ดำรงประเทศ
เวทางค์
คำนำ
บรรดาวิทยาการทุกประเภท เท่าที่ปราชญ์ทั้งหลายได้พยายามค้นกันออกมา เพื่อเปนสาระประโยชน์ให้กับโลกของเรามาจนทุกวันนี้ แม้เพียงวิทยาการประเภทเดียว ถ้าเราจะได้ศึกษากันให้ทั่วถึงโดยพละการของชีวิตต์แล้ว ก็ยังจะหาที่สุดสิ้นลงมได้ เพราะที่ว่ามีความใหม่เกิดขึ้นในวิทยาการกิ่งใดของเหล่านั้น ความใหม่ที่เราได้รู้สึกถึง แท้ที่จริงก็คือ วนหนึ่งในของเก่าที่ถูกจับมาดัดแปลงเสียใหม่เท่านั้นนั่นเอง เมื่อเปนดังนี้ เราจะแจ้งได้อยู่หรือว่าความเก่าและใหม่นั้นสุดสิ้นอยู่ในการศึกษาของเราแล้ว.
การประพันธ์เปนวิทยาการประเภทหนึ่ง ที่เปรียบกับวิทยาการโดยทั่วไป ก็คล้ายกับดอกไม้หอมพรรณ/*ข*/ดี ที่ทรงกลิ่นและทรงรูปอยู่ในบรรดาพรรณไม้ทั้งหลายไม่ผิดกัน ประกอบกับการที่มีใจรักอยู่แล้วเปนเบื้องต้น ข้าพเจ้าจึงมีความสนใจในวิทยาการประเภทนี้อยู่ไม่ใช่น้อย แต่ความที่สนใจนี้ ข้าพเจ้ายังนึกในน้ำใจตนเองว่า จะทำตนให้เปนผู้ฝังอยู่ในความทรงจำของท่าน ตลอดไปจนชั่วกาลนานนั้นยังหาได้ไม่ เพราะโดยทางที่ควรนั้น ข้าพเจ้าสร้างความสามารถมาได้เปนเพียงส่วนน้อย แต่โดยทางที่ยังไม่ควร คือข้าพเจ้าใจใหญ่ที่หมายจะสร้างความสามารถให้มีขึ้นกับคนเปนส่วนใหญ่ ในบัดนี้, แม้เพียงจะนับข้าพเจ้าเปนกำลังส่วนน้อย ของผู้ที่สร้างความสามารถมาแล้วแต่เดิมนั้น ก็ยังจะเห็นว่าเปนไปไม่ได้หรือยังมีเปนส่วนน้อยอยู่เต็มทีที่เดียว ข้าพเจ้าซึ่งหวังอยู่เพียงว่า เปนผู้หนึ่งที่มีหวังจะได้บากทางไปหาความนิยมชมชื่นของท่านขึ้นได้บ้างเท่านั้น
“ดำรงประเทศ” เปนนิยายเริงรมย์เรื่องแรก ที่/*ค*/ข้าพเจ้าได้สร้างขึ้นเปนเรื่องหนึ่งของข้าพเจ้าโดยฉะเพาะ ไม่เกี่ยวกับการไปรวมอยู่กับท่านผู้มีชื่อในทางนี้มากกว่าข้าพเจ้ามาเหมือนกับแต่ก่อน ความโดดเดี่ยวที่มีขึ้นกับข้าพเจ้าในครั้งนี้ จึงยงจะได้รับคำพยากรณ์ที่ไม่ได้เลยว่า จะได้รับความปราณีจากท่านทั้งหลายอยู่มากน้อยสักเพียงใด ได้แต่ยึดมั่นอยู่ในความปรารถนาที่ของข้าพเจ้าที่มีต่อท่านทั้งหลาย และหวังจะได้รับการตอบแทนไปในทางเดียวกันเท่านั้นหากจะเปนได้เหมือนใจนึก ก็นับว่าเปนกุศลที่ท่านได้กรุณาให้ไว้กับข้าพเจ้าแล้ว.
“ดำรงประเทศ” เปนเรื่องที่ไม่เคยมีต้นฉะบับเดิมมาแต่ก่อน ที่เปนรูปเปนเรื่องขึ้นมาได้ ก็ด้วยข้าพเจ้าได้อาศรัยหลักฐานเพิ่มในวรรณคดีที่ได้มีมาแล้วมาประกอบเปนโครงขึ้น และวางเรื่องให้เปนไปในทำนองที่จะเปนไปได้ในสมัยที่สมมุตินั้น แต่ถ้าจะพิจารณาลงไปให้ซึ้งแล้ว ยังมีความผิดพลาด/*ฆ*/อีกเปนหลายประการ ที่ข้าพเจ้าได้ให้ไว้กับเรื่องนี้ แต่ที่ยอมให้เปนไปได้เช่นนั้น ก็โดยอาศรัยความมุ่งหมายของเรื่อง ให้มีมากกว่าขนบธรรมเนียมและความถูกต้องตามสมัยที่ได้สมมุติขึ้น และเพียงแต่ยกเอาความที่พอจะเปนไปได้มาเปนเครื่องประกอบเท่านั้น หากจะคิดไปอีกทางหนึ่ง ถึงความรุ่งเรืองในภาษาศาสตร์ของสยาม จนสามารถสร้างเปนวรรณคดีสโมสรเปนของตนมาได้ ถ้าจะนับในอายุที่มีเพียงไม่เกิน ๑๐๐ ปี ทั้งยิ่งเรื่องข้าพเจ้านี้ หมายใจจะให้เปนเริงรมย์มากกว่าวรรณคดีด้วยแล้ว โดยฐานะที่เปนข้าพเจ้า ย่อมจะมีความผิดพลาดและความรู้เท่าไม่ถึงการณ์อยู่อีกเปนอันมาก ด้วยเหตุและผลดังนี้ จึงไม่มีอะไรอีกนอกจากข้าพเจ้าจะยอมรับความเห็นทั้งสิ้นจากท่านทั้งหลาย เพื่อนำมาแก้ไขตนให้เปนที่ชื่นตาและชื่นใจของท่านในกาลต่อไปเท่านั้น จึงขอให้ท่านผู้รู้ทั้งหลายให้ความหวังดีกับข้าพเจ้าด้วย/*ง*/ความเปนจริงและทางที่ควรดังนี้ด้วย ความกรุณาที่ข้าพเจ้าได้รับมา จะทำความนับถือต่อท่าน และมีใจขึ้นกับตนเองเปนอย่างสูง
ท้ายคำนำนี้ ขอให้ท่านแก้ความเข้าใจในหัวบทที่ 4 ซึ่งเปนความว่า “ทาษของคนหรือของชาติ” เปน ความว่า “ธาตุของคนหรือของชาติ” เสียด้วย
เวทางค์.
บทที่ ๑
- การสงคราม -
งานศึกระหว่างกรุงราชภุชกับกรุงเทวะปุระ กำลังดำเนินต่อไปอย่างน่าสยดสยอง!
ความสว่างแห่งต้นวันใหม่ กำลังตัดกับความขนุกขมัวของปลายคืนแห่งวันแล้วให้ล่วงพ้นไป เปนขณะที่เจ้าหญิงกนกเลขา ราชธิดาของพระธรรมาธิป พระเจ้ากรุงเทวะปุระ กำลังทรงพระจินตนาการอย่างสงบ อยู่บนปราสาทอันสูงตระหง่าน ซึ่งตั้งอยู่ในพระบรมมหาราชวังแห่งกรุงเทวะปุระนั้น ลมในเวลาเช้าปลิวมาอย่างแผ่วและเย็น พัดผ้าคลุมพระเศียรและผ้าครองพระกายของเจ้าหญิง ให้สบัดไปอย่างอ่อนโยน โดยที่ไม่ทำให้ความรู้สึกของเจ้าหญิงเปลี่ยนแปลงไป/*2*/ได้แม้แต่อย่างหนึ่งอย่างใดเลย ขณะนี้กำลังทรงนิ่งสนิทและจ้องพระพักตร์อันซีดสลดมองตรงไปข้างหน้า แล้วก็ไตร่ตรองถึงสภาพของการสงคราม อันกำลังใกล้จะถึงผลแห่งความเด็ดขาดอยู่แล้ว ขณะนี้เปนเวลาพักการรบ แต่ความสงบซึ่งมีอยู่ในขณะนี้ไม่มีค่าพอสำหรับความโหดร้าย ซึ่งได้ผ่านมาแล้วเปนลำดับนั้นได้เลย เพราะนครเทวะปุระกำลังถูกข้าศึกล้อมอยู่เกือบรอบ และเพียงอานุภาพแห่งกองทัพบกอย่างเดียวเท่านั้น ก็เกือบจะทำให้นครนี้ใกล้จะถึงซึ่งความแตกดับอยู่แล้ว อีกด้านหนึ่งที่ไม่ได้ถูกล้อม คือส่วนที่อยู่ทางริมแม่น้ำสินธุนั้น ข้าศึกจึงวางใจได้สนิท
ภายนอกกำแพงเมือง มีทุ่งหญ้าอันราบเรียบแผ่ไปไกล แลเห็นแสนยากรของกรุงราชภุชวางค่ายรายเรียงอยู่เปนขนัด แม้จะไม่มีแสงไฟ แต่ความสลัวของท้องฟ้า ทำให้เห็นความมืดของหมู่ค่าย, เห็นทหารยามเดิรไปมาได้ถนัด แล้วจึงให้รู้สึกถึงสภาพ/*3*/ของทหารเหล่านั้นได้ชัดเจนขึ้น ทหารทั้งหลายกำลังนอน, กำลังหลับตา แต่คนที่หลับตา ไม่ใช่คนนอนหลับเสมอไป ฉะนั้น, จอมทัพ, แม่ทัพ, ตลอดจน นักรบเหล่าโน้น จึงพากันมีความสุขไปด้วยผลของสงครามทั้งสิ้น คือทุกคนกำลังหลับตา ทุกคนกำลังหายใจเอากลิ่นของสงครามเข้าไป และไอพิษของสงครามนั้นก็ได้แผ่ฟุ้งอยู่เต็มตัวของบรรดานักรบทุกคนเหล่านั้นแล้ว
น้ำพระเนตร์หยดลงต้องหัตถ์ซึ่งประสานกุมอยู่ที่ทรวงของเจ้าหญิงกนกเลขา ขอบฟ้าทางทิศตะวันออกเปนทางสีหมากสุก ปนเคล้ากับสีม่วงแก่ของกลุ่มเมฆ และลมเย็นของเวลาเช้ายังคงพัดอยู่ไม่ ขาดสาย เสียงทั้งหลายได้เกิดขึ้นแล้ว คือเสียงนก, เสียงสัตว์, เสียงคนและเสียงทุกชะนิด ทหารทุกคนได้เริ่มตื่นขึ้นผะจญกับหน้าที่ของตน เพราะสนามรบไม่เงียบ, ไม่สะอาด, และไม่บริสุทธิพอที่จะชวนให้คนยังหลับอยู่ได้ ความชั่วได้ตื่นขึ้นมาเต้นอยู่แล้ว ความ/*4*/ดีเท่านั้นที่ยังคงหลับสนิทอยู่ ต่อจากนี้สภาพของการรบก็กำลังจะแผ่สร้านต่อไปอีก สงคราม! ทำไมจึงจะต้องมีการสงคราม ! ไม่มีอะไรอีกแล้ว นอกจากคำว่าชาติ หรืออ้างว่าคนทั้งหลายที่รวมกันขึ้นเปนชาติเท่านั้น การต้องการของคน, การดำรงฐานะของชาติ เปนเหตุอันหนึ่งของสงคราม แต่ที่ชาติจะทำความต้องการให้สำเร็จลงไปได้เพียงใดนั้น ย่อมแล้วแต่ความสามารถของผู้ทำ กษัตริย์จึงเปนอีกเหตุหนึ่งที่ทำให้เกิดสงความขึ้นได้ นอกจากนั้น, ดินแดนไม่พอก็ดี, ลัทธิอันชักจูงคนให้ไปสู่ความดีจะถูกเหยียบย่ำก็ดี ล้วนเปนเหตุแห่งสงครามได้อีกเหมือนกัน สงครามจึงเปนเครื่องมืออันสุดท้ายของชาติ สำหรับจะตัดสินปากเสียงอันไม่ตกลงกัน เพื่อยังผลแห่งความประสงค์ของคนทั้งหลาย อันรวบรวมเปนคณะชาติขึ้นนั้น ให้เกิดเปนผลอันพอกับความประสงค์ขึ้นได้ สงครามเกิดจากสิ่งจำเปนเหล่านี้ และเพียงเท่านี้ สงครามจะให้ประโยชน์อะไรขึ้นอีกบ้าง ?
/*5*/ขณะนั้น, แสงสีเหลืองเหมือนสีทองของดวงอาทิตย์ ได้เริ่มพุ่งออกมาจากแนวขอบฟ้าด้านตะวันออก และฉายดาดไปทั่วอีกพิภพและกรุงเทวะปุระแล้ว ทำให้ภูมิประเทศทั่วไปมีสีคล้ายกับสีของทองคำ นอกจากบนท้องฟ้าและที่ก้อนเมฆเท่านั้น ที่มีสีคล้ายกับสีนิลโลหิต คือเหมือนกับสีเลือดที่เข้มจัด แล้วก็เหมือนสีแห่งการสงครามนั่นเอง โดยที่เปนเครื่องหมายของการฆ่าฟันกันอย่างมหาวายร้ายอันจะได้เกิดขึ้นอีกในไม่ช้านี้ ทั่วทั้งแดนนั้นจึงเต็มไปด้วยสิ่งที่ต้องการความสำเร็จของสงคราม คือมีเสียงของอากาศ, โลหะ พาหนะ เสียงคนแลเสียงของทหารดังสนั่นกึกก้องอยู่ทั่วไป ทหารม้าขี่ม้า, ทหารรถเตรียมรถรบ, ทหารธนูซ่อมแซมธนูและทหารดาบก็ซ้อมรำ ท่าอาวุธอยู่ไปมา ดูเหมือนว่าทุกคนเต็มไปด้วยความห้าวหาญ และดูเหมือนว่าทุกสิ่งทุกอย่าง อันบรรดามีอยู่ในดินแดนตรงนั้น ได้เปนประโยชน์และเปนงานของสงครามไปแทบจะหมดสิ้น เปนเครื่องหมายว่า/*6*/ทุกคนมุ่งหมายที่จะไปตายด้วยกันทั้งนั้น โดยไม่นึกถึงสภาพของคนที่ได้ตายไปแล้วหรือกำลังบาดเจ็บอย่างแสนสาหัสอยู่นั้นบ้างเลย เพราะพวกเหล่านี้ยังพากันมีชีวิตอยู่ และการอยู่ของคนทั้งหลายเหล่านี้มีความมุ่งหมายอยู่อย่างเดียว-คือเพื่อรบ! ทำไมเขาจึงต้องการรบ ซึ่งดูเหมือนว่าเขาจะพากันเต็มใจอย่างหนักหนาที่จะต้องการตายเพื่อชาติ ทำไมจึงต้องทำกันดังนั้น ไม่มีอะไรอีกแล้ว นอกจากว่าคนทุกคนต้องทำงานและคนทำงาน ก็ทำเพื่อความต้องการของตนเอง แต่ต้องทำเพื่อช่วยเหลือผู้อื่นทุกสิ่งทุกอย่าง ที่มนุสส์ปรารถนาในโลกนี้ มนุษย์ต้องซื้อเอาเปนธรรมดา เพราะมนุษย์ยอมทำประโยชน์เพื่อกันและกันดังนี้ การรักษาชาติเพื่อให้ดำรงนานอยู่ได้ จึงต้องอาศรัยจากการกระทำศึกสงครามนี้เหมือนกัน สงครามจึงเปนกล้องส่องหาผู้ที่กล้าหาญของชาติ หาผู้ที่ทำงานทุกอย่างเพื่อชาติ ด้วยเหตุนี้, แม้ว่ากรุงเทวะปุระใกล้จะถึงซึ่งความแตกดับอยู่แล้ว โดยที่กำลังรบ/*7*/ได้ถูกทำลายไป ความขาดแคลนกำลังสำแดงความโหดร้ายอยู่อย่างเต็มที่ ขวัญของชาวนครทุกคนจึงยังมั่นคงอยู่อย่างมากมายยิ่ง, แต่ด้วยความหวังเปนสิ่งที่มนุษย์เหลือเอาไว้เปนสมบัติชิ้นสุดท้าย ในสมบัติทั้งหมดที่ตนมีอยู่, การขาดสงครามนานเกินไป ทำให้คุณลักษณะอันไม่เห็นแก่ตัวของมนุษย์ขาดไปมาก การสงครามทำให้คนทั้งหลายไม่คิดถึงชั้น, ฐานะ, ศักดิ์, ความฟุ้งเฟ้อ, ความสำราญ และการถือพวก แม้แต่อย่างหนึ่งอย่างใดเลย, โดยที่เมื่อใดได้ถึงคราวสงครามแล้ว ทั้งความลำบากยากแค้น, ทั้งความอดอยาก, และทั้งความตาย เปนตุลาการอันดีที่จะสอบสวนถึงความสามัคคีและความรัก ว่าคนในชาติจะมีอยู่ต่อกันสักเพียงใด นอกจากนั้น, สงครามยังทำให้เกิดของแปลกและของใหม่ซึ่งโลกปรารถนา ซึ่งอารยะธรรมต้องการใช้อีกอย่างเหลือที่จะนับได้ เพราะการทำงานเพื่อแลกกับชีวิต มีคุณสมบัติต่างกันมาก ในที่สุด สงครามก็เปนเหมือนอำนาจที่ปลุกชาติให้ตื่น, ให้ขะมักจะเม้นต่อการงาน, และให้รู้จักถึงผลร้ายของการขาดอารยะธรรม คือเปนบทเรียนอันดีของคนที่เกียจคร้าน , ของคนที่โง่เขลา, ของคนที่ไม่พยายามจะสร้างตนให้เปนคนและข้อสุดท้าย, ชัยชะนะของสงครามย่อมเปนผลของความมีอิสสระภาพ, เสรีภาพ, สภาพของชาติและของคนจึงมีคุณค่าดังนี้ เพราะฉะนั้น, บัดนี้, จึงถึงเวลาอันสำคัญแล้วที่ชาวนครเทวะปุระจะต้องทำหน้าที่ของตนต่อไป…หน้าที่นั้นคือทำสงคราม ! สงคราม ! แต่สงคราม... พุทโธ่เอ๋ย!
เจ้าหญิงซบพระพักตร์ลงกับฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองข้าง เพราะไม่อดทนพอต่อสภาพที่เห็นอยู่ตรงหน้านั้นได้ สงคราม ! ทำไมราชสัตรูเหล่านั้นจึงพากันกระหายเสียยิ่งนัก ? สงครามทำให้คนต้องเสียชีวิต, ทำให้ทุพลภาพ, ทำให้ทุกขเวทนาอย่างน่าหวาดเสียวแสนสาหัส ดูนั่น, ภายนอกกำแพงเมืองตรงโน้น ได้พบศพบรรดานักรบของฝ่ายที่กำลังจะชะนะอยู่แล้ว นอนก่ายกันเกะกะอย่างเหลือที่จะนับได้ ถูกกีดกันออกจากส่วน/*9*/ของผู้ที่ตายยังไม่ตาย เปนรูปร่างที่ไม่มีใครเอาใจใส่อีกแล้ว นอกจากมีเพียงเจ้าหน้าที่ผู้มาจัดการเก็บและชำระล้างเพื่อให้ศูนย์สิ้นไป เจ้าหน้าที่เหล่านั้น คือฝูงแร้งทั้งหลายนั่นเอง ส่วนภายในกำแพงเมืองเทวะปุระ ศพทุกศพได้ถูกทิ้งจากกำแพงหลังเมืองลงสู่แม่น้ำสินธุ ซึ่งสายน้ำนั้นไหลจากทางเหนือลงไปสู่ทางใต้ อันทราบไม่ได้เลยว่า จะพัดพาศพให้ลอยขึ้นไปสู่สวรรค์หรือดั้นลงนรก เพราะสวรรค์ย่อมอยู่เบื้องสูงและนรกย่อมอยู่เบื้องต่ำ พ้นจากส่วนของผู้ที่ตายแล้ว ยังมีผู้ที่มีสังขารอันไม่ครบถ้วนอยู่อีกเปนเอนก ที่ทุรนทุรายครวญครางอยู่อย่างน่าทุเรศ ไม่ได้หลับหรือนอน และหมดหวังที่จะเรียกร้องเอาส่วนของร่างกายที่เสียไปแล้ว ให้กลับคืนมาได้อีก นอกจากจะได้รับเพียงความสงสารจากผู้ที่ช่วยอะไรไม่ได้ พวกนี้จะต้องเลี้ยงชีวิตของตัวต่อไป แต่สังขารของเขา จะช่วยชีวิตของเขาให้รอดไปอย่างเรียบร้อยแล้วหรือ? ไม่มีใครรับผิดชอบชีวิตของคนได้ดีเท่าตนของตนเอง /*10*/คนทุกคนมีชีวิตเปนสมบัตอันเดียวของตน และก็รักสมบัติอันนี้เปนที่สุด เช่นนั้นแล้ว ทำไมพวกนี้จึงมีส่วนได้รับผิดชอบในผลของการสงครามด้วยเล่า สงครามทำให้คนทั้งชาติต้องทิ้งอาชีวะและต้องจับอาวุธ ทรัพย์สินของอาชีวะที่หามาได้ ต้องมาจุนเจือให้กับการสงครามเสียเกือบสิ้น แต่ทรัพย์ที่หามาได้ใหม่นั้นน้อยนัก กำลังทรัพย์ของประเทศจึงเสื่อมศูนย์และเสียหายไปอย่างมาก ไม่ผิดกับชีวิตในยามสงครามนั้นเลย ถ้าเช่นนั้นจะหวังผลอะไรจากการสงครามได้บ้าง ค่าปรับ! เจ้าชายเดชานุชิต กษัตริย์ราชภุช หวังจะได้ค่าปรับจากเทวะปุระ คือหวังจะได้ตัวเจ้าหญิง หวังจะได้กรุงเทวะปุระ และหวังจะได้อำนาจแห่งพระมหาจักรพรรดิ์ แต่ค่าปรับที่ได้มานั้น จะแทนชีวิตมนุษย์และความโศกเศร้าไปด้วยก็หาไม่ เพราะบรรดาญาติ, บรรดาวิทยาการและบรรดาความดียังต้องการคนเหล่านี้อยู่ นอกจากนั้น, การได้ค่าปรับจากคนที่แพ้แล้ว ก็คล้ายกับการได้ค่าปรับจาก/*11*/คนที่กำลังจะสิ้นเนื้อประดาตัวอยู่แล้ว ซึ่งไม่ผิดกับการที่จะเอาความรู้สึกผิดชอบจากนักโทษ ที่กำลังรอคอยการลงดาบที่คอของเขาอยู่เท่าใดนัก ฉะนั้น ประเทศที่พึ่งทำสงครามเสร็จลง ย่อมต้องการเวลาอีกมาก จึงจะสามารถฟื้นตัวได้ดีเท่าเก่า เปรียบเทียบการสงครามก็คล้ายกับการค้าขาย ซึ่งจะหวังผลกำไรเสมอไปย่อมไม่ได้ โทษของสงครามมีอย่างมหันต์ถึงปานนี้ แต่ก็ยังยากที่จะให้สงครามในโลกนี้หมดสิ้นลงไป ทำไมจึงเปนเช่นนั้น มนุษย์เอ๋ย !
ท้องฟ้ายิ่งกระจ่างขึ้นด้วยแสงแดด เจ้าหญิงกนกเลขา ก็ยังทรงรู้สึกเบื่อหน่ายและหวาดเสียวต่อเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นแล้วมากยิ่งขึ้นไปด้วย จนไม่สามารถจะทรงทอดพระเนตร์ดูความร้ายกาจอยู่บนปราสาทต่อไปอีกได้ จากที่นั้น, พระองค์จึงลงมายังราชอุทยานพร้อมด้วยเหล่าชาวนางกำนัลทั้งหลาย กลิ่นดอกไม้ในเวลาเช้า ทำความสดชื่นให้กับเจ้าหญิงบ้างเล็กน้อย แต่ก็ยังไม่มากพอ จนถึงจะทำให้ลืมห้วงปฐม/*12*/ญาณอันได้ผ่านมาแล้วได้สนิท ภาพที่ได้เห็นอยู่ในขณะนี้ จึงมีภาพติดพระเนตร์จากที่ได้ทรงเห็นมาแล้วรวมอยู่ด้วยทุกคราวไป ความสวยงามของอุทยานหลวง แวดล้อมและเชิดชูความงามของเจ้าหญิงให้ดูสมลักษณยิ่งขึ้น สถานที่นั้นจึงงาม แม้เพียงที่สุดของตาก็จะหยั่งให้ถึงไม่ได้ สรรพพรรณไม้ต่างๆ ได้ถูกแยกกันไว้เปนหมู่เปนชะนิด คือไม้หอมอยู่ส่วนหอม, ไม้สีอยู่ส่วนไม้สี และยังแยกไม้เถา, ไม้พุ่มและไม้ใหญ่ หลายอย่างต่างวรรณ ซึ่งต่างก็มีที่เกิดมาจากป่าอันไพศาลด้วยกันทั้งสิ้น ความเปนอยู่ในป่าของพรรณไม้เหล่านี้ ย่อมเปนไปตามสภาพของ ธรรมชาติแห่งพืชที่ได้มีมา คือไม้เถาได้อาศรัยลำต้นและสาขาของไม้ใหญ่เปนเครื่องพะยุงตน, ไม้เกาะก็ได้อาศรัยคบไม้ใหญ่เปนที่เลี้ยงชีวิต และบรรดาไม้เล็กไม้น้อยก็ได้แยกที่อยู่ของตน ให้ห่างไปเสียจากบริเวณต้นไม้ใหญ่ และไม้ใหญ่ทั้งหลาย มีหมู่โพธิหมู่ไทรเปนต้น ก็พยายามแผ่มณฑลแห่งสาขาให้/*13*/มืดคลุ้มและชุมชื้นต่อดินฟ้าอากาศ เพื่อให้ไม้เล็กได้มีอาหารให้บริบูรณ์ขึ้น และเพื่อเปนพญาไม้ ที่ทำความยำเยงแก่หมู่ภัยทั้งหลาย อันจะพึงมีมาถึงเขตต์ไพรอันไพศาลนั้น ซึ่งทุกชะนิดทุกพรรณ ได้ยอมเสียความสดวกให้แก่กันและกัน เพื่อถนอมความอยู่ดี ให้เหมาะตามอัตตภาพดังนี้ นอกจากนั้น แม้สรรพสัตว์ทั้งหลาย ก็มีสภาพแห่งตนไม่ผิดไปจากนี้เหมือนกัน คือ สิงห์ย่อมเปนพญาสัตว์ ที่จะครองความหวาดเสียวให้ไว้แก่สัตว์ไพร เปนความครั่นคร้ามต่อภัย อันพึ่งมีมาถึงภายในเขตต์แห่งสัตว์ทั้งหลายได้ ซึ่งสภาพนี้, ก็แม้นกับสภาพของมนุษย์อันมีมาแต่ดั้งเดิมไม่ผิดกัน แต่มนุษย์, นอกจากจะต่างกันโดยชาติและโดยวรรณดังนั้นแล้ว ยังมีส่วนประเสริฐคือปัญญา, ดวงจิตต์และวิญญา ต่างกันกว่านั้นขึ้นไปอีก สภาพของหมู่ไม้และสัตว์ไพรจึงหาแม้นกับสภาพของมนุษย์ทีเดียว ด้วยลักษณพิเศษแห่งมนุษย์ดังนี้ จึงสามารถจัดชั้น, วรรณของสิ่ง/*14*/ทั้งหลายมารวมเปนอุทยานแห่งนี้ขึ้นได้ ความมีระเบียบเรียบร้อย ความสดใสอย่างสมบูรณ์ จึงได้เห็นกันอยู่แล้วอย่างครบครัน จะได้เห็นหมู่เสาวรศ สายหยุด, ขจร คัดเค้า และการะเวก ฯ อันถูกจัดเถาให้อยู่ตามพวก จะได้พบพลับพลึง, ลำเจียก, โกสนหลากสี, แก้ว, มะลิ, ซ่อนกลิ่นและกุหลาบ ฯ อันถูกจัดซุ้มให้อยู่ตามหมู่ จะได้ดู กาหลง, พิกุล, สารและกุสุมาธิป ฯ อันถูกจัดให้อยู่ตามเหล่า จะได้ชม ชาติบุษย์, กมล, โกมุทแลจงกลนี ฯ อันถูกจัดชะนิดให้อยู่ในสระโบกขรณี และนอกจากนั้น ยังจะได้รับความพอใจเปนอย่างสูง ในเมื่อได้ฟังกะตั้ว, แขกเต้า, ขุนทอง จักจั่นและโกกิลา ฯ ซึ่งพากันร้อง ประกอบเมื่อได้เห็น ยูง, กะเรียน, หงษ์ เงิน, ชะนี กวางและจามรี ฯ ที่พากันร่ายรำ และพากันเต็มไปด้วยความสุข อยู่ภายในสถานอุทยานทิพย์แห่งนี้ เมื่อมนุษย์สามารถสร้างสวนสวรรค์ส่วนน้อยนี้ได้ ทำไมจึงไม่ช่วยกันดัดแปลงพิภพนี้ ให้/*15*/เปนอุทยานสวรรค์ไปเสียด้วยเล่า เห็นจะไม่มีใครสามารถทำได้เปนแน่แล้ว เพราะจะเปนไปได้อย่าง ไร ในเมื่อยังมีไม้พิษ, ยังมีสัตว์เขี้ยวเล็บงาและยังมี สะกา, น้ำโสมทองและศักดิ์ ตลอดจนอำนาจและกิเลสเหล่านี้อยู่ จักมีใครบ้างที่จะกำจัดสิ่งอันมีทั้งโทษและคุณเหล่านี้เสียให้เสื่อมศูนย์ไป ฉะนั้นพิภพนี้จึงเปนเพียงอุทยานอยู่แล้ว แต่ยังหาระเบียบและความงดงามให้เหมาะกับฝีมือช่างไม่ได้ จนกว่ามนุษย์จะรู้จักใช้เครื่องมืออันจะนำไปสู่วิทยาการ, ศีลธรรม และอารยะธรรมได้ถูกต้องอย่างเรียบร้อยแล้ว พิภพแห่งอุทยานนี้จึงจะถูกสถาปนาให้วิจิตรพิศดารขึ้นได้ ซึ่งจะปริมาณไม่ได้เลยว่า อีกสักเมื่อใดความคาดคเณทั้งนี้ จึงจะเปนผลสมความปรารถนา เพราะสภาพของมนุษย์ในขณะนี้ ไม่ผิดอะไรกับสายน้ำพุหรือชิงช้าในราชอุทยาน ซึ่งถูกประดับไว้ด้วยเถาวัลลี, พรรณบุบผชาติและคณะธรรมชาตินั่นเลย สภาพนั้น, ได้พุ่งโต่งขึ้นสูง แล้วก็ตกลงมาสลาย ผลัด/*16*/เปลี่ยนกันขึ้นลง, กวัดไกวอยู่ไปมา โดยกะเกณฑ์ไม่ได้ ว่าเมื่อใดจึงจะมีระดับเสมอกันได้สักครั้งหนึ่งคราวเดียว ฉะนั้น ความต้องการของคนหรือของชาติ จึงทำให้เกิดผลเปนความเบียดเบียฬกันได้อยู่เนืองนิจ สงครามจึงถูกล้างให้สิ้นไปไม่ได้ โลกนี้จึงยังต้องมีสงครามกันต่อไปอีก จะพยายามระงับกันอย่างไรย่อมติดขัดอยู่เปนหนักหนา เพราะธรรมชาติ, กิเลสบังคับดังนั้น ไม่มีสภาอนุญาโตตุลาการของโลกหรือสมาคมแห่งใดจะช่วยกันระงับได้ เพราะเจ้าหน้าที่เหล่านั้น ยังไม่ได้เกิดมาในชาติพิภพ นอกจากเพียงเกิดมาในชาติใดชาติหนึ่งเท่านั้น ซึ่งสงครามในอนาคตจะรุนแรงขึ้นหรือลดหย่อนลง ย่อมแล้วแต่อัตโนมัติแห่งการเปลี่ยนแปลงของความก้าวหน้าหรือการถอยหลัง อันจะมีทางแก้ไขได้ก็เพียงหาทางบันเทาความโหดร้ายของการเบียดเบียฬ กับการรักสงบและเตรียมตนเพื่อก่อให้เกิดสันติภาพขึ้นเท่านั้น ซึ่งการที่จะดำเนินสิ่งเหล่านี้ให้เปนมรรคผล/*17*/ต่อไปได้ ก็ต้องอาศรัยการบำรุงความรู้สึกของคนทั้งหลาย ให้รู้จักหลักของอารยะธรรม กับการบำรุงกำลังและอำนาจของประเทศให้มั่นคงอยู่เปนนิจ คือโลกนี้จะเปนสถานแห่งความสุขได้ ก็เพราะคนทุกคนได้ทำงานเพื่อหวังความมีสันติภาพนั่นเอง ฉะนั้น, จะพึ่งเห็นได้ชัดอย่างกรุงเทวะปุระในขณะนี้ ว่าแม้กรุงเทวะปุระจะได้สะสมแสนยากรเอาไว้ ก็ไม่หมายจะไปล้างอำนาจใคร และไม่หวังจะไปเบียดเบียฬใคร แต่เหล่านักรบในนครเทวะปุระในยามสงบทัพนั้น ย่อมเปนวงรากแห่งวินัยของพลเรือน, เปนโรงเรียนอันใหญ่ที่สุดของขัณฑสีมา เปนหมู่คณะที่ฝึกฝนถึงหลักธรรมกับหลักอนามัย และเปนผู้รักษาความไม่เรียบร้อย อันพึงจะบังเกิดขึ้นภายในถิ่นเทศของตน ซึ่งล้วนแต่จะชักนำบุคคลทั้งหลายให้เดินไปสู่สุคติและสันติจริต อันเปนทางลัดอย่างดีทั้งสิ้น ฉะนั้น, ในบัดนี้แม้ว่ากรุงเทวะปุระจะถูกล้อม, แม้ว่า/*18*/ความอดอยากและความตายจะมาตัดทอนเสรีภาพลงไป แต่ชีวิตของเราทั้งหลาย เวลาไหนจะดูมีราคาเท่ากับเวลาที่ตกอยู่ในอันตรายเปนไม่มี ซึ่งขณะนี้ชีวิตของคนทุกคนในกรุงเทวะปุระจึงกำลังมีราคาขึ้นเปนอย่างสูง และราคาอันนี้ ก็ได้ปรากฏมาจากผลของการอบรมนั้นแล้ว คือบรรดาทุนและกำไรของคนทุกคนที่มีอยู่ ได้เริ่มถูกชักมาใช้จ่ายจนเกือบจะหมดสิ้น ชาวนาครทั้งหลายเอ๋ย ! โอกาศเช่นนี้ เชื่อแล้วหรือว่า ที่ตนกำลังทำงานอยู่ ไม่มีความจำเปนอย่างหนึ่งอย่างใดแล้ว ตนได้รับการอบรมดีแล้ว ตนมีความยุติธรรมดีแล้ว และความอดทนมั่นคง, ความสามารถอาจหาญ ได้ถูกนำมาใช้อย่างครบถ้วนดีแล้ว
การอบรมคนให้รู้จักค่าของการเบียดเบียฬ กับการมักใหญ่ใฝ่สูงในอำนาจแห่งมหาจักรพรรดิ์ มีอยู่แล้วอย่างครบบริบูรณ์ กับเจ้าชายเดชานุชิต กษัตริย์ทรงสินธพขาวแห่งกรุงราชภุช เพราะกิจของมหา/*19*/อำนาจเช่นนั้น มีเยี่ยงอย่างอันโหดร้ายมาแล้วจากพระเจ้าอาเลกซานเดอร์มหาราช ผู้มารุกรานถึงแคว้นคันธาระและนครตักกะสิลา และมีเจ้าจันทรคุปต์ต้นวงศ์โมริยะ ทรงดำเนินรอยตามมาแล้วจนเปนที่ประจักษ์ผล ด้วยสองกษัตราธิราชได้เปนผู้ชี้ทางและนำทางมา จึงทำให้เจ้าชายเดชานุชิด มีความทะเยอทะยานเปนอย่างหนักหนา ในอันจะทรงดำเนินทางตามต่อไป เพื่อก่อความพินาศให้เกิดขึ้นกับโลกแห่งความสงบนี้ โดยทรงมีความหวังอยู่อย่างเดียว คือฉะเพาะในกิจแห่งมหาอำนาจนี้เท่านั้น จึงเปนเหตุให้พระองค์ทรงมีหลักธรรมอันดีงามทั้งหลายที่ได้ทรงศึกษามาจากสำนักตักกะสิลาแล้วนั้นจนหมดสิ้น ซึ่งแม้จะเปนขณะที่ลัทธิแห่งหินยาน ได้เริ่มแผ่ขยายมาถึงแล้วก็ตาม ดังนั้น, ความพินาศแทบย่อยยับ จึงจะได้เริ่มแผ่ขยายมาเกาะกุมเอากรุงเทวะปุระไปเสียแล้ว
เจ้าหญิงกนกเลขา ทรงทราบความปรารถนา/*20*/ของเจ้าชายเดชานุชิตดีอยู่ว่า หวังจะขนาบทัพจากกรุงเทวะปุระ ตะลงไปถึงพาณิชยเกตุ, ปัญจาล, โกศลและมคธ คือจากจิทัมพรัม ตลอดลงไปทั่วจักรวาฬแห่งชมพูทวีปนั้น แม้ว่านครเทวะปุระจะไม่ใหญ่โตนักก็จริง แต่ด้วยการมีความสมบูรณ์ในทรัพย์, การมีธรรมจรรยาอันเทวราชและพราหมณาจารย์ได้ประสาทให้ ประกอบกับการมีราชธิดาอันงามตระการตาอย่างหนักหนา ได้ทำให้นครนี้ เปนเมืองหน้าด่าน ที่เจ้าชายเดชานุชิตมั่นหมายที่จะได้ครองอย่างมาก ซึ่งเกือบเท่าสมบัติแห่งมหาจักรพรรดิเองก็แทบจะว่าได้ และตามเหตุที่ประจักษ์ผลอยู่นี้ แม้คนทั่วทั้งจตุรวรรณ จะได้ตายไปแล้ว แม้พระธรรมาธิป-พระราชบิดาของเจ้าหญิงกนกเลขาเอง จะได้เสียพระกรเบื้องซ้ายไปแล้ว แต่ก็จะได้เห็นเจ้าหญิงยังคงทรงพระสำราญดีอยู่ ซึ่งตามเหตุการณ์ดังนี้ ดูเหมือนเจ้าหญิงจะไม่มีความชอกช้ำอันใดอยู่ในหัวใจ ไม่มีความเจ็บไข้สิ่งใดอยู่ใน/*21*/ขุมขนแม้แต่อย่างหนึ่งอย่างใดเลย ถ้าเปนเช่นนั้นแล้ว เจ้าหญิงก็คงเปนเช่นสิ่งที่มีค่า แต่จะหาคุณสมบัติอันใดในตัวอีกไม่ได้ พระนางทรงดำรงฐานะเปนนางขัตติยาณี ตั้งแต่น้อยมาจนทรงพระเจริญวัย ก็ได้ทรงศึกษาศิลปวิทยาการตลอดจนศีลธรรมที่ขัตติยตระกูลจะพึงมี มาจนครบบริบูรณ์ทุกสิ่งทุกอย่างแล้ว แต่บัดนี้, แม้แต่เจ้าหญิงเองก็ทรงรู้สึกว่าไม่ได้ใช้สิ่งที่ได้มีมาแล้วให้เปนประโยชน์แก่การคุ้มภัยในยามคับขันนี้แม้แต่อย่างใดเลย กลับทรงพระสำราญอยู่บนปราสาท ทรงพระเกษมอยู่ในราชอุทยาน และแวดล้อมพระองค์ไว้ด้วยเหล่าพนักงานนางกำนัลทั้งหลาย ซึ่งสิ่งเหล่านี้ยิ่งทำให้เจ้าหญิงทรงรู้สึกตระหนักขึ้นไปอีกว่า พระองค์เปนเพียงดอกไม้ที่ล้อมรอบไว้ด้วยความอับเฉา เปนเพียงหุ่นของการเมือง และเปนเพียงรูปปั้นอันงามที่มีไว้สำหรับประดับพระราชวังหรือบ้านเมือง แต่แล้วจะหาคุณค่าอะไรให้มากไปกว่านั้นอีกไม่ได้ ไม่/*22*/มีความรู้สึก, ไม่มีหัวใจ นอกจากมีแต่ความเปลืองในค่าบำรุงรักษา มากกว่าสิ่งอื่นใดทั้งหลายทั้งนั้น ซึ่งค่าบำรุงรักษาเหล่านี้ ล้วนแต่เปนน้ำแรงของชาวเทวะปุระทั้งสิ้น คิดดังนั้นแล้ว เจ้าหญิงก็ทรงพระกรรแสง อย่างที่มีความเจ็บช้ำอย่างหนักที่ดวงใจ และที่หน่วยตาและทั้งๆที่ทุกสิ่งที่ล้อมพระองค์อยู่โดยรอบนั้น เต็มไปด้วยความเกษม, เต็มไปด้วยความ หอมหวน และเต็มไปด้วยพิภพแห่งอุทยานสวรรค์ อันบรรดามีอยู่ทั่วทุกแห่งในฉกามาพจรนั้น
บัดนี้, เจ้าหญิงกนกเลขา ทรงเห็นตระหนักแน่ว่า ได้ถึงเวลาแล้ว ที่จะใช้ความรู้, ความสุขและ ทุกสิ่งทุกอย่างที่ได้ทรงมีมานั้น ไปทำงานเพื่อกตเวทีต่อพระราชบิดา, ต่อชาวนครเทวะปุระทั้งหลาย เพราะว่าขุมในนรกทั้งสิ้น จะหาขุมใดที่มืดมิดที่สุดเท่าขุมสำหรับคนที่มีความสามารถเสียเปล่าเปนไม่มี เจ้าหญิงก็เปนผู้สามารถอยู่เปนอย่างเยี่ยมยอดแล้ว ซึ่งเพียงแต่ยังไม่ได้นำเอาออกมาใช้เท่านั้น และเวลา/**/นี้, ถ้าจะนับว่ายังไม่ถึงโอกาศก็หาสมควรไม่ การฆ่ามนุสส์ไม่มีศีลธรรม ไม่จำเปนที่จะต้องใช้ธรรมะอันใดเข้าต่อสู้ด้วยเลย เพราะความจำเปนไม่เกี่ยวกับธรรม และการที่จะต้องฆ่าเจ้าชายเดชานุชิต ก็ตกอยู่ในลักษณจำเปนแล้ว โดยที่เจ้าชายพระองค์นี้ เปนเจ้าที่รู้จักกับศีลธรรมดีเท่ากับการที่จะรู้จักใช้ แต่ไม่ใช้ เปนเจ้าที่มีอำนาจ และรู้จักค่าของอำนาจ แต่ใช้อำนาจของตนไม่เปน เปนเจ้าที่เหี้ยมหาญอยู่ในคุณค่าของการเบียดเบียฬ เปนเจ้าที่เปนทั้งข้าศึกและสัตรูของกรุงเทวะปุระ เปนเจ้าที่อิ่มอาหารอยู่ด้วยการฆ่ามนุษย์ เปนเจ้าที่ได้ตัดพระกรแห่งพระบิดาของเจ้าหญิงไป และเปนเจ้าที่จะเหยียบกรุงเทวะปุระให้จมคาพระบาท เช่นนั้นแล้ว จะเปนการสมควรอยู่แล้วหรือ ที่จะยังพระชนม์ของพระเจ้าชายพระองค์นี้ให้คงไว้ได้ต่อไป เมื่อใครสละชีวิตเพื่อสิ่งที่คนรักได้ ทำไมเจ้าหญิงจึงจะไม่มีสิ่งที่พระองค์รักอยู่บ้างเลย และเมื่อคนไม่ไว้ใจ/*24*/ตนเองแล้ว ทำไมตนจึงจะได้ครองชีวิตอยู่ได้ ฉะนั้น, เจ้าหญิงกนกเลขา จึงตกลงพระทัยอย่างเด็ดขาด ที่จะทำงานในสิ่งซึ่งทุกคนในนครเทวะปุระยังทำไม่ได้ และยังไม่มีใครทำ งานนั้นคือใช้ความสามารถของพระองค์ทุกอย่างที่ทรงมีอยู่แล้ว ไปประกอบการทำลายพระชนม์ของเจ้าชายเดชานุชิตเสียให้พินาศ เพื่อกำจัดเสี้ยนหนามอันจะพึงมีมากับนครเทวะปุระต่อไปนี้เสียให้สิ้น !
---
บทที่ ๒ - กษัตราธิราช
บนพลับพลาไชย หน้าพระบรมมหาราชวัง พระธรรมาธิป-เจ้าผู้ครองเทวะปุระ กำลังทรงอำนวยการจัดทัพอยู่อย่างห้าวหาญ พระกรเบื้องขวากำลังกวัดแกว่งและชี้ไปรอบพระวรกาย ส่วนพระกรเบื้องซ้ายนั้นสงบนิ่งอยู่ในกลุ่มผ้าซึ่งพันไว้อย่างเรียบร้อย เพราะพระกรนั้นได้ขาดด้วนไปแล้ว ที่หมู่เบาะใกล้กับพระอาสน์มีหมู่แม่ทัพของเหล่าทหารหาญ กำลังหมอบเฝ้าอยู่อย่างพร้อมหน้า สักครู่เดียว, เจ้าหญิงกนกเลขาก็มาหมอบเฝ้าอยู่ด้วยอีกองค์หนึ่ง ซึ่งการ กระทำดังนี้ ย่อมเปนที่ทราบอยู่แล้วว่า ขัดต่อขัตติยราชประเพณีเพียงใด
พระธรรมาธิปทรงตะลึงตั้งแต่แรกทรงทอดพระเนตร์เห็น จนเมื่อพระราชธิดาหมอบลงเรียบร้อย/*26*/แล้ว จึงเบิกพระจักษุถามอย่าไม่พอพระทัย
“มาที่นี่ทำไม ลูกหญิง ?”
เจ้าหญิงคงก้มพระพักตรซึ่งมีผ้าคลุมอยู่ภายนอกนั้น ด้วยอาการอันนิ่งสนิท แล้วจึงทรงตอบด้วยพระสุรเสียงอันหวานแหลม
“หม่อมฉันจะมาขอร้องต่อเสด็จพ่อ ให้เลิกทำสงครามต่อไปเพค่ะ”
“อะไรกัน” พระเจ้ากรุงเทวะปุระทรงฉงนพระทัยอย่างหนัก “นั่นเปนธุระของลูกหรือ ?”
“หม่อมฉันอยากจะให้นครสงบศึก ไม่ทำสงครามต่อไปอีกเพคะ”
“รู้แล้ว, ใครสั่งให้ลูกมาพูดกับพ่อดังนี้ ลูกของฉันจะทำความพินาศให้กับนครของเราเสียแล้ว” ทรงสั่นพระหัตถ์และเหลียวไปรอบพระองค์ ตรัสถามอีกครั้งหนึ่ง เมื่อหันกลับมาทอดพระเนตร์นิ่งอยู่ที่องค์ของเจ้าหญิง “ทำไมลูกจึงคิดเช่นนั้น”
“เพราะหม่อมฉันได้เห็นแล้วว่า ชาวนครของ/*27*/เราในโอกาศนี้ มีสภาพอยู่ในความแร้นแค้นเพียงใด หม่อมฉันไม่สามารถจะทนดูอยู่ได้เพคะ”
“มีใครบ้างหรือลูกหญิง, ที่ยังจะสามารถทนดูอยู่ได้ และถ้าไม่แก้ไขกันอย่างที่พ่อทำอยู่เดี๋ยวนี้ ลูกจะให้พ่อทำอย่างไร”
“มีทางที่เหมาะอยู่ทางเดียว คือเสด็จพ่อยอมยกทุกสิ่งทุกอย่างที่เจ้าเดชานุชิตทรงปรารถนา ให้กับท้าวเธอตามที่ประสงค์จนสิ้น เพื่อแลกกับอิสสระภาพของเรา”
“สิ่งที่เจ้าเดชานุชิตต้องการ มีสิ่งใดบ้างที่เราควรจะยกให้เขา รู้ไหมว่าราชศัตรูของเรานั้น ประสงค์ในสิ่งไรของเราบ้าง”
“ส่วนใหญ่ที่สุด คือปรารถนาในตัวของหม่อมฉันเพคะ”
“ถูกแล้ว แต่ทำไมพ่อจึงไม่ยกให้เขาไปเสีย และทำไมนครเทวะปุระจึงต้องรบกับกรุงราชภุช”
“เพราะถ้ายกหม่อมฉันให้ไปเปนข้าบาทบริจาริกา/*28*/ของเจ้าเดชานุชิตแล้ว ก็เหมือนกับเสด็จพ่อยอมยกนครนี้ให้กับเจ้าองค์นั้นไว้ด้วย”
“ความรู้ของลูก มีดีพอที่จะสอนตนเองได้แล้วถึงเพียงนี้ แต่ทำไมจึ่งดื้อผิดคนทั้งหลายไปเสียได้ ถ้ายกลูกให้กับเจ้าองค์นี้แล้ว ไม่แต่ลูกเท่านั้นที่จะต้องเสียไป แม้กรุงเทวะปุระ, แม้พ่อและคนทั้งหลายในนครนี้ ตลอดจนความอิสสระภาพที่เรามีอยู่ ก็จะต้องเสียไปด้วย”
“ถ้าเช่นนั้น, ในโอกาศนี้ จะมีอะไรเหมาะไปกว่าการยกหม่อมฉันให้ไปกับกรุงราชภุชเสียเล่าเพคะ”
“อ ฮ๎าว!” พระธรรมาธิปครางอย่างดังพร้อมกับสะดุ้ง แล้วก็ทรงดำเนิรกลับไปกลับมาเปนเวลาหลายกลับ จึงหยุดและตรัส
“นี่หรือเปนคำพูดของคนที่พ่อได้ใช้เลือดเลี้ยงเปนตัวมา จะว่าปัญญาอับหรือก็มิใช่ เช่นนั้นลูกอาจจะมีความเห็นอันใดพิศดารอยู่บ้างกระมัง บอกพ่อมาบ้าง บางทีอาจจะทำให้เราได้สงบศึกเหมือนอย่างว่าก็ได้”
/*29*/“เสด็จพ่อไม่ทรงเห็นหรือเพคะ ว่างานทางการทหารของเราในบัดนี้ ได้แสดงผลแห่งความย่อยยับให้ปรากฏขึ้นแล้วเพียงใด ยุทธศาสตร์ในการป้องกันนครของเราสุดสิ้นอยู่เพียงการถูกล้อมและการรอความตายเท่านั้น และจำนวนคน, อาวุธ, เครื่องมือกับ เครื่องใช้สำหรับประกอบการรบ คือกำลังต่อสู้ของเราทั้งหลาย ก็ได้ถูกทำลายไปใกล้จะหมดสิ้นอยู่แล้ว คงมีผลเพียงการเปนรองของข้าศึกเสียสิ้น อีกอย่างหนึ่งการดำเนินรัฐประศาสน์ เพื่อหากำลังรวมของสัมพันธมิตร์ ก็จะหวังเอากองทัพช่วยจากนครพาณิชยเกตุไม่ได้แล้ว เพราะแม้แต่ข่าวก็ไม่ได้ยิน ด้วยเหตุผลดั่งนี้แหละเพคะ หม่อมฉันจึงไม่เห็นควรอะไรอีกที่จะต้องสู้รบต่อไป นอกจากจะหาความสงบเปนเครื่องช่วยเหลือเสียแต่ในขณะที่ยังไม่ถึงกับแตกดับนี้เท่านั้น”
“ความสงบในโอกาศนี้ จะให้ผลอะไรกับเราได้บ้าง และถ้ายกลูกหญิงให้กับกษัตริย์เดชานุชิตไป/*30*/แล้ว จะเปนประโยชน์กับความสงบได้สักเพียงใดทีเดียว”
“มีประโยชน์อย่างมากหลายเทียวเพค่ะ เพราะการสงครามที่ได้เกิดขึ้นนี้ ก็ด้วยหม่อมฉันผู้เดียว ที่เปนตัวการในความเดือดร้อนของเสด็จพ่อและชาวนครทั้งหลาย ซึ่งแม้ว่าเสด็จพ่อจะทำการป้องกันสิทธิที่ไม่ควรเสียไปก็ควรอยู่ แต่บัดนี้, เขตต์แห่งความสามารถของเราได้สุดสิ้นลงแล้ว ยังเหลืออยู่แต่ความทุกข์เวทนาอย่างแสนสาหัส กับความพินาสแทบย่อยยับเท่านั้น หม่อมฉันไม่อดทนพอต่อการที่จะได้เห็นสิ่งอันแสนน่าหวาดเสียวเหล่านี้ได้อีกแล้ว เพค่ะ”
“เปนอันว่า ถ้าเรายอมทำทุกอย่างเพื่อแลกกับความสงบ เราจะไม่ได้เห็นสิ่งอันแสนน่าทุเรศกันดารเหล่านี้ได้อีกเช่นนั้นหรือ ?”
“อาจมีเหมือนกันเพคะ แต่ไม่มากจนถึงทำให้พลเมืองเสียชีวิต และไม่ถึงกับจะทำให้กรุงเทวะปุระ/*31*/ทำลายลงจนพินาศและทรุดโทรมอย่างหนัก ซึ่งแทบจะไม่เปนตัวเมืองต่อไปอีกได้นั่นแหละเพคะ”
“คือ ถ้าเจ้าเดชานุชิตมีสิทธิที่จะได้ลูกหญิงเมื่อใด ก็อาจจะยอมสงบทัพเช่นนั้นหรือ ?
“เพค่ะ”
“บา!” พระธรรมาธิปทรงกุมพระเศียร “ตกลงก็เท่ากับเรายอมเปนข้าของกษัตริย์เดชานุชิตเท่านั้น นี่หรือเราจะให้ทุกสิ่งแก่เขาเพื่อแลกกับความมีอิสสระภาพ มันไม่เปนอย่างว่านะลูกรักของพ่อ มันกลายเปนว่า เราต้องยอมยกทุกสิ่งให้แก่เขา เพื่อแลกกับความเปนขี้ข้าเสียแล้ว ทุกสิ่งพ่อจะไม่ให้ใครเลย ในเมื่อพ่อยังเห็นว่า ไม่มีใครสมควรจะได้ ไม่แต่จะเปนลูกของพ่อเท่านั้น แม้เพียงกรุงเทวะปุระส่วนเดียว ที่มีน้ำหนักยิ่งไปกว่าลูกหญิงของพ่ออย่างมากมายเสียอีก และการที่เจ้าเดชานุชิตยอมน้อมตนเข้ามาแสดงความสัมพันธไมตรีกับเราในครั้งโน้น เพื่อสู่ขอลูกรักของพ่อไป ก็ไม่มีความมุ่งหมายอย่างอื่น/*32*/นอกจากจะใช้ลูกเปนเครื่องมือ สำหรับที่จะทำเอานครของเราเข้าไว้ในอำนาจของเขาได้โดยง่ายเท่านั้น ถ้าพ่อเห็นควรที่จะให้ลูกหญิงไปกับเขาแล้ว เราจะไม่ได้พบการเลือดนองเพื่อกู้อิสสระภาพของเราเช่นนั้นเลย นอกจากเราจะต้องเลือดนองเพื่อเชิดชูอำนาจของเขาเปนเครื่องตอบแทนเพียงอย่างเดียว”
“จะทำอย่างไรได้เล่าเพคะ ในเมื่อเราหมดความสามารถเสียสิ้นแล้ว เพราะการทำสงครามของทุกชาติ ย่อมมีเขตต์ของความสามารถอันธรรมชาติได้กำหนดไว้ให้ บัดนี้เขตต์อันนั้นก็กั้นมาทั่วทั้งพระนครของเราแล้ว จึงมีความสำคัญในการแก้ไขอยู่อย่างเดียว คือเราต้องถนอมชีวิตคนของเราไว้ เพื่อดำเนินการแก้ไขอันเหมาะกว่านี้ในวันข้างหน้า ซึ่งจะเปนดั่งที่หม่อมฉันว่าได้ ก็โดยที่เสด็จพ่อได้ยอมเสียสิ่งหนึ่งไป และเหลืออีกสิ่งหนึ่งไว้ ดีกว่าจะยอมเสียทุกสิ่งไปทั้งหมด ซึ่งเราไม่มีหวังจะเรียกร้องเอากลับคืนมา/*33*/ได้อีกเลย การที่เสด็จพ่อจะทำทุกสิ่งเพื่อความเด็ดขาดในโอกาศอันขับขันเช่นนี้ ผลที่จะได้รับก็คือ กรุงเทวะปุระจะต้องเปนป่าช้า และทุกสิ่งที่กรุงราชภุชควรจะได้ เขาก็ต้องได้”
“หยุด! หยุด! พอแล้ว !” พระธรรมาธิปกำพระหัดถ์แน่น และชูขึ้นเหนือพระเศียร ทรงตรัสด้วยพระสำเนียงอันร้าวฉาน “ดี-ดี! ถ้าเช่นนั้น เราจะรบกับเขามาทำไมกัน ! สงครามของพ่อไม่มีเขตต์จำกัด ไม่ใช่สงครามจำกัดเขตต์อันใดทั้งสิ้น สงครามของพอมีอย่างเดียว คือสมประสงค์หรือพินาศ - สมประสงค์หรือพินาศ!” ตรัสได้เท่านั้น ก็อึ้งไปเพราะต้องดับพระพิโรธ จนพอบรรเทาเบาลงบ้างแล้วจึงทรงตรัสต่อ “รู้ไหมลูกหญิง ว่าทำไมชาวนครของเราจึงต้องการมีกษัตราธิราช และคนอย่างไรจึงจะเหมาะกับการที่จะเปนหัวหน้าของเขาได้ /*34*/การที่หมู่คนเหล่านี้ต้องการหัวหน้า พ่อเคยสอนให้ ลูกรู้มาแล้ว ว่าคนส่วนมากอันรวมกันอยู่นั้น ย่อมต่างคนต่างใจ ต่างคนก็ต่างกันในความโง่เขลา, ต่างคนก็ต่างกันในความฉลาดไหวพริบ และมากคนก็ยิ่งมากหัวคิด ฉะนั้น, จึงต้องมีผู้ที่มีความสามารถสำหรับที่จะให้ความเฉียบแหลมและเด็ดขาดแก่เขาได้ การที่พ่อมาสร้างเมืองนี้ และที่คนทั้งหลายยอมยกให้พอเปนหัวหน้าของคนเหล่านี้ แสดงว่าพ่อได้ตั้งความสามารถและมีความสามารถอยู่แล้วเพียงใด พ่อให้ความยุตติธรรมทุกอย่าง ตามแต่พลเมืองจะเรียกร้อง และที่คนเหล่านี้จะมีสิทธิอันควรได้ พ่อได้ทำแล้วในการเพาะความเชื่อหรือความเห็นเหล่านั้น ให้ไปในทางที่เหมาะและทางที่ควร ในที่สุด, พ่อก็ได้วางตัวให้สมกับฐานะ ที่พอควรจะเปนกษัตราธิราชของเขาได้ พอได้ยึดถือจาตุกรณีย์ที่กษัตราธิราชควรมีอยู่อย่างพร้อมบริบูรณ์ คือพ่อยอมสละทุกสิ่ง/*35*/ทุกอย่าง ที่จะตัดสินความเมืองด้วยความยุติธรรม บำรุงราษฎรด้วยให้มีความสุข, บำรุงผลประโยชน์ของบ้านเมืองที่ควรจะมีและควรจะได้ กับทั้งได้ป้องกันพระนครให้ดำรงคงไว้ซึ่งความมีอิสสระภาพ ฉะนั้นในบัดนี้, เมื่อคนของเรายังตายไม่หมด และแขนของพ่อขาดไปเพียงข้างเดียว พ่อและคนทั้งหลายจะยอมเสียผลประโยชน์กับความมีอิสสระภาพของเราให้ไปกับใครไม่ได้เลย”
ระหว่างการโต้เถียงของพระธรรมาธิปกับพระราชธิดานั้น แม่ทัพทั้งหลายก็ได้พยายามที่จะทัดทานกันแล้วเปนหลายคราว แต่ทุกครั้งเมื่อได้เห็นเจ้าหญิงเหลียวมาทอดพระเนตร์ด้วยสายพระจักษุอันขุ่นแค้น เสียงทั้งหลายที่ควรจะถูกนำให้ออกมาได้นั้น จึงจำต้องถูกกลืนให้หายไปหมดสิ้น ดังนั้น เมื่อสิ้นเสียงของพระราชบิดาแล้ว เจ้าหญิงจึงทรงตอบต่อไปอีกได้ อย่างทันทีและทันใด.
/*36*/“แต่ในบัดนี้ ทุกอย่างไม่ได้เปนไปอย่างเสด็จพ่อตรัสสักนิดเดียว เพราะพลเมืองจะหาความสุขไม่ได้ ในเมื่อทุกคนกำลังรอความตายอยู่ และผลประโยชน์ของบ้านเมืองจะมั่นคงไม่ได้ เมื่อกำลังถูกทำลายให้พินาศไป กับทั้งพระนครจะมีความอิสระภาพไม่ได้ ในเมื่อไม่มีกำลังจะไปรบ เมื่อทุกสิ่งทุกอย่างได้เสียไปแล้วดังนี้ ความเห็นกับความเชื่อที่เหมาะและที่จะมีอยู่ที่ไหนละเพคะ และอะไรจะเปนความยุติธรรม ในเมื่อพลเมืองเรียกร้องขอให้เลิกสิทธิอันนี้ไม่ได้ เช่นนั้น, ลักษณะหัวหน้าที่ของเสด็จพ่อ จะเปนไปสมความมุ่งหมายแล้วหรือ เพคะ”
พระธรรมาธิปพระกายสั่น คว้าพระจรรมนาสิกากำไว้ ทรงดำเนินไปมาด้วยพระเศียรเสียเปนที่สุด แล้วจึงตกลงพระทัยมายืนสั่นพระพักตร์อยู่ตรงหน้าพระราชธิดาอีก
“ลูก! คน! กษัตราธิราช! ทุกอย่างถึงที่สุด/*37*/แล้วหรือ ลูกหญิงจึงพูดอย่างเขลาออกมาถึงเพียงนั้น ยังเลย, ทุกอย่างยังไม่ถึงที่สิ้นสุด แล้วทำไมพ่อจึงจะเปนหัวหน้าที่ดีไม่ได้ ฮะ! กษัตราธิราช! แม้จะเปลี่ยนชื่อให้ผิดไปจากคำนี้ หัวหน้าทุกคนในโลกก็มีลักษณะคล้ายกันหมด ทุกคนต้องทำความดี ทุกคนต้องทำความสำเร็จ ถ้าคนใดไม่สามารถจะทำได้คือเห็นแก่ตัวมากที่สุด เห็นแก่คณะญาติโดยขาดความยุตติธรรมแก่คนทั่วไป หรือเห็นแก่อำนาจราชศักดิ์เกินไป หัวหน้าเช่นนั้นต้องเปนไม่ได้ หรือต้องตาย ไม่มีใครจะเชิดชูเอาไว้เลย แต่สำหรับพ่อ อำนาจทุกอย่าง-อำนาจนิติบัญญัติ, อำนาจบริหารบัญญัติและอำนาจตุลาการก็ดี พอยังได้รับให้มีอยู่อย่างสูงสุด คนทั้งสิ้นยังยกย่อง, เคารพและรักการกระทำของพ่ออยู่ นับว่าพอยังมีความดีและความสามารถอยู่อย่างพร้อมสรรพ ที่ลูกพูดเช่นนั้น หมายว่าพ่อเปนหัวหน้าคนไม่ได้เสียแล้วดังนั้นหรือ จะ/*38*/เปลี่ยนหัวหน้าใหม่อย่างนั้นหรือ นี่หรือเปนความคิดของลูกพ่อ ฮือ ! ไม่ควรเลย-ไม่ควรเลย!” หยุดระบายพระอัสสาสะ แล้วตรัสด้วยเสียงสั่นแต่ดัง “เหมือนคนอกตัญญู ลูกทรยศ, เกิดมาทำไมในตระกูลขัตติยาณี กลับไป ! ไม่ฟัง ! จะยกโทษให้ได้เมื่อไม่มาเปนธุระในกิจของพ่ออีก ไปเดี๋ยวนี้ ! กลับไป !”
“เสด็จพ่อเพคะ” ด้วยเสียงสะอื้น เจ้าหญิงคลานไปกอดพระบาทพระราชบิดา “หม่อมฉันไม่ตั้งใจที่จะทำให้เสด็จพ่อทรงพระพิโรธเลยทีเดียวเพคะ เปนความตั้งใจจริงในความกตัญญูและกตเวทีของหม่อมฉันเท่านั้น”
“กตัญญูกตเวทีอย่างทรามที่สุด” พระสุรเสียงของเจ้าธรรมาธิปกังวาลและสะท้าน “งานใหญ่ ทั้งหลายสำเร็จได้ภายในวินาทีเดียว แต่วิธีดำเนินการต้องก้าวมาด้วยชีวิต คำพูดของคนที่ไม่รู้อะไรจริง/*39*/หรือการตกลงใจของคนที่เต็มไปด้วยโมหะ ยอมทำความพินาศให้กับการงารเหล่านี้ทั้งสิ้น คำพูดของลูกที่ดับขวัญตของคนเช่นนี้น่ะหรือ เปนการแสดงความกตัญญูกตเวที อย่างนั้นหรือลูกหญิง หา !”
“หม่อมฉันเห็นว่า ถึงคราวแล้วที่จะต้องให้ชีวิตเพื่อตอบแทนพระมหากรุณาธิคุณของเสด็จพ่อ และบุญคุณของพลเมืองทั้งหลาย จึงได้แสดงความคิดและความเห็น เพื่อเปนปากเสียงของคนที่พูดอะไรไม่ได้ บัดนี้ เมื่อราษฎรได้เต็มไปด้วยความทุกข์ เมื่อเสด็จพ่อก็ใกล้จะสิ้นอำนาจอยู่แล้ว และจะหวังความช่วยเหลือจากที่ใดไม่ได้อีกแล้ว จะให้หม่อมฉันใช้ความคิดหรือความเห็นอะไรที่เหมาะกว่านี้อีกเล่า เพคะ”
“ความคิดที่เหมาะ! พลเมืองพูดอะไรไม่ได้! พ่อหมดอำนาจ โอย! กลี! เอาไว้ไม่ได้!” ทรงเงื้อพระจรรมนาสิกาจนสุดความกริ้ว แม้สมุหมนตรี/*40*/และแม่ทัพใหญ่ต่างได้พยายามขอพระมหากรุณากันไว้เท่าใดแล้วก็ตาม แต่ก็ถูกตวาดและถูกเจ็บ จนต้องกลับลงไปยังที่เดิมทุกคนหมด จากนั้นก็มีเสียงลงแซ่อย่างสนั่น ทุกครั้งทำให้ทุกคนสะดุ้ง และทุกระยะแซ่เจ้าหญิงก็หวาดผวาและบิดพระกาย แต่ก็ทรงนิ่งอยู่ได้ด้วยขัตติยมานะ ทุกคนไม่ได้กลัวเสียงแซ่ แต่ทุกคนเกรงความเจ็บร้าวอย่างหนัก ที่ได้ บังเกิดขึ้นกับเจ้าหญิงแล้วดังนั้น และทุกขณะที่เจ้าธรรมาธิปฟาดแซ่ลงไป น้ำพระเนตร์ของพระองค์เองก็ซึมออกมาคลอคลองดวงจักษุจนเต็ม แล้วก็หยดลงต้องพระอุระ และตกลงไปสลายอยู่แทบพระบาทของพระองค์อีก ถึงเพียงนั้น, พอหยุดเสียงแซ่ ก็มีเสียงตวาดอย่างกึกก้องเข้ามาแทนที่
“แม่ทัพ ! พาเอาไป! พาออกไปให้เจ้าเดชานุชิต มันเห็นราชสัตรูดีกว่าพ่อของมัน เจ้าเดชานุชิตหนุ่มพอที่จะทำให้พ่อของมันไม่ต้องเลี้ยงมันอีกแล้ว พา/*41*/เอาไป! ลากเอาไปทิ้งไว้นอกกำแพงเมือง ไปเดี๋ยวนี้! ช่างมัน ! ให้มันตาย! ไม่เลี้ยงลูกคนเดียว ดีกว่าไม่เลี้ยงคนทั้งเมือง.”
“เสด็จพ่อ – เสด็จพ่อเพคะ !”
“คำสั่งของฉันคือกฎหมาย พาเอาไป!”
เสียงกรรแสงอย่างสุดเศร้าของเจ้าหญิง และเสียงร่ำร้องของคนทั่วไป ทาให้เจ้าธรรมาธิปต้องเบียนพระพักตร์เข้าหาวิสูตรของพลับพลา เพราะทรงรู้สึกช้ำในพระราชหฤทัยอย่างหนัก จากนั้น, เจ้าหญิงก็ถูกนำไกลออกไป จนทำให้พระองค์ไม่ได้ยินเสียงอันใดอีกแล้ว แม้แต่เสียงว่าทุกข์เวทนาการของ พระราชมารดาแห่งพระนาง ซึ่งพึ่งทรงทราบประพฤติเหตุในภายหลังนั้นด้วย
ภายนอกกำแพงพระนคร ความชอกช้ำจากการที่ต้องดำเนิรมาจากในนครด้วยหนทางอันไกล กับความเจ็บปวดของพิษแซ่ ซึ่งทำให้โลหิตเปื้อนเดง/*42*/ทั่วพระองค์ของเจ้าหญิง ได้บังเกิดผลกับเจ้าหญิงกนกเลขาในขณะนั้น คือทรงอ่อนความรู้สึกและทรงอ่อนพระกำลังอย่างมาก ในที่สุดก็ได้ล้มลง และสิ้นสติสัมปฤดีอยู่ณที่นั้น.
บทที่ ๓
- การอบรม -
ภายในอุ้งแขนของแม่ทัพแห่งกรุงราชภุชผู้หนึ่ง มีร่างของเจ้าหญิงกนกเลขากำลังสิ้นพระสติพาดอยู่บนนั้น เจ้าเดชานุชิตยืนกอดพระอุระ ทรงพระสรวลก้องอยู่ตรงหน้า
“นี่หรือคือราชธิดาแห่งกรุงเทวะปุระ...เออ! ช่างหยดย้อยช้อยชดดีจริงหนา เขาว่าฉลาดเฉียบแหลมเอาหนักอีกด้วย แต่เวลานี้กำลังมีพระเคราะห์ร้าย จึงถูกลงราชอาชญาแทบย่อยยับไปทีเดียว ดีแล้ว, ให้เธอสงบอารมณ์อยู่ในค่ายของฉันก่อน ยศกร !” ทรงหันไปทางแม่ทัพใหญ่ “สั่งจัดพลับพลาหลังใกล้กำหรับเปนที่ประทับของเธอ และวางทหารควบคุม/*44*/ไว้ให้มั่นคงที่สุด” รับพระโองการแล้ว ยศกรก็ได้เริ่มปฏิบัติในบัดนั้น
เจ้าชายเดชานุชิตยังคงยืนสงบอยู่ที่ทวารค่าย ทรงทอดพระเนตร์ดูเจ้าหญิง ซึ่งกำลังบรรทมสนิทอยู่บนหมู่เบาะเหนืออาสน์ของพระองค์อย่างวิเคราะห์ โดยที่มิได้ทรงจัดการแก้ไขอย่างใดอย่างหนึ่งเลย แม้ทุกส่วนของเจ้าหญิงในขณะนั้น ยังอยู่ในลักษณะแห่งการขาดสติสัมปชัญญะก็จริงอยู่ แต่โฉมของพระนาง ได้ทำให้เจ้าชายพิศดูไม่วางตา ความสวยของเจ้าหญิง ถูกสร้างมาจากธรรมชาติอันงามของกรุงเทวะปุระ ถูกปรับปรุงมาด้วยเครื่องตกแต่งอันทรงสีและทรงค่า ที่นางกษัตริย์จะพึงได้รับ ความสวยเช่นนี้จึงจะละสายตาให้ผ่านไปเสียไม่ได้เลย เส้นเกษาซึ่งดำดังสีนิล ที่ได้แผ่สยายลงมารองพระเศียรจนเต็ม และแผ่ไปทั่วบริเวณตรงนั้น เผยพระพักตร์ใต้เห็นอิ่มและนวล สวยดียิ่งกว่าดวงจันทร์เมื่อวัน/*45*/เพ็ญนั้นอีก ทุกส่วนทุกอย่างถูกจัดไว้เหมาะเปนระเบียบ และในอย่างใดก็ทรงลักษณอันสวยในอย่างนั้น ทั่วหน้าจึงสวย แม้ยิ่งกว่าตาเห็นก็จะหยั่งให้ซึ้งไม่ถึงพอ จึงทำให้เจ้าชายหนุ่มบังคับใจไว้ไม่ได้อีกแล้ว นอกจากปล่อยลมหายใจระบายออกมาอย่างแรงครั้งหนึ่ง เพื่อรวบรวมความมั่นคงให้กลับมาอีก แต่แล้วก็ทอดพระเนตร์ดูเจ้าหญิงต่อไป ได้เห็นพระศอที่กลมระหง, ช่วงพระกรอันสลวยซึ่งพาดไว้ด้วยสายโลหิตดังสายมรกต, ทรงอันสมส่วนที่ทอดคลุมไว้ด้วยแพรบาง พระอุระอันกำลังกะเพื่อมขึ้นลง และเมื่อได้เห็นพระฉวีมีวรรณดังทาทาบด้วยสีของบุษราคำนั้น ก็เปนอีกครั้งหนึ่งที่ต้องทอดถอนพระหฤทัย เจ้าเดชานุชิตทรงรู้สึกแล้วว่า เจ้าหญิงกนกเลขาถูกสร้างขึ้นโดยจัดแก้วเนาวรัตน์ไว้ทั่วพระองค์ โฉมนั้นจึงย้อมไว้แล้วด้วยคุณค่า, มหาเสน่ห์ และย้อมไว้แล้วด้วยความสุดแสนสวย ความสวยของเจ้าหญิง! /*46*/สวยกว่าท้องฟ้าที่ถูกแสงอาทิตย์จับในเวลาเช้า สวยกว่าแสงจันทร์ที่ทอจับน้ำในท้องทะเลหลวง สวยกว่าดอกไม้ที่ประทับอยู่ในสวนสวรรค์ สวยกว่าผีเสื้อที่กำลังโผบินไปตามใบไม้ และสวยกว่าทุกอย่างที่เจ้าชายได้เคยเห็นมาแล้ว เพราะความสวยที่ทรงเห็นมาแล้วเหล่านี้ทำให้เกิดความรู้สึก แต่ไม่มีอย่างใดเลยที่จะทำให้เกิดความใคร่ และแม้จะมีบางอย่างที่ทำให้เกิดความใคร่ แต่จะมีอะไรแรงไปกว่าใคร่ในความสวยของคนก็ไม่ได้ ความสวยของมนุษย์! ความสวยทุกอย่างบอกคุณค่าอันดีของลักษณะ บอกประโยชน์ของสิ่งทั้งหลายในโลก บอกทางที่จะให้เดินไปสู่ความงาม แต่จะมีสักกี่คนทีเดียวที่เห็นความสวยแล้ว จะได้พิจารณาพาดพิงไปถึงความงามด้วย เพราะมนุษย์ส่วนมากไม่มีใครชอบยาก เนื่องจากความยากจะทำให้มนุษย์ดีเหมือนกันหมดนั่นเอง ฉะนั้นเมื่อคนเราเห็นความสวยแล้ว จึงให้ผลของ/*47*/ความอยากได้ มากกว่าที่จะให้ผลของการสอดดูลักษณะของความงาม เหตุนี้มนุษย์จึงชอบรับความช้ำใจจากการกระทำของตนเองเช่นนี้เปนส่วนมาก แต่ใครจะรู้บ้างว่า พระโฉมอันสคราญของเจ้าหญิงกนกเลขาในขณะนี้ ได้ทำให้เห็นความงามของพระองค์ได้โดยตลอดแล้ว และรูปที่นอนอยู่อย่างอ่อนระทวยนั้นหรือจะไม่ฆ่ามนุษย์ได้ เชื่อหรือว่า เจ้าหญิงพระองค์นี้ ไม่มุ่งหวังที่จะมาฆ่าเจ้าชายเดชานุชิต นี่แล้วคือรูปสมบัติ
เจ้าชายเดชานุชิตขบพระทนต์แน่น เพื่อเรียกร้องเอาน้ำพระทัยอันแข็งเทียบด้วยเพ็ชร์ของพระองค์ ให้คงคืนกลับมาไว้ดังเก่าอีก เมื่อสำเร็จแล้วจึงทรงยิ้มละมัยอย่างเยาะเย้ย แล้วก็สะบัดพักตร์ดำเนินไปยังรถศึกซึ่งเทียบรอการเสด็จของพระองค์อยู่ จากนั้นก็มีเสียงควบของสีสินธพขาว และพอเสียงของล้อรถดังจางหายไป สารถีอันมีร่างกายเทียบได้ดัง/*48*/พระกฤษณสารถีแห่งพระอรชุน ก็ได้นำเจ้าชายมายังทุ่งรบ เพื่อเสด็จตรวจพลจนเปนที่เรียบร้อยแล้ว
ดวงอาทิตย์ซึ่งส่องแสงอย่างจ้าแจ้ง ไอแดดอันระอุขึ้นมาจากพื้นดิน ลมที่ตีเอาความร้อนเข้ามาทั่วค่ายที่พัก ความร้อนที่ตลบอบอ้าวทั่วไป เสียงอันเกิดจากการโห่ร้องปลิวมาจากทุ่งรบ กลิ่นของฝุ่นซึ่งลอยมาไม่ขาดระยะ และด้วยเวลาที่ผ่านไปนานมากได้ปลุกให้เจ้าหญิงกนกเลขาลืมพระเนตร์ขึ้นจากการสิ้นสมปฤดี เมื่อได้พบลักษณภายในค่ายที่พัก ลักษณของหมู่เบาะที่อาสน์ที่พระนางได้บรรทมอยู่ ทำให้เจ้าหญิงต้องท้าวพระกายทรงขึ้นอย่างเต็มไปด้วยความแปลกพระทัย แต่เมื่อได้เห็นที่นั่นมียามยืนอยู่ภายนอก และถัดออกไปมีค่ายที่พักตั้งเรียงกันไปไกล เจ้าหญิงจึงทรงทราบถึงเหตุที่เกิดมาแล้วได้ตลอด เนื่องจากผลของความเสียวแสยงอันเกิดจากพิษแซ่ ความหิวกระหายที่มากระทบพระทัยอย่างหนัก กับความ/*49*/ต้องการที่จะหาสิ่งบรรเทาต่อสิ่งเหล่านี้ไม่ได้ และจากเหตุที่จะต้องผจญต่อไปในอนาคต อันยังไม่สามารถจะได้ทราบผลนั้น ได้ชักจูงให้น้ำพระเนตร์ของพระนางหลั่งออกมาคลอครองจนเต็มหน่วยตา ในโอกาศเช่นนี้จึงไม่มีอะไรจะทำที่เหมาะไปกว่าการลูบคลำพระธำมรงอันมีค่านั้นอีกแล้ว เพราะเปนเครื่องปลอบพระทัยของพระนางได้เปนอย่างดี ซึ่งในที่สุดก็ซบพระพักตร์ลงกับเขนยพลางสะอื้นแล้วจึงหลับไปอีกครั้งหนึ่ง เพราะการอ่อนพระกำลัง.
เย็นลงมากแล้ว พอรถศึกได้วิ่งส่งเสียงมาหยุดลงที่หน้าพลับพลาไชย เจ้าเดชานุชิตก็มาหยุดยืนที่ทวารแห่งเก่าอีกครั้งหนึ่ง พอดีกับที่ได้เห็นเจ้าหญิงผุดลุกขึ้นนั่งโดยเร็ว และมองเขม็งมายังเกราะที่อาบโลหิตอย่างเกรอะกรังของพระองค์ สายพระเนตร์ของพระนางในขณะนั้น บรรดาลให้ความเหนื่อย/*50*/เพลียของเจ้าชายแทบจะหายไปหมดสิ้น เพราะดวงพระเนตร์นั้นใสสนิทยิ่งกว่าตาของเนื้อทราย ส่วนขาวมีสีเหมือนเพ็ชร์ผะสมกับสีมุกดาหาร ส่วนดำมีสีดำสนิทยิ่งกว่าสีของนิลมณีอันมีค่า เปนดวงตาที่รับพระพักตร์ให้เด่นอยู่กลางกลุ่มอันสยายของพระเกษา เปนดวงตาที่เชิดชูโฉมของพระนางให้เห็นต่างกับรูปปั้นอันถูกสร้างขึ้นอย่างประณีต เปนดวงตาที่หล่อเยิ้มไว้แล้วด้วยความหวาน, ความอ่อนโยน และความลึกซึ้งทุกอย่าง คือด้วยตวงตาเท่านั้น ที่แสดงให้ทราบถึงความปรารถนาของอาการ ความต้องการของหัวใจและความรู้สึกทุกชนิดของมนุษย์ ฉะนั้นดวงตาคู่ที่เจ้าชายได้ทรงพบมานี้ จึงทำความสดชื่นให้เกิดขึ้นแล้วกับพระองค์อย่างหนักหนา แต่เพราะความแค้นเปนอย่างยิ่ง ที่เจ้าหญิงได้แสดงให้เห็นออกมาจากสายพระเนตร์ดังนั้น จึงทำให้เจ้าชายทรงสรวลก๊าก แล้วตรัสออกมาอย่างพอพระทัย.
/*51*/“เคืองแค้นมากหรือ แม่กนกเลขา กองทัพเสด็จพ่อของเธอ แตกพ่ายเข้ากรุงไปอีกครั้งหนึ่งแล้ว”
ถ้าไม่คิดนิดเดียวว่าตนเปนสตรีแล้ว เจ้าหญิงอาจตรงเข้าสู้รบกับราชสัตรูในขณะนั้นเสียก็ได้ แต่เมื่อการจะเปนไปไม่ได้ดังนั้น เจ้าหญิงจึงได้แต่ถอนพระทัยอย่างหนักหน่วง แล้วก็เบือนพระพักตร์ไปเสีย จากนั้นเจ้าชายจึงได้เสด็จมารวมอาสน์แห่งเดียวกันกับพระนาง ซึ่งยังไม่ทันประทับเสร็จ เจ้าหญิงก็ย้ายพระกายให้ห่างออกไป พร้อมกับรับสั่งด้วยเสียงอันสั้นแต่หนักแน่น
“ฆ่าหม่อมฉันเสียเถอะเพค่ะ เพราะหม่อมฉันเปนชะเลยที่ควรตายด้วยความชอบธรรมแล้ว”
“เปนคำที่เพราะดีมากแล้วเจ้าหญิง แต่เปนคำพูดที่ทำจริงไม่ได้ ควรเรียงไว้สำหรับการร่ายโศลกเปนเหมาะที่สุด คิดดูซีจ๊ะ, โฉมอันน่าพิศวงเช่นนี้นะหรือ/*52*/จะให้ฉันฆ่าเสีย ฉันฆ่าไม่ได้ดอก ฉันควรจะเหลือไว้สำหรับการทรมานที่ดีกว่าความตาย เพราะความตายเปนเพียงทุกข์และสุขครั้งสุดท้ายของคนเท่านั้น”
“ทรงทราบดีแล้วเช่นนี้ ทำไมพระองค์จึงต้องฆ่ามนุษย์เสียนับแสนด้วยล่ะ เพคะ”
“เพราะคนเหล่านั้น จะเปนกำลังที่ล้างกิจการของฉันเสีย การทรมานที่เขาควรจะได้รับ จึงน้อยกว่าค่าของความตายมาก”
“พระทัยร้าย!”
เจ้าเดชานุชิต หยิบถ้วยน้ำโสมจากที่พระกระยาเสวย ซึ่งได้ถูกยกมาเทียบไว้แล้ว ส่งให้เจ้าหญิงและตรัส.
“กำลังเพลียนักไม่ใช่หรือ ดื่มนี่เสียหน่อย แล้วจะทราบได้เองว่า ฉันใจดีเพียงใด”
เจ้าหญิงเหลือบพระเนตร์ขึ้นดูหน้าอันสดสวย, หนุ่มแน่นและเหี้ยมหาญของเจ้าชายอย่างเต็มไปด้วยมานะ แต่ไม่ได้รับสั่งประการใด.
/*53*/“ยังไม่เชื่อพออย่างนั้นหรือ ถ้าเช่นนั้นผู้ที่เฆี่ยนและส่งออกมาให้ฉัน หรือการที่เธอไม่รับถ้วยน้ำจากฉันนี้ เปนการกระทำของคนใจดีแล้วกระมัง ฉันจึงต้องเปนคนใจร้ายอย่างว่านี้ไปด้วย ฮา !”
เจ้าหญิงรู้สึกเวียนพระเศียรหนักขึ้น จนฟังสิ่งใดไม่ได้ศัพท์ เมื่อเจ้าเดชานุชิตเห็นดังนั้น จึงอุทาน
“ฉันใจร้ายเสียจริงแล้ว! แม่กนกเลขาไม่สบายมาก ไปเถิด, ฉันจะพาเธอไปยังที่พัก ที่นั่นเธอจะไม่ต้องกระดากในความสุขทุกอย่างอีกเลย ลุกขึ้นซีจ๊ะ”
เจ้าชายพาเจ้าหญิงไปยังพลับพลาที่ได้เตรียมไว้แล้ว สั่งเจ้าหน้าที่ทุกแผนกถึงความแข็งแรงในงานของเขา และทรงตรัสกับเจ้าหญิงซึ่งได้ประทับลงแล้วอย่างอ่อนระโหย.
“ที่นี่ฉันหานางกำนัลให้เธอไม่ได้ แต่ขอให้เธอเรียกร้องได้ทุกสิ่งที่เธอต้องการ ขอให้เธอจงสำราญขึ้นกว่านี้ เพื่อฉันจะได้พบกลยุทธแบบใหม่ ซึ่งกอง/*54*/ทัพของเดชานุชิตจะถูกตีให้แตกได้”
ว่าแล้วก็เสด็จกลับ ทิ้งสายเสียงอันหนักและกังวาลไว้ด้วยพระทัยที่เบิกบาน.
---
อีกวันหนึ่งได้ผ่านพ้นไป เมื่อเลิกทัพกลับมาแล้ว ทหารที่ยังไม่เจ็บป่วยหรือตาย ก็ส่งเสียงร้องเพลงอย่างเต็มไปด้วยความสุข เนื้อเพลงนั้น เปนเพลงปลุกใจของเหล่านักรบ ซึ่งได้อบรมมาแล้วจากเมืองของตน
๏ รักราชเร่งจิตต์ซร้อง	สนองธรรม ท่านเทียว
รักชาติช่วยชูสรรพ์	สิ่งแพร้ว
รักศาสน์ส่งไตรขันธ์	เคารพ พระเทอญ
รักศักดิ์สิ่งเดชแผ้ว	ผ่องล้วน โลกขาม. ฯ
๏ มนัสประนมนบพระเจ้า	เจิดสวรรค์
แขนเพื่อรัฐกษัตริย์ธรรม์	ท่าวค้อม
ใจจอดยอดเมียขวัญ	และแม่
เกียรติศักดิ์รักและน้อม	แน่วไว้ ในตน. ฯ
/*55*/เมื่อทรงเกษมพระทัยดีแล้ว เจ้าเดชานุชิตเสด็จมายังพลับพลาของเจ้าหญิงกนกเลขา และทรงปราสัยด้วยพระอัชฌาสัยไมตรี.
“เออ! เธอช่างสดใสขึ้นมากจริง วันนี้ฉันมีข่าวดีที่จะมาบอกให้เธอทราบหลายอย่าง เราคงเข้าใจกันดีขึ้นได้บ้างซินะจ๊ะ เมื่อเราโปร่งใจด้วยกันเช่นนี้”
เจ้าหญิงได้ซ่อนความรู้สึกทั้งหลายไว้ในพระพักตร์ที่แสนเศร้า แล้วตรัสด้วยเสียงอันปกติ.
“ข่าวดีของฝ่าบาททุกข่าว คงเปนข่าวร้ายสำหรับหม่อมฉันเสมอไป”
เจ้าชายทรงประทับ “ไม่แน่นักดอก เจ้าหญิง เพราะมีข่าวดีที่เราควรจะเลือกรับเอาไว้เหมือนกัน วันนี้, กองทัพเสด็จพ่อของเธอ แตกเข้ากรุงไปอีกครั้งหนึ่งแล้ว ข่าวนี้กระมังที่อาจเปนข่าวร้ายของเธอ”
“เพค่ะ ร้ายแสนร้ายทีเดียว” เจ้าหญิงทรงถอนหฤทัย “เมื่อไรจึงจะถึงที่สุดกันสักที เพคะ”
/*56*/“อ๋อ! เกือบแล้ว เพราะกองทัพของกรุงเทวะปุระได้อ่อนกำลังยิ่งขึ้นทุกที ฉันกำลังเตรียมแผนการรบเพื่อทำการเข้าตีแตกหัก และเพื่อจะขอร้องให้กรุงของเธอมาเปนของฉันอยู่แล้ว”
เจ้าหญิงปิดพระพักตร์ ตรัสด้วยเสียงอันสท้าน
“ร้ายกาจแท้ ทำไมฝ่าบาทจึงชอบดื่มเลือดมนุษย์ถึงเพียงนี้”
“ดื่มเลือด ! อาจจะแน่ เพราะการรบย่อมเปนกิฬาของอำนาจและของอิสสระภาพ ฉะนั้นเราจึงดื่มเลือดด้วยกันทั้งสองฝ่าย เธอได้รู้สึกมาแล้วเช่นนั้น แต่เธอรู้สึกบ้างไหม ว่าเท่าที่ได้รบกันมาแล้วนี้เล่นกิฬาผิดกติกาข้อใดบ้าง”
“การรบไม่ใช่กิฬาดอกเพคะ แต่เปนความโหดร้ายและผิดศีลธรรมที่สุด”
“ที่ฉันยังให้ทหารของเธอยกออกมารบกันอย่างอาจหาญทุกวัน โดยที่ฉันยังไม่โจมตีนครของเธอ/*57*/เสียให้พินาศไปนั้นหรือ เปนการผิดศีลธรรม และที่ฉันไม่ได้เผากรุงของเธอเสีย ซึ่งเมื่อฉันจะเผาก็เผาได้ ดังนี้นะหรือ เรียกว่าฉันมีความโหดร้าย”
“แต่บัดนี้ฝ่าบาทกำลังเตรียมการสร้างความโหดร้ายและการผิดศีลธรรมอยู่แล้วไม่ใช่หรือเพคะ”
“นั่นเปนผลสุดท้าย ของกิฬาประเภทนี้แล้วต่างหาก”
“มีผู้รู้สักกี่คนทีเดียว ที่ได้คิดอย่างฝ่าบาท และมีใครบ้างที่จะเห็นการรบเปนเพียงกิฬาประเภทหนึ่งเท่านั้น”
“มีฉันและพลเมืองฉันนี่แหละ”
“นั่นน่ะซีเพคะ ฝ่าบาทจึงให้ความฝันที่ไม่เปนมงคลแก่ความจริงเลย ไม่มีมนุษย์คนใดดอกเพคะที่อยากหาความดีอย่างฝ่าบาท นอกจากฝ่าบาทและพลเมืองของกรุงราชภุชที่ถูกอบรมให้เปนรากษสฝูงร้ายเท่านั้น”
/*58*/“ก็ความดีอย่างไหนเล่าจ๊ะ ที่มนุษย์ชอบหากัน”
“มนุษย์ทุกคนควรหาความดีด้วยการพึ่งกันและกัน โดยอาศรัยความยุตติธรรม ควรหาความดีโดยการติดต่อกันอย่างฉันท์ไมตรี ควรแลกเปลี่ยนความต้องการแก่กันด้วยหลักธรรมอันดี ควรแบ่งเขตต์แก่กัน เพื่อจัดสโมสรของมนุษย์ไว้ตามความดีงามของผู้บำรุงสโมสร นอกจากนั้นควรช่วยกันจัดหาวิทยาการ เพื่อบำรุงโลกและเพื่อบำรุงอารยะธรรม”
“ฮะหา! เมื่อใดจึงจะเปนอย่างว่าได้สักทีละ เจ้าหญิง สาสนาของเธอแปลกดีมาก แต่ถ้าคำพูดดังกว่าเสียงดาบนั่นแหละ ซึ่งจะเปนอย่างที่เธอว่าได้ และถ้าทุกคนพ้นนิวรณ์และอุปะกิเลสเสียได้ นั่นแหละสาสนาของเธอจึงสมควรที่ฉันจะถือได้”
“ถ้าเช่นนั้น ทำไมฝ่าบาทจึงไม่ทำตัวอย่างที่มุ่งไปในทางเหล่านี้ละเพคะ เพราะหม่อมฉันเห็นว่า ดีกว่าที่จะทำตัวอย่าง อันอาจทำให้คนเดินอย่างหลงผิดได้ง่ายเช่นนี้”
/*59*/“เปล่าเลย! สำนักตักกะสิลาสอนตัวอย่างอันดีนี้ให้แก่ฉันแล้ว ว่าแม้แต่คนต่อคนด้วยกัน ผู้ที่ใกล้ชิดกันก็ควรเห็นแก่หน้ากว่าผู้ที่ห่างไกลออกไปเสียแล้ว และคนเกียจคร้านยอมเปนเครื่องมือของคนขยัน คน โง่เปนข้าของคนฉลาด คนขลาดเปนผู้รับใช้ของคนกล้า คนลังเลย่อมเปนบ่าวของคนที่มั่นคงและเฉียบขาด เมื่อความเปนอยู่ของคนย่อมเปนกะจกเงาที่สองให้เห็นความเปนอยู่ของชาติดังนี้ จำเปนอยู่เองที่โลภะ, โทษะ, และโมหะ จะเปนเครื่องมือของลาภ, ยศ, สรรเสริญและความสุขอันเปนฝ่ายพึ่งใจของโลกธรรม คนทั้งโลกต้องการเช่นนี้ จะให้ฉันและคนของฉันควรอบรมอะไรที่เหมาะไปกว่านี้ได้”
“ฝ่าบาททรงเห็นแจ้งดียิ่งทุกอย่างดังนั้น แต่ทำไมจึงไม่ปราณีแก่นครเทวะปุระบ้างเล่าเพค่ะ เพราะแทนที่ฝ่าบาทจะทรงสอนด้วยทางอันดีแก่เรา เพื่อความรู้สึกตัว กลับหวังจะทำลายล้างเสียให้พินาศไป”
/*60*/“โอ, เปล่า ! ฉันไม่ต้องการให้พินาศเหมือนอย่างเธอว่าเลยสักนิดเดียว ฉันต้องการเพียงความเด็ดขาด, ความอ่อนน้อม, และเครื่องบรรณาการแก่อำนาจในความคุ้มครองของฉันเท่านั้น”
“โดยทรงถือนิดเดียวนั่นเองว่า สิ่งเหล่านี้เปนเครื่องมือของอำนาจ, ยศ, และศักดิ์ ซึ่งมนุษย์ได้ตั้งขึ้นไว้สำหรับคนฉลาด, คนขยัน, และคนจริงเท่านั้นไม่ใช่หรือ เพคะ แต่แล้วจะหาสาระและความเที่ยงแท้อันใดมิได้”
“อ๋อ! ไม่จริงนัก ความมีสาระและความเที่ยงแท้อาจมีขึ้นได้ ในเมื่อทุกคนมีความเสมอภาค และในเมื่อได้ถึงสาสนาอย่างที่เธอว่าแล้ว แต่เวลานั้นมนุษย์ยังต้องสั่งสอนกันต่อไปอีกมาก ฉันจึงได้สอนสิ่งเหล่านี้ให้กับนครของเธอ คือสอนให้รู้สึกถึงการรวบรวมกำลังกันเพื่อป้องกันความมีอิสสรภาพ สอนให้เห็นค่าของความเลวอย่างร้ายของความเกียจคร้าน/*61*/ในความฟุ้งเฟ้อและในความโง่เขลา ว่ามันมีพิษสงร้ายกาจเพียงใด อันควรจะอบรมคนให้เหมาะกับกาละสมัยได้อย่างไรบ้าง และควรอบรมคนให้ใฝ่สูงในวิทยาการทั้งหลายได้เพียงใดบ้าง ซึ่งยังมีอีกหลายอย่างที่ฉันยังสอนให้รู้ไม่ได้ เพราะฉันต้องลงทุนชีวิตคนของฉันเพื่อสอนกรุงเทวะปุระไปมากแล้ว ควรที่ฉันจะเรียกร้องเอากลับคืนมาไว้เสียบ้าง และจะเปนตัวอย่างอันดีว่า ฉันไม่เหมือนกับนักสอนสาสนา ที่ไม่สามารถปฏิบัติตามคำสอนของตนได้ ทั้งการสอนกันด้วยเลือดเนื้อเช่นนี้ ย่อมองอาจกว่าการสอนอย่างปิดตาหาประโยชน์ไม่ใช่หรือ บัดนี้, เธอก็เห็นแล้วไม่ใช่หรือว่า ฉันมีใจเปนนักกิฬาเพียงใด ซึ่งเธอคงจะไม่ติเตียนฉันได้อีกต่อไปอีกแล้ว แม่กนกเลขา, เธอคงมีความเห็นอะไรพิศดารอยู่บ้างกระมัง จึงต้องถูกเฆี่ยนและต้องเนรเทศออกมานอกเมือง”
/*62*/“หม่อมฉันต้องการความสงบ ซึ่งเสด็จพ่อไม่ทรงเห็นด้วยอย่างเด็ดขาด”
“ถูกแล้ว คนโง่ที่ไม่ยอมโง่ ย่อมไม่เหมาะกับความสงบอย่างเอกทีเดียว”
“ใครโง่กันแน่ เพคะ”
“ไม่ทราบ, แต่โง่อย่างแกมหยิ่งย่อมน่าดูกว่าโง่อย่างบัดซบไม่ใช่หรือจ๊ะ เมืองของเธอยังนับถือพระเจ้ากันอยู่มาก ซึ่งบัดนี้ก็ได้รู้สึกกันแล้วว่า พระเจ้าจะไม่เปนที่พึ่งของใครในเมื่อถึงคราวจำเปนแล้ว และพระเจ้าย่อมไม่ช่วยคนที่ไม่ช่วยตัวเองเสียก่อน พระเจ้าเปนเพียงเครื่องมือที่ทำให้เกิดความมั่นคงเท่านั้นเอง การอบรมคนให้รู้จักภูมิธรรมอันดีงามต่างหาก ที่จะทำให้ตนเปนคนขึ้นได้ เสด็จพ่อของเธอเปนคนดีมาก เข้าใจคุณธรรมดีเท่ากับการเปนกษัตราธิราชแท้ เพราะนักรบย่อมไม่ต่อสู้กันเพียงเลือดหยดสุดท้ายของเลือดแดงเท่านั้น ย่อมต่อสู้กันจนถึงเลือดหยด/*63*/สุดท้ายของเลือดขาวทีเดียว.
“ถ้าในเมืองของหม่อมฉัน มีคนดีอย่างฝ่าบาทสักสิบคนเท่านั้น บ้านเมืองของหม่อมฉันในเวลาต่อไป คงมีความสุขสำหรับคนชั้นฝ่าบาทเปนแน่”
เจ้าชายทรงพระสรวลเสียงหนัก ไม่ได้แย้งอย่างใด นอกจากตรัส.
“เออ ! ฉันว่าจะมาบอกข่าวดีกับเธอ แต่จนเดี๋ยวนี้ ก็ยังไม่ได้บอก”
“หม่อมฉันยังจะได้รับข่าวดี ยิ่งกว่าเมื่อกี้อีกหรือเพคะ”
“จ้ะ! ครั้งนี้ดีแน่ เพราะจากการลาดตระเวรทหารม้าของฉัน เราได้ทราบข่าวมาว่า เจ้าหิรัญเดชได้ยกกองทัพมาช่วยกรุงเทวะปุระแล้ว”
“เจ้าหิรัญเดช !” พระทัยของเจ้าหญิงแทบหยุดเดิน”
“เจ้าผู้ครองพาณิชยเกตุนั่นแหละจ้ะ เธอควรจะ/*64*/ดีใจให้มาก เพราะเจ้าองค์นี้หนุ่มและเฉียบแหลมกว่าฉันมาก ซึ่งเขาควรเปนคู่แข่งขันในความปรารถนาของฉันได้ดีทีเดียว เพราะเขาและฉันต้องการของอย่างเดียวกัน”
“ต้องการอะไร เพคะ”
“ต้องการกรุงเทวะปุระ และตัวเธอ”
“ออ๊ว!”
" ไม่ควรตกใจอะไรดอก แม่กนกเลขา เพราะอย่างไรก็ตาม ทั้งสองอย่างนี้ต้องเสียไปนั่นน่ะเปนแน่ละ แต่เธอคงเห็นได้แล้วว่า การดำเนินรัฐประสาสน์ของเจ้าหิรัญเดชมีความสุขุมเพียงไร เขาเห็นว่ากรุงเทวะปุระใกล้จะแตกดับอยู่แล้ว และทางเดิรจากกรุงนี้ต่อไปก็จะถึงพาณิชยเกตุ ความจำเปนบังคับอยู่ว่า เขาจะต้องแข่งขันกับฉันสักเพียงไหน และด้วยความแนบเนียนของเขานี้ ทำให้เขามีความหวังอยู่ไม่น้อยเลย แต่เธอเชื่อไหมว่า ความสุขุมที่กลาย/*65*/เปนความเฉื่อยชานั้น ไม่สู้จะมีผลดีเท่าใดนัก”
“ฝ่าบาทได้คิดจัดการไปอย่างไรบ้างเพคะ”
“นั่นเปนธุระของฉันทีเดียว ฉันสั่งแม่ทัพใหญ่ของฉัน ออกเดิรทางไปเตรียมการต้านทานไว้แล้ว”
“เมื่อเจ้าหิรัญเดชดีพอที่จะทัดเทียมกับฝ่าบาทได้แล้ว เพียงแม่ทัพใหญ่เท่านั้นจะสามารถพออยู่หรือเพคะ”
“เกินพอทีเดียว เธอยังไม่รู้จักว่ายศกรของฉันดีมากเพียงไร เขาดีจนกะทั่งก่อนที่เขาจะไป เขาได้แนะนำฉันว่า ผู้หญิงกับแม่ทัพในสนามรบย่อมสมานกันได้ยากอยู่สักหน่อย ด้วยเหตุนี้การถูกเฆี่ยนของเธอ จึงเพียงเปนแต่อาชญาที่เสด็จพ่อของเธอได้สอนบทเรียนอันหนึ่งแก่ลูกเท่านั้น”
“ฝ่าบาททรงเชื่อตามเขาว่าบ้างหรือเปล่า เพคะ”
“คำแนะนำที่ดี แม้ไม่เชื่อก็ควรนำมาหาเหตุผลดู/*66*/บ้าง ดังนั้นแม้ว่าผู้หญิงจะเปนยาอายุวัฒนะอย่างดีของเหล่านักรบก็จริง แต่ไม่ใช่เสมอไป และสำหรับฉันแล้ว ยิ่งยังไม่ใช่เวลานี้”
เจ้าหญิงทรงพระสรวลอย่างขมขื่น
“ถ้าเช่นนั้น เวลาไหนจึงจะเหมาะเล่า เพคะ”
เจ้าชายตอบด้วยพระอารมณ์อันเยือกเย็น
“เมื่อใดฉันได้พบกับเธออีก และเปนครั้งที่เราจะไม่มีความทุกข์หรือความแค้นเครือบแฝงอยู่แล้ว เมื่อนั้นจึงจะนับว่าเปนเวลาที่สมควรของเรา ขอให้เธอรักษาพระองค์ไว้ให้จงดีเถิด ฉันจะไม่มาที่นี่อีก เมื่อยังไม่ถึงเวลาที่สมควรอันนั้น และเธอก็จะไปหาฉันไม่ได้เหมือนกัน เพราะฉันย่อมมุ่งหน้าแต่การรบอย่างเดียวเท่านั้น และทหารรักษาตัวของฉัน ย่อมรู้ดีว่าใครควรจะเพทุบายไปทำร้ายตัวฉันได้บ้าง เข้าใจดีนะจ๊ะ แม่กนกเลขา ฉันควรจะกลับแล้ว ขออย่าได้ลืมคำพูดของฉันที่ว่าไว้นี้เปนอันขาด”
/*67*ทรงยืนขึ้นด้วยรูปร่างอันผ่าเผยและมั่นคง ลักษณเช่นนี้เจ้าหญิงย่อมรู้สึกดีว่า ยากที่จะหาให้เหมือนและก็ยากที่จะกำเอาพระทัยไว้ให้อยู่ได้เหมือนกัน เมื่อเจ้าเดชานุชิตทรงดำเนินออกไปแล้ว เจ้าหญิงจึงชายพระเนตร์ตามไปอย่างอ่อนพระทัย.
---
บทที่ ๔
- ทาษของคนหรือชาติ -
ในคืนหนึ่งซึ่งวันรุ่งขึ้นจะเปนวันที่เจ้าแห่งกรุงราชภุช ได้กำหนดแล้วว่าเปนวันสำหรับเข้าตีกรุงเทวะปุระนั้น เปนคืนที่สงบเงียบมาก ลมที่พัดมาอย่างแผ่วเบาได้พลิ้วสรรพสิ่งที่อ่อนไหวทั้งหลาย ให้สบัดไปมาอย่างเฉื่อยช้า ลมนั้น, จะว่าเปนลมหนาวกมิใช่ จะว่าเปนลมฝนก็ไม่เชิง แต่เปนลมที่เย็นอย่างแสนปลาดอัศจรรย์ยิ่ง เหมือนกับวัตถุที่สาดให้รู้สึกเสียวแสยงไปทั้งกาย ซึ่งแม้จะเปนเพียงนั้นแล้วก็ตาม เจ้าชายเดชานุชิตยังคงทอดพระเนตร์เหยียดยาวอยู่บนพระแท่นอยู่ได้ด้วยพระอารมณ์อันสุขสงบ แสงจันทร์ที่ฉาบฉายเข้ามาภายในพลับพลาไชยนั้น ได้จับพระ/*69*/พักตร์ของพระองค์จนนวลละออ ทำให้พระองค์ทรงเพลินไปด้วยจินตนาการของอำนาจราชศักดิ์ทั้งหลายซึ่งล้อมรอบพระองค์อยู่นั้นมากยิ่งขึ้นไปด้วย เพลิดเพลินไปนาน และก็เพลิดเพลินไปอีกจนใกล้จะหลับอยู่แล้ว ก็พอได้ยินเสียง ๆ หนึ่งเกิดขึ้น เปนเสียงที่ทูตลมได้หอบมาบรรณาการจากพลับพลาของเจ้าหญิงกนกเลขา เสียงนั้นเปนเสียงแปลกปลาดกว่าเสียงใด ๆ ทั้งสิ้น คือเปนเสียงของพิณเจ็ดสาย เปนเสียงในภาษาของตนตรี เสียงนั้น, บางคราวก็ดังเหมือนกับมีแมลงมากะซิบที่หู บางคราวก็เหมือนกับมีเสียงก้องของคนที่ตะโกนอยู่ในถ้ำ บางคราวก็เปนเสียงครางสะท้อนกลับมาเหมือนเสียงของคนที่อยู่ในป่าเปลี่ยว บางคราวสะท้านเหมือนเสียงของกาที่ร่ำร้องอยู่ในเวลาเช้าตรู่ ทำให้รู้สึกเหมือนตนกำลังเดิรอยู่ในสวน และได้ยินเสียงของผึ้ง, แมลง, นกเล็ก นกน้อย, เสียงใบไม้กะทบกัน, เสียงไม้เสียดสีกัน และ/*70*/ทุก ๆ เสียงในสวนนั้น กำลังประสานคลอกันอยู่ แต่นี้เปนเสียงของดนตรี เปนเสียงที่ได้สร้างขึ้นโดยจัดเสียงทั้งหลายเหล่านั้น ให้เปนระเบียบกันดีแล้ว คือเปนเสียงที่มนุษย์ได้สร้างขึ้นเพื่อเปนศิลปของการกล่อมความรู้สึกทั้งหลาย ดังนั้นจึงฟังปลาตกว่าเสียงในสวนนั้นมากมายนัก เมื่อเสียงเช่นนี้เกิดขึ้นเมื่อใด มันได้สร้างอารมณ์ทุกชะนิดให้เกิดขึ้นได้เมื่อนั้นด้วย มันทำให้ขบขัน-มีความสุข ทำให้เศร้า-มีความทุกข์, ทำให้กลุ้ม-มีความเบื่อหน่าย, ทำให้เคลิบเคลิ้ม-มีความพอใจ, ทำให้รำคาญ-มีความเกลียด แต่ในที่สุดก็ทำให้ฟัง ในเมื่อได้ยินเสียงของดนตรี เพราะมันสามารถพรรณาให้เรามีความรู้สึกได้ดีกว่าภาษาใด ๆ ของมนุษย์ ฉะนั้น, เสียงที่ลอยวังเวงมาในกลางหาวในบัดนั้น จึงทำให้เจ้าเดชานุชิตเหมือนกับถูกตรึงอยู่บนพระแท่น.
เสียงนั้นหายไปครู่หนึ่ง แล้วก็เกิดขึ้นมาอีก พร้อม/*71*/กับเสียงคลอของเสียงคนในภาษาของดนตรี เสียงนี้เองทำความอัศจรรย์ให้เกิดขึ้นอีกไม่น้อยเลยเหมือนกัน คือเปนเสียงที่หมุนลอยไปตามเนื้อของเพลงอันหนึ่ง อันพรรณาถึงหัวใจของความรักอย่างแสนจะจับใจยิ่ง ซึ่งขณะที่เสียงใหม่นี้ลอยมาตามสถานที่ต่างๆ ได้ทำให้เข้าใจว่า เสียงนั้นแจ่มใสเหมือนเสียงของนกกางเขน, เยือกเย็นเหมือนน้ำตก, สั่นและแว่วเหมือนเสียงของคนที่กำลังหอบสะอื้นด้วยความช้ำใจอย่างหนัก และน่าหวาดเสียวเหมือนกับได้เห็นความมืดของกลางคืน และในสุดท้ายจึงดังเหมือนเสียงที่กะชากหัวใจออกมาจากอก แล้วก็พาลอยไป-ลอยไป-ไปยังทุกแห่งและทุกสถานที่ ซึ่งเต็มไปด้วยความร้อน, ความหนาวเย็น, และความอบอุ่น แล้วก็ค่อย ๆ จางลง เหมือนแสงอาทิตย์ที่ค่อย ๆ จางหายไปจากขอบฟ้า เหมือนละลอกน้ำที่ค่อย ๆ จางลบไปตามพื้นน้ำ ในที่สุดจึงค่อย ๆ จางดับลงสู่ความ/*72*/เรียบสงบ ทิ้งไว้แต่ซากของเสียงให้คงดังกังวาลอยู่ในพระกรรณของเจ้าชายหนุ่มเท่านั้น.
สิ่งเหล่านี้ ทำให้เจ้าชายเดชานุชิตได้ยินเหมือนกับเสียงเรียกของคนที่กำลังตกอยู่ในอันตรายที่ร้ายแรงยิ่ง จึงทำให้พระองค์รีบผวาขึ้นทันที แต่เมื่อพระสติอันมั่นคงได้หวลคงคืนมาได้ดังเก่าอีก จึงตรึงให้พระองค์ยืนเฉยอยู่ณที่นั้นได้อีกคราวหนึ่ง แล้วก็ทรงยิ้มอย่างเบื่อหน่ายและสั่นพระเศียรอย่างวิตก ได้ยืนกอตพระอุระอยู่นานมาก ซึ่งแม้จะได้พยายามรั้งหน่วงพระทัยไว้สักเพียงใดแล้วก็ตาม แต่อำนาจภายนอกทุกอย่าง คือ อำนาจของแสงดวงเดือนอันส่องกระจ่าง อำนาจของก้อนเงินแห่งเมฆที่ลอยพริ้วระยับดังทางช้างเผือก, อำนาจของลมที่ย่างเข้าสู่ความกำดัดดึก, อำนาจของเสียงที่ยังแว่วอยู่อย่างแสนหวาน, และอำนาจของกลิ่นอโศกที่ปลิวอยู่ทั่วไปนั้น ได้สูงกว่าอำนาจความยับยั้งทั้งหลายของเจ้าชายเสียสิ้นแล้ว จึงทำ/*73*/ให้พระองค์ต้องระงับความวังเวง ด้วยการออกเดิรอยู่ภายใต้แสงนวลอันเยือกพระทัยที่ภายนอกพลับพลา แล้วก็ต้องเดิรตามกลิ่นของดอกไม้ป่าในยามดึกต่อไปอีก นิดเดียวเท่านั้นก็มาถึงพลับพลาของเจ้าหญิงกนกเลขา-นี่แล้ว คืออานุภาพแห่ง-เสียง !
เจ้าชายระงับพระทัยอย่างเด็ดขาดอีกครั้งหนึ่ง ที่จะไม่พยายามเข้าไปภายในพลับพลานั้น นอกจากเพียงประทับอยู่ที่คั่นบรรได เพื่อฟังสำเนียงขับของดนตรีที่โหยหวลอีกพักหนึ่งพอชื่นพระทัย แต่ขณะนี้ไม่ทำให้พระองค์ต้องสมหฤทัยพอเสียเลยแล้ว เพราะเปนขณะที่เงียบอย่างแสนเงียบ แม้แต่เสียงของแมลงตามยอดไม้ก็จะไม่ได้ยิน คงเห็นแต่ทุกสิ่งทุกอย่างโดยรอบนั้นเต็มไปด้วยความวังเวง เต็มไปด้วยความสงบสุขของเวลากลางคืนที่ดึกสงัด และเปนเวลาช้านานจะได้ยินเสียงของลมอันเย็นแผ่วผ่านพระกรรณไปเปนบางครั้งสักคราวหนึ่ง ประกอบกับความรู้สึกใหม่/*74*/ที่เกิดขึ้น ตั้งแต่แรกเมื่อเจ้าชายได้ย่างเข้ามาในที่นี้ ได้เพิ่มมากระทบพระทัยเข้าอีก เปนสิ่งเคลือบที่ทำความสะท้านให้เกิดขึ้นทั่วพระวรกายของพระองค์ สิ่งนั้น คือความหอมที่ปลิวมาตามสายลมอันอ่อน ๆ เปนความหอมที่ชื่นชูดวงใจอย่างพิศวง เปนความหอมของสิ่งที่หอมหลายชะนิตรวมกัน คือหอมด้วยควันของไม้หอม หอมด้วยกลิ่นอบของเครื่องจันทน์ และหอมด้วยกลิ่นของดอกไม้สดหลายพรรณ เจ้าชายพยายามกวาดพระเนตร์ไปดูจนรอบ แต่ทราบไม่ได้เลยว่า ความหอมอันนั้นเกิดมาจากที่ใด ในภายหลังจึงตระหนักชัดว่า ต้นเหตุแห่งความหอมนั้น ออกมาจากภายในพลับพลาของเจ้าหญิงกนกเลขา
เปิดประตูชั้นนอกอย่างเบาเข้าไปได้โดยง่าย ภายในห้องน้อยนั้นไม่มีคน แต่ไม่ใช่ว่าจะไม่มีอะไรเสียเลย เพราะมีดวงประทีปส่องสว่างอยู่ทั่วห้อง มีกลิ่นกฤษณาและกำยานลอยโชยอยู่ทั่วไป มีดอกไม้/*75*/หลายชะนิดวางอยู่บนกลุ่มเบาะที่ริมห้อง ซึ่งเมื่อเจ้าชายได้พิจารณาโดยทั่วแล้ว ก็ทรงเชื่อได้อย่างแน่นอนว่า ภายในห้องนั้นยังไม่มีสิ่งสำคัญอยู่อย่างเดียว คืออาวุธที่จะประหารคนให้ตายได้ พระองค์จึงสูดกลิ่นเหล่านั้นเข้าไปจนเต็มความรู้สึกของหัวใจ แล้วก็ทรงรู้สึกอีกว่า กลิ่นเหล่านี้หอมหวานอะไรถึงปานนั้น เปนอีกอย่างหนึ่งแล้ว คือสิ่งนี้เปนอานุภาพของ-กลิ่น !
เจ้าชายทรงแหวกม่านที่กั้นอยู่นั้นออกอย่างเร็ว เจ้าหญิงจึงหันมาด้วยความตกพระทัย แต่แล้วก็ตรัส
“ฝ่าบาท!”
“แม่กนกเลขา! เธอยังไม่นอนอีกหรือ”
เจ้าหญิงยังคงตลึงอยู่ด้วยความตื่นเต้น วงพักตร์ที่อมไว้ด้วยแสงจันทน์นั้น เหมือนถูกทาบทาไว้แล้วด้วยสีของเพทายและไพฑูรย์ พระเนตร์เปนประกายยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อน ริมฝีโอษฐ์เผยออกเล็กน้อย ทำให้/*76*/เห็นเปนรูปที่ซึ้งและพิศดารยิ่ง และทำให้เห็นมุกต์แห่งทนต์ของพระนางเปนระเบียบอย่างชัดเจน พระอุระอันเปล่งนั้นกำลังกะเพื่อมขึ้นลงและเหมือนละลอกที่กำลังเคลื่อนอยู่ที่ใต้ท้องน้ำ ท่อนพระกายอันอ่อนระทวยทรงอยู่บนเพลาและชงค์ที่งออยู่ในลักษณของการพับเพียบ พระกรซึ่งแน่นและนวลกำลังวางอยู่บนพิณเหมือนมิได้ตั้งพระทัย และนอกจากนั้นแสงจันทร์ซึ่งสาดเข้ามาทางหน้าต่างที่กำลังเปิดอยู่อย่างโอ่โถงนั้น ได้ทำให้ภายในห้องเหมือนกับทาบทาไว้แล้วด้วยแสงของเงินยวง ซึ่งสิ่งทั้งหลายเหล่านี้ ได้ฟื้นความความรู้สึกของเจ้าชายแต่หนนี้ ให้หวลไปถึงหนหลัง ครั้งที่เจ้าหญิงกำลังทรงสิ้นสมปฤดีอยู่บนพระแท่นของพระองค์ เมื่อหลายวันมาแล้วนั้นอีก แต่ครั้งนี้ได้ทำให้เจ้าชายรู้สึกเชื่อมั่นยิ่งขึ้นกว่าครั้งนั้นไปอีกว่า เจ้าหญิงไม่แต่จะเปนรูปปั้นที่น่ารักเท่านั้น ยังเปนแม่พระที่มีพระโฉมอันน่าพิศวงที่สุดอีกด้วย พระองค์จึงมั่น/*77*/พระทัยนักว่า โฉมอย่างเจ้าหญิงดังนี้ ต้องเปนเทพธิดาจึงจะเหมาะกว่าที่จะเปนนางยักขิณี และนอกจากนั้น ก็ต้องไม่ใช่เปนสิ่งที่ควรจะกลัวแม้แต่อย่างใดเลย นอกจากจะเปนได้อย่างเดียว คือเปนสิ่งควรจะสวาทเท่านั้น แล้วก็เปนอีกครั้งหนึ่ง ที่เจ้าชายจะวางตาให้ผละจากไปเสียมิได้ ความรู้สึกเช่นนี้จึงได้ถูกบั่นไปอีกแล้วด้วยอานุภาพแห่ง-รูป!
เจ้าหญิงทรงตอบอย่างพยายามจะระงับความตื่นเต้นไว้ด้วยความมั่นหมายและมานะเปนอย่างยิ่ง แต่จะบังคับเสียงมิให้สั่นเสียทีเดียวนั้นมิได้.
“แล้วก็ฝ่าบาทเล่าเพคะ”
เจ้าชายเดชานุชิตก้าวเข้ามานั่งร่วมบรรจฐรณ์อย่างปกติภาพ ซึ่งแม้เจ้าหญิงกนกเลขาจะรู้สึกหวั่นพระทัยอยู่ แต่ก็ซ่อนไว้เสียด้วยความองอาจ เจ้าชายจึงยิ้มและตรัสอย่างพอพระทัย
“ฉันอยากจะฟังเสียงพิณและเสียงร้องเพลงของ/*78*/เธออีก เสียงเหล่านั้นเหมือนย้อมไว้แล้วด้วยน้ำตา ฉันเข้าใจว่าเธอคงมีความสุขเปนอันมากทีเดียว”
เจ้าหญิงย้อยพระเศียรลงอย่างอ่อนระโหย แล้วก็กลับเงยขึ้นอีกเพื่อท้ากับดวงจันทร์
“หม่อมฉันมีความสุข ? อาจจะจริงกระมังเพคะ เพราะเวลานี้หม่อมฉันไม่ทราบแล้วว่าจะเปนทุกข์ไปทำไมอีก แต่บางทีฝ่าบาทอาจจะรู้สึกได้ว่า คนเราทราบเสมอว่าสิ่งไรถูก แต่มักไม่เข้าใจ ว่าสิ่งนั้นจะเปนไปได้หรือไม่”
“เมื่อเสียงของเธอทำให้ฉันเปนสุขขึ้นแล้ว ฉันจะเข้าใจเธอให้แปลกไปกว่านี้อีกอย่างไรได้ เพราะในสนามรบย่อมมีแต่เสียงโห่ร้อง, เสียงครวญคราง เสียงลงดาบและมีแต่เสียงร้องเพลงปลุกใจที่ดังเหมือนเสียงฟ้าผ่าเท่านั้น แต่เมื่อได้เกิดเสียงของความสุขอย่างอัศจรรย์เช่นนี้ ผู้บรรเลงจะไม่มีความสุขไปด้วย ด้วยอย่างนั้นหรือจ๊ะ.”
/*79*/“เปล่าเลยเพค่ะ เพราะหม่อมฉันรู้สึกว่า ได้เปล่งเสียงออกมาด้วยความช้ำใจอย่างหนักหนาเหลือเกิน”
“ถ้าเช่นนั้น ฉันเห็นจะผิดไปเสียแล้ว ในการที่มาหาเธอ ด้วยขณะที่เรากำลังมีทุกข์หนัก”
“ไม่ใช่เรามีความทุกข์ดอกเพค่ะ เพราะฝ่าบาทกำลังสมบูรณ์อยู่ด้วยความสุขทุกประการ คือความสุขในอำนาจ ความสุขในการฆ่ามนุษย์ และความสุขในการที่จะได้ขยี้นครของหม่อมฉันแล้ว”
“แต่ฉันก็มีความทุกข์หนัก ในเรื่องที่ต้องว้าเหว่อยู่คนเดียว เพราะไม่มีเธออยู่ด้วย”
“เดี๋ยวนี้ก็มีอยู่แล้วไม่ใช่หรือเพคะ”
“แต่มีในขณะที่เธอกำลังเปนทุกข์หนัก”
“ทำไมฝ่าบาทจะต้องมาเปนทุกข์ไปกับหม่อมฉันด้วยล่ะเพคะ เพราะหม่อมฉันย่อมตกอยู่ในอำนาจของฝ่าบาท ซึ่งจะทำตามอำเภอพระทัยด้วยประการใด ก็ย่อมได้ทั้งสิ้นอยู่แล้ว”
/*80*/“เธอเชื่อหรือว่า ฉันจะทำกับเธอได้ถึงเพียงนั้น”
“หม่อมฉันทราบไม่เลยทีเดียวเพคะ”
“บางทีฉันก็ทราบได้แล้ว ว่าเธอเกลียดฉันเปนที่สุด.”
“รับรองดังนั้นไม่ได้แน่ดอกเพคะ เพราะคนทั้งโลกไม่ค่อยจะจะเกลียดความชั่วนัก แต่มักเกลียดคนที่ได้ทำความชั่วเท่านั้น”
“คือเธอเกลียดฉัน เพราะฉันได้ทำความชั่วเช่นนั้นหรือ? มีความชั่วที่ฉันทำอย่างไรบ้าง ที่เธอเกลียด.”
“หม่อมฉันเกลียดความชั่วทุกอย่างแหละเพคะ”
“ถ้าเช่นนั้น เธอก็ไม่ได้เกลียดตัวฉันเลยน่ะซีจ๊ะ ฉันได้ทำความชั่วอะไรไปแล้วบ้าง เธอจะบอกให้ฉันทราบสักหน่อยจะได้ไหม ?”
“ทุกอย่างที่ฝ่าบาทได้ทำไปแล้วในโอกาศนี้นั่นแหละเพค่ะ เปนความชั่วทั้งสิ้น.”
/*81*/เจ้าชายทรงพระสรวลอย่างขบขัน แล้วก็ทอดพระเนตร์ทั่ววงหน้าของเจ้าหญิง
“เปนอันเข้าใจได้แล้วว่า คนทั้งหลายเกลียดความชั่ว แต่ทุกคนก็ทำความชั่ว.”
“ทำไมจึงเปนเช่นนั้นเพคะ.”
“จะไม่เปนอย่างนี้อย่างไรได้ เพราะคนเหล่านั้นต้องการทำอย่างที่ฉันทำทั้งสิ้น เธอทราบไหมว่า ทำไมเขาจึงต้องทำดังที่ฉันได้ว่านี้”
“ไม่ทราบเกล้า เพคะ”
“เขาต้องทำในทุกสิ่งทุกอย่างที่ผู้หญิงต้องการ”
“แต่หม่อมฉันไม่ต้องการสิ่งเหล่านี้เลย เพคะ.”
“ถ้าไม่ต้องการเช่นนี้ เธอจะต้องการอะไร.”
“หม่อมฉันต้องการความสงบ, ความสุข, ความอ่อนหวานและอ่อนโยน, ความอบอุ่นความสงบและความงาม, ความยุตติธรรม, ความดี, ความเรียบร้อย, /*82*/ความสรรเสริญ และยังมีอีกมาก แต่ไม่ใช่สิ่งที่ฝ่าบาทได้ทรงปฏิบัติอยู่ในเวลานี้”
“สิ่งที่ฉันทำเหล่านี้ มีความเสียหายอย่างไรหรือ?”
“เสียหายโดยที่เปนทุกอย่าง ซึ่งเต็มไปด้วยความหลอกลวง เพคะ.”
“ฉันไม่เชื่อว่าสิ่งเหล่านี้จะเปนสิ่งที่หลอกลวงเลย แต่ฉันเชื่อว่า ผู้หญิงต้องการอย่างที่เธอได้บอกฉันมานั้นถูกแล้ว เพราะเธอเปนผู้หญิงผู้หนึ่ง แต่ฉันรู้สึกว่า ยังมีบางอย่างในความต้องการของผู้หญิง ซึ่งสำคัญที่สุดกว่าทุกสิ่งที่เธอได้บอกมาทั้งสิ้นนั้น”
“ผู้หญิงจะต้องการอะไรให้มากไปกว่านั้นอีกเล่าเพคะ.”
“ผู้หญิงต้องการผู้ชายจ้ะ!”
“แต่หม่อมฉันไม่ต้องการผู้ชายที่เต็มไปด้วยความหลอกลวงดอกเพคะ.”
“อะไรเล่าจ๊ะ ที่เธอบอกว่าเปนความหลอกลวง/*83*/อย่างหนักหนา.”
“จะมีอะไรเสียอีกเล่าเพคะ นอกจากอำนาจ, ยศหรือศักดิ์ ทั้งหลายเท่านั้น.”
“จะแปลกอะไร เพราะทุกอย่างที่เธอเห็นอยู่รอบกายเหล่านี้ ล้วนแต่เปนความหลอกลวงทั้งสิ้นอยู่แล้ว แต่ด้วยสิ่งเหล่านี้ต่างหาก ที่จะเปนเครื่องมือสำหรับดำเนินการไปสู่ความปรารถนาทุกอย่างที่เธอได้พูดมาแล้วนั้นได้.”
“แต่ฝ่าบาทไม่ได้ทรงใช้สิ่งเหล่านี้ให้เปนเครื่องมือสำหรับความดีแม้แต่อย่างหนึ่งอย่างใดเลย นอกจากใช้สำหรับความชั่วอย่างแสนชั่วที่สุดเท่านั้น คิดดูซีเพคะ ถ้าฝ่าบาทได้ใช้เครื่องมือเหล่านี้ไปประกอบเปนผล ใยความดีทุกอย่างตามที่หม่อมฉันได้ทูลมาแล้ว จะเปนของสง่า, สดวกและเหมาะกว่าที่ฝ่าบาทจะทำดังที่ทำอยู่นี้อย่างยิ่งทีเดียว เพราะสิ่งเหล่านี้ล้วนแล้วแต่ทำให้เกิดความทุกข์, ความลำบากและน่าเกลียด/*84*/น่ากลัวทุกสิ่งทุกอย่าง เหลือที่หม่อมฉันจะทูลให้ทรงทราบได้ครบถ้วนทีเดียวเพคะ.”
“จะทำอย่างไรได้เล่า เจ้าหญิง ในเมื่อคนทั้งโลกต้องการอย่างที่ฉันได้ทำมาแล้วดังนี้ ฉันก็เคยบอกให้เธอทราบมาแล้วไม่ใช่หรือว่า คนทั้งหลายยังไม่พ้นความหมุนเวียน ยังไม่พ้นจากความชั่วทุกอย่างไปได้ เพราะแม้แต่คนที่สุจริตก็ยังพยายามปกปิดความลับของตัวอยู่ แต่คนทั้งสิ้นย่อมต้องพึ่งพาในกันและกันเสมอ และคนที่รวมกันอยู่ก็ย่อมต้องมีหัวหน้าที่สำหรับให้ความมั่นคงและเด็ดขาดแก่เขา และหัวหน้านั้นก็ต้องทำทุกอย่างในความต้องการของเขา เพื่อดำรงฐานะหัวหน้าที่ของตนให้มั่นคงต่อไปได้ ฉะนั้นจึงเปนความจำเปนอยู่เองที่ฉันจะต้องหาอำนาจ, ยศและศักดิ์ทั้งสิ้น เพื่อความมั่นคงและยิ่งใหญ่ให้แก่พลเมืองของฉัน”
“แต่ฝ่าบาทเปนผู้ที่ฉลาดพออยู่อย่างยิ่งแล้ว ทำ/*85*/ไมจะต้องใช้วิธีการเช่นนี้ เพื่อทำตามความมุ่งหมายอย่างเสียหายด้วยเล่า เพคะ เพราะคนเราเมื่อรู้สึกว่าได้อำนาจ, ยศหรือศักดิ์ขึ้นมาแล้ว ยอมหยิ่งยะโสทะนงองอาจ โดยทราบไม่ได้เลยว่า สิ่งที่ตนได้มานั้นเปนเครื่องหมายของอะไรกัน จึงยอมทำตนให้ถูกเครื่องหมายดังนั้น นำไปทุกทาง แม้ว่าจะเปนทางที่ผิดหรือชั่วร้ายอย่างไรก็ดตาม ถ้าฝ่าบาทยังคงปล่อยให้คนทั้งหลายหลงละเลิงไปดังนี้ เมื่อไรจึงจะได้พบความงามได้สักทีเล่าเพคะ”
“ความดีงามของสิ่งทั้งหลายย่อมมีอยู่อย่างเดียว แต่จะให้ทุกคนรู้จักความดีงามอันนั้นให้เหมือนกันหมดย่อมไม่ได้ เพราะคนไม่มีความฉลาดและรู้สึกเหมือนกันทุกคนไป เมื่อคนของฉันเห็นว่าสิ่งเหล่านี้เปนความดีไปทุกคนแล้ว ถ้าฉันเห็นด้วยกับเธอไปคนเดียว ใครจะทราบได้บ้างว่า ฉันจะโง่หรือฉลาดเพียงไหน ?”
/*86*/“แต่เปนเพียงการเห็นแก่ตัวของฝ่าบาทเท่านั้นดอก เพคะ เพราะฝ่าบาทย่อมพร้อมอยู่แล้วด้วยอำนาจ, ปัญญาและความรู้ในสิ่งที่ดีและงามทั้งหลาย เพียงใช้ชีวิตของฝ่าบาทให้ถึงที่สุดเท่านั้น คนทั้งสิ้นก็ย่อมฉลาดพอที่จะทราบความมุ่งหมายของฝ่าบาทได้เปนอย่างดี แต่สิ่งที่ฝ่าบาทได้ทรงทำมาแล้ว ไม่แต่จะเปนความต้องการของพลเมืองอย่างเดียวเท่านั้น แต่เปนความปรารถนาของฝ่าบาทอยู่พร้อมด้วย.”
“อ๋อ! แน่นอนทีเดียว เพราะคนของฉันคงไม่ฉลาดพอที่จะรู้ความมุ่งหมายในการกระทำของฉันอย่างที่จะทำดังเธอว่านี้เปนอันขาด แม้ฉันจะได้ตายไปแล้วตั้งหลายร้อยชาติ”
“ถ้าเช่นนั้น ผ่าบาทควรเสด็จไปบรรทมได้แล้วเพคะ เพราะพรุ่งนี้ก็เปนวันที่ฝ่าบาทจะทำความพินาศให้กับนครของหม่อมฉันแล้ว.”
“ฉันจะไม่นอนที่ไหนเลยเปนอันขาด ถ้าฉันไม่ได้/*87*/นอนที่นี่เสียก่อน”
เจ้าหญิงแสร้งทำฉงน แล้วก็ตรสด้วยเสียงอันแผ่วเบาแต่ลึกซึ้ง
“ทำไมเพคะ”
“เพราะเธอเปนยาอันวิเศษ ที่สามารถจะสมานความมั่นคงของฉัน ให้มียิ่งขึ้นอีกเปนอันมาก”
“พุทโธ่เอ๋ย! ฝ่าบาทเพคะ”
“ทำไมหรือเจ้าหญิง” เจ้าเดชานุชิตเอื้อมพระหัดถ์ไปลูบปฤษฎางค์ของเจ้าหญิง ซึ่งต้องทำให้สะดุ้ง เพราะบาดแผลอันเกิดจากแซ่ของพระราชบิดานั้น ยังคงเกิดพิษและทำให้มีความระบมตรมตรอมอยู่ แต่ทำให้เจ้าหญิงรู้สึกนึกถึงหน้าที่ ๆ ตนจะต้องทำนั้น ได้อย่างสนิทสนมดียิ่งขึ้น เพราะพรุ่งนี้แล้วความพินาศจะได้ย่างเข้ามาครอบครองนครเทวะปุระ และก็ยังมีครั้งนี้อีกครั้งเดียวเท่านั้น ที่ เปนโอกาศอันเหมาะในการประหารแม่ทัพตัวฉกรรจ์/*88*/ของราชสัตรูนี้ให้พินาศไปเสีย แม้ว่าเจ้าชายจะมีคุณธรรมบางประการ ที่ควรจะนิยมนับถืออยู่บ้างก็ตาม แต่ภาพความทรุดโทรมของนครเทวะปุระ, ภาพแขนที่ขาดของพระราชบิดา กับภาพความโศกเศร้าและความตายของชาวพระนครทั้งหลาย ได้มาลบล้างความรู้สึกที่เกิดขึ้นใหม่นี้เสียจนสิ้น ทุกสิ่งทุกอย่างย่อมยุตติธรรมต่อการสงครามและความรัก แต่สำหรับเจ้าหญิงในขณะนี้ คำว่าชาติต้องมีน้ำหนักมากกว่าเจ้าชายเดชานุชิต ฉะนั้นจึงมีความสำคัญแล้ว ในการที่ต้องล้างราชสัตรูตัวร้ายนี้เสียให้สะบั้นไป ความรู้สึกอันนี้จึงมาสิงอยู่เต็มหน่วยพระเนตร์ของเจ้าหญิง แล้วดวงตาคู่เอกที่กำลังคลออยู่ด้วยน้ำตานั้น ก็กำลังมองดูเจ้าชายอยู่ด้วยวงหน้าที่เศร้าและแสนเศร้า ทำให้เจ้าชายเดชานุชิตจะมีหัวใจสำหรับที่จะฆ่ามนุสส์อยู่อีกไม่ได้แล้ว นอกจากตรัสด้วยเสียงที่รัวออกมาจากหัวใจที่เต้นแรง
/*89*/“ทำไมเธอจึงเศร้าสลดถึงเพียงนี้ เจ้าหญิงของฉัน”
เจ้าหญิงกนกเลขา ก็ทอดพระกายอันอ่อนระทวย อยู่ที่การท้าวพระกรของนาง แล้วทรงตรัสด้วยเสียงอันสั่นสะอื้น.
“ความเสียใจของหม่อมฉัน ไม่มีวันจะเหือดหายลงไปได้เสียแล้ว เพค่ะ เพราะไม่มีสิ่งใดเลยที่จะดับให้สิ้นไปเสียได้.”
“ฉันควรจะทราบได้บ้างแล้ว ว่าเธอยังมีความเสียใจอยู่ในเรื่องอะไร.”
“ฝ่าบาททอดพระเนตร์ดูซีเพคะ.” ว่าแล้วเจ้าหญิงก็ฉีกแพรด้านหลังให้ขาดออก แล้วจึงหันพระปฤษฎางค์ไปทางเจ้าชาย ซึ่งทำให้พระองค์ต้องตะลึงลาน แล้วก็ตรัสอย่างระงับพระสติ
“ฉันทราบแล้วจ้ะ แม่ยอดหัวใจ”
“ฉะนั้นแหละ เพค่ะ” ก้มพระพักตร์หันกลับมา /*90*/“ความแพ้หรือชะนะของกรุงเทวะปุระ จึงไม่ทำให้หม่อมฉันต้องเปลี่ยนแปลงไปอีกแล้วอย่างใด เพราะความรู้สึกของหม่อมฉันไม่มีวันจะตรงกับผู้ใดได้แล้ว แม้กับความรู้สึกของฝ่าบาทที่หม่อมฉันต้องตกมาเปนชะเลยอย่างนี้ก็เหมือนกัน ความเปนอยู่ดังนี้จึงทำให้ความช้ำใจของหม่อมฉัน ไม่มีโอกาศจะหลีกเลี่ยงให้พ้นไปได้เลย ทำไมฝ่าบาทจึงไม่ฆ่าหม่อมฉันเสียละ เพคะ เพราะดีกว่าที่จะไว้ชีวิตให้นานต่อไปอีกเหมือนเช่นนี้.”
“เจ้าหญิง! แม่กนกเลขา!” เจ้าชายได้โอบพระกรกอด ซึ่งเจ้าหญิงก็มิได้ขัดขืนพระทัยประการ ใด “ฉันบอกแล้วว่าฉันฆ่าเธอไม่ได้ เพราะฉันยังต้องการเธอไว้อีก ความรู้สึกของเธอและของฉันอาจตรงกันได้ เพราะเธอก็ทราบแล้วไม่ใช่หรือจ๊ะ ว่าผู้ชายได้ยอมทำทุกอย่าง เพื่อความต้องการของผู้หญิง และผู้ชายเปนมหากำลังที่จะใฝ่หาอำนาจใน/*91*/ความคุ้มครองความสุข มีความจำเปนในการสร้างครัว และหาทุกสิ่งเพื่อมาบำรุงชีวิตและคู่ครองให้สดชื่นอยู่ได้ และส่วนผู้หญิงนั้นก็มีอำนาจในการปลูก เสน่ห์ มีอำนาจในความอ่อนหวาน เพื่อหล่อเลี้ยงน้ำใจชายให้ทรหดอดทน ในที่สุดก็มีความสำคัญในการเปนมารดาโลก ซึ่งทั้งสองเพศต่างก็มีความสำคัญในหน้าที่ดังนี้ จึงขอให้เธอคิดดูบ้างว่า ที่ฉันได้ทำไปแล้วส่วนมากก็ทำไปเพื่อเธอคนเดียวเท่านั้น”
แต่หม่อมฉันไม่มีความปรารถนาเลยจนนิดเดียวเพค่ะ”
เจ้าชายเดชานุชิตรวบพระหัดถ์ของเจ้าหญิงมากุมไว้ในมือหนึ่ง จูบเส้นเกษาอันสยายอยู่ทั่วไปนั้น ด้วยความแสนสนิทเสน่หา เสียงที่ตรัสออกมาร้าวไปทั่วพระเศียร
“แต่ขอให้เธอคิดดูบ้างว่า สิ่งนั้นเพียงเปนหน้าที่ของผู้ชายที่จะต้องทำต่อกันเท่านั้น แต่หน้าที่ ๆ ผู้ชาย/*92*/ที่จะทำต่อผู้หญิงนั้นมีอยู่ต่างหาก ถ้าเธอจะให้ฉันทำอย่างใดอย่างหนึ่งเพื่อตามใจเธอแล้ว ต้องเปนสิ่งที่ต้องบกพร่องอยู่อย่างมากนะจ๊ะ แม่กนกเลขาของฉัน ฉันรู้สึกว่าเธอแค้นใจ ในการกระทำของฉันนี้อยู่มาก แต่ถ้าจะไม่ให้ฉันทำดังนี้ก็ไม่ได้เหมือนกัน ถ้าเธอแค้นมากนัก ก็ฆ่าฉันเสียซีจ๊ะ เพราะฉันก็ทราบอยู่ไม่น้อยเลยว่า เธอต้องการจะฆ่าฉัน แต่ถ้าฉันตายอยู่ในความต้องการของเธอ ก็ไม่แปลกอะไรนักที่ฉันจะต้องเสียชีวิตไป.”
เจ้าหญิงชบพระเศียรลงกับซอกพระศอของเจ้าชาย ทรงสะอื้นด้วยเสียงอันแผ่วเบา
“หม่อมฉันจะฆ่าฝ่าบาทอย่างไรได้ เพคะ เพราะทุกสิ่งทุกอย่างที่ล้อมรอบอยู่นี้ ล้วนแต่เต็มไปด้วยความสดชื่นและอ่อนหวานทั้งสิ้น ไม่มีสิ่งไรที่จะเปนอาวุธปนอยู่ด้วยเลย และหม่อมฉันก็เปนผู้หญิงไม่มีกำลังอะไรที่จะทำร้ายฝ่าบาทได้เลยทีเดียว ทั้งคุณ/*93*/ธรรมอันดีของฝ่าบาทอันมีอยู่มากดังนี้ แม้จะมีอาวุธทิพย์ที่ไหนมา หม่อมฉันก็ไม่สามารถฆ่าฝ่าบาทได้ดอกเพค่ะ.”
“ผู้หญิงช่างใจดีอะไรอย่างนี้ เราจะได้พบความเมตตา, กรุณาและสงสาร มีเต็มพร้อมอยู่ในตัวของผู้หญิงดังนี้เสมอ ถ้าเช่นนั้นความรู้สึกของเราได้ตรงกันแล้วกระมังจ๊ะ.”
“ชีวิตของหม่อมฉันขณะนี้ แม้ไม่สิ้นไปเสีย ก็เหมือนล่องลอยอยู่ในอากาศที่ว่างเปล่า ที่ฝ่าบาทได้ทรงพระกรุณาแก่หม่อมฉันถึงเพียงนี้ ก็เหมือนกับเปนผู้รองรับชีวิตของหม่อมฉัน ให้ฟื้นคงคืนมาสู่ความชุ่มชื่นอีกครั้งหนึ่ง ความแพ้ชนะของกรุงเทวะปุระจึงจะเปลี่ยนแปลงหม่อมฉันไม่ได้อีกแล้ว เพราะหม่อมฉันได้เปนชะเลยของฝ่าบาทแล้วทั้งกายและใจ เพค่ะ”
พอเสียงหยุด น้ำพระเนตร์ของเจ้าหญิงก็หยดลง/*94*/ต้องพระหัตถ์ของเจ้าชาย ทำให้พระองค์ต้องเชยพระหณุของนาง ให้เงยพระพักตร์ขึ้น เปนหน้าที่มีแสงจันทร์ทาบทาไว้แล้วจนทั่ว น้ำพระเนตร์ที่เห็นในขณะนั้น จึงเปนประกายหล่อเยิ้มเต็มดวงตา
“แม่ยอดสวาท ! ถ้าเช่นนั้น ฉันก็ชนะแล้วทั้งกรุงเทวะปุระและตัวเธอ.”
ทรงกอดเจ้าหญิงมาประทับไว้กับอุระ ซึ่งเจ้าหญิงต้องระทวยเข้าหา พร้อมกับต้องอดทนต่อความรู้สึก ซึ่งเกิดจากความเจ็บช้ำทั่วพระปฤษฎางค์นั้น.
“เพค่ะ” เสียงของเจ้าหญิงกนกเลขา ดังเหมือนกับเสียงที่เรากระซิบกัน.
จากนั้น, ถ้าได้ออกไปยืนอยู่เสียที่นอกพลับพลา ก็จะไม่มีโอกาศจะได้ยินสิ่งใดภายในพลับพลานั้นอีกแล้ว นอกจากจะรู้สึกถึงความปรวนแปรของสิ่งทั้งหลายอันเกิดขึ้นภายนอกเท่านั้น ขณะนี้เมฆได้ปลิวผ่านดวงจันทร์ไปเปนริ้วเปนขบวน จึงทำให้ทั่วพิภพ/*95*/กระจ่างขึ้นบ้างสลัวบ้าง เปนลำดับไปอย่างขาดความมีระเบียบเรียบร้อย และทั่วทั้งหมู่อากาศก็กาหลอลหม่านไปด้วยอำนาจของสายลม เปลี่ยนแปลงสภาพของดอกไม้และต้นไม้ ให้ทิ้งกลีบของดอกและใบตกปลิวไปตามพื้นดินอย่างเกลื่อนกลาด แมลงและผึ้งก็ว่อนอยู่ด้วยการย้ายจับหมู่เกษรของดอกไม้ พื้นน้ำทั้งหลายก็พริ้วไปเปนละลอกเล็ก ๆ และเปนทางขาวไปจนจดฝั่ง แต่จะเกิดสิ่งใดขึ้นบ้างก็ตาม น้ำค้างคงพรมชื้นฉ่ำไปทั่วทุกสิ่งทุกอย่างอันบรรดามีอยู่ทั่วพื้นแผ่นดินตรงนั้น ทำให้เกิดความหวานและสดชื่นขึ้นอย่างเต็มไปด้วยความอัศจรรยบรรดาลยิ่ง จากนี้ก็จะไม่พบเห็นอะไรที่แปลกปลาดอีกแล้ว นอกจากกำไลข้อเท้าของเจ้าหญิงกนกเลขาถูกเปลื้องออกจากความเปนพรหมจาริณี.
เจ้าหญิงโบยโบกพัชนีกระพือลม เพื่อให้ความเย็นชื่นกับเจ้าชาย ซึ่งกำลังบรรทมอยู่อย่างผาสุข/*96*/นั้น ด้วยพระพักตร์อันหวานแฉล้ม ทำให้เจ้าชายทรงจ้องดูอยู่อย่างพอพระทัย และปรากฎรอยยิ้มอยู่ในความสงบมิขาดได้ ในที่สุดเจ้าหญิงจึงกุมพระหัตถ์ของเจ้าชายไว้ด้วยอุ้งมืออันอบอุ่นของนางทั้งสองข้าง ตรัสประโลมด้วยสุรเสียงอันแหลมและกังวานซึ้ง
“ฝ่าบาทไม่กลับไปบรรทมที่พลับพลาของฝ่าบาทหรือเพคะ หม่อมฉันไม่อยากให้ฝ่าบาททรงบรรเทิงจนเกินไปนัก เพราะจะทำให้เสียการได้”
“ถูกแล้วจ้ะ แม่ยอดดวงใจ ขอบใจที่หวังดีต่อฉัน” เจ้าชายทรงกายขึ้นนั่ง จูบที่ช่วงไหล่อันนวลละออของเจ้าหญิงพลางรับสั่ง “เมื่อเธอได้มาให้ความเข้าใจกับฉันเหมือนดังนี้ ความผิดทั้งหลายที่ เปนมาแล้ว ซึ่งเปนความถูกของฉัน แม้ว่าพรุ่งนี้จะเปนเวลาที่ฉันต้องทำลายกรุงเทวะปุระ ขอให้เธอเข้าใจเถอะนะว่า มันเปนกิฬาอันหนึ่งของหน้าที่เท่า/*97*/นั้นนะจ๊ะ เพราะฉันย่อมเข้าใจดีว่า จะควรปฏิบัติตนต่อพ่อตาของฉัน ต่อสุดสายใจของฉัน และต่อพลเมืองของเราอย่างไร ต่อจากนั้นฉันก็จะหาทุกสิ่งที่เปนความดีงามของเราทั้งหมด เพื่อมาเชิดชูสง่าราศีให้กับเธอ จำคำพูดของฉันนี้ไว้ได้ดีไหมจ๊ะ แม่กนกเลขาของฉัน.”
“เพค่ะ” เจ้าหญิงส่งชายพระเนตร์อันซาบพระทัยไปให้กับเจ้าชาย “เราเหน็จเหนื่อยด้วยการสนทนามานานแล้ว ฝ่าบาทไม่ดื่มเพื่อดับความกระหายเสียบ้างหรือเพคะ.”
“จ้ะ, รู้สึกคอแห้งเต็มทีแล้ว” เจ้าชายตอบ
ดังนั้น, เจ้าหญิงจึงเสด็จไปที่คณโฑน้ำโสม เลือกจอกเล็กซึ่งบรรจุน้ำได้ไม่พอกับความกระหาย ขึ้นมาและรินน้ำโสมกลับมายังพระราชสวามี ซึ่งสยุมพรกันด้วยลักษณคนธรรพ์วิวาหะนั้น แล้วจดขอบจอก/*98*/ลงที่พระโอษฐ์ของเจ้าชายพลางตรัส
“ดื่มเสียซี เพคะ.”
เจ้าชายรับจอกมาถือไว้ ทรงรับสั่งว่า
“จำได้ไหมเจ้าหญิง เมื่อครั้งที่เธอไม่ได้รับถ้วยน้ำโสมจากฉัน เพราะเปนด้วยครั้งนั้นเรายังไม่เข้าใจกันพอ แต่เดี๋ยวนี้เราเปนคนเดียวกันก็แทบจะว่าได้แล้ว ดังนั้นขอให้เราดื่มด้วยกันเถอะนะจ๊ะ.”
เพียงองค์ละจิบเดียวเท่านั้น น้ำในจอกเล็กก็หมดไป เจ้าหญิงจึงกลับไปรินมาอีกครั้งหนึ่ง ซึ่งครั้งนี้เจ้าหญิงได้ตรัสว่า
“ฝ่าบาทยังกระหายมากกว่าหม่อมฉันนัก ดื่มเสียให้หมดเถอนะ เพคะ หม่อมฉันจะปลื้มใจในความสุขของพระองค์ และในการภักดีของหม่อมฉันนี้ยิ่งขึ้นด้วย.”
เจ้าชายยิ้มรับจอกมาถือไว้ โอบจูบพระนลาต/*99*/ของเจ้าหญิง แล้วดื่มรสโสมอันหวานชุ่มชื่นนั้นเข้าไปจนหมดสิ้น.
ครู่เดียวก็หาว ความตั้งพระทัยที่จะเสด็จกลับพลับพลาก็เปนอันต้องล้มเลิกไป ทรงทอดกายลงเหยียดยาวอย่างง่วงงุน แล้วเจ้าชายก็ตรัสออกมาด้วยเสียงแผ่ว
“ฉันง่วงมากเสียแล้ว แม่กนกเลขา! แต่อย่าลืมว่า พรุ่งนี้เปนวันที่ฉันจะต้องชนะกรุงเทวะปุระ เพราะวันนี้ฉันก็ได้ชนะเธอแล้ว...”
เจ้าเดชานุชิตพยายามจะรับสั่งต่อไปอีกไม่ได้ เนื่องจากพระเศียรหมุน พระหทัยสั่นเทิ้ม ภายในพระนาภีมวนอย่างแปลกปลาด แล้วก็ได้แต่ทรงบิดพระกายอยู่ไปมา พยายามจะดิ้น แต่ก็ดิ้นไม่ได้ เพราะรู้สึกหวาดหวิวไปทั่วทั้งพระองค์ จึงปรากฎอยู่ใต้ก็เพียงทั่วทั้งพระกายนั้นสั่นเทิ้ม จากนั้นพระพักตร์อัน/*100*/แสนวิสัยของเจ้าหญิง ก็มาลอยเด่นอยู่ในประสาททุกเส้นของเจ้าชาย ทำให้เกิดความรู้สึกอย่างปั่นป่วนไม่เปนระเบียบทั้งหลายขึ้น รูปร่างอันแสนสวย เสียงอันแสนหวานวังเวงและสดชื่น-กลิ่นดอกไม้, กลิ่นเครื่องหอมและกลิ่นอันแปลกปลาดน่าสนิทเสน่หาของเจ้าหญิง และรสอันซาบซึ้งของโลกียวิสัยเหล่านั้น ได้หลอกลวงพระองค์มาแล้วเพียงใด ก็ได้ทราบกะจ่างแจ้งกันแล้วในบัดนี้ ซึ่งทรงทราบเอาต่อเมื่อเวลาได้สายเสียแล้ว เพราะเจ้าชายเดชานุชิตเกือบจะสิ้นพระชนม์อยู่เดี๋ยวนี้แล้วนั่นเอง พระองค์พึ่งทราบตระหนักในบัดนี้เองว่า ผู้หญิงกับผู้ชายนั้นมีธาตุเนื้อเชื้อสายเปนอย่างไรกัน ซึ่งไม่จำเปนจะต้องบอกกันเลยก็ได้ว่า รูปร่างอย่างไหนเปนเพศชายหรือเพศหญิง เพราะลักษณะของการเปนผู้หญิงกับผู้ชายนั้นต่างหาก ที่ควรจะรู้สึกและทราบกันเปน/*101*/อย่างยิ่ง ทั้งผู้หญิงหรือผู้ชาย ต่างก็คิดว่า ต่างฝ่ายต่างก็หลอกลวงกัน ต่างฝ่ายต่างก็โทษความผิดร้ายซึ่งกันแลกัน ต่างเพศก็ไม่รู้จักที่จะใช้เพศของตนอย่างไร และต่างเพศต่างก็ไม่เข้าใจในลักษณะของอีกเพศหนึ่งว่าเปนอย่างไร ทั้งนี้เพราะมนุสส์โดยมากเปรียบเทียบคน ๆ หนึ่ง เปนลักษณะทั้งหมดของคนทั้งโลก ฉะนั้น, ธรรมชาติจึงได้สร้างความพิศวงอันนี้ไว้ให้กับมนุสส์ เพื่อให้ศึกษาถึงความโง่เขลาของตนเอง เพื่อให้มนุสส์ส่วนน้อยพ้นจากวัฏสงสาร เพื่อให้มนุสส์รู้จักความดีที่แท้จริงนั้นเปนอย่างไร และเพื่อให้มนุสส์รู้สึกว่า การกระทำอันชั่วร้ายของตนนั้นเปนความผิดของตนเอง หาใช่เปนความผิดของความรักไม่ ความรัก! มนุสส์ทั้งหลายรู้จักสิ่งอันนี้ได้ดีแล้วหรือ จึงจะไปให้โทษกับความรักว่าเปนสิ่งที่ชั่วร้าย ความรักไม่ใช่สิ่งที่เต็มไปด้วยความชั่ว แต่/*102*/ความรักเปนสิ่งที่ประเสริฐที่เต็มไปด้วยศีลธรรมอย่างเดียวเท่านั้น ซึ่งทางของความรักนั่นต่างหากที่มีรากอันขม แต่มีผลอันหวานสดชื่น ทุกสิ่งทุกอย่างย่อมเปนของยุตติธรรมสำหรับสงครามหรือความรักทั้งสิ้น และที่จะเข้าใจดังนี้ได้ ก็ต้องเข้าใจให้แท้เสียก่อนว่า ความรักนั้นคืออะไร ? ยังมีมนุสส์อยู่อีกเปนส่วนมากที่ไม่รู้จัก และก็ใช้ความไม่รู้จักกันแน่นอนนี้เอง ไปกล่าวขวัญถึงความเสียหายของการซึ่งไม่เข้าใจอะไรจริงอันนั้น บัดนี้! เจ้าชายเดชานุชิตได้สิ้นพระชนม์ไปเสียแล้ว เพราะการที่ไม่เข้าใจอะไรจริง!
ความรู้จักผิดชอบของคน ไม่จำเปนจะต้องตรงกับความรู้สึกเสมอไป เพราะความรู้สึกทั้งหลาย เกิดขึ้นเพียงเหตุการณ์อันมากระทบในทางตรงหน้าเท่านั้น ความรู้สึกอันได้เกิดมาแล้วกับเจ้าเดชานุชิต คือความรู้สึกใคร่ในรูปโฉม, ใคร่ในเสียงอันไพเราะ /*103*/ใคร่ในกลิ่นอันยวนใจและใคร่ในรสสวาทอันซาบซ่านฤดีนั้น ได้ทำความรู้จักผิดชอบของพระองค์ปรวนแปรไปเปนอย่างมาก อันพึ่งเห็นหัวใจของแม่ทัพทั้งหลายในบัดนี้ได้แล้วว่า ไม่สามารถที่จะฆ่าผู้ที่อ่อนแอกว่าตนได้เลย และยิ่งผู้ที่อ่อนแอนั้น ต้องเปนสตรีที่มีความน่ารักดังเจ้าหญิงกนกเลขานี้ด้วยแล้ว ก็ยิ่งสดวกและง่ายยิ่งขึ้น แม้ว่าตัวอย่างการทำลายแม่ทัพดังนี้จะมีมาแล้วจากการอันนาน แต่ในสมัยของเจ้าเดชานุชิตนี้ จะได้พบตัวอย่างซึ่งได้เกิดขึ้นเพียงครั้งนี้ครั้งเดียวเท่านั้น จึงเปนที่ทราบกันอยู่แล้วว่า เจ้าชายไม่ได้สิ้นพระชนม์ด้วยความรัก แต่ พระองค์ต้องเสียพระชนม์ด้วยความใคร่และความหลง ซึ่งมนุสส์ต้องตายด้วยโรคอย่างเดียวกันนี้เปนส่วนมาก ซึ่งแม้ไม่ตายเร็วดังนี้ แต่ก็ต้องตายในโอกาศอันหนึ่งในต่อไปนี้เสมอ เจ้าชายหนุ่มแห่งกรุงราชภุชจึงได้น้ำโสมซึ่งผสมด้วยยาพิษอย่างร้ายแรงเข้าไป และ/*104*/ภายในน้ำโสมถ้วยหลังที่เจ้าหญิงกนกเลขาได้ถวายนั้นเอง ได้ผะสมไว้แล้วด้วยยาพิษ ซึ่งยาพิษได้เกิดมีขึ้นมาได้ เพราะในตลับบนพระธำมรงของเจ้าหญิงกนกเลขานั่นเอง ได้บรรจุเอายาพิษเข้าไว้!
---
บทที่ ๕
- ความรัก -
เสียงโห่ร้องและเสียงครวญครางก้องร้าวไปเกือบรอบบริเวณกรุงเทวะปุระ บางเสียงก็ร้องเหมือนมีสัญญาวิปลาส บางเสียงก็ร้องออกมาเหมือนสัตว์ป่าที่ต้องอาวุธ บางเสียงก็ร้องอย่างเต็มไปด้วยความห้าวหาญ แต่ฟังดูแล้วเหมือนกับเสียงของคนเปนอันมาก ที่พากันร้องไห้อย่างระทมตรมตรอมเปนหนักหนา เพราะทุกเสียงเหล่านั้น เกิดขึ้นจากการสังหารกันอย่างทรหดอดทนยิ่ง ศพเปนอันมากได้กองถมหล่นทับกันเต็มไปทั่วทั้งภายนอกและภายในกำแพงเมือง รูปโฉมของคนเหล่านั้น ล้วนแต่อยู่ในลักษณะของการที่ต้องปลงตกแล้วทั้งสิ้น แต่ในขณะ/*106*/นี้ยังคงจะได้เห็นแสงดาบกวัดแกว่ง เห็นลูกธนูปลิวว่อนเหมือนฝุ่นของลมมรสุม และคงจะได้เห็นแสงเพลิงลุกช่วงโชติไปแทบทุกหนทุกแห่ง ทั้งนี้เพราะนครเทวะปุระกำลังถูกจู่โจมตีอย่างฉับพลันในเวลากลางคืน.
เจ้าหิรัญเดชรีบแบกพระเจ้าธรรมาธิปมาวางลงบนพระแท่นภายในพลับพลาไชย ทำให้แพทย์หลวงต้องวิ่งกันอย่างสับสนอลหม่าน และเจ้าหญิงกนกเลขาก็รีบวิ่งมากอดพระบาทไว้ แล้วก็ทรงโศกาด้วยพระสุรเสียงอันไม่รู้จะควรฟังนัก แต่อย่างไรก็ตาม พระเจ้าธรรมาธิปได้ลืมพระเนตร์ได้อีกจากการสิ้นพระสติถึงวิสัญญีภาพ แล้วก็กวาดพระเนตร์นั้นไปโดยรอบพระองค์ ยกพระหัตถ์ขึ้นกุมลูกธนูซึ่งสลักตรึงจากช่องว่างของเกราะด้านพระปฤษฎางค์นั้น พลางขบพระทนต์เพื่อระงับความเจ็บปวด อย่างหนักอันได้บังเกิดมาแล้ว อย่างเต็มไปด้วยความมั่นคงอันฝังแน่นอยู่ใน/*107*/พระราชหฤทัย จากนั้นจึงตรัสออกมาด้วยเสียงซึ่งพยายามจะให้ดังอย่างที่สุด.
“ทุกคนไม่ต้องกังวลถึงฉัน นี่ทำไมจึงเกิดการร้ายแรงถึงเพียงนี้” ทรงเรียกราชบุตรเข้ามาจนใกล้พระองค์ แล้วถามว่า
“ลูกเอ๋ย! สัตรูในหัวใจของเจ้านั่นยังไม่ตายออกหรือ ?”
เจ้าหญิงกนกเลขา ทรงซบลงกับพระกรของพระราชบิดา ทูลตอบแก่ท้าวเธอด้วยเสียงอันสั่นสะอื้น
“กอนที่หม่อมฉันจะได้หนีกลับเข้ามาในเมืองนั้น หม่อมฉันได้ดูอยู่จนถึงที่สุดทีเดียวเพค่ะ และทราบเกล้าเปนที่แน่นอนว่า เจ้าเดชานุชิตได้สิ้นพระชนม์ไปแล้ว พะยานของหม่อมฉันมีอยู่ที่นิ้วของเจ้าองค์นั้น ซึ่งหม่อมฉันได้ขบด้วยฟัน และนำมาถวายเสด็จพ่อพร้อมกับธำมรงนั้นแล้ว แต่ที่ได้เปลี่ยนแปลงไปถึงเพียงนี้ หม่อมฉันไม่ทราบเกล้าเลยเพค่ะ.”
/*108*/“พอเชื่ออย่างที่ลูกว่า แต่พอยังสงสัยนัก ว่าศึกครั้งหลังนี้ ทำไมจึงได้ดุดันกว่าเมื่อครั้งที่เขาได้แตกพ่ายไปแล้วมา”
เจ้าหิรัญเดช กราบบังคมทูลว่า
“กองทัพที่แตกพินาศไปเมื่อคราวก่อน คือ กองทัพของเจ้าเดชานุชิต ซึ่งปราศจากแม่ทัพผู้สามารถเสียแล้วพ่ะย่ะค่ะ แต่กองทัพที่เต็มไปด้วยความห้าวหาญในครั้งนี้ เปนกองทัพของยศกร.”
“ยศกรหรือ ? จะเปนไปได้อย่างไรกัน.” เสียงของพระเจ้าธรรมาธิปหอบสะท้าน
“เปนไปได้ดังนี้แล้ว พ่ะย่ะค่ะ เพราะยศกรได้เข้าใจการดำเนินตามแผนยุทธศาสตร์ของเราได้อย่างรวดเร็ว ชั้นแรกเขาเข้าใจว่า ข้าพระบาทจะเดินแสนยากรมาตามทางบก แต่เมื่อเขาได้ปฏิบัติตามพระราชโองการของพระเจ้ากรุงราชภุชไปแล้วเพียงวันเดียว เขาก็ทราบได้ว่ากองทัพของข้าพระบาทที่มาทางบกนั้น/*109*/เปนเพียงส่วนย่อย ประกอบกับเหตุร้ายอันพึงจะบังเกิดกับพระราชาของเขา คือทางด้านของเจ้าเดชานุชิตนี้ ทำให้เขาแบ่งกำลังไว้ต้านทางกองทัพลวงของข้าพระบาทไว้อีกทอดหนึ่ง แล้วเขาก็ได้รับรุดมาทางนี้อย่างเร็วที่สุดที่จะเปนไปได้ กองทัพเรือของข้าพระบาทจึงมาถึงก่อนเขาเพียงเล็กน้อยเท่านั้น และเพราะพระราชาของเขาต้องสิ้นพระชนม์ลง ตามนโยบายที่เขาได้คาดไว้ว่าเจ้าหญิงกนกเลขาต้องเปนไส้ศึก ทำให้เขาดุร้ายขึ้นมาก จึงรวบรวมกองทัพของเจ้าเดชานุชิตกับกองทัพของเขาซึ่งมีอยู่แล้ว เข้าตีนครเทวะปุระอีกครั้งหนึ่ง เพื่อหมายจะปราบเสียให้พินาศไป เพราะความเจ็บแค้นและแสนแค้นเปนอย่างยิ่งทีเดียว พ่ะย่ะค่ะ.”
“ยศกรเอ๋ย !” สายพระเสียงของพระเจ้าธรรมาธิป สั่นและแหบโหยอย่างเสียงอันองอาจของคนแก่ “เจ้าเปนเครื่องมืออันดีของนายเจ้า เจ้าเปนคนกล้า/*110*/หาญ เจ้าเปนคนจริง เจ้าเปนคนเด็ดขาด ไม่มีอะไรเสียสำหรับยศกรเลย นอกจากการรักอำนาจเหมือนเจ้าเดชานุชิตเท่านั้นที่ผิด ความประสงค์ของเจ้าในการที่จะทำลายกรุงเทวะปุระให้พินาศไปนั้น จึงจะสำเร็จลงแล้ว เพราะเรากำลังจะแพ้เจ้าอยู่แล้ว.”
ทรงเอื้อมหัตถ์ไปวางไว้บนเศียรของราชธิดาสาวพลางตรัสต่อ
“ลูกรักของพ่อ! ทุกสิ่งและทุกอย่างย่อมมีชนะและแพ้ พอได้พยายามทุกทางแล้วที่จะเอาชนะ แต่ความพยายามของเราสำเร็จลงแล้วด้วยทุกๆ ชีวิตของกรุงเทวะปุระและความสามารถของลูก ซึ่งบัดนี้พ่อก็กำลังจะเสียเลือดครั้งสุดท้ายไปอยู่เหมือนกัน แต่เลือดของพ่อไม่เหมือนกับเลือดของพาลี เพราะขณะนี้ไไม่แต่เลือดจะหยดออกมาเท่านั้น แม้โอกาศในเลือดหยดสุดท้ายของพ่อก็กำลังจะมาถึงอยู่ด้วยเหมือนกัน”
/*111*/“เสด็จพ่อเพคะ” เจ้าหญิงบังคมทูลเสียงเครือ
“เจ้าเดชานุชิตมุ่งหมายที่จะชนะกรุงเทวะปุระและตัวหม่อมฉัน เช่นนั้นความปรารถนาของเขากำลังจะถึงผลสำเร็จอยู่แล้วกะมังเพคะ หม่อมฉันต้องการจะให้เขาชนะเพียงตัวหม่อมฉันผู้เดียวเท่านั้น แต่ทำไมจึงจะเกิดการผิดพลาดกันได้ถึงเพียงนี้”
“ถูกแล้ว ลูกหญิง, ความผิดพลาดย่อมมีเกิดขึ้นเสมอในทางของชีวิต ตลอดจนในทางของโลกด้วย แต่สิ่งสำคัญย่อมอยู่ที่ความมุ่งหมายและการแก้ไข เพื่อมุ่งผลไปสู่ทางตรงอันดีและงามนั่นต่างหาก การหลงทางมีไว้สำหรับให้หาทางเดินที่ถูกเสียใหม่ เว้นแต่ผู้ที่เดิรไปทั้ง ๆ ที่รู้ว่าผิดทางแล้วนั่นแหละ จะแก้ไขอะไรกันไม่ได้ ลูกของพ่อ, ความมุ่งหมายของเรา คือต้องการสังหารเจ้าเดชานุชิต เพื่อเปนผลสำหรับล้างอำนาจกองทัพทั้งหมดของนครราชภุช และด้วยความมุ่งหมายของเราอันนั้น ก็มีผล/*112*/แก่เรามาแล้วอย่างชื่นบาน แต่พอไม่ได้คาดถึงเลยว่า จะมีคนอย่างยศกรเกิดขึ้นในกองทัพของราชสัตรูนั้นได้ สิ่งนี้แหละลูกเอ๋ย มันเปนการพลาดอย่างร้ายแรงของเรา พ่อจึงใช้ชีวิตของพ่อให้คุ้มกับการที่ต้องพลาดไปแล้ว พ่อไม่เสียใจ พ่อมีความสุขพอแล้ว พ่อได้ทำทุกอย่างให้สมกับหน้าที่ของพ่อแล้ว เมื่อถึงคราวที่จะเปนไปอย่างอื่น พ่อก็ต้องยอมให้เปนไปเท่านั้น...”
หยุดเสียงลงเพราะความเจ็บปวดอย่างร้ายแรงมาบังคับ พระเจ้ากรุงเทวะปุระจึงบิดพระกายและหอบอย่างเหลือที่จะอดทน พอระงับได้บ้างแล้ว จึงพยายามตรัสต่อไป
“ลูกรักของพ่อเอ๋ย ! พ่อจะให้โอวาทแก่ลูกเปนครั้งสุดท้าย เพราะพ่อเกือบจะไม่ได้มีชีวิตอยู่ได้อีกต่อไปแล้ว ไม่ต้องทำเสียงตกใจถึงเพียงนั้น เจ้าเปนกษัตริย์ เจ้าต้องอดทน เจ้าก็เห็นแล้วไม่ใช่หรือ/*113*/ว่าคนทุกคนในที่นี้ ต่างก็มีความอดทน มีความกล้าหาญ ทุกชีวิตได้ยอมใช้กันไป เพื่อเสียสละให้กับความรัก คือคนทุกคนต่างพากันยอมสละชีวิตเพื่อความรักทั้งสิ้น ความรัก! ลูกเอ๋ย! มันจะสำเร็จได้ ไม่ใช่เพราะเปล่งออกมาจากเพียงลมปากเท่านั้น มันต้องสำเร็จมาได้ด้วยความลำบากยากแค้น, ความพยายามอย่างถึงที่สุด และด้วยความอดทนอย่างแสนสาหัสทีเดียว และไม่ใช่สักแต่ว่าเสียสละไปแล้ว ก็เปนผลของความรักเช่นนั้นก็หามิได้ มันต้องพร้อมทั้งองค์ปัญญา พร้อมทั้งกาละเทศะ พร้อมทั้งความมั่นคงเด็ดขาด และพร้อมทั้งความตายอีกด้วย ความรักไม่ใช่เปนสิ่งที่จะนำมาพูดกันเล่นอย่างง่าย ๆ ทั้งไม่ใช่สิ่งที่จะนำมาใช้สำหรับคู่หญิงกับชายเท่านั้น มันใช้ได้สำหรับทุกสิ่งที่มีอยู่ในพิภพนี้ และทางที่จะเดินไปให้สมกับความจริงของมันได้ ย่อมต้องระหกระเหิน/*114*/และกันดานอย่างมากมายยิ่งเสียกว่าเปนความจริง, ที่คนทุกคนต้องรักตัวของตนเองเปนที่สุด แต่ที่จะทำให้เปนผลสำหรับตนเองทั้งนั้นได้ เขาก็ต้องสละแม้แต่ความตายของเขา ทำทุกสิ่งเพื่อความรักที่มีอยู่ในคนนั่นต่างหาก คนที่เห็นแก่ตัว คนที่ไม่บำเพ็ญตนเพื่อประโยชน์ผู้อื่น เพื่อยังผลให้เกิดแก่ประโยชน์ของตน เพราะความสามารถของตนดังนั้น และคนที่เกียจคร้าน คนที่มัวเมายศศักดิ์อันเปนของสมมุติขึ้นชั่วครั้งคราวเหล่านี้ ไม่ใช่คนที่รักตัวเอง และไม่ใช่คนที่รักอะไรเลย แต่เปนคนที่ใกล้ไปทางสัตว์เดรัจฉานอย่างเดียวเท่านั้น และที่มีคนจำพวกนี้ไว้ในหมู่คนทั้งหลาย ก็มีประโยชน์อยู่อย่างเดียว คือ สำหรับเอาไว้เปรียบเทียบในค่าตัวของคนอื่น ๆ ว่าจะมีอยู่มากน้อยสักเพียงใดเท่านั้นเอง ลูกรัก! พอไม่ติเตียนการกระทำของเจ้าเดชานุชิตซึ่งมีต่อนครของเรานี้เลย เพราะเขาได้ทำไปตามหลักการดำเนินของมนุสส์ และ/*115*/ทำไปตามความยุติธรรมในตราชูแห่งอำนาจของสัตว์โลกอย่างพร้อมบริบูรณ์ดีแล้ว ซึ่งเราจะเห็นได้ว่าเขารักในอานาจของมหาจักรพรรดิอยู่มากเพียงใด แต่พ่อจะติเตียนเขาได้ ในเมื่อเขาได้ใช้ความหลงเพื่อตัวลูกอันเปนกำแพงกั้นกางแห่งความรักของเขาเสียดังนี้เท่านั้น อย่างไรก็ตาม เพราะผลที่เขาได้ทำมาแล้ว ก็ทำให้เกิดคนเช่นยศกรขึ้นในกองทัพของเขาได้เหมือนกัน ซึ่งแม้เราเกือบจะพินาศไปแล้วดังนี้ แต่เราก็รู้สึกกันได้อีกว่าชาวนครเทวะปุระได้รักชาติและกษัตราธิราชอยู่ไม่ใช่เล็กน้อยเหมือนกัน ซึ่งถึงหากว่า ทุกคนจะไม่ได้ถูกบรรทึกชื่อให้มีไว้ในชาติวงศ์วิทยาทุกคนไป แต่นั่นเปนเพราะผลแห่งงานและผลแห่งความสามารถของเขาต่างหาก เพราะถึงอย่างไรเสียใคร ๆ คง ต้องได้รู้สึกทันแล้วว่า ชาวเทวะปุระได้ตายไปเพื่อสิ่งที่เขารักอย่างไรบ้าง ลูกรักของพ่อ ! พ่อได้เฆี่ยนเจ้าด้วยความช้ำใจของพ่อเอง ก็เพราะพ่อรักเจ้า/*116*/และรักคนทั้งเมือง ผลที่ตอบแทนกับเราจึงเปนมาได้ถึงเพียงนี้ และลูกก็ได้ใช้ชีวิตให้สมกับที่เปนลูกของพ่อแล้ว ลูกเอ๋ย ! น้ำใจของลูกดังนี้ นับว่าเปนผลบุญอันงามสดชื่นไปได้ตลอดจนถึงการอนาคตทีเดียวนะ ซึ่งเปนเหมือนลูกได้กลิ่นปาริชาตอันหอมหวล แล้วที่ทำให้ลูกระลึกถึงชาติเดิมของลูกทุกชาติไป”
พระเจ้าธรรมาธิปสะดุ้งและหลับพระเนตร์สกดพระทัยจึงไปเปนครู่ใหญ่ พลางลูบพระเศียรอยู่ไปมา แล้วก็ตรัสอีกครั้งหนึ่ง
“เพราะความรักเท่านั้นแหละ ลูกรัก! แม่ของลูกจึงตายไปเพราะความที่รักลูก คือเมื่อเจ้าต้องถูกส่งออกไปนอกเมือง แม่ของลูกก็คิดว่าเจ้าจะต้องตายไปด้วยเปนแน่แล้ว พระนางจึงดื่มยาพิษเพื่อตายตามลูกไป แต่บัดนี้, พ่อก็กำลังจะตามแม่ของเจ้าไปอีกคนหนึ่งแล้ว ซึ่งเปนอันว่าพ่อเลี้ยงลูกได้แล้ว แต่พ่อยังเลี้ยงคนทั้งเมืองไม่ได้ แต่จะเปนอย่างไรก็ตาม/*117*/เถิด พ่อจะได้ตายไปในหัวอกของความรัก ก็เหมือนกับชีวิตของพ่อยั่งยืนอยู่ไม่รู้จักตาย ลูกเอ๋ย ! เจ้ายังตายไม่ได้ เมื่อยังไม่ถึงความจำเปนอย่างถึงที่สุดที่สมควรจะต้องตาย เจ้าจะต้องอยู่สู้โลก เพราะทั้งโลกนี้ล้วนแต่เต็มไปด้วยความหลอกลวงทั้งสิ้น คนที่ทรงปัญญาและคนที่ทรงไว้ซึ่งความมั่นคงเท่านั้น จึงจะอยู่สู้โลกได้ เจ้าจึงต้องเปนอย่างที่พ่อได้ว่ามานี้ จงจำคำของพ่อไว้ให้จงดี เวรย่อมไม่ระงับด้วยเวร แต่สมบัติซึ่งเราไม่ควรจะเสียไป เราก็ไม่ควรจะยอมให้เสียไป เราจึงต้องรักษาสมบัติอันนั้นไว้ให้ได้ทั่วทุกชั่วคนทีเดียว จำไว้ให้แน่นะลูกรักของพ่อ”
ทรงหันไปทางเจ้าหิรัญเดชและตรัสว่า
“นครของเราเวลานี้ มีลักษณะเหมือนกับบ้านที่ถูกโจรปล้น เราผู้เปนเจ้าของบ้านจึงจำต้องเสียไปแล้วไม่อย่างใดอย่างหนึ่ง ท่านได้มาช่วยเราด้วยความจริงใจ ฉะนั้นเมื่อไม่มีข้าพเจ้าเสียแล้วดังนี้ /*118*/ความเด็ดขาดทุกอย่างจึงต้องตกเปนของท่านอย่างพร้อมบริบูรณ์ทีเดียว ขอให้ข้าพเจ้าได้เห็นคุณของท่าน โดยหลับตาตายด้วยความพอใจเถิดนะ”
โอบกอดเจ้าชายหนุ่ม พลางตรัสต่อไป
“พ่อหนุ่มน้อยเอ๋ย! เราไม่มีอะไรจะตอบแทนเธอได้อีกแล้ว นอกจากขอมอบหัวใจที่เหลืออีกดวงหนึ่งให้ไว้ในความคุ้มครองของเธอ ขอให้เธอจงได้รักษาไว้เหมือนหัวใจอีกดวงหนึ่งของเธอทีเดียว...ลูกหญิงของพ่อ...ลูกกนกเลขา...มาหาพ่อ...ลูกยอดหัวใจขอ.พ่อ...ลูก...”
พระเจ้าธรรมาธิปทรงไขว่คว้าจนได้องค์พระราชบุตรี แล้วจึงทรงดึงมาประทับไว้กับพระอุระ ยิ้มเล็กน้อย ตรัสด้วยเสียงอันเบา แต่ทว่ากดมือเจ้าชายหิรัญเดชไว้แน่น
“เวรย่อมไม่ระงับด้วยเวร...ราชสมบัติของเรา...หิรัญเดช...ลูกกนกเลขา...กนกเลขาลูกรักของพ่อ...ศพของพ่อจงฝังอยู่ที่ใจกลางของนครเทวะปุระนี้เถิด”
เยือกพระกายครั้งหนึ่ง แล้วก็ทรงเสด็จไปสู่ภวังค์ภวันดรอย่างปกติสุข และแต่ในครั้งนี้ได้เจ้าหญิงผู้ราชธิดาทรงกรรแสงเสียจนต้องซบสลบลงกับอุระของพระราชบิดานั้นอีกครั้งหนึ่ง จากนั้นนครเทวะปุระก็ต้องปกคลุมไว้แล้วด้วยความปราชัย.
---
บทที่ ๖
- การปกครอง -
เจ้าชายศิลปดิลกกำลังพรมนิ้วไปตามสายพิณเนื้อเพลงอันเกิดจากเครื่องดนตรีนั้น จึงฟังไพเราะและวังเวงไปตามสายลม ภายในราชอุทยานหลวงแห่งนครพาณิชยเกตุ ซึ่งแสดงว่าผู้บรรเลงนี้ได้รับการศึกษาในทางคนธรรพศาสตร์มาแล้วเปนอย่างชำนาญยิ่ง แต่การบรรเลงดำเนิรต่อไปได้อีกไม่เท่าใด เสียงเพลงอันนั้นก็ต้องหยุดลงสู่ความสงบเงียบ เพราะเจ้าชายหนุ่มกำลังทอดพระเนตร์ตะลึงอยู่บนพระพักตร์ของพระนางกนกเลขา ผู้เปนพระราชมารดาของพระองค์และเมื่อเห็นว่าจะทนนิ่งต่อไปอีกมิได้แล้ว จึงได้เริ่มทูลถามขึ้น.
/*121*/“เสด็จแม่ ! ทำไมจึงต้องทรงกรรแสงดังนั้นด้วย”
“เพราะถึงเวลาที่เธอควรจะรู้ความจริงได้แล้วน่ะซี ลูกรักของแม่” พระดำรัสของอรรคมเหษีแห่งพระเจ้าหิรัญเดชสะอื้น.
“ความจริงที่ทำให้เสด็จแม่ต้องเสียพระทัยนั่นน่ะหรือ พะย่ะค่ะ”
“ถูกแล้ว, เสียงพิณของเธอ ทำให้แม่ต้องนึกไปถึงความหลัง เพราะแม่ได้ทำลายพระชนมพระ ราชบิดาของเธอเสียด้วยเสียงพิณอย่างนี้เหมือนกัน ถึงแม้ว่าเวลาจะได้ล่วงเลยมาแล้วกว่า 5 ปี แต่แม่ก็ยังจำได้อย่างแม่นยำคล้ายกับเรื่องเหล่านั้นเปนเหตุที่พึ่งเกิดขึ้นภายในวินาทีนี้เท่านั้น”
“ก็เสด็จพ่อของหม่อมฉันยังอยู่เปนปกติดีไม่ใช่หรือพ่ะย่ะค่ะ” ทูลถามอย่างฉงนพระทัยยิ่งนัก.
/*122*/“พระเจ้าหิรัญเดชนี่น่ะหรือ เปล่า, ไม่ได้เปนเสด็จพ่อของเธอดอก”
“ถ้าเช่นนั้นใครเปนเสด็จพ่อของหม่อมฉันล่ะ”
“พระเจ้าเดชานุชิต!...”
“พระเจ้าเดชานุชิต ! เอ๊อ ! อะไรกันนี่เสด็จแม่” พระพักตร์ของเจ้าชายศิลปดิลกเผือดลงอย่างน่ากลัว.
“ลูกรักของแม่เอ๋ย ! มันเปนกรรมของเราที่มีมาแล้วแต่หนหลังนั่นเอง ถ้าเธอไม่เชื่อแม่ จงดูที่นิ้วด้วนของเธอนั่นเปนพยานเถอะ นั่นแหละเปนสมบัติอันเดียว ที่เธอได้สืบเปนเชื้อสายมาจากเสด็จพ่อของเธอ”
“หม่อมฉันไม่เข้าใจเลยทีเดียว พ่ะย่ะค่ะ”
“เธอจะเข้าใจได้ในเดี๋ยวนี้แล้ว คือแม่จะได้เล่าให้ฟัง เธอเคยได้เรียนรู้ถึงการสงครามระหว่างกรุงเทวะปุระกับกรุงราชภุชมาบ้างหรือเปล่า”
/*123*/“หม่อมฉันได้ทราบเกล้ามาแล้ว ตลอดจนคุณความดีของเสด็จแม่ด้วย”
“เพราะคุณความดีอันนั้นเอง แม่จึงได้ช้ำใจมาจนถึงบัดนี้”
“ทำไม พ่ะย่ะค่ะ”
“ทำไมอย่างนั้นหรือลูกรัก ไม่มีอะไรดอก นอกจากแม่ได้ทำในสิ่งที่ผู้หญิงทำได้ แต่สิ่งที่แม่ได้ทำไปนั้น ผู้ชายจะทำไม่ได้เลย แม่ได้ใช้กลยุทธของผู้หญิงไปประหารชีวิตพระราชบิดาของเธอเสีย แต่เพราะผลของกลยุทธอันนั้น เธอจึงได้เปนโอรสของราชสัตรูของแม่ คือเธอเปนโอรสของพระเจ้าเดชานุชิต”
“เรื่องราวทำไมจึงเปนไปได้ถึงเพียงนี้ ถ้าพูดไปแล้ว ดูเหมือนเสด็จแม่จะมีพระทัยร้ายเหลือเกิน”
“จะว่าร้ายก็ได้เหมือนกัน แต่แม่ได้ทำทุกอย่างไปดังนั้น เพราะความรักที่มีอยู่ต่อชาติ, ต่อพระเจ้า/*124*/ตาของเธอ และต่อนครเทวะปุระนั้น มีมากจนไม่สามารถจะประมาณให้เธอทราบได้
“แล้วเสด็จแม่ไม่ได้รักเสด็จพ่อบ้างเลยทีเดียวหรือ พ่ะย่ะค่ะ”
พระพักตร์ของพระนางสลดลงไม่ใช่น้อย แต่ได้ดำรัสตอบราชโอรสไปอย่างพยายามจะระงับพระทัยให้เปนปกติที่สุด
“แม่จะพูดให้แน่นอนไม่ได้ดอก ลูกเอ๋ย เพราะในขณะโน้น แม่ก็รู้สึกว่า มีสติฟันเฝือเสียอย่างเหลือทนแล้ว คือในโอกาศสุดท้ายที่เสด็จพ่อของเธอหลับพระเนตร์ลงสู่ความสงบ แม่ก็แทบจะล้มลงไปทั้งยืนเหมือนกัน เพราะความที่แสนจะสงสารเปนอย่างที่สุด จำไว้เถอะนะลูก ถ้าผู้ใดยังมีความกรุณาปราณีต่อผู้หญิงอยู่บ้างแล้ว ผู้หญิงย่อมเมตตาสงสารและใจบุญตอบแทน แทบจะมากกว่าความกรุณาที่ได้รับนั้นเสียอีก เสด็จพ่อของเธอนี่ก็เหมือนกัน /*125*/แม่รู้สึกว่าท้าวเธอยังมีความพึงพอพระทัยและปราณีต่อแม่มาก เช่นนั้นแหละลูก เมื่อแม่รู้สึกว่าได้ทำให้ท้าวเธอสิ้นพระชนม์ลงไปแล้ว น้ำตาของแม่จึงได้เริ่มไหลพรากออกมา และจำได้ว่าแม่ได้จับพระหัตถ์ของท้าวเธอยกขึ้นมากำไว้แน่น แล้วก็กดเข้าที่นิ้ว คือนิ้วเดียวกับนิ้วด้วนของลูกนี่แหละ กัดเสียจนขาดคาปากแม่ออกมาทีเดียว ซึ่งแม่ก็ไม่รู้เลยว่า ทำไมตัวจึงทำไปได้ถึงเพียงนั้น มาได้สติเอาต่อเมื่อได้เห็นพระธำมรงค์ของท้าวเธอ และเมื่อได้นึกถึงอันตรายอันจะพึงมีมาถึงตัวได้นั่นแหละ แม่จึงได้ถอดเอาพระธำมรงค์วงนั้น ห่อรวมมากับนิ้วของท้าวเธอ แล้วจึงปลอมเปนทหารยามหนีเข้ามาในเมือง และนำสิ่งเหล่านั้นมาถวายพระเจ้าตาของลูกได้”
เจ้าชายศิลปดิลกทรงถอนพระทัยใหญ่ ทรงพระกล่าวด้วยเสียงอันเนิบและช้าชัด.
“หม่อมฉันได้เคยสงสัยมานานแล้ว ในเมื่อได้/*126*/ยินจากหลายเสียงพูดกันว่า หม่อมฉันเปนลูกของชะเลยคนหนึ่งเท่านั้น แต่เมื่อไม่มีสิ่งใดมาทำให้หม่อมฉันต้องรู้สึกและเห็นจริงได้ดังที่ว่ากัน หม่อมฉันจึงเอาใจใส่เพียงแต่ส่วนน้อยที่สุด เพราะทุกคนที่ไม่มีใครรู้อะไรจริง และจะเอาความจริงจากปากของชาววังนักก็ไม่ค่อยจะได้ด้วย แต่เมื่อหม่อมฉันได้มาประจักษ์ความจริงแล้วดังนี้ กลับทำให้หม่อมฉันรู้สึกดีใจยิ่งขึ้นว่า หม่อมฉันไม่ใช่เปนลูกชะเลยแล้ว แต่หม่อมฉันได้เปนโอรสของพระผู้ทรงไว้ซึ่งเดชานุภาพอันยิ่งใหญ่ เสด็จแม่ ! ถ้าเช่นนั้นพระอนุชาของหม่อมฉันละ เปนโอรสของใครกัน”
“เศรษฐ์ธวัช น่ะหรือ ?”
“พ่ะย่ะค่ะ”
“เปนลูกของพระเจ้ากรุงพาณิชยเกตุกับแม่"
“อ้อ ! ถ้าเช่นนั้น เราก็ต่างพระราชบิดากันเสียแล้วซี พ่ะย่ะค่ะ”
/*127*/“แต่ก็เปนลูกของแม่อีกคนหนึ่ง ซึ่งแม่ก็รักเขาเท่าเทียบกับตัวเธอนี้เหมือนกัน ลูกเอ๋ย ! เดี๋ยวนี้เธอรู้แล้วซีน่ะ ว่านครพาณิชยเกตุไม่มีที่พอสำหรับจะให้เธอปกครองได้เลย เพราะแม้ว่าเธอกับพระอนุชาจะต่างกันเพียงพระราชบิดาเท่านั้นก็จริง แต่เธอได้เคยคิดบ้างไหมว่า เราจะไม่เปนอย่างหมู่ปาณฑพ. ภราดากับเหล่ากษัตริย์โกรพแต่ครั้งกระโน้น ซึ่งเธอก็เปนพี่ใหญ่ อันเปนธรรมดาอยู่เองที่อยากจะได้ครองราชสมบัติก่อนน้องชาย เช่นนั้นใช่ไหมล่ะลูก แต่ที่เปนไปไม่ได้ เพราะด้วยทำนองคลองธรรมและขัตติยราชประเพณียังกีดกันเราอยู่ หรือแม้ว่าอาจจะเปนไปได้ แม่ก็จะไม่ยอมให้เปนไปอย่างนั้นด้วย เพราะฉะนั้น, แม่จึงเห็นสมควรที่จะบอกความจริงให้ทราบไว้แล้ว”
“ประเพณีอาจทำคนให้เปนคนก็ได้เหมือนกันนะเสด็จแม่, ประเพณี ! สิ่งนี้นับว่าแปลกปลาดอยู่ไม่/*128*/ใช่น้อยเลย เมื่อทราบความจริงเช่นนี้ หม่อมฉันจะต้องเลี่ยงประเพณีเสียแล้วกระมัง พ่ะย่ะค่ะ”
“ทำตามประเพณีซิลูกรัก แต่เปลี่ยนแปลงเสียให้เหมาะและควรที่สุดเท่านั้น”
“หม่อมฉันรู้สึกว่า กระบวนประเพณีที่ยุ่งยากที่สุดแล้ว ไม่มีอย่างไหนจะเกินกว่าประเพณีของ กษัตริย์ไปได้เลยทีเดียว”
“ถูกแล้ว, ลูกรักของแม่, เพราะประเพณมักเกิดจากกษัตริย์หรือผู้เปนหัวหน้าของคน เปนผู้ดำเนิรมาก่อนเปนปฐม เช่นการสยุมพรเพื่อการเมืองของกษัตริย์ ก็เปนประเพณีของพลเมือง ที่จะเเต่งงานกันเพื่อสมานชีวิตในระหว่างครอบครัวของเขา หรือการพระราชทานทรัพย์สินให้แก่ผู้นำธิดามาถวายพระราชา ก็เปนเครื่องมือในการเรียกค่าทรัพย์ของผู้ที่ค้าลูกสาวให้กับประเพณี หรือการที่กษัตราธิราชมีพระมเหษีหรือเหล่าสนมนางกำนัลมาก ๆ ก็เปนธรรม/*129*/นิยมในการมีภรรยามากของเหล่าคหบดีอีกเหมือนกัน นอกจากนั้นพระราชพิธีของกษัตริย์แทบทุกอย่าง ย่อมต้องเปนพิธีของเหล่าราษฎรไปด้วยทั้งสิ้น ดังนี้แหละลูก, ประเพณีและธรรมเนียมของผู้ทำทั้งหลาย จึงสัมพันธ์เปนอันหนึ่งอันเดียวกับคนทั้งประเทศได้ และด้วยประเพณีและธรรมเนียมนี่เอง ที่เปนรากของการตราพระราชกำหนดกฎหมาย ที่จะยังความสงบสุขให้เกิดขึ้นกับผลการปกครองของบ้านเมืองได้”
เจ้าชายศิลปดิลกทรงพระสรวลอย่างฝืนพระทัยแล้วจึงทูล.
“แต่ด้วยประเพณีมีอีกเหมือนกัน ที่ทำความเดือดร้อนให้กับมนุสส์อย่างเหลือที่จะนับได้ ประเพณีทำให้มีขนบธรรมเนียม ประเพณีทำให้แบ่งขีดคั่นของคน, ประเพณีทำให้ศีลธรรมของมนุสส์เสื่อมทรามลง, เพราะประเพณีทำให้มียศ, ศักดิ์, และอำ/*130*/นาจ ซึ่งสิ่งเหล่านี้ประเพณีทำให้มีค่ายิ่งกว่าค่าของคน, นอกจากนั้นเพราะประเพณีนี้ทำให้คำว่าผัวกับเมีย มีค่ามากกว่าคำว่าผู้ชายกับผู้หญิง ศีลธรรมของคู่มนุสส์จึงตกไปอยู่กับกิเลสของผัวและเมียเสียหมดแล้ว ด้วยเหตุนี้เอง ประเพณีนั่นอีก ที่ทำให้ผู้หญิงเปนควายแต่ผู้ชายเปนคน และประเพณีนั่นอีก ที่ทำให้คนต้องเปนสินค้า, ทำให้คนต้องเปนสัตว์ที่ถูกตอนไว้ด้วย เพียงค่าของคำ ๆ เดียวว่าขนบธรรมเนียม และในที่สุดด้วยประเพณีนี้เอง ที่ตัดทอนความดีทุกอย่างของมนุสส์ คือตัดทอนความเจริญของศีลธรรม, ความสุขของสัตว์โลกและความมีอิสสระภาพ และเสรีภาพของมนุสส์ โอ๊ย! เสด็จแม่! นี่หรือ พะย่ะค่ะ ที่ประเพณีทำให้เกิดความสงบสุขได้”
“ลูกรักของแม่! ดูเจ้าช่างเกลียดชังและไม่เข้าใจประเพณีเปนอย่างมากเอาทีเดียว ลูกคิดหรือเปล่าว่า คนสมัยนี้ไม่มีศีลธรรมเสมอภาคกันทั้งหมดเลย /*131*/และเพราะคนที่ยังมีศีลธรรมไม่เสมอกันหมดนี้น่ะซี ประเพณีจึงต้องเปนหัวใจของการปกครอง คือมนุสส์ย่อมมีสิทธิและหน้าที่ในอันที่จะดำรงชีวิตและรวบรวมกันอยู่ได้เปนหมู่และคณะ สิทธิและหน้าที่เหล่านี้ย่อมมีขึ้นจากสภาพตามธรรมดาของการเปนมนุสสนั่นเอง ซึ่งสภาพเหล่านั้นได้แก่ความมีอิสสระหรือเสรีภาพ-หมายถึงความอิสสระที่บุทคลอาจกระทำได้ โดยไม่เปนที่รบกวนและละเมิดต่อบุคคลผู้อื่น, คือความเปนอิสสระในตัวบุทคล, ในเคหะสถาน, ในการทำมาหากิน, ในการแสดงความเห็น, ในการศึกษา และในการร้องทุกข์ กับสภาพอีกอย่างหนึ่ง คือความเสมอภาค หรือสมภาพ-หมายถึงว่าบุทคลมีสิทธิที่จะได้รับความคุ้มครองโดยกฎหมายอันเดียวกัน, มีสิทธิในความยุตติธรรมในศาลาขุนศาลต่างประเภทเดียวกัน และมีสิทธิในหน้าที่ราชการของบ้านเมืองได้เช่นเดียวกัน กับความเสมอภาคอีกประการหนึ่ง คือเสมอภาคใน/*132*/การเสียภาษีอากร, เสมอภาคในการที่ต้องเปนลูกหมู่เพื่อรับราชการเปนนักรบด้วยกัน ซึ่งสิ่งเหล่านี้นับว่าเปนการสมภาพของทุกคนในบ้านเมืองทั้งสิ้น นอกจากสภาพในสิทธิและหน้าที่ของมนุสส์ดังที่แม่ได้บอกมาแล้วนี้ ยังมีอีกอย่างหนึ่งคือ ภาดรภาพ-หมายถึงว่า ความช่วยเหลือซึ่งกันและกันฉันท์ญาติอันสนิท คือเอกชนต้องปฏิบัติตนต่อรัฐประการใด และหน้าที่ของรัฐจะต้องปฏิบัติต่อเอกชนประการใดบ้าง รวมความว่าสิทธิและหน้าที่ของมนุสส์อันต้องปฏิบัติต่อกันทั้งหลายดังที่แม่ได้ว่ามานี้ เปนความจำเปนที่มนุสส์ทุกคนจะต้องมีและจะต้องทำต่อกัน แต่ที่จะสำเร็จไปได้เปนผลเรียบร้อยเพียงใดนั้น ย่อมแล้วแต่ความเรียบร้อยในการดำเนินการตามหลักของสมาคมวิทยา, เศรษฐวิทยา, ประเพณี, รัฐประสาสน์, กฎหมาย, ศีลธรรม, และสาสนา ดังนี้แหละลูกรักของแม่, ประเพณีจึงเปนสิ่งหนึ่ง ที่จะยังความสุขของสัตว์โลกให้/*133*/บังเกิดขึ้นได้ แต่การที่จะปฏิบัติตามประเพณีได้ดีเพียงใดนั้น ย่อมแล้วแต่สิทธิและหน้าที่ของเรา และข้อสำคัญ ๆ ที่สุด ประเพณีจะไม่เปนความทุกข์ต่อเราได้ ก็ด้วยเขารู้จักที่จะเลือกใช้และเลือกทำให้เหมาะต่างหาก เช่นนั้นไม่ใช่หรือลูกรักของแม่”
“การเลือกใช้และเลือกทำพิธี เสด็จแม่, ที่เปนความเดือดร้อนกันอย่างหนักหนา เพราะประเพณีถูกนิยมชมชื่นกันมาด้วยอำนาจ มากกว่าที่จะถูกแต่งตั้งกันขึ้นเพื่อศีลธรรม ถ้าเช่นนั้นการคุ้มครองประเพณีในทุกวันนี้ จะไม่ใช้อำนาจกันมากกว่าใช้ศีลธรรมหรือ พ่ะย่ะค่ะ”
พระนางกนกเลขาทรงยิ้มละมัย แล้วก็เอื้อมพระหัตถ์มาลูบปฤษฎางค์ของพระราชโอรส.
“นี่แหละลูกรักของแม่เอ๋ย ! พาณิชยเกตุจึงไม่กว้างพอที่จะให้ลูกปกครองเสียแล้ว”
“เสด็จแม่จะให้หม่อมฉันทำอะไรบ้าง ?”
/*134*/“เธอเปนกษัตริย์ มีเลือดมาจากยอดนักรบผู้กล้าหาญกับเลือดเนื้อของแม่ผะสมกันจึงได้เปนตัวเธอมา และแม่ก็ให้การศึกษาแก่ลูกจนสมกับภูมิฐานแล้ว คือเธอได้ศึกษาจากอาจารย์ผู้ทรงคุณวุฒิมาแล้วเปนอันมาก แม้แต่สำนักตักกะสิลาเธอก็ได้ผ่านมาแล้วด้วย ความสำเร็จในปรีชาอันยอดเยี่ยมของเธอ การที่แม่ได้อบรมเธอมาจนถึงเพียงนี้ ก็เพื่ออย่างเดียว คือจะให้เธอได้ว่าเปนการตามความปรารถนาแห่งบรรพบุรุษของเรา และเพื่อทำตามความต้องการอย่างหนึ่งของแม่ด้วย”
เจ้าชายศิลปดิลกถวายบังคมแล้วทูลตอบว่า
“หม่อมฉันที่พอใจศึกษาศิลปวิทยาการมาได้ถึงเพียงนี้ ก็เพราะมีความมั่นหมายที่จะใช้สิ่งเหล่านี้ไปประกอบกรรมเพื่อเปนคุณสารแก่พิภพ และเพื่อสนองพระมหากรุณาธิคุณทั้งหลายที่หม่อมฉันได้รับมาเท่านั้น หม่อมฉันเกลียดอำนาจ, เกลียดยศ, ศักดิ์, /*135*/และเกลียดเงิน เพราะสิ่งเหล่านี้ได้แต่งตั้งกันขึ้น เพื่อสำหรับจะให้มนุสส์ได้พากันสร้างความดี เพื่อพากันว่าเปนไปสู่อารยะธรรมอันถูกได้เปนส่วนใหญ่ แต่ผู้ใช้ทั้งหลายหาเข้าใจกันดังนั้นไม่ กลับยอมให้สิ่งเหล่านี้เปนนายเหนือตน ซึ่งยอมให้เปนสิ่งที่เด็ดขาด และจะบังคับทางชีวิตของตนให้แปรผันไปประการใด ๆ ก็ได้ มนุสส์เหล่านี้จึงไม่มีความมั่นคง, ไม่มีความจริง, และไม่มีความดีอย่างใดเลย มีแต่ความเบื่อหน่าย, เกียจคร้าน, มักง่าย หรือบางจำพวกก็มัวเมาและฟุ้งเฟ้อ มิหนำซ้ำยังพากันติเตียนศีลธรรมอันดีอย่างแทบจะย่อยยับไปอีกด้วย มนุสส์เหล่านี้ คือมนุสส์ในยุคกลี มนุสส์ที่จะทำความพินาศให้กับมนุสส์ทั้งหลายด้วยกันฉะนั้นแหละพ่ะย่ะค่ะ หม่อมฉันจึงตื่นเต้นและแปลกปลาดในศิลปวิทยาของโลกเพียงอย่างเดียวเท่านั้น เพราะสิ่งนี้ประกอบพร้อมไปด้วยศีลธรรม และสิ่งที่จะอำนวยความรุ่งเรืองให้กับพิภพ/*136*/ได้ และด้วยศิลปวิทยาการอันนี้แหละ ที่จะพามนุสส์ให้เดินไปสู่อารยะธรรมที่แท้จริง บัดนี้หม่อมฉันจึงพร้อมแล้วที่จะกระทำตามพระประสงค์ของเสด็จแม่”
“ความประสงค์ของพระเจ้าตาของเธอและของแม่ คือต้องการให้เธอเปนผู้ดำรงประเทศของเรา”
“ดำรงประเทศ! ประเทศไหน พ่ะย่ะค่ะ”
“กรุงเทวะปุระน่าซิ ลูกรักของแม่ นครนี้แหละที่เปนนครของเราอย่างเเท้จริง เพราะผู้ที่เรารักทั้งหลายได้กองเลือดและเนื้อถมทับแผ่นดินอันนี้มามากมายเต็มทีแล้ว และที่นั้นก็เปนที่เสด็จสู่สวรรค์แห่งเสด็จพ่อของเธอมาด้วย แต่บัดนี้กรุงเทวะปุระกำลังมีผู้ปกครองใหม่ ซึ่งผู้นั้นก็คือ ท้าวยศกร เจ้าผู้ทรงอำนาจ”
“ถ้าเช่นนั้นหม่อมฉันก็จะต้องเปนผู้ที่ล้างอำนาจของผู้อื่นนะซีพ่ะย่ะค่ะ แต่หม่อมฉันเกลียดอำนาจ/*137*/เหลือเกินทีเดียว เสด็จแม่”
“เธอต้องไม่ล้างอำนาจผู้ใดด้วยอำนาจ แต่แม่ต้องการให้เธอล้างอำนาจทุกอย่างด้วยความชอบธรรมเท่านั้น คือเธอจะต้องเปนผู้กู้อิสสระภาพของนครเทวะปุระให้คงคืนมาอีกครั้งหนึ่ง แต่การที่จะทำดังนี้ ต้องทำตามคำสุดท้ายของพระเจ้าตาของเธอ ซึ่งมีต่อแม่เปนครั้งสุดท้ายว่า เวรย่อมไม่ระงับด้วยเวร - แต่สมบัติซึ่งเราไม่ควรจะเสียไป เราก็ไม่ควรจะยอมให้เสียไป ฉะนั้น, เธอจึงต้องเปนผู้นำสมบัติอันนี้ของเรากลับคืนมา เมื่อเธอได้ทำตามความประสงค์ของบรรพบุรุษได้ นั่นแหละก็เปนความต้องการของแม่ด้วย”
รับราชเสาวณีแล้ว เจ้าศิลปดิลกก็ถวายบังคมลงที่เบื้องบทมาลย์ของพระราชมารดาแล้ว พลางตรงตอบว่า.
“พระมหากรุณาธิคุณทั้งหลาย ที่ได้ปกเกล้าปก/*138*/กระหม่อมมาแล้ว ทำให้หม่อมฉันมีความมั่นใจที่จะทำการทดแทนแล้ว พ่ะย่ะค่ะ”
พระนางกนกเลขาลูบพระเศียรพระราชโอรสอยู่ไปมา แล้วก็ประธานโยวาทต่อไปอีก
“แม่ได้เก็บความอันนี้มาคนเดียว ตั้งแต่ก่อนที่เธอจะเกิด จนบัดนี้ก็มีเธออีกคนเดียวเท่านั้น ที่ได้รู้ความปรารถนาของแม่ จึงอยากจะขอให้ความสำเร็จของเธอ มีสมกับที่ใจของแม่ได้มั่นหมายมานานแล้วนั้น เถอะนะลูกรัก จงไปเถิด! จงคุ้มครองตนด้วยศิลปวิทยาการทั้งหลายที่เธอได้รับมาจากการศึกษาแล้ว ซึ่งใช้ปัญญาเพื่อเปนอาวุธสำหรับต่อสู้กับราชสัตรูทั้งสิ้นเหล่านั้น จงใช้สติเพื่อรักษาปัญญาทั้งหมดของเธอให้มั่นคงไว้ได้ต่อไปจนถึงที่สุด และจะอย่างไรก็ตาม ความสุจริตอย่างเดียวเท่านั้นที่จะทำให้เธอยังคงเปนคนอยู่หรือได้ตายไปแล้วได้ จะรักสิ่งใดแม่ไม่ว่า ทุกคนตลอดจนแม่ได้นับถือความ/*139*/รักเปนอย่างยิ่งมาแล้ว แต่ยังคงนับถืออยู่ แต่อย่าหลง จงไปเถิด ! ไปข้างหน้า ! ไปภายใต้แผ่นฟ้าที่เปิดอยู่อย่างโอ่โถงนี้ แล้วยอมยกการสั่งสอนทั้งหลายไว้ให้กับธรรมชาติ และยอมยกความสำเร็จทั้งสิ้นให้ไว้กับชีวิตของตนเอง ไปเถิดนะ! ลูกรักของแม่ แม่จะตั้งตาตั้งใจคอย”
เช็ดน้ำพระเนตต์ที่หยดลงมา ด้วยการหักพระทัยอย่างหนักหนา แล้วก็ทรงมอบพระธำมรงค์สองวงให้ไว้กับพระราชโอรส คือพระธำมรงค์ของพระเจ้าเดชานุชิตกับพระธำมรงค์ของพระนางเอง จากนั้นก็ปรากฏเสียงพิณบรรเลงเพลงอย่างเพราะจับใจจากหัตถ์ของเจ้าชายศิลปดิลกหนุ่มน้อยต่อไปอีก.
---
บทที่ ๗
เมืองบิตุราชและมาตุภูมิ
หลายวันมาแล้ว มีกองชนารณพจากนครพาณิชยเกตุ เข้ามาตั้งพักอยู่ในบริเวณท้ายหมู่บ้านใหญ่แห่งหนึ่ง ภายในเขตของกรุงเทวะปุระ ซึ่งบรรดาพ่อค้าและเหล่าสินค้าทั้งหลายเหล่านั้น มีหัวหน้าหรือผู้นำนายคันธวณิชผู้หนึ่ง แต่มีคนเปนส่วนน้อยมาก ที่จะได้ทราบว่า นายคันธวณิชผู้นี้ คือเจ้าชายศิลปดิลก แห่งนครพาณิชยเกตุนั่นเอง
บัดนี้, เจ้าชายหนุ่มได้แฝงพระองค์เข้ามาอยู่ในนครราชภุชอีกแล้ว มีบุตรประธานมนตรีผู้พระสหายรักกับมหาดเล็กกำยำคนสนิทอีกผู้หนึ่งเปนผู้ตามเสด็จ คงทิ้งกองชนารณพนั้นไว้ในนครพาณิชยเกตุเหมือนอย่างเดิม,
/*141*/ขณะนี้, ชายหนุ่มทั้งสามกำลังสงบกายอยู่ในท่ามกลางสายลมอันเย็นชื่นของเวลาเย็นในวันหนึ่ง เปนเวลาอีกหลายวันแล้วเหมือนกัน ที่เจ้าชายศิลปดิลกได้จาริกตรวจไปทั่วนครราชภุช แต่วันนี้ได้ไปไกลและเหน็จเหนื่อยเมื่อยล้ากว่าทุกวันมา สถานที่แห่งนี้จึงทำความพอพระทัยให้กับพระองค์ไม่น้อยเลย
เย็นนั้น, แสงแดดอันอ่อน ๆ ซึ่งมีสีดั่งทองคำสุกนวลละออ ได้ฉาบฉายไปทั่วผืนแผ่นดินของนครราชภุช และแผ่ตลอดไปจนทุ่งนา, ป่าไม้และปลายภูเขาทั่วไป ทำให้เห็นทุกสิ่งทุกอย่างชวนชื่นและชวนชมหาน้อยไม่ ที่บริเวณที่พักแห่งนี้ เปนใต้ร่มสาขาไทรย้อยริมธารน้ำทางท้ายเมือง จึงแลเห็นน้ำในลำธารใสและกำลังไหลลงอย่างเรียบร้อยอ่อนโยน ผ่านหินเล็กหินน้อยไปด้วยเสียงดังอย่างเบาคล้ายกับเสียงดนตรีอันเกิดจากสังคีตของเหล่าคนธรรพ์ในชั้นฟ้า ไกลออกไปทางอีกด้านหนึ่ง มีทุ่งหญ้าสีเขียวสนิท/*142*/กำลังพิงปลายใบทั้งหลายไปตามสายลมที่รำเพยอยู่ระรวย ท้าให้เห็นทะเลหญ้าแห่งนั้น วิ่งไปเปนคลื่นคล้ายกับสายน้ำที่เต้นอยู่ในท้องทะเลหลวง ไกลออกไปยิ่งกว่าน้ำ มีทิวเขาที่ทอดยอดเลื้อยยาวออกไปไกลจนสุดสายตา ซึ่งสีของทิวเขาเหล่านั้น ก็เหมือนกับสีของสุวรรณบรรพต อันเนื่องจากถูกแสงของดวงอาทิตย์ในเวลาเปนอันแปลกปลาดดังนี้ กระทบสะท้อนอยู่ทั่วไป ซึ่งแม้ว่าทุกอย่างจะได้งามปานไหนก็ดี แต่เมื่อเหลียวกลับมาอีกด้านหนึ่ง ก็จะได้เห็นกรุงราชภุชที่ตระหง่านอยู่ตรงหน้านั้น งามกว่าทุกสิ่งทุกอย่างที่เจ้าชายได้ทอดพระเนตร์เห็นมาแล้ว อย่างจะพรรณนาให้ทราบโดยแจ่มแจ้งชัดเจนมิได้
กรุงราชภุช, ตามที่เจ้าชายศิลปดิลกได้ทรงพิจารณา รู้สึกว่านครนี้เต็มไปด้วยความอัศจรรย์อย่างที่จะเทียบกับแห่งไหนมิได้ เพราะนครนี้เต็มไปด้วยความเด็ดขาดมั่นคงของอำนาจ เต็มไปด้วยอำนาจ/*143*/แสนยากร เต็มไปด้วยป้อมปราการ,หอรบ เต็มไปด้วยประตูชัย คือทุกแห่งและทุกสถานที่ ล้วนแล้วแต่จะเปนเครื่องอุปกรณ์ของการรบทั้งสิ้น กรุงราชภุชจึงเปนเมืองของทหาร เปนเมืองของนักรบ หลักของผู้นำจึงมีว่า เจ้าจะหนีการรบไม่ได้ ถ้าฝ่ายตรงข้ามเขาต้องการจะรบ ซึ่งความจริง, แม้ฝ่ายตรงข้ามจะไม่ต้องการรบ แต่กรุงราชภุชก็จะรบเหมือนกัน นอกจากนั้นหลักของนครนี้ยังมีสำคัญอยู่อีกคือ ความชำนาญของการรบ ไม่ใช่เกิดมีขึ้นในเวลาสงบศึกเลยทีเดียว แต่การสงครามเท่านั้นที่สามารถจะสอนให้รู้จักทำสงครามได้ การทำสงครามนั้นย่อมทำด้วยกองทัพ ซึ่งในทุกกองทัพมีส่วนสำคัญยิ่งคือคน พร้อมด้วยความคิด, ความกล้า หรือความขลาดที่มีประจำอยู่ในตัวของคนเหล่านั้นด้วย การตื่นแตกมิได้เปนแต่ฝูงสัตว์เท่านั้น ในฝูงคนทุกชะนิดย่อมเปนไปได้เหมือนกัน ไม่ยกเว้นฝูงทหารที่เรียกว่ากองทัพ/*144*/นั้นอีก การรบจึงเปนการต่อสู้กันระหว่างกำลังใจของทั้งสองฝ่ายยิ่งกว่าอื่นและมากกว่าอื่น เราจะชนะได้เมื่อมีทหารที่นายต้องคอยเหนี่ยวรั้งไว้ เราจะแพ้เมื่อมีทหารที่ต้องคุมไปข้างหน้า ผู้ชนะทั้งหลายจึงมีหลักอยู่ว่า ต้องรู้จักวิธีใช้เครื่องมือของตนให้ถูกและเหมาะ ใครใช้ได้ดีที่สุดผู้นั้นย่อมชนะ คนโดยมากรู้จักใช้แต่เครื่องมือที่เปนวัตถุ แต่คนก็เปนส่วนหนึ่งของเครื่องมือจะได้รู้จักใช้กันก็หาไม่ วิธีที่จะใช้เขาอย่างไรบ้าง เพราะมีคนน้อยคนที่มีสัญญาที่กล้าและดีมาแต่กำเนิด แต่มีคนโดยมากที่กล้าและมีปัญญาฉลาดเพราะการอบรมดี ฉะนั้น ด้วยหลักถานเหล่านี้ การอบรมพลเมืองทุกคนของกรุงราชภุช นับตั้งแต่ได้ย่างตัวออกมาจากครรภ์ของมารดานั้น จึงได้เริ่มให้รู้จักกันทีเดียวว่า คำว่าชาติคืออะไร คำว่าทหารคืออะไร แล้วจากนั้น ทำอย่างไรเด็กเหล่านั้นจึงจะเปนยอดนักรบสำหรับทำงานเพื่อชาติได้บ้าง เด็ก/*145*/ทุกคนจึงได้เริ่มถูกฝึกฝนให้รู้สึกว่า ตนยอมตายเสียดีกว่าที่จะเปนนักรบที่ดีไม่ได้ หรือถ้าไม่อดทนพอที่จะตายเพื่อชาติของตนได้ ตนก็ไม่ควรเกิดมาเสียเลยทีเดียว นครราชภุชจึงเปนเมืองของนักรบทุกคน นับตั้งแต่เจ้าลงมาจนถึงขี้ข้า ถ้าใครมีฝีมือเยี่ยมในการรบ มีลักษณะดีที่จะปกครองคนได้ด้วยศีลธรรมบ้าง ลักษณะใครอันนั้น คือลักษณะแห่งกษัตราธิราชของนครราชภุช. นครนี้จึงไม่มีการอบรมถึงศีลธรรม หลักของคนทุกคนในเวลาสงบศึกจึงมีว่า ตนทำเพื่อสามอย่างคือ สุรา, สตรี, และสงคราม ทุกอย่างเหล่านี้จึงเปนพระเจ้าของทุกคน คือสุราเปนคัมภีร์สำหรับประดับเมือง สตรีเปนทั้งทาสและพระเจ้าสำหรับประดับคน และสงครามจึงเปนเกียรติยศสำหรับประดับชาติ มารดาของเด็กทุกคนที่เกิดมาในนครนี้ จึงอบรมตนไว้ด้วยความมีมายา, ความ/*146*/เมา ตลอดจนอบรมไว้ในลักษณะของสัตวป่าที่เปลี่ยวที่สุดก็คือเสือดาว หรือที่เชื่องที่สุดคือเต่า หรือที่ทึ่มที่สุดก็คือควาย, เด็กที่เกิดเหล่านั้นนอกจากที่จะถูกเพาะนิสสัยให้เปนนักรบแล้ว จึงยังถูกครอบครองเอาความเปนมารเข้าไว้อีกเปนอันมากด้วย เขารู้จักการฝึกซ้อมเพลงอาวุธจนกระทั่งการลอบตีศีร์ษะซึ่งกันและกันก็ได้ด้วย ศาสนาของนครนี้ จึงมีอยู่ศาสนาเดียว คือศาสนาของอำนาจ, บรรดาพรามณาจารย์อันมีไว้ ไม่ใช่สำหรับจะเผยแผ่ศาสนา แต่มีไว้เพื่อเปนผู้สร้างพิธีประกอบความสง่างามอย่างหลอกลวงของอำนาจเท่านั้น บรรดายศ, ศักดิ์ไม่ใช่มีไว้เพื่อเครื่องหมายของผู้ทรงคุณธรรม แต่มีไว้เพื่อบารุงใจของพวกที่นับถือสาสนาตามอย่างเดียว นอกจากนั้น, บรรดาคนทั้งหลายที่สร้างทุ่งให้เปนข้าว สร้างทุกสิ่งทุกอย่างที่มนุสส์ควรมีควรใช้ เช่นปักผ้าเปนลาย/*147*/สำหรับให้พวกทรงอำนาจสวม คือพวกที่ไม่ใช่ขายแรงงานของตน แต่ขายผลในงานของตนนั้น ถูกจัดไว้เปนอีกพวกหนึ่งที่ไม่ใช่เปนพวกมนุสส์แล้ว แต่เปนพวกซึ่งจะเปน แพศย์, ศูทร์หรือรากษสอะไรก็ได้ ลักษณะทั้งหลายเหล่านี้เปนลักษณะของกรุงราชภุช เมืองพระราชบิดาของพระองค์ คือเปนเมืองบิตุราชของพระองค์ ซึ่งบัดนี้ได้มีกษัตราธิราชปกครองใหม่แล้ว อันทรงพระนามว่า พระเจ้าศานติคุปต์ ผู้เปนราชโอรสของพระเจ้าเดชานุชิตเหมือนกัน แต่ต่างกันโดยพระราชชนนีเท่านั้น อย่างไรก็ตาม, สภาพของนครราชภุชตามที่เจ้าชายได้ทรงเห็นมานี้ ยังต่างกับสภาพของกรุงเทวะปุระอีกเปนอันมาก
กรุงเทวะปุระ, ตามที่เจ้าชายศิลปดิลกทรงเห็น แม้ว่านครนี้จะทรงคุณธรรมอันดีมาแล้วแต่ก่อน ในครั้งกษัตริย์วงศ์แห่งพระเจ้าธรรมาธิปนั้นก็ดี แต่บัดนี้, นับตั้งแต่เจ้ายศกรได้ครอบครองเปนต้นมา คุณธรรม/*148*/อันนั้นก็เจื่อนจางหายไป และได้ครอบครองศาสนาอำนาจเยี่ยงนครราชภุชเข้ามาแทนที่ ซึ่งในบัดนี้ เมื่อโอรสแห่งยศกรได้สืบราชสมบัติต่อมาอีกแล้ว กลับทำให้นครนี้เปลี่ยนแปลงเปนเมืองที่ถืออำนาจและถือทั้งพระเจ้าไปเสียอีก ซึ่งการถือเหล่านั้นหาใช่หวังจะให้ดำเนินไปสู่ผลแห่ง ความรุ่งเรืองก็หามิได้ แต่ทำไปอย่างโง่เขลาผสมกับความเกียจคร้านเปนที่สุด การถือคุณธรรมของพลเมืองชั้นที่โง่ทึ่มทั้งหลาย คือมอบความรับผิดชอบชีวิตของตนเองให้ไว้กับพระผู้เปนเจ้าบนเบื้องสวรรค์ หรือภูตผีปิศาจร้าย ซึ่งทุกคนต่างก็ตั้งใจที่จะทำความดีฉะเพาะต่อหน้าเทวรูป ด้วยทำผลในชาตินี้ แล้วไปหมายผลความสุขอีกหลายร้อยเท่าในชาติที่ตนจะไปเกิดขึ้นใหม่โน้นทีเดียว ฉะนั้นในชาตินี้ เขาเหล่านั้นจะทำสิ่งใดไป ก็จะทำตามที่ใจชอบ แล้วก็หาโอกาศทำความดีไว้บ้างสักเล็กน้อย เพื่อพอคุ้มกับผลอัน/*149*/มเหาฬารในชาติหน้าเท่านั้นเปนพอ และการเคารพและนับถือในกษัตราธิราชและพราหมณาจารย์ของคนเหล่านี้ ทำตนไปเหมือนกับที่จะเคารพผู้วิเศษสักคนหนึ่ง ที่ความมีเหตุผล, ดีชั่ว, ผิดถูก ไม่ใช่เปนสิ่งที่ต้องคำนึงถึงกันแล้ว นอกจากความเปนกับตาย หรือชาตินี้กับชาติหน้าเท่านั้น ที่กำลังทำให้ตนได้หมอบกราบอยู่. คนทั่วไปในเมืองนี้ จึงชอบมียศ, ศักดิ์และอำนาจ ชอบแต่งกายสวย ๆ ด้วยเครื่องประดับ ชอบคำยกยอทุกชะนิด แต่ไม่มีใครชอบทำงานเลย งานเล็กทำเปนงานใหญ่ การโง่ทำเปนการฉลาด และข้อสำคัญที่สุด ก็คือชอบทำนาบนหลังพวกเดียวกันนั่นเอง นอกจากเครื่องอุปโภคบริโภคทุกชะนิด ต้องอาศรัยกำลังจากเมืองอื่นส่งมาค้าขายให้ เขาเห็นกันว่าทรัพย์สินเปนของที่มีไว้สำหรับใช้ แต่การใช้ของทุกคนหาใช่ใช้อย่างที่ตนเปนนายอันดีมิได้ แต่เขายอมใช้อย่างที่ให้ทรัพย์สินเปนนาย ทุก/*150*/คนชอบหลอกลวงกันเองด้วยความฟุ้งเฟ้อ ด้วยการให้ค่าของการปั้นยศ, ปั้นศักดิ์, มีมากกว่าค่าของคน ทุกคนชอบรักษาเกียรติยศของตน ตามอำนาจของผู้เปนนาย และความง่ายของการที่จะมีความสดวกกับสบาย มากกว่าจะให้ความทะเยอทะยานและการมักใหญ่ใฝ่สูงที่จะเปนคนดีสำหรับโลกเปนเครื่องบังคับ การเปนอยู่ทั้งหลายเหล่านั้น จึงคล้ายกับคนทั้งเมือง กำลังก่อการจลาจลกันเองอย่างเงียบ และอย่างเยือกเย็นสุขุม ซึ่งไม่มีใครทราบเลยว่า การกระทำทั้งหลายเหล่านั้นเปนการจลาจลในเมืองของตนเอง สภาพเหล่านี้เปนสภาพของนครเทวะปุระ เมืองมารดรของเจ้าชายศิลปดิลก ซึ่งพระองค์ทรงทราบว่า เวลานี้อยู่ในความครอบครองฐากูรชาตรี ราชโอรสของยศกรนั่นเอง อันฐากูรชาตรีผู้นี้ เปนกษัตราธิราชที่ทรงศีลธรรมอันดี มีฝีมือประจำพระองค์อยู่แทบทุกชะนิด และทรงชำนาญในศิลปวิทยาการอยู่เปน/*151*/อย่างมาก แต่ทรงปกครองบ้านเมืองด้วยการทำตามความประสงค์ของราษฎร ที่ต่างเรียกร้องสิทธิอย่างทรามของตนนั้น อย่างเอาอกเอาใจยิ่ง แล้วพระองค์ก็มีมเหษีมาก พวกเศรษฐีที่ขูดเลือดราษฎรออกมาเปนเงินก็มีฮาเร็มของตนเอง นครนี้จึงมีความสุขตามฐานที่เปนมาแล้ว ซึ่งต่างกับสภาพของนครพาณิชยเกตุเปนอย่างยิ่งนัก
นครพาณิชยเกตุ, ตามความรู้สึกของเจ้าชายศิลปดิลก นับว่าพระองค์เปนหน่อเนื้อเชื้อสายของนครนี้มาตั้งแต่ทรงพระกำเนิด ฉะนั้นพระองค์ย่อมทรงทราบความเปนอยู่ของนครนี้เปนที่ดีมาก อันเปนของธรรมดา คือนครพาณิชยเกตุรุ่งเรืองขึ้นมาได้ โดยรู้จักดำเนินตนให้ต้องตามกาลสมัย เพราะทุกสิ่งทุกอย่างย่อมมีหลักและมีความจริงมานานแล้ว แต่คนยังไม่พยายามค้นหรือค้นก็ยังไม่เปนระเบียบ และความเปลี่ยนแปลงอันจะยังผลให้เปนความก้าวหน้า/*152*/นั่นเอง จะสร้างระเบียบอันงามให้กับพิภพแห่งอุทยานนี้ สมัยของนครพาณิชยเกตุ จึงพยายามเปลี่ยนแปลงไปตามสมัยของมนุษย์ อันจะย่างไปตามลำดับดั่งนี้ คือ สมัยอำนาจ – สมัยเงิน – สมัยวิทยาการ สมัยอารยธรรม ความเปนอยู่ของมนุสส์อันมีมาตั้งแต่ครั้งพราน, ประมงค์ ต่อมาจนสมัยตั้งตัว, เลี้ยงสัตว์ เรียนรู้จักใช้กสิกรรมติดต่อมากับการค้าขาย นั้น ต่อไปในอนาคตก็ลำดับได้คือ มหานุภาพไปสู่ธนานุภาพไปสู่วิทยานุภาพและไปสู่ธรรมานุภาพ บัดนี้วิทยาการจึงประกอบกสิกรรม, สร้างอุตสาหะกรรม และสร้างพาณิชยกรรม จากนั้นวิทยาการจึงเปนสมัยใหญ่ ที่จะทำให้ย่างไปสู่สมัยอารยะธรรมได้ นครพาณิชยเกตุก็ได้อาศรัยหลักตามนี้ จึงไม่ต้องที่จะรบกับผู้ใดด้วยอาวุธและด้วยคน แต่ต้องการรบด้วยศีลธรรม, ด้วยการค้าขายและด้วยวิทยาการ สินค้าเปนส่วนมากของพาณิชยเกตุจึงรอนแรมไปบรรจุอยู่/*153*/ในนครเทวะปุระเปนส่วนมาก แต่อย่างไรก็ดี, เมื่อทุกคนยังมีศีลธรรมประจำกายอยู่ยังไม่พอ ถึงความดีจะมีมากเพียงใด แต่คนชั่วในพาณิชยเกตุก็มีมากเพียงนั้นด้วย เพราะพวกที่ใช้วิทยาการของตนไปในทางง่าย, ทางเสื่อม ได้ทำความหลอกลวงให้กับคนด้วยกันมิใช่น้อย ตาของคนเขลาที่ดูไม่ถึง จึงย่อมเสียรู้ในความฉลาดซึ่งกันและกันนั้นเปนของธรรมดา นอกจากนั้นนครพาณิชเกตุมีส่วนเสียของบางส่วนอยู่อีกก็คือ มอบความเปนพระเจ้าให้ไว้กับเงิน มอบชีวิตให้ไว้กับพระเจ้า และที่เสียหายมากที่สุดก็คือ ศาสนาที่ควรจะเลือกถือนั้นไม่เหมาะกับความเปนอยู่ของตนเลย.
สภาพของทั้งสามนครมีดั่งนี้ เจ้าชายศิลปดิลกทรงเห็นว่า พระองค์จะต้องเปนผู้แก้ไขให้เหมาะ ในตามฐานะที่พระองค์จะเปนผู้ดำรงประเทศให้ฟื้นคืนเข้าสู่อิสสระภาพอีกครั้งหนึ่ง และด้วยพื้นความรู้ความ/*154*/สามารถทั้งสิ้น ที่พระองค์ได้ทรงมีมาแล้วนั่นเอง จะเปนเครื่องมือที่จะทำให้แก้ไขอันนี้ให้เปนไปได้ ดั่งนั้นพระองค์จึงจะได้เริ่มดำเนินการเพื่อดำรงประเทศ ตามพระภาระที่ได้รับมา และตามหน้าที่ของพระองค์ต่อไป.
บทที่ ๘
- ความสวาท -
เช้าวันรุ่งขึ้น เจ้าชายศิลปดิลก กำลังยืนทอดพระอารมณ์อยู่บนเคหาสน์ขององคมนตรีผู้หนึ่ง ภายในนครราชภุช สักครู่ใหญ่มชายร่างกายเดินมาโอบรอบไหล่ของพระองค์ และเริ่มปราสัยขึ้น
“ท่านคันธวณิช การพักของท่านสุขสบายดีตลอดคืนดอกหรือ ?”
เจ้าชายหนุ่นเหลียวไปยังองคมนตรีผู้นั้น ยกหัดถ์ขึ้นจับไหล่ของเขาบบอย่างฉันท์ไมตรี ยิ้มอย่างชื่นบานแล้วว่า
“สำหรับข้าพเจ้า, ไม่จำเปนจะต้องเปนห่วงถึงเลย เพราะความจริงข้าพเจ้าควรจะไปพักที่กระของ/*156*/นายมาลิเหมือนอย่างเคยจึงจะถูก ครั้นเมื่อมาได้พบเห็นความสมบูรณ์ทุกประการดังนี้ แน่เทียว ! ข้าพเจ้าบอกความรู้สึกอันสดชื่นอย่างแท้จริงแก่ท่านไม่ได้ ว่าแต่ท่านเถอะ เปนปกติเรียบร้อยแล้วหรือ”
“ไม่มีอะไรบกพร่องแล้ว ท่านที่รัก เออ ! ลองเล่าถึงความสามารถของท่านซึ่งให้ไว้กับข้าพเจ้าให้ฟังสักหน่อยเถอะ”
เจ้าชายเปลี่ยนพระหัดถ์ไปจับไว้ที่ซุ้มพาดเถามะลิวัลลิ์ เอนพระองค์พิงลงไปอีกทีหนึ่งแล้วตรัสตอบ
“ไม่มีอะไรมากดอก ท่านบุณยเสนา, ข้าพเจ้าได้เคยบอกท่านมาเมื่อคืนนี้ครั้งหนึ่งแล้ว ว่าข้าพเจ้าเปนนายคันธวณิช ได้นำสินค้าหลายอย่างมาจากต่างเมือง แต่สินค้าของข้าพเจ้ายังมาไม่ถึง เพราะข้าพเจ้าและยอดมิตร์อีกสองคนได้ล่วงหน้าเข้ามาในเมืองนี้ก่อน ซึ่งข้าพเจ้าได้มาถึงที่เมืองนี้หลายเพลาแล้ว และเวลาค่ำได้ใช้เวลาพักอยู่กับนายมาลิผู้เฒ่าใจดีที่กระท่อมของ/*157*/เขา เมื่อคืนนี้ หลังจากที่ข้าพเจ้าได้ตรวจดูการค้าขายอย่างอื่น เพื่อเตรียมซื้อไว้ไปขายในต่างเมืองแล้ว ข้าพเจ้ากับมิตร์ทั้งสองจึงเดิรทางจะกลับ เพื่อไปยังที่พักอีกตามเคย ครั้นมาระหว่างทางข้าพเจ้าก็ได้พบท่านกำลังต่อสู้อยู่กับคน ๖-๗ คนเหล่านั้น ข้าพเจ้าเห็นท่านมีอาการอ่อนกำลังลงเต็มที่ และเห็นไม่เปนธรรมอย่างยิ่ง ที่คนหลายคนได้พากันมารุมทำร้ายท่านผู้เดียว ข้าพเจ้ากับพวกจึงได้ตรงเข้าช่วยเหลือและนำมายังบ้านหลังนี้ ตามที่ท่านได้บอกเมื่อก่อนจะสิ้นสติลงไป ข้าพเจ้าเสียเวลาเพียงเล็กน้อยเท่านั้นที่จะสืบหาบ้านของท่าน เพราะท่านเปนคนสำคัญคนหนึ่งในนครนี้ ต่อไปก็ไม่มีอะไรอีก นอกจากที่ท่านจะได้ถูกแก้ไขให้ฟื้นขึ้น และพักผ่อนเปนอันดีต่อมาจนตลอดคืน ท่านมีเหตุผิดใจกับคนเหล่านั้นมาประการใดหรือ ?”
/*158*/บุณยเสนาองคมนตรีผู้นั้นยกมือขึ้นกอดอกแล้วส่ายหน้า
“เต็มทีมากท่านเอ๋ย ! ในเมืองนี้คนของเขาอาจไม่พอใจใครขึ้นมาเมื่อไรก็ได้ มันเปนธรรมดาของผู้มีฝีมือ มักจะพยายามลองความสามารถกันอยู่เนือง ๆ ข้าพเจ้าเคยใช้เวลากลางคืนเที่ยวเตร่มาก็นานวันมาก พึ่งจะได้ถูกลองความสามารถก็เมื่อคืนนี้เท่านั้น แต่พวกเพื่อนของข้าพเจ้าถูกลองดีจนสิ้นฝีมือไปจนหมด ท่านจึงเห็นข้าพเจ้าเหลืออยู่แต่ผู้เดียวเท่านั้น ซึ่งข้าพเจ้าก็เกือบจะสิ้นชื่ออยู่แล้วเหมือนกัน แต่ท่านและคณะได้ให้ชีวิตแก่ข้าพเจ้าคงมีอยู่ต่อไปได้ ด้วยฝีมียอันดีเยี่ยมดังที่ท่านได้แสดงมาแล้ว ข้าพเจ้าจึงไม่มีอะไรที่จะเหลือไว้สำหรับการไม่ตอบแทนคุณอันนี้แก่ท่านได้อีกเลย แต่นี่มิตร์ทั้งสองของท่านได้ไปที่ไหนเสียแล้วล่ะ”
“คงอยู่แห่งใดแห่งหนึ่งในบ้านนี้เปนแน่นอน”
/*159*/“ดีแล้วท่านที่รักยิ่ง! เราจงมาเปนยอดมิตร์กันอีกสักคนเถอะ ขอให้เราทุกคนได้ใช้บ้านนี้โดยเต็มตามความปรารถนาทุกอย่างเถอะนะ สำหรับข้าพเจ้าไม่มีอะไรเหลือไว้เปนความลับของท่านอีกแล้ว ข้าพเจ้าจะทำทุกอย่างเพื่อความไว้วางใจ, ความนับถือและความรักซึ่งมีอยู่ต่อกันอย่างพร้อมบริบูรณ์ เราจงไปกัน เราจะได้ร่วมโต๊ะอาหารอันเดียวกันทุกคน วันนี้ข้าพเจ้าจะต้องเข้าเฝ้าพระราชา จึงหมายใจจะให้ความสำราญแก่กันในตอนเช้านี้สักครั้งหนึ่งก่อน”
ทั้งสองพากันเดินออกไปจากที่นั้น เพื่อเข้าไปในเคหาสน์ แต่เมื่อบุณยเสนาได้เหลือบไปพบนิ้ว ด้วนของเจ้าชาย ซึ่งพันไว้ด้วยผ้าและรัดไว้ด้วยหนังสัตว์อย่างเรียบร้อยจึงถามขึ้น
“เมื่อคืนนี้ ท่านไม่ได้บาดเจ็บประการใดบ้างดอกหรือ ?”
เจ้าชายดำรัสตอบอย่างปกติ
/*160*“เปล่าเลยทีเดียวท่าน”
“ถ้าเช่นนั้น ทำไมจึงต้องพันนิ้วอันนั้นไว้ด้วยล่ะ”
เจ้าชายศิลปดิลกยกพระหัตถ์ขึ้นทอดพระเนตร์ แล้วก็ทรงพระสรวล
“อ๋อ ! นิ้วนี่นะหรือ ข้าพเจ้าได้สู้รบกับโจรกองหนึ่งที่กลางทาง เปนเลือดเนื้อส่วนหนึ่งที่เราเสียไปอย่างจะต้องจดจำไว้จนตาย”
บุณยเสนาหัวเราะอย่างห้าวหาญกังวาลและมีสง่า พลางชมเชยว่า
“ท่านกล้าหาญและมีฝีมือกว่าบรรดาพ่อค้าทั้งปวง ท่านจึงควรเปนแม่ทัพเอกมากกว่าที่จะมาเปนพ่อค้าดั่งนี้เปนอันมาก”
“ข้าพเจ้าพอใจที่จะเปนทั้งพ่อค้าและนักรบทั้งสองอย่างมากกว่า”
“ความจริงท่านควรจะคิดเช่นนั้น เพราะท่านเปนพ่อค้าขายเครื่องหอม ก็เหมือนกับเสน่ห์ของท่าน/*161*/หอมอยู่กับคนทั่วไป และทั้งที่ท่านมีฝีมือดี ก็เหมือนกับท่านเปนชายชาตรีที่อยู่ในความต้องการของคนทั้งหลายแล้ว แต่สำหรับข้าพเจ้าพอใจให้ท่านเปนแม่ทัพเอกมากที่สุด”
เสียงหัวเราะอย่างพอใจของทั้งสองคน กลืนหายไปพร้อมกับร่างทั้งคู่พากันลับกายเข้าไปภายในเคหาสน์แห่งนั้น
๏ ๏ ๏ ๏
กลางวันในวันเดียวกันนั้น หลังจากที่ได้ไปเยี่ยมสนทนากับนายมาคนเฝ้าอุทยานหลวงแล้ว เจ้าชายศิลปดิลกกทรงไปนั่งพักอยู่ริมขอบสระภายในราชอุทยานหลวง ได้แลเห็นห่านขาวคอระหงกำลังลงเล่นอยู่ในน้ำอย่างเบิกบาน และที่บริเวณแห่งนั้นทั่วไป ก็มีพื้นดินอันเตียนเรียบร้อย มีซุ้มไม้ดอกหอมยังคงส่งกลิ่นดอกที่ค้างอยู่แต่เช้าขจรทั่วไป และมีต้นไม้/*162*/ใหญ่ทั้งหลายกำลังแผ่สาขาร่มรื่นอยู่ทั่วไป ทำให้เจ้าชายรู้สึกทรงสำราญเปนอย่างยิ่งนัก จึงได้เริ่มจับพิณที่ถือมาด้วยนั้น วางกระชับให้เข้ารูป แล้วก็เริ่มบรรเลงเพลงด้วยเสียงอันแว่วหวานผ่านขจายไปไกล
มีเสียงคนพูดและหัวเราะดังเคล้ามาจากทางที่ไม่สู้ห่างจากที่นั้นนัก และเสียงนั้นก็ใกล้เข้ามา แต่กลับเบาลงกว่าเดิมแล้วก็กลายเปนความเงียบ สัญญาอันมีประจำอยู่ในพระกายของเจ้าชาย จึงทำให้พระองค์ต้องหยุดดีดพิณ และหันไปทางเบื้องหลังโดยเร็ว ดังนั้นภาพที่ประทับตรึงติดกับพระเนตร์อยู่ในบัดเดี๋ยวนี้ ก็ได้ทำให้เจ้าชายรู้สึกว่า โลหิตในกายฉีดอย่างแรงและแผ่สร้านไปทั่วทุกขุมขนอย่างอบอุ่น ภาพนั้นคือภาพหญิงสาวอันสะคราญตา มีรูประหงทรงอรชรอันจะหาที่ตำหนิให้มีมามิได้ อีกทั้งทรงทรามวัยอยู่ทั่วสรรพางค์ สวมพัสตราภรณ์ล้วนแล้ว/*163*/ไปด้วยแพรสีอันนวลละออ พรายแพรวพร่างพร้อยพริ้งเพริศเลิศล้ำไปด้วยเครื่องประดับ แลดูแวววับจนจับสายตา นางมีกิริยาท่าทางสง่างามอันจะทัดเทียมได้ก็แต่นางพญาผู้ทรงสำอางอยู่ด้วยมหาเสน่ห์เท่านั้น และทางเบื้องหลังแห่งสาวงามผู้นี้ มีสาวน้อย ๆ ล้อมอยู่จนเกือบรอบ แต่ที่สำคัญที่สุดในโอกาศนี้ก็คือ หญิงสาวผู้เปนประมุขของหญิงทั้งหลายเหล่านั้นกำลังมองดูเจ้าชายอยู่ และพระองค์ก็ตะลึงตอบเสียจนแน่นิ่งเหมือนกัน ตาต่อตาจึงกำลังตรึงกันอยู่อย่างเต็มไปด้วยความสงสัย, ความแปลกปลาดในหัวใจ, และทุกสิ่งทุกอย่าง ซึ่งดวงใจจะชี้แจงความรู้สึกให้ทราบอย่างชัดเจนในโอกาศเช่นนี้มิได้ จากนั้นหญิงสาวผู้เดินนำหน้าก็สะบัดสายตาให้ผละไปเสีย และโดยที่ไม่ได้พูดแม้แต่สิ่งใดเลย นางก็เดินนำหญิงทั้งหลายจนห่างไกลหายลับไปจากสถานที่แห่งนั้น
/*164*/เจ้าหญิงอารยวดีราชกนิษฐาของพระเจ้ากรุงราชภุชอยู่ในพระตำหนัก ข้าหลวงสนิทผู้เปนบุตรีของนายมาลิก็เข้ามาถวายบังคมและถวายบรรดาดอกไม้หอมที่ได้ไปเก็บมาในยามเย็นกับเหมือนเช่นเคย ซึ่งเจ้าหญิงก็รับมาด้วยพระกิริยาอันเรียบอ่อนโยนแต่เฉื่อยชาผิดพระอัชฌาสัยไปบ้างเล็กน้อย และโดยมิได้ตรัสตอบประการใดเลย นอกจากทรงเลือกดอกไม้ทั้งหลายเหล่านั้นไปจนทั่ว แล้วจึงได้หยิบลำเจียกดอกหนึ่งมาทรงพิจารณาเปนครู่ใหญ่ ในที่สุดได้ถามข้าหลวงของพระองค์ผู้นั้น
“ดอกไม้นี้ ได้เก็บมากับมือเองหรือ”
ข้าหลวงตอบอย่างสะทกสะท้านเล็กน้อย
“มิได้ เพคะ บิดาของหม่อมฉันได้ส่งมาถวาย”
เจ้าหญิงยิ้มเล็กน้อย ตรัสตอบด้วยเสียงแจ่มใส
“ดอกใหญ่ดีจริงนะ”
เมื่อลับตาคนทั้งหลายแล้ว เจ้าหญิงจึงได้คลี่กลีบ/*165*/ดอกลำเจียกนั้นออกแล้วก็ทอดพระเนตร์ดูแถวอักษรซึ่งเรียงซ่อนอยู่ตามกลีบ อันมีความดั่งนี้
“ลำเจียกนี้ ส่งมาถวายโดยนายคันธวณิชผู้มาจากต่างเมือง เพราะได้เปนบุญตาที่ได้เห็นเจ้าหญิงในอุทยานทิพย์แห่งนั้น และด้วยแต่เกิดมายังไม่เคยพบดอกฟ้าดอกใดจะเทียบความสดสวยให้เสมอเหมือนได้ หม่อมฉันจึงได้ปลื้มไปเสียหมดทั้งตัว จนไม่สามารถจะบรรยายให้ทรงทราบได้ด้วยภาษาอันใดของมนุษย์ ดังนั้นจึงบูชาดอกฟ้าที่หม่อมฉันได้พบ ด้วยดอกไม้ดินดอกนี้ ซึ่งนับว่าเปนเครื่องหมายบูชาอันเต็มใจอย่างสูงของหม่อมฉันแล้ว”
วันที่สองรองลงมาจากวันแรก เจ้าหญิงคงได้ทอดพระเนตร์อักษรในกลีบลำเจียกอีกดอกหนึ่ง มีความดั่งนี้
“กลีบไม้มีเวลาร่วงลงจากดอกมีอุประมาฉันใด ความสวยก็มีเวลาร่วงโรยจากร่างกายของมนุษย์มี/*166*/อุประมัยฉันนั้น และความหวังที่จะเชื่อไม่ได้ว่าจะไม่มีวันล้มละลายไป ความเชื่อมั่นจึงจะทำให้ทุกคนเชื่อถือนักไม่ค่อยจะได้ แต่สำหรับความสวย หม่อมฉันไม่รู้สึกพิศวงในพระโฉมของฝ่าบาทแม้แต่อย่างใดเลย นอกจากหม่อมฉันพิศวงในทุกสิ่งที่ประกอบเปนองค์ของฝ่าบาทขึ้นมาเท่านั้น ความพิศวงของหม่อมฉันนี้จึงทำให้เชื่อมั่นว่า ฝ่าบาทย่อมทรงไว้ซึ่งความงามอย่างที่จะหาผู้เทียบเทียมได้ยาก ความหวังที่ไม่มีวันล้มละลายของหม่อมฉันดังนี้ จึงมีว่าฝ่าบาทต้องทรงความงามสมกับขัตติยานีอย่างไม่มีวันจะเสื่อมทรามเลย การบูชาของหม่อมฉันในครั้งนี้จึงสูงกว่าที่ได้บูชาฝ่าบาทมาแล้วแต่ครั้งก่อน
ลำเจียกดอกที่สามมีความว่า
“ความรักเปนแต่เพียงความดิ้นรนของเลือด ซึ่งอาจสละไปได้ เพื่อผลแห่งความปรารถนาและความดีงามที่มุ่งหวังนั้น ได้ลุล่วงโดยเร็วอย่างเดียว แต่/*167*/ถ้ามุ่งหมายทั้งหลายพยายามรักษาให้เย็นไว้ พิษร้ายคงมีเสมอด้วยพิษไข้อื่น ๆ เท่านั้น และจะทำให้ผู้รับได้สำนึกเห็นถึงความอดอยากและความทะเยอทะยานได้ง่ายขึ้นด้วย อันจะทำให้รู้สึกได้อีกว่าทางของความรักนี้จะตัดทอนความงอกงามทั้งวิญญาณและร่างกายของผู้เดินเสียได้เพียงใด หม่อมฉันไม่ยอมตนให้เปนเหมือนชายทั้งหลาย ที่อุททิศหัวใจให้ไฟแห่งความสวาทเผาผลาญเอาเสียจนจะหม่นไหม้ เมื่ออานุภาพอย่างนั้นได้ย่างเข้ามาถึงแล้วดังนั้น แต่บัดนี้ควรทำอย่างไรจึงจะทำให้ฝ่าบาทได้ทรงทราบว่า การบูชาของหม่อมฉันที่มีต่อฝ่าบาทมาแล้ว ในครั้งแรกเปนเครื่องหมายของการบูชาด้วยกาย ในครั้งต่อมาเปนหมายของการบูชาด้วยวาจา แต่ในครั้งนี้เปนเครื่องหมายของการบูชาด้วยดวงจิตต์ ซึ่งนับว่าเปนการบูชาอย่างสูงสุดของหม่อมฉันแล้ว ฝ่าบาทจะไม่/*168*/พยายามทรงทราบหลักถานในความไมตรีของหม่อมฉันบ้างเลยแล้วหรือ ?”
หลังจากนั้นในวันรุ่งขึ้น เจ้าชายศิลปดิลกก็ได้รับ บัวขาวอันมีกลิ่นหอมเย็นดอกหนึ่งจากนายมาลิคนเฝ้าราชอุทยาน และในกลีบบัวเหล่านั้นมีอักษรวาดไว้อย่างงดงาม มีความดังต่อไปนี้
“ความไมตรีของท่าน มีเสมอด้วยคนที่ไม่ตระหนี่ วาจาอันอ่อนหวาน วาจาและอัชฌาสัยเช่นท่านนี้ ข้าพเจ้าจึงทราบแล้วว่าท่านมาจากต่างเมือง แต่ข้าพเจ้ารู้จักท่านได้เมื่อเห็นท่านครั้งเดียวเท่านั้น ทำไมท่านจึงห้าวหาญ ในเมื่อรู้จักข้าพเจ้าเพียงฝ่ายเดียวเหมือนดังนี้ ความรักเปนสิ่งบริสุทธิ์ที่ปราศจากสีและกลิ่น แต่คนที่จะเดินทางไปสู่ผลแห่งความรักนั้น ต้องเดินไปตามทางที่อาบไว้แล้วด้วยสิ่งพิษทุกอย่างทั้งปวง ผู้บรรลุผลแห่งความรักอันแท้จริง ต้องสามารถต้านทานพิษของชีวิต และต้องเต็มใจยอม/*169*/ลิ้มรสที่ขมขื่นที่สุด เพื่อเสียสละให้กับผู้ที่เรารักได้คงชีพอยู่ และประกอบทุกสิ่งของความสุขอยู่ได้ด้วยการพลีความบริสุทธิ์ชั่วครั้งคราวและชั่วสมัยของสตรี มิใช่พลีเพื่อเปนผลของความรักเลย แต่พลีเพื่อเปนความปรารถนาอย่างง่ายของโลกียวิสัยเท่านั้น และบทเรียนของการเสียตัวของสตรีนี้ ก็นับเปนบทเรียนของความสวาทสัมพันธ์ได้อย่างเดียว แต่ผลของบทเรียนอันทำให้เกิดสัตว์โลกขึ้นใหม่ในสตรีนั้น ย่อมเปนผลแห่งความไม่พึงหวังของบุคคลที่อยู่ในศีลธรรมอันดีงามไปชั่วกาลปาวสาน ด้วยดั่งนี้ ข้าพเจ้าจึงจะรู้จักแต่ปลายลิ้นของท่านแต่อย่างเดียวมิได้ เพราะลิ้นคนย่อมตัดคอคนมาเสียมากต่อมากแล้ว เมื่อท่านมาบูชาข้าพเจ้าเหมือนดังนี้ ข้าพเจ้าก็รู้สึกเสียใจในความดีของข้าพเจ้าที่ทำให้ท่านต้องบูชา แต่ท่านรู้จักทางเดินของท่านดีแล้วหรือ เพราะทางแห่งชีวิตที่ใฝ่สูงนั้น ไม่ได้เดินมาตามทางที่ลาดไว้ด้วยดอกไม้/*170*/เลย และทั้งนครนี้ก็เปนเมืองเกียรติยศและฝีมืออีกด้วย ความหวังจะมีได้ จึงไม่มีฉะเพาะเท่าที่ท่านได้หวังไว้เพียงผู้เดียว แต่จะมีได้เมื่อท่านได้ทำตามทางความหวังของคนทั้งหลายด้วย ทั้งความดีของผู้ชายที่ข้าพเจ้าควรจะทราบได้ ซึ่งท่านจะได้แสดงมาแล้วเพียงใดนั้นข้าพเจ้าหาทราบไม่ ข้าพเจ้าจึงขอตอบแทนไมตรีของท่านด้วยบัวขาวดอกนี้”
เจ้าชายศิลปดิลกทรงส่งคำตอบไปอีก
“ความไมตรีของฝ่าบาท มีค่าเสมอด้วยยาอายุวัฒนะที่บำรุงทั้งจิตต์, ใจ วิญญาณของหม่อมฉัน เมื่อได้ยาวิเศษดังนี้แล้ว หม่อมฉันจึงไม่มีขณะที่จะเกรงสิ่งพิษทุกอย่างทั้งปวงอันจะมากีดขวางนั้นได้เลย เพราะหม่อมฉันขอยอมผ่านทางพิษอันนั้น ด้วยอาศัยยาอายุวัฒนะที่ฝ่าบาทได้ทรงพระกรุณาประทานมานี้เปนที่มั่นหมาย หม่อมฉันไม่ปรารถนาจะพูดและทำในอย่างใด ถ้าสิ่งเหล่านั้นจะให้ความสุขและความจริง/*171*/แก่ฝ่าบาทมิได้ ความหวังของหม่อมฉันจึงเดินมาตามทางของคนทั้งสิ้นแล้ว แต่ความสำเร็จจะมีมากน้อยเพียงใด ยอมแล้วแต่ฝ่าบาทและหม่อมฉันจะช่วยกันมุ่งไปหาต่างหาก ซึ่งหม่อมฉันได้ทูลฝ่าบาทมาแล้วว่า มีความปรารถนาในความสำเร็จอันนี้เพียงใด นอกจากฝ่าบาทเท่านั้น ที่จะยังไม่เห็นดีหรือเห็นงามด้วย เกียรติยศและฝีมือย่อมหาได้เมื่อถึงโอกาศที่จะได้ หม่อมฉันอาจแสดงให้เห็น แม้เพียงจะต้องสร้างเมืองทั้งเมืองนั่นเสียอีก เพราะความสามารถและคุณธรรมอันดีงามย่อมทำให้ได้สิ่งเหล่านี้เสมอ แต่เมื่อยังไม่ถึงคราวดั่งนี้ ฝ่าบาทจะว่าลิ้นคนเปนโทษถึงตัดคอคนนั้นประการใดได้ บัดนี้จึงเปนเพียงการหาความสำเร็จด้วยลิ้นเท่านั้น เพราะเมื่อยังมีลิ้นอยู่ ทำไมจึงจะต้องไปหาเสน่ห์ที่ไหนอีก ข้อสำคัญที่สุด ฝ่าบาทจะต้องทรงทราบอย่างเดียว ว่าหม่อมฉันมีความสามารถและคุณธรรมดีเพียงใดหรือไม่เท่านั้น /*172*/แต่ฝ่าบาทจะทรงทราบได้ยากเสียแล้วก็เปนได้ เมื่อหม่อมฉันเปนเพียงนายคันธวณิชเท่านี้ ฝ่าบาทจะไม่ให้ความยุตติธรรมต่อความหวัง, ความสำเร็จของหม่อมฉันบ้างเลยแล้วหรือ ?”
อักษรของเจ้าหญิงอารยวดีได้ตอบมา
“ข้าพเจ้าได้ให้ความยุตติธรรมต่อท่านมาแล้วไม่ใช่หรือจ๊ะ เพราะค่าตัวของมนุษย์ย่อมหาอยู่ที่เกียรติยศศักดิ์หรือนายคันธวณิชแม้แต่อย่างใดมิได้ แต่ย่อมอยู่ที่การมีคุณธรรมเท่านั้น แม้ท่านจะไม่ทรงเกียรติยศทรงโฉม แต่ท่านทรงความดีหรือเปล่าเล่า รูปโฉมและความพึงใจกัน เปนสิ่งต้องการอย่างธรรมดาของผู้ชายและผู้หญิง และโฉมกับมรรยาทอันสำแดงให้ปรากฎมาแล้วนั่นเอง ที่จะชี้แจงให้ทราบถึงการมีคุณธรรมของตนได้มากเพียงใด แต่ไม่แน่เสมอไปนัก เพราะโฉม, วาจาและมรรยาทย่อมหลอกลวงความจริงมาแล้วหาน้อยไม่ แต่โฉมอันได้รับการ/*173*/อบรมและศึกษาอย่างต้องด้วยอารยะธรรมแล้วนั้นเอง ที่จะแสดงคุณธรรมในตนได้อย่างแจ่มแจ้งชัดเจน ซึ่งการครองชีวิตให้ยืดยาวไว้ด้วยความรักนั้น ย่อมต้องอาศรัยคุณธรรมอันนี้เปนส่วนใหญ่ ประเพณีไม่ได้ทำให้ธรณีดลของความสวาทมั่นคงอยู่ได้ เพราะคนทั้งเมืองของข้าพเจ้าเห็นหญิงเปนสินค้าของการเมืองหรือของการเงินไปก็ได้อยู่แล้ว กษัตราธิราชตลอดจนผู้มีอำนาจทั้งปวง จึงเห็นหญิงเปนเพียงทาษหรือสัตว์ที่ควรจะสะสมมาไว้ เพื่อความสำราญของตนได้เท่านั้น และคนเฒ่าคนแก่ทั้งหลายมักแสดงถึงความสุขของตน ในการค้าขายตนแก่กันมาดั่งนี้เปนหนักหนา ซึ่งหาแสดงให้ทราบไม่ว่า ความสุขดั่งนี้หลอกลวง, ขบขัน, จำเปน, และคับใจมามากแล้วเพียงใด เมื่อลักษณของสมัยมีความเปนอยู่มาดังนี้ จำเปนที่ข้าพเจ้าจะต้องขอแย้งสมัย เพื่อหาความจริง, ความชอบธรรมและความอิสสระภาพของตนเองอย่างแน่แท้/*174*/ให้จงได้ แต่ก็พยายามจะทำตามประเพณีอันเหมาะและงามนั้นด้วย เมื่อท่านถือว่าตนมีความชอบธรรม, มีความเปนผู้ทรงคุณธรรมและเปนคนมีความหวังอยู่พร้อมแล้ว ซึ่งยังก็แต่จะต้องการความสำเร็จเพียงอย่างเดียวดั่งนี้ เช่นนั้น, ทำไมจึงไม่พยายามและแสดงให้เห็นประจักษ์ในความตั้งใจจริงของท่านอันนั้นเล่าจ๊ะ”
เจ้าชายศิลปดิลกคงส่งคำตอบต่อไปอีก
“ฝ่าบาทเปนผู้เดียวที่มีความคิดผิดกับคนทั้งเมือง แต่บังเอิญความคิดอันนั้นกลับมาตรงกับความคิดของหม่อมฉันเสียด้วย จริงนะฝ่าบาท, คู่หญิงชายในอนาคตของเรานี้ หญิงไม่จำเปนจะต้องอยู่บ้าน หรือชายไม่จำเปนจะต้องอยู่เมืองอีกแล้ว เพราะหญิงกับชายนั่นแหละจะต้องสร้างหน้าที่ของตนให้เปนอันเดียวกันทั้งบ้านทั้งเมือง เพื่อช่วยเหลือในกันและกันเปนการก่อผลของศิลปวิทยาขึ้น และจะเปนการอำนวยอารยะ/*175*/ธรรมให้ดำเนินไปอย่างถ่องแท้ถี่ถ้วนทั้งเรียบร้อยอีกด้วย ฝ่าบาทของหม่อมฉัน, ความรักเปนของทุกสิ่งทุกอย่าง แต่เมื่อจะจำกัดความให้ฉะเพาะลงไป ความสวาทเท่านั้นที่เปนของคู่หญิงกับชายของเรา ดังนั้น การเข้าใจในกันและกัน ด้วยลักษณะอันดีงามนั้นไม่ใช่หรือ ที่จะทำให้คู่หญิงชายครองความสวาทกันไปได้จนถึงที่สุด ตราบใดเมื่อความเข้าใจได้แปรผันเปนอื่นไปเสียแล้ว ความครองธรรมก็ไม่มี ความสวาทก็ไม่ใช่ความสวาท เมื่อเปนความเปลี่ยนแปลงไปเสีย และตราบนั้นการครองคู่ของมนุษย์ก็แปรแปลงไปเปนลักษณะการครองคู่อย่างสัตว์ไพรไปด้วย ความเข้าใจอย่างไหนเล่าฝ่าบาท จึงจะทำให้เห็นความพยายามอย่างประจักษ์แจ้งของหม่อมฉันได้ และบัดนี้ยังจะถือว่าที่หม่อมฉันได้ทำไปแล้วทุกอย่าง -- ยังไม่เปนความพยายามของหม่อมฉันเช่นนั้นหรือ หม่อมฉันเห็นว่ายังก็แต่ความหวังและความสำเร็จนั่นต่างหาก/*176*/ที่ยังไม่ได้แสดงผลในความพยายามของหม่อมฉันให้เห็นได้ชัด เพราะสิ่งนี้ย่อมแล้วแต่ฝ่าบาทจะพึงอำนวยผลให้เท่านั้น ฝ่าบาทของหม่อมฉัน ขวัญของหม่อมฉันยังจะดีต่อไปหรือไม่ก็ตาม แต่โปรดอย่าพึ่งทำลายให้เสียต่อไปอีกเลย เพราะหม่อมฉันกำลังจะแสดงความสามารถและความมีคุณธรรมต่อไปแล้ว”
---
บทที่ ๙
- รัฐประสาสโนบาย -
วันนี้, เปนวันที่สมองของเจ้าชายศิลปดิลกได้ทำงานอย่างเหน็ดเหนื่อยยิ่งกว่าทุกวันมาก ซึ่งแม้จะไมเปนครั้งแรกก็ตาม แต่เหต์การณ์ที่พระองค์พึงได้รับในต่อไปนี้ นับว่าเปนความยุ่งยากครั้งแรกก็อาจจะเปนได้ เพราะทุกสิ่งทุกอย่างในบัดนี้ ได้เกี่ยวข้องกันถึงความหวัง, ความสำเร็จตลอดไปจนถึงความเปนและความตายทั้งสิ้น.
เจ้าชายหนุ่มได้สงบพระองค์อยู่ริมโคนไม้ใหญ่ต้นหนึ่ง อยู่แต่ลำพังพระองค์ผู้เดียว ที่หลังเคหาสน์ของท่านบุณยเสนา มิตร์สนิทหน้าใหม่ของพระองค์นั้น /*178*/เวลาที่เงียบและอากาศที่อบอุ่นชื่นใจเช่นนี้ สมควรที่จะทำความคิดและความสุขสบายทั้งหลายให้ดำเนินต่อไปได้อย่างปลอดโปร่งหาน้อยไม่ แต่ก็หาเปนดังควรเช่นนี้ไม่เลย เพราะบนพระพักตร์ของเจ้าชายในโอกาศนี้ มีความปั่นป่วน, ความผิดหวัง, ความหนักพระทัย, และทุกสิ่งทุกอย่างที่ยุ่งยากและวนเวียนปะปนกันอยู่อย่างพร้อมบริบูรณ์.
ผู้หญิงหรือผู้ชายกับโชคเท่านั้น ที่เปนเครื่องประกอบอันสำคัญอย่างหนึ่ง ที่จะทำให้ความมั่นหมายอย่างยอดเยี่ยมของมนุสส์ ได้บรรลุไปยังที่มุ่งมาตรปรารถนานั้นได้หรือไม่ ฉะนั้นผู้หญิงที่อยู่ในความฝันกับความจริงของเจ้าชายมาแล้วนี้ จึงทำให้พระองค์ต้องคิดและต้องข้ามเครื่องกีดขวางอย่าง ยากลำบากเปนประการหนึ่งอยู่ด้วยเหมือนกัน ซึ่งแม้ว่าการติดต่อสื่อสาส์นระหว่างพระองค์กับเจ้าหญิงอารยวดี จะยังได้ดำเนินติดต่อกันมาอย่างราบรื่นนาน/*179*/วันก็ตาม แต่ความใกล้ชิดกันแท้จริง ยังมิได้ดำเนินมาให้พบพานแม้แต่อย่างหนึ่งอย่างเลย เนื่องจากถึงหากว่า การเปนผู้รู้จักครองความมีศีลธรรม จะมีอยู่กับทั้งสององค์ดังนี้ก็จริงอยู่ แต่เจ้าหญิงย่อมรู้สึกถึงผลร้ายของการที่ได้มาอยู่ใกล้กับผู้ชาย ที่ยังไม่เข้าใจความมั่นหมายกันอย่างแท้จริงนั้นได้เหมือนกัน เพราะถึงอย่างไรก็ดี เจ้าหญิงก็ยังเปนผู้หญิงและพระองค์เองก็ยังเปนผู้ชาย ความสวาทระหว่างหญิงกับชาย ก็เหมือนกับการเล่นที่ต้องใช้ปัญญากับระหว่างคนสองคนที่มีเพศต่างกัน ซึ่งฝ่ายหนึ่งก็พยายามจะเอาเปรียบให้ได้มากที่สุด และอีกฝ่ายหนึ่งก็เพียรที่จะยอมเสียเปรียบให้น้อยที่สุดที่จะเปนไปได้ แล้วในที่สุดความทุกข์ยากลำบากทั้งหลาย ก็ย่อมเกิดจากทั้งสองฝ่ายนี้เองที่ทำให้เกิดมีขึ้นในกันและกันได้โดยมั่นเหมาะเจาะจงที่จะเรียกร้องคำพูดจากกันเพียงคำเดียวว่า ‘รัก’ เท่านั้น และก็คำว่ารักที่นี้ แม้จะ/*180*/ยังไม่ได้สำแดงความเท็จจริง ของการครองชีวิตกันอย่างยืดยาวในอนาคตให้เห็นประจักษ์ได้ แต่ก็เปนเครื่องทะนุบำรุงน้ำใจ ให้ย้อมญาณสมานความสนิทสนมอันดีแก่กันในกาลปัจจุบันเปนอย่างที่เหมือนกัน มันเปนเหตุของความตั้งใจจริง อันจะยังผลให้เกิดความสุขในกาลต่อไปอย่างแจ่มแจ้งและชัดเจน ซึ่งความจริงจะได้ก้าวไปให้เห็นได้เพียงใดนั้น ย่อมแล้วแต่ความเข้าใจและความรู้แจ้งเห็นจริงของธรรมดา อันธรรมชาติและการศึกษาได้อบรมสั่งสอนมาให้เพราะมนุสส์เราย่อมต้องการเวลาอีกนานนักหนา ที่จะได้เล่าเรียนถึงความรู้สึกในความเปนอยู่ของมนุสส์เรานี้ ให้มีความเสมอภาคแก่กันได้ เนื่องจากเครื่องหมายของความสวาทนั้น ส่วนมากยังเข้าใจกันเพียงว่า เกิดมาจากผลในรสของโลกียวิสัยสำหรับปุถุชนเท่านั้น แต่หน้าที่อันจะมีเกี่ยวพันกันอย่างแน่แท้และถูกต้องเพียงใด ยังมีผู้ที่จะเข้าใจได้อยู่น้อยมากเต็มที/*181*/ทีเดียว เมื่อใดการทาบทาไฟสวรรค์ไว้ตามผิวและตามความรู้สึกของมนุสส์ ทำให้เกิดความรู้สึกเปนอย่างปกติสามัญได้แล้วนั่นแหละ เมื่อนั้นทั้งโลกจึงจะรู้จักได้ว่า การมีผู้หญิงกับผู้ชายขึ้นสำหรับโลกนี้ได้มีไว้เพื่อทำอะไรกัน ก็และดังนั้นการติดต่อระหว่างเจ้าชายกับเจ้าหญิงดังนี้ จะมีไปทำไมกันด้วยเล่า และเมื่อไรจึงจะชี้แจงผลสุดท้ายให้เห็นกันอย่างแน่นอนได้สักคราวหนึ่ง แต่อย่างไรก็ตาม, คงจะเปนความจริงอย่างไม่ต้องสงสัยแล้วว่า ผู้หญิงที่เปนส่วนประกอบสำคัญส่วนหนึ่งที่จะทำให้ความมั่นหมายอย่างยอดเยี่ยมของมนุสส์ ได้บรรลุไปยังที่ปรารถนานั้นได้หรือไม่เพียงใด.
อีกอย่างหนึ่ง, โชคก็เปนส่วนหนึ่ง ที่จะยังความมุ่งหมายให้สำเร็จไปได้เพียงใดเหมือนกัน เพราะทางที่จะเดินไปสู่ความเยี่ยมยอดของมนุษย์นั้น มีแง่และทางแยกอยู่หลายแสนหลายล้านทาง ซึ่งได้แตก/*182*/และตบแต่งทางอันแท้จริงให้ยุ่งยากกว่าที่จะไปสู่จุดที่ต้องการได้ การที่จะต้องผ่านแง่เล็กแยกน้อยจากต้นทาง และเดินไปสู่ปลายทางแห่งความสูงเยี่ยมได้นั้น ถ้าไม่ใช่โชคได้ช่วยประกอบและบรรดาลให้เปนไปแล้ว มงกุฎของความเปนพระพุทธเจ้าและความเปนมหาจักรพรรดิ์ คงจะได้สวมอยู่บนหัวของคนให้เสมอเหมือนกันได้ทุกคนหมดเปนของเที่ยงแท้แน่เทียว แต่ที่เปนไปไม่ได้ดังนั้น เพราะโชคอย่างเดียวที่อำนวยผลให้แก่คนไม่ได้เสมอเหมือนกันได้หมด ฉะนั้น, ความมุ่งหมายของเจ้าชายที่จะดำรงประเทศให้ถาวรมั่นคงต่อไปนั้น จึงจะยังพยากรณ์ให้รู้แจ้งไม่ได้ว่าโชคจะยอมรับภาระเปนผู้ช่วยเหลือให้กับความสำเร็จอันนี้ได้มากหรือน้อยเพียงใด ยิ่งในโอกาศนี้แง่ทางความสำเร็จของเจ้าชาย ก็ได้เกิดแยกแยะกันขึ้นไปอีกแล้ว อย่างแสนจะยากและลำบากใจยิ่ง.
รัฐประสาสโนบายที่จะตั้งเข็มมุ่งดำเนินไปตามทาง/*181*/ใดนั้น ย่อมแล้วแต่ความเปนอยู่ในบ้านเมืองของตนเอง กับในบ้านเมืองที่ใกล้เคียงกันนั้นด้วย และที่จะดำเนินไปสำหรับประเทศใดเพียงใดนั้น ย่อมแล้วแต่ความเปนอยู่ของชนภายในถิ่นประเทศแห่งนั้นอีก ตามความเปนอยู่ของนครทั้งสามนี้ คือนครพาณิชยเกตุก็ดี, นครเทวะปุระก็ดี และกรุงราชภุชนี้ก็ดี เมื่อเทียบน้ำหนักรัฐประศาสน์ของกันและกันแล้ว ประเทศทั้งสามจึงจะยังทำสงคราม เพื่อแผ่ผลประโยชน์, สิทธิหรืออำนาจประการใด ให้ไพศาลไปตามกาลฐานะนั้นยังไม่ได้ เพราะนครพาณิชยเกตุซึ่งพระองค์เปนราชโอรสอยู่เองนั้น ก็ย่อมทราบอยู่แล้วว่านครนี้จะไม่มุ่งหวังที่จะแผ่อำนาจด้วยแสนยากรเปนอันขาด ส่วนสำหรับนครเทวะปุระ แม้ว่าเจ้าฐากูรชาตรีจะเปนผู้มีความสามารถเปนอย่างดีอยู่ด้วยก็จริง แต่นครนี้ยังมีเลือดเนื้อของคนสองนครรวมกันอยู่ คือคนในนครเทวะปุระเดิม กับคนในกองทัพของยศกร ซึ่งได้/*184*/มาครอบครองภายหลังนั้นด้วย ซึ่งการที่จะรวมคนทั้งสองเมืองให้เปนอันหนึ่งอันเดียวกันอย่างแท้จริง เพื่อเปนธาตุสำหรับทำสงครามเช่นนี้ ยังจะทำให้เรียบร้อยเปนผลดีทีเดียวย่อมไม่ได้ เพราะความโง่เขลาถือดีและความเกียจคร้านยังครอบงำมาเปนสันดานของพลเหล่านั้นอยู่ นครเทวะปุระจึงมีกองทัพไว้เพียงป้องกันนครของตนเท่านั้น สำหรับกรุงราชภุช แม้ว่าการอบรมคนให้รู้จักค่าของการสงคราม จะมีดีมากเพียงใดก็ตาม แต่ด้วยกำลังแห่งแสนยากร ได้ถูกตัดให้สิ้นลงไป เมื่อครั้งการทำสงครามแต่คราวแรกนั้นมาเสียมากต่อมากแล้ว และที่ได้แยกไปเปนพลเมืองของนครเทวะปุระเสียก็มีไม่ใช่น้อย ซึ่งการที่จะทำให้คนเกิดขึ้นมาใหม่ จะมีได้มากเพียงใดก็ดี แต่ย่อมยังต้องการเวลาอีกนานมาก กว่าจะใช้การให้พลเมืองเหล่านั้นเปนกำลังสำหรับทำสงครามได้ จึงมีอยู่อย่างเดียวที่นครราชภุช/*185*/จะทำได้ในโอกาศนี้ คือหาปัจจัยที่จะให้หลายประเทศได้ทำการร่วมศึกกับตน แต่ก็จะดำเนินไปไม่ได้สดวกนัก เพราะประเทศที่ทรงอำนาจอยู่ใกล้เคียงกันนี้ ก็มีเพียงสามนครนี้เท่านั้น ซึ่งถึงหากว่ายศกรจะเปนแม่ทัพเอกของนครราชภุชมาแต่เดิมก็จริง แต่เขาก็ได้ไปมีอำนาจสิทธิขาดขึ้นในเมืองใหม่เสียแล้ว และในบัดนี้ฐากูรชาตรี ผู้เปนราชโอรสของท่านท้าวยศกรก็เปนผู้ครองราชสมบัติต่อมาอีกทอดหนึ่งด้วย อันการที่ต้องตกเปนประเทศที่อยู่กลางหว่างนครทั้งสองนี้ ฐากูรชาตรีจำจะต้องรักษานครของตนไว้ให้ มาก ในอันที่จะไม่ยอมให้นครเทวะปุระ ต้องตกเปนทางเดินของนครหนึ่งนครใดไปเสีย ฉะนั้น, ถ้าไม่มีเหตุผลและความจำเปนพอแล้ว เปนสิ่งแน่นอนทีเดียว ที่ฐากูรชาตรีจะไม่ยอมรวมกำลังกับผู้ใดอย่างง่ายดายเปนอันขาด ฉะนั้นการสงครามจึงจะยังมีให้รวดเร็วไม่ได้เปนของเที่ยงแท้แน่เทียว และด้วย/*186*/ประการดังนี้, เจ้าชายศิลปดิลกจึงจะดำเนินรัฐประสาสโนบาย อย่างที่เรียกว่า เวรย่อมไม่ระงับด้วยเวร แต่เวรย่อมระงับด้วยการไม่ผูกเวรกัน คือใช้การรุกอย่างเงียบกับนครทั้งสองนี้ โดยอาศรัยสินค้ากับเงินเปนเครื่องหว่านล้อมไว้คราวหนึ่งก่อน ต่อไปก็จะนครทั้งสองนี้ไว้ด้วยอำนาจศีลธรรมนั้นเปนใหญ่ ดังนั้น, พระองค์จึงได้ยกกองชนารณพให้มาค้าขายอยู่ในนครเทวะปุระเสียส่วนหนึ่งก่อน ต่อเมื่อมาตรวจความเปนไปภายในนครราชภุชนได้เรียบร้อยแล้ว จึงจะได้ยกอีกส่วนหนึ่งเข้ามาภายในนครของเจ้าชายศานติคุปตนี้อีก จากนั้นด้วยลักษณะความเปนอยู่ของนครทั้งหลายตามที่ได้คิดเห็นมา จำเปนที่นครเหล่านี้จะต้องบั่นทอนอำนาจของตนเอง มาตกอยู่ในอำนาจเงินของพระองค์นี้จนสิ้น ซึ่งในต่อไปพระองค์ก็จะเผยแผ่ศิลปวิทยาการและศีลธรรม แล้วจึงรวมนคร/*187*/ทั้งสองนี้มาเปนของตนเสียอย่างเรียบและอย่างง่ายดายที่สุด.
บัดนี้, เหตุการอันนั้น หาเปนไปดังที่คาดไว้แล้วนั้นมิได้ เพราะเกิดผลเปนความชักช้าเกินไปสิ้นเสียแล้ว เนื่องจากนครราชภุชกำลังรวบรวมกำลังโยธาหาร และดำเนินการมีสัมพันธมิตร์ร่วมศึกของตนต่อมา จวนจะเปนผลสำเร็จต่อไปอีกแล้วด้วย เหตุทั้งนี้นั่นเอง ที่เปนการชั่งรัฐประสาสโนบายที่เจ้าชายศิลปดิลก ซึ่งพระองค์จำจะต้องแก้ไข ทั้ง ๆ ที่พระองค์ได้ปลอมแปลงจากฐานะราชสัตรูเปนพ่อค้ามากับยอดมิตร์อีกเพียงสองคนเท่านั้นด้วย.
ความคิดของเจ้าชายสุดสิ้นลงเพียงเท่านี้ เพราะบุณยเสนาได้เดินลงมาจากบนเคหาสน์ และตรงมาหาพระองค์อย่างที่เต็มไปด้วยความร้อนรนกระวนกระวายเปนอย่างยิ่ง ครั้นถึงพระองค์แล้ว ก็หยุดมองพระพักตร์นิ่งอยู่ครู่หนึ่ง แล้วจึงทอดตัวลงนั่งในที่/*188*/ใกล้ ๆ กัน ถามขึ้นอย่างยิ้มแย้มว่า.
“ทำไมจึงมานั่งหงอยอยู่แต่ผู้เดียวท่านที่รัก!”
เจ้าชายศิลปดิลกมองหน้าขององคมนตรีผู้สหายแล้วตอบอย่างปกติ
“เพราะที่นี่ฉันรู้สึกว่าสุขสบายดีมาก”
“สุขสบายดี” เขาทวนคำ “ฉันไม่เชื่อถือว่าท่านจะเปนอย่างที่พูดดอก เพราะสีหน้าของท่าน เศร้าสลดผิดกว่าที่เคยมานั้นมากมายนัก ฉันไม่มีโอกาศจะช่วยเหลืออะไรแก่ท่านบ้างเลยหรือ ?”
“ไม่มีเลยทีเดียวท่าน เพราะฉันไม่มีอะไรที่ท่านจะควรช่วยเหลือได้เลย”
บุณยเสนาเขยิบกายใกล้เข้ามาอีก แล้วกล่าวอย่างใจ.
“ทำไมท่านจึงใจดำถึงเพียงนี้ แม้ว่าเราจะไม่ได้พบกันบ่อยครั้ง เพราะฉันต้องไปรับราชการอย่างหนักของพระราชาก็จริง แต่ก็ไม่มีสิ่งใดที่จะลบล้าง/*189*/ความเปนมิตร์ที่ดีของเราไปเสียได้ ความดีของท่านฉันจะลืมไม่ได้เลยเปนอันขาด ตระกูลของฉันเปนกษัตริย์ ตระกูลของท่านเปนแทตย์ แต่ฉันไม่ถือชีวิตของการถือชั้นเช่นนั้นมิได้ มันไม่ทำให้คนเราได้ด้วยการถืออย่างนั้นดอก คนเราต้องมีเวลาเปลี่ยนแปลงและอับจน ซึ่งไม่ใช่การอับจนเกียรติยศหรืออับในเรื่องเงินทองประการใดมิได้ แต่อับจนในเรื่องที่ชีวิตของเราจะหาที่พึ่งพำนัก และจะรักษาไว้ให้ไปไม่ได้ ฉันเคยอับจนอย่างว่ามาแล้ว คือท่านเคยคุ้มครองชีวิตของฉันมาครั้งหนึ่ง ท่านที่รัก! ถ้าท่านเปนมิตรที่รักฉัน จงบอกความทุกข์ของท่านให้ฉันทราบสักหน่อยเถิด”
“อยากทราบจริง ๆ ทีเดียวหรือ ?” เจ้าชายพยายามค้นความจริงจากดวงตาของเขา ซึ่งบอกความมั่นคงอยู่นั้นเปนขณะใหญ่แล้วจึงพูดต่อ “ถ้าอยากทราบเช่นนั้นแล้วฉันจะบอกให้ คือฉันกำลังเปน/*190*/ทุกข์ ในการที่จะหาความสุขให้กับคนทั้งปวงไม่ได้”
“ฮือ! ทุกข์ของท่านแปลก” บุณยเสนาส่ายหน้าไปมา “ความจริงก็เปนของถูกแล้ว ที่ท่านควรเปนทุกข์ในการที่จะบำรุงโลกให้เปนสุข แต่สีหน้าของท่านเช่นนี้ ไม่ใช่หมายถึงความทุกข์เช่นนี้เลยนี่นะ ฉันเข้าใจว่าท่านเปนทุกข์ถึงเรื่องอื่นมากกว่า”
“เรื่องอะไรกัน ?”
“สินค้าของท่านยังดำเนินเรียบร้อยเปนอันดีมาไม่ใช่หรือ ?”
“อ้อ, แน่นอนทีเดียวท่าน ในเรื่องนั้น”
“ถ้าเช่นนั้นจะมีเรื่องอะไรอีก”
“นั่นน่ะซี ฉันก็ยังสงสัยอยู่”
“อ้อ, เห็นจะไม่มีอะไรอีกแล้ว นอกจากเรื่องผู้หญิง”
“ผู้หญิง ? เออ ! ผู้หญิง !”
“จะมีอะไรเสียอีกเล่า ท่านคันธวณิชเอ๋ย คนที่/*191*/มีความร่ำรวย, มีความสามารถ และ หนุ่มแน่นอย่างท่าน จะมีอะไรให้มากไปกว่านี้ได้ ถึงท่านจะเปนพ่อค้ามาจากหลายเมือง แต่เมืองนี้จะเปนเมืองแรกที่ทำให้ท่านต้องใช้ทุก ๆ สิ่งเหล่านั้นให้หมดเปลืองไปมากกว่าบ้านไหนเมืองใด เพราะท่านอาจจะต้องมีห่วงเสียเสียแล้ว ท่านทุกข์จะไม่ได้นาง หรือทุกข์ที่นางจะไม่รักท่านประการใดหรือ ?”
เจ้าชายทรงพระสรวล พลางตรัสตอบ “เก่งมาก ! ฉันอยากให้ท่านเปนยอดโหราจาริย์จริง ๆ ทีเดียว เพราะท่านทายความคิดและความรู้สึกของฉันได้ใกล้เคียงกับความคิดฝันของฉันมาก เปนความจริง, ฉันรู้สึกว่า ที่เมืองนี้ทำให้ฉันได้เปลืองไปทุกอย่างมาก แม้แต่ความคิดและความเข้าใจจริงทั้งหลาย แต่สิ่งเหล่านี้จะหาอะไรเปนความจริงแน่นอนไม่ได้ออก เพราะความฝันอันนั้นอยู่หลังฉาก ความจริงหน้าฉากดังที่ท่านเห็นอยู่นี้ เปนบทบาทอีกชุด/*192*/หนึ่งต่างหาก จะปะปนกับสิ่งที่อยู่หลัง ฉากนั้นมิได้”
“เออ ! แปลกจริงนะ ท่านคันธวณิช” บุณยเสนาคราง “แต่ฉันรู้สึกว่า ผู้หญิงทุกคนจะเปนใครก็ตามที แต่ก็อดที่จะเปนภรรยาของผู้ชายไม่ได้”
“ยิ่งกว่านั้น ฉันว่าผู้หญิงจะเปนได้มากกว่านั้นนัก คือผู้หญิงอาจเปนทาส, เปนเพื่อน, เปนนาย, เปนยักษ์, เปนสินค้า, เปนไส้ศึกหรือชนวนของสงคราม, เปนแม่พระหัวใจ ในที่สุดอาจเปนได้จนกระทั่งเครื่องมือของเมือง หรือเครื่องมือของความรักทั้งสิ้น แต่ผู้หญิงที่ฉันได้รักอยู่นี้ จะเปนภรรยาของฉันไม่ได้เลยเปนอันขาด”
“ทำไมหรือ ?”
“เพราะฉันไม่ได้รักผู้หญิงที่ไหนเลยนะซี ท่านทายผิดในข้อนี้อย่างจังทีเดียว”
“อ้าว! ทำไมจึงเปนเช่นนั้น ฉันยังไม่หวังว่า ท่านควรจะเปนทุกข์ถึงเรื่องอะไรอีก”
/*193*/“ฉันได้บอกแล้วไม่ใช่หรือ ว่าเปนทุกข์เพราะกำลังจะหาความสุขให้กับคนทั้งปวง ก็เวลานี้ไม่ใช่เวลาที่เราจะต้องรบกันดอกหรือ ?”
“ต้องรบกัน ?” บุณยเสนาพูดซ้ำ “ท่านเข้าใจว่าเราจะรบกับใครที่ไหน ?”
“ฉันเข้าใจว่า พระเจ้าศานติคุปต์ จะยกกองทัพไปตีเทวะปุระแทนพระราชบิดาของพระองค์อีก เพราะเวลานี้พระองค์กำลังเร่งระดมพลอยู่อย่างเต็มที่แล้ว”
" โอ! ท่านเข้าใจผิดถนัด” บุณยเสนาหัวเราะก้อง “เมืองเราจะไม่ยกไปที่นครเทวะปุระเลย เพราะนครนั้นเดี๋ยวนี้ไม่ใช่แต่ก่อนเสียแล้ว ท่านเดือดร้อนอะไรหนักหนาด้วยเล่า ท่านที่รัก !”
เจ้าชายศิลปดิลกเท็จตอบอย่างเศร้าว่า “เพราะฉันเปนชาวนครเทวะปุระน่ะซีท่าน ฉันเกลียดที่จะได้เห็นนครของฉันพินาศย่อยยับไปเหมือนดังแต่ก่อนอีก /*194*/และฉันเกลียดที่จะฆ่ามนุสส์ด้วยกันเอง อย่างที่เรายังไม่เคยเห็นความชั่วช้าหรือความผิดร้ายของคนที่เราจะต้องฆ่านั้นเลย แต่เราจะต้องมาฆ่ากันเพราะความโลภในความหลอกลวงของโลกแท้ ๆ เทียวนะท่าน”
“เฮอ! ยิ่งแปลกใหญ่" องคมนตรียิ่งขันหนักขึ้น “ท่านก็จัดว่าเปนคนมีฝีมือแข็งขันอยู่ แต่ทำไม จึงคิดผิดความจริงไปเสียทั้งนั้น แต่ไม่เปนไรท่านจะหายวิตกได้แล้ว เพราะเรากำลังจะเปนยอดมิตร์กับ ท่านอยู่ เนื่องจากพระเจ้ากรุงนี้ กำลังจะสร้างพิธีเลือกคู่และการสยุมพรพระราชกนิฏฐาของพระองค์อยู่ทีเดียว”
“พิธีสยุมพร!” เจ้าชายแสร้งปลาดพระทัย “ใครกับใครที่ไหนเล่าท่าน”
“เจ้าหญิงอารยวดีกับเจ้าชายต่างเมืองคนใดคนหนึ่ง”
“อ๋อ ! ฉันเคยทราบมาบ้างแล้ว พิธีนี้จะเริ่มทำ/*195*/อย่างไรและเมื่อใดกัน ท่านทราบไหม ?”
“พิธีคงจะได้เริ่มกันในไม่ช้านี้ เพราะโรงพิธีกำลังสร้างกันอย่างใหญ่โต ดังที่ท่านก็คงเห็นอยู่ และเจ้านครทั้งหลายต่างก็พากันเสด็จมาใกล้จะถึงอยู่แล้วเหมือนกัน เราคงจะได้เห็นเจ้าผู้ครองนครเหล่านั้นแสดงฝีมือทุกอย่างของตนเปนการกีฬาแข่งขันกันอย่างสนุกสนาน ผู้ที่ยอดเยี่ยมที่สุดนั่นแหละจะได้เจ้าหญิงไปเปนคู่ครอง”
“ฉันคงจะได้พบความสนุกสำราญ และความสวยงามทั้งหลายเปนขวัญตาอย่างยิ่งทีเดียวนะ ทั้งสินค้าของฉันคงจะขายได้มากด้วย”
“ท่านเคยคิดบ้างไหมว่า เจ้าหญิงจะเลือกคู่ได้กับผู้ใด”
“ถ้าเปนใจของฉัน” เจ้าชายพยายามเน้นเสียงให้ชัด “ฉันคิดเอาข้างพระเจ้ากรุงของฉันเอง คือพระเจ้าฐากูรชาตรี”
/*196*/“ฐากูรชาตรี ! นั่นซี ! เหมือนใจของฉันเหมือนกัน” บุณยเสนาตบไหล่เจ้าชายเปนฐานสัพยอก “ท่านผู้นี้มีความสามารถยากที่จะมีผู้เสมอได้ ก็เพียงเจ้าศิลปลกแห่งพาณิชยเกตุเท่านั้น แต่เจ้าศิลปดิลกไม่ได้อยู่ในวงการเลือกคู่ครั้งนี้ด้วย”
“ทำไมหรือ?”
“จะทำไมเสียอีกเล่าท่าน ราชภุชจะกองเปนราชปัจจามิตรกับพาณิชยเกตุน่ะซี และความมั่นหมายอย่างสำคัญ ๆ ของพระเจ้ากรุงนี้ ย่อมหวังที่จะให้พวกกนิฎฐาได้กับฐากูรชาตรี เพราะท่านผู้นี้จะเปนคู่ปราบคนสำคัญของเจ้าชายศิลปดิลกผู้นั้น ท่านเห็นไหมล่ะว่าฝีมือแห่งพระเจ้ากรุงของท่าน หอมหวานและสดชื่นปานไหน”
“เฮอ !” เจ้าชายแสร้งถอนพระทัย “ถึงอย่างไรก็ดี แม้เราจะรักเจ้า, รักชาติเปนอย่างยิ่งก็ตาม แต่สิ่งเหล่านี้ก็เปนเครื่องหมายของการเลือดนองเสียแล้ว/*197*/ไม่ใช่หรือ ท่านที่รักเอ๋ย ดังนี้เเหละฉันจึงแสนจะเศร้าใจ”
“ไม่ควรจะเศร้าใจเลย” บุณยเสนามีสีหน้าที่เต็มไปด้วยความมั่นคง “เปนธรรมดาของการปก ครอง, ของการที่จะหาความสมบูรณ์ให้กับประเทศบ้านเมือง เหมือนกับเช่นท่านที่เปนพ่อค้าอยู่นี้ มีความสามัญที่ย่อมพยายามหาลูกค้าและเอาใจลูกค้าให้มากที่สุดที่จะมากได้ รัฐประสาสโนบายก็ไม่เพี้ยนพาณิชโยบายดังนั้นดอก เจ้าแผ่นดินจึงทำหน้าที่คล้ายกับพ่อค้าผู้สามารถนั่นเอง เมื่อท่านเคยใช้ความวิจารณาอย่างสุขุมมาแล้วเพียงใด ขอท่านจงให้ความยุตติธรรมแก่บ้านเราเมืองท่านดังนั้นเถอะ หน้าที่ของฉันต้องรบ หน้าที่ของท่านต้องค้า เราจงทำทั้งสองอย่างนี้เพื่อช่วยเหลือกันจะดีกว่า ถ้าท่านไม่พยายามมาวิตกด้วยกิจของฉันเสียบ้างแล้ว ท่าน/*198*/ก็จะเปนสุขขึ้นได้บ้าง หายเศร้าใจบ้างหรือยัง ท่านที่รัก"
“จะว่าหายก็พอได้ดอกท่าน เพราะเมื่อท่านได้มาปลุกปลอบด้วยน้ำใจอันดีดังนี้ ฉันก็จะเชื่อถือและเห็นจริงด้วย จึงพยายามให้หายเศร้าที่สุดที่จะเปนไปได้”
“ยอดมิตรของเราผู้นี้ จะหาผู้ใจบุญที่ยิ่งกว่าเปนไม่มีแล้ว เราดีใจเหลือเกิน ที่ท่านหายเศร้า เราพอใจที่สุดที่ท่านได้คิตถูกต้องดังนั้น”
เจ้าชายทรงพระสรวลเบา ๆ และบุณยเสนาก็หัวเราะตอบ ทั้งสองจึงได้ยึดเรื่องสนทนากันต่อไปอีก อย่างเต็มไปด้วยความเพลิดเพลินยิ่ง.
ในวันเดียวกันนั้น เจ้าชายทรงถวายดอกลำเจียกกับเจ้าหญิงอารยวดีอีกตามเคย เปนครั้งที่ได้ขอร้องถึงการนัดพบกันขึ้น ซึ่งเปนครั้งที่มีความสำคัญผิดกว่าครั้งทั้งหลาย ที่ทั้งสองพระองค์ได้ติดต่อกัน/*199*/มาแล้ว ในครั้งนี้จึงเปนครั้งพิเศษ ที่ทั้งสองพระองค์ทรงตระหนักแล้วว่า มีค่าเสมอด้วยพระชนม์ทีเดียว.
คืนนั้น นอกจากแสงไฟจากตะเกียงน้ำมันหอมภายในราชวังหลวงแล้ว ทุกแห่งที่ปกคลุมไว้ด้วยความมืดของเพลากลางคืน เจ้าชายศิลปดิลกแต่งพระองค์อย่างประณีต เข้าไปภายในราชอุทยานพร้อมด้วยพระสหายกับมหาดเล็กผู้สนิททั้งสอง ซึ่งเมื่อถึงกะท่อมที่พักของนายมาลิคนเฒ่าผู้เฝ้าสวนแล้ว ทั้งคู่คงอยู่ณที่นั้น พระองค์ผู้เดียวดำเนินลึกเข้าไปในราชอุทยาน และตรงไปยังสระน้ำอันร่มรื่นแห่งเดิมนั่นอีกครั้งหนึ่ง ซึ่งบัดนี้ได้เปลี่ยนลักษณะให้ผิดไปกว่าเมื่อครั้งแล้ว คือมืดจนแทบจะเห็นตัวกันไม่ได้
ที่แท่นหินอ่อน ริมโคนไม้ใกล้สระศรีแห่งนี้ เจ้าชายแฝงพระกายรออยู่เปนเวลานานไม่น้อย แสงสลัว/*200*/เท่านั้น ที่เปนเพื่อนของดวงตา และความรักเท่านั้น ที่เปนเพื่อนของดวงใจ จึงให้ความอบอุ่นแก่เจ้าชายอยู่ได้จนตลอดเวลาที่ต้องคอยนั้น อานุภาพเช่นนี้คืออำนาจของความรัก ซึ่งเราจะบอกเล่ากันได้ว่า ความรักคือศิลปของหัวใจและเปนหัวใจของศิลปทั้งหลายเท่านั้นเอง เจ้าชายไม่ได้ทรงหวั่นหวาดต่อความมืด เพราะความมืด, ความสว่าง, หรือดินฟ้าอากาศทั้งหลาย ไม่ใช่เปนกำแพงกั้นทางเดิรของความรัก และเจ้าชายก็ไม่ได้ทรงเกรงอันตรายทั้งหลายเลย เพราะอันตรายย่อมมีมาเสมอสำหรับผู้ที่จะเดิรทางไปหาผลของความรักเช่นนี้ และเจ้าชายก็ไม่ได้ทรงพอพระทัยต่อกลิ่นหอมของดอกไม้, ต่อเสียงร้องของสัตวน้อยใหญ่อันบรรดามีอยู่ภายในราชอุทยานนั้นอีก เพราะการที่ต้องคอยเจ้าหญิงผู้ยอดเสน่หานั้น เปนหัวใจของพระองค์ไปเสียแล้ว.
มีร่างคนในเครื่องปกคลุมสีดำผู้หนึ่ง ค่อย ๆ /*201*/เคลื่อนมาตามถนนโรยกรวดเม็ดเล็กอย่างระมัดระวังมาก เจ้าชายยังระแวงนักว่า อาจเปนสัตรูคนใดคนหนึ่งปลอมแปลงมาก็ได้ จึงกุมด้ามดาบไว้มั่นพยายามยืนนิ่ง เพื่อระงับพระทัยที่เต้นแรงอยู่นั้นเปนครู่หนึ่ง แล้วจึงเดิรตรงไปหาร่างของคนที่ยังสงสัยผู้นั้น ได้ด้วยความอาจหาญและมั่นคง พอดีทั้งสองก็ได้ยืนผจญหน้ากันโดยทันที ซึ่งแม้ว่ามีความสลัวอยู่สักเท่าไรก็ตาม จากผ้าดำที่คลุมพระเศียรของเจ้าหญิงอยู่นั้น ทำให้เจ้าชายยังคงจำพระพักตร์ของเจ้าหญิงได้เปนอย่างแน่ตา ดังนั้นจึงได้มเสียงเริ่มอุทานออกมา.
“เจ้าหญิง ! นี่หม่อมฉัน !”
เหมือนดังยกเอาความหนักใจทั้งสิ้นออกไปเสียจากอก พระกายของเจ้าหญิงจึงเบาและสั่นเพราะความประหม่า รีบดำเนินไปทอดพระองค์ลงนั่งยังแท่นหินอ่อนอันนั้น แล้วจึงตรัสออกมาอย่างเบามาก.
/*202*/“คันธวณิช นั่นเธอหรือ ?”
เจ้าชายมาหย่อนพระกายลงนั่งที่ข้างองค์ของเจ้าหญิง แต่ห่างกันองค์ละมุมของแท่นเท่านั้น และโดยที่ยังมิได้พูดกันเลย ที่นั้นจึงถูกความเงียบสงัดครอบงำเข้าไว้จนทั่ว นับว่าเปนโอกาศของเจ้าชาย ที่ได้ประทับนั่งพิศดูเจ้าหญิงอยู่จนไม่วางตา แม้จะมืดหรือสว่างประการไหนก็ตาม เจ้าชายยังรู้สึกเสมอว่า ผู้ที่นั่งอยู่ในที่ซึ่งไม่ห่างจากพระองค์นี้ ไม่มีใครอีกแล้ว นอกจากหัวใจอีกดวงหนึ่งของพระองค์เท่านั้น ช้าและนาน, เจ้าหญิงจึงเหลือบพระเนตร์ชะม้ายตอบแทนมาสักครั้งหนึ่ง แต่แล้วก็พากันสงบอยู่ดังเดิมอีก จนเสียเวลาไปเปนนานหลายนาน เจ้าชายจึงตรัสขึ้น คล้ายคนที่กำลังมีความสะทกสะท้านอย่างหนัก.
“เวลานี้มีใครทราบบ้างไหมกระหม่อม ว่าฝ่าบาทได้เสด็จมาที่นี่”
เจ้าหญิงเบือนพระพักตร์มาตอบเจ้าชาย.
/*203*/“เปล่าจ้ะ!”
“ถ้าเช่นนั้น ขอให้ฝ่าบาทได้ทรงเชื่อถือไว้ ว่าเวลานี้กระหม่อมเปนมหาดเล็กผู้ใกล้ชิดที่สุดของฝ่าบาทแล้ว”
“จ้ะ, ขอบใจ ฉันเชื่อเธอ”
เมื่อได้ฟังเสียงอันไพเราะถึงปานนี้ เจ้าชายก็ทรงถอนพระหฤทัยอย่างแผ่วครั้งหนึ่ง พลางรับสั่งว่า.
“หม่อมฉันสงสัยตนเองอยู่เปนหนักหนา ว่าทำไมฝ่าบาท จึงได้ทรงเชื่อถือคนอย่างหม่อมฉันได้ถึงเพียงนี้”
เจ้าหญิงเริ่มมองเจ้าชายอย่างเต็มพระเนตร์
“เธอสงสัยว่า ทำไมฉันจึงได้ไว้วางใจคนอย่างเธอเช่นนั้นหรือจ๊ะ”
“กระหม่อม” เจ้าชายทรงตอบอย่างรู้สึกพอพระทัยอย่างยิ่ง
“ไม่เห็นแปลกอะไรเลย” เจ้าหญิงเบือนพระ/*204*/พักตร์กลับมา “เพราะคุณสมบัติของเธอที่ไม่ผิดเพียงนายพาณิชย์ผู้อื่นเท่านั้น แต่ผิดกว่าบรรดาสามัญชนทั้งหลายที่ฉันได้เคยพบมาแล้วด้วย ฉันได้ยึดถือภูมิธรรมของเธอข้อนี้ เปนเครื่องสนับสนุนความไว้วางใจของฉันที่มีต่อเธอเปนคั่นแรก”
“คือฝ่าบาทผิดกว่าผู้หญิงทั้งหลายที่หม่อมฉันได้เคยพบมาแล้วเหมือนกัน”
“ทำไมหรือจ๊ะ”
“เพราะฝ่าบาทไม่ทรงถือพระองค์ว่าเปนเจ้า ว่าเปนผู้มีเกียรติยศ, เกียรติคุณ และเปนผู้มีความสวยงามเปนอย่างเยี่ยมยอดนั้นเสียเลย จนกระหม่อมไม่มีอะไรเลย ที่จะนับถือคุณงามอันเยี่ยมยอดของฝ่าบาทเช่นนี้ให้พอเพียงได้”
“คันธวณิชจ๋า! ถึงฉันจะเปนเจ้าหญิงแต่ฉันก็ยังเปนคน ความเปนเจ้าหญิงของฉัน ไม่ทำให้ฉันเปนคนดีที่ครบถ้วนได้ดอก เพราะยังหาความดีที่เที่ยง/*205*/แท้เหมือนคนทั้งหลายมิได้ ฉันยังถูกขังอยู่ในที่ล้อมของเกียรติยศและประเพณี ซึ่งสิ่งนี้ได้มีกับตัวฉันมาตั้งแต่เกิดเสียแล้ว มันจึงไม่เปนคุณสาระอะไรแก่ฉันเท่าใดนัก เพราะฉันยังสร้างเกียรติยศและความดีที่สมควรทั้งหลายด้วยตนเองยังไม่ได้ แต่เมื่อมันไม่มีมาเองเช่นนี้ ฉันจึงต้องรับใช้มันไป ทั้งที่ยังไม่มีความสามารถอะไรเลยนี่ทีเดียว ภูมิธรรมที่เหลวไหลก็ยังมีอยู่ในโลกเช่นนี้ได้ ฉันจึงจะทำทุกอย่างที่ฉันชอบใจที่จะทำ เพราะผู้ชายที่สร้างเมืองได้ ครองเมืองเปนแล้ว นับประสาอะไรกับที่จะเปนเจ้าไม่ได้ ก็การที่ฉันได้เลือกคบคนที่เปนทั้งผู้ดีและผู้มีตระกูลเช่นนี้ จะถือว่าฉันไม่ควรจะทำได้เช่นนั้นหรือจ๊ะ ความไม่มีอะไรเลยของเธอนั่นแหละ ที่ถ่อมตัวมาเพื่อยกยอฉันในสิ่งที่ไม่ควรจะเปนเลย”
“ฝ่าบาท!” เสียงของเจ้าชายเต็มไปด้วยความตื้นตัน “ความจริงที่ฝ่าบาทได้ตรัสมาดังนี้ ดูเหมือน/*206*/จะทำให้ฝ่าบาทเศร้าพระทัยอยู่เปนอันมากไม่ใช่หรือ เพราะความร้อนใจทั้งหลายนั้นเองได้มารบกวนฝ่าบาท และโดยที่ได้ฝืนความนิยมทั้งสิ้นนั่นแหละ ที่ทำให้ฝ่าบาทต้องร้อนพระทัย ถ้ากระหม่อมทาให้ฝ่าบาทต้องเศร้าลงไปถึงเพียงนี้ กระหม่อมจะสนองพระกรุณาของฝ่าบาทด้วยวิธีไรอีกไม่ได้ นอกจากยอมทำทุกอย่างที่ฝ่าบาทจะได้เปนสุขเท่านั้น เท่าที่ฝ่าบาทได้เสด็จมาหากระหม่อมเช่นนี้ ไม่ทรงรู้สึกเศร้าพระทัยอะไรบ้างเลยหรือ ?”
“เศร้าใจ! การที่เธออยากจะพบฉันก็เพราะต้องการจะถามฉันอย่างนี้ดอกหรือจ๊ะ”
“เท่านี้แหละฝ่าบาทของกระหม่อม”
“ความเศร้าใจ! ฉันของเธอ!” พระเสียงของเจ้าหญิงเปลี่ยนเปนแว่วและสั่น.
“เธอคิดบ้างไหม ว่าฉันควรจะเศร้าใจในเรื่องอะไรได้บ้าง”
/*207*/“ถ้าเรื่องที่ใหญ่โตและร้ายแรงที่สุดแล้ว คงไม่มีเรื่องอะไรที่สำคัญไปกว่าการเลือกคู่ของฝ่าบาทได้ ฝ่าบาททรงพอพระทัยที่จะสยุมพรในพิธีนี้บ้างหรือเปล่ากระหม่อม”
เจ้าหญิงนิ่งอึ้งลงไปทันที เงยพระพักตร์อันนวลเปนสีมณฑาทองขึ้นมองดูชายผู้ที่อยู่ในหัวใจของพระองค์นั้น ด้วยความพินิจเปนอย่างหนักหนา แม้จะไม่เห็นเขาถนัดนัก แต่เขาก็นั่งอยู่ในที่อันใกล้นั่นเอง มีเขาอยู่เช่นนี้ดูช่างมีความอบอุ่นในพระทัยของพระองค์เปนที่ยิ่ง จากวงความคิดบางอย่างที่จะต้องถูกคิดค้นมาจารนัยเช่นนี้ เจ้าหญงิมองมีน้ำมาหล่อดวงพระเนตร์จนเต็ม ความมืดไม่ได้ลบล้างแสงน้ำอันสดใสอย่างนั้นให้เหือดหายไปได้ง่าย ๆ ดอก พระเสียงที่ดำรัสจึงสั่นเครือเปนที่สุด.
“เธอถามดังนี้ ฉันตอบเธอได้ยากเหลือเกิน การ/*208*/เลือกคู่ของฉันหรือจ๊ะ มิได้, มันไม่เปนความจริงเลยทีเดียว ที่จะทำให้ฉันถึงกับเศร้าโศก มันเปนเพียงบางทีที่อาจจะทำให้ฉันรู้สึกช้ำใจไปได้บ้างเท่านั้นดอก”
เจ้าหญิงกวาดพระเนตร์ไปทั่วทุกแห่ง แล้วตรัสต่อไป.
“ดูเถิดนะ คันธวณิชจ๋า ความมืดนี้ก็เหมือนกัน ความไม่มีอิสสระภาพในหัวใจของฉันไม่ผิดกัน ทุกวันนี้หญิงชายทั้งหลายต่างก็พากันก้าวเดินไปตามวิถีของความมืด เพราะขนบธรรมเนียมและความดีทั้งสิ้นเปนสิ่งที่จะชักนำให้เปนดังนี้ เพื่อจะให้ความรักเปนแสงสว่างช่วยนำทางให้เปนไปในทางที่ถูกเสียใหม่ ความหลงคล้ายกับความมืดของกลางคืน ความรักดังเช่นความสว่างของกลางวัน และด้วยทรัพย์สินเงินทอง,เกียรติคุณความงาม,กับประเพณีทั้งหลายนั่นเอง ได้ก่อให้เกิดความหลงขึ้นได้อย่างง่ายและ/*209*/แสนง่าย ด้วยอานุภาพของความหลงเช่นนี้ จึงทำให้มนุษย์เต็มไปด้วยความชอกช้ำเสียเปนอย่างยิ่งนัก ขอให้เธอคิดดูเถิดว่า ในสมัยกลียุคอย่างสมัยนี้ จะมีอะไรมาลบล้างความย่อยยับที่จะมาถึงให้เสื่อมศูนย์ไปเสียได้ นอกจากจะพบสมัยของอารยะธรรมและสมัยของการบำรุงความจริงด้วยความรักเท่านั้น แต่ใครเล่าจะเปนผู้นำให้เราเดินไปสู่ทางที่มุ่งหวังเช่นนี้ได้ เมื่อทุกคนยอมปล่อยตัวให้เปนไปตามความย่อยยับนี้จนสิ้นแล้ว แเละเมื่อความเชื่อถืออย่างเหลวเลอะได้ฝังเข้าไปอยู่ในแก่นกระดูกของทุกคนเสียแล้ว เช่นนี้แหละเธอจ๋า มันจึงทำให้ฉันต้องช้ำใจ”
เจ้าชายเยือนพระกายให้ใกล้เข้ามาอีก ดูเหมือนความรู้สึกของพระองค์ในขณะนั้น จะทำให้ต้องควักพระทัยออกมาปลอบประโลมน้ำเสียงที่ทรงได้ยินนี้เสียก็แทบจะว่าได้ ทรงพระดำรัสตอบ.
/*210*/“จะมีอะไรบ้างเล่าฝ่าบาท ที่หม่อมฉันจะทำให้ฝ่าบาทได้หายเศร้าลงได้ เพราะชีวิตของหม่อมฉันที่จะยั่งยืนอยู่นี้ ก็ด้วยกระหม่อมมีฝ่าบาทที่อยู่คงไว้ด้วยความสุข เปรียบได้ดังฝ่าบาทเปนวิญญาณชีวิตอีกดวงหนึ่งของกระหม่อมทีเดียว ถ้าฝ่าบาทเปนทุกข์เช่นนี้ กระหม่อมก็มีความสุขต่อไปไม่ได้เลย บอกซี, ฝ่าบาท เราจะช่วยอะไรกันได้บ้าง.”
“เปล่าจ้ะ ฉันได้บอกแล้ว ว่าฉันไม่ได้เศร้าใจอะไรเลย เพราะฉันได้รู้สึกเปนอันดีว่า สิ่งเหล่านี้เปนทั้งหน้าที่และความรักที่ฉันจะต้องทำ คือฉันจะต้องรักชาติ, รักตระกูลวงศ์และรักทั้งความที่เหมาะกับทางที่ควรทั้งหลาย ฉันจึงต้องทำทุกอย่าง เพื่อให้สิ่งเหล่านี้ดำเนินไปด้วยดีอย่างที่สุดที่จะก้าวไปได้ ผู้หญิงนะเธอนะ สามารถทำงานทุกอย่างได้ทั้งที่ตื้นและที่ลึก ทั้งทำได้ตลอดจนงานที่เกี่ยวด้วยหัวใจเปนอย่างสูง /*211*/ผู้ชายเปนผู้ก่อและเปนผู้ตั้ง แต่ผู้หญิงเปนผู้ทำตามและเปนผู้ทำความสำเร็จให้ เมื่อฉันมีหวังที่จะทำความสำเร็จได้เช่นนี้ จึงอย่าหวังเลยที่ฉันจะรู้สึกเศร้าใจแต่นั้นมารู้สึกเสียว่า ฉันต้องทำตามและต้องทำความสำเร็จอย่างที่หัวใจไม่ปรารถนาดังนี้ มันจึงไม่มีความยุติธรรมอย่างแท้จริงของโลกเสียเลย อย่างนี้จึงทำให้ฉันรู้สึกมีความช้ำใจอย่างที่สุด และช้ำหนักช้ำหนา.”
เจ้าชายถอนพระทัยอีกครั้งหนึ่ง ที่ยืดยาวกว่าครั้งแล้วเปนอันมาก
“คือหมายความว่า ฝ่าบาทไม่มีความปราณีต่อกระหม่อมเสียเลย”
“ทำไมหรือจ๊ะ”
“เพราะการที่ฝ่าบาทต้องช้ำพระทัยไปในครั้งนี้ กระหม่อมคิดว่า ถ้าไม่มีกระหม่อมเสียเลยแล้ว ฝ่าบาทก็จะหาความช้ำใจอะไรไม่ได้ แต่เมื่อได้เกลียด/*212*/ความยุตติธรรมอันเกิดเปนมาแล้ว ก็เหมือนกับฝ่าบาทได้เกลียดกระหม่อม ซึ่งเปนผู้ก่อนั้นด้วย จึงนับว่ากระหม่อมไม่ได้รับความกรุณาจากฝ่าบาทประการใดเลย.”
“เธอจะเอาความกรุณาอะไรจากฉันให้มากไปกว่าที่เปนมาแล้วนั้นได้ เพราะเท่าที่ฉันได้ติดต่อกับเธอมาจนถึงเพียงนี้ ประเพณอันเปนศีลธรรมก็ได้ให้ความผิดแก่เราอยู่มากแล้ว แต่ศีลธรรมอันจะเปนประเพณีนั่นแหละ ทำให้ฉันได้กรุณาเธอเปนอย่างที่สุด”
“ก็แต่ทำไมฝ่าบาทจึงไม่ได้ยอมให้ความเห็น ความเชื่อถือ, กับความเข้าใจในกันและกันเปนฐานพิเศษแก่กระหม่อม ซึ่งสมกับความกรุณาอันนั้นด้วย.”
“ออกถึงเพียงนี้แล้ว เธอจะเอาอะไรกับฉันอีกเล่าจ๊ะ.”
/*213*/“ฝ่าบาท! กระหม่อมต้องการเพียงเท่านี้เอง ไม่ต้องการอะไรให้มากไปกว่านี้อีกเลย” เจ้าชายยกพระหัตถ์ของเจ้าหญิงขึ้นจูบอย่างปราณี, ถนอม, ประคองจนแทบจะมิยอมให้ชอกช้ำได้ ซึ่งเจ้าหญิงก็ระทดระทวยไปมาด้วยใจอันแสนจะเร่าร้อน ทั้งโดยความรักและความสงสารไหลบ่าเข้ามาจนล้นอยู่ในหัวใจ จึงมิสามารถจะขัดขืดประการใดได้ เจ้าชายได้กอดเจ้าหญิงเข้าไว้ในวงแขนทั้งสองข้าง ร่ำพรรณนาต่อไป
“เจ้าหญิงของกระหม่อม เมื่ออยู่ใกล้ชิดกันเช่นนี้ กระหม่อมสะกดใจไว้ไม่ได้ ฝ่าบาทจะเห็นว่า กระหม่อมทะนงองอาจปานไหนก็ตามเถิดนะ แต่บัดนี้ชีวิตต์ของกระหม่อมได้เปนของฝ่าบาทสิ้นทั้งดวงวิญญาณด้วยแล้ว.”
เจ้าหญิงทรงซบพระเศียรลงที่อุระของเจ้าชาย ทอดถอนพระหฤทัยด้วยความหวาดหวิว ขณะนั้น/*214*/มืดหรือก็แสนมืด อากาศหรือก็เย็นฉ่ำชื้น แต่ที่ทั้งสองได้มองเห็นกันได้ ก็โดยความซื่อตรงอันได้มีต่อกันเท่านั้น ที่ได้เปนแสงสว่างอยู่ และเจ้าชายก็ได้ร่ำพรรณาต่อไปอีก
“ฝ่าบาทผู้เปนยอดหัวใจของคันธวณิชนี้ ถ้าใครตายเพื่อความรักได้ กระหม่อมก็ขอยอมตายเพื่อฝ่าบาทของกระหม่อมได้ และถ้าใครทั้งโลกยอมตายเพื่อความสุขของฝ่าบาท กระหม่อมก็ขอยอมตายเพื่อคนทั้งหลายเหล่านั้น และถ้าวันใดโลกขาดฝ่าบาทไปเสีย กระหม่อมก็ขอยอมให้โลกขาดกระหม่อมไปในเมื่อนั้นด้วย และถ้าวันใดเปนวันเลือกคู่ของฝ่าบาท วันนั้นกระหม่อมก็จะต้องนำตนมาเปนคู่ของฝ่าบาทให้จงได้ กระหม่อมขอให้ความสัตย์ดังนี้ น้ำคำของกระหม่อมก็ยังไม่หนักพอเหมือนที่ ดวงใจของกระหม่อมได้รู้สึกเลย กระหม่อมจะไม่/*215*/ยอมพาฝ่าบาทให้หนีไปอย่างคนขลาด โดยละทิ้งคำครหาและคำเยาะเย้ยให้มีอยู่ กระหม่อมจะไม่ยอมให้ความเสื่อมศรีเสียศักดิ์อันใดมาแผ้วพานฝ่าบาทได้เลยเปนอันขาด กระหม่อมจะทำทุกอย่างที่เปนศีลธรรม และทุกอย่างที่ชายชาญชาตรีจงพึงทำได้ตามหน้าที่ของตน กระหม่อมจะยอมทำได้ดังนี้ เพื่อให้ฝ่าบาทได้เห็นความจริงใจของกระหม่อมเท่านั้น และที่กระหม่อมต้องการพบกับฝ่าบาท ก็เพื่อต้องการความเห็นด้วยในอย่างนี้เพียงอย่างเดียว เห็นด้วยกับกระหม่อมไหม ยอดของหัวใจของคันธวณิชกระหม่อม.”
“จ้ะ! ฉันเห็นด้วย”
เจ้าชายจูบพระนลาตของเจ้าหญิง จูบไปจนทั่วพระปรางอันนวลละออ แล้วก็โอบกอดไว้ไม่ห่างคลายลงได้ ความอบอุ่นเคลือบคลุมความสุขเปน/*216*/ไปนาน-และนาน-แล้วก็นานแสนนาน ในที่สุดเมื่อได้มีเสียงสัญญาณบอกอันตรายดังขึ้นมาจากคนสนิทและมหาดเล็กของเจ้าชายแล้ว จึงทำให้พระองค์ต้องคลายวงแขนและจูงเจ้าหญิงให้ลุกขึ้น
“มีบางอย่างเกิดขึ้นกับเราแล้ว รีบเสด็จกลับเถอะฝ่าบาท กระหม่อมจะพยายามมาพบทุกโอกาศในคืนข้างหน้า กลับเถอะนะ, คนดีของคันธวณิช”
เจ้าหญิงผวาเข้ากอดเจ้าชายไว้ น้ำเสียงร้าวเพียงจะแตกออกมาจากหัวใจ
“ทำไมเราจึงจะมีความสุขกันเหมือนเช่นนี้อีก เราจะต้องจากกันเสียแล้วหรือจ๊ะ.”
“จากกันเพียงกาย ด้วยความจำเปนเท่านั้นดอก ฝ่าบาท เรายังมีเวลาอีกนาน พอที่จะแก้ไขความที่ควรทั้งหลายได้อยู่ กลับเสียก่อนเถอะ, ฝ่าบาทของกระหม่อม.”
/*217*/มีน้ำที่อุ่นหยดลงต้องแขนของเจ้าชาย แล้วก็มีแขนอันอ่อนนุ่มโอบมาที่ไหล่ของพระองค์จนแน่น มีเสียงที่สุดจะหวานผ่านมาให้ความเงียบอย่างเบานั้นอีก
“ฉันก็รั้งหัวใจไว้อีกไม่ได้แล้ว มันได้บินไปหาเธอเสียจนหมดสิ้น เธอจงมั่นคงนะจ๊ะ เธอจงทำทุกอย่างที่เราจะเตร่ไปหาความสุขชั้นยอดของเราได้ ฉันจะยอมพลีชีวิตเพื่อช่วยความสำเร็จของเธอทุก ๆ ทาง นะจ๊ะ, สุดสายใจของอารยวดี.”
มีลมหายใจที่อบอุ่นทาบทาอยู่ที่พระอุระของเจ้าชาย เพียรผละเพียรกอดกันอยู่ไม่ยอมที่จะพรากจากกันให้แน่นอนลงไปได้ ในที่สุดจึงต่างก็ตัดใจ เจ้าชายจูงกรเจ้าหญิงพาดำเนินไปส่งจนถึงใกล้พระตำหนักจึงได้จากมา และได้พบกับคนสนิททั้งสองของพระองค์ ได้รับคำบอกเล่าอย่างรีบร้อน
“ฝ่าบาท! ทหารหลวงของนครราชภุชกำลังตามจับฝ่าบาทอยู่ เพราะทราบกันแล้วว่า ฝ่าบาทคือ/*218*/รัชทายาทของนครพาณิชยเกตุ เวลานี้ทหารทั้งหลายกำลังแยกหมู่กันอยู่ทั่วไปภายในนครนี้ เสด็จหนีเสียเถอะ พ่ะย่ะค่ะ”
ทั้งสามคนได้ต่อตัวกันปีนข้ามกำแพงราชอุทยานแห่งนั้น ออกไปภายนอกได้โดยสวัสดิภาพ
---
บทที่ ๑๐
- สาสนคุณ -
ภายนอกกำแพงนครราชภุช มีค่ายที่พักของทหารต่างนครเรียงอยู่เปนทิว มีปรำพลับพลาใหญ่น้อยของบรรดากษัตริย์แห่งนักรบเหล่านั้นตั้งเด่นอยู่เปนระยะไป ซึ่งบัดนี้ต่างพากันยกมาเพื่อแสดงความสามารถของตน สำหรับหวังจะได้เข้าในราชพิธีสยุมพร ร่วมกับเจ้าหญิงอารยวดี ผู้เปนราชกนิษฐาผู้ทรงโฉมและทรงคุณสมบัติอันสูง ของพระเจ้ากรุงราชภุชนั้น
วันนี้เปนวันของราชพิธีแล้ว ทุกแห่งและทุกสถานที่ภายในกำแพงพระนคร จึงถูกจัดและตบแต่งกันไว้อย่างงดงามจับตาเปนอย่างยิ่ง มีธงทิวปลิวสบัดชาย/*220*/อยู่ทั่วไป มีความสนั่นครั่นครื้นไปด้วยเสียงบรรเลงเพลงของแตรสังข์ และเสียงของบรรดาชาวนครทั้งหลาย มีพระเจ้าศานติคุปต์ประทับเปนประมุขอยู่ภายในโรงพิธีใหญ่ ที่ริมท้องสนามหลวงภายในพระนครของพระองค์นั้น และมีเจ้าหญิงอารยวดีประทับเปนประธานของฝ่ายในอยู่ที่ริมโรงพิธีอีกด้านหนึ่ง ซึ่งแม้ว่าความสง่า, หรู และใหญ่โตแห่งราชพิธีนี้ จะได้ทำความตื่นเต้นและเบิกบานแก่ผู้ใด สักเท่าใดก็ดี แต่ในน้ำพระทัยของเจ้าหญิงในขณะนี้ ย่อมชอกช้ำอยู่แล้วเปนอย่างหนักหนา.
เช้าเมื่อแรกเริ่มเปิดราชพิธี เจ้าหญิงได้รับสาส์นจำเริญพรมาจากบรรดาเจ้าชายผู้มาในราชพิธีนี้ทุกพระองค์ ซึ่งต่างก็เพียรประดับอักษรร่ายเปนคำฉันท์ ล้วนมีน้ำคำคมคายและอ่อนหวานไม่แพ้แก่กันได้ อันฝีปากทั้งสิ้นเหล่านี้ จะมีดีมาสักเพียงไรก็ตาม แต่ทั้งหมดจะหาไพเราะเพียงสักกึ่งหนึ่งของเจ้าชายฐากูร/*221*/ชาตรีแห่งนครเทวะปุระนั้นมิได้ เพราะแม้ว่าเจ้าหญิงจะมีน้ำพระทัยลำเอียง ในการที่ไม่หมายจะเลือกพระองค์ใดอยู่แล้วก็ดี ก็ยังอดที่จะพอพระทัยในน้ำคำอันห้าวหาญมั่นคงของพระเจ้ากรุงเทวะปุระนี้อยู่ไม่ได้เหมือนกัน แต่มีสาส์นฉะบับหนึ่ง ได้ลบล้างความรู้สึกทั้งหลายของเจ้าหญิงให้เปลี่ยนแปลงไปได้สิ้น ความในสาส์นนั้นมีว่าดังนี้
“หม่อมฉันทรงพระนามว่า เจ้าชายศิลปดิลกแห่งพาณิชยเกตุ ได้อัญเชิญพระองค์เองมาในฐานะของพราหมณ์น้อยผู้หาเกียรติศักดิ์อันใดมิได้ จึงมีแต่ความบูชาเปนอย่างสูง เพื่อนำมาถวายพระองค์ผู้เปนศรีของนครราชภุชและเปนเจ้าในน้ำใจของบรรดาผู้ชายทุกคนเท่านั้น และถ้ามีเจ้าฐากูรชาตรีมาประจำพระทัยของพระองค์เปนพิเศษอยู่แล้ว หม่อมฉันขอถวายชีวิตอันเปนสิ่งสูงที่สุดของหม่อมฉันนี้ แสดงความสามารถเพื่อให้ฝ่าบาทได้เปรียบเทียบกับ/*222*/เจ้าพระองค์นั้น ไว้พอเปนขวัญพระทัยของพระองค์ สักครั้งหนึ่ง”
เจ้าหญิงทรงจำได้อย่างแม่นยำที่สุดว่า ลายพระหัดถ์ภายในสาส์นฉะบับนี้เปนของนายคันธวณิช ชายผู้อยู่ในยอดความปรารถนาของพระองค์ หากเขาจะได้เปนถึงเจ้าชายศิลปดิลกแล้ว เจ้าหญิงย่อมทรงแปลกและหวั่นหวาดอยู่ในพระราชหฤทัยเปนที่แน่แท้ เพราะสัตรูการเมืองผู้นี้จะมาเปนศัตรูในพระทัยของพระองค์ ทั้ง ๆ ที่พระทัยของพระองค์ไม่ได้บรรจุเอาความเปนศัตรูไว้ให้กับชายผู้นี้แม้แต่เพียงส่วนน้อยเลยทีเดียว หากเปนความจริงอย่างเหตุการณ์ที่พระองค์ได้ประสบมาในโอกาสนี้แล้ว พระองค์คาดไม่ถึงได้เลยว่า จะหักห้ามพระทัยเสียนั้น จะได้หรือไม่เพียงใด.
มีบางอย่างในความทุกข์ร้อน มีบางอย่างในความไม่แน่นอนพระทัย และมีบางอย่างในความรักสัตรู/*223*/ของชาติและรักบ้านเมือง เจ้าหญิงได้ยอมตกลงพระทัยที่จะอำความไว้แต่ในพระทัยด้วยความกระวนกระวายเปนที่สุด เพื่อดูผลสุดท้ายอันคับขันที่จะได้เกิดขึ้นมานี้ บรรดากิฬาทั้งหลายที่ได้ผ่านไปแล้ว เช่นการสร้างค่ายรบ การแสดงเพลงอาวุธทั้งทางพื้นดินและทางหลังพาหนะของเหล่าทหารหาญที่ได้เข้าแข่งขันกันเปนเมือง ๆ ไปเปนต้น แม้ความน่าดูจะมีอยู่เพียงใดก็ดี ความอัศจรรย์เช่นนั้นก็ไม่สามารถจะกำจัดความเบื่อหน่ายของเจ้าหญิงอารยวดีให้สิ้นลงไปเสียได้ รูปทรงอันสง่างามนั้น ทอดนิ่งเปนปกติอยู่ตามมรรยาทวิสัย แต่ในน้ำพระทัยนี้ให้ร้อนแสนร้อนเปนที่ยิ่ง คอยแต่จะเร่งเวลานาที เร่งการงานทั้งหลายให้ผ่านพ้นไปเสียให้สิ้น อย่างความเร็วของพระทัยจะเร่งได้เท่าใดก็เร่งไปจนถึงที่สุด เพื่อหวังจะได้ชมโฉมพราหมณ์น้อยผู้เปนเจ้าของสาส์นปลาดของพระองค์เท่านั้น ผลของการแข่งขันคั่นแรก/*224*/ได้ปรากฎตามความเปนจริงทั้งหลายแล้วว่า การกิฬาและการฝีมือทั้งสิ้นของทหารแห่งนครเทวะปุระได้เปนเยี่ยมกว่าทหารของเมืองใด ดังนั้นเจ้าฐากูรชาตรีจึงเปนยอดในความพึงพระทัยของเจ้าผู้ครองราชภุชไปด้วย.
บัดนี้ได้ถึงเวลาแล้ว ที่เจ้าชายทั้งหลายจะได้แสดงความสามารถของพระองค์ ดังนั้นเหล่ากษัตริย์ในราชพิธี จึงต่างพากันเสด็จออกสู่ท้องสนามหลวง มีพราหมณ์หนุ่มผู้หนึ่งรวมมากับเหล่ากษัตริย์ทั้งหลายนั้นด้วย ความขบขันของทุกคนในสถานที่นั้น เมื่อได้เห็นพราหมณ์จะมาแสดงฝีมือ ทางยุทธร่วมกับบรรดานักรบ ไม่ผิดความสรวลเย้ยที่เหล่าปาณฑพภราดาได้รับในคราวเลือกคู่ของนางเทราปทีแต่ครั้งกระโน้นเลย แต่ในครั้งกระนี้มีอยู่แต่ผู้เดียวเท่านั้น ที่ทรงพระกายขึ้นทอดพระเนตร์อย่างไม่รู้สึกว่าหรือในประการใดเลย ทั้งซ้ำกลับตื่นพระทัยเปนอย่างหนักด้วย ความอันเปนทั้งนี้ได้แก่เจ้าหญิงอารยวดีนั่นเอง พระองค์ทรงกุมและกดพระอุระตลอดเวลาที่ทอดพระเนตร์ เพราะแม้จะไกลเท่าไกลเพียงใดก็ดี แต่ภายในเครื่องคลุมกายอย่างเพศพราหมณ์นั้น เจ้าหญิงตระหนักในพระทัยเปนที่แท้ ว่าผู้นั้นคือนายคันธวณิชของพระองค์ แต่ที่จะเปนเจ้าชายศิลปดิลกหรือผู้ใดอีก เจ้าหญิงยกความรู้สึกข้อนี้ ให้ไว้กับความอัศจรรย์และความไม่แน่ในพระทัยทั้งสิ้น.
การยกศรชัย – การแข่งรถรบ – การใช้วิธีรบบนหลังม้า - เพลงอาวุธ – การยิงเป้าด้วยธนู เปนกีฬาที่เหล่ากษัตริย์ทั้งหลายได้แสดงกันมาแล้ว ผลสุดท้ายจึงเหลือแต่ผู้มีความสามารถเสมอกันเพียงสองกษัตริย์เท่านั้น คือเจ้าชายฐากูรชาตรีกับพราหมณ์หนุ่ม.
เสียงร้องก้องของคนทั่วไปได้บังเกิดขึ้น บรรดา/*226*/ผู้ที่อยู่ในโรงพิธีจึงต่างยืนกันขึ้นด้วยความตกใจ พระเจ้าศานติคุปต์ก็ทรงยืนขึ้นด้วยเหมือนกัน กษัตริย์กับพราหมณ์ฝ่ายละคนที่กำลังสู้รบกันอยู่กลางท้องสนามหลวงนั้น เปนเป้าสายตาของเหล่าคนที่ล้อมอยู่โดยรอบสนามใหญ่ ภาพที่เห็นจึงเด่นและตื่นตากว่ากิฬาอย่างอื่นที่แสดงมาแล้วทั้งหมด แต่พระเจ้ากรุงราชภุชทรงใช้เสียงราชสีห์มีพระราชโองการขึ้นในบัดใจ.
“ไปเชิญทั้งสองพระองค์โน่น มาหาเราใน – เดี๋ยวนี้!”
ชั่วโมงเศษล่วงไปแล้ว พราหมณ์น้อยจึงดำเนินนำทหารเอกของนครราชภุช มาหยุดยืนอยู่หน้าที่ประทับอย่างสง่าผ่าเผย ความมั่นคงนั้นเกิดแต่ท่านพราหมณ์ได้ถวายบังคมแบบกษัตริย์ใช้ต่อกษัตริย์ ต่อพระเจ้าศานติคุปต์ แล้วจากนั้นพระพักตร์ทั้งสองที่/*227*/ตะลึงแก่กันอยู่แล้ว ก็ได้มีเสียงพระอุทานออกมาเกือบพร้อมกัน.
“ท่านคันธวณิช”
“ท่านบุณยเสนา”
ความเคยในความรักใคร่ฐานยอดมิตร์แก่กันเกือบจะทำให้พระเจ้าศานติคุปต์ทรงผวาลงมากอด แต่ความมีพระพิโรธและความเปนเจ้าใหญ่ในอำนาจเหนือคนทั้งหลายภายในนครนี้ มีสูงจนตรึงพระองค์ให้นิ่งอยู่กับพระที่อยู่นาน จึงได้มีพระสุรเสียงดำรัสขึ้น.
“ท่านได้ทำลายพระชนม์เจ้าฐากูรชาตรีเสียแล้ว”
ยังไม่ทันจะขาดเสียงรับสั่งลงไป เจ้าหญิงอารยวดีก็เสี่ยงมาลามากำนัลแก่นายคันธวณิช เพื่อเลือกเปนคู่สยุมพรของพระองค์ และเพียงที่นายคันธวณิชได้รับมาลัยดอกไม้หอมไปแล้ว มหาอำมาตย์นายกก็บังคมทูลว่า.
/*228*/“พราหมณ์ผู้นี้ คือ เจ้าชายศิลปดิลกแห่งนครพาณิชยเกตุพ่ะย่ะค่ะ”
“วา! นี่อะไรกัน !”
พยายามระงับพระสติอยู่เปนขณะใหญ่ ก็มีเสียงร้องบอกกันออกไปจนไกลที่สุดเท่าที่จะมีคนบรรจุอยู่ในนครราชภุชได้ เสียงนั้นไกลออกไปด้วยคำว่า.
“เจ้าชายศิลปดิลก”
“เจ้าชายศิลปดิลก”
“เจ้าชายศิลปดิลก”
“เจ้าชายศิลปดิลก”
พระเจ้ากรุงราชภุชจึงมีรับสั่งถามว่า.
“ท่านหรือ ?”
มีเสียงตอบอย่างกังวาลไพเราะและปกติภาพ
“ข้าพเจ้าเอง”
ต่อจากนั้นเสียงบังคมทูลของเหล่ายอดเสนามหา/*229*/อำมาตย์ราชเสวกทั้งปวงก็มีเปนอันเดียวกันว่า
“เจ้าชายศิลปดิลกเปนราชศัตรูของนครราชภุช ปลงพระชนม์เสีย!”
คำหารือราชกิจโดยปัตยุบันประกอบกับการที่ต้องเสียการดำเนินรัฐประสาสโนบายไปเช่นนี้ พระเจ้ากรุงราชภุชจึงมีพระปกาศิตโดยทันที.
“เจ้าชายศิลปดิลก พระองค์ต้องสิ้นพระชนม์!”
ขาดพระดำรัสเท่านั้น เจ้าหญิงอารยวดีฟุบพระองค์ลงหมอบอยู่ที่ใกล้พระบาทของพระเจ้าพี่ยาเธอ รับสั่งด้วยพระเสียงอันสั่นร้าวเข้าไปในหัวอกหัวใจ
“ถ้าเจ้าชายศิลปดิลกจะต้องถูกปลงพระชนม์แล้ว หม่อมฉันขอเลือกเจ้าชายฐากูรชาตรีที่ได้สิ้นพระชนม์ไปแล้วเปนคู่สยุมพร ตามพระปรารถนาของพระเจ้าพี่ แต่หม่อมฉันขอยอมสิ้นชีวิตร่วมกับเจ้าชายพระองค์นี้”
ทั้งตะลึงและทั้งอึ้งประดังแน่นอยู่ในพระมรรยาท/*230*/ของพระเจ้าศานติคุปต์ เพราะพระประสงค์ในการที่พระองค์จะให้เจ้าฐากูรชาตรีได้สยุมพรกับพระกนิษฐานั้น เปนของจริงเละถูกพระประสงค์เปนอย่างยิ่ง แต่ที่เจ้าหญิงจะยอมเสียพระชนม์ร่วมกับเจ้าชายศิลปดิลกนั้น พระองค์ยังไม่เคยทรงทราบเลย จึงตรัสออกมาทั้ง ๆ ที่พระองค์ยังทรงฉงนอยู่
“วา! นี่อะไรกัน”
เสียงทหารและเสียงราษฎรเปนส่วนมาก ตะโกนสะท้านอยู่ทั่วไป.
“สัตรูของกรุงราชภุช จงฆ่าเสีย!” “สัตรูของกรุงราชภุช จงฆ่าเสีย !”
พอจะอ้าพระโอษฐ์ พระเจ้ากรุงราชภุช ก็ได้ทอดพระเนตร์เห็นสาวกของพระโพธิญาณรูปหนึ่ง กำลังดังดำเนินมาใกล้จะถึงที่ประทับอยู่แล้ว จึงทำให้พระองค์ต้องสงบและทอดพระเนตร์ตามมาอย่างหลากในพระหฤทัย ในที่สุดสาวกแห่งพระศาสดาพระสัมมา/*231*/สัมพุทธเจ้ารูปนั้นก็มาหยุดอยู่ตรงกับพระพักตร์ของพระองค์พอดี และแม้พระสาวกจะปลงผมและครององค์ด้วยผ้าสีน้ำตาลคล้ำก็ตาม แต่ด้วยความที่ยังไม่เคยเห็นลักษณะอันแปลกกว่าบรรดาผู้รู้ทั้งหลาย ประกอบกับความสำรวมอันส่งราศรีอย่างหาความ สะทกสะท้านประการใดมิได้ ทำให้พระเจ้าศานติคุปต์ระงับอยู่ในพระอาการอันนิ่งสนิท พระอรหันต์จึงตรัสว่า.
“อาตมาขอเจริญพรแด่พระองค์ให้ทรงศิริสวัสดิ์ อยู่ในราชสมบัติด้วยสันติสุขโดยกาละยืนยาวนาน และให้ทรงพระชนมายุขัยตลอดไปโดยกาละกำหนดโดยสมบูรณ์เทอญ บัดนี้พระองค์กำลังจะได้สร้างกุศลอันสูงสุดอยู่แล้ว คือด้วยให้ชีวิตพ้นจากกรรมคือความมรณะนั้น”
พระเจ้ากรุงราชภุชส่ายพระพักตร์ไปมา ทรงดำรัสตอบอย่างจริงจัง.
/*232*/“ข้าพเจ้าไม่เข้าใจเลยว่าท่านกำลังพูดถึงอะไรอยู่”
พระอรหันต์จึงตรัสต่อไปอีก
“ขณะนี้พระองค์กำลังตกลงพระทัยจะทำงานสิ่งใดอยู่ไม่ใช่หรือ ?"
“ข้าพเจ้ากำลังจะสั่งให้ฆ่าราชศัตรูของแผ่นดิน”
“พระองค์ก็ยังไม่แน่พระทัยว่าจะทำลายเจ้าชายพระองค์นั้นได้หรือไม่ แต่ทำไมพระองค์จึงจะแน่พระทัยว่า เจ้าชายพระองค์นั้น เปนราชสัตรูของนครนี้ด้วย”
“ทำไมจะไม่แน่ใจ ราชโอรสแห่งพระเจ้ากรุงพาณิชยเกตุจะไม่เปนราชสัตรูของนครนี้เช่นนั้นหรือ ? เมื่อเปนราชสัตรูแล้ว ความไม่แน่ใจในการที่จะล้างให้สิ้นไปนั้น จะมีที่ไหนอีกเล่าท่าน” ความไม่พอพระทัยปรากฎอย่างอ่อนขึ้นบนสีพระพักตร์ของพระเจ้าศานติคุปต์ ซึ่งพระอรหันต์ทรงหยั่งถึงได้ตลอด จึง/*233*/ตรัสถามย้อนพอตักคู่สนทนา
“ที่พระองค์ทรงเรียกว่าเปนราชสัตรูนั้น เปนโดยฐานะพระราชโอรสของพระเจ้าหิรัญเดชเท่านั้นหรือ ?”
“ไม่แต่เท่านั้นอย่างเดียวดอกท่าน ยังเปนโดยฐานะที่ปลงพระชนม์เจ้าฐากูรชาตรี ยอดมิตร์ของเราอีก”
“พระองค์คงยังไม่แน่พระทัยนักไม่ใช่หรือ ว่าเจ้าชายศิลปดิลกเปนผู้ปลงพระชีพของเจ้าชายฐากูรชาตรีโดยแท้จริง เพราะพระองค์ทรงทราบเพียงเจ้าชายพระองค์นั้นได้ถูกประหารไปแล้ว และถ้า ยอดมิตร์ของพระองค์นี้ถูกทำลายพระชนม์โดยสถานอื่น ความเปนผู้ไม่เปนสัตรูของเจ้าชายศิลปดิลกกับพระองค์ จะไม่ถูกต้องดอกหรือ ?”
ยืดพระกายขึ้นอย่างขุ่นเคืองยิ่งขึ้นกว่าเดิม ตรัสอย่างผู้ทรงอำนาจ.
/*234*/“รบกันอยู่เพียงสององค์ องค์หนึ่งสิ้นพระชนม์ในขณะรบ ถ้าอีกองค์หนึ่งไม่ใช่เปนผู้ชนะแล้ว ใครจะสามารถทำลายสัตรูของตนได้”
คงสงบอยู่ในลักษณะแห่งพระผู้อยู่ต่อหน้าเวไนยทั้งหลาย สาวกพระโคดมดำรัสว่า
“ม้าของเจ้าชายฐากูรชาตรีถูกแทงที่หน่วยตา จึงดิ้นรนด้วยโทษะ จนเจ้าของต้องตกลงไปจากหลัง ความพยาบาทนั้นทำให้ม้าได้ทำลายพระชนม์เจ้าของๆ เขาเอง พระองค์ควรสำรวจความข้อนี้เสียให้ประจักษ์ได้ก่อน การปลงพระทัยของพระองค์จึงควรจะนับได้ว่าถูกถ้วนแล้ว”
พระเจ้ากรุงราชภุชได้ทรงปกาศิตถึงการชัณสูตร์กันขึ้น และในที่สุดความจริงที่ได้เกิดขึ้นนั้น ทำให้พระองค์ต้องระงับความไม่สมพระทัยไว้ด้วยความนิ่ง แล้วจึงเหลียวไปทางพระอรหันต์ ซึ่งกำลังตรัสขึ้นอีก.
“ถ้าพ้นจากฐานะพระราชโอรสของพระเจ้าหิรัญ/*235*/เดชแล้ว พระองค์ยังจะทรงมั่นพระทัยว่า เจ้าชายศิลปดิลกเปนราชสัตรูของพระองค์อีกหรือไม่?”
“เปนซีท่าน !” พระเจ้าศานติคุปต์ทรงยืนพระเสียงดังเดิม “คือเปนในตำแหน่งรัชทายาทของนครพาณิชยเกตุ”
“เหตุใดพระองค์ไม่ทรงอุตสาหะที่จะทราบว่าเจ้าชายศิลปดิลกนี้คือราชอนุชาของพระองค์เอง”
“ไม่จริง! ไม่มีสิ่งใดที่จะเปนได้เช่นนั้นเลยทีเดียว ท่านผู้วิเศษ !” ความเฉียบขาดของพระเจ้ากรุงราชภุชในขณะนี้ มีเสมอด้วยเสียงราชสีห์ที่กำลังสั่งถ้ำ พระสาวกจึงทรงสาธยายต่อไป.
“เมื่อพระเจ้าเดชานุชิตผู้เปนพระราชบิดาของพระองค์ได้ถูกปลงพระชนม์ไปแล้ว นิ้วพระหัตถ์ได้ถูกขบด้วยทนต์ของพระนางกนกเลขาขาดไป และถูกนำกลับพร้อมกับพระธำมรงค์ของพระบิดาแห่งพระองค์นั้นด้วย ถ้าเจ้าชายศิลปดิลกไม่ได้เปนพระอนุชาของ/*236*/พระองค์แล้ว เหตุใดนิ้วจึงด้วนไปอย่างเดียวกัน และมีพระธำมรงค์สำหรับราชตระกูลนครราชภุชนี้ ประจำพระองค์อยู่ด้วย”
พระเจ้าศานติคุปต์ได้ทรงตระหนักความจริงข้อนี้อีกครั้งหนึ่ง แต่พระองค์กลับทรงพระสรวลอย่างขบขันเสียเปนที่สุดที่แล้ว และรับสั่งด้วยพระเสียงอันก้อง.
“ข้าพเจ้าทราบดีว่า นิ้วของเจ้าชายที่ด้วนไปนั้นถูกโจรฟัน แต่ถ้าเจ้าชายศิลปดิลกทรงมีพระธำมรงค์ของพระราชบิดาดังนี้จริง สมบัตินั้นก็คงตกสืบกันมาจากผู้ร้ายที่ลักพระราชทรัพย์เท่านั้น”
สาวกแห่งพระผู้มีพระภาคจึงย้ายทำนองดำรัสใหม่.
“เมื่อพระองค์ทรงตระหนักพระทัยว่า เจ้าชายศิลปดิลกเปนราชสัตรูของนครราชภุชเช่นนี้ ความตกลงพระทัยอันเปนส่วนทรงธรรมของพระองค์นั้น จะ มีเปนประการใดบ้าง”
/*237*/“เจ้าชายศิลปดิลกต้องถูกปลงพระชนม์ !”
“เช่นนั้นก็แล้วแต่พระประสงค์เถิด แต่จะไม่มีอำนาจอะไรบ้างเลยหรือ สำหรับที่พระองค์จะได้นึกถึงความงามของนายคันธวณิช ผู้ได้ช่วยพระชีพของพระองค์ผู้ปลอมเปนบุณยเสนา เพื่อออกตรวจพระนครแต่ครั้งกระโน้นได้”
พระเจ้าศานติคุปต์ทรงทอดพระเนตร์นิ่งอยู่บนพระพักตร์ของเจ้าชายศิลปดิลก และนิ่งอยู่นานโดยมิได้ตรัสแม้เพียงคำใดออกมาเลย ดังนั้น, พระอรหันต์สาวกของพระผู้ทรงแสงแห่งพระญาณ อันได้ทำลายหมู่อวิชชาทั้งหลายให้พ้นไปแล้ว จึงทรงสาธยายเปนพระธรรมว่า
“ความดีอันเปนความปรารถนาสุขของมนุสส์นั้น แม้ไม่พูดก็ได้ปรากฏผลจากการกระทำของผู้ปรารถนาแล้ว ทุกอย่างที่มนุสส์ได้กระทำลงไป เปนวิญญาณในค่าตัวของตนเองเสมอ เพราะความถูกผิดที่ได้/*238*/ลงแรงไปแล้วนั้น ย่อมไม่เสื่อมสิ้นไปได้ เจ้าชายศิลปดิลก ผู้แฝงพระองค์เปนพราหมณ์น้อยนี้ ก็ได้แสดงความข้อนี้ให้ประจักษ์ได้ พระองค์เปนผู้เจนศิลปและวิทยาการ จนจะมีผู้เสมอได้ก็เพียงเจ้าชายฐากูรชาตรีเท่านั้น แต่ด้วยหวังจะสร้างความดีด้วยไม่โกรธตอบสัตรูผู้หมายมาทำร้าย คือเจ้าชายฐากูรชาตรีที่ได้ต่อรบกับพระองค์ก่อน เพราะพิโรธในความมีผู้เสมอในความสามารถนั้น พระองค์จึงชำนะสัตรูแม้เพียงมีฝีมือปานกันได้ด้วยเชาวนะ ถูกทั้งในทางที่ควรและควรทั้งในทางที่ถูก โดยขณะที่สู้รบกันบนหลังอาชา พระองค์ได้ป้องกันพระองค์เองด้วยแทงมาให้ทำลายเจ้าของ ๆ ตนเสียดังนี้ นับว่าเปนผลของการชำนะในการกิฬา มิใช่เปนผลของความหรืออิจฉาหรือเจตนาประการใด พระผู้ทรงเดชานุภาพพระเจ้าข้า อาตมาภาพขอถวายพระสติอันสุขุมสำเร็จประเสริฐเปนของพระองค์ว่า อันความสันติสุขนั้น /*239*/เกิดได้โดยการให้ความรุ่งเรืองต่อกัน แข่งขันกันโดยจะชักนำให้โลกเดินไปสู่ความเจริญสุข มิใช่โดยหวังจะทำลายล้างกันให้สิ้นลงด้วยกำลังโยธาหาญดังนี้ เพราะมนุสส์นั้นย่อมแบ่งปันภาระกันเปนเครื่องปรุงความยืดยาวของชีวิตไว้ มนุสส์จึงต้องบำเพ็ญตนเพื่อเปนประโยชน์ซึ่งกันและกัน โดยทำงานสำหรับตนเอง และให้ประโยชน์แก่ผู้อื่น อันผู้มีความก้าวหน้าในการบำเพ็ญเพียรศึกษารสธรรม จึงจะประกอบผลเปนผู้ที่โลกมุ่งหวังนั้นได้ ซึ่งในอนาคตเมื่อมนุสส์เจนความเปนธรรมขึ้นมากแล้ว ความแข่งขันทั้งสิ้นของชีวิต จะมีได้โดยทางการเปนนักกิฬาและความเปนผู้ทรงปัญญาเปนอย่างสูง และผู้ชำนะนั้นจึงจะได้กับผู้มีความเพียรและอดทนที่จะเปนคนที่โดยแท้จริง ชนใดจะพึงชะนะมนุสส์ในสงครามได้ตั้งล้าน แต่ด้วยการชนะตนเองได้เช่นนี้ ชื่อว่าเปนจอมโยธีอันชำนะสงครามทั้งปวงได้สิ้น ถ้าพระองค์ทรงแน่/*240*/พระทัยว่า เจ้าชายศิลปดิลกจะเปนผู้ทรงความรุ่งเรืองให้แก่โลกในภายหน้าได้ เพราะเปนผู้ทรงมีศีลธรรมและทรงวิทยาการดังนี้แล้ว เหตุใดพระองค์จึงไม่ชนะพระทัยตนเอง เพื่อรักษาชีวิตของผู้ทรงความดีไว้พึ่งพำนักแก่กันด้วยเล่า เพราะคนที่นั้นย่อมไม่ทำความเสื่อมให้แก่กัน ดังเช่นสรรพคุณของผลไม้หลายชนิด ย่อมให้คุณกับผู้เสพย์ด้วยรสต่างกันเช่นนี้ ผู้ทรงความดีทั้งหลายย่อมให้ประโยชน์ด้วยทางต่างกันด้วยเหมือนกัน ทุกสิ่งทั้งหลายย่อมประกอบไว้ด้วยสิ่งดีและสิ่งชั่ว ถ้าปลงเลือกทางใดแล้ว ตนก็จะได้รับผลเปนทางนั้นด้วย ถ้าพระองค์จะทรงระลึกว่า เจ้าชายศิลปดิลกเปนพระอนุชาของพระองค์ เปนผู้ได้ให้ชีวิตแก่พระองค์ และได้เปนยอดมิตร์อันเคยครองความรักกันมาตั้งแต่ที่พระองค์ปลอมเปนบุณยเสนา องคมนตรีแต่ครั้งกระนั้นแล้ว พระองค์ยังจะล้างน้ำพระทัยของพระองค์ไปในทางของความเสื่อมได้เช่นนี้ทีเดียวหรือ ?”
/**/คำแนะนำในราชกิจโดยปัตยุบัน ได้ให้พระสติอีกทางหนึ่งกับพระเจ้าศานติคุปต์ ซึ่งผิดกว่าทางที่พระองค์ได้รับมาจากเหล่ายอดเสนามหาอำมาตย์ราชเสวกทั้งสิ้นของพระองค์นั้นเปนอย่างที่สุดที่แล้ว ความรู้สึกอันสูงซึ่งมีประจำอยู่ในน้ำใจของมนุสสผู้เปนธรรม อันมิใช่อยู่ในน้ำใจของคนผู้ทรงอำนาจดังนี้ นำความรู้สึกอันผ่องแผ้วมาให้กับพระองค์ พระเจ้ากรุงราชภุชจึงทำให้น้ำพระเนตร์ของพระองค์หล่อซึมออกมาครองจนเต็มหน่วยพระจักษุ พลางอุทานว่า
“อำนาจของความรักเอ๋ย !”
แล้วพระองค์ก็ดำเนินอย่างเร็วไปกอดเจ้าชายศิลปดิลกไว้ในอ้อมแขน และดำรัสด้วยเสียงอันสั่นเครือต่อไป.
ท่านจะเปนใครที่ไหนก็ตาม แต่ฉันรู้จักว่าท่านเปนนายคันธวณิชที่ฉันได้ลงแรงรักมาแล้วเปนหนัก/*242*/หนา ด้วยความที่แสนรักในยอดมิตร์ของเรานี้ ฉันฆ่าท่านไม่ได้ดอก คนเราชื่อเปนสิ่งสมมุติสำหรับเรียกตน แต่มีความเปนวิญญาณอย่างแท้จริงของตนเอง ฉันต้องการสันติภาพ ฉันต้องการความสงบ ฉันต้องการความดี ท่านได้สร้างสิ่งเหล่านี้มาแล้ว ขอให้ฉันได้ช่วยเหลือท่านให้สำเร็จในต่อไปอีกเถิด”
เสียงทหารของนครเทวปุระ ทั้งที่มีรากมาแต่เดิม และทหารผู้มีเชื้อสายมาจากกองทัพแห่งท้าวยศกรได้ร้องประสานกันต่อไปอีก
“พระเจ้าศิลปดิลก ราชโอรสของพระเจ้าเดชานุชิต!”
“พระเจ้าศิลปดิลก ราชโอรสของพระนางกนกเลขา!”
“พระผู้ชำนะ! พระผู้ทรงธรรม!”
จากนั้นก็มีทหารเอกแห่งกรุงเทวะปุระผู้หนึ่ง ซึ่งเจ้าชายศิลปดิลกทรงจำได้เปนอย่างดีว่า เปนนาย/*243*/กองยานพาหนะสินค้าคนสำคัญของพระองค์นั่นเอง ได้มาถวายบังคมอยู่ที่แทบพระบาท และทูลว่า.
“บรรดาทหารทั้งหลาย ที่ประจำอยู่ในกองทัพสินค้าของพระองค์นั้น ได้สมทบมากับกองทัพของนครเทวะปุระนี้จนสิ้น ข้าพระบาททั้งหลายยังไม่มีผู้ใดต้องเสียชีวิตไปเลย เมื่อความสามารถของเหล่าข้าพระบาทยังไม่สิ้นไปเช่นนี้ บารมีของพระองค์จะเสื่อมสูญลงไปหาได้ไม่ เดชะอำนาจสามุบายและทานุบายของพระองค์ ที่ได้สำแดงมาต่อนานาประเทศจนได้ปรากฎผลแล้ว ข้าพระบาททั้งสิ้นขอถวายพระพร”
เจ้าชายศิลปดิลกทรงขอบพระทัยแก่บรรดาข้าพระองค์สิ้นแล้ว จึงถวายบังคมพระเจ้าศานติคุปต์และทรงคารวะเปนอย่างสูงถวายแด่พระอรหันต์เจ้าพระองค์นั้นอีกครั้งหนึ่ง ในที่สุดก็ทอดพระเนตร์สบเนตรของเจ้าหญิงอารยวดี.
๏ ๏ ๏
/*244*/ราชพิธีสยุมพรได้สร้างขึ้นแล้วภายในนครราชภุช ความเบิกบานและผาสุกอันแท้จริง ของผู้ที่อยู่ในพิธีนี้ มีกับเจ้าชายศิลปดิลกกับเจ้าหญิงอารยวดีโดยบริบูรณ์ เมื่อพักอยู่ในนครราชภุชโดยสมควรกับเวลาแล้ว ทั้งสองพระองค์ก็ได้อำลานครนั้น ยกแสนยากรกลับคืนสู่กรุงเทวะปุระ และเจ้าชายศิลปดิลกก็ได้ทรงรับพระนางกนกเลขาพระราชมารดามาเสวยสุขอยู่ภายในนครเดิมของพระนางอีกครั้งหนึ่ง จากนั้น ก็มีราชพิธีปราบดาภิเศกเจ้าชายศิลปดิลก เปนเจ้าผู้ครองนครเทวะปุระนั้น และบรรดานครทั้งสามคือ พาณิชยเกตุ, เทวะปุระ กับราชภุช ก็รวมการปกครองเปนอันเดียวกัน ด้วยใช้เทศบาลแผนสามัคคีธรรมแก่กันเปนเบื้องต้น และแผ่ร่มราชบัลลังก์อยู่ภายใต้พระบวรพุทธสาสนาเปนเบื้องปลาย ยังความสันติสุขแต่นั้นต่อมาจนชั่วกาลนาน.
ในวันปราบดาภิเศกของพระเจ้ากรุงเทวะปุระนั้น /*245*/เจ้าชายศิลปดิลกทรงประทับอยู่บนหอกลางพระนคร และแสดงพระสุนทรพจน์แด่ทวยนาครทั้งหลาย ด้วยพระปรารถนาอันสูงและควรเคารพยิ่ง
ราษฎรทั้งหลาย บัดนี้ฉันจะได้รับภาระเปนผู้ปกครองราษฎรทุกคนแล้ว ความยินดีของเราที่จะช่วยกันประกอบความสงบสุกจึงได้มีขึ้นมาด้วย บัดนี้ฉันจึงจะได้ทำความเข้าใจในหน้าที่กับความมุ่งหมายทั้งสิ้น ให้ราษฎรเข้าใจไว้ชั้นหนึ่งก่อน เพื่อเปนทางที่จะได้ครองความรักและหน้าที่ของเรา ซึ่งมีอยู่ต่อกันนั้นให้ยืดยาวต่อไปได้ การแก้ไขความบกพร่องที่ซ่อนเร้นเปนของเราอยู่นานมาแล้ว เปนสิ่งที่ราษฎรจะต้องรู้เปนอย่างยิ่ง เพื่อนำไปแก้ไขให้ถูกต้องและแน่นอนในภายหลัง ฉันจะได้บอกสิ่งบกพร่องเหล่านั้นให้ราษฎรทุกคนรู้ไว้ในบัดนี้
เราทั้งหลายเคยสนใจมาแล้วถึงเรื่องความรู้เกียรติยศและทรัพยสินเงินทอง เพราะสิ่งเหล่านั้นจะทำให้/*246*/เรามีความสุข ตามที่มนุสส์ของเราพากันปรารถนานั้นได้ แต่แท้ที่จริงนั้น ความสนใจของเราทั้งหลายเท่าที่เปนมาแล้ว หาควรได้ความสุขตามที่ปรารถนานั้นไม่ โดยที่ความสนใจนั้นมิได้เปนไปโดยทางที่ควร คือเรามักจะพากันคิดว่า ความรู้มีอยู่มากในผู้ที่มียศ แล้วจึงพากันเคารพผู้มียศมากกว่าผู้มีความรู้ หรือเรามักจะพากันคิดว่า ความมีทรัพย์มีอยู่มากในผู้มีศีลธรรมอันดี แล้วจึงพากันเคารพผู้ที่มีทรัพย์มากกว่าผู้มีศีลธรรมดังนี้ ฉันขอแนะนำว่ายศนั้น เปนเพียงเครื่องหมายที่ผู้อื่นแต่งตั้งให้เท่านั้น ส่วนความรู้ในวิทยาการเปนสิ่งที่เราได้ให้กับตัวของเราเอง ผู้ที่นับถือตนเองมากกว่าผู้อื่น นับว่าเปนผู้มีเกียรติยศอันแท้จริง ไพร่ไม่หมายความว่าเปนผู้มีตระกูลต่ำ ผู้ดีไม่หมายความว่าเปนผู้มีตระกูลสูง ศีลธรรมเปนสมบัติอย่างหนึ่ง แต่ทรัพย์หาเปนศีลธรรมไม่ ด้วยเหตุนี้แหละราษฎรทั้งหลาย เราจึงควรจะเข้าใจได้/*247*/ในบัดนี้แล้วว่า ความสุขมิได้เกิดแก่ผู้มียศหรือทรัพย์เลย แต่ความสุขเกิดขึ้นได้กับผู้ทรงวิทยาการและมีศีลธรรมอันดีงามประจำคนนั้นต่างหาก และวิทยาการกับศีลธรรมนี้เอง จะทำให้เกิดมียศและทรัพย์ให้กับตนขึ้นได้อีกด้วย เพราะทรัพย์หรือยศศักดิ์ทั้งหลายเปนเพียงเครื่องหมายอันหนึ่ง ของผู้ทรงวิทยาการหรือศีลธรรมเท่านั้น เราอาจจะใช้เบี้ยเปนสินทรัพย์ของเราก็ได้ แต่เราจะใช้อะไรให้มาเปนปัญญาของเราไม่ได้เลย นอกจากวิทยาการ และเราจะใช้อะไรให้มาเปนเกียรติยศและความดีของเราไม่ได้เลย นอกจากศีลธรรม ปัญญาไม่ใช่เกิดด้วยทรัพย์ เกียรติยศไม่ได้เกิดจากความมีตระกูลที่มาจากกำเนิด หรืออำนาจราชศักดิ์ที่ได้ถูกแต่งตั้งขึ้น ดังนั้นความรุ่งเรืองของเราทั้งหลาย จึงไม่ได้อยู่ที่การมีที่อยู่อันฟุ่มเฟือย หรือการเสพย์อันประดับประดา หรือการตกแต่งอันทรงสีและทรงลักษณะนั่นเลย แต่/*248*/ค่าของคนอยู่ที่ได้หมั่นเพียรหาความจริงในอันจะบำรุงโลกต่างหาก เราพยายามจัดแต่งโลกให้เปนสวนสวรรค์ที่งามและสงบสุขได้เท่าใด เรามีความรุ่งเรืองเปนของเราอยู่เท่านั้น.
ราษฎรทั้งหลาย ลักษณะของคนเรานั้น เราอาจจะจำแนกเปนส่วนดีได้ คือเปนผู้มีความประพฤติเรียบร้อย โดยเปนผู้ที่ไม่เบียฬตนเองและผู้อื่นให้เดือดร้อน เปนผู้มีความสามารถ คือทำงานทุกอย่างในหน้าที่ของตนเปนที่เรียบร้อยเสมอ และเปนคนที่โลกปรารถนา คือเปนผู้ที่ค้นคว้าหาสิ่งที่จะทำความเจริญให้กับโลกที่ตนอยู่ด้วยประการดังนี้ จึงขอให้ราษฎรทุกคนพยายามเปนอย่างน้อย ที่จะเลือกลักษณะใดลักษณะหนึ่งเหล่านี้มาเปนของตน อนาคตที่เราหวังจะพบอารยะธรรมนั้น จึงจะมีมาถึงเราและโลกได้ การที่เราจะทำได้เช่นนี้ เราต้องถือเสียว่า ความทุกข์ยาก, ความลำบากที่จะมากีดกันทางเดินของ/*249*/เรานั้น เปนสิ่งธรรมดาที่จะมีมาสำหรับคนดี และเปนสิ่งที่เราจะต้องข้ามไปเสียด้วยความสนุกและความเบิกบาน ความอดหรือความอยากคือความไม่สมบูรณ์ที่เราจะได้รับ ไม่เปนสิ่งที่จะทำให้เราตายได้ แต่ความอ่อนแอและการสร้างความทุกข์ขึ้นในนิสสัยนั้นต่างหาก ที่จะทำให้เราตาย เดี๋ยวนี้คนเราต้องพึ่งกันหมดแล้ว เพราะเราต่างจะบำเพ็ญประโยชน์ให้แก่กันและกันทั้งสิ้น เราจึงไม่มีวันที่จะต้องอดตายได้ เรารู้กันอยู่แล้วว่าทรัพย์สินและเงินทองเปนของที่แต่งตั้งกันขึ้น เพื่อให้เราได้รู้จักความพยายามไม่เกียจคร้านเท่านั้น ไม่ใช่ทำให้เราได้เปลี่ยนศีลธรรมในนิสสัยไปเสียเลย หากว่ามีผู้อิจฉา มีผู้จะบั่นทอนความดีของเราลงไป มีผู้คับแคบไร้การสมาคมอยู่ในทางของเราแล้ว หมายความว่าคนเช่นนั้นเปนผู้ที่ได้ตายไปแล้ว เราอย่าควรไปเอาใจใส่ถึงเลย ความอดทน, ความมานะและความองอาจ ที่เราจะมุ่ง/*250*/หวังไปนั่นแหละ จะทำให้เราทั้งหลายพ้นจากความทุกข์ยากและจะอยู่สู้โลกอันยังปรวนแปรนี้ได้ เมื่อราษฎรทั้งหลายได้แก้ไขและเลือกทำดังที่ฉันได้ว่ามาแล้วนี้ได้ นับว่าราษฎรมีความสุขโดยสมบูรณ์ทุกประการ
เมื่อราษฎรทั้งหลายได้แก้ไขอย่างที่ฉันได้ขอร้องมานั้นแล้ว ก็จะทำให้ฉันมีความอิ่มใจที่จะพยายามช่วยเหลือราษฎรทุกคนให้มียิ่งขึ้น ความพยายามของฉัน คือจะปลูกฝังให้ราษฎรมีความมั่นหมายและเปนผู้มีความทะเยอทะยาน โดยฉันจะได้ใช้ทรัพย์ที่เราได้รวบรวมขึ้นเปนก้อนสำหรับเราทุกคนนั้น มาค้นคว้าหาความสูงของวิทยาการใหม่ยิ่งขึ้น และจะบำรุงศีลธรรมทั้งหลายให้มีคงไว้สืบไป บรรดาหลักของศีลธรรมที่มีอยู่แล้ว โดยพระพุทธองค์, หลักพระธรรมและสาวกผู้ทรงความดีของพระองค์ได้บัญญัติไว้ จะเปนหลักศีลธรรมที่เราจะช่วยกันรักษาไว้ /*251*/นอกจากนั้น, ฉันจะให้ความปฤกษาในหน้าที่ของเราให้มีอยู่ต่อกันเสมอ บรรดากิจการส่วนมากแทบทุกอย่าง ฉันและราษฎรทุกคนจะได้มีส่วนรู้เห็นกัน และร่วมใจกันอยู่ด้วยทุกคราวไป ความรับผิดชอบที่เราจะเกี่ยวข้องกับผู้อื่นทั่วไปเปนของฉัน ความรับผิดชอบที่เราจะช่วยกันก่อกู้ความรุ่งเรืองเปนของเราทุกคน ฉันคือราษฎรคนหนึ่ง ที่ราษฎรทั้งหลายได้ยกย่องให้มีเครื่องประดับอันพิเศษ ฉะนั้นเราอย่าถือเลยว่าเครื่องประดับคือยศ, ศักดิ์เหล่านั้น จะเปนเครื่องทำลายพวกเรากันเอง เพราะเราจะแต่งตั้งกันสักเท่าใดก็ได้ แต่น้ำใจอันดีงามที่เรามีอยู่ต่อกันนั้นต่างหาก ที่เราจะหาได้ยากนัก เมื่อเราได้ช่วยกันลงกำลังปัญญาและลงแรงมาด้วยกันเช่นนี้แล้ว เราอย่าไปตามผู้อื่นที่จะทำให้เราเสียความมุ่งหมายของเราเสียเลย เรามีวงศ์ตระกูลที่จะสืบของเรา และเรารักวงศ์ตระกูลของเราด้วยกันเพียงใด เราทุกคนควรถือว่า/*252*/เราเปนผู้อยู่ในตระกูลอันเดียวกันดังนี้เถิด ในที่สุด - ถ้าคำพูดอันยืดยาวของฉันที่ได้มีมานี้ จะเปนผลดีได้แล้ว ฉันขออวยพรให้ความปรารถนาของราษฎรจงเปนผลสำเร็จ จงมีความสุขและจงมีอายุยืนนาน และขอให้ประเทศจงเจริญ พระพุทธสาสนาจงเจริญ ทั้งขอให้ราษฎรทั้งหลายจงเจริญเทอญ”
---
จบบริบูรณ์