กุมารคำฉันท์
พระองค์เจ้าหญิงมณฑา, พระองค์เจ้าหญิงอุบล
อธิบาย
ในเรื่องมหาเวสสันตรชาดกทั้ง ๑๓ กัณฑ์ นับถือกันว่ากัณฑ์กุมารเปนสำคัญกว่ากัณฑ์อื่น เพราะเรื่องตอนที่พระเวสสันดรกล้าบำเพ็ญบุตรบริจาคเปนมหามกุฏทานอยู่ในกัณฑ์นี้ หนังสือที่แต่ง ๆ ดีมาตั้งแต่ตัวภาษามคร ครั้นมาแปลเปนเทศนาภาษาไทยแต่งเปนร่ายมหาชาติก็น่าฟัง เพราะฉนั้นจึงเปนกัณฑ์ที่กวีชอบเอามาแต่งเปนกาพย์กลอนโคลงฉันท์ ตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาเปนราชธานีมาจนในชั้นกรุงรัตนโกสินทรนี้
หนังสือกุมารคำฉันท์ที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ พระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๑ พระองค์เจ้าหญิงมณฑา กับพระองค์เจ้าหญิงอุบล ช่วยกันทรงแต่งที่ในพระบรมมหาราชวัง แต่จะทรงแต่งในรัชกาลที่ ๑ ฤๅมาแต่งต่อในรัชกาลที่ ๒ ที่ ๓ ข้อนี้หาทราบชัดไม่ พระองค์เจ้าหญิงอุบลประสูตรเมื่อปีกุน พ.ศ. ๒๓๓๔ สิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ ๓ พระองค์เจ้าหญิงมณฑาประสูตรเมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๓๓๓ เสด็จอยู่มาจนรัชกาลที่ ๔ ถึงได้เปนพระอาจารินีทรงสอนอักขรวิธีประทานพระเจ้าลูกเธอในพระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ถ้าว่าตามสันนิษฐานดูทำนองเหมือนจะแต่งในรัชกาลที่ ๒ ด้วยมีเรื่องราวปรากฎว่าในรัชกาลนั้นโปรดฯ ให้แต่งหนังสือมหาชาติคำหลวง ซึ่งฉบับขาดมาแต่ครั้งเสียกรุงศรีอยุธยาให้บริบูรณ์ ครบทั้ง ๑๓ กัณฑ์ จาจเปนเหตุชวนให้พระเจ้าน้องนางเธอทั้ง ๒ พระองค์ซึ่งทรงศึกษาอักขรวิธีได้เชี่ยวชาญ ทรงแต่งฉันท์กุมารในรัชกาลที่ ๒ นั้นก็เปนได้
คำฉันท์กัณฑ์กุมารที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ ใครอ่านก็เห็นจะยอมหมดทุกคนว่าแต่งดีหนักหนา ถึงสำนวนผู้ชายก็ยากที่จะแต่งให้เทียมถึงได้ ควรเปนตัวอย่างให้เห็นความได้ข้อหนึ่ง ว่าการศึกษาของสัตรีในประเทศของเรานี้โดยฉะเพาะที่เปนสมาชิกในราชสกุลได้รุ่งเรืองมาแต่โบราณ.
ด.ร.
กุมารคำฉันท์
โคลง ๔
๏ ถวายกรเกศก้ม
กฤษดาญ
พุทธรัตนโอฬาร
เลิศแก้ว
นำสัตว์ส่งนฤพาน
พูนสู่ สุขแฮ
สูญชาติขาดภพแคล้ว
เคลื่อนพ้นภัยพาล ฯ
๏ อนึ่งประนมนัขน้อม
บังคัล
คุณพระไตรปิฎกธรรม์
เที่ยงแท้
ยิ่งรสอมฤตยสรรค์
สรงโสจ ใจนา
โสตสดับทรับทราบแล้
เลิศล้วนควรแสวง ฯ
๏ นบบาทสาวกเชื้อ
ชินวงศ์
อิกหมู่สมมุติสงฆ์
สืบไว้
เปนบุตรอุดดมพงศ์
พุทธภาค
ง่าวญาตศาสนาได้
ท่วนห้าพันปี ฯ
/*2๏ เสร็จประสานหัดถ์ต่อตั้ง
ดุษฎี
โดยจิตรแลอินทรีย์
ผ่องแผ้ว
เคารพพระคุณตรี
ไตรรัตน์
สามสิ่งยิ่งนพแพร้ว
เพริศข้าควรเมือง ฯ
๏ อัญขยมสมเด็จเบื้อง
บิดร
ทั้งพระชนนีสอน
ค่ำเช้า
ข้าถวายชลีกร
บทเรศ
ขอพระคุณคุ้มเกล้า
ลูกไว้นิจกาล ฯ
๏ ไหว้ครูผู้ช่วยชี้
อักขรา
สอนสั่งศิษย์ศึกษา
รอบรู้
สรรพศาสตรสิ่งวิชา
ไตรเพท
ขอพระเดชท่านกู้
จิตรข้าสถาวร ฯ
๏ ขอแถลงมธุรกล่าวเกลี้ยง
กลอนฉันท์
โดยเรื่องกุมารบรรพ์
บอกถ้อย
ชาดกพระเวสสัน
ดรแจ่ม ใจนา
เพียรแต่งตามรู้น้อย
อ่านแจ้งใจเกษม ฯ
/*3๏ ข้าผู้ประพฤติพร้อง
คำกล
ลิขิตวิจิตรนิพนธ์
พจน์ไว้
สมญาอุบลมณ
ฑามาศ
แต่งกุมารกลอนให้
ต่อต้องมหาพน ฯ
---
๑๔๏ ปางหน่อนรานฤบดิน
ทรปิ่นมไหสูรย์
สืบสร้างแสวงกุศลมูล
เหตุโพธิยาญาณ
๏ อ่อนไทธิดาบรมนาถ
มทราชมหาศาล
อีกโททะทาริกะกุมาร
บุตรเพื่อนบำเพ็ญผล
๏ เนาในศิวาศรมสุเรนทร์
บริเวณวนารญ
อันวิสสุกรรมธรดำกล
สกสร้างประสิทธิถวาย
๏ หว่างเวิ้งชวุ้งศิขรบรร
พตพรรณศิลาลาย
วงกฎพนมพนัศราย
กลแก้วประการกาญจน์
๏ แสนสุขสโมสรภิรมย์
รุจิเรกระโหฐาน
เทียรทิพยไพรชนพิมาน
อมเรศรฤๅปูน
๏ เฉลาฉลักกนกกระนะประดับ
มณีรับประไพฑูริย์
เทืองแสงประภัศรจรูญ
จรัสรัตนรูจี
/*4๏ หมู่รุกขเรียงตรุณสกรรจฺ
ผลพรรณจะพึงมี
อิกสินธุสระโบกขรณี
ชลเอี่ยมสอาดใส
๏ สี่ท้าวสถิตย์ประพฤติพรต
ธรรมเพศชฎิลไพร
ทรงศีลสำรวมสมถใน
กิจกอบสิกขาบรรพ์
๏ สืบสร้างสมาธิจัตุรพรหม
มวิหารทางธรรม์
แผ่ผลผลากุศลปัน
บริษัทสากล
๏ พวกพาลพยัคฆทิฆกำแหง
สถิตย์แหล่งวนารญ
ภูมิพื้นพิศาลในพนสณฑ์
ก็เกษมสวัสดี
๏ ด้วยเดชะเดชพระสมดึงษ
บรมรรรถชินศรี
สรรเพชญพงศ์พุทธมุนี
วรหวังจะตรัสไตร
๏ ทุกเทพยท้าวอมรเนา
นุประเทศพฤกษไพร
ฉ่ำชื่นชะเฉื่อยสุขแลใน
จิตรเกรงพระเดชา
๏ ต่างป้องพิบัติบำบัติภัย
ประจุบันนโรคา
สี่ท้าวสถิตย์สุขสุขา
บริเวณกุฎีดง
๏ ฝ่ายเถ้าทชูชกพเน
จรดลณแดนพง
มองหมายทุมาพนัศตรง
อจุตแจ้งมคามา
/*5๏ เถ้ามั่นกมลตะแกก็มุ่ง
ทิศเฉียงอุดรขวา
ดุ่มด้อมณโดยทุรัถยา
หิมเวศไพรวัน
๏ ไปแล้วจะเหลียวแลบมิยล
ชนพวกพเนสัญ
พื้นเฝ่าแลพาลพยัคฆฉกรร
จรคล่ำบเคลื่อนคลาย
๏ นานาอเนกนิกรสัตว์
คณเพศหลากหลาย
ล้วนเหล่าลเลิงเดชแลกาย
ฤทธิภาพพึงแสยง
๏ พราหมณ์พฤฒิประพรั่นจิตรรวัง
จตุบาทเริงแรง
สาวเสริดรสังจรรแวง
แลละล้าละลังเดิน
๏ ข้ามห้วยละหารวนวนา
ศิขเรศแนวเนิน
บุ่มบ่ามตระบึงจรบเมิน
บทบาทกระเจิงจร
๏ สิ้นทางสถลมรรคสันโดษ
ระยะโยชนดงดอน
เดชรุกขเรือนทุมอมร
อภิบาลบำบัตไภย
๏ รอนรอนระวีวรจะดับ
จรลับณเหลี่ยมไศล
แซ่ศัพทเสียงสกุณไพร
ระเร่งร้องระงมเสียง
๏ หมู่นกก็นำวิหคฝูง
แลประนังมารังเรียง
ริ่วริ่วระเรื่อยสุรสำเนียง
ชนีโหยละห้อยหวน
/*6๏ พวกผีก็ผิวพจประนัง
สุรศัพทครางครวญ
ส่งเสียงประสานหัดถก็สรวล
ระริกร้องวังเวงไพร
๏ แสรกเสียงสท้านวนวิเวก
จิตรหวาดก็หวั่นไหว
สากสากสำเนียงสัตวคระไลย
จรเที่ยวคนองเดิน
๏ เย็นเยือกยะเยียบทุกทิศา
หิมเวศเถื่อนเถิน
ภูตผีโขมดสุรก็เกริ่น
พจนกู่ตโกนขาน
๏ ฟ้าอับชะอำพรชอุ่ม
ชรอื้อณดงดาล
พราหมณ์ทึกสท้านกมลมาลย์
ศิรเสียวแสยงขน
๏ เถ้าไปก็ปลอดสรพไภย
บมิอาจเอื้อมผจญ
เพื่อเพิ่มบำเพ็ญผลกุศล
สธาท้าวก็โดยดาย
๏ ถึงท่าสถานสรติรัง
มุจลินทกระแสสาย
หยุดยืนระยั้งกรชกาย
ก็ตลึงคนึงปอง
๏ เออออณอาตมก็ดล
ดรดวงแลหนห้อง
พลางเหลียวแกเลงเนตรก็มอง
มุขมุ่งผลูลด
๏ แพร่งเพร่งบพรับกรณิกา
ก็รเมียรอาศรมบท
ยอดเยี่ยมพโยมยลจรด
จรัสรุกขภิรมย์ไพร
/*7๏ เหลืองเลื่อมอร่ามวิโรติกาญ
จนสุทธิแสงใส
ลิบลิบละลิ่วแลก็ระไร
รุจิเรขเรืองรอง
๏ เถ้ามีมโนมนัศเปรม
ดิเกษมสมพอง
มั่นหมายประมาณกมลปอง
นิแลโพธิวาสา
๏ ความเลื้อยมล้าสกลเท่า
ก็ทุเลาแลอิ่มอา
รมณ์รวนทุเรจิตรก็ปรา
รภเน่งคเนนาน
๏ เพลาศล่วงปฐมย่ำ
แลยอสนธยากาล
น้องท้าวธจากพนพิศาล
จรสูศิวาศรม
๏ เชยสองเสน่ห์กมลสา
ทรสุขสำราญชม
สี่ขัติยาก็จะภิรมย์
บริภุญชโภชา
๏ แม้กูจะเก่นจรตระบึง
บทรีบจรัลคลา
ถึงท้าวจะทูลบทวรา
บวเรศดังถวิล
๏ วอนขอพระหน่อทุติปิโย
รสราชราชิน
แต่จอมสุธาสรนริน
ทรเจ้าผู้ใจอารย์
๏ แท้ท้าวจะอวยพระปิยบุตร
บวิมุติหวังสาร
แก่สร้อยภิเษกแลอนุมาน
ธิกเกื้อเปนชินศรี
/*8๏ แต่องคมเหษิยสุดา
ฤๅจะยลบยินดี
ด้วยจิตรธเจือปิยทวี
สละได้ก็ขัดสน
๏ สองทรามเสน่ห์บมิจะเปรียบ
ชิพเนตรก็ยิ่งตน
เพื่อนยากพิบากทุกขทน
ทุเรศไร้ประยุรยูร
๏ เนาในพระอาศรมวนา
ดรได้แต่อาดูร
ยลพักตรพระโปดกที่พูน
ทุกขใดก็ดับสมร
๏ ฤๅนางจะปลงกมลใน
อำเภอท้าวจะอวยอร
อ่อนท้าวจะโทมนัศร
นฤเบนทนานา
๏ ทัดทานศรัทธาพระบุตรทาน
ผิวท้าวธภรรดา
ถึงอาจจะอวยอุทิศทา
นจะเศร้าจะเสียผล
๏ ว่าคุณจะคืนกลกระทำ
ทุษแท้จลาจล
อกอาตมาทุพลทน
ทุกขเดินประดาษดาย
๏ บากบุกพนาดรแต่สัญ
จรพางชีวาวาย
หวังลาภหอบสริระกาย
ก็จะเสียประโยชน์มา
๏ อย่าเลยจะยับสกนธเนา
ณประเทศภูผา
ต่อพรุ่งอรุณวรทิวา
กรแจ้งพโยมมาน
/*9๏ แม่นแท้พระนางนุชจะจาก
กุฎิหาผลาหาร
ในห้องมหาหิมวนานต์
กิจนี้สดวกดี
๏ ยังสามศิโวบรมวงศ์
วรราชฤๅษี
ชอบเชิงจะรีบบทวลี
สำนักไท้ธทรงธรรม์
๏ พอทูลแลท้าวก็จะอุทิศ
บุตรทานบทันวัน
ได้แล้วจะเมือนิวาสพลัน
ก็จะสมสมรมาลย์
๏ เถ้าตริดำริห์กิจคดี
กลโดยอำเภอพาน
เหตุเห็นจะเปนผลแลสาร
ก็ปรีดามโนใน
๏ นึกเกรงประดานิกรสัตว์
จะพิบัติเบียนใน
อินทรีย์จะพานพยัคฆไภย
จตุบาทนานา
๏ พราหมณ์ยลชง่อนศิขรเงื้อม
ชรง้ำชแง้มผา
พอเนาสำนักพฤฒิก็คลา
จรสู่ไศลพลัน
๏ เถ้าหน่วงสกนธกรเหนี่ยว
ชรก้อนพนมวัน
เกียกกายก็ปีนสริระบรร
พตดลบอาทร
๏ เหวี่ยงย่ามละว้าทุพลวาง
กลต่างเขนยนอน
เปนสุขสโมสรสมร
บสดุ้งอาดูรไภย
/*10๏ ลมพาพเยียบุบผจรุง
รสฟุ้งกระหลบใน
ทั้งภูมิภาคณไศล
ลอบกลิ่นสุคนธา
๏ เถ้าเดินณโดยทุรัศทาง
จรด่วนชรเหนื่อยมา
เอนกายก็สู่สุขนิทรา
ก็กระหึมกระหืดคราง
๑๑๏ ค่ำวันทชีชู
ชกสู่สำนักทาง
องคอรรคกัลยางค์
มหิษีนเรนทะสูร
๏ เนาในกุฎีดง
ประดิบัติบาทมูล
ปางโทษทุขาดูร
จะนิราศสองศรี
๏ เทพาพิมานมาศ
บริรักษ์พระเทพี
เห็นเหตุบมิดี
ทรเทพยสังหรณ์
๏ นุชสู่นิทรารมณ์
บมิหลับสนิทนอน
หวั่นหวาดอุรารอน
หฤทัยระทึกทน
๏ จนจวบประจุสมัย
