ราชาพิลาปคำฉันท์
คำนำ
วรรณคดีสมัยอยุธยาเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ ซึ่งพบต้นฉบับตัวเขียนในหอสมุดแห่งชาติ เป็นหนังสือสำคัญที่ไม่ปรากฏหลักฐานว่าแต่งเมื่อใดและใครเป็นผู้แต่ง แต่สันนิษฐานได้ว่าน่าจะแต่งก่อนรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ด้วยเหตุที่หนังสือจินดามณีของพระโหราธิบดี ซึ่งแต่งในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ได้นำข้อความจากเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ไปอ้างอิงเป็นตัวอย่างคำประพันธ์หลายตอน เช่น ตัวอย่างฉันทฉบำดำเนินกลอน ๔ ฉันทฉบำนาคบริพันธ์ ดิลกวิเชียร ฉันท์ ๒๕ และ วิเชียรดิลก ฉันท์ ๒๕ จึงคาดว่าราชาพิลาปคำฉันท์จะเป็นหนังสือที่ได้รับความนิยมแพร่หลายในครั้งนั้น
เนื้อเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์กล่าวได้ว่านำมาจากเรื่องรามเกียรติ์ ตอนสีดาหาย แต่งเป็นบทคร่ำครวญของพระรามขณะเมื่อติดตามหานางสีดาซึ่งถูกทศกัณฐ์ลักพาตัวไป และจบความลงตอนก่อนพระรามจะได้พบกับหนุมาน
การประพันธ์เรื่องราชาพิลาปคำฉันท์นี้ปรากฏว่ามีคำประพันธ์ในการดำเนินเรื่องมากถึง ๑๖ ชนิด แปลกไปจากวรรณคดีคำฉันท์สมัยอยุธยาเรื่องอื่นๆ ที่ใช้คำประพันธ์เพียง ๕-๗ ชนิด จากลักษณะดังกล่าวจึงเป็นข้อสังเกตว่า กวีผู้แต่งมีความประสงค์จะรวบรวม “ฉันท์” หลาย ๆ ชนิดไว้ในเรื่องเพื่อเป็นแบบแผนและอาจมีเจตนาแต่งไว้เพื่อการศึกษาคำประพันธ์ของกุลบุตรสืบมา
วรรณคดีเรื่องราชาพิลาปในต้นฉบับสมุดไทยปรากฎชื่อเรื่องแตกต่างกันหลายชื่อได้แก่ ราชาพิลาป นิราศษีดา พระรามหวล และ พระรามกำสรวล หนังสือจินดามณีของพระโหราธิบดี ได้อ้างชื่อวรรณคดีเก่าเรื่องหนึ่งคือ “พระยศราชาพิลาป” ซึ่งจะหมายถึงเรื่อง “ราชาพิลาปคำฉันท์” หรือไม่นั้น เป็นประเด็นที่นักวรรณคดีศึกษาจะต้องค้นคว้าสืบสวนกันต่อไป
ต้นฉบับเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่ส่วนภาษาโบราณ หอสมุดแห่งชาติ มีทั้งหมด ๑๐ ฉบับ แต่ละฉบับมีถ้อยคำลักลั่นคลาดเคลื่อน การพิมพ์ครั้งแรกเผยแพร่ในหนังสือวชิรญาณ ตอนที่ ๘๙ ฉบับเดือนกุมภาพันธ์ รัตนโกสินทร์ศก ๑๒๐ (พุทธศักราช ๒๔๔๕) และต่อมาเมื่อปีพุทธศักราช ๒๕๓๐ กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ นำมาพิมพ์รวมอยู่ในวรรณกรรมสมัยอยุธยา เล่ม ๒
อนึ่งในการพิมพ์ครั้งนี้ กรมศิลปากรได้มอบให้ นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ นักอักษรศาสตร์ ๘ ว. กลุ่มงานวรรณกรรม กองวรรณกรรม และประวัติศาสตร์ เป็นผู้ตรวจสอบชำระใหม่ทั้งหมด โดยศึกษาเปรียบเทียบจากฉบับสมุดไทยทั้ง ๑๐ ฉบับ ปรับอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบันเรียบเรียงคำอธิบาย และจัดทำอธิบายศัพท์เพื่อให้สะดวกต่อผู้ที่จะศึกษาค้นคว้า ทั้งได้นำภาพถ่ายต้นฉบับสมุดไทย ฉบับที่ ๑ ฉบับที่ ๔ และฉบับที่ ๘ บางส่วน พิมพ์ไว้เป็นภาคผนวกท้ายเล่มด้วย
กรมศิลปากรหวังว่า หนังสือราชาพิลาปคำฉันท์นี้ จะอำนวยประโยชน์ต่อผู้สนใจศึกษาค้นคว้าวรรณคดีไทยโดยทั่วกัน
นาวาอากาศเอก (อาวุธ เงินชูกลิ่น)
อธิบดีกรมศิลปากร
กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๑ มิถุนายน ๒๕๔๔
อธิบายเรื่อง ราชาพิลาปคำฉันท์
นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ เรียบเรียง
ราชาพิลาปคำฉันท์เป็นวรรณคดีสมัยอยุธยาที่มีความสำคัญมากเรื่องหนึ่ง หนังสือจินดามณีของพระโหราธิบดี ซึ่งใช้เป็นแบบเรียนมาตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช นำความบางตอนจากเรื่องนี้ไปเป็นตัวอย่างคำประพันธ์หลายชนิด แสดงว่าเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ต้องเป็นหนังสือที่ได้รับความนิยมแพร่หลาย นับถือว่าเป็นหนังสือที่แต่งดี ซึ่งน่าจะมีมาก่อนรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แต่จะแต่งเมื่อใดและใครเป็นผู้แต่งนั้นยังไม่สามารถวินิจฉัยได้
อนึ่ง หนังสือจินดามณีมีข้อความตอนหนึ่งว่า “ผิเอากลอนห้าใส่ให้เอาด้วยกันทังสี่บท อย่าได้ลดโคลงต้นคืออุปาทวาทศ คำสวรสมุท สมุโฆษ พระนนทกษัตรีสังวาส ศรีอุมายิการย พระยศราชาพิลาป อย่าได้เอาคำบูราณนั้นมาใส่...” พระยศราชาพิลาป อาจจะได้แก่เรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ อย่าได้เอาบูราณนั้นมาใส่ น่าจะหมายความว่าเรื่องดังกล่าวแต่งขึ้นนานมาแล้ว เหตุผลที่สนับสนุนข้อสันนิษฐานประเด็นดังกล่าวคือ ในจินดามณียกเอาคำประพันธ์จากเรื่องราชาพิลาปไปเป็นตัวอย่าง และในจินดามณียังมีตัวอย่างคำประพันธ์อีกเป็นจำนวนมากที่ยังไม่ทราบว่านำมาจากวรรณคดีโบราณเรื่องใด ซึ่งในจำนวนนั้นอาจเป็น สมุโฆษ พระนนทกษัตรีสังวาส หรือ ศรีอุมายิการย เรื่องใดเรื่องหนึ่ง ในส่วนของสมุโฆษนั้นไม่น่าจะเป็น สมุทรโฆษคำฉันท์ เพราะไม่มีตัวอย่างคำประพันธ์ใดในจินดามณีตรงกับข้อความในเรื่องสมุทรโฆษคำฉันท์ฉบับที่มีอยู่ในปัจจุบัน
