ระยะทางเสด็จประพาสมณฑลอยุธยา เมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๔๒๑
​พระเจ้าบรมโกษฐ
ระยะทางเสด็จประพาสมณฑลอยุธยา
เมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๔๒๑
พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
วันเสาร์เดือนสิบสองขึ้นค่ำหนึ่งปีขาลสัมฤทธิศก๑๑ ศักราช ๑๒๔๐ ปีนี้เปนปีที่ ๗ ตั้งแต่เราได้ขึ้นไปเมืองลพบุรีคราวก่อน เมื่อคราวปีวอกจัตวาศก๕ ศักราช ๑๒๓๔ น้ำมาก เมื่อก่อนนี้ก็ได้คิดว่าจะขึ้นไปเยี่ยมนารายณ์ราชวังตามเคย แต่หามีช่่องว่างไม่ ด้วยต้องไปที่อื่นเสียบ้าง น้ำน้อยบ้าง ปีนี้เปนปีสมควรที่จะขึ้นไปได้ จึงได้ออกจากกรุงเทพฯ ในวันเสาร์เดือนสิบสองขึ้นค่ำหนึ่ง เพราะจะรีบออกในวันขึ้นค่ำหนึ่งดังนี้ต้องเว้นกฐินหลวงวันสิบสี่ค่ำ เลื่อนขึ้นไปหมดกฐินวันสิบสามค่ำ ขึ้นค่ำหนึ่งจึงได้ทอดกฐินตามรายทางขึ้นมา คือวัดระฆังที่ ๑ วัดราชาธิวาสที่ ๒ วัดเขมาภิรตารามที่ ๓ วัดทั้ง ๓ นี้สมเด็จเจ้าพระบาท่านมาด้วยทุกวัด ข้าราชการแย่งกันรับวัดละ ๕-๖ คน เมื่อออกจากวังนั้นถึง ๓ โมงเศษ ต้องแวะอยู่แห่งละช้า ๆ น้ำเชี่ยวจัดจึงต้องช้าล่าไป มาถึงบางปอินทุ่มหนึ่ง แต่เปนช่องดีไม่ถูกฝน ด้วยในเวลานี้ฝนยังตกเสมอแทบทุกวัน เมื่อมาถึงบางปอิน เห็นน้ำต่ำอยู่กว่าขอบเขื่อนข้างปากสระประมาณ ๕ นิ้วเศษ ถามพระโบราณบุรานุรักษ์1 ว่าน้ำ/*2*/มากกว่าปีกลายนี้ศอกคืบ เมื่อมาในกลางเรือวันนี้ เปนอย่างร้อนที่สุด ตั้งแต่สังเกตเธอมอเมเตอมา ๕ เดือนไม่เหมือนอย่างนี้เลย ในเรือโสภณภควดี1 มีเธอมอเมเตอแขวนมาด้วย เวลาหยุดทอดกฐินขึ้นถึง ๑๐๑ ดีกรี เมื่อมาถึงบางปอินแล้วก็ยังร้อนอยู่ เวลาดึกถึง ๘๔ ดีกรี กินเข้าแลพูดเล่นตามเคยเหมือนอย่างมาทุกคราว
วันอาทิตย์เดือนสิบสองขึ้นสองค่ำ กลางวันไม่มีการอะไร ฝนตกมาก เวลาบ่ายจะเดิรไปดูงาร2ก็ไม่ได้ ต้องลงเรือเล็กพายไปเทีี่ยว เมื่อจวนพลบแล้วกลับมาอยู่ตามธรรมเนียม ไม่ได้ไปวัดไม่ได้ไปศาล เวลาค่ำไปทอดกฐินข้างในเหมือนเมื่อปีกลายนี้ เรือตองปลิวเปนเรือที่นั่ง เรือทิวลมเปนเรือที่นั่งรอง ไปตามคลองในวังออกปากคลองข้างเหนือ ทอดกฐินวัดชุมพลนิกายาราม กลับมาเวลายามหนึ่ง
วันจันทร์เดือนสิบสองขึ้นสามค่ำเช้า ๔ โมงลงเรือโสภณ ฯ ขึ้นไปทอดกฐินกรุงเก่า วัดสุวรรณดารารามที่ ๑ วัดเสนาสนารามที่ ๒ มีพวกสัปบุรุสมากแจกเงินมากเหมือนคราวก่อน มีจำนวนคนผู้ใหญ่ ๒๓๐ คน เด็ก ๓๐ คน รวม ๒๖๐ คน ออกจากวัดเสนาสน์ไปวัดบรมวงศอิศวราราม สมเด็จกรมพระ3คอยอยู่ที่นั่น ทอดกฐินแล้ว/*3/ปิดทองพระ เบิกพระเนตร กลับมาถึงบางปอินบ่าย ๔ โมง ฝนตกบ้างเล็กน้อยแล้วหาย เวลาเย็นไปดูวัดนิเวศน์ธรรมประวัติ ค่ำฝนตกมาก
วันอังคารเดือนสิบสองขึ้นสี่ค่ำเวลาเช้าสองโมงเศษ ไปบูชาเหมมณเฑียรเทวราชแล้วลงเรือโสภณ ฯ มาวัดบรมวงศ เล่นทุ่งหลังวัดซึ่งสมเด็จกรมพระทรงจัดไว้รับเหมือนเมื่อปีกลายนี้ แต่บัวปีนี้น้อยไปกว่าเมื่อปีกลาย เพราะแต่แรกน้ำน้อย ครั้นน้ำมากโดยเร็วบัวหนีน้ำไม่ใคร่ทัน ถ้ามาเล่นข้างแรมจะมีบัวมากทีเดียว แต่ถึงเดี๋ยวนี้ก็มีอยู่บ้างพอเล่น เลี้ยงกันจนเวลาบ่าย กลับขึ้นมาพบสมเด็จกรมพระที่หน้าโบสถ์สักครู่หนึ่ง แลลงเรือออกจากวัดบรมวงศเวลาบ่าย ๓ โมงเศษ มาตามลำแม่น้ำแควป่าสัก น้ำแควนี้แต่ก่อนนี้น้อย ราษฎรทำนาต้นปีไม่ได้โดยมาก ต่อปลายระดูที่น้ำมามาก จึงได้ลงมือทำ ต้นเข้ายังต่ำ ๆ สูงพ้นน้ำไม่มากนัก มาประมาณชั่วโมงหนึ่งถ้วนหรือเศษบ้างก็สักเล็กน้อย ถึงพลับพลาพระนครหลวง กรมการกรุงเก่าทำใหญ่หลังหนึ่งทำย่อมหลังหนึ่ง มีปรำที่สำหรับจอดเรือ แต่เราไม่ขึ้นอยู่บนพลับพลา ใช้เรือโบตเหลืองจอดหน้าพลับพลาเหมือนเมื่อไปไทรโยค พอถึงพลับพลา ขึ้นจากเรือไปดูพระนครหลวงทีเดียว ที่พระนครหลวงตั้งอยู่ห่างแม่น้ำสัก ๕-๖ เส้น เขาทำทางไปขึ้นข้างทิศตวันตกเฉียงใต้ ซึ่งเปนทางราษฎรขึ้นไปนมัสการ
ที่พระนครหลวงนี้ มีในจดหมายราชพงศาวดาร ว่าสร้างเมื่อแผ่นดินสมเด็จพระสรรเพชญ์ หรือรามาธิเบศปราสาททอง ให้ช่างออกไปถ่ายอย่างพระนครหลวงนี้ที่เมืองเขมรเมื่อปีมแมตรีศกจุลศักราช ๙๙๓ /*4*/ที่สร้างนี้ใกล้วัดเทพจันทร์ เปนที่ประทับร้อนในเวลาเสด็จขึ้นไปนมัสการพระพุทธบาท เขาจดหมายระยะทางไว้ว่า เสด็จพระราชดำเนิรโดยกระบวรพยุหยาตรา ทรงพระที่นั่งไตรสรมุขพิมานชัยจักรรัตน จากฉนวนน้ำประจำท่าหน้าพระราชวังหลวง ถึงที่ประทับร้อนพระนครหลวง เปนระยะทาง ๓๙๖ เส้น ประทับร้อนอยู่จนเวลาบ่าย ๒ โมง เสด็จไปถึงท่าเจ้าสนุกระยะทาง ๖๖๑ เส้น บ่าย ๔ โมงถึงที่ว่าในพระราชพงศาวดาร ดูเหมือนหนึ่งจะทำเปนที่ประทับอยู่บนนั้น แต่เมื่อพิเดิราะห์ดูก็ไม่เห็นว่าจะเปนที่ประทับ ด้วยไม่มีที่ข้างหน้าข้างใน พระระเบียงทั้งสามชั้น ผนังข้างนอกก็ก่อตันไม่มีหน้าต่าง มีแท่นยกพื้นกว้างประมาณศอกเศษ สูงสัก ๒ ศอกตลอดไปรอบพระระเบียง ทำนองเหมือนจะตั้งพระพุทธรูป ตามปราสาทมุม ๆ ก็มีหุ่นพระพุทธรูปปั้นค้างอยู่เปนสำคัญ เห็นว่ามิใช่เปนของราษฎรคิดสร้าง ด้วยพระนั้นก็เปนองค์ใหญ่ หน้าตักอยู่ใน ๓ ศอกเศษ อนึ่งถึงที่นั้นเปนที่สูงแลดูวิวได้โดยรอบคอบ เปนที่สบายก็จริงอยู่ แต่เมื่อก่อพระระเบียงฝาผนังไม่มีช่องหน้าต่าง ตันเสียทั้งสามชั้นแล้ว ก็ไม่สามารถจะแลเห็นสิ่งใดได้ เห็นจะไม่สู้สบายนัก ชรอยว่าพระนครหลวงนี้ จะสร้างเปนวัดตามอย่างเดิมในเมืองเขมร พอให้เปนที่นมัสการขึ้นอีกแห่งหนึ่ง ที่ประทับนั้นอยู่ริมน้ำมีรากปราสาทอยู่บนที่เนินดินสูง พระพิทักษ์เทพธานี1ว่าแต่ก่อนยังมีผนังอยู่ ราษฎรพึ่งรื้อเอาอิฐไปทำวัดเสียไม่ช้านัก ได้ให้กรมนเรศร์ไปตรวจดูเห็นเปนอิฐกองใหญ่ จะสังเกตว่าอย่างไรเปนแน่/*5*/ไม่ได้ แต่ประมาณได้ว่าที่นั้นยาวขวางแม่น้ำขึ้นไป ประมาณแส้นหนึ่ง กว้าง ๑๕ วา แต่ที่กว้างนี้เห็นจะเกินไป บางทีจะเปนด้วยอิฐพังกระจายออกไปมาก หรือจะเปนมุขสั้นสองข้างก็ดูไม่ถนัด แต่เห็นจะเปนข้างหน้าข้างในอยู่ในตัว2 แลที่พระนครหลวงนี้ ตามคำที่พูดกันนอก ๆ แลที่ตาเห็นในเวลาร้างแล้วฉนี้ เห็นว่าการที่ทำนั้นไม่แล้วสำเร็จเปนแน่ จนบันไดก็ได้ก่อบ้างไม่ได้ก่อบ้างเปนแต่ชักอิฐไว้ ตัวปรางค์์กลางนั้นเห็นจะยังไม่ได้ก่อขึ้นไปเปนแน่ ได้ให้กาพย์3ตรวจวัดทำแปลนมาดู การที่ทำนั้นเอาอย่างพระนครหลวงเมืองเขมร เปนพระระเบียงสามชั้นยกสูงขึ้นไปเปนลำดับ ชั้นละ ๘ ศอก ชั้นล่างยาวตามเหนือแลใต้สามเส้น กว้างตามตวันตกแลตวันออกเส้น ๑๘ วา คิดแต่ตัวพระระเบียงไม่ได้ คิดทั้งมุมปราสาททิศซึ่งย่อออกไป มุมด้านเหนือทั้งสองมีปราสาทมุมละหลัง ย่านกลางตวันออกตวันตกเหนือมีปราสาทเหมือนกัน แต่ด้านใต้นั้น ชักชานพื้นชั้นล่างกว้างออกไปกว่าพื้น ๓ ด้าน มีปราสาทด้านหน้า ๕ ทั้งกลางเปนชุ้มประตู มีบันไดลักขึ้นด้านละสองบันไดทั้งสี่ด้าน ชั้นที่ ๒ ยาวตามเหนือแลใต้ตวันตกตวันออกเส้น ๑๐ วาสี่เหลี่ยม มีปราสาทมุม ๔ แลปราสาทกลางย่าน ๔ เปน ๘ แต่ด้านใต้นั้นชักพื้นย่อออกมา ๒๑ วา ๒ ศอก มีพนักกำแพงแก้วรอบ /*6*/มุมย่อเปนไม้ ๑๒ มีแท่นไม้ ๑๒ ตั้ง จะเปนอะไรก็ไม่ทราบ ตรงกลางย่อออกไปเปนไม้ ๑๒ ผ่าซีก จะเปนอะไรก็ไม่ทราบ ชั้นบนนั้นกว้างเส้นหนึ่งสี่เหลี่ยม มีปราสาทมุมแลปราสาทกลางย่านเหมือนชั้นล่าง ในระหว่างปราสาทมุมปราสาทกลางย่านทั้งปวงนี้ มีพระระเบียงชักถึงกัน ข้างนอกเปนผนังก่อชักอิฐเปนลูกมะหวดแต่เปนผนังตัน ข้างในมีเสา ๘ เหลี่ยม ในระหว่างเสามีพนักแล่นตลอดเสาต่อเสา เว้นไว้แต่ที่ช่องอัฒจันท์ ปราสาทมุมชั้นล่างนั้นได้ก่อตลอดถึงยอดแล้ว สัณฐานอย่างปรางค์์เขมรแต่อยู่ข้างจะผอมสักหน่อยหนึ่ง ยังไม่ได้ถือปูน ข้างในเปนโค้งมีหุ่นพระพุทธรูปตั้งอยู่ แต่ปราสาทกลางย่านที่เหลือปรกติอยู่นั้นไม่เห็นมี ที่พังลงไปบ้างรายอยู่เพียงฐานบ้าง บางทีก็จะยังไม่ได้ก่อขึ้นมา บันไดนั้นยังไม่ได้ก่อพื้นชั้นบนชักเอนถมดินเข้าไป ที่ตรงกลางเปนรากปรางค์์กว้าง ๑๐ วาสี่เหลี่ยม เห็นจะยังไม่ได้ก่อขึ้นด้วยใหญ่โตมากนัก ทูลกระหม่อม1เสด็จมาทอดกฐิน ก็ทรงพระราชดำริห์จะใคร่สร้างต่อไปให้เล้ว แต่ทรงรังเกียจอยู่ ด้วยโบสถ์พระบาทสี่รอยซึ่งมีผู้ไปทำขึ้นไว้บนลานชั้นบนค่อนอยู่ข้างตวันออกกว้าง ๔ วา ยาว ๗ วา จะรื้อเสียก็ไม่ควรจึงได้เลิกไป ที่โบสถ์พระบาทนี้พระพิทักษเทพธานีว่า พระชื่อปิ่นออกไปเมืองพม่าเห็นอย่างพระบาทสี่รอย2 กลับเข้ามาเรี่ยรายราษฎรทำขึ้น ในโบสถ์นั้นมีพระพุทธรูปอยู่ริมผนังด้านตวันตกสามองค์ แต่เราเห็นควรว่าจะมีสี่แลให้เปนเถา/*7*/กันด้วย จะได้เปนที่ระลึกถึงท่านที่เปนเจ้าของพระบาท แต่เห็นฐานจะไม่พอจึงได้ทำได้แต่สาม ในกลางโบสถ์นั้นเปนอ่างรอยพระบาทสี่รอยเหยียบซ้อนกัน รอยใหญ่ซึ่งเปนรอยตั้งขอบ กว้าง ๔ ศอกคืบ ๗ นิ้ว ยาว ๑๑ ศอก ๖ นิ้ว รอยที่สองเหยียบข้างต้นรอยใหญ่ชิดมาข้างขวาเสมอกัน กว้าง ๓ ศอกคืบ ยาว ๗ ศอก ๓ นิ้ว รอยที่สามเหยียบข้างซ้ายในรอยใหญ่ลึกลงไป กว้าง ๒ ศอกคืบ ๓ นิ้ว ยาว ๖ ศอก ๓ นิ้วกึ่ง รอยเล็กที่ ๔ อยู่ในรอยที่ ๓ กว้างศอกคืบ ๖ นิ้ว ยาว ๓ ศอกคืบ ๖ นิ้ว อธิบายว่าเปนรอยพระบาทพระพุทธเจ้าซึ่งได้ตรัสแล้วในภัทรกัลป์นี้ รอยใหญ่ที่ ๑ เปนรอยพระพุทธกกุสนธ์ รอยที่ ๒ พระพุทธโกนาคมน์ รอยที่ ๓ พระพุทธกัสป รอยที่ ๔ พระพุทธโคดม ที่เทียบรอยพระบาทดังนี้ ว่าตามตำราที่เขาคิดส่วนพระขนาดโต ๆ ซึ่งเดี๋ยวนี้เปนอันใช้ไม่ได้ ด้วยรู้ว่าพระพุทธเจ้าไม่โตเหมือนยักษ์แน่แล้ว แต่คนซึ่งยังเชื่อแลเลื่อมใสนับถือในพระบาทติดมาแต่ในพระบาทเก่ามากก็ยังนับถือต่อไป เมื่อถึงระดูขึ้นพระบาทคนก็มาแวะบูชาที่พระนครหลวงนี้ด้วยเพียงนี้ เพราะนั้นที่ริมโบสถ์พระบาทสี่รอยข้างเหนือจึงมีศาลาสำหรับพักอยู่ศาลาหนึ่ง มีไม้กวาดหลายสิบอัน สำหรับกวาดรอยพระบาท แลชั้นบนนั้นปลูกต้นลั่นทมไว้ตามมุม ๆ หลายต้น3 เขา/*8*/ปลูกพลับพลาไว้รับแต่เราไม่ได้นั่ง ดูทั่วแล้วกลับมาพลับพลา มีลมหนาวมาสองคืน ที่บางปอินเมื่อคืนนี้ก็หนาวมาก แต่เธอมอเมเตอของเราอยู่ห้องล่างบังลม มี ๘๒ ดีกรี แต่ที่จริงนั้นเราขึ้นไปอยู่ชั้นบนที่ถูกลม คงจะถึง ๗๗-๗๘ ดีกรีเปนแน่ กลางคืนวันนี้ ๗๖ ดีกรี แจกเสื้อกรมการที่ทำงาร แลกินเช้าบนพลับพลา เตเลคราฟมาถึงไม่ทัน นอนเสียแต่หัวค่ำ เตเลคราฟมา ๒ ยาม
วันพุธเดือนสิบสองวันห้าค่ำ ตื่นนอนเช้ารับเตเลคราฟ แล้วลงเรือแหวด ๔ แจวล่องลงไปใต้น้ำเข้าตามลำราง ไปวัดเทพจันทร์ซึ่งได้ออกชื่อมาแต่เดิม อยู่มุขข้างใต้พระนครหลวงไม่ห่างกัน ฟากข้างหนึ่งเปนกุฏิแลโบสถ์ ฟากข้างขวามือเข้าไปเปนเนินอยู่หน่อยหนึ่ง เปนที่ไว้แผ่นศิลา ซึ่งมีเรื่องราวเล่ามาว่าพระจันทร์ลอยน้ำมาถึงหน้าวัด คนลงไปฉุดเท่าใดก็ไม่ขึ้น พระสงฆ์ซึ่งเปนสมภารเปนผู้มีวิชา เอาสายสิญจน์สามเส้นลงไปฉุดขึ้นมาไว้ เปนแผ่นศิลาอยู่จนบัดนี้ แลในที่นี้เห็นจะเปนที่ของพระเจ้าแผ่นดินสร้าง พร้อม ๆ กันกับพระนครหลวง บนหลังโคกมีมณฑปกว้าง ๔ วา ๔ เหลี่ยม มีประตูช่องเดียวเหลือแต่ผนัง รอบนอกมีกำแพงแก้วรอบห่างมณฑปอยู่ ๖ ศอก ตัวแผ่นศิลาที่ว่าเปนพระจันทร์นั้นเปนศิลาแดงหยาบ ๆ คล้ายศิลาราชบุรี รูปร่างเหมือนโม่โรงสีไฟ กลมวัดผ่าศูนย์กลางได้ ๔ ศอกคืบ ๒ นิ้ว หนา ๖ นิ้ว พิงอยู่กับกองอิฐ ที่หน้าแผ่นศิลานั้นสกัดเราะเปนพระเจดีย์ ๒ องค์ พระพุทธรูป ๑ พระเจดีย์องค์ ๑ คงเปนรอยสกัดอยู่ตามเดิม แต่พระพุทธรูปสามองค์กับพระเจดีย์อีกองค์หนึ่งนั้น เห็นจะมีผู้เอาปูนช่วยปั้นพอก ให้นูน/*9*/เด่นออกมากว่าหน้าศิลา ปิดทองทั้ง ๕ ใต้นั้นลงมามีลายเปนรอยสลักลาย ในกลางลายมีรูปต่าง ๆ ที่เห็นชัดนั้นเปนปลาสองตัว เหมือนดังเดิรื่องหมายในราศีมิน จะว่าเปนลายพระพุทธบาทก็ไม่ได้ ด้วยต่อลายนั้นลงมาข้างล่าง มีศิลารอยสลักเปนลวดโค้งเหมือนหนึ่งรอยต้นพระบาท แต่ลายเหล่านี้ไม่เต็มทั้งหน้าศิลามีอยู่บ้างเล็กน้อยลบ ๆ เลือน ๆ ดูแล้วกลับมาเรือ1 เขียนเตเลคราฟตอบ สองโมงสามส่วน ออกเรือจากพระนครหลวง ไปด้วยเรือโบตเหลืองเรือปานมารุตลากเลี้ยวเข้าคลองบางพระครูมาตามลำน้ำ สองข้างเปนท้องทุ่ง มีบ้านเรือนมุงแฝกอยู่ในน้ำบ้างแห่งละ ๕-๖ เรือน มิีวัดบ้าง เวลา ๔ โมง ๒๕ ถึงทเลมหาราชขึ้นเปนทางสามแยก มาทางกลางบางนางร้าก็มาร่วมที่นั้น ที่ทเลมหาราชนั้นเปนทุ่งกว้างใหญ่เหมือนลานเท เลี้ยวข้างขวามือมามีบ้านเรือนมากหลายสิบหลังเรือน มีวัดใหญ่ เรือโบตเหลืองหางเสือหักรออยู่สักครู่หนึ่งจึงได้ไป เวลา ๕ โมง ๑๕ มินิตถึงบ้านเจ้าปลูก มีที่ร้างอยู่ริมทุ่งข้างซ้ายมือ ราษฎรว่าเปนวัดปราสาท แต่ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รับสั่งว่ามิใช่วัดเปนปราสาทที่ประทับร้อนของสมเด็จพระนารายณ์ สำหรับระยะทางเสด็จพระราชดำเนิรขึ้นมาเมืองลพบุรี เปนปราสาทจตุรมุขมาตามลำน้ำ
/*10*/พระราชนิพนธ์
๏ วัดวังครั้งโน้นคู่
เปลี่ยนกัน
เพราะบมีสำคัญ
เหมาะหมั้น
เหมือนสงฆ์ผลัดผ้าพลัน
เปนคฤ หัสถ์นา
อยู่วัดสำรวมครั้น
ศึกขึ้นปีนกำแพง ฯ
มาอีก ๑๐ มินิตถึงบ้านพิตเพียนมีบ้านเรือนมาทั้งสองฝั่งน้ำ เรือนฝากระดานก็มี ในแถบนี้ราษฎรอาศรัยทำนาแลทำปลามีผลประโยชน์ สร้างวัดก็ใหญ่ ฝีพายมีมาก ต่อขึ้นมาก็มีบ้านราย ๆ มีต้นกล้วยมะม่วงชุมขึ้น มีลอบดักปลาตลอดทาง แม่น้ำแคบกว่าคลองบางกอกน้อย คดไปคดมาจนถึงเปนฮอสชูเรือไฟเลี้ยวยากนัก ถ้าไปสองคุ้งสามคุ้งแล้วจะตัดมาคุ้งหลังได้เร็ว เมื่อมาคราวก่อนมาด้วยเรือแจวปักธงข้างทุกลำ เรือเดิรเลี้ยวไปเลี้ยวมาเห็นกระบวรตลอดงามนักเหมือนดังฉากเขียน อนึ่งท่านเล็ก1แจ้งความว่าชาวเมืองลพบุรีนี้ชอบทอดผ้าป่ามาก ถือกันเปนการบุญแลการสนุกอย่างยิ่ง เมื่อมากลางทางวันนี้ก็พบ ๒-๓ แห่ง แต่ที่แห่งหนึ่งนั้นทำเปนเรือนเล็กๆตั้งในกลางเรือ มีช่อฟ้าใบระกาดาดสีมีเรือแห่ด้วยสัก ๒-๓ ลำ คนแห่นั้นแต่งตัวทั้งหญิงชาย มาตามระยะทางไม่มีสิ่งใดประหลาด มีแต่วัดบ้างบ้านบ้างเปนระยะกันมา เมื่อเกือบจะถึงเมืองลพบุรี แม่น้ำกว้างขึ้นสักหน่อยหนึ่ง แลเห็นพระเจดีย์แลหลังคาวัดมณีชลขันธ์
/*11*/บ่าย ๒ โมงเศษ ๓ ส่วนถึงตะพานฉนวนนารายณ์ราชวัง คิดเวลาดูมาตั้งแต่พระนครหลวงอยู่ใน ๖ ชั่วโมงเต็ม ๆ พระยาจ่าแสนพระยาสุจริตรักษา พระพิเรนทรเทพ พระพหล2มาคอยรับอยู่ที่ตะพานน้ำ ขึ้นจากเรือในทันใดนั้น มาด้วยเสลี่ยง เข้าประตูเมืองด้านตวันออก มาตามริมกำแพงเลี้ยวเข้าประตูด้านเหนือเข้าในวังตรงไปที่พระที่นั่งดุสิตสวรรค์ธัญมหาปราสาทซึ่งเปนที่เสด็จออก ถวายเดิรื่องสการสังเวยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แล้วออกไปดูพระที่นั่งสุทธาสวรรค์ แลสวนหน้าหลังตลอดแล้วกลับขึ้นพระที่นั่งพิมานมงกุฎ
เวลาบ่าย ๓ โมงกินเข้ากลางวันแล้วสมเด็จกรมพระเสด็จมา นั่งพูดอยูกับท่านหน่อยหนึ่ง เวลาเย็นเกือบ ๕ โมงออกทางประตูหน้าพระ/*12*/ที่นั่งสุทธาสวรรค์ไปดูตึกพระเจ้าเหา3แลสิบสองพระคลัง แล้วออกประตูพระราชวังไปวัดมหาธาตุ หรือที่คำราษฎรเรียกว่าวัดหน้าพระธาตุ เที่ยวดูอยู่จนเวลาค่ำ หมายว่าจะไปเทวสถานด้วยแต่เวลาไม่พอ ต้องกลับเข้ามาในวัง
แต่ที่ซึ่งไปดูวันนี้นั้นจะว่าให้ละเอียดในวันนี้ยังไม่ได้ของดไว้ก่อน ด้วยจะต้องตรวจให้มากขึ้นอีกสักหน่อยหนึ่ง เหมือนดังวัดมหาธาตุ ใหญ่โตเหลือที่จะดู ไปวันนี้ได้แต่ส่วนเดียว จะมีสิ่งใดแปลกประหลาดบ้างก็ไม่ทราบ พระพิเรนทรเทพรับไว้ว่าจะทำแผนที่ลงไปให้ดูที่กรุงเทพ ฯ แต่เมืองลพบุรีในเวลาประจุบันนี้ ดูเปนเมืองกันดาร ไม่น่าที่จะตั้งเปนพระนครใหญ่เลย ด้วยในเวลาระดูแล้งน้ำในลำน้ำก็มีเรือเดิรได้อยู่ตั้งแต่เดือน ๗ ถึงเดือนอ้าย ตั้งแต่เดือนยี่ไปถึงเดือน ๖ น้ำในแม่น้ำมีอยู่แต่ที่หน้าวัง แลใต้วังลงไปอีกประมาณ ๓๐ เส้น ก็แห้งเปนหาดเต็มไปทั้งแม่น้ำ ข้างเหนือขึ้นไปก็ไม่มีน้ำ ถ้าเปนดังนี้มาแต่ครั้งก่อนสมเด็จพระนารายณ์มหาราชขึ้นไป หรือในครั้งสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนั้นก็ดี ข้าราชการไพร่พลก็ขึ้นมาอยู่มาก ๆ จะต้องอดอยากขัดสน ราชการเล่าก็ต้องบังคับบัญชาไปแต่กรุงฯ ลพบุรีนี้เรือซึ่งจะเดิรหนังสือไปมาก็ไม่มีทางแม่น้ำ ถ้ามีเตเลคราฟเหมือนเดี๋ยวนี้เห็นจะอยู่ได้ แต่ครั้งนั้นท่านจะทำอย่างไร ทุกวันนี้เวลาหน้าแล้งกรมการที่เดิรหนังสือราชการ ต้องเดิรไปลงทเลมหาราช ตั้งแต่นั้นจึงลงเรือต่อไปกรุงเทพฯ ส่วนราษฎรซึ่งบันทุกสินค้าไป เขาไปลงบ้านแป้งแขวงเมืองพรหมบุรีเปนทางเกวียน ถ้าระดูน้ำแห้งอยู่ดังนี้แล้วเห็นเปนที่ลำบากที่สุด สมเด็จพระนารายณ์มหาราชเสด็จขึ้นมาอยู่ที่เมืองลพบุรีนี้ปีหนึ่งถึง ๘ เดือน คือเหมันตระดูคิมหันตระดูวัสสันตระดู ๔ เดือนเท่านั้น จึงเสด็จลงไปอยู่กรุงศรีอยุธยา เมื่อพิเดิราะห์ดูก็เห็นว่าแต่ก่อนน้ำเห็นจะไม่แห้งขาดแม่น้ำเหมือนเดี๋ยวนี้ ด้วยลำแม่น้ำดังนี้ย่อมเปลี่ยนแปลงไปได้จริง ๆ มีตัวอย่าง ว่าแต่ที่ได้เห็นเหมือนดังแต่ก่อน แม่น้ำหน้าเมืองพิจิตรทูลกระหม่อมเสด็จขึ้นไปเมื่อปีขาลอัฐศก ศักราช ๑๒๒๘ คิดมาจนถึงบัดนี้ได้ ๑๒ ปีแล้ว ครั้งนั้น ท่านเสด็จด้วยเรือพระที่นั่งอรรคราชวรเดช ขาขึ้นไปทางแม่น้ำหน้าเมืองพิจิตร ถึงเรือต้องติดขัดขวางขึ้นไปยากก็จริง แต่ยังขึ้นไปได้ถึงเมืองพิษณุโลก ขากลับกลับทางคลองเรียง ก็แต่ในคำที่เรียกว่าคลองข้างหนึ่งแม่น้ำข้างหนึ่ง ในเวลาที่เสด็จขึ้นไปนั้น คลองเรียงกว้างกว่าแม่น้ำเมืองพิจิตรมากอยู่แล้ว แต่บัดนี้เขายังว่าแม่น้ำเมืองพิจิตรเล็กแคบลงมาก แต่เพียงเรือย่อมๆอย่างเทวาสุรารามหรือสยามอรสุมพลก็เห็นจะไปยากลำบาก เรืออรรคราชเปนไปไม่ได้เปนแท้ แต่คลองเรียงนั้นกว้างใหญ่ขึ้นกว่าแต่ก่อน คำที่ว่านี้ก็เปนแน่แต่ไม่ได้เห็นด้วยตา ถ้าเราได้ไปเองจะได้ปรูฟชัดขึ้น ถึงดังนั้นยังมีพยานอีก/*14*/อย่างหนึ่งในจดหมายเหตุราชพงศาวดารจดไว้ว่า สมเด็จพระนารายณ์มหาราชสวรรคตณพระที่นั่งสุทธาสวรรค์มหาปราสาท เมื่อณวันพฤหัสบดีเดือนห้าแรมสามค่ำปีจอจัตวาศกศักราช ๑๐๔๔ พระเพทราชาขึ้นเสวยราชย์1ทำการราชาภิเษกสังเขปแล้ว กำหนดให้ท้าวพระยามุขมนตรีตระเตรียมกระบวรแห่พระบรมศพกลับลงไปกรุง ฯ ถ้าจะว่าโดยอย่างช้าก็คงจะกลับในเดือน ๖ ซ้ำให้เทครัวอพยพสมณพราหมณาจารย์ อาณาประชาราษฎรลงไปเสียด้วย จะเปนด้วยเห็นว่าถ้าทิ้งไว้ก็จะมั่วสุมกันทำอันตรายใหญ่โตขึ้นในแผ่นดินเพราะต่างคนต่างถือเปนพวกเปนเหล่ากันอยู่ ครั้งนั้นก็ว่าให้ต้อนไปทางบกบ้างทางเรือบ้าง ถ้าจะไปทางเรือไม่ได้ในเวลาระดูแล้ง ก็คงจะให้ต้อนไปแต่ทางบกทางเดียว หรือถ้าจะรออยู่จนระดูน้ำก็จะต้องไปทางบกไม่ได้ ต้องไปแต่ทางเรือทางเดียว อนึ่งเมื่อหลวงสรศักดิ์ไปลวงเชิญเสด็จเจ้าฟ้าอภัยทศขึ้นมาจากกรุง ฯ เจ้าฟ้าอภัยทศก็มาถึงเมืองลพบุรีนี้ ในวันซึ่งสมเด็จพระนารายณ์สวรรคตนั้นเองเปนแต่ช้าชั่วโมงลงไป ในจดหมายก็ว่าเสด็จมาด้วยเรือพระที่นั่ง พอจอดที่ขนานน้ำประจำท่า หลวงสรศักดิ์ก็ใช้คนไปคุมพระองค์ มีความชัดอยู่ดังนี้ เห็นว่าน้ำในแม่น้ำเมืองลพบุรีแต่ก่อนนี้ ถึงเปนระดูแล้งก็จะไม่แห้งขาดทีเดียวเหมือนอย่างทุกวันนี้ เปนแต่จะน้อยลงเรือเดิรไปมายาก ที่ตั้งกำแพงเมืองลพบุรีนี้เปนที่ดอนสูงเนื่องติดมาแต่ป่าพระพุทธบาท เปนที่สูงกว่าแห่งอื่นในลำ/*15*/แม่น้ำนี้ถึงที่ตรงกันข้ามฝั่งก็เตี้ย น้ำท่วมเปนที่ทำไร่นาทั่วไปทั้งเมือง สินค้าสิ่งไรนอกจากเข้าก็ไม่มีเปนของมากของใหญ่ มีแต่ป่านซึ่งพวกลาวบ้านดอนปลูกถึงระดูน้ำเก็บลงมาขาย ลูกค้าขึ้นมารับปีละมาก ๆ นอกนั้นมีแต่สินค้าของป่าคือหนังกระบือเขากระบือเปนต้น ก็ไม่มาก สินค้าเหล่านี้มักจะลงทางท่าบ้านแป้งเมืองพรหมมาก ปลาที่ในเมืองบริบูรณ์ทุกอย่างเหมือนอย่างกรุงเก่า แต่ท้องพรหมาสตรซึ่งเปนที่ทุ่งใหญ่เกือบจะเหมือนกับลาดชะโด น่าที่จะมีปลามากแต่ไม่ได้ทำปลาได้เลย ในท้องพรหมาสตรเพราะพื้นดินเปนที่ราบ เวลาน้ำแห้งน้ำก็ไหลบ่าเทลงแม่น้ำหมด ไม่ขังอยู่ได้เปนห้วงเปนดอนเหมือนลาดชะโดปลาจึงไม่มี ตำบลซึ่งทำปลามากในเมืองลพบุรีนั้นแขาว่าที่บางลี่บางขาม น้ำขังเปนห้วงเปนตอนไปเหมือนอย่างลาดชะโด ปลาแห้งปลาย่างออกจากเมืองนี้ปีละมาก ๆ แต่ปลาสลิดไม่ใคร่จะมี ของขายในท้องตลาดซึ่งเปนฝีมือสำหรับเมืองก็มีของฝีมือลาว คือแอบลาวย่ามละว้าผ้าเช็ดหน้าผ้าซิ่นสมุกไม้ต่าง ๆ พวกลาวบ้านดอนทำลงมาขายด้วยลาวในเมืองนี้มีมาก นอกจากสิ่งของเหล่านี้แล้วไม่เห็นมีของสิ่งใดเปนของเกิดในเมือง มีแต่ของกรุงเทพฯ ขึ้นมาขายทั้งสิ้น อนึ่งศิลาเผาปูนที่ไปใช้กินกับหมากที่กรุงเทพ ฯ บันทุกลงไปจากที่นี่มาก คนพากันไปต่อยที่เขาสังกะพ้านหลังเขาสมอคอน ข้างตวันตกเฉียงเหนือของนารายณ์ราชวัง สินค้าอีกอย่างหนึ่งก็คือดินสอพองมีที่เกิดหลายแห่ง คือท่ากะยางคลองบางปี ศิลาสองก้อน แลที่อื่นๆ ทางที่มีดินสอพอง แต่ยังไม่สู้ดี ต้องขุดลงไปอีก ๒-๓ ศอก จนลึกได้ ๔-๕ ศอกแล้วขุดรุ้งไปตามสาย ได้ดินขาวขึ้นมาปั้นเปนก้อนขายตามเล็กตามใหญ่ ร้อยละเฟื้องบ้างเฟื้องสอง/*16*/ไพบ้างสลึงบ้างสลึงสองไพบ้าง แต่เวลาเราขึ้นมานี้จะกำหนดราคาเอาเปนแน่ไม่ได้ ดินสอพองกับปูนสองอย่างนี้เมื่อดูที่กองไว้แล้ว ดูเหมือนหนึ่งว่าจะใช้ไม่หมดเลย แต่ที่จริงก็ใช้หมดทุกปี เพราะเราไม่ใคร่จะได้สังเกตในปูนแลดินสอพอง จึงเห็นว่าจะมากเหลือใช้ ที่จริงนั้นใช้อยู่เสมอเปนนิจทั่วกัน เขาจึงว่าอาภัพลับเหมือนปูน มีโคลงว่าไว้บทหนึ่ง
(โคลงสุภาสิตกรมสมเด็จพระเดชาดิศร บท ๓๙๙)
๏ อา สาสุดสิ้นเรี่ยว
แรงกาย
ภัพ แลผลพังหาย
โหดเข้า
เหมือน เพลิงตกสินธุสาย
สูญดับ ไปนา
ปูน ต่อขาดขอดเต้า
จึ่งรู้คุณปูน ฯ
วันพฤหัสเกือบสิบสองขึ้นหกค่ำเช้าโมงเศษรับเตเลคราฟพระยาราชรองเมือง1เรื่องฝรั่งวิวาทกัน พอสองโมงขึ้นเสลี่ยงไปออกประตูวังด้านเหนือ ไปทางหน้าวัดเสาธงทองไปดูตึกวิชาเยนทร์ทั้งสามส่วนซึ่งได้ส่งให้มิสเตอร์แกรซี2ทำแผนที่มาดู แลอธิบายต่อทีหลัง แต่ตึกปิจุตึกคชสารตึกสี่เหลี่ยมตึกยายจู๋ ซึ่งได้เคยเห็นแต่เล็กๆ เมื่อได้ตามเสด็จ/*17*/กระหม่อมขึ้นมา จำไม่ได้ว่าอยู่ที่ไหนถามผู้ใดก็ไม่ได้ความ ทีหลังให้พระพิเรนทร์สืบ จึงได้ความว่าตึกปิจุตึกคชสาร เปนกุฏิวัดเสาธงทองทั้งสองหลัง แต่ตึกสี่เหลี่ยมกับตึกยายจู๋นั้นหาไม่พบ1 ตึกยายจู๋นั้นทูลกระหม่อมรับสั่งเล่าว่าชาวเมืองนี้เขาเล่าว่า ถ้าใครไปมองดูแล้วหัวร่อไม่หยุดไม่ได้กลับมาเล่าให้ใครฟังได้ จะเปนอย่างไรในนั้นก็ไม่ทราบ เมื่อคราวก่อนที่เสด็จมาพอรับสั่งขึ้นดังนี้ ก็มีเจ้านายเล็ก ๆ พวกเรารับอาสาจะดูมาก แต่ดูเหมือนว่าที่ตึกนั้นพื้นชั้นล่างไม่มีหน้าต่าง ช่องหน้าต่างสูงอยู่ข้างบนขึ้นไปดูไม่ได้ คเณดูตึกนั้นจะไม่ใหญ่กว่าตึกสองชั้นในหมู่บ้านวิชาเยนทร์ แต่จะชี้ทิศชี้ทางว่าอยู่แห่งใดชี้ไม่ได้/*18*/ด้วยยังเด็กเหลวไป ตึกวิชาเยนทร์ที่มาดูคราวก่อน ๆ ถางไว้น้อยกว่านี้ คราวนี้เปนถางมากก็จริง แต่เห็นจะไม่หมดหมู่บ้านฝรั่ง คงจะยังมีต่อไปอีก ด้วยแต่ส่วนตึกที่มีชื่อ คือตึกสี่เหลี่ยมตึกเวียนแลตึกปิจุก็ยังหาไม่พบ ในพงศาวดารยังว่าไว้ต่อไปว่า แลตึกฝรั่งอื่นทั้งหลายเปนอันมาก เห็นว่าคงยังจะมีอยู่อีกแต่ยังจะค้นไม่พบ ดูตึกวิชาเยนทร์แล้วออกทางหลังบ้าน เดิรลงไปทางตลาดข้างริมน้ำ มีร้านอยู่หลายร้านขายของสดของแห้ง ย่ามผ้าซิ่นอื่น ๆ บ้างเล็กน้อย เห็นคนเสื้อแดง2เข้าไปอยู่ในโรงโปเปนอันมาก
กลับมาจากนั้นเดิรล่วงพ้นทาง ซึ่งเลี้ยวมาแต่หลังบ้านวิชาเยนทร์ ไปหน่อยหนึ่งถึงศรนารายณ์ ได้เข้าไปดูในโรงฝาก่ออิฐ หลังคาทำจากบังเงาไว้ ในนั้นเปนหลุมลึกลงไปประมาณ ๓ ศอก ศิลาที่ว่าเปนศรนารายณ์ เมื่อกวาดมูลดินที่ตรงหน้าศิลานั้นออก เอามือคลำดูเห็นเหมือนหนึ่งลูกปืนฝังดินอยู่ครึ่งลูก ถ้าจะวัดกว้างตามศูนย์กลางของเสาศิลากลมนั้นได้ ๘ นิ้ว สมเด็จกรมพระแลกรมการแจ้งความว่าเสานี้แต่ก่อนสูง ลึกต่ำกว่าดินลงไปประมาณศอกเกียว ว่าเสานั้นจับคลอนได้น้อย ๆ แต่ดูเหมือนเสานั้นจะยาวปักลงไปในดินลึกมาก ซึ่งสั้นลงไปในดินมากดังนี้ เพราะคนทั้งปวงพากันนับถือว่าขลังเปนเดิรื่องราง ต่างคนต่างต่อยไปคนละเล็กละน้อยเสมอไป จึงได้หมดลงไปทุกที
/*19*/ออกจากศรนารายณ์ เดิรเลียบขึ้นไปเลี้ยวทางหน้าบ้านวิชาเยนทร์กับวัดเสาธงทองต่อกัน ไปพระปรางค์์สามยอด ที่พระปรางค์์สามยอดนั้นอยู่บนเนินสูงขึ้นไปหน่อยหนึ่ง รูปร่างพระปรางค์์นั้นก็เหมือนพระปรางค์์ตามธรรมเนียมอย่างอ้วน ๆ เช่นมีในกรุงเก่าโดยมาก สร้างเรียงกันเปนสามองค์ องค์กลางสูง องค์หน้าองค์หลังย่อมลงมาหน่อยหนึ่ง ชัซัหลังคาถึงกันทั้งสามองค์ฐานเปนฐานเดียว ก่อรวบข้างในเดิรตลอดได้ถึงกันทั้งสาม ตัวพระปรางค์์นั้นก่อด้วยแลงมาก เช็ดหน้าประตูแลกลีบขนุนภาพทั้งปวงใช้ศิลาอย่างศิลาราชบุรี ศิลาเขาสรรพนิมิต3เปนอันมาก ข้างในพระปรางค์์นั้นยกแท่นริมผนังรอบไปตลอดทั้งหลังคาที่ต่อกันตั้งพระพุทธรูปต่าง ๆ มีพระนาคปรกมากกว่าอย่างอื่น ๆ เปนพระพุทธรูปศิลา ตรงปรางค์์ใหญ่กลางออกไปสองข้าง มีวิหารย่อม ๆ หันหลังเข้าทางปรางค์์สามยอดหน้าออกข้างนอกข้างละหลัง ตั้งพระพุทธรูปต่าง ๆ แต่ชำรุดหักพังเสียเปนอันมาก เหลืออยู่แต่ผนังทั้งสองวิหาร
ออกจากพระปรางค์์สามยอดเดิรไปสักสองเส้นสามเส้น ถึงศาลพระกาฬ ที่หน้าศาลนั้นมีต้นไทรย้อยรากจดถึงดินเปนหลายรากร่มชิดดี /*20*/เขาทำแคร่ไว้สำหรับนั่งพัก1 ต้นไทรนี้เหมือนกับที่บาแรกปัวใกล้เมืองกาลกัตตา แต่ที่บาแรกปัวใหญ่กว่านี้ เปนที่สำหรับไวซรอยแลพวกพ้องไปนั่งเล่น เมื่อเราไปอยู่กับลอดเมโย2 ก็ได้ไปนั่งเล่นในที่นั้น ที่ศาลพระกาฬนี้เปนเนินสูงขึ้นไปมาก มีบันไดอิฐหลายสิบคั่น ข้างบนเปนศาลหรือจะว่าวิหารสามห้อง เห็นจะเปนช่อฟ้าใบระกา แต่บัดนี้เหลืออยู่เพียงผนัง ที่แท่นมีรูปพระนารายณ์สูงประมาณ ๔ ศอก เปนเทวรูปโบราณทำด้วยศิลา ยังมีเทวรูปเล็ก ๆ เปนพระอิศวรกับพระอุมาอีก ๒ รูป ออกทางหลังศาล มีบันไดขึ้นไปบนเนินสูงอีกชั้นหนึ่ง มีหอ/*21*/เล็กอีกหอหนึ่ง มีแผ่นศิลาเปนรูปนารายณ์ทรงครุฑ แผ่นหนึ่งมีรูปนารายณ์ประทมสินธุ์ แผ่นหนึ่งวางเปะปะไม่ได้ตั้งเปนที่
กลับลงจากศาลพระกาฬเดิรมาตามทางเดิม เลี้ยวไปข้างซ้ายมือดูเทวสถาน ที่เทวสถานนั้นก็ก่อเปนปรางค์์อยู่สามยอดเหมือนกัน แต่ไม่ได้ชักถึงกัน พื้นต่อแต่ช่องประตูก่อจุกเสียสามด้าน เปิดไว้ด้านเดียว ในพระปรางค์องค์กลางตามผนังข้างในก่อชักอิฐเปนคูหา ผนังไม่ได้ถือปูนก่ออิฐ แล้วขัดเรียบเหมือนกระเบื้องหน้าวัวไม่เห็นปูน ตั้งแต่ใต้เพดานจนถึงพื้น บนเพดานขึ้นไปก่อตามธรรมเนียม เพดานนั้นยังเหลืออยู่บ้าง ใช้พื้นทาสีดาวจำหลักลายปิดทอง ที่ในกลางปรางค์์มีถนนก่ออิฐขึ้นไปสูงประมาณศอกหนึ่ง ศิลารางโม่วางอยู่ครึ่งแท่งเปนของหักกลาง อีกแผ่นหนึ่งนั้นไปทิ้งอยู่ที่ประตูทางที่จะเข้าไปในปรางค์์ เห็นเปนพระศิวลิงค์ตั้งบนรางโม่ศิลาใหญ่ทีเดียว แต่พระศิวสิงค์นั้นหายไปหาเห็นไม่ เทวสถานนี้เห็นจะเปนของเก่าสำหรับเมืองลพบุรีสืบมาแต่โบราณ ริมเทวสถานมีหอพื้นสองชั้นเปนฝีมือเดียวกันกับวังอยู่ริมนั้นอีกหอหนึ่ง เห็นจะเปนหอเชือกหรือโรงพิธีพราหมณในการคชกรรม ออกจากเทวสถานแล้วกลับเข้ามาในวังทางประตูเดิม
เวลากินเข้ากลางวันแล้วบ่าย ๔ โมงเศษ ขึ้นช้างพังหริ่มผูกกูปเจ้านายขี่ช้างออกจากวังไปตามทางเทวสถาน ข้ามตะพานเรือกคลองท่อไปประตูพเนียด ตามทางที่ไปแลดูสองข้างพื้นแผ่นดินสูงๆ ต่ำๆ เปนโคกเปนเนิน มีศิลาบ้างแต่สีดินนั้นดำน่าชัง ที่เรียกว่าตะพานเรียกนั้นก็เหมือนกันกับตะพานช้างตามธรรมเนียม แต่ก่อขายาวเผื่อน้ำท่วมปูไม้/*22*/ทั้งต้น เหมือนตะพานช้างทั้งปวง เขาว่าคลองท่อนี้เปนคูเมืองชั้นใน มีกำแพงริมฝั่งคลองท่อข้างในชั้นหนึ่ง แต่เดี๋ยวนี้พังยับไปเสียแล้ว เมืองชั้นในนี้ชรอยจะเปนกำแพงเมืองลพบุรีเดิม แต่ครั้งเปนเมืองลูกหลวงอยู่ ก่อนพระนารายณ์ขึ้นมาสร้าง ครั้นเมื่อสมเด็จพระนารายณ์เสด็จขึ้นมาสร้างเปนพระนคร จึงได้สร้างกำแพงเมืองนอกขึ้นอีกชั้นหนึ่ง แนวประตูพเนียด เพื่อจะให้แขงแรงสมเปนพระนครใหญ่ ที่จะได้ป้องกันข้าศึกศัตรูทั้งภายในภายนอก กำแพงเก่าชั้นในนั้นก็เห็นจะไม่ได้รื้อจะคงไว้เปนกำแพงสองชั้น ดังพระราชดำริห์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อทรงขุดคลองผดุงกรุงเกษมเปนคูพระนครชั้นนอก แล้วจึงสร้างป้อมป้องปัจจามิตร ปิดปัจจานึก แผลงศัตรูร้าย ปราบศัตรูพ่าย ทำลายแรงปรปักษ1 วางไว้เปนระยะ ๆ ตลอดลำคลอง ก็ทรงพระราชดำริห์จะใคร่ก่อกำแพงรอบนอกอีกชั้นหนึ่งตามแนวป้อม แต่เห็นว่าเปนการป่วยการเรี่ยวแรงมากจึงได้งดไว้ เมื่อมีข้าศึกศัตรูมาอย่างไร ก็คิดตั้งค่ายชักป้อมต่อป้อมให้ถึงกันตลอด ก็จะเปนกำแพงชั้นนอกขึ้นได้ในขณะที่มีราชการ การที่ทรงพระราชดำริห์นี้เห็นจะเหมือนกันกับเมืองลพบุรีทีเดียว ที่กำแพงเมืองลพบุรีชั้นนอกนี้มีเชิงเทินใหญ่โต แต่กำแพงนั้นพังทลายไปเสียหมด ประตูเมืองก่อรวบบนหลังตั้งใบเสมาลดเปนสามชั้น แต่ประตูสูงประมาณ ๖ วาเศษ /*23*/กำแพง ๓ วาเศษหรือ ๔ วา ดูภายนอกชรอยจะมีรอบ แต่เห็นจะไม่เปนลำน้ำลำคลอง จะเปนแต่ที่ลึก ๆ ลงไป เพราะเปนที่ขุดดินขึ้นถมเชิงเทิน ถ้าระดูน้ำก็จะมีน้ำระดูแล้งเห็นจะแห้ง ในเวลานี้เมื่อออกจากประตูเมืองไป ข้างขวามือมีลำลาบเปนลำคลองน้ำน้ำขังอยู่ แต่ข้างซ้ายมือไม่มี ตรงประตูเมืองข้ามถนนไปพูนดินเปนพเนียดมีประตูสองประตู พลับพลาตั้งอยู่กลางประตูทั้งสองข้างยื่นออกไปในคอกเหมือนดังที่พเนียดกรุงเก่า ครั้งก่อนคงจะมาทรงจับช้างที่นี้ทุกปี แต่ที่ช้างลงน้ำนั้นไม่แลเห็นว่าจะลงที่ไหน ถ้าจะลงได้ก็แต่ที่ลำน้ำข้างประตูที่ว่าไว้แต่ก่อน เขาเรียกว่าลำพายเรือก็เปนที่แคบเล็ก แต่ข้างที่จะมาจับแต่ก่อนเห็นจะไม่มากเหมือนอย่างที่มาจับที่พเนียพกรุงเก่า จะใช้แต่โขลงหนึ่งสองโขลง ด้วยพเนียดก็แคบที่ลงน้ำก็เล็ก แต่ดูก็จะสนุกดีอยู่ ที่บางปอินของเราจะจับบ้างก็ได้ ด้วยเปนถิ่นที้ช้างอยู่ง่าย2 ช้างไม่บอบช้ำเหมือนอย่างพาขึ้นมากรุงเก่า แต่ไม่มีที่ลงน้ำด้วยแม่น้ำนั้นน้ำลึกเชี่ยวนักช้างลงไม่ได้
ออกจากพเนียดตรงไปเปนทางซึ่งทูลกระหม่อมรับสั่งให้ตัดไปพระบาททาง ๔๕๐ เส้น ตัดไว้แล้วแต่ยังไม่ได้เสด็จ แลไปแยกทางปากจั่นทเลชุบศรได้อีกทางหนึ่งเปนทางเสด็จเดิม ไปตามคันทเลมีเกยช้างเกยม้าเปนระยะตลอดไป แต่เราไม่ได้ไปทางนี้ ไปเสียข้างทาง/*24*/ซ้ายมือ เลียบไปตามริมกำแพงเมืองแล้วตัดไปปราสาททเลชุบศร ระยะทางตั้งแต่วังออกไปถึงประตูพเนียด ๔๑ เส้น ตั้งแต่ประตูพเนียดออกไปอีก ๖๐ เส้นเศษ ถึงปราสาททเลชุบศร ต้องเดิรไปตามคันทเลหน่อยหนึ่งจึงเข้าเขตปราสาท ตามระยะทางมีไร่ไน้หน่ามาก ที่ร้างที่ลงใหม่บ้างก็มี ด้วยไน้หน่าชอบที่อิฐปูนที่ดอน เมื่อปลูกแล้วไม่ต้องรดน้ำเลย เปนแต่ระวังเมื่อเวลาออกลูกปีละคราวเท่านั้น ถึงระดูน้ำเจ้าของนัดเรือลูกค้าขึ้นมารับ หาบเอาไปส่งที่ท่าล่องลงไปขายถึงกรุงเทพฯ ได้มีไน้หน่าออกจากเมืองลพบุรีมาก
ตามระยะทางที่ไปเปนทางนอกพระนครมีวัดวาอารามน้อยไม่เหมือนกรุงเก่า ได้เห็นอยู่แต่แห่งหนึ่งหรือสองแห่งเท่านั้น ที่ปราสาททเลชุบศรเปนจตุรมุขมีมุขเด็จองค์น้อยกันเปนข้างหน้าข้างในได้ แลมีศาลาเดิรื่องประดับกำแพงแก้วหลายอย่าง ดูท่วงทีงามมาก ได้สั่งให้หลวงราชโยธาเทพ1 ทำแผนที่มาดู แล้วจึงจะอธิบายต่อครั้งหลัง ในที่หน้าปราสาทแลรอบปราสาทนั้น มีก่อเขื่อนเปนสระลึกลงไปประมาณ ๔ ศอกบ้างต่ำกว่า ๔ ศอกบ้างหลายสระ เปิดน้ำเข้าออกได้ ด้วยก่อท่อศิลาแล่นถึงกันตลอด แต่ภูมิถนนที่วางสระท่วงทีอย่างไรเห็นไม่ถนัด ด้วยราษฎรปลูกไน้หน่าปกคลุมเสียหมด เมื่อเวลาไปถึงนั้นเปนเวลาเย็นมากบ่าย ๕ โมงแล้ว จึงได้รีบกลับมาถึงวังพอมิด ช้าง/*25*/ที่ขี่ไปวันนี้ดีนัก เปนช้างพระยามหาอำมาตย์ 2จัดซื้อราคา ๕ ชั่ง แต่ที่จริงถ้าจะมาขายสิบชั่งหรือสิบสองชั่งคงจะต้องซื้อ ตั้งแต่ชี่ช้างมายังไม่เคยพบดีเหมือนตัวนี้เลยเดิรหลังไม่กระเทือน ถ้านอนก็หลับได้สนิธ
วันนี้สั่งให้เขาลองจุดไฟตามร่องตะเกียงที่ริมกำแพงใหญ่แลกำแพงแก้วในพระนารายณ์ราชวังดู ว่าพระนารายณ์ท่านจะจุดเล่นงามอย่างไรบ้าง ดูของท่านก็สว่างงามดีอยู่ ในครั้งสมเด็จพระนารายณ์นั้น ถ้าประทับอยู่ที่แห่งใด เห็นจะตามตะเกียงนี้ทุกคืน ไม่จุดแต่เปนนักขัตฤกษ์จึงได้เจาะช่องไว้ ในที่สำคัญเปนที่ประทับทั่วไปทุกแห่ง ดูก็ไม่เปลืองมากนัก
วันศุกร์เดือนสิบสองขึ้นเจ็ดค่ำ วันี้ตื่นสายหน่อยหนึ่ง ด้วยทุกวันแดดไม่ใคร่จะมี แต่วันนี้กินกาแฟแล้ว สองโมงเช้าจึงได้ออกเที่ยวดู อยู่ข้างจะถูกแดดสักหน่อยหนึ่ง แต่ไม่ได้ไปข้างไหนจะเที่ยวอยู่ในวังจึงได้ทนไป ยังสงสัยอยู่ว่าหลังคลังขึ้นไปข้างเหนือ คงจะมีโรงช้างโรงม้าแลที่อื่น ๆ แต่ผู้ที่ค้นจะค้นไม่พบตลอดไป อยากจะได้แผนที่วงให้ตลอดจึงได้เดิรออกทางประตูพระทีนั่งสุทธาสวรรค์ ไปตามทางหว่างตึกพระเจ้าเหากับอ่างแก้ว แลว้เลี้ยวเข้าท้ายคลังดูที่ขังน้ำ ที่นั้นแปนที่สูงกว่าที่อ่างแก้วก่อเสริมปากขึ้นมาประมาณสัก ๖ ศอก เปนที่สำหรับถ่ายน้ำมาขังไว้ใช้น้ำพุที่อ่างแก้ว แล้วออกจากที่นั้นไป
/*26*/ค้นหาพบรากกำแพงแก้วแลศาลาเปนหลายแห่ง จนไปถึงหน้าประตูตรงพระที่นั่งจันทรพิศาล มีกำแพงสูงกั้นอีกชั้นหนึ่ง ในกำแพงนั้นค้นพบรากตึกใหญ่ ๆ สี่เหลี่ยมอยู่ข้างเหนือประตูสองหลัง ใต้ประตูสองหลัง เห็นว่าจะเปนโรงช้าง แต่เปนที่รกมากไมได้ถางกัน ดูรากสังเกตได้แน่ แลที่นั้นก็ควรจะเปนที่ตั้งโรงช้าง ด้วยอยู่ตรงหน้าพระที่นั่ง แลเปนทางประตูซึ่งจะไปลงน้ำได้โดยง่าย กำแพงนั้นกั้นเลี้ยวไปตามกำแพงวังด้านเหนือต่อไปอีกตลอด เว้นแต่ช่องประตูกลางเห็นจะเปนโรงม้าทิมพลต่าง ๆ กลางนั้นจะเปนสวนดอกไม้หรือสนามคลีก็ได้ด้วยเปนที่กว้าง ท่วงทีที่วางที่เล่นแลที่พนักงารทั้งปวงเห็นเรียบร้อยดีมาก ได้สั่งให้กรมนเรศรทำแผนที่ในบริเวณกำแพงชั้นในพระที่นั่งสุทธาสวรรค์ กาพย์ทำแผนที่ตั้งแต่กำแพงหน้าพระที่นั่งสุทธาสวรรค์ตลอดถึงประตูหน้าตึกพระเจ้าเหาแลคลังทั้งปวง จมื่นสราภัย1ทำแผนที่ป้อมโรงช้างโรงม้าทิมพลขันธ์ ด้านหน้าพระที่นั่งจันทรพิศาลต่อเข้าไปชั้นในในวงกำแพงนั้นให้กาพย์กับจมื่นสราภัยช่วยกันทำสองคน จะเล่าเรื่องราวเก่า ๆ แลความคิดเห็นคเนคนายบ้างเวลาก็ไม่พอ ต้องขอผัดไปต่อแผนที่แล้ว
เวลา ๔ โมงกลับ ขึ้นทางประตูหน้าพระที่นั่งจันทรพิศาล เที่ยงวันนี้เปนวันทอดกฐิน แต่งตัวเสื้อเข้มขาบเยรบัพ ไปด้วยเสลี่ยงออกจากประตูวังด้านใต้ ไปทอดกฐินวัดกระวิศราราม มีพระสงฆ์อยู่แปดรูป/*27*/มากกว่าแต่ก่อน วัดนี้เปนของทูลกระหม่อมทรงสร้าง อยู่ชิดกับประตูวังทีเดียว ถวายเงินพระสงฆ์องค์ละสองตำลึง ออกจากวัดกระวิศราราม กลับเข้าวังไปโดยทางหน้าพระที่นั่ง ออกประตูข้างเหนือไปทางวัดรวก ทอดกฐินวัดเสาธงทอง ที่วัดเสาธงทองนี้ เปนกฐินหลวงสืบมาช้านาน เพราะเปนวัดพระครูสังฆภารวาหเจ้าคณะอยู่ในนั้นสืบ ๆ มา แต่ไม่ผูกพัทธสีมาต้องไปอาศรัยสวดที่วัดรวก เรื่องที่ไม่ได้ผูกพัทธสิมานี้ เปนที่น่าสงสัยอยู่ ดูเหมือนหนึ่งว่าวัดรวกกับวัดเสาธงทองจะเปนวัดเดียวกัน ลัทธิโบราณ ๆ ที่ถือกันว่าพระวิหารหลวงเปนที่สำคัญ มักจะทำใหญ่โต พระอุโบสถเปนแต่ที่ทำสังฆกรรม ทำไว้เต่เล็กๆ ดังนี้มีนับมาแต่โบราณมาก ก็ที่วัดรวกกับวัดเสาธงทองนี้กำแพงติดกันเปนแนวเดียว มีแต่รก ๆอยู่กันกั้นกลาง ข้างฝ่ายวัดเสาธงทองพระวิหารทำเปนวิหารคฤหหลังคาสองชั้น พระประธานใหญ่ หน้าตักประมาณสักสามวา ที่พระวิหารก็ตั้งอยู่กลางวัด ไม่มีการเปรียญหรืออุโบสถสิ่งไรเลยสักอย่างหนึ่ง มีแต่พระเจดีย์อยู่ข้างโบสถ์ข้างขวามือ ซึ่งต่อกันกับวัดรวก กุฏิพระสงฆ์ซึ่งอยู่ในบัดนี้ มาทำอยู่ข้างตึกวิชาเยนทร์ เอาตึกปิจุตึกคชสารเข้าเปนวัดเสียด้วย เมื่อทอดกฐินแล้วเราได้ออกไปดู ก็พบรอยกำแพงวัดอยู่ในตึกปิจุตึกคชสารเข้ามาห่างทากวิหารไปสัก ๗-๘ วา ที่กุฎีพระล้ำไปอยู่ในหมู่ตึกปิจุตึกคชสาร ก็ตึกปิจุตึกคชสารนี้เปนตึกฝรั่งพวกวิชาเยนทร์ ตัวกำแพงซึ่งพระสงฆ์ถือว่าเปนกำแพงกุฏินั้นก็เปนกำแพงฝรั่ง ซุ้มประตูยังมีอยู่ เปนฝีมือเรื่องเดียวกับตึกวิชาเยนทร์ทั้งสิ้น แต่ตัวตึกปิจุตึกคชสารเปนตึกสองชั้นสี่เหลี่ยมอยู่หลังหนึ่ง พระครูไป/*28*/ซ่อมหลังคาแล้วขึ้นอยู่ เจ้าตัวเธอบอกว่าเปนตึกคชสาร ข้างหน้าออกมาที่เรียกว่าตึกชีนั้น เปนตึกสองหลังแคบ ๆ ดูเหมือนต่อกันเปนข้อศอก แต่จะดูสัณฐานว่าอย่างไรเปนแน่นั้นไม่ได้ ด้วยพระสงฆ์เธอไปซ่อมแซมแก้ไขขึ้นอยู่ ฝีมือที่ทำก็เลอะเทอะเลื่อนเปื้อนไป เปนฝรั่งแกมไทย แต่คงสังเกตได้ที่หน้าต่าง ประตูเปนโค้งอย่างคาธอลิกทั้งสิ้น ท่วงทีตึกนั้นก็เปนฝรั่งอยู่บ้าง เห็นว่าที่ตึกฝรั่งนี้จะพึ่งมาเปนวัดขึ้นเมื่อเมืองลพบุรีเปนเมืองร้างไปแล้วเปนแน่ไม่ต้องสงสัยเลย เมื่อตึกนี้เปนตึกฝรั่งอยู่ ดังนั้นที่ลานทั้งสองข้างก็แคบหนักหนา ข้างฝ่ายวัดรวกนั้นเล่า ที่พระอุโบสถไม่ได้อยู่กลางวัด ไปอยู่มุมวัดด้านใต้ ที่กลางวัดนั้นเปนศาลาการเปรียญ หมู่กุฏิอยู่ข้างกำแพงที่ต่อกับวัดเสาธงทอง ถ้าจะคิดเอามาต่อกันทั้งสองวัด ก็เห็นเปนวัดเดียวกัน ที่อุโบสถพระวิหาร การเปรียญกุฏิพร้อมด้วยกัน สิ่งละอย่าง ๆ ทั้งนั้น วัดเสาธงทองกับวัดรวกนี้ถ้าจะว่ากันด้วยแบ่งลาภสงฆ์ น่าว่ามากกว่าวัดนาควัดกลาง2 ซึ่งเปนการปรึกษาใหญ่กันในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก /*29*/ทอดกฐินแล้วกลับเข้าวัง วันนี้ให้กฐินวัดเชิงท่าลูกพระยาสุจริตไปทอด วัดทรงกบินหมอสาย วัดรวกเจ้าเข่ง วัดโพธิเก้าต้นท้าวนาค1
เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ ออกจากวังมาลงเรือบุษบกพิศาล เรือพิมานอมรินทรที่นั่งรอง เรือดั้งสามคู่ขึ้นไปทอดกฐินวัดมณีชลขันธ์ คือวัดเกาะแก้ว เปนวัดท่านเจ้าพระยายมราชสร้าง2 (ทำมานานแล้วแต่พึ่งแล้วลงพระอุโบสถพระวิหารน้อยๆเกลี้ยงๆ มีพระเจดีย์กลมองค์หนึ่ง กุฏิใหญ่ฝาปูนสามหลัง หอสวดมนต์หลังหนึ่ง หอระฆังหลังหนึ่ง รอบวัดนั้นลงเขื่อนอิฐทั้งสิ้น เขื่อนนี้เจ้าพระยายมราชได้ลงคราวก่อนครั้งหนึ่งแล้วไม่อยู่ ครั้งนี้ลงอยู่ได้ ที่ลึก ๓-๔ ศอกก็มี ที่ถึง ๗-๘ ศอกก็มี ในพระวิหารมีพระกาไหล่ทองตั้งบนบุษบกองค์หนึ่งเปนพระของท่านยมราชสร้าง ดูภูมิวัดแลการที่ทำงามพอสมควรเปนอย่างดีอยู่แล้ว กับพระเจดีย์สูงอีกองค์หนึ่งอยู่ข้างเกาะ สร้างมาช้านานนักหนาแล้ว ตามเสด็จขึ้นมาแต่ก่อนทีไรก็เห็นก่อค้างอยู่อย่างนั้น ครั้นมาเมื่อปีวอกดูเหมือนแล้วไป พระเจดีย์องค์นี้เขาว่าเปนของขรัวแสง คนทั้งปวงนับถือกันว่าเปนผู้มีวิชา เดิรตั้งแต่เมืองลพบุรีเช้าลงไปฉันเพนที่กรุงเทพฯได้ /*30*/เปนคนกว้างขวางเจ้านายขุนนางรู้จักมาก ตัวไม่ได้อยู่ที่วัดมณีชลขันธ์นี้ น่าเข้าพรรษาไปจำพรรษาอยู่วัดอื่น ถ้าถึงออกพรรษาแล้วมาปลูกโรงอยู่ริมพระเจดีย์องค์นี้ก่อเองคนเดียวไม่ยอมให้คนอื่นช่วย ราษฎรนับถือพากันช่วยเรี่ยรายส่งอิฐปูน แลพระเจดีย์องค์นี้เจ้าของจะทำแล้วเสร็จตลอดไป หรือจะทิ้งผู้อื่นช่วยเมื่อตายแล้วไม่ได้ถามดู ของเธอก็สูงดีอยู่ ทอดกฐินแล้วให้หลวงสุนทรพิมลแจกเงินราษฎรซึ่งมาอยู่ที่นั้น
ลงเรือมาจอดที่แพพักท้องพรหมาสตรมีแพข้างหน้าหลังหนึ่ง แพอยู่หลังหนึ่งทำใหม่ แพข้างในสองหลัง แพเสด็จยาย3หลังหนึ่ง ทอดตะพานถึงกันมีที่อาบน้ำ เรือจอดเปนข้างในได้ทั้งสองด้าน แพคราวนี้ทอดอยู่กลางน้ำ ไม่เหมือนครั้งก่อน วันนี้ลมจัดจนสว่างหนาวเหมือนกับสองวันที่ล่วงมาแล้ว ปรอดเวลากลางคืนเพียง ๗๘-๗๙ ดีกรีลมพัดมาก เปนแต่เย็นปรอดไม่ใคร่จะลด นอนในเรือ
วันเสาร์เดือนสิบสองขึ้นแปดค่ำ เช้าลงเรือแหวดสี่แจว เปนกระบวรข้างใน ไปตามในทุ่งนามีเข้าสองข้าง เขาว่าทาง ๒๐ เส้นถึงบ้านลาวท่าแค เขาทำตะพานลงมารับในซุ้มไผ่ ขึ้นเดิรไปตามระหว่างเรือน มีพวกลาวลงมานั่งรับบ้าง นั่งขายของบ้าง ราคาแพงที่สุด เห็นจะขึ้นสักสี่ต่อ เรือนนั้นไม่ประหลาดเหมือนลาวทรงดำเมืองเพ็ชรบุรี ดูเหมือนเรือนไทย ๆ เรา มีเดิรื่องทำมาหากินแอกไถกี่ทอหูก และอื่นๆ เตาไฟอยู่ในครัวเรือน กางมุ้งเรียงเปนแถวกัน ทั้งพ่อตาแม่ยายลูกชาย/*31*/ลูกสาวอยู่ในเรือนหลังเดียวกัน ดูโสโครกเปื้อนเปรอะผาก เดิรไปหน่อยหนึ่งถึงที่ลานกว้างมีโรงธรรมหลังคามุงจาก ปลูกอยู่กับพื้นดิน มีธรรมาสน์สำหรับพระเทศน์ ตรงโรงธรรมนั้นไปหน่อยหนึ่ง มีโบสถ์ก่อค้างอยู่เพียงลายชั้นล่าง ตั้งผนังขึ้นเพียงเล็กน้อย เห็นจะไม่สำเร็จ ข้างขวามือเปนหมู่กุฏิก็เปนเรือนจาก เหมือนคนๆเราอยู่ตามธรรมเนียม ให้มิมนต์พระสงฆ์มาหามีพระอยู่ ๕ รูปทั้งสมภาร สมภารชื่อหยอด รูปร่างอ้วนห่มคลุมลงมาทั้งปวง มีห่มครองอยู่แต่พระแก่องค์เดียว ได้ถวายเงินองค์ละกึ่งตำลึง แล้วยถาสัพพีสัพพพุทธาภวตุสัพเสียงเปนลาว แล้วถามว่าเทศน์อะไรได้บ้าง บอกว่าเทศน์ซูชกก็ได้ เราก็นิมนต์ให้เทศน์ ต้องกลับขึ้นไปเอาหนังสือแว่นตา อยู่ข้างนี้เราเรี่ยรายเงิน ส่วนของเราเอง ๘ บาท เรี่ยรายได้อิก ๑๖ บาทเศษ รวมเปนเงิน ๒๔ บาทเศษ ไปเรี่ยรายอยู่ข้างโน้นแลหาเทียนที่จะมาติดประจำกัณฑ์ กลับมาถึงไม่เห็นขรัวหยอด ตะโกนเรียกหาไพล่ขึ้นไปนั่งอยู่บนธรรมาสน์เสร็จแล้ว นายกองลาวมาอาราธนาศีล ให้ศีลแล้วตั้งนะโมว่าเนื้อความชูชกต่อไป เรานั่งฟังเทศน์พลางพูดกับพระยาสุจริตพลาง เทศน์ทำนองแอ๋ๆ อย่างลาวฟังเข้าใจบ้างไม่เข้าใจบ้าง พรรณาถึงพระเวสสันดรทรงศีลบูชาไฟ แล้วกล่าวถึงตาชูชกรูปพรรณสัณฐานอย่างไรขอทานสิ่งนั้น ๆ นับรายชื่อสิ่งของไปทุกอย่าง จนกะทั่งถึงได้นางอมิตตดามาเปนเมีย แหล่พราหมณ์ตีเมีย แลพวกที่ท่าน้ำหายไปไม่ได้ยิน หรือจะเผลอไปไม่ได้ฟังก็ไม่ทราบ มาถึงปลายกำลังนางอมิตตดาใช้ให้ชูชกไปเขาวงกฎ เราขี้เกียจฟังเบื่อก็สั่งให้แกจบเสีย ถวายเครื่องกัณฑ์/*32*/เข้าโภชน์ตะลุ่มหนึ่ง เข้าเม่าตะลุ่มหนึ่ง ซึ่งได้ของกำนันจากนายบ้านลาวพวกนี้เปนลาวจ่ายเดือนกรุงเทพฯทั้งนั้น กลับมาหยุดเก็บสายบัวดอกโสนไปพลาง มาถึงเรือ ๕ โมง คิดอ่านทำขนมสายบัวตามตำราอ้ายจัน1 จนบ่าย ๒ โมงเศษจึงได้แล้ว กินเข้ากลางวันแล้วให้ไปเร่งเรือผ้าป่าขึ้นมา แล้วพระยามหามนตรีพระยาอนุรักษ์2 เปนผู้จัด เอาเรือคู่ชักเปนเรือผ้าป่าสองลำ มาถวายพระสงฆ์วัดกระวิศราราม ๘ รูป วัดมณีชลขันธ์ ๗ รูป ตำรวจกรมวังทหารแลพระยาสุจริตเรี่ยรายกันหาเครื่องไทยทานต่าง ๆ คนละอย่าง มหาดเล็กเรี่ยรายเปนเงินติดเทียนได้องค์ละ ๔ บาท เรือดั้งอีก ๒ ลำเปนเรือแตรเรือแห่ มีเรือกลองแขกแลเรือพิณพาทย์ เรือพวกราษฎรมาช่วยแห่ผ้าป่า ประมาณ ๓๐๐-๔๐๐ ลำ เขาบอกบุญกัน เรียกว่าบอกเข้าห่อ ถ้าบอกเข้าห่อแล้วเปนการใหญ่ ต่างคนต่างมีเข้าห่อของตัวมาสู่กันกิน เรือเพลงมาร้องอยู่แต่เช้า ๕ โมง จนบ่าย ๔ โมงจึงได้ออกแห่ ทักษิณรอบแพสามรอบ เราลงเรือเอาลูกมะกรูดบัญจุเงินเฟื้องทิ้งทาน แย่งกันสนุกสนานมาก ครบสามรอบแล้วราษฎรพากันฉุดเรือผ้าป่าไปตามใจ เราลงเรือไฟเล็ก ท่านเล็กล่วงลงไปตามลำแม่น้ำ จนสิ้นพ้นเขตวังไปหน่อยหนึ่ง แล่น/*33*/กลับขึ้นมาเลี้ยวทางบางขันหมาก ไปดูบ้านพระยาสุจริตรักษาแล้วกลับเข้าทางท้องทุ่งไปเข้าข้างเหนือน้ำ พ้นปากคลองท่อหน่อยหนึ่งกลับเข้าในท้องพรหมาสตรไปจอดที่แพ เมื่อมาตามทางพบเรือราษฎรที่แห่ผ้าป่า ทิ้งลูกมะกรูดให้ทุก ๆ ลำ แล้วลงเรือแหวดสี่แจวไปอาบน้ำที่สระน้ำสรง ไม่เห็นอะไรเลยน้ำท่วมเปนทุ่งปรกติ สระที่เรียกว่าสระน้ำสรงน้ำเสวยนี้ เห็นจะเปนชื่อเรียกมาแต่ครั้งที่เล่ากันว่าพระร่วงส่งส่วยน้ำเมืองเขมร ที่บ้านคนหมู่นั้นก็เรียกว่าบ้านสระน้ำสรงเสวย ค่ำวันนี้รับหนังสือตอบหนังสือกรุงเทพฯ แลแจกเสื้อกรมการให้ซองรูปพระยาสุจริตรักษาใบหนึ่ง กับเงินสามชั่งช่วยในการที่เขาส่งสำรับข้างใน ให้ลูกกระดุมมือไข่มุกด์พระพิเรนทร์คู่หนึ่ง ดินสออักษรชื่ออันหนึ่ง ครั้นเวลา ๕ ทุ่มให้ท่านเล็กไปทอดผ้าป่า เพลงยังเล่นอยู่จนสว่าง วันนี้ไม่มีลมพัดอยู่ข้างจะร้อน
วันอาทิตย์เดือนสิบสองวันเก้าค่ำ เวลาเช้าพระยาจ่าแสนพาพระนครพราหมณ์1 เจ้านายกองส่วยทองมาหา ได้ให้ดุมมือประดับทับทิมคู่หนึ่งกับดินสอทองคำอันหนึ่งแก่พระพหล เวลาเช้า ๒ โมงเศษออกเรือจากท้องพรหมาสตร ตามทางมีวัดบ้างบ้านบ้างราย ๆ ห่าง ๆ ๕ โมงออกปากน้ำบางพุทรา ล่องลงมาถึงพลับพลาคลองกทุงแขวงเมืองพรหมบุรี เวลา ๕ โมงครึ่งจัดเรือให้จอดแลแก้ไขพลับพลาบ้างแล้วยังไม่พร้อมกัน ลงเรือโสภณล่วงลงไปขึ้นที่วัดบ้านแป้ง ที่บ้านแป้ง/*34*/นี้เปนท่าขึ้นเมืองลพบุรีที่ได้ออกชื่อไว้แต่ก่อน วัดกว้างใหญ่กวาดเตียน เข้าไปดูในโบสถ์แลที่พระบาทจำลองแล้วมานั่งที่การเปรียญ เรียกพวกลาวมาขายของ มีผ้าซิ่นแลด้ายผ้าขาววามาขายบ้าง ดูไม่มีสิ่งใดน่าซื้อ ซื้อแต่ผ้าซิ่นริ้วทองสองผืน กับผ้าพื้นอีก ๖-๗ ผืน กลับขึ้นมากินเข้ากลางวันแล้วลงเรือท่านเล็กไปตามคลองกทุง เวลาบ่าย ๔ โมงครึ่ง เมื่อจวนจะออกแม่น้ำเมืองสิงห์ เปนช่องแคบพอจุเรือไฟไป เมื่อออกลำแม่น้ำน้อยแล้วน้ำเชี่ยวจัด แล่นทวนน้ำขึ้นไปถึงท่าวัดพระนอนจักศรี เวลาบ่าย ๕ โมงครึ่ง แม่น้ำนี้เปนแม่น้ำด้วนเปนแต่คลองออก ชรอยแต่เดิมเห็นจะเปนแม่น้ำใหญ่ ด้วยเปนแม่น้ำแลเปนเมืองใหญ่ ระยะบ้านก็มีถี่กว่าที่อื่นๆ ในแขวงนั้น แลมีวัดโตๆ มากเหมือนกรุงเก่า ที่พระนอนจักศรีนี้เปนแขวงเมืองสิงห์ พวกกรมการเมืองสิงห์บุรีเมืองอินทบุรี มาทำพลับพลาเปนสามหลังหลังละสามห้อง ขึ้นบกสมเด็จกรมพระมาคอยรับอยู่ที่นั่น นำพระยาไชยนาทพระสิงหบุรีพระอินทบุรีแลกรมการมาหา มีของกำนัลกล้วยอ้อยแลเลี้ยงขนมรื่น ที่วัดพระนอนจักรศรีนั้นห่างแม่น้ำเข้าไปสามสิบวา เปนที่น้ำท่วมต้องพูนถนนแลมีตะพานข้าม ที่เขตวัดนั้นมีกำแพงแก้วกั้นชั้นหนึ่ง หน้าโบสถ์มีการเปรียญ โบสถ์เก่าหลังย่อม ๆ อยู่ท้ายวิหารพระนอน รอบวิหารพระนอนนั้นมีกำแพงแก้วเตี้ย ๆ ชั้นหนึ่ง ตัวพระวิหารนั้นไม่มีหลังคา ผนังแลเสาทลายเสียบ้างยังเหลืออยู่บ้าง ที่องค์พระเห็นจะถูกเครื่องบนตกถูกทับ ที่พระชงฆ์ทลาย ตัวพระวิหารนั้นวัดโดยยาวตลอดเฉลียง เส้น ๗ วา โดยกว้างตลอดเฉลียง ๑๑ วา เสาข้างในเปน ๘ เหลี่ยม /*35*/ผนังนอกเว้นช่องหนึ่งมีหน้าต่างช่องหนึ่ง แต่ใช้หน้าต่างใหญ่ไม่เหมือนของโบราณทีเดียว ได้ความตามพระราชพงศาวดารว่า พระเจ้าอยู่หัวบรมโกษฐทรงปฏิสังขรณ์แลฉลอง ดูฝีมือช่างที่ทำก็พอถูกต้องกัน องค์พระวัดตั้งแต่ยอดพระรัศมีตลอดถึงพระบาทได้เส้น ๑๐ ศอก วัดตามพื้นราบได้ ๒๑ วา อาการที่พระพุทธไสยาสน์ประทมนั้น ดูเปนแบบไม่เหมือนอย่างกรุงเก่าหรือกรุงเทพฯ พระกรทอดออกไปมาก พระเขนยหนุนไม่สู้ชันนักตกต่ำ ๆ เปนประทุมราบ แต่พระบาทซ้อนกันตรงเหมือนอย่างพระนอนทั้งปวง นิทานที่เล่าเรื่องพระนอนจักรศรีนี้มีหลายเรื่องหลายราว ทำนองเดียวกับกับพระประถมเจดีย์ พระธรรมไตรโลก2ว่าทราบว่าพระเจ้าสิงหพาหุเปนผู้สร้าง แต่พระเข้าสิงหพาหุจะครองสมบัติแห่งใด สร้างครั้งไรก็ไม่ปรากฎ คำเล่าอีกอย่างหนึ่งว่า พระยาจักรีศรีเปนผู้สร้าง เรื่องราวเดิมว่าพระมหากษัตริย์ในแถบนี้ มีพระราชธิดาองค์หนึ่งเลี้ยงสุนัขไว้ ภายหลังมาสุนัขนั้นให้สมัคสังวาสด้วยพระราชธิดามีครรภ์ขึ้น พระบิดาให้สืบสวนหาชายชู้ไม่ได้ จึงได้ความว่าพระราชธิดานั้นเปนชู้กับสุนัข ให้ขับเสียจากพระราชวัง นางนั้นคลอดบุตรมาเปนพระยาจักรีศรี ครั้นอยู่มาพระราชบิดาทรงทราบว่าพระราชนัดดารูปโฉมโนมพรรณดีกลับทรงพระกรุณขึ้น จึงให้ไปรับเข้ามาไว้ในพระราชวังตามเดิม ครั้นพระไอยกาสิ้นพระชนม์ พระยาจักรีศรีก็ได้ครองราชสมบัติสนองพระองค์ต่อไป มีบุญบารมีเปนอันมาก /*36*/ภายหลังมามีความสงสัย จึ่งได้ถามพระมารดาว่าใครเปนพระบิดา มารดาจึงแจ้งความว่า ผู้ใดที่ตามไปมาอยู่ด้วยเสมอ ผู้นั้นแลเปนพระบิดา พระยาจักรีศรีสังเกตดูเห็นสุนัขซึ่งเปนบิดานั้นติดตามอยู่เสมอ ก็มีความขัดเคือง จึงได้ฆ่าสุนัขนั้นเสีย ก็พเอิญบังเกิดมืดมัวไปทั่วทิศ พระยาจักรีศรีจะเสด็จกลับเข้าวังก็ไม่ได้ จึงได้เอาไส้สุนัขซึ่งเปนบิดานั้นพันพระเศียร แล้วเสด็จกลับเข้าพระราชวัง อากาศที่มัวมนท์นั้นก็หายไป จึงได้มีความร้อนพระทัยไปหาพระมหาเถร ปรึกษาที่จะแก้บาปปิตุฆาฏ พระมหาเถรจึงได้ทูลให้สร้างพระพุทธไสยาสน์องค์นี้ จึงมีนามปรากฎว่าพระนอนจักรศรี ตามพระนามของพระยาจักรีศรีนั้น1 เรื่องราวคล้ายกันกับเรื่องพระยากงส์พระยาพาน แต่เมื่อจะคิดดูตามความอนุมาน ก็เห็นว่าพระพุทธไสยาสน์องค์นี้ใหญ่โตมากเห็นจะไม่ใช่เปนของราษฎรสร้าง คงจะเปนพระเจ้าแผ่นดินที่มีอำนาจ ตั้งพระราชอาณาเขตในแถบนี้ ทรงสร้างขึ้นด้วยพระราชศรัทธาหรือให้งามพระนครอย่างใดอย่างหนึ่ง ถ้าเปนพระเจ้าแผ่นดินอยู่ในที่อื่น ๆ จะมาสร้างพระนอนซึ่งเปนที่ใหญ่โตไว้ในลำแม่น้ำด้วยดังนี้เห็นจะไม่สร้าง ในพระราชพงศาวดารเล่าก็ไม่ปรากฏว่าพระเจ้าแผ่นดินองค์ใดสร้าง มีฉลองในแผ่นดินบรมโกษฐครั้งเดียว เห็นว่าพระนอนจักรศรีนี้จะสร้างในครั้งก่อนยังไม่ได้ตั้งกรุงทวาราวดีศรีอยุธยา แต่จะกำหนดว่าครั้งใดไม่ได้ ทุก/*37*/วันนี้ราษฎรนับถือเปนที่สการบูชามาก ว่ามีเดชานุภาพศักดิ์สิทธิ์ด้วยมีบายศรีบูชาไม่ใคร่ขาด กำหนดวันแรมแปดค่ำเดือนสิบเอ็ด ราษฎรเมืองอินทเมืองพรหมเมืองไชยนาทเมืองสิงห์เมืองอ่างทองเมืองลพบุรีกรุงเก่า นัดกันมาไหว้มาเล่นการนักขัตฤกษทุกปีมิได้ขาด พระธรรมไตรโลกพาพระครูเมืองสิงห์เมืองอินทพระปลัดเมืองพรหมกับพระครูพจนโกศล2 เข้าไปหาในพระวิหาร พระธรรมไตรโลกขอเงินค่านาสำหรับ/*38*/วัดทำร่มบังพระ นั่งพูดอยู่สักหน่อยหนึ่ง พระสงฆ์อติเรกแล้วกลับ มาลงเรือเก๋งล่องลงมาตามลำแม่น้ำเข้าคลองกทุง กลับมาทางเดิม ให้นิมนต์พระธรรมไตรโลกมาหาที่พลับพลาด้วย กลับมาถึงพลับพลาเวลาทุ่มเศษ เวลา ๒ ทุ่มพระธรรมไตรโลกมาหา คิดการที่ปฏิสังขรณ์พระนอนจักรศรี เรายอมมอบการถวายพระธรรมไตรโลกดูตรวจตราเหมือนดังพระพุทธบาท แต่นายงารที่จะทำงารนั้น ให้ท่านทูลปรึกษาสมเด็จกรมพระแล้วแต่จะเห็นสมควร ยอมถวายเงินค่านาที่/*39*/ขึ้นวัดพระนอนจักรศรี แลค่านาเมืองสิงห์ ให้ปฏิสังขรณ์ในพระอารามนี้กว่าจะแล้ว1 สั่งให้ถวายเงินพระครูเมืองสิงห์เมืองอินทร์ พระครูปลัดเมืองพรหมองค์ละ ๕ ตำลึง แจกเสื้อกรมการทั่วกัน
วันจันทร์เดือนสิบสองขึ้นสิบค่ำเวลา ๒ โมงเช้าออกเรือจากพลับพลาคลองกทุงล่องลงมาตามลำน้ำ เห็นวัดชลอนซึ่งพระธรรมไตรโลกสร้าง ช่อฟ้าใบรกาปิดทองใหม่ หอระฆังข้างหน้าทำเปนยอดเกี้ยวดูงามอยู่ วัดนี้พระธรรมไตรโลกว่าเดิมชื่อวัดพรหมเทพาวาส ราษฎรเรียกวัดชลอนตามตำบลบ้าน กรมการเมืองพรหมถือน้ำที่นั้น แลถึงระดูเทศกาลราษฎรก็มานมัสการพระวัดนี้ด้วย ซึ่งพระธรรมไตรโลกสร้างวัดนี้ เพราะชาติภูมิเดิมของท่านอยู่ที่เมืองพรหมริมวัดชลอน ล่องลงไปอีกหน่อยหนึ่งถึงวัดไชโย ซึ่งสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต) สร้างพระใหญ่ขึ้นไว้ แวะจอดเข้าที่นั้น พระยาราชเสนา พระยาอ่างทอง2 หลวงยกกระบัตรมาคอยรับ ขึ้นไปดูที่พระหน้าตารูปร่างไม่งามเลย แลดูที่หน้าวัดปากเหมือนท่านขรัวโตไม่ผิด ถือปูนขาวไม่ได้ปิดทอง /*40*/ทำนองท่านจะไม่คิดที่จะปิดทอง จึงได้เจาะท่อน้ำไว้ที่พระหัตถ์ แต่เดี๋ยวนี้มีผู้ไปก่อวิหารขึ้นค้างอยู่ใครจะทำต่อไปไม่ทราบ3
ออกจากไชโยล่องลงมาถึงเมืองอ่างทอง ลงเรือที่ปากคลองซึ่งเปนตลาดนั้นมีแพหลายหลัง แลเรือสามวาสองศอกขายของเปนอันมาก ลงเรือเก๋งพายเข้าไปเขาว่าระยะทางร้อยเส้นเศษ ไปช้านานจึงถึงพระนอนขุนอินทรประมูล มีพลับพลาสามหลัง แลเรือขนมจีน ที่พระวิหารนั้นตั้งอยู่บนโคกในท้องทุ่งไม่มีกำแพง องค์พระนอนยาวกว่าพระนอนจักรศรี วัดตามพื้นราบได้เส้นสามวา ถ้าคิดวัดตั้งแต่พระรัศมีไปจนพระบาทได้เส้น ๕ วา แต่ยอดพระรัศมีตกลงมาเสียข้างล่าง องค์พระยังบริบูรณ์ดี วิหารนั้นคล้าย ๆ กับวิหารพระนอนจักรศรี แต่ฐานพระต่ำกว่าพระนอนจักรศรี องค์พระนั้นก็เปนองค์พระละฝีมือ รูปพระนอนอินทรประมูลนี้เพรียวมากกว่าพระนอนจักรศรี ที่พระหัตถ์พระกรก็ตั้งมาก คล้ายมาข้างพระนอนทุกวันนี้ แต่พระพักตรเห็นจะงามกว่า/*41*/พระนอนจักรศรี พระนอนจักรศรีนั้นพระพักตรอยู่ข้างจะยาวมากไป มีเรื่องเล่ากันต่างๆ นัยหนึ่งว่าพระองค์นี้เปนนามเดิมยาวอยู่เส้นหนึ่ง ภายหลังจีนผู้หนึ่งเปนที่ขุนอินทร มาปฏิสังขรณ์เสริมให้ใหญ่ยาวออกไปอีก ๕ วา จึงได้เรียกว่าพระนอนขุนอินทรประมูล อีกนัยหนึ่งว่าขุนอินทรประมูลชาวคลังหรือนายอากร ยักยอกเอาทรัพย์หลวงมาสร้างพระองค์นี้ ครั้นทรงทราบรับสั่งถามว่าเอาเงินที่ไหนทำก็ไม่กราบทูลทรงสงสัยว่าจะเอาเงินหลวงที่พระคลังหรือเงินอากรที่ตัวทำมาสร้างพระองค์นี้ ถามเท่าใดก็ไม่รับจึงให้เฆี่ยนถาม ขุนอินทรประมูลก็ไม่บอกความจนตาย เพราะกลัวว่าส่วนกุศลนั้นจะแพร่หลายถึงพระเจ้าแผ่นดินหรือเปนของเจ้าแผ่นดินเสียทีเดียว จะไม่ได้กุศลแลชื่อเสียงแต่คนเดียว จึงได้พากันเรียกว่าพระนอนขุนอินทรประมูล
เวลาบ่าย ๒ โมงออกจากพลับพลาวัดพระนอนมาลงเรือที่แม่น้ำมาถึงพลับพลาหน้าวัดป่าโมกข์เวลาบ่าย ๒ โมงนาน เดิมกำหนดว่าจะทอดกฐินวันนี้ แล้วของดไว้ต่อเวลาพรุ่งนี้จึงจะทอด จัดเรือแลพลับพลาเรียบร้อย พลับพลานี้เขาทำดีกว่าทุกแห่ง เวลาบ่ายขึ้นไปทางข้างใน นมัสการพระบาทแลพระนอน อ่านหนังสือในพระอุโบสถแล้วกลับลงมา เวลาค่ำพระยาอ่างทองเอาละคอนมาเล่นให้ดู ไม่มีโรงจะเล่นต้องปักเตาหม้อในน้ำ เอากระดานปูได้นิดหนึ่ง เล่นเรื่องสันนุราชตั้งแต่ชุบตัวไปจนถึงคันธมาลีขึ้นมาหึงส์ เวลา ๒ ยามฝนตกเลิก แจกเสื้อกรมการทั้งสี่เมืองแลให้ซองรูปพระยาอ่างทองใบหนึ่ง เงินช่วยในการ/*42*/เลี้ยงชั่งหนึ่ง เงินรางวัลละคอนร้อยบาท ผ้ารางวัลแก่ตัวละคอนสองคน ๆ ละสำรับ
วันอังคารเดือนสิบสองขึ้นสิบเอ็ดค่ำเวลา ๒ โมงเศษขึ้นไปทางตะพานเรือกข้างหน้าไปตามฉนวน ๕๐ ห้อง เข้าไปทอดกฐินในพระอุโบสถ พระครูปาโมกษมุนีให้รูปพิมพ์มเหศวรองค์หนึ่ง กับโถสังกโลกชามเบญจรงค์ พระครูพานโกศลนำพระปลัดพระสมุหเมืองอ่างทองมาหาในนั้นด้วย ถวายเงินพระครูปาโมกษมุนี ๕ ตำลึง พระสงฆ์อันดับ ๒๕ รูปๆละ ๔ บาท เปนเงินชั่ง ๑๐ ตำลึง พระปลัดเมืองอ่างทอง ๕ ตำลึง พระสมุห ๔ ตำลึง ทอดกฐินแล้วออกหากพระอุโบสถมาที่วิหารพระนอน นมัสการพระนอน พระนอนองค์นี้คือที่พระราชสงครามชลอในครั้งแผ่นดินสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๓ พระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ ความพิสดารแจ้งอยู่ในพระราชพงศาวดารนั้นแล้ว พระนอนองค์นี้ยาว ๑๑ วา พระอุโบสถพระวิหารการเปรียญทั้งปวงในวัดนี้สร้างครั้งแผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระทั้งสิ้น ความแจ้งอยู่ในคำประกาศที่จารึกแผ่นศิลา ติดอยู่ในผนังพระอุโบสถ ซึ่งคัดไว้ในเยอแนลนี้ด้วยแล้ว1 แต่พระบาท/*43*/สี่รอยซึ่งสลักศิลานั้น ถามพระครูได้ความว่า พระครูแต่ก่อนไปขอมาแต่เมืองพระพิษณุโลกประมาณ ๗๐ ปีแล้ว ออกเรือจากวัดป่าโมกข์เวลา ๔ โมงเช้า แต่ไม่ได้มาด้วยเรือโสภณ มาด้วยเรือโบตเหลือง เรือปานมารุตลาก ออกทางบางไทรล่องลงมากรุงเทพ ฯ ถึงตำหนักแพเวลาบ่าย ๔ โมง ๑๕ มินิต
/*44*/ภาคผนวก
ในต้นฉบับหนังสือเรื่องนี้ที่ได้มา มีแต่เรื่องที่ทรงพระราชนิพนธ์แลสำเนาจารึกที่วัดป่าโมกข์ กับระยะทางเสด็จประพาสและระดับวัดน้ำที่เมืองลพบุรี กับมีแผนที่ซึ่งได้โปรด ฯ ให้ทำในครั้งนั้น ๕ แผ่น อันได้จำลองพิมพ์ไว้ในภาคผนวกนี้ แต่พระบรมราชาธิบายแผนที่ซึ่งปรากฎในเรื่องเสด็จประพาสว่าจะทรงพระราชนิพนธ์นั้นหามีไม่ สันนิฐานว่าเมื่อเวลาเสด็จกลับถึงกรุงเทพ ฯ แล้วจะติดพระราชธุระต่างๆ ไม่มีเวลาที่จะทรงพระราชนิพนธ์
สำเนาจารึกที่ฐานอุโบสถวัดป่าโมกข์
ศุภมัศดุ ๒๒๗๑ ศกอัชสังวัดฉรวิสาขยมาศ ศุขปักษอัถมีดิถีจันทวาร พระบาทพระศรีสรรเพชสมเด็จเอกาทศรุทอิศวร บรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว พระเจ้าปราสาททองพระเจ้าช้างเนียมพระเจ้าช้างเผือกทรงทศพิธราชธรรม กอปด้วยพระเดชฤทธิสิทธิศักดิษฤษดิรักษ สังหารวิศาลวิสุทธอุดมบรมจักรพรรดิดิษรธรรมมิกราชาธิราชอันประเสริฐ เสด็จพระราชดำเนิรกรีธานรานิกรวรมุขมนตรีพิริโยธา ขึ้นมายกชลอพระพุทธไสยาศนณอาราม ตำปลป่าโมกข์ซึ่งจะถึงอุทกอันตราย ขึ้นมาจากฝั่งคงคาสิ้นมรรคาสี่เส้นสี่วา จึงให้ถาปนาพระมหาวิหารพระพุทธไสยาศน์ไว้ณโบราณาวาศอันชื่อวัดตลาดในสถานที่นี้แล้ว จึงมีพระราชโองการมานพระบัณฑูรดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อม สั่งแก่พระราชสงคราม/*15*/ว่าพระวิหารเก่าอันโบราณถาปนาไว้ในอารามวัดตลาดนี้ ฝาผนังแลหลังคาพระวิหารนั้นชำรุดทรุดโทรม แลพระพุทธรูปในพระวิหารนั้นเศร้าหมองนักแลให้เร่งกู้พระวิหารนั้นลง จะให้ถาปนาเปนพระวิหารอุโบสถไว้สำหรับพระสงฆ์กระทำอุโบสถาธิกำมสืบไปในอนาคตกาล แลครั้นกู้พระวิหารเก่านั้นลงสำเร็จแล้ว ครั้นถึงอัชสังวัดฉรเชษฐมาศกาลปักษ ปัญจมีดิถอาทิตยวาร เพลารุ่งแล้วนาฬิกา ๗ บาทกอปด้วยศุภนักขัตสกุณนิมิตรอันประเสริฐ จึงพระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จแรกถาปนาพระมหาวิหารอุโบสถนี้แล้ว จึงมีพระราชโองการมานพระบัณฑูรดำรัสสั่งแก่เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช แลพระศรีมโหสถ ให้ทำเปนพระตำราจารึกลงในแผ่นศิลาไว้ในพระมหาวิหารอุโบสถ เพื่อจะให้เปนประโยชน์แก่พระภิขุสงฆ์อันเปนพระพุทโธรสให้จำเริญในพระสาสนาสืบไปตราบเท้าห้าพันพระพรรษา ว่าพระสงฆ์อันจักทำอุโบสถาธิกำมในพระมหาวิหารอุโบสถนี้ ถ้าแลพระสงฆ์ผู้เปนอธิการแลพระสงฆ์อันเปนอันดับในอารามนี้ก็ดี แลพระสงฆ์ณอารามอื่นแลจะมากระทำอุโบสถาธิกำมในอารามพระพุทธไสยาสน์นี้ก็ดี ให้ประพฤติตั้งอยู่ในจตุปาริสุทธศีลตามพระวินัยบัญญัติ แลปรนิบัติเปนเอกจิตรเอกฉันทพร้อมกันตามพุทโธวาท จึงให้กระทำอุโบสถาธิกำมในพระมหาวิหารอุโบสถหลวงนี้ ถ้าแลสงฆ์รูปใดแลมิได้ทำตามพระวินัยพระพุทธเจ้าบัณฑูร แลรู้ในใจเองแล้วอย่าได้เข้าในพระวิหารอุโบสถหลวงณอารามนี้ตราบเท้าห้าพันพระพรรษา ถ้าแลพระสงฆ์รูปใดสำเร็จกิจแล้วไซร้ ให้ตรวจน้ำสิโนทกถวายพระราชกุศลจงทุกวันอุโบสถนั้น
---
/*46*/ระยะทางที่เสด็จประพาสณเมืองลพบุรี
แต่พระราชวังนารายณ์นิเวศถึงวัดหน้าพระธาตุ ๕ เส้น
แต่พระราชวังนารายณ์นิเวศถึงตึกวิชาเยนทร์ ๕ เส้น ๖ วา
แต่ตึกวิชาเยนทร์ถึงเทวสถาน ๔ เส้น ๑๐ วา
แต่เทวสถานถึงพระปรางค์์สามยอด ๔ เส้น ๑๐ วา
แต่พระปรางค์์สามยอดถึงตะพานเรือก ๑๒ เส้น
แต่ตะพานเรือกถึงประตูพะเนียด ๑๙ เส้น
แต่ประตูพะเนียดถึงพระที่นั่งเย็นทเลชุบศร ๖๓ เส้น ๑๐ วา
แต่ตะพานฉนวนถึงคลองมขามเทศ ๒๒๑ เส้น
แต่คลองมขามเทศถึงคลองควน ๖๒ เส้น
แต่คลองควนถึงบางลี่ ๙ เส้น
แต่บางลี่ถึงบ้านโคกสลุด ๖๖๐ เส้น
แต่บ้านโคกสลุถถึงเขาสมอคอน ๕๗ เส้น
แต่เขาสมอคอนถึงเขาบ้านพราน ๖ เส้น ๑๐ วา
แต่เขาบ้านพรานถึงวัดบันไดสามแสน ๗ เส้น
รวมทั้งสิ้น ๖๓๖ เส้น ๖ วา
/*47*/วัดระดับน้ำ
น้ำท่าที่หลักสังเกตลึก ๒ วาคืบ ๘ นิ้ว
ที่ท้องพรหมาสตรลึก ๕ ศอก ๒ นิ้ว
ร่องเหนือบ้านสตรีลึก ๓ ศอกคืบ ร่องท้ายบ้านสตรีลึก ๗ ศอก ๗ นิ้ว
หลังตะพานอิฐลึกศอก ๗ นิ้ว
น้ำท่า หลักสังเกตณวันอังคารเดือนสิบเอ็ดขึ้นสี่ค่ำปีฉลูนพศก๑๐ สิ้นราษีกัญ น้ำลึก ๘ ศอกคืบ ๒ นิ้ว
หลักสังเกตณวันศุกร์เดือนสิบเอ็ดขึ้นแปดค่ำปีขาลสัมฤทธิศก๑๑ ขึ้นราษีกัญ น้ำลึก ๘ ศอกคืบ ๘ นิ้ว
น้ำวันสิ้นราษีกัญปีขาลสัมฤทธิศก๑๑ มากกว่าน้ำสิ้นราษีกัญ ปีฉลูนพศก๑๐ ๖ นิ้ว
น้ำแควศรีราชหลากมาเมืองลพบุรี ณวันพุธเดือนสิบเอ็ดวันหกค่ำ ปีขาลสัมฤทธิศก๑๑
/*48*/โคลงชลอพระพุทธไสยาสน์
พระเจ้าบรมโกษฐ ทรงพระราชนิพนธ์
๑๏ พระผทมพนมโมกไม้
ไพรสาณฑ์
ยาวทวาทศบทสถาน
เทียบไว้
สถิตเสถียรจำเนียรนาน
แนวฝั่ง
ประชาชนกล่นกันไหว้
สพรั่งพร้อมสลับสลอน ฯ
๒๏ ตวันลงตรงทิศทถุ้ง
แทงสาย
เซราะฝั่งพังระหุยระหาย
รอดน้ำ
ขุดเขื่อนเลื่อนทลมทลาย
ริมราก
ผนังแยกแตกแตนซ้ำ
รูปร้าวปฏิมา ฯ
๓๏ ประชุมสงฆ์ผจงเขื่อนขั้น
หลายขนัด
ดินถมรดมกระดานดัด
เกียดกั้น
รนามฝั่งผนังฟัด
ฝืนยาก
กดานเดาะเฉนาะขาดชั้น
หลุดหลุ้ยขจุยขจาย ฯ
๔๏ อธิการดาลเดือดดิ้น
รเหหน
มาสู่ภูธรสกล
หม่่นไหม้
แถลงถวายสายชลผจญ
พุทธรูป
เชิญป้องปรคองภัยให้
ผ่อนพ้นปฏิมาน ฯ
/*49*/๕๏ พระองค์ทรงเดชได้
ฟังสาร
ใสสุทธิอุดมบาน
ถ่องแท้
รับรองปรคองภาร
พุทธรูป
จักกั้นอันตรายแก้
เกิดน้ำทำเข็ญ ฯ
๖๏ จึงมีสิงหนาทอื้น
โองการ
ส่งงเสนีพิริยชาญ
เชี่ยวใช้
เร่งคิดกิจการสมาน
เสมอเนตร
เล่ห์กลร่นคดีให้
ผ่อนพ้นชลธาร ฯ
๗๏ เสนาสามารถเชื้อ
ชาญสนาม
พระราชสงครามความ
ชอบใช้
เคยคิดสำฤทธิตาม
มามาก
ให้แต่งแสดงการไว้
ท่าท้าวนเรนสูร ฯ
๘๏ เจาะฐานการจะเข้ขุด
ปคองคาน
ไม้เรียบเปรียบปรุงกดาน
ทาบไว้
รององคบันจงสถาน
เทียบแท่น
ตโลงตลอดรอดรับให้
เปล่าพื้นดินเดิม ฯ
๙๏ คั่นคลองสองแห่งซ้ำ
สระสมาน
ดินถมรดมรดับการ
รีบร้น
ทำถนนทศญาณ
ยุรยาตร
รกชัฎสลัดเดอนด้น
มุ่งไม้ไพรคนอง ฯ
/*50*/๑๐๏ แถวถนนพลเพิ่มพ้อง
พูนรับ
น้ำต้งงจังการดับ
คิดไว้
กรินีขี่เหยียบยับ
ลงเล่า
เติมต่ำจำแก้ให้
แน่นเนื้อเสมอสมาน ฯ
๑๑๏ ตรึกไตรในเล่ห์ล้วน
ขบวนการ
โกลงกลึงถึงสถาน
เปรียบแป้น
ดินรายทาบกดานทาน
ชูช่วย
คิดชอบประกอบการแม้น
หนักนั้นเสมอเบา ฯ
๑๒๏ เสด็จการสารส่งซ้ำ
ทูลถวาย
ที่ประทับสลับสลอนหมาย
หมู่ไม้
สวนศรีชีปขาวราย
รุกขชาติ์
สถานที่มิใช่ได้
ย่านเยื้องชลาละ ฯ
๑๓๏ วันดีมีโชคเช้า
เสด็จพลัน
ยอพยู่หสู่สถานอัน
แต่งไว้
ตรวจไตรไพร่พลขันธ์
ขนันขนัด
สำหรับจัดการให้
เลื่อนล้วนสกลไกร ฯ
๑๔๏ พุทธวงษทรงฤกษรู้
เรียนขยัน
นิมิตรทิศใดถลัน
ล่วงไว้
สกุณสุนทรสรรพ
ทายถูก
นาทีมีสวัสดีได้
โชคเช้าศุภผล ฯ
/*51*/๑๕๏ พระสงฆ์ลงราธนพร้อง
ถวายพร
เชอญพระอุตมางค์จร
จากหั้น
พลมานพ่านขจรซอน
ซนซอก
รีบร้อนดรธารดั้น
บริตเร้ารุมผลาญ ฯ
๑๖๏ เชือกใหญ่ใส่รอกกร้อย
เรียงกระสัน
กว้านช่อชลอผันขัน
ยึดยื้อ
ลวดหนังรังพัลวัน
พวนเพิ่ม
โห่โหมประโคมอึงอื้อ
ลากเล้าปรโคมไป ฯ
๑๗๏ สัญญาอาณัติพร้อม
ทุกสถาน
กลองรับดันตบึงการ
เร่งรื้อ
ม้าฬ่อภอปรสารชาญ
เชอญหยุด
เสียงอัดอึงคนึงอื้อ
อาจร้องเปนไฉน ฯ
๑๘๏ แปรผันขันยิ่งเยื้อง
ตรงตรา
โกลนดายบายขยายหา
ขัดข้อง
ยากนักสลักสนอมมา
เทียมเที่ยง
โรยรารอาร่วมหร้อง
เร่งร้นพลกระสัน ฯ
๑๙๏ เชือกสายหลายเส้นลอด
พัลวัน
รอกรายกระจายกระสันหัน
เกี่ยวกว้าน
เคียวขึงตบึงตบันดัน
โยงแย่ง
มากมีพิริยพลสท้าน
ทั่วแคว้นแดนพรหม ฯ
/*52*/๒๐๏ เสด็จลงทรงแย่งยื้อ
พวนทอง
พุทธบุตรอุดมสนอง
หน่วงหน้า
พระองค์จำนองปคอง
รองรอด
เสนีพิริยไพรฟ้า
ลากแล้วสรรเสรอญ ฯ
๒๑๏ สัตรีมีอเนกซร้อง
เสียดสน
คับคั่งหวังแสวงผล
แบ่งบ้าง
รอบรุนวุ่นอลวน
ใสเสือก
ทายส่งปลงใจสร้าง
เสพเนื้อนาสวรรค์ ฯ
๒๒๏ ชลอไปได้ดั่งไท้
คนึงนาน
ด้วยองค์อัคจักรพาฬ
แจ่มจ้าว
เคยดำรงองคประธาน
พุทธรูป
เรืองรุ่งผดุงผดาท้าว
ทั่วท้องธรณี ฯ
๒๓๏ เชอญพระปละไปล่พ้น
อันตราย
มาใหม่ไกลสถานหมาย
สิบเส้น
เคียงวัดถัดถนนราย
ริมป่า
โสมนาปราโมชเว้น
หว่างไว้ใครมี ฯ
๒๔๏ จอมภพลบโลกย์ล้ำ
แดนไตร
แถลงสารการกิจใน
ล่วงแล้ว
ชลอรัตนพิมานไชย
พาลราช
รณรงคกาแก้ว
เกอดครั้งอุษา ฯ
๒๕๏ สมภารลานโลกย์ล้ำ
โลกีย์
เสมอมุนินทร์ชินศรี
เสด็จยั้ง
ให้สัตยประวัติปรีดี
ปราโมช
สิ่งของปคองตามตั้ง
แต่งน้อมปรนมถวาย ฯ
๒๖๏ ประชาชนกล่นเกลื่อนซร้อง
สนองถวาย
สิ่งผสงผจงผแจงหมาย
หวั่งไหว้
อิฐปิดสุวรรณหมาย
ปรมาณมาก
แขกขอมปรนอมปรนมได้
ลาภเนื้อนาสวรรค์ ฯ
๒๗๏ ฐานต่ำจำคิดได้
รเมียรหมาย
เสาคดกหยดแยงปลาย
ขดได้
อิฐทังรดับรเดียนหลาย
ขืนข่ม
ขอนคั่นปรจันพื้นไว้
เสียดซ้ำประกำรอง ฯ
๒๘๏ เสด็จชลอก่อแท่นขึ้น
รองรับ
รื้อเรือกเผือกประดับ
ทับไว้
เสมอนิทรกิจกลหลับ
ลืมตื่น
ร้าวฉานสท้านไม้
แยกย้ายสลายคง ฯ
๒๙๏ ที่สุวรรณ์อันชอกช้ำ
สล่ำสลาย
ปูนปั้นสรรพทลุยทลาย
เร่งรื้อ
แคะคุ้ยขจุยขจายทราย
โรยร่วง
อิฐผุพลุพังชื้อ
ชั่วช้าประดาเสีย ฯ
/*54*/๓๐๏ ชินสีห์ปรีดิ์เลื่องล้ำ
ขจายจร
สถิตย์ไหนให้สถาวร
แห่งหั้น
วัดวาบรำบราทร
มานอยู่
พลอยเรืองประเทืองเปลื่องปั้น
เลิศล้ำจำเสมอ ฯ
๓๑๏ วัดใกล้ในประเทศแคว้น
แขวงขัน
ชำรุดซุดโทรมสรรพ
หักหั้น
… … … … … … … … … …

(บาท ๓ บาท ๔ ฉบับลบ)

(บาท ๑ บาท ๒ ฉบับลบ)

… … … … … … … … … …

จำแกระแหนะวางบาน
ผจงบวก
ปจิดปจงทรงแปลงปั้น
เลื่อนล้ำเสมอสมาน ฯ
๓๓๏ อิฐขนผลชอบใซ้
แสวงสาร
สุริวงษองค์กุมารพาล
หนุ่มน้อย
โฉมเฉลาเยาวมาลย์การ
แสวงหาบ
คานแบกแสรกหิ้วห้อย
แอรแน้พรุงพรัง ฯ
๓๔๏ พระองค์ทรงโลกย์ล้ำ
สุริยวงษ์
บำรุงผดุงสาสนยง
ยิ่งไท้
แม้ชินสีห์บดีองค
คงอยู่
จักแจ้งแสดงธรรมให้
มารคเนื้อในผล ฯ
/*55*/๓๕๏ มหาโพธิ์โตรดน้อยหนุ่ม
ยรรยง
อยู่ลอดอทลมลง
เลื่อนน้ำ
ภูวไนยไปล่ปลงผจง
จรึงรอด
ชลอไปไม่ชอกช้ำ
ช่วยพ้นอันตราย ฯ
๓๖๏ พิหารการก่อได้
เสมอใจ
ยาวย่านสถานขึงไข
ชื่อชื้น
พนักอิงพิงเพียงไสล
ไสยาศน์
ถานส่งผจงพูนพื้น
แน่นเนื้อนูนเสมอ ฯ
๓๗๏ วัดเก่าเอาสถิตย์เข้า
เคียงสอง
เป็นโบถโทษแถลงปอง
ล่วงส้้าง
พระสงฆ์จำนงสนอง
เสนอนาศ
วินัยกิจประสิทธิส้าง
สืบเท้าดรธาร ฯ
๓๘๏ ปราการสถานก่อกั้น
ผจงทรง
ริมรอบปรกอบปรสงค์ลง
ดอกไม้
เสนอสนองจำนององค์
พุทธรูป
กลิ่นเกลาเสาวคนธ์ให้
เฟื่องฟุ้งขจายถวาย ฯ
๓๙๏ การบุเรียญเสถียรสถิตย์ไว้
ในสถาน
ก่ออิฐพิศดารการ
แต่งตั้ง
อาศนพระชนมารปาล
ชนชาติ
ทำบุญสุนทรท้งง
เพศพร้องแสนเกษม ฯ
/*56*/๔๐๏ แถวถนนชนชื่นช่วย
เกษมศรี
หลังคารจนารี
รวดนั้น
เห็นสนุกนิ์ศุขสานต์ปรีดิ์
เปรมราษฎร์
สอาดสอ้านสถานทุกชั้น
ชื่นชื้อสนุกนิ์สนาน ฯ
๔๑๏ หอรฆังต้งงแต่งไว้
ทำสการ
คูหาปรากฎสถาน
แน่งน้อย
พระสงฆ์ทรงธรรมสาร
แสวงโมกข
ในกิจสิทธิการร้อย
สิ่งส้างผดุงบุญ ฯ
๔๒๏ คูขุดสุดเล่ห์เลี้ยว
วงเวียน
รอบราบปราบสถิตย์เสถียร
ปลูกไม้
ที่สถานสอ้านสอาดเตียน
แลลิ่ว
ไผ่สลับรดับรเดียนให้
ชอบชั้นพรรณราย ฯ
๔๓๏ ยางใหญ่ไว้นอกนั้น
เปนขนัด
สว่างไสวในวงวัด
เขตรขั้น
ขนุนขนันพิกุลถัด
แถวหนึ่ง
เรียงเรียบรเบียบชิดชั้น
ม่วงไม้ในคู ฯ
๔๔๏ ศิลาจาฤกพื้น
พจมาลย์
แรกเริ่มเผดิมผดุงการ
แต่งต้งง
สถิตย์เสถียรจำเนียรนาน
ปฐมแท่น
ในอนาคตยศยั้ง
อยู่เท้ากัลปา ฯ
/*57*/๔๕๏ ภัพผลล้นลาภล้ำ
จักรวรรดิ
แม้นใดในเนาวรัตน
โกฏแก้ว
สมบัติจักรพรรดิจัด
ภูนเพิ่ม ก็ดี
บุญแบ่งแมลงลัดแล้ว
เลิศล้ำแสนเสนอ ฯ
๔๖๏ พระองค์ทรงยศเจ้า
จักรพาฬ
ทรงธรรมสรรพสุทธิสาร
สืบไว้
เสวยสวัสดิวัทธสถาน
ทานเทียบ
เรืองรุ่งกรุงกระษัตรให้
นอบน้อมปรนมถวาย ฯ
๔๗๏ ขอพรพุทธรูปเรี้ยง
จอมอาริย
กันผจญพลมารดาล
พ่ายแพ้
ขอจงภูดาธาร
ทรงทวีป
เรืองฤทธิปลิดไปล่แปล้
ปราบท้าวทุกสถาน ฯ
๔๘๏ ขอพรพระพุทธห้าม
สมุทไทย
ห้ามชลาไลยไหล
ขาดค้าง
ขอจงองค์ภูวไนย
ทุกทวีป
ห้ามหายมลายล้าง
นอกเนื้อในขันธ์ ฯ
๔๙๏ ขอพรพุทธยาตรเยื้อง
เจียรจร
กรรุณานรากร
ใฝ่ฝั้น
ขอจงดำรงนร
นิจภาพ
ผดุงบำรุงภพชั้น
เกียจร้ายสลายแสลง ฯ
/*58*/๕๐๏ ขอพรพุทธภาคยเพี้ยร
จักรวรรดิ
ทรมานจุลจักรพรรดิ
แก่นแก้ว
ขอจงเพิ่มพูนสวัสดิ
บดีราช
ฤทธิร้นผจญภพแผ้ว
ผ่านพื้นสกลไกร ฯ
๕๑๏ ขอพรพระสมาธิน้ำ
ในสาร
สมาบัติขัดชาญการ
แก่นเกื้อ
ขอจงองค์บดีบาล
ภูวโลกย
ให้ได้อำมฤตยเนื้อ
เนื่องน้าวไญยธรรม ฯ
๕๒๏ ขอพระพุทธรูปเรื้อง
รัมพึง
ตฤกไตรในทวดึงษ
ถ่องถ้วน
ขอจงทรงศักดิคำนึง
ในน่าน
เสลขสลัดสัจธรรมล้วน
เลอศเนื้อในผล ฯ
๕๓๏ ขอพรพระพุทธห้าม
แก่นจันท์
ห้ามสิ่งสรรพอาธรรม์
ผ่องแผ้ว
ขอจงพระองค์ถลัน
เถลองโลกย
ห้ามหายขยายประทุษฐ์แล้ว
เฟื่องฟุ้งผดุงดี ฯ
๕๔๏ ขอพรพุทธเนตรน้าว
นำถวาย
เจ็ดสถานสการเสมอหมาย
มุ่งไว้
ขอจงพระองค์ผสาย
ศุขภาพ
สัตทิศประสิทธิจงได้
ลาภล้ำนำสนอง ฯ
/*59*/๕๕๏ ขอพรพุทธภาคยให้
ไสยา
อสุรินทรจินตนามา
ใฝ่เฝ้า
ขอจงองค์จักรา
สุรภาพ
เกษมสานต์บานจิตรเช้า
ค่ำคล้อยนิจกาล ฯ
๕๖๏ ขอพระปเจกเจ้า
แรงฤทธิ
แลให้ไวยวุฒิสิทธิ
เศกหล้า
ขอจงพระองค์อิศ
ศวรภาพ
เรวรุ่งบำรุงผดุงฟ้า
เฟื่องฟุ้งคุงสวรรค์ ฯ
๕๗๏ ขอพระเอารสสร้อย
สาริบุตร
วิทยาปรากฎสุทธ
โลกยล้ำ
ขอจงจรรโลงอุด
ดมเลอศ
เรืองวิชาณการก้ำ
กึ่งเที้ยนเสมอสมาน ฯ
๕๘๏ ขอพระอนุรุทธเฉี้ยว
ชาญชงัด
ทิพยเนตรเดชใครทัด
เทียบได้
ขอจงองค์กระษัตร
สนองเนตร
เห็นแจ้งแห่งใดให้
รุ่งรู้เรองเสมอ ฯ
๕๙๏ ขอพระสิมพลิศล้ำ
ในสถาน
ภพไตรใครเสมอสมาน
เปรียบได้
ขอจงจุธาธาร
ธรณิศร์
สรรพบรรณการให้
นอบน้อมปรนอมถวาย ฯ
๖๐๏ ขอพระกัสสปส้าง
แสนกัลป
ทรงธุดงคคงขันธ
อยู่ย้งง
ขอจงภูธรธรร
มิกราช
ไว้ยศยงจงต้งง
ต่อเท้ากัลปา ฯ
๖๑๏ ขอพรอุปคุตคฤ้น
มารขาม
วัสวดีอสุริตาม
กราบเกล้า
ขอจงพระองค์ปราม
หริราช
ทุกนครอ่อนฤทธิ์เร้า
นอบน้อมสยบแสยง ฯ
๖๒๏ ขอพระอุปฐากโอ้
อานนท
คลังธรรมสรรพสบสกล
รวดรู้
ขอจงจตุรภุชดล
แดนทวีป
อเนกอนนตสรรพสิทธิผู้
อื่นนั้นอย่าเสมอ ฯ
๖๓๏ ขอพรภิกษุนิศน้าว
ทางธรรม
วิไนยไกรษรสรรพ
ผ่องแผ้ว
ขอจงทรงคุณันตจรร
โลงโลกย
บริสุทธวุฒไว้แล้ว
เลิศล้วนศุขสานต ฯ
๖๔๏ จงพระแรมโรคร้าง
ในสกนธ์
จงพระจำเริญชนม์
กว่าร้อย
จงพระเสวยศุขผล
เพียรเพิ่ม
จงพระไทยไคลคล้อย
คลาศพ้องพงษพันธุ ฯ
๖๕๏ เดชะพระพุทธให้
สถาผล
เดชะพระธรรมผจญ
บาปบี้
เดชะพระสงฆดล
แดนมารค
เดชะตระบะบุญมลี้
หลีกร้ายขจายหนี ฯ
๖๖๏ ขอจงทรงเดชได้
ไอยรา
ขอจงจำนงหา
แก่นเกื้อ
ขอจงดำรงอา
รามรวด
ขอจงได้ในเนื้อ
ยอดเยิ้มไญยธรรม ฯ
๖๗๏ จงพระทรงโลกยล้ำ
สุริวงษ
จงจำเริญยศยงค
อย่าม้วย
จงเรืองรุ่งฤทธิ์รงค
ราญราบ
จงสิ่งใดได้ด้วย
เดชพร้องพรถวาย ฯ
๖๘๏ สิ่งประสงคจงได้ดั่ง
โดยแสวง
เสร็จสรรพรรนอันแสดง
ผ่องแผ้ว
เสวยสวัสดิ์วัทธแจง
คุณเลิศ
จงพระไทยไคลแคล้ว
คลาศร้ายขจายเสีย ฯ
๖๙๏ อนุชาข้าแกล้วกล่าว
กลอนถวาย
เพียญชนคลาดบาทคลายหลาย
แห่งพลั้ง
ผิดอรรถขจัดขจายปลาย
สลายสล่ำ
แม้พลาดปรมาทปรมาณยั้ง
โทษร้ายขจายเสีย ฯ
/*62*/(โคลงเรื่องนี้ บางทีจะมีผู้สำคัญว่าทรงแต่งผิด ด้วยปรากฎไม่นำพาต่อคำซึ่งควรใช้เอกตามตำราโคลงอยู่หลายแห่ง ที่เปนเช่นนั้นมิใช่แต่งผิดโดยปราศจากความรอบรู้ตำรา ที่จริงเปนด้วยในสมัยนั้นการแต่งโคลงไม่ถือเอกเปนสำคัญ แม้ในโคลงของกวีซึ่งมีชื่อเสียงเช่นศรีปราชญ์ เปนต้น ก็ไม่นิยมเอกเปนสำคัญเช่นเดียวกัน)
---