กุกุฎในพนาสณฑ์
ขันขานละเวงอน
ทกะก้องวิเวกไพร
๏ สิ้นสีศศิดับ
อุลุลับณเหลี่ยมไศล
ส่างแสงหิรัญไร
รุจิรอบนภาพลัน
/*11๏ พอเคลิ้มมโนนาง
ธก็ทรงนิมิตรฝัน
โดยลักขณาอัน
พิปริตบถาวร
๏ ในข้อนิมิตรมี
บุรุษชาติสาทร
เอกาทุราจร
ดุรกายก็แม้นมาร
๏ โจมโจงเขมงมั่น
วรภูษกาสาน
สองโสตทัดธาร
บุบผพวงผกาแดง
๏ หัดถ์กุมวราวุธ
วรเดชเข้มแขง
ทุ้งดาลประดังแรง
ก็พินาศโดยดาย
๏ แล้วชาติฉกาจแด
บมิยั้งก็รีบผาย
เท่าถึงพระวรกาย
ยุพเรศไสยา
๏ จับจิกกระชากชัก
วรเกศกานดา
สินสองพระพาหา
ก็ทุเรศจากตัว
๏ สองกรกระเดนดิ้น
วรมางสริกรัว
เลือดไหลฉลูมลัว
ดุจทางนทีจร
๏ ส่วนเสาวนีมี
มธุรสพิไรวอน
ขอโทษกรรมกร
ปริเทวร่ำไร
/*12๏ ยิ่งวอนก็ยิ่งโกรธ
บมิได้จะปราไสย
ส่งศัพทเกรียงไกร
บริภาษพาธา
๏ ซ้ำควักวิเชียรเนตร
นุชนาฏณซ้ายขวา
เด็ดดวงพระหัทยา
บริจาคพระองค์พลัน
๏ สองเท้ากระทืบก้อง
สุรเสียงสนั่นครัน
เสร็จชายพิโรธอัน
ดรธานณทันที
๏ บัดตื่นผทมท้าว
บมิสมประดีมี
ทึกทั่ววเรนทรีย์
อุระหวาดฤไทยหาย
๏ ยังทราบสำคัญคง
วรชีววางวาย
ต่อต้องพระกรกาย
หัดถเนตรก็สมบูรณ์
๏ รู้แท้ชรอยฝัน
อัศจรรย์อุราพูน
ทุกขเหตุมานมูล
ทินโทษพันทวี
๏ ใครใดจะดับแหนง
บทฤษฎีมี
แม้นเนาบุรีศรี
แลเสวยสวรรยา
๏ จักชุมชะพ่อพราหมม์
พฤฒิธรรมมาตยา
ส่ำแสนดุรงค์ปรา
รภแผ้วพยากรณ์
/*13๏ ปางนี้อนาถเนา
วนเวศสิงขร
เห็นแต่ธิเบศร
สุรราชรังสรรค์
๏ สรรพศาสตรไตรเพท
แลวิชาอเนกนันต์
ยิ่งพฤฒิพราหมณ์อัน
ชำนิชำนาญโหรา
๏ ควรอาตมาเมือ
อภิวันทยังอา
ศรมทูลนุกิจจา
ทุจริตแถลงถวาย
๏ เชิญท้าวธเพียรพิศ
ศนิมิตรทำนาย
จักสละระคางคาย
ทุกขทับที่ปรารมภ์
๏ เสร็จตรึกตระกองกาย
วรราชสองสม
จุมพิตพระพักตรชม
ยุพเรศประโลมขวัญ
๏ ขวัญสองสมรแม่
นิทรเถิดอย่าจาบัลย์
นิ่งเนาเกษมสันต์
แลอย่าหวาดประหวั่นวร
๏ ขอไทยเทเวศ
วรเดชมหิศร
สิ่งสู่วนาดร
ธสถิตยสถานไศล
๏ เชิญช่วยพิบัติบำ
รุณรักษสองไทย
สิ่งอันตรายใด
ผิจะแผ้วอย่าพานองค์
/*14๏ อนึ่งพาลมฤคราช
ทิฆชาติสำหาวยง
อย่ากลายกุฎีจง
จรหลีกทุรานาน
๏ ข้าขอประนมน้อม
วรเกศกฤษดาญ
ฝากสองยุพาพาล
แลจงนิทรารมณ์
๏ เสร็จสั่งสุรารักษ์
บมิไว้ฤไทยกรม
หักโศกธฝืนสม
ประฤดีเสด็จคลา
๏ หัดถ์หับทวาเรศ
วรบันศิวาอา
ศรมสาวพระบาทา
บทจรวิถีพลัน
๏ ถับถึงสำนักเนา
นฤเบนทรรังสรรค์
นั่งน้อมศิโรคัล
วรลักษเสี่ยมสาร
๏ นบนิ้วชลีกร
วรหัดถ์ประจงงาน
ค่อยเคาะทวารบาน
พอสะเทื้อนกระทั่งกรรณ์
๏ เบื้องบั้นบรมวงศ์
วรองค์พระเวสสัน
ดรยินสำเนียงอัน
อัคเรศร่วมใจ
๏ ทรงเคาะทวารวง
วรเขตธอาไศรย
นึกแหนงฉงนใน
จิตรท้าวก็ทักถาม
/*15๏ ใครใดชะไรหนอ
แลประเวศพนาราม
เคาะสั่นสลักความ
ธุระมีคดีใด
๏ ชายาก็ยอกร
อภิวันทขานไข
ข้าทูลธุลีไท
สุรราชภูบาล
๏ สมเด็จพระดาบศ
ธก็มีชโยงการ
๏ มาไยยุพาพาล
รติราษราตรี
๏ นางท้าวก็ทูลท้าว
นฤเบศรสวามี
ใช่ข้าจะจรลี
กลกวนจะยวนยิน
๏ ข้าบาทนิมิตรมี
ครุโทษมลทิน
สุดทรวงจะหวังถวิล
แลจะดีจะร้ายแคลง
๏ ปางก่อนบเคยฝัน
ดุจนี้ก็นึกแหนง
ครั้นข้าจะคอยแสดง
รวิรุ่งโพยมพราย
๏ เกลือกหลงจะลืมเล่ห์
ขณะลักษณนิมิตรหาย
ห่อนเท่าคดีดาย
ก็จะร่อยนิราศความ
๏ จึงด่วนดำเนินลิี
วรหวังจะทูลถาม
โทษเหนือศิโรตาม
ธจะทรงพระปรานี
/*16๏ อาอ้าพระน้องนาฎ
วรราชเทพี
ซึ่งเจ้านิมิตรมี
จิตรหลากประหลาดฝัน
๏ เชิญนุชเนานั่ง
ณแต่นอกกุฎีพลัน
เล่าเรื่องคดีอัน
อรแหนงมโนไป
๏ น้องท้าวก็ทวนทูล
วรกิจแด่ไท
โดยดังระบิลใน
พระนิมิตรพิสดาร
๏ ปางองค์พระโพธิสัตว์
ธสดับยุพาพาล
ตรองถ้อยถวิลการ
ธก็แจ้งคดีดล
๏ ด้วยเดชวรญาณ
อนุมานทศพล
พลันเพื่อกุศลผล
แต่อดีตสนองมา
๏ บัดท้าวธทราบเสร็จ
กลดังนุกิจจา
วันพรุ่งจะมียา
จกใจฉกาจกรรจ์
๏ มาโดยสถลทาง
นุประเทศมหาวัน
ขอสองกุมารอัน
บุตรเพื่อนพเนดง
๏ ท้าวตริดำริห์การ
บุตรทานแลยิ่งยง
ใหญ่ยากจะปลิดปลง
สละได้แต่โดยดาย
/*17๏ แม้อาตมามี
พจนาทเหมือนหมาย
ตามสัจทำนาย
สุจริตณดังยล
๏ พระน้องมัทรีทราบ
กลการนุสนธิ์ผล
ไหนนางจะด้อมดล
หิมเวศวนานาน
๏ จำเราจะทายโดย
ปรวาทโวหาร
ดับโศกสมรมาลย์
พอประทังทุกขาดูร
๏ ตรึกเสร็จก็พจนา
สิริมารบัณฑูร
ทำนายนิมิตรมูล
แลประเล้าประโลมไป
๏ อ้าอัคเรศร่วม
ทุกขเรียมเสมอใจ
แต่เราสำนักไศล
ทุพลเพศผนวชนาน
๏ ปางโน้นพระนุชเนา
นิเวศน์วังมโหฬาร
เคยโสดเกษมสานต์
หฤทัยธเอี่ยมองค์
๏ ยามตกสิเต็มเข็ญ
วิปลาศเสวยสรง
ไสยาสน์อนาถลง
ธุลีฝุ่นระคายกาย
/*18๏ ซึ่งเจ้านิมิตรเห็น
เหตุธาตุระส่ำระสาย
แม้มาทจะดีดาย
กลกลับวิบัติไป
๏ ท้าวน้องธอย่าถวิล
ณสุบินบเปนใด
ดับโทมนัศใน
จิตรเถิดอย่าอาวรณ์
๏ เร่งเมือศิวาศรม
ยุพเรศสองสมร
ตื่นตนจะหวาดวร
บมิยลจะโศกศัลย์
๏ สมเด็จสุดาสดับ
อนุสนธิทรงธรรม์
ทายลักขณาฝัน
คดีดับเปนใด
๏ ยังแหนงมโนนาง
บมิวางฤไทยใน
บัญชาก็จำใจ
อรจึงชลีลา
๏ ออกจากทวาเรศ
เสด็จยูรยาตรคลา
สู่สองสิเนหา
แลในห้องกุฎีเฉวียง
๏ นั่งแนบตรุณเรศ
วจนาทคดีเผดียง
มีเสาวนีเพียง
อำมฤตย์ประโลมวอน
๏ ตื่นเถิดสุดาดวง
กมเลศมารดร
แสงภาณุมากร
จรครอบนภาดล
/*19๏ นอนสายประภาคพา
สิริศรีจะหมองมล
พ่อเพื่อนทุพลชนม์
แลจงตื่นผธมเทิญ
๏ ตรัสพลางตระกองกาย
วรลักษณ์จรัสเจริญ
อุ้มองค์ประจงเชิญ
ถนอมแนบพระเพลาพลาง
๏ วิดวักกระสินธุสรง
วรพักตรสรรพางค์
กันเกศเสยสาง
กรกรีดจุไรเรียง
๏ มุ่นหมวดจุเมาลี
หัดถค่อยประคองเคียง
ผัดผิวประไพเพียง
ดุจนวลศศิฉาย
๏ แซมพวงผกากาญ
จนประดับชฎาราย
จุมพิตพระพักตรสาย
เสน่หแนบพระทรวงทรง
๏ โศกาสอื้นเอื้อน
มธุรสคำคง
สั่งสองสวาทวงศ์
อัคเรศพิไรความ
๏ อ้าดูรดวงชีพ
วรสองพงางาม
คืนราวณยามสาม
ชนนีนิมิตรไป
๏ ครั้นฟื้นสกนธกาย
ก็ระคายวิจลใจ
แม่รีบนิราศไท
คณกาลราตรี
/*20๏ เฝ้าบาทธิเบศท้าว
บิตุรงคราชี
ทูลข้อคดีมี
ธุระคำบอำอวน
๏ ท้าวโปรดประกาสิต
วรกิจประมูลมวญ
ว่าธาตุแปรปรวน
ผิวเพื่อพิบากมา
๏ ร้ายดีประการใด
บมิพร้องกุมารา
แม่หวั่นอุราปรา
รภด้วยพระหน่อไท
๏ โอ้สายสมรแม่
ชนนีจะจำไกล
เลมผลผลาใน
หิมเวศวนานาน
๏ สองโสตประจงจำ
วรวัจนาการ
อย่าเล่นละเลิงลาน
ยุพเรศรักษกาย
๏ พ่อเชื้อรพีพงศ์
สุรชาติเชษฐชาย
ชาลีสนอมสาย
อุระแม่ขนิษฐนาง
๏ น้องน้อยพระนุชเยา
วยุพาพสรรพางค์
ช่วยแวดระวังพลาง
บริรักษโดยควร
๏ แม่เนื้อสุวรรณวาด
วรนาฏวิเชียรชวน
กัณหาชินานวล
พี่จะว่าก็ฟังความ
/*21๏ อย่าเที่ยวประพาศพ้น
บริเวณวนาราม
เลี้ยงกันนุเคราะห์ตาม
แลประสาทุพลพงศ์
๏ เกรงเพศภัยพาล
จลการณแดนดง
ค่อยเจียมเสงี่ยมองค์
วรราชกระษัตรีย์
๏ ตรัสพลางตระกองกาย
ยุพราชสองศรี
อุ้มแอบวเรนทรีย์
อุระท้าววิตกตัน
๏ โลมลูบพระปฤษฎางค์
วรหัดถ์ถอมขวัญ
ให้สองเสวยถัน
มธุรสโอชา
๏ เสร็จสองเสวยรมย์
กษิร์ในอุราพา
พอจวนจะเพลา
แลประเวศดงดาร
๏ จัดเสียมกระเฌอเช้า
แลขอคอนแสรกคาน
หัดถหับประจันบาน
ทวเรศมั่นหมาย
๏ อุ้มองค์อนงคน้อง
กรจูงพระเชษฐชาย
บ่ายบาทผันผาย
จรโดยวิถีมี
๏ ถึงที่สถิตยท้าว
วรราชฤๅษี
น้อมเศียรชลีตรี
ก็กำสรดกำสรวญทูล
/*22๏ ข้าแต่บพิตรพงศ์
อิศเรศวเรนทรสูร
โปรดเกศนุการกูล
วรโอรสาสอง
๏ ผู้เพื่อนพิบัติยาก
จรจากมุเฑียรทอง
เนาดงรหงห้อง
ก็ทุเรศพงศ์พันธุ์
๏ เห็นแต่เสด็จท้าว
บิตุเรศรังสรรค์
ข้าบาทจะคมคัล
จรหาผลาหาร
๏ สองศรีจะอยู่รอง
วรบาทภูบาล
ยังเยาวแก่การ
จะเกษมประสาใจ
๏ เที่ยวท่องคนองเล่น
บมิรู้ระวังไภย
แลลับพระเนตรไท
ผิวเหตุจะหากมี
๏ เกรงสัตว์ทิชาชาติ
มฤคราชเสือสีห
โปรดข้ามัทรีมี
พจนาทห้ามปราม
๏ อย่าให้ทุราแรม
วรเขตรอาราม
ทรงช่วยพยายาม
วรบุตรเพื่อนเข็ญ
๏ เหมือนท้าวธการุญ
กะมัทรีที่ลำเค็ญ
ว่าเพื่อนพิบากเปน
วรทาสทาสี
/*23๏ นางท้าวธทูลท้าว
มกุฎเกศประชาชี
พลางทอดทฤษฎี
วรพักตรสองสงวน
๏ ทอดถอนฤไทยธม
มนหนักอุรารวน
กอดสองกำสรดสรวญ
ก็พิไรยรำพรรณ
๏ อ้าพ่อณผู้เพื่อน
ทุกขเนาพนาสัณฑ์
อยู่หลังระวังกัน
เสน่หน้องนะชาลี
๏ พี่น้องธสองคน
บมิยลแลใครมี
ผิดชอบอย่าตอบตี
แลอภัยธิการกรณ์
๏ อย่าหลงละลืมคำ
ชนนีกำสรวญสอน
ไฝ่ฝากพระองค์อร
บิตุเรศราชา
๏ เสร็จสั่งพระลูกเธอ
วรราชกัลยา
ก้มเกล้าชลีลา
บทเรศทรงธรรม์
๏ แขงขืนฤไทยท้าว
แลรงับกรรแสงศัลย์
ออกจากกุฎีพลัน
ก็เสด็จดำเนินจร
๏ ทรงเสียมกระเช้าเฌอ
แสรกสอดแลคานคอน
บ่ายเบื้องวลัญชร
ธรทดรทวยองค์
/*24๏ เดินพลางชำเลืองเหลียว
มุขพิศวงวง
ดูสองยุพินพงศ์
นุชฤๅรำจวนใจ
๏ คิดฝันประหวั่นหวาด
บมิใคร่คระไลไกล
หยุดยืนสุชลไหล
ก็สอื้นสอัดทรวง
๏ จำเปนประจากไกล
จิตรลานระลุงห่วง
ดับดาลฤดีดวง
ธก็ก้าวพระบาทคลา
๏ เทพีผู้เดียวเดิน
จรพลางกำสรดมา
โดยมารคมรันคา
ประจวบจนพนาวัน
๏ สอดส่องแสวงหา
ผลพฤกษหวานมัน
หลากหลากแลหลายพรรณ
รสกลิ่นแลตามมี
๑๖๏ กษณนั้นชูชกทชี
พลิกฟื้นอินทรีย์
ก็ตื่นตระบัดดัดหลัง

