ประชุมเพลงยาว ฉบับหอสมุดแห่งชาติ 3
คุณสุวรรณ
อธิบาย
เรื่องพระราชนิพนธ์นิราศฯ ท่าดินแดง
เมื่อรัชกาลที่ ๑ พอสร้างกรุงรัตนโกสินทรสำเร็จในปีมเสง พ.ศ. ๒๓๒๘ ปีนั้นเองพม่าก็ยกกองทัพมาตีเมืองไทย ศึกพม่าครั้งปีมเสงนั้นใหญ่โตกว่าที่เคยปรากฏในพงศาวดารมาแต่ก่อน เพราะพม่ายกกองทัพมาทุกทาง ทั้งปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือแลทิศตวันตก ประสงค์จะมิให้ไทยมีโอกาศที่จะต่อสู้รักษาบ้านเมืองไว้ได้ จำนวนรี้พลพม่าก็มากกว่าไทยราว ๕ ต่อ ๓ แต่ฝ่ายไทยคิดต่อสู้เอาไชยชนะได้โดยยุทธวิธี คือปล่อยให้พม่าทำทางอื่นตามชอบใจบ้าง เปนแต่ขัดตาทัพหน่วงไว้บ้าง รวมกำลังไประดมตีกองทัพหลวงของพม่า ซึ่งพระเจ้าปะดุงยกมาเอง ทางด่านพระเจดีย์สามองค์ทัพเดียว ครั้นทัพหลวงของพม่าพ่ายแพ้ กองทัพพม่าที่ยกมาทางอื่นก็ถอยหนีไปบ้าง ที่หนีไม่ทันกองทัพไทยก็ตีแตกยับเยินไปหมดทุกทัพ พระเจ้าปะดุงเสียทีไทยไปในคราวที่กล่าวนี้ มีความอัปรยศอดสู ด้วยยังไม่เคยรบแพ้ใครมาแต่ก่อน จึงให้เตรียมกองทัพจะยกมาอิก เห็นว่ากระบวรทัพที่ยกมาหลายทางอย่างครั้งก่อน เอาไชยชนะไทยไม่ได้ ด้วยขัดข้องในการลำเลียงเสบียงอาหาร กองทัพทั้งปวงจึงไม่สามารถจะทุ่มเทเข้ามาให้ถึงที่มุ่งหมายพร้อมกันได้ ในครั้งนี้คิดจะรวมกำลังยกมาแต่ทางด่านพระเจดีย์สามองค์ทางเดียว แลจะทำสงคราวมเปนการแรมปี ตีกรุงเทพฯ อย่างเมื่อครั้งพม่าตีกรุงศรีอยุธยาในคราวหลัง เพราะฉนั้นพระเจ้าปะดุงจึงให้กะเกณฑ์เสบียงอาหารขนมารวบรวมไว้ที่เมืองเมาะตะมะแต่ในฤดูฝนเมื่อปีมเมีย พ.ศ. ๒๓๒๙ พอถึงฤดูแล้งก็ให้ประชุมทัพที่เมืองเมาะตะมะ ให้ราชบุตรผู้เปนพระมหาอุปราชาลงมาเปนนายทัพที่ ๑ มีจำนวนพล ๕๐,๐๐๐ ยกเข้ามาตั้งใจแดนไทยตอนที่ข้ามเขาบรรทัด ให้มาตั้งยุ้งฉางวางเสบียงอาหารรายทาง แลต่อเรือสำหรับกองทัพที่จะยกเข้ามาตีกรุงเทพฯ เมื่อการตระเตรียมพร้อมแล้วพระเจ้าปะดุงจะยกกองทัพหลวงตามเข้ามา พระมหาอุปราชาจัดกองทัพที่ยกเข้ามาเปน ๓ กอง กองที่ ๑ ให้เมียนหวุ่นคุมพล ๑๕,๐๐๐ มาตั้งที่ตำบลท่าดินแดง กองที่ ๒ ให้เมียนเมหวุ่นคุมพล ๑๕,๐๐๐ มาตั้งที่ตำบลสามสบ กองที่ ๓ พระมหาอุปราชาคุมมาเองจำนวนพล ๒๐,๐๐๐ มาตั้งอยู่ที่ริมลำน้ำแม่กระษัตริย์ใกล้กับด่านพระเจดีย์สามองค์ เพราะกองทัพพระมหาอุปราชาที่ยกเข้ามาจะต้องทำการอยู่ในแดนข้าศึกนานวัน เกรงว่าไทยจะยกไปตี จึงตั้งค่ายอย่างมั่นคงหลายค่าย แล้วสร้างสพานข้ามห้วยธารแลทำทางที่จะไปมาถึงกันได้โดยสดวกทุกๆ ค่าย
ฝ่ายไทยครั้นทราบว่าพม่ายกกองทัพเข้ามาตั้งค่ายมั่นอยู่ที่ปลายน้ำไทรโยคดังกล่าวมา ก็คาดความคิดพม่าถูก จึงตกลงว่าจะต้องชิงไปตีพม่าเสียให้แตกแต่ที่นั้น อย่าให้ตั้งทำการอยู่ได้ การสงครามจึงจะเบาแรง กองทัพไทยที่ยกไปครั้งนั้นจำนวนพล ๔๐,๐๐๐ พระบาทสมเด็จฯ​ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกกับกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทเสด็จโดยกระบวรเรือจากกรุงเทพฯ ไปจนถึงเมืองไทรโยค แล้วยกเป็นกองทัพบกต่อไป พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จไปตีค่ายพม่าที่ท่าดินแดง กรมพระราชวังบวรฯ เสด็จไปตีค่ายพม่าที่ตำบลสามสบ เข้าตีค่ายพม่าพร้อมกันทั้ง ๒ ทัพ เมื่อวันพุธ เดือน ๔ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีมเมีย พ.ศ. ๒๓๒๙ รบกันอยู่ ๓ วัน ถึงวันขึ้น ๗ ค่ำ เพลาบ่าย ไทยแหกค่ายพม่าเข้าไปได้  พม่าต่อสู้อยู่จนพลบค่ำก็พากันทิ้งค่ายแตกหนี กองทัพไทยไล่ติดตามไปถึงค่ายพระมหาอุปราชาที่ตำบลแม่กระษัตริย์ พระมหาอุปราชารู้ว่ากองทัพน่าแตกแล้วก็รีบหนีมิได้รอต่อสู้ ในพงศาวดารพม่าว่าครั้งนี้กองทัพพม่าแตกยับเยิน ไทยฆ่าฟันพม่าล้มตายมากนัก ที่จับเปนได้ก็มาก เสียทั้งช้างม้าพาหนะเสบียงอาหารแลเครื่องอาวุธยุธภัณฑ์เปนอันมาก แลปืนใหญ่นั้นว่าไทยได้ไว้ทั้งหมดไม่เหลือไปสักกระบอกเดียว เรื่องราวการสงครามครั้งรบพม่าที่ท่าดินแดงมีเนื้อความดังกล่าวมา.
การแต่งกลอนเพลงยาวนิราศในเวลาไปทัพฤๅไปเที่ยวทางไกล เปนการที่ชอบแต่งกันมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาเปนราชธานี ยังมีตัวอย่างปรากฎอยู่เช่นเพลงยาวนิราศของหม่อมพิมเสนเปนต้น เหตุใดจึงพอใจแต่งนิราศกัน คิดดูก็พอเห็นได้ ด้วยในเวลาเดินทัพฤๅเวลาไปเที่ยวที่ต้องไปในเรือหลายๆ วันมีเวลาว่างมาก นั่งๆ นอนๆ ไปจนเบื่อก็ต้องหาอะไรทำแก้รำคาญ ผู้มีความรู้ในทางวรรณคดีก็หันเข้าหาการแต่งกลอนแก้รำคาญ จึงชอบแต่งนิราศ ที่พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงพระราชนิพนธ์นิราศท่าดินแดงก็ด้วยเหตุนั้นเอง พระราชนิพนธ์เรื่องนี้มีผู้พิมพ์ไว้กับเพลงยาวเรื่องอื่น แล้วพิมพ์ต่อกันมาอิกหลายครั้ง แต่ที่พิมพ์กันนั้นมักวิปลาศคลาศเคลื่อนมาก ซ้ำหลงกันไปว่าเปนเพลงยาวของเจ้าฟ้าจีดครั้งกรุงศรีอยุธยาด้วย ฉบับซึ่งได้ชำระถูกต้องดีมีแต่ที่ในหอพระสมุดวชิรญาณ เพราะฉนั้นจึงเห็นว่าสมควรจะพิมพ์ออกเฉภาะเรื่อง ให้ได้อ่านกันแพร่หลาย แลรักษาพระราชนิพนธ์ไว้อย่าให้สูญเสีย.
พระราชนิพนธ์ นิราศท่าดินแดง
๏ แสนรักสุดรักภิรมย์สมร
ทุกอนงค์ทรงลักษณ์อันสุนทร	สถาวรพูนสวาดิ์สวัสดี
ประกอบศักดิสมบูรณ์จำรูญเนตร	อัคเรศงอนงามจำเริญศรี
แสนกระสันปั่นป่วนฤดีทวี	มีมโนเสน่ห์น้อมถนอมนวล
อันราคีมิให้เคืองระคางข้อง	ปองประคองนิ่มเนื้อนวลสงวน
หวังสวาดิ์มิรู้ขาดอารมณ์ครวญ	เปนที่ชวนชูชื่นทุกอิริยา
เกษมศุขภิรมย์สมสมาน	เคยสำราญมิได้แรมนิราศา
ไม่นิราศขาดชมสักเวลา	บำเรอล้อมพร้อมหน้าไม่ราวัน
นิจาเอ๋ยโอ้กรรมจึงจำไกล	มาซ้ำให้ทุเรศร้างมไหสวรรย์
ก็เพราะมีอริราชไภยัน	เข้าหักหั่นด่านแดนบุรีรมย์
จึงต้องกรูกรีธาพลากร	มาจำจรจากศุขเกษมสม
สาระพัดสิ่งสวัสดิ์ที่เคยชม	ก็นิยมให้วิโยคด้วยจำเปน
เมื่อวันออกนาเวศทุเรศสถาน	แสนสงสารสุดอาไลยใครจะเห็น
พี่เคยทัศนาเจ้าทุกเช้าเย็น	เพราะเกิดเข็ญจึงต้องละสละมา
ครั้นถึงด่านดาลทเวศทวีถึง	คนึงในให้หวนละห้อยหา
ถึงนางนองเหมือนพี่นองชลนา	ยิ่งอาทวาอาวรณ์สะท้อนใจ
ครั้นถึงโขลนทวารยิ่งลานแล	ให้หวาดแหวอารมณ์ดังจะล้มไข้
จนลุล่องคลองชลามหาไชย	ย่านไกลสุดสายในตาแล
เหมือนอกเราที่นิรามาทุเรศ	เหลือสังเกตมุ่งหามาห่างแห
รกำเดียวเปลี่ยวดิ้นฤดีแด	จนล่วงกระแสสาครบุรีไป
ลุสถานบ้านบ่อนาขวาง	ให้อางขนางร้อนรนกระมลไหม้
ถึงย่านซื่อเหมือนพี่ซื่อสังวรใจ	มิได้มีลำเอียงเที่ยงธรรม์
เมื่อถึงสามสิบสามคดแล้ว	แคล้วแคล้วเหมือนจะกลับมารับขวัญ
คล้ายคล้ายอัษฎงค์พระสุริยันต์	ก็บรรลุถึงคลองสุนักข์ใน
พอชลาถอยถดลงลดฝั่ง	เรือคั่งเคืองเขินไม่เดินได้
พลพายรายกันลงเข็นไป	เหมือนเข็ญใจเคืองจิตรที่จากมา
ครั้นเพลาสุริยาอรุณเรือง	แสงประเทืองเบื้องบูรพ์ทิศา
พอตกลึกแล้วให้ล่องนาวาคลา	ประทับท่าเมืองสมุทบุรีรมย์
อันฝูงชนชาวบ้านย่านนั้น	ผิวพรรณไม่รื่นรวยสวยสม
ไม่เปนที่ชวนชื่นอารมณ์ชม	ยิ่งเกรียมตรมสุดแสนรกำใจ
ให้ปั่นป่วนหวนสวาดิประวัติหา	จะดูใครไม่พาใจชื่นได้
จึงให้ออกนาวาคลาไคล	รีบไปตามสายชลธี
อันเรือหลังดั้งกันสิ้นทั้งหลาย	ก็พายแซงแข่งขึ้นไปอึงมี่
โห่สนั่นครั่นครื้นทั้งนาวี	มีแต่ความเกษมศุขไปทุกคน
เสียงเส้าเร้าเร่งพลพาย	เหมือนรักหมายสายสวาดิทุกขุมขน
ให้อักอ่วนป่วนจิตรจลาจล	ถึงตำบลบางกุ้งเป็นคุ้งเลี้ยว
ยิ่งลับไม้ไกลเนตรทุเรศสถาน	ให้แดดาลหวั่นหวั่นกระสันเสียว
ดังเอกามาแต่นาวาเดียว	เปลี่ยวสวาดินิราศไร้ภิรมย์ชม
มาถึงย่านนกแขวกแสกส่งเสียง	ฟังสำเนียงถอนใจเพียงใจล่ม
เคยยินเสียงประโคมขานสำราญรมย์	โอ้ครั้งนี้มาระงมแต่เสียงนก
แสนทุเรศเวทนานิจาเอ๋ย	นี่ใครเลยจะเลงเห็นในอก
ได้ระกำช้ำใจมาหลายยก	หวังจะป้องปิดปกให้พ้นไภย
มิให้หมู่พาลาอาธรรม์	มาย่ำยีเขตรขัณฑ์บุรีได้
จึงสู้สละรักหักใจ	มาทนเทวศอยู่ไกลเอกา
ถึงบำหรุเหมือนพี่บำราศรัก	ให้อักอ่วนครวญใคร่อาไลยหา
ครั้นลุราชบุรีภิรมยา	ที่อาทวาหักอารมณ์ค่อยสมประดี
จึงรีบรัดจัดหมู่โยธา	ให้อยู่รักษาบุรีศรี
ครั้นอรุณเรืองแรงแสงรวี	ก็จรลีนาเวศทุเรศจร
ด่วนเดินโดยทางชลมารค	แสนลำบากด้วยร้างแรมสมร
กระหายหิวหวิวใจให้อาวรณ์	แต่ข้อนข้อนขุ่นเข็ญเปนนิรันดร์
ถึงท่าราบเหมือนที่ทาบทรวงถวิล	ยิ่งโดยดิ้นโหยหวนครวญกระสัน
ด้วยได้ทุกข์ฉุกใจมาหลายวัน	จนบรรลุเจ็ดเสมียนตำบลมา
ลำลำจะใคร่เรียกเสมียนหมาย	มารายทุกข์ที่ทุกข์คนึงหา
จึงรีบเร่งนาเวศครรไลคลา	พอทิวากรเยื้องจะสายัณห์
ก็ลุยังวังศิลาท่าลาด	ชายหาดทรายแดงดังแกล้งสรร
จึงประทับแรมรั้งยังที่นั้น	พอพักพวกพลขันธ์ให้สำราญ
พรั่งพร้อมล้อมวงเปนหมู่หมวด	ชาวมหาดตำรวจแลทวยหาญ
เฝ้าแหนแน่นนันต์กราบกราน	นุ่งห่มสครานจำเริญตา
ต่างว่าจะเข้าโหมหักศึก	ห้าวฮึกขอขันอาสา
ไม่คิดกายขอถวายชีวา	พร้อมหน้าถ้วนทั่วทุกตัวไป
แต่ตริการที่จะผลาญอรินราช	จนโอภาสแสงจันทร์จำรัสไข
ให้ขุกคิดอาวรณ์สท้อนใจ	ถึงอนงค์นางในไม่รู้วาย
ด้วยเคยทอดทัศนาไม่รารัก	ภิรมย์ภักตร์ร้องรำบำเรอถวาย
บ้างเฝ้าแหนหมอบเมียงเรียงราย	กรกรายโบกพัชนีพาน
ยิ่งเร่าร้อนถอนทอดฤไทยทุกข์	เมื่อเคยศุขฤๅมาเสื่อมทุกสิ่งสมาน
จนลืมหลงที่ดำรงดำริห์การ	แต่เดือดดาลอารมณ์ไม่สมประดี
จนเพลาสิบทุ่มยิ่งรุ่มร้อน	ให้ยกพลนิกรออกจากที่
กระบวนทัพซับซ้อนมามากมี	โห่มี่สเทือนก้องท้องวาริน
ถึงม่วงชุมเหมือนเมื่อเคยประชุมเฝ้า	ยิ่งร้อนเร่ารื้อกำหนัดประวัติถวิล
ยามเสวยเคยเห็นเปนอาจิณ	แดดิ้นถึงเนื้อวิมลมาลย์
แสนเทวศเสื่อมสิ้นสิ่งสวาดิ์	ด้วยนิราศแรมร้างห่างสถาน
ถึงยามชื่นมิได้ชื่นสำราญบาน	แต่นี้นานสวาดิเว้นไม่เห็นใคร
ถึงปากแพรกซึ่งเปนที่ประชุมพล	พร้อมพหลพลนิกรน้อยใหญ่
ค่ายคูเขื่อนขันธ์ทั้งนั้นไซ้	สารพัดแต่งไว้ทุกประการ
จึงรีบรัดจัดโดยกระบวนทัพ	สรรพด้วยพยุหทวยหาญ
ทุกหมู่หมวดตรวจกันไว้พร้อมการ	ครั้นได้ศุภวารเวลา
ให้ยกขึ้นตามทางไทรโยคสถาน	ทั้งบกเรือล้วนทหารอาสา
จะสังหารอริราชพาลา	อันสถิตย์อยู่ยังท่าดินแดง
ครั้นเดือนสามวันแรมเก้าค่ำ	ย่ำรุ่งสี่บาทอรุณแสง
จึงให้ยกพหลรณแรง	ล้วนกำแหงหาญเหี้ยมสงครามครัน
ไปโดยพยุหบาตรรัถยา	พลนาวาตามไปเปนหลั่นหลั่น
สพรึบพร้อมน่าหลังดั้งกัน	โห่สนั่นสเทือนท้องนทีธาร
รีบเร่งพลพายให้เร่งพาย	ฝืนสายชลเชี่ยวฉ่าฉาน
ถึงตำแหน่งแก่งหลวงศิลาดาล	ชลธารไหลเชี่ยวเปนเกลียวมา
แต่จำเภาะเตราะตรอกซอกทาง	แก่งเกาะขัดขวางอยู่หนักหนา
แสนลำบากยากใจที่ไคลคลา	ใครจะเห็นเวทนาบันดามี
สองวันบรรลุถึงวังยาง	คนึงวังอ้างว้างเกษมศรี
เคยเป็นศุขทุกทิวาราตรี	โอ้ครานี้มีกรรมมาจำไกล
ถึงบางลานยิ่งดาลทรวงสมร	ให้ขุ่นข้อนอารมณ์หม่นไหม้
จึงเร่งรีบนาวาคลาไคล	มาถึงไศลชลธีศีขรินทร์
สูงส่งตรงโตรกโดดเดี่ยว	อยู่ริมสายชลเชี่ยวกระแสสินธุ์
พรายแพร้วดังแก้วแกมนิล	ปักษินบินร้องระงมไพร
บ้างจับไม้รายเรียงบนเชิงเขา	บ้างง่วงเหงาหาคู่พิศมัย
นกเอ๋ยยังรู้มีอาไลย	อกเราฤๅจะไม่เวทนา
ครั้นบรรลุถึงศาลเทพารักษ์	อันพิทักษ์ปากน้ำประจำท่า
มีแต่ศาลสันโดษอยู่เอกา	คิดมาเหมือนอกพี่ที่จากจร
เห็นอารักษ์แล้วคิดสังเวชจิตร	มาไร้มิตรเหมือนพี่ร้างแรมสมร
สารพัดจะวิบัติอนาทร	แต่ร้อนแรมตามทางทุเรศมา
ครั้นมาถึงวังนางตะเคียน	พิศเพี้ยนมิ่งไม้ใบหนา
คั่งเคียงเรียงเรียบริมชลา	สาขารื่นร่มสำราญใจ
ต้นไม้เปลาเปลาอยู่สล้าง	เหมือนไม้กระถางวางเรียงงามไสว
ชมพลางพลางรีบนาวาไป	บรรลุล่วงมาได้หลายตำบล
มาทางพลางแสนคนึงหา	นัยนาแลลับไพรสณฑ์
ยิ่งแดดาลร่านร้อนทุรนทน	จนลุดลเขาท้องไอยรารมย์
เป็นช่องชั้นเชิงผาศิลาลาด	รุกขชาติรื่นรวยสวยสม
ไพจิตรพิศพรรณอยู่น่าชม	ลมพัดพากลิ่นสุมาลย์มา
มีท่อธารน้ำพุดุดั้น	ตลอดลั่นไหลลงแต่ยอดผา
เปนโปลงปล่องช่องชั้นบรรพตา	เซนซ่าดังสายสุหร่ายริน
บ้างเปนท่อแถวทางหว่างบรรพต	เลี้ยวลดไหลมาไม่รู้สิ้น
น้ำใสไหลซอกศิขรินทร์	แสนถวิลถึงสวาดิ์ไม่คลาดคลา
เกษมศุขสรงสนานสำราญเริง	บรรเทิงจิตรพิศวงหรรษา
ชลอได้ก็จะใคร่ชะลอมา	ให้เปนที่ผาศุกทุกนางใน
คิดเคยเมื่อเคยสรงสนาน	สุธาธารทิพรศสดใส
อันหอมหวนอวลอบสุมาไลย	มาร้างไร้สุคนธกำจร
เจ้าเคยถวายภูษาสุธาสรง	อันบรรจงทิพรศเกสร
เคยไพบูลย์ด้วยตรุณนิกร	ทีนี้มาจำจรอยู่เอกา
ชมเขาลำเนาพนาวาศ	แสนสวาดิ์ไม่วายถวิลหา
ถึงไทรโยคปลายแดนนัครา	มิให้หยุดโยธาเร่งคลาไคล
แต่เห็นทางท่าชลานั้น	เป็นเกาะแก่งขัดขั้นล้วนเนินไศล
ยากที่นาวีจะหลีกไป	จึงสั่งให้รอรั้งยั้งนาวา
เร่งรีบคชสารอัศดร	บทจรตามแถวแนวพฤกษา
ชมพรรณมิ่งไม้นานา	บ้างทรงผลปนผกาเขียวขจี
ลางต้นสาขาดูน่าชม	รื่นร่มมิดแสงพระสุรศรี
สดับเสียงปักษาสุวาที	ลิงค่างบ่างชนีวิเวกดง
เสนาะเสียงจักระจั่นสนั่นไพร	แม่ม่ายลองไนในป่าระหง
เรไรร้องหริ่งหริ่งอยู่ริมพง	ส่งเสียงดังสำเนียงอนงค์นวล
คิดคล้ายลม้ายเหมือนดนตรี	จำเรียงรี่เรื่อยโรยโหยหวน
ยิ่งซับซาบอาบชื่นอารมณ์ชวน	กำสรวญว้าเหว่ทุเรโรย
ฟังแต่เสียงสำเนียงนกวิหคร้อง	วิเวกก้องเกริ่นไพรฤไทยโหย
รุกขชาติแกว่งกวัดสบัดโบย	ลมโชยคันธรศจรุงใจ
ตวันรอนอ่อนแสงจะอัสฎงคต์	เหล่าจัตุรงค์เตรียมกายทั้งนายไพร่
แรมร้อนนอนแนวพนาไลย	เขตรไศลป่าระหงดงดอน
นอนเดียวเปลี่ยวเทวศทวีทุกข์	ไม่มีศุขเร่าร้อนสท้อนถอน
แสงจันทร์ส่องสว่างกลางอัมพร	ยิ่งอาวรณ์หวังสวาดิ์ไม่ขาดคิด
วายุพัดพานดวงศศิธร	เขจรจรบังเมฆมิดสนิท
พิรุณโรยโปรยปรายใบไม้ชิด	สท้านจิตรเจียนจักเปนไข้ใจ
เย็นฉ่ำน้ำฟ้าลอองฝน	มาทนเทวศครั้งนี้จะมีไหน
ถึงทั้งหลายหนาวกายได้ผิงไฟ	ไม่เหมือนพี่หนาวใจที่ในทรวง
เห็นดาวดึกนึกหวนรัญจวนหา	ในอุราเพียงทับด้วยเขาหลวง
อันหาบหามที่เขาตามมาทั้งปวง	ไม่หนักทรวงเหมือนพี่หนักอาไลยไกล
เขาหนักหาบถึงที่ก็ได้พัก	พี่หนักรักนี้ไม่ปลงเอาลงได้
มีแต่คอนข้อนทุกข์ทุกวันไป	จะเห็นใจฤๅที่ใจการุญกัน
แต่นอนนิ่งกลิ้งกลับไม่หลับสนิท	ยิ่งคิดคิดก็ยิ่งโทมนัศสันต์
จนอรุณเรืองศรีระวีวรรณ	จึงให้ยกพลขันธ์ยาตรา
ออกจากเนินผาศิลาพนัศ	เร่งรัดทวยหาญทั้งซ้ายขวา
ไปตามแถวแนวในพนาวา	พอสุริยาสายัณห์ลงรอนรอน
ก็ถึงด่านท่าขนุนโดยหมาย	ให้ตั้งค่ายตามเชิงศิขร
แล้วรีบเร่งพหลพลนิกร	ทั้งลาวมอญเขมรไทยเข้าโจมตี
ทัพพม่าอยู่ยังท่าดินแดง	แต่งค่ายรายไว้เปนถ้วนถี่
ทั้งเสบียงอาหารสารพันมี	ดังสร้างสรรค์ธานีทุกประการ
มีทั้งพ่อค้ามาขาย	ร้านรายกระท่อมพลทุกสถาน
ด้านหลังท่าทางวางตะพาน	ตามลหานห้วยน้ำทุกตำบล
ร้อยเส้นมีฉางระหว่างค่าย	ถ่ายเสบียงมาไว้ทุกแห่งหน
แล้วแต่งกองร้อยอยู่คอยคน	จนตำบลสามสบครบครัน
อันค่ายคูประตูหอรบ	ตบแต่งสาระพัดเปนที่มั่น
ทั้งขวากหนามเขื่อนคูป้องกัน	เปนชั้นชั้นอันดับมากมาย
ให้ทหารเข้าหักโหมโรมรัน	สามวันพวกพม่าก็พังพ่าย
แตกยับกระจัดพลัดพราย	ทั้งค่ายคอยน้อยใหญ่ไม่ต่อตี
ให้ติดตามไปจนแม่กษัตร	เหล่าพม่ารีบรัดลัดหนี
บ้างก็ตายก่ายกองในปัถพี	ด้วยเดชะบารมีที่ทำมา
ตั้งใจจะอุประถัมภก	ยอยกพระพุทธสาสนา
จะป้องกันขอบขัณฑสิมา	รักษาประชาชนแลมนตรี
จะบำรุงทั้งฝูงสุรางค์รัก	ให้อัคเรศเป็นศุขจำเริญศรี
ครั้นเสร็จการผลาญราชไพรี	ก็ให้กรีธาทัพกลับมา
ทั้งทิวาราตรีไม่หยุดหย่อน	ด้วยอาวรณ์ทนเทวศถวิลหา
แสนคนึงถึงสวาทไม่คลาศคลา	แต่พร่ำปรารภนั้นเปนอาจิณ
จิตรเจ็บจะขาดด้วยนิราศรศ	จะอดไว้ก็สุดอาไลยถวิล
อันบำราบรบราชไพริน	ถึงจะไร้ศรศิลป์ที่ชิงไชย
ก็พอจะพยายามตามตี	ให้ชนะไพรีจงได้
จะสู้สงครามรักนี้หนักใจ	ด้วยไร้ศรรศสวาดิ์จะราวี
อันแสนศึกทั้งหลายก็พ่ายแพ้	ยากแต่จะรบรักให้หน่ายหนี
ที่ลำบากแต่หลังในครั้งนี้	สุดที่จะปรับทุกข์กับผู้ใด
อันฝูงสุรางค์นางทั้งหลาย	ยังค่อยอยู่ศุขสบายฤๅไฉน
ฤๅในจิตรคิดอ่านประการใด	อย่าอำไว้จงแจ้งแต่จริง เอย ฯ
จบพระราชนิพนธ์
คำอธิบาย
กลอนนิราสพระราชนิพนธ์กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้มี ๒ เรื่องด้วยกัน เรื่องที่ ๑ ทรงพระราชนิพนธ์ครั้งเสด็จไปรบพม่าที่เมืองนครศรีธรรมราช เมื่อปีมะเมีย พ.ศ. ๒๓๒๙ เรื่องที่ ๒ ทรงพระราชนิพนธ์ครั้งเสด็จไปตีเมืองพม่า เมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๓๓๖ เรื่องราวการสงครามทั้ง ๒ ครั้งนั้น แจ้งอยู่ในหนังสือพระราชพงศาวดาร แลหนังสือพงศาวดารเรื่องเรารบพม่าโดยพิสดาร จะนำมากล่าวในที่นี้แต่โดยย่อพอทราบเนื้อเรื่อง ไม่ต้องให้ไปพลิกหาหนังสือเหล่านั้นเมื่ออ่านเพลงยาวนี้
เมื่อตั้งกรุงรัตนโกสินทรได้ ๓ ปี ถึงปีมะเส็ง พ.ศ. ๒๓๒๘ พม่ายกกองทัพมาตีเมืองไทย กองทัพพม่าที่ยกมาคราวนี้มากมายใหญ่หลวงยิ่งกว่าที่ปรากฎมาในพงศาวดารแต่ก่อน ยกมาทุกทิศทุกทางที่จะมาได้ คราวนั้นข้าศึกที่ยกมามีจำนวน ๑๔๐,๐๐๐ เศษ จำนวนพลไทยมีเพียง ๗๐,๐๐๐ เศษ พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงปรึกษากับกรมพระราชวังบวรฯ แลเสนาบดีทั้งปวง เห็นว่ากำลังไม่พอจะต่อสู้ข้าศึกที่ยกมาได้พร้อมกันทุกทาง จึงทรงพระราชดำริห์เปนอุบายในทางยุทธวิธี ให้รวมกำลังจัดเปนกองทัพใหญ่แต่ ๓ ทัพ ทัพที่ ๑ ซึ่งกำลังมากกว่าทัพอื่น ให้กรมพระราชวังบวรฯ เสด็จเปนจอมทัพยกไปชิงรบกองทัพหลวงของข้าศึก ซึ่งพระเจ้าปดุงพระเจ้าแผ่นดินพม่ายกมาเองทางด่านพระเจดีย์สามองค์ แขวงเมืองกาญจนบุรีแต่ทางเดียว กองทัพที่ ๒ ให้กรมพระราชวังหลังเปนจอมทัพ เสด็จยกขึ้นไปตั้งขัดตาทัพอยู่ณเมืองนครสวรรค์ คอยป้องกันมิให้กองทัพพม่าซึ่งยกเข้ามาทางเมืองตากแลเมืองเชียงใหม่ล่วงเลยลงมาถึงกรุงเทพฯ ได้ในเวลาเมื่อกองทัพที่ ๑ รบกองทัพหลวงของข้าศึกอยู่ทางแขวงเมืองกาญจนบุรี กองทัพที่ ๓ พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงเปนจอมทัพเตรียมพร้อมอยู่ณกรุงเทพฯ สำหรับช่วยกองทัพที่ ๑ ฤๅที่ ๒ แล้วแต่กำลังข้าศึกจะหนักมาทางไหน ส่วนหัวเมืองทางอื่น เช่น มณฑลชุมพร มณฑลภูเก็จแลมณฑลนครศรีธรรมราช ปล่อยให้พม่าทำตามชอบใจ ไม่ส่งกองทัพลงไปรบพุ่งให้เสียกำลังที่จะรบพม่าทางนี้ การศึกครั้งนั้นกองทัพที่ ๑ ได้รบกับกองทัพหลวงของพม่าที่ตำบลลาดหญ้า แขวงเมืองกาญจนบุรีเปนสามารถ กองทัพที่ ๓ ได้ยกหนุนออกไปช่วย ไทยมีชัยชนะกองทัพหลวงของพม่า เมื่อกองทัพพระเจ้าปดุงแตกถอยไปแล้ว พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกจึงโปรดฯ ให้กรมพระราชวังบวรฯ เสด็จยกกองทัพที่ ๑ ลงไปปราบปรามพม่าทางหัวเมืองแหลมมลายู ส่วนพระองค์เสด็จยกกองทัพที่ ๓ ขึ้นสมทบกรมพระราชวังหลัง ตีทัพพม่าที่ยกลงมาทางข้างเหนือ ก็มีชัยชนะพม่าข้าศึกที่ยกมาคราวนั้นทุกทิศทุกทาง กรมพระราชวังบวรฯ ทรงแต่งนิราสเรื่องที่พิมพ์ข้างต้นเมื่อเสด็จยกกองทัพเรือไปเมืองนครศรีธรรมราชในคราวที่กล่าวนี้
ในปลายปีมะเมีย พ.ศ. ๒๓๒๙ นั้น พม่ายกกองทัพเข้ามาตั้งที่ตำบลสามสบท่าดินแดงแขวงเมืองไทรโยค เตรียมจะยกกองทัพใหญ่เข้ามาตีกรุงเทพฯ อีกครั้งหนึ่ง พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกกับกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทเสด็จยกกองทัพหลวงออกไปตีทัพพม่าแตกยับเยินกลับไป แต่นั้นพม่าก็เข็ดขยาดไม่กล้ายกกองทัพเข้ามาตีเมืองไทยอีก มีแต่ไทยไปบุกรุกรบไล่พม่าชิงเอาหัวเมืองลานนาไทย คือมณฑลภาคพายัพเดี๋ยวนี้มาได้ แล้วจึงทรงพระราชดำริห์จะไปตีเมืองพม่าตอบแทนบ้าง ครั้งนั้นพอประสบช่องด้วยเมืองทวายเอาใจออกหากจากพม่ามาสาพิภักดิ์ต่อไทย จึงโปรดฯ ให้ตระเตรียมกองทัพยกไปตีเมืองพม่าเมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๓๓๖ กองทัพวังหลวงยกไปเมืองทวายทางบก กองทัพวังน่าลงไปตั้งเตรียมทัพเรือที่ปากจั่นแขวงเมืองระนอง จะยกขึ้นไปสมทบกองทัพบกที่เมืองทวาย กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาททรงแต่งนิราสเรื่องที่พิมพ์ไว้ข้างหลังในตอนนี้.
หนังสือนิราสทั้ง ๒ เรื่องที่กล่าวมา หอพระสมุดฯ ได้ต้นฉบับมาจากพระราชวังบวรสถานมงคลแต่ในรัชกาลที่ ๕ ได้นำนิราสเรื่องตีเมืองพม่าทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวชอบพระราชหฤทัย โปรดฯ ให้พิมพ์ไว้ในหนังสือพระราชวิจารณ์ แต่นิราสเรื่องรบพม่าที่เมืองนครศรีธรรมราชนั้นฉบับเดิมปนอยู่กับพวกเพลงยาวสังวาส หอพระสมุดฯ ตรวจฉบับเข้าใจผิดไปว่าเปนนิราสผู้อื่นแต่งครั้งกรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์เสด็จไปรบพม่าที่เมืองถลางในรัชกาลที่ ๒ จึงหาได้นำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่ พึ่งเอามาตรวจใหม่จึงได้ทราบความชัดเมื่อเร็วๆ นี้ ว่าเปนนิราสของกรมพระราชวังมหาสุรสิงหนาท ทรงพระราชนิพนธ์เมื่อครั้งเสด็จไปรบพม่าที่เมืองนครศรีธรรมราช
เสียดายอยู่หน่อยที่ต้นฉบับนิราสที่กล่าวมาบกพร่องทั้ง ๒ เรื่อง นิราสเรื่องเสด็จรบพม่าที่เมืองนครศรีธรรมราชมีตั้งแต่ต้น แต่ความไปหมดอยู่เพียงกระบวรเสด็จออกจากกรุงเทพฯ ลงไปถึงวัดประทุมคงคาเท่านั้น เข้าใจว่าจะทรงพระราชนิพนธ์ไว้เพียงเท่านั้นเอง ส่วนเรื่องนิราสตีเมืองพม่านั้น ที่จริงทางความเปนเรื่องพระราชปรารภ ไม่เปนสำนวนนิราสแท้ทีเดียว ความตอนท้ายจบ แต่ทางข้างต้นขาดอยู่ ถึงต้นฉบับบกพร่องดังกล่าวมาก็ดี เห็นว่านิราศ ๒ เรื่องนี้สมควรจะพิมพ์รักษาไว้ด้วยกัน แลเชื่อว่าบรรดาผู้ที่เอาใจใส่ในโบราณคดี ใครได้อ่านคงจะชอบใจไม่เว้นตัว.
นิราสกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท
เสด็จไปปราบพม่าเมืองนครศรีธรรมราช
เมื่อปีมะเมีย พ.ศ. ๒๓๒๙
๏ ยามสองสั่งเสร็จเข้าไสยาสน์	สำราญราชกมลบนบรรจฐรณ์
พร้อมด้วยสาวสุรางค์นางนิกร	บ้างขับกลอนกล่อมเสียงสำเนียงนวล
วิเวกแว่วแจ้วเจื้อยเรื่อยรี่	ประสานปี่หนีแบบแล้วแหบหวน
จังหวะรำมะนาตีทีจะชวน	ระนาดขบวนฆ้องขานประสานซอ
เสนาะสำเนียงเหมือนนางในบนไกรลาส	บำเรอราชเทวฤทธิ์อดิศอร์
ยิ่งทรงฟังวังเวงเพลงพระลอ	ระทดท้อนึกในอาไลยวัง
จำเปนจำไปให้ประจักษ์	เปนห่วงรักจะไม่มีที่ฝากฝัง
แสนวิตกในอุระเพียงจะพัง	สุดหวังสั่งสร้อยสุดามาลย์
หวนระฦกนึกอายจะพรายแพร่ง	ระหัศแจ้งรู้ฉาวจะร้าวฉาน
สงสารนักลักลายุพาพาล	แต่นี้นานมิได้แนบอนงค์นอน
โอ้ว่าชู้คู่เชยเคยสวาท	อรุณรุ่งจะบำราศแรมสมร
ระทดจิตต์คิดอาไลยใจอาวรณ์	ระทมถอนหฤทัยเหมือนไฟลาม
เอะหนักรักนี่สิหนักจริงเจียวหนอ	อันหนักอื่นเล่าก็พอจะหาบหาม
เคยสมานสารสอบเจ้าตอบตาม	คดีความถี่ถ้วนสำนวนใน
ทีนี้จะจำทิ้งทุกสิ่งสวาท	จะนิราสร้างมิตรพิสมัย
เสียงดุเหว่าเร้าแสงอโณไทย	สกุณไก่ขันเพรียกเร่งเรียกคน
หิรัญเรื่อสิ้นแสงบุหลันฉาย	ดาวประกายพฤกษ์เด่นนภาหน
ระฆังพระแก้วตีเตือนเหมือนเย้าคน	ก็อึงอลแซ่ซ้องเสียงปลุกกัน
ให้หนาวลอองน้ำฟ้าสท้านอก	แสนวิตกเสียวจิตต์คิดกระสัน
สพัสตราที่เคยอุ่นฉวีวรรณ	สักร้อยชั้นถึงจะห่มไม่บันเทา
วิบากแล้วแก้วตายุพาพักตร์	จะจากรักฉวดละโบมโฉมเฉลา
เหมือนควักจิตต์ปลิดดวงในทรวงเรา	แม้ยลพักตร์จะได้เล่ายุบลแสดง
จะเชิญพระพายเธอไปชวนก็จวนแล้ว	จะฝากแก้ววรนุชก็นึกแหนง
จะเชื่อลมกลัวลักชิดคิดระแวง	ฉวยพลิกแพลงกลับกลายเสียดายนาง
เจ้าอยู่หลังจงระวังอุบัติเหตุ	ยุพเรศจะยินร้ายจงวายหมาง
ที่สิ่งชอบพี่ยาเจ้าอย่าจาง	จงตัดทางเรื่องเล่นเหมือนเช่นเคย
ถึงตัวไปใจพี่ยังผูกรัก	ไม่นานนักสักหน่อยนะน้องเอ๋ย
ยังกริ่งเปนเหมือนเช่นว่าชล่าเลย	ด้วยเห็นใจอยู่ว่าเปรยสุหร่ายเชือน
แต่ครั้งนัดว่าจะไปประพาสทุ่ง	พอย่ำรุ่งให้มารับแล้วกลับเลื่อน
ถึงนัดใหม่เราใช้ให้ไปเตือน	ก็ซ้ำเบือนบากทีมีธุระ
นัดไว้แล้วไม่ไปให้เหมือนนัด	เฝ้าขืนขัดเคืองคำทำเขะขะ
ฤๅชอบชู้คู่อื่นที่ไหนคะ	เชื่อง่ายเสียดายนะย่อมจะเปน
จะเปรียบรักก็ใช่ภคินีน้อง	จะควรเคืองฤๅมาข้องระคางเข็ญ
ฤๅว่าคราวจะตึงจึงหมางเร้น	เออก็เห็นอยู่ว่าจวบจะจำจร
อรุณรุ่งก็นึกลายุพาพักตร์	บำบวงหมู่สุรารักษ์ฝากสมร
อยู่หลังอย่าให้มีราคีรอน	อย่าให้หลงคำวอนละเลิงลม ฯ
๏ พอเสนาะระหึงพึงระเวงร้อง	โอ้จะร้างห่างห้องสุนงค์สม
เวลาจวนก็จำลุกจากบันธม	ฝืนอารมณ์แย้มเยี่ยมตำหนักแกล
วายุพัดรวยรสบุบผาชาติ	ชมนาดหอมกระไรจริงเจียวแหล
เคยเปลี่ยนบุหงาที่เจ้าร่ำทำห่อแพร	แต่นี้จะแหห่างเหือดบำเรอรวย
จึงหลั่งสังข์แผ้วมุขสุชลคร่ำ	แล้วสรงน้ำทิพมนต์หายระหวย
ชีพ่อพราหมณ์ถวายไชยอำนวย	สงฆ์อวยปริตแซ่คุณาธรรม
ครั้นเสร็จสรงสุคนธ์วิภูษิต	ฉลุวิจิตรลายทองจำลองขำ
ฉลองทรงรัดองค์ล้วนพื้นดำ	ตามกำลังวันเสาร์สังเกตจร
ธำมรงค์รายรัดพระหัดถ์รอบ	มงคลประกอบยอดทับทิมบนเรือนหมอน
เพ็ชรมณฑปเหลี่ยมวิลาศปาดยอดรอน	มรกตเหลี่ยมเกสรเท่าผลบัว
โกเมนน้ำหมึกทั้งบุศย์นอก	มุกดาเท่าบัวปอกเปนหมอกทั่ว
เพ็ชรฑูรย์สังวาลกลิ้งอยู่เต็มตัว	นิลไม่ชั่วใสโปร่งตลอดซับ
ทั้งเก้าวงล้วนผูกเปนเรือนยอด	สลับเพ็ชรบ่าสอดแกมสลับ
อีกวงหนึ่งธำมรงค์สำหรับทัพ	นพเก้าเรืองประดับระยับพราย
แล้วทรงรัดเข็มขัดประจำมั่น	เรือนครุฑเพ็ชรกุดั่นกระสันสาย
วะวาบวับแววเวียนวิเชียรราย	สอดสายสังวาลนพรัตน์
ขอเกี่ยวสายรองถักทองร่อน	ทรงกระบี่ด้ามมังกรคู่หัดถ์
พฤฒามาตย์หมอบเสียดอยู่เยียดยัด	เปนขนัดแน่นนั่งทั้งนอกใน
โหรประจำนาฬิกาคอยทูลฤกษ์	อุไทยเบิกรัศมีแผ้วผ่องใส
โมงสามบาทก็พิฆาฏซึ่งฆ้องไชย	แจ่มใจกราบเกล้านมัสการ
ฉลององค์ปฏิมาสัทธรรม์สงฆ์	ชุลีองค์จอมนรินทร์ปิ่นสถาน
ขอพระเดชปกเกศขจัดพาล	แก่งกันดารมหรณพครรไลยลา
เสด็จครองถวัลยราชอยู่ภายหลัง	ขอจงยังเกียรติยศเพิ่มสุขา
ทั่วประเทศเขตขอบรอบสิมา	ชั่วดินฟ้ายิ่งยศภิญโญยืน ฯ
๏ ให้เชิญพระบรมธาตุเสด็จก่อน	ครรไลยจรด่วนเด็ดด้วยจำขืน
ไม่ทันไปฤๅจะใคร่นครคืน	ทำแสร้งชื่นฝืนอารมณ์ข่มฤไทย
ถึงทวารแล้วก็สั่งอารักษ์สถิต	ช่วยป้องปิดไภยันต์ให้จงได้
เห็นสภาคไทยทานสำราญใจ	อุทิศไว้เป็นนิจประกอบบุญ
ถึงประตูท่าน้ำตำแหน่งฉนวน	รื้อรัญจวนชู้ลับกลับหมกมุ่น
แซ่สำเนียงอวยสวัสดิ์เขาการุญ	ค่อยนึกอุ่นอิ่มใจโสมนัศ
ที่นั่งครุฑทอดท่าเตรียมเสด็จ	ดังจะเห็จนภามาศดูอาจอัด
จับพญานาคินทร์บินรวบรัด	สองหัดถ์ถือธงพิไชยยุทธ
ลงยันต์ลายทองตำหรับหลวง	เด่นดวงเปนรูปวายุบุตร
จารงค์คร่ำใส่ช่องสองข้างครุฑ	ฝรั่งคอยเตรียมชุดจะจุดปืน
นายสมอเตรียมสมอประจำกว้าน	พนักงารคล่องแคล่วไม่ขัดขืน
สรั่งเตรียมคลี่ใบขยับยืน	พลแจวเร่งรื่นประจำแจว
ใส่เสื้อปัสตูแขนสั้น	โหมดคั่นขลิบคู่เปนสองแถว
หมวกปีกยอดปักภู่ดูวับแวว	กางเกงแล้วด้วยแพรส่วยทอ
ยอดเสารายธงริ้วปลิวสบัด	พระพายพัดแลละลิ่วเปนทิวหนอ
จำรัสแสงแดงล้วนน่าพึงพอ	ธงรบปักหว่างสมอเปนคู่กัน
ที่นั่งท้ายรวบรูดวิสูตรโถง	เปนจรรโลงแผ้วโศกให้เสื่อมกระสัน
สองข้างท้ายลายเครือเจือสุวรรณ	วายุผันระยับภู่จุรีราย
พระแสงปืนล้วนถุงหักทองขวาง	มีหลายอย่างขุดคร่ำต้นเหลี่ยมหลาย
แฝดสองรางส้นคอลาย	ทองปรายปลายหอกรายเรียง
ช่องแกลห้องท้ายบานปิด	เปนรูปวิจิตรเยี่ยมพักตร์แทบทักเถียง
ยิ้มลม้ายคล้ายสตรีเปนทีเมียง	ถวิลเวียงฤๅมาเมิลให้เร่งตรอง
จึงเสเบือนพิศกราบสอาดเรียบ	ดูระเบียบช่องปืนเปนแถวถ้อง
รายแคมสองข้างลำประจำซอง	กระสุนสองนิ้วกึ่งชาติปากพระ
ระวังน่าคอยรักษาถือถ่อจ้อง	นายท้ายเตือนร้องอยู่เอะอะ
เห็นเรือมากกลัวสมอจะเกาะพะ	คอยทอดปะทะล่าดูฤกษ์อยู่เป็นทิว
ทั้งท้ายน่าใส่เสื้อแดงแขนเขียว	ดูแรงเรี่ยวสวมหมวกเกาจิ๋ว
กางเกงยกทอไหมเปนลายริ้ว	ดังจะลิ่วเย้ายวนให้ชวนทรง
ที่นั่งกราบส่งเสด็จขึ้นเรือใหญ่	สถิตในบัลลังก์ท้ายสูงระหง
ชาวมหาดซึ่งตามเสด็จลง	ก็แต่งกายประจงประกวดกัน
ล้วนแต่ใส่เสื้อเข้มขาบแดง	เปนริ้วแย่งขลิบครุยดูคมสัน
เชิญเครื่องตามตำแหน่งที่แบ่งปัน	ข้างในกลั่นล้วนสุนงค์ที่ทรงลักษณ์
ทั้งโอรสบุตรีที่เปรมโปรด	ปราโมทย์ที่ได้โดยบรรเทิงหนัก
จำเนียรองค์งามทรงจำนงพักตร์	สมศักดิ์สมศรีฉวีวร
ทางทอดทัศนาเรือข้าบาท	แต่ละลำดูอาจชาญสมร
พร้อมเสร็จที่จะข้ามชโลธร	พลากรสวมเสื้อใส่หมวกแดง
ลมลงธงปลิวสีสลับ	เหลืองเขียวแดงจับรวีแสง
แสดขาวประจำลำมิให้แคลง	จัดแจงเปนระเบียบตำแหน่งกอง
ข้าหลวงใหญ่โปรดให้โดยเสด็จ	ก็พร้อมเสร็จเตรียมทอดเปนแถวถ้อง
เรือตาริ้วสำหรับนำลำคลอง	จัดเอาเรือมาดทองที่เดิรดี
เรือประตูคู่ชักทั้งขวาซ้าย	พวกฝีพายแลวิไลยใส่เสื้อสี
ที่นั่งครุฑยุดพญาวาสุกรี	ประทับที่เทียบท่าพิมานลอย
ที่นั่งรองพายทองกราบสลัก	พิศพนักดอกเด่นเหมือนเช่นสอย
ลายกุดั่นดวงดุลประดับพลอย	ดูหยดย้อยแวววาวราวกับเพ็ชร์
ประทับท้ายพระที่นั่งบัลลังก์ครุฑ	สำหรับพระนุชกับนางงามตามเสด็จ
ในท้องมาดชาดทาเอาผ้าเช็ด	บโทนท้ายจัดเสร็จสำอางตา ฯ
๏ พวกนางในแต่งตัวแต่หัวค่ำ	อาบน้ำขัดสีแล้วมิสา
เอาน้ำส้มเข้าชโลมประโคมทา	อาบแล้วผลัดผ้าราวสองยาม
ลางคนค้นหาภูษาสี	ลางนางที่ไม่มีเที่ยวไถ่ถาม
จะเช่ามิใช่ขอไม่ต่อตาม	เพราะรักงามตามง้ออย่าล้อเลย
ลางอนงค์มั่งมีเปนที่สุด	ไม่อุตลุดใช้ข้าวางหน้าเฉย
กุญแจหายบ่าวหาว่าเปรยเปรย	เองไปเผยม่านตรองพานทองทับ
ลางนางลนควันเทียนจนเวียนเนตร	น่าสังเวชลืมตัวจนลมจับ
ลางนางนอนผึ่งลมกลัวผมยับ	มิใคร่หลับกลับลุกมือประคอง
ตีสิบเอ็ดยังไม่เสร็จสำเร็จเรื่อง	แม่ขวัญเมืองบุตรีไม่มีสอง
บันธมเหนือแท่นที่ประเทืองทอง	พระพี่เลี้ยงเคียงประคองทั้งสี่นาง
พอไก่ขันประชั้นอยู่แจ้วแจ้ว	ดุเหว่าแว่วส่งเสียงเมื่อจวนสาง
อรุณเรืองจำรัสฟ้านภาพางค์	ทั้งสี่นางเจ้าก็ปลุกบันธมเธอ
ขวัญแม่ตื่นบันธมชมนาเวศ	ดวงเนตรของพี่ไม่มีเสมอ
ขวัญแม่อย่าเหงาเฝ้าละเมอ	ลืมเผยอให้พี่อุ้มสัมผัสองค์
จงฟื้นองค์ชำระกระแสสินธุ์	ประทุมทิพย์ไหลรินแทบอ่างสรง
พระบูตรีตื่นชม้อยค่อยดำรง	เสด็จตรงเข้าห้องสนานใน
แล้วส่งให้ไขท่อประทุมทอง	น้ำกุหลาบอาบลอองเย็นใส
รวยรื่นชื่นรสสุมาไลย	อรไทยสรวลสันต์จำนรรจา
สรงเสร็จทรงเครื่องสำอางอบ	ฟุ้งตระหลบหอมหวนอวลนาสา
ผัดพักตร์ผิวผ่องเหมือนทองทา	ดังจะเย้ยจันทราเมื่อราตรี
ภูษาทรงจีบประจงเข็มขัดรัด	อรเอวอ่อนอัดสำอางศรี
สไบบางริ้วทองปิดของดี	สอิ้งมณีทับทรวงดวงจินดา
กรรเจียกจรงามงอนพอสมพักตร์	แลเลิศวิไลยลักษณ์ดังเลขา
ประดับด่วนจวนเสด็จยาตรา	โขลนจ่าอึกทึกทั้งวังใน
บ้างวิ่งวุ่นขึ้นมาทูลว่าพร้อมเสร็จ	เชิญเสด็จเยาวยอดพิสมัย
รีบถวายบังคมลาแล้วคลาไคล	เร่งไปจัดแจงตำแหน่งตน
พระพี่เลี้ยงทั้งสี่ขมีขมัน	รีบรัดจัดสันอยู่สับสน
สั่งข้าหลวงให้ไปตามสามสิบคน	ล้วนสกนธ์งามดีเหมือนตีพิมพ์
แน่งน้อยช้อยชดหยดย้อย	ใส่สายสร้อยแฝงเฟี้ยมเสงี่ยมหงิม
ห่มย่นอย่างดีสีทับทิม	ประไพพริ้มยิ้มละไมอยู่ในที
ลางนางรูปสวยรวยรื่น	ขัดขมิ้นเป็นพื้นซัดสองสี
ใส่แหวนยันต์ลงยาราชาวดี	ไม่พ่วงพีพิศเพ่งก็เคร่งครัด
ลางนางรูปงามทรามสวาท	แต่ลำมาดเล่าก็เหมาะดูเหยาะหยัด
สวยสมคมขาวสาวสันทัด	ไม่พักผัดพักตร์ผ่องลอองนวล
พร้อมอนงค์เสด็จลงจากปรางค์รัตน์	ก็อึงอัดพรั่งพรูประตูฉนวล
ขึ้นสู่วอช่อฟ้าเพลาจวน	เสด็จด่วนลงบัลลังก์ที่นั่งรอง
หลวงแม่เจ้าท้าวนางสำอางอวด	ทุกหมู่หมวดเปรมปรีดิ์ไม่มีหมอง
เรือน่าคอยระวังฟังเสียงกลอง	กึกก้องท้องชลาตั้งตาแล ฯ
๏ ครั้นได้ฤกษ์ที่จะจรถอนสมอ	เขาฉุดฉ้อกว้านอึงคนึงแส้
เสียงสำเหนียกเรียกร้องฆ้องกระแต	กำหนดแน่พร้อมกันบันเทาทุกข์
พลแจวกราบแล้วลุกยืนจ้อง	ลั่นฆ้องขานโห่น่าสนุก
ฝรั่งจุดปืนนารายณ์ปราบยุค	สนั่นเสียงเหมือนจะปลุกให้ลืมครวญ
บันดาเรือข้าบาทโดยเสด็จ	สิ้นเสร็จสามสิบลำถ้วน
สมไพร่หลวงขุนนางนายฝีพายญวน	เก็บจำนวนได้บาญชีสี่พันร้อย
โห่ทุกลำครั่นครื้นจุดปืนรับ	ถึงโจมจับไพรีไม่มีถอย
ที่นั่งเคลื่อนดังจะเลื่อนพโยมลอย	เมฆคล้อยลมว่าวลงพัดส่งท้าย
บันฦๅเสียงปี่พาทย์ทั้งกลองนำ	ล้วนแจวจ้ำลำล่องไม่ขาดสาย
นทีกระฉอกเปนละลอกแตกกระจาย	มัจฉาว่ายลอยกลาดด้วยมัววล
ทั้งสองฟากแส้ซ้องเสียงสวัสดิ์	ดูแออัดน่าท่าทุกแห่งหน
เรือขึ้นล่องมิได้เว้นทุกตัวคน	ผู้ดีจนเข็ญใจอำนวยพร ฯ
๏ ถึงน่าตำหนักแพท่าฉนวน	รื้อรัญจวนหวนโศกฤไทยถอน
น้อมเศียรศิโรโรตม์ชุลีกร	ปิ้มจะรอนชีพล่วงทำลายทรวง
ยิ่งยลทิพยมณเฑียรยอดปราสาท	จำรัสมาศฉลุแก้ววิเชียรช่วง
พิศดูบันรายกุดั่นเปนดอกดวง	จำหลักร่วงก้านกอดดูยอดเปลา
ทั้งเช้าเย็นเคยทูลลอองบาท	จะจำขาดคิดคิดก็ยิ่งเศร้า
เทพยดาแลจะเห็นน้ำใจเรา	เอาพระเดชปกเกล้าอยู่เปนนิจ
โดยแต่เรือที่นั่งครุฑที่ทำใหม่	ยังมิได้ทรงเผด็จเสร็จสถิต
ก็เพราะทรงพระเมตตามิได้คิด	จึงประสิทธิประทานให้ไว้เกียรติยศ
จะให้ระบือฦๅทั่วทั้งปักษ์ใต้	พระคุณล้ำแดนไตรไม่เทียมหมด
ชุลีลาหวั่นว้าฤไทยระทด	นาวาเคลื่อนเลื่อนจรดถึงท้ายเมือง
สองฟากฝั่งกระแสแพจอดเรียบ	เปนระเบียบแม่ค้าขนัดเนื่อง
จะเลือกพิศพอให้จิตต์สร่างประเทือง	มิรู้กลับรื้อเรื่องถวิลกลอน
เออกะไรหญิงไร้เหล่านี้หนอ	หาลออช่างไม่เทียบลอองสมร
ยลไหนเคืองไนยนายิ่งอาวรณ์	เหมือนร้อยแสงศิลป์ศรระดมยิง
ไม่ไกลใกล้กับเวียงแต่เพียงนี้	ควรฤๅที่เสื่อมงามทรามทุกสิ่ง
อย่าเมิลนักเลยมักชักชวนประวิง	ก็เอนอิงพิงก่ายนลาตครวญ ฯ
๏ ลับคุ้งเหลียวดูปราการรัตน์	บังขนัดแมกไม้เชิงเลนสวน
พิศต้นผลผการวยรัญจวน	น่าใคร่ชวนชูชื่นมาสอยทรง
เห็นลำเจียกดอกดาษตามแนวฝั่ง	ถวิลหวังลำเจียกน้องต้องประสงค์
จึงจารึกซึ่งลิขิตลายหัดถ์ลง	ผู้สื่อซ่อนรับไปส่งเปนกลอนยาว
เห็นระกำรื้อจำระกำแค้น	เจ้าตอบแทนครั้งปะหนันนั้นเจียวฉาว
จะซ่อนชู้จนเขารู้ปิ้มเปนคาว	เชื่อเด็กสาวจึงได้แส้กระแสความ
แม้ใช้คนสองขนคงชนชนะ	ถึงใครปะไหนจะเปิดให้เชิดสนาม
เพราะดับดีจึงมิได้ลุกลาม	เราทั้งสามจึงได้เสื่อมบันเทาทุกข์
ยิ่งคนึงความหลังครั้งเราโศก	แสนวิโยคมีแต่เข็ญไม่เปนสุข
น้ำขึ้นเขาเร้าแจวเร่งรุก	ดูรื่นเริงบันเทิงสนุกทุกตัวคน
แต่ฝ่ายพี่นี้ผู้เดียวดูเปลี่ยวนัก	เพราะเคี่ยวรักมาค้างอยู่กลางหน
จะตัดธุระก็ไม่เสื่อมสิ้นกังวล	คิดจะกลับแต่ต้องจนจะจำจร
จึงเสเบือนเชือนในริมฝั่ง	ดูสพรั่งสวนสลาสูงสลอน
ล้วนทรงผลต้นโอนจนโคนชอน	ทั้งดิบอ่อนสงแน่นแขวนคอยัด
เขานิยมอยู่ว่าหมากแถบบางล่าง	สลาอย่างนี้ฤๅเรียกสลาจัด
เจ้าเคยผ่าน่าเปรียบเทียบทัด	แกล้งกลั่นคัดมาให้อยู่เปนนิจ
โอ้แต่นี้ที่สิ่งเคยแค่นเคี้ยว	ถึงปากเปรี้ยวผากผงก็จนจิต
เพราะจำไร้ไกลสวาทบำราศมิตร	สุดที่ใครจะประดิษฐ์บรรจงทำ
พอเพลาตวันเที่ยงเต็มแสบท้อง	สัญญาฆ้องสั่งให้ตีกำหนดย่ำ
ก็ทิ้งสมอรอแจวสิ้นทุกลำ	จะจอดอยู่ท่าน้ำเพลาลง
ตรงตำแหน่งอาวาสที่สร้างไว้	เพราะตั้งใจว่าจะลาบันดาสงฆ์
กฐินทานก็จำเพาะไว้เจาะจง	แล้วคิดพาแสนสุนงค์ประพาสคลอง
พอชาวมหาดเขาตั้งกระยาถวาย	ถวิลหวังดังจะวายทำลายหมอง
เพลาเคยหรือมาเพี้ยนผิดทำนอง	เคยเฟี้ยมเฝ้าพร้องพร้อมไม่ขาดเลย
คนึงพักตร์พิศพักตร์ไม่เห็นพักตร์	เจ็บยิ่งจริงเจ็บรักนะอกเอ๋ย
เพลากินก็กินแค่นไปตามเคย	กำสรดเสวยแค้นกลั้วแต่วาริน ฯ
๏ เสพย์โภชนาแล้วพาคณาเรศ	ลงประเวศที่นั่งกราบกฐิน
อันตั้งใจใช่มุ่งสมบัติอินทร์	จิตต์ถวิลศิวโมกข์ดับกันดาร
พอนาวาประทับท่าฉนวนวัด	รีบรัดจัดพลเหมือนสระสนาน
อัญเชิญองค์กฐินที่รองพาน	คณาเชิญบริขานขนานไป
พนักงารเชิญพระแสงแต่งองค์	งามอนงค์เหมือนดาราจำรัสไข
แวดล้อมดวงบุหลันที่ครรไลย	บ้างแข่งเคียงเรียงไหล่ไม่ละลด
บันดานางลงเรือสิเชื่อทรง	จึงทนงล้วนเก่งด้วยกันหมด
ที่ชายทรามมันคอยรอทรยศ	พอถึงที่อุโบสถน้อมเบญจางค์
ฉลององค์ปฏิมากับทั้งสงฆ์	บุษบงมาเลศต่างต่าง
ธูปเทียนอามิษไตรยางค์	ถวายด้วยอุตมางค์จะลาจร
แล้วถวายกฐินทานอุทิศสงฆ์	ตั้งสัจจาด้วยจำนงสโมสร
ว่าครั้งนี้จะโดยทางชโลธร	ขอกุศลช่วยรอนภยันตราย
จิตต์จำนงจะประสงค์ไปคราวนี้	เปนการกตเวทีนี่หนึ่งหมาย
กับอนึ่งเขาก็นับว่าเปนชาย	ถึงจะวายก็ไม่ละซึ่งความเพียร
ด้วยนึกไว้ว่าจะไหว้เจดียฐาน	อันบุราณท่านวิจิตรสถิตเสถียร
จะได้ถวายปะฏากประทุมเทียน	เฉลิมกลางแว่นเวียนสักสามวัน
จะมีงานมหรสพสมโภช	หุ่นโขนอุโฆษให้ครื้นครั่น
ราตรีจะให้มีหนังประชัน	ระทาขันพุ่มพ้อมเพลิงพะเนียง
เดชะสัตย์ขอให้เสร็จมโนนึก	จะแล่นลึกลมร้ายจงหลีกเลี่ยง
ทั้งคลื่นใหญ่ปลาร้ายอย่าใกล้เคียง	ให้พลันชื่นคืนเวียงโดยสัจจา
สงฆ์สมมติสวดครองกฐินแล้ว	ก็ผ่องแผ้วศรัทธาหรรษา
พระสงฆ์สวดอวยชัยให้วัฒนา	ชุลีลาจากสงฆ์แล้วลงเรือ ฯ
เพลงยาวนิราศ
กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท
เสด็จไปตีเมืองพม่า เมื่อ พ.ศ. ๒๓๓๖
(ตอนต้นขาดหายไปหาไม่ได้ คงเปนเรื่องชมพระนครศรีอยุธยา)
ประกอบด้วยโภชนากระยาหาร	ทุกถิ่นฐานบริบูรณ์หนักหนา
อยู่เย็นเปนสุขทุกทิวา	เช้าค่ำอัตราทั้งราตรี
ประหนึ่งว่าจะไม่มีค่ำคืน	รวยรื่นเปนสุขเกษมศรี
ไม่เห็นเช่นว่าจะเปนถึงเพียงนี้	มาเยินยับอัปรีย์ศรีศักดิ์คลาย
ทั้งถนนหนทางอารามราช	มาวินาศสิ้นสุดสูญหาย
สารพัดย่อยยับกลับกลาย	อันตรายไปจนพื้นปัฐพี
เมื่อพระกาลจะมาผลาญดังทำนาย	แสนเสียดายภูมิพื้นกรุงศรี
บริเวณอื้ออลด้วยชลธี	ประดุจเกาะอสุรีลงกา
เปนคันขอบชอบกลถึงเพียงนี้	มาเสียสูญไพรีอนาถา
ผู้ใดใครเห็นจะไม่นำพา	อยุธยาอาภัพลับไป
เห็นจะสิ้นอายุพระนคร	ให้อาวรณ์ผู้รักษาหามีไม่
เปนป่าหญ้ารกดังพงไพร	แต่จะสาบสูญไปทุกทิวา
คิดมาก็เปนน่าอนิจจัง	ด้วยกรุงเปนที่ตั้งพระสาสนา
ทั้งอารามเจดีย์ที่บูชา	ปฏิมาฉลององค์พระทรงญาณ
ก็ทลายยับยุ่ยเปนผุยผง	เหมือนพระองค์เสด็จดับสังขาร
ยังไม่สิ้นสาสนามาอรธาน	ทั้งเจดีย์วิหารก็สูญไป
เสียดายพระนิเวศน์บุรีวัง	พระที่นั่งทั้งสามงามไสว
ตั้งเรียบรเบียบชั้นเปนหลั่นไป	อำไพวิจิตรรจนา
มุขโถงมุขเด็จมุขกระสัน	เปนเชิงชั้นลวดลายล้วนเลขา
เพดานในไว้ดวงดารา	ผนังฝาดาดแก้วดังวิมาน
ที่ตั้งบัลลังก์แก้วทุกองค์	ทวารลงอัฒจันท์น่าฉาน
ปราบพื้นรื่นราบดังพระลาน	มีโรงคชาธารตระการตา
ทิมดาบคดลดพื้นกำแพงแก้ว	เปนถ่องแถวยืดยาวกันหนักหนา
เปนที่แขกเฝ้าเข้าวันทา	ดั่งเทวานฤมิตประดิษฐไว้
สืบทรงวงศ์กษัตริย์มาช้านาน	แต่บุราณแล้วไม่นับพระองค์ได้
พระที่นั่งซึ่งตั้งอยู่ข้างใน	มีสระชลาไลยชลธี
ชื่อที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์	ที่ประพาสมัจฉาในสระศรี
ทางเสด็จเสร็จสิ้นสารพันมี	เปนที่กษัตริย์สืบมา
ก็สูญสิ้นศรีมลายหายหมด	จะปรากฎสักสิ่งไม่มีว่า
อันถนนหนทางมรรคา	คิดมาก็เสียดายทุกสิ่งอัน
ร้านเรียบเปนระเบียบด้วยรุกขา	ขายของนานาทุกสิ่งสรรพ์
ทั้งพิธีปีเดือนคืนวัน	สารพันจะมีอยู่อัตรา
รดูใดก็ได้เล่นเกษมสุข	แสนสนุกทั่วเมืองหรรษา
ตั้งแต่นี้แลหนาอกอา	อยุธยาจะสาบสูญไป
จะหาไหนได้เหมือนกรุงแล้ว	ดังดวงแก้วอันสิ้นแสงใส
นับวันแต่จะยับนับไป	ที่ไหนจะคืนคงมา
ไป่ปรากฎเหตุเสียเหมือนดังนี้	มีแต่บรมสุขา
ครั้งนี้มีแต่พื้นพสุธา	อนิจจาสังเวชทนาใจ
ทั้งนี้เปนต้นด้วยผลเหตุ	จะอาเภทกษัตริย์ผู้เปนใหญ่
มิได้พิจารณาข้าไทย	เคยใช้ก็เลี้ยงด้วยเมตตา
ไม่รู้รอบประกอบในราชกิจ	ประพฤติการแต่ที่ผิดด้วยอิจฉา
สุภาษิตท่านกล่าวเปนราวมา	จะตั้งแต่งเสนาธิบดี
ไม่ควรจะให้อัครฐาน	จะเสียการแผ่นดินกรุงศรี
เพราะไม่ฟังตำนานโบราณมี	จึงเสียทีเสียวงศ์กษัตรา
เสียยศเสียศักดินัคเรศ	เสียทั้งพระนิเวศน์วงศา
เสียทั้งตระกูลนานา	เสียทั้งไพร่ฟ้าประชากร
สารพัดจะเสียสิ้นสุด	ทั้งการยุทธก็ไม่เตรียมฝึกสอน
จึงไม่รู้กู้แก้พระนคร	เหมือนหนอนเบียนให้ประจำกรรม
อันจะเปนเสนาบดี	ควรที่จะพิทักษ์อุปถัมภ์
ประกอบการหว่านปรายไว้หลายชั้น	ป้องกันปัจจาอย่าให้มี
นี่ทำหาเปนเช่นนั้นไม่	เหมือนไพร่ชาติชั่วช้ากระทาสี
เหตุไภยใกล้กลายร้ายดี	ไม่มีที่จะรู้สักประการ
ศึกมาแล้วก็ล่าไปทันที	มิได้มีเหตุเสียจึงแตกฉาน
ตีกวาดผู้คนไม่ทนทาน	เผาบ้านเมืองยับจนกลับไป
ถึงเพียงนี้ละไม่มีที่จะกริ่งเลย	ไม่เคยรู้ล่วงลัดจะคิดได้
ศึกมาชิงล่าเลิกกลับไป	มิได้เห็นจะฝืนคืนมา
จะคิดโบราณอย่างนี้ก็หาไม่	ชาติไพร่หลงฟุ้งแต่ยศถา
ครั้นทัพเขายกกลับมา	จะองอาจอาสาก็ไม่มี
แต่เลี้ยวลดปดเจ้าทุกเช้าค่ำ	จนเมืองคร่ำเปนผุยยับยี่
ฉิบหายตายล้มไม่สมประดี	เมืองยับอัปรีย์จนทุกวัน ฯ
๏ เหตุเสียกรุงศรีอยุธยา	เหมือนคำที่ว่าไม่เษกสรรค์
ชล่าใจเคยได้แต่ครั้งนั้น	จึงประชิตติดพันแต่นั้นมา
แตกยับกลับไปก็หลายหน	คิดกลจะลวงให้หลงหา
แต่งคนให้ถือหนังสือมา	เจรจาความเมืองเปนไมตรี
ทำไว้แต่พอให้รอรั้ง	ขยับยกเข้ามาตั้งตนาวศรี
จะเดิรมั่นกันติดทางตี	ทำนองทีจะคิดให้ชิดไว้
เห็นจะผ่อนโยธาอาหาร	มันคิดการมิให้ใครสงไสย
จะนิ่งอยู่ดูเบาเอาใจ	เห็นเหตุไภยจะเกิดการมา
จะเร่งรัดตัดคิดมันเสียก่อน	บั่นรอนอย่าให้ทันแน่นหนา
จำจะคิดให้ผิดแต่ก่อนมา	เปนทัพหน้านาวายกไป
ตามทางทเลไปสงขลา	จะขุดพสุธาเปนคลองใหญ่
ให้เรือรบออกประจบเอาเมืองไทร	ปากใต้ฝ่ายทเลให้พร้อมกัน
จึงจะยกไปตีเอามฤท	จะปิดปากน้ำเสียให้มั่น
ทัพเรือมันจะพลอยเข้าช่วยกัน	จะตีบั่นเกยทัพให้ยับไป
รบไหนจะให้ยับลงที่นั่น	แต่กึ่งวันไม่ให้ทนทานได้
จะทำการครั้งนี้ให้มีไชย	จะไว้เกียรติให้สืบทั้งแผ่นดิน
มันทำเมืองเราก่อนเท่าใด	จะทดแทนมันให้หมดสิ้น
มันจิตต์อหังการ์ทามิฬ	จะล้างให้สุดสิ้นอย่าสงกา
การเสร็จสำเร็จลงเมื่อใด	ซึ่งคิดไว้ขอให้สมปราถนา
แม้นมิได้ก็ไม่กลับคืนมา	จะเห็นเมืองพม่าในครั้งนี้
เกรงกริ่งอยู่แต่ข้างทัพบก	จะไม่ยกหักได้ให้ถึงที่
เกลือกมันกั้นตัดทางตี	จะตัดที่เสบียงอาหารไว้
ไม่สมคเนให้เรรวน	ทำป่วนไม่หักเอามันได้
เท่านี้ดอกที่วิตกใจ	จะทำให้เสียการเหมือนทวาย
เมื่อชนะแล้วกลับแพ้ให้แชไป	จึงเสียไชยเสียเชิงไม่สมหมาย
พากันหนีแต่ไม่มีอันตราย	ถ้าเสียหายอย่างอื่นไม่เปนไร
อันกรุงรัตนอังวะครั้งนี้ฤๅ	จักพ้นเนื้อมืออย่าสงไสย
พม่าจะมาเปนข้าไทย	จะได้ใช้สร้างกรุงอยุธยา
แมสมดังจิตต์ไม่ผิดหมาย	จะเสี่ยงทายตามบุพเพวาสนา
จะได้ชูกู้ยกนัครา	สมดังปราถนาทุกสิ่งอัน
ถ้าเสร็จการอังวะลงตราบใด	จะพาใจเปนสุขเกษมสันต์
อ้ายชาติพม่ามันอาธรรม์	เที่ยวล้างขอบขันฑ์ทุกภารา
แต่ก่อนก็มิให้มีความสุข	รบรุกฆ่าฟันเสียหนักหนา
แต่บ้านร้างเมืองเซทั้งวัดวา	ยับเยินเปนป่าทุกตำบล
มันไม่คิดบาปกรรมอ้ายลำบาก	แต่พลัดพรากจากกันทุกแห่งหน
มันเหล่าอาสัตย์ทรชน	ครั้งนี้จะป่นเปนธุลี
เพราะเหตุบาปกรรมมาซ้ำเติม	จะพูลเพิ่มให้รยำยับยี่
ด้วยทำนายว่าไว้แต่ก่อนมี	เหมือนครั้งมอญไปตีเอานัครา
คือหงส์มาหลงกินน้ำหนอง	เหตุต้องเมืองมอญหงสา
ตัวนายอองไจยคือพรานป่า	คิดฆ่าหงส์ตายจึงได้ดี
คือพม่ามาตีเอามอญได้	ก็สมในทำนายเปนถ้วนถี่
ยังแต่พยัคฆ์เรืองฤทธี	จะกินพรานที่ยิงหงส์ตาย
บัดนี้ก็ถึงแก่กำหนด	จะปรากฎโดยเหตุเปนกฎหมาย
ทัพเราเข้าต้องคำทำนาย	คือเสือร้ายอันแรงฤทธา
จะไปกินพรานป่าที่ฆ่าหงส์	ให้ปลดปลงม้วยชีพสังขาร์
แล้วมีคำทำนายบุราณมา	ว่าพม่าจะสิ้นซึ่งรูปกาย
ถ้าผู้ใดใครเห็นให้เขียนไว้	จึงจะได้ประจักษ์สืบสาย
เหตุเปนเห็นต้องเหมือนคำทาย	อังวะจะฉิบหายในครั้งนี้
ถ้าพร้อมใจพร้อมจิตต์ช่วยคิดการ	จะสำราญทั่วโลกเกษมศรี
นี่จนใจสิ่งไรก็ไม่มี	เห็นทีจะตะพายไปตามจน
จะไปได้ฤๅมิได้ยังไม่รู้	จะเสือกสู้ไปตามขัดสน
ถ้าสุดคิดผิดหมายที่ผ่อนปรน	ก็จะบลบวงสรวงแก่เทวา
เดชะเทเวศร์ช่วยอวยไชย	ที่คิดไว้ขอให้สมปราถนา
ตั้งแต่สวรรค์ชั้นกามา	ตลอดจนมหาอัครพรหม
ขอจงมาช่วยอวยพรไชย	ที่มาดไว้ให้ได้ดังประสงค์
จงดลใจไทยกรุงให้นิยม	ช่วยรดมกันให้สิ้นศึกเอย ฯ
คำนำ
เพลงยาวเปนหนังสือบทกลอนอยู่ในจำพวกที่แต่งดีถึงชั้นเอกมีอยู่เปนอันมาก กรรมการหอพระสมุด ฯ ได้ปรารภว่าจะพิมพ์มานานแล้ว แต่การที่จะพิมพ์เพลงยาวลำบากกว่าพิมพ์หนังสืออื่น ด้วยเพลงยาวมีมากด้วยกัน เปนเพลงยาวเรื่องก็มี เพลงยาวนิราศก็มี เพลงยาวสังวาศก็มี สำนวนที่แต่งเปนหนังสือแต่งครั้งกรุงเก่าก็มี แต่งในกรุงรัตนโกสินทรก็มีทุกรัชกาล จะพิมพ์ให้ดีจำจะต้องจัดเพลงยาวให้เปนหมวดหมู่พิมพ์ต่อกันโดยลำดับสมัยที่แต่ง การที่จะทำให้สำเร็จในคราวเดียวเปนการมากแลยากอยู่ จึงมิได้ทำ บัดนี้หลวงโสภณอักษรกิจรับจะพิมพ์เปนตอนๆ ตามแต่กรรมการจะรวมและเลือกให้พิมพ์ เห็นว่าเปนความคิดดีอยู่ จึงได้ตั้งต้นให้พิมพ์หนังสือประชุมเพลงยาวเปนภาค ๆ เล่มนี้นับเปนภาคที่ ๑ คือเพลงยาวกรมศักดิ
หนังสือเพลงยาวกรมศักดิ ฯ นี้ เปนเพลงยาวพระราชนิพนธ์กรมพระราชวังบวรสถานมงคลในรัชกาลที่ ๓ แต่ยังดำรงพระยศเปนพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นศักดิพลเสพ ในรัชกาลที่ ๒ มีโต้ตอบกับพระองค์เจ้าดาราวดี พระราชธิดากรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท รัชกาลที่ ๑ ซึ่งต่อมาพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยพระราชทานไปเปนพระอรรคชายา แล้วมีลูกเธอพระองค์ ๑ คือเจ้าฟ้าอิศราพงศ์.
เพลงยาว
๏ แถลงปางให้พระน้องจำทูลถวาย
การุญจิตรปิ้มชีวิตรจะวางวาย	หากเสียดายอยู่ด้วยรักจึ่งหักเพียร
จึงได้ดำรงคงชีพนับขวบมา	ด้วยยาเกร็ดรักษากันตามพาเหียร
ครั้งหนึ่งโรคกำเริบร้ายประหนึ่งเจียน	เจ็บยิ่งเสี้ยนศรแล่งอุรารอน
จึงตั้งจิตรต่อด้วยพรหมวิหาร	กับสัตยาธิฐานบุพเพก่อน
เข้าตาจนก็ต้องทนโอ้อาวรณ์	แต่จงมาดหมายสมรไม่วางเลย
เดชะสัตย์จึงบำบัดประทังโรค	แต่แรงโศกนั้นไม่สร่างนะน้องเอ๋ย
จึงกลับเพียรสวาดิ์หวังยังก่อนเคย	กริ่งจะเฉยอยู่จึงถ่อมน้ำใจเจียม
แต่น้ำใจเฉลิมใจยิ่งเพิ่มสวาดิ์	ใช่จะอาจล่อลิ้นประลองเลียม
แล้วเห็นควรใช่จะลวนประเทียบเทียม	ใจเสงี่ยมดอกนะแม่อย่าถือใจ
บุพเพถึงจำเภาะจึงพระน้องพี่	จึงปรานีรับประกันชอ้อนไห้
ควรฤๅยังไม่สิ้นแคลงฤๅแหนงใจ	จนอ้างไททิพโสตรเปนพยาน
ฉะนั้นแล้วยังไม่เชื่อจะไต่สวน	ประมวญชาติ์น้องให้เนิ่นวันสมาน
จะอ้างใครเล่าที่ในสุธาธาร	ใช่ว่าการนั้นประเจิดต้องจำจน
ตำแหน่งเนาติกาหรังแม่หวังสถิตย์	แม้นมีฤทธิ์เถิดจะลิ่วโพยมหน
จำเภาะพักตร์ให้สิ้นแคลงแจ้งยุบล	นี้ถือคนสอบสื่อนั้นพานคลาย
นำคดีถี่ถ้อยชายพล้ำพลาด	จึงต้องร่างกลอนสวาดิ์ให้นำถวาย
หนึ่งที่โรคประมาณปีนั้นค่อยคลาย	เห็นจะหายก็เพราะยาที่การุญ
แต่จะวางโอสถห่างนั้นไม่ได้	กลัวว่าไข้กลับกำเริบสิจักวุ่น
ยานี้ชอบโรคแล้วแม่หวังบุญ	เถิดที่คุณจักสนองไม่ลืมจำ
อันว่าแพทย์พยาบาลมาก่อนมาก	ไม่หวังฝากชีวิตรได้ให้อุปถัมภ์
ทีนี้แหละชรอยคงจะสิ้นกรรม	ดังเทพนำโอสถทิพมาทาทรวง
จะหวังแสดงให้แจ้งในอุระบ้าง	ถึงคราวเมื่อเหินแหห่างก็ยังหวง
ไม่ว่างเว้นที่จะมุ่งภักดีดวง	สิบเจ็ดปีมิได้ล่วงทิวาวัน
แม้นคราวแม่ระทมทุกข์พี่ทุกข์ด้วย	ปิ้มประหนึ่งจะรานม้วยช่วยแซกกระสัน
แม้นยามศุขร่วมศุขเสมอกัน	แต่ศุขเมื่อขวัญลอยลิ่วแลเรียมตรอม
ครั้งนี้แม่อย่าแหให้ห่างทุเรศ	เอนดูเนตรเถิดจงรับภักดีถนอม
ถึงแม้จะปิดศิวาไลยฤไทยออม	ไม่รักเปนจอมวิเชียรเท่าเช่นเพราพราย
อยู่เอองค์เกลือกสุริยงค์จะจงสมร	จะทนร้อนได้ฤๅแสงพระสุริฉาย
พอใช้ขวัญมาชวนขวัญขอเชิญสบาย	ศุขกายตาไหนจะสู้ศุขใจเจิม
อภัยน้องเถิดมิใช่จะแกล้งว่า	เพราะเมตตาหวังจะไว้เปนจอมเฉลิม
ทุกวันเห็นมีแต่หมองมาพ้องเติม	เออก็เดิมสิเคยเด่นเหมือนเพ็ญจันทร์
มากลับเปนกาฬปักษ์พยับทั่ว	เพราะไกลกลัวร้อนแรงพระสุริฉัน
พี่ตรอมด้วยช่วยแสนจาบัลย์ครัน	เพราะรักบุหลันกริ่งจะดับไปกับเดือน
อันสุนทรกลอนประจงจำนงหัดถ์	ใช่จะดัดประลองเล่นเช่นลิ้นเลื่อน
เอนดูพี่อย่าหน่ายหนีเสน่ห์เบือน	ขอมอบขวัญไว้เปนเพื่อนพยายาม
ขอมอบชีพมอบรักภักดีด้วย	แม้นน้องม้วยจะยอมม้วยด้วยในสนาม
แม้นคราวยากจะสู้ยากลำบากตาม	เหมือนหนึ่งร่วมอุทรสามทั้งนายประกัน
จะพรรณนาที่มาดมาสิบเจ็ดปี	ก็สุดที่จะแสดงแจ้งข้อกระสัน
ถึงจะต้องใส่พ้อมสักสองพัน	อันแรงรักนั้นก็เหลือเปนความจริง
ต่อยามสามจึงพอว่างได้ร่างเรื่อง	จนเนตรเคืองกลางวันเฝือการหลายสิ่ง
ชำระทุกข์ราษฎรอุทธรณ์ประวิง	ทั้งการช่างเล่าไม่นิ่งต้องดูทำ
ไหนจะเฝ้าธุลีบาทสามเวลา	ทั้งดำริห์การค้าเวลาค่ำ
เพราะผู้เดียวเปลี่ยวโอ้ใจระยำ	ทั้งการบ้านเล่าก็ทำด้วยจำเปน
เพราะไม่มีคู่หวังต้องเหนื่อยนัก	จะหมายภักตร์พึ่งใครไม่แลเห็น
จะดับทุกข์ได้แต่น้องช่วยผ่อนเย็น	ยังจะเอ็นดูบ้างฤๅว่าฉันใด
โอ้ปานนี้นุชพี่ของเรียมเอ๋ย	ยังเสบยฤๅแม่จะเปนไฉน
จะบรรธมแต่ผู้เดียวเปลี่ยวฤไทย	ฤๅมิตรใจชวนใจให้จาบัลย์
ใครจะอยู่เพื่อนพระน้องสนองพลอด	ใจพี่เร่งใจลอดไปโลมขวัญ
ถึงทางใกล้จนใจดั่งไกลกัน	ยิ่งกระสันทอดทุ่มบรรจฐรณ์ครวญ
ขอพระน้องนายประกันจงนำชอบ	ประกอบถวายอย่าให้เคืองฤทัยหวล
สิ่งใดแคลงระแวงข้อขอประทวน	ใช่จะลวนเหมือนหนึ่งเช่นเล่นกลอนพาล
ครั้นจะร่างแต่เปนเรื่องอักษรศัพท์	ฟังดูเล่าก็ไม่จับกรรณสมาน
แม้นผิดพลั้งสิ่งใดข้อให้การ	จงประทานอดโทษเสียเถิดเอย ฯ
ฯ ๕๔ คำ ฯ
๏ อัญขยมประนมฟังพระนุชสมาน
รับนุสรจากกนิษฐวินิจนาน	อุระปานทิพรศสุหร่ายพราย
ให้เย็นซาบโสตะประสาทชื่น	ชุลีคืนหัตถ์ผันภิวันท์ถวาย
เสนาะคำแต่ล้วนขันออกบรรยาย	หวังละลายโศกสร่างสำอางเงา
ขอบพระคุณกรุณาปรานีภักตร์	พระเดชหนักกว่าจอมสุเมรุเขา
ประทังทุกข์ขุกเวทนาเนา	ค่อนบันเทาข้อวิตกแต่อกตรอม
ประมาณเหมือนเดือนฤดูกาฬปักษ์	จะวางกายหมายภักตร์ไม่ควรถนอม
โปรดเพียงพึ่งบารมินทร์นรินทร์จอม	ขอพระเกียรติปกกระหม่อมแต่พอเย็น
เมตตาตรึกรฦกตรองให้ช่องโชค	ช่วยปะโศกสุดที่ดับระงับเข็ญ
จะมิผอมมอมหน้าน้ำตากระเดน	ยามเมื่อเอนดูจิตรล้วนคิดควร
กำหนดนับพยายามความเทวศ	สดับนองชลเนตรแล้วกลับสรวล
สิบเจ็ดปีมีแต่ทุกข์ทับประมวญ	ระทมทวนแท้จริงทุกสิ่งโทม
ก็ย่อมทราบยุบลบ้างแต่ปางหลัง	แม้นสมหวังไหนจะนึกรฦกโฉม
เมื่อแผลเสี้ยนเบียนระบอมมาซอมโซม	ฟังก็โสมนัศชื่นแล้วคืนจิน
ตนามุ่งสมหวังจะยังชั่ว	นี่เกลือกกลั้ววาสนาไม่พาผิน
นุญาตร่วมทุกข์ระทมนิยมยิน	ยามเมื่อกินระกำขวัญนั้นแลลอย
เพราะไม่มีที่พำนักจะพักพึ่ง	อย่ายกเรื่องเลยให้รึงแรงลห้อย
ใช่ฝ่ากายใฝ่สูงพยูงค้อย	คราวบุญน้อยก็ต้องช้ำระกำตรอง
ดังดวงแขแลยามวสันต์แสง	ถึงยามแจ่มแจ้งก็คงชื่อนั้นฦๅหมอง
ไหนจะส่างกระจ่างสีราคีประคอง	ฝ่าลอองเชิญวินิจฉัยในราวความ
ดวงอุทัยไขแสงภาณุมาศ	เรืองสอาดส่องภพทวีปสาม
จะมัวสีก็เพราะมีมลทินตาม	เสียดายงามเคยรุ่งอรุณเรือง
ฝ่ายบุญน้อยก็จะช้ำระยำยาก	ทุพลพากเผือดสีฉวีเหลือง
เพราะหลงงมชมหวานนานจะเคือง	ใครจะเปลื้องปลดเศร้าบันเทาเท
นี่ใจจริงสิ่งสนองฉลองตรัส	เปนความสัตย์ใช่จะทวนให้หวนเห
จะว่าเลี้ยวลดลมคารมเร	หน่วงคะเนไต่สวนไม่ควรคือ
ไหนจะหมองกายังทั้งเสียสิ้น	จะเชิดชื่อปัถพินว่าหลงถือ
หมายจิรังแล้วจะยังแต่นามฦๅ	เขาจะรื้อเย้ยหยันสิครันงาม
แต่จะตรึงรึงรุมเทวศครัน	กระหม่อมฉันฤๅจะเอื้อมออกสนาม
เชิญที่มุ่งก่อนสมรเสมอนาม	ใช่จะลามเพิดภ้อต่อแสดง
นื้โดยจริงจึงประมาณสารสวัสดิ์	ครั้นไม่ทูลประหนึ่งขัดบัญชาแถลง
ด้วยเจียมตัวกลัวผิดคิดระแวง	มิให้แหนงนี้เปนน่านิจาจริง
ว่าไม่มีที่หวังประทังทุกข์	สงสารโศกช่างไม่ศุขแต่สักสิ่ง
ก็สุดชื่นแต่จะเชื่อเหลือประวิง	เลือกล้วนพริ้งพร่ำว่าให้พาใจ
ที่อวยโอษฐโปรดน้อมมนัศนับ	จะร่วมคัพภาพงศ์ยังสงสัย
พระวาจังหวังแต่จริงไม่กริ่งใจ	คำนี้ไว้หว่างศิโรโมฬีชม
เห็นจะมั่นฤๅประกันในสรรพเสร็จ	มาถึงไทโดยเสด็จสรวมประสม
ประทานโทษโปรดข้ออุทธรณ์ลม	ลิขิตคมคำเล่นไม่เป็นการ
อันเสาวรศพจน์น้อยเหมือนเจ้าของ	กรประคองวันทามาในสาร
จงปรานีอย่าให้มีราคีพาน	แล้วแช่ชุบชลธารเสียเถิดเอย
ฯ ๔๐ คำ ฯ
ชาย
๏ นอนคนึงถึงพระนุชกำสรดเสวย
จุมพิตภักตร์ต่างภักตร์ตระกองเชย	ยอกรเกยก่ายนลาตรัญจวนครัน
เสียวสวาดิ์ดังกรรมชวาตจะรอนจิตร	ปิ้มจะปลิดชีพิตรเด็ดด้วยแรงกระสัน
นี่หากได้สวมบุหงายาดมทัน	พอประกันแก้ไว้บันเทาคลาย
จึงหยิบเอาสารประจงออกคลี่อ่าน	รศถ้อยคำสมานยิ่งเตือนกระหาย
ผิดระเบียบฝีหัดถ์ไม่พริ้มพราย	ดั่งช่างชายกลวาดอักขรา
แล้วเอาสำเนามาบรรทับอุระครวญ	ยิ่งรัญจวนร้อนเร่าลห้อยหา
พอผู้นำกลอนสนองพระน้องมา	แจ้งว่ายุบลตอบก็ขอบคำ
จึงรับมาแตระผนึกประจำแก้	ถุงแพรจัดดัดประจงจำนงขำ
มิทันอ่านที่ในสารพระนุชทำ	เสน่ห์นำก็ยิ่งเพิ่มเติมทวี
จึงพินิจที่ในกลอนสมรมิ่ง	เสนาะจริงมิใช่แสร้งสรรใส่สี
ถึงนาเรศที่เปรมปราชญ์ชาติ์กวี	จะดีกว่ามธุรศแม่สักเพียงไร
รศถ้อยน้อยฤๅฉ่ำดังน้ำทิพย์	มายกหยิบร้อนโศกจนเสื่อมได้
พี่หวังจิตรคิดจะฝากชีวาไลย	ด้วยน้ำใจมิตรภาพเปนความจริง
แต่ไยไฉนในสุนทรที่กลอนอ้าง	ยังระคางระวางแหนงอยู่หลายสิ่ง
ครั้นจะแคะแกะข้อต่อประวิง	เหมือนหนึ่งยิ่งร้อนจิตรให้หมองมัว
จะขอยุดแต่สิ่งสัตย์อันสุจริต	กับมิตรจิตรแลจะปลิดราคินกลั้ว
กับแรงรักแลจะไว้เปนเพื่อนตัว	ต่อเสร็จชั่วศิวโมกข์แลวายปอง
ขอเชิญแม่จงเจือใจอาไลยบ้าง	ขจัดหมางดับโศกวิโยคหมอง
ยุบลหลังซึ่งว่าทราบนั้นดานคะนอง	ครั้นเมื่อต้องจำจนจึงจำเปน
พอแก้ใจมิได้ไว้สวนเสร็จซ้อม	คำต่อคำแลนำน้อมเหมือนว่าเล่น
ไม่นานนักแล้วก็รักสร่างกระเดน	ไหนจะเช่นที่มาดมาแรมปี
หนึ่งว่าเชิญให้ไปมุ่งที่ก่อนเสมอ	เออเออผิดไปแล้วน้องแก้วพี่
ซึ่งถ่ายจิตรนี้แลก่อนอักษรมี	ก็ต้องที่จะได้เดินประเชิญพยาน
ไม่นำมากแล้วไม่ยากต้องไต่สวน	จะอ้างประมวญแต่พระน้องสองสมาน
ถ้าสืบสมเหมือนหนึ่งคำพี่ให้การ	แม้นในก่อนอย่ารอนสารเลยจำยอม
โอ้พระนุชจงเห็นใจในพี่บ้าง	เด็ดระคางอย่าให้เผือดฉวีผอม
โดยสุจริตอื่นไม่คิดประสงค์จอม	ถึงใครจะน้อมดอกฟ้ามาใส่มือ
ก็ไม่ประสงค์ด้วยสัตย์จงแต่ตรงนี้	นับขวบปีมิได้วายจะหมายถือ
จะมาดถนอมไว้เปนจอมหทัยฦๅ	จะไว้ชื่อน่อยหนึ่งรักที่เพียรมา
เมื่อครั้งน้องอยู่กลางกองสุเมรุมาศ	แลสุดอาจที่จะเจาะชำเราะผา
ถึงกระนั้นก็ไม่สิ้นที่จินตนา	หมายอยู่ว่าถ้ากุศลจนวันวาย
จะดับขันธ์ปัจจุบันในชาตินี้	แม้นบุญมีอนาคตคงสมหมาย
ช่างกะไรจะให้ป่วยภักดีกาย	ฤๅจึงทลายแคะข้อประวิงความ
แต่สุริเยศยังประเวศอาไลยโลก	แรงวิโยคจะให้ดับฤๅใคร่ถาม
ถึงจันทร์ส่องแสงศรีฉวีงาม	เมื่อยามจะแรมร้างราษราตรี
ยังรู้อาไลยที่ในดวงดาราก่อน	นี่ไยสมรน้องจะไม่อาไลยพี่
ถึงมัจฉาเจียวยังหวงห้วงวารี	เมื่อยามแล้งจะร้างที่ลงวังวน
แต่มยุราที่มีคู่ถนอมขวัญ	แล้วยังกระสันถึงเมฆฤดูฝน
จะไม่ถนอมเสน่ห์บ้างก็ท่าจน	เหมือนเด็ดก้านอุบลเยื่อไม่ไว้ใย
แม้นเปนกระนี้จะต้องปรานีทรวงเทวศ	จะตวงน้ำชลเนตรไว้ที่ไหน
จะหาขวดยักกัตตราสักสิบใบ	ได้สู้ใส่ไว้เปนบรรณาการ
ไฉนน้องจะให้น้ำเนตรฤๅ	จึงยังถือฤทัยแหนงระแวงสมาน
ไม่หน่วงรักหักข้อราคินพาล	เลยอันสิ้นสาธารณ์มีธรรมดา
แม้นชอบกันแล้วก็ยกว่ากันดี	แม้นชังกันใส่สีเศกสรรว่า
ก็เปนวิไสยโลกธรรมย่อมมีมา	ถึงเทวาสุรเทพสุราไลย
คำดำเนียนคือใครไหนจะพ้น	แต่ลมฝนหนาวร้อนยังค่อนได้
นี่แน่น้องแม่อย่าหมองกมลใน	ปลงแต่ใจเถิดที่ใจการุญกัน
ซึ่งยังแหนงคำจำนงจงรวมครรภ	เอนดูนับน่อยน้องอย่าเคืองฉัน
ใช่อุทธรณ์ลมล่อต่อผูกพัน	ล้วนสัตย์มั่นสิ่งซื่อทุกคำกลอน
ขอขนิษฐ์นายประกันเสนอด้วย	แล้วหมั่นช่วยเพ็ดทูลอย่าสูญสอน
ทิวาวันแม่อย่าเว้นชอ้อนวอน	จงชี้แจงสารสุนทรอุราตรม
แม้นจะขัดเคืองในพระน้องบ้าง	กนิษฐ์นุชพี่อย่างห่างระคางขม
อันโกรธเกรี้ยวสักประเดี๋ยวก็ลิ่วลม	เหตุประถมทั้งนี้เพราะพี่เอย
ฯ ๕๔ คำ ฯ
หญิง
๏ อัญชุลิตกฤษฎางค์ในทางกระแส
กันไกรแตระแกะตราที่ประแจ	วิไลยแลเลขาสง่าองค์
ดังสุพรรณบัตรแบ่งแห่งตรีเนตร	ใช้วิศณุเรศระเห็จหงษ์
ลอยโพยมโลมโลกครรไลลง	ละลานทรงสุนทรสนองของเทวินทร์
ชรอยบุญหนุนวาศนาเหลือ	บุพเพเพื่อพอประสบพบโกสินทร์
เข้าขัดทัพรับรั้งนัครินทร์	บรรดาสิ้นก็ไม่สมคเนปอง
เปนกุศลคนในมหัยฤทธิ์	ปลิดชีพิตรลอยลงบรรจงสนอง
เอางานรับชีพดูชูประคอง	วางไว้ต้องมั่นหัดถ์จะพลัดกร
ด้วยเปนมนุษย์สุดนิยมมาชมสวรรค์	จึงรำพรรณทูลแต่จริงสิ่งนุสร
ไม่โปรดห้ามความแหนงระแวงกลอน	ก็เปนอ่อนอกโอ้ระกำอำ
เมื่อสารพัดจัดเจาะจำเภาะเจ็ด	ครั้นจับเหตุเห็นว่าพบประสบขำ
กลับป้วนเปี้ยนเวียนบิดพนิตคำ	ก็ตามเถิดแต่ทำไม่ทูลเลย
ประทานโทษโปรดที่เกินมาสอบถาม	ต้องตัดตามรับสั่งดังเฉลย
สอนประทานคำบ้างไว้วางเคย	นิจาเอ๋ยจะให้อายแต่ฝ่ายเดียว
นี้ฤๅว่าปรานีที่ตรงไหน	เมื่อปัถมัยรองเนื้อนั้นเหลือเขียว
อันราคินนั้นไม่สิ้นในใจเจียว	จะให้เหนี่ยวหน่วงไหนลงใบยอม
แม้นบริสุทธิ์ดุจหลังครั้งถ่ายจิตร	ไม่เคลือบแคลงแต่สักนิดจะนอบถนอม
ถึงมิชั่วก็เหมือนช้ำด้วยคำมอม	นี้แลจอมสุดที่จนฉงนใจ
การุญจิตรมิตรภาพประมาณแม้น	กว่าโกฏิ์แสนสิ้นสุดอสงไขย
มายลยากแต่จะฝากชีวาไลย	ฉวยรับไว้ปะที่ขำสิจำเปน
นานจะแชแก้ขัดสลัดช่อง	ว่าคำต่อคำน้องกำเดาะเล่น
ยังจะเหมือนเชือนชักหักกระเดน	ก็จะเช่นรายหลังระวังความ
อันสุริยันต์จันทรอาวรณ์จิตร	ใช่เชิงชิดปรีชาอย่ามาถาม
ถึงดาเรศมยุรามัจฉายาม	นิยมตามภาษาอาไลยกัน
วิไสยเขาใหญ่จึงเอามาทอนถาก	นี่ใครพรากคู่ถนอมให้ตรอมขวัญ
ดูก็น่าสงสารรำคาญครัน	สุดจะกลั้นโศกาช่วยอาดูร
นี่แน่คุณที่การุญภักดีน้อง	วานพี่รองชลไนยอย่าให้สูญ
ปานนี้ท่วมบรรจ์ฐรณ์ฟูยี่ภู่ภูล	พี่ช่วยทูลทัดท่าหาขวดรอง
แต่สิบใบนี้จะใส่ไว้พอฤๅ	เอนดูซื้ออิกสักห้าหกสิบสนอง
คราวเมื่อโศกครั้งไรก็ได้รอง	ฟังคนองนี่เพราะเสนาะปาน
ดุริยางค์สังคีตดีดสีสังข์	แตรฝรั่งดนตรีปี่ประสาน
เหมือนเตือนขวัญให้หวั่นเทวศนาน	น้อยฤๅหวานรศเจือจนเหลือฟัง
แต่นี้เข็ญเช่นก่อนจะหย่อนทุกข์	เกษมศุขสบที่โง่ก็งมหวัง
ดูระดมดานสดับคับอุรัง	จนกระทั่งลั่นฆ้องแต่น้องเคียง
อันเดิมตีนี้ระฆังในวัดพระแก้ว	พี่หวาดแว่วว่าจะเปนเช่นสองเสียง
ไก่กระพือปีกขันสนั่นเวียง	ส่งสำเนียงเร้าเร่งดาเรศแรง
วินิจดาวคราวเมื่อดึกเด่นระดาษ	ดูอนาถจวนรุ่งก็โรยแสง
วิตกเช่นเห็นประกายพฤกษ์แปลง	ถึงยามแจ้งแล้วจะโอ้แต่อกรัว
นี่นุชสุดสายสมรพี่	อย่าถือดีเข้ามาแก้แม่ทูลหัว
แม่ยังเยาว์เบาจิตรไม่คิดกลัว	ถ้าพี่มัวจะไม่หมองฤๅน้องชม
มิฟังพี่แล้วจะตีจริงนะเจ้า	อะไรเฝ้าเซ้าซี้ทีประสม
นิจายาหยีน้อยจะลอยลม	ไปบรรธมให้สำราญวานอย่าวอน
แน่ดูทำจำบีบสุชลไหล	เดี๋ยวนี้ก็หยิกดวงใจนี่ใครสอน
ช่างจู้จี้จริงจริงไม่นิ่งนอน	ถ้าขืนอ้อนแล้วจะตีให้หนีเอย
ฯ ๔๔ คำ ฯ
ชาย
๏ สิ้นเวลาราชกิจบรมบาท
ระทวยองค์ลงกับที่ศรีไสยาศน์	เหนื่อยอนาถอกโอ้คนึงครวญ
จึงคลี่อ่านสารสนองพระน้องพี่	ดาลฤดีเร่าเร้าฤไทยหวน
โสตรเสนาะเพราะถ้อยคดีทวน	เร่งรัญจวนหนักเทวศด้วยแรงไกล
จะพรับเนตรติดเนตรพินิจโฉม	ตริตระโบมศรตระโบมใคร่พิศมัย
กำสรดโศกยิ่งวิโยคเศร้าฤไทย	ดังสายใจจะว่ายเมฆไปเทียมประธม
สักราตรีมิได้มีเสียงสิ่งเกษม	ที่เคยเปรมก็กลายกลับระทมขม
ยิ่งรื่นรศรวยกลิ่นมาเลศดม	รื้อนิยมยั่วเย้าเหมือนเร้าเตือน
สุดกระหายแล้วทุกคราวระบายปัศสาส	บรรดาสวาดิ์อื่นไม่มีที่สิ่งเหมือน
จะได้แก้เทวศบ้างพอสร่างเบือน	บคลายเคลื่อนบางถวิลสักอึดใจ
จนบรรจฐรณ์ที่เคยอ่อนเอี่ยมสอาด	ก็อนาถสวาดิ์ร้อนไม่นอนได้
บันเทาบ้างจะได้สร่างกมลใน	ก็เพราะสุคนธวิไลยสุหร่ายโปรย
ได้เชยบ้างก็แต่วงประวิชสอง	ต่างภํกตร์น้องพอได้คลายกระหายโหย
ข้อประวิงเหมือนหนึ่งยิ่งให้ดาลโดย	ไม่ควรโกยเอาถนิมมานอมมวล
แม้นรับรักเสียอย่าผลักดวงจิตรถ่าย	ในระคายจะเจือกลั้วให้กำสรวญ
ครั้งนั้นกรรมปถัมภ์ให้จึงแปรปรวน	นิยมควรสนองแล้วอย่าหน่วงนาน
ซึ่งยังหมองสองเสียงระฆังวัด	พระศรีรัตนศาสดาสถาน
ถึงจะทุ่มหนักเบาก็บันดาล	ส่งกังวานเสนาะลั่นไม่พลิกแพลง
แต่แรกหล่อมาก็นานจนปานนี้	สิบเจ็ดปีตีเปนนิจไม่ผิดกระแสง
แล้วเด่นเดียวอนาถโอ้อยู่กลางแปลง	มิใช่จะแข่งเปลี่ยนเสียงเช่นวัดระฆัง
ถึงจะระดมพร้อมตีทีละห้า	โดยสัญญาจะให้เปนเสียงเดียวมั่ง
ก็เอาเถิดสำเนียงแปร่งไม่อยากฟัง	บ้างก็ดังเหง่งหงั่งไม่ยั่งยืน
อันระฆังวัดพระแก้วนี้แล้วแม่	ถึงวาดแหว่ก็ไม่แชเปนเสียงอื่น
เสมือนเบญจระฆังที่เกลียวกลืน	สำเนียงชื่นผลดอกเปลือกรากใบ
หนึ่งว่างานรับชีพจะพลัดหัดถ์	เปนความสัจจึงมุ่งไม่หมายไหน
พร้อมทั้งจิตรวาจาแลน้ำใจ	มิใช่เล่นลิ้นล่อลวงประโลม
ยามใดราตรินจรัสแสง	ฤดูแล้งกาฬปักษ์จึงเด่นโฉม
รดื่นดาษอากาศทั่วโพยม	นี้แลโสมนัศนึกมาเนานาน
อันข้อเคืองที่จะเปลื้องวิตกน้อง	แม่อย่าหมองเลยนะแม่ใช่แก่นสาร
ประลองเล่นโดยลำพองคนองพาล	เพราะว่าการควรหวังไม่สมคิด
อกุศลดลดวงหทัยน้อง	ให้ขัดข้องมิได้ปลงจำนงจิตร
จนแสนยากปิ้มประหนึ่งจะม้วยมิด	เหมือนเฉาชายหมายปลิดดาเรศเรือง
ครั้งเผด็จอยู่ในห้องนภาแผ้ว	สุดจะเหินเห็จแล้วจนผอมเหลือง
ถึงกะไรแต่พอศึกมาต่างเมือง	จะได้เปลื้องอุบายสู้สงครามชิง
แม้นทหารถึงจะน้อยกว่าร้อยเท่า	อย่าดูเบาเลยไม่พรั่นแต่สักสิ่ง
จำพิไชยสงครามได้ชำนิจริง	เหมือนกลอนพริ้งคล่องแคล่วไม่ดาดเลย
แต่ครั้งนั้นจนใจนะน้องพี่	เหมือนวนว่ายวารีนะน้องเอ๋ย
ปะสวะก็ต้องพะปะทะเกย	บางเสบยพอได้ผ่อนกระหายโรย
ใช่จะยึดอยู่ทีเดียวนั้นหาไม่	ที่จริงใจจงพระนุชแลสุดโหย
เหมือนฝั่งไกลสุดจะว่ายกระเดือกโดย	ครั้งนี้เห็นลมโชยจึงพ่วงแพ
หมายจิตรเพียรคิดจะข้ามสมุท	ก็ฦกสุดถ่อหยั่งไม่ถึงกระแส
จึงถ่อเลียบแสวงตื้นไม่ล่องแล	มิรู้แร่ค้างโขดอยู่โดดเดียว
เมื่อสิ้นกรรมกุศลนำปถัมภก	เหมือนฝนตกเปี่ยมโอฆชลาเชี่ยว
อุบัติดลท่วมจนอากาศเจียว	กระนั้นแล้วดาวไม่เหลียวให้ชมดวง
น้อยฤๅยากพี่พาแพระเห็จฟ้า	จึงได้สมชมดาราจำรัสช่วง
ยังกังขาอยู่อิกว่าจะหลอนลวง	จงตัดห่วงเราให้สิ้นทั้งสองตรอม
จะได้เกษมเพราะบุญเพรงปถัมภ์แท้	ไยนะแม่จะมาดริบให้เผือดผอม
กัมพุชประเภทใช่เหตุจะเจื่อนจอม	ขอแม่น้อมตัดถ้อยอย่าถือจริง
แม้นนานไปใครไม่รู้เห็นสมุท	จะถือรุดตามแม่กล่าวสิ้นทุกสิ่ง
ก็จะพากันได้บาปเพราะประวิง	สมุทใหญ่นี้ชอบทิ้งเสียเถิดเอย
ฯ ๕๐ คำ ฯ
๏ เนื้อลมุนแอบอุ่นอุราพี่	บรรธมเถิดภคินีแม่เฉิดโฉม
พี่จะถนอมกล่อมรศจำเรียงระโบม	เชิญแม่โสมนัศสดับสุนทรฟัง
จะเริ่มปางแต่เมื่อครั้งแรกถ่ายจิตร	จนแม่สถิตย์มาเนาที่ติกาหรัง
แล้วเผด็จรับน้องประเวศวัง	จงสมหวังดังที่ประสงค์เอย
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เชิญขวัญขวัญเมืองแม่ไสยาศน์	ลอออาศน์เขาแต่งไว้บรรจงถวาย
พี่จะเทียมบรรธมน้องประคองกาย	มิให้สายสมรแม่พี่เอองค์
กว่าจะดับสูญสิ้นชีพิตรพี่	ไม่หน่ายหนีเด็ดรักหักประสงค์
แต่ล้วนสัตย์แม่จงจำนะคำคง	เสมือนลงแผ่นสุวรรณบัตรเอย
ฯ ๔ คำ ฯ
ประชุมเพลงยาวภาคที่ ๒
เพลงยาวสามชาย พิมพ์จำหน่ายในงานระดูหนาว ณสวนจิตรลดา ปีวอก พ.ศ. ๒๔๖๓ พิมพ์ที่โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร
คำนำ
เพลงยาวเปนหนังสือบทกลอน ที่แต่งดีถึงชั้นเอกมีอยู่เปนอันมาก กรรมการหอพระสมุด ฯ ได้ปรารภว่าจะพิมพ์มานานแล้ว แต่การที่จะพิมพ์เพลงยาวลำบากกว่าพิมพ์หนังสืออื่น เพราะเพลงยาวมีมากด้วยกัน เปนเพลงยาวเรื่องก็มี เพลงยาวนิราศก็มี เพลงยาวสังวาศก็มี สำนวนที่แต่งก็ต่างกัน เปนหนังสือแต่งครั้งกรุงเก่าก็มี แต่งในกรุงรัตนโกสินทรก็มี สำนวนหลายระยะ จะพิมพ์ให้ดีจำจะต้องจัดเพลงยาวให้เปนหมวดหมู่พิมพ์ต่อกันโดยลำดับสมัยที่แต่ง การที่จะทำให้สำเร็จในคราวเดียวเปนการมากแลยากอยู่ จึงมิได้ทำ บัดนี้หลวงโสภณอักษรกิจ รับจะพิมพ์เปนตอนๆ ตามแต่กรรมการจะรวบรวมและเลือกให้พิมพ์ เห็นว่าเปนความคิดดีอยู่ จึงได้ตั้งต้นให้พิมพ์หนังสือประชุมเพลงยาวเปนภาค ๆ เล่มนี้นับเปนภาคที่ ๒ เรียกว่าเพลงยาวสามชาย
อธิบายเพลงยาวสามชาย
หนังสือเพลงยาวสามชายนี้ แต่งเทียบเรื่องอิเหนา ชายที่ ๑ เปนตัวอิเหนา ชายที่ ๒ เปนตัวสังคามาระตา ชายที่ ๓ เปนตัวประสันตา มีเพลงยาวโต้ตอบกับหญิงคน ๑ ซึ่งเปนตัวนางมะเดหวี ว่ากันด้วยเรื่องนางบุษบา
พิเคราะห์ตามความที่กล่าวในเพลงยาว ตัวอิเหนานั้นรู้ได้เปนแน่ว่า พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังดำรงพระยศเปนสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ แต่เพลงยาวจะทรงพระราชนิพนธ์เองฤๅโปรดให้ผู้อื่นแต่งข้อนี้สงไสยอยู่ ด้วยเพลงยาวของชายอิก ๒ คนดูสำนวนก็ไม่สู้ผิดกันนัก ตัวชายอิก ๒ คนนั้นเป็นแต่กล่าวกันว่า กรมหลวงวงศาธิราชสนิทเปนตัวสังคามาระตา พระสุริยภักดี (สนิท บุตรสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย) เปนตัวประสันตา แต่จะถูกฤๅผิดอย่างไรไม่แน่ แต่ส่วนผู้ที่เปนนางมะเดหวีนั้น จะเปนใครยังคิดไม่เห็น สืบก็ไม่ได้ความ.
ตัวบทในเพลงยาวสามชาย
ชายที่ ๑ ตัวอิเหนา		รู้ได้ในสำนวนว่าพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังดำรงพระยศเปนสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์
ชายที่ ๒ ตัวสังคามาระตา อนุชา	เห็นจะเปนกรมหลวงวงศาธิราชสนิท เมื่อยังดำรงพระยศเป็นกรมหมื่นวงศาสนิท
ชายที่ ๓ ตัวประสันตา	เห็นจะเปนพระสุริยภักดี สนิท บุตรสมเด็จเจ้าฟ้าบรมมหาพิไชยญาติ
หญิง ตัวนางมะเดหวี	สืบนักแล้ว ยังไม่ได้เค้าเงื่อนว่าจะเปนผู้ใด.
เพลงยาวสามชาย
บทที่ ๑ ของชายที่ ๑
๏ สงสารสามอนุชานิจาเอ๋ย
เชษฐาช่างไม่เห็นอกวิตกเลย	มีแต่เย้ยเย้าเล่นอยู่เช่นนั้น
เฝ้าบอกแต่ธุระร้อนแกล้งผ่อนผัด	ถึงสามนัดแล้วมิลงคงคำมั่น
ให้น้องคลั่งนั่งนึกปฤกษากัน	จนนอนฝันว่าเชษฐาจะพาไป
น้องลืมเลยเคยศึกษาวิชาทหาร	ทั้งงานการก็ไม่สู้เอาใจใส่
พากันร้อนร่านรักหนักฤไทย	ด้วยจะใคร่พบภักตร์อิกสักคราว
ถึงลำบากยากอย่างไรก็ไม่ว่า	จะสู้ฝ่าฟ้าฝนไปทนหนาว
พอได้สนิทชิดเชื่องเปนเรื่องราว	ครั้นได้ข่าวให้มานัดเปนสัจจา
ว่าจะไปในราตรีวันนี้แน่	ก็กริ่งแต่จะไม่ต้องที่ปราถนา
ถึงกระนั้นก็ยินดีทั้งปรีดา	ขอแต่อย่าหน่วงเหนี่ยวให้เหี่ยวใจ
อันที่จะให้น้องแน่พอแก้หนาว	ก็ได้ข่าวคำฦๅว่ารื้อไข้
พี่เอนดูอนุชาช่วยพาไป	จึงจะได้เห็นว่าเมตตาน้อง
จงพร้อมความตามประสงค์จำนงหมาย	พอห่างหายคลายกังวลกระมลหมอง
อย่าหนีเร้นเช่นวันมิปรองดอง	จะต้องร้องตะโกนเรียกกันเพรียกไป
อันเรื่องหนึ่งนั้นเชษฐาได้รับที่	มะเดหวีไว้นั้นลืมแล้วฤๅไฉน
ถึงจะขัดอยู่ด้วยเขินสเทินใจ	น้องก็ไม่น้อยจิตรคิดขุ่นเคือง
แต่ธรรมดาว่าเปนมะเดหวี	ต้องปรานีข้างอิเหนาตามราวเรื่อง
จะคิดไปให้ถึงเข้ามาเผาเมือง	ก็อายชื่อจะฦๅเลื่องทั้งแดนดิน
จะขอแปลงแต่งอิเหนาเสียอย่างใหม่	เปนมะเดหวีช่วยให้ได้สมถวิล
ชำระเรื่องเปลื้องปลดหมดมลทิน	จึงจะยินดีได้โดยใจนิยม
อันทุกข์น้องสองวิตกโอ้อกเอ๋ย	ไม่เห็นเลยใครจะช่วยให้เสร็จสม
จะนอนนั่งตั้งแต่ร้อนฤไทยระทม	ให้ปรารมภ์กลัวว่าพี่มิเมตตา
สิ่งใดข้องน้องขออไภยโทษ	จงอวยโอษฐอนุญาตดังปราถนา
ขอเชิญไปเสียสักวันตามสัญญา	ต่อกลับมาจึงค่อยพร้องสนองเอย
ฯ ๒๔ คำ ฯ
บทที่ ๒ ของชายที่ ๓
๏ ประสันตาคนคะนองสนองสาร
นี่เรื่องใหม่ใช่อิเหนาสำเนาบุราณ	ได้คิดอ่านยินยอมกันพร้อมใจ
อันบาหยันนั้นสิของประสันตา	ก็บุษบาของระเด่นนั้นจะเปนไฉน
มะดีหวีจึงมิว่าจะพาไป	จนอิเหนาเฝ้าเปนไข้คนึงนาง
เตือนให้ช่วยด้วยเห็นดีกว่านิ่งอยู่	เผื่อว่าพี่จะเอนดูแก่น้องบ้าง
สงสารนายต้องตะกายไปนอกทาง	ซึ่งว่านางบาหยันขันเข้ามา
ทั้งนวดพัดจะจัดแจงแต่งให้	แล้วกลัวว่าจะไม่ได้เหมือนเช่นว่า
อย่าเพ่อดำริห์ติเตียนประสันตา	ผิดก็พามามอบไว้กับนาย
สุดแต่จะคิดสางให้สิ้นยุ่ง	ถ้าอิเหนาสมมุ่งก็สมหมาย
ที่จะพร้องสองสามเปนความปลาย	ขอเชิญไปชมเดือนหงายเล่นอิกเอย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
บทที่ ๓ ของหญิง
๏ สดับบทที่กำหนดมาในสาร
ว่าเรื่องใหม่ใช่สำเนาอิเหนาบุราณ	ท่านคิดอ่านเห็นพร้อมกันยอมใจ
อันบาหยันนั้นก็จริงเหมือนเช่นว่า	แต่บุษบาเหลืออกจะยกให้
องค์อิเหนาเฝ้าประชวรป่วนพระไทย	มะเดหวีมิใช่เช่นเรื่องราว
เพราะสุจริตคิดตามอารมณ์รัก	ไม่เทียมภักตร์บุษบาจึงพาฉาว
ต้องขัดบทกำหนดนัดผัดคราว	ไว้เปนหล่าวนางชเลยที่เคยเปน
เพราะนอกทางจึงค้างบทต้องงดเรื่อง	ประทานโทษเสียอย่าเคืองเปนเรื่องเล่น
ที่นัดใหม่มิใช่เรื่องฉันขอเว้น	ประสันตากับระเด่นเร่งตรึกตรอง
ต่อสี่กระษัตริย์นัดพร้อมในกาหลัง	สมดังมาดมุ่งบำรุงสนอง
นางชเลยเคยเปนข้าฝ่าลออง	จึงจะพาไปรองธุลีเอย
ฯ ๑๐ คำ ฯ
บทที่ ๔ ของชายที่ ๒
๏ ขนิษฐ์น้อยพลอยโสมนัศา
พี่แต่งตั้งเปนสังคามาระตา	จะขอว่าให้เห็นความแต่ตามจริง
ฉันสำหรับพนักงานการแต่งถ้ำ	อันเรื่องน้ำจะต้องหาแต่ท่าตลิ่ง
ใช่ฉันจะลามล่วงเข้าท้วงติง	ด้วยคิดกริ่งอยู่ที่ข้อจะต่อไป
พี่รับที่มะเดหวีไว้วันนั้น	ต่อหน้าฉันมั่นคำยังจำได้
ครั้นประสันตาเตือนเห็นเบือนไป	ก็เสียใจแต่ว่ายังจะฟังดู
ด้วยเชษฐาได้แถลงไว้แจ้งประจักษ์	จึงถือว่ารักข้างอิเหนานี้มากอยู่
แม้นชอบช่องเข้าก็เห็นจะเอนดู	อยากจะรู้ถึงปัญญาเชษฐาคิด
เมื่อไรหนอจะเสร็จสมอารมณ์หมาย	น้องจะได้เคลื่อนคลายสบายจิตร
จะรับส่วนนางชเลยไปเชยชิด	ให้เปนสิทธิ์สักสองสามตามจินดา
พี่ช่วยตัดลัดเรื่องให้สมหวัง	ถึงสึกชีที่กาหลังเสียนัดน่า
นี่ปลายบทสังคามาระตา	ขอเชษฐาหาให้อิกคนเอย
ฯ ๑๒ คำ ฯ
บทที่ ๕ ของหญิง
๏ ฟังสังคามาระตาน่าสงสาร
ต้องแต่งถ้ำทำท่ามาช้านาน	กำหนดการก็ไม่แน่ยังแชเชือน
ฉันรับบทมะเดหวีไม่หนีคำ	แต่บุษบาจะพลอยทำให้จำเปื้อน
ไม่แน่ไหนแต่อาไลยใหลเลือน	อึ้งเอื้อนอยู่ไม่อาจจะขาดคำ
ให้ตัดกลางสร้างหนังแล้วแล้วฤๅ	เกรงแอหนังจะรื้อฉันเข้าค่ำ
มะเดหวีไม่มีบทกำหนดทำ	แท้บุษบาเจ้ากรรมของฉันเอย
ฯ ๖ คำ ฯ
บทที่ ๖ ของชายที่ ๑
๏ เนาในติกาหรังวังสถาน
เปนไข้ใจให้อาวรณ์ร้อนรำคาญ	แต่คิดการที่ลอบประโลมลอง
พออนุชาคู่คิดขนิษฐา	กับพี่เลี้ยงประสันตามาทั้งสอง
เข้าชี้แจงแถลงความตามทำนอง	เอาอักษรสารสนองให้น้องยล
ทั้งสองฉบับสดับเรื่องเห็นเคืองขึ้ง	ก็นิ่งอึ้งอัดจิตรด้วยคิดฉงน
เมื่อวอนว่าตามประสาเข้าตาจน	ฤๅไม่พ้นความผิดมาติดตัว
น้องตอบโดยน้ำจิตรสุจริตรัก	ระวังนักมิให้มีราคีกลั้ว
ด้วยว่าเปนงานประชันเข้าพันพัว	จะเปลื้องตัวเสียก็อายแก่ชายชาญ
ฉันขอบคุณพี่การุญร่ำภ้อตัด	น้องก็รู้อยู่ชัดว่าขมหวาน
ถึงสักหมื่นอื่นฤๅจะเทียมประทาน	ก็ไม่นานดอกจะได้เห็นใจน้อง
ครั้นฟังฟังก็น่าสรวลสำรวลเล่น	ว่านางชเลยนั้นไม่เปนเช่นสารสนอง
เหมือนตีปลาหน้าไซไม่ปรองดอง	ถ้ารักน้องแล้วอย่าฉาวเสียคราวครวญ
ทุกวันนี้อนุชาอุส่าห์ชื่น	ทั้งเช้าค่ำกล้ำกลืนแต่กำสรวญ
เปนหลายทุกข์หลายเท่าเข้าประมวล	ให้รัญจวนใจสวาดิ์เพียงขาดใจ
ดังแผ่นทรวงพุพองเป็นหนองซาม	อย่าได้ถามเลยว่าเจ็บสักเพียงไหน
ยิ่งเยียวยาโรครักยิ่งหนักไป	ไม่เห็นใครที่จะมาพยาบาล
ชะรอยบุญบุพเพพาศนา	จึงเชษฐาให้มีจิตรคิดสงสาร
มาถามดูรู้แน่ในอาการ	รับเป็นภารธุระมั่นช่วยผันแปร
ว่าโรคทรวงพังพองเพราะข้องขัด	เอาไม้กลัดเสี้ยมส่งให้บ่งแผล
ก็พลันหายคลายเจ็บในดวงแด	ยังเปนแต่เฝ้าติดอยู่นิดเดียว
น้องมิได้มีจิตรคิดเข็ดขาม	จะรื้อเข้าสู้สงครามสิหนามเกี่ยว
กลับอักเสบแสบยิ่งจริงจริงเจียว	โอ้ใครจะเยียวยาเล่าคิดเศร้าใจ
ก็เห็นแต่พี่ซึ่งมีเมตตาน้อง	จะตรึกตรองให้เห็นความหนามนี้ได้
ทั้งช่วยคิดประกอบยาทาหไทย	นั่นแลไข้ใจฉันจะพลันคลาย
ที่เชษฐาปรานีนุชช่วยอุดหนุน	ก็คิดคุณพี่อยู่ไม่รู้หาย
จะจงรักไปกว่าชีวาวาย	น้องนี้หมายใจเปนหนึ่งจะพึ่งพา
อันกำเนิดเกิดมาเปนบุรุษ	ได้ทุกข์สุดก็แต่สิ่งเสน่หา
กับมานะในสันดานการพูดจา	สุดแต่ว่าเปนชายอย่าหมิ่นชาย
น้องจะสู้สงครามด้วยความคิด	ถ้าสิ้นฤทธิ์รู้แน่จะแพ้พ่าย
ก็จะเชิดเรื่องนี้เปนนิยาย	ขึ้นถวายไว้ให้เล่นลครรำ
ซึ่งสังคามาระตาขอตัดบท	ก็ทราบหมดว่ายังเลื่อนแลเอื้อนอ้ำ
บุษบาราคาแพงควรแคลงคำ	แต่ว่าจำจะรังแกให้แชเชือน
แต่รุ่นเยาว์เท่าบัดนี้นะเชษฐา	ได้น้อยใจครั้งไรมาไม่มีเหมือน
ดังจารึกด้วยหมึกหมายถึงลายเลือน	ยากจะเกลื่อนเกลี่ยไกล่ให้หายรอย
น้องสนองพจมานสารสวัสดิ์	สารพัดสัตย์ซื่ออย่าถือถ้อย
ถ้าข้อไหนไม่งามเงื่อนแลเลื่อนลอย	จงตรองหน่อยอย่าด่วนแหนงระแวงเอย
ฯ ๓๖ คำ ฯ
บทที่ ๗ ของชายที่ ๑
๏ ได้ฟังข่าวกล่าวไข้ก็ใจหาย
ว่าจับสท้านหนาวเย็นเปนมากมาย	ทั้งผิวกายก็ร้อนรุ่มคลุมสไบ
โภชนากระยาหารก็ลืมรศ	อันโอสถซึ่งเคยประกอบหาชอบไม่
เห็นอาการจะนานคลายหลายวันไป	ดังจิตรใจน้องจะขาดอนาถทรวง
แต่เวียนถามโรคาเชษฐาน้อง	มิได้พร้องเลยในกิจการหลวง
ดังแสนเขาเท่าทับฤดีดวง	ให้เหงาง่วงหงอยจิตรคิดคนึง
ครั้นจะใช้คนสนิทธิดาเลี้ยง	มากล่าวเกลี้ยงคำงามถามข่าวถึง
ก็เกรงคนจะแหนงในสงไสยอึง	ด้วยพี่พึ่งจะนับน้องครองไมตรี
ถ้าไปได้น้องจะไปให้ถึงสถาน	พยาบาลโรคารักษาพี่
จะชอ้อนวอนถามไปตามที	ให้ปรานีบอกโรคที่รึงกาย
ทั้งจะวอนให้อุส่าห์เสพอาหาร	เห็นอาการเชษฐานั้นจะพลันหาย
นี่ตัวไกลใจเพียงจะขาดตาย	ได้แต่คอยข่าวคลายไม่วายวัน
อันอกน้องที่ต้องหนามสองสามแผล	ก็กำเริบขึ้นแหลแท้เวรฉัน
จึงพเอิญให้เจ็บป่วยลงด้วยกัน	เห็นแสงจันทร์แล้วยิ่งแสนเสียดายเดือน
จะแก้ใจด้วยกาพย์กลอนลครคิด	โคลงลิลิตกระบี่ปืนไม่ชื่นเหมือน
ยามนอนนอนกระสันนึกฟั่นเฟือน	คิดจะเตือนก็พอทราบซึ่งอาการ
อนุชาพากันวิตกนัก	จึงลิขิตลายลักษณ์อักษรสาร
มาต่างกายอยู่รักษาพยาบาล	อย่าไข้นานเลยจงหายเคลื่อนคลายเอย
ฯ ๑๘ คำ ฯ
บทที่ ๘ ของหญิง
๏ อภิวาทรับกระดาษบรรหารสาร
นิพนธ์ทรงแทนพระโอษฐโปรดประทาน	ได้ทราบสารก็สิ้นแคลงระแวงวน
ดังสุหร่ายทิพย์โรยโปรยลออง	ชำระหมองกระหม่อมฉันสักพันหน
มิเสียแรงที่เพียรพากฝากสกนธ์	ถวายชนม์ชีพไว้ใต้บาทมูล
สัจจังจิตรมิได้คิดรำพรรณภ้อ	คิดว่าก่อไม่สานตามเกรงความสูญ
เมื่อตรัสประภาษสิไม่อาจสนองทูล	เกรงจะภูลเพิ่มผิดเมื่อปลายมือ
จึงทูลฉลองโดยทำนองสุจริต	กระหม่อมฉันนั้นคิดตามจิตรซื่อ
ไม่ลบล้างบทเบื้องให้เคืองครือ	ใช่จะรื้อเสียไม่ริดำริห์ตรอง
ทุกวันนี้เว้นแต่หลับจึงลืมตรึก	คนึงนึกถึงพระคุณการุญสนอง
ที่สิ่งชั่วมิให้กลั้วใต้ฝ่าลออง	ที่สิ่งเคืองมิให้ข้องพระอัธยา
ประสาใจโดยที่สุจริต	ระแวงผิดจะติดพันไปวันน่า
เหมือนทรงดำรัสตัดภ้อในอักขรา	ว่าตีปลาน่าไซไม่ปรองดอง
ยามการุญก็เปนคุณอยู่ส่วนตัว	แม้นไม่โปรดก็จะชั่วมัวหมอง
ใช่ทูลทัดให้ขัดเคืองใต้เบื้องลออง	มาเกี่ยวข้องเปนเช่นนี้นี่เนื้อกรรม
ก็ทราบสิ้นอยู่ว่าปิ่นกระษัตริย์ศึก	หมายนึกในสงครามจะห้ำหั่น
ก็ย่อมหมายชนะกะได้กัน	กระหม่อมฉันฤๅจะกล้าเข้าฝ่าเกิน
ซึ่งหนามความรับสั่งมาครั้งนี้	ว่าหมอดียาชงัดตรัสสรรเสริญ
รับสอยส่งบ่งให้บุพโพเดิน	ไม่ทันเนิ่นสิหนามเกี่ยวน่าเหี่ยวใจ
รับสั่งให้ประกอบยาทาแผลหนาม	พิเคราะห์ความข้อนี้น่าสงไสย
พระโรคคลายย้ายยักกลับหนักไป	จนแพทย์ไม่ทันตรึกรำฦกยา
เห็นเหลือหมอจะหายาทาพระแผล	เกรงพระโรคจะแปรไปวันน่า
เมื่อแพทย์เดียวเวียนด้นค้นตำรา	เฝ้าตรึกตราถึงพระโรคจนเจียนงอม
ซึ่งจะให้เสื่อมคลายหายแผลหนาม	ทรงจับความเรื่องปลายที่หมายถนอม
เห็นพอจะคลายลงที่ทรงตรอม	นั่นและทูลกระหม่อมเปนทิพยา
ใช่จะทูลเกี่ยงกันนั้นมิได้	ด้วยสุดใจเหลืออกจะยกว่า
ซึ่งออกพระโอษฐโปรดปรานประทานมา	จะชุบเลี้ยงไปกว่าชีวันวาย
พระคุณเหลือเจือจอมกระหม่อมชุ่ม	ดังโพธิ์พุ่มแม่นมั่นสำคัญหมาย
ขอรองบาทยุคลจนวันตาย	ไม่หนีหน่ายหลีกเลี่ยงคิดเบี่ยงเบือน
จะทอดกายหมายว่าแทนฉลองบาท	ธุลีพาดมิให้หมองลอองเปื้อน
อาสาโดยสุจริตไม่บิดเชือน	ไม่ลอยเลื่อนหมายเปนหนึ่งจะพึ่งพา
เว้นเสียแต่ในภพนภาพื้น	นั้นสุดฝืนที่จะฝ่าทูลอาสา
ที่จัดจริงทุกสิ่งสนองมา	เปนสัจจาสารพัดจะขัดเคือง
อันสารสนองรองเบื้องบทรัช	ไม่สันทัดทูลความไปตามเรื่อง
ที่ข้อไหนไม่ประจักษ์ยังยักเยื้อง	ประทานโทษโปรดอย่าเคืองเบื้องบาทเอย
ฯ ๓๔ คำ ฯ
บทที่ ๙ ของชายที่ ๑
๏ สดับสารแสนโสมนัศา
ปานจุลจักรพรรดิขัติยา	ได้จินดาดวงรัตน์จำรัสเรือง
ทราบสุนทรที่อำนวยอวยโอษฐ์	เสนาะโสตรแสนประคิ่นจนสิ้นเรื่อง
สารพัดจะการุญไม่ขุ่นเคือง	แต่ยักเยื้องอยู่ที่ข้อจะต่อความ
ขอเชษฐาอย่าได้แคลงแหนงฉงน	อันอนุชานี้เปนคนเคยสนาม
ถ้าใครก่อพอเห็นเส้นคงสานตาม	มิใช่จะลามย่ามใจไม่เกรงกลัว
ด้วยเห็นว่าเปนเนื้อน้ำธรรมชาติ	ถึงจดมาศมิได้มีราคีกลั้ว
จึงสู้ออมตรอมจิตรไม่คิดกลัว	จนพันพัวเพิ่มวิตกในอกน้อง
ฉันบอกพี่ว่าหนามเหน็บที่เจ็บเหลือ	ก็มิเชื่อเนื้อกรรมมาจำสนอง
ที่ข้อแคลงแหนงฤไทยในทำนอง	ไม่การุญขุ่นข้องหมองกระมล
น้องใจซื่อถือว่าพี่เปนที่หวัง	จะปลูกฝังแล้วควรรักเปนพักผล
เหมือนหว่านกล้านาปลังริมฝั่งชล	จะงามต้นไปทุกกอแตกหน่อรวง
อย่าประวิงกริ่งเหตุเลยเชษฐา	ว่าน้ำน้อยจะเสียนาต้องคว้าสวง
จงเห็นรักประจักษ์แจ้งใช่แสร้งลวง	ก้ควรท้วงแล้วที่กลัวจะมัวไป
ฉันขอบคำพี่ร่ำว่าเมตตาน้อง	ช่วยตรึกตรองเว้นแต่หลับหาลืมไม่
ครั้งนี้น้องก็หมายมั่นสำคัญใจ	จะรื้อไข้ก็เพราะพี่พยาบาล
ซึ่งให้จับเรื่องปลายจะคลายเจ็บ	เมื่อหนามเหน็บอยู่ยังหาแต่ยาสมาน
เห็นเหลือกำลังประทังทุกข์ที่ทรมาน	กระยาหารมื้อหนึ่งลงครึ่งช้อน
ถึงจะสูญสิ่งสวาดิสิ้นวาศนา	น้องจะเอาใจไว้ท่าเชษฐาก่อน
จะสู้ยากพากเพียรไปเวียนวอน	กว่าจะอ่อนผ่อนจิตรคิดเมตตา
ซึ่งเชษฐาตอบตัดว่าขัดข้อง	ด้วยโรคน้องนี้ยังยากเหลือรักษา
ฉวยหายแล้วจะกลับเล่าเฝ้าขอยา	ฟังพี่ว่าก็เห็นต้องทำนองความ
อันธรรมดาหญิงชายทั้งหลายหมด	ควรกำหนดได้ฤๅหนอน้องขอถาม
ย่อมทุกข์โศกโรคร้อนทุกรูปนาม	ใครไม่ห้ามหักได้ใจเจตนา
เป็นนิไสยประเพณีชาตรีบุรุษ	มิรู้สุดสิ้นสวาดิ์แลปราถนา
ควรฤๅพี่ช่างไม่คิดอนิจา	ให้อนุชาทุกข์ตรอมออมอาไลย
จงเห็นว่าน้องหมองจิตรคิดขัดสน	เหมือนนอนว่ายสายชลชเลไหล
จะหมายฝั่งมหาสมุทก็สุดไกล	จะพึ่งไม้ขอนน้อยไม่ลอยเคียง
จะอ่อนแรงสิ้นกำลังประทังว่าย	ก็หมายใจว่าจะตายนี้แท้เที่ยง
ได้แต่กุศลผลสัตย์ไว้เปนเสบียง	บำรุงเลี้ยงชีพว่ายอยู่หลายวัน
อันพี่นางอย่างเทพอับศร	ซึ่งเขจรจากสถานพิมานสวรรค์
มาช่วยน้องในมหาสาครคัน	ให้รอดชีวันพ้นชลทนเวทนา
ทุกวันนี้ไม่ลับล่วงเพราะห่วงน้อง	ด้วยรักสองดรุณเรศกับเชษฐา
เหมือนถือสัตย์ว่ายวนในชลชลา	จนนางฟ้ามาชูช่วยไม่ม้วยมรณ์
จะเปรียบปรายคล้ายพระลอรัญจวนจิตร	เมื่อต้องวิทยาน้องสองสมร
ไม่อาไลยในสุรางค์แลนคร	สู้สัญจรไปสมสองได้ครองกัน
อันเรื่องอิเหนานั้นก็คิดเปนนิจอยู่	จะพันตูสู้ศึกสงครามขัน
แต่ยังขัดอยู่ด้วยแผลนี้แก่วัน	ฤๅแสงจันทร์นั้นไม่คอยน่าน้อยใจ
โอ้ดวงเดือนเลื่อนฟ้าวราฤทธิ์	ยังดลจิตรพี่นางบ้างฤๅไฉน
ให้พาน้องสองสมรเขจรไป	พอพี่ได้พบภักตร์รู้จักเอย
ฯ ๔๐ คำ ฯ

บทที่ ๑๐ ของหญิง
๏ ชลีกรอ่อนศิโรตม์รับสั่งสาร
น้อมสดับจับโสตรโปรดประทาน	พระบรรหารล้วนเลิศประเสริฐทรง
ดังตรีเนตรประเวศดาวดึงษ์หวัง	ประสิทธิ์สังขวารินมาโสรจสรง
เฉลิมยศปรากฎขจรพงศ์	เปนฉัตรทรงร่มเกล้ากระหม่อมเย็น
พระเดชานุภาพเพียงปราบภพ	ไม่เล็งลบในทวีปชมพูเห็น
พระเมตตาดังมหาพิรุณกระเซ็น	มิได้เว้นว่างหน้าข้าลออง
น้ำพระไทยใสสุดจะเอื้อมอ้าง	จะไว้หว่างเกล้าจอมกระหม่อมสนอง
ประภาษพจน์แต่ละคำดังจำลอง	จารึกทองไว้กับแผ่นศิลางาม
ด้วยการุณังหวังพระไทยในนพมาศ	แต่ธรรมชาตินี้เชื่อเพียงเนื้อสาม
เพราะน้ำย้อมช่วยถนอมจึงชูนาม	เห็นไม่งามรับยาราชาวดี
ที่ตรงแท้แน่นพคุณถ้วน	นั่นและควรเครื่องคู่ให้ชูศรี
อันเนื้อต่ำช้ำยาราชาวดี	ที่ทูลนี้โดยรักไม่ชักแช
ก็ทราบสิ้นในระบิลพระโรครบ	หนามกระทบยอกช้ำระกำแผล
ทำไมกับเสี้ยนนิดไม่คิดแปร	วิตกแต่ข้างสงครามให้งามควร
ซึ่งนิไสยประเพณีชาตรีบุรุษ	มิรู้สุดสิ้นมาดสวาดิ์หวน
ก็ชอบชื่อในระหัศตรัสประมวล	ประทานถ้วนทูลถามด้วยความแคลง
อันธรรมดาว่ากุมารประธานโลก	จะซูบโศกเฝ้าช้ำเปนคำแฝง
ด้วยสงครามนั้นสิค้างอยู่กลางแปลง	ว่าศึกทรวงหน่วงแย่งไว้หว่างการ
จะยั้งทัพกลับรอพอประทะ	รักษาแผลพระอุระเห็นผิดสาร
ฤๅเยื้องเล่นเช่นราชาธิราชชาญ	นั่นทหารลองพระไทยให้แจ้งจริง
เมื่อทูลกระหม่อมนี้เปนจอมจรรโลงเลิศ	พระโรคเกิดตรัสเยื้องอย่างเรื่องสมิง
เห็นไม่ต้องพระธรรมนูญทูลท้วงติง	ประทานโทษโปรดอย่ากริ่งว่าทูลเกิน
พระวาจังหวังเกล้ากระหม่อมเปรียบ	ประทานเทียบเทียมเทพสรรเสริญ
เปนอับศรรักษาชลาเนิน	สำหรับเชิญช่วยชีพให้พ้นชล
ก็ควรขอบชอบพระกำหนดอ้าง	แต่ใช่นางจะช่วยศุขทุกแห่งหน
จะขึ้นพ้นกระสินธุ์สายที่ว่ายวน	นั่นกุศลส่วนพระองค์ดำรงชู
อันสองนางอย่างเรื่องพระลอดิลก	ประทานยกบทห้ามยังคร้ามอยู่
จับเมื่อจากหมันหยามาพันตู	จะได้ดูระเด่นโศกวิโยคโทรม
ศศิธรจรดลบันดาลเดช	ก็สังเกตตามรับสั่งยังบังโฉม
ไม่เด่นดวงมืดมิดปิดโพยม	สุดที่โทมนัศคอยน่าน้อยใจ
อนิจาแขดวงจะล่วงรีบ	สี่ทวีปส่องกระจ่างสว่างไข
ที่มืดมนัศขัดข้องหมองฤไทย	ไม่เรื่อไรเมฆปิดเจียนมิดดวง
ทั้งสูงโสดนับโยชน์เหลือโอษฐ์แถลง	ชมแต่แสงไม่ทันสิ้นเมฆินหวง
สู้ทนมืดฝืดช้ำระกำทรวง	จะถามท้วงเกรงจะเคืองเบื้องบาทเอย
ฯ ๓๔ คำ ฯ
บทที่ ๑๑ ของชายที่ ๑
๏ สำเนาลักษณ์อักขรานุชาสนอง
โดยระบอบชอบความตามทำนอง	สิ่งใดข้องคำขัดอย่าตัดใจ
ซึ่งสรรเสริญอนุชามาทั้งเรื่อง	ก็กระเดื่องดินฟ้าสุธาไหว
สมพรปากให้เปนจริงทุกสิ่งไป	น้องจะได้โกยกองสนองคุณ
ว่านพมาศชาติทองคำเปนน้ำสาม	ช่วยชูนามย้อมเนื้อเกื้อหนุน
ฟังก็งามตามประสาไม่การุญ	เหมือนน้ำขุ่นแต่กลั้วกลิ่นจึงกินเย็น
อันที่กำเนิดเกิดบ่ออุไรร่อน	ทั่วนครที่มีอยู่น้องรู้เห็น
ได้ร่อนแล้วแล้วก็ได้ไปไว้เปน	จะชี้เช่นน้ำเนื้อเห็นเหลือประมาณ
ถึงบ่อบางตะพานใหญ่ก็ได้ฟื้น	ก็ไม่ยืนเนื้อน้ำซ้ำแตกฉาน
อันอัตปือเขาฦๅแร่แต่บุราณ	น้องก็พานพบบ่อได้พอเพียง
แต่ร่อนลองสองตำบลจนล้นเหลือ	จะถือว่าเนื้อแปดที่ไหนนั้นไม่เที่ยง
บ้างสูงน้ำต่ำนิดพอชิดเคียง	บ้างก็เพียงสี่เศษสังเกตตา
อันบ่อบางตะพานน้อยนี้ลอยเลิศ	เปนที่เกิดชมพูนุทเห็นสุดหา
ถึงร่อนได้ก็แต่ล้วนคู่ควรราคา	จึงอุส่าห์สู้ลำบากพากเพียรกาย
จะสูงต่ำน้ำเนื้อนั้นทราบสิ้น	แต่รักถิ่นธรรมชาติจึงมาดหมาย
ทำไมกับการสงครามเปนความปลาย	ซึ่งจักนิยายรามัญรำพรรณมา
นั่นยกไว้ต่อเมื่อแน่จะแพ้ฤทธิ์	จึงจะคิดหาเหตุลองเชษฐา
เปนมั่นแม่นแม้นมิเฮก็ได้ฮา	พี่แต่งตาไว้คอยดูเงี่ยหูฟัง
เมื่อหนามเหน็บเจ็บสวาดิ์เพียงขาดชีพ	ฤๅกลับบีบให้แผลช้ำเนื้อกรรมหลัง
สงสารตัวมัวรักพี่จริงจัง	พี่หากชังน้องนี้แน่จึงแปรปรวน
โอ้อาไลยประหนึ่งใจจะจากร่าง	ฤๅพี่นางก็มาเอื้อนให้เตือนหวน
แม้นรู้ว่าถ้ามิได้แล้วไม่กวน	จะสู้ม้วนหน้าเศร้ากอดเข่าตรอม
นี่เวรเคยได้เชือนชักสมัคสมาน	ทรมานมิใช่คู่เข้าชูถนอม
มาตามทันชาตินี้มีแต่ตรอม	สุดจะอ้อมอกช้ำระกำใจ
ครั้นคิดคำที่ร่ำว่าเมตตาน้อง	สิ่งประสงค์มิให้ข้องอัชฌาไศรย
เว้นแต่ดวงดอกฟ้านภาไลย	ในต่ำใต้แล้วคงเสร็จสำเร็จรัก
ยังจับจิตรคิดคุณมิรู้หาย	ฤๅมากลายเปนแสลงพึ่งแจ้งประจักษ์
เพราะดวงเดือนไม่เลื่อนล่องจึงหมองภักตร์	ครั้นส่องนักเกลือกจะเบือนให้เดือนอาย
น้องขอถามถึงความไข้ด้วยเชษฐา	ได้ยินข่าวกล่าวว่าโรคาหาย
จงอยู่ชมธิดาสามแต่ตามสบาย	อันน้องชายนี้อย่าคิดให้จิตรพะวง
โอ้สองสมรมิตรขนิษฐนาฎ	แม้นสิ่งสวาดิ์พี่ไม่เสร็จสำเร็จประสงค์
จะจาบัลย์รันทดกำสรดทรง	เชษฐาจงกรุณาเมตตาเอย
ฯ ๓๒ คำ ฯ

บทที่ ๑๒ ของชายที่ ๓
๏ ฉันทราบข่าวเล่าฦๅกันอื้อฉาว
ว่ามีโจทย์กล่าวโทษด้วยเรื่องราว	ขอกราบท้าวเรียนฟ้องทำนองความ
เปนสาหัสคัดข้อต่อสาเหตุ	ปฏิเสธกลับความให้งามสนาม
ในข้อหาว่าฉันขันประชันงาม	ไม่ต่อตามราคาว่าเต็มแพง
ข้อหนึ่งว่าของดีไม่มีชั่ว	ฉันปลุกปล้ำจำให้มัวด้วยลมแสลง
จะแบกบาปหาบหักจนหนักแรง	แยกแย้งไม่เกรงผิดจนติดพัว
สู้ฟันฝ่าสามิภักดิ์รักสินจ้าง	มณีนางแผ้วผ่องว่าหมองสลัว
เอาเท็จแฝงแต่งคำให้จำมัว	แกล้งถมชื่อฦๅทั่วจนมัวนวล
ในข้อหาทราบมาพอสมนึก	ที่ตรอมตรึกจะใคร่ให้คุณไต่สวน
ที่ข้อแฝงแต่งคำยังอำยวน	ให้ถามทวนเบิกความตามข้อฟ้อง
แต่คอยฟังตั้งท่าทิวาเนิ่น	กำหนดเกินนั้นเลื่อนจึงเตือนสนอง
ข้อคดีนี้ได้ทราบกราบฝ่าลออง	ฤๅเกี่ยวข้องอยู่เพียงเท้าเจ้าคุณเธอ
คือตัวใครกล่าวโทษเปนโจทย์อ้าง	ที่เรื่องร่างข้อคำนำเสนอ
แม้นเจ้าคุณได้อำนวยอวยเออ	โปรดอย่าเพ่อฟังความถามฝ่ายเดียว
จงวินิจฉัยไตร่ตรองให้ถ่องแท้	โปรดแปรสำเนาความตามซีกเซี่ยว
ให้สะส่างสว่างอกที่รกเรี้ยว	เดือนหงายจะได้เที่ยวเล่นอิกเอย
ฯ ๑๖ คำ ฯ
บทที่ ๑๓ ของชายที่ ๒
๏ สนทนาอยู่กับนายถึงรายหนาม
พอพี่ใช้ให้มาแจ้งแถลงความ	พิเคราะห์ตามคำว่าก็น่าแคลง
แต่เวียนอ่านสารสำนวนทวนหลายกลับ	ดูเลื่อนลับคมขำเปนคำแฝง
เห็นความนิดที่ข้อว่าราคาแพง	ไม่โจ่งแจ้งต้นปลายให้ทายเดา
เหลือปัญญาตรึกไตรจะไต่สวน	ด้วยความทวนทบเยื้องไปเรื่องอิเหนา
ไม่ได้เห็นไม่ได้รู้เลยหูเรา	นี่ใครเล่าประหลาดหนอมาก่อการ
จึงนำสำเนาเค้ามูลขึ้นทูลสนอง	ตามเรื่องฟ้องโจทย์หาให้ว่าขาน
เกรงเกลือกจะไม่มีสักขีพยาน	ตระลาการถูกอุทธรณ์แน่นอนใจ
ท่านยิ้มเยื้อนเอื้อนโอษฐ์โปรดประภาษ	ฟังประหลาดเหลือสังเกตนี่เหตุไฉน
ทั้งข้อหาก็น่าแหนงแคลงฤไทย	เมื่อใครมิได้มากล่าวโทษเปนโจทย์ยัน
ครั้นจะว่าแสร้งสงไสยก็ใช่ที่	เห็นจะมีผู้กระตุ้นให้หุนหัน
ช่างต่อติดผิดถูกเข้าผูกพัน	ยังมิทันที่จะเชิดสิเกิดความ
แล้วท่านกลับหารือรื้อปฤกษา	กับตัวฉันประสันตาด้วยเปนสาม
รู้ฤๅไม่อย่างไรอยู่ดูงุ่มง่าม	ใครต่อตามให้จนขึ้นราคาแพง
เมื่อเราสำรวลอยู่ไม่รู้เรื่อง	เขาฦๅเลื่องที่ตรงใครก็ไม่แจ้ง
ทั้งไม่มีผู้จะกล้ามายุแยง	มิรู้แห่งจะตรึกไตรใคร่ครวญ
ถ้าหากว่ามีผู้บอกออกตัวให้	เห็นพอจะวินิจฉัยไต่สวน
นี่เปนแต่ฦๅอื้อฉาวกล่าวทบทวน	จะเก็บประมวลเอามาฟ้องแลร้องฎีกา
กฎหมายห้ามตามธรรมนูญกระทรวงศาล	ตระลาการผู้บังคับอย่ารับว่า
แต่เปนความมลทินเขานินทา	ผูกสาเหตุเชษฐาว่าน้อยใจ
อนุชาก็คิดแค้นแสนพิโรธ	แต่หารู้ที่จะโกรธผู้ใดไม่
ฤๅพี่หากชังฉันนอนฝันไป	ก็ผิดนิไสยใช่ที่จะควรเปน
ฉันใดจะได้ตัวคนโกรธพี่	ใครตาทิพหนอช่วยชี้ออกให้เห็น
จะสืบสาวลมปากนี้ยากเย็น	ประหนึ่งเล่นปิดตาเที่ยวหากัน
ท่านให้น้องสนองมาว่าความพี่	ถ้าแม้นมีผู้ถ้อยยำคำมั่น
จะออกเปนตัวว่ากล้ายืนยัน	ก็ให้ไปว่ากันในวันแรม
อันข้อฟ้องน้องฟังกระแสตรัส	มิให้ผัดนัดเลื่อนถึงเดือนแจ่ม
ทั้งท่านบ่นอยู่ด้วยความหนามเหน็บแนม	ไม่มีแย้มยิ้มสรวลสำรวลเลย
เห็นพระจริตปรวนแปรกว่าแต่ก่อน	เฝ้าอาวรณ์ถอนพระไทยไม่สรงเสวย
สารพัดจะผิดจริงทุกสิ่งเคย	จนลืมเลยเรื่องอิเหนาคิดเผาเมือง
น้องขอเชิญไปตรวจงานการวัดใหม่	พอชูพระไทยที่กำสรดให้ปลดเปลื้อง
เหมือนพี่ได้การุญอย่าขุ่นเคือง	อย่าให้เปลืองวันคืนไปหมื่นปี
ทั้งทุกข์ฉันจะบันเทาที่โหยหา	ประสันตาก็คลายหายปวดฝี
น้องชะอ้อนวอนว่าจงปรานี	ในราตรีพรุ่งนี้เชิญดำเนินจร
อันข้อดำรัสตรัสประภาษนั้นอาจหาญ	ตามทำนองตระลาการไม่โอนอ่อน
เชษฐาจงอวยโอษฐ์ที่โทษกร	อย่าตัดรอนเลื่อนนัดผัดผ่อนไป
ฉันขอกระซิบความลับกำชับพี่	ที่หนามนี้คิดถวายให้จงได้
เบื้องน่าถ้ามิงามความชอบไซ้	จึงอย่าได้นับหน้าอนุชาเอย
ฯ ๓๘ คำ ฯ
บทที่ ๑๔ ของชายที่ ๓
๏ ลิขิตสารโดยการสุจริต
ได้แจ้งร้อนใช่นอนอารมณ์คิด	สัจจังจิตรใช่จะเฉลยละเลยความ
แต่คอยฟังตั้งท่าทิวานับ	โสตรสดับคอยความสงครามสนาม
ตาตั้งระวังประตูคอยดูงาม	ตามสั่งมิให้คลาศประมาทเมิน
เห็นวาวแววแล้วไม่แน่อารมณ์เล่า	เรียนใต้เท้าทวนถามกลับขามเขิน
คุณอ้ำเอื้อนเหมือนฉันถามข้อความเกิน	มีกรรมพเอิญแล้วฤๅหนอน่าท้อใจ
สำคัญคิดจิตรจงแต่ตรงซื่อ	โอ้ยามนี้สิท่านรื้อนี่เหตุไฉน
ก็แล้วเถิดคุณอย่าให้วุ่นฉันต่อไป	จะเจียมใจเจียมตัวด้วยกลัวพราง
สารพันในอกหยิบยกแจ้ง	นี่ระแวงข้อใดหนอไม่พอหมาง
ไม่พอที่จะมามัวชั่วอยู่กลาง	อันเรื่องนางไม่ขอเพียรเรียนแล้วเอย
ฯ ๑๐ คำ ฯ

บทที่ ๑๕ ของหญิง
๏ สรวมชีพข้าบาทบรมนารถ
ควรมิควรขออย่าเคืองใต้เบื้องบาท	อันชีวาตม์อยู่ใต้ธุลีลออง
จะเท็จจริงไฉนไม่ทราบเกล้า	เปนแต่คำฦๅเล่ากล่าวสนอง
ว่าจอมเจ้าอิเหนานารถนั้นสมปอง	กระหม่อมฉันก็พลอยผ่องอารมณ์ครัน
เห็นศศิส่องผ่องแผ้วนภาพื้น	โดยแต่ชื่นแสงเดือนจนเชือนฝัน
ว่าจากถิ่นสู่ท่าสาครครัน	ประทับมั่นบางจากข้ามอารามตรง
จนฟื้นฝันแล้วยังมั่นไม่วายชื่น	เปนหลายคืนตั้งเพ้อละเมอหลง
ฝันประหลาดอนาถจิตรคิดพะวง	ฤๅจะส่งยศยิ่งภิญโญเรือง
ฤๅจะถอยอัพลานิรายศ	จะกำหนดลงไฉนไม่ได้เรื่อง
ฤๅจะผิดราชกิจระแวงเคือง	ประทานเปลื้องแก้นิมิตรประสิทธิ์พร
เหมือนพระอิศโรราชประสาทพจน์	ชำระรดอุปัทวะสละสลอน
เจริญสวัสดิ์สารพัดสถาวร	จะได้จรไปชมเดือนเหมือนฝันเอย
ฯ ๑๒ คำ ฯ
บทที่ ๑๖ ของชายที่ ๑
๏ เปนน่าสรวลสำนวนคำช่างทำเส
เดิมไม่แจ้งก็สำคัญว่าฝันคะเน	มิรู้เล่ห์สุกระสารจึงเสียกล
ซึ่งเชษฐาว่าอิเหนานั้นสมหวัง	น้องฟังฟังก็แหนงนึกตรึกฉงน
บัดนี้ระเด่นเปนขุนแผนแสนขลังมนต์	ผูกภาพยนต์มาหาน้องวันทองไป
อันท่านแท้องค์อิเหนาอสัญหยา	ย่อมเรืองณรงค์ทรงปัญญาจะหาไหน
ทั้งสมบัติพัศถานออกลานใจ	ควรจะได้นางดาหาวราทรง
ด้วยมะเดหวีก็รับรักช่วยชักเย่อ	ไหนพวกพ้องจะอือเออเสนอส่ง
รู้จักภักตร์ตระหนักนามอยู่สามอนงค์	ล้วนแต่จงใจพุ้ยตะกุยตะกาย
ขี้คร้านฟังขี้คร้านเชื่อมันเหลือยุ่ง	จะใส่ถุงถ่วงให้ละลายหาย
แต่เสียแรงที่กำเนิดเกิดเป็นชาย	จำจะส่ายเสียให้เฟื่องตามเรื่องราว
เจ้าข้าเอ๋ยนักเลงเล่นจงเห็นประจักษ์	อยากปลูกรักไว้กันกาจะพาฉาว
ถ้าแม้นได้เปนเพื่อนชมเดือนดาว	จึงค่อยกล่าวขอสู่ได้ดูใจ
ประการหนึ่งฟังให้รู้ในเชิงด้วย	ถ้าแต่งมวยแล้วเราอย่าเข้าใกล้
เล็บจะหักเสียดอกพ่อฉันขออะไภย	ขอเชิญไปพูดกันสักวันเอย
ฯ ๑๔ คำ ฯ
บทที่ ๑๗ ของชายที่ ๑
๏ ขนิษฐน้องหมองฤไทยไห้หวน
ด้วยพี่นางขนางจิตรคิดมิควร	ฤๅมาปรวนแปรสวาดิ์เหมือนขาดรัก
จะว่าไปไหนเลยจะเล็งเห็น	ประหนึ่งเช่นว่าหงษ์หลงตกปลัก
สุบรรณบินรีบรุดไม่หยุดพัก	จนปีกหักตกตมระทมใจ
แต่เสร็จศึกสมนึกน้องได้ครองชื่น	ไม่มากคืนก็ใจจางทางพิศมัย
ด้วยข้อขำอำเอื้อนชายเกลื่อนไป	จึงเห็นว่าใจจะเกรงจิตรคิดคำปราม
ก็ใช่น้องจะฟื้นฝอยหารอยตะเข็บ	ใช่หนามเหน็บแล้วจะคงบ่งด้วยหนาม
คอยจะเยียวยาให้มิดผนิดความ	ได้ทำตามถึงสามครั้งไม่พังเค
ครั้นจะปรามห้ามกันไปก่อนพร้อง	เห็นพวกพ้องเขาจะชวนกันสรวลเส
ที่น้องว่าถ้ามิฮาก็ได้เฮ	จะต้องเร่เรื่องสงครามไปตามชิง
แต่เกรงผิดคิดตัวด้วยกลัวจะหมอง	ถึงหนาวเนื้อจะต้องกองอัคคีผิง
อนุชากาฝากนี้ยากจริง	แต่ความนิดหนึ่งก็กริ่งประวิงประแวง
แม้นคืนคายได้ดังจันทคาธจับ	เปนแต่เลียมเทียมทับพอลับแสง
จะบอกบริสุทธิ์ให้อย่าได้แคลง	มิให้แล้งฝนฟ้าทั้งนาดอน
ได้รู้เช่นเห็นงามสิ้นยามชื่น	น้องไม่คืนคิดเพียรมาเวียนหลอน
จะได้ดูเล่นสบายฝีพายคอน	ให้นายอากรผูกขาดเขามาดประมูล
โอ้อาไลยไยเชษฐานิราสวาดิ์	มิทันสมอารมณ์มาดจะขาดสูญ
เมื่อเคยเอนดูชูช่วยอนุกูล	ให้เพิ่มภูลสิ่งเสน่ห์ไม่เรรวน
เห็นเฉยเชือนครั้นจะเตือนก็เกรงจิตร	แต่ใคร่คิดทุกคืนค่ำกินกำสรวญ
เหมือนจะแสร้งแกล้งกลบให้รบกวน	เมื่อไม่ควรฤๅมาเคืองกระเดื่องใจ
น้องรับผิดแล้วที่ปลิดนางดาหา	จนเชษฐาได้หมองหมางทางพิศมัย
ก็สาเจ็บสิที่คิดให้ผิดไป	สาแก่ใจสิที่ช่างไม่รั้งรอ
ซึ่งพี่นางปรานีน้องไว้สองนัด	ก็เห็นชัดแล้วสวาดิ์สิทธิ์ขาดหนอ
อายุสัตว์เจ็ดสิบปีนี้มิพอ	ทำไมจะขอต่อชีวันได้พันปี
บุรุษฤๅควรถือเช่นไว้เปนอย่าง	เหมือนแอหนังท่าเรือจ้างกับปันหยี
สู้พากเพียรเวียนระไวเปนไมตรี	ได้สมนึกสึกชีชรารา
อันเดือนพิธีตรุษแม้นหลุดเลิก	เห็นสิ้นฤกษ์แล้วหนอต่อปีน่า
ฉวยจะเลยลับเลื่อนเดือนแรกนา	พระวสาสารทซ้ำอัมพวาย
ประจบจนชนเดือนสี่สิ้นปีเถาะ	ก็เปนเคราะห์จึงไม่สมอารมณ์หมาย
ใช่น้องจะคิดแก่ยากลำบากกาย	จะเพียรพายไปจนเสร็จสำเร็จรัก
แม้นชาตินี้มิได้ครองประคองชื่น	ด้วยได้อื่นรื่นสำราญสมานสมัค
ควรจำเภาะเจาะจงเอาทรงสพัก	ทำธงปักขึ้นบูชาจุฬามณี
จะตั้งจิตรพิศฐานการกุศล	เดชะผลสามิภักดิ์ที่รักพี่
จะเกิดเปนบุรุษไปในโลกีย์	ขอให้มีปรีชาเฉลียวการเกี้ยวพาน
บรรดาหญิงใช่ญาติสนิทให้จิตรประวัติ	เหมือนลมพัดถูกธงจงใจสมาน
จะนึกไหนได้สมหวังจิรังกาล	อย่ารู้รานรักร่ำระกำตรอม
การวิวาห์อย่าหน่วงเนิ่นให้เหินหาว	ต้องนอนหนาวนึกแพรดำร่ำกลิ่นหอม
ขอชมเดือนเหมือนเมื่อยังประนังประนอม	ประชุมพร้อมเช่นเชษฐาเคยพาพาย
อันเรื่องอิเหนานี้ขยาดไม่อาจต่อ	แต่เรื่องพระลอลิลิตนั้นยังมั่นหมาย
ถึงพงศ์เผ่าเขาห้ำหั่นชีวันวาย	ก็นับว่าชายตายด้วยรักประจักษ์จริง
ต้องถืออย่างเรื่องอุเซ็นไว้เปนทำเนียบ	จะทานเทียบเปรียบปรายคล้ายทุกสิ่ง
เพราะแรงรักหักรอนสู้วอนวิง	ถึงเจ็ดปีมีแต่นิ่งไม่นึกจาง
อนุชาพจมานสารสุจริต	ขอเชษฐาอย่าได้คิดอางขนาง
มาก่อกวนชวนเชิญไว้พลางพลาง	พอเดือนสว่างจะได้จรเช่นก่อนเอย
ฯ ๔๔ คำ ฯ
บทที่ ๑๘ ของหญิง
๏ สงสารจิตรเหลือผัดแล้วอกเอ๋ย
ทรงพระคุณไม่การุญกระหม่อมเลย	มีแต่เปรยปรายเปรียบประเทียบมา
เมื่อสุจริตจิตรจริงทุกสิ่งซื่อ	มีกรรมฤๅกลับเห็นเปนโทษา
อนาถจิตรคิดคิดน่าอนิจา	โอ้ชาตาคล้ายจันทร์มณีพราหมณ์
ก็เพราะทรงอนุกูลการุญเลี้ยง	จึงเรียบเรียงศุภอรรถมาตรัสถาม
ได้ทูลสนองโดยทำนองสำเนาความ	ตามจริงสิ่งสัตย์ไม่ดัดแปลง
พเอิญเปนกุศลเข้าดลแทรก	แย้งแยกความจริงเปนสิ่งแฝง
ความสัตย์ที่วิบัติเปนคำระแวง	กลับเปนแกล้งแย้งแยกแหวกกัน
สู้สามิภักดิ์รักเบื้องบทรัช	ด้วยความสัตย์ใจจริงทุกสิ่งสรรพ์
โอ้ยามหนาวคราวระดูเหมันต์	เวลานั้นลืมหนาวเปนคราวเพลิน
จึงชวนเชิญโฉมอัปศรไปชมชล	เสาวคนธ์จึงได้ฟุ้งจรุงเหิน
ฤๅมีโทษที่พาจรสาครเกิน	กระนั้นแน่แท้พเอิญว่าเวรจอง
โอ้เทวาองค์ใดมาให้โทษ	จึงส่างโปรดเคืองคำที่นำสนอง
ที่สุจริตคิดเปนข้าใต้ฝ่าลออง	กลับเปนเปลือกท่านเลือกดองไม่เปนอัน
กว่าจะต้องคำบุราณว่านานเห็น	สิจวนเจียนจะไม่เปนกระหม่อมฉัน
กว่าจะเห็นสิท่านเล่นเสียครันครัน	ถ้ากระนั้นก็ตายเปล่าน่าเศร้าใจ
โอ้สัตว์ผู้ยากไร้ปากยากทุกสิ่ง	สัจจังจริงก็ไม่กู้ชูตัวไหว
ท่านยังไม่สมก็ตรอมตรมด้วยเกรงไภย	ครั้นท่านได้ยิ่งโทษทับกลับความ
ได้พึ่งพระเดชปกเกษเป็นฉัตรกั้น	รวีวันเดือนสิบเอ็ดขึ้นสิบสาม
จึงขึ้นชื่อฤๅเลื่องกระเดื่องนาม	งามด้วยชุบเกล้าย้อมกระหม่อมชู
ครั้นยามเคืองเบื้องบาทสิคาดโทษ	โอ้แสนโหดชั่วช้าน่าอดสู
มืดมิดปิดสิ้นทุกประตู	จนอุดอู้เพียบล่มลงจมลำ
เดชะผลกตัญญูนั้นชูช่วย	กับสัตย์ด้วยนั้นเปนที่อุปถัมภ์
ชาตาพ้นอำพุอุระระยำ	กุศลนำขึ้นนระสละเคือง
จึงทรงดำริห์ถึงความเมื่อยามหลัง	มีรับสั่งทวนถามมาตามเรื่อง
จะกราบทูลให้ประจักษ์ไม่ยักเยื้อง	ซึ่งจะเปลื้องฤๅมิเปลื้องสุดแต่ใจ
ที่รอรั้งหวังจะให้ประมูลเพิ่ม	เหมือนเช่นเดิมฦๅกันสนั่นไหว
จึงหน่วงนัดผัดเดือนเลื่อนออกไป	เห็นมากไหนจึงจะล่มนิยมยอม
อันแอหนังท่าเรือจ้างอย่างเช่นตรัส	นั่นท่านชัดคู่คงจะจงถนอม
ถึงสักหมื่นพระวษาชรางอม	ก็ประนอมจิตรจงอยู่คงงาม
ที่ทูลกระหม่อมทรงตรอมด้วยนัดเนิ่น	เกรงพระชนม์นั้นจะเกินกำหนดห้าม
เปนปะวังทะศกยกข้อความ	พิกัดห้ามความคู่สู้สืบพยาน
ประการหนึ่งถึงจะสู้สงครามเล่า	ก็ไม่เพราเคล่าคล่องทำนองหาญ
จึงรีบร้นขนไปให้ทันกาล	แต่ชนมานยังหนุ่มสาวคราวรื่นรวย
แม้นทราบลงตรงแท้แน่กระนั้น	กระหม่อมฉันผู้ไปเล่นก็เห็นด้วย
ว่านางใดดังใบไม้ได้ลมชวย	ก็เออเอยลงให้เห็นเปนใจดี
เจ้าข้าเอ๋ยหญิงใดอย่าใจดื้อ	ไม่ทันอือก็ให้ปรึงถึงข้างที่
นั่นแลแน่แท้ว่ายอดกระสัตรี	ลูกหลานมีจะสอนใหม่ให้ใจลอย
ซึ่งทรงขยาดตัดขาดเรื่องชวา	ก็บุษบาที่ไหนนี่มีบ่อยบ่อย
ประภาษตรัสต้องขาดความไปตามรอย	ใช่ฟื้นฝอยหาตะเข็บให้เหน็บแหนม
ซึ่งทรงศรัทธาเอาผ้านั้นทำธง	ต้องประสงค์เช่นหลังครั้งเดือนแจ่ม
ทรงสละมัจฉริยะไม่ปะแปม	ต่อเดือนแรมจึงจะค่อยไปโมทนา
แพรดำร่ำนั้นจะทำคัมภีร์รัด	จะตั้งสัตยอะธิฐานพานภพน่า
จะเกิดไหนขอให้งามตามเจตนา	เหมือนดังผ้าห่อมั่นพันคัมภีร์
อย่าให้หมองลอองวายุพาพาด	อย่ารู้หวาดไหวตรงอยู่คงที่
ประสายากบริจาคได้ตามมี	กุศลนี้ขอถวายใต้บาทมูล
ขอให้ทรงภิญโญยิ่งทุกสิ่งศุข	ชื่อว่าทุกข์เคืองระคายจงหายสูญ
ถ้วนหน้าข้าลอองสนองทูล	จงเพิ่มภูลสิ่งศุขทุกหน้าอนงค์
ซึ่งจะทรงเรื่องพระลอต่ออิเหนา	ตามสำเนาลิลิตนั้นฉันต้องประสงค์
นั่นพระลอมิได้ปองสองนางจง	พระลอหลงคุณสาตรจึงอาจจร
ที่ต่อไปนั้นไฉนไม่ทราบเรื่อง	ประทานโทษโปรดอย่าเคืองว่าทูลหลอน
ใช่จะหวงหน่วงไว้ให้ทรงวอน	จนต้องผ่อนตามทำเนียบเปรียบอุเซ็น
เปนเหลืออกที่จะยกรำพรรณแจ้ง	จะชี้แจงทูลถวายไม่หมายเห็น
แสนเทวศนองเนตรทุกเช้าเย็น	จะไปเล่นเกรงจะเคืองเบื้องบาทเอย
ฯ ๕๔ คำ ฯ
คำนำ
เพลงยาวเปนหนังสือบทกลอนอยู่ในจำพวกที่แต่งดีถึงชั้นเอกมีอยู่เปนอันมาก กรรมการหอพระสมุด ฯ ได้ปรารภว่าจะพิมพ์มานานแล้ว แต่การที่จะพิมพ์เพลงยาวลำบากกว่าพิมพ์หนังสืออื่น ด้วยเพลงยาวมีมากด้วยกัน เปนเพลงยาวเรื่องก็มี เพลงยาวนิราศก็มี เพลงยาวสังวาศก็มี สำนวนที่แต่งเปนหนังสือแต่งครั้งกรุงเก่าก็มี แต่งในกรุงรัตนโกสินทรก็มีทุกรัชกาล จะพิมพ์ให้ดีจำจะต้องจัดเพลงยาวให้เปนหมวดหมู่พิมพ์ต่อกันโดยลำดับสมัยที่แต่ง การที่จะทำให้สำเร็จในคราวเดียวเปนการมากแลยากอยู่จึงยังมิได้ทำ บัดนี้ ขุนโสภณอักษรกิจ รับจะพิมพ์เปนตอนๆ ตามแต่กรรมการจะรวบรวมแลเลือกให้พิมพ์ เห็นว่าเปนความคิดดีอยู่ จึงได้ตั้งต้นให้พิมพ์หนังสือประชุมเพลงยาวเปนภาคๆ เล่มนี้นับเปนภาคที่ ๓
เพลงยาวที่พิมพ์ในเล่มนี้ เปนเพลงยาวของคุณสุวรรณแต่ง ว่าด้วยอาการประชวรกรมหมื่นอับศรสุดาเทพ.
ดำรงราชานุภาพ สภานายก
พอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๓๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๖๓
อธิบายเพลงยาวจดหมายเหตุ
ของคุณสุวรรณ
เพลงยาวนี้เปนสำนวนผู้หญิงชาววังแต่ง เจ้าของเรียกว่านิราศ แต่ที่แท้เปนเรื่องจดหมายเหตุ ครั้งกรมหมื่นอับศรสุดาเทพ พระเจ้าลูกเธอในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ประชวรตั้งแต่เดือน ๔ ปีเถาะเบญจศก พ.ศ. ๒๓๘๖ ประชวรอยู่ช้านานกว่า ๖ เดือน การรักษาพยาบาลกวดขันแขงแรง ด้วยเปนพระเจ้าลูกเธอที่ทรงพระเมตตามาก ผู้แต่งเพลงยาวเปนข้าหลวงอยู่ในกรมหมื่นอับศรสุดาเทพอยู่ที่ตำหนัก จึงจดหมายเหตุการณ์ครั้งนั้นไว้เปนกลอนเพลงยาวสำนวนที่แต่งว่าตามนิไสยใจคอของผู้หญิงก็จริง แต่เมื่ออ่านพิจารณาดู เห็นว่ามีทางความรู้เรื่องโบราณคดีอยู่มาก ควรรักษาไว้มิให้สูญเสีย
ผู้ที่แต่งเพลงยาวนี้ แม้ไม่บอกออกตัวไว้ให้ปรากฎตรงๆ ก็รู้ได้โดยทางความในเพลงยาวกล่าวไว้ในที่แห่ง ๑ ว่าเปนของคุณสุวรรณแต่งเปนแน่นอนไม่มีที่สงไสย คุณสุวรรณนี้เปนธิดาพระยาอุไทยธรรมกลาง เปนราชินีกูลบางช้าง ได้ความตามที่ปรากฎในเพลงยาวนี้ ว่าแรกถวายตัวอยู่ในพระบรมมหาราชวัง เมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๓๘๔ ไปอยู่ในสำนักกรมหมื่นอับศรสุดาเทพ คุณสุวรรณเห็นจะชอบแต่งกลอนมาตั้งแต่ยังสาว ไปอยู่ในวังได้ ๓ ปีแต่งเพลงยาวนี้ดูก็สันทัดกลอนอยู่แล้ว แต่มามีชื่อเสียงเลื่องลือว่าฟุ้งเฟื่องในกระบวนกลอนเมื่อในรัชกาลที่ ๔ ด้วยมาในตอนปลายคุณสุวรรณเสียจริต อาการที่เสียจริตก็วุ่นไปแต่ในกระบวนแต่งกลอนอย่างเดียว กลอนที่คุณสุวรรณแต่งเมื่อเสียจริตแล้วบางทีก็ขบขัน ถึงท่องจำกันไว้ได้จนทุกวันนี้ก็มี เช่นบทลครเรื่องพระมเหลเถไถ คุณสุวรรณแต่งไว้ดังนี้:-
๏ เมื่อนั้น	พระมเหลเถไถมะไหลถา
สถิตย์ที่แท่นทอง............	ศุขา........................เล
วันหนึ่งพระจึงมะหลึกตึก	มเหลไถไพรพฤกษ์มฤกเข
คิดจะไปเที่ยวชมมะลมเต	มเหลไถไพล่เผลทั้งสองรา ฯ
๏ ครั้นถึงจึงเข้าตะหลุดตุด	ก้มเกล้าเค้าคุดตะหลาต๋า
มเหลไถกราบไหว้ทั้งสองรา	จึงแจ้งกิจจามะเลาเตา
ตัวข้าชื่อว่ามเหลเถ	ไม่สบายถ่ายเทกะเหงาเก๋า
จะกราบลาสองราหน้าเม้าเค้า	เที่ยวไปชมเป่าพนาลี ฯ
บทลครนี้ขันที่ไม่เปนภาษา แต่เข้าใจได้ดีว่าความเปนอย่างไร ยกตัวอย่างดังตรงว่า “วันหนึ่งพระจึงมะหลึกตึก” ที่ก็เข้าใจได้ว่า คือ “คิดขึ้นมา” ถ้าลองคิดต่อไปตรงว่า “ไม่สบายถ่ายเทมะเหงาเก๋า” ดูก็เข้าใจว่าคงไม่สบายถึงนั่งกอดเข่า ขันเช่นนี้จึงมักจำกันได้.
คุณสุวรรณถึงแก่กรรมเมื่อในรัชกาลที่ ๔ จะได้แต่งหนังสือไว้สักกี่เรื่องยังหาทราบไม่ แต่เพลงยาวจดหมายเหตุนี้มีอยู่ในสมุดเล่ม ๑ ซึ่งหอพระสมุดวชิรญาณได้มา จึงคัดมาพิมพ์ในสมุดเล่มนี้เปนครั้งแรก.
เพลงยาวคุณสุวรรณ
เรื่องกรมหมื่นอับศรสุดาเทพประชวร
๏ ขอบังคมพระบรมนาถา
ทั้งพระมิ่งมงกุฎอยุทธยา	อิกมารดาสุริยันต์พระจันทร
ทั้งครูผู้ได้สอนกลอนประดิษฐ	มาต่อติดศุภลักษณ์เรื่องอักษร
จะกล่าวคำร่ำคิดประดิษฐกลอน	ขอพระพรคุ้มสาระพัดไภย
นิราศร่ำทำอักษรเปนกลอนสด	ให้ปรากฎด้วยปัญญาอัชฌาไศรย
เมื่อเดือนสี่ปีเถาะเคราะห์เหลือใจ	ละห้อยไห้แสนคนึงถึงประชวร
เที่ยวบวงสรวงเทวาสุรารักษ์	ทุกสำนักพฤกษไพรไศลหลวง
ให้เคลื่อนคลายหายพระโรคที่โศกทรวง	เฝ้าบำบวงสรวงสังเวยเช่นเคยมา
ทุกเช้าเย็นเปนไปมิได้ขาด	สนองบาททูลกระหม่อมจอมเกษา
ผู้คนแลแออัดตามรัถยา	ทั้งโขลนจ่าหลวงแม่เจ้าพวกท้าวนาง
กรมหมอขอเฝ้าเจ้าตำแหน่ง	ต้องตกแต่งให้สำนักตำหนักขวาง
ข้างชั้นบนกรมหมอกับขุนนาง	พานหมากวางเรียงงามตามทำนอง
ท่านพระยาพิพัฒต้นรับสั่ง	เข้าในวังกับหลวงนายได้เปนสอง
ทั้งเย็นเช้าเข้าประจำตามทำนอง	คอยสนองโอษฐรับพระโองการ
ถ้าเพลาพระระวีสี่โมงเศษ	ต่างน้อมเกษทูลพระโรคโศกสงสาร
จะเบาพระองค์ทรงอะไรในอาการ	พระอาหารมากน้อยถอยทวี
ไม่ขัดข้องสองเพลามาไม่ขาด	เคารพบาทบงกชบทศรี
ข้างในนั้นเจ้าคุณมาทุกราตรี	อิกทั้งสี่พวกงานอาการเชิญ
สำหรับทูลเมื่อเพลาห้าโมงเช้า	เปนของเจ้าคุณคอยไม่ห่างเหิน
เพลาสองยามจอมสำหรับเชิญ	ไม่ละเมินต่างฉลองสองเวลา
หม่อมหม่อมพวกพระอาการพานคอยเหตุ	แสนสมเพชนั่งมองริมช่องฝา
มีอิกทั้งพวกขวางต่างตำรา	ทั้งพวกจ่าหม่อมเจ้าเฝ้าทวาร
ประชวรจับนับแน่นนั่งจนล้น	พอคลายคนหายแน่นไม่แก่นสาร
เห็นยังคงอยู่แต่หม่อมเชิญอาการ	ประจำบานประตูอยู่ไม่รู้วาย
กับคุณบัวพระสมุดนั้นสุจริต	คอยประดิษฐประดับเรื่องนิยายถวาย
อิกคุณสุดหม่อมกิ่งผู้พริ้งพราย	เล่านิยายต่างต่างอ้างอวดกัน
กับเจ๊กเหลียนเพียรไม่ขัดสันทัดคล่อง	ปัญญาว่องแก้ไวได้ขันขัน
ยกเอาเรื่องคุณขำขึ้นรำพรรณ	เปนเป็ดสุวรรณปีกหางเหมืองอย่างยนต์
มีต่างต่างช่างแสดงไม่แกล้งว่า	ถ้าสนธยาแล้วก็เห็นเปนสับสน
แต่หัวค่ำแน่นหนักหนาล้วนหน้าคน	แต่พอพ้นสองยามความก็คลาย
อิกเพลาหมอเข้าไปเป่าปัด	ก็แออัดเหลือล้นคนทั้งหลาย
เที่ยวจุกช่องมองแฝงตะแคงกาย	เจ้าขรัวนายเจ้าคุณนั่งบังประตู
จำเภาะมีช่องตาน่าหัวเราะ	มองเฉภาะลูกตาน่าอดสู
มีต่างต่างทางทำดูพร่ำพรู	เหมือนแมวหนูจ้องขยับจะจับไป
เวลาเสวยเกยหาดออกกลาดเกลื่อน	ดังไส้เดือนถูกแสงพระสุริใส
พอสี่ทุ่มเจ้าจอมกลับต่างหลับไป	เหลืออาไลยพวกประจบหลบไม่ทัน
จนล่วงเข้าหลายเดือนค่อยเคลื่อนคลาศ	ฝ่าพระบาทนั้นคลายวายโศกศัลย์
แต่ยังไม่ฟื้นพระองค์เช่นก่อนนั้น	ทรงพระกรรษะอยู่ไม่รู้วาย ฯ
๏ พอพระมิ่งทูลกระหม่อมจองมงกุฎ	ผู้ครองอยุทธยาสิ้นถิ่นทั้งหลาย
ทรงขุ่นข้องหมองพระไทยไม่สบาย	ไม่ผันผายออกพระโรงรัตนา
ก็ร้อนใจไม่มีใครเกษมสันต์	มาพร้อมกันน้อมประนมก้มเกษา
จอมเจ้าคุณกรมขุนกัลยา	ใครมาเชิญเสร็จเสด็จจร
หลวงนายศักดิเข้ามาพร้อมน้อมคำนับ	เคารพรับบพิตรอดิศร
ตัวของเราเล่าก็ตามเสด็จจร	ไม่นิ่งนอนระวังอรรถที่ตรัสการ
จึงได้เฝ้าเจ้าแผ่นดินพิภพราช	ได้ตามพระบาทติดเข้าไปด้วยใจหาญ
แต่พี่น้องใครไม่กล้าดูอาการ	ใครไม่หาญเข้าไปได้สักคน
แต่พระองค์วงเดือนนั้นไวว่อง	อุส่าห์ย่องเข้าไปได้ไม่ขัดสน
ครั้งนั้นได้เปนที่สามไม่ขามคน	จนเจ้านายรายร่นกันเข้ามา
นึกก็น่าใคร่ครวญส่วนข้างทุกข์	พระองค์ปุกกราบย้ายได้หลายท่า
ยังมีพระองค์ยี่สุ่นหนุนเข้ามา	นั่งซ้อนหน้าพวกเราเฝ้าบังคม
ท่านกรมขุนต้นรับสั่งคอยฟังเหตุ	พวกน้องน้องน้อมเกษคอยประสม
ดังฟังธรรมเทศนาปลงอารมณ์	ต่างน้อมก้มคอยสดับรับโองการ
ข้างพวกเจ้าพี่น้องหมอบซ้องน่า	เหลือตำราแลไปให้สงสาร
บ้างนั่งบังลับแลหมอบยอบกราบกราน	น่ารำคาญองค์มาลีนี่กระไร
เฝ้าหมอบร่นจนเข้าใต้กระไดสูง	จะลากจูงสักเท่าไรมิไปได้
จนเจ้านายรายถอยเลื่อนออกไป	ยังแต่ไทธิราชบาทมูล
กับตัวข้าฝ่าลอองคอยรองบาท	พอประภาษถึงพระโรคที่โศกสูญ
เอาเทียบพิศชิดพระองค์ทรงนุกูล	เห็นซูบสูญผิดฉวีพระศรีมัว
สุรเสียงเครือขัดตรัสผิดหมด	พระภักตร์สลดท่านจ้องมองจนทั่ว
ท่านร่ำสอนสั่งว่ารักษาตัว	จนขนหัวลุกซ่านสงสารครัน
จนท่านเรากราบกรานมาจนลับ	เจ้าจอมกลับตามออกมากำชับมั่น
มาตามส่งถึงที่อัฒจันท์	เจ้าคุณนั้นตามมานำน่าพลัน
ตั้งแต่วันนั้นมานราราช	จอมปราสาทอยุทธยามหาสวรรค์
ทรงรัญจวนป่วนในพระไทยครัน	จึงให้ทั่นพระยาศรีมาดูแล
ให้พระยาสุรเสนาเข้ามาเฝ้า	กำชัยเหล่าพวกหมอตามกระแส
หลวงนายศักดิพระยาศรีคอยดูแล	เปลี่ยนหมอแก้หมายให้คลายประทัง
กลับทวีขึ้นกว่าหลังดังก่อนเก่า	พระรูปเศร้าผอมกว่ามาแต่หลัง
เลยขัดพระชงฆ์ทรงกรรษะไม่ประทัง	อิกทั้งพระอาเจียนประชวรลม
โอ้พระคุณบุญบารมีช่วย	ทรงระทวยทับทวีเข้าประสม
เฝ้าทวนทบทับไปให้ระทม	แต่ตรอมตรมมิได้ชื่นสักคืนวัน
จนพร้อมพวกแพทยาเข้ามากลุ้ม	ท่านผู้คุมพระยาศรีอยู่ที่นั่น
กรมหมอถวายยาปฤกษากัน	พระโรคันนั้นค่อยคลายวายอาวรณ์
ต่างค่อยชื่นรื่นรวนที่ครวญใคร่	เด็กผู้ใหญ่ปรีดิ์เปรมเกษมสร
น้อมเกษีดุษฎีถวายพร	ตามนิวรณ์วาศนาประสาใจ
ข้าหลวงเหล่าเจ้าจอมหม่อมทั้งหลาย	ต่างยิ้มพรายเศร้าหมองค่อยผ่องใส
อิกหม่อมหม่อมจอมเจ้าเคยมาไป	นั่งไสวน้อมประนมบังคมคัล
ลางทีว่ามาได้ตามหมายมาด	ฝ่าพระบาทค่อยสว่างทางโศกศัลย์
ก็มีขึ้นต่างต่างอย่างทุกวัน	จะรำพรรณทุกข์ศุขคลุกกันไป ฯ
๏ บังเกิดบ่อบึงบอนเกสรราก	เปนอันมากกาบโคนต้นไสว
ทั้งน้ำค้างใบตั้งแลแกนใน	มีเป็ดไซห้วยหนองเจ้าของบึง
กรมหมอเปนไข้บ่นทนน้ำค้าง	เจ๊กเหลียนวางเข้าเปนเนื้อนั้นเหลือขึง
คุณเครื่องเปนกาบใหญ่ชักใบตึง	อันบ่อบึงพระยาศรีผู้ปรีชา
หลวงนายศักดิเป็นแกนในไส้เกสร	รากแก่อ่อนแต้มเติมเสริมสอดน่า
คุณหลวงนกยางจ้องเที่ยวมองปลา	คุณแม่ข้าเล่าก็พลอยเปนหอยไป
คุณขำเป็ดเตร็จเตร่เร่ลงสระ	คุณบัวประน้ำค้างปรอยย้อยย้อยไหล
กระทบกระทั่งใบบังจนแกนใน	พายุใหญ่พัดขเยื่อนแทบเลื่อนลอย
ทูลกระหม่อมจอมเกล้าคือเจ้าของ	ตามทำนองสงวนไว้ได้ใช้สอย
ทั้งกาบใหญ่ไส้เกสรบอนเล็กน้อย	เป็ดลงลอยหอยเต็มเที่ยวเล็มไคล
ประทับเทียบเปรียบแกล้งแต่งกันเล่น	บังเกิดเปนสาระพัดจัดขึ้นได้
คราวพระโรคเคลื่อนคลายสบายใจ	เปนวิไสยทุกข์ศุขแทบทุกคน
เมื่อคราวดีมีใจก็ได้เล่น	เมื่อยามเข็ญแล้วก็หมองดังต้องฝน
โอ้ทุกข์ศุขเหมือนกันทั่วทุกตัวตน	เข้าระคนเปนวิบัติอนัตตา
พระโรคคลายวายทุกข์ศุขเกษม	ต่างปรีดิ์เปรมโสมนัศสหัสสา
คุณเจ้าจอมหม่อมที่ได้เวียนไปมา	ต่างปรีดาชักลำนำเปนทำนอง
ประสานเสียงจังหวะดูสอาด	เปนพิณพาทย์มโหรีมีฉลอง
คุณพึ่งขับลำลำตามทำนอง	ประดิษฐร้องดอกสร้อยคอยดัดแปลง
คุณยวงท่านสันทัดขัดต้นบท	รับซอกดนิ้วไว้ใส่กระแสง
ลงปากรับทับโทนช่างดัดแปลง	เสียงหน่องแหน่งอูดอาดพาดกันไป
คุณบัวเศกส้มป่อยนั่งลอยหน้า	ปากบ่นว่าตัวกระเพื่อมกระเทื้อมไหว
คุณนกคุณน้อยลอยเสียงเรียงรับไป	คุณพึ่งไว้น่าร้องประคองครวญ
ข้างพวกฟังนั่งสรวลสำรวลร่า	ประสันตาพากย์หนังฟังโหยหวน
คุณแย้มนครไม่ชัดดัดสำนวน	เสียงห้วนห้วนครวญรัวหัวร่อเลย
ข้างคุณเหมหยิบหมากมือลากกล่อง	หัวเราะจนร้องไห้แล้วแม่คุณเอ๋ย
กล่องหมากหกตกจากมือหยิบพลูเลย	เหมือนไม่เคยฟังเพลงบรรเลงลาน
ข้างคุณแม่เล่าก็เก่งนักเลงเก่า	นั่งเท้าแขนวอนสอนคุณหลาน
ให้ร้องบทกากีเมื่อให้การ	คอยต่อก้านต่อดอกบอกให้ครวญ
ข้างคนฟังหลายอย่างต่างภาษา	เจ๊กชวาไทยมอญนครถ้วน
หม่อมแย้มหม่อมโหมดหม่อมขำอยู่ทั้งมวญ	ต่างสำรวลบ้างก็เล่าก่อนเก่ามา
มีหลายอย่างทางทำทั้งคำกล่าว	ประชวรคราวนี้ประเสริฐเลิศนักหนา
เปนท่ากวางท่านางท้าวพระยา	มีทั้งมยุราฝูงกินรี
ทั้งพระยาเหมราชชาติเชื้อหงษ์	กระบี่ดงแดนนครคิรีศรี
บาทบงสุ์เปรียบองค์พระศุลี	สถิตย์ที่เหลี่ยมผาพนาวัน
คนพิทักษ์รักษาฝ่าพระบาท	มีหลายชาติจนถึงยักษ์มักสัน
ถ้าแปลกภาษาข้างเราไม่เข้ากัน	ทำเชิงชั้นหลายอย่างต่างกันไป ฯ
๏ เชิญพระขวัญฝ่าลอองนั้นสองหน	ท้าวสี่คนเจ้าคุณมาจัดแจงให้
ท้าววรจันทร์ฟาดเข้าแล้วอวยไชย	ถวายด้ายทั้งคุณคลังท้าวสุริยา
ข้างพวกนอกออกอัดยัดกันแน่น	บ้างท้าวแขนนั่งผลอออกสอหน้า
ถวายด้ายแล้วก็ให้กันต่อมา	ได้ทั่วหน้าเด็กผู้ใหญ่ไพร่ผู้ดี
พอเคลื่อนคลายหายพระโรคที่โศกเศร้า	พวกข้าเฝ้าปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ต่างตัดผมห่มผ้าขาวม้าดี	ยั่นตะหนี่ใบกลอยหนาทั้งผ้าบาง
คุณเครื่องผลัดตัดไผลดังไก่แจ้	ปีกออกแปล้ไว้ให้ยาวแล้วสะสาง
ข้างหม่อมขำตัดฉลวยสวยสำอาง	เจ็กเหลียนสางหางหนูไหมไว้หน้าตา
ทั้งคุณพี่หนูพยอมตัดพร้อมพรั่ง	อนิจจังแต่คุณแม่แลดังบ้า
พิศอิกทีหนึ่งก็ดีเหมือนตุ๊กตา	ผมประบ่าตั้งไว้เล่นพอเปนที
มีต่างต่างทางทำดูสำเร็จ	จะใส่ให้เสร็จก็จะว่าฉันใส่สี
อไภยทานเสียทุกคนจนผู้ดี	ด้วยเรื่องมีจะมิว่าก็น่าอาย
ทั้งพวกเหล่าประจำยามสามโมงถ้วน	จะสอบสวนใส่ให้หมดเช่นจดหมาย
ได้เห็นดีเห็นชั่วทุกตัวนาย	ตามได้หมายไว้ทั่วทุกตัวคน
ไม่วิมุติสุจริตประดิษฐประดับ	พระโรคกลับครั้งนั้นดูสับสน
บ้างโศกเศร้าเฝ้าหมองนองสุชล	บ้างนั่งบ่นถึงพระคุณมุลิกา
ทั้งตัวเราเศร้าสลดกำสรดโศก	ถึงพระโรคทูลกระหม่อมจอมเกษา
นั่งไหนเฝ้าเศร้าสอื้นกลืนน้ำตา	แสนระอาพวกยามถามเถียงกัน
ต่างอวดว่าฉันมิยักถูกกริ้ว	บ้างหน้านิ่วนั่งครวญไม่สรวลสันต์
แต่หม่อมเขียวเหลือจ้านพานดึงดัน	เห็นดีครันเหลือตำราระอาใจ
กับหนูพลับถูกกันพรรณพวกเด็ก	ออกแซ่เซ็กสองยามตามวิไสย
ตะโกนก้องร้องเรียกกันเพรียกไป	สนั่นไหวแซ่เซ็งเก่งด้วยกัน
คิดถึงตัวครั้งนั้นเหงานั่งเศร้าอยู่	ที่ประตูซุ้มพิงลงนิ่งอั้น
แหงนดูดวงดาราแลพระจันทร์	ทั้งคอยทั่นคุณขำเธอกำชับ
ให้กลับมาถ้ามิมาก็ท่าโกรธ	ต้องนั่งโอดอยู่ที่นั่นไม่อาจกลับ
จึงได้ฟังหม่อมเขียวกับหนูพลับ	เปนลำดับเรื่องความไว้ตามมี
โอ้คอยคุณหม่อมขำเธอนั่งเพื่อน	ได้แย้มเยื้อนยิ้มย่องวายหมองศรี
กลับเมื่อไรจึงไปห้องทุกที	มิได้ลี้ลับเลยไม่เฉยเชือน
ท่านคุณเครื่องหนูพยอมพร้อมเห็นหน้า	แต่เพลาเย็นย่ำหัวค่ำเพื่อน
ได้พร้อมพร้อมถึงตรอมก็แย้มเยื้อน	พอดึกก็เฝื่อนฝาดหน้าแกล้งลาเลย
ยามวิโยคโศกทรวงแลดวงจิตร	มิได้คิดถึงใครหักใจเฉย
พลบแล้วไปดึกมาเวลาเคย	มิได้เฉยเชือนคลาศราชการ ฯ
๏ เมื่อวันหนึ่งถึงกรรมจะนำให้	สลดใจพิศวงให้สงสาร
เปนวันไรเดือนไรไม่ประมาณ	พระอาการยังมากก็หากแคลง
เปนยามค่ำกรรมกองของหนูแฝด	ทำเปลี่ยนแปลดหลบไปเสียหลายแห่ง
พอเครื่องตั้งยายกาบกราบหยิบแกง	คอยจัดแจงยอบกายถวายองค์
ท่านตรัสบ่นอ้นอั้นแกสั่นหัว	ยายเป็ดกลัวถวายน้ำทำจนหลง
เจือน้ำร้อนผ่อนน้ำเย็นออกเปนวง	แต่พอส่งท่านก็ขว้างทางสำทับ
ทั้งสามคนร่นออกมานั่งหน้าม่อย	ตัวเราพลอยแถมท้ายได้หันกลับ
เหื่อชะโลมโซมหน้าเอาผ้าซับ	แต่พอลับน่าที่นั่งก็หวังคิด
ด้วยอายคนที่เขานั่งอยู่ข้างนอก	ยิ้มไม่ออกถลากไถลอยู่ในจิตร
ต่อเปนครู่จึงหายอายค่อยวายคิด	ด้วยสิ่งผิดเราไม่มีที่สำคัญ
เป็นแต่พลอยถูกฝนทนน้ำค้าง	เปนเยี่ยงอย่างมาแต่ก่อนคิดผ่อนผัน
ที่กำสรวญหวนหายสบายครัน	เหมือนน้ำสวรรค์มาชโลมซาบโซมกาย
สงสารคุณเครื่องหม่อมขำหน้าดำยิ่ง	ต้องนั่งนิ่งพิงประตูดูใจหาย
สักครู่หนึ่งเจ้าคุณแจ้งก็แพร่งพราย	ตะเกียกตะกายขึ้นไปนั่งยังทวาร
พอครอกตลับกับหม่อมน้อยนั่งคอยเหตุ	ได้ทราบเจตนาสิ้นระบิลสาร
พอเจ้าจอมหม่อมพวกเชิญอาการ	มาริมบานประตูแฝงตะแคงตา
เจ้าคุณแพร่งแจ้งเรื่องที่เคืองขัด	ได้ทราบอรรถทั่วทุกคนจนหนักหนา
ต่างกลับหลังไปเสียสิ้นตามจินดา	เราก็มาที่สถานสำราญกาย
พอรุ่งแจ้งแสงพระสุริยามาศ	เจ้าคุณปราสาทเล่าทั่วสิ้นทั้งหลาย
แล้วนบน้อมจอมพิภพพรรณราย	เรียงถวายสุดถวิลดังจินดา
ตามเรื่องกริ้วนิ้วประนอมจอมมงกุฎ	จนสิ้นสุดเรื่องหลังไม่กังขา
เรียงชื่อถวายรายทูลมูลิกา	เขาฟังมาเขามาเล่าให้เข้าใจ
ที่เรื่องรักหักได้ยินก็สมเพช	มาถามเหตุทั่วหน้าต่างปราไส
ที่เคยชอบเคยรู้จักหักอยู่ไกล	อุส่าห์ให้คนมาเยือนเหมือนอย่างเคย
โอ้น่าสรวลควรฤๅอึงอื้อได้	น่าอายใจอายหน้าเจ้าข้าเอ๋ย
ที่เข้าตัวสิไม่ดังทั้งวังเลย	เราเปนแต่เปรยควรฤๅแพร่งทุกแห่งไป
๏ ประชวรพักนี้มิเสียแรงไม่แกล้งว่า	คนเอาหน้ามากเหลือกว่าเนื้อไข
โอ้พระคุณทูลกระหม่อมเสมอใจ	พระคุณใหญ่ยิ่งล้นคณนา
จะเหลียวซ้ายแลขวาก็ข้าบาท	คอยรับราชพิทักษ์รับรักษา
พระญาติวงษ์องค์ไรไม่ไปมา	มีแต่ข้าขอเฝ้าทุกเช้าเย็น
เมื่อยามสรงรับพระองค์ธารพระหัดถ์	สารพัดแหล่งหล้าหาไม่เห็น
โอ้แลแลแล้วก็น่าน้ำตากระเด็น	ทุกเช้าเย็นแลหายสุดสายตา
โอ้มีบุญทูลจอมกะหม่อมแก้ว	ทั้งผ่องแผ้วปรากฎพระยศถา
แต่มีกรรมทำไว้แต่ไรมา	พระโรคาจึงลำบากยากกระไร
เห็นแต่คนอื่นนั่งขนานหน้า	เมื่อหมอมาแล้วไม่มีที่อาไศรย
ชั้นพวกโมงเล่าก็เลี่ยงหลีกออกไกล	ออกรับใช้แต่หม่อมกิ่งด้วยพริ้งเพรา
ข้างในก็มีแต่หม่อมขำหม่อมป้ำเป้อ	กับหม่อมเธอนั่งพิงพระแท่นเหงา
หนูพยอมอยู่ในห้องต้องลำเนา	ถ้าว่าเราด้วยเปนสามตามทำนอง
ได้เปนสี่มีเพียรเจ๊กเหลียนด้วย	คอยหยิบฉวยอยู่งานพัดไม่ขัดข้อง
เปนนิจงามตามอย่างตามทำนอง	คอยลอองบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
แต่เจ้าจอมหม่อมของเราเฝ้านอกอย่าง	ไว้ปีกหางพูดอะไรชักใบสั้น
ดูไหลเลื่อนเฟือนไปเสียทุกอัน	จะเตือนก็หันโกรธขึ้งอึงทุกที
เอาแต่ความนอนไว้เปนเนื้อ	วันนั้นเบื่อจริงไม่แกล้งแสร้งใส่สี
คุณกาบใหญ่นอนขวางทางเท้ารี	เห็นยังดีแจ่มใสดวงในตา
ข้างพยอมอยู่ในห้องก็ผ่องแผ้ว	เสียงยังแจ้วสท้านร้องขานจ๋า
คุณขำเล่าก็ยังใสดวงในตา	ก็แต่ว่านอนเล่นเหมือนเช่นเคย
สงสารกายอยู่ไหนใช้แต่ศอก	หมอบจนออกเจ็บหลังนิจจังเอ๋ย
เสียงในห้องร้องกรนก็บ่นเบย	จึงคลานเลยมาข้างหม่อมด้วยตรอมใจ
ถามพระโรคโศกศัลย์รำพรรณกล่าว	ฟังเธอเล่าเรื่องราวนึกสงไสย
เข้ามองดูรู้ว่าหลับก็กลับไป	คุณเป็ดก็ไซ้อยู่บนม้าหลับตากรน
คุณกาบใหญ่เล่าก็เสยขึ้นเกยหาด	ศีศะพาดกล่องหลับอยู่สับสน
โอ้โอ๋อกยกนี้ถึงที่จน	เฝ้านั่งบ่นอยู่คนเดียวเที่ยวเหลียวแล
ได้เห็นแต่พวกยามนั่งสามเส้า	ให้ง่วงเหงาตรองความตามกระแส
จะกลับก็ใช่อยู่ก็เปลี่ยวสุดเหลียวแล	นั่งนึกแต่ในใจไม่ไคลคลา
พอหม่อมขำค่อยตื่นฟื้นสติ	เธอทำปริปากแกล้งแสดงว่า
ใจไม่หลับระงับนิ่งแต่ในตา	ครั้นจะว่าก็จะโกรธเปนโทษทัณฑ์
ก้มหน้านิ่งเสียทุกคำทำหัวร่อ	ก็แต่พอล่วงเพลาลาผายผัน
มาหลับนอนผ่อนกายเช่นทุกวัน	แต่ยังนั้นมากนานประมาณใจ
ได้ชมคำน้ำเสียงเรียงทุกหน้า	แต่บรรดาหมอหม่อมเจ้าจอมไพร่
ทั้งข้าหลวงทั้งปวงเปนได้เห็นใคร	จะร่ำใส่ลงไว้เล่นเหมือนเห็นมา
ได้หยุดพักสำนักนั่งเก๋งเสวย	เปนนิจเคยแรกไปได้ศุขา
ท่านคุณพี่อยู่ที่นั่นทุกวันมา	ทำมาลามาไลยใส่สำอาง
กับบุหงาสาโรชปราโมทย์จิตร	อยู่เปนนิจคอยตรองไม่หมองหมาง
ให้หลานน้อยเข้าไปตั้งข้างที่ทาง	จำปาวางสองดอกแล้วออกมา
แล้วปอกกระจับสำหรับเคยเสวยค่ำ	หม่อมหม่อมทำลูกบัวทั่วทุกหน้า
แล้วสำเร็จใส่จานลงส่งเข้ามา	คอยเทียบท่าเครื่องคาวตั้งราวเรียง
คุณเอาของจัดใส่ลงในถาด	มิได้ขาดเป็นนิไสยในอย่างเยี่ยง
ท่านคุณเครื่องหม่อมขำพยอมเรียง	ตั้งเครื่องเคียงน้ำท่าสารพัน
คุณยายกิ่งพริ้งเพราเจ้าจริต	เฝ้าเปนนิจเมื่อเสวยแกเคยหมั่น
หมายได้กินเปนนิจคิดทุกวัน	ทั้งแกงมันแกงสายบัวไม่กลัวใคร
เที่ยวอวดก้อไม่ยักง้อใครกินเข้า	เพลาเฝ้าแล้วได้กินเปนไหนไหน
พูดข้างบนก้นขย่อนสท้อนใน	ลมก็ไล่ออกไม่สิ้นลมกลิ่นเลย
เจ้าครอกน้อยสำหรับนับกลิ่นกล้า	เอามาลามาตั้งแล้วนั่งเฉย
เสียงริกริกงิกงอไม่รอเลย	เธอนั้นเคยไปเมื่อย่ำค่ำเพลา
ประดิษฐ์ประดับสำหรับใส่ดอกไม้ตั้ง	กระเช้าทั้งมาไลยใส่บุหงา
ได้รับประทานปี้ท่านทุกเวลา	ไม่ได้ก็หน้าติดจะตึงอึงทุกที
เปนวิไสยใจของคนทุกตนหมด	ด้วยรักยศรักหน้าเป็นราษี
ต้องพูดล่อแต่พอให้เปนที	ยกธุลีลอององค์ส่งขึ้นไป
๏ โอ้ทุกข์ศุขคลุกระคนปนประทับ	เหลือจะนับวันว่าอัชฌาไศรย
ที่สิ่งศุขทุกข์ทับก็คับใจ	จึงไม่ได้เดือนวันมาพรรณนา
พระบาทบงสุ์ทรงสวัสดิ์พิพัฒน์ผล	พระคุณล้นลบเจิมเฉลิมหล้า
สังเวยไหว้ไทเทพเทวา	ให้รับยาถูกพระโรคโรคาคลาย
นอนรำพึงคนึงคิดเปนนิจอยู่	ตามได้รู้บวงบนกุศลถวาย
ตามวิไสยใจตรงต่อพงษ์นารายน์	ไม่เว้นวายคลายคลาศไม่ขาดวัน
พอได้ข่าวเล่าบอกกันออกวุ่น	ว่าเจ้าคุณทำเปนก็เห็นขัน
ส่งกลิ่นกล้าออกมาฉาวเขาเล่ากัน	ต่อน่าทั่นหลวงนายศักดิ์นึกหนักใจ
เลยนึกถึงพระผะอบกระทบเข้า	ได้ยินเขากล่าวก็เลยอั้นไม่กลั้นได้
ท่านเปิดกลิ่นออกสนามไม่ขามใคร	นึกก็ใคร่จะหัวร่อให้พอการ
น่าใคร่สรวลควรฤๅเปนใครเห็นมั่ง	ไม่หยุดยั้งชั่งมาโอ่ออกกลางย่าน
ยาของท่านจางวางหมอดีพอการ	ถวายไม่นานแล่นลมให้ชมฟัง
ท่านหลวงนายก็มาดทายาดอยู่	เอากระทู้ใส่เจ้าคุณน่าเปนหลัง
ท่านก็อั้นดันลมออกให้ฟัง	สาใจชั่งนิ่งเสียได้ไม่เอาความ
น่ากำสรวญหวนคนึงถึงคุณเครื่อง	แกขัดเคืองหลานจนขนเปนหนาม
คำรามร่นบ่นว่าในตาวาม	เลยยิ้มประณามประนอมลงยอมกาย
ว่าตอบคำทำวุ่นเจ้าคุณถาม	มันเหลือความเหลือคำทำให้หาย
เจ๊กเหลียนเปนเนื้ออ่อนต้นบอนกลาย	นิ่งจะอายจึงต้องเปนต่ายเต้นไป
ถ้าพร้อมหมอกรมพงษ์วงษาศรี	นั่งลาวีโบกลมสมวิไสย
ไม่อยู่ศุขหลุกหลิกระริกไป	คุณกาบใหญ่นั่งอยู่แล้วดูดี
เป็นนิไสยใจจริงไม่นิ่งได้	แต่ว่าไวปัญญาว่องไม่หมองศรี
ถึงเป็นเจ๊กเล่าก็หมายฝ่ายที่ดี	ทนถูกตีถูกเฆี่ยนมันเพียรครัน
สู้ถวายวาละชนีนั่งวีพัด	ไม่ขาดขัดทุกเวลารักษามั่น
กับหนูไข่ได้เป็นคู่สู้ขบฟัน	จนทำขันหอมฟุ้งผ้านุ่งลง
เปนทั้งคู่ดูก็น่านิจาเคราะห์	มันเต็มเหมาะเจียวเจ้าสัวอย่ามัวหลง
เห็นกินยาถามก็ว่าทำให้งง	ไม่บอกตรงทำไถลไม่ไขจริง
ชาติไอ้เจ๊กเสี้ยงไฮ้แล้วไม่โง่	มันเฉโกพูดเปนไทยไปทุกสิ่ง
รักภาษาข้างไทยใจประวิง	กับยายกิ่งเคยแปลแก้นิยาย
เปนจริงจิตรคิดความตามได้เห็น	นั่งไหนเปนจำจดในใจหมาย
บาทบงสุ์ทรงโศกพระโรคคลาย	จึงจดจ่ายไว้ให้เห็นเปนตำรา
ทั้งจอมเจ้าท้าวนางต่างตระหนัก	ที่จงรักมาประนอมน้อมเกษา
ทั้งพระองค์ทรงแผ่นดินปิ่นอยุธยา	สี่เวลาคอยเฝ้าเอาอาการ
๏ โปรดให้แก้ปัณหาตำราเล่า	เรื่องใหม่เก่าขัดไปไม่แก่นสาร
ยกเอาเรื่องมหาวงษ์ทรงนิทาน	คุณบัวชำนาญเล่าตามเนื้อความมี
ทั้งเครื่องอานประทานถอยบ่อยยังค่ำ	คนประจำยกมาเปนที่ที่
ทั้งโอสถมดหมอบรรดามี	เอามาชุลีน้อมประนมบังคมคัล
ด้วยไม่สร่างวางพระไทยในพระโรค	จึงทรงโศกแหนงหน่ายไม่หมายมั่น
พระไทยพระองค์ทรงเจตนาครัน	ถึงทุกวันนี้ก็ยังเหมืองหลังมา
ขอเดชะเทเวศร์วิเศษสุด	มิ่งมงกุฎสหัสไนยไตรตรึงษา
ให้เคลื่อนคล้อยถอยเขยื้อนทุกเดือนมา	พระโรคาถูกรศโอสถทรง
ข้าพระบาทราชตระกูลได้ภูลสวัสดิ์	ทั้งพวกสัตว์จะได้พึ่งเหมือนหนึ่งประสงค์
เวลาค่ำไปเปนนิจจิตรจำนง	พระโรคคงคลายเคลื่อนทุกเดือนวัน
ได้เป็นศุขทุกหน้าพวกข้าบาท	บังเกิดธาตุทายแท้เลยแปรผัน
คุณยายกิ่งกลับสนิทเข้าติดพัน	กับยายจันศุขจริงยิ่งกว่าคน
ความได้ทราบกราบทูลมูลเหตุ	จึงได้เจตนาแจ้งทุกแห่งหน
สำออยอ้อนวอนปลอบกันชอบกล	เปรียบไก่ชนติดแข้งวัดแว้งกัน
เปนนิไสยในฉบับตำหรับแก้	ไม่ปรวนแปรปลิ้นปล้อนคอยผ่อนผัน
มีหลายอย่างต่างต่างขึ้นทุกวัน	ตัวเราทั่นทั้งหลายก็ไม่พ้น
โอ้โอ๋อกตกแน่นแสนล้ำฦก	มาเกิดศึกขึ้นในจิตรคิดขัดสน
เห็นเหลือเกินปัญญาเข้าตาจน	พระคุณล้นเกล้ากระหม่อมย่อมประทาน
ตามนิไสยได้สดับคำรับสั่ง	จึงต้องตั้งเรื่องนิราไว้ว่าขาน
จึงกล่าวคำร่ำไว้พอเปนพยาน	ถึงเนิ่นนานจะได้จำเปนตำรา
ถ้าแม้นการนานเปนไม่เห็นมั่ง	พอได้ฟังความคิดเปนปฤษณา
อกเอ๋ยโอ้จะวิบัติอนัตตา	ไม่ทันชราก็จะแก่แน่แล้วกาย
บังเกิดก่อเพราะคุณกาบพยอมหลาน	มาก่อการทำประมูลทูลถวาย
จึงต้องเปนเช่นพระโอษฐโปรดภิปราย	อย่าอับอายเลยฉันขออะไภยกลอน ฯ
๏ โอ้อาไลยใจหายไม่วายถวิล	มาถึงถิ่นแล้วก็ทอดฤไทยถอน
คิดวันเจ็บไข้อาไลยวอน	คุณกาบบอนใหญ่พาให้คลาไคล
หันได้ไปเยือนเยี่ยมถึงห้องหับ	อาการกับบอกเปนไม่เห็นได้
นึกน้อยจิตคิดว่าแสร้งแกล้งให้ไป	ก็หักใจลาหลีกลินลามา
คืนตำหนักพรักพร้อมพยอมนั่ง	มีอิกทั้งพวกยามความหรรษา
ทั้งคุณเครื่องอยู่ด้วยกันจำนรรจา	หาหมากมาใส่พานเอากล่องนอน
ประเดี๋ยวลุกว่าจะให้คนไปหา	หม่อมขำมาถวายท่านแก้ผันผ่อน
ข้างพยอมนั้นก็วางผ้าห่มนอน	ลงต่างหมอนแล้วก็เลยหลับเฉยไป
น่าใคร่สรวลล้วนแต่ว่าจะอยู่เพื่อน	กลับแชเชือนไปเสียหมดปดฤๅไม่
พอหม่อมขำขึ้นมาก็ดีใจ	ถ้าหาไม่ก็จะอยู่แต่ผู้เดียว
คิดพระคุณมิได้วายไม่หายคิด	ตามจริตไม่ประมาทขาดจนเที่ยว
ได้พึ่งพาอาไศรยเหมือนใจเจียว	ไม่หลับประเดี๋ยวตื่นประดืดชักยืดยาว
ไม่เหมือนเจ้าจอมพยอมหม่อมหลับยาก	ลงอ้าปากตาแดงตะแคงหาว
แป้งทั้งหน้าอุส่าห์หลับได้ยืดยาว	จนไหลพราวลงที่หมอนถอนหายใจ
ไม่แกล้งว่าถ้าจะหลับดังดับจิตร	จะสกิดปลุกสั่นไม่หวั่นไหว
เห็นเหลือตัวนึกกลัวระแวงใจ	พอเช้าใส่ฉาวฉานปานยางบอน
ประเทียบความนามบอนเกสรเปลือก	ยังขาดเทือกยางใสทั้งใบอ่อน
พยอมก็ดีเทียบที่เปนยางบอน	ได้ฝึกสอนจากคุณกาบไม่หยาบคาย
๏ โอ้มนุษย์สุดแสนทั้งแดนพิภพ	ช่างมีครบหลายหลากดูมากหลาย
แต่ประชวรมาถ้วนหกเดือนปลาย	คนทั้งหลายตามนิไสยยังไปมา
ก็หลายหลากมากมายทั้งชายหญิง	ไม่สุดสิ่งเรื่องทุกข์เรื่องศุขา
ทั้งเครื่องเล่นเปนบ้างต่างนานา	ทั้งหมอยาหมอท่านอยู่งานองค์
ทั้งกรมหมอบพิตรอดิศร	ค่อยวายร้อนเล่นบ้างอย่างประสงค์
หลวงนายศักดิพระยาศรีมีจำนง	ยังรับส่งมิได้คลาศขาดเพลา
ขุนนางนายหลายแห่งตำแหน่งเฝ้า	อุส่าห์เข้ามาประนมก้มเกษา
มาเยือนเยี่ยมเฟี้ยมเฝ้าพระบาทา	พระเดชาปรากฎทั้งงดงาม
ศิโรราบกราบก้มชมพระยศ	ให้ปรากฎทั่วไปในสนาม
อย่ารู้คล้อยถอยพระยศให้งดงาม	อยู่ชั่วสามชั่วโลกพระโรคคลาย
ให้หายวันหายเดือนเหมือนพระยศ	ดังคำพจมานกลอนอวยพรถวาย
ใครคิดชั่วขอให้ตัวคนนั้นตาย	ตามภิปรายปราถนาประสาใจ
ที่เศกแสร้งแกล้งพลอยตะบอยว่า	เปรียบดังกาฝูงหนอนเข้าบ่อนไส้
อย่าแผ่ภักตร์หักปราบให้ราบไป	ประสิทธิไชยชาเชษฐเปนเกษวัง
ข้าพเจ้าเหล่าอาณาประชาราษฎร์	อิกข้าบาทบรรดามาแต่หลัง
ได้พึ่งพระยศงดงามตามกำลัง	จนกระทั่งชีวาวายไม่อายใคร ฯ
๏ เฉลิมหล่อวรนาถนิราศเรื่อง	ไม่ปราดเปรื่องคำคล้องสนองไข
จะนิราศมาดมิตรสนิทใน	จะสั่งใครก็กลัวโกรธเปนโทษกร
จะออกปากกระดากลิ้นดังกินแขม	ต้องกล้อมแล้มกระดากกระด่ำคำอักษร
จะยืมชื่อท่านคุณขำลงทำกลอน	ก็กลัวจะรอนรานโกรธโทษจะมี
ที่จริงจิตรคิดเฉลิมเพิ่มพระยศ	ให้ปรากฎล้ำฟ้าเป็นราษี
พระโรคคลายสบายบานสำราญดี	จึงเทียบที่ทำไว้ดังใจจง
แต่เวียนวนกลกลอนอักษรพาด	ด้วยพลั้งพลาดมิได้จดให้หมดหลง
จะร่ำว่าไปเหมือนเห็นเช่นใจจง	เห็นคนคงจะรู้ทั่วทุกตัวกัน
ตั้งแต่คลายวายโศกพระโรคคลาศ	พวกข้าบาทปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ทั่วทุกหน้าบรรดามีที่เห็นกัน	เกษมสันต์ถ้วนทั่วทุกตัวคน
ที่รักก็หักให้ได้ไปหา	ถึงยามมาอยู่งานพัดไม่ขัดสน
บ้างเตร็จเตร่เร่เที่ยวไปตามจน	บ้างปะปนกันอยู่เปนคู่ครอง
บ้างลงคล้อยลอยชายเที่ยวกรายกราด	น่าปราสาทตามนิไสยบ้าในห้อง
ยายกิ่งยายจันนั้นก็เข้ามุ้งปอง	ตามทำนองซื่อเข้าไปนิไสยรัก
ต่างผันผ่อนไม่ร้อนรนไม่ขวนขวาย	เห็นสบาย......
ไม่ฝืดเคืองเรื่องในอาไลย.....	ได้ประจักษ์อยู่กับหูได้ดูฟัง
บ้างเกิดเปนเล่นในชักใบคู่	จึงฟุ้งฟูเปนวิบัติหัดใจขลัง
จึงประสมคู่รักหักไม่ฟัง	เพราะใจคลั่งคู่ไภยใจจึงเปน
แสนวิตกอกเอ๋ยไม่เคยชัก	ประดากประดักประดิษฐร่ำจะทำเข็ญ
ไม่ออกหมดปดให้หลงพะวงเปน	ทำรักเร้นซ่อนปลายเสียดายครัน
อาไลยแสนแม้นเหมือนคำเขาร่ำว่า	จะตั้งหน้าภูลเพิ่มเฉลิมขวัญ
จนตัวตายก็ไม่วายสวาดิครัน	อะไภยทั่นเสียเถิดที่มีในกลอน
นิราศร่ำพร่ำคิดประดิษฐประดับ	มีสำหรับเรื่องรักใช้อักษร
ฉันไม่มีที่รักหากนิวรณ์	แต่รักกลอนกล่าวเล่นตามเห็นมา ฯ
๏ โอ้เย็นฉ่ำน้ำค้างกลางอากาศ	พระพายผาดพัดพรรณบุบผา
กุหลาบแย้มแกมบานตระการตา	นั่งทัศนาหวนคำนึงถึงประชวร
โอ้พระคุณทูลกระหม่อมผู้จอมเกล้า 	ไม่สร่างเศร้าวายพระโรคที่โศกหวน
จะประมาณการเริ่มเดิมประชวร	.....
ไม่เหือดห่างทางประชวรเฝ้าทวนทับ	ประเดี๋ยวกลับประเดี๋ยว.....
.....	.....เบิกบานสำราญองค์
มาประชวรหวนพระโรคนั้นโศกแสน	ประมาณแม้นขาดผลาอานิสงษ์
โอ้เบี่ยงบ่ายชายแสงพระสุริยงค์	เคยเสด็จลงทรงธรรมประจำวัน
ข้าพระบาทราชตระกูลภูลสวัสดิ์	ไม่ขาดขัดศุขเสริมเฉลิมขวัญ
มาพร้อมหน้ามิได้คลาศไม่ขาดวัน	สารพันศุขสวัสดิอยู่อัตรา
ทุกวันนี้ไปมิได้เปรมเกษมสร	สอื้นอ้อนเปล่าใจอาไลยหา
คิดพระคุณบุญฤทธิอิศรา	เคยไปมาคอยเสร็จเสด็จลง
จึงให้สรงคงคาผลัดผ้าพร้อม	มาประนอมนอบตามความประสงค์
ได้ฟังธรรมเทศนาปัญญาปลง	เคยพบองค์ฝ่าธุลีได้ปรีดา
ทุกวันไม่เห็นเปนแต่เงาลำเนาคาด	คนก็กลาดเหลือเกลื่อนออกเฝื่อนหน้า
ที่ข้าหลวงทั้งปวงครั้งแต่หลังมา	เปนข้าใช้ขานขาออกดาไป
เคยหอมกลิ่นธูปอำพันสุคันธรศ	ทั้งแป้งสดพระภูษา.....
.....	มิได้มีผู้ใดใช้ไปแทน
โอ้ถึงอาสาฬหมาศใส่บาตรหลวง	เฝ้าเติมตวงคิดพระคุณท่านเหลือแสน
ถ้าเสด็จมาได้ไม่ยากแค้น	เธอทำแทนที่ปากบาตรราชการ
ตัวก็ลอยคอยแต่ตามเสด็จ	เดี๋ยวนี้เสร็จสิ้นศุขสนุกสนาน
ไม่เคยทำก็ต้องทำประจำการ	สิ่งสำราญเหมือนแต่ก่อนบ่ห่อนมี
เพลาขึ้นหอพระเคยปะเสด็จ	ได้พร้อมเสร็จพี่น้องไม่หมองศรี
เล่นไพ่ซัดสะกาบรรดามี	ทูลโน่นนี่ตามประสาได้ถาวร
ทุกวันไปมิได้เล่นเปนแต่หวัง	ไม่พร้อมพรั่งวงษามาเหมือนก่อน
บ้างก็ไปบ้างก็ไม่ใคร่จะจร	เหลืออาวรณ์คิดถึงท่านทุกวันเวลา
ให้ง่วงเหงาเศร้าสลดกำสรดโศก	ถึงพระโรคทูลกระหม่อมจอมเกษา
เพลาค่ำไปเปนนิจจิตรจินดา	ได้เห็นฝ่าบงกชบทมาลย์
สำราญใจไนยนาในฝ่าพระบาท	มิได้ขาดทุกเพลา.....
เปลี่ยนแปลกแรกประชวรควรประมาณ	พระอาการเห็นประทังกว่าหลังมา
๏ เกษมศุขสว่างทุกข์โสมนัศสหัสสา
ทุกเช้าเย็นเล่นสำราญเช่นก่อนมา	เหมือนเทวาชูเชิดประเสริฐครัน
เพราะพระยศบทมาลย์สำราญรื่น	จึงชูชื่นภักตร์เปรมเกษมสันต์
ไม่มีคนเหยียบขยี้ยินดีครัน	ดังฉัตรกั้นร่มเกล้าข่าวขจร
เฝ้าแต่คิดจิตรำพึงคะนึงอนาถ	ถึงพระบาทบพิตรอดิศร
น้อมประนมก้มเกษีชลีกร	ถวายพรให้ท่านยืนสักหมื่นปี
ให้แคล้วคลาศราชปักษ์เปนหลักโลก	หายพระโรคปรีดิ์เปรมเกษมศรี
เจริญฤทธิอิศราบารมี	ชนะแก่สี่มารปักษ์ทรงศักดา
เฝ้าอวยพรอ่อนอำทุกค่ำเช้า	เหลือจะเล่าเหลือจะร่ำคำเลขา
นิไสยทุกข์ศุขในโลกโศกโศกา	ผู้ดีข้าเหมือนทั่วทุกตัวคน
ไปเป็นนิจไม่คิดคลาศราชกิจ	ด้วยตั้งจิตรสามิภักดิเปนมรรคผล
อะไภยความท่านเสียทั่วทุกตัวตน	ทั้งยุคลอิศโรจอมโมฬี
จะผิดพลั้งยังไรที่ในศัพท์	.....เกษี
ทั้งเด็กใหญ่ไพร่จอมหม่อมผู้ดี	อย่าถือที่ถ้อยคำในน้ำกลอน ฯ
๏ .....รักดีมีหน้าบันดาศักดิ์	ที่พึ่งพักบพิตรอดิศร
ไม่เมินหมางต่างมาชลีกร	ต่างนั่งนอนเกลื่อนกลาดดาษดา
แต่เดือนเก้าคราวคลาศคนขาดเงียบ	เลือกวันเพียบหมอบกรานขนานหน้า
บางทีก็เห็นแต่หม่อมนั่งอยู่ข้างม้า	ใส่แว่นตาชิดไฟต่อใบลาน
นอกประตูหม่อมผู้รับสั่งแฝง	กับจันแดงเมียงหมอบต่างตอบสาร
กับพวกยามตามนิไสยคอยใช้การ	ในทวารคุณขำอยู่กับหนูยาง
แต่กลางวันเปนอย่างไรนั้นไม่แจ้ง	จะรำพรรณนั้นเหมือนแกล้งว่าถากถาง
เอาแต่เห็นเปนลำดับเหมือนปรับวาง	เมื่อวันกลางเดือนเก้าเราลีลา
เปนสบช่องลอององค์ทรงประคบ	ไปประสบพร้อมกันประชันหน้า
ต่างนบนอบหมอบกลาดดาษดา	หมอเข้ามาดุษฎีทั้งสี่คน
ท่านกรมหมอหลวงศักดิพรักพร้อม	ต่างนบน้อมอยู่งานรับอยู่สับสน
ถวายประคบนบน้อมจอมยุคล	เรานี้จนเต็มกระเดื่องด้วยเรื่องมี
ท่านหลวงศักดินั่งมองแล้วร้องทัก	เหลือจะหักใจกระดากแล้วบากหนี
สู้ฝืนแสร้งแกล้งสู้แก้ดูที	เนื้อความมีเหลือจะร่ำเปนคำกลอน
ให้กระดากปากกระเดื่องกลัวเคืองข้อง	จะหม่นหมองศุภลักษณ์ในอักษร
ยกเสียบ้างยั้งเสียเห็นไม่เปนกลอน	คนจะค่อนว่าพิไรไม่ได้การ
โอ้เย็นเช้าเปล่าจิตรคิดไม่ขาด	ถึงพระบาทมิได้ศุขสนุกสนาน
คอยสำเหนียกนึกพินิจผิดอาการ	จะประมาณทุกเวลาด้วยอาวรณ์
ค่อยประทังตั้งพระองค์ก็ทรงเครื่อง	ก็ปลดเปลื้องปรีดิ์เปรมเกษมสร
น้อมประนมก้มเกษชลีกร	หมู่อมรเมืองฟ้าสุราไลย
มาชูช่วยอวยพรพิพัฒน์ผล	ให้พระชนม์ยืนยงอสงไขย
ทั้งพระโรคก็ให้คลายเสื่อมหายไป	ให้พ้นไภยอริรอบขอบนคร
ที่ใครแกล้งอุตริติต่างต่าง	ให้หมองหมางบาทบพิตรอดิศร
ขอเดชะองค์นรินทร์ปิ่นอมร	ประสิทธิพรให้พระองค์ทรงสำราญ ฯ
๏ โอ้เย็นย่ำค่ำเข้าแท่นสถิตย์	ไม่ลืมคิดถึงพระโรคโศกสงสาร
เฝ้าบนบวงสรวงสังเวยเหมือนเคยประมาณ	พระอาการค่อยขเยื่อนได้เดือนตรา
สงสารจิตรคิดไปก็ใจหาย	พระโรคคลายแต่ว่าใจไม่ศุขา
เพราะริรักร่วมห้องต้องตำรา	อุประมาเหมือนจะสาวเอาดาวเดือน
คอยแหงนหงอยม่อยมองเที่ยวจ้องเจ่า	เหมือนคิดเปล่าร่ำไว้ก็ไม่เหมือน
จะอิดอ้อนวอนวิงก็ยิ่งเชือน	มิใคร่จะเยื้อนเอื้อนอำทำให้งง
โอ้วิตกอกร้อนเพราะศรรัก	ไม่ประจักษ์น้ำใจจนใหลหลง
เมื่อเดือนสิบขึ้นค่ำทำให้งง	พิศวงแลตลึงเหมือนหนึ่งตาย
คุณนกคุณน้อยคุณโมงนั่งอยู่ข้างนอก	ได้ยินออกว่าสุวรรณก็ขวัญหาย
ค่อยฝืนฝ่ามานั่งสู้ซังกาย	เห็นวุ่นวายใจสั่นพรั่นพรั่นตัว
คุณโมงขู่คุณขำทำสิงหนาท	ดูเกรี้ยวกราดขนพองสยองหัว
พิศดูหน้าคุณขำก็เห็นกลัว	คุณโมงตัวปากสั่นรำพรรณความ
ต้องถูกตีถูกว่าน่าที่นั่ง	ฉันแสนสังเวชไหวจิตรใจหวาม
ทั้งอ้ายเนื้อบอนเข้าแกมเข้าแถมความ	คุณโมงยิ่งลามลุกรื้อดังถือไฟ
โอ้สงสารคุณสุวรรณมิ่งขวัญหาย	เที่ยวเหลียวซ้ายแลขวาอัชฌาไศรย
แม้ช่วยได้ก็จะช่วยให้เห็นใจ	ถ้าขอได้ก็จะขอพอประทัง
นี่จนจิตรคิดก็น่าน้ำตาตก	สท้อนอกอยู่เหมือนว่าเช่นบ้าหลัง
เปนเหลือจนพ้นจะนับแล้วกลับยั้ง	จนกระทั่งสุดเสียงที่โกรธา
เมื่อยามเปนเห็นฟังก็ยังแจ้ง	จึงกลั่นแกล้งกลับคำมาร่ำว่า
จะใส่ให้สิ้นเหมือนได้ยินจะโกรธา	ขอษมาเสียเถิดคุณอย่าวุ่นวาย
โอ้เริ่มร้างทางจำเภาะเปนเคราะห์ต้อง	จึงให้หมองจิตรตรมอารมณ์หมาย
วิบากกรรมจำเภาะเปนเคราะห์ร้าย	จึงวุ่นวายเปนวิบัติอัศจรรย์ ฯ
๏ พระโรคคลายวายเศร้ากำสรดโศก	ประสิทธิโชคชูเจิมเฉลิมขวัญ
การเล่นเปนมามากทุกวัน	ได้หม่อมพันโหงเหินมาเดินกลอน
เปนนักปราชญ์ราชครูรู้สำเร็จ	เบ็ดเตล็ดเทศน์ทำคำอักษร
เสภาพนดนตรีดีลคร	นิยายมอญนิยายไทยก็ได้ครบ
เมื่อวันเทศน์เกษอนงค์พระทรงตรัส	หม่อมส้มจัดสังฆ์การีมีขนบ
ถวายน้ำหมากพลางทางเคารพ	พระสงฆ์สบทีก็ร่ำทำทำนอง
เทศน์มัทรีเสียงรี่สำเนียงโหย	เสียงโอดโอยขอหนทางแล้วย่างย่อง
แล้วว่ามหาพนใส่ไว้ทำนอง	เจ๊กเหลียนร้องถวายป้าเหลืออาลัย
พระพันยิ้มพริ้มเพรานั่งท้าวแขน	ส่งเสียงแปร้นแปรดเปรื่องกระเดื่องไหว
ยายกิ่งยายจันนั้นนั่งเรียงกันไป	ชมว่าใสเสียงเพราะเสนาะคุณ
พยอมคอสองต้องนั่งอยู่ข้างม้า	กับบรรดาพวกยามถามกันวุ่น
บ้างว่าเพราะบ้างหลับตาลงหมอบซุน	พอพระคุณท่านให้ว่าทานกัณฑ์
พระก็ผันหันเสียงเรียงขึ้นใหม่	เจ๊กเหลียนไวร้องช้าว่าขันขัน
ท่านคุณเครื่องเคืองหลานแกดาลครัน	ลุกถลันจากมุ้งมุ่งเข้ามา
ทำตาแดงดังหนึ่งแสงพระอาทิตย์	มานั่งชิดเข่านั่งอยู่ข้างฝา
เจ๊กเหลียนกลัวนั่งม่อยชม้อยตา	ข้างคุณป้าเคืองค้อนคอยดูที
พอหม่อมขำเรียกขอรอได้ช่อง	เจ๊กเหลียนร้องขานขามาในที่
ลุกลับป้าร่าเริงขึ้นเสียงดี	พอสังฆ์การีสอนพระให้ประคำ
ว่าหญิงหม้ายไพล่ไปใส่เอาคุณเป็ด	ฟังจนเข็ดหูเบื่อมันเหลือขำ
ไว้กระแสงแต่งบทให้ชดคำ	เราบ่นว่ากรรมแล้วจะเปนเช่นท่านชัด
ชื่อขุนทองนี่ก็ทองต้องกันหนัก	ผู้หญิงรักเพราะวิเศษด้วยเทศน์จัด
ดูท่าทางคุณหงก็สันทัด	เสียงจรัสพวกยามตามเธอจร
ถ้าท่านขืนเอามาเทศน์อยู่เปนนิจ	เห็นจะติดตามไปให้ฝึกสอน
ด้วยท่าทางสวยระหงทรงอรชร	เสียงชอ้อนอ่อยอิ่งเสียจริงจัง
ข้างคุณโมงเทศน์โต้ก็โวหาร	เธอชำนาญแต่นิยมนิยายขลัง
วันหนึ่งว่าเสภาก็น่าฟัง	ขยับกรับกรับดังฟังจนงง
โต้กับหลวงชีหงของพระพัน	ท่านยายจันเปนกลองตะโพนส่ง
กับเจ๊กเหลียนเปลี่ยนประจังหวะวง	ฉันนี้งงนั่งงันอัศจรรย์แล
หม่อมพันว่าเมื่อพาวันทองหนี	ส่งเสียงรี่จับใจใสกระแส
แล้วส่งปี่พาทย์เพราะเสนาะแตร	เสียแหน่แหน่หน่องหน่องต้องตำรา
วันหนึ่งว่าสอนพิมส่งเข้าหอ	ให้โต้ต่อกับคุณโมงรับสั่งว่า
คุณโมงขับนอกอย่างต่างตำรา	เอาคุณขำเธอขึ้นว่าสารพัน
เธอยกย่องตัวของเธอเปนขุนช้าง	ขับต่างต่างนิ่งฟังดูขันขัน
คุณขำเปนวันทองยกย่องครัน	ว่าขันขันคุณขำโกรธทำที
ยังวิตกก็แต่ตัวกลัวเหลือแสน	ว่าเปนที่ขุนแผนก็หมองศรี
ทั้งม้าลาเวทมนต์ดลเขาดี	เราไม่มีไหนจะรักหนักกลัวชัง
จะร่ำว่าก็กลัวเคืองในเรื่องกล่าว	ให้ร้อนผ่าวกายกรอาวรณ์หวัง
วิไสยเล่นเปนทั่วทั้งรั้ววัง	แต่คุณเหมเจียวยังตั้งเปนยายชี ฯ
๏ พระจอมจิตรอิศราพวกข้าบาท	ทรงฟังไม่ขาดปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ประมาณแต่เดือนสี่มาจนป่านนี้	เจริญศรีสวนาสถาวร
ออกพรรษามาจนกฐินบก	ยังเรื้อรกด้วยพระโรคโศกสยอน
ข้าพระบาทราษฎร์อาณาประชากร	ยังรนร้อนทั่วหน้าทุกนารี
เคยพึ่งพงษ์องค์อิศราเพศ	ได้ปกเกษศุขเสริมเฉลิมศรี
ไม่มีใครข่มเหงเกรงบารมี	เกษมศรีถ้วนทั่วทุกตัวคน
ขอบพระคุณทูลกระหม่อมถนอมเกล้า	พระคุณเท่าดินฟ้าเวหาหน
ถนอมเลี้ยงมาแต่ย่อมเยาว์สกนธ์	พระคุณล้นเหลือแสนไม่แค้นเคือง
แต่ได้กินน้ำตามาหลายหน	ก็เพราะคนส่งเสริมเฉลิมเรื่อง
จึงเศร้าศรีมีอยู่นั้นเนืองเนือง	ได้ขุ่นเคืองบทรัชอยู่อัตรา
ข้าพเจ้าเอาจิตรอุทิศทอด	จนม้วยมอดชีวังดับสังขาร์
ไม่ถือผีถือพระคุณมุลิกา	จะรองฝ่าบาทยุคลอยู่จนตาย
ถึงใครแกล้งทูลทำให้ช้ำจิตร	ก็ไม่คิดพยาบาทจะมาดหมาย
เอาจิตรตั้งกตัญญูอยู่ไม่วาย	ใครคิดร้ายขอให้เห็นเปนทันตา
ข้าพเจ้าเอาสัจจัดเคารพ	ไม่ลืมลบความแต่หลังเหมือนดังว่า
เอาจิตรตั้งกตัญญูขึ้นบูชา	ถือท่านว่าไว้แต่ก่อนมาสอนใจ
ว่าจะเลี้ยงเคียงบาทไม่คลาดเคลื่อน	ถึงต่างเรือนก็จะรักไม่ผลักไส
ก็น้อมนอบขอบพระคุณด้วยอุ่นใจ	เหมือนดังได้เมืองสวรรค์ชั้นวิมาน
ได้ชื่นชมสมพระโอษฐ์ที่โปรดเกล้า	ประจวบเข้าสามปีก็หักหาญ
สารพัดขัดคิดเปนนิจกาล	สิ่งสำราญหายวับไปกับตา
แต่ปีฉลูเดือนเก้าเปนคราวยาก	น้ำท่วมปากโอ้อนาถหนอวาศนา
ศิโรราบกราบพระคุณมุลิกา	ชมพระบารมีอยู่ไม่รู้วาย
ถึงไม่เลี้ยงเคียงพระบาทกริ้วกราดโกรธ	จะออกโอษฐเกษีชลีถวาย
จะถือมั่นกตัญญูอยู่จนวาย	ถึงใครหมายเลือดเนื้อจะเถือทำ
ก็จะนิ่งยอมเนื้อให้เถือแล่	ไม่ปรวนแปรเหมือนเช่นว่าสาราร่ำ
อันคำต้นกับคำปลายไม่หลายคำ	ไม่อิดอำเอื้อนอ้างว้างจนวางวาย
โอ้พระคุณมุลิกานราราช	ไม่คิดคาดเชื่อคำเขาร่ำถวาย
ถ้าข้าบาทขาดถึงชีวาวาย	ก็เห็นจะตายไหนจะถามเนื้อความมี
โอ้ยามทุกข์ศุขแต่หน้าวิญญาเศร้า	จะตายเปล่าเหลือลำบากหนอซากผี
เพราะสิ่งชั่วมามัวราคีมี	ถึงจะดีก็เปนชั่วนั้นทั่วไป
โอ้คิดขัดสัจขาดหนอวาศนา	เปนตะกร้าตะแกรงวัดแวงไหว
โอ้สัจปังกระทั่งเปนถังไป	จึงเจ็บใจทุกเวลาด้วยอาวรณ์
สาบานจิตรคิดพระคุณบุญฤทธิ์	เอาบาทปิดเหมือนแต่หลังช่วยสั่งสอน
ขอให้ชนะแก่พาลพวกมารจร	ถึงใครชะอ้อนทูลเสนออำเภอใจ
ให้พระคุณทูลเกล้าของเราขัด	บทรัชปกป้องให้ผ่องใส
อย่าให้ถึงอับจนให้พ้นไภย	ให้สมในรับสั่งแต่หลังมา
โอ้คิดอายได้แต่ลมไว้ชมชื่น	กลายเปนอื่นไม่เหมือนคำที่ร่ำว่า
น่าอายเพื่อนเหมือนจะแหวกแทรกสุธา	กินน้ำตาอยู่ไม่วายด้วยอายคน
แสนวิตกอกของใครในแหล่งหล้า	จะเหมือนข้าวิบัติได้ขัดสน
ให้น้อยจิตรคิดหมองนองสุชล	ประจวบจนทุกวันเป็นสันดาน
ตั้งแต่ทราบบาปบุญคุณแลโทษ	ก็มาโนชปรีดิ์เปรมเกษมสานต์
เพราะประชวรป่วนพระโรคโศกบันดาล	ทราบอาการตรองความดูตามเดา
เหมือนกันสิ้นอินทร์พรหมบรมนารถ	คงเฝื่อนฝาดฝั้นเฝือเบื่อเหมือนเหล้า
รับประทานพานจะมากก็หากเมา	ด้วยว่าเขาซึมเฟือนไม่เหมือนเดิม
โอ้พระคุณทูลจอมกระหม่อมแก้ว	จงผ่องแผ้วนพรัตน์ฉัตรเฉลิม
พระบารมีงามพร้อมเปนจอมเจิม	เปนฉัตรเฉลิมรอบจังหวัดเช่นฉัตรไชย
กระหม่อมฉันพันธุ์พงษ์พวกวงษา	ได้พึ่งพาตามจิตทิศเหนือใต้
ที่สิ่งชั่วมัวมลจงดลพระไทย	ให้หายไปให้เปนดังเหมือนหลังมา
ขอพระคุณทูลกระหม่อมจอมนเรศร์	จงปกเกษกระหม่อมฉันให้หรรษา
เปนฉัตรสุวรรณกั้นแสงพระสุริยา	ให้ศุขตาศุขจิตรเปนนิจนิรันตร์
ทุกวันนี้ศุขแต่ตาจิตรพาทุกข์	เพราะเกิดยุคขึ้นในใจให้ใฝ่ฝัน
จะก้มหน้าไปกว่าวายชีวัน	ที่ทรงธรรม์คงเปนข้าไม่อาวรณ์ ฯ
คำนำ
เพลงยาวเปนหนังสือบทกลอนอยู่ในจำพวกที่แต่งดีถึงชั้นเอกมีอยู่เปนอันมาก กรรมการหอพระสมุด ฯ ได้ปรารภว่าจะพิมพ์มานานแล้ว แต่การที่จะพิมพ์เพลงยาวลำบากกว่าพิมพ์หนังสืออื่น ด้วยเพลงยาวมีมากด้วยกัน เปนเพลงยาวเรื่องก็มี เพลงยาวนิราศก็มี เพลงยาวสังวาศก็มี สำนวนที่แต่งเปนหนังสือแต่งครั้งกรุงเก่าก็มี แต่งในกรุงรัตนโกสินทรก็มีทุกรัชกาล จะพิมพ์ให้ดีจำจะต้องจัดเพลงยาวให้เปนหมวดหมู่พิมพ์ต่อกันโดยลำดับสมัยที่แต่ง การที่จะทำให้สำเร็จในคราวเดียวเปนการมากแลยากอยู่จึงยังมิได้ทำ บัดนี้ ขุนโสภณอักษรกิจรับจะพิมพ์เปนตอนๆ ตามแต่กรรมการจะรวบรวมแลเลือกให้พิมพ์ เห็นว่าเปนความคิดดีอยู่ จึงได้ตั้งต้นพิมพ์หนังสือประชุมเพลงยาวเปนภาคๆ เล่มนี้นับเปนภาคที่ ๔
เพลงยาวที่พิมพ์ในเล่มนี้ เปนเพลงยาวสังวาศเบ็ดเตล็ด พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ทรงแต่งทั้งนั้น
กรมหมื่นสถิตย์ฯ ทรงสันทัดในทางกลอนมาก โปรดทรงทั้งโคลงทั้งกลอน โวหารทรงตามแบบอย่างครั้งรัชกาลที่ ๓ นับว่าอยู่ในชั้นที่สุดของกวีสมัยนั้น.
ดำรงราชานุภาพ สภานายก
พอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๓
เพลงยาวความเก่า
๏ แต่วันเห็นมิได้เว้นทิวาหวัง
เสน่ห์ในวรนุชสุดกำลัง	ก่นแต่ตั้งใจคิดคำนึงนาง
เจ้าโฉมงามทรามรุ่นจำเริญรัก	จะพิศทรงวงภักตร์ไม่ขัดขวาง
โสภาสารพันทั้งสรรพางค์	งามราวสาวสุรางค์แรมโพยม
เห็นหญิงในไตรโลกก็เกือบกึ่ง	กี่แสนนางแต่สักหนึ่งไม่ถึงโฉม
ยิ่งกำหนัดนึกตรองปองประโลม	ไม่เห็นท่าแล้วก็โทมฤไทยทวี
อันธุระราชการแลงานเย่า	ไม่นำพาฝ่าเฝ้าแต่หมองศรี
มิได้สนิทนิทราสักราตรี	แต่สาลีก็ไม่ล่วงลงลำคอ
คงจะม้วยเสียเปนแน่ตระหนักนัก	จะผินภักตร์พึ่งใครที่ไหนหนอ
เหลือกำลังที่จะรั้งอารมณ์รอ	ฤไทยท้อเห็นไม่ทันถึงวันเชย
ชีวาไลยไม่เสียดายเท่าสายสวาดิ์	จะนิราศมิได้ร่วมเรียงเขนย
ฤๅบุพเพผลบุญเราคุ้นเคย	จะทรงกรให้ได้เกยกายสุดา
ค่อยอุ่นใจจึงได้จดบทประดิษฐ์	ถอดจิตรลงให้เห็นเปนเลขา
ไม่ใส่กลจนบันทัดล้วนสัจจา	อย่าสงกากินแหนงว่าแกล้งลวง
พี่รับขวัญกัลยามาในสาร	ด้วยแดดาลดวงใจนั้นใหญ่หลวง
จงเห็นความพิศมัยที่ในทรวง	เอนดูหน้าเถิดอย่าหน่วงเสน่ห์นาน
อันจะเฝ้าเนาเดียวนี้เปลี่ยวนัก	ด้วยไร้ผู้อยู่พิทักษ์เปนภูมฐาน
เขาจะฉินหมิ่นหมายหลายประการ	เหมือนเยี่ยงอย่างปางบุราณท่านเล่ามา
นครินไร้ปิ่นประชาราษฎร์	พนาวาศไร้พยัคฆ์ซึ่งรักษา
ชลาไลยร้างไร้พาลกุมภา	จะเปนท่าคนทำไม่ยำเกรง
แม้นมีคู่สู่สมภิรมย์ขวัญ	ได้ป้องกันเจ้ามิให้ใครข่มเหง
เปนเขตรขอบขึงขังไม่วังเวง	จะครื้นเครงสรรเสริญเจริญดี
ซึ่งพึ่งบุญพ่อแม่นี่แน่น้อง	จะปกครองไปถึงไหนนะโฉมศรี
ดังพฤกษาใกล้ท่าชลธี	พยุมาก็จะมีอันตราย
จะฝากองค์พงศ์พันธุ์กระนั้นฤๅ	เจ้ามีทรัพย์นับถือเปนเชื้อสาย
พอไร้ลงวงศ์วารก็พานคลาย	ไม่มาดหมายรักเจ้าจิรังกาล
จงตรึกตรองดูเถิดน้องอย่านึกแหนง	จะโดยซื่อฤๅว่าแกล้งมากล่าวขาน
เจ้าเขื่องควรจะประมวญความประมาณ	พี่ช่วยสอนด้วยสงสารแสนทวี
พิศมัยในสมรเสมอชีพ	จึงเร่งรีบมาให้รู้อารมณ์พี่
จะร่วมศุขไปจนสิ้นชีวินทรีย์	มิให้มีอายหน้าประชาชน
แม้นเห็นด้วยโดยกลอนสุนทรสนอง	ขอเชิญพร้องตอบรศเจริญผล
จะนับทุ่มโมงท่ากว่าจะยล	ในสำเนาเจ้านิพนธ์ให้พี่เอย
ฯ ๓๒ คำ ฯ
ชมโฉม
๏ พิศทรงดังทรงอัปศรสวรรค์
พิศภักตร์งามภักตร์ดังเพ็ญจันทร์	สารพันไฝฝ้าไม่ราคิน
พิศกรรณกลกลีบประทุมาศ	พิศขนงวงวิลาศดังคันศิลป์
นาสิกยลกลขอกุญชริน	งามเนตรประหนึ่งนิลที่เจียรไน
งามสลวยสวยเส้นเกษาสล้าง	จรุงปรางคันธรศสดใส
โอษฐเอี่ยมเรี่ยมรอบเปนขอบไร	เมื่อยิ้มแย้มแวมไวทนต์ระยับ
พิศสอดุจเส้นสุวรรณวาด	สุดสอาดพร้อมพริ้งทุกสิ่งสรรพ
อังษาสวมสร้อยใส่สไบทับ	วิไลยรับมิดเม้นประทุมา
ระทวยกรอ่อนนิ้วนขาค้อม	ลมุนลม่อมมารยาตรนี่หนักหนา
แต่เบื้องบนจนทั่วถึงบาทา	เห็นงามลบใต้หล้าไม่เทียมทาน
แต่วันแรกเรียมยลวิมลภักตร์	ฤไทยปลงจงรักภิรมย์สมาน
ถวิลหวังมิได้เว้นทิวาวาร	ดำริห์การที่จะมอบไมตรีตรง
ไม่เหมือนหมายก็ยิ่งหมองกระมลไหม้	ครั้นเห็นโฉมแล้วก็ให้ตลึงหลง
พินิจนั่งตั้งอารมณ์ชมทรง	ยิ่งพิศไหนยิ่งจำนงเสน่ห์นวล
ดวงภักตร์ผ่องพาให้จุมพิต	ไม่ขาดคิดจะประคิ่นประคองสงวน
ประสานสบเนตรชื่นฤไทยชวน	งามกระบวนนำสวาดิ์ถาวรทวี
เจ้าครัดเคร่งเปล่งปลั่งกำลังสาว	ฉวีราวจันทร์จำรัสรัศมี
ทั้งถ้อยคำน้ำเสียงซึ่งพาที	เสนาะในใจพี่ทุกสิ่งอัน
ยิ่งภูลเพิ่มประดิพัทธสามิภักดิ์	เห็นควรรักควรร่วมภิรมย์ขวัญ
ควรถนอมแนบสนิทติดพัน	ไม่เคลื่อนกรคลายกันให้เอกา
จึงจะสมด้วยโฉมประโลมจิตร	คนึงคิดก็ยิ่งให้ละห้อยหา
กี่ปีล่วงแต่ที่หน่วงเสน่ห์มา	จนสุดกลั้นแล้วจึงกล้าสุนทรกลอน
เมื่อสู่ขอต่อชนกก็ยกให้	ความยินดีที่จะได้ดวงสมร
คอยสดับข่าวคดีที่บิดร	จะพาโฉมอรชรมาให้ชม
ครั้นคอยหายหลายผัดมนัศแหนง	ชรอยแกล้งลวงเล่นให้เห็นสม
ว่าเดือนนี้สิจะมาสมาคม	สู้ทนตรมไปอิกคราวก็เปล่าไป
เห็นผิดนัดนานเนิ่นเกินกำหนด	ไปเตือนซ้ำซ้ำปดว่าป่วยไข้
ต้องโกรธขึ้งตึงตัดขัดฤไทย	กว่าจะได้สมจิตรเจตนา
หากกุศลที่ได้ทำนำสนอง	จึงได้ช่องเชยชิดขนิษฐา
เปนความสัตย์เหมือนหนึ่งวัจนามา	จะเห็นว่าพิศมัยฤๅไม่เอย
ฯ ๓๐ คำ ฯ
เกี้ยว
๏ โฉมสวรรค์สรรค์ทรงประเสริฐศรี
พี่รักคอยแต่ยังน้อยดรุณี	ให้เห็นดีสารพัดจะพึงชม
ทุกค่ำเช้าเฝ้าพินิจด้วยพิศมัย	เพราะอยู่ใกล้กันกับนางแต่ปางปฐม
แต่ตรอมใจด้วยมิได้สมาคม	กรรมระดมดลพรากให้จากกัน
มาไกลนางทุกข์ที่ห่างไม่เห็นภักตร์	ไหนจะแสนแน่นหนักมโนกระสัน
คนึงโฉมแล้วค่อยชื่นทุกคืนวัน	เฝ้าใฝ่ฝันว่าได้แนบถนอมนอน
ฤๅวันใดกลับไปยลวิมลภักตร์	ยิ่งมากมุ่งความสมัคหมายสมร
แต่เช่นนี้นี่เปนนิจนิรันดร	ดังเพลิงลามความร้อนนั้นเหลือแรง
ครั้งพบเจ้าเล่าจะแจ้งว่าจงสวาดิ์	แต่ขยับแล้วขยาดไม่อาจแถลง
แม้นปรานีก็จะดีโดยแสดง	ฉวยว่าโกรธสิเหมือนแกล้งประจานตน
เพราะเท่านี้แลจึงหน่วงเสน่ห์นิ่ง	สุดยากยิ่งสารพัดจะขัดสน
สู้ห้ามใจก็ไม่ฟังเฝ้ากังวล	ให้ร้อนรนแต่จะลอบประโลมนวล
จะปฤกษาหาผู้ให้ชูช่วย	ไม่เห็นด้วยจะยิ่งแซ่สนั่นสรวล
ก็แจ้งจิตรดอกว่าคิดนี้ไม่ควร	แต่ความรักกลแต่กวนให้ก่อการ
เฝ้าเพียรตรองหาช่องจะชมชื่น	ปัญญาเดียวเคี่ยวขืนจะหมายสมาน
คิดไม่สมก็ยิ่งแสนแค้นรำคาญ	เปนช้านานแล้วแต่กลั้นที่ความตรอม
เห็นจะม้วยเสียด้วยโรคที่โศกรัก	จนเผือดภักตร์ผิดรูปเพราะซูบผอม
ทวีทุกข์ทับถมระงมงอน	สุดจะออมอดกลั้นอยู่ฉันใด
เห็นสิ้นท่าที่จะหาซึ่งโอกาศ	จึงสามารถเสี่ยงสารมาขานไข
ทุกคำควรเลือกล้วนที่จริงใจ	ไม่เศกแสร้งสรรใส่พอสมกลอน
ขอฝากจิตรมาสนิทเสน่ห์น้อง	ขอฝากกรมาตระกองโฉมสมร
ขอฝากนาสาสูบคันธจร	ขอฝากโอษฐมาชะอ้อนให้เอนดู
จงปรานีชี้ช่องให้ชื่นชิด	พี่คุ้นเคยดอกอย่าคิดสิ่งอดสู
สงสารพี่เถิดที่มีกตัญญู	จนสุดรู้ก็ยังรักไม่แรมคลาย
แม้นขนิษฐ์แนะปฤษณานัด	ที่โหยหาสาหัสจะพลันหาย
ถึงต้องไภยก็มิได้เสียดายกาย	เพราะเหมือนมาดที่พี่หมายสุมามาลย์
จะรีบลอบไปประโลมโฉมชแล่ม	อย่ารื้อริว่าจะแรมภิรมย์สมาน
จะครองกันไปจนวันทำลายปราณ	ไม่คิดอ่านหาอื่นมาชื่นชม
ที่ทัดเทียบเปรียบแม่แต่ละอย่าง	จะเปนบ้างก็แต่ที่เคยมีถม
พออาไศรยใช้สอยการระดม	ไม่นิยมเยี่ยงคู่อันเคียงควร
ประหนึ่งน้องสิ่งไหนไม่เดียดฉัน	สารพันสมภักตร์ศักดิ์สงวน
มิตรจิตรขอให้มิตรใจประมวญ	อย่าเรรวนรอนรักให้ราวัน
ไม่เมตตาก็เหมือนฆ่าชีวิตรพี่	บาปจะมีตามตอมนะจอมขวัญ
ถึงสิ้นบุญพี่ในเบื้องปัจจุบัน	คงจะมั่นหมายสวาดิ์ทุกชาติ์เอย
ฯ ๓๔ คำ ฯ
๏ อนิจาน้อยฤๅใจกระไรสมร
ไม่มีเรื่องเคืองขัดถึงตัดรอน	มามึนตึงบึงบอนไม่เบิกบาน
ซึ่งแรกเริ่มรักกันนั้นไฉน	ยังมิได้ว่ากล่าวให้ร้าวฉาน
แต่กล่อมเกลี้ยงเลี้ยงน้องมานมนาน	สิ่งสำราญอย่างไรไม่โรยรา
ไฉนหนอมีข้อเจ้าเคืองคิด	อนาถจิตรน้อยใจพี่หนักหนา
จะนั่งนอนมิรู้สิ้นที่จินตนา	โอ้สุดาใจด่วนไม่ควรเลย
ฤๅเจ้าเคืองเรื่องพี่มีมากมิตร	เปนไปบ้างข้างขนิษฐ์ประหนึ่งเฉย
โดยกระนั้นความสวาดิ์ไม่ขาดเคย	นิจาเอ๋ยเมื่อยังมีไมตรีตรง
ถึงแปลกปลื้มก็ไม่ลืมเสน่ห์น้อง	หากเจ้าของเคืองคิดเปนพิศม์สง
ไม่แจ่มภักตร์เยื้อนพจนาจำนง	จะสำคัญมั่นคงว่าใจจาง
ฤๅอริฤษยามาเสี้ยมสอน	ให้สมรเจ้าหมองอารมณ์หมาง
จงบอกหน่อยเถิดอย่าน้อยฤไทยนาง	เขาชี้ทางยกโทษพี่ฉันใด
ชรอยเจ้าหลงเล่ห์เปสุญวาท	ฤๅฉลาดเล็งเห็นเปนไฉน
จึงหวนจิตรคิดอางขนางใจ	ซึ่งรักใคร่ผูกพันมาพลันคลาย
ทำเฉยเชือนเหมือนจะชังเสียทั้งชาติ์	นึกปลาดใจอยู่ไม่รู้หาย
ถึงพานพบหลบภักตร์ไม่ทักทาย	ลืมละลายคำสัตย์ที่ปัฏิญาณ
พี่นี้รักลักเรียกประโลมถาม	ขอทราบความที่ตรงนางเจ้าหมางสมาน
ควรฤๅพรางมิได้แพร่งให้แจ้งการ	เราวิจารณ์ไม่ประจักษ์น้ำใจจริง
สิ่งไหนชั่วหนอที่ตัวกระทำผิด	สักหน่อยนิดซึ่งไม่สมอารมณ์หญิง
จึงสุดแสนแค้นคั่งเฝ้าชังชิง	เคราะห์จริงจริงมาประจวบให้จำเปน
ยิ่งเดือดดาลในกระมลทนเทวศ	เพราะตรองหาสาเหตุไม่เล็งเห็น
เพียงอุราจะรานร้าวทุกเช้าเย็น	สุชลกระเดนด้วยว่าชายไม่หน่ายชม
อันน้ำจิตรพิศมัยนั้นใหญ่หลวง	ชำแหละทรวงได้เปนซีกจะเห็นสม
ไม่เชื่อพี่แล้วมามีแต่โกรธตรม	สักนิดเรื่องเจ้าก็ล่มอาไลยแล
โอ้ก่อนไรมิได้เคยเลยนะน้อง	ถึงเคืองข้องฉันใดไม่ห่างแห
นี่จริตผิดสำนวนเห็นปรวนแปร	ตระหนักแน่ว่าเจ้าขาดสวาดิ์กัน
อนิจาตัดใจได้ง่ายง่าย	ไม่บรรยายข้อหาที่หุนหัน
เมื่อไม่มีผิดจริงสักสิ่งอัน	เหมือนหักก้านบุษบันไม่ไว้ใย
กินรินจากถิ่นยังสั่งถ้ำ	ปักษาซ้ำรู้สั่งที่อาไศรย
พิรุณรู้สั่งฟ้าด้วยอาไลย	แต่น้ำใจเจ้าไม่สั่งพี่บ้างเลย
มาเด็ดได้ไม่อาไลยที่ในสวาดิ์	ฤๅสูญสิ้นสันนิวาศนะอกเอ๋ย
จะล่วงลับไม่กลับคืนมาชื่นเชย	คิดถึงเคยร่วมแท่นแสนเสียดาย
เสียดายจิตรเจ้าสนิทเสน่ห์พี่	ไม่น่าที่แรงรักจะหักหาย
เสียดายองค์แอบอุ่นลมุนกาย	เสียดายโอษฐอภิปรายเสนาะนวล
ถึงแสนทุกข์ก็บันเทาให้เศร้าสร่าง	เสียดายปรางปรุงพรรณสุคันธ์หวน
เสียดายเนตรงามเยื้องชำเลืองยวน	เสียดายกระบวนเบี่ยงสบัดสัมผัสกร
จะโรยร้างห่างรักไม่รั้งคิด	จงพินิจถ้อยคำที่กำศร
แล้วสอบไล่ใคร่ครวญสำนวนกลอน	แม้นขืนรอนรักร่ำก็จำตาย
ไม่ปรานีพี่ผู้มุ่งบำรุงขวัญ	จะดึงดันดาลเดือดไม่เหือดหาย
เหมือนหาญหักเอาด้วยจักรนารายน์กำจาย	กายินทรีย์พี่ให้วายชีวาเอย
ฯ ๔๐ คำ ฯ
๏ โอ้อาวรณ์สมรมิตรขนิษฐา
เพราะประมาทจึงได้คลาศอุราคลา	ทุกทิวาพี่เทวศทวีตรอม
เคยเคียงภักตร์พิศวาศไสยาศน์แอบ	แม้นยิ่งหนาวเจ้ายิ่งแนบพี่ยิ่งถนอม
ไม่เดียดฉันเพราะเจ้ามั่นมโนประนอม	ข้างฝ่ายพี่นี้ก็น้อมเสน่ห์นวล
แม้นยามสรงยามเสพกระยาหาร	พูดพิไรให้สำราญสำรวลสรวล
ยามสบายก็เคยย้ายกระบวนยวน	โอ้ยามช้ำก็ได้ชวนให้เปรมปรีดิ์
จะไปไหนตามติดไม่บิดพริ้ว	อันก้อยน้องคล้องนิ้วขนิษฐ์พี่
ไม่ขวยอายว่าเปนชายกับสัตรี	เพราะถ้อยทีต่างรักเหมือนร่วมวงศ์
พี่ก็หมายจะใคร่มอบไมตรีมิตร	แต่กีดนิดหนึ่งไม่สมอารมณ์ประสงค์
เฝ้ารอรอก็จนเริศนิราศองค์	เพราะเวรกรรมจำจงให้จำจร
โอ้จากมาได้แต่ผ้าไว้ต่างภักตร์	พอบันเทาเศร้ารักที่แรมสมร
ยามไสยาศน์แผ่พาดอุรานอน	ถึงแสนร้อนก็ไม่ร้างให้ห่างกาย
ได้เชยชูอยู่แต่ผ้าอุส่าห์สงวน	ยังหอมหวนกลิ่นไอมิใคร่หาย
โออนาถนึกถึงนุชสุดเสียดาย	น่าตีตนเสียให้ตายด้วยน้อยใจ
อยู่กับหัดถ์ยังให้พลัดไปพลันห่าง	ถึงตามเพียรก็เห็นพ่างจะตักไษย
แต่ท่วงทีนั้นยังมีซึ่งเยื่อใย	แสนอาไลยฤๅจะลอบประโลมลอง
ฉวยพลั้งท่าก็จะพากันเผือดภักตร์	สงสารศักดิ์สองเราจะเศร้าหมอง
ทำไฉนหนอจะได้คืนประคอง	อยู่ร่วมเตียงเคียงสองเขนยนอน
ได้ใครหนอพอจะรับธุระรัก	ช่วยสื่อชักชิดชมภิรมย์สมร
จะขอบคุณไปทุกวันนิรันดร	ซึ่งดับร้อนโรคเรื้ออุราเรา
ความกระสันแสนโศกในทรวงพี่	โอ้ครั้งนี้ประหนึ่งเนื่องเรื่องอิเหนา
เสน่ห์นุชบุษบาไม่บางเบา	ซ้ำได้ต้องน้องท้าวเมื่อเสี่ยงเทียน
ครั้นนางเสร็จไหว้พระต้องจำพราก	ถึงตัวจากกันก็ได้สไบเปลี่ยน
มานานหน่อยค่อยคิดสนิทเนียน	ทำพากเพียรเผาเมืองแล้วลักมา
แต่ตัวพี่ไร้ผู้จะคู่คิด	เหมือนน้ำท่วมปากปิดไม่อาจอ้า
ครั้นจะแจ้งแพร่งพรายหลายหูตา	สงสารหน้าขนิษฐ์น้อยจะพลอยอาย
แต่เรรวนป่วนรักนี้หนักหนา	ยิ่งนานมาก็ยิ่งภูลประมูลหมาย
แกล้งลืมเลยเฉยขังหวังให้คลาย	ก็มิฟังขืนฟายสุชลตรอง
ไม่เห็นใครจะให้มอบไมตรีสมาน	จะพึ่งได้ก็เพียงสารนุสนธิ์สนอง
จึงประมวญสวาดิ์หมายลงลายจำลอง	มาแอบอ้อนวอนน้องด้วยน้ำนวล
แม้นชอบผิดคิดหน้ากันหน่อยเหนอ	เอนดูพี่นะอย่าเพ่อทำหุนหวน
แต่หลังนั้นฉันใดจงใคร่ครวญ	ให้รอบคอบสอบสวนกับสารา
ซึ่งโอหังบังคับนี้รับผิด	ตามแต่จิตรจะประสงค์ที่โทษา
แม้นสิ้นโกรธโปรดกลับนับภักตรา	เหมือนช่วยชีพพอให้ช้าซึ่งวันวาย
หนึ่งข้อคิดเกรงคาวจะกล่าวกลุ้ม	พี่เห็นพอห่อหุ้มให้ห่างหาย
ใช่จะหลอกล่อเล่นให้เปนลาย	ขอมอบกายมอบจิตรสนิทนาน
ทั้งชั่วนี้ชั่วน่าอย่ารู้หน่าย	จะเวียนว่ายอยู่ในวัฏสงสาร
แม้นเกิดไหนขอให้พบสบสำราญ	ให้สมการสมภักตร์ที่เพียงกัน
หนึ่งพี่ขอข้อไหนแม้นแหนงถ้อย	อย่านิ่งน้อยใจรังเกียจเดียดฉัน
จงชี้แจงมาให้แจ้งสิ่งสำคัญ	จะนับวันคอยสดับคดีเอย
ฯ ๔๐ คำ ฯ
๏ งามสงวนควรคิดคำนึงถึง
จะพิศไหนก็วิไลยลานตลึง	ใครยลนางอย่างประหนึ่งให้เร่งรัก
ศรีสวัสดิ์แต่พี่ทัศนาสมร	อาวรณ์เวียนวิตกเพียงอกหัก
ด้วยโฉมน้องต้องไนยเนตรนัก	เจตนาสามิภักดิ์ไม่เคลื่อนคลาย
แต่สถานที่สถิตย์ขนิษฐนาฏ	อันหน้าไหนจะไปมาดพิมานหมาย
เช่นมนุษย์นี้เห็นสุดกรตะกาย	โอ้อกตนกับกระต่ายเห็นต้องกัน
ศศิธรนี้บ่ห่อนเสน่ห์นึก	ก่นแต่คึกคิดแค่นแสนกระสัน
ไม่เว้นว่างวายรักเลยสักวัน	อันตัวเจ้าเปรียบจันทร์ไม่เห็นใจ
ถวิลหวังจะใคร่สั่งสื่อกระซิบ	แล้วขยั้นครั้นเขาหยิบก็โทษใหญ่
ทั้งจะพาภักตร์น้องให้หมองไป	ทั้งเกรงไภยด้วยมิควรจะลวนลาม
ไหนจะเจ็บที่ใครแจ้งจะแกล้งสรวล	ไม่คู่ควรจะมาให้ผู้ใดหยาม
ครั้นจะงดง่ายง่ายเสียดายงาม	ใจเปนสองตรองความลังเลใจ
ไปหาผู้รู้วิชาสามัญเพศ	ให้ชี้เหตุว่าเปนเคราะห์จำเภาะไฉน
เคราะห์เดือนปีนั้นก็ดีทุกสิ่งไป	เคราะห์ด้วยรักหนักในพนิดา
เมื่อวันพบสบภักตร์ก็จวนค่ำ	ได้แต่เนตรให้ช่วยนำเสนหา
แทนขันหมากเหมือนพี่มั่นต่อกัลยา	พอให้แจ้งกิจาที่จำนง
แล้วคะเนในจริตขนิษฐา	เหมือนจะปรานีสมอารมณ์ประสงค์
ยิ่งปีติดังหนึ่งกรได้ช้อนองค์	ด้วยสำคัญคิดว่าคงประจักษ์ใจ
เมื่อปะกันน้องอัญชลีพี่	ด้วยภักดียิ้มแย้มแจ่มใส
จะเอื้อนอรรถออกมั่งก็นั่งไกล	ทั้งมากหน้าข้าไทยต้องจำจน
ครั้นขวัญตาลากลับไปลับภักตร์	อกจะหักเสียไม่รู้กี่ร้อยหน
สู้ฝ่าฝืนยืนตรงดำรงสกนธ์	มานอนทนทุกข์แทบทำลายกาย
ความสวาดิ์ที่หวังยังไม่เห็น	ว่าจะเปนเสร็จสมอารมณ์หมาย
จะนิ่งไว้ไหนก็ตนไม่พ้นตาย	จึงนิพันธ์บรรยายไปตามบุญ
ด้วยโรครักหนักใจในครั้งนี้	อันตัวพี่สิ้นสุดผู้อุดหนุน
ยังเห็นแต่ขนิษฐาจะการุญ	จึงกล่าวสุนทรคดีมาชี้แจง
ใช่จะแต่งลิ้นลมมาหลอกหลอน	เอาสิ่งสัตย์เปนอักษรมาแจ้งแถลง
เชิญสมรรับสมานสารแสดง	อย่างหน่วงแหนงถ้อยเท็จทำสเทิน
ประการใดในลักษณ์จำลองสนอง	แม้นขัดข้องแล้วอย่าหมางระคางเขิน
พิศมัยอยู่เสมอจะเผลอเพลิน	ถ้าเหลือเกินก็จงให้อไภยเอย
ฯ ๓๐ คำ ฯ
๏ ได้สดับกิติศัพท์เขาแซ่สรวล
หน่วงมโนมิได้แหนงอนงค์นวล	ไม่เห็นข้อที่ควรจะเคืองใจ
เขายิ่งแย้มให้ได้ยินไม่สิ้นสุด	เอ๊ะนี่นุชจะสลัดความสัตย์ไฉน
สืบสังเกตไปก็จริงทุกสิ่งไป	ทั้งปลาดอยู่ที่ในจริตนาง
แจ้งถนัดโทมนัศทวีนัก	เสียแรงรักหนอขนิษฐ์ช่างคิดขนาง
แกล้งกลบคาวกล่าวคำอำพราง	สำนวนสำเนาเข้าอย่างเหมือนกากี
ไม่รู้เช่นว่าจะเปนดังนี้หนอ	น่าหัวร่อนี่กะไรช่างใส่สี
รู้สึกตัวกลัวผิดคิดไม่ดี	จึงทำทีทอดสนิทเปนชิดชม
พูดเฉยภักตร์รักพี่นั้นที่สุด	สัพยอกหยอกยุดให้เห็นสม
ฉอเลาะลอดกอดเกี้ยวเข้าเกลียวกลม	จะได้งมอยู่ว่ารักเชลยใจ
ก็สมคิดเชื่อนางเจ้าช่างเกลื่อน	หากผู้อื่นเขาเอื้อนจึงสงไสย
อนิจาจิตรนางช่างกะไร	ไม่เกรงกรรมทำได้หนอบังอร
กระนั้นสิเจ้าจึงหน่ายเสน่ห์พี่	ทำท่วงทีแชเชือนไม่เหมือนก่อน
เราหักห้ามตามประสายังอาวรณ์	แต่สมรเจ้าไม่ฟังกำลังมัว
เสียแรงเราหมายมุ่งบำรุงสวาดิ์	ไม่รู้เช่นเลยว่าชาติ์เปนคนชั่ว
ละเลิงเหลิงจิตรกล้าชล่าตัว	จนเห็นทั่วสุดแต่ที่ใครมีตา
เสียดายสัตย์ที่ได้ปัฏิญาณไว้	เมื่อเนาในร่วมห้องเสนหา
เสียดายภักตร์เหมือนเอารักชโลมทา	เสียดายทรงโสภามาหมองมอม
ดังมะเดื่อแดงดีด้วยสีสด	ใครไม่รู้ก็ว่ารศคงหวานหอม
ข้างในมีแมลงหวี่มาเวียนตอม	ต่อสุกงอมจึงได้ทราบว่าสาธารณ์
เสียดายนามแลตระกูลประยูรยศ	จะปรากฎไม่รู้สิ้นเอาวสาน
สัตรีชั่วมิได้กลัวนรกานต์	จึงริอ่านด้วยประมาทบังอาจองค์
นี่แน่นางในแผ่นดินไม่สิ้นหญ้า	ประหนึ่งเจ้าเราพอหาสมประสงค์
ทุจริตจิตรใจไม่ซื่อตรง	โดยทนงโอหังลำพังตน
ไม่สมัคแล้วไม่รักพยาบาท	จะอนุญาตแลกส่วนกุศลผล
เทพทั่วสามภพจบสกล	เชิญช่วยยลเปนพยานให้แม่นยำ
อันนางนี้นี่เสน่ห์ถนอมไว้	เมื่อป่วยไข้ได้เปนที่อุปถัมภ์
บัดนี้มีผู้รักมาชักนำ	จะหลั่งน้ำษิโณทกอุทิศทาน
ซึ่งบริจาคนุชนางนี้อย่างยิ่ง	จงเสร็จสิ่งสรรพกิจพิศถาน
อนึ่งจงเปนปัจจัยไปนิพพาน	ให้สมวจีปณิธานเราเถิดเอย
ฯ ๓๐ คำ ฯ
ภ้อ
๏ โอ้รำพึงก็ไม่ผิดที่คิดหมาย
ชะกะไรใจหญิงยิ่งกว่าชาย	เล่นอุบายล้วนเอาแบบเปนแยบยนต์
เราเชื่อใจมิได้แจ้งน้ำจิตรเจ้า	เฝ้าสั่งแล้วสอนเล่าสักร้อยหน
เหมือนหนึ่งสอนท่อนไม้มิใช่คน	ค่ำลงบ่นกันเหมือนบ้าทั้งตาปี
เห็นโกรธใหญ่ให้สัญญานึกน่าเชื่อ	ครั้นเช้าเบื่อไม่ทันบ่ายก็หน่ายหนี
ผิดสังเกตเห็นว่าเหตุจะพึงมี	ทำเช่นนี้อยู่เปนนิจน่าอัศจรรย์
ได้ตำราไหนมาเรียนแนบเนียนนัก	ฤๅใครใช้ให้ใครชักจึงเหหัน
ฟังลมเขามาทำขึงดื้อดึงดัน	ที่พูดกันไว้เปนแน่ก็แปรแปลง
นี่แน่นางเชื่อไหนก็ให้สนิท	เจ้าปลงจิตรให้เปนหนึ่งอย่าพึงแหนง
มิใช่เล็กไม่รู้เท่าจึงเฝ้าแคลง	แม้นตรองจริงก็จะแจ้งประจักษ์ใจ
ขอให้บอกออกเนื้อความอย่าขามคิด	จะปกปิดอ้ำอึ้งไปถึงไหน
ทำจะเยื้อนแล้วขยักกระอักกระไอ	แบ่งเปนไนยให้เรานึกสำเนาเดา
ลางเวลาก็เห็นหล่อนหย่อนลงให้	ครั้นไปไปก็กลับพลิกเอาอิกเล่า
จะทำโพยโดยอำนาจดูลาดเลา	เครื่องจะเศร้าใจทั้งสองไม่ต้องการ
เราก็ได้ใคร่ครวญใช่หวนหุน	หวังให้คุ้นเคยภักตร์สมัคสมาน
จะร่ำไปก็เหมือนแกล้งแสร้งประจาน	ความรำคาญศับอกอยู่อัตรา
ข้อที่งามความที่ดีก็มีมั่ง	ข้อที่แฝงแกล้งไม่ฟังก็หนักหนา
บุญก็ทำกรรมก็สร้างทุกเวลา	อันคุณโทษนั้นเห็นท่าไม่เท่าเทียม
สิ่งนั้นดีสิ่งนี้ชั่วก็รู้ชัด	แต่หากขัดใจระคายเพราะอายเหนียม
จะเข้าชิดคิดตระหนี่กระดี้กระเดียม	แสร้งสงบซบเสงี่ยมจนเกินงาม
ทีเพื่อนเล่นกันออกร่าเจียวหนาน้อง	ดูทำนองเห็นเรานิ่งก็ยิ่งหยาม
แกล้งหลอกล้อล่อให้ฤไทยลาม	สิ่งไหนห้ามก็ยิ่งหาเอามาทำ
กำลังเพลินเดินไปพบแล้วหลบภักตร์	วิ่งไม่ทันขันนักนั่งหน้าคว่ำ
สำรวมเคร่งเหมือนท่านขรัวที่กลัวกรรม	จะกล่าวคำก็ค่อยค่อยอยู่ในคอ
ไม่รู้เท่าฤๅเขาแดกจึงขืนดื้อ	ชะช่างซื่อเสียทุกสิ่งเจียวจริงหนอ
ทำหูตึงขึงตัวเหมือนหัวตอ	แกล้งลองล้อก็ไม่เหลียวมาแลดู
เพียรจนตายก็ไม่ต้องในตาชอบ	ถึงปล้ำปลอบไปก็เปล่าไม่เข้าหู
เพราะรู้เช่นเห็นชัดเปนศัตรู	แต่จนอยู่จำมาสมาคม
เสียไม่ได้กลัวจะด่าต้องหน้าด้าน	ทำปากหวานแก้ไขแต่ใจขม
ช่างลวงล่อให้เราหลงปลงอารมณ์	สนิทสนมมิได้แหนงแคลงมโน
จริงนะเชื่อไม่รู้เชิงเจ้าชัดชัด	เห็นให้สัตย์กันสดสดหมดโทโส
กินลูกยอของน้องจนท้องโร	เห็นยิ่งโง่แล้วกะไรมิให้เงย
ที่เราบอกออกบั้งคอยสังกัด	สารพัดเปนมุสานิจาเอ๋ย
ช่างฉลาดกะไรล้นไปจนเลย	พี่ก็เคยเลี้ยงรักมานักนาง
ไม่เช้าช้ำค่ำชื่นอยู่เช่นนี้	พูดกันทีหนึ่งก็สิ้นราคินขนาง
ไม่เหมือนเจ้าใจแขงแต่แกล้งพราง	กลัวไม่หายอายไม่ห่างเลยจริงจริง
ชรอยเทพธิดาลงมาเกิด	มิเสียทีที่กำเนิดเปนนางหญิง
เห็นหน้าชายแล้วให้ตั้งแต่ชังชิง	ขยับวิ่งหวาดผวาไปท่าเดียว
ขัดอยู่นิดคิดอยู่หน่อยอยู่ในสำนัก	ต้องข่มขืนฝืนภักตร์ได้เพียงประเดี๋ยว
ความรำคาญนั่งนานดูหน้าเซียว	แต่พอเหลียวก็ค่อยเลี่ยงเบี่ยงให้บัง
ทีจะไปใจร้อนไม่รอช้า	ทีจะมาอ้อยสร้อยท้อถอยหลัง
ไถลเลื่อนเชือนช้าละล้าละลัง	เที่ยวแวะนั่งเสียพอให้น้ำใจเย็น
มาหาเราเปรียบเหมือนเข้ามาติดคุก	ระทมทุกข์คับแค้นนั้นแสนเข็ญ
ไหนจะใช้เหนื่อยน่าน้ำตากระเดน	ยิ่งกว่าเปนทาษีมีค่าตัว
สงสารนักนฤมลมาทนทุกข์	แม้นมีศุขอยู่มั่งจะยังชั่ว
นี่เฝ้าโกรธร่ำไปจึงไม่กลัว	แกล้งเลยยั่วเสียให้ใหญ่สาใจเธอ
ดูตึงตังคลั่งเล่นเหมือนเช่นบ้า	แม้นต่อว่าหลอกให้ว่าใจเผลอ
ช่างเปนไรไยมิงานทยานทะเยอ	รำพรรณเพ้อไปไม่เหนื่อยก็แล้วไป
จริงดอกเจ้าเฝ้าแต่ว่าเพราะหวังรัก	เจ้าเกลียดนักก็เพราะกรรมจะทำไฉน
ไม่รู้แห่งบนบานประการใด	เปนขัดสนจนใจจริงจริงเจียว
โอ้หยาบหน่อยมิได้เหน็บให้เจ็บจิตร	นี่เนื้อนิดมิได้ทำให้ช้ำเขียว
สู้ถนอมรักนางนั้นอย่างเดียว	พูดก็เหมือนแก้เกี้ยวโกหกกัน
ใจเราถือซื่อสัตย์สุจริต	มิได้คิดพาทีใส่สีสัน
เจ้าอิกรับแล้วยังเลี่ยงไม่เที่ยงธรรม์	เพราะสำคัญหลายอย่างแต่พรางเรา
บอกเท่าไรว่าให้เจ้าเอาจริงแจ้ง	นิ่งเสียแกล้งผัดเจ้าล่อพอรู้เท่า
ทำเรียบร้อยหน่อยแล้วเรื่อยทำเฉื่อยเอา	เห็นว่าเจ้านี้จะบวชพี่เอาบุญ
เสียแรงหวังฝังฝากไมตรียืด	มาจำจืดจากกันเพราะหันหุน
ซึ่งเจ้าแสร้งแกล้งว่ายังการุญ	พี่ขอบคุณแต่เห็นขันพันทวี
ด้วยวิ่งซุนซุกซ่อนกันซึ่งซึ่ง	ทำเหมือนหนึ่งตัวเราเปนเจ้าหนี้
ฤๅเกลียดอายขายหน้าจงพาที	ไม่ข่มขี่ขัดคอดอกหนอนาง
พี่ก็รู้ดอกว่ารูปไม่สะสวย	ไม่สมด้วยโฉมเจ้าจึงเฝ้าหมาง
ขอว่าหน่อยนะอย่าคอยเคืองระคาง	ไยมิสางสืบสวนจึงด่วนมา
เออฉุกจิตรคิดรำคาญเมื่อปานนี้	กลับเปนพรหมจารีได้อิกฤๅหนา
ฤๅเสียให้เพียงเท่านั้นกันนินทา	จะอยากหย่าลองอยู่ดูลอยลอย
ไม่มีลูกมีผัวทำตัวเปล่า	ขี้เกียจเฝ้าให้ผู้ใดมาใช้สอย
ใครไม่บ่นหงุดหงิดตะบิดตะบอย	เปนหม้ายหน่อยหนึ่งไม่เน่าสิ่งไหนไป
ไม่สมนึกเช่นนั้นฤๅขวัญเนตร	จึงเปนเหตุไม่รู้จบสงบได้
ทุกวันนี้คิดอ่านประการใด	ที่จะให้สมจิตรเจ้าคิดปอง
แต่เห็นอยู่ว่าเจ้ายังกำลังสาว	ถึงอยู่ไหนก็ไม่หนาวอย่านึกหมอง
เมื่อไรเล่าเจ้าตรึกจะสมตรอง	เอนดูน้องจะได้ซาที่อาวรณ์
แต่เดี๋ยวนี้นี่เจ้ายังไม่หวังได้	ต้องจำใจจำดีด้วยพี่ก่อน
ไม่ควรด่วนเด็ดสวาดิ์ให้ขาดรอน	เพราะยังนอนแนบสนิทพี่ชิดชม
เราก็แจ้งว่าน้ำใจไม่สมัค	ข่มเหงหักข่มขู่ให้สู่สม
เรียกมาใกล้กิริยาระอาระอม	ผ้านุ่งห่มเห็นแต่ชั่งระวังเวียน
ทั้งเส้นสายสารพัดจะขัดแขง	บิดเบือนแบ่งเกียจกันทำหันเหียน
สงบหงอยม่อยหมอบเจียนละเมียน	กลัวจะเฆี่ยนฤๅจะฆ่าหน้าตาตึง
จะต่อเนตรก็ไม่นานรำคาญเนตร	แสนสมเพชที่ไม่พูดช่างบูดบึ้ง
เฝ้าตรอมใจอะไรจริงนิ่งตลึง	ฤๅรำพึงภาวนารักษาตัว
จนถามไถ่ก็มิใคร่จะตอบถ้อย	แกล้งทำขันก็ไม่ค่อยจะยิ้มหัว
แต่แรกรักหักจิตรไม่คิดกลัว	เห็นจักรหลอกเปนดอกบัวก็เร่อมา
ครั้นเห็นชัดสิเมื่อพลัดเข้าติดติ้ง	จะถอนทิ้งก็ไม่ขาดเหมือนปราถนา
ซังตายต้องแสร้งศุขทุกเวลา	เห็นใจชัดสนัดหน้าครั้งนี้จริง
จะพูดภ้อต่อไปไม่ได้แล้ว	โอ้น้องแก้วตั้งแต่นี้พี่จะนิ่ง
จนคำน้อยก็ไม่ล่วงไปท้วงติง	จงหาศุขเถิดทุกสิ่งให้สมใจ
เจ้าก็ลั่นวาจาให้ปรากฎ	ไม่อาไลยในรศพิศมัย
เปนสูญสิ้นชิ้นเชื้อเยื่อใย	ก็แล้วไปแต่พอแจ้งจะได้จำ
ทีหลังต้องก็จะร้องให้คนช่วย	เข็ดจนม้วยแล้วไม่เสือกเถลือกถลำ
พี่จะช่วยสอนให้จงไปทำ	เทอุทกหกคว่ำคะนนลง
พิศถานเสียให้พ้นที่ทนทุกข์	ที่ไหนศุขก็ให้สมอารมณ์ประสงค์
เปนอันขาดชาติ์น่าอย่าจำนง	เสน่ห์ปลงชายชั่วเช่นตัวเรา
อโหสิต่อกันเสียวันนี้	อย่าให้มีเลยนะโทษที่โกรธเจ้า
เอนดูด้วยเถิดจงช่วยให้บาปเบา	ได้เคี่ยวเข็นเย็นเช้ามานานนม
พี่เข็ดหลาบแล้วต้องลาหล่อนทั้งรัก	เจ็บใจนักนึกไว้นั้นไม่สม
สิ้นปัญญาที่จะขืนยืนนิยม	สิ้นทั้งลมปากพี่เท่านี้เอย
ฯ ๙๔ คำ ฯ
๏ มิเสียทีมีตาได้มาเห็น
น่าสำรวลสรวลสันต์ให้ฟันกระเด็น	จะชี้เช่นเทียบเท่าที่เมามัว
ท่านทั้งหลายฟังเล่าอย่าเนานิ่ง	ช่วยบรรยายชายหญิงให้รู้ทั่ว
โกกิลาอาจองทนงตัว	ยกหัวเทียมหงษ์อหังการ
ก็มารยาตรชาติ์หงษ์นี้เห็นง่าย	อันการ้ายปลอมหงษ์คงวิถาร
ถึงดูรูปจะไม่แจ้งไม่แกล้งประจาน	แต่สันดานมิได้สูญตระกูลกา
หากไม่รู้ก็เฝ้าชูศิโรเลิศ	ระเห็จระเหิดเกินสันนิวาศา
เข้าแข่งเคียงเรียงราชเหมรา	ทำปีกหางกางก๋าพาลลำพอง
อิกไส้เดือนเกลื่อนพื้นสุธาถม	มันนิยมรูปตัวมัวจองหอง
เที่ยวเพ่นพ่านอวดงามตามทำนอง	ใครได้ยลก็สยองโลมาเกรียว
ยิ่งไว้ตนจะใคร่รณอุรุคราช	เพราะคนพบหลบประลาศไม่แลเหลียว
นึกเปนหนึ่งว่าเขากลัวตัวจริงเจียว	กำเริบเรี่ยวแรงทำไม่รำพึง
ยังคางคกยกตนคำรนร้อง	สุนีคนองหมายไม่ลั่นสนั่นถึง
ก็คั้นคอเข่นเขี้ยวเคี้ยวคางอึง	ให้หูตึงเสียทั้งโลกระย่อยอม
เหมือนมฤคนึกนิยมว่าสมเล่ห์	ด้วยเห็นเสือโซเซทุพลผอม
ประมาทใจมิได้ขามเที่ยวตามตอม	แล้วลับเขาจะเข้าซ้อมฝีมือดู
อย่างวิฬาร์ตามืดไม่มองเห็น	สนุกจริงวิ่งเล่นเถิดหนอหนู
ระริกแร่จากรังออกพรั่งพรู	เข้ามาดูขันหมัดจะกัดแมว
หนึ่งสีหราชมีอำนาจที่สุรเสียง	ไกรเกรียงสุธานั้นกล้าแกล้ว
พิฦกเลิศกายาสง่าแล้ว	สถิตย์ที่ถ้ำแก้วประกอบวงศ์
เช่นสุนักข์มักขม้ำที่ต่ำเย่า	สเออะเห่าหอนสู้เสียงประสงค์
แล้วแยกเขี้ยวขู่คำรามตามจำนง	สถุลพงศ์มิได้ยั้งกำลังพาล
ดังหิ่งห้อยน้อยนึกทนงนัก	ไม่เจียมภักตร์เพียงชาติ์เดียรฉาน
มีแววนิดติดก้นอหังการ	บินทยานส่องสู้ศศิธร
ถึงน้อยแสงคงจะแข่งไปโดยแค่น	เพราะสุดแสนฤษยาประสาหนอน
จันทร์กระจ่างอยู่ยังพ่างทิฆัมพร	หิ่งห้อยว่อนไปเที่ยววามตามลำภู
หนึ่งสังคีตดีดสีตีเป่า	พร้อมกันเข้าไพเราะห์เสนาะหู
จักรจั่นเรไรมิได้รู้	ด้วยฟังดูเสียงดังก็หวังใจ
ระแร่ร้องเลือนลั่นสนั่นป่า	ว่าเพราะกว่าดนตรีปี่ไฉน
ดิรฉานปัญญานั้นพาไป	อุปไมยเหมือนปลวกพวกพาลา
จะทำรังหมายกระทั่งเทวโลก	ให้โตรจโตรกดังสิเนรุภูผา
เฝ้าแกะกัดปัถพีทวีมา	อหังกาเกิดเกินสกุลเอย
ฯ ๓๒ คำ ฯ
อธิบายเรื่องเพลงยาวเจ้าพระ
เพลงยาวชุดนี้มิใช่เพลงยาวสังวาศ ปรากฎในท้องสำนวนว่า เปนของเจ้านายที่ทรงผนวชทรงแต่ง ๓ พระองค์ เพราะฉนั้นจึงสมมตเรียกว่า “เพลงยาวเจ้าพระ” ในเพลงยาวมีเนื้อความพอจะสันนิษฐานรู้เรื่องราวได้หลายอย่าง คือ:-
๑) ในเพลงยาวบทที่ ๑๔ อ้างถึงกรมหมื่นไกรสรวิชิต ข้อนี้รู้ได้ว่า เปนเพลงยาวชุดนี้แต่งในรัชกาลที่ ๓ เพราะกรมหมื่นไกรสรวิชิตนั้น ทรงรับกรมในรัชกาลที่ ๓ แลสิ้นพระชนม์ก็ในรัชกาลที่ ๓
๒) ในเพลงยาวบทที่ ๑ บทที่ ๑๑ บทที่ ๑๒ บทที่ ๑๓ บทที่ ๑๔ มีเนื้อความประกอบกันว่า ในปีที่แต่งเพลงยาวนี้ มีเจ้านายทรงผนวชอยู่ในพระอารามเดียวกัน ๕ พระองค์ พระองค์ที่ ๑ นั้นเปนอาจารย์ เจ้าพระอิก ๔ พระองค์เปนเจ้านายพี่น้อง ทรงผนวชเฉภาะพรรษา เปนศิษย์อยู่ในสำนักเจ้าพระพระองค์ที่ ๑
๓) เหตุที่จะแต่งเพลงยาวเหล่านี้นั้น ดูเหมือนในเวลานั้นเจ้าพระพระองค์ที่ ๓ กำลังทรงหัดแต่งกลอน ได้แต่งกลอนเพลงยาวถวายเจ้าพระพระองค์ที่ ๑ บท ๑ แลแต่งประทานนายนากคน ๑ ซึ่งทำนองจะเปนผู้มีชื่อเสียงในการแต่งกลอน อิกบท ๑ เจ้าพระพระองค์ที่ ๑ จึงทรงแต่งเปนกลอนเพลงยาวมีโคลงกระทู้อยู่ข้างท้ายประทานตอบ ทรงแนะนำกระบวรอักขระวิธีหนังสือไทย (คือเพลงยาวบทที่ ๑) ส่วนนายนากนั้นก็แต่งเปนกลอนเพลงยาวถวายตอบ เปนเชิงรับจะแต่งเพลงยาวโต้ตอบ ซ้อมสำนวนกับเจ้าพระพระองค์ที่ ๓ แต่นั้นเจ้าพระพระองค์ที่ ๓ ก็แต่งเพลงยาวโต้ตอบกับนายนากต่อมา (นับแต่บทที่ ๒ จนถึงบทที่ ๑๐).
๔) อยู่มาเจ้าพระพระองค์ที่ ๑ ทรงสังเกตเห็นเจ้าพระพระองค์ที่ ๓ เศร้าหมอง กิริยาอาการไม่รื่นเริงเหมือนแต่ก่อน จึงทรงแต่งเปนกลอนเพลงยาวมีโคลงกระทู้อยู่ข้างท้ายอิกบท ๑ (คือบทที่ ๑๑) ประทาน มีเนื้อความว่าตั้งแต่เจ้าพระพระองค์ที่ ๓ ได้ไปเห็นผู้หญิงเมื่อครั้งมีงานมหรศพ ต่อมาดูอาการผิดกับแต่ก่อน เห็นชรอยจะเกิดมุ่งหมายไปทางข้างจะสึกหา จึงทรงปลอบโยนให้อุส่าห์เล่าเรียนไปก่อน ถ้าด่วนลาผนวชไปเสียเจ้าน้อง ๒ พระองค์กับเจ้าพี่ที่ยังทรงผนวชอยู่ก็จะเปล่าเปลี่ยว ทำไมกับสัตรีคงอยู่ในต้องหาได้ไม่ควรจะรีบร้อน.
๕) สันนิษฐานว่าเจ้าพระพระองค์ที่ ๓ จะสงไสยว่าเจ้าพระพระองค์ที่ ๒ ซึ่งเป็นเจ้าพี่ เปนผู้เพดทูลเจ้าพระพระองค์ที่ ๑ ถึงเรื่องที่ว่าไปติดผู้หญิงเมื่อมีงานมหรศพ ขัดพระไทยจึงแต่งเพลงยาว (บทที่ ๑๒) ว่าเจ้าพระพระองค์ที่ ๒ เปนโวหารอยู่ข้างหยาบคาย เจ้าพระพระองค์ที่ ๒ ขัดพระไทยก็แต่งว่าเจ้าพระพระองค์ที่ ๓ บ้าง (คือเพลงยาวบทที่ ๑๓)
๖) เพลงยาวที่เจ้าพระทั้ง ๒ พระองค์แต่งว่ากันนั้น เห็นจะทราบถึงพระเนตรพระกรรณเจ้าพระพระองค์ที่ ๑ ทรงทราบว่าเจ้าพระพระองค์ที่ ๓ ประพฤติพระองค์ไม่เรียบร้อย จึงทรงแต่งเปนกลอนเพลงยาวบริภาษแลภาคทัณฑ์เจ้าพระพระองค์ที่ ๓ อิกบท ๑ (คือบทที่ ๑๔) เรื่องราวที่ปรากฏในเพลงยาวมีดังกล่าวมานี้
๗) มีข้อสำคัญในทางวรรณคดีเนื่องด้วยเพลงยาวชุดนี้อยู่อย่าง ๑ ที่สำนวนแลเนื้อความของเพลงยาวบ่งชัดว่า เจ้าพระพระองค์ที่ ๑ นั้นคือสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส เมื่อยังดำรงพระยศเปนกรมหมื่นนุชิตชิโนรสเปนแน่ เพราะฉนั้นเพลงยาวบทที่ ๑ บทที่ ๑๑ แลบทที่ ๑๔ ในชุดนี้เปนพระนิพนธ์ของสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรสทั้ง ๓ บท แต่ก่อนมากลอนพระนิพนธ์ของสมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรสเคยปรากฎแต่ทรงเป็นร่ายลิลิตแลโคลงฉันท์ ยังไม่ปรากฎพระนิพนธ์กลอนเปนเพลงยาวเลย พึ่งมาปรากฎเพลงยาว ๓ บทนี้เปนทีแรก ควรผู้อ่านที่เอาใจใส่ในบทกลอนจะยินดี.
เพลงยาวเจ้าพระ
บทที่ ๑ ของเจ้าพระพระองค์ที่ ๑
๏ ได้ยลยุบลลักษณ์ในอักษร
ซึ่งพระหลานบรรหารพจน์เป็นบทกลอน	ก็อวยพรศรีสวัสดิ์ให้วัฒนา
จงเชี่ยวชาญการกระวีวิธีปราชญ์	เฉลียวฉลาดตรองตรึกที่ศึกษา
ให้จะแจ้งทุกแห่งเห็นเจนจินดา	อย่าโรยราอุสาหะสละเพียร
ซึ่งไม้ม้วนมีถ้วนยี่สิบสรรพ	กว่านั้นนับมลายล้วนไม่ควรเขียน
อักษรสามตามตำหรับฉบับเรียน	ให้ชำเนียนชำนิชัดสันทัดแท้
ทั้งโทเอกเลขเจ็ดกับกากะบาท	ทัณฑฆาฏต่ายคู้รู้จงแน่
สำเนียงสูงต่ำนั้นอย่าผันแปร	ถ้าฉวยแชแล้วสิเชือนชักเปื้อนปน
อันสามสอพ่อจงท่องให้คล่องไว้	ชอบที่ใช้ตามบังคับไม่สับสน
สังเกตผิดลิขิตเพี้ยนเขียนนิพนธ์	นักปราชญ์ยลเย้ยสรวลจะชวนอาย
แม้นจักทำโคลงสุภาพอย่าหยาบคิด	พึงพินิจจงชอบระบอบหมาย
ข้างเอกไซ้ใช้ได้อักษรตาย	แต่ข้างฝ่ายโทนี้ไม่มีแทน
จงหาโทแต่ที่สิ้นมลทินโทษ	จะอ้างโอษฐเขาคงชมคารมแม่น
ถ้าโทเพี้ยนมักติเตียนว่าปราชญ์แกน	จะซ้ำแสนอัประมาณป่วยการทำ
จงดำริห์ตริตรองให้ต้องแบบ	ยังอย่างแยบจะบอกพ่อที่ข้อขำ
ทุกสิ่งสรรพ์พรรณนาอุส่าห์จำ	อย่าพลาดพล้ำสติเผลอเลินเล่อ เอยฯ

พึง พ่อหน่อนเรศผู้	ภาคิไนย นารถเฮย
เรียน ลักษณอักษรไทย	ถ่องถ้อย
เพียร เพิ่มเริ่มพจนไข	คำปราชญ์ เสนอนา
รู้ รอบกอบกลร้อย	เรื่องอ้างทางเกษม ฯ
บทที่ ๒ ของนายนาก ถวายเจ้าพระพระองค์ที่ ๓
ขอนอบนบเคารพบาทพระจอมเศียร
ซึ่งผนวชในพรหมพรตกำหนดเพียร	จงทรงเรียนทางปราชญ์ชาติกระวี
กระหม่อมเล่าเผ่าพงศ์หินชาติ	จะหมายมาดคู่พรหมไม่สมศรี
ด้วยเป็นไพร่จะให้ตอบพระวาที	บาระมีเปนที่ยิ่งยังกริ่งครัน
แม้นพระไทยใคร่ทรงดำรงเรื่อง	ที่ข้องเคืองโปรดให้อไภยฉัน
ด้วยกลอนตอบชอบผิดต้องติดพัน	ซึ่งโทษทัณฑ์อนุญาตให้ขาด เอย ฯ
บทที่ ๓ ของเจ้าพระพระองค์ที่ ๓ ตอบนายนาก
สดับรศพจนาเลขาสนอง
แสนดีใจด้วยได้สมอารมณ์ปอง	แต่นอนตรองตรึกหามาช้านาน
พอได้ฟังฝีปากนายนากกล่าว	เปนเรื่องราวรจนามาในสาร
จึงค่อยเรืองปัญญาปรีชาชาญ	เดี๋ยวนี้พานจะยังอ่อนกลอนไม่ดี
ถ้าเห็นผิดอยู่ตรงไหนอย่าได้นิ่ง	บอกตามจริงเถิดไม่รักถือศักดิ์ศรี
อย่าเกรงกลัวโทษอันใดมิให้มี	จงบอกที่ผิดพลั้งมามั่ง เอย ฯ
บทที่ ๔ ของนายนาก
๏ ยลลิขิตอิศรสารประทานแถลง
แสนเสนาะเพราะล้ำในคำแสดง	ประจักษ์แจ้งเห็นจริงทุกสิ่งอัน
ซึ่งประทานโปรดอไภยไว้ธุระ	พระคุณจะใส่เกล้ากระหม่อมฉัน
ทั้งผิดเพี้ยนให้ช่วยเปลี่ยนสารพัน	ฝ่ายโทษทัณฑ์มิให้มีดีจริงจริง
กระหม่อมก็จะสนองลอองบาท	ที่พลั้งพลาดคงไม่คิดจะปิดนิ่ง
เปนสัจจังดังสาราอย่าประวิง	ด้วยจะพิงพึ่งพระเดชเกษบุรี
ซึ่งโปรดว่าฟังปากนายนากกล่าว	เปนเรื่องราวคำกลอนอักษรศรี
จึงค่อยเปรื่องปรีชาชาญชำนาญดี	ที่ข้อนี้ฉันยังแคลงไม่แจ้งใจ
ด้วยมิได้รับประชันกันบ้างเลย	พระแกล้งเย้ยเยาะเล่นฤๅเปนไฉน
ยอมิหนำซ้ำถ่อมองค์ลงกะไร	น่าสงไสยอกฉันหวั่นหวั่น เอย ฯ
บทที่ ๕ ของเจ้าพระพระองค์ที่ ๓
๏ พินิจสารนากทำคำอักษร
แสนเสนาะเพราะสนิทชิดทุกกลอน	ท่านสุนทรแพ้ชัดไม่ทัดคำ
ซึ่งฝากกายหมายชิดไม่ปิดนิ่ง	ขอบคุณยิ่งถ้ามิตายหมายอุปถัมภ์
มีธุระสิ่งไรอย่าได้อำ	จะคงทำสนองไปมิได้เมิน
ซึ่งว่าข้อจะยอหยันนั้นหาไม่	ที่จริงในจิตรตั้งสั่งรเสริญ
มิใช่ว่าจะเจรจาให้ล่วงเกิน	จะขอเชิญตอบสาราอย่าระแวง
เปนเรื่องรศพจนามาอิกเถิด	จะได้เกิดปัญญาค่อยกล้าแขง
ในใจเราเหมือนสารามาแสดง	อย่าได้แคลงทุกสิ่งครบจนจบ เอย ฯ
บทที่ ๖ ของนายนาก
๏ สดับสารหวานแสนเสนาะหู
ช่างเพราะกลอนอักษรทำดังคำครู	ฉันขืนสู้คงจะแพ้แน่ในใจ
เปนนักเลงคงอดเพลงอยู่ไม่รอด	จำต้องทอดทางไมตรีตามวิไสย
ด้วยสารทรงจักรีมีเยื่อใย	เมตตาในกระหม่อมฉันไม่หันเมิน
ก็สมจิตรที่คิดสามิภักดิ์	พระคุณหนักยิ่งฟ้าเวหาเหิน
ล้ำสมุทสุดดินสิ้นทั้งเนิน	เกือบสูงเกินพรหมแมนแดนอมร
ขอพระเดชปกเกษเปนที่พึ่ง	อันคำซึ่งจะอุปถัมภ์นี้ใครสอน
จึงพระองค์ทรงคิดลิขิตกลอน	ว่าสุนทรแพ้ฉันขันพอพอ
หนึ่งธุระประสงค์คงจะได้	พระโปรดให้เห็นจริงจริงเจียวหนอ
คงผาศุกทุกวันคืนกลืนลูกยอ	ฉันร้อนคอขอษมาเสียเถิด เอย ฯ
บทที่ ๗ ของเจ้าพระพระองค์ที่ ๓
๏ สดับถ้อยสุนทรอักษรแถลง
จะยอเล่นฤๅอย่างไรยังให้แคลง	ที่กล่าวแกล้งว่าทำเหมือนคำครู
ไม่เวทนาบ้างเลยมาเย้ยเล่น	เหมือนหนึ่งเปนใบ้บ้าน่าอดสู
มิใช่เราจะว่าเล่นจงเอ็นดู	มันไม่สู้ดีดอกบอกจริงจริง
ซึ่งยกคุณของฉันนั้นชอบจิตร	แต่ว่าคิดยังไม่เห็นเปนที่ยิ่ง
ปดกันไปแต่พอให้ใจประวิง	ยังคิดกริ่งตรองไม่เห็นจงเจรจา
อันถ้อยคำนี้ใครมิได้สอน	แต่บทกลอนอย่างนี้ดีนักหนา
จะเอาใครในกรุงศรีอยุธยา	เห็นจะหายากราวกับดาวเดือน
ที่จะยอเย้ยหยันนั้นหาไม่	จะหาใครใจที่จะดีเหมือน
เช่นนี้ได้มาไว้เปนแม่เรือน	ให้ตักเตือนสารพัดจัดการงาน
เปนความจริงทุกสิ่งอย่ากริ่งจิตร	ดังลิขิตรจนามาในสาร
พอได้เล่นเปนสนุกศุขสำราญ	แก้รำคาญเคืองข้องที่หมองใจ
ซึ่งกล่าวว่ากินลูกยอร้อนคอนัก	จะตวงตักน้ำผึ้งดีที่หวานใส
เอายอที่เม็ดไม่มีสักสี่ใบ	ประเคนให้นากฉันทุกวัน เอย ฯ
บทที่ ๘ ของนายนาก
๏ พินิจสารบรรหารเหตุพระเกษสยาม
ช่างพริ้งเพราะเหมาะใจได้เนื้อความ	ถูกต้องตามปุจฉาน่ายินดี
ซึ่งตริตรึกนึกแหนงระแวงหวาด	ขอเบื้องบาทปกเกล้าอย่าเศร้าศรี
ไม่ว่าเล่นเป็นสัจจังดังวาที	กลอนเช่นนี้ผิดสังเกตเหตุพึ่งเรียน
ดูไวว่องไม่ข้องขัดหัดนิพนธ์	ไม่เวียนวนบาทบทที่จดเขียน
จึงได้ชมด้วยสมแบบทั้งแนบเนียน	อุส่าห์เพียรเถิดพระองค์คงจะรู้
ซึ่งอยากได้ไว้ฉลองลอองบาท	เดิมฉันมาดสิไม่พบประสบสู่
ครั้นได้ร่มโพธิ์เย็นท่านเอ็นดู	ถวายตัวอยู่นานลับนับหลายปี
สุดจะคิดบิดเบือนให้เหมือนประสงค์	ขอจอมพงศ์โมเลศเกษกรุงศรี
โปรดอย่าเคืองข้องขัดตัดไมตรี	จงปรานีนึกว่าเป็นข้าลออง
แม้นมีพระประสงค์ที่ตรงไหน	กระหม่อมไซ้จะรับแทนพระคุณสนอง
กว่าจะม้วยชีวิตรคิดประคอง	พระจงตรองดูให้งามตามบุราณ
ซึ่งสงไสยในคดีที่ว่ายิ่ง	เปนความจริงตามโลกโวหาร
ว่าหญิงชายใดได้รับราชการ	ต่อโปรดปรานจริงจริงดอกจึงหยอกเอิน
นี่บุญตัวฉันแท้แน่นักหนา	พระได้มาตอบสารจึงสรรเสริญ
ทั้งมหาดเล็กเด็กชาไม่กล้าเกิน	กุศลเชิญชักมาน่ายินดี
เหตุดังนั้นฉันจึงกล่าวว่าคุณยิ่ง	สัจจังจริงจอมเมืองอย่าหมองศรี
จงแต่งตอบตามระบอบประเพณี	ได้เปรมปรีดิ์ผาศุกสนุกสนาน
ซึ่งพระองค์ทรงประทานน้ำผึ้ง	กับสิ่งซึ่งยอหมดเม็ดฉันเข็ดหวาน
ด้วยร้ายแรงแสลงยิ่งกว่าอ้ายตาล	รับประทานไม่สบายถวายคืน
ด้วยของเสวยเคยฉันอยู่เปนนิจ	อย่าปลดปลิดให้เขาเฝ้าข่มขืน
เชิญเสวยให้จุจุอายุยืน	ฉันนี้ขืนเข็ดขยาดไม่อาจ เอย ฯ
บทที่ ๙ ของเจ้าพระพระองค์ที่ ๓
๏ ได้ฟังสารเพราะเหลือไม่เบื่อหู
ทั้งลายมือที่เขียนมาก็น่าดู	อาลักษณ์ผู้ที่ว่าดีไม่มีทัน
ซึ่งกล่าวจริงทุกสิ่งยังกริ่งจิตร	ในใจคิดอยู่ว่าแกล้งจะเย้ยหยัน
ฉวยลืมตัวสิเข้าไปหลายใบครัน	เที่ยววิ่งหันแล้วสิอายเขาตายจริง
เปนสัจจังดังนั้นฤๅอย่าถือหนา	สาบาลมาให้สักใบอย่าได้นิ่ง
จะเอาเปนหลักไหลได้อ้างอิง	แล้วอย่ากริ่งเลยว่าล้อเล่นต่อไป
ขอโทษเถิดเกินไปไว้นิดหน่อย	หม่อมจงถอยเสียเถิดหนาอย่าสงไสย
ซึ่งเปรียบว่าฉันนี้โตเหมือนโพธิ์ไทร	ก็ขอบใจเปนที่ยิ่งไม่กริ่งเลย
อันวาศนาเรานี้พานมีน้อย	ต้องเศร้าสร้อยเหมือนเดือนตกนะอกเอ๋ย
แสนระกำช้ำใจไม่เสบย	เอากรเกยนลาตคิดประดิษฐ์กลอน
ค่อยสบายคลายในฤไทยหมอง	แต่ตรึกตรองศุภลักษณ์ในอักษร
พอหายง่วงงุนเหงาที่หาวนอน	ธุระร้อนจึงช้ามาหลายวัน
ที่ยอเม็ดหมดนี้มีจริงหนา	อยู่บ้านป่าบางยี่เรือจงเชื่อฉัน
จะเอามาให้เห็นเปนสำคัญ	ไม่ปดกันเล่นดอกบอกตามจริง
เรากินเบื่อเหลือเน่าเสียเปล่าเหม็น	มันแสนเข็ญเช่นกะยามหาหิงคุ์
นายนากกินเถิดแกแก้ลมวิง	ให้หนุ่มพริ้งขึ้นมาเที่ยวหาเมีย
ได้รับมือกับนางนากฝีปากกล้า	ภรรยาจะขบเขี้ยวเคี้ยวกินเสีย
จนหมดเนื้อแล้วยังเหลือแต่เลือดเลีย	กินเถิดเมียคงขยาดไม่อาจเกิน
แม้นอ่านสารเสร็จสิ้นระบินเรื่อง	อย่าได้เคืองที่ข้อฉันสรรเสริญ
ถ้าธุระสิ่งไรอย่าได้เมิน	ที่ตรงเกินนั้นอย่าเคืองเรื่องยอ เอย ฯ
บทที่ ๑๐ ของนายนาก
๏ คลี่สารอ่านกลอนอักษรแถลง
ฟังเสนาะเพราะล้ำในคำแสดง	ประจักษ์แจ้งความจริงทุกสิ่งอัน
ซึ่งประสงค์ตรงสัตย์จะจัดถวาย	แต่เกรงฝ่ายจอมเมืองจะเคืองฉัน
ด้วยความสัตย์สิ่งอื่นสักหมื่นพัน	เห็นไม่ทันเหมือนจิตรอย่าปิดบัง
เออพระองค์จะสงไสยไปไยเล่า	เชิญหน่วงเอาพระอารมณ์ให้สมหวัง
แม้นทูลมาสารพัดไม่สัจจัง	ขอให้ชังเฉยฉันจนวันตาย
แม้นว่าจริงเหมือนสิ่งซึ่งมาพึ่งภักตร์	ขอให้รักฉันให้มากอย่าหากหาย
ให้คิดสงสารซากที่ฝากกาย	อย่าเว้นวายห่วงฉันที่รัญจวน
จนสิ้นดินสินธูชมพูทวีป	อย่ารู้รีบร้างโรยให้โหยหวน
แม้นสมคิดค่ำเช้าทุกคราวครวญ	จะสงวนสัตย์ไว้ใต้ธุลี
หนึ่งพระประภาษว่าวาศนา	ดังจันทราใกล้ดับลับแสงศรี
เพราะพระองค์ยังเยาว์เบาโพธี	เมื่อบารมีแก่กล้าคงหล้าฦๅ
เปรียบดังพืชเข้าปลูกที่หว่านไว้	ยังไม่ได้สี่เดือนจะออกหรือ
ถึงรดน้ำพูนดินจนสิ้นมือ	ก็คงชื่อสี่เดือนเหมือนประมาณ
อย่าเสียพระไทยไตรตรึกนึกถวิล	คงจะภิญโญใหญ่ในสถาน
จงอุส่าห์ศึกษาวิชาการ	ให้ชำนาญในกระบวนควรตระกูล
หนึ่งยอไม่มีเม็ดเสด็จโปรด	ออกพระโอษฐ์ตรัสชมแก้ลมสูญ
ทั้งกายแก่แปรเปนหนุ่มจำรูญ	บริบูรณ์ด้วยเนื้อหนังกำลังแรง
เปนของดีวิเศษอยู่ในหล้า	พระเมตตาบอกเล่าเฝ้าแถลง
ที่จริงจิตรยังคิดข้างเคลือบแคลง	จะต่อแย้งเรื่องเก่าเฝ้ารำพรรณ
ดูเหมือนคนสิ้นปัญญาจะหาเรื่อง	ไม่ยักเยื้องย้ายว่าให้ขันขัน
ขอประทานผ้าขี้ผึ้งสักหนึ่งอัน	ให้ห่อล่วมสลาฉันนั้นเถิด เอย ฯ
บทที่ ๑๑ ของเจ้าพระพระองค์ที่ ๑
๏ แสนสงสารหลานรักเปนนักหนา
เห็นจริตนั้นก็ผิดกับกิริยา	ทั้งภักตราเศร้าศรีฉวีวรรณ
น่าจะมีทุกข์นักแต่สักสิ่ง	จงแจ้งจริงอย่ารังเกียจเดียดฉัน
ควรจะสั่งสนทนาปฤกษากัน	ไม่ควรพรั่นดอกพอไว้ฤไทยวาง
เมื่อก่อนงานเห็นสำราญสำเริงเล่น	ทุกเช้าเย็นราตรีไม่มีว่าง
ครั้นถึงวันมหรศพได้พบสุรางค์	สาวสำอางอ่าองค์บรรจงกาย
ล้วนแรกรุ่นดรุณราวคราวชัณษา	ฟื้นโสภาพักตร์เพี้ยนวิเชียรฉาย
ดูอาการเห็นพานไม่สู้สบาย	ชรอยหมายมุ่งมาดสวาดิครวญ
ถึงขึ้นมาเล่าก็ทำเหมือนจำชื่น	ไม่เริงรื่นหฤไทยว่าใจสรวล
ซังตายเล่นเห็นเล่ห์ดูเรรวน	ประหนึ่งป่วนเปนจะสึกรำฦกวัง
ซึ่งสัญญาอิกวษาจักทรงพรต	แล้วออมอดสืบไปไม่ได้มั่ง
เอ็นดูสองอนุชาเชษฐายัง	อยู่ภายหลังจะโหยไห้อาไลยคนึง
ด้วยเคยเล่นเจรจาเป็นผาศุก	ต่างจะทุกข์โศกสร้อยลห้อยถึง
จงตรองตัดสลัดร้อนอาวรณ์รึง	อย่าด่วนดึงเด็ดเดี่ยวไปเดียวองค์
หนึ่งวิชาเล่าเรียนที่เพียรพาก	ก็ยังมากไม่เจนจบสบประสงค์
อุส่าห์ก่อนผ่อนรำพึงถึงอนงค์	ไหนก็คงจะเสร็จสมอารมณ์ เอย ฯ
อย่า รุมสวาดิเร้า	โรยศรี สลายแฮ
ร้อน ราครมย์ฤดี	ดับบ้าง
ผ่อน ทุกข์ผ่อนเทวศทวี	วายว่าง ถวิลนา
คลาย คิดกระนิษฐ์ฤๅร้าง	รอดพ้นกลไฉน ฯ
บทที่ ๑๒ ของเจ้าพระพระองค์ที่ ๓
๏ สงสารองค์โกเมศผู้เชษฐา
ด้วยร้อนรุ่มกลุ้มใจในอุรา	เพราะโรคาขุ่นข้องให้หมองใน
ทั้งเจ็บปวดยวดยิ่งสิ่งสาหัส	ให้เบาขัดบุพโพคั่งลงหลั่งไหล
จนผ้าเปื้อนประเปรอะเลอะเทอะไป	เพราะตามใจเร่งร้อนไม่ผ่อนเพลา
ดังเรือดั้งคู่ชักหนักทุกเล่ม	ฝีพายเต็มกระทุ้งถี่ทุกฝีเส้า
ไม่รอรั้งกำลังไล่มิได้เบา	สดุดสเด่าตอหลักจนหักค้าน
แต่รักษาห้าหกเจ็ดแปดหมอ	เปนหลายหม้อยาย้ายก็หลายขนาน
ถึงสี่เดือนเงือดงดอดมานาน	พยาบาลเป็นนิรันตร์ทุกวันมา
เดี๋ยวนี้คลายก็ยังหายไม่สู้สนิท	เวียนแต่ผิดสำแดงครุ่นวุ่นรักษา
กลับเปื่อยพังบังเหตุให้เวทนา	เพราะโรยยาก็ยิ่งเปนไม่เว้นวาย
ถ้าแม้นไม่ไปวังยังอยู่วัด	จักบำบัดโรคร้อนค่อยผ่อนหาย
งดไปวังเสียเถิดยังไม่เคลื่อนคลาย	อันภิปรายห้ามปรามด้วยความรัก
ซึ่งพาทีชี้แจงสำแดงโทษ	อย่ากริ้วโกรธชอกช้ำว่าคำหนัก
อันของดีนี้ควรสงวนนัก	อย่าให้หักบุบค้านเสียการ เอย ฯ

บทที่ ๑๓ ของเจ้าพระพระองค์ที่ ๒
สงสารองค์อนุชานักหนาหนอ
ดูจริตนั้นเห็นผิดติดข้างบอ	ทำอ้อต้อเกี้ยวเด็กเล็กเล็กชม
ทัดบุหรี่สองหูดูฉุยฉาย	ตบแต่งกายแต่ล้วนสีอันดีห่ม
ฝีปากกล้ามิใช่เบาเจ้าคารม	ทำสรวยสมใส่แหวนก้อยน้อยน้อยเดิน
พระไทยหวังเจ้ามั่งก็ไม่ได้	ความอึงไปแล้วก็หมางออกห่างเหิน
กระดากกระดักกระเดื่องเฉยทำเลยเกิน	ครั้นเห็นเขาเล่าก็เมินไม่แลดู
เดี๋ยวนี้จิตรคิดจะไปวัดน่าพระธาตุ	ที่ตำหนักสังฆราชเสด็จอยู่
ชะช่างหมายจะเล่นหลานเจ้าลำภู	น่าอดสูคนบ้าขายหน้า เอย ฯ

บทที่ ๑๔ ของเจ้าพระพระองค์ที่ ๑
น่าสมเพชเวทนานัดดาจ้าน
มาลอบเล่นกระดางลางเอาอย่างพาล	ทำอาการวิปริตผิดแต่ไร
ไม่เอาเยี่ยงขัติยาบ้าอุบาทว์	เกี้ยวสวาดิเรียนรู้แต่ครูไหน
ฉวยฉายชื่อระบืออึงถึงกรมไกร	เป็นความใหญ่เห็นไม่มิดต้องพิดทูล
แม้นทรงทราบเรื่องนี้คงมีโทษ	ไหนจะโปรดรำงับให้ดับสูญ
จะกริ้วว่าทุจริตผิดประยูร	เสียสกูลอัปรยศปรากฎขจร
ไปเที่ยวรักเขาทุกแห่งพึ่งแจ้งเหตุ	ทั้งเณรเนตรเณรมั่งใครสั่งสอน
ยั้งดื้อดึงขึงขัดไม่ตัดรอน	จะผูกกรตียับให้อับอาย
เขาร้องฟ้องมากมายเป็นหลายเรื่อง	จนขุ่นเคืองถึงข้างในไม่รู้หาย
ไม่รักยศสงวนศักดิรักษากาย	ทำแต่ขายภักตราน่ารำคาญ
ในวัดนี้แล้วมิหนำซ้ำวัดโน้น	ให้เขาโพนทนาเที่ยวว่าขาน
ล้วนข้อขำระยำยับอัประมาณ	เหมือนประจานปวดเจ็บเหน็บสกนธ์
เมื่อความวัวยังไม่หายความควายเพิ่ม	ความต่อเติมความขุ่นวุ่นหลายหน
จะภาคทัณฑ์ไว้สักครั้งระวังตน	เอาทานบนมิให้เล่นเช่นนั้น เอย ฯ
คำอธิบาย
เพลงยาวเปนหนังสือบทกลอนอยู่ในจำพวกที่แต่งดีถึงชั้นเอกมีอยู่เปนอันมาก กรรมการหอพระสมุด ฯ ได้ปรารภว่าจะพิมพ์มานานแล้ว แต่การที่จะพิมพ์เพลงยาวลำบากกว่าพิมพ์หนังสืออื่น ด้วยเพลงยาวมีมากด้วยกัน เปนเพลงยาวเรื่องก็มี เพลงยาวนิราสก็มี เพลงยาวสังวาสก็มี สำนวนที่แต่งเปนหนังสือแต่งครั้งกรุงเก่าก็มี แต่งในกรุงรัตนโกสินทรก็มีทุกรัชกาล จะพิมพ์ให้ดีจำจะต้องจัดเพลงยาวให้เปนหมวดหมู่พิมพ์ต่อกันโดยลำดับสมัยที่แต่ง การที่จะทำให้สำเร็จในคราวเดียวเปนการมากแลยากอยู่จึงมิได้ทำ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๓ พระโสภณอักษรกิจมาขอรับจะพิมพ์เปนตอนๆ ตามแต่กรรมการจะรวมแลเลือกให้พิมพ์ เห็นว่าเป็นความคิดดีอยู่ จึงได้ตั้งต้นให้พิมพ์หนังสือประชุมเพลงยาวเปนภาคๆ พิมพ์ไปแล้วในปีนั้น ๔ ภาค
ในปีนี้พระโสภณอักษรกิจได้มาเตือนถึงเพลงยาวที่จะพิมพ์ต่อไป จึงได้ตรวจสอบเพลงยาวที่ยังมีฉบับอยู่ เลือกคัดจัดเอาแต่สำนวนที่ดีแบ่งออกเปน ๓ พวก คือ เพลงยาวที่เปนสำนวนเจ้านายทรงนิพนธ์ไว้พวก ๑ เพลงยาวชั้นเก่าถึงครั้งกรุงศรีอยุธยาหรือกรุงรัตนโกสินทรตอนต้นพวก ๑ เพลงยาวกรุงรัตนโกสินทร์ชั้นหลังลงมาพวก ๑ ที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ได้เลือกคัดฉเพาะเพลงยาวที่เห็นว่าเปนสำนวนเจ้านายทรงนิพนธ์ไว้ นับเปนประชุมเพลงยาวภาคที่ ๕
ดร
เพลงยาวความเก่า
๏ ฝากสารสุจริตกนิษฐา
ฝากจิตต์ที่สนิทสนองมา	ฝากหน้ามาให้ดูช่วยชูนวล
ด้วยหมายมั่นอยู่ในวันได้พบพักตร์	จำเริญรักยังไม่วายหายหวน
แสนสนิทนั้นยังคิดไม่ขาดครวญ	เมื่อวันจวนที่จรไปจากชาย
เจ้ายอกรอภิวาทขึ้นพาดพักตร์	ดั่งใครผลักตกไม้ฤไทยหาย
แต่ตลึงแลหน้าจนตาลาย	ดั่งสายกายนี้จะยืดจะยาวตาม
แล้วก็หยุดยืนคิดพิศวง	จะตามส่งก็ยังพรั่นขยั้นขาม
เพราะเกรงไภยที่ผู้ใหญ่พยายาม	จะลวนลามจึงเสงี่ยมสงวนใจ
แล้วเจียมตัวด้วยว่าตัวเหมือนหิ่งห้อย	จะรื้อรอยไปแข่งพระสุริยใส
ก็เหมือนหนังเมื่อยังไม่ออกไฟ	หรือจะไปเชิดชี้ประชันงาร
ทั้งเภรีปี่พาทย์ก็ขัดสน	ทั้งไร้คนเจรจาจะว่าขาน
ดั่งเชิดชื่อให้เขาลือด้วยลายพาล	ประมาณเถิดมิใช่จะเกียดกัน
ใช่จะน้อยเสน่ห์บำรุงถนอม	เจ้าก็ย่อมแจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
ถ้าสมบูรณ์สมบัติเท่าทัดกัน	หรือจะพลันหิริโอตป์ลอายกาย
เมื่อมีแต่สุจริตกับพิศวาส	ฤๅอาจรักเพลินให้เกินหมาย
แล้วตกต่ำก็จำจะเจียนตาย	ใครจะเห็นว่าเปนชายภักดีดี
เมื่อไรจำเริญในเกียรติยศ	จะปรากฎเกียรติศัพท์เสน่ห์พี่
สงวนศักดิรักษาแต่อินทรีย์	ไว้ให้ดีเถิดจะมาดหมายฟัง
เจ้าก็ใช่ดรุณพึ่งรุ่นเริ่ม	พอจะเพิ่มเพียรจำที่คำหลัง
ให้จำเริญความสวัสดิ์ในสัจจัง	อย่าหวังใจเอาใจออกจากกัน
จึ่งจะควรสมาคมสมสู่	ที่พลัดคู่รสรักภิรมย์ขวัญ
ถ้ารู้รักรู้สงวนให้ควรกัน	จะร่วมวันพิศวาสไม่คลาดคลาย
จะร่วมร้อนร่วมรสเจริญพักตร์	จะร่วมรักมิให้ร้างหมางสลาย
จนสูญสิ้นดินฟ้าชีวาวาย	มิได้คลายคลาดคิดประคองครอง
เอ็นดูด้วยอย่าให้ม้วยไมตรีมิตร	ที่ปล้ำคิดควรความนี้ตามหมอง
แสนถวิลสุดสิ้นที่ตรึกตรอง	จงดูลักษณ์ที่จำลองนี้เถิดเอย ฯ ๒๖ คำ ฯ
๏ สารศรีนุสรเสนหา
จำเริญจิตต์ที่ได้สนิทสนองมา	ด้วยจินตนาเนืองนิจไม่วายวัน
ถึงเชษฐาองค์อิศราราช	ประเวศอาสน์เบื้องวังบวรสวรรค์
สงวนศักดิสุจริตไม่ผิดธรรม์	ถวัลยราชดำรงธเรษตรี
สมพักตรวรอรรคอิศเรศร์	สมเศวตวรฉัตรเฉลิมศรี
สมวงศองค์เอกนารี	สมศรีสุภาพพร้อมเพรากาย
งามพจน์งามรสสุนทรสนอง	ไม่มีสองสุดเสน่ห์ถนอมหมาย
เสาวนาสาราภิปรายระบาย	ให้ทราบสายเสน่ห์แจ้งแสดงการ
แจ่มจิตต์ที่สนิทสนองพักตร์	จำเริญรักมิได้วายหายสมาน
แต่จำจนสู้ทนทรมาน	ก็บันดาลเสื่อมเศร้าทุเลาครวญ
ดั่งได้ยลวิมลพักตรพี่	เสาวนีไพเราะเสนาะหวน
สำราญรื่นชื่นชมภิรมย์ชวน	เอาสารสงวนแนบไว้ในอุรา
ซึ่งประสาทโอสถดังรสทิพย์	มายกหยิบทุกข์เทวษถวิลหา
ได้จำเริญเรียนประสิทธิวิทยา	รักษาอารมณ์แล้วข่มใจ
รสสุคนธ์ปนธูปเทียนสนอง	ปลงปองเคารพสบสมัย
จงจิตต์บูชิตเปนเนืองใน	แจ่มใสโสมนัสประนมกร
อิ่มอาบมิตรภาพจรรยา	ดั่งเชษฐานั่งแนบสโมสร
ด้วยเดชะเมตตาสถาวร	ระงับร้อนโรคเร้าระทมกรม
พระคุณปูนเปรียบสุเมรุมาศ	พสุธาอากาศไม่สาสม
สุดสนองที่จะต้องในอารมณ์	ให้ชมคุณที่การุญนุชาชาย
ก็ตั้งจิตต์จงรักภักดีพี่	น้องจึงมีความร้อนห่อนเหือดหาย
สุดสกนธ์แต่ทนระกำกาย	เพียงจะวายวางชีพทุกทิวา
แต่ยินข่าวที่เขากล่าวประมาทพี่	พลอยทวีความเทวษด้วยเชษฐา
เคยงามพักตรวรลักษณ์จำเริญตา	ก็นับวันแต่ท่าจะอัประมาน
จะขุ่นคล้ำช้ำใจอยู่ในอก	แสนวิตกอนิจจาน่าสงสาร
เสียเนื้อที่เปนเชื้ออนงค์นาน	มาพ้องพานอุปวาทประมาทกัน
เคยสมบุรณ์ในจุลจักรพรรดิ์	ภิรมย์สวัสดิ์วีรราชจำเริญขวัญ
สงวนศักดิบริรักษ์ไม่วายวัน	ก็สารพรรณจะนิราสแรมไกล
ดั่งดวงเดือนเลื่อนลับพโยมหน	เคยวิมลกระจ่างสว่างไสว
ครั้นเมฆาราคินเข้าบังใบ	ที่อำไพก็สิ้นสง่างาม
ไม่ชูช่วงดวงพรายระสายแสง	แจ่มแจ้งประภัศรสนาม
อันอกน้องปองไว้ไม่วายความ	เสียดายงามที่จะอัประมานมัว
เหล่าพาลจะประมาณประมาทหมาย	เพราะราคีระคายระคนกลั้ว
จึงตรึกตรองตรอมจิตต์คิดถึงตัว	มิใช่ชั่วแต่ว่ากรรมแล้วจำจน
จะเห็นใจก็แต่ในสุรารักษ์	จะประจักษ์แจ้งจริงทุกสิ่งฉงน
กับสุจริตที่ไม่คิดทรชน	ก็ลุดลบันดาลฤไทยแคลง
จะหักหาญรานร้าพยาบาท	อย่าอาฆาฏคุมคิดเคืองแสวง
ทั้งมาลารสสุคนธ์วิมลแสดง	แบ่งจิตต์จำนงจงบูชา
จะตั้งหน้าอยู่ประสาสุจริต	สิโนทกจะอุทิศปราถนา
ให้บำบัดมลทินและนินทา	ลุจินดาได้พบประสบกัน
อนุชาจะจำนงจงสัตย์	ช่วยกำจัดทุกข์โทมนัสศัลย์
ขอเทเวศร์สิงสู่กำภูฉัตรชั้น	นิรันดรเชิญช่วยพยาบาล
กว่าจะสูญชนมาชีวาวาตม์	จนพินาศสูญสิ้นอวสาน
อันน้องนี้ไม่มีเสน่ห์นาน	อันพวกพาลพาเหียรไม่เวียนปอง
รักพี่เพียงดวงใจไนยเนตร	จงเจตนาพบประสบสนอง
มิได้คิดเอาชีวิตเข้ารับรอง	ป้องกันอันตรายระคายเคือง
ให้บำบัดตัดพาลการติฉิน	ระคินสิ้นหมดไม่ปลดเปลื้อง
แสนเศร้าก็บันเทาที่บรรเทือง	จะเรืองรื่นชื่นชมสัตยา
ผลสัตย์จงเปนปทัฏฐาน	ขอบันดาลดลเจตพระเชษฐา
บอกน้องอย่าให้ปองจินตนา	เสนหาแต่นุชสุดชีวี
ให้ร่วมสุขร่วมทุกข์ร่วมสวาท	อย่าบำราศรักร่วมอารมณ์พี่
บำรุงรักมักจืดประเวณี	ร่วมปีร่วมเดือนอย่าเคลื่อนคลา
แม้นเวียนวัฏปัฏิสนธิ์สถานใด	ขอให้ได้สมสุขเสนหา
จงพบประสบสร้อยศาสดา	อันโอฬาริกภาพจงพร้อมกัน
อย่ารู้ร้างอารมณ์ภิรมย์ร้าง	อย่าหมางมิตรเมินสเทินผัน
จงรู้รักรู้สงวนให้ควรกัน	ที่หมายมั่นอย่าประมาทประมาณนาน
ทุเรศนี้ยิ่งทุรัสถ์กำจัดจิตต์	แสนคนึงก็ยิ่งคิดคเนสาร
แม้นเชษฐามีมิตรจิตต์ประมาณ	อย่าลืมอ่านควรคิดที่จิตต์จง
นับวันแต่จะเว้นไม่เห็นพักตร์	อันความรักนี้มิลืมอาลัยหลง
สงวนศักดิรักเร่งบำรุงองค์	เหมือนดำรงชีพน้องให้นานไกล
เดชะผลกุศลสร้างปางสนอง	จะไม่ต้องทุกข์ทนกมลไหม้
ฝ่ายน้องจะครองชีวาไป	พอจะได้ตั้งจิตต์จินตนา
คำคิดประดิษฐ์กลอนนุสรศรี	โดยมีมิตรภาพเสนหา
จำลองลักษณ์ต่างพักตรอนุชา	ให้ทัศนาแทนนุชคนึงปอง
ขอจงยำคำคิดประสิทธิสัตย์		ลืมวัจนาวอนนุสรสนอง
อย่าลืมระบอบชอบที่ไมตรีตรอง	เมื่อรักน้องแล้วอย่าลืมเอนดูเอย ฯ ๖๖ คำ ฯ
๏ เอ๊ะผิดจริตแล้วนะอกเอ๋ย
เจ้าหรือมาเปนไม่เห็นเลย	ดีร้ายคนเคยมาคิดทำ
จึงซนงอนซ่อนเงื่อนเสงี่ยมปิด	นี่นอนคิดหรือจึ่งคมคารมขำ
ไม่ประมาณเลยว่าการมลทินทำ	จะปิดงำหรือมาเชิดขึ้นชูงาม
เสียแรงรู้ที่จะอยู่ในรังฉลาด	นี่ประมาทอยู่หรือไม่จะใคร่ถาม
ก็ย่อมแจ้งอยู่ด้วยกันว่าควันความ	สงวนงามไว้ท่าก็กว่าเดือน
หรือน้อยใจจึงไม่แลนี่แน่เจ้า	สัญญาเราว่ากระไรจึงไม่เหมือน
หรือว่าตรึกแต่เมื่อชี้คดีเตือน	นี่ใครเยื้อนจึงมาภ้อจะก่อการ
เสน่ห์เจ้าเท่าฤทัยนัยเนตร	ที่สังเกตดุจดวงฤดีสมาน
ถ้ามีเดชดังสยมบรมญาณ	จะสรรค์พิมานมณีเนาวรัตนพราย
แก้วผลึกนั้นจะแล่งเปนฝาฉลอง	ถนอมน้องมิให้มีเศร้าศรีสลาย
มิให้ลมอุบัติพัดกราย	ชื่อว่าชายมิให้กรายพิมานเมิน
ถึงจะเมียงพระอุมาสมรเมื้อ	จะแนบเนื้อแนบนางไม่หางเหิน
สำลีอ่อนแลจะซ้อนให้นางเดิร	มิให้เกินกึ่งก้อยจะกันกาย
แต่ปางหลังตั้งถวิลเพราะกินเทวษ	ครั้นมีเหตุหรือมาหักจนรักหาย
เมื่อยามชื่นดั่งจะกลืนไว้ในกาย	นี่คราวหน่ายหรือจึงเหน็บให้เจ็บใจ
ถ้าแม้นรู้ว่าจะมากด้วยราครัก	ใครจะห้ามให้เจ้าหักอารมณ์ได้
แต่โดยดีก็จะมีอาไลยใจ	นี่กระไรเลยนะเจ้าดั่งเมามัน
แล้วมิหนำซ้ำกล่าวเพลงยาวภ้อ	จะตอบต่อก็เปนตึงตัวหัน
นี่อวดฤทธิ์หรือว่าคิดนั้นคมครัน	จะประชันหรือจึ่งชี้คดีมา
หรือเห็นพี่นี้เออาตภาพ	จะกระหนาบเอาด้วยน้อยวาสนา
หรือแคลงสัตย์ที่เราวัจนามา	จึงเปรียบกากับราชหงส์ทอง
หงส์จริงแต่หงส์ลงตกปลัก	ครุฑก็จริงปีกหักลงตกหนอง
เห็นกาดำนั้นจะล้ำกว่าหงส์ทอง	ด้วยว่าต้องตามวาสนากัน
อันตาโลกก็ว่าหงส์ดีกว่ากา	สุวาดีกว่านกแสกแถกถามขวัญ
อันนกเค้าและเหล่ากานั้น	วิสัยคนเหมือนกันก็ยินดี
แต่กาเข้ารคนปนหงส์	จะพาพงศ์ให้เสียศักดิศรี
เสื่อมเดชเพราะหน้ากากะลี	ที่ความดีนั้นก็วางไว้ต่างกัน
แต่ขุนหงส์ผู้ทรงศรีสวัสดิ์	ยังกอดสัตย์รักร่วมภิรมย์ขวัญ
สงวนศักดิรักษาไม่อาธรรม์	ก็สำคัญอยู่ว่าศักดิสกุณี
แต่สาวหงส์ผู้ทรงวิลัยลักษณ์	มารับรักแล้วก็หน่ายเสน่ห์หนี
จะล้างขนที่เปนกาหน้ากะลี	จึงพาทีพิศวาสนิราสไป
ให้ละห้อยคอยความจะถามนก	แต่ร้อนอกเคร่าท่ามาเปนไหน
หรือแคลงคำที่ทำสัญญาไว้	นั้นฟักไข่หรือว่าหน่ายเสียดายรอย
หรือยังห่วงมุจลินท์สินธุสระ	จะหลีกละแล้วก็รอทำท้อถอย
ให้คอยความอยู่ถึงสามเดือนคล้อย	หรือราครักนั้นจะร้อยอยู่รึงรัง
หรือเห็นการาคีมีกว่าหงส์	ถวิลวงศอยู่ไม่วายหายหวัง
หรือจะเมินได้ด้วยเพลินแต่ลำพัง	หรือคราวสุขเจ้าสั่งสนองมา
ดั่งฤๅหงส์วงศสกุโณเรศ	มาละเพศทิ้งพรรณภาษา
ไปร่วมชาติกาจแกมสกุลกา	กลับเอาตมแต้มหน้าว่านวลงาม
ถึงจะคาบมัจฉมางส์มาวางให้	ก็เข้าใจว่ามณีศรีสยาม
แต่โดยดำก็จะร่ำพิไรงาม	จะจัดความเชิดชี้อาวรณ์ชร
ถึงจะเห็นเงาหางที่กลางเศียร	ก็จะเวียนถวิลเดาว่าเงาหงอน
ถึงจะใส่เกราะคาให้กาจร	ก็จะว่าอาภรณ์ที่หงส์ทรง
ดั่งฤๅดวงมณฑาทิพยรส	ไม่ปรากฎกลกลิ่นเท่ากาหลง
ดั่งละรสคนธ์ไว้ไม่ทานทรง	หรือไปจงทัดดอกสเดาเดิร
เพราะว่าหงส์มิได้คงแก่คำสัตย์	ให้วิบัติทำผิดให้คิดเขิน
จะร่ำเรื่องเล่าก็เครื่องจะทำสเทิน	ไม่ควรการที่จะเกินการดอก เอย ฯ ๔๘ คำ ฯ
๏ สารศรีนุสรสารา
อัญขยมบรมเชษฐา	โอภามหาดิเรกเอกองค์
แจ่มจัดอยู่ในสัตย์สุจริต	ดั่งลิขิตสิงหนาทประสาทส่ง
ตั้งพรตอดจิตต์คิดจำนง	ดำรงรสทศเที่ยงทางธรรม์
โดยดำริห์ตริตรองตรึงสัตย์	โทมนัสดังไตรรัตนสร้างสรรค์
ปราการทวารเพ็ชรเจ็ดชั้น	กางกั้นสรรพสิ้นราคินคาย
สงวนงำแง่เงื่อนบ่เยื้อนแย้ม	แนมปนรคนคล้ำคำสลาย
วโรรสพรตเพริศเพราพราย	หมายแม้นสุเมรุมั่นตรึงตรง
งามพจน์งามรสรังรัก	งามศักดิงามศักดิสูงส่ง
สมพักตรวรลักษณเอกองค์	สมวงศพงศศักดิ์นัครินทร์
ดั่งดวงจินดาวชิราวุธ	สูงสุดประเสริฐเฉิดฉิน
จำรูญพูลพ้นราคิน	ดั่งทินกรขจรภพจบจักรวาฬ
ซึ่งประสาทโศกสร้อยเสาวนี	มาสู้สิ้นอินทรีย์อวสาน
เสาวนาสาราเร่งสำราญ	ปานอินทรประสิทธิ์อมฤตฟ้า
น้องทุพลทนทรมานกาย	สารสายสุดเสน่ห์ในเลขา
ประทับแทบแนบนิทร์ในอุรา	หวนหาอาโภคตรึกตลึง
ชื่นเชยเสบยบานด้วยสารสนอง	ถึงหม่นหมองพัวพันขันขึง
รสรักหักหาญรานรึง	คนึงพจน์ดั่งรสทิพย์มาโทรมกาย
แต่ลักลอดสอดซ่อนวรลักษณ์	ศักราชประสาทพจน์กำหนดหมาย
ได้จำเริญรสธรรม์บรรยาย	มิได้คลายเคลื่อนอรรถวิปัสนา
ทั้งสุคนธ์ปนธูปเทียนสนอง	ปลงปองแทบเศียรศิรสา
ใสสุทธพุทธภาคบูชา	โถมนาบูชิตนิตย์เนืองนาน
แจ่มจิตต์ในมิตรเมตตาภาพ	อิ่มอาบหฤไทยใสสานต์
ดังเชษฐามานั่งแนบมัสการ	เสงี่ยมสารระงับดับร้อนรน
ที่สงสารรานราพยาบาท	ก็ขาดคิดปลงจิตต์หาเพิ่มผล
ค่อยบำบัดตัดบาปธรรมปน	อกุศลรคนคิดค่อยเบาบาง
พระคุณปูนเปรียบเทียบภิยโย	ดั่งมโหฆ์มหรณพสะสาง
ถึงปัถพีตรีภพไม่ปูนปาง	ชี้ทางช่องชอบระบอบบรรพ์
ยิ่งเพิ่มพูลจำรูญรักรึงสวาท	มิอาจที่จะกลั้นกรรแสงศัลย์
แล้วตรึกตราสารทุกข์แต่ปางบรรพ์	ฟั่นฝืนคืนคิดไม่นิทรา
รสรักหนักทรวงดวงเจต	เนตรนองไม่คล่องขัดทางอัสสาส์
ถอนใจสอื้นฝืนวิญญา	ดั่งภูผามาทับทรวงดวงแด
ถึงช้ำระยำยับสรรพสรรพางค์	ก็ไม่เจ็บเท่าเริศร้างห่างแห
ดั่งดวงเดือนจะเลื่อนลอยแล	ตั้งแต่จะคล้อยลับนับวันแรม
โอ้สงสารแสนเทวษด้วยเชษฐา	เคยผ่องแผ้วพักตราจะแจ่ม
จะค่นคล้ำรคนปนแปม	แกมรายหมายเหมือนเกลื่อนเมฆบัง
อกเอ๋ยมิเคยคล้ำจำหม่นหมอง	จะตริตรองตรอมจิตต์คิดความหลัง
เมื่อยามย่ำค่ำเคยเสบยฟัง	สอนสั่งประสานเสียงสำเนียงนวล
คิดปางจวนสมัยจำไกลพักตร์	ร้างรักแรมโรยโหยหวน
จำร้างภิรมย์ชื่นชมชวน	แถวสวนมาลีมาลาลาน
มาร้างเสาวคนธ์กล้ำกลืนสวาท	ชรอยกรรมบำราศโอ้สงสาร
สู้ถวิลสุดสิ้นสิ่งสำราญ	พล่านพลุ่งรุ่งรอนซ่อนเด็ดเดียว
จะยลหนขวาหาหนหาย	แลยลซ้ายซ้ำเศร้าแสนเปล่าเปลี่ยว
ดั่งอัคนิรุทร์จุดจิตต์เจียว	เสียวสวาทไม่ขาดคิดเปนนิจกาล
โอ้แสนสุดเสนหาในครานี้	เวรีมาจำนงจงผลาญ
ดั่งราชหงส์หลงติดบ่วงพราน	คนึงนานนึกสมุทร์มุจลินท์
จะเหิรหาวเวหาสผาดผันผยอง	พ้นทำนองแน่นนักหนักถวิล
สุดคิดสุดฤทธิ์จะโบยบิน	แต่ดิ้นโดยโหยหาธราธาร
ดั่งนุชสุดถวิลกินเทวษ	ก็สุดเจตสุดโศกสุดสงสาร
ถึงท่านที่ทนทุกข์ทรมาน	ก็ไม่ปานปูนร้อนที่แรมชม
รสรักร้อนนักดังเพลิงสุม	ทุกข์ทุ่มทับทรวงแสนสะสม
อุระดั่งจะพุพองกรม	อารมณ์ก็ไม่ชื่นปรองปรีดา
ถึงจะสิ้นชีวังสุดสังขาร	ได้ส่งสารสนองพจน์เชษฐา
พอได้ยลวิมลพักตรา	จะก้มหน้าสู่ช่องจำนองกาล
ก็ไม่รู้ว่าอาวรณ์ร้อนรนถวิล	ถึงชีวิตจะสิ้นปริโยสาน
ได้ร่วมเขตยังอาเภทให้บันดาล	ทุรัสถานปานเปรียบพนมบัง
จำจนทนกรรมนำสนอง	ด้วยทั้งสองได้ประมาทแต่ชาติหลัง
ถึงชีวิตอนิจจีรัง	สิ่งใดพลาดพลั้งทั้งเคลือบแคลง
ที่เคืองขัดหทัยได้ร้อนรน	ก็กลงำเงื่อนเอื้อนอำแถลง
ต่อแค้นขัดจึงจัดจริงแจง	แพร่งพร้องถ้อยสลายหลายครา
จงงดโทษโปรดปลดอดโทษัน	พาเหียรและมหันตโทษา
สิโนทกตกตั้งเมตตา	อโหสิเวราอย่าราราน
อนุชามาปลงจำนงจิตต์	นบนิ้วชุลิตแล้วธิษฐาน
อารักษ์ศักดิ์สิทธิ์เปนทิพพยาน	ในสถานที่สถิตอุทุมพร
เดชะตบะสัตย์ไม่วิบัติเบือน	จะเอื้อนคิดจิตต์จงสโมสร
นอกนี้ไม่มีจิตต์คิดอาวรณ์	อนุสรแสนสนิทจิตต์ปลงปอง
แต่เชษฐาจินดาดังดวงเนตร์	จงเจตจงพบสบสมสอง
ภักดีเอาอินทรีย์เข้ารับรอง	ป้องกันมั่นขึงตรึงตรง
เอาชีวันตั้งต้านผลาญเผ่าร้าย	ก็สลายหล่นลุ่ยแผ้วผุยผง
ราคินยินร้ายไม่รคายคง	รงับลงด้วยสัตย์กัตเวที
ผลสัตย์จงเปนปทัฏฐาน	ขอบันดาลดลจิตต์วิถี
นอกนุชอย่าให้สุจริตมี	ให้ยินดีแต่นุชสุดชีวัง
ขอจงยำคำคิดประสิทธิ์สัตย์	ดั่งเลื่อมเก็จเพ็ชรรัตน์นรังสรรค์
ได้ร่วมสุขร่วมทุกข์ประดุจกัน	ร่วมวันร่วมเดือนอย่าเคลื่อนคลาย
จงแผ้วผ่องพ้นกรรมบำราศ	ร่วมอาสน์สองสวาทเหมือนมาดหมาย
ร่วมรักสมัคจิตต์อันเดียวดาย	ดั่งสายกระแสสินธุ์เนื่องแนวกัน
ความสนิทจิตต์จงปลงสวาท	จำบำราศขาดเคียดข้อเดียดฉัน
ให้สมบูรณ์พูลสุขทุกนิรันดร์	จนชีวันเสร็จสิ้นสูญวิญญาณ
แม้นเวียนวัฏปัฏิสนธิ์สถานใด	ขอให้ได้ร่วมอาสน์ราชฐาน
จนพบสบสร้อยศาสดาจารย์	พ้นพาลตรีภพพ้นพร้อมกัน
ขอพรพระบวรเชษฐา	รังรักมหาโลกาสวรรค์
ช่วยค้ำชูพระคุณคู่ชีวัน	ดั่งกันดั่งกำหนดประทศกรม
ขอพระจัตุโลกเลื่อนแหล่งหล้า	ช่วยพิทักษ์เชษฐาให้สุขสม
บูรณ์ด้วยช่วยภักดีข้อนิยม	จงตั้งนุกรมร่วมพงศ์พันธุ์
ให้เปนที่อาศรัยในนครินทร์	สมถวิลยินดีในสาวสวรรค์
ทั้งเทเวศร์สิงสู่ภูฉัตรชั้น	นิรันดรเชิญช่วยพยาบาล
ดลจิตต์ให้สถิตนคเรศ	อย่าจงเจตทุเรศออกนอกสถาน
ให้ชื่นชมภิรมย์กลิ่นญาณ	เบิกบานอิ่มเอิบมโนใน
จงบำบัดตัดความครั้งฉาวฉ่า	เฮฮาครึกครื้นอย่าตื่นใกล้
อนุชาจะม้วยชีวาไป	พอสลัดซัดให้เห็นพักตรกัน
อันคิดประดิษฐ์กลอนนุสรสาร	ใช่จะก่อการเปรมเกษมสันต์
แต่รำลึกจารึกตรึกจาบัลย์	สรรพพร้อมทุกล้วนที่วัจนา
ฉลองลักษณ์ต่างพักตรมาทูลถวาย	ลายรบายจงเจตยังเชษฐา
เขียนพลางพลางนองชลนา	คลั่งคลอตาเช็ดสุชลเนืองเนือง
ใช่จะแกล้งแต่งพจน์มารจนา	ยกถวิลจินดาให้เสียบเรื่อง
แถลงตามความแค้นขุ่นเคือง	อุระเรืองดั่งเพลิงแรงแสงพราย
แม้นนุชพอสุดสิ้นชีวัง	ก็ดุจดั่งพักตรที่เคยถวาย
ดั่งทอดจิตต์สถิตแทบแนบกาย	ชื่นชมภิรมย์คลายรำพึงเอย ฯ ๙๘ คำ ฯ
๏ ได้ยินเขาระบินระบือข่าว	ว่าคราวนี้มีลาภเสนหา
ได้ดวงโกสุมสองสวาทมา	แต่นิเวศนฐานาใด
เมื่อแรกทัศนามุ่งมาด	คือใครไปพูดพาดเพียรให้
หรือมุลนายคิดยอมพร้อมใจ	หากให้หิ้วหาถวายมา
กับบุษบงในวงก์วารีเก่า	ข้างไหนจะเพราเพริศประเสริฐกว่า
หรือแต่ละกลคนละอย่างด้วยต่างมา	เห็นบุบผชาติกับบุษบาจะเจ่าใจ
หรือปันเวรแต่ที่รจนา	หรือสุริยาส่องทั่วหาเว้นไม่
เก่าใหม่รายตัวทั่วไป	ข้อนี้ยังมิได้ทัศนา
ไม่ประกอบชอบเชิงทั้งสองฝ่าย	ให้จะอายความขึ้งหึงษา
จะสอดใส่เกสรให้ร่วงรา	เห็นบุษบาจะบอบบางหมางใจ
เมื่อยามเวลาเสวยเคยเฝ้า	จะชิงเข้าตำแหน่งนั่งใกล้
ด้วยสิชอบทำนองคล่องใช้	จะคัดใหม่ให้ห่างระวางชม
ฝ่ายใหม่ครั้นได้อัประมาน	จะมีแต่หมอบกรานคลานก้ม
ไหนจะเงยหน้าเรียงขึ้นเคียงคม	จะประนมแน่นิ่งอยู่ด้วยดี
ฝ่ายเก่าที่ชอบเชิงกัน	จะรำพรรณเพ็ททูลถ้วนถี่
จะสัพยอกหยอกเย้าให้ถึงที	จะบุ้ยเบี้ยวปากชี้ให้กันดู
ถึงนางใหม่จะแต่งกระบวรถวาย	ก็จะคลายด้วยสทกสเทือนอยู่
เกลือกจะเปนเหมือนสองงามตรู	เมื่อพระลอพาสู่ภารา
ก็มิได้นอบน้อมอัญชลี	นางลักษณวดีเสนหา
แต่ประเทียบเปรียบปรายกันไปมา	ต่อพระลอว่าขานจึงสมานกัน
จะเปนเหมือนสองนางเมื่อแรกมา	หรือวันทากันสุขเกษมสันต์
ถ้ารู้รักสมัคสมานกัน	นั่นแลสองบุษบันจะรื่นรส
ขอพระผู้แบ่งภาคมา	จงปราบบาทบริจาให้ปรากฎ
จะเปนที่สรรเสริญเจริญยศ	เชยชดให้กลัดระบัดงาม
ฝ่ายเราผู้เอาอารมณ์ถึง	คนึงไม่ประจักษ์จึงซักถาม
จะประสงค์ข้างไหนเปนใจความ	ถ้าไม่งามก็เก่าจะขอทาน
ถึงมิประสิทธิประสาทให้ขาดเปลื้อง	แต่ตามเรื่องที่วอนว่าขาน
เหมือนหนึ่งพราหมณ์ชีพ่อขอทาน	เมื่อมีการสูรย์จันทร์อุปราคา
มาดแม้นมิให้ถ่ายด้วยพัสดุ	แต่ที่รุเสียเปลี่ยนก็ไม่ว่า
หาไม่ก็แต่ที่อพลา	เหมือนตัวข้าที่ผู้แต่งลักษณ์
แม้นงดโทษจะโปรดประทานให้	จะรับส่วยส่งใบใช้ฝัก
ทั้งตัวจะถวายเปนอาลักษณ์	ด้วยสมัคมุ่งมาดสวาทเอย ฯ ๓๒ คำ ฯ
๏ ถ่ายจิตต์ออกจารึกเจริญสาร
ศรีศุภสุนทรในกลอนการ	สมานมิตรมอบมิตรไมตรีมา
โดยดำริห์แรกเรื่องภิรมย์รัก	ประจักษ์ถวิลที่พี่จินตนาหา
เจ้าโฉมทิพยเกสรสุมาลา	อย่าร้างรักโรยราให้แรมวัน
ขอมอบชีวิตจิตต์กายจนตายจาก	ขอฝากขวัญขวัญใจจงรับขวัญ
ขอร่วมร้อนร่วมเย็นเปนนิรันดร์	ร่วมพันธุมิตรร่วมประยูรวงศ์
แต่ทนทุกข์ขุกคิดไม่ขาดสวาท	เปนเหลือมาดที่จะมุ่งหมายประสงค์
สุดคิดสุดจิตต์ที่ใจจง	หมายไม่คงครองชีพชีวาวาย
เพราะแสนร้อนสุดรนด้วยทนรัก	ยิ่งกว่าผลักแผ่นฟ้าสุธาหงาย
วิดสมุทร์ขุดเขาคิรีทลาย	ว่ายเมฆไปชลอวิมานอินทร์
ก็ไม่เหมือนพยายามในความรัก	นั้นสุดหนักอกโอ้อาวรณ์ถวิล
ดำริห์รักหนักจิตต์เปนอาจิณ	ก่นแต่กินเทวษไห้ไม่วายวัน
อย่าเมินมิตรมอบเสน่ห์พี่เทรัก	อย่าผละผลักใจสูญสวาทสั้น
สงสารอกเถิดที่โอ้ประมาณครัน	แต่จิตต์หวั่นเร่าเร้าก็เหลือกรอม
ตราสวาทมิได้ขาดวันถวิล	เพราะไกลกลิ่นไกลกลั้วกลิ่นถนอม
ไกลเนื้อที่จะแนบนวลประนอม	ไกลจอมเสน่ห์น่าปราณีชม
ไม่เปนกินเปนนอนแต่ร้อนรัก	อกจะหักเสียด้วยทุกข์ระทมถม
เจ็บนักกลัดทรวงแสนระทม	ดั่งต้องคมอาวุธในหว่างแด
เชิญสมรช่วยสมานประสานรส	เปนโอสถเสนหารักษาแผล
ถึงมิเยื้อนก็แต่พอเอื้อนอาลัยแล	มาพอแก้ใจเศร้าที่สุดทน
ขอมโนปรีดีไมตรีจิตต์	กับสุจริตจารึกเรื่องอนุสนธิ์
อย่าเคลือบแคลงแหนงใจว่าใส่กล	ในนิพนธ์พื้นจริงผจงวาง
แต่ตั้งใจมาก็จวบเข้าขวบปี	จงปราณีเถิดอย่าเมินสเทินหมาง
เหมือนช่วยชีพไว้ให้รอดตลอดปาง	อย่าเสียทางรวางรักภัคินี
เจ้าดั่งดวงมณฑาทิพยเทศกาล	ควรจะบานแบ่งรับพระสุริยศรี
แม้นเนิ่นนานเกลือกพาลไพรีมี	จะราคีขุ่นข้องระคายกาย
หรือคิดขามอยู่ในความอุปวาท	ด้วยเกรงชาติเกสรจะหล่นสลาย
ก็ใช่กาลอย่ารำคาญเคืองระคาย	จงหมายมาดเถิดที่มุ่งมิตรใจ
แล้วจะหมางว่าพี่หมิ่นประมาทอาจ	เพราะสวาทใช่จะลามในความใคร่
ย่อมเกิดกับสำหรับโลกมาแต่ไร	สุดวิสัยซึ่งจะห้ามความติเตียน
ถึงดินน้ำลมไฟทิวากร	ศศิธรส่องทิศสถิตเสถียร
ก็ไม่พ้นคนตำหนิติเตียน	ย่อมมีเสี้ยนหนามเหน็บคือนินทา
ก็เปนวิสัยครหาชล่าลิ้น	ถึงไฟดินลมฝนไม่พ้นว่า
ไม่เว้นตัวทั่วกันเปนธรรมดา	ย่อมมีมามากแล้วแต่ก่อนกาล
อันมธุรสสุนทรอักษรสวัสดิ์	เปนคำสัตย์จริงใจมาในสาร
มิใช่จะล่อลิ้นแต่งสำนวนพาล	แล้วจะรานรอนรักนิราไกล
เหมือนวิทเยศลอบโลมตระโบมสมาน	ฤดีดาลแล้วจะหน่ายนั้นหาไม่
ขอเชิญสมานรับสารอย่าถือใจ	ตระกูลใช่จรกาจะเสื่อมพงศ์
ตัวเจ้าก็เปนวงศอสัญเพศ	เรียมประเวศจากห้องครรไลหงส์
อย่าถือใจเลยใช่น้ำจะต่ำวงศ์	ถึงจะคงยังนิเวศน์สงวนนวล
แม้นลมรานพานผิวจะหมองพักตร์	อย่าราแรมรสรักฤดีหวน
อย่าเนิ่นนักชักช้าให้เรียมครวญ	ขอเชิญนวลเสนาะถ้อยสุหร่ายคำ
มาสรงโสรจพี่ด้วยรสวาทีทิพย์	ประจงหยิบมาในกลอนสุนทรขำ
อยาเมินเมียงสมรม้วนคดีอำ	ยั่วให้ช้ำเย้าให้พี่ภักดีกรอม
ให้ตรงจริงเหมือนหนึ่งสิ่งสนองนุช	อันโกมุทอย่าเจือพาลให้รานหอม
จะเสื่อมกลิ่นรสฟุ้งบำรุงออม	วานอย่าน้อมรสรักให้เรรวน
อันสิ่งเกษมขอให้สมสวาทพักตร์	เจริญรักอย่าให้เร้ารานสงวน
แต่คิดค่อนนอนคอยในข่าวนวล	หวังประมวลมอบใจมาในมิตร
เมื่อกุศลจะส่งผลให้ประจักษ์	ยังมีเทพารักษ์อันศักดิ์สิทธิ์
รับบวงสรวงว่าจะช่วยให้สมคิด	ที่ร้อนจิตต์นั้นค่อยคลายบันเทากรม
จึงตั้งจิตต์แต่งกลอนอักษรสนอง	หวังประคองมิให้เคืองระคายขม
ใช่คัดเงาเกลาคำสำนวนคม	แสนระทมเหลือทนประทังกาย
หนึ่งอย่าประเจิดแจ้งให้ประจักษ์	ที่ในลักษณ์เล็ดลอดมาถึงสาย
สมรปิดอย่าให้แซ่กระแสระคาย	ที่เรียมหมายจงให้สมอารมณ์ปอง
แม้นเมตตาขอให้มีสาราตอบ	โดยระบอบอย่าให้เสื่อมนุสรสนอง
จะได้คลายอุราช้ำระกำตรอง	ประจงปองอย่าให้ป่วยไมตรีเอย ฯ ๕๖ คำ ฯ
๏ สดับข่าวกล่าวทรงอนงค์สนม
ว่างามจริงยิ่งนางในนิคม	ก็นึกชมโฉมน้องต้องติดใจ
หวังสวาทมาดมุ่งบำรุงสงวน	ให้รัญจวนหวนคิดพิสมัย
แต่สู้ตรอมออมรักหนักฤทัย	ด้วยเกรงภัยเพราะมิควรจะลวนลาม
ครั้นแจ้งเหตุว่าประเวศสถานสถิต	ก็ตั้งจิตต์สดับข่าวสืบสาวถาม
ด้วยนึกแหนงจะใคร่แจ้งที่ใจความ	ยังรักงามอยู่หรือสิ้นไม่ยินดี
ถ้าสิ่งสำราญการเสน่ห์ไม่รู้ประสงค์	เหมือนหนึ่งองค์บุษบายาหยี
ก็จะเข้าปะตาปาเปนนางชี	นี่เห็นทีจะยังคิดจิตต์พะวง
ไม่ทราบฤทัยในอาวรณ์สมรนาฎ	จะจงสวาทหวังตระกูลประยูรหงส์
หรือจะเพียงมยุราทิชาพงศ์	หรือจะปลงสวาทถึงชาติกา
จะถามใครก็ไม่แจ้งประจักษ์หู	จะนิ่งดูบุพเพพาสนา
ฉวยตัดขาดพลาดลงตรงพาลา	เหมือนจินดาดวงสลายเสียดายนวล
ก็ใช่การแต่สงสารจึงช่วยสอน	จงผันผ่อนให้เห็นงามนะทรามสงวน
ถึงมิเลิศก็แต่เพียงให้เคียงควร	ถนอมนวลอย่าให้หมองข้องคำคน
อย่านึกแหนงแคลงจิตต์คิดสงสัย	ที่จริงจังหวังจะให้เปนพักผล
ไม่ตริตรองแล้วก็เห็นเปนเล่ห์กล	ความกังวลด้วยว่ารักจึงตักเตือน
นิจจาเอ๋ยเมื่อเคยสุขสำราญรื่น	จะสิ้นชื่นหรือจะคืนได้ชื่นเหมือน
เสียดายพักตรผิวผ่องเพียงดวงเดือน	เคยแต่เลื่อนลอยฟ้านภาลัย
มาแรมลับพยับเมฆมัวหมอง	ไม่คืนส่องโลกแล้วหรือไฉน
จงรักงามเถิดอย่าขามเคืองฤทัย	จงตรึกไตรดูให้ควรนวลอนงค์
ขอเชิญน้องพร้องตอบสาราสนอง	เจ้าอย่าข้องเคืองคิดเปนพิษสง
ปฤกษากันตามญาติประยูรวงศ์	จงคงครองวังเช่นหลัง เอย ฯ ๒๒ คำ ฯ
๏ อนงค์ในใต้ฟ้าไม่หาเหมือน
ดั่งอับสรสุราฤทธิแกล้งบิดเบือน	ผันผยองล่องเลื่อนลงสู่สุธา
จึงทรงลักษณวิลัยประไพพิศ	ให้ต้องจิตต์เตือนสวาทดั่งวาสนา
ได้อบรมสมสนิทวนิดา	แต่ป่างมาแม่นมั่นสำคัญใจ
จึงไม่วายถวิลถึงคำนึงนาฏ	กำสรดสวาทเพียงอกช้ำจะทำไฉน
จะได้ดวงบุษบงที่จงฤทัย	อันอยู่ในนทีสีทันดร
แสนลึกเหลือประมาณจะผ่านข้าม	ให้ประหวั่นครั่นคร้ามสยดสยอน
แม้นรสสุมาลย์รานขั้วลงสาคร	ก็จะช้อนเกสรไปเวียนชม
นี่สุดเอื้อมสุดอดกำสรดโศก	หวังวิโยคด้วยอาลัยจะใคร่สม
มิได้วายวันหน่ายนึกนิยม	ดั่งศรคมกรมร้อยอุราเรียม
ถึงพิษศรก็บห่อนจะเจ็บเทวษ	อันพิษเนตรทราบเนื้อนี้เหลือเสงี่ยม
เหลือดำรงที่จะจงน้ำใจเจียม	มิได้เทียมทางสวาทจะขาดใจ
ถึงหย้าหรันวันเห็นระเด่นคู่	จะกล้าสู้เสียชีวิตด้วยพิสมัย
ส่วนพระน้องมิได้ปลงจงฤทัย	หย้าหรันได้ดวงสวาทเพราะอาจอง
จะอาจบ้างอย่างระเด่นให้เห็นหาญ	แต่เกลือกการจะไม่เสร็จสมประสงค์
ก็สำหรับจะได้อัประมานวงศ์	ถ้าณรงค์เถิดจะรอนให้อ่อนแรง
นี่ยากใจด้วยอยู่ในอาชญาจักร	จึงยากรักยากฤทธิทั้งคิดแถลง
ยากสิ้นจนชั้นสารวิถารแสดง	ยากจะแจ้งให้เจ้าเยื้อนเสมือนกรอม
หย้าหรันตั้งความเพียงแต่เขียนผ้า	พี่เลขาแต่อักษรมาวอนถนอม
พระน้องแค้นด้วยไม่แจ้งเพราะแปลงปลอม	ครั้นรู้ว่าเชษฐายอมไมตรีกัน
นี่คงนามอยู่จะขามไม่ควรคิด	อย่าเบือนบิดว่าใช่คู่ตุนาหงัน
เหมือนแกล้งชายจะให้วายชีวาวัน	ขอเชิญขวัญเนตรน้องตรึกตรองดู
ใช่จะแต่งลิ้นล่อพอหลงใหล	พี่มิให้อัประยศอดสู
เจ้างามเสงี่ยมเทียมสุวรรณกำภู	จะควรคู่แต่กับแก้วมณีดวง
ทั้งประยูรยศยิ่งทุกสิ่งพร้อม	สมเปนจอมอนงค์นางรวางหวง
มิจำไกลก็ไม่ร้างไปห่างทรวง	จงหนักหน่วงชั่งฤทัยอย่าใจเบา
หวังปลูกรักไว้เปนรั้วเพราะกลัวร้าย	จะกล้ำกรายก็ต้องเกรงเจ้าของเขา
ดั่งพระนุชบุษบาดาหาเนา	นางได้เศร้าก็เพราะแสนเสียดายวงศ์
แค้นอิเหนากุเรปันไปหมันหยา	ได้จินตหราพิสมัยแล้วใหลหลง
ดาหาเกิดภัยพาลการณรงค์	เพราะชิงองค์บุษบาในธานี
นี่แลนะใจชายนี้หลายจิตต์	ก็ควรคิดแล้วที่กลัวเอาตัวหนี
ด้วยเห็นเช่นเปนอย่างแต่ปางนี้	อันคำพี่ใช่เช่นระเด่นลวง
พี่รักจริงแม้นใครชิงตุนาหงัน	จะขอประจัญพันตูจนสู่สรวง
นี่เปนณรงค์ร้อนใจอยู่ในทรวง	ยากจะล่วงล้างรักที่หนักแด
แม้นยาหยีเจ้ามีเมตตาบ้าง	ช่วยผลาญเสี้ยนอุรพางค์ให้ห่างแห
ด้วยรสวารีรักอย่าชักแช	ถ้ารับแน่แล้วจงเงียบไมตรีงำ
จงเห็นจริงเถิดนะน้องจำลองสวาท	ลงกระดาษมาด้วยแสนเสน่ห์หนำ
พอให้ทราบสายสมรไว้ก่อนคำ	ต่อได้แล้วจึงจะร่ำให้เห็น เอยฯ ๓๘ คำ ฯ
ประชุมเพลงยาวภาคที่ ๖
คำอธิบาย
เพลงยาวเปนหนังสือบทกลอนอยู่ในจำพวกที่แต่งดีถึงชั้นเอกมีอยู่เปนอันมาก กรรมการหอพระสมุด ฯ ได้ปรารภว่าจะพิมพ์มานานแล้ว แต่การที่จะพิมพ์เพลงยาวลำบากกว่าพิมพ์หนังสืออื่น ด้วยเพลงยาวมีมากด้วยกัน เปนเพลงยาวเรื่องก็มี เพลงยาวนิราสก็มี เพลงยาวสังวาสก็มี สำนวนที่แต่งเปนหนังสือแต่งครั้งกรุงเก่าก็มี แต่งในกรุงรัตนโกสินทรก็มีทุกรัชกาล จะพิมพ์ให้ดีจำจะต้องจัดเพลงยาวให้เปนหมวดหมู่พิมพ์ต่อกันโดยลำดับสมัยที่แต่ง การที่จะทำให้สำเร็จในคราวเดียวเปนการมากแลยากอยู่จึงมิได้ทำ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๓ พระโสภณอักษรกิจมาขอรับจะพิมพ์เปนตอนๆ ตามแต่กรรมการจะรวมแลเลือกให้พิมพ์ เห็นว่าเป็นความคิดดีอยู่ จึงได้ตั้งต้นให้พิมพ์หนังสือประชุมเพลงยาวเปนภาคๆ พิมพ์ไปแล้วในปีนั้น ๔ ภาค
ในปีนี้พระโสภณอักษรกิจได้มาเตือนถึงเพลงยาวที่จะพิมพ์ต่อไป จึงได้ตรวจสอบเพลงยาวที่ยังมีฉบับอยู่ เลือกคัดจัดเอาแต่สำนวนที่ดีแบ่งออกเปน ๓ พวก คือ เพลงยาวที่เปนสำนวนเจ้านายทรงนิพนธ์ไว้พวก ๑ เพลงยาวชั้นเก่าถึงครั้งกรุงศรีอยุธยาหรือกรุงรัตนโกสินทรตอนต้นพวก ๑ เพลงยาวกรุงรัตนโกสินทร์ชั้นหลังลงมาพวก ๑ ที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ได้เลือกคัดฉเพาะเพลงยาวที่เห็นว่าเปนสำนวนเจ้านายทรงนิพนธ์ไว้ นับเปนประชุมเพลงยาวภาคที่ ๖
ดร
เพลงยาวความเก่า
๏ แสนรักร้อนฤทัยใครจะเห็น
ดั่งแขกตีอกครวญกำสรวญเซ็น	มิได้เว้นวันเทวษเพราะเจตนา
แต่เวียนปรามห้ามใจอาลัยสวาท	อย่าหมายมาดตรุณเรศกับเชษฐา
ไม่ควรปรองดองชื่นชูชีวา	จึงสู้ฝ่าฝืนจิตต์คิดตริตรอง
ก็เหลือดำรงทรงใจอาลัยรัก	จนอินทรีย์ฉวีพักตรก็คล้ำหมอง
ประมาณปีก็ถึงสี่ปีปอง	แต่น้องครองทุกข์เทวษถวิลครวญ
หวังจะฝากชีวาลัยไว้ในพี่	ด้วยภักดีเดียวมุ่งบำรุงสงวน
จึงพร้องสาราร่ำแต่คร่ำครวญ	น้องรัญจวนใจสวาทเพียงขาดใจ
แม้นเชษฐามิได้ปราณีสนอง	จะมีแต่หมองหม่นจิตต์ด้วยพิสมัย
เหมือนวนว่ายอยู่ในสายสมุทร์ไท	จะพึ่งไม้ขอนยุดก็สุดมือ
ดั่งบุรุษมุ่งสมรอับสรสวรรค์	ที่ไหนนั่นจะได้ต้องประคองถือ
วิหคหาญผ่านสมุทร์ให้โลกลือ	แต่กระพือปีกบินก็สิ้นแรง
ดั่งเฉาชายหมายเจาะไศลหลวง	จะหาดวงวิเชียรรัตนจำรัสแสง
เหมือนมยุเรศกระสันตวันแดง	กระต่ายแขย่งแขไขน้ำใจจง
ถึงเพียรพากยากที่จะสำเร็จ	ตราบบรรลัยก็ไม่เสร็จสมประสงค์
ประหนึ่งน้องปองฝากชีวันปลง	ก็เห็นคงจะไผ่ผอมด้วยกรอมใจ
ชรอยวาสนาหลังทั้งสองสร้าง	เคยเปนน้องพี่นางแล้วหรือไฉน
จึงดลจิตต์อนุชาให้อาลัย	แต่จะใคร่ได้สนิทชิดชวนเชย
ทุกเช้าค่ำพร่ำเทวษถวิลถึง	นึกคนึงแต่เชษฐานิจจาเอ๋ย
ช่างกะไรไม่เห็นอกวิตกเลย	ยามนอนกรเกยก่ายพักตรา
ยามกินกินระกำกล้ำกลืนแค้น	กำสรดแสนเศร้าโทมนัสสา
จนลืมเล่นกลอนละคอนแลสักรวา	ลืมเวลาเฝ้าแหนแสนสำราญ
อันสัตรีคู่เชยเคยเริงรื่น	จะชวนชื่นก็ไม่ชอบฤดีสมาน
เคยกลั้วกลิ่นบุบผาสุมามาลย์	พอกลิ่นพานนาสาก็เสียวใจ
ถวิลถึงพี่นางของน้องนัก	ยิ่งแรงรักแรงร้อนถอนใจใหญ่
ต้องทิ้งกลิ่นประทิ่นหอมออมอาลัย	ดั่งเนาในกองอัคคีจี้จุดกาย
ถึงจะเอาอมฤตมารินรด	ซึ่งกำสรดโศกฤทัยนั้นไม่หาย
แม้นวันใดได้เห็นพักตรพี่ทักทาย	นั่นแลคลายร้อนรักที่หนักทรวง
เมื่อมีแต่เกรียมกรมอารมณ์หมอง	ชีวิตน้องนี้เห็นคงจะลับล่วง
พี่อย่าแหนงเลยว่าแสร้งแต่งลิ้นลวง	นี่หากห่วงอยู่ด้วยพี่จึงมิตาย
เปรียบประหนึ่งพลอยเพ็ชรสิบเจ็ดกะหรัด	นายช่างตัดเจียรนัยให้สลาย
ถึงผูกเรือนรจนาลงยาระบาย	ราคาขายคงต่ำค่าเพราะราคี
จะสอดใส่ใครเห็นก็คงติ	ด้วยเปนตำหนิในเนื้อเจือรัศมี
อันความวิตกอกน้องหมองฤดี	ก็แสนสลายคล้ายมณีที่เปรียบปราย
ถ้าเชษฐาเอนดูช่วยอุปถัมภ์	ก็จะไม่ชอกช้ำสล่ำสลาย
ถึงมีเรือนก็เหมือนไร้เพราะเรือนคลาย	ไม่เพริศพรายเคียงคู่ชมพูนุท
จงเห็นทุกข์เถิดที่กรมอารมณ์หมอง	จงเห็นว่าน้องรักพี่เปนที่สุด
ขอร่วมชีพชีวันด้วยตราบม้วยมุด	ขอเปนนุชน้องพี่แต่นี้ไป
เปนความสัตย์มิได้คัดวาทีแถลง	ถ้านึกแหนงแคลงความจงถามไถ่
ขอเชิญตอบสารสวัสดิ์อย่าขัดใจ	เหมือนพี่ได้เมตตาการุญรัก
เหมือนพี่พร้องสนองเรื่องกลับเคืองแค้น	ก็จะแสนสุดวิตกเพียงอกหัก
ด้วยหวังสวาทเชษฐาหนักหนานัก	จงแจ้งประจักษ์ใจจริงทุกสิ่งเอย ฯ ๔๒ คำ ฯ
๏ แสนเทวษถวิลถึงคนึงสมร
ให้ด่าวดิ้นวิญญาด้วยอาวรณ์	จะนั่งนอนถอนฤทัยอยู่ไม่รู้วาย
ครั้นคิดความเมื่อยามรื่นก็ชื่นจิตต์	ครั้นคืนคิดข้างโพยภัยก็ใจหาย
อุราร้อนรุมสวาทไม่คลาดคลาย	แต่ไกลสายสมรพี่ปิ่มปีเกิน
มิได้พานพบน้องสนองถ้อย	ต้องม้วนม่อยพักตรหมางระคางเขิน
เพราะเกรงความจึงต้องจำทำสเทิน	เห็นการเกินแล้วจึงก่อรังเกียจกัน
เมื่อแรกรักก็ได้ว่าสัญญามิตร์	คงจะคิดให้เสร็จสมภิรมย์ขวัญ
ถึงฉาวเรื่องก็จะรับในราชทัณฑ์	แต่อย่าหันเหิรห่างระคางเคือง
พี่อุส่าห์เพียรพากสู้ยากจิตต์	เห็นชอบผิดจึงอภิปรายขยายเรื่อง
ก็รับรวยว่าจะช่วยทุกข์ประเทือง	ค่อยปลดเปลื้องร้อนฤทัยตั้งใจเตือน
พอเปนเคราะห์เพราะเวรสร้างแต่ปางหลัง	ความชอบลับกลับชังจึงกลายเกลื่อน
ทั้งต้องเมินหมางเมียงเบี่ยงเบือน	เห็นความเชือนก็กลับช้ำระกำใจ
โอ้อกเอ๋ยอนิจจาน่าสงสาร	แต่ก่อนกาลเราได้ทำกรรมไฉน
เคยพรากสัตว์ให้พลัดกันหรือฉันใด	จึงเปนไปได้ดั่งนี้เพื่อมีกรรม
เมื่อจวนจะเสร็จสมปองประคองชื่น	หรือคงคืนมาได้ทุกข์ถึงความขำ
สารพัดจะเปนพิษจนผิดระยำ	ทุกเช้าค่ำมีแต่ตรอมออมอาลัย
ครั้งนี้นะชะช้าอิกสักนิด	ก็จะได้สมคิดที่พิสมัย
แต่นี้ตั้งแต่โศกวิโยคใจ	เหมือนหมายไม้สุดมือจะถือชม
จะเปรียบปรายคล้ายอิเหนาเยาวลักษณ์	เมื่อแรมรักร้อนฤทัยจะใคร่สม
แต่วันเห็นพระน้องนึกตรึกนิยม	จะนั่งนอนร้อนอารมณ์ไม่สมฤดี
วันไหว้พระบนกุหนุงก็มุ่งหมาย	ได้แนบกายกนิษฐายาหยี
เอาคำมั่นสัญญาพาที	มะดีหวีก็รับสัตย์ปัฏิญาณ
ว่าจะช่วยกว่าจะสมอารมณ์มุ่ง	ครั้นกลับกรุงก็แกล้งล่อแต่พอหวาน
แต่ตักเตือนเลื่อนผัดจนนัดการ	แล้วกลับราญรอนสวาทขาดอาลัย
พระยังหม่นหมองหมางไม่ห่างเหือด	ก็พ่างเลือดตากระเด็นจนเปนไข้
ประหนึ่งเรียมเกรียมกรมระทมใจ	จะพึ่งใครไม่หยั่งเห็นจะเปนการ
ยิ่งสลดฤทัยอาลัยรัก	ด้วยแหล่งหลักก็เปนคาวร้าวฉาน
สงสารน้องจะต้องทิ้งไว้นิ่งนาน	จะมีแต่ทานทนทุกข์ฉุกใจกรอม
โอ้อกเราสองรานิจจาเอ๋ย	ได้ชื่นเชยสามสี่ราตรีถนอม
ยังจำท่วงทีเคารพนบประนอม	อันกลิ่นหอมนั้นยังติดนาสารวย
แม้นเบื้องหน้าถ้าได้พบพานบ้าง	เจ้าอย่าหมางหมองเมินเขินขวย
อย่าลืมที่คำชอ้อนอ่อนรทวย	อย่าลืมสัตย์ซึ่งจะม้วยด้วยรักแรง
อันฝ่ายพี่นี้มิลืมถ้อยคำพร้อง	เปนความจริงสิ่งนี้น้องอย่านึกแหนง
แม้นแจ้งประจักษ์พจมานในสารแสดง	เจ้าอย่าแพร่งพรายความไม่งามพักตร์
สงวนกายสายสมรไว้ก่อนนะเจ้า	ถ้าบุญเราคงจะได้สมานสมัค
ทุกวันนี้พี่คนึงถึงน้องนัก	อาลัยรักสมรมิตรเปนนิจเอย ฯ ๓๖ คำ ฯ
๏ หวังวิโยคโศกสร้อยละห้อยโหย
ได้เห็นกันเมื่อวันเสด็จโดย	เจ้าเซ็นโอยอกอ้อนอาดูรแด
ได้นัดนวลว่าจะชวนไปเปนเพื่อน	ยังอ้ำเอื้อนอยู่ไม่วางอารมณ์แน่
ถึงวันไปไปเตือนก็เชือนแช	ช่างคิดแก้ว่าจับไข้มาหลายวัน
ยิ่งถามเจ็บก็ยิ่งเจ็บนั้นสุดจิตต์	เห็นโรคผิดใจจริงทุกสิ่งสรรพ์
ยิ่งวอนว่าก็ยิ่งว่าไม่รักกัน	จะไปนั้นไม่ได้แล้วอย่าวอนชวน
พอขาดคำจำลาเจ้ามาบ้าน	เร่งทยานยวนใจให้โหยหวน
พอพานพบเพื่อนชายภิปรายชวน	ให้ดูขบวรแห่มาแล้วพาจร
ดาดาษด้วยราษฎรมี	รัศมีเพลิงสว่างกระจ่างสมร
ประชาชายลอยชายกรายกร	เห็นเจ้าจรเจียนถือข้อมือชาย
ถามข่าวได้แต่ตาประสารัก	นี่ไข้หนักจริงหรือพึ่งรื้อหาย
จะใคร่เคียงเข้าไปถามเอาความชาย	เกรงจะกลายเปนวิวาทใช่ชาติพาล
เออก็ควรหรือจะชวนให้ชื่นรัก	ไม่คิดศักดิ์เลยว่าศักดิ์นั้นสมสถาน
รักจะทำก็อย่าทำทุราจาร	นี่สันดานหรือจึงดานฤดีเปน
ใช่ว่าชายนั้นจะเชยแต่พอชื่น	ไม่ขาดคืนไยจึงคืนมาให้เห็น
หรือจะลองดูที่คลองวารีเย็น	ถึงเปนก็ไม่เปนให้ลับตา
ได้เห็นใจแล้วที่ใจอาลัยนัก	ไม่เห็นรักพารักมาใส่หน้า
พอใจชมก็ได้ชมกิริยา	อันสัจจาสัตย์จริงทุกสิ่งแสดง
ถึงเสียรู้ก็ได้ดูประหลาทเนตร	หวังเทวษก็ได้เวทนาแหนง
ไม่แคลงใจทีนี้ใจจะจำแคลง	จะเอาเหล็กสักแทงไว้ดูรอย
มาดแม้นหญิงใดประไพพิศ	อย่าควรคิดเร่งคิดขยั้นถอย
จงเจียมใจอย่าเศร้าใจอาลัยลอย	อย่าน้อยใจใช่ชายจะหมิ่นชาย
นี่ถือเยี่ยงอย่างดุเหว่าหรือเยาวลักษณ์	จะไข่ให้กาฟักอย่าพักหมาย
เสียแรงรักไม่ควรรักจักเคลื่อนคลาย	แสนเสียดายเพียรพากสู้ยากเย็น
ชะกะไรเชื่อถ้อยชรอยจิตต์	ไหนจะย้อนซ้อนคิดไม่คิดเห็น
ถึงเสียชู้ก็ได้รู้เชิงชู้เร้น	ชื่อว่ามิตรมิดเม้นเช่นนี้เจียว
ประหนึ่งหงส์หลงเล่นชลาสินธุ์	มุจลินท์สระสนานไม่ดาลเฉลียว
เที่ยวซอกซนจนกาเข้ากลมเกลียว	ทั้งหนามเหนี่ยวเกี่ยวขนหล่นหลุดยับ
ก็ยังแต่จะรบัดผลัดขนใหม่	จะงามวิลัยคมขำดำขลับ
ถ้าใครโยนเหยื่อตรงก็คงรับ	จึงจะนับแล้วว่าหงส์นี้วงศ์กา
หรือใจหวังดั่งโฉมอนงค์นาฎ	กากีศรีวิลาศเสนหา
เมื่อหน่ายในกรุงกษัตริย์ภัศดา	จึงตามพญาเวนไตยไปฉิมพลี
ครั้นได้รู้รสภิรมย์สมสนิท	ก็เบื่อจิตต์จางรักในปักษี
พอเห็นนายนาฎกุเวนก็ยินดี	แสร้งทำทียียวนชักชวนเชย
ในเวลาทิวาวันคนธรรพ์สม	ปางปฐมยามครุฑร่วมเรียงเขนย
ไม่จางใจในรสสังวาสเลย	นิจจาเอ๋ยช่างมาเหมือนนิทานพาล
หรือจะเห็นดีแก่ใจอย่างไรอยู่	ก็ย่อมรู้อยู่ทีเดียวว่าเปรี้ยวหวาน
เมื่อมิเศร้าแล้วก็สรวลไม่ควรการ	แต่อย่าประจานพักตรน้องให้หมองนวล
ไม่รักตัวเลยว่าบัวบงกชรัตน	ในจังหวัดสินธุวงศ์ไว้จงสงวน
จะคลี่คลายขยายแย้มต่อยามควร	อรุณจวนจะส่องแสงจึงแบ่งบาน
มิได้เลือกเลยอุบลทุรนแบะ	ให้ร่านบุ้งมุ่งแทะเปนอาหาร
แมลงภู่นั้นว่ารู้รสสุมาลย์	ก็ควรบานกลีบรับสำหรับเชย
เออเมื่อกบหลบร้อนเข้าอาศรัย	จะแย้มให้กบกลั้วหรือบัวเอ๋ย
มาเลียนเล่นเช่นนี้ยังมิเคย	จะดมเตยต่างดอกรสสุคนธ์
เห็นว่าจะเปนแล้วกลับหาย	คล้ายคล้ายเหมือนจะชังแล้วยังฉงน
นี่เพราะรักร้อนร่านเหลือทานทน	จึงนิพนธ์สารแสดงมาแจ้งเอย ฯ ๔๖ คำ ฯ
๏ สารสัตย์สุจริตไม่คิดแหนง
เห็นแล้วที่ว่าจริงทุกสิ่งแสดง	ถึงมิแจ้งก็มาแจ้งว่ารักเรา
นี่ผีบอกดอกกระมังชาววังเอ๋ย	เห็นเชิงเชยผิดกระบวรสำนวนเจ้า
ดูแหลมความออกที่ถามคดีเดา	พี่มัวเมาเสน่ห์อยู่พึ่งรู้นาง
ก็น่าสรวลควรหรือน้องเปนสองพักตร์	ไม่ทันคิดเลยว่ารักจะเร็วหมาง
เมื่อหลายหูแล้วเขารู้เรื่องระคาง	หาไม่ร้างรักน้องให้หมองนวล
อย่าเสแสร้งแกล้งกล่าวให้ฉาวเรื่อง	ก็จะรื้อลือเลื่องเครื่องคนสรวล
เห็นสมศักดิ์สมนามทั้งงามกระบวร	เห็นสมควรที่เปนชาติเชื้อชาววัง
เห็นสมทั้งคารมรับช่างกลับกลอก	ดั่งระลอกกลิ้งกลบกระทบฝั่ง
เห็นสมคำสารพัดที่สัจจัง	นี่สมหวังแล้วสิเจ้าจึงเมามัน
เสียดายชื่นเมื่อยามเคยเชยสมร	เสียดายที่ทำชอ้อนให้รับขวัญ
เสียดายยศประดิพัทธจนอัศจรรย์	เสียดายชั้นเชิงกระบวรให้ยวนใจ
ยังไม่ทันจืดจางในทางเสน่ห์	สิกลับเร่ร่ายรักยักอย่างใหม่
ยิ่งดูก็ยิ่งเห็นยิ่งเปนไป	เอออะไรยังมาก่อให้ต่อความ
ไม่รู้หรือว่ารักพ้องเปนสองรัก	ไม่เห็นพักตรพี่หรือจึงรื้อถาม
พี่ติดเชยอยู่จึงชวดไปชมงาม	ใช่จะขามเคืองใจหาไม่เลย
ก็จริงแล้วที่ว่าพี่นี้มีมาก	เปนแต่หลากชมลองดอกน้องเอ๋ย
ที่มั่นหมายแลกลายไปเปนเตย	พี่จะเชยไปกระนั้นสักพันนาง
กว่าจะต้องอารมณ์เราช่างเย้ายั่ว	เช่นวันทองสองผัวเปนตัวอย่าง
จะถนอมแนบกายไม่วายวาง	ถึงขุนช้างจะชิงเชยไม่เฉยแช
ถ้าอุประมาก็เหมือนลำแม่น้ำใหญ่	ร่วมรับชลาลัยได้หลายกระแส
เปนที่จอดทอดสำเภาแลเรือแพ	ออกเซงแซ่ขวักไขว่ทั้งไปมา
คิดอย่างไรขึ้นหรือเจ้าจึงเดาถาม	จะสมทบกลบความพองามหน้า
น้อยหรือถ้อยคำมั่นที่สัญญา	จะต้องว่าเสียให้สิ้นสำนวนกลอน
แต่แรกเริ่มเดิมได้ภิรมย์รัก	ถนอมนักมิให้ขัดมนัสสมร
สุดแสนสวาทคำที่ร่ำชอ้อน	ให้พาจรปลอมประชาทุกราตรี
เมื่อครั้งฟังช้าหงส์ก็สงสัย	เหมือนโกรธขึ้งจึงมิไปด้วยกับพี่
พอเลื่อมรู้ข่าวระคายว่าร้ายดี	เขาบอกมี่ก็ไม่แหนงรแวงความ
เพราะเชื่อใจอยู่ว่าใจเจ้าจงรัก	เห็นเกินนักจึงมิได้ออกปากถาม
สู้แค่นขืนฝืนฝ่าพยายาม	แต่ติดตามพากเพียรเจียนขวบปี
แล้วยังซ้ำทำไถลมาให้เห็น	ว่าจะไปดูเจ้าเซ็นแล้วแสร้งหนี
ต่อตามพบจึงได้ล่วงรู้ท่วงที	ทำหลบลี้เมียงเมินสเทิ้นอาย
นี่หากกล้าฝ่าเข้าไปทักถาม	จึงได้ความว่าเปนเนื้อในเชื้อสาย
ก็นึกอางขนางใจอยู่ไม่วาย	ด้วยเชิงชายนั้นสนิทผิดทำนอง
ครั้นชวนเชิญเดิรเล่นอย่างเช่นหลัง	ก็นิ่งนั่งเสียมิเยื้อนเหมือนหมางหมอง
จะให้สลาสิเคยเลือกก็เสือกซอง	แกล้งต้องลองก็สบัดว่าขัดใจ
แต่หลีกเลี่ยงเบี่ยงเบือนทำเชือนเฉย	เมื่อไม่เคยเลยเห็นผิดนี่คิดไฉน
เปนสองครั้งแล้วยังไม่สิ้นอาลัย	จนวันไปผ้าป่าเคยพาจร
ได้นัดแนะว่าจะแวะมารับเจ้า	อย่างไรเล่าเออไฉนจึงไปก่อน
ประหลาทใจหรือจะแค้นหรือแสนงอน	หรือจะซ้อนกลคิดปกปิดความ
จึงรีบเรือตามมามหานาค	ตั้งแต่ปากคลองเลี้ยวก็เที่ยวถาม
ได้กลิ่นร่ำอบอายก็พายตาม	จนพบงามฟังกลอนครึ่งท่อนฮา
ให้แซกเรือเข้าไปชิดแล้วพิศทั่ว	กำลังมัวอยู่เจียวหนอหัวร่อร่า
จึงกระแอมให้ประจักษ์เบือนพักตรมา	ได้ทัศนาหน้าพี่เปนที่อาย
ให้ถอยเรือเสียไม่ฟังละช่างหยาบ	พี่ก็ทราบเชิงเชือนในเงื่อนสาย
อุส่าห์ฝ่าฝืนพักตรสู้ทักทาย	ไม่ภิปรายตอบคำทำมึนตึง
เมื่อรู้เช่นเห็นครบคำรบสาม	ซึ่งแหนงความมาแต่หลังพึ่งหยั่งถึง
คิดจะใคร่ฉาวชื่อให้ลืออึง	ก็เหมือนหนึ่งสาวไส้ให้กากิน
พี่สู้อดออมฤทัยอาลัยสวาท	เห็นว่าวาสนาสร้างค่อยห่างถวิล
นึกมานะในสันดานด้วยพาลทมิฬ	อันแผ่นดินจะไร้หญ้านั้นอย่าคิด
ซึ่งความขำล้ำลึกนั้นนึกไฉน	ก็แจ้งใจเสียแล้วเจ้าอย่าเฝ้าปิด
อันควันไฟใครห่อนจะงำมิด	พอรู้ฤทธิรักซ้อนอย่าย้อนรอย
นี่สิ้นปลื้มหรือจึงลืมอารมณ์ภ้อ	สิ้นอาลัยไฉนหนอจึงท้อถอย
เออก็ยังแต่จะเชิดให้เลิศลอย	พี่ก็คอยชมวาสนาอนงค์
ทุกวันนี้มีแต่ยิ้มกระหยิ่มจิตต์	ด้วยว่าคิดไว้ก็สมอารมณ์ประสงค์
ฝ่ายเจ้าเหล่าเหมวราพงศ์	จะมาลงหนองน้อยเร่งถอยคืน
คิดเสียใหม่ไปสถานที่ธารลึก	เล็บจะสึกสั้นซ้ำเพราะน้ำตื้น
จงบินร่อนกว่าจะอ่อนลงยั่งยืน	อย่าได้คืนคิดหวังความหลังเอย ฯ ๕๘ คำ ฯ
๏ สดับสารสิ้นแสลงก็แคลงคิด
ทั้งพี่นางช่างปลอบให้ตอบกิจ	นี่จริงจิตต์หรือประดิษฐประลองลวง
จะรักชู้ชูชีพชีวันไว้	ก็จนใจด้วยคำคมคารมหลวง
จะวานรักเหมือนจะหักให้โทรมทรวง	พะหนักพะหน่วงเกรงกรรมเวรารอน
เปนมิรู้แห่งที่จะตอบกิจ	ด้วยเจ้าคิดวิปลาศดังศาสตร์ศร
ไม่ยั้งจิตต์ด้วยประดิษฐมาวิงวอน	เหมือนจะรอนราญชีพให้วอดวาย
อย่าใหลหลงตรงกิจให้ผิดที่	จงปราณีรงับจิตต์ให้ห่างหาย
ย่อมนับว่าเจ้าเลิศประเสริฐชาย	จะหมายไหนได้เหมือนจำนงจง
ไยไฉนจึงมาคิดฉนี้นี่	ช่างพาทีเพี้ยนผิดเพราะจิตต์หลง
อันรักอื่นรักชื่นชีวาคง	ที่เขาจงสิมิจงเจตนา
อย่าพิกลจริตให้ผิดผัน	เคร่าครองชีวันไว้ดีกว่า
ยังกำดัดสันทัดยุพาลพา	ทั้งสักรวาก็ดีปรีชาชาญ
แล้วแหลมหลักในลักษณกลเลศ	รู้จบไตรเพททหารหาญ
คนรู้มากนักได้ยากทรมาน	สดับสารนึกน่าจะปราณี
แต่งตอบจะประกอบให้หายหลง	อย่าพะวงให้สัมผัสทั้งสี่
กลิ่นเสียงรูปรสวาที	กระยาหารอันมีโอชารส
อิกทั้งดุริยางคดนตรี	ทั้งนี้ให้พร่ำจำอด
จะเสียตัวก็เพราะกลั้วรักรส	เปนเบื้องบทเร้าราคราคี
อย่าใหลหลงพะวงว่าสิ่งสุข	คือกองทุกข์ใหญ่ไม่เอาตัวหนี
เพราะเมตตาจึงช่วยว่าให้ดีดี	อย่าจู้จี้ให้พลอยรำคาญเอย ฯ ๒๐ คำ ฯ
๏ คิดถึงแพรเลี่ยนแล้วเสียดายเหลือ
เปนฝีมือของหม่อมย้อมมะเกลือ	ได้ห่มสนิทแนบเนื้อมานมนาน
เจ้าแล่งเพลาะเลาะให้เมื่อไปทัพ	อุส่าห์หอบหิ้วกลับมาถึงบ้าน
ฝากไปอบพบมือคนจัณฑาล	นึกประจานคนจนไม่อนิจจา
เมื่อคราวดีสิ่งดีก็มีมั่ง	เมื่อคราวชังกะไรชังจนชั้นผ้า
ทำได้ดูเถิดไม่เวทนา	ถึงผุราก็ยังรักเพราะรอยกาย
นี่ผิดชอบเปนกะไรไฉนหนอ	จึ่งตั้งข้อเคืองแค้นไม่รู้หาย
ถ้าไปได้ก็จะไปให้ใกล้กาย	จะหยิกตีเสียให้ตายก็ตามบุญ
สงสารหน้าที่ไปพาให้ผ้าขาด	เหมือนตีวัวกระทบคราดคราวหันหุน
แม้นผ้าอยู่ก็เหมือนดูยังการุญ	จงตั้งทุนรักรักให้แรมคลาย
ถึงสิ้นผ้าไปก็ดียังมีเล็บ	ฉันกอดเก็บซ่อนไว้ยังไม่หาย
เมื่อทุกข์ระทมจะได้ชมไปต่างกาย	หรือจะซื้อเล่าจะขายให้เต็มแพง
เพราะว่าเปนสำคัญมั่นกว่าผ้า	ตามประสาภักดีไม่มีแหนง
นิจจาเอ๋ยทำเยียมิเสียแรง	เหมือนจะแกล้งให้อัประมานคน
เสียดายนักอนิจจาผ้าเพื่อนยาก	ได้ห่มตรากแดดน้ำกรำฟ้าฝน
แต่จะไปไหนนิดก็ติดตน	มิให้คนอื่นต้องถึงสองเลย
เมื่อยามนอนก็เอาห่มชมถนอม	ยังหวนหอมกลิ่นอายไม่หายระเหย
เหมือนจะนำความสนิทให้คิดเคย	ถึงคราวช้ำก็ได้เชยเพราะชูใจ
ทีนี้สาบสูญแน่แล้วแพรดำ	จะระยำย่อยยับเปนไฉน
จะถ่วงน้ำหรือเจ้าจะเผาไฟ	กรรมอะไรของข้ามาตามทัน
ที่ให้ไปนั้นด้วยใจสุจริต	คิดจะให้ดูผ้าต่างหน้าฉัน
ตามประสายากใจที่ไกลกัน	ไม่สำคัญว่าจะคิดเคืองระคาย
เห็นเปลี่ยนผ้ามาให้ห่มสมคิด	หรือจะผิดที่ของหม่อมนั้นหอมหาย
จึงตอบแทนทำได้จะให้อาย	อนิจจาน่าเสียดายแพรดำเอย ฯ ๒๔ คำ ฯ

๏ เคราะห์เอ๋ยเคราะห์จำเพาะพ้องตรงของขำ
คิดต่อคิดไม่ผิดเลยกรรมเอ๋ยกรรม	มาซ้ำซ้ำแซกรักสลักทรวง
ยิ่งหนักแน่นแสนช้ำกระหน่ำหนัก	ดั่งพลิกผลักเมรุไกรไศลหลวง
ต้องยากเย็นเช่นเหมือนหมายเดือนดวง	ไหนจะล่วงละฟ้าลงมาดิน
เปรียบวิหคนกน้อยต้อยติวิด	หรือจะคิดข้ามมหาชลาสินธุ์
จะอ่อนจิตต์อิดโรยด้วยโบยบิน	ถ้าจะสิ้นสุดกำลังชีวังวาย
แม้นนกน้อยต้อยติวิดฤทธิดั่งครุฑ	คงข้ามสมุทร์ไทถึงเหมือนหนึ่งหมาย
ด้วยแรงราชปักษิณบินสบาย	พวกพระพายจะพัดวุ่นกะตุ้นเตือน
โอ้อกนกเหมือนอกนี้ไม่มีผิด	ถึงจะคิดแข่งไปก็ไม่เหมือน
ต้องเสงี่ยมเจียมจนเพียงพลเรือน	จะเอื้อมเอื้อนออกปากก็ยากเย็น
สู้ห้ามรักหักใจไว้ในหน้า	ยิ่งห้ามตาตาชวนให้หวนเห็น
ครั้นห้ามใจให้สวาทขาดกระเด็น	ใจก็เปนเห็นงามไปตามตา
ใจเอ๋ยอดสกดใจลงไว้มั่ง	ใจไม่ฟังเฝ้ารักนั้นหนักหนา
ใจยิ่งคิดพิศวาสไม่คลาดคลา	ทุกเวลาหลงครวญรัญจวนใจ
อกเอ๋ยอกโอ้ยากลำบากอก	ดั่งกลิ้งครกระหกระเหิรขึ้นเนินไศล์
จะทุกข์ทับคับอกวิตกไป	อกจะไหวหวั่นว้าให้อาวรณ์
อันทุกข์เราเท่าพระลอพอเหมือนเหมือน	ทุกข์ถึงเพื่อนแพงทองสองสมร
จนเคลิ้มองค์หลงคลั่งไม่นั่งนอน	ละนครเข้าสู่สวนของนวลนาง
ได้ร่วมห้องสองอนงค์ทรงเกษม	ต่างปรีดิ์เปรมประดิพัทธไม่ขัดขวาง
ครั้นถึงกรรมจำตายต้องวายวาง	ทั้งสองนางพินาศแนบอยู่แอบองค์
อิกนิยายตายด้วยรักสมัคสมาน	เรื่องบุราณนานครันสุวรรณหงส์
ได้ร่วมรักอัคเรศเกศสุริยงค์	หอกยนต์ตรงตรึงอุราชีวาวาย
ถึงกษัตริย์สององค์ปลงชีวิต	ได้เชยชิดพิสมัยเหมือนใจหมาย
โอ้องค์ท้าวเจ้าลมานสงสารกาย	มาต้องตายวายวางด้วยนางลเวง
รักวันลาอาสาทัพเขาจับได้	จนบรรลัยอยู่ในเกาะไม่เหมาะเหม็ง
ฟังเรื่องราวเจ้าลมานนึกพานเกรง	ให้วังเวงหวั่นจิตต์หวิดหวิดใจ
ตรองดูรักรวนเรคเนแหนง	ยังไม่แจ้งนี่จะแท้แน่หรือไฉน
แม้นลมปี่บิดนิ้วพลิกพลิ้วไป	คงบรรลัยเล่ห์ลมานไม่ทานเลย
ถ้าสมคิดชีวิตวายไม่อายเขา	เกรงแต่เปล่าเปล่าตายน่าอายเอ๋ย
คำคนคงเลียมเลียบว่าเปรียบเปรย	จะยิ้มเย้ยยิ่งจะรับแต่อัประมาน
ทั้งที่พึ่งพวกพ้องมองหาหาย	คิดถึงกายกำพร้าน่าสงสาร
มีแต่คนคุมชังด้วยจังฑาล	ปองจะรานเรื่องสวาทให้ขาดลอย
สู้โน้มน้อมเหนี่ยวรักฉุดชักกิ่ง	ยังรังแกแร่วิ่งมาชิงสอย
ช่างชอ้อนอ่อนฅอเข้าผลอพลอย	ขึ้นหน้าลอยคอยขัดสกัดสแกง
เจ็บจิตต์ใจประมาทปิศาจซ้ำ	จะต้องทำกระบานบัตรปัดแสลง
ปอบชมบหมู่พรายที่ร้ายแรง	อย่าให้แฝงเฝ้าประจำอยู่กล้ำกราย
จงไปสู่ไม้ยูงสูงไม้ใหญ่	ที่แน่นเหน็บเจ็บไข้จะได้หาย
พี่เส้นวักสักเท่าไรก็ไม่คลาย	ช่างเคราะห์ร้ายหลายอย่างต่างต่างเปน
ทั้งหย่อนยศถดถอยทั้งน้อยหน้า	ทั้งพาสนาสารพัดจะขัดเข็ญ
จะริรักมักลำบากยอดยากเย็น	มิได้เว้นวันร่ำที่คร่ำครวญ
เหมือนหมายชมบุบผชาติไกลาสลิบ	มณฑาทิพย์เทพบุตรสุดสงวน
ขจรกลิ่นรินรื่นให้ชื่นชวน	วายุหวนหอมอบตระหลบดิน
สาโรชรื่นพื้นสุธาฟากฟ้าฟุ้ง	ภมรมุ่งหมายคนึงพึงถวิล
ลืมดอกไม้ในจังหวัดปัถพิน	เฝ้าเพียรบินโบกปีกหลีกลมบน
แมงภู่น้อยถอยกำลังปีกยังอ่อน	สุดจะร่อนเร่ฟ้าเวหาหน
ไม่กลัวยากพากเพียรเฝ้าเวียนวน	มิได้พ้นพุ่มไม้ขึ้นไปเลย
ถึงจะอ่อนหย่อนกำลังไม่ยั้งหยุด	จนปีกหลุดหล่นตกแลอกเอ๋ย
แม้นบุญหลังแมลงภู่เปนคู่เคย	คงได้เชยช่อบุบผามณฑาทอง
เพี้ยงเอ๋ยเพี้ยงเสี่ยงกุศลช่วยดลให้	เทพไทที่เฝ้าเปนเจ้าของ
ประทานทิพยมาลยดั่งใจปอง	ให้ลิ่วล่องลอยฟ้าลงมามือ
จะยื่นกรกรีดก้อยค่อยค่อยหยิบ	มณฑาทิพย์ที่ประทิ่นประคิ่นถือ
ประคองหัดถ์ไว้มิให้สัมผัสมือ	จะรักรื้อร่ำภิรมย์เฝ้าชมเชย
เมื่อยามนอนนั้นจะยกขึ้นอกแอบ	ประทับแทบทรวงถนอมหอมระเหย
เมื่อยามนั่งนั้นไม่วางให้ห่างเลย	สงวนเชยชิดชื่นทุกคืนวัน
จะพูลเพิ่มพิศวาสไม่ขาดรัก	ให้สมศักดิ์สุมาลัยในสวรรค์
อย่าให้คอยลอยฟ้ามาพลันพลัน	จะรับขวัญขวัญฟ้าลงมาเอย ฯ ๕๖ คำฯ

๏ โฉมทิพยประทุมโกสุมสวรรค์
พึ่งผุดพ้นชลชูเคียงคู่กัน	อยู่ในวันโนทยานสถานอินทร์
ขึ้นบังใบใกล้ฝั่งอยู่ทั้งคู่	ยากที่หมู่แมงภู่ผึ้งจะพึงถวิล
ไปไม่ถึงเทวโลกเฝ้าโบกบิน	ตามแต่กลิ่นอยู่แต่ไกลไม่ใกล้กราย
ยังไม่บานแบ่งผกาสร้อยสาโรช	อยู่ในโบษขรณินกระสินธุ์สาย
อุบลอื่นดื่นระดะในสระราย	มีมากมายหลายหลามไม่งามเกิน
อันสองอุบลพ้นกระสินธุ์ส่งกลิ่นกลบ	หอมตระหลบลอยฟ้าเวหาเหิร
ระรื่นรินกลิ่นฟุ้งจรุงเจริญ	ดั่งจะเชิญชวนหมู่แมงภู่ทอง
ด้วยดอกไม้ไกลมนุษย์อยู่สุดสูง	เหลือที่ฝูงภุมรินจะบินผยอง
ครั้นจะลอยลมหลีกด้วยปีกปอง	ให้ข้ามห้องคัคณานต์สถานทาง
ปีกยังอ่อนหย่อนย่อท้อระทด	จะต้องลมคมกรดหมดปีกหาง
เกรงว่าไปจะไม่รอดตลอดปาง	จะต้องคว้างกลางดินชวดบินโบย
ใจหนึ่งรักหักจะไปใจหนึ่งรั้ง	เปนครั้งครั้งคราวครวญให้หวนโหย
สงสารพวงภุมรินที่ดิ้นโดย	ประกอบโกยกองวิตกโอ้อกกรม
ต้องกรอมเกรียมเจียมจิตต์ชนิดนี้	ป่วยการปีมิได้พบประสบสม
ปองสวาทมาดหมายแต่ลายลม	อกระทมเทวษเศร้าทุกเช้าเย็น
แม้นเมื่อใดได้พุ่มประทุมทิพย์	ที่ลอยลิบลับฟ้ามาให้เห็น
จะรื่นรสเรณูมาลย์ซ่านกระเซน	พอวายเว้นวันรำลึกที่ตรึกตรอง
โอ้นึกนึกตรึกไปก็ใจเปล่า	เมื่อไรเล่าดวงประทุมที่หุ้มหอม
จะแย้มขยายคลายคลี่ปราณีประนอม	ประนมน้อมก้านผกาลงมามือ
จะยื่นหยิบทิพยประทุมโกสุมสอง	ใส่พานทองถมยาหัดถาถือ
ถนอมไว้มิให้ช้ำด้วยน้ำมือ	จะรักรื้อร่ำภิรมย์เฝ้าชมเชย
เมื่อยามนอนนั้นจะยกขึ้นอกแอบ	ประทับแทบทรวงถนอมหอมระเหย
เมื่อยามนั่งนั้นไม่วางให้ห่างเลย	จะชมเชยชูชื่นทุกคืนวัน
แนบสนิทพิสมัยรักใคร่ครุ่น	ให้สมบุญบัวหลวงในสรวงสวรรค์
จงเห็นใจที่รัญจวนคร่ำครวญครัน	ขอเชิญขวัญเนตรน้องอย่าข้องเคือง
จะรักใคร่ในนุชไม่สุดสิ้น	จนม้วยดินสิ้นหล้าฟากฟ้าเหลือง
คุ้งวันตายวายชีวิตปลดปลิดเปลือง	มิได้เปลื้องปลิดสวาทนิราสแรม
ที่กล่าวความตามธรรมเนียมเทียมประเทียบ	อย่าระคายภิปรายเปรียบว่าเฉียบแหลม
ใช่จะแกล้งแต่งนิพนธ์เปนกลแกม	มาลอมแลมลองโฉมประโลมชม
จงรู้รักประจักษ์จิตต์อย่าคิดขาม	ล้วนคำงามความจริงทุกสิ่งสม
อย่าคลางแคลงแหนงน้ำคำคารม	จะมอบจิตต์สนิทสนมไว้นมนาน
เปรียบดั่งลอหน่อไทตามไก่เถื่อน	ไปสมเพื่อนแพงงามสามสมาน
เคยได้ฟังมั่งหรือไม่ในนิทาน	แม้นได้อ่านฟังเล่นก็เช่นกัน
สองวิมลมณีศรีสวัสดิ์	อย่าสลัดตัดรอนจงผ่อนผัน
ให้เปนคู่อยู่เหมือนเดือนตวัน	เกิดสำหรับกัปป์กัลป์เช่นนั้นเอย ฯ ๓๖ คำ ฯ
๏ คิดถึงหม่อมจอมอนงค์สุดสงสาร
นิจจาเอ๋ยเคยเปนโสดเปรื่องโปรดปราน	สถิตสถานสถาพรบวรวัง
เพียงจอมเมรุพิมานนิพพานพ้น	ก็เสื่อมสุขเศร้ากมลกว่าหนหลัง
ใครจะชุบอุปถัมภ์เปนกำลัง	ให้เหมือนครั้งคราวเดิมเปนเจิมจอม
จะมีสุขสักเท่าไรก็ไม่ชื่น	สมบัติอื่นไม่อิ่มใจคงไผ่ผอม
ถึงบริสุทธิผุดผ่องเหมือนหมองมอม	ต้องจำออมอดใจอยู่ในทรวง
ชั้นจะชื่นชอบกับใครให้สนิท	ต้องเสงี่ยมเจียมจิตต์ตขิดตขวง
จะทาแป้งแต่งสกนธ์คนทั้งปวง	ก็จะล่วงลักนินทาท่าเจ็บใจ
อันชาวในไหนจะสิ้นขมิ้นแป้ง	ก็ต้องแต่งตัวงามตามวิสัย
ครั้นไม่ทาจะว่าเนื้อล้วนเหื่อไค	ทำอย่างไรก็ไม่สิ้นซึ่งนินทา
แม้นถึงมียศถาอาชญาสิทธิ์	ยากจะคิดปิดงำคำครหา
คำคนยาวกล่าวมากเกินปากกา	มักพูดจาเลียมลับให้อัประมาน
เหมือนนางหงส์เหมราชอันขาดคู่	ทำรังอยู่ยอดไม้ในไพรสาณฑ์
จะหาเหยื่อเผื่อบุตรสุดกันดาร	ไปไหนนานนักก็ห่วงด้วยรวงรัง
แต่ก่อนบุญขุนวิหคป้องปกอยู่	ได้เปนคู่อยู่พุ่มไม้คุ้มขัง
แม้นสิ้นที่อุปถัมภ์อยู่ลำพัง	กาเหยี่ยวเฉี่ยวชังโฉบรังรวง
เปรียบเหมือนพรรณพฤกษาบรรดาไม้	อันปลูกไว้ที่ควรในสวนหลวง
มีลูกดกระกะต้นทรงผลพวง	แม้นไม่หวงแหนนิ่งทิ้งละเลย
เปนที่ปองปักษาหมู่กานก	คงอันตรายวายดกแล้วอกเอ๋ย
ทั้งวลาหกหายไม่ปรายเปรย	ให้ชุ่มเชยชื่นชื้นพ่างพื้นดิน
ไม่มีหมู่ผู้คนจะปรนิบัติ	จนพื้นปัถพีแห้งเปนแท่งหิน
แม้นไม่ฟื้นพื้นสุธารดวาริน	ไหนจะสิ้นโศกเฉาซุดเศร้าโทรม
ดั่งดาวน้อยพลอยแจ้งด้วยแสงบุหลัน	ขึ้นส่องสวรรค์สว่างเลิศลอยเฉิดโฉม
เมื่อเดือนดับลับฟ้านภาโพยม	อัคคีโคมก็จะแข่งกับแสงดาว
ธรรมดานารีไร้ที่พึ่ง	ถึงผ่องถึงเทียมอย่างนกยางขาว
รักษาตัวเต็มดีเหมือนมีคาว	คนคงกล่าวข่าวพร้องว่าหมองมัว
ดั่งเพ็ชรเคลื่อนเรือนเก็จอยู่เม็ดเปล่า	จะเสื่อมเศร้าแสงมณีสีสลัว
หาเรือนรองทองถมให้สมตัว	จะยังชั่วชูช่วงดวงวิเชียร
แม้นเอองค์อางขนางอยู่อย่างนี้	ไม่พ้นที่ตรีชาคำพาเหียร
ควรอนงค์จงดำริห์กันติเตียน	ถ้าคนเบียนเบียดถ้อยพลอยรำคาญ
ซึ่งคำเปรียบเลียบลึกล้วนปฤกษา	วานอย่าว่าหวังสวาทเอื้อมอาจหาญ
เห็นอยู่เดียวเปลี่ยวอารมณ์มานมนาน	คิดสงสารแสนรักจึงชักจูง
เดิมไม่เศร้าเสื่อมสลดมียศอยู่	เคยเปนคู่เคียงหงส์ที่วงศสูง
ก็สิ้นหงส์แล้วจงวกลงนกยูง	อย่าให้ฝูงกากวนไม่ควรเคียง
จงเมินกาหาบุหรงเหมือนหงส์มั่ง	ให้เขาสั่งรเสริญลือออกชื่อเสียง
วานอย่าพิศวาสหวังที่วังเวียง	จงดูเยี่ยงอย่างสุวรรณกันยุมา
บุราณว่าเข้าเถื่อนหาเพื่อนเที่ยว	อย่าอยู่เดียวเปลี่ยวจิตต์จงคิดหา
ตามอารมณ์ให้สมดั่งเตือนมา	เสียดายปรารมภ์ด้วยช่วยทุกข์แทน
อันอยู่เดียวอย่างนี้หาดีไม่	มีบ่าวไพร่พรั่งพร้อมเฝ้าห้อมแหน
มีสักหมื่นดื่นดาษดั่งขาดแคลน	ก็จะแม้นเหมือนกับอยู่ผู้เดียวดาย
ถ้ามีคู่อยู่ถึงแม้นจะแสนเศร้า	อาจบันเทาทุกข์ร้อนให้ผ่อนหาย
ได้คุ้มครองป้องกันอันตราย	ทั้งจะดับอับอายวายรำคาญ
ก็ยังไม่กะไรกันเช่นชั้นนี้	ควรจะมีที่รักสมัคสมาน
อันนารีนี้เหมือนพุ่มประทุมมาลย์	ถ้านิ่งนานเนิ่นนักคงจักโรย
ทำนอนใจไปข้างหน้าฉวยคว้าผิด	ต่อได้คิดจึงจะค่อยละห้อยโหย
ใบพฤกษาถ้าพระพายพัดชายโชย	ก็ควรโบยโบกใบไหวตามลม
คำบุราณว่าเลือกนักมักได้แร่	หาหวานนักมักจะแปรแชขม
แม้นเฉยนักมักจะช้าอย่านิยม	ถ้าตรึกนักมักจะกรมไปนมนาน
จงฟังคำตามตำราสุภาษิต	อย่าให้ผิดแบบแผนล้วนแก่นสาร
หยั่งฤทัยใคร่ครวญให้ควรการ	เชิญสมานหมายประสงค์เปนมงคล
แม้นมีจิตต์ชิดชอบระบอบบท	จะปรากฏยศศักดิ์เพิ่มพักผล
ได้พาชื่นรื่นสำราญบานกมล	ที่กังวลถวิลเดิมจะเคลิ้มคลาย
จงตรองตามความทุกสิ่งจริงหรือไม่	แม้นจริงใจแล้วจงรักสมัคหมาย
ให้สมคำทำเนียบที่เปรียบปราย	อย่าระคายเคืองความว่าลามลวน
อย่าพบพักตรรักใคร่ให้สนิท	ขอชอบชิดเชิงรักอย่าหักหวน
ถ้าโฉมงามตามอารมณ์เห็นสมควร	จงประมวลมิตรใจเปนไมตรี
จะพูลเพิ่มพิศวาสไม่คลาดเคลื่อน	ทุกวันเดือนมิได้คลายหน่ายหนี
เฝ้ารักใคร่ไปจนตายวายชีวี	อยู่เมืองผีจะขออยู่เปนคู่กัน
แม้นเกิดไหนให้ได้พบประสบสิ้น	บาดาลดินแดนดลบนสวรรค์
ทุกทุกชาติอย่าขาดรักเลยสักวัน	จนม้วยดับกัปป์กัลป์พุทธันดร
จงไมตรีตอบตามความพิศวาส	ให้สมมาดเหมือนหมายสายสมร
อย่าหมางเมินเนิ่นนิ่งให้วิงวอน	เชิญโอนอ่อนหย่อนหาตามอารมณ์
แม้นสมัครักใคร่ดั่งใจคิด	จะเคียงคู่ชูชิดสนิทสนม
ถนอมนอนกรรับประทับประทม	ให้แสนสมมนัสแนบแอบอกเอย ฯ ๖๔ คำ ฯ
คำอธิบาย
เพลงยาวเปนหนังสือบทกลอนอยู่ในจำพวกที่แต่งดี ถึงชั้นเอกมีอยู่เปนอันมาก กรรมการหอพระสมุด ฯ ได้ปรารภว่าจะพิมพ์มานานแล้ว แต่การที่จะพิมพ์เพลงยาวลำบากกว่าพิมพ์หนังสืออื่น ด้วยเพลงยาวมีมากด้วยกัน เปนเพลงยาวเรื่องก็มี เพลงยาวนิราสก็มี เพลงยาวสังวาสก็มี สำนวนที่แต่งเปนหนังสือแต่งครั้งกรุงเก่าก็มี แต่งในกรุงรัตนโกสินทรก็มีทุกรัชกาล จะพิมพ์ให้ดีจำจะต้องจัดเพลงยาวให้เปนหมวดหมู่พิมพ์ต่อกันโดยลำดับสมัยที่แต่ง การที่จะทำให้สำเร็จในคราวเดียวเปนการมากแลยากอยู่จึงมิได้ทำ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๓ พระโสภณอักษรกิจมาขอรับจะพิมพ์เปนตอนๆ ตามแต่กรรมการจะรวมแลเลือกให้พิมพ์ เห็นว่าเป็นความคิดดีอยู่ จึงได้ตั้งต้นให้พิมพ์หนังสือประชุมเพลงยาวเปนภาคๆ พิมพ์ไปแล้วในปีนั้น ๔ ภาค

ในปีนี้พระโสภณอักษรกิจได้มาเตือนถึงเพลงยาวที่จะพิมพ์ต่อไป จึงได้ตรวจสอบเพลงยาวที่ยังมีฉบับอยู่ เลือกคัดจัดเอาแต่สำนวนที่ดีแบ่งออกเปน ๓ พวก คือ เพลงยาวที่เปนสำนวนเจ้านายทรงนิพนธ์ไว้พวก ๑ เพลงยาวชั้นเก่าถึงครั้งกรุงศรีอยุธยาหรือกรุงรัตนโกสินทรตอนต้นพวก ๑ เพลงยาวกรุงรัตนโกสินทร์ชั้นหลังลงมาพวก ๑ ที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ได้เลือกคัดฉเพาะเพลงยาวที่เห็นว่าเปนสำนวนเก่าถึงครั้งกรุงศรีอยุธยา หรือกรุงรัตนโกสินทรตอนต้น นับเปนประชุมเพลงยาวภาคที่ ๗

ดร
ประชุมเพลงยาวภาคที่ ๗
คำอธิบาย
เพลงยาวความเก่า
๏ สดับข่าวที่เขากล่าวเกลี้ยงถึง
แต่ยินความก็ให้งามใจคนึง	แสนรำพึงมิได้พบดั่งหลบกัน
นิจจาเอ๋ยเคยยลแต่หนหลัง	ถึงเมื่อครั้งคราวเปรมเกษมสันต์
ที่ทรงโฉมประโลมลักษณ์วิลัยวรรณ	สารพรรณจะผ่องเพลินจำเริญตา
ทั้งสมบูรณ์อยู่ในจุลจักรพรรดิ	ภิรมย์สวัสดิ์ร่วมราชโกษฐา
มาเร่อร่ำให้ทำที่ศรีสุดา	ทั้งอุส่าห์เบือนบิดจริตงาม
ไปฝึกฝนกันที่ต้นลำไยเก่า	ข้างลำเนาสรรเพ็ชญ์ปราสาทสนาม
ถ้าตัวตายและจะหายคนึงความ	ด้วยชู้งามนั้นยังงามอยู่ในใจ
จนเสียเมืองมาด้วยกันทุกวันนี้	ก็มีแต่ทุกข์ทนกมลไหม้
สารพัดจะไม่วัฒนาใจ	ดั่งเสียไฟเฝ้าเป่าหิ่งห้อยแฮ
แทบจะสิ้นแรงกายไม่พรายวับ	แล้วก็ดับมิได้แจ้งเหมือนแสงแข
ถึงยามชื่นก็เหมือนขืนจักขุแล	ก็มีแต่ชอกช้ำระกำกวน
จะใคร่ถามข่าวบ้างก็ยังคิด	กลัวจะบิดไปด้วยเมินสเทินหวน
แล้วเกรงความจะว่าลามเปนลมลวน	จึงสู้ม้วนเสน่ห์ไหม้ไว้ในกาย
เดชะผลสุจริตไม่คิดประทุษฐ์	เหมือนเต่าผุดจำเพาะตะเมาะหมาย
ครั้นเขาออกชื่อชี้ว่ามีนาย	แล้วก็บ่ายบากหน้านิรานาน
ให้ขุ่นคล้ำช้ำใจอยู่ในอก	แสนวิตกอนิจจาน่าสงสาร
เสียดายเนื้อที่เปนเชื้อชาวในนาน	จะว่าบุญบันดาลหรือกรรมกวน
หรือจะคราวเคราะห์โศกโรคร้อน	หรือจะถาวรแจ่มในอยู่ในสวน
นี่ยืมสารจะไปอ่านเปนเพลงครวญ	อันเชิงชวนจะให้เชิญดำเนิรไป
ถึงสถานจะใคร่พานพบพักตร์	ก็บุญหนักยกหน้าขึ้นเปนไหน
พอแจ้งข่าวก็ผ่าวอาลัยไป	ดั่งสายใจนี้จะยืดไปตามยิน
สุจริตว่าบุราณนี่นานเห็น	เพราะไม่เช่นลมพาลที่หวานถวิล
จะเห็นใจก็แต่ในอมรินทร์	จะแจ้งจินตนานักประจักษ์การ
แล้วไร้คนที่จะชี้คดีถึง	ความคะนึงเหมือนจะเมินหมางสมาน
ที่จำเริญพาไปแปดประการ	ข้าขอรับกังวานไว้ในกรรณ
ดั่งได้น้ำฟ้าสุธารส	ที่สลดค่อยชื่นประชุมขวัญ
ถ้าพอว่าราชกิจที่ติดพัน	จะตั้งใจจรจรัลไปหาเอย	ฯ ๒๘ คำ ฯ

๏ ได้สดับสร้อยสุนทรสาร
ไพเราะเสนาะล้ำคำพจมาน	สำเนาสารหวานเพราะเสนาะจริง
สารทราบอาบทรวงดวงกมล	ดั่งสุคนธ์ปนประให้เย็นยิ่ง
ข้าขอบคุณที่การุญกันจริงจริง	ไม่ประวิงสิ่งซึ่งเปนลาภา
ขอบข้อคำที่เจ้าร่ำมาในสาร	ให้ภิยยานยศยิ่งเปนสุขา
ยังประวิงสิ่งซึ่งที่วัจนา	ว่าจะมาหาบ้านนั้นยังแคลง
แต่คอยคอยเหมือนจะลอยหลีกหาย	นับวันเดือนระคายอารมณ์แหนง
เห็นผิดเชิงคิดว่าหมางระคางแคลง	หรือใครแกล้งแย้งยุระบุความ
ว่าเรานี้ถอยด้วยน้อยยศ	ประกอบหมดจึงคิดในจิตต์ขาม
ครั้นลงมากลัวจะพาที่พักตรงาม	ให้เสื่อมนามทรามยศสลดลง
จึงยั้งคิดบิดเบือนอยู่ดั่งนี้	เห็นจะมีผู้ทัดขัดประสงค์
เจ้าว่าไว้ถ้าใครมายุยง	อย่าให้หลงยินถ้อยจำนรรจา
อันเรานี้มิได้มีซึ่งสิ่งแหนง	คิดระแวงฝ่ายเจ้าจะกังขา
ดัวยเจียมตนว่าเปนคนอัพลา	ไม่วัฒนาแจ่มแจ้งงามสกนธ์
เพียงศรีอนุชาชีวาลัย	จะผินพักตรพึ่งใครก็ขัดสน
ให้ระคางหมางมัวด้วยตัวจน	จึงสู้ทนมิดม้วนสงวนกาย
ปลูกถั่วปลูกงาประสายาก	เก็บผักพลหมากมะพร้าวขาย
พอได้เลี้ยงอาตมารักษากาย	ไม่สู้สบายเหมือนเก่าแต่ก่อนมา
ซึ่งให้ยืมสารามาทั้งนี้	เพราะมีมโนถวิลหา
ใคร่พบพักตรประจักษ์เนตรสักเวลา	ด้วยจากมาตัวเจ้ายังเยาว์นัก
แต่ครั้งเมื่อพระสยมบรมพงศ์	อยู่บรรยงก์รัตนาสน์เฉลิมศักดิ์
จนเสียเมืองเคืองแค้นใจนัก	มิได้พานพบพักตรกันบ้างเลย
ต่ออยู่มาช้านานจนป่านนี้	เขาพึ่งชี้ชื่อเจ้านิจจาเอ๋ย
อนิจจาไม้รู้ว่ายังไรเลย	พุทโธ่เอ๋ยเหมือนจะเมินสเทินกัน
เขาบอกว่าอยู่ดีได้มียศ	ก็พลอยสดปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ธุระร้อนจะได้จรไปหากัน	ให้พันภิยโยยิ่งประเสริฐชน
ฝ่ายเราก็แก่ชราไร้	เสมือนไหม้ใกล้ฝั่งไม่เปนผล
ที่การเล่นมิได้เปนซึ่งกังวล	รักษาแต่ตัวตนทุกวันเอย	ฯ ๒๘ คำ ฯ

๏ ชายเนตรจวบเนตรพิษศรแสลง
ดั่งเมขลาฉายท่ามณีแทง	ให้แสงต้องอสุรีที่ราญรอน
ก็ลดองค์ลงยังเงื้อมเมรุมาศ	ปิ้มจะขาดชีพม้วยด้วยดวงสมร
จะไล่โลมโฉมนางกลางอัมพร	ก็อ่อนจิตต์ไปด้วยฤทธิ์มณีพราย
อันนิลเนตรน้องส่องมาสบพี่	ยิ่งมณีนางฟ้าที่ง่าฉาย
เมื่อวาบวับจับดวงฤดีชาย	ก็หมายชีพม้วยด้วยแสงนิล
ประเมินม่อยผอยพักตรตลึงหลง	ก็จงจิตต์สมานที่ชาญถวิล
สิ้นประมาทอาชญาแลมลทิน	สิ้นประคิ่นประดิพัทธในภัสดา
แสร้างมิดม้วนชวนชื่นขืนคืนสวาท	แล้วหยาดน้ำอาลัยไว้ในหน้า
พอสงฆ์กลับจึงคำนับวาจาลา	พี่เดิรฝ่าภาคพักตรตระหน่ำนาง
บำหยัดเท้าก้าวหน้าพว้าหลัง	ระวังน้องลืมยั้งระวังย่าง
อัฒจันท์ยิ่งอัศจรรย์ลาง	พี่เหยียบขวางไขว่คั่นว่าชั้นเดียว
ถึงสีดาประจวบตาพระราเมศร์	เจ็บเทวษแต่กระนั้นไม่ส้านเสียว
อันพี่เจ็บนี้เจ็บจริงจริงเจียว	ดั่งแหลมเหล็กเรี่ยวร้อยในตาชาย
ชะชะเจ็บรักนี่หนักหนา	ยิ่งฝืนฝ่าก็ยิ่งท้ออารมณ์หมาย
ว่าตาดูรู้รสกันด่วนตาย	เดิมนารายน์เพิ่มพิษยุพาพาล
พระชวนชมสมโฉมด้วยดลเนตร	วันประเวศบัญชรพิมานสถาน
จะเคลื่อนเงาเงื่อนนี้แลนิพพาน	ประมาณเถิดเห็นจะมีราคีดำ
เจ้าดั่งดวงดาราทิพยมาศ	ลอยลีลาศเลื่อนแสงขึ้นแข่งขำ
ครั้นมลทินจันทร์ทับก็อับดำ	เข้าประจำล้อมอยู่ดาวดูที
จะสดสร่างกระจ่างงามอร่ามพื้น	ไม่ใฝ่ฝืนฝ่าเทวราศี
เดิรระวางทางจักรงามดี	ด้วยเว้นแสงพระสุริยศรีร้อนรอน
จะเกรงไยในหมู่พลาหก	ถึงจะตกก็ไม่ตัดประภัศร
เชิญเลี้ยวเลื่อมมาที่เงื้อมยุคันธร	จะเวียนวอนตาโลกให้ชมดวง
หนึ่งสัญจรปทุมาในวาเรศ	ไม่ว่าเพศเช่นพงศประสงค์สรวง
สัณฐานจอกดอกชอุ่มเปนพุ่มพวง	เกิดในห้วงวารีนิโครธา
ฝ่ายโกเมศหมู่สวะอยู่สระสรง	ใช่บัวบงกชเกศในนาถา
พื้นผลซึ่งรคนสาโรชา	ล้วนวารินไคลเคล้าเข้าเวียนเบียน
อย่านึกแหนงใช่จะแกล้งแสดงสดับ	ถ้าแม้นรับแล้วอย่ารักเปนพาเหียร
เห็นไหนงามตามเถิดจะเวียนเพียร	ช่วยถอนเศร้าถอนเสี้ยนเสียหน่อยเอย	ฯ ๓๐ คำ ฯ

๏ โอ้แสนเวทนานะอกเอ๋ย
ความรกำช้ำใจกระไรเลย	มีแต่เปรยแปรเปนอยู่เช่นนี้
เพียงทรวงพี่จะแยกแตกเปนสอง	ไฉนน้องเจ้าไม่เห็นในอกพี่
ไม่วายสวาทขาดรักสักนาที	มีแต่ครุ่นครวญคิดเปนนิจกาล
แสนเสน่ห์ในสมายิ่งศรปัก	แสนรักรึงใจนั้นไม่สมาน
แสนร้อนร้อนเร่าอุระราน	แสนสงสารใจจริงทุกสิ่งอัน
เจ็บใจด้วยนางจางใจเจื่อน	ช่างเฉยเชือนมิได้ชวนเกษมสันต์
สุดจะทนจึงสอดสารรำพรรณ	ยิ่งอึ้งอั้นอยู่มิเอื้อนปราณี
ครั้นเตือนต่อก็ตึงไม่ตอบเตือน	ทำบากเบือนเบี่ยงบ่ายธิบายหนี
ก่นแต่เลียมล่อเล่นอยู่เช่นนี้	ทำทีจะลวงให้ละลานใจ
สองผิดวประดิภาคหลากใจพี่	จะหมองไมตรีเมินไปถึงไหน
อันสถานซึ่งสถิตใช่ใกล้ไกล	ชะกระไรใจนางช่างเชือนแช
มีแต่หม่นมืดม้วนสงวนพักตร์	เหตุว่ารักข้างเดียวจริงเจียวแหล
แต่เหลือบเลี่ยงเจ้าไม่เบี่ยงจักษุแล	แหเหินเมินสวาทโอ้บาดใจ
จะบำบัดตัดมารประหารห่วง	จะละล่วงเลยภพแล้วหรือไฉน
หรือว่าหมางรคางรคายใจ	จงดัดให้ตอบต่อที่ข้อวอน
โฉมเฉลาเยาวลักษณ์แก้วกากี	สถิตถึงฉิมพลียอดศิงขร
ข้ามเขตนทีสีทันดร	ยากมนุษย์สุดจะจรครรไลยไป
อันคนธรรพ์นั้นสูอย่าดูหมิ่น	ยังโดยปีกสุบรรณบินไปสมได้
แสนสำราญในสถานพิมานไชย	กรรมใดจึงมาดลให้ทรมาน
อันอิเหนากับเยาวราชจินตหรา	นคราก็ทุเรศทุราสถาน
ไม่จงใจที่จะไปส่งสการ	ก็ไม่พานเวียงไชยพระไอยกี
จนได้เคล้นเน้นแนบแอบสมร	ร่วมร้อนจินตหรามารศรี
ชะจนใจมาดหมายหลายปี	ไยจึงหมีเหมือนคิดที่จิตต์จง
องค์รเด่นบุษบากาหลัง	นางไม่หวังแต่ชายพิศวง
ทั้งกรรมหลังเหลือยากลำบากองค์	ปิ้มจะปลงชีวิตเปนนิจกาล
ก็ได้เคล้นเน้นแนบแอบสมร	ร่วมร้อนปรีดิ์เปรมเกษมสานต์
ฝ่ายพี่ที่ผู้ทรมาน	ไฉนนานหน่วงรักหักอารมณ์
แม้นได้เหมือนกำลังจะยังชั่ว	กลัวแต่มุ่งมาดหมายจะไม่สม
แต่มิเอื้อนอยู่ไม่เยื้อนชวนชูชม	จะเกรียมกรมกรอมทุกข์ทุกอิริยา
ดั่งโมรินทินกรหย่อนยอแสง	แต่แสวงหวังมุ่งเมขลา
ส่วนเมฆไม่มีจิตต์เจตนา	มยุราเหมือนพี่ที่แสนคนึง
สุดถวิลดั่งจะสิ้นเสน่ห์สนิท	ลับหลังก่นแต่คิดนิมิตถึง
ว่าร่วมอาสน์เจ้าได้เคล้าคลึง	รักรึกเน้นแนบอุรพา
จุมพิตนิทราหรรษาสอง	กรตระกองเกี้ยวกอดสอดหา
ยังไม่ทันสิ้นชื่นก็ตื่นตา	ไม่ว่าฝันเลยสำคัญว่าจริงเจียว
คว้าเปล่าเศร้าจิตต์แล้วใจหาย	สอดสายตาสุดที่จะแลเหลียว
ดั่งใครมาหยิบยกกายไปทีเดียว	แสนเปลี่ยวโอษฐโอ้อยู่อาทวา
นึกในนิมิตรเห็นผิดประหลาท	พอน้องนาฏใช้คนให้มาหา
ขอยืมสารให้อ่านอักขรา	เปนวาทีทิพยมนต์แสดง
ฟังเร่งยินดีทวีถวิล	แต่หวังใจอยู่ด้วยจินตนาแหนง
เกลือกจะยอแต่พอรบมอารมณ์แรง	ให้หิวแห้งเหือดรักโอ้หนักใจ
แม้นน้องช่วยอวยสารสนองพี่	เปนไรมีสาราจะหาให้
อันมีมิตรผิดประหลาทเร่งบาดใจ	เปนไฉนเชิญช่วยทำนายเอย	ฯ ๔๔ คำ	ฯ