เรื่องราชาพิลาปคำฉันท์นี้คณะกรรมสัมปาทิกหอพระสมุดวชิรญาณได้นำมาตีพิมพ์เป็นครั้งแรกในหนังสือวชิรญาณ เมื่อปีพุทธศักราช ๒๔๔๕ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว การพิมพ์ครั้งนั้นเรียกชื่อว่า “นิราศษีดา” เมื่อพิมพ์ครั้งแรกนั้นเข้าใจว่ายังมิได้มีการตรวจสอบชำระโดยละเอียด คงพิมพ์ตามเนื้อความที่ปรากฏในสมุดไทยเล่มใดเล่มหนึ่ง อาจจะเป็นสมุดไทยฉบับที่ ๓ ฉบับที่ ๔ หรือฉบับที่ ๗ ซึ่งเป็นสมบัติของหอพระสมุดมาแต่เดิม ต้นฉบับตัวเขียนสมุดไทยเรื่องราชาพิลาปที่เก็บรักษาไว้ ณ หอสมุดแห่งชาติ ปัจจุบันมีอยู่ทั้งหมด ๑๐ ฉบับ บางฉบับได้มาเมื่อพุทธศักราช ๒๔๕๐ บางฉบับได้มาเมื่อพุทธศักราช ๒๔๗๓ และบางฉบับได้มาเมื่อพุทธศักราช ๒๔๗๙ อันเป็นปีพุทธศักราชหลังจากการพิมพ์ครั้งแรกทั้งสิ้น
ต่อมาเมื่อพุทธศักราช ๒๕๓๐ กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ ได้นำเรื่องนี้มาพิมพ์รวมไว้ในหนังสือวรรณกรรมสมัยอยุธยา เล่ม ๒ เป็นการพิมพ์ตามต้นฉบับพิมพ์ครั้งแรก
ในการพิมพ์ครั้งนี้ กรมศิลปากรได้มอบให้กลุ่มงานวรรณกรรม กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ตรวจสอบชำระใหม่ทั้งหมด โดยพิจารณาจากต้นฉบับตัวเขียน เรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ จากเอกสารโบราณ หมวดวรรณคดี หมู่ฉันท์ จำนวน ๑๐ ฉบับ ซึ่งเก็บรักษาอยู่ที่ส่วนภาษาโบราณ หอสมุดแห่งชาติ ตามรายละเอียดดังนี้
ฉบับที่ ๑ สมุดไทยดำเส้นรงค์ ขนาดกว้าง ๑๑ เซนติเมตร ยาว ๓๔ เซนติเมตร หนา ๕ เซนติเมตร ได้มาจากกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี มีข้อความบนปกว่า “พระสมุทพระรามหวลจบบรีบูรรณ”
ฉบับที่ ๒ สมุดไทยดำเส้นรงค์ ขนาดกว้าง ๑๒ เซนติเมตร ยาว ๓๖ เซนติเมตร หนา ๕ เซนติเมตร หอพระสมุดซื้อเมื่อพุทธศักราช ๒๔๕๐ มีข้อความบนปกว่า “สมุดฉันท์พระรามเกียรติ์ พระรามนิราษศรีดา” ความในบานแพนกว่า “  หน้าต้นราชาพิลาพ เล่ม ๑”
ฉบับที่ ๓ สมุดไทยดำเส้นรงค์ ขนาดกว้าง ๑๑ เซนติเมตร ยาว ๓๔ เซนติเมตร หนา ๔.๕ เซนติเมตร สมบัติเดิมของหอพระสมุด ฉบับที่ ๓ นี้จบด้วยโคลงกระทู้ ๒ บทคือ
รา มิศวรราชเจ้า
จาบัลย์
ชา เยศเยาวจรจรร
จากไท้
พิ โรธทศพักตร์ผัน
พานุช หนีนา
ลาป พิไรร่ำไห้
ห่อนเว้นวายกระศัลย์
รา มาธิราชเรื้อง
ฤทธี
ชา เยศจากจรลี
ลาศเต้า
พิ โยคยากแสนทวี
ทุกข์เทวษ ถวิลแฮ
ลาป ร่ำกำสรดเศร้า
โศกสร้อยษีดา
ฉบับที่ ๔ สมุดไทยดำเส้นรงค์ ขนาดกว้าง ๑๑.๕ เซนติเมตร
ยาว ๓๖ เซนติเมตร หนา ๔ เซนติเมตร เป็นสมบัติเดิมของหอพระสมุด
ฉบับที่ ๕ สมุดไทยขาวเส้นหมึกขนาดกว้าง ๑๑.๕ เซนติเมตร ยาว ๓๕ เซนติเมตร หนา ๓ เซนติเมตร ได้มาจากกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี ปกหน้าแรกถูกแมลงกัดชำรุดมาแต่เดิม มีโคลงกระทู้ ๒ บทคือ
รา มาราเมศเชื้อ
องค์อินทร์ อุกเอย
ชา ยิศอิศรยุพินท์
เพื่อนเคล้า
พิ โดระฉมฉินท์
ฉายเฉก
ลาป พิไรใครเศร้า
ไป่แม้เราสอง
รา มาหมองหม่นเศร้า
ถึงศรี เมืองเอย
ชา เยศแสนทุกข์ทวี
กว่านั้น
พิ โยคโศกโศกี
สองคร่ำ ครวญฮา
ลาป พิราไลยะอั้น
เออบแก้มกรรแสง
ฉบับที่ ๖ สมุดไทยดำเส้นดินสอ ขนาดกว้าง ๑๑ เซนติเมตร ยาว ๓๔ เซนติเมตร หนา ๓ เซนติเมตร เจ้าพระยามุขมนตรี (อวบ เปาโรหิตย์) ให้หอพระสมุด เมื่อพุทธศักราช ๒๔๗๓ ฉบับนี้มีข้อความระบุถึงที่มาของหนังสือว่า “พระยาราชนุกูลเอามา วันที่ ๒๐/๘/๒๔๕๘”
ฉบับที่ ๗ สมุดไทยดำเส้นดินสอ ขนาดกว้าง ๑๑ เซนติเมตร ยาว ๓๓.๕ เซนติเมตร หนา ๒.๕ เซนติเมตร สมบัติเดิมของหอพระสมุด ฉบับนี้มีโคลงกระทู้ ๑ บท เหมือนโคลงบทแรกในฉบับที่ ๓ คือ
รา มิศวรราชเจ้า
จาบัลย์
ชา เยศเยาวจรจรัล
จากไท้
พิ โรธทศภักตรผัน
ภานุช หนีนา
ลาป พิไรร่ำไห้
ห่อนเว้นวายกรศัลย์
ฉบับที่ ๘ สมุดไทยดำเส้นดินสอ ขนาดกว้าง ๑๑ เซนติเมตร ยาว ๓๔.๕ เซนติเมตร หนา ๒ เซนติเมตร หอพระสมุดซื้อเมื่อพุทธศักราช ๒๔๕๐ ฉบับนี้มีความแตกต่างไปจากฉบับอื่นมากที่สุด คำประพันธ์ในตอนต้นของหน้าแรกลบเลือนจนอ่านไม่ได้ความ อักขรวิธีที่ปรากฏเก่ากว่าฉบับอื่น บอกชนิดคำประพันธ์แตกต่างไป และมีเนื้อความแปลกไปจากฉบับอื่นๆ ทั้ง ๙ ฉบับ
ฉบับที่ ๙ สมุดไทยดำเส้นดินสอ ขนาดกว้าง ๑๑ เซนติเมตร ยาว ๓๔ เซนติเมตร หนา ๒.๕ เซนติเมตร หอพระสมุดซื้อเมื่อพุทธศักราช ๒๔๕๐
ฉบับที่ ๑๐ สมุดไทยดำเส้นรงค์ ขนาดกว้าง ๑๑.๕ เซนติเมตร ยาว ๓๕.๕ เซนติเมตร หนา ๓ เซนติเมตร หอพระสมุดซื้อจาก ม.ล.แดง สุประดิษฐ์ เมื่อพุทธศักราช ๒๔๗๙
ต้นฉบับตัวเขียนสมุดไทยเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ทั้ง ๑๐ ฉบับ น่าจะคัดลอกในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น และน่าจะคัดลอกจากฉบับสมัยอยุธยาซึ่งปัจจุบันยังไม่พบต้นฉบับดังกล่าว สำหรับสมุดไทยฉบับที่ ๘ ซึ่งอยู่ในสภาพชำรุดมากและใช้อักขรวิธีเก่ากว่าฉบับอื่นนั้น ก็ไม่อาจยืนยันได้ว่าเขียนขึ้นในสมัยอยุธยา
คำและศัพท์ต่าง ๆ ในฉบับตัวเขียนทุกฉบับมีความคลาดเคลื่อนแตกต่างกันไปเป็นอันมาก ทำให้การตรวจสอบชำระครั้งนี้ ดำเนินไปด้วยความยากลำบาก เช่นความในบทสุดท้ายของ “ฉันทฉบำ ราชาพิลาปดำเนินกลอน ๔ ๑๖ อักษร”
ฉบับพิมพ์ครั้งแรกพุทธศักราช ๒๔๔๕ ว่า
“ริมโรทดกรรธรรณภรรไทย”
ฉบับที่ ๑ ว่า
“ริมโรทกรรทรรณพรรไท”
ฉบับที่ ๘ ว่า
“เรียมโศกอุระร้อนพรั่นใจ”
ในการตรวจสอบชำระครั้งนี้ สรุปได้เป็น
“เรียมโรทดกรรทรรณพระทัย”
หรือเนื้อความตอนหนึ่งที่กล่าวถึงพระรามรำพันถึงนางสีดาด้วยความอาลัยรัก
ฉบับที่ ๔ ว่า
๏ ด้วยสรรพอแงมภูลเพญ
จักรำกี่วารเหล
อนงคนุชดุจกร

เมื่อตรวจสอบชำระแล้วได้ความในบทดังกล่าวเป็น
๏ ด้วยสรรพาอาดมพูนเพ็ญ
จักร่ำกี่วารเห็น
อนงคนุชดุจกร

ความแตกต่างลักษณะดังกล่าวปรากฏอยู่ในต้นฉบับตัวเขียนเป็นจำนวนมากดังนั้นในการตรวจสอบชำระครั้งนี้ได้พยายามปรับอักขรวิธีให้ใกล้เคียงกับปัจจุบันเพื่อให้สะดวกแก่ผู้ที่จะศึกษาค้นคว้าเรื่องนี้ในเบื้องต้น และได้พิมพ์ภาพถ่ายต้นฉบับตัวเขียนฉบับที่ ๑ ฉบับที่ ๕ และฉบับที่ ๘ บางส่วน ไว้ในภาคผนวก เพื่อให้ผู้ที่จะศึกษาวิเคราะห์ต่อไปได้ใช้พิจารณาสอบทานหรืออ้างอิงข้อความต่าง ๆได้ จากต้นฉบับเดิม
ต้นฉบับตัวเขียนฉบับที่ ๘ ซึ่งได้กล่าวแล้วว่า มีเนื้อความแปลกออกไปจากฉบับอื่นมากที่สุด จึงขอนำมาอธิบายรายละเอียด บางประเด็นไว้ในที่นี้ เช่น ในบท “ชินวรฉันท์กลอน ๕ ๑๕ อักษร” ฉบับตรวจสอบชำระใหม่ได้ความเป็น
๏ ป่างครวญพิไรเถิงโฉมเฉลา

ทั่วสัตวเหงา
บ ได้จร
ฯลฯ
จนถึง
๏ ต่างต่างพิลาปชลนัยนธาร

มุข บ เบิกบาน
ก็โศกเศร้าฯ
ฉบับที่ ๘ บอกชื่อคำประพันธ์ตอนนี้ไว้ว่า “ชินวร กลอน ๕ ฯ ๑๖ อักษร  เตรินฉบัง ฯะ” ทั้งมีเนื้อความต่างออกไปคือ
๏ ป่างครวญเถิงมเหสี

ทั่วสัตวอันมีใน
อรัญวา
๏ มฤคพยัคฆอริรา

แต่กัลปก่อนมา
บ เอื้ออาตม์
๏ กุญชรหัตถีกรีราช

ต่าง บ มิเพ่งผาด
ก็เซรียบเซรา
๏ หมู่คณาสัตวอันจรเทา

ต่างก็เงียบเหงา
ละห้อยใจ
๏ หัสดีลิงคปักษาเกรียงไกร

ลืมจำนองภัย
แก่หัตถี
๏ ครุธภุชงคนาคนาคี

เห็น บ ยายี
เปนอาหาร
๏ ทั่วอาณาสัตวสดับสาร

เปนทุกขภาร
ก็เงื่องเหงา
๏ กินรีกินราเคยดลเดา

หมู่คณาเทา
ชมวารี
๏ นัยนทวารนั้นลืมสมปฤๅดี

บ มิลงอาศัย
นุเวศจร
๏ อสุรคนธรรพวิทยาธร

ฟังก็ชออน
จงโทรมนัส
๏ ทั่วหมู่อาณาสุเทพจังหวัด

ทิพโสตอุบัติ
ก็บันดาล ฯ
ความตอนต่อไปตามที่ตรวจสอบชำระครั้งนี้ใช้คำประพันธ์ “ฉันทฉบำดำเนิน กลอน ๔ ๑๘ อักษร” ซึ่งปรากฏตัวอย่างคำประพันธ์ตอนนี้อยู่ในหนังสือจินดามณี คือ
๏ ป่างนั้นเบื้องบั้นเขียวขาว
หมอกมัวเดือนดาว
สุริยะชรอื้อชรอ่ำลมฝน

๏ ฟ้าฟื้นหลั่งหล่อโชรกชรล
อับแสงสุริยพล
ครครึกครครืนเวหา

ฯลฯ
/*8จนถึง
๏ ด้วยท้าวเสวยกันแสงศรี
เถิงภัควดี
สีดานารีนาฏกัลยา ฯ

สมุดไทยฉบับที่ ๘ ใช้คำประพันธ์ตอนนี้เป็น “ฯ ฉบังกลอน ๔ ฯ ๑๖ อักษร ฯะ” ทั้งเนื้อความก็ต่างออกไปคือ
๏ ปางนั้นเทพาทุกสถาน
พิรุณชัยชาญ
เทพาพลาหกก็ดี

๏ บันดาลเปนมหาเมฆี
อับแสงสุรีย์
สมเดชด้าวดารา

๏ มืดมัวทั่วทิศทั่วป่า
อากาศวิชชุดา
ฟ้าฝนก็ครื้นครั่นฉาน

๏ รามสูรราเมศระเห็จทะยาน
ไล่อสูรพาล
ธยก็เข้าแฝงกาย

๏ ชำแรกกลีบเมฆฉ่ำฉาย
ศรรามพาดสาย
กึกก้องในท้องคคนา

๏ ฟังเสียงเพียงชีพมรณา
ฉมพิตังวา
โลมหังหนังพองสยองขน

๏ ทั่วหมู่คณาสัตว์จลาจล
ทุกแห่งทุกหน
กระหนกระหายแดยัน

๏ ปักษาปักษีมิขานขัน
ภุชงค์วิหคพรรณ
อนาทรทุกข์ระลึกใจ

๏ คันธรรพาวิทยาเนาใน
คูหาเศร้าใจ
มั่วสุมประชุมจินดา

๏ คณะเทพในพื้นธรา
ดลแดนทุปรา
รภด้วยหน่อจักรปาณี

/*9๏ ด้วยท้าวเสวยทุกข์แสนทวี
เถิงภัควดี
เชษฐานารายณ์สายสมร ฯะ

ความตอนต่อจากนี้จากการตรวจสอบชำระ สอบเทียบฉบับสมุดไทยเล่มอื่นๆใช้คำประพันธ์ “มงคลรัตนฉันท์ กลอน ๖ ๒๒ อักษร” คือ
๏ เสร็จการอันวัชรีโกลา
หน่อองค์นเรศา
ธ ครวญเถิงจอมมเหสี

ฯ ล ฯ
จนถึง
๏ ด้วยสรรพาอาดมพูนเพ็ญ
จักร่ำกี่วารเห็น
อนงคนุชดุจกร ฯ

สมุดไทยฉบับที่ ๘ ระบุว่าตอนนี้เป็น “ ๏ เยสันตา ๒๑ อักษร” และใช้ถ้อยคำแตกต่างออกไปคือ
๏ เสร็จการสว่างทินกร
องค์บดีบวร
ครวญเถิงมเหสี

๏ พระนุชเรียมเอยนิราศจรลี
ละเรียมจำบทศรี1
จรพนาลัยเต้า ตามองค์

๏ ฤๅร้างเหนวรพักตรพิมพงค์
จันทิมาณราสงฆ์
เปรียบมุขนง นุชฤๅเสมอ

๏ ฤๅร้างเหนวรเกศภมูเลอ
วรจักษุรมเยอ
นิลฤๅเสมอ บเทียบเท่า

/*10๏ ฤๅร้างเหนพระขนงเปนกงเกา
ทัณฑเพริศพรายเพรา
นาสิกกันเหา สมมุขา

๏ ฤๅร้างเหนวรโอษฐพระกัณฐา
บริบูรณคิวา
คือกาญจน์จินดา สีสวยสด

๏ ฤๅร้างเหนวรองคุลีทศ
นัขคือมุกจรด
โชติช้อยชด ผาดผิวสังข์

๏ ฤๅร้างเหนวรถันยุคลัง
คือดวงประทุมัง
ตูมแฝงใบบัง สราศี

๏ ฤๅร้างเหนวรอุระพระนาภี
นาสาคือรัตนมณี
นัยน์ไพโรจน์รุจี ประไพพรรณ

๏ ฤๅร้างเหนวรชงฆบาทจรจรัล
คือลำกัทลีวัน
โสตสะสวยสรรพ์ ดูโสภา

๏ จะร่ำคร่ำครวญคระหวนหา
รัตติงทิวารา
กี่เมื่อจะเหนหน้า ดุจเก่าก่อน ฯ

เนื้อหา การใช้ถ้อยคำ ในสมุดไทยฉบับที่ ๘ แตกต่างไปจากฉบับอื่นอีกคือบทพระรามคร่ำครวญซึ่งแต่งด้วยคำประพันธ์ “ประทุมรัตนฉันท์ ๓๕ อักษร” ซึ่งปรากฏในฉบับตรวจสอบชำระครั้งนี้ ตั้งแต่
๏ เรียมละไอศูรย์

ละวงศ์ตระกูล
พระบิตุเรศชนดา
ละเสียเก้าแก้ว
คณะหมู่อุโรธา
ละพระอนุชา
ทังสองผู้เรืองฤทธิไกร
ฯลฯ
จนถึง

/*11๏ ในทรวงแสบเจ็บ
คือเอาศรเหน็บ
ทังสามเล่มแลขรรค์คทา
อาจทรงอยู่ได้
ฤๅอาจเจ็บแสบสา
ดุจเรียมแค้นคา
เจ็บนักเพียงชีพตักษัย ฯ
สมุดไทยฉบับที่ ๘ กล่าวต่างออกไปคือ

๏ เรียมละไอศูรย์
ละวงศ์ตระกูล
พระบิดุเรศชนดา
ละแสนสาวสนม
กรมในกรมนอกโยธา
ละพระอนุชา
ทังสองผู้เรืองฤทธิไกร

๏ ปางเรียมเสด็จจาก
กรุงไกรเรียมยาก
กลางเถื่อนกับพระยุไพ
พบนุชสุดสาย
คลายโศกเรียมแล้วก็ปลื้มใจ
ได้แก้วแล้วไกล
ทังสามดำเนินเดินจร

๏ ปางเสด็จจรยาตร
ไปล่เปลื้องเยื้องบาท
คือสิงหราชไกรสร
พิศเพ่งเล็งยล
ผลพฤกษในดงดอน
มีเสาวนียวอน
เรียมบอกซึ่งผลพฤกษา

๏ บ้างสุกส่งกลิ่น
มฤธุรสประทิ่น
เก็บให้พระนุชชายา
เจ้าเสวยต่างโภชน์
มฤธุโอชโอชา
เสร็จแล้วลีลา
ตามหมู่มฤคามฤคี

๏ วรนุชปุจฉา
เรียมวิสัชนา
กังขาสนเท่ห์เทวี
ทุกพรรณสัตว์เรียม
บอกอรรถให้แจ้งถ้วนถี่
ปางรสมาลี
ฟุ้งเฟื่องตรลบองค์

/*12๏ ตรัสถามรสา
บุปผารุกขา
ใดฤๅมฤธุรสจรดส่ง
กลิ่นเรียมบอกพลัน
บุปผาชาติอันบรรจง
ฝูงปักษาลง
บ้างจับบ้างบินกินผลา

๏ มีพจนถาม
เรียมตรัสบอกความ
ตามหมู่พรรณสภุณา
ปางเมื่อสรงสนาน
อุบลตูมบานโสภา
บังใบในสา
คเรศขจรมฤธุรา

๏ คลี่กลีบรวยรส
ภุมราจับจรด
เคล้าคลึงเอาซาบรสา
ตรัสว่าสัตว์นั้น
มันภักษ....
เรียมว่ารสา
สิ่งนั้นแลเปนภักษา

๏ พิศเพ่งคณาสัตว์
มัจฉาว่ายฉวัด
เฉวียนอยู่กลางคงคา
มีพระเสาวนีย์
ถามเรียมด้วยหมู่มัจฉา
เรียมแก้กังขา
สนเท่ห์ทุกสิ่งสงสัย

๏ เมื่อจักเปนเหตุ
อสุราแปรเพศ
เปนมฤคสุวรรณประไพ
มีพระเสาวนียตรัส
ให้เรียมตามมฤคเนาใน
เรียมทัดเท่าใด
พระนุชมิอาจที่จะยิน

๏ ปางเรียมเสด็จจร
จากพระดวงสมร
ตามมฤคเรียมจิตถวิล
เถิงนุชอันอยู่
พระกรพาดสายวางศิลป์
เหนมฤคผิดจิน
ตนาเถิงนุชไกลองค์

๏ ปางเรียมกลับจวน
ขนิษฐจิตหวน
ตรัสแจ้งกิจแล้วเรียมทรง
โกรธาแก่นุช
จะใคร่พิฆาตชีพปลง
เรียมเร่งบาทจง
จิตมาเถิงนุช บ เหน

๏ เรียมทอดวรกาย
พระกรเรียมฟาย
อัสสุธาราลำเค็ญ
ลำเคืองใกล้สิ้น
ชีวาตมฤๅร่างเปน
ชีพเรียม บ เหน
อันร้อนในพระอุรา

๏ วาตาเฉื่อยฉิว
พระทัยเรียมปลิว
เหมือนหนึ่งมิมีชีวา
ชลเนตร บ เหือด
เปนเลือดหยดหยดออกมา
ในพระอุรา
คือดังไฟฟ้าเผาลน

๏ นุชเอยเรียมแค้น
พระคีวาแน่น
คิดมาคือดุจดังคน
เอาภูษาจุก
เขฬะจะกลืนขัดสน
สิงฆาเหนียวข้น
แน่นเตมในคลองนาสา

๏ ในทรวงเดือดเจ็บ
แม้นเอาศรเหน็บ
อิกทังตรีเพชรฤทธา
ทรงกายอยู่ได้
เอออาจ บ มิจะแสบสา
มิเท่าเจ็บครา
ครั้งนี้เพียงชีพตักษัย ฯะ
ความตอนที่พระรามเดินทางต่อไปจนได้พบกับนกยูงและนกยาง สัตว์ทั้งสองแจ้งว่าทศกัณฐ์ลักพานางสีดาไป ในการตรวจสอบชำระใหม่พบว่าความตอนนี้แต่งเป็นวสันตดิลกฉันท์ คือตั้งแต่
/*14๏ ปางนั้น ธ ก็ดลมยุรา
สกุณกลางริมธาร
ทั้งสองสัตวกล่าวพจนการ
แลที่ไท บ ได้ยล
ฯ ล ฯ
จนถึง
๏ จักพบราชกระบี่ดำ
จงถามกิตยไปเมื่อหน้า
แลผู้อาธรรมอันภักพา
จงเร่งเสด็จไปตามผลาญ ฯ
สมุดไทยฉบับที่ ๘ มีเนื้อความต่างและใช้คำประพันธ์ต่างชนิดออกไป ดังนี้
๏ ปางเสด็จเถิงริมธาร
พระพายพัดพาน
รวยรวยระเรื่อยเฉื่อยมา

๏ สององค์พักใต้รุกขา
เลงเหนปักษา
ราชาก็ได้ยินยล

๏ พโกจึงกล่าวอนุสนธิ์
เปนปฤศนายล
เปรียบเทียบกรษัตรา

๏ กรษัตริย์องค์หนึ่งฤทธา
ฤทธีมหา
มีบริวารเพียบพล

๏ จิตโลภโมหมัวมนท์
กระหวนป่วนปน
แก่ภรรยาผู้อื่น

๏ ลอบฉกลักชมข่มขืน
จิตโมหะมืน
ไม่กลัวอนุเวรเวรา

๏ จึ่งว่ายังมีกรษัตรา
สามองค์เสด็จมา
ประพาสรัญญาพนาสณฑ์

๏ ยอดยิ่งด้วยฤทธาพล
แต่แก้วกับตน
เอองค์อกราชเดียวดาย

/*15๏ รักษา บ มิได้โดยหมาย
ละไว้อยู่เดียวดาย
ให้ผู้ร้ายลักพาองค์ไป

๏ เปนเหตุดังนี้เพื่อใด
เพราะเบกษาใจ
ได้ทุกข์ฉุกเฉินภายหลัง

๏ ครวญคร่ำร่ำหาจรชัง
ไม่พบเสริดสัง
จซังไปด้าวแดนใด ฯ

สมุดไทยฉบับที่ ๘ ยังมีแทรกความตอนนี้ด้วย “ปฐมัง ๒๒ อักษร” ว่า
๏ ครั้นสดับศัพทนั้น
วรองค์เสียวพระทัย
ว่าสองสัตวจัญไร
ฤๅประมาท บ เกรงกลัว
๏ ว่าเรานี้ฤๅมาละ
ให้พระนุชอยู่แต่ตัว
ว่าขนิษฐรักษาลัว
แลมมฤคสุรแปลงกายา
๏ กรจับสนูทขึ้นน้าวพาด
ศรพรหมาสตร์ บ มิคลา
พิฆาตสองสกุณา
ให้ชีพม้วยด้วยวาที
๏ สองปักษากลัวพินาศ
จึงประกาศ ณ วจี
ว่าควรฤๅนฤบดี
จะมล้างชีวีข้าทังสอง
๏ ทฤฆายุศม์ได้ร้อยปี
ฤๅมิเมตตาจะมาปอง
บ คิดกรรมจะจำนอง
อนาคตเวรจักมี
๏ อันว่าองค์มเหสีนาฎ
อสุรราชมันพาหนี
ข้าทังสองทฤษฎี
คลายล่วงริมชลาลัย
๏ ไปโดยทางช่องวิถี
เทวีนั่งท้ายวิชัย
ทิศนี้แลจรไคล
ผิจะตามไปเถิงโยชนา
๏ จักพบราชกระบี่ดำ
จึงถามกิจไปเบื้องหน้า
ผู้อาธรรม์อันมันพา
จงเร่งเสด็จไปตามผลาญ ฯ
/*16ความแตกต่างทั้งชนิดคำประพันธ์และถ้อยคำที่ใช้ในสมุดไทยฉบับที่ ๘ นอกจากตัวอย่างที่ยกมาแล้วยังมีอีกหลายตอน ความแตกต่างในลักษณะดังกล่าวนับว่ามีความสำคัญไม่น้อยเพราะเป็นแนวทางให้พิจารณาความหมายของคำที่ใช้ในฉบับอื่นได้ชัดเจนขึ้น ความตอนต่อไปที่ปรากฏในสมุดไทยฉบับที่ ๘ ใกล้เคียงกับฉบับอื่นทั้ง ๙ ฉบับ จากความแตกต่างดังกล่าวน่าจะแสดงว่า ต้นฉบับดั้งเดิมที่มีมาแต่สมัยอยุธยา ก่อนที่จะมีการคัดลอกในชั้นรัตนโกสินทร์ตอนต้น คงชำรุดเลอะเลือนมาก และผู้คัดลอกคงพยายามพิจารณาปะติดปะต่อเนื้อความให้สมบูรณ์ที่สุดเท่าที่จะทำได้ ดังนั้นในส่วนของชนิดคำประพันธ์ที่ปรากฏในเรื่องนี้จึงค่อนข้างสับสน บางตอนจำนวนคำไม่ครบ บางตอนจำนวนคำเกิน ไม่เป็นไปตามที่กำหนดไว้ในตำราฉันทลักษณ์ และการศึกษาวิเคราะห์ชนิดของคำประพันธ์ในการตรวจสอบชำระครั้งนี้จึงอาจมีความคลาดเคลื่อน ซึ่งเป็นสิ่งที่นักวรรณคดีศึกษาต้องค้นคว้าต่อไป
---
เนื้อเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์
/*17วรรณคดีเรื่องนี้เป็นการนำตอนหนึ่งจากเรื่องรามเกียรติ์มาแต่งเป็นคำฉันท์ ไม่มีบทนมัสการพระรัตนตรัย และบทสรรเสริญคุณในตอนต้นเรื่อง เริ่มคำประพันธ์ในบทแรกว่า
๏ จักร่ำปางเมื่อนรา
นเรศนิรา
นิราศสีดาดวงมาลย์

จากนั้นกล่าวถึงพระรามกับพระลักษณ์ออกตามหานางสีดาซึ่งหายไประหว่างที่พระรามไปตามกวางแปลง นางสีดาเกรงว่าพระรามจะเป็นอันตรายจึงให้พระลักษณ์ออกไปช่วย เมื่อทั้งสองกลับมาไม่พบนางสีดา พระรามก็โศกเศร้า รำพึงรำพันถึงนาง จนทำให้บรรดาคนธรรพ์ วิทยาธร กินนรกินรี ตลอดจนสัตว์ต่างๆ ที่อาศัยอยู่ในป่าพากันเศร้าโศกตามไปด้วย พระอินทร์ก็บันดาลให้เกิดฝนตก ฟ้าร้อง
๏ ป่างนั้นเบื้องบั้นเขียวขาว
หมอกมัวเดือนดาว
สุริยะชรอื้อชรอ่ำลมฝน

๏ ฟ้าฟื้นหลั่งหล่อโชรกชรล
อับแสงสุริยพล
ครครึกครครืนเวหา

๏ เมฆังติมิรังคมืดอา
กาศทังชิมุตตา
ก้องฟ้าอัคนาอัสสุนี

๏ กึกก้องโอโฆษณศรับทศรี
ปาวกาวจรี
บัพภารร้องเริงเสียงสาร

ฯ ล ฯ
/*18เหตุการณ์ที่ต่าง ๆ ที่กล่าวไว้ในราชาพิลาปคำฉันท์ตอนนี้ คือ ฝนตก ฟ้าร้อง ฟ้าผ่า เกิดขึ้นจากการกระทำของพระอินทร์ ดังที่ คำประพันธ์ตอนต่อจากนี้ว่า “เสร็จการวัชรีโกลา”
คติดังกล่าวเป็นความเชื่อของพราหมณ์ในอินเดียโบราณ มีเรื่องราวปรากฏในคัมภีร์พระเวทว่า วฤตาสูรได้กลืนเมฆฝน ความชุ่มชื้นเข้าไว้ในท้องของตน ทำให้ท้องฟ้ามืดครึ้ม และพระอินทร์ (วัชรี) เป็นผู้ใช้สายฟ้าทำลายท้องของวฤตาสูร เมฆ น้ำและความชุ่มชื้นที่ถูกกลืนไว้จึงตกลงมาเป็นฝน ขณะที่พระอินทร์ใช้สายฟ้า (วัชร) ฟาดลงไปนั้น ทำให้เกิด ฟ้าแลบ ฟ้าร้อง ฟ้าผ่า และฝนตกในที่สุด
คติดังกล่าวต่างกับความเชื่อของไทยซึ่งเกิดขึ้นในภายหลังว่า ฟ้าแลบเกิดจากนางเมขลาล่อแก้ว ฟ้าร้องและฟ้าผ่าเกิดจากอำนาจขวานวิเศษของรามสูร ดังมีรายละเอียดอยู่ในบทละครเรื่อง รามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑ คือ
เมื่อนั้น
นวลนางเมขลามารศรี
เลี้ยวล่อรามสูรอสุรี
กรโยนมณีจินดา
ทำทีประหนึ่งจะให้แก้ว
กลอกแสงพรายแพรวบนหัตถา
ครั้นรามสูรไล่เลี้ยวมา
กัลยารำล่ออสุรี
นางแกล้งเลี้ยวลัดฉวัดเฉวียน
เวียนไปตามจักรราศี
มือหนึ่งชูแก้วมณี
ทำทีเยาะเย้ยอสุรา ฯ
บัดนั้น
จึ่งรามสูรยักษา
ครั้นแสงแก้วแวววับจับตา
อสุรากริ้วโกรธคือไฟ
เหม่เหม่เมขลานารี
กูจะล้างชีวีเสียให้ได้
กวัดแกว่งขวานเพชรดั่งเปลวไฟ
ก็ขว้างไปด้วยกำลังฤทธี ฯ
จากเนื้อหาในราชาพิลาปคำฉันท์ตอนที่กล่าวมานั้น น่าจะแสดงว่าผู้ประพันธ์มีความรู้เที่ยวกับคัมภีร์พระเวทของพราหมณ์ /*19ผู้ประพันธ์จึงอาจจะเป็นพราหมณ์ผู้หนึ่งในสมัยอยุธยาซึ่งมีความรู้เรื่อง รามเกียรติ์และรู้เรื่องราวในคัมภีร์พระเวท
พระรามกับพระลักษณ์ตามหานางสีดาไปจนถึงลำธารแห่งหนึ่ง ได้พบกับนกยูงและนกยาง สัตว์ทั้งสองทูลว่าทศกัณฐ์ลักเอานางสีดาไปยังกรุงลงกาและบอกทางให้พระรามไปถามเรื่องราว กับวานรซึ่งจะได้พบในระหว่างทางข้างหน้า เมื่อพระรามและพระลักษณ์เสด็จไปถึงที่อยู่ของวานร วานรนั้นถวายผ้าสะไบซึ่งนางสีดาฝากไว้ให้แก่พระราม และแนะหนทางให้เสด็จต่อไป พระรามและพระลักษณ์เดินทางต่อไปจนพบกับยักษ์กุมพล
๏ ป่างนั้นยังมียักษา
หนึ่งนามกรปรา-
กฏชื่อว่ายักษ์กุมพล

๏ ผุดผันขึ้นแต่ภูมิดล
ยักษ์นั้นมีตน
แต่เพียงนาภีขึ้นมา

๏ เติบใหญ่พิลึกมหิมา
ผุดกลางสองรา
ก็บังทังป่าพงไพร

๏ ยุพลักษณ์ บ เห็นปิ่นไตร
ภพภิตอิดใจ
ก็เอาตรีเพชรอันทรง

๏ เข้าจับกุมพลโดยจง
แหวะกายยักษ์ยง
ก็เห็นพระเชษฐอันจร

ฯ ล ฯ
ความตอนนี้ในบทละครเรื่องรามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑ กล่าวว่าพระรามพบกุมพลหลังจากที่ได้พบสดายุ แต่ในราชาพิลาปคำฉันท์ว่าพบก่อน และในพระราชนิพนธ์รามเกียรติ์ยังมีรายละเอียดว่า กุมพลถูกพระอิศวรสาปให้มีกายเพียงครึ่งบนทนทุกข์ทรมานมานานถึงหกหมื่นปี ต่อเมื่อได้พบกับพระรามจึงจะพ้นคำสาป /*20เมื่อกุมพลพบพระรามนั้นคิดจะจับกินเสีย แต่ถามก่อนว่าเป็นใคร มาแต่ไหน เมื่อทราบว่าเป็นพระนารายณ์อวตารก็ยินดีที่ตนจะพ้นคำสาป ภายหลังพระรามจึงแผลงศรให้กุมพลสิ้นชีพ ขึ้นไปเกิดในวิมานดังเก่า ต่างกับในราชาพิลาปคำฉันท์ที่ว่า พระลักษณ์ใช้ตรีสังหารและไม่กล่าวถึงรายละเอียดแต่อย่างใด
ในบทพากย์รามเกียรติ์ของเก่า เรียกยักษ์ตนนี้ว่า กุมภณฑ์ มีเรื่องราวแปลกออกไปคือ
๏ กุมภณฑ์ผาดเห็นภูมินทร์
ร้องก้องแดนดิน
ว่าเหวยมนุษย์สองนาย

๏ ไม่รู้สึกชีพจะวาย
หลงเดินมาตาย
ในมือพระกาลเพื่อใด

๏ สองมืออสูรรวบภูวไนย
ด้วยเดชาไว
ยุกูลบันดาลร้อนรึง

๏ ขุนมารนิ่งนึกรำพึง
หมื่นปีหลายหึง
แต่ต้องซึ่งสาปอิศรา

ฯ ล ฯ
ในบทพากย์รามเกียรติ์กล่าวว่า เมื่อกุมพลบอกทางให้พระรามแล้วก็สิ้นใจ
เมื่อพระลักษณ์สังหารกุมพลแล้ว ทั้งสององค์จึงเดินทางต่อไปจนพบสดายุ พญานกซึ่งได้รับบาดเจ็บจากการต่อสู้ขัดขวางไม่ให้ทศกัณฑ์นำนางสีดาไปยังกรุงลงกา สดายุต่อสู้กับทศกัณฐ์เป็นสามารถ ทศกัณฐ์สู้ไม่ได้ วิชัยราชรถหักย่อยยับ สดายุพลั้งปากว่าตนไม่กลัวอาวุธใด ๆ ทั้งสิ้นนอกจากแหวนของพระอิศวรที่นางสีดาสวมอยู่ ทศกัณฐ์จึงถอดแหวนนั้นจากนิ้วนางสีดา ขว้างใส่สดายุจนได้รับบาดเจ็บสาหัส สดายุคาบแหวนไว้ด้วยจงอยปาก คอยจนพบพระราม
/*21เรื่องแหวนของนางสีดานี้ ในบทละครเรื่องรามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑ ว่าเป็นแหวนของพระอิศวร ความต้องกันกับบทพากย์รามเกียรติ์ของเก่า แต่ในฉบับตัวเขียนเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์บางฉบับว่าเป็นแหวนของพระนารทมุนี
ครั้นสดายุสิ้นใจพระรามจัดการปลงศพให้แล้วเสร็จ ก็ออกเดินทางต่อไป พระรามคร่ำครวญและประกาศว่าจะทำสงครามกับทศกัณฐ์ ทวยเทพทั้งหลายพากันอำนวยพร ทั้งสององค์เดินทางต่อไปจนถึงต้นไทรใหญ่แห่งหนึ่ง พระรามจึงบรรทมหนุนตักพระลักษณ์จนหลับไป ความจบลงตอนที่พระรามกำลังจะได้พบกับหนุมาน
เนื้อหาของเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์เน้นประเด็นหลักคือ การคร่ำครวญ อาลัยรักที่พระรามมีต่อนางสีดา การดำเนินเรื่องเรียงลำดับไม่ตรงกับบทละครเรื่องรามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑ และบทพากย์รามเกียรติ์ของเก่า ทั้งนี้อาจเป็นเพราะผู้ประพันธ์มิได้ให้ความสำคัญกับการลำดับเนื้อหา หากเน้นที่สุนทรียภาพในลักษณะของวรรณคดีนิราศ การลำดับเนื้อหาเป็นเพียงเค้าโครงในการดำเนินเรื่องเท่านั้น
---
ลักษณะคำประพันธ์
/*22คำประพันธ์ประเภทคำฉันท์กำเนิดขึ้นในประเทศอินเดีย แล้วจึงเผยแพร่เข้ามายังดินแดนสุวรรณภูมิ พร้อมกับลัทธิศาสนาทั้งพราหมณ์และพุทธ ฉันท์แต่เดิมนั้นใช้ประพันธ์ด้วยภาษาสันสกฤตและภาษาบาลี วิทยาการประพันธ์ดังกล่าวปรากฏในจารึกเขมรโบราณเป็นจำนวนมาก ฉันท์ในจารึกเหล่านั้นใช้ภาษาสันสกฤต มีความไพเราะถูกต้องตามหลักไวยากรณ์และเคร่งครัดฉันทลักษณ์ประกอบด้วยอลังการทางภาษาไม่ยิ่งหย่อนไปกว่าฉันท์ที่แต่งในประเทศอินเดียโบราณ จารึกคำฉันท์ภาษาสันสกฤตยุคเขมรโบราณที่สำคัญๆ ได้แก่ จารึกสด็อกก๊อกธม จารึกปราสาทพนมรุ้ง จารึกปราสาทพระขรรค์ เป็นต้น
จากหลักฐานที่ปรากฏในจารึกดังกล่าวแสดงถึงการเลือกใช้คณะฉันท์ชนิดต่างๆ ให้เหมาะสมกับเนื้อหา เช่น จารึกปราสาทพนมรุ้ง จังหวัดบุรีรัมย์ ข้อความจากจารึกที่เหลืออยู่แต่งเป็นฉันท์ ๒๙ บท จำแนกคณะฉันท์ออกได้ ๗ ชนิด โศลก อินทรวิเชียร อุเปนทรวิเชียร อุปชาติ วสันตดิลก มาลินีและอารยา จารึกปราสาทพระขรรค์ บริเวณเมืองพระนครในประเทศกัมพูชา แต่งเป็นฉันท์ภาษาสันสกฤต ๑๗๙ บท จำแนกคณะฉันท์ออกเป็น ๗ ชนิด ได้แก่ โศลก อินทรวิเชียร อุปชาติ วสันตดิลก มาลินี ศารทูลจิกกรีฑิตา (สัททุลวิกกีฬิต) และอารยา
จากตัวอย่างดังกล่าวแสดงว่าการเลือกใช้คณะฉันท์ให้เหมาะสมกับเนื้อหา นั้นมีมาก่อนในประเทศอินเดียและเขมรโบราณ ดังตัวอย่างที่ปรากฏในวรรณคดีสันสกฤต เช่น คัมภีร์พระเวท และ ศิลาจารึกต่าง ๆ เป็นต้น
เมื่อไทยเรารับรูปแบบคำประพันธ์ชนิดนี้มาแต่งเป็นฉันท์ ภาษาไทยก็ได้รับวิธีใช้คณะฉันท์ให้สอดคล้องกับเนื้อหาของเรื่องราว/*23มาด้วย กวีผู้ประพันