บทดอกสร้อยสักรวาครั้งกรุงเก่า
คำนำ
การเล่นดอกสร้อยสักรวา เป็นกิจกรรมเพื่อความบันเทิงในฤดูน้ำหลากของกลุ่มชนชั้นสูงมีมาแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย จนกระทั่งถึงสมัยต้นรัตนโกสินทร์ บทดอกสร้อยสักรวาเป็นผลงานที่เกิดขึ้นจากปฏิภาณซึ่งผู้บอกบทได้ใช้ไหวพริบ และความเฉียบคมในเชิงประพันธ์กลอนสดโต้ตอบกันถึงขั้นที่เรียกว่าเป็นปฏิภาณกวี โดยเฉพาะดอกสร้อยนั้นมีวิธีการเล่นที่ยุ่งยากซับซ้อนกว่าสักรวา เพราะต้องมีการกำหนดเพลงเข้ามาประกอบบทด้วย และเนื่องจากการจัดวงเล่นดอกสร้อย ผู้เล่นทั้งวงฝ่ายชายและฝ่ายหญิงต้องมีความสามารถในการขับร้อง และต้องมีความรู้อย่างยิ่งในทางเพลงชนิดที่เรียกว่า แม่นเพลง แม่นหน้าทับสามารถขับร้องเพลงตามที่ผู้บอกบท “เรียกเพลง” ได้อย่างถูกต้องไม่ขัดเขิน
หนังสือ บทดอกสร้อยสวรรค์ ครั้งกรุงเก่า สำนวนดอกสร้อยสมัยอยุธยาตอนปลาย ไม่ปรากฏนามผู้แต่ง เป็นวรรณกรรมสะท้อนให้เห็นสภาพวัฒนธรรมความเป็นอยู่ ตลอดจนค่านิยมของสังคมไทยในสมัยนั้น ทั้งเป็นหนังสือที่มีความงดงามทางวรรณศิลป์อย่างบริบูรณ์ แสดงถึงภูมิปัญญาของบรรพชนไทยที่สืบเนื่องและดำรงอยู่บนดินแดนสยามประเทศนี้ กรมศิลปากรเห็นว่า ต้นฉบับบทดอกสร้อยสวรรค์ ครั้งกรุงเก่า ซึ่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช โปรดให้พิมพ์ครั้งแรก เมื่อปีวอก พุทธศักราช ๒๘๖๓ นั้นเป็นหนังสือหายากที่มีคุณค่า จึงมอบให้ นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ ข้าราชการกองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ ปรับปรุงต้นฉบับ เรียบเรียงบทวิเคราะห์เพิ่มเติม และจัดพิมพ์เผยแพร่เพื่อรักษาต้นฉบับไว้มิให้สูญ
ในการพิมพ์ครั้งนี้ได้ลำดับหน้าและจัดเรียงคำประพันธ์ใหม่ตามแบบฉันทลักษณ์ที่นิยมในปัจจุบัน แต่ได้รักษาอักขรวิธีตามต้นฉบับในการพิมพ์ครั้งแรก เพื่อให้ผู้สนใจศึกษาวิชาการด้านอักษรศาสตร์ได้พิจารณาวิธีเขียนรูปคำไทยในสมัยที่ยังไม่มีพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานเป็นตัวกำหนด
กรมศิลปากรหวังว่า บทดอกสร้อยสวรรค์ ครั้งกรุงเก่า นี้จะเป็นหนังสือที่ให้ทั้งความรู้ ความบันเทิงและความภูมิใจในวิถีชีวิตแบบไทยแก่ผู้อ่านทุกท่าน
อธิบดีกรมศิลปากร
กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๑๖ สิงหาคม ๒๕๔๑
วิเคราะห์บทดอกสร้อยสวรรค์ ครั้งกรุงเก่า
นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
บทดอกสร้อยสวรรค์ครั้งกรุงศรีอยุธยาที่นำมาพิมพ์ในหนังสือนี้ ประกอบด้วยบทโต้ตอบระหว่างชาย หญิง รวมทั้งสิ้น ๗๗ บท เป็นบทชาย ๓๙ บท บทหญิง ๓๘ บท ในบทสุดท้ายมีเนื้อความตอนหนึ่งที่ผู้ประพันธ์กล่าวถึงที่มาของบทดอกสร้อยสวรรค์ว่า
“ดอกสร้อยเกษีอันมีรศ	ก็หมดเรื่องร้องทั้งสองข้าง
แต่สอนเปนเล่นพลางพลาง	แม้นขาดบทน้างอย่าไยไพ
ประดิษฐติดต่อข้อกลอน	ตูข้าพึ่งสอนทำใหม่
เอาโคลงมาแต่งจึ่งแจ้งใจ	ฟังแล้วอย่าได้นินทา”
ข้อความที่ผู้ประพันธ์ระบุว่า “เอาโคลงมาแต่งจึ่งแจ้งใจ” นั้นเมื่อพิจารณาคำและเนื้อหาในบทดอกสร้อยแล้วจะเห็นว่าหลายบทคงจะได้ต้นเค้าในการแต่งมาจาก “โคลง” ซึ่งกวีในยุคก่อนหน้านี้ได้ประพันธ์ไว้ โคลงสมัยอยุธยาบางบทที่เหลือตกทอดมาถึงปัจจุบันมีเค้าคำ เค้าความ ใกล้เคียงกับบทดอกสร้อยสวรรค์ เช่นโคลงกวีโบราณซึ่งพระยาตรังรวบรวมไว้เมื่อสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ โคลงบทหนึ่งที่กล่าวว่าเป็นฝีปากของ พระมหาราช แต่งไว้แต่ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ดังนี้
๏ มลักเห็นใบจากเจ้า	นิรมิตร
เป็นสำเภาไพจิตร	แป๊ะโล้
จะลงระวางวิด	จวนแก่ อกเอย
แม้นหนุ่มวันนั้นโอ้	พี่เพี้ยงเดินสาน ฯ
บทดอกสร้อยสวรรค์ บทชายบทหนึ่ง ว่า
๏ หลากเอยหลากเห็น	เหมือนจะเปนสำเภาอันไพจิตร
งามจริงยิ่งเทพนิมิตร	แปดทิศโล้เลื่อนลอยมา
คิดจะใคร่ลงระวางเล่น	ก็เห็นจวนแก่หนักหนา
ยามเมื่อหนุ่มแน่นอยู่นั้นนา	จะเดินสารเภตราคลาไคล
ข้าได้เรียนรู้ต้นหน	ทั้งคนท้ายนายใบแก้ไข
เล่ห์ทายคิดเสียดายเปนพ้นใจ	เอนดูเถิดเราจะไปด้วยกัน ฯ
อีกบทในโคลงกวีโบราณฝีปากของ บโทน ต่อพระนิพนธ์ ว่า
๏ เรียมพิศแต่บาทเท้า	ถึงผม
บ ต่ำ บ สูงสม	แน่งน้อย
อ้อนแอ้นอ่อนเอวกลม	กำรอบ
(ติแต่นมเล็กหน้อย	หนึ่งนั้นเสียโฉม) ฯ
บทดอกสร้อยสวรรค์ ว่า
๏ พิศเอยพิศบัวบาท	ผุดผาดแต่เท้าถึงผม
นวลลอองผ่องภักตร์พึงชม	สมสรรพสรรพางค์แน่งน้อย
อ้อนแอ้นเอวกลมกำรอบ	ประกอบจริงยิ่งดวงดอกสร้อย
ใครจะเอี่ยมเทียมเจ้าสาวน้อย	ร้อยชั่งไม่มีใครจะปาน ฯ
บทนี้แปลงความในบาทที่ ๔ ของโคลงเสียใหม่ให้มีเนื้อหาในเชิงนิยมยกย่อง
บทดอกสร้อยสวรรค์บทหนึ่งมีลีลาใกล้เคียงกับ โคลงทวาทศมาส ความว่า
๏ โอ๊ะโอ้นัยนิศน้อง	นางนงค์ แน่งเอย
จรเจตจิตตเรียมจง	จอดเจ้า
สระบาสมบูรณ์บง	กชมาศ กูเอย
ฤๅนิรารสเหน้า	หน่อศรี ฯ
เทียบดอกสร้อยสวรรค์ว่า
๏ “หน้าเอยหน้างาม	ทรามเสน่ห์เจ้าเนื้อนวลหง
เยาวสรรพสรรพางค์สำอางองค์	ยงยิ่งใช่แกล้งกล่าวน้อง
ขาวศรีสมบูรณ์บงกชมาศ	เพียงจะบาดตาพี่ไม่มีสอง
ภักตราดังมณฑาทอง	ทำนองดังหงส์ทองบิน”
บทดอกสร้อยสวรรค์อีกบทหนึ่งน่าจะนำมาจากโคลงกลอักษรเลข ในหนังสือจินดามณีฉบับพระโหราธิบดี
๏ คิดถึงรำพึงถ้า	บ วายวัน
หลับหลงใหลมเมอฝัน	อยู่ด้วย
ในฝันว่ารศอัน	เอมโอช
เปนนิรันดร ฤๅม้วย	แต่ตั้งคนึงถึง ฯ
บทชาย
๏ คิดเอยคิดถึง	แสนคนึงท่าน้องไม่วายวัน
เรียมหลับประเพ้อละเมอฝัน	ว่าอยู่ด้วยกันทุกราตรี
ในฝันว่ารศเอมโอช	ประโมทย์ด้วยความเกษมศรี
รำพึงคนึงนารี	มิตรจิตรก็มีมิตรใจ ฯ
อนึ่งเมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯให้จารึกตำราศิลปวิทยาการต่างๆ ไว้ที่วัดพระเชตุพนฯครั้งนั้นมีการรวบรวมโคลงกลบทและโคลงกลอักษรหลายชนิดไว้ด้วยกลบทบางชนิดเป็นของที่มีมาแต่ก่อน บางชนิดเป็นผลงานของราชกวีแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว กลบทชนิดหนึ่งมีชื่อว่า ฉันท์ลันโลงโคลงลาว ๑๔ อักษร ต้นแบบของกลบทนี้นำเอาดอกสร้อยสวรรค์ ครั้งกรุงเก่ามาเป็นตัวตั้ง ดังนี้
๏ นอนเอยนอนวัน	ใฝ่ฝันว่าได้ไปพบศรี
เจ้าสาวสวัสดิ์กระษัตรีย์	อยู่ดีหรือไค่เจ้าแน่งน้อย
เรียมรักเจ้าสุดแสนทวี	ตัวพี่ไม่ไค่แต่ใจสร้อย
ดังหนึ่งเลือดตาจะหยดย้อย	เพราะเพื่อน้องน้อยเจ้านานมา ฯ
ถอนกลออกเป็นโคลงสี่สุภาพได้ว่า
๏ นอนวันฝันว่าได้	พบศรี
เจ้าสาวสวัสดิ์กระษัตรีย์	แน่งน้อย
เรียมรักสุดแสนทวี	พี่ไค่
ดังเลือดตาจะย้อย	เพื่อน้องนานมา ฯ
จากความที่ผู้แต่งบทดอกสร้อยสวรรค์กล่าวว่า “เอาโคลงมาแต่ง จึ่งแจ้งใจ” บทประพันธ์ที่เป็นกลอนต้นแบบของกลฉันท์ลันโลงโคลงลาว ๑๔ อักษรน่าจะเกิดขึ้นภายหลังโคลงที่ถอนถอดออกจากกล คือมีโคลงอยู่ก่อนแล้วนำมาปรับแปลงแต่งเป็นดอกสร้อยในภายหลัง และอาจตั้งเป็นข้อสันนิษฐานได้ว่า โคลงบทนี้น่าจะแทรกอยู่ในวรรณกรรมสมัยอยุธยาเรื่องใดเรื่องหนึ่งแต่ต้นฉบับสูญไปไม่เหลือมาถึงปัจจุบัน
โคลงกลจากจารึกวัดพระเชตุพนฯที่กล่าวถึงข้างต้นนี้เป็นกุญแจสำคัญที่ไขไปสู่สมมุติฐานว่าบทดอกสร้อยสวรรค์บทอื่นๆ อีกหลายบท น่าจะมีที่มาจากโคลงสี่สุภาพเช่นกันแต่ตัวโคลงที่เป็นแม่แบบสูญหายไปแล้ว เหลือแต่เค้าของรูปคำและจังหวะลีลาของโคลงที่แทรกอยู่ในกลอน ตัวอย่างเช่น
บทชาย
๏ แก่เอยแก่แล้ว	รากแก้วพี่หักฟันฟาง
มือถือตะไกรต่างคาง	พี่พลางเสียดซอยย่อยยํ้า
อันว่าความรักไม่วายวาง	คนึงนางพี่พลางครวญคร่ำ
ค่ำคลุ้มชอุ่มลง ว้ำว้ำ	พี่ก็คร่ำเรียกน้องเข้านอนใน ฯ
บทดอกสร้อยนี้เมื่อตัดทอนคำบางคำออกจะเป็นโคลงสี่สุภาพได้ ดังนี้
๏ “แก่แล้วรากแก้วพี่	ฟันฟาง
ถือตะไกรต่างคาง	ย่อยยํ้า
ความรักไม่วายวาง	ครวญคร่ำ
ค่ำคลุ้มชอุ่มว้ำว้ำ	เรียกน้องนอนใน”
บทชาย
สุดเอยสุดใจ	ไกลเนตรพี่แล้วเจ้าแก้วตา
สุดที่จะเล็งแลหา	เจ้าแล้วแลนาณกลอยใจ
สุดโหยสุดไห้อาไลยนัก	สุดรักสุดจิตรพิศมัย
ดังจะสุดชีวิตจิตรใจ	พ่างเพียงจะสิ้นสุดปราณ ฯ
บทนี้เมื่อเพิ่มและตัดคำบางคำออกจะเป็นโคลงสี่สุภาพ ดังนี้
๏ “สุดใจไกลเนตรแล้ว	แก้วตา
สุดที่เล็งแลหา	(___) แล้ว
สุดโหยสุดไห้อา	ไลยนัก
ดังจะสุดชีวิต(___)	พ่างสิ้นสุดปราณ”
บทชาย
๏ ใจเอยใจหลง	จงจิตรรักชู้ที่คู่หมาย
อาวรณ์ร้อนรนสกลกาย	พี่ชายวากเว้ทุกเวลา
เสียคำจำเปนเสียดายนัก	จะปลิดปลดรศรักเสน่หา
ได้บุกป่าฝ่าดงแต่เดิมมา	วัจนาเสียชื่อกระสัตรี
จะฝืนคืนตัวก็ยิ่งยาก	นี่เนื้อวิบากกรรมมาทำพี่
จำเปนจะลองเล่นครั้งนี้	เจ้าจงปราณีพี่ด้วยรา ฯ
อาจเพิ่มหรือตัดทอนคำบางคำออกได้เปนโคลงสี่สุภาพได้ว่า
๏ “ใจหลงจงรักชู้	คู่หมาย
ร้อน(___)สกลกาย	วากเว้
เสียคำ(___)เสียดาย	รศรัก
บุกป่าฝ่าดง(___)	นี่เนื้อวิบากกรรม”
นอกจากบทดอกสร้อยสวรรค์บางบทจะมีที่มาจากโคลง ดังตัวอย่างที่อ้างแล้วในตอนต้น ความคิดในบทดอกสร้อยอาจส่งอิทธิพลมาถึงงานกวีนิพนธ์ในยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์บางเรื่องดังจะเห็นได้จากโคลงโลกนิติ พระนิพนธ์ในสมเด็จฯกรมพระยาเดชาดิศร มีโคลงบทหนึ่งว่า
๏ “หนี เสือขึ้นไม้รอด	ปากเสือ
พบ ต่อแตนดุเหลือ	ต่อยต้อง
หนี แรดร่ายลงเรือ	รอดจาก แรดนา
ปะ จระเข้ในท้อง	น่านน้ำหนุนเรือ ฯ
ที่มาของโคลงบทนี้คือสำนวนคำพังเพยที่ว่า “หนีเสือปะจระเข้ ขึ้นต้นไม้ปะรังแตน” ซึ่งมีในบทดอกสร้อยสวรรค์ครั้งกรุงเก่าว่า
๏ หนีเอยหนีเสือ	ขึ้นต้นไม้ก็ต่อแตนขบ
ครั้นขึ้นสู่ภูเขาเทาทบ	มาสบแรดร้ายราวี
ครั้นลงมาสู่แผ่นดินเล่า	ก็พบงูเห่าวิ่งหนี
ครั้นโถมลงน้ำนที	พี่มาพบท้าวพันวัง
เรือน้องน้อยเจ้าพายมา	เมตตามารับพี่มั่ง
พี่นี้สิ้นสูญกำลัง	ร้อยชั่งจงได้ปรานี ฯ
บทดอกสร้อยสวรรค์บทนี้ พระยาอุปกิตศิลปสาร (นิ่ม กาญจนาชีวะ) นำมาประพันธ์เป็นกาพย์ห่อโคลงอธิบายความหมายของสำนวนในเรื่อง “ไขภาษา” ความว่า
หนี พยัคฆ์หยักรั้งวิ่ง	วู่วาม
เสือ ยิ่งแล่นไล่ตาม	ติดกระชั้น
ปะ คลองใหญ่ใจหวาม	โจรว่าย น้ำแฮ
จระเข้ โผล่กั้น	เกิดร้ารอบทาง
หนี พยัคฆ์หยักรั้งวิ่ง	เสือ ก็ยิ่งไล่มิวาง
ปะ คลองจ้องโจนผาง	จระเข้ ขวางหมดทางไป
ขึ้น บนต้นไม้เพื่อ	พ้นเสือ
ต้น ใหญ่ป่ายปีนเจือ	จดจ้อง
ไม้ เปลาต่ายตามเครือ	เถากระทั่ง ยอดนา
ก็ ปะรังแตนต้อง	ไต่ต้อยถอยหลัง
ขึ้น พฤกษ์หนีเสือไล่	ต้น มันใหญ่ใช้เหนี่ยวรั้ง
ไม้ เถาเต้าสมหวัง	ก็ ปะรังแตนต้องหนี
วรรณกรรมเป็นเครื่องมือบันทึกความคิดความเชื่อของสังคมและบุคคลในสมัยนั้น ความคิดความเชื่อบางอย่างอาจมีการถ่ายทอดโดยการเล่าสืบกันมา บางอย่างถ่ายทอดโดยการบันทึกบางกรณีเราไม่อาจทราบได้ว่าวรรณกรรมแต่ละเรื่องที่มีเนื้อหาตรงกันหรือใกล้เคียงกันนั้น ได้รับการถ่ายทอดจากยุคหนึ่งไปสู่ยุคหนึ่งด้วยวิธีการใด
นิทานคำกลอนเรื่องจันทโครบของสุนทรภู่ มีเนื้อหาตอนที่จันทโครบพานางโมราเดินทางไปในป่าตอนหนึ่ง ว่า
“พะงางอนวอนถามถึงนามนก	ไยวิหคจึ่งรู้รำแพนหาง
พระแย้มเยื้อนเบือนบอกยุบลนาง	แต่ก่อนปางนั้นเจ้าเขาเล่ากัน
ว่ายังมีมยุรากับการ้าย	จะผลัดกันเขียนลายให้เฉิดฉัน
กาประดิษฐ์คิดเขียนนกยูงพลัน	ให้ขนนั้นเขียวเหลืองอยู่เรืองพราย
ถึงทีกามยุราจึ่งลงรัก	แล้วจะปักลายทองให้เฉิดฉาย
สกุณกาลามกไม่มีอาย	ไปกินกายสุนัขาในสาชล
มยุราเห็นกาก็เกลียดนัก	จึ่งทิ้งรักเสียให้แห้งไม่เขียนขน
เห็นกามารำร่าออกอวดตน	จะเท็จจริงอยู่กับคนเขาเล่ามา”
นิทานเรื่องกากับนกยูงที่แทรกอยู่ในนิทานคำกลอนเรื่องจันทโครบ มีเนื้อหาทำนองเดียวกับบทดอกสร้อยสวรรค์บทหนึ่ง คือ
๏ ทำเอยทำคุณ	ไม่รู้การุณแทนสนอง
คุณพี่อย่ามีเลยปอง	จองแต่โทษร้ายพาธา
กลกาเขียนแก่ยูงทอง	ลายเลิศลำยองเลขา
ส่วนยูงเอาหมึกมอทา	ลูบไล้ให้กามอมแมม
ส่วนลายไม่เขียนให้แก่กา	เอาแต่คุลาเข้ามาแต้ม
ส่วนยูงสิงามอยู่วามแวม	แต้มลายระบายอยู่ทั้งตัว ฯ
ฉันทลักษณ์ของกลอนในบทดอกสร้อยสรรค์ครั้งกรุงเก่ามีลักษณะแตกต่างไปจากรูปแบบของกลอนดอกสร้อยที่เขียนกันในปัจจุบัน ดังนี้
๑. คำขึ้นต้น ใช้คำว่า “เอย” ในอักษรที่ ๒ ซ้ำรูปและเสียงอักษรแรกกับอักษรที่ ๓ เช่น ตัวเอยตัวเรียม เพื่อนเอยเพื่อนตาย ทำเอยทำคุณ ฯลฯ คำว่า “เอย” ปัจจุบันแปลงเสียงวรรณยุกต์เห็น “เอ๋ย” อนึ่งในวรรคแรกนั้นบางครั้งบทดอกสร้อยสวรรค์ใช้ถึง ๕ อักษร เช่น จะเอยจะใคร่ช่วย พิศเอยพิศบัวบาท เป็นต้น
๒. คำลงท้าย ดอกสร้อยสวรรค์เมื่อจบในแต่ละบทไม่ลงด้วยคำว่า “เอย” เช่น
“เลือดตาจะกระเด็นอยู่เปนนิจ	จะคิดเปล่าแล้วอย่าปรารมภ์ ฯ”
“จะอิงแอบแนบเนื้อนวลลออง	มิให้หมองไมตรีที่ในนาง ฯ”
๓. จำนวนคำกลอน บทดอกสร้อยที่นิยมแต่งกันในสมัยปัจจุบัน บทหนึ่งประกอบด้วย ๔ คำกลอน แต่ในบทดอกสร้อยสวรรค์ บทหนึ่งอาจมี ๔ หรือ ๖ หรือ ๘ คำกลอนก็ได้ เช่น
๏ ทำเอยทำเนียบ	นิทานบุราณเปรียบไว้เปนไพร่
ถ้าเห็นสิ่งอื่นที่ชื่นใจ	สิ่งนั้นท่านให้พินิจดู
ให้ฟังแต่ที่เพราเพราะ	อันพึงไพเราะแก่หู
ที่ไม่ควรดูอย่าให้ดู	ท่านห้ามทั้งหูทั้งตา
ถึงได้ฟังก็ดังหาไม่	นกเค้านี้ใครย่อมใฝ่หา
สุ้งเสียงก็เพียงอัพลา	จะมุ่งมาดปราถนาไปว่าไร
อันผีสางอย่างนี้ก็ไม่กลัว	หากจะยั่วทางความให้ลามไล่
อันการเวกร้องต้องใจ	ท่านชมไว้แล้วพี่ก็เชยตาม ฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
๔. จำนวนอักษรในแต่ละวรรค ดอกสร้อยสวรรค์วรรคหนึ่ง อาจประกอบด้วย ๖ – ๗ - ๘ อักษร ลีลาและน้ำหนักของกลอนมีลักษณะใกล้เคียงกับกลอนในพระราชนิพนธ์บทละคร เรื่องรามเกียรติ์ ในรัชกาลที่ ๑ และบทมโหรีเรื่องกากี ของเจ้าพระยาพระคลัง (หน) แต่กลอนดอกสร้อยที่นิยมแต่งกันในทุกวันนี้ วรรคหนึ่งนิยม ๘ อักษรทั้งนี้อาจเนื่องมาจากอิทธิพลของกลอนสุนทรภู่
๕. การส่งสัมผัส สัมผัสที่ส่งจากปลายวรรคที่ ๑ ไปยังวรรคที่ ๒ และจากปลายวรรคที่ ๓ ไปยังวรรคที่ ๔ มีลักษณะเป็นอิสระคล้ายกลอนเสภา คืออาจส่งไปยังอักษรที่ ๑ หรือ ๒ หรือ ๓ หรือ ๔ หรือ ๕ ก็ได้ ทั้งนี้เพราะในการขับลำนำเป็นทำนองต่างๆ ผู้ขับอาจเอื้อนเสียงให้สัมผัสลงในตำแหน่งที่เหมาะสม ประมวลได้คือ
สัมผัสที่ส่งจากท้ายวรรคหน้าไปยังอักษรที่ ๑ ของวรรคหลังเช่น
“เร่งคิดจิตรพี่เร่งร้อน	ข้อนทรวงเข้าเพียงอกหัก”
“งามละม่อมพร้อมทรงนงคราญ	ลานจิตรพิศเพียงขวัญตา”
สัมผัสส่งจากท้ายวรรคหน้าไปยังอักษรที่ ๒ ของวรรคหลัง เช่น
“ลูกหลานอย่าได้ถือโทษ	เหมือนโปรดแก่เถ้าทั้งคู่”
“ทำไฉนจะได้ไปเมืองอินทร์	แต่งลิ้นจะให้ยินดี”
สัมผัสจากท้ายวรรคหน้าไปยังอักษรที่ ๓ ของวรรคหลัง เช่น
“ข้าว่าให้ดีสิไม่เห็น	มาเลียมเล่นด้วยลมคมสัน”
“รอนรอนใจพี่นี้จะขาด	ด้วยอำนาจความเสน่หา”
สัมผัสจากท้ายวรรคหน้าไปยังอักษรที่ ๔ ของวรรคหลัง เช่น
“ไปลองยายเถิดให้สบายใจ	พาลเถ้าแสนไร้ทรชน”
“มีเรือแหนั่งขี่แพดีกว่า	ความหนักชั่วช้าไม่มีเหมือน”
สัมผัสจากท้ายวรรคหน้าไปยังอักษรที่ ๕ หรือ ๖ (หรือ ๗) ของวรรคหลัง เช่น
“ตีเต่าก็คงเข้าใจ	แต่ความรักนั้นไม่ฟังตา”
“ปีหน้าจะชราหนักไป	ถึงระวางมิว่างเป็นไรมี”
“แล้วจะคิดแต่เมื่อแรกราก	ครั้นได้แล้วจะบ่ายบากหนี”
ไม่มีสัมผัสจากท้ายวรรคหน้าไปยังอักษรใดๆของวรรคหลัง เช่น
“ตัวเอยตัวน้อง	คือหนึ่งดอกสร้อยเกษี"
“ดังจะสุดชีวิตรจิตรใจ	พ่างเพียงจะสิ้นสุดปราณ”
“หนึ่งเอยหนึ่งนับน้อง	ล้ำเลิศก็เพียงโฉมเฉลา”
๖. เสียงวรรณยุกต์ท้ายวรรค เสียงวรรณยุกต์ท้ายวรรคของอักษรที่ส่งสัมผัสถึงกันในกลอนดอกสร้อยหรือกลอนสุภาพทั่วไปไม่นิยมใช้คำหรือระดับเสียงวรรณยุกต์เดียวกัน ในที่นี้จะยกตัวอย่างกลอนจากนิราศพระประธม ของสุนทรภู่ คือ
“โอ้บุปผาสารพัดที่กลัดกลีบ	ครั้นรุ่งรีบบานงามไม่ห้ามหวง
ให้ชื่นชุ่มภุมรินสิ้นทั้งปวง	ได้ซาบทรวงเสาวรสไม่อดออม
แต่ดอกฟ้าส่าหรีเจ้าพี่เอ๋ย	มิหล่นเลยให้หมู่แมงภู่สนอม
จะกลัดกลิ่นสิ้นรสเพราะมดตอม	จนหายหอมแลกลอกเหมือนดอกกลอย”
คำที่ส่งสัมผัสถึงกันในท้ายวรรคอันได้แก่คำที่พิมพ์ด้วยตัวอักษรเน้นจะมีระดับเสียงวรรณยุกต์เหมือนกันไม่ได้ แต่กลอนที่แต่งขึ้นเพื่อใช้สำหรับขับลำนำเป็นทำนองเพลงในสมัยอยุธยาไม่เคร่งครัดนักกับข้อจำกัดดังกล่าว เช่นกลอนในบทละครครั้งกรุงเก่า เรื่องนางมโนห์รา บทดอกสร้อยสวรรค์ครั้งกรุงเก่าบางบทมีลักษณะเดียวกัน เช่น
“มาเอยมาพบ	ดอกสร้อยสวรรค์มาไลย
เรียกรักจำนงจงใจ	จะใคร่ได้ดอกสุมณฑา”
“ตัวเอยตัวเรียม	เทียมภุมเรศเรืองรศคนธ์
มาพบดอกแก้วโกมล	สร้อยสนสวรรค์มาลา”
ทำนองเพลงที่ใช้สำหรับขับร้องในบทดอกสร้อยสวรรค์นี้เรียกว่า “ลำ” ซึ่งหมายถึงลำนำส่วนจังหวะหรือหน้าทับที่ใช้ประกอบเพลงต่างๆนั้น เรียกว่า “ทับ” ซึ่งเพลงและชื่อหน้าทับที่ปรากฏเป็นหลักฐานบ่งชี้ว่าบทดอกสร้อยสวรรค์ ครั้งกรุงเก่าสำนวนนี้ประพันธ์ขึ้นในสมัยอยุธยาอย่างแน่นอน เพราะชื่อลำนำและชื่อหน้าทับส่วนใหญ่ตรงกับบทมโนรีครั้งกรุงเก่า ฉบับที่หอพระสมุดวชิรญาณรวบรวมไว้ ลำนำที่กล่าวถึงในดอกสร้อยสวรรค์บางเพลงยังมีผู้เล่นสืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน เช่น ดอกไม้ไทร พระทอง นางนาค คำหวาน เป็นต้น แต่บางเพลงสันนิษฐานว่าสูญไปแล้ว เช่น คนพายโยก มอญลพบุรี หิ้วชาย เนียรไทรโยก ฯลฯ ในส่วนของจังหวะหน้าทับต่างๆก็เช่นกัน ปัจจุบันสูญหายไปเป็นส่วนมาก เช่น หน้าทับสามไม้ถอยหลัง หน้าทับเนรปาตี หน้าทับโฉลกแบก เป็นต้น
ภาษาสมัยอยุธยาตอนปลายที่ใช้ในบทดอกสร้อยสวรรค์ ครั้งกรุงเก่ามีลักษณะใกล้เคียงกับภาษาที่ใช้ในคำประพันธ์ประเภทกลอนในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ ศัพท์ต่างๆเป็นคำพื้นๆเข้าใจง่าย และอาจสื่อสารกับยุคปัจจุบันได้ไม่ลำบากนัก ส่วนคำศัพท์ชั้นสูงที่มีแทรกอยู่บ้างอาจเนื่องมาจากกลิ่นอายของโคลงที่นำมาเป็นต้นแบบ การวางจังหวะและลักษณะคำในบทดอกสร้อยสวรรค์มีลีลาคล้ายทับบทมโหรีครั้งกรุงเก่า เช่น
บทร้องสร้อยสน
๏ เจ้าเอยสร้อยสน	หน้ามนเจ้าร้อยห้อยไว้
พี่จำฝีมือของเจ้าได้	ช่างงามกะไรน่าเอ็นดู
หอมรวยชวยชื่นใช่น้อย	ระย้าย้อยเป็นพวงภู่
เห็นน่ารักน่าเอ็นดู	โฉมตรูเจ้าช่างร้อยเอย ฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
จะเห็นว่าบทมโหรีครั้งกรุงเก่าที่ยกมาเป็นตัวอย่างข้างบนนี้ใช้สำนวนภาษาง่ายๆ สามารถสื่อความกับยุคปัจจุบันได้เป็นอย่างดี ข้อสังเกตประการหนึ่งเกี่ยวกับภาษาที่ปรากฏในวรรณกรรมสมัยอยุธยาคือ มักเป็นคำศัพท์ชั้นสูงเข้าใจยากเป็นส่วนมากโดยเฉพาะในคำประพันธ์ประเภทโคลงและฉันท์ ซึ่งเป็นภาษาต่างระดับกับบทดอกสร้อยสวรรค์จึงอาจทำให้เกิดความเข้าใจไขว้เขวว่า บทดอกสร้อยนี้มีอายุไม่เก่าถึงสมัยอยุธยา ความต่างระดับของภาษาที่ปรากฏในวรรณกรรมที่ร่วมสมัยกันนั้นอาจเนื่องมาจากสาเหตุสำคัญ ๒ ประเด็นคือ ประเด็นแรกเกิดจากความถนัดหรือความรู้ความสามารถเฉพาะตัวของกวี กวีที่มีความรู้ในทางอักษรศาสตร์ชั้นสูงย่อมนิยมใช้ศัพท์สูงอันแสดงถึงภูมิรู้ของตนและเขียนให้คนที่มีภูมิรู้ในระดับเดียวกันอ่าน เช่นสมเด็จฯ พระมหาสมณะเจ้ากรมพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงพระนิพนธ์สมุทรโฆษคำฉันท์ต่อจากสำนวนของพระมหาราชครูและสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ทรงใช้ภาษาระดับเดียวกันมีความกลมกลืนสนิทสนม แพรวพราวด้วยศัพท์ชั้นสูงซึ่งแม้ปัจจุบันก็ยังเข้าใจได้ยาก แต่สุนทรภู่ชี่งเป็นกวีร่วมสมัยกับสมเด็จฯ พระมหาสมณะเจ้ากรมพระปรมานุชิตชิโนรส ใช้ภาษาพื้นๆสามารถสื่อได้กับยุคปัจจุบัน ประเด็นที่สอง เนื่องจากลักษณะของคำประพันธ์ ภาษาระดับหนึ่งเหมาะกับคำประพันธ์ประเภทหนึ่ง เช่นกลอนเหมาะกับการประพันธ์เรื่องสำหรับเป็นบทเพื่อการละเล่นต่างๆ เป็นต้นว่า ละคร เพลงยาว ดอกสร้อย สักรวา ฯลฯ อันเป็นเรื่องเกี่ยวกับความรื่นเริง สนุกสนาน ภาษาที่ใช้ต้องสื่อได้กับคนทุกระดับชั้น ดังนั้นจึงนิยมใช้ภาษาง่ายๆ ประกอบกับจังหวะลีลาของคำประพันธ์แต่ละชนิดนั้นเหมาะกับคำที่มีจังหวะและน้ำหนักต่างกัน เช่นหากนำภาษาที่เหมาะกับกลอนไปใช้ประพันธ์โคลง โคลงนั้นก็ไม่มีความสง่างามเท่าที่ควร หรือนำภาษาชั้นสูงที่เหมาะกับฉันท์ไปใช้ในการประพันธ์กลอน กลอนนั้นก็จะขาดอรรถรสของกลอนไป กวีในอดีตท่านคงคำนึงถึงข้อจำกัดดังกล่าวจึงเลือกใช้ภาษาให้เหมาะกับงานประพันธ์แต่ละชนิด ดังนั้นการจะวินิจฉัยอายุของวรรณกรรมที่มีปัญหาเรื่องยุคสมัยในการแต่งจึงต้องกระทำอย่างรอบคอบ นอกจากใช้สมมุติฐานความน่าจะเป็นไปได้ด้านสำนวนภาษาแล้วยังต้องพิจารณาหลักฐานอื่นๆ ประกอบด้วย
บทดอกสร้อยสวรรค์ ครั้งกรุงเก่านี้แม้จะเป็นกวีนิพนธ์ขนาดสั้น มีเนื้อหาสาระไม่มากนัก แต่ส่วนที่สอดแทรกอยู่ในเนื้อหาสามารถโยงใยไปถึงงานกวีนิพนธ์ชนิดอื่น โดยเฉพาะโคลงที่กวีรุ่นก่อนหน้านี้ประพันธ์ไว้ ทั้งนี้มิได้หมายความว่าบทดอกสร้อยสวรรค์ทุกบทปรับแปลงมาจากโคลงทั้งหมด บทที่ได้ต้นเค้ามาจากโคลงนั้นน่าจะเป็นบทต้นของการตั้งประเด็นในการโต้ตอบซึ่งเป็นบทของฝ่ายชาย ส่วนบทโต้ตอบที่ขยายความต่อจากประเด็นหลักน่าจะเป็นความคิดของกวีผู้เป็นเจ้าของบทดอกสร้อยเอง อย่างไรก็ตาม นอกจากบทดอกสร้อยสวรรค์ครั้งกรุงเก่าจะเป็นสิ่งยืนยันอายุของโคลงกวีโบราณบางบทได้แล้ว บทดอกสร้อยสวรรค์หลายบทยังบ่งชี้ถึงเค้าของสำนวนคำพังเพยไทย ความเชื่อตลอดจนวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของสังคมในยุคนั้นได้เป็นอย่างดี
บทดอกสร้อยสวรรค์ ครั้งกรุงเก่า
คำอธิบาย
บทดอกสร้อยสวรรค์ครั้งกรุงเก่านี้ ยังไม่เคยเห็นได้พิมพ์มาแต่ก่อน เปนแต่ได้เคยเห็นฉบับเขียนหลายฉบับ แต่ฉบับเขียนที่ได้เคยเห็นก็พึ่งมาพบที่เปนฉบับบริบูรณ์แต่ฉบับเดียวที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ มีทั้งบทดอกสร้อย ทั้งบอกลำนำที่ร้องแลน่าทับด้วยโดยมาก
ดอกสร้อย สักรวา เปนการเล่นอย่างหนึ่ง สำหรับผู้ดีมาตั้งแต่ครั้งกรุงเก่า เดือน ๑๑ เดือน ๑๒ เวลาฤดูน้ำมาก เปนเทศกาลทอดกฐิน ทอดผ้าป่า แลเที่ยวทุ่ง ผู้มีบันดาศักดิตั้งแต่เจ้านายเปนต้น มักพาบริวารซึ่งเปนนักร้องทั้งต้นบทแลลูกคู่ มีโทนทับกรับฉิ่งพร้อมสำรับ ลงเรือไปเที่ยว เรือบางลำก็เปนนักร้องผู้ชาย บางลำนักร้องก็เปนผู้หญิง เมื่อไปพบปะประชุมกันเปนการสโมสรในท้องทุ่ง เจ้าของก็คิดบทให้นักร้องวงของตนร้องลำนำ ผูกกลอนเปนทางสังวาศบ้าง เปนทางเรื่องบ้าง เรือลำอื่นก็ร้องลำนำโต้ตอบกันไปมาเปนอย่างเครื่องดนตรีสำหรับการราตรีสโมสรของไทยมีมาแต่โบราณ ดังนี้
ดอกสร้อยกับสักรวาผิดกันที่ดอกสร้อยเล่นกันแต่ ๒ วง ชายวง ๑ หญิงวง ๑ แลร้องลำต่างๆ ร้องยากกว่าสักรวา เพราะต้องหัดคนร้องให้ร้องลำต่างๆ ได้มาก ส่วนสักรวานั้นเล่นกี่วงกี่วงก็ได้ วิธีเล่นเอาเรื่องอะไรๆ มาสมมต เช่นเรื่องซ่อนหา เรื่องทอดผ้าป่า ตลอดจนเรื่องอิเหนา รามเกียรติ์ เลือกแต่เรื่องที่มีข้อความสำหรับที่จะพูดจาโต้ตอบกัน แล้วสมมตให้เปนตัวบททุกๆ วง ดังเช่นเล่นเรื่องรามเกียรติ์ตอนท้าวมาลีวราชว่าความ สมมตวงหนึ่งให้เปนพระราม วงหนึ่งให้เปนทศกรรฐ์ วงหนึ่งให้เปนนางสีดา วงหนึ่งให้เปนท้าวมาลีวราช ดังนี้เปนต้น แล้วแต่จะแต่งบทโต้ตอบกัน ไม่ต้องถือเอาถ้อยคำในบทลครเปนสำคัญ ลำที่ร้องสักรวานั้น เมื่อเล่นเรื่องร้องลำพระทองลำเดียวทุกวง ต่อจวนเลิกจึงร้องลำอื่นส่งวงละลำสองลำแล้วก็เลิก เพราะฉนั้นสักรวาร้องง่ายกว่าดอกสร้อย
บทสักรวากับบทดอกสร้อย วิธีแต่งผิดกันเล็กน้อย บทสักรวามีกำหนด ๔ คำเปนบทหนึ่ง แลขึ้นต้นด้วยคำว่า “สักรวา” ทุกบท สัมผัสบทต่อบทไม่ต้องคล้องกัน ส่วนบทดอกสร้อยนั้น จะแต่งบทละ ๔ คำ ฤๅ ๖ คำก็ได้ แต่ตรงบทต่อบทต้องรับสัมผัสกัน เพราะฉนั้นแต่งยากกว่าบทสักรวา เพราะต้องรอจนเขาร้องจบบทรู้สัมผัสก่อนจึงจะลงมือคิดบทต่อได้ บทดอกสร้อยกับสักรวาผิดกันดังกล่าวมานี้.
บทชาย
ร้องลำล่องเรือ ทับนางไห้
๏ มาเอยมาพบ	ดอกสร้อยสวรรค์มาไลย
เรียมรักจำนงจงใจ	จะใคร่ได้ดอกสุมณฑา
ภุมรีภิรมย์ชมรศ	กลิ่นฟุ้งปรากฎเปนหนักหนา
แม้นได้มิให้เจ้าโรยรา	บุษบาแย้มบานตระการใจ
อันดวงดอกสร้อยเกษี	ในท้องธรณีไม่หาได้
มิให้เสียพุ่มพวงดวงดอกไม้	จะให้รุ่งฟ้าทั้งตาปีฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำรอบก้อย ทับนางไห้
๏ ตัวเอยตัวน้อง	คือหนึ่งดอกสร้อยเกษี
มีกลิ่นเฟื่องฟุ้งจรลี	ลีลาศดัดเต้าอยู่รวยรศ
ตัวชายนั้นคือภุมรี	ลิ้นลมย่อมดีอยู่ปรากฎ
ครั้นได้ประสบพบรศ	จับจดเล่นแล้วจะบินไป
จะคลาศคล้อยคลาหนี	ตัวเปนสัตรียังสงไสย
เบื่อแลที่ข้าจะเชื่อใจ	กี่ปีจะได้อย่ายินยลฯ
ฯ ๖ คำ ฯ ลิกิน, ทับนางไห้ (ก็ได้)
บทชาย
ร้องลำนางกราย ทับเนรปาตี
๏ ตัวเอยตัวเรียม	เทียมภุมเรศเรืองรศคนธ์
มาพบดอกแก้วโกมล	สร้อยสนสวรรค์มาลา
อันดวงดอกเกสรสน	อันจะพ้นมือพี่อย่าพักว่า
แม้นคลาศแคล้วดวงมาลา	ใต้ฟ้าไม่อยู่ไยดีฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำจันดิน ทับนางไห้
๏ แม้นเอยแม้นได้	ตัวน้องก็ไม่เปนสัตรี
มิพ้นภุมเรศตัวนี้	ในท้องธรณีไม่ดูเนตร
จะเปนสิ่งไรก็ไม่คิด	จะสิ้นชีวิตรก็ตามเหตุ
ไม่มีอาไลยแก่ใจเนตร	ตามผลตามเหตุไม่คิดตัว
แผ่นดินฤๅจะไร้เส้นหญ้า	คิดมาก็น่าใคร่หัว
อย่ามาข่มเหงให้เกรงกลัว	ไม่เสียตัวแก่เจ้าไยดีฯ
ฯ ๖ คำ ฯ ศรีประเสริฐ ทับนางไห้ (ก็ได้)
บทชาย
ร้องลำเสภาใน ทับปรบไก่
๏ นอนเอยนอนวัน	ใฝ่ฝันว่าได้มาพบศรี
เจ้าสาวสวัสดิกระสัตรี	อยู่ดีฤๅไข้เจ้าแน่งน้อย
เรียมรักเจ้าสุดแสนทวี	ตัวพี่ไม่ไข้แต่ใจสร้อย
ดังหนึ่งเลือดตาจะหยัดย้อย	เพราะเพื่อน้องน้อยเจ้านานมาฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำคำหวาน ทับนางไห้
๏ น้ำเอยน้ำคำ	หวานฉํ่าก็ลํ้าโอชา
นอนวันว่าใฝ่ฝันหา	ว่าได้พบข้าทุกราตรี
ถามข่าวเจ้ากล่าวเกลี้ยงถึง	แสนคนึงก็สุดชีวี
เหตุว่าลิ้นลมคารมดี	เพียงนี้พอรู้เท่ากันฯ
ฯ ๔ คำ ฯ สร้อยสน ทับอรุ่ม (ก็ได้)
บทชาย
ร้องลำสร้อยสน พัดชา
๏ คิดเอยคิดถึง	แสนคนึงท่าน้องไม่วายวัน
เรียมหลับประเพ้อละเมอฝัน	ว่าอยู่ด้วยกันทุกราตรี
ในฝันว่ารศเอมโอช	ประโมทย์ด้วยความเกษมศรี
รำพึงคนึงนารี	มิตรจิตรก็มีมิตรใจฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำระส่ำระสาย ทับพระทอง
๏ ได้เอยได้ฟ้ง	พลาดพลังก็สมในอาไลย
กล่าวแกล้งเจ้าแสร้งปราไส	หวังจะให้น้องนี้หลงกล
ยังจะจริงจังดังปากว่า	แล้วข้าจะค้างในกลางหน
ขึ้นชื่อว่าชายสิหลายกล	จะยินยลนั้นยังฉงนใจ
ความจริงสิไม่เจรจา	เอาแต่คารมมาปราไส
ชมแต่รศแล้วจะปลดไป	อิ่มใจเจ้าแล้วไม่นำพา
เจ้าช่างยอโฉมประโลมรูป	ช่างลูบช่างโลมระโบมว่า
อย่าแกะแวะเวียนเจรจา	ข้าไม่หลงเล่ห์ด้วยรูปทรงฯ
ฯ ๘ คำ ฯ เนียรไทรโยก ทับพระทอง (ก็ได้)
บทชาย
ร้องลำดอกไม้ไทร ทับสมิงทอง
๏ หน้าเอยหน้างาม	ทรามเสน่ห์เจ้าเนื้อนวลหง
เยาวสรรพสรรพางค์สำอางองค์	ยงยิ่งใช่แกล้งกล่าวน้อง
ขาวศรีสมบูรณ์บงกชมาศ	เพียงจะบาดตาพี่ไม่มีสอง
ภักตราดังมณฑาทอง	ทำนองดังหงษ์ทองบิน
ปากฅอรอคมเจ้ากวดขัน	ช่อชั้นเชิงชายเจ้าเฉิดฉิน
ทำแก่ตัวดังจะรู้บิน	รักเพียงนี้ควรนินทาฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำราโค ทับเนียรปตี โอด
๏ บุญเอยบุญหนัก	รู้แล้วว่ารักเจ้าแสร้งว่า
ครั้นว่ารู้เท่าเจ้าโกรธา	คิดมาน่าบัดสีใจ
จะให้ฟังลมแต่ง่ายง่าย	จะให้เชื่อลมชายปราไส
อดสูจะอยู่แต่ผู้ใด	ขอบใจเจ้าช่างเจรจาฯ
ฯ ๔ คำ ฯ น้ำค้าง, ทับสามไม้ถอยหลัง (ก็ได้)
บทชาย
ร้องลำระส่ำระสาย
๏ สุดเอยสุดใจ	ไกลเนตรพี่แล้วเจ้าแก้วตา
สุดที่จะเล็งแลหา	เจ้าแล้วแลนาณกลอยใจ
สุดโหยสุดไห้อาไลยนัก	สุดรักสุดจิตรพิศมัย
ดังจะสุดชีวิตรจิตรใจ	พ่างเพียงจะสิ้นสุดปราณฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำลมุน ทับพัดชา
๏ สุดเอยสุดจิตร	ช่างประดิษฐกล้องแกล้งแถลงสาร
จะมาลดเลี้ยวเกี้ยวพาน	คำหวานจะให้ละลานใจ
คารมเจ้าคือคมกรด	จะอดจะลดกระไรได้
เจ้าอย่าสิ้นสุดอาไลย	เกี้ยวพานไปเถิดเจ้าตาเพราฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำมโนราโอด ทับเนรปาตี (ฤๅ) ทับนางบุหรง
๏ หนึ่งเอยหนึ่งนับน้อง	ลํ้าเลิศก็เพียงโฉมเฉลา
หาสองบมีเพียงเภา	จะเปรียบเทียบเจ้าไม่มีแล้ว
เลียบจบทั่วภพทั้งสาม	โฉมงามไม่ลอองเหมือนน้องแก้ว
แต่เรียมวินิจพิศแพร้ว	น้องแก้วผู้เฉลิมโลกา
พี่จะค่อยกนอมกล่อมรัก	คำหนักสิ่งใดมิได้ว่า
นวลนางแก่นแก้วแววตา	ได้มาพี่ราจะดีใจฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำมโนราโอดพัน ทับเนรปาตี
๏ อย่าเอยอย่าว่า	ตัวข้าดังนกอยู่ปลายไม้
เจ้าชี้ชมเล่นแต่ไกล	อันจะได้น้องอย่าเจรจา
มาทแม้นเจ้าได้ดวงเดือน	อันลอยเลื่อนอยู่บนเวหา
แม้นได้พุ่มพวงดวงดอกฟ้า	อันจะได้ตัวข้าเจ้าอย่าคิด
ข้าเจรจาดังคนอุตริ	เจ้าตริตราดูข้างในจิตร
เลือดตาจะกระเด็นอยู่เปนนิจ	จะคิดเปล่าแล้วอย่าปรารมภ์ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำเนรปาตี อรุ่ม มอญลพบุรี
๏ พิศเอยพิศบัวบาท	ผุดผาดแต่เท้าถึงผม
นวลลอองผ่องภักตร์พึงชม	สมสรรพสรรพางค์แน่งน้อย
อ้อนแอ้นเอวกลมกำรอบ	ประกอบจริงยิ่งดวงดอกสร้อย
ใครจะเอี่ยมเทียมเจ้าสาวน้อย	ร้อยชั่งไม่มีใครจะปานฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำเนรปาตี ปะโตงโอดพัน
๏ น้ำเอยน้ำคำ	หวานฉํ่าก็ลํ้าน้ำตาล
น้องนี้ไม่พอใจหวาน	เอาน้ำตาลมาทาน้องไย
จะทอดสนิทให้ติดบ่วง	โว้เว้เล่ห์ลวงให้หลงใหล
เบื่อแลข้านี้จะเชื่อใจ	เปล่าแล้วไม่ฟังไยดี
จะมาลวงเล่นแต่โดยได้	อิ่มใจเจ้าแล้วจะผันหนี
อย่าว่าไปเลยให้เสียที	กี่ปีจะหลงด้วยคำพาลฯ
ฯ ๖ คำ ฯ ดอกไม้ไทร โอดพัน, ทับสมิงทอง (ก็ได้)
บทชาย
ร้องลำปะโตง ทับเนรปาตี
๏ หน้าเอยหน้านวล	ทรามสงวนยวนยั่วสงสาร
งามละม่อมพร้อมทรงนงคราญ	ลานจิตรพิศเพียงขวัญตา
อรเดียวเที่ยวเลียบเล็งจบ	เปนที่เฉลิมภพแหล่งหล้า
สิ้นทั้งธรณินทร์ดินฟ้า	จบสกลโลกาไม่เหมือนน้อง
ได้มาพี่ราเจ้างามสอด	จะชวนพลอดพลางชมสมสอง
จะอิงแอบแนบเนื้อนวลลออง	มิให้หมองไมตรีที่ในนางฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
๏ ใครเอยใครห่อน	จะมาหมายไม้ที่กลางทาง
ธรรมเนียมยังมีที่ไหนบ้าง	คิดอางขนางขวางใจ
น้องยังฉงนสนเท่ห์	เล่ห์ลมคมสันเปนไฉน
อย่าเหนออย่าเพ่อชเลยใจ	อันจะลดเจ้าไว้อย่าพึงคิดฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำทองย้อย ทับปรบไก่
๏ หลากเอยหลากเห็น	เหมือนจะเปนสำเภาอันไพจิตร
งามจริงยิ่งเทพนิมิตร	แปดทิศโล้เลื่อนลอยมา
คิดจะใคร่ลงระวางเล่น	ก็เห็นจวนแก่หนักหนา
ยามเมื่อหนุ่มแน่นอยู่นั้นนา	จะเดินสารเภตราคลาไคล
ข้าได้เรียนรู้ต้นหน	ทั้งคนท้ายนายใบแก้ไข
เล่ห์ทายคิดเสียดายเปนพ้นใจ	เอนดูเถิดเราจะไปด้วยกันฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำพระรามตามกวาง ทับเนรปาตี
๏ สำเอยสำเภา	รุ่งเช้าจะบ่ายผายผัน
จะไปไม่บอกแต่หลายวัน	เขาจัดสรรกันแล้วบัดนี้
ต้นหนก็เปนคนเก่า	เขาเล่าว่าดีกว่าตัวพี่
คนท้ายนายใบก็ดีดี	ย่อมมีถี่ถ้วนครบครัน
ถึงระวางก็ไม่ว่างที่	ครั้งนี้ไม่มีที่บ่ายผัน
ปีน่าตาจึงไปด้วยกัน	จะผายผันก็เห็นมิเปนไรฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำพระรามตามกวาง ทับเนรปาตี
๏ ปีเอยปีนี้	เห็นทีที่พอจะไปได้
ปีน่าจะชราหนักไป	ถึงระวางมิว่างเปนไรมี
สินค้าของข้าก็หาไม่	เกลือกคนไปจะไม่เหมือนพี่
เรือน้องจะล่องวันนี้	จะขมีขมันเร่งรัด
ถึงจะมีต้นหนคนท้าย	ยากที่จะเบี่ยงบ่ายเมื่อลมขัด
ไปไปเกลือกจะไม่สันทัด	จะแก้ขัดทางที่กลางคันฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำมอญแปลง ทับปรบไก่
๏ ขัดเอยขัดขวาง	ที่กลางชเลนั้นกวดขัน
ก็ย่อมสันทัดเขาจัดกัน	หากรู้ผายผันไปตามที
อันว่าต้นหนแลคนการ	ก็ครบพนักงานถ้วนถี่
ซึ่งว่าตาจะไปปีนี้	เมื่อทุนไม่มีจะไปไย
ถึงว่าลมขัดจะพัดโต้	อักโขอยู่เขารู้แก้ไขฯ
จะมารับรันรนไป	จะประสงค์สิ่งไรก็อย่าพรางฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำสระสม ทับพัดชา
๏ แก่เอยแก่แล้ว	รากแก้วพี่หักฟันฟาง
มือถือตะไกรต่างคาง	พี่พลางเสียดซอยย่อยยํ้า
อันว่าความรักไม่วายวาง	คนึงนางพี่พลางครวญคร่ำ
ค่ำคลุ้มชอุ่มลงว้ำว้ำ	พี่ก็คร่ำเรียกน้องเข้านอนในฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำมอญโยนดาบ
๏ อะเอยอะนิจา	ชราแล้วจะไปถึงไหน
จึงมิหักเนื้อหักใจ	มาฝันใฝ่อยู่ด้วยกระสัตรี
อิกทั้งฟันฟางก็ลุ่ยหลุด	ทำฉุดเกี้ยวชู้ยู่ยี่
ไม่คิดสงสารจนปานนี้	เหมือนตาตีเต่าจงเข้าใจฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำนางกรายโอดพัน ทับเนรปาตี
๏ สงเอยสงสาร	ลูกหลานหาเห็นอกไม่
ตีเต่าก็จงเข้าใจ	แต่ความรักนั้นไม่ฟังตา
ยิ่งเห็นที่เปนสาวแส้	คนแก่ยิ่งเลียมเทียมหา
ตีเต่าก็ทำเนาตา	เพราะชรายู่ยี่ก็จำเปน
ที่ไหนจะได้เหมือนหนุ่มแน่น	ถ้าแม้นหลานลองก็จะเห็น
เหนือนให้ทานเต่าแต่เข้าเย็น	จงเห็นแก่บุญบ้างเถิดราฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำนาคเกี้ยว ทับเนรปาตี
๏ เข้าเอยเข้าเย็น	เส้นโภควดีที่น่าท่า
ฟังหูก็รู้ทั้งหน่วยตา	ฤๅมาเจรจาอย่างนี้
ถึงว่าหนุ่มแก่ก็เหมือนกัน	สุดแต่จะบรรไลยไปเปนผี
ทำทานแก่เถ้าเหล่านี้	จะตีตำราตราไว้
ถึงเห็นไม่เห็นก็อย่า	แม้นว่าเข้ามีก็มิให้
ไปลองยายเถิดให้สบายใจ	พาลเถ้าแสนไร้ทรชนฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำทับเสภาใน
๏ หลานเอยหลานรัก	มิมักทำทานไม่ได้ผล
อันตากับยายสองคน	ไม่รู้ทรชนมิตร
อันเส้นโภควดีอย่างนี้	ท่วงทีเปนทางสังกริด
ทั้งหูก็หนาตาก็มิด	หลานยังไม่คิดเอนดู
จงหลานอย่าได้ถือโทษ	เหมือนโปรดแก่เถ้าทั้งคู่
จะลองยายแต่ชายพร่ำพรู	หลานจะเอนดูก็เปนไรฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำหิ้วชาย ทับโฉลกแบก
๏ เอนเอยเอนดู	พาเถ้าแสนรู้ช่างแก้ไข
ช่างมาบ่นพร่ำอยู่ร่ำไร	รบแต่จะให้ทำทาน
ไม่เสงี่ยมเจียมตัวว่าตัวเถ้า	มาเซ้าซี้อยู่ที่จะโลมหลาน
พาเถ้าชีร้ายสาธารณ์	งานการอะไรจะเอนดู
ทำเปนหูหนาตาตาย	แยบคายพอเข้าใจอยู่
เนื้อหนังก็เหี่ยวจะเกี้ยวชู้	ช่างไม่เหลียวดูที่ความตายฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำพระทอง
๏ ใจเอยใจหลง	จงจิตรรักชู้ที่คู่หมาย
อาวรณ์ร้อนรนสกลกาย	พี่ชายวากเว้ทุกเวลา
เสียคำจำเปนเสียดายนัก	จะปลิดปลดรศรักเสนหา
ได้บุกป่าฝ่าดงแต่เดิมมา	วัจนาเสียชื่อกระสัตรี
จะฝืนคืนตัวก็ยิ่งยาก	นี่เนื้อวิบากกรรมมาทำพี่
จำเปนจะลองเล่นครั้งนี้	เจ้าจงปรานีพี่ด้วยราฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำย่องเหง็ด
๏ จำเอยว่าจำเปน	จะลองเล่นด้วยความเสน่หา
เกรงกรรมจะทำโทษมา	ทั้งคนจะนินทาว่าร้าย
ทั้งสมณะพราหมณาจารย์	จะทายประมาณเปนมากหลาย
จะว่าข้าเปนคนแสนร้าย	แกล้งจะทำลายพรตกรรม์
อุส่าห์รักษากิจกรม	ข่มเนื้อข่มใจกวดขัน
อดความโลกีย์ยินดีนั้น	ผูกพันอยู่ไยไม่ต้องการฯ
ฯ ๖ คำ ฯ หรุ่ม
บทชาย
ร้องลำพระนคร
๏ เคยเอยเคยฟัง	เพราะดังการเวกเสียงหวาน
วายุภักษ์ปักษาสำราญ	แขกเต้าประสานเสียงโนรี
เคยฟังแต่เสียงสำเนียงนาง	สว่างจิตรติดต้องใจพี่
อันเสียงนกแสกเค้าเหล่านี้	มาร้องมี่พี่ไม่เคยฟัง
ได้ยินก็คิดคร้ามครั่น	ใจพรั่นขวัญหายระวังหลัง
นั่งชิดสกิดให้นางฟัง	ยังจะเหมือนพี่พรั่นฤๅฉันใดฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำปหลิ่ม
๏ นั่งเอยนั่งชิด	อันจะสกิดข้าไม่ได้
เค้ากู่อยู่แต่พุ่มไม้	มาแต่ไหนจึงไม่เคยฟัง
ที่คนไม่หวาดขลาดผี	กลัวนักอย่างนี้ก็มีมั่ง
อันการเวกร้องระวังรัง	เคยฟังที่ไหนให้ว่ามา
อันซึ่งฟังเสียงกระสัตรี	ยินดีก็แจ้งใจข้า
ด้วยอย่างนี้มีแต่ก่อนมา	แต่ปักษาเจ้าจงว่าไปฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำน้ำค้าง
๏ ทำเอยทำเนียบ	นิทานบุราณเปรียบไว้เปนไพร่
ถ้าเห็นสิ่งอื่นที่ชื่นใจ	สิ่งนั้นท่านให้พินิจดู
ให้ฟังแต่ที่เพราเพราะ	อันพึงไพเราะแก่หู
ที่ไม่ควรดูอย่าให้ดู	ท่านห้ามทั้งหูทั้งตา
ถึงได้ฟังก็ดังหาไม่	นกเค้านี้ใครย่อมใฝ่หา
สุ้งเสียงก็เพียงอัพลา	จะมุ่งมาดปราถนาไปว่าไร
อันผีสางอย่างนี้ก็ไม่กลัว	หากจะยั่วทางความให้ลามไล่
อันการเวกร้องต้องใจ	ท่านชมไว้แล้วพี่ก็เชยตามฯ
ฯ ๘ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำสรเสริญพระจันทร์
๏ ว่าเอยว่าไว้	คือเสียงอะไรที่ท่านห้าม
รู้เองมาเกรงครั่นคร้าม	ทางความขามคิดฉงนใจ
เมื่อท่านห้ามตาห้ามหู	มาฟังเสียงเค้ากู่ก็เปนได้
จึงมิฟังที่สั่งสอนไว้	ใส่ไคล้จะให้ข้าหลงตาม
เหตุว่าลิ้นลมคารมจัด	ครั้นขัดก็ลัดเข้าในห้าม
รู้น้อยจะพลอยพึงตาม	เข็ดขามอัดอกอยู่อัดแอฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำศรีประเสริฐ
๏ มีเอยมีลูก	ดังปลูกผลไม้สกาแก่
มือข้าคือหญ้าตำแย	ก่นแต่แส่ไส้ที่ในเรือน
มีเรือแหนั่งขี่แพดีกว่า	ความหนักชั่วช้าไม่มีเหมือน
แม้เรือนไม่ดีดังขี้เรื้อน	แต่ล้วนเลื่อนเปื้อนจะเบียนตัว
สารพัดจะขัดอกอัปรี	ด้วยมีแต่เครื่องชังเครื่องชั่ว
เห็นน้องพี่ปองจะฝากตัว	เชิญมาร่วมรั้วด้วยเรียมราฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำพระนคร
๏ ร่วมเอยร่วมบ้าน	เปนน่ารำคาญหนักหนา
จะมีสิ่งใดไม่ต้องตา	แต่ล้วนอัพลาทั้งนั้น
สิ้นทั้งลูกเมียแลข้าคน	จนทั้งเรือแพจะผายผัน
เห็นจะกวนใจไปทุกวัน	สารพันคิดแค้นเคืองคาย
จะไปบวชอยู่ในสาสนา	ยังว่าจะประเสริฐเฉิดฉาย
ฟังข้าเจ้าอย่าแยบคาย	ไปภายหน้าจะสมบูรณ์ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำลิกิน
๏ พี่เอยพี่คิด	จะใคร่ปลิดปลดให้หมดสูญ
ด้วยมีสิ่งใดไม่บริบูรณ์	แต่ภูลเพิ่มร้อนอยู่อัตรา
คิดจะไปบวชเสียให้พ้น	ทังวลด้วยรักแล้วหนักหนา
สิ่งไรจงได้เมตตา	ให้พ้นอัพลาจัญไร
ถึงมิร่วมเรือนแต่ร่วมบ้าน	จะได้รำคาญไปถึงไหน
เอนดูช่วยชูให้ชื่นใจ	คุณเจ้าจะไว้ถึงเมืองอินทร์ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำจันดิน
๏ เมืองเอยเมืองฟ้า	รจนาประเสริฐเฉิดฉิน
ทำไฉนจะได้ไปเมืองอินทร์	แต่งลิ้นจะให้ยินดี
เห็นข้ารู้น้อยในถ้อยคำ	ทำไล่ลามลวนเปนถ้วนถี่
แล้วเจ้าลูกเต้าเมียมี	ผิดท่วงผิดทีจะผูกพัน
ข้าว่าให้ดีสิไม่เห็น	มาเลียมเล่นด้วยลมคมสัน
อันทำคุณคนอาธรรม์	สารพันจะได้เดือดร้อนฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำคนพายโยก
๏ พี่เอยพี่ชาย	จะจำตายต้องแร้วสายสมร
มิทันที่จะสั่งบังอร	ยิงศรส่งซ้ำตระหน่ำมา
รอนรอนใจพี่นี้จะขาด	ด้วยอำนาจความเสนหา
โหยหวนครวญสวาดิทุกเวลา	จะใคร่ได้นิทราแนบนอน
รูปนวยเชิญช่วยชีวิตรไว้	จงดับไฟร้อนรุมสุมขอน
ซึ่งไหม้จิตรเปนนิจนิรันดร	ให้พี่คลายร้อนรำคาญฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำคำหวาน
๏ ร้อนเอยร้อนจิตร	ด้วยพิศม์พระเพลิงสังหาร
แล้วต้องศรอัคนีกาล	ซึ่งผลาญราพร้ายอสุรี
แล้วต้องซึ่งแร้วบ่วงบาศ	เห็นจะม้วยพินาศเปนผี
แม้นตายก็ไม่ไยดี	เจ้าเลียมเล่ห์ไมตรีเปนทีมา
จะลวงให้น้องต้องไฟ	แล้วจะไหม้มือไหม้ผ้า
ท่าทางทำเนียบเปรียบมา	จะดูเยี่ยงตาฦๅว่าไรฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำนางไห้
๏ ทำเอยทำว่า	จะเอาอย่างตาก็หาไม่
มิช่วยระงับดับไฟ	จะนิ่งดูใจให้พี่ตาย
เห็นแล้วว่าต้องศรศักดิ	น้องรักจะทิ้งไว้ใจหาย
ทั้งบ่วงรัดรึงตรึงกาย	จะนิ่งไว้ให้ตายกลใด
ทำคุณก็เห็นแก่บุญบ้าง	คิดอย่างปล่อยนกปล่อยไก่
เอนดูจะอยู่ให้ช่วงใช้	เจ้าอย่าตัดใจให้พี่ตายฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำนางปโรง
๏ ทำเอยทำคุณ	บุญนั้นประเสริฐเฉิดฉาย
ถ้าเจ้าเปนเห็นข้าจะได้อาย	ด้วยเล่ห์ลมชายหลายชั้น
ดับไฟเอาไว้เปนข้า	เกรงด้วยหน้าตาเจ้าคมสัน
ครั้นอยู่สนิทติดพัน	ดีร้ายจะเปนอันตราย
อันจะปล่อยไก่ให้พ้นขัง	กลับมาคืนรังจะฉิบหาย
เช่นนี้ไม่มีใครตาย	เจ้าอย่าบ่ายทางมาอย่างนั้นฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำดอกไม้ไทร
๏ ฤทธิเอยฤทธิข้า	มรณาด้วยดาบคมสัน
แล้วจะพิฆาฏฟาดฟัน	ไม่รับรองป้องกันก็พ่ายแพ้
ใจหายไม่ทันตายขวัญหนี	ครั้งนี้แต่จะอ่อนนอนแน่
หิวหวยระทวยอยู่ท้อแท้	เอายาทิพย์มาแก้พี่เร็วรา
อิกทั้งเส้นสายก็ขัดข้อง	แล้วต้องกลน้องกระมังหนา
ความรักมาสลักตรึงตรา	ทั้งอาพาธซ้ำจะจำตายฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
๏ อาเอยอาพาธ	เห็นประหลาดกว่าคนทั้งหลาย
จะตายก็ไม่คือตาย	มาทุรนทุรายอยู่โรเร
ใส่ไคล้เท่านี้แล้วมิหนำ	ยังว่าข้าซ้ำทำเล่ห์
ดาบคมฤๅจะล้มซวดเซ	ช่างเสแสร้งว่าให้ปรานี
กลชายหลายลิ้นประโลมเล่น	เห็นเปนเคลือบไคล้ใส่สี
อย่าภิปรายไปเลยไม่เคยมี	ใช่ที่จะคิดอย่าป่วยปองฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำมโนราโอด
๏ ทำเอยทำคุณ	ไป่รู้การุญแทนสนอง
คุณพี่อย่ามีเลยปอง	จองแต่โทษร้ายพาธา
กลกาเขียนแก่ยูงทอง	ลายเลิศลำยองเลขา
ส่วนยูงเอาหมึกมอทา	ลูบไล้ให้กามอมแมม
ส่วนลายไม่เขียนให้แก่กา	เอาแต่คุลาเข้ามาแต้ม
ส่วนยูงสิงามอยู่วามแวม	แต้มลายระบายอยู่ทั้งตัวฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
๏ หมึกเอยหมึกมอ	พอที่ดีแล้วน่าใคร่หัว
ใครใช้ให้กาไม่เจียมตัว	ไปกลั้วกับร้ายจัณฑาล
ท่านว่าจะทำคุณใคร	เร่งให้พินิจคิดอ่าน
ไม่ทำตามคำบุราณ	ที่ท่านเปรียบไว้ให้เร่งดู
อันคนทำคุณจรเข้	เล่ห์กลอย่างนี้ก็มีอยู่
กาดำสิทำนอกครู	เจ้าดูเยี่ยงกานี้ว่าไรฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
๏ กาเอยกาดำ	ครั้นฟังคำน้องก็คิดได้
อันพี่นี้ทำคุณใคร	แต่ล้วนย่อมไม่เปนการ
แม้นเจ้ามาอยู่ร่วมเรือน	จะได้เตือนให้เปนแก่นสาร
ด้วยรู้ทำเนียบเทียบทาน	ฉบับบุราณกว่าพี่ชาย
เหมือนหนึ่งเจ้าช่วยบำรุงบุญ	คุณน้องครั้งนี้มากหลาย
พี่จะพลอยประเสริฐเพริศพราย	จะได้สบายไปด้วยกันฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำพระรามตามกวาง
๏ จะเอยจะใคร่ช่วย	ให้รวยรุ่งฟ้าเฉิดฉัน
อันจะบำรุงบุญนั้น	บรรพ์บอกทำเนียบเทียนทาน
นานไปจะไม่ตอบคุณ	ซึ่งการุญรักสมัครสมาน
ทั้งการก็จะไม่เปนการ	จะได้อัประมาณเหมือนกา
น้องยังฉงนสนเท่ห์	จะแต่งเล่ห์เลียบเทียบเสนหา
เห็นฬ่อต่อจะอิงแอบกา	แม้นเจ้ารักข้าก็อย่าอำฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
๏ ตัวเอยตัวเรียม	เทียมด้วยแพทย์รู้ครูขำ
ทั้งอาคมคาถายายำ	นวดเน้นเส้นจำแจ้งใจ
สารพันไม่ระแวงแคลงคลาศ	ทั้งสาตรโหราก็เรียนได้
แต่ไร้คู่จะชูชื่นใจ	ไม่มีนางใดจะแนบนอน
ถึงมีทรัพย์ไว้ก็ไม่คง	ด้วยไร้แม่เรือนตรงประสงค์ซ่อน
ในใจพี่ชายไม่วายร้อน	จะคิดผันผ่อนกะไรดีฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำมอญแปลง
๏ ไร้เอยว่าไร้คู่	ความรู้เจ้าเรียนมาถ้วนถี่
เปนไรจึงไร้สัตรี	มนต์ดลก็ดีสันทัด
จะทำด้วยเสน่ห์เล่ห์ลอง	ต้องใจใครเลยจะแขงขัด
หญิงใดจะไม่ประดิพัทธ	ฤๅมาข้องขัดน่าอัศจรรย์
ที่เขาเขลาโฉดไม่รู้หน่วย	ยังมีเพื่อนม้วยเมียขวัญ
กระสินทำกินถึงเพียงนั้น	หญิงไม่ผูกพันก็ผิดไปฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำมอญสี่ภาษา ทับปรบไก่
๏ ทำเอยทำกิน	แต่กระสินเท่านี้เปนใหญ่
นวดฟั้นหยูกยาก็เข้าใจ	มนต์ดลก็ได้แต่พอดี
อันจะทำเสน่ห์เล่ห์ลอง	ไม่มีในท้องคัมภีร์พี่
สิ่งใดจงได้ปรานี	อย่าตัดไมตรีพี่ชาย
ให้เทียมแต่เขาที่เฉาโฉด	โหดไร้กว่าคนทั้งหลาย
แม้นไข้จะได้ถอยคลาย	เจ้าเปนเพื่อนตายพี่บ้างราฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำย่องเหง็ด ทับปรบไก่
๏ เพื่อนเอยเพื่อนตาย	จะให้น้องบ่ายผันหา
ไม่จงประสงค์ซึ่งหยูกยา	ด้วยโรคโรคาไม่สู้มี
ถึงทำเสน่ห์มิเข้าใจ	แต่รักษาไข้ได้ถ้วนถี่
ใจใครจะไม่ยินดี	เจ้าจะฝากไมตรีที่นี่ไย
จะมาจงน้องที่ไม่ป่วย	ข้าจะเอออวยกะไรได้
อย่าทำถ่อมตัวยั่วยวนใจ	มดหมอไม่พอใจรักฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำระส่ำระสาย ทับเนรปาตี
๏ อันเอยอันมดหมอ	ทั้งพอดีแล้วไม่มีศักดิ
ถึงน้องมิปองจะผูกรัก	ครั้นจะหักใจจริงก็จำจน
แม้นหญิงมีใจใฝ่หา	ชายไม่เจตนาไม่เปนผล
ตัวชายเปนต้นสายยนต์	เจ้าผ่อนปรนเถิดจะเปนไร
ถึงตัวไม่ป่วยก็ญาติกา	ย่อมจะได้พึ่งพาอาไศรย
รักใครก็ไม่ชอบใจ	ไม่เหมือนหนึ่งใยเจ้าคนนี้ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำทองย้อย
๏ ถึงเอยถึงใครใคร	ก็ว่าไม่ชอบใจพี่
มาปองแต่ตัวน้องนี้	เปรียบท่วงทีมาก็แจ้งใจ
ถึงตัวเจ้าเปนต้นเหตุ	เมื่อเจตนาข้าก็หาไม่
เจ้าอย่าจงข้าไม่ลงใจ	ไม่ฝันใฝ่ที่ในไมตรี
มาทแม้นว่าญาติกาไข้	หยูกยาจะไร้ก็ใช่ที่
อันหมอไม่ขอดูดี	อย่าพักทำท่วงทีมาฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำยิกินหกบท
๏ ฝูงเอยฝูงหงษ์	จงโบกขรณีเปนที่หา
หมู่นกก็บินเรียงรา	ครั้นเห็นพฤกษาก็มุ่งไม้
อรเดียวไม่เหลียวหาพี่	ฤๅตัดรอนไมตรีเปนไฉน
จงมีเยี่ยงปักษาเข้าหาไม้	ไม่เยี่ยงหงษ์ลงในชลธาร
ประเพณีสัตรีกับบุรุษ	เปนที่สุดแต่ความเกษมสานต์
นางเดียวแต่เกี้ยวมาช้านาน	ไม่ร่วมสำราญพี่บ้างไยฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำมโนราโอดพัน
๏ ช้าเอยช้านาน	จะก่นเกี้ยวพานไปถึงไหน
อันนกหงษ์ก็จงเข้าใจ	ที่ไม้เจ้าเปรียบปรายมา
อันว่าบุรุษกับกระสัตรี	จะรักจริงด้วยมีพาศนา
จึงยืนยงคงคำรอดมา	ปะที่ชายช้าก็วุ่นวาย
ครั้นได้แล้วไม่ไยดี	อย่างนี้ย่อมมีอยู่มากหลาย
จะให้หญิงวิ่งไปเมียงชาย	จะภิปรายก็ขามเขินใจฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำนางนาคไพร
๏ เขินเอยเขินขาม	เนื้อความข้อนั้นเจ้าคิดใหม่
ใช่แต่สองรานี้เมื่อไร	ในกาลก่อนนั้นก็มีมา
ที่เขายืนยงหงษ์อยู่	ด้วยรู้น้ำใจก็ใคร่หา
ต้องจิตรก็ติดตรึงตรา	ยิ่งกว่าที่พาศนามี
อันชายชั่วจะกลั้วกลิ่นชม	เจ้าอย่าสมาคมจงฟังพี่
ชอบใจแล้วจะไปไหนมี	สักกี่ร้อยปีจะหน่ายน้องฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำล่องเรือ
๏ ร้อยเอยร้อยปี	ข้าไม่ยินดีที่ในห้อง
อย่าแต่งข้อมาฬ่อโลมน้อง	ใช่จะปองยกยืนที่ชื่นใจ
ธรรมเนียมแต่ก่อนก็ย่อมมี	ชายลวงสัตรีแต่โดยได้
ข้อนี้ไม่ยกเจ้าปกไว้	เหตุว่าจะใคร่เปนไมตรี
อันว่าชายชั่วย่อมยั่วใจ	มักแต่โลมไล้ใส่สี
เชิงชายจะคล้ายคนนี้	ท่วงทีก็มีมากนักฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำระส่ำระสาย
๏ พญาเอยพญาสาร	คเชนทร์ชาญเผือกพงษ์มีศักดิ
บาศบ่วงจ้วงโจมกระชากชัก	ตักต้องคล้องติดรึงรัง
อรเดียวเกี่ยวรัดเรียมไว้	อาไลยไม่วายหายหวัง
จะใคร่คล้องลองดูสักครั้ง	ให้ติดด้วยรังรศไมตรี
จะค่อยระโบมโลมไล้	แสนสวาดิจะขาดใจพี่
จะได้เห็นเรื่องราวคราวนี้	จะยินลากขากดีด้วยนางฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำตะบูน
๏ ยินเอยยินดี	เห็นทางไมตรีไม่ขัดขวาง
รักน้องจะมาคล้องนาง	จะเอาเยี่ยงช้างที่กลางไพร
อันช้างเผือกผ่องที่ต้องบ่วง	จะเปนห่วงเปนใยมาแต่ไหน
แล้วติดตรากตรำให้จำใจ	อันรักอย่างนี้ไม่ต้องการ
อย่าหักให้รักซ้ำ	เจ้าทำนอกตำราตราสาร
มาทำอาจอุกรุกราน	เขาจะชื่นบานด้วยเมื่อไรฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำสร้อยสน
๏ อุกเอยอุกอาจ	สุดสวาดิพี่อย่าสงไสย
พี่ไม่ทำให้ช้ำน้ำใจ	จะคล้องเจ้าไว้ด้วยไมตรี
จะติดยิ่งกว่าช้างที่ต้องตราก	แม้นได้ฝากซึ่งความรักพี่
ในตำราตราสารก็มี	สัตรีเปนที่จำเริญใจ
เมื่อเจ้ามิสนิทเสนหา	เจ้าจะเอาตำราไปเสียไหน
อันสิ่งอื่นไม่ชื่นชูใจ	เจ้ารับไว้เถิดไม่ป่วยการฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำปะโตงโอดพัน
๏ รับเอยรับไว้	เกรงรับจะไม่เปนแก่นสาร
เด็ดดวงแล้วจะล่วงดรธาน	จะป่วยการปลูกไว้แต่หัวที
แล้วจะคิดแต่เมื่อแรกราก	ครั้นได้แล้วจะบ่ายบากหนี
เกลือกหญิงอื่นจะชื่นขึ้นกว่านี้	ยินดีแล้วเจ้าจะเห็นไป
ตัวข้าจะลอยกลางคัน	ตำราแล้วจะกันไว้ไม่ได้
สุดแท้แต่ใจชอบใจ	อันข้าว่าไว้แต่เปนกลางฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำย่องเหง็ด
๏ เลียมเอยเลียมเลียม	จะเทียมลอบเล้าโลมปราง
ลำลำจะแนบนวลนาง	พี่พลางอิงแอบแนบเน้น
เกรงเกลือกอรอายอางขนาง	ฤๅจะเปนทางกวนชวนเล่น
ชอบต้องจะลองคลึงเคล้น	ถึงจะเปนกะไรจะได้ดู
อันความสนิทพิศมัย	มากลุ้มกลัดใจของพี่อยู่
แม้นได้จะใส่ฝ่ามือชู	จะรักร่วมรู้แต่ผู้เดียวฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำดอกไม้ไทร โอดพัน
๏ ร่วมเอยร่วมรู้	ดูดู๋มาเลียมเทียมเกี้ยว
อย่าลำลำทำสอดลอดเลี้ยว	จะแกล้งเกี้ยวเคี่ยวเข็นให้คนฟัง
ทำเปนมือไวใจง่าย	ไม่รู้ว่าจะอายเมื่อภายหลัง
ทำจริตกิริยาเปนน่าชัง	ดังจะคลั่งคลุ้มกลุ้มใจ
แล้วทำสรรเสริญเยิรยก	อกเอยช่างเคยมาแต่ไหน
เจ้าอย่าทำยงทนงใจ	จะละเจ้าไว้เมื่อไรมีฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำนางปุโรง
๏ ว่าเอยว่าไม่ละ	มิปละปล่อยก็ย่อยยับลงกับที่
เปนไรเปนกันในวันนี้	ข้างพี่มิละมิวางกัน
อกพี่หุนเหี้ยนแต่เวียนหา	ยังถูกสุราแกล้งกลั่น
ได้แกล้มแล้วจะแถมจงทุกวัน	จะชันชีไว้แต่หัวที
อันจะทำใจซื่อมือตาย	ย่อมจะว่าร้ายเปนถ้วนถี่
สรรเสริญพเอิญว่าไม่ดี	จะใคร่รับไมตรีเมื่อไรฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำมอญสี่ภาษา
๏ ไมเอยไมตรี	ทวงทีจะมีมาแต่ไหน
เจ้าถูกเหล้าเมามาฤๅว่าไร	จึงวุ่นวายไปดังนี้
เจ้าว่ามิละปละปล่อย	ก็ย่อยยับด้วยกันกับที่
เห็นว่าข้าเปนสัตรี	ฝีมือจะมีเมื่อไร
ได้แกล้มแล้วจะแถมส้ม	จะมาข่มใครหาไหน
ข้าก็ปากไวมือไว	อันจะลดเจ้าไว้อย่าพึงคิดฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำทองย้อย
๏ ไม่เอยไม่ลด	เจ้าจงสกดใจในจิตร
พี่รักนางดังดวงชีวิตร	ค่อยคิดดูก่อนอย่าขัดใจ
มิใช่คนเมามายตายเบื่อ	จะขอแถมเนื้อพิศมัย
อย่าทำเปนปากไวมือไว	ใจน้อยแต่คอยแต่ร่ำภ้อ
ครั้นพี่ว่าแต่อ่อนหวาน	เจ้าแต่หักรานไปทุกข้อ
พี่พลั้งไปได้ตั้งตัดภ้อ	จะขอโทษน้องจงโปรดปรานีฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำสรเสริญพระจันทร์
๏ ได้เอยได้พลั้ง	รู้ชั่งตั้งสำนวนมาถ้วนถี่
ทำเปนเข่นฆ่าระวาตี	ข้าสัตรีจะรู้สิ่งใด
มิได้ด้วยแขงจะเอาด้วยอ่อน	ข้อกลอนเรียนรู้แต่ครูไหน
จึงทำโลมเล้าเอาใจ	จะให้น้องนี้เกลี่ยไกล่ตาม
ทำขอษมาลาโทษ	ยุให้โกรธแล้วร้องห้าม
เห็นรู้น้อยมิรู้ถ้อยถึงความ	น่าที่จะตามอย่าปรารภฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำย่องเหง็ด
๏ หนีเอยหนีเสือ	ขึ้นต้นไม้ก็ต่อแตนขบ
ครั้นขึ้นสู่ภูเขาเทาทบ	มาสบแรดร้ายราวี
ครั้นลงมาสู่แผ่นดินเล่า	ก็พบงูเห่าวิ่งหนี
ครั้นโถมลงน้ำนที	พี่มาพบท้าวพันวัง
เรือน้องน้อยเจ้าพายมา	เมตตามารับพี่มั่ง
ทีนี้สิ้นสูญกำลัง	ร้อยชั่งจงได้ปรานีฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำมอญโยนดาบ
๏ สุดเอยสุดกำลัง	ฟังชายก็พายเรือหนี
ตัวเจ้าว่ายวนชลธี	จะขึ้นขี่เรือของน้องไย
เรือน้องน้อยจะพลอยล่ม	จะพาจมจะรับไม่ได้
หนีเสือจะไปพึ่งไม้	ครั้นพึ่งมิได้จะลงดิน
จะพึ่งภูเขาแลพึ่งน้ำ	ไหนไหนพรํ่าพึ่งมิได้สิ้น
ใครเลยยังเคยได้ยิน	เห็นผิดธรรมเนียมแผ่นดินไปฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำพระรามตามกวาง
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	เจ้าพายเรือหนีพี่ไปไหน
ควรฤๅนวลเจ้ามาตัดใจ	จะม้วยบรรไลยในสาคร
ไม่มีที่พึ่งพาอาไศรย	โอ้กรรมอะไรแต่ปางก่อน
ทำคุณพี่เถิดเมื่อมีร้อน	จะตัดรอนพี่ไยไม่เอนดู
ถึงเรือน้องล่มไม่จมหาย	ไว้ให้พี่ชายจะช่วยกู้
สุดคิดพี่แล้วก็สุดรู้	เจ้าจงเอนดูพี่ด้วยราฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำอรุ่ม
๏ สุดเอยสุดคิด	แล้วจะได้ผิดข้างน่า
เรือน้องยาวสักสองวา	พอจุแต่ข้าคนเดียว
คิดจะใคร่ทำคุณชาย	แต่ที่นี้เปนสายน้ำเชี่ยว
แล้วจะไม่ตายแต่ชายเดียว	จะเหนี่ยวน้องไปเปนสองคน
ถึงภูเขาสูงต้นยูงใหญ่	เข้าพึ่งยังไม่ได้เปนผล
แต่ร่ำคิดก็คิดจิตรจน	กุศลเจ้าเองแต่หลังมาฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
ร้องลำกระนะ
๏ ครื้นเอยครื้นครื้น	ฝนสั่งฟ้าลมชมหล้า
คล้ายคล้ายน้ำสั่ง!เลา	น่าละห้อยละเหี่ยใจ
คล้อยคล้อยพระสุริยา	สั่งโลกแล้วลาเลี้ยวลับไป
คล้ายคล้ายเรียมสั่งลายใจ	เจ้าจะไกลพี่แล้วแก้วกับตนฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
บทหญิง
ร้องลำลิกิน
๏ ไกลเอยไกลพี่	แต่นี้จะละห้อยคอยหน
ถึงฝนสั่งปัถพีดล	ไม่จนนานนักสักเพียงไร
คล้ายคล้ายกับน้ำสั่งปลา	จนแต่ปีน่าฟ้าใหม่
ใช่ว่าพระคงคาไลย	จะสิ้นไปมิได้มีมา
สั่งน้องแล้วจะแคล้วไป	ตั้งแต่จะไห้โหยหา
ไปแล้วไแก้วจะกลับมา	จนสองราจะม้วยมุดฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
๏ ครวญเอยครวญครวญ	แต่ป่วนใจพี่เปนที่สุด
ทุกข์ของใครในเมืองมนุษย์	ไม่เปรียบดุจทุกข์เราสองรา
ถึงน้ำสั่งฟ้าปลาสั่งฝน	ทุกข์เราสองคนนี้ยิ่งกว่า
น้ำครั้นถึงปีจะมีมา	ฝูงปลาไม่อาไลยนัก
เร่งคิดจิตรพี่เร่งร้อน	ข้อนทรวงเข้าเพียงอกหัก
สั่งไยพี่อาไลยนัก	น้องรักค่อยอยู่จงดีฯ
ฯ ๔ คำ ฯ
บทหญิง
๏ อาเอยอาไลย	เร่งร้อนฤไทยดังไฟจี้
ได้ฟังคำสั่งเจ้าครั้งนี้	ดังน้องจะตีตัวตาย
กรรมอะไรแก่ตัวข้า	อย่ามีแก่อกคนทั้งหลาย
ฟังสั่งจะคลั่งใจตาย	พี่เพียงจะวางวายม้วยมุด
โอ้อนิจาแก่ตัวข้า	แสนเวทนาเปนที่สุด
เหล่าคนในเมืองมนุษย์	ดังอกจะซุดจะโซมไปฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
บทชาย
๏ เจ้าเอยเจ้าพี่	ที่นี้สิ้นสุดอาไลย
จะลาพุ่มพวงดวงดอกไม้	ยังเปนเยื่อใยไม่วายวาง
ดอกสร้อยเกษีอันมีรศ	ก็หมดเรื่องร้องทั้งสองข้าง
แต่สอนเปนเล่นพลางพลาง	แม้ขาดบทบ้างอย่าไยไพ
ประดิษฐติดต่อข้อกลอน	ตูข้าพึ่งสอนทำใหม่
เอาโคลงมาแต่งจึ่งแจ้งใจ	ฟ้งแล้วอย่าได้นินทา
เห็นขาดช่วยแซมแต้มเขียน	ผู้รู้นักเรียนไปข้างน่า
ให้จงรุ่งเรืองเลื่องฦๅชา	กว่าจะแรมราโรยไปฯ
ฯ ๘ คำ ฯ