ลิลิตจันทกินนร 1
ลิลิตจันทกินนร




คำชี้แจงในการตรวจสอบชำระเรื่องลิลิตจันทกินร
จันทกินรเป็นเรื่องหนึ่งในนิบาตชาดก ชาดกเรื่องนี้สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงโปรดพระนางพิมพา ภายหลังจากการตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณแล้ว เสด็จพร้อมด้วยพระอรหันตสาวกโปรดพุทธบิดาและพระญาติพระวงศ์ยังกรุงกบิลพัสดุ์ กวีไทยนำเอาเรื่องจันทกินนรชาดกมาประพันธ์เป็นร้อยกรองหลายรูปแบบ เช่น ลิลิตจันทกินร จันทกินรีคำฉันท์ เป็นต้น ลิลิตจันทกินรนั้นมีหลักฐานระบุว่าแต่งขึ้นเมื่อพุทธศักราช ๒๒๒๗ ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช นับเป็นวรรณคดีสมัยกรุงศรีอยุธยาอีกเรื่องหนึ่งที่ยังไม่เคยปรากฏในหนังสือประวัติวรรณคดีไทย
การตรวจสอบชำระต้นฉบับ
การตรวจสอบชำระเพื่อจัดพิมพ์ลิลิตจันทกินรเผยแพร่คราวนี้ สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์คัดลอกและตรวจสอบชำระจากสำเนาเอกสารสมุดไทยซึ่งต้นฉบับเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งซาติ กรมศิลปากร ตามรายละเอียดตังนี้
เอกสารเลขที่ ๓๑	สมุดไทยดำ เส้นหรดาล
มัดที่ ๔ ตู้ ๑๑๔
เรื่อง จันทกินนร หมวด วรรณคดี หมู่ ลิลิต
ประวัติ สมบัติเดิมของหอสมุด
เอกสารเลขที่ ๓๒	สมุดไทยดำ เส้นหรดาล
มัดที่ ๔ ตู้ ๑๑๔
เรื่อง จันทกินนร หมวด วรรณคดี หมู่ ลิลิต
ประวัติ ซื้อจากหม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙
เอกสารเลขที่ ๓๑ เอกสารฉบับนี้เป็นสมุดไทยดำ เส้นหรดาล ลายมือ อาลักษณ์สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น แต่สันนิษฐานว่าน่าจะมีอายุต่ำกว่าเอกสารเลขที่ ๓๒ เรื่องนี้แต่งเป็นลิลิตประกอบด้วยโคลงและร่ายรวมทั้งสิ้น ๙๙ บท เริ่มต้นด้วยร่ายประณามพจน์ ดังนี้
ร่าย
๏ นโม อันว่ากฤษฎาญชวลิด ทัศนัขะประดิษฐ สิรุตมา เม แห่งข้าจักเจริญผล อตฺถุ ขอจงดลเนืองนิตยเสรจ ตสฺสสตฺถุสฺส แต่สมเดจพระสพัญู อันเปนครูส่งงสอน อมร นิกรเทเวศ ภควโต มีประเพศมณฑล พระภักตรพ้นคณนา อดุลยาวิเสศ อรหโต ผลาญหมู่กิเลศหายหัก เผดจกงจักรข่ายมาร นิพฺพตตสยมฺภูญาเณน ด้วยอรหาชิญาณอันเลิศ เกิดแต่สยัมภูญาณยิ่งนัก ควรแก่ทักขิณาทาน มเหสินา มีพระญาณแสวงหา ซึ่งศีลาทิคุณ หวังอะดุลโปรดสัตว สมฺมา สมฺพุทฺธสส ก็ได้ตรัสแก่ ไยยะธรรม บมีผู้นำแนะสอน สถาวรในพระองค์ เจาะจงอวยสวัสดิ แก่ฝูงสัตวอาจินต์ สิ้นสี่อะสงไขยะกัป แสนหนึ่งนับบริบูรรณ์ จึ่งพูลพระศรีสุคต ตรัสธรรมรศโปรดโลกย เข้าปัทโมคอะนันต โจศจันอะเนกา โดยษาระกลานี้แล ๚ะ
จากนั้นจึงเริ่มดำเนินเรื่อง พรรณนาถึงอดีตชาติของพระพุทธเจ้า เมื่อครั้งเสวยพระชาติเป็นจันทกินร และพระนางพิมพาเป็นนางกินรี พระเจ้าพรหมทัตยิงจันทกินรด้วยธนูอาบยาพิษสิ้นพระชนม์ชีพ แล้วเกี้ยวนางกินรีให้ไปเป็นมเหสี แต่นางกินรีไม่ไป ดำเนินเรื่องไปจนจบที่พระอินทร์มาช่วยให้จันทกินรฟื้น
๏ จันทกินรเทพเบื้อง	นิทาน
ประเสริดิในอรรถสาร	ยิ่งล้น
สมเดจ์สาศดาจารย	ภิรภาพ ไว้นา
จบบทโดยหนต้น	ยุติเบื้องอวะสาร
เมื่อจบเรื่องหลังจากประชุมชาดกแล้ว มีโคลงท้ายเรื่องแต่งด้วยโคลง ๔ สุภาพ ต่อไปอีก ๔ บท
โคลงท้ายเรื่องบทแรก (คำประพันธ์ที่ ๙๖) บอกศักราช ระยะเวลาที่แต่ง และวันเดือนปีที่แต่ง สรุปความโคลงบทนี้ได้ว่า กวีใช้เวลาแต่งลิลิตจันทกินร ๑๐ เดือน ๑๖ วัน สำเร็จเมื่อ วันศุกร์ ข้างขึ้นเดือน ๔ ปีมะโรง พุทธศักราช ๒๒๒๗ ในเอกสารเลขที่ ๓๑ ระบุดังนี้
๏ เสรจพุทธศักราชหล้วง	สองพัน
สองร้อยญิสิบเจดสัน	เสศเหล้า
สิบเดือนสิบหกวัน	ศุขปักข
ศุกระวารผะคุณมาศเข้า	นาคฟื้นขวบปี ฯ
โคลงท้ายเรื่องบทที่ ๒ (คำประพันธ์ที่ ๙๗) บอกนามผู้แต่งว่า “มหาราช” แต่งขึ้นเพื่อหวังให้ประชาชนได้ทราบเรื่องและสืบต่อเรื่องนี้ไว้เป็นที่เคารพบูชา
๏ มหาราชรุ่นรู้	ยงงเยาว
ฉลองเรื่องลิลิดเกลา	สืบไว้
จันทกินรปางเนา	โพธิสัตว
หวังทราบนรชนได้	สืบส้างมัศการ ฯ
โคลงท้ายเรื่องบทที่ ๓ (คำประพันธ์บทที่ ๙๘) ระบุถึงคำอธิษฐานของผู้แต่ง ขอให้ผลที่กวีนำความตามพุทธบัณฑูร มาแต่งให้เรื่องนี้สถิตสถาพรยังให้เกิดความปลื้มปีติปราศจากโรคภัย
๏ เดชผลอาตมได้	ฉลองอรรถ
โดยพระบรรทูลตรัส	ล่วงแล้ว
สลิดสถินประติพัท	ปราโมช
นฤโรคนฤไภยแผ้ว	ผ่องพ้นสกลกาย ฯ
โคลงท้ายเรื่องบทที่ ๔ ซึ่งเป็นโคลงบทสุดท้ายของเรื่อง (คำประพันธ์ที่ ๙๙) ผู้ประพันธ์อธิษฐาน ขอให้ตนได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งในอนาคต
๏ จงผลอวยอาตม์ให้	เสรจสนอง
เปนปัจัยอำพลผอง	โพทธิแผ้ว
สมภารจักขอปอง	โปรดโลกย
ทรงพุทธาพรายแพร้ว	ตรัสรู้ทางธรรม ๚ะ๛
เอกสารเลขที่ ๓๒ เอกสารฉบับนี้เป็นสมุดไทยดำ เส้นหรดาล มีเนื้อความตลอดจนอักขรวิธีใกล้เคียงกับเอกสารเลขที่ ๓๑ เริ่มต้นด้วยร่ายประณามพจน์ ๑ บท ดังนี้
ร่าย
๏ นโม อันว่ากฤษฎาญชวลิด ทัศนัขประดิษฐสิรุตมา เม แห่งข้าจักเจริญผล อตฺถุ ขอจงดลเนืองนิตยเสรจ ตสฺสสตฺถุสฺส แต่สมเดจพระสพัญญู อันเปนครูสงสอน อมรนิกรเทเวศ ภควโต มีประเพศมณฑล พระภักตรพ้นคณนา อดุละยาวิเสศ อรหโต ผลาญหมู่กิเลศหายหัก เผดจกงจักรข่ายมาร นิพฺพตฺตสยมฺภูญาเณน ด้วยอรหาชิญาณอนเลิศ เกิดแต่สยัมภูญาณยิงนัก ควรแต่ทักขิณาทาน มเหสินา มิพระญาณแสวงหา ซี่งศีลาทิคุณ หวังอะดุลโปรดสัตว สมฺมา สมฺพุทฺธสฺส ก็ได้ตรัษแกไยยะธรรม บมีผู้นำแนะสอน สถาวรในพระองค์ เจาะจงอวยสวัสดิ แก่ฝูงสัตวอาจินต์ สี่อะสงไขยสีนกัป แสนหนึ่งนับบรีบูรรณ์ จึ่งภูลพระศรีสคต ตรัสธรรมรศโปรดโลกย เข้าปทโมคอนันต์ โจทจันอะเนกา โดยษาระกะถานี้แล
เอกสารเลขที่ ๓๒ เมื่อจบลิลิตจันทกินรแล้ว มีข้อความระบุว่า พระมหาสิง อินฺทสุวณโณ จำลอง (คัดลอก) เรื่องนี้เมื่อพุทธศักราช ๒๓๕๒ จุลศักราช ๑๑๗๐ สัมฤทธิศก อันเป็นปีสุดท้ายในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และท้ายสุดของเล่มสมุดดังกล่าวจบลงด้วยโคลง ๔ ที่ไม่สมบูรณ์ ๑ บท ได้แก่
๏ พุทธิศักราชล่วงได้ ๒๓๕๒ พระวะสา ปีมเศง สำเรทธิศก พระมหาสิงจำลองไว้ สำรับพระสาศหน้า ขอเปนปัจยแก่ พระโพทธิฌาณ
๏ กินรชาฎกนี้	พรอินทสุวัณ
มิจิตรเลื่อมใสปราโมช	ยิ่งไซ้
สางไว้เปนประโยชน์	กุลบุตร อ่านอ้าง
สร้อยสรรเพชญอย่าได้	คลาศแคล้วห่างไก้ล ๚ะ๛
ในการพิมพ์ลิลิตจันทกินรครั้งนี้ได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนเพื่อความสะดวก แก่นักเรียนนักศึกษา ทั้งนี้ได้นำสำเนาเอกสารต้นฉบับพิมพ์ไว้เป็นภาคผนวก สำหรับครูอาจารย์และนักวิชาการวรรณคดีไทยใช้เป็นข้อมูลในการศึกษาต่อไป
จันทกินนรชาดก
อุปนียติทํ มฺเติ อิทํ สตฺถา กปิลวตฺถุปุรํ อุปนิสฺสาย นิโคฺรธาราเม วิหรนฺโต ราชนิเวสเน ราหุลมาตรํ อารพฺภ กเถสิ
สมเด็จพระบรมศาสดาเมื่อเสด็จประทับอยู่ที่นิโครธารามใกล้เมืองกบิลพัสดุ์ ทรงพระปรารภพระมารดาพระราหุลพอเป็นเหตุแล้วจึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ว่า อุปนียติทํ มญฺเ ดังนี้เป็นต้น
ชาดกเรื่องที่พระอุรุเวลกัสปะเปล่งวาจา ณ สวนตาลหนุ่ม ท่านกล่าวไว้ แล้วในอปัณณกชาดกเบื้องหน้าแต่นั้นไปจนถึงพระผู้ทรงพระภาคเสด็จไปเมืองกบิลพัสดุ์นั้น จักมีแจ้งอยู่ในเวสสันตรชาดก ส่วนในที่นี้มีเนื้อความว่า สมเด็จพระบรมศาสดาเสด็จไปประทับ ณ ราชนิเวศน์ของสมเด็จพระพุทธบิดา เพื่อทรงรับอาหารบิณฑบาตก่อนแต่เวลาที่จะเสวย พระองค์ทรงแสดงมหาธรรมปาลชาดก โปรดสมเด็จพระพุทธบิดา ครั้นเสวยเสร็จแล้วทรงพระดำริว่า ควรเราผู้ตถาคตจะต้องไปตำหนักมารดาราหุลกล่าวถึงคุณของพระพิมพา แล้วจักแสดงจันทกินนรีชาดก เมื่อทรงพระดำริฉะนี้แล้ว พระองค์จึงประทานบาตรให้สมเด็จพระพุทธบิดา ทรงรับตามเสด็จไปพร้อมด้วยพระอัครสาวก ๒ องค์ เสด็จไปประทับ ณ ตำหนักพระพิมพาซึ่งเป็นพระมารดาพระราหุล ขณะนั้นพระนางพิมพาแลนางกษัตริย์ทั้งหลายพร้อมด้วยหมู่หญิงทั้งหลายซึ่งเป็นบริวาร ทั้งหญิงฟ้อนรำขับร้องด้วยเป็นอันมากกำลังอยู่พร้อมเพรียงกันในที่นั้น พระนางพิมพาได้ทรงทราบว่า สมเด็จพระ ตถาคตจะเสด็จมา จึงรับสั่งให้นางกษัตริย์แลเหล่าหญิงทั้งหมดให้นุ่งห่มผ้าย้อมน้ำฝาดให้พรักพร้อมกันทุกๆ พระองค์แลทุกตัวคน ฝ่ายนางเหล่านั้นก็พากันทำตามที่มีพระเสาวนีย์สั่งสิ้นทุกประการ เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาเสด็จมาประทับถึงพระตำหนักแล้ว บรรดานางกษัตริย์แลหญิงทั้งหลายเหล่านั้นพากันร้องครํ่าครวญขึ้นพร้อมกันเสียงดังเซ็งแซ่ ส่วนพระมารดาพระราหุลทรงกลั้นพระโศกไว้ในพระทัยได้ ทรงประทับกราบถวายบังคมสมเด็จพระบรมศาสดาโดยปรกติ มิได้มีอาการวิปริตอันใด เป็นโดยพระนางมีความนับถือคารวะยำเกรงต่อสมเด็จพระบรมกษัตริย์ ในเวลานั้นสมเด็จพระบรมชนกนาถจึงทูลพรรณนาคุณความดีความมั่นคงของพระนางพิมพาแก่สมเด็จพระบรมศาสดาด้วยประการต่างๆ เป็นต้นว่า พระนางพิมพานี้มีความซื่อสัตย์สุจริตในพระองค์เป็นอันมาก เมื่อได้ทราบข่าวว่า พระองค์ทรงประพฤติปฏิบัติอย่างใด พระนางก็ประพฤติปฏิบัติตามอย่างนั้น เช่นได้ฟังว่าพระองค์ทรงนุ่งครองผ้ากาสาวพัสตร์ นางก็ทรงนุ่งห่มพระภูษาเช่น นั้นบ้างดังนี้เป็นต้น สุดแต่ได้สดับข่าวว่าพระองค์ทรงกระทำอย่างไร ก็กระทำตามอย่างนั้น ตั้งแต่พระองค์ทรงผนวชแล้วมา นางมิได้มีใจคลอนแคลนที่สุดจนกระทั่งพระราชาพระองค์อื่นส่งราชบรรณาการมาถวาย เพื่อจะได้รับพระนางไปไว้บำรุงเลี้ยง นางก็มิได้ยินดีรับ เหตุทั้งนี้ก็เป็นด้วยพระนางตั้งใจสวามิภักดิ์ซื่อสัตย์เฉพาะพระองค์ มีพระหฤทัยมั่นคงไม่แปรผัน นับว่าเป็นหญิงอันประเสริฐเลิศกว่าอเนกนิกรกัญญาทั้งหมด เมื่อพระศรีสุคตได้ทรงสดับเช่นนั้น จึงตรัสว่าดูกรบรมบพิตร ข้อซึ่งนางพิมพาเทวีมีความสิเนหาอันดีไม่คลอนแคลนในตถาคตบัดนี้นั้น ไม่เป็นของอัศจรรย์นัก แม้ในภพก่อนนางเกิดในกำเนิดแห่งสัตว์เดียรัจฉาน นางยังมีจิตไม่แปรปรวนซื่อตรงต่อตถาคตเมื่อพระองค์ทรงตรัสดังนี้แล้ว จึงนำอดีตนิทานมาตรัสเทศนาว่า
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต ฯ เป ฯ ในกาลล่วงแล้วมาช้านาน ครั้งพระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติอยู่ในพระนครพาราณสี พระบรมโพธิสัตว์เจ้าเกิดเป็นกินนร ภรรยาชื่อจันทา สองผัวเมียอาศัยอยู่บนเขาจันทบรรพตในหิมวันตประเทศ ครั้งนั้นพระเจ้าพาราณสี มีพระราชประสงค์จะเสด็จเที่ยวประพาสแรม เพื่อทรงยิงเนื้อเล่นในประเทศป่าหิมพานต์ จึงทรงมอบราชการแผ่นดินไว้กับอำมาตย์ทั้งหลาย แล้วจึงทรงแต่งพระองค์พร้อมด้วยเครื่องอาวุธ ๕ อย่าง (พระขรรค์ หอก ศร คทา แลจักร) เสร็จแล้วเสด็จประพาสป่าหิมพานต์ตามความสำราญพระราชหฤทัยแต่พระองค์เดียว จะได้มีข้าราชการผู้ใดผู้หนึ่งตามเสด็จด้วยก็หาไม่ พระองค์ทรงยิงเนื้อถึกมฤคาให้ตายแล้ว ก็ทรงกระทำเครื่องเสวยด้วยพระองค์ เมื่อพระองค์เสด็จประพาสไปตามลำดับถึงแม่นํ้าน้อยแห่งหนึ่ง อยู่ใกล้ภูเขาจันทบรรพตแล้วพระองค์เสด็จประทับอยู่ ณ ที่สูงแห่งหนึ่ง คราวนั้นกินนรผัวเมียซึ่งอยู่บนภูเขาจันทบรรพต ฤดูฝนชุกอยู่แต่บนภูเขาหาลงจากภูเขาไม่ หน้าแล้งจึงพากันลงมาเที่ยวหาเครื่องกลิ่นหอมเกสรดอกไม้กินเป็นอาหาร แล้วเก็บเอาใบมาประดับประดาเป็นผ้าสำหรับนุ่งแลห่ม แล้วก็ชวนกันโหนชิงช้าฟ้อนรำ ขับร้องด้วยสำเนียงอันไพเราะตามประสากินนร เมื่อไปถึงที่แม่น้ำน้อยแห่งหนึ่ง ก็พากันโปรยดอกไม้ลงในน้ำแล้วต่างลงว่ายเล่นตามสบาย ขึ้นจากเล่นน้ำแล้วจึงมาจัดแจงที่นอน อันประดับด้วยดอกไม้บนหาดทรายมีสีขาวคล้ายเงิน แล้วหยิบเอากระบอกไม้ไผ่อันหนึ่งนั่งร้องเพลงพลางเคาะไม้ไผ่พลางให้เป็นจังหวะ สลับกันมีเสียงอันเพราะน่าจับใจ ส่วนนางจันทกินรีภรรยานั้น ก็ยืนฟ้อนรำขับร้องอยู่ใกล้สามีในที่นั้นด้วย
เมื่อพระเจ้าพาราณสีทรงได้ยินเสียงกินนรสองผัวเมียนั้นแล้ว พระองค์ค่อยๆ เสด็จเข้าไปใกล้แล้วประทับแอบเสียในที่กำบัง ทอดพระเนตรเห็นกินนรสองผัวเมียนั้น มีพระราชหฤทัยปฏิพัทธ์ในนางกินรีนั้นเป็นอันมาก จึงทรงพระดำริว่า เราจักยิงกินนรผัวให้ตายแล้วเราจักสำเร็จสังวาสกับนางนี้ เมื่อทรงดำรัสเช่นนี้แล้ว พระองค์จึงทรงยิงจันทกินนรในขณะนั้น เมื่อจันทกินนรถูกยิงแล้ว ได้ความเวทนาอันสาหัส ขณะที่ร้องครางอยู่นั้นได้กล่าวคาถาสี่บทว่า
