บทลครเรื่องพระสมุท
กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญทรงพระนิพนธ์ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ทรงชำระ
คำนำ
พระราชวรวงศเธอ พระองค์เจ้าฉายรัศมีหิรัญพรรณ เปนผู้ซึ่งกรรมการราชบัณฑิตยสภานบถือว่ามีอุปการแก่หอพระสมุดสำหรับพระนครพระองค์หนึ่ง เพราะได้ทรงส่งหนังสือสมุดไทยมาไว้ในหอพระสมุดเปนอันมาก ครั้นพระองค์เจ้าฉายรัศมีหิรัญพรรณสิ้นพระชนม์ ถึงคราวพระราชทานเพลิงพระศพ กรรมการราชบัณฑิตยสภาจึงจัดพิมพ์หนังสือเปนของแจกในงาน แลเลือกพิมพ์บทลครเรื่องพระสมุท อันเปนพระนิพนธ์ของกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ พระชนกของพระองค์เจ้าฉายรัศมีหิรัญพรรณ
บทลครเรื่องพระสมุทนี้ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชาได้ทรงพิมพ์ครั้งหนึ่งในปี พ.ศ. ๒๔๖๕ แต่พิมพ์น้อยฉะบับ หนังสือจึงยังไม่แพร่หลาย ในการพิมพ์ครั้งนัน้ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงพระนิพนธ์คำนำไว้เปนความว่า กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญได้ทรงพระนิพนธ์หนังสือไว้หลายเรื่องคือ เรื่องบทหุ่นจีน ๑ ฉันท์เรื่องนางจินตะหรา ๑ ฉันท์นิราศเมืองนครศรีธรรมราช ๑ บทลครเรื่องพระสมุท ๑ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงกล่าวว่า บรรดาบทกลอนที่กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญทรงพระนิพนธ์ ถ้าว่าโดยทางสำนวนเปนหนังสือแต่งดีทุกเรื่อง สมควรต้องยกย่องไว้ในจำพวกกวีนิพนธ์ชั้นดีทั้งนั้น
บทลครเรื่องพระสมุทนี้ เปนหนังสือสองเล่มสมุดไทย ต้นฉะบับที่หอพระสมุดฯได้มาเปนสมุดดำเส้นดินสอ กล่าวกันว่าเปนลายพระหัตถ์กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญทรงเขียนเอง พระองค์เจ้าวงศจันทร์ได้ตรัสทูลสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพว่า บทลครเรื่องนี้ กรมพระราชวังบวรฯ ทรงพระนิพนธ์ให้เจ้าคุณจอมมารดาเอมเล่นลคร ตำนานของหนังสือมีมาดังนี้
พิทยาลงกรณ์
ราชบันฑิตยสภา
วันที่ ๑๕ พฤษภาคม ๒๔๗๓
บทลครเรื่องพระสมุท
พระนิพนธ์กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ
---
ช้าปี่๏ เมื่อนั้น
พระสมุทสุริวงศ์รังสรรค์
ยับยั้งอยู่ยังตำหนักจันทน์
ในนันทอุทยานขุนยักษ์
สถิตย์เหนือแท่นสุวรรณบรรจง
คำนึงองค์มเหษีมีศักดิ์
วิบากกรรมจำร้างนิราศรัก
เพราะอียักขินีกาลีไพร
ฯ ๔ คำ ฯ
/*1พระยาโศก๏ เอนองค์ลงกับบรรจฐรณ์
อาวรณ์เศร้าสร้อยละห้อยไห้
สทึกสท้อนถอนจิตรเจ็บใจ
อาไลยถึงแก้วกัลยา
แต่บำราศคลาดมิ่งวิมลสมร
ร่านร้อนรันทดทุกขา
ทุกนาฑีมีแต่กลืนชลนา
อุราไม่วายคลายรำพึง
ยอกรเบื้องซ้ายขึ้นก่ายพักตร์
ถวิลรักทะเวศร้อนอาวรณ์ถึง
เวราใดไต่ตามตราตรึง
ฤาหนึ่งเราพรากสัตว์พลัดคู่ไป
เคยไสยาศน์ร่วมอาศน์บรรจง
มาเอองค์ต่างอาศน์ก็เปนได้
ลมชวยรวยกลิ่นมาไลย
เหมือนกลิ่นเนื้อเจือใจพี่ยา
ศศีส่องสีแสงฉัน
ดั่งฉวีวรรณขนิษฐา
ครวญพลางทางทรงโศกา
พระราชาก็ม่อยหลับไป
ฯ ๑๐ คำ ฯ ตระ
/*2ช้า๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีศรีใส
เนาในปรางค์รัตน์อำไพ
อรไทยอภิรมย์เปรมปรา
พระยายักษ์ความรักดวงสมร
ดังเกิดในอุทรนาถา
ถนอมเลี้ยงมิได้ขัดอัธยา
ดังดวงเนตรซ้ายขวาอสุรี
วันเมื่อพระสมุทมาหยุดพัก
ในตำหนักจันทน์สวนศรี
เทพไทดลจิตรเทวี
อยากประพาศมาลีสำราญใจ
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย๏ คิดแล้วย่างเยื้องยุรยาตร
ลงจากปราสาทอาไศรย
พร้อมพี่เลี้ยงสาวสรรค์กำนัลใน
คลาไคลขึ้นเฝ้าพระบิดา
ฯ ๒ คำ ฯ เพลงช้า
สมิงทองมอญ๏ เมื่อนั้น
ท้าวรณจักรยักษา
ทั้งนางวรรณสูรกัลยา
เห็นราชธิดายาใจ
จึงโอชาปราไสเยาวลักษณ์
เจ้าผู้เจริญพักตร์พิศมัย
มีกิจธุระสิ่งไร
แถลงไขให้แจ้งกิจจา
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
องค์อัคเรศเสน่หา
ก้มเกล้าถวายวันทา
จึงทูลพระบิดาไปพลัน
ย่ำรุ่งลูกจะลาภูวนาถ
ไปประพาศมาลีสวนขวัญ
จะกลับบ่ายชายแสงสุริยันต์
ทรงธรรม์จงได้ปรานี
ฯ ๔ คำ ฯ
/*3๏ เมื่อนั้น
พระยิ่งยศมาราเรืองศรี
กับนางวรรณสูรอสุรี
จึงตรัสปลอบบุตรีวิไลยลักษณ์
เจ้าจะไปประพาศสวนมาลี
บิดานี้มิได้หาญหัก
แต่อย่าเพลินให้เกินเวลานัก
พ่อจักคอยท่านับนาฑี
ตรัสพลางทางเผยบัญชรไชย
เหวยเสนาในมานี่
จงจัดวอสุวรรณรูจี
แต่ในราตรีให้พร้อมไว้
ลูกกูจะไปเล่นอุทยาน
ทุกพนักงานอย่าขาดได้
ถ้าแม้นมีเหตุเภทไภย
พวกมึงไม่พ้นชีวา
สั่งสรรพพระหับบัญชร
ชวนบังอรวรรณสูรเสน่หา
กับบุษมาลีลีลา
ขึ้นมหาปราสาทรูจี
ฯ ๑๐ คำ ฯ เสมอ
ยานี๏ บัดนั้น
เสนารับสั่งใส่เกษี
จึงบาดหมายเกณฑ์กันทันที
อย่างพระบุตรีลีลา
ให้เอาวอทองมาประทับ
คอยรับเสด็จที่ข้างหน้า
สนมตำรวจได้ตรวจตรา
ตำรวจวังซ้ายขวาเกณฑ์กัน
หมอนวดหมอยามหาดไทย
กระลาโหมนายไพร่แขงขัน
สนมพลเรือนครบครัน
จัดกันพร้อมไว้ในราตรี
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
ร่าย๏ ฝ่ายเจ้าพนักงานข้างใน
สั่งกันวุ่นไปอึงมี่
เจ้าขรัวนายจ่าโขลนเลือกคนดี
เฝ้าที่ทนายเรือนสั่งเตือนกัน
ฝ่ายพระพี่เลี้ยงทั้งสี่
จัดนารีรูปร่างคมสัน
/*4แต่งตัวโอ่อวดประกวดกัน
นุ่งยกสุวรรณห่มกรอง
นารีดีใจได้ไปสวน
คร่ำครวญตรึกไตรอยู่ในห้อง
เมื่อไรหนอจะสว่างส่างแสงทอง
อยากไปลองเที่ยวเล่นดูสักที
ลางนางวิตกอกจะคราก
ต้องจากเพื่อนรักไปสวนศรี
บ้างว่าเราไปสวนมาลี
จะสอยจำปีฝากเพื่อนให้พอใจ
บ้างว่าเราไปพร้อมเพื่อน
จะชักเขือนพูดเล่นใต้ไม้ใหญ่
จะร้องลำนำสำราญใจ
รื่นเริงบรรเทิงไปทุกนารี
ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา
ร่าย๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีโฉมศรี
ไสยาศน์เหนืออาศน์มณี
เทวีสำราญวิญญา
ครั้นเวลาประจวบประจุสสมัย
อุไทยไขศรีสว่างหล้า
ก็ฟื้นตื่นจากนิทรา
กัลยามาสรงวาริน
ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ
ชมตลาด๏ ชำระสระสนานอินทรีย์
วารีอวนอบตระหลบกลิ่น
พี่เลี้ยงช่วยขัดสีราคิน
มลทินสิ้นสุดกายา
ลูบไล้สุคนธ์ปนปรุง
หอมฟุ้งอุหรับจับมังษา
ปรัดพักตร์ผ่องโสภา
ทรงภูษาสังเวียนทองธงเข้าบิณฑ์
สไบตาดตาดปักทองแล่ง
ทองกรแก้วแดงประดับสิ้น
สังวาลเพ็ชรเพ็ชรแนมแกมนิล
ธำมรงค์นาคินลงยา
เข็มขัดประจำยามงามรับ
สร้อยนวมสรวมทับอังษา
ตาบกุดั่นประดับบุษรา
ทรงกาญจนามงกุฎบุตรี
ฯ ๔ คำ ฯ
/*5ร่าย๏ ครั้นเสร็จเสด็จยุรยาตร
ลงจากปราสาทมณีศรี
มาทรงวอสุวรรณรูจี
จรลีด้วยเหล่าบริวาร
ฯ ๒ คำ ฯ กลองโยน เชิด
๏ ครั้นถึงอุทยานสำราญใจ
ที่ทางกว้างใหญ่รโหฐาน
ลงจากวอสุวรรณมิทันนาน
เยาวมาลย์ประพาศชมไป
ฯ ๒ คำ ฯ
พระทอง๏ สถานนั้นมีพรรณพฤกษา
ดอกดวงพวงผกาสดใส
บ้างตูมอ่อนซ้อนซับสลับใบ
ที่แบ่งบานอำไพหลายพรรณ
เห็นสาวหยุดหยุดเก็บทัดกรรณพลาง
เล็บนางนางชี้ให้สาวสรรค์
เห็นนางแย้มนางยิ้มเข้าเก็บพลัน
บ้างชิงกันแย่งสอยดอกประยงคุ์
บุนนากมะลิซ้อนหงอนไก่ป่า
เสาวรสจำปามหาหงษ์
บ้างสอยลำดวนได้ใส่กระทง
ถวายองค์พระธิดาลาวรรณ
นางเสด็จลดเลี้ยวเที่ยวชม
มีมโนภิรมย์หฤหรรษ์
จึงประดิษฐ์คิดขับเปนกลอนพลัน
จำเรียงรับโอดพันบันเลงครวญ
ฯ ๘ คำ ฯ
สมิงทอง๏ วันนี้น้องสำราญวิญญา
พิศพรรณบุปผาที่ในสวน
เรณูตลบอบอวล
หอมหวนชวนชื่นชูใจ
มลิจะร้อยเปนระย้า
ถวายพระบิดาเปนใหญ่
พิกุลจะกรองเปนมาไลย
ถวายไทสมเด็จพระมารดา
กุหลาบกาหลงลำเจียกนั้น
ระคนกันเอาไว้ทำบุหงา
เสาวรศสุคนธ์มณฑา
ถวายเทวาข้านี้ เอย
ฯ ๖ คำ ฯ เพลงฉิ่ง
/*6ร่าย๏ เมื่อนั้น
พระสมุทผู้รุ่งรัศมี
ไสยาศน์เหนืออาศน์ห้องมณี
ได้ยินเสียงมารศรีขับครวญ
แว่ววับจับพระไทยสดุ้งตื่น
เสด็จยืนแย้มแกลแลรอบสวน
เห็นนารีใส่จริตผิดกระบวน
บ้างเดินชวนเพื่อนพูดมาตามทาง
ล้วนดรุณรุ่นรุ่นกำดัดสวาท
ภูวนาถให้นึกอางขนาง
ธิดามาฤาว่าจอมสุรางค์
จะดูนางให้แน่ประจักษ์ใจ
พอพระนุชบุตรีเธอลีลาศ
แสนสวาทประดิพัทธ์พิศมัย
พระลืมองค์หลงแลตลึงไป
เปนครู่หนึ่งจึงได้สติมา
ฯ ๘ คำ ฯ
กราวรำมอญ๏ พระพินิจพิศโฉมเยาวราช
ยิ่งนาฎอัปศรเสนหา
ทรงศรีเสาวภาคย์โสภา
พร้อมเบญจลักขณาลาวรรณ
กรเกษเนตรขนงวงพักตร์
ต้องลักษณาทุกสิ่งสรรพ์
สุรเสียงขับครวญโอดพัน
สัมผัสกรรณเสียวซาบอินทรีย์
พระยิ่งประดิพัทธ์กำหนัดนาง
พระเนตรมิได้วางนางโฉมศรี
ทำไฉนจะได้เทวี
มาแนบทรวงพี่ไสยา
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย๏ อย่าเลยเราจะคิดอุบาย
แยบคายดังนี้ดีกว่า
จะไปคอยต้นทางนางลีลา
แม้นได้ช่องก็จะพาเหาะไป
คิดแล้วลงจากตำหนักจันทน์
ผายผันรีบมาหาช้าไม่
ลัดแลงแฝงบังพุ่งไม้
คลาไคลสกัดทางนางจร
ครั้นถึงซึ่งพุ่มพฤกษา
จึงเข้าแฝงกายาเร้นซ่อน
มิให้ใครเห็นภูธร
คอยองค์บังอรยาตรา
ฯ ๖ คำ ฯ
/*7๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีเสนหา
ชมพรรณดอกดวงพวงผกา
กับพี่เลี้ยงกัลยากำนัล
เพลิดเพลินจำเริญหฤไทย
จนไกลพี่เลี้ยงสาวสรรค์
มาถึงพุ่มไม้สำคัญ
ที่ทรงธรรม์พระสมุทหยุดคอย
นางแลลอดสอดหาบุบผาชาติ
วรนาฎเข้าใกล้ยกไม้สอย
พอสบเนตรภูวนาถนางชะม้อย
ทิ้งไม้สอยจะรีบจรลี
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระสมุททรงลักษณ์เรืองศรี
แลเห็นนางบุษมาลี
ภูมีเข้ากั้นกางไว้
แล้วมีมธุรศพจนา
กัลยาจะหนีพี่ไปไหน
รักเจ้าเท่าเทียมดวงไจ
มิได้อาไลยแก่ชีวี
จะเชิญน้องไปครองจักรวาฬ
เปนปิ่นนงคราญมเหษี
ว่าพลางกุมกรนารี
ภูมียึดกระสันมั่นไว้
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีศรีใส
ความกลัวตัวสั่นเปนพ้นไป
อรไทยมิได้จำนรรจา
จะสะบัดเท่าไรก็ไม่หลุด
จนสุดกำลังหนักหนา
แล้วร้องดิ้นสิ้นเสียงกัลยา
ชายใดเข้ามายึดข้านี้
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
นางพี่เลี้ยงกำนัลสาวศรี
ได้ยินสำเนียงพระบุตรี
ร้องมี่อื้ออึงคนึงไป
ต่างคนตระหนกตกประหม่า
พระธิดาน่าจะมีเหตุใหญ่
/*8ต่างคนต่างรีบตามไป
เห็นหน่อไทกุมกรพระธิดา
งามดังสุริยันกับจันทร
ลอยอยู่อัมพรทั้งซ้ายขวา
พิศวงหลงแลไม่พริบตา
ที่โกรธาก็เหือดเดือดดาล
จึงว่าเจ้าหนุ่มน้อยนามใด
ทำไมสามารถอาจหาญ
มากุมกรพระธิดายุพาพาล
ไม่เกรงพระจอมมารโมลี
แม้นทราบถึงทรงศักดิ์จักพิโรธ
กริ้วโกรธประหารให้เปนผี
เราด้วยก็จะม้วยชีวี
จงวางองค์มารศรีอย่ายุดไว้
ว่าพลางทางเข้ายื้อแย่ง
ทะมัดทะแมงกายามาใกล้
เห็นทรงคทาวุฒิไกร
หยุดอยู่มิให้ช่วงชิง
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระสมุทตอบคำคณาหญิง
จะแถลงแจ้งความตามจริง
เราก็ยิ่งยศควรกับธิดา
เปนโอรสกาณุราชขุนยักษ์
เจ้ากรุงจักรวาฬนาถา
นามสมุทสุดกระษัตริย์ขัติยา
จะเชิญโฉมวนิดาไปธานี
อภิเษกให้เปนเอกอนงค์นาฏ
ให้สมราชขัติยามารศรี
แม้นกลับหลังยังนิเวศน์ภูมี
ช่วยทูลคดีให้ทราบบทมาลย์
ว่าพลางทางแกว่งคทาวุธ
ฤทธิรุทธ์มืดกลุ้มในสถาน
ตะกองกรช้อนองค์นงคราญ
เหาะทะยานไปในเมฆา
ฯ ๘ คำ ฯ รัว เชิด
๏ บัดนั้น
พี่เลี้ยงกำนัลถ้วนหน้า
เห็นมนุษย์อุ้มองค์พระธิดา
เหาะขึ้นนภาก็ตกใจ
/*9ลางนางบ้างร้องอึงมี่
ลางนางบ้างก็ตีทรวงไห้
เสนาจึงร้องถามไป
เกิดเหตุเภทไภยอะไรกัน
ลางนางบ้างก็แจ้งเหตุรหัศ
ลางนารีกลุ้มกลัดอัดอั้น
ชุลมุนวุ่นไขว่ไปทั้งนั้น
ต่อเห็นแสงสุริยันจึงหยุดอึง
ฯ ๖ คำ ฯ เจรจา
๏ ครั้นได้สติคืนมา
ถ้วนหน้ากลัวราชทัณฑ์ถึง
ต่างคิดประหวั่นพรั่นพรึง
แล้วจึงกลับหลังเข้าวังใน
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงปราสาทอันโอฬาร
เข้าเฝ้าพระยามารแล้วร้องไห้
แถลงเรื่องแต่ต้นจนปลายไป
ทูลพลางร่ำไรโศกา
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น
ท้าวรณจักรยักษา
ได้ทราบเรื่องเคืองขัดอัธยา
อสุรากริ้วโกรธดังเพลิงกัลป์
ยี่สิบเนตรแดงดังอัคนิโรจน์
สิบโอษฐ์แผดเสียงสำเนียงลั่น
ยี่สิบหัดถ์ตบหัดถ์สนั่นกรรณ
โจนจากอาศน์สุวรรณรจนา
ผาดแผลงสำแดงฤทธิรอน
กายกรเท่าเมรุภูผา
เขี้ยวงอกออกข้างละพันวา
กระทืบพสุธาเพียงทำลาย
ฯ ๖ คำ ฯ รัวสามลา
๏ กรหนึ่งทรงจักรแกว่งกวัด
พระหัตถ์สองทรงง้าวเฉิดฉาย
กรสามกุมคทาเพริศพราย
หัดถ์สี่น้าวสายเกาทัณฑ์
/*10มือห้านั้นถือโตมร
พระกรหกนั้นทรงพระแสงขรรค์
พระหัตถ์เจ็ดกุมจรีทีประจัญ
กรแปดนั้นทรงตรีอันศักดา
หัดถ์เก้าถือดาบกวัดแกว่ง
กรสิบทรงพระแสงศรง่า
ยี่สิบหัดถ์ครบเทพสาตรา
อสุราโลดโผนโจนทยาน
ประภาษภ้อว่าเหวยไพริน
มาดูหมิ่นประมาทถึงสถาน
กูจะฆ่าให้ประไลยลาญ
ไม่สมการกูเหมือนมิใช่ชาย
ฯ ๘ คำ ฯ คุกภาษ
๏ เมื่อนั้น
นางวรรณสูรโฉมฉาย
เห็นภัศดากริ้วโกรธดังเพลิงพราย
จึงอุบายโลมเล้าเอาพระไทย
ทูลว่าพระยับยั้งตรองตรึก
อันการศึกฦกลับเปนไฉน
แม้นไพรีไม่มีฤทธิไกร
ฤาจะหาญทำได้ดังนี้
พระก็เปนจรรโลงโลกา
เทวาสุราฤทธิ์ในราศี
ย่อมเกรงกลัวเดชาฝ่าธุลี
ดัษกรผู้นี้ก็มาเดียว
พระจงยับยั้งฟังวาจา
อย่าโกรธาหันหุนฉุนเฉียว
ฉวยพลั้งพลาดจะขาดเปนสองเกลียว
น้องจะเหลียวหาใครเล่าภูมี
ทุกวันนี้พระเปนที่พำนักน้อง
ได้ปกครองเย็นเกล้าเกษี
ว่าพลางทางทรงโศกี
มารศรีอ้อยอิ่งวิงวอน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าวรณจักรชาญสมร
ได้ฟังมเหษีกล่าวสุนทร
ที่โกรธาก็หย่อนผ่อนลง
จึงว่าเจ้าว่านี้ก็ชอบ
ตามระบอบพงษ์พันธุ์ครรไลหงษ์
อันการศึกซึ่งประจญรณรงค์
แม้นอาจองค์มักอัปราไชย
/*11แต่พี่กำเนิดเกิดมา
ใครจะหมิ่นพี่ยาดังนี้ได้
ตรัสพลางทางละห้อยน้อยพระไทย
เสด็จไปออกท้องพระโรงคัล
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ ลดองค์ลงเหนือแท่นรัตน์
ภายใต้เศวตฉัตรฉายฉัน
พร้อมหมู่อสุรกุมภัณฑ์
อภิวันท์หมอบกลาดดาษดา
จึงมีพระราชบัญชาการ
สั่งอำมาตย์มารทั้งซ้ายขวา
ให้จัดพหลพลโยธา
เลือกล้วนแกล้วกล้าเกรียงไกร
กูจะไปตามจับอ้ายอาธรรม์
เอามาสับหั่นให้จงได้
สั่งเสร็จเสด็จคลาไคล
ขึ้นยังปรางไชยฉับพลัน
ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ
๏ บัดนั้น
ฝ่ายสองอำมาตย์คนขยัน
รับสั่งพระองค์ทรงธรรม์
ออกมาเกณฑ์กันเปนโกลา
ฯ ๒ คำ ฯ
ยานี๏ จัดพลโยธาได้ห้าโกฏิ
เสียงอุโฆษกึกก้องห้องเวหา
เลือกล้วนตัวดีมีศักดา
แต่ละตนแกล้วกล้าสงคราม
สามารถอาจองคงทน
เคยประจญข้าศึกไม่นึกขาม
บ้างแผลงฤทธิ์ดังเพลิงเถกิงพลาม
บ้างแกว่งดาบวาบวามไปมา
บ้างถือหอกถือทวนถือง้าว
บ้างถือหลาวแหลนโล่ห์โตมรง่า
บ้างถือเสน่าเกาทัณฑ์ลูกยา
แล้วผูกสกุณาอินทรีทรง
พลยักษ์แน่นหน้าท้องสนาม
พร้อมเสร็จสิ้นตามพระประสงค์
บ้างสำเริงสำราญการณรงค์
คอยองค์ภูวไนยไคลคลา
ฯ ๘ คำ ฯ
/*12๏ เมื่อนั้น
ท้าวรณจักรนาถา
กลุ้มกลัดขัดแค้นวิญญา
เสด็จมาเข้าที่สรงชล
ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ
ลงสรง๏ นางในไขท่อประทุมทอง
วารีเย็นเปนลอองฝอยฝน
แล้วจึงลูบไล้พระสุคนธ์
ปรุงปนเรณูมาลี
สอดใส่สนับเพลาเชิงยก
ช่อกระหนกลายระยับสลับสี
ทรงภูษาเขียนทองรูจี
ฉลององค์ตาดสีโสภา
ห้อยหน้าเจียรบาดบรรจง
รัดองค์ประจำยามงามเลขา
สวมใส่พาหุรัตนรัดอุรา
ทองกรแก้วประภารุ่งเรือง
อินทร์ธนูกรองสร้อยสังวาล
ทับทรวงสุรกาญจน์ห้อยเฟื่อง
ชายไหวชายแครงแสงประเทือง
ธำมรงค์ค่าเมืองวิเชียรพราย
แล้วทรงมงกุฎเพ็ชรรัตน์
กรรเจียกจรจำรัสแสงฉาย
ห้อยอุบะสุวรรณพรรณราย
กรกรายจับเทพสาตรา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นเสร็จเสด็จจรจรัล
มาขึ้นเกยสุวรรณหรรษา
งามดังพรหมินทร์ลินลา
เถลิงหลังสกุณาอินทรีทรง
ทอดพระเนตรเห็นพหลพลราช
กรกายขาดหลากจิตรพิศวง
ธงไชยนำทัพกลับม้วนลง
อินทรีทรงเห็นเปนกาสามานย์
เหลียวหลังดูปรางค์เคยไสยาศน์
ผิดประหลาดแลเห็นเปนไพรสาณฑ์
ให้ง่วงเหงาเศร้าจิตรพระยามาร
เห็นเหตุการณ์ลางร้ายรันทดใจ
/*13ดูอินทรีกลับดีไปดังเก่า
ยิ่งร้อนเร่าอสุชลหล่นไหล
ยกทัพคงอัปราไชย
โอ้ที่ไหนจะได้คืนมาธานี
ฯ ๘ คำ ฯ
ปราสาททอง๏ ระทวยองค์ทรงทิ้งสาตราวุธ
กำสรวลสุดโศกสั่งปราสาทศรี
โอ้ปรางมาศไสยาศน์ทุกราตรี
โอ้ครั้งนี้จะร่วงโรยรา
ที่นั่งเย็นเคยมาประทับร้อน
จะจากจรมิได้คืนมาเห็นหน้า
พระโรงรัตน์เศวตฉัตรอันโอฬาร์
เคยออกหมู่เสนาบังคมคัล
เรามอดม้วยใครจะช่วยอุปถัมภ์
จะเสื่อมซ้ำเปนป่าวนาสัณฑ์
ทั้งแฝกคาจะแซมขึ้นแกมกัน
โอ้นับวันก็จะร้างเปนรังกา
เสียดายเหล่าสาวสนมเคยสนิท
ได้เชยชิดชวนชมเสนหา
เคยฟ้อนรำจำเรียงทุกเวลา
จะก่นแต่โศกาอาไลย
แม้นยั้งหยุดมิยกโยธาหาญ
ก็อายเทพทุกสถานจะหมิ่นได้
พิโรธจิตรหวนคิดก็แค้นใจ
ใครเกิดแล้วจะไม่มรณา
ฯ ๑๐ คำ ฯ โอด
๏ ยี่สิบหัตถ์กลับธำรงทรงอาวุธ
ความโศกหยุดยิ่งพิโรธโกรธกล้า
ได้ฤกษ์ให้เลิกโยธา
ไปโดยมหานภาไลย
ฯ ๒ คำ ฯ
โทน๏ นกเอยนกที่นั่ง
พ่วงพีมีกำลังสูงใหญ่
บินหนักกวักละโยชน์ด้วยว่องไว
ดังหงษ์อุไรพาหะพระพรหมาน
งามโฉมฉวีสีสลับ
งามสรรพสอดเส้นลายประสาน
โผผินบินรีบเร็วทยาน
มากลางนิกรมารโยธี
/*14งามหมู่พหลพลขันธ์
ธงทิวพรายพรรณต่างสี
แสงอาวุธแปลบปลาบเมฆี
ดังสายอสนีในนภา
รีบเร่งเร็วรุดไม่หยุดพัก
ด้วยกำลังสิทธิศักดิ์ยักษา
เสียงพิฤกกึกก้องโกลา
ไล่ต้อนโยธาคลาไคล
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
ร่าย๏ จึงถามรุกขเทวบุตร
ว่ามนุษย์พานางไปทางไหน
เทเวศร์เห็นบ้างฤาอย่างไร
จงบอกไปแต่ตามสัจจา
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ฝ่ายพฤกษเทเวศร์ถ้วนหน้า
ความกลัวตัวสั่นพ้นปัญญา
จึงวันทาทูลองค์อสุรี
ว่าก่อนหน้าข้าเห็นมนุษย์
พานางวิสุทธิโฉมศรี
เหาะคว้างไปทางหรดี
ภูมีจงทราบบาทา
ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา
๏ เมื่อนั้น
อสุรีรณจักรนาถา
ได้ฟังเทเวศร์ทูลเหตุมา
ทราบตามกิจจาทุกสิ่งอัน
จึงสั่งพหลพลยักษ์
อย่าหยุดพักรีบเหาะระเห็จหัน
แล้วขับนกอินทรีสุวรรณ
โดยพลกุมภัณฑ์จรลี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น
พระสมุทสุริวงศ์ทรงศรี
อุ้มองค์อัคราชเทวี
ภูมีเหาะระเห็จคลาไคล
ครั้นมาถึงยอดคีรีวัล
ทรงธรรม์เข้าหยุดอาไศรย
/*15ถิ่นฐานราบเลี่ยนเตียนไป
พฤกษาไสวไบดอกดวงผกา
พระวางนางลงเหนือสิลาลาด
ภายใต้รุกขชาติใบหนา
นั่งชิดพิศพักตร์กัลยา
งามดังหยาดฟ้ามาธาตรี
เจ้าอย่าโศกสลดรันทดนัก
ฉวีพักตร์จะเศร้าเสียศรี
เปนบุญแล้วแก้วตาอย่าราคี
เจ้าขัดข้องหมองศรีพี่ยาไย
ขายเนตรสบเนตรพี่น่ารัก
สงสารนักโรยราเพราะร่ำไห้
ฉวีวรรณผุดผ่องเพียงอุไร
จะสร้อยเศร้าเสียไปทุกสิ่งอัน
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้โลม๏ น้องเอยน้องรัก
วรพักตร์ผ่องเพียงศศิฉัน
พี่ปลงจิตรคิดฝากชีวัน
หมายมั่นในองค์นงลักษณ์
จะภิเษกเปนเอกมเหษี
ยิ่งสนมนารีในไตรจักร
จงจิตรที่พี่จงจำนงรัก
เยาวลักษณ์อย่าสลัดตัดไมตรี
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีโฉมศรี
กลุ้มจิตรดังพิษอสนี
เทวีมิได้ตอบวาจา
แล้วผันหลังให้พระภูวนาถ
เยาวราชเคืองขัดสหัสสา
ครวญคร่ำกำสดโศกา
กัลยาพิไรรำพรรณ
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้๏ โอ้ว่าอนิจจาตัวกู
ตายดีกว่าอยู่เปนแม่นมั่น
เสียแรงเกิดในบุษบัน
ดูเหมือนหญิงอาธรรม์ทรลักษณ์
/*16พระบิดามารดากล่อมเกลี้ยง
ถนอมเลี้ยงปรากฏยศศักดิ์
ทำให้ขายบาทาพระยายักษ์
ว่าพลางซบพักตร์โศกี
ฯ ๔ คำ ฯ โอด
ร่าย๏ เมื่อนั้น
พระผู้พงษ์กษัตริย์เรืองศรี
รับขวัญกัลยาแล้วพาที
อย่าโศกีเคืองขัดพี่ยา
เดิมพระบิดากาณุราช
กับนาฎชนนีนาถา
จัดบุตรีกรุงกระษัตริย์นานา
ให้เชษฐาเลือกตามชอบใจ
ก็ไม่ต้องไนยนาจึงลาท้าว
เที่ยวทุกด้าวนคราป่าใหญ่
กุศลนำจำเพาะเจาะจงไป
อาไศรยสวนขวัญกัลยา
เปนบุญบันดาลเข้าดลจิตร
สมรมิตรมาประพาศพรรณบุบผา
เห็นน้องให้ต้องวิญญา
นางอื่นหมื่นหล้าไม่ไยดี
จนจิตรจึงได้คิดลอบลัก
น้องรักเจ้าอย่าได้ถือโทษพี่
พระบิดาโกรธจะฆ่าตี
ก็ตามแต่เวรีนะน้องรัก
เจ้าจงกลั้นกรรแสงเสียก่อน
จะผันผ่อนอย่างไรให้ประจักษ์
เสียแรงพี่อุส่าห์ตั้งพักตร์
นงลักษณ์เจ้าจงได้เมตตา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีเสนหา
ได้ฟังมธุรศพจนา
กัลยารำพึงคนึงคิด
อันตัวเราตกอยู่ในหัดถา
อันจะพ้นผ่านฟ้านั้นเห็นผิด
จำจะลวงองค์พระทรงฤทธิ์
ให้หักจิตรคืนส่งยังภารา
คิดแล้วจึงทูลสนองไป
ภูวไนยได้โปรดเกษา
/*17ซึ่งพระรำพรรณสัญญา
ตัวข้ายังไม่สิ้นกินใจ
พระว่าเมตตาสารพัด
แต่ทำให้ขัดอัชฌาไศรย
แม้นปรานีข้าดังว่าไว้
จงพาไปส่งคืนยังธานี
แล้วพระกลับหลังยังนัคเรศ
ทูลเหตุให้ทราบบทศรี
องค์พระชนกชนนี
ให้มีพระราชสารา
กับเครื่องราชบรรณาการ
มาถวายพระผู้ผ่านยักษา
สู่ขอต่อองค์พระบิดา
จะเห็นจริงใจว่าปรานี
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ชาตรี๏ ดวงเอยดวงสวาท
ช่างฉลาดล่อลวงใจพี่
จะให้หลงไปส่งถึงบุรี
แล้วให้มีพระราชสารมา
พี่ก็ทำตามได้ทุกสิ่งอัน
แต่ทรงธรรม์บิตุราชขนิษฐา
เกลือกไม่ยอมยกให้พี่ยา
เมื่อกระนี้จะว่าประการใด
ปานนี้พระมิพิโรธนัก
จะเกณฑ์พวกพลยักษ์มาลุยไล่
ถ้าย้อนหลังกลับยังเวียงไชย
พบพวกพลไกรที่ตามมา
จับพี่จะสังหารผลาญชีวิต
ให้ม้วยมิดสูญสิ้นสังขาร์
ก็จะเสียชีวีพี่ยา
ทั้งจะเสียแก้วตายาใจ
หนึ่งตัวน้องก็ตกอยู่ในมือ
เหมือนถือดวงวิเชียรไว้ได้
จะขว้างเสียให้ร้าวแตกไป
ดูเช่นใจชายโฉดพาลา
น้องใคร่ครวญดูให้จงดี
ใช่พี่จะแกล้งฤษยา
โลมเล่นแล้วจะละให้ร้างรา
เช่นหญิงชั่วช้าสามานย์
/*18หนึ่งพี่ก็ไร้ชายา
เมตตาพี่เถิดยอดสงสาร
อย่าทาระกำทำให้พี่แดดาล
เยาวมาลย์อย่าสลัดตัดรอน
ฯ ๑๔ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีดวงสมร
จึงตอบวาจาอันสุนทร
ซึ่งพระกล่าววิงวอนก็ต้องที
ธรรมดารักน้องต้องตรองตรึก
ตื้นฦกย่อมทราบบทศรี
เดิมจิตรพระไม่คิดดูให้ดี
มาบัดนี้พูดแก้แปรปรวน
นี่แลเนื้อแกล้งฤษยา
หวังจะให้ประชาเสสรวล
รู้ไปถึงไหนจะสำรวล
เห็นควรแล้วฤาพระภูมี
หนึ่งพระก็เปนกระษัตรา
ฤาจะไร้ชายามเหษี
ไม่เห็นจริงสิ่งซึ่งพาที
ข้านี้ยังแคลงวิญญา
ตัวน้องเปนคนต่ำศักดิ์
จะเอื้อมรักให้เกินวาศนา
จะมีแต่ติฉินนินทา
เทวัญชั้นฟ้าจะไยไพ
ฯ ๑๐ คำ ฯ
โอ้โลม๏ นงเอยนงลักษณ์
ไม่ประจักษ์ในความพิศมัย
พี่รักเจ้าเท่าเทียมดวงใจ
ควรฤาพิไรพาที
ซึ่งสงไสยว่ามีชายา
จะแจ้งโดยสัจจาถ้วนถี่
ที่ประสบพบองค์นารี
ต่างมีพิศมัยต่อกัน
ครั้นร่วมรักแล้วพี่จึงพามา
ค้างอยู่กลางป่าพนาสัณฑ์
กุศลนางกับพี่ไม่ควรกัน
จึงอุบัติเหตุสำคัญมีมา
พลัดกันยังมิได้ภิเษกศรี
จัดเปนเอกนารีได้ฤาว่า
/*19ปานนี้จะมิมรณา
ฤาจะคงชีวาไม่แจ้งใจ
หนึ่งน้องไม่ควรถ่อมศักดิ์
ก็สมพักตร์สมยศพิศมัย
จะถือเชิงถือชั้นเช่นนั้นไย
ใครจะนินทาได้เล่าเทวี
ตรัสพลางทางลูบปฤษฎางค์
กุมกรตระกองนางโฉมศรี
สัพยอกหยอกเย้ายวนยี
ท่าทีแกมกลไปมา
ฯ ๑๒ คำ ฯ
ร่าย๏ พระเอยพระองค์
พระจงโปรดเกล้าเกษา
อย่าหักโหมให้โทรมอุรา
ดูเหมือนไม่เมตตาปรานี
ไหนไหนคงจะรองบทมาลย์
ขอประทานงดก่อนพระโฉมศรี
แม้นไม่ผ่อนหย่อนประทาบข้านี้
เห็นว่าภูมีไม่เมตตา
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้โลม๏ ดวงเอยดวงสมร
อย่าผันผ่อนหน่วงความเสนหา
รศรักร้อนรนพ้นปัญญา
จะป้องปัดหัดถาพี่ยาไย
ว่าพลางตระโบมโลมเล้า
หยอกเย้าด้วยความพิศมัย
แย้มสรวลชวนชื่นหฤไทย
ที่ในยอดภูผาไพรวัน
ฯ ๔ คำ ฯ โลมปี่พาทย์
๏ เมื่อนั้น
พระทรงโฉมประโลมลักษณ์รังสรรค์
ดำริห์จิตรคิดกลัวจะโรมรัน
ด้วยหมู่กุมภัณฑ์จะตามมา
จะรณรงค์ห่วงองค์อัคเรศ
จำประเวศล่วงไปในเวหา
ดำริแล้วชวนแก้วกัลยา
เหาะขึ้นเมฆาด้วยฤทธี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
/*20๏ ลอยคว้างมาในกลางอัมพรพราย
ดังนารายณ์อุ้มองค์ลักษมี
กระซิกสรวลชวนองค์เทวี
พระหัตถ์ชี้ให้ชมดาราเรือง
นั่นธุวังดาราอยู่คงที่
ประจำยอดจุฬามณีสีเหลือง
โน่นดาวโรหินีสีประเทือง
ที่เยื้องถัดไปดาวไถธง
ดาวเต่าดาวสำเภาดาวกา
ดาวม้าขึ้นเรียงเคียงดาวหงษ์
ดาวพระศุกรสุกสีสว่างวง
โฉมยงนี่ดาวประกายพราย
ดาวพระพุธรัศมีเหมือนแก้ว
ที่แพร้วแพร้วพฤหัสบดิ์โฉมฉาย
สัพยอกหยอกพลางทางบรรยาย
ที่คลับคล้ายอยู่ข้างหลังดาวอังคาร
ดาวพระเสาร์กับพระเกตุประเวศชิด
เข้าสนิทกับดาวศศิฉาน
ลอยละลิ่วปลิวมาในคัคณานต์
ภูบาลก็รีบไคลคลา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ ครั้นจวนประจุสสมัยจะใกล้รุ่ง
น้ำค้างฟุ้งเยือกเย็นมังสา
พระหนาวแนบแอบองค์วนิดา
แล้วตรัสบอกชายาผู้ร่วมใจ
จำจะหยุดสำนักพักผ่อน
ยังยอดสิงขรป่าใหญ่
ต่อสว่างส่างแสงอโณไทย
เราจึงจะได้ไคลคลา
ว่าพลางพระทางหยุดพัก
สำนักยังยอดภูผา
วางนางลงเหนือศิลา
ทั้งสองสมรมยาสำราญ
ฯ ๖ คำ ฯ โลม
๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลียอดสงสาร
จึงกราบลงกับเบื้องบทมาลย์
ขอประทานขมาโทษทัณฑ์
/*21แล้วอยู่งานนวดฟั้นบาทบงสุ์
สององค์ปรีเปรมเกษมสันต์
รอเรียงเคียงข้างไม่ห่างกัน
ต่างบรรธมหลับในราตรี
ฯ ๔ คำ ฯ ตระ
ยานี๏ มาจะกล่าวบทไป
ถึงไวยการยักษี
สถิตย์สถานพิมานรัตน์รูจี
อสุรีเกษมศุขทุกทิวา
ได้พรพระสยมภูวนาถ
ชายพิฆาฎไม่ม้วยสังขาร์
สัตรีประหารจึงมรณา
เอองค์อยู่ในป่าพนาไลย
เรืองฤทธิ์สิทธิศักดิเดชา
ทศทิศเทวาไม่ต่อได้
สงครามห่อนขามเข็ดใคร
แต่ไร้องค์อรรคชายา
เวลาเช้าเคยเฝ้าเวสวรรณ
เปนนิตย์นิรันตร์ไม่ขาดหน้า
ครั้นแสงทองประเทืองนภา
อสุราทรงเครื่องเรืองสุวรรณ์
สอดใส่สังวาลพาหุรัตน์
มงกุฎแก้วจำรัสแสงฉัน
หัดถ์กุมคทาเพ็ชร์พรายพรรณ
ระเห็จหันออกจากวิมานไชย
ถีบทยานผ่านขึ้นเมฆิน
ฟ้าดินกัมปนาทหวาดไหว
แกว่งตระบองกึกก้องพนาไลย
คว้างคว้างมาในเมฆา
ฯ ๑๒ คำ ฯ กราวใน เชิด
ร่าย๏ ครั้นมาถึงยอดคิรี
ยักษีเหลือบซ้ายแลขวา
เห็นบุรุษสัตรีนิทรา
อสุรารำพึงคนึงคิด
ใครหนอมาสนิทไสยา
จะเปนเทพภูผาก็เห็นผิด
ตลึงแลเล็งเพ่งพิศ
มีจิตรเสียวกระสันกัลยา
ช่างทรงโฉมประโลมลาวรรณ
สิบหกห้องสวรรค์ก็สุดหา
/*22ฉวีพักดร์ผ่องเพียงจันทรา
ดังเลขาด้วยสุวรรณบรรจง
งามละม่อมพร้อมสิ้นทั้งสรรพางค์
ยากอย่างที่จะหาเหมือนนวลรหง
เราไร้คู่อยู่เดียวเปลี่ยวองค์
จำจะเชิญโฉมยงไปวิมาน
จะปกป้องครองรศสงวนวัก
ให้สมศักดิ์สมยศยอดสงสาร
สิ่งราคีมิให้มีมาแผ้วพาน
ขุนมารประดิพัทธ์ผูกพัน
จึงลอยลงยังยอดบรรพตา
เข้าใกล้กัลยาแล้วรับขวัญ
เห็นคทาเกือกแก้วสำคัญ
ให้กระสันสนเท่ห์หฤไทย
อันมนุษย์บุรุษผู้นี้
จะรุ่งเรืองฤทธีเปนไฉน
จึงมีคทาเกือกแก้วแววไว
วางไว้ข้างที่ไสยา
อย่าเลยจะว่ายพระเวท
อันเรืองเดชเชี่ยวชาญหาญกล้า
สกดสองมนุษย์นิทรา
มิให้ฟื้นกายาดังวายปราณ
จะเก็บคทาเกือกแก้วซ่อน
จึงจะอุ้มดวงสมรไปสถาน
ดำริพลางร่ายเวทอันไชยชาญ
สกดภูบาลกับบังอร
ฯ ๑๘ คำ ฯ ตระบองกัน
๏ ครั้นเสร็จสะกดสองศรี
อสุรีมีจิตรสโมสร
หยิบเกือกแก้วกับคทาภูธร
เร้นซ่อนให้ห่างภูวไนย
แล้วค่อยประจงหัดถา
จะอุ้มอรรคชายาศรีใส
ทิฏฐิจิตรคิดขวยหฤไทย
แม้นอุ้มองค์เหาะไปทั้งนิทรา
ใช่เช่นชายเชิงชู้โฉดเขลา
อัปรยศเทพเจ้าทุกแหล่งหล้า
จำจะคลายไสยเวทศักดา
ให้กัลยาฟื้นสมปฤดี
/*23จะประโลมเสียให้รู้รศรัก
ชวนชักไปสู่พิมานศรี
จึงจะชอบระบอบประเพณี
อสุรีจึงคลายมนตรา
ฯ ๘ คำ ฯ รัว
ร่าย๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีเสนหา
ไสยาศน์ยังยอดบรรพตา
ครั้นวิทยาเคลื่อนคลาย
ลืมเนตรสังเกตเห็นขุนยักษ์
เยาวลักษณ์อกสั่นขวัญหาย
จึงปลุกพระโฉมเฉิดเลิศชาย
ราพร้ายมันมาจะราญรอน
พระไม่ไหวติงกายา
ดังม้วยชีวาด้วยพิษศร
ให้อัดอั้นวิญญาอาวรณ์
บังออนกำสรวญโศกา
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น
ไวยการสุรศักดิยักษา
จึงมีมธุรศวาจา
ประโลมแก้วกัลยานารี
ฯ ๒ คำ ฯ
ชาตรี๏ น้องเอยน้องรัก
งามพักตร์เจ้าอย่าตกใจพี่
ถึงเราเปนเหล่าอสุรี
ไม่หยาบช้ายายีเหมือนยักษ์ไพร
จะเชิญน้องไปครองทิพพิมาน
อันโอฬารยอดเยี่ยมสูงใหญ่
ประกอบด้วยศฤงคารโภไคย
อำไพด้วยแก้วเจ็ดประการ
มีสวนพฤกษาน่าชม
ภายใต้รื่นร่มรโหฐาน
ผกาโกสุมภ์แบ่งบาน
ตระการด้วยกลิ่นมาลี
มีทั้งสระรัตน์เรืองรมย์
อุดมด้วยบงกชสดศรี
วารินใสสิ้นราคี
ประกอบกรวดมณีพรายพรรณ
/*24ตัดอาไลยในองค์ภัศดา
เมตตาพี่บ้างสาวสวรรค์
แม้นกายจะละลายด้วยเพลิงกัลป์
ถึงกระนั้นพี่นี้ไม่หน่ายน้อง
เราไร้คู่อยู่เดียวช้านาน
แต่ทุกข์ทรมานเศร้าหมอง
จะหานางเหมือนอย่างนวลลออง
พร่ำตรองแสวงหาเปนอาจิณ
มาพบมิ่งวิมลมาลย์มาศ
ดังเทวราชพาชมสมถวิล
กุศลส่งจงเยื้อนอารมณ์ยิน
อย่าราคินขุ่นข้องหมองใจ
สมรมิ่งจงรับไมตรีพี่
โดยมีประดิพัทธ์พิศมัย
จริงคำที่ร่ำว่าไว้
อรไทยจงได้ปรานี
ฯ ๑๖ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีมารศรี
ฟังคำไวยการอสุรี
ดังมีผู้ประหารให้มรณา
กรรแสงซ้ำปลุกองค์ภูวนาถ
ไม่ไหวหวาดดังม้วยสังขาร์
ยิ่งระทดกำสรดโศกา
วนิดาก็ร่ำรำพรรณ
ฯ ๔ คำ ฯ
โอ้๏ โอ้ว่าพระองค์ทรงเดชา
ไสยาเหมือนอย่างอาสัญ
ยักษาจะพาน้องจรจรัล
ทรงธรรม์ช่างไม่ฟื้นกายา
สองกรนางข้อนอุระร่ำ
โอ้ว่ากรรมก่อนนั้นนักหนา
เดิมนิราศบิตุเรศมารดา
หมายจะพึ่งบาทาภูวไนย
ควรฤามาเปนเช่นนี้
ไหนจะทรงชีวีไว้ได้
สุดละห้อยสร้อยเศร้าเปล่าใจ
กอดบาทภูวไนยโศกา
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
/*25ร่าย๏ เมื่อนั้น
ไวยการสิทธิศักดิยักษา
เห็นนางไม่ห่างภัศดา
โกรธาว่าไปแก่เยาวมาลย์
อย่าปลุกเสียให้ยากลำบากจิตร
ถึงเอาเพลิงพิษมาเผาผลาญ
ก็ไม่รู้สึกกายดังวายปราณ
ด้วยต้องพานไสยเวทนิทรา
แม้นนางไม่ไปโดยดี
สามีคงม้วยด้วยหัดถา
ว่าพลางจู่โจมโถมมา
เงื้อคทาจะประหารราชินทร์
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีแสนถวิล
เห็นไวยการอสุรินทร์
จะพิฆาฎภูมินทร์ให้มรณา
นางยกกรวอนไหว้ขอโทษ
จงโปรดเถิดพระยายักษา
ตัวน้องจะรองบาทา
ตามแต่เมตตาปรานี
ขอชีวิตพระองค์ทรงสวัสดิ
จะได้สืบกระษัตริย์ในกรุงศรี
แม้นท่านจะประหาญชีวี
เวรกรรมจะมีไม่ต้องการ
หนึ่งตัวน้องจะตามท่านไป
แต่มีความอาไลยสงสาร
ภัศดาจะเดินดงดาล
เคยสำราญด้วยเกือกคทาธร
ท่านมาเก็บเร้นซ่อนไว้
คงบรรไลยดังข้าอนุสร
ก็เหมือนประหารให้ม้วยมรณ์
ขอคืนคทาภูธรเกือกมณี
มาไว้ข้างองค์ภูวนาถ
ฟื้นไสยาศน์จะได้จรพนาศรี
สุดแต่กุศลภูมี
น้องคงเปนทาษีขุนยักษ์
ฯ ๑๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ไวยการรณฤทธิสิทธิศักดิ
ได้ฟังมธุรศเยาวลักษณ์
เยื้อนยิ้มในพักตร์ไปมา
/*26จึงว่าคทาเกือกมณี
พี่นี้จะคืนให้ขนิษฐา
แม้นเจ้าไปดังเจตนา
ถึงชีวิตพี่ยาจะให้นวล
ว่าพลางหยิบคทาเกือกรัตน์
ประจงหัดถ์วางให้ทรามสงวน
ขอเชิญกานดาเวลาจวน
อย่าอักอ่วนอาวรณ์เลยเทวี
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
องค์อัคเรศมารศรี
ชำเลืองเห็นคทาเกือกมณี
เทวีดำริตริไตร
อันอสุราตนนี้
กูจะล้างชีวีให้จงได้
ด้วยคทาศักดิสิทธิฤทธิไกร
จะเปนไรก็ตามแต่เวรา
คิดแล้วจึงกล่าวสุนทร
ท่านผู้เรืองฤทธิรอนแกล้วกล้า
น้องเห็นจริงสิ่งซึ่งกรุณา
มิได้แกล้งวิญญาเท่ายองใย
ซึ่งจะพาตัวข้าไปนี้
โดยวาทีไม่ขัดอัชฌาไศรย
หมายพำนักพักพึ่งบุญไป
กว่าจะบรรไลยชีวา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ไวยการชื่นชมหรรษา
จึงมีมธุรศพจนา
ขวัญตาเจ้าอย่าปรารมภ์ใจ
พี่จะถนอมกล่อมรัก
คำหนักมิให้ช้ำหม่นไหม้
จนม้วยดินสิ้นฟ้านภาไลย
ไม่หน่ายใจแหนงจิตรวนิดา
เชิญศรีเสาวภาคย์ภูลสวัสดิ์
มาสถิตย์แทบหัดถ์เชษฐา
จะเหาะไปในกลีบเมฆา
สู่มหาพิมานรูจี
ฯ ๖ คำ ฯ
/*27ร่าย๏ เมื่อนั้น
โฉมสร้อยสุนทเรศมารศรี
จึงอุบายบิดผันพาที
ว่าขอบคุณพ้นที่คณนา
ซึ่งจะพาตัวน้องเหาะเหิน
จิตรสะเทินกลัวจะตกเวหา
จงเลียบเดินดัดดั้นอรัญวา
ถึงเร็วช้าขอให้บทจร
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ยักษาไวยการชาญสมร
ได้ฟังกัลยาว่าวอน
ไม่รู้กลบังอรก็อ่อนไจ
จึงว่าแล้วแต่ดวงไนยนา
พี่ยาไม่ขัดอัชฌาไศรย
ชวนนางลีลาคลาไคล
เลียบไปตามป่าพนาลี
ฯ ๔ คำ ฯ ทะยอย
ร่าย๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีโฉมศรี
ดำเนินเดินตามอสุรี
มารศรีกลืนกลั้นโศกา
พลางร่ำรำพึงคนึงคิด
ที่จะล้างชีวิตยักษา
ทำเล่ห์จริตกิริยา
มิให้สงกาเทวี
อสุราเดินหน้าจนเลี้ยวลับ
นางกลับมาประณตบทศรี
กราบกับบาทาพระสามี
เทวีจึงตั้งสัตยา
เดชะตัวข้าสุจริต
มิได้คิดแหนงหน่ายนาถา
จะแกว่งอาวุธอันศักดา
ขอให้เปนพระยาวิชาชาญ
มาช่วยป้องกันอสุรยักษ์
ให้ประจักษ์ดังคำอธิฐาน
เสี่ยงแล้วจึงยอดเยาวมาลย์
หยิบคทาภูบาลขึ้นแกว่งไกว
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
/*28๏ บัดเดี๋ยวก็เปนวิชาธร
สลับสลอนเนื่องแน่นไม่นับได้
เข้าแวดล้อมบังอรกับภูวไนย
อยู่บนยอดไศลไพรวัน
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ไวยการมาในพนาสัณฑ์
เปรมปรีดิ์ปราโมทย์มัวมันท์
แปรผันผินไปไม่พบนุช
อสุรีกริ้วโกรธพิโรธนัก
ดังอัคนีมาจี้จุด
กระทืบบาทรีบเร่งเร็วรุด
มิได้หยุดด้วยกำลังศักดา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ ครั้นถึงซึ่งยอดคิรินทร
เหนนิกรวิทยาแน่นหนา
จึงร้องว่าไปด้วยโกรธา
ดูดู๋พวกวิทยาธร
เหตุไฉนองอาจประมาทฤทธิ
ไม่กลัวชีวิตจะสังหรณ์
เห็นอะไรกับหญิงกลัมพร
กล้าต่อกรด้วยเราผู้ศักดา
ว่าพลางแกว่งตระบองเข้าลุยไล่
ด้วยกำลังว่องไวแกล้วกล้า
กลอกกลับจับกันไปมา
เสียงสนั่นลั่นฟ้าธาตรี
ยักษาตีด้วยคทาวุธ
วิชาธรม้วยมุดอยู่กับที่
รื้อเปนกลับเข้ามาต่อตี
ราวีติดพันกันไปมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น
วิชาธรกายสิทธิ์ฤทธิ์กล้า
รับรองป้องปัดสาตรา
ด้วยกำลังวิทยาชาญไชย
กั้นกางพระสมุทกับโฉมศรี
มิให้ยักษ์หักตีเข้ามาได้
รุมจับสัประยุทธวุ่นไป
ที่ในยอดพนมพนาลี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
/*29๏ บัดนั้น
ราพร้ายไวยการเรืองศรี
เนตรแดงดังแสงอัคคี
ควงคทามณีเข้ารอนราญ
วิชาธรย่อย่นไม่ทนได้
ด้วยกำลังฤทธิไกรห้าวหาญ
ผันแปรแลเห็นนงคราญ
ขุนมารโกรธาแล้วว่าไป
เหวยหญิงกาลีแพศยา
ได้พวกวิทยามาแต่ไหน
เชิงชู้แคล่วคล่องว่องไว
บัดเดี๋ยวใจคบพามาง่ายครัน
ว่าพลางขบเขี้ยวเคี้ยวกราม
คุกคำรามขู่นาฎสาวสวรรค์
แสนแค้นแสนรักระคนกัน
ด้วยจิตรโมหันฉันทา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีเสนหา
เคืองขัดตรัสตอบอสุรา
ด้วยวาจาหยาบช้าสามานย์
เองเปนยักษ์มัวเมากามคุณ
มกมุ่นดังชาติเดียรฉาน
ทุจริตจิตรมึงสันดานพาล
จะหักรานร้างคู่เขาไปชม
ไม่สมหวังดังใจให้พิโรธ
ดาลโกรธจะทำไมก็ไม่สม
จงกลับยังพิมานสำราญรมย์
ขืนจะชมชีวันคงบรรไลย
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ไวยการเคืองขัดอัชฌาไศรย
โดดโผนโจนจ้วงเข้าไป
เลี้ยวไล่จับนางกลางณรงค์
คว้าไขว่ไพล่พล้ำแพลงพลาด
นารีราชหลีกได้ดังประสงค์
หันเหียนเปลี่ยนท่ากรรกง
เวียนวงวุ่นวิ่งพันละวัน
ฯ ๔ คำ ฯ
/*30๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีสาวสวรรค์
หลบหลีกไวว่องป้องกัน
ถืออาวุธอันศักดา
อสุรีเสียทีโฉมยง
สองหัดถ์ทรงคทาเงื้อง่า
หลับเนตรตีต้องอสุรา
ล้มลงชีวาจะวางวาย
เห็นเลือดยักษ์พักตร์เผือดโลหิต
วาบจิตรลมจับโฉมฉาย
สลบพับกับแผ่นศิลาลาย
ดังหนึ่งวอดวายชีวา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ไวยการสิทธิศักดิยักษา
ต้องอาวุธเลือดโทรมกายา
อสุราจะม้วยชีวี
ฯ ๒ คำ ฯ
โอ้๏ โอ้ว่าอนิจาเราเอย
ไม่ควรเลยจะมาตายไม่พอที่
เสียแรงเรืองอิทธิฤทธี
มาพ่ายแพ้สัตรีน่าอายนัก
เสียดายวิมานทองเคยไสยาศน์
โอ้อนาถนิทราน่าอัปลักษณ์
เพราะเราชั่วมัวไปในรศรัก
ทนงศักดิจึงเปนเช่นนี้
เสียดายสวนสระประทุมมาลย์
บุษบาตระการหลายสี
หิมวันต์สัตภัณฑคิรี
ครั้งนี้จะร้างโรยรา
อโณไทยเคยเฝ้าเวสวรรณ
ทรงธรรม์ที่ไหนจะเห็นหน้า
ร่ำพลางทางแสนโศกา
อสุราขาดใจบรรไลยลาญ
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
/*31๏ เมื่อนั้น
พระผู้พงศ์ขัติยามหาศาล
ครั้นยักษ์ตายมนต์คลายมิทันนาน
ภูบาลก็ฟื้นอินทรีย์
พระหัดถ์คว้าไม่พบนุชนาฎ
หลากประหลาดหฤไทยพระโฉมศรี
ธำรงองค์แลหาเทวี
วิสัญญีหัดถ์กุมคธาพราย
ตระกองกรช้อนนางขึ้นวางตัก
พิศพักตรทรามไวยฤไทยหาย
เห็นไม้ไหล้แหลกระเนนเอนชาย
แลข้างซ้ายพบมารมรณา
ก็ทราบว่านงคราญประหารยักษ์
แต่ไฉนเยาวลักษณ์ซบสังขาร์
พระสลดรันทดวิญญา
ก็โศกาปลุกปลอบเทวี
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
โอ้๏ โอ้เจ้าบุษมาลีของพี่เอ๋ย
ทรามเชยเปนอย่างไรไม่รู้ที่
มาแน่นิ่งไม่ติงอินทรีย์
ฤาหนึ่งมารศรีบรรไลย
พระลูบทั่วกายายังอุ่นอยู่
จึงรู้ว่าใช่ชีวิตักไษย
พระพิโรธร่ำเรียกอรไทย
เห็นทรามไวยฟื้นองค์ก็ยินดี
ฯ ๔ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
องค์อัคเรศมารศรี
แว่วเสียงพระราชสามี
เทวีก็ลืมเนตรพลัน
แล้วจึ่งค่อยทรงกายา
กราบกับบาทาพระเฉิดฉัน
นางทูลความตามเรื่องทุกสิ่งอัน
ซึ่งฆ่ายักษ์อาธรรม์พาลา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระโฉมเฉิดเลิศลักษณ์ในแหล่งหล้า
รับขวัญนางพลางมีวาจา
ดวงตาของพี่ผู้ยอดรัก
/*32หากว่าพี่นี้หลับดังม้วยมรณ์
ไม่ได้ดูน้องรอนปรปักษ์
สัพยอกหยอกองค์นงลักษณ์
พระแย้มยิ้มในพักตร์ไปมา
แล้วตรัสชวนองค์บังอร
เราจะต้องรีบจรจากภูผา
สวมเกือกรัตน์หัดถ์กุมแก้วคธา
แล้วชวนองค์วนิดาคลาไคล
ฯ ๖ คำ ฯ ฝรั่งเชิด
๏ เมื่อนั้น
พระผู้ผ่านมารพิภพเปนใหญ่
เตือนต้อนโยธาคลาไคล
หมายใจให้ทันสองมนุษย์
เขม้นไปในพื้นเมฆา
เห็นธิดากับองค์พระสมุท
ประมาณเนตรสักห้าคาพยุต
จึงรีบรุดขับนกอินทรีทรง
บินทยานดั่งกาลลมกัป
ประไลยโลกให้ยับเปนผุยผง
กระชั้นทัพขับพลรณรงค์
รีบตรงมาในห้องเมฆี
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น
พระสมุทยุพราชโฉมศรี
ผันแปรแลไปเห็นไพรี
ในวิถีคัคณานต์ทยานมา
พระจึงตรัสบอกนฤมล
บิดาน้องคุมพลยักษา
ดังเมฆมืดมาทางบูรพา
หมายมาจะจับสองเรา
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีโฉมเฉลา
ได้ฟังภัศดานงเยาว์
นางร้อนเร่าอุราแลไป
เห็นกองทัพนับแสนแน่นอเนก
ดังเมฆกลุ้มดวงสุริย์ใส
โศกาพลางทางกอดภูวไนย
โอ้ครั้งนี้จะบรรไลยมั่นคง
/*33พระองค์เดียวจะเคี่ยวสงครามยักษ์
ทรงศักดิจะเลอียดเปนผุยผง
ว่าพลางทางรันทดระทวยองค์
โฉมยงกรรแสงโศกา
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
โอ้โลม๏ เมื่อนั้น
พระสมุทวุฒิไกรใจกล้า
ปลอบนางพลางมีวาจา
กานดาอย่าตระหนกตกใจ
พลยักษีที่ยกตามมา
พี่จะล้างชีวีไม่เหลือได้
เว้นแต่บิตุเรศของอรไทย
จะอ่อนน้อมภูวไนยไม่รบรา
กราบกรานขอประทานทัณฑ์โทษ
แม้นมิโปรดก็ตามวาศนา
สุดแต่บุญกับกรรมได้ทำมา
จะสู้หน้าจนสิ้นชีวาไลย
ฯ ๖ คำ ฯ
ร่าย๏ เมื่อนั้น
ท้าวรณจักพงศ์พรหมเปนใหญ่
เร่งรีบมิได้พักพลไกร
พอทันองค์ทรงไชยในนภา
จึงสั่งกองทัพหน้าให้ดากัน
ล้อมอ้ายอาธรรม์ให้แน่นหนา
แม้ใครย่อท้อถอยมา
กูจะฆ่าให้ม้วยวายปราณ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
กองหน้าคำนับรับบรรหาร
จึงตั้งเปนปีกกาหน้ากระดาน
วกเปนสี่ด้านล้อมไว้
ฯ ๒ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระสมุทไม่พรั่นหวั่นไหว
เห็นพลมารหาญหักชิงไชย
ภูวไนยแกว่งคทาภูธร
ฯ ๒ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
/*34๏ บัดเดี๋ยวก็เปนอัษฐาวุธ
ฤทธิรุทธ์ดังอสนีศร
ตกเต็มไปทั้งอัมพร
เข้าไล่ราญรอนพลมาร
ทัพหน้าย่อย่นไม่ทนได้
บ้างบรรไลยบ้างตื่นแตกฉาน
อาวุธไล่ล้างแหลกลาญ
จนถึงหน้าภูบาลอสุรี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น
ท้าวรณจักรยักษี
เห็นอาวุธไล่ล้างโยธี
ภูมีกริ้วโกรธพิโรธนัก
จึงหยิบจักรแก้วแววไว
ขว้างไปด้วยฤทธิสิทธิศักดิ์
ไล่ล้างอาวุธพระทรงลักษณ์
แตกหักเปนภัศม์ธุลีไป
แล้วสั่งกำชับพลมาร
ให้จับอ้ายชาติพาลให้จงได้
จึงขับอินทรีเกรียงไกร
เข้าไล่ราญรอนรำบาญ
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น
พระผู้พงศ์กระษัตราศักดาหาญ
เห็นยักษาขว้างจักรมารอนราญ
ถ้างผลาญอาวุธแหลกไป
พระจึงหยิบคทาวราฤทธิ์
คิดคุณนักสิทธิเปนใหญ่
แล้วแกว่งด้วยกำลังฤทธิไกร
บัดใจก็เปนเพลิงพราย
ดำเกิงแสงแรงร้อนด้วยฤทธี
ดังอสนีพิฆาฎพาดสาย
กับนิกรกุมภัณฑ์ทั้งไพร่นาย
ที่องอาจมาดหมายตามมา
แล้วไล่เผาผลาญราพร้าย
ตกตายเกลื่อนกลาดกลางป่า
บ้างพองร้อนเพลิงพิษจิตรระอา
ถอยล่ามากระทั่งอินทรีทรง
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
/*35๏ เมื่อนั้น
ท้าวรณจักรนิ่งคิดพิศวง
เห็นเพลิงกาลสังหารจัตุรงค์
จึงทรงอ่านเวทอันศักดา
ฯ ๒ คำ ฯ ตระ
๏ บัดเดี๋ยวก็เปนพิรุณสาตร
ดับเพลิงกาจที่ผลาญยักษา
ย่อยยับดับไปในเมฆา
มารานิกรก็สำราญ
จึงตรัสสั่งโยธาคณายักษ์
เร่งโหมหักลุยไล่สังหาร
จึงขับสกุณินอินทรีชาญ
โถมทยานต้อนหลังโยธี
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น
พระวรราชขัติยวงศ์เรืองศรี
กรซ้ายอุ้มกัลยาณี
กรขวาราวีกุมภัณฑ์
พระสังหารมารร้ายลงนับแสน
ยิ่งหนุนแน่นโรมรุกแขงขัน
จนระอาอ่อนองค์ทรงธรรม์
แต่ผจัญรณรงค์อสุรา
จำจะแกว่งคทาวราเดช
เปนวิทเยศได้ช่วยเข่นฆ่า
ดำริห์พลางทางทรงแกว่งคทา
เปนวิชาคนธรรพนับโกฏิ์ปลาย
ฯ ๖ คำ ฯ รัว
๏ จึงสั่งวิชาธรกายสิทธิ์
จงต่อฤทธิรอนราญมารทั้งหลาย
กั้นไว้อย่าให้ไล่มากล้ำกราย
สั่งแล้วอุ้มโฉมฉายเหาะไป
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงซึ่งยอดบรรพต
พระทรงยศเข้าหยุดอาไศรย
จึงวางองค์อัคราชอรไทย
ภายใต้รุกขไทรสำราญ
พระแย้มสรวลชวนชื่นระรื่นรศ
คลายรันทดค่อยศุขเกษมสานต์
/*36แล้วผันแปรแลไปในคัคณานต์
ทิศอิสานมืดคลุ้มกลุ้มมา
อุโฆษเสียงกึกก้องกัมปนาท
หลากประหลาดฤไทยนาถา
เห็นธงฉานธงไชยไสวมา
ไม่แจ้งว่าบิตุรงค์ทรงตาม
จึงตรัสบอกองค์บุษมาลี
ทัพใครนี้ยกมาหลายหลาม
ทัศนาไปข้างหน้าเถิดโฉมงาม
อร่ามมาในพื้นอัมพร
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีดวงสมร
ได้ฟังพจนาดถ์ภูธร
บังอรผันแปรแลตาม
สำคัญว่าหมู่ราชไภยันต์
ยกทัพมากั้นก็นึกขาม
ภูมีคงเสียทีสงคราม
จำจะทูลความพระทรงไชย
ดำริห์พลางนางกราบกับบาทา
ทูลพระยิ่งขัติยาศรีใส
ศึกครั้งนี้กวดขันน้องพรั่นใจ
ขอพระองค์ลงในอรัญวา
จงเข้าเร้นซ่อนเสียให้ลับ
กองทัพมาโดยพระเวหา
ก็จะเลยล่วงข้ามไคลคลา
เราจึงค่อยพากันรีบไป
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระสมุทรัศมีศรีใส
จึงตรัสตอบองค์อรไท
อย่าประหวั่นพรั่นใจเลยเทวี
ถึงทัพนับแสนแน่นอนันต์
จะห้ำหั่นเสียให้ยับลงกับที่
แย้มสรวลชวนนางพาที
ยังยอดคิรีสำราญ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
/*37๏ เมื่อนั้น
ท่านท้าวกาณุราชใจหาญ
เหาะล่องยังห้องคัคณานต์
ภูบาลเที่ยวแสวงโอรส
แต่ค้นหามาได้เดือนเศษ
ก็มิได้ทราบเหตุทั้งปวงหมด
พระสร้อยเศร้าโศกศัลย์รันทด
จึงเร่งพลจรดระเห็จมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ ครั้นถึงยอดเขาใหญ่ไพรวัน
ทรงธรรม์เห็นองค์โอรสา
ปรีดีจิตรเหาะจากไอยรา
ลงยังยอดบรรพตาทันใด
แล้วจึงกอดเอาโอรส
พระทรงยศค่อยคลายหม่นไหม้
พระยินดีดังได้วิเชียรไชย
ของท้าวสหัสไนยเทวา
จึงมีบัญชาปราไสถาม
โฉมงามของพ่อเสนหา
แต่เจ้ากำจัดจากบิดา
มีศุขทุกขาประการใด
พ่อรู้ข่าวว่าเจ้าแรมนิราศ
มิได้ขาดเศร้าสร้อยละห้อยไห้
ทั้งนางวิมานจันทร์เฝ้าอาไลย
คิดขึ้นได้แสร้งว่าพระมารดร
ไม่ไสยาศน์ไม่เสพย์กระยาหาร
แต่แดดาลโศกเศร้าฤไทยถอน
ทั้งราตรีทิวาพร่ำอาวรณ์
ทุกข์สท้อนข่าวพระลูกยา
พ่อจึงกรีธาพลากร
แรมรอนเที่ยวสืบเสาะหา
ประมาณได้เดือนเศษสังเกตมา
จึงพบโอรสาพ่อยินดี
นางนี้เจ้าได้มาแต่ไหน
เยาวลักษณ์วิไลยทรงศรี
สุริยวงศ์พงศ์พันธุ์นารี
เทวีสถิตนครใด
ฯ ๑๔ คำ ฯ
/*38๏ เมื่อนั้น
พระโฉมยงทรงลักษณ์พิศมัย
ได้ฟังรับสั่งภูวไนย
ปราไสยไถ่ถามด้วยกรุณา
จึงประนมก้มเกษกราบบาท
ทูลพระบิตุราชนาถา
แต่ลูกนิราศพระองค์มา
ลำบากกายทุกทิวาราตรี
หมายจะคืนหลังยังนคร
แต่หลงจรพลัดเข้าสวนศรี
ของท้าวรณจักรอสุรี
พอบุตรีมาประพาศมาลา
ลูกยลโฉมต้องจิตรพิศวาส
จึงอุ้มนาฎมาในห้องเวหา
รณจักรแสนพิโรธโกรธา
จึงยกนิกรมาราติดตาม
ลูกเคี่ยวขับสัปรยุทธหลายครั้ง
อ่อนกำลังแทบจะเพลี่ยงในสนาม
จึงแกว่งคทาเปนวิชาเข้าสงคราม
แล้วก็พานางงามหนีมา
ฯ ๑๐ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระทรงภพจักรวาฬยักษา
ฟังโอรสแถลงแจ้งกิจจา
จึงปราไสยกัลยาโดยสุนทร
แม้นพบบิตุรงค์นงลักษณ์
จึงจักว่ากล่าวให้โอนอ่อน
ตามผู้ใหญ่มิให้ราญรอน
แล้วสั่งพลนิกรให้ยาตรา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น
ท้าวรณจักรอรรคราชยักษา
สงครามอยู่กับหมู่วิทยา
พลยักษาล้างไม่บรรไลยลง
ท้าวยิ่งเดือดดาลหาญพิโรธ
ทลึ่งโลดหมายพิฆาฎให้เปนผง
วิทยาไม่หย่อนผ่อนณรงค์
ต่างคงต่างทนเข้ารณราญ
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
/*39๏ เมื่อนั้น
พระผู้พงศ์พรหเมศมหาศาล
ประหารหมู่วิทยาไม่วายปราณ
ขุนมารยิ่งหลากประหลาดใจ
พิศดูรู้ว่าเปนกายสิทธิ์
มันทำไว้มิให้ติดตามได้
อย่าเลยจะแผลงศรไชย
ให้เปนข่ายเพ็ชรเจ็ดชั้น
ล้อมพวกกายสิทธิวิชาธร
ไว้ในอัมพรให้มั่น
คิดแล้วจึงท้าวกุมภัณฑ์
ก็หยิบศรอันศักดา
ประนมหัดถ์ขึ้นเหนือศิโรเพศ
รฦกคุณพรหเมศนาถา
ครั้นถ้วนคำรบสามครา
อสุราพาดสายแผลงไป
ฯ ๘ คำ ฯ เชิดฉิ่ง
๏ เดชะศรสิทธิอันเชี่ยวชาญ
ก็บันดาลไปเปนตาไข่
ล้อมพวกวิชาธรไว้
อสุรไกรมีความยินดี
แล้วสั่งให้เลิกพลขันธ์
โห่สนั่นมาในพนาศรี
พระองค์ทรงขับอินทรี
จรลีรีบเร่งเร็วมา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ พอปะทะทัพท้าวกาณุราช
ภูวนาถรณจักรยักษา
เห็นพระสมุทกับองค์ธิดา
สถิตย์หลังไอยราร่วมกัน
ที่ทรงคอนั้นพระยากาณุราช
สิบพระโอฐตวาดบรรฦๅลั่น
เหวยเหวยจอมโยธาอาธรรม์
มาคบมนุษย์ใจฉกรรจ์ไว้ทำไม
เร่งส่งตัวมาให้เราด้วยพลัน
หาไม่ชีวันจะตักไษย
ได้เปนมิตรไมตรีกันไป
โดยในสุริยวงศ์พรหมาน
ฯ ๖ คำ ฯ
/*40๏ เมื่อนั้น
ท้าวกาณุราชใจหาญ
จึงตอบคำรณจักรภูบาล
ด้วยสุนทรอ่อนหวานวาจา
ซึ่งท่านยกจัตุรงค์รณยุทธ
จะจับเจ้าสมุทบุตรข้า
ว่าลอบลักพาราชธิดา
เพราะหยาบช้าล่วงเกินก็ควรการ
เราเห็นว่าเปนตรุณบุรุษ
มิสุดสิ้นรักสมัคสมาน
จึงทำผิดชั่วดังเช่นพาล
ข้าขอเสียเถอะท่านอย่าถือความ
ซึ่งว่าทั้งนี้โดยสุจริต
มิได้คิดข่มขี่หยาบหยาม
เราผู้ใหญ่ไว้ยศอย่าสงคราม
ให้ตามขัติยประเพณี
เชิญท่านยกโยธาพลากร
คืนนครยักษาบุรีศรี
จะตั้งอยู่รบรันประจันตี
ให้เสียพลมนตรีไม่ต้องการ
ไหนไหนเด็กทั้งสองได้ร่วมรัก
ท่านจะหักหาญไปให้ร้าวฉาน
ท่านรักเหมือนดังแหนงแกล้งประจาน
ที่ว่าขานนี้เปนข้อสมาคม
แม้นเรากลับถึงบุรีสถาน
จะแต่งบรรณาการให้งามสม
ถวายเปนไมตรีโดยนิยม
ตามเชื้อพรหมพงศ์จักรพัตรา
ฯ ๑๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
ท้าววิสดีหัดถ์นาถา
ได้ฟังกาณุราชอสุรา
ดังศรสิทธิศักดามาเสียบกรรณ
แล้วแขงจิตรตอบคำกาณุราช
ท่านเชื้อชาติพรหมานรังสรรค์
วาจาหาเปนยุติธรรม์
เข้าด้วยลูกตัวนั้นไม่อายใจ
ชอบแต่ลูกเราผิดติดตามมา
เจรจาดังนี้ควรฟังได้
นี่ลักอุ้มเอาตามอำเภอใจ
ลูกเรามิได้รู้ตัว
/*41แกล้งทำข่มเหงไม่เกรงหน้า
หวังจะให้เทวายิ้มหัว
ทำโทษใส่แล้วจะขอโทษตัว
จะดีชั่วอย่างไรได้เห็นกัน
ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา
๏ เหลือบเห็นนางบุษมาลี
อสุรีกวักหัดถ์ตรัสรับขวัญ
มาเถิดลูกยาอย่าช้าพลัน
พ่อมีจิตรผูกพันตามมา
หวังจะรับลูกรักคืนนัคเรศ
ให้ขึ้นชื่อฦๅเดชทุกทิศา
หนึ่งนางวรรณสูรมารดา
เฝ้าแต่แสนโศกาถึงลูกรัก
แต่ร่ำพิไรทุกข์ร้อน
อาวรณ์วิตกเพียงอกหัก
ตัดอาไลยมาไปเถิดลูกรัก
จะได้พบพักตร์พระมารดา
แม้นเจ้ากลับบุรีมีปราโมทย์
จะสมโภชลูกรักให้หนักหนา
ทรามไวยมาไปเถิดลูกยา
ได้แก้หน้าบิตุราชมาตุรงค์
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีนวลรหง
จึงทูลพระบิดาโดยจง
พระองค์ได้โปรดปรานี
อันลูกนี้มิชั่วก็เหมือนชั่ว
เขาฦๅทั่วเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
พันผูกจะให้ลูกคืนบุรี
บัดสีไพร่ฟ้าประชากร
เปนกรรมของลูกแล้วจะขอลา
พระบิดาจงได้โปรดก่อน
ฆ่าสามีลูกนี้คงม้วยมรณ์
ภูธรช่วยระงับอัประมาณ
เชิญพระองค์กลับหลังยังวังใน
รณรงค์กันไม่เปนแก่นสาร
ตัดอาลัยลูกรักอย่าแดดาล
เหมือนตายจากบทมาลย์ภูมี
/*42แล้วพระได้โปรดเกษา
ช่วยทูลพระมารดาทรงศรี
ว่าลูกขอลาฝ่าธุลี
จากพระชนนีคลาไคล
แม้นว่ายังมิมรณา
จะคืนฉลองบาทาไห้จงได้
ทูลพลางนางทรงโศกาไลย
ทรามไวยพิไรอ้อนวอน
ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น
ท้าวรณจักรชาญสมร
โกรธาว่าไปกับบังอร
ทำยอกย้อนกลับให้กูได้อาย
ทรลักษณ์กลับไปร่วมรักชู้
เสียแรงกูนับเปนเนื้อเชื้อสาย
แม้นมาดภูฆ่ามึงวอดวาย
ก็เสียดายด้วยได้เลี้ยงมา
นอกนั้นก็จะฟันเปนเบือ
ให้เปนเหยื่อสิงสัตว์ในป่า
ถ้าไม่ไปไม่ฟังวาจา
อย่าพักมาพิไรรำพรรณ
พิโรธพลางทางกระชั้นสีหนาท
เหวยอำมาตย์พลไกรแขงขัน
เร่งเข้าหักโหมโรมรัน
ห้ำหั่นอย่าให้ทันพริบตา
ฯ ๘ คำ ฯ
๏ บัดนั้น
ทหารมารนายซ้ายขวา
รับสั่งพระผู้พงศ์พรหมา
ก็ตั้งดาหน้ากระดานเข้าไป
รุมจับสัปรยุทธสับสน
ลางตนแกว่งหอกเข้าลุยไล่
บ้างถือทวนสวนแทงแกว่งไกว
บ้างยิงด้วยหน้าไม้ลูกยา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น
ท้าวกาณุราชนาถา
จึงสั่งพระสมุทบุตรา
เจ้าเหนื่อยกายาจงคลาไคล
/*43พักอยู่ยังยอดคิรี
ระวังองค์มารศรีอย่าไกลได้
พ่อกับรณจักรจะชิงไชย
เจ้าคอยดูเล่นให้สำราญ
ฯ ๔ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระสมุทผู้ทรงศักดาหาญ
ก้มกราบลงกับบทมาลย์
ตระกององค์นงคราญแล้วเหาะมา
ฯ ๒ คำ ฯ เชิด
๏ บัดนั้น
ฝ่ายพลกาณุราชแกล้วกล้า
รับรองป้องกันสาตรา
แล้วแยกเปนปีกกากระหนาบไว้
ครั้นได้ทีเข้าตีตลุมบอน
ดัษกรไม่ทานทนได้
ตายแตกย่อย่นลงไป
กระทั่งถึงนกไชยพระยามาร
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
๏ เมื่อนั้น
ท้าวรณจักรมหาศาล
ทอดพระเนตรเห็นพหลรำบาล
แตกฉานลงมาพิโรธนัก
จึงขับอินทวรีรุกรณ
ประจญด้วยหมู่ปรปักษ์
ยี่สิบกรฟอนฟันไม่หยุดพัก
ด้วยฤทธิสิทธิศักดิ์อสุรี
โยธากาณุราชย่อย่น
บ้างม้วยวายชนม์กับที่
พระยายักษ์ไล่หักหาญตี
ราวีจนกระทั่งท้าวกุมภัณฑ์
แล้วขับนกอินทรีถีบถอน
ขึ้นจับงากุญชรเฉิดฉัน
นขาหยิกปากจิกคชาธรรม์
ต่างยุทธนากันบนนภา
ฯ ๘ คำ ฯ เชิด
/*44๏ เมื่อนั้น
ท้าวกาณุราชยักษา
เห็นท้าวรณจักรราชา
ขับอินทรีเข้ามารอนราญ
ท้าวยิ่งพิโรธดังอัคคี
บรรไลยโลกีเผาผลาญ
กวัดแกว่งแสงง้าวสุรกาญจน์
ต่างหาญไม่ละลดกัน
เห็นได้ทีพระยากาณุราช
ฟันฟาดด้วยง้าวเฉิดฉัน
ต้องท้าวรณจักรกุมภัณฑ์
กรกายขาดกันออกไป
ตกลงยังพื้นเมทนี
แล้วซ้ำฟันอินทรีนกใหญ่
อสุรียินดีด้วยมีไชย
ตบพระหัดถ์ก้องในนภา
ฯ ๘ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น
พระผู้ผ่านอสุรภพนาถา
ต้องอาวุธขาดกรกายา
อสุราจึงร่ายเวทพลัน
ฯ ๒ คำ ฯ รัว
๏ เดชะวิทยาอันเชี่ยวชาญ
ก็บันดาลกายกรติดมั่น
ถีบทะยานผ่านขึ้นเมฆาพลัน
ด้วยฤทธีอันมหิมา
ครั้นตรงพักตรเจ้ากรุงจักรวาฬ
ขุนมารเต้นรำทำท่า
ตบหัดถ์เย้ยหยันไปมา
อยู่ตรงหน้าคชากุมภัณฑ์
ฯ ๔ คำ ฯ กราวรำ
๏ ทอดพระเนตรเห็นนกอินทรีทรง
ขององค์อสุราอาสัญ
แต่ยุทธนามาด้วยกัน
คณนาอนันต์แต่มีไชย
ครั้งนี้สกุณีวอดวาย
แสนเสียดายไม่กลั้นน้ำเนตรได้
โศกสลดรันทดฤไทย
ความอาลัยสงสารสกุณา
/*45แล้วฉุนพิโรธโดดทยาน
ขึ้นเหยียบงาคชสารแกล้วกล้า
โจนจับสัประยุทธกันไปมา
อยู่บนหลังไอยราพัลวัน
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด
๏ พลาดท่าเสียทีทั้งสอง
ติดตกลงท้องพนาสัณฑ์
ต่างสลัดพลัดหลุดจากกัน
ต่างระเห็จหันขึ้นเมฆา
รณจักรจึงชักศรสิทธิ์
มาดจิตรหมายเขม้นเข่นฆ่า
พาดสายแผลงไปด้วยศักดา
ต้องอุรากาณุราชอสุรินทร์
ตกลงยังพื้นพสุธา
อสุราได้สมดังถวิล
ทรงพระสรวลสนั่นลั่นฟ้าดิน
อยู่บนที่เมฆินสำราญ
ฯ ๖ คำ ฯ เชิดฉิ่ง โอด
๏ เมื่อนั้น
ท้าวกาณุราชใจหาญ
ต้องศรปิ่มม้วยวายปราณ
ขุนมารจึงร่ายมนตรา
ฯ ๒ คำ ฯ รัว
๏ เดชะพระเวทของทรงภุช
ศรก็หลุดจากอุระยักษา
ที่แผลหายไม่ระคายกายา
อสุรามีความยินดี
จึงจับหอกเหาะขึ้นนภาไลย
ตรงหน้าไทรณจักรยักษี
เต้นรำซ้ำเย้ยด้วยวาที
ต่อหน้าอสุรีดัษกร
ฯ ๔ คำ ฯ กราวรำ
๏ แล้วเข้าจู่โจมโถมจับ
กลอกกลับว่องไวผันผ่อน
ต่างหาญต่างกล้าราญรอน
เสียงสะท้อนกีกก้องโลกี
ได้ทีท้าวแทงด้วยหอกกล้า
ต้องอุรารณจักรเรืองศรี
/*46ตกผางลงกลางปัถพี
อสุรีซ้ำสาปด้วยมนตรา
อย่าให้หอกหลุดจากกาย
จนวายชีวังสังขาร์
ให้สมที่โมหันฉันทา
สาปแล้วอสุราก็เปรมปรีดิ์
ฯ ๖ คำ ฯ เชิด โอด
๏ เมื่อนั้น
ท้าวรัศเศียรยักษี
ต้องหอกตกลงธรณี
อสุรีจึงร่ายวิทยา
จะร่ายเวทเท่าไรหอกไม่หลุด
จนสุดกำลังยักษา
พิษหอกกลุ้มกลัดวิญญา
ก็เห็นว่าชีวาจะวายปราณ
แล้วตรัสเรียกราชบุตรี
บุษมาลีผู้ยอดสงสาร
บิดาจะสิ้นชนมาน
จงมาดูวิญญาณนะลูกรัก
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลีมีศักดิ์
แว่วเสียงบิตุรงค์นงลักษณ์
จึงผินพักตร์เหลือบแลแปรไป
เห็นองค์สมเด็จพระบิดา
ต้องอาวุธกายาโลหิตไหล
น่าที่จะม้วยบรรไลย
อรไทยทูลวอนภูมี
พระจงได้โปรดเกษา
ช่วยพาข้าผู้รองบทศรี
ไปยังราชาอสุรี
ท้าวมีคุณจะได้ขอษมา
ฯ ๖ คำ ฯ
๏ เมื่อนั้น
พระทรงลักษณ์ล้ำกษัตริย์แหล่งหล้า
รับขวัญนางพลางมีวาจา
ซึ่งจะพาไปนั้นอย่าร้อนใจ
ว่าพลางอุ้มองค์นงคราญ
เหาะทยานลงยังป่าใหญ่
แล้วจึงวางองค์อรไทย
แทบใกล้เจ้ากรุงมารา
ฯ ๔ คำ ฯ เชิด
/*47๏ เมื่อนั้น
นางบุษมาลียอดเสนหา
วิ่งเข้ากอดบาทพระบิดา
โศกาพิไรรำพรรณ
ฯ ๒ คำ ฯ โอด
โอ้๏ โอ้ว่าพระองค์ทรงฤทธิ์
ไม่ควรเลยชีวิตจะอาสัญ
หอกปักอุระให้แดยัน
ทั้งตรีโลกใครจะทันฤทธิไกร
โอ้ครั้งนี้พระองค์มาแพ้พ่าย
ทอดกายกลิ้งเกลือกในป่าใหญ่
ลูกได้ทูลห้ามภูวไนย
ก็มิได้เชื่อฟังวาจา
พระองค์จงให้ขมาโทษ
ซึ่งกริ้วโกรธขุ่นแค้นตัวข้า
ร่ำพลางนางทรงโศกา
อยู่กับบาทาอสุรี
ฯ ๖ คำ ฯ โอด
๏ เมื่อนั้น
รณจักรพรหมพงศ์ยักษี
เห็นธิดามาพิไรโศกี
อสุรีสลดวิญญา
จึงตรัสโลมเล้าลูกรัก
งามพักตร์ผู้ยอดเสนหา
เปนเวราขอพ่อจะมรณา
เจ้าจงกลั้นโศกาอาไลย
บิดาม้วยไม่เสียดายชีวิต
เห็นพักตร์ลูกให้คิดละห้อยไห้
ใครจะรักเหมือนพ่อรักดวงไจ
โอ้ครั้งนี้จะไกลแลลับ
ทั้งธรณีเปนเชลยเขาหมด
จะเสื่อมยศดังแสงประทีปดับ
เสนหาโฉมเฉลาเฝ้ากำชับ
เจ้าจงรับคำสอนของบิดา
เอื้อนอรรถตรัสบอกมิใคร่ได้
ยี่สิบเนตรชลนัยน์นองหน้า
สิบโอษฐ์ร่ำสั่งกัลยา
ด้วยพจนาอันสุนทร
โอษฐ์หนึ่งว่าโอ้เจ้าดวงจิตร
บิดานี้ชีวิตจะสังหรณ์
/*48แม้นไปกับภัศดาอยู่นคร
บังอรจงเสงี่ยมเจียมกาย
พระโอษฐ์สองเจ้ารองบทมาลย์
มลทินพาลอย่าให้มีที่สลาย
สองชนกผัวจงยำอย่ากล้ำกราย
ทั้งวงศ์วารทั้งหลายจงฝากตัว
พระโอษฐ์สามสิ่งซึ่งเปนความลับ
ท้าวกำชับอย่าแสดงให้แจ้งทั่ว
พูดนักมักมีราคีมัว
ปากชั่วตัวดีก็มีทัณฑ์
พระโอษฐ์สี่ว่าพ่อนี้จะบรรไลย
ขอฝากไพชยนต์รัตน์ไอสวรรย์
วรรณสูรกัลยามารดานั้น
จงผูกพันบำรุงให้จงดี
พระโอษฐ์ห้าว่าเหล่าเสนาใน
อย่าช่วงใช้เลยมิ่งมารศรี
เหมือนเมตตากับบิดาม้วยชีวี
ความผิดมีช่วยระงับให้ดับไป
พระโอษฐ์หกวิตกอำมาตย์ยักษ์
เจ้าจงเปนพำนักได้อาไศรย
ชุบเลี้ยงให้เปนสุขสำราญใจ
เหมือนเมื่อในแต่หลังครั้งบิดา
โอษฐ์เจ็ดว่าเจ้าช่วยเผาศพพ่อ
ทั้งฝากหน่อสุริวงศ์สนิทหน้า
ชอบผิดจงได้คิดเมตตา
ได้เห็นแก่บิดาเถิดเทวี
โอษฐ์แปดจึงว่ากับกาณุราช
ขอฝากนาฎธิดามารศรี
เราจะถึงอาสัญทันใดนี้
อสุรีจงได้เมตตา
โอษฐ์เก้าสั่งเหล่าเสนานั้น
ระวังตัวกลัวทัณฑ์ให้หนักหนา
เราสิ้นบุญสูญซึ่งชีวา
ดังเดือนลับมหาเมรุไกร
โอษฐ์สิบสิ้นเสียงสิ้นสั่ง
หมดกำลังไม่ตั้งจิตรได้
ก็ถึงแก่อาสัญบรรไลย
ไปเกิดในวิมานโอฬาร์ ฯ
ฯ ๓๐ คำ ฯ