔ พ.ศ. ๒๓๕๕ สมเด็จพระอุไทยราชาแต่งกองทัพเขมรให้ติดตามมาจับพระอุปโยราชหลายทาง พระยาอภัยภูเบศร์ผู้ว่าราชการเมืองพัตบอง จึงให้พระยาโกษา พระยาวิเศษ พระยาสุนทร กรมการเมืองพัตบองคุมกำลังลงไปเมืองโพธิสัตวคอยห้ามปรามอยู่ ครั้นเจ้าพระยายมราชยกลงไปถึงเมืองพัตบองได้ทราบความดังนั้น ก็ยกกองทัพตามลงไปตั้งอยู่ที่เมืองโพธิสัตว สืบได้ความว่าสมเด็จพระอุไทยราชา ให้พระยาสังคโลก พระยาเอกราช พระยาเพ็ชรเดโชเจ้าเมืองลาดปเอือย ยกกองทัพมาตั้งอยู่ที่ตำบลริวิฉนากทัพหนึ่ง เจ้าพระยายมราชจึงคิดว่า ถ้าจะยกทัพลงไปเมืองบันทายเพ็ชรทีเดียว เกลือกว่าสมเด็จพระอุไทยราชาจะไม่ทันรู้เหตุผลหนักเบาก็จะตื่นตกใจหนีไป จึงให้พระยาอินทราธิบดีสีหราชรองเมืองมีหนังสือแจ้งความลงไปให้สมเด็จพระอุไทยราชารู้ก่อน สมเด็จพระอุไทยราชาก็นิ่งเสียหาตอบหนังสือไม่ เจ้าพระยายมราชคอยท่าอยู่เห็นหายไป จึงแต่งให้พระภักดีนุชิตเชิญศุภอักษรลงไปแจ้งอิกครั้ง ๑ ครั้นถึงตำบลริวิฉนาก พระยายมราชเขมร พระยาพิศณุโลก พระยาเพ็ชรเดโช ซึ่งคุมกองทัพมาตั้งค่ายกั้นทางอยู่ ให้ยึดศุภอักษรแลคุมข้าหลวงผู้ถือศุภอักษรนั้นไว้ แล้วบอกไปถึงสมเด็จพระอุไทยราชา ๆ กลับให้พระยาพระเขมรมาขับไล่พระภักดีนุชิตข้าหลวงเสีย มิได้รับศุภอักษรไว้ พระภักดีนุชิตกลับมาแจ้งความแก่เจ้าพระยายมราช ๆ เห็นว่า สมเด็จพระอุไทยราชาบังอาจออกหน้าดูหมิ่นสิ้นยำเกรง ก็พานักองค์สงวนยกกองทัพลงไป พวกพระยาพระเขมรที่ตั้งค่ายอยู่ตำบลริวิฉนาก รู้ว่ากองทัพไทยยกลงไปก็พากันหลบหนี ทิ้งไว้แต่ค่ายเปล่า แต่พระยาสุรสงครามซึ่งคุมทัพแลเรือเสบียงมาถึงตำบลกระพงชนัง พบกองทัพเรือพระยาธรรมาเดโช พระยาโยธาสงคราม พระยามนตรีเสนหา พวกเขมรเอาปืนใหญ่น่าเรือยิงเอาพวกไทย ๆ ก็มิได้ยิงตอบ ทัพไทยให้รีบรุดลงไป ครั้นเรือใกล้กันเข้า พระยาธรรมาเดโช พระยาโยธาสงคราม พระยามนตรีเสนหา ก็ถอยทัพหนีไป พระยาธรรมาเดโชใช้ให้พระยามนตรีสงครามลงเรือเร็วรีบไปทูลแก่สมเด็จพระอุไทยราชา ว่ากองทัพเจ้าพระยายมราชยกลงไปทั้งทางบกทางเรือผู้คนมากนักเหลือที่จะสู้รบได้ สมเด็จพระอุไทยราชาได้ทราบดังนั้น ก็อพยพครอบครัวรวบรวมทรัพย์สิ่งของลงบรรทุกเรือล่องหนีไปจากเมืองบันทายเพ็ชร เมื่อณวันพุฒ เดือน ๕ แรม ๑๓ ค่ำ ไปพักอยู่เมืองพนมเพ็ญ
ฝ่ายนักพระองค์อิ่มซึ่งเปนพระมหาอุปราช กับนักพระองค์ด้วงซึ่งเปนน้อง ต้องอพยพไปกับสมเด็จพระอุไทยราชาในเรือลำหนึ่ง ปฤกษากันว่า ถ้าจะไปด้วยสมเด็จพระอุไทยราชาผู้พี่ก็จะพลอยเปนขบถไปด้วย ครั้นณวันพฤหัศบดีเดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำ ปีวอกจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๗๔ เวลากลางคืน นักพระองค์อิ่ม นักพระองค์ด้วง จึงพาสมัคพรรคพวกขึ้นบกหนีกลับมา รุ่งขึ้นสมเด็จพระอุไทยราชารู้ความเข้าให้คนตามก็ไม่ทัน ฝ่ายพระยาสุรสงครามนายทัพเรือลงไปถึงโพโตก เขมรบอกความว่าสมเด็จพระอุไทยราชาพาครอบครัวลงไปทางเมืองพนมเพ็ญ พระยาสุรสงครามรีบตามลงไปหมายจะห้ามสมเด็จพระอุไทยราชาไว้ ก็มิทัน พบแต่เรือครอบครัวไพร่เขมรสับสนวุ่นวายอยู่ จึงประกาศป่าวร้องให้กลับขึ้นมาอยู่บ้านเรือนตามเดิม
ฝ่ายเจ้าพระยายมราชครั้นยกลงไปถึงเมืองบันทายเพ็ชร ได้ความว่าสมเด็จพระอุไทยราชาอพยพครอบครัวหนีไปถึงเมืองไซ่ง่อนแต่ณวันเสาร์เดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำแล้ว เจ้าพระยายมราชจึงให้มีหนังสือไปถึงองต๋ากุนฉบับ ๑ ถึงสมเด็จพระอุไทยราชาฉบับ ๑ ชี้แจงว่ากองทัพกรุงเทพฯ ไม่ได้ยกลงไปเพื่อจะกระทำร้ายต่อสมเด็จพระอุไทยราชาอย่างใด โปรดให้เจ้าพระยายมราชออกไปว่ากล่าวเกลี่ยไกล่ให้สมเด็จพระอุไทยราชากับน้องสมัคสมานเปนสามัคคีรศต่อกันอย่างเดิม อย่าให้แตกร้าวกันให้บ้านเมืองเปนจลาจลขึ้น สมเด็จพระอุไทยราชาแลองต๋ากุนก็นิ่งเสียไม่ตอบเจ้าพระยายมราชประการใด เจ้าพระยายมราชจึงตั้งรอฟังราชการอยู่ที่เมืองบันทายเพ็ชร แลนักองค์อิ่ม นักองค์ด้วง ซึ่งหนีสมเด็จพระอุไทยราชากลับมานั้น เมื่อแจ้งว่าเจ้าพระยายมราชกับนักองค์สงวนผู้พี่มาตั้งอยู่เมืองบันทายเพ็ชร ก็มาอยู่ด้วยองค์สงวน เจ้าพระยายมราชก็บอกข้อราชการเข้ามาณกรุงเทพฯ
ในวันนั้นพอที่กรุงเทพฯ ได้ทราบข่าวว่าดึกไทยเฮาซึ่งเปนพระชนนีของพระเจ้าเวียดนามยาลองสิ้นพระชนม์ จึงโปรดให้พระราชเสนาเปนราชทูต เชิญพระราชสาสนออกไปคำนับศพดึกไทยเฮาตามประเพณีทางพระราชไมตรี เมื่อณวันเสาร์เดือน ๔ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีมแมตรีศก จุลศักราช ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔ แลมีหนังสือเจ้าพระยาพระคลังไปถึงองเลโปฉบับหนึ่ง ใจความว่าขุนวิสูตรสงคราม ซึ่งออกไปเมืองไผทมาศ กลับเข้ามากราบทูลว่า ผู้รักษาเมืองไผทมาศบอกว่ามีหนังสือลงมาแต่กรุงเวียดนามว่า ณวันอังคารเดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ ดึกไทยเฮาสิ้นพระชนม์ ครั้นจะงดไว้คอยฟังพระราชสาสนแลหนังสือบอกเข้ามาก็ช้านัก จึงแต่งให้พระราชเสนาราชทูต หลวงสุริยภักดีอุปทูต หลวงรัตนทิพตรีทูต คุมสิ่งของออกมาคำนับพระศพดึกไทยเฮา ส่วนในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ผ้าขาวน่าทอง ๒๐ พับ ผ้าขาวซ่าห่าน ๒๐ พับ ผ้าขาวผืน ๒๐๐ ผืน ขี้ผึ้งหนัก ๓ หาบ จันทน์เทศหนัก ๕๐ ชั่ง กฤษณาหนัก ๕๐ ชั่ง เครื่องหอมปรุงแล้วหนัก ๔๐ ชั่ง ส่วนในกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ขี้ผึ้งหนักหาบ ๑ จันทน์เทศหนักหาบ ๑ ไม้กฤษณาหนัก ๓๐ ชั่ง ผ้าขาวซ่าห่านสี ๑๐ พับ ผ้าขาวผืน ๑๕๐ ผืน เครื่องหอมหีบ ๑
เรื่องพระพุทธบุษยรัตน์
ปีวอกจัตวาศก จุล ๑๑๗๔ พ.ศ. ๒๓๕๕ ในเดือน ๖ ปีวอกจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๗๔ พ.ศ. ๒๓๕๕ ข้าหลวงซึ่งขึ้นไปเชิญพระแก้วผลึก อันมีพระนามปรากฎในปัจจุบันนี้ว่า พระพุทธบุษยรัตน์จักรพรรดิพิมลมณีมัย จากเมืองนครจำปาศักดิ เชิญพระแก้วมาถึงเมืองสระบุรี โปรดให้จัดเรือพระที่นั่งศรีแลเรือกระบวนแห่ขึ้นไปรับพระพุทธปฏิมา แห่ลงมาพักสมโภชที่วัดศาลาปูนกรุงเก่าแล้ว เชิญลงมาถึงวัดเขียนตลาดแก้ว ซึ่งกำหนดเปนที่ตั้งกระบวนแห่ใหญ่เข้าพระนคร เมื่อณวันพฤหัศบดีเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ โปรดให้จัดเรือกระบวน มีเรือพระที่นั่งกิ่ง ตั้งบุษบกมีพานทองสำหรับรองพระแก้วผลึก พร้อมด้วยเรือกระบวน เรือพระสงฆ์ราชาคณะถานานุกรมเปรียญ แลเรือเจ้านายข้าราชการตลอดจนราษฎรที่มีศรัทธาจะช่วยเปนกระบวนแห่พระพุทธปฏิมากระบวน ๑ ครั้นณวันศุกรเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จโดยกระบวนเรือพระที่นั่งกระบวน ๑ สมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรฯ เสด็จกระบวน ๑ ขึ้นไปรับพระแก้วผลึกที่วัดเขียนแห่ลงมาตามลำแม่น้ำจนถึงน่าตำหนักแพ ให้ทอดทุ่นเรือพระพุทธปฏิมาไว้น่าตำหนักแพ มีการสวดมนต์เลี้ยงพระบนตำหนักแพแลมีมโหรศพในเรือที่ทอดทุ่นรายในลำแม่น้ำ สมโภชพระพุทธปฏิมา ๓ วัน ๓ คืนแล้ว ตั้งกระบวนสถลมารคแห่พระพุทธปฏิมาไปประดิษฐานไว้ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม มีการสมโภชอิก ๓ วัน ๓ คืน เมื่อเสร็จการสมโภชแล้ว โปรดให้ประดิษฐานพระพุทธปฏิมานั้นไว้ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระราชทานอนุญาตให้พระราชวงษานุวงษ์ทั้งฝ่ายน่าฝ่ายใน ข้าราชการตลอดจนครอบครัวแลอาณาประชาราษฎรชายหญิง ได้มาบูชาตามปราถนาทุก ๆ วัน ตลอดเวลา ๓ เดือน แล้วจึงโปรดให้เชิญไปประดิษฐานไว้ในหอพระสุราไลยพิมาน ในบริเวณพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน
ตำนานพระพุทธบุษยรัตน์
พระพุทธบุษยรัตน์พระองค์นี้ เปนพระแก้วผลึกอย่างที่ช่างเรียกว่าเพ็ชรน้ำค้าง หรือบุษย์น้ำขาว เนื้อแก้วสนิทแลเปนแท่งขนาดใหญ่ยังไม่เคยมีเหมือน ทรวดทรงพระพุทธปฏิมาทำงามยิ่งกว่าพระแก้วอย่างเดียวกัน แม้ขนาดย่อมๆ ซึ่งได้เคยมีมา วัดขนาดมีประมาณสูงแต่ที่สุดทับเกษตรขึ้นไปจนสุดปลายพระจุฬาธาตุ ๑๒ นิ้ว ๒ กระเบียดอัษฎางค์ น่าตักวัดแต่พระชาณุทั้ง ๒ เก้านิ้ว กับ ๔ กระเบียดอัษฎางค์ ระหว่างพระกรรปุระทั้งสอง ๖ นิ้ว ๔ กระเบียดอัษฎางค์ ระหว่างพระอังสกูฏ ๔ นิ้วกับ ๗ กระเบียดอัษฎางค์ ประมาณพระเศียรแต่ปลายพระหณุขึ้นไปถึงที่สุดพระจุฬาธาตุ ๔ นิ้วกึ่งกับ ๒ กระเบียดอัษฎางค์ กว้างพระภักตร์วัดในระหว่างพระกรรณทั้ง ๒ ข้าง ๒ นิ้วกับ ๗ กระเบียดอัษฎางค์ ก้อนแก้วเดิมจะได้มาแต่ที่ใด ผู้ใดจะเปนผู้สร้าง แลจะสร้างที่ไหนไม่ปรากฎ ตำนานที่สืบรู้ต้นเรื่องได้เพียงว่า พระพุทธปฏิมาแก้วผลึกพระองค์นี้ มีผู้พาหนีภยันตรายไปซ่อนไว้ในถ้ำเขาส้มป่อยนายอน แขวงเมืองนครจำปาศักดิ ข้างฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง มีพราน ๒ คน ชื่อพรานทึง พรานเทิง ไปเที่ยวยิงสัตว์ป่า ไปพบพระแก้วนี้อยู่ในถ้ำ ในตอนปลายสมัยเมื่อกรุงเก่าเปนราชธานี พรานทึง พรานเทิงรู้ว่าเปนของวิเศษ แต่สำคัญว่าเปนเทวรูป จึงไปเส้นสรวงบวงบนตามวิไสยพรานมาเนืองๆ ภายหลังพรานทั้ง ๒ นั้นเห็นว่าพระแก้วอยู่ในที่เปลี่ยว เกรงว่าใครมาพบเข้าก็จะลักไปเสีย คิดกันจะเชิญมารักษาไว้เส้นสรวงที่บ้านเรือนตน จึงเอาเชือกผูกพระแก้วแขวนห้อยมากับคันน่าไม้ ในเวลาที่เดินมานั้น แก้วตรงพระกรรณเบื้องขวากระทบคันน่าไม้ลิไปน่อย ๑ พรานทึงพรานเทิงรักษาพระแก้วไว้ที่บ้านต่อมา เวลาไปยิงได้สัตว์ป่าสำคัญว่าได้ด้วยอำนาจที่บนบานพระแก้ว จึงเอาโลหิตแต้มเส้นเปนนิจมา
ต่อมาในสมัยเมื่อกรุงธนบุรีเปนราชธานี เจ้าไชยกุมารเปนเจ้านครจำปาศักดิ ได้ทราบความจากพ่อค้าที่ไปเที่ยวซื้อหนังซื้อเขาสัตวป่าตามบ้านพราน ว่าพรานทึงพรานเทิงมีพระแก้วเปนของวิเศษอยู่องค์ ๑ เจ้าไชยกุมารจึงให้ไปว่ากล่าวแก่พรานทึงพรานเทิงได้พระแก้วผลึกมา เห็นว่าเปนพระพุทธปฏิมาอันวิเศษจริง จึงให้สร้างวิหารประดิษฐานไว้เปนที่สักการบูชาในเมืองนครจำปาศักดิ ข่าวที่เจ้านครจำปาศักดิมีพระแก้วผลึกวิเศษองค์นี้ ไม่ได้ทราบเข้ามาถึงกรุงธนบุรี แม้เมื่อกองทัพไทยยกไปถึงเมืองนครจำปาศักดิ เมื่อครั้งตีกรุงศรีสัตนาคนหุต คราวได้พระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วมรกฏ ก็มิได้ทราบความเรื่องพระแก้วผลึกพระองค์นี้ ด้วยพวกเมืองนครจำปาศักดิพากันซ่อนเร้นปิดบังเสีย เจ้าไชยกุมารพิราไลย เจ้าน่าได้เปนเจ้านครจำปาศักดิ ตรงสมัยในรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร ย้ายเมืองนครจำปาศักดิมาตั้งฝั่งตวันตกแม่น้ำโขง ก็สร้างวิหารเปนที่ประดิษฐานพระแก้วผลึกในเมืองใหม่ แต่ความก็ไม่ทราบเข้ามาถึงกรุงเทพฯ ตลอดรัชกาลที่ ๑ จนเจ้าน่าพิราไลยในรัชกาลที่ ๒ โปรดให้ข้าหลวงออกไปปลงศพเจ้าน่าเมื่อปีมแมตรีศกจุลศักราช ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔ ข้าหลวงไปเห็นพระแก้วผลึกองค์นี้เข้า จึงบอกแก่พวกท้าวพระยาเมืองนครจำปาศักดิว่า พระแก้วผลึกนี้เปนของวิเศษ ไม่ควรจะเอาไว้ที่เมืองนครจำปาศักดิ ซึ่งอยู่ชายเขตรแดนพระราชอาณาจักร แลเคยมีเหตุโจรผู้ร้ายเข้าปล้นเมือง ถ้ามีเหตุเช่นนั้นอิกของวิเศษอาจจะเปนอันตรายหายสูยไปเสีย พวกท้าวพระยาเมืองนครจำปาศักดิเห็นชอบด้วย จึงมีใบบอกเข้ามาให้กราบบังคมทูลฯ ถวายพระพุทธปฏิมาแก้วผลึกนั้น จึงโปรดให้ข้าหลวงออกไปรับแห่พระแก้วผลึก แลมีการสมโภชตามหัวเมืองรายทางตลอดมาจนถึงกรุงเทพฯ
เมื่อมีงานสมโภชที่ในกรุงเทพฯ เสร็จแล้ว จึงโปรดให้เชิญพระพุทธปฏิมาแก้วผลึกนั้นไปไว้ที่โรงที่ประชุมช่างข้างพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ให้ช่างจัดเนื้อแก้วผนึกที่เหมือนกับเนื้อแก้วในพระองค์พระพุทธรูป มาเจียนจรในเปนรูปปลายพระกรรณที่ลิอยู่นั้นต่อติดให้บริบูรณ์แล้ว ให้ขัดเกลาชักเงาชำระพระพุทธปฏิมาแก้วผลึกให้เกลี้ยงเกลามีเงาขึ้นสนิทเสมอกัน แล้วทรงพระราชดำริห์พระราชทานอย่างให้ช่างปั้นฐาน มีน่ากระดานชั้นสิงห์บัวหงาย แลน่ากระดานบนลวดทับหลัง ย่อเก็จเปนหลั่น แลมีน่ากระดานท้องไม้ชั้นรองรับบัวกลุ่มหุ้มรับทับเกษตรแก้วต่อองค์พระปฏิมา โดยทรวดทรงสัณฐานที่พึงพอพระราชหฤไทยแล้ว ให้หล่อด้วยทองสัมริด แต่งให้เกลี้ยงเกลาสนิทแล้วหุ้มด้วยทองคำ ทำให้เกลี้ยงกวดขึ้นเงางาม ด้วยชอบพระราชหฤไทยว่าเนื้อแก้วเกลี้ยงใสบริสุทธิ ติดต่อกับเครื่องทองอันเกลี้ยงนั้นงามยิ่งนัก แต่ยอดพระรัศมีพระศกยังไม่มีต้องอย่างแบบแผนพระพุทธรูป จึงมีรับสั่งให้ช่างแผ่ทองคำหุ้มส่วนพระเศียรที่มีพระศกแล้วดุนเปนเม็ดพระศกเต็มตามที่ แล้วต่อกับพระรัศมีลงยาราชาวดีมีเพ็ชรประดับใจกลางน่าหลังแลกลีบต้นพระรัศมี เมื่อเครื่องทองพระศกพระรัศมีเสร็จแล้วถวายสวมลง พื้นทองแลช่องดุนพระศกก็มาปรากฎข้างพระภักตร์เปนรวงผึ้งไป พระพักตร์ก็เห็นพรรณเหลืองคล้ำไม่ผ่องใสเหมือนสีพระองค์ จึงมีรับสั่งให้ประชุมนายช่างที่มีสติปัญญาปฤกษากันคิดแก้ไข จึงปฤกษาตกลงกันเอาเนื้อเงินไล่ขาวบริสุทธิแผ่หุ้มเสียชั้นหนึ่งก่อน ขัดเงินข้างในให้เกลี้ยงชักเงางามแล้ว จึงสวมพระศกทองคำลงชั้นนอกแผ่นเงิน ก็เห็นพระภักตร์ใสสอาดขาวนวลดีเสมอกับพระองค์ แล้วมีรับสั่งให้ทำพระสุวรรณกรัณฑ์น้อยพอจะสอดลงในช่องบนพระจุฬาธาตุ เปนที่บรรจุพระบรมธาตุไว้ให้สมควรเปนอุดมปูชนียวัตถุ แลให้ทำตัวทองน้อยเท่ากับช่องพระเนตร แล้วลงยาราชาวดีขาวดำตามที่พระเนตรขาวดำ แล้วฝังให้แนบพระเนตรให้งามดีขึ้น เพราะแต่ก่อนนั้นช่องพระเนตรเปนแต่ขุม แล้วแลแต้มหมึกแลฝุ่นเปนขาวดำเท่านั้น ไม่มีผิวเปนมันมั่นคงเหมือนผิวยาราชาวดี แลมีรับสั่งให้ช่างทองทำฉัตรทองคำ ๕ ชั้น ๆ ต้นเท่าส่วนพระอังษา ลงยาราชาวดีประดับพลอยมีใบโพธิ์แก้วห้อยเปนเครื่องประดับ ปลายคันฉัตรปักลงกับฐานข้างเบื้องพระปฤษฎางค์พระพุทธปฏิมา แลให้ทำสันถัตห้อยน่าฐานพระพุทธปฏิมาด้วยทองคำจำหลักลายลงยาราชาวดีประดับเพ็ชรแลพลอย ครั้นการสำเร็จจึงให้เชิญไปประดิษฐานไว้ในหอพระสุราไลยพิมาน ซึ่งประดิษฐานอยู่บ้างบุรพทิศพระที่นั่งไพศาลทักษิณ เปนที่ทรงสักการบูชาวันละสองเวลาเช้าค่ำมิได้ขาด
ต่อมาโปรดให้ตกแต่งหอพระสุราไลยพิมานด้วยเครื่องแก้ว ล้วนแต่ของอย่างดีที่มีเข้ามาจากต่างประเทศ ยังปรากฎอยู่จนทุกวันนี้
เกิดเหตุเรื่องเขมรตอนที่ ๓
ฝ่ายเจ้าพระยายมราช (น้อย) ซึ่งยกกองทัพไทยลงไปตั้งอยู่ที่เมืองบันทายเพ็ชรนั้น ตั้งแต่มีหนังสือลงไปถึงสมเด็จพระอุไทยราชาแลองต๋ากุนญวนเจ้าเมืองไซ่ง่อนแล้ว รอฟังอยู่จนตลอดฤดูแล้งก็ไม่ได้รับตอบมาอย่างหนึ่งอย่างใด จึงเห็นว่าเปนอุบายของญวนที่จะแกล้งถ่วงเวลาไปให้ถึงฤดูน้ำจนใช้เรือได้สดวกแล้ว ญวนจึงจะยกกองทัพเรือขึ้นมาช่วยสมเด็จพระอุไทยราชา ถ้าปล่อยการรั้งรอไปให้สมความคิดญวน กองทัพไทยจะเสียเปรียบมากนัก เพียงแต่ที่ตั้งรั้งรออยู่เสบียงอาหารก็ขัดสนเข้าทุกที เจ้าพระยายมราชจึงปฤกษากับนักพระองค์สงวนซึ่งเปนพระมหาอุปโยราช นักพระองค์อิ่มซึ่งเปนพระมหาอุปราช แลนักพระองค์ด้วง ซึ่งเปนน้องสมเด็จพระอุไทยราชาทั้ง ๓ พระองค์ ว่าซึ่งสมเด็จพระอุไทยราชาเจ้ากรุงกัมพูชาหนีไปเอาอำนาจญวนเปนที่พึ่ง แลเมื่อไทยได้พูดจาด้วยโดยดีแล้ว แกล้งนิ่งเสียเช่นนั้น ความประพฤติของสมเด็จพระอุไทยราชาเปนฐานขบถโดยตรง จะรั้งรอไม่ทำอย่างไรต่อไปนั้นไม่ได้ จำจะต้องทำการที่เห็นว่าเปนประโยชน์อย่างดีที่สุดสำหรับกรุงเทพฯ นักองค์ทั้ง ๓ มีความสวามิภักดิ์ต่อกรุงเทพฯ ยอมที่จะทำตามคำแนะนำของพระยายมราชทุกประการ เจ้าพระยายมราชจึงให้เผาเมืองพนมเพ็ญ เมืองกระพงหลวง แลเมืองบันทายเพ็ชรเสียทั้ง ๓ เมือง เพื่อจะมิให้เปนที่อาไศรยของข้าศึก แล้วให้อพยพผู้คนเข้ามาตั้งอยู่ที่เมืองพัตบอง ให้พระยาอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง อยู่ฟังราชการที่เมืองบันทายเพ็ชร ส่วนเจ้าพระยายมราชพานักองค์ทั้ง ๓ เข้ามายังกรุงเทพฯ จึงโปรดให้เจ้าเขมรพักอยู่ที่บ้านเดิมของสมเด็จพระนารายน์ราชาริมสพานบ้านเขมรทุกวันนี้ นักพระองค์สงวนซึ่งเปนพระมหาอุปโยราชเข้ามาอยู่กรุงเทพฯ ได้ ๔ ปี ป่วยถึงอนิจกรรม คงอยู่ต่อมาแต่นักพระองค์อิ่มซึ่งเปนพระมหาอุปราชกับนักพระองค์ด้วง
ในเวลาเมื่อเจ้าพระยายมราชพานักพระองค์ทั้ง ๓ เข้ามานั้น พระราชเสนาซึ่งเปนราชทูตเชิญพระราสาสนออกไปในการศพดึกทายเฮายังอยู่ที่กรุงเวียดนาม จึงโปรดให้มีพระราชสาสนให้ขุนอนุรักษ์ภูธร หมื่นสุนทรภักดี เชิญออกไปให้พระราชเสนานำขึ้นถวายพระเจ้าเวียดนามยาลอง เล่าเหตุการณ์ทั้งปวงที่มีมาในกรุงกัมพูชาให้พระเจ้ากรุงเวียดนามทราบ ตั้งแต่สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงได้ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงสมเด็จพระอุไทยราชามาแต่ยังเยาว์ จนได้ทรงอภิเศกเปนพระเจ้ากรุงกัมพูชา ก็มิได้มีความกตัญญูรู้พระเดชพระคุณ แม้เมื่อเสด็จสวรรคตก็บิดพลิ้วเสีย ไม่เข้ามาถวายบังคมพระบรมศพ แลซ้ำประพฤติทนงองอาจขัดแขงต่อกรุงเทพฯ มาหลายครั้งหลายคราว ครั้นให้ลงไปว่ากล่าวโดยดีหวังว่าจะให้เปนการเรียบร้อย สมเด็จพระอุไทยราชาก็กลับหลบหนีลงไปอยู่เสียที่เมืองไซ่ง่อน จึงแจ้งความทั้งปวงมาให้พระเจ้ากรุงเวียดนามทราบความที่จริงไว้ ขุนอนุรักษ์ภูธรเชิญพระราชสาสนไปจากกรุงเทพฯ เมื่อณวันอาทิตย์เดือน ๘ บุรพาสาธแรม ๑๐ ค่ำ ปีวอกจัตวาศก พ.ศ. ๒๓๕๕
ครั้นพวกทูตานุทูตกลับมาจากกรุงเวียดนาม เชิญพระราชสาสนของพระเจ้าเวียดนามยาลองตอบเข้ามาว่า เจ้าเมืองไซ่ง่อนมีหนังสือบอกขึ้นไปถึงกรุงเวียดนามว่า พระเจ้ากรุงศรีอยุทธยาให้ยกกองทัพใหญ่ไปตั้งอยู่แดนพนมเพ็ญ เจ้าเมืองเขมรตกใจกลัวจึงหนีไปอยู่เมืองไซ่ง่อน กองทัพไทยตั้งแต่ไปอยู่เมืองเขมรเบียดเบียนริบรบาทว์ ไพร่พลเมืองเขมรได้ความเดือดร้อนนัก จนชั้นแต่ระเนียดค่ายวังของสมเด็จพระอุไทยราชาก็รื้อเอาไปทำฟืนเสีย พระเจ้ากรุงเวียดนามคอยฟังราชสาสนกรุงเทพฯ อยู่ จะได้รู้เหตุผลต้นปลาย ก็พอมีพระราชสาสนพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยาออกไป ในพระราชสาสนมีความจะแจ้งอยู่ว่า ขอให้พระเจ้ากรุงเวียดนามช่วยทรงพระดำริห์ อย่าให้เสียประเพณีที่เมืองใหญ่โอบอ้อมเมืองน้อยดังนี้ พระเจ้ากรุงเวียดนามเห็นว่าพระราชไมตรีทั้ง ๒ พระนครจะยืดยาวไป ก็เพราะตั้งอยู่ในประเพณีกระษัตริย์ซึ่งอยู่ในสัตย์ธรรมทั้ง ๒ พระนคร ที่จริงนักพระองค์สงวนนั้นเปนข้าก็ไม่ตรงต่อเจ้า เปนบุตรก็หาความกตัญญูไม่ เปนน้องก็ไม่อดออมต่อพี่ โทษของนักพระองค์สงวนนั้นใหญ่ยิ่งกว่าผู้อื่น แต่เมื่อคิดไปนักพระองค์สงวนก็ยังเยาว์อยู่ ถ้ารู้ว่าตัวผิดรับขอโทษต่อพี่เสียก็พอจะหายโทษ ถ้าเปนได้ดังนี้แล้วเนื้อกับกระดูกจะได้ร่วมกัน กรุงเวียดนามจะแต่งให้ขุนนางพานักพระองค์จันทร์ (สมเด็จพระอุไทยราชา) กลับเข้ามาเมืองเขมร ขอให้กรุงศรีอยุทธยาแต่งขุนนางผู้ใหญ่ออกไป พระเจ้ากรุงเวียดนามจะได้ชี้แจงข้อความพร้อมกับขุนนางญวน แลให้พร้อมกันพาสมเด็จพระอุไทยราชากลับคืนมาเมืองเขมร อย่างนี้จึงจะควรกับสองพระนครอันเปนใหญ่ ที่จะปลูกฝังทำนุบำรุงเมืองน้อยขึ้น
เมื่อในกรุงเทพฯ ได้ทราบความตามพระราชสาสนของพระเจ้ากรุงเวียดนามดังนี้ ก็เข้าใจได้ว่าญวนตั้งใจจะถือหางสมเด็จพระอุไทยราชา แลเห็นว่าญวนได้เปรียบอยู่ ด้วยได้สมเด็จพระอุไทยราชาไปไว้ในมือ ถ้าจะขัดขวางคงจะต้องส่งกองทัพลงไปยึดเมืองเขมรในเวลาฤดูแลในท้องที่อันเสียเปรียบญวนในเชิงสงคราม อิกประการ ๑ ถ้าเกิดสงครามขึ้นทางข้างใต้ อาจจะเปนเหตุให้พม่ายกกองทัพเข้ามาทางข้างเหนือ ด้วยศึกพม่าที่มาตีเมืองถลางเมื่อปีมเสงเอกศก พ.ศ. ๒๓๕๒ มิได้แตกยับเยินไปอย่างคราวก่อนๆ พม่ายังมีทั้งกำลังแลความมุ่งหมายที่จะหาโอกาศมาทำร้ายเมืองไทยอยู่ ด้วยเหตุเหล่านี้ จึงทรงพระดำริห์ว่า รักษาทางไมตรีกับญวนไว้ดีกว่าที่จะให้เกิดเปนอริกันขึ้นในเวลานั้น จึงโปรดให้พระยามหาอำมาตย์เปนราชทูต พระยาราชโยธาเปนอุปทูต พระท่องสื่อเปนตรีทูต เชิญพระราชสาสนไปกรุงเวียดนามเมื่อณวันจันทร์เดือน ๒ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีวอกจัตวาศก พ.ศ. ๒๓๕๕ ครั้นไปถึงเมืองไซ่ง่อนองต๋ากุนให้รับแห่พระราชสาสน แลจัดการเลี้ยงทูตานุทูต มีงิ้วให้ทูตดู แลมีการประลองยุทธอวดกำลังญวนหลายอย่าง เปนต้นว่าให้เอาช้างศึกที่หัดไว้ออกสู้เสือสู้ไฟสู้ปืน ให้เห็นว่าช้างนั้นมิได้ตกใจกลัว เข้าแย่งร้านไฟแลแทงเสือ เสียงปืนสนั่นก็ไม่ถอยหนี เอาคนโทษที่ถึงตายมามัดให้ช้างแทงจนถึงตาย เปนการอวดทูตไทยต่างๆ ครั้นรับรองที่เมืองไซ่ง่อนแล้ว องต๋ากุนก็จัดพาหนะส่งพระราชสาสนแลทูตไทยขึ้นไปเมืองเว้ พระเจ้าเวียดนามยาลองรับทูตไทยคราวนั้น ตามความที่ปรากฎในจดหมายเหตุ ดูเปนการที่ตั้งพระไทยจะทำให้พวกทูตเข้าใจว่าทรงยินดีในการที่จะรักษาทางพระราชไมตรีกับกรุงสยาม แลแสดงให้ทูตเห็นกำลังแลอำนาจของญวนด้วยประการต่างๆ เปนต้นว่าให้ขุนนางพาไปเที่ยวดูบ้านเมือง ฉางเข้า ตึกดินแลที่ไว้เครื่องสาตราวุธ แล้วมีงิ้วให้ทูตดู ฝึกหัดประลองยุทธให้ทูตดูที่สนามนอกกำแพงเมืองเว้เปนการใหญ่ ยิ่งกว่าเมืองไซ่ง่อนขึ้นไปอิก ให้ทำเปนแผงยกไปตั้งเปนค่ายสามชั้นห่างกันประมาณ ๓ เส้น น่าค่ายนั้นปักรูปหุ่นร้านไฟสลับกัน ๓๘ ร้าน มีคนถือปืนคาบศิลาปลายหอกอยู่ในค่ายประมาณชั้นละร้อยเศษ มีธงทวนสลับกับปืน แลมีกลองใหญ่คู่ ๑ มีร่มแดงกาง ๒ คัน มีคนหามองทงเจแม่ทัพอยู่กับกลองสัญญาของแม่ทัพ มีธงใหญ่อยู่กับองทงเจนั้น ๕ คัน สีเหลืองคัน ๑ สีแดงข้างละ ๒ คัน แล้วจึงตีกลองสัญญาขึ้น ๓ ที ให้คนขึ้นม้ามาน่าช้างประมาณ ๓๐ เศษ มีม้าเทศสีขาวม้า ๑ ห่าง ต่อมาช้างพลาย ๓๘ ช้าง ผูกสัปคับมีธงสักลาดแดงปักช้างละคัน ไสช้างให้วิ่งเข้าแทงหุ่นน่าค่าย แล้วเสยร้านไฟ คนถือปืนอยู่ในแผงค่ายยิงปืนจุดพลุตีฆ้องกลองม้าฬ่อเสียงโห่ร้องอื้ออึง ช้างก็เข้ายื้อแย่งแทงค่ายล้มกระจัดกระจย แต่ทำอย่างนั้นถึง ๓ ครั้ง เมื่อเสร็จการประลองยุทธแล้วพระเจ้ากรุงเวียดนามมีรับสั่งให้ทูตานุทูตไทยเข้าไปเฝ้า รับสั่งว่าเรื่องเมืองเขมรนั้นจะให้สมเด็จพระอุไทยราชาไปขึ้นกรุงเทพฯ ดังเก่า แลจะให้ตัวเข้าไปเฝ้าถึงกรุงเทพฯด้วย ที่สมเด็จพระอุไทยราชาทำผิดมาแต่ก่อนนั้น พระเจ้ากรุงเวียดนามขอพระราชทานโทษเสียสักครั้ง ๑ แล้วจึงให้องต๋ากุนพร้อมกับพระยามหาอำมาตย์ พระยาราชโยธา พระท่องสื่อ พาสมเด็จพระอุไทยราชามาส่งณเมืองบันทายเพ็ชรเมื่อณเดือน ๔ ปีวอกจัตวาศก พ.ศ. ๒๓๕๕ สมเด็จพระอุไทยราชาว่าเมืองบันทายเพ็ชรนั้นเปนที่ดอน ไม่พอใจอยู่ ขอตั้งอยู่ที่เมืองพนมเพ็ญ ด้วยใกล้แม่น้ำ ครั้นเสร็จส่งสมเด็จพระอุไทยราชาแล้ว พระยามหาอำมาตย์ พระยาราชโยธา ข้าหลวงไทยก็เดินบกมาเมืองพัตบอง
ครั้งนั้นองต๋ากุนทำสง่าอวดพวกไทยและเขมร สำแดงให้เห็นว่าเปนคนโอบอ้อมอารีมีเมตตาแก่ราษฎรเขมร หวังจะให้เขมรนับถือ ประกาศนายทัพนายกองไพร่พลของตัวอันเปนจำนวนคนถึงสองพันเศษ ไม่ให้ไปเที่ยวเบียดเบียนเอาทรัพย์สิ่งของพวกเขมร ตั้งแต่ผักต้นหนึ่งเปนต้นไป ถ้าใครไปเอาของที่มีเจ้าของมาแล้วจะประหารชีวิตรเสีย วันหนึ่งองต๋ากุนเห็นพวกญวนถือผักมากำมือหนึ่ง จึงให้เอาตัวมาถาม อ้ายญวนแจ้งว่าของชาวบ้านเขาให้โดยปรกติไม่ได้ข่มเหงเขา องต๋ากุนว่ากฎหมายวางไว้แล้วตัวรู้หรือไม่ อ้ายญวนก็ให้การว่ารู้แล้วแต่เห็นว่าไม่ได้ข่มเหงเขา องต๋ากุนตัดสินว่าในหมายประกาศไม่ได้ว่าขอเขาให้โดยดีแล้วไม่มีโทษ ตัวทำผิดต้องตาย จึงสั่งให้เอาตัวไปประหารชีวิตรเสีย เอาศีศะมาเสียบไว้ สมเด็จพระอุไทยราชาจะให้สิ่งใด ญวนก็ไม่เอา จึงให้จับสุนักข์แลจรเข้ไปส่งกองทัพญวน องต๋ากุนว่าสุนักข์แลจรเข้ไม่มีเจ้าของให้รับไว้แจกจ่ายกันเปนอาหาร องต๋ากุนให้เขมรปลูกหอสูงหลังหนึ่ง ตั้งโต๊ะเครื่องบูชาพระนามพระเจ้ากรุงเวียดนาม แล้วตั้งเปนกำหนดว่าถึงวันขึ้นค่ำ ๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำให้สมเด็จพระอุไทยราชาและพระยาพระเขมรผู้ใหญ่แต่งเครื่องแต่งตัวอย่างญวนตามยศซึ่งพระเจ้ากรุงเวียดนามพระราชทานนั้น ขึ้นไปคำนับพระนามพระเจ้ากรุงเวียดนามทุกเดือน ให้คิดถึงพระเดชพระคุณพระเจ้ากรุงเวียดนามอย่าให้ลืมเสีย แต่ความที่พระเจ้ากรุงเวียดนามรับสั่งแก่ทูตไทย ว่าจะให้เมืองเขมรมาขึ้นกรุงเทพฯ อย่างเดิม แลจะให้สมเด็จพระอุไทยราชาเข้ามาเฝ้าถึงกรุงเทพฯ นั้น จะเปนสักแต่ว่ารับสั่งหรือจะเปนด้วยองต๋ากุนเห็นเปนทีของญวนมาพลิกแพลงเสียอย่างไรไม่ปรากฎ ปรากฎแต่ว่าตั้งแต่นั้นมาสมเด็จพระอุไทยราชาก็มิได้เข้ามาเฝ้า เปนแต่ส่งเครื่องบรรณาการเข้ามาถวายตามอย่างแต่ก่อนทุกปี คือผ้าแพรไม้เลี่ยน ๕๐ ผืน ผ้าด้าย ๒๐๐ ผืน ขี้ผึ้งหนักหาบ ๑ ผลเร่วหนัก ๒ หาบ ครั่งหนักหาบ ๑ รงหาบ ๑ น้ำรัก ๕๐ กละออม ที่กรุงเทพฯ จะบังคับบัญชาสิ่งไรไปก็ไม่ได้เหมือนแต่ก่อน ของบรรณาการจิ้มก้องเมืองญวนนั้น ขี้ผึ้งหาบ ๑ กระวานหาบ ๑ ครั่งหาบ ๑ รงหาบ ๑ เร่วหาบ ๑ งาช้างหาบ ๑ นอระมาด ๒ ยอด พระเจ้ากรุงเวียดนามรับสั่งว่าเมืองเขมรเปนเมืองยากจน เอาของไว้สิ่งละเล็กละน้อย นอระมาด ๒ ยอด งากิ่ง ๑ สิ่งของนอกนั้นก็เอาไว้แต่สิ่งละ ๑๐ ชั่งพอเปนเกียรติยศ แล้วจัดของตอบให้ทูตเขมรคุมมาพระราชทานสมเด็จพระอุไทยราชา ผ้าแพรลายมังกรทองแลแพรอย่างอื่นๆ กับผ้าขาวด้วย ตั้งแต่นั้นเมืองเขมรทั้ง ๓๔ หัวเมืองใหญ่ก็ไปขึ้นอยู่แก่ญวนฝ่ายเดียว ตลอดมาจนถึงรัชกาลที่ ๓ ไทยจึงได้คืน ดังจะปรากฎเรื่องราวต่อไปในพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๓ การที่ญวนเอาใจเขมรด้วยแสดงให้ปรากฎการทำนุบำรุงด้วยความดีต่างๆ นั้น ไม่เปนไปได้จริงเพียงเท่าใด พอญวนเห็นว่าเขมรตายใจยอมอยู่ในอำนาจสิทธิ์ขาดแล้ว ญวนก็กะเกณฑ์เขมรให้ตัดไม้กงไม้กระดานส่ง แลเกณฑ์คนไปทำถนนหนทางใช้สอยการงานต่างๆ ของญวนตามชอบใจ แม้วัดในเมืองเขมรที่มีโบถวิหารแลพระพุทธรูปพระเจดีย์ ก็รื้อเอาอิฐไปทำกำแพงเมืองบ้าง สร้างตึกแลเก๋งที่อยู่ของญวนบ้าง พระพุทธรูปที่เปนทองเหลืองก็เอาไปหลอมหล่อทำปืนหลักปืนหามแล่น ใช้สอยพวกพระยาพระเขมรตลอดจนไพร่ได้ความเดือดร้อนทั่วไป จนพวกเขมรพากันคิดขบถขึ้นหลายราย ญวนรู้ก็จับฆ่าเสียเปนอันมาก
พระราชพิธีลงสรง สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎฯ
ในปีวอกจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๗๔ พ.ศ. ๒๓๕๕ นั้น สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าพระองค์ใหญ่ พระชนมายุได้ ๙ พรรษา พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริห์ว่า การพระราชพิธีโสกันต์เจ้าฟ้าตามแบบอย่างครั้งกรุงเก่า ก็ได้ทำเมื่อในรัชกาลที่ ๑ มีแบบแผนอยู่สำหรับแผ่นดินแล้ว แต่การพระราชพิธีลงสรงเฉลิมพระนามเจ้าฟ้าตามตำราเก่า ยังหาได้ทำไว้ให้เปนแบบอย่างไม่ ผู้หลักผู้ใหญ่ที่เคยเห็นก็แก่ชราเกือบจะหมดตัวไปแล้ว แบบแผนพระราชพิธีอันนี้จะสาบสูญเสีย ควรจะทำไว้ให้เปนแบบอย่างอยู่สำหรับราชการแผ่นดินต่อไป ถึงเดือน ๔ ปีวอกจัตวาศกนั้น จึงรับสั่งให้สมเด็จเจ้าฟ้า กรมหลวงพิทักษมนตรี กับเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (บุญรอด) เปนผู้อำนวยการ จัดตั้งพระราชพิธีลงสรงสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าพระองค์ใหญ่
ลักษณพระราชพิธีลงสรง เหมือนกับพระราชพิธีโสกันต์ในการทั้งปวง ผิดกันแต่พิธีโสกันต์ทำเขาไกรลาศที่ในพระบรมมหาราชวัง แต่พิธีลงสรงทำแพพระมณฑปที่สรงในแม่น้ำ แพนั้นผูกเทียบที่น่าพระตำหนักน้ำ กลางแพมีพระมณฑปทำด้วยไม้อุทุมพรหุ้มผ้าขาว มีที่ลงสรงอยู่ในพระมณฑป ลดพื้นลงไปให้ต่ำกว่าพื้นน้ำ ปูพื้นด้วยกระดาน แลทำซี่กรงล้อมรอบชั้น ๑ ตรางไม้ไผ่ล้อมอิกชั้น ๑ แล้วถึงร่างแหล้อมอิกชั้น ๑ มีกระดานเลียบรอบนอกเสมอพื้นที่สรงพอคนลงไปได้ ที่สรงภายในซี่กรงนั้นกรุผ้าทั้งพื้นแลข้างๆ มีบันไดลงจากพื้นแพถึงที่สรง บันไดเงินอยู่ด้านเหนือ บันไดทองอยู่ด้านใต้ ด้านตวันออกริมพระตำหนักน้ำเรียกว่าบันไดแก้ว ด้านตวันตกนั้นตั้งพระแท่นสองชั้นสำหรับเปนที่สรงน้ำมุรธาภิเศก ในกรงนั้นมีรูปกุ้งทองกุ้งนากกุ้งเงิน แลปลาทองปลานากปลาเงิน มีมะพร้าวปิดทองคู่ ๑ ปิดเงินคู่ ๑ นอกพระมณฑปออกมา มีฝาแลซุ้มประตูสี่ทิศ มีราชวัตรฉัตรทองล้อมพระมณฑปชั้น ๑ ราชวัตรนากชั้น ๑ ราชวัตรเงินชั้น ๑ พราหมณ์ตั้งโต๊ะรองน้ำสังข์น้ำกรดบูชาถวายไชยสี่มุมกรง ราชวัตรชั้นกลางมีทหารถือทวนด้ามหุ้มทองประจำในเวลาเสด็จลงสรงทั้งสามด้าน ๆ ละ ๑๐ คน หว่างราชวัตรชั้นนอกมีทหารถือดาบโล่ห์ ๓ ด้าน ๆ ละ ๑๕ คน ทหารถือดาบนั่งรายริมแพนอกราชวัตรสามด้าน ๆ ละ ๑๖ คน ทหารถือดาบอยู่ในน้ำริมแพสามด้าน ๆ ละ ๑๖ คน ทหารถือปืนคาบศิลาอยู่นอกราชวัตรด้านเหนือ ๘ คน มีเรือบัลลังก์ประทับน่าพระตำหนักแพ แลมีเรือกันยาเรือกระบี่เรือครุธเรือดั้ง เรือรูปสัตวเรือพิฆาฏเขียนรูปสัตวต่าง ๆ ทอดทุ่นเหนือน้ำท้ายน้ำรายรอบล้อมวงรวม ๓๙ ลำ พลพายสวมเสื้อแดงหมวกแดง มีเรือหมอจรเข้เรือทอดแหสำหรับจับสัตวร้ายรายกันอยู่ในที่ล้อมวง ฝ่ายที่ในพระบรมมหาราชวังนั้นตั้งโรงพิธีพราหมณ์ตรงประตูออกโรงแสงใน แลจัดตั้งพระแท่นมณฑลที่พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์ แลสวดภาณวารที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท วงสายสิญจน์โยงตลอดสถานที่ทำพระราชพิธีทุกแห่ง เหมือนอย่างพระราชพิธีโสกันต์ฉนั้น
ครั้นณวันศุกร เดือน ๔ ขึ้น ๔ ค่ำ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ แต่งพระองค์ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณทรงเครื่องขาว ครั้นเวลาบ่ายกระบวนแห่อย่างแห่โสกันต์เข้าไปรับเสด็จที่เกยข้างพระราชมณเฑียรฝ่ายตวันออกตรงสวนขวา แห่เสด็จสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ออกประตูราชสำราญ มาทางถนนริมกำแพงพระบรมมหาราชวัง มาเข้าประตูพิมานไชยศรี พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวส่งสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ขึ้นพระยานมาศแล้ว เสด็จทรงพระราชดำเนินทางข้างใน เสด็จออกประทับที่เกยพระมหาปราสาท รับพระกรสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ จากพระราชยาน เจ้าจอมข้างในรับพระกรต่อพระหัดถ์เชิญสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ มาชำระพระบาทในถาดเงิน เจ้าพนักงานถวายน้ำล้างพระบาทแล้ว เสด็จขึ้นบนพระมหาปราสาท ประทับสดับพระปริตอยู่ข้างในพระฉาก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จตามขึ้นไปภายหลัง เสด็จออกทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ ทรงศีลแล้ว ประทับทรงสดับพระปริตจนจบแล้ว จึงเสด็จลงมาประทับที่เกย ข้างในรับเสด็จสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ตามเสด็จ ทรงจูงพระกรส่งลงพระราชยานแล้ว แห่กลับคืนเข้าพระบรมมหาราชวัง แห่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ไปทรงสดับพระสงฆ์สวดมนต์เย็น ๓ วัน เหมือนกันดังกล่าวมานี้
ครั้นณวันจันทร์ เดือน ๔ ขึ้น ๗ ค่ำเวลาเช้า แบ่งพระสงฆ์ในพระราชพิธีลงไปคอยสวดถวายไชยมงคลที่ทิมสรงท่าน้ำ ๑๕ รูป แห่เสด็จสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ลงไปประทับที่เกย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จรับพระกรบนเกย ข้างในรับพระหัดถ์มาประทับที่พระตำหนักแพ เปลื้องเครื่องทรงพระภูษาแลฉลองพระองค์เครื่องถอด พอจวนเวลาพระฤกษ์ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงจูงพระกรสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ เสด็จจากพระตำหนักแพไปยังแพพระกระยาสนาน เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีรับต่อพระหัดถ์ เชิญสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ตามเสด็จพระราชดำเนินเข้าไปยังที่พระมณฑป พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จประทับอยู่บนพระเก้าอี้ในราชวัตร ส่วนสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ประทับที่เบาะอันทอดไว้ริมพระเก้าอี้ พระมหาราชครูพราหมณ์ลอยกุ้งทองกุ้งนากกุ้งเงิน ปลาทองปลานากปลาเงิน แลลอยมะพร้าวปิดทองปิดเงิน ๒ คู่ลงในกรงที่สรง พระโหราลอยบัตรตามกระแสน้ำ พอได้อุดมฤกษ์เวลาเช้าโมง ๑ กับ ๓ บาท เจ้าพนักงานลั่นฆ้องไชยกระทั่งสังข์แตรประโคมเครื่องดนตรีแลยิงปืนสัญญาน่าเรือขึ้นพร้อมกัน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงอุ้มสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ เสด็จไปยังบันไดแก้ว เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์รับต่อพระหัดถ์แล้วอุ้มสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ลงสู่กรงที่สรง ให้ทรงเกาะมะพร้าวสรงน้ำแม่น้ำที่ในกรงก่อน แล้วรับเสด็จขึ้นมาประทับพระแท่นสรง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทานน้ำพระมหาสังข์ทักษิณาวัฏ สมเด็จพระสังฆราชประพรมน้ำพระพุทธมนต์ พระราชวงษ์ผู้ใหญ่ถวายน้ำพระเต้าปทุมนิมิตร พราหมณ์ถวายน้ำสังข์น้ำกรด ครั้นเสร็จสรงพระกระยาสนานผลัดพระภูษาแล้ว เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีรับเสด็จ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวขึ้นมายังตำหนักแพมาทรงเครื่องอย่างเทศ ส่วนกระบวนแห่ผลัดเครื่องแดงแห่กลับเข้าในพระราชวังไปเข้าประตูราชสำราญ ขึ้นสู่พระราชมณเฑียร เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวส่งพระกรสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ขึ้นพระราชยานที่ตำหนักแพแห่กลับแล้ว เสด็จมาที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทรงประเคนพระสงฆ์ทำภัตรกิจ ส่วนสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ นั้นครั้นเปลื้องเครื่องเทศเสร็จแล้วแต่งพระองค์เสด็จมาทางข้างในพระราชวัง ขึ้นสู่มหาปราสาท ทรงประเคนไทยธรรมพระสงฆ์ แล้วเสด็จกลับเข้าในพระราชวังตามทางข้างใน ในวันนั้นเจ้าพนักงานตั้งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน ที่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ตั้งพระแท่นที่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ประทับตรงน่าบายศรี ครั้นเวลาบ่ายแต่งพระองค์สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ทรงเครื่องต้น กระบวนแห่แต่งเครื่องแดง แห่เสด็จแต่ภายในพระราชวัง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จส่งสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ขึ้นพระราชยานแล้ว เสด็จมาทางในพระราชวังคอยรับพระกรอยู่ที่เกยน่าพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ กระบวนแห่มาถึงแล้วก็ทรงรับพระกรเสด็จเข้าไปในพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ เสด็จขึ้นสถิตย์บนเตียงทอง ได้ฤกษ์บ่าย ๒ โมง ๖ บาท ชาวประโคมๆ ขึ้นพร้อมกัน จึงพระราชทานพระสุพรรณบัตรจาฤกพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎ สมมุติเทวาวงษ์ พงษ์อิศรกระษัตริย์ ขัติยราชกุมาร แล้วพระครูพราหมณ์เบิกแว่นเวียนเทียนสมโภชแล้วแห่กลับคืนเข้าภายในพระราชวัง ในวันขึ้น ๘ ค่ำ ๙ ค่ำ สมโภชอิก ๒ เวลา เปน ๓ เวลาด้วยกัน การพระราชพิธีลงสรงครั้งนั้นก็เหมือนอย่างแห่โสกันต์ทุกสิ่ง ผิดกันอยู่แต่ที่มีแพพระมณฑปที่ลงสรงแทนเขาไกรลาศเท่านั้น
ได้พระยาเสวตรกุญชรช้างเผือกเมืองโพธิสัตว
เมื่อณวันศุกรเดือน ๑ ขึ้นค่ำ ๑ ปีวอกจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๗๔ พ.ศ. ๒๓๕๕ นายมกหมอ นายคงควาน คล้องได้ลูกช้างพลายเผือกผู้ที่ทุ่งยั้งเขากระพ้อปลายน้ำเมืองโพธิสัตวช้างหนึ่ง เมื่อแรกคล้องเห็นแต่ว่าจักษุขาวหางขาวผิดกับช้างสามัญ แต่ตัวนั้นมอมเปื้อนอยู่ หารู้แน่ว่าเปนช้างเผือกไม่ ต่อเข้าไม้ฝนตกใหญ่จึงรู้ว่าเปนช้างเผือกแท้ หมอควานจึงนำความมาแจ้งต่อพระยาอภัยภูเบศร์ ผู้ว่าราชการเมืองพัตบอง พระยาอภัยภูเบศร์เห็นว่าจะให้ฝึกหัดในป่าแขวงเมืองโพธิสัตวอยู่ใกล้แดนเขมรนัก เวลานั้นพวกกรุงกัมพูชากระด้างกระเดื่องอยู่ จึงจัดคนให้ไปรับมาเมืองพัตบอง แต่ช้างนั้นยังเล็กนัก วัดได้สูงเพียงสองศอกคืบแปดนิ้ว จะติดลำโยงจูงมาเกรงจะเปนอันตรายเสีย จึงทำเปนแท่นมีล้อมีหลังคาให้คนทำทางลากมาจนถึงเมืองพัตบอง ปลูกโรงพักไว้ฝึกหัดจนเชื่องราบ แล้วให้เดินบกเข้ามาลงแพที่บ่อโพงแขวงกรุงเก่า โปรดให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นเทพพลภักดิ กับเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราชขึ้นไปรับ พระยาช้างมาถึงบ่อโพงแล้วโปรดให้พระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่ คุมเงินตราสิบชั่งขึ้นไปพระราชทานให้แก่หมอควานแลผู้คุมช้างมาได้รับพระราชทานทั่วกัน เสด็จกลับลงมากราบทูลว่า เปนช้างเผือกเอกขาวบริสุทธิ์ ครั้นทำพิธีพนมไชยบาทว์ฟาดเคราะห์เสียไพรสมโภชที่บ่อโพงแล้ว ก็นำพระยาช้างลงแพช่อฟ้าล่องลงมาถึงกรุงเทพฯ เมื่อณวันศุกรเดือน ๔ แรม ๓ ค่ำ ให้ปลูกพลับพลาน้อยที่ท่าพระ แลตั้งราชวัตรฉัตรเบญจรงค์สองฟากถนน จัดกระบวนแห่แต่งพระเทพกุญชร พระอินทไอยรา พระบรมฉัททันต์ ช้างมีสกุลลงไปรับด้วย ครั้นได้เวลาพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จโดยกระบวนไปประทับพลับพลาน้อยที่ท่าพระ โปรดให้แห่พระยาช้างขึ้นจากแพไปเข้าโรงสมโภชที่สนามไชย มีการมโหรศพสมโภชสามวันสามคืน แล้วพระราชทานนามขึ้นรวางว่า พระยาเสวตรกุญชรอดิศรประเสริฐศักดิ เผือกเอกอรรคไอยรา มงคลพาหนนารถ บรมราชจักรพรรดิ วิเชียรรัตนาเคนทร์ ชาติคเชนทรฉัททันต์ หิรัญรัศมี ศรีพระนคร สุนทรลักษณเลิศฟ้า แล้วแห่เข้ามาไว้โรงในพระราชวัง มีงานสมโภชอิกสามวันสามคืน
เรื่องตั้งกรม
ปีรกาเบญจศก จุล ๑๑๗๕ พ.ศ. ๒๓๕๖ ในปีรกาเบญจศกนี้ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้ตั้งกรมเจ้านายหลายพระองค์ คือ
๑ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าทับทิม เปนกรมหมื่นอินทรพิพิธ
๒ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าทับ เปนกรมหมื่นจิตรภักดี
๓ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าคันธรศ เปนกรมหมื่นศรีสุเรนทร
๔ พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าทับ เปนกรมหมื่นเจษฎาบดินทร (คือพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว)
๕ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าฉัตร เปนกรมมื่นสุรินทรรักษ์
๖ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าสุริยา เปนกรมหมื่นรามอิศเรศ
๗ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าไกรสร เปนกรมหมื่นรักษ์รณเรศ
๘ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าพระวาสุกรี เปนกรมหมื่นนุชิตชิโนรส
๙ พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ากล้วยไม้ เปนกรมหมื่นสุนทรธิบดี
๑๐ พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ามั่ง เปนกรมหมื่นเดชอดิศร
๑๑ พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าพนมวัน เปนกรมหมื่นพิพิธภูเบนทร์
๑๒ พระเจ้าหลานเธอ (ลูกเธอในกรมพระราชวังบวรฯ) พระองค์เจ้าประยงคุ์ เปนกรมหมื่นธิเบศร์บวร
๑๓ พระองค์เจ้าฉิม เปนกรมหมื่นนรินทรเทพ (พระองค์เจ้าฉิมเปนโอรสของกรมหมื่นนรินทรพิทักษ์ พระมารดาเปนพระเจ้าน้องนางเธอในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ซึ่งปรากฎพระนามภายหลังว่า กรมหลวงนรินทรเทวี)
เรื่องปิดน้ำบางแก้ว
ในปีรกาเบญจศกนั้น โปรดให้เจ้าพระยายมราช (น้อย) ซึ่งได้เลื่อนขึ้นเปนเจ้าพระยาอภัยภูธร ที่สมุหนายก เมื่อเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุน) ถึงอสัญกรรม เปนแม่กองเกณฑ์คนเมืองนครราชสิมาตลอดจนเมืองเวียงจันท์ แลหัวเมืองฝ่ายตวันออกนอกเมืองนครราชสิมาออกไป เข้ามาระดมกันทำทำนบกั้นลำแม่น้ำที่เมืองอ่างทอง เพื่อจะให้สายน้ำไหลเข้าทางคลองบางแก้วซึ่งตื้นเขินขึ้น ให้กลับใช้เรือได้ตลอดปีดังแต่ก่อน
เนื้อความที่กล่าวในพระราชพงษาวดารตรงนี้ ผู้ที่ไม่ได้ทราบเรื่องทางน้ำในประเทศนี้แต่โบราณมา แม้จะไปดูที่คลองบางแก้วในเวลานี้ น่าจะปลาดใจว่าทำไมจึงเกณฑ์คนเข้ามาทำทำนบปิดลำแม่น้ำเจ้าพระยาในครั้งนั้น อันความจริงที่เปนมาแต่เดิมนั้น ลำแม่น้ำเจ้าพระยาไม่ได้ลงมาทางน่าเมืองอ่างทองทุกวันนี้ ลำแม่น้ำเข้าทางบางแก้ว มาทางคลองเมืองกรุงเก่า ลงทางวัดพุทไธสวรรย์มาออกตรงป้อมเพ็ชร แม่น้ำตอนใต้บางแก้ว เดิมเปนแต่คลองขุดมาต่อลำแม่น้ำน้อย แต่สายน้ำมาเดินเสียทางคลองขุดนี้ กัดแผ่นดินกว้างลึกออกไปเปนลำแม่น้ำ ทางบางแก้วจึงตื้นเขินขึ้นทุกที จนใช้เรือไม่ได้ในฤดูแล้ง ด้วยเหตุนี้จึงไปทำทำนบปิดทางใหม่ซึ่งน้ำกัด ประสงค์จะให้สายน้ำกลับไปเดินทางบางแก้วซึ่งเปนลำแม่น้ำเดิม แต่ทำนบที่ทำเมื่อปีรกาเบญจศกนั้นทานกำลังน้ำไม่อยู่ ถึงฤดูน้ำเหนือหลากทำนบก็พัง ไม่ได้ประโยชน์ดังคาด สายน้ำลำแม่น้ำเจ้าพระยาจึงลงทางเมืองอ่างทองมาจนตราบเท่าทุกวันนี้
ไฟใหญ่ไหม้พระนคร
ในเดือน ๒ ปีรกาเบญจศกนั้น เกิดเพลิงไหม้ตั้งแต่ตลาดบ้านหม้อเหนือวัดเลียบ ไหม้บ้านเรือนลงมาจนถึงวัดพระเชตุพน วังเจ้าบ้านขุนนางแลบ้านเรือนราษฎรไฟไหม้เสียครั้งนั้นเปนอันมาก
เรื่องสร้างพระมณฑปพระพุทธบาท
ขณะเมื่อพม่าข้าศึกล้อมกรุงเก่าอยู่เมื่อคราวจะเสียกรุงนั้น จีนพวกบ้านคลองสวนพลูกรุงเก่า คบคิดกันขึ้นไปปล้นเอาเงินทองของพุทธบูชาที่พระพุทธบาท แลเผาพระมณฑปเสีย มาถึงรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก โปรดให้สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เปนแม่กองสร้างพระมณฑปพระพุทธบาทขึ้นใหม่ ของเดิมครั้งกรุงเก่าทำเปนห้ายอด เห็นไม่งาม ทำใหม่ครั้งนี้แก้เปนยอดเดียว การสร้างพระมณฑปในรัชกาลที่ ๑ สำเร็จแต่พระมณฑปใหญ่ แต่พระมณฑปน้อยสวมรอยพระพุทธบาทข้างในอิกชั้น ๑ ยังหาได้ทำไม่ เมื่อปีรกาเบญจศกนี้ จึงโปรดให้สร้างพระมณฑปเล็กข้างในให้บริบูรณ์ตามเดิม
เรื่องพม่าขอเปนไมตรี
ในปีรกาเบญจศกนั้น ที่กรุงเทพฯ ได้ข่าวทางเมืองพม่าว่า พระเจ้าอังวะปะดุงให้หล่อพระพุทธรูปด้วยเหล็กองค์หนึ่งสูงแปดศอก ถวายพระนามว่าพระมหาจันทามุนี ประดิษฐานไว้ในมณฑปในพระราชวัง ทำรูปพระอรหันต์ ๘๐ องค์รอบมณฑปพระมหาจันทามุนีแล้ว พระเจ้าอังวะให้ประกาศราษฎรชาวเมืองว่า พระพุทธสาสนาของสมเด็จพระมหากรุณากำหนดไว้เพียง ๕,๐๐๐ ปี บัดนี้สิ้นพระพุทธสาสนาแล้วไม่มีพระสงฆ์ แต่นี้สืบไปให้อาณาประชาราษฎรทั้งปวงมาทำบุญให้ทานเฉภาะแต่แก่พระพุทธรูปแลรูปพระอรหันต์ จึงจะมีอานิสงษ์ไปภายน่า ซึ่งจะทำบุญแก่ภิกษุสงฆ์ทุกวันนี้หามีประโยชน์ไม่ แล้วพระเจ้าอังวะให้เอาลูกพวกข้าพระมาโกนศีศะนุ่งผ้าเหลืองครบองค์พระอรหันต์ ครั้นพระเจ้าอังวะจะทำบุญครั้งใดให้แต่งเครื่องสักการบูชาอาหารบิณฑบาตถวายไว้น่าพระพุทธปฏิมากรส่วนหนึ่ง บิณฑบาตส่วนอุทิศแก่พระอรหันต์ ๘๐ องค์นั้น ให้คนนุ่งผ้าเหลืองนั่งหน้าพระอรหันต์เปนผู้ฉันแทน ให้ราชบัณฑิตย์นุ่งขาวนั่งตรงน่าพระพุทธปฏิมาถวายศีลแก่พระเจ้าอังวะ ครั้นเสร็จการทานบริจาคแล้ว ให้ราชบัณฑิตาจารย์ทำภัตตานุโมทนาบอกอานิสงษ์ทาน ครั้นสำเร็จทำบุญแล้ว พระเจ้าอังวะให้เอาใบบัวใบตองปูลาดลงกับพื้น เอาเข้าสุกกองเรียงไปทุกใบบัว ตักเอาแกงถั่วเทศถั่วเขียวใส่กระทงเรียงไป พระเจ้าอังวะเสวยเปนประธานพร้อมกับพระญาติวงษ์ แลพวกราชบริวารทั้งปวง เรียกว่ากินบวชคราว ๑ แล้วพระเจ้าอังวะประกาศห้ามไม่ให้สัปรุษทายกทำบุญให้ทานแก่พระภิกษุสงฆ์สามเณร ถ้าผู้ใดไม่ฟังจะลงโทษ พระภิกษุสามเณรรูปใดอยากบวชอยู่ ก็ให้คิดอ่านทำไร่นาค้าขายหากินเอง เพราะพระเจ้าอังวะสำคัญพระไทยว่าพระสงฆ์ญัตติอุปสมบทไม่ขึ้นแล้ว ที่บวชอยู่ก็ไม่เปนพระสงฆ์ ครั้งนั้นพระสงฆ์พม่าได้ความเดือดร้อน ก็พากันหนีไปสู่ทิศน้อยทิศใหญ่เปนอันมาก
เรื่องที่ว่าพระเจ้าปะดุงสำคัญแลประพฤติพระองค์วิปริตดังกล่าวมานี้ มีอยู่ในหนังสือพระราชพงศาวดาร ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ ข้าพเจ้าเชื่อว่าท่านคงจะจดตามคำให้การของพม่าหรือมอญ ซึ่งได้ถามเมื่อในรัชกาลที่ ๒ ข้าพเจ้าได้สอบหนังสือพงศาวดารพม่า ได้ความว่าพระเจ้าปะดุงได้ปราถนาจะบำเพ็ญพระบารมีหาเกียรติยศในทางจะเปนอรรคสาสนูปถัมภกคราว ๑ จริง นัยว่าถึงบังคับบัญชาให้พระภิกษุสงฆ์ประพฤติกิจวัตรไปตามทางคติที่ทรงนิยมว่าเปนถูกต้อง แต่จะจัดอย่างใดบ้าง หนังสือที่ข้าพเจ้าได้พบเปนหนังสือฝรั่งแต่ง ไม่ได้ความ แต่ได้ความต่อไปว่า พระเจ้าปะดุงคิดจะสร้างพระเจดีย์ใหญ่องค์ ๑ ไม่ให้มีพระเจดีย์ที่ไหนในโลกนี้ใหญ่โตเท่า เกณฑ์คนทั้งในเมืองหลวงแลหัวเมืองขึ้นตลอดออกไปจนเมืองยะไข่ ให้ผลัดเวรกันเข้ามาก่อสร้างพระเจดีย์เปนจำนวนผู้คนมากกว่ามาก ส่วนพระเจ้าปะดุงเองถึงมอบราชการบ้านเมืองให้พระมหาอุปราชดูแลต่างพระองค์ แล้วเสด็จออกไปตั้งพลับพลาอยู่ในที่ซึ่งจะสร้างพระเจดีย์ ทำการอยู่หลายปีก็ไม่สำเร็จ ราษฎรที่ถูกกะเกณฑ์มาทำการ เดือดร้อนล้มตามากนัก พระมหาอุปราชกับข้าราชการผู้ใหญ่ เห็นจะเกิดจลาจลขึ้นในบ้านเมืองด้วยเรื่องพระเจดีย์ใหญ่องค์นั้น จึงคิดอ่านจะระงับเหตุที่เกิดความเดือดร้อน จะเปนด้วยอุบายของพระมหาอุปราช เพื่อจะให้พระเจ้าปะดุงเลิกการสร้างพระเจดีย์ใหญ่หรืออย่างไร ข้อนี้ไม่แน่ แต่พม่าเกิดทำศึกขึ้นกับเมืองกระแซในครั้งนั้น การสร้างพระเจดีย์ใหญ่ก็เปนอันงดมา โครงอิฐอย่างใหญ่ที่สุด ปรากฎอยู่ในเมืองพม่าจนตราบเท่าทุกวันนี้ ข่าวที่เลืองฦๅเข้ามาถึงเมืองไทยว่าเกิดวิปริตผิดผันอะไรต่าง ๆ ในเมืองพม่าที่กล่าวมาแล้ว เห็นจะมาแต่เสียงผู้ที่ได้รับความเดือดร้อนถูกกะเกณฑ์สร้างพระเจดีย์ แลพวกพระพม่ารามัญที่ถูกบังคับให้ประพฤติสมณกิจตามพระราชนิยมของพระเจ้าปะดุงในครั้งนั้น แลอาไศรยเหตุที่พม่าเกิดทำศึกกับเมืองกระแซอยู่ฝ่ายเหนือในคราวนั้นเอง พม่าจึงให้เข้ามาขอเปนไมตรีดีกับไทย
ได้ความว่า เมื่อณเดือนยี่ปีรกาเบญจศก มีหนังสือบอกเมืองกาญจนบุรีเข้ามาว่า พม่าแต่งให้สุริยนันทสุรบุตรจมื่นเสมอใจราชครั้งกรุงเก่า กับพราหมณ์ชื่อสังฆรันชาวกรุงเก่าซึ่งตกไปอยู่เมืองพม่า นายไพร่รวม ๗๑ คน ถือหนังสือเจ้าเมืองเมาะตมะมาถึงพระยากาญจนบุรีว่า พระเจ้าอังวะรับสั่งให้เข้ามาขอเจรจาความเมือง พระยากาญจนบุรีให้พวกสุริยนันทสุรรออยู่ที่เมืองกาญจนบุรี มีใบบอกส่งหนังสือพม่าเข้ามายังกรุงเทพฯ เปนหนังสือเสนาบดีพม่ามีมาถึงเสนาบดีไทย แปลได้ความว่า หนังสืออรรคเสนาบดีผู้ใหญ่กรุงอังวะ มาถึงเสนาบดีผู้ใหญ่กรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา ด้วยพระเจ้ากรุงรัตนบุระอังวะประกอบไปด้วยสัตยธรรม ๑๐ ประการ แต่ได้เสวยราชสมบัติรักษาแผ่นดินครองกรุงอังวะมา ก็ได้ทำราชยุทธนาการสงครามขับเคี่ยวกับกรุงพระมหานครศรีอยุทธยามาถึงสองแผ่นดินแล้ว ก็ไม่แพ้ชนะกัน ทแกล้วทหารไพร่พลช้างม้าล้มตายทั้งสองฝ่าย เหลือที่จะนับจะประมาณจนพระชนมายุล่วงมาได้ถึงเพียงนี้ มีความสังเวชพระไทยนัก เหนื่อยหน่ายในการยุทธสงคราม บัดนี้ตั้งพระทัยฝักฝ่ายแต่ในการพระราชกุศลหาความพยาบาทมิได้ จะใคร่ให้สองพระนครเปนมหามิตรกัน ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินจะได้อยู่เย็นเปนศุขไปชั่วบุตรแลหลาน จึงมีรับสั่งให้มีหนังสือมาถึงเสนาบดีกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา ขอให้ตริตรองดูให้เปนผลประโยชน์ เมื่อเห็นชอบด้วย ก็ให้นำความขึ้นกราบบังคมทูลสมเด็จพระเจ้าช้างเผือกกรุงศรีอยุทธยาให้ทรงทราบ ทรงพระราชดำริห์ประการใด ขอให้เสนาบดีไทยตอบไปให้แจ้งด้วย สิ้นความในหนังสือพม่าแต่เท่านี้
ในแผ่นดินพระเจ้าปะดุงนี้เอง พม่าได้เคยให้เข้ามาทาบทามจะเปนไม่ตรีกับไทยตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ หลายครั้ง แต่การไม่เปนจริงดังคำพม่า มักจะเปนเวลาพม่าติดการทัพศึกข้างเหนือเมื่อไร ก็แต่งให้มาพูดจาทาบทามจะเปนไมตรีกับไทย ด้วยเกรงไทยจะยกกองทัพไปตีทางข้างใต้ ในเวลาพม่าติดการศึกสงความอยู่ทางอื่น เพราะฉนั้นพม่าให้เข้ามาขอเปนไมตรีคราวใด ต่อมาในไม่ช้า เมื่อพม่าว่างการศึกทางอื่นแล้ว ก็หันกลับมาทำศึกกับไทยอิก ไทยจึงไม่ไว้ใจพม่าในเรื่องขอเปนไม่ตรีมาแต่ครั้งรัชกาลที่ ๑ ในครั้งนี้จึงมีรับสั่งให้ทำเปนศุภอักษรเสนาบดีให้สุริยนันทสุพราหมณ์สังฆรันถือกลับไปยังเสนาบดีพม่า ใจความว่าเสนาบดีกรุงอังวะให้มีหนังสือมาว่าดังนี้ก็หลายครั้ง การก็ไม่จริงเหมือนถ้อยคำ ครั้งนี้ว่าพระเจ้าอังวะรับสั่งก็ไม่มีสลักสำคัญอันใด เปนแต่หนังสือเสนาบดีมีมาเจรจาความเมือง มิใช่พระราชสาสน ไม่ต้องด้วยอย่างธรรมเนียมราชประเพณีพระบรมธรรมิกมหาราชาธิราชแต่ปางก่อน เมื่อพระเจ้าอังวะมีพระไทยสังเวชเกรงบาปกรรมจะติดตามไปภายน่า จะเปนทองแผ่นเดียวกับกรุงมหานครศรีอยุทธยาจริง ก็ให้มีพระราชสาสนแต่งทูตานุทูตเชิญเข้าไปกับพระสงฆ์ไทยอันทรงศีลบริสุทธิ ให้ต้องอย่างธรรมเนียม แม้นมิทำดังนี้ก็อย่าเจรจาต่อไปเลย ถ้อยทีหาความศุขทั้งสองฝ่ายเถิด อย่าทำอันตรายแก่กันก็แล้วกัน แลโปรดให้พระยากาญจนบุรีมีหนังสือตอบไปถึงเจ้าเมืองเมาะตมะด้วยฉบับหนึ่ง มีความว่า อักษรวรวาทีศรีสุทธิอัชฌาไศรย ในท่านผู้ครองเมืองกาญจนบุรีมาถึงท่านผู้ครองเมืองเมาะตมะ ด้วยให้สุริยนันทสุรกับพราหมณ์สังฆรันถือหนังสือมาถึงเรา มีความตักเตือนจะให้เราทำนุบำรุงพระราชไมตรีแลไมตรี ให้ราชธานีทั้งสองมีสมานสุจริตสนิทเสน่หาแก่กันไป จะเปนที่ตั้งพระบวรพุทธสาสนาเย็นอกสมณพราหมณประชาราษฎรทั้งปวง แลมีเนื้อความอื่นอิกเปนหลายประการ คือจะให้เรามีหนังสือส่งให้คนถือไปถึงท่าน ท่านจะได้ให้คนถือหนังสือขึ้นไปกราบทูลพระเจ้าอังวะ ขอให้มีทูตานุทูตจำทูลพระราชสาสนมาถึงกรุงเทพมหานครเปนต้นนั้น เราได้ส่งหนังสือเข้าไปกราบเรียนท่านอรรคมหาเสนาบดี ท่านอรรคมหาเสนาบดีได้ชุมนุมเสนาพฤฒามาตย์ราชปโรหิตพรัอมกันปฤกษาว่า หนังสือนี้แก้เกี้ยว หาต้องกันกับข้อศุภอักษรซึ่งกรุงศรีอยุทธยาให้ไปแต่ก่อนนั้นไม่ ไม่ควรจะนำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณา ท่านจึงบังคับให้เราตอบหนังสือมาว่า ซึ่งข้อ (ความที่กล่าวมาในจดหมายของท่านว่า) กาละมีสองประการ คือ กาลวิบัติ ๑ คือ กาลสมบัติ ๑ แลกาลวิบัตินั้น คือเกิดทุพภิกขันตรกัลป์ แลสัตถันตรกัลป์รบพุ่งฆ่าฟันกัน โรคันตรกัลป์ แลกาลวิบัตินี้จะใกล้สิ้นอยู่แล้ว จะถึงกาลสมบัติบริบูรณ์ขึ้นเพราะผลกุศลอุสาหะตั้งจิตรบำเพ็ญทานรักษาศีลภาวนาตามพระบวรพุทธสาสนาขึ้น อาจบันดาลให้เทวดารักษาโลกนำเอาความดีมาชี้แจงแก่ดวงจิตรกรุงกระษัตริย์ทั้งสองฝ่ายให้ตั้งอยู่ในประโยคสมบัติ ปรนิบัดิซื่อตรงกายแลวาจาต้องกันกับจิตรมิได้วิปริตแล้ว ก็เห็นว่ากาลวิบัติดังนั้นจะเสื่อมสูญ ถ้าแลตั้งอยู่ในประโยควิบัติปรนนิบัติผิด 	จิตรกับกายแลวาจามิต้องกันยังแผกผันกันอยู่ฉนี้ ก็เห็นว่าจะเกิดกาลวิบัติขึ้นไปกว่าเก่าได้ร้อยเท่าพันทวีอิก แลข้อที่ว่าอยู่ณเดือน ๑๒ แรม ๓ ค่ำ ศักราช ๑๑๕๖ ชาวด่านสมิไปลาดตระเวนถึงริมคลองมีปรักได้หนังสือแขวน แล้วเอาไปส่งให้เยทางนรทานายบ้านอัดรัน ๆ จึงเอาหนังสือขึ้นไปให้เจ้าเมืองเมาะตมะ ๆ จึงแต่งคนให้ถือหนังสือแขวนขึ้นไปกราบทูลพระเจ้าอังวะนั้น แลความข้อนี้เห็นว่าพระเจ้าอังวะจะแจ้งในหนังสือกรุงศรีอยุทธยา ซึ่งตัดพ้อไปว่า ถ้าจะเปนทางพระราชไมตรีกันนั้น จะให้พระมหากระษัตริย์ทั้งสองฝ่ายร่วมเสวตรฉัตรกันหรือ ๆ จะให้แต่งเสนาบดีผู้ใหญ่น้อยทแกล้วทหารทำสัตย์กัน หรือจะไม่ทำสัตย์แล้วแต่จะไม่ทำยุทธสงครามแก่กัน ต่างคนต่างอยู่ประการใด ให้เสนาบดีเอาเนื้อความทูลพระเจ้าอังวะ ๆ จะประพฤติฉันใดก็ให้แต่งขุนนางพม่าเปนทูตานุทูต กับขุนนางไทยผู้ใหญ่ซึ่งไม่พอใจรบศึกเสียกรุงแก่พม่า ๆ จึงได้กวาดเอาไปไว้นั้นถือมา ถ้ามิได้ผู้ใหญ่แล้วจนแต่หะวหมื่นมหาดเล็กก็เอาเถิด ให้มาสักสามนายสี่นาย กับพระสงฆ์อันทรงศีลสังวรบริสุทธิ์ จะได้เปนสักขีพยาน จึงจะเปนสัตย์ธรรมมั่นคงได้ ถ้ากรุงอังวะแต่งมาดังนี้ จะบอกเข้าไปให้ท่านอรรคมหาเสนาบดีผู้ใหญ่เอาเนื้อความกราบบังคมทูลพระกรุณาสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวแห่งเรา ถ้าทำมิได้ก็อย่าเจรจากันต่อไปเลย แลว่าเนื้อความนี้ก็ได้กราบทูลพระเจ้าอังวะ ๆ ทราบแล้ว ไฉนจึงเจ้าเมืองเมาะตมะไม่มีหนังสือมาถึงเรา (กลับ) ว่าให้ (เรา) แต่งคนถือหนังสือไปถึงเจ้าเมืองเมาะตมะ ๆ จะได้บอกขึ้นไปกราบทูลพระเจ้าอังวะอิกเล่า เนื้อความนี้เห็นแปลกอยู่ แลข้อว่าให้ฝ่ายเรามีใจใสสุจริตในวัตปรหิตานุหิตประโยชน์ทั้งสองประการ แลให้มีหิริโอตตัปปะ แลให้ตั้งอยู่ในสัตย์สุจริตกล้าหาญมั่นคง สู้เสียชีวิตรคิดที่จะบำรุงพระมหากระษัตริย์เจ้าทั้งสองอย่าให้ขุ่นหมองพระไทยแก่กัน ให้เปนพันธมิตรมีพระไทยดำรงในพระราชไมตรีเปนอันหนึ่งอันเดียวกันสืบไป พึงวางใจว่าอย่าให้หดสั้น ควรกระทำให้ชอบในการที่จะได้เสวยรมณ์ชมศุขไปในปัจจุบันแลอนาคตนั้น ข้อนี้อย่าพักตักเตือนเลย ฝ่ายข้างกรุงศรีอยุทธยาทุกวันนี้ก็มีพระราชบัญญัติไว้ให้ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยกรมฝ่ายน่าฝ่ายในให้ตั้งอยู่ในทศกุศลกรรมบถ แลสิงคาโลวาทวัตรวินัย แลให้เข้าใจปรนนิบัติในหมวดพระโพธิปักขิยธรรมสามสิบเจ็ด แลอุโบสถสี่ประการ คือ ปรกติอุโบสถ ปฏิชาครอุโบสถ ปาฏิหาริยปักขอุโบสถ แลอริยอุโบสถ แลให้ปรนิบัติตามอนุปุพพปฏิปทา ศีลขันธ์ พระสมาธิขันธ์ แลปัญญาขันธ์ มีพระอรหัตเปนที่สุดฉนี้ อย่าวิตกเลยที่ฝ่ายกรุงศรีอยุทธยาจะมิตั้งอยู่ในสัตย์สุจริตที่จะมสู้เสียชีวิตรเอาความชอบช่วยทำนุบำรุงพระมหากระษัตริย์เจ้าทั้งสองให้ตั้งอยู่ในคลองพระราชประเพณีอันชอบนั้น ปรารภแต่ฝ่ายข้างท่านให้มั่นอยู่ในสัตย์สุจริตเถิด แลข้อว่ากรุงทวาราวดีนี้เปนกรุงอยุทธยาสืบมาแต่โบราณเปนราชธานีใหญ่สำหรับผู้มีบุญ กรุงมหาอมรบุรีก็มีนามตามพงษาวดาร แลบรรดากรุงใหญ่มีขอบขัณฑเสมา คือ กรุงสุนาปรันต์ กรุงตามพทีป กรุงกัมพูชา เปนที่ตั้งพระบวรพุทธสาสนาเปนสัมมาทิฐินับถือพระรัตนไตรยาธิคุณด้วยกัน แม้ว่ากรุงใหญ่ใดใดจะคิดประทุษฐร้ายกัน ถึงจะได้รี้พลทแกล้วทหารช้างม้าโคกระบือตั้งร้อยพันหมื่นก็ดี ที่จะได้สำเร็จราชการเปนสิทธิ์ขาดทีเดียวนั้นก็หามิได้ มีแต่จะเปนเวรานุเวรสืบกันไป เปนโทษในอนาคต แลชมพูทวีปนี้กว้างถึงหมื่นโยชน์ อันกรุงสองกรุงไม่ควรจะเปนปรปักษ์กัน พอที่จะสำเร็จความเมืองได้ เพราะเหตุมีจิตรฉลาดชิงเชิงกันอยู่ จิงมิได้สำเร็จการ แลความทั้งนี้นักปราชญ์ปัณฑิตย์จะได้จดหมายเปนพระราชพงษาวดารไว้สืบไป แลให้เราผู้ครองเมืองกาญจนบุรีจงยำเกรงนั้น ประการนี้สมควรนัก คือ ชมพูทวีป ๑ แลดาวดึงษ์สวรรคเทวโลก ๑ อเวจีมหานรก ๑ มีปริมณฑลกว้างขวางหมื่นโยชน์เสมอกัน แลดาวดึงษเทวโลกนั้นก็มั่งคั่งไปด้วยพวกเทวบุตรเทวธิดา มีมโนภิรมย์หรรษาด้วยทิพสุขสมบัติ แต่ชมพูทวีปกับอเวจีนี้เปนคู่กัน ฝ่ายชมพูทวีปมีภูมิสถานว่าง บางแห่งร้างโรยเปนที่เปล่าไม่มีมนุษย์ที่จะไปอยู่ให้เต็มบริบูรณ์ได้ เพราะเกิดการวิบัติฉิบหายล้มตายด้วยประโยควิบัติปฏิบัติมิเปนยุติธรรม มีสันดานหนาไปด้วยโลภะ โทสะ โมหะ อันเปนอกุศลมูล ช่วงชิงสมบัติพัศถานเกิดยุทธนาการแก่กัน เปนครุกรรมก่อการวิบัติฉนี้ ฝ่ายอเวจีก็มากขึ้นด้วยฝูงสัตว์เยียดยัดกันอยู่ มิได้ว่างช่องที่ห่างจากสัตวได้เลย ล้วนเปนทุกขเวทนาอยู่ในพื้นเหล็กทั้งนั้น แลให้เจ้าเมืองเมาะตมะรำพึงเพียรพิจารณาประพฤติราชกิจโดยสัตย์สุจริต เปนทางที่จะทำนุบำรุงพระราชไมตรีในทวัยราชธานีให้จิรัฏฐิติกาลเปนเกียรติยศไว้ชั่วกัลปาวสาน จะเปนพงษาวดารสืบต่อไป ฝ่ายข้างกรุงศรีอยุทธยา (เมื่อ) เห็นเปนแท้เปนสัตย์ธรรมในทางสุจริตแล้วก็จะประพฤติตามกรุงอังวะทุกประการ
ครั้นถึงเดือน ๔ พระยากาญจนบุรีจัดเสบียงอาหารให้สุริยนันทสุรกับพราหมณ์สังฆรันนายไพร่ถือหนังสือตอบกลับออกไป
ฝ่ายข้างปักษ์ใต้ พระยาโยธา หลวง ขุน หมื่น ชาวด่านไปลาดตระเวนทาง ศิงขร เมื่อณวันขึ้น ๓ ค่ำ เดือน ๔ ได้หนังสือพม่ามาแขวนไว้ที่ปลายด่านเมืองตนาวศรีฉบับหนึ่ง ส่งเข้ามายังกรุงเทพฯ แปลออกได้ความว่า พระเจ้าอังวะมีรับสั่งให้พระนครทั้งสองเปนทองแผ่นเดียวไปมาหากันโดยสดวกแล้ว อย่าให้กองตระเวนฝ่ายไทยจับกุมรบพุ่งพม่าสืบต่อไป จึงโปรดให้ทำเปนหนังสือพระยาพลสงคราม เมืองเพ็ชรบุรี มีตอบไปแขวนไว้บ้าง ใจความว่าเราได้หนังสือแขวนไว้ได้เอาไปให้ท่านผู้ครองเมืองเพ็ชรบุรี ๆ สั่งให้เราตอบมาให้รู้ ว่าแต่พม่าแต่งคนถือหนังสือเข้ามาเจรจาความเมืองถึง ๖ - ๗ ครั้งแล้ว ก็ไม่มีความสัตย์ความจริงไม่เที่ยงแท้ จึงแต่งให้ออกไปลาดตระเวนจับเอาผู้คนมา พม่าซึ่งไทยจับมาได้ก็ให้การรับว่า ทูตซึ่งแต่งให้เข้ามาเจรจาความเมืองนั้นก็ไม่สัตย์จริงทั้งนั้น ด้วยเหตุที่เมืองอังวะจะไม่ปรกติเหมือนแต่ก่อน กลัวที่กรุงเทพพระมหานครจะยกทัพไปตี จึงเกลี้ยกล่อมทำไมตรีไว้ คำให้การพม่าว่ายั่งยืนอยู่ฉนี้เปนหลายคน แลซึ่งว่าไทยไปจับคน พม่าก็จะจับบ้าง ถ้ารบกันก็จะรบบ้าง อย่างนี้ก็เปนเยี่ยงอย่างธรรมดาทหารการสงครามเปนประเพณีสืบมา ถึงมาทว่าจะเปนคนดีมีปัญญา ใช่ว่าจะเหาะเหินเดินอากาศได้ก็หาไม่ พม่ากับไทยก็ย่อมหาบเสบียงผ่อนลำเลียงเลี้ยงชีวิตร โดยความคิดติดพันรบราฆ่าพันกันมาก็หลายครั้งหลายหน การแพ้แลชนะก็แจ้งมาแต่ก่อนนั้น ซึ่งอวดอ้างคนดีมีปัญญามาแต่อังวะว่ามีฤทธิ ความคิดเช่นนี้เหมือนเขียนเสือให้วัวกลัว หาตกใจไม่ ซึ่งจะให้คนคืนไปแต่ฝ่ายเดียวนั้นยังไม่ได้ ให้ส่งคนเมืองถลางซึ่งตกค้างอยู่เมืองมฤทเมืองตนาวศรีมาแลกเปลี่ยนกันเปนไมตรีจึงจะคืนไปให้ ข้อซึ่งว่าทั้งนี้ให้ชาวด่านผู้ได้หนังสือเอาขึ้นไปแจ้งแก่เจ้าเมืองมฤทเมืองตะนาวศรี ให้คิดดูแต่การที่ชอบ สิ่งใดจะเปนประโยชน์แก่บ้านเมืองนั้นเทอญ
ครั้นถึงปีจอฉศกจุลศักราช ๑๑๗๖ พ.ศ. ๒๓๕๗ พม่าเอาหนังสือมาแขวนไว้ปลายด่านเมืองกาญจนบุรี ตอนหนังสือพระยากาญจนบุรีที่มีให้สุริยนันทสุรกับพราหมณ์สังฆรันถือออกไปเมื่อปีรกาเบญจศกนั้น ใจความในหนังสือพม่าว่า เนมิโยนนรทาเจ้าเมืองทวายแจ้งความมาถึงพระยากาญจนบุรี ด้วยมีหนังสือปิดตราใส่ถุงประจำครั่งออกไปถึงเมืองทวายนั้น ได้แต่งให้เยฆองคแยแคงปลัดเมืองทวายไปด้วยสุริยนันทสุรก้บพราหมณ์สังฆรันถือไปถวายพระเจ้าอังวะแล้ว กลับลงมาถึงเมืองทวายเมื่อณวันเดือน ๑๑ แรม ๓ ค่ำ ปีจอฉศกจุลศักราช ๑๑๗๖ มีหนังสืออรรคมหาเสนาบดีผู้ใหญ่ลงมาด้วยฉบับหนึ่ง ความว่าเจ้าเมืองกาญจนบุรีมีหนังสือออกไปถึงเมืองเมาะตมะนั้น เปนความเพียงเจ้าเมืองต่อเจ้าเมืองกล่าวติดพันกัน ที่จะให้เปนประโยชน์ในราชการก็ชอบอยู่แล้ว แต่ว่าจะนำขึ้นกราบทูลพระเจ้าอังวะยังมิได้ ถ้าเปนหนังสือออกไปจากกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา จะได้เอาขึ้นกราบทูลให้ถึงพระเจ้าอังวะ ตัวเราผู้รักษาเมืองทวายปลายด่านข้างพม่าก็เปนผู้ต่างพระเนตรพระกรรณของพระเจ้ากรุงอังวะ เมืองกาญจนบุรีเล่าท่านก็เปนที่ไว้วางพระราชหฤทัยของพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยา จึงให้รักษาน่าด่านกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา เราทั้งสองช่วยกันคิดอ่านให้เปนประโยชน์แก่พระนครทั้งสองให้สนิทสนมกันจึงจะชอบ สัตวทั้งปวงจะได้เปนศุข พระบวรพุทธสาสนาจะได้รุ่งเรืองสืบไป ตัวเราผู้รักษาเมืองทวายแลท่านผู้รักษาเมืองกาญจนบุรี (จง) ช่วยกันเร่งคิดอ่าน อย่าให้มีการจับกุมผู้คนกันสืบไป ณเมืองทวายยังคิดอ่านจัดเตรียมการจะให้คนถือหนังสือเข้ามา ฝ่ายกองตระเวนกรุงพระมหานครศรีอยุทธยาออกไปลอบจับเอาคนกองด่านค่ายบ้านตแลงยามาเปนอันมากเมื่อณเดือน ๑๑ แรม ๗ ค่ำนั้น ความข้อนี้แม้นทราบไปถึงพระเจ้าอังวะจะพาความเก่าให้แปรปรวนไปเสีย เราทั้งสองเปนผู้ใหญ่ฝ่ายน่าด่านอย่าให้เสียถ้อยคำที่ว่าไว้แต่ก่อน คนที่จับมาได้นั้นขอให้ปล่อยออกไปอย่าให้เนิ่นช้า จะได้คิดอ่านการอันเปนประโยชน์แก่พระนครทั้งสองสืบไป พระยากาญจนบุรีบอกส่งหนังสือนั้นเข้ามาณกรุงเทพมหานคร แต่ไม่ปรากฎว่าได้มีตอบไปประการใด
เรื่องสร้างเมืองนครเขื่อนขันธ์
ปีจอฉศก จุล ๑๑๗๖ พ.ศ. ๒๓๕๗ เมื่อเดือน ๕ ปีจอฉศกจุลศักราช ๑๑๗๖ ทรงพระราชดำริห์ว่า ที่ลัดต้นโพธิ์นั้นเมื่อในรัชกาลที่ ๑ สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงได้โปรดให้กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทเสด็จลงไปกะการที่จะสร้างเมืองขึ้นไว้ป้องกันข้าศึกที่จะมาทางทะเลอิกแห่ง ๑ การยังค้างอยู่เพียงได้ลงมือทำป้อมยังไม่ทันแล้ว จะไว้ใจแก่การศึกสงครามทางทะเลมิได้ ควรจะต้องทำขึ้นให้สำเร็จ จึงโปรดให้สมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวรสถานมงคล เปนแม่กอง เสด็จลงไปทำเมืองขึ้นที่ปากลัด ตัดเอาท้องที่แขวงกรุงเทพมหานครบ้างแลแขวงเมืองสมุทรปราการบ้าง รวมกันตั้งขึ้นเปนเมืองใหม่อิกเมือง ๑ พระราชทานชื่อว่าเมืองนครเขื่อนขันธ์ ให้ย้ายครัวมอญเมืองประทุมธานีพวกพระยาเจ่งมีจำนวนชายฉกรรจ์สามร้อยคนลงไปอยู่ณเมืองนครเขื่อนขันธ์ แล้วทำป้อมขึ้นข้างฝั่งตวันออกสามป้อมให้ชื่อป้อมปู่เจ้าสมิงพราย ๑ ป้อมปีศาจสิง ๑ ป้อมราหูจร ๑ รวมทั้งป้อมเก่าชื่อป้อมวิทยาคมซึ่งสร้างในรัชกาลที่ ๑ ด้วยเปน ๔ ป้อม สร้างข้างฝั่งตวันตกอิก ๕ ป้อม ชื่อป้อมแผลงไฟฟ้า ๑ ป้อมมหาสังหาร ๑ ป้อมศัตรูพินาศ ๑ ป้อมจักรกรด ๑ ป็อมพระจันทร์พระอาทิตย์ ๑ ป้อมเหล่านี้ชักกำแพงถึงกัน ข้างหลังเมืองก็ทำกำแพงล้อมรอบ ตั้งยุ้งฉางตึกดินแลศาลาไว้เครื่องสาตราวุธพร้อมทุกประการ ที่ริมลำแม่น้ำทำลูกทุ่นสายโซ่สำหรับขึงกั้นแม่น้ำ หลักผูกทุ่นก่อด้วยอิฐใช้ไม่ได้ จึงคิดเอาซุงมาทำเปนต้นโกลน ร้อยเกี่ยวคาบกระหนาบกันเปนตอน ๆ เข้าไปปักหลักหว่างต้นโกลนทุกช่อง ร้อยโซ่ผูกทุ่นได้มั่นคงดี การสร้างเมืองนครเขื่อนขันธ์สำเร็จ ได้ตั้งพิธีฝังอาถรรภ์ปักหลักเมืองเมือณวันศุกร เดือน ๗ แรม ๑๐ ค่ำ ปีกุนสัปตศก จุลศักราช ๑๑๗๗ พ.ศ. ๒๓๕๘ ครั้งนั้นกรมพระราชวังบวรสถานมงคลทรงสร้างพระอารามขึ้นไว้ในเมือง พระราชทานนามว่าวัดทรงธรรมพระอาราม ๑ พระอุโบสถเปนแต่เครื่องไม้ฝากระดาน แล้วจึงโปรดตั้งสมิงทอมาบุตรพระยาเจ่ง ซึ่งเปนพระยาพระรามน้องเจ้าพระยามหาโยธาเปนพระยานครเขื่อนชันธ์ รามัญราชชาติเสนาบดี ศรีสิทธิสงคราม ผู้รักษาเมือง แลตั้งกรมการพร้อมทุกตำแหน่ง
เรื่องตั้งเมืองประเทศราชมณฑลพายัพ
ในปีจอฉศก จุลศักราช ๑๑๗๖ พ.ศ. ๒๓๕๗ นี้ โปรดให้ตั้งเมืองลำพูนไชย ซึ่งร้างมาแต่ครั้งพม่ามาได้เมืองเชียงใหม่นั้น กลับขึ้นเปนบ้านเมืองตามเดิม แลโปรดให้เมืองเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชย เปนเมืองประเทศราชขึ้นกรุงเทพฯ แต่นั้นมา
เหตุที่จะตั้งเมืองทั้ง ๓ ให้เปนเมืองประเทศราชมีศักดิเสมอกันเกี่ยวด้วยเจ้า ๗ ตน ซึ่งเปนต้นวงษ์สกูลของเจ้านายทั้ง ๓ เมืองสืบมาจนทุกวันนี้ จำต้องอธิบายความในเรื่องพระราชพงษาวดารย้อนถอยหลังขึ้นไปสักน่อย จึงจะเข้าใจได้ชัดเจน คือ เมื่อครั้งกรุงเก่าเสียแก่พม่าข้าศึก เมืองเชียงใหม่ เมืองลำพูนไชย แลเมืองนครลำปาง ก็ตกอยู่ในอำนาจพม่า ในสมัยนั้นในพวกชาวเมืองเชียงใหม่มีหัวน่า ๒ คน เรียกว่าพระยาจ่าบ้านคน ๑ เรียกว่าฟ้าชายแก้วเปนหลานพระยาจ่าบ้านคน ๑ ทั้ง ๒ คนนี้ต้องจำใจอยู่ในอำนาจพม่า ๆ ตั้งพระยาจ่าบ้านเปนเจ้าเมืองเชียงใหม่ ตั้งฟ้าชายแก้วเปนอุปราช ฟ้าชายแก้วถึงแก่กรรม มีบุตร ๗ คน คือ ๑ ชื่อกาวิละ, ๒ ชื่อคำโสม, ๓ ชื่อน้อยธรรม, ๔ ชื่อดวงทิพ, ๕ ชื่อหมูล่า, ๖ ชื่อคำฟั่น, ๗ชื่อบุญมา, ธิดามี ๓ คน ๑ ชื่อนางศิริรดจา, ๒ ชื่อนางศิริวรรณา, ๓ ชื่อศิริบุญธรรม, เมื่อพระยาอุปราช (ฟ้าชายแก้ว) ถึงแก่กรรมแล้ว พม่าจึงตั้งนายกาวิละบุตรใหญ่ให้เปนพระยาอุปราชต่อมา ครั้นเมื่อพระเจ้ากรุงธนบุรีได้เปนใหญ่ ยกกองทัพหลวงขึ้นไปตีเมืองเชียงใหม่ พม่าแต่งให้พระยาเชียงใหม่ (จ่าบ้าน) พระยาอุปราช (กาวิละ) คุมกองทัพชาวเชียงใหม่มาต่อสู้ไทย พระยาจ่าบ้านพระยากาวิละไม่เต็มใจอยู่ในบังคับพม่าอยู่แล้ว เมื่อเห็นไทยด้วยกันกลับมีกำลังขึ้นไปปราบปรามพม่า ก็พาพรรคพวกมาสวามิภักดิต่อพระเจ้ากรุงธนบุรีช่วยรบพุ่งพม่าแตกไปจากเมืองเชียงใหม่ในครั้งนั้น พระเจ้ากรุงธนบุรีจึงทรงตั้งพระยาจ่าบ้านเปนพระยาวิเชียรปราการเจ้าเมืองเชียงใหม่ ให้พระยากาวิละเปนพระยานครลำปาง ต่อมาในครั้งกรุงธนบุรีนั้นเองพม่ากลับมาตีเมืองเชียงใหม่ เมืองนครลำปางอิก พระยาจ่าบ้านที่เปนพระยาวิเชียรปราการรักษาเมืองเชียงใหม่ไว้ไม่ได้ ต้องอพยพหนีเข้ามาอยู่หัวเมืองชั้นใน แต่พระยากาวิละเปนคนเข้มแขงในการศึกสงคราม รักษาเมืองนครลำปางไว้ได้ พวกตระกูลเจ้า ๗ ตนจึงตั้งอยู่เมืองนครลำปางต่อมา แต่เมืองเชียงใหม่นั้นต้องทิ้งร้างอยู่จนรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีมแมนพศก จุลศักราช ๑๑๔๙ พ.ศ. ๒๓๓๐ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก มีรับสั่งให้กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทเสด็จขึ้นไปตั้งเมืองเชียงใหม่ให้เปนเมืองใหญ่ สำหรับรักษาราชการข้างปลายแดนพระราชอาณาจักร โปรดให้ย้ายพระยากาวิละเจ้าเมืองนครลำปางไปเปนพระยาเชียงใหม่ ให้นายคำโสมผู้น้องรองลงมาเปนพระยานครลำปาง แบ่งเจ้านาย ๗ ตนไปช่วยราชการเมืองเชียงใหม่บ้าง เอาไว้เมืองนครลำปางบ้าง แต่เมืองลำพูนไชยนั้นยังต้องทิ้งให้ร้างอยู่ ด้วยยังรวบรวมราษฎรไม่ได้พอจะตั้งเปนบ้านเปนเมือง มาจนถึงรัชกาลที่ ๒ เมื่อปีจอฉศก จุลศักราช ๑๑๗๖ พ.ศ. ๒๓๕๗ ทรงพระราชดำริห์ว่าเมืองนครเชียงใหม่แลเมืองนครลำปาง ก็ได้ตั้งมั่นคง ผู้คนพลเมืองค่อยบริบูรณ์แล้ว สมควรจะตั้งเมืองลำพูนไชยที่ยังร้างอยู่กลับเปนบ้านเมืองตามเดิมได้ แลในเวลานั้นพระยานครลำปาง (คำโสม) ซึ่งเปนน้องรองแต่พระยากาวิละถึงอนิจกรรมลง ตำแหน่งพระยาว่าราชการเมืองนครลำปางว่างอยู่ จึงทรงตั้งให้พระยาอุปราช ดวงทิพซึ่งเปนน้องที่ ๔ เปนพระยานครลำปาง ตั้งนายคำฟั่นน้องที่ ๖ เปนพระยานครลำพูน ส่วนพระยากาวิละเจ้าเมืองเชียงใหม่นั้นทรงพระราชดำริห์ว่าเปนผู้ใหญ่ แลมีบำเหน็จความชอบมามาก จึงทรงพระกรุณาโปรดยกเกียรติยศขึ้นเปนพระเจ้าเชียงใหม่ ให้พระเจ้าเชียงใหม่แลพระยานครลำปางแบ่งราษฎรมาตั้งภูมิลำเนาที่เมืองนครลำพูน แลยกทั้ง ๓ เมืองนั้นเปนประเทศราชขึ้นกรุงเทพฯ เหมือนอย่างเมืองน่านแต่นั้นมา
เรื่องสมณทูตไปลังกา
เมื่อปีมเสงเอกศก จุลศักราช ๑๑๗๑ พ.ศ. ๒๓๕๒ แต่ในปลายรัชกาลที่ ๑ มีพระภิกษุชาวลังกาชื่อพระวลิตรภิกษุรูป ๑ กับสามเณร ๒ รูป เข้ามาจากเมืองนครศรีธรรมราช มาถึงกรุงเทพฯ โปรดให้วลิตรภิกษุกับสามเณรชื่อรัตนปาละไปอยู่ในสำนักสมเด็จพระสังฆราชณวัดมหาธาตุ สามเณรอิกรูป ๑ ชื่อหิธายะ ให้ไปอยู่ในสำนักสมเด็จพระวันรัตน์วัดพระเชตุพน ต่อมาในรัชกาลที่ ๒ สามเณรลังกาทั้ง ๒ รูป ขออุปสมบทเปนพระภิกษุสยามวงษ์ เพราะถือว่าเปนวงษ์เดียวกับพระสงฆ์ในลังกาทวีปซึ่งได้รับอุปสมบทแต่พระอุบาลีที่ออกไปในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าบรมโกษฐครั้งกรุงเก่า จึงโปรดให้สามเณรทั้ง ๒ นี้เปนนาคหลวงบวชในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แลพระราชทานนิตยภัตรไตรปีสืบมา ครั้นมาถึงปีรกาเบญจศก จุลศักราช ๑๑๗๕ พ.ศ. ๒๓๕๖ มีพระลังกาเข้ามาถึงกรุงเทพฯ อิกรูป ๑ ชื่อพระสาสนวงษ์ อ้างว่าพระมหาสังฆนายกในลังกาทวีปให้เชิญพระบรมสารีริกธาตุเข้ามาถวายแด่สมเด็จพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยา แต่ไม่มีสมณสาสนหรือสำคัญอันใดมา ครั้นไต่ถามถึงการพระสาสนาในลังกาทวีป พระสาสนวงษ์ก็ให้การเลื่อนเปื้อนไปต่าง ๆ ซํ้ามาเกิดรังเกียจไม่ปรองดองกันกับพระลังกาที่เข้ามาอยู่แต่ก่อน วัตรปฏิบัติก็ไม่น่าเลื่อมใสด้วยกันทั้ง ๒ รูป จึงเปนเหตุให้ทรงแคลงพระราชหฤไทยว่าจะมีใช่พระที่ได้รับอุปสมบทมาแต่ลังกาทวีป ทรงพระราชดำริห์ว่าพระสงฆ์ในลังกาทวีปก็เปนสมณวงษ์อันเดียวกันกับพระสงฆ์ในสยามประเทศ เคยมีสมณไมตรีต่อกันมาแต่ครั้งกรุงเก่า แต่เริดร้างมาเสียเพราะเกิดเหตุศึกสงคราม ไม่ได้ไปมาหาสู่ถึงกันช้านาน บัดนี้กรุงสยามก็ได้ประดิษฐานพระนครรัตนโกสินทรเปนราชธานี มีอิศรมั่นคงแล้ว แลได้ข่าวว่าลังกาทวีปเสียแก่อังกฤษ การพระสาสนาแลสาสนวงษ์ในลังกาทวีปจะเปนอย่างไร ควรจะสืบสวนให้ทราบความจริงไว้ จึงทรงเผดียงสมเด็จพระวันรัตน์ (มี) วัดราชบุรณะ กับพระพุทธโฆษาจารย์ (บุญศรี) ให้จัดหาพระภิกษุสงฆ์ทั้งฝ่ายคณะใต้แลคณะเหนือจะมีองค์ใดศรัทธาออกไปยังลังกาทวีปบ้าง สมเด็จพระวันรัตน์จัดได้พระวัดราชบุรณะ ๔ รูป คือ พระอาจารย์ดีรูป ๑ พระอาจารย์เทพรูป ๑ พระแก้วรูป ๑ พระคงรูป ๑ พระห่วงรูป ๑ พระพุทธโฆษาจารย์จัดได้พระวัดมหาธาตุ ๔ รูป คือ พระอาจารย์อยู่รูป ๑ พระปราง รูป ๑ พระเซ่งรูป ๑ พระม่วงรูป ๑ รวมพระสงฆ์ไทย ๘ รูป ครั้งนั้นพระรัตนปาละ พระหิธายะชาวลังกา ซึ่งเข้ามาอุปสมบทในกรุงเทพฯ ทราบว่าพระสงฆ์สมณทูตไทยจะออกไปลังกา ถวายพระพรลาจะออกไปเยี่ยมญาติโยมของตนด้วย โปรดให้ไปกับสมณทูต พระสงฆ์ที่จะไปจึงรวมเปน ๑๐ รูปด้วยกัน
เมื่อจัดพระได้พร้อมแล้ว ถึงเดือน ๒ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีจอฉศก พ.ศ. ๒๓๕๗ โปรดให้นิมนต์พระสงฆ์สมณทูตเข้าไปรับผ้าไตรแลเครื่องบริขารต่อพระหัดถ์ แลโปรดให้จัดต้นไม้เงินทอง ๑๖ สำรับ เทียนใหญ่ธูปใหญ่ ๓๐๐ คู่ เปนของทรงพระราชอุทิศส่งไปบูชาพระทันตธาตุแลพระเจดียฐานในลังกาทวีป แลโปรดให้จัดเครื่องสมณบริขาร ๓ สำรับ คือ บาตร ฝาแลเชิงประดับมุก ถลกบาตรสักลาดแดง ไตรแพรปังสี ย่ามหักทองขวาง เปนของพระราชทานพระสังฆนายก พระอนุนายก แลพระเถระซึ่งรักษาพระทันตธาตุณเมืองสิงขัณฑศิริวัฒนบุรี แลมีสมณสาสนของสมเด็จพระสังฆราชไปถึงพระสังฆนายกด้วยฉบับหนึ่ง โปรดให้หมื่นไกรกรมการเมืองนครศรีธรรมราช เปนเวยยาวัจกรสมณทูตแลคุมต้นไม้เงินทองสิ่งของพระราชทานไปด้วย
สมณทูตลงเรือกรมอาสาจามไปจากกรุงเทพฯ เมื่อณวันเดือน ๒ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ถูกลมว่าวพัดกล้าคลื่นใหญ่ เรือไปชำรุดเสียที่ปากน้ำเมืองชุมพร พระยาชุมพรจัดเรือส่งไปเมืองไชยา พระยาไชยาจัดเรือส่งต่อไป ถึงเมืองนครศรีธรรมราชเมื่อณเดือน ๔ ขึ้น ๘ ค่ำ ไม่ทันฤดูลมที่จะใช้ใบไปลังกาทวีป สมณทูตจึงต้องค้างอยู่เมืองนครศรีธรรมราช ๑๑ เดือน ในระหว่างนั้นพระวลิตรภิกษุกับพระสาสนวงษ์พระลังกาที่อยู่ในกรุงเทพฯ ทราบว่าพระสงฆ์ไทยยังค้างอยู่ที่เมืองนครศรีธรรมราช ถวายพระพรลาว่าจะกลับไปบ้านเมืองกับสมณทูตไทย เมื่อได้พระราชทานอนุญาตแล้ว ก็ตามออกไปยังเมืองนครศรีธรรมราช แต่เมื่อออกไปถึงเมืองนครศรีธรรมราชแล้ว พระวลิตรภิกษุกับพระรัตนปาละ พระหิธายะ ที่มาบวชในกรุงเทพฯ ไปประพฤติตัวไม่เรียบร้อยต่าง ๆ พระยานครศรีธรรมราช (น้อย) เห็นว่าถ้าให้พระลังกา ๓ รูปนั้นไปกับพระสงฆ์สมณทูตไทย เกรงจะไปเกิดเหตุการณ์ให้เสื่อมเสียพระเกียรติยศ จึงจัดส่งไปเกาะหมากทั้ง ๓ รูป ให้กลับไปบ้านเมืองของตนตามอำเภอใจ คงให้ไปกับพระสงฆ์ไทยแต่พระสาสนวงษ์รูปเดียว แต่เมื่อไปขึ้นบกในอินเดียแล้วพระสาสนวงษ์ก็หลบหายไปอิก
พระสงฆ์สมณทูตไทยไปบกจากเมืองนครศรีธรรมราชไปลงเรือที่เมืองตรัง ได้ออกเรือเมื่อณเดือน ๔ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีกุญสัปตศก จุลศักราช ๑๑๗๗ พ.ศ. ๒๓๕๘ ไปกับเรือที่บรรทุกช้างไปขายในอินเดีย พระยานครศรีธรรมราชมีจดหมายไปถึงสังฆนาเกนนายห้างพราหมณ์อยู่ณเมืองบำบุดบำดัด ซึ่งเปนคนชอบกับเจ้าพระยานครได้เคยรับซื้อช้างกันมาเสมอทุกปี ครั้นเรือไปถึงเมืองบำบุดบำดัด สังฆนาเกนได้ทราบความในหนังสือเจ้าพระยานครแล้วก็ช่วยเปนธุระรับรองพระสงฆ์สมณทูต แลให้เที่ยวหาจ้างคนนำทางที่จะไปลังกา พระสงฆ์ต้องคอยท่าอยู่อิกเดือนหนึ่ง จงได้บลิมแขกต้นหนคน ๑ เคยมาค้าขายที่เมืองตรังพูดไทยได้เปนล่ามแลนำทางไป ต้นไม้ทองเงินธูปเทียนแลเครื่องบริขารของพระราชทานนั้นบลิมก็รับไปด้วย เรียกค่าจ้างเปนเงิน ๑๘๐ รูเปีย ออกเดินไปจากเมืองบำบุดบำดัดเมื่อณเดือน ๕ แรม ๖ ค่ำ ไป ๗๖ วันถึงท่าข้ามไปเกาะลังกา บลิมจ้างเรือไปส่ง ไปวัน ๑ ถึงเกาะลังกา ขึ้นเดินไปจากท่าเรืออิก ๓ วัน ถึงเมืองอนุราธบุรี เมื่อณวันเดือน ๘ บุรพาสาธขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีชวดอัฐศก พ.ศ. ๒๓๕๙ พักอยู่ที่เมืองอนุราธ ๓ รัน กุมารสิยูมซึ่งเปนใหญ่อยู่ที่เมืองอนุราธนั้น จัดคนนำทางส่งต่อไปเมืองสิงขัณฑศรีวัฒนบุรี เดินไปได้ ๑๖ วัน ถึงคลองน้ำชื่อว่าวาลุกคงคา เมื่อณวันเดือน ๘ ทุติยาสาธ ขึ้นค่ำ ๑ ขุนนางเมืองสิงขัณฑทราบว่าพระสงฆ์ไทยไปถึงคลองวาลุกคงคา จึงแต่งให้พันนายบ้านราษฎรออกมาปฏิบัติ ทำปรำดาดผ้าขาวให้พักอาไศรยอยู่คืนหนึ่ง รุ่งขึ้นณวันเดือน ๘ ทุติยาสาธ ขึ้น ๒ ค่ำ พระสงฆ์สามเณรราษฎรชาวลังกาชายหญิงออกมารับสมณทูตไทยแห่เข้าไปในเมืองสิงขัณฑ ให้ไปอยู่วัดบุปผาราม เวลานั้นอังกฤษพึ่งได้เกาะลังกาเปนเมืองขึ้นใหม่ ๆ เจ้าเมืองอังกฤษกำลังเอาใจชาวลังกา ให้เห็นว่าไม่ประสงค์จะเบียดเบียนพระพุทธสาสนา พระสงฆ์ชาวลังกาเคยได้รับนิตยภัตรจตุปัจจัยมาแต่เมื่อยังมีพระเจ้าแผ่นดินสิงหฬปกครองอย่างไรก็คงให้อย่างนั้น พระสงฆ์ไทยก็ได้รับความอุปการะเหมือนภับพระสงฆ์ชาวลังกาด้วยทุกอย่าง ฝ่ายพระสังฆนายก พระอนุนายกชาวสิงหฬ ก็ช่วยทำนุบำรุงพาสมณทูตไทยไปหาเจ้าเมืองอังกฤษ ขอลูกกญแจมาไขเปิดพระทันตธาตุมณเฑียร แลเชิญพระทันตธาตุออกให้นมัสการ แล้วพาไปนมัสการพระพุทธบาทบนยอดเขาสุมนกูฏ ได้ไปเที่ยวนมัสการพระเจดียฐานที่สำคัญทุกแห่ง สมณทูตไทยอยู่ในลังกาทวีป ๑๒ เดือนจึงลาพระสังฆนายก พระอนุนายกกลับมา
พระสังฆนายก พระอนุนายก ประชุมพร้อมกันทำสมณสาสนตอบให้สมณทูตไทยถือเข้ามาถึงสมเด็จพระสังฆราชฉบับ ๑ ในสมณสาสนนั้นว่า พระสังฆนายก พระอนุนายก ได้ช่วยทำนุบำรุงพระสงฆ์ไทยตั้งแต่ไปจนกลับมา มีความผาศุกทุกองค์ จัดได้พระเจดีย์แก้วผลึกสูง ๘ นิ้วบรรจุพระบรมธาตุ ๕ พระองค์ พระพุทธรูปกาไหล่ทองคำน่าตัก ๕ นิ้วองค์หนึ่ง ฉลองพระเนตรองค์หนึ่ง ถวายเข้ามาในสมเด็จพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยา แลจัดได้พระเจดีย์กาไหล่ทองคำองค์หนึ่งสูง ๑๒ นิ้ว บรรจุพระบรมธาตุ ๓ พระองค์ แว่นตาศิลาอันหนึ่งถวายสมเด็จพระสังฆราช อนึ่งเมื่อสมณทูตไทยกลับมาคราวนั้นได้หน่อพระมหาโพธิเมืองอนุราธบุรีเข้ามาด้วย ๖ ต้น พระสงฆ์ไทยออกจากเมืองสิงขัณฑ ณเดือน ๗ แรม ๖ ค่ำ ปีฉลูนพศก พ.ศ. ๒๓๖๐ ขุนนางอังกฤษที่เปนเจ้าเมืองกลัมพู เอาเปนธุระฝากเรือลูกค้ามาส่งที่เมืองบำบุดบำดัด แล้วสังฆนาเกนเศรษฐีเสียค่าระวางให้เรือกำปั่นลูกค้ามาส่งที่เมืองเกาะหมาก ขึ้นพักอยู่ที่เมืองเกาะหมาก ๔ เดือน พระยานครศรีธรรมราชทราบว่าพระสงฆ์ซึ่งไปลังกากลับมาถึงเมืองเกาะหมากแล้ว จึงแต่งเรือไปรับแลจัดส่งเข้ามา ถึงกรุงเทพมหานครเมื่อณเดือน ๙ แรมค่ำ ๑ ปีขาลสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๘๐ พ.ศ. ๒๓๖๑ แลต้นพระมหาโพธิที่ได้มานั้น พระอาจารย์ขอเอาไปปลูกไว้ที่เมืองกลันตันต้นหนึ่ง เจ้าพระยานครขอเอาไปปลูกที่เมืองนครสองต้น ได้เข้ามาถวายสามต้น โปรดให้ปลูกไว้ที่วัดสุทัศน์ต้นหนึ่ง วัดมหาธาตุต้นหนึ่ง วัดสระเกษต้นหนึ่ง แล้วทรงตั้งพระอาจารย์ดีเปนที่พระคัมภีรปรีชา ตั้งพระอาจารย์เทพเปนที่พระปัญญาวิสารเถร พระห่วงนั้นทรงเห็นว่าได้เรียนหนังสือรู้ภาษามคธมาก ได้ช่วยเปนล่ามโต้ตอบกับชาวลังกา ไม่เสียรัดเสียเปรียบ เปนคนฉลาดไหวพริบดี จึงทรงตั้งให้เปนพระวิสุทธิมุนี เปนพระราชาคณะทั้ง ๓ รูป พระสงฆ์ที่ได้เปนสมณทูตไปลังกานอกจากนั้นก็พระราชทานไตรปีแลนิตยภัตรต่อมาเดือนละ ๘ บาทบ้าง ๖ บาทบ้างทุกรูป
เรื่องเขมรตีเมืองพัตบอง
ปีกุญสัปตศก จุล ๑๑๗๗ พ.ศ. ๒๓๕๘ ฝ่ายข้างเมืองเขมร ในเวลานั้นญวนให้องโปโหเปนข้าหลวงขึ้นมากำกับเมืองเขมรอยู่ สมเด็จพระอุไทยราชาปฤกษากับองโปโหว่า เมืองพัตบองแต่ก่อนก็เปนเมืองขึ้นของกรุงกัมพูชา พึ่งตกไปเปนเมืองขึ้นของไทย ๆ ได้เมืองพัตบองเปนที่พักกองทัพแลเสบียงอาหาร จึงสามารถทำการรบพุ่งในเมืองเขมรได้ ถ้าเขมรได้เมืองพัตบองกลับคืนไปเสียแล้ว ไทยก็จะหมดที่มั่น เขมรไม่ต้องเกรงทัพศึกที่จะมาจากทางเมืองไทยต่อไป องโปโหเห็นชอบด้วย แต่แนะนำว่า การที่จะเอาเมืองพัตบองคืนนั้น ให้เปนเขมรต่อเขมรทำกันเอง ญวนจะทำไม่รู้เห็นเกี่ยวข้องด้วย ให้สมเด็จพระอุไทยราชายกเหตุ แต่งคนไปขอเก็บน้ำนมศิลาแลมูลค้างคาวในแขวงเมืองพัตบอง ตามประเพณีซึ่งเคยทำมาแต่ก่อน แต่ให้แต่งเปนกองทัพเข้าไป ถ้าเห็นพลเมืองพัตบองกลัวเกรงอำนาจกองทัพ ก็ให้เลยตีเอาเมืองพัตบองทีเดียว ถ้าเห็นว่าที่เมืองพัตบองจะต่อสู้มั่นคงอยู่ จะตีเอาไม่ได้ ก็อย่ารบพุ่ง ให้เปนแต่ไปเก็บน้ำนมศิลาแลมูลค้างคาว สมเด็จพระอุไทยราชาเห็นชอบด้วย จึงแต่งให้สมเด็จเจ้าพระยา (ติ) เปนแม่ทัพ พระยาสังคโลกน้อง เปนทัพน่า คุมกองทัพบกยกมาทาง ๑ ให้พระยายมราช พระยาโยธาสงคราม คุมกองทัพเรือยกมาอิกทาง ๑ ในเวลานั้นพระยามรามกำแหงเปนข้าหลวงอยู่ที่เมืองพัตบองกับพระยาอภัยภูเบศร์ผู้ว่าราชเมือง เมื่อได้ทราบว่าเขมรยกกองทัพล่วงเขตรแดนเข้ามาสามทาง มาตั้งประชุมทัพอยู่ที่บ้านโอระแวง พระยารามกำแหง พระยาอภัยภูเบศร์จึงแต่งคนให้ไปห้ามกองทัพเขมร ๆ ก็ไม่ฟัง ว่าจะเข้าไปเก็บน้ำนมศิลาแลมูลค้างคาวตามเคย จะให้ไปก็จะไป หรือมิให้ไปก็จะไป แล้วก็ยกกองทัพล่วงเลยเข้ามาตั้งค่ายที่หนองจอก ๔ ค่าย ตัวสมเด็จเจ้าพระยา (ติ) ตั้งที่บ้านอันลงกูบ พระยาเอกราชตั้งค่ายที่ริมวัดเขาบานน เขมรยกล่วงเข้าไปทางบ้านสลึง ตั้งปิดหลังทางเมืองโตนดอิกทาง ๑ พระยาอภัยภูเบศร์จึงให้พระยาวงษาธิราชคุมกำลังออกมาตั้งรักษาบ้านนายตำราไว้ ครั้งนั้นพวกกองทัพเขมรที่ยกเข้ามาในแขวงเมืองพัตบอง เที่ยวปล้นสดมเก็บทรัพย์สิ่งของราษฎรชาวบ้านเรื่อยมา จนพวกที่มาทางเขาบานนมาปะทะกับกองทัพพระยาวงษาธิราชเกิดรบกันขึ้น พวกกรุงกัมพูชาสู้พวกเมืองพัตบองไม่ได้ เจ้าพระยา (ติ) เห็นจะตีเอาเมืองพัตบองไม่ได้ ก็ให้ถอยกองทัพกลับไปตั้งอยู่เมืองโพธิสัตว
ใบบอกพระยารามกำแหงแลพระยาอภัยภูเบศร์ บอกเรื่องเขมรยกกองทัพล่วงแดนพัตบองเข้ามา มาถึงกรุงเทพฯ เมื่อเดือน ๖ ปีกุญสัปตศก จุลศักราช ๑๑๗๗ พ.ศ. ๒๓๕๘ ได้ทรงทราบความทรงแคลงพระไทยอยู่ เหตุด้วยพวกกรุงกัมพูชาเคยแต่งคนเข้ามาเก็บน้ำนมศิลากับมูลค้างคาวเปนประเพณีมาแต่ก่อน เกรงพวกเมืองพัตบองจะเห็นการเลก็เปนการใหญ่เกินไปกว่าเหตุ จึงโปรดให้พระยาอินทราธิบดีสีหราชรองเมืองกับพระพรหมบริรักษ์เปนข้าหลวงรีบออกไปสืบเหตุการณ์ให้ได้ความจริง ก็ได้ความสมกับใบบอกเมืองพัตบอง จึงโปรดให้เกณฑ์กองทัพกรุงเทพฯ สมทบกับกองทัพเมืองนครราชสิมา ให้เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์เปนแม่ทัพยกลงไปตั้งรักษาเมืองพัตบองไว้ แล้วโปรดให้เสนาบดีมีศุภอักษรแจ้งความไปยังเสนาบดีเมืองญวนให้ทูลแก่พระเจ้าเวียดนามยาลองให้ทราบเหตุการณ์ที่ข้าหลวงญวนมายุยงให้เขมรกำเริบขึ้น
ครั้นปีชวดอัฐศก จุลศักราช ๑๑๗๘ พ.ศ. ๒๓๕๙ เสนาบดีญวนมีศุภอักษรตอบเข้ามาว่า พระเจ้ากรุงเวียดนามได้ให้หินโปดังกวานเจ้าเมืองไซ่ง่อนเปนข้าหลวงขึ้นไปไต่สวนที่กรุงกัมพูซา ได้ความว่าสมเด็จเจ้าพระยา (ติ) กับพระยาสังคโลกน้อง ได้ยกเข้าไปในแดนเมืองพัตบองจริง แต่ไปเพื่อจะเก็บน้ำนมศิลาแลมูลค้างคาวตามประเพณีที่เคยทำมาแต่ก่อน กำลังแลไพร่พลมีไปก็แต่พอสมควร ทั้งได้บอกความแก่นายด่านให้แจ้งความไปให้ผู้ว่าราชการเมืองพัตบองทราบด้วยแล้ว ครั้นพวกกรุงกัมพูชายกเข้าไปถึงด่าน พวกนายด่านเมืองพัตบองหน่วงเหนี่ยวไว้ ไม่ยอมให้พวกกรุงกัมพูชาเข้าไปเก็บน้ำนมศิลาแลมูลค้างคาวดังแต่ก่อน ทำให้พวกกรุงกัมพูชาเกิดความสงสัย สมเด็จเจ้าพระยา (ติ) จึงให้พวกพระยาพระเขมรคุมกำลังเข้าไปตั้งที่บ้านอันลงกูบก่อน แล้วเกรงจะเกิดเหตุการณ์ สมเด็จเจ้าพระยา (ติ) จึงติดตามเข้าไป หาได้คิดทำร้ายอย่างใดไม่ เพราะเหตุที่พวกนายด่านเมืองพัตบองได้อนุญาตแล้ว แลภายหลังกลับกีดกันห้ามปรามพวกกรุงกัมพูชา จึงได้เกิดเปนปากเสียงกันขึ้น พวกเมืองพัตบองกลับยกกองทัพออกรบพุ่งพวกกรุงกัมพูชาบาดเจ็บล้มตายเปนกันมาก ทั้งเก็บริบเอาช้างแลเกวียนไปสิ้น แล้วยังไล่ติดตามพวกกรุงกัมพูชาลงไปจนถึงบ้านพระกำเบียน กวาดต้อนครอบครัวราษฎรในเขตรกรุงกัมพูชาไปกว่า ๔๐ บ้าน เปนจำนวนชายหญิง ๑,๔๐๐ คนเศษ เจ้าเมืองไซ่ง่อนได้ใช้ให้ขุนนางไปตรวจดูทุกบ้าน ก็เห็นแต่เรือนเปล่า ไต่ถามคนที่ยังเหลืออยู่ ได้ความว่าพวกเมืองพัตบองกวาดต้อนเอาผู้คนไป ยังพวกออกญาสังคโลกน้องสมเด็จเจ้าพระยา (ติ) นั้นก็หายไป จะตายหรือพวกเมืองพัตบองจะจับไปได้ก็หาได้ความไม่ เจ้าเมืองไซ่ง่อนไต่สวนได้ความดังนี้ ซึ่งพระยารามกำแหง พระยาอภัยภูเบศร์มีใบบอกเข้าไปกราบทูลว่า พวกกรุงกัมพูชายกล่วงแดนเข้าไปสามทาง ได้ห้ามปรามให้กลับไปก็ไม่ฟัง ขืนยกเข้าไปตั้งค่ายอยู่หนองจอก สมเด็จเจ้าพระยา (ติ) ยกเข้ามาตั้งอยู่บ้านอันลงกูบคนประมาณ ๔๐๐๐ เศษ ยังกองทัพพระยาเอกราชยกเข้ามาตั้งอยู่บ้านสลึง ปิดหลังทางบ้านโตนด แลว่าพวกกองทัพกรุงกัมพูชากวาดต้อนโคกระบือเก็บทรัพย์สิ่งของของราษฎรไป แล้วชวนรบเอาปืนยิงพวกกองทัพเมืองพัตบองก่อนจึงเกิดรบพุ่งกัน พวกกรุงกัมพูชาจึงล้มตายบาดเจ็บนั้น หาต้องกับเรื่องที่พระเจ้ากรุงเวียดนามให้สืบสวนได้ความไม่ จะฟังว่าความฝ่ายใดเปนแน่นั้นยังไม่ได้ แต่พิเคราะห์ดูได้ความจริงที่พวกกรุงกัมพูชาถูกบาดเจ็บล้มตาย แสราษฎรในเขตกรุงกัมพูชาถูกพวกเมืองพัตบองกวาดต้อนไปเปนกันมาก อิกข้อ ๑ ที่ว่าพวกกรุงกัมพูชายกเข้าไปถึง ๒๐๐๐ - ๓๐๐๐ คน ไปก่อการรบพุ่งขึ้นก่อนนั้นจริงอยู่ ผิดกันแต่พลความ การที่สมเด็จเจ้าพระยา (ติ) ใช้ให้พวกกรุงก้มพูชายกกองทัพล่วงแดนเมืองพัตบองเข้าไปนั้น ก็ไม่ได้ทูลให้สมเด็จพระอุไทยราชาทราบ ที่ไปเกิดเหตุจนถึงผู้คนล้มตายแลต้องถูกกวาดต้อนเข้าไปจากถิ่นฐานนั้น สมเด็จเจ้าพระยา (ติ) มีความผิด ใส่ด้วยบทกฎหมาย สมเด็จเจ้าพระยา (ติ) ควรถูกเฆี่ยน ๘๐ ทีอย่าง ๑ หรือถ้าอย่างหนักเฆี่ยน ๙๐ ทีอิกอย่าง ๑ ได้มอบตัวสมเด็จเจ้าพระยา (ติ) ให้สมเด็จพระอุไทยราชา จำไว้แล้ว แต่โทษของข้าราชการผู้ใหญ่ในเมืองพัตบอง ซึ่งแต่เดิมได้อนุญาตให้พวกกรุงกัมพูชาเข้าไปแล้ว แลภายหลังให้ผู้คนมากั้นกางเสียประการ ๑ ยังโทษที่ไล่ติดตามฆ่าฟันพวกชาวกรุงกัมพูชา แลที่กวาดต้อนเอาครอบครัวผู้คนไปอิกประการ ๑ ดูมีโทษมากกว่าสมเด็จเจ้าพระยา (ติ) เสียอิก กรุงเทพมหานครศรีอยุทธยาจะชำระลงโทษข้าราชการเมืองพัตบองอย่างไร อนึ่งเมืองเขมรเปนเมืองน้อย แต่ก่อนมาก็เปนข้าขึ้นทั้งสองพระนครอันใหญ่ ได้พึ่งสองพระนครบำรุงไว้จึงได้เปนบ้านเปนเมือง ที่ไหนจะอาจทำความถึงเพียงนี้ ที่เกิดเหตุจนได้ความลำบากเดือดร้อนครั้งนี้ ก็เพราะพวกเขมรทำตามอย่างตามธรรมเนียมเดิม กับเชื่อถือว่าได้มีหนังสือบอกเมืองพัตบองไปแล้วจึงด่วนไป จนเกิดความถึงผู้คนล้มตายเสียเปล่าเปนอันมาก จะเอาความนั้นเปนโทษใหญ่อย่างไร ควรจะเอนดูโอบอ้อมต่อผู้น้อย ถ้าจะเอาเปนความผิดแก่กรุงกัมพูชาฝ่ายเดียว เกลือกสองพระนครอันใหญ่จะหมองพระไทยกัน ก็จะเหมือนเห็นกับน้อยปล่อยให้เสียใหญ่ ขอให้กรุงเทพฯ คิดแต่ที่จะให้ดีกันเสมอต้นเสมอปลายเถิด สิ้นความตามศุภอักษรเสนาบดีญวน เท่านี้ การครั้งนั้นก็สงบอยู่มิได้รบพุ่งกันอิก แลมิได้ตอบศุภอักษรญวนประการใด เปนแต่เขมรแต่งกองทัพมาตั้งขัดด่านทางอยู่
เรื่องมอญอพยพครอบครัวเข้ามาพึ่งพระบารมี
มอญกับพม่า แม้ภูมิฐานบ้านเมืองอยู่ติดต่อกันก็จริง แต่ชาติแลภาษาตลอดจนความนิยมแตกต่างกันมาแต่โบราณ ด้วยพวกมอญนั้นว่า โดยชาติเปนเชื้อสายของชนชาวตวันออกคือขอมแลไทยที่แผ่อาณาจักรออกไปแต่ก่อน ฝ่ายช้างพวกพม่าเปนชนชาติซึ่งอพยพลงมาจากประเทศธิเบตมาตั้งอยู่ในดินแดนข้างเหนือเขตรมอญ มามีกำลังขึ้นจึงได้เมืองมอญแลไทยใหญ่ที่อยู่ใกล้ชิดด้วยต่อสู้ต้านทานกำลังพม่าไม่ได้ ทั้งมอญแลไทยใหญ่อยู่ในอำนาจพม่าแต่ด้วยความกลัว ถ้าพม่าหย่อนอำนาจลงเวลาใด มอญแลไทยใหญ่ก็กลับตั้งตัวเปนอิศร พม่ากลับมีกำลังเมื่อใดก็ต้องปราบปรามอิก ถ้ามอญมีกำลังพอต่อสู้พม่าได้ มอญก็ตั้งอยู่เปนอิศร ถ้าทานกำลังพม่าไม่ได้ หรือเปนเวลาที่ไทยมีอำนาจมาก มอญก็หันมาพึ่งไทย เปนดังนี้มาแต่ครั้งพ่อขุนรามคำแหงครองพระนครศุโขไทยตลอดมาจนครั้งสมเด็จพระนเรศวรมหาราชครองกรุงศรีอยุทธยา ด้วยเหตุที่มอญไม่มีความนิยมต่อพม่า คอยหาโอกาศที่จะเอาใจออกหากอยู่เสมอดังแสดงมานี้ เมื่อพระเจ้าอลองพญาทำสงครามชนะมอญได้เปนใหญ่ในแผ่นดินพม่า จึงมีความขัดเคืองคิดจะทำลายล้างพวกมอญให้หมดแผ่นดินพม่า เมื่อมอญถูกพม่ากดขี่ข่มเหงต่าง ๆ แลไม่มีกำลังพอจะต่อสู้พม่า ได้ จึงอพยพหนีเข้ามาอยู่ในเมืองไทย ดังพวกพระยาเจ่งซึ่งอพยพเข้ามาในครั้งกรุงธนบุรี เมื่อปีมเมียฉคก จุลศักราช ๑๑๓๖ พ.ศ. ๒๓๑๗ เปนต้น
ครั้นมาเมื่อรัชกาลที่ ๒ พระเจ้าปะดุงตั้งพม่าคนหนึ่งลงมาเปนเจ้าเมืองเมาะตมะ พม่าเจ้าเมืองเมาะตมะคนนั้นเบียดเบียนพวกมอญให่ได้ความเดือดร้อนต่าง ๆ พวกมอญไม่มีกำลังพอจะต่อสู้พม่าได้ มอญที่เปนเจ้าเมืองขึ้นแลกรมการหลายคน มีสมิงสอดเบาเปนหัวน่า ปฤกษาพร้อมกันว่า จะอพยพครอบครัวสมัคพรรคพวกเข้ามาพึ่งพระบารมีอยู่ในกรุงสยาม สมิงสอดเบามีหนังสือลับเข้ามาถึงพระยากาญจนบุรี เมื่อณเดือน ๑๑ ปีจอฉศก จุลศักราช ๑๑๗๖ พ.ศ. ๒๓๕๗ พระยากาญจนบุรีบอกส่งหนังสือสมิงสอดเบาเข้ามายังกรุงเทพฯ จึงโปรดให้พระยากาญจนบุรีมีหนังสือลับตอบไปถึงสมิงสอดเบาว่า ถ้ามอญเดือดร้อนก็ให้อพยพเข้ามาเถิด จะทรงพระกรุณาโปรดรับเปนที่พึ่ง ให้พวกมอญได้อยู่ในพระราชอาณาจักรโดยความผาศุก ครั้นถึงปีกุญสัปตศก จุลศักราช ๑๑๗๗ พ.ศ. ๒๓๕๘ พวกมอญที่เมืองเมาะตมะถูกพม่ากดขี่หนักเข้า จึงพร้อมใจกันจับเจ้าเมืองกรมการพม่าฆ่าเสียแล้ว พากันอพยพครอบครัวเข้ามาในพระราชอาณาจักร เดินเข้ามาทางเมืองตากบ้าง ทางเมืองอุไทยธานีบ้าง แต่โดยมากมาทางด่านพระเจดีย์สามองค์เข้าแขวงเมืองกาญจนบุรี เมื่อได้ทรงทราบข่าวว่าครัวมอญอพยพเข้ามา จึงโปรดให้กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จขึ้นไปคอยรับครัวมอญอยู่ที่เมืองนนทบุรี จัดจากแลไม้สำหรับปลูกสร้างบ้านเรือน แลเสบียงอาหารของพระราชทานขึ้นไปพร้อมเสร็จ ทางเมืองกาญจนบุรีโปรดให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้ามงกุฎฯ คุมไพร่พลสำหรับป้องกันครัวมอญ แลเสบียงอาหารของพระราชทานออกไปรับครัวมอญทางหนึ่ง โปรดให้เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีเปนผู้ใหญ่เสด็จกำกับไปด้วย ทางเมืองตากนั้นโปรดให้เจ้าพระยาอภัยภูธรที่สมุหนายกเปนผู้ขึ้นไปรับ ครัวมอญมาถึงเมืองนนทบุรีเมื่อณวันพุฒเดือน ๙ แรม ๓ ค่ำ ปีกุญสัปตศก จุลศักราช ๑๑๗๗ พ.ศ. ๒๓๕๘ เปนจำนวนคน ๔๐,๐๐๐ เศษ โปรดให้ตั้งภูมิลำเนาอยู่ในแขวงเมืองประทุมธานีบ้าง เมืองนนทบุรีบ้าง เมืองนครเขื่อนขันธ์บ้าง สมิงสอดเบาที่เปนหัวน่านั้นทรงพระกรุณาโปรดตั้งให้เปนพระยารัตนจักร ตัวนายรามัญที่เปนผู้ใหญ่มียศอยู่ในเมืองเดิม ก็ทรงพระกรุณาโปรดตั้งให้เปนพระยาทุกคน
เรื่องจัดการปกครองเมืองนครศรีธรรมราช
ตามเนื้อความในหนังสือเก่า ซึ่งได้พบที่เมืองนครศรีธรรมราช เข้าใจว่า เห็นจะเปนในราวปีจอฉศก จุลศักราช ๑๑๗๖ พ.ศ. ๒๓๕๗ เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (พัฒน์) จางวางเมืองนครศรีธรรมราชถึงอสัญกรรม เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (พัฒน์) เปนบิดาเจ้าจอมมารดา (นุ้ย) ซึ่งเปนเจ้าจอมมารดากรมหมื่นศักดิพลเสพ เมื่อปลงศพเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี จึงพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้กรมหมื่นศักดิพลเสพ เสด็จไปเมืองนครศรีธรรมราชในการปลงศพเจ้าคุณตา แต่การที่เจ้านายเสด็จออกไปถึงหัวเมืองทางไกล เช่นเมืองนครศรีธรรมราช ในสมัยนั้นมีแต่เสด็จไปในราชการทัพศึกหรือราชการที่สำคัญ ไม่มีประเพณีที่เสด็จไปในการส่วนพระองค์อย่างทุกวันนื้ การที่กรมหมื่นศักดิพลเสพเสด็จลงไปปลงศพเจ้าพระยาสุธรรมมนตรีครั้งนั้น กรมหมื่นศักดิพลเสพทรงกำกับกระทรวงกลาโหมซึ่งบัญชาการหัวเมืองปักษ์ใต้ เชื่อได้ว่าคงโปรดให้เสด็จไปในราชการอื่นด้วย ข้อนี้สมกับคำกล่าวกันมาในเมืองนครศรีธรรมราชว่า เมื่อกรมหมื่นศักดิพลเสพเสด็จลงไปเมืองนครศรีธรรมราชครั้งนั้น ได้ทรงจัดระเบียบการปกครองตลอดจนจัดกำหนดเขตรแขวงสำหรับการปกครองท้องที่ ยังมีแผนที่แลทำเนียบตำแหน่งกรมการปรากฎอยู่ที่เมืองนครศรีธรรมราช เนื้อความในหนังสือทำเนียบนั้นว่า เมื่อจุลศักราช ๑๑๗๓ ปีมแม เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๐ ค่ำ วันศุกร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนเจ้าพระยานครฯ (พัฒน์) เปนเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี แลทรงตั้งพระบริรักษ์ภูเบศร์ เปนพระยานครศรีธรรมราช พระเจ้าน้องยาเธอกรมหมื่นศักดิพลเสพ กราบบังคมทูลว่า กรมการเมืองนครฯ ขาดไม่ครบตำแหน่ง จึงทรงพระกรุณาโปรดให้จัดแจงขึ้นให้ครบ
ครั้นณวันจันทร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีมแมตรีศก (พระยานครฯ กลับออกไปถึงเมืองแล้ว) จึงให้เชิญพระอัยการตำแหน่งซึ่งในพระบรมโกษฐทรงชำระใหม่ กับสมุด (ทำเนียบ) ตำแหน่งกรมการเมืองนครฯ ครั้งพระยาศุโขไทยออกไปเปนเจ้าพระยานครฯ มาสอบกัน ในพระอัยการที่ทรงชำระใหม่ มีแต่ตำแหน่งกรมการผู้ใหญ่ แต่ทำเนียบครั้งพระยาศุโขไทย มีตำแหน่งกรมการผู้น้อยด้วย จึงเอาทำเนียบทั้ง ๒ ตำรานั้น รวมบรรจบกันเปนทำเนียบใหม่ สำหรับเมืองต่อไป ดังนี้
ก่อนที่จะกล่าวความในทำเนียบกรมการเมืองนครศรีธรรมราช ควรจะอธิบายถึงทำเนียบหัวเมืองสักหน่อย หัวเมืองที่ขึ้นตรงต่อกรุงเทพฯ แต่ก่อนมากำหนดเปน ๔ ชั้น เรียกว่าเมืองเอก เมืองโท เมืองตรี เมืองจัตวา หัวเมือง เอก โท ตรี มีเมืองขึ้นมากบ้างน้อยบ้างทุกเมือง แต่หัวเมืองจัตวาไม่มีเมืองขึ้น การที่กำหนดว่าหัวเมืองใดเปนชั้นใด ข้าพเจ้าพิเคราะห์ดูในทำเนียบสอบกับแผนที่ แลเรื่องราวที่มีมาในพงษาวดาร เข้าใจว่าอาไศรยเหตุต่างกัน หัวเมืองชั้นเอกแต่เดิมมีแต่ ๒ เมือง คือ ฝ่ายเหนือเมืองพิศณุโลก ๑ ฝ่ายใต้เมืองนครศรีธรรมราช ๑ แต่เมืองนครราชสิมานั้น แม้ในทำเนียบครั้งรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทรนี้ก็ยังเปนแต่หัวเมืองโท ข้าพเจ้าเข้าใจว่าจะพึ่งมายกขึ้นเปนเมืองเอกเมื่อในรัชกาลที่ ๓ นี้เอง หัวเมืองเอกทั้ง ๓ เมืองนี้ ส่วนเมืองพิศณุโลก แลเมืองนครศรีธรรมราช จัดเปนเมืองเอก ด้วยเคยเปนราชธานีมีอิศร ราษฎรพลเมืองยังมีความนิยมต่อผู้ปกครองว่าเปนเจ้านาย ทั้งเปนเมืองใหญ่อยู่น่าด่าน จึงกำหนดเปนเมืองเอก ส่วนเมืองนครราชสิมานั้น ข้าพเจ้าเข้าใจว่าจะเปนเมื่อครั้งปราบขบถเวียงจันท์แล้วเมืองนครราชสิมาสำคัญขึ้นกว่าแต่ก่อน ด้วยเปนหัวเมืองใหญ่น่าด่าน ต้องบังคับบัญชาการกว้างขวางทั่วไปในทิศตวันออก จึงยกขึ้นเปนหัวเมืองเอกอิกเมือง ๑ ส่วนหัวเมืองที่กำหนดเปนเมืองโทนั้น พิเคราะห์ดูโดยแผนที่ดูชอบกลอยู่บางเมือง เช่นเมืองตนาวศรี เมืองนครราชสิมา (แต่ก่อนมา) เมืองเพ็ชรบูรณ์ ๓ เมืองนี้เปนเมืองใหญ่อยู่น่าด่าน คล้ายเมืองเอกที่กล่าวมาแล้ว แต่ความสำคัญอย่างอื่นไม่เหมือนกัน จึงกำหนดเปนแต่เมืองโท เข้าใจได้ไม่ยาก แต่ยังมีอิก ๓ เมือง คือ เมืองศุโขไทย เมืองสวรรคโลก เมืองกำแพงเพ็ชร ๓ เมืองนี้ ทั้งเมืองสงขลา ซึ่งยกขึ้นเปนเมืองโทชั้นกรุงรัตนโกสินทรนี้อิกเมือง ๑ อยู่ใกล้กับเมืองเอกนักหนา เวลามีศึกสงคราม เช่นรบพม่ารบแขกมลายู ก็ต้องอาไศรยกำลังเมืองเอกที่อยู่ใกล้ ด้วยกำลังผู้คนพลเมืองไม่มีมากมายเท่าใดทุกเมือง แต่ทำไมจึงยกขึ้นเปนเมืองโท ข้อนี้น่าพิเคราะห์อยู่ ข้าพเจ้าเห็นว่าจะเปนได้ด้วยเหตุ ๒ อย่าง คือเพราะเมืองศุโขไทย เมืองสวรรคโลก แลเมืองกำแพงเพ็ชร เคยเปนราชธานีแลเปนเมืองลูกหลวงมาแต่เดิม เมื่อได้มาเปนเมืองขึ้นกรุงศรีอยุทธยา ยังเปนเมืองสำคัญแลอยู่น่าด่าน จึงยกเปนเมืองโท แล้วก็เปนเมืองโทตลอดมาด้วยเหตุนี้ประการ ๑ ยังมีเหตุอิกประการ ๑ ซึ่งเห็นได้แต่โดยทางสันนิฐาน ว่าที่ยกเปนเมืองโทนั้น เพื่อจะกำกับเมืองเอก ไม่ให้แผ่อำนาจใหญ่โตเกินกว่าสมควรไป ส่วนหัวเมืองตรีนั้น เห็นได้ในทำเนียบ ว่าเอาท้องที่เปนใหญ่ คือ ท้องที่แห่งใดซึ่งต้องจัดการปกครองเปนเมือง แต่ไม่มีข้อสำคัญอย่างเมืองเอกเมืองโทจึงกำหนดเปนเมืองตรี ส่วนหัวเมืองจัตวานั้น เมื่อแรกจัดขึ้น จัดด้วยความมุ่งหมายจะขยายอำนาจในราชธานีให้กว้างขวางออกไป ดังข้าพเจ้าได้กล่าวไว้ในคำอธิบายพระราชพงษาวดารแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ ข้อนี้จะพึงเห็นหลักฐานประกอบความสันนิฐานได้ในทำเนียบตำแหน่งกรมการ ซึ่งปรากฎอยู่ในกฎหมายลักษณศักดินา คือ กรมการเมืองเอกมีครบกระทรวง แลยังมีตำรวจด้วย กรมการเมืองโทเมืองตรี มีตำแหน่งน้อยลงมา แต่กังมีครบกระทรวง ส่วนเมืองจัตวานั้น ไม่มีตำแหน่งกระทรวงจตุสดมภ์ทีเดียว
ทำเนียบกรมการหัวเมือง ที่ลงไว้ในกฎหมายย่อมาก ข้าพเจ้าพึ่งได้พบฉบับพิสดารถ้วนถี่ แต่ทำเนียบเมืองนครศรีธรรมราชฉบับที่กล่าวมาแล้ว มีเนื้อความหลายข้อ ซึ่งข้าพเจ้าเห็นสมควรจะนำมากล่าวไว้ในหนังสือพระราชพงษาวดารฉบับนี้ จึงได้คัดความข้อสำคัญในทำเนียบ มาลงไว้ต่อไปนี้ คือ:-
๑ กรมการทุกตำแหน่ง แบ่งเปนอยู่ฝ่ายขวาหรืออยู่ฝ่ายซ้าย ลักษณการที่แบ่งเปนฝ่ายขวาฝ่ายซ้ายนี้ น่าเข้าใจว่า มาแต่ลักษณกำหนดเปนฝ่ายทหารฝ่าย ๑ ฝ่ายพลเรือนฝ่าย ๑ ที่ในกรุงเทพฯ นี้ แต่เดิมศาลาลูกขุนใน (คือ ที่ประชุมข้าราชการฝ่ายธุระการ) ศาลามหาดไทยอันเปนฝ่ายพลเรือน ก็เรียกว่าศาลาลูกขุนในฝ่ายซ้าย ศาลาลูกขุนสำหรับกลาโหมฝ่ายทหาร เรียกว่าฝ่ายขวา ถึงที่เฝ้าในท้องพระโรง ข้าราชการฝ่ายพลเรือนก็เฝ้าข้างซ้าย ข้าราชการฝ่ายทหารเฝ้าข้างขวา เปนแบบแต่โบราณมาจนทุกวันนี้ แต่เมื่อพิเคราะห์ดู การที่จัดตำแหน่งแบ่งเปนขวา,ซ้าย, มูลเหตุเดิมเห็นจะไม่ได้เอาฝ่ายทหารแลพลเรือนเปนเกณฑ์ เพราะลักษณกำหนดตำแหน่งเปนขวาเปนซ้าย มีทั้งในกรมฝ่ายทหารแลในกรมฝ่ายพลเรือน ข้าพเจ้ายังไม่แน่ใจว่ามูลเหตุที่แบ่งเปนขวา,ซ้าย,นี้จะมาแต่อะไร แต่มีมาแต่โบราณ ว่าเฉภาะทำเนียบเก่าเมืองนครฯ ที่ได้พบ ทั้งปลัดแลยกรบัตรอยู่ฝ่ายขวา แต่มหาดไทยไปอยู่ฝ่ายซ้าย ตำแหน่งกรมเมือง, กรมนา, อยู่ฝ่ายขวา ตำแหน่งกรมวัง, กรมคลัง, อยู่ฝ่ายซ้าย ดังนี้
๒ กรมการ ตามทำเนียบเก่าเมืองนครฯ ถ้าจัดเปนชั้นตามศักดินา
ชั้นที่ ๑ ถือศักดินา ๓๐๐๐ ออกพระศรีราชสงครามรามภักดีปลัดคนเดียว
ชั้นที่ ๒ ถือศักดินา ๑๖๐๐ มี ๓ คน คือ ออกพระภักดีราชยกรบัตร ๑ ออก พระจ่าศรีสุรินทรภักดี พระมหาดไทย ๑ ออกพระไกรพลแสนยากรบดีศรีสุรินทรเดโชไชย (พระพล) ๑
ชั้นที่ ๓ ถือศักดินา ๑๔๐๐ มี ๘ คน คือ ออกพระศรีราชวังเมือง กรมเมือง ๑ ออกหลวงเทพมณเฑียร กรมวัง ๑ ออกหลวงอินทรมนตรีศรีรัตนโกษา กรมคลัง ๑ ออกหลวงพลพากรราชมนตรี กรมนา ๑ ออกพระวิชิตสงครามรามภักดีศรีปะลาวัน กรมท่า (ตรงกับตำแหน่งท้ายน้ำ) ๑ ออกพระพรหมเสนา พระสุรัสวดีกลาง ๑ ออกพระเทพเสนาบดีศรีสมุห พระสุรัสวดีขวา ๑ ออกพระไชยประยาบดีศรีสมุห พระสุรัสวดีซ้าย ๑
รองแต่ชั้นนี้ลงไป ถือศักดินา ๑๒๐๐ บ้าง ศักดินา ๑๐๐๐ บ้าง ศักดินา ๘๐๐ บ้าง แลลดลงไปโดยลำดับจน ๒๐๐ ไม่จำจะต้องนำมาพรรณนาในที่นี้โดยพิสดาร แต่ควรกล่าวไว้ในตำแหน่ง ๑ ที่เรียกว่าผู้ช่วยราชการ ตามทำเนียบเปนตำแหน่งพิเศษ ถือศักดินา ๑๐๐๐ ตำแหน่งผู้ช่วยราชการนี้ เพราะเหตุที่ไม่มีหน้าที่จำกัดแลขึ้นตรงต่อผู้ว่าราชการเมือง จึงเปนตำแหน่งสำหรับทรงตั้งข้าราชการชั้นหนุ่ม ๆ เช่นบุตรผู้ว่าราชการเมืองซึ่งสำหรับจะรับราชการในตำแหน่งใหญ่ต่อไป ตัวอย่างที่ปรากฎมาในเมืองนครศรีธรรมราช เจ้าพระยานครฯ (น้อย) ก็เปนพระบริรักษ์ภูเบศร์ ผู้ช่วยราชการ เลื่อนจากผู้ช่วยก็เปนพระยานครฯ เจ้าพระยานครฯ (น้อยกลาง) บุตรเจ้าพระยานคร (น้อย) ก็เปนพระเสนหามนตรี ผู้ช่วยราชการ แล้วเลื่อนเปนพระยานครฯ เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (หนู) ก็เปนพระเสนหามนตรี ผู้ช่วยราชการ แล้วเลื่อนเปนพระยานครฯ การที่บุตรผู้ว่าราชการเมืองเปนผู้ช่วยราชการดังกล่าวมานี้ มีผลจนรู้สึกว่าตำแหน่งปลัด, ยกรบัตรทางหัวเมืองปักษ์ใต้ต่ำไปมาก เช่นที่เมืองสงขลา บรรดาเชื้อวงษ์ณสงขลาถ้ารับสัญญาบัตร ขอเปนผู้ช่วยราชการทั้งนั้น ข้าพเจ้าไม่เคยพบปลัด, หรือยกรบัตรเมืองสงขลา จนมาจัดการเปลี่ยนแปลงเปนมณฑลเทศาภิบาลเมื่อในรัชกาลที่ ๕ ประเพณีเดิมที่ได้กล่าวมาจึงได้เลิก
๓ ตำแหน่งกรมการผ็ใหญ่ ในเมืองนครศรีธณรมราช มีตราตำแหน่ง มีเครื่องประจำยศ แลมีที่สำหรับเก็บผลประโยชน์ลงไว้ในทำเนียบ ควรจะยกมาพรรณนาไว้พอเปนตัวอย่างสักตำแหน่ง ๑ คือ
ออกพระศรีราชสงครามรามภักดี ปลัด ถือศักดินา ๓๐๐๐ ฝ่ายขวา คือตรารูปโตยืนบนแท่น (เครื่องประจำยศ) มีช้างพลาย ๑ ช้าง พัง ๑ จำลอง ๒ ธงทวน ๔ นวม ๖ แหลน ๔ ปืนนกสับหลังช้าง ๒ กระบอก หมวกม้า ๒ เครื่องม้า ๒๐ ปืนกระสุนนิ้วกึ่งบันดาศักดิ ๒ กระบอก ปืนกระสุน ๓ นิ้วชเลยศักดิ ๒ กระบอก ปืนกระสุนนิ้วกึ่ง ๑๘ กระบอก ปืนนกสับบันดาศักดิ ๒๔ กระบอก ปืนนกสับชเลยศักดิ ๑๘ กระบอก เสื้อพล ๔๒ หอกเขน ๓๐ ทวนเท้า ๑๕ เรือพนัก ๒ ลำ ได้รับพระราชทานกิจกทงความแลเข้าผูกกึ่งเจ้าเมือง แลที่พกหมาก ตำบลเพนียนขนอม ขึ้นสำหรับที่ ๓ ตำบล มีนาสัด (ทิศตวัน) ออกเมือง ๒ เส้น
๔ การที่จัดหมวดกรม ตามทำเนียบกรมการเมืองนครฯ มีถึง ๓๖ กรม ตำแหน่งข้าราชการ มี พระ ๙ หลวง ๒๑ เมือง ๒ ขุน ๒๒๕ หมื่น ๑๔๙ พัน ๑๔ จ่า ๔ รวม ๔๒๔ คน จะรบุแต่กรมใหญ่ต่อไปนี้ คือ:-
๑ กรมปลัด
๒ กรมยกรบัตร
๓ กรมมหาดไทย
๔ กรมสุรัสวดี
๕ กรมเมือง
๖ กรมคลัง
๗ กรมนา
๘ กรมวัง
ขึ้นในกรมวังมี
(ก) กรมมหาดเล็ก
(ข) กรมสังฆการี
(ค) กรมหมอ
(ฆ) กรมโหร
(ง) กรมตำรวจ
(จ) ศาลแพ่ง
(ฉ) กรมท้ายวัง (เห็นจะเปนล้อมวัง)
(ช) กรมลูกเธอ (เห็นจะเปนสนมพลเรือน)
(ช) กรมช้าง
๙ กรมอาสา ๑๐ กรมฝีพาย
๑๑ กรมอาลักษณ์
๑๒ พราหมณ์ลูกขุนแลศาลหลวง
๑๓ กรมข้าพระ
๕ ส่วนการปกครองท้องที่นั้น จัดเปนหัวเมืองขึ้นเมืองนครศรีธรรมราช ๔ ชั้น รู้ได้โดยศักดินาผู้เปนหัวน่ารักษาการในท้องที่ คือ:-
ชั้นที่ ๑ เมืองตรังขึ้นฝ่ายขวา เมืองท่าทอง (คือ ที่ตั้งที่ว่าการมณฑลชุมพรที่บ้านดอนทุกวันนี้) ขึ้นฝ่ายซ้าย ผู้รักษาเมืองทั้ง ๒ นี้ถือศักดินา ๑๖๐๐
ชั้นที่ ๒ เช่นแขวงปากพนัง แลเกาะสมุยเปนต้น มี ๗ เมือง ผู้รักษาเมืองถือศักดินา ๑๒๐๐ ขึ้นฝ่ายขวา ๔ เมือง ฝ่ายซ้าย ๓ เมือง
ชั้นที่ ๓ ผู้รักษาเมืองถือศักดินา ๑๐๐๐ มี ๒ เมือง ขึ้นฝ่ายขวาเมือง ๑ ฝ่ายซ้ายเมือง ๑
ชั้นที่ ๔ ผู้รักษาเมืองถือศักดินา ๘๐๐ มี ๙ เมือง ขึ้นฝ่ายขวา ๓ เมือง ฝ่ายซ้าย ๖ เมือง
รองแต่ชั้นเมืองลงมา จัดเปนทำนองอำเภออย่างทุกวันนี้ มี ๒ ชั้น ชั้นที่ ๑ ผู้รักษาการถือศักดินา ๖๐๐ มี ๘ อำเภอ ขึ้นฝ่ายขวา ๓ ฝ่ายซ้าย ๕ ชั้นที่ ๒ ผู้รักษาการถือศักดินา ๔๐๐ มี ๒๖ ขึ้นฝ่ายขวา ๘ ฝ่ายซ้าย ๑๘
รองแต่นั้นลงมา จัดเปนด่านแลค่าย เข้าใจว่าเปนที่มีผู้อยู่ประจำตรวจทาง รวม ๑๔ แห่ง ขึ้นฝ่ายขวา ๒ ฝ่ายซ้าย ๑๒
ทำเนียบที่แสดงมานี้ จะจัดได้เต็มที่ทีเดียวหรือประการใดทราบไม่ได้ แต่น่ากลัวจะจัดไม่ได้ ด้วยจำนวนตำแหน่งมากนัก แต่เปนแบบเก่า จึงควรแสดงไว้ให้ผู้ศึกษาโบราณคดีทราบ
เรื่องตั้งเมืองกลันตันเปนประเทศราช
เมืองกลันตันเดิมเปนเมืองขึ้นเมืองตรังกานู ดังกล่าวมาแล้ว เห็นจะเปนในราวปีจอฉศก จุลศักราช ๑๑๗๖ พ.ศ. ๒๓๕๗ พระยากลันตัน (หลวงมหะหมัด) เกิดวิวาทบาดหมางกับพระยาตรังกานู (อมัด) จึงมืใบบอกเข้ามายังพระยาวิเศษภักดี (จ๋ง) ผู้ว่าราชการเมืองสงขลา จะขอถวายต้นไม้ทองเงินขึ้นตรงต่อกรุงเทพฯ พระยาสงขลาไม่ยอม พระยากลันตันจึงบอกเข้ามายังพระยานครฯ (น้อย) จะประจวบกับเวลากรมหมื่นศักดิพลเสพ เสด็จอยู่ที่เมืองนครศรีธรรมราชหรือไม่ ข้อนี้ไม่แน่ แต่พระยานครศรีธรรมราชรับธุระพระยากลันตันบอกเข้ามายังกรุงเทพฯ จึงโปรดให้เมืองกลันตันเปนเมืองประเทศราชขึ้นต่อกรุงเทพฯ อยู่ในบังคับบัญชาเมืองนครศรีธรรมราชแต่นั้นมา ตั้งแต่นั้นเมืองนครศรีธรรมราชจึงได้ว่ากล่าวเมืองไทรบุรีกับเมืองกลันตัน ส่วนเมืองสงขลาคงได้ว่ากล่าวเมืองตรังกานูกับเมืองปัตตานี ซึ่งแยกเปน ๗ หัวเมือง
เรื่องพม่าแหกคุก
ปีชวดอัฐศก จุล ๑๑๗๘ พ.ศ. ๒๓๕๙ เมื่อณวันพุฒเดือน ๕ แรม ๕ ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช ๑๑๗๘ พ.ศ. ๒๓๕๙ เพลา (บ่าย) ๔ โมงเศษ พม่าซึ่งต้องจำอยู่ณคุก ๑๐๗ คน พร้อมกันฆ่าฟันพัศดีแลพธำมรงนายยามซึ่งควบคุมอยู่ล้มตายหลายคน แล้วพากันแหกคุกหนีลงไปทางสำเพ็ง เวลานั้นเสด็จออกทอดพระเนตรงานอยู่ที่ท้องสนามหน้าวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระอินทรเดชเห็นพวกพม่าวิ่งไล่ฟันผู้คนเกรียวกราว ก็รีบเข้าไปกราบบังคมทูลฯ จึงมีรับสั่งให้เจ้ากรมปลัดกรมตำรวจกรมล้อมพระราชวังแลข้าราชการกรมอื่นรีบตามลงไป ตามจับพวกนักโทษพม่า จับได้ในวันนั้นบ้าง ไปจับได้ตามเรือกสวนบ้าง จับได้ที่บ้านพระยาทวาย (คือเจ้าเมืองทวายที่อพยพเข้ามาอยู่กรุงเทพฯ แต่ในรัชกาลที่ ๑ นั้น) บ้าง รวมจำนวนนักโทษพม่าที่จับตัวคืนได้ ๖๕ คน ชำระพวกนักโทษพม่าให้การซัดถึงพระยาทวายว่าสมรู้ด้วย คิดจะพากันอพยพหลบหนีไปบ้านเมือง เมื่อชำระได้ความจริงดังนั้นแล้ว จึงมีรับสั่งให้เอาตัวพระยาทวายกับพวกนักโทษพม่าที่แหกคุกไปประหารชีวิตรเสีย การที่พม่าแหกคุกครั้งนั้น ที่จริงพวกนักโทษในคุกได้ทราบความ แลได้ให้กราบทูลพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นพิพิธภูเบนทร์ ซึ่งกำกับราชการนครบาลทรงทราบแต่ก่อนเกิดเหตุ แต่กรมหมื่นพิพิธภูเบนทร์ไม่ทรงเชื่อว่าจะเปนความจริง มิได้จัดการป้องกันประการใด นักโทษพม่าจึงแหกคุกได้
สถาปนาสมเด็จพระสังฆราช (มี)
ณ วันพุฒ เดือน ๖ แรม ๑๑ ค่ำ ปีชวดอัฐศก เวลา ๒ โมงเช้า สมเด็จพระสังฆราช (สุก) สิ้นพระชนม์ ครั้นณวันพฤหัศบดี เดือน ๙ แรม ๗ ค่ำ จึงทรงตั้งสมเด็จพระวันรัตน์ (มี) วัดราชบุรณะเปนสมเด็จพระสังฆราช แลแห่มาอยู่ณวัดมหาธาตุเมื่อณวันวันทร์ เดือน ๔ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีชวดอัฐศกนั้น
ได้พระยาเสวตรไอยราช้างเผือกเมืองเชียงใหม่
เมื่อณวันพุฒเดือน ๖ แรม ๓ ค่ำ ปีชวดอัฐศก หมอควาญเที่ยวโพนช้างในแขวงเมืองนครเชียงใหม่ คล้องได้ช้างพลายช้างหนึ่ง สูงสามศอกคืบหกนิ้ว เปนช้างเผือกเอก พระยาเชียงใหม่ (น้อยธรรม) บอกมากราบบังคมทูลฯ ให้ทรงทราบแลให้ฝึกหัดช้างนั้นเชื่องราบแล้วจึงพาเดินทางมาลงแพที่เมืองกำแพงเพ็ชร ล่องแพแลสมโภชมาทุกหัวเมืองในระยะทาง ลงมาถึงกรุงเทพฯ เมื่อณวันพฤหัศบดีเดือน ๑๑ ขึ้น ๕ ค่ำ เสด็จไปรับแลมีการแห่สมโภชเหมือนกีบเมื่อครั้งพระยาเสวตรกุญชร พระราชทานชื่อขึ้นรวางเปนพระยาเสวตรไอยรา บวรพาหนะนารถ อิศราราชบรมจักร ศรีสังข์ศักดิอุโบสถ คชคเชนทรชาติอากาศจารี เผือกผ่องศรีบริสุทธิ เฉลิมอยุทธยายิ่ง วิมลมิ่งมงคล จบสกลเลิศฟ้า แลทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานเกียรติยศพระยาเชียงใหม่ (น้อยธรรม) เลื่อนขึ้นเปนพระเจ้าเชียงใหม่
เรื่องพระราชาคณะต้องอธิกรณ์
ในเดือน ๑๒ ปีชวดอัฐศกนั้น มีโจทก์ฟ้องว่า พระพุทธโฆษาจารย์ (บุญศรี) วัดมหาธาตุรูป ๑ พระญาณสมโพธิ (เค็ม) วัดนาคกลางรูป ๑ พระมงคลเทพมุนี (จีน) วัดหน้าพระเมรุกรุงเก่ารูป ๑ ทั้ง ๓ รูปนี้ประพฤติผิดพระวินัยบัญญัติข้อสำคัญ ต้องเมถุนปาราชิกมาช้านาน จนถึงมีบุตรหลายคน โปรดให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นรักษ์รณเรศ กับพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร ทรงพิจารณา ได้ความเปนสัตย์สมดังฟ้อง จึงมีรับสั่งเอาตัวผู้ผิดไปจำไว้ณคุก
ที่เกิดเหตุปรากฎว่าพระราชาคณะเปนปาราชิกหลายรูปคราวนั้นเห็นจะทรงพระวิตกถึงการฝ่ายพระพุทธจักรมาก ปรากฎว่าได้ทรงเผดียงสมเด็จพระสังฆราช (มี) แลสมเด็จพระพนรัตน์ (อาจ) วัดสระเกษ ให้แต่งหนังสือโอวาทานุสาสนี แสดงข้อวัตรปฏิบัติอันสมควรแก่สมณะมณฑลคัดแจกทั่วไปตามพระอาราม เปนทำนองสังฆาณัติ แลการชำระความปาราชิกก็สืบสวนกวดขันขึ้นแต่ครั้งนั้นมาจนรัชกาลที่ ๒ แลต่อมาในรัชกาลที่ ๓ ด้วย
เกิดเหตุเรื่องบัตรสนเท่ห์
การทิ้งหนังสือ หรือที่เรียกตามภาษาเก่าว่าทอดบัตรสนเท่ห์ ถือกันมาว่าเปนความผิดอย่างร้ายแรงฐานมหันตโทษแต่โบราณ ดังปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารเก่า ว่าเมื่อในแผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ มีคนทิ้งบัตรสนเท่ห์ เปนเหตุให้ฆ่าขุนนางเสียมาก คติถือโทษการทิ้งบัตรสนเท่ห์ว่าเปนความผิดอย่างร้ายแรง ยังมีตลอดมาจนกรุงรัตนโกสินทรในครั้งนั้น
เมื่อชำระความปาราชิกคราวนั้นแล้ว ไม่ช้ามีผู้ทิ้งบัตรสนเท่ห์แต่งเปนโคลงบท ๑ ว่า
๏ ไกรสรพระเสด็จได้	สึกชี
กรมเจษฎาบดี	เร่งไม้
พิเรนทรแม่นอเวจี	ไป่คลาศ
อาจพลิกแผ่นดินได้	แม่นแม้นเมืองทมิฬ ๚
ได้ทรงทราบ ทรงพระราชดำริห์เห็นว่า ผู้ที่แต่งโคลงบังอาจว่ากล่าวหยาบช้าตลอดจนถึงแผ่นดิน จึงโปรดให้สืบเอาตัวผู้ทิ้ง ได้ความว่าเปนโคลงของพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นศรีสุเรนทร เหตุด้วยกรมหมื่นศรีสุเรนทรเปนศิษย์พระพุทธโฆษาจารย์ (บุญศรี) ประการ ๑ กรมหมื่นศรีสุเรนทรเปนจินตกวี ประการ ๑ กับอิกประการ ๑ คำว่า “ไป่” ใช้แทน “ไม่” ซึ่งปรากฎในโคลงบัตรสนเท่ห์นี้ กรมหมื่นศรีสุเรนทรมักทรงใช้ ได้หลักฐานดังกล่าวมานี้ จึงมีรับสั่งให้เอากรมหมื่นศรีสุเรนทรมาขังไว้ เผอิญกรมหมื่นศรีสุเรนทรมาประชวรสิ้นพระชนม์ในระหว่างที่ต้องขังอยู่นั้น จึงไม่ได้ตัดสินลงโทษอย่างใด
พระราชพิธีโสกันต์สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้ามงกุฎ
ในปีชวดอัฐศกนี้ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้ามงกุฎฯ เจริญพระชัณษาถึงกำหนดโสกันต์ เมื่อณเดือน ๔ จึงโปรดให้ตั้งพระราชพิธีโสกันต์ตามแบบการโสกันต์สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้าซึ่งได้ตั้งเปนแบบไว้เมื่อในรัชกาลที่ ๑ ให้ปลูกเขาไกรลาศที่ชาลาหน้าทิมดาบตำรวจสูง ๗ วา มีพระมณฑปอยู่บนยอดเขา มีที่สรงแลพลับพลาทรงเครื่องที่เชิงเขา แลมีเครื่องตั้งเครื่องแต่งตามแบบเขาไกรลาศที่ทำมาทุกอย่าง ตั้งแต่ณวันอังคาร เดือน ๔ ขึ้น ๑๐ ค่ำ จนวันพฤหัศบดี เดือน ๔ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เวลาบ่ายตั้งกระบวนแห่เครื่องขาว เกณฑ์จตุสถมภ์แลมุขมนตรีที่ได้รับพระราชทานพานทองเปนคู่เคียงแห่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ แต่ในพระราชวังเสด็จไปทรงสดับพระสงฆ์เจริญพระปริตที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ๓ วัน ครั้นณวันศุกรเดือน ๔ ขึ้น ๑๓ ค่ำเวลาเช้าได้พระฤกษ์โสกันต์บนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทแล้ว เสด็จไปสรงน้ำอันไหลออกจากปากสัตวทั้ง ๔ ที่สระอโนดาตณเขาไกรลาศ ครั้งสรงแล้วเสด็จไปทรงเครื่องที่พลับพลาน้อยทิศหรดี ทรงภูษาจีบเขียนทอง ฉลองพระองค์กรุยเฉวียงพระอังษา เจ้าพระยาอรรคมหาเสนา เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช จูงพระกรเสด็จขึ้นเขาไกรลาศทางปัจจิมทิศ ไปยังพระมณฑปยอดเขาเข้าไปเฝ้าพระอิศวร ครั้งนั้นเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีแต่งพระองค์ทรงเครื่องเปนพระอิศวรประทานน้ำพระมหาสังข์ทักษิณาวัฏ แล้วประทานพรแลเครื่องต้น ทรงรับแล้ว ทรงเครื่องตนที่ในพระมณฑป แล้วเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราชรับพระกร เสด็จลงจากเขาไกรลาศทางบันไดข้างทิศทักษิณ กระบวนแห่ก็ผลัดเครื่องแดงทั้งสิ้น เสด็จประทับที่เกย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จส่งขึ้นพระที่นั่งพุดตาล แห่เวียนประทักษิณเขาไกรลาศสามรอบแล้ว ก็แห่เสด็จกลับคืนเข้าในพระราชวัง ครั้นเวลาบ่ายตั้งบายศรีแก้ว,บายศรีทอง,บายศรีเงิน กระบวนแห่แต่งเครื่องแดง แห่ไปเวียนเทียนสมโภชบนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท แห่กลับเข้าในพระบรมมหาราชวัง เวลาบ่ายในวันต่อมาก็แห่มาสมโภชอิกสองวัน เปนสามเวลา พระราชทานเงินทองของสมโภช แลพระราชวงษานุวงษ์เสนาบดีก็พากันสมโภชตามผู้ใหญ่ผู้น้อย ครั้นณวันจันทร์ เดือน ๔ แรมค่ำ ๑ แห่ผะอบพระเกษาเปนกระบวนเรือลงไปลอยในแม่น้ำที่ท้ายพระบรมมหาราชวัง
ได้พระยาเสวตรคชลักษณ์ ช้างเผือกเมืองน่าน
ปีฉลูนพศก จุล ๑๑๗๙ พ.ศ. ๒๔๖๐ เมื่อณวันพุฒเดือน ๑ แรม ๗ ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช ๑๑๗๘ พ.ศ. ๒๓๕๙ หมอควานเที่ยวโพนช้างในแขวงเมืองน่าน คล้องช้างพลายเผือกเอกช้าง ๑ วัดได้สูง ๓ ศอก ๒ นิ้ว พระยาน่านฝึกหัดเชื่องราบดีแล้ว พาช้างนั้นลงมาถวาย ถึงกรุงเทพฯ เมื่อณวันพฤหัศบดี เดือน ๕ แรม ๙ ค่ำ ปีฉลูนพศก เสด็จไปรับแลมีการแห่สมโภชเหมือนช้างเผือก ๒ ช้าง ที่ได้มาแต่ก่อน พระราชทานชื่อขึ้นรวาง เปนพระยาเสวตรคชลักษณ์ ประเสริฐศักดิสมบูรณ์ เกิดตระกูลสารสิบหมู่ เผือกผู้พาหนะนารถ อิศราราชธำรง บัณฑรพงษ์จตุรภักตร์ สุรารักษรังสรรค์ ผ่องผิวพรรณผุดผาด ศรีไกรลาศเลิศลบ เฉลิมพิภพอยุทธยา ขัณฑเสมามณฑล มิ่งมงคลเลิศฟ้า พระราชทานบำเหน็จรางวัลแก่ พระยาน่านเปนอันมาก แต่มิได้เลื่อนยศขึ้น เพราะเหตุว่าผู้ครองเมืองน่านในครั้งนั้น เปนตระกูลเจ้ามาแต่ก่อน ใช้นามในพื้นเมืองว่าเจ้าฟ้าเมืองน่านเหมือนอย่างเจ้าเมืองไทยใหญ่ทั้งปวง ไม่ใช่เปนตระกูลซึ่งตั้งเปนเจ้าขึ้นใหม่เหมือนเจ้า ๗ ตน เมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองนครลำพูน
ที่ได้ช้างเผือกเอก ๓ ช้างในรัชกาลเดียวกัน ยังไม่ปรากฎว่าเคยมีมาแต่ก่อน ทั้งในสยามประเทศตลอดจนเมืองพม่าแลเมืองรามัญในเวลาเมื่อเปนอิศร ในครั้งกรุงเก่า เมื่อแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ปรากฎว่ามีช้างเผือก ๗ ช้างจริงอยู่ แต่จะเปนเผือกเอกกี่ช้างก็ไม่ปรากฎ ประเพณีที่ถือกันในประเทศไทย, มอญ, พม่า มีเหมือนกันมาแต่โบราณ ถ้าพระเจ้าแผ่นดินองค์ใด ได้ช้างเผือกมาสู่พระบารมี ถือว่าเปนมิ่งมงคลเพิ่มภูลพระเกียรติยศ ถึงถวายพระนามพิเศษแก่พระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้น ว่าพระเจ้าช้างเผือก เจ้าแผ่นดินพม่าได้มีพระนามพิเศษเรียกในพงษาวดารว่าพระเจ้าช้างเผือกลงมาจนพระเจ้ามังระที่มาตีกรุงเก่าคราวหลัง ด้วยประเพณีมีมาแต่โบราณอย่างนี้ เมื่อได้พระยาช้างเผือกถึง ๓ ช้างในรัชกาลที่ ๒ จึงบังเกิดความชื่นชมยินดีในพระบารมีเปนอันมาก ได้ถวายพระนามตามโบราณราชประเพณีว่า พระเจ้าช้างเผือก แลในเวลานั้นโรงช้างเผือกในพระราชวังไม่พอกัน ทรงพระราชดำริห์ว่า เมื่อครั้งกรุงเก่าทำโรงช้างเผือกไว้ระหว่างพระที่นั่งวิหารสมเด็จกับพระที่นั่งสรรเพ็ชญ์ปราสาท ๒ โรง ระหว่างพระที่นั่งสรรเพ็ชญ์ปราสาทกับพระที่นั่งสุริยามรินทร ๒ โรง ควรจะสร้างโรงช้างเผือกไว้ในพระราชวัง อย่างเดียวกับเมื่อครั้งกรุงเก่า จึงโปรดให้สร้างโรงช้างเผือกเปนโรงช่อฟ้าขึ้นตรงที่ในระหว่างประตูสนามราชกิจกับประตูพรหมโสภา ๔ โรง ๆ ต้นทางตวันออกไว้พระเทพกุญชร ซึ่งเปนช้างพังเผือกเอกได้ในรัชกาลที่ ๑ โรงที่ ๒ ไว้พระยาเสวตรกุญชร โรงที่ ๓ ไว้พระยาเสวตรไอยรา โรงที่ ๔ ไว้พระยาเสวตรคชลักษณ์
เรื่องใช้ธงช้าง
เนื่องแต่เหตุที่ได้ช้างเผือกเอก ๓ ช้าง ธงซึ่งชักในเรือกำปั่นหลวงที่แต่งไปค้าขายยังนานาประเทศ โปรดให้ทำรูปช้างสีขาวอยู่กลางวงจักรติดในธงพื้นแดง เปนมูลเหตุที่ใช้ธงช้างเปนธงสำหรับชาติไทยแต่นั้นมา
เรื่องพิธีวิสาขบูชา
ในปีฉลูนพศก จุลศักราช ๑๑๗๙ พ.ศ. ๒๓๖๐ นี้ ทรงพระราชดำริห์ด้วยสมเด็จพระสังฆราช (มี) ให้ทำพิธีวิสาขบูชาเมื่อกลางเดือน ๖ เปนครั้งแรกที่ได้ทำในกรุงรัตนโกสินทร มีพระราชกำหนด ได้พบที่เมืองนครศรีธรรมราช ดังนี้
พระราชกำหนดพิธีวิสาขบูชา
๏ ศุภมัศดุ ๑๑๗๙ ศก อุศุภสังวัจฉร เจตมาศกาฬปักษ์ ทุติยดฤถีครุวาร บริเฉทกาลกำหนด พระบาทสมเด็จพระบรมธรรมิกมหาราชารามาธิราช บรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงพระคุณธรรมอันมหาประเสริฐ เสด็จออกณพระที่นั่งบุษบกมาลามหาจักรพรรดิพิมาน พร้อมด้วยอรรคมหาเสนามาตยาธิบดี มุขมนตรีกระวีชาติ ราชปโรหิตาโหราจารย์ ทูลละอองธุลีพระบาทโดยอันดับ ทรงพระราชศรัทธาถวายสังฆภัตรทานแก่พระสงฆ์ มีองค์สมเด็จพระสังฆราชเปนประธาน ครั้นเสร็จการภุตตากิจ พระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระราชรำพึงเถิงสรรพการกุศล เปนต้นว่าบริจาคทานรักษาศีลเจริญภาวนา ซึ่งได้ทรงบำเพ็ญมาเปนนิจกาลนั้น ยังหาเต็มพระราชศรัทธาไม่ มีพระไทยปราถนาจะใคร่ทรงบำเพ็ญพระราชกุศล ให้มีผลวิเศษประเสริฐยิ่งที่พระองค์มิได้ทรงกระทำ เพื่อจะให้แปลกปลาด จึงมีพระปุจฉาถามสมเด็จพระสังฆราช แลพระราชาคณะผู้ใหญ่ผู้น้อยถวายพระพรว่า แต่ก่อนสมเด็จพระมหากระษัตราธิราชเจ้า กระทำสักการบูชาพระศรีรัตนไตรยในวันวิสาขบุรณมี คือวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เปนวันวิสาขนักขัตฤกษ์มหายัญญพิธีบูชาใหญ่ มีผลอานิสงษ์มากยิ่งกว่าตรุศสงกรานต์ เหตุว่าเปนวันสมเด็จพระสัพพัญญูพุทธเจ้าประสูตร ได้ตรัสรู้ ปรินิพพาน แลสมเด็จพระเจ้าภาติกราช วสักราช ดิศมหาราช เคยกระทำสืบพระชนมายุเปนเยี่ยงอย่างโบราณราชประเพณีมีมาแต่ก่อน แลพระราชพิธีวิสาขบูชาอันนี้เสื่อมสูญขาดมาช้านานแล้ว หามีกระษัตริย์พระองค์ใดกระทำไม่ ถ้าได้กระทำสักการบูชาพระศรีรัตนไตรยในวันนั้นแล้ว ก็จะมีผลอานิสงษ์มากยิ่งนัก อาจสามารถปิดประตูจตุราบายภูมิทั้ง ๔ แลเปนที่จะดำเนินไปในสุคติภพเบื้องน่า อาจให้เจริญทฤฆายุศิริสวัสดิพิพัฒมงคล รำงับทุกข์โทษอุปัทวอันตรายไภยต่าง ๆ ในบริเฉทกาลปัจจุบัน เปนอนันตคุณานิสงษ์วิเศษนัก จะนับประมาณมิได้ ครั้นได้ทรงฟังเกิดพระราชปีติโสมนัส ตรัสเห็นว่าวิสาขบูชานี้ จะเปนเนื้อนาบุญราศีกองพระราชกุศลเกิดขึ้นอิกแห่ง ๑ เปนแท้ จึงทรงพระราชศรัทธาจะยกรื้อวิสาขบูชามหายัญญพิธีอันขาดประเพณีมานั้น ให้กลับคืนเจียรฐิติกาลปรากฎสำหรับแผ่นดินสืบไป จะให้เปนอัตตัตถประโยชน์ แลปรัตถประโยชน์ ทรงพระราชศรัทธาจะให้สัตวโลกข้าขอบขัณฑเสมาทั้งปวงจำเริญอายุแลอยู่เย็นเปนศุข ปราศจากทุกข์ภัยในชั่วนี้แลชั่วน่า จึงมีพระราชโองการมารพระบัณฑูรสุรสิงหนาทดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อมสั่งว่า แต่นี้สืบไปเถิงณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ แรมค่ำ ๑ เปนวันพิธีวิสาขบูชานักขัตฤกษ์ใหญ่ พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวจะทรงรักษาพระอุโบสถศีล ปรนิบัติพระสงฆ์ ๓ วัน ปล่อยสัตว ๓ วัน ห้ามมิให้ผู้ใดฆ่าสัตวตัดชีวิตรเสพสุราเมรัยใน ๓ วัน ถวายประทีปตั้งโคมแขวนเครื่องสักการบูชาดอกไม้เพลิง ๓ วัน ให้เกณฑ์ประโคมเวียนเทียนพระพุทธเจ้า ๓ วัน ให้มีพระธรรมเทศนาในพระอารามหลวงถวายไชยทาน ๓ วัน ส่วนพระบรมราชวงษานุวงษ์แลข้าทูลลอองธุลีพระบาทไพร่ฟ้าอาณาประชาราษฎรลูกค้าวานิชสมณะชีพราหมณ์ทั้งปวง จงมีศรัทธาปลงใจลงในการกุศล อุส่าห์กระทำวิสาขบูชาให้เปนประเพณียั่งยืนไปทุกปีอย่าให้ขาด ฝ่ายฆราวาศนั้นจงรักษาอุโบสถศีลถวายบิณฑบาตทาน ปล่อยสัตวตามศรัทธาทั้ง ๓ วัน ดุจวันตรุศสงกรานต์ เพลาเพนแล้วมีพระธรรมเทศนาในพระอาราม ครั้นเพลาบ่ายให้ตกแต่งเครื่องสักการบูชาพวงดอกไม้มาลากระทำให้วิจิตรต่าง ๆ ธูปเทียนชวาลาทั้ง (ธง) ผ้าธงกระดาษออกไปยังพระอาราม บูชาพระรัตนไตรย ตั้งพนมดอกไม้ แขวนพวงดอกไม้ธูปเทียนธงใหญ่ธงน้อยในพระอุโบสถพระวิหาร ที่ลานพระเจดีย์แลพระศรีมหาโพธิ แลผู้ใดจะมีเครื่องดุริยดนตรีมโหรีพิณพาทย์เครื่องเล่นสมโภชประการใด ๆ ก็ตามแต่ใจศรัทธา ครั้นเพลาค่ำให้บูชาพระรัตนไตรย ด้วยเครื่องบูชาประทีปโคมตั้งโคมแขวนจงทุกน่าบ้านร้านโรงเรือนแลเรือแพทุกแห่งทุกตำบล ให้ฆราวาสทำดังกล่าวนี้จงถ้วนครบ ๓ วัน แลณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำนั้น เปนวันเพ็ญบุรณมี ให้ข้าทูลละอองธุลีพระบาทในพระราชวังหลวงในกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ประชุมกันถวายฉลากภัตรแก่พระสงฆ์ แลให้มรรคนายกทั้งปวงชักชวนสัปรุษทายก บรรดาที่อยู่ใกล้เคียงอารามใด ๆ ให้ทำฉลากภัตรถวายพระสงฆ์ในอารามนั้น ๆ เพลาบ่ายให้เอาหม้อใหม่ใส่น้ำลอยด้วยดอกอุบลบัวหลวงวงสายสิญจน์สำหรับเปนน้ำปริตไปตั้งที่พระอุโบสถ พระสงฆ์ลงพระอุโบสถแล้วจะ ได้สวดพระพุทธมนต์จำเริญพระปริตธรรม ครั้นจบแล้วหม้อน้ำของผู้ใดก็ให้เอาไปกินอาบประพรมรดเย่าเรือนเคหาบำบัดโรคอุปัทวไภยต่างต่าง ฝ่ายพระสงฆ์สมณนั้น ให้พระราชาคณะถานานุกรมประกาศให้ลงพระอุโบสถแต่เพลาเพนแล้วให้พร้อมกัน ครั้นเสร็จอุโบสถกรรมแล้ว เจริญพระปริตธรรมแผ่พระพุทธอาชญาไปในพระราชอาณาเขตร รำงับอุปัทวไภยทั้งปวง ครั้นเพลาค่ำเปนวันโอกาศแห่งพระสงฆ์สามเณรกระทำสักการบูชาพระศรีรัตนไตรยที่พระอุโบสถแลพระวิหารด้วยธูปเทียนโคมตั้งโคมแขวนดอกไม้แลประทีปเปนต้น พระภิกษุที่เปนธรรมกถึกจงมีจิตรปราศจากโลภโลกามิศ ให้ตั้งเมตตาศรัทธาเปนบุเรจาริก จงสำแดงธรรมเทศนาให้พระสงฆ์สามเณรแลสัปรุษฟังโดยอันควรแก่ราตรีวันนั้นทุกอาราม ให้กระทำตามพระราชบัญญัติดังกล่าวมานี้เสมอไปทุกปีอย่าให้ขาด ถ้าฆราวาศแลพระสงฆ์สามเณรรูปใดเปนพาลทุจริตจิตรคะนองหยาบช้าหามีศรัทธาไม่ กระทำความอันมิชอบให้เปนอันตรายแก่ผู้กระทำวิสาขบูชาในวันนักขัตฤกษ์นั้น ก็ให้ร้อยแขวงนายบ้านนายอำเภอกำชับตรวจตราสอดแนมจับกุมเอาตัวผู้กระทำผิดให้จงได้ ถ้าจับกระหัษฐได้ในกรุงฯ ให้ส่งกรมพระนครบาล นอกกรุงฯ ส่งเจ้าเมืองกรมการ ถ้าจับพระสงฆ์สามเณรได้ในกรุงฯ ส่งสมเด็จพระสังฆราช พระพนรัตน์ นอกกรุงฯ ส่งเจ้าอธิการ ให้ไล่เลียงไถ่ถาม ได้ความเปนสัตย์ให้ลงโทษลงทัณฑกรรมตามอาญาฝ่ายพระพุทธจักรแลพระราชอาณาจักร จะได้หลาบจำอย่าให้ทำต่อไป แลให้ประกาศป่าวร้องอาณาประชาราษฎรลูกค้าวานิช สมณชีพราหมณ์ ให้รู้จงทั่ว ให้กระทำดังพระราชบัญญัติดังกล่าวมานี้จงทุกประการ ถ้าผู้ใดมิฟัง จะเอาตัวผู้กระทำผิดเปนโทษโดยโทษานุโทษ ๚
พิธีวิสาขบูชาที่ทำในกรุงเทพฯ เมื่อรัชกาลที่ ๒ ปรากฎว่ามีการเหล่านี้ คือ ทำโคมปิดกระดาษ ชักเสาไม้ไผ่ยอดผูกฉัตรกระดาษพระราชทานไปปักจุดเปนพุทธบูชาตามพระอารามหลวงวัดละสี่เสาอย่าง ๑ ให้อำเภอกำนันป่าวร้องราษฎรให้จุดโคมตามประทีปตามบ้านเรือนเปนพุทธบูชาอย่าง ๑ หมายแผ่พระราชกุศลแก่ข้าราชการให้ร้อยดอกไม้มาแขวนเปนพุทธบูชาในวัดพระศรีรัตนศาสดารามทั้ง ๓ วันอย่าง ๑ มีดอกไม้เพลิงของหลวงตั้งจุดเปนพุทธบูชาที่น่าวัดพระศรีรัตนศาสดารามอย่าง ๑ นิมนต์พระสงฆ์ให้ให้อุโบสถศีลแลแสดงพระธรรมเทศนาแก่ราษฎรตามพระอารามหลวงฝั่งตวันออก ๑๐ วัด ฝั่งตวันตก ๑๐ วัด เครื่องกัณฑ์เปนของหลวงพระราชทาน แลให้อำเภอกำนันป่าวร้องตักเตือนราษฎร ให้ไปรักษาศีลฟังธรรมแลห้ามการฆ่าสัตวตัดชีวิตรอย่าง ๑ ทำธงจระเข้ไปปักเปนพุทธบูชาตามพระอารามหลวงวัดละคันอย่าง ๑ เลี้ยงพระสงฆ์ในท้องพระโรง พระราชทานสลากภัตร แล้วสดัปกรณ์พระบรมอัฐิอย่าง ๑
กรมพระราชวังบวรสถานมงคลสวรรคต
เมื่อเดือน ๘ อุตราสาธ ปีฉลูนพศก จุลศักราช ๑๑๗๙ พ.ศ. ๒๓๖๐ สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ประชวรเปนพระยอดตรงพระที่นั่งทับก่อน ให้ผ่าพระยอดนั้นเลยกลายเปนบาดพิศม์พระอาการมาก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นไปเยี่ยมพระประชวรทุกวันมิได้ขาด พระอาการกรมพระราชวังบวรฯ ทรุดหนักลง จึงเสด็จขึ้นไปประทับแรมพยาบาลสมเด็จพระอนุชาธิราชอยู่ในพระราชวังบวรฯ เจ้าพระยาอภัยภูธร ผู้ว่าที่สมุหนายกจึงให้เกณฑ์เวรประจำซอง เวรตั้งกองเชิงกำแพงรอบพระราชวังหลวงแลพระราชวังน่าชั้นในชั้นนอก แลให้ตั้งกองรายทางตามถนนตั้งแต่ประตูวิเศษไชยศรี ตรงขึ้นไปถึงประตูพรหมทวาร แลตามถนนตวันออก ถึงศาลาสารบาญชี ตามถนนตวันตกถึงประตูท่าพระให้เจ้าพระยาธรรมา พระยาเพ็ชรพิไชย รักษาพระราชวังหลวง ให้พระยารองเมืองตั้งกองอยู่ทุ่งพระเมรุน่าวัดพระมหาธาตุ ให้พระยาพลเทพ พระยายมราชตั้งกองอยู่ศาลาริมประตูพรหมทวารวังน่า เจ้าพระยาอภัยภูธร ผู้ว่าที่สมุหนายก ตั้งอยู่ริมประตูมหาโภคราชข้างเหนือ
ครั้นถึงณวันพุฒ เดือน ๘ อุตราสาธ ขึ้น ๓ ค่ำ เวลาเช้า ๕ โมงกับ ๗ บาท กรมพระราชวังบวรฯ เสด็จสู่สวรรคตณพระที่นั่งวายุสถานอมเรศร์ พระชนมพรรษาได้ ๓๗ ปี เสด็จดำรงอยู่ในที่พระมหาอุปราชได้ ๗ ปี กับ ๑๑ เดือน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงเปนประธานพร้อมด้วยพระราชวงษานุวงษ์ สรงน้ำพระศพแล้วเจ้าพนักงานทรงเครื่องเชิญพระศพเข้าสู่พระโกษฐ เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เชิญพระโกษฐขึ้นพระเสลี่ยงแว่นฟ้าออกประตูพรหมภักตร เมื่อถึงข้างน่าแล้วเชิญขึ้นตั้งบนพระยานุมาศ ๓ ลำคานประกอบพระโกษฐ แล้วแห่เชิญพระศพมาประดิษฐานไว้ณพระที่นั่งสุทธาสวรรย์
อนึ่งในการอันเนื่องด้วย กรมพระราชวังบวรสถานมงคลสวรรคตนี้ ได้มีหมายประกาศให้คนโกนหัวแต่ที่มีสังกัดในฝ่ายกรมพระราชวังบวรฯ ต้นหมายประกาศนี้ ได้พบในจำพวกท้องตราเก่าที่เมืองนครศรีธรรมราช มีข้อความชี้แจงการแก้ไขขนบธรรมเนียม จึงได้นำหมายประกาศนั้นมาลงไว้ต่อไปนี้
๏ สารตรา ท่านเจ้าพระยาอรรคมหาเสนาธิบดี อภัยพิริยปรากรมพาหุสมุหพระกลาโหม ให้มาแก่หลวงพรหมเสนา ว่าที่ปลัดหลวงเทพเสนา ว่าที่จ่า แลกรมการเมืองนครศรีธรรมราช ด้วยทรงพระกรุณาตรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อมสั่งว่า ณเดือนแปดข้างปฐมาสาธขึ้นปีฉลูนพศก ล้นเกล้าล้นกระหม่อมพระราชวังบวรสถานมงคล ทรงพระประชวรพระโรคไม่คลาย อยู่ณวันเดือนแปดทุติยาสาธขึ้นสามค่ำเสด็จสู่สวรรคตแล้ว ทรงพระราชดำริห์ว่าเมื่อครั้งพระราชวังบวรสถานมงคลในพระบรมโกษฐ เสด็จสู่สวรรคตนั้น ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระเจ้าลูกเธอหลานเธอข้างน่าข้างใน เจ้าต่างกรม หากรมมิได้ ข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือน ในพระราชวังหลวง พระราชวังบวรสถานมงคล แลเจ้าเมืองกรมการอาณาประชาราษฎรโกนศีศะด้วยกันสิ้น แลครั้งนี้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมจะให้เปนอย่างธรรมเนียมถูกต้องตามราชประเพณีสืบมาแต่ก่อน จึงโปรดเกล้าโปรดกระหมอม ให้แต่พระเจ้าลูกเธอหลานเธอ แลข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย บุตรภรรยาข้าใช้ในเรือนทั้งชายหญิงในพระราชวังบวรสถานมงคลนั้น ให้โกนศีศะให้สิ้นจงทุกคน กำหนดให้โกนเดือนละครั้งกว่าจะได้ถวายพระเพลิง แลเจ้าต่างกรม หากรมมิได้ฝ่ายน่า กับข้าทูลลอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายทหารพลเรือนในพระราชวังหลวงเจ้าเมืองกรมการ อาณาประชาราษฎรชายหญิงในกรุงนอกกรุงเทพพระมหานคร แขวงจังหวัดหัวเมืองทั้งปวงนั้นเกลือกจะมิรู้จะโกนศีศะเสีย ห้ามอย่าให้โกนเลย ให้เจ้าเมืองกรมการประกาศป่าวร้องอาณาประชาราษฎรให้รู้จงทั่ว ครั้นลุสารตรานี้ไซ้ก็ให้พระยานคร กรมการ กระทำตามรับสั่งมานี้จงทุกประการ
สารตรามาณวันจันทร์เดือนแปดทุติยาสาธขึ้นเจ็ดค่ำปีฉลูนพศก
สถานที่ซี่งกรมพระราชวังบวรฯ ได้ทรงสร้าง
กรมพระราชวังบวรฯ ในรัชกาลที่ ๒ ได้เปนแม่กองสร้างเมืองนครเขื่อนขันธ์ ทรงสร้างวัดขึ้นใหม่ที่เมืองนครเขื่อนขันธ์วัด ๑ คือ วัดทรงธรรม ทรงปฏิสังขรณ์วัดเก่าในกรุงเทพฯ ๒ วัด คือ วัดลิงขบที่บางจาก (พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) พระราชทานนามว่าวัดบวรมงคลวัด ๑ วัดเสาประโคนเหนือปากคลองบางกอกน้อย พระราชทานนามว่าวัดดุสิดารามวัด ๑ แลได้ทรงแก้ไขสถานที่ในพระราชวังบวรฯ หลายอย่าง
สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎฯ ทรงผนวชสามเณร
ในเดือนแปดอุตราสาธ ขึ้น ๑๑ ค่ำ มีการแห่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎฯ ไปทรงผนวชเปนสามเณรที่ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม สมเด็จพระสังฆราช (มี) เปนพระอุปัชฌาย์ สมเด็จพระญาณสังวร (สุก) วัดราชสิทธารามเปนพระอาจารย์ ทรงผนวชแล้วเสด็จไปประทับอยู่ณวัดมหาธาตุ พระตำหนักอยู่ทางต้นโพธิ์ลังกามุมวัดด้านตวันออกเฉียงเหนือ อนึ่งเปนประเพณีเจ้านายเมื่อทรงผนวช ย่อมหัดเทศน์มหาชาติ เพื่อจะได้เทศน์ถวายพระราชกุศล สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎ ฯ เมื่อทรงผนวชเปนสามเณรได้ทรงหัดเทศน์กัณฑ์มัทรี แลได้ถวายเทศน์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ครั้นเทศน์หลวงแล้ว ถึงเดือน ๑๒ พระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ มีเทศน์มหาชาติที่วัง ทรงทำกระจาดใหญ่บูชากัณฑ์เทศน์มัทรี แลเชิญเสด็จสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎฯ มาประทานเทศนา กระจาดใหญ่ครั้งนั้น ว่าเปนการครึกครื้นใหญ่โตกว่าที่เคยทำมาแต่ก่อน สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ทรงผนวชอยู่จนออกพรรษาแล้วจึงลาผนวช
งานพระเมรุกรมพระกรมพระราชวังบวรฯ
ปีขาล สัมฤทธิศก จุล ๑๑๘๐ พ.ศ. ๒๓๖๑ ในเดือน ๕ ปีขาลสัมฤทธิศกนั้น เมื่อพระเมรุที่โปรดให้ปลูกขึ้นในท้องสนามหลวง สำหรับพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ปลูกสร้างสำเร็จแล้วจึงเริ่มงานเมื่อณวันพฤหัศบดี เดือน ๕ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ทำตามแบบงานพระเมรุใหญ่ในครั้งรัชกาลที่ ๑ คือ วันแรกเชิญพระบรมสารีริกธาตุแห่ไปประดิษฐานที่พระเมรุ มีงานมโหรศพสมโภชวันหนึ่งกับคืนหนึ่งก่อน เชิญพระบรมสารีริกธาตุกลับคืนเข้าพระบรมมหาราชวัง แล้วรุ่งขึ้นณวันศุกร เดือน ๕ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เวลาเช้า เชิญพระโกษฐพระศพกรมพระราชวังบวรฯ จากพระที่นั่งสุทธาสวรรย์ ขึ้นพระยานุมาศสามลำคานแห่กระบวนน้อยออกประตูพรหมทวาร (ลงมาทางถนนริมกำแพงพระนครข้างหลังวัดมหาธาตุแลท้ายสนม) จนถึงวัดพระเชตุพน เชิญพระโกษฐขึ้นพระมหาพิไชยราชรถ แห่กระบวนใหญ่ขึ้นไปสู่พระเมรุทางสนามไชย มีการบำเพ็ญพระราชกุศล แลมีมโหรศพสมโภช ๗ วัน ๗ คืนแล้ว ครั้นณวันพฤหัศบดี เดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ พระราชทานเพลิง แล้วมีงานสมโภชพระอัฐิอิกวันกับคืนหนึ่ง ณวันเสาร์ เดือน ๕ แรม ๔ ค่ำ จึงแห่พระอัฐิมาประดิษฐานไว้ในพระบรมมหาราชวัง
งานพระเมรุกรมพระราชวังบวรฯ คราวนี้ พระราชวงษานุวงษ์ตั้งศาลาฉ้อทานเลี้ยงพระสงฆ์แลราษฎรหลายโรง คือ สมเด็จกรมพระอมรินทรามาตย์ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงตั้งโรง ๑ สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพวดี ทรงตั้งโรง ๑ พระเจ้าลูกยาเธอ ทรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ทรงตั้งโรง ๑ พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นสุนทรธิบดี ทรงตั้งโรง ๑ เจ้านายในกรมพระราชวังหลัง ทรงตั้งโรง ๑ กรมหมื่นนรินทรเทพ ทรงตั้งโรง ๑
เรื่องขยายเขตรพระบรมมหาราชวัง
เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงสร้างพระบรมมหาราชวังเวลาแรกประดิษฐานกรงรัตนโกสินทรนั้น โปรดให้สร้างวังเจ้านาย แลให้เสนาบดีสร้างบ้านเรือนอยู่รักษาการรายรอบพระราชวัง 	ฝ่ายข้างด้านใต้ระหว่างกำแพงพระบรมมหาราชวังไปจนจดเขตรวัดพระเชตุพน เมื่อในรัชกาลที่ ๑ นั้นโปรดให้เสนาบดีสร้างบ้านเรือนอยู่ ครั้นต่อมาเมื่อสร้างพระนครสำเร็จ มีผู้คนพลเมืองมาตั้งบ้านเรือนบริบูรณ์มั่งคั่งขึ้น เสนาบดีชุดเก่าถึงอสัญกรรมล่วงไป เสนาบดีที่เปนขึ้นใหม่ ก็อยู่บ้านเรือนห่างพระราชวังออกไป บ้านเสนาบดีที่อยู่ริมกำแพงพระราชวังครั้งรัชกาลที่ ๑ คงมีแต่บุตรหลานเชื้อวงษ์ของเสนาบดีนั้น ๆ อาไศรยอยู่ มาถึงรัชกาลที่ ๒ พระราชวงษ์แลข้าราชการฝ่ายใน ที่ต้องอยู่ในพระบรมมหาราชวัง รวมเปน ๒ รัชกาล จำนวนคนมากขึ้น ที่ภายในพระบรมมหาราชวังคับแคบ ที่สร้างตำหนักแลเรือนข้าราชการฝ่ายในไม่พอ ในปีขาลสัมฤทธิศกนี้ จึงทรงพระกรุณาโปรดให้จัดหาที่พระราชทานแลกที่บ้านเสนาบดี แล้วสร้างกำแพงขยายเขตรพระราชวังออกไปข้างด้านใต้ ให้ทำถนนสาย ๑ ขึ้นในระหว่างเขตรพระราชวังกับวัดพระเชตุพน (ซึ่งเรียกว่าถนนท้ายวังบัดนี้) แลสร้างประตูสกัดใต้สกัดเหนือ ชื่อว่าประตูทักษิณบวร ประตูสุนทรพิศาล (ซึ่งปากตลาดเรียกกันว่า ประตูแดง ในครั้งนั้นด้วย)
ที่พระบรมมหาราชวังซึ่งขยายออกไปข้างด้านใต้ในครั้งรัชกาลที่ ๒ จะพึงสังเกตได้ในเวลานี้ คือ ข้างด้านตวันออกเฉียงใต้ ตั้งแต่ป้อมอนันตคิรีลงไปจนป้อมมณีปราการ ที่อยู่มุมกำแพงพระบรมมหาราชวัง ส่วนด้านตวันตกเฉียงใต้นั้น ตั้งแต่ป้อมสัตตบรรพตลงไปจนป้อมภูผาสุทัศน์ ที่ประตูทักษิณบวรสกัดใต้
อนึ่ง เมื่อมาสอบแผนที่แลชื่อป้อมรอบพระบรมมหาราชวังพิเคราะห์ดู เข้าใจว่าเมื่อแรกสร้างพระบรมมหาราชวังในรัชกาลที่ ๑ เห็นจะมีป้อมรอบพระบรมมหาราชวังแต่ ๘ ป้อม เปนป้อมมุม ๔ ป้อมกลางย่าน ๔ แต่ข้างด้านตวันตกป้อมเหล่านี้อยู่กับกำแพงเมือง ด้วยด้านนั้นกำแพงเมืองอยู่ชิดกับกำแพงพระบรมมหาราชวัง รูปป้อมที่สร้างในรัชกาลที่ ๑ เปนแปดเหลี่ยม แลมีชื่อคล้องกันทั้ง ๘ ป้อม คือ ป้อมอินทรังสรรค์ ๑ ป้อมขันธ์เขื่อนเพ็ชร 9 ป้อมเผด็จดัษกร ๑ ป้อมสิงขรขัณฑ์ ๑ ป้อมอนันตคิรี ๑ ป้อมมณีปราการ ๑ ป้อมพิศาลสีมา ๑ ป้อมมหาโลหะ ๑ เมื่อขยายเขตรพระราชวังในรัชกาลที่ ๒ เข้าใจว่ารื้อป้อมมณีปราการเดิม ซึ่งอยู่ย่านกลางข้างด้านใต้ออกมาสร้างตามแนวกำแพงที่ขยายใหม่ แลสร้างป้อมมุมพระบรมมหาราชวังด้านใต้ขึ้น แล้วจึงจัดรเบียบชื่อป้อมเสียใหม่ เอาชื่อป้อมมณีปราการเดิมมาเปนชื่อป้อมมุม ป้อมย่านกลางด้านใต้ซึ่งสร้างใหม่ใช้ชื่อว่า ป้อมพิศาลสีมา เอาชื่อป้อมภูผาสุทัศน์มาใช้เปนชื่อป้อมมุมด้านตวันตกเฉียงใต้ที่สร้างใหม่ เปลี่ยนชื่อป้อมพิศาลสีมาเดิมเปนป้อมสัตตบรรพต แก้ไขป้อมย่านกลางด้านตวันตกเปน ๒ ป้อม อยู่ ๒ ข้างประตูฉนวน ชื่อป้อมโสฬศศิลาป้อม ๑ ป้อมมหาโลหะป้อม ๑ รูปป้อมที่สร้างในรัชกาลที่ ๒ ทำเปนรูปหอรบ ไม่ใช้รูปแปดเหลี่ยมอย่างรัชกาลที่ ๑ ดังจะเห็นได้จนทุกวันนี้
เรื่องสร้างสวนขวา
เมื่อขยายเขตรพระบรมมหาราชวังออกไปแล้ว ทรงพระราชดำริห์ว่าพระราชวังหลวงครั้งกรุงเก่า มีสวนแลสระแก้วเปนที่สำหรับประพาสสำราญพระราชอิริยาบถข้างภายในพระราชวัง พระบรมมหาราชวังที่ได้สร้างขึ้นในกรุงรัตนโกสินทรนี้ เมื่อในรัชกาลที่ ๑ ก็ได้ทรงสร้างสวนสำหรับประพาศไว้ภายในพระราชวัง เรียกว่าสวนขวา แต่สวนขวาซึ่งสร้างในรัชกาลที่ ๑ นั้น เปนแต่ได้ขุดสระแลปลูกพระตำหนักทองที่ประทับในสระไว้หลัง ๑ กับมีพลับพลาที่เสวยหลัง ๑ อยู่ริมปากอ่างแก้ว น่าเขาก่อด้วยฟองน้ำ นอกจากนี้ยังหาได้สร้างสวนสระให้เปนที่ประพาศบริบูรณ์เหมือนพระราชวังครั้งกรุงเก่าไม่ ครั้นเมื่อได้ขยายเขตรพระบรมมหาราชวังมีที่ว่าง แลทรงพระราชดำริห์ว่าช่างฝีมือดีมีมากขึ้นแล้ว สมควรจะสร้างสวนขวาในพระบรมมหาราชวังให้งดงามบริบูรณ์ได้ ทรงหารือพระราชดำริห์นี้กับพระราชวงษานุวงษ์แลเสนาบดี ก็เห็นชอบโดยพระราชบริหาร จึงโปรดให้พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ เปนแม่กองจัดการสร้างสวนขวา แลให้พระราชวงษานุวงษ์ ข้าราชการฝ่ายน่าฝ่ายในที่มีกำลังแลความสามารถ ช่วยกันรับน่าที่ในการก่อสร้างบ้าง การตกแต่งบ้าง ดังจะปรากฎรายการต่อไปข้างน่า
เรื่องสร้างสวนขวาซึ่งกล่าวมา ที่ปรากฎว่าถึงทรงหารือเสนาบดีเห็นชอบตามพระราชบริหารแล้ว จึงกะปันน่าที่ให้พระราชวงษานุวงษ์แลข้าราชการช่วยกันจัดการก่อสร้างตกแต่ง ดังนี้ ถ้าผู้อ่านเข้าใจว่าการสร้างสวนขวา เปนแต่เพียงสร้างที่ประพาศเพื่อสำราญพระราชอิริยาบถเท่านั้นแล้ว ก็น่าที่จะรู้สึกประหลาดใจ ความจริง การที่สร้างสวนขวานั้น เกี่ยวแก่ราชการบ้านเมืองเปน ๒ ประการ มีปรากฎในท้องตรา ที่ได้โปรดให้มีขึ้นไปถึงเจ้าอนุซึ่งเปนเจ้านครเวียงจันท์อยู่ในเวลานั้น กล่าวในท้องตราถึงเรื่องสร้างสวนขวานั้น ว่าจะให้ปรากฎพระเกียรติยศสืบไปในแผ่นดินประการ ๑ จะดูสติปัญญาข้าราชการซึ่งเปนช่างให้ทำการไว้ฝีมือประการ ๑ ควรจะอธิบายไว้ในที่นี้ ว่าเกี่ยวด้วยราชการอย่างไร
ในข้อที่ว่าจะให้ปรากฎพระเกียรติยศนั้น จะเข้าใจความข้อนี้ต้องแลดูเหตุการณ์ถอยหลังขึ้นไปถึงเมื่อครั้งกรุงเก่าเสียแก่พม่าข้าศึก ครั้งนั้นบ้านเมืองยับเยิน ทั้งที่ถูกพม่าเผาทำลายราชธานี แลกวาดต้อนผู้คนเก็บทรัพย์สมบัติไปเสียมากกว่ามาก ด้วยพม่าตั้งใจจะทำลายความเปนอิศรของสยามประเทศมิให้มีได้ต่อไป ความพินาศของเมืองไทยในครั้งนั้นย่อมทราบทั่วไปในนานาประเทศ ครั้นเมื่อไทยกลับตั้งเปนอิศรได้ แม้ตั้งแต่ครั้งกรุงธนบุรี ความประสงศ์ของไทยมีอยู่ทั่วกันที่จะให้ปรากฎแก่นานาประเทศ ว่าไทยกลับตั้งเปนเมืองมีเจ้านายปกครองเปนอิศรได้เหมือนอย่างเดิม ข้อนี้จะพึงแลเห็นได้ในเรื่องพระราชพงษาวดาร ตั้งแต่พระเจ้ากรุงธนบุรีตีได้กรุงเก่าคืนจากพม่า แต่เดิมก็ทรงพระราชดำริห์จะกลับตั้งกรุงเก่าเปนราชธานี แต่ครั้นเมื่อไปทอดพระเนตรเห็นบ้านเมืองยับเยิน เกินกำลังที่จะกลับตั้งให้คืนดี แลรักษาได้ในเวลานั้น จึงลงมาตั้งเมืองธนบุรีเปนราชธานีไปพลาง ไม่ทันที่จะได้ดำริห์ถึงเรื่องสร้างราชธานีให้มั่นคง ด้วยติดทำศึกตลอดมา ชั้นแรกต้องรบพุ่งกับไทยด้วยกันเองที่แตกไปตั้งเปนต่างก๊กต่างเหล่า แล้วต้องทำศึกกับพม่า แล้วต้องปราบปรามเมืองซึ่งเคยเปนประเทศราชขึ้นกรุงศรีอยุทธยามาแต่ก่อน คือ กรุงกัมพูชาเปนต้น ตลอดจนเกิดวิบัติสิ้นรัชกาล ต่อมาถึงรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร เมื่อย้ายพระนครมาตั้งข้างฝั่งตวันออก เปนอันตกลงว่าจะเอากรุงเทพมหานครเดี๋ยวนี้เปนราชธานีต่อไป จึงเริ่มการสร้างพระนครแลพระราชวังตลอดจนวัดวาอารามทั้งปวง ทำด้วยมุ่งหมายจะให้เหมือนกรุงเก่าทุกอย่าง ความที่กล่าวนี้จะเห็นได้ด้วยแผนที่แลเนื้อความมีปรากฏในหนังสือจดหมายเก่าหลายแห่ง ยกตัวอย่าง ดังเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงสร้างพระวิหารพระศรีสากยมุนีวัดสุทัศน์ ก็กะขนาดจะสร้างให้สูงเทียบเท่าวิหารพระเจ้าพนัญเชิงที่กรุงเก่า (ดังปรากฎอยู่ในหนังสือพระราชวิจารณ์ น่า ๓๘๕) ด้วยความมุ่งหมายมีเปนข้อสำคัญอัน ๑ ที่จะให้ความปรากฎไปถึงนานาประเทศ ว่าไทยมีกำลังสร้างราชธานีได้ใหม่เหมือนดังราชธานีเดิม คติอันนี้มีตลอดลงมาจนถึงรัชกาลที่ ๓ เหตุที่สร้างวัดวาอารามขึ้นเปนอันมากในรัชกาลที่ ๓ นั้นก็ด้วความนิยมอย่างเดียวกันกับที่กล่าวมาแล้ว ที่กล่าวโดยใจความในท้องตราถึงนครเวียงจันท์ว่าจะให้เปนพระเกียรติยศนั้น หมายความดังแสดงมานี้
ในข้อที่ว่า จะดูสติปัญญาช่างที่มีฝีมือนั้น เกี่ยวแก่เรื่องบำรุงฝีมือช่างไทย เรื่องนี้ก็ต้องพิเคราะห์ความถอยหลังขึ้นไป จนถึงเมื่อกรุงเก่าเสียแก่พม่าข้าศึกเหมือนกัน เมื่อพม่าตีได้กรุงเก่า พม่าตั้งใจเสาะแสวงหาช่างไทยที่ดีมีฝีมือ กวาดเอาไปเสียเปนกันมาก เปนเช่นนี้มาแต่ครั้งพระเจ้าหงษาวดีบุเรงนองตีกรุงเก่าได้ ในแผ่นดินสมเด็จพระมหินทราธิราช ครั้งนั้นในหนังสือพงษาวดารพม่าก็กล่าวว่า พระเจ้าหงษาวดีให้เลือกหาเก็บเอาช่างไทยไปเปนอันมาก ด้วยมีวิชาช่างหลายอย่างที่ไทยสันทัด แต่พม่าทำไม่เปน ยกตัวอย่างเช่นวิชาช่างหล่อเปนต้น
การที่พม่ากวาดเอาช่างไปนั้น ไม่ว่าช่างอย่างใดถ้าได้ตัวก็กวาดเอาไป ไม่เฉภาะแต่ช่างหล่อ เพราะฉนั้นเมื่อเมืองไทยเรากลับตั้งเปนอิศรได้ในครั้งกรุงธนบุรี ช่างที่มีฝีมือเห็นจะเหลืออยู่น้อยเต็มที ด้วยเหตุนี้จึงไม่ปรากฎสิ่งของฝีมือดีมีครั้งกรุงธนบุรี แม้แต่พระแท่นของพระเจ้ากรุงธนบุรีเอง ซึ่งยังมีอยู่ทุกวันนี้ ที่วัดอินทารามองค์ ๑ อยู่ที่โรงพระแก้ววัดอรุณราชวรารามองค์ ๑ ดูฝีมือก็อยู่ข้างหยาบเต็มที จึงทำให้เข้าใจว่าเพราะทำในเวลายังไม่มีช่างฝีมือดี ฝีมือช่างไทยพึ่งมามีดีขึ้นต่อเมื่อในรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทรนี้ ไม่ว่าของอย่างใดๆ ที่จะพึงพบเห็นได้ในเวลานี้ บรรดาเปนของฝีมือช่างดี ที่เปนชั้นเก่าเปนของสร้างในรัชกาลที่ ๑ ทั้งนั้น เช่นเครื่องราชูประโภคเปนต้น หรือถ้าจะเลือกกล่าวแต่สิ่งของซึ่งคนทั้งหลายจะพึงเห็นได้ด้วยกันโดยง่าย เช่น บานประตูมุกวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แลบานมุกพระมณฑปพระพุทธบาท ฝีมือเขียนฝาผนังพระอุโบสถวัดราชบุรณะ เหล่านี้เปนต้น เมื่อว่าโดยย่อ การบำรุงวิชาช่างต่าง ๆ เปนการสำคัญอย่างยิ่งอย่าง ๑ ในการก่อสร้างกรุงรัตนโกสินทร เพราะเปนเวลาหมดช่างฝีมือดีด้วยเหตุดังกล่าวมาแล้ว อันการบำรุงฝีมือช่าง เปนการพ้นวิไสยราษฎรจะทำได้เอง ด้วยต้องการทุนรอน ตลอดจนอำนาจในการก่อสร้าง จำต้องเปนการหลวง พระเจ้าแผ่นดินต้องทรงเปนพระราชธุระเอง จึงจะรวบรวมแนะนำ แลลงทุนรอนให้ช่างทำการอันประกอบด้วยฝีมือให้ดีได้ สิ่งแลการที่จะทำเพื่อบำรุงฝีมือช่างนั้น ถ้าเปนเครื่องเงินทองของเลอียด ก็ทำเครื่องราชูประโภคตลอดจนเครื่องยศสำหรับพระราชทานผู้อื่น ถ้าเปนของเนื่องในวิชาก่อสร้างแกะสลักวาดเขียน ก็มีแต่สร้างวัดสร้างวัง เปนต้น เพราะฉนั้นการที่สร้างวัดสร้างพระราชวังครั้งรัชกาลที่ ๑ ก็ดี ในรัชกาลที่ ๒ ที่ ๓ ต่อมาก็ดี นับเนื่องในการบำรุงฝีมือช่างไทยให้กลับคืนดีขึ้นสำหรับพระนคร เพราะฉนั้นการสร้างสวนขวา ที่กล่าวในท้องตรา ว่าเพื่อจะบำรุงฝีมือช่างนั้น ที่จริงมีเหตุเนื่องด้วยราชการบ้านเมืองดังแสดงมานี้ แม้ฝีมือทำเครื่องถมซึ่งคนทั้งหลายเข้าใจกันโดยมากว่า ช่างชาวเมืองนครศรีธรรมราชทำฝีมือดี ถึงเรียกกันว่าถมนครฯ นั้น ที่จริง ก็มิใช่ช่างประจำเมืองมีมาแต่ครั้งกรุงเก่า วิชาช่างถมนครฯ พึ่งบำรุงขึ้นเมื่อในรัชกาลที่ ๒ กรุงรัตนโกสินทรนี้เหมือนกัน ตั้งแต่เจ้าพระยานครฯ (น้อย) เปนผู้สำเร็จราชการเมือง เจ้าพระยานครฯ (น้อย) เปนคนแขงแรงในการงาน ทำอะไรทำจริง แลพอใจในการช่าง เจ้าพระยานครฯ (น้อย) ได้รับกระแสรับสั่งออกไปให้จัดการฝึกหัดบำรุงวิชาช่างถม ช่างถมเมืองนครฯ จึงมีฝีมือขึ้น ความที่ว่าข้อนี้ ถ้าพิเคราะห์ดูลวดลายเครื่องถมเมืองนครฯ ก็จะเห็นได้ด้วยลวดลายเครื่องถมนครฯ เปนอย่างใหม่อันมีขึ้นในรัชกาลที่ ๒ เปนต้นมา
เมื่อว่าด้วยแบบอย่างการช่างที่บำรุงขึ้นในชั้นกรุงรัตนโกสินทรนี้ ถ้าสังเกตก็จะแลเห็นได้ว่าของทำในครั้งรัชกาลที่ ๑ ลวดลายแลทรงสัณฐานถ่ายแบบมาแต่ของครั้งกรุงเก่าทั้งนั้นก็ว่าได้ ตั้งแต่รัชกาลที่ ๒ มา ความนิยมจึงกว้างขวางออกไปใช้แบบอย่างฝรั่งแลจีนเข้ามาปะปน แผลงให้แปลกออกไปกว่าแต่ก่อน
สิ่งของซึ่งจะพึงเห็นได้ในเวลานี้ว่า เปนแบบอย่างครั้งรัชกาลไหน ข้าพเจ้าได้ทูลขอให้สมเด็จพระเจ้าบรมวงษ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ฯ ทรงจดประทานมาดังนี้
“การก่อสร้างซึ่งเปนฝีมือช่างในรัชกาลที่ ๑ ที่ ๒ ที่มีอยู่ แต่ได้ซ่อมแปลงเปลี่ยนรูปไปเสียแล้วมาก ที่ยังคงเหลือแบบอย่างของเดิมปรากฎอยู่น้อย แลที่เหลืออยู่นั้นดีบ้างไม่สู้ดีบ้าง จะกล่าวถึงแต่ที่ดีพึงชมฤๅที่ควรกำหนดใจรู้ไว้ ฝีมือช่างรัชกาลที่ ๑ มีอยู่ดังนี้
ที่ ๑ พระที่นั่งในพระบรมมหาราชวัง ไม่เห็นมีองค์ไหน ซึ่งคงเปนฝีมือในรัชกาลที่ ๑ นอกไปจากพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ ถึงกระนั้นรูปนอกก็เปนแบบรัชกาลที่ ๓ คงได้ซ่อมแปลงในรัชกาลนั้น เหลือแต่พนักสลักลาย กับเสาไม้ในประธาน ยังคงเปนฝีมือในรัชกาลที่ ๑ แต่มิได้เปนฝีมือวิจิตรพึงชม
ที่ ๒ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม มีสิ่งที่เปนฝีมือในรัชกาลที่ ๑ คือ:-
ก พระอุโบสถ รูปทรงเปนอย่างรัชกาลที่ ๑ แต่ลวดลายนั้นปะปนกัน เปนอันได้ซ่อมแปลงหลายคราว ลวดลายชั้นรัชกาลที่ ๑ ซึ่งยังปรากฎอยู่ก็ คือ:-
๑ ลายฐานบัทม์ ทำแต่พอดูได้
๒ ซุ้มทวารแลบัญชร ทำทรงงาม แต่ลวดลายนั้นพอประมาณ (ลายขาดในช่องนั้นทำเติมในรัชกาลที่ ๔)
๓ บานทวารประดับมุกด์ เปนฝีมือที่น่าชมอย่างยิ่ง เห็นว่าตั้งใจทำแข่งขันกับบานที่ทำครั้งแผ่นดินพระเจ้าบรมโกฐ ซึ่งอยู่ที่วิหารยอดในวัดนี้เองคู่ ๑ อยู่ที่วัดพระมหาธาตุเมืองพิษณุโลกอิกคู่ ๑
๔ ฐานชุกชีพนักทองคำ ทำแต่พอดูได้
๕ บุษบกทองคำทรงพระแก้วมรกต ทำด้วยความตั้งใจ เปนทรงงามที่หนึ่ง ซึ่งเห็นในกรุงรัตนโกสินทร
ข พระมณฑป เปนสิ่งที่ตั้งใจทำอย่างดีที่ชุดควรชมทุกอย่าง ทั้งฝีมือก็ยังมีคงอยู่มาก คือ:-
๑ นาคพลสิงห์กได เปนแบบเก่าที่สุด
๒ ยักษบนปลายพลสิงห์ งามที่สุด
๓ ฐานบัทม์ ตลอดถึงผนัง ลายงามที่สุด
๔ ซุ้มทวาร งามพอตัว
๕ บานทวารประดับมุกด์ ดีเสมอกับพระอุโบสถ
๖ ตู้พระไตรปิฎก ทรงมณฑป ประดับมุกด์งามอย่างยิ่ง
ฃ หอพระมณเฑียรธรรม ไมได้ตั้งใจทำอย่างประณีต แต่กระนั้นรูปทรงก็งามอย่างยิ่ง สิ่งซึ่งอยู่ในนั้นมีดีหลายอย่าง คือ:-
๑ ตู้พระไตรปิฎกประดับมุกด์คู่ ๑ งามหนักหนา เห็นว่าจะไม่ได้ทำสำหรับตั้งในหอนั้น เดิมจะอยู่ที่อื่น
๒ พระแท่นที่บันธมประดับมุกด์ ลวดลายอย่างพระแท่นเศวตฉัตร ซึ่งตั้งอยู่ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทแต่ก่อน เดิมจะใช้ตั้งในพระที่นั่งแห่งใดแห่งหนึ่ง งามมากอยู่
๓ ตู้พระไตรปิฎกลายทองใบใหญ่ ๆ นั่นทำสำหรับหอแน่ งามมากทีเดียว
ที่ ๓ วัดมหาธาตุ ได้ทำในรัชกาลที่ ๑ เหมือนกัน แต่ได้ซ่อมแปลงเสียใหม่ เปนฝีมือช่างในรัชกาลที่ ๓ ไปหมดแล้ว แต่ควรกำหนดใจได้อย่างหนึ่ง ว่าพระอุโบสถเปนทรงโรงมีรเบียงรอบผนังอยู่นอกเช่นนี้ เปนแบบโบราณ มีพระอุโบสถวัดชนะสงครามอิกหลังหนึ่งเปนแบบเดียวกัน ต่อมาชั้นหลังไม่ได้ทำอิกเลย
ที่ ๔ พระที่นั่งในพระราชวังบวร มีหลายองค์ที่เห็นปรากฎว่าทำในรัชกาลที่ ๑ คือ:-
ก พระวิมานสามหลัง นั่นเปนเก่าที่สุด แต่ฝีมือทำไม่ประณีต มีแต่หน้าบรรพ์แลเปนงามมาก แต่น่าดูที่ทำเปนแบบกรุงเก่าทุกสิ่งทุกอย่าง
ข พระที่นั่งพุทไธศวรรย์ ดูท่วงทีไม่เปนฝีมือในรัชกาลที่ ๑ เสียเลย เพราะมีเสารเบียงสี่เหลี่ยมโต ๆ ก่ออิฐทับหลังบนตพานไม้ ไว้คอสองที่หลังคาต่อ ช่างเหมือนวัดบวรสถานเสียจริง ๆ แต่ปรากฎฝีมือแน่อยู่ที่เขียนข้างใน เปนฝีมือช่างรัชกาลที่ ๑ แทั แลเปนฝีมืออย่างเอก น่าชมอย่างยิ่ง (มีซ่อมใหม่เสียแล้วหลายห้อง แต่ผู้ซ่อมก็เปนช่าง่ฝีมือดี ๆ พอดูได้) ถ้าไม่มีรูปเขียนข้างในนั้นเปนพยานอยู่แล้ว อยากจะดันว่าทำรัชกาลที่ ๓ ถ้าจะมีใครมาบอกว่ากรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพทรงทำรเบียงต่อออกมาแล้ว จะต้องร้องเออยาวทีเดียวด้วยความโล่งใจ
ฃ พระที่นั่งศิวโมข ว่าทำในรัชกาลที่ ๑ เรียกพระที่นั่งทรงปืน เอาอย่างกรุงเก่า แต่เห็นวิธีทำเปนอย่างรัชกาลที่ ๓ เสียอิก รูปร่างก็เลวเต็มที คงจะได้ทำเสียใหม่แล้วในรัชกาลที่ ๓
ที่ ๕ วัดราชบุรณะ พระอุโบสถมีหนังสือเขียนไว้ที่ตัวไม้เหนือเพดาล บอกปีสร้าง บอกนามผู้เปนแม่การ คือเจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์ รูปทรงก็เปนโรงกลาย แบบรัชกาลที่ ๑ งามพอดูได้ ข้างในผนังแลหลังบานเขียนภาพเรื่องทั้งนั้น เปนฝีมือช่างรัชกาลที่ ๑ มีหนังสือจดชื่อคนเขียนแลปีเขียนทุกห้อง ดูเหมือนจะประกวดประชันฝีมือกันมาก น่าชมมาก แต่เปนรองที่พระที่นั่งพุทไธศวรรย์
ที่ ๖ วัดพระเชตุพน ยังมีสิ่งที่สร้างในรัชกาลที่ ๑ เหลืออยู่ดูได้ คือ:-
ก พระวิหารทิศทั้งสี่ มีลายน่าบรรพ์เปนเอก กับฐานพระพุทธรูปประจำพระวิหาร แต่ละทิศก็คิดทำอย่างงามปลาดไม่มีเสมอสอง สมกับองค์พระพุทธรูปอันงาม ซึ่งเลือกคัดเชิญมาแต่หัวเมืองเหนือ แต่ก่อนรูปเขียนมารประจญในพระวิหารเบื้องบุรพทิศ เปนฝีมือดีล้ำเลิศประเสริฐยิ่งกว่าที่ไหนหมดในพระราชอาณาจักร มีความเสียใจที่ไม่ได้รักษา ปล่อยให้หลังคารั่วจนฝนชะลอกเสียเปนอันมาก เหลืออยู่ดูได้เปนหย่อมๆ ครั้นซ่อมใหม่ก็เลยถูกลบซ้ำ ฝีมืออันประเสริฐนั้นก็สูญสิ้น น่าเสียดายเปนอย่างยิ่ง ผู้เขียนนั้นได้ทราบว่าชื่อพระอาจารย์นาค (ภิกษุ) ฝีมือยังมีอยู่อิกที่ด้านอุดหลังพระอุโบสถวัดราชบุรณะ แลที่หอพระไตรปิฎกวัดรฆัง แต่ไม่ได้ตั้งใจทำจนสุดฝีมือเหมือนมารประจญที่นี้
ข พระวิหารคดทั้งสี่ ไม่ใช่สิ่งที่สำคัญ จึงมิได้ทำอย่างวิจิตรพิสดาร แต่ถึงกระนั้นก็ยังมีแปลกปลาดที่น่าบรรพ์ ทำเปนภาพจับเรื่องรามเกียรดิแกมกับลาย ซึ่งยังไม่เคยเห็นทำน่าบรรพ์ที่ไหนมาก่อนเลย
ฃ พระระเบียง ดูประหนึ่งว่าเปนฝีมือในรัชกาลที่ ๓ แต่เข้าใจว่าทำซ่อมแปลงตามทำนองเดิม ซึ่งทำไว้แต่รัชกาลที่ ๑ ซึ่งเปนความคิดอย่างวิเศษ เหตุว่าคิดวางท่าทางดี มีพระรเบียงใหญ่อยู่ชั้นใน มีพระรเบียงเล็กซ้อนชั้นนอก แต่ไม่วงอ้อมไปรอบ เลี้ยวย่อเข้าหาพระรเบียงใหญ่เสียที่ใกล้มุม เมื่อดูภายนอกทำให้เห็นมุมพระรเบียงชั้นนอกชั้นในผสมกันหลั่นลดเปนไม้สิบสอง ไม่จืดตา แต่เมื่อดูภายในเปนวงสี่เหลี่ยมเข้ากับพระอุโบสถ ไม่มีที่ไหนได้ทำเหมือนดังนี้ เปนความคิดอันดีสมควรจะสรเสริญยิ่งนัก
ที่ ๗ จัดรฆังโฆสิตาราม มีสิ่งซึ่งเปนฝีมือช่างในรัชกาลที่ ๑ ทำปรากฎอยู่ คือ:-
ก พระอุโบสถ เปนทรงแบบรัชกาลที่ ๑ รูปงามดีแต่ไม่มีลวดลายที่ประณีต
ข พระปราง ทำอย่างถูกแบบแผน ซึ่งมีในเมืองเหนือแลกรุงเก่า ไม่มีพระปรางองค์อื่นในกรุงรัตนโกสินทรที่ทำถูกต้องเหมือนพระปรางองค์นี้อิกเลย จึงเปนที่สงไสยอยู่ ว่าจะทำในรัชกาลที่ ๑ ฤๅทำไว้แล้วแต่ครั้งกรุงเก่า เอาแน่ไม่ได้ เพราะไม่มีพระปรางในกรุงรัตนโกสินทร ซึ่งทำก่อนรัชกาลที่ ๓ จะดูเทียบเคียง ถ้าจะคาดดูตามฐานที่ น่าจะว่าทำครั้งกรุงเก่า เพราะเปนของดีควรชม แต่ไปซุกอยู่ที่มุมไม่เปนที่ชวนชม ซ้ำตรงน่าโบสถ์เก่าด้วย เปนทางนำไปให้เห็นว่าทำสำหรับมากับโบสถ์เก่า แต่ถ้าจะคิดไปอิกที โบสถ์เก่าซึ่งทำอย่างเลวตามธรรมดาวัดเล็ก ๆ แถวบ้านนอกจะมีพระปรางงามถึงปานนี้ดูก็มิควรกัน ต้องเปนทำในรัชกาลที่ ๑ แต่อย่างไรก็ดี พระปรางองค์นี้เปนแบบอย่างอันดี ซึ่งมีจะดูได้ในกรุงรัตนโกสินทรแต่องค์เดียว
ฃ หอพระไตรปิฎก จับได้แน่ว่าทำในรัชกาลที่ ๑ ท่วงทีปลาดกว่าหอไตรที่ไหนหมด เปนหอฝากระดานมุงกระเบื้อง สามหลังแฝดมีชาลน่า ปลูกอยู่กลางสระ ดูเหมือนหนึ่งว่าหลังซ้ายขวา จะเปนที่ไว้คัมภีร์พระปริญัติธรรม หลังกลางจะเปนที่บอกหนังสือ ฤๅดูหนังสือ ฝีมือที่ทำหอนี้อย่างประณีตแบบกรุงเก่า มีสิ่งซึ่งควรชมอยู่หลายอย่าง คือ
๑ ชายคามีกระเบื้องกระจังเทพประนมอย่างกรุงเก่า ถ้าผู้ใดไม่เคยเห็นจะดูที่นี่ได้
๒ ประตูแลซุ้มซึ่งจะเข้าในชาลา สลักลายอย่างเก่างามปลาดตาทีเดียว
๓ ประตูหอกลางก็สลักงามอิก ต่างลายกับประตูนอก
๔ ฝาในหอกลางเขียนเรื่องรามเกียรดิ ฝีมือพระอาจารย์นาค ผู้ที่เขียนมารประจญในพระวิหารวัดพระเชตุพน ท่วงทีขึงขังนัก
๕ บานประตูหอขวาเขียนรดน้ำ ลายผูกโดยตั้งใจจะพลิกแพลงมาก แต่ดูหาสู้ดีไม่
๖ ฝาในหอขวา เขียนภาพเรื่อง เห็นจะเปนชาดก ฝีมือเรียบๆ
๗ ตู้สำหรับไว้พระไตรปิฎก ตั้งอยู่ในหอทั้งซ้ายขวามีมากมาย ใหญ่จนออกประตูไม่ได้ก็มี เขียนลายรดน้ำหลายฝีมือด้วยกันแต่ล้วนดีๆ มีฝีมือคนที่ผูกลายบานมุกด์ในวัดพระศรีรัตนศาสดารามก็หลายใบ ผู้ใดที่รักการช่างได้ไปชมที่นั้นแล้ว จะไม่อยากกลับบ้าน เปนเคราะห์ดีมากที่หอพระไตรปิฎกนี้ยังอยู่ให้ดูได้ดี ๆ ไม่พังเสีย จะต้องขอบคุณความดีของพระครูวินัยธรชม ซึ่งท่านอาไศรยอยู่ในหอนั้น คงจะได้เอาใจใส่รวังซ่อมแซมอยู่เสมอ
ที่ ๘ วัดดุสิดาราม ก็ยังคงปรากฎฝีมือช่างรัชกาลที่ ๑ อยู่เหมือนกัน คือทรงพระอุโบสถแลรูปเขียนภายใน แต่เปนฝีมือปานกลางทำแต่พอดูได้ไม่สู้จะประณีต
ต่อมาในรัชกาลที่ ๒ การก่อสร้างซึ่งประกอบด้วยฝีมือช่างอย่างวิจิตร อยู่ข้างจะมีน้อย ด้วยสิ่งใดซึ่งควรทำก็ได้ทำเสียเสร็จแล้วแต่รัชกาลก่อน ถึงกระนั้นสิ่งที่ดีก็ยังมีชี้ให้เห็นได้อยู่บ้าง ดังนี้
ที่ ๑ วัดอรุณราชวราราม มีสิ่งที่พึงสังเกตแลพึงชม คือ:-
ก พระอุโบสถ ทำทรงคล้ายรัชกาลที่ ๑ แต่แฉล้มขึ้นกว่าสักหน่อย ยังมีเหลืออยู่ดูได้แต่สิ่งที่ทำด้วยอิฐปูน เครื่องไม้นั้นเพลิงไหม้เสียหมดแล้ว
ข พระประธานในพระอุโบสถ ลักษณะแลทรวดทรงเปนอย่างใหม่ ซึ่งพึ่งประดิษฐ์ขึ้นในรัชกาลที่ ๒ นั้นเองเปนต้นมา
ค พระรเบียง มีอยู่ให้ดูได้บริบูรณ ทรวดทรงงามกว่าพระรเบียงที่ไหนหมด เปนศรีแห่งฝีมือในรัชกาลที่ ๒ ควรชมอย่างยิ่ง แต่ลายเขียนผนังนั้น เปนฝีมือในรัชกาลที่ ๓ ทำเพิ่มเติม
ที่ ๒ บานทวารวิหารพระศรีสากยมุนี เปนลายสลักซับซ้อนกันหลายชั้น งามวิจิตรน่าพิศวงอย่างยิ่ง เคยได้ยินพูดกันว่าเดิมได้มาแต่เมืองเหนือคู่หนึ่ง ต้องพระราชหฤทัยว่าเปนของงาม จึงโปรดเกล้าฯ ให้ทำเติมขึ้นใหม่อิก ๒ คู่ ประดิษฐานขึ้นไว้ประจำพระวิหาร ภายหลังมาปรากฎขึ้น ว่าทรงจำลักด้วยฝีพระหัถแห่งพระองค์เอง แจ้งอยู่ในหนังสือพระราชวิจารณ เห็นจะฟังสันนิฐานผสมกันได้ ว่าเดิมได้มาแต่เหนือคู่หนึ่งจริง เพราะบานที่เรียกว่าแกะทำนองนี้ เห็นมีข้างเมืองเหนืออยู่บ้าง เช่นที่วิหารพระแท่นศิลาอาศน์ (ที่ไฟไหม้เสียแล้ว) แลเมืองฝางเปนต้น ในยุคนั้นคงจะทำประกวดประชันกันมาก ที่เรียกว่าแกะนั้นก็เปนคำควร เพราะคว้านปรุซับช้อนกันลงไปหลายชั้น ซึ่งจะใช้สิ่วอย่างเดียวไม่ได้ ต้องอาไศรยคมมีดมาก เมื่อได้ลายแกะอันงามมาเช่นนั้น เปนเหตุเตือนพระราชหฤไทยให้ทรงแกะสู้ เพราะพระองค์ทรงชำนาญการแกะยิ่งนัก หน้าหุ่นซึ่งทรงแกะด้วยฝีพระหัถก็มีหน้าพระใหญ่กับพระน้อยอยู่คู่หนึ่งเรียกกันว่าพระยารักใหญ่พระยารักน้อย (รักนั้นหมายความว่าแกะด้วยไม้รัก) งามไม่มีหน้าพระอื่นเสมอสอง ถ้าจะตามดู จงรวังสังเกตหน้าที่สรวมชฎานั้นแลเปนฝีพระหัถ บรรจุไว้ลุ้งเดียวกันทั้งคู่ มีอยู่อิกคู่หนึ่งซึ่งสรวมมงกุฎ นั่นไม่ใช่ฝีพระหัถ พระองค์เจ้าสิงหนาทราชดุรงฤทธิทรงจัดการให้ทำขึ้นใหม่ เพราะพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่โปรดสรวมชฎา ด้วยทรงพระราชดำริห์ว่าเปนพระราชา ควรจะทรงมงกุฎ”
ผู้อ่านหนังสือพระราชพงษาวดาร เมื่ออ่านเรื่องสร้างสวนขวาควรเข้าใจความอันประกอบด้วยเหตุผลเนื่องในพงษาวดาร ดังแสดงมานี้
การสร้างสวนขวาครั้งนั้น สร้างพระมหามณเฑียรที่ประทับในสวน มีมุขสามด้านเปนที่ประทับองค์ ๑ แลให้ขุดสระใหญ่ในสวนนั้นยาว ๓ เส้น ๔ วา กว้าง ๒ เส้น ๘ วา ข้างสระนั้นลงเขื่อนแล้วก่ออิฐบังน่าเขื่อน พื้นสระนั้นให้ปูอิฐถือปูนทั่วไป ทำเหมือนอ่างแก้ว ให้ขุดท่อน้ำเปน ๓ สาย ปิดเปิดน้ำถ่ายไปได้ให้น้ำใสสอาดเปนอันดี ไม่มีเลนตม ในสระนั้นมีเกาะน้อยแลเกาะใหญ่รายเรียงไปเปนหลายเกาะ ชักตะพานถึงกัน ทำเก๋งแลก่อภูเขาไว้ริมเกาะ ๆ ละ ๒ เก๋งบ้าง ๓ เก๋งบ้าง ขอบสระใหญ่นั้นให้ก่อภูเขาทำเก๋งลงที่ลาด ๆ ท่วงทีเหมือนอย่างแพจอดไว้รอบสระ เรียกว่าแพ หลังเก๋งแพให้ปลูกต้นไม้ใหญ่ ๆ มีผลต่าง ๆ พระเจ้าน้องยาเธอกรมหมื่นศักดิพลเสพเปนแม่กองก่อภูเขาแลปลูกต้นไม้ น่าเขื่อนเพ็ชรชั้นในมีกำแพงล้อมรอบพระราชอุทยาน ริมกำแพงด้านตวันออกโปรดให้ทำเก๋งน่าถังยึดเนื่องกันไป ตั้งแต่ประตูราชสำราญลงมาด้านใต้ต้านตวันตกตลอดถึงประตูกลม แลให้ทำพระที่นั่งอย่างฝรั่งพื้นสองชั้นขึ้นองค์หนึ่งเปนที่ทรงฟังมโหรี แลทำป้อมที่ริมน้ำเปนที่จอดประทับเรือพระที่นั่งสำปั้นเก๋งใหญ่ ทำเรือเท้งเปนที่ประทับอิกแห่งหนึ่ง แลทำป้อมสูงสำหร้บทอดพระเนตรแข่งเรือ แลทอดพระเนตรในจังหวัดพระราชอุทยานนั้น แลเก๋งใหญ่ที่เสวยอิก ๓ เก๋ง แล้วโปรดให้พระยาสุริวงษ์มนตรี พระยาศรีสุริยวงษ์ ทำเก๋งโรงลครขึ้นเก๋งหนึ่ง แบ่งน่าที่กันทำคนละครึ่ง ๑๕ วันก็แล้ว แล้วมอบให้พระราชวงษานุวงษ์ฝ่ายน่าฝ่ายใน แลท้าวนางผู้ใหญ่ในพระราชวังที่สมควรจะแต่งเก๋งแต่งแพได้ ให้เปนเจ้าของแต่งแพพระองค์ละแพ ฝ่ายน่าเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี ๑ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ ๑ กรมหมื่นศักดิพลเสพ ๑ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ๑ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎ ๑ ให้แต่งเก๋งที่เกาะเปนส่วนของหลวง ฝ่ายในสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพวดี ๑ พระองค์เจ้าชี ๑ พระเจ้าน้องนางเธอ พระองค์เจ้านุ่ม ๑ พระองค์เจ้าพลับ ๑ พระองค์เจ้าจงกล ๑ พระองค์เจ้ามณฑา ๑ พระองค์เจ้ามณี ๑ พระองค์เจ้าดวงสุดา ๑ พระองค์เจ้าฉิมพลี ๑ สมเด็จเจ้าฟ้ากุณฑล ๑ พระองค์เจ้าหญิงสุด ๑ พระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าลำภู ๑ พระองค์เจ้าไย ๑ พระองค์เจ้ายี่สุ่น ๑ พระองค์เจ้าวงษ์ ๑ พระองค์เจ้าบุบผา ๑ พระองค์เจ้าปุก ๑ พระองค์เจ้าส้มจีน ๑ พระองค์เจ้าสังวาล ๑ พระองค์เจ้าประภา ๑ พระองค์เจ้าดุสิดาอับศร ๑ พระองค์เจ้าดวงจันทร์ ๑ สองพระองค์นี้ในกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท พระองค์เจ้าประชุมวงษ์ ๑ พระองค์เจ้านัดดา ๑ สองพระองค์นี้ในกรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์ รวมพระองค์เจ้ายี่สิบเจ็ดหลัง ข้าราชการฝ่ายในเจ้าคุณนุ่น ซึ่งเรียกกันว่าเจ้าคุณวังหลวง ๑ เจ้าคุณคุ้ม ซึ่งเรียกกันว่า เจ้าคุณวังน่า ๑ เจ้าคุณต่าย ซึ่งเรียกกันว่าเจ้าคุณปราสาท ๑ ท้าวทรงกันดาลศรี ๑ เจ้าจอมมารดาเรียม ซึ่งภายหลังได้เปนสมเด็จพระศรีสุลาไลย ๑ เจ้าจอมมารดาศรี ที่เขาเรียกว่าเจ้าคุณพี ๑ เจ้าจอมมารดาอัมพา ๑ เจ้าจอมหงษ์บุตรเจ้าพระยาโกษฐา (สังข์) ๑ เจ้าจอมทองคำบุตรเจ้าพระยาธรรมา ๑ เจ้าจอมทับบุตรเจ้าพระยารัตนาพิพิธ ๑ เจ้าจอมน้อยพระแสงบุตรพระยาสุรเสนา (ฉิม) ๑ เจ้าจอมน้อยบุตรเจ้าพระยาพลเทพ (ฉิม) ๑ เจ้าจอมน้อยใหญ่บุตรเจ้าพระยานคร (น้อย) ๑ เจ้าจอมพลับบุตรพระยาศรีราชอากร ๑ เจ้าจอมหงษ์บุตรพระยาจุฬาราชมนตรี ๑ เจ้าจอมอิ่มบุตรพระยาโชฎึก ๑ เจ้าจอมบัวบุตรพระศรีสมบัติ (เลี้ยง) ๑ รวมข้าราชการฝ่ายใน ๑๘ หลัง แลเก๋งแถวร้านน่าถังก็มอบให้มีเจ้าของต่างกัน ตั้งเครื่องแก้วแขวนโคม แลตั้งโต๊ะเครื่องบูชา ตั้งตุ๊กกะตาเท่าคนนั่งบ้างยืนบ้าง ปั้นเปนลม้ายคล้ายรูปคนจริง ๆ มีชื่อต่าง ๆ นุ่งห่มแต่งตัวด้วยเครื่องทองจริง ๆ แลที่เก๋งที่แพนั้นท่านผู้เจ้าของตกแต่งประกวดประขันกันยิ่งนัก อนึ่งโปรดให้หาสัตวจัตุบาทวิบาทต่าง ๆ ควรปล่อยก็ปล่อยไว้ ควรขังก็ทำกรงถักด้วยลวดขังไว้ นกแก้ว,นกขุนทอง,นกโนรี,สัตวา นกที่จับคอนก็ห้อยแขวนไว้กุกแห่งทุกตำบล เสียงพลอดแลพูดเซงแซ่ไปในพระราชอุทยาน การทำครั้งนั้นสนุกสนานยิ่งนัก
ครั้นถึงน่าฤดูน้ำก็ให้ไขน้ำเข้ามาเต็มเปี่ยมสระ แลโปรดให้มีการฉลองสมโภชพระที่นั่งในกลางระหว่างการยังไม่สำเร็จ ให้นิมนต์สมเด็จพระสังฆราช สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระวันรัตน์แลพระราชาคณะอื่น ๆ สวดพระปริตพุทธมนต์ณพระที่นั่งเก๋งใหญ่ รุ่งขึ้นเช้าจึงโปรดให้แยกย้ายไปเลี้ยงตามเก๋งตามแพทุกแห่ง เก๋งละสองรูป แพละสองรูป มีลครข้างในสองโรงเล่นประชันกัน เมื่อทำเก๋งที่ประทับในพระราชอุทยานเสร็จแล้ว เชิญพระบรมสารีริกธาตุไปสมโภชบนเก๋งสูงที่ประทับเก่า เลี้ยงพระแล้วมีงานสมโภชเวียนเทียน การครั้งนั้นทำสามวัน ภายหลังมาโปรดให้ข้าราชการนิมนต์พระมาเลี้ยงทุก ๆ ปี การในสระแลเก๋งนั้น ก็ทรงเปลี่ยนแปลงแก้ไขทำมาโดยลำดับ เวลากลางวันเสด็จออกทอดพระเนตรพวกช่างทำการ ครั้นเวลาพลบค่ำสิ้นราชการแล้ว ก็เสด็จประพาสลงเรือพระที่นั่งสำปั้นน้อย เจ้าจอมพายนุ่งยกไหมบ้างแพรบ้าง สวมเสื้อแลผ้าห่มแพรสลับสีต่าง ๆ คาดเข็มขัด ลงเรือสำปั้นลำละหกคน เรือเจ้าคุณวังหลวงลำ ๑ เจ้าคุณวังน่าลำ ๑ เปนเรือตำรวจไปน่า เรือปี่พาทย์สองลำ เรือดั้งสี่ลำ เรือพระที่นั่งรองลำ ๑ เรือมหาดเล็ก เจ้าจอมแลคนรำพายลำละหกคน ๑๒ ลำ เรือพระองค์เจ้าบ้าง เรือเจ้าจอมมารดาเปนเจ้าของบ้าง ข้าราชการฝ่ายในที่เปนญาติพวกพ้องเปนคนพาย เรียกว่าเรือต่างกรม ๒๐ ลำ เรือข้าราชการ ๘ ลำ คือ เรือเจ้าคุณปราสาทลำ ๑ เจ้าคุณพีลำ ๑ ท้าวสมศักดิมณีลำ ๑ เจ้าจอมมารดาเรียมลำ ๑ เจ้าจอมมารดาตานีลำ ๑ เจ้าจอมมารดาอู่ลำ ๑ เจ้าจอมมารดานิ่มลำ ๑ เจ้าจอมทองคำบุตรเจ้าพระยาธรรมา ๑ พายตามเสด็จเที่ยวทอดพระเนตรเก่งแลแพที่เจ้านายข้าราชการแต่งไว้ทั่วทุกแห่ง แลลดเลี้ยวไปตามเกาะใหญ่น้อยนั้น ๆ ครั้นเสด็จขึ้นที่ประทับแล้ว เสด็จประทับเก๋งแพใหญ่นาฦกกว่าทุกแห่ง มีปี่พาทย์มโหรีทำด้วย มีพระราชดำรัสสั่งให้ข้าราชการฝ่ายในพายเรือแข่งกัน แลแล่นไล่กันตามหว่างเกาะ ถ้าเรือที่อยู่โยงออกไล่จับได้ลำหนึ่ง ผู้แพ้ต้องเสียเงินให้ผู้ชนะสามสลึง แล้วเรือลำที่แพ้นั้นออกไล่ต่อไป จับเรือลำอื่นได้ก็ได้เงินสามสลึงเหมือนกัน เมื่อจับกันได้พามาที่เสาโยง มีรับสั่งให้คนรำเล็ก ๆ ที่ยังพายเรือไม่ได้ร้องเปนลำ ๆ ต่าง ๆ ทรงพระราชนิพนธ์ใหม่ว่าเยาะเย้ยถึงคนถือท้ายแลเจ้าของเรือลำนั้น ถ้าจับกันไม่ได้เรือหนีเข้าโยงหมดสามเที่ยว เรือไล่นั้นก็ต้องถูกปรับโทษให้รำบ้าง ให้ออกลิงออกยักษ์บ้าง ให้สวมเทริดโมงครุ่มแลสวมงอบบ้าง สวมหน้ากากข้างหลังบ้าง สวมหน้าโขนบ้าง เปนหน้าเนื้อบ้าง ให้พายเรือไล่จับกันต่อไป เรือลำใดพายไม่สู้แขงแรงเขาจับได้หลายหนก็ต้องปรับโทษให้เต็มลำเหมือนที่กล่าวมาแล้วนั้น แต่บรรดาเรือทั้งปวง จำสำคัญโคมกันได้ทุกลำ ด้วยว่าโคมไม่เหมือนกันสักลำเดียว เล่นอยู่จนเวลาเจ็ดทุ่มเคษ แปดทุ่มจึงเลิก แล้วโปรดให้จ่ายเงินหลวงให้ผู้จับลำละสามสลึงทุกลำ
ครั้งนั้นโปรดพระราชทานเงินให้เจ้าคุณวังหลวง เจ้าคุณวังน่า เจ้าคุณปราสาท เจ้าคุณพี เจ้าคุณตานีที่เขาเรียกว่าเจ้าคุณวัง แลท้าวนางผู้ใหญ่ทำของนั่งร้านขายหมี่หมูแนมไส้กรอก ลูกบัวถั่วริสง ขนมต่างๆ วางขายอยู่ที่ร้าน่าถึงบ้างที่แพบ้าง พวกที่ไปเล่นเรือพากันซื้อมาเลี้ยงกันเปนหมู่ๆ ดูสนุกสนานชื่นบานสำราญใจทุกคน พระองค์เจ้าท้าวนางเจ้าจอมมารดาที่เปนเจ้าของเรือ ที่ไม่พอใจซื้อ ก็จัดหาของกินมาเลี้ยงคนพายเรือของตัว ถ้าเรือล่มก็ให้ผ้าผลัด แล้วกลับลงพายเรือเล่นใหม่ เสด็จอยู่บนพระที่นั่งเก๋งทอดพระเนตรลครบ้าง มโหรีบ้าง ศักรวาดอกสร้อยบ้าง เสียงร้องแลเสียงขับไพเราะเปนที่เพลิดเพลินบรรเทิงพระราชหฤไทยเนืองๆ
ถึงฤดูเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ เสด็จลงทรงลอยพระประทีปที่พระตำหนักแพแล้วเสด็จกลับขึ้นมามีการแห่ผ้าป่าที่ในสระ พระองค์เจ้าที่มีแพต้องเกณฑ์เรือผ้าป่าองค์ละลำ เครื่องเล่นแห่ผ้าป่ามีเรือแห่ ครูลครแต่งเปนขุนนางสวมเสื้อเข้มขาบลงเรือกันยาจำอวดพายคนละลำ เรือจำอวดแต่งเปนพม่าเลี้ยงลิง พวกจำอวดเล็กๆ เปนลิงตีกระบี่กระบองสองลำ เรือลครปันโยจำอวดลำ ๑ ทวายผู้หญิงลำ ๑ เรือศักรวาวังหลวงบัวพระสมุดลำ ๑ วังน่าครูลครลำ ๑ เรือศักรวาท่านผู้หญิงอู่ภรรยาเจ้าพระยาอภัยภูธรลำ ๑ ท่านผู้หญิงเพียนภรรยาเจ้าพระยาโกษา(สังข์) ลำ ๑ เรือเพลงอำแดงเสมลำ ๑ อำแดงมาลำ ๑ เรือพระองค์เจ้ากุขายขนมลำ ๑ เมื่อเสร็จการเล่นในเวลากลางคืน เวลาเช้าก็ให้ส่งกระจาดผ้าป่าออกไปถวายพระสงฆ์
ครั้ง ๑ ทรงพระราชศรัทธาให้นิมนต์พระราชาคณะหลายรูป เข้าไปลงเรือสำปั้นลำละสองรูปบ้างสามรูปบ้าง ให้ฝีพายเข้าไปพายน่าคนหนึ่งท้ายคนหนึ่ง พายเที่ยวรับบิณฑบาต เจ้าของแพออกนั่งถวายบิณฑบาตทุกแพ รับบิณฑบาตแล้วพระสงฆ์นั่งฉันไปในเรือ ฝีพาย ๆ เรือเที่ยวลดเลี้ยวไปให้ดุตามเกาะตามเก๋งแพทุกเกาะ เพื่อให้เจริญอาหารกิจแก่พระภิกษุสงฆ์ การที่ประพาสเล่นนั้นก็เสด็จเสมอมา ครั้นทำเก๋งแลสระเสร็จแล้ว ถึงวันตรุษก็แต่งเก๋งแต่งแพ ข้างในแต่งตัวเสร็จแล้วสวมมงคลย่นพายเรือเล่นไล่แต่เวลาบ่าย ๓ โมงไปเสมอทุกวัน โปรดให้เจ้าต่างกรมฝ่ายน่าบางพระองค์ กับขุนนางที่เปนคนคุ้นเคยสนิทในพระองค์เข้าไปเฝ้าในเก๋งเนือง ๆ แลในเวลานักขัตฤกษ์พระราชทานอนุญาตให้ราษฎรผู้หญิงเข้าไปดูได้ตามสบายไม่ห้าม แต่งเก๋งคราวหนึ่งก็ประพาศไปหลายๆ วันจึงเลิก ปีหนึ่งแต่งเก๋งคราวหนึ่งสองคราวบ้าง ถ้าชาวต่างประเทศแลหัวเมืองประเทศราชใหญ่น้อยเข้ามาเฝ้า ก็โปรดให้เจ้าพนักงานพาเข้าไปชม ความงดงามของสวนขวา ซึ่งสร้างขึ้นในครั้งนั้น เปนที่สรรเสริญพระเกียรติยศเลื่องฦๅปรากฎไปในนานาประเทศ
การที่พรรณนาด้วยเรื่องแบ่งน่าที่สร้างแลแต่งสวนขวา ตลอดจนลักษณเสด็จประพาศ ดังกล่าวมานี้ ที่จริง ไม่เปนข้อสำคัญในทางพงษาวดาร ใจความก็เพียงแต่ว่า โปรดให้ผู้นั้น ๆ ช่วยกันสร้างแลแต่งสวนขวา แลเมื่อสร้างสวนขวาแล้วเวลาว่างราชการ เสด็จลงประพาศเปนวัน ๆ บ้าง บางทีเวลาเทศกาลนักขัตฤกษ์ ก็มีการบำเพ็ญพระราชกุศล แลมีการเล่นให้เปนที่รื่นเริงในสวนขวานั้นบ้าง แต่เรื่องนี้เจ้าพระยาทิพากรวงษ์ฯ ท่านอุส่าห์สืบสวนมาเรียบเรียงเล่าไว้ถ้วนถี่มาก เมื่อข้าพเจ้าแต่งหนังสือพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๒ คราวนี้ มีผู้ซึ่งได้เคยอ่านพระราชพงษาวดาร ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ฯ หลายคนอยากจะให้คงความตอนนี้ไว้ ด้วยเสียดายเกรงเรื่องจะสูญเสีย ข้าพเจ้าเห็นชอบด้วย จึงคงไว้ เปนแต่แก้ไขถ้อยคำบ้างเล็กน้อย กับเพิ่มเติมความซึ่งปรากฎในหนังสือพระราชวิจารณ์เข้าบ้าง
เรื่องบำรุงแบบแลบทลคร
ในการทนุบำรุงกรุงรัตนโกสินทรให้สมบูรณ์ด้วยประการต่าง ๆ ดังได้แสดงเหตุผลแลได้อธิบายมาแล้วถึงเรื่องการก่อสร้าง แลฝีมือช่างในตอนที่กล่าวด้วยสร้างสวนขวานั้น ยังมีการอื่นอิกหลายอย่าง ซึ่งเสื่อมทรามมาแต่เสียกรุงเก่า ได้มาทนุบำรุงให้กลับคืนดีขึ้นเมื่อในรัชกาลที่ ๒ จะกล่าวในที่นี้เฉภาะเรื่องทนุบำรุงแบบแลบทลครไทย ซึ่งเปนเครื่องมโหรศพสำหรับพระนคร
ลครเมื่อครั้งกรุงเก่ามีเปน ๒ อย่าง เรียกว่าลครในอย่าง ๑ ลครนอกอย่าง ๑ ลครในนั้น คือ ลครผู้หญิง มีได้แต่ของหลวง ลครนอกเปนลครผู้ชาย ใครๆ จะมีก็ได้ไม่ห้าม บทลครครั้งกรุงเก่าที่ได้พบหนังสือบท แลได้เห็นจดหมายเหตุประกอบกัน ที่เปนเรื่องสำคัญสำหรับเล่นลครโรงใหญ่ก็คือ เรื่องรามเกียรติ เรื่องอุณรุท เรื่องอิเหนา นอกจากนี้ เรื่องลครนอกเล่นเช่นเรื่องสังข์ทอง ไกรทอง มณีพิไชย เปนต้น ก็มีมาตั้งแต่กรุงเก่า เมื่อกรุงเสีย หนังสือบทลครคงเปนอันตรายหายสูญไปเสียมาก ครั้งกรุงธนบุรีเปนราชธานี ตามความที่ปรากฎในจดหมายเหตุ พระเจ้ากรุงธนบุรีก็ทรงเอาเปนพระธุระทนุบำรุงให้กลับมีขึ้นทั้งลครในแลลครนอก โดยถือว่าเปนเกียรติยศสำหรับพระนคร เมื่อทรงตั้งเจ้านครฯ ให้กลับเปนเจ้าประเทศราชก็พระราชทานอนุญาตให้มีลครผู้หญิง แลถึงหาเข้ามาเล่นประชันกับลครในของหลวง เมื่อสมโภชพระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วมรกฎ เมื่อปีชวดโทศก จุลศักราช ๑๑๔๒ พ.ศ. ๒๓๒๓ แต่บทลครที่มีในครั้งกรุงธนบุรี เห็นจะหาบทกรุงเก่าที่ยังเหลืออยู่มาได้น้อย ปรากฎว่าพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงพระราชนิพนธ์บทลครเพิ่มเติมที่ขาดฉบับขึ้นสำหรับเล่นลครหลวงบ้าง แต่ก็ไม่สู้เรียบร้อย มาถึงรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร ก็มีทั้งลครในแลลครนอก เหมือนอย่างครั้งกรุงเก่า ส่วนบทลครนั้นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกได้ทรงทนุบำรุงมาก ลักษณที่ทรงทนุบำรุงบทลครในครั้งรัชกาลที่ ๑ ตามคำที่เล่าสืบกันมา แลสังเกตหนังสือที่พบปะอยู่ทุกวันนี้ เห็นต้องกันดังกล่าว ว่าโปรดให้ขอแรงบรรดาจินตกวีซึ่งมีขึ้นในเวลานั้น ให้ช่วยกันรับไปแต่งเปนตอน ๆ เรื่องที่สำคัญเช่นเรื่องรามเกียรติ เรื่องอุณรุท เรื่องดาหลัง (อิเหนาใหญ่) เมื่อจะรวมเข้าเรื่องทรงพระราชนิพนธ์แก้ไขอิกชั้น ๑ จึงเรียกหนังสือบทลคร ๓ เรื่องนั้นว่าพระราชนิพนธ์ ส่วนที่ไม่ใช่เรื่องสำคัญ พวกจินตกวีติดต่อรวบรวมกันโดยลำพัง หนังสือกลอนซึ่งบำรุงขึ้นในครั้งรัชกาลที่ ๑ จะพึงสังเกตได้ในเวลานี้ คือ เสภาเรื่องขุนข้างขุนแผน บทลครเรื่องไกรทอง เรื่องมณีพิไชย เรื่องสังข์ทองตอนต้น ล้วนเปนหนังสือแต่งหลายสำนวนทั้งนั้น บางเรื่องจะเห็นได้ ว่าบางตอนเปนบทครั้งกรุงเก่า มาแต่งซ่อมที่ขาดเมื่อในรัชกาลที่ ๑ แต่วิธีรำลครไม่ปรากฎว่าครั้งรัชกาลที่ ๑ ฝึกหัดกวดขันเพียงไรนัก มาจนถึงรัชกาลที่ ๒ การฝึดหัดวิธีรำจึงกวดขันจนได้ที่ เปนแบบอย่างของลครรำมาจนตราบเท่าทุกวันนี้ ส่วนบทลครนั้น พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย พระองค์เปนจินตกวีอย่างวิเศษที่สุดพระองค์ ๑ ตั้งแต่ในรัชกาลที่ ๑ ก็ได้ทรงรับน่าที่ในหมู่จินตกวี มีพระราชนิพนธ์ปรากฎอยู่ในหนังสือที่ช่วยกันแต่งหลายเรื่อง ครั้นมาในรัชกาลที่ ๒ เมื่อฝึกหัดวิธีรำแลเล่นลครได้ดีถึงที่แล้ว บทลครที่แต่งครั้งรัชกาลที่ ๑ ซึ่งมิได้แต่งเข้ากับวิธีรำ เล่นลครมักจะยืดยาวแลรำได้ไม่สดวก จึงทรงพระราชนิพนธ์บทลครขึ้นใหม่ ๗ เรื่อง คือ:-
๑. เรื่องอิเหนา ทรงแต่ต้นจนจบ รวม ๔๕ เล่ม สมุดไทย แต่เรื่องอื่นทรงพระราชนิพนธ์เฉภาะตอนที่เลือกมาสำหรับเล่นลคร คือ:-
๒. เรื่องรามเกียรติ ตั้งแต่หณุมานถวายแหวน จนทศกรรฐ์ล้มตอน ๑ ตั้งแต่ฆ่าสีดา จนอภิเศกไกรลาศตอน ๑ รวม ๓๓ เล่มสมุดไทย
๓. เรื่องไชยเชฐ ตั้งแต่ไชยเชฐไปตามช้าง จนไชยเชฐกับนางสุวิญชาคืนดีกับไชยเชฐ รวม ๓ เล่มสมุดไทย เรื่อง ๑
๔. เรื่องมณีพิไชย ตั้งแต่งูขบนางจันทร จนพระมณีพิไชยออกไปอยู่กับพราหมณ์ที่ศาลา รวม ๑ เล่มสมุดไทย เรื่อง ๑
๕. เรื่องคาวี ตั้งแต่ท้าวสรรณุราชได้ผะอบผม จนถึงคาวีฆ่าไวยทัต รวม ๔ เล่มสมุดไทย เรื่อง ๑
๖. เรื่องสังข์ทอง ตั้งแต่นางพันธุรัตได้พระสังข์มาเลี้ยง จนท้าวยศวิมลกับพระสังข์กลับจากเมืองสามล รวม ๗ เล่มสมุดไทย เรื่อง ๑
๗. เรื่องไกรทอง ตั้งแต่ไกรทองอยู่ในถํ้าชาละวัน จนกลับตามนางวิมาลาลงไปในถํ้า รวม ๒ เล่มสมุดไทย
ลักษณที่ทรงพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๒ ทราบว่าบางเรื่องแบ่งกันแต่งเปนตอน แต่ผู้ที่ได้รับแบ่งนั้นน้อยตัว ได้ยินแต่ ๓ คือ เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ แลขุนสุนทร (ภู่) ประชุมแต่งน่าพระที่นั่งหรือแต่งแล้วมาตรวจแก้น่าพระที่นั่ง แต่โดยมากนั้นทรงพระราชนิพนธ์เอง เล่ากันว่า เมื่อทรงพระราชนิพนธ์บทลครเรื่องใดแล้ว พระราชทานไปให้เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีคิดวิธีรำทำบท บางทีบทใดรำขัดข้อง ต้องแก้บทเข้าหาวิธีรำก็มี ด้วยเหตุนี้บทลครพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๒ จึงเล่นลครได้เรียบร้อยดี นับว่าหนังสือบทลครที่ได้เล่นกันแพร่หลาย แลลครรำที่เล่นได้แบบแผนถึงที่มีแต่รัชกาลที่ ๒ เปนต้นมา
โปตุเกตเข้ามาเจริญทางพระราชไมตรี
เมื่อครั้งกรุงเก่าเปนราชธานี ได้มีทางพระราชไมตรีกับฝรั่งชาติโปตุเกต ตั้งแต่แผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ต่อมาถึงแผ่นดินสมเด็จพระเอกาทศรฐ ปรากฎว่าได้มีทางพระราชไมตรีกับยี่ปุ่น แลฝรั่งชาติวิลันดา, อังกฤษ, สเปน แลแต่งราชทูตไทยออกไปถึงเมืองวิลันดาในยุโรปเปนครั้งแรกในแผ่นดินนี้ ถึงแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม ได้มีไมตรีกับฝรั่งชาติเดนมาร์ค ต่อมาในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง หรือสมเด็จพระนารายน์มหาราช จึงได้มีทางพระราชไมตรีกับฝรั่งเศสอิกชาติ ๑ มีลูกค้าฝรั่งไปมาค้าขาย แลมีบาทหลวงเข้ามาตั้งสอนสาสนาคฤศตังอยู่ตลอดจนเวลาเสียกรุงเก่าแก่พม่าข้าศึก ในเวลาเมื่อบ้านเมืองเปนจลาจล พวกฝรั่งต่างชาติก็พากันไปค้าขายเมืองอื่น ทางพระราชไมตรีที่มีกับต่างประเทศ จึงเปนอันระงับไปคราว ๑ ในครั้งกรุงธนบุรี พระเจ้ากรุงธนบุรีเปนพระราชธุระบำรุงการสมาคม แลค้าขายกับจีนเปนสำคัญ มาถึงรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร ประจวบเวลาฝรั่งต่างชาติทำสงครามกันคราวเอมเปรอนโปเลียนที่ ๑ การสมาคมกับฝรั่งนาน ๆ จึงมีเรือลูกค้าเข้ามาลำ ๑ แต่ข้างฝ่ายไทย ตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ มาจนรัชกาลที่ ๒ เห็นประโยชน์ในการแต่งเรือไปค้าขายต่างเมือง มีเรือหลวง แลเรือสำเภาเจ้านายข้าราชการ แลพ่อค้าแต่งไปค้าขายตามเมืองต่างประเทศ ทางตวันตกไปจนถึงอินเดีย ข้างใต้ลงไปจนถึงเมืองชวา ข้างตวันออกไปจนเมืองจีน มีการค้าขายเกี่ยวข้องกันยิ่งขึ้นโดยลำดับมา เรือกำปั่นหลวงชื่อเรือมาลาพระนคร หลวงสุรสาครเปนนายเรือ ออกไปค้าขายถึงเมืองหมาเก๊า ซึ่งโปตุเกตได้ไว้จากจีน โปตุเกตเจ้าเมืองหมาเก๊าเอาเปนธุระรับรองเลี้ยงดูเรือไทยโดยทางไมตรี แลสงเคราะห์ให้ได้ค้าขายโดยสดวก ครั้นเรือมาลาพระนครกลับเข้ามากรุงเทพฯ เจ้าเมืองหมาเก๊าแต่งให้กาลส มันแวนต์ สิลไวร์ เปนทูตคุมเครื่องบรรณาการเข้ามาถวายขอเจริญทางพระราชไมตรี กาลสมาด้วยเรือกำปั่นชื่ออิยันเตเปนเรือสองเสา ถึงปากน้ำเจ้าพระยาณวันพฤหัศบดีเดือน ๔ แรมค่ำ ๑ ปีขาลสัมฤทธิศก ผู้รักษาเมืองสมุทปราการบอกเข้ามาให้กราบบังคมทูลฯ ทรงพระราชดำริห์ว่าเมื่อเรือไทยออกไปค้าขายถึงเมืองหมาเก๊า เขารับรองแสดงไมตรีเปนอันดี เมื่อเขามาก็สมควรที่จะรับรองตอบแทน อิกประการ ๑ ในเวลานั้นที่ในกรุงฯกำลังต้องการหาซื้อปืนไว้สำหรับรักษาพระนคร ทรงพระราชดำริห์เห็นว่าถ้ามีทางไมตรีไว้กับโปตุเกต การซื้อหาปืนจะสดวกขึ้น จึงโปรดให้อนุญาตให้เรือโปตุเกตขึ้นมาถึงกรุงเทพฯ ให้ทอดสมออยู่ที่น่าบ้านพระยาสุริยวงษ์มนตรี กาลสโปตุเกตเข้ามาครั้งนั้นถือหนังสือเจ้าเมืองหมาเก๊ามีมาถึงเสนาบดี แปลออกได้ความว่า ทางพระราชไมตรีกรุงเทพมหานครศรีอยุทธยา กับกรุงโปตุคอลเสื่อมสูญมาช้านานแล้ว จึงแต่งให้กาลส มันแวนต์ สิลไวร์ เข้ามาเฝ้าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ขอสืบทางพระราชไมตรีต่อไป แลให้คุมสิ่งของเข้ามาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย คือฉากเขียนรูปพระเจ้าแผ่นดินโปตุคอลแผ่น ๑ พิณอย่างฝรั่งเครื่องเงินสำรับ ๑ ระย้าแก้วมีโคมคู่ ๑ กระจกใหญ่รูปกลม ๒ แผ่น เชิงเทียนแก้วสำหรับกระจก ๒ คู่ เชิงเทียนแก้วมีโคมคู่ ๑ กระบี่ฝักกาไหล่ทองสองเล่ม สุจหนี่พื้นกำมหยี่ริมเลี่ยมเงินสำรับ ๑ ระย้าแก้วมีโคมคู่ ๑ กระจกใหญ่รูปกลม ๒ แผ่น เชิงเทียนแก้วสำหรับกระจก ๒ คู่ เชิงเทียนแก้วมีโคมคู่ ๑ กระบี่ฝักกาไหล่ทองสองเล่ม สุจหนี่พื้นกำมะหยี่ริมเลี่ยมเงินมีพรมรองสองผืน ตัวอย่างกำปั่นสองลำ แลว่าถ้าจะต้องพระราชประสงค์สงไร ก็ให้สั่งกาลสออกไป จะได้จัดหาเข้ามาถวาย หนังสือเข้าเมืองหมาเก๊ามีเนื้อความต่อไปว่า ขอให้เรือโปตุเกตได้ไปมาค้าขายในกรุงสยามโดยสดวกดังแต่ก่อน เจ้าพนักงานนำความกราบบังคมทูลทรงทราบแล้ว จึงโปรดใต้กาลสเข้าเฝ้าที่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน เสด็จออกอย่างรับแขกเมืองเต็มยศ กาลสเฝ้าแล้ว ไปหาพระยาสุริวงษ์มนตรี แจ้งว่าสินค้าที่บรรทุกเข้ามาจะขอจำหน่ายเสียให้สิ้นแล้ว จะขอซื้อน้ำตาลทรายบรรทุกออกไปขายที่เมืองเกาะหมาก กาลสนั้นจะขอขึ้นอยู่บนบกก่อน พระยาสุริยวงษ์มนตรีกราบทูลฯ จึงพระราชทานอนุญาตตามความประสงค์ของกาลส กาลสได้ขึ้นอยู่ที่เรือนน่าบ้านพระยาสุริยวงษ์มนตรี พระราชทานเบี้ยเลี้ยงให้เดือนละสองชั่ง กาลสจำหน่ายสินค้าเสร็จแล้ว ซื้อน้ำตาลได้สี่พันหาบ ได้บรรทุกกำปั่นออกไปขายที่เมืองเกาะหมาก ส่วนตัวกาลสนั้นยังอยู่ในกรุงเทพฯ
ต่อมาโปรดให้พระยาสุริยวงษ์มนตรี แต่งกำปั่นมาลาพระนครบรรทุกสินค้าให้หลวงฤทธิสำแดงเปนนายเรือ แลถือหนังสือพระยาสุริยวงษ์มนตรีไปถึงเจ้าเมืองหมาเก๊าว่า ที่เจ้าเมืองหมาเก๊าแต่งใต้กาลสเปนทูตเข้ามาถวายเครื่องราชบรรณาการนั้น เมื่อกาลสเข้ามาถึงกรุงเทพฯ ได้ทรงพระกรุณาโปรดทำนุบำรุงกาลสให้มีที่อยู่แลพระราชทานเงินให้เปนเบี้ยเลี้ยงเดือนละสองชั่ง แลได้นำกาลสเข้าเฝ้าถวายสิ่งของแล้ว โปรดให้ลดค่าธรรมเนียมเรือให้กาลส แล้วว่าหลวงฤทธิสำแดงออกมาค้าขาย ขอให้เจ้าเมืองหมาเก๊าช่วยทำนุบำรุงด้วย แลว่าจะต้องการปืนคาบศิลาเปนอันมาก ขอให้เจ้าเมืองหมาเก๊าช่วย จัดซื้อปืนคาบศิลาให้หลวงฤทธิสำแดงคุมเข้าไปด้วย เมื่อหลวงฤทธิสำแดงกลับเข้ามา มีหนังสือเจ้าเมืองหมาเก๊าตอบมา ใจความว่าเจ้าเมืองหมาเก๊าได้ทำนุบำรุงหลวงฤทธิสำแดง ให้ได้จำหน่ายสินค้าแลจัดหาของที่ต้องพระราชประสงค์ แลได้ให้เงินรายวันแก่หลวงฤทธิสำแดงเหมือนอย่างหลวงสุรสาครออกไปเที่ยวก่อน แล้วได้ยกค่าธรรมเนียมเมืองหมาเก๊าให้ ต้องเสียแต่ค่าธรรมเนียมปากเรือ ที่เจ้าปักกิ่งตั้งขุนนางจีนมากำกับเรียกอยู่ แลได้มอบปืนคาบศิลา ๔๐๐ บอก ให้หลวงฤทธิสำแดงเข้ามา ราคาบอกละ ๘ เหรียญ แล้วว่าปืนคาบศิลาซึ่งยังค้าอยู่นั้น ยังให้ไปจัดซื้อที่เมืองบั้งกล่า จะส่งเข้ามาครั้งหลังกาลสโปตุเกตพักอยู่ในกรุงเทพฯ จนถึงเดือน ๑๑ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีเถาะเอกศก จุลศักราช ๑๑๘๑ พ.ศ. ๒๓๖๒ จึงกราบถวายบังคมลากลับไปพระยาสุริวงษ์มนตรีมีหนังสือให้กาลสถือไปถึงเจ้าเมืองหมาเก๊าว่า ได้พากาลสเข้าเฝ้ากราบถวายบังคมลาแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานเสี้อผ้าให้กาลส แลยกค่าธรรมเนียมปากกำปั่นพระราชทานกาลสเปนเงิน ๓๑ ชั่ง ๓ บาทสลึง แลพระราชทานพริกไทยหนัก ๕๐ หาบ งาช้างหนัก ๒ หาบ ดีบุกหนัก ๑๕ หาบ มอบให้กาลสคุมมาเปนของพระราชทานเจ้าเมืองหมาเก๊าด้วย
ตั้งสมเด็จพระสังฆราช (สุก ญาณสังวร)
ปีเถาะเอกศก จุล ๑๑๘๑ พ.ศ. ๒๓๖๒ เมื่อณวันอังคาร เดือน ๑๐ แรม ๗ ค่ำ เวลา ๗ ทุ่ม สมเด็จพระสังฆราช (มี) สิ้นพระชนม์ ถึงเดือน ๑ โปรดให้ทำเมรุผ้าขาวที่ท้องสนามหลวง แล้วชักพระศพสมเด็จพระสังฆราชเข้าส่เมรุ มีการสมโภช ๓ วัน ๓ คืน พระราชทานเพลิงเมื่อณวันอาทิตย์เดือน ๑ ขึ้น ๑๑ ค่ำ แลตำแหน่งที่สมเด็จพระสังฆราชนั้น เดิมทรงพระราชดำริห์จะตั้งสมเด็จพระวันรัตน์ (อาจ) วัดสระเกษ เปนสมเด็จพระสังฆราช ถึงได้แห่มาสถิตย์ณวัดมหาธาตุ เมื่อณเดือน ๔ ปีเถาะเอกศกนั้นแล้ว แต่เมื่อในปีมโรงโทศกข้างต้นปีเกิดอหิวาตกะโรคมาก ยังไม่ทันจะได้ทรงตั้งสมเด็จพระวันรัตน์ (อาจ) เปนสมเด็จพระสังฆราช ถึงเดือน ๑๑ มีโจทย์ฟ้องกล่าวหาอธิกรณ์สมเด็จพระวันรัตน์ (อาจ) ว่าชอบหยอกเอินศิษย์หนุ่มด้วยกิริยาไม่สมควรแก่สมณะ ชำระได้ความเปนสัตย์ อธิกรณ์ไม่ถึงเปนปาราชิก จึงเปนแต่ให้ถอดเสียจากตำแหน่งพระราชาคณะแลเนรเทศไปจากพระอารามหลวง ตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราชนั้น ทรงพระราชดำริห์ว่า สมเด็จพระญาณสังวร (สุก) วัดราชสิทธ เปนสมเด็จพระราชาคณะผู้ใหญ่ แลได้เปนพระอาจารย์ เปนที่เคารพในพระราชวงษ์ จึงโปรดให้แห่สมเด็จพระญาณสังวร (สุก) มาสถิตย์ณวัดมหาธาตุ เมื่อณวันพฤหัศบดีเดือน ๑๒ ขึ้น ๔ ค่ำ ครั้นถึงณวันพฤหัศบดีเดือน ๑ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีมโรงโทศก จุลศักราช ๑๑๘๒ พ.ศ. ๒๓๖๓ จึงทรงตั้งสมเด็จพระญาณสังวร (สุก) ขึ้นเปนสมเด็จพระสังฆราช
สมเด็จพระสังฆราช (สุก ญาณสังวร) พระองค์นี้ เดิมอยูวัดท่าหอยคลองคูจามกรุงเก่า มีเกียรติคุณวิเศษในทางวิปัสนาธุระ กล่าวกันว่ากระบวนแผ่เมตตาพรหมวิหารถึงทำให้ไก่เถื่อนเชื่องได้ เปนเหตุให้คนทั้งหลายเรียกพระนามเมื่อเปนสมเด็จพระสังฆราชอิกอย่าง ๑ ว่าพระสังฆราชไก่เถื่อน แลมีรูปไก่จำหลักไว้ฐานรูปสมเด็จพระสังฆราชองค์นี้ ยังอยู่ที่วัดมหาธาตุจนทุกวันนี้ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงอาราธนาให้ลงมาครองวัดพลับ คือวัดราชสิทธารามทุกวันนี้ เปนที่เคารพนับถือในพระราชวงษ์มาแต่รัชกาลที่ ๑ ได้เปนพระอุปัธยาจารย์ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อทรงผนวช เปนพระอาจารย์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อทรงผนวชสามเณร แลเมื่อเปนสมเด็จพระญาณสังวรในรัชกาลที่ ๒ นั้น เข้าใจว่านั่งหน้าสมเด็จพระสังฆราช (มี) ด้วยได้เห็นบาญชีนิมนต์พระสวดมนต์ในสวนขวา มีนามสมเด็จพระญาณสังวรอยู่น่าสมเด็จพระสังฆราช เห็นจะเปนด้วยมีพรรษาอายุมากกว่า แต่ประเพณีการเลือกสมเด็จพระสังฆราช จะถือเอาคันถธุระเปนสำคัญ สมเด็จพระญาณสังวรเปนฝ่ายวิปัสนาธุระ จึงไม่ได้เปนสมเด็จพระสังฆราชแต่ก่อนมา ในเวลาเมื่อเปนสมเด็จพระสังฆราช เห็นจะชรามากอยู่แล้ว
เรื่องเมืองนครจำปาศักดิ
เมื่อเดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ ในปีเถาะเอกศกนั้น มีศุภอักษรเจ้านครจำปาศักดิ (หมาน้อย) บอกส่งมาถึงกรุงเทพฯ ว่า อ้ายสาเกียดโง้งคน ๑ ไปตั้งตัวเปนผู้วิเศษขึ้นในพวกข่าเมืองสาลวัน เมืองคำทอง แลเมืองอัตปือข้างฝั่งตวันตกแม่น้ำโขง มีพวกข่าเข้าเกลี้ยกล่อมเปนสมัคพรรคพวกอ้ายสาเกียดโง้งประมาณ ๘๐๐๐ อ้ายสาเกียดโง้งยกมาตั้งอยู่ณทุ่งนาหวาทางห่างเมืองนครจำปาศักดิ ๓ คืน เมื่อณวันอาทิตย์เดือน ๓ ขึ้น ๘ ค่ำ เจ้านครจำปาศักดิให้ท้าวเพี้ยคุมไพร่ยกข้ามไปตั้งอยู่ณบ้านพะโพ ได้รบกับพวกอ้ายสาเกียดโง้งครั้ง ๑ พวกเมืองนครจำปาศักดิสู้ไม่ได้ ต้องถอยข้ามแม่น้ำโขงมาตั้งข้างฝั่งตวันออก ครั้นณเดือน ๓ ขึ้น ๙ ค่ำ อ้ายสาเกียดโง้งยกเข้ามาตั้งถึงฝั่งแม่น้ำโขง เจ้านครจำปาศักดิแต่งให้เจ้าสุวรรณสาร เพี้ยเมืองกลาง เพี้ยหมื่นน่า เพี้ยไชยภาค คุมไพรพันเศษไปตั้งรายรับข้าศึกที่ฝั่งแม่น้ำโขง แลลาดตระเวนทั้งทางบกทางเรือ อ้ายสาเกียดโง้งยกข้ามแม่น้ำมาตีเมืองนครจำปาศักดิ พวกท้าวเพี้ยที่รักษาเมืองสู้ไม่ได้ เสียเมืองนครจำปาศักดิแก่อ้ายสาเกียดโง้ง เมื่อเดือน ๓ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เจ้านครจำปาศักดิกับพวกท้าวเพี้ย ราษฎรพากันอพยพหลบหนีมาตั้งอยู่ที่บ้านเจียมแขวงเมืองอุบล ได้ทรงทราบจึงโปรดให้มีสารตราให้เจ้าพระยานครราชสิมายกทองทัพไปจากเมืองนครราชสิมาทาง ๑ ให้เจ้าอนุเจ้านครเวียงจันท์ยกกองทัพเมืองเวียงจันท์ลงมาอิกทาง ๑ ช่วยกันปราบปรามผู้ร้ายพวกอ้ายสาเกียดโง้ง กองทัพเจ้าราชบุตร (โย้) เมืองเวียงจันท์จับได้ตัวอ้ายสาเกียดโง้ง แลครั้งนั้นจับครอบครัวพวกข่าที่เปนพรรคพวกได้เปนอันมาก บอกส่งเข้ามายังกรุงเทพฯ มีรับสั่งให้จำตัวอ้ายสาเกียดโง้งไว้ณคุก ส่วนพวกข่าที่เปนพรรคพวกนั้นให้เปนตะพุ่นหญ้าช้าง ตั้งบ้านเรือนอยู่ที่บางบอน ส่วนที่เมืองนครจำปาศักดินั้น ทรงพระราชดำริห์เห็นว่าพวกเจ้าเมืองนครจำปาศักดิอ่อนแอ ถึงจะให้กลับไปครองเมืองอิก ก็จะรักษาบ้านเมืองไว้ไม่ได้ เจ้าอนุเวียงจันท์ทูลขอให้เจ้าราชบุตร (โย้) ซึ่งเปนบุตรของเจ้าอนุเปนเจ้านครจำปาศักดิ เจ้าอนุรับจะเปนกำลังป้องกันมิให้เกิดเหตุการณ์ได้ดังเปนมา จึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งเจ้าราชบุตร (โย้) ให้เปนเจ้านครจำปาศักดิ
เรื่องตั้งเจ้าราชบุตร (โย้) บุตรเจ้าอนุเวียงจันท์ให้ไปเปนเจ้านครจำปาศักดินี้ มีคำเล่าสืบกันมาว่า (พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่ยังเปน) กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ทรงรับธุระจัดการเพ็ดทูลให้สมประสงค์เจ้าอนุเวียงจันท์ แต่เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี ไม่ทรงเห็นชอบด้วย วันเมื่อมีรับสั่งให้ตั้งเจ้าราชบุตร (โย้) เปนเจ้านครจำปาศักดิ พอเสด็จขึ้นแล้ว เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีมีรับสั่งในท้องพระโรงว่าอยากจะรู้นัก ใครเปนผู้จัดแจงเพ็ดทูลให้เจ้าราชบุตรเวียงจันท์ไปเปนเจ้าเมืองจำปาศักดิ แต่เพียงพ่อมีอำนาจอยู่ข้างฝ่ายเหนือก็พออยู่แล้ว ยังจะเพิ่มเติมให้ลูกไปมีอำนาจโอบลงมาข้างฝ่ายตวันออกอิกด้าน ๑ ต่อไปจะได้ความร้อนใจด้วยเรื่องนี้ นัยว่า เมื่อเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีรับสั่งดังนี้ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ก็ทรงได้ยินแต่นิ่งอยู่ มิได้รับสั่งโต้เถียงอย่างไร ครั้นเมื่อเจ้าอนุเวียงจันท์แลเจ้านครจำปาศักดิ (โย้) เปนขบถในต้นรัชกาลที่ ๓ เปนข้อที่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงโทมนัศข้อ ๑ ที่ว่าการมาเปนจริงดังเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีได้ทำนายไว้ ความที่เล่า เล่ากันเพียงเท่าที่กล่าวมานี้ ยังไม่เคยได้ยินคำอธิบายว่า ทำไมพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย จึงทรงตั้ง หรือแม้ที่สุด เหตุใดกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์จึงทรงอุดหนุนให้สมประสงค์ของเจ้าอนุเวียงจันท์ เมื่อข้าพเจ้าสอบหนังสือจะแต่งพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๒ คราวนี้ ได้พบจดหมายเหตุต่างประเทศ ๒ แห่ง คือ จดหมายเหตุของราชทูตพม่าที่มาเมืองญวน เมื่อปีมแมเบญจศก จุลศักราช ๑๑๘๕ แห่ง ๑ สำเนาอักษรสาสนผู้สำเร็จราชการอินเดียของอังกฤษ มีถวายพระเจ้าเวียดนามมินมางแห่ง ๑ จดหมายเหตุทั้ง ๒ นี้ พิมพ์ไว้ข้างท้ายเล่ม ๒ หนังสือครอเฟิดแต่งเรื่องเขาเปนทูตที่มาเมืองไทย ได้ความจากอักษรสาสนขนานพระนามพระเจ้ากรุงเวียดนามว่าเปนใหญ่แก่ประเทศกัมพูชา แลประเทศลาว ดังนี้ ทำให้เข้าใจว่า ญวนตั้งใจมุ่งหมายจะเอาทั้งเมืองเขมรแลเมืองลาวไว้ในอำนาจ คงจะได้แสดงความข้อที่ว่าเปนใหญ่แก่เขมรแลลาวไว้ในท้ายพระนามพระเจ้าเวียดนาม จนปรากฎถึงต่างประเทศ อังกฤษจึงได้ใช้พระนามนั้นในอักษรสาสน ความที่ปรากฎในจดหมายเหตุของราชทูตพม่านั้น ปรากฎว่าญวนถามว่า ที่พม่าจะไปเปนไมตรีกับญวนจะมีประโยชน์อันใด ด้วยสองประเทศอยู่ห่างไกลกันมากนัก ทูตพม่าตอบว่าแผ่นดินญวนกับแผ่นดินพม่าอาจจะไปมาค้าขายติดต่อถึงกันได้ ไม่ห่างไกล ด้วยยอดแม่น้ำโขงอยู่ในแดนพม่า ถ้าทำทางบกจากแดนพม่าไปเมืองตั้งเกี๋ยก็จะไปมาถึงกันได้ทาง ๑ หรือมิฉนั้นจะพาสินค้าขึ้นล่องทางลำแม่น้ำโขงก็ได้อิกทาง ๑ มีความลำบากแต่ที่จะต้องผ่านแดนเมืองเวียงจันท์ ซึ่งเปนไมตรีชอบพออยู่กับเมืองไทย ถ้าคิดอ่านไมตรีกับเมืองเวียงจันท์เสียแล้ว พม่ากับญวนก็จะไปมาถึงกันตามทางแม่น้ำโขงได้โดยสดวก ได้ความตามจดหมายเหตุดังนี้ ทำให้เข้าใจว่า การที่ไทยรู้สึกว่าญวนจะคิดขยายอาณาจักรเข้ามาทางหัวเมืองริมแม่น้ำโขงจะมีมาแต่ในรัชกาลที่ ๒ ไม่ใช่พึ่งมามีขึ้นในรัชกาลที่ ๓ เจ้าอนุเวียงจันท์เปนผู้สนิทชิดเชื้อกับไทยมาแต่ในรัชกาลที่ ๑ เปนคนแขงแรงแลมีอำนาจรักษาการทางชายพระราชอาณาจักรที่ต่อกับญวน เมื่อเมืองนครจำปาศักดิเสียแก่พวกข่าขบถคราวนั้น ความคิดเห็นในกรุงเทพฯ เห็นจะเห็นเปนอย่างเดียวกันว่า ถ้าไม่จัดการรักษาเมืองนครจำปาศักดิให้มั่นคง ญวนจะขยายอำนาจเข้ามาครอบงำถึงเมืองนครจำปาศักดิ ความเห็นที่ผิดกัน จะมีเพียงข้อที่จะจัดการรักษาอย่างไร ด้วยเมืองนครจำปาศักดิอยู่ห่างไกล ข้างฝ่ายเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี เห็นจะทรงเห็นว่า ควรจะให้เมืองนครราชสิมาปกครองออกไปจนเมืองนครจำปาศักดิ แต่ฝ่ายกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ทรงพระดำริห์เห็นว่า ให้พวกเวียงจันท์ลงมาปกครองเปนการสดวกกว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย ทรงไว้วางพระราชหฤไทยในเจ้าอนุ ด้วยเปนผู้ที่ซื่อตรงต่อกรุงเทพฯ ตลอดมาแต่ในรัชกาลที่ ๑ จึงทรงตั้งเจ้าราชบุตร (โย้) ไปเปนเจ้านครเมืองจำปาศักดิ ข้าพเจ้าสันนิฐานเห็นว่าเรื่องที่จริงจะเปนเช่นนี้
เรื่องโปตุเกตขอทำสัญญา
ปีมโรงโทศก จุล ๑๑๘๒ พ.ศ. ๒๓๖๓ เมื่อณเดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำ ปีมโรงโทศก จุลศักราช ๑๑๘๒ พ.ศ. ๒๓๖๓ พระเจ้าแผ่นดินโปตุเกตให้เจ้าเมืองโคโครงข้อสัญญาทางพระราชไมตรีจะขอทำกับกรุงสยาม เปนสัญญา ๒๓ ข้อ มอบให้กาลสเดอสิลไวราเข้ามาอิก ขอให้กาลสเปนกงสุลเยเนราลแลขอพระราชทานที่ตั้งบ้านเรือนให้กาลสอยู่ แลให้ได้ปักเสาธงด้วย ข้อสัญญาที่โครงมานั้นขอให้ท่านเสนาบดีพิจารณาดูทุก ๆ ข้อ ข้อไรที่ไม่ชอบใจไทยก็ให้แก้ไขตามเห็นสมควร ในเวลานั้นไทยกำลังต้องการเครื่องสาตรารุธจากต่างประเทศ โปตุเกคได้รับเปนธุระในเรื่องนี้สำเร็จได้เมื่อกาลสเข้ามาคราวก่อน แลตัวกาลสเองก็ได้เข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ ช้านาน เห็นจะได้ประพฤติตัวถูกอัธยาไศรยกับไทยไม่มีข้อรังเกียจ จึงโปรดพระราชทานที่ให้กาลสอยู่ที่บ้านองเชียงสืออยู่แต่ก่อน แล้วทรงตั้งให้กาลสเปนที่หลวงอภัยพานิช พระราชทานเครื่องยศเหมือนขุนนางในกรุง แต่หนังสือสัญญานั้นยังหาได้ตรวจไม่ เพราะประจวบเวลาเกิดอหิวาตกะโรคจึงงดอยู่ จนเดือน ๑๒ ปีนั้นความไข้สงบแล้ว จึงได้โปรดให้เสนาบดีประชุมกันตรวจดูข้อสัญญา ข้อใดไม่ชอบใจก็แก้ไขเสียบ้าง แล้วจึงเขียนเปนอักษรไทยฉบับหนึ่ง อักษรโปตุเกตฉบับหนึ่ง เรื่องความต้องกัน ประทับตราส่งออกไปเมื่อณเดือน ๑๒ ขึ้น ๙ ค่ำ
หนังสือที่เสนาบดีทำให้โปตุเกตออกไปครั้งนี้ ฉบับภาษาโปตุเกต เห็นจะเปนแต่คำแปล ไม่ได้ประทับตรา แม้ตราที่ประทับฉบับภาษาไทยนั้น เข้าใจว่าจะเปนตราบัวแก้ว ไม่ใช่พระราชลัญจกร หนังสือที่ทำให้โปตุเกตไปนี้ ที่จริงเปนหนังสืออนุญาตให้โปตุเกตมาค้าขาย ไม่ใช่หนังสือสัญญาทางพระราชไมตรี เพราะเปนหนังสือไทยทำให้ฝ่ายเดียว ไม่ใช่เปนหนังสือซึ่งผู้แทนรัฐบาลทั้ง ๒ ฝ่ายได้ลงชื่อ แลพระเจ้าแผ่นดินทั้ง ๒ ได้พระราชทานอนุมัติตามประเพณีการทำหนังสือสัญญา การทำหนังสืออนุญาตให้ต่างประเทศไปมาค้าขายเช่นนี้ เปนประเพณีมีมาแต่โบราณ มีสำเนาศุภอักษรซึ่งออกญาไชยาธิบดีผู้สำเร็จราชการเมืองตนาวศรี อนุญาตให้ชาวเดนมาร์กไปมาค้าขายแต่ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม ได้มาจากเมืองเดนมาร์ก เปนตัวอย่างอยู่ในหอพระสมุดวชิรญาณ ส่วนหนังสือสัญญานั้น แม้ประเพณีแต่โบราณก็ต้องทำพร้อมกันทั้ง ๒ ฝ่าย ข้าพเจ้าได้เห็นในหนังสือรายงานของข้าราชการอังกฤษ ชื่อแดนเวอส์ ซึ่งรัฐบาลแต่งให้ไปค้นหนังสือเก่าที่เมืองโปตุเกต ปรากฎว่าเมื่อโปตุเกตแรกออกมาค้าขายถึงประเทศทางตวันออก เมื่อทำหนังสือสัญญากับเจ้าที่ครองเมืองทางตวันออกนี้ หนังสือสัญญาจาฤกลงในแผ่นทอง แลทั้ง ๒ ฝ่ายเอาหัวแหวนประทับแทนตราดังนี้ ก็เข้าใจได้ว่าประเพณีทำสัญญาระหว่างพระนครในมัชฌิมประเทศแต่โบราณมา คงจะจาฤกลงในแผ่นทองจึงเปนศัพท์ที่ใช้กันในหนังสือที่แต่งต่อมา ว่าสองพระนครเปนทองแผ่นเดียวกัน หรือใช้เปนอุประมาว่า สองพระนครเปนสุวรรณปถพีอันเดียวกัน ทั้ง ๒ คำนี้เห็นจะเกิดจากประเพณี ที่จาฤกหนังสือสัญญาระหว่างประเทศลงในแผ่นทองนั้นเอง ข้อที่ว่าใช้หัวแหวนประทับแทนตรานั้นก็เข้าใจได้ชัดเจน คือกดหัวแหวนลงบนแผ่นทองห้เปนรอยตามรูปหัวแหวน ก็เปนสำคัญได้เหมือนตรา ประเพณีที่แกะตราบนหัวแหวนสำหรับประทับดินประทับครั่ง จะเนื่องมาแต่ประทับหัวแหวนที่แผ่นทองนี้
หนังสือที่ไทยทำให้โปตุเกตไปครั้งนั้น ไม่ปราฎข้อความว่ามีอย่างไรบ้าง มีเรื่องราวปรากฎต่อมาแต่ว่า เมื่อเดือน ๔ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีมโรงโทศกนั้น เจ้าเมืองหมาเก๊ามีหนังสือให้แงนเดรันโยยิกาบิดามัศลินโน เข้ามาขอต่อกำปั่น ด้วยหาซื้อไม้ในกรุงเทพฯ นี้ได้สดวก ก็โปรดให้ตั้งโรงต่อที่น่าบ้านกงสุลเยเนราลโปตุเกต เรือลำนั้นปากกว้าง ๔ วา ๓ ศอก ครั้นเรือกำปั่นแล้วโปตุเกตไม่มีทุนจะซื้อสินค้าจึงถวายระวางให้บรรทุกสินค้าของหลวงออกไปจำหน่าย แลขอพระราชทานยืมเงินหลวง ๑๒๐ ชั่งใช้ในการต่อเรือ ก็โปรดพระราชทานให้ตามความปราถนา แลยกค่าธรรมเนียมต่อเรือพระราชทานให้ด้วย
เกิดไข้อหิวาตกะโรค
เมื่อเดือน ๗ ปีมโรงโทศกนั้น อหิวาตกะโรค หรือที่เรียกในเวลานั้นว่า ไข้ป่วงใหญ่ เริ่มมาเกิดขึ้นเปนคราวใหญ่ที่ผู้คนเปนอันตรายมาก ในจดหมายเหตุเรื่องเกิดอหิวาตกะโรคครั้งนั้นจดไว้ว่า เมื่อณเดือน ๗ ข้างขึ้นเวลายามเศษ ทางทิศพายัพแลเห็นเหมือนแสงเพลิงติดในอากาศ เรียกว่าธุมเพลิง แต่นั้นก็เกิดไข้ป่วงใหญ่มาแต่ทางทเล ไข้นั้นเกิดมาแต่เมืองเกาะหมากก่อน แล้วข้ามมาหัวเมืองฝ่ายตวันตก ติดต่อขึ้นมาจนถึงปากน้ำเจ้าพระยา ชาวเมืองสมุทปราการตายลงเปนอันมาก ราษฎรพากันอพยพหนีความไข้ขึ้นมากรุงเทพฯ บ้าง แยกย้ายไปหัวเมืองอื่นบ้าง คนในกรุงเทพฯ ก็เปนโรคป่วงใหญ่ขึ้นตั้งแต่ณวันเดือน ๗ ขึ้น ๖ ค่ำไปถึงวันเพ็ญ คนตายทั้งชายทั้งหญิง ศพที่เอาไปทิ้งไว้ในป่าช้าแลศาลาดินในวัดสระเกษ วัดบางลำภู วัดบพิตรภิมุข วัดประทุมคงคา แลวัดอื่น ๆ ก่ายกันเหมือนกองฟืน ที่เผาเสียก็มากกว่ามาก ถึงมีศพลอยในแม่น้ำลำคลองเกลื่อนกลาดไปทุกแห่ง จนพระสงฆ์ก็หนีออกจากวัด คฤหัสถ์ก็หนีออกจากบ้าน ถนนหนทางก็ไม่มีคนเดิน ตลาดก็ไม่ได้ออกซื้อขายกัน ต่างคนต่างกินแต่ปลาแห้งพริกกับเกลือเท่านั้น น้ำในแม่น้ำก็กินไม่ได้ ด้วยอาเกียรณ์ไปด้วยทรากศพ อหิวาตกะโรคซึ่งเกิดขึ้นเมื่อปีมโรงโทศกนั้น ผู้คนตายมากกว่าที่ใคร ๆ จำได้ว่าเคยมีมาแต่ก่อนไม่มีคราวไหนจะร้ายแรงถึงคราวนั้น คนทั้งหลายพากันเกิดความหวาดหวั่นครั่นคร้ามต่อมรณไภยทั่วไปทั้งพระนคร จึงมีรับสั่งให้ตั้งพระราชพิธีอาพาธพินาศตามอย่างที่ได้เคยทำมาเมื่อปีมแมตรีศก จุลศักราช ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔ อิกคราว ๑ เมื่อณวันจันทร์เดือน ๗ ขึ้น ๑๐ ค่ำ
พระราชพิธีนี้ทำที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทคล้ายกับพิธีตรุษ มีจดหมายเหตุกล่าวไว้ดังนี้ คือ ยิงปืนใหญ่รอบพระนครตลอดรุ่งคืน ๑ แล้วเชิญพระแก้วมรกฎแลพระบรมธาตุออกแห่ มีพระราชาคณะไปในกระบวนแห่โปรยทรายประน้ำพระปริตทั้งทางบกทางเรือ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรง (รักษาอุโบสถ) ศีล ทั้งพระราชวงษานุวงษ์ที่มีกรมแลหากรมมิได้ ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายน่าฝ่ายในก็พระราชทานอนุญาตให้รักษาศีลทำบุญให้ทานตามใจสมัค มิต้องให้เข้าเฝ้าแลทำกิจราชการที่ไม่จำเปน แม้บรรดาไพร่ซึ่งอยู่เวรประจำซองรักษาพระราชวังชั้นในแลชั้นนอกนั้น ก็ได้รับพระราชทานอนุญาตปล่อยไปบ้านเรือนตามใจสมัค โดยทรงพระกรุณาตรัสว่า ประเพณีสัตวทั้งหลาย ไภยมาถึงก็ย่อมรักชีวิตร บิดามารดาภรรยาแลบุตรญาติพี่น้องก็เปนที่รักเหมือนกันทั่วไป จะได้ไปรักษาพยาบาลกัน ที่ผู้ใดมีกตัญญูอยู่รักษาพระองค์มิได้ไปนั้น ก็พระราชทานเงินตราเปนบำเหน็จตามความชอบ แลโปรดให้จัดซื้อปลาแลสัตวสี่เท้าสองเท้า ที่มีผู้จะฆ่าซื้อขายในท้องตลาดในจังหวัดกรุงเทพฯ มาถวายทรงปล่อย สิ้นพระราชทรัพย์เปนอันมาก คนโทษที่ต้องเวรจำอยู่นั้นก็ปล่อยออกสิ้น เว้นแต่พม่าข้าศึก บรรดาประชาราษฎรทั้งปวง มีรับสั่งให้ประกาศห้ามมิให้ไปฆ่าสัตวตัดชีวิตรให้อยู่แต่บ้านเรือน ต่อเมื่อมีการร้อนจำจะต้องไปจึงให้ไป อหิวาตกะโรคมีมากอยู่ประมาณ ๑๕ วัน ถึงณวันเสาร์เดือน ๗ แรม ๗ ค่ำโรคจึงค่อยเสื่อมถอยน้อยลงโดยลำดับ ศพชายหญิงอันหาญาติพี่น้องจะฝังจะเผามิได้นั้น ก็พระราชทานเงินค่าจ้างแลฟืนให้เก็บเผาจนสิ้น ความไข้ครั้งนั้นสำรวจได้จำนวนคนที่ตายในจังหวัดกรุงเทพฯ แลหัวเมืองใกล้เคียง รวมเบ็ดเสร็จประมาณสามหมื่น ผู้หญิงตายมากกว่าผู้ชายประมาณ ๒ ใน ๓ ส่วน เมื่อความไข้ในกรุงเทพฯ สงบแล้ว ได้ความว่าความไข้นั้นเปนต่อขึ้นไปข้างฝ่ายเหนือ แต่จะเปนไปถึงไหนเปนที่สุดไม่ปรากฎ
ฉลองวัดอรุณราชวราราม
เมื่อครั้งเจ้าตากสินตั้งกรุงธนบุรีเปนราชธานี สร้างพระราชวังที่มุมเมืองริมป้อมวิไชยประสิทธิ ที่บริเวณพระราชวังคับแคบ ด้วยติดเขตรวัดแจ้งอยู่ข้างเหนือ วัดท้ายตลาดอยู่ข้างตวันตก จึงขยายเขตรพระราชวังกั้นเอาที่วัดทั้ง ๒ นั้นไว้ในพระราชวัง ครั้นเมื่อสร้างกรุงรัตนโกสินทร ย้ายพระราชวังข้ามมาอยู่ฝั่งตวันออก พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก โปรดให้พระสงฆ์มาอยู่วัดแจ้งแลวัดท้ายตลาดอย่างเดิมทั้ง ๒ วัด ครั้นเมื่อโปรดให้พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยเสด็จไปประทับอยู่ที่พระราชวังเดิมนั้น จึงมีรับสั่งให้ทรงรับน่าที่ในการปฏิสังขรณ์วัดแจ้งแลวัดท้ายตลาดด้วย ส่วนวัดท้ายตลาดได้ทรงสร้างพระอุโบสถใหม่ แต่จะสร้างเมื่อในรัชกาลที่ ๑ หรือมาสร้างเมื่อในรัชกาลที่ ๒ ไม่พบจดหมายเหตุ ปรากฎแต่ว่า แต่แรกได้พระราชทานนามพระอารามว่า วัดพุทไธสวรรย์ แล้วจึงมาเปลี่ยนเปนวัดโมฬีโลก ส่วนวัดแจ้งนั้นทรงสร้างพระอุโบสถใหม่ มีพระรเบียงล้อมรอบ พระประธานในพระอุโบสถเมื่อปั้นหุ่น พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยทรงปั้นด้วยฝีพระหัดถ์ แลสร้างพระวิหารด้วย ส่วนกุฎีพระสงฆ์นั้น ที่สร้างครั้งรัชกาลที่ ๑ รีบทำแต่พอให้พระสงฆ์มาอยู่ได้ ยังไม่เรียบร้อย จึงโปรดให้ขอแรงพระราชวงษานุวงษ์แลข้าราชการช่วยทำกุฎีพระสงฆ์เปนตึกขัดแตะถือปูน ครั้นการสำเร็จจึงได้มีงานฉลองในปีมโรงโทศกนี้ เล่นลครหลวงโรงเล็ก เล่นเรื่องรามเกียรติ์ตอนบุศลพ ซึ่งทรงพระราชนิพนธ์บทขึ้นใหม่ พระราชทานนามพระอารามเปลี่ยนใหม่ว่า วัดอรุณราชวราราม
ราชทูตญวนเข้ามาบอกข่าวพระเจ้ายาลองสิ้นพระชนม์
ในต้นปีมโรงโทศก เมื่อกำลังเกิดอหิวาตกะโรคนั้น ราชทูตญวนเข้ามาถึงกรุงเทพฯ เชิญพระราชสาสนของพระเจ้าเวียดนามพระองค์ใหม่เข้ามาถวาย ทูลให้ทรงทราบว่า พระเจ้ากรุงเวียดนามยาลองสิ้นพระชนม์ เมื่อณวันเดือน ๓ แรม ๔ ค่ำ ปีเถาะเอกศก จุลศักราช ๑๑๘๑ พ.ศ. ๒๓๖๒
พระเจ้าเวียดนามยาลองนี้ คือองเชียงสือที่ปรากฎนามมาในพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๑ เมื่อเข้ามาพึ่งพระบารมีอยู่ในกรุงเทพฯ ชนมายุ ๓๓ ปี อยู่กรุงเทพฯ ได้ ๔ ปี ปีมเมียอัฐศก จุลศักราช ๑๑๔๘ หนีกลับไปทำศึกกับพวกขบถไกเซินอยู่ ๒ ปี ตีได้เมืองไซ่ง่อนเมื่อปีวอกสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๕๐ ตั้งตัวเปนเจ้าอนัมก๊กยอมเปนประเทศราชขึ้นกรุงเทพฯ อยู่ ๑๕ ปี ครั้นปีจอจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๖๔ ได้แผ่นดินญวนคืนทั้งหมด จึงถืออิศรเปนพระเจ้ากรุงเวียดนามอยู่ได้ ๑๘ ปีสิ้นพระชนม์ รวมพระชนม์ได้ ๗๒ ปี มีราชบุตรชายหญิงเปนอันมาก ราชบุตรเกิดด้วยอรรคมเหษีนั้นชื่อดงกุง ให้ไปเรียนหนังสือแลวิชาที่เมืองฝรั่งเศสกลับมาเปนไข้พิศม์สิ้นชีพเสีย ยังแต่ราชบุตรเกิดด้วยมเหษีที่สอง ๓ องค์ ชื่อหมูบัวต้องปืนสิ้นชีพเสียแต่ครั้งไปรบเมืองกุยเยิน ๑ หมูกาม ๑ หมูกายต่อมาได้เปนที่องเกียนอาน ๑ หมูกามราชบุตรที่ ๒ ชนมายุได้ ๓๐ ปีจึงได้รับราชสมบัติเปนพระเจ้าแผ่นดิน ตั้งยี่ห้อใช้นามแผ่นดินว่า มินมาง แลยกอิศริยยศเปนดึกว่างเด่ ตรงกับคำจีนว่าเปนฮ่องเต้
ทูตญวนเข้ามาครั้งนั้น องกายกับไพร่ ๑๐ คน เข้ามาเปนอหิวาตกะโรคตาย จึงโปรดให้รีบจัดเครื่องราชบรรณาการตอบแทน แลมีศุภอักษรเจ้าพระยาพระคลังให้ทูตญวนถือกลับไปถึงเสนาบดีญวนว่า ที่ในกรุงเทพฯ ยังมีความไข้เจ็บชุกชุม เมื่อความไข้ค่อยสงบแล้ว จึงจะโปรดให้ราชทูตเชิญพระราชสาสนออกไปคำนับพระศพพระเจ้ายาลอง แลเจริญทางพระราชไมตรีตามประเพณี
ครั้นณเดือน ๙ ปีมโรงโทศกนั้น จึงโปรดให้พระยาทิพโกษาเปนราชทูต จมื่นจิตรเสน่ห์เปนอุปทูต หลวงสำแดงฤทธิรงค์เปนตรีทูต เชิญพระราชสาสนออกไปยังกรุงเวียดนาม สิ่งของทรงยินดีถวายพระเจ้ากรุงเวียดนามพระองค์ใหม่ คือ หีบหมากเสวยทองคำเครื่องลงยาราชาวดี ๑ เครื่องทองคำในหีบ จอกคู่ ๑ ผะอบคู่ ๑ มีดด้ามหุ้มทอง ๑ ซองพลู ๑ ซองบุหรี่ ๑ บ้วนพระโอษฐทองคำลงยาราชาวดี ๑ เต้าน้ำพานรองทองคำลงยาราชาวดี ๑ เครื่องชาถาดทองคำ ปั้น ๑ ถ้วย ๑ จานรองปั้นเลี่ยมทองคำสำรับ ๑ กล้องไม้แก้วหุ้มทองคำ ๑ กระเป๋ายาสูบกล้องเครื่องทองคำ ๑ แพรจีนกิมต่วน ๕ ม้วน แพรมังกรเล่นน้ำ ๑๐ ม้วน แพรต่วนลาย ๕ ม้วน สุจหนี่ริมปักทองขวาง ๒ ผืน ผ้ายันตะหนี่ ๑๐ พับ โหมด ๒๐ ม้วน แพรกระบวนผูกทอง ๒๐ ม้วน ไหม ๑๐ ม้วน ผ้าแดงเทศ ๑๐๐ ผืน พิมเสนหนัก ๒ ชั่ง น้ำมันจันทน์หนัก ๔ ชั่ง น้ำมันกระดังงาหนัก ๔ ชั่ง
สิ่งของช่วยในงานพระศพพระเจ้าเวียดนามยาลอง ผ้าขาวอัสสห่าน ๑๐๐ พับ กฤษณา ๕๐ ชั่ง เครื่องพอมปรุงแล้ว ๕๐ ชั่ง จันทน์เทศหนัก ๕ หาบ น้ำตาลกรวดหนัก ๑๐ หาบ น้ำตาลทรายหนัก ๒๐ หาบ เงินสลึง ๑๐ ชั่ง
พวกทูตานุทูตไทยที่ไปเมืองญวนครั้งนี้ กลับเข้ามาถึงกรุงเทพฯ เมื่อณเดือน ๑๒ แรม ๒ ค่ำ
พระเจ้ากรุงเวียดนามมินมางมีพระราชสาสนตอบเข้ามาฉบับหนึ่งใจความว่า (พระเจ้า) กรุงพระมหานครศรีอธุทธยาให้ทูตานุทูตคุมสิ่งของออกไปทรงยินดีแลช่วยในการพระศพนั้น (พระเจ้า) กรุงพระมหานครศรีอยุทธยามีพระไทยไมตรีเสมอต้นเสมอปลาย ขอบพระไทยยิ่งนัก บัดนี้จัดได้ทองคำ ๕๐ ตำลึงจีน เงิน ๖๐๐ ตำลึงจีน มอบให้ทูตคุมเข้ามา ทรงยินดี ขอให้ (พระเจ้า) กรุงพระมหานครศรีอยุทธยาทรงพระเจริญ จะได้เปนทางพระราชไมตรีสืบไป
ทูตกลับเข้ามาจากเมืองญวนครั้งนั้น ได้จดสำเนาหมายประกาศพระเจ้าแผ่นดินญวนพระองค์ใหม่เข้ามาด้วย หนังสือประกาศญวนฉบับนี้ ในหนังสือพระราชพงษาวดารฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ลงคำแปลไว้เต็ม ที่จริงไม่เกี่ยวกับเรื่องพระราชพงษาวดารของเรา แต่โวหารแลขนบธรรมเนียมญวนที่ปรากฎในประกาศฉบับนี้ น่าอ่านอยู่บ้าง ข้าพเจ้าจึงเอาลงไว้ต่อไปนี้เต็มตามฉบับเดิม มีความว่า “หนังสือประกาศ ด้วยเรามีกตัญญูรู้คุณบิดามารดา จึงได้เปนเจ้าของสำหรับได้เส้นในที่ไว้อักษรจาฤกชื่อปู่แลบิดาญาติพี่น้องทั้งปวงในหอท้ายเบี้ยว ได้เปนใหญ่แก่อาณาประชาราษฎรในแว่นแคว้นแดนเมืองญวน เดชะที่เราถือกตัญญูจึงได้สมบัติซึ่งเปนสินมรฎกดามบิดาเราสั่งโดยง่าย มิได้เหน็ดเหนื่อยสิ่งใด อุปมาเหมือนหนึ่งสวมเสื้อแต่งตัวเดินสบายเข้ามาครองราชสมบัติ ดังนี้ ด้วยเทพยุดาเอนดูเรา อันว่าราชสมบัตินั้น จะได้ก็แต่ผู้มีบุญ ซึ่งท่านแต่ก่อนได้รักษาแผ่นดินมาหลายชั่วคนกำหนดถึง ๒๐๐ ปีเศษ ครั้นตั้งแต่ ๒๐๐ ปีเศษมาแล้ว สมบัติบ้านเมืองญวนกระจัดกระจายไป อาณาประชาราษฎรได้ความเดือดร้อน ว้างค้าวบิดาเราทรงพระอุสาหะไม่คิดเหน็ดเหนื่อย ออกน้ำพักน้ำแรงปราบข้าศึกศัตรู เมืองญวนจึงได้รวบรวมเปนปรกติราบคาบเหมือนสร้างแผ่นดินใหม่ อันพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ซึ่งได้บำรุงเมืองมาแต่ก่อนเปนอันมาก หามีเกียรติยศเหมือนหนึ่งว้างค้าวบิดาเราไม่ อันว้างค้าวบิดาเรานั้น มีบุญดุจหนึ่งลงมาแต่ฟ้า ครั้นได้เสวยราชย์แล้ว ก็ตั้งอยู่ในสัจธรรม เมตตาแก่อาณาประชาราษฎร ตั้งพระไทยแต่ที่จะบำรุงบ้านเมือง จะเหน็ดเหนื่อยก็มิได้คิดแก่พระองค์ ทุกข์ร้อนแทนขุนนางแลไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินมาได้ ๑๘ ปี บ้ดนี้ท่านสิ้นทุกข์ไปหาที่สบายแล้ว เหตุทั้งนี้ก็เพราะเทพยุดาให้เปนไป อุประมาเหมือนหนึ่งภูเขาใหญ่พังลงถ้ำเหว แลต้นไม้ใหญ่เล็กทั้งปวงก็หวั่นไหวสเทือนทั่วกัน ตัวเราก็ทุกข์อาไลยรักใคร่ในบิดาหาสิ่งใดจะเปรียบบมิได้ ซึ่งบิดาเรามอบราชสมบัติให้แก่เรานั้น ด้วยมีความเมตตาแก่เรา แต่ทว่าผู้จะรักษาสมบัติ อุประมาเหมือนหนึ่งอาไศรยนั่งอยู่บนกิ่งไม้อันสูง หรือมิฉนั้นก็เหมือนคนขี่เรือโคลง ต้องรักษาตัวอยู่ทุกเวลา เรามีความวิตก ได้อาไศรยขุนนางผู้ใหญ่ซึ่งมีอายุทำราชการมาแต่ก่อน ให้ช่วยว่ากล่าวตักเตือน ประการหนึ่งกฎหมายอย่างธรรมเนียมแบบแผนสำหรับกระษัตริย์ซึ่งจะรักษาแผ่นดินให้เปนศุขมีอยู่ประการใด ให้ท่านทั้งปวงช่วยเอามาชี้แจงสั่งสอนเราด้วย แล้วการพระศพยาลองสิบแปดปีนั้น ก็ได้จัดแจงที่ไว้พระศพ การทั้งปวงเสร็จในเดือน ๓ แรม ๑๒ ค่ำ ครั้นเดือน ๓ แรม ๑๓ ค่ำได้จาฤกพระนามว้างค้าว เชิญเข้าไว้ในหอท้ายเบี้ยวสำหรับเส้น แล้วได้คำนับพระศพเส้นสี่ทิศตามธรรมเนียม ณเดือน ๔ ขึ้นค่ำ ๑ ขุนนางผู้ใหญ่ผู้น้อยพร้อมกัน เชิญให้เราขึ้นนั่งณพระที่นั่งไทยว้าเตี้ยน แล้วเชิญหนังสือรับสั่งว้างค้าวซึ่งมอบราชสมบัติให้แก่เรานั้น มาอ่านในที่ประชุมขุนนาง เราได้เสวยราชย์ในเวลานั้น ตั้งศักราชมินมางปีต้น แลส่วยสาอากรซึ่งค้างกับอาณาประชาราษฎรมาแต่ว้างค้าว บิดาเราแรกเสวยราชสมบัติมาจนยาลองสิบแปดปีนั้นให้ยกเสียอย่าเรียกเอาแก่ราษฎรต่อไป อนึ่งมินมางปีต้นนี้ ส่วยสาอากรส่วยส่วนตัวคนแลภาษียกให้แก่ราษฎรปีหนึ่ง อนึ่งเจ้าน้อง เจ้าหลานซึ่งว้างค้าวตั้งให้เปนผู้มีตำแหน่งยศแล้วนั้น ให้พระราชทานเพิ่มเบี้ยขึ้นปีละห้าร้อยพวง เข้าสารปีละห้าร้อยถัง เจ้าน้องซึ่งยังเด็กอยู่มิได้มีตำแหน่งยศนั้นให้งดไว้ ต่อครบสามปีเติบใหญ่ขึ้นแล้วจึงให้เลโปจดหมายรายชื่อมาทูล จะได้ตั้งให้มียศตามตำแหน่ง อนึ่งเชื้อพระวงษ์ซึ่งยังมิได้เปนขุนนางนั้น ให้ตงเยินซึ่งเปนเชื้อวงษ์ผู้ใหญ่กับเลโปชำระดูว่า ผู้ใดสนิทผู้ใดห่างจะได้พระราชทานเพิ่มเบี้ยเพิ่มเข้าให้ตามสมควร อนึ่งขุนนางพลเรือนซึ่งทำราชการอยู่ในเมืองเว้แลหัวเมืองขึ้นทั้งปวง ต่ำจากชั้นที่ ๔ ที่ ๕ ลงไปจนถึงองโดยองกาย ตำแหน่งใดมีเบี้ยปีอยู่เท่าใด ก็ให้คิดเฉลี่ยเพิ่มขึ้นอิกสองเดือน อนึ่งลูกข้าหลวงเดิมซึ่งบิดาเปนขุนนางชั้นที่ ๓ ขึ้นไป ให้ส่งไปเรียนหนังสือที่กวักตือยำซินแสหลวง ถ้าเรียนได้แล้วให้ขุนนางผู้ใหญ่จดชื่อมาให้เลโปทูล จะได้ตั้งแต่ให้เปนขุนนางตามสติปัญญา อนึ่งผู้ซึ่งได้ทำศึกมากับว้างค้าวบิดาเรา ตายเสียในท่านกลางศึกเปนอันมาก ยังอยู่แต่ลูกหลานว่านเครือที่ได้เปนขุนนางแล้วก็มี ที่ยังไม่ได้เปนขุนนางนั้น ให้ขุนนางจดหมายรายชื่อส่งมาให้เลโปทูล จะได้ตั้งเปนขุนนาง แลพระราชทานเบี้ยเข้าให้ตามสมควร อนึ่งขุนนางผู้มีความชอบตัวตายไปแล้ว หามีลูกหลานซึ่งจะสืบเชื้อสายต่อไปไม่ ยังแต่ภรรยาเปนหม้ายยู่ ให้เจ้าเมืองกรมการจดบาญชีชื่อเข้ามาให้เลโปทูล จะได้พระราชทานเบี้ยเข้าให้เลี้ยงชีวิตแลเส้นผู้ตายต่อไป อนึ่งเมืองใดมีศาลเทพารักษ์อยู่กี่ศาล เคยบวงสรวงสิ้นเบี้ยปีละเท่าไร ให้จดหมายบอกเข้ามาจะเพิ่มเบี้ยเส้นขึ้นให้ อนึ่งเมืองใด มีครูสอนหนังสืออยู่กี่แห่งให้เจ้าเมืองกรมการเอาเบี้ยหลวงเมืองนั้น จัดแจงทำเรือนแลที่อยู่ ให้กว้างขวาง กับจ่ายเบี้ยจ่ายเข้าให้ผู้เรียนหนังสือกิน อนึ่งเมื่อยาลอง ๑๘ ปี ผู้ที่เรียนหนังสือดีแล้วได้มาคั้วกับนายบ้านแลเจ้าเมือง ๓ ครั้ง ๔ ครั้งแล้วให้พ้นจากไพร่เรียนหนังสือต่อไป ที่ได้มาคั้วสองครั้งให้ยกส่วยส่วนตัวเสีย ๓ ปี ที่ได้มาคั้วแต่ครั้งเดียว ให้ยกส่วยส่วนตัวเสีย ๒ ปี แล้วให้เรียนหนังสือต่อไป อนึ่งคนโทษแต่ครั้งยาลองมาจนถึงมินมางปีต้นเดือน ๔ ขึ้นค่ำ ๑ ให้ชำระดูคนโทษเบาให้ปล่อยเสีย ถ้าโทษหนักทำบาญชีมายื่นให้หินโปทูล ถ้าควรประการใดก็จะโปรดตามควร ถ้าโทษผู้ร้ายปล้นสดมตีเรือลูกค้าวานิชเมืองใดจับได้ไว้ ให้เจ้าเมืองกรมการเรียกเอาทานบนให้มุลนายมารับประกันตัวไว้แล้วให้ปล่อยไป แลตัวเราทุกวันนี้อยู่ในระหว่างทุกข์ ข้อรับสั่งซึ่งประกาศมานี้ เพื่อจะให้เปนประโยชน์แก่เจ้าเมืองกรมการ แลอาณาประชาราษฎรโดยประเพณีกระษัตริย์สืบมา ผู้ใดเห็นหนังสือนี้แล้ว ให้กระทำตามทุกประการ”
อนึ่งพระยาทิพโกษาได้ความมากราบทูลฯ ว่า เมื่อไปอยู่ที่เมืองเว้ ได้ทราบว่าหัวเมืองขึ้นญวนก็เกิดอหิวาตกะโรค ตามใบบอกขึ้นไปถึงเมืองเว้ จำนวนคนที่ตายเมืองกวางนามหมื่นเศษ เมืองกวางงายสามพันเศษ เมืองกุยเยินสี่พัน เมืองภูเวียงสองพันเศษ เมืองยะตรางพันห้าร้อยเศษ เมืองไซ่ง่อนสามหมื่นเศษ เมืองสมิถ่อพันเศษ เมืองล่องโหสองพันเศษ เมืองเต๊กเซียสามร้อย เมืองไผทมาศเจ็ดร้อยเศษ ที่เมืองเว้ก็ตายถึงสามหมื่น
เรื่องสังคายนาสวดมนต์
ตั้งแต่เกิดไข้อหิวาตกะโรคคราวใหญ่มาแล้ว ทรงสังเวชสลดพระราชหฤไทย ที่กรรมบันดาลให้เกิดภัยพิบัติแก่ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินเปนอันมากในคราวนั้น เปนเหตุให้ทรงพระราชดำริห์บำเพ็ญพระราชกุศลหลายอย่าง มีที่ปรากฎในจดหมายเหตุของกรมหลวงนรินทรเทวี ที่พิมพ์ไว้ในหนังสือพระราชวิจารณ์ ว่าได้ทำสังคายนาสวดมนต์อย่าง ๑ ยกย่องในจดหมายเหตุว่า เปนคู่กับการสังคายนาพระไตรปิฎกที่ได้ทำเมื่อในรัชกาลที่ ๑ แต่ลักษณการสังคายนาสวดมนต์ครั้งรัชกาลที่ ๒ หาได้ปรากฎในจดหมายเหตุนั้นว่าทำอย่างใดไม่ พึ่งมาพบหนังสือสวดมนต์แปล ซึ่งหอพระสมุดวชิรญาณได้ฉบับมาจากหอพระมณเฑียรธรรมฉบับ ๑ ได้มาจากเมืองเพ็ชรบุรีฉบับ ๑ ปรากฎอธิบายในหนังสือนั้นว่าแปลเมื่อในรัชกาลที่ ๒ จึงทำไห้เข้าใจว่า ที่กล่าวว่าทำสังคายนาสวดมนต์นั้น คือ โปรดให้แปลพระปริตทั้งหลายออกเปนภาษาไทยนั้นเอง ความข้อนี้สมด้วยเรื่องที่ปรากฎในพระราชพงษาวดารฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ว่า ในครั้งนั้นได้โปรดให้พระเจ้าน้องนางเธอ พระองค์เจ้าศศิธรเปนหัวน่า ชักชวนพระราชวงษานุวงษ์แลข้าราชการฝ่ายในฝึกหัดสวดพระปริต ให้ราชบัณฑิตย์เข้าไปบอกที่พระทวารเทวราชมเหศวร์ ข้างในท่องต่ออยู่ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ นัยว่าครั้งนั้นข้างในฝึกหัดสวดมนต์ได้ชำนิชำนาญ ทั้งอักษรสังโยคแลทำนองตลอดจนขัดตำนาน สวดได้ทุกสูตรตลอดภาณวาร จนถึงสวดทำนองภาณยักษ์ ภาณพระ เช่นพระสวดพิธีตรุษ เวลากลางวันแบ่งกันซ้อมเปนพวก ๆ เวลากลางคืนพร้อมกันไปสวดที่ท้องพระโรงใน เมื่อเสด็จออกว่าราชการแล้ว เสด็จขึ้นทรงฟังข้างในสวดมนต์ถวายทุกคืน
อิกอย่าง ๑ นั้น โปรดให้ตั้งโรงทานขึ้นที่ริมประตูศรีสุนทรระหว่างกำแพงพระราชวังกับกำแพงเมือง พระราชทานอาหารเลี้ยงราษฎรที่มีความปราถนามารับพระราชทาน แลจัดที่แสดงธรรมนิมนต์ พระสงฆ์มาแสดงธรรมทานที่โรงทานนั้นทุกวันมิได้ขาด
เรื่องข่าวศึกพม่า
เมื่อปีเถาะเอกศก จุลศักราช ๑๑๘๑ พ.ศ. ๒๓๖๒ มีพระทวายหรือพม่ารูป ๑ ชื่อสมีเคียนอู่เข้ามาถึงกรุงเทพฯ โปรดให้เจ้าพนักงานถามคำให้การได้ความว่า พระเจ้าอังวะปะดุงสิ้นพระชนม์
ในที่นี้จะแทรกอธิบายพระนามพระเจ้าแผ่นดินพม่าสักหน่อย ด้วยพระนามพระเจ้าแผ่นดินพม่าที่ไทยเราเรียกกับที่พม่าเรียก แปลกกันอยู่หลายพระองค์ แลเรียกตามปากตลาดไม่ตรงพระนามในราชการด้วยกันทั้ง ๒ ฝ่าย ฝ่ายไทยเห็นจะเรียกอย่างมอญจึงแปลกกับพม่า ได้ให้สอบหนังสือมหาราชวงษ์พงษาวดารพม่า เฉภาะนามพระเจ้าแผ่นดินในราชวงษ์อลองพญา ได้ความดังนี้
รัชกาลที่ ๑ มังลองนายบ้านมุกโชโบ เปนปฐมวงษ์ ได้เสวยราชย์เมื่อปีมแม จุลศักราช ๑๑๑๓ พ.ศ. ๒๒๙๔ ไทยเราเรียกว่าพระเจ้ามังลอง ตามนามเดิมบ้าง พระเจ้าอลองพญาบ้าง พม่าเรียกว่าพระเจ้าอลองมินตยาคยี แปลความว่า พระบรมโพธิสัตว ถ้าแปลตามศัพท์ อลอง แปลว่า หน่อ มินตยา แปลว่า ธัมมะ คยีแปลว่า บรม, มหา ถ้าจะแปลรวมความ น่าจะแปลว่าพระเจ้าทรงธรรม มากกว่าอย่างอื่น แต่ได้ยินแปลกันว่า พระโพธิสัตว เช่นใช้ในคำว่า หน่อพระชินสีห์ ครองราชสมบัติอยู่ ๘ ปี ยกกองทัพเข้ามาตีกรุงศรีอยุทธยา ตีไม่ได้ ประชวรกลับไป สิ้นพระชนม์ในระหว่างทางเมื่อปีมโรง จุลศักราช ๑๑๒๒ พ.ศ. ๒๓๐๓ ชนมายุได้ ๔๕ ปี
รัชกาลที่ ๒ ไทยเราเรียกว่า พระเจ้ามังลอก ตามนามเดิม เปนราชโอรสผู้ใหญ่ของพระเจ้าอลองพญา ในพงษาวดารพม่าว่าได้เปน (พระ) ศิริสุธรรมราชา แลได้เมืองทิปยินเปนเมืองส่วย แล้วได้อภิเศกเปนพระมหาอุปราช เมื่อได้ราชสมบัติ ขนานพระนามว่า พระเจ้าศิริบวรมหาธรรมราชา ครองราชสมบัติอยู่ ๓ ปีกับ ๔ เดือน สิ้นพระชนม์เมื่อปีมแม จุลศักราช ๑๑๒๕ พ.ศ. ๒๓๐๖ ชนมายุได้ ๒๙ ปี พระเจ้ามังลอกนี้ พม่าเรียกว่า พระเจ้านองดอคยี แปลว่า พระบรมเชษฐาธิราช
รัชกาลที่ ๓ ไทยเราเรียกว่า พระเจ้ามังระ (ที่ให้มาตีได้กรุงเก่าแลให้กองทัพพม่ามารบครั้งกรุงธนบุรี) เปนราชโอรสที่ ๒ ของพระเจ้าอลองพญา ได้เปนที่ (พระ) ศิริธรรมราชา ได้เมืองมะเยดูเปนเมืองส่วย เมื่อเสวยราชย์ขนานพระนามว่า พระเจ้าศิริบวรสุธรรมมหาราชา ชนินทาธิบดี ครองราชสมบัติอยู่ ๑๒ ปี สิ้นพระชนม์เมื่อปีวอก จุลศักราช ๑๑๓๘ พ.ศ. ๒๓๑๙ ชนมายุได้ ๓๙ ปี พม่าเรียกว่า พระเจ้าสินพยุฉิน แปลว่า พระเจ้าช้างเผือก เพราะได้ช้างเผือกช้าง ๑
รัชกาลที่ ๔ ไทยเราเรียกว่า พระเจ้าจิงกูจา ตรงกับพม่า แปลว่าผู้กินเมืองจิงกู พม่าเรียกอิกนาม ๑ ว่า จิงกูมิน แปลว่า ขุนหลวงจิงกู เปนราชโอรสของพระเจ้ามังระ แลได้เมืองจิงกูเปนเมืองส่วยอยู่ก่อน เมื่อเสวยราชย์ขนานพระนามว่า พระเจ้ามหาธรรมราชาธิราช ครองราชสมบัติอยู่ ๕ ปี ถูกมองหม่องชิงราชสมบัติ แล้วถูกพระเจ้าปะดุงปลงพระชนม์เสีย เมื่อปีฉลู จุลศักราช ๑๑๔๓ พ.ศ. ๒๓๒๔ ชนมายุได้ ๒๕ ปี
รัชกาลที่ ๕ ไทยเราเรียกว่า มองหม่อง เหมือนพม่า แต่พม่าเรียกอิกนาม ๑ ว่า ปองคามิน แปลว่า ขุนหลวงปองคา เพราะได้บ้านปองคาเปนบ้านส่วยขึ้นอยู่แต่ก่อน เปนราชบุตรพระเจ้ามังลอก ชิงราชสมบัติได้ แต่ครองราชสมบัติอยู่เพียง ๗ วัน ก็ถูกพระเจ้าปะดุงจับสำเร็จโทษเสีย เมื่อในปีฉลูตรีศกนั้น
รัชกาลที่ ๖ ไทยเราเรียกว่า พระเจ้าปะดุง เพราะเหตุที่ได้เมืองปะดุงเปนเมืองส่วยอยู่แต่ก่อน พม่าเรียกเปน ๒ นาม นาม ๑ เรียกว่า ปะดุงมิน แปลว่า ขุนหลวงปะดุง ตรงกับที่ไทยเราเรียก อิกนาม ๑ เรียกว่า โบดอพญา แปลว่า พระไอยกาธิราช พระเจ้าปะดุงเปนราชโอรสที่ ๔ ของพระเจ้าอลองพญา ชิงราชสมบัติได้ เมื่อปีฉลู จุลศักราช ๑๑๔๓ ก่อนตั้งกรุงรัตนโกสินทรปี ๑ เปนผู้ที่ได้ทำศึกขับเคี่ยวกับไทยตลอดรัชกาลที่ ๑ แลต่อมาจนรัชกาลที่ ๒ เมื่อเสวยราชย์ขนานพระนามว่า พระเจ้าศิริบวร ชยานันทยศ ตรีภูวนาทิตยาธิบดี บัณฑิตมหาธรรมราชาธิราช ครองราชสมบัติอยู่ ๓๘ ปี สิ้นพระชนม์เมื่อปีเถาะ จุลศักราช ๑๑๘๑ พ.ศ. ๒๓๖๒ ชนมายุได้ ๗๖ ปี พระเจ้าปะดุงนี้ที่สร้างเมืองอมรบุระขึ้นเปนราชธานี
บาดหลวงฝรั่งผู้ ๑ ไปอยู่ในเมืองพม่าเมื่อในแผ่นดินของพระเจ้าปะดุง จดหมายเหตุไว้ว่า พระเจ้าปะดุงนี้ดุร้ายนัก แต่ในการปกครองพระราชอาณาจักรมีความสามารถมาก แผ่ราชอาณาเขตรไปได้กว้างขวาง ได้เมืองยะไข่ เมืองมณีบุระ แลเมืองกระแซ ซึ่งอยู่ทางทิศตวันตกไว้ในอำนาจ จนต่อแดนอินเดียของอังกฤษ ทำศึกมีไชยชนะมาทุกทิศ มาแพ้แต่ไทย พระเจ้าปะดุงเพียรจะตีเมืองไทยหลายคราวก็ไม่ได้ดังปราถนา แลมีแต่ไทยชาติเดียวที่กล้าเข้าไปตีหัวเมืองในเขตรแดนพม่าเมื่อแผ่นดินพระเจ้าปะดุง พระเจ้าอังวะปะดุงมีราชโอรสด้วยอรรคมเหษีชื่อจันกาสุริยะ ตั้งให้เปนอินแซะมหาอุปราช ๑ ราชบุตรชายอิก ๘ องค์ ชื่อตะแครงปรอน ๑ ตะแคงตองอู ๑ มูมิตตะแคง ๑ มูปะแยตะแคง ๑ ตะแคงเลิงอะแมง ๑ ปะเยืองเตงแมง ๑ ปะเยียดซาแมง ๑ เสียงแคงตำแคง ๑ อินแซะมหาอุปราชมีบุตร ๔ คน ชื่อสะโกสิงขยา ๑ จักกายแมง ๑ แสรกแมง ๑ โปมูแมง ๑ สะโกสิงขยาบุตรใหญ่ของอินแซะมหาอุปราชมีบุตร ๒ คน ชื่อโพมองตะแคง ๑ ตะแคงอูตัว ๑ จันกาสุริยะที่ได้เปนอินแซะอุปราชสิ้นพระชนม์ก่อนพระเจ้าอังวะปะดุง ๑๐ ปี พระเจ้าปะดุงจึงจัดตั้งจักกายแมงราชนัดดาซึ่งเปนบุตรอินแซะขึ้นเปนมหาอุปราชแทนบิดา ครั้นพระเจ้าอังวะปะดุงสิ้นพระชนม์แล้ว จักกายแมงซึ่งเปนอินแซะจึงได้ราชสมบัติ ชนมายุได้ ๓๕ ปี เมื่อพระเจ้าอังวะจักกายแมงเสวยราชย์แล้ว เกิดไฟไหม้พระราชวังให้โหรมาพยากรณ์ โหรทำนายว่า ชะตาเมืองอมรบุระไม่ดี จึงให้ย้ายราชธานีมาจากเมืองอมรบุระกลับลงมาตั้งอยู่ที่เมืองอังวะ
รัชกาลที่ ๗ ไทยเราเรียกว่า พระเจ้าจักกายแมง ตรงกับจักกายมิน แปลว่า ขุนหลวงจักกาย เปนราชนัดดาของพระเจ้าปะดุง คือเปนราชโอรสองค์ใหญ่ของพระมหาอุปราช ซึ่งสิ้นพระขนม์ไปเสียก่อนพระเจ้าปะดุง ๆ จึงตั้งจักกายแมงเปนพระมหาอุปราช เมื่อได้เสวยราชย์ ขนานพระนามว่า พระเจ้าศิริตรีภูวนาทิตยาธิบดี บวรบัณฑิตมหาธรรมราชาธิราช แต่พม่าเรียกว่า พระเจ้าพะคยิดอ แปลว่า พระบิตุลาธิราช พระเจ้าจักกายแมงคิดจะทำศึกกับไทยในรัชกาลที่ ๒ เมื่อปีมโรงโทศก จุลศักราช ๑๑๘๒ พ.ศ. ๒๓๖๓ (ดังจะกล่าวต่อไปข้างน่า) แต่เกิดรบขึ้นกับอังกฤษแพ้สงคราม อยู่มามีสติฟั่นเฟือน จึงถูกเอาออกจากราชสมบัติเมื่อปีรกา จุลศักราช ๑๑๙๙ พ.ศ. ๒๓๘๐ (ตรงในรัชกาลที่ ๓ กรุงรัตนโกสินทร)
รัชกาลที่ ๘ ไทยเราเรียก พระเจ้าแทรกแมง พม่าเรียกว่าสาระวดีมิน ความตรงกัน แปลว่า ขุนหลวงเมืองสาระวดี เพราะเคยได้เมืองสาระวดีเปนเมืองส่วย ได้ราชสมบัติด้วยกำจัดพระเจ้าจักกายแมงผู้เปนพระเชษฐา ขนานพระนามว่า พระเจ้าศิริบวราทิตยโลกทีปวิไชยมหาธรรมราชาธิราช ย้ายกลับไปตั้งเมืองอมรบุระเปนราชธานี ครองราชสมบัติอยู่ ๙ ปี กับ ๖ เดือน สิ้นพระชนม์เมื่อปีมเมีย จุลศักราช ๑๒๐๘ พ.ศ. ๒๓๘๙ (ตรงในรัชกาลที่ ๓) ชนมายุได้ ๗๐ ปี
รัชกาลที่ ๙ ในหนังสือไทยที่พบ เรียกแต่ว่า พระเจ้าอังวะ พม่าเรียก ภุกามมิน แปลว่า ขุนหลวงภุกาม เพราะได้เมืองภุกามเปนเมืองส่วยอยู่แต่เดิม เปนราชโอรสของพระเจ้าสาระวดีรัชกาลที่ ๘ เมื่อเสวยราชย์ขนานพระนามว่า พระเจ้าศิริสุธรรมดิลก บวรมหาราชาธิราช ครองราชสมบัติอยู่ ๖ ปีกับ ๓ เดือน ทำสงครามครั้งที่ ๒ แพ้อังกฤษ ถูกเอาออกจากราชสมบัติ เมื่อปีชวด จุลศักราช ๑๒๑๔ พ.ศ. ๒๓๙๕ (ตรงกับรัชกาลที่ ๔)
รัชกาลที่ ๑๐ พระเจ้ามินดง เรียกต้องกันทั้งไทยแลพม่า เปนโอรสพระเจ้าสาระวดี เปนผู้ที่กำจัดพระเจ้าภุกามออกจากราชสมบัติขนานพระนามว่า พระเจ้าศิริบวรวิชยานันทยศ บัณฑิตมหาธรรมราชาธิราช สร้างเมืองมันดะเลขึ้นเปนราชธานี ครองราชสมบัติอยู่ ๒๕ ปี กับ ๗ เดือน สิ้นพระชนม์เมื่อปีขาล จุลศักราช ๑๒๔๐ พ.ศ. ๒๔๒๑ (ตรงในรัชกาลที่ ๕) ชนมายุได้ ๖๕ ปี
รัชกาลที่ ๑๑ พระเจ้าศรีป่อ หรือ ธิบอ เรียกตรงกันทั้งไทยแลพม่า ด้วยเหตุชนนีเปนไทยใหญ่ ธิดาเจ้าฟ้าเมืองศรีป่อ แลพระเจ้ามินดงผู้เปนพระราชบิดาประทานเมืองศรีป่อให้เปนเมืองส่วยด้วยอิกสถาน ๑ เมื่อเสวยราชย์ขนานพระนามว่า พระเจ้าศิริบวราทิตยโลกาธิบดี บัณฑิตมหาธรรมราชาธิราช ครองราชสมบัติอยู่ ๗ ปี เกิดสงครามกับอังกฤษเปนครั้งที่ ๓ อังกฤษเอาเมืองพม่าเปนเมืองขึ้น จับพระเจ้าศรีป่อไปกักไว้ในอินเดียจนบัดนี้ รวมพระเจ้าแผ่นดินพม่าในราชวงษ์อลองพญา ๑๑ องค์ ได้ครองราชสมบัติตลอดเวลา ๑๓๓ ปี
ในครั้งเมื่อพระเจ้าจิงกูจาได้ราชสมบัติเมืองพม่าใหม่ ๆ นั้น พวกเมืองมณีบุระขัดแขงไม่ยอมเปนเมืองขึ้นดังแต่ก่อน พระเจ้าอังวะจักกายแมงปราบปรามเมืองมณีบุระได้เรียบร้อยแล้ว คิดจะยกกองทัพเข้ามาตีเมืองไทย เพื่อจะให้ปรากฎเกียรติยศว่าทำการซึ่งพระไอยกาทำไม่สำเร็จนั้นได้ จึงให้ลงมือรวบรวมกำลังตั้งกองทัพที่เมืองเมาะตมะ แลให้ต่อเรือสำหรับบรรทุกพลทหารที่เมืองตนาวศรีแลเมืองมฤทเปนอันมาก ข่าวที่พม่าเตรียมกองทัพทราบถึงกรุงเทพฯ เมื่อณเดือน ๑๑ ปีมโรงโทศก ด้วยพระยาภักดีสงคราม สมิงอาทมาตกองตระเวน ซึ่งให้ออกไปลาดตระเวนสืบข่าวทางแดนพม่า จับได้อ้ายเยละนายด่านโป่ง อ้ายงะจันตนะ อ้ายงะโค ซึ่งเจ้าเมืองเมาะตมะให้คุมไพร่เข้ามาสืบราชการ ณตำบลด่านลุมช้าง ส่งตัวเข้ามายังกรุงเทพฯ อ้ายพม่าให้การว่าพระเจ้าอังวะ (ปะดุง) องค์เก่าสิ้นพระชนม์แล้ว อินแซะผู้หลานได้เปนพระเจ้าอังวะให้หาเจ้าเมืองทวาย เจ้าเมืองเชียง เจ้าเมืองเมาะลำเลิง ขึ้นไปคิดราชการ จะเข้ามาตีกรุงสยาม แลว่าเมื่อณเดือน ๙ สมิงหาญหักค่ายรามัญ หนีความไข้ออกไปเมืองมฤท บอกพม่าว่ากรุงเทพฯ เกิดความไข้ผู้คนล้มตายระส่ำระสายเปนอันมาก เจ้าเมืองเมาะตมะจึงแต่งให้งะสอยตาเจ้าเมืองพังดานนายไพร่ ๘๓ คนเข้ามาจับไทยทางท่าดินแดงแขวงเมืองกาญจนบุรีไปสืบ ถ้าได้ความจริงดังสมิงหาญหักค่ายกล่าวแล้ว เจ้าเมืองเมาะตมะ เจ้าเมืองมฤท จะขึ้นไปทูลพระเจ้าอังวะให้ยกกองทัพมาทางเมืองเมาะตมะ พระยาถลางแต่งคนไปสืบราชการทางเมืองมฤท เมืองตนาวศรี ก็ได้ความว่าพม่าลงมาตั้งต่อเรือขึ้นเปนอันมาก เมื่อได้ข่าวทั้ง ๒ ทาง ความยุติต้องกันดังนี้ จึงทรงปรึกษาพระราชวงษานุวงษ์เสนาบดีเห็นพร้อมกันว่า การที่พม่าตระเตรียมกองทัพ ข้างฝ่ายไทยจะนิ่งประมาทไม่ได้ ควรให้มีกองทัพไทยไปตั้งขัดตาทัพอยู่ พม่ารู้ว่าไทยรู้ตัวแลมีกองทัพไทยไปตั้งสกัดอยู่ก็จะไม่ยกมา แม้ถ้ายกมาจริง กองทัพที่ยกไปก็จะได้ประทะประทังถ่วงไว้ พอจะกะเกณฑ์กองทัพใหญ่ยกไปช่วยกันได้ทัน จึงโปรดให้จัดกองทัพยกไปจากกรุงเทพฯ หลายกอง ให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นศักดิพลเสพเปนแม่ทัพ คุมพลไปตั้งขัดตาทัพอยู่ที่เมืองเพ็ชรบุรีกอง ๑ ให้พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์เปนแม่ทัพคุมคนหมื่นหนึ่งไปตั้งขัดทัพทางด่านเมืองราชบุรี เมืองกาญจนบุรีทาง ๑ กองทัพทั้ง ๒ ทัพนี้ ได้ยกไปจากกรุงเทพฯ พร้อมกัน ณวันศุกรเดือน ๑ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีมโรงโทศก
ส่วนทางหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายตวันตกนั้น ได้ความในหนังสือเก่าที่เมืองนครศรีธรรมราชว่า ในครั้งนั้นโปรดให้พรยากลาโหมราชเสนา (บิดาเจ้าพระยายมราช ศุข) คุมพลไปตั้งรักษาเมืองถลางกอง ๑ พระยาศรสำแดงไปรักษาเมืองสงขลากอง ๑ พระยาพิไชยสงครามไปรักษาเมืองพัทลุงกอง ๑ แลเกณฑ์พลเมืองสงขลาเมืองพัทลุงรวมกัน (ผู้ใดจะเปนหัวน่าหาปรากฎไม่) ยกออกไปตั้งต่อเรือลำหรับบรรทุกพลทหารที่เมืองสตูลหัวเมืองแขก ดังจะปรากฎต่อไปข้างน่า ส่วนที่เมืองนครศรีธรรมราชนั้น เวลานั้นพระยานคร (น้อย) ป่วย โปรดให้พระยาวิชิตณรงค์คุมกำลังลงไปช่วยรักษาการอยู่ที่เมืองนครฯ แลให้พระพงษ์นรินทร์ซึ่งเปนลูกพระเจ้ากรุงธนบุรี รับราชการเปนหมอหลวงอยู่ ลงไปรักษาพระยานครฯ มีท้องตราสั่งลงไปว่า ถ้าพม่าข้าศึกยกมา ให้พระยานครฯ เปนแม่ทัพ (พระยาวิชิตณรงค์เปนปลัดทัพ) พระพงษ์นรินทร์เปนยกบัตรทัพ ยกกองทัพเมืองนครฯ ไปต่อสู้อิกทัพ ๑ ได้ความในหนังสือเก่าส่วนหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายตวันตกดังนี้ ทำให้เข้าใจว่า ทางข้างฝ่ายเหนือคงมีกองทัพไปตั้งดักพม่าที่จะยกมาทางด่านแม่ลำเมา เข้าทางเมืองตากอิกกอง ๑ แต่หาปรากฎในหนังสือเรื่องใดไม่
พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ เสด็จไปตั้งทัพหลวงอยู่ที่แม่น้ำน้อยเมืองกาญจนบุรี แต่งให้พระยารัตนจักรไปสืบราชการ จับได้พม่าที่ด่านมองละแขวงเมืองทวาย ๘ คน เอาตัวมาถาม พม่าให้การว่า เจ้าเมืองทวายจะให้ปลูกฉางเข้าขึ้น ๓ ฉาง ว่าจะขนเข้าเมืองยะไข่มาไว้ณฉาง เดือน ๖ เดือน ๗ จะให้ตั้งกองทำนาที่เมืองทวายสะสมเสบียงอาหารให้พอแลัว ปีมเสงตรีศกจะยกกองทัพเข้ามาตีกรุงเทพฯ
กองทัพกรุงเทพฯ ตั้งกักด่านอยู่จนเข้าฤดูฝน ไม่มีกองทัพพม่ายกมา ทรงพระราชดำริห์เห็นว่าพม่าให้ปลูกยุ้งฉางลำเลียงเสบียงอาหารมาสำรองไว้ เห็นจะคิดทำการสงครามต่อปีน่า ในเวลานั้นเข้าฤดูฝนพ้นฤดูที่กองทัพพม่าจะยกมาได้สดวก เห็นจะไม่มีศึกมาในฤดูฝนนั้น จึงโปรดให้มีตราให้หากองทัพพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นศักดิพลเสพ แลพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ กลับคืนมากรุงเทพฯ ทั้ง ๒ กอง ให้เจ้าพระยาวงศาสุรศักดิ พระยามหาโยธา คุมพลอยู่พอรักษาการ แลมีตราให้หาพระยากลาโหมราชเสนากลับเข้ามาคุมกองทัพเปนจำนวน ๘๒๐๐ ตั้งขัดทัพอยู่ที่เมืองราชบุรีแห่งเดียว
อนึ่งในเรื่องขัดทัพคราวนี้ ความปรากฎในพระราชพงษาวดารฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ว่า เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีมีลายพระหัดถ์ไปให้ทูลกรมหมื่นศักดิพลเสพฉบับ ๑ ว่าด้วยความประพฤติของพวกกองทัพที่ออกไปตั้งอยู่หัวเมือง เจ้าพระยาทิพากรวงษ์ท่านได้ลงลายพระหัดถ์ไว้เต็มสำเนา ข้าพเจ้าเห็นว่ามีคติอยู่บ้างไม่ควรจะยกเสีย จึงได้คัดมาลงไว้ต่อไปนี้
“เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี ทรงทราบความประพฤติของพวกกองทัพที่ตั้งอยู่เมืองเพ็ชรบุรี จึงมืจดหมายบอกไปถึงเจ้าพระยาโกษาธิบดี พระยาเสนาภูเบศร์ ให้กราบทูลกรมหมื่นศักดิพลเสพ ใจความว่า มีหนังสือห้ามปรามเตือนสติออกมาเกลือกว่าจะไม่เห็นด้วย จะว่าอิจฉาแกล้งใส่ความ ด้วยไม่มีตัวว่า เปนคำเล่าฦๅ บัดนี้ได้ความชัดรู้ด้วยกันมากแล้ว ว่ากักเรือราษฎรเก็บเรือจะลำเลียงเข้า เจ้าของเรือก็เปนบ่าวนายทัพนายกอง ต่างมีอาญาสิทธิคุ้มครองเสียสิ้น เวียนแต่ลากไปลากมาเกือบจะวิวาทชกต่อยกัน ที่ใครโฉดเขลาเก็บได้ก็ส่งไปลำเลียง ที่มีสติปัญญาชํ่าชองถึงใจก็รอดตัว โดยแต่เรือจะเข้าออกก็ต้องเสียเบิกล่องน้ำตาลหม้อหนึ่งจึงได้เข้ามา แล้วราษฎรมีเข้าอยู่เกวียนหนึ่งก็ต้องจัดซื้อเอาเสียบั้นหนึ่ง น้ำตาลราษฎรซื้อขายกัน ๖ หม้อเปนเงินบาทเฟื้อง ก็จัดซื้อว่าเปนหลวง ๗ หม้อบาท จะปฤกษาราชการก็เปนพวก ๆ กัน ถ้อยความเก่าใหม่ก็เอามาว่าสับสน บรรดาสิ่งของในเมืองเพ็ชรบุรีหาพอความคิดนายทัพนายกองจะประโยชน์ชไม่ เลยยึดลงไปจนไม้ไผ่แลเขาโคก็เปนของต้องการไปเสียสิ้น ในข่าวเล่าฦๅว่าดังนั้นก็พลอยวิตกกลัวจะเสียรังวัดด้วย ด้วยเปนผู้กราบทูลพระกรุณาให้ออกมาสำเร็จราชการ แล้วเห็นว่ามิใช่ผู้อื่น ตั้งพระไทยให้มีความดีไปภายน่า จะได้ช่วยราชการแผ่นดินเบาแรง ครั้นความเปนดังนี้ทรงพระวิตกอยู่ ด้วยทางปากแพรกเมืองราชบุรี (คือกองทัพกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์) นั้น มีแต่คำไพร่บ้านพลเมืองสร้องสาธุการสรรเสริญ ไม่เหมือนทางเมืองเพ็ชรบุรี มีแต่ต่างคิดต่างทำ ด้วยเหตุว่าหามีผู้เตือนสติไม่ จึงเกิดความฟุ้งเฟื่องเข้าไปถึงกรุงเทพฯ ดังนี้ ไม่ควรที่จะให้เกิดความเคืองใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท แลอายแก่ชาวเมืองเพ็ชรบุรี ด้วยการข้างน่ายังมีอยู่มาก ซึ่งว่ากล่าวมาทั้งนี้ ใช่จะเอาความผิดนายทัพนายกองฤๅก็หาไม่ ด้วยเห็นว่าพึ่งแรกออกโรงใหม่ ได้พลั้งเกินไปคนละเล็กละน้อยแล้ว ให้พระเจ้าน้องยาเธอฯ หาตัวมาพร้อมกันสะสางผ่อนปรนเสีย โดยควรโดยชอบแก่ราชการ”
ที่พม่าไม่ยกเข้ามาคราวนั้น เหตุด้วยพวกเมืองมณีบุระกำเริบขึ้นอิก พม่าต้องส่งกำลังไปปราบเมืองมณีบุระ พวกเมืองมณีบุระไปอาไศรยกำลังเมืองอัสสัม ซึ่งอยู่ต่อติดแดนแผ่นดินอินเดียของอังกฤษ เมื่อครั้งพระเจ้าปะดุงยกกองทัพไปตีเมืองยะไข่ เมืองมณีบุระ เมืองกระแซ พม่าก็บุกรุกเข้าไปจนถึงเมืองอัสสัม แลเมืองจิตตเกิง ซึ่งอังกฤษถือว่าอยู่ในฉายาบารมีของอังกฤษ แต่ในเวลาเมื่อครั้งแผ่นดินพระเจ้าปะดุง อังกฤษกำลังติดทำการสงครามอยู่ในอินเดียข้างตวันตกแลข้างเหนือ จึงจำต้องอดทนผ่อนผันเอาใจพม่า ครั้นมาถึงแผ่นดินพระเจ้าอังวะจักกายแมง อังกฤษว่างการสงครามทางอื่น เมื่อพม่าเข้าไปปราบปรามหัวเมืองซึ่งพระเจ้าปะดุงได้อำนาจไว้ในที่ต่อเขตรแดนอังกฤษ ๆ จึงเข้าอุดหนุนพวกที่เปนอริกับพม่า เปนมูลเหตุที่พม่าจะเกิดเหตุวิวาทขึ้นกับอังกฤษ ดังจะปรากฎเรื่องราวต่อไปข้างน่า
เรื่องราชทูตไปเมืองจีนครั้งที่ ๒
ปีมเสงตรีศก จุล ๑๑๘๓ พ.ศ. ๒๓๖๔ เมื่อเดือน ๓ ปีมโรงโทศก ถึงฤดูสำเภาเข้ามาจากเมืองจีน ได้ข่าวว่าพระเจ้ากรุงจีนเกียเข้งสิ้นพระชนม์ แลพระเจ้ากรุงจีนพระองค์ใหม่มีราชสาสนเข้ามาฉบับหนึ่งใจความว่า พระเจ้ากรุงจีนพระองค์ใหม่ยังใช้ศักราชเกียเข้งอยู่ มีราชสาสนแจ้งให้ประเทศที่มีพระราชไมตรีทราบทั่วกันว่า พระเจ้ากรุงจีนเกียเข้งพระราชบิดาเสวยราชสมบัติได้ ๒๕ ปีสิ้นพระชนม์ เมื่อยังมีพระชนม์อยู่ได้ทรงพระอักษรไว้ว่า ตั้งแต่ได้ราชสมบัติทรงอุสาหะทำนุบำรุงแผ่นดิน ข้าศึกศัตรูมีมาก็ได้จัดกองทัพไปปราบปรามจนราบคาบ บ้านเมืองอยู่เย็นเปนศุข เมื่อปีมโรงโทศกนี้ พระชนม์ได้ ๖๑ ปี ศักราชเกียเข้ง ๒๕ ทำบันซิ่วใหญ่ แต่บรรดาเมืองขึ้นใหญ่น้อยมาบันซิ่ว จึงโปรดให้ยกส่วยแลอากรเงินติดค้าง พระราชทานให้เปนเงินยี่สิบล้านตำลึงจีน (คิดเปนเงินไทยหกแสนสองหมื่นห้าพันชั่ง) ซึ่งยกส่วยแลอากรให้ขุนนางแลราษฎรทั้งนี้ เพื่อจะให้มีความศุขทั่วกัน ณปีมโรงโทศก ขุนนางแลเมืองขึ้นมาแจ้งว่า ฤดูฝนนี้บริบูรณ์ อาณาประชาราษฎรทำนาได้ผลมาก ก็มีความยินดีนัก เมื่อณเดือน ๙ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เปนฤดูร้อน เสด็จไปประพาสเยียมโหเปนที่สบาย ก็ยังหามีพระโรคมาเบียดเบียนไม่ ยังมีพระกำลังอยู่ ขึ้นเขาลงเขาก็แขงแรง แลสวนนี้เปนที่เย็นมาแต่ก่อน ครั้งนี้เสด็จมากลางทางเปนฤดูร้อนจึงเกิดพระโรค วานนี้ทรงม้าข้ามเนินมาถึงสวนเยียมโห ให้บังเกิดเสมหะประทะขึ้นมา ครั้นเวลาค่ำพระโรคกำเริบมากขึ้น ทรงพระราชดำริห์เห็นว่าจะไม่คงพระชนม์ชีพแล้ว ทรงรฦกถึงความหลังอย่างพระไอยกาทรงประพฤติมา จึงสั่งขุนนางผู้ใหญ่ให้เอาหนังสือที่จดหมายบอกเหตุยกความชอบไทจือ มาตรัสบอกแก่ขุนนางผู้ใหญ่ว่า จดหมายนี้เมื่อณเดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำ เวลารุ่ง ศักราชเกียเข้งได้ ๑๘ ปี มีอ้ายเหล่าร้ายลอบเข้าไปในวัง ขึ้นบนหลังคา ไทจือเบียนเหลงพระราชบุตรยิงอ้ายเหล่าร้ายตายสองคน พวกเพื่อนพลัดตกลงมา จับได้อ้ายเหล่าร้ายหลายคน ไทจือมีความชอบจึงตั้งให้เปนเจ้าติซินอ๋อง แล้วบุตรเราคนนี้รู้จักคุณบิดามารดากล้าแขงมีสติปัญญามาก ควรจะครองราชสมบัติกรุงปักกิ่งได้ แล้วตรัสสั่งสอนติซินอ๋องว่า ธรรมดาเปนพระเจ้าแผ่นดินให้รู้จักคนดีแลคนชั่ว แลให้รักใคร่อาณาประชาราษฎร ความทั้งนี้ได้สั่งสอนอยู่เนือง ๆ ให้จำไว้จะได้รักษาบ้านเมือง เราครองราชสมบัติมาจนอายุได้ถึง ๖๑ ปีก็เปนบุญมากอยู่แล้ว อยู่ภายหลังถ้าตั้งอยู่ในคำสั่งสอน ถึงจะตายไปก็ไม่เปนห่วง แลพระเจ้ากรุงจีนแต่ก่อนซึ่งออกไปสิ้นพระชนม์นอกพระราชวังก็มีอยู่ แลที่สวนนี้เคยเสด็จไปมามิได้ขาดก็เหมือนพระราชวัง สิ้นพระชนม์แล้วให้นุ่งขาวห่มขาวแต่ ๒๗ วัน แล้วให้แจกกฎหมายประกาศป่าวร้องไปตามหัวเมืองให้จงทั่ว พระเจ้าเกียเข้งสิ้นพระชนม์เดือน ๙ แรม ๑๐ ค่ำ ศักราชเกียเข้ง ๒๕ ปีมโรงโทศก
ครั้นถึงเดือน ๖ ปีมเสงตรีศก จุลศักราช ๑๑๘๓ จึงโปรดให้พระยาสวัสดิสุนทรเปนราชทูต หลวงบวรเสนหาเปนอุปทูต หลวงพจนาภิมณฑ์เปนตรีทูต ขุนพินิจวาจาเปนบั้นสือ ขุนพจนาพิจิตรเปนท่องสื่อใหญ่ เชิญพระราชสาสนออกไปคำนับพระศพพระเจ้าเกียเข้งฉบับหนึ่ง ทรงยินดีต่อไทจือติซินอ๋อง ซึ่งได้เสวยราชย์ใช้ยี่ห้อนามแผ่นดินว่า พระเจ้าเตากวาง ฉบับหนึ่ง ใจความว่า พระราชสาสนสมเด็จพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยา เจริญทางพระราชไมตรีมาถึงสมเด็จพระเจ้ากรุงปักกิ่งพระองค์ใหม่ ด้วยมีพระราชสาสนแจ้งเข้าไปโดยทางพระราชไมตรีว่า สมเด็จพระเจ้ากรุงปักกิ่งเกียเข้งผู้ใหญ่ ตั้งแต่ได้ครองราชสมบัติมาจนสิ้นพระชนม์ พระองค์มีความอุสาหะทำนุบำรุงแผ่นดินโดยสัตย์โดยธรรม มีคุณแก่พระวงษานุวงษ์เสนาบดีอาณาประชาราษฎรยิ่งนัก ควรที่จะทำการฉลองพระเดชพระคุณตามอย่างแต่ก่อน จึงบวงสรวงเทวดาฟ้าแลดินไหว้พระไอยกาไอยกีแล้ว รับครองราชสมบัติตามพระราชประสงค์ของสมเด็จพระเจ้าเกียเข้งผู้ใหญ่ซึ่งทรงสั่งไว้นั้น กรุงเทพพระมหานครศรีอยุทธยายินดียิ่งนัก จึงแต่งให้พระยาสวัสดิสุนทรราชทูต หลวงบวรเสนหาอุปทูต หลวงพจนาภิมณฑ์ตรีทูต ขุนพินิจวาจาบั้นสือ ขุนพจนาพิจิตรท่องสื่อใหญ่ เชิญพระสุพรรณบัตร ราชสาสน แลเครื่องมงคลราชบรรณาการออกมาทรงยินดี (สิ่งของเครื่องราชบรรณาการคือ) ข้างน่า อำพันทองหนักชั่ง ๑ ข้างในหนักชั่ง ๑ กรักขี ข้างน่าหนัก ๓ หาบ ข้างในหนักหาบ ๑ การบูน ข้างน่าหาบ ๑ ข้างในห้าสิบชั่ง พิมเสนเอก ข้างน่าชั่ง ๑ ข้างใน ๘ ตำลึง พิมเสนโท ข้างน่า ๒ ชั่ง ข้างในชั่ง ๑ ผลกระเบา ข้างน่า ๓ หาบ ข้างในหาบห้าสิบชั่ง แก่นไม้มะเกลือ ข้างน่า ๓ หาบ ข้างในหาบห้าสิบชั่ง สุพรรณถัน ข้างน่าหาบ ๑ ข้างในห้าสิบชั่ง นอระมาด ข้างน่า ๖ ยอด ข้างใน ๓ ยอด หางนกยูง ข้างน่า ๑๐ หาง ข้างใน ๕ หาง ปีกนก ข้างน่า ๖๐๐ ข้างใน ๓๐๐ ปีก ดีปลี ข้างน่าหาบ ๑ ข้างในห้าสิบชั่ง งาช้าง ข้างน่าสี่ลำหาบสิบสองกิ่งหนัก ๓ หาบ ข้างในสี่ลำหาบหกกิ่งหนักหาบห้าสิบชั่ง ชันปึก ข้างน่าหาบ ๑ ข้างในห้าสิบชั่ง กากกะรุนจันทบุรี ข้างน่า ๗ ตำลึงไทย ข้างใน ๓ ตำลึงไทย เปลือกสีเสียด ข้างน่าหาบ ๑ ข้างในห้าสิบชั่ง เปลือกสมุลแว้ง ข้างน่าหาบ ๑ ข้างในห้าสิบชั่ง รง ข้างน่า ๓ หาบ ข้างในหาบห้าสิบชั่ง กระวาน ข้างน่าสามหาบ ข้างในหาบห้าสิบชั่ง ฝาง ข้างน่า ๓๐ หาบ ข้างใน ๑๕ หาบ พรมวิสูตร ข้างน่า ๒ ผืน ข้างในผืน ๑ ผ้าโมรีแดง ข้างน่า ๑๐ ผืน ข้างใน ๕ ผืน พระราชสาสนมีไปในการคำนับพระศพพระเจ้าเกียเข้งอิกฉบับหนึ่งใจความว่า จัดได้เทียนใหญ่หนักเล่มละสิบชั่ง ๑๐ เล่ม หนักเล่มละห้าชั่ง ๑๐ เล่ม ธูปใหญ่หนักดอกละสิบชั่ง ๑๐ ดอก ธูปเล็กหนักดอกละห้าชั่ง ๑๐ ดอก กฤษณาอย่างดีหนัก ๑๐ ชั่ง จันทน์ชะมด หนัก ๒ หาบกับยี่สิบชั่ง ออกมาจุดเผาสักการพระศพพระเจ้าเกียเข้ง
เรื่องทางพระราชไมตรีในระหว่างกรุงสยามกับกรุงจีน ควรจะต้องอธิบายในที่นี้สักน่อย ทางพระราชไมตรีในระหว่าง ๒ พระนครนี้ มีมาตั้งแต่ครั้งเมืองศุโขไทยเปนราชธานีของสยามประเทศ แต่ลักษณที่กรุงสยามเปนไมตรีกับจีน ผิดกับเมืองญวนแลเมืองพม่า เมืองทั้ง ๒ นั้น ได้เคยทำสงครามแพัจีน จึงยอมส่งบรรณาการถวายพระเจ้ากรุงจีนเปนกำหนด แต่เมืองไทยไม่เคยทำศึกสงครามกับจีน เปนไมตรีกันด้วยการค้าขาย ข้างไทยเอาสินค้าไปขายที่เมืองจีนแลซื้อหาสิ่งของที่ต้องการใช้มาจากเมืองจีน ฝ่ายจีนก็อาไศรยได้สินค้าที่ส่งแลซื้อหาไปจากเมืองไทย จีนกับไทยจึงไปมาถึงกันตั้งแต่ครั้งสมเด็จพระร่วงครองกรุงสยาม แต่เมื่อจีนมีอำนาจขยายอาณาเขตรกว้างขวางออกมาจนติดต่อกับเมืองญวน จีนตั้งจ๋งต๊กปกครองหัวเมืองเปนมณฑล ๆ การค้าขายกับต่างประเทศ ยอมให้เรือต่างประเทศเข้าได้แต่ในเมืองท่าบางแห่ง คือ ท่าเมืองกึงตั๋งเปนต้น ขุนนางจีนที่รักษาเมืองมักเบียดเบียนพวกลูกค้าที่ไปมาค้าขาย ต่อเปนเรือที่ไปในทางราชการ เช่นเรือราชทูตเชิญพระราชสาสนหรือเครื่องราชบรรณาการไปถวายพระเจ้ากรุงจีน พวกขุนนางจีนจึงยำเกรงไม่กล้าเบียดเบียน อันนี้เปนต้นเหตุให้ชาวต่างประเทศที่ไปมาค้าขายกับเมืองจีนต้องไปอาไศรยแอบอ้างว่าไปในราชการ เช่นว่าไปถวายเครื่องราชบรรณาการแก่พระเจ้ากรุงจีนเปนต้น ถึงฝรั่งเมื่อแรกออกมาค้าขายทางตวันออกก็ต้องทำเช่นนั้น จีนเลยตีขลุมว่าบรรดาประเทศที่ไปถวายบรรณาการเหล่านี้ ยอมเปนเมืองขึ้นของจีน จ๋งต๊กเมืองกวางตุ้งเลยตั้งตัวเปนผู้กำกับต่างประเทศที่ไปมาค้าขายตามหัวเมืองจีนข้างฝ่ายใต้ เรื่องทางไมตรีกับจีน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์ไว้โดยพิสดาร ได้พิมพ์ในหนังสือชุมนุมพระบรมราชาธิบายปรากฎอยู่แล้ว หนังสือที่ว่าเปนพระราชสาสนพระเจ้ากรุงจีนมีมา เมื่อปลายปีมโรงโทศกบอกข่าวพระเจ้าเกียเข้งสิ้นพระชนม์ที่กล่าวในตอนนี้ไม่มีราชทูตมาด้วย ข้าพเจ้าจึงเข้าใจว่า เห็นจะเปนแต่เจ้าเมืองกึงตั๋งคัดสำเนาประกาศฝากเรือสำเภาส่งมา บางทีจะอ้างว่าเปนพระราชสาสนก็เปนได้ แต่เห็นควรจะลงไว้เต็มสำเนาที่ปรากฎในพระราชพงษาวดาร ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ ผู้อ่านจะได้ทราบสำนวนจีน
เรื่องตีเมืองไทรบุรี
เมืองไทรบุรีนี้ ตามเนื้อความที่ปรากฎมาในหนังสือพงษาวดารเมืองไทรบุรีเอง แลพงษาวดารไทย ดูเหมือนจะเปนเมืองขึ้นของไทยมาตั้งแต่ครั้งพระนครศุโขไทยเปนราชธานี พวกที่ตั้งเมืองไทรบุรีก็น่าจะเปนชนชาติไทยด้วยซ้ำไป เพราะในหนังสือพงษาวดารเมืองไทรปรากฎว่า เจ้าเมืองไทรคนแรก มีนามว่าพระองค์มหาวงษ์ แลต่อมายังมีเจ้าเมืองที่เปนนามไทยอิกหลายคน เช่นพระองค์ศรีมหาวงษ์ พระองค์โพธิสัตว เปนต้น ใช่แต่เท่านั้น ยังมีชื่อท้องที่ซึ่งแขกเรียกแต่แปลความไม่ออก เช่น “คลองแก้ว” เปนต้น อันเปนภาษาไทยแท้ ๆ ปรากฎอยู่ในหนังสือพงษาวดารเมืองไทรก็หลายคำ ชาวเมืองไทรแต่เดิม นับถือพระพุทธสาสนา วัดวาของโบราณก็ยังปรากฎอยู่ พวกมลายูซึ่งเปนชาวเมืองสุมาตรา พึ่งอพยพข้ามมาอยู่ปะปนในชั้นหลัง แลพวกเมืองไทรทั้งที่เปนเชื้อไทยแลเชื้อมลายู พึ่งมาเข้ารีตถือสาสนาอิศลามในชั้นเมื่อกรุงเก่าเปนราชธานีนี้เอง ทุกวันนี้ก็ยังมีชนเชื้อไทยเดิมอยู่ในแขวงเมืองไทรเปนอันมาก ราษฎรชาวเมืองสตูลเปนพวกเชื้อไทยเดิมแทบทั้งนั้น คนพวกนี้มลายูเรียกว่า สามสาม ผิดกับมลายูที่พูดได้แต่ภาษาไทย แต่ถือสาสนาอิศลามเหมือนกับแขก พวกสามสามนี้เชื่อได้ว่าเปนเชื้อสายสืบมาแต่พวกไทยที่ลงไปตั้งเมืองไทรบุรี อนึ่งหลักฐานที่ปรากฎในพงษาวดารของไทย อันยุติต้องกับจดหมายเหตุของโปตุเกต ว่าเมื่อครั้งแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ ไทยได้ยกกองทัพลงไปตีเมืองมละกา ๆ อยู่ใต้เมืองไทยบุรีแลเมืองแประ ไทยคงตั้งกองทัพที่เมืองไทรบุรีในครั้งนั้น อนึ่ง เนื้อความที่ยุติต้องกันทุกฝ่าย ว่าถึงเมื่อพวกเมืองไทรบุรีเมืองแประเปนมลายูโดยมาก แลถือสาสนาอิศลามแล้ว ก็ยังเปนเมืองขึ้นกรุงศรีอยุทธยาตลอดมา จนกระทั่งเสียกรุงเก่าแก่พม่าข้าศึก แลเมื่อเมืองไทยยังเปนจลาจลอยู่นั้น เมืองไทรบุรี เมืองแประ ตั้งตัวเปนอิศรเหมือนกับเมืองนครศรีธรรมราช แลเมืองปัตตานี ครั้งรัชกาลที่กรุงธนบุรีได้ลงไปปราบปรามเพียงเมืองนครศรีธรรมราช แต่ส่วนเมืองปัตตานีแลเมืองไทรบุรีนั้น ปรากฎในหนังสือกฎรับสั่งตั้งเจ้านครฯ เมื่อปีวอกอัฐศก จุลศักราช ๑๑๓๘ พ.ศ. ๒๓๑๙ เพียงแต่ว่าให้เจ้านครฯ ลองยืมเงินพระยาปัตตานีกับพระยาไทรบุรี ว่าจะเอามาซื้อหาเครื่องสาตราวุธ เมืองละ ๑๐๐๐ ชั่ง ดูเปนทำนองลองใจ ไม่ปรากฎว่ามีผลอย่างไร แต่เชื่อได้ว่าคงไม่สำเร็จ ฝ่ายพระเจ้ากรุงธนบุรีก็ติดการทัพศึกทางอื่น ไม่มีเวลาจะลงไปปราบปราม เมืองปัตตานีแลเมืองไทรบุรีจึงตั้งเปนอิศรอยู่ได้จนตลอดรัชกาลกรุงธนบุรี ส่วนเมืองตรังกานูเแลกลันตันนั้น ตามความที่ปรากฎในหนังสือพงษาวดารของ ๒ เมืองนั้น เดิมเปนแต่เมืองขึ้นของเมืองปัตตานี มาเมื่อในราวรัชกาลกรุงธนบุรีนั้นเอง ญาติวงษ์ของพระยาปัตตานีคน ๑ ชื่อตุวันมาโซะไปได้กำลังจากเมืองยะโฮมาตั้งเมืองตรังกานู ครั้นเมืองตรังกานูมีกำลังมากขึ้น ตุวันมาโซะมาตีได้เมืองกลันตันไปเปนเมืองขึ้น จึงมีเมืองตรังกานูเปนเมืองใหญ่ขึ้นอิกเมือง ๑ เมื่อในชั้นปลายรัชกาลกรุงธนบุรี
อนึ่งในสมัยเมื่อตอนปลายรัชกาลกรุงธนบุรีนั้น พวกฝรั่งต่างชาติชาวยุโรปที่ไปมาค้าขายอยู่ทางตวันออก แย่งประโยชน์การค้าขายกัน ในครั้งนั้นอังกฤษอยากจะหาหัวเมืองเปนที่ตั้งทำการค้าขายแข่งพวกวิลันดาทางแหลมมลายู เห็นเกาะหมาก คือที่มลายูเรียกว่า เกาะปินัง อันเปนเขตรของเมืองไทรบุรีเหมาะแก่การอันนั้น จึงแต่งคนให้ไปว่ากล่าวกับพระยาไทร ๆ รังเกียจฝรั่งไม่ยอมให้ ครั้นถึงปีมเสงสัปตศก จุลศักราช ๑๑๔๗ พ.ศ. ๒๓๒๘ ในรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร เมื่อกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทเสด็จยกกองทัพลงไปปราบปรามพม่าที่มาตีหัวเมืองปักษ์ใต้ แล้วเลยไปตีได้เมืองปัตตานีด้วย ครั้งนั้นพระยาไทรอับดุลละ โมกุรัมซะ กำลังกลัวกองทัพไทยจะยกไปตีเมืองไทรบุรี จึงยอมให้อังกฤษเช่าเกาะหมาก เมื่อปีมเมียอัฐศก จุลศักราช ๑๑๔๘ พ.ศ. ๒๓๒๙ แต่หนังสือสัญญาที่ปรากฎ เปนข้อความที่เมืองไทรบุรีร่างไปฝ่าย ๑ โดยประสงค์จะให้อังกฤษต้องรับผิดชอบช่วยป้องกันศัตรูที่จะมาทำร้ายแก่เมืองไทรทุกทิศทุกทาง แต่ฝ่ายข้างอังกฤษแก้ร่างนั้นมา ยอมรับผิดชอบเพียงแต่ที่จะต่อสู้ศัตรูที่จะมาตีเกาะหมาก เพราะฉนั้นข้าพเจ้าจึงเข้าใจว่า อังกฤษกับพระยาไทรหาได้ทำสัญญากันในครั้งนั้นไม่ แต่ในเวลากำลังว่ากล่าวกันอยู่ด้วยเรื่องสัญญา อังกฤษเข้าปกครองเกาะหมาก เมื่อปีมเมียอัฐศก จุลศักราช ๑๑๔๘ พ.ศ. ๒๓๒๙ นั้น ต่อมาครั้นเมื่อพระยาไทรมายอมอ่อนน้อมต่อไทยโดยดี เหมือนกับเมืองตรังกานู ไทยยอมให้เมืองไทรเปนเมืองประเทศราชอย่างเดิมไม่เบียดเบียน พระยาไทรก็เกิดความเสียดายเกาะหมากที่ยอมให้อังกฤษเข้าปกครอง เพียรว่ากล่าวเอาคืนก็ไม่สำเร็จ จึงเกิดรบกับอังกฤษเมื่อปีกุญตรีศก จุลศักราช ๑๑๕๓ พ.ศ. ๒๓๓๔ พวกเมืองไทรก็เอาเกาะหมากคืนมาไม่ได้ กลับต้องทำหนังสือสัญญากับอังกฤษในปีนั้น ยอมให้อังกฤษเช่าเกาะหมากปีละ ๖,๐๐๐ เหรียญ แลสัญญายอมให้อังกฤษซื้อหาเสบียงอาหารที่เมืองไทรพามาบริโภคที่เกาะหมากได้ โดยไม่ต้องเสียภาษีอากรแก่เมืองไทร ครั้นต่อมาถึงปีวอกโทศก จุลศักราช ๑๑๖๒ พ.ศ. ๒๓๔๓ เกิดเหตุเพราะมีแขกสลัดข้างทางฝั่งข้ามไปตีเกาะหมาก อังกฤษเข้าใจว่าพระยาไทรเปนใจด้วย จึงข่มขู่ขอเช่าแผ่นดินซึ่งอยู่ที่ฝั่งตรงเกาะหมากข้าม ที่อังกฤษเรียกว่า ปรอวินซ์ เวลเลสลี ได้จากเมืองไทร เพิ่มค่าเช่าให้อิกปีละ ๔,๐๐๐ เหรียญ รวมทั้งค่าเช่าเดิมเปนปีละ ๑๐,๐๐๐ เหรียญ ที่เหล่านั้นจึงตกเปนของอังกฤษแต่นั้นมา
พระยาไทร (อับดุลละ โมกุรัมซะ) ถึงอนิจกรรมในรัชกาลที่ ๑ น้องชายชื่อ ตนกูอับดุลละ ได้เปนพระยาไทร เปนอยูไม่ช้านักถึงอนิจกรรมอิก ความปรากฎว่า พระยาไทร (อับดุลละ โมกุรัมซะ) มีบุตรชาย ๑๐ คน พวกบุตรเหล่านี้โดยมากต่างมารดากัน เกิดชิงกันจะเปนเจ้าเมืองไทร เจ้าพระยานคร (พัฒน์) ซึ่งเปนผู้กำกับหัวเมืองแขกฝ่ายตวันตก เห็นว่าพวกตนกูบุตรพระยาไทร (อับดุลละ โมกุรัมซะ) เปนผู้ใหญ่อยู่ ๒ คน คือ ตนกูปะแงรันบุตรใหญ่คน ๑ ตนกูปัศนูบุตรที่สองคน ๑ จึงให้เข้ามาเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทณกรุงเทพฯ ทรงพระกรุณาโปรดตั้งตนกูปะแงรันคนใหญ่เปนพระยารัตนสงครามรามภักดี ศรีสุลต่านมหะหมัด รัตนราชบดินทร์ สุรินทรวังษา พระยาไทรบุรี ทรงตั้งตนกูปัศนู เปนพระยาอภัยนุราชตำแหน่งรายามุดา ตนกูปะแงรันได้เปนพระยาไทร กลับออกไปเมื่อปลายรัชกาลที่ ๑
ครั้นถึงรัชกาลที่ ๒ เมื่อพม่ามาตีเมืองถลางในปีมเสงเอกศก จุลศักราช ๑๑๗๑ พ.ศ. ๒๓๕๒ พระยาไทร (ปะแงรัน) ได้ส่งกองทัพเมืองไทรมีจำนวน ๒๕๐๐ คนไปช่วยรบพม่าที่เมืองถลางคราว ๑ ต่อมาถึงปีวอกจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๗๔ พ.ศ. ๒๓๕๕ พระยาไทรยกกองทัพลงไปตีเมืองแประ ได้เมืองแประกลับมาเปนเมืองประเทศราชขึ้นกรุงเทพฯ ด้วยความชอบ ๒ ครั้งนี้ พระบาทสมเด็จพระทุทธเลิศหล้านภาไลย จึงทรงพระกรุณาโปรดเลื่อนยศพระยาไทร (ปะแงรัน) ขึ้นเปนเจ้าพระยา เมื่อก่อนเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) ได้เปนเจ้าพระยาปี ๑ นั้น ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนผู้สำเร็จราชการเมืองนครศรีธรรมราช คือ เลี่อนเจ้าพระยานคร (พัฒน์) ขึ้นเปนเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี จางวาง แลทรงตั้งพระบริรักษ์ภูเบศร์ (คือ เจ้าพระยานครฯ น้อย) เปนพระยานครศรีธรรมราช เจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) ได้เลื่อนยศไม่ช้า ก็เกิดแตกร้าวขึ้นกับพระยาอภัยนุราช (รายามุดา) ได้ความตามหนังสือเก่าที่เมืองนครศรีธรรมราช ว่าเหตุเพราะพระยาอภัยนุราชจะขอเอาที่กวาลามุดาเปนบ้านส่วย เจ้าพระยาไทรจะให้ที่อื่นก็ไม่ยอมรับ เหตุที่เกิดแตกร้าวกันนี้จะไม่สู้เปนการเล็กน้อยนัก เพราะปรากฎว่า ถึงบอกกล่าวเข้ามายังกรุงเทพฯ แลโปรดให้พระยาพัทลุงเปนข้าหลวงออกไปว่ากล่าวเกลี่ยไกล่ เมื่อปีรกาเบญจศก จุลศักราช ๑๑๗๕ พ.ศ. ๒๓๕๖ เจ้าพระยาไทรกับพระยาอภัยนุราชก็ไม่ปรองดองกันได้ ลงที่สุดโปรดให้ย้ายพระยาอภัยนุราชมาเปนผู้ว่าราชการเมืองสตูลขึ้นเมืองไทรบุรี แลทรงตั้งตนกูอิบรฮิมน้องที่สามเปนรายามุดาเมืองไทร การที่แตกร้าวกันจึงสงบไป
ตามเนื้อความที่ปรากฎดังกล่าวมาแล้ว ทำให้เห็นว่าในเวลานั้นพวกเมืองไทรเห็นจะแตกกันเปน ๒ พวก คือ พวกเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) พวก ๑ พวกพระยาอภัยนุราชพวก ๑ พวกพระยาอภัยนุราชคงจะนบนอบฝากตัวกับพระยานครศรีธรรมราช โดยเฉภาะเมื่อพระยาอภัยนุราชได้มาเปนผู้ว่าราชการเมืองสตูล ซึ่งเขตรแดนติดต่อกับเมืองนครศรีธรรมราช พวกเมืองสตูลคงจะมาฟังบังคับบัญชาสนิทสนมข้างเมืองนครศรีธรรมราชมากกว่าเมืองไทร แต่พระยาอภัยนุราชว่าราชการเมืองสตูลอยู่ได้เพียง ๒ ปีก็ถึงอนิจกรรม ผู้ใดจะได้ว่าราชการเมืองสตูลต่อมาในชั้นนั้นหาพบจดหมายเหตุไม่ แต่พิเคราะห์ความตามเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นภายหลัง เข้าใจว่า เชื้อวงษ์ของพระยาอภัยนุราช (ปัศนู) คงจะได้ว่าราชการเมืองสตูล แลฟังบังคับบัญชาสนิทสนมกับเมืองนครศรีธรรมราชมาอย่างครั้งพระยาอภัยนุราช หรือยิ่งกว่านั้น
ถึงปีมโรงโทศก จุลศักราช ๑๑๘๒ ได้ข่าวว่าพม่าเตรียมกองทัพจะยกมาตี เมืองไทย ดังกล่าวมาแล้ว ในครั้งนั้นได้ข่าวเข้ามาถึงกรุงเทพฯ ว่า พม่าคิดชักชวน เจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) ให้เข้ากับพม่า แลจะชวนให้ญวนยกมาตีเมืองไทยด้วยอิกทาง ๑ ให้เปนศึกสามด้านในคราวเดียวกัน จึงโปรดให้มีท้องตราสั่งออกไปให้สืบสวนแลให้กองทัพเมืองนคร เมืองสงขลา ไปตั้งต่อเรือที่เมืองสตูล เปนการคุมเมืองไทรไว้ด้วย ความปรากฎว่า เจ้าพระยาไทรได้ขอให้อังกฤษช่วยว่ากล่าวอิกครั้ง ๑
ครั้นเมื่อต้นปีมเสงตรีศก ตนกูม่อม ในพวกน้องคน ๑ ของเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) เข้ามาฟ้องต่อพระยานครศรีธรรมราชว่าเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) เอาใจไปเผื่อแผ่เข้ากับพม่าข้าศึกอิกทาง ๑ จีนหมาเก๊า ชื่อลิมหอย เปนพ่อค้าตั้งภูมิลำเนาอยู่เมืองถลาง ไปค้าขายที่เกาะหมาก แล่นเรือกลับมาพบเรือพม่าลำ ๑ เห็นผิดเรือลูกค้า มีความสงไสย จึงเข้าตรวจเรือพม่านั้น ค้นได้หนังสือรับสั่งของพระเจ้าอังวะมีถึงเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) จีนลิมหอยจึงจับพม่าที่มาในเรือนั้นกับทั้งเรือแลราชสาสนมาส่งยังพระยาถลาง ๆ บอกส่งเข้ามากรุงเทพฯ แปลหนังสือพม่าได้ความว่า เจ้าพระยาไทรไปเปนไมตรีกับพม่า แลพระเจ้าอังวะชักชวนให้เจ้าพระยาไทรยกกองทัพแขกมลายู ขึ้นมาตีหัวเมืองไทยทางข้างใต้ เมื่อได้ความทั้ง ๒ ทางต้องกันดังนี้ จึงโปรดให้มีตราลงไปให้หาตัวเจ้าพระยาไทรเข้ามาจะไต่ถาม เจ้าพระยาไทรได้ทราบท้องตราก็เลยตั้งแขงเมือง ต้นไม้เงินทองก็ไม่ส่งเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวายตามกำหนด จึงโปรดให้มีตราลงไปยังเมืองนครศรีธรรมราช ว่าเจ้าพระยาไทรเอาใจไปเผื่อแผ่แก่ข้าศึกเปนแน่แล้ว จะละไว้ให้เมืองไทรเปนไส้ศึกขึ้นอิกทาง ๑ ไม่ได้ ให้พระยานครฯ ยกกองทัพหัวเมืองปักษ์ใต้ลงไปตีเมืองไทรเอาไว้ในอำนาจเสียให้สิทธิขาด
พระยานครฯ ได้ต่อเรือรบเตรียมไว้ที่เมืองตรังแลเมืองสตูลครั้งเตรียมศึกพม่านั้นแล้ว เมื่อได้รับท้องตราสั่งให้ไปตีเมืองไทรจึงให้รวบรวมคนเข้าเปนกองทัพมีจำนวน ๗๐๐๐ คน ทำกิติศัพท์ให้ปรากฎว่าจะยกไปตีเอาเมืองมฤทแลเมืองตนาวศรีคืนมาจากพม่า แลสั่งลงไปให้เจ้าพระยาไทรเปนกองลำเลียงส่งเสบียงอาหาร ครั้นเตรียมกองทัพพร้อมแล้ว จึงให้เร่งเรียกเสบียงที่เมืองไทร เจ้าพระยาไทรก็บิดพริ้วเสียอิก พระยานครฯ จึงยกกองทัพบกทัพเรือพร้อมด้วยกองทัพเมืองพัทลุงเมืองสงขลายกทางบกลงไปตีเมืองไทรพร้อมกัน ได้สู้รบกันเล็กน้อย กองทัพพระยานครฯ ตีได้เมืองไทร เมื่อณเดือน ๓ แรม ๘ ค่ำปีมเสงตรีศก จุลศักราช ๑๑๘๓ พ.ศ. ๒๓๖๔ เจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) หนีไปอาไศรยอังกฤษอยู่ที่เกาะหมาก พระยานครฯ ให้กองทัพเรือไปตีเกาะลังกาวี ซึ่งเปนเกาะใหญ่ในแขวงเมืองไทรได้ด้วยอิกแห่ง ๑ แล้วให้กวาดครอบครัวแขกเมืองไทรบุรีส่งเข้ามากรุงเทพฯ บ้าง เอามาไว้เมืองนครบ้าง ลดกำลังเมืองไทรบุรีให้น้อยลงแล้ว จึงให้พระภักดีบริรักษ์ (แสง) บุตรพระยานครฯ เปนผู้รักษาเมืองไทรบุรี แลให้นายนุชมหาดเล็กบุตรอิกคน ๑ เปนปลัดอยู่รักษาราชการที่เมืองไทรบุรี ต่อมาทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯตั้งพระภักดีบริรักษ์เปน พระยาอภัยธิเบศร์ มหาประเทศราชธิบดินทร์ อินทรไอสวรรย์ ขัณฑเสมา มาตยานุชิต สิทธิสงคราม รามภักดี พิริยพาหะ พระยาไทรบุรี แลตั้งนายนุชมหาดเล็ก เปนพระเสนานุชิต ตำแหน่งปลัด เมืองไทรบุรีจึงอยู่ในอำนาจเมืองนครศรีธรรมราชสิทธิขาดแต่นั้นมา
เรื่องอังกฤษขอเปนไมตรี
ในเดือน ๔ ปีมเสงตรีศกนั้น มาร์ควิส เหสติงส์ ผู้สำเร็จราชการหัวเมืองอินเดียของอังกฤษ ให้เรสิเดนต์อังกฤษที่เมืองสิงคโปร์ มีหนังสือเข้ามาถึงเสนาบดีว่า จะแต่งให้นายครอเฟิดเปนทูตเข้ามาเจริญทางพระราชไมตรี ในเวลานั้นตำแหน่งที่เจ้าพระยาพระคลังว่างอยู่ จึงทรงพระกรุณาโปรดให้พระยาสุริยวงษ์มนตรี (ดิศ) จางวางมหาดเล็ก เลื่อนขึ้นว่าการในตำแหน่งจตุสดมภ์ที่พระคลัง ให้ทันในการที่จะจัดรับรองแลพูดจากับทูตอังกฤษที่จะเข้ามานั้น
เหตุที่อังกฤษแต่งทูตเข้ามาคราวนั้น ตามที่ปรากฎในหนังสือคำสั่งของ มาร์ควิส เหสติงส์ ที่ทำให้แก่ครอเฟิด ได้ความว่า เกิดแต่ด้วยเรื่องผลประโยชน์ที่ได้ในการค้าขายของบริษัทอิศอินเดียตกต่ำลงทั้งในยุโรปแลประเทศทางตวันออกนี้ เนื่องแต่เหตุที่ฝรั่งต่างชาติเกิดรบพุ่งกัน ไม่เปนอันที่จะได้ทำมาค้าขายอยู่กว่า ๒๐ ปี ครั้นเมื่อเลิกการสงครามกันแล้ว จึงตั้งต้นที่จะคิดบำรุงการค้าขายให้บริษัทอินเดียอังกฤษได้ผลประโยชน์มากดังแต่ก่อน ความปรากฎแก่อังกฤษว่า แต่ก่อนมาเมืองไทยแลเมืองญวนเปนแหล่งที่พ่อค้าฝรั่งต่างประเทศไปมาค้าขายหากำไรได้มากทั้ง ๒ แห่ง จึงคิดจะกลับให้มีการค้าขายไปมากับ ๒ ประเทศนี้ขึ้นอิก เมื่อปีมโรงโทศก ในรัชกาลที่ ๒ นั้น ผู้สำเร็จราชการอินเดียของอังกฤษ ได้แต่งพ่อค้าให้เข้ามาสืบการงานถึงกรุงเทพฯ ได้ความออกไปว่า เมื่อใน ๒ - ๓ ปีมา มีเรือฝรั่งชาติอเมริกันบ้าง โปตุเกตบ้าง อังกฤษบ้าง เข้ามาค้าขายถึงกรุงเทพฯ ไทยก็ยอมให้ค้าขายไม่รังเกียจ ด้วยไทยกำลังต้องการเครื่องสาตราวุธที่จะทำศึกกับพม่า อยากให้มีพ่อค้าบรรทุกปืนเข้ามาขาย เห็นเปนช่องที่จะมาทำไมตรีให้มีการค้าขายเจริญขึ้นอิกได้ แต่อังกฤษมีความรังเกียจอยู่ด้วยเรื่องวิธีเก็บภาษีอากร ทั้งวิธีของไทยแลของญวน ส่วนวิธีไทยนั้น ยกความข้อรังเกียจที่มีเจ้าพนักงานลงไปตรวจเลือกซื้อสิ่งของที่ต้องพระราชประสงค์ หรือต้องการใช้ในราชการ ไม่ยอมให้ขายแก่ผู้อื่นนี้ข้อ ๑ แลรังเกียจที่มีวิธีการค้าขายสินค้าบางอย่างเปนของหลวง ห้ามมิให้ผู้อื่นขายสินค้านั้น ๆ อย่าง ๑ แลห้ามสินค้าบางอย่าง มีเข้าเปลือกเข้าสารเปนต้น ไม่ให้บรรทุกออกจากเมืองทีเดียวอิกอย่าง ๑ อังกฤษจึงแต่งให้ครอเฟิดเปนทูตเข้ามาให้พูดจากับไทยโดยทางไมตรี เพื่อประสงค์จะขอให้ยกเลิกหรือลดหย่อนวิธีอันเปนที่รังเกียจดังกล่าวมา ซึ่งอังกฤษถือว่าเปนการลำบากแลรำคาญแก่คนค้าขาย จะขอให้คนในบังคับอังกฤษไปมาค้าขายโดยสดวก แลให้ค้าขายกับไพร่บ้านพลเมืองได้ทั่วไป ส่วนผลประโยชน์ของรัฐบาลไทยที่เคยได้จากวิธีค้าขายอย่างแต่ก่อน ถ้าจะตกต่ำไปเพราะการงดลดเลิกวิธีที่กล่าวนั้น อังกฤษจะยอมให้ขึ้นอัตราค่าปากเรือทดแทน ขอให้เรียกรวมแต่เปนอย่างเดียว นี้เปนความประสงค์ที่อังกฤษแต่งทูตเข้ามาอย่าง ๑ อิกอย่าง ๑ จะให้ทูตเข้ามาพูดเรื่องเมืองไทรบุรี ด้วยเมื่ออังกฤษเช่าที่เกาะหมากจากพระยาไทร ๆ บอกแก่อังกฤษว่า เมืองไทรบุรีเปนเมืองมีอิศรภาพมิได้ขึ้นแก่ไทย (ซึ่งถ้าจะว่า ก็เปนความจริงอยู่คราว ๑ เมื่อเสียกรุงเก่าแก่พม่าข้าศึก) ครั้นอังกฤษได้เกาะหมากตั้งขึ้นเปนหัวเมืองขึ้นของรัฐบาลอังกฤษที่อินเดีย ให้ว่ากล่าวลงมาจนถึงเมืองสิงคโปร์ อังกฤษมาทราบภายหลังว่า เมืองไทรยอมเปนประเทศราชขึ้นไทยตามเดิม ก็เกิดความลำบากใจที่ได้เช่าเกาะหมากจากพระยาไทร โดยมิได้บอกกล่าวขอร้องต่อไทย ก่อน ในเวลานั้นอังกฤษก็ยังตั้งเมืองเกาะหมากไม่ได้มั่นคงเท่าใดนัก จำเปนต้องอาไศรยเสบียงอาหารจากเมืองไทรบุรี ด้วยเหตุเหล่านี้จึงเข้าหนุนหลังพระยาไทรให้นิยมต่ออังกฤษ ครั้นเมื่อในรัชกาลที่ ๒ เจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) เกิดความหวาดหวั่นขึ้นด้วยเรื่องพระยาอภัยนุราช (บัศนู) เข้าใจว่า พระยานครฯ (น้อย) จะหาเหตุเอาเมืองไทรเปนหัวเมืองขึ้นของเมืองนครศรีธรรมราช จึงขอให้อังกฤษเจ้าเมืองเกาะหมากช่วยว่ากล่าวกับไทยถึง ๒ คราว ดังกล่าวมาแล้ว เจ้าเมืองเกาะหมากบอกข้อความเหล่านี้ไปยังอินเดีย รัฐบาลอังกฤษที่อินเดีย จึงให้ครอเฟิดมาพูดจาเรื่องเมืองไทรบุรีกับไทย ประสงค์จะขอให้พระยาไทรพ้นจากอำนาจเมืองนครศรีธรรมราช โดยถือว่าเมืองไทรบุรีเปนประเทศราชอันอยู่ใกล้ชิดติดกับเขตรแดนของอังกฤษ อิกอย่าง ๑ ครอเฟิดมาคราวนั้น รัฐบาลอังกฤษที่อินเดียจัดให้มีพนักงานทำแผนที่แลผู้ชำนาญสภาวสาตรมาด้วยในกองทูต เพื่อการตรวจแผนที่แลตรวจพรรณพฤกษ์พรรณสัตวต่างๆ ประกอบกับข้อความที่ครอเฟิดจะต้องสืบสวนการงานต่างๆ ในบ้านเมือง ไปเสนอต่อรัฐบาลอังกฤษด้วย ธุระของครอเฟิดที่เปนทูตเข้ามา ว่าโดยย่อเปน ๓ ประการดังกล่าวมานี้
ตามความอันปรากฎในหนังสือคำสั่งของผู้สำเร็จราชการอินเดียอังกฤษ ซึ่งสั่งครอเฟิดเปนลายลักษณอักษรมาในครั้งนั้น อังกฤษเข้าใจอยู่แล้ว ว่าการต่างๆ ที่อังกฤษมาขอจะไม่สำเร็จได้ดังประสงค์โดยง่าย ด้วยแต่ก่อนมา ฝรั่งต่างชาติที่ออกมาค้าขายทางประเทศตวันออกนี้ คือพวกโปรตุเกตเปนต้น ได้เคยมาคดโกงเบียดเบียนชนชาติที่เปนเจ้าของเมืองอันมีกำลังน้อยกว่าไว้เสียมากกว่ามาก จนความรังเกียจเกลียดชังฝรั่งมีแก่บรรดาชาวประเทศทางตวันออกนี้ทั่วไป ตลอดจนเมืองจีนแลยี่ปุ่น ด้วยเหตุนี้ คำสั่งที่ครอเฟิดได้รับมาให้พูดจาด้วยเรื่องการค้าขายครั้งนั้น รัฐบาลถึงกำชับไม่ให้มาขอที่ดิน แม้แต่เพียงที่ตั้งสถานีการค้าขาย ก็ไม่ให้ขอ ด้วยเกรงเจ้าของเมืองจะเกิดความสงไสยว่า จะมาตั้งป้อมปราการอย่างฝรั่งเคยทำแต่ก่อน ส่วนการที่จะขอร้องให้แก้ไขลดหย่อนภาษีอากรนั้น ถ้าได้ก็เปนการดี ถ้าไม่ได้ตามประสงค์ ก็ให้ทูตมุ่งหมายเพียงแต่ทำความคุ้นเคยเปนไมตรีกันไว้ในระหว่าง ๒ รัฐบาล พอมีเหตุการณ์อย่างใดให้มีหนังสือไปมาพูดจาถึงกันได้ แลให้คิดอ่านขอหนังสืออนุญาตของรัฐบาลไทยแลญวนให้พวกลูกค้าอังกฤษไปมาค้าขายได้โดยสดวก ถ้าในชั้นต้นได้เพียงเท่านี้ก่อน ก็เปนพอแก่ความประสงค์ ไว้เมื่อการค้าขายติดต่อกันเข้าจนเกิดผลประโยชน์แลเห็นด้วยกันทั้ง ๒ ฝ่ายแล้ว จึงไว้คิดการอย่างอื่น เช่นทำหนังสือสัญญาเปนต้น ต่อไป
ส่วนเรื่องทำแผนที่นั้น รัฐบาลอังกฤษที่อินเดียก็แคลงอยู่แล้วว่า บางทีไทยจะรังเกียจ จึงได้มีข้อกำชับในคำสั่งว่า ให้ระวังอย่าให้รัฐบาลเจ้าของเมืองสงไสยว่า มาทำแผนที่เพื่อความคิดร้าย ส่วนเรื่องเมืองไทรบุรีนั้น ในเวลาเมื่อครอเฟิดออกจากอินเดีย พระยานครฯ ยังไม่ได้ยกลงไปตีเมืองไทรบุรี ความปรากฎในคำสั่งครอเฟิดแต่ว่าข้อความที่จะพูดจากับไทยเรื่องเมืองไทรบุรี จะควรพูดอย่างไรให้ครอเฟิดมาฟังเรื่องราวแลปฤกษาหารือกับเจ้าเมืองเกาะหมากดูเถิด แต่กำชับมาให้ระวัง อย่าทำให้อังกฤษต้องเข้าไปได้รับความลำบากอยู่ในระหว่างไทยกับพวกมลายูเมืองไทรบุรี ด้วยเหตุการณ์เรื่องเมืองไทรบุรีนี้ได้
ครอเฟิดออกมาจากเมืองกาลกัตตา เมื่อวันที่ ๒๑ พฤศจิกายน คฤศตศักราช ๑๘๒๑ ตรงกับณวันอังคารแรม ๑๑ ค่ำเดือน ๑๒ ปีมเสงตรีศก จุลศักราช ๑๑๘๓ พ.ศ. ๒๓๖๔ ตัวนายที่มาด้วย คือ นายร้อยเอก เดนเยอฟีลด์ เปนอุปทูตแลเปนพนักงานทำแผนที่ หมอฟินเลสัน เปนแพทย์แลเปนผู้ตรวจสภาวสาตร มีทหารซิปอยแขกมาด้วย ๓๐ นายร้อยโท รุเธอฟอด เปนผู้บังคับ เรือที่มานั้นรัฐบาลอินเดียเช่าเรือชื่อ “ยอนอดัม” เปนกำปั่นสองเสาครึ่งของพ่อค้า กับตันมัคดอนเนลเปนนายเรือ สั่งให้ครอเฟิดมาเมืองไทยก่อน ออกจากเมืองไทยจึงให้ไปเมืองญวน มาร์ควิส เหสติงส์ มีอักษรสาสนให้ครอเฟิดเชิญมาถวายสมเด็จพระเจ้ากรุงศรีอยุทธยาฉบับ ๑ พระเจ้ากรุงเวียดนามฉบับ ๑
ครอเฟิดใช้ใบมาถึงเกาะหมาก เมื่อวันที่ ๑๑ ธันวาคม ตรงกับวันจันทร์เดือนอ้ายแรมค่ำ ๑ ภายหลังพระยานครฯ ตีได้เมืองไทรบุรีไม่กี่วัน เวลานั้นเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) หนีไปอาไศรยอยู่ที่เกาะหมาก พระยานครฯ มีหนังสือไปถึงเจ้าเมืองเกาะหมากให้ส่งตัวเจ้าพระยาไทร จึงเปนเหตุให้เกิดตื่นกันที่เกาะหมาก ว่ากองทัพไทยจะเลยลงไปตีเกาะหมากด้วย ในเวลาที่กำลังตื่นกันอยู่นั้น พอเรือครอเฟิดมาถึงเกาะหมาก แต่ที่จริงพระยานครฯ ไม่ได้ตั้งใจจะตีลงไปให้ถึงเกาะหมาก พอตีได้เมืองไทรบุรีแล้ว ก็เอาใจใส่ที่จะเปนไมตรีกับอังกฤษ พอพระยานครฯ ทราบว่าครอเฟิดเปนทูตอังกฤษมาถึงที่เกาะหมาก ก็แต่งคนให้ถือหนังสือไปถึง บอกให้ทราบว่าที่กองทัพไทยลงไปตีเมืองไทรบุรีนั้น ไมได้มีความประสงค์จะไปรบพุ่งถึงเกาะหมาก แม้พวกกองน่าที่ล่วงเลยเข้าไปในเขตรแดนเมืองไทรที่อังกฤษได้ปกครองอยู่ประมาณ ๓๐ คน เมื่อพระยานครฯ ได้ทราบความก็ให้ทำโทษ แลห้ามปรามมิให้ล่วงเลยเขตรแดนอิกต่อไป
ครอเฟิดออกเรือจากเกาะหมาก เมื่อวันที่ ๕ มกราคม ตรงกับวันเสาร์เดือนยี่ขึ้น ๑๓ ค่ำ มาถึงสิงคโปร์วันที่ ๑๙ พักอยู่ ๖ วันแล้วจึงออกเรือใช้ใบมากรุงเทพฯ
ลักษณการที่ไทยค้าขายกับต่างประเทศ
ในที่นี้ควรจะกล่าวถึงลักษณที่ไทยค้าขายกับต่างประเทศ ตามการที่เปนอยู่ เมื่อครั้งครอเฟิดเข้ามา อันมีข้อความปรากฎอยู่ในหนังสือต่าง ๆ ที่รู้ได้ในเวลานี้ การค้าขายกับต่างประเทศที่เปนชาวตวันออกด้วยกันเอง เช่นจีนแลแขกชาวอินเดีย ได้มีมาแต่ดึกดำบรรพ์ แต่การค้าขายกับต่างประเทศมาเจริญมากขึ้น เมื่อครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมครองกรุงศรีอยุทธยา พ่อค้าฝรั่งต่างชาติก็เริ่มไปมาค้าขายมากขึ้นแต่ครั้งนั้น
รัฐบาลไทยได้ผลประโยชน์จากการค้าขายกับต่างประเทศ ในการ ๕ อย่าง คือ:-
๑. ภาษีเบิกร่อง หรือค่าปากเรือ
๒. ภาษีสินค้าขาเข้า
๓. ภาษีสินค้าขาออก
๔. กำไรได้จากคลังสินค้าของหลวง
๕. อำนาจเลือกซื้อของหลวงสำหรับใช้ราชการ
อย่างที่ ๑ ที่เรียกค่าเบิกร่องนั้น เปนค่าอนุญาตให้เรือเข้ามาค้าขาย เก็บภาษีนี้มากน้อยตามขนาดเรือ ตามความที่ปรากฎในหนังสือคำให้การชาวกรุงเก่า ว่าอัตราภาษีปากเรือครั้งกรุงเก่า เรือปากกว้างแต่ ๔ วาขึ้นไป ถ้าเปนเรือเมืองไมตรีที่ไปมาค้าขายอยู่เสมอ เก็บค่าปากเรือเที่ยวหนึ่งตามขนาดปากเรือกว้างวาละ ๑๒ บาท ถ้าเปนเรือที่นานไปนานมาไม่คุ้นเคยกันเก็บวาละ ๒๐ บาท ได้ตามความใบบอกของครอเฟิด ว่าเมื่อครั้งรัชกาลที่ ๒ กรุงรัตนโกสินทร เรือสามเสาเก็บค่าปากเรือวาละ ๘๐ บาท เรือสองเสาครึ่ง วาละ ๔๐ บาท
อย่างที่ ๒ เก็บภาษีสินค้าขาเข้านั้น อัตราเก็บครั้งกรุงเก่าปรากฎว่าเรือที่ไปมาเสมอเก็บร้อยชัก ๓ เรือที่นานไปนานมาเก็บร้อยชัก ๕ ครั้งรัชกาลที่ ๒ กรุงรัตนโกสินทรเก็บร้อยชัก ๘
อย่างที่ ๓ คือ ภาษีสินค้าขาออกนั้น ครั้งกรุงเก่าจะเก็บเท่าไรยังค้นอัตราไม่พบ แม้ในกรุงรัตนโกสินทร เมื่อรัชกาลที่ ๒ ก็ยังไม่พบอัตรา ได้ความแต่ว่าเก็บเปนอย่าง ๆ ตามสินค้า เปนต้นว่า น้ำตาลทรายเก็บภาษีขาออกหาบละ ๕๐ สตางค์
อย่างที่ ๔ ที่เรียกว่ากำไรคลังสินค้านั้น คือ ตั้งคลังสินค้าเปนของหลวง แลมีหมายประกาศบังคับว่า สินค้าบางอย่างค้าขายได้แต่เปนของหลวง ราษฎรผู้เสาะหาได้สินค้านั้น ๆ ต้องนำมาขายให้พระคลังสินค้าแห่งเดียว จะไปขายให้ผู้อื่นไม่ได้ ส่วนผู้ค้าขายไปต่างประเทศ ก็ต้องมารับซื้อสินค้านั้น ๆ จากพระคลังสินค้าไปจำหน่ายต่างประเทศ จึงเกิดกำไรแก่พระคลังสินค้า การตั้งพระคลังสินค้านี้ ได้ความในหนังสือเรื่องอังกฤษสมาคมกับไทย ที่หมอยอนแอนเดอสันแต่ง ว่าแรกมีขึ้นเมื่อแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง แต่ข้าพเจ้าได้พบในหนังสือที่แอนเวอส์แต่ง ว่าด้วยโปตุเกตออกมาค้าขายทางประเทศตวันออก ว่าเปนประเพณีที่พวกเจ้าเมืองแขกในอินเดียมาทำก่อนนั้นช้านาน จึงเข้าใจว่าเรื่องตั้งคลังสินค้านี้ ไทยจะได้แบบมาจากแขก สินค้าพระคลังสินค้านั้น ปรากฎในหนังสือที่หมอยอนแอนเดอสันแต่ง ว่าเมื่อครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายน์มหาราช สินค้าเหล่านี้ที่ค้าขายได้แต่พระคลังสินค้า คือ:-
๑ เนื้อไม้
๒ หมากสง
๓ ดีบุก
๔ ฝาง
๕ ดินประสิว
๖ ตะกั่ว
๗ ช้าง
๘ งาช้าง
สินค้าอย่างอื่นนอกจากนี้ ยอมอนุญาตให้ผู้อื่นซื้อค้าขายได้ตามอำเภอใจ
เมื่อในรัชกาลที่ ๒ กรุงรัตนโกสินทร สินค้าซึ่งค้าขายได้แต่พระคลังสินค้า ปรากฎในใบบอกของครอเฟิด ๙ สิ่ง คือ:-
๑. รังนก
๒. ฝาง
๓. ดีบุก
๔. พริกไทย
๕. เนื้อไม้
๖. ผลเร่ว
๗. ตะกั่ว
๘. งา
๙. รง
เข้าใจว่าการค้าช้างส่งไปขายต่างประเทศก็ยังเปนของหลวง อิกอย่าง ๑ แต่เพราะส่งไปจากเมืองตรัง บรรทุกเรือออกไปขายตามเมืองในอินเดีย ไม่ได้บรรทุกเรือไปจากกรุงเทพฯ ครอเฟิดจึงไม่ได้จด
อย่างที่ ๕ การซื้อของหลวงนั้น คือ เมื่อรัฐบาลต้องการสิ่งของใช้ราชการ เช่นเครื่องสาตราวุธยุทธภัณฑ์สำหรับป้องกันพระนคร เปนต้น ก็สั่งให้พวกพ่อค้าต่างประเทศเที่ยวหาซื้อมาส่ง หรือถ้าหากว่าเรือที่มาจากเมืองต่างประเทศบรรทุกสินค้าซึ่งต้องการใช้ในราชการเข้ามา รัฐบาลต้องซื้อได้ก่อน จึงเกิดเปนธรรมเนียมในเวลาเมื่อเรือเข้ามาจากเมืองต่างประเทศ เจ้าพนักงานต้องลงไปตรวจดูสินค้าที่รัฐบาลต้องการก่อน เมื่อพบแล้วก็คัดไว้ ห้ามมิให้ขายแก่ผู้หนึ่งผู้ใด ต่อสินค้าที่รัฐบาลไม่ต้องการ จึงยอมให้จำหน่าย เข้าใจว่าข้อนี้เปนมูลเหตุที่ปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารเนืองๆ ว่าเมืองนั้นเอาปืนเข้ามาถวายเท่านั้นบอก เมืองนี้เอาปืนเข้ามาถวายเท่านั้นบอก เพราะปืนเปนของต้องการใช้ในราชการ แลจะยอมให้ผู้อื่นสะสมไม่ได้ เมื่อมีเข้ามารัฐบาลต้องบังคับซื้อ การถูกบังคับซื้อเจ้าของมักจะได้ราคาต่ำ ถ้าเปนของถวายเจ้าของได้รับสิ่งสินค้าตอบแทนคุ้มราคาปืน แลยังจำหน่ายสินค้าอื่นได้สดวก เพราะเหตุที่ยกความชอบของเจ้าของในข้อที่ถวายปืนนั้นด้วย เข้าใจว่าอันนี้เปนวิธีที่ไทยหาเครื่องสาตราวุธจากต่างประเทศ มาใช้ในการป้องกันพระนครตั้งแต่ครั้งกรุงเก่าตลอดมา มีตัวอย่างปรากฎในรัชกาลที่ ๒ นี้ เมื่อปีมเสงตรีศก จุลศักราช ๑๑๘๓ พ.ศ. ๒๓๖๔ มีลูกค้าอเมริกันคนหนึ่งชื่อกับตันแฮนเข้ามาค้าขาย มีปืนคาบศิลาเข้ามาจำหน่ายด้วย เมื่อกับตันแฮนทราบว่าไทยกำลังต้องการปืน ได้ถวายปืนคาบศิลาถึง ๕๐๐ บอก ในจดหมายเหตุกล่าวว่า ทรงพระราชดำริห์ว่า กับตันแฮนได้เอาปืนเข้ามาขายให้เปนกำลังแผ่นดินถึง ๒ ครั้ง มีความชอบโปรดตั้งให้กับตันแฮนเปนหลวงภักดีราช พระราชทานถาดหมากคนโทกาไหล่เปนเครื่องยศ ส่วนปืนที่กับตันแฮนถวาย ๕๐๐ บอกนั้น ก็พระราชทานสิ่งของตอบแทนคุ้มราคาปืน แลยกเงินภาษีจังกอบพระราชทานด้วยอิกส่วน ๑ เห็นจะมีพ่อค้าต่างประเทศที่บรรทุกปืนเข้ามาอย่างกับตันแฮนนี้หลายราย
ส่วนพวกชาวต่างประเทศที่เข้ามาค้าขายในเมืองไทยนั้น ฝรั่งกับจีนแลแขกผิดกันในข้อสำคัญมาตั้งแต่ครั้งกรุงเก่า ด้วยพวกฝรั่งต่างชาติที่ไปมาค้าขาย มักใช้อำนาจข่มเหงชนชาติอื่น ตลอดจนฝรั่งด้วยกันเอง ในการแย่งชิงผลประโยชน์กัน บางทีถึงเกิดรบราฆ่าฟันกันก็มี แลมักจะเอิบเอื้อมหาอำนาจเข้ามาบังคับบัญชาการบ้านเมือง เช่นขอที่ทำสถานีไว้สินค้า แล้วเลยทำสถานีนั้นเปนป้อมเปนต้น แต่พวกจีนและพวกแขกที่ไปมาค้าขายนั้น ยอมอยู่ในบังคับเจ้าของเมืองราบคาบ แสวงหาแต่ประโยชน์ในทางค้าขายอย่างเดียว ด้วยเหตุนี้ไทยจึงพอใจค้าขายกับพวกพ่อค้าจีนแลพ่อค้าแขกยิ่งกว่าฝรั่ง ความอันนี้เข้าใจว่าจะเปนมาแต่ครั้งกรุงเก่า เห็นได้ด้วยมีทำเนียบตำแหน่งขุนนางจีนเปนกรมท่าซ้าย ขุนนางแขกเปนกรมท่าขวานี้เปนพยาน เมื่อมีการค้าขายกับต่างประเทศเจริญขึ้น ความปรากฎแก่ไทยขึ้น ๒ ข้อ คือ ข้อ ๑ ว่าในเมืองไทยมีไม้ที่สำหรับต่อเรือกำปั่น ต่อได้ย่อมเยาว์เบาราคาแลดีกว่าเรือที่ต่อตามประเทศเหล่านั้น ด้วยมีชาวต่างประเทศเข้ามาขออนุญาตต่อเรือในกรุงเทพฯ ปีละหลาย ๆ ลำ อิกข้อ ๑ ได้ความรู้ว่าการใช้เรือไปมาค้าขายกับต่างประเทศมีกำไรมาก จึงเกิดการสร้างเรือกำปั่นหลวงสำหรับค้าขายขึ้นบ้าง เจ้านายแลขุนนางไทยที่มีทุนทรัพย์ ต่างก็ต่อเรือกำปั่นไปค้าขายถึงเมืองต่างประเทศ มีเรือไทยไปค้าขายทางตวันตกจนถึงอินเดีย ทางใต้ลงไปจนถึงเกาะชวาแลมคะสัน ทางตวันออกไปจนถึงเมืองญวนเมืองจีนแลเมืองยี่ปุ่น เปนดังนี้ตั้งแต่ครั้งกรุงเก่า เมื่อกรุงเสียแก่พม่าข้าศึก ในเวลาเมืองไทยกำลังยับเยิน แลกำลังทำศึกสงครามกู้อิศรภาพ ในครั้งกรุงธนบุรีแลในรัชกาลที่ ๑ ข้างฝ่ายฝรั่งก็ติดทำศึกสงคราม ครั้งพระเจ้านะโปเลียนที่ ๑ จึงไม่มีพ่อค้าฝรั่งไปมาค้าขาย แต่ฝ่ายข้างไทยเมื่อตั้งเปนอิศรภาพได้มั่นคงแล้ว แม้ในเวลาที่ยังต้องทำศึกสงครามกับพม่าอยู่บ้าง ก็ได้เริ่มต้นลงมือทำการค้าขายกับเมืองต่างประเทศ หาผลประโยชน์เปนกำลังบำรุงบ้านเมือง ด้วยเหตุเหล่านี้ ตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ มา เรือที่ไปมาค้าขายกับต่างประเทศโดยมากจึงเปนเรือไทยเรือจีนแลเรือแขก
ในเวลาเมื่อครอเฟิดเข้ามา เปนเวลากำลังฤดูสำเภาเข้า ว่ามีเรือสำเภาจอดอยู่ในแม่น้ำประมาณ ๗๐ ลำ ขนาดตั้งแต่บรรทุกได้ ๑๖๐๐ หาบขึ้นไปจนถึง ๑๕,๐๐๐ หาบ แลสืบสวนได้ความว่าเปนเรือหลวง ๒ ลำ เปนเรือของเจ้านายแลข้าราชการไทยประมาณ ๒๐ ลำ นอกจากนั้นเปนเรือของพ่อค้า ครอเฟิดได้สืบจำนวนเรือที่ไปค้าขายแลจำนวนสินค้าลงไว้ในรายงาน ดังนี้ คือ:-
ไปค้าขายที่เมืองกึงตั๋ง ปีหนึ่ง ๘ ลำ สินค้ารวมหนักประมาณ ๘๗๐๐๐ หาบ
ไปค้าขายเมืองไหหลำ เรือขนาดย่อม ๔๐ ลำ สินค้าหนักประมาณ ๑๑๒๐๐๐ หาบ
ไปค้าขายที่เมืองฮกเกี้ยน เมืองเสเกี๋ยง เมืองกวางหนำ ๓๒ ลำ สินค้าหนักประมาณ ๓๐๔๐๐๐ หาบ
ไปค้าขายเมืองปเตเวีย ๓ ลำ สินค้าหนักประมาณ ๒๒,๕๐๐ หาบ
ไปค้าขายเมืองมละกา แลเกาะหมาก ๕ ลำ สินค้าหนักประมาณ ๒๕๐๐๐ หาบ
ไปค้าขายเมืองสิงคโปร์ เรือขนาดย่อม ๒๗ ลำ สินค้าหนักประมาณ ๔๕๐๐ หาบ
เรือเมืองนครศรีธรรมราช ไปค้าขายเมืองจีน ๒ ลำ สินค้าหนักประมาณ ๑๓๐๐๐ หาบ
เรือเมืองจันทบุรี ไปค้าขายเมืองจีนลำ ๑ สินค้าหนักประมาณ ๔๐๐๐ หาบ
เรือจากกรุงเทพฯ ไปค้าขายที่เมืองไซ่ง่อน แลเมืองญวน ๑๘ ลำ สินค้าหนักประมาณ ๑๕๓๐๐ หาบ
ส่วนวิธีการค้าขายของหลวงนั้น ข้าพเจ้าพบต้นท้องตราที่เมืองนครศรีธรรมราชหลายฉบับ ได้คัดสำเนามาลงไว้ต่อไปนี้ฉบับ ๑ เพื่อจะให้ผู้อ่านเข้าใจวิธีการค้าขายทำกันอย่างไรในครั้งนั้น
ท้องตราว่าด้วยการค้าขายของหลวง
๏ สารตรา ท่านเจ้าพระยาอรรคมหาเสนาธิบดี อภัยพิริยบรากรมพาหุ สมุหพระกลาโหม ให้มาแก่หลวงพรหมเสนา ผู้ว่าที่ปลัดแลกรมการ ด้วยพระยานครบอกส่งหางว่าวรายเงินกำปั่น ซึ่งขุนอักษรนายกำปั่น นายศรีไหมลาต้า คุมเอา ช้าง ดีบุก ออกไปจำหน่ายณเมืองเทศ กลับเข้ามาถึงเมืองนคร ณปีขาลสัมฤทธิศก (จุลศักราช ๑๑๘๐ พ.ศ. ๒๓๖๑) ได้พรรณผ้าเข้ามาส่ง ได้ให้หลวงน่าวังคุมเอาพรรณผ้าเข้ามาส่งณกรุงเทพพระมหานคร เดือน ๑๑ ปีเถาะเอกศก เปนเงินทุนเดิมในกำปั่นเมื่อออกไป ช้างสิบสี่ช้าง เปนเงินทุน ๑๑๐ ชั่ง ๑๕ ตำลึง ๒ บาท ดีบุกเมืองถลาง ๘๐ ภาราหาบห้าสิบชั่ง ดีบุกเมืองนคร ๒๔ ภาราสองหาบหกสิบสี่ชั่ง เข้ากัน ๑๐๕ ภาราหาบสิบสี่ชั่ง เงินทุน ๑๐๕ ชั่ง ๗ ตำลึง ๙ สลึงเฟื้อง ๒๘๔ เบี้ย เข้ากัน ๒๑๖ ชั่ง ๓ ตำลึงสลึงเฟื้อง ๒๘๔ เบี้ย เสียค่าจ้างคนงานกลาสีใช้จ่ายเบ็ดเสร็จเมื่อออกไป ๒๔ ชั่ง ๙ ตำลึง ๙ สลึงเฟื้อง ๔๘๐ เบี้ย เข้ากันเปนเงินทุน ๒๔๐ ชั่ง ๑๒ ตำลึง ๑๑ สลึง ๗๖๔ เบี้ย แลขุนอักษรนายกำปั่น นายศรีไหมลาต้า ออกไปจำหน่ายณเมืองเทศได้เปนเงินช้างเดิม ๑๔ ช้าง ล้มเสีย ๒ ช้าง คง ๑๒ ช้าง จำหน่ายได้เปนเงิน ๙๐ ชั่ง ๖ บาท ๓ สลึง ๑๗๗ เบี้ย ดีบุกเดิม ๑๐๕ ภาราหาบ ๑๔ ชั่งออกเศษภารา ๒ หาบ ๑๔ ชั่ง ๘ ตำลึง จำหน่ายได้ภาราละชั่ง ๕ ตำลึง ๕ สลึง เงิน ๑๓๕ ชั่ง ๑๒ ตำลึง ๓ บาท ๑๑๘ เบี้ย เข้ากันจำหน่ายสินค้าได้เปนเงิน ๒๒๕ ชั่ง ๑๔ ตำลึง ๗ สลึง ๒๙๕ เบี้ย หักเสียค่าธรรมเนียมจำหน่ายช้าง จำหน่ายดีบุกเปนเงิน ๒๕ ชั่ง ๕ ตำลึง ๙ สลึง ๕๒๘ เบี้ย เสียค่าจ้างกลาสีคนงาน ๑๕ ชั่ง ๘ ตำลึงสลึง ๖๕๒ เบี้ย เข้ากันเปนเงิน ๔๑ ชั่ง ๓ ตำลึง ๑๐ สลึงเฟื้อง ๓๘๐ เบี้ย ยังคงเงินอยู่ ๑๘๔ ชั่ง ๑๐ ตำลึง ๓ บาท ๗๑๕ เบี้ยนั้น ขุนอักษร นายศรีไหมเอาจัดซื้อผ้าขาวเศรษฐี พอจวนมรสุมเศรษฐีว่า จะทำผ้าซึ่งต้องการให้ครบจำนวนเงินนั้นมิทัน เศรษฐีสัญญาว่า ให้กำปั่นกลับออกไปรับเอาพรรณผ้าณมรสุมปีเถาะเอกศกนี้ให้ครบ เศรษฐีจัดได้แต่ผ้าขาวสี่ชนิดให้เข้ามาก่อน เปนพรรณผ้าขาวสุกตำ ๖ กุลี ราคากุลีละชั่ง ๕ ตำลึง เปนเงิน ๗ ชั่ง ๑๐ ตำลึง ผ้าขาวฉนำ ๑๕ กุลี ราคากุลีละชั่ง ๕ ตำลึง ๓ บาทสลึง ๕๓๓ เบี้ย เปนเงิน ๑๙ ชั่ง ๗ ตำลึง ๘ สลึง ผ้าขาวโมริยชนิดหนึ่ง ๑๐ กุลี ราคากุลีละชั่ง ๕ ตำลึง เปนเงิน ๑๗ ชั่ง ๑๐ ตำลึง ผ้าขาวโมริยชนิดหนึ่ง ๘ กุลี ราคากุลีละชั่ง ๕ ตำลึง เปนเงิน ๑๐ ชั่ง ผ้า ๓๙ กุลีเปนเงิน ๕๔ ชั่ง ๗ ตำลึง ๘ สลึง เสียค่าชักค่าบดค่าภาษีในซื้อผ้า ๕ ชั่ง ๑๔ ตำลึง ๕ สลึง คิดเปนเงิน ๖๐ ชั่ง ๗ บาทสลึง ให้หลวงน่าวังคุมเข้าไปส่งด้วยพระยานครนั้น ได้ให้เจ้าพนักงานรับไว้ครบตามบอกแล้ว แต่เงินซึ่งยังค้างอยู่แก่เศรษฐีเจ้าทรัพย์เมืองเทศเปนเงิน ๑๒๔ ชั่ง ๘ ตำลึง ๓ บาทสลึง ๗๑๕ เบี้ย เศรษฐีได้สัญญาไว้ว่าให้กำปั่นกลับออกไปรับเอาพรรณผ้าณมรสุมปีเถาะเอกศกให้ครบนั้น พระยานครกรมการได้จัดแจงกำปั่นบรรทุกช้างบรรทุกดีบุกกลับออกไปจำหน่ายณเมืองเทศ แต่ณเดือนสามปีขาลสัมฤทธิศกแล้ว ๆ ได้สั่งให้รับเอาผ้าซึ่งค้างอยู่แก่เศรษฐีให้ครบตามสัญญา ถ้าขุนอักษร นายศรีไหมกลับมาถึงเมืองนครเมื่อใด ได้พรรณผ้ามามากน้อยเท่าใด ก็ให้พระยานครกรมการบอกส่งรัดรายพรรณผ้าแลหางว่าวเข้าไปให้แจ้ง
หนังสือมาณวันอังคาร เดือน ๓ แรม ๒ ค่ำปีเถาะเอกศก ๚
ผู้อ่านจะเห็นได้ว่าในท้องตรานี้ ที่เรียกว่าการค้าขายของหลวงนั้น ไม่ใช่เอาอำนาจราชการไปกะเกณฑ์เอาทรัพย์สมบัติของผู้หนึ่งผู้ใดมา ต้องลงทุนซื้อหาแลเสียค่าใช้จ่ายอย่างพ่อค้า ถ้าจะผิดกับที่พ่อค้าเขาทำ ก็เพียงของหลวงไมได้ผลประโยชน์เท่าพ่อค้า เพราะทำการกันหลายต่อ การรั่วไหลมีมาก ความจริงอันนี้มีหลักฐานประกอบ ปรากฎอยู่ในหนังสือที่ครอเฟิดแต่งเรื่องที่เข้ามาเปนทูตอยู่ในเมืองไทย ว่าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่ยังเปนกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ได้มีรับสั่งบอกว่า เรือหลวงออกไปค้าขายที่อินเดียขาดทนถึง ๒๕๐ ชั่ง ครอเฟิดลงความเห็นของตนเองไว้ว่า การที่ขาดทุนนั้นไม่น่าอัศจรรย์ ด้วยไทยไม่มีเอเยนต์ที่ดี มีแต่พวกแขกนายห้างที่หาประโยชน์ไม่สุจริต ไทยจึงถูกฉ้อฉลจนขาดทุน
การค้าขายกับต่างประเทศ เวลาเมื่อรัฐบาลอังกฤษที่อินเดียแต่งครอเฟิดเปนทูตเข้ามา ได้ความจากหนังสือที่ครอเฟิดแต่งดังพรรณนามานี้
เรื่องครอเฟิดทูตอังกฤษเข้ามาขอทำสัญญา
ปีมเมียจัตวาศก จุล ๑๑๘๔ พ.ศ. ๒๓๖๕ เมื่อเดือน ๕ ขึ้น ๒ ค่ำปีมเมีย ยังเปนตรีศก ครอเฟิดทูตอังกฤษเข้ามาถึงปากน้ำเจ้าพระยา ได้รับอนุญาตให้เรือกำปั่นขึ้นมาถึงกรุงเทพฯ มาจอดที่น่าบ้านพระยาสุริยวงษ์มนตรี ซึ่งอยู่ฝั่งตวันตกใต้วัดประยุรวงษ์ฯ แลพระยาสุริยวงษ์มนตรีจัดตึกซึ่งสร้างไว้น่าบ้านเปนที่ไว้สินค้า ให้เปนที่พักของครอเฟิดแลพวกที่มา เมื่อครอเฟิดไปหาพระยาสุริยวงษ์มนตรีตามธรรมเนียมแล้วได้ไปเฝ้าพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ซึ่งทรงกำกับราชการกรมท่า ส่วนอักษรสาสนแลเครื่องราชบรรณาการ ซึ่งมาร์ควิส หัสติงส์ ให้ครอเฟิดคุมมาถวายนั้น พระยาพิพัฒน์โกษาแลเจ้าพนักงานลงไปรับ อักษรสาสนแปลได้ความดังนี้:-
“มาร์ควิส เหสติงส์ ฯ ล ฯ ผู้สำเร็จราชการอาณาจักรอังกฤษในอินเดีย ขอทูลมายังสมเด็จพระเจ้ากรุงสยามให้ทรงทราบ
ด้วยข้าพเจ้ามีความประสงค์จะแสดงให้ปรากฎความเคารพนับถือของชนชาติอังกฤษที่มีต่อพระองค์ จึงได้แต่งให้ทูตเข้ามาเฝ้า เพื่อจะบำรุงทางพระราชไมตรี แลเกื้อกูลการไปมาหาสู่กันในระหว่างชนชาติอังกฤษแลชนชาติไทย ซึ่งได้กลับมีขึ้นอิกแล้วนั้น ให้เจริญยิ่งขึ้น
ชาวยุโรปต่างชาติได้รบพุ่งขับเคี่ยวกันมาหลายปี บัดนี้ก็ได้เลิกการศึกสงครามกลับเปนไมตรีดีกันแล้ว แม้ในแผ่นดินฮินดูสถานซึ่งเคยเปนเหยื่อแก่การสงครามแลเหตุจลาจลต่างๆ ไม่เรียบร้อยมาหลายชั่วอายุคนนั้น เดี๋ยวนี้ก็มีความสงบเรียบรัอยทั่วไป (ด้วยความสามารถของอังกฤษ)
อังกฤษเดี๋ยวนี้มีอำนาจ (ตลอดอาณาจักรอินเดีย) แลเปนที่นับถือแก่ประเทศอื่น ฝ่ายใต้ตั้งแต่สิงหฬทวีป ตลอดขึ้นไปฝ่ายเหนือจนจดเทือกภูเขาเขตรรแดนเมืองจีน ข้างตวันออก ตั้งแต่เขตรแดนเมืองอังวะตลอดไปฝ่ายตวันตก จนถึงแดนประเทศเปอเซีย แต่ประชาชนที่อยู่ในปกครองของอังกฤษมีกว่า ๙ โกฏิ เพราะฉนั้น อังกฤษจึงไม่มีความประสงค์ที่จะแสวงหาอาณาเขตรเพิ่มเติมต่อออกไปอิก
การภายในก็มีความเรียบร้อย ส่วนภายนอกนั้น อังกฤษก็เปนมิตรไมตรีกับนานาประเทศที่เขตรแดนติดต่อใกล้เคียงกัน เปนต้นว่าพระเจ้าแผ่นตินเปอเซียฝ่ายตวันออก พระเจ้าแผ่นดินเปอเซียฝ่ายตวันตก บรรดาเจ้านายที่ปกครองแว่นแคว้นอาหรับ แม้สุลต่านประเทศเตอรกีแลพระเจ้ากรุงจีนก็เปนไมตรีกับอังกฤษ พวกพ่อค้าอังกฤษกับชาวเมืองของพระเจ้าแผ่นดินแลเจ้าประเทศนั้นๆ ได้ค้าขายถึงกันอยู่เปนอันมาก ชนทั้ง ๒ ฝ่ายได้รับผลประโยชน์ เพราะเหตุที่อาจจะไปมาค้าขายถึงกันได้โดยปราศจากความขัดข้องทั้งปวง จึงมีพวกพ่อค้าชาวต่างประเทศเหล่านั้นพากันมาค้าขายในแผ่นดินของอังกฤษเนืองนิจ ส่วนพ่อค้าอังกฤษก็ไปค้าขายถึงเมืองต่างประเทศนั้นๆ เปนอันมาก การค้าขายย่อมทำให้เจริญโภคทรัพย์แก่ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินเปนบื้องต้น แล้วเปนปัจจัยให้ชนต่างบ้านต่างเมืองรู้จักคุ้นเคยกันดีขึ้น ที่สุดจึงเปนเหตุให้ผู้ซึ่งเปนเจ้าเปนใหญ่ของชนต่างชาติต่างภาษา ซึ่งไปมาค้าขายถึงกันนั้น มีไมตรีเปนมิตรสนิทกันยิ่งขึ้น
พระมหากระษัตริย์ผู้เปนใหญ่ในประเทศอังกฤษ เสด็จสถิตย์ณราชธานีอันอยู่ห่างไกลกับพระราชอาณาจักรในอินเดียประมาณถึงกึ่งพิภพ เพราะระยาทางห่างไกลกันนัก จะทรงปกครองราชอาณาจักรในอินเดียด้วยพระองค์เองไม่ได้สดวก จึงพระราชทานพระราชอำนาจให้ข้าพเจ้าเปนผู้สำเร็จราชการต่างพระองค์ ปกครองแผ่นดินอินเดียนี้ ข้าพเจ้าตั้งใจประสงค์จะให้ไพร่บ้านพลเมืองซึ่งพระเจ้าแผ่นดินอังกฤษมีรับสั่งให้ข้าพเจ้าเปนผู้ปกครองต่างพระองค์ มีความศุขแลความเจริญ จึงทูลขอต่อพระองค์ผู้เปนกระษัตราธิราชอันประเสริฐ ขอให้ทรงเห็นแก่ทางพระราชไมตรี โปรดให้ประชาชนในประเทศอินเดียได้ไปมาค้าขายถึงพระราชอาณาจักรของพระองค์โดยสดวก ข้างฝ่ายข้าพเจ้าก็ขอเชิญให้บรรดาไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินของพระองค์ มาค้าขายตามหัวเมืองท่าค้าขายในประเทศเขตรแดนของอังกฤษอย่างเดียวกัน ถ้าหากว่าคนที่อยู่ในบังคับอังกฤษ จะเปนชาวยุโรปก็ตาม จะเปนชาวอินเดียก็ตาม ไปค้าขายถึงพระราชอาณาจักรของพระองค์ ขอพระองค์จงได้ทรงพระกรุณาคุ้มครองป้องกันให้มีความผาศุกด้วย
ข้าพเจ้าไม่มีความประสงค์ที่จะทูลขอที่แผ่นดินในพระราชอาณาจักรของพระองค์ เพื่อทำที่จอดเรือ ที่ตั้งบ้านเรือน หรือที่ป้อม ที่ไว้สินค้าแต่อย่างหนึ่งอย่างใด แม้กฎหมายอย่างธรรมเนียมอันใด ที่ใช้อยู่ในพระราชอาณาจักรของพระองค์ ข้าพเจ้าก็ไม่ทูลขอให้ยกเว้นเปนพิเศษสำหรับพวกพ่อค้าอังกฤษ ถ้าหากว่าอย่างธรรมเนียมอันใดในพระราชอาณาจักรขอพระองค์ อันเนื่องด้วยการค้า เปนความลำบากแก่พวกพ่อค้าอังกฤษ อันอาจจะเหนได้ว่าเปนเครื่องขัดขวางแก่ความเจริญของการค้าขายกับพระราชอาณาจักรของพระองค์ ข้าพเจ้าก็หวังใจในพระปรีชาญาณ แลพระราชหฤไทยอันเปนไมตรีที่จะทรงพระราชดำริห์แก้ไขยกเว้น (ตามซึ่งพระองค์ทรงพระราชดำริห์เห็นสมควร)
นายครอเฟิดที่ข้าพเจ้าได้เลือกให้เปนทูตต่างตัวข้าพเจ้าไปเฝ้าครั้งนี้ เปนผู้เข้าใจความประสงค์ของข้าพเจ้าอยู่ทุกอย่าง ถ้าได้ปฤกษาหารือกับมุขมนตรีของพระองค์ คงจะสามารถที่จะคิดอ่านจัดการให้เปนประโยชน์ ที่จะเกิดโภคทรัพย์แลความเจริญทั้งฝ่ายไทยแลฝ่ายอังฤกษ นายครอเฟิดได้เคยเปนผู้ต่างตัวข้าพเจ้าอยู่ในสำนักสุลต่านเมืองชวาหลายปี ข้าพเจ้าได้เลือกนายครอเฟิดให้เปนทูตไปเฝ้าพระองค์ในคราวนี้ ก็เพราะเห็นว่านายครอเฟิดเปนผู้สันทัดอย่างธรรมเนียมในประเทศทางตวันออก เพราะได้คุ้นเคยมาช้านาน นายครอเฟิดเปนผู้ที่ได้รับความไว้วางใจของข้าพเจ้า ถ้าหากว่านายครอเฟิดยอมตกลงในการอย่างใดประการใดกับรัฐบาลของพระองค์ ความตกลงอันนั้นจะได้รับอนุมัติของข้าพเจ้าทุกประการ
ข้าพเจ้าได้มอบสิ่งของหลายอย่าง ให้นายครอเฟิดคุมมาถวายแด่พระองค์ ในนามของข้าพเจ้าด้วย”
เครื่องราชบรรณาการที่มาร์ควิส เหสติงส์ ส่งมาถวายในครั้งนั้น คือปืนคาบศิลาปลายหอก ๓๐๐ บอก ปืนคาบศิลาแฝดบอก ๑ ผ้าส่านขาว ๔ ผืน พรมเทศ ๒ ผืน เครื่องแต่งตัวหญิงอย่างฝรั่ง ๒ สำรับ เครื่องโต๊ะแก้วเจียรไนสำรับ ๑ ฉากอย่างดี ๕ แผ่น พรมอย่างดี ๒ ผืน หนังสือเรื่องราวพงษาวดารอังกฤษเล่ม ๑ รถมีเครื่องพร้อมรถ ๑ ม้าเทศสำหรับเทียมรถม้า ๑ ฉากเขียนด้วยหนัง ๔ บาน ฉากกระจก ๓ บาน รวม ๗ บาน
ณ วัน ๒  ๕ ค่ำปีมเมียจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๘๔ พ.ศ. ๒๓๖๕ เสด็จออกพระที่นั่งบุษบกมาลาที่ท้องพระโรงเปนการเต็มยศทรงฉลองพระองค์ครุย โปรดให้ยอนครอเฟิดแลพวกอังกฤษที่มาในกองทูตเข้าเฝ้าฯ เมื่อเฝ้าแล้วจึงตั้งต้นปฤกษาหารือราชการกับพระยาสุริยวงษ์มนตรี ซึ่งเลื่อนขึ้นเปนพระยาสุริยวงษ์โกษาที่พระคลัง ต่อมาหลายครั้ง การไม่ตกลงกันได้ดังความประสงค์ของครอเฟิด ด้วยมีเหตุขัดข้องแลเกิดเข้าใจผิดกันหลายอย่างหลายประการ ที่เปนเบื้องต้น เพราะเหตุที่จะกล่าวต่อไปนี้คือ;-
๑) ทั้ง ๒ ฝ่ายพูดไม่เข้าใจภาษากัน ในเวลานั้นไม่มีไทยที่พูดภาษาอังกฤษได้ อังกฤษก็ไม่มีที่พูดภาษาไทยได้ ทั้งหนังสือแลคำพูดต้องใช้แปลเปนภาษาโปตุเกตบ้าง ภาษามลายูบ้าง แล้วจึงแปลเปนภาษาไทย แลภาษาอังฤษอิกชั้น ๑
๒) ล่ามที่เปนผู้แปลเปนคนชั้นต่ำทั้ง ๒ ฝ่าย ฝ่ายข้างครอเฟิดได้ล่ามไทยมาแต่เกาะหมาก ก็เห็นจะจ้างไทยที่เปนบ่าวไพร่ใครที่หลบหนีไปอยู่ที่นั้น พอรู้ภาษามลายูมาเปนล่าม เปนคนซึ่งไทยในกรุงเทพฯ ย่อมรังเกียจไม่ให้เข้าในที่เฝ้า หรือแม้แต่เปนล่ามเมื่อทูตไปหาเสนาบดีผู้ใหญ่ ฝ่ายข้างครอเฟิดก็โกรธหาว่ากีดกันห้ามปรามล่ามซึ่งตัวไว้ใจ ฝ่ายล่ามของไทยเล่า ล่ามที่สำหรับแปลภาษาโปตุเกตก็ใช้พวกกะฎีจีน ที่แปลภาษามลายูใช้แขกคน ๑ ชื่อนะกุด่าอลี ได้เปนที่หลวงโกชาอิศหากอยู่ในเวลานั้น ล่ามข้างฝ่ายไทย ทั้งล่ามฝรั่ง แลล่ามแขก ต่างคนต่างไปนินทากันให้ครอเฟิดฟัง ใช่แต่เท่านั้น ต่างคนต่างชิงกันเอาหน้าในทางที่จะเรียกร้องเอาของกำนันจากครอเฟิด ทำให้ครอเฟิดเกิดดูหมิ่นขึ้นมาถึงผู้ใหญ่ฝ่ายไทย ว่ามีแต่คนโลภ
๓) ที่มาร์ควิส เหสติงส์ เลือกให้ครอเฟิดเปนทูตเข้ามา เพราะเห็นว่าเปนผู้สันทัดอย่างธรรมเนียมทางประเทศเหล่านี้นั้น ที่จริงตั้งใจดีดังจะพึงแลเห็นได้ในหนังสือคำสั่งที่ให้แก่ครอเฟิด แต่ความชำนาญของครอเฟิดนั้น ไม่เปนไปแต่ในทางข้างดี เพราะคุ้นเคยแต่กับพวกชวามลายู อันเคยอยู่ในอำนาจฝรั่งมาแต่ก่อน ถือใจมาเสียแล้ว ว่าไทยก็เปนชาวตวันออกเหมือนกับพวกชวามลายูไม่ผิดอะไรกับคนพวกนั้น ผิดกันแต่ที่ไม่อยู่ในอำนาจ เมื่อเห็นไทยไม่ยำเกรงครอเฟิดเหมือนพวกชวามลายู ก็ยิ่งทำให้ไม่ชอบหนักขึ้น
๔) ข้อที่ครอเฟิดไม่ชอบไทย เห็นจะเริ่มตั้งแต่มาถึงเกาะหมาก เพราะประจวบเวลากองทัพไทยลงไปตีได้เมืองไทรบุรี แลชาวเกาะหมากกำลังตื่นกัน ว่าไทยจะตีลงไปถึงเกาะหมากด้วย ครอเฟิดได้รับคำสั่งรัฐบาลอินเดียให้มาพูดกับไทยเรื่องเมืองไทรบุรี ก่อนไทยตีเมืองไทร แลให้มาปรีกษากับอังกฤษที่เปนเจ้าเมืองเกาะหมาก ในข้อที่จะมาพูดกับไทยว่ากะไร ในเวลาครอเฟิดมาถึงเกาะหมาก อังกฤษที่เมืองนั้นกำลังขัดแค้นไทย ไม่ต้องบอกก็พอจะคาดได้ไม่ผิด ว่าความต้องการของเจ้าเมืองเกาะหมากในเวลานั้น จะไม่เปนอย่างอื่น นอกจากอยากให้อังกฤษยกกองทัพมาขับไล่ไทยออกไปเสียให้พ้นเมืองไทรบุรี แต่หากรัฐบาลอินเดียไม่ได้ตั้งใจที่จะทำการเปนศัตรู เจ้าเมืองเกาะหมากจึงต้องแนะนำครอเฟิดให้มาพูดกับไทยแต่โดยดี ตามคำสั่งเดิมของรัฐบาลอินเดีย แต่คำแนะนำนั้นที่ปรากฎในหนังสือของครอเฟิด ก็มีอย่างเดียวแต่ให้คิดอ่านให้ไทยออกไปเสียจากเมืองไทรบุรี แลให้คืนเมืองให้เจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) อย่างเดิม ซึ่งจะตกลงกันไม่ได้อยู่เอง
๕) วิธีการค้าขายกับต่างประเทศในเวลานั้น ชาวต่างประเทศที่ไปมาค้าขายโดยมากก็จีน ซึ่งแสวงหาแต่กำไรในการค้าขายเปนใหญ่ยอมนบนอบหมอบคลาน ถวายตัวพึ่งบุญผู้ที่มีอำนาจแลเปนใหญ่ในบ้านเมือง ยอมที่จะทำการอย่างใด ๆ ให้พอใจเจ้าของเมือง ขอแต่ให้หากำไรได้โดยสดวก จึงเข้ากับไทยได้ดี แต่ฝ่ายข้างฝรั่งไม่เช่นนั้น ประโยชน์ในการค้าขายก็อยากจะได้ แลยังถือยศศักดิ์วางกิริยาอาการกระเดียดจะขู่เจ้าของเมือง ก็เปนอันยากที่จะทำให้เกิดความพอใจแก่ไทยได้อยู่โดยธรรมดา
๖) เหตุอิกอย่าง ๑ นั้น จำต้องว่าโดยที่จริง ประเพณีของไทยเราในครั้งนั้น ซึ่งถือมาตามคติโบราณ ยังมีการหลายอย่างซึ่งชวนจะให้ฝรั่งดูหมิ่น ยกตัวอย่างอย่างเดียวเพียงเรื่องไม่ใส่เสื้อ แม้พระยาพระคลังรับแขกเมือง ก็ไม่ใส่เสื้อ เมื่อฝรั่งแลเห็นแต่ตัวเปล่าไปตามกัน ตั้งแต่ผู้ใหญ่ลงมาจนผู้น้อย ก็เห็นจะตั้งต้นดูหมิ่นว่าเปนชาวเมืองป่า ใช่แต่เท่านั้น การที่เจ้าพนักงานกรมท่าของเราเอง ทั้งกรมท่ากลาง กรมท่าขวา กรมท่าซ้าย ทำการค้าขายกับต่างประเทศ แสดงอาการแสวงหาประโยชน์ตนเองปะปนไปกับน่าที่ที่ทำในตำแหน่งราชการ นี่ก็เปนเหตุให้เกิดข้อสงไสยดูหมิ่นอิกอย่าง ๑
แม้เหตุขัดขวางมีอยู่ดังกล่าวมา การที่ปฤกษากันในส่วนราชการของทูตที่มาในครั้งนั้น ครอเฟิดไม่มีเหตุที่จะติเตียนได้ ว่าไทยพูดจาอย่างคนป่าเถื่อน หนังสือที่แต่งแม้ติเตียนไทยในอย่างอื่นโดยมาก ยังต้องชมความเรียบร้อยในการปกครองบ้านเมืองเมื่อในเวลานั้น แลชมว่าไทยฉลาดในการงาน แลรู้การต่างประเทศ คือการที่เปนไปในอินเดียเปนต้น ดีทีเดียว
ความที่ปฤกษากัน ตามที่ปรากฎในหนังสือของครอเฟิดนั้น เมื่อครอเฟิดเข้ามาถึงกรุงเทพฯ เห็นมีกงสุลโปตุเกตอยู่ในกรุงเทพฯ แล้ว จึงมาขยายความคิดออกไปกว่าที่ปรากฎในคำสั่ง คือ จะขอให้ไทยท่าหนังสือสัญญายอมลดภาษีขาเข้าจากพ่อค้าอังกฤษประการ ๑ จะขอตั้งกงสุลประการ ๑ ความ ๒ ข้อนี้ ไทยก็ไม่ได้แสดงความรังเกียจ เข้าใจว่าจะยอม ถ้าอังกฤษยอมตามประสงค์ของไทยในความข้อหนึ่งเปนข้อแลกเปลี่ยน คือ ขอให้เรือไทยที่ไปค้าขายตามเมืองของอังกฤษซื้อหาปืนได้ตามต้องการ ด้วยในเวลานั้นไทยกำลังต้องการปืนไว้ทำศึกกับพม่า พอพระยาพระคลังพูดข้อนี้ขึ้น ครอเฟิดก็พูดตัดเสียว่า อังกฤษยอมให้เรือไทยซื้อหาปืนมาได้ แต่เมื่อไทยเปนไมตรีกับประเทศที่อยู่ติดต่อกับอังกฤษ ประเทศที่ครอเฟิดพูดข้อนี้ รับไว้ในหนังสือที่แต่งว่า ตั้งใจหมายว่าพม่าทีเดียว เมื่อไทยได้ยินคำพูดอย่างนี้ ก็แลเห็นว่าไม่เปนประโยชน์อันใดที่จะทำสัญญากับอังกฤษ ด้วยอังกฤษจะเอาประโยชน์ข้างเดียว ส่วนประโยชน์ของฝ่ายไทยนั้นไม่ให้ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าข้อนี้เปนมูลเหตุที่ไม่ตกลงกันได้ในคราวนั้น ครอเฟิดพยายามพูดจาต่อมาอิกหลายครั้ง ทางที่พูดต่อมาในตอนหลัง ครอเฟิดเลิกความคิดเรื่องตั้งกงสุล เปนแต่จะขอลดภาษี ข้างไทยจะให้ครอเฟิดรับประกันว่า จะมีเรืออังกฤษเข้ามาค้าขายไม่น้อยกว่าปีละ ๕ ลำ ครอเฟิดก็ไม่รับประกัน ฝ่ายไทยว่าเมืองไทยมีเกลือที่ดี จะบรรทุกเกลือไทยออกไปขายที่อินเดีย รัฐบาลอังกฤษจะลดภาษีให้อย่างไรบ้าง ครอเฟิดก็ไม่ตกลงที่จะยอมลดภาษีเกลือให้แก่ไทย เมื่อพูดจาเรื่องค้าขายกันจนลงปลายแล้ว ครอเฟิดจึงได้เริ่มพูดเรื่องเมืองไทรบุรี คือ ครอเฟิดถือหนังสือเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) เปนใจความกล่าวโทษเจ้าพระยานครฯ แลจะขอเมืองคืน เข้ามายื่นต่อเสนาบดี ครอเฟิดจะขอให้ไทยยอมตามความประสงค์ของเจ้าพระยาไทร ข้างไทยตอบว่า เจ้าพระยาไทรบุรีก็เปนเจ้าเมืองประเทศราชข้าขอบขัณฑสิมา ถ้ามีทุกข์ร้อนอันใดควรจะเข้ามาเฝ้ากราบทูลความทุกข์ร้อนอันนั้น นี่มีท้องตราออกไปก็ไม่ตอบ ครั้นตัวได้ความเดือดร้อนก็ไม่เข้ามาเฝ้าฉันข้ากับเจ้า จะให้ไทยคืนเมืองให้อย่างไรได้ ข้างครอเฟิดกล่าวโทษเจ้าพระยานครฯ แทนเจ้าพระยาไทร ข้างไทยก็ยืนอยู่ว่า ให้เจ้าพระยาไทรเข้ามากล่าวโทษเอง จะมีตราให้หาเจ้าพระยานครฯ เข้ามาว่ากล่าวให้เปนยุติธรรมทั้ง ๒ ฝ่าย ครั้นครอเฟิดอ้างถึงประโยชน์การค้าขายของอังกฤษที่เกี่ยวข้องกับเมืองไทร พระยาพระคลังก็ส่งใบบอกของเจ้าพระยานครฯ ไปให้ครอเฟิดว่าตั้งแต่ไทยเข้าไปรักษาเมืองไทรบุรี ได้เอาใจใส่ในทางไมตรีกับอังกฤษที่เกาะหมากเปนการเรียบร้อยอย่างแต่ก่อน ไม่มีขัดข้องอย่างหนึ่งอย่างใด โต้กันอยู่เพียงเท่านี้
ครอเฟิดอยู่ในกรุงเทพฯ ถึง ๔ เดือน เห็นการไม่สำเร็จได้ดังประสงค์คิดจะกลับ เกิดลำบากกันขึ้นด้วยเรื่องหนังสือตอบอิกอย่าง ๑ ข้างครอเฟิดจะให้มีพระราชสาสนตอบอักษรสาสน มาร์ควิส เหสติงส์ ข้างไทยว่า มาร์ควิส เหสติงส์เปนแต่ขุนนางผู้สำเร็จราชการหัวเมืองจะมีพระราชสาสนตอบอักษรสาสนนั้นผิดอย่างธรรมเนียม จะให้มีแต่ศุภอักษรของพระยาพระคลังตอบ ข้างครอเฟิดไม่ยอม ลงปลายตกลงกันว่า จะมีหนังสือของพระยาพิพัฒน์โกษาตอบไปถึงเลขานุการของมาร์ควิส เหสติงส์ ในส่วนเรื่องการค้าขายนั้น ตามที่ปรากฎในหนังสือของครอเฟิดว่า แต่เดิมไทยจะให้พระยาพิพัฒน์โกษาทำหนังสือให้ครอเฟิด เปนหนังสืออนุญาตให้พ่อค้าอังกฤษไปมาค้าขายในพระราชอาณาจักร ถ้าปีใดมีเรืออังกฤษเข้ามาค้าขายแต่ ๕ ลำขึ้นไป จะลดภาษีขาเข้าจากร้อยละ ๘ ลงเปนร้อยละ ๖ ครอเฟิดได้ไปตรวจร่างหนังสือนี้ที่บ้านพระยาพระคลังก็เปนที่พอใจ แต่ยังไม่ทันที่จะได้รับหนังสือนี้ ก็เกิดเหตุผิดใจกันขึ้นอิกอย่าง ๑
เหตุนั้นเกิดแต่เรื่องที่รัฐบาลอังกฤษเช่าเรือพ่อค้าให้เปนเรือทูตเข้ามาราชการ ด้วยประเพณีตามประเทศตวันออกในครั้งนั้น สิ่งของที่มาในเรือทูตไม่ต้องตรวจเก็บภาษีอากรอย่างหนึ่งอย่างใด ธรรมเนียมอันนี้ทราบอยู่ทั่วกัน กับตันเรือที่ครอเฟิดมา ชื่อกับตัน แมคดอลเนล เห็นประโยชน์ที่จะได้ในการที่เข้ามากับทูต จึงลอบบรรทุกสินค้าต่าง ๆ มาในระวางเรือเปนอันมาก ครอเฟิดมิได้ทราบความข้อนี้ ครั้นเมื่อเรือเข้ามาจอดอยู่ในกรุงเทพฯ พวกทูตขึ้นอยู่บนบก กับตันแมคดอลเนล ลอบเอาสินค้าออกจำหน่าย ความทราบถึงไทย ถามครอเฟิด ๆ ก็ยืนยันว่าธรรมเนียมของอังกฤษ เรือที่มาราชการจะค้าขายไม่ได้ ต่อมาครอเฟิดจึงได้ทราบความจริงว่า กับตันเรือของตนพาของหนีภาษีเข้ามาขาย ทำให้เสียวาจาที่ตนได้อ้างไว้ ครอเฟิดเกิดวิวาทขึ้นกับกับตันแมคดอลเนล ถึงต้องไล่กับตันแมคดอลเนลขึ้นจากเรือ กับตันแมคดอลเนลเปนผู้ไปมาคุ้นกับไทยในเวลาเมื่อขายของจะเปนกับตันแมคดอลเนลหรือผู้ใดไม่แน่ นำความมาแจ้งแก่พระยาพระคลังว่า เมื่อเวลาครอเฟิดอยู่ในกรุงเทพฯ นั้น ให้เที่ยวหยั่งน้ำทำแผนที่ แลพูดว่าเมืองเช่นกรุงเทพฯ นี้ ถ้าอังกฤษจะต้องการ ส่งเรือรบมาเพียงสองลำสามลำก็จะตีเอาได้ ความทั้ง ๒ ข้อนี้ เปนเหตุให้ไทยเกิดขัดเคืองครอเฟิด แต่ก็ไม่ได้ทำให้เสียอัชฌาไศรยอย่างใด โปรดให้จัดเครื่องบรรณาการพระราชทานตอบ มาร์ควิส เหสติงส์ เปนสิ่งของต่าง ๆ คือ งาช้าง ๑๐ กิ่งหนัก ๒ หาบ เนื้อไม้หนัก ๒ หาบ กำยานหนัก ๒ หาบ กระวานหนักหาบ ๑ เร่วหนัก ๓ หาบ ดีบุกบริสุทธิ์หนัก ๑๕ หาบ พริกไทยหนัก ๑๕๐ หาบ น้ำตาลทรายหนัก ๑๕๐ หาบ รงหนัก ๕ หาบ มอบให้ครอเฟิดคุมออกไป ส่วนครอเฟิดเองได้พระราชทานน้ำตาลทรายหนัก ๓๐ หาบ ส่วนหนังสือตอบนั้นเปนแต่ให้พระยาจุฬาราชมนตรีทำหนังสือให้ครอเฟิดถือออกไป คงมีใจความแต่ว่า อนุญาตให้พ่อค้าอังกฤษไปมาค้าขายตามอย่างธรรมเนียมบ้านเมือง
เมื่อครอเฟิดไปแล้ว มีหนังสือพระยาพระคลังไปถึงมาร์ควิส เหสติงส์ ฉบับ ๑ กล่าวโทษครอเฟิด ว่าเข้ามาพูดจาแลทำการเหลือเกิน ผิดกับความในอักษรสาสนที่เจ้าเมืองบังกล่ามีมา หนังสือฉบับนี้ส่งไปที่เจ้าเมืองเกาะหมาก ให้ส่งไปถึง มาร์ควิส เหสติงส์ ปรากฎในหนังสือราชการของอังกฤษว่า มาร์ควิส เหสติงส์ สอบถามครอเฟิด แลมีสำเนาหนังสือครอเฟิดแก้คำถาม ว่าเรื่องทำแผนที่นั้นได้ทำแต่เล็กน้อย แลได้ขออนุญาตพระยาพระคลังก่อนแล้วจึงทำ ข้อที่ว่าครอเฟิดพูดหมิ่นประมาทเมืองไทยนั้น ปฏิเสธ
ยอนครอเฟิดออกจากกรุงเทพฯ เมื่อณวัน ๒  ๘ ค่ำ ปีมเมีย จัตวาศก ๑๑๘๔ พ.ศ. ๒๓๖๕ ไปแวะตรวจที่เกาะสีชังก่อน แล้วออกจากเกาะสีชังใช้ใบไปเมืองญวน การไปที่เมืองญวนก็ไม่สำเร็จ ด้วยญวนรังเกียจการเกี่ยวข้องค้าขายกับฝรั่งยิ่งกว่าไทยขึ้นไปอิก ครอเฟิดกลับจากเมืองญวนจึงได้เปนเรสิเดนต์รักษาการอยู่ณเมืองสิงคโปร์ ตามความที่ปรากฎต่อมา ตั้งแต่ครอเฟิดมาเปนเรสิเดนต์อยู่ที่เมืองสิงคโปร์ กลับวางอัธยาไศรยเปนไมตรีกับไทย มีหนังสือไปมากับพระยาพระคลัง แลเอาเปนธุระสงเคราะห์เรือไทยที่ไปค้าขายที่เมืองสิงคโปร์ กลับทำตามคำสั่งเดิมของรัฐบาลอินเดีย ถึงกับเอาเปนธุระบอกเข้ามาให้ไทยทราบ ว่าพม่าแต่งทูตไปชวนญวนให้ช่วยกันตีเมืองไทย ดังจะปรากฎต่อไปข้างน่า เห็นจะเปนด้วยเหตุอังกฤษเกิดวิวาทกันขึ้นกับพม่า ครอเฟิดจึงเห็นเปนประโยชน์ในการที่จะเอาใจไทย
มีเรื่องราวเบ็ดเตล็ดอันเกี่ยวแก่พงษาวดารไทย ในเวลาเมื่อครอเฟิดเข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ ปรากฎอยู่ในหนังสือที่ครอเฟิดแต่งบางเรื่องแต่ไม่เกี่ยวกับการทูตที่ครอเฟิดมา ข้าพเจ้าได้คัดมาลงไว้ต่อไปนี้ เพื่อให้ผู้ศึกษาโบราณคดีวินิจฉัย คือ:-
๑) เมื่อครอเฟิดอยู่ในกรุงเทพฯ พระยาพระคลังได้ถามว่าครอเฟิดมีประสงค์จะไปเฝ้าเจ้านายพระองค์ใดบ้าง ครอเฟิดสืบทราบความอยู่ก่อนแล้ว ว่าในเวลานั้น ผู้ใหญ่ในกรุงเทพฯ แบ่งกันเปน ๒ พวก คือ พวก ๑ นับถือสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎฯ แลเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีเปนหัวน่าในพวกนี้ แต่อิกพวก ๑ นับถือพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ซึ่งเปนพวกเดียวกับพระยาพระคลัง ครอเฟิดเห็นว่าธุระของตัวอยู่ในน่าที่ของพระยาพระคลัง แลกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ จะไปเกี่ยวด้วยอิกพวก ๑ จะไม่เปนที่พอใจข้างพวกนี้ จึงตอบพระยาพระคลังว่า ที่จะให้เฝ้าเจ้านายพระองค์หนึ่งพระองค์ใดนั้น แล้วแต่พระยาพระคลังจะเห็นสมควร แต่ของถวายเตรียมมาถวายแต่กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์พระองค์เดียว ไม่ได้เตรียมมาสำหรับถวายเจ้านายพระองค์อื่นด้วย เพราะธรรมเนียมเฝ้าในครั้งนั้นต้องมีของถวาย เมื่อครอเฟิดบอกว่าไม่มีของถวาย จึงไม่ได้เฝ้าเจ้านายพระองค์อื่น
๒) ในเวลาครอเฟิดอยู่ที่กรุงเทพฯ นั้น เกิดอหิวาตกะโรคขึ้นอิกครั้ง ๑ ว่าพระเจ้าน้องยาเธอสิ้นพระชนม์ด้วยโรคนั้นพระองค์ ๑ แต่อหิวาตกะโรคที่เกิดคราวปีมเมียจัตวาศกนี้ ไม่แรงเหมือนเมื่อครั้งปีมโรงโทศก แต่ได้ประกาศให้ราษฎรหยุดการงานทั้งปวง ทำบุญให้ทาน แลห้ามฆ่าสัตวตัดชีวิตร มีกำหนด ๗ วัน
๓) เมื่อวันที่ ๙ พฤษภาคม เวลาครอเฟิดอยู่ในกรุงเทพฯ มีราชทูตญวนเชิญพระราชสาสนเข้ามาพักอยู่ณที่รับทูตข้างฝั่งตวันออกเหนือที่พักของครอเฟิด กล่าวในหนังสือครอเฟิดว่าอยู่ที่พระราชวัง ซึ่งควรเข้าใจว่าที่พักทูตญวนนั้นเห็นจะอยู่ราวท่าเตียน มีกระบวนแห่พระราชสาสนทางเรือ แลทูตญวนได้เข้าเฝ้า เมื่อวันที่ ๑๒ พฤษภาคม ครั้นถึงวันที่ ๑๑ มิถุนายน ทูตญวนกลับไป
๔) เมื่อครอเฟิดเข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ ได้ไปเฝ้ากรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ๔ ครั้ง ๆ แรกเฝ้าถวายของอย่างเสด็จออกแขกเมือง อิก ๒ ครั้งมีรับสั่งให้หาไปเฝ้าไปรเวต รับสั่งไต่ถามการงานต่าง ๆ แต่มิได้รับสั่งด้วยเรื่องราชทูตที่มา ครอเฟิดชมว่า กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ทรงพระปรีชาญาณ สมกับคำคนในกรุงเทพฯ ที่พูดกันว่าเฉียบแหลมกว่าเจ้านายพระองค์อื่น ๆ ครั้งที่ ๔ เมื่อวันที่ ๑๔ กรกฎาคม อันเปนวันที่ครอเฟิดกำหนดไว้ว่าจะออกจากกรุงเทพฯ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์มีรับสั่งให้หาไป รับสั่งบอกว่า มีกระแสพระราชโองการว่า แต่เดิมได้ตั้งพระราชหฤไทยจะโปรดให้ครอเฟิดเข้าเฝ้าทูลลา แต่ประจวบเวลาไม่สบายพระราชหฤไทย เหตุด้วยพระเจ้าน้องนางเธอสิ้นพระชนม์พระองค์ ๑ เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีก็สิ้นพระชนม์ แลสมเด็จพระสังฆราช (สุก ญาณสังวร) สิ้นพระชนม์ จึงมิได้ให้ครอเฟิดเฝ้าทูลลา กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์มีรับสั่งรับรองแก่ครอเฟิดว่าให้พวกพ่อค้าอังกฤษไปมาค้าขายเถิด จะทรงเปนพระธุระทำนุบำรุงเอง
๕) มีข้อความกล่าวไว้ในหนังสือที่ครอเฟิดแต่ง ว่าในเวลาอยู่ในกรุงเทพฯ เมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม เจ้าเมืองลาวคน ๑ ไปหาครอเฟิดถึงที่พัก จะเปนเจ้าเมืองไหน แลจะไปพูดกันด้วยเรื่องอะไร ครอเฟิดหาได้แสดงไว้ไม่ ข้าพเจ้าสันนิฐานดู เวลานั้นเปนฤดูแล้ง ไม่ใช่เวลาที่เจ้านายทางมณฑลพายัพจะลงมา เจ้าลาวที่ไปหาครอเฟิดนี้ เห็นจะเปนเจ้าอนุเจ้านครเวียงจันท์ เหตุที่ไปหาทูตอังกฤษนั้น คิดไม่เห็นว่าจะมีข้อราชการอย่างใด ดีร้ายจะไปโดยอำเภอใจเอง เพื่อจะฟังความประสงค์ของอังกฤษ คิดดูเวลาเมื่อครอเฟิดเข้ามา ก่อนเวลาเจ้าอนุเปนขบถไม่กี่ปี แลมีความปรากฎในจดหมายเจ้าอนุที่มีมาเมื่อก่อนจะเปนขบถ อ้างถึงว่าฝรั่งจะเข้ามาย่ำยี ดูสมเหตุสมผลกันอยู่
๖) เมื่อครอเฟิดล่องเรือลงไปตามลำแม่น้ำ ถึงเมืองนครเขื่อนขันธ์ ได้แวะขึ้นดูป้อม กล่าวไว้ในหนังสือว่า ปืนใหญ่สำหรับป้อมได้เอากลับคืนขึ้นมากรุงเทพฯ หลายปีมาแล้ว ด้วยเกรงจะเกิดขบถ ข้อนี้ประหลาดอยู่ ด้วยความปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารว่าป้อมที่ปากลัดนี้ กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทเริ่มทรงสร้างแต่ในรัชกาลที่ ๑ ค้างอยู่ มาในรัชกาลที่ ๒ ได้โปรดให้กรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์เปนแม่กอง เสด็จลงไปสร้างป้อมที่เมืองนครเขื่อนขันธ์ แต่ณเมื่อปีจอฉศก จุลศักราช ๑๑๗๖ พ.ศ. ๒๓๕๗ ในระหว่างนั้นมาจนปีมเมียจัตวาศก ไม่ปรากฎว่ามีเหตุการณ์อันใดที่จะถึงต้องย้ายปืนกลับมาจากป้อมปากลัด แต่ครอเฟิดได้ไปเห็นแก่ตาเองแลจดไว้ดังกล่าวมา จึงคัดมาลงไว้ บางทีจะยังไม่ได้ตั้งปืนทีเดียว ด้วยความปรากฎว่าในปีมเมียจัตวาศกนั้นเอง ได้โปรดให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นศักดิพลเสพลงไปสร้างป้อมเมืองนครเขื่อนขันธ์ที่ยังค้างอยู่
การที่รัฐบาลอินเดียแต่งครอเฟิดเปนทูตเข้ามาคราวนั้น แม้ไม่สำเร็จได้ดังประสงค์ของครอเฟิด แลเกิดเปนปากเสียงกันดังกล่าวมาก็ดี แต่เปนประโยชน์แก่อังกฤษ ดังที่รัฐบาลอินเดียต้องการ ด้วยตั้งแต่นั้นมา ก็มีเรือพ่อค้าอังกฤษไปมาค้าขายมากขึ้นกว่าแต่ก่อน ที่สุดจนมีคนอังกฤษชื่อ ฮันเตอร์เข้ามาตั้งห้างค้าขายอยู่ในกรุงเทพฯ ฝ่ายไทยก็ทำนุบำรุงให้ไปมาค้าขายได้โดยสดวก เปนแต่ไม่ยอมลดหย่อนภาษีอากรให้อังกฤษผิดกับที่เก็บจากชาติอื่น ด้วยประเพณีการค้าขายในเวลานั้น ยังถือตามแบบเดิมที่มีมาครั้งกรุงเก่า
เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีสิ้นพระชนม์
เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีประชวรเปนพระยอดในพระสอมาตั้งแต่ณเดือน ๓ ปีมเสงตรีศก ถึงณวันจันทร์เดือน ๗ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีมเมีย จัตวาศก เวลาเช้า ๕ โมง ๔ บาทสิ้นพระชนม์ พระชัณษาได้ ๕๐ พรรษา ได้ทรงสถาปนาวัดเกาะวัด ๑ พระราชทานนามว่า วัดเกาะแก้วลังการาม
เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี เปนพระโอรสสมเด็จกรมพระศรีสุดารักษ์ แลเปนพระอนุชาของสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี ตามที่ปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดาร เปนเจ้านายผู้ใหญ่ในราชการพระองค์ ๑ ในรัชกาลที่ ๒ ได้ทรงกำกับราชการมหาดไทยแลกรมวังด้วย ที่กล่าวกันว่าเปนผู้สำเร็จราชการก็มี ด้วยเปนที่ไว้วางพระราชหฤไทย ทรงปฤกษาหารือราชการทั่วไปทุกอย่าง ตามคำที่เล่าสืบกันมากล่าวว่าเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีทรงชำนาญในการอื่นอิกหลายอย่าง เปนต้นว่า เปนจินตกวี แลชำนาญในนาฏสาตร ตลอดจนการช่างต่าง ๆ ก็ทรงชำนาญ เปนต้นว่าเกริ่น ที่ยกพระโกษฐขึ้นตั้งบนรถแลบนชั้นได้โดยไม่ต้องเปลื้องประกอบ ก็ว่าเปนของเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีทรงประดิษฐขึ้น โปรดให้เสด็จอยู่ที่พระราชวังเดิมจนตลอดพระชนมายุ งานพระศพเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี โปรดให้ทำพระเมรุที่ท้องสนามหลวง พระราชทานเพลิงเมื่อณเดือน ๓ ขึ้น ๑๑ ค่ำ
เรื่องสร้างวัดสุทัศน์
ในปีมเมียจัตวาศกนั้น ทรงพระราชดำริห์ว่า พระโตซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก โปรดให้เชิญลงมาจากวัดพระมหาธาตุเมืองศุโขไทย แลให้สร้างวัดประดิษฐานไว้กลางพระนครที่ใกล้เสาชิงช้า โดยทรงพระราชดำริห์จะสร้างวิหารใหญ่ขนาดวิหารวัดพนัญเชิงที่กรุงเก่า พระวิหารนั้นยังค้างอยู่ จึงโปรดให้สร้างพระวิหารนั้นต่อมา จนยกเครื่องบยเสร็จ ค้างอยู่แต่ยังมิได้ยกช่อฟ้าใบระกา อนึ่งบานประตูพระวิหารนั้น โปรดให้สลักลายขุดด้วยไม้แผ่นเดียว กรมหมื่นจิตรภักดีเปนนายงาน เมื่อคิดอย่างสำเร็จแล้ว ให้ยกเข้ามาในท้องพระโรง ทรงสลักด้วยฝีพระหัดถ์ก่อน แล้วจึงให้ช่างทำต่อไป
เรื่องสถาปนาสมเด็จพระสังฆราช (ด่อน)
เมื่อเดือน ๙ ปีมเมียจัตวาศก สมเด็จพระสังฆราช (สุก ญาณสังวร) ประชวรสิ้นพระชนม์เมื่อณวันศุกรเดือน ๑๑ แรม ๔ ค่ำ โปรดให้ทำเมรุผ้าขาวที่ท้องสนามหลวง พระราชทานเพลิงเมื่อเดือน ๑๒ ปีนั้น ครั้นถึงณเดือน ๔ จึงทรงตั้งสมเด็จพระวันรัตน์ (ด่อน) วัดสระเกษ เปนสมเด็จพระสังฆราช แห่มาสถิตย์ณวัดมหาธาตุ
ในคราวที่ทรงตั้งสมเด็จพระสังฆราช (ด่อน) นี้ ทรงตั้งพระราชาคณะอิก ๒ รูป คือ ตั้งพระมหาจี่เปรียญเอกวัดราชบุรณะ เปนพระอมรโมลี พระมหาถึกเปรียญเอกวัดพระเชตุพน เปนพระศรีวิสุทธิวงษ์ โดยเปรียญทั้ง ๒ องค์นั้นเปนธรรมกถึกมีเกียรติคุณมาก ตำแหน่งพระราชาคณะ ที่พระอมรโมลี พระศรีวิสุทธิวงษ์ ทรงตั้งขึ้นในครั้งนั้นเปนคราวแรก เปนพิเศษ จึงเปนตำแหน่งพระราชาคณะพิเศษสำหรับทรงเลือกตั้งผู้ซึ่งทรงนิยมในคุณธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งโดยเฉภาะ เปนประเพณีสืบมาจนตราบเท่าทุกวันนี้
เรื่องสร้างเมืองสมุทปราการ
ได้ข่าวเข้ามาถึงกรุงเทพฯ ตั้งแต่ปีเถาะเอกศก จุลศักราช ๑๑๘๑ ว่าองต๋ากุนเจ้าเมืองไซ่ง่อนเกณฑ์ไพร่ญวนบ้าง เขมรบ้าง ผลัดละ ๑๐,๐๐๐ คน ให้มาขุดคลองแต่ทเลสาบมาออกเมืองไผทมาศ เปนคลองกว้าง ๑๒ วา ฦก ๗ ศอก การที่ญวนขุดคลองนี้ เปนเหตุให้คิดเห็นในกรุงเทพฯ ว่า ถ้าคลองที่ญวนขุดสำเร็จแล้ว ญวนอาจจะยกกองทัพขึ้นมาตีหัวเมืองทางทเลได้ง่ายกว่าแต่ก่อน ทรงพระราชดำริห์เห็นว่า ที่เมืองสมุทรปราการยังไม่มีที่ป้องกันมั่นคง จึงโปรดให้พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ เปนแม่กอง กับพระยาสุริยวงษ์โกษาซึ่งได้เลื่อนเปนเจ้าพระยาพระคลัง ลงไปจัดการสร้างเมืองสมุทปราการ ให้เปนป้อมปราการสำหรับป้องกันข้าศึก ในครั้งนั้นสร้างป้อมขึ้นทางฝั่งตวันออก ๔ ป้อม คือ ป้อมประโคนไชย ๑ ป้อมนารายน์ปราบศึก ๑ ป้อมปราการ ๑ ป้อมกายสิทธิ ๑ ชักปีกกาเชื่อมถึงกัน แลสร้างตึกดินที่ไว้เครื่องสาตราวุธแลฉางเข้าไว้ในป้อมพร้อมสรรพ ที่เกาะกลางน้ำตรงน่าเมืองสมุทปราการ ให้สร้างป้อมขึ้นป้อม ๑ พื้น ๒ ชั้น ชื่อป้อมผีเสื้อสมุท ข้างฟากตวันตกสร้างป้อมขึ้นป้อม ๑ ชื่อป้อมนาคราช อนึ่งข้างเหนือเกาะป้อมผีเสื้อสมุทมีหาดทรายเกิดขึ้นกลางน้ำ ทรงพระราชดำริห์ว่าจะสร้างพระเจดีย์ขึ้นที่หาดทรายนั้น แต่ยังหาทันได้สร้างในรัชกาลที่ ๒ ไม่ การสร้างเมืองสมุทปราการได้ทำพิธีฝังหลักเมืองเริ่มเมื่อณวันอาทิตย์เดือน ๔ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีมเมียจัตวาศก ณวันพุฒ เดือน ๔ ขึ้น ๑๐ ค่ำย่ำรุ่งแล้ว ๔ นาฬิกา ๖ บาท ได้ฤกษ์เอาแผ่นยันต์ทอง, เงิน, ทองแดง, ดีบุก, แลศิลา, ลงสู่ภูมิบาทแล้วยกเสาหลักเมือง ครั้นณวันเสาร์เดือน ๔ ขึ้น ๑๓ ค่ำเวลาเช้าย่ำรุ่งแล้ว ๕ นาฬิกา ๖ บาท ฝังอาถรรภ์แผ่นยันต์องครักษ์อิกครั้ง ๑
เรื่องขุดปากลัด
ในคราวเมื่อสร้างป้อมเมืองสมุทปราการนั้น ทรงพระราชดำริห์ว่า ป้อมที่ได้สร้างขึ้นที่เมืองนครเขื่อนขันธ์แต่ก่อน ก็ยังค้างอยู่ไม่สำเร็จบริบูรณ์ จึงโปรดให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นศักดิพลเสพเปนแม่กองทำการสร้างเมืองนครเขื่อนขันธ์ที่ยังค้างอยู่ ได้สร้างป้อมขึ้นอิกป้อม ๑ ชื่อป้อมเพ็ชรหึง แลให้ขุดคลองลัดหลังเมืองนครเขื่อนขันธ์คลอง ๑ มาทลุออกคลองตาลาว คลองลัดที่ขุดใหม่นี้ เมื่อขุดกว้าง ๖ วา ฦก ๕ ศอก ยาว ๕๐ เส้น กรมหมื่นศักดิพลเสพทรงสร้างวัดขึ้นในคลองลัดที่ขุดใหม่วัด ๑ พระราชทานนามว่า วัดไพชยนต์พลเสพ พระยาเพ็ชรพิไชย (เกษ) ซึ่งเปนนายงานสร้างเมืองนครเขื่อนขันธ์ สร้างวัดขึ้นวัด ๑ ใกล้กันกับวัดไพชยนต์ ชื่อวัดโปรดเกษเชษฐาราม ยังเปนพระอารามหลวงอยู่จนทุกวันนี้ทั้ง ๒ วัด
เรื่องพม่าชวนญวนตีเมืองไทย
ปีมแม จุล ๑๑๘๕ พ.ศ. ๒๓๖๖ เมื่อณเดือน ๕ ปีมแมเบญจศก จุลศักราช ๑๑๘๕ พ.ศ. ๒๓๖๖ เรือกำปั่นหลวงชื่อเหราข้ามสมุท ไปค้าขายที่เมืองสิงคโปร์กลับมา ครอเฟิดอังกฤษผู้รักษาเมืองสิงคโปร์ ผู้ซึ่งเคยเปนทูตเข้ามาเมื่อปีมเมียจัตวาศก บอกเข้ามายังเสนาบดีที่กรุงเทพฯ ว่าพระเจ้าอังวะจักกายแมง แต่งทูตพม่าให้ไปทำไมตรีกับญวน ชวนพระเจ้าเวียดนามมินมางให้ยกกองทัพมาตีกรุงศรีอยุทธยาพร้อมกับกองทัพพม่า เรือทูตพม่าถูกไฟไหม้ที่เกาะหมาก อังกฤษได้สำเนาราชสาสนของพระเจ้าอังวะที่มีถึงพระเจ้ากรุงเวียดนามไว้ ผู้สำเร็จราชการอินเดีย ให้ส่งสำเนาราชสาสนนั้นเข้ามาให้ไทยทราบความ แต่ครอเฟิดทราบว่าในกรุงเทพฯ ไม่มีล่ามที่จะแปลภาษาอังกฤษเปนภาษาไทย มีแต่บาดหลวงฝรั่งเศส จึงให้แปลราชสาสนพม่าเปนภาษาฝรั่งเศสส่งเข้ามากับเรือเหราข้ามสมุท แลบอกมาให้ทราบว่า ญวนเปนไมตรีซื่อตรงกับไทย ไม่ยอมเข้ากับพม่า ราชสาสนพม่าที่ได้สำเนามาครั้งนั้น ให้บาดหลวงฝรั่งเศสแปลออกเปนภาษาไทย ได้ความดังนี้
ราชสาสนมาแต่เมืองใหญ่ถือสาสนาพระเที่ยงแท้ เปนเจ้าที่สูงเปนผู้ทำนุบำรุงเมือง มืเมืองขึ้นถึงร้อยเมือง มีช้างเผือกชื่อเสหะดันเจนเมน แลช้างเผือกอื่น ๆ ที่มีอยู่ที่เมือง มีอยู่ที่ป่า เปนเจ้าขุมทองขุมเงินแลของประเสริฐอื่น ๆ เปนเจ้าแผ่นดินแลเปนเจ้าทเล เปนผู้ทำนุบำรุงสาสนา เปนจักพรรดิทรงธรรมแลมีฤทธิทุกประการ ครอบครองบ้านเมืองทั่วทั้งปวง ด้วยพระบาทอันศักดิสิทธิ ทำราชสาสนนี้พร้อมด้วยเสนาบดีแม่ทัพแลผู้ใหญ่ทั้งปวง มาถึงมหาจักรพรรดิเมืองญวน เมื่อแรกตั้งแผ่นดินพระอาทิตย์พระจันทร์ ราษฎรทั้งปวงชุมนุมกันเลือกขุนนาง เลือกเอาคนตรงแน่นอนถือศีล ๑๐ เปนลูกพระอาทิตย์แลลูกเทวดา ชื่อว่ามุกาซามากา แปลว่าเปนขุนหลวงที่สูง เปนจักรพรรดิต่อ ๆ กันมาจนถึงองค์นี้ บังคับบัญชาแผ่นดินทุกวันนี้ด้วยบุญของมุกาซามากา จักรพรรดิองค์นี้เมื่อได้ครอบครองอาณาประชาราษฎร เหมือนหนึ่งบิดารักษาบุตร แล้วลดส่วยสาอากร ไพร่บ้านพลเมืองก็มีความยินดี เมื่อขึ้นเสวยราชสมบัตินั้น สว่างสุกใสเหมือนพระจันทร์ทรงกลด แล้วให้มีธรรมเทศนาสั่งสอน ไพร่บ้านพลเมืองให้พรว่า อยู่เย็นเปนศุขได้ครอบครองบ้านเมืองให้ยืดยาวไป แล้วก็ได้เมืองขึ้นอิก ชื่อเมืองปรันตา ๑ เมืองซำปูเดปา ๑ เมืองดูรักกา ๑ เมืองยะมินฮา ๑ เมืองศิริยกินเลรามา ๑ เมืองรายายาวุตตา ๑ เมืองกำปูรา ๑ เมืองโยคี ๑ เมืองนะการา ๑ เมืองเกมายาทา ๑ เมืองมหานักกรา ๑ เมืองศรีวิเจียร ๑ เมืองวลาอิปูรา ๑ เมืองงาเซงงาลา ๑ เมืองลารายาทา ๑ เมืองทาอูโมอุนชาฮา ๑ แลเมืองอื่นที่ส่งส่วย ชื่อมหาวิหิกาเยกะปูราที่พระมหามุนีออก มีเมืองขึ้นชื่อเดนหาวระดี ๑ เมืองกุราวดี ๑ เมืองมิกาวดี ๑ เมืองรามาวดี ๑ แลเมืองขึ้นทั้งนี้ส่งส่วยหญิงสาวที่ยังไม่มีผัว แลส่งส่วยเครื่องสาตราวุธช้างม้าแลของทั้งปวงตามระยะเมืองใกล้แลเมืองไกลทุกปี แลเมื่อครั้งขุนหลวงชื่อเจกาวะดีที่เหาะได้ขึ้นครองราชสมบัตินั้น ยกย่องพระสาสนาแลทำนุบำรุงพระสงฆ์วัดวาอาราม แลทำบุญให้ทานจำศีลภาวนาจนลืมตัว ทรงธรรมเมตตาแก่อาณาประชาราษฎรไพร่บ้านพลเมือง ถ้าราษฎรผู้ใดกระทำความผิดกับตัวเธอก็หาเอาโทษไม่ แลเจ้าอังวะได้ครองราชสมบัติครั้งนี้ ถืออย่างเหมือนเมื่อครั้งขุนหลวงเจกาวดี ครั้งมหาสมณโคดม ว่าแผ่นดินจะสว่างทั้ง ๔ ทิศ แต่ครั้งตาเจ้าอังวะองค์นี้เมื่อครองราชสมบัติ แต่งทูตไปเมืองญวน ไปทางบกทางเรือก็หลายครั้งแล้วหาถึงไม่ ครั้นเจ้าอังวะตายแล้ว เจ้าอังวะผู้หลานได้ครองราชสมบัติ จึงคิดฟื้นทางไมตรีกับเมืองญวน พอองโดยหลำ, องทูหับตรึง, มาถึงเกาะหมาก แจ้งความแก่จีนส่วยรังนกแขวงพม่า จีนส่วยรังนกรู้ความแล้วจึงนำองโดยหลำ, องทูหับตรึง ขึ้นที่เมืองทวายไปหาเมืองมาหัย เสนาบดีที่เปนแม่ทัพเมืองมัตมะ ขุนนางผู้ใหญ่ ๒ คน จึงเอาญวนลงเรือแห่ไปถึงเมืองจากอิน แลหัวเมืองส่งต่อขึ้นไปจนถึงเมืองหลวง ปลูกเรือนให้อยู่ใหญ่โตงามดีให้เลี้ยงดู แต่สงไสยอยู่ว่ามิใช่ทูตจริง จึงไม่สู้นับถือ ครั้นไต่ถามไล่เลียงดูเปนทูตมาเมืองอมรบุระค้างลมสำเภา จึงนับถือทูตญวนมากขึ้น องโดยหลำ องทูหับตรึง, ก็ได้เฝ้าพระเจ้าอังวะแล้ว ได้ไต่ถามทูตญวนหลายข้อ ทูตญวนทูลว่ามหาจักรพรรดิยาลองคิดนานแล้ว จะให้ทูตมา พอยาลองตายลง แลมินมางขึ้นเสวยราชย์ได้ ๒ ปีจึงให้มาเฝ้า องโดยหลำทูลต่อไปว่าญวนกับไทยมีสาเหตุกันน่อยหนึ่ง ด้วยเมืองเขมร ถ้าญวนกับพม่าตีเมืองไทยก็จะได้โดยง่าย
แต่ครั้งพระเจ้าอังวะเสวยราชสมบัติ เมื่อศักราชพม่าได้ ๙๐๐ ปี กรุงไทยเปนเมืองขึ้นอังวะอยู่นั้น เจ้ากรุงไทยไปอาไศรยอยู่ที่เมืองขึ้นกับเมืองอังวะได้นับถือทำตึกให้อยู่ คิดมาจนทุกวันนี้ได้ ๒๐๐ ปี ได้ยกที่แผ่นดินกรุงไทยแก่บุตรเจ้ากรุงไทยให้เสียส่วยปีหนึ่ง ช้าง ๓๐ ช้าง เงินสามหมื่นบาทแล้วก็หาเสียให้ไม่ บิดาของตาเราให้กองทัพมาตีเมืองไทย (ได้) คืน (ต่อมา) เมืองไทยต่อสู้ลอบลักทำเหมือนอย่างผู้ร้าย เราก็ทนมาจนทุกวันนี้ องโดยหลำ องทูหับตรึง ทูลว่าเมื่อจะกลับไปจะทำเหมือนเรือลูกค้า๔ เจ้าอังวะเห็นว่าทูตญวนจะไปแต่ลำพังเห็นไม่ควร จึงจัดให้ เนมโยนรทา ๑ เนมโยสาวะนี ๑ เนมโยกังนรัต 9 เนมโยเสนรัต ๑ เสสะลินนรทา ๑ เนมโยเสริกอย่า ๑ เสริจุนดานรทา ๑ รวม ๗ นาย ให้ดวงตราทองสำหรับเมืองหลวงไปดวง ๑ แหวนทับทิม ๒๐ วง แหวนไข่มุก ๒๐ วง แหวนนิล ๒๐ วง พลอยทับทิมยังมิได้เจียระไน ๓ กระสอบ ผ้าห่มนอนทอเมืองพม่าผืน ๑ แพร ๔ ไม้ ลูกประคำศิลาเหลือง ๑ เขียว ๑ สองสาย ตะบะลาย ๔ ใบ หีบมีเท้าใบ ๑ โคมมีเท้าใบ ๑ โต๊ะไม้ทาแดงใบ ๑ ถ้วยชาฝาใบ ๑ น้ำมันดิน ๓๐ หม้อ มีความไว้ใจจึงให้ขุนนางออกมาแจ้งความคิดทำลายเมืองไทยซึ่งเปนศัตรูทั้ง ๒ เมือง ได้มอบอาญาสิทธิ์ให้ขุนนางทั้ง ๗ นายนี้ ซึ่งจะว่ากล่าวคิดอ่านทำแก่เมืองไทย เสร็จอยู่กับขุนนาง ๗ นายนี้ แล้วให้จักรพรรดิเมืองญวนมีพระราชสาสนตอบด้วยข้อความเรื่องให้ขุนนางทั้ง ๗ นายถือไปโดยเร็ว แล้วให้แต่งขุนนางญวนที่ไว้ใจกำกับไปด้วย สิ้นความราชสาสนแต่เท่านี้
เหตุที่อังกฤษส่งสำเนาราชสาสนพม่ามาให้ไทยในครั้งนั้น ด้วยอังกฤษกำลังเกิดอริจวนจะรบกับพม่า ประสงค์จะทำไมตรีเอาใจไทยไว้ ไม่ให้วุ่นวายทางเกาะหมาก ในเวลาเมื่ออังกฤษเกิดรบพุ่งติดพันกับพม่า เรื่องทูตพม่าไปเมืองญวนคราวนั้น ครอเฟิดรู้ความเลอียด ด้วยเมื่อทูตพม่ากลับจากเมืองญวนมาถึงเมืองสิงคโปร์ ทางโน้นอังกฤษกับพม่าเกิดรบกันขึ้น ทูตพม่าค้างอยู่ที่เมืองสิงคโปร์ ครอเฟิดถามเอาเหตุผลเรี่องราวที่ทูตพม่าไปเมืองญวน ได้ความเลอียด เรื่องราวเปนดังนี้ คือ:-
เมื่อปีมแมจัตวาศก องโดยหลำ หรือองทูหับตรึงคน ๑ นี้ บอกแก่องต๋ากุน ว่า ในเขตรแดนพม่ามีเกาะรังนกมาก ถ้าคิดอ่านไปขอซื้อรังนกจากพม่ามาส่งไปขายเมืองจีนจะได้กำไรมาก องต๋ากุนเห็นชอบด้วย จึงแต่งให้ขุนนาง ๒ คนนั้นไปซื้อรังนกที่เมืองพม่า การที่องต๋ากุนแต่งขุนนางญวนไปเมืองพม่าครั้งนั้น ไม่ได้ทูลให้พระเจ้าเวียดนามมินมางทราบ ครั้นขุนนางญวนไปถึงเกาะหมาก ไปพบพวกจีนพ่อค้าที่มาจากเมืองพม่า ขุนนางญวนทั้ง ๒ ไปพูดจาอวดอ้าง จนจีนพ่อค้านั้นเชื้อว่าเปนราชทูตไปจากเมืองญวน อยากจะเอาหน้า จึงช่วยพาไปถึงเมืองพม่า พวกเจ้าเมืองรายทางส่งต่อขึ้นไปจนถึงเมืองอังวะ แต่แรกพม่าไม่เชื่อว่าญวนทั้ง ๒ คนนั้นเปนราชทูต ด้วยไม่ได้เชิญพระราชสาสนไปเปนสลักสำคัญ จึงเอาตัวมาถามคำให้การ แต่ครั้นไล่เลียง เห็นว่าเปนขุนนางญวนจริง พม่ากำลังอยากจะยกกองทัพมาตีเมืองไทยอิก อยากได้ญวนเปนเพื่อนทำศึกตีเมืองไทยกระหนาบอิกด้าน ๑ จึงแต่งทูตพม่าให้เชิญพระราชสาสนแลเครื่องราชบรรณาการมาถวายพระเจ้ากรุงเวียดนามมินมาง ทูตที่มานั้นเปนพม่า ๒ คน เปนเชื้ออังกฤษชื่อคิบสันคน ๑ มาด้วยเรือของพม่า ครั้นเมื่อมาทอดอยู่เกาะหมาก เรือพ่อค้าไทยลำ ๑ เกิดไฟไหม้ขาดลอยไปพะเรือทูตพม่าไหม้ด้วย เก็บได้แต่ราชสาสนกับเครื่องราชบรรณาการบ้าง ทูตพม่าจึงโดยสานเรือพ่อค้าไปยังเมืองไซ่ง่อน เข้าหาองต๋ากุน ๆ รับรองเลี้ยงดูทูตพม่า แล้วมีใบบอกขึ้นไปยังเมืองเว้ ว่าพม่าแต่งทูตให้เชิญพระราชสาสนแลเครื่องราชบรรณาการมาเจริญทางพระราชไมตรรี ขอชวนให้เข้ากันทำศึกกับเมืองไทย พระเจ้ากรุงเวียดนามมินมางให้ทูตพม่ารออยู่ที่เมืองไซ่ง่อน ให้หาองต๋ากุนขึ้นไปเมืองเว้ ประชุมข้าราชการผู้ใหญ่ปฤกษากันถึงเรื่องที่พม่าจะขอเปนไมตรีชวนตีเมืองไทย ข้างองต๋ากุนเห็นควรจะรับเปนไมตรีกับพม่า ด้วยประสงค์จะตีเอาเมืองพัตบองไปเปนของญวน แต่ฝ่ายองเลโบซึ่งเปนเสนาบดีว่าการต่างประเทศไม่เห็นชอบด้วย เห็นควรจะเปนไมตรีดีอยู่กับไทยอย่างเดิม ไม่ควรจะคบพม่า พระเจ้าเวียดนามมินมางเห็นชอบด้วยกับองเลโบ จึงไม่ยอมรับทูตพม่า เปนแต่มีราชสาสนแลส่งเครื่องราชบรรณาการตอบแทน ให้ทูตพม่าซึ่งคอยอยู่เมืองไซ่ง่อนถือกลับไป มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้ในหนังสือของครอเฟิดดังนี้
แลการที่พม่าแต่งทูตไปเมืองญวนครั้งนี้ พระเจ้ากรุงเวียดนามมินมางให้องเลโบเสนาบดีญวนมีศุภอักษรบอกเข้ามายังกรุงเทพฯ เมื่อณเดือน ๖ ปีวอกฉศก จุลศักราช ๑๑๘๖ แปลได้ใจความว่า เมื่อณปีมแมเบญจศก มีพม่าถือราชสาสนแลคุมเครื่องราชบรรณาการมาถึงเมืองไซ่ง่อน นายไพร่ ๔๗ นาย แจ้งว่าเรือที่มาแต่เมืองพม่าไฟไหม้ เสียที่เมืองเกาะหมาก ต้องจ้างกำปั่นอังกฤษมาส่ง ในพระราชสาสนพม่าว่าหยาบคายเปนอันมาก ตัดเอาแต่ใจความบอกกราบทูลเจ้าเวียดนาม ว่าแต่ครั้งพระเจ้ากรุงเวียดนามยาลอง ได้จัดให้ราชทูตมาหลายครั้งแล้วหาถึงไม่ ครั้งนี้ได้ยินว่าพระเจ้ากรุงเวียดนามขึ้นครองราชสมบัติใหม่ เมืองพม่ายินดีหาที่สุดมิได้ จึงจัดขุนนางผู้ใหญ่ให้เชิญราชสาสนมา ขอให้กรุงเวียดนามตัดทางไมตรีกับกรุงเทพฯ เสีย พม่าจะได้ทำศึกกับกรุงพระมหานครศรีอยุทธยา แล้วมีรับสั่งพระเจ้าเวียดนามว่า จะคบค้าด้วยพม่าก็จะเสียทางพระราชไมตรีกับกรุงเทพฯ ไป จึงมิให้ทูตขึ้นไปเฝ้า (ที่เมืองเว้) ให้กลับไปเสีย แล้วทูตพม่าอ้อนวอนให้รับเครื่องบรรณาการไว้ ขุนนางญวนพร้อมกันรับแหวนทับทิมไว้วง ๑ แลของทั้งปวงนั้นคืนให้ทูตไปสิ้นณเดือน ๓ ปีมแมเบญจศก พระเจ้ากรุงเวียดนามจึงมีรับสั่งให้เจ้าเมืองไซ่ง่อนจัดเรือส่งทูตพม่ากลับไป แลจัดอีแปะเสบียงอาหารพร้อมจ่ายให้ทูต ๆ กลับไปเมืองพม่าแล้ว พระเจ้ากรุงเวียดนามเห็นแก่ทางพระราชไมตรี จึงให้บอกข้อความเข้ามาให้กรุงเทพมหานครทราบ
การที่ญวนไม่ยอมเข้ากับพม่าในครั้งนั้น อาจจะเปนได้ด้วยเหตุหลายอย่าง มีคำที่ญวนอ้างภายหลังต่อมาว่า เมื่อพระเจ้าเวียดนามยาลองจะสิ้นพระชนม์ ได้มีรับสั่งว่าอย่าให้ลูกหลานคิดร้ายต่อกรุงศรีอยุทธยา ด้วยมีพระเดชพระคุณแก่พระเจ้ายาลองในเวลาตกทุกข์ยาก ได้อุปการะอุดหนจนกลับเปนใหญ่ได้ ความที่กล่าวดังนี้ อาจจะมีมูลความจริงบ้าง มีพยานเมื่อครั้งพวกแขกเมืองตานีไปชวนพระเจ้ายาลองให้เปนขบถเมื่อในรัชกาลที่ ๑ พระเจ้ายาลองก็ได้บอกเข้ามากราบทูลครั้ง ๑ มาครั้งนี้พม่าไปชวนให้ญวนเปนศัตรูต่อไทย ทีจริงก็ไม่มีความจำเปนอันใด ที่พระเจ้ามินมางจะต้องบอกเข้ามาให้ไทยทราบ หรือไม่ยอมให้ทูตพม่าเข้าเฝ้า ที่ทำอาจจะเปนด้วยรักษาทางพระราชไมตรีตามรับสั่งของพระเจ้ายาลองได้ แต่เมื่อพิเคราะห์ดูตามเรื่องที่มีมาในพระราชพงษาวดาร การที่ญวนรักษาทางพระราชไมตรีต่อไทย ดูเหมือนจะตีขีดคั่นเพียงไม่คิดร้ายรุกรานเข้ามาในหัวเมืองไทย แต่ส่วนเมืองที่เปนประเทศราชขึ้นไทยในครั้งนั้น เช่นเมืองเขมรก็ดี ลาวก็ดี ซึ่งญวนถือว่าเปนเมืองขึ้น ๒ ฝ่ายมาแต่โบราณ ตั้งแต่ล่วงรัชกาลที่ ๑ แล้ว ญวนไม่ได้ยอมเสียเปรียบไทย คิดขยายอำนาจญวนออกมาเสมอ จึงเปนเหตุจนถึงต้องรบกัน เมื่อในรัชกาลที่ ๓
เรื่องอังกฤษรบกับพม่าครั้งที่ ๑
เมื่อเดือน ๔ ปีมแมเบญจศก จุลศักราช ๑๑๘๕ พ.ศ. ๒๓๖๖ นั้น อังกฤษกับพม่าเกิดรบกันขึ้น ด้วยมีสาเหตุกันมาช้านาน มูลเหตุแห่งการสงครามนั้น เปนด้วยเรื่องแย่งอำนาจกันในประเทศน้อย ๆ ที่ตั้งอยู่ระหว่างเมืองพม่ากับเมืองอินเดียของอังกฤษ ประเทศน้อย ๆ เหล่านั้น ที่เขตรแดนต่อติดกับพม่า แต่ใต้ขึ้นไปเหนือ คือ เมืองยะไข่ ๑ เมืองจิตตกอง ๑ เมืองมณีบุระ ๑ ต่อนั้นออกไป ยังมีเมืองอัสสัม แลเมืองกระแซอิก ๒ เมือง รวมเปน ๕ เมือง ในเวลาเมื่ออังกฤษแรกออกมาตั้งในอินเดีย ยังไม่ทันที่จะมีอำนาจ แลข้างฝ่ายเมืองพม่าก็ยังแยกตอนใต้เปนเมืองรามัญ ตอนเหนือเปนเมืองพม่าเปนอิศรแก่กันอยู่นั้น เมืองทั้ง ๕ ที่กล่าวมา ต่างก็อยู่เปนอิศร เว้นแต่เวลาใดพม่าเอาเมืองมอญไว้ใด้ในอำนาจ เช่นครั้งพระเจ้าหงษาวดีบุเรงนองเปนต้น เมืองเล็ก ๆ เมืองใดที่อยู่ติดต่อกับแดนพม่า เกรงพม่าจะยกไปรบ ก็ยอมเปนประเทศราชขึ้นต่อเมืองพม่า เวลาใดพม่าอ่อนอำนาจลง เมืองเหล่านั้นก็กลับตั้งตัวเปนอิศรอิก เปนดังนี้มาจนถึงราชวงษ์พระเจ้าอลองพญาได้ครองเมืองพม่า ปราบปรามหัวเมืองมอญฝ่ายใต้ไว้ได้ในอำนาจสิทธิขาด ถึงแผ่นดินพระเจ้าปะดุง พม่าตีได้เมืองยะไข่ เมืองจิตตกอง เมืองมณีบุระ แลจะขยายราชอาณาจักรออกไปถึงเมืองกระแซ, เมืองอัสลัม จึงเริ่มเกิดเหตุเปนอริกับอังกฤษแต่นั้นมา แต่เปนเวลาที่อังกฤษยังมีกำลังไม่มากนัก ซ้ำประจวบเวลาที่กำลังทำศึกกับฝรั่งด้วยกันเอง อังกฤษจึงต้องเอาใจดีต่อพม่า จนกองทัพพม่าล่วงเลยเข้าไปในเขตรแดนอังกฤษ แลว่ากล่าวข่มขู่ต่าง ๆ อังกฤษก็ผ่อนผันพูดจาแต่โดยดี ครั้นต่อมาถึงแผ่นดินพระเจ้าจักกายแมง พม่ามีความประมาทหมายว่าจะทำได้อย่างครั้งพระเจ้าปะดุงผู้เปนไอยกา จึงตีเมืองน้อยที่ต่อเขตรแดนออกไปทางข้างอินเดียของอังกฤษ จนเมืองกระแซแลเมืองอัสลัม เวลานั้นอังกฤษเสร็จการสงครามแล้ว แลเชื่อว่ามีกำลังพอที่จะรบพม่าได้ จึงประกาศทำสงครามกับพม่า ชั้นแรกอังกฤษส่งทหารมาทางบก รบกองทัพพม่าที่ออกไปตั้งอยู่ณเมืองจิตตกอง เมืองยะไข่ แต่ครั้นพม่าถอยกลับเข้ามาในเขตรพม่า อังกฤษจะยกติดตามเข้ามาทางบก เห็นทางที่จะข้ามเขาบันทัดกันดารนัก จึงเปลี่ยนเปนยกกองทัพเรือเข้ามาตีทางปากน้ำ ตีได้เมืองร่างกุ้งแล้ว พอเข้าฤดูฝน จะยกกองทัพต่อขึ้นไปอิก ขัดสนด้วยกำลังพาหนะเสบียงอาหารแลไพร่พลก็เกิดไข้เจ็บ อังกฤษจึงต้องทำศึกกับพม่าอยู่คราวนั้นหลายปี
เมื่อก่อนอังกฤษจะรบพม่านั้น เรือเหราข้ามสมุทบรรทุกสินค้าไปขายที่เมืองสิงคโปร์ เมื่อปลายปีมแมเบญจศก ครอเฟิดผู้รักษาเมืองสิงคโปร์บอกขุนสุรภาษานายเรือให้เข้ามาเรียนต่อเสนาบดีไทยว่า อังกฤษเห็นจะเกิดรบกับพม่าเปนแน่แล้ว เพราะพม่าดูหมิ่นอังกฤษมาช้านาน จนอังกฤษทนไม่ได้จึงต้องรบ ครอเฟิดคัดหนังสือจดหมายเหตุ ซึ่งเลขานุการของผู้สำเร็จราชการอินเดียของอังกฤษ ได้เรียบเรียงชี้แจงเหตุการณ์ที่ได้มีมาในระหว่างอังกฤษกับพม่า จนถึงเกิดเหตุที่จะต้องรบกัน มอบให้ขุนสุรภาษาถือเข้ามาให้เสนาบดีไทยด้วยฉบับ ๑ ด้วยในเวลานั้นอังกฤษก็เข้าใจอยู่ว่า ไทยเปนศัตรูกับพม่ามาแต่เดิม คงจะไม่ช่วยพม่ารบ แต่ก็ไม่ไว้ใจไทยทีเดียว ด้วยฝ่ายไทยลงไปตีได้เมืองไทรบุรี ตั้งปกครองอยู่ใกล้ชิดติดแดนทางเกาะหมาก เกรงจะเอาเปรียบในเวลาอังกฤษติดการสงครามประการ ๑ อิกประการ ๑ อังกฤษรู้อยู่ว่ามอญเข้าข้างไทย แลมีมอญที่อพยพหลบหนีพม่าเข้ามาอยู่เมืองไทยมาก อังกฤษตีเมืองพม่าจำต้องตีขึ้นไปทางข้างฝ่ายใต้ ซึ่งเปนเมืองมอญอยู่ก่อน อังกฤษอยากจะได้กำลังมอญทั้งที่อยู่ในเมืองไทยแลที่อยู่ในเมืองมอญช่วยอังกฤษรบพม่าด้วย จึงได้คิดอ่านผูกพันทาบทามไว้โดยทางไมตรี
ปีวอกฉศก จุล ๑๑๘๖ พ.ศ. ๒๓๖๗ เมื่อเดือน ๕ ปีวอกฉศก กองอาทมาตออกไปสืบราชการทางแดนพม่า ได้ความมาว่าอังกฤษกับพม่าเกิดรบกันขึ้นแล้ว ทรงพระราชดำริห์ว่า การศึกที่เกิดขึ้นใกล้ชิดติดต่อกับพระราชอาณาเขตร ไม่ควรจะไว้ใจแก่เหตุการณ์ จึงมีท้องตราสั่งหัวเมืองชายแดนให้จัดการรักษาด่านทาง แลสืบสวนเหตุการณ์ให้ถ้วนถี่ขึ้น แลทรงพระราชดำริห์ให้เตรียมกองทัพที่จะยกออกไปตั้งฟังเหตุการณ์ที่ปลายแดน แต่ยังหาได้ยกไม่
งานพระเมรุเจ้าฟ้ากรมหลวงเทพวดี
เมื่อ เดือน ๙ แรม ๗ ค่ำ ปีมแมเบญจศก จุลศักราช ๑๑๘๕ พ.ศ. ๒๓๖๖ สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพวดี ซึ่งเปนสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอร่วมพระชนนีเหลืออยู่แต่พระองค์เดียวสิ้นพระชนม์ โปรดให้สร้างพระเมรุที่ท้องสนามหลวง แลชักพระศพออกสู่พระเมรุ เมื่อเดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีวอกฉศก พระราชทานเพลิงเมื่อวันขึ้น ๑๓ ค่ำ
ในงานพระเมรุคราวนี้ เกิดเหตุอันน่าเกลียดขึ้นเรื่อง ๑ คือ เมื่องานพระเมรุนั้น เจ้าพระยามหาเสนา (บุญสัง) กับเจ้าพระยาอภัยภูธร เกิดวิวาทกันขึ้น ด้วยเจ้าพระยามหาเสนาพาภรรยาน้อยไปดูงานที่พลับพลามวย ครั้นเวลาค่ำเลิกดอกไม้เสด็จกลับเข้าพระราชวังแล้ว เจ้านายแลขุนนางก็พากันกลับ เจ้าพระยามพาเสนาก็พาภรรยาน้อยตามหลังแคร่มา แล้วจึงถึงทนายถือเครื่องยศตามหลังหม่อม ๆ มาถึงมุมวังกรมหมื่นเทพพลภักดิ์ จะเข้าประตูวิเศษไชยศรี มาออกประตูรัตนพิศาล มาลงเรือที่ท่าขุนนาง ที่ประตูวิเศษไชยศรีนั้นคั่งกันอยู่ แคร่เจ้าพระยามหาเสนาจะเข้าไปยังไม่ได้ พอแคร่เจ้าพระยาอภัยภูธรที่สมุหนายกตามมาข้างหลังก็บุกรุกเข้าไป พวกทนายห้ามก็ไม่ฟัง เกิดตีกันขึ้น พวกทนายเจ้าพระยามหาเสนาแย่งเอากระบี่เครื่องยศฝักทองของเจ้าพระยาอภัยภูธรไว้ได้ แต่พวกภรรยาน้อยเจ้าพระยามหาเสนานั้นยับเยินเต็มที ครั้นรวบรวมกันเข้าได้แล้วก็พากันไปลงเรือ ฝ่ายบุตรหลานเจ้าพระยาอภัยภูธร เปนเจ้ากรมปลัดกรมพระตำรวจอยู่หลายนาย ครั้นส่งเสด็จขึ้นพระมหามณเฑียรแล้วก็พากันกลับออกมา พบเจ้าพระยาอภัยภูธรที่ทางจะเลี้ยวไปน่าศาลาลูกขุน เจ้าพระยาอภัยภูธรก็เล่าความซึ่งวิวาทกันนั้นให้ฟัง พวกบุตรหลานญาติพี่น้องเจ้าพระยาอภัยภูธรแจ้งดังนั้น ก็พากันวิ่งตามเจ้าพระยามหาเสนาลงมาทันที่ท่าเรือ แย่งชิงเอากระบี่คืนไปได้ เวลานั้นเกิดวิวาทกันอิกครั้ง ๑ เจ้าพระยามหาเสนาก็ลงเรือข้ามไปบ้าน เจ้าพระยาอภัยภูธรบุตรหลานก็พากันข้ามไปบ้าน ครั้นงานพระศพแล้ว เจ้าพระยามหาเสนาก็กราบบังคมทูลกล่าวโทษเจ้าพระยาอภัยภูธร จึงโปรดให้พระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นศักดิพลเสพ เปนตระลาการชำระ การที่ชำระกันนั้นก็เปนแต่ล้อเจ้าพระยามหาเสนาเล่น ด้วยท่านทำผิดธรรมเนียมหลงไปด้วยมาตุคาม ความยังไม่ทันแล้ว ก็พอช้างเผือกล้มแลสิ้นแผ่นดิน ต้องด้วยคำโบราณ ว่าท่านเสนาบดีผู้ใหญ่วิวาทกันเปนอุบาทว์ มักเกิดเหตุใหญ่ต่างๆ
เรื่องพระยาช้างเผือกล้ม
ถึงเดือน ๗ ปีวอกฉศก เมื่อขึ้น ๗ ค่ำ พระยาเสวตรไอยราล้มช้าง ๑ ครั้งถึงแรม ๘ ค่ำในเดือนเดียวกันนั้น พระยาเสวตรคชลักษณล้มอิกช้าง ๑ เหตุที่พระยาช้างเผือกอันเปนศรีพระนคร นับว่าเปนคู่พระบารมีในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลที่ ๒ ล้มไปในคราวเดียวกันถึง ๒ ช้างเช่นนั้น เปนเหตุให้เกิดรู้สึกกันทั่วไปว่าเปนอุปัทวเหตุอันสำคัญมีขึ้น จนถึงไม่สบายพระไทยในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎฯ ทรงผนวชเปนพระภิกษุ
ครั้นถึงเดือน ๘ ปีวอกฉศก มีพระราชดำรัสว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามงกุฎฯ พระชนมายุครบอุปสมบท แต่เปนเวลาพระเคราะห์ร้าย เสียช้างสำคัญศรีบ้านศรีเมือง ให้จัดการทรงผนวชแต่โดยควร อย่าให้เสียปีเสียเดือน ไม่ต้องแห่แหนเปนการใหญ่เหมือนอย่างประเพณีทรงผนวชสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ ซึ่งได้เคยทำมาแต่ก่อน ครั้นถึงณวันอังคาร เดือน ๘ ขึ้น ๑๑ ค่ำ จึงโปรดให้มีงานเวียนเทียนสมโภชสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอฯ ที่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน รุ่งขึ้นณวันพุฒ เดือน ๘ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ทรงพระเสลี่ยง มีกระบวนแห่พอสมควร คือกระบวนช้างม้าแลกระบวนพลเดินเท้า เครื่องสูงกลองชนะ แห่ออกประตูวิเศษไชยศรีไปเข้าประตูสวัสดิโสภา มาประทับเกยพลับพลาเปลื้องเครื่องน่าวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ทรงโปรยทานแล้ว เปลื้องเครื่องเข้าสู่ที่สรง แล้วทรงพระภูษาจีบเขียนทองทรงฉลองพระองค์ครุย เสด็จเข้าสู่พระอุโบสถ ทรงผนวชในที่ชุมนุมสงฆ์ สมเด็จพระสังฆราช (ด่อน) เปนพระอุปัชฌาย์ พระราชาคณะองค์ใดจะเปนกรรมวาจาจารย์ แลอนุสาวนาจารย์ หาปรากฎไม่ ทรงผนวชแล้ว ประทับอยู่ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดารามคืน ๑ ด้วยในบ่ายวันทรงผนวชนั้นมีการสวดมนต์ฉลอง รุ่งขึ้นเลี้ยงพระแล้วจึงเสด็จไปประทับอยู่ในวัดมหาธาตุ
เหตุการณ์เบ็ดเตล็ดในรัชกาลที่ ๒
ในหนังสือพระราชพงษาวดาร ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ ยังมีจดหมายเหตุเบ็ดเตล็คลงไว้ตามระยะปีอิกหลายเรื่อง ข้าพเจ้าเห็นว่าเปนแต่เรื่องละเล็กละน้อย จึงไม่ได้แต่งลงในเนื้อเรื่อง แต่ไม่ควรจะยกเสีย จึงรวมมาลงไว้เปนหมวด ๑ ต่อไปนี้คือ:-
ปีมเมียโทศก จุลศักราช ๑๑๗๒ พ.ศ. ๒๓๕๓
๑) เดือน ๓ น้ำในแม่น้ำเค็มขึ้นไปถึงบางพูด เหนือปากเกร็ด
๒) เจ้าฟ้าพิกุลทอง กรมขุนศรีสุนทร สิ้นพระชนม์ เจ้าฟ้ากรมขุนศรีสุนทรนี้ เปนพระธิดากรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท เจ้าศิริรจจาน้องพระเจ้าเชียงใหม่ (กาวิละ) เปนเจ้าจอมมารดา จึงโปรดให้เปนเจ้าฟ้า แลได้เปนกรมมาแต่ในรัชกาลที่ ๑
ปีมแมตรีศก จุลศักราช ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔
๑) วันพุฒ เดือน ๑๑ แรมค่ำ ๑ เห็นดาวหางทางทิศพายัพ เห็นอยู่จนเดือน ๒ แรม ๗ ค่ำ จึงหายไป ดาวหางที่เห็นคราวนั้น ผู้ที่จำได้ว่าใหญ่ผิดกว่าดาวหางซึ่งเห็นมาแต่ก่อน สังเกตเหตุการณ์ว่ามีแต่โคกระบือเกิดเปนไข้รบาด
๒) เมื่อณเดือน ๑๑ นั้น มีการแห่พระกฐินเปนการใหญ่ โปรดให้จัดเรือกระบวนแห่ผ้าไตรที่จะพระราชทานพระกฐินแลไตรปีรอบพระนคร ให้แต่งเรือกระบวนพยุหยาตราอย่างใหญ่ เรือเอกไชยเรือกิ่งพระที่นั่งเรือประกอบ ทรงไตรพระกฐินบ้างไตรปีบ้าง เรือกราบแลเรือต่าง ๆ ฝีพายสวมเสื้อแดงหมวกแดงกางเกงสีต่าง ๆ ทุกลำ เกณฑ์ข้าราชการให้ทำเรือแห่ ก็คิดประดิษฐ์ทำต่าง ๆ กัน เปนเรือจรเข้ เรือปลา เหรา เรือมังกรรูปสัตวน้ำต่าง ๆ มีเครื่องเล่นไปในลำเรือประกวดประขันกัน คนขี่จรเข้ คนขี่ปลา คนเกิดในหอย เปนการเอิกเกริกเหมือนอย่างครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระราชทานเงินหลวงแจกคนละสลึง สิ้นเงิน ๓๐ ชั่งเศษ
ปีวอกจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๗๔ พ.ศ. ๒๓๕๕
๑) วนพฤหัศบดี เดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ ช้างพลายกระซึ่งเจ้านครเวียงจันท์ (อนุ) ถวายมาถึงกรุงเทพฯ โปรดให้ขึ้นระวางเปนพระบรมนาเคนทร์
๒) กรมหมื่นนรินทรพิทักษ์สิ้นพระชนม์ กรมหมื่นนรินทรพิทักษ์นี้ พระนามเดิมเรียกว่าหม่อมมุก เปนบุตรเจ้าพระยามหาสมบัติครั้งกรุงเก่า ทรงสถาปนาพระเกียรติยศขึ้นเปนเจ้า แลรับพระสุพรรณบัตรเปนกรมหมื่นนรินทรพิทักษ์แต่ในรัชกาลที่ ๑ เพราะเปนพระภัศดาพระองค์เจ้ากุ ซึ่งทรงสถาปนาพระนามเปนกรมหลวงนรินทรเทวี เมื่อในรัชกาลที่ ๔ เปนพระเจ้าน้องนางเธอในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๑
๓) เดือน ๔ เกิดความเรื่องพระอินทรอไภยเปนชู้กับเจ้าจอมในวัง ให้ประหารชีวิตร พระอินทรอไภยนี้ เปนลูกเธอเจ้ากรุงธนบุรีร่วมมารดากับพระพงษ์นรินทร์ มารดาเปนธิดาเจ้านครศรีธรรมราช เรียนวิชาเปนแพทย์ทั้ง ๒ คน โปรดให้มีเกียรติยศเปนพระพงษ์นรินทร์ คน ๑ พระอินทรอไภยคน ๑ ทำนองเปนตำแหน่งราชินีกูล ได้พระราชทานพานทองมีบันดาศักดิรองเสนาบดี แต่จะได้เปนในรัชกาลที่ ๑ หรือที่ ๒ ไม่ทราบแน่
มีในจดหมายเหตุทรงจำฯ เรื่องพระราชวิจารณ์ น่า ๒๔ ว่าพระพงษ์นรินทร์บวชในรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีฉลูเบญจศก จุลศักราช ๑๑๕๕ แห่ผนวชพร้อมกับสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนเสนานุรักษ์ นักพระองค์เอง แลพระพงษ์นรินทร์อยู่ท้าย ได้ใส่ชฎาเบี่ยง กรรเจียกทัด แลเห็นได้ว่าทรงยกย่องเปนอย่างเจ้า แต่เวลานั้นจะมียศเปนพระพงษ์นรินทร์แล้วหรือยัง สงไสยอยู่ ด้วยในหนังสือความทรงจำแต่งเมื่อในรัชกาลที่ ๓ พระพงษ์นรินทร์จได้เปนหมอหลวงตั้งพระโอสถถวายมาจนตลอดรัชกาลที่ ๒ ที่พระอินทรอไภยเปนชู้กับเจ้าจอมก็ด้วยเรื่องเปนหมอเข้าไปรักษาข้าราชการฝ่ายใน ครั้งนั้นยังละหลวม
๔) วันอาทิตย์ เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ ช้างพลายกระรูปงาม พระยาเชียงใหม่ถวายลงมาถึงกรุงเทพฯ โปรดให้ขึ้นระวางเปนพระบรมหัศดินทร์ วรินทรราชพาหนะ พื้นขาวกระสมพงษ์ สารทรงประเสริฐศักดิ์ เฉลิมลักษณเลิศฟ้า
๕) ได้พบในบานแพนกหนังสือจุลพนคำหลวง ฉบับหลวง มีความว่า “อนึ่งมีในพระราชพงษาวดาร ในเรื่องพระเจ้าประทุมสุริวงษ์สมุด ๑๔ ว่าณปีขาลจัตวาศก จุลศักราช ๘๔๔ สมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ ให้ประชุมพระสงฆ์สบสังวาศ แลนักปราชญ์ราชบัณฑิตยทั้งปวง ผูกพระมหาชาติคำหลวงเปนพิศดารจบทั้ง ๑๓ กัณฑ์ ครั้นกรุงฯ เสียแก่พม่าข้าศึก หนังสือก็สูญหายอันตรธาน ของบุราณคงอยู่
ทศพร
วนปเวศน
ชูชก
มหาพน	๗ กัณฑ์
กุมาร
มหาราช
นครกัณฑ์
สูญขาดเสีย
หิมพานต์
ทานกัณฑ์
จุลพน	๖ กัณฑ์
มัทรี
สักรบรรพ
ฉกระษัตร
ครั้นณปีจอฉศก จุลศักราช ๑๑๗๖ สมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จออกณพระที่นั่งพระมหาจักรพรรดิ ทรงประฏิบัติพระสงฆ์ ครั้นภุกดากฤตย์แล้ว มีพระราชโองการมาณพระบัณฑูร ให้อ่านพระมหาชาติคำหลวงให้พระสงฆราชาคณะฟัง แล้วมีพระราชโองการดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งว่า พระมหาชาติที่ขาดหายไปนั้น ให้พระราชาคณะแลนักปราชญ์ราชบัณฑิตย์คิดตกแต่งขึ้นให้บริบูรณ์ทั้ง ๑๓ กัณฑ์ ไว้สำหรับจะได้สวดสรรเสริญบูชาพระพุทธคุณ ตามขนบบุราณราชประเพณีมาแต่ก่อน” ดังนี้ หนังสือมหาชาติคำหลวง ๑๓ กัณฑ์จึงมีขึ้นบริบูรณ์เมื่อในรัชกาลที่ ๒ แลให้พิมพ์ไว้ในหนังสือวชิรญาณแล้วทั้ง ๑๓ กัณฑ์
ปีชวดอัฐศก จุลศักราช ๑๑๗๘ พ.ศ. ๒๓๕๙
๑) วันอาทิตย์ เดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ ช้างพลายเนียม เจ้านครเวียงจันท์ (อนุ) ถวายมาถึงกรุงเทพฯ โปรดให้ขึ้นระวางเปนพระบรมนาเคนทร์ คเชนทรธราธาร กำแหงหาญห้าวเหี้ยม ลักษณเนียมประทุมทันต์ เฉลิมขวัญพระนคร เกียรติขจรจบสกล มิ่งมงคลเลิศฟ้า
ปีฉลูนพศก จุลศักราช ๑๑๗๙ พ.ศ. ๒๓๖๐
๑. นายนกเผาตัวตายที่วัดอรุณ เปนการเอาชีวิตรบูชาพระรัตนไตรย การที่คนมีความเลื่อมใสในสาสนาแก่กล้า จนถึงสละชีวิตรตน ด้วยเข้าใจว่าจะแลกเอามรรคผลในทางสาสนานั้น มีทุกลัทธิสาสนา ในส่วนคติพระพุทธสาสนา แม้มีสิกขาบทห้ามในพระวินัย ก็ยังมีหนังสืออื่นที่โบราณาจารย์แต่งยกย่องการสละชีวิตรให้เปนทาน เพื่อแลกเอาประโยชน์พระโพธิญาณ จึงทำให้คนแต่ก่อนโดยมากมีความนิยมว่า การสละชีวิตรเช่นนั้น เปนความประพฤติชอบ ในกรุงรัตนโกสินทรนี้ เมื่อในรัชกาลที่ ๑ มีนายเรืองคน ๑ ได้เผาตัวเองเช่นนายนก ได้ทำรูปไว้ที่วัดอรุณทั้งนายเรืองแลนายนก แลมีศิลาจาฤก ไว้ ดังนี้
จาฤกที่รูปนายเรือง
“รูปนี้นายเรืองผู้เผาตัว ณวันศุกรเดือน ๓ ขึ้น ๘ ค่ำ เพลาทุ่มเศษ จุลศักราช ๑๑๕๒ ปีจอโทศก เมื่อแต่ก่อนเผาตัวประมาณ ๙ วัน ๑๐ วันนั้น มีความว่านายเรืองกับสหาย ๒ คน คือขุนศรีกัณฐัศว์กรมม้า แลนายทองรัก พากันไปในพระอุโบสถวัดครุธ ต่างปราถนาพุทธภูมิ เสี่ยงดอกบัวอ่อนคนละดอก ว่าถ้าใครจะสำเร็จแก่พระโพธิญาณแล้วขอดอกบัวผู้นั้นจงบาน ครั้นรุ่งขึ้นก็บานแต่ดอกบัวของนายเรือง ตั้งแต่นั้นนายเรืองก็มาอยู่ที่การบุเรียญเก่าวัดอรุณราชธาราม สมาทานอุโบสถศีล ฟังเทศนาเอานำมันชุบสำลีเปนเชี้อพาดแขนทั้ง ๒ จุดไฟบูชาต่างประทีปทุกวัน จนถึงวันเผาตัว นายเรืองฟังเทศนาจบแล้วก็นุ่งห่มผ้าชุบน้ำมันเดินออกมาน่าการบุเรียญ นั่งพับเพียบพนมมือรักษาอารมณ์สงัดดีแล้วก็จุดไฟเผาตัวเข้า เมื่อเปลวไฟวูบขึ้นท่วมตัวนั้น นายเรืองร้องว่าสำเร็จปราถนาแล้ว ขณะนั้นคนซึ่งดูอยู่ประมาณ ๕๐๐ - ๖๐๐ เศษ บ้างก็ร้องสาธุการเปลื้องผ้าห่มโยนบูชาเข้าไปในกองไฟ ชั้นแต่แขกภายนอกพระสาสนา ก็ถอดหมวกเอาคำนับโยนเข้าไปในกองไฟด้วย ครั้นไฟโทรมแล้ว คนที่มีศรัทธาช่วยกันยกศพใส่โลงไว้ในการบุเรียญ สวดพระอภิธรรม ๓ คืนแล้ว พาศพไปเผาที่ทุ่งนาวัดหงษ์ เมื่อเผาศพไฟชุมนั้นปลาในท้องนา ๑๑ ปลา ๑๒ ปลาโลดเข้ามาเข้าในกองไฟตายด้วย ครั้นไฟดับแล้วเห็นอัฐินายเรืองสีเขียว ขาว เหลือง ขาบ ดูปลาด ก็ชวนกันเก็บอัฐิใส่โกษฐดีบุกไว้ในการบุเรียญเก่าวัดอรุณราชธารามนี้”
จาฤกที่รูปนายนก
“รูปนี้รูปนายนกผู้เผาตัว เมื่อณวันพุฒเดือน ๖ แรม ๗ ค่ำ จุลศักราช ๑๑๗๙ ปีฉลูนพศก ที่วัดอรุณราชธาราม วันนั้นฝนตกตั้งแต่เพลาพลบ จน ๑๑ ทุ่มจึงขาดเมล็ดแล้ง ครนเพลาเช้าขึ้นคนจึงมาเห็นนายนกนั่งสมาธิเผาตัวตายอยู่ใต้ต้นพระมหาโพธิ น่าพระวิหารเก่า แต่ไฟนั้นดับแล้ว อนึ่งเมื่อก่อนนี้ประมาณเดือนเศษ นายนกได้บอกญาติมิตรแลชาวบ้านที่ชอบใจกันว่า เราประพฤติสุจริตธรรม ทำบุญรักษาศีลตั้งจิตปราถนาพระนิพานธรรม แต่นั้นมานายนกก็ปรนิบัดิมักน้อยละบ้านเรือนญาติมิตรเสีย ออกไปสมาทานศีลเจริญภาวนารักษาจิตรอยู่ในการบุเรียญเก่า ณวัดอรุณราชธาราม จะได้เปนกังวลด้วยการซึ่งจะบำรุงกายแลกิจที่จะบริโภคนั้นหามิได้ เมื่อใครมีศรัทธาให้อาหารก็ได้บริโภค บางทีอดอาหารมื้อหนึ่งบ้าง วันหนึ่งบ้าง ทรมานตนมาจนวันเผาตัวตาย แต่เมื่อนายนกเผาตัวนั้น จะได้บอกกล่าวแก่ญาติมิตรผู้ใดผู้หนึ่งให้รู้หามิได้ คนทั้งปวงเมื่อเห็นศพนายนกเผาตัวตาย ก็มีศรัทธาพากันมาทำบุญบังสกุลสการศพนายนกเปนอันมาก”
ปีขาลสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๘๐ พ.ศ. ๒๓๖๑
๑) วันเสาร์เดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เวลาพลบ เกิดพายุใหญ่ที่กรุงเก่า ฟ้าผ่ายอดพระเจดีย์วัดภูเขาทอง วัดเจ้าขรัว แลพระปรางค์วัดกระษัตรายอดหัก พระเจดีย์วัดภูเขาทองแลวัดเจ้าขรัวใครจะปฏิสังขรณ์หาปรากฎไม่ ได้ความแต่ว่าวัดกระษัตรานั้น เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ทรงปฏิสังขรณ์ทั้งพระอาราม
๒) วันอาทิตย์เดือน ๑ ขึ้น ๕ ค่ำ ฟ้าผ่าถูกเสาชิงช้า
ปีเถาะเอกศก จุลศักราช ๑๑๘๑ พ.ศ. ๒๓๖๒
๑) ในครั้งเมื่อทำสวนขวานั้น เรือสำหรับข้างในพายในสระสวนขวา แต่แรกใช้เรือสำปั้นไม้ฉำฉาสั่งมาแต่เมืองจีน พระยาสุริยวงษ์มนตรี (ดิศ) เห็นว่ารูปเรือสำปั้นจีนเร่อร่านัก จึงคิดต่อเปนเรือสำปั้นแปลง แก้ไขรูปให้เพรียวกว่าเรือจีน ถวายสำหรับข้างในพายในสระสวนขวา ต่อนั้นพระยาสุริยวงษ์มนตรีจึงคิดอ่านเปนเรือสำปั้นยาว ๗ วา ๘ วา ครั้นช่างเรือชำนาญแล้ว จึงให้ทำเปนเรือสำปั้นขนาดใหญ่มีเก๋งสลักลวดลายเรียกว่า เรือเก๋งพั้ง ยาวถึง ๑๔ - ๑๕ วา ใช้เปนเรือพระที่นั่ง แลเรือที่นั่งเจ้านายเรือข้าราชการผู้ใหญ่  ส่วนเรือญวน ซึ่งเปนเรือต่อขนาดใหญ่ใช้แจวมีเก๋งสำหรับไปทางไกลนั้น เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานรักษ์ทรงริทำขึ้นก่อน แล้วจึงเปนตัวอย่างทำใช้กันต่อไป มีทั้งของหลวง ของเจ้านาย แลข้าราชการผู้ใหญ่
๒) วันพฤหัศบดี เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๐ ค่ำ เกิดน้ำใหญ่ท่วมเข้าไปในกำแพงพระนคร น้ำท่วมคราวนี้ ไม่ใช่คราวท่วมใหญ่ ที่เรียกกันว่าปีเถาะน้ำมาก คราวนั้นในรัชกาลที่ ๓ เมื่อปีเถาะตรีศก จุลศักราช ๑๑๙๓ พ.ศ. ๒๓๗๔
๓) วันศุกร์ เดือน ๓ ขึ้น ๓ ค่ำ ดาวพระอังคารเข้าในวงพระจันทร์
ปีมโรงโทศก จุลศักราช ๑๑๘๒ พ.ศ. ๒๓๖๓
๑) วันพฤหัศบดี เดือน ๑๑ แรม ๔ ค่ำ เวลาบ่าย ๓ โมง ฝนตกฟ้าฝ่าถูกยอดพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท
๒) ณเดือน ๔ มีการพระราชพิธีโสกันต์สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าพระองค์น้อย (คือพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว) ทำเขาไกรลาศแลมีการแห่อย่างโสกันต์เจ้าฟ้า แรมค่ำหนึ่ง ๒ ค่ำ ๓ ค่ำ เจริญพระพุทธมนต์โสกันต์ แรม ๔ ค่ำโสกันต์แล้วสมโภชอิก ๓ เวลา
ปีมเสงตรีศก จุลศักราช ๑๑๘๓ พ.ศ. ๒๓๖๔
๑) เดือน ๙ ขึ้น ๑๐ ค่ำ เข้าแพงถึงเกวียนละชั่ง ๑
ปีวอกฉศก จุลศักราช ๑๑๘๖ พ.ศ. ๒๓๖๗
๑) วันจันทร์ เดือน ๖ ขึ้น ๖ ค่ำ เห็นดาวพฤหัศบดีเข้าในดวงพระจันทร์
ของซึ่งเกิดขึ้นในรัชกาลที่ ๒ มีอิกอย่าง ๑ คือ เครื่องถ้วยชามเบญจรงค์ แลลายน้ำทอง เครื่องเบญจรงค์ครั้งกรุงเก่าที่ไทยให้อย่างลายให้ทำ มีแต่ลายเทพพนมนรสิงห์ พื้นนอกสีดำ ข้างในสีเขียว ครั้งรัชกาลที่ ๑ ได้เริ่มให้อย่างไปทำลายแลสีแปลกออกไปบ้าง แต่ของที่ดีเช่นถ้วยชามลายน้ำทอง ผูกลวดลายเปนดอกกุหลาบแลดอกไม้อื่น ๆ แลโถชามเบญจรงค์เปลี่ยนเปนสีต่าง ๆ เปนรูปต่าง ๆ คือ ราชสีห์และครุธ เปนต้น มามีขึ้นในรัชกาลที่ ๒ ซึ่งนับว่าเปนของอย่างเอกที่พบอยู่ในเวลานี้ แต่จะเริ่มทำเมื่อปีไรไม่พบจดหมายเหตุ จึงไม่ได้ลงไว้ตามศักราช เครื่องลายน้ำทองแลเบญจรงค์ที่ทำต่อมา ลวดลายแลฝีมือทำสู้ครั้งรัชกาลที่ ๒ ไม่ได้
ผลประโยชน์แผ่นดิน
ภาษีอากรที่เก็บในรัชกาลที่ ๒ คือ ค่านาอย่าง ๑ อากรสวนอย่าง ๑ อากรบ่อนเบี้ยอย่าง ๑ ภาษีด่านขนอนอย่าง ๑ อากรตลาดอย่าง ๑ ภาษีสินค้าเข้าออกอย่าง ๑ ค่าราชการอย่าง ๑ จำนวนเงินภาษีอากรทั้งปวงนี้ ที่ได้ปี ๑ ไม่ใคร่พอจับจ่ายใช้สอยในราชการ ต้องแต่งสำเภาไปค้าขายหากำไรเพิ่มเติม ครั้งนั้นมีเรือกำปั่นหลวง ๒ ลำ ชื่อเรือมาลาพระนครลำ ๑ เรือเหราข้ามสมุทลำ ๑ แต่งไปค้าขายถึงอินเดียบ้าง ไปเพียงเกาะหมากบ้าง เมืองสิงคโปร์บ้าง เมืองหมาเก๊าบ้าง เจ้านายแลข้าราชการที่มีทุนทรัพย์ต่างก็ต่อกำปั่นไปเที่ยวค้าขาย เงินหลวงที่ได้ในปี ๑ ๆ บางปีก็พอเบี้ยหวัด บางปีก็ไม่ได้พอ ต้องลดอัตราเบี้ยหวัดลง บางปีสามส่วนลดส่วนหนึ่งบ้าง บางปีต้องลดถึงกึ่งหนึ่งบ้าง บางปีก็พระราชทานผ้าลายแจกเพิ่มเติมในเบี้ยหวัดบ้าง
ความปรากฎในใบบอกของครอเฟิด ว่าได้สืบสวนเรื่องผลประโยชน์แผ่นดิน ได้ความว่าปีหนึ่งจำนวนผลประโยชน์แผ่นดินที่ได้ ดังนี้:-
ค่านา	๒๕๘,๐๐๐ บาท
อากรสุรา	๒๖๔,๐๐๐ บาท
อากรบ่อนเบี้ย	๒๖๐,๐๐๐ บาท
อากรตลาด	๑๖๕,๐๐๐ บาท
ค่าน้ำ	๖๔,๐๐๐ บาท
ผูกปี้จีน (บางทีจะรวมทั้งค่าราชการ)	๒๐๐,๐๐๐ บาท
กำไรอากรรังนก	๑๐๐,๐๐๐ บาท
กำไรขายฝาง (หาบละบาท ๕๐ สตางค์)	๒๒๕,๐๐๐ บาท
กำไรขายดีบุก (หาบละ ๑๕ บาท)	๖๐,๐๐๐ บาท
กำไรอากรพริกไทย	๓๒๐,๐๐๐ บาท
กำไรขายของอย่างอื่นในพระคลังสินค้า	๑๑๐,๐๐๐ บาท
ภาษีขาเข้าแลกำไรในการค้าขายนอกจากพระคลังสินค้าขาย	๒๐๐,๐๐๐ บาท
รวมผลประโยชน์แผ่นดินที่ได้ปีหนึ่ง	๒,๒๒๖,๐๐๐ บาท
ครอเฟิดว่าสมกับที่เจ้าพระยาทิพากรวงษ์กล่าวข้อ ๑ ว่าสืบได้ความว่าเพราะการใช้จ่ายมาก เงินที่เหลือคงพระคลังมีน้อย มีเงินคงพระคลังในคราว ๑ ไม่ใคร่เกินกว่า ๑๖๐,๐๐๐ บาท
พระราชานุกิจ
ประเพณีในราชสำนักครั้งในรัชกาลที่ ๒ ทรงประพฤติพระราชานุกิจก็คล้ายกันกับเมื่อครั้งรัชกาลที่ ๑ ผิดกันไม่มากนัก คือเวลาเช้าเสด็จออกท้องพระโรง เลี้ยงพระแล้วเสด็จออกขุนนาง ว่าราชการแผ่นดินในตอนเช้าเวลา ๑ เวลาในระหว่างนั้น เมื่อเสด็จขึ้นแล้ว (เข้าใจว่าทรงการช่างต่างๆ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลที่ ๒ มีฝีพระหัดถ์ในการช่าง ยังมีสิ่งของที่ได้ทรงทำเองอยู่หลายอย่าง) เวลาบ่าย ๕ โมงเสด็จออกทรงฟังรายงานการก่อสร้างแลการอื่นๆ บ้าง ทรงพระราชนิพนธ์บทกลอนบ้าง พอค่ำทรงสดับพระธรรมเทศนาในท้องพระโรงกัณฑ์ ๑ แล้ว เสด็จออกที่พระที่นั่งสนามจันทร์บ้าง ในท้องพระโรงบ้าง เบิกเจ้านายแลข้าราชการเข้าเฝ้า ทรงประภาษราชการอิกครั้ง ๑ จนเวลายามเศษจึงเสด็จขึ้น โปรดให้พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ เปนแม่กองพิจารณาความฎีกาของราษฎร แลทรงบัญชาการกรมพระตำรวจด้วย ด้วยกรมพระตำรวจมีน่าที่รับแลพิจารณาฎีกา กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ทรงบัญชาการเรื่องความฎีกาสิทธิขาด คอยทรงสะสางมิให้คั่งค้าง
สวรรคต
เมื่อณวันพุฒ เดือน ๘ แรม ๔ ค่ำ ปีวอกฉศก จุลศักราช ๑๑๘๖ พ.ศ. ๒๓๖๗ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวร มีพระอาการให้มึนแลเมื่อยพระองค์ จึงเรียกพระโอสถข้างที่ชื่อจรไนเพ็ชร ซึ่งเคยเสวยมาแต่ก่อนนั้นมาเสวย ครั้นเสวยแล้วเกิดพระอาการให้ร้อนเปนกำลัง จึงรับสั่งเรียกพระโอสถชื่อว่าทิพโอสถมาเสวยอิกขนาน ๑ พระอาการก็ไม่คลาย กลับเชื่อมซึมไป มิได้ตรัสสิ่งใด แพทย์หลวงประกอบพระโอสถถวาย ก็เสวยไม่ได้ต่อมา ประชวรอยู่ ๘ วัน ครั้นถึงณวันพุฒ เดือน ๘ แรม ๑๑ ค่ำ เวลาย่ำค่ำแล้ว ๕ บาท ก็เสด็จสู่สวรรคต สิริพระชนมายุได้ ๕๘ พรรษา เสด็จดำรงราชสมบัติอยู่ ๑๖ พรรษา
เรื่องสืบสันตติวงษ์
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลที่ ๒ ทรงพระประชวรโดยรวดเร็ว แลมีพระอาการตรัสไม่ได้มาแต่แรก จึงไมได้ทรงมอบราชสมบัติแก่พระราชวงษ์พระองค์ใด ครั้นเสด็จสวรรคตแล้ว พระราชวงษานุวงษ์แลข้าราชการจึงปรึกษากันถวายราชสมบัติแก่พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ ซึ่งเปนพระเจ้าลูกยาเธอพระองค์ใหญ่ เจริญพระชนมายุกว่าพระองค์อื่น แลได้ทรงรับราชการต่างพระเนตรพระกรรณในราชกิจทั้งปวงมา ให้ผ่านพิภพสืบสนองพระองค์สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวซึ่งเสด็จสรรคตนั้น
พระราชโอรสพระราชธิดา ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย
เรียงตามลำดับพระชัณษา พระเจ้าลูกเธอประสูตรแต่เมื่อเสด็จดำรงพระยศ เปนเจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร ๔๗ พระองค์
๑ พระองค์เจ้าหญิงจักรจั่น ประสูตรปีมเสงสัปตศก จุลศักราช ๑๑๔๗ พ.ศ. ๒๓๒๘
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาสี ซึ่งคนทั้งหลายเรียกกันโดยมากว่า เจ้าคุณพี
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๑
๒ พระองค์เจ้าชาย ประสูติเมื่อปีมแมนพศก จุลศักราช ๑๑๔๙ พ.ศ. ๒๓๓๐
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาสวน
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๑
๓ พระองค์เจ้าชายทับ (คือพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว) ประสูตรณวันจันทร์ เดือน ๔ แรม ๑๐ ค่ำ ปีมแมนพศก จุลศักราช ๑๑๔๙ พ.ศ. ๒๓๓๐
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาเรียม (สมเด็จพระศรีสุลาไลย) ในรัชกาลที่ ๒ รับพระสุพรรณบัตรเปนกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ เมื่อณวันอาทิตย์ เดือน ๑๐ แรม ๓ ค่ำ ปีรกาเบญจศก จุลศักราช ๑๑๗๕ พ.ศ. ๒๓๕๖
ได้ทรงกำกับราชการกรมท่า กรมพระคลังมหาสมบัติ กรมพระตำรวจ ว่าความฎีกา แลรับราชการต่าง ๆ ต่างพระเนตรพระกรรณ
เสด็จผ่านพิภพ เมื่อณวันพุฒ เดือน ๘ แรม ๑๑ ค่ำ ปีวอกฉศก จุลศักราช ๑๑๘๖ พ.ศ. ๒๓๖๗
สวรรคต ณวันพุฒ เดือน๕ ขึ้นค่ำ ๑ ปีกุญ จุลศักราชยังเปน ๑๒๑๒ พ.ศ. ๒๓๙๓ พระชัณษา ๖๔ พรรษา
พระราชประวัติปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารรัชกาลที่ ๒ แลที่ ๓ โดยพิศดาร
๔ พระองค์เจ้าหญิงลำภู ประสูตรณวันพุฒ เดือน ๔ ปีรกาเอกศก จุลศักราช ๑๑๕๑ พ.ศ. ๒๓๓๒
ในรัชกาลที่ ๓ รับพระสุพรรณบัตรเปนกรมขุนกัลยาสุนทร เมื่อณวันอาทิตย์ เดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีมโรงจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๙๔ พ.ศ. ๒๓๗๕ ได้ว่าราชการฝ่ายในหลายอย่าง แลได้รักษากุญแจพระราชวังชั้นใน
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓ เมื่อณวัน  ๘ ปีมเมีย จุลศักราช ๑๒๐๘ พ.ศ. ๒๓๘๙
พระชัณษา ๕๘ ปี
๕ พระองค์เจ้าหญิงป้อม ประสูตรณวันพฤหัศบดี เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีจอยังเปนเอกศก จุลศักราช ๑๑๕๑ พ.ศ. ๒๓๓๒
ที่ ๒ ในสมเด็จพระศรีสุลาไลย
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีฉลูเบญจศก จุลศักราช ๑๑๕๕ พ.ศ. ๒๓๓๖
พระชัณษา ๕ ปี
๖ พระองค์เจ้าหญิงทับทิม ประสูตรณวันพฤหัศบดี เดือนอ้าย ขึ้น ๓ ค่ำ ปีจอ จุลศักราช ๑๑๕๒ พ.ศ. ๒๓๓๓
ในเจ้าจอมมารดาแจ่มใหญ่
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๗ พระองค์เจ้าหญิงยี่สุ่น ประสูตรณวันจันทร์ เดือน ๓ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีจอ จุลศักราช ๑๑๕๒ พ.ศ. ๒๓๓๓
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาเหมใหญ่
ได้ว่าพนักงานพระภูษา เห็นจะในรัชกาลที่ ๓
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อปีมเสงเอกศก จุลศักราช ๑๒๓๑ พ.ศ. ๒๔๑๒
พระชัณษา ๘๐ ปี
๘ พระองค์เจ้าชายกล้วยไม้ ประสูตรณวันเสาร์ เดือน ๖ แรม ๑๑ ค่ำ ปีกุญ จุลศักราช ๑๑๕๓ พ.ศ. ๒๓๓๔
ในรัชกาลที่ ๒ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นสุนทรธิบดี
ในรัชกาลที่ ๓ เพลิงไหม้วัง สิ้นพระชนม์ในเพลิง เมื่อณวัน ๕  ๕ ปีเถาะ จุลศักราช ๑๑๙๓ พ.ศ. ๒๓๗๔ พระชัณษา ๔๐ ปี
เปนต้นสกุลกล้วยไม้ ณกรุงเทพ
๙ พระองค์เจ้าหญิงบุบผา ประสูตรณวันจันทร์ เดือน ๗ ปีกุญ จุลศักราช ๑๑๕๓ พ.ศ. ๒๓๓๔
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาสี (เจ้าคุณพี)
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๑๐ พระองค์เจ้าหญิงวงษ์ ประสูตรวันอังคาร เดือน ๘ ปีกุญ จุลศักราช ๑๑๕๓ พ.ศ. ๒๓๓๔
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาศิลา
ในรัชกาลที่ ๓ ได้ว่าพนักงานพระสุคนธ์
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๑๑ พระองค์เจ้าหญิงปุก ประสูตรเมื่อวันพุฒ เดือน ๑๒ แรม ๒ ค่ำ ปีชวด จุลศักราช ๑๑๕๔ พ.ศ.๒๓๓๕
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาสั้น
สิ้นพระชนมในรัชกาลที่ ๕
เมื่อปีรกา จุลศักราช ๑๒๓๕ พ.ศ. ๒๔๑๔
พระชัณษา ๘๑ปี
๑๒ พระองค์เจ้าชายดำ ประสูตร เดือน ๔ ปีชวด จุลศักราช ๑๑๕๔ พ.ศ. ๒๓๓๕
ที่ ๓ ในกรมสมเด็จพระศรีสุลาไลย
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีฉลูเบญจศก จุลศักราช ๑๑๕๕ พ.ศ. ๒๓๓๖
พระชัณษา ๑ ปี
๑๓ พระองค์เจ้าชายกุสุมา ประสูตรณวันศุกร เดือน ๕ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีฉลูยังเปนจัตวาศกจุลศักราช ๑๑๕๔ พ.ศ. ๒๓๓๕
ในเจ้าจอมมารดากรุด
ในรัชกาลที่ ๓ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นเสพสุนทร
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่๓
๑๔ พระองค์เจ้าหญิง
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดานิ่ม
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๑
๑๕ พระองค์เจ้าชายมั่ง ประสูตรณวันเสาร์ เดือน ๗ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีฉลู จุลศักราช ๑๑๕๕ พ.ศ. ๒๓๓๖
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดานิ่ม
ในรัชกาลที่ ๒ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นเดชอดิศร
ในรัชกาลที่ ๓ เลื่อนกรม เปนกรมขุนเดชอดิศร เมื่อเดือน ๖ แรม ๑๐ ค่ำ ปีมโรง จุลศักราช ๑๑๙๕ พ.ศ. ๒๓๗๕
ในรัชกาลที่ ๔ เลื่อกรม เปนกรมสมเด็จพระเดชาดิศร เทพยนิกรปิยานุรักษ์ บวรศักดิพิเศษ บรมเชฐวราธิวงษ์ พงษานุพงษ์ปดิษฐา สุนทรปรีชานุภาพ ศุภกาพยปฏิภาณ สุดไพศาลอรรถธรรมสาตร ธรรมิกนารถบพิตร เจ้ากรมเปนพระยา เมื่อณวันจันทร์ เดือน ๙ แรม ๑๓ ค่ำ ปีกุญ จุลศักราช ๑๒๑๓ พ.ศ. ๒๓๙๔
ได้กำกับกรมพระอาลักษณ ตั้งแต่ในรัชกาลที่ ๒ จนตลอดพระชนมายุ
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อณวันจันทร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๘ ค่ำ ปีมแม จุลศักราช ๑๒๒๑ พ.ศ. ๒๔๐๒
พระชัณษา ๖๗ ปี
เปนต้นสกุลเดชาติวงษ์ ณกรุงเทพ
๑๖ พระองค์เจ้าหญิงส้มจีน ประสูตรณวันศุกร เดือน ๘ อุตราสาธ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีฉลู จุลศักราช ๑๑๕๕ พ.ศ. ๒๓๓๖
ในเจ้าจอมมารดาเกด
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔
๑๗ พระองค์เจ้าชายพนมวัน ประสูตรณวันพุฒ เดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีขาล จุลศักราช ๑๑๕๖ พ.ศ. ๒๓๓๗
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาศิลา
ในรัชกาลที่ ๒ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นพิพิธภูเบนทร์
ในรัชกาลที่ ๓ เลื่อนกรม เปนกรมขุนพิพิธภูเนนทร์ เมือเดือน ๖ แรม ๑๑ ค่ำ ปีมโรง จุลศักราช ๑๑๙๔ พ.ศ. ๒๓๗๕
ในรัชกาลที่ ๔ เลื่อนกรม เปนกรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์ นเรนทรสุริยวงษ์ อิศวรพงษ์พรพิพัฒน์ ศักดิรัตนธำรง คุณาลงกฎเกียรติวิบุลย์ อดุลยเดชบพิตร เจ้ากรมเป็นพระยา  เมื่อปีกุญ จุลศักราช ๑๒๑๓ พ.ศ.๒๓๙๔
ได้ทรงกำกับกรมพระนครบาลมาแต่ในรัชกาลที่ ๒
ในรัชกาลที่ ๓ ได้ว่ากรมพระคชบาล
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อณวันจันทร์ เดือน ๕ แรม ๘ ค่ำ ปีมโรง จุลศักราช ๑๒๑๘ พ.ศ. ๒๓๙๙ พระชัณษา ๖๒ ปี
เปนต้นสกุลพนมวัน ณกรุงเทพ
๑๘ พระองค์เจ้าหญิงหรุ่น ประสูตรณวันอังคาร เดือน ๙ ปีเถาะ จุลศักราช ๑๑๕๗ พ.ศ. ๒๓๓๘
ที่ ๔ ในเจ้าจอมมารดาสวน
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๑๙ พระองค์เจ้าหญิงไย ประสูตรณวันอาทิตย์ เดือน ๙ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีเถาะ จุลศักราช ๑๑๕๗ พ.ศ. ๒๓๓๘
ในเจ้าจอมมารดาอิน
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อปีกุญ จุลศักราช ๑๒๒๕ พ.ศ. ๒๔๐๖
พระชัณษา ๖๘ ปี
๒๐ พระองค์เจ้าชาย ประสูตร เดือนอ้าย ปีเถาะ จุลศักราช ๑๑๕๗ พ.ศ. ๒๓๓๘
ที่ ๑ ในเจ้าจอม มารดาเหมเล็ก
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๒๑ พระองค์เจ้าหญิงพลับ ประสูตรณวันอาทิตย เดือน ๕ปีมเสง จุลศักราช ๑๑๕๙ พ.ศ. ๒๓๔๐
ที่ ๕ ในเจ้าจอมมารดาสวน
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๒๒ พระองค์เจ้าชายกุญชร ประสูตรณวันพุฒ เดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีมเมีย จุลศักราช ๑๑๖๐ พ.ศ. ๒๓๔๑
ที่ ๓ ในเจ้าจอมมารดาศิลา
ในรัชกาลที่ ๓ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นพิทักษ์เทเวศร์
ถึงรัชกาลที่ ๔ เลื่อนกรม เปนกรมพระพิทักษ์เทเวศร์ นเรศรราชรวิวงษ์ อิศวรพงศพิพัฒนศักดิ อุดมอรรควรยศ วงษประนตนารถนเรนทร์ พาหเนนทรบพิตร เมื่อปีกุญ จุลศักราช ๑๒๑๓ พ.ศ. ๒๓๙๔
ในรัชกาลที่ ๓ ได้ว่ากรมม้า
ถึงรัชกาลที่ ๔ ได้ว่ากรมพระคชบาลอิกกรม ๑
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อณวันพฤหัศบดี เดือน ๕ แรม ๑๓ ค่ำ ปีกุญ จุลศักราช ๑๒๒๕ พ.ศ. ๒๔๐๖
พระชัณษา ๖๕ ปี
เปนต้นสกุลกุญชร ณกรุงเทพ
๒๓ พระองค์เจ้าหญิงสังวาล ประสูตร เดือน ๘ ปีมเมีย จุลศักราช ๑๑๖๐ พ.ศ. ๒๓๔๑
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาทรัพย์
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๒๔ พระองค์เจ้าชายเนตร ประสูตร เดือน ๙ ปีมเมีย จุลศักราช ๑๑๖๐ พ.ศ. ๒๓๔๑
ในเจ้าจอมมารดาปราง (ท้าววรจันทร์)
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
ที่ ๒๕ พรองค์เจ้าชายโคมเพ็ชร ประสูตรเมื่อเดือน ๖ ปีมะแมเอกศก จุลศักราช ๑๑๖๑ พ.ศ. ๒๓๔๒
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาเหมเล็ก
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๑
๒๖ พระองค์เจ้าชายเรณู ประสูตร เดือน ๘ ปีมแม จุลศักราช ๑๑๖๑ พ.ศ. ๒๓๔๒
ในเจ้าจอมมารดาบุนนาค
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๒๗ พระองค์เจ้าชายอำไพ ประสูตร เดือน ๙ ปีมแม จุลศักราช ๑๑๖๑ พ.ศ. ๒๓๔๒
ในเจ้าจอมมารดาทองอยู่
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๒๘ พระองค์เจ้าชายอัมพร ประสูตร เดือน ๙ ปีมแม จุลศักราช ๑๑๖๑ พ.ศ. ๒๓๔๒
ในเจ้าจอมมารดาม่วงซอ
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๒๙ พระองค์เจ้าหญิงสุกรม ประสูตรณวันศุกร เดือน ๑๐ แรม ๑๓ ค่ำ ปีมแม จุลศักราช ๑๑๖๑ พ.ศ. ๒๓๔๒
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาสั้น
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๓๐ พระองค์เจ้าชายเนียม ประสูตรณวันเสาร เดือน ๕ แรม ๓ ค่ำ ปีวอกยังเปนเอกศก จุลศักราช ๑๑๖๑ พ.ศ. ๒๓๔๒
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาเหมใหญ่
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๓๑ พระองค์เจ้าชาย ประสูตร เดือน ๖ ปีวอก จุลศักราช ๑๑๖๒ พ.ศ. ๒๓๔๓
เจ้าจอมมารดาอ้น
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๑
๓๒ พระองค์เจ้าหญิงน้อย ประสูตร เดือน ๑๒ ปีวอก จุลศักราช ๑๑๖๒ พ.ศ. ๒๓๔๓
ที่ ๖ ในเจ้าจอมมารดาสวน
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๓๓ พระองค์เจ้าหญิงประภา ประสูตร เดือนอ้ายปีวอก จุลศักราช ๑๑๖๒ พ.ศ. ๒๓๔๓
ในเจ้าจอมมารดาบุญมา (ซึ่งต่อมาเปนท้าวทรงกันดาล)
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
ที่๓๔ พระองค์เจ้าชายขัตติยวงษ์ ประสูตร ปีวอก จุลศักราช ๑๑๖๒ พ.ศ. ๒๓๔๓
ในเจ้าจอมมารดาน้อย
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๓๕ พระองค์เจ้าชายทินกร ปร:สูตรณวันอาทิตย์ เดือน ๗ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ปีรกา จุลศักราช ๑๑๖๓ พ.ศ. ๒๓๔๔
ที่ ๔ ในเจ้าจอมมารดาศิลา
ในรัชกาลที่ ๔ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ
ได้ว่ากรมพระนครบาลอยู่ขณะหนึ่ง
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อเดือนอ้ายขึ้นค่ำ ๑ ปีมเสง จุลศักราช ๑๒๑๙ พ.ศ. ๒๔๐๐
พระชัณษา ๕๖ ปี
เปนต้นสกุลทินกร ณกรุงเทพ
๓๖ พระองค์เจ้าหญิงรศคนธ์ ประสูตรณวันอาทิตย์ เดือนอ้าย ปีรกา จุลศักราช ๑๑๖๓ พ.ศ. ๒๓๔๔
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาทรัพย์
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๓๗ เจ้าฟ้าชาย (ราชกุมาร) ประสูตรณวันอาทิตย์ เดือนยี่ปีรกา จุลศักราช ๑๑๖๓ พ.ศ. ๒๓๔๔
เปนเจ้าฟ้าที่ ๑ ในสมเด็จพระศรีสุริเยนทรา บรมราชินี
สิ้นพระชนม์ในวันประสูตร ในรัชกาลที่ ๑
๓๘ พระองค์เจ้าชายไพฑูริย์ ประสูตร ปีจอ จุลศักราช ๑๑๖๔ พ.ศ. ๒๓๔๕
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาทิม
ในรัชกาลที่ ๓ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นสนิทนเรนทร เมื่อณวันศุกร เดือน ๘ แรม ๑๐ ค่ำ ปีวอก จุลศักราช ๑๑๙๘ พ.ศ. ๒๓๗๙
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔
๓๙ พระองค์เจ้าชาย ประสูตร ปีจอ จุลศักราช ๑๑๖๔ พ.ศ. ๒๓๔๕
ที่ ๓ ในเจ้าจอมมารดาเหมเล็ก
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีกุญ จุลศักราช ๑๑๖๕ พ.ศ. ๒๓๔๖
๔๐ พระองค์เจ้าหญิง ประสูตร ปีจอ จุลศักราช ๑๑๖๔ พ.ศ. ๒๓๔๕
ที่๑ ในเจ้าจอมมารดาน้อยระนาด
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๑
๔๑ พระองค์เจ้าชายโต ประสูตรณวันองคาร เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีกุญ จุลศักราช ๑๑๖๕ พ.ศ. ๒๓๔๖
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาเลี้ยง
ในรัชกาลที่ ๓ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นอินทรอมเรศ
ในรัชกาลที่ ๔ ได้เลื่อนกรม เปนกรมหลวงมหิศวรินทรามเรศ เมื่อปีกุญ จุลศักราช ๑๒๑๓ พ.ศ. ๒๓๙๔
ได้ว่ากรมแสงปืนต้นมาแต่ในรัชกาลที่ ๓
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เดือน ๙ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีรกา จุลศักราช ๑๒๒๓ พ.ศ. ๒๔๐๔
พระชัณษา ๕๙ ปี
๔๒ พระองค์เจ้าหญิงอินทนิล ประสูตรณวันพุฒ เดือน ๑๑ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีชวด จุลศักราช ๑๑๖๖ พ.ศ. ๒๓๔๗
ที่ ๕ ในเจ้าจอมมารดาศิลา
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อปีวอกจัตวาศก จุลศักราช ๑๒๓๔ พ.ศ. ๒๔๑๕
พระชัณษา ๖๙ ปี
๔๓ เจ้าฟ้าชายมงกุฎ สมมุติเทวาวงษ์ พงศาอิศวรกระษัตรขัติยราชกุมาร (คือพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) ประสูตรณวันพฤหัศบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีชวด จุลศักราช ๑๑๖๖
ที่ ๒ ในสมเด็จพระศรีสุริเยนทรา บรมราชินี
ในรัชกาล ที่ ๒ เปนอธิบดีกรมมหาดเล็ก ทรงผนวชอยู่ ๒๗ พรรษา เปนเจ้านายพระองค์แรกที่ ปรากฎในพงษาวดารว่าได้เปนเปรียญ ในรัชกาลที่๓ เปนพระราชาคณะสมณศักดิเท่าเจ้าคณะรอง แลเปนใหญ่ในการไล่หนังสือ
เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติเปนรัชกาลที่ ๔ เมื่อณวันพุฒ เดือน ๕ ขึ้นค่ำ ๑ ปีกุญ ยังเปนโทศก จุลศักราช ๑๒๑๒ พ.ศ. ๒๓๙๔
พระราชประวัติแจ้งอยู่ในหนังสือพระราชพงษาวดาร สวรรคตเมื่อณวันพฤหัศบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีมโรงสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๒๓๐ พ.ศ. ๒๔๑๑พระชัณษา ๖๕ ปี
๔๔ พระองค์เจ้าชายกลาง ประสูตรณวันเสาร์ เดือน ๓ แรม ๑๒ ค่ำ ปีฉลู จุลศักราช ๑๑๖๗ พ.ศ. ๒๓๔๘
ที่๒ ในเจ้าจอมมารดาน้อยระนาด
ในรัชกาลที่ ๔ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหลวงเทเวศร์วัชรินทร์ เมื่อปีกุญ จุลศักราช ๑๒๑๓ พ.ศ. ๒๓๙๔ ในรัชกาลที่ ๕ เลื่อนกรม เปนกรมพระเทเวศร์วัชรินทร์ สุรบดินทรเทวราชวิลาศธำรง บรมวงษ์สรรพเชษฐวิเศษศักดิ อเนกธัญญลักษณบุญวรฤทธิ มหิศวรพงษ์พิพัฒ สุพรรณรัตนจิตราลังการโกศล สุวิมลปรีชาคณาลงกรณ์ วรเกียรติคุณวิบุลยศักดา อดุลยเดชานุภาพบพิตร
ได้กำกับกรมช่างทองมาแต่ในรัชกาลที่ ๓
ในรัชกาลที่ ๔ ได้ว่าความศาลราชสกุลตลอดมาจนสิ้นพระชนม์
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อปีฉลูนพศก จุลศักราช ๑๒๓๙ พ.ศ. ๒๔๒๐
พระชัณษา ๗๓ ปี
เปนต้นสกุลวัชรีวงศ์ ณกรุงเทพ
๔๕ พระองค์เจ้าชายชุมแสง ประสูตรณวันเสาร์ เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีขาล ยังเปนสัปตศก จุลศักราช ๑๑๖๗ พ.ศ. ๒๓๔๘
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาทิม
ในรัชกาลที่ ๔ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมขุนสรรพศิลป์ปรีชา เมื่อณวันพฤหัศบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีกุญ จุลศักราช ๑๒๑๓ พ.ศ. ๒๓๙๔
แล้วเลื่อนเปนกรมหลวงสรรพศิลป์ปรีชาในปีนั้น
ได้ทรงกำกับกรมหมอนวด
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อณวันจันทรเดือน ๘ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีรกา จุลศักราช ๑๒๒๓ พ.ศ. ๒๔๐๔
พระชัณษา ๕๖ ปี
เปนต้นสกุลชุมแสง ณกรุงเทพ
๔๖ พระองค์เจ้าหญิง ประสูตร ปีขาล.จุลศักราช.๑๑๖๘ พ.ศ. ๒๓๔๙
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาปรางใหญ่
ประสูตรได้ ๓ วัน สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๑
๔๗ พระองค์เจ้าหญิง ประสูตร ปีขาล จุลศักราช ๑๑๖๘ พ.ศ. ๒๓๔๙
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาพะวา
สิ้นพระชนม์ในวันประสูตร
แต่นี้ประสูตรเมื่อเสด็จดำรงพระยศเปนกรมพระราชวังบวรฯ
๔๘ พระองค์เจ้าหญิงสายสมร ประสูตรณวันเสาร์ เดือน ๘ แรม ๒ ค่ำ ปีมโรง จุลศักราช ๑๑๗๐ พ.ศ. ๒๓๕๑
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาเลี้ยง
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อปีมแมตรีศก จุลศักราช ๑๒๓๓ พ.ศ. ๒๔๑๔
พระชัณษา ๖๔ ปี
๔๙ พระองค์เจ้าชายนวม ประสูตรณวันเสาร์ เดือน ๘ แรม ๒ ค่ำ ปีมโรง จุลศักราช ๑๑๗๐ พ.ศ. ๒๓๕๑
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาปรางใหญ่
ในรัชกาลที่ ๓ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นวงษาสนิท เมื่อปีขาล จุลศักราช ๑๒๐๔ พ.ศ. ๒๓๘๕
ในรัชกาลที่ ๔ เลื่อนเปนกรมหลวงวงษาธิราชสนิท เมื่อณวันพฤหัศบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีกุญ จุลศักราช ๑๒๑๓ พ.ศ. ๒๓๙๔
ในรัชกาลที่ ๓ ได้ทรงกำกับกรมหมอ
ในรัชกาลที่ ๔ ได้กำกับราชการมหาดไทย ว่าพระคลังสินค้า และเปนที่ปฤกษาราชการแผ่นดิน
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อปีมแมตรีศก จุลศักราช ๑๒๓๓ พ.ศ. ๒๔๑๔
พระชัณษา ๖๔ ปี
เปนต้นสกุลสนิทวงศ์ ณกรุงเทพ
๕๐ เจ้าฟ้าชายจุธามณี (พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว) ประสูตรณวันอาทิตย์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ปีมโรง จุลศักราช ๑๑๗๐ พ.ศ. ๒๓๕๑
ที่ ๓ ในสมเด็จพระศรีสุริเยนทรา บรมราชินี
ในรัชกาลที่ ๓ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมขุนอิศเรศรังสรรค์ เมื่อณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีมโรง จุลศักราช ๑๑๙๔ พ.ศ. ๒๓๗๕
ในรัชกาลที่ ๔ ได้ทรงรับพระบวรราชาภิเศก เปนสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว รับพระบวรราชโองการ
ในรัชกาลที่ ๓ ได้ว่ากรมทหารปืนใหญ่
พระราชประวัติปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดาร สวรรคตในรัชกาลที่ ๔ ณวันอาทิตย์ เดือนยี่แรม ๖ ค่ำ ปีฉลู จุลศักราช ๑๒๒๗ พ.ศ. ๒๔๐๘
พระชนมพรรษา ๕๘ พรรษา
๕๑ พระองค์เจ้าชายมรกฎ ประสูตรณวันพุฒ เดือนยี่ ปีมโรง จุลศักราช ๑๑๘๐ พ.ศ. ๒๓๕๑
ในเจ้าจอมมารดาทองดี
ในรัชกาลที่ ๔ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมขุนสถิตย์สถาพร เมื่อณวันพฤหัศบดี เดือน ๖ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีกุญ จุลศักราช ๑๒๑๓ พ.ศ. ๒๓๙๔
ในรัชกาลที่ ๔ ได้ว่ากรมช่างทหารญวน
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔
แต่นี้ประสูตรเมื่อบรมราชาภิเศกแล้ว
๕๒ พระองค์เจ้าชายขัติยา ประสูตรณวันเสาร์ เดือน ๑๐ แรม ๑๔ ค่ำ ปีมเสงเอกศก จุลศักราช ๑๑๗๑ พ.ศ. ๒๓๕๒
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาพะวา
ในรัชกาลที่ ๔ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นถาวรวรยศ เมื่อณวันพฤหัศบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ ปีกุญตรีศก จุลศักราช ๑๒๑๓ พ.ศ. ๒๓๙๔
ในรัชกาลที่ ๔ ได้ว่ากรมฝีพายช่างราง
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อปีรกาเบญจศก จุลศักราช ๑๒๓๕ พ.ศ. ๒๔๑๖
พระชัณษา ๖๕ ปี
๕๓ พระองค์เจ้าหญิงดวงจันทร์ ประสูตร ปีมเสงเอกศก จุลศักราช ๑๑๗๑ พ.ศ. ๒๓๕๒
ในเจ้าจอมมารดากลํ่า
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๕๔ พระองค์เจ้าหญิงนิ่มนวล ประสูตร ปีมแมตรีศก จุลศักราช ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาลูกจันทน์
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๕๕ พระองค์เจ้าหญิงแฝด ประสูตร ปีมแมตรีศก จุลศักราช ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาหนูจีน
ประสูตรได้ ๖ วัน สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๕๖ พระองค์เจ้าหญิงแฝด ประสูตร ปีมแมตรีศก จุลศักราช ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาหนจีน
ประสูตรได้ ๗ วัน สิ้นพระชนม์ในรัชกาล ที่ ๒
๕๗ พระองค์เจ้าชายนิลรัตน ประสูตรณวันจันทร์ เดือน ๙ แรม ๘ ค่ำ ปีมแมตรีศกจุลศักราช ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔
ในเจ้าจอมมารดาพิม
ในรัชกาลที่ ๔ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นอลงกฎกิจปรีชา เมื่อณวันพุฒ เดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ ปีกุญตรีศก จุลศักราช ๑๒๑๓ พ.ศ. ๒๓๙๔
ในรัชกาลที่ ๔ ได้ว่ากรมแสงปืนแสงหอกดาบ แลได้กำกับช่างเงินโรงกระสาปน์ทำเงินเหรียญ
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อปีเถาะนพศก จุลศักราช ๑๒๒๙ พ.ศ. ๒๔๑๐
พระชัณษา ๕๗ ปี
เปนต้นสกุลนิลรัตน ณกรุงเทพ
๕๘ พระองค์เจ้าชายอรุณวงษ์ ประสูตรณวันอาทิตย์ เดือน ๙ แรม ๖ ค่ำ ปีวอกจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๗๔ พ.ศ. ๒๓๕๕
ในเจ้าจอมมารดาเอม
ในรัชกาลที่ ๔ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นวรศักดาพิศาล เมื่อณวันพุฒ เดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ ปีกุญตรีศก จุลศักราช ๑๒๑๓ พ.ศ. ๒๓๙๔
ในรัชกาลที่ ๕ เลื่อนกรม เปนกรมหลวงวรศักดาพิศาล สุภาธิการรังสฤษดิ เมื่อปีจอฉศก พ.ศ. ๒๔๑๗
ในรัชกาลที่ ๔ ได้ว่ากรมกองแก้วจินดา และกรมช่างหล่อ
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อณวันศุกร เดือน ๘ แรม ๔ ค่ำ ปีชวดสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๒๕๐ พ.ศ. ๒๔๓๑
พระชัณษา ๗๖ ปี
เปนต้นสกุลอรุณวงษ์ ณกรุงเทพ
๕๙ พระองค์เจ้าชายกปิตถา ประสูตรณวันอังคาร เดือน ๕ แรม ๑ ค่ำ ปีจอยังเปนเบญจศก จุลศักราช ๑๑๗๕ พ.ศ. ๒๓๕๖
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาอัมพา
ในรัชกาลที่ ๔ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นภูบาลบริรักษ์ ณวันพุฒ เดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ ปีกุญตรีศก จุลศักราช ๑๒๑๓ พ.ศ. ๒๓๙๔
ในรัชกาลที่ ๔ ได้ว่ากรมพระอาอักษณ
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อวันจันทร์ เดือนอ้าย แรม ๘ ค่ำ ปีวอกจัตวาศก จุลศักราช ๑๒๓๔ พ.ศ. ๒๔๑๕
พระชัณษา ๖๐ ปี
เปนต้นสกุลกปิตถา ณกรุงเทพ
๖๐ เจ้าฟ้าชายอาภรณ์ ประสูตรณวันศุกร เดือน ๕ แรม ๗ ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช ๑๑๗๘ พ.ศ. ๒๓๕๙
ที่ ๑ ในเจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี
ในรัชกาลที่ ๓ ได้ช่วยกำกับกรมพระคชบาล
สิ้นพระชนมในรัชกาลที่ ๓ เมื่อปีวอกสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๒๑๐ พ.ศ. ๒๓๙๑
พระชัณษา ๓๓ ปี
เปนต้นสกุลอาภรณกุล ณกรุงเทพ
๖๑ พระองค์เจ้าชายปราโมช ประสูตรณวันอังคาร เดือน ๔ แรม ๙ ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช ๑๑๗๘ พ.ศ. ๒๓๕๙
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาอัมพา
ในรัชกาลที่ ๔ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ เมื่อณวันพุฒ เดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ ปีกุญตรีศก จุลศักราช ๑๒๑๓  พ.ศ. ๒๓๙๔
ได้เลื่อนกรม เปนกรมขุน เมื่อณวันจันทร์ เดือน ๑๐ แรม ๑๐ ค่ำ ปีเถาะนพศก จุลศักราช ๑๒๒๙ พ.ศ. ๒๔๑๐
ในรัชกาลที่ ๔ ได้กำกับกรมพระนครบาล แลได้ว่ากรมหมอกรมช่างเคลือบ ช่างหุงกระจก กับญวนหก ได้ชำระความรับสั่ง ได้ว่ากรมท่า
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อณวันพุฒ เดือน ๙ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีวอกจัตวาศก จุลศักราช ๑๒๓๔ พ.ศ. ๒๔๑๕
พระชัณษา ๕๗ ปี
เปนต้นสกุล ปรา โมช ณกรุงเทพ
๖๒ พระองค์เจ้าหญิงกรรแสง ประสูตรณวันพฤหัศบดี เดือน ๑๐ ปีฉลูนพศก จุลศักราช ๑๑๗๙ พ.ศ. ๒๓๖๐
ในเจ้าจอมมารดานวล
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๖๓ พระองค์เจ้าชายเน่า ประสูตร เดือน ๑๒ ปีฉลูนพศก จุลศักราช ๑๑๗๙ พ.ศ. ๒๓๖๐
ในเจ้าจอมมารดาพุ่ม
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๖๔ พระเจ้าชายเกยูร ประสูตรณวันอังคาร เดือน ๘ แรม ๔ ค่ำ ปีขาลสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๘๐ พ.ศ. ๒๓๖๑
ที่ ๓ ในเจ้าจอมมารดาอัมพา
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔
๖๕ เจ้าฟ้าชายกลาง ประสูตรณวันเสาร์ เดือน ๖ ขึ้นค่ำ ๑ ปีเถาะเอกศก จุลศักราช ๑๑๘๑ พ.ศ. ๒๓๖๒
ที่ ๒ ในเจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี
ในรัชกาลที่ ๔ ได้พระราชทานพระนามตามจาฤกในพระสุพรรณบัตรว่า เจ้าฟ้ามหามาลา เจ้ากรมเปนหมื่นปราบปรปักษ์ เมื่อปีกุญตรีศก จุลศักราช ๑๒๑๓ พ.ศ. ๒๓๙๔
เลื่อนกรม เปนกรมขุนบำราบปรปักษ์ เมื่อณวันศุกร เดือน ๙ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีเถาะนพศก จุลศักราช ๑๒๒๙ พ.ศ. ๒๔๑๐
ในรัชกาลที่ ๕ เลื่อนกรม เปนกรมพระบำราบปรปักษ์ มิศวรศักดิสุนทรรวางษ์ บรมพงษ์บริพัตร วิวัฒนยโสดม สรรพศิลปาคมอุดมกิจ พิฆเนศวรประสิทธิคชกรรมสาตร โหรกลานุวาทกาพยปฏิภาณ สฤษดิสรรพศุภการสกลรัษฎาธิกิจปรีชาวตโยฬาร ยุติธรรมาทวาธยาไศรย ไตรศรีรัตนธาดา มหันตเดชานุภาพบพิตร เมื่อณวันจันทร์ เดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีจอฉศก จุลศักราช ๑๒๓๖ พ.ศ. ๒๔๑๗
เลื่อนกรมเปนสมเด็จกรมพระยาบำราบปรปักษ์ มหิศวรศักดิสุนทรรวิวงษ์ บรมพงษบริพัตร วิวัฒนยโสดม สรรพศิลปาคมอุดมกิจ พิฆเนศวรประสิทธิคชกรรมสาตร โหรกลานุวาทกาพยปฏิภาณ สฤษดิศุภการสกลรัษฎาธิกกิจ ปรีชาวตโยฬาร สมบูรณคุณสารสุจริตจริยาภิรมย์ ราชพงษานุกรมมุขประดิษฐา สกลนราภิมานิต นริศราธิบดินทร์ ปรมินทรมหาราชวโรประการ ปรีชาญาณยุติธรรมาชวาธยาไศรย ศรีรัตนไตรยสรณคุณารักษ์ บรมอรรคมหาบุรุษยรัตน สุขุมาลกระษัตริย์วิสุทธิชาติ ธรรมิกนารถบพิตร เมื่อณวันเสาร์ เดือนอ้าย ขึ้น ๖ ค่ำ ปีรกาสัปตศก จุลศักราช ๑๒๔๗ พ.ศ. ๒๔๒๘
ในรัชกาลที่ ๓ รับราชการในกรมวัง
ถึงรัชกาลที่ ๔ ได้ว่ากรมวัง กรมพระคชบาล แลกรมสังฆการีธรรมการ
ในรัชกาลที่ ๕ ที่ประชุมพระราชวงษานุวงษ์ แลข้าราชการพร้อมกันสมมตให้เปนผู้สำเร็จราชการในพระราชสำนัก แลว่าพระคลังทั้งปวง ต่อมาได้ว่ากระทรวงมหาดไทยอิกกระทรวงหนึ่ง
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อณวันพุฒ เดือน ๑๐ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีจออัฐศก จุลศักราช ๑๒๔๘ พ.ศ. ๒๔๒๙
พระชัณษา ๖๗ ปี
เปนต้นสกุล มาลากุล ณกรุงเทพ
๖๖ พระองค์เจ้าหญิงโศกา ประสูตรณวันอังคาร เดือน ๙ ปีมโรงโทศก จุลศักราช ๑๑๘๒ พ.ศ. ๒๓๖๓
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาลูกจันทน์
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๖๗ เจ้าฟ้าหญิง ประสูตรณวันพุฒ เดือน ๔ แรม ๓ ค่ำ ปีมโรงโทศก จุลศักราช ๑๑๘๒ พ.ศ. ๒๓๖๓
ที่ ๓ ในเจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๖๘ พระองค์เจ้าหญิงกัณฐา ประสูตรณวันอาทิตย์ เดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีมเสงตรีศก จุลศักราช ๑๑๘๓ พ.ศ. ๒๓๖๔
ที่ ๔ ในเจ้าจอมมารดาอัมพา
สิ้นพระชนม์ ในรัชกาลที่ ๔
๖๙ พระองค์เจ้าหญิงมารยาตร ประสูตรณวันอาทิตย์ เดือน ๓ ปีมเมียจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๘๔ พ.ศ. ๒๓๖๕
ในเจ้าจอมมารดาแย้ม
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔
๗๐ เจ้าฟ้าชายปิ๋ว ประสูตรณวันศุกร เดือน ๖ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีมเมียจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๘๔ พ.ศ. ๒๓๖๕
ที่ ๔ ในเจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๗๑ พระองค์เจ้าหญิงกัลยาณี ประสูตรณวันเสาร์ เดือน ๔ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีมเมียจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๘๔ พ.ศ. ๒๓๖๕
ที่ ๕ ในเจ้าจอมมารดาอัมพา
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๗๒ พระองค์เจ้าหญิงแม้นเขียน ประสูตรณวันจันทร์ เดือนอ้าย ขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีมแมเบญจศก จุลศักราช ๑๑๘๕ พ.ศ. ๒๓๖๖
ที่ ๓ ในเจ้าจอมมารดาลูกจันทน์
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๖ เมื่อณวันที่ ๒๘ กันยายน (ตรงกับณวันอาทิตย์ เดือน ๑๐ แรม ๑๔ ค่ำปีฉลูเบญจศก จุลศักราช ๑๒๗๕) พ.ศ. ๒๔๕๖ พระชัณษา ๙๐ ปี
๗๓ พระองค์เจ้าหญิงขนิษฐน้อยนารี ประสูตรณวันเสาร์ เดือน ๓ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีวอกฉศก จุลศักราช ๑๑๘๖ พ.ศ. ๒๓๖๗
ที่ ๖ ในเจ้าจอมมารดาอัมพา
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔
พระนามพระองค์เจ้าลูกเธอ ในกรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์
เรียงตามลำดับพระชัณษา
๑ พระองค์เจ้าชาย ประสูตรปีกุญตรีศก จุลศักราช ๑๑๕๓ พ.ศ. ๒๓๓๔
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาสำลี ๆ เปนธิดาพระเจ้ากรุงธนบุรี สิ้นพระชนม์ในรรัชกาลที่ ๑
๒ พระองค์เจ้าชายประยงค์ ประสูตรปีกุญตรีศก จุลศักราช ๑๑๕๓ พ.ศ. ๒๓๓๔
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาน่วม
ในรัชกาลที่ ๒ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นธิเบศร์บวร
ในรัชกาลที่ ๔ เลื่อนกรม เปนกรมขุนธิเบศร์บวร
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔
๓ พระองค์เจ้าหญิงประชุมวงษ์ ประสูตรปีขาลฉศก จุลศักราช ๑๑๕๖ พ.ศ. ๒๓๓๗
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาสำลี
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔
๔. พระองค์เจ้าชายปาน ประสูตรปีขาลฉศก จุลศักราช ๑๑๕๖ พ.ศ. ๒๓๓๗
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาน่วม
ในรัชกาลที่ ๓ ได้รับพระราชทานสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นอมรมนตรี สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔
๕ พระองค์เจ้าหญิงนัดดา ประสูตรปีมโรงอัฐศก จุลศักราช ๑๑๕๘ พ.ศ. ๒๓๓๙
ที่ ๓ ในเจ้าจอมมารดาสำลี
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๖ พระองค์เจ้าหญิงขนิษฐา ประสูตรปีมเมียสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๖๐ พ.ศ. ๒๓๔๑
ที่ ๓ ในเจ้าจอมมารดาน่วม
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อณวันพฤหัศบดี เดือน ๒ แรม ๕ ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช ๑๒๓๘ พ.ศ. ๒๔๑๙
พระชัณษา ๗๙ ปี
๗ พระองค์เจ้าหญิง ประสูตรปีมแมเอกศก จุลศักราช ๑๑๖๑ พ.ศ. ๒๓๔๒
ที่ ๔ ในเจ้าจอมมารดาน่วม
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๘ พระองค์เจ้าชายพงษ์อิศเรศ ประสูตรปีวอกโทศก จุลศักราช ๑๑๖๓ พ.ศ. ๒๓๔๓
ที่ ๔ ในเจ้าจอมมารดาสำลี
ในรัชกาลที่ ๔ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นกระษัตริย์ศรีศักดิเดช เมื่อณวันจันทร์ เดือน ๖ แรม ๑๓ ค่ำ ปีจอจัตวาศก จุลศักราช ๑๒๒๔ พ.ศ. ๒๔๐๕
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕
เปนต้นสกุลอิศรเสนา ณกรุงเทพ
๙ พระองค์เจ้าหญิงสุวรรณ ประสูตรปีรกาตรีศก จุลศักราช ๑๑๖๓ พ.ศ. ๒๓๔๓
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาก้อนทอง
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๑๐ พระองค์เจ้าชายไม้เทศ ประสูตรปีจอจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๖๔ พ.ศ. ๒๓๔๕
ในเจ้าจอมมารดาเหมใหญ่
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๑๑ พระองค์เจ้าชายภุมริน ประสูตรปีจอจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๖๔ พ.ศ. ๒๓๔๕
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาทรัพย์
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๑๒ พระองค์เจ้าหญิงพัน ประสูตรปีกุญเบญจศก จุลศักราช ๑๑๖๕ พ.ศ. ๒๓๔๖
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาปิ่น
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อณวันพุฒ เดือน ๓ แรม ๑๒ ค่ำ ปีมเสงตรีศก จุลศักราช ๑๒๔๓ พ.ศ. ๒๔๒๔
พระชัณษา ๗๙ ปี
๑๓ พระองค์เจ้าภุมเรศ ประสูตรปีกุญเบญจศก จุลศักราช ๑๑๖๕ พ.ศ. ๒๓๔๖
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาทรัพย์
ในรัชกาลที่ ๔ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นอมเรศรัศมี
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕
๑๔ พระองค์เจ้าหญิงนฤมล ประสูตรปีชวดฉศก จุลศักราช ๑๑๖๖ พ.ศ. ๒๓๔๗
ที่ ๕ ในเจ้าจอมมารดาสำลี
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๑๕ พระองค์เจ้าหญิงงาม ประสูตรปีขาลอัฐศก จุลศักราช ๑๑๖๘ พ.ศ. ๒๓๔๙
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาก้อนทอง
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๑๖ พระองค์เจ้าชายเสือ ประสูตรปีขาลอัฐศก จุลศักราช ๑๑๖๘ พ.ศ. ๒๓๔๙
ที่ ๕ ในเจ้าจอมมารดาน่วม
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔
เปนต้นสกุลพยัคฆเสนา ณกรุงเทพ
๑๗ พระองค์เจ้าชายไย ประสูตรปีเถาะนพศก จุลศักราช ๑๑๖๙ พ.ศ. ๒๓๕๐
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาศิลา
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔
๑๘ พระองค์เจ้าชายกระต่าย ประสูตรปีเถาะนพศก จุลศักราช ๑๑๖๙ พ.ศ. ๒๓๕๐
ที่ ๖ ในเจ้าจอมมารดาน่วม
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๑๙ พระองค์เจ้าชายทับทิม ประสูตรปีมโรงสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๗ฤ พ.ศ. ๒๓๕๑
ในเจ้าจอมมารดาน้อยใหญ่
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๒๐ พระองค์เจ้าหญิงมณฑา ประสูตรปีมเสงเอกศก จุลศักราช ๑๑๗๑ พ.ศ. ๒๓๕๒
ที่ ๗ ในเจ้าจอมมารดาน่วม
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔
๒๑ พระองค์เจ้าชายฤกษ์ ประสูตรณวันพฤหัศบดี เดือน ๑๐ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีมเสงเอกศก จุลศักราช ๑๑๗๑ พ.ศ. ๒๓๕๒
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาน้อยเล็ก
ทรงผนวชเปนสามเณรมาแต่ในรัชกาลที่ ๒
ในรัชกาลที่ ๒ ได้เปนพระราชาคณะ สถิตย์ณวัดบวรนิเวศ
ครั้นรัชกาลที่ ๔ ได้ทรงรับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ ปิยพรหมจรรย์ธรรมวรยุต ปฏิบัติสุทธคณนายก พุทธสาสนดิลกวรัยยบรรพชิต สรรพธรรมิกกิจโกศลสุวิมลปรีชา ปัญญาอรรคมหาสมณุดมบรมบพิตร ได้ทรงเปนพระอุปัธยาจารย์ เจ้าฟ้าแลพระองค์เจ้าในพระบรมราชวงษ์นี้มาแต่ในรัชกาลที่ ๔ ครั้นรัชกาลที่ ๕ ได้เลื่อนพระเกียรติยศ เปนพระเจ้าบรมวงษ์เธอ กรมพระปวเรศวริยาลงกรณ์ บวรรรังษีสุริยพันธุ์ ปิยพรหมจรรย์ธรรมวรยุต ปฏิบัติสุทธคณนายก พุทธสาสนดิลกปวรัยยบรรพชิต สรรพธรรมิกกิจโกศลสุวิมลปรีชา ปัญญาอรรคอนาคาริยรัตโนดม พุทธวราคมโหรกลากุสโลภาษ ปรมินทรมหาราชหิโตปัธยาจารย์ มโหฬารเมตยาภิธยาไศรย พุทธาทิศรีรัตนไตรยคุณารักษ์ อุกฤษฐศักดิสกลสงฆปาโมกษประธานาธิบดินทร์ มหาสมณะคณินทรวโรดม บรมบพิตร เมื่อณวันศุกร เดือน ๓ ขึ้น ๖ ค่ำ ปีรกาเบญจศก จุลศักราช ๑๒๓๕ พ.ศ. ๒๔๑๖
ต่อมาได้ทรงรับมหาสมณุตมาภิเศก เปนสมเด็จกรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ บวรรังษีสุริยพันธุ์ ปิยพรหมจรรย์ธรรมวรยุต ปฏิบัติสุทธคณนายก ธรรมนิติสาธกปวรัยยบรรพชิต สรรพธรรมิกกิจโกศลสุวิมลปรีชา ปัญญาอรรคมหาสมณุดม บรมพงษาธิบดี จักรกรีบรมนารถ มหาเสนานุรักษ์อนุราชวรางกูร ปรมินทรบดินทรสูรย์หิโตปัธยาจารย์ มโหฬารเมตยาภิธยาไศรย ไตรปิฎกโหรกลาโกศล เบญจปดลเสวตรฉัตร ศิริรัตโนปลักษณมหาสมณุตมาภิเศกาภิสิต ปรมุกฤษฐสมณศักดิธำรง มหาสงฆปรินายก พุทธสาสนดิลกโลกุตมมหาบัณฑิตย์ สุนทรวิจิตรปฏิภาณ ไวยัติญาณมหากระวี พุทธาทิศรีรัตนไตรยคุณารักษ์ เอกอรรคมหาอนาคาริยรัตน สยามาธิโลกยปฏิพัทธ พุทธบริสัษยเนตร สมณคณินทราธิเบศร์สกลพุทธจักโรปการกิจ สฤษดิศุภการ มหาปาโมกษประธานวโรดมบรมนารถบพิตร เสด็จสถิตย์ณวัดบวรนิเวศราชวรวิหาร พระอารามหลวง ณกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร มหินทรายุทธยา มหาดิลกภพ นพรัตนราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศน์มหาสถาน ดำรงพระเกียรติยศ เปนสมเด็จพระมหาสังฆปรินายกทั่วทั้งพระราชอาณาเขตร เมื่อวันที่ ๒๗ พฤศจิกายน ร.ศ. ๑๑๐ (ตรงกับปีเถาะตรีศก จุลศักราช ๑๒๕๓ พ.ศ. ๒๔๓๔)
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อณวันที่ ๒๘ กันยายน (ตรงกับณวัน ๔  ๑๑ ค่ำปีมโรงจัตวาศก จุลศักราช ๑๒๕๔) พ.ศ. ๒๔๓๕ พระชัณษาได้ ๘๓ ปี
๒๒ พระองค์เจ้าชายแฝด ประสูตรปีมเมียโทศก จุลศักราช ๑๑๗๒ พ.ศ. ๒๓๕๓
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาทรัพย์
สิ้นพระชนม์ในวันประสูตร
๒๓ พระองค์เจ้าหญิงแฝด ประสูตรปีมเมียโทศก จุลศักราช ๑๑๗๒ พ.ศ. ๒๓๕๓
ที่ ๓ ในเจ้าจอมมารดาทรัพย์
สิ้นพระชนม์ในวันประสูตร
๒๔ พระองค์เจ้าชาย ประสูตรปีมเมียโทศก จุลศักราช ๑๑๗๒ พ.ศ. ๒๓๕๓
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาศิลา
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๒๕ พระองค์เจ้าหญิงปทุเมศ ประสูตรปีมเมียโทศก จุลศักราช ๑๑๗๒ พ.ศ. ๒๓๕๓
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาเอี่ยม
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕
๒๖ พระองค์เจ้าเกสร ประสูตรปีมเมียโทศก จุลศักราช ๑๑๗๒ พ.ศ. ๒๓๕๓
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาปิ่น
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๒๗ พระองค์เจ้าชายชุมแสง ประสูตรปีมเมียโทศก จุลศักราช ๑๑๗๒ พ.ศ. ๒๓๕๓
ในเจ้าจอมมารดาเล็ก
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔
เปนต้นสกุลสหาวุธ ณกรุงเทพ
๒๘ พระองค์เจ้าชายสาททิพากร ประสูตรปีมเมียโทศก จุลศักราช ๑๑๗๒ พ.ศ. ๒๓๕๓
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาน้อยเล็ก
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๒๙ พระองค์เจ้าหญิง ประสูตรปีมแมตรีศก จุลศักราช ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔
ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาม่วง
๓๐ พระองค์เจ้าหญิงนุ่ม ประสูตรปีมแมตรีศก จุลศักราช ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔
ในเจ้าจอมมารดานิ่ม
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕
๓๑ พระองค์เจ้าชาย ประสูตรปีวอกจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๗๔ พ.ศ. ๒๓๕๕
ในเจ้าจอมมารดานก (ซึ่งภายหลังเปนท้าวสมศักดิ)
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๒
๓๒ พระองค์เจ้าชายยุคันธร ประสูตรปีวอกจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๗๔ พ.ศ. ๒๓๕๕
ที่ ๓ ในเจ้าจอมมารดาน้อยเล็ก
ในรัชกาลที่ ๔ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นอนันตการฤทธิ เมื่อณวันจันทร์ เดือนอ้ายขึ้น ๑๓ ค่ำ ปีเถาะนพศก จุลศักราช ๑๒๒๙ พ.ศ. ๒๔๑๐
ได้ว่ากรมช่างทหารในญวน
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕
เปนต้นสกุลยุคันธร ณกรุงเทพ
๓๓ พระองค์เจ้าชายสีสังข์ ประสูตรปีรกาเบญจศก จุลศักราช ๑๑๗๕ พ.ศ. ๒๓๕๖
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาเอี่ยม
เปนต้นสกุลสีสังข์ ณกรุงเทพ
๓๔ พระองค์เจ้าหญิงดวงจันทร์ ประสูตรปีรกาเบญจศก จุลศักราช ๑๑๗๕ พ.ศ. ๒๓๕๖
ในเจ้าจอมมารดาศรี ธิดาเจ้าเวียงจันท์
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔
๓๕ พระองค์เจ้าชายรัชนิกร ประสูตรปีจอฉศก จุลศักราช ๑๑๗๖ พ.ศ. ๒๓๕๗
ในเจ้าจอมมารดาพลับ (จินตหรา)
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๔
เปนต้นสกุลรัชนิกร ณกรุงเทพ
๓๖ พระองค์เจ้าหญิง ประสูตรปีจอฉศก จุลศักราช ๑๑๗๖ พ.ศ. ๒๓๕๗
ที่ ๒ ในเจ้าจอมมารดาม่วง
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๓๗ พระองค์เจ้าชายทัดทรง ประสูตรปีชวดอัฐศก จุลศักราช ๑๑๗๘ พ.ศ. ๒๓๕๙
ในเจ้าจอมมารดาแจ่ม
๓๘ พระองค์เจ้าชายรองทรง ประสูตรปีชวดอัฐศก จุลศักราช ๑๑๗๘ พ.ศ. ๒๓๕๙
ในเจ้าจอมมารดาภู่ (อิเหนา)
ในรัชกาลที่ ๔ ได้รับพระสุพรรณบัตร เปนกรมหมื่นสิทธิสุขุมการ เมื่อณวันอาทิตย์ เดือน ๖ แรม ๙ ค่ำ ปีเถาะนพศก จุลศักราช ๑๒๒๙ พ.ศ. ๒๔๑๐
ได้ทรงบังคับการโรงทอง
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อณวันพฤหัศบดี เดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ปีชวดอัฐศก จุลศักราช ๑๒๓๘ พ.ศ. ๒๔๑๙
พระชัณษา ๖๑ ปี
เปนต้นสกุลรองทรง ณกรุงเทพ
๓๙ พระองค์เจ้าชายสุดวอน ประสูตรปีฉลูนพศก จุลศักราช ๑๑๗๙ พ.ศ. ๒๓๖๐
ในเจ้าจอมมารดามี (บุษบา)
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
๔๐ พระองค์เจ้าหญิงสุดศาลา ประสูตรปีฉลูนพศก จุลศักราช ๑๑๗๙ พ.ศ. ๒๓๖๐
ที่ ๓ ในเจ้าจอมมารดาม่วง
สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓
ประสูตรเมื่อเสด็จดำรงพระยศเปนกรมขุนเสนานุรักษ์ ๑๔ พระองค์
ประสูตรเมื่อเสด็จดำรงพระยศเปนพระบัณฑูรน้อย	๗ พระองค์
ประสูตรเมื่อเสด็จดำรงพระยศเปนกรมพระราชวังบวรสถานมงคล	๑๙ พระองค์
บาญชีพระเจ้าลูกเธอในรัชกาลที่ ๒ ทั้งวังหลวงวังน่า ฉบับที่พบผิดกันอยู่บ้าง เมื่อพิมพ์หนังสือนี้เวลาสอบมีน้อย สอบไม่ได้ถ้วนถี่ แลบางทีจะยังคลาศเคลื่อนอยู่บ้าง