อุปนียติทํ มญฺเ	จนฺเท โลหิตมเทน มชฺชามิ
ชหามิ ชีวิตํ	ปาณา เม จนฺเท นิรุชฺฌนฺติ
โอสธิ เม ทุกฺขํ หทยํ	เม ฑยฺหเต นิตมามิ
ตว จนฺทิยา โสจนฺติยา	น นํ อญฺเหิ โสเกหิ
ติณมิว มิลายามิ	นที อปริปุณฺณาว สุสฺสามิ
ตว จนฺทิยา โสจนฺติยา	น นํ อญฺเหิ โสเกหิ
วสฺสมิว สเร ปาเท	อสฺสูนิ วตฺตเร มยฺหํ
ตว จนฺทิยา โสจนฺติยา	น นํ อญฺเหิ โสเกหิ ฯ
ความว่า แน่ะนางจันทา ชีวิตของเราใกล้กับความตายเข้ามาแล้ว ด้วยความเมาแห่งพิษโลหิต เราคงจักหมดชีวิตในวันนี้เป็นแน่ ชีวิตของเราจักดับลงความทุกข์มาเผาผลาญดวงหฤทัยของเรา เราได้ความลำบากมาก ความโศกของเราครั้งนี้เป็นของยิ่งใหญ่กว่าความโศกอันอื่น เพราะเหตุที่จะวิโยคพลัดพราก จากเจ้าจันทาซึ่งเศร้าโศกถึงเราอยู่นั้นโดยแท้ ตัวเราเหี่ยวแห้งอยู่เหมือนกับติณชาติที่บุคคลใส่ลงบนแผ่นศิลาอันร้อน ตัวเรา เหือดแห้งอยู่เหมือนกับแม่น้ำอันไม่เต็มเปี่ยมด้วยกระแสสินธุ์ ความโศกของเราครั้งนี้เป็นการยิ่งใหญ่ยิ่งกว่าความโศกอันอื่น เพราะเหตุที่จะวิโยคพลัดพรากจากเจ้าจันทาซึ่งมีความโศกถึงเรานั้นโดยแท้ น้ำตาของเราไหลออกไม่หยุดหย่อนเปรียบเหมือนน้ำฝนซึ่งตกลงบนเชิงบรรพต มีลำธารไม่ขาดสายไหลไปไม่หยุดหย่อน ความทุกข์ของเราครั้งนี้เป็นการยิ่งใหญ่ยิ่งกว่าความโศกอย่างอื่น เพราะเหตุที่จะวิโยคพลัดพรากจากเจ้าจันทา ซึ่งมีความโศกถึงเราอยู่นั้นโดยแท้
เมื่อพระบรมโพธิสัตว์เจ้านอนร้องครํ่าครวญอยู่ด้วยคาถาสี่คาถา ในที่นอนอันประดับประดาด้วยดอกไม้นั้น หาสติสมปฤดีมิได้ ในขณะนั้นพระเจ้าพาราณสีเสด็จประทับยืนอยู่ในที่นั้น ฝ่ายนางจันทาเมื่อพระบรมโพธิสัตว์นอนร้องครางอยู่ นางหารู้สึกว่าสามีของตนถูกยิงไม่ ครั้นมาได้เห็นนอนสงบนิ่งแน่อยู่ จีงคิดว่าความทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่สามีของเราครั้งนี้เป็นเพราะอะไรหนอ จึงวิ่งเข้าไปดูก็ได้เห็นโลหิตไหลออกจากปากแผลที่ถูกยิง นางก็ไม่อาจกลั้นความโศกไว้ได้ จึงร้องไห้ขึ้นด้วยเสียงอันดัง ฝ่ายสมเด็จบรมกษัตริย์ เมื่อได้ทรงเห็นจันทกินนรนอนสลบนิ่งแน่อยู่ จึงทรงพระดำริว่ากินนรที่เรายิงนี้เห็นจะตายเป็นแน่ จึงได้เสด็จออกจากที่กำบังแสดงพระองค์ให้นางนั้นเห็น
ครั้นนางได้เห็นบรมกษัตริย์นั้นแล้วจึงคิดว่า สามีซึ่งเป็นที่รักของเรา ชะรอยโจรผู้นี้จักยิงเป็นแน่แล้ว นางก็มีใจหวั่นไหวอยู่จึงได้หนีไปยืนอยู่บนยอด ภูเขา กล่าวบริภาษพระราชาเป็นคาถาห้าคาถาว่า
ปาโปสิ โข ราชปุตฺต	โย เม อิจฺฉิตปติํ วรากิยา
วิชฺฌ วนมูลสฺมิํ	โยยํ วิทฺโธ ฉมา เสติ
อิมํ มยฺหํ หทยโสกํ	ปฏิมุจฺจตุ ราชปุตฺต ตว มาตา
โย มยฺหํ หทยโสโก	กิํปุริสํ อเปกฺขมานาย
อิมํ มยฺหํ หทยโสกํ	ปฏิมุจฺจตุ ราชปุตฺต ตว ชายา
โย มยฺหํ หทยโสโก	กิํปุริสํ อเปกฺขมานาย
มา จ ปุตฺตํ มา จ ปติํ	อทกฺขิ	ราชปุตฺต ตว มาตา
โย กิํปุริสํ อวธิ	อทูสกํ	มยฺหํ กามาหิ
มา จ ปุตฺตํ มา จ ปติํ	อทกฺขิ	ราชปุตฺต ตว ชายา
โย กิํปุริสํ อวธิ	อทูสกํ	มยฺหํ กามาหิ ฯ ดังนี้
ความว่า ข้าแต่ท่านผู้ราชบุตร ท่านใดยืนแอบอยู่ที่ชายไพรบนพื้นภูมิภาค ยิงภัสดาอันเป็นที่ปรารถนาของเราเพื่อให้พลัดพรากจากกัน อันล้มนอนอยู่ที่พื้นดินนั้น ท่านนั้นแหละ ได้ชื่อว่าเป็นคนลามกแท้ ความเศร้าโศกในดวงหฤทัยอันใดซึ่งบังเกิดมีแก่ตัวเรา ผู้เพ่งพิศกินนรซึ่งเป็นภัสดาอยู่ มารดาของท่านนั้นขอจงได้รับความเศร้าโศกในดวงหฤทัยให้เหมือนกับเรานี้บ้าง ความเศร้าโศกในดวงหฤทัยอันใด ซึ่งเกิดมีแก่ตัวเราผู้เพ่งพิศกินนรซึ่งเป็นภัสดา ข้าแต่ท่านผู้เป็นราชบุตร ขอให้ชายาของท่านได้รับความเศร้าโศกอันกลุ้มกลัดในดวงหฤทัยเหมือนอย่างเรานี้บ้าง ข้าแต่ท่านผู้ราชบุตร ท่านใดมีความรักใคร่ในเรา ได้ประทุษร้ายเข่นฆ่ากินนรซึ่งเป็นภัสดาของเรา มารดาของท่านนั้นขอจงอย่าได้เห็นบุตร ขอจงอย่าได้เห็นผัวให้เหมือนกับเรานี้บ้าง ข้าแต่ท่านราชบุตร ท่านใดได้ประทุษร้ายเข่นฆ่ากินนรซึ่งเป็นภัสดาของเรา เพราะความปรารถนาอยากได้เรา พระ ชายาของท่านนั้นขอจงอย่าได้เห็นบุตร ขอจงอย่าได้เห็นภัสดา ให้เหมือนกับเรานี้บ้าง
เมื่อพระเจ้าพาราณสีได้ทรงสดับคำที่นางจันทกินนรซึ่งยืนอยู่บนยอดภูเขา กล่าวปริเทวนาการเป็นคาถาล้วนแต่แสดงให้ทุกข์แก่พระองค์ให้มีเหตุต่างๆ ดังนั้น จึงได้ทรงปลอบนางจันทกินนรเป็นคาถาว่า
มา ตวํ จนฺเท โรทิ	มา โสจิ วนฺติมิรมตฺตกฺขิ
มม ตฺวํ โหหิสิ ภริยา	ราชกุเล ปูชิตา นารีภิ ฯ ดังนี้
ความว่า แน่ะจันทกินรี ตัวเจ้าไม่ควรร้องไห้หรือเศร้าโศกถึงผัวเลย แม้จะร้องไห้น้ำตานองหน้าสักปานใดก็เท่ากับดอกไม้ในสวนที่เหี่ยวแห้งแล้ว เราจะตั้งเจ้าให้เป็นตำแหน่งมเหสีของเรา แลจะได้เป็นที่สักการบูชาของนางทั้งหลายในราชตระกูล
ฝ่ายนางจันทาเมื่อได้ฟังพระราชามารับสั่งเช่นนั้น จึงร้องตวาดไปว่า พระองค์มาตรัสอะไรง่ายๆ เช่นนี้ แล้วนางก็กล่าวคาถาในลำดับนั้นว่า
อปิ นูนาหํ มริสฺสํ	น จ ปน ราชปุตฺต ตว เหสฺสํ
โย กิํปุริสํ อวธิ	อทูสกํ มยฺหํ กามาหิ ฯ ดังนี้
ความว่า ท่านใดได้ประทุษร้ายเข่นฆ่ากินนรซึ่งเป็นภัสดา เพราะความปรารถนาอยากได้เราแม้ถึงตัวเราจักตายเป็นเที่ยงแท้ ซึ่งจะได้ตกไปเป็นภรรยาของท่านนั้นอย่าพึงหมาย
พระราชาได้ทรงสดับก็เกิดพระราชหฤทัยหน่ายจากนางนั้น แล้วพระองค์ก็ตรัสเป็นคาถาว่า
อปี ภีรุเก ชีวิตุกามเก	กิํปุริส คจฺฉสิ หิมวนฺตํ
ตาลิสตคฺครโภชนา	อญฺเ ตํ มิคา รมิสฺสนฺติ ฯ ดังนี้
ความว่า แน่ะนางกินรีผู้ขี้ขลาด ผู้มีความรักใคร่ต่อชีวิต เจ้านี้เมื่อไม่อยากจะอยู่ในราชตระกูลแล้ว ก็จงไปอยู่ป่าหิมพานต์เถิด จะได้บริโภคกฤษณาแลกะลำพักตามสบายใจ แลเนื้อทั้งหลายอื่นๆ จะได้มีความรักใคร่ยินดีในตัวเจ้า
ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว พระองค์ก็เสด็จหลีกไปจากนางนั้นตามสำราญพระราชหฤทัย
ฝ่ายว่านางจันทาพอรู้ว่าสมเด็จบรมกษัตริย์เสด็จไปแล้ว จึงได้ลงมาอุ้มกอดพระมหาสัตว์ขึ้นไปนอนบนยอดภูเขา แล้วนางก็ครํ่าครวญกล่าวคาถาสิบสองคาถาว่า
เต ปพฺพตา ตา จ กนฺทรา ตา จ คิริคูหาโย
ตตฺถ ตํ อปสฺสนฺตี กิํปุริส กถํ อหํ กาสํ
เยสุ ปพฺพเตสุ มยํ เอกโต อภิรมิมฺหา
ตตฺถ ตํ อปสฺสนฺตี กิํปุริส กถํ อหํ กาสํ
เต ปณฺณสญฺตา รมณียา วาฬมิเคหิ อนุจฺฉินฺนา
ตตฺถ ตํ อปสฺสนฺตี กิํปุริส กถํ อหํ กาสํ
อจฺฉา สวนฺตี คิรินทิโย กุสุมาภิกิณฺณโสตาโย
ตตฺถ ตํ อปสฺสนฺตี กิํปุริส กถํ อหํ กาสํ
นีลานิ หิมวโต ปพฺพตสฺส กูฏานิ ทสฺสนียานิ
ตตฺถ ตํ อปสฺสนฺตี กิํปุริส กถํ อหํ กาสํ
ปีตานิ หิมวโต ปพฺพตสฺส กูฏานิ ทสฺสนียานิ
ตตฺถ ตํ อปสฺสนฺตี กิํปุริส กถํ อหํ กาสํ
ตมฺพานิ หิมวโต ปพฺพตสฺส กูฏานิ ทสฺสนียานิ
ตตฺถ ตํ อปสฺสนฺตี กิํปุริส กถํ อหํ กาสํ
ตุงฺคานิหิมวโต ปพฺพตสฺส กูฏานิ ทสฺสนียานิ
ตตฺถ ตํ อปสฺสนฺตี กิํปุริส กถํ อหํ กาสํ
เสตานิ หิมวโต ปพฺพตสฺส กูฏานิ ทสสนียานิ
ตตฺถ ตํ อปสฺสนฺตี กิํปุริส กถํ อหํ กาสํ
จิตฺรานิ หิมวโต ปพฺพตสฺส กูฏานิ ทสสนียานิ
ตตฺถ ตํ อปสฺสนฺตี กิํปุริส กถํ อหํ กาสํ
ยกฺขคณเสวิเต คนฺธมาทเน โอสเถหิ สญฺฉนฺเน
ตตฺถ ตํ อปสฺสนฺตี กิํปุริส กถํ อหํ กาสํ
กิํปุริสเสวิเต คนฺธมาทเน โอสเถหิ สญฺฉนฺเน
ตตฺถ ตํ อปสฺสนฺตี กิํปุริส กถํ อหํ กาสํ
ความว่า บรรพตแลซอกเขาแลถํ้าเขาเหล่านั้นมีอยู่ที่ป่านี้ เราทั้งสองได้เคยภิรมย์ชื่นชมด้วยกันที่บรรพตลูกใด รุกขชาติซึ่งเป็นที่น่ายินดี มีดอกอันดาดาษไม่ขาดด้วยฝูงพาลมฤคมากลํ้ากราย แม่น้ำใต้ท้องคีรีมีกระแสอันใสไหลไม่ขาดเกลื่อนกล่นด้วยโกสุมประทุมชาติ ยอดหิมวันตบรรพตเขียวชะอุ่ม เป็นที่น่าดู ยอดหิมวันตบรรพตมีสีเหลืองอันน่าดู ยอดหิมวันตบรรพตมีสีแดงคลํ้า ยอดหิมวันตบรรพตมีสีเป็นหมอกมัวเป็นที่น่าจะเล็งแลดู ยอดหิมวันตบรรพตมีพรรณอันขาวเป็นที่น่าชม ยอดหิมวันตบรรพตมีพรรณอันวิจิตรต่างๆ เป็นที่น่าแลดู เขาคันธมาทน์เป็นที่สิงสถิตแห่งฝูงคณายักษ์ แลเกลื่อนกลาดด้วยโอสถ แลเขาคันธมาทน์เป็นที่อาศัยแห่งฝูงกินนรมีกลิ่นฟุ้งขจรด้วยรุกขชาติซึ่งเป็นโอสถต่างๆ เมื่อข้าพเจ้าไม่เห็นท่านในสถานที่นั้นๆ จะกระทำอย่างไร
เมื่อนางกล่าวบ่นเพ้อพิไรรำพันด้วยคาถาสิบสองคาถาอยู่ดังนี้พระมหาสัตว์ ก็เกิดความทุกขเวทนามากขึ้น นางจึงคิดว่าเราจะบวงสรวงแก่เทพดาขอชีวิตกับท่านเถิด ครั้นคิดเช่นนี้แล้ว นางจึงได้ทำเทวุชฌานกรรมการบวงสรวง ด้วยวาจาดังนี้ ท้าวโลกบาลย่อมไม่มีหรือหนอ หรือว่าตายเสียแล้ว จึงไม่ช่วยรักษาสามีซี่งเป็นที่รักของข้าพเจ้า เมื่อนางกระทำการบวงสรวงด้วยวาจาอยู่ดังนี้ ก็ร้อนขึ้นไปถึงอาสน์ของพระอินทร์ สมเด็จอมรินทร์จึงทรงพิจารณาดู ครั้นทรงทราบเหตุนั้นแล้วพระองค์จึงแปลงเพศเป็นพราหมณ์ถือคณโฑน้ำไปรดพระมหาสัตว์ พอรดลงแล้วไม่ช้าพิษที่กลุ้มกลัดอยู่ก็อันตรธานหายไปหมด ตั้งแต่นั้นมา พระมหาสัตว์ก็มีแต่ความสุขความสบายขึ้นมา
ฝ่ายว่านางจันทาเมื่อได้เห็นสามีของตนหายจากโรคที่เป็นอยู่แล้วนางก็เกิดความโสมนัสยินดีกราบลงที่ฝ่าพระบาทของสมเด็จท้าวโกสีย์อมรินทร์เทวราชแล้ว ก็กล่าวคาถาเป็นลำดับไปว่า
วนฺเท เต อยิราพฺรหฺเม โย เม อิจฺฉิตํ ปติํ วรากิยา
อมเตน อภิสิญฺจิ สมาคตสฺมิํ ปิยตเมน ฯ ดังนี้
ความว่า แน่ะท่านมหาพราหมณ์ ข้าพเจ้าขอไหว้ท่าน เพราะท่านมีความเอ็นดูมารดลงด้วยน้ำอมฤตให้สามีของข้าพเจ้าคืนอยู่มิได้พลัดพรากจากกัน ข้าพเจ้านี้ชื่อว่าพร้อมเพรียงด้วยสามีซี่งเป็นที่รักแล้ว
สมเด็จอมรินทราธิราชเมื่อจันทกินนรหายจากโรคาพาธมีความสุขสบายดีแล้ว พระองค์จึงทรงประทานโอวาทว่า ตั้งแต่นี้ไปท่านทั้งสองอย่าได้ละจากเขา จันทบรรพตแล้วไปสู่หนทางของพวกมนุษย์จงอยู่เสียในที่นี้ เมื่อพระราชทานโอวาทดังนี้แล้ว ก็เสด็จกลับคืนสู่เทวสถานของพระองค์ ฝ่ายว่านางจันทาได้กล่าวว่า ต้องการอะไรซึ่งเราจะอาศัยในที่อันประกอบด้วยโพยภัยอันตรายเช่นนี้อย่าอยู่เลย เราทั้งสองรีบพากันไปยังยอดเขาจันทบรรพตเถิด ครั้นแล้วนางจึงได้กล่าวคำที่สุดว่าบัดนี้เราทั้งสองจักเที่ยวไปสู่นทีธารซึ่งมีอยู่ในท้องคีรีมีกระแสสินธุ์เกลื่อนกล่นด้วยโกสุมประทุมชาติแลดาดาษด้วยบุปผชาติต่างๆ เราทั้งสองจะได้กล่าววาจาให้เป็นที่นำมาซึ่งความรักใคร่แก่กันแลกัน
สมเด็จพระศาสดาจารย์ได้ทรงนำธรรมเทศนามาแสดงดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า แน่ะภิกษุทั้งหลายนางพิมพายโสธรานี้มีจิตซื่อตรงต่อเราผู้ตถาคตแต่ในชาติเดียวนี้ก็หาไม่ ถึงชาติปางก่อนก็มีจิตอันไม่คลอนแคลนผันไปเพื่อผู้อื่น ครั้นแล้วพระองค์จึงทรงประชุมชาดกให้จบลงโดยพุทธโองการว่า พระราชาในคราวนั้น กลับชาติมาเป็นพระเทวทัต ส่วนท้าวสักกเทวราชครั้นประวัติกลับชาติมาเป็น พระอนุรุทธเถระเจ้า คราวนั้น นางจันทกินรีกลับชาติมาคือนางพิมพา ซึ่งเป็นพระราชมารดาของพระราหุล ส่วนว่าจันทกินนรกลับชาติมาคือเราผู้ตถาคตนี้
จบ จันทกินนรชาดก
ลิลิตจันทรกินร
ร่าย
๏ นโม อันว่ากฤษฎาญชวลิต ทัศนัขประดิษฐสิรุตมา เม แห่งข้าจักเจริญผล อตฺถุ ขอจงดลเนืองนิตยเสรจ ตสฺสสตฺถุสส แต่สมเดจพระสัพพัญญู อันเปนครูสั่งสอน อมรนิกรเทเวศ ภควโต มีประเพศมณฑล พระภักตรพ้นคณนา อดุลยาวิเสศ อรหโต ผลาญหมู่กิเลศหายหัก เผดจกงจักรข่ายมาร นิพฺพตฺต สยมฺภูณาเณน ด้วยอรหาชิญาณอันเลิศ เกิดแต่สยัมภูญาณยิ่งนัก ควรแก่ทักขิณา ทาน มเหสินา มีพระญาณแสวงหา ซึ่งศีลาทิคุณ หวังอดุลโปรดสัตว สมฺมา สมฺพุทธสฺส ก็ได้ตรัสแก่ไญยธรรม บมีผู้นำแนะสอน สถาวรในพระองค เจาะจงอวยสวัสดิ แก่ฝูงสัตวอาจิณ สี่อสงไขยสิ้นกัป แสนหนี่งนับบริบูรรณ จึ่งภูลพระศรีสุคต ตรัสธรรมรศโปรดโลกย เข้าปทโมกขอนันต โจษจันอเนกา โดยสารกถานี้แล ๚ะ
โคลง ๔
๏ จบเสรจนมัศน้อม	สุเบญจางค
องคสรรเพชญวรางค	ปิ่นเกล้า
การุณสัตวจบปาง	จักนิ พานนา
ยังถาวรธาตุเจ้า	ประดิษฐไว้ปางบรรพ์ ๚ะ
ร่าย
๏ เกวลเมวพุทฺธํ ธมฺมญฺ จ สงฺฆญฺ จ นมสฺสิตฺวา สิรสา ๚ ใช่จะนมัศ น้อมพระพุทธ องค์เดียวยุติหามิได้ ข้าก็ไหว้โดยตรา นวโลกุตฺตรธมฺมํ สิรสา วันทนาธรรมอุตเมศ ปิฎกวเรศทังสาม โดยประณามเคารพย สงฺฆญฺ จ ข้าก็นบ พระอัษฎางค ด้วยปัญจางคประดิษฐ ธรรมสาริทธิคณสงฆ อวยผลส่งปัจจัยทาน ให้เขษมสานต์ดับโศก ยาวะดลโมกขนฤพาน ปิตุ จ วนฺทิตฺวา วันทนาการบิดร ท่านสั่งสอนเรื่องอรรถ แจ้งเจนจัดแต่น้อยมา มาตุ สิรสา นบพระมาดาอุดม์ กรรุณาบุตรยิ่งนัก ท่านครูภักอภิวาท ที่ยุคลบาทวรา เกจิอาจริยํ บางพวกพาชักนำ ให้รู้ธรรมแจ้งใสไซร้ ประสาทสิ่งใดให้ เล่ห์ล้วนกอปรผล ๚ะ๛
โคลง ๔
๏ จบเสรจนมัศน้อม	สรณา
พระบิดุเรศมาดา	เกิดเกล้า
อีกอาจาริยา	อภิวาท
ขอช่วยนำอักษรเข้า	จิตแจ้งสละสลวย ๚ะ
ร่าย
๏ จนฺทกินรนิทานํ อิทํ สมาเสน ปกาสิตํ จักกล่าวนิพนธธรรม์ ชาดกจันทกินราช ตามอาทธิบาฬีอรรถ โดยนมัศจรุงกลอน นิปาเต วิฏฺาเร ตพฺพํ วิถารถาวรในนิบาต ปางเสวยชาติโปรดสัตว ขอพ้นจากวิบัติไภย จงผ่องใสกระมลเจตร โดยประเภทนิทาเนา ให้บรรเทาทุกขนฤโรค ยาวะดลโมกขบริสุทธ ฝ่ายวิมุติกังขา จากอาตม์ภาวเปลื้องปลด ทศกำมบถอกุศล สิ้นมัวมลมโนทวาร ให้วิถารในอักษร กับทางกลอนกล่าวลิลิต ขออย่าติดข้องคาถา โดยเจตนาข้าไซร้ จงแจ้งอริยญาณได้ เรื่องรู้ทางธรรม นี้รา ๚ะ
โคลง ๔
๏ จะนิพนธ์เรื่องนี้	โดยอรรถ
ตามพระทศพลตรัส	เทียบไว้
จันทกินรจรัส	เรืองโรจ
กลอนกล่าวลิลิตให้	อ่านอ้างเจริญผล ๚ะ
ร่าย
๏ ภควา ปางสมเดจจอมโมลิศ ครั้งสถิตภิเนษกรมณ์ ทุกกรนิยมก่อสร้าง สมฺโพธิ ปตฺวา ตรัสแก่บรมางคภิสมโพธิ ผลาญกามโสดเปนบริเฉท แจ้งธรรเมศ แปดหมื่น สี่พันพื้นธรรมขันธ์ ปางตรัสธรรม์เดิมที ป่าอิสีมิคทายวัน โปรดปัญจวัคคีภิกขุ ด้วยธรรมจักรลุถึงอรหา ทรงจินตนาการุโณศ จักเสดจมาโปรดพระวงษา สุโทธนปมุขา มีพุทธบิดาเปนต้น จรเสดจดลโปรดสัตวมา ราชคหํ ยับยั้งช้าบจร ราชคฤหนครนั้น จวนเหมันตรดูสุด ตรัสธรรมอุดม์พิสมัย โปรดสัตวได้มรรคญาณ ยาวะดลสถานกบิลพัสดุ์ บุรีรัตนอันเขษม เสนากตุมฺภิกาทโย เปนที่เปรมหมู่นิกร พลอัศวดรพลรถ อีกพลคชหัตถา ควรปรีดาพื้นพระญาติ เหล่าศากยราชตระกูลวงษ ยิ่งอัคพงษในแหล่งหล้า จะอุปรมาเลิศล้น พระทศพลเสดจสู่ที่ มณเฑียรศรีคฤหรัตน สหสํเฆน กับบรรพษัทคณะสงฆ เสดจจำนงบิณฑบาต ชาวประชาราษฎร์สัทธา เสียงสหัสสาอื้ออึง กิตฺติสทฺโท สนั่นถึงพระกรรณพิมพา นางพญาได้สดับ กฤษดิศัพท์นครวาที ว่าพระมุนีเสดจกลับ รับบิณฑบาตราษฎร วิวเรสิ ก็แย้มบัญชรสิงหาสน์ ทัศนานารถอาดุร จึ่งเรียกราหุลลูกรัก พ่อจงเลงภักตรพระบิดา คือนาถาบังเกิดเกล้า เบื้องหน้าเจ้าจะครหา ว่ามาดานี้สามานย์ เปนพวกพาลหินชาติ ทรลักษณ์ประดาษใช่น้อย เกิดมาพลอยเสียศักดิ มิได้รู้จักบิดา พ่ออย่าว่าอย่าสงไสย ใช่ว่ามาดาจะไม่บอก จงแลออกไปตามบัญชร ตรงพระกรมาดาชี้ ตรงนี้พระลูกรักเจ้าแม่ พ่อจงแลเลงเพ่งพิศ จอมโมลิศองคนั้น พระภักตรดุจจันทรวันเพง เปล่งปลั่งเปลื้องราคี อากาศวิถีหมดเมฆ บริเฉกทรงกลดแผ้วผ่อง วีสติสหสฺส ขีณาสวปริวุตฺโต พระขีณาสวสองหมื่นเวียนวง แวดล้อมองคเปนบริวาร ธารสังวรครองสบง ทรงจีวรกรช้อนบาตร ลีลาศคลาดคลาดล เสดจโดยสถลวิถี นางก็ทรงโศกวิลาป จะไปกราบทูลบิดร ตุริตตุริตา คนฺตฺวา เสดจรีบร้อนยังสัสสุราช ทรงนามนารถสุโทธน์ อาการโกรธทูลองค ราชบุตรทำเสียวงษฉะนี้ กรณํ สุตฺวา ธสดับเสาวนีย์พิมพา เสดจด้วยบาทากรกราย ถึงพุทธผายบทมาลย ประดิษฐานอาราธนา พุทธบาทากับสงฆ อย่าโคจรจงเสดจ สู่สังเขตปราสาทสาม อันงามชอบรดู ส่วนตูจะแต่งถวาย จังหันรายครบองค ทสฺเสตฺวา ก็ทรงจินตนา เทศนาโปรดบิดร จึ่งเสดจจรสู่มณเฑียร ประดับด้วยวิเชียรโอภาส งามประหลาดยิ่งกระษัตรีย ทุกธานีกรุงไกร ห่อนจะเทียบเทียมได้ เปรียบแท้แม้นเมือง อินท์นา ๚ะ
ร่าย
๏ ตถา ปญฺตฺต ปวรพุทฺธาสเน ขัษณนั้นสมเดจพระบิดา ให้แต่งถานาปูลาด อาราธน์พระสรรเพซญ ให้เสดจเหนืออาสน์ พุทธามาศอันวิจิตร บพิตรก็ อภิวาท สากยราชอภิวันทน์ สปฺปาเทสุํ แต่งจังหันล้วนประดิษฐ ตั้งอุทิศทูลถวาย พระองคผายรับประเคน พระชิเนนทรจึ่งฉัน เครื่องประดิษฐอันโอชา ภตตกิจฺจํ กตฺวา กระทำภัตกิจเสรจ เสดจสู่ปราสาท โฉมวรนารถพิมพา พุทธบิดาเชิญบาตร โดยพุทธลีลาศ ธ ดล พระทศพลตรัสสั่งสอน สาริบุตรบวรเถรา แม้นพิมพาจะเศร้าสร้อย ละห้อยโศกกันแสงทรง ใกล้องคตถาคตไฉน ท่านอย่าได้ห้ามนิฤมล พิมพาจักดลชีพมรณา ด้วยโศกมาครบหกปี วันนี้จะโศกซํ้ายวดยิ่ง ปานจะนิ่งสัญญีลง พระองคตรัสสั่งเสรจ เสดจขึ้นปราสาทภควดี สู่ที่บัลลังก์รัตน ส่วนนางกระษัตริย์พิมพา เหนองคภควาเสดจนั่ง นางก็ยั้งคลานดุ่มด่วน ถึงพระครวญกราบลง กันแสงทรงวิลาป ภักตราอาบชลเนตรนอง ผิวมัวหมองระกำจิตร จึ่งอุทิศกราบทูล ความอาดูรแสนเทวษ ปางพระองคทุเรศนคร อุระร้อนดั่งจะทำลายปานกายจะเปนธุลี บอาทรชีวีวินาศ ห่วงด้วยราชราหุล ยังแอบอุ่นถันบรพาด ชาวประชาราษฎร์ครหา จึ่งเรียกราหุลมาอภิวันทน์ ทรงแสนศัลยยิ่งนัก เฉพาะพระภักตรนาถา วทติ สมเดจบิดากล่าวพจน์ ดุจมธุรศสุนิษา แม้นราชากรุงใด ยินข่าวไกลเล่าถวาย ว่าพิมพาม่ายมานาน ส่งข่าวสารเครื่องบรรณา ถึงชายายิ่งเศร้าโศก ด้วยวิโยคพระภัสดา บ่ได้จุลาจลจิตร อุทิศถึงกระษัตริย์ ด้วยประดิพัทธ์ปราโมช สมเดจสุโทธน์มหา ยอยกพิมพาภควดี ผู้ยอดยิ่งศรีสะใภ้ ทูลพระจอมไตรบพิตร ตํ สุตฺวา จอมโมลิศทรงฟัง สุทธวาจังคำบิดร ด้วยอนุสรพิมพา มีพุทธฎีกาตรัส ว่านางกระษัตริย์ธิบดี ใช่แต่กาลนี้ประจุบัน เบื้องอดีตนั้นก็มี คุณเทวีอเนกา ปติสนฺธิํ คเหตฺวา ปางตถาคตกำเนิด เกิดเปนกินรา พิมพาเปนกินรี ภควดีประดิพัทธ ประดิบัติสวามี ชีพชีวีมิได้คิด เพียงชีวิตนางจะประไลย ครั้นพระแสดงในคุณ ตุณฺหิ ก็อาดุลดุษฎี กรุงธิบดีสุโทธน์ น้อมศีโรตม์อาราธน์ พร้อมพระญาติเสนี ถวายอัญชุลีมากมูล พระบัณฑูรตรัสเทศนี้ เหมือนภาวะบรมาชี้ ตรัสแจ้งมรรคญาณ ๚ะ
ร่าย
๏ อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺโตนาม รชฺชํ กาเรสิ แต่กาลก่อนยังมี พระภูบดีเสวยสมบัติ ทรงนามพรหมทัตสมญา ไทบวราธิเบศ ประเทศมหิมา ชื่อ พาราณสี มณฑลฑีรกรุงไกร โภไคล้วนพิเศษ ไอศวรรเยศมไห องคท่านไทเฉลียวฉลาด เรืองรู้ศาตรเจนศิลป ธนูนิลศรศรี หลายที ธ ชำนะ ศัตรูปละบอาจ ไพรีนาศบกราย เสนาหลายมาตยา เหลือไตรตราเกลื่อนกลาด กระวีศาสตรโหรพราหมณ์ ล้วนสิ่งงามมากมี พลหัตถีอัศวดร พลบรรถรณ์พื้นรถ พลบทจรเที่ยวจรัล มากกว่าพันนับแสน ทั่วด้าวแดนสยองเกล้า องคท้าวเนาเสวยศุข พิมานมุขมณเฑียร กับวิเชียรปรางค์แก้ว ปราสาทแพร้วชัชวาล หมู่บริพารสาวกระษัตริย พื้นกำดัดภิรมย์ ชมเกษมศุขสมหฤไทย กระมลใน ธ เบิกบาน ล้วนบริพารรำเพย ชมรศเชยเอมอร กำนัลสลอนดาดาษ บำเรอราชภูมี ครบถ้วนถี่พนักงาน กับนางทวารชาวเครื่อง อีกนางเมืองจอมวัง นางชาวคลังศฤงคาร มโหฬารดิเรก ร้อยเอดเอกราชี น้อมดุษฎีอภิวันทน์ สุวณฺณมาลํ ถวายเครื่องสรรพบรรณา การมาลานพคุณ อันงามสุนทรภาพ ควรเปนลาภแห่งไท้ ประสงค์สิ่งใดได้ ดั่งท้าวทรงถวิล ๚ะ
ร่าย
๏ อถ โพธิสตฺโต ปางนั้นโสดโดยแท้ คือหน่อแน่พุทธางกูร กำเนิดประยูร โปรดสัตว สืบสร้างทัศบารมี พระเสดจที่กำเนิด เกิดเปนกินรวงษ องคมหิษีเฉลิม บาท ประยูรนารถกินรี ถนอมภัควดีประดิพัทธ์ ดุจมหากระษัตริยควรการ เสวยศุขนานเจียรมา เขาจันทราเงินยวง ฤๅมีห่วงรำคาญ ศุขกระเษมสานต์หิมวาศ ดุจ ทิพอาสน์เมืองอินท์ มีพวกกินรชุมกัน ทุกหมู่พรรณคณนา เหลือไตรตราโจษจัน สืบพงษพันธุ์จำเนียร หมู่กินรเวียนสู่กระแส ชมชลแช่เล่นธาร ชวนกันสนานวารีไหล ห่อนมีไภยพิโรธ พฤกษาโสดสล้าง แนวข้างทางสลอน ใกล้ศิขรศิขริน สระสินธุ์มีบุษบา อเนกากระพุ่ม บ้างบานตูมไสว มากมีในชลธาร เปนถิ่นสถาน อาไศรย ครุทธาไกรรากษส กุมภัณฑบทลีลา หมู่พิทยาธรคนธรรพ์ กินรจรัลเที่ยว ชม เอก ทิวสํ จี่งราชาพรหมทัต ตระบัดวันหนึ่งไซร้ กระมลไทสำราญ อีกเหี้ยมหาญบขลาด จะเสดจประพาสมฤคา สั่งเสนาทวยหาญ ให้ตรวจการเตรียมพล กูจักดลไคลคลาศ ยูรยาตรลิลา ขมภูผาแนวไม้ มฤคาไล่เปนเขษม เสนาเปรมรับพจนารถ ไทธิราชธิบดี แต่งตามที่บาตรา ตรวจโยธาสรรพถ้วน โดยกระบวนจตุรงค เสรจทูลองคภูวไนย ตามกระมลไทเปรมปรีดิ์ กรุงธิบดีพรหมทัต ครั้นตรัสได้ทรงฟัง ท้าวเสดจยังคฤหรัตน สาวสนมอัดเสดจสรง ชำระองคสำอาง ประสุคนธางค์จวงจันทน์ ทรงภูษาพรรณจรัส สร้อยสะอิ้งรัตนสนับเพลา กรรเจียกเนาวรัตนมงกุฎ สังวาลอุดม์แกมเกจ ธ เสดจทรงพระขรรค์ ศรเกาทัณฑ์ธนูยง สะพักองคสรรพเสรจ นิเวสนา โอตริ ไทเสดจยูรยาตร จากปรางค์มาศเรือนทอง ยังเกยกองหมู่พล เหนพวกพหลอนันต เปนเหล่าหลั่นประกวด แต่งตัวอวดกันสะพรั่ง ธ เสดจนั่งคชอาสน์ กระโจมมาศแกมมณี พรายพรรณศรีเนาวรัตน กลิ้งกลดพัชนีทอง บังแสงส่องสุริย์ศรี อภิรุมมณีกั้งกั้น โห่สนั่นคฤ้นเครง ศัพทบรรเลงเพลงปี่ แตรสังข์มี่เสียงก้อง พิณพาทย์ฆ้องหึ่งหื่อ เลียงพลอึงอื้อสะท้าน ธงไชยฉานแกว่งกวัด ในขนัดแนวตาริ้ว พลธงทิวแถวทาง ม้าช้างกล่นเกลื่อนอเนก ทวยหาญเอกออกหน้า นำโยธาคลาไคล โดยกระมลไทจากที่ พาราณสีด่วนดล สู่ไพรสณฑ์ราวเรื่อง ล้วนขนัดเนื่องแนวไม้ พูนศุขกระมลไท้ ท่านท้าวสว่างรมย์ ๚ะ
โคลง ๒
๏ จัตุรงคโดยเสดจท้าว	มีแต่ใจหาญห้าว
เหิ่มแย้งยุทธยง ๚
๏ ฝ่ายหมู่คชเลิศล้วน	เจนยุทธทุกตัวถ้วน
อยู่ยั้งปืนไฟ ๚ะ
โคลง ๓
๏ อาชาอัศวราช	สินธพชาติชาญเชื้อ
บางกำลังเรี่ยวเรื้อ	บสุดสิ้นแรงรณ ๚
๏ รถาเทียมอาชาไนย	ธงไชยปักงอนแพร้ว
ประดับขจิตรดวงแก้ว	เทียบแม้รถอินท์ ๚ะ
โคลง ๔
๏ พลเดินกานยุทธหยิ้ง	ทวยหาญ
อรินราชบอาจทาน	ต่อได้
ร้อยเอดบต่อราน	ตอบยุทธ
ใครต่อเกรียงไกรให้	นาศสิ้นวายสกนธ์ ๚ะ
ร่าย
๏ ปรโตเสนํ อุยฺโยเชลิ เสดจเคลื่อนจัตุรงค ยังพฤกษพงพิศาล ไทสำราญยุรยาตร แนวหิมวาศเงารุกฃ์ เกิดศุขเฉื่อยพายพัด เรื่อยระบัดรศบุปผา เรณูพากลิ่นฉ่ำ ทินกรซํ้าส่องแสง พลระทวยแรงหอบโรย กรรโหยกระหายหาชล บ้างเกบผลเปนอาหาร ค่อยสำราญเลื่อยล้า อรญฺํ ปาวีสิ บรมราชายุรยาตร หลายวันคลาศสู่แดนดง ป่าระหงไม้มีพรรณ ปุปฺผิตา บ้างตูมบานเปนหลั่น ช่อชั้นเกสรแซม บุนนากแนมคันทรง นางแย้มประยงค์สาวหยุด สารภีพุดมลุลี ปีบจำปีจำปา มะลิลาลินจง ลำดวนดงกระดังงา แก้วกรรณิการ์อังชัน จันคณามหาหงษ เหล่ากาหลงการะเกด จันทน์เทศแถวถันนาง ซ่อนกลิ่นกลางวันวาย สายเหินหายชวนชม เลบนางนมพิจิตรแจง ชุมแสงโยทกา อีกชะบาพุทธชาติ พวกเบญจมาศ ซ้อนแซม หงอนไก่แกมพิกุลกาญจน์ พื้นพุดตานอินทนิล กระทุ่มกระถินเทียนโมก สนสร้อยโศกกระทึง อีกพลับพลึงขอนดอก บ้างรุ่นงอกกลิ่นตระการ รวยรศหวาน ชื่นชูใจ ผลธรา บางหมู่ไม้มีผลมาศ พื้นขวิดขวาดมะม่วง พลับพลองพลวงปริง ปราง มะทรางเฟืองมะไฟ มะตูมไข่ไข่เน่า สะเดามะเดื่อแก้วเกด สมอเทศสมอไท ลำไยลิ้นจี่พิกุล ขนุนละมุดพุทรา ตะโกนามะต้องตาด ลางสาดเงาะมังคุด ทุเรียน ละมุดสีดา พะวาส้มหลายอย่าง ส้มเปลือกบางเทพรศ ส้มแก้วรศฤๅแคลน ส้มมะแป้นส้มโอ มีอักโขพื้นส้มซ่า ล้วนโอชารศเอมยิ่ง ดกดาษกิ่งค่าค้อม มะขามป้อม น้อยหน่า หวายหว้าทุกพรรณไม้ ชมผลสิ่งใดได้ เสรจซึ่งปรารถนา ท้าวนา ๚ะ
โคลง ๒
๏ ธ คะนึงเทพีสร้อย	พิศพฤกษเร่งละห้อย
ว่าน้องเสดจตาม ๚
๏ ทังหมู่สนมล้อม	เคยภิบาลแห่ห้อม
บาทไท้จรุงเชย ๚ะ
โคลง ๔
๏ ลัดดาเลื้อยเกี้ยวกิ่ง	สาขี
กลองคยลทฤษฎี	อย่างสร้อย
ประดับที่ศอศรี	เยาวเรศ เรียมนา
ช้องนางคลี่พิศคล้อย	ดุจช้องสายสมร ๚
๏ พลับพลิดยลยิ่งคล้าย	ถันนาง
ผิวดุจเรียมปาง	สวาดิเคล้น
ขานางเหลือบกลพลาง	เสียวราค มาแฮ
ยลยิ่งคิดเตือนเต้น	เริ่มเร้ารศเชย ๚
๏ พิศผลปรางสุกให้	คะนึงครวญ
ปรางเปรียบปรางอนงค์นวล	เล่ห์น้อง
เหียมหุนใคร่จรจวน	จุมพิต หนึ่งรา
เรไรเสนาะศัพทร้อง	แว่วว้าเสียงสมร ๚
๏ ภุมรีเทาร่อนร้อง	เชยรศ
กุสุมาลยปรากฏ	กลิ่นกลั้ว
วายุโบกโบยทศ	ทิศเหล่า นั้นนา
ฝูงภมรเมาหมั้ว	แนบเคล้าเชยชม	๚ะ
ร่าย
๏ อิติ จินฺเตสิ ธ ทรงถวิลว่ากลิ่นสาย สมรพี่อายอบ ขจรตระหลบหฤไทย ธ ก็ตริไตรเฉลียวคิด ท้าวเพลินพลิดทิชา ชมคณาในพนาวาส ทิชา คณา พื้นสกุณ ชาติปิกษี สุวลีจากวา กระทุงกระทาดุเหว่า แขกเต้าเคล้าสาลิกา สัตวาแลอิลุ้ม แขวกขวานคุ่มคับแคเขา ภูระโดกเปล้าเหยี่ยวยาง กางเขนนางนวลดง หงษโหย หงษคู่มา ห่านเหินหาห่านไพร โนเรศไคลหาโนรี เอี้ยงแอ่นมี่หมายตระกรุม บิน จากพุ่มร้องร่อนมา กระเรียนกระสาอึงอัด ท้าวพรหมหัตใจฉกรรจ์ ล่ามฤคอันมี ใน วนาไลยควรวินาศ ศรพิฆาฏเปนอาหาร โคเพลาะฟานกวางทราย กระทิงถึก ควายเวียงผา สุกระราเหม้นหมี กระต่ายโตมี่ตื่นจร เหี้ยพังพอนชะมดเชียง แรด แซดเสียงชะม้อยเดิน ระมั่งเมิลเมียงระมาด แซงพลคลาดวิ่งซอน บางเข้านอนใน สุมทุม แต่ละพุ่มสามสี่หก ครั้นตระหนกแล่นใจหาย ซุบฟุบกายอาตมา เอวํ กรโณ จึ่งราชาธิบดี เรียกพาชีชาญไชย ทรงขรรค์ไกรธนูศร ไทภูธรองค์เดียว เสดจโทนเที่ยวบมีพล ลัดดัดด้นไซร้เสาะหา ฝูงมฤคานั้นแล ๚ะ
โคลง ๔
๏ ภุมรีชมชาติเคล้า	เกสร
ละอองบุษปกำจร	กลิ่นเกลี้ยง
กินเรศสัตวนิกร	มานิจ การนา
พาบุตรมาโลมเลี้ยง	คู่เคล้าเชยกัน ๚ะ
ร่าย
๏ ตทนนฺตรํ ดับนั้นจึ่งพระบาท กินราชกับอนงค จันทกินรีทรงนามกร มหิษีสมรมาสนาน นทีธารชมรุกขชาติ ชอุ่มกลาดกระทุ่มไทร โศกกร่างไกรต้นตรู ตะโกตะกูจิกแจง เดื่อดกแดงดาษกิ่งค่า ตะขบพุทราหว้าหวาย รำไยรายระกำปรู ลำพูชะโงกเงื้อมฝั่ง ผลสะพรั่งดกเปนพวง ยางนมยวงเหลือไตร จักรจั่นเรไรร่ำร้อง เจื้อยแจ้วท้องพนาทวาร ในชลธารหมู่เต่าปลา พื้นสร้อยซ่าซิวสวาย เพียนทอง กรายชะโดดุก อ้องแอ้งอุกปลากา สลุมพรม้าตะโกก ปลาโคกวนเวียนว่าย กะลุม พุกกร่ายตะโพง หมู่มังโกงทุกังกุ้ง ดีดน้ำฟุ้งเปนฝอย ทิชา คณา ทั้งวิหคห้อยจับ พฤกษ เสียงพิฦกจากวา ห่านหงษาการเวก ตระกูลเอกหมู่ดุเหว่า แขกเต้าสาลิกา สัตวาโนรี กชฺชนฺติ เลวงเสียงศรีเร่าร้อง ทอขานก้องกันไปมา หมู่มฤคามฤคี แพะ แกะมี่โคควาย โตกวางทรายสีหราช คเชนทรชาติหัตถี ชะมดชะนีพานร มาสโมสร อาไศรย สัญจรไปไปมามา เลมหญ้าพฤกษเปนภักษ ดื่มดูดอักชโลทร บ้างอาบ นอนสำราญใจ สุดที่จะวิถารไพรวัน จนฺทกินรา ส่วนพระจันทกินราราช กับองค นารถเอววัลย์ ทังพงษพันธุกินรา บ้างก็มาขับร้อง สำเนียงก้องขานทอ เสียงเจื้อย จ้อแจ่มแจ้ว เป่าปี่แก้วสนั่นดง แล้วเวียนวงรำร่อน จับระบำรำฟ้อนร่ายเรียง เปน คู่เคียงเยื้องกราย แล้วผันผายโสมนัส ด้วยพระพายพัดชวยชื่น หอมหื่นกลิ่นชะมด ทังเกสรรศประทุมา กฤษณากระลำพัก ขอนดอกสักสนอลเวง บ้างบรรเลงเกบ ดอกไม้ร้อย กรองเปนสร้อยแต่งตัวงาม ในพนารามผ่องแผ้ว ศรีสวัสดิพรายแพร้ว เพริศพริ้งภิรมย์ชม ๚ะ
ร่าย
๏ ตํ ปเทสํ คนฺตฺวา สมเดจกรุงพรหมหัต ใจสามรรถทุเรศจร ด้วยอัศดร ตัวดี ชำนาญมีฤทธิเลิศ ดุจเกิดแต่เมืองอินท์ ไททรงศิลปเกาทัณฑ์ เหนบพระขรรค์ขัดแล่ง แนวรุกขแหล่งนัที ชลธารีไหลหลั่งทบ ธ ก็ปรารภตริตรัส ชะรอยฝูงสัตว กินร คนธรรพนิกรรากษส น่าจะบทจรสู่สินธุ์ สาครินโดยเจตนาเนา กูจะไต่เต้าชลาธาร จะแจ้งการแห่งชล ตริด่วนดลบนานจร นฤบดีนทรคลาไคล เหนือชลาไลยพนาทวา ไทราชาได้สดับ สุรเสียงขับแจ้วจ้อ สำเนียงทอขานเสนาะ ระเรื่อยไพเราะ ธ ยิน ไทภูมินทลงจากอาสน์ สินธพชาติดุ่มด้อม ทิสฺวา เหนจอมพงษโพธิสัตว แลโฉมพัธูกินรา นารถชายาเฉลิมองค พรหมหัตทรงดำริพิศ โฉมยวนจิตรนฤบดินทร ตริตรึกจินตนาโนช กูนี้โสดจะพิฆาฏ กินราชผู้สวามี ให้ชนม์ชีวีประไลย เบื้องนั้นไทกินรีแก้ว สิทธิแล้วแก่มือกู จักได้ร่วมชู้เชยนารถ ภิรมย์สวาดี พิศไสมย ตริบัดใจพาดศร ธนูรอนแผลงผลาญ ไปประหารอุระนารถ กินราชธิบดี บอาจที่จะดำรงกาย พระองคผายม่อยเมียงโอนอ่อนเอียงเหนือธรณี ก็สัญญีภาวะ ล้มลง ยยรรยงดิ้นระด่าว ระทดท่าวกายี นารถกินรียุพราช เหนพระบาทภูบาล คือเพลิงกาลผลาญฤไทย กอดภูวไนยสวามี น้อมเกศีเกลือกสยาย เอาเลือดฟายใส่เกล้า แสนทุกขรํ่าไรเร้า วิลาปยิ่งแสนทวี ๚ะ
โคลง ๒
๏ ศัตรูใดสู่ด้าว	ควรฤตัดฤไทยท้าว
เกศเกล้าผัวขวัญ กูนา ๚
๏ ผลาญให้ชนมชีพม้วย	อุกอาจสาหัสด้วย
เที่ยงแท้บปรา นีเลย ๚ะ
โคลง ๓
๏ ลอบอยู่บแจ้งอาตม์	ควรพิฆาฏแม่นแท้
เนื้อว่าจัณฑาลแล้	ดั่งนี้ประสงค์สิ่ง ใดนา ๚ะ
โคลง ๔
๏ แลซ้ายบูรรพเบื้อง	บเหนใคร
ฝูงสัตวอันเนาใน	แหล่งนั้น
กินรก็ตกใจ	บินว่อน
หมู่ปักษีซ้อซั้น	ร่อนร้องระดมเสียง ๚
๏ นกบินเนื้อตื่นเต้น	แล่นไกล
ลิงค่างชะนีใน	ป่ากว้าง
ยินดาลศัพทเกรียงไกร	นิฤนาท
ละคู่ลูกหลานว้าง	เรียกร้องผสมกัน ๚ะ
ร่าย
๏ โพธสตฺโต พระจันทกินรนิฤมล เจบสกนธ์สาหัส ทุกขพิบัติเลือดลง ไหลท่วมองคคือธาร พิษม์วิถารปืนตรา ตรึงอุราสุดทน ครั้นนฤมลอนงค เยาวมาลย ทรงโศกี พ่างเพียงชีวีวาย ธ บคลายเจบช้ำ บอาจจะปลํ้าองคได้ ก็ร่ำไห้อยู่แล ๚ะ
โคลง ๔
๏ คิดถึงขนิษฐสร้อย	สุวิมล
จะตายฤๅจะทน	วิบากด้วย
รอยกำมเพรงถกล	ยังอาต มานา
หวังดลลิลาศม้วย	สู่ชั้นแมนสวรรค์ ๚
๏ ภายหลังมหิศเรศไท้	วรธู กูนา
เทียรทุกขใครจะดู	เมื่อไร้
ยินคำนุชดนูตรู	ตรองตริ
ปางเหตุเทวษทุกขไข้	อย่างหยิ้งปานเรา	๚
๏ บเหนกูแต่นี้	นุชทรง
กันแสงชลนาลง	อาบหน้า
ตัวกูห่อนดำรง	ชนมชีพ คืนนา
สัณล่วงครรไลฟ้า	พระน้องอย่าหมอง ๚
๏ ค่อยสถิตจิตรตั้ง	สุทธิผล
ผยองกุศลอำพน	ก่อสร้าง
สมภารอนาคตดล	หวังร่วม กันนา
ประสงค์นุชเสรจหว้าง	จิตรเข้าฟองญาณ	๚ะ
ร่าย
๏ จนฺทกินรา ส่วนนารถกินรี เหนสวามีมรณาศ เสดจลิลาศเมือแมน กำสรดสุดแสนทวี นางเร่งตีทรวงช้ำ พิไรรํ่าสหัสสา เลือดไนยนาหลั่งไหล โอว่าที่ ใดพระเคยจรัล เขาจันทรคีรี ชมสระศรีกับน้องนารถ วันนี้พระบาทนิรา สู่ชั้นฟ้า เสวยสวรรค์ องคเดียวคัลเสดจแล้ว ละเมียแก้วนี้ไว้ เมียขอไปเพื่อนองค เสวย สมบัติวงษเทวัญ ควรพระผันอะดลเหจ ละเมียเดจเดียวดาย เมียขอวายชีวาดอม อยู่จักตรอมผิวเผือด โลหิตเดือดวิกลไหม้ ฤๅห่อนไกลมาพินาศ จากอาตม์อุระเรา เคยคลึงเคล้าชวนชม ภิรมย์ชูปากป้อน แนบเนื้อนอนชวนชม อนุโภ สิ ปาง เราเสวยสมบัติ เขาเงินรัตนพิมาน นฤไภยพาลนฤทุกข ศุขารมยสำราญหฤไทย สร คนฺตวา ปางเสดจไปชมสระศรี บัวบานมีทังกมุท บางพึ่งผุดพ้นชลธาร สัตบัน บานจงกลนี แมลงภู่ผึ้งวีเชยซาบ ร่อนร้องฉาบเกสร โออุระร้อนอกกู ระอุดูยิ่งไฟ เผาหมื่นไหม้แห่งตนได้พันหนโดยตรา ฝูงสัตวคณามี่ก้อง ปักษีร้องหาปักษา มฤคา หามฤคี ตื่นเต้นหนีพระโฉมยง ให้ท้าวเอองคอนาถา แต่นี้ข้าบาทบรางเหน พระผู้ เปนสวามี จะเศร้าฤดีรํ่าอ้าง วากเว้วางกลางดง ปางใดจะคงดุจเก่า จะสร้อยเศร้า จิตรบเสบย อกกูเอยโอล้วนทุกข บมีศุขชลอาบหน้า ในทิวาแลกลางคืน เพลาตื่น เคยสนอมบาท บเคยร้างราชผัวขวัญ ชิวิตํ นเสยฺโย จะประโยชน์อันใดมี แก่ชีวี วินาศ โดยเสดจราชสู่สวรรค ครรไลล่วงดีกว่าอยู่ นิกรรู้จะดูชาได้ องคนารถไท ซื่อสัจ ประดิพัทธต่อสวามี ยิ่งสัตรีทุกแดน สี่ทวีปแสนนคร ห่อนหาได้เสมอนาง ตทา พฺรหฺมทตฺโต ปางนั้นพญาพรหมหัต ตริตระบัดภูมี ปานฉะนี้กินร จักม้วย มรณชีวาตม์ พรหมหัตราชจรลี ยังกินรีนงคราญ นารถเยาวมาลย์ผาดยล เร่งเลง ฉงนตกใจ ละจอมไตรศพผัว บินแต่ตัวสู่คีรี ดลแดนที่หมายอำไพ บัดพรหมหัตใจ กาจ เหนนางนารถบินรา ถึงจอมผาเรียกค้อยค้อย วรนุชน้อยเภาพังงา เชิญน้อง มาหาพี่พลัน ผัวอาสัณชีวิต แล้วอย่าคิดสงสัย เชิญมาไปด้วยพี่ จะเศกศรีให้เปน ยิ่ง เปนจอมมิ่งเฉลิมเมือง อยู่จะเคืองระคายอาย กินรทั้งหลายแลคนธรรพ์ ทานพ กุมภัณฑ์ทุกแดน เทียรดูแคลนเพราะม่าย แม้นดีร้ายย่อมแหนง เบื้องหน้าจะแจ้ง อาตม์ เชิญยุรยาตรเมืองแมน ชมสร้อยแสนศฤงคาร มโหฬารดิเรก พี่จะเศกเทวี เปนมเหสีอุดม ครอบครองกรมฝ่ายใน สมบัติใครฤๅเลื่อง เปนนางเมืองนิฤทุกข มีแต่ศุขภิรมยา ยศชายาลักษมี ปิ่นกระษัตรียทังห้าร้อย เปนสนมน้อยอัคราช เกียรติยศชาติยิ่งท้าว ทั่วหล้าแดนดิน ๚ะ
โคลง ๒
๏ นางฟังโอวาทไท้	ยิ่งอย่างเพลิงหมื่นไหม้
เพิ่มแค้นทรวงทวี ๚
๏ ฟุนไฟโกรธากริ้ว	ดาลกระมลภักตรหนิ้ว
กล่าวถ้อยสนองไป ๚ะ
โคลง ๓
๏ ดูราภูมินทราช	ดังฤๅกาจอาธรรม์แท้
พิฆาฏผัวกูแล้	จวบสิ้นวายชนม์ ๚
๏ ด้วยศรอาบยาพิษม์	ใจทุจริตเสกแสร้ง
กลอุบายกล่าวแกล้ง	ดั่งนี้เยียไฉน ๚ะ
โคลง ๔
๏ อุบายกลฬ่อมาตรแม้น	ฉันใด ก็ดี
เราบ่ชอบอัชฌาไศรย	ท่านด้วย
คนพาลกาจเกรียงไกร	หยามหยาบ
มัวมืดเบญจกามม้วย	ห่อนพ้นนรกานต์ ๚
๏ คิดเขษมศุขเบี้อง	ประจุบัน
บคิดกำมพัวพัน	ก่อไว้
นรกจักผลาญจรร	โลงอาตม์ ไปแฮ
จิรังกาลกามไหม้	นับด้วยกัปกัลป์ ๚
๏ ศีลห้าพระเจ้าย่อม	บัณฑูร
ใครล่วงคำประยูร	ตรัสไว้
นรกจักเปนมูล	เรือนแห่ง ตนนา
นับโกฏิปีไปไหม้	มากหยิ้งอุปรมา ๚
๏ พระกินร ธ ก่อสร้าง	สมภาร
เปนพระหวังประจญมาร	พ่ายแพ้
ใจกาจคิดมาผลาญ	นฤชีพ ท้าวนา
สูญเสรจบารเมศแล้	หยั่งช้าโพธิญาณ ๚
๏ ส่วนตัวกูโสดสร้าง	บารมี
ตามเสดจองคพระศรี	ผ่านเกล้า
สู้เสียสกนธ์ชี	พิตนาศ
ปางตรัสสรรเพชญเจ้า	จักพ้นสงสาร ๚
๏ โลกียสมบัติให้	เวียนวน
ทุกสิ่งกูคิดยล	เสรจสิ้น
อย่ากล่าวยุบลกล	จักป่วย การนา
กูห่อนยินลมสิ้น	เล่ห์ล้วนคำพาล ๚
๏ วงษกษัตริย์กล่าวถ้อย	มฤจฉา
จงเร่งไคลคลาศคลา	สู่หย้าว
เหวยเยียกล่าวมุสา	กลฬ่อ เราเลย
กลับสู่ทิศแดนด้าว	แห่งห้องนครตน ๚ะ
ร่าย
๏ กินรี ฝ่ายอนงคกินเรศ สนองคำภูเบศล้วนคำยำ ปริภาสนํ หยามหยาบ ซํ้ายิ่งนัก ถอยสกุลศักดิ์เสื่อมกระษัตริย์ ท้าวพรหมทัตราชา วจนลาเภ เจรจากล่าวเกลี้ยง ธ ก็เลี่ยงวาที ดูกรกินรีวรนารถ เรียมพิศวาทด้วยโฉม ใช่ที่จะโลมฤๅวาย ไททั้งหลายฤๅจะร่วม ชาติสมสวมสวาดิ ด้วยชาติเดียรฉาน ไทภูบาลห่อนเสน่หา เชื้อวงษามหาหงษ ห่อนสมพงษหากัน มฤคีนั้นสมมฤคา มนุสสาสมมนุสสวิไสย ตัวเราไซร้ตระกูลเพศ ไทธิเบศครอบครอง มนุษย์นองเนืองสีมา ฤๅควรสมรศากับนาง หากเรียมวางมาไกล จรในไพรคิดด่วน ใครรู้จักควรละอายองค เพื่อสมพงษเดียรฉาน ไทภูบาลสนองวาจา จึ่งลิลาคลาศแคล้ว บ่ายเบื้องภักตรพระแก้ว เสดจเข้าพนัสถาน ๚ะ
โคลง ๒
๏ ตระบัดนางนารถน้อง	แช่งชักสาบานก้อง
ตัดพ้อเย้ยหยัน ๚
๏ คนบาปอาธรรม์แท้	ประมาทหลงใหลแล้
มืดคลุ้มทังสกล ๚ะ
โคลง ๓
๏ บุรุษผรุสวาจัย	ไปตามวิไสยด้นด้าว
โดยหวังนครอะคร้าว	รีบร้อนจรไป ๚ะ
โคลง ๔
๏โมหทิฏฐิบ่รู้	อนิจจัง
พฤติผิดบคิดหลัง	อุบัติต้อง
เกิดไภยมรณัง	พินาศ
อันตรายสรรพส้อง	จวบสิ้นชนมา ๚
๏ ถึงนครอย่าได้	ทันเหน
ลูกรักหญิงชายเปน	ชาติเชื้อ
สนมเคยภิรมยเยน	สมสู่
อย่าทันร่วมรศเรื้อ	ชีพม้วยประไลยลง ๚ะ
ร่าย
๏ ราชา จึ่งท้าวกรุงพรหมทัต ลิลาตัดด้นไพรเขียว บัดเดียว ธ เสดจไคล ถึงที่ไว้อัศวา ราชาขึ้นพาชี เสดจขับขี่เผ่นพาด อัศวราชไปบนาน พบพลทหาร เกลื่อนกลาด เสดจยูรยาตรบช้า ด้วยเสนามนตรี ปาวี สิ ลุถึงบุรีรมยา ราชาขึ้นมณเฑียร บาปกำมตามเบียนภูธร เกิดอุบัติร้อนหฤไทย เร้ารึงในสกนธ์องค์ บอาจ จะดำรงกาย เพราะว่าร้ายกาจพาธา มักมฤจฉาทิฏฐิ บดำริละอายบาป ลุแก่ลาภ ก่อกำมหนา ชิวิตกฺเขยฺยํ ถึงมรณาพินาศ ม้วยชีวาตม์ ธ นั้นแล ๚ะ
ร่าย
๏ ปริจฺจาริกา ดับนั้นกินรีนารถ ยลพรหมทัตราช ธ คลา นางลิลาจากคีรี ยังศพภูมีก็ลาญ จิตรแดดาลรันทด ทรงกำสรดโศกศัลย์ ทุกขอนันตวิบาก โหยหวนยากร้องรํ่า หทยํ สลฺลํ ดุจใครซํ้ายิงศร รานรอนถูกอุรา ก็อุปรมาดั่งนั้น จะวายชีวันสนององค ดำรงกายไว้มิได้ ก็รํ่าไรอยู่แล ๚ะ
โคลง ๔
๏ เคยผทมแท่นรัตน	บรรจง
อรอลงกฏองค	ทุกครั้ง
ดังฤๅพระนอนลง	เหนือภาพ ธุลี
มละอาตมสังขาร์ตั้ง	ต่อตั้งเมืองแมน ๚
๏ พระเอยปลงชีพเปลื้อง	จิตรดล
เมียอยู่พระบยล	คิดบ้าง
เมียหวังบาทยุคล	จรสถิต ด้วยรา
เชิญพระผันแอบข้าง	โอบน้องไปสนอง ๚
๏ ขอเชิญเทพไท้ทั่ว	แดนดิน
สถิตพฤกษาสินธุ	เถื่อนถํ้า
องคอากาศเทวินทร์	โกสิต ก็ดี
เชิญช่วยกินรปลํ้า	ปลุกขึ้นคงชนม์ ๚
๏ พระกินร ธ สร้างโพธิ	เพิ่มภูล
บารเมศบริบูรรณ	เพริศแพร้ว
ตรัสเปนพุทธางกูร	สามโลกย โปรดนา
หวังตรัสธรรโมตม์แผ้ว	สัตวพ้นมือมาร ๚
๏ ขอเชิญมาช่วยกู้	พระรา
คืนชีพจากมรณา	ท่านไท้
จอมบุญยิ่งไตรตรา	สนองอาตม ไปเอย
ปาง ธ ตรัสโพธิไซ้	จักส้องสาธุการ ๚ะ
ร่าย
๏ เทวสํฆาโย ฝ่ายฝูงเทพทุกสถาน สดับสารกินรี หมู่ปักษีนิฤนาท ปักษา ชาติตื่นตน กินรเวียนวนร้อง พฤกษเทพซ้องกันแสง กระมลแห้งระทวยองค ครั้น ทัศนทรงดำริการ เดือดดลมารใจกระลี ธ เร่งมีกรรุณา จึ่งมธุรศาประกาศ ป่าว เทวราชพะเพรียก ตะโกนกู่เรียกกันก้อง สนั่นท้องพนาทวา พฤกษาเทพบัพพดัง ยังสัททังหลายถึงภูมเมศ ฝ่ายเทเวศชั้นภุมมา เสียงสหัสสาอลวน สนั่นดลดาวดึงษ ตํ สุตฺวา ยินทราบถึงวัชรินทร์ อันเปนปิ่นเทวราช จอมเมืองมาศตรึงสวรรค์ รัศมี ฉายฉันเรืองรุ่ง พระยศฟุ้งวรบาท เสดจเหนืออาสนบัลลังก์รัตน โอภาสชัชวากร ทรงอาภรณ์พรายพิจิตร ทิพรังสิตพรายพรรณ เนาเวชยันตเสวยสวัสดิ พิมานรัตนรูจี ไพเชียรศรีทิพาภรณ์ สาวอัปสรสวรรคคับคั่ง สุชาดานั่งเปนปิ่น หมู่เทพินเคียมคัล ตระบัดนั้น ธ ได้ฟัง โกลาหลังทั่วโลกย ธ ก็วิโยคอัศจรรย์ รำพึงฉันท์เหนเสรจ ไทจึ่งเสดจลงมา จากชั้นฟ้าไตรตรึงษ เสดจดลถึงหิมเวศ พรหฺมณ เวสํ ธ แปรเพศ เปนพราหมณ์ พฤฒางามกอปรพรต ทรงทศสังวาลวรรณ เจิมจุณจันทนคันธา เดินดัดลัดมาคะค้อย ดลที่นางสร้อย นารถไท้กินรี อยู่นา ๚ะ
โคลง ๒
๏ ถึงถามโดยอรรถนี้	เหตุใดนุชจงชี้
บอกแจ้งอาการ เรานา ๚ะ
โคลง ๔
๏ นางบอกโดยสัตยซึ่ง	สวามี
พินาศเหนือปัถพี	อยู่ซั้น
พรหมทัตจิตรกระลี	หยามหยาบ
ลอบลัดดัดดึงดั้น	ฆ่าท้าวมลายชนม์ ๚
๏ สหัสไนยปางสดับถ้อย	กินร
ธ ผู้ทรงเดชขจร	จักป้อง
กันไภยซึ่งถึงมรณ	วายชีพ
โพธิสัตวอันต้อง	ศาตร์ซึ่งศรผลาญ ๚
๏ จึ่งองคบรเมศไท้	อินทรา
บุญท่านปางเพรงปรา	กฏก้อง
บันดาลทิพชลธารา	สรงโสรจ ลงแฮ
ตกจากอากาศต้อง	กินรนั้นชุ่มองค ๚
๏ เดชจะตรัสโพธิได้	ประจญมาร
ต้องทิพสุธาธาร	ก็ฟื้น
แน่งเนื้อนวลองคปาน	เทเวศ
ดุจอินทรตื่นขึ้น	จากไสยาสน์เนา ๚
๏ จี่งมีพจนารถถ้อย	ปราไศรย
ดูหลากหฤไทยใน	ตรัสด้วย
อนงคว่าเหตุใด	นุชพี่
สิวายชนมชีพม้วย	ชาติแล้วไฉนคืน ๚
๏ นางฟังสวาดิพร้อง	วัจนา
ชมชื่นภิรมยา	จึ่งแจ้ง
อรรถตอบพระสวา	มิศมิ่ง
ปางพรหมทัต ธ แกล้ง	ลอบล้างจอมธรรม์ ๚
๏ กลับประโลมจักแสร้ง	มาผจญ
เขือร่อนถึงคีรีบน	ตัดพ้อ
พรหมทัตเร่งคลาดล	จากที่
เมียร่ำเทพชั้นฉ้อ	ช่วยให้คงชนม์ ๚
๏ ครวญถึงทราบท่านท้าว	อาจารย
เดินเดาะพอมาพาน	พบนี้
เขือบอกยุบลการ	วอนว่า
ช่วยพระคืนยังถี้	ท่านได้กรรุณา ๚
๏ มินานฝนเซงสู้	เปนฝอย
โสรจสรงองคปรอยปรอย	ประถั้ว
สกนธ์องคนารถค่อย	จิรชีพ
เดชโบกชรโปรยกลั้ว	จึ่งพ้นสกนธ์องค ๚ะ
ร่าย
๏ โพธิสตฺโต พระโพธิสัตวรู้ตระหนัก ถอนใจภักกันแสงครํ่า ครวญรํ่า รักอนงค มีคุณองคอเนก จะเปรียบเฉกดินดอน ดั่งสาครชลไหล อิกเมรุไกรแมน เมือง จะฦๅเลื่องสามแผ่นภพ ฦๅมิลบนางคราญ พี่วายปราณจากพงษ เดชะองค มหิษี จึ่งพบธิบดีพฤฒา พลันท่านมาได้โปรด ประสาทโสตถิชีวัน ซึ่งอาสัณให้คืนคง เพราะบุญองคจอมสวาดิ เยาวราชนงราม มีความสัจซื่อตรง จึ่งพบพงษพฤฒา หนึ่งบุญข้าเพรงอำพน เคยมาดลคํ้าชู แต่ปางบูรรพสมสร้าง บุพเพนิวาสว้าง ต่อตั้งพุทธภูมิ ๚ะ
โคลง ๒
๏ พราหมณ์พฤฒาท่านไท้	ขอบคุณของท่านได้
ชีพให้เราคืน ๚ะ
โคลง ๓
๏ ปางเราเสรจแก่บารมี	เราจักลีลาโปรดเที่ยงแท้
เพราะคุณอยู่เราแล้	จักให้ถึงผล แลนา ๚ะ
โคลง ๔
๏ ดับนั้นบรเมศไท้	โกสิต
แปรเพศจากปโรหิต	เพื่อแจ้ง
บดินท์เปนเทพนิมิต	เทวราช
เปนพฤฒามาแกล้ง	ยอบยั้วแปลงองค์ ๚ะ
ร่าย
๏ สกฺกเวสํ คืนองคเปนอัมรินทรา ทรงภูษาประเสริฐ พาหุรัดเลิศชัชวาล มงกุฎกุณฑลธารสะอิ้งแก้ว พรายแพร้วเพริศพริ้งสุวรรณ สังวาลพรรณอาภรณ์ เนาวรัตนบวรเกยูร เลื่อมไพรบูรรณรัศมี สว่างศรีจับทั่วป่า แคว้นพนาเวศดงดอน อัมรินทรเทวราช จึ่งพจนารถปราไศรย สุรไทสองเสน่หา ดูรากินรนารถ ผู้วรชาติ ปรากฏ เกียรติยศตระกูลวงษ เรานี้ทรงนาเมศ สหัสเนตรบวร ทรงอนุสรประสงค ผล ประโยชนตนอนาคต จึ่งจากที่พรษษา เพื่อจะมาโปรดปราน ท่านผู้วายชีวิต ด้วยศรสิทธิราวี กาลบัดนี้ก็คงคืน ชีวาตมยืนสมศรี จงแสวงบารมีก่อเกื้อ สุทธจิตเพื่อจรรยา ศีลเมตตาพรหมจรรย์ โดยสัจธรรม์เพิ่มพูน สมภารอดูลอดิเรก โพธิภิเษกพิศาล มิช้ามินานกาลเท่าใด ท่านจักได้โพธิญาณ อนาคตกาลเที่ยงแท้ บรรลุแก่สรรเพชญ ตรัสธรรมเสรจโปรดสัตว นิกรวัฏหมู่มนุษย์ เทพบริสุทธิบริษัท โสมนัสถาวร บ่ห่อนอย่ามีทุกขไภยา โรคาอย่าได้แผ้วพาน จงสำราญศุขารมย์ โลกียชมสมบัติ พิพัทธเสวยสวรรย อันมหันตโอฬาฬาร อนาคตกาลประโยชน หวังวรโพธิสมภาร มินานจะตรัสพุทธางกูร ได้โปรดประยูรเวไนยแล ๚ะ
โคลง ๒
๏ เสรจสารวาจาแล้ว	ถวายพรพระแก้ว
นารถทั้งสององค ๚
๏ จึ่งองคสหัสเนตรท้าว	ก็เสดจกลับสู่ด้าว
แห่งห้องแมนสวรรค ๚ะ
โคลง ๓
๏ ปางนั้นกินรจรจรัล	จากไพรวันประเวศห้อง
หิมพัตพิไสยส้อง	สืบสร้างบารมี ๚ะ
โคลง ๔
๏ สถิตกุฎีเทพไท้	พิมล
ทิพพิมานอำพน	เพริศแพร้ว
อัมพรดั่งเพรงกล	ดิเรก ยิ่งนา
พูลสวัสดิพัทธแผ้ว	เพิ่มพ้นไพรบูรรณ ๚
๏ เมตตาปรภาคยสร้าง	สุทธผล
จิตรประดิพัทธกุศล	ก่อเกื้อ
พรหมจรรยพฤติอำพน	พูลเพิ่ม
หวังโพธิสมภารเชื้อ	หน่วงแหม้นโพธิญาณ ๚
๏ ทรงเพียรภาพจวบสิ้น	ชีวี
สมาธิปติพิทธี	ยิ่งแท้
นิฤชีพสมศรี	ดุสิต
เสวยศุขสวรรคแล้	สวัสดิพริ้งเพราพรรณ ๚
๏ อันว่าสรรเพซญเจ้า	จอมธรรม์
ชักอดีตนิทานอัน	ล่วงพ้น
มาแสดงแก่นรสรรพ	เทเวศ
กับพระชนกาล้น	เลิศแล้วสนององค ๚
๏ ดูกรบพิตรเจ้าผู้	ปรารถนา
อันว่าวรพิมพา	นารถนี้
มีคุณแก่ตถา	คตยิ่ง ยวดแฮ
อเนกเพรงปางกี้	ก่อนหยิ้งคณนา ๚
๏ ดับนั้นพระตรัสแจ้ง	บรมรรถ
โดยสุขุมละเอียดอรรถ	แจ่มแจ้ว
คัมภีรภาพบัญญัติ	ไพรเราะ นักนา
ยังหมู่บรรพษัทแผ้ว	ผ่องได้มรรคญาณ ๚
๏ สมเดจสุโทธน์ได้	สดับธรรม์
ชื่นชมภิรมยหฤหรรษ	จบเหรื้อง
ทังพระญาติพงษพัน	ธุปราโมช
พระพิมพาก็เปลื้อง	โศกเศร้าถึงผล ๚
๏ ปางจบธรรเมศแล้ว	พุทธาง กูรนา
นำอดีตยวรางค์	ก่อนกี้
นามประยูรพระปาง	เปนกิน เรศนา
ประชุมชาติประมวลชี้	ตรัสแจ้งวิถาร ๚
๏ อันองคอริราชผู้	พาลา
พรหมทัตโดยสมญา	ชีพม้วย
คือเทวทัตเถรา	ในชาติ นี้แฮ
โลหิตุบาททำด้วย	ตกใต้อเวจี ๚
๏ อัมรินทร ธ ได้ช่วย	พระกินร
คืนชีพสถาพร	อยู่ไซร้
คือองคพระบวร	อนุรุธ
เพราะกุศล ธ สมไว้	เสรจลํ้าอรหันต์ ๚
๏ อันอนงคกินริศเรื้อง	นิฤมล
ก่อกิจวิศุภผล	ก่อนกี้
คือองคภักตรพิมล	ยโสธ เรศนา
มาตุราหุลวรนี้	หน่อเนื้อพุทธวงษ ๚
๏ สมเดจพระกินรเจ้า	พุทธางกูร
บารมีพระก็พูล	เพิ่มสร้าง
สี่อสงไขยบริบูรรณ	แสนกัป
ปัญจบริจาคห่อนหว้าง	แวะเว้นจรรยา ๚
๏ คือองคตถาคตนี้	ทรงญาณ
เปนใหญ่กว่าพรหมสถาน	ทุกขท้าม
มาประจญพลมาร	ดายเดจ
ฤ้ๅสัตวนองเนืองข้าม	โอฆห้วงสงสาร ๚
๏ โปรดนิกรเทวถั้ว	สบไสมย
อวยศุขสถาวรไพร	เพริศแพร้ว
ดลนิกรโดยไญย	ธรรเมศ
ยังปัทโมกขเมืองแก้ว	สู่ห้องนิฤๅพาน ๚
๏ จันทกินรเทพเบื้อง	นิทาน
ประเสริฐในอรรถสาร	ยิ่งล้น
สมเดจศาสดาจารย	ภิรภาพ ไว้นา
จบบทโดยหนต้น	ยุติเบื้องอวสาน	๚
๏ เสรจพุทธศักราชหล้วง	สองพัน
สองร้อยญี่สิบเจดสรรพ์	เศษเหล้า
สิบเดือนสิบหกวัน	ศุขปักข
ศุกรวารผคุณมาสเข้า	นาคฟื้นขวบปี ๚
๏ มหาราชรุ่นรู้	ยังเยาว
ฉลองเรื่องลิขิตเกลา	สืบไว้
จันทกินรปางเนา	โพธิสัตว
หวังทราบนรชนได้	สืบสร้างมัศการ ๚
๏ เดชะผลอาตม์ได้	ฉลองอรรถ
โดยพระบัณฑูรตรัส	ล่วงแล้ว
สถิตสถิรประดิพัทธ	ปราโมช
นฤโรคนฤไภยแผ้ว	ผ่องพ้นสกนธ์กาย ๚
๏ จงผลอวยอาตมให้	เสรจสนอง
เปนปัจจัยอำพนผอง	โพธิแผ้ว
สมภารจักขอปอง	โปรดโลกย
ทรงพุทธาพรายแพร้ว	ตรัสรู้ทางธรรม ๚ะ๛
จันทกินรีคำฉันท์
วสันตดิลก ฉันท์ ๑๔
๏ ศรีศรีพิศาลศุขสวัสดิ์	สุมนัศมโนรมย์
ก้มเกษภิวันท์กรประนม	สุประดิษฐชลิตวา
๏ แทบบาทยุคลวรบรม	โลกยนาถพระศาสดา
ผู้ทรงอนันตกรุณา	มนุษย์เทวพรหมมาร
๏ ขนข้ามคณนิกรบรร	พสัตวสู่ศิวาสถาน
เมื้อเมืองอมัตนฤพาน	ศุขพ้นจะรำพัน
๏ หนี่งข้าก็นบพระนวโล	กุดรเมศวิเศษสรรพ์
เสมอดวงสหัสวชิรัน	ตวิเศษรังสี
๏ ส่องสัตวให้สร่างประทุษฐโทษ	ศิวโมกขเปรมปรีดิ์
อีกคุณพระไตรปิฎกตรี	ลักษณเลิศประเสริฐไสมย
๏ หนึ่งน้อมชิโนรสวรา	ริยสงฆ์ผู้ทรงไตร
แบ่งบาปบำบัดกิเลศไกล	ศุขพรหมจารี
๏ หนึ่งข้าคำนับพระวรคุณ	บิตุเรศชนนี
รักบุตรนี้สุดประดุจชี	วิตรเลี้ยงประโลมขวัญ
๏ อีกคุณบรมขัติโย	อิศเรศดำรงฃัณฑ์
สีมาพิไชยมไหถวัลย์	บริรักษพระศาสนา
๏ หนึ่งข้าก็ทำอัญขยม	คุรุกรรมวาจา
อีกองคคือพระอนุสา	วนเศกภิเนกษกรมณ์
๏ ไหว้คุณชโลมหรณพ	ธรณีอัคคีลม
รวิศศิธรบรม	บริรักษซึ่งโลกา
๏ สรวมเทพนิกรอมรพรหม	จตุโลกยปาลา
รังสฤษดิพระอิศวรา	รุกขไทรแลสิงขร
๏ ขอไทธิเบศรบรมปัด	ทุกขเภทภยันดร
โรคันมหันตดัษกร	อุปสรรคอย่าพึงพาน
๏ ขอกล่าวนิพนธ์ประพฤติฉัน	ทแต่ตามอนุมาน
แสดงโดยอดีตกิรนิทาน	กินรชาติกัณฑัง ๚
ฉบัง กาพย์ ๑๖
๏ ป่างองค์สมเด็จพระพุทธัง	เสด็จยับอยู่ยัง
พระเชตุวันอันปรา
๏ พร้อมหมู่ภิกษุสาวกา	ดุจดวงดารา
จรัสจรูญแจ่มจันทร์
๑๖
๏ สำแดงธรรมุเทศโปรดบรร	พสัตว์นองเนืองนันต์
ให้ข้ามซึ่งโอฆวารี
๑๗
๏ ป่างพระพิมพาเถรี	แจ้งด้วยชาลี
พระญาณอันยิ่งยศยง
๏ จักดับขันธขาดชีวงค์	คลาศคลองอริยสงฆ์
สู่โมกขเมืองนฤพาน
๏ จึ่งเข้าเคารพนมัศการ	เทียรแทบบทมาลย์
สมเด็จพระมิ่งโมฬี
๏ ทูลวอนขอพรชินศรี	พระอรเถรี
ก็ทำขมาอธิกรณ์
๏ ข้าแต่สมเด็จชินวร	จอมเทพนิกร
สุเรนทร์สุรินทรพรหมา
๏ ข้าจักกราบบาทมุลิกา	สู่ปัทมหา
โมกขขันธ์ในวันสุริยฉาย
๏ โทษนุชทุจริตเคืองระคาย	สุดแสนบรรยาย
อเนกลํ้าเหลือประมาณ
๏ ใดหมิ่นล่วงประมาทบัวบาน	ให้ได้อัปรมาณ
แก่ฝูงคณานารี
๏ พระเดชปกเกล้าเกษณี	จงเงือดโทษี
แก่ข้าผู้เพื่อนพรหมจรรย
๒๖
๏ นางแก้วอภิวาทรำพัน	ชักเรื่องพระจัน
ทกินเรศเจษฎา
๒๗
๏ ป่างพระพิชิตมารา	ทรงสร้างแสวงบา
รเมศมิ่งโมฬี
๒๘
๏ กำเนิดในชาติสกุณี	กินราธิบดี
สถิตยยังห้องหิมวันต์
๏ ทรงลักษณทวดึงษาพรรณ	เฉกโฉมวชิรันต์
รังสฤษดิ์ประเสริฐสุนทรา
๓๐
๏ สถิตยห้องหิมเวศวนา	เรืองรัตนคูหา
ยอดเหมหิรัญคีรี
๓๑
๏ มีหมู่บริษัทปักษี	หมื่นเทพกินรี
เปนยศเบื้องบริพาร
๓๒
๏ มีองค์อรรคเรศดวงมาลย์	ทรงลักษณยุพาล
เพียงเทพสุรางค์นางสวรรค์
๏ นามน้องนุชนารถนางจัน	ทกินรีศรีพรร
ณรายจรูญเรืองโฉม
๏ วรภักตรเพียงจันทร์แจ่มโพยม	เนตรช้อยชายโสม
นัศเสน่ห์ไนยนา
๏ ยุคลถันโอษฐา	นาศิกภมูกา
ต้องลักษณเลิศนารี
๏ รำไพไรเส้นเกษี	เทียมเกษมาลี
ขจิตรขจรกลิ่นจันทน์
๏ กรรฐารจนาเทียมกรร	ฐาเหมเหินหัน
ลงเล่นชโลโขรณิน
๏ พาหาเทียมพาหุนรินท์	กรงวงหัศดิน
ที่นั่งอมรเมืองสรวง
๏ งามประทุมตูมตั้งเต็มทรวง	รวยรศดังดวง
อุบลแลมณฑาทอง
๏ เอวองค์ทรงลักษณลำยอง	เทียมทิพย์แท่งทอง
อันเทพแกล้งกลึงเกลา
๏ นิมิตรขจิตรเฉกเฉลา	ดุจแก้วกลึงเกลา
เปล่งปลื้มประโลมฤๅดี
๏ ชังฆาเทียมชงฆ์มฤคี	อุรุกัทลี
สุวรรณมาศเมืองสวรรค์
๏ งามบาทลิลาศเลอจรัล	เทียมเทพสุนัน
ทาเที่ยวพนมชมสวน
๔๔
๏ สรรพศุภลักษณเหลือประมวล	มารยาทยอดขบวน
บำรุงบำเรอฤๅดี
๏ เปนมิ่งมงคลเกษณี	ทวยเทพกินรี
แสนนางสุรางคบริพาร
๏ เสมอดวงไนยเนตรนฤบาล	ท้าวแสนเสน่ห์ปาน
ชีพิตรไป่คลายคลาคลึง
๏ สองเปนคู่สร้างสมดึงษ์	บารเมศมาจึง
ประจวบประจบสบไสมย
๏ เนาห้องถํ้าเหมอำไพ	แท่นแก้วเจียระไน
บังเกิดด้วยบุญบารมี
๏ สองเสวยผลพฤกษไพรศรี	ไป่มีสาลี
แลมัจฉะโภชาหาร
๏ ป่างผลพิบากบันดาล	จักถึงแก่กาล
วิสัญญีกรรมจำเปน
๏ อาวรณ์ฤๅทัยไป่เยน	นิมิตรคิดเห็น
โทษร้ายก็กลายเปนดี
๏ ใคร่เลงเล่นพื้นปัถพี	ชมรุกขไพรศรี
เหมันตบุษมาสา
๏ ท้าวนารถชวนราชกินรา	เชิญพระจงพา
ประพาศพนมชมไพร
๏ พระจันทพรรณรังษีใส	แต่งองค์อำไพ
ก็พาอนงค์ลงดิน
๏ โผผาราร่อนโบยบิน	ถึงพื้นปัถพิน
ประพาสพนมชมดง ๚
อินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑
๏ ชี้ชวนพระนุชชม	พนเวศวังวง
เขียวพุ่มชอุ่มพง	รุกขชาติสะอาดงาม
๏ เพล็ดแพลมยะแย้มดวง	กุสุเมศวิเศษทราม
ชมชื่นระรื่นตาม	ทุรรัถยาคลา
๏ ฉํ่าเฉื่อยระเรื่อยรศ	เสาวคนธสุมาลา
ลมหวนรำจวนพา	ละอองอบตระหลบเลวง
๏ นานาทิชาทรง	สุรศัพทบรรเลง
ไพรเราะเสนาะเพลง	ดุริยางคนางสวรรค์
๏ พระเด็ดผกากาญ	จนบุษปทัดกรรณ
นางเก็บผลาพรร	ณรายร้อยเปนสร้อยทรง
๖๑
๏ พระเด็ดสุมาเลศ	มาแซมเกษอนงค์ยง
นางเก็บกุสุมผจง	เปนมาไลยมาใส่กร
๖๒
๏ สองท้าวบันเทิงชม	พนมมาศสโมสร
เลี้ยวลอดลดาจร	ประพาศเล่นวลีวัลย์
๖๓
๏ เสด็จลงชลาสิน	ธุก็สรงเขษมสันต์
เก็บรัตนาพรร	ณรายเรืองประเทืองศรี
๏ ขาวเขียวระคนปน	วิมลม่วงดั่งโมรี
เหลืองเลื่อมสลับมี	ทับทิมบุษย์มุกดา
๖๕
๏ กรวดแก้วแลทรายทอง	อร่ามรองจรูญตา
สององค์ลงสรงสา	ครศุขสำราญใจ
๏ บุปผาผกาทอง	หล่นลอยล่องชลาไลย
ศาโรชขจรไข	ดุจอบกระแสสินธุ
๖๗
๏ นานาคณาหมู่	มัษยาแลนาคินทร์
มังกรแลกุมภิล	ก็ผุดเล่นชโลธร
๏ สรงเสร็จเสด็จยั้ง	ประทับฝั่งริมสาคร
เก็บบุษบากร	เผด็จร้อยเปนสร้อยทรง
๏ แซ่ศัพทสำเนียง	สุรเสียงสนั่นดง
ขับร้องคะนององค์	ระบำฟ้อนฉะอ้อนกาย
๗๐
๏ พระชวนสุดาชม	บุปผชาติริมหาดทราย
ลมเฉื่อยระเรื่อยสบาย	บันเทิงจิตรพนิดา
๏ รวยรวยจรุงกลิ่น	เสาวคนธสุมาลา
หอมซาบพระนาสา	กินเรศทังสองศรี
๏ แซ่เสียงทิชากร	มยุเรศแลโนรี
สัตวาสุวาที	กรจิกกระเวนวัน
๏ ภู่ผึ้งภมรมั่ว	บุปผชาติวลีวัลย์
แทรกไซ้ซึ่งเสาวคัน	ธรศรื่นสำราญบาน
๏ นานาผลาผล	พฤกษาในไพรสาณฑ์
ตาดแต้วมะตูมตาล	มะม่วงพลับทับทิมทอง
๏ เหลืองหล่นสถลมารค	ก็อเนกอนันต์นอง
ค่างลิงวะวิ่งผยอง	ก็กระชากแล้วชิงผล
๏ สองชมมฤคี	มฤคาในอารญ
แผ่นโผนลำพองตน	ก็ระริกกระดิกเพรา
๗๗
๏ รอกตุ่นกระต่ายแต	กระเตนเต้นอยู่ตามเขา
เม่นหมีละมั่งเทา	จรเที่ยวในเถื่อนทาง
๗๘
๏ ไกรสีห์แลไกรสร	อัศดรระมาดกวาง
พาหมู่คณานาง	มฤคินลงกินชล
๏ ชมคชสุรกริน	มหิมาวราสกล
สิบหมู่วิมลยล	ยศยิ่งคเชนทร
๏ ทรงศรีเศวตสวัส	ดิแดงจรัสประภัสสร
เหลืองเลื่อมอลังกร	วิมลม่วงแลโมรา
๏ ขาวขาบประสานเขียว	รุจิเรขรจนา
พ่วงพีลำพองงา	ก็กระเกรียวกระเกริกไพร
๏ พาคชกรีกริน	จรลงชลาไหล
สระสรงสำอางไพ	บูลย์แผ้วในหิมพานต์
๏ สองชมพระยาไกร	สรราชลำพองพาล
ใหญ่กว่าคณาสาร	สุรศักดิเจษฎา
๏ เปนจอมมกุฎดง	อิศรพงษมหิมา
ทรงโฉมประไพอา	ภรณ์พรายระบายขน
๏ ครั้นสูริโยเยน	จะยอย่ำทิฆัมพล
หยัดยืนเผยอตน	ผลึกแท่นคูหาทอง
๏ แผดศัพทสำเนียง	ดุจเสียงสุนีคะนอง
เผ่นโผนลำพองผยอง	จรจับมฤคิน
๘๗
๏ ขบคาบขยับฟัด	ก็สะบัดแล้วกัดกิน
สัตวใดที่ใจทมิฬ	บมิแม้นดังไกรสร
๘๘
๏ แรดร้ายรดูแปลง	ประจำปลักชโลธร
ทิงถึกเที่ยวสัญจร	วนเวศแสวงนาง
๏ เสือโคร่งคะคฤมร้อง	เขม้นมองชเมียงกวาง
เสือแผ้วก็ผ่านทาง	สะกัดกันสุกรกิน
๏ หมีมุ่งเขม้นผึ้ง	กระชากทึ้งให้ตกดิน
เสือเหลืองชำเลืองผิน	ก็โดดกัดเข้าฟัดหมี
๏ ต่างตัวก็ต่างแขง	ฤทธิแรงเข้าราวี
รบรานประหารชี	วิตรก็ตายทั้งสองตน
๏ ควายโตรดสันโดษเดียว	กทิงเที่ยวเถลิงชน
เรืองฤทธิบคิดตน	ก็พินาศชีวาตม์มรณ์
๏ หมู่ถึกก็เทาทาง	สะบัดย่างเที่ยวสัญจร
จิ้งจอกกระหลอกหลอน	พิโรธรุมเข้ากลุ้มหมู
๏ ล้อมไล่สะกัดกัด	ทั้งสองสัตวมฤตยู
จิ้งจอกก็กริวกรู	เข้าล้อมกัดสุกรตาย
๏ กระต่ายก็โผนเผ่น	ปะอีเหนให้ล้มหงาย
ชะมดแลแมวลาย	ก็กัดกันสนั่นดง
๏ ครั้นบ่ายทิพากร	สุริยอ่อนชอุ่มพง
สองนารถประพาสดง	ก็ภิรมย์สำราญบาน ๚ะ
สุรางคนางค์ กาพย์ ๒๘
๏ ป่างก่อนยังมี	ขัตติยาธิบดี	อิศรากล้าหาญ
ทรงนามพรหมทัต	สมบัติโอฬาร	ท้าวเธอได้ผ่าน	กรุงไกรไอศวรรย์
๏ นามเมืองพารา	ณสีโสภา	อเนกเนืองนันต์
กว้างสิบสองโยชน์	พลโจษแจจัน	เสนาพลขันธ์	เจ็ดโกฏิคณนา
๏ ท้าวทรงอิทธิฤทธิ์	มีศรศักดิสิทธิ	อิทธิเวทศักดา
เนาในไพรชนต์	พิมลโอฬาร์	สถิตยแท่นมหา	เนาวรัตนรูจี
๏ วันเมื่อนฤเบศร	กินรนาเรศ	มาเล่นไพรศรี
เวรามาทัน	พระจันทกินรี	พรหมทัตท้าวมี	ขุ่นข้องหฤไทย
๏ ใคร่ชมหิมวา	ล่าไล่มฤคา	เนื้อนกในไพร
ครั้นรุ่งสุริยง	แต่งองค์อำไพ	จับขรรค์ศิลป์ไชย	ยาตรเยื้องจรลี
๏ ไม่มีมาตยา	รี้พลโยธา	เสนาประชาชี
องค์เดียวเสด็จเดิน	เข้าเนินศีขรี	ชมรุกขไพรศรี	ร่มรื่นสำราญ
๏ เวราพาดล	ให้จอมสากล	ลิลาศละเลิงลาน
มาสู่ที่ใกล้	สองไทนฤบาล	ยินเสียงยุพมาลย์	กินรีศรีสมร
๏ แจ่มแจ้วจับกรรณ	ไพรเราะเพราะกระศัลย์	สุดแสนอาวรณ์
ดุจดังสำเนียง	นางเทพอัปศร	ท้าวมีอาวรณ์	ประดีพัทธกินรี
๏ ย่องยอบหมอบสกนธ์	ลัดแลงแฝงตน	ชายเชิงศีขรี
ทอดทัศนายล	วิมลภคินี	เห็นนุชนารี	ปลาบปลื้มหฤไทย
๏ งามโฉมเฉกเฉลา	พริ้งเพริศพรายเพรา	เอี่ยมองคอำไพ
กรายกรซ่อนเล็บ	เก็บบุษป์มาไลย	ร้องเรื่อยเฉื่อยใจ	ไพรเราะเสาวนีย์
๏ ท้าวแสนพิศวง	ใคร่ได้เอกองค์	ภิรมย์ฤๅดี
ยิ่งฟังยิ่งเพราะ	เสนาะวาที	ท้าวเคลิ้มสมประดี	กลัดกลุ้มหฤไทย
๑๐๘
๏ เห็นนางกรายกร	ทรงศัพทสุนทร	วิเวกหวั่นไหว
ท้าวนั่งเพ่งพิศ	ปลื้มจิตรพิศไสมย	ทำไฉนจักได้	ยุพยอดนารี
๑๐๙
๏ แม้มีเดชา	เหมือนเทพพิทยา	ธรชมมัคลี
จักอุ้มโอบสมร	เหาะร่อนจรลี	คืนเข้าปรางค์ศรี	ชมชิดพิศไสมย
๑๑๐
๏ แม้นเปนภุชงค์	จักรวบรัดองค์	แทรกพื้นดินไป
ภิรมย์ชมนาง	ให้สว่างหฤไทย	ไป่มีฤทธิไกร	ขัดสนจนจริง
๑๑๑
๏ นางมีที่สวาดิ	ใครเลยจักอาจ	โลมเล้าเข้าชิง
นางจักอายองค์	ไม่จงจิตรประวิง	เปนยอดพระยาหญิง	ยากสุดแสนทวี
๏ จำล้างสวามิศ	ปลดปลงเปลื้องปลิด	ลับล่วงลาญชี
พิตรแล้วจักโลม	ชมโฉมมารศรี	เห็นนาฏกินรี	จักจงเสน่หา
๑๑๓
๏ อย่าเลยจักแผลง	ด้วยฤทธิศรแสง	สังหารกินรา
ผัวตายวายชนม	นฤมลโศกา	จึ่งค่อยวัจนา	ประโลมโฉมสมร
๏ เห็นจักได้ดัง	จิตรจงใจหวัง	ดังเราอนุสร
ท้าวมีรัญจวน	ปั่นป่วนอาวรณ์	อยากได้ดวงสมร	เปนมิ่งไมตรี ๚ะ
ฉบัง กาพย์ ๑๖
๏ คิดเสร็จโก่งศาตรศรศรี	เลื่อนลั่นปัถพี
ก็แผลงสำแดงเดชา
๑๑๖
๏ ด้วยผลพิบากเวรา	บุพเบื้องตามมา
บรรลุประจุจงทัน
๑๑๗
๏ ศรทรงต้ององค์พระจันท	กินราจาบัลย์
ก็ล้มลงพื้นปัถพี
๑๑๘
๏ พระมิ่งมงคลภคินี	ยลองค์สวามี
ต้องศาตรพินาศมรณัง
๑๑๙
๏ นางร้องกราดกรีดหวีดดัง	ผวาวิ่งเข้าประทัง
ประเทืองพระองค์ขัตติยา
๑๒๐
๏ เพียงเศียรพระขนิษฐฉิททา	ดาลแสนโศกา
ก็ข้อนพระทรวงโทรมทลาย
๑๒๑
๏ กันแสงแสนเทวษไป่วาย	อสุชลฟูมฟาย
พิลาปจนสิ้นสมประดี
๑๒๒
๏ ว่าโอ้พระจอมศีขรี	เปนปิ่นเกษณี
ปกเกล้าแห่งข้าบริจา
๑๒๓
๏ พระไทยไป่มีฉันทา	ทรงทศธรรมา
บำเพญพระโพธิบารมี
๏ ควรฤๅปรปักษเวรี	ทรชนโกลี
อิจฉาเปนเสี้ยนศัตรู
๑๒๕
๏ มาผลาญลาญชีพพระภู	อังกูรสัพพัญญู
ประโยชนจะโปรดเวไนย
๑๒๖
๏ แม้นพระบมิคืนดังใจ	ข้อยข้าจักประไลย
ปลาศพินาศเมื้อมรณ์
๑๒๗
๏ โอ้องค์พระพงษทิพากร	ละนุชลาจร
ประเวศศิวาเวียงอินทร์
๏ น้องจักเนาในไพรสิณฑ์	ใครจักเปนปิ่น
ปกเกล้าสุดานารี
๏ ป่างก่อนอยู่ถํ้าทองมณี	ภิรมยสมศรี
สำเริงบันเทิงฤๅไทย
๑๓๐
๏ ถนอมน้องบมิให้เคืองใจ	พูนเพิ่มพิศไสมย
เสมอพระเนตรขัตติยา
๑๓๑
๏ ยามร้อนเคยร่วมนิทรา	รำเพยวายุพา
พระพายให้ชื่นชูเชย
๑๓๒
๏ ยามน้ำอำมฤตย์โปรยเปรย	พระกรเกี่ยวเกย
ประทับไว้แทบนาภี
๏ ยามฝนสาดต้องอินทรีย์	กางปีกปกศีร
ษะน้องบให้หนาวฝน
๏ ยามน้องต้องแสงสุริยน	ท้าวอุ้มองค์สกนธ์
ลงเล่นชโลโขรณิน
๏ แต่นี้ใครจักพาบิน	ชมพฤกษไพรสิณฑ์
เก็บผลผลามาประทาน
๏น้องเดียวเปลี่ยวองค์แดดาล	พระดวงสุริย์ฉาน
มาสิ้นพระชนมในดง
๏ แม้นเนาแท่นทิพยบรรจง	ถึงล่วงชีวง
จักได้กระทำสงสการ
๏ ป่าวพวกกินเรศบริวาร	แต่งบุษป์พิมาน
พระเมรุมาศมณเฑียร
๏ดับแสนสาวสุรางคดาษเดียร	นั่งแน่นน้อมเศียร
กันแสงสะอื้นอาไลย
๏ ประดับด้วยเนาวรัตนฉัตรไชย	แท่นทิพยอำไพ
พระโกศวิเชียรเฉิดฉาย
๏ วิสูตรสาณีรอบราย	โคมแก้วแพรวพราย
ขจิตรขจรเสาวคนธ์
๏ ลาชามาลีพิมล	เทเวศจักถกล
สการพระศพดำเกิง
๏ บันลือดุริยางคสำเริง	ขับร้องบันเทิง
ประโคมด้วยเครื่องดนตรี
๑๔๔
๏ ครบถ้วนศตวารราตรี	ถวายเพลิงอสุนี
ด้วยรัตนจันทน์กฤษณา
๑๔๕
๏ ผลกรรมทำไฉนมานา	พระดวงสุริยา
มาสิ้นชีวิตรในไพร
๏ น้องเดียวเปลี่ยวองค์อาไลย	จักทำกลไฉน
จักได้สการสดัปกรณ์
๑๔๗
๏ โอ้พระจอมเกล้าอดิศร	แต่นี้ใครห่อน
ปกเกษยุพินกินรี
๑๙๘
๏ นางทรงกันแสงแสนทวี	กอดพระสวามี
พิลาปสะอื้นอาไลย
๑๔๙
๏ พรหมทัตทอดทัศนาไนย	เห็นองค์อรไท
กำสรดกันแสงโศกศัลย
๏ ท้าวเสด็จย่างเยื้องจรจรัล	เข้าใกล้นางสวรรค์
จึ่งตรัสประโลมลองใจ
๑๕๑
๏ ว่าเจ้าเยาวมิตรพิศไสมย	เอี่ยมองค์อำไพ
วิเศษประเสริฐสุนทรา
๑๕๒
๏ แม่อย่ากันแสงโศกา	เปนผลเวรา
ภัศดาจึ่งต้องศรทรง
๑๕๓
๏ พี่ไม่จงจิตรจำนง	แกล้งรานผลาญองค์
นเรศรพระปิ่นกินรา
๏ พี่ไล่ตามติดมฤคา	แผลงพลาดศาตรา
ประจวบประจบสบองค์
๏ ผลกรรมท้าวทำมั่นคง	ดาลให้ศรทรง
มาต้องพระกายวายชนม์
๑๕๖
๏ โทษพี่ผิดแล้วนฤมล	แม่อย่ากังวล
ด้วยศพอันสูญสาธารณ์
๑๕๗
๏ เรียมจักเชิญมิ่งเยาวมาลย์	เสวยแสนศฤงคาร
สมบัติพี่เพียงเวียงสวรรค์
๑๕๘
๏ ปรางค์มาศโอภาสพรายพรรณ	เก้ายอดเยี่ยมทงัน
โพยมเย้ยเวไชย
๑๕๙
๏ พระสนมกรมนางแน่งใน	เอี่ยมองค์อำไพ
ประมาณได้หมื่นอัปศร
๏ เรียมไร้อัคเรศอรชร	บรรทมเคียงนอน
เขนยสนิทพิศไสมย
๏ จักเชิญสมรแม่เมืองไป	เปนปิ่นปกไอ
ศวรรย์นิเวศเจษฎา
๏ พระนุชอย่าหน่ายเสน่หา	จงมีกรุณา
มนัศน้อมในเรียม
๏ เยาวมาลย์ฟังสารแสนเกรียม	กรมจิตเจ็บเทียม
ดังต้องสัมผัศอัศนี
๏ ชลเนตรนองภักตรเทพี	เคืองคำวาที
ที่ท้าวประโลมลวนลาม
๏ นางกลืนกลั้นโศกแสดงความ	กล่าวคำเย้ยหยาม
ผรุสวาทวาจา
๏ ว่าท้าวผู้เจ้านครา	ทรลักษณพาลา
ดั่งลิงทะโมนโจรไพร
๏ ผัวเรารักร่วมพิศไสมย	บมิคิดเกรงไภย
นรกจักสุมเกษี
๏ แผลงศรรานชีพสวามี	แล้วยังวาที
ประโลมให้หลงสงสาร
๏ เราใช่ทรชาติหญิงพาล	เชิญชมเดียรฉาน
ให้สมด้วยศักดิ์กักขฬา
๑๗๐
๏ ถึงท้าวเสด็จน้าวจันทรา	อีกดวงสุริยา
มาให้เราไม่ยินดี
๑๗๑
๏ สู้ม้วยด้วยองค์สวามี	เกิดเปนสตรี
ฤๅจักให้ต้องสองชาย
๏ ใครคิดจิตรบาปหยาบคาย	ให้มันฉิบหาย
จบสิ้นจนสูญสุริย์วงษ
๑๗๓
๏ มีบุตรบุตรตายวายปลง	ภิริยาบมิคง
ตราบเท้าจนถึงชนนี
๑๗๔
๏ เหวยเหวยท้าวเจ้าบูรี	มฤจฉากาลี
อุบาทว์วิบัติขัตติยา
๏ เราไป่จิตรจงเสน่หา	ชั้นแต่บาทา
มิขอให้ร่วมรอยทาง
๏ เฮ้ยเฮ้ยท้าวเจ้าจอมปรางค์	จิตรบาปหยาบอย่าง
สุนักขสุกรแร้งกา
๏ เมียมึงถึงพันกัลยา	ไยไม่เสน่หา
มาหลงจักล่วงกาเม
๑๗๘
๏ เราใช่หญิงชาติเสเพล	ใจหันหวนเห
ลุโลภละโมบเมถุน
๏ เราเปนกินรีมีบุญ	กำเนิดในตระกุล
ไกรลาศสุรางค์นางสวรรค์
๏ ตัวมึงหินชาติพงษพันธุ์	ฤๅจักเคียงจันท์
พระจอมสุดานารี
๏ นางรํ่ารำพันพาที	โผผินบินหนี
ขึ้นจับยังยอดศีขร
๏ แผดร้องก้องดงดินดอน	บริภาษตัดรอน
ไป่ลดพยศมารยา
๏ กรุงกระษัตริย์ฟังอรรถวัจนา	เคืองแค้นวิญญา
ได้อัปยศอายองค์
๏ จางใจบมิได้จำนง	ร้อนรึงตรึงตรง
พิโรธก็รีบคืนวัง ๚ะ
วสันตดิลก ฉันท์ ๑๔
๏ ป่างยอดพระอรเยาวยุพิน	กินรีมณีนาง
เห็นท้าวนิวัตจิตรจาง	จรจากด้วยเจ็บใจ
๑๘๖
๏ ลงยังสุธาดลสถาน	ที่ประเทศพระศพไท
เห็นองค์สวามิศประไลย	อนาถนิ่งบติงตน
๏ นางเข้าประคองพระอรองค์	อิศเรศบรรทมบน
เพลานารถก็นองพระอสุชล	ชีพิตรเพียงทำลายวาย
๏ กันแสงก็เอื้อนพระอรโอษฐ์	พิไรรํ่าระกำกาย
ว่าโอ้พระดวงสุริยฉาย	มกุฎเกล้าของน้องเอ๋ย
๏ น้องมาบังคมบรมบาท	ภูวนารถบรรทมเฉย
ใดพระบ่เอื้อนพระโอษฐเฉลย	ให้เยนเกล้าสุดาศรี
๏ ปางก่อนพระเคยจรประพาส	รุกชชาติคณามี
พาน้องพเนจรพิถี	ศุขรมย์พนมวัน
๏ แต่นี้จะเปล่าสกลแด	อาดูรเที่ยวผู้เดียวจรัล
อ้าพระผู้ทรงศิริถวัลย์	อนาถนิ่งอยู่ในดง
๏ นางยกพระกรจรประทับ	สัมผัศทั่วพระอรองค์
อกอุ่นยังอ่อนฤๅบมิปลง	ชนมล่วงชีวามรณ์
๏ รู้แท้ว่าท้าววิสัญญีซบ	วิปริตด้วยพิษม์ศร
แม้นเทพมหิทธิประสิทธิพร	กระสินธุสรงจะคงชนม์ ๚ะ
สุรางคนางค์ กาพย์ ๒๘
๏ นางนารถกินรี	กลืนกลั้นโศกี	ฤๅดีดาลกระมล
จักอังเชิญไท	เทพในไพรสณฑ์	ให้ช่วยภูวดล	รอดจากมรณา
๏ นางยกอัญชุลี	กึ่งเกล้าเกษี	แล้วตั้งสัตยา
เดชะคุณพระ	ผู้เปนภัศดา	ปกเกล้าเกษา	ข้าผู้มหิษี
๏ ข้าซื่อสุจริต	ไป่ห่างจางจิตร	จากเบื้องธุลี
แสนชายไตรภพ	ไป่สบสมศรี	ตราบสิ้นชีวี	มอดม้วยในไพร
๏ ขอไทเทเวศ	ผู้ทรงทิพเนตร	ทิพโสตเกรียงไกร
ท้าวโลกยบาเลศ	อัมเรศเรืองไชย	จักรกฤษณฤทธิไกร	อิศโรโมฬี
๏ เชิญช่วยภัศดา	แห่งข้าบริจา	ผู้สร้างบารมี
จักนำสัตวโลกย	เมื้อโมกขวีถี	พ้นโอฆวารี	ทุกขวัฏสมุไทย
๏ แม้เวรปัจจุบัน	ไป่ถึงอาสัญ	ชีพล่วงบรรไลย
ขอจงเทเวศ	เรืองเดชฤทธิโกร	ช่วยเปลื้องปลดไภย	ฤทธิรุทรศาตรา
๏ นางรํ่าพจมาน	เชิญเทพทุกสถาน	หุบห้องเหวผา
ด้วยจิตรกินรี	ภักดีต่อสวา	มิศมอบชนมา	สุจริตพิศไสมย
๏ วรกฤษฎาเดช	แห่งองค์อัมเรศ	อาเพศภพไตร
อาสน์องค์อัมร	รุ่มร้อนดุจไฟ	ไป่อ่อนอำไพ	ดุจเบื้องโบราณ ๚ะ
ฉบัง กาพย์ ๑๖
๏ ป่างไทจอมเทพมัฆวาน	อาวัชนาการ
พิบัติอาเพศอันมี
๏ ทรงทราบสหัสเนตรโกสีย์	ว่าพระโมฬี
วิสุทธิประเสริฐชินวงษ
๏ มีมารผลาญชีพดับลง	เราควรจักคง
สู่พื้นพิภพปัถพี
๏ รังสฤษดิ์ทิพมนตร์ชลธี	ชุบช่วยชีวี
นเรศพระปิ่นกินรา
๏ จักมีคุณลํ้าสหัสสา	หนึ่งพระยุพา
ผู้เพื่อนบำเพ็ญโพธิญาณ
๏ได้อยู่เปนคู่สมสมาน	เสวยศุขสำราญ
สำเริงพระไทยไพรบูลย์
๏ ผิเรามิได้อนุกูล	เที่ยงท้าวจักสูญ
ชิวิตรด้วยฤทธิศาตรา
๏ ตริเสร็จสมเด็จวชิรา	จากดาวดึงษา
สู่ภูมิประเทศไพรสาณฑ์
๏ สำแดงแปลงเพศพิสดาร	เปนวุฒาจาริย์
ชราพิกลกายิน
๏ ถือทัณฑิจ้องจดดิน	ยกย่างเยื้องผิน
ภักตรมุ่งชเมียงมองมา
๏ ยลแก้วกินรีศรีสุดา	กอดศพโศกา
กันแสงสะอื้นอาวรณ์
๏ จึ่งมีพจนาดถ์สุนทร	ว่าพระสายสมร
ใดแม่มาทรงกันแสง
๏ นางพจนท้าวกล่าวแสดง	น้อมเกษก้มแถลง
คดีอาดูรทูลสนอง
๏ ผัวข้าพาข้าผันผยอง	จากเหมถํ้าทอง
ประพาสพนมชมไพร
๏ มีชายทรชาติจัญไร	แผลงศาตรศิลป์ไชย
พิฆาฏพระปิ่นกินรา
๏ แล้วมีทุรจิตรมฤจฉา	จักโลมล่วงกา
เมจิตรบคิดเวรี
๏ ข้าไป่จงจิตรภักดี	ซื่อต่อสวามี
บได้วิกลเปนพาล
๏ เดชะคำสัตยปัฏิญาณ	ตั้งสัจอธิษฐาน
จงเทพช่วยอวยผล
๏ ข้าแต่พระครูรู้มนตร์	คุณธรรมอำพน
พระเวทวิเศษสบไสมย
๏ โปรดช่วยข้าคนเข็ญใจ	เชิญเปลื้องปลดไภย
พิษม์ศาตรที่ร้อนรุมสกนธ์
๏ แม้ท้าวกลับคืนฟื้นชนม์	สองข้านฤมล
จักรองละอองบาทา
๏ เปนทาษใต้บาทมุลิกา	จวบจนชีวา
พินาศไป่ขาดปฏิญาณ
๏ ป่างองค์อัมเรศมัฆวาน	ฟังนุชกล่าวสาร
ลํ้าเสนาะเพราะกรรณ
๏ สงสารเสาวภาคยแจ่มจันทร์	นางมีกตัญ
ญูยอดสุดานารี
๏ เปนมิ่งมงคลสกุณี	นางใดไป่มี
มโนมนัศสัตยา
๏ สองเคยคู่สร้างปรมา	ภิเษกโพธา
ประโยชนจะโปรดเวไนย
๏ จักช่วยพุทธอังกูรไท	พ้นมรณไภย
กุศลจักยิ่งยศยง
๒๒๙
๏ ตริเสร็จกล่าวชอบตอบอนงค์	ว่าเจ้าจักประสงค์
ให้ศพพระจันท์คืนชนม์
๏ เรารู้วิชเวทยามนตร์	จักช่วยชุบสกนธ์
ให้รอดอย่าร้อนฤๅไทย
๏ ตรัสแล้วจอมเทวเวไชย	รังสฤษดิ์ชไล
ด้วยเดชสมเด็จวชิรันต์
๏ ยังนํ้าอำมฤตยเสาวคันธ์	โสรจสรงทรงธรรม์
บรรเทาพระโรคราวี
๏ ด้วยเดชอำมฤตยวารี	ดับพิษม์ศรศรี
ให้สิ้นให้สูญศักดา
๏ พระจันท์ครั้นต้องธารา	อมฤตยอินทรา
ก็พลิกสกนธ์ฟื้นกาย
๏ เพียงนิทรหลับลืมสบาย	เสื่อมสิ้นสูญหาย
วรรโณวโรแผลศร
๏ ลืมเนตรเห็นเวทยาธร	ท้าวแสนสโมสร
ก็น้อมศีโรตมอัญชลี
๏ แทบบาทจอมจักรปาณี	สรรเสริญศักดี
พระเดชดิลกเลิศสกล
๒๓๘
๏ คุณท้าวเทียมเท่าภูวดล	อากาศสาชล
สมุทรสุเมรุฤๅปาน
๏ ข้าขอเปนทาษบริพาร	รองเบื้องบทมาลย์
คุ้งคงชีพิตรมรณา
๏ ตรีเนตรเจ้าไตรตรึงษา	ฟังสารสุนทรา
ทั้งสองนรินทร์กินรี
๏ แย้มยิ้มพริ้มภักตรพาที	ว่าอาพระศรี
สวัสดิอย่าได้อาวรณ์
๏ เราไซร้ใช่พราหมณ์สัญจร	คือองค์อัมร
สถิตยพิมานเมืองสวรรค์
๏ มาช่วยชูชุบชีวัน	ประสิทธิรังสรรค์
แห่งองค์พระปิ่นกินรา
๏ สองเจ้าจงฟังวัจนา	รศโอวาทา
ซองเราจะเริ่มรำพัน ๚ะ
อินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑
๏ ตรัสเสร็จสมเด็จองค์	วชิราวิลาวรรณ
เหาะเตร็จระเห็จหัน	ผยองเยี่ยมโพยมาน
๏ เรืองรุ่งจรูญพรร	ณรังษีมโหฬาร
ดั่งดวงทิวากาญ	จนเยี่ยมยุคุนธร
๏ เปล่งวัจโนภาศ	ศุภสุนทราสอน
เอื้อนวัจนาวร	ยุติธรรม์มเหาฬาร
๏ ฮาฮาพระมิ่งมง	กุฏเทพพรหมาน
จักเนาพนัศสถาน	อย่าประมาทละเมิดตน
๒๔๙
๏ ยินร้ายแลยินดี	จงอย่ามีในกระมล
สุขุมประพฤติตน	เปนมัชฌิมปานกลาง
๏ ศุขนักจะมักโศก	วิโยคยากลำบากปาง
ทุกข์นักจะมักหมาง	กระมลจิตรรัญจวนใจ
๒๕๑
๏ จักแรมทุเรศทาง	พนเวศสันโดษไพร
ไป่แจ้งอรินไภย	ปรปักษ์จักปองผลาญ
๏ ทางใดที่เคยเดิน	อย่ามุ่งเมินละเลิงลาน
พึงพิศระวังการณ์	ให้รอบตนจึ่งพ้นไภย
๏ อันอัประมาทธรรม	พิไรรํ่าแถลงไว้
เปนยอดภิยโยไตร	ปิฎกธรรมคาถา
๒๕๔
๏ สมเด็จพระพุทธัส	แสดงอรรถพระธรรมา
โปรดปวงจัตุรา	บรรพสัตวสบไสมย
๖๕๕
๏ ย่อจบประชุมธรรม	สรุปรวบปิฎกไตร
สู่อัประมาทไภย	บูรพ้นจะพิศดาร
๖๕๖
๏ ผู้ใดประมาทมัว	บมิเห็นในสังขาร
เปนทางสถลมารค์	มัจจุราชจะราวี
๏ แม้ใครบได้ปราศ	สติสมปฤๅดี
เปนมัคควิถี	จะเมื้อโมกขนฤพาน
๏ สตินั้นคือตัว	อัประมาทมโหฬาร
มีพุทธบรรหาร	ว่าเปนยอดปิฎกไตร
๏ พ่อผู้บำเพ็ญโพ	ธิญาณอย่าประมาทใจ
จักไปสถานใด	จงระมัดระวังกาย
๒๖๐
๏ ไภยมีในโลโก	จตุโรสำหรับชาย
ราชาพยาธิร้าย	แลโจราแลอัคคี
๒๖๑
๏ อุทุกขไภยยัง	อปิฉังจะราวี
คือคนเปนเวรี	ทุรจิตรจะปองผลาญ
๒๖๒
๏ จงมีเมตตาต่อ	ทุพลพวกทมิฬพาล
การุญแก่หมู่มาร	อันมุ่งมาดพิฆาฏตน
๒๖๓
๏ จงมีมุทุตา	อย่าอิจฉาแก่ฝูงชน
เปนทางบังเกิดผล	ประดิพัทธสวัสดี
๒๖๔
๏ หนึ่งมีอุเบกษา	มัชฌิมามนินทรีย์
ยินร้ายแลยินดี	จงบำบัดระมัดใจ
๏ สี่อย่างนี้ต้องพรหม-	วิหารแผ่ไป
จักเปนกำแพงไชย	ปราการกั้นซึ่งอันตราย
๒๖๖
๏ ให้มีวิตกจิตร	ระวังผิดจะถึงกาย
วิจารจงขวนขวาย	คือตัวพิจารณา
๒๖๗
๏ ตรึกแล้วจงตรองเล่า	สติเคล้ากับปัญญา
พินิจดูเวลา	ให้ชอบแล้วจึ่งควรจร
๒๖๘
๏ ใครโลภแลหลงกา	มคุณโทษจะถึงมรณ์
ตัณหาคือสาคร	ชื่อทุกข์สมุไทย
๒๖๙
๏ อันอาจจะนำสัตว	ให้นิวัตครรไลย
สู่ชาติชราไภ	ยพยาธิมรณัง
๒๗๐
๏ พ่อผู้บำเพ็ญโพ	ธิญาณยศจงฟัง
เราให้โอวาทัง	ศิริสุนทราสอน
๒๗๑
๏ จงพาสุดาโดย	นภดาลเสด็จจร
แต่นี้อย่าอาวรณ์	ประเวศภูมิธรณี
๒๗๒
๏ ฮาฮาพระมิ่งมง	คลราชกินรี
จงมีมโนปรีดิ์	ประดิพัทธพนิดา
๒๗๓
๏ นางนี้เปนคู่สร้าง	สมดึงษบรมา
ไปในอนาคตา	จะลุธรรมพิศไสมย
๒๗๔
๏ ฮาฮาพระสร้อยศรี	ชินวงษดำรงไกร
จงมีมโนใน	เสน่ห์น้อมในธรรมา
๒๗๕
๏ เราให้วโรวัจ	โนวาทมธุรา
ด้วยจิตรมุทุตา	ยุพราชทั้งสองศรี ๚ะ
สุรางคนางค์ กาพย์ ๒๘
๒๗๖
๏ สองท้าวฟังสาร	มโนเบิกบาน	ชื่นชมเปรมปรีดิ์
รับเทวบัญชา	เจ้าฟ้าธิบดี	น้อมเกล้าอัญชุลี	สรรเสริญคุณา
๒๗๗
๏ ส่วนองค์อัมรินทร์	ลาไทธิบดินทร์	คืนฉ้อกามา
เฉียวฉับพรับพริบ	ลิ่วลิบเมฆา	ถึงเวไชยมหา	ปรางค์รัตนเรืองรอง
๏ ชมแสนศฤงคาร	นางเทพบริพาร	อเนกเนืองนอง
บำเรอดุริยางค	แน่งนางทั้งผอง	เอวองค์ละออง	เฉกโฉมประโลมใจ
๏ ส่วนสองกินเรศ	ครั้นท้าวเทเวศ	ลับล่วงครรไลย
ชื่นแช่มเชยชม	ภิรมยหฤไทย	พานุชคลาไคล	ลอยเลื่อนเมฆา
๒๘๐
๏ พระพายฉิวฉิว	บินเลื่อนลอยลิ่ว	ต้องลมพัดพา
ระริกซิกสรวล	ชื่นชวนเสน่หา	เย้าหยอกกัลยา	มาในอัมพร
๏ ครั้นยํ่าสุริยา	แจ่มดวงดารา	รจนาจันทร
แสงส่องต้ององค์	เครื่องทรงอาภรณ์	นางเทพกินร	บินเวียนเหียนหัน
๏ ท้าวไล่นางฬ่อ	ท้าวรีบนางรอ	ลดเลี้ยวเกี้ยวพัน
เชยชิดพิศโฉม	ประโลมหฤหรรษ์	ชมดาวดวงจันทร์	แจ่มแจ้งแสงศรี
๏ อำมฤตยรำเพย	พระพายชายเชย	ชื่นช่อมาลี
เรไรรี่เรื่อย	แจ้วเจื้อยสกุณี	ดุจดังดนตรี	ปี่แก้วกังสดาล
๏ ครั้นถึงเขาทอง	สององค์เรืองรอง	ลงพื้นภูมิสถาน
สองหน่อนวยนาด	ลิลาศบทมาลย์	สู่วิมานสถาน	ทิพรัตนรูจี
๏ นั่งเหนือปัจถรณ์	อิงแอบองค์อร	นิ่มเนื้อนวลศรี
เชยชิดพิศไสมย	หฤไทยเปรมปรีดิ์	นางเทพกินรี	หมอบเมียงเคียงองค์
๏ เชยชมสมพาศ	ยียวนกวนสวาดิ	ยุพราชสุริย์วงษ
ดังได้ทิพรศ	อำมฤตยโสรจสรง	ปลื้มจิตรพิศวง	พิศวาสนารี
๏ สุดสิ้นตำนาน	พิมพานิพาน	มีในบาฬี
ข้าข้อยขอแสดง	แต่งตามคัมภีร์	องค์พระเถรี	พิไรขอสมา ๚ะ
ฉบัง กาพย์ ๑๖
๒๘๘
๏ ช้าแต่จอมโลกุตรา	ข้าบาทขอลา
สู่โมกขเมืองนฤพาน
๏ โทษข้านี้ลํ้าเหลือประมาณ	ป่างเปนยุพมาลย์
นางเทพจันทกินรี
๏ ปางพระต้องศาตรศรศรี	ถึงแก่วิสัญญี
สลบยังพื้นปัถพิน
๏ความน้องเสน่หาสวามิน	ไป่ทันที่ถวิล
ก็อุ้มพระองค์ทรงเพลา
๒๙๒
๏ เดชะบารเมศสองเรา	อัมรินทร์จึงเทา
สู่ที่ประเทศสบไสมย
๏ ชุบช่วยชีพชื่นชูใจ	พระไม่ประไลย
ด้วยฤทธิสุรินทร์อัมรา
๒๙๔
๏ เปนหญิงทรลักษณพาลา	อุ้มชายนิทรา
เหนือเพลาให้เศร้าเสียศรี
๒๙๔
๏ โทษข้าพิมพาเถรี	ล่วงเกินโกลี
ในบาทเบื้องชินวงษ
๒๙๖
๏ ขอพระปิ่นเกล้าอริยสงฆ์	อดโทษโปรดจง
นุญาตแก่ข้าบริจา
๒๙๗
๏ ป่างพระพิชิตมารา	ทรงทราบเสาวนา
พระนารถอนงค์เถรี
๒๙๘
๏ จึ่งมีพุทโธวาที	ตรัสตอบภิกษุณี
ว่าเราไม่ถือโทษา
๒๙๙
๏ อนุญาตขาดจากเวรา	เชิญพระพิมพา
เสด็จเข้าสู่พระนิพาน
๓๐๐
๏ พระนางนบนอบนมัศการ	แทบบาทบัวบาน
สมเด็จพระศรีสุคโต
๓๐๑
๏ ครั้นใกล้รังษีสุริโย	นักขัตวโร
อรุณฤกษ์สรัทธกาล
๓๐๒
๏ สมเด็จพิมพานางคราญ	เสด็จพระนิพาน
ก็ไหว้พระธาตุคณนา
๓๐๓
๏ จบเสร็จสิ้นฉบับโบรา	ขอสวัสดิศุขา
แก่ข้าผู้แต่งอักษร
๓๐๔
๏ ศรีศรีบริสุทธิถาพร	โรคันอันรอน
อย่าได้มาเปียฬบีฑา ๚ะ
๏ จบ หมดบทแบบเบื้อง	บาฬี
เรื่อง อดีตคดี	ล่วงแล้ว
พระ ชาติพระชินศรี	เสวยสวัสดิ
จันท กินรแก้ว	ก่อเกื้ออุตทา ๚ะ
คำชี้แจงในการตรวจสอบต้นฉบับ เรื่องจันทกินรคำกลอน
เรื่องจันทกิบรคำกลอนนี้ นางสาวอรสรา สายบัว หัวหน้ากลุ่มภาษา และวรรณกรรม เป็นผู้พบต้นฉบับ ขณะตรวจสอบขำระสมุดไทย เรื่อง ประถม ก กา เพื่อจัดพิมพ์หนังสือชุดแบบเรียนไทย เรื่อง จันทกินรคำกลอน อยู่ในสมุด ไทย ประถม ก กา เอกสารเลขที่ ร)๕๕ มัดที่ ๒๑ หมวด อักษรศาสตร์ เรื่อง พระประถม ก กา สมบัติเดิมของหอพระสมุดๆ
จันทกินรคำกลอนบอกนามผู้แต่งไว้ตอนต้นเรื่องว่า ขื่อ “จันสุวรรณ สรร” “สุวรรณสรร” ที่อยู่ต่อท้ายขื่อนั้นสันนิษฐานว่า น่าจะเป็นฉายาของนายจัน เมื่อครั้งบวชเป็นพระภิกษุคีอ สุวณณสโร
จงสำเร็จมในรถปรารถนา	แห่งตัวข้านามจันสุวรรณสรร
แสดงกลอนสอนกล่าวเพลงยาวอัน	เรื่องพระจันทกินรแต่ก่อนมี
นายจันได้พิงพระธรรมเทศนาเรื่องจันทกินรชาดกที่บ้านบาตร (น่าจะเป็น ศาลาโรงธรรมบ้านบาตร) เมื่อเดือน ๕ ปีมะโรง
สดับธรรมตำนานที่บ้านบาตร กินรราชมุนินทรีชินศรี
พระคุณลํ้าปกเกศมาเทศน์ดี	ในมะโรงเดือนสี่สดับพีง
โดยจ0าไดืใจข้าศรัทธาเขียน	ไว้แจ้งเพียรหญิงชายเกิดภายหลัง
ข้าขอเปนนิสลัยปีจจัยยัง	สำเร็จดังจินดาข้าเถิดเอย ๆ
ต่อมาอีก ๑ ปี นายจันนำเรื่องจันทกินรชาดกมาแต่งเป็นกลอนเพลงยาว เมื่อวันพฤหัสบดี เดือน ๔ แรม ๑ คา ปีมะเส็ง จุลศักราช ๑๑๗๙ ตรงกับพุทธศักราช ๒๓๖๐ อันเป็นปีที่ ๘ ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
ประจงทำจำจดกำหนดวัน	ดรุสรรทํเดือนสี่คดีเฉลย
แรมคาหนึ่งพร้องทำนองเคย	จุลศักราชเลยพันร้อยปลาย
เจ็ดลิบเก้าใดยมีปีงู	ย่อมรู้อยู่เป็นรรรม์ด้วยกันหลาย
ได้สวนสอบตอบผู้รู้นิยาย	ทุกหญิงชายรับว่กต้องทำนองเอยๆ
นอกจากนายจันจะแต่งเรื่องจันทกินรคำกลอนแล้ว ยังได้แต่งเรื่อง สักกปีญหสูตรคำกาพย์ซี่งผู้แต่งระบุว่าได้พิงเรื่องราวมาจากพระเทศน์อีกเรื่องหนึ่ง
วันพฤหัสเดือนลิบเอ็ด
แรมหกคาปีกุนนพคก	ตัวข้านายจันได้สดับฟืง
เรื่องพระสุธรรมรสทราบ	สักกปีญหสูตรหวัง
เปนข้อสุชุมัง	จึ่งมาดมุงผดุงกรอง
เปนอย่างกาพยสาร	วิลาสินีนำสนอง
เฉลิมพุทใธวาทปอง	ประโยชน์ในพระศาสนา
เรื่องสักกป็ญหสูตรคำกาพย์อยู่ต่อจากจันทกินรคำกลอน แต่มิได้นำมา รวมพิมพ์ในคราวบี้ ล่วนเรื่องจันทกินรคำกลอนสำนวนของนายจันที่นำมาพิมพ์ ไว้มิรายละเอียดบางอย่างต่างไปจากขาดก อาจเป็นเพราะนายจันแต่งเรื่องบี้จาก ความทรงจำจึงมิบางประเด็นคลาดเคลื่อนไปบ้าง แม้ว่าเรื่องจันทกินรคำกลอนจะ ไมโดดเด่นในเขิงกวีโวหาร แด่ก็สะท้อนให้เห็นว่าเรื่องด้งกล่าวเป็นที่รู้จักในสังคม ไทย ตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาสืบเนื่องมาจนสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น
จันทฑินรคำกลอน
๏ จัน แห่งโอซรสรื่น	ห่อนหาย
ท มิหหินชาติชาย	โฉดฉั้ว
กิ เลสธรรมญวาย	วากเว้น ตนแฮ
นร ชาติหญิงชายถั้ว	โลกย์ถ้วนหลงใหล ฯ
๏ สิบนิ้วประนมบรมบาท
พระจอมโลกย์โมหีบุนีนาถ	ประกอบราชมหาปรีชาญาณ
สัพพิญณูรู้เหตุวิเศษโสตถี้	เสด็จโปรดโลกาทิศาศานต์
ให้สู่สุคติภูมินีญพาน	ดับชาติกันดารสะดวกดาย
หนี่งขอน้อมนบพระอภิธรรม	อันฦกลํ้าโลกย์ฦๅระบือหลาย
ย่อมเจนแจ้งแห่งจริงทุกหญิงชาย	โดยอุบายบรรหารประทานมา
ทุกวันนี้ตามอย่างทางประโยชน์	จะรุ่งโรจน์เรืองวิลาสพระศาสนา
หนึ่งขอน้อมจอมสงฆ์ทรงศีลา	พระกรรุณาบุญาตประสาทแทบ
พระพุทธรูปเรืองรองฉลองพระองค์	พระคุณทรงศีลเลิศประเสริฐแสน
ประทิปแก้วทั้งสามอร่ามแดน	พิภพแผ่นดินฟ้าสุราลัย ฯ
๏ ขอประนมพรหมาทุกราศีน	ทั้งองค์อินทร์เอกสถานพิมานใหญ่
หนึ่งห้าวจาตุมหาศักดาไกร	ช้าวอนไหว้เทวัญทุกซั้นมี
หนึ่งองค์พงศ์สยมบรมยุติ	เปีนมงกุฎโลกาทุกราศี
หนึ่งขอน้อมจอมนราเจ้าธานี	ปีนบุรีรัตนามหานคร
ทรงพระเดชพระคุณการุญราษฎร์	บุภาพผาดภิญโญสโมสร
ทรงบำรุงพระศาสนาให้ถาวร	พม่ามอญลาวละว้าข่ากระแซ
ทั้งแขกเทศฝรั่งเศสวิลันดา	เรือโทรไหหลำมาไม่ห่างแห
กะเหรี่ยงแกวจีนญวนซวนกันแปร	มาเซ็งแซ่สู่โพธิสมภาร
ก็ซุ่มเย็นเป็นสุขทุกขณะ	ทั้งสมณะพราหมณาทิศาศานต์
ย่อมไพรบูรณ์พูนพึ่งพระโพธิญาณ	สำราญนานทุกวันนิรันตรา ฯ
๏ ขอคำรพคุณครูผู้รู้เพท	ไสยเวทวิถีธรรมบัญหา
ซ่วยสั่งสอนข้าพเจ้าแต่เยาว์มา	จบปรืขาเซิงชาญวิถารธรรม์
ขอไหว้ครูบิตุรามาตุเรศ	บำรุงเกศการุญคุณมหันต์
หนี่งประณตทั่วทศเทวัญ	ทั้งอนันตจักรวรรดิบริเวณ
หนึ่งองค์เอกพระปีจเจกโพธิเจ้า	ทั้งถ้วนเหล่าพระขีณามหาเถร
อีกไฟบํ้าลมดินจนสิ้นเกณฑ์	พระสุเมรุขุนเขาทุกเหล่าจอม
สุรืยันจันทราพระราหู	พระคุณอยู่เกล้าผมประนมถนอม
ทุกพฤกษาราศินข้ายินยอม	ประณามน้อมประณตประนมเนียน
สรรพคุณซี่งการุญบำรุงเกศ	ขอคุณเดซซ่วยประดิษฐ์สถิตเสถียร
ให้แคล่วคล่องว่องวิทยาเรียน	จำเริญเพียรอภิญญาปริชาชาญ
ตั้งแต่ภพขาดินี้ทวิไป	ซอว่องไวโวหาริโดยกล้าหาญ
จนสำเร็จสาวกบารมีญาณ	ดังพุทธโฆษาจารย์วิถารธรรมี
จงสำเร็จมโนรถปรารถนา	แห่งตัวข้านามจันสุวรรณสรร
แสดงกลอนสอนกล่าวเพลงยาวอัน	เรื่องพระจันทถิบรแต่ก่อนมี ฯ
๏ ด้วยเดิมองค์ทรงคุณอดุลโสตลี้	เสด็จโปรดพระมหาพิมพาศรี
จึงแนะนำดำเนินเซิญคดี	อันลับลี้ล่วงมาได้ข้านาน ฯ
๏ ยังมีราชบรมพรหมหัต	เป็นปีนพิพัฒนํโภคาศักดาหาญ
เหี้ยมมหิทธิฤทธึ๋เรืองธนูชาญ	ประพฤติพาลทุพลเภทอำเภอองค์
มีหมู่สาวสุรางค์นางถนอม	สะพริบพร้อมบ้านเมืองเรืองระหง
สำอางเอกเสกรฉัตรจัตุรงค์	พระจอมพงศ์ภูมิบาลได้ผ่านเมือง
นามพาราณสีบุรีรัตน์	ทุกจังหวัดระบือบุ]เลื่อง
ว่าสมเด็จพระเจ้าเสือฆ่าเนื้อเปลือง	เสวยเนื่องทุกวันนิรันดร
องศ์เดียวเที่ยวดอดลอดลัด	ประหารสัตว์ด้วยฤทธิ้ประสิทธํ่ศร
เสวยมัจฉมังสาสถาวร	นรีนทรท่านประพาสไม่ขาดวัน ฯ
๏ จะกล่าวถึงองศ์พงศ์พุทธภูมิเพียร ยังวงเวียน........................
สุจริตจิตงามในความสัตย์	โดยธรรมทัดเที่ยงแท่ไม่แปรผิน
ปรนนิบัติภัสดาธิบดินทร์	ไม่ราดินขุ่นเคืองทุกเรื่องการ
ถึงชายอื่นขื่นโฉมประโลมสวาดี	อารมณ์ขาดไม่ขอรักสมัครสมาน
จะสู้ตายลงด้วยสัตย์ปฏิญาณ	โดยสันดานกินรีรักดีเอง
อรไทไว้ตัวด้วยกลัวบาป	ไม่ยุ่งหยาบเยื้องยักเที่ยวปลักเผลง
ทุกเช้าคํ่าพรํ่านึกคะนึงเกรง	การโฉงเฉงเขือนไซหมีได้มิ
คำรพรับนับถือไม่ดื้อกระเดื่อง	บรมเนื้องธิบดินทร์นรีนทร์ศรี
เพลาเช้าขมปาพนาลี	ครั้นคํ่าฃึ้นสู่ที่คูหาทอง
กับด้วยหมู่บริวารสราญมา	เป็นที่ผาสุกสันต์กันทั้งผอง
เมื่อเคราะห์กรรมจำพาเวราจอง	จะโกยกองต้ององศ์พระทรงธรรม์
พระจอมราชกินราเพลาหนื่ง	ลานตะลึงหลับหลงละเมอฝืน
ว่ามิพรานชาญชัยเซิงฉกรรจ์	ด้นอรัญดื้อดึงตะบึงจร
มาเมียงมองย่องยิงด้วยยาพิศ	พระภูวนิตล้มนิ่งกับสิงขร
* เบี้อความในต้นฉบับไม่ต่อเนองกับ เข้าใจว่า๓ดความผิดพลาดเมื่อคัดลอกต้นฉบับ
ทรงกำสรดแสนศัลย์รำพันวอน	สะท้อนถอนโศกสะอื้นจนฟ้นองค์
พออรุณเรืองรางสว่างภพ	นิมิตจบจำไดไม่ใหลหลง
ประมาทจิตไม่ทันคิดรักษาทรง	นึกทะนงว่าฝืนไม่หวั่นใจ
จึงเชิญซวนนวลกินรืจร	จากสิงขรคูหาที่อาศัย
วันนั้นกรรมจำเป็นนิยมไป	แต่ภูวไนยกับนารินกินรี
จากจันทบรรพตกำหนดจร	ฝูงกินรห่อนแจ้งพระแกล้งหนี
บินลัดตัดป่าพนาลี	ลงสู่ที่เชิงเทินบนเนินทราย
ประพาสชมสมถวิลจินตนา	แล้วลงสรงซลสาซลาสาย
เสวยชาบอาบเล่นเย็นสบาย	แล้วผันผายเก็บบุปผาผกาวิมล
พระกรองร้อยสร้อยประดับสำหรับทรง	สะอื้งองค์อรซรเกสรสน
ลังวาลรับซับทับทรวงพวงอุบล	ทั้งกุณฑลเกี้ยวลันพรรณราย
ล้วนเกสรปทุมาทั้งห้าลี	ประดับดีดูฉานขวาลฉาย
ดังสุวรรณรัตนาดาราราย	ระยับสายแสงศคินทินกร
กระษัตรืย์สองกรองเสร็จสำเร็จแล้ว	ขึ้นสู่แถวฝืงซ่โลสโมสร
เอาเครื่องทรงประดับองค์นางกินร	แล้วรำฟ้อนอ้อนเลียงสำเนียงนวล
นางงามสรรพขับคิดประดิษฐ์เพลง	น่าวังเวงหวานถ้อยละห้อยหวน
ทุกสำนำรํ่าสนองทำนองครวญ	ตามกระบวนบังอรกินรรำ
เจ้าวงเวียนซ้ายแล้วย้ายขวา	ลักขณาเนตรนมดูคมขำ
สะเอวอ่อนย้อนเยื้องประเทืองทำ	วิไลลํ้านํ้านวลกระบวนครัน
ทรงนางอย่างวาดสะอาดเอี่ยม	ประเทียบเทียมนางรำประจำสวรรค์
ฝ่ายว่าโฉมยงองค์พระจันท์	กินรนั้บโสมนัสทัศนา
เร่งจำเริญเพลินจิตพิศวง	พระเอนองค์ลงพิงศิลาผา
ทอดพระเนตรดูรำนางกินรา	ที่ริมสาซลดาษริมหาดทราย ฯ
๏ ปางบรมพรหมทัตกระษัตริย์เสือ เที่ยวล่าเนื้อทิมวาศดังมาดหมาย เพลานั้นดั้นดงเดินสบาย	ถึงเซิงชายเขาจันทบรรพต
พอแว่วเสียงเมียงพุ่มพฤกษาสอด	พระเนตรทอดทัศนาเห็นปรากฏ
กินรินรำฟ้อนดูอ่อนซด	ล้วนเครื่องสดสำหรับประดับทรง
ดูอร่ามงามซ้อนเกสรแสง	บ้างเขียวแดงขาวเหลืองเรืองระหง
รวยระรินกลิ่นบุซบุษบง	ระบายส่งนาสาปรีดารมย์
บึกไฉนจะได้กินรน้อง	ถนอมครองนัคเรศเป็นเกตุสนม
พระหวนบึกตรึกเกรียมฤทัยกรม	พระหวังขมเซยซิดโดยจิตพาล
จึ่งมุ่งมองย่องเบาบังเงาไม้	เข้าใกล้1ด้เห็นองค์พระสงสาร
พรหมทัตอัดอึ้งคะนึงนาน	ชะรอยท่านกินรนื้สามีนาง
จำจะล้างเสียให้วางขีวงคต	เห็นปรากฏแก่ตานางมารศรี
ผัวพินาศขาดเล่ห์ประเพณี	เราปลอบดีเห็นจะปลงลงด้วยดาย
ดำริพลางทางท้าวเจ้าบุริน	จึ่งขึ้นศิลบ้ลูกศรขึ้นพาดสาย
แล้วแผลงผลาญโดยชาญวิชาขาย	ตลอดกายกินรราชพินาศพลัน
โพธิสัตว์ตรัสเรียกมเหสี	มาช่วยพี่เร็วราสุดาสวรรค์
กำลังศรร้อนตึงฤทัยดัน	ตรัสเท่านั้นแล้วก็นิ่งไม่ติงองค์ ฯ
๏โฉมจันทกินรีศรีสมร	สดับวอนสวามิศพิศวง
นางเหลียวมาเห็นพญากินรวงค์	เธอล้มลงพินาศประหลาดลาญ
วิมลมิ่งวิ่งผวาเข้าคว้ากอด	องค์พระยอดภัสดาน่าสงสาร
พระโลหิตไหลลงเหลือประมาณ	เห็นสุดทานทนพิษธนูยา
จึ่งสิ้นสูญอวสานลาญขีวง	จุติตรงไตรตรีงษ์วดึงสา
พระสลัดน้องรองบาทบริจา	แต่เอกาน่าเสียละเหี่ยใจ
ชะรอยกรรมจำเป็นเห็นประจักษ์	เผอิญซิกแชมาพนาศัย
แต่ลำพังเราสองจึ่งต้องภัย	ถึงประลัยสับองค์พระทรงธรรม้
ถ้าแม้นบริวารมาลานล้อม	ที่ไหนเลยทูลกระหม่อมจะอาสัญ
ชะรอยกรรมเอยกรรมเคยทำกัน	แต่ก่อนนั้นแน่แล้วไม่แคล้วเลย
พระนุซรํ่าคำรณสุซลนอง	ฟูมฟองเวทนานิจจาเอย
พระคู่สุขลำราญบานเสบย	พระร่วมเชยชอบชมภิรมยิน
พระเคยนำกินราคณานาฏ	เที่ยวประพาสพฤกษาวนาสิณทํ
เคยลงสรงพระสมุทรมุจลินทํ	เคยโบกบินร่อนรำในอัมพร
พระเคยชมเซิงเทินเนินแนว	พนัศแถวลำเนาเชาสิงขร
ห้วยละหานธารนทีสีทันดร	สถาวรทุกวันนิรันดรมา
โอ้แต่นี้ทุบห้องคูหายง	ทุกเวิ้งวงจังหวัดวนาผา
จะวังเวงว้าเหว่ทุกเวลา	จะโรยราร้างสิ้นทุกถิ่นธาร
จะหมีได้ไปเห็นเที่ยวเล่นแล้ว	เพราะพระแก้วดับสูญอวสาน
ทั้งนี้เล่ากิเพราะเหล่ากระลีพาล	ลังหาญผลาญภูมินทรํให้สิ้นซนม้
เจ้าร้องรํ่าครํ่าครวญกำสรวลโศก	แสนวิโยคยากยิบรํ่าสับสน
โศกาดูรพูนเทวษสังเกตกล	เห็บสุดทนทุกข์แทบทำลายกาย
สองกรกอดสองบาทาท้าว	เศียรเกล้ากลิ้งเกลือกเสือกสยาย
ไม่สมประดีตีตนกระวนกระวาย	ธุลีทรายเกลือกกลั้วไปทั่วทรง ฯ
๏ ฝ่ายบรมพรหมทัตกระษัตริย์พาล ศรประหารยิงพระเป็นผุยผง คอยแอบอยู่ดูทีนางโฉมยง	เห็นรํ่าไห้รักองค์ภัสดา
ไม่สมประดีตีตนคำรณร้อง	จำจะลองประโลมเสน่หา
ให้กินเรศสังเกตปรากฏตา	แล้วจะแจงกิจจาให้เห็นจริง
แม้นรู้ว่าเราเป็นเจ้าบุรินเรือง	ดีร้ายเยื้องแย้มในบํ้าใจหญิง
ที่ผัวตายเห็นจะวายอาวรณ์ประวิง	ด้วยเรารับไปเป็นมิ่งสุดามาลย์
เห็นจะรวนหวนกลับมารับรัก	กระษัตริย์ศักดึ๋สมญามหาสถาน
เห็นแน่ใจในองค์นางนงคราญ	ภูมิบาลตรึกตราแล้วคลาไคล
จากพุ่มพฤกษไพรสณฑ์พอยลสมร	สุนทรวอบวัจนาบัญชาไข
ว่าดูก่อนดวงสมรเสมอใจ	ทอดอาลัยเสียเถิดน้องไม่ต้องการ
ด้วยสามินกินราที่ปราโมทย์	อนี่งโสดก็เป็นชาติเดรัจฉาน
อนึ่งเล่าเขาก็สิ้นกระแสปราณ	สุดามาลย์แม่อย่ามุ่งผดุงโลม
เอ็นดูดอกบอกบางโดยทางรัก	อย่าโศกนักเลยนะน้องจะหมองโฉม
อับชากศพผัวเจ้าคงเศร้าโทรม	อย่ารุมโรมรํ่าไห้พิไรวอน
จงพิงที่พี่ว่าจะพาดล	ถึงมณฑลอภิเษกเป็นเอกสมร
อยู่ครอบครองไพร่ฟ้าประชากร	ในนครจึ่งจะควรกับนวลนาง
เป็นความจริงสัจจังดังพี่ว่า	ไม่มุสาดอกนะน้องอย่างหมองหมาง
พี่จงรักจักถนอมเป็นจอมปรางค์	พระสุนทรวอนทางเป็นห่วงที ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชนารินกินเรศ	สดับเหตุองอาจดังราชสีห์
พินิจแน่เห็นว่าแท้เจ้าธรณี	ใจกระลีลามกมลทินพาล
เจ้าแสนแค้นแน่นอกวิตกตอบ	โดยระบอบสุนทรที่อ่อนหวาน
ว่าลูราจอมกรุงผดุงการ	ฤทัยหาญเหี้ยมผิดทำเนิยมแปลง
เป็นพรานปาล่าดงมาองค์เดียว	วิชาเชี่ยวเซิงศิลป็ธนูแผลง
ภัสดาฃ้านึ้ไม่มิระแวง	ผิดแผกควรฤแกลังมาเกลียดซัง
ลอบพิฆาตด้วยศาตรธนูแน่	ปรากฏแผลเบื้องหน้าตลอดหลัง
จนภัสดาข้าบาทขาดชีวัง	โลหิตหลั่งไหลหล่อดั่งห่อชล
พระทรงเดชช่างไม่เวทนาด้วย	จะซํ้าฉวยพาน้องไปครองผล
ไม่เกรงเวรากรรมนำพาตน	จะทุกข์ทนเวตรณีเวรึนาน
บรมบาทเป็นชาติมนุษย์ชั่ว	ฤทัยมัวหยาบข้ากว่าเดรัจฉาน
หิญโหดโฉดชาติมนุษย์พาล	มีสันดานเมาโมหะโลภา
พระอย่าพึงถวิลว่ากินเรศ	จะรักเพศทุจริตโดยอิจฉา
ขอสู้ตายไม่เลียดายดวงชีวา	จะคบสามีลองอย่าปองปูน
เห็นป่วยการดอกคะที่พระว่า	ด้วยตัวข้ารักสัตย์ไม่ขาดสูญ
โดยจริงจงคงคำเป็นเด้ามูล	ไม่เท็จทูลท้าวไทใจทมิห
พระแกล้งฆ่าสวามีศด้วยพิษศร	อนาถนอนเหนือที่ธุลีหิน
ให้น้องนองชลนาเป็นอาจิณ	แต่จะกินก่นเกิดโศกาวอน
ซี่งวิโยคโศกพรากลำบากไฉน	ขอให้ได้แก่องค์พระทรงศร
ข้าพรากพรัดภัสดาในป่าดอน	เจ้านครคืนเขตนิเวศวัง
ขอองค์พระมเหสีเป็นที่รัก	ให้ประจักษ์จากองค์เหมือนจงหวัง
ให้เสวยเวทนาอุราพัง	ประดุจตังถ้อยคำข้ารำพัน
พระโอรสธิดาวราราช	ให้พินาศจากทรวงกำสรดศัลย์
ให้พระองค์ทรงเวทนาครัน	เป็นนิรันดรํอย่ารู้ร้างสว่างครวญ
แม้นบิตุเรศมาตุรงค์ครององค์ยัง	ให้รุงรังวิปริตท้าผิดผวน
จงเวทบาดุจมาประคิ่นควร	ขออัญเชิญเทพถ้วนจงเป็นพยาน ฯ
๏ จอมพาราณลีบุรีรัตน์	สดับมัธุรพจน์ตังกรดผลาญ
พระคั่งแค้นเคืองคับอัปรมาณ	จึ่งโองการว่าดูก่อนกินรแกน
เมื่อหมีไปไยเล่าเจ้ากินรา	มาหยาบข้าแข่งชักเราเหลือแสน
หนึ่งตัวเรากิเป็นเจ้าบุรินแดน	มาดูแคลนเล่นได้โดยไม่กลัว
แม้นกล้าดีถือดีอย่าหนีไป	ขอดูใจจงประจักษ์เจ้ารักผัว
จะต้องตายเลียแล้วน้องเป็นสองตัว	เจ้าไม่กลัวกล้าดีอย่าหนีกัน ฯ
๏ ตรัสพลางทางองค์ทรงธนู	นางโฉมตรูกินรีไม่มีขวัญ
จึ่งบินโบยไปโดยอากาศพลัน	สถิตยอดเขาจันทบรรพต
เจ้าบุรินเห็บกินรีจร	สู่สิงขรภูผาอันปรากฏ
ก็สุดที่จะแผลงผลาญให้ลาญลด	พระทรงยศยุรยาตรพลางคลาดคลา
คืนเข้าขอบเขตนิเวศวัง	โดยลำพังพาโลด้วยโมหา
ฝ่ายโฉมยงองค์จันทกินรา	กลับสู่ศพภัสดาไม่ข้าที
ครั้นถึงเข้าเกล้าซบคำรพบาท	บรมราชกินราเรืองศรี
ยกกรสองลองลูบดูนาภี	พระอินทรีย์ยังอุ่นละมุนองค์
เจ้าแจ้งว่าทรงธรรม์วิสัญญี	ชีวิตมียังไม่ยุ่ยเป็นผุยผง
จะผินพึ่งเทวฤทธึ๋มหิทธิยง	กับความตรงคงสัตย์ข้าจัดจริง
นี่แลน้องปองคิดจิตปรารถนา	จะขูช่วยภัสดาประสาหญิง
ทุกเทพไทไตรตรึงษ์ขอพึ่งพิง	จงเห็บสิ่งสัตยาข้าถาวร
ขอนุภาพความสัตย์อธิษฐาน	จงบันดาลสวามิศจากพิษศร
อับสุมทรวงภัสดาชีวารอน	พินาศนอนแน่นิ่งไม่ติงตน
ขอเดชะความสัตย์ปฏิญาณ	เป็นประธานเชิญช่วยอำนวยผล
ทุกเทพทั่วสถานวิมานวิมล	ช่วยแก้จนรนร้อนอย่านอนใจ
พระภัสดาข้านี๋ไม่มีโทษ	เอ็นดูโปรดช่วยประสิทธี้ชีวิตให้
เป็นปรกติยืนยั่งดังเก่าไป	ประดุจใจจำนงข้าจงพลัน ฯ
๏ พอสำเร็จสุจริตพิษฐาน	ก็บันดาลร้อนถึงดาวดึงส์สวรรค์
ศิลาอาสน์อินทร์องค์ผู้ทรงธรรม์	ขณะนั้นบัณฑุอาสน์ประหลาดเป็น
ให้ร้อนแรงแข็งกระด้างกระเดื่องผิด	ท้าวโกสิตทิพเนตรสังเกตเห็น
โพธิสัตว์ถูกศรนอนกระเด็น	ได้ยากเย็นวิโยคโศกกินร
อย่าเลยนะจำจะเอ็นดูชู	ช่วยแก้ภู้กินราทุกขาขร
ดำริพลันผันจากดาวดึงส์จร	สู่สาครเนินทรายแล้วกลายองค์
เป็นพราหมณ์เฒ่าเหย่าเหยาะจำเพาะพบ	นางคำรพรับพราหมณ์งามระหง
จึงเอกอินทร์รินอำมฤตลง	สุหร่ายลรงโพธิสัตว์วิสัญญี
ซึ่งชากศรร้อนรุมสุมชีวิต	ก็สิ้นพิษสูญเพศประไพศรี
หายวิตกคืนเป็นปรกติดี	จึ่งซุลีลงกับเท้าเจ้าดาวดึงส์ ฯ
๏ องค์พระจันทกินรจึงวอนว่า	พระคุณจะหาไหนเทียบไม่เปรียบถึง
ยมนาฟ้าดินโดยคะนึง	อย่ารำพึงว่าจะเพียงเข้าเคียงคุณ
นางกินรีปรีดาวับทาท้าว	องค์อมเรศกล่าวมธุรสุน-
ทรโอวาทาโดยการุญ	ว่าแท้บุญทั้งคู่จะอยู่ครอง
แต่นี๋ไปอย่าได้ประมาทหมิ่น	เที่ยวโบกบินเล่นป่าอย่ามาสอง
จงนำบริวารพูนมามูลมอง	จึ่งจะบิองบิดกันอับตราย
อนึ่งเล่าสองเจ้าอย่าเจตนํจง	เที่ยวสระสรงคงคาซลาสาย
เป็นทางพรานผ่านเดินมาเนิบทราย	เที่ยวขวนขวายโคถึกมฤคา
มันประสืบพบเห็นไม่เป็นการ	จะรำคาญขุ่นเคืองไปเบื้องหน้า
แต่นี้โปอย่าได้ลิบลามา	อยู่แต่ยอดภูผาคูหายง
ด้วยทุเรศเขตคนไม่ดลได้	เราสอนไว้วานจำอย่าทำหลง
บัญชาสั่งเสร็จสิ้นแล้วอินทร์องค์	เสด็จตรงสู่ดาวดึงส์แดน
ภิรมย์ชมเขยเหล่านางขาวฟ้า	มโหฬาร์งามเลิศประเสริฐแสน
ทุกซ่องชั้นญจะทันประเทียบแทน	อมรแมนเมืองสถานพิมานอินทร์
บรมพงศ์องค์จันทกินรราช	รับโอวาทจากท้าวเจ้าโกสินทร์
ครั้นเทพท้าวหาวเหิรสู่เมฆิน	สองราชกินรินก็บินมา
จากเนินทรายหมายเอาภูเขาแก้ว	ครั้นถึงแล้วขื่นชมสมปรารถนา
พร้อมด้วยวงศ์พงศ์เผ่าเหล่ากินรา	อยู่เป็นผาสุกภาพในไพรบูรณ์
สองเกษมเปรมปราณนานกำหนด	อายุหมดในชาตินั้นขาดสูญ
เสวยรมย์ชมทิพย์จำเริญปูน	เพียบพูนมูลด้วยสมบัติวัฒนา ฯ
๏ เมื่อจบพุทธตำนานบรรหารแล้ว ผู้ฟ้งแผ้วพ้นทุกข์เป็นสุขา จึ่งนำชาติบางราชกินรา	คือองค์พระพิมพาผู้สาทร
ฝ่ายองค์พรหมทัตกระษัตริย์พาล	ซึ่งชำนาญในศิลป็ธนูศร
เช้าย่องยิงโพธิสัตว์สลบนอน	นรินทรกสับชาติไม่คลาดคลาย
คือองค์เทวทัตเธอซัดเจน	ช้างจองเวรพยาบาทไม่ชาดสาย
อับองค์อินทร์ปีนดาวดึงส์กลาย	สกนธิผายผันสู่กู้ชีวี
แห่งพญากินรบวรราช	มาบังเกิดในพระศาสนานี่
คือองค์พระอานนทเถรี	เธอเป็นที่คลังธรรมชำนาญ*
ฝ่ายจอมพงศ์องค์จันทกินเรศ	ผู้วิเศษอาศัยในไพรสาณฑ์
แต่กลับกลายตายเกิดกำเนิดนาน	มาบันดาลชาตินี๋ไม่มีใคร
คือองค์ตถาคตทศพล	ปีนมณฑลสามภพสบสมัย
พระรู้ธรรมลํ้าฟ้าโลกาไตร	แต่โดยนัยปรีซญาณสันดานองค์
หมีได้มีวีปริตประสิทธิ้สุทธึ๋	โปรดมนุษย์เทวโลกไม่เหลือหลง
ย่อมลุล่วงกรุงแก้วนิพพานตรง	เพราะพระทรงกรุณาปรานี ฯ
๏ สดับธรรมตำนานที่บ้านบาตร	กินราชมุนินทร์ชินศรี
พระคุณลํ้าปกเกศมาเทศนํดึ	ในมะโรงเดือนสี่สดับพิง
โดยจำได้ใจช้าศรัทธาเชียบ	ไว้แจ้งเพียรหญิงชายเกิดภายหลัง
ช้าขอเป็นนิสสัยปิจจัยยัง	สำเร็จดังจินดาช้าเถิดเอย ๚ะ
๏ ประจงทำจำจดกำหนดวัน	ครุสรรพ์เดึอนสี่คดีเฉลย
แรมคํ่าหนึ่งพร้องทำนองเคย	จุลศักราชเลยพันร้อยปลาย*
เจ็ดสิบเก้าโดยมีปีงู	ย่อมรู้อยู่เป็นธรรม์ด้วยกันหลาย
ได้สวบสอบตอบผู้รู้นิยาย	ทุกหญิงชายรับว่าต้องทำนองเอย ฯ
*	ในนิบาตชาดกว่า พระอินทร์กลับชาติเป็นพระอบุรุทธ
*	วันพฤหัสบดี แรม ๑ คํ่า เติอบ ๔ จุลลักราช ๑*๗๙ ปีมะเส็ง ตรงกับพุทธลักราช ๒๓๖๐