๏ เหยียดยืดแข้งข้อเข่าดัง
ค้อมเดินเซซัง
ชโงกชเงื้อมงำผา

๏ เงยแหงนดูดวงสุริยา
เรื่อเรืองเวหา
อร่ามจรัสรอบไพร

/*25๏ เถ้าเน่งนึกคเนในใจ
ป่างนี้นุชไท
มัทรีเสด็จหิมวันต์

๏ ควรกูจะสู่ทรงธรรม์
ชอบเชิงเปนวัน
อุโบสถาทำทาน

๏ พราหมณ์มีโสมนัศใสสานต์
หยิบย่ามว้าวาน
ที่ต่างเขนยหนุนนอน

๏ สพักสพายแล่งเลียบสิงขร
เหนี่ยวหน่วงกายกร
ก็ปีนศิลาลากโครง

๏ ไต่ตามกิ่งพฤกษพรายโพรง
ยืดเหยียบวัลย์โยง
ก็ดลสุธาทางทวน

๏ หยุดยืนหอบหิวใจรวน
เปนครู่แคร่งครวญ
กระหิวกระโหยเหือดหาย

๏ ค่อยเดินตรงดงรุกขราย
จิตรจงมุ่งหมาย
สำเนียกหลังคาอาศรม

๏ ดั้นดัดท่องท้องไพรพนม
สมเด็จบรม
มบาทธิเบศรสถิตยสถาน

/*26๏ พราหมณ์พฤฒิเพศพร้องพงศ์พาล
จรล้ำลนลาน
แลโดยวิถีดงดอน

๑๙๏ เบื้องบั้นองคพระบาทธิราชมหิศร

นามเพศยันดร
บพิตร
๏ เพลาท้าวธเสด็จสำเร็จวรนุกิจ

นั่งหน้าพิมุขทิศ
เฉวียง
๏ โฉมเฉกองคปฏิมาวราวิมลเพียง

รูปมาศแลหล่อเลียง
ประจง
๏ สุกสิ้นศรีปถมัยวิไลยบวรองค์

เวสสันดราวงศ์
กระษัตริย์
๏ ส่วนสองศรีวรเยาวก็เฝ้าณบทรัช

หวังรับรหัสตรัส
บิดา
๏ ท้าวทอดทฤษฎีวิถีหิมวนา

คอยอัชฌติกา
จะดล
๏ ยลพราหมณพฤฒิประเวศทุเรศพนสถล

ทางทิศไพรสณฑ์
ประจักษ์
/*27๏ ยินดีด้วยแลจะสมอารมณบพิตรนัก

เบิกบานวิมลพักตร์
ประไพ
๏ หวังแก่สร้อยสรเพชญเผด็จมัจฉรียใน

ยกบุตรทานไมย
ศรัทธา
๏ เปรียบปานชาติชนชายกระหายรสสุรา

เห็นพานิชามา
บนาน
๏ ด้วยตนหิวครโหยแลโดยสัตมมาน

แสนโสมนัศสานต์
สหัส
๏ เอื้อนโอษฐอ้าดุรพ่อพระหน่อตรุณรัตน

เจ้าจงแลทอดทัศ
ศนา
๏ โดยด้านอุดรไพรแลใครจรทุรา

เหมือนพราหมณพฤฒา
ธิพงศ์
๏ เฉกเรายังสุขเสบยเสวยสมบัติทรง

ทำทานก็เอกองค์
อุกฤษฐ์
๏ หมู่พราหมณพฤฒิประชาก็มาจรเปนนิจ

ทั่วอัษฎางคทิศ
ก็มา
/*28๏ ความพ่อมีมนเปรมเกษมกมลสา

หัศปานบุรษคลา
ทุเรศ
๏ มีผู้นำชลสินธุ์ระรินสริรเพศ

เย็นทั่วสกลเกศ
สำราญ
๑๖๏ ชาลีลูกเธอทูลสาร
สรวมชีพโองการ
ก็ควรคดีโดยแสดง

๏ แต่พราหมณ์จรดลดูแคลง
เอาเพศปลอมแปลง
เปนตาปศาพาเหียร

๏ ข้าเบื้องบทเรศระเมียน
แท้เถ้าจักเบียน
ธิบายบังคมขอทาน

๏ เทียบทูลด้วยปรีชาชาญ
บัดก้มเกศกราน
ชลีประลาตแล่นพลัน

๏ ถับถึงเถ้าเทาที่อัน
หนแห่งหิมวันต์
ก็กล่าวประสาทปราไสย

๏ ข้าแต่ปิตุลาคลาไคล
ไต่เต้าเต็มไกล
มล้ามเลื้อยเหนื่อยกาย

/*29๏ บริขารธารกรใดดาย
ไหนหนักสพักพาย
ก็ส่งแต่มือมาหลาน

๏ ตาได้เดินโดยสำราญ
ให้หายเหนื่อยนาน
แลพอทุเลาเบาแรง

๏ ปางเถ้ายินถ้อยที่แถลง
โวหารกำแหง
ก็คิดเฉลียวเฉียวฉุน

๏ ชรอยชายชาลีลูกขุน
แต่ยังดรุณ
จะพร้องสามารถอาจอง

๏ มยุเรศฤๅจะสูญเสียพงศ์
ย่อมมีแวววง
ที่หางบห่อนหายลาย

๏ หนึ่งหนามแหลมใครเกลาปลาย
เอออันเชื้อสาย
กระษัตริย์ประเสริฐมหาศาล

๏ มักมีทิษฐิมากมาน
ดื้อดึงสันดาน
บถ่อมบถอยถือกาย

๏ แม่นกูขอได้ดังหมาย
เปนทาสเห็นชาย
จะพานเกะโกงโฉงเฉง

/*30๏ ปากกล้าหน้าสดเสียงเครง
บมิใคร่กลัวเกรง
แลใช้จะเกียจการงาน

๏ จำกูสำทับพจมาน
แต่แรกพบพาน
จักดูเชิงชั้นฉันใด

๏ ตรึกพลางชีชาติเข็ญใจ
พูดพ้องแอมไอ
ตระคอกตระคั้นคำราม

๏ เกนเกนสีหนาทคุกคาม
ดึงดีดมือพราหมณ์
ตระหวาดประเปรี้ยงเสียงแขง

๏ บุตรใครใจอาจอวดแรง
มาแซกเสียดแซง
แข่งตูผู้เถ้ากีดทาง

๏ เร่งหลีกอย่ายืนอยู่ขวาง
บมิจรจักวาง
ด้วยไม้จะลงหลังแดง

๏ ว้ายว่ายังต่อตาแขง
รันลงโดยแรง
ให้สาฤไทยเถิดฤๅ

๏ เถ้าตั้งท่าทำฮึดฮือ
ยกไม้เงื้อมือ
ผรุสวาทวาจา

/*31๏ ลูกท้าวธก็หลีกลีลา
นึกในวิญญา
แลพราหมณโสดสามาญ

๏ เราพร้องสุจริตใสสานต์
เหตุใดเดือดดาล
ฉนี้ประหลาดหลากฉงน

๏ พิศเพร่งเลงลักษณก็ยล
พราหมณ์พฤฒิพิกล
บุรุษทัศอัษฎางค์

๏ แต่เกศถ่อยเท่าบาทางค์
วาจาสารพางค์
ก็สมตระกูลกายมัน

๏ ส่วนชูชกใจกาจฉกรรจ์
ไต่ตามอารัญ
ก็ลุวนาอาศรม

๏ เถ้ายอบกายกรประนม
นัขน้อมกายบังคม
แทบบาทธิเบศรสุริวงค์

๏ เสร็จถวายอภิวาทบาทบงสุ
แล้วพราหมณ์เพศพงศ์
แลเคยภิกขาขอทาน

๏ กราบทูลเกี้ยวกล่าวพจมาน
สุนทรอ่อนหวาน
ประพฤติเพื่อปราไสย

/*32๑๔๏ ข้าแต่มหาบุรุษราช
วรบาทธิเบศรไท
แต่ท้าวธทิ้งสิริมไห
สุรราชสนมนาง
๏ มาเนาวนาดรก็ทรง
บรรพชาวราราง
สบสร้างแสวงกุศลทาง
พุทธภาคประเพณี
๏ ยังโสดเกษมสมรดวง
กมเลศปรีดี
ฤๅทุกขทุมอรทวี
ก็เทวษบวางวาย
๏ อนึ่งโรคเรื้อสุขุมรึง
วรราชกรัชกาย
ฤๅเบาสบายจิตรก็คลาย
ผิวแผ้วบพานองค์
๏ อนึ่งพาลแลพวกมฤคร้าย
จรกลายกุฎีดง
ฤๅหลีกประลาตศิขรวง
บริเวณสบายบาน
๏ อนึ่งทรงเสด็จจรแสวง
ผลพฤกษมากมาน
ฤๅได้ก็ด้วยกิจกันดาร
บมิพอจะเพียงฉัน
๏ อนึ่งร่านแลริ้นสกลไร
คณะเหลือบแลเถาวัลย์
หมู่เข็บจะขาบอสรพรรค
พิษมากก็ยังมี
๏ ฤๅเหล่าประดานิกรสัตว
จรแล่นประลาตหนี
ด้วยเดชะเดชพระบารมี
บทเรศฤๅสาย
/*33๏ ซึ่งอัญขยมยุบลทูล
อนุสนธิบรรยาย
ขอท้าวแถลงกิจภิปราย
สิริศรีสวัสดี
๏ ปางไทธิเบศรนรินทร์
วรราชฤๅษี
ฟังสารประโสรสก็มี
พจนาทสนองความ
๏ อ้าดูรพราหมณพฤฒา
ธอุส่าหพยายาม
มาดลก็มีกมลถาม
ธุระข้อยก็ขอบคุณ
๏ แตอาตมานิทรเนา
นุประเทศสิขรขุน
สร้างพรตพิธียกรกุณฑ์
ประฏิบัติวิชาชาญ
๏ ถือทางเจริญจิตรก็เรียน
จตุพรหมวิหาหาร
ค่อยมีมโนมนัสมาน
มนมากบำเพ็ญเพียร
๏ ภัยโรคแลโศกทุกขทุกขา
นิก็พานจะพาเหียร
สิ่งสรรพสัตวก็บมิเบียน
คณะตนก็ต่างเนา
๏ อันมูลหมู่ทุมก็หา
ผลได้สดวกเดา
น้องท้าวมัทรีอรก็เทา
จรสอดแสวงมา
๏ ซึ่งชีธเชื้อประยุรพงศ์
สุวภาพลีลา
กันดารแลด้วยหทยปรา
รภเรื่องคดีใด
/*34๏ ฤๅโสดประสงคนุสนธิสิ่ง
ธุระเราไฉนไย
อย่ากริ่งจะเกรงฤทยไข
กิจทรมานมา
๏ กษณพราหมณสดับมธุรท้าว
กรเกศก็กฤษดา
ส้องสรรเสิญสิริรสา
ธุกการณทันใด
๏ เบื้องเถ้าจะทูลยุบลขอ
ยุพเรศสองไท
ชีเชิงฉลาดแลอุประไมย
ก็ธิบายวิถารการ
๏ อ้าท้าวธทรงศิลศรัทธา
บริสุทธิใสสานต์
องอาจอำนวยอุทิศทาน
บมิท้อจะถอยเพียร
๏ หมื่นแสนกระยาจกจะมา
ทศทิศประเมินเมียน
พึ่งโพธิญาณกลเกษียร
สมุทซึ้งชเลวน
๏ เฉกน้ำณปัญจกมหา
นทิแถวอุทกทน
เลี้ยงโลกยทั่วทิศตำบล
ก็บแห้งบเหือดหาย
๏ โดยโลกอุเทศสมมตินาม
ยมสาคเรศราย
หนึ่งนามมหามหิทธิหมาย
สรภูกระแสสินธุ์
๏ อนึ่งนั้นแลนามอจิรวดี
ชลรี่สุหร่ายริน
อนึ่งนามมหรรณพกระสิน
ธุคงคาชลาไหล
/*35๏ ห้าแห่งระหัดอุทกทั่ว
แลบ่อบึงตำบลใด
นาหนองและคลองสมุทใน
คิริห้วยลหารดง
๏ ฝูงชนประชาสำนักนิใน
มงคลจักรวาฬวง
เลี้ยงชีพสืบสกลคง
ชคสัตวก็อยู่เย็น
๏ เหมือนหนึ่งมโนนฤบดี
กรุณราษฎร์ลำเค็ญเข็ญ
ทั่วหน้าคณานิกรเปน
ทุคตาก็ปรานี
๏ ตัดบ่วงบำบัติก็บริจาค
สิริสินทรศฤงคี
แสนสรรพหิรัญรัตนแลมี
สรรพสิ่งก็เลิศปาง
๏ ยวดยานแลสารสิริเสวต
วรราชรัถถางค์
ม้ามิ่งมหิงษรแลนาง
อรอรรคกัญญา
๏ จ่ายแจกจำแนกวณนิพก
ธจะปราถนามา
โดยจิตรแลเจตนจะปรา
รภรับประทานทาน
๏ ข้าเถ้าธรู้ทุพลภาพ
นิก็เหลือประดาษดาล
ไร้จนกระยารสจะพาน
บริโภคบพอครอง
๏ จึงเพียรพเนจรดำเนิน
อุส่าหเดินแลดั้นดอง
มาเพื่อจะพึ่งธุลีลออง
วรบาทบดีสูรย
/*36๏ ทูลขอพระหน่อสุริยวงศ์
ยุพยอดประยุรยูร
ทั้งสองแลสายสมรทูล
ณย่านเกล้าธเมตตา
๏ ไป่หวังจะไว้พระอรเปน
วจกรแลไวยา
ยังเคหวาสคฤหา
คฤหาสสถานตน
๏ จงจอมเฉลิมบวรเกศ
อนุญาตกระยาจน
ยกยอดปิโยรสกุศล
บริสุทธิทานัง
๏ เอื้อเอาภิเษกพระสรเพ็ชญ์
ก็จะเสร็จจะสมหวัง
นึกใดจะได้ประดุจดัง
มโนรถปราถนา
๏ ท้าวปองจะโปรดชคติสัตว์
จะสำเร็จเพราะทานา
ทุกเทพจะซ้องกมลสา
ทรสุขสวัสดี
๏ ขอเบื้องพระบาทบพิตรเพิ่ม
บรมรรถบารมี
เนื่องหน้าจะนำนิกรลี
จรสู่เสวยรมย์
๏ ยังวังมหาวิเชียรเวียง
ศิวโมกข์เกษมสม
หมื่นโลกจะน้อมนขประนม
จิตรโมทนานาน
๏ เบื้องบั้นบดีสรสดับ
วจนาทอาจารย์
เถ้าทูลภิปรายกิจประมาณ
ชลเทียบฤไทยถวาย
/*37๏ สวมสองพระทรามเสน่หทรง
ศุภลักษณเพริศพราย
อันเกิดประจากอุทรสาย
อุรท้าวเฉลิมวงศ์
๏ เปนทาสกรรมกรพราห-
มณชาติทิชาพงศ
ห่อนท้อฤไทยบพิตรทรง
บิตุสุขใสสานต์
๏ ด้วยจงจะเจตนกระทำ
มหามิ่งมกุฎทาน
จาคลูกจะแลกพระโพธิญาณ
อนาคตเนืองใน
๏ แสนโสมนัศหทยนัก
วรพักตรสดใส
เอื้อนโอษฐก็ออกมธุรไพ
เราะหราชบัญชา
๏ อ้าพราหมณแลสองตรุณเรศ
ก็เสมอสมรอา
รมณ์ร่วมพิบากทุกขอนา
ทรเนากันดารดง
๏ ท่านขอแลเราก็อนุญาต
แลประสาทดนัยจง
เปนสิทธิแก่พราหมณประสงค์
ก็อุทิศโดยใจ
๏ แต่เถ้าธพักสกลท่า
วรนาฎพธูไท
กลับมาจะมีกมลใด
อนุโมทนาทาน
๏ อย่าให้ธเสียกรุณแรง
บริรักษผดุงดาน
อุ้มท้องประคองอุทรธาร
ทุกขเพทนามา
/*38๏ หนึ่งนางจะนำผลแลมูล
รุกขชาตินานา
สู่ชีธฉันผลผลา
ก็จะมีกำลังเดิน
๏ จงแรมนิทราทรแลใน
สุรศรมจรัสเจริญ
พรุ่งเช้าธจึงจรดำเนิน
แลประเวศทุราราม
๏ อาอ้าพระทูลสิริรเพศ
พจภาคก็ผิดความ
ข้าเถ้าถวิลยุบลตาม
วรจิตรกระษัตรีย์
๏ ไหนเลยจะอาจแลบริจาค
บุตรทานก็ใช่ที
ด้วยความเสน่ห์นิวรมี
ณกมลมากมาน
๏ ข้าขอชลีจรแต่ใน
ขณนี้บหน่วงนาน
อย่าทันพระยอดเยาวยุพาน
นุชท้าวเสด็จดล
๏ อ้าพราหมณมัทรีธบมิเปน
ดุจกล่าวอย่าฉงน
แต่ท่านจะเมือแลบมิยล
ที่จะอยู่ก็ตามพราหมณ์
๏ จงพายุพาประยุรเรา
จรข้ามนิคมคาม
ไปสู่สถานนครนาม
นคเรศสีพี
๏ เฝ้าสองกระษััตริย์อิศรองค์
ชนกาธไอยกี
แม้ไท้ธทอดทฤษฎี
วรพักตรดิลกหลาน
/*39๏ แท้ท้าวจะไถ่สกลสอง
ศุภลักษณลำเภาพาล
ด้วยทรัพย์แลยศบริวาร
ก็อเนกเนืองนอง
๏ ไปเถิดธชีแลก็จะสม
ทลิลาภสมปอง
ยิ่งกว่าธได้ตรุณสอง
แลกุมารณพันทวี
๏ อ้าท้าวภิปรายกิจแต่โดย
ขณะได้ก็ดูดี
ข้าบาทธยังวิตกมี
จิตรหวาดประหวั่นหวาม
๏ เกลือกจรบสมดุจคเน
ผิวท้าวธวู่วาม
กริ้วโกรธจะกุมธิกรณ์ถาม
ก็จะสอบจะสวนเสียง
๏ โดยอัยการกิจกำหนด
กระทู้บทสำหรับเรียง
ถึงเถ้าจะทูลวจเผดียง
ก็บยลจะยินคำ
๏ ท้าวเคืองจะคุมสหัสลง
อนุโทษระยำทำ
คือใครจะมานอุประถัมภ์
แลกรุณทชีมี
๏ หวังโลภก็ลาภจะดรธา
นจสูญจะเสียที
ทั้งตนก็ต้องทุกขทวี
บมิปองจะเปนสาร
๏ ชอบผิดก็พาจรนคร
แลกระลึงคโอฬาร
ให้นางแลร่วมคฤหสถาน
ผิวไว้เปนทาสา
/*40๏ ขอท้าวดำรัสวจนเรียก
วรบุตรสองรา
ชาลีแลนาฎนุชกัณหา
แลประทานทชีพลัน ฯ
๑๑๏ ดัพนั้นกุมาเรศ
วรราชรังสรรค์
ทรงเสาวนาอัน
มธุระเถ้าชราทูล
๏ ออกท้าวธอวยองค์
บมิเอื้อจะอาสูร
พฤฒาจะพายูร
รยาตรในประเดี๋ยวดล
๏ สองหวาดประหวัดหวับ
อุระเพียงพิราชนม์
ดังบุตรมฤคยล
สีหราชผันผาย
๏ กลัวภัยแห่งพราหมณ
วรเชษฐชาญชาย
กรคอยสกิดกาย
อรภัคนีนาง
๏ พากันประลาตแล่น
จรแดนสถลทาง
เลี้ยวลีกพระปฤษฎางค์
สุรศรมก็สู่ดง
๏ ซ่อนซุ่มสกนธ์ใน
รุกขเรี้ยวสุพุ่มพง
เกรงเกลือกบมิดองค์
ก็กระซาบกระซิบกัน
๏ เราเนาพนาสณฑ์
บมิพ้นแลภัยยัน
แล้วลอดลดาวัลย์
ธก็ด่วนเสด็จมา
/*41๏ ชาลีก็กุมกร
นุชนาฎลีลา
เหลียวซ้ายชำเลืองขวา
หฤทัยรลุงลาน
๏ ผิวผาดก็เผือดผิด
วรพักตรยุพาพาล
กายสั่นระดกดาล
ยุพเรศรีบจร
๏ สองเดินก็ดลโบก
ขรณีชโลธร
เสียรอยวลัญชร
พระขนองขนานลง
๏ ยังสระก็พลางกล่าว
มธุรสคำคง
แม้ภัยจะถึงองค์
ทุกขใครก็ใครมี
๏ อย่าแจ้งแสดงโดย
กลซุ่มวเรนทรีย์
เสร็จสั่งก็ต่างลี
จรเร้นนิราราย
๏ ใบบุษบงบัง
วรเกศสกนธกาย
จุ่มจมนทีหมาย
ดุจห่อนบเห็นองค์ ฯ
๒๘๏ ส่วนชีชูชก

บยลทารก
ทั้งสองสุริวงศ์
ทั่วที่บริเวณ
อาวาสแดนดง
แค้นคิดจิตรจง
ว่าท้าวแนะหนี
/*42๏ เถ้าแท้อาธรรม์

กล่าวคำฉกรรจ์
ปรวาทวาที
ดูราพระเวส
สันดรฤๅษี
จักบ่มบารมี
มุ่งภูมิโพธิญาณ
๏ ฦๅข่าวขจร

ท้าวทุกนคร
บมิเปรียบปาน
ฤดีดีตรง
องอาจอวยทาน
ตูจึงทรมาน
อินทรีย์เดินดาย
๏ ข้ามห้วยเหวเขา

เถินเถื่อนทางเทา
ลำบากจิตรกาย
เสียแรงถ่อร่าง
มาเจียนจักวาย
ชีพเพราะมุ่งหมาย
ขอสองทรามไวย
๏ แรกเราออกปาก

คำเดียวบยาก
เอออวยดไน
เห็นสมคำข่าว
ฦๅเล่าเกรียงไกร
ว่าท้าวเลื่อมใส
ศรัทธาทำทาน
๏ บัดเดียวกลับกล่าว

ห้ามให้ท่าท้าว
พธุเยาวมาลย์
เรายินบยล
จักปองเปนสาร
เห็นส่วนเสียการ
พราหมณจึงลาลี
๏ รื้อแนะให้นำ

ลูกลุยังสำ
นคเรศกรุงศรี
พิไชยเขต
อุดรธานี
เฝ้าบาทบดี
อัยกากุมาร
/*43๏ ครั้นรู้เท่าทูล

ทัดถ้อยห่อนยูร
ยาตรโดยโองการ
ท้าวจนหไทย
ให้พักตรลนลาน
แนะนัดยุพาน
สองเร้นรูปา
๏ ส่วนองคนฤเบศร์

ทำไป่ทราบเหตุ
เรื่องราวกิจจา
นิ่งนั่งหน้าเฉย
สำราญวิญญา
ไหนพราหมณพฤฒา
รู้ทันภูธร
๏ ฝูงชนใดใด

ทั่วทุกภพไตร
พื้นแผ่นดินดอน
ใครจักเจรจา
เท็จกระลำพร
คดไว้ในสมร
นอกทำเมตตา
๏ ดุจดังจอมจุล

จักรพรรดิพงศ์บุญ
ผู้ทรงสมญา
เวสสันดรดวง
ดิลกจุฑา
ธรทรงบรรพชา
ตูห่อนเห็นมี
๏ สมเด็จโพธิสัตว

ฟังพราหมณพ้อตัด
ประมาทวาที
ท้าวหวาดหวั่นองค์
สดุ้งฤดี
ตรองกิจสองศรี
นึกในอนุมาน
/*44๏ รอยสองสุดสวาท

ยินคำสามารถ
แห่งพฤฒาจารย์
ระรัวกลัวไภย
ไปจากสถาน
ซ่อนกายกุมาร
ในที่ใดใด
๏ ท้าวมีพจนาท

พราหมณอย่าอาฆาฏ
นึกน้อยฤไทย
เราจักลีลา
หาสองสายใจ
ตรัสแล้วครรไล
เทาทางพนสณฑ์
๏ พระเสด็จประเวศ

ตามรอยบทเรศ
ทั้งสองนฤมล
ถั่นเที่ยวเลี้ยวลัด
ตระบัดบัดดล
ตลากะชล
โบกขรณีเนา
๏ สิ้นรอยบทมาลย์

ทรงทราบพระญาณ
ว่าเอกองค์เอา
รสเร้นสระศรี
ทั้งสองยุพเยาว์
บัดท้าวทรงเสา
วนีเรียกลูกยา ฯ
๑๔๏ อ้าพ่อชนินทรนุวงศ์
วรบุตรกุมารา
เธอเจ้าก็เกิดตระกูลมหา
ณเสวตฉัตรไชย
๏ เมืองมั่งมกุฎมหันตกรุง
สุรศักดิอำไพ
กอบเกียรติยศสิริมไห
อติเรกมโหฬาร์
/*45๏ ไยพ่อบอาจสกลมี
มนจิตรเจษฎา
ท้อแท้แลหนีพระชนกา
บมิควรจะคิดปลง
๏ ให้พราหมณ์ภิกขาจรประกาศ
คณะชาติทุพลพงศ์
มันหมิ่นประมาทพระบิตุรงศ์
บริภาษนานาน
๏ ดูดีฤษีตรุณเรศ
ฤนะพ่อแลก่อนกาล
เราโสดกระษัตริย์สมมติสาร
อภิเษกเสวยวัง
๏ ใครใดบอาจครหา
บมิเคยจะใฝ่ฟัง
คำพาลประเจียรอุระจะพัง
กิจเหน็บก็เจ็บใจ
๏ เพียรพิศสิขานลวิโรจ
กระอุอกระบมใน
ป่วยปิ้มจะเมือจรคระไล
มรณาศชีวา
๏ พ่อดวงมโนบวรบุตร
วรราชลีลา
มาเปนชลังคทิพสุธา
อมฤตยรดกาย
๏ ดับแดกำเดาอาดูรเพศ
แลเทวษจะคลาคลาย
เจ้าจงประจากกระสินธุสาย
ชลชาติสระศรี
๏ ช่วยพ่อบำเพ็ญกุศลเพิ่ม
บรมรรถโมลี
อย่าให้นิราศกิจวิถี
สิริพุทธภูมิพงศ์
/*46๏ อ้าพ่อก็เพื่อนทุกขอนาถ
วรราชร่วมวงศ์
ร่วมชีพร่วมหทยปลง
ธก็ร่วมศรัทธาทาน
๏ จงมีมโนวรอนิจ
มิตรภาพสงสาร
แก่สัตวแลสังสทนการ
ก็อเนกหนักตน
๏ เวียนว่ายเสวยทุกขทุกขา
อวิชาผดุงผล
ป้องปิดกำบังก็บมิยล
มคโมกขนครวร
๏ ไหนเลยจะล่วงบวรโลก
ชลโอฆสาคร
ดับชาติชราพยาธิมร
รณทุกขก็เต็มเข็ญ
๏ ใครโสดจะส่องนิกรพ้น
คติภพก็ยากเย็น
ขนข้ามมหรรณพเห็น
ทุกขสัจอนัตตา
๏ เพื่อโลภละล้าวกมลรึง
บมิจืดจะปราถนา
ปานคลื่นสมุทชลชลา
ก็อุโฆษหวั่นไหว
๏ ตัวโมหมืดสมรมาร
กลวายุเกรียงไกร
ยิ่งลมประหารภพประไลย
ผิวผัดอยู่อัตรา
๏ โลกีสำเภานิกรหมู่
ชนพานิชาคลา
แม้มาดจะหมั้นดุจมหา
คิริรัตนใหญ่หลวง
/*47๏ หุ้มเหล็กจะหล่อสุขุมแขง
แลทองแดงลลุงลวง
ดาษชิดกระชับทุกขกระทรวง
จะสนิทสะใดใด
๏ ไป่อาจจะต้านมหรณพ
แลจะหลบจะหลีกไภย
พ้นพาลพเนจรแลใน
พระสมุทวารี
๏ แต่ลูกระลอกโลภประสบ
จะกระทบกระทั่งที
เดียวต้องจะแตกวิจุณลี
ก็จะยับระยำเยิน
๏ น่าที่จะพานิกรสัตว
แลวิบัติรหกรเหิน
พ่อคิดคนึงจิตรประเมิน
บมิเที่ยงจะทนทาน
๏ เภตราสุวรรณบวรธรร
มประเสริฐประสิทธิสาร
ล้ำเลิศจะแล่นชลสนาน
แลจะล่วงจะลุดล
๏ ถึงท่าเกษมสุขสวัสดิ
นคเรศโสภณ
คลื่นหมื่นมหันตอกุศล
บมิอาจจะยายี
๏ ครั้งนี้ณพ่อก็บมิยล
วรพักตรใครมี
เหมือนเจ้าจะเปนมรรควิถี
วรโพธิยาญาณ
๏ พ่อผู้เจริญผลผดุง
พุทธบุตรเนานาน
คูสร้างแสวงแลภินิหาร
บิตุเรศราชิน
/*48๏ เชิญพ่อครไลจรประลาต
แลอย่าหวาดมโนถวิล
มาเปนสำเภานพมณิน
เพ็ชรรัตนแกมกาญฉน์
๏ แล้วพ่อจะสรรค์กิจประกอบ
สัมภาระแลแก่นสาร
เอาสี่วิเศษสัมมปธาน
กลดูกประดับกง
๏ แผ่นพืดจะแผ่พระหิริโอ
ตปธรรมบรรจง
ดามดาษกระดานดุจประสง
คประกับประกันเพรียง
๏ เสาสามจะสรรคพระบารมี
สมดึงษรายเรียง
สายโยงรยางวรเฉวียง
บรมรรถสัจจา
๏ หางเสื้อสมาธิวรคุณ
อดิเรกมเหาฬาร์
แท้ธรรมพหูสุตกถา
แลสมอเสมอใจ
๏ เภตราประดับสติปฐาน
กนกาญจนอำไพ
แกมแก้วผลึกวรวิไล
ยวิเศษเงางาม
๏ อาสน์เอี่ยมสุวรรณบุษบก
พระปิฎกธทั้งสาม
ทรงเทริดสอาดแลก็ววาม
รุจิเรกเพริศเพรา
๏ โพชฌงควิเชียรศุภประเสริฐ
แลประทุกจะอับเฉา
ถ่องท้องมณีนพสำเภา
ก็จะแน่วจะแน่นอน
/*49๏ เอาทานประทับแลศิลมัย
บริสุทธิสังวร
เปนทรัพย์เสบียงชนจะจร
แลทุเรศแรมทาง
๏ สายดิ่งจะหยั่งกมลองค์
อนุมานธกว้างขวาง
เมตตาจะตั้งกรุณกาง
กลใบสบัดลม
๏ เครื่องสูงเสวตมยุรฉัตร
แลธวัชกระชิงชม
เอาเจตสิกผลอุดม
แลประดับประดาดาย
๏ เข็มกล้องจะส่องชลวีถี
ทฤษฎีณโดยหมาย
คือมรรคสัจบรรยาย
ดุจดวงรวีวรรณ
๏ เสร็จการจะกุมพระกรทรง
วรสิทธิแสงขรรค์
กล่าวคือพระญาณทศอนันต์
ก็จะคมคือกรดไกร
๏ อาจหักหทัยจะประหาร
กิเลศมารแลหมู่ไภย
พ่ายแพ้พินาศจรประไลย
ก็นิโรธทันที
๏ จักขนคณานิกรลง
นพมาศนาวี
คนธรรพ์สุบรรณกินรี
อสุเรศวิชาธร
๏ พรหมินแลอินทรคณา
ทิปชาทังโลกร
ถ้วนสี่อสงขยบวร
ก็คะคึกคระเครงโครม
/*50๏ ได้ฤกษทิวารศุภดิถี
แลยินดีจะโห่โหม
กึกก้องกุลาหลประโคม
ดุริยางคหวั่นไหว
๏ ทึ้งถอนสมอสุรสำเนียง
อดิเรกเกรียงไกร
ครื้นครั่นสนั่นพิฦกใน
พระสมุทวังวน
๏ หลุดลอยก็ล่วงชลฉะฉาน
บริการจลาจล
คลื่นโลภระลอกแลอกุศล
บมิอาจจะเบียดเบียน
๏ ข้ามโอฆสี่สมุทคลา
บมิแวะระแวงเวียน
หมายแม่นมหาวรวิเชียร
อมฤตยพารา
๏ ชั้นช่อฉกาอมรเมศ
กรเกศจะกฤษดา
โปรยทิพสุวรรณกุสุมา
สุรเสียงจะสรรเสริญ
๏ เราสองจะสู่สิริสวัสดิ
บวิบัติประเมียนเมิน
ทุกขโศกพยาธิจะผเอิน
มรณภาพพ้นไภย
๏ พ่อลูกจะนำนิกรสู่
ศิวโมกขโสดใส
สิ้นภพอาสวแลใน
นิรเบญจมารา
๏ พ่อยอดปิโยพระบิตุเรศ
วรราชรีบคลา
ยกยอดมกุฎพระบรมา
อภิเษกให้บิดร
/*51๏ ตั้งจิตรจำนงนุสรใน
กระตัญญูมเหศร
ขึ้นจากกระแสสลิละจร
เถอะนะพ่ออย่าหน่วงนานฯ
๑๖๏ ชาลีลักษณเลิศกุมาร
ฟังสาสนนฤบาล
บพิตร์บิดาอาดูร

๏ ตรึกการปรีชาคำณูน
องค์อาตมประยูร
วงศาเสวตสวรรยา

๏ ไป่ควรเน่งให้ออกญา
ถึงโทบัญหา
คดีบควรควรขาน

๏ แม้พราหมณพฤฒิจงจักผลาญ
ชีพตูสู้ทาน
ทเวษถวิลเวรตน

๏ เสร็จตรึกบัดเลิกบัวบน
บังเกศด้อมดล
บดินทรชนกนั่งเนา

๏ ทวิกรเทริดเศียรโดยเคา
รพบนเบื้องเพลา
ตระกองสุบงกชขวา

๏ ซบมุขกำเดาแดอา
ดูรเดือดอสา
ประสาศมิคล่องคลองฆาน

/*52๏ ท้าวเห็นลูกท้าวท้าวขาน
คำเอื้อนโองการ
ดนูสถิตยฐานใด

๏ ชาลีหลีกคำเคลือบไข
เขือลี้หลีกไภย
แต่ตูแลต่างตนหนี

๏ ท้าวสดับแสดงกิจโดยปรี
ชาเชื้อกระวี
ว่าอรเนาสระสรรค์

๏ บัดเอื้อนโอษฐออกมธุรอัน
ไพเราะห์รำพรรณ
พิไรประโลมสุนทร

๏ เฉกชายชาลีว่าวอน
นางทรงอนุสร
ทรรทึงแลเทียรเชษฐา

๏ เบิกใบกุสุมโสภา
จรจากสระสา
โรชรีบเสด็จด่วนไคล

๏ ถึงถวายบังคัลเคียมไท
กรกอดเชิงได
เฉวียงสมเด็จบิตุรงค์

๏ สองโศกชลไนยไหลลง
ตกต้องบาทบงสุ์
บพิตรท้าวชนกา

/*53๏ เที้ยนทิพประทุมทองทวา
สวยสดโสภา
กระพุ่มสุพรรณตรอยตรู

๏ บานเบิกกลีบช้อยเชิดชู
รองรับเรณู
ลอองลอายเสาวคนธ์

๏ ท้าวทอดทฤษฎียินยล
สองสุดนฤมล
กำสรดสลดหฤไทย

๏ อาสูรกรรแสงพิสมัย
พรายธาราไร
สุชลพรั่งพรูตา

๏ ตกต้องปฤษฎางคสองรา
สองพระปฤษฎา
ดนัยทั้งสองกุมาร

๏ อำไพเพียงแผ่นสุรกาญจน์
รองพวงประพาฬ
วิเชียรประเสริฐเฉิดฉาย

๏ บิตุรงคทรงโลมลูบกาย
กำโบมสองสาย
สวาทอย่าโศกเสียใจ

๏ สองทราบทรวงสองดนัย
มโนเพื่อพิสมัย
สมัคสมาคมทาน

/*54๏ จนตกไร้แสนศฤงคาร
เข็ญเคืองกันดาร
คดีเพราะอางอวยบุญ

๏ ดัพนี้ไป่มีสิ่งสุน
ทรภาพเปนทุน
จะทำอุทิศทุคตา

๏ จึงอวยสองสมรเสมออา
รมณ์ร่วมชีวา
นิวัตรทุเรศแรมทรวง

๏ เพื่อภูมิโพธิสัตวปองปวง
ไป่แหนหวนหวง
ดนูกุมารกุมารี

๏ จึงเสร็จสมพงศ์สร้อยศรี
สรรเพชญโมลี
ดิลกโลกเลิศไกร

๏ ให้สองประดิษฐานทันใด
โฉมสองวิไลย
วิลาศเฉลิมนัยนา

๏ ทรงยังพระญาณจินดา
ไหนพราหมณ์พฤฒา
จะครองดรุณได้ดี

๏ อุประไมยแม้ดวงสุรศรี
หม่นเมฆหมอกมี
จะปกบมิดแสงสูรย์

/*55๏ ควรอาตมจะคาดค่าคูณ
ราคาประมูล
ประมวญพิกัดเปนตรา ฯ

๑๑๏ เสร็จไทถวิลหวัง
วรจิตรเจตนา
บัดมีชโยงการ์
พจนาทสั่งสนอง
๏ อ้าพ่อผู้ร่วมไร้
บิตุเรศดำริหปอง
ราคาพยพสอง
ศุภลักษณอย่าลืมหลง
๏ ชาลีเฉลิมวัย
วัฒนาวสาทรง
พ่อจำจำนงจง
จิตรคำบิดาแสดง
๏ เยียวไท้จะไถ่องค์
นิรทาสอย่าแคลง
คำเขือแถลงแจง
ประมาณมาศสหัสปัน
๏ เอาอวยพฤฒายา
จกถ้วนสุวรรณพัน
จึงพ้นวัยยาวัน
วจกรสกุลพราหมณ
๏ ส่วนองค์อนงนาฎ
ขนิษฐน้อยพงางาม
จักรุ่นเจริญทราม
สิริสุนทรากาย
๏ จำเพิ่มพิกัดค่า
พธูทับทวีหลาย
อย่าพ่อจะเคืองคาย
คนึงน้อยมโนเนา
/*56๏ ว่าตูบิดาได้
ดุรช่างกรุณเอา
รสรักบเทียมเทา
จทุเรศผวงหวัง
๏ พระลูกประลาตทรวง
ชนกาก็เพียงพัง
ใช่เชิงจะชิงชัง
เสน่หสองเสมอกาย
๏ เผื่อเผือจะเมือมี
มนุษย์ชาติประชาชาย
พึงจิตรขนิษฐหมาย
กมลหวังจะคู่ครอง
๏ นำทรัพย์ประสาทยา
จกเสร็จสำเร็จปอง
พาจรประสมสอง
ประสาใจจำนงเนา
๏ จักเสื่อมจะเสียวงศ์
วรขัติยาเทา
อาสูรประยูรเรา
สุรศักดิกระษัตรา
๏ จึงเพิ่มพิกัดอง
คอนงควัฒนา
ต่อจอมจุฬาธา
นิยราชภิเษกสถาน
๏ จึงอาจจะไถ่แทน
พธูทิพยุพาพาล
คือมาศกหาปาณ
สตถ้วนสถาวร
๏ อีกทาสชายหญิง
แลมหิงษอัศดร
คชสารแลกาษร
ก็กำหนดเสมอกัน
/*57๏ ท้าวตรัสพิกัดค่า
พระดนัยธโดยพลัน
เฉกช่างวิเชียรสรร
พิกัดค่ามณีนวล
๏ เสร็จเสด็จยุรยาตร
ก็นำนาฎสองสงวน
จากสระสโรชชวน
ยุพราชลีลา
๏ ลุหน้าพระอาศรม
รุจิเรกรจนา
นั่งเหนืออลังการ์
ทิพยอาสนอินทรองค์
๏ กวักหัดถ์ดำรัสเรียก
พฤฒิพราหมณาจง
มารับดรุณวงศ์
บุตรอาตมาพลัน
ฟังสารสโมสรร
ณกมลก็ปรีดา
๏ นอมเกล้าสโมธาน
ก็คะคลุกคะคลานคลา
เฝ้าบาทธิเบศรปรา
รภคอยคดีมี
๏ สมเด็จพระเวสสัน
ดรราชฤๅษี
ยลยาจกาลี
ดุจโดยจำนงปลง
๏ ยกเยื้องเฉวียงหัดถ์
ธก็กุมพระกรองค์
สองสุดสวาทวงศ์
ขัติยายุพาพาล
/*58๏ หัดถ์ขวาพระกรกุม
พระเต้าเต็มนทีธาร
ดับดวงพระสันดาน
บริจาคตะหนี่ใน
๏ ทรงหลั่งชลาลง
กรพราหมณทันใด
ตั้งจิตรอุทิศไท
เดชะข้าศรัทธาทาน
๏ ใช่ข้าประสงค์สม
บัติยศศฤงคาร
หวังแต่พระโพธิญาณ
แลจะโปรดประชาชน
๏ ทั่วเทพธรณี
จรลีตระบัดดล
มาเปนพยานยล
บุตรทานก็ปลิดใจ
๏ ขอเสร็จปราถนา
บรมาธิภิสมัย
ตรัสโปรดคณาใน
อนาคตดังถวิล
๏ เสร็จสรงสิโนทก
อำมฤตยวาริน
ทรงโสมนัศจิน
ตนานาถภิรมย์ทาน
๏ ออกโอษฐอุทานตรัส
ยุบลอรรถอ่อนหวาน
อ้าดูรอาจารย์
พฤฒิพราหมณเพศพันธุ์
๏ อันสองตรุณเรศ
นิก็เกิดประจากครรภ์
ร่วมชีพอาสัญ
สิเนหนักสหัสสา
/*59๏ แต่อาตมามี
วรจิตรเจตนา
รักสัตยจะปราถนา
พุทธภูมิใหญ่หลวง
๏ กว่าสองพระองคเอา
รสอันจะจากทรวง
จึงอาจประสาทดวง
ชีพให้บราคี
๏ ปางท้าวธอนุญาต
วรราชสองศรี
ภูมิรุกขปัถพี
ก็พินาศหวาดไหว
๏ ทุกทศทิศา
ก็ชอุ่มคะคลุ้มไคล
บทบังอโณไทย
แลพยับพโยมหน
๏ ครื้นครั่นสนั่นเสียง
วิชุร้องคำรามรน
ลั่นแลบประแปลบบน
นภากาศเฉวียนวัน
๏ ใช่เชิงรดูเดือน
ปถมาวสาสันต์
ฝนดาลมหัศจรรย์
ก็อุบัติพรอยพรม
๏ เมขลาก็ล่อแก้ว
วิเชียรช่วงสำราญรมย์
เหาะลอยแลลอยชม
บุตรทานนฤบดี
๏ รามสูรธเดือดดาล
ก็ขว้างขวานจะราวี
เปรื่องเปรี้ยงสำเนียงนี
นฤนาทดินดอน
/*60๏ ทวยเทวบุตรบน
ศิขรินทรหิรัญจร
ชวนเทพอับสร
ก็จะจับระบำบัน
๏ เล่นการมโหรศพ
ก็ตระหลบทั้งสรวงสวรรค์
โปรยทิพยบุษบัน
ขจรคนธอบอาย
๏ ทั่วถิ่นพระอาศรม
บริเวณธเรียงราย
แจ่มใจประจงถวาย
วรบาทบดินทรสูรย์ ฯ
๑๕๏ อมรอับสรรุกขมูล
อันสถิตยจรูญ
พิมานทอง

๏ อมรเทพยก็เมียงมอง
เยี่ยมบัญชรช่อง
ทฤษฎี

๏ ทศนบรมฤๅษี
อวยดนัยมี
กมลจง

๏ วรพุทธภูมิมั่นคง
จึงจะอาจอง
อุทิศทาน

๏ เทวรุขมูลซร้องสาร
สาธุการการ
กุลาหล

/*61๏ อมรนิกรเบื้องบน
ชั้นฉกายล
ก็ยินดี

๏ เทพก็พจนเปรมปรีดิ์
ร้องประกาศมี
ณจักรวาฬ

๏ บวรอมรเทพพรหมมาร
ชั้นธชมฌาน
แลรูปา

๏ โสฬศกนิฐฐานา
ภวรรคพรหมา
สราญรมย์

๏ อมรกมลชื่นชม
นึกนิยมสม
มนัศใน

๏ สัตวนิกรใดใด
จักประจากไภย
เกษมสุข

๏ เพราะพระชินวรปัททุก
สู่ศิวโมกข์สนุก
สราญครัน

๏ อมรอับสรพร้อมกัน
โปรยบุษบาบัน
ถวายไชย

/*61๏ ทุกขอุปทวะโพยไภย
แพ้พินาศไท
ธเรษตรี

๏ บรมบวรสวัสดี
โรคราคี
อย่าพานองค์

๏ อมรอับสรต่างทรง
ขับประสานส่ง
สำเนียงถวาย

๏ อมรอับสรภิปราย
โมทนาหมาย
กมลมาลย์

๏ อมรอับสรกฤษดาญ
ทุกพิมานกาญ
จนอำไพ ฯ

๑๔๏ เบื้องบั้นมหาสุเมรุมาศ
ศิขรินทเกรียงไกร
อิกเขายุคุนธรไศล
แลเนมินทอิสินธร
๏ บรรพตสุทัศนอศกร
ณวินัตตกสิงขร
ทั้งเจ็ดเปนจอมนคอมร
สถิตย์ทิพพิมานเมือง
๏ ขุนเขาเอนกจะคณนา
หิมวาอนันต์เนือง
ดูดังจะมีจิตรประเทือง
ประทักษิณถวายกร
/*63๏ อ่อนเอนรเนนตนฤนาท
หิมวาศวนาดร
พื้นภูมิภาคพิภพจร
กระทบวายุหวั่นไหว
๏ ลุล่วงกลาคณนิรุท
พยุรองชลาไลย
พานพัดกระพือพิฦกใน
ปถพีสเทือนทาน
๏ สองแสนแลหมื่นจตุรโยชน์
ธรณินทรหนักนาน
ไป่อาจจะทนกุศลการ
วรบุตรบารมี
๏ กระทบสเทือนจรกระทัง
มหิดลพนาลี
วงกฎพระอาศรมกุฎี
ดุจเพียงจะภินท์พัง
๏ เพื่อพุทธนุภาพพระบุตรทา
นอุทิศแสวงหวัง
จักนำคณานิกรยัง
นฤพานก็ดาลเปน ฯ
๒๑๏ ฝ่ายคงคาสินธุเยือกเย็น
ชลจรก็กระเซ็น
สาดสนัดเห็น
กระทั่งธาร
๏ ไหลเชี่ยวเกลียวกลุ่มก็บันดาล
สลิลประทะฉะฉาน
เสียงพิลึกลาน
คระเครงโครม
๏ ฟองคลื่นครั่นกระทบโถม
ดุจดุริยประโคม
เพลงเสนาะโสม
มนัศศา
/*64๏ สรรพสัตวเนาในนทีคลา
บทจรก็ประดา
ดาษธารา
ลเลมไคล
๏ ว่ายแหวกวนชลไรไร
รดะสกลไสว
แสนสำราญใน
กระแสสินธุ์
๏ ราหูเหราแลกุมภิล
บวรทรนคิน
ผกผงาดผิน
พะพานดู
๏ ฉนากฉลามว่ายตามตลุมภู
มกรจรผลู
พ่นกระสินธู
คนองกาย
๏ แสนสัตววารินที่มากมาย
กลกมลจะหมาย
อัญชลีตราย
ก็ทุกตน
๏ โกมุทในสระก็โสภณ
ปทุมกุสุมปน
นิลลุบลพ้น
ตระบัดใบ
๏ ลินจงจงกลนีใน
ขจรรสวิไลย
ฟุ้งตระหลบไพร
พนัศสถาน
๏ ชูดอกฝักก้านแลกลีบบาน
วิวิธวิจิตรปาน
ดังรำเพยพาน
ถวายฉม
/*65๏ ภุมรินร่อนร้องรงมชม
ปัญจบุษปอุดม
ต่างสราญรมย์
มเหาฬาร ฯ
๑๖๏ ปางมหาหิมวันตบันดาล
พื้นพฤกษาสาร
อเนกก็หลากหลายพรรณ

๏ ยูงยางเคียนเคี่ยมเหียงหัน
ดูกเดื่อดงดัน
มขามมค่าขานาง

๏ ปรกประปรูปรงปริงปราง
จิกจันทน์แจงจาง
สมักสมอยอยม

๏ สนโศกแสงสักสูงสม
รักเรียงรังรม
กทุ่มมะทรางกร่างไกร

๏ พร้าวพราวพรึกพรากพรมไพร
ยงแย้มย้าไย
รำดวนรกำจำปา

๏ เกษแก้วกกกุ่มกรรณิกา
ตาเสือสาขา
แลเทียนกฐินอินดง

/*66๏ เหียงหันหาดแห้วมหาหง
พี้พ้อไผ่พง
สละถเกิงเทริงหวาย

๏ ขนันขนุนแน่นเนื่องเนียมราย
ลางลิงเหลือหลาย
พวาระหว่างนางนวน

๏ ลางเหล่าทรงดอกดกควร
ผลิผลผิดผวน
รดูประหลาดหลากเปน

๏ หมู่ไม้มีผลหากเห็น
ดวงดอกระเด่น
ก็ดาลวิบัติอัศจรรย์

๏ ลมหวนป่วนกิ่งยัดยัน
เพียงกรนางอัน
รบำบำเรอฤๅสาย

๏ โอนยอดทอดหย่อนโยนปลาย
ปางต้องลมชาย
ก็อ่อนระทวยไปมา

๏ หมู่นกเนาในหิมวา
จับจิกพฤกษา
บรู้กี่หมู่โจษจล

๏ เขาขันคูคู่คู้บน
กิ่งไม้ไซ้ขน
ก็ส่งสำเนียงเสียงหวาน

/*67๏ ยูงทองท่องท้องคัคณานต์
เร่งเรียกบริวาร
ตระบัดก็บินจับไศล

๏ รวังรองร่องร้องรวังไพร
จับรุกขร่มใบ
ก็จิกผลาผลพวง

๏ สัตวาว่าว้ารังรวง
ฉายฉาวสาวทรวง
ก็ร่อนมาจับรุกขา

๏ แก้วเรงเร่งเร้งวัจนา
ร้องเรียกสาลิกา
มาพลอดก็พลางสำรวล

๏ ชนีโหยโห่ยโห้ยรัญจวน
ร่ายพฤกษาสวน
ก็ไห้จะหาสามี

๏ นานาวิหคาปักษี
พื้นพรรณสกุณี
ดังรู้แลซ้องสาธุการ

๏ เอิกเกริกทั่วทศทิศสาร
บุญบัดบันดาล
อุโฆษสนั่นสำเนียง

๏ สัตว์สิงห์วิ่งร้องเริงเรียง
แสนส่ำสุรเสียง
สท้านสเทื้อนหวั่นไหว ฯ

/*68๑๒๏ คณะสัตวเพศ
วรเดชประไพ
คณะพวกจรใน
หิมวันตพิศาล
๏ สีหราชผยอง
แลคนองจิตรพาล
วรฤทธิก็หาญ
จรเที่ยวประละเชิง
๏ นรสิงหขนัด
อดิเรกดำเกิง
แลมฤคเถลิง
หฤทัยก็คลา
๏ คชสารจรนำ
กิริณีภริยา
คณะฝูงมหิมา
จรสู่มุจลินท์
๏ สุรเสียงสัตวก้อง
สรเทื้อนดรดิน
จรเล่นชลสินธุ์
สุขรมยสำราญ
๏ คณะพวกพยัคฆา
จรมาบมินาน
วนะเวศสถาน
ทศทิศก็ไคล
๏ ธก็ปีบณประเปรี้ยง
สุรเสียงแลก็ไกล
กลพฤกษไสว
จะพินาศวนา
๏ คณะสัตวใน
มหิดลพสุธา
ทุกขตนธก็คลา
จรคล่ำดรดง
/*69๏ อรฝูงกินรนาง
ศุภลักษณอนงค์
ยุพเรศก็ทรง
วรพักตรประไพ
๏ นุชกริีดวรกร
หัดถฟ้อนจรใน
มุจลินทไสว
วรหวังจะบูชา
๏ ทศทิศอัศจรรย์
จลจลณกา
ลมินานธก็คลา
เหตุนั้นจรคลาย
๏ ทินกรจรเคลื่อน
รถรีบจรผาย
สิรสุขสบาย
ดุจเดิมวรวัน ฯ
๑๑๏ กษณนั้นบพิตรพงศ์
อิศเรศรังสรรค์
เห็นเหตุมหัศจรรย์
ทศทิศกุลาหล
๏ แสนโสมนัสนัก
วรพักตรโสภณ
เศียรพองสยองขน
ปีติเกิดประกอบการ
๏ ทรงนั่งภิรมย์ชม
บรมีพระบุตรทาน
เหนืออาสน์อลังกาญ
จนแกมณีมี
๏ ส่วนเถ้ากระยาจก
วณิพกกระลีชี
ได้สองสวัสดิศรี
ศุภลักษณดังใจ
/*70๏ ดังมีกมลมาด
พยาบาทธิเบศรไท
เถ้าเดินแลด่วนไคล
ก็ลล้าวลลนคลา
๏ ทึ้งเถาวลีหัก
กรชักกระชากมา
คร่าสองพระหัดถา
ยุพเรศโดยแรง
๏ กรขวาพระชาลี
ธก็รัดทมัดทแมง
ผูกพันธนาแขง
เฉวียงหัดถ์พระกัณหา
๏ รวบต้นวลีลาก
ก็กระชากพระกรคลา
ต้อนตีตบึงมา
ฉะเพาะพักตรพระบิตุรงค์
๏ ปรานีพระหน่อสอง
ศุภลักษณเอกองค์
เถ้ารันสนั่นลง
ก็สดุ้งพระอินทรีย์
๏ ผิวพรรณลมุนมาศ
กลชาติสำลีประชี
ต้องทัณฑเถ้าตี
ก็รบุรบมองค์
๏ สองเจ็บประเจียรเพียง
ชีวิขันธจะปลดปลง
สุดสองจะทนทรง
สุรเสียงกำสรดคราง
๏ รอยรุกขชีเน้น
กรหวดก็ผึงผาง
แตกเต็มพระสรรพางค์
แลโลหิตทลักไหล
/*71๏ พระเชษฐชายมี
สิเน่หนุชนาฎไท
ยลเถ้าฉกาจใจ
แลจะตีกนิษฐา
๏ พี่ผินขนองรับ
ธิกรณ์แทนพระน้องยา
พราหมณหวดกุมารา
ตรุณินก็รับรอง
๏ ผินหน้าแลหลังรับ
รุกขเถ้าธทั้งสอง
ร้องกรีดวะหวีดปอง
จิตรหวาดประหวั่นไภย
๏ เถ้าลากกระชากฉุด
กรเดินจะด่วนไคล
คลาดลณแผ่นไศล
วนเวศรแหงแขง
๏ ด่วนเดินผละผลีผลาม
แลบบ่ามตบึงแรง
พลาดล้มตโคงแคง
อุรทับสุธาพลัน
๏ เครือเถาลดาดึง
กรสองวิลาวัณย์
เงื่อนหลุดสลายพลัน
จรจากพระหัดถา
๏ ชาลีก็กุมกร
วรนุชด่วนคลา
ยังถิ่นสถานดา
บศท้าวบพิตรพงศ์
๏ กายสั่นรริกรัว
ทุกขทั่วพระองค์ทรง
กลัวเถ้าจะทันจง
จรจับพระกายไป
/*72๏ เพียงโพสุวรรณมาศ
รุกขชาติสลัดใบ
ลมพานกระทบไหว
ก็รริ้วรริกราง
๏ สองซบศิโรแนบ
ทรแทบสุบาทางค์
กรรแสงสอื้นพลาง
วรเชษฐชลีทูล
๏ ชาลีชลีกร
ศิรคัลธเพ็ญพูน
แทบบาทธิเบศรสูรย์
ก็พิไรพระวาจา
๏ โอ้จอมถวัลยวงศ์
บิตุรงคพระลูกยา
ฉันใดธทัศนา
บุตรได้บปรานี
๏ ปางเมื่อพระแม่จาก
วรวากกุฎีลี
ไปสู่พนาสี
พนเวศพฤกษไพร
๏ พาลูกพิลาปอา
ดุรภาพธาไร
ทูลฝากดไนยไท
ธิบดินทรนักหนา
๏ ควรฤๅพระบิตุเรศ
บมิเวทนาตา
ยกลูกอุทิศยา
จกได้ณโดยดาย
๏ ไม่ท่าพระเทพี
ชนนีธสองสาย
แจ้งกิจบรรยาย
แลฤด่วนกระทำทาน
/*73๏ โอโอ้พระทูลเกศ
แลกะไรพฤฒาจารย์
ช่างเอาพิโรธราน
จิตรเดือดไฉนนา
๏ ความผิดบติดมี
แลทชีบเมตตา
ทำโทษโทษา
ชีพเพียงประไลยไป
๏ ยิ่งร้องก็ยิ่งร่ำ
รุกรันบปราไสย
ความเจ็บก็จับใจ
แลตลอดพระทรวงทรง
๏ เห็นลูกจะเมือมรณ์
ทิจะจรก็สุดทรง
น่าที่จะทุ่มองค์
มรณาศกลางไพร
๏ ท้าวพ่อบเห็นผี
ชนนีบเห็นใจ
ปางลูกประไลยไกล
บมิยลพระบาทมูล
๏ โอโอ้พระทรงเดช
บทเรศจะอาสูร
ว่าลูกก็เพื่อนพูน
ทุกขเพทนามา
๏ แต่น้อยอนาถเนา
นุประเทศภูผา
ติดตามเสด็จคลา
ก็ทุเรศประยูรวงศ์
๏ นี่ช่างไฉนท้าว
บมิคิดคนึงปลง
สังเวชสวาทองค์
ปิยบุตรสองรา
/*74๏ ถึงท้าวศรัทธาจิตร
จะอุทิศทานา
พอให้พระกัณหา
อรวายเสวยนม
๏ ควรไปเปนไวยา
วจกรก็เห็นสม
นี้ยังกำลังชม
จะเสน่หพระชนนี
๏ แม้ท้าวบอานิจ
มิตรภาพสองศรี
ข้าขอทฤษฎี
วรพักตรพระมารดา
๏ พอนุชได้เสวย
กษิรามธารา
ชาลีจะทูลลา
บทเรศบอาวรณ์
๏ ครั้งนี้ก็ที่สุด
สดุดีชลีกร
แล้วลูกจะจากจร
แลประเวศทุราราม
๏ โอโอ้นเรนทรสูรย์
สุรราชทรงนาม
ลูกหลากประหลาดพราหมณ์
คนนี้น่าอนาถใจ
๏ เหตุใดฤดีโหด
บุรุษโทษก็มีใน
กาเยนแลหฤไทย
ก็ประกอบฉกาจกรรจ์
๏ ผิดพราหมณพรหเมศ
พฤฒิเพศพรตธรรม์
ใช่ชาติมนุษยอัน
สุจริตสวัสดี
/*75๏ รอยพวกอสูรศักดิ์
ทนยักขินีผี
ในห้วยละหารมี
จิตรแกล้งจำแลงมา
๏ เปนยาจกาภาพ
ผิจะขอพระลูกพา
ไปลับพระชนกา
ก็จะเสพภักษาหาร
๏ ใครเห็นตระหนักพักตร์
ก็จะทักว่าแท้มาร
คิดพิศพินิจการ
นิก็แน่ตระหนักใน
๏ ฤๅควรพระบิดา
ทศนาดรุณไนย
ไป่มีเมตตาใจ
จะสิเน่หพระลูกเลย
๏ ทูลท้าวธใดใด
ธิบดินทรดาลเฉย
ห่อนเยื้อนภิปรายเปรย
แลฤดุษฎีดี
๏ ถึงท้าวบโปรดเกศ
วรราชชาลี
แต่ทรงพระปรานี
ยุพเรศกัณหา
๏ ด้วยเจ้าก็ย่อมเยา
วยุพาผกายา
แอบองค์พระมารดา
รับประทานปิโยทร
๏ ดังบุตรโปดก
สีหราชไกรสร
พรากแม่จะเมือมร
รณภาพด้วยอดนม
/*76๏ ขอให้พระน้องนาง
นุชนาฏเสวยรมย์
ยังห้องวนาศรม
ประฏิบัติพระชนนี
๏ แต่ข้าผู้เชษฐา
ณจะลาครไลลี
ตามกรรมก่อนมี
แลเปนข้าพฤฒาจารย์ ฯ
๑๖๏ เบื้ององค์วรราชกุมาร
กรรแสงทูลสาร
คดีด้วยเรื่องพฤฒา

๏ สมเด็จบิตุรงคทรงปรา
รภองค์อุเบกขา
คำนึงมโนนิ่งเนา

๏ สงสารสองเอกองค์เอา
รสร่ำฤๅเบา
พระเชษฐท้าวทวนทูล

๏ ข้าแต่ชนกนาถนเรนทรสูรย์
อันกิจอาดูร
ที่พราหมณกระทำโพยพาล

๏ พ่างชีพชีวาวายปราณ
แต่ข้าบทมาลย์
บสู้เทวษฤดี

๏ ด้วยเปนธรรมดาโลกี
สรรพสัตวใดมี
ชีวังบแหวกสงสาร

/*77๏ เสวยสุขทุกขเนืองนิจกาล
ต้องโทษทรมาน
บเว้นบว่างอาตมา

๏ ข้าบาทโศกเสียวิญญา
จรจากบาทา
แลยิ่งกว่าโศกเสียสกนธ์

๏ ทุกเทียรทับแผ่นภูวดล
ไหนเลยจักยล
พระบาทบพิตรสองศรี

๏ เคยเฝ้าเย็นเช้าเปรมปรีดิ์
เปนนิจฤๅมี
จะเคยทุเรศบาทา

๏ ทูลพลางผินพักตร์พจนา
แก่แก้วกัณหา
เจ้าพี่เพื่อนพี่ทรพล

๏ อ้าแม่เย็นยามพระชน
นีจากไพรสณฑ์
บเห็นเราสองสูญหาย

๏ จักไห้โหยหาห่อนวาย
โศกทุ่มทอดกาย
กำลังจะน้อยถอยชนม์

๏ อุประไมยดุจแสงสุริยน
ล่องนทีทน
บได้ก็แห้งเหือดไหล

/*78๏ เหมือนทรวงมารดาอาไลย
ลูกสองโสดไกล
อุระเพียงสิ้นชีวัน

๏ โอ้นุชร่วมไร้ร่วมครรภ์
เราจากไอสวรรย์
ก็เนาอาศรมสุขา

๏ แต่นี้จักจากลีลา
ด้าวแดนดุสิดา
แลพี่กับน้องห่อนเห็น

๏ เราโทเคยเที่ยวเช้าเย็น
เคยอยู่เคยเปน
บรมสุขโสดใจ

๏ ที่เล่นเย็นเลี่ยนล้วนไทร
ทองโศกสนไสว
พระพายรำเพยพัดพาน

๏ ชัมพุกาสาขาพิสดาร
บังแสงสุริฉาน
ก็กลเสวตฉัตรไชย

๏ เราสองเคยนั่งอาไศรย
ชมนกในไพร
อันจับทุมามากมี

๏ เบญจวรรณสัตวาโนรี
สาลิกาพาที
จะแจ้วจะจ้อคลอครวญ

/*79๏ พี่น้องเคยชมแล้วชวน
ชื่นแช่มสำรวล
สำราญไปสรงสระศรี

๏ เก็บปัญจประทุมเมศมี
กลิ่นแล้วจรลี
ถวายบิตุรงคทรงธรรม์

๏ เปนนิจห่อนเว้นเวรวัน
แล้วสองชวนกัน
ก็เล่นเครื่องเล่นนานา

๏ กาษรสารเสวตอาชา
สิงหราชเลียงผา
กิเลนลมั่งมังกร

๏ องคออกญาเอื้ออาวรณ์
ปั้นด้วยดินดอน
ประทานให้เล่นเพริศพราย

๏ เครื่องเล่นยังเห็นเรียงราย
แต่พี่กับสาย
สวาทจะสูญเสียไกล

๏ จักรอดฤๅม้วยบรรไลย
ยากเย็นเปนไฉน
ก็ตามแต่บุญสองรา

๏ ก้มพักตรใช้กรรมก่อนมา
เปนทาสพฤฒา
ที่ทางอรัญกันดาร

/*80๏ ปางชูชกเถ้าเผ่าพาล
ขดเข่าคละคลาน
ก็ยืนขึ้นได้โดยใจ

๏ เถ้าเหลือบแลลนไวไว
บพะสองไท
พิโรธคือเพลิงเผาผา

๏ ฉวยได้ธารกรลีลา
ลุมุขพระอา
ศรมสบพระหน่อเนานาน

๏ เถ้าคร่าหัดถ์สองสงสาร
เอาเถาวัลย์พาน
แลผูกพระกรซ้ายขวา

๏ ต้อนตีต่อพักตรออกมา
บเกรงนรา
ภูไทยธิราชทรงธรรม์

๏ อาสูรสองดรุณรังสรรค์
กรรแสงรำพรรณ์
พิลาปกำสรวญสั่งความ

๏ ข้าแต่อดิศรเรืองราม
ทรงพระคุณนาม
อเนกอนันตเหลือหลาย

๏ ฤๅท้าวนิ่งได้ดูดาย
ดังข้าใช่สาย
สวาทบออกอุทร

/*81๏ พราหมณทำโทษเทียรเมือมรณ์
เหมือนคู่โคจร
จะตีบมีกรุณัง

๏ ดังนี้ฤๅรอดชีวัง
ชีวิตลูกหวัง
วินาศในห้องหิมวา

๏ ถวายกรเทริดเกศลาคลา
ไคลจากบาทา
โทท้าวสถิตยสำราญ

๏ บิตุรงคโปรดทรงสื่อสาร
สองสั่งพระมาร
ตุเรศด้วยเรื่องคดี

๏ ว่าสองโสดสุขเปรมปรีดิ์
พฤฒาพาลี
ประโลมแลเพียงดไนย

๏ เครื่องเล่นสองเสน่หเสมอใจ
จงจิตรถวายไท
พธูดูต่างพักตรา

๏ ให้ท้าวเทียรสิทธิชนกา
ก่อเกื้อรักษา
เกษมดังเก่าก่อนกาล

/*82๏ ซึ่งสองเทาทางทุรสถาน
เถินเถื่อนกันดาร
ตนูบรู้แห่งหน

๏ จักได้มามิมายล
พักตร์ท้าวอย่าทน
เทวยเสวยโศกา

๏ ดุจดังสมเด็จออกญา
ยกชีพชีวา
พระแม่แลลูกสายใจ ฯ

๑๔๏ เบื้องบั้นพระบาทอิศรพงศ์
พุทธโพธิสัตวไท
ฟังคำลำเคญทุติดไนย
นรนาถวิงวอน
๏ กรรแสงกระสันยุบลสั่ง
สุรเสียงจะแจ้วจร
ท้าวแสนสลดสมรรอน
อุรเพียงประไลยลน
๏ เล่ห์สารเสวตศุภสวัสดิ
บุรุษรัตนสกนธทน
สังเวชวิเวกกมลชล
เนตรนองธราธาร
๏ สุดท้าวจะทนทฤษฎี
คมนาอุถาการ
สู่ห้องพระอาศรมวิหาร
ก็ซบพักตรรำคาญใจ
๏ อาสูรพระสองสิเนหพ่อ
จะทุเรศแรมไกล
เคยเนาแลแนบหทยไท
ธิบดินทรบิดาสงวน
/*83๏ แต่น้อยผดุงแลอภิบาล
ก็ประคิ่นประคองนวล
ยังเยาวก็ยังบมิจะควร
ทิจะทุคคตาตา
๏ ชอบสองเสวยภิรมยชม
ชนนีชนกกา
รุญป้อนสุเพียญชนวรา
รสกล่อมถนอมนอน
๏ ยามเย็นก็ยอสุริยจะย่ำ
จรหล่ำยุคุนธร
สองสายสวาทอรจะวอน
แลกระวนกระวายเสวย
๏ ใครใดจะดูดรุณเรศ
บริภุญชผลาเลย
โสจสรงสุธาทิพยรำเพย
แลประเล้าประโลมขวัญ
๏ อนึ่งทางจะเทาพนพนม
ธุรคมอนันตครัน
ฉัฏฐีแลโยชนจะบรร
ระยายโสดก็สุดไกล
๏ สองเดินก็โดยวรสุบง
กชรัชเรืองไร
บาทาจะทนจรครไล
แลจะบวมบมีดี
๏ ทั้งเถ้าก็ทำธิกรณกุม
กรคร่าฤปรานี
ดังพรานพเนจรมาตี
มัษยาทิน่าไทร
๏ ต่อพักตรกูผู้ชนกา
ก็สิหว่าบปราไสย
ลับเนตรจะนำดรุณไป
แลจะตีกี่ร้อยพัน
/*84๏ มันหมิ่นประมาทภิมุขกู
ผิวอยู่พนาวัน
ตกยากบยลพิริยพรรค์
พลพฤนทไป่มี
๏ ท้าวนึกคนึงมนัสทรวง
รลุงดวงฤดีดี
เพื่อแน่สวาทนิวรณ์ปี
ยรสราชทรามสงวน
๏ ซึ่งหวังจะแหวกกิเลศมาร
บมิทานเทวษทวน
ครั้นโมหมืดกมลหวน
มนจิตรก็เจษฎา
๏ ฉุนโกรธพิโรธอัชติพราหมณ์
กระทำหยามบเกรงอา
รมณ์กูกระทำธิกรณสา
หศได้ก็ดูแคลน
๏ ปางก่อนแลกูสุขสวัสดิ
เสวยรมยเมืองแมน
มีหมู่เสวกานิกรแสนย์
จตุรงคก็ย่อมยำ
๏ เพียงอย่างกระยาจกประดาษ
บมิอาจจะเอื้อมทำ
คุมเหงสหัสผรุสคำ
ปรวาทฉกาจใจ
๏ ถึงไร้ก็รู้ศิลปกร
ธนุศรแลขรรค์ไชย
ผูกแล้วจะตามจรครไล
แลจะยิงให้ล้มลง
๏ จักฟันด้วยขรรควชิรา
วธเสี่ยงแลสับจง
สาใจที่มันทรทนง
ประมาทเราผู้เผ่าขุน
/*85๏ พระลูกประเหลสมรชี
พิตกูก็การุญ
เยียใดจะให้พฤฒิสถุล
กระทำโทษพาธา
๏ ควรอาตมาจรจรัล
ประหารหั่นชีวาสา
ใจแล้วจะนำพระบุตรคลา
ประโลมเลี้ยงแลดูดี
๏ ท้าวไทถวิลนิวรณ์หวัง
อกุศลเบียนบี
ฑาเพิ่มแลเพื่อสิเนหมี
มนะอาจจะเปนไป
๏ แล้วรื้อระงับกมลมาน
ประหารหักมุทินไท
ดับเดือดอดูรมนัสใน
พิปริตทำลายลาญ
๏ องค์ญาณกุศลสัมปยุต
ก็พุ่งผุดจิรังการ
เห็นทางวิถีพิชิตมาร
พุทธโพธิสัตวไท
๏ อ่อแต่อดีตบุรพปาง
กรหน่อมุนินทใน
โลกปองจะเปนพุทธวิไสย
วิเศษสร้อยสยัมภู
๏ ย่อมอาจจะอวยอุทิศทาน
มนการณโดยผลู
จึงเสร็จสำเร็จกมลตู
ดุจดังประสงค์สม
๏ ปางนี้ณอาตมก็ตั้ง
ปณิธานณอารมณ์
หวังโปรดประชาชนจะชม
ศิวโมกขเรืองราม
/*86๏ ดังฤๅจะมาประทุษจิตร
พิปริตทำลายลาม
สาทรกระทำนิวรณ์งาม
แลฤราชฤๅษี
๏ ยกลูกจะแลกอริยวงศ์
แลจะหลงพิฆาฏชี
พิตพราหมณ์ก็ท่านทฤษฎี
รจนามโนไฉน
๏ ท้าวนึกคนึงนุสรทรง
บริภาษฤไทยไท
พ้อแดกำเดาอิศรใน
นรนาถเน่งนาน
๏ อ้าดูรเพสสันดรดวง
ดิลกโลกใจอารย์
ฤๅท่านจะทำปณติปาน
หินชาติประชาเฉา
๏ แรกริจะรื้อชคติสัตว์
จรรัตน์นครเนา
ดังฤๅบมีวิจรณเบา
สติเว้นกมลหลง
๏ แต่เริ่มก็รู้กิจประจักษ์
วิถีพักพระโพธิพงศ์
ต้องแลกพระลูกอุทิศปลง
กรุณตั้งมิตาใจ
๏ จึงเสร็จภิเษกพิชิตมาร
วรญาณอนันตไนย
ตรัสเทศธรรมพิสมัย
จตุราริยสัจจัง
๏ เห็นแท้แลท้าวก็อธิฐา
นวสีวิขัมภ์ขัง
ข่มดับอดูรหทยตทัง
คประหานประหัดโหย
/*87๏ เมื่อน่าพนายแลกรรมกร
จะพิโรธกระทำโพย
องค์อาตมาก็บมิโดย
ที่จะทำประทุษฐใจ
๏ เสร็จทรงพระธรรมวินิจยัง
แลวิสุทธศีลไมย
ดวงพักตรผ่องกลอุไทย
จรเยี่ยมสุเมรุมา
๏ ท้าวด่วนเสด็จจรจรัล
มุขบรรณศาลา
นั่งอาสน์อุจจังคสิริสา
ทรสุขสวัสดี
๏ ส่วนเถ้าทชีผรุสร่าง
จรทางพนาลี
ด่วนเดินประโดยมรควิถี
หิมวาวนาไลย
๏ พาสองสวัสดิอิศรวงศ์
วรราชรีบไคล
เต็มพักพเนพนัศใน
นุประเทศพนมเนิน
๏ ย่ำเหยียบประสบศิขรแขง
แลตะแบงตะบึงเดิน
ก้าวพลาดผงาดพิมุขเมิน
ก็ล้มคว่ำคะมำดิน
๏ เถาวัลย์แลวงกรตรุณ
สละลุ่ยประจากอิน
ทรียสองก็สู่สรนริน
ทรท้าวชนกกา
๏ แล่นเหลียวลล้าจิตรรวัง
คณะพราหมณจะตามคลา
ดูดังกุกุฏบุรุษปรา
รภไล่ก็หลีกหนี
/*88๏ กายสั่นรริกกมลรัว
จิตรกลัวพิฆาฏชี
พิตม้วยประหม่าแลก็บมี
สติหวาดประหวั่นขวัญ ฯ
๑๖๏ ปางเถ้าผรุสโทษอาธรรม์
ผวาลุกขึ้นพลัน
ก็วิ่งถลันเต็มตบึง

๏ โกรธาตาแดงหน้าตึง
กระทืบท้าวผางผึง
ทลึ่งมาทันทันที

๏ จับกรผูกเถาวัลลี
เงื้อไม้เท้าตี
ซ้ำขู่ตระคอกคั้นคำ

๏ เหม่เหม่ออเจ้าไป่ยำ
เกรงกูเลยกรรม
ของเองแล้วหนอใจแขง

๏ ล้มทีไรแล่นหนีแรง
โบยสิจะแดง
จะว่าเราร้ายรันรา

๏ พร่ำพรูลากถูทารกา
รีบเร่งตเบงมา
ก็ลุยังน่าอาศรม

๏ ต่อพักตรสุริโยดม
สงสารทรามชม
ชาลีสนองว่าวอน

/*89๏ ข้าแด่นเรนทรสูรย์บิดร
มละกูนให้จร
เปนทาสทชีห่อนคิด

๏ อาสูรลูกเลยสักนิด
พราหมณตีตามติด
ต่อน่าที่นั่งไป่ยำ

๏ นิ่งได้บมิพร้องพรายคำ
โอโอ้ชรอยกรรม
เราแล้วที่โททำมา

๏ อ้าอรกัณหาน้องอา
เห็นแต่ชนกา
ดังว่ากำพร้าทั้งสอง

๏ แม้มีชนนีปกครอง
ไหนเราพี่น้อง
จะต้องกระหน่ำร่ำโบย

๏ กายลูกล้วนริ้วรอยโพย
ปิ้มสุดแรงโรย
ชั่งเฉยดังใช่หน่่อองค์

๏ โอ้แก้วกนิษฐอนงค์
ละร่างให้ปลง
ชีพิตเราเมือเมืองสวรรค์

๏ อยู่ไยให้เถ้าอาธรรม์
ขู่เข็ญโบยรัน
ดังว่าประดาษทุรพล

/*90๏ สงสารแก้วกัณฑนฤมล
ฤไทยจิตรจน
กำสรดสลดอักอวน

๏ สองเนตรคร่ำน้ำเนตรครวญ
จอมเกศมเหศวร
ไปทรงการุญลูกเลย

๏ พลัดจากอกแม่ห่อนเคย
ทูนหัวลูกเอย
ดังพรากวิหคในรัง

๏ ครั้งนี้ได้ทนทุกขัง
ตกไร้แรมวัง
มิสาซ้ำสายัณหเย็น

๏ อ้ายเถ้าตีด่าขู่เข็ญ
เลือดตาจะกระเด็น
เพียงทาสสินไถ่ในเรือน

๏ เถ้านี้ยักขินิผีเถื่อน
ทำให้เลอะเลือน
ลับแล้วจะหักคอกิน

๏ ทูลไทเท่าไรห่อนยิน
เมินพักตรไป่ผิน
มาทอดพระเนตรเลยนา

๏ สุดทนลูกถวายบังคมลา
ปิ่นปกเกศา
อยู่สุขจำเริญพรหมจรรย์

/*91๏ กูนเมือคงม้วยชีวัน
แม้คืนเขตรคัน
เปนฉัตรธิปัติถวัลยวงศ์

๏ อนึ่งค่อยขอฝากเอกอนงค์
นนทลีข้าตรง
กตัญญูต่อบคลาย

๏ ยากแค้นทรพลขวนขวาย
ชีพิตเพียงวาย
สู้เสาะแสวงเลี้ยงกัน

๏ ผิวผิดคิดก่อนงดทัณฑ์
ปราศจากภยน
ข้าน้อยรักสองเสมอสอง

๏ ข้าแต่พระร่มโพธิ์ทอง
ไหนเลยพี่น้อง
จะได้คืนรองบาทบงสุ์

๏ เสียงแจ้วแจ้วเจื้อยเรื่อยพง
น้ำเนตรไหลลง
ชม้อยลห้อยแลพลาง

๏ เถ้าจับไม้หวดผึงผาง
วิ่งระร่อยไปกลาง
ดงยิ่งวังเวงวิเวกทรวง ฯ

๑๑๏ ปางนั้นพระเวสสัน
ดรบันดิลกรลวง
ทอดทัศนาดวง
วทนบุตรบุตรี
/*92๏ ชีโฉดกระทำโพย
กรโบยบปรานี
กัณหากุมารี
ชรอ้อนชออนวอน
๏ ฝากชนนีนาถ
ตุลบาทจะลาจร
ดุจอัคนีรอน
รอุเผากำเดาแด
๏ โอโอ้พ่ออุ่นอก
ฤระหกระเหินแห
ใครเลยจะโลมแล
ชลอเถ้าพอเบาลง
๏ อัสสาสคั่งคัด
ธก็กลัดพระทรวงทรง
น้ำหน้าสลดลง
ลพิลาปธาไร
๏ สองเนตรธแดงดุจ
รตโรหินีใน
โศกโทรมฤไทยไท
ธจะซุดจะเศร้าทราน
๏ ปัญญาพระไตรลักษณ์
ธก็หักประหารผลาญ
ตัดห่วงคือบ่วงมาร
วิเชียรช่วงต่อดวงเดือน
๏ เปนองค์อุเบกขา
พระปรีชาบฟั่นเฟือน
พุทธโพธิญาณเตือน
ประถมจาคบารมี ฯ
๑๔๏ ปางไททเววรนุวงศ์
อภิพงศธเรษตรี
เมื่อชีทุพลพิกลชี
ธก็เร่งตะเบงโบย
/*๏ ตามทางทุรัศธรทุเรศ
วนเวศระเหโหย
หอบหิวลหวยกรชโรย
จะกระทั่งประตูดง
๏ สงสารกนิษฐวรนาง
ธจะวางชีวิตปลง
โอ้เชษฐชาลิอภิพงศ์
ก็บเคยจะขุกเข็ญ
๏ เราสองมาต้องจรวิบาก
ทินิยากสยากเย็น
ทนทุกขทุกขจลำเค็ญ
วรบาทรบุบาง
๏ กรน้องจะหลุดชิรกระชาก
ทลิถากบละวาง
ไหนเลยจะไต่มรคทาง
ธทุเรศทุเรรมย์
๏ โอ้เวรใดทนวิบาก
จรยากธอยากนม
ใครใดกระทำกมนิยม
สละให้ทชีตา
๏ เวลาทิวากรจะคล้อย
ธลห้อยลโหยหา
ลมพัดรบัดรุกขฉยา
รอุร่ำรกำกาย
๏ เวรหลังมนำตนุณชา
ลิยเชษฐสองสาย
เร่งร่ำตระหน่ำชิวจะวาย
ฤจะรอดตลอดวัน
๏ ดุจโคธเทียมคณกไถ
บุกไล่ปฏักรัน
เหมือนชูชกชีชรฉกรรจ์
บมิเวทนาเลย
/*94๏ ผูกเราพี่น้องตรุณทา
รกร่ำก็ทำเฉย
ถูลากกระชากตุลบเคย
ยะเยาะย่ำรกำองค์
๏ วิงร่อยรรี่จรครไล
ชลไหลสลดลง
คอยเหลียวฉแง้ชนนีทรง
ธกำสรดก็สุดเสียง
๏ อ้าแม่มัทรีธวรนาง
ฤมห่างอุราเคียง
เคยแนบถนอมชอรเรียง
จรดรสภิรมย์ชม
๏ เย็นย่ำทิฆัมพรก็มัว
มณหัวรหวยนม
เหลือแรงจะรั้งฤทยรทม
บปะแม่มัทรีมา
๏ โอ้กรรมหนอกรรมกรแล้ว
ทนุแก้วหกัณหา
ไหนเลยจะตามพระวรชา
ลิยพี่คระลีจร
๏ คอยแม่บเห็นจรวิแวว
ฤมาแคล้วพเนดร
นึกหวังจะสั่งอมอมร
ธรเทพยทั้งหลาย
๏ หัดถสองก็ต้องพนธนัง
บมิยั้งจะตั้งกาย
เราโทประชุมศิรถวาย
ทศนัขสโมธาน
๏ น้ำเนตรธไหลทลุลหลั่ง
ธก็สั่งที่ข่าวสาร
ถึงมาตุเรศกุลมดาล
ดลให้อาไลยเรา
/*95๏ ข้าแต่มเหศรมหิศ
ที่สถิตยศิขรเขา
เถื่อนถ้ำลดาวลยเนา
รุกขพฤกษไพรรหง
๏ ทั้งเทพยเทวธชโน
อิศโรธิเอกองค์
บรรดาธเรืองนฤธทรง
ทิพโสตจักษุญาณ
๏ ห้วยธารละหานสรติรัง
วจนังที่ข่าวสาร
ภุมมาคณามรวิมาน
ธิปจอมกระหม่อมฉัน
๏ บอกแม่มัทรีจรประสบ
พอพะพบธทันวัน
สองบุตรจะกราบบทวลัญ
ชรลาครไลยไป
๏ เชษฐชายกนิษฐวรคู่
ตระโกนกู่ประกาศไพร
วังเวงวิเวกหิมวใน
วนเวศแรมโรย
๏ โป่งป่าสงัดพจนผี
ชนิครวญครหวนโหย
ห้อยโหนตระโงนสทวโวย
ววิไหวทิรุกขครึม
๏ เสือสิงหกระทิงมฤคร้าย
คชพลายกระหึมหึม
แรดหมีบมีพจนงึม
สงัดเงียบยเยียบเย็น
๏ ทวยเทวท้าวทฤษฎิ์สดับ
สรศัพท์ลำเค็ญเข็ญ
น้ำเนตรสสรกกระซกกระเซ็น
ก็ทวีเทวษครัน
/*96๏ จวนภาณุมาศจรจะคล้อย
สกุณพล่อยกระพือขัน
ส่งเสียงผสานสทสนั่น
ฤจะถามที่ข่าวสาร
๏ พฤกษาที่ทรงผลแลดอก
ระยะงอกผกาบาน
หักโค่นพิกลสหสดาล
ดลดูมหัศจรรย์
๏ ลมพัดรบัดรุกขก็โบก
ปรตโยกกระทั่งกัน
ขุนเขาถเกิงสุจทงัน
ธฤจิตรจะปรานี
๏ วาตาฉะฉ่ากระชะกระฉิว
ใบไม้ปลิวสุวารี
มืดคลุ้มชอุ่มมรควิถี
จรเงียบยะเยียบดง
๏ รอนรอนพระสูริยจะดับ
จรลับไศลลง
พราหมณพาธสองวรนุวงศ์
ประตูพงวนาสัณฑ์ ฯ
กุมารบรรพประดับด้วยพระคาถา ๑๐๑