๏ ได้ยินข่าวที่เขาสรวลสำรวลฉาว
ว่านกน้อยนั้นจะงอยฝีปากยาว	จะแข่งครุฑข้ามอ่าวสมุทร์ไท
ขากระต่ายหรือจะหมายหยั่งสมุทร์	จะสิ้นสุดพากพื้นสักเพียงไหน
หิ่งห้อยหรือจะโต้อโณทัย	สกุณไก่หรือจะบินกับอินทรีย์
จอมปลวกหรือจะเปรียบเมรุมาศ	มนุษยชาติหรือจะเหมือนกับโกสีย์
กระบิลงูหรือจะสู้กับนาคี	อันเมืองนี้หรือจะแม้นวิมานอินทร์
อนึ่งแก้วจอมจุลจักรพรรดิ	อันปัดหรือจะเท่าเทียมถวิล
จะขึ้นแข่งรัศมีมณีนิล	เมื่อไม่สิ้นชาติกรวดแค่นอวดงาม
เอาแต่ทองรองซับพอรับพื้น	ให้ชูชื่นแววไวในสนาม
ปะเขารู้สันทัดว่าปัดทราม	จะอายความรู้สักเท่าไรไป
ไม่รู้หรือนาคาวราฤทธิ์	สุภาษิตเปรียบเทียบกับสุริย์ใส
ยังยอบกายเกรงพลั้งรวังภัย	จะครรไลยก็ค่อยเลื่อนลีลามา
แมลงป่องพิษวางที่หางนิด	หรืองอนประหงิดให้เกินนิวาสา
อหังการดั่งจะต้านด้วยนาคา	สเออะหน้ามิได้ยั้งรวังอาย
ดั่งกวางเห็นเสือผอมด้อมเดิรพลาด	ทนงอาจเข้าเคียงขวิดด้วยจิตต์หมาย
ไม่เจียมชาติเขาประเชินให้เกินกาย	ต่อจวนตายดอกจึงรู้ว่าตูกวาง
ดั่งสุกรอวดดีกับสีหราช	ทนงอาจใจใหญ่ออกยืนขวาง
แล้วร้องท้าว่าท่านสัตว์จัตุบาทางค์	เราก็สร้างสี่เท้ามาคราวกัน
ควรที่จะชิงไชยเอาไว้ยศ	ให้ปรากฏทั่วฟ้าสุธาสวรรค์
แล้วก็ทำขนแขงแปรงชัน	ขยับยันทีจะวิ่งเข้าชิงไชย
สีหราชร้องเย้ยว่าเหวยหมู	ทุรชาติเช่นกูนี้เกลียดใกล้
จะไว้ยศชื่อเราก็เข้าใจ	เสียในกิตติศัพท์สกุลกู
ขอรับแพ้แก่ท่านไม่หาญต่อ	อย่ากล่าวล่อเหลืออาจประหลาทหู
สีหราชหลบลี้มิขอดู	ก็ไปสู่ถ้ำแก้วแกมทอง
ดั่งมณฑุกเกิดในชลาสินธุ์	อยู่ใกล้กลิ่นกุสุมวิเชียรฉลอง
ไม่รู้รสชื่นชมก็สมพอง	ในลอองเกศแก้ววราราย
แมลงภู่ซึ่งอยู่พนัสฐาน	รสสุมาลย์เสาะสืบแสวงหมาย
ได้เชยซาบอาบต้องลอองอาย	ใสสุหร่ายเสียดสร้อยสุมาลา
ดั่งบุรุษเรียนรู้ที่ครูสอน	ใครโง่งอนเหมือนดั่งผมบังภูผา
เช่นคนใช้เจนหัดอยู่อัตรา	ที่โอชามิได้รู้ซึ่งรสแกง
ดั่งมะเดื่อแดงดีดังสีชาด	ใสสะอาดน่าดูเชิดชูแสง
ฝ่ายเปลือกนั้นเห็นงามอร่ามแดง	ต่อฉีกดูจึ่งแจ้งว่าหนอนใน
ก็ต้องบทกำหนดขนุนหนาม	ข้างนอกทรามเหมือนจะลองไม่ต้องได้
ครั้นผ่าดูดอกจึ่งรู้ว่าหวานใน	ประเสริฐได้โอชารสจำเริญชู
ไม่เหมือนมะเดื่อแดงก่ำดังธรรมชาติ	ข้างนอกฉาดในหนอนบ่อนบินฉู่
ปะเปลือกต้นแก่นใบใครไม่รู้	จะพาพูและกระพี้ให้พลอยอาย
ทั้งตัวหนอนก็จะบ่อนเข้าเบียนกัด	อิกลมพาลก็จะพัดให้หมองหมาย
เขาจะถากเปลือกข้นจนต้นตาย	ก็ไม่วายอุปวาทเพราะฝาดดี
ทั้งจะนำหน้ามูลประยูรยศ	อยู่ที่บทมะเดื่อแดงแสงสี
ถ้าแม้นปะเราเปนเหมือนเช่นนี้	น่าที่จะดับจิตต์ไม่คิดตัว
จะผินเข้ากอดศักดิ์ด้วยรักเชื้อ	ถึงช้ำเดื่อก็ไม่เอาไว้ให้ใครหัว
ด้วยไม่แท้ทองคำจึงคล้ำมัว	ต่อจะเปนแต่ตะกั่วตะกูทอง
อันเนื้อนพคุณแท้นี่แน่เจ้า	ถึงจะเผาสิบไฟก็ไม่หมอง
จะซ้ำใส่เบ้ากรดเข้าทดลอง	ยิ่งจะผ่องเนื้อน้ำอำไพ
จึงองอาจว่าเปนชาติทองแท้	อย่าควรคิดว่าจะแปรเปนปัถมัย
ไม่เหมือนเดื่อกับตะกูให้ดูไกล	มิเข้าใจกลล่อก็หลงงาม
ครั้นพินิจดูไปก็ในเปล่า	ไม่ได้เนื้อสำเนาขนุนหนาม
เหมือนว่าหมึกหมายชื่อให้ลือนาม	ไว้เปนความแขวนปากทั้งปวงไป
ต้องร้อนตัวอยู่เหมือนวัวรวังแผล	แต่กาแลวิปลาสก็หวาดไหว
เพราะเจ็บนอกนั้นช้ำเหมือนคำใน	จนบรรไลยก็อย่าหมายไม่หายเอย	ฯ ๕๐ คำ ฯ

๏ ขาวเหลืองเรืองศรีวิเชียรฉาย
แสนสวาทมิได้ขาดทิวาวาย	เสน่ห์หมายวชิรรัตนอลงกรณ์
แสงสว่างกระจ่างแจ่มจับเนตร	วันประเวศบนวิบูลยศิงขร
แม้นเรืองฤทธิ์เหมือนวิทยาธร	จะเขจรแหวกเมฆไปเมียงชม
พื้นหัตถ์จะประชีสำลีรอง	จะประคองช้อนชูมาสู่สม
แสนสงวนมิให้ต้องลอองลม	จะวางชมบนพื้นสุมาลี
วัตถาเวียนวงจะประดับ	มิให้อับอ่อนแสงมณีศรี
จะแนบไว้ในอุราทุกนาฑี	อันราคีมิให้ปนรคนพาล
นี่สุดยากที่จะบากอารมณ์ถวิล	ทั้งเดิรดินแล้วก็ขลาดไม่อาจหาญ
ตั้งแต่ทนเทวษช้ำรกำนาน	ก็นับวารวายชีพนิราทวา
เพราะกนิษฐ์และได้คิดภิรมย์รัก	เสน่ห์หนักในเพศแห่งเชษฐา
ไม่สมหมายก็ไม่วายจินตนา	จะฝืนฝ่าฝากรักก็สุดใจ
อนุชาเหมือนว่ายวนวาเรศ	ลอยประเวศตามสายชลาไหล
จะบ่ายหน้าหาฝั่งก็ยังไกล	จะพึ่งพักขอนไม้ไม่ทานตน
อันสัดจองนาวาก็หายาก	จะเบือนบากพึ่งใครก็ขัดสน
แต่เวียนว่ายอยู่ในสายทเลวน	แสนทุพลยอดยากลำบากกาย
เห็นแต่พี่แลจะชูชีวิตน้อง	ช่วยประคองขึ้นให้พ้นกระแสสาย
เมื่อการุญทำคุณไว้ไม่ตาย	จะบากบ่ายนำเสน่ห์สนองกัน
ไม่ลืมคุณอุปการคุ้งวันหน้า	จนม้วยสิ้นดินฟ้าสุธาสวรรค์
เชิญสมานกายโดยรบอบบรรพ์	วานอย่าฉันทาเคียดรังเกียจกวน
เชิญสนองในคลองเสน่ห์มิตร	คำนึงคิดอยู่ในฤทัยสงวน
ถ้ารับรักแล้วอย่ารักให้เรรวน	วานอย่าม้วนสวาทไว้ให้เนิ่นนาน
เชิญร่วมอารมณ์ภิรมย์รัก	ให้สมศักดิ์สมสวาทในมาศฐาน
อย่าแหนงรักเลยว่ารักจะพลันราญ	สดับสารแล้วอย่าคิดรแวงแคลง
ประการใดในประเพณีสวาท	ขอประสาทเสน่ห์ไว้ไม่ควรแถลง
หนึ่งเชษฐาถึงจักว่ารักแรง	จงให้แจ้งแต่รับไมตรีตรอง
เอ็นดูเถิดที่ธุระทุรารักษ์	เห็นแก่พักตรเถิดจงเยื้อนเสน่ห์สนอง
ดำริห์รักแล้วอย่าคิดให้ผิดคลอง	ไมตรีประคองอย่าให้สูญสวาทเอย	ฯ ๒๘ คำ ฯ

๏ ชังใจที่ไม่เจียมใจสงวน
ชังหน้าที่หน้ามาหมองนวล	เออก็ควรหรือมาริให้เร่งตรอม
ไม่เจียมตนเลยว่าตนนี้ต่ำศักดิ์	มาริรักที่ไม่ควรประครองถนอม
หมายใจอยู่ว่าใจอยู่ในจอม	มีแต่มอมหน้าม่อยให้อัประมาน
ไม่รู้หรือว่าประยูรวิหคหงส์	ถวิลลงโบกขรพัสนัทีสถาน
ไม่ร่วมชาติกาจกาสกุลกาฬ	โอ้ประมาณเหมือนอกจรกา
ต่ำศักดิ์หรือมารักวงศเทเวศร์	ให้ผิดเพศตุนาหงันอสัญหยา
เหมือนอิเหนาเสาวภาคกับบุษบา	เออสาสิที่ใจไม่เจียมใจ
ยิ่งห้ามใจว่าอย่าใฝ่วงศาสูง	ใจยิ่งจูงใจตรึกนี่นึกไฉน
แต่เวียนหวังอยู่มิฟังวิญญาไย	นี่ใครใช้หรือจึงครุ่นทวีครวญ
เปนน้อยใจหนอใจไม่ฟังห้าม	มารักงามที่ไม่รู้เสงี่ยมสงวน
ใจเอ๋ยหรือมาเฉยชล่าลวน	เมื่อไม่ควรหรือมาควรคะนึงนาน
ไม่เจียมตนหรือว่าตนเปนหิ่งห้อย	มาทิ้งรอยตามแสงพระสุริย์ฉาน
ท่านเหมือนพลอยเพ็ชรรัตน์ชัชวาล	ตัวนี้ปานปูนปัดหรือควรปอง
มาหมายแก้วจอมจุลจักรพรรดิ	ให้เสื่อมสวัสดิ์รัศมีมณีหมอง
เปนน้อยใจด้วยว่าใจไม่ตรึกตรอง	ใจที่จองหองห้ามยิ่งหยามใจ
ตนกระต่ายหรือมาหมายจิตต์จง	มางวยงงอยู่ด้วยแสงศศิไข
เมื่อจันทร์แจ่มแต้มตัวกระต่ายใน	วงเปนไรกระต่ายไม่หมายชม
ถ้าใครช่วยชูมั่งจะยังชั่ว	ให้ใจกลัวจึงจะสาแก่ใจสม
ถ้ามิฟังจะเอาไฟใส่หม้อรม	ช่วยขู่ข่มเสียให้ขาดประมาทครวญ
ใจสิมุ่งเหมือนพระลอดิลกโลก	จึงแสนโศกมิได้วายกระหายหวน
ส่วนพระลอมิได้ปองสองนางชวน	ให้รัญจวนไปด้วยวิทยายันต์
จึงได้สมสองงามเปนสามเขย	ชิดเชยสองข้างประคองขวัญ
จนทหารเข้าประหารผลาญชีวัน	เออกระนั้นเล่าเถิดก็ควรตาย
ไฉนใจจังจะไม่เห็นด้วย	ใจจะม้วยเสียแล้วหรือเพราะมุ่งหมาย
เอ็นดูใจเถิดอย่าให้ใจลอาย	เอ็นดูกายเถิดที่เอื้อมจนสุดมือ
แต่ห้ามห้ามก็ไม่ห่างถวิลเหือด	จนผิวเผือดผอมแล้วไม่เห็นหรือ
จะตายไยที่มิให้คำคนลือ	จะรื้อรักเถิดอย่ารักให้เหนื่อยนาน
หาดีไม่ไหนเล่าเขาว่ารัก	พิสมัยหนักก็มักได้หมางสมาน
ย่อมทนทุกข์อยู่ทุกทิวาวาร	แสนรำคาญเคืองคิดไม่ขาดตรอม
ชอบบำราสรสร่วมอารมณ์สอง	ก็หนักกรประคองครุ่นครวญถนอม
ดั่งโกยทุกข์มาประทุกอกออม	แต่ผอมเผือดเหือดแห้งจนหายงาม
จะยืนเดิรดำเนิรนั่งนอนที่ไหน	ก็ตั้งใจแต่จะดิ้นถวิลหวาม
จนสิ้นเพียรภาวนาพยายาม	จนลืมความเรือนราชการตน
ยามกินลืมกินอาหารรส	ลืมกำหนดนับคืนวันฉงน
แต่นอนนิ่งกลิ้งกลับเกลือกสกนธ์	ไม่หลับจนจวบทุ่มสักคืนวัน
นี่และใจจะไม่ฟังใจเจียวหรือ	จะรื้อรักอยู่ไม่รักชีวาสัญ
จงรักกายเถิดอย่าหมายวงศเทวัญ	ที่เฉิดฉันมิได้แปลกประยูรวงศ์
จึงห้ามใจว่าใจอย่าประเจิด	อย่าพลั้งเพลิดเลียมลองประโลมหลง
รักษาสัตย์ตัดใจให้ตริตรง	อย่าพลอยหลงไปด้วยพลั้งกำลังพาล
ท่านว่าถ้าและใครใจประมาท	ย่อมเปนคลองมัจจุราชประหารผลาญ
สงวนสัตย์ตัดห่วงบ่วงมาร	จะพลันพ้นสงสารที่วงเวียน
ถึงโลกีย์ยังมิตัดราคีขาด	แม้นประมาทก็ประมาณแต่พาเหียร
เรียนรู้เถิดอย่าเรียนรำพึงเพียร	ใจจงเจียนในรักให้หักรอน
ชอบจะเฉยอย่าเฉลยเหมือนเช่นหลัง	นี่แน่ใจเอ๋ยจงฟังใจสั่งสอน
จะแจ่มจิตต์อยู่เปนนิตย์นิรันดร	ธุระร้อนก็จะแรมโรยเอย	ฯ ๔๖ คำ ฯ

๏ อนิจจาคอยท่าคนึงถึง
จะถามเจ้าเขาลือกันอื้ออึง	ว่ามีแอหนังหนึ่งดำเนิรมา
งามลม่อมพร้อมพริ้งสรรพางค์พักตร์	วิลัยลักษณ์ตละอย่างนางดาหา
ทรงเศวตตามเพศปะตาปา	เมื่อทิวาวัดพลับถวายไฟ
ว่าชนชายหลายแลในแอหนัง	ให้กำลังพิศวาสไม่หวาดไหว
บ้างกรุยรักปักฉลากแล้วบากไม้	บ้างสืบส่อบ้างให้แสวงบล
เห็นจะเปนศึกใหญ่ขึ้นในอก	จะปิดปกเงื่อนงำคำฉงน
ไม่เชื่อภารการชายนี้หลายกล	จึงนิพนธ์เพลงถามด้วยความแคลง
ใช่จะกล่าวแย้มเยื้อนเหมือนเตือนสติ	ด้วยดำริห์ตริฟังเมื่อยังแฝง
ว่าปันหยีนั้นสิเปนคนแคลง	จะลักบุษบาแปลงยังอำปลัง
เรื่องระเด่นจะเปนแอหนังนี้	หรือเปนชีสาวใช้ในกาหลัง
กรรมวิบัติดอกจึงพลัดออกจากวัง	สีปัตหราชังกระมังเธอ
เร่งจำสืบแสวงดูให้รู้แท้	ว่าใครแน่เปนหลังอาหลัดเหลอ
ชี้ตรอกบอกนามอย่าอำเออ	จะว่าเพ้อชี้ตรอกแล้วออกนาม
ฝ่ายเจ้าก็เปนตำรวจราช	เฉลิมบาทชิดใช้ในสนาม
จะดำริห์สิ่งใดก็ไม่งาม	ให้สมความฟูมฟักจำเริญเอย	ฯ ๑๖ คำ ฯ

๏ เสียดายรักหลงรักกะไรหนอ
มาหวังรักคิดว่ารักจักลงตอ	ไม่เห็นข้อที่ว่ารักจักกลับชัง
น่าจะมีที่รักที่ร่วมคิด	จึงเมินมิตรหน่ายรักที่ใจหวัง
จึงซ่อนรักหักทำเปนอำปลัง	น้อยหรือบังรักเล่นจนเห็นใจ
เจ้ายังรักสมรักประจักษ์จิตต์	มาพาผิดรักร้างเราทางไหน
เจ้ารักร้อยสร้อยสนเปนยนต์ใน	รักจะไปแล้วมารานกลับพาลเรา
มีที่รักแล้วจะชักเปนเชิงเฉย	อย่าพักบังรักเลยพอรู้เท่า
จะชี้ชื่อชายรักเหมือนลักเตา	เหมือนรักอยากหยิบเงาให้ป่วยการ
ถึงจะไม่มีใจทยารัก	อย่าหาญหักรักร้างให้หมางสมาน
ก็เต็มหน้าเรื่องรักได้อัประมาน	แสนรำคาญคิดถึงรักก็หนักใจ
อันแรกรักก็ประจักษ์กับใจน้อง	ไม่ตริตรองรักบ้างนี่ช่างไฉน
จึงปลิดรักหากปละละไป	สิ้นอาลัยสิ้นรักก็อย่าเลย
ได้หลงรักก็จะรับแต่อัประยศ	เพราะจับจดจึงรักมักเชือนเฉย
แต่แรกรักมิได้หมายระคายเลย	นิจจาเอ๋ยคิดว่ารักจึงหลงลม
เมื่อเมินรักแล้วมิหนำยังซ้ำภ้อ	เออหนออ่อรักนี่มักขม
เพราะรักหวานต้องพานแสลงลม	มักชมแลจึงรักมักจืดจาง
โอ้ปลูกรักหวังรักบำรุงสงวน	เออก็ควรหรือรักมาโรยหมาง
เพราะรักชู้มิได้รู้ว่ามียาง	จึงรักนางรักสมิทสนอมกาย
ประหลาทหนอรักนักย่อมวิบัติ	ถึงรักกัดก็อุส่าห์รักษาหาย
เปนไรรักนี้ไฉนจึงไม่คลาย	จะจำตายเสียด้วยรักที่แรมครวญ
เสียดายรักโอ้ว่านิจจาเอ๋ย	ไม่เห็นเลยว่ารักจะหักหวน
เสียแรงรักมาดมุ่งผดุงนวล	ไม่ควรรักที่จะมาเปนราคี
มาเด็ดรักหักใจไม่ไว้หน้า	อนิจจายอดรักมาผลักพี่
เสียแรงรักแก้วตาไม่ปราณี	ตั้งแต่นี้รักนางจะร้างเรา
จะตัดรักเสียให้ขาดในชาตินี้	เท่าธุลีมิได้รักสมัคเจ้า
ให้สาสมอารมณ์รักที่เหลือเบา	แต่เปล่าเปล่ารักร้างระคางใจ
ถึงจิตต์เจ้าจะมิรักก็หักเห็น	อย่าทำเปนชิงรักให้พิสมัย
ไม่รักแล้วชมสารให้เต็มใจ	ที่แกงไดเด็ดรักไมตรีกัน
วาสนารักนวลไม่ควรคู่	จะร่วมรู้ร่วมรักภิรมย์ขวัญ
จะรักน้องมิได้ต้องน้ำใจกัน	ก็จะบั่นบากรักที่เจตนา
ไม่รักง้อขอรักให้เหนื่อยจิตต์	จะสู้ปลิดรักขาดไปชาติหน้า
จะขาดรักดั่งขากซึ่งเขฬา	เรารักหน้ากลับกลืนก็เกลียดอาย
รักก่อจะมิต่อก็จำสาร	จึงจำราญรอนรักให้หักหาย
อันเรื่องรักขาดกันจนวันตาย	ไม่มาดหมายหรือรักเจ้าเลยเอย	ฯ ๓๔ คำ ฯ

๏ ชาวศรีสมบูรณ์พูลสวัสดิ์
พี่หมายน้องเหมือนหนึ่งปองมณีรัตน์	อันอุบัติอยู่ในยอดยุคุนธร
แสงสว่างกระจ่างจับเนตร	แต่สังเกตมาก็สุดนุสนธิ์สมร
แม้นเหมือนวิทยาธรากร	จะจรฟ้ามาสู่มณีนวล
มือจะพันสำลีประคองรับ	ประจงจับลูบแก้วกำสงวน
มิให้หมองลอองลออนวล	จะมิดม้วนมอบไว้เมียงชม
นี่สุดเหาะที่จะเหิรโพยมมาศ	แสนสวาทไม่วายคิดแต่ปฐม
ดำริห์รักหนักทรวงแสนระทม	เหมือนเรือล่มลงว่ายทเลวน
จะมุ่งฝั่งก็ยังลับเหลือเนตร	จะสังเกตแก่งเกาะก็ขัดสน
จะพึ่งขอนไม้น้อยก็ลอยชล	แต่ว่ายวนปิ้มจะขาดใจจม
พี่มุ่งหมายเหมือนสายวารีรัก	อกจะหักด้วยไม่เสร็จประสงค์สม
แปดปีมิได้วายอารมณ์กรม	ยิ่งคิดชมยิ่งคิดไม่ขาดวัน
ชะรอยบุญเบื้องบุพพาสนอง	เหมือนพี่ปองจะไม่ป่วยประกันขวัญ
จึงมีเทพธิดาสาครคัน	เหาะหันเหิรเมฆสุเมรุมา
เห็นเรียมว่ายอยู่ในสายชลาเลื่อน	จึงแย้มเยื้อนเสาวนีเสนหา
ว่าว่ายวนอยู่เห็นทนเวทนา	จะปรารถนาฝั่งชลหรือกลใด
เรียมก็รับเสาวนีด้วยโสมนัส	ประนมหัตถ์นบนิ้วสนองไข
ค่อยคลายร้อนผ่อนทุกข์บรรเทาใจ	จึงวอนไหว้อวยถ้อยด้วยคำงาม
ก็บัญชาว่าจะช่วยโดยประสงค์	จะพาส่งให้พ้นชลท่าข้าม
เดชะกุศลผลช่วยพยายาม	สดับความปานได้ดารากร
อันตกจากฟากฟ้าลงมาสถิต	ทรงประสิทธิมอบมือให้ถือสมร
อันความเทวษเวทนาในสาคร	ค่อยคลายร้อนผ่อนทุกข์บันเทาทน
ตั้งปัญจางคประดิษฐ์จิตต์เคารพ	มีแต่พบมือเสี่ยงกุศลผล
ที่สุจริตมิได้คิดประทุษฐพล	ขอให้ดลบันดาลฤดีดุ
จงตอบรักเถิดอย่าชักให้รักเนิ่น	อย่ามึนเมินหมางเคียงระคางอยู่
ได้ยินชอบอย่าตอบเชิญชู	เหมือนช่วยกู้แก้เจ็บระกำใจ
ช่วยชมชูกู้ชีพภิรมย์รัก	เหมือนช่วยชักชวนทางพิสมัย
แม้นได้แอบแนบนวลสนิทใน	จะปลื้มใจทั้งเปรมปรีดา
จะถนอมสนิทถนัดแนบ	จะออมแอบอ่อนน้อมเสนหา
ทัศนาเจ้าเช่นแก้วแล้วไคลคลา	มาตามแถวถนนหน้าระเนียดราย
นวลโฉมแข่งแขวิมลพักตร์	พี่ลอบลักรับขวัญแล้วขวัญหาย
อันใดแม้ได้ดำเนิรกาย	กลิ่นขจายคนธรสมาลินโรย
ทาสุคนธ์ปนเนื้อเจือกระแจะ	นั้นแหละจะกลายกระหายโหย
เพราะเห็นพักตร์เหมือนจะชักให้ดิ้นโดย	เมื่อลมโบยโบกขวัญมาชมเชย
จึงสอดสารประสงค์สาราสนอง	จำลองลักษณ์ไมตรีที่พี่เฉลย
นแน่เจ้าจงแปรภิปรายเปรย	เชิญเฉลยศุภสร้อยสารานำ
ถึงไม่มากก็สักสามบรรทัดครึ่ง	ไม่เหมือนตึงตัดความอุปภัมถ์
แม้นมิสนองสารน้อมเสน่ห์นำ	จะเศร้าช้ำทุกข์ทอดถวิลครวล
กว่าจะสิ้นสมุดสุดดินสอ	เมื่อไรต่อวายมะพร้าวห้าวสวน
จึงจะขาดที่พี่มาดหมายประมวล	หวนถวิลอยู่เปนนิตย์นิรันดร์เอย	ฯ ๔๐ คำ ฯ

๏ โฉมหอมหอมเหินเวหาหวน
แต่โหยหามิได้เว้นทิวาครวญ	ควรสงวนเนตรทัศนานาง
งามเสงี่ยมเอี่ยมอิ่มชอ้อนพักตร์	เจริญรักมิได้เอื้อนอางขนาง
งามศักดิ์งามสรรพสรรพางค์	ดำเนิรนางอย่างเหมราชบิน
เมื่อยินยลกลวิษณุกรรมวาด	มรรยาทพริ้งเพริดเฉิดฉิน
เมื่อนั่งเจียนเมียนแม้นอับสรอินทร์	ฟ้าดินสิ้นเสียงสำเนียงนวล
เมื่อเจ้าพรายพักตร์พริ้มยิ้มเยื้อน	เหมือนจะเตือนให้พี่ง่วงงงสงวน
งามสรรพสุนทราวิญญายวน	งามกระบวนเนตรน้าวเสน่ห์นำ
งามใจใจเจียนเขียนแผ่นเพ็ชร์	เผด็จพาลมารร้ายรคายขำ
งามเงื่อนชั่งเยื้อนเสงี่ยมงำ	งามคำงามคิดคดีงาม
ให้ควรด้วยจอมจักรพรรดิราช	ร่วมอาสน์แนบเนื้อเสน่ห์สนาม
ไม่ควรไกลไร้รสนิราทราม	ไม่ควรความจะเออองค์อาทวา
ให้ควรด้วยสิริโสภาคพักตร์	บริรักษ์ศิวราชโกษฐา
จึงเสื่อมศักดิ์วรพักตรพนิดา	ดั่งหงส์ทองตกท่าสาธารณ์ชล
หากสุวรรณสัณฐานธรรมชาติแท้	จะแปรเป็นราคีอย่าควรฉงน
มาดแม้นถมแผ่นพื้นภูวดล	ยังวิมลรัศมีให้หมองมัว
ดั่งหนึ่งนุชให้พี่สุดแสนถวิล	มิได้มีมลทินโทษกลั้ว
สงวนศักดิ์รักตัวเห็นเหลือตัว	ดั่งดอกบัวในโบกขรณีเนา
ดอกเดียวเด่นดวงพิโดนชม	ลมโบกโชยกลิ่นขจรเสา
วคนธาทิพรสเกลี้ยงเกลา	เฉลากลีบกลัดรบัดใบ
อันบุษบงในวงโบกขรพัส	ย่อมรบัดบานต้องอุทัยไข
กิมิชาติอาจบ่อนเบียนใน	ปางภมรซอนไซ้สุมามาลย์
จนโรยร่วงรวงดอกออกฝักแฝง	ปางแมลงภู่เบียนเปนอาหาร
ที่ดอกแกมแนมในนทีธาร	ก็บันดาลเสียดสีคลี่กลีบคลาย
อันภุมเรศนอกเขตสระสนาน	ย่อมประมาณเมินมุ่งแล้วม่ายหมาย
ด้วยโกเมศภุมเรศสิร่อนราย	มิได้คลายคลาดสร้อยสาโรชรวย
อันปทุมโกสุมที่สังเกต	เห็นห่างเหตุเสื่อมสิ้นสีสลวย
เฉลิมนาสาชมด้วยลมชวย	รทวยก้านพานพ้นวารีริน
อกเรียมเทียมภุมรินรัก	ที่สำนักนอกสระกระแสสินธุ์
แต่ร่อนร้องวนเวียนเฉวียนบิน	ถวิลซาบอาบสร้อยสุมาเมียง
คิดจะโจมโถมถาลงท่าจับ	แล้วขยับท้อถอยฤทัยเถียง
ร่อนร้องมองหมายรายเมียงเคียง	แล้วเลียบเลี่ยงเข้ากล้ำกลิ่นกลืน
ไม่วายวันทิวาเว้นเทวษ	เพราะสังเกตนั้นสุดเสน่ห์ฝืน
แต่โหยหาทุกทิวาวันคืน	ไม่ได้ชื่นหน้านึกตริตรึกตรอง
เหมือนมยุราหมายเมฆาทิพากาศ	มิได้ร่วมอารมณ์มาดสนอง
เหมือนมัจฉาหมายเสียงฟ้าร้อง	ดั่งหงส์ทองหมายมุจลินท์อินทร์
เหมือนพี่มุ่งมิได้สมอารมณ์มาด	แสนสวาทมิได้เว้นวายถวิล
ดำริห์รักดั่งพลิกพลักแผ่นดิน	ฤดีดิ้นจินตนาคะนึงตรอง
ว่ารักแล้วจะรู้อารมณ์ด้วย	ที่ปองปีมาจนป่วยใจผอม
ขอเชิญนุชสุดเสน่ห์ช่วยประนอม	เสน่ห์น้อมพร้อมจินตนาการ
จงช่วยเพิ่มเสริมสันนิวาสา	อย่าเมินหน้าม้วนเมินหมางสมาน
เอ็นดูคนที่ทุพลคะนึงนาน	เถิดอย่ารานเรื่องรักให้โรยรวน
อันบุบผาในพนมพนาเวศ	ย่อมมีเหตุกลย่อมแล้วหอมหวน
ที่ไม่มีเจ้าของประคองนวล	ก็มักปรวนแปรเพศอันตรธาน
ถ้าผู้พานพอพบสบสำนัก	จะสอยชักหักกิ่งด้วยใจหาญ
ถ้าใกล้ภัยแมลงภู่แลหมู่พาล	ก็บันดาลร่วงโรยลงรายดิน
จะเสียเพศเสียพรรณบุบผชาติ	ที่อุบัติมาให้มาดหมายถวิล
จะแห้งเปล่าเสียเปนเถ้าถมธรณินทร์	ทั้งมลทินจะปลอมแปลกรคนปน
จะเสียทีเปนที่ภิรมย์รัก	เสียดายศักดิ์จะเอาศักดิ์ปฏิสนธิ์
จะเปนที่ติฉินราคินคน	ย่อมแจ้งราชนิพนธ์ภิปรายรบาย
ว่านางทรงศุภลักษณ์เปนศักดิศรี	ไม่เท่าที่ชายชั่วเฉาฉงาย
ประหนึ่งพลอยเพ็ชรรัตนพรรณราย	ไม่มีเรือนย่อมสลายเลื่อนรทม
ถึงถนอมออมไว้ก็ในเปล่า	ไม่งามเท่าที่รบายลายยาถม
ถึงมีรุ้งรัศมีโดยนิยม	ช่วงจะชมแต่เพ็ชรไม่มีเรือน
ธรรมดาว่าเพ็ชรสุหร่งราย	ให้เพริดพรายในวงศพงศเพื่อน
นี่รักเปล่าอยู่แต่เวียนเปลี่ยนเรือน	มิทันรู้ก็เห็นเหมือนว่ามีวง
ถ้าช่างชาญชำนาญรังเรือนเห็น	จะชี้เช่นรอยเรือนให้เหมือนประสงค์
ดั่งโฉมเฉิดเลิศลักษณ์อุดมวงศ์	อันเพ็ชรสุหร่งนี้อย่ารักเรือนรอย
ไม่ปราณีพี่ควรคำนวณคิด	ด้วยสุจริตเรียมแท้ถ่องถอย
อันเอองค์นี้เหมือนหลงด้วยลมลอย	ปราณีหน่อยเถิดที่รักบำรุงชม
ถึงมิการุญเหมือนคำที่ร่ำรัก	เพราะต่ำศักดิมิควรร่วมอารมณ์สม
อย่าอยู่ช้าข้าพลอยเปลี่ยนทรวงรทม	ทั้งความกรมยิ่งจะเกรียมทรวงโทรม
อันสุดาถ้าและเว้นจากสามี	นั้นชนกชนนีถนอมโฉม
ยังไม่ปลอดผู้ลอดประลองโลม	ก็มักโครมครุ่นอัประยศยวน
อันสัตรีมีที่เสน่หา	ประเพณีภัสดาเดียวสงวน
รวังงามความร้ายแปรปรวน	ทั้งกันสรวลมลทินแลนินทา
ทั้งกันหมู่ประมาทหมิ่นราคินข้อง	มาดหมองก็ได้ตรึกปรึกษา
ถ้าคราวโศกโรคร้อนพาธา	ครั้นเห็นหน้าก็ค่อยอันตรธาน
อันจะลอยลมว่านั้นหาไม่	มิใช่เช่นลิ้นไล้น้ำตาลหวาน
แรกรักหวังรักไม่พลันราน	อันทรวงชื่นนี้และนานจะเห็นทรวง
ไม่รักแล้วก็เร่งสืบสารสนอง	ให้ขัดข้องใจพี่ที่แหนหวง
ถ้านิ่งนานไม่สืบสารโดยกระทรวง	จะว่าดวงสมรพี่ปราณีเรียม
จงปราณีเสน่ห์หน่อยเถิดจอมสมร	อันงามงอนนี้ไม่งามเท่างามเสงี่ยม
จะเจียมใจอยู่ก็สุดใจเจียม	วานอย่าเลียมลบสารสมานกัน
วานอย่าเยื้องกระเบื้องร้อนรานร้าว	วานอย่ากล่าวคำเคียดเดียดฉัน
วานอย่าถือคำพาลมาพาลกัน	อย่าขึงมั่นอยู่ไม่ผ่อนใจเอย	ฯ ๗๖ คำ ฯ

๏ ปางพี่มาดหมายสมานสุมาลย์สมร
ดั่งหมายดวงหมายเดือนดารากร	อันลอยพื้นอัมพรโพยมพราย
แม้นพี่เหิรเดิรได้ในเวหาศ	ถึงจะมาดก็ไม่เสียซึ่งแรงหมาย
มิได้ชมก็พอได้ดำเนิรชาย	เมียงหมายรัศมีพิมานมอง
นี่สุดหมายที่จะมาดสุมาลย์สมาน	สุดหาญที่จะเหิรเวหาศห้อง
สุดคิดที่จะเข้าเคียงประคอง	สุดสนองใจสนิทเสน่ห์กัน
โอ้แต่นี้นับทวีแต่เทวษ	จะต้องนองชลเนตรกันแสงศัลย์
จะแลลับเหมือนหนึ่งดับเดือนตะวัน	เมื่อเลี้ยวเหลี่ยมสัตภัณฑ์ยุคันธร
ยิ่งคะนึงก็ยิ่งนานจะเห็นพักตร์	ฉวยฉุดรักแล้วก็ทอดฤทัยถอน
ไม่เห็นกรรมว่าจะนำให้ไกลกร	ไม่เห็นรักว่าจะรอนให้แรมโรย
อกเอ๋ยเมื่อได้เคยประโลมเล่น	ครั้นห่างเห็นแล้วก็ตั้งแต่เตือนโหย
ยามดำเนิรเดิรดิ้นอาดูรโดย	ก่นแต่โกยกอบทุกข์มาทับกาย
จะผ่อนผันฉันใดก็ใช่ที่	อันนับปีแต่จะเริศร้างหาย
จะอาดูรแต่ผู้เดียวอยู่เปลี่ยวกาย	มิได้วายความถวิลที่จินตนา
แสนเทวษสุดทวีครั้งนี้เอ๋ย	ไม่เห็นเลยว่าจะน้อยวาสนา
แต่ปางไกลแสนอาลัยทุกเวลา	ครั้นคิดมาไม่เห็นหน้าแล้วอาวรณ์
แสนรักจะร่วมเรือนเหมือนบุหรง	ที่พิศวงภาณุมาศประภัสสร
เมื่อเลี้ยวลับศีขรินลงรอนรอน	สุดอาวรณ์ที่นกยุงจะมุ่งปอง
แสนวิตกเหมือนกระต่ายที่ใฝ่ฝัน	แสงพระจันทร์งามจรเวหาศห้อง
พระจันทรอยู่สำราญวิมานทอง	หรือจะปองใจหมายกระต่ายดง
สงสารอกกระต่ายป่าปักษาชาติ์	จะวายชีวาตม์ดับชีวิตด้วยพิศวง
แสนคนึงถึงเสน่ห์ที่จำนง	ก็เหมือนอกกระต่ายดงที่หลงเดือน
โอ้สุดคิดสุดฤทธิ์เห็นสุดรัก	เพราะต่ำพักตรไม่มีศักดิ์เสมอเหมือน
ใครจะช่วยบำรุงรักช่วยตักเตือน	โอ้นับเดือนก็จะลับไปนับวัน
ถึงจำจากเพราะวิบากให้วิบัติ	ขอกอดสัตย์ไปจนสิ้นชีวาสัญ
ได้ตั้งใจมิตรจิตต์คิดผูกพัน	ขอหมายมั่นกว่าจะม้วยชนมาน
ถ้าดับชีวิตไปสวรรค์ขั้นใดไฉน	ขอตามไปร่วมทิพย์พิมานสมาน
ทุกขมหันต์อรรณพอเนกนาน	จนสู่สถานที่สถิตนิพพานเมือง
โอ้ชาตินี้เห็นน้อยแล้วความสุข	จะแสนทุกข์สุดโทมนัสเนื่อง
สุดปลุกใจปล้ำให้โศกเปลือง	ยิ่งครุ่นคิดแล้วก็เครื่องทวีครวญ
เมื่อเวลามาบำราสให้ขาดรัก	สงวนศักดิไว้ให้งามเถิดทรามสงวน
คิดเสงี่ยมเจียมพักตรแต่พอควร	ใครสงวนไม่เท่านวลสงวนกาย
เห็นสุดถวิลสุดสิ้นบุพเพนิวาส	ที่มุ่งมาดมิได้สมอารมณ์หมาย
เจ็บจิตต์คิดจะวางชีวาวาย	ก็เสียดายด้วยอาลัยมิได้ลา
เชิญสำราญเถิดแม่อย่าหมองพักตร์	จงคงศักดิ์คงสถิตในยศถา
ต่อเมื่อไรวันกำหนดมรณา	ขอเห็นหน้าเสียสักหน่อยพอชื่นใจ
อย่าเสียแรงที่มุ่งบำรุงรัก	มาดสมัคหมายสมานพิสมัย
ได้เห็นหน้าแล้วจะลาชีวาลัย	จะอวยโอษฐ์ให้อโหสิกรรมกัน
ถึงอยู่ใกล้ก็เหมือนไกลเพราะใช่คู่	จึงมิได้ชูชมโฉมประโลมขวัญ
เห็นสิ้นบุญแล้วในเบื้องปัจจุบัน	ขอหมายมั่นบุญเบื้องบุรพา
แม้นกุศลเราสองเคยร่วมสร้าง	ขอร่วมห้องอย่าให้ห่างเสนหา
เสี่ยงผลที่ได้เพิ่มบำเพ็ญมา	ขอร่วมชีวาร่วมวางชีวาวาย
เกิดไหนขอให้ได้ถนอมพักตร์	ความรักอย่าได้ร้างอารมณ์สลาย
รักนุชอย่าได้สุดเสน่ห์คลาย	ขอสมหมายที่ข้ามาดสมุทาน
อันสาราบำราสบำรุงคิด	จารึกไว้โดยสุจริตสาร
พยายามตามสัตย์ปัญญาญาณ	พอแจ้งการณ์ที่มีกรรมในกายเอย	ฯ ๔๖ คำ ฯ
คำอธิบาย
เพลงยาวเปนหนังสือบทกลอนอยู่ในจำพวกที่แต่งดีถึงชั้นเอกมีอยู่เปนอันมาก กรรมการหอพระสมุด ฯ ได้ปรารภว่าจะพิมพ์มานานแล้ว แต่การที่จะพิมพ์เพลงยาวลำบากกว่าพิมพ์หนังสืออื่น ด้วยเพลงยาวมีมากด้วยกัน เปนเพลงยาวเรื่องก็มี เพลงยาวนิราสก็มี เพลงยาวสังวาสก็มี สำนวนที่แต่งเปนหนังสือแต่งครั้งกรุงเก่าก็มี แต่งในกรุงรัตนโกสินทรก็มีทุกรัชกาล จะพิมพ์ให้ดีจำจะต้องจัดเพลงยาวให้เปนหมวดหมู่พิมพ์ต่อกันโดยลำดับสมัยที่แต่ง การที่จะทำให้สำเร็จในคราวเดียวเปนการมากแลยากอยู่จึงมิได้ทำ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๓ พระโสภณอักษรกิจมาขอรับจะพิมพ์เปนตอนๆ ตามแต่กรรมการจะรวมแลเลือกให้พิมพ์ เห็นว่าเป็นความคิดดีอยู่ จึงได้ตั้งต้นให้พิมพ์หนังสือประชุมเพลงยาวเปนภาคๆ พิมพ์ไปแล้วในปีนั้น ๔ ภาค

ในปีนี้พระโสภณอักษรกิจได้มาเตือนถึงเพลงยาวที่จะพิมพ์ต่อไป จึงได้ตรวจสอบเพลงยาวที่ยังมีฉบับอยู่ เลือกคัดจัดเอาแต่สำนวนที่ดีแบ่งออกเปน ๓ พวก คือ เพลงยาวที่เปนสำนวนเจ้านายทรงนิพนธ์ไว้พวก ๑ เพลงยาวชั้นเก่าถึงครั้งกรุงศรีอยุธยาหรือกรุงรัตนโกสินทรตอนต้นพวก ๑ เพลงยาวกรุงรัตนโกสินทร์ชั้นหลังลงมาพวก ๑ ที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ได้เลือกคัดฉเพาะเพลงยาวที่เห็นว่าเปนสำนวนกรุงรัตนโกสินทรชั้นหลัง นับเปนประชุมเพลงยาวภาคที่ ๘

ดร
คำอธิบาย
เพลงยาวความเก่า
๏ ได้เห็นพี่มีจิตต์คิดสงสาร
จะมีผัวก็พินาศขาดสำราญ	สู้ทรมานสกนธกายมาหลายปี
อุส่าห์เลี้ยงลูกน้อยกลอยจิตต์	ฉันคิดคิดสังเวชสมเพชพี่
ยังกำดัดจะกำหนัดในสามี	ไม่ควรที่ภัศดาพิราลัย
ถ้าแก่เฒ่าเล่าเถิดไม่เฉิดโฉม	นี่ยังประโลมล่อจิตต์ให้พิสมัย
สิ่งงามงามพร้อมลม่อมลไม	ยังชวนใจชาวชายให้หมายชม
แต่ใจน้องเจียวยังปองเสนหา	ขาดทิวามิวายที่หมายสม
จะนึกไปไหนพี่จะนิยม	หักอารมณ์น้องรักจะหักเปน
อันพี่นางน้องหวังเหมือนยังญาติ์	จึงเอื้อมอาจพจนามาให้เห็น
เพราะหวังใจไว้กับพี่เปนที่เร้น	จงได้เอนดูด้วยช่วยปิดงำ
ถึงพิโรธโกรธขึ้งอย่าอึงอื้อ	เสียแรงถือไว้เปนที่อุปถัมถ์
เปนสองหูรู้เรื่องเคืองระกำ	จะแสนช้ำชั่วกาลปาไป
ถ้ามาดแม้นหยิกตีเสียดีกว่า	จะอุส่าห์ทบเล็บหาเจ็บไม่
จะนิ่งนั่งให้พี่ทำให้หนำใจ	กว่าจะได้เห็นรักประจักษ์ทรวง
อันลิขิตน้องพิศวาสพี่	โดยยินดีในใจนั้นใหญ่หลวง
มิใช่จะยกยอมาล่อลวง	สงสารทรวงอนุชาที่อาวรณ์
ถึงมิรักพี่จงไว้แต่ในจิตต์	อย่าควรคิดหมิ่นหมางระคางสมร
จงปรองดองเหมือนหนึ่งน้องร่วมอุทร	อย่าตัดรอนเสนหาได้ปราณี
จะได้เปนรั้วกั้นกันอันตราย	ถึงดีร้ายหมายเหมือนเช่นเพื่อนพี่
ธรรมดาเป็นหม้ายไร้สามี	ยากที่จะให้พ้นคนนินทา
ถึงจะดีไม่มีคาวคงร้าวฉาน	เพราะปากพาลสารวอนจะค่อนว่า
ใครจะล่วงลอดรู้ในอุรา	จะตั้งหน้าคอยรับแต่อัประมาน
ใช่จะแกล้งแต่งลมมาสมทบ	เกลื่อนกลบลิ้นล่อแต่พอหวาน
อย่าคิดลึกนึกเฉลียวว่าเกี้ยวพาน	เพราะสงสารว่าอยู่เดียวจะเปลี่ยวใจ
เห็นพี่นี้เอกาทวาอยู่	ไม่มีคู่เชยชิดพิสมัย
จึงบังอาจล่วงลอดทอดอาไลย	หมายจะไม่จืดจางหมางอารมณ์
อันสารสวาทมาดหมายในลายลักษณ์	พอประจักษ์สุจริตที่คิดสม
จงปรองดองอย่าให้ต้องทุกข์รทม	จะภิรมย์รับขวัญทุกวันเอย ฯ ๒๘ คำ ฯ
๏ แสนอาไลยให้ระลึกนึกความหลัง
ได้เห็นกันวันเมื่อออกจากวัง	เปนที่สุดเห็นสั่งวังเวงใจ
นิจจาเอ๋ยเคยเล่นเคยเห็นหน้า	เคยพูดจาตามประสาเคยรักใคร่
เคยร่วมสุขทุกข์ร้อนมาแต่ไร	พิสมัยกันมิได้มีหมองมล
ทั้งแสนรักแสนเสียดายไม่วายเว้น	จะใคร่พบเห็นพักตรกันสักหน
ยากที่จะไปมาเข้าตาจน	เฝ้าแต่ทนทุกขาตั้งตาคอย
จะใช้เพื่อนสนิทพักตรไปสักคน	ก็ขัดสนด้วยไม่มีใครใช้สอย
จะฟังข่าวเยี่ยมเยือนก็เลื่อนลอย	เหมือนเลือดตานี้จะย้อยคอยเห็นพักตร์
จนลือข่าวฉาวมาว่าราชหงส์	ย่อมเสียทรวดเสียทรงปีกหางหัก
บ้างติดบ่วงห่วงแร้วรึงรังรัก	บ้างตกปลักติดแปลงไม่ปลอดภัย
ประเวณีธรรมชาติดังราชหงส์	จะบินลงชลาที่ท่าไหน
จะเปนโบกขรณีนทีใด	อย่าสงสัยว่าจะไม่มีใครนิยม
ถึงเปนดวงดอกฟ้าสุมาลัย	อย่าสงสัยว่าจะไร้ผู้ปองสม
เหมือนเชื้อฝอยใกล้ไฟทั้งใกล้ลม	คิดปรารมภ์เสียดายพักตรจักราคี
เฝ้าวิตกแต่ถึงกันวันไม่เว้น	กลัวจะเปนเช่นเขาว่าน่าบัดสี
จะรักบึงจะไม่รักโบกขรณี	ก็เสียทีที่เปนราชหงส์ทอง
เปนสัตรีถึงจะมีผู้บริรักษ์	สงวนพักตรจะให้สิ้นมลทินหมอง
ย่อมมีคู่ร่วมสมภิรมย์ครอง	จึงจะป้องกันได้ที่ภัยพาล
อันแต่จะอยู่เดียวเปลี่ยวเปล่าข้าง	อ้างว้างเอกองค์เพื่อนสงสาร
มักได้ความเคืองแค้นแสนอัประมาน	เหมือนวงศ์วารพี่น้องจะป้องกัน
ไม่มีคู่ถ้าจะอยู่แต่ลำพัง	จงคืนหลังยังนิเวศน์เขตขัณฑ์
อันจะทำหนีเร้นอยู่เช่นนั้น	มิวันหนึ่งก็วันหนึ่งอย่าพึงคิด
แม่เหมือนเพ็ชรเจ็ดกรัดแต่เรือนไร้	ถ้ารักไม่มีเรือนเหมือนคิดผิด
แต่พลอยหุงไม่รุ่งเร้าเชาวลิต	เขายังติดเรือนทองรองสีรับ
ควรจะหาเรือนยาราชาวดี	ฝังมณีรายริมทับทิมประดับ
ให้แสงฉายพรายแพรวดูแวววับ	จึงสมกับเพ็ชรมณีที่เรือนรุ้ง
มิใช่เช่นพลอยขายทวายทำ	ถึงเนื้อน้ำจะหยดย้อยก็พลอยหุง
แม่ยังกำดัดงามทรามผดุง	คิดหมายมุ่งใคร่ฝังเรือนรังแตน
ถ้ามิรักก็อย่าชังคิดรังเกียจ	อย่าคุมเคียดไว้ในหน้าว่าแคะแค่น
ประสารักอยู่ไม่สุขให้ทุกข์แทน	อย่าเคียดแค้นนะจงให้อภัยเอย ฯ​ ๓๐ คำ ฯ
๏ แสนทุกข์สุดทุกข์ครั้งนี้เอ๋ย
ไม่ห่างหายความเทวษสักวันเลย	หรือมาเปรยแปรได้ไม่อาไลย
ไม่เล็งหลังเลยเมื่อครั้งจะเริ่มรัก	ก็ประจักษ์อยู่ในจิตต์แล้วคิดไฉน
เพราะจำจิตต์ดอกจึงจำบำราศไกล	เปนไรไม่คืนคิดเมื่อคราวครอง
นิจจามิตรช่างมาคิดสละได้	หรือหน่ายใจด้วยว่าขาดอาลัยสนอง
อันความรักก็ประจักษ์ว่าใจปอง	ควรหรือน้องแกล้งมาหน่ายฤทัยกัน
เมื่อแรกรักเหมือนจะรักไม่จากได้	นี่เพราะไกลหรือจึงเร่เสน่ห์หัน
เสียดายจิตต์ฉุกคิดไม่เว้นวัน	มีแต่ผันหน้าตรึกไม่ตริตรอม
ไฉนใจจึงใจไม่คิดบ้าง	หรือใจจางว่าไม่ควรประคองถนอม
เห็นต่ำศักดิ์กลัวพักตรจะพลอยมอม	อย่าออมความเลยนะเจ้าไม่เข้าการ
ถึงจินตราเมื่อแค้นแสนสุดโศก	เพราะวิโยคอิเหนาปองเปนสองสมาน
ถ้ากระนั้นเล่าก็ควรจะพลันราน	นี่ทรมานอยู่ไม่เว้นสักวันครวญ
ก็ตั้งจิตต์อยู่เปนนิจพิศวาส	แต่หมายมาดมั่นปองประคองสงวน
เมื่อสุจริตมิได้คิดจะห่างนวล	หรือมาควรเด็ดรักนี้เวรใด
ชรอยในปางก่อนได้ยุหญิง	ให้จำทิ้งกันทั้งจิตต์พิสมัย
อกุศลผลนั้นมาถึงใจ	ให้จำไกลแล้วทั้งมิตรมาคิดรอน
โอ้แต่นี้จะนานไม่มีชื่น	ทิวาคืนแต่จะทอดฤทัยถอน
จึงสอนใจว่าใจเอ๋ยอย่าอาวรณ์	จงผันผ่อนผันพักตรอย่านำพา
แม้นฟังคำแล้วอย่าร่ำรำพันรัก	จงเจียมศักดิเถิดที่น้อยวาสนา
ถ้าหมายมั่นเห็นจะพลันชีวาลา	ดูหรูว่าก็ยิ่งให้ฤทัยคนึง
เมื่อเขาชื่นได้อื่นไม่คืนหลัง	ใจนี่ยังเฝ้าตรึกรำลึกถึง
แสนรักแสนหนักอาลัยตลึง	แสนรำพึงเพิ่มเพทนานาน
อันมณโฑสโมสรด้วยทศพักตร์	แล้วรานรักกลับมาร่วมภิรมย์สมาน
กับพาลีลืมละสละมาร	แล้วก็รานรสรักจากพานรินทร์
กลับมาชื่นรื่นเริงในเชิงยักษ์	ก็ลืมรักกากาจเจ้าขีดขิน
พี่ใคร่ใจเหมือนหนึ่งใจยุพาพิน	มิรู้สิ้นสิ่งสวาทไม่ขาดเลย
ก็เห็นผิดจริตเร่มณโฑรัก	ขอประจักษ์จงช่วยชี้คดีเฉลย
ครั้นใคร่ใจเล่าก็ใช่ที่ใจเคย	หรือใจเปรยเพราะว่าชื่นด้วยสมใจ
ก็ใช่เชิงที่จะเหลิงละเลิงเล่น	ก็ใช่เช่นเชิงชมนิยมไฉน
หรือมาดหมายจะให้หน่ายเสน่ห์ไกล	ก็บอกหน่อยเถิดอย่าให้ฤทัยตรอม
อันอกพี่นี้ก็เทียบคิรีทับ	ตั้งแต่นี้ไหนจะกลับได้คืนถนอม
แต่แสนทุกข์สุดทุกข์จะอดออม	จนทรงผอมผิวเผือดไม่มีงาม
อันทุกข์ทั้งตรีภพจบสกล	ก็ไม่เท่าที่พี่ทนสวาทหวาม
ไม่ว่างวายความเทวษสักกึ่งยาม	ดังศรรามซํ้าทรวงสักแสนที
ถึงต้องศิลป์ทรงองค์นารายน์วราฤทธิ์	ไม่เจ็บจิตต์เท่าเจ้าเจื่อนอารมณ์หนี
แสนทุพลทนเทวษไม่วายทวี	ดั่งมณีชอกช้ำเหลี่ยมรทม
แต่พูดเล่นเปนประหนึ่งจะไม่รู้	ครั้นนิ่งดูฟังไปก็เห็นสม
เราขามมิตรหวังจิตต์ไว้คอยชม	ยิ่งรทมทรวงร้าวอุรภา
เห็นสุดคิดสุดฤทธิ์ด้วยสุดรัก	สุดนักที่จะเสี่ยงวาสนา
สุดร้อนสุดนิวรณ์เจตนา	ดังแผ่นผาทุ่มทิ้งลงกลางชล
จงเชิญตรองหนะนะเจ้าให้สมพักตร	ให้สมศักดิเถิดที่ศักดิมาปฏิสนธิ์
จงสมจิตต์สมคิดอย่าห่างสกนธ์	ตามนิพนธ์ที่พี่อวยอำนวยพร
จงเกษมเปรมสวาทอย่าขาดชื่น	ทุกวันคืนอย่าให้คลายภิรมย์สมร
เราลารักกว่าจะสิ้นม้วยดินดอน	จนอัมพรสูญดวงพระสุริยัน
สิ้นสุเมรุบรรพตานภากาศ	แต่สักชาติอย่าได้ร่วมภิรมย์ขวัญ
จนหลาบสาปสิ้นชีวาวัน	อันปัจจุบันที่ได้พลาดประมาทมา
จงอภัยอย่าให้มีเวรีสนอง	วจีจองด้วยมหันตโทษา
ได้พลั้งพลาดประมาทกายและวาจา	ขอสมาเถิดอย่ามีเวรีราน
เราจงจิตต์อนุญาตประสาทให้	อโหสิกันไปจนอวสาน
จนล่วงภพสบสร้อยศาสดาญาณ	จงบันดาลอย่าได้ร่วมภิรมย์ เอย ฯ ๕๐ คำ ฯ
๏ ผลกรรมช้ำใจกระไรหนอ
ทุกข์รทมกรมอุราน้ำตาคลอ	มีผู้ยอโทษเท็จกระทำความ
ไม่พอที่เลยมามีปัจจามิตร	ฤษยาบิดเบียนเปนเสี้ยนหนาม
ร้อนใจสุดใจดังไฟลาม	ยามใดมิได้วายคลายกระวน
ไหนจะร้อนด้วยบำราศรสรัก	อกจะหักเสียสักวันละพันหน
ไหนจะร้อนด้วยร้ายเข้าป้ายปน	เหลือจะทนเหลือทุกข์ทวีตรอม
แสนระกำช้ำอกวิตกถึง	คนึงในกลัวจะไกลกลิ่นถนอม
รสข้าวขมขื่นดังกลืนกระดอม	ยามนอนมิได้น้อมนอนสบาย
จนผิดเผือดไผ่ผอมด้วยตรอมตราก	คิดจะจากกันไปแล้วใจหาย
ในจิตต์เจ็บดังหนึ่งเหน็บหนามรคาย	เพียงจะวายชีวิตม้วยด้วยสุดแรง
อาเภทเมื่อเหตุจะอุบัต	สารพัดเปนลางหลากแสลง
แมลงมุมทุ่มทรวงดั่งแสดง	สกุณแสร้งแสกร้องสยองเย็น
กากระพอกบอกกล่าวเปนข่าวหลาก	ไก่กระต๊ากเที่ยงคืนเหมือนตื่นเข็ญ
ปลวกบ่อนที่นอนเยินพเอิญเปน	ฝันเห็นวิปลาศประหลาทใจ
ความวิตกเหมือนอกจะแตกแยก	เมื่อแรกเหตุยังไม่เห็นว่าเปนไฉน
จะเกิดก่อกลียุคทุกขภัย	ประการใดดั่งนี้โอ้อัศจรรย์
จะได้แก่ตัวตนหรือคนรัก	มิตรสมัคร่วมร้อนเคยผ่อนผัน
ญาติประยูรสกูลเก่าเผ่าพันธุ์	ยิ่งคิดก็ยิ่งพรั่นใจรวัง
รักษากายมาเปนหลายทิวาวาร	จึงเกิดการณ์เรื่องร้ายเมื่อภายหลัง
เปนความชั่วติดตัวอยู่รึงรัง	คนประนังเอาหน้าเสนอความ
ธิบดินทร์ภัศดาก็พาซื่อ	ชั่งเชื่อถือถ้อยเท็จไม่ไต่ถาม
โกรธกระเจิงใจพลุ่งดั่งเพลิงลาม	จะไหม้สามแผ่นภพเปนผงคลี
อุปมาดั่งมหาอุรคราช	เอาไม้ฟาดขนดหางบ่ร้างหนี
เร่งพิโรธโกรธกมลว่าคนตี	ผูกไพรีโรมรุกจะรอนราญ
แผ่พะพานพ่นพิษทำฤทธิรุทร์	อุตลุดเลื้อยไล่ด้วยใจหาญ
เขม้นหมายจะให้ตายตอดประจาน	ด้วยเขี้ยวแก้วพิษกาฬกาจฉกรรจ์
ถ้าเปนอื่นสักหมื่นไม่มีแค้น	นี่สิแสนสุดถนอมเปนจอมขวัญ
รู้ว่ารักเจ้ามาหักข่มเหงกัน	อันชาติมันนี้กะไรไม่เกรงกู
ความพิโรธแรงรุทร์ไม่หยุดยั้ง	เพราะเชื่อฟังคำฟ้องทั้งสองหู
ไม่หยั่งญาณลงวิจารณ์คดีดู	ให้รู้แท้แน่ก่อนจึงผ่อนปรน
น่าสงสารเมื่อกาลจะวิโยค	เห็นสุดโศกเสวยทุกข์ด้วยฉุกฉงน
อยู่หลัดหลัดหรือมาตัดจากสกนธ์	เหมือนมัจจุราชฤทธิรณมารอนใจ
กลุ้มกลัดขัดสวาทเพราะบาดอก	แสนวิตกเต็มเดือดเลือดตาไหล
อุระเพียงพุพองเปนหนองใน	จะขาดใจเสียด้วยจากใจอารี
ถึงพระรามสุริยวงศทรงศักดิ์	ทศพักตรลักสีดาพาหนี
พรหมทัตกษัตราเจ้าธานี	สุบรรณลักกากีไปจากวัง
อิเหนาหน่อนฤเบศร์เกศกษัตริย์	พระพายพัดบุษบาไปกาหลัง
สุธนไทปรากฎพระยศยัง	มโนห์ราร้างรังบุรีคืน
อมรินท์ปิ่นดาวดึงสา	สุจิตราตรอมตายก็วายชื่น
ทั้งห้าองค์ทรงทุกข์ทุกวันคืน	ดั่งปืนพิษติดต้องรกำทรวง
ใจรกำลำบากเพราะจากรัก	ไม่หาญหักเสนหาอารมณ์หวง
ทุกข์ด้วยรักย่อมประจักษ์คนทั้งปวง	ก็ไม่ตวงเท่าทุกข์ที่คราวครวญ
อันแสนทุกข์แสนทนโทมนัส	ยิ่งกว่าห้ากษัตริย์สักแสนส่วน
แต่เรียมร้างก็ให้หมางใจประมวล	ประชวรช้ำคำเศร้าแต่เคร่าครอ
อันโรครักเหลือแรงจะรักษา	ยามนุษย์นี้เห็นสุดฝีมือหมอ
ถ้ายาทิพย์ถึงมิหยิบมาหยอดฅอ	แต่พอรอกลิ่นชื่นอารมณ์ชวย
ก็จะค่อยทุเลาบันเทาโรค	ทั้งทุกข์โศกระส่ำระสายจะหายด้วย
ที่พวกผู้พยาบาลพานจะรวย	จำอำนวยบำเหน็จบำนาญเนือง
ครั้นเมื่อพยายามไปตามตัว	ให้ร้อนทั่วเส้นหญ้าจนฟ้าเหลือง
พระสมุทร์เปนบ้าปลาตายเปลือง	ดังแผ่นดินจะกระเดื่องด้วยความเมีย
รเด่นตามบุษบาว่าแสนยาก	นี่ลำบากกว่าแสนประดาเสีย
ฝีพายอ่อนนอนรอาจนบ่าเพลีย	ต้องเสียเบี้ยค่าไพลไม่ขาดวัน
ฝ่ายเจ้าตัวผู้ต้องอธิกรณ์	นเร่งร้อนใจเจียนจะอาสัญ
ฉวยขัดขืนจะมิคืนมาดีกัน	สิโทษทัณฑ์ข้าที่ตัวจะติดจม
ต้องบลบาลศาลทั่วเทพารักษ์	ให้ช่วยชักมิตรสมานมาสู่สม
พิศวาสอย่าให้ขาดสมาคม	เคยนิยมอย่างไรอย่าโรยรา
จนตราบสิ้นดินเดือนตวันดับ	ถึงม้วยกัปอย่าให้ม้วยเสนหา
อย่าข่มขืนขุ่นหมองทั้งสองรา	เหมือนเมตตาคนโทษที่ทรมาน
เพราะพาซื่อถือสัตย์เปนปรกติ	ไม่รู้เลยว่าอริจะจงผลาญ
สกดรอยคอยดักจะหักราน	ให้ร้าวฉานแตกช้ำระยำตาย
โอ้สัญญาว่ามิตรไม่คิดแหนง	ไม่รู้ก็แว้งวางคมให้คมหงาย
อันความจริงพิงพึ่งเปนเพื่อนกาย	หาไม่ตายติดปลักอยู่กลางแปลง
จะอาศรัยธาราพลาหก	ก็ไม่ตกจนดินแยกแตกระแหง
เวทนามัจฉาน้อยก็ถอยแรง	จนเกล็ดแห้งหอบหิ้วกระหายชล
แต่กระเดือกเสือกแห้งอยู่แด่วแด่ว	ไม่มีแววลงมาเลยนะห่าฝน
มีน้ำหลากมากป่ามาคราวจน	ดอกจึ่งพ้นผ่อนทุกข์ทุเลาเบา
อาภัพแสนเวทนาน้ำตาตก	ดั่งกลิ้งครกระหกระเหินขึ้นเนินเขา
คุณหายกลายเปนโทษกลับโกรธเอา	ไม่แล้วเล่าข่าวหลังว่าชังจริง
เพราะชัณษามาสถิตที่นั่งราม	จึ่งเกิดความขุ่นเคืองด้วยเรื่องหญิง
ก็ต้องตำราเก่าท่านกล่าวจริง	จะอ้างอิงอันใดมิได้เลย
สู้เสี่ยงศีลเอาว่าสุดแต่ความสัตย์	เมื่อวิบัติก็วิบากแล้วอกเอ๋ย
จะเห็นคุณแล้วว่าคุ้นกับคนเคย	นี่เสบยบานหน้ากระนี้เจียว
เมื่อปางกลับมาได้รับประทานสุข	เหมือนเททุกข์ไปสักเท่าภูเขาเขียว
เอารักสมานเปนน้ำมันชันยาเยียว	ที่รูเรี้ยวรั่วร้าวให้หายรอย
ขนของลงท้องบรรทุกเทียบ	จนเพียบแคมเจียวเพียงจะเอียงด้อย
ถ้าย่านางคงสมัคไม่ผลักพลอย	ถึงขนลงอิกสักร้อยไม่ร้อนใจ
คิดหรือหนึ่งจะใคร่อึงให้คนสรวล	ซึ่งทบทวนทอดสนิทพิสมัย
ข่าวรบือก็จะอื้อกันไยไพ	ให้สาใจสิที่ใจประจานคำ
พวกอริฤษยาพยาบาท	เขม้นมาดคอยคั้นเอาคำขำ
เราขุ่นหมองแต่ไม่จองเวราจำ	เปนอโหสิกรรมกันเถิดรา
แต่นี้ไปใจเอ๋ยจงเจียมจน	อย่าคบคนที่ไม่ควรจะคบหา
ถึงสุจริตก็จะติดเปนฉันทา	เปนท่าคนเขาจะว่าได้อัประมาน
มาพ้องผิดด้วยมิตรมีพยศ	ได้อัประยศคำคนเขาว่าขาน
บรรดาชั่วอยู่ที่ตัวทุกประการ	เพราะประมาทไม่ประมาณว่ามลทิน
วิสาสะจงสละให้ขาดเด็ด	ถ้าไม่เข็ดจะเปนข้อเขาติฉิน
สงวนตนอย่ารคนด้วยราคิน	จงผินหน้าหาชอบประกอบกาย
จะกรวดน้ำคว่ำขันอย่าพลันพบ	ไม่ขอคบคนผิดเปนมิตรสหาย
แต่ชั้นชื่ออย่าให้รู้ถึงหูรคาย	ใครคิดร้ายจงร้อนอารมณ์เอง
รักใครขอให้เขารักตอบตน	อย่ามีคนฤษยามาข่มเหง
ถึงมีอำนาจให้ขยาดด้วยยำเกรง	จงครื้นเครงไปด้วยยศปรากฎครัน
จะทำคุณกับผู้ใดอย่าให้สูญ	อย่าอาดูรรังเกียจความเดียดฉัน
เหมือนเช่นนี้ขออย่ามีจงขาดกัน	จนดับขันธ์เข้าสู่นิพพานเอย​ ฯ ๙๒ คำ ฯ
๏ โฉมสุคนธ์ปนคันธเกสร
ตระหลบกลิ่นดินฟ้าก็อาวรณ์	ข่าวขจรสรรเสริญเจริญชม
ประกอบสิริโสภัณเปนขวัญพักตร์	งามศรีงามศักดิประเสริฐสม
ประกอบงามอยู่ทั้งสามสิบสองคม	แต่ลอบชมขวัญน้องประคองมา
แสนสวาทมิได้ขาดนาฑีถวิล	ฤดีดิ้นโสมนัสประวัติหา
แล้วเกรงเกินสันนิวาสอาตมา	จึงเจียมตาเจียมตนด้วยจนใจ
เมื่อพบพักตรจะใคร่ทักถนอมถาม	ก็เกรงความพิศวาสไม่อาจไข
ครั้นเห็นโฉมก็ประโลมอาลัยใจ	ครั้นกลับไปได้ทุกข์ทวีความ
แสนร้อนนอนคิดพิศวง	จะตามส่งเล่าก็พรั่นขยั้นขาม
ทั้งเกรงใจที่ผู้ใหญ่พยายาม	ผู้มาตามเขาจะเคืองสิเครื่องชัง
ต้องนิ่งร้อนประหนึ่งศรเข้าเสียบติด	แต่เจ็บจิตต์ขุกคิดพะวงหวัง
สุดเสน่ห์สุดน้ำช้ำด้วยกำบัง	สุดจะสั่งแสนยากลำบากกาย
สุดจะขัดสุดจะขอแล้วรอคิด	แต่ป่วยปิดมาก็นานประมาณหมาย
สุดจะเพียรที่จะเวียนมาแวดชาย	ได้แต่ก่ายหน้านึกคนึงครวญ
ทั้งเช้าเย็นเหมือนจะยลวิมลพักตร์	ด้วยเริศร้างแรมรักสุดสงวน
จนซูบผอมผิดสีไม่มีนวล	ก่นแต่ครวญจิตต์ร้อนอุราราน
พี่ก็บลคนจรจนอ่อนจิตต์	ที่ไหนสนิทก็อุส่าห์เสาะสมาน
ก็ไม่สมอารมณ์กรมประมาณ	ดั่งเพลิงกาลกองใหญ่ไว้ใกล้กาย
ก็ไม่ร้อนแรงมากเหมือนราคเสน่ห์	จนทอดเทเทวษราคไม่อยากหาย
เหลืออารมณ์ที่จะข่มเอาความสบาย	ดั่งจะตายไปทุกทุ่มทวีตรอม
แสนกระสันกลัดกลั้นเพียงสลบ	คิดปรารภจะไม่ทันถึงวันถนอม
ขอกุศลผลหลังประทังออม	อย่าให้จอมชีพค้างเสียกลางคัน
นี่สุดทนแล้วจึงทำสำเนาลักษณ์	มาแจ้งสุจริตรักจำเริญขวัญ
ขอดำริห์ตริคำที่รำพรรณ	แล้วอย่าบั่นบากหน้านิราราน
เหมือนดับร้อนผ่อนเข็ญให้เย็นอก	ช่วยหยิบยกอย่าให้ม้วยไมตรีสมาน
ถึงมิรับแต่รงับที่ทรมาน	พอให้บานหน้านับว่านวลมี
จะคิดคุณสนองเสน่ห์นุช	กว่าจะสุดใจรัญจวนควรพักตรพี่
ไม่ล่อเล่นเช่นชายหลายลิ้นมี	จะชั้นชี้สุจริตจิรังกาล
สรรพสิ่งนอกใจแลในอก	จะหยิบยกมาให้น้องประคองสมาน
จนม้วยดินสิ้นฟ้าชีวาวาร	อย่าแคลงการมิได้รักนั้นโรยงาม
ขอน้องครองยังบัลลังก์รัตน	พี่จงจัดรับนางให้วางสนาม
มอบองค์น้อมไปด้วยใจงาม	ถึงมิตามแต่ว่าตอบก็ขอบใจ
แม้นมิการุญเรียมที่เจียมพักตร	จะพลิกผลักก็อย่าขัดอัชฌาสัย
แต่งสารแล้วอย่าวานหลายคนไป	เอ็นดูใจอย่าทำสเทินเอย ฯ​ ๓๔ คำ ฯ
๏ ฟังกำหนดแน่ใจให้ไปสถาน
ความยินดีนั้นไม่มีที่เปรียบปาน	ดั่งได้ผ่านสมบัติพระอมรินทร์
ประกอบแก้ววชิรามณฑาทิพย์	ที่แลลิบก็ได้ชมสมถวิล
ดั่งน้อมฟ้าลงมายังธรณินทร์	พี่ยิ้มยินดีท่าเวลาควร
ก็รีบย่างตามทางสถลมาร์ด	มุ่งสวาทหมายน้องประคองสงวน
พอถึงถิ่นก็ได้ยินสำเนียงนวล	ประหนึ่งชวนให้พี่ยั้งอยู่ฟังความ
จึงสอดเสียงไปด้วยแสนโสมนัส	พอกระจัดใจเจ้าว่าเหล่าหนาม
หวังให้แจ้งขวัญตาว่ามาตาม	พี่จึงข้ามร่องคั่นไปบันได
พอเห็นพักตรแต่ที่ทักนั้นผิดเสียง	จึงเดิรเลี่ยงมาแล้วว่าใครไฉน
มายืนรอท้องหมางระคางใจ	ดั่งอาลัยนี้จะค่นด้วยคนเคียง
สุดแค้นแสนรักนั้นหนักถวิล	ไปหยุดยืนก็ได้ยินสำเนียงเสียง
พอได้เหตุก็สังเกตตามสำเนียง	เห็นเทียนเคียงพักตรน้องที่ช่องแกล
งามยืนแต่ละอย่างกับนางเขียน	เมื่อแสงเทียนส่องหน้าก็น้องแข
ดั่งสายสวาทนี้จะขาดออกกลางแด	พี่รับแต่ขวัญใส่ไว้ในทรวง
เจ้าบอกความแนะนามผู้นำนัด	ว่าไปขัดค้างขังไว้วังหลวง
ความร้อนใจประหนึ่งไฟสักแสนดวง	แล้วผิดมุ่งก็เหมือนลวงให้หลงคอย
จึงหยุดนั่งร้านริมทวาเรศ	ทุกข์เทวษทอดถอนฤทัยถอย
ทั้งนัดดาเล่าก็เย้ยเฉลยพลอย	ยิ่งซ้ำน้อยหน้านักแต่หักทน
ต้องนิ่งแค้นก็เพราะแสนเสน่ห์เหนอ	แต่นึกเก้ออยู่ที่นั่นสักพันหน
แทบเชษฐาเจ้าจะมาประจวบจน	นี่หักหลีกดอกจึงพ้นไม่พบพาน
ไปยืนแขวนแหงนคอยน้อยหรือน้อง	เขม้นมองเสนหายิ่งพาหาญ
แสนแค้นดังใครเชือดให้เลือดจาน	ดูอาการเหมือนไม่รู้ว่ารักแรง
ไปยืนเมียงอยู่จนเสียงคนสงัด	ก็โสมนัสกุมเสาพอเงาแฝง
เห็นว่าปลอดแล้วจึงลอดกายตะแคง	เพราะไม่แหนงแน่นักที่ตรงนอน
จึงยกเท้าก้าวย่างประจงเคาะ	หวังให้เหมาะหมายจงที่ตรงหมอน
เห็นนิ่งแหนงหรือจะแกล้งให้เวียนวอน	พอคนจรจวบเจียนประจักษ์นาม
พี่จึงถอยคล้อยพักตรหนักเสน่ห์	จนเดิรเซก้าวล้มลงจมหนาม
ยังสู้ยืนฝืนพักตรเพราะรักงาม	ไม่เกรงความกริ่งผู้จะดูแคลน
จึงอุบายใช้ชายหนึ่งไขสือ	เขาก็ดื้อออกไปฟังแต่นั่งแหงน
ดั่งไพรีตีถล่มเข้าจมแดน	เข้ารวบรุมกลุ้มแน่นก็สุดกลัว
ต้องนิ่งนั่งตั้งหน้าตาชแง้	จนดวงแขเข้าเมฆมัวสลัว
เขามาบอกให้เขม้นไม่เห็นตัว	พี่ยิ่งมัวมืดสวาทเพียงขาดใจ
สุดคิดเพราะว่าผิดสนองนัด	เสียประวัติทั้งระแวงแสลงไหว
ต้องง้างจิตต์จากมาด้วยอาไลย	ถึงกายไกลก็พะวงอยู่ตรงนวล
แม้นสมถวิลถึงจะสิ้นเสียชีวิต	ก็ไม่คิดอาลัยเท่าไกลสงวน
เมื่อหมายสุขหรือมาทุกข์รทมทวน	นี่มิกรรมหรือมากวนให้การกลาย
แต่สู้หิ้วเสนหาประสารัก	จนผิวเผือดผอมพักตรที่สดหาย
ทั้งกรำฝนทนยากลำบากกาย	ไหนจะอายพักตรเพื่อนที่เพียงกัน
ไหนจะยืนขืนนั่งระวังสวาท	ใจจะขาดมิได้เปรเสน่ห์หัน
จะคงคำให้เหมือนงาเอราวรรณ	พอเจ้าสั้นพี่ก็สุดเสียแรงกรอม
แต่เดิรครวญป่วนใจจนใกล้รุ่ง	เสียดายมุ่งหมายมือที่ถือถนอม
คิดใคร่คืนหลังง้อไปขอจอม	เกลือกมิยอมยกหน้าก็ท่าอาย
ยิ่งคิดอั้นอกโอ้อาลัยเหลือ	คนึงเนื้อหอมใจยังไม่หาย
พี่เดิรดึ่งไปจนถึงจำหล่อราย	เขาปิดตายมิให้เดิรด้วยเกินยาม
ก็ยึดราวก้าวโผนพอโจนพ้น	จึงปะคนที่เขาเกณฑ์ตระเวนถาม
ไม่ตอบสนองเขามามองตระหนักนาม	ครั้นแน่เนตรเขาก็ขามด้วยเคยกลัว
แล้วก็จากกันจรไปนอนเทวษ	คนึงเหตุดูก็ขันน่ากลั้นหัว
อนาถนักรักมิตรไม่คิดกลัว	แทบเอาชั่วออกไปฉีกนี่หลีกทัน
ยังเห็นบ้างหรือไม่ที่ใจสนิท	หรือจะคิดไปข้างคู่ตุนาหงัน
ถึงมาดจริงก็จะชิงกันกลางคัน	มิกระนั้นก็อิเหนาเมื่อเผาเวียง
ผิดก็แปลงทรงใหม่ใส่จริต	ให้รูปผิดแล้วจะเยื้อนให้เหมือนเสียง
ถึงไร้รถก็จะเพียรเอาเกวียนเคียง	จนสุดรู้มิให้เรียงกับจรกา
อันโทษผิดที่ไปปิดไว้ในถ้ำ	นั้นโทษทำของอสัญแดหวา
ให้แสนยากพยายามตามบุษบา	จนได้มาประดิพัทธด้วยสัจจัง
อันเรียมรักก็เหมือนเรื่องอิเหนาสนอง	จะแต่งลิ้นโลมลองนั้นอย่าหวัง
ร่วมถวิลกว่าจะสิ้นสุดชีวัง	ไม่เริศรั้งรักร้างให้นางกรอม
ไม่ล่อเล่นเช่นชู้ตกูรัก	มอบสมัคมิให้เมินมาเชิญถนอม
ขอมอบหน้ามอบนวลชวนประนอม	มอบใจให้เปนจอมคณานาง
เจ้าดั่งแก้วแววนัยนาเสน่ห์	ไม่ล่อเล่ห์ลวงน้องอย่าหมองหมาง
สรรพสิ่งอนุญาตสวาทวาง	ทรากศพไว้ให้นางช่วยเผาเอย ฯ ๖๐ คำ ฯ
๏ จะก่งฅอหัวร่อให้ฅอแหบ
เสียแรงเกี้ยวชู้เล่นไม่เห็นแยบ	ถึงจะแสบฅอช้ำก็ทำเนา
เปนน่าอายกับชายทิศทักษิณ	เขาไม่กินเดนใครก็ได้เปล่า
สงสารแต่สหายนายถึกเรา	ใช่จะโง่เงื่องเหงาเมื่อไรมี
ถึงที่ทำรำเล่นก็เปนพระ	รู้จังหวะไว้หน้ามีราศี
ทั้งสมบูรณ์สารพัดสมบัติมี	จะดีดสีตีเป่าก็เข้าการ
มาเสียรู้เพราะไม่พลันให้ทันปาก	เหมือนปลาอยากฮุบหาแต่อาหาร
ไม่เลือกเหยื่อย่อมกินจนดินดาล	เพราะอดนานเอาแต่หนักนาภีพลาง
จะโทษใครเล่าเมื่อไม่ดำริห์รู้	จึงเสียชู้เสียเชิงละเลิงขวาง
ได้เกิดล่อแต่ทเลาะก็เพราะนาง	เปนต้นทางเขาจะว่านินทานาน
ข้างผู้ได้ดูกริ่มกระหยิ่มเยาะ	ว่าเมียเหมาะมิได้มีใครถึงท่าน
เสนอหน้านั่งยิ้มกันริมตะพาน	ข้าดูอาการพลอยแค้นแทนเธอ
ได้พลั้งผิดแล้วจงคิดแก้ตัวใหม่	จะสืบไปครั้งนี้ให้ดีเหนอ
อย่าให้พลอยหน้าพลวกถึงพวกเกลอ	อย่าเลินเล่อเลยจงหาวิชาการ
ที่ประสิทธิมนตรามหาเวท	เรียกกิเลสแล่นปรึงมาถึงบ้าน
เขาชมชื่อลือชามาช้านาน	ว่านายรื่นกับเด็กวานที่ปลายนา
ประกอบแป้งกระแจะจันทน์น้ำมันเสน่ห์	เชิญคเนตามปราถนาหา
ไปเร่งเพียรเรียนคิดข้างวิทยา	มาแก้หน้าเสียให้หายอาย เอย ฯ ๒๘ คำ ฯ
๏ พอสบเนตรศรเนตรอนงค์สมร
ที่เยื้องแผลงดังพระแสงพระสี่กร	เมื่อทรงศรหน่วงน้าวประหารมาร
อำนาจศิลป์ดินฟ้าชลาลั่น	ไม่เท่าวันที่พี่ต้องศรสมาน
ตลอดจิตต์พิษสุดจะเปรียบปาน	ก็หมายลาญชีพม้วยด้วยศรทรง
พึ่งรู้รสศรแสลงมาแทงจิตต์	เห็นสุดพิษร้อนรึกตลึงหลง
จะนอนนั่งมิได้ตั้งสติตรง	เหลือดำรงที่จะรับจะรองกาย
ถึงพระน้องต้องโมกขศักดิยักษ์	ได้พิเภกบริรักษ์จึงเร็วหาย
วายุบุตรเก็บยามาทาคลาย	นั่นนารายน์เกิดกอบด้วยกันมา
อันต้องศรเนตรปักสลักจิตต์	เห็นสุดพิษสุดแพทย์จะรักษา
ล้วนแต่สั่นเศียรปัดสลัดยา	ไม่มีหน้าบอกเบื้องพยาบาล
จะไปพึ่งแพทย์ยักษ์ให้รักษา	ใครจะช่วยเก็บยาให้เหมือนท่าน
แต่จะทนเทวษช้ำระกำนาน	ก็นับวารจะนิราชีวาจร
ประการไรที่จะไม่ทิวงคต	เมื่อไรได้โอสถเจ้าของศร
มิรับเยื้อนก็แต่เลื่อนพอลงกร	ให้ถาวรชีวังประทังคลาย
อันคุณยานั้นจะว่าไปไยเล่า	เหลือลำเนาที่จะแทนสนองหาย
ขอคำนับชีวีวจีกาย	ทั้งสามสายสวาทไว้ไม่วายคนึง
ถึงสีดาจวบตาพระทรงจักร	ที่สองรักเสียบรักไม่ร้อนถึง
จะเปรียบเศร้าก็ไม่เท่าที่ตรึกคนึง	ดังหนามตรึงอกแน่นนัยเนตรพราย
ชะชะเจ็บรักนี้หนักเหลือ	ทุกเส้นเนื้อนึกไปก็ใจหาย
แต่เพียงตาต่อตายังวุ่นวาย	ถ้าแม้นกายต่อกายจะเพียงไร
แต่ปะตาว่ารักก็เหลือรัก	ถ้ารู้รสแล้วจะหนักสักเพียงไหน
อันตาดูรู้รสก็แต่ไกล	ยังสุดใจที่จะตั้งสติตรง
เหมือนมยุรหมายมุ่งเมขลา	ส่วนเมฆามิได้เยื้อนแต่ยูงหลง
ดั่งกระต่ายหมายจันทร์ทุกวันจง	หรือจะลงมาได้ก็ใช่ที
เจ้าดั่งดวงดาราในอากาศ	ที่โอภาสอยู่ในจักรราศี
ครั้นอสุรินทร์จวบทันพระจันทรี	แต่คุลีเงาทับก็อับนวล
เหมือนพฤกษาทรงผลวิมลรส	โดยกำหนดครั้นไม่มีเจ้าของสงวน
ทิชากรสัญจรมาจวบจวน	ย่อมชักชวนพวกพากันมากิน
ดั่งผกาเทศกาลบานระบัด	พระพายพัดเกสรขจรกลิ่น
แล้วด้วงหนอนบ่อนหล่นลงปนดิน	แต่ราคินนั้นจะติดตามกัน
ถึงสัตรีมีสิริจำเริญสวาท	แม้ว่าขาดคู่ครองประคองขวัญ
ย่อมระทมกรมทุกข์อยู่ครามครัน	เปนนิรันดรทั่วประเพณี
ถึงจะไม่การุญว่าบุญน้อย	ดั่งหิ่งห้อยหรือจะแข่งพระสุริย์ศรี
แต่อยู่เดียวนั้นเห็นเปลี่ยวฤทัยทวี	ก็ดูเหมือนมณีไร้เรือนรอง
ถึงจะรุ้งแวววามก็งามเปล่า	ทั้งจะเยาว์ค่าขายเสียดายของ
ถ้าบำรุงเรือนรับประดับทอง	จะงามล่องลอยฟ้าลงมาดิน
ถึงจะไม่เชื่อคำว่าต่ำศักดิ์	ดำริห์รักดูให้ควรแล้วหวนถวิล
ให้งามสอาดมาศสถานแลมลทิน	ฟ้าดินจะชมตริดำริห์เตือน
เชิญสมรรับสมานในการเสน่ห์	ที่ปล้ำเทอกคิดอย่าอิดเอื้อน
ดำริห์รักแล้วอย่าชักเปนเชิงเชือน	จงรับยิ้มรับเยื้อนสักคำเอย ฯ ๔๐ คำ ฯ
๏​ โฉมสุมาลัยทิพยเกสร
เจ้างามวันเมื่อไปดูเรือคู่คอน	กับนิกรกัลยานาริน
ดูสงบเสงี่ยมงามทรามสวาท	ดังนางในเทวราชภิรมย์ถวิล
ที่สรรค์ไว้ในปรางมาศมณิน	แกล้งลอยลินลาศละสุเมรุลง
มาล่องเล่นชลธินกระสินธุ์สนาน	ให้พี่ลานใจแลตลึงหลง
งามละม่อมน้อมนั่งดำรงองค์	ทรงสิริวิลาศลักษณ์วิลัยวรรณ
ยิ่งเลียมลอบลักยลวิมลพักตร์	เพียงจะเอื้อนโอษฐ์ทักภิรมย์ขวัญ
ไม่อิ่มใจเลยจนใกล้จะสายัณห์	จนเจ้าครรไลยล่วงออกลอยลำ
อันบรรดานาวาเรือคู่แข่ง	ก็พายแซงแซกเสียดเบียดกันสำ
เกรงจะเห็นเงื่อนงามที่ความงำ	จึงต้องจำใจรักหักใจจร
จึงรีบมาจอดท่าอยู่หน้าบ้าน	แสนรำคาญขุ่นคิดด้วยคอยสมร
เมื่อยลพักตรเพียงจะเยื้อนเอื้อนโอษฐ์วอน	ให้หยุดผ่อนพักสักนาฑี
ก็มิอาจเอื้อมออกได้นอกหน้า	กลัวจะพาพักตรน้องนั้นหมองศรี
ครั้นสุดวอนแล้วก็ว่ากับนาวี	ว่าจงมีย่านางระวัง
จงจำแวะไว้นะนี่แน่ท่า	จะได้มาคลองนี้อิกทีหลัง
นาวาแวะถึงใครว่าก็อย่าฟัง	จะตั้งบายศรีเส้นสุราราย
พอนาเวศเจ้าประเวศพ้นถิ่นสถิต	อกพี่ค่อนค่อนคิดไม่รู้หาย
ปิ่มจะสิ้นสมปฤดีทุกทีพาย	จนเรือคล้ายคล้อยคล้อยลอยลับตา
จะตามไปได้แต่จิตต์พิศวาส	กับจะรักอยู่ไม่ขาดถวิลหา
ยังจะเห็นหรือที่เช่นพี่ทรมา	อนิจจาครั้งนี้นี่สุดทน
ครั้นสิ้นชื่นแล้วจะคืนเคหาวาส	ใจจะขาดเสียไม่รู้กี่ร้อยหน
แต่ถอนใจอยู่มิใคร่จะจรดล	ขนแต่รักกับร้อนมานอนคนึง
จะลืมสิ้นสิ่งเสบยที่เคยชื่น	ไม่คิดอื่นเลยแต่ตรึกระลึกถึง
ดั่งสายรักร้อยรอบอารมณ์รึง	สุดจะดึงเด็ดเปลื้องไปจากไกล
พี่มุ่งมั่นมาแต่วันได้เห็นสมร	แต่ทนรักทนร้อนมิใคร่ไหว
จะผินพักตรไปสำนักตำแหน่งใด	มิเหมือนหมายก็จะได้แต่อัประมาน
ก็รู้อยู่ว่าเจ้าผู้วิมลพักตร์	บิตุเรศบริรักษ์ให้ร่วมสมาน
ได้มอบมิ่งสิ่งแสนศฤงคาร	สมานมีคู่ครองประคองควร
ยังกำลังที่จะเพลินเจริญเสน่ห์	ไหนจะเหห่างรักภิรมย์สงวน
ถึงที่คิดนี้ก็คิดเหมือนไม่ควร	แต่ส่วนรักนี่แลเหลือที่เรียมปราม
ก็หวั่นใจอยู่มิใคร่จะวางจิตต์	เพราะเหมือนมิตรเสี้ยมเสี้ยนไปเปลี่ยนหนาม
แม้นปราณีก็จะมีสง่างาม	ฉวยตัดความกรุณาก็ท่าตาย
จนผิวพักตรเผือดผอมเพราะตรอมตรึก	กลัวแต่นึกจะไม่สมอารมณ์หมาย
แม้นมีช่องเหมือนหนึ่งชี้ในทีชาย	ไม่คิดกายเลยจะลอบไปโลมนวล
หัดถ์จะรองเรณูสุมามาศ	ถนอมนาฎนิ่มน้องแนมสงวน
เกลือกกลั้วยั่วเย้ายียวน	ไม่หวนหาอื่นแอบแนบประคอง
ถึงพานพบหน้าปัจจามิตร	ผิดก็ม้วนม้วยชีพลงเปนสอง
เปนไฉนสุดแต่ไม่ขอป่วยปอง	อันครองรักนี่และเหลือที่เรียมทน
เมื่อไม่มีช่องชื่นจะฝืนทุกข์	มีแต่รักกับจะฉุกเฉาฉงน
คเนแน่อยู่ถ่ายจะวายชนม์	เห็นไม่พ้นมือมัจจุราชรอน
จะนิ่งไว้ก็คงในบรรลัยชีพ	จึงรี่รีบมาให้รู้อารมณ์สมร
แกล้งถอดจิตต์ออกระคนลงปนกลอน	สุร่ายร้อนเรื่องรักในอักขรา
ทุกคำควรเลือกล้วนสิริสวัสดิ์	ประจงหัดถ์ลงระบายลายเลขา
พี่ขอมอบสิ่งสนิทประสิทธิมา	ขอฝากหน้าแนบหน้าประคองนวล
ขอฝากรักรักร่วมอารมณ์สมร	ขอฝากกรมาตระกองประคองสงวน
ขอฝากโอษฐมาชอ้อนให้วอนครวญ	จงรับรักเถิดอย่ารวนอารมณ์รอน
จงรับคำรับน้ำเสน่ห์สนิท	มิมากคิดแต่สักส่วนเชี่ยวอักษร
พอสบายคลายเศร้าทุเลาร้อน	ที่พี่ค่อนอกช้ำทุกย่ำยาม
โอ้เจ้าดวงมณฑาสุมามาศ	แม่อย่าหวาดใจหวั่นขยั้นขาม
ที่เรียมว่าล้วนสัจจาใจงาม	แต่ล้วนความประดิพัทธภักดีดี
เชิญแม่มั่นคำสมานในการโศก	ดั่งฝนโบกขรพัสนัทีศรี
แต่นึกอาบก็ให้ทราบซึ่งอินทรีย์	แม้นปราณีเหมือนหนึ่งน้ำที่โซมกาย
ให้เย็นทราบอยู่แต่ทรงกับดวงจิตต์	จะป้องปิดมิให้รั่วร้าวสลาย
เมื่อไรหมดราคินที่ยินร้าย	คงชีพชายนี่จะไว้แต่ในนาง
จะร่วมรักร่วมร้อนอารมณ์ด้วย	ร่วมม้วยไมตรีไม่มีหมาง
จะครองกันไปจนวันชีวาวาง	ไม่ริร้างร่วมรักนารีใด
ถึงเคยเปนมาเช่นแต่หลังหลัง	นั้นไม่ตั้งใจจงลงตรงไหน
แต่พอดับกระสันประกันใจ	ถึงมีไว้ก็ไม่ไว้ตำแหน่งเอย ฯ​ ๕๘ คำ ฯ
๏ ทรามรักพี่รักสุดเสนหา
ชรอยกรรมทำไว้แต่ไรมา	ผลเวรานั้นจึงมาตามทัน
จึงให้พลัดกำจัดกันทั้งนี้	แม้นบุญเรายังมีมิอาสัญ
เราทั้งสองจะมิได้ครองกัน	เพราะเวราตามทันเราสองรา
จงตั้งใจอยู่ในสัตย์สุจริต	อุทิศธรรมเอาภายภาคหน้า
เสียแต่กายใจอย่าคลายกรุณา	เกลือกว่าวาสนาของเรายัง
เดชะความสัตย์สุจริต	ได้บูชิตบุบผชาติไว้แต่หลัง
จะช่วยได้มิให้กรรมกำบัง	แม่จงฝังสวาทไว้ที่ในทรวง
ขอให้ยิ่งอยู่ในสิ่งสุจริตสัตย์	เปนบันทัดดุจดั่งพระเมรุหลวง
จงจำคำที่พี่ร่ำไว้ทั้งปวง	เหมือนสีดาดวงสมรกับรามา
ตกไปอยู่ในเอื้อมเงื้อมมือยักษ์	ยังไม่คลายรักครวญรัญจวนหา
ครององค์ไว้ตรงต่อพระจักรา	ครั้นสิ้นกรรมทำมาได้พบกัน
ได้คืนร่วมเสาวคนธรสทิพย์	ตริบสร้อยบุบผชาติในสรวงสวรรค์
สองกษัตริย์เมื่อพลัดพรากกัน	แต่บุญท่านมีมิเปนอันตราย
อันอกเราสองคนทุพลนัก	ครองแต่รักไว้ให้คงจำนงหมาย
อย่าตรอมจิตต์คิดเสียดายกาย	ไหนจะตายถมพื้นปัถพี
เอาแต่ชีวิตไว้ได้เห็นกัน	เปนข้าท่านไปเถิดอย่าหมองศรี
ถึงตัวไกลก็ใจไปภักดี	มีแต่ตีทรวงกรอมทุกวันครวญ
แต่จากมานี้คร่าคร่ำทุกข์	แต่ขุกคิดเสียดายไม่หายหวน
ถึงตัวไกลก็เอาใจระวังนวล	มีแต่ครวญฟังข่าวทุกวันวาร
ถ้าข่าวร้ายแล้วเฝ้าฟายแต่ชลเนตร	ทนเทวษโศกสุดที่สงสาร
ดั่งตายวันละร้อยหนซึ่งทรมาน	เห็นอกท่านแต่จะจากยิ่งยากไป
อันอกใครครั้งนี้ไม่มีเหมือน	เขามีเพื่อนก็หาพลัดกันไม่
ถึงพระรามจากนางสีดาไป	ครั้นศึกเสร็จท่านก็ได้สมคืน
อันอกพี่นี้ดั่งจะแตกคราก	แสนลำบากยากใจด้วยไกลชื่น
ขวัญหายอยู่ไม่วายทุกวันคืน	ครั้นได้ข่าวชื่นน้องก็หมองทรวง
ใจฝ่อท้อทอดฤทัยถอน	อาวรณ์ยังไม่วายกระหายห่วง
เจ็บขัดถนัดทุกข์ระทมทรวง	เสียดายดวงสมรช้ำระกำตา
ปางพระศรีอนิรุทธพุทธพงศ์	เธอจากองค์แน่งน้อยนางอุษา
ก็ไม่เร้าถวิลจินตนา	เหมือนอกข้าทสลายไม่วายตรอม
เหมือนอิเหนาเสาวภาคกับบุษบา	นั่นเทวาก็พาคืนถนอม
ท่านพลัดกันก็พลันได้วายกรอม	ยังงอมอยู่อกพี่ที่รักนาง
จนทุ่มทุกข์ทุกทุ่มนาฑีถวิล	พร่ำแต่กินน้ำตาไม่รู้ห่าง
ด้วยเทวามิพาสมนาง	จนทรวงบางเปนกระจกแล้วอกเอย
มาดแม้นชีวีนี้อาสัญ	ไหนจะเห็นใจกันนะอกเอ๋ย
ต่างคนต่างอยู่ไม่รู้เลย	อกเอ๋ยแสนยากลำบากมา
ไหนจะทุกข์ทรมานด้วยนานเห็น	ไหนจะเอนดูเศร้าจะโหยหา
ไหนจะทุกข์ที่ทุกข์ความหลังมา	ไหนจะโศกที่อาวรณ์ใจ
ไหนจะจงใจทำราชกิจ	ถ้าขุกคิดปิ้มเลือดตาไหล
อันอย่างนี้ขออย่ามีแก่อกใคร	แม้นบรรลัยเสียดีกว่ายังเปน
ทำไมกับชีวิตนิดเท่านี้	เมื่อคราวสุขไม่มีมีแต่เคืองเข็ญ
ครุ่นแต่ทุกข์ไปทุกเช้าเย็น	ช่างทุกข์เล่นอยู่ไม่เว้นทิวาวัน
หน้าชื่นอกกรมระทมยับ	ลับคนแล้วก็ตั้งแต่โศกศัลย์
เราทั้งสองแลจะเห็นน้ำใจกัน	มีแต่รันทดทุกข์ทุกวันครวญ
เอนดูด้วยช่วยทำให้น่ารัก	อย่าเมียงพักตรทำชม้อยชม้ายสรวล
จะเอนกายลงเล่าก็เฝ้าครวญ	ถึงเนื้อนวลของพี่ไม่ขาดคิด
เมื่อไรจะได้เหมือนมาด	เมื่อไรจะได้พาดพิงสนิท
เมื่อไรเล่าจะได้มาเปนมิตร	เมื่อไรจะได้ชิดชมเชย
เมื่อไรหนอจะได้อระพอกอดเกี้ยว	สุดาเดียวดวงนี้เจ้าพี่เอ๋ย
เมื่อไรจะได้สมดั่งอารมณ์เลย	เมื่อไรกรพี่จะเกยขึ้นถึงกาย
โอ้อกของพี่มาบำราศ	ด้วยสายแสนสุดสวาทพี่มาดหมาย
โอ้เจ้าผู้เจริญอารมณ์ชาย	เจ้าแหนงหน่ายพี่แล้วหรือฉันใด
โอ้เจ้าผู้เฉลาเฉลิมจิตต์	จงชิดชวนพี่บ้างอย่าห่างใคร่
โอ้เจ้านัยนุชสุดอาลัย	ไว้ใจพี่ไว้ซึ่งพาที
พี่ไม่ล่อพอแต่โดยได้	พี่มิให้เจ้ามัวหมองศรี
พี่ไม่เริศร้างประเวณี	พี่ไม่ลวงให้พี่เปนเท็จ
พี่ไม่เล่นดั่งเช่นชายชู้	พี่ไม่ลวงให้ผู้อื่นเข็ด
พี่ไม่เกี้ยวเปนกลกละเม็ด	พี่ไม่เด็ดเสียได้เหมือนทุกคน
เจ้าพี่เอ๋ยอย่าให้พี่เสียแรง	ที่พี่แต่งศุภลักษณ์อักษรสน
อย่าให้เสียที่พี่ว่านางนฤมล	อย่าให้เสียที่พี่ทนทรมานมา
อย่าให้เสียที่พี่วานวอนมิตร	อย่าให้เสียที่พี่คิดปราถนา
อย่าให้เสียที่พี่อุส่าห์มา	อย่าให้เสียที่พี่อาทรใจ
อย่าให้เสียที่พี่พร่ำปลอบ	อย่าให้เสียที่พี่ลอบพิสมัย
ตัวพี่อยู่ใกล้เสมือนไกล	สุดใจที่จะได้มาทันที
สุดอกที่จะยกออกว่า	สุดปัญญาที่จะแจ้งในสารศรี
สุดคิดด้วยเจ้าบิดไม่พาที	แต่ได้เห็นก็เปนดีใจเชย
อักขราที่พี่ให้มาทั้งนี้	เจ้าระวังจงดีนะน้องเอ๋ย
อย่านอกน้องสองสวาทนี้ไปเลย	ที่ไม่เคยเจ้าอย่าไว้ใจ
ที่เคยแสดงจึงแถลงกล่าวเล่น	ถ้าเคลือบเคล้นจะเปนที่สงสัย
จงอวยอำจำเจนไว้ในใจ	กว่าจะได้ช่องชอบระบอบเอย ฯ ๗๐ คำ ฯ
๓
๏ ศุภสารเสนาะเสน่หา
จำลองใจมาในอักขรา	ด้วยจินตนาปรารภนิรันดร
แสนระทมกรมสวาทระยำยับ	ดั่งสุเมรุทุ่มทับทรวงสมร
เพราะหมายโลมโฉมอินทร์อรชร	จึ่งรั้งรอนหักจิตเป็นนิจกาล
คะนึงน้องดั่งปองปทุเมศ	ในขอบเขตมุจลินท์สระสนาน
แสนลำบากยากที่พ้นทรมาน	เพราะไม่หาญที่จะหักมาชมชู
เชยสร้อยเสาวคนธ์โกมลมาศ	เมื่อลมลาดเพราะลอบเลียมอยู่
แต่ไกลไกลก็จะลักแลดู	แมลงภู่ร่อนร้องแต่เวียนชาย
ถ้าเหาะได้เหมือนเหรันตยักษ์	เห็นจะหักได้สะดวกโดยง่าย
นี่สุดเอื้อมที่จะเอื้อมอาจกราย	ปิ้มจะวายชีพเพราะถวิลบัว
ถ้าสุมาลย์ร่วงหล่นพ้นสวรรค์	บ้างเล่าเถิดถ้ากระนั้นจะยังชั่ว
ถึงมิน้อมก้านให้ก็ไม่กลัว	ขอแต่ยั่วแย้มหน่อยพอแนมนวล
สิอยู่ในมุจลินท์สินธุล้อม	เชิญประนอมไมตรีทรามสงวน
ซึ่งสุหร่ายปรายเปรียบมาทั้งมวล	ก็ไม่ควรแต่ว่าร้อนนั้นสุดแรง
เชิญสุดาปรานีพี่หน่อยน้อง	ประคองสวาทอย่าให้ขาดคำแถลง
ซึ่งจะขายเรื่องรักประจักษ์แจง	วานอย่าแกล้งเสว่าให้กล้ากลอน
ประการใดในประเพณีสนิท	ขอประสิทธิ์สวาทใจในสายสมร
ตราบฟ้าสูญสิ้นม้วยดินดอน	เชิญนุสรณ์สิ่งเสน่ห์สนองกรรณ
เชิญรักอารมณ์ภิรมย์รัก	เชิญสมัครหมายขวัญมาน้อมขวัญ
เชิญสมานการโดยกระบวนบรรพ์	วานอย่าฉันทาเคียดรังเกียจกาย
เชิญเยื้อนเถิดอย่าถือประยูรยศ	เชิญประชดมุ่งมาดให้เหมือนหมาย
ขอเชิญน้องพร้องเสน่ห์สวาทชาย	กว่าจะวายทำลายชีพปลดปลง
อย่าล่อเล่นเช่นมณีเมขลา	ให้อสุรารามสูรพะวงหลง
หลงไล่ไปด้วยใจจำนงองค์	พิศวงหวังคู่ประคองเคียง
ครั้นนางโยนมณีสีสว่าง	ก่นแต่ขว้างขวานลั่นสนั่นเสียง
เพราะใจยักษ์มักโกรธพิโรธเพียง	ดั่งจะเอียงแผ่นภพจักรวาล
หมายใจใจจนพ้นพิศวาส	ก็กลายกลับมุ่งมาดจะสังหาร
ฝ่ายพี่ที่เห็นคะนึงนาน	ห่อนหาญไล่ได้ด้วยใจเฟือน
สุดถวิลดั่งจะสิ้นเสน่ห์นุช	เพราะอาวุธนั้นไม่มีเสมอเหมือน
เป็นแต่ว่ารักกับจะตักเตือน	แม้นมิเยื้อนก็จะโห่ให้ทรวงโทรม
รักนิดเถิดช่วยชูชีวิตไว้	อย่าสูญใจเลยนะเจ้าวิมลโฉม
ใช่จะล่อลวงน้องประลองโลม	เชิญแม่โน้มใจน้อมสวาทเรียม
ขอพบเนตรต่อนัยนาหน่อย	อย่าเมินม่อยหมางหน้างามเสงี่ยม
แต่ห้ามใจแล้วก็สุดใจเจียม	จึ่งเลียมลอดลายหัตถ์ให้ทัศนา
ถ้าปรานีแล้วอย่าเนิ่นนานสนอง	ประคองสวาทอย่าให้ขาดปรารถนา
จะนับบาทมาดหมายนาฬิกา	จะตั้งตาคอยสารสมานเอย ฯ
ฯ ๓๖ คำ ฯ
๔
๏ ชายเนตรจวบเนตรพิษศรแสลง
ดังเมขลาฉายท่ามณีแทง	ให้แสงต้องอสุรีที่ราญรอน
ก็ลดองค์ลงยังเงื้อมเมรุมาศ	ปิ้มจะขาดชีพม้วยด้วยดวงสมร
จะไล่โลมโฉมนางกลางอัมพร	ก็อ่อนจิตไปด้วยฤทธิ์มณีพราย
อันนิลเนตรน้องส่องมาสบพี่	ยิ่งมณีนางฟ้าที่ง่าฉาย
เมื่อวาบวับจับดวงฤดีชาย	ก็หมายชีพม้วยด้วยแสงนิล
ประเมินม่อยผ่อยพักตร์ตะลึงหลง	ก็จงจิตสมานที่ชาญถวิล
สิ้นประมาทอาชญาแลมลทิน	สิ้นประคิ่นประดิพัทธ์ในภัสดา
แสร้งมิตรม้วนชวนชื่นขืนคืนสวาท	แล้วหยาดนํ้าอาลัยไว้ในหน้า
พอสงฆ์กลับจึงคำนับวาจาลา	พี่เดินฝ่าภาคพักตร์ตระหน่ำนาง
บำหยัดเท้าก้าวหน้าพะว้าหลัง	ระวังน้องลืมยั้งระวังย่าง
อัฒจันทร์นะยิ่งอัศจรรย์ลาง	พี่เหยียบขวางไขว่คั่นว่าชั้นเดียว
ถึงสีดาประจวบตาพระราเมศร	เจ็บเทวษแต่กระนั้นไม่ซ่านเสียว
อันพี่เจ็บนี่เจ็บจริงจริงเจียว	ดั่งแหลมเหล็กเรียวร้อยนัยน์ตาชาย
ฉะฉะเจ็บรักนี่หนักหนา	ยิ่งฝืนฝ่าก็ยิ่งท้ออารมณ์หมาย
ว่าตาดูรู้รสกันด่วนดาย	เดิมนารายณ์เพิ่มพิษยุพาพาล
พระชวนชมสมโฉมด้วยดลเนตร	วันประเวศบัญชรพิมานสถาน
จะเคลื่อนเงาเงื่อนนี้แลนิพพาน	ประมาณเถิดเห็นจะมีราคีคำ
เจ้าดั่งดวงดาราทิพมาศ	ลอยลีลาศเลื่อนแสงขึ้นแข่งขำ
ครั้นมลทินจันทร์ทับก็อับดำ	เข้าประจำล้อมอยู่ดาวดูที
จะสรดสร่างกระจ่างงามอร่ามพื้น	ไม่ใฝ่ฝืนฝ่าเทวราศี
เดินระหว่างทางจักรงามดี	ด้วยเว้นแสงพระสุรีย์ที่ร้อนรอน
จะเกรงใยในหมู่พลาหก	ถึงจะตกก็ไม่ตัดประภัสสร
เชิญเลี้ยวเลื่อมมาที่เงื้อมยุคุนธร	จะเวียนวอนตาโลกให้ชมดวง
หนึ่งสัญจรปทุมาในวาเรศ	ไม่ว่าเพศเช่นพงศ์ประสงค์สรวง
สัณฐานจอกดอกชอุ่มเป็นพุ่มพวง	เกิดในห้วงวารีนีโครธา
ฝ่ายโกเมศหมู่สวะอยู่สระสรง	ใช่บัวบงกชเกศในนาถา
พื้นผลซึ่งระคนสโรชา	ล้วนวารินไคลเคล้าเข้าเวียนเบียน
อย่านึกแหนงใช่จะแกล้งแสดงสดับ	ถ้าแม้นรับแล้วอย่ารักเป็นพาเหียร
เห็นไหมงามตามเถิดจะเวียนเพียร	ช่วยถอนเศร้าถอนเสี้ยนเสียหน่อยเอยฯ
ฯ ๓๐ คำ ฯ
๕
๏ ชังใจที่ไม่เจียมใจสงวน
ชังหน้าที่หน้ามาหมองนวล	เออก็ควรหรือมาริให้เร่งตรอม
ไม่เจียมตนเลยว่าตนนี้ตํ่าศักดิ์	มาริรักที่ไม่ควรประคองถนอม
หมายใจอยู่ว่าใจอยู่ในจอม	มิแต่มอมหน้าม่อยให้อัประมาณ
ไม่รู้หรือว่าประยูรวิหคหงส์	ถวิลลงโขมพัตรนัทีสถาน
ไม่ร่วมชาติกาจกาตระกูลกาฬ	โอ้ประมาณเหมือนอกจรกา
ต่ำศักดิ์หรือมารักวงศ์เทเวศ	ให้ผิดเพศตุนาหงันอสัญหยา
เหมือนอิเหนาเสาวภาคย์กับบุษบา	เออสาสิที่ใจไม่เจียมใจ
ยิ่งห้ามใจว่าอย่าใฝ่วงศาสูง	ใจยิ่งจูงใจตรึกนี่นึกไฉน
แต่เวียนหวังอยู่มิฟังวิญญาณ์ไย	นี่ใครใช้หรือจึ่งครุ่นทวีครวญ
เป็นน้อยใจหนอใจไม่ฟังห้าม	มารักงามที่ไม่รู้เสงี่ยมสงวน
ใจเอ๋ยหรือมาเฉยชะล่าลวน	เมื่อไม่ควรหรือมาควรคะนึงนาน
ไม่เจียมตนหรือว่าตนเป็นหิ่งห้อย	มาหิ้วรอยตามแสงพระสุริฉาน
ท่านเหมือนพลอยเพชรรัตน์ชัชวาล	ตัวนี้ปานปูนปัดหรือควรปอง
มาหมายแก้วจอมจุลจักรพรรดิ	ให้เสื่อมสวัสดิ์รัศมีมณีหมอง
เป็นน้อยใจด้วยว่าใจไม่ตรึกตรอง	ใจนี่จองหวงห้ามยิ่งย่ามใจ
ตนกระต่ายหรือมาหมายจิตจง	มางวยงงอยู่ด้วยแสงศศิไข
เมื่อจันทร์แจ่มแต้มตัวกระต่ายใน	วงเป็นไรกระต่ายไม่หมายชม
ถ้าใครช่วยชูบ้างจะยังชั่ว	ให้ใจกลัวจึ่งจะสาแก่ใจสม
ถ้ามิฟังจะเอาไฟใส่หม้อรม	ช่วยขู่ข่มเสียให้ขาดประมาทครวญ
ใจสิมุ่งเหมือนพระลอดิลกโลก	จึ่งแสนโศกมิได้วายกระหายหวน
ส่วนพระลอมิได้ปองสองนางชวน	ให้รัญจวนไปด้วยวิทยายันต์
จึ่งได้สมสองงามเป็นสามเขนย	ชิดเชยสองข้างประคองขวัญ
จนทหารเข้าประหารผลาญชีวัน	เออกระนั้นเล่าเถิดก็ควรตาย
ไฉนใจจึ่งจะไม่เห็นด้วย	ใจจะม้วยเสียแล้วหรือเพราะมุ่งหมาย
เอ็นดูใจเถิดอย่าให้ใจละอาย	เอ็นดูกายเถิดที่เอื้อมจนสุดมือ
แต่ห้ามห้ามก็ไม่ห่างถวิลเหือด	จนผิวเผือดผอมแล้วไม่เห็นหรือ
จะตายไยที่มิให้คำคนลือ	จะรื้อรักเถิดอย่ารักให้เหนื่อยนาน
หาดีไม่ไหนเล่าเขาว่ารัก	พิสมัยหนักก็มักได้หมางสมาน
ย่อมทนทุกข์อยู่ทุกทิวาวาร	แสนรำคาญเคืองคิดไม่ขาดตรอม
ชอบบำราศรสร่วมอารมณ์สอง	ก็หนักกรประคองครุ่นครวญถนอม
ดั่งโกยทุกข์มาประทุกอกออม	แต่ผอมเผือดเหือดแห้งจนหายงาม
จะยืนเดินดำเนินนั่งนอนที่ไหน	ก็ตั้งใจแต่จะดิ้นถวิลหวาม
จนสิ้นเพียรภาวนาพยายาม	จนลืมความเรือนราชการตน
ยามกินลืมกินอาหารรส	ลืมกำหนดนับคืนวันฉงน
แต่นอนนิ่งกลิ้งกลับเกลือกสกนธ์	ไม่หลับจนจวบทุ่มสักคืนวัน
นี่แลใจจะไม่ฟังใจเจียวหรือ	จะรื้อรักอยู่ไม่รักชีวาสัญ
จงรักกายเถิดอย่าหมายวงศ์เทวัญ	ที่เฉิดฉันมิได้แปลกประยูรวงศ์
จึ่งห้ามใจว่าใจอย่าประเจิด	อย่าพลั้งเพริดเลียมลองประโลมหลง
รักษาสัตย์ตัดใจให้ตริตรง	อย่าพลอยหลงไปด้วยพลั้งกำลังพาล
ท่านว่าถ้าแลใครใจประมาท	ย่อมเป็นคลองมัจจุราชประหารผลาญ
สงวนสัตย์ตัดห่วงบ่วงมาร	จะพลันพ้นสงสารที่วงเวียน
ถึงโลกีย์ยังมิตัดราคีขาด	แม้นประมาทก็ประมาณแต่พาเหียร
เรียนรู้เถิดอย่าเรียนรำพึงเพียร	ใจจงเจียนใจรักให้หักรอน
ชอบจะเฉยอย่าเฉลยเหมือนเช่นหลัง	นี่แน่ใจเอ๋ยจงฟังใจสังสอน
จะแจ่มจิตอยู่เป็นนิจนิรันดร	ธุระร้อนก็จะแรมโรยเอย ฯ
ฯ ๔๖ คำ ฯ
๖
๏ ขาวเหลืองเรืองศรีวิเชียรฉาย
แสนสวาทมิได้ขาดทิวาวาย	เสน่ห์หมายวัชชิรัตน์อลงกรณ์
แสงสว่างกระจ่างแจ่มจับเนตร	วันประเวศบนวิบูลยสิงขร
แม้นเรืองฤทธิ์เหมือนวิทยาธร	จะเขจรแหวกเมฆไปเมียงชม
พื้นหัตถ์จักประชีสำลีรอง	จะประคองช้อนชูมาสู่สม
แสนสงวนมิให้ต้องละอองลม	จะวางชมบนพื้นสุมาลี
วัตถาเวียนวงจงประดับ	มิให้อับอ่อนแสงมณีศรี
จะแนบไว้ในอุราทุกนาที	อันราคีมิให้ปนระคนพาล
นี้สุดยากที่จะบากอารมณ์ถวิล	ทั้งเดินดินแล้วก็ขลาดไม่อาจหาญ
ตั้งแต่ทนเทวษช้ำระกำนาน	ก็นับวารวายชีพนิราทวา
เพราะขนิษฐ์แลได้คิดภิรมย์รัก	เสน่ห์หนักในเพศแห่งเชษฐา
ไม่สมหมายก็ไม่วายจินตนา	จะฝืนฝ่าฝากรักก็สุดใจ
อนุชาเหมีอนว่ายวนวาเรศ	ลอยประเวศตามสายชลาไหล
จะบ่ายหน้าหาฝั่งก็ยังไกล	จะพึ่งพักขอนไม้ไม่ทานทน
อันสัดจองนาวาก็หายาก	จะเบือนบากพึ่งใครก็ขัดสน
แต่เวียนว่ายอยู่ในสายทะเลวน	แสนทุพพลยอดยากลำบากกาย
เห็นแต่พี่แลจะชูชีวิตน้อง	ช่วยประคองขึ้นให้พ้นกระแสสาย
เมื่อการุญทำคุณไว้ไม่ตาย	จะบากบ่ายนำเสน่ห์สนองกัน
ไม่ลืมคุณอุปการคุ้งวันหน้า	จนม้วยสิ้นดินฟ้าสุธาสวรรค์
เชิญสมานการโดยระบอบบรรพ์	วานอย่าฉันทาเคียดรังเกียจกวน
เชิญสนองในคลองเสน่ห์มิตร	คำนึงคิดอยู่ในฤทัยสงวน
ถ้ารับรักแล้วอย่ารักให้เรรวน	วานอย่าม้วนสวาทไว้ให้เนิ่นนาน
เชิญร่วมอารมณ์ภิรมย์รัก	ให้สมศักดิ์สมสวาทในมาศฐาน
อย่าแหนงรักเลยว่ารักจะพลันราน	สดับสารแล้วอย่าคิดระแวงแคลง
ประการใดในประเพณีสวาท	ขอประสาทเสน่ห์ไว้ไม่ควรแถลง
หนึ่งเชษฐาถึงจักว่ารักแรง	จงให้แจ้งแต่รักไมตรีตรอง
เอ็นดูเถิดที่ธุระทุรารัก	เห็นแก่พักตร์เถิดจงเยื้อนเสน่ห์สนอง
ตำริรักแล้วอย่าคิดให้ผิดคลอง	ไมตรีประคองอย่าให้สูญสวาทเอยฯ
ฯ ๒๘ คำ ฯ
๏ นิ่มนวลนวลศรีศรีสวัสดิ์
พี่หมายน้องดั่งจะปองมณีรัตน์	อยู่ในหัตถ์เรืองรุ่งมณีพราย
ล่องเลื่อนยุพาประเทืองเรืองโรจน์	โชติช่วงแจ่มฟ้ามณีฉาย
แอบกระจ่างอับกลีบเมฆากระจาย	ใจหมายมุ่งเมินมณีนิล
เมื่อไรจะฉายดวงมณีให้พี่เห็น	แต่คอยเขม้นอยู่ไม่เว้นวันถวิล
ปัตถอนจะใคร่ชวนดวงมณีนิล	แต่ค่อยยุดจนสิ้นอารมณ์แรม
จึงบวงสรวงเทพาสุรารักษ์	จงช่วยชักแยกฟ้าให้เห็นแสง
เมื่อแสนสุดสวาทขาดแคลง	ดั่งจะแกล้งให้ใจอาลัยลาน
เพราะรักมิตรพิศถนัดถนอมเปล่า	แต่ครองรักไว้จนเสาเสียมสาร
โอ้อกแสนทุพพลแต่ทรมาน	ด้วยดวงแก้วพิสดารในหัตถ์นาง
จงกระหยับแต่พออับแอบแสง	กระจ่างแจ้งก็ยังเห็นอางขนาง
ที่วาบแวบฤทัยให้ใจจาง	มณีนางหรือจะร้างจินดาไกล
อยู่ในหัตถ์ถือถนัดที่ถนอม	หรือจะยอมคอยประเทืองให้แจ่มใส
ถ้าช้าหน่อยเถิดจะค่อยบรรเทาใจ	จะขอชมแต่ไกลไม่อาจคลาย
แม้นเชี่ยวชาญชำนาญวราฤทธิ์	จะตามติดไล่เมขลาหมาย
จะชิงช่วงดวงมณินจินดาพราย	ให้เหมือนหมายเถิดจะมาดไม่วางมือ
แล้วฤๅถอยฤทัยถอนคิด	มณีนิจยังจะแย้มให้เห็นหรือ
สุดเอื้อมที่จะเอื้อมนั้นไกลมือ	แต่ริรื้อลายขานทุเรไกล
ไม่เจียมตนว่าเป็นคนสถุลศักดิ์	ถึงจะรักก็จะรักไปถึงไหน
จงเจียมอาตม์เถิดว่าวาสนาไกล	หาควรไม่จึงมิได้ประคองนวล
แต่รามสูรขว้างขวานสนั่นเสียง	สะท้านเปรี้ยงจึ่งได้เห็นโฉมสงวน
ประเดี๋ยวเดียวแต่พอเลี่ยงก็หายนวล	ดั่งโฉมชวนกระหยับแต่พอลับแล
เสาวภาหลากลักวิมลโฉม	ให้ประโลมใจโลกให้ห่วงแห
ครั้นห่างเหินก็ให้หวนปรวนแปร	แต่ชะแง้อยู่ไม่เมินชม้อยนวล
เพี้ยงเอยดวงแก้วมณีนิล	แม้นตกดินเถิดจะรับประคองสงวน
ชิเมฆยิ่งวิเวกอารมณ์ครวญ	ดั่งจะซวนซบสลบลง
ด้วยแสงส่องต้องนัยนานัก	จำเริญพักตร์มิรู้สิ้นสิ่งประสงค์
สุดสวาทดั่งจะขาดอาลัยปลง	เหมือนอกองค์พระสุธนซึ่งทรมานเอย ฯ
ฯ ๒๘ คำ ฯ
คำอธิบาย
เพลงยาวเปนหนังสือบทกลอนอยู่ในจำพวกที่แต่งดีถึงชั้นเอกมีอยู่เปนอันมาก กรรมการหอพระสมุด ฯ ได้ปรารภว่าจะพิมพ์มานานแล้ว แต่การที่จะพิมพ์เพลงยาวลำบากกว่าพิมพ์หนังสืออื่น ด้วยเพลงยาวมีมากด้วยกัน เปนเพลงยาวเรื่องก็มี เพลงยาวนิราสก็มี เพลงยาวสังวาสก็มี สำนวนที่แต่งเปนหนังสือแต่งครั้งกรุงเก่าก็มี แต่งในกรุงรัตนโกสินทรก็มีทุกรัชกาล จะพิมพ์ให้ดีจำจะต้องจัดเพลงยาวให้เปนหมวดหมู่พิมพ์ต่อกันโดยลำดับสมัยที่แต่ง การที่จะทำให้สำเร็จในคราวเดียวเปนการมากแลยากอยู่จึงมิได้ทำ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๓ พระโสภณอักษรกิจมาขอรับจะพิมพ์เปนตอนๆ ตามแต่กรรมการจะรวมแลเลือกให้พิมพ์ เห็นว่าเป็นความคิดดีอยู่ จึงได้ตั้งต้นให้พิมพ์หนังสือประชุมเพลงยาวเปนภาคๆ พิมพ์ไปแล้วในปีนั้น ๔ ภาค

ในปีนี้พระโสภณอักษรกิจได้มาเตือนถึงเพลงยาวที่จะพิมพ์ต่อไป จึงได้ตรวจสอบเพลงยาวที่ยังมีฉบับอยู่ เลือกคัดจัดเอาแต่สำนวนที่ดีแบ่งออกเปน ๓ พวก คือ เพลงยาวที่เปนสำนวนเจ้านายทรงนิพนธ์ไว้พวก ๑ เพลงยาวชั้นเก่าถึงครั้งกรุงศรีอยุธยาหรือกรุงรัตนโกสินทรตอนต้นพวก ๑ เพลงยาวกรุงรัตนโกสินทร์ชั้นหลังลงมาพวก ๑ ที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ได้เลือกคัดฉเพาะเพลงยาวที่เห็นว่าเปนสำนวนกรุงรัตนโกสินทรชั้นหลัง นับเปนประชุมเพลงยาวภาคที่ ๙

ดร
คำอธิบาย
เพลงยาวความเก่า
๏ แสนคิดสุดคิดคำนึงถนอม
แสนถวิลมิได้สิ้นในอกออม	มีแต่ตรอมทุกข์เทวษถวิลวรรณ
แสนรักสุดหนักในทรวงเสน่ห์	แต่ทอดเทอดออมถนอมขวัญ
เสียวสวาทเหมือนศัสตราตรัน	เป็นนิรันดรแทบทำลายใจ
พึ่งรู้รสเจ็บรักนี้หนักเหลือ	ดั่งหนามเหน็บเนตรเนื้อจะทำไฉน
สุดแสวงหทยาระอาใจ	แสนแค้นประหนึ่งไข้สักปีปลาย
สุดสนองที่จำลองเปนลายลักษณ์	เพราะสุดหนักที่จะใช้ให้ใครขยาย
ทั้งสุดเพียรที่จะเวียนมาแวดชาย	แต่สายใจและจะยืดยาวมา
อันสุจริตมิตรภาพจิรังรัก	หากลับนักอยู่ไม่แน่เสนหา
จะเห็นใจก็แต่ในพระอมรา	จะแจ้งอารมณ์จริงที่จริงใจ
เมื่อจริตงอนงาไอราพต	จะเหี้ยนหดนั้นมีอยู่ที่ไหน
ได้เอื้อนออกแต่จะงอกงามไป	ด้วยมิใช่เช่นงาที่สามาน
ถ้าจะเยื้อนเล่าก็เหมือนหนึ่งโกมุท	ที่พึ่งผุดล่อลัดนัทีสนาน
ยังห่อหุ้มตูมกลัดอยู่ชัชวาล	ไม่เบิกบานแย้มสร้อยเสาวคนธ์
ฝ่ายพระสุริยงที่ทรงกลด	ก็หยุดรถเยี่ยมยั้งยืนฉงน
แต่เคร่าคอยอยู่ในสร้อยเสาวคนธ์	เมื่ออุบลไม่บานแบ่งรับแสงพลัน
นิจจาเปนสุริยายังอาภัพ	หรือว่าบัวจะไม่รับภิรมย์ขวัญ
จึงหุ้มกลีบหนีบสร้อยสัตบัน	เมื่อแสงจันทร์จึงจะเบิกระบายบาน
ก็ผิดเภทนิสัยในโกมุท	หรือปลาผุดชอกช้ำกระฉ่อนก้าน
หรือว่าเกรงแมลงภู่แลหมู่พาล	ว่าร่านหนอนนั้นจะบ่อนเบียนกิน
พี่รักเช่นอยู่ว่าเชื้อประทุมชาติ์	อย่าประมาทมุ่งคิดให้ผิดถวิล
อย่าสงสัยที่จะล้มลงจมดิน	แต่มลทินมิให้แปดระคนปน
เสียแรงที่เปนที่ภิรมย์รัก	เสียดายศักดิที่อุส่าห์มาปฏิสนธิ์
สงวนกลิ่นอย่าให้รินระคนปน	จึงจะเห็นว่าอุบลภักดีดี
ทั้งจำเริญเรื่องในเกียรติยศ	จะปรากฎแก่จันทร์จำรัสศรี
ให้สมสวาทที่เปนชาติมาลี	จึงจะมีสรรเสริญเจริญงาม
เมื่อจะล่อเรียมเล่นเช่นนี้	ก็เต็มทีพี่จะผัดเพี้ยนถาม
แต่ทอดท่าก็ระอาอายความ	จะต่อตามก็เปนง่วงฉงนใจ
จะล่อเล่นเช่นมณีเมขลา	อสุรารามสูรนั้นหรือไฉน
แต่ล่อแลบแวบชายแล้วหายไป	จนรามสูรแล่นไล่ประคองเคียง
ครั้นนางโยนมณีสีสว่าง	ก่นแต่ขว้างขวานลั่นสนั่นเสียง
เพราะใจยักษ์มักโกรธพิโรธเพียง	จะให้เอียงอ่อนพิภพจักรวาฬ
ที่หวังใจใจจนพ้นพิศวาส	ก็กลายกลับมุ่งมาดจะสังหาร
อย่าหวนเห็นมิใช่เช่นอสุรมาร	ถึงจะรานก็มิโกรธพิโรธนาง
จะตั้งหน้าตามประสาที่สุจริต	อย่าควรคิดว่าจะเมินหมางขนาง
จะกอดสัตย์ไปจนกำจัดชีวาวาง	ต่อนานนางจึงจะเห็นภักดีชาย
อันเรียมรักนี่อย่าคิดให้ผิดเพศ	ว่าจะเจตนาเจื่อนไม่เหมือนหมาย
สรรพสิ่งนอกเนื้อแลในกาย	ขอปลงสายสุดสวาทไว้วานตรอง
เอนดูด้วยอย่าให้ม้วยไมตรีมิตร	ที่ปล้ำคิดความจริงสิ่งสนอง
จะนับเดือนก็เลื่อนถึงปีปอง	แต่เคร่าครองทุกข์เทวษด้วยอาทวา
เสน่ห์เจ้าเท่าฤทัยนัยเนตร	แม้นมีเดชเหมือนอสัญแดหวา
จะหายเหาะไปจำเพาะวนิดา	ถนอมหน้าแนบน้องประคองนอน
จะทำแท่นด้วยกุดั่นสุวรรณมาศ	ที่ปูอาสน์นั้นจะรองด้วยทองร่อน
จะแล่งมรกฎวางในนางนอน	จะเฝ้าอ้อนอยู่ไม่คลาดสวาทเมิน
ทั้งจะเมียงองค์ประไหมสุหรีราช	จะแนบสนิทพิศวาสไม่ห่างเหิร
สำลีอ่อนนั้นจะช้อนให้นางเดิร	ไม่ไกลเกินกึ่งก้อยจะกันสกนธ์
แม้นเจ้าตริตรองบ้างเหมือนอย่างนี้	จงแจ้งที่สุจริตไม่คิดฉงน
ถ้าแคลงคำอยู่ว่าอำยุบลกล	ก็จำจนด้วยไม่รักจึงไม่รู้ความ
ถ้าจะน้อมกรุณาการุญภาพ	เจ้าว่ามิทราบเสาวนาแล้วอย่าขาม
จงสักหลังมาให้ฟังสำคัญความ	จึงจะงามทั้งสองฝ่ายเอย ฯ ๕๐ คำ ฯ
๏ สงวนรักหรือมาหักอารมณ์หวน
ไม่รักหน้าเลยว่าหน้าจะหมองนวล	มาทำลวนล่อลิ้นให้สมชาย
ไม่รักเนื้อเชื้อเช่นว่าเปนหญิง	ชั่งทิ้งสัตย์เสียกะไรน่าใจหาย
พี่นี้หลงเชื่อลมแต่งมงาย	ไม่หมายเลยว่าน้องจะทองแดง
ตระกูลหงส์ย่อมประจงแต่โบกขเรศ	ตามเพศพิสัยที่เคยแสวง
มิรู้กาผ่าพงศลงมาแปลง	เข้าปลอมแหล่งแฝงเล่นไม่เห็นรอย
แต่ทราบเรื่องแสนเคืองระคายอก	ปิ่มน้ำตาจะตกลงผอยผอย
ชั่งเด็ดรักเสียได้ให้ขาดลอย	หรือเห็นคลาดแล้วจึงคล้อยสเทินที
ไม่รู้เลยว่าจะละอาลัยล่อง	นี่สบช่องหรือจึงบากกระแบะหนี
เออกระนั้นเจียวใจกระสัตรี	เปนราคีมัวมืดไม่ยืดยาว
แต่แรกเริ่มหวังรักเปนพักผล	กลับวิกลเปนพาลกระแชงฉาว
ทำเสงี่ยมเจียมประจบจะกลบคาว	ไม่พักป่าวก็เปนฆ้องขึ้นร้องเอง
จะปิดควันกันไฟไว้ได้หรือ	เมื่อปลายมือก็จะเพราะอยู่โหนงเหน่ง
ฝนตกคางคกก็สบเพลง	อึ่งอ่างเล่าก็จะเก่งขึ้นเต้นปลิว
นิจจาจิตต์เจ้าไม่คิดถึงความหลัง	พี่นี้ตั้งสัตย์คอยละห้อยหิว
นี่ถูกลมหรือจึงล้มลงเปนทิว	แล้วทำกริ้วพาลโกรธก็จนเจียม
สารพันพิไรภ้อกระทบทับ	นิจจากลับใจได้ไม่อายเหนียม
จะว่านักก็เปนจักกระดี้เดียม	เหมือนธรรมเนียมข่มเขาให้โคยอม
ด้วยเจ้ามีที่หวังมาตั้งโถง	ทั้งรูปโหน่งหน้านวลควรถนอม
อันรูปพี่พานจะชั่วมัวมอม	ไม่เหมือนหม่อมมิตรใหม่ที่ใจจง
วิชาดีมีทรัพย์เขานับถือ	กระนี้หรือหม่อมแม่มิแร่หลง
ข้างหม่อมลูกเล่าก็พลอยชลอยลง	พิศวงหวังสวาทไม่ขาดแล
ประเดี๋ยวนี้แต่เพียงเห็นเอียงเท่	สมคเนแล้วกระมังทั้งหม่อมแม่
เห็นเฝืองฝาหน้าผากเหมือนปากแตร	ทีนี้แพหม่อมพ่อเปนหองาม
เสียแรงรักน้อยหรือหักให้เห็นใจ	ชั่งเชิดหน้าขึ้นได้ไม่เข็ดขาม
อันหญิงชั่วไม่กลัวจะกวนความ	มีแต่ทรัพย์ก็เอาทามไว้กับตัว
เห็นสมสุภาษิตเสียแล้วเจ้า	โขกแขนงเสียเถิดเราประเดิมชั่ว
แต่เริ่มรักจักเล่นไม่คิดกลัว	เพราะหลงมัวว่ารักไม่หักดาย
แต่เช่นนี้อย่างนี้สักกี่หน	ไม่ทราบกลดอกจึงงงเหงาฉงาย
พึ่งรู้เช่นว่าเจ้าเล่นมาหลายราย	เมื่อคิดหมายตัวเจ้าเหมือนเต่าแคลน
ทำล่อล่อจ่อจดแล้วหดหนี	จนไมตรีพี่ค้างระคางแขวน
ไม่ยืนคำทำงอนพอคลอนแคลน	ก็จะแปลนไปไยให้คนลือ
ถึงเสียรู้ครูใจไปวันหน้า	มิใช่ว่าหญิงสิ้นแผ่นดินหรือ
แต่เช่นนี้น่าจะมีเมื่อปลายมือ	จะจดชื่อใส่ใจไว้เจียวเอย ฯ ๓๔ คำ ฯ
๏ เห็นจริตบิดเบือนทำเชือนเฉย
ประหนึ่งพึ่งพบปะกันประเปรย	ถ้าที่เคยยังมิคุ้นก็ควรเปน
แต่เวียนหวังตั้งใจบำรุงรัก	สักเท่าไรมาแล้วไม่เลงเห็น
เหมือนทารกำจะให้น้ำตากระเด็น	หรือเช่นหลังยังน้อยไม่หนำใจ
โอ้เสียแรงแบ่งจิตต์มาอยู่เพื่อน	มาอึ้งเอื้อนอกเอ๋ยนี่เปนไฉน
รักน้องน้องหน่ายอาลัยไกล	มีแต่โหยไห้ช้ำระกำกาย
แสนกรมระทมทรวงดั่งศรพิษ	มาต้องติดอุระอยู่ไม่รู้หาย
สักแสนยากก็ไม่ยากใจสบาย	แต่ก่ายหน้านอนร้อนอารมณ์รุม
ขอเชิญเปนโอสถสุรามฤต	มาดับพิษศรเศร้าที่ทรวงสุม
ดั่งท้องฟ้าพลาหกเข้าปกคลุม	ชอุ่มมิดปิดดวงทิพากร
เจ้าคือไทเทวาศักดาดิเรก	ขจัดเมฆเสียให้หมดมลทินก่อน
เหมือนชุบช่วยเทวาให้ถาวร	อย่าได้ร้อนรักร้างภิรมย์แรม
รักน้องเปนน้องสนองพักตร์	อย่าปลูกรักแกมระกำหนามแหลม
หรือจะเกี่ยงอยู่ด้วยเกียดว่ากลแกม	ไม่แย้มเยื้อนถ้อยแต่หัวที
นี่รับรักนี่หรือผลักให้พลันแยก	อกจะแตกเสียด้วยน้องทำหน่ายหนี
แต่คอยหรือปฏิญาณเปนปานปี	เออกระนี้หรือจะนับว่าคำควร
เห็นใครเปนจะใคร่ถามข่าวถึง	แล้วอ้ำอึ้งกลัวคนจะเสสรวล
จึงสู้นิ่งมิได้ติงวาจาครวญ	อยู่ในใจรวนรวนด้วยแรงกรอม
จะหลับนอนกินอยู่ไม่ปรกติ	เห็นตัวนิมั่งหรือจนไผ่ผอม
ทั้งผิวหน้าฝ้าทับจับหมองมอม	กรอมสวาทมิได้ขาดคำทุเลา
ถึงวันนัดคอยน้องเห็นผิดนัด	ทุกข์ถนัดหนักอกดั่งยกเขา
ตั้งแต่เที่ยงจนตวันเลี่ยงลับเงา	คอยเปล่าคิดแปลกฤทัยครัน
เมื่อยามหนาวคราวน้องขึ้นพระบาท	ใจจะขาดเสียด้วยร้างภิรมย์ขวัญ
แสนละห้อยคอยหาร่ำจาบัลย์	นับวันคอยวันถวิลเชย
วิตกนักกลัวจักระหกระเหิร	เจริญไพรกะไรหนานิจจาเอ๋ย
จะต้องลมระบมแดดแผดระเบย	เสียดายพักตรเคยผ่องจะหมองมล
ไม่เคยป่าเห็นป่าจะลิงโลด	อึงอุโฆษเสียงสัตว์ในไพรสณฑ์
จะวังเวงวิเวกหวั่นกมล	ยิ่งดำริห์ยิ่งรนฤทัยแทน
ครั้นได้ข่าวกนิษฐาว่ามาถึง	ปานประหนึ่งได้ทรัพย์นับแสน
กากระพอกบอกข่าวเมื่อคราวแคลน	แสนพเอิญมิได้เชิญก็เชือนมา
พอเห็นพักตรพบพักตรแล้วทำเมิน	ต่อร้องเกริ่นเจ้าจึงกรายเข้ามาหา
ขอบคุณแบ่งบุญให้โมทนา	ดั่งได้อาภรณ์แก้วประกับกัน
ดีใจด้วยได้คำนัลปาก	เปนของฝากวิเศษสมเห็นคมสัน
ที่ความเศร้าก็ทุเลาลงครันครัน	จะชั้นชี้ชายพักตรก็ผ่องพอ
เปลื้องปลดหมดผ่องปัถมัย	สำราญใจวันนั้นนั่นหนักหนอ
ประมาณรักก็ว่ารักไม่รีรอ	แล้วเถียงใจอยู่ว่าต่อจะรวนเร
ไม่ทันถึงกึ่งเดือนก็เหมือนคิด	เห็นไม่บิดใจแหนงทำแสร้งเส
ถึงชลามหาท้องชเล	จะเททิ้งดิ่งทอดก็หยั่งทัน
อันน้ำใจนี้ยากจะหยั่งถึง	เห็นเหลือพึ่งจะถึงหมายด้วยสายสั้น
จึงร้อนใจเจ็บใจอยู่จาบัลย์	สุดกระศัลย์กำสรดสลดทรวง
บรรดาทุกข์ที่ได้ทุกข์มาแต่หลัง	ก็ยังย่อมอยู่ยังไม่ใหญ่หลวง
ทุกข์ใครในภพแผ่นทั้งปวง	ไม่ตวงเท่าทุกข์พี่ครั้งนี้เอย ฯ​ ๔๒ คำ ฯ
๏ ลายลักษณ์อักขรานุชาสนอง
ต่างผกาโกสุมประทุมทอง	สิ่งใดข้องเคืองขัดอย่าตัดใจ
จงเมตตาการุญภาพสนิท	อย่าปลดปลิดให้น้องนี้หมองไหม้
หวังฝากชีพชีวันคุ้งบรรลัย	ด้วยจงใจเจตนาเชษฐานัก
อันความสวาทมาดหมายก็พรายแพร่ง	ไฉนพี่มิแจ้งใจประจักษ์
จะพากเพียรพยายามด้วยความรัก	ก็เกรงหนักเกลือกว่าพี่มิเมตตา
โอ้ใครเลยจะเห็นอกวิตกน้อง	มีแต่หมองใจเทวษถึงเชษฐา
จะนอนนั่งตั้งแต่ร้อนรุมอุรา	จนพักตราหมองมอมด้วยกรอมใจ
เห็นจะม้วยเสียด้วยแสนเสน่ห์พี่	ไม่ปราณีน้องจริงแล้วหรือไฉน
จึงหมางเมินอนุชาสิ้นอาลัย	ยิ่งดูไปก็ยิ่งเห็นเปนเชิงเชือน
ชะอารมณ์ร้อนรักนี้หนักหนา	ได้ทุกข์ใจแต่ไรมาไม่มีเหมือน
สู้ทำชื่นฝืนพักตรไปตักเตือน	ก็ไม่เยื้อนคำพร้องด้วยน้องเลย
เหมือนสิ้นญาติขาดมิตรแล้วนะพี่	ไม่ปราณีอนุชานิจจาเอ๋ย
หรือแหนงความว่าลามลวนไม่ควรเคย	จะเกินเลยไปเช่นนึกอย่าตรึกรแวง
น้องรักพี่นี้แต่โดยสุจริต	มิได้คิดเปนยนต์แยบแอบแฝง
ที่จริงใจจงสมานไม่หาญแสดง	จะชี้แจงออกให้เห็นได้เอนดู
หวังจะพึ่งพี่นางเหมือนอย่างระเด่น	เมื่อคราวเปนไข้ใจด้วยไร้คู่
พี่จงช่วยอุปถัมภ์ช่วยค้ำชู	ให้ได้สู่สมน้องประคององค์
ระเด่นสวาทมาดหมายจินตหรา	แต่โหยหาอยู่มิได้ดั่งใจประสงค์
ก็จาบัลย์รันทดกำสรดทรง	ปิ้มจะปลงชีพม้วยด้วยรักแรง
นี่หากได้พึ่งพาบาหยัน	ช่วยรับสื่อสารปะหนันไปแจ้งแถลง
จินตหรานั้นยังหมางระคางแคลง	ก็ชี้แจงปลอบโยนให้โอนตาม
ทั้งช่วยเปลี่ยนสไบทรงมาส่งให้	เปนความผิดข้อใหญ่มิได้ขาม
อิเหนาได้ชมพลางต่างโฉมงาม	ค่อยคลายความทุกข์ร้อนอาวรณ์ใจ
สองระเด่นจึงได้เปนไมตรีจิตต์	ก็เสร็จสมนิยมคิดดั่งพิสมัย
เหมือนศุภลักษณ์เหิรฟ้านภาลัย	มาอุ้มไทอนิรุทธพุทธพงศ์
เพราะเมตตาการุญทั้งสองสวาท	ให้ร่วมอาสน์ร่วมห้องทั้งสองประสงค์
ไม่กลัวเกรงอาชญาชีวาปลง	ก็เห็นคงเปนพักผลกุศลบุญ
อันศุภลักษณ์บาหยันนั้นเปรียบพี่	ทุกข์ของน้องครั้งนี้จงเกื้อหนุน
เห็นแก่พักตรอนุชาได้การุญ	จะขอบคุณพี่ไปไม่ลืมเลย
ฉันใดน้องจะได้ครองภิรมย์สมาน	เหมือนนิทานที่ชักชี้นะพี่เอ๋ย
ขอวานโอษฐ์ช่วยขยายภิปรายเปรย	เชิญเฉลยเรื่องร้อนรัญจวนครวญ
ให้ทราบโสตรสายสมรที่วอนว่า	อนุชานี้นะพร่ำแต่กำสรวญ
แสนสวาทมาดน้องประคองนวล	แต่โหยหวนมิได้เว้นสักวันวาย
แม้นพี่ช่วยวัจนาเช่นว่านี้	ก็เห็นทีจะเสร็จสมอารมณ์หมาย
ถ้าพ้นจากไผ่ผอมกรอมใจตาย	จะเอากายสนองคุณการุญรัก
ตามแต่พี่จะใช้งารการเรือนเหย้า	ทุกค่ำเช้าคืนวันจะหมั่นสมัค
จนตราบม้วยมรณาสู้สาพิภักดิ์	ไม่ลืมรักพี่นางขนางใจ
จงเห็นว่าน้องหมองจิตต์คิดขัดสน	เหมือนวนว่ายสายชลชลาไหล
จะหมายฝั่งกลางสมุทร์เห็นสุดไกล	จะพึ่งไม้ขอนน้อยไม่ลอยเคียง
จนอ่อนแรงสุดกำลังประทังว่าย	ก็หมายใจว่าจะตายนี้แท้เที่ยง
ได้แต่กุศลผลสัตย์ไว้เปนเสบียง	บำรุงเลี้ยงชีพที่ว่ายอยู่หลายวัน
อันพี่นางประหนึ่งนางเมขลา	ผันผยองล่องหล้าจากสวรรค์
ช่วยอุ้มน้องในมหาสาครคัน	ให้รอดชีวันพ้นชลทนเวทนา
ทุกวันนี้ไม่ล่อลวงด้วยหน่วงหนัก	เพราะว่ารักดรุณเรศกับเชษฐา
เหมือนถือสัตย์ว่ายวนในชลชลา	จนนางฟ้ามาช่วยไม่ม้วยมรณ์
นี่และนะพี่นางของน้องเอ๋ย	แม้นเชือนเฉยก็จะม้วยด้วยหมายสมร
อย่าตึงตัดขัดฤทัยในคำวอน	จงผันผ่อนให้น้องพ้นทนเวทนา
พี่อย่าแพร่งพรายความไม่งามพักตร์	ถึงมิตรรักแลพันธุ์พงศวงศา
ก็อย่าแจ้งแสดงเรื่องในสารา	จงเมตตาอย่าให้สูญสวาทเอย ฯ ๕๐ คำ ฯ
๏ กนิษฐ์น้องสองสุดาวราโฉม
ดั่งดวงจันทร์แจ่มฟ้านภาโพยม	งามประโลมลานจิตต์พินิจทรง
ยิ่งพิศก็ยิ่งคิดเสนหา	นัยนาค้างขึงตลึงหลง
งามสมศักดิ์ตระกูลประยูรวงศ์	จะสรรค์อนงค์เข้ามาเปรียบไม่เทียบเทียม
อันเยาวลักษณ์ภัคินีศรีสมร	งามจริตติดจะงอนที่อายเหนียม
พี่นางงามทรงประจงเจียม	ทีเสงี่ยมเลียมลอดชำเลืองคม
ตั้งแต่วันพี่ได้ยลวิมลพักตร์	ก็ปองรักกนิษฐ์น้องทั้งสองสม
ให้ด่าวดิ้นวิญญาร้อนอารมณ์	แต่เกรียมกรมใจสวาทไม่ขาดคิด
อนึ่งนึกตรึกมุ่งบำรุงสงวน	ทุกคืนค่ำคร่ำครวญรัญจวนจิตต์
ที่หวังเชยโฉมน้องทั้งสองมิตร	เห็นสุดคิดแสนยากจะพากเพียร
โอ้สองศรีสมบูรณ์ประยูรหงส์	เจ้างามทรงสารพางค์ดั่งนางเขียน
มารยาทยิ่งระแบบดูแนบเนียน	ไม่ผิดเพี้ยนพิมพ์ประพายลม้ายกัน
ดั่งอุบลมณฑาทิพย์ทั้งคู่	พึ่งผุดเผ่นเด่นอยู่ในสระสวรรค์
กลิ่นผกาฟุ้งขจรสาครครัน	มีจักรผันกันหมู่ภมรเมียง
อันพี่นี้ประหนึ่งภุมรินร่อน	ไม่หาญฝ่าสาครต้องหลบเลี่ยง
สู้แวดเวียนอยู่แต่ไกลไม่ใกล้เคียง	จะอุบายบ่ายเบี่ยงเห็นสุดที
ถ้าแม้นเหมือนสุราฤทธิ์สิทธิศักดิ	จะฝ่าจักรที่ล้อมรอบขอบสระศรี
ประจงเก็บอุบลจงกลนี	มายังที่พิมานทองประคองเชย
นี่สุดฤทธิ์สุดคิดเห็นขัดสน	สู้ทานทนเสนหานิจจาเอ๋ย
มิได้วายคลายเทวษถวิลเลย	ที่สิ่งเคยขาดชื่นทุกคืนวัน
ยามนอนมิได้นิ่งแต่กลิ้งกลับ	พอเคลิ้มหลับก็มเมอเพ้อฝัน
ว่าแนบสองทรามสงวนชวนจำนรร	หลงสำคัญคลั่งใคล้ไม่เปนนอน
จะเปรียบปรายคล้ายพระลอรัญจวนจิตต์	เมื่อต้องวิทยาน้องสองสมร
ไม่อาลัยในสุรางค์แลนคร	สู้สัญจรไปสมสองได้ครองกัน
เปนสามเขนยเชยชมภิรมย์สมาน	แสนสำราญปานได้เสวยสวรรค์
จนทหารเผาผลาญชีพชีวัน	ก็คงบรรลัยแล้วไม่แคล้วตาย
อันพี่ปองสมรมิตรกนิษฐนาฎ	แม้นได้สมสองสวาทดั่งมาดหมาย
ถึงว่าใครจะห้ำหั่นชีวันวาย	ไม่เสียดายด้วยพี่สมภิรมย์รัก
จงเห็นใจเถิดที่จงเสนหา	สุดปัญญาที่จะทานเหลือหาญหัก
แต่รำพึงคนึงน้องจนหมองพักตร์	โอ้ว่ารักแรงร้อนไม่ผ่อนคลาย
ขอเชิญมิตรกนิษฐ์น้องสองสมร	ช่วยดับร้อนรุมฤทัยพี่ให้หาย
ไม่ควรคิดหมางหมองข้องคำระคาย	นี่แน่สายสวาทพี่จะชี้แจง
ธรรมดาสัตรีงามทรามกำดัด	ก็เหมือนพลอยเพ็ชรรัตนจำรัสแสง
ถึงสูงชาติขาดค่าราคาแพง	ก็ควรแต่งเรือนรองด้วยทองอุไร
จึงงามเลิศเพริศพร้อมนะจอมสวาท	ใครจะอาจติฉินนินทาได้
จงตรึกตรองดูเถิดน้องอย่างแหนงใจ	บุราณท่านว่าไว้นี้ควรฟัง
ซึ่งชักทำเนียบเปรียบปรายมาหลายข้อ	ใช่จะล่อลวงกนิษฐ์อย่าคิดหวัง
ภิปรายพร้องสารสวัสดิ์โดยสัจจัง	เจ้าจงชั่งใจตรองทั้งสองสุดา
พี่ถนอมกล่อมรักบำรุงสงวน	ให้สมควรด้วยประยูรยศถา
อย่านึกแหนงแคลงสัตย์ที่วัจนา	จงร่างสาราสนองโดยคลองรัก
แม้นทราบสารสิ้นเรื่องไม่เคืองเข็ญ	จงเปลื้องสไบให้มาเปนสำคัญประจักษ์
จะได้เชยชมพลางพอต่างพักตร์	อย่าหน่วงหนักสารสมานเนิ่นนานเอย ฯ ๔๒ คำ ฯ
๏ ได้สดับรับรสบรรหารสาร
เสนาะพจน์มธุรสอาลัยลาญ	ดั่งเจือจานอมฤตมาโรยริน
ให้ชื่นชุ่มพื้นพุ่มศิโรเพศ	แต่กริ่งเหตุด้วยเห็นเกินถวิล
เหมือนกรางจันทน์กลั่นรสให้รวยริน	จะถือกลิ่นเอาว่ากลั่นก็ใช่ทาง
ด้วยเปนเชื้อขัติยามหาศักดิ์	ว่าจะรักที่อาลัยให้ขนาง
เหมือนเมฆากับพื้นสุธาทาง	สุดจะอ้างเอื้อมหมายประมาณไกล
สุริยันจันทราและดารก	เรียกว่าตกนั้นตกลงที่ไหน
เห็นแต่รอนอ่อนแสงแล้งสูญไป	เหมือนล่อใจจะให้หล้านี้อาดูร
พระปราณีเหมือนหนึ่งมีสารสวัสดิ์	นิพนธ์ชัดอยู่ว่าเช่นกับแสงสูรย์
ธรรมดาสุริยันจันทร์จรูญ	หรือจะตกมูลดินเหมือนยินมา
มิปราณีจะได้อัประยศยิ่ง	เพราะหวังสิ่งเหมือนหนึ่งวาสนา
ดั่งหริรักษ์อนิรุทธกับกินรา	ดูไม่น่าที่จะหน่ายเสน่ห์จร
พระยังทิ้งสิ่งสัตยสังวาส	ไม่รักราชบัญชานิราสมร
ให้กินรินโดยดิ้นถวิลวอน	ตั้งจะอ่อนอกม้วยด้วยรัญจวน
ก็นี่แลยากใจจะไว้จิตต์	ถ้าฉวยผิดก็ผิดแต่คนสรวล
อันสัตรียากที่ถนอมนวล	ควรมิควรจงแจ้งแสดง เอย ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ โฉมสุคนธ์ธารทิพย์ประทิ่นหอม
หรือสาวสุรางค์แรมฟ้ามาแปลงปลอม	หรือนางจอมไกลาสจำแลงลง
มาโลมโลกให้พี่เลงลานสวาท	ประหลาดบาดตาแลตลึงหลง
ควรแผ่สุวรรณวาดให้สมทรง	เกลือกจะคงจรจากพิมานจันทร์
พี่หมายน้องดุจปองปาริกชาติ์	มณฑาไทเทวราชในสวนสวรรค์
หากนิเวศน์ศิวาลัยสิไกลกัน	จะใฝ่ฝันดอกฟ้าสุมามาลย์
แสนรักหักให้แสนวิตก	สุดอกที่จะเอื้อมอาจหาญ
ด้วยเกรงเดชศักดาจักรมัฆวาฬ	เมื่อมณฑารว์ทิพย์สถิตถึงเทวิน
แต่ไพจิตรที่เปนจอมสุธาภพ	หวังประสบมณฑาทองปองถวิล
ก่นแต่รานรณรงค์ด้วยองค์อินทร์	อมรินทร์ยังไม่อัปรารอน
ถ้าพี่มีเดชได้ดั่งไพจิตร์	ถึงสิ้นฤทธิ์ไม่สิ้นรักแรงสมร
จะดับจิตต์ลงด้วยจักรกำจายจร	สักพันท่อนพี่ไม่ถอยซึ่งหทัย
เปนมนุษย์สุดสถิตถึงตีนพื้น	จะฝ่าฝืนเมฆมุ่งหมายไฉน
แม้นสุเมรุเอนหาให้เห็นใจ	พอใคร่ได้ก็จะเด็ดมาชมดวง
ยอดสุเมรุหมื่นโยชน์ยังโตรจตรง	อนึ่งองค์อมรแมนก็แหนหวง
เห็นเกินศักดิจักสวาทมาบาดทรวง	ตั้งจะตวงแต่เทวษถวิลครวญ
เมื่อไรเมรุฟ้ามณฑามาศ	จะอ่อนนาดน้อมก้านกิ่งสงวน
ลงเกยกรช้อนชมภิรมย์ชวน	สงวนนวลลอองแอบไว้แนบกาย
จะได้กล่อมกลืนเสาวคนธ์ทิพย์	เห็นลิบลิบแล้วก็ลับเวหาหาย
ประนังเนตรเทวษคอยขอพระพาย	ชวนชายพัดมาให้รื่นในอารมณ์
เหมือนภุมรินบินร่อนระวังเวียน	เดชะเพียรขอให้ได้เกษมสม
เชิญแก้วพี่ประกอบให้ชอบชม	ถึงลมโลกก็ไม่ล่มอาลัยลาญ
อย่าถือยศเลยว่ายิ่งประยูรศักดิ์	อย่าถือพักตรเลยว่าพักตรไม่เพียงสมาน
อย่าแหนงรักเลยว่ารักจะแรมราน	อย่านิ่งนานหน่วงเสน่ห์ให้เนิ่นวัน
ขอเชิญโอษฐ์ตอบโอษฐ์จงเอมอร	ขอฝากกรตระกองชมโฉมสวรรค์
ขอฝากเนื้อพี่แนบเนื้อนวลจันทร์	ขอฝากขวัญมอบขวัญนัยนา
ขอเชิญเนตรสบเนตรสักหน่อยบ้าง	ขอฝากปรางมาศมอบกับนาสา
ขอฝากใจร่วมใจร่วมสุดา	ขอฝากชีวาไว้เปนคู่ชีวิตเดียว
ขอฝากพักตรงามเพียงเคียงพักตร์	ขอฝากศักดิ์เสมอศักดิแสนเฉลียว
เชิญรื่นรสวาจามายาเยียว	ที่ทรวงเสียวด้วยศรสวาทแทง
เอนดูหน่อยเถิดนะแม่วิมลโฉม	คำประโลมไม่เลื่อนลิ้นลวงแถลง
ประการใดในรสรักแรง	มิควรแจ้งเลยว่าใจพี่จงจอม
เอกอนงค์จงโดยอารมณ์ด้วย	เหมือนโฉมช่วยชีพพี่ผู้ปองถนอม
ให้เมาทรวงที่ทรงสวาทตรอม	ประนอมจิตต์หมายมิตรให้ใจมา
กระดาษบางต่างแผ่นสุวรรณบัตร	ประจงคัดเขียนคำเสนหา
จำลองลอกลายหัดถ์ให้ทัศนา	ไว้ต่างหน้าถนอมตอบไมตรีมี
แสนรักหนักฟ้าสุธาสมุทร์	กว่าจะสุดสิ้นจันทร์สุริยศรี
ไม่สูญใจไกลจากจอมนารี	ขอปราณีมาสนองให้แน่ใจ
พี่รับขวัญขวัญเนตรมาในสาร	พจมานมิควรที่ข้อไหน
อย่านิ่งน้อยมนัสน้องหมองฤทัย	จงอภัยอย่าให้ผิดคิดระคน
จะนับทุ่มโมงท่าสารารส	กำหนดไว้แต่ละวันสักพันหน
ไม่อยากข้าวอยากคอยคดีคน	กว่าจะยลยื่นสารสมานเอย ฯ​ ๔๒ คำ ฯ
๏ โฉมกลิ่นกลิ่นหวนให้ชายหอม
ยิ่งอนงค์ทรงในที่นางจอม	ควรถนอมแนบเนื้ออรชร
จุไรรัดราวกับเขียนเนียนแนบ	ด้วยรอยแหนบน้อยแนวเปนแถวถอน
เรือนผมกลมเกลาเปนเงางอน	กรรณสมรแม้นกลีบสุมามาลย์
คิ้วค้อมคันธนูน้าวพิฆาฎ	เปนวงวาดพิมพ์พรรณสัณฐาน
แอร่มแก้มการเกดดวงตระการ	ลลานเหลือเล่ห์ทานทีทอง
ดวงพักตรงามวิลาศเมื่อผาดผิน	หมดมลทินไฝฝ้าราคีหมอง
นาสาดั่งแสงขอหล่อจำลอง	เนตรน้องดั่งนิลจักเจียรนัย
ฝีปากพริ้มริมรอยสลาจับ	ฟันรยับขัดเงาเปนแสงใส
เสนาะเสียงจำนรรจานี่สุดใจ	โอษฐ์ลไมลม่อมเอื้อนอภิปราย
คางฅอนิ่มอนงค์เปนวงปล้อง	ดั่งสร้อยทองรองรับกับไหล่ผาย
นมนางหว่างทรวงพอสมกาย	ขยายเต้าเต่งถันปิโยทร
ทรวงนางสรรพางค์น่าพึงพิศ	สไบปิดมิดเกาเกสร
เห็นบางแบบแนบเนื้ออรชร	อ่อนนิ้วนขาค้อมย้อมเทียน
เบื้องหลังดั่งใบบานสุวรรณ	ผิวพรรณเอวบางอย่างเขียน
งามจริตจิตต์จันทรแจ่มเจียน	เห็นแนบเนียนเนื้อเกลี้ยงเพียงกลึงกลม
พิศทรงสองสีไม่พีผอม	ดูเพราพร้อมแต่บาทจนถึงผม
เหมือนแหวนทองแปดน้ำที่ขำคม	อันวงกลมกลับไร้เรือนมณี
แสงสุวรรณบันเทาไม่เพราเพริศ	ด้วยเริศร้างเรือนพลอยแล้วถอยสี
ดั่งหงส์ทองไร้ถิ่นชลธี	ดั่งวารีไร้ปลาในสาคร
ดั่งภาราไร้คนก็เยือกเย็น	เทวษเว้นวายความสโมสร
สกุณียังรู้มีรังนอน	ทิชากรย่อมอาศรัยพนาวัน
ศีขรียังรู้มีคูหา	กินรายังรู้ชมสระสวรรค์
โบกขรณียังรู้มีสัตบัน	ย่อมกระสันสมงามตามประยูร
แม้นนารีมีคู่ภิรมย์รัก	จะสมศักดิ์สมสุขไม่รู้สูญ
อันสัตรีอยู่เดียวเปลี่ยวอาดูร	หรือจะพูลยศเพียงภิญโญ เอย ฯ ๒๖ คำ ฯ
๏ ได้ยลพักตรลักลอบประโลมขวัญ
นวลลอองผ่องศรีฉวีวรรณ	ดั่งบุหลันลอยฟ้านภาลัย
งามองค์งามทรงบันจงจริต	เมื่อแย้มเยื้อนเตือนจิตต์ให้พิสมัย
งามเสงี่ยมเจียมกระบวรยวนฤทัย	งามนัยนาน้องส่องสบตา
ศรสวาดบาทอารมณ์ด้วยคมเนตร	สุดสังเกตมิตรจิตต์กนิษฐา
แสนรักรึงสมรร้อนอุรา	เอาอาชญาหักใจอาลัยรัก
แต่วันเห็นมาก็ให้ฤทัยหวน	ให้รัญจวนใจสมานเหลือหาญหัก
ยามนอนยอกรก่ายเกยพักตร์	ถวิลงามความรักทุกคืนวัน
ทำไฉนจะได้พร้องสนองถ้อย	ให้ทราบหน่อยหนึ่งว่าพี่นี้แสนกระสัน
ด้วยร้อนกมลพ้นที่จะรำพรรณ	เปนนิรันดร์มิได้ขาดสวาทเลย
ก็เห็นที่ชีวันจะพลันม้วย	ใครจะช่วยสิ่งวิตกนะอกเอ๋ย
ที่เคยชื่นมิได้ชื่นอารมณ์เชย	จนลืมเลยสิ่งสุขเพราะทุกข์ใจ
ยามกินกินเทวษถวิลหวัง	แต่นิ่งนั่งถอนทอดฤทัยใหญ่
ทั้งผิวพักตรหมองมอมออมอาลัย	ชลเนตรนองนัยนาเนือง
จึงหักห้ามความสวาทอย่ามาดหมาย	ก็จะคลายใจกำสรดค่อยปลดเปลื้อง
อันปองแก้วจักรพรรดิจำรัสเรือง	จะได้แต่เครื่องเกรียมกรมอารมณ์กรอม
ยิ่งห้ามใจจะให้จางมิห่างเหือด	ยิ่งดิ้นเดือดฤดีมุ่งบำรุงถนอม
สู้ฝ่าฝืนกลืนกำสรดอดออม	เปนไข้ใจไผ่ผอมผิดพักตรา
จะทานเทียบเปรียบปรายคล้ายอิเหนา	เมื่อวันเข้าเฝ้าศรีปัตหรา
ได้เห็นโฉมพระน้องนุชบุษบา	เสนหาปั่นป่วนรัญจวนใจ
ครั้นคืนกลับติกาหรังให้คลั่งจิตต์	มิได้วายคลายคิดที่พิสมัย
กำสรดแสนทรมาโศกาลัย	แต่ตามไปใช้บลจนกลับมา
มะดีหวีว่าจะช่วยธุระร้อน	จึงค่อยผ่อนทุกข์เทวษถวิลหา
ก็มิได้เสร็จสมภิรมยา	ครั้นถึงวันฤกษ์พาวิวาห์การ
เพราะเศร้าเสียฤทัยเปนไข้จิตต์	จึงกล้าคิดลอบลักทำหักหาญ
ก็ได้ชื่นเชยโฉมประโลมลาน	โอ้ประมาณเหมือนอกวิตกกรอม
ไม่หยั่งเห็นใครจะเปนมะดีหวี	จะช่วยพี่ให้เสร็จสมอารมณ์ถนอม
ครั้นจะหาญปานอิเหนาเข้าแปลงปลอม	มาพาจอมสมรไปดั่งใจจง
ก็ขัดด้วยคูหาที่อาศรัย	เห็นจะไม่สมคิดเหมือนจิตต์ประสงค์
แม้นได้ชื่นเชยน้องประคององค์	ถึงจะปลงชีวาลัยก็ไม่คิด
ยิ่งอาวรณ์ร้อนอุราหนักหนานัก	โอ้ว่ารักแรมสมานสงสารจิตต์
เพี้ยงเอ๋ยเทวาวราฤทธิ์	จงช่วยให้ได้สนิทชิดเชยชม
เหมือนหนึ่งองค์อนิรุทธกับอุษา	เทพยเจ้าเมตตามาอุ้มสม
จะปริ่มเปรมปรีดาในอารมณ์	ที่เกรียมกรมฤทัยทุกข์จะสุขสบาย
จงเห็นอกวิตกกรอมเถิดจอมสมร	ช่วยดับร้อนในใจพี่ให้หาย
อย่าคิดหมางหมองข้องคำระคาย	เหมือนว่าสายสวาทพี่มิเมตตา
ก็จะม้วยด้วยแสนเสน่ห์นุช	นิจจาเอ๋ยโอ้จะสุดสิ้นวาสนา
ดั่งฝ่าเพลิงเริงโรจน์โชตนา	เอาชีวาแลกรักหักโพยภัย
ขอร่วมรักร่วมร้อนสมรมิตร	ร่วมเขนยเชยชิดพิสมัย
ขอร่วมชีพชีวันคุ้งบรรลัย	มิจำไกลก็ไม่ร้างสักนาฬิกา
สรรพสิ่งศฤงคารบริวารยศ	พี่มอบหมดให้เปนสิทธิกนิษฐา
ใช่กล่าวแกล้งแจงจัดวัจนา	เปนสัจจาใจจริงทุกสิ่งแสดง
ถ้าสนเท่ห์เล่ห์ล่อที่ข้อไหน	จงชั่งใจดูให้ควรอย่างด่วนแหนง
อันเรื่องรักภคินีซึ่งชี้แจง	อย่าพรายแพร่งความลับจะอัประมาน
กระดาษเขียนลายลักษณ์อักษรสนอง	พี่เทียบแทนแผ่นทองจำลองสาร
แม้นหยั่งเห็นใจจริงอย่านิ่งนาน	จงพจมานให้ประจักษ์เรื่องรัก เอย ฯ​ ๔๖ คำ ฯ
๏ สารสัญญาว่าไว้อย่าใหลหลง
ดั่งจดหมายบันทึกจารึกรง	ให้สองคงคำสัตย์ปัฏิญาณ
ถึงมาดแม้นนานไปใครได้ปลื้ม	ก็อย่าลืมเรื่องรักสมัคสมาน
ที่จริงใจนั้นจะให้จิรังกาล	จึงสู้หาญหักสวาทในราชทัณฑ์
ไม่เกรงผิดคิดอายเสียดายพักตร์	เพราะว่ารักจะใคร่ร่วมภิรมย์ขวัญ
เศร้าฤทัยมิได้ชื่นสักคืนวัน	แสนกระศัลย์โศกสมรอาวรณ์ครวญ
ครั้นคิดยามเมื่อได้ยลวิมลโฉม	ยิ่งเศร้าโทมนัสร่ำแต่กำสรวญ
ไม่วายตรึกนึกถึงคนึงนวล	โอ้ประมวลเหมือนหนึ่งอุณากรรณ
ได้ภิเปรยเชยชิดสนิทแนบ	จนอิงแอบเนื้อน้องประคองขวัญ
แต่จำจนจึงต้องขัดที่อัศจรรย์	ก็อย่างกันกับอกวิตกกรอม
ถึงจะมีอีสัตรีเปนที่ชื่น	ก็ไม่รื่นเหมือนกลิ่นประทิ่นหอม
ยิ่งคิดยิ่งกำสรดแต่อดออม	สู้ถนอมใจฝืนทำชื่นพักตร์
อันรสสลาซองยังปองถวิล	ครั้นกลืนกินสลาพานต้องหาญหัก
ให้รนร้อนรุมอุราหนักหนานัก	เพราะว่ารักมิได้สมอารมณ์ปอง
จะเปรียบปรายเล่าก็คล้ายอุเซนสวาท	เขาองอาจไปภิรมย์ประสมสอง
ทุกราตรีสนิทแนบแอบประคอง	ถึงเจ็ดปีป่วยปองประคองเชย
จนเขาจับตัวได้ให้สังหาร	ไม่วายปราณก็ได้ร่วมเรียงเขนย
ช่างอดความเสน่ห์ได้กะไรเลย	นิจจาเอ๋ยอกเรียมก็เทียมนิทาน
ถึงจะต้องโพยภัยก็ไม่ว่า	แต่ขอให้ได้สุดามาสมสมาน
จะสู้รักษาสัตย์ปัฏิญาณ	ทนทานทุกข์เทวษเจตนา
อันร้างนางก็พอห่างอารมณ์หัก	แต่ทนรักนี้เห็นสุดต้องมุสา
อย่าเคืองเลยเครื่องเคยเปนธรรมดา	ใช่จะว่าล่อเล่นเช่นชายพาล
แม้นน้องเห็นใจบ้างจะยังชั่ว	ไหนจะกลัวความฉาวแลร้าวฉาน
ไหนจะผิดด้วยคิดมิควรการ	ไหนจะทานทนรักสลักทรวง
เปนหลายทุกข์เข้าปะทะอุระพี่	เพียงจะตีตนตายให้หายห่วง
ถึงกระนั้นแล้วยังเห็นว่าแกล้งลวง	มิควรหน่วงก็มาเหนี่ยวให้เหี่ยวใจ
นี่แน่มิตรเจ้าจงคิดถึงคำพร้อง	แม้นได้ช่องเกลือกจะติดที่พิสมัย
เหมือนแกล้งพี่จะให้มีแต่กรมฤทัย	ด้วยจะใคร่เชยชิดเปนนิจกาล
กำหนดในสามเดือนพี่เตือนสมร	ขอเชิญจรจากคู่ไปสู่สถาน
อย่าลืมเลยเฉยเพลินให้เนิ่นนาน	อย่ากลับพาลกลับภ้อกันพอแรง
อกเอ๋ยเมื่อเคยเห็นเช่นประจักษ์	อันรักพ้องสองรักนี้มักแสลง
ครั้นคิดคืนคำสัตย์ก็ดัดแปลง	จึงแสดงรักร้อนไว้สอนใจ
แม้นชาตินี้ไม่เสร็จสมอารมณ์มาด	จะขอปองครองสวาทในชาติใหม่
จะพากเพียรไปกระนั้นคุ้งบรรลัย	กว่าจะได้สมคิดเหมือนจิตต์จง
เมื่อไรน้ำบางกอกแห้งเปนแปลงปลัก	อันความรักจึงจะเชือนเลื่อนหลง
แม้นชายใดได้เปนคู่ครองอนงค์	นั่นแลคงขาดสวาทชาตินี้เอย ฯ ๑๖ คำ ฯ
๏ เปนน่าแค้นแสนวิตกโอ้อกเอ๋ย
ช่างระกำช้ำฤไทยกะไรเลย	ก็ย่อมเคยหรือไม่เข็ดขยาดความ
นี่ควรคิดพิสมัยอย่างไรหนอ	ก็ได้ขอเสียแล้วใจที่ไม่ขาม
ยังแค่นขืนฝืนพักตรไปรักงาม	พยายามอย่างนี้ซะดีจริง
แต่ยังเยาว์สิเขลาปัญญาคิด	ได้คลั่งจิตต์จนเขาเยาะก็เพราะหญิง
ต้องหักห่างทางเสน่ห์ประเวประวิง	จนสู้นิ่งเกรียมกรมระทมใจ
อนิจจาอกเอ๋ยเมื่อเคยเจ็บ	อันแผลเล็บยังอยู่นิดหาคิดไม่
ต่อการเกินจึงได้เหิรห่างอาลัย	ยังอายใจอายหน้าระอารัก
สงสารใจเมื่อยามครวญรัญจวนหา	แล้วชังใจหนอที่กล้าเข้าหาญหัก
เสียดายเพียรที่อุส่าห์สาพิภักดิ์	น่าแค้นนักหนอใจยังไม่เจียม
เธอก็เปนชายชาติฉลาดเฉลียว	แต่ครั้งเดียวก็ควรจำไม่งำเสงี่ยม
นี่กะไรมิได้จักกระดี้กระเดียม	แต่เวียนเลียมเล่นไฟแพ้ภัยตัว
ใช่จะขัดสัตรีเปนที่ชื่น	นี่สิ้นอื่นแล้วหรือไรน่าใคร่หัว
จะเอาแต่ใจรักเข้าหักกลัว	เหมือนชายชั่วใช่ชาติปราชญ์ปรีชา
แต่นางหนึ่งพึ่งจะคลายกำสรดเศร้า	มาซ้ำเข้าเปนสองสามเอองามหน้า
รู้ว่าขมก็ยิ่งหวานพานทยา	เหมือนร้อนมาไม่อาบน้ำซ้ำผิงไฟ
เมื่อยังทานทุกข์ทนกมลหมอง	ด้วยที่ปองไม่สมคิดรื้อติดใหม่
เปนสองร้อนแรมรึงตรึงฤทัย	ชะกะไรใจเอ๋ยชเลยลาม
มีแต่กรอมออมไว้อาลัยคิด	อยู่เปนนิจก็เพราะใจไม่ฟังห้าม
ที่เห็นได้สิมิไปพยายาม	มามูมมามมุ่งสมัคไม่รักกาย
แม้นมาดสวาทอื่นจะชื่นบ้าง	ไม่เมินหมางแล้วคงสมอารมณ์หมาย
นี่ยิ่งรักก็ยิ่งจักจะดิ้นตาย	ได้แต่อายกับแต่ออมกรอมใจเอง
ก็ยังแต่จะเหมือนเช่นครั้งเปนไข้	เห็นนานไปคงเขาเยาะไม่เหมาะเหม็ง
เวียนสอนใจตัวให้กลัวเกรง	เปนนักเลงสิเสียได้ไม่รู้ที
ดั่งหนามเหน็บเจ็บยอกอยู่ในอก	ความวิตกก็อย่างกันกับปันหยี
เมื่อจำจากจินตหราไปราวี	พระก็มีแต่กำสรดสลดใจ
ครั้นปองนุชบุษบาหนึ่งหรัดเล่า	ก็ซ้ำเศร้าโศกหนักเพียงตักษัย
จึงคิดการหาญหักลักนางไป	ได้ชื่นฤทัยสมน้องสองราตรี
เวรวิบัติให้พลัดพรากจากสมร	สู้สัญจรแสวงหายาหยี
ทุกค่ำเช้าเกรียมกรมไม่สมปฤดี	จนเข้าบุรีกาหลังตั้งแต่กรอม
ยังซ้ำไปเสนหาธิดาปะหมัน	ก็โศกศัลย์จนผิดรูปซูบผอม
ก็อย่างกันกับวิตกในอกออม	พึ่งคลายกรอมด้วยเพราะแหนงแคลงใจ
ควรหรือช่างกล้าเข้าฝ่ารัก	ก็ทุกข์นักหนักจิตต์ด้วยพิสมัย
ถึงได้เชยก็พอชื่นรื้อคืนไกล	ก็เศร้าใจอยู่ทุกวันเพราะรัญจวน
ยังมิหนำซ้ำหาญในการสวาท	มาหมายมาดกนิษฐ์น้องประคองสงวน
เปนสองทุกข์สองเศร้าเข้าประมวล	เออนี่ควรแล้วหรือใจช่างไม่คิด
เอาแต่รักแลออกตั้งเปนดั้งหน้า	ยิ่งกว่าว่ายังเด็กกระจิหริด
เห็นไม่สมอารมณ์ปองทั้งสองมิตร	อันชอบผิดก็ได้รู้ไว้เต็มใจ
แต่คำบุราณท่านว่าอุส่าห์ตรึก	จะสมนึกมั่นคงอย่าสงสัย
จึงจะสู้ทุกข์กรอมออมฤทัย	เพียรไปอิกสักครั้งเช่นหลังเอย ฯ ๔๐ คำ ฯ
๏ โอ้รคายมิได้วายถวิลถึง
จะนั่งนอนมีแต่ร้อนอารมณ์รึง	ดั่งตรึงด้วยศัสตราอุราตรอม
กระยาหารพานลิ้นดั่งกินยา	สุนทราซูบเศร้ารทมผอม
สุดใจสุดอาไลยที่อดออม	จึงถนอมพจนามาพาที
ให้แจ้งเจ้าว่าพี่จงจำนงนัก	ช่วยรับรักอย่าสละธุระพี่
ซึ่งโกนเกศครองเพศเสียเปนชี	ไม่สมศรีใช่เจ้าแก่ชรากาย
เจ้ามั่นใจในจิตต์ที่เลื่อมใส	กุศลน้องก็จะได้เหมือนหมาย
แต่คิดกรรมที่ให้ช้ำอารมณ์ชาย	จงเบี่ยงบ่ายผ่อนผันแต่พอควร
ฝ่ายบุญอย่าให้สูญศรัทธานัก	ข้างเวียนรักก็อย่าให้ร้างแรมสงวน
จะลาเพศกลับเทวษที่รัญจวน	จงประมวลศุภผลมงคลการ
เจ้าก็เชื้อนามสกูลประยูรหงส์	ไฉนนางจึงไม่สรงสระสนาน
อันมุจลินท์ถิ่นท่าลหานธาร	เปนที่สำราญของหงส์แต่ก่อนมา
จงจำเริญเจ้าอย่าเมินสกุลเพศ	ให้งามเนตรงามขวัญไปวันหน้า
จะครองพรตอดรักอยู่เอกา	จะเปนท่าหมิ่นหมายแก่ชายพาล
เหมือนเมืองไร้จากจอมมไหศวรรย์	ที่อรัญไร้เสือสิงสถาน
จะเปนที่คนหยุดพักทำหักราน	พรรณไม้ไม่สอ้านสอาดงาม
ถ้ามีเสือรักษาก็ป่าชื่น	จะเด็ดผักหักฟืนก็เกรงขาม
ถึงพรานป่าล่าเนื้อก็เบื่อทราม	ด้วยแจ้งความข่าวลือว่าเสือมี
เจ้าก็สาวสมควรนวลสวาท	มาประมาทลืมกายเสียดายศรี
อันวันหน้ายิ่งกว่าหลังยังทวี	จะพึ่งบุญชนนีอยู่กี่วัน
อุปมาเหมือนไม้อยู่ใกล้ฝั่ง	เมื่อบุญยังจะได้ออมถนอมขวัญ
ถ้าหักโค่นโดนพายุปัจจุบัน	จะผูกพันพึ่งใครเหมือนมารดา
จะฝากกายหมายญาติเปนศักดิศรี	ถ้าเจ้ามีเขาจะนับว่าวงศา
ถ้าตกไร้จะใช่ญาติกา	จงตรึกตราดูเถิดให้ชอบกล
อันอกพี่ผู้ปองประคองเคล้า	หมายไว้ใจเจ้าให้เปนผล
มิให้อับอายหน้าประชาชน	เจ้าจงคิดผ่อนปรนดูจงดี
ถ้าแม้นชอบเชิญตอบสาราเรื่อง	ให้ประเทืองความทุกข์ธุระพี่
จะสมงามตามรักด้วยภักดี	ในความลับอย่าให้มีใครรู้เอย ฯ ๒๘ คำ ฯ
คำนำ
เพลงยาวว่าความเรื่องนี้ เป็นของจินตกวีเล่นกันเมื่อในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ กวีที่แต่งหนังสือเพลงยาวเรื่องนี้ เข้าใจว่า สมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีมีรับสั่งให้แต่ง แต่ไม่ปรากฎว่าทรงแต่งเอง ผู้ที่แต่งนั้นคือ เจ้าพระยาพระคลัง (หน) ๑ พระยามหานุภาพ ๑ จมื่นไวยวรนารถ ๑ หลวงทรงพล ๑ ล้วนเปนผู้มีชื่อเสียงในการแต่งกลอนครั้งนั้น เพราะฉนั้นหนังสือเรื่องนี้เปนตัวอย่างโวหารของกวีครั้งรัชกาลที่ ๑ ซึ่งผู้ศึกษาวรรณคดีควรอ่านแลควรสังเกต ทั้งกระบวนกลอนแลกระบวนการงานในครั้งรัชกาลที่ ๑ เปนประโยชน์ในทางความรู้โบราณคดีด้วย

ดำรงราชานุภาพ

หอพระสมุดวชิรญาณ

วันที่ ๒๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๕๙
เพลงยาวเล่นว่าความ
คำอธิบาย
เพลงยาวเล่นว่าความ
จมื่นไวยวรนาถ
๏ ขอให้การเป็นกลอนอักษรศรี
มายื่นเจ้ากรมขุนพิทักษมนตรี	ให้นำคดีทูลสมเด็จพระนัดดา
ด้วยข้าพเจ้าจมื่นไวยวรนาถ	หัวหมื่นมหาดเล็กเวรขวา
กับหลวงทรงพลกรมม้า	คุ้นเคยกันมาแต่ไรไร
บัดนี้เจ้ากรมเกราะทองขวา	หามีความเมตตาข้าพเจ้าไม่
ลวงเอากล้องสูบยาข้าพเจ้าไป	จะให้แส้หางม้าห้าอัน
ข้าเจ้าผู้ทาสปัญญา	ก็พาซื่อไม่คิดเดียดฉันท์
สำคัญว่ารักใคร่กัน	ซ้ำให้งาตันไปอันยาว
แล้วยืมพายคิ้วคาดลวด	ขวดเฟืองเครื่องน้ำชากาทองขาว
กับปืนนกสับดาบลาว	แต่คราวขึ้นไปเที่ยวภูเขาทอง
ครั้นกลับมาข้าพเจ้าก็ได้ถาม	ถึงความแส้แลเตือนสิ่งของ
ทำแชเชือนเบือนบิดผิดทำนอง	เปนขุ่นหมองมิใคร่จะพาที
ได้ซ้ำทวงถามถึงสามหน	กลับบ่นว่าข้าพเจ้านี้จู้จี้
แต่เตือนเตือนก็เชือนมากว่าปี	มีแต่มักได้ไม่อายใจ
ที่แส้หางม้าก็ทำลืม	ที่ของยืมแต่สักสิ่งก็ไม่ได้
ข้าพเจ้าผู้ยากก็ยับไป	เจ็บใจเปนพ้นพรรณา
ข้อหนึ่งม้าผู้ผ่านตอน	กองมอญได้มาแต่ลาดหญ้า
เปนม้าของพระยาธรมา	เจ้ากรมเกราะทองขวารับเลี้ยง
ครั้นพระยาธรมาอาสัญกรรม	ก็คืนคำว่ากล่าวก้าวเฉียง
เดิมไม่รับแล้วก็กลับเลียบเคียง	เถียงว่าม้าล้มแต่คราวงาน
บัดนี้ข้าพเจ้ารู้ระคาย	เพราะนายเอี่ยมหลวงสุนทรโวหาร
กับหมื่นราชนาคาตาชำนาญ	นายบุญคงนายปานมหาดเล็ก
ว่าพบม้าผู้ผ่านตอน	ที่ริมบ่อนตรงหลังโรงเหล็ก
ผูกม้าไว้ที่น่าร้านเจ๊ก	แต่เด็กเด็กรักษาอยู่สองคน
ครั้นข้าพเจ้าให้นำเอาตำแหน่ง	ก็เคลือบแฝงไม่บอกอนุสนธิ์
ทีทำเปนจะอำเอาสินบน	ข้าพเจ้าก็จนเต็มที
ถ้าพอคราวหาได้ไม่ขัดสน	ก็ไม่เปนกังวลจู้จี้
นี่สารพัดเหมือนต้องสลัดตี	แต่ป้านชาก็ไม่มีจะใส่กิน
ข้อความข้าพเจ้าที่ว่าขาน	มีพยานเห็นรู้อยู่สิ้น
พระยาอไภยโณฤทธิ์ราชริน	อินทร์เดชะพระมหามนตรี
มหาดเล็กนายเวรสองนาย	เลวหลายจ่าหนึ่งหุ้มแพรสี
กรมนาหลวงพิพิธสาลี	ยังพยานนอกนี้ก็หลายคน
ขอท่านผู้เปนเจ้ากรม	บังคมทูลให้ทราบอนุสนธิ์
ให้หาตัวนายหลวงทรงพล	มาถามความตามยุบลคดี เอย ฯ
ฯ ๓๔ คำ ฯ

เจ้าพระยาพระคลัง (หน)
๏ หมายหมื่นพจนาดถ์อักษร
มาถึงท่านเจ้ากรมอัศดร	บวรเกราะทองขวาชาญฉกรรจ์
ด้วยพณหัวเจ้าท่านโกษา	ปรากรมโกษฐาไอสวรรย์
สั่งว่าหมื่นไวยวรนารถนั้น	มากล่าวโทษข้อขันเปนหลายราย
ยื่นฟ้องขุนพิทักษมนตรี	ให้เอาคดีบังคมทูลถวาย
แก่บรมนัดดาปรีชาชาย	ให้เรียกนายมาพิจารณา
บัดนี้พระภาคินัยราช	ประชวรลมปราศวาตเสียดขวา
กว่าจะคลายเห็นหลายเดือนตรา	จะบัญชาข้อความนั้นช้าไป
จึงสั่งฟ้องมายังกองกรมท่า	ให้ช่วยพิจารณาว่ากล่าวให้
พณหัวเห็นฟ้องทำนองใน	ก็ยิ้มใหญ่ยิ้มน้อยด้วยถ้อยความ
เออสองนายเหมือนจะตายด้วยกันได้	ควรฤๅมาเทไถ้ออกกลางสนาม
พระนายไวยนี้ก็ใจช่างวู่วาม	ไม่ไว้นามไว้หน้าแก่หลวงนาย
เกี่ยวข้องกันด้วยของสี่ห้าสิ่ง	อ้างอิงนี่กระไรน่าใจหาย
ดูทีเหมือนทีจะตัดตาย	ข้างหนึ่งร้ายจำดีเขาว่าวอน
ใบฟ้องยังมิได้ไปประทับ	พณหัวจะดับทั้งสองก่อน
เปนเถ้าแก่มิได้ว่าเปนแง่งอน	ผ่อนแต่ของให้แล้วเลิกกัน
จึงจะให้สองนายเข้าในวัด	ตั้งสัตย์สมานมิตรอย่าบิดผัน
เพราะเมตตาจึงช่วยว่าให้เปนธรรม์	เห็นด้วยกันแล้วเร่งมาทำตาม
แม้นมิยอมสิจะให้ไปประทับ	กำกับกันวิจารณ์เปนสาม
สมุหคชบาลชำนาญความ	เคยบุ่มบ่ามนั่งศาลบ้านเมืองดี
อันพระยามหานุภาวะ	ว่ากล่าวได้จังหวะไม่คลาศที่
จงคิดดูใช่จะขู่เมื่อไรมี	รู้สึกคดีอย่านิ่งเนื้อความ เอย ฯ
ฯ ๒๒ คำ ฯ

จมื่นไวยวรนารถ
๏ แต่ยื่นฟ้องแล้วก็เวียนระวังถาม
ขุนพิทักษมนตรีผู้มีนาม	แจ้งความว่าสมเด็จพระนัดดา
ทรงประชวรเพื่อลมปราศวาต	กำเริบโรคปัตฆาตเสียดขวา
อันใบฟ้องนั้นประทานมา	ให้พณหัวกรมท่าช่วยชำระ
ก็หมายใจจะไปว่าหมื่นสนิท	เคยเปนมิตรคบหาวิสาสะ
มีกังวลขัดสนด้วยธุระ	เธอไม่ละช่วยร้อนอยู่ทุกที
จึงรีบตรงมาศาลกรมท่า	พอเห็นหมื่นพจนาอักษรศรี
ลงนั่งศาลอาการนั้นเปนที	ห่มส่านแสดสีมัวมัว
เหล่าพวกภูดาษเสมียนเวร	ล้วนจัดเจนแต่ละคนมิใช่ชั่ว
เปนคนไม่เคยความก็คร้ามตัว	ติดจะกลัวประหม่าศาลเศียรพอง
แต่มานะสกดใจนั่งท่า	จนเวลาคนห่างชอบช่อง
ค่อยเสงี่ยมเจียมใจในทำนอง	เกรงจะหมองระคางเคืองวิญญา
เห็นได้ทีแล้วก็พลอยฉลอยถาม	ว่าข้อความรับสั่งมากรมท่า
ได้นำเรื่องคดีซึ่งมีมา	ขึ้นกราบเรียนพระกรุณาแล้วฤๅยัง
จงการุญเหมือนทำคุณแก่สัตว์ยาก	ได้บากมาแล้วให้สมอารมณ์หวัง
ครั้นจะเฉยเกรงจะช้าจึงมาฟัง	ฉวยขัดข้องต้องระวังพวกพยาน
แม้นได้ตัวมาจะขอคุม	กว่าจะฦกเปนหลุมอยู่กับศาล
ให้สาใจที่เจ็บใจมาช้านาน	สำเร็จการแล้วจะเห็นคุณ เอย ฯ
ฯ ๑๘ คำ ฯ

เจ้าพระยาพระคลัง (หน)
๏ หมื่นพจน์อิงหมอนนอนไขว่ห้าง
ห่มส่านแสดถือแหนบถอนหนวดพลาง	สั่งให้ร่างตราตอบมลายู
เสมียนรองจ้องเขียนแล้วเวียนลบ	อ่านตลบผิดเรื่องก็เคืองหู
พอแลไปเห็นพระไวยเข้าในประตู	รู้ว่ามาเร่งรัดให้ขัดใจ
เมื่อหมายไปกึ่งวันไม่ทันค่ำ	ควรฤๅซ้ำจะมาเตือนก็เปนได้
เธอนี้พานจะจู้จี้เปนพ้นใจ	เอาให้นั่งตั้งฅออยู่พอแรง
คิดพลางทางทำเปนไม่เห็น	ขู่เข็นเสมียนให้เสียงแขง
แต่เขียนเขียนเวียนลบแล้วเวียนแปลง	กูสักให้หลังแดงดอกกระมัง
พอได้ยินเสียงถามก็เหลียวรับ	ร้องเชิญให้ขยับมานั่งหนัง
ข้าพเจ้าจะเล่าให้พระนายฟัง	มีรับสั่งส่งฟ้องของท่านมา
พึ่งจะได้กราบเรียนเมื่อเจียนค่ำ	พณหัวอ่านซ้ำแล้วสรวลร่า
ว่าทีนี้พร้าหายคล้ายตำรา	แต่ดูทีกิริยาเมตตานาย
จึ่งสั่งว่าหมื่นพจน์อย่ากดไว้	มิใช่คนอื่นไกลให้เร่งหมาย
ให้หาหลวงทรงพลมาเปรียบปราย	พอหายจะให้หายเสียในเรา
ข้าพเจ้าก็เสนอช่วยหนุนให้	ว่าพระไวยมิใช่จะรังเหยา
ชรอยแค้นเรื่องของจึ่งฟ้องเอา	พณหัวยิ้มเพราแล้วเดินไป
ข้าพเจ้ารีบหมายแต่บ่ายเย็น	โดยเห็นจะหาทันวันนี้ไม่
หลวงทรงพลพานซนไปเที่ยวไกล	ถ้าพอได้สดวกก็ยิ่งดี
แม้นมาถึงเมื่อไรจะไปบอก	อย่าเข้าออกเช้าเย็นเห็นบัดสี
ด้วยที่ศาลแขกพล่านทั้งตาปี	ชั่วดีจะระคนเข้าปนกัน
นั่นหายนี่หายวุ่นวายนัก	นี่ว่ารักเจ้าจอมถนอมขวัญ
แม้นจะคุมจะให้ซุ่มไว้โรงทัณฑ์	ธุระนั้นจะช่วยพระนาย เอย ฯ
ฯ ๒๒ คำ ฯ

หลวงทรงพล
๏ พอเวลาตวันบ่ายชายแสง
ฝึกม้าอยู่ที่น่าพลับพลาแดง	ดัดแปลงคนทำให้รำทวน
พอนายรองจ้องหมายมาสกิด	รับวินิจดูคดีถี่ถ้วน
พระนายไวยเจียวสิหวาน่าสำรวล	มาเล่นกันเมื่อจวนจะแก่ตาย
เสียแรงที่ชอบกันเปนไหน ๆ	ครั้นเคืองใจที่รักก็สูญหาย
นี่เนื้ออิจฉาใจใช่มากมาย	ดีร้ายตาจะลายลงเพราะคำ
ช่างไม่ถามไถ่ว่าประสารัก	มาฮึกฮักเบาจิตรผิดส่ำ
ทั้งว่าเห็นกายชายคล้ำดำ	คิดว่ากรำแดดต้องลอองมัว
มิรู้เที่ยวเก็บผิดคิดฟ้องกัน	ก็ไม่พรั่นสิ่งใดมิได้ชั่ว
สุดแต่ความจริงใจที่ในตัว	ถ้าใครชั่วก็จะกลิ้งลงกลางคัน
ถึงนายไวยหมายใจว่ามีทรัพย์	จะเข้ากับเสมียนเวรก็ไม่พรั่น
พณหัวยังกระจ่างในทางธรรม์	จึงชวนกันบ่าวไพร่ไปพรั่งพรู
ถึงบ้านกรมท่าน่าช่องกุฏ	เห็นหมื่นพจน์จับสมุดอ่านอยู่
เข้านั่งชิดแล้วสกิดว่าเอนดู	ช่วยแจ้งตูข้าข้อที่หมื่นไวย
อันเรื่องฟ้องแลสำเนาที่เขาหา	นั่นให้พี่หมื่นว่าด้วยฤๅไฉน
ซึ่งท้ายหมายในหมายที่ให้ไป	เปนว่าให้คืนของปรองดองกัน
เมื่อแต่โจทย์เขาหาว่าข้างเดียว	แต่ป่านนี้ฤๅเฉลียวเอาเปนมั่น
ถึงพยานในฟ้องสักสองพัน	เมื่อไม่ทันสืบถามกันสักครา
ระวังตัวกลัวเกรงด้วยความผิด	เขาคิดกันเปล่า ๆ เอามาว่า
นี่เล่าพี่ดอกจงมีเมตตา	ให้ทราบพระกรุณาไม่บังควร
จึงกระซิบว่าโคใหญ่ไปเกวียนดี	ของเรามีอยู่วัดหนังหลังสวน
ให้แต่ตรงคงคำในสำนวน	ผิดชอบตามกระบวนบุคคลพาล
ประมาทกันด้วยของสองสามสิ่ง	ผิดก็คุมกันกลิ้งอยู่กลางศาล
คือใครจะอาสาเปนพยาน	จะไม่เกรงนรการก็ตามใจ
แล้วชวนหมื่นพจนาดถ์อักษร	เราไปคอยเจ้าคุณก่อนก็พอได้
ตามแต่จะโปรดปรานประการใด	ก็ขึ้นไปคอยท่าเจ้าคุณ เอย ฯ
ฯ ๒๖ คำ ฯ

เจ้าพระยาพระคลัง (หน)
๏ หมื่นพจน์ตรึกคำที่ว่าขาน
แลดูหลวงทรงพลทำลนลาน	อาการนั้นเห็นพรั่นครั่นไป
หากปากแขงแต่งว่าแต่หน้าเฝื่อน	เหมือนเต่าเกลื่อนสมทบกลบรอยไข่
เอาโคเกียดเสียดบนเพราะจนใจ	จะจับว่าขึ้นก็ในจะแพ้ความ
เอนดูภักตร์รักที่ขี่ม้าทวน	งามกระบวนล่อแพนแล่นสนาม
เขาจะชวนกันยินร้ายว่าชายทราม	อย่าเลยนะจะปิดความไว้ดูที
ตริแล้วว่าเจ้าจอมหม่อมทรงพล	การสินบนนั้นอย่าพูดไม่พอที่
อันโลภะข้าก็ละเสียหลายปี	เมื่อก่อนกี้ก็ย่อมรู้ทั้งกรมการ
ถ้าลูกความผู้ใดทำใจแขง	ข้าจำตรากตรึงแห้งอยู่กับศาล
นี่แก่ไปกลัวไภยในนรการ	จะว่าขานโดยธรรม์ทุกวันไป
อันท้ายหมายปลายคำให้คืนของ	ทำนองรักดอกจึงแนะเนื้อความให้
เสมือนกล้องส่องทางให้เห็นไกล	จะแก้ไขอย่างไรก็ง่ายดาย
อันรอเรือเมื่อจวนไม่สวนทุ่น	ถ้าฉวยวุ่นสัตย์เสียซึ่งสินหมาย
ข้าช่วยชอบยังไม่ขอบใจสบาย	ไฉนนายจึงมาเปนได้เช่นนี้
เจรจาพลางทางชวนขึ้นหอนั่ง	เรานิ่งฟังเสียงทับกระจับปี่
ทั้งซอรับขับขานประสานดี	เรื่องนี้นางไห้พระนคร
ครั้นพระกรุณาจะใกล้หลับ	มักให้ขับนางกรายสายสมร
แล้วไปเรื่องมลายูคู่เพื่อนนอน	ถ้าจวนตื่นแล้วจึงย้อนมาทางใน
มโหรีน้อย ๆ ที่พึ่งหัด	แต่สันทัดเรื่องรู้เหมือนผู้ใหญ่
แล้วก็สั่งเสมียนรองทั้งสองไป	บอกพระไวยว่าจำเลยมาแล้ว เอย ฯ
ฯ ๑๘ คำ ฯ

จมื่นไวยวรนารถ
๏ เวลานาฬิกาห้าโมงหมาย
อาบน้ำชำระสกนธ์กาย	ตามสบายเหมือนเคยทุกวันวาร
ก็แต่งกายชายจากเคหา	ตั้งใจจะเข้ามาพระราชฐาน
พอนายรองมาแจ้งแสดงการ	ว่าท่านหมื่นพจน์ใช้มา
บัดนี้นายหลวงทรงพลราช	ซึ่งต้องพิฆาฏในข้อหา
แต่ซนตามเธอเปนสามเวลา	พึ่งจะได้ตัวมาในวันนี้
ก็รีบเดินสาวเท้ามาโดยด่วน	พอถึงจวนได้ยินเสียงกระจับปี่
ประสานซอขับท่อมโหรี	ล้วนสัตรีน้อย ๆ เสนาะกรรณ
ให้ปลื้มใจนั่งไหว้วาศนา	สารพัดประกอบมาทุกสิ่งสรรพ์
จิตรกระจ่างเปนทางตราชูธรรม์	ใครหันมาสำนักก็เย็นใจ
แลเห็นจำเลยกับหมื่นพจน์	ปากจดพูดกันจ้อบนหอใหญ่
ก็รอรั้งนั่งอยู่แต่ไกลไกล	แต่ใจนั้นขัดใจเต็มที
คิดจะถามเอาความที่เจรจา	ก็เกรงจะว่าเปนคนจู้จี้
จะด่วนตายก่อนไข้ก็ไม่ดี	เปนไรมีจะได้เห็นกัน
เหม่ท่านเจ้าจอมกรมม้า	ดีร้ายหน้าจะหม่นไม่มีขวัญ
ช่างแสนรู้หมายมาสู้กรมธรรม์	ชั่วดีจะรู้กันไม่ทันเย็น
แต่พอพณหัวท่านออกมา	ฟ้าจะผ่าอย่างไรจะได้เห็น
ที่ใครชั่วจะเปนตัวดำกระเด็น	นั่งเขม้นคอยท่าเจ้าคุณ เอย ฯ
ฯ ๑๘ คำ ฯ

พระยามหานุภาพ
๏ สาราของพระยามหานุภาพ
ขอประคองกรวางมาต่างกราบ	ทราบพระกรุณาตระลาการ
ก็ยินดีด้วยเปนที่พำนักพัก	เจริญรักยังไม่วายหายสมาน
แต่ครั้งนี้มีธุระมาพะพาน	ขอประทานพึ่งบุญพระคุณชู
ช่วยดับเข็ญอย่าให้หมองทั้งสองข้าง	บันเทาทางทุจริตที่ผิดหู
เขาร้องฟ้องกันอย่างไรก็ไม่รู้	ต่อได้ดูหมายแสดงจึงแจ้งการ
ถ้าแรกรู้ฤๅจะทักช่วยหักห้าม	นี่เกิดความด้วยกำลังอหังหาญ
จะชิงคมกันด้วยลมลำพองพาล	ไม่ตริการรอบคอบคดีดี
เมื่อคราวรักเขาสิร่วมอารมณ์ถนอม	ดังจะเปลี่ยนหน้าปลอมเกษมศรี
เมื่อคราวร้างฤๅมาห่างกันเต็มที	ไม่พอที่จะให้ชื่อเขาฦๅพาล
จะมาหมองในคลองอุปวาท	เหมือนเอาอายลงไปสาดไว้กลางศาล
กว่าจะสิ้นกลิ่นว่าก็ช้านาน	ทั้งจะพานพวกพ้องให้หมองมัว
ถึงไม่ร้ายเขาจะส่ายชื่อชี้	มิพอที่จะให้ติก็ต้องชั่ว
ถ้าแม้นใครแพลงข้างก็ขวางตัว	จะชูชั่วไว้ให้ชื่อเขาฦๅชา
ข้างทรงพลเล่าก็หลานมาพานอก	แสนวิตกหมื่นไวยก็หนักหนา
เสน่ห์นานด้วยเปนหลานของเมียมา	ข้างฝ่ายย่าเล่าก็อุปการกัน
เมื่อสองหลานจะมารานกันดังนี้	หารู้ที่จะเข้าข้างใครนั่น
ก็ตามความเขาจะว่าประสากัน	จะเดียดฉันผิดพลั้งก็ช่างความ
แต่ว่าญาติแล้วขอฝากพระคุณด้วย	พอพึ่งปรีชาช่วยที่ไถ่ถาม
พระกรุณาเปนตราชูงาม	จงไว้นามไว้หน้าด้วยเถิด เอย ฯ
ฯ ๒๐ คำ ฯ

เจ้าพระยาพระคลัง (หน)
๏ เห็นกระดาษประหลาดจิตรคิดว่าหมาย
ต่ออ่านดูรู้ว่าบทซึ่งบรรยาย	ก็ยิ้มพรายว่ามิใช่หาไหนมา
นี่แน่เจ้าพระยามหานุภาพ	อย่าทำกราบทีเปนเกรงวาศนา
เราชอบกันก่อนไรก็ไปมา	ได้บากหน้าแล้วไม่ละธุระนาย
อนิจาข้าพึ่งแจ้งก็ใจหวาด	ว่าเจ้าจอมร่วมญาติทั้งสองฝ่าย
เออไฉนไม่ช่วยปิดให้มิดอาย	จะมาส่ายไส้รั่วให้มัวมอม
ถ้าใครพล้ำเห็นจะดำไม่พ้นภักตร์	ดังหมึกสักติดกายเปนลายหย่อม
เขาจะฦๅฉาวศาลหลานเจ้าจอม	จะแก้มอมกว่าจะหายก็หลายปราณ
ข้าเมตตาจึงช่วยเตือนสติให้	เปนผู้ใหญ่จำพยุงผดุงหลาน
ก็ย่อมแจ้งอยู่แก่ใจในนิทาน	เหมือนพระผ่านกาหลังพิไชยควร
เมื่อหย้าหรันปันหยียุทธนา	โกลายิ่งกว่านี้สักร้อยส่วน
พระยังดับดีไปได้ทั้งมวญ	เออก็ควรฤๅที่ว่าช่างใคร
เมื่อตั้งอุเบกขาฌานญาณพรหม	ไยมิสร้างอาศรมอยู่ป่าใหญ่
มาเปนห่วงอยู่ด้วยบ่วงประการใด	จึงบ่ายภักตร์ฝักใฝ่ที่ในความ
โจทย์จำเลยข้าหามาพร้อมอยู่	จะเกลี่ยดูยังไม่ควรให้ไถ่ถาม
พอแล้วจะให้แล้วไม่ลุกลาม	จะไว้นามไว้หน้าอยู่ดอก เอย ฯ
ฯ ๑๖ คำ ฯ

เจ้าพระยาพระคลัง (หน)
๏ นิ่งฟังกังวานประสานเสียง
ไพเราะห์เสนาะใจในจำเรียง	เมียงม่อยผอยหลับแล้วลืมตา
เคลิ้ม ๆ เปนนิมิตรว่ามีงู	กับตุดตู่ไต่ร้องที่ริมฝา
มาปะกันก็เข้าพันเอากายา	ตุ๊กแกอ้าปากร้องขึ้นสองที
งูสอดลอดทลวงเข้าล้วงไส้	คว้าควักสิ่งไรไม่รู้ที่
แล้วมีชายเดินกรายถือไม้รี	มาทำทีเหมือนจะตีให้เลิกกัน
แล้วไฉนไม่ห้ามคำรามอยู่	ดูดูแล้วก็เบือนศีศะผัน
พอพลิกกายแจ่มหน้าขึ้นมาพลัน	รู้ว่าฝันนึกอนาถประหลาดใจ
อันตุ๊กแกงูเขียวเกี่ยวกระหวัด	จะวิบัติความอื่นหาเปนไม่
ดีร้ายนายทรงพลกับหมื่นไวย	จะแก้เกี้ยวกันไปมิใช่น้อย
ที่ชายยืนถือไม้แล้วไม่ห้าม	ขู่คำรามดังเอาไฟมาใส่ฝอย
จะเปนพระยามหานุภาพผู้ใจลอย	มาคอยฝากบากหน้าไว้เอาที
เห็นแท้ในกระแสสุบินสิ้น	จึงออกอาบวารินเกษมศรี
ทาแป้งแต่งสกนธ์ระคนดี	นุ่งหยี่น่าดอกไม้แล้วไคลคลา
ออกประตูเห็นคู่โจทย์จำเลย	ทำเดินเฉยนั่งลงที่ตรงหน้า
จึงทักทายว่าพนายทั้งสองมา	ดีแล้วข้าจะว่าให้เจ้าฟัง
คำบุราณท่านว่าถ้าคบมิตร	ถนอมจิตรไว้ข้างวางเสียหลัง
เปนไมตรีดีกว่าจะเกลียดชัง	จงยั้งอย่าชุลมุนทารุณใจ
นี่แน่นายเจ้ารักกันสุดรัก	ดังจะปลอมเปลี่ยนภักตร์พิศมัย
ข้าฟังดูก็ให้เสียวเฉลียวใจ	น้อยฤๅช่างรักใคร่ไม่เคืองกัน
ไม่น่าฟ้องด้วยของแต่พาเหียร	ให้เปนเสี้ยนเสียความเกษมสันต์
จะใคร่ขอเลิกฟ้องปรองดองกัน	ให้คงพันธุมิตรสนิทใจ
ประหนึ่งถ้ามิลงจะคงว่า	แต่อัชฌาอย่าให้เสียถึงสินไหม
ถ้าทรงพลได้ยืมของ ๆ หมื่นไวย	ก็คืนให้เสียให้ปรกติดี
ข้างหมื่นไวยไม่เสียของแต่หมองอื่น	ข้าวานคืนถอนฟ้องอย่าจู้จี้
จงรักกันเหมือนเมื่อวันที่เคยดี	กระนี้เถิดฤๅกระไรทั้งสองนาย
เอนดูภักตร์รักเจ้าเราจึงห้าม	มานะความมักชักให้ฉิบหาย
เจ้าทั้งสองก็ก้องปรีชาชาย	จงคิดระคายตรึกดูให้ดี เอย ฯ
ฯ ๒๘ คำ ฯ

จมื่นไวยวรนารถ
๏ ได้ทราบความตามคำพิพากษา
เห็นสุจริตโดยจิตรกรุณา	เปนอุเบกษาพร้อมจตุพรหม
จึงกราบเรียนประนมน้อมสนอง	ซึ่งโปรดประคองพระคุณก็ควรผม
อันความสัตย์สุจริตในอารมณ์	ข้าพเจ้ากับเจ้ากรมอัศดร
ก็เปนข้าราชการสมานภักตร์	ซ้ำรักชอบอัชฌามาแต่ก่อน
ใช่จะแกล้งแต่งลมนิยมกลอน	มาแค่นค่อนเศกใส่เมื่อไรมี
อันความจริงสิ่งของที่กล่าวหา	ล้วนสัจจาสุจริตไม่ใส่สี
ไม่เล่นลำเที่ยวทำแต่พาที	ให้ราคีหมางมิตรสนิทใน
ใช่จะแสร้งแต่งคำแต่พาเหียร	ให้เปนเสี้ยนสูญมิตรพิศมัย
รักมิตรถนอมจิตรก็สุดใจ	หวังมิให้หมองหมางระคางคาย
แต่ทวงถามมาด้วยความสิ่งของ	จะต้องการว่าอยู่ฤๅหักหาย
ก็แชเชือนเบือนบิดบรรยาย	เปนปีปลายแล้วยังไม่ได้จริง
ครั้นเตือน ๆ ดูเหมือนจะเยื้อนรับ	แล้วก็กลับกล่าวเกี่ยงเถียงทุกสิ่ง
เห็นน้อยภักตร์แกล้งชักแชประวิง	กลอกกลิ้งลวงเล่นเปนอัตรา
จึงเจ็บใจจนต้องมาขึ้นศาล	ก็คิดความอัประมาณนักหนา
อดสูชายที่ไม่แจ้งกิจจา	จะพาลพาประมาทหมิ่นว่าหมอความ
แต่จนใจด้วยแทงวัวก็มุ่งผาก	ได้บากรักมาเริ่มกลางสนาม
เหมือนส่ายไส้ให้กาตอมตาม	จะไว้งามไว้ชื่อให้ฦๅชาย
ใครชั่วจะชี้ชั่วออกให้เห็น	จะเอาเส้นหมึกซ้ำประจำหมาย
ให้หนำจิตรที่ไม่ออมถนอมอาย	จะรื้อร้ายออกให้แจ้งประจักษ์ใจ
ซึ่งพระกรุณาเจ้าตัดสิน	ก็ทราบสิ้นในกระแสไม่สงไสย
เพราะโปรดศักดิ์รักหน้าด้วยอาไลย	จะมิให้ยากยับอัประมาณ
จึงเลิกฟ้องให้ปรองดองกันคงมิตร	บำรุงจิตรเจริญรักสมัคสมาน
จะปรนิบัติมิให้ขัดเคืองรำคาญ	ขอประทานฝากชีวิตรไว้ใต้ท้าว
แต่ความว่าตกมาถึงสองศาล	จนพวกพาลเล่าอื้อระบือฉาว
ครั้นนิ่งยอมเห็นจะมอมไม่หมดคาว	ที่ใต้ท้าวจะขอแจ้งแต่สัจจา
ซึ่งจะให้คืนของที่ข้องค้าง	จะให้บ้างฤๅมิให้ก็ไม่ว่า
ทั้งนี้ตามแต่มีเมตตา	จะให้เคืองพระกรุณาไม่บังควร
แล้วเบือนหน้าชายตาดูจำเลย	เห็นทำเฉยเชิงผิดก็คิดสรวล
จะใคร่พูดดูสักคำฟังสำนวน	ให้ประจักษ์ในกระบวนบุคคลพาล
ก็จะเคืองใต้เท้าพระกรุณา	จะติว่าเปนคนอหังหาญ
ค่อยเสงี่ยมเจียมใจให้ควรการ	กราบกรานคอยสดับคดี เอย ฯ
ฯ ๓๒ คำ ฯ

หลวงทรงพล
๏ เงี่ยฟังมโหรีอยู่ที่หอ
เห็นหมื่นไวยมาที่นั่นให้ตันฅอ	เจ้าโจทย์ใหญ่กวนก่อเนื้อความโกง
ไฉนใจช่างไม่ดีมีแต่ปด	รูปร่างก็หมดจดโอ่โถง
ช่างไม่คิดอนิจจังยังแต่โครง	สักหน่อยจักเข้าโลงไปตามกัน
ดูกิริยาจะใคร่พลอดเห็นขอดคิ้ว	ใจขี้ริ้วราวกับยักษ์มักกระสัน
เดชะบุญให้ได้คุมสักสามวัน	จะยั่วเย้าเอาให้หันเปนปั่นไบ
พอเห็นเจ้าคุณออกมานั่งไม่ทันราบ	กราบกราบด้วยใจภักดิ์รักใคร่
หมอบเยื้องชำเลืองดูพระนายไวย	คอยฟังไนยที่รำพรรณทุกอันมา
ครั้นถึงข้อยืมของขอให้คืน	ดูหมื่นไวยเหมือนจะชื่นรื่นร่า
ถึงข้อไม่เสียของหมองวิญญา	เมื่อปะตาอาการพานสเทิน
อกแดงตาคร่ำดำขอบเนตร	สังเกตดูกิริยาอัชฌาเขิน
ครั้นจะแย้มยิ้มบ้างระคางเกิน	ต้องกลั้นเมินเสงี่ยมเจียมฟัง
เห็นเสร็จความพอควรจึงทวนสนอง	กระผมของก็ไว้ค้างวางสันหลัง
อารมณ์เธอพานดุมุทลุดัง	มักฟังคำคนที่คนพาล
ครั้งนี้ไม่ถอยหลังเธอตั้งก่อ	ดีฉันเห็นผู้ต่อก็จำสาน
ถึงคดีในหาท่าประจาน	ก็แจ้งการตระหนักประจักษ์ใจ
ล้วนใส่สร้อยแกมก่อในข้อคิด	สัปติดจะมีจริงก็หาไม่
เหมือนปืนกาเครื่องชาที่ยืมไป	นี่ได้ให้เงินซื้อถึงมือนาย
ใช่แต่สองต่อสองใครไม่รู้	ผู้มีชื่อแจ้งอยู่มากหลาย
ถึงม้าผ่านที่ท่านกรมวังตาย	บาญชีจดกฎหมายไว้หลายบาญ
อันสิ่งของทั้งนั้นนั่นใส่สร้อย	ดาบด้อยเปล่า ๆ มาว่าขาน
เกล้าผมมีเหลือใช้ไม่ต้องการ	ครั้งนานสงขลาเก่าลาวพวน
เหมือนพายคิ้วคาดลวดพึ่งได้ยิน	หลายแผ่นดินจนกระทั่งมาตั้งสวน
นี่หากต่อใต้เท้าไม่บังควร	ถ้าที่อื่นจะสำรวลเล่นสักฮา
ความเกรงบารมีเปนที่ล้น	ให้อั้นอ้นโดยจริงทุกสิ่งว่า
ซึ่งโปรดให้คืนรักสมัคษมา	จะรับใส่เกษาไว้ครั้งเดียว
อันพระคุณนี้ล้นพ้นประมาณ	ว่าขานประนอมหน่วงเหนี่ยว
สุดจะสมสมานประสานเกลียว	ต่างจะคลายหายเหี่ยวเข้าคืนแล
เหมือนถ้วยโถแตกร้าวเอากาวติด	ถึงสนิทถ้าเขม้นก็เห็นแผล
ตามแต่ดำริห์บั่นผ่อนผันแปร	โปรดแก้แต่ให้พ้นอาย เอย ฯ
ฯ ๓๐ คำ ฯ
ประชุมเพลงยาวสุภาพ
พระราชนิพนธ์ พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระอรรคชายาเธอ ฯ กรมขุนสุทธาสินีนาฎ โปรดให้พิมพ์ เมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๔๖๘ พิมพ์ที่โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร
อธิบาย
เพลงยาวสังวาส พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จ ฯ​ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวมีอยู่หลายบท พิมพ์แล้วบ้าง ยังไม่ได้พิมพ์บ้าง ได้รวบรวมพิมพ์แต่ในพวกเพลงยาวกลบทและกลอักษร ซึ่งทรงพระราชนิพนธ์สำหรับจารึกที่วัดพระเชตุพน แต่เพลงยาวสุภาพยังมิได้เคยรวบรวมพิมพ์ จึงรวบรวมบรรดาที่มีฉบับอยู่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ เพลงยาวตั้งแต่บทที่ ๑ จนบทที่ ๖ ทรงพระราชนิพนธ์แต่ยังเปนกรมอยู่ในรัชกาลที่ ๒ เพลงยาวปลงสังขาร บทที่ ๗ ทรงพระราชนิพนธ์เมื่อเสวยราชย์แล้ว กรมหลวงวรเสรฐสุดาทรงจำไว้ได้ ได้เขียนถวายพระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กับโคลงพระนิพนธ์ของท่านเองด้วยบท ๑ เพลงยาวบทที่ ๘ มิใช่พระราชนิพนธ์ แต่มักเข้าใจความส่วน ๑ ของเพลงยาวบทนี้ว่าเปนพระราชนิพนธ์ พึงมาพบว่าเปนสำนวนผู้อื่น จึงเอาพิมพ์ไว้ให้ปรากฎทั้งหมด
ด.ร.
ประชุมเพลงยาวสุภาพ
พระราชนิพนธ์ พระบาทสมเด็จ ฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
บทที่ ๑
๏ สารสัญญาว่าไว้อย่าใหลหลง
ดังจดหมายบันทึกจารึกรง	ให้สองคงคำสัตย์ปัฏิญาณ
ถึงมาดแม้นนานไปใครได้ปลื้ม	ก็อย่าลืมเรื่องรักสมัคสมาน
ที่จริงใจนั้นจะให้จิรังกาล	จึงสู้หาญหักสวาทในราชทัณฑ์
ไม่เกรงผิดคิดอายเสียดายพักตร์	เพราะว่ารักจะใคร่ร่วมภิรมย์ขวัญ
เศร้าฤทัยมิได้ชื่นสักคืนวัน	แสนกระศัลย์โศกสมรอาวรณ์ครวญ
ครั้นคิดยามเมื่อได้ยลวิมลโฉม	ยิ่งเศร้าโทมนัสร่ำแต่กำศรวญ
ไม่วายตรึกนึกถึงคนึงนวล	โอ้ประมวญเหมือนหนึ่งอุนากรรณ
ได้ภิเปรยเชยชิดสนิทแนบ	จนอิงแอบเนื้อน้องประคองขวัญ
แต่จำจนจึงต้องขัดที่อัศจรรย์	ก็อย่างกันกับอกวิตกกรอม
ถึงจะมีอิสัตรีเปนที่ชื่น	ก็ไม่รื่นเหมือนกลิ่นประทิ่นหอม
ยิ่งคิดยิ่งกำสรดแต่อดออม	สู้ถนอมใจฝืนทำชื่นพักตร์
อันรสสลาซองยังปองถวิล	ครั้นคืนกินสลาพานต้องหาญหัก
ให้รนร้อนรุมอุราหนักหนานัก	เพราะว่ารักมิได้สมอารมณ์ปอง
จะเปรียบปรายเล่าก็คล้ายอุเซนสวาท	เขาองอาจไปภิรมย์ประสมสอง
ทุกราตรีสนิทแนบแอบประคอง	ถึงเจ็ดปีป่วยปองประคองเชย
จนเขาจับตัวได้ให้สังหาร	ไม่วายปราณก็ได้ร่วมเรียงเขนย
ช่างอดความเสน่ห์ได้กระไรเลย	นิจจาเอ๋ยอกเรียมก็เทียมนิทาน
ถึงจะต้องโพยภัยก็ไม่ว่า	แต่ขอให้ได้สุดามาสมสมาน
จะสู้รักษาสัตย์ปัฏิญาณ	ทนทานทุกข์เทวษเจตนา
อันร้างนางก็พอห่างอารมณ์หัก	แต่ทนรักนี้เห็นสุดต้องมุสา
อย่าเคืองเลยเครื่องเคยเปนธรรมดา	ใช่จะว่าล่อเล่นเช่นชายพาล
แม้นน้องเห็นใจบ้างจะยังชั่ว	ไหนจะกลัวความฉาวแลร้าวฉาน
ไหนจะผิดด้วยคิดมิควรการ	ไหนจะทานทนรักสลักทรวง
เปนหลายทุกข์เข้าประทะอุระพี่	เพียงจะตีตนตายให้หายห่วง
ถึงกระนั้นแล้วยังเห็นว่าแกล้งลวง	มิควรหน่วงก็มาเหนี่ยวให้เหี่ยวใจ
นี่แน่มิตร์เจ้าจงคิดถึงคำพร้อง	แม้นได้ช่องเกลือกจะติดที่พิสมัย
เหมือนแกล้งพี่จะให้มีแต่กรมฤทัย	ด้วยจะใคร่เชยชิดเปนนิจกาล
กำหนดในสามเดือนพี่เตือนสมร	ขอเชิญจรจากคู่ไปสู่สถาน
อย่าลืมเลยเฉยเพลินให้เนิ่นนาน	อย่ากลับพาลกลับภ้อกันพอแรง
อกเอ๋ยเมื่อเคยเห็นเช่นประจักษ์	อันรักพ้องสองรักนี้มักแสลง
ครั้นคิดคืนคำสัตย์ก็ดัดแปลง	จึงแสดงรักร้อนไว้สอนใจ
แม้นชาตินี้ไม่เสร็จสมอารมณ์มาด	จะขอปองครองสวาทในชาติใหม่
จะพากเพียรไปกระนั้นคุ้งบรรไลย	กว่าจะได้สมคิดเหมือนจิตต์จง
เมื่อไรน้ำบางกอกแห้งเปนแปลงปลัก	อันความรักจึงจะเชือนเลือนหลง
แม้นชายใดได้เปนคู่ครองอนงค์	นั่นและคงขาดสวาทชาตินี้เอย ฯ
บทที่ ๒
๏ เปนน่าแค้นแสนวิตกโอ้อกเอ๋ย
ช่างระกำช้ำฤทัยกระไรเลย	ก็ย่อมเคยหรือไม่เข็ดขยาดความ
นี่ควรคิดพิสมัยอย่างไรหนอ	ก็ได้ขอเสียแล้วใจที่ไม่ขาม
ยังแค่นขืนฝืนพักตร์ไปรักงาม	พยายามอย่างนี้ชะดีจริง
แต่ยังเยาว์สิเขลาปัญญาคิด	ได้คลั่งจิตต์จนเขาเยาะก็เพราะหญิง
ต้องหักห่างทางเสน่ห์ประเวประวิง	จนสู้นิ่งเกรียมกรมระทมใจ
อนิจจาอกเอ๋ยเมื่อเคยเจ็บ	อันแผลเล็บยังอยู่นิดหาคิดไม่
ต่อการเกินจึงได้เหินห่างอาไลย	ยังอายใจอายหน้าระอารัก
สงสารใจเมื่อยามครวญรัญจวนหา	แล้วชังใจหนอที่กล้าเข้าหาญหัก
เสียดายเพียรที่อุส่าห์สาพิภักดิ์	น่าแค้นนักหนอใจยังไม่เจียม
เออก็เปนชายชาติฉลาดเฉลียว	แต่ครั้งเดียวก็ควรจำไม่งำเสงี่ยม
นี่กระไรมิได้จักกระดี้กระเดียม	แต่เวียนเลียมเล่นไฟแพ้ภัยตัว
ใช่จะขัดสัตรีเปนที่ชื่น	นี่สิ้นอื่นแล้วหรือไรน่าใคร่หัว
จะเอาแต่ใจรักเข้าหักกลัว	เหมือนชายชั่วใช่ชาติปราชญ์ปรีชา
แต่นางหนึ่งพึ่งจะคลายกำสรดเศร้า	มาซ้ำเข้าเปนสองสามเอองามหน้า
รู้ว่าขมก็ยิ่งหวานพานทยา	เหมือนร้อนมาไม่อาบน้ำซ้ำผิงไฟ
เมื่อยังทานทุกข์ทนกมลหมอง	ด้วยที่ปองไม่สมคิดรื้อติดใหม่
เปนสองร้อนแรมรึงตรึงฤทัย	ชะกระไรใจเอ๋ยชเลยลาม
มีแต่ตรอมออมไว้อาไลยคิด	อยู่เปนนิตย์ก็เพราะใจไม่ฟังห้าม
ที่เห็นได้สิมิไปพยายาม	มามูมมามมุ่งสมัคไม่รักกาย
แม้นมาดสวาทอื่นจะชื่นบ้าง	ไม่เมินหมางแล้วคงสมอารมณ์หมาย
นี่ยิ่งรักก็ยิ่งจักจะดิ้นตาย	ได้แต่อายกับแต่ออมกรอมใจเอง
ก็ยังแต่จะเหมือนเช่นครั้งเปนไข้	เห็นนานไปคงเขาเยาะไม่เหมาะเหมง
จงเวียนสอนใจตัวให้กลัวเกรง	เปนนักเลงสิเสียได้ไม่รู้ที
ดั่งหนามเหน็บเจ็บยอกอยู่ในอก	ความวิตกก็อย่างกันกับปันหยี
เมื่อจำจากจินตหราไปราวี	พระก็มีแต่กำสรดสลดใจ
ครั้นปองนุชบุษบาหนึ่งหรัดเล่า	ก็ซ้ำเศร้าโศกนักเพียงตักษัย
จึงคิดการหาญหักลักนางไป	ได้ชื่นฤทัยสมน้องสองราตรี
เวรวิบัติให้พลัดพรากจากสมร	สู้สัญจรแสวงหายาหยี
ทุกค่ำเช้าเกรียมกรมไม่สมประดี	จนเข้าบุรีกาหลังตั้งแต่กรอม
ยังซ้ำไปเสนหาธิดาปะหมัน	ก็โศกศัลย์จนผิดรูปซูบผอม
ก็อย่างกันกับวิตกในอกออม	พึ่งคลายกรอมด้วยเพราะแหนงแคลงใจ
ควรหรือช่างกล้าเข้าฝ่ารัก	ก็ทุกข์นักหนักจิตต์ด้วยพิสมัย
ถึงได้เชยก็พอชื่นรื้อคืนไกล	ก็เศร้าใจอยู่ทุกวันเพราะรัญจวน
ยังมิหนำซ้ำหาญในการสวาท	มาหมายมาดกนิษฐ์น้องประคองสงวน
เปนสองทุกข์สองเศร้าเข้าประมวญ	เออนี่ควรแล้วหรือใจช่างไม่คิด
เอาแต่รักแลออกตั้งเปนดั้งหน้า	ยิ่งกว่าว่ายังเด็กกระจิหริด
เห็นไม่สมอารมณ์ปองทั้งสองมิตร์	อันชอบผิดก็ได้รู้ไว้เต็มใจ
แต่คำบุราณท่านว่าอุส่าห์ตรึก	จะสมนึกมั่นคงอย่าสงสัย
จึงจะสู้ทุกข์กรอมออมฤทัย	เพียรไปอิกสักครั้งเช่นหลังเอย ฯ
บทที่ ๓
๏ แสนเทวษถวิลถึงคนึงสมร
ให้ด่าวดิ้นวิญญาด้วยอาวรณ์	จะนั่งนอนถอนฤทัยไม่รู้วาย
ครั้นคิดความเมื่อยามรื่นก็ชื่นจิตต์	ครั้นคืนคิดข้างโพยภัยก็ใจหาย
อุราร้อนรุมสวาทไม่คลาดคลาย	แต่ไกลสายสมรพี่ปิ่มปีเกิน
มิได้พานพบน้องสนองถ้อย	ต้องม้วนม่อยพักตรหมางระคางเขิน
เพราะเกรงความจึงต้องจำทำสเทิน	เห็นการเกินแล้วจึงก่อรังเกียจกัน
เมื่อแรกรักก็ได้ว่าสัญญามิตร	คงจะคิดให้เสร็จสมภิรมย์ขวัญ
ถึงฉาวเรื่องก็จะรับในราชทัณฑ์	แต่อย่าหันเหิรห่างระคางเคือง
พี่อุส่าห์เพียรพากสู้ยากจิตต์	เห็นชอบผิดจึงภิปรายขยายเรื่อง
ก็รับรวยว่าจะช่วยทุกข์ประเทือง	ค่อยปลดเปลื้องร้อนฤทัยตั้งใจเตือน
พอเปนเคราะห์เพราะเวรสร้างแต่ปางหลัง	ความชอบลับกลับชังจึงกลายเกลื่อน
ทั้งต้องเมินหมางเมียงเบี่ยงเบือน	เห็นความเชือนก็กลับช้ำระกำใจ
โอ้อกเอ๋ยอนิจจาน่าสงสาร	แต่ก่อนกาลเราได้ทำกรรมไฉน
เคยพรากสัตว์ให้พลัดกันหรือฉันใด	จึงเปนไปได้ดั่งนี้เพื่อมีกรรม
เมื่อจวนเสร็จสมปองประคองชื่น	หรือคงคืนมาได้ทุกข์ถึงความขำ
สารพัดจะเปนพิษจนผิดระยำ	ทุกเช้าค่ำมีแต่กรอมออมอาลัย
ครั้งนี้นะชะช้าอิกสักนิด	ก็จะได้สมคิดที่พิสมัย
แต่นี้ตั้งแต่โศกวิโยคใจ	เหมือนหมายไม้สุดมือจะถือชม
จะเปรียบปรายคล้ายอิเหนาเยาวลักษณ์	เมื่อแรมรักร้อนฤทัยจะใคร่สม
แต่วันเห็นพระน้องนึกตรึกนิยม	จะนั่งนอนร้อนอารมณ์ไม่สมฤดี
วันไหว้พระบนกุหนุงก็มุ่งหมาย	ได้แนบกายกนิษฐายาหยี
เอาคำมั่นสัญญาพาที	มะดีหวีก็รับสัตย์ปัฏิญาณ
ว่าจะช่วยกว่าจะสมอารมณ์มุ่ง	ครั้นกลับกรุงก็แกล้งล่อแต่พอหวาน
แต่ตักเตือนเลื่อนผัดจนนัดการ	แล้วกลับรานรอนสวาทขาดอาลัย
พระยังหม่นหมองหมางไม่ห่างเหือด	ก็พ่างเลือดตากระเด็นจนเปนไข้
ประหนึ่งเรียมเกรียมกรมระทมใจ	จะพึ่งใครไม่หยั่งเห็นจะเปนการ
ยิ่งสลดฤทัยอาลัยรัก	ด้วยแหล่งหลักก็เปนคาวร้าวฉาน
สงสารน้องจะต้องทิ้งไว้นิ่งนาน	จะมีแต่ทานทนทุกข์ฉุกใจกรอม
โอ้อกเราสองรานิจจาเอ๋ย	ได้ชื่นเชยสามสี่ราตรีถนอม
ยังจำท่วงทีเคารพนบประนอม	อันกลิ่นหอมนั้นยังติดนาสารวย
แม้นเบื้องหน้าถ้าได้พบพานบ้าง	เจ้าอย่าหมางหมองเมินเขินขวย
อย่าลืมที่คำชอ้อนอ่อนรทวย	อย่าลืมสัตย์ซึ่งจะม้วยด้วยรักแรง
อันฝ่ายพี่นี้มิลืมถ้อยคำพร้อง	เปนความจริงสิ่งนี้น้องอย่านึกแหนง
แม้นแจ้งประจักษ์พจมาลในสารแสดง	เจ้าอย่าแพร่งพรายความไม่งามพักตร์
สงวนกายสายสมรไว้ก่อนนะเจ้า	ถ้าบุญเราคงจะได้สมานสมัค
ทุกวันนี้พี่คนึงถึงน้องนัก	อาลัยรักสมรมิตรเปนนิจเอย ฯ
บทที่ ๔
๏ หวังวิโยคโศกสร้อยละห้อยโหย
ได้เห็นกันเมื่อวันเสด็จโดย	เจ้าเซ็นโอยอกอ้อนอาดูรแด
ได้นัดนวลว่าจะชวนไปเปนเพื่อน	ยังอ้ำเอื้อนอยู่ไม่วางอารมณ์แน่
ถึงวันไปไปเตือนก็เชือนแช	ช่างคิดแก้ว่าจับไข้มาหลายวัน
ยิ่งถามเจ็บก็ยิ่งเจ็บนั้นสุดจิตต์	เห็นโรคผิดใจจริงทุกสิ่งสรรพ์
ยิ่งวอนว่าก็ยิ่งว่าไม่รักกัน	จะไปนั้นไม่ได้แล้วอย่าวอนชวน
พอขาดคำจำลาเจ้ามาบ้าน	เร่งทยานยวนใจให้โหยหวน
พอพานพบเพื่อนชายภิปรายชวน	ให้ดูขบวรแห่มาแล้วพาจร
ดาดาษด้วยราษฎรมี่	รัศมีเพลิงสว่างกระจ่างสมร
ประชาชายลอยชายกรายกร	เห็นเจ้าจรเจียนถือข้อมือชาย
ถามข่าวได้แต่ตาประสารัก	นี่ไข้หนักจริงหรือพึ่งรื้อหาย
จะใคร่เคียงเข้าไปถามเอาความชาย	เกรงจะกลายเปนวิวาทใช่ชาติพาล
เออก็ควรหรือจะชวนให้ชื่นรัก	ไม่คิดศักดิ์เลยว่าศักดิ์นั้นสมสถาน
รักจะทำก็อย่าทำทุราจาร	นี่สันดานหรือจึงดานฤดีเปน
ใช่ว่าชายนั้นจะเชยแต่พอชื่น	ไม่ขาดคืนไยจึงคืนมาให้เห็น
หรือจะลองดูที่คลองวารีเย็น	ถึงจะเปนก็ไม่เปนให้ลับตา
ได้เห็นใจแล้วที่ใจอาลัยนัก	ไม่เห็นรักพารักมาใส่หน้า
พอใจชมก็ได้ชมกิริยา	อันสัจจาสัตย์จริงทุกสิ่งแสดง
ถึงเสียรู้ก็ได้ดูประหลาทเนตร	หวังเทวษก็ได้เวทนาแหนง
ไม่แคลงใจทีนี้ใจจะจำแคลง	จะเอาเหล็กสักแทงไว้ดูรอย
มาดแม้นหญิงใดประไพพิศ	อย่าควรคิดเร่งคิดขยั้นถอย
จงเจียมใจอย่าเศร้าใจอาลัยลอย	อย่าน้อยใจใช่ชายจะหมิ่นชาย
นี่ถือเยี่ยงอย่างดุเหว่าหรือเยาวลักษณ์	จะไข่ให้กาฟักอย่าพักหมาย
เสียแรงรักไม่ควรรักจักเคลื่อนคลาย	แสนเสียดายเพียรพากสู้ยากเย็น
ชะกะไรเชื่อถ้อยชรอยจิตต์	ไหนจะย้อนซ้อนคิดไม่คิดเห็น
ถึงเสียชู้ก็ได้รู้เชิงชู้เร้น	ชื่อว่ามิตรมิดเม้นเช่นนี้เจียว
ประหนึ่งหงส์หลงเล่นชลาสินธุ์	มุจลินท์สระสนานไม่ดาลเฉลียว
เที่ยวซอกซนจนกาเข้ากลมเกลียว	ทั้งหนามเหนี่ยวเกี่ยวขนหล่นหลุดยับ
ก็ยังแต่จะรบัดผลัดขนใหม่	จะงามวิลัยคมขำดำขลับ
ถ้าใครโยนเหยื่อตรงก็คงรับ	จึงจะนับแล้วว่าหงส์นี้วงศ์กา
หรือใจหวังดั่งโฉมอนงค์นาฏ	กากีศรีวิลาสเสนหา
เมื่อหน่ายในกรุงกษัตริย์ภัศดา	จึงตามพญาเวนไตยไปฉิมพลี
ครั้นได้รู้รสภิรมย์สมสนิท	ก็เบื่อจิตต์จางรักในปักษี
พอเห็นนายนาฏกุเวนก็ยินดี	แสร้งทำทียียวนชักชวนเชย
ในเวลาทิวาวันคนธรรพ์สม	ปางปฐมยามครุฑร่วมเรียงเขนย
ไม่จางใจในรสสังวาสเลย	นิจจาเอ๋ยช่างมาเหมือนนิทานพาล
หรือจะเห็นดีแก่ใจอย่างไรอยู่	ก็ย่อมรู้อยู่ทีเดียวว่าเปรี้ยวหวาน
เมื่อมิเศร้าแล้วก็สรวลไม่ควรการ	แต่อย่าประจานพักตรน้องให้หมองนวล
ไม่รักตัวเลยว่าบัวบงกชรัตน	ในจังหวัดสินธุวงศ์ไว้จงสงวน
จะคลี่คลายขยายแย้มต่อยามควร	อรุณจวนจะส่องแสงจึงแบ่งบาน
มิได้เลือกเลยอุบลทุรนแบะ	ให้ร่านบุ้งมุ่งแทะเปนอาหาร
แมลงภู่นั้นว่ารู้รสสุมาลย์	ก็ควรบานกลีบรับสำหรับเชย
เออเมื่อกบหลบร้อนเข้าอาศรัย	จะแย้มให้กบกลั้วหรือบัวเอ๋ย
มาเลียนเล่นเช่นนี้ยังมิเคย	จะดมเตยต่างดอกรสสุคนธ์
เห็นว่าจะเปนแล้วกลับหาย	คล้ายคล้ายเหมือนจะชังแล้วยังฉงน
นี่เพราะรักร้อนร่านเหลือทานทน	จึงนิพนธ์สารแสดงมาแจ้งเอย ฯ
บทที่ ๕
๏ สารสัตย์สุจริตไม่คิดแหนง
เห็นแล้วที่ว่าจริงทุกสิ่งแสดง	ถึงมิแจ้งก็มาแจ้งว่ารักเรา
นี่ผีบอกดอกกระมังชาววังเอ๋ย	เห็นเชิงเชยผิดกระบวรสำนวนเจ้า
ดูแหลมความออกที่ถามคดีเดา	พี่มัวเมาเสน่ห์อยู่พึ่งรู้นาง
ก็น่าสรวลควรหรือน้องเปนสองพักตร์	ไม่ทันคิดเลยว่ารักจะเร็วหมาง
เมื่อหลายหูแล้วเขารู้เรื่องระคาง	หาไม่ร้างรักน้องให้หมองนวล
อย่าเสแสร้งแกล้งกล่าวให้ฉาวเรื่อง	ก็จะรื้อลือเลื่องเครื่องคนสรวล
เห็นสมศักดิ์สมนามทั้งงามกระบวร	เห็นสมควรที่เปนชาติเชื้อชาววัง
เห็นสมทั้งคารมรับช่างกลับกลอก	ดั่งระลอกกลิ้งกลบกระทบฝั่ง
เห็นสมคำสารพัดที่สัจจัง	นี่สมหวังแล้วสิเจ้าจึงเมามัน
เสียดายชื่นเมื่อยามเคยเชยสมร	เสียดายที่ทำชอ้อนให้รับขวัญ
เสียดายยศประดิพัทธจนอัศจรรย์	เสียดายชั้นเชิงกระบวรให้ยวนใจ
ยังไม่ทันจืดจางในทางเสน่ห์	สิกลับเร่ร่ายรักยักอย่างใหม่
ยิ่งดูก็ยิ่งเห็นยิ่งเปนไป	เอออะไรยังมาก่อให้ต่อความ
ไม่รู้หรือว่ารักพ้องเปนสองรัก	ไม่เห็นพักตรพี่หรือจึงรื้อถาม
พี่ติดเชยอยู่จึงชวดไปชมงาม	ใช่จะขามเคืองใจหาไม่เลย
ก็จริงแล้วที่ว่าพี่นี้มีมาก	เปนแต่หลากชมลองดอกน้องเอ๋ย
ที่มั่นหมายแลกลายไปเปนเตย	พี่จะเชยไปกระนั้นสักพันนาง
กว่าจะต้องอารมณ์เราช่างเย้ายั่ว	เช่นวันทองสองผัวเปนตัวอย่าง
จะถนอมแนบกายไม่วายวาง	ถึงขุนช้างจะชิงเชยไม่เฉยแช
ถ้าอุปมาก็เหมือนลำแม่น้ำใหญ่	ร่วมรับชลาลัยได้หลายกระแส
เปนที่จอดทอดสำเภาแลเรือแพ	ออกเซงแซ่ขวักไขว่ทั้งไปมา
คิดอย่างไรขึ้นหรือเจ้าจึงเดาถาม	จะสมทบกลบความพองามหน้า
น้อยหรือถ้อยคำมั่นที่สัญญา	จะต้องว่าเสียให้สิ้นสำนวนกลอน
แต่แรกเริ่มเดิมได้ภิรมย์รัก	ถนอมนักมิให้ขัดมนัสสมร
สุดแสนสวาทคำที่ร่ำชอ้อน	ให้พาจรปลอมประชาทุกราตรี
เมื่อครั้งฟังช้าหงส์ก็สงสัย	เหมือนโกรธขึ้งจึงมิไปด้วยพี่
พอเลื่อมรู้ข่าวระคายว่าร้ายดี	เขาบอกมี่ก็ไม่แหนงรแวงความ
เพราะเชื่อใจอยู่ว่าใจเจ้าจงรัก	เห็นเกินนักจึงมิได้ออกปากถาม
สู้แค่นขืนฝืนฝ่าพยายาม	แต่ติดตามพากเพียรเจียนขวบปี
แล้วยังซ้ำทำไถลมาให้เห็น	ว่าจะไปดูเจ้าเซ็นแล้วแสร้งหนี
ต่อตามพบจึงได้ล่วงรู้ท่วงที	ทำหลบลี้เมียงเมินสเทินอาย
นี่หากกล้าฝ่าเข้าไปทักถาม	จึงได้ความว่าเปนเนื้อในเชื้อสาย
ก็นึกอางขนางใจอยู่ไม่วาย	ด้วยเชิงชายนั้นสนิทผิดทำนอง
ครั้นชวนเชิญเดิรเล่นอย่างเช่นหลัง	ก็นิ่งนั่งเสียมิเยื้อนเหมือนหมางหมอง
จะให้สลาสิเคยเลือกก็เสือกซอง	แกล้งต้องลองก็สบัดว่าขัดใจ
แต่หลีกเลี่ยงเบี่ยงเบือนทำเชือนเฉย	เมื่อไม่เคยเลยเห็นผิดนี่คิดไฉน
เปนสองครั้งแล้วยังไม่สิ้นอาลัย	จนวันไปผ้าป่าเคยพาจร
ได้นัดแนะว่าจะแวะมารับเจ้า	อย่างไรเล่าเออไฉนจึงไปก่อน
ประหลาดใจหรือจะแค้นหรือแสนงอน	หรือจะซ้อนกลคิดปกปิดความ
จึงรีบเรือตามมามหานาค	ตั้งแต่ปากคลองเลี้ยวก็เที่ยวถาม
ได้กลิ่นร่ำอบอายก็พายตาม	จนพบงามฟังกลอนครึ่งท่อนฮา
ให้แซกเรือเข้าไปชิดแล้วพิศทั่ว	กำลังมัวอยู่เจียวหนอหัวร่อร่า
จึงกระแอมให้ประจักษ์เบือนพักตรมา	ได้ทัศนาหน้าพี่เปนที่อาย
ให้ถอยเรือเสียไม่ฟังละช่างหยาบ	พี่ก็ทราบเชิงเชือนในเงื่อนสาย
อุตส่าห์ฝ่าฝืนพักตรสู้ทักทาย	ไม่ภิปรายตอบคำทำมึนตึง
เมื่อรู้เช่นเห็นครบคำรบสาม	ซึ่งแหนงความมาแต่หลังพึ่งหยั่งถึง
คิดจะใคร่ฉาวชื่อให้ลืออึง	ก็เหมือนหนึ่งสาวไส้ให้กากิน
พี่สู้อดออมฤทัยอาลัยสวาท	เห็นว่าวาสนาสร้างค่อยห่างถวิล
นึกมานะในสันดานด้วยพาลทมิฬ	อันแผ่นดินจะไร้หญ้านั้นอย่าคิด
ซึ่งความขำล้ำลึกนั้นนึกไฉน	ก็แจ้งใจเสียแล้วเจ้าอย่าเฝ้าปิด
อันควันไฟใครห่อนจะงำมิด	พอรู้ฤทธิรักซ้อนอย่าย้อนรอย
นี่สิ้นปลื้มหรือจึงลืมอารมณ์ภ้อ	สิ้นอาลัยไฉนหนอจึงท้อถอย
เออก็ยังแต่จะเชิดให้เลิศลอย	พี่ก็คอยชมวาสนาอนงค์
ทุกวันนี้มีแต่ยิ้มกระหยิ่มจิตต์	ด้วยว่าคิดไว้ก็สมอารมณ์ประสงค์
ฝ่ายเจ้าเหล่าเหมวราพงศ์	จะมาลงหนองน้อยเร่งถอยคืน
คิดเสียใหม่ไปสถานที่ธารลึก	เล็บจะสึกสั้นซ้ำเพราะน้ำตื้น
จงบินร่อนกว่าจะอ่อนลงยั่งยืน	อย่าได้คืนคิดหวังความหลังเอย ฯ
บทที่ ๖
๏ คิดถึงแพรเลี่ยนแล้วเสียดายเหลือ
เปนฝีมือของหม่อมย้อมมะเกลือ	ได้ห่มสนิทแนบเนื้อมานมนาน
เจ้าแล่งเพลาะเลาะให้เมื่อไปทัพ	อุส่าห์หอบหิ้วกลับมาถึงบ้าน
ฝากไปอบพบมือคนจัณฑาล	นึกประจานคนจนไม่อนิจจา
เมื่อคราวดีสิ่งดีก็มีมั่ง	เมื่อคราวชังกะไรชังจนชั้นผ้า
ทำได้ดูเถิดไม่เวทนา	ถึงผุราก็ยังรักเพราะรอยกาย
นี่ผิดชอบเปนกะไรไฉนหนอ	จึงตั้งข้อเคืองแค้นไม่รู้หาย
ถ้าไปได้ก็จะไปให้ใกล้กาย	จะหยิกตีเสียให้ตายก็ตามบุญ
สงสารหน้าที่ไปพาให้ผ้าขาด	เหมือนตีวัวกระทบคราดคราวหันหุน
แม้นผ้าอยู่ก็เหมือนดูยังการุญ	จงตั้งทุนรักรักให้แรมคลาย
ถึงสิ้นผ้าไปก็ดียังมีเล็บ	ฉันกอดเก็บซ่อนไว้ยังไม่หาย
เมื่อทุกขระทมจะได้ชมไปต่างกาย	หรือจะซื้อเล่าจะขายให้เต็มแพง
เพราะว่าเปนสำคัญมั่นกว่าผ้า	ตามประสาภักดีไม่มีแหนง
นิจจาเอ๋ยทำเยียมิเสียแรง	เหมือนจะแกล้งให้อัปมานคน
เสียดายนักอนิจจาผ้าเพื่อนยาก	ได้ห่มตรากแดดน้ำกรำฟ้าฝน
แต่จะไปไหนนิดก็ติดตน	มิให้คนอื่นต้องถึงสองเลย
เมื่อยามนอนก็เอาห่มชมถนอม	ยังหวนหอมกลิ่นอายไม่หายระเหย
เหมือนจะนำความสนิทให้คิดเคย	ถึงคราวช้ำก็ได้เชยเพราะชูใจ
ทีนี้สาบสูญแน่แล้วแพรดำ	จะระยำย่อยยับเปนไฉน
จะถ่วงน้ำหรือเจ้าจะเผาไฟ	กรรมอะไรของข้ามาตามทัน
ที่ให้ไปนั้นด้วยใจสุจริต	คิดจะให้ดูผ้าต่างหน้าฉัน
ตามประสายากใจที่ไกลกัน	ไม่สำคัญว่าจะคิดเคืองระคาย
เห็นเปลี่ยนผ้ามาให้ห่มสมคิด	หรือจะผิดที่ของหม่อมนั้นหอมหาย
จึงตอบแทนทำได้จะให้อาย	อนิจจาน่าเสียดายแพรดำเอย ฯ ๒๔ คำ ฯ
บทที่ ๗
๏ สงสารตัวกลัวภัยในเบ็ญจขันธ์
เปนที่เกิดทุกข์เทวษเภทภยัน	ทั้งโรคันอันตรายระคายเคือง
นักปราชญ์ปรีชาชาญย่อมหาญหัก	มิได้รักรูปชีวิตสู้ปลิดเปลื้อง
เจริญเรียนวิปัสนาปัญญาเรือง	บันลุเมืองอมรโมกข์ศิวาลัย
นิจจาเอ๋ยกระไรเลยโอ้เบ็ญจขันธ์	จะผูกพันตรากตรึงไปถึงไหน
ยามนอนก็ได้นอนสักอึดใจ	ควรหรือไม่เห็นว่าขันธ์นั้นมิดี
ยังจะหลงหมักหมมด้วยสมบัติ	ไม่หลีกละสละสลัดเอาตัวหนี
อันบาปมิตรสนิทต่อหน้าทั้งตาปี	จะยินดีก็แต่ได้สมใจนึก
บุราณท่านย่อมว่าปัญญาปราชญ์	ควรฉลาดในทำนองจะตรองตรึก
ฉันใดจะได้ผลธรรมอันล้ำลึก	จงรู้สึกสติตรองสอดส่องความ
ถึงจะเรืองด้วยบุญเดชาก็อย่าประมาท	ยุงกัดดังมัจจุราชไม่เกรงขาม
แม้นตื่นอยู่จะดูเล่นให้เห็นงาม	ถ้าหลับตาแล้วอย่าถามถึงใคร เอย ฯ
๏ พระนิพนธ์พระบาทไท้	ดำรง ไผทแฮ
ทูลกระหม่อมหม่อมฉันทรง	สฤษฎิ์ไว้
พันร้อยศักราชตรง	เก้าสิบสี่ เศษนา
เกล้ากระหม่อมจำได้	ประนตน้อมทูลถวาย ฯ
บทที่ ๘
๏ สดับสารสิ้นแสลงก็แคลงคิด
ทั้งพี่นางช่างปลอบให้ตอบกิจ	นี่จริงจิตต์หรือประดิษฐประลองลวง
จะรักชู้ชูชีพชีวันไว้	ก็จนใจด้วยคำคมคารมหลวง
จะวานรักเหมือนจะหักให้โทรมทรวง	พะหนักพะหน่วงเกรงกรรมเวรารอน
เปนมิรู้แห่งที่จะตอบกิจ	ด้วยเจ้าคิดวิปลาศดังศาสตร์ศร
ไม่ยั้งจิตต์ด้วยประดิษฐมาวิงวอน	เหมือนจะรอนราญชีพให้วอดวาย
อย่าใหลหลงตรงกิจให้ผิดที่	จงปราณีรงับจิตต์ให้ห่างหาย
ย่อมนับว่าเจ้าเลิศประเสริฐชาย	จะหมายไหนได้เหมือนจำนงจง
ไยไฉนจึงมาคิดฉนี้นี่	ช่างพาทีเพี้ยนผิดเพราะจิตต์หลง
อันรักอื่นรักชื่นชีวาคง	ที่เขาจงสิมิจงเจตนา
อย่าพิกลจริตให้ผิดผัน	เคร่าครองชีวันไว้ดีกว่า
ยังกำดัดสันทัดยุพานพา	ทั้งสักรวาก็ดีปรีชาชาญ
แล้วแหลมหลักในลักษณกลเลศ	รู้จบไตรเพททหารหาญ
คนรู้มากนักได้ยากทรมาน	สดับสารนึกน่าจะปราณี
แต่งตอบจะประกอบให้หายหลง	อย่าพะวงในสัมผัสทั้งสี่
กลิ่นเสียงรูปรสวาที	กระยาหารอันมีโอชารส
อิกทั้งดุริยางคดนตรี	ทั้งนี้ให้พร่ำจำอด
จะเสียตัวก็เพราะกลั้วรักรส	เปนเบื้องบทเร้าราคราคี
อย่าใหลหลงพะวงว่าสิ่งสุข	คือกองทุกข์ใหญ่ไม่เอาตัวหนี
เพราะเมตตาจึงช่วยว่าให้ดีดี	อย่าจู้จี้ให้พลอยรำคาญ เอย ฯ
กลอนเพลงยาวชมพระยาศรีเพ็ง
พิมพ์ในงารปลงศพ นาย จัน ศรีเพ็ญ เมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๔๖๗ พิมพ์ที่โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร
คำอธิบาย
กลอนเพลงยาวชมพระยาศรีเพ็ง ที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ ผู้ใดแต่งหาทราบไม่ แต่คงเปนผู้ที่มีบันดาศักดิแต่ง หรือมิฉนั้นก็รู้กันแพร่หลายในผู้มีบันดาศักดิครั้งรัชกาลที่ ๓ ด้วยต้นฉบับที่ได้มายังหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร เปนสมุดไทยเขียนตัวรง คงเปนของคนชั้นสูงสร้างรักษาสำเนาไว้แต่ก่อนมา เมื่อแรกข้าพเจ้าจับอ่านดู นึกว่าจะเปนเพลงยาวใครแต่งเยาะพระยาศรีเพ็ง อย่างเช่นเพลงยาวพระมหามนตรี (ทรัพย์) แต่งเยาะพระยามหาเทพ (ทองปาน) แต่เมื่ออ่านไปจนตลอดเห็นว่าผู้แต่งตั้งใจจะสรรเสริญ เปนแต่ข้อความที่ยกขึ้นสรรเสริญนั้น อาจจะเห็นกันในปัจจุบันนี้ ว่าประสงค์จะเสียดสีเยาะเย้ยด้วยเรื่องบุญบารมีของพระยาศรีเพ็ง ถึงอย่างไรก็ดี ต้องนับว่าเปนเพลงยาวแปลกเรื่อง ๑ ผู้แต่งเรียกในกลอนว่านิราส แต่หาใช่นิราสไม่
กลอนเพลงยาวเรื่องนี้ ได้คิดเห็นแต่แรกได้มาว่าเปนของควรจะพิมพ์ให้ได้อ่านกันแพร่หลาย แต่เห็นว่าจะพิมพ์อย่างเพลงยาวเรื่องอื่นๆ เช่นพิมพ์แจกในการทอดกฐินหลวงก็ไม่เหมาะ เพราะมิใช่เพลงยาวซึ่งวิเศษโดยทางวรรณคดี เปนเพลงยาวเรื่องตัวบุคคล ถ้าผู้ที่รับไปไม่เอาใจใส่ในเรื่องประวัติของพระยาศรีสหเทพ (เพ็ง) ก็จะไม่พอใจอ่าน ด้วยเหตุนี้จึงยังมิได้พิมพ์ จนอำมาตย์เอก พระยานิกรกิติการ (กัก ศรีเพ็ญ) กับนายพันเอก พระยาภักดีณรงค์ (ก๊อก ศรีเพ็ญ) มาแจ้งความยังหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร ว่าจะทำการปลงศพสนองคุณนายจัน ศรีเพ็ง ผู้บิดา มีประสงค์จะพิมพ์หนังสือแจกสักเรื่อง ๑ ขอให้กรรมการหอพระสมุดฯ ช่วยเลือกเรื่องหนังสือและจัดการพิมพ์ให้ ข้าพเจ้านึกถึงเพลงยาวชมพระยาศรีเพ็ง ซึ่งกล่าวมา เห็นว่าสมควรจะพิมพ์แจกในงารศพ นายจัน ศรีเพ็ง ได้ด้วยประการทั้งปวง เพราะนายจัน ศรีเพ็ง เคยได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ ตติยานุจุลจอมเกล้าตระกูลพระยาศรีเพ็ง โดยเปนบุตรพระยาศรีสหเทพ (ผึ้ง) ซึ่งเปนบุตรคนใหญ่ของพระยาศรีสหเทพ เพ็ง จึงได้เแนะนำให้พิมพ์เพลงยาวชมพระยาศรีเพ็ง พระยาทั้ง ๒ ก็เห็นชอบด้วย
ข้าพเจ้าขออนุโมทนากุศลบุญราศีทักษิณานุปทาน ซึ่งเจ้าภาพได้บำเพ็ญเปนการสนองคุณท่านผู้เปนบุรพการีด้วยสามารถกตัญญูกตเวที แลทีได้พิมพ์หนังสือเรื่องนี้ให้แพร่หลาย
ดำรงราชานุภาพ สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๖๘
กลอนเพลงยาวชมพระยาศรีเพ็ง
๏ ขอประนมก้มประนตน้อมถวาย
ทั่วเทเวศร์เขตเทวันทุกชั้นราย	จงคุ้มกายภัยยันต์สิ่งอันมี
อันแสดงแจ้งไว้ในนิราส	นามเชื้อชาติปรีชาพระยาศรี
ได้เปรื่องปราชญ์ราชกิจโดยวิธี	ข้าธุลีจักรพรรดิ์กษัตรา
ทรงพระการุญบุญเพิ่มเติมให้ยศ	จงปรากฎฦๅทั่วทุกทิศา
ด้วยพระเดชพระคุณกรุณา	ทรงเมตตาให้ว่าที่เพ็ชร์พิไชย
ทั้งฝ่ายเหนือเผื่อทั่วในอำนาจ	จะประกาศราชกิจตามวิไสย
มิได้ขัดทัดทานการสิ่งใด	ก็พร้อมใจไปทั่วทุกตัวคน
ฝ่ายผู้รั้งขุนนางต่างประเทศ	อาณาเขตรั้วแขวงทุกแห่งหน
มาเคารพนบน้อมสู้ยอมตน	หามรรคผลสารพรรณกำนัลมือ
ด้วยมาดหมายมุ่งมาสาพิภักดิ์	ตามสมัคโดยกิจจิตต์นับถือ
ได้ปรากฎทั่วชนคนล่ำลือ	ข่าวระบือชื่อดังทั้งนคร
พวกลาวไทยได้พึ่งพระเดชด้วย	มาส่งส่วยตามจ่ายรายไม้ขอน
ทุกตำบลต่างเมืองเรืองขจร	ได้ถาวรพร้อมพรั่งทั้งข้าไทย
ทั้งหมู่ญาติที่มีจิตต์กิจขัดข้อง	ได้รับรองเผื่อแผ่ช่วยแก้ไข
จะมีทุกข์สิ่งสถานประการใด	ก็มีใจป้องกันไม่ฉันทา
ที่ยากจนได้แค้นแสนลำบาก	ก็ช่วยยากให้พ้นทุกข์มีสุขา
ได้บ่ายพักตร์หมายหนึ่งเข้าพึ่งพา	เมตตาป้องกันอันตราย
ทั้งข้าไทยพร้อมสิ้นถิ่นสถาน	ได้สำราญพรั่งพรูอยู่ทั้งหลาย
มีผู้มาสาพิภักดิ์เข้าฝากกาย	ทั้งทนายหมื่นขุนออกปูนปอง
เสมียนลาวชาวชะเลยเคยรับใช้	เด็กผู้ใหญ่แน่นยัดไม่ขัดข้อง
ทั้งผู้หญิงผู้ชายอยู่ก่ายกอง	คอยสนองรับบัญชาสารพรรณ
จะมีกิจการระบอบในขอบเขต	มาแจ้งเหตุเรียนสิ้นทุกสิ่งสรรพ์
คอยสดับเคารพอภิวันท์	ไม่เดียดฉันถ้วนหน้าทั้งข้าไทย
ถึงระดูคราวปีมีเบี้ยหวัด	ตามสังกัดกรมขุนหมื่นดื่นไสว
เข้ามารับเงินตราถ้วนหน้าไป	ทั้งหมู่ไพร่ได้ทั่วทุกตัวคน
ทั้งหม่อมหม่อมพร้อมเพรียงที่เรียงทัด	ได้เบี้ยหวัดตามที่มิขัดสน
ที่โปรดมากเติมให้ได้ผ่อนปรน	ทั้งผู้คนลาวไทยให้ใช้การ
ไหนจะเติมสิ่งของเงินทองด้วย	ไหนจะช่วยทุกข์สุขทุกสถาน
เปนธุระระวังทั้งวงศ์วาร	จะประมาณพระคุณเหลือปูนปอง
จะกล่าวไปให้ป่วยการที่พระเดช	แต่สังเกตสุดดีไม่มีสอง
ทั้งเงินตรามากมูลอยู่กูนกอง	ทั้งสิ่งของต่างต่างล้วนอย่างดี
สารพรรณมาให้ทั้งใต้เหนือ	ได้แผ่เผื่อเจือไปตามวิถี
ทุกนครประเทศเขตบุรี	ระดูปีฝากมอบของตอบแทน
ทั้งลาวเวียงเชียงใหม่พวกแพร่น่าน	เมืองหน้าด่านพุงขาวลาวเชียงแสน
ได้นับถือพระเดชทั่วเขตแดน	ทุกแว่นแคว้นเมืองขึ้นดื่นนคร
ได้ไปมาพึ่งพักรักสนิท	มีน้ำจิตต์น้อมมโนสโมสร
ใจผูกพันเมตตาโดยถาวร	แต่อวยพรไปทั่วทุกตัวคน
ด้วยน้ำจิตต์ศรัทธาทานกล้าหาญ	ทำกองการเพิ่มพูลอยู่ในกุศล
ได้สร้างวัดอารามงามตำบล	ประชาชนที่ไปได้วันทา
มีพระปรางค์ฐานซุ้มอยู่มุมวัด	ด้านสกัดหอไตรอยู่ซ้ายขวา
มีเสาคู่หน้าวัดถัดกันมา	บนเสาใส่รูปไอยราอัสดร
ศาลาซ้ายขวาอยู่หน้าวัด	ดูเคียงถัดอารามงามสลอน
มีถนนอยู่หน้าท่าคนจร	นามกรเรียกวัดอินทาราม
ประกอบด้วยปัญญาศรัทธามาก	บริจาคทรัพย์ไปไม่นึกขาม
ไทยทานตามมีให้ชีพราหมณ์	ถวายตามน้ำใจได้ศรัทธา
มีพระสงฆ์ทรงศีลมาบิณฑบาต	ถวายไปไม่ขาดตามปราถนา
ไตรจีวรที่ประสงค์จำนงมา	ได้วันทาน้อมกายถวายทาน
ได้ก่อสร้างอย่างยิ่งสิ่งกุศล	เปนกังวลบุญญาโดยกล้าหาญ
ด้วยจิตต์ตั้งรำพึงถึงกองกาล	ไม่เกียจคร้านมีมานะไม่ละวาย
แต่ก่อสร้างพระไตรปิฎกจบ	ก็ถ้วนครบบริบูรณ์พูลถวาย
ได้ฉลองสามราตรีมีมากมาย	ทั้งหญิงชายโมทนาถ้วนหน้ากัน
อุโบสถสิ้นเดือนเหมือนอย่างก่อน	ทั้งผ้าผ่อนเงินตราทุกสิ่งสรรพ์
ได้แจกให้กระยาจกคนงกงัน	คนแก่นั้นมากมายทั้งยายชี
ประมาณคนชรากว่าสองร้อย	มานั่งคอยรำพึงอยู่อึงมี่
ได้รับของไทยทานการยินดี	อัญชลีงกงันชวนกันไป
บ้างให้พรโมทนาสาธุด้วย	ให้รื่นรวยเปรื่องปราชญ์อย่าหวาดไหว
ผลทานตามส่งให้จงใจ	ให้ท่านได้สมคิดพระนิพพาน
ประชาชนนิยมชมเจ้าคุณ	ท่านใจบุญศรัทธานั้นกล้าหาญ
กระทำบุญทุกเดือนเหมือนก่อนกาล	จนเนิ่นนานอุสาหะไม่ละเลย
แต่ก่อนสร้างกุศลผลบุญ	ได้เพิ่มพูลฤไทยไม่นิ่งเฉย
เปนธุระกังวลด้วยตนเคย	ไม่ละเลยตั้งจิตต์คิดศรัทธา
ด้วยเดชะอานิสงส์ที่จงนี้	เพิ่มทวียศศักดิ์เปนนักหนา
เปนมงคลพิพัฒน์สวัสดิ์มา	มีบุญญาล้ำวงศ์องค์มนตรี
ได้ถือศักดินานั้นห้าพัน	พระทรงธรรม์โปรดนักให้ศักดิ์ศรี
พระราชทานพานทองของอย่างดี	ว่าสองที่มหาดไทยทั้งล้อมวัง
พวกเจ้ากรมชาวป้อมล้อมสถาน	มาหมอบคลานรับบัญชาทั้งหน้าหลัง
จะมีกิจมากน้อยมาคอยฟัง	อยู่พร้อมพรั่งทั้งพวกมหาดไทย
ทั้งเจ้าเมืองกรมการด่านขนอน	ถูกอุทธรณ์ลงมาอยู่ดูไสว
เข้าฝากตัวกลัวอำนาจราชไภย	การสิ่งใดทุกข์ร้อนช่วยผ่อนปรน
จะมีราชการที่บ้านนอก	หนังสือบอกแจ้งความตามเหตุผล
ควรจะทูลให้ทราบบาทยุคล	ฤๅกังวลไม่คัดพอตัดรอน
ไม่ควรเคืองใต้เบื้องลอองบาท	ว่าสำเร็จเด็ดขาดตามสั่งสอน
ถ้าแม้นใครดื้อดึงถึงโทษกรณ์	ไม่ผันผ่อนสุดแท้แต่อาญา
บังคมทูลเบื้องบาทเจ้าอยู่หัว	ผู้ใดชั่วตัวผิดตามโทษา
สุดแท้แต่พระองค์ทรงเมตตา	ให้ทราบฝ่าลอองใต้ธุลี
ด้วยฝ่ายเหนือขึ้นกรมมหาดไทย	เอาใจใส่เมืองขึ้นในกรุงศรี
ควรบังคับบัญชาฟังพาที	ตามคดีที่ข้อราชการ
ด้วยพระองค์ทรงโปรดให้ว่ากล่าว	จะมีข่าวเหตุมาให้ว่าขาน
ทั้งฝ่ายเหนือรู้ทั่วกลัวออกลาน	มาหมอบคลานฝากตัวด้วยกลัวไภย
ด้วยเดชะบุญญาบารมี	จึงเปนที่พึ่งพาคนอาไศรย
แต่มีจิตต์คิดรักทุกคนไป	ยอมให้ใช้สุจริตไม่พลิกแพลง
ทั้งต่อหน้าลับหลังสรรเสริญ	ไม่ละเมินบ่าวไพร่ใจสอดแหนง
เมตตาจิตต์ทั่วไปไม่ระแวง	อย่าเคลือบแคลงหมายมาดอัชฌาไสย
มีทุกข์สุขสิ่งใดเล่าเข้าพิงพะ	ช่วยธุระสุดแท้จะแก้ไข
ไม่เห็นกับสินบลคนผู้ใด	ตามแต่ใจใครจะคิดถึงพระคุณ
เพราะอย่างนี้แผ่ผลคนนับถือ	โดยสัตย์ซื่อน้ำจิตต์คิดอุดหนุน
เปนที่ตั้งเมตตาใจการุญ	ผลบุญส่งนั้นเห็นทันตา
ประกอบด้วยอิศริยยศ	ก็ปรากฎฦๅทั่วทุกทิศา
ทั้งแขกจีนเขมรไทยได้ไปมา	เข้าวันทาอำนวยซึ่งอวยพร
เคารพรับนับถือระบือเลื่อง	ท่านปราชญ์เปรื่องชำนาญการอักษร
จะมีตราไปประเทศเขตนคร	ราชการเย็นร้อนไม่นอนใจ
จงเร่งรัดจัดแจงตามท้องตรา	ที่มีมาข้อเข็ญเปนไฉน
กรมการรีบรัดจัดแจงไป	กลัวไภยไม่ประมาทราชการ
ด้วยอำนาจเกรงกลัวทุกรั้วแขวง	ไม่ขืนแขงว่ากล่าวทำห้าวหาญ
จงนอบน้อมยอมตัวกลัวออกลาน	ทั้งชาวบ้านกำนันก็พรั่นพรึง
ลางพวกยอมตัวเปนส่วยสา	ส่งขี้ผึ้งนองาทุกสิ่งสรรพ์
ลางพวกส่งส่วยน้ำมันชัน	พวกลาวนั้นพร้อมด้วยส่งส่วยทอง
พวกเลขประมวญมาห้าพันเศษ	ได้สังเกตส่งส่วยทั้งสิ่งของ
เปนเงินตราข้าเกณฑ์ทุกหมวดกอง	อยู่เนืองนองตามหมู่ระดูปี
เทศกาลมาส่งลงมาพร้อม	ดูรายรอมพร้อมเพียงอึงมี่
ทั้งเงินทองสารพรรณสิ่งอันดี	ทุกคราวปีพร้อมพรักพนักงาร
ทั้งกองลาวเมืองอุบลชนบท	มาประนตหลายล้อมน้อมบรรหาร
จัดสิ่งของกำนัลบรรณาการ	มาสถานยกให้ดังใจปอง
ด้วยมีจิตต์สมัคโดยรักใคร่	จึงมีใจรักจริงหาสิ่งของ
ทั้งฝ่ายลาวพวกจ่ายตัวนายกอง	ทั้งส่วยทองส่งเนื่องเมืองกระบิน
พวกฝ่ายลาวตวันออกทั้งขอบเขต	ทุกประเทศส่วนส่งลงมาสิ้น
ทั้งพวกลาวกำภูเมืองสูรินทร์	ลาวเมืองอินท์เมืองพรหมระดมมา
เข้านอบนบอภิวันท์น้อมคำนับ	คอยสดับคดีตามยศถา
ด้วยเกรงกลัวบารมีที่บุญญา	ตามบรรดาลาวไทยขึ้นในกรม
ฝ่ายขุนนางชาวป้อมพวกล้อมวัง	ดูคับคั่งไพร่ผู้ดียังมีถม
เข้าฝากตัวสมัครักอารมณ์	มาระดมกราบเท้าทุกเช้าเย็น
มีทุกข์ไภยเบียดเบียนกราบเรียนท่าน	ช่วยผ่อนผันปลดเปลื้องที่เคืองเข็ญ
ท่านว่ากล่าวแก้ไขไม่ให้เปน	เพราะได้เห็นพระคุณการุณัง
จึงมีจิตต์สัจซื่อนับถือนัก	มาพึ่งภักดิฝากกายโดยหมายหวัง
ท่านเมตตาสัจจริงไม่ชิงชัง	ผู้ใดตั้งสุจริตคิดการุญ
ด้วยเดชะบารมีภินิหาร	ประกอบการบริสุทธิ์ที่อุดหนูน
ทั้งยศศักดิ์มากเติมได้เพิ่มพูล	จงก่อกูลปัญญาปรีชาชาญ
จะแต่งตั้งหนังสือสิ่งทั้งหลาย	ขึ้นถวายทราบเบื้องตามเรื่องสาร
ไม่ดำริห์สิ่งใดในเหตุการ	จงโปรดปรานถ้อยคำที่น้ำนวล
ได้ทรงฟังหนังสือฝีมือเขียน	ไม่ติเตียนพระองค์ทรงพระสรวล
ทราบพระไทยในราชการควร	ช่างถี่ถ้วนถูกต้องตามท้องตรา
ครั้งทัพไทยไปตีเมืองไซ่ง่อน	ทัพนครกรุงไทยไปอาสา
ทัพหลวงเจ้าพระยาบดินทร์เดชา	เมื่อทัพล่าตั้งลงดงค์มีไชย
เจ้าเมืองเว้ให้ทูตซึ่งนำสาส์น	มาว่าขานคดีตามวิไสย
รับสั่งให้พระยาศรีมีตราไป	แก้ไขตามอย่างทางไมตรี
พอแต่งเสร็จในราชอักษร	ไม่ตัดรอนในราชสาส์นศรี
อ่านถวายทรงฟังยังคดี	ทรงโปรดปรานให้มีซึ่งรางวัล
ทรงชมเชยถ้อยคำทำถวาย	ช่างเพราะพรายกล่อมกลมเปนคมสัน
ฟังจะแจ้งเห็นจริงทุกสิ่งอัน	สารพรรณสรรค์เล่าสำเนาความ
พอเสร็จสิ้นนำถวายเจ้าเมืองเว้	ฟังคเนแจ้งใจจึงไถ่ถาม
สีปากใครออกชื่อระบือนาม	ช่างแต่งตามเปนขอบไรชอบใจจริง
แต่ว่าขานครั้งนี้ชั่งดีนัก	จะเริ่มรักไมตรีเปนที่ยิ่ง
ญวนไทยไปมาได้พักพิง	ก็แจ้งความทุกสิ่งที่มีมา
เจ้าเมืองเว้เวศนามตรัสถามชื่อ	ผู้ใดแต่งหนังสือเพราะนักหนา
ช่างว่ากล่าวต้องอารมณ์ชมปัญญา	มียศถาเพียงใดในนคร
ตรัสถามทูตทูตทูลไปถ้วนถี่	พระยาศรีผู้ชำนาญการอักษร
ว่าฝ่ายเหนือทั่วสิ้นถิ่นฐานดร	อยู่ถาวรอุดมสมยศศักดิ์
ฝ่ายทูตไทยทูลลากลับมาเมือง	มาแจ้งเรื่องทูลองค์ทรงพระจักร
มีรับสั่งไถ่ถามเนื้อความนัก	จึงฟอกซักถี่ถ้วนประมวญความ
ทูตทูลจะแจ้งแสดงเรื่อง	ให้ทราบเบื้องพระไทยมิได้ขาม
เมืองหลวงแจ้งเหตุเจ้าเวศนาม	ซักถามผู้ใดแต่งแจ้งไมตรี
ปากคำเพราะนักช่างหลักแหลม	ช่างเติมแต้มพูดจาเปนราศี
ขุนนางกรุงเมืองไทยปัญญาดี	ไม่เสียทีตอบมาสารพรรณ
พวกทูตไทยได้ทูลให้ทรงทราบ	บังคมกราบแจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
ด้วยสมเด็จพระองค์ผู้ทรงธรรม์	อภิวันท์นบนอบแล้วหมอบกาย
มีพระกระแสบรมราช	ตรัสประภาษชมชูอยู่ทั้งหลาย
ถ้อยคำแสนรู้ดูแยบคาย	แต่งถวายดูตรองต้องพระไทย
จึงประทานเงินตราทั้งผ้าเสื้อ	ได้มากเหลือทั้งปวงผ้าม่วงไหม
สมปักปูมอย่างดีศรีอำไพ	ประทานให้สมพักตร์ตามศักดินา
ด้วยเดชะผลบุญเจ้าคุณทั่น	ได้ถือมั่นสุจริตไม่อิจฉา
ไพร่ผู้ดีทั้งเหล่าเจ้าพระยา	ไม่ฉันทาส่อเสียดรังเกียจการ
จะมีเหตุฉันใดในราชกิจ	ระวังผิดคอยสดับรับบรรหาร
ไม่ประมาทในราชกิจการ	ควรสถานสิ่งใดตั้งใจตรอง
จะมีความตามบอกนอกประเทศ	ได้แจ้งเหตุเค้ามูลทูลฉลอง
ควรจะมีตราตอบชอบทำนอง	จะขัดข้องสิ่งไรมาก็ว่าไป
เขตทั้งหลายฝ่ายเหนือขึ้นในกรม	กราบบังคมทูลแจ้งแถลงไข
จะมีตราว่าขานการสิ่งใด	ให้ทราบใต้เบื้องบาทบทมาลย์
กราบทูลพระกรุณาสารพัด	จะทรงตรัสไฉนได้ไถ่ถาม
แล้วแต่องค์ทรงฟังจะสั่งความ	ได้ทำตามพระกระแสแต่จะมี
ในท้องตราว่ากล่าวตามข่าวบอก	ทุกบ้านนอกขอบเขตขึ้นกรุงศรี
ได้ฉลองลอองฝ่าธุลี	ตามแต่ที่ข้อราชการเมือง
ด้วยพระองค์ไว้วางต่างพระเนตร	แม้นมีเหตุสิ่งใดในใต้เบื้อง
ได้กราบทูลตามรู้อยู่เนืองเนือง	จะมีเรื่องบอกบรรณยังศัลลา
เมื่อครั้งเมืองเชียงใหม่ได้วิวาท	เกิดอาฆาฏราชวงศ์กับพงศา
กับแสนท้าวเคืองขุ่นวุ่นไปมา	ด้วยโกรธาพี่น้องไม่ปรองกัน
จึงมีหนังสือบอกมาแจ้งเรื่อง	ตามเหตุเมืองเชียงใหม่ทุกสิ่งสรรพ์
พอทรงทราบใต้ฝ่าสารพรรณ	พระทรงธรรม์เคืองขุ่นอยู่วุ่นวาย
จึ่งรับสั่งให้หาพระยาศรี	สั่งให้มีท้องตราว่าทั้งหลาย
ให้แสนท้าวเมืองหน้าพระยานาย	อย่าระคายเคืองกันเสียพันธุ์พงศ์
ถือรับสั่งออกมาแต่งตราใหม่	ด้วยแจ้งใจเนื้อความตามประสงค์
ในท้องตราห้ามปรามตามจำนง	อย่าเสียวงศ์พงศาพระยาลาว
ให้มีจิตต์รักกันตามฉันญาติ	เกิดอาฆาฏจะล่ำลือความอื้อฉาว
จะรู้ถึงรามัญเมืองตะนาว	จะเปนคาวข้าศึกเติบกำเริบใจ
สามัคคีพร้อมพรั่งทั้งพี่น้อง	ได้ปกครองไพร่ฟ้าคนอาไศรย
บำรุงเขตสถานบ้านเมืองไป	เมืองเชียงใหม่อยู่เย็นเปนนิรันดร์
พอเสร็จสิ้นในตราที่ว่ากล่าว	ตามเรื่องราวแจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
ทราบพระไทยพระองค์ผู้ทรงธรรม์	สารพรรณดูคล่องต้องอารมณ์
ช่างแต่งดีฝีปากฉลาดเหลือ	ว่าแผ่เผื่อเจือความพองามสม
มีกระแสดำรัสตรัสเชยชม	ว่ากล่อมกลมสมความตามท้องตรา
พอแต่งเสร็จผู้ถือหนังสือไป	เจ้าเชียงใหม่พวกราชวงศา
ได้แสดงแจ้งความตามมีมา	ก็วันทาเกศก้มประนมกร
ฝ่ายแสนท้าวราชบุตรผู้บุตรหลาน	ก็พร้อมการแจ้งใจในอักษร
ไม่ขัดขืนเห็นด้วยอำนวยพร	ที่เดือดร้อนผ่อนผันก็หันดี
รู้กระจัดชัดแน่แต่ได้จำ	แม้นปากคำเจ้าคุณพระยาศรี
เปนมุลนายฝ่ายเราเล่าปรานี	ก็ควรที่จะน้อมยอมพระคุณ
ด้วยมีจิตต์รักใคร่ได้พึ่งภักดิ์	พระคุณหนักเหลือหลายไม่หายสุญ
ได้ไปมาหาท่านนั้นการุญ	มีบุญคุณอยู่ทั่วทุกตัวคน
ทั้งบุตรหลานแสนท้าวเจ้าเชียงใหม่	ก็พร้อมใจเห็นด้วยอำนวยผล
ไม่ขืนขัดเกรงกลัวทุกตัวคน	พระคุณล้นเมตตาข้าลออง
ก็รักใคร่ทั่วกันตามฉันญาติ์	พยาบาทเสื่อมหายเปนฝ่ายสอง
ก็เรียบร้อยทุกหมู่อยู่ปรองดอง	ตามพวกพ้องพงศ์พันธุ์ไม่ฉันทา
จะมีกิจราชการสถานใด	ก็พร้อมใจพร้อมจิตต์คิดปรึกษา
ได้อยู่เย็นเปนสุขทุกวันมา	ด้วยบุญญาคุ้มครองได้ป้องกัน
เทศกาลใจปลงลงมาเฝ้า	บังคมเกล้าตามประเทศทุกเขตขัณฑ์
ได้จัดของนานาสารพรรณ	มาถวายทรงธรรม์บาทบงสุ์
เปนกรมขึ้นมหาดไทยในนิเวศน์	ขอแจ้งเหตุมีความตามประสงค์
พระยาศรีนำสนองฉลององค์	ตามแต่ทรงประภาษราชการ
ทุกประเทศนิคมชนบท	มาประนตน้อมสดับรับบรรหาร
ผู้นำเฝ้าทูลแถลงแจ้งการงาร	ควรสถานประมูลทูลลออง
รับสั่งมอบพระยาศรีผู้มียศ	ให้ปรากฎบังคับรับสนอง
ได้ว่ากล่าวไตรตรวจทุกหมวดกอง	แม้ผิดพลั้งจำจองตามอาญา
แม้โทษผิดต้องถอดออกจากที่	ผู้ใดดีก็ต้องเพิ่มเติมยศถา
ควรตั้งแต่งเปนผู้ใหญ่ไว้บัญชา	ได้รักษาตามรอบขอบเขตแดน
ทั้งฝ่ายเหนือเผื่อทั่วนิคมเขต	แม้นมีเหตุว่าความตามแบบแผน
แม้นพวกราษฎร์ร้องทุกข์ไม่ว่าแทน	ได้คับแค้นขุ่นข้องต้องอุทธรณ์
ฝ่ายเจ้าเมืองกรมการทั้งผู้ดาษ	พวกพิพาทตามคดีมีอักษร
ด้วยราษฎร์มาร้องทุกข์ที่โทษกรณ์	ต้องมีตรากลับย้อนหาตัวมา
จะเปนเหตุราชกิจที่ผิดพลั้ง	ตามรับสั่งทรงโปรดโทษโทษา
พวกราษฎร์ร้องขัดข้องต้องอาญา	ตามบัญชาว่าสิ้นตัดสินความ
จะเท็จจริงมีโทษโจทย์จำเลย	ไม่นิ่งเฉยเลยละชำระถาม
ผิดพลั้งสิ่งใดได้ทำตาม	ไม่ให้เปนเสี้ยนหนามความแผ่นดิน
จำเลยโจทย์โทษผิดผู้ใดแพ้	ก็สุดแท้เร่งรัดซึ่งตัดสิน
ไม่เหนี่ยวหน่วงเคืองเข็ญเปนมลทิน	ตามกระบิลความเสร็จสำเร็จกัน
เพราะเช่นนี้คนกลัวทุกหมู่ราษฎร์	(ตรงนี้ความขาด)...
...	...
...	กางปีกเพลาเหมือนจะจรร่อนเวหา
ช่างแต่งทำชมเพลินเจริญตา	สองข้างฝาเหลี่ยมยกกระจกเงา
หว่างชิดปิดบังตั้งเปนที่	ระยะดีที่ทางสองข้างเสา
แลสอาดเพริศแพร้วดูแวววาว	ปิดทองพราวสอดศรีฉวีวรรณ
พิศไหนวิไลยที่ในเก๋ง	จะแลเลงเห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
มีโคมแขวนรายเรียงอยู่เคียงกัน	ทุกช่องชั้นงามล้วนกระบวรจีน
ทั้งพื้นชานน่าอยู่ดูสอาด	ล้วนปูลาดหนาแน่นด้วยแผ่นหิน
มีแท่นเตียงตั้งหน้าไม่ราคิน	ช่างงามสิ้นอุดมสมขุนนาง
เปนที่พักนั่งเล่นเปนผาสุก	ไม่มีทุกข์สารพัดสิ่งขัดขวาง
แต่ล้วนหม่อมรับใช้ในที่ทาง	กุศลอย่างพรักพร้อมหม่อมผู้ดี
จะแต่งตัวงามตาผ้านุ่งห่ม	ดูสวยสมหลายอย่างต่างต่างศรี
พวกสาวใช้ไปมาล้วนนารี	ประจำที่นั่งยามอยู่ตามเคย
ทั้งขุนหมื่นทนายฝ่ายข้างหน้า	หมอบสดับรับบัญชาไม่นิ่งเฉย
จะมีกิจธุระไม่ละเลย	จะเรียกเวยใครวาก็มาทัน
ที่สมัคฝากตัวเข้ารับใช้	หมอบคลานไปสาละวนคนขยัน
ไม่มีใครส่อเสียดรังเกียจกัน	ก็ดูหมั่นถ้วนหน้าทั้งข้าไทย
พรั่งพร้อมโภคาวรายศ	ก็ปรากฎเกรงพรั่นอยู่หวั่นไหว
มากราบเท้าเช้าเย็นทุกวันไป	ทั้งนอกในแน่นมาหน้าเก๋งทอง
สมณชีบามาบิณฑบาต	มิได้ขาดไทยทานการสิ่งของ
เปนวัตถุสิ่งไรได้รับรอง	ตามทำนองประสงค์ที่จงมา
อุสาหะได้ทำนำถวาย	ไม่เบื่อหน่ายหมายมาดสาสนา
ได้ถือมั่นสันดานการศรัทธา	ด้วยเมตตาจิตต์หวังยังนิพพาน
ถึงผู้ดีขุนนางอย่างมียศ	ก็ปรากฎมาสู่ยังสถาน
จะประสงค์จงเจตนาการ	ไม่ทัดทานสิ่งไรให้ตามมี
จะเปนไม้ขอนสักฤๅหลักแพ	ก็สุดแท้แต่กิจตามวิถี
ต้องประสงค์จงให้เปนไมตรี	ไพร่ผู้ดีไม่ว่าเลือกหน้าใคร
ทุกข์สุขไปมาสาพิภักดิ์	ที่ชอบรักพึ่งพาอัชฌาไสย
จะเปนกิจราชการสถานใด	สมเคราะห์ไปให้ระงับพอดับเย็น
ด้วยสมเด็จพระองค์ผู้ทรงศักดิ์	ทรงโปรดนักตามกระแสคนแลเห็น
ได้นับถือกลัวลานเพราะการเปน	จะเคืองเข็ญสิ่งไรต้องไปมา
ด้วยเดชะบาระมีเปนที่พึ่ง	เห็นเปนหนึ่งปกครองป้องรักษา
มียศศักดิ์บริบูรณ์พูลปัญญา	ชาวประชาจึงล่ำฦๅระบือดัง
พรักพร้อมโภคัยในสมบัติ	ไม่ข้องขัดเคหฐานการปลูกฝัง
จะตบแต่งมากมูลพูลกำลัง	ก็พร้อมพรั่งบุญญาปรีชาชาญ
จึงก่อสร้างเก๋งทองของสอาด	ดูประหลาทงามแสนเปนแก่นสาร
น่าชมชูอยู่ด้วยไม่ป่วยการ	แสนสำราญน่าอยู่สมผู้ดี
เรือนใหญ่โตยาวได้เก้าห้อง	ริมเก๋งทองสูงสง่าเปนราศี
ทั้งงามจริงยิ่งสมอุดมมี	ข้างในที่เรือนใหญ่วิไลยงาม
บนดาดฟ้าทาพื้นสีนวลขาว	ดูแพรวพราวพิลึกน่านึกขาม
เหลี่ยมสลักรายเคียงกันเรียงตาม	ดูแวววามกระบวรล้วนสุวรรณ
ช่องกระจกรูปหนูมือจีนเขียน	ช่างจำเนียนงามแม้นแสนขยัน
ดูเหมือนเปนเล่นตาน่าแจ่มจัน	เปนช่องชั้นหลายอย่างกระจ่างตา
จะแลไหนวิไลยสอาดเอี่ยม	ช่างงามเทียมเฉิดฉายลายเลขา
มีเตียงทองตั้งชิดที่นิทรา	ที่นอกฝาม่านกันอยู่ชั้นกลาง
มีประตูม่านไขวิไลยนัก	ลายสลักดูไปไม่ขัดขวาง
ช่างดูเหมาะงามดีในที่ทาง	มีเหลี่ยมหว่างลายทองมองเปนเงา
ที่พื้นลดฉากปิดงามมิดเมี้ยน	ในฉากเขียนเปนเมืองเรื่องอิเหนา
เมื่อประชวรครวญครางไม่สร่างเบา	แต่โศกเศร้าถึงนุชบุษบา
แสนฉลาดวาดเขียนจำเนียนไว้	หวังจะให้คนชมในเคหา
มีตู้ห้องรายเรียงเคียงกันมา	ลับแลตั้งบังตาหน้าประตู
ฝากั้นประจันห้องอยู่สองชั้น	พวกหม่อมนั้นนอนเคียงเรียงเปนหมู่
แต่ล้วนสาวโสภาน่าเอนดู	สถิตอยู่สถานสำราญกาย
พิเคราะห์ไหนให้เพลินเจริญจิตต์	ช่างสมคิดอย่างมาดที่คาดหมาย
ช่างมีบุญนั้นหนอเหมือนหมอทาย	ชนทั้งหลายชื่นชมภิรมย์ปอง
ด้วยตั้งจิตต์คิดมาสาพิภักดิ์	โดยความรักสุดที่ไม่มีสอง
ที่มีบุตรรุ่นสาวคราวคนอง	ยกประคองกราบไหว้ให้เจ้าคุณ
ด้วยจิตต์หวังตั้งมาเปนข้าท่าน	แม้นทำดีรางวัลนั้นไม่สูญ
คงเมตตาให้เติมที่เพิ่มพูล	จงก่อกูลมั่งคั่งได้ตั้งตน
ถ้าแม้นใช้ได้ราชการคล่อง	ทั้งเงินทองให้นักเปนพักผล
ทั้งบ่าวไพร่ใช้อยู่ทั้งผู้คน	ดูเหลือล้นพรั่งพร้อมทุกหม่อมนาง
ไม่มีใครเหนื่อยยากลำบากจิตต์	ก็สมคิดใจปองไม่หมองหมาง
บำรุงกายให้สอาดสวาทปราง	ไม่ขัดขวางคงสมภิรมย์เชย
ที่หมั่นดีอุส่าห์หาความชอบ	ย่อมประกอบรางวัลท่านไม่เฉย
เปนสิ่งของกลางปีตามที่เคย	ไม่ละเลยด้วยจิตต์คิดเมตตา
จะเปนการสิ่งใดในสถาน	ไม่เกียจคร้านแม่นมั่นนั้นนักหนา
ก็เพิ่มให้ขึ้นมั่งทั้งเงินตรา	ทั้งแพรผ้าสิ่งของที่ต้องใจ
ทั้งบุตรหลานที่อยู่สู่สนิท	เมตตาจิตต์ถ้วนหน้าอัชฌาไสย
ไม่ลำเอียงเที่ยงธรรม์ทุกคนไป	ที่เติบใหญ่หาคู่สู่ประคอง
จึงแบ่งทรัพย์ตามที่ให้มีส่วน	แม้นสมควรเห็นจริงให้สิ่งของ
เปนเงินตราสิบชั่งดังใจปอง	ยกสนองมอบให้ดังใจจง
สารพัดจัดหาให้บุตรหลาน	ที่ควรการชอบจิตต์คิดประสงค์
ให้มั่งมีทั่วกันอยู่มั่นคง	ได้สืบวงศ์พงศ์พันธุ์ทุกชั้นมา
ด้วยพระเดชล้ำดีเปนที่สุด	ปรานีบุตรการุญรักเปนนักหนา
จึงจัดส่วนแบ่งปันให้ทันตา	การชราไม่ขาดประมาทกาย
ด้วยถือมั่นคำพระทรงบัญญัติ	เกิดเปนสัตว์ไม่เที่ยงเพียงจะหมาย
จงรีบรัดจัดอยู่ดูแยบคาย	ให้บุตรชายบุตรีที่สมควร
จึงแบ่งให้ตามดีที่มียศ	ศรีสมรสพร้อมพรั่งทั้งเรือกสวน
ทั้งถิ่นฐานอยู่สุขทุกกระบวร	จัดถี่ถ้วนมอบให้ไว้ทุกคน
ด้วยพระเดชเหลือดีเปนที่ยิ่ง	ให้ทุกสิ่งสารพัดไม่ขัดสน
ได้บำรุงไปทั่วทุกตัวคน	พระคุณล้นเนกนันต์พรรณา
จะหาไหนได้เปรียบไม่เทียบเท่า	ตายแล้วเกิดเล่าที่จะหา
เห็นไม่เหมือนอย่างนี้มีบุญญา	ขอเปนข้าเบื้องบาททุกชาติไป
ด้วยประกอบชอบกิจน้ำจิตต์รัก	ตามสมัคใจปองสนองไข
พึ่งพระเดชเดชาเปนข้าไทย	ด้วยมีใจตั้งมั่นในสันดาน
ด้วยพระคุณแผ่เผื่อเหลือที่สุด	บรรดาบุตรมีสุขเกษมสานต์
บ่าวไพร่พรั่งพรูอยู่สำราญ	ประกอบการพิพัฒน์สวัสดี
ด้วยเดชาปรากฎทุกประเทศ	เรืองเดชยศถาทุกราศี
เฟื่องฟุ้งกรุงเทพธานี	ชาวบุรีชมชูไม่รู้วาย
แต่สร้างสมทุกอย่างในทางมรรค	ประเสริฐนักล้ำเหลือเปนเชื้อสาย
การกุศลปรนนิบัติไม่เว้นวาย	ชนทั้งหลายโมทนาถ้วนหน้ากัน
ฝ่ายปัญญาดีนักชั่งหลักแหลม	คิดเติมแต้มเห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
ประกอบด้วยภินิหารการสำคัญ	สารพันเด็จขาดราชการ
จะคิดแต่งอักษรกลอนถวาย	ฟังแยบคายฟูเฟื่องในเรื่องสาส์น
แสนเสนาะถ้อยคำที่ชำนาญ	ทรงโปรดปรานให้ชื่อระบือดัง
ทั้งถิ่นฐานันดรก็ใหญ่กว้าง	สมทุกอย่างแต่งถูกที่ปลูกฝัง
แสนสอาดดูไปไม่รุงรัง	คับคั่งตึกร้านทั้งบ้านเรือน
จะก่อสร้างวางไว้วิไลยล้วน	ตามกระบวรงามดีไม่มีเหมือน
มีประตูหลายชั้นน่าฟั่นเฟือน	แม้นใครเชือนเดิรงงมักหลงทาง
จะดูไหนให้เพลินเจริญจิตต์	จะพินิจแลไปไม่ขัดขวาง
สมยศศักดิ์สมควรการบ้านขุนนาง	จะไว้วางสร้างสมน่าชมเชย
เมื่อเวลาวาระจะมีเหตุ	เกิดอาเภทโรคาหนาอกเอ๋ย
มายายีร่างกายไม่สะเบย	ไม่ควรเลยเวรกรรมชั่งทำมา
แต่เกิดโรคนั้นด้วยให้ป่วยเจ็บ	ให้เมื่อยเหน็บเจ็บกายทั้งซ้ายขวา
ทุกข์โศกโรคไภยมาบีฑา	โรคาก่อเกิดกำเริบกาย
เมื่อวาระนั้นไซ้ครรไลล่วง	ญาติทั้งปวงบ่าวไพร่น่าใจหาย
โศกศัลย์มัวขุ่นอยู่วุ่นวาย	แสนเสียดายพระคุณอยู่ปูนปอง
ทั้งภรรยานารีที่มียศ	โศกสลดทุกเหล่าให้เศร้าหมอง
ทั้งบุตรหลานวงศาน้ำตานอง	ขุ่นข้องไปทั่วทุกตัวคน
ยังครวญหาว่าพระเดชนั้นเหลือล้ำ	เคยอุปถัมภ์มีสุขทุกแห่งหน
ได้เคืองเข็ญทุกข์ร้อนท่านผ่อนปรน	ที่ยากจนได้มาเปนข้าไทย
ต่างคนทุกข์อกวิตกนัก	คนที่รักเศร้าหมองนั่งร้องไห้
บ้างมีจิตต์คิดนิยมชมน้ำใจ	เคยได้พึ่งพาบารมี
บ้างบ่นบ้างว่าน่าเสียดาย	ทั้งหญิงชายแซ่ดังทั้งกรุงศรี
ด้วยใจจิตต์คิดถึงท่านปรานี	ท่านผู้ดีที่เมตานั่งปรารมภ์
ฝ่ายหม่อมหม่อมสาวนางต่างวิตก	บ้างตีอกเต้นหรับอยู่ทับถม
บ้างโศกศัลย์รัญจวนครวญระบม	เฝ้าเกรียมกรมร่ำพลางทางอาวรณ์
ที่หม่อมรักสุจริตคิดเศร้าสร้อย	ครวญละห้อยแทบวอดทอดถอน
บ้างว่าสูญลับไปจะไกลจร	จะทุกข์ร้อนผู้เดียวเปลี่ยวเอกา
ที่รุ่นสาวงามดีทำวิตก	แกล้งตีอกวิโยคทำโศกหา
ที่จริงจิตต์ทุจริตทำมารยา	แกล้งบ่นว่าพูดอึงจะพึ่งใคร
ทำทุกข์ทุกข์ร้อนร้อนไปตามเพื่อน	แกล้งทำเชือนร่ำหาน้ำตาไหล
ที่เพื่อนสาวสมัครักกรอมใจ	ก็ปราไสปฤกษาหาคู่ครอง
บ้างว่าบุตรชายบุตรีไม่มีมั่ง	ยี่สิบชั่งได้จริงทั้งสิ่งของ
ได้เปนทุนหาคู่อยู่รับรอง	บ้างเศร้าหมองถึงทรัพย์กลับรำคาญ
บ้างทุกข์โศกขัดข้องใจไม่ได้มั่ง	ร้องไห้คลั่งครวญมากทำปากหวาน
ที่ทุกข์จริงเสือกสนอลมาน	ประกอบการตั้งมั่นกตัญญู
ที่มีใจบริสุทธิจริตรัก	สลดนักร่ำไห้ไม่อดสู
เสียงเซงแซ่คับคั่งอยู่พรั่งพรู	บ้างไม่รู้วิ่งมาตกตลึง
ไพร่ผู้ดีพงศ์พันธุ์ตามฉันญาติ์	อยู่เกลื่อนกลาดตกประหม่าหูตาขึง
บ้างร้องไห้แซ่เสียงสำเนียงอึง	นั่งรำพึงถึงท่านนั้นทุกคน
ฝ่ายขุนนางผู้ดีมียศศักดิ์	มาพร้อมพรักแน่นอยู่ดูสับสน
ทั้งเจ้านายไปมาสาละวน	ทั้งเครื่องต้นโกษฐ์ทองของประทาน
พวกสนมก้มคลานยกโกษฐ์ตั้ง	พวกแตรสังข์กลองโยนประโคมขาน
เสียงโศกีไปมาน่ารำคาญ	แสนสงสารพระคุณพูลทวี
บ้างโศกศัลย์รันทดสลดจิตต์	สุดคิดสุดวิโยคยิ่งโศกศรี
บ้างครวญคร่ำร่ำว่าด้วยพาที	โอครั้งนี้มีกรรมจำอาดูร
จะผินหน้าพึ่งใครที่ไหนเล่า	ไม่เหมือนเก่านับปีมีแต่สูญ
จะหาใหม่ไหนมาใจการุญ	ไม่เหมือนอย่างเจ้าคุณล่วงครรไล
ด้วยจิตต์ท่านกรุณาสารพัด	เมตตาสัตว์ปรานีเปนนิไสย
ไมอาฆาฏจองเวรท่านผู้ใด	ด้วยน้ำใจตั้งมั่นไม่ฉันทา
จิตต์ตั้งมั่นหมายฝ่ายกุศล	เปนกังวลไม่แหนงแสวงหา
ตั้งแต่นี้มีแต่โหยจะโรยรา	จะตั้งหน้านับปีไปทีเดียว
เมื่อใดเล่าจะได้มาพบปะ	จะเลยละเปนแน่ไม่แลเหลียว
เปนกรรมเราทุกสิ่งจริงจริงเจียว	จะอยู่เปลี่ยวเศร้าใจไม่วายวัน
ต่างคนวิบัติจะพลัดพราก	จะวิบากจากไปโดยผายผัน
ต่างคนต่างวิบัติจะพลัดกัน	จะโศกศัลย์เสื่อมสูญอาดูรดาย
แสนสงสารบ้านช่องจะต้องร้าง	ใครจะสร้างเพิ่มเจือเห็นเหลือหลาย
แต่ชำรุดซุดหักอยู่มากมาย	ไม่มีนายแต่งตกจะปกครอง
จะวิบัติหักจมลงถมดิน	จะสูญสิ้นหมดงามตามเจ้าของ
ต่างคนตั้งจิตต์จะคิดจอง	คอยแต่ปองถิ่นฐานเปนบ้านตน
แต่มีข่าวเล่าฦๅระบือดัง	จะเปนวังมากมายมาหลายหน
จะวิตกวุ่นไปได้ร้อนรน	เปนเหตุผลครั้งนี้มิสะเบย
แต่เศร้าหมองรำพึงถึงสถาน	จะพลัดบ้านวิตกนะอกเอ๋ย
จะกำจัดพลัดเรือนที่เพื่อนเคย	จะละเลยจากกันนั้นจากไกล
บ้างคิดถึงพระเดชที่มีพระคุณ	ท่านสิ้นบุญไม่มีที่อาไศรย
เกิดวิบัติไปมาทั้งข้าไทย	บ้างโจทย์ไปตามหมู่อยู่กระทรวง
บ้างสมัคตามที่ไปตีกลอง	ที่ไปร้องกล่าวโทษโจษไพร่หลวง
ให้ขุ่นมัวทั่วกันอยู่ทั้งปวง	ที่เปนห่วงภรรยาต้องลาจร
ต่างคนปรึกษาน่าทุเรศ	เกิดอาเภทเหตุไปให้สังหรณ์
บ้างเสียดายเคหาให้อาวรณ์	บ้างทุกข์ร้อนถึงคู่เคยอยู่กิน
บรรดาหม่อมสาวนางต่างวิบัติ	จากกำจัดพลัดพรายไม่บ่ายผิน
ที่ห่วงบุตรอยู่มาเปนอาจิณ	ที่ขาดสิ้นห่วงใยจากไกลกัน
ที่รุ่นสาวเปนหม่อมงามพร้อมพริ้ง	หาคู่วิ่งสู่สมภิรมย์ขวัญ
อยู่เปรมปรีดิ์มีสุขทุกนิรันดร์	ที่หมายมั่นอารมณ์งามสมใจ
ที่แค้นขัดคิดถึงกายแต่ภายหลัง	จะยับยั้งไม่อาจจะหวาดไหว
ต้องสู้ตรอมเตรียมตรมอารมณ์ใน	จะอยู่ไปฤๅก็ขัดวิบัติเปน
จะบ่ายพักตรหักจิตต์คิดถึงทรัพย์	ก็ย่อยยับคับแค้นยิ่งแสนเข็ญ
พึ่งผัวใหม่ไปเล่าทั้งเช้าเย็น	ก็แลเห็นเหลือขัดกลัดอุรา
แม้นจะบอกออกปากก็ยากยิ่ง	จะทำนิ่งสู้งดอดโทษา
ก็เคืองเข็ญเห็นความไม่งามตา	คิดขึ้นมาเล่าก็ช้ำระกำกาย
หักขืนจิตต์เด็ดขาดไปจากคู่	จะอดสูกับเพื่อนเรือนทั้งหลาย
ทั้งคิดทั้งแค้นแสนระคาย	ต้องฟูมฟายน้ำเนตรสังเวชตน
ที่กลับจิตต์คิดเล่าถึงเจ้าคุณ	เพราะสิ้นบุญร่อนเร่ระเหระหน
ให้คับแค้นลำบากได้ยากจน	ต้องสู้ทนเวราตามมาทัน
ที่ตั้งจิตต์รำพึงถึงพระเดช	เคยปกเกศมีสุขทุกสิ่งสรรพ์
ได้บำรุงปรุงจิตต์คิดผูกพัน	พระคุณนั้นแผ่เผื่อเหลือประมาณ
จะสูญดับลับหายไปภายหน้า	ขอเปนข้าร่วมสุขทุกสถาน
อย่าได้มีเวรานั้นมาพาล	ให้เหมือนการตั้งไว้ดังใจปอง
ด้วยพระคุณนั้นดีไม่มีเปรียบ	จะหาเทียบสุดที่ไม่มีสอง
ขอกุศลส่งให้ได้ประคอง	ตามสนองผลทานบันดาลดล
ให้ท่านได้สำเร็จเสร็จดังกิจ	เมตตาจิตต์นำชูโดยกุศล
ได้ล่วงลับดับไปในเมืองบน	กำจัดพ้นเวรจองอย่าปองมี
ให้ท่านได้มรรคผลเปนต้นเหตุ	จงเรืองเดชเมืองฟ้าทุกราศี
ให้ได้ดาวดึงสาเปนธานี	สถิตที่เคหะฐานวิมานแมน
พร้อมนางสาวสวรรค์กัลยา	มาแน่นหนาคั่งคับอยู่นับแสน
ผลทานปรากฎตามทดแทน	ที่เคืองแค้นขุ่นข้องอย่าต้องพาล
ให้สมคำอำนวยด้วยกุศล	โดยแผ่ผลให้ถึงซึ่งสถาน
จะสถิตแห่งใดให้บันดาล	เหมือนอย่างการตั้งจิตต์อุทิศไป
เดชะบุญทั้งหลายแต่ภายหลัง	มาพร้อมพรั่งนำทางสว่างไสว
สถิตอยู่สวรรค์ที่ชั้นใด	บุญไซร้ให้งามอยู่ตามเดิม
ผลทานสร้างไว้ในมนุษย์	เปนที่สุดบารมีที่เฉลิม
เปนยอดศีลรักษามาแต่เดิม	ให้จุนเจิมมากมาอย่ารู้วาย
ได้ก่อสร้างวัดวานั้นปรากฎ	อนาคตเปนวิมานการทั้งหลาย
จงสำเร็จเสร็จสมบรรยาย	สำราญกายด้วยทิพโอชา
ได้สร้างไว้พระไตรปิฎกจบ	พอถ้วนครบพระธรรมคำคาถา
จะได้ไปบำรุงปรุงปัญญา	ไปเบื้องหน้าจะได้แจ้งแสดงธรรม
จะนับชาติ์ต่อไปได้ตั้งจิตต์	จะตามติดตนอยู่คู่อุปถัมภ์
จะได้ตรัสรู้เปนครูจำ	ได้แนะนำสัตว์ไปให้รู้ทาง
ที่สร้างสมไว้ไปทุกชาติ์	ได้เปนปราชญ์พูดเพราะโดยเสาะสาง
ได้สำแดงพระธรรมอยู่ท่ามกลาง	ได้สว่างใจสัตว์วัจนัง
จะได้รู้บาปบุญซึ่งคุณโทษ	เมตตาโปรดพ้นอบายต่อภายหลัง
ให้พ้นแดนกันดารการรุงรัง	ด้วยจิตต์ตั้งตรงไปในเมืองบน
น้ำจิตต์ท่านนั้นมาดพิฆาฏหมาย	โดยขวนขวายเสาะสางทางกุศล
เมื่อยังเปนมนุษย์บุถุชน	เปนกังวลโน้มจิตต์คิดศรัทธา
ด้วยเดชะอานิสงส์ที่ตรงนี้	เพิ่มทวีส่งไปได้รักษา
ให้ท่านสมอย่างหวังดังสัจจา	ทั้งบุญญาแต่เดิมส่งเติมไป
สมที่นึกตรึกจิตต์คิดประสงค์	ได้เปนองค์ทรงนามตามวิไสย
จงสำเร็จมรรคผลดลฤไทย	ให้ท่านได้สถานวิมานลอย
อิ่มทิพสวรรค์ชั้นดุสิต	เนรมิตนองเนืองเครื่องใช้สอย
บริวารแห่ห้อมเฝ้าล้อมคอย	ทั้งใหญ่น้อยนารีมีครบครัน
เครื่องประดับวิมานอันรุ่งโรจน์	มณีโชติมุกดามหาสวรรค์
ให้สว่างวาวแววดูแพรวพรัน	ทุกช่องชั้นกามาดุษฎี
ขอให้ได้ดังพรวอนอุทิศ	โดยตั้งจิตต์เจตนาทุกราศี
เหมือนอย่างคำสัจจาโดยวาจี	สมดังที่อธิษฐานนิพพานเอย ฯ
กลอนเพลงยาวสรรเสริญพระเกียรติ
คำนำ
เจ้าภาพงานสพ นายพันตรี หลวงวโรสถประสิทธิ (ถิน นครานนท์) คือ จ่าใจสุรแกว่น ๑ หม่อมช้อยลดาวัลย์ ณกรุงเทพ ๑ นายชั้น นครานนท์ (วโรสถประสิทธิ) ๑ ให้มาแจ้งความต่อกรรมการหอพระสมุดสำหรับพระนคร ว่ามีศรัทธาจะรับสร้างหนังสือในหอพระสมุด ฯ​ เป็นของแจกในงานศพ นายพันตรี หลวงวโรสถประสิทธิ (ถิน นครานนท์) สักเรื่อง ๑ ขอให้กรรมการช่วยเลือกเรื่องหนังสือให้ แลมีความประสงค์จะให้เปนเรื่องเนื่องในโบราณคดีด้วย ในเวลาที่ข้าพเจ้าเลือกเรื่องหนังสือให้ ไปพบกลอนเพลงยาวเรื่อง ๑ เปนของนายมี มหาดเล็ก บุตรพระโหราธิบดี แต่งเฉลิมพระเกียรติยศ ทูลเกล้าฯ ถวาย ในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว อ่านดูเห็นกลอนที่แต่งก็แต่งดี ความที่กล่าวก็เปนเรื่องเนื่องในโบราณคดี จึงได้เลือกกลอนเพลงยาวเฉลิมพระเกียรติยศที่นายมีแต่งให้พิมพ์ตามประสงค์
หนังสือจำพวกที่เรียกว่าเพลงยาว คนทั้งหลายมักเข้าใจกันไปว่า เปนหนังสือแต่งทางสังวาศ แต่ความจริงหาเปนเช่นนั้นไม่ หนังสือกลอนแปดที่ไม่แต่งเปนกำหนดเรื่องดังเรื่องนิทาน ฤๅกำหนดบทเช่นบทลครบทดอกสร้อยสักรวาแล้ว เข้าในหมวดเพลงยาวทั้งนั้น เพลงยาวที่ว่าด้วยการพยากรณ์ก็มี ว่าด้วยการทัพศึกก็มี เปนแต่มีผู้ชอบแต่งกันในทางสังวาศมาก จึงพาให้เข้าใจไปว่า กลอนเพลงยาวเปนลักษณบทกลอนสำหรับการสังวาศ
เรื่องเพลงยาวของนายมีมหาดเล็กนี้ ได้ความปรากฎอยู่ข้างท้ายว่า เดิมนายมีเปนมหาดเล็กช่างเขียน เกิดเบื่อหน่ายวิชาช่าง เห็นว่าตัวชำนาญในทางบทกลอน จึงแต่งเพลงยาวนี้ทูลเกล้าฯ ถวาย ให้ทรงเห็นความสามารถในทางกวี เพื่อจะทูลขอไปรับราชการเปนอาลักษณ แต่จะสำเร็จดังความประสงค์ฤๅไม่นั้นหาปรากฎไม่ เข้าใจว่าไม่สำเร็จ ด้วยนายมีนี้เปนช่างเขียนที่มีชื่อเสียง ครั้งรัชกาลที่ ๓ คน ๑ ได้เขียนชาดกเรื่องพระภูริทัต ที่ผนังพระอุโบสถวัดอรุณราชวราราม แต่กะเทาะเสียเมื่อไฟไหม้หมดแล้ว
เรื่องเฉลิมพระเกียรดิที่นายมีเอามาแต่งเพลงยาวนี้ กล่าวถึงลักษณการที่ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลด้วยประการต่างๆ ซึ่งนายมีได้รู้เห็นเองเมื่อในรัชกาลที่ ๓ ปรากฎรายการหลายอย่าง ซึ่งข้าพเจ้ายังไม่เคยทราบมาแต่ก่อน พึ่งมาทราบเมื่ออ่านเพลงยาวนี้จึงเห็นว่าตัวเรื่องเปนจดหมายเหตุอย่าง ๑ ในทางโบราณคดี ซึ่งผู้ศึกษาโบราณคดีควรจะพอใจอ่าน จึงได้เลือกให้พิมพ์ด้วยเหตุอันนี้ แต่ทว่าจะต้องพิเคราะห์ไปในเวลาอ่านด้วยกันจึงจะได้ความรู้ดี
อนึ่งเจ้าภาพได้จดหัวข้อประวัติผู้มรณภาพมาด้วย เพื่อได้เรียบเรียบลงในสมุดเล่มนี้ให้ปรากฎเกียรติคุณของผู้ที่ล่วงลับไป เพื่อเปนที่รฤกแก่ญาติมิตรตามสมควร มีข้อความตามประวัติดังนี้
ประวัติหลวงวโรสถประสิทธิ
นายพันตรี หลวงวโรสถประสิทธิ (ถิน นครานนท์) เกิดในรัชกาลที่ ๕ เมื่อณวันเสาร์​เดือน ๙ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีมะแม จุลศักราช ๑๒๕๕ พ.ศ.​ ๒๔๖๖ เปนบุตรนายวง บ้านถนนบ้านแขก ริมวัดบวรนิเวศวิหาร จังหวัดพระนคร เมื่อเจริญไวยตามสมควรจะศึกษาวิชาการแล้ว ได้สมัคเข้าเปนนักเรียนในโรงเรียนราชแพทยาลัยสอบไล่ได้ขั้น ๑ แล้วได้เริ่มเข้ารับราชการในกองพยาบาลทหารบกมณฑลกรุงเทพฯ เมื่อวันที่ ๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๔๘ ตั้งแต่ตำแหน่งว่าที่นายร้อยตรี สำรองราชการกองพยาบาลทหารบกมณฑลกรุงเทพฯ เปนต้นจนได้เปนนายพันตรี ผู้บังคับกองพยาบาลทหารบก ได้รับพระราชทานเงินเดือนตั้งแต่เดือนละ ๔๕ บาทจนถึงเดือนละ ๑๙๐ บาท ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรบันดาศักดิ เปนขุนจงใจภพ แล้วเลื่อนเปนหลวงวโรสถประสิทธิ ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์มงกุฎสยามชั้นที่ ๕ เบญจมาภรณ์ดวง ๑ เปนเกียรติยศ
อนึ่ง ความปรากฎในหัวข้อประวัติที่เจ้าภาพจดมาว่า นายพันตรี หลวงวโรสถประสิทธินี้ เปนผู้มีอัธยาไศรยโอบอ้อมอารี มีความเคารพนับถือผู้หลักผู้ใหญ่ซึ่งมีไวยวุฒิเปนอันดี ทั้งสมานสมัคสามัคคีไมตรีจิตร ในระหว่างญาติแลมิตร เปนที่สนิทชิดชอบอัชฌาไศรยทั่วหน้า
ต่อมาถึงเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๑ หลวงวโรสถประสิทธิป่วยเปนวรรณโรคเรื้อรัง ต้องออกจากราชการประจำพักรักษาตัวในกองหนุนเบี้ยหวัด สังกัดกรมแพทย์ศุขาภิบาลทหารบก ได้รับเบี้ยหวัดตามส่วนแบ่งอัตราเงินเดือนนายพันตรี ชั้น ๓ อาการที่ป่วยหาคลายไม่ ครั้นวันที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ.​๒๔๖๒ นายพันตรี หลวงวโรสถประสิทธิถึงแก่กรรม อายุได้ ๓๗ ปี
ข้าพเจ้าขออนุโมทนาในกุศลบุญราษีทักษิณานุปทานซึ่งเจ้าภาพได้บำเพ็ญในการศพ นายพันตรี หลวงวโรสถประสิทธิ แลได้พิมพ์หนังสือเรื่องนี้ให้แพร่หลายเปนครั้นแรก หวังใจว่าผู้ที่ได้รับหนังสือเรื่องนี้ไปจะอนุโมทนาด้วยทั่วกัน
ดำรงราชานุภาพ. สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑ ธันวาคม พระพุทธศักราช ๒๔๖๒
กลอนเพลงยาวสรรเสริญพระเกียรดิ
นายมีมหาดเล็กแต่งถวาย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
๏ บังคมบรมนารถนาถา
อันเปนปิ่นมงกุฎอยุทธยา	บำรุงราษฎร์สาสนาให้ถาวร
ขอเฉลิมเพิ่มพูลพระเกียรติยศ	ยุคลบทบพิตรอดิศร
ถวัลยราชราไชในนคร	ดังทินกรแจ่มฟ้าทั่วธาตรี
ลอยสว่างกลางสวรรค์ชั้นทวีป	ได้ชื่นชีพทั่วจังหวัดพึ่งรัศมี
ด้วยพระเดชเกษโลกโบกราคี	ไม่หมองมัวทั่วศรีอยุทธยา
บุญฤทธิกิติยศระบือฦๅ	พระไทถือทางเที่ยงไม่เดียงษา
แผ่ไปรอบขอบขัณฑเสมา	พระกรุณาชุบเลี้ยงโดยเที่ยงธรรม์
สุริยวงษ์พงษ์ประยูรก็พูลยศ	ให้ปรากฎพร้อมพริ้งทุกสิ่งสรรพ์
ทั้งสุรางค์นางสนมกรมกำนัล	ได้รางวัลยศถาสง่างาม ฯ
๏ หนึ่งเสนาข้าหลวงทั้งปวงหมด	พยุงยศเปนสง่ากล้าสนาม
ทั้งไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินสิ้นทุกนาม	ก็มีความกรุณาทั้งธานี
มิให้ใครอุกอาจราชศักดิ์	ข่มเหงหักไพร่ฟ้าประชาหนี
พระไอยการบัญญัติสังกัดมี	ไว้ตามที่พระกำหนดทศพิธ
ทั้งถานาบาเรียนที่เพียรเพิ่ม	ก็แต่งเติมเสริมศักดิ์ให้อักนิฐ
นิจภัตรปัจจัยให้เป็นนิจ	ทรงอุทิศศรัทธาทั้งตาปี ฯ
๏ หนึ่งนักโทษโปรดปล่อยทั้งน้อยใหญ่	ที่โทษใหม่ไภยถึงตัดเกษี
ก็งดไว้ไม่ฆ่าด้วยปราณี	ไว้เพียงที่จำจองไม่ต้องตาย
แล้วโปรดสัตวจัตุบททวิบาท	สั่งประกาศทั่วหมดตั้งกฎหมาย
ห้ามฆ่าเนื้อเบื่อปลาชีวาวาย	ให้ลดคลายค่าน้ำนั้นต่ำลง
เฝือกกะบังขังรั้วตัวปลาเราะ	ทรงสงเคราะห์ห้ามสิ้นทุกสิ่งประสงค์
ฝูงเนื้อป่าปลาชื่นได้ยืนยง	ชีพคงชัณษาเพราะบารมี
ห้ามปลากัดตัดทุเรียนอาเพี่ยนไก่	พระมิให้เฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
เครื่องตัดลาภบาปหนาเปนราคี	มักฆ่าตีฉกชิงแลวิ่งราว
ด้วยทรงพระกรุณาประชาราษฎร์	จึงห้ามขาดมิให้มีขึ้นมี่ฉาว
บำรุงหล้าผาสุกทุกแดนดาว	ถ้าข่าวคราวราษฎร์ดีก็ปรีดา ฯ
๏ ถ้าราษฎร์ทุกข์ขุกเข็ญเปนวิบาก	เกิดน้ำมากไฟไหม้ในเคหา
ทั้งเข้ายากหมากแพงฝนแล้งมา	ที่ตกกล้าแห้งไปไม่สำราญ
ให้อาวรณ์ร้อนในพระไทยเทวศ	ไปทั่วเขตรไพร่ฟ้าสุธาสถาน
จะอดอยากยากจนทนทรมาน	ให้เกณฑ์การทดน้ำปิดทำนบ
ให้ตั้งราชพิธีพรุณสาตร	ทั้งอังคาตวัดหลวงทั้งปวงจบ
นิมนต์สวดพุทธมนต์ไปจนครบ	ฝนสงบน้อยไปมิใคร่มี
สู้ลำบากยากพระองค์ทรงที่นั่ง	เสด็จยังพระอาวาศพิธีศรี
อุดมด้วยทวยมาตย์ราชกวี	พระสังคีติกาถานานุกรม
ทรงเคารพจบพระหัดถ์อธิฐาน	สมาทานศีลวัตรเป็นปฐม
พระสังฆราชถานาตั้งอารมณ์	ก็ระดมกันสวดพระพุทธมนต์
ด้วยบุญญาบารมีภินิหาร	โพธิญาณแก่กล้าสถาผล
ให้ร้อนอาศน์จตุโลกบาลบน	ไม่ทานทนบุญฤทธิทรงพิธี
บันดาลห่าพลาหกให้ตกฟุ้ง	ลงทั่วทุ่งทุกประเทศเกษมศรี
ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินก็ยินดี	ได้ทำที่ไร่นาสถาวร ฯ
๏ พระคุณสุดดังสมุทน้ำนมสวรรค์	มาเจือปันเลี้ยงโลกให้โศกถอน
ได้แช่มชื่นกลืนทิพปิโยธร	ราษฎรได้พึ่งไม่ถึงกาล
ถ้าน้ำมากฟากเฝือเหลือขนาด	ก็กัมปนาทพระไทยด้วยไภยสนาน
กลัวสาลีวิกลด้วยชลธาร	ทรงสงสารราษฎรจะร้อนรน
ให้ตั้งกิจพิธีวารีปลาศ	พระสังฆราชถานาโกลาหล
ชุมนุมนั่งตั้งสวดพระพุทธมนต์	ในมณฑลนาวาโยธาพาย
ครั้นเสร็จกิจพิธีแล้วตีน้ำ	ยิงปืนซ้ำโห่ร้องคนองสาย
เสียงสนั่นครั่นครื้นคลื่นกระจาย	พลพายพระสวดรวดลงมา
ด้วยบารมีภิเษกทรงเอกฉัตร	ช่วยบำบัดภัยราษฎร์ยกสาสนา
ให้กัมปนาทอาจองพระคงคา	ก็ลดลาลำเข้าขึ้นเพรารวง
ดังนารายน์เฟื่องฟื้นกลืนสมุท	ให้เข้าผุดรุ่งเรืองทั้งเมืองหลวง
หมู่ไพร่ฟ้าหน้าขุนก็อุ่นทรวง	ได้เด่นดวงปรีดาด้วยบารมี ฯ
๏ ถ้าเกิดไฟไหม้บ้านชานเรือนราษฎร์	เรือนอำมาตย์สุริยวงษ์ในกรุงศรี
ระทดในพระไทยแทนแสนทวี	ก็กรูกรีพยุหะสละวัง
ขึ้นทรงพระที่นั่งบัลลังก์อาศน์	พร้อมอำมาตย์ซ้ายขวาทั้งน่าหลัง
พวกหอกแห่แลทวนล้วนกำลัง	แห่สพรั่งคั่งคับไปดับเพลิง
กำลังไฟได้ลมระดมไหม้	เสด็จไปลมสงัดไม่พัดเถลิง
ไฟก็เหือดเผือดแสงไม่แรงเริง	ก็สบเชิงคว้าขอตะกร้อน้ำ
เข้าฉุดชักตักสาดอยู่ฉาดฉ่า	โยทกาแย่งยุบอุประถัมภ์
พระเพลิงร้ายพระพายรื้อกระพือทำ	ก็แพ้อำนาจองค์พระทรงบุญ
ดังฝนฟ้าห่าแก้วแผ้วระงับ	มาเด็ดดับเพลิงร้ายให้หายหุน
เห็นถนัดอัศจรรย์อนันตคุณ	พระการุญรักษ์ราษฎร์บำบัดไภย ฯ
๏ ถึงฤดูพวกหมู่สมพัตสร	เก็บอากรขุ่นข้องไม่ผ่องใส
ทั้งค่านาค่าน้ำเหลือล้ำไป	โปรดมิให้พลเมืองเคืองรำคาญ
ให้นายระวางทั้งหมดสบถสิ้น	มิให้กินเนื้อราษฎร์ทำอาจหาญ
ให้เก็บแต่พองามตามบุราณ	พระโปรดปรานทั่วเขตรประเทศคาม
หนึ่งขุนหมื่นทั้งหลายทั้งนายไพร่	ไม่เคยได้ตราภูมิที่คุ้มห้าม
ก็โปรดให้ได้ตราสง่างาม	เที่ยวค้าขายได้ตามสบายใจ ฯ
๏ พระไทยใส่รอบคอบทั่วขอบเขตร	ทอดพระเนตรเมืองหมองไม่ผ่องใส
อุประถัมภ์บำรุงซึ่งกรุงไกร	ชำรุดไหนใส่สอบประกอบแปลง
ประตูยอดถอดไว้ทำใหม่ตั้ง	ล้วนขึงขังแน่นครบจบตำแหน่ง
ที่สูงปราบฉาบป้อมซ่อมกำแพง	ทั้งตกแต่งใบบานทวารตรึง
ที่ไหนบางทางศึกจะฮึกหัก	ก็คิดดักทางทำให้ขำขึง
ล้วนหนาแน่นแผ่นปึกดูลึกซึ้ง	ให้ทั่วถึงทนปืนแต่พื้นงาม
ข้างฝ่ายนอกพระนิเวศน์ประเทศลัด	ให้ถางตัดทางไปในสนาม
สำหรับเมืองเคืองเข็ญเปนสงคราม	จะได้ตามต้านตัดสกัดตี
ที่ปากน้ำท่ามกลางที่สร้างป้อม	เป็นอ่าวอ้อมกว้างขวางทางศึกหนี
ยิงปืนไปไม่ถึงซึ่งไพรี	ให้ถมที่ออกมาข้างท่ายิง
เปนสง่าข้าศึกไม่ฮึกหาญ	กลัวสท้านทุกกรุงไม่สุงสิง
ดังรามสูรต้องสาปไม่ฉาบชิง	นารายน์ยิงศรตัดสกัดแดน
ทางปากลัดจัดถนนตะพานช้าง	ทั้งสองข้างปากน้ำมาตามแผน
ถนนกว้างทางทัพไม่คับแค้น	ถึงหมื่นแสนเดินได้ไปจากกรุง ฯ
๏ แล้วขุดทางบางบอนที่ดอนตื้น	ตลอดรื่นตามแนวทางแถวทุ่ง
ทั้งลึกกว้างทางใหญ่ไปหลายคุ้ง	ตลอดวุ้งเวิ้งท่ามหาไชย
ที่ปากน้ำทำป้อมพร้อมเครื่องรบ	ทั่วพิภพไปมาได้อาไศรย
ทั้งเรือแพฝางเสาค่อยเบาใจ	ถวายไชยอวยผลมงคลพร
ฝ่ายประจิมภาราทวาเรศ	ไปประเทศทางเรือเหลือถ่อถอน
ล้วนตมตื้นขึ้นเฝือติดเรือจร	ต้องจ้างออนฉุดลากยังยากเย็น
หวังประโยชน์โปรดราษฎร์ที่ขัดข้อง	ให้ขุดคลองลัดล่ามทางสามเสน
ออกปากน้ำโยทกาเสนาเกณฑ์	พวกจีนเจนขุดขนไปจนลุ
พอแล้วคลองนองลั่นอรรณพ	ฦๅตลบทั่วเมืองกระเดื่องปรุ
ทั้งมนุษย์เทวาก็สาธุ	ออกระบุพระนามตามกันมา
พวกชาวเรือเหนือใต้ดีใจสิ้น	ไปทั่วถิ่นทุกทิศคิดหรรษา
เคยติดทางบางพลีก็ปรีดา	มาเดินท่าคลองประทานสำราญใจ
ทั้งวันคืนขึ้นล่องไม่ต้องลาก	ก็ออกปากสาธุการสท้านไหว
ถวายกรพรผลมงคลไชย	เสียงครุ่นไปค่ำเช้าทุกคราวเรือ ฯ
๏ ด้วยพระทรงปรีชาอานุภาพ	ดำริทราบเหตุผลนั้นล้นเหลือ
ทั้งดับไภยได้ผลกุศลเจือ	ทั้งศึกเสือก็ระอาพระบารมี
ข้างฝ่ายในพระนิเวศน์เขตรสถาน	ก็เสร็จการบำรุงซึ่งกรุงศรี
ล้วนยักอย่างสร้างใหม่สดใสดี	ไปทั่วที่ใหญ่น้อยนับร้อยพัน
พวกช่างจีนสินจ้างรางวัลเพิ่ม	ช่างไทยเติมเบี้ยหวัดล้วนจัดสรร
บ้างเลื่อนที่มีนามขึ้นตามกัน	ทั้งช่างปั้นเขียนถากสลักกลึง
พิศดูเมืองเรืองปลั่งไปทั้งนั้น	สารพันไม่มีที่เทียมถึง
จะแลเก๋งเล็งตึกล้วนลึกซึ้ง	น่าตลึงลานใจวิไลยตา
ตำหนักในซ้ายขวามหาปราสาท	พระโรงราชอาศน์แก้วแววเวหา
ล้วนใหม่ใหม่ใสสดรจนา	ดูฉ้อฟ้าก่ายกันเปนหลั่นลด
ทั้งโรงแสงแขวงคลังสิ้นทั้งแถว	ตลอดแนวนอกในล้วนใสสด
จะแลผ่านด้านไหนไม่ระทด	ล้วนหมดจดสร้างใหม่ไปทั่วเมือง
แลดูน่าผาสุกสนุกสนาน	ระโหฐานจริงจริงทุกสิ่งเครื่อง
ยิ่งแลยิ่งละลานสำราญเรือง	ดังหนึ่งเมืองอินทรามานิมิตร
น่าลดเลี้ยวเที่ยวเล่นเห็นต่าง ๆ	ล้วนยักอย่างยิ่งยงทรงประดิษฐ
ผู้ใดใครได้เห็นเขม้นพิศ	ให้ต้องติดตาชมนิยมยล
พระวงษ์วังทั้งหลายมาถ่ายอย่าง	เลียนไปสร้างตั้งแต่งทุกแห่งหน
ทั้งขุนนางสร้างเลียนเจียนทุกคน	ทั่วตำบลน่าหลังสิ้นทั้งปวง
ออกอัดแอแซ่เซงทั้งเก๋งตึก	อึกกะทึกรอบทั้งพระวังหลวง
ดังดาวรอบขอบคันพระจันทร์ดวง	ขึ้นโชติช่วงอยู่ในชั้นพิมานรถ
เปนปิ่นปักนัคเรศทั่วเขตรทวีป	มาสรวมชีพใต้บาทขยาดหมด
ใครคิดร้ายตายเองเกรงพระยศ	สยองสยดพระเดชทั่วเขตรคัน ฯ
๏ ด้วยทรงมั่นขันตีภินิหาร	บำเพ็ญทานอาจินต์ทรงศีลขันธ์
ให้ผลในทีฐประจุบัน	สารพันไพบูลย์มาปูนปอง
ประชาชนพลเมืองไม่เคืองเข็ญ	จำเริญเปนศุขทั่วไม่มัวหมอง
ทั้งหญิงชายหลายสกูลออกมูลมอง	อยู่ทั่วท้องตำบลพ้นประมาณ
ทั้งสิบสองภาษามาอาไศรย	ก็เพลินใจผาสุกสนุกสนาน
จะไปมาค้าขายไม่กันดาร	บำราศพาลการศึกไม่นึกระวัง
เรือไหหลำสำเภาเหล่ากำปั่น	สมอทอดจอดเปนหลั่นจีนฝรั่ง
แต่งบรรณามาถวายไม่วายครั้ง	สิ่งของคั่งกันเข้าก็เยาว์ลง
แพรผ้าลายขายถูกไปทุกสิ่ง	พวกชายหญิงนิยมสมประสงค์
นุ่งลายอย่างกางเพลาะเที่ยวเหยาะยง	จนนุ่งลงทำงานการนิคม
ด้วยบารมีภิเศกสมโพธิ	ระงับโทษไภยสิ้นมลทินถม
ทั้งปากใต้ฝ่ายเหนือเหลืออุดม	เป็นบรมศุขทุกเพลา ฯ
๏ ยิ่งพูลเพิ่มก็ยิ่งเติมพระกุศล	บำเพ็ญผลมิได้ขาดในสาสนา
ไม่เสื่อมสูญพูลพระราชศรัทธา	ดังมหาเวสสันดรไม่ร้อนรน
โรงทานให้ไม่ขาดพระราชทรัพย์	ออกจ่ายจับเจือจานหว่านกุศล
ทั้งหวานคาวเช้าเย็นไม่เว้นคน	ออกสับสนแซ่ซ้องมากองกิน
วิเศษผลัดจัดของสำรองเลี้ยง	ออกเรียบเรียงรายอยู่ไม่รู้สิ้น
ไม่เลือกหน้าว่าใครให้อาจินต์	มาก่อนกินแล้วไปพวกใหม่มา
ออกจอแจแซ่เสียงเลี้ยงกันวุ่น	ชุลมุนไม่วายทั้งซ้ายขวา
พวกผ่ายผอมพิกลคนชรา	ชวนกันมาคั่งคับเข้ารับประทาน
พระสงฆ์เณรเถรลาวพอเช้าถึง	ออกอัดอึงเบียดบาตรอยู่ฉาดฉาน
เข้ายืนรอบขอบขันมิทันนาน	ก็เปนการเข้าแกงพอแรงครอง
ที่ลางองค์ตรงเข้าไปนั่งที่	นายบาญชีถามวัดให้จัดของ
นักงานคนปรนนิบัติจัดสำรอง	แล้วประคองสำรับจับประเคน
ล้วนของดีมีรศอันสดสวย	สำราญรวยเหลือพระมหาเถร
ทั้งศิษย์น้อยพลอยซ้ำกับสามเณร	ทั้งเช้าเพลอิ่มใจไปทุกองค์
ฉันเช้าแล้วให้ธรรมกะถึกเทศน์	เปนประเภทมิได้ขาดธรรมาศน์สงฆ์
ข้างในข้างน่ามาฟังนั่งเปนวง	ล้วนบรรจงเครื่องมาบูชาธรรม
ถวายจตุปัจจัยมิได้ขาด	ทั้งกัณฑ์ราษฎร์ธารณะอุประถัมภ์
ที่ใจกระด้างฟังเทศน์สังเกตจำ	ก็ค่อยน้ำใจดีมีศรัทธา
ละของรักหักจิตรปลิดจำหน่าย	ออกถวายพระธรรมเทศนา
ด้วยพระเดชพระคุณการุณา	โปรดประชาให้สู่ชั้นพิมานทอง
ครั้นถึงวันอัฐบัณณรสี	พูลทวีบริจาคฉลากของ
เครื่องบูชากากะโถนมีดโกนซอง	ธูปเทียนรองเท้าพัดยานัดชาม
จิบเจี๋ยวทั้งอั้งโล่เสื่อโอหมอน	สบงจีวรไม้ท้าวกะเป๋าย่าม
เครื่องชาร์มโคมขวดน้ำมันตาม	ยาแก้ไข้ไอจามทำประทาน
ถวายพระสงฆ์องค์อันดับจับฉลาก	ประมาณมากหลายวัดจัดของขนาน
เปนเวรเวียนเปลี่ยนอาวาศอังคาตกาล	ฉลากทานถวายไปได้ทุกองค์
แล้วยะถาวารีสัพพีผล	เปนมงคลพระนครด้วยพรสงฆ์
จำเริญฤทธิอิศโรภิญโญยง	ก็ยิ่งทรงพระศรัทธานั้นถาวร
อันโรงทานปานต้นกัลปพฤกษ์	ได้สมนึกคนโซสโมสร
หมู่ยาจกตกยากวิบากจร	ได้ดับร้อนรื่นรวยด้วยโรงทาน
ทวีปอื่นหมื่นเมืองไม่เฟื่องฟุ้ง	ว่าเจ้ากรุงไหนกล้าศรัทธาหาญ
ห่อนสามารถอาจสร้างโรงทานนาน	ไม่ปูนปานเหมือนพระราชศรัทธา
ทั้งสัตว์จตุบททวิบาท	พระราชทานทั่วกันด้วยหรรษา
นักงานเช้าเอาเข้าให้ทานกา	วันหนึ่งกว่าสามหาบมาฉาบกิน
เอาเข้ากองไว้ที่ช่องเชิงเทินป้อม	กาเข้าล้อมเลี้ยงชีวิตรเปนนิจสิน
เข้าเหลือหกตกบ่าลงมาดิน	แพะแกะกินชื่นบานสำราญใจ
เสียงกาก้องแพะร้องประสานเสียง	ส่งสำเนียงดังจะร้องสนองไข
โมทนาพระกุศลมงคลไชย	ประสาใจได้กินก็ยินดี ฯ
๏ ที่โรงหล่อต่อแต่งพระพุทธรูป	ที่เสร้าซูบมัวหมองไม่ผ่องศรี
พระบุราณบ้านเก่าคราวกลี	ตกอยู่ที่เมืองร้างวัดดั้งเดิม
ถูกแดดลมจมน้ำล้วนชำรุด	ไปขนขุดมาบุรณะเฉลิมเสริม
ที่ด่างพร้อยร่อยหรอก็ต่อเติม	พระภักตร์เจิมจุนพระศอต่อพระกร
พระนาภีพระนลาฎพระบาทหัดถ์	ที่วิบัติมาบุรณะปฏิสังขรณ์
พระประธานพระไสยาศน์ลีลาศจร	ออกซับซ้อนน้อยใหญ่อยู่ในโรง
ล้วนสูงศักดิ์น่าตักนับวาหลวง	ขึ้นเด่นดวงพระภักตร์ชักโอ่โถง
ที่องค์ยืนสูงใหญ่ต้องใส่ชะโลง	เอาเชือกโยงไม้ยันขึ้นปั้นเจิม
เตรียมหล่อหลอมพร้อมพรั่งพวกช่างเสร็จ	ก็เสด็จมายังที่นั่งเฉลิม
พร้อมอำมาตย์ราชวงษ์มาคงเติม	ก็เร่งเริ่มกูณฑ์กองหลอมทองพร้อม
เสด็จทรงหยิบสุวรรณหิรัญนาก	ใส่ในปากเบ้าเปลวที่เหลวหลอม
แล้วทรงคีบหนีบคีมเข้ารัดรอม	เทถนอมทองรินประคิ่นกาญจน์
สู้ทนเพลิงเริงแสงที่แรงร้อน	ไม่ย่อหย่อนพระศรัทธานั้นกล้าหาญ
แล้ววงษาข้าหลวงกระทรวงงาน	ก็อลหม่านเทเติมเพิ่มทวี
ด้วยศรัทธาภินิหารไม่ฉานช้ำ	ชนวนน้ำทองทั่วไม่มัวสี
พอเย็นทำสำเร็จก็เสร็จดี	มิได้มีร้าวรั่วทั่วพระองค์
แล้วตะไบไสขัดจำรัสรูป	ให้เลี่ยนลูบเกลี้ยงเกลาเพรารหง
แล้วแห่ไปใส่โบสถ์ที่โสรดทรง	ในวัดวงแว่นแคว้นแดนนคร
องค์เก่าไปใหม่เพิ่มมาเติมตั้ง	ปฏิสังขรณะสโมสร
องค์นี้แล้วองค์นั้นนิรันดร	ไม่หยุดหย่อนพระศรัทธาพยายาม ฯ
๏ ที่ทิมกรมวังเปนคลังกุศล	บำเพ็ญผลมิได้ขาดกระจาดหาม
ถวายพระปาติโมกข์สวดรวดอาราม	ธูปเทียนย่ามรองเท้าตามคราวมี
บางทีสบงเสื่อลางเมื่อร่ม	ตามนุกรมทุกวันบัณณรสี
ทรงถวายอัตราทั้งตาปี	กระจาดมีของงามตามฤดู
ประกอบด้วยกล้วยขนมส้มเข้าสาร	เครื่องคาวหวานเปรี้ยวเค็มล้วนเต็มอยู่
เณรศิษย์วัดอัตนังมาพรั่งพรู	เปนหมู่หมู่รับกระจาดอยู่กลาดทิม
อลวนขนกระจาดไม่หวาดไหว	บ้างแบ่งให้ทานคนที่จนหงิม
พวกขันปืนยืนสอมาขอชิม	ทั้งพวกริมเหล่านั้นขอทานกิน
ที่ขนไปไม่ไหวก็ให้มั่ง	ที่มีกำลังแบกขนไปจนสิ้น
พระสงฆ์ฉันชื่นชมนิยมยิน	เล่าเรียนภิญโญกล้าด้วยบารมี ฯ
๏ ที่โรงนางกรินีศรีเสวตร	เปนบริเฉทเข้าบาตรสอาดศรี
มิได้ขาดอัตราทั้งตาปี	ใส่ลงทีหนึ่งอิ่มพระกริ่มใจ
ทั้งกับด้วยกล้วยส้มขนมห่อ	เวลาพอรุ่งพระมาไสว
ออกเรียงรายหลายวัดมาอัดไป	เข้าขันใหญ่รับหยุดจนสุดองค์ ฯ
๏ บัณณรัสอัฐมีนิมนต์ฉัน	เปนนิรันตระเลี้ยงพระสงฆ์
ทั้งพระโรงแลปราสาทไม่ขาดคง	แต่ล้วนองค์ถานาราชาคณะ
บาเรียนขรัวทั่วทั้งอันดับฉัน	ไม่เว้นวันอัฐบัณณรสะ
เปนเวรเวียนเปลี่ยนกันนิรันตระ	ตามคณะอาวุโสเอกโทตรี
ถวายเครื่องสุทธากระยาหาร	ทั้งคาวหวานอุชารศอันสดศรี
วันละร้อยถอยบ้างลางทีทวี	ยามดิถีสารทสุดตรุษสงกรานต์
นักขัตฤกษ์สูรย์จันทร์วันวัสสา	นิมนต์มาเกลื่อนกลาดพระราชฐาน
ทวีคูณพูนเพศตามเทศกาล	กระยาหารเนยนมระดมทวี
ทั้งยาคูข้าวแช่แลปายาส	กระยาสารทข้าวทิพเกษมศรี
ทั้งเครื่องเทียบเรียบเรียงผะเดียงดี	พูลทวีเภสัชแลอัฐบาน
มีเทศนาตาปีมิได้ขาด	มหาชาติธรรมวัตรจำรัสสาร
จนจบในพระไตรปิฎกกาล	ไทยทานเครื่องกัณฑ์อนันตัง
ของต่างต่างอย่างดีล้วนวิเศษ	พระนักเทศน์ใครดีมีหลายชั่ง
ก็ยิ่งเรียนเพียรจัดวัฒนัง	ด้วยกำลังศรัทธาพระบารมี ฯ
๏ พระที่นั่งเฉลิมหล้ามหาปราสาท	ก็พระราชศรัทธาเป็นราษี
ตั้งนักปราชญ์พวกราชบัณฑิตย์ดี	บอกบาฬีสุริยวงษ์พระสงฆ์เณร
พระราชทานเงินเดือนบ้างเลื่อนยศ	ด้วยสอนรศธรรมามหาเถร
กระยาหารหวานคาวทั้งเช้าเพล	ถวายเณรพระสงฆ์ที่องค์เรียน
ทั้งเภสัชอัฐบานสำราญรื่น	ให้แช่มชื่นชูจิตรพินิจเสถียร
วันละสามสิบเศษในเพศเพียร	เข้ามาเรียนอัตถแปลแส้สำเนียง
บ้างเรียนมูลเรียนคัมภีร์อยู่มี่ฉาว	ตั้งแต่เช้าจนบ่ายไม่วายเสียง
ที่แม่นยำจำได้ออกไล่เลียง	แล้วชุบเลี้ยงเปนมหาแลบาเรียน
ถวายปัจจัยไตรปีมิได้ขาด	ที่เณรราชบัณฑิตย์พินิจเสถียร
ให้บิณฑบาตในพระราชวังเวียน	บำรุงเพียรปัญญาวิชาธรรม
ที่เรียนน้อยพลอยเพียรเล่าเรียนกล้า	ด้วยพระศรัทธาเลี้ยงชุบอุปถัมภ์
เพราะพระราชกุศลเปนต้นนำ	พระสัทธรรมจึงฟุ้งอยู่รุ่งเรือง ฯ
๏ ที่ทรงบาตรมิได้ขาดอังคาตพระ	ราชาคณะแลอันดับสลับเหลือง
เปนเวรเวียนเปลี่ยนวัดจังหวัดเมือง	อเนกเนืองบิณฑบาตไม่ขาดวัน
ทั้งเข้ากับสรรพสรรพันรศ	ล้วนสวยสดมีครบเครื่องขบฉัน
แต่ละองค์ทรงใส่ลงให้ครัน	จนพูนขันเข้าขาวพอเช้าเพล
วันละร้อยไม่ถอยพระกุศล	ไม่ประดลเลือกหน้ามหาเถร
เสมอกันขันหนึ่งถึงสามเณร	จนสิ้นเกณฑ์บิณฑบาตทรงอัตรา
ไม่เว้นวันจนชั้นประชวรพระยอด	ก็ไม่ทอดเข้าบาตรที่ปราถนา
สู้ดำรงทรงทนเวทนา	เช้าอุส่าห์มิให้ขาดทรงบาตรทาน ฯ
๏ ที่ห้องคลังศุภรัตไม่ขัดสน	บำเพ็ญผลภิญโญระโหฐาน
เตรียมผ้าไตรมิได้ขาดในราชการ	บริขารนานาสถาพร
เตรียมสำรองกองบุญไปครุ่นครบ	ถึงงานศพสุริยวงษ์อดิศร
ทั้งผ้าตราผ้าพับสดับปกรณ์	เครื่องศพท่อนจันทน์ทองฉลององค์
กลองชนะพระสวดฉันน่าศพ	ทั้งเครื่องอบหอมหวานประทานส่ง
ทั่วทุกศพครบครันจนวันปลง	ไตรสบงไม่น้อยสักร้อยไตร
ที่กรมใหญ่ไตรดีทวีเพิ่ม	พูลเฉลิมตามยศล้วนสดใส
ทั้งบริขารสังเคตพร้อมเสร็จไป	หนังดอกไม้เครื่องเล่นเกณฑ์ประทาน
ทั้งพระเมรุเกณฑ์แห่แลแตรสังข์	สมกำลังยศศักดิ์อรรคฐาน
ทั้งศพในฝ่ายน่าพระอธิการ	ก็ประทานตามยศล้วนงดงาม
ทั้งผ้าตราผ้าพับนับไม่ถ้วน	ทั้งจำนวนผ้าไตรนั้นหลายหาม
ทั้งไตรปีที่ถานาทุกอาราม	ทั้งไตรงามพระกฐินสิ้นทุกปี
ยังเครื่องบริขารทานกฐิน	ทอดทั่วสิ้นวัดใหญ่ในกรุงศรี
ทั้งไตรเทศน์ไตรฉันพันทวี	ทั้งไตรที่เพลิงไหม้ในอาราม
ที่พระสงฆ์องค์ไหนไตรครองหาย	ก็ถวายทั่วสิ้นถิ่นสนาม
ไตรพระช่างตั้งเพียรปั้นเขียนงาม	สร้างอารามมาช่วยรวยทุกองค์
ทั้งไตรแพรแลผ้าศรัทธาถวาย	ให้เพริศพรายในเกณฑ์เณรพระสงฆ์
ตลกบาตรย่ามโอภิญโญยง	ได้ทั่วองค์ที่มาสถาวร
พวกผ้าไตรในคลังตั้งแต่เพิ่ม	พร่องแล้วเติมแต่งต่อไม่ท้อถอน
ดังมหาวารีสีทันดร	ไม่หยุดหย่อนไหลมาทั้งตาปี ฯ
๏ จะตวงตักสักเท่าไรก็ไม่พร่อง	เกิดด้วยกองบุญญาพระราษี
ก็ยิ่งเพิ่มเติมผลกุศลทวี	สร้างกุฎีอารามอร่ามเรือง
ที่ชำรุดทรุดพังปฏิสังขรณ์	ให้ถาวรแจ่มจัดจำรัสเหลือง
ตั้งแต่เดิมเริ่มการได้ผ่านเมือง	ก็เปลี่ยนเครื่องพุทธบาทพระสาศดา
มณฑปสบไสมยทั้งใหญ่น้อย	ที่เศร้าสร้อยแซมใหม่ให้แน่นหนา
เสาเพดานบานผนังทั้งหลังคา	ยอดฉ้อฟ้าฝาซุ้มหุ้มทองแดง
แล้วด้วยเหล็กชันดีบุกขมุกรัก	ปั้นสลักลายลวดรวดตำแหน่ง
แล้วปิดทองล่องชาดกระจกแซง	กระจ่างแสงจับสีระวีวรรณ
กดึงรายชายคาระย้าย้อย	โพธิ์ทองห้อยคอยลมระดมผัน
เสียงเสนาะเพราะขานประสานกัน	ทั้งคืนวันบันเลงดังเพลงตี
ที่บัวหงายปลายเสาก็เพราพริ้ง	ผนังกิ่งก้านแย่งเปนแสงสี
พื้นเงินเก่าเบาบางก็สร้างทวี	แล่นบัดตรีผลัดเปลี่ยนให้เลี่ยนงาม
พระมณฑปน้อยในก็ใหม่อ่อง	แล้วด้วยทองแกมแก้วแววอร่าม
ล้วนลวดลายพายพราวดูวาววาม	แต่ฐานงามถึงยอดตลอดปลี
ที่บัวทองรองรอบขอบพระบาท	ก็โอภาษแจ่มจรัสด้วยรัศมี
ดูสวยสดด้วยสุวรรณหิรัญมณี	ล้วนผ่องศรีใสสดรจนา
ดูปูนปานดังพิมานอมเรศ	อยู่ในเขตรแดนดาวดึงษา
ขึ้นลอยปลั่งตั้งประทับบนบรรพตา	ดูโอฬาร์เลิศพร้อมด้วยซ่อมแปลง
พระเจดีย์วิหารที่ฉานฉ่ำ	ก็แต่งบำรุงจัดจำรัสแสง
ศาลาบ่อหอระฆังทั้งกำแพง	ที่ร้าวแล่งแต่งใหม่ให้ไพบูลย์
แล้วมอบเวรเกณฑ์คนให้ปรนนิบัติ	เปนเลขวัดพุทธบาทไม่ขาดสูญ
ประขาวนายไพร่บ่าวเป็นเค้ามูล	ให้เพิ่มพูลปรนนิบัติอยู่อัตรา
แล้วทรงเปลื้องเครื่องต้นวิมลมาศ	อันโอภาษสูงศักดิ์นั้นหนักหนา
ออกบูชาพุทธบาทพระสาศดา	เพิ่มมหาบารมีด้วยปรีดิ์เปรม
ไว้ทั้งสามสำรับสำหรับเปลี่ยน	ถวายเวียนตามเทศกาลเกษม
เครื่องลูบไล้ไพโรจน์อันโอชเอม	ทั้งหงษ์เหมฉัตรธงอลงกรณ์
ทั้งเครื่องทองรองเรืองทั้งเครื่องแก้ว	ประทีปแถวโคมยามตามสลอน
ทั้งธูปเทียนมาลาสถาพร	ไตรจีวรเทียนวะษาน่าฤดู
บริขารถมปัดจัดถวาย	เครื่องฉัตรฉายสูงศักดิ์มีอักขู
แล้วแผ้วถางทางเดินตัดเนินคู	ถึงฤดูสัปรุษอยุทธยา
ชวนกันไปสักการสำราญชื่น	หนทางรื่นสบายทั้งซ้ายขวา
ตลอดถึงพุทธบาทพระสาศดา	ได้ทัศนามณฑปมีครบครัน
ก็โมทนาสาธุพระกุศล	อวยพรผลมาให้ในไอสวรรย์
เสียงอื้อฉาวคราวปีเปนนิรันตร์	ทั้งฉ้อชั้นเทวาสาธุการ ฯ
๏ ครั้นเสร็จสรรพจับสร้างพระอาวาศ	ทั่วพระราชนิเวศน์เขตรสถาน
ที่เศร้าหมองทองมัวแลรั่วราน	โบสถ์เจดีย์วิหารแลการปเรียญ
ทั้งกุฎีที่ฐานตะพานเขื่อน	ที่หลุดเลื่อนสร้างใหม่ให้เสถียร
ทั้งพระปรางพระระเบียงเฉวียงเวียน	ที่หักเหี้ยนเปลี่ยนใหม่ไปใส่เติม
ทั้งหอไตรหอระฆังทั้งโรงกรัก	ที่ปรักหักพังก็สร้างเสริม
ที่ขาดค้างสร้างเก่าแต่เค้าเดิม	ก็สร้างเพิ่มลงใหม่ให้ไพบูลย์
ทั้งศาลาน่าหลังก็สร้างแซก	ทำแปลงแปลกปลูกใหม่มิให้สูญ
ที่ลานลุ่มภูมิวัดก็จัดพูล	ที่เนินนูนเกลี่ยปราบให้ราบเรียง
คลองถนนหนทางที่ขวางวัด	ก็ถมตัดลัดหลีกฉีกเฉลียง
กุฎีไหนไกลน้ำขัดลำเลียง	ขุดคูเคียงเข้าไปได้วารี
ได้ตักหาบอาบสงฆ์ลงเรือง่าย	แต่งถวายปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ทั้งสระบ่อท่อน้ำนำทวี	แต่งภูมิที่โอ่โถงทั้งโรงควง
ไม่เลือกว่าวัดไหนให้ก่อสร้าง	เห็นโรยร้างแล้วก็จัดเปนวัดหลวง
เที่ยวซ่อมแปลงแต่งตั้งสิ้นทั้งปวง	ร่ำแต่ตวงทรัพย์สร้างไม่ว่างวัน ฯ
๏ ให้นายช่างร่างแผนที่ถวาย	ไม่แยบคายเขินขัดให้จัดสรร
ทรงประดิษฐคิดสร้างละอย่างกัน	ล้วนเหมาะมั่นอิฐไม้มิใคร่เปลือง
ใบระกาหน้าบรรพ์สุวรรณปิด	ไม่ทนฤทธิ์ฝนรดก็ปลดเปลื้อง
กระจกเจียนเปลี่ยนผลัดจำรัสเรือง	ทั้งขาวเหลืองเขียวแดงแลแสงคราม
ที่สีเหลืองเรืองรองเหมือนทองสุก	แลเลื่อมลุกล้ำทองผ่องอร่าม
จับแสงแดดแผดเอาเป็นเงางาม	ดูสุกวามวาบวับเข้าจับตา
ทั้งขาวแดงแสงระยับสลับสี	รัศมีโรจรุ่งพุ่งเวหา
น้ำค้างลมถมทับไม่อัปรา	ทั้งฝนฟ้าตกต้องไม่หมองมัว
ทั้งงามทนล้นเหลือดังเนื้อแก้ว	ดูผ่องแผ้วท่วงทีไม่มีชั่ว
ซุ้มคูหาน่าบรรพ์ชั้นฐานบัว	ตลอดทั่วทุกวัดที่ดัดแปลง
ช่างสลักถากกลึงแลปั้นเขียน	ก็พากเพียรทำถวายไม่หน่ายแหนง
ให้เบี้ยหวัดจัดสรรรางวัลแรง	ทั่วตำแหน่งเบิกเผยที่เคยการ
พวกรายงานการตรวจก็กวดเก่ง	เที่ยวเร้าเร่งทั่ววัดที่จัดสมาน
ไล่กำหนดจดหมายไว้รายงาน	เข้ามาอ่านทูลถวายไม่วายวัน
ทูลเรื่องอื่นมิได้ชื่นเหมือนเรื่องวัด	เวียนแต่ตรัสถามไต่ให้ใฝ่ฝัน
ถึงวัดนั้นวัดนี้เป็นนิรันตร์	ถึงเรื่องปั้นเขียนถากสลักกลึง
วัดโน้นแล้ววัดนี้ยังรับสั่งเร่ง	เตือนตำเบงทำไปให้ขำขึง
พวกนายด้านนายงานเร่งการตะบึง	ให้ทั่วถึงถ้วนวัดจังหวัดราย
โบสถ์วิหารการปเรียญก็เขียนวาด	เพดานดาดชาดทองอันผ่องฉาย
โบสถ์ผนังอย่างเก่าเสาทำลาย	บุบสลายมัวมอมก็ซ่อมแปลง
เครื่องเขียนหลวงตวงเติมเพิ่มจำหน่าย	น้ำกระสายกาวนวนกวนเป็นแสง
ช่างประสมกลมเกลียวทั้งเขียวแดง	ละลายแบ่งเขียนวาดสอาดดี
ล้วนหมดจดสดใสไปทั่วแห่ง	ทั้งพลิกแพลงภาพหาญประสานสี
ดูไม้เขาเหล่าสัตว์พื้นปัถพี	ทั้งท่วงทีเส้นสายแลลายทอง
ล้วนประเสริฐเพริศพริ้งทุกสิ่งเสร็จ	งามสำเร็จทั่วที่ไม่มีหมอง
วัดละอย่างต่างกันเปนชั้นรอง	ตามทำนองเรื่องลายหลายกระทรวง
ที่ลางโบสถ์โปรดระบายเปนลายแย่ง	วัดลางแห่งเขียนลายเปนไม้ร่วง
บ้างเขียนเปนลายชั้วเข้าพัวพวง	ลายฮ่อหน่วงเหนี่ยวรัดเครื่องศัสตรา
บ้างเขียนเรื่องเบื้องบททศชาติ	เรื่องนิบาตน้อยใหญ่ในคาถา
เรื่องปฐมสมโพธิรจนา	เรื่องเทวาขับรำประจำงาน
บ้างเขียนเรื่องปิดตาหารักเร้น	บ้างเขียนเปนเรื่องโลกสัณฐาน
ทั้งเรื่องเทพชุมนุมประชุมการ	เรื่องสะสนานบ้างจัดเรื่องอัฐธุฎงค์
ครั้นแล้วช่างข้างคหัฐเบี้ยหวัดให้	พระเณรได้ไตรย่ามงามระหง
เขียนถวายหลายวัดจัดบรรจง	ได้ทั่วองค์พระเถรจนเจนการ ฯ
๏ วัดทั้งหลายคล้ายกันเป็นอันมาก	ไม่หนีจากอย่างเก่าเปนเอาวสาน
แต่วัดเครือวัลใหม่อำไพพาน	หนีบุราณแปลกเพื่อนไม่เหมือนใคร
เขียนชาดกยกเรื่องโพธิสัตว์	ทอดประทัดตีตารางสว่างไสว
เปนห้องห้องช่องละชาติออกดาษไป	นับชาติได้ห้าร้อยสิบชาติตรา
ด้วยทรงพระศรัทธาเมตตาช่าง	ให้สินจ้างช่องละบาทดังปราถนา
ด้วยบุญญาอานิสงษ์ทรงศรัทธา	ไม่ต้องหาช่างเขียนเวียนมาเอง
เอาเงินฬ่อพอใจไม่เจ็บหลัง	อุส่าห์นั่งพิเคราะห์ให้เหมาะเหมง
ที่เที่ยวหามาพบก็สบเพลง	อลเวงชิงกันประชันมือ
ทั้งลายปั้นบรรจงก็ทรงจ้าง	งามสำอางพร้อมมูลชั้นปูนถือ
ล้วนเกลี้ยงเกลาเพราตาพากันฦๅ	ออกระบือพระนามถามขจร
เหมือนครั้งคราวท้าวไทอไภยทศ	อันปรากฎบุญฤทธิ์อดิศร
สร้างพระนาคเจดีย์ศรีนคร	ราษฎรช่วยบ้างก็รางวัล
อันทรงสร้างครั้งนี้เปนที่ล้น	พระกุศลพ้นที่จะเศกสรร
อุโบสถรจนาสารพัน	ทั้งซุ้มบรรพ์คูหาจารณำ
พระประธานฐานองค์ก็ทรงซ่อม	ที่มัวมอมกลับงามอร่ามขำ
ทั้งน้อยใหญ่ใสผ่องด้วยทองคำ	ล้วนเก้าน้ำเนื้อกษัตริย์จำรัสเรือง
แล้วหุ้มห่มภูษาล้วนผ้าสี	รัศมีจับพระภักตร์จำหลักเหลือง
เสวตรฉัตรกั้นบังมลังเมลือง	แล้วด้วยเครื่องตาดโหมดดูโลดลอย
ที่ลางวัดฉัตรแดงแลแสงขาว	แขวนติดดาวเพดานตระหง่านห้อย
ระย้าแก้วแววฉายดูพรายพรอย	ทั้งใหญ่น้อยห้อยแขวนล้วนแสนงาม
ขึ้นลอยเด่นเป็นระนาวติดดาวดาษ	จับแสงชาดฉลุทองผ่องอร่าม
ดูวับแวมแจ่มวาวเปนเงางาม	ห้องละสามสายห้อยดูพรอยพราย
กระจกซุ้มรุมเรียงขึ้นเคียงตั้ง	อยู่เหนือหลังทวารบัญชรฉาย
ช่องละสามตามชั้นอันดับราย	มีลวดลายกรอบซุ้มล้วนหุ้มทอง
สว่างเงาเข้าจับระย้าแก้ว	ดูเพริศแพร้วเพราทั่วไม่มัวหมอง
มีม่านกว้างกางกั้นกันละออง	ทั้งอาศน์รองขวดตั้งทั้งราวเทียน
กระถางธูปรูปงามตามทุกโบสถ์	ที่วัดโปรดก็วิจิตรพินิจเสถียร
ล้วนเครื่องทองของแก้วแวววิเชียร	การปเรียญแลวิหารตระการตา
ทั้งเลขวัดจัดจ่ายถวายขาด	ทั่วอาวาศมากมายทั้งซ้ายขวา
แล้วรื้อเก๋งอย่างดีมีราคา	ขนออกมาจากวังที่ข้างใน
เที่ยวปลูกฝังสร้างถวายรายอาวาศ	แล้วด้วยชาดแลทองอันผ่องใส
แล้วให้เทศนาอัตราไป	สำหรับในวัดนั้นสามวันยก
เครื่องบูชาผ้าขาวรองเท้าร่ม	ตามนุกรมทำนองไม่พร่องบก
ทั้งเครื่องราษฎร์ศรัทธามาสาธก	มิให้ตกหล่นได้ในอาราม
พระสงฆ์เณรเวรเวียนเปลี่ยนกันเทศน์	ที่จิตรเจตไม่ชำนาญก็ชาญสนาม
เคยอุทัศขัดข้องก็คล่องความ	พระสูตรตามวินัยต่อพระปรมัตถ์
จนจบในพระไตรปิฎกสิ้น	เปนที่ถิ่นดับโทษให้โปรดสัตว์
ทรงให้ธรรมเปนทานทั้งบ้านวัด	รู้บำบัดบาปกรรมกระทำบุญ
ข้างฝ่ายวัดก็จัดของเทศนา	ที่อุส่าห์พากเพียรเล่าเรียนหนุน
ไม่มีใครอุประถัมภ์ช่วยค้ำจุน	ได้ทุ่นทุนรับประทานแต่งานเดือน
ได้เทศน์ทันกัณฑ์หลวงกระทรวงวัด	ได้เจนจัดจนดีไม่มีเหมือน
สัปรุษบุถุชนนิมนต์เตือน	ไปเทศน์เรือนโรงธรรมค่อยฉ่ำใจ
ได้เครื่องกัณฑ์ฉันบ่อยอร่อยจิตร	เปรื่องความคิดเทศน์คล่องด้วยผ่องใส
บ้างถึงเวรเกณฑ์การท่านชาญไชย	รับเทศน์ไว้หลายแห่งต้องแบ่งทุน
ให้พระเณรเกณฑ์เรียนนั้นเปลี่ยนผลัด	เทศน์ที่วัดสัปรุษก็อุดหนุน
ได้เครื่องกัณฑ์ฉันฉ่ำเขาทำบุญ	ก็เรียนครุ่นร่ำไปจนได้ดี
ด้วยพระราชกุศลเปนต้นก่อน	จึงถาวรเรืองรุ่งทั้งกรุงศรี
ประกอบก่อบ่อบุญพูลทวี	ไปทั่วที่พระนิเวศน์ทุกเขตรคาม ฯ
๏ แล้วเปลี่ยนขนานนามวัดที่จัดสร้าง	ให้คงอย่างภูมิ์ถานที่เรียกถาม
วัดทองนั้นชื่อสุวรรณทาราม	วัดนาคนามชื่อว่าพระยาทำ
วัดแจ้งแปลงสมญาตามอาวาศ	อรุณราชธารามอันงามขำ
วัดเลียบชื่อราชบุรณะเรียกประจำ	วัดบางลำภูล่างเรียกต่างกัน
ขนานนามงามวิเศษเสวตรฉัตร	วัดหมูผลัดชื่อว่าอัปศรสวรรค์
วัดประโคนโอนชื่อดุสิตพลัน	วัดพลับนั้นชื่อราชสิทธี
วัดบางจากชื่อภัคคินีนาฏ	ท้ายตลาดโมลีโลกเฉลิมศรี
วัดนครเขื่อนขันธ์พันทวี	ลงบาญชีชื่อวัดโปรดเกษงาม
แต่วัดกลางวัดระฆังทั้งวัดกุฎ	ไม่สมมุติชื่อเสียงเรียงสนาม
ทั้งวัดเกาะก็จำเภาะอยู่คงนาม	ทั้งอารามวัดสระเกษก็เพศกัน
ทั้งวัดสมอรายไม่กลายชื่อ	วัดคอกกระบือคงเดิมไม่เจิมขวัญ
ถ้วนสิบเก้าเข้าทั้งวัดเครือวัล	สาระพันจำรัสสวัสดี ฯ
๏ ยังไม่เปรมเอมอิ่มพระกุศล	บำเพ็ญผลต่อไปไม่หน่ายหนี
ดำริห์การหว่านผลกับมนตรี	จะให้มีศรัทธาสร้างอาราม
หวังจะให้ได้ผลกุศลมาก	บริจาคทรัพย์หลวงออกตวงหาม
ให้มนตรีสุริยวงษ์ผู้ทรงนาม	ได้มีความบริพัตรพูลศรัทธา
เอาทรัพย์หลวงตวงจ่ายไปหลายวัด	ไม่สังกัดนับชั่งในสังขยา
สุริยวงษ์ทรงรับกับพระยา	ก็ปรีดาปราโมทย์ด้วยโปรดปราน
คิดเลื่อมใสไปสร้างเริ่มร่างวัด	บ้างเปลี่ยนผลัดสร้างใหม่หลายสถาน
ด้วยทรัพย์หลวงตวงล่อลงพอการ	ก็พลอยจานเจือลงประจงเจิม
เปนวิสาธารณะพระกุศล	ก็เกิดผลเพิ่มพูลประมูลเสริม
ทรงปราโมทย์โปรดปรานประทานเติม	พูลเฉลิมชาดรักกระจกทอง
กาวเครื่องเขียนเวียนตั้งเบิกคลังหลวง	ไปเติมตวงจนถ้วนจำนวนฉลอง
ครั้นเสร็จการขนานนามตามทำนอง	วัดในคลองบางยี่เรือทั้งสามนาม
อินทารามจันทารามนามบัญญัติ	อิกทั้งวัดราชคฤห์เข้าเปนสาม
วัดท่านราชมนตรีที่อาราม	ขนานนามชื่อวัดคหบดี
วัดท่านโชดึกสร้างกลางสนาม	ชื่อนพคุณทารามอร่ามศรี
คุณพระคลังสร้างใหม่ท้ายบุรี	ลงบาญชีชื่อวัดประยุรวงษ์
วัดพระยาศรีพิพัฒน์บัญญัตินาม	พระยาญาติการามงามระหง
สามปลื้มชื่อจักรวรรดิอันหยัดยง	เจ๊สัวหงคงนามอยู่ตามเดิม
วัดศาลาสี่หน้าชื่อคูหาสวรรค์	เชิงเลนนั้นชื่อบพิตรพิมุขเฉลิม
อิกสองวัดกรุงร้างไปสร้างเติม	ชื่อคงเดิมโลกสุธาศาลาปูน
สิบสามวัดด้วยกันเปนอันดับ	พระราชทรัพย์เจือไปมิให้สูญ
วัดพระยาน้อยใหญ่จึงไพบูลย์	ได้เพิ่มพูลสร้างงามตามทำนอง
ประทานวัดละพระยาวงษาสร้าง	ที่เริ่มร่างสร้างใหม่จนได้ฉลอง
ที่ได้สร้างต่างนิยมด้วยสมปอง	พาพวกพ้องบ่าวไพร่ไปทำบุญ
เลี้ยงพระสงฆ์สบงจีวรถวาย	ของทั้งหลายต่าง ๆ ก็สร้างหนุน
ออกจำแนกแจกทานคิดหว่านทุน	ในการบุญเบ็ดเสร็จทั้งเทศน์ธรรม์
ทั้งเครื่องเล่นเต้นรำทำฉลอง	ทั้งขับร้องดีดสีทุกสิ่งสรรพ์
จำเริญศรีมีสง่าสาระพัน	ด้วยพระปัญญายอดที่ทอดทุน
ด้วยทรัพย์หลวงตวงก้อนทรงผ่อนผัน	จึงชวนกันศรัทธาขึ้นหนาหนุน
ได้กำไรหลายส่วนจำนวนบุญ	ประทานทุนทรัพย์หลวงที่ตวงไป
เหลือล้นคณะนาหนักหนานัก	เวียนเติมตักพระราชทรัพย์ไม่นับได้
ทองเครื่องเขียนเวียนตั้งเบิกคลังใน	แต่จดไว้ก็หลายสมุดตรา
พระวงษาแลพระยาที่สร้างวัด	ก็แจ่มจัดปรากฎฦๅยศถา
ทูลถวายพระกุศลผลผลา	ทรงโมทนาปราโมทย์โปรดภิปราย
ที่ได้สร้างฟังชื่นดังกลืนแก้ว	มีใจแผ้วผ่องเหมือนหนึ่งเดือนหงาย
ที่ใครไม่ได้สร้างระคางอาย	ไม่สบายหมอบก้มลงตรมตรอง
พิเคราะห์ความตามกระแสพระกุศล	เห็นเปนผลยวดยิ่งกว่าสิ่งของ
โสมนัศศรัทธาทูลฝ่าลออง	ตามทำนองที่ทางสร้างอาราม
เอื้อนพระโอษฐโปรดปรานประทานให้	ได้ขนไขราชทรัพย์ออกนับหาม
ประทานไปสร้างวัดจำรัสงาม	แล้วเติมตามอย่างกันเปนหลั่นไป
บ้างเริ่มตั้งฝังรากบ้างถากที่	ยังไม่มีชี้แจงแถลงไข
สุดแต่ใครศรัทธาไม่ว่าใคร	ประทานให้ทุกวัดทรงศรัทธา ฯ
๏ แต่วัดระฆังสร้างซ้ำทำสองครั้ง	ด้วยวัดบังเกิดเพลิงเริงนักหนา
ไหม้กฏิแถบคลองของนานา	แล้วลามมาการปเรียญจนเลี่ยนลง
พระประธานฉายช้ำระยำยับ	ด้วยขื่อทับหักแตกแหลกเป็นผง
พระสงฆ์เถรเณรตื่นยืนไม่ตรง	เสียสบงจีวรสท้อนใจ
บ้างคว้าได้ไม้มั่งทั้งหนังสือ	ออกวิ่งฮือตามกันสนั่นไหว
ทุกสิ่งของกองเหลวด้วยเปลวไฟ	รับสั่งให้ไปดับระงับเพลิง
ทั้งมนตรีสุริยวงษ์องค์น้อยใหญ่	เสด็จไปไฟยังกำลังเหลิง
ให้พร้าขอกะตร้อน้ำเข้าร่ำเปิง	เข้าตัดเชิงไฟมอดลงวอดวาย
ครั้นรุ่งแจ้งให้แต่งกระยาหาร	ทั้งคาวหวานน้อยใหญ่ไปถวาย
พระสงฆ์ที่หนีไฟไม่สบาย	ไม่ทันสายเลี้ยงเสร็จสำเร็จการ
กะบะงามชามใหม่ถวายทั่ว	เปนเครื่องครัวสืบต่อบริขาร
ถวายไม้ไผ่หลายลูกปลูกรองงาน	ทำโรงร้านอยู่พลางพอบังกาย
แล้วถวายไตรตรองที่พร่องบก	องค์ใดตกตื่นเพลิงกระเจิงหาย
แต่บรรดาผ้าพลัดกระจัดกระจาย	ก็ถวายให้ถ้วนล้วนสำอาง
แล้วให้ปลูกกะฎีพ้นที่ไหม้	ไปปลูกไว้ท้ายวัดถัดคลองขวาง
ระดมกรมน้อยใหญ่ไพร่ขนนาง	ให้ปลูกสร้างคนละหลังอยู่พรั่งพรู
เสาไม้แก่นแล่นฝากระแชงอ่อน	เต้าตงกลอนเรียงเรียบทั้งเสียบหนู
จั่วต้านลมคมหลบแลกบทู	กะไดประตูน่าต่างสำอางตา
หมายรับสั่งสร้างถ้วนจำนวนร้อย	ที่วัดน้อยแคบไปทั้งซ้ายขวา
ได้เก้าสิบเศษทั่วขรัวถานา	พระราชาคณะแลพระครู
ทั้งอันดับสรรพเสร็จทั้งบริขาร	เสื่อมุ้งม่านหมอนผ้าได้อะขู
กฎีใครได้สร้างต่างเลี้ยงดู	ทั้งหมากพลูสิ่งของฉลองทาน
แล้วขุดร่องคลองขวางถึงทางถนน	ให้ขังชลฉันง่ายในสถาน
ที่กลางคลองช่องข้ามทำตะพาน	สูงตระหง่านมุงกระเบื้องล้วนเครื่องปรุง
แล้วปลูกกฎีลงที่ไฟไหม้ใหม่	ทั้งน้อยใหญ่พร้อมทั่วทั้งครัวหุง
ล้วนฝากระดานมั่นคงทรงบำรุง	แต่ล้วนมุงกระเบื้องเครื่องสำอาง
กะไดอิฐติดต่อก่อล่องถุน	กฎีเจ้าคุณทั้งสามงามสล้าง
คณะละห้าหลังทั้งหอกลาง	ทั้งหอขวางหอรีมีพาไล
กฎีเจ้าคุณใหญ่นั้นใส่เก๋ง	ดูปลั่งเปล่งด้วยทองอันผ่องใส
แถวถานาบาเรียนเวียนออกไป	นับหลังได้สามสิบทั้งเก๋งทอง
หอสวดมนต์บนล่างสำอางเกลี้ยง	ซี่กรงเรียงเรียบทั่วไม่มัวหมอง
ถนนแนวแถวงามตามทำนอง	ไปตามช่องแถวข้างหว่างกฎี
การปเรียญเปลี่ยนผลัดจัดเปนตึก	ปั้นผนึกกันเพลิงที่เริงศรี
นายแจ้งสร้างพระทองต้องอัคคี	มีภักดีภิปรายถวายมา
จึงโปรดให้ใส่แทนที่แท่นเก่า	แต่งเฉลาเพริศพรายทั้งซ้ายขวา
แล้วพูลเพิ่มเติมกำแพงแต่งศาลา	ทั้งซ้ายขวาน่าชานการปเรียญ
ดูเพริศพริ้งยิ่งกว่าเก่าไม่เท่าถึง	เปนที่พึ่งทั่ววัดจังหวัดเฉวียน
ไม่เลือกว่าวัดไหนที่ไฟเบียน	เห็นไม่เตียนสร้างเติมเพิ่มทวี
ยิ่งไหม้ก็ยิ่งสร้างไม่ค้างเขิน	จึงจำเริญทั่ววัดรัศมี
จะแลดูวัดไหนในบุรี	ล้วนผ่องศรีเรียบเรียงทั้งเวียงไชย ฯ
๏ วัดไหนไหนไม่ฦๅระบือยศ	เหมือนวัดราชโอรสอันสดใส
เปนวัดเดิมเริ่มสร้างไม่อย่างใคร	ล้วนอย่างใหม่ทรงคิดประดิษฐทำ
ทรงสร้างด้วยมหาวิริยาธึก	โอฬารึกพร้อมพริ้งทุกสิ่งขำ
ล้วนเกลี้ยงเกลาเพราเพริศดูเลิศล้ำ	ฟังข่าวคำฦๅสุดอยุทธยา
จะรำพรรณสรรเสริญก็เกินสมุด	ขอยกหยุดพองามตามเลขา
กำหนดสร้างพระอาวาศโดยมาตรา	ประมาณช้านับได้สิบสี่ปี
จึงเสร็จการอาวาศราชโอรส	อันฦๅยศเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
แล้วสมโภชโปรดปรานการทวี	การที่มีเหลือล้นคณนา
สมโภชรวบควบกันเปนอันดับ	กำหนดนับเก้าวัดโดยสังขยา
ยังไม่เปรมเอมอิ่มพระศรัทธา	ในมหากุศลนิพนธ์ทวี
มาปฏิสังขรณะพระอาวาศ	พระศรีสาศดารามอร่ามศรี
ดูเลิศล้ำโลกาในธาตรี	ใครไม่มีเทียมโทมโหฬาร์
แต่ทรงสร้างพระอาวาศทั่วราชฐาน	ตั้งแต่กาลวัดราชโอรสสา
จนเสร็จวัดทั้งปวงที่ล่วงมา	สิ้นอิฐผาปูนกระเบื้องขนเปลืองเติม
แม้นรวมรวบควบเข้าทั้งเก่าใหม่	ประมาณใหญ่สักเท่าภูเขาเฉลิม
ทั้งน้ำเชื้อเนื้อรักที่ตักเจิม	สิริเพิ่มกันเข้าเท่านที
ทั้งเสาสักจากหวายไม้ร่างร้าน	มากกว่าบ้านเรือนแพในกรุงศรี
เครื่องเขียนกาวราวสิบลำสำเภาพี	กระจกที่เคลือบขลิบสักสิบเกวียน
คำเปลวทองสักสองสามสิบหาบ	เที่ยวทาทาบทั่ววัดจังหวัดเฉวียน
ปรางเจดีย์วิหารการปเรียญ	สิ้นทองเขียนปิดพระอนันต์ครัน ฯ
๏ ขออนุโมทนาอานิสงษ์	ที่พระองค์ทรงสร้างสว่างสวรรค์
ให้ภิญโญยศยิ่งทุกสิ่งอัน	อุปัทวันตรายอย่าได้มี
บรมศุขทุกพระอิริยาบถ	ใครคิดคดให้พ่ายกระจายหนี
ให้พระชนม์ยาวยืนอยู่หมื่นปี	ให้เปรื่องปรีชาฤทธิมหิทธิญาณ
พระโรคาอย่าแผ้วให้แคล้วคลาศ	จงผุดผาดผ่องศรีเพียงสุริย์ฉาน
พระเกียรติยศปรากฎทั่วจักรวาฬ	ดังอวตารผ่านโลกเปนโจกจอม
ให้ท้าวพระยาสามนต์มงคลทวีป	มาสรวมชีพใต้บาทภิวาทถนอม
ให้ซื่อต่อบพิตรคิดประนอม	ให้นำน้อมเครื่องคำนับมาอภิบาล
สิ่งใดพระไทยรักพวักหวัง	ให้สมดังพระประสงค์ดำรงสถาน
ให้ล่วงลามข้ามเขตรกิเลศมาร	ให้ศีลทานผ่องใสในมโน
ให้พระราชศรัทธานั้นกล้าหาญ	บำราศพาลเปนบรมศุโข
ให้สำเร็จเสร็จกิจอิศโร	เปนสัมมาสัมพุทโธมโหฬาร
มาราขออย่ามาประจญได้	ตั้งพระไทยอุดมพรหมวิหาร
เหมือนพระเมตไตรยในอนาคตกาล	พระนฤพานจงลุโหตุเต
สุขิโตโหตุภวันติ	ให้สิทธิสมพระไทยไม่ห่างเห
อิจฉิตังปัตถิตังวะรังวะเร	ด้วยเดชเดชะพุทธวรพร ฯ
๏ สรวมชีพรจนาสามิภักดิ์	เฉลิมศักดิ์บพิตรอดิศร
ไว้สำหรับกัปกัลป์นิรันดร	ให้ถาวรพิพัฒน์สวัสดี
ขอคุณพระไตรรัตน์เปนฉัตรแก้ว	มาปักแผ้วกันไภยในเกษี
ให้พระจอมโลกาทรงปรานี	พอพ้นที่ช่างเขียนเปลี่ยนวิชา
ขอฉลองพระคุณไปในอาลักษณ์	ด้วยจิตรรักจงสมปราถนา
ควรมิควรโปรดทรงพระเมตตา	ชีวิตรไว้ใต้ฝ่าธุลีเอย ฯ
๏ สรรเสริญพระเกียรดิเรื้อง	กรุงศรี
ข้าพเจ้านายมี	สืบสร้าง
ด้วยจิตรคิดภักดี	จอมราช
เฉลิมลักษณ์ไว้อ้าง	โลกเหลื้องฦๅบุญ ฯ
๏ ข้าพระพุทธิเจ้า นายมี บุตรพระโหรา แต่งมาทูลเกล้า ฯ ถวายไว้ใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาท ณวันประหัศจตุรเกณฑ์กาฬปักษ์ เดือนแปด จุลศักราช ๑๑๙๕ ปีมะเสงเบญจศกเสร็จ ขอเดชะ ฯ
คำนำ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้านารีรัตนาจะทรงบำเพ็ญพระกุศลทักษิณานุปทาน เนื่องในการฉลองพระชัณษาซายิด มีพระประสงค์จะทรงพิมพ์หนังสือเปนชองชำร่วยสักเรื่อง ๑ ถ้าหากว่ากรรมการหอพระสมุดฯ ได้ทราบพระประสงค์ให้มีเวลาช้าสักหน่อย ก็จะมีความยินดีที่จะเลือกหาเรื่องหนังสือและจัดการพิมพ์ถวายให้สมควรแก่การตามพระประสงค์ แต่เมื่อทราบมีเวลาก่อนกำหนดงานน้อยวันนัก จะเลือกหาเรื่องหนังสือพิมพ์ใหม่ไม่ทัน แต่พเอิญหอพระสมุดฯ กำลังพิมพ์หนังสือเพลงยาวคุณพุ่มแต่งเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอยู่เรื่อง ๑ ซึ่งพึ่งมาได้ทราบความขณะเมื่อปรารภหาหนังสือถวายคราวนี้ ว่าหนังสือเรื่องนั้น เจ้าจอมมารดาดวงคำให้คุณพุ่มแต่ง คำที่คุณพุ่มอ้างไว้ในเพลงยาว ว่าเจ้าจอมมารดาคน ๑ กับพระเจ้าลูกเธอในรัชกาลที่ ๔ ให้แต่งนั้น คือเจ้าจอมมารดาดวงคำกับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้านารีรัตนา เมื่อยังทรงพระเยาว์นั้นเอง เห็นว่าเปนเรื่องเนื่องในพระองค์สมควรจะประทานเปนของชำร่วยได้ จึงได้เร่งให้พิมพ์ถวายให้ทันพระประสงค์
โดยโอกาศที่จัดการพิมพ์หนังสือถวายนี้ กรรมการหอพระสมุดฯ ขอถวายพระพรแด่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้านารีรัตนา ขอให้ทรงพระเจริญศิริสวัสดิพิพัฒนมงคล พระชนมายุ วรรณ ศุขะ พละ สถาพร ทุกประการ เทอญ ฯ
ดำรงราชานุภาพ สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑๖ กันยายน พระพุทธศักราช ๒๔๖๔
อธิบายเพลงยาวคุณพุ่ม
คุณพุ่มผู้แต่งเพลงยาวที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ เปนธิดาของพระยาราชมนตรี (ภู่) ข้าหลวงเดิมในพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีเรื่องประวัติปรากฎมาว่าเดิมถวายตัวทำราชการฝ่ายใน ได้เปนตำแหน่งพนักงานพระแสง แต่ต่อมาไม่สบายทูลลากลับออกไปอยู่บ้านบิดาแต่ยังเปนสาว คุณพุ่มเห็นจะชอบแต่งกลอนมาก่อนแล้ว แต่มามีชื่อเสียงในการแต่งกลอนต่อเมื่อกลับออกมาอยู่นอกวัง ด้วยเมื่อรัชกาลที่ ๓ ชอบเล่นเพลงยาวแลดอกสร้อยสักรวากันแพร่หลาย คุณพุ่มอยู่แพที่น่าบ้านบิดาข้างเหนือท่าพระ มักมีเจ้านาย คือพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังดำรงพระยศเปนสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์เปนต้น แลข้าราชการที่สูงศักดิ์ เช่นสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ เมื่อยังเปนหลวงนายสิทธิ์ แล้วเลื่อนเปนพระนายไวย ไปติดพันเล่นสักรวากับคุณพุ่มที่แพนั้นมิใคร่ขาด จนเรียกกันว่า “บุษบาท่าเรือจ้าง” เพราะจอดแพอยู่ใกล้ท่าเรือจ้างที่ท่าพระ แลมีเรื่องเกร็ดเล่ากันมาก็หลายอย่าง เช่นว่าครั้งหนึ่งคุณพุ่มเข้าแย่งเอาพระแสงดาบของพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวไว้เสียดังนี้เปนต้น แสดงว่าคุณพุ่มในสมัยนั้นเปนคนกล้าทั้งปากทั้งมือ ในข้อปากกล้านั้นยังมีคำอธิฐานคุณพุ่มแต่งปรากฎอยู่ คือ.
คำอธิฐานของคุณพุ่ม
๑) “ขออย่าให้เปนคนชิดของเจ้าคุณผู้ใหญ่” คือคนชิดของเจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์เสนี) อธิบายว่าเพราะมักถูกเฆี่ยนหลังลายไม่เว้นตัว.
๒) “ขออย่าให้เปนคนใช้ของเจ้าพระยานคร” คือคนใช้ของเจ้าพระยานครน้อย อธิบายว่าเพราะถูกทำโทษนอกรีตต่างๆ ดังเช่นเรือช้าไป ให้ฝีพายถองเรือเปนต้น.
๓) “ขออย่าให้เปนคนต้มน้ำร้อนของพระยาศรี” คือคนต้มน้ำร้อนของพระยาศรีสหเทพ (เพ็ง) อธิบายว่าเพราะพระยาศรีฯ นั้นแขกไปหาไม่มีขาด จนคนต้มน้ำร้อนเลี้ยงแขกจะหาเวลาพักมิได้.
๔) “ขออย่าให้เปนมโหรีของพระยาโคราช” อธิบายว่าพระยานครราชสิมาครั้งนั้น อยากเล่นมโหรีให้เหมือนขุนนางผู้ใหญ่ที่ในกรุง ฯ มีแต่พวกข่าแลลาวเชลยก็เอามาหัดเปนมโหรีไปตามแกน.
๕) “ขออย่าให้เปนสวาดิของพระองค์ชุมสาย” คือมหาดเล็กตัวโปรดของกรมขุนราชสีหวิกรม อธิบายว่าถ้าชอบทรงใช้มหาดเล็กคนไหน คนนั้นมักถูกจำโซ่ตรวนในเวลาใช้ไม่ได้ดังพระหฤไทย.
๖) “ขออย่าให้เปนฝีพายของเจ้าฟ้าอาภรณ์” อธิบายว่าฝีพายเรือที่นั่งของเจ้าฟ้าอาภรณ์นั้น ต้องขานยาวถี่กว่าเรือลำไหนๆ หมด.
๗) “ขออย่าให้เปนลครของแม่น้อยบ้า” คือลครของน้อยธิดาเจ้าพระยานครราชสิมา (ทองอิน) อธิบายว่าลครโรงอื่นๆ เขาเล่นเอาเงินโรง แต่ลครของน้อยคนนั้น ถึงใครจะให้เพียงเข้าปลา ฤๅที่สุดจนกะปิหอมกะเทียมก็รับเล่น ได้อะไรก็เอาสิ่งนั้นมาแจกเปนบำเหน็จแก่ตัวลคร.
๘) “ขออย่าให้รู้ชะตาเหมือนอาจารย์เซ่ง” อธิบายว่านายเซ่งคนนั้นเปนหมอดู ใครไปให้ดูก็มักทายว่าดวงชะตาดี จะถึงได้เปนกระษัตริย์บ้าง ได้เปนขุนนางผู้ใหญ่บ้าง ได้เปนเศรษฐีบ้าง คนก็พากันหลงไปจ้างให้นายเซ่งดูชะตา ลงที่สุดนายเซ่งต้องถูกลงพระราชอาญา.
๙) “ขออย่าให้เปนนักเลงอย่างท่านผู้หญิงฟัก” อธิบายว่าท่านผู้หญิงฟักคนนั้นชอบเล่นเบี้ย มีอุบายนอกรีตอย่างหนึ่ง เวลาเข้าไปอยู่ในบ่อนเบี้ยมักทำกิริยาให้นายบ่อนมัวหลงดูที่ตัวท่านผู้หญิงฟัก จนเปนช่องให้พรรคพวกลักเปิดโปดูได้ กล่าวกันว่าเปนนักเลงรวยด้วยอุบายอันนั้น.
๑๐) “ขออย่าให้เปนสมปักของพระนายไวย” คือสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ เวลานั้นยังเปนหัวหมื่นมหาดเล็ก อธิบายว่าเวลาเข้าเฝ้านุ่งผ้าสมปักพื้นเขียวอยู่ผืนเดียวไม่รู้จักเปลี่ยน.
๑๑) “ขออย่าให้เปนดอกไม้ของเจ้าคุณวัง” คือเจ้าจอมมารดาตานีในรัชกาลที่ ๑ ซึ่งเปนธิดาเจ้าพระยามหาเสนา ฯ บุนนาค แลเปนเจ้าจอมมารดากรมหมื่นสุรินทรรักษ์ อธิบายว่าเจ้าคุณวังเปนช่างร้อยดอกไม้ฝีมือดีอย่างยิ่งในสมัยนั้น ใครจะมีการงานก็มักไปขอดอกไม้ที่เจ้าคุณวัง ๆ ต้องร้อยดอกไม้ช่วยงานเขาไม่ขาด จนดอกไม้ในสวนของเจ้าคุณวังถูกเด็ดไม่มีโอกาศที่จะบานได้กับต้น.
๑๒) “ขออย่าให้เปนระฆังวัดบวรนิเวศ” อธิบายว่าระฆังวัดอื่น ๆ โดยปรกติตีแต่เวลาจวนรุ่งกับจวนค่ำ วันละ ๒ เวลา แต่เมื่อพระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงผนวชอยู่ที่วัดบวรนิเวศ โปรดให้ใช้ตีระฆังเปนสัญญาอาณัติสงฆ์ในการอย่างอื่นอิก เช่นตีเรียกสงฆ์ลงโบสถ์เช้าค่ำเปนต้น ระฆังวัดบวรนิเวศในสมัยนั้นจึงต้องตีมากกว่าระฆังวัดอื่นๆ.
คำอธิฐานของคุณพุ่ม ๑๒ ข้อนี้ ล้วนคิดแต่งขึ้นเยาะเล่นโดยอำเภอคนองใจคนองปาก เห็นจำสำหรับว่าให้ผู้ที่ชอบพอกันฟังเล่นจึงรู้กันแพร่หลาย.
คุณพุ่มกล่าวไว้ในเพลงยาวที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ว่า เมื่อรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจะให้เข้าไปทำราชการในพระบรมมหาราชวังอิก แต่พอใจจะอยู่นอกวัง จึงทูลขอตัวเสีย แต่มาชั้นนี้คุณพุ่มอายุล่วงเข้าถึงกลางคน แลไม่บริบูรณ์พูนศุขเหมือนเมื่อบิดายังมีชีวิตรอยู่ในรัชกาลที่ ๓ คงมีแต่ฝีปากกลอนเปนสมบัติสิ่งสำคัญสำหรับตัว แต่ก็ยังมีผู้นับหน้าถือตา เวลาเจ้านายแลข้าราชการผู้ใหญ่เล่นสักรวามักเชิญให้ไปบอกสักรวาเนืองๆ มีเรื่องเล่ากันมาว่าในการเล่นสักรวาครั้งหนึ่ง กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ (ซึ่งในกระบวรแต่งกลอนนับว่าเปนอย่างเอกพระองค์​ ๑) ทรงทราบว่าคุณพุ่มไปบอกสักรวาอยู่ด้วย จึงทรงแต่งบทสักรวาให้ร้องเบ้าคุณพุ่มบท ๑ ว่า :-
๏ สักรวาวันนี้พี่สังเกต เหมือนพุ่มพวงดวงเนตรของเชษฐา มิได้เล่นลับลี้หลายปีมา
คุณพุ่มได้ยิน รู้ว่าเปนสำนวนพระนิพนธ์กรมหลวงภูวเนตรฯ ก็แต่งตอบทันทีว่า :-
๏ สักรวาน่าจะโห่ให้เรือล่ม นี่ฤๅกรมภูวเนตรเศษสวรรค์
เอานายทิมเข้ามาทวนพอควรกัน เหมือนย่างหั่นใบขี้เหล็กให้เด็กยำ
สักรวาที่อ้าง ๒ บทหาฉบับได้แต่เท่านี้ แต่พอเห็นได้ว่าคุณพุ่มเปนคนปากกล้าเพียงไร จึงเลยเปนเรื่องเล่ากันต่อมา.
เมื่อรัชกาลที่ ๔ คุณพุ่มได้อาไศรยพึ่งพำนักในกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ แลกรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร ทรงอุปการะมาทั้ง ๒ พระองค์ ปรากฎว่าได้ไปขุดสระให้เปนสาธารณประโยชน์ไว้ที่บางโขมดในหนทางขึ้นพระพุทธบาทแห่ง ๑ เมื่อฉลองสระคุณพุ่มได้แต่งเพลงยาวเขียนปิดไว้ที่ศาลาริมสระนั้น มีผู้ลอกคัดไว้ดังนี้.
เพลงยาวคุณพุ่ม
บวงสรวงฉลองสระบางโขมด
๏ ยอกรประนมก้มเกษ	อภิวันท์เทเวศร์ทุกสถาน
เสวยศุขในรุกขพิมาน	ห้วยละหานชลธีที่ใกล้ไกล
ทั้งเทพาอารักษศักดาฤทธิ์	สิงสถิตย์โขดเขินเนินไศล
ตั้งแต่พื้นภูมานภาไลย	อิกพระไพรเจ้าป่าพนาลี
ทุกพระองค์จงรับส่วนกุศล	ซึ่งมาฉลองมงคลสระศรี
ขออาไศรยในทิวาแลราตรี	อย่าให้มีโรคันอันตราย
เชิญสดับดุริยางค์ที่ขับกล่อม	ประนมน้อมจุดธูปเทียนถวาย
แม้นผู้ใดบังอาจประมาทกาย	ทำหยาบคายเบาจิตรไม่คิดทัน
ให้ขุ่นเคืองเบื้องบาทเทวเรศ	อย่าถือโทษโปรดเกษกระหม่อมฉัน
ช่วยปราบมารอย่าให้พาลมากีดกัน	สารพันไพรีอย่าบีทา
เชิญเสด็จมาสดับรับบวงสรวง	เอานามพุ่มแทนพวงทิพบุบผา
ด้วยจากแดนแสนกันดารดวงมาลา	ไม่ทันหาบายศรีพลีสังเวย
ส่วนกุศลต่างสุคนธรศรื่น	อันหอมชื่นไม่สิ้นกลิ่นระเหย
ไมตรีจิตรอุทิศแทนนมเนย	บูชาเชยอารักษ์ด้วยภักดี
แล้วจะลาไปประนตพระบทเรศ	ขอพระเดชคุ้มไภยในวิถี
กับศีลทานเมตตาบารมี	จงเปนที่พึ่งทั่วทุกตัวไป
ขอฝากน้ำฝากนามตามอักขระ	ให้เรียกสระกระสัตรีวารีใส
ฤดูแล้งก็อย่าแห้งเช่นแห่งใด	ถ้าใครได้วิดวักเหมือนตักเติม
ฉันสิ้นชนม์ชลสินธุ์อย่าสิ้นด้วย	เทพช่วยบริรักษ์บำรุงเฉลิม
ให้สอาดเอี่ยมตามาตามเดิม	จงพูนเพิ่มภิญโญโมทนา
ชลธารนี้เปนทานทั่วพิภพ	ให้อยู่ครบห้าพันพระวรรษา
แม้นชีวังยังไม่บรรไลยลา	จะกลับมาชมอิกให้อิ่มเอย ฯ
๏ สระ สำเร็จเสร็จสร้าง	สามปี
น้ำ สอาดดุจมณี	ผ่องแผ้ว
ทำ ไว้หว่างวิถี	ทางโลก อุดรแฮ
ทาน นี่จงขจัดแร้ว	รอดห้วงบ่วงมาร ฯ
๏ ศา ลาท่าหยุดร้อน	รับลม เรื่อยแฮ
ลา เลิศดูทรงสม	เทริดฟ้า
นา นานิกรชม	เชิญชื่น พักพ่อ
รี รักพอผ่อนล้า	เลื่อยแล้วจึงจร ฯ
๏ ผู้ใดจรจวบต้อง	สุริยง
เชิญหยุดศาลาปลง	ปลูกไว้
ผ่อนพักตักเสพสรง	น้ำสระ
แล้วช่วยอวยผลให้	แก่ผู้รังสรรค์ ฯ
เมื่อกรมหมื่นมเหศวร ฯ​ กับกรมหมื่นวิศณุนารถสิ้นพระชนม์แล้ว ถึงตอนปลายรัชกาลที่ ๔ คุณพุ่มอัตคัดขัดสนมาก อาไศรยเลี้ยงชีพแต่ด้วยแต่งกลอนขาย ครั้นพระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต เจ้าจอมมารดารัชกาลที่ ๔ คนหนึ่งชวนให้คุณพุ่มแต่งกลอนชมพระเกียรติยศ คุณพุ่มจึงได้แต่งเพลงยาวที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ เพื่อจะแสวงหาบำเหน็จจากผู้ที่จะขอลอกคัดไปอ่าน ความทั้งนี้คุณพุ่มได้บอกไว้ในเพลงยาว ดูราวกับอำนาจกุศลที่แต่งเพลงยาวเฉลิมพระเกียรดินี้ ต่อมาไม่ช้าก็เริ่มทรงสักรวาในรัชกาลที่ ๕ คุณพุ่มจึงได้โอกาศเข้าไปรับราชการอยู่ในสมเด็จกรมพระยาสุดารัตนราชประยูรเปนผู้บอกสักรวา ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงให้กลับมีความศุขสืบมาจนตลอดอายุ.
ครั้งเล่นสักรวาในสระบางปอินเมื่อปีชวด พ.ศ. ​๒๔๑๙ พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงกระซิบสั่งกรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณให้ทรงแต่งสักรวาว่าเย้าคุณพุ่ม หมายจะทรงฟังสำนวนกลอนเวลาโกรธจะว่าอย่างไร กรมหลวงบดินทรฯ แกล้งอ้างความขึ้นไปถึงครั้งคุณพุ่มชิงพระแสงดาบพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เย้าอยู่หลายบทสักรวา แต่จะเปนเพราะคุณพุ่มแก่ชราเสียแล้ว ฤๅเพราะเกรงพระบารมีด้วยเปนที่น่าพระที่นั่งอย่างใดอย่างหนึ่งนี้ หาโต้ตอบรุนแรงเต็มสำนวนดังแต่ก่อนไม่ บทสักรวาเหล่านั้นปรากฎอยู่ในหนังสือพระชุมบทสักรวาเล่นถวายในรัชกาลที่ ๕ ซึ่งหอพระสมุดฯ พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๑
คุณพุ่มนี้ไม่ปรากฎว่าได้แต่งหนังสือเปนเรื่องหนึ่งเรื่องใดไว้ ว่าโดยส่วนเพลงยาวเฉลิมพระเกียรติ ซึ่งพิมพ์ในสมุดเล่มนี้ กระบวนความแต่งเปน ๓ ตอน คือแต่งเฉลิมพระเกียรติยศพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ตอน ๑ เฉลิมพระเกียรติยศพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ตอน ๑ แต่งเล่าเรื่องประวัติของตัวคุณพุ่มเองคละไปในนั้นด้วยตอน ๑ ในทางกลอนนับว่าดี แต่ในทางภาษาถ้อยคำมักชอบใช้เปนกลอนตลาด ฤๅที่พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเรียกว่า “อย่างซึมซาบ” แต่เมื่อพิจารณาดูทั้งเรื่องแล้ว ต้องนับว่าเปนหนังสือแต่งดีอันสมควรจะพิมพ์รักษาไว้มิให้สูญเสีย.
เพลงยาวคุณพุ่มแต่งเฉลิมพระเกียรดิ
๏ กระหม่อมขอยอพระเดชมเหศร
สมเด็จพระจอมโมเฬศเกษนิกร	ละนครคืนสถิตย์ดุสิดา
พฤหัศบดิ์บัณรสีที่เสด็จ	เดือนสิบเบ็ดอุโบสถหมดวษา
ยามหนึ่งยกหกมินิตดวงลิดา	ยังดาราพฤหัศบดิ์สวัสดี
เข้าเคียงช่วงดวงเดือนริมเรือนรถ	เห็นปรากฎเกิดลางทางดิถี
พระจันทร์หมองท้องฟ้าเมื่อราตรี	ก็เศร้าศรีแสงสงบในนภา
หนึ่งคำฦๅอื้อฉาวว่าดาวหาง	ขึ้นมาทางเบื้องบูรพ์ทิศา
แลสว่างหางยาวราวสักวา	ดาวพระราหูสถิตย์ข้างทิศมิน
ดูเด่นดวงช่วงโชติปราโมทย์เมฆ	เรืองดิเรกรัศมีศรีกสิณ
เท่าอาทิตย์พิศพร่างเหมือนอย่างนิล	วันจะสิ้นซึ่งพระชนม์จึงบนฟ้า
แสดงลางอย่างสมเด็จสรรเพ็ชญ์พุทธ	สั่งมนุษย์นรชาติ์สาสนา
โดยพระพงศ์โพธิสัตว์ฉัตรสุธา	ตั้งเมตตาต่ออำมาตย์ราษฎร
จะหายห่างร้างบุรินไปสิ้นชื่น	พระยศยืนอยู่ในลักษณ์อักษร
บางพวกเห็นเช่นกันกับจันทร	ขึ้นซับซ้อนแสงศรีฉวีวรรณ
เหมือนดอกไม้ไฟพะเนียงมาเรียงตั้ง	ตรงที่นั่งทัศนัยสุทไธสวรรย์
ตรงแถวถัดวัดนิเวศเชตุวัน	เขาโจทกันเห็นพระราชปราสาททอง
ผุดขึ้นในนภาเพลาบ่าย	เมฆเปนสายแสงเลือดเผือดผยอง
มหาธนูภูกันเปนคันคลอง	ขึ้นจับท้องฟ้าชิดทิศอุดร
ด้วยเทพไทในโลกเธอโศกศัลย์	ทั้งเบื้องบรรพ์บุญฤทธิ์อดิศร
อุกาบาตหยาดฟ้านภาพร	ตกจันทรโอภาศพระราชวัง
ประธุมเกตุเกิดครันควันตระหลบ	เมื่อจวนพลบโพล้เพล้คเนหวัง
ทรงประชวรจวนจะค่ำย่ำระฆัง	มีรับสั่งกระษัตราสมาพระ
เปนมคธพจนาดถ์สาสนา	ทางอนุสาสนีวิสาสะ
ครั้งทรงเพศเนษขำสำมนะ	ได้ทรงพระสัตยาบัญชาการ
ว่าถ้าทรงอาสัญวันพฤหัศ	โดยพิบัติเดือนสิบเบ็ดเสร็จวสาน
มิให้ขาดอุโบสถทศญาณ	ได้ทรงตรัสอัธิฐานนานฉนี้
เสร็จสิกขาลาพรตยศกระษัตริย์	ผ่านสมบัติบำรุงการกรุงศรี
มีโรคันรันทำมาย่ำยี	ให้อินทรีย์เวทนาเปนอารัมณ์
ในอายัตนะฉันขันธ์ทั้งห้า	เห็นวิญญาธาตุทนไม่พ้นค่ำ
ล้วนเปนพระอนัตตาสังขารธรรม	หนึ่งเล่าลำบากสัตว์ไม่อัศจรรย์
ย่อมมีทั่วตัวตนทุกคนผู้	บรรดาผู้ที่รักษาสังขารขันธ์
มีการตายรายตัวไปทั่วกัน	ชั้นผมฟันเล็บขนไม่พ้นตาย
ซึ่งรับสั่งหวังทรงอุโบสถ	ขอประณตน้อมจิตรอุทิศถวาย
วาจาใจไว้ต่างพระร่างกาย	มีจิตรหมายเหมือนหวังว่าดังนั้น
ขอชินบุตรธรรมยุติอนุญาต	ให้พระราชโทษาบัญชาฉัน
พระศรีสุนทรจดพจน์รำพรรณ	เป็นอนันต์อานิสงส์ทรงดำเนิน
ทางสัมมาปณิธิสติยุด	หน่วงเอาพุทธสรณังสั่งรเสริญ
ทำวิปัสนาธรรมให้จำเริญ	วาโยเชิญชวนพระหฤไทย
ทรงรักษาหาที่วิถีมุต	ภวังคจุติจิตรดุสิตไสมย
เปนธรรมเนียมของมนุษย์สมุทไทย	ธาตุลมไฟน้ำนิราศเคลื่อนคลาศกัน
แต่พระจอมธรณินปิ่นมงกุฏ	เปนที่สุดยังต้องวายทำลายขันธ์
ละพระราชนัคเรศขอบเขตรคัน	ที่ในวันคุรุวาร์นิคาไลย
พระสงฆ์สวดอุโบสถหมดทุกวัด	เหมือนจะนัดนำจิตรพิศมัย
ให้เหาะเหินเพลินพระหฤไทย	เสด็จไปดุสิดาเมื่อราตรี
ทิวาสัญวันสรงพระศพเสร็จ	ทรงโกษฐ์เพ็ชรผ่านพระราชปราสาทศรี
สมเด็จพระจอมโมเฬศธเรศตรี	ละบุรีกรุงเทพทวารา
ทิ้งสนมพระบรมโอรส	ให้กำสรดโศกสร้อยละห้อยหา
สละหมดทวยทศโยธา	ละฎีกาหมายประกาศราษฎร
หนีขุนนางร้างนิราศพระสาสนา	เคยเปรมปราด้วยพระเดชมเหศร
ทิ้งคุณจอมหม่อมเถ้าแก่แม่ลคร	ให้อาวรณ์ถึงพระเดชเทวศทวี
เคยร่มเกล้าเช้าค่ำประจำเกษ	ดังสุริเยศส่องสัตว์จำรัสศรี
มาหายห่างร้างฟ้าสุธาตรี	ทำพระปรีดาขันธ์วันนิพพาน ฯ
๏ ที่พากเพียรเขียนข้อยอพระยศ	ให้ปรากฎกฤษฎาภินิหาร
จงยืนอยู่คู่ฟ้าสุธาธาร	เปรียบประมาณเหมือนพระยศทษฐคา
มณีนารถบาทบงสุ์ชีวงคต	นั่นเทวราชเรืองยศเอารถา
มารับองค์แล้วพระทรงเสี่ยงมาลา	ให้วงศาเห็นทั่วทุกตัวกัน
นี่ก็ไม่ปรากฎรถดุสิต	แต่นิมิตรลางหลากมากมหันต์
ที่ปฐมเจดีย์คิรีอรัญ	มีเทวัญจากรุกขราวไพร
มาสิงสาวชาวดอนมอญผู้หญิง	แล้วหวีดวิ่งวงมาหาช้าไม่
ถึงพระสุธรรมไมตรีพลางดีใจ	จึงแจ้งไขว่าข้าสุรารักษ์
สถิตย์สถานพระปฐมบรมธาตุ	ได้รับราชการบุญจุลจักร
เห็นประชวรจวนหนักหนาเทพารักษ์	มาพร้อมภักตร์พลางพากันคลาไคล
ไปเยี่ยมพระจอมเกล้าเจ้านิเวศน์	ในยามเศษกรุงกระษัตริย์ทรงตัดไษย
เทวดามาแน่นแห่แหนไป	ท่านนั่งในแท่นลออพระวอทอง
สุกอร่ามงามครันกุดั่นเด่น	แล้วก็เปนวิมานใหญ่ไม้สิบสอง
ประดับแก้วแพรวพรายลายลำยอง	ไปสู่ห้องเวหาเมื่อราตรี
แลละลิ่วปลิวเมฆดูเอกเอี่ยม	ผยองเยี่ยมหยาดฟ้าในราษี
ท่านแห่แหนแน่นนันไปฉันนี้	เราก็หมีได้เฝ้าเจ้าสุธา
เทพนำคำข่าวเล่าแถลง	อย่าคลางแคลงเทวบุตรไม่มุสา
พระสุธรรมนำสุนทรอมรมา	ถวายฝ่าบทรัชกระษัตริย์ชี
คือพระองค์ทรงศีลชินเพศ	วัดนิเวศน์กรมบวรรังษี
ชินบุตรพุทธรัตน์สวัสดี	ทำพระปรีดาประดิษฐ์คิดแสดง
จอมหาในได้อ่านมาวานฉัน	สมกตัญญูหวังดังแสวง
เดิมก็นึกจะประนตจดจัดแจง	แต่ระแวงวาศนาไม่กล้าทำ
เหมือนมีผู้ชูชี้มณีชัด	วิเชียรรัตน์วัชราเลขาขำ
ก็แต่งต่อยอพระเดชแทนเทศน์ธรรม	ด้วยถ้อยคำคัดคิดกิจคุณ ฯ
๏ พระปรเมนทร์โมฬิศอดิศร	ผ่านนครขัติเยศวิเศษสุนทร์
เสวยสวรรยาธิบัติทัศคุณ	เมื่อปีกุนตรีนิศกดิลกลบ
ทรงสถิตย์กฤษฎาภินิหาร	จนชนมานม้วยหมดจดประจบ
มะโรงสัมฤทธิสำหรับนับพอครบ	ผ่านพิภพเป็นศุขสิบแปดปี
มีพระหน่อสุริวงศ์พงศ์กระษัตริย์	ในเอกฉัตรอยู่ยกหกสิบสี่
ทั้งประสูตรองค์สุดพระบุตรี	เดือนห้าปีมะเสงสันต์วันอังคาร
พระนงนุชสุดพระหน่อลออโฉม	อยู่ในกระโจมเจียมพระองค์น่าสงสาร
ไม่ทันกราบบงกชบทมาลย์	สมเด็จพระผ่านจุลาเกล้าเอาธุระ
เปนพระคุณจุนเจิมเฉลิมหล้า	พระวงศาสร่างเศร้าเบาอุระ
ที่โศกสร้อยค่อยเปลื้องประเทืองประทะ	ก็เพราะพระเดชาบารมี
ควรจะจดหมายเหตุเทวศหวัง	องค์ทีหลังลงในกลอนอักษรศรี
จงเจริญชนมายุบารมี	ในพระศรีสุดสุดาสถาวร ฯ
๏ ข้าพเจ้าเล่าเปนข้าฝ่าพระบาท	ธรรมิกราชบพิตรอดิศร
คือพระนั่งเกล้ากระษัตริย์ฉัตรนคร	โปรดบิดรฦๅดังทั้งแผ่นดิน
ทรงเลี้ยงเราเข้าระยะที่พระแสง	ต้องจัดแจงจดพระเดชเทวศถวิล
เอากตัญญูปัญญาทาแผ่นดิน	ช่วยเพิ่มภิญโญพระบารมี
สมุดแทนแผ่นเพ็ชรเจ็ดกะหรัด	ประจงจัดจดกลอนอักษรศรี
สมเด็จพระนั่งเกล้ากระษัตริย์ปัถพี	ไว้เปนที่โสมนัศมัสการ
ด้วยพระองค์ทรงเลี้ยงไว้เพียงบุตร	เป็นศุขสุดสมบัติพัศฐาน
ถึงพลั้งผิดปลิดโปรดโทษประทาน	เหตุด้วยการสุจริตของบิดา
คือถือมั่นกตัญญูชูพระเดช	รักษาเขตรคลังสมบัติมนัศา
ไม่ฉ้อหลวงล่วงพระราชอาญา	ทำเงินตราขึ้นไว้ในแผ่นดิน
สมพักศรบ่อนเบี้ยคิดเกลี้ยกล่อม	รู้เก็บหอมรอมรับซึ่งทรัพย์สิน
เดิมกรุงเก่าเล่าวิบัติปัถพิน	เปนราคินครั้งพม่ามักมากวน
สมบัติกรุงยุ่งยับนับอเนก	อภิเศกกระษัตรารักษาสงวน
ประชาชนจนเซยังเรรวน	การเรือกสวนสมพักศรต้องผ่อนปรน
สืบสยามสามทั้งพระนั่งเกล้า	เปนจอมเจ้าจักรพรรดิบำเพ็ญผล
ประชาชีมีทั่วทุกตัวคน	ได้ลาภผลพฤกษาเนื้อนาปรัง
ถึงสุธาหากินถิ่นประเทศ	คุ้มไภยเภทโจรคโมยได้โดยหวัง
ท่านบิดาราชมนตรีว่าที่คลัง	จึงแต่งตั้งเจียสัวตัวอากร
ให้เงินหลวงตวงเติมเฉลิมฉลาด	ฉลองบาทบพิตรอดิศร
คลังสมบัติวัฒนาสถาวร	พระนครบริบูรณ์จำรูญรักษ์
เปนบุรุษสุจริตสนิทนารถ	เฉลิมบาทคู่บุญจุลจักร
รู้ถ่ายเทเสนหาสาพิภักดิ์	บำรุรักษาสมบัติขัติยา
กตัญญูตูต่อมรดก	แบ่งฉบกให้กับบุตรที่สุดสา
พิภักดิ์ต่อยอพระเดชกระเษตรา	พระนั่งเกล้าเจ้าสุธาประเทศไทย
ที่ทรงพระกฤษฎาบารเมศ	บุญเขตขัติยาสุธาไหว
สร้างพระราชกุศลขนครรไล	โปรดสิ่งไรไม่ทัดเท่าศรัทธา
จนดินน้ำกัมปนาทธาตุกระสิณ	พื้นแผ่นดินดังจะร้องแซ่ซ้องสา
ธุการดั่งสั่งรเสริญกระษัตรา	แต่ปราบดาเบ็ดเสร็จไหวเจ็ดครั้ง
ทรงสถาปนาการวิหารหลวง	ทุกกระทรวงเสร็จสมอารมณ์หวัง
ที่ชำรุดซุดสลักหายหักพัง	ถึงกระทั่งหกสิบห้าพระอาราม
ทรงศรัทธากล้าหาญตัดการเล่น	ของรำเต้นต่างต่างอย่างสยาม
ไม่กำหนัดครัดเคร่งเบงญกาม	ประพฤติตามทศธรรม์ทิ้งฉันทา
พระธรณินยินน้ำษิโณทก	ที่ต้องตกตามคลองแซ่ซ้องสา
ไหวกระทั่งฝั่งสมุทอยุธยา	เสร็จนิคาไลยลับลำดับวงศ์
ขึ้นค่ำจันทร์วันสุดตรุษเดือนห้า	ทรงษมาชินบุตรสมมุติสงฆ์
โดยบาญชีสี่พันสิบเจ็ดองค์	ล้วนแต่ทรงศีลขันธ์ในสันดาน
ถวายสงฆ์องค์ละยี่สิบบาท	ทุกอาวาศวัดหลวงกระทรวงสถาน
ทรงเลื่อมใสไขคลังสังฆทาน	เงินประมาณแปดหมื่นชื่นหไทย
กับเศษสามร้อยมีสี่สิบบาท	ทรงพระราชอุทิศพิศไมย
โสมนัศในพระรัตนไตรย	สืบวิไสยสัปรุษพุทธพงศ์
แผ่นดินเย็นเช่นน้ำอัมฤตย์	บาทบพิตรโพธิสัตว์สลัดหลง
ทรงอนุญาตราชสมบัติจังหวัดวง	สั่งเจาะจงในพระจอมกระหม่อมวัด
เสร็จสวรรค์ครรไลไว้พระยศ	ยิ่งด้วยทศทางธรรมล้ำกระษัตริย์
ทรงบำรุงกรุงสยามอารามรัตน์	งามนิเวศน์เขตรวัดปัฏิมา
พระเจ้าหลวงล่วงเลยเสวยสวรรค์	สามยามจันทร์ขึ้นค่ำในเดือนห้า
สมเด็จพระจอมจักรพาฬผ่านสุธา	บรมราชาภิเศกเสวกวงศ์
ขุนนางนำธรณินแผ่นดินถวาย	กิจกฎหมายพรหมศักดิ์โดยประสงค์
สืบเยี่ยงอย่างปางกิจบพิตรพงศ์	ซึ่งดำรงนัคเรศเขตรสุธา
การมงคลบนแผ่นดินทั้งพิณพาทย์	ประดับดาษดอกดวงพวงบุบผา
ตามประทีปทุกสถานบ้านพระยา	เปนโกหาหลล้นบนแผ่นดิน
สมเด็จพระจอมจัดการผ่านสมบัติ	บำรุงสัตว์สมหวังดังถวิล
โกลาหลบนสุธาฟ้าแลดิน	นิเวศน์อินทร์อัปศรอมรแมน
เทพบุตรจุติจากดุสิตสวรรค์	ลงสู่ครรภ์อัคเรศวิเศษแสน
จอมสัตรีมีสมบัติไม่ขัดแคลน	เกินปึกแผ่นภูมิ์ฐานบ้านเมืองดี
เป็นโกลาหะลังในครั้งสาม	กับเมื่อความสวรรคตจดเปนสี่
ควรจะชมพระบรมบารมี	ไว้เปนที่โสมนัศทัศนะ ฯ
๏ เราอาไศรยในแผ่นดินนรินทร์ฤทธิ์	ประกอบกิจการรักอักขระ
ฉลาดเฉลิมเสริมพระยศจดระยะ	สมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดิน
เปนยอดอย่างปางกระษัตริย์ฉัตรเฉลิม	บำเพ็ญเพิ่มบารมีทวีถวิล
บำรุงใจไพร่ฟ้าไม่ราคิน	คือตัดสินความเมืองไม่เยื้องยัก
พระเปนครูผู้สอนสรรพสัตว์	จึงได้จัดจดไว้ให้ประจักษ์
ทรงชวนชนสู่สถลกุศลมรรค	คือให้รักษาศีลมุนินทร
เมื่อพระองค์ทรงบรรพชาเพศ	ประเทืองเทศน์ธรรมทานเปนการสอน
กับศิษย์สงฆ์ที่ในวงศ์วัดบวร	โดยสุนทรธรรมะพระวิไนย
ทรงซึ่งพระปรกติอุโบสถ	เอากำหนดเป็นแน่ในแขไข
ตามประติทินทำสารัมภ์ไทย	เปนสมัยปักขณนาว่าวันพระ
สัปรุษในพระพุทธสาสนา	รู้มคธพจนาวิสาสะ
สัตว์เลื่อมใสได้สำนักมัคคธะ	ก็เพราะพระจอมเกษเทศน์ประทาน
อนึ่งอุบาสิกาศรัทธาเที่ยง	รู้หลีกเลี่ยงโลภลาภทราบสังขาร
แต่หลังหลังฟังเรื่องเบื้องโบราณ	ประกอบการสาสนาก็ถาวร
แต่ไม่สู้โด่งดังเหมือนครั้งนี้	พระบารมีเมตตาศึกษาสอน
สงฆ์สมมุติ์มีวิสุทธิสังวร	ได้นามกรธรรมยุติสุดปรีชา
ห่มแหวกคลุมอุ้มบาตรราตคต	ชิโนรสงดงามรามภาษา
หนึ่งโปร่งปรุแม่อุบาสีกา	รู้พูดจามคธบทบาฬี
สวดกงเต๊กเจ๊กแตทำแซยิด	พระทรงคิดคัดค้นกุศลวิถี
บรรดาเห็นเปนประโยชน์โทษไม่มี	ทรงเปรมปรีดิ์โปรดปราให้ถาวร
พระผู้ริรศทางสร้างกุศล	เปนมงคลขัติเยศวิเศษสอน
ครั้นลาพรตทรงทศสุธาธร	เปนจอมเกล้าเจ้านิกรเกษจุฬา
ก็ทรงธรรม์กรุณาประชานาฏ	ตรัสประภาษไปทุกตัวถ้วนทั่วหน้า
เสร็จประทับรับรายถวายฎีกา	ออกสุทธาไอสวรรย์ทุกวันพระ
ด้วยกุศลผลบุญการุญราษฎร์	ทรงสามารถให้เห็นเปนทิษฐะ
เทวดามาแสดงแจ้งธุระ	ก็เพราะพระกรุณังจึงบังเอิญ
ให้อารักษ์รุกขมูลอาดูลยเดช	แสดงเหตุโดยดังสั่งรเสริฐ
ว่าเทวัญหรรษาบูชาเชิญ	ระเห็จเหินเวหานภาไลย
ไปชมชั้นสวรรยางค์สุรางค์รื่น	กว่าแสนหมื่นโกฏิ์ล้านคลานไสว
ตั้งเครื่องทิพสุธาพวงมาไลย	เพลินพระไทยในสถานพิมานทอง
ทุกกระทรวงห่วงใยอาไลยบาท	มิได้ขาดชลเนตรเทวศหมอง
ควรที่จักหักอารมณ์อย่าตรมตรอง	ท่านไปครองเขตรคันสวรรยา
เชยสุรางค์นางวัชิราราช	ที่ปรางค์มาศเมืองสวรรค์แสนหรรษา
ทีจะปลื้มลืมมนุษย์อยุธยา	ด้วยนางฟ้างามงดหมดทุกคน
๏ ฉันแจ้งความตามเทวรันทด	อย่ากำสรดอุตส่าห์สร้างทางกุศล
ปลงสังเวชเขตขัณฑ์หมั่นสวดมนต์	บำเพ็ญผลภาวนาเมตตาทาน
ถวายหวังสั่งความตามอุทิศ	ประจงจิตรแจงจัดอัธิฐาน
พระธรณีที่อ้างอย่างพยาน	ให้นำการบุญก้มบังคมทูล
จึงจะเห็นเปนผู้รู้พระเดช	ของพระมิ่งโมเฬศมเหศร์สูร
ให้ศุขทรวงตวงเติมช่วยเพิ่มภูล	ทรงสมบูรณ์เกินสมบัติสุทัศน์ไท
อย่าหวนห่วงทรวงตรมระทมระทด	วิไสยยศย่อมไม่เที่ยงสำเนียงไหน
จนแล้วมีดีแล้วชั่วทั่วกันไป	แต่น้ำไหลเต็มฝั่งแล้วยังลด
สุริยันต์จันทราดารากาศ	ก็ลีลาศคล้อยเคลื่อนเขยื้อนขยด
ลับพระเมรุเวรุวรรณบรรพต	อยู่บนรถทองเที่ยวหลีกเลี้ยวลัด
ย่อมผัดผันหันเหียนวนเวียนวุ่น	บุญต่อบุญผลัดใบเหมือนไม้ดัด
คุณก็มีปัญญาสารพัด	อย่าโทมนัศหนักนักจงหักราน
อันพระจอมฉัตรไชยเจ้าไตรภพ	ดิลกลบล้ำหล้าสุธาสถาน
เมื่อถึงที่แล้วต้องหนีราชการ	ไปวิมานเมืองฟ้าสุราไลย
เหมือนวิโยคโศกเศร้าเล่าไม่เที่ยง	ในรูปเสียงกลิ่นรศที่สดใส
บางทีทุกข์ศุขสบายแล้วหายไป	เป็นวิไสยสัตวทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ ฉันจัดแจงแต่งกลอนสุนทรทด	ยอพระยศอยู่สิ้นฟ้าดินฝน
ด้วยพระเดชเกษทศมณฑล	มีเหลือล้นอยู่กับข้าฝ่าลออง
ครั้งถวายสักรวาฎีกาแก้	ตรงน่าแพเพิ่มภูลทูลฉลอง
ทรงพระการุญรับประคับประคอง	ได้ฉลองบาทบงสุ์พระโองการ
ได้ทรงรศพจนาดถ์ประภาษทัก	เหมือนยศศักดิ์ใหญ่โตระโหฐาน
เสร็จล่วงลับดับพระชนมาน	จึงคิดการกราบก้มบังคมคัล
เมื่อพระองค์ทรงพิภพจากครรภะ	ก็วันพฤหัศบดิ์สิบห้าน่าวสันต์
เสร็จนิราศธาตุลมปฐมกัลป์	ประฉิมวันสวรรคตหมดราคิน
พฤหัศบดิ์เหมือนเดือนเสด็จเสร็จวษา	รุ่งขึ้นวันถวายผ้าน่ากฐิน
สมเด็จพระจอมโมเฬศเกษแผ่นดิน	มีอภิญญาณยศปรากฎเกิน
ทำพระกฤษฎาการผ่านสมบัติ	ทุกจังหวัดเวียงวังสังรเสริญ
พระเปนผู้รู้รอบชักชอบเชิญ	ทรงดำเนินโดยมนุษย์บุรุษธรรม์
ทรงรู้จักอักขรฝ่ายฝรั่ง	เปนพระคลังไตรเพททุกเขตรขัณฑ์
ทราบภาษาอักษรมอญรามัญ	เสวยสวรรยาเพ่งบำเพ็งทาน
ทุกเขตรแดนแสนสวาดิ์บาทบพิตร	จนอังกฤษพระรุชาสุธาสถาน
คือทวีปเซ็นตอรอบริวาร	พรมแดนด้านโดยนครอุดรกา
โรที่เคียงเวียงวังฝรั่งเศส	พุทธเกตอเมริกันคั่นมหา
รณพน้ำตำบลชลชลา	ข้ามสุธากรุงไทยไปไกลครัน
โดยปัญญาบารมินนรินทรฤทธิ์	บาทบพิตรภูวเรศครองเขตรขัณฑ์
แผ่ไมตรีมีพระทัยรักใคร่กัน	จนกำปั่นกลไฟได้ไปมา
คือแผ่นดินปิ่นสมมุติอยุธเยศ	อดุลยเดชดวงกระษัตริย์มนัศา
เปนเมืองมิตรกับพระวิศตอริยา	ไทยสุธาชื่นแช่มแจ่มจำเริญ
ธรรมเนียมในไตรจักรเป็นหลักไหล	สืบวิไสยฝรั่งสังรเสริญ
พระเวียงไชยไพศาลการเจริญ	ประชาเชิญชวนกันชมปัญญา
เหมือนทรงศักดิ์นัครังครั้งพระร่วง	ที่ลุล่วงล้ำกระษัตริย์มนัศา
ลบพระพุทธศักราชศาสดา	นั่นเดชาฦๅเลื่องเพียงเมืองจีน
เพราะถวายซึ่งสายกระสินธุ์สรง	กับพระพงศ์สยมพุทธวิสุทธิศีล
ก็ทรงตรัสลัทธยาว่าวาริน	ไหลลงถิ่นที่สถิตย์ทิศผู้ใด
จะเกรงพระเดชาวาจาสาป	จึงปรามปราบลบศักราชได้
นี่จอมเกล้าเจ้าหล้าสุธาไทย	พระยศใหญ่อย่างมหาชลาธร
ที่หลั่งไหลในทเลบุเรทิศ	เปนเมืองมิตรอมเรศมเหศร
เบื้องอากาศขาดดูหมู่อมร	ที่ถาวรอยู่ในไม้พิมาน
จึงร้อนรุกขอารมณ์ประถมที่	พระเจดีย์เทวดาบัญชาหาญ
มาแถลงแจ้งจริงอย่างกริ่งการ	พบพระผ่านเกล้าเข้าเขาแห่ไป
คนึงน้ำคำคะเนเทวฤทธิ์	ถ้าจะคิดใคร่ครวญส่วนสงไสย
ที่ปฐมสถานการก็ไกล	ถ้าจะไปโดยชื่นคืนกับวัน
นี่เร็วนักจักว่าเขามาสืบ	มิใช่คืบศอกวาปัญญาฉัน
ทางสุธาคลาไคลไกลครันครัน	แม่น้ำคั่นคลองขุดสุดประมาณ
หนึ่งถ้อยคำสำคัญสวรรคต	คนต่ำยศย่อมอัชฌาไม่กล้าหาญ
นี่ในสิบโมงเศษสังเกตการ	ไม่สืบสารได้ทุกสิ่งนางหญิงมอญ
พิเคราะห์ความตามจริงทุกสิ่งสิ้น	เทวรินทร์รักพระเดชอดิศร
จนพระองค์สงฆ์ศีลสังวร	ทำเปนกลอนเกณฑ์วัดไว้ทัศนะ
ท่านก็ยอดขัติเยศวิเศษสงฆ์	วิสุทธิทรงศีลธรรมสำมถะ
รู้ไตรเพทเลศสันคันถธุระ	เสด็จพระเห็นจริงไม่กริ่งใจ
เหมือนจอมจักรหลักโลกอโศกราช	เบื้องอากาศไตรจักรก็รักใคร่
นี่พระองค์ทรงสยามงามพระไทย	ที่มิได้อาฆาฏราษฎร
พระวงศาอาไลยใจจะเด็ด	ดังฉัตรเพ็ชรกั้นพิภพกระทบถอน
ความวิโยคโศกศัลย์หวั่นอาวรณ์	ทั่วนครเขตรไทยอาไลยครัน
ทั้งภิกขุสีกาอุบาสก	ถึงเดือนหกวิสาข์น่าวสันต์
ถ้วนดิถีสี่วัดเขานัดกัน	ขวดน้ำมันผ้าพับสดับปกรณ์
แล้ววันทาว่าบทมคธคัด	นบกระษัตริย์ศาสดาศึกษาสอน
ทำภูสิตล้วนวิจิตรจัมมาภรณ์	ประนมกรเรียบร้อยชม้อยเมียง
กล่าวประกาศราธนาฝ่าพระบาท	อนุสาสน์พร้อมสรรพสำเนียงเสียง
จุดประทีปทองถวายรอบรายเรียง	ตั้งบนเตียงต่างมาบูชาเชิญ
ควรที่จะอัศจรรย์สำคัญข้อ	ที่ชลอคำขลังสังรเสริญ
ในพระจอมจักรพรรดิจำรัสเจริญ	น่าเพลิดเพลินพรักพร้อมน้อมประนม
ทุกทุกปีมิได้ขาดประกาศกล่าว	ถึงเรื่องราวบพิตรอิศยม
เริ่มแต่วันทั่นประเวศภิเนษกรม	จนได้สมบัติกระษัตริย์ชัชวาลย์
ทรงสอนสัตว์ตัดสินแผ่นดินเที่ยง	ทรงเรียบเรียงสาสนาศึกษาสาร
จนถึงวันสวรรคตกำหนดการ	ไปวิมานเมืองฟ้าให้อาดูร
นิเวศน์วัดโสมนัศวิหาร	ประกอบการเลื่อมใสมิได้สูญ
วัดบรมนิวาศราชจำรูญ	วัดบูรณะศิริคติดี
เดี๋ยวนี้ลัดมาถึงวัดราชบพิธ	ราชประดิษฐ์เจ้าคุณสาสนะศรี
ถ้าถึงวันบรรณรัศอัฐมี	ก็พาทีถึงพระเดชเทศนา
ทั้งนี้เพราะพระองค์ได้ทรงสอน	สถาวรอยู่จนขาดพระสาสนา
แสนสาธุแม่อุบาสิกา	เปนมหามหัศอัศจรรย์
๏ ข้าพเจ้าเล่าที่แต่งจัดแจงจด	ยอพระยศอย่างยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
ด้วยเข้าใจได้สังเกตฟังเทศน์ธรรม์	เห็นเบื้องบรรพ์บารเมศเจษฎา
ที่พระองค์ทรงจำพระธรรมเที่ยง	ไม่ทุ่มเถียงทุกขังแลสังขาร์
เปนจีตะปัตติวิปัสนา	ถึงทิพปากระสิณอภิญญาณ
จึงเขียนคำรำพรรณอัญขยม	เปนประฐมมตติยะอธิฐาน
ให้ดำรงแทนพงศาวดาร	แม้นใครอ่านอักขราจงถาวร
ด้วยฝรั่งอังกฤษชนิดนอก	เขามักออกหนังสือถืออักษร
ถ้าการดีผู้ใดในนคร	ที่ถาวรเกียรติยศเขาจดไว้
ข้าพเจ้าเล่าเปนผู้รู้ดำริห์	มีคติแต่งกลอนอักษรได้
เกณฑ์หนังสือฦๅเลื่องทั้งเมืองไทย	อาไศรยในธรณินนรินทร
เห็นมหัศอัศจรรย์สวรรคต	จึงได้จดให้ประจักษ์เปนอักษร
ด้วยคิดถึงซึ่งพระเดชเกษนิกร	เคยฝึกสอนเปนข้ามาแต่ครั้ง
เสด็จอยู่วัดจัดจ่ายถวายของ	ได้ฉลองพระคุณเกณฑ์บุญมั่ง
แรกครองทศมณฑลพระชนม์ยัง	ก็ทรงสั่งกรมวิศอิศรวงศ์
ให้เข้าไปอยู่ฉลองลอองบาท	เราขี้ขลาดขัดธุระพระประสงค์
ไม่ประจบหลบหน้าว่าตรงตรง	จนเสร็จทรงอาสัญสวรรคต
วิไสยโลกโศกเศร้าเขาเอาหน้า	เว้นแต่ฉันปัญญาไม่ปรากฎ
ถึงโศกเศร้าเล่าก็ซ่อนนอนระทด	นี่ลักจดโดยจิตรสนิทใน
ไว้ถวายอภิวาทเหมือนมาดหมาย	พร้อมด้วยกายวาจาอัชฌาไศรย
ทำราชการพระผู้ผ่านภพไตร	เมื่อเสร็จไปปรโลกโศกสท้อน
หนึ่งพระหน่อบพิตรสนิทเสน่ห์	กรมมเหศวรสิทธิ์อดิศร
พระขนิษฐ์กรมพระวิศสถาวร	นิภาธรเทวเรศกระเกษตรา
เคยโปรดปรานการลับดับพระเดช	พเอิญเพศอาพาธตัดวาศนา
เหนือนกไร้รังนอนเที่ยวร่อนรา	เคยพึ่งพาภูวนารถสวาดิ์ทวี
พระชนม์ยังคลั่งไคล้ก็ไม่ถือ	รู้ว่าดื้อโดยเอนดูไม่จู้จี้
แต่กรมวิศณุนารถราชฤดี	ให้เงินปีแทนทัดเบี้ยหวัดเดิม
ถึงแสนจนทนทุกข์พอสุขุม	เพราะแอบพุ่มกัลปพฤกษ์จึงฮึกเหิม
เดี๋ยวนี้อกตกที่นั่งเข้าตั้งเติม	เพราะจนเจิมเจือจับอับอุรา
เดชะฉันกตัญญูต่อภูวนารถ	สองพระราชเรืองยศโอรสา
ที่ล่วงลับดับพระชนมายุ์	ทรงสถาพรสถิตย์ดุสิตภพ
ขอให้หายรายจนทนถวิล	ดังวารินปรุงร่ำด้วยน้ำอบ
มาโสรจสงตรงกระหม่อมที่น้อมนบ	ถ้าจะพบมิตรอำมาตย์ญาติวงศ์
ให้ปันสรรพสิ่งที่ยิ่งอย่าง	เงินที่ค้างใครมายืมอย่าลืมหลง
หนึ่งพระหน่อวรนารถบาทบงสุ์	ซึ่งเสร็จทรงอาไศรยอยู่ในวัง
คือกระษัตริย์องค์รัตนานารถ	มีพระราชประสงค์จำนงหวัง
โปรดอักษรกลอนไทยพอใจฟัง	ฉันขอรังวัลเขียนเหรียญประทาน
อันรายเรื่องเบื้องบาทนิราศร้าง	พวกขุนนางน้อยใหญ่พอใจอ่าน
ถึงเจ้านายฝ่ายพระโกษฐ์ก็โปรดปราน	ซื้อไว้อ่านหลายตำหนักอักขรา
ด้วยคิดถึงซึ่งพระคุณการุญเกล้า	เคยนั่งเพลากราบกรานคลานไปหา
เคยทรงทักพรักพร้อมทุกจอมมารดา	เคยโปรดปรานีถนอมพร้อมพร้อมเพรียง
สิ้นพระชนม์ล้นกระหม่อมจอมสนม	เปรียบเหมือนลมพัดพิภพสงบเสียง
ทั้งบุญบ้อยพลอยกรอบลงหมอบเมียง	ของไม่เที่ยงไม่แท้รู้แปรเปน
สมพระพุทธบัญญัติว่ายัสโส	อลาโภโลภาว่าที่เห็น
ชั่วแล้วดีมีมากแล้วยากเย็น	คิดก็เปนอนิจจังเสียทั้งนั้น
ซึ่งเขียนคำร่ำไรไว้ฉนี้	พอเปนที่สะสร่างในร่างขันธ์
ด้วยใจเราเมามายไม่วายวัน	เกิดบรั่นโดยฤทธิ์อวิชชา
เข้าครอบงำนำจิตรคือทิษฐิ	เตือนสติตามการโวหารหา
หนึ่งที่ข้อยอพระเดชกระเษตรา	ก็เกินหน้าใช่ตำแหน่งจะแต่งกลอน
แต่ปัญญาสาพิภักดิ์ก็หักเห็น	ว่าของเปนที่รักเพียงอักษร
เครื่องประดับกับพระเดชเกษนคร	ให้ถาวรเจริญอยู่เนิ่นนาน
ครั้งแผ่นดินปิ่นอยุธพระพุทธเลิศ	ช้างเผือกเกิดกับสยามถึงสามสาร
เปนพาหนะพระที่นั่งอลังการ	เกิดอาจารย์ท่านครูภู่สุนทร
แกก็แต่งพระอภัยขึ้นไว้ขาย	เรื่องนิยายขี้ปดสยดสยอน
แผ่นดินทุ่งกรุงเก่าเจ้านิกร	อดิศรสุริวงศ์ที่ทรงปลา
นามพระศรีสุริเยนทร์นเรนทร์ราช	เกิดศรีปราชญ์ปรากฎไว้ยศถา
ครั้งบุรินพระนารายน์สู้สายฟ้า	เปนบิดาขุนหลวงเดื่อเชื้อกระวี
เกิดมหาราชครูชูฉลาด	ได้รองบาทบงกชบทศรี
แต่งพระลอดิลกทรงหลงสัตรี	กับพระศรีสมุทโฆษก็โปรดปราน
แต่พุ่มพวงทรวงทิพประทิ่น	โดยแผ่นดินปิ่นเกษประเทศสถาน
พระนั่งเกล้าเจ้าจังหวัดชัชวาลย์	ทรงโปรดปรานเปนพระแสงตำแหน่งใน
ก็ล่วงละพระชนม์กมลหมาย	ช่างไม่ตายตามเขตรพระเดชได้
ยังเหลืออยู่คู่คี่ไม่มีใคร	ท่านผู้ใหญ่ต่างกรมก็ล้มตาย
ล่วงแผ่นดินปิ่นเกษจอมมงกุฎ	กลับจนรุดเกินริบที่ฉิบหาย
เหลือแต่กลอนกับชีวิตรอยู่ติดกาย	จึงพากเพียรเขียนถวายขายปัญญา
คนที่ผู้รู้พระเดชเกษกระหม่อม	เขาก็ย่อมนับถือมักซื้อหา
เอาอ่านเอิ้นเชิญชูขึ้นบูชา	เดี๋ยวนี้ก็มาขอลอกฉันออกเต็ม
แต่ปัญญาหาไม่ง่ายเหมือนขายของ	ใช่เข้าพองร้องแรกเที่ยวแลกเข็ม
เรียนต่อครูรู้หลักตวงตักเต็ม	ต้องเก็บเลมเลือกคัดอัธิบาย
ดังประดับสรรพลักษณ์จักรพรรดิ์	ด้วยเนาวรัตน์เรียงเม็ดเพ็ชร์ถวาย
หวังเฉลิมเจิมใจพอให้คลาย	ถวิลวายวันวิโยคเศร้าโศกทรวง
ควรจะเอาไว้อ่านทุกบ้านช่อง	ด้วยเปนของคู่พระเดชเท่าเขตรสรวง
นี่ว่าตามความรักไม่ตักตวง	แล้วอย่าล่วงติฉินนึกนินทา
ด้วยเล่มนี้มีนามสยามเมศร์	มงกุฏเกษไตรจักรนั้นหนักหนา
ควรที่จักสักการบูชา	เปนมหายศยิ่งมิ่งมงคล
เหมือนสวดพระบาฬีอิสีคิลิต	ปัจเจกพิธพุทธรัตน์พิพัฒน์ผล
เอาบาตรตั้งนั่งแท่นแทนน้ำมนต์	อ่านนิพนธ์แขงคอเหมือนภอวนา
คิดถึงคุณทูลกระหม่อมจอมจังหวัด	ที่ฉันจัดจดเจียนเขียนเลขา
โดยเฉินฉุกทุกข์ไภยสิ่งไรมา	อาจจะสามารถหมายให้หายไป
คุณพระขัติยวงศ์ดำรงยศ	สุดจะจดจัดแจงแถลงไข
ที่เขตรแดนแผ่นดินอาจินต์ใจ	กว้างเท่าใดโดยกล่าวว่าเท่ากัน
อันหนังสือถือมั่นแม้นหมั่นอ่าน	อธิฐานทุกข์ร้อนคงผ่อนผัน
แม้นไม่มีกระษัตริย์ก็ขาดกัน	ที่ไหนนั่นเราจะได้ทำไร่นา
อันเรื่องราวกล่าวข้อยอพระเดช	วิรัติเจตนาจิตรดำฤษณา
ให้ครึกครื้นยืนอยู่คู่สุธา	โดยสำคัญปัญญาของนารี
แต่ผู้ฟังยังจะติว่าริเรื่อง	ไม่เรียงเบื้องบงกชบทศรี
พระนั่งเกล้าเจ้าจังหวัดปัถพี	ไยจึงหมีกล่าวก่อนไว้ตอนกลาง
ก็ไม่เปนเช่นนั้นท่านอย่านึก	จะจารึกบทรัชก็ขัดขวาง
เติมพระหน่อวรนารถทั้งน้องนาง	กับสุรางค์รุ่นรุ่นพวกคุณจอม
ให้เงินตราค่าจ้างร่างบำราศ	สิบสองบาทเขียนบทประนตถนอม
ทั้งแพรผ้าสารพัดจัดให้พร้อม	เธอไม่ยอมแก่งแย่งต้องแต่งตาม
ใจผู้อยู่อู่ผ่อนผู้นอนนิ่ง	นี่จัดจริงจดเจือไว้เผื่อถาม
ที่คัดข้อยอพระยศประนตพระนาม	จึงเปนความละลอกฉลองอยู่สองตอน
คิดพระคุณมุลลิกานราราช	บรมบาทบพิตรอดิศร
ยอพระยศบทนรินทร์เพียงดินดอน	ไหวสท้อนถึงกระทั่งหลังอานนต์
ยังความดีหลายพระอิริยาบถ	ที่ทรงทศธรรม์เพ่งบำเพ็งผล
ตั้งโรงทานการนิเวศเชตุพน	ทรงซึ่งกลบทจดบูชา
อุทิศแทนสังคีตเครื่องดีดสี	มโหรีบำเรอบาทสาสนา
เขียนลิลิตผนิดแน่นแผ่นศิลา	ตำรายาจดหมายถวายพระ
ทรงสร้างสมบรมโพธิ์จะโปรดสัตว์	หมายได้ตรัสปรมาสัทธาธิกะ
หกสิบอสงไขยทะไวยะ	ขอพบพระสาสนาฝ่าธุลี
ศีลอะพรหมสมหวังฉันทั้งชาติ์	ยังไม่ขาดเปนวิสุทธิราษี
บทอาบัติอัสธรรมกรรมไม่มี	ในชาติ์นี้เป็นผู้หญิงนึกชิงชัง
ชาติ์น่านั้นฉันหมายเปนชายโฉม	ให้เสร็จโสมนัศสมอารมณ์หวัง
ถึงสพัญบรรพชาปัญญาพลัง	พบพระนั่งเกล้ากระษัตริย์ลัทยา
ในชาติ์นี้มิได้อยู่ชูฉลอง	เพราะคนองหนีบุญมุ่นโมหา
ดูกงจักรหักเห็นเปนผกา	ต้องออกมาใช้ชาติ์ญาติเวร
ได้อภิวาทเพียงพระราชโอรสรัก	ค่อยห้ามหักโศกหายคล้ายพิมเสน
คือกรมหมื่นสุชำอัมเรนทร์	นฤเบนทร์บดินทร์นรินทร
ด้วยพระหน่อวรนารถฉลาดเลิศ	คิดกลอนเพริศเพราะโสตรโอษฐอักษร
ไม่เฝ้าแหนแม้นเห็นชวนเล่นกลอน	ทูลสุนทรถูกพระไทยได้ประทาน
ทั้งนี้เพราะพระองค์ทรงสังเวช	พระนมเกษที่ตายเปนยายหลาน
ฝ่ายมารดาข้าเก่าบ่าวโบราณ	ทรงประทานค่าเขียนห้าเหรียญไทย
โปรดที่ข้อยอพระยศบทรัช	หลายกระษัตริย์จัดทำจดจำได้
หนังสือฉันนั้นขายถวายไว้	รับสั่งให้วางบนแท่นทองแว่นฟ้า
ด้วยพระเจ้าชีวิตรสถิตย์เกษ	องค์อมเรศเปนพระราชโอรสา
ท่านทรงอ่านสารสอื้นชื่นอัชฌา	ตีราคาหนังสือถึงชั่งหนึ่งเอย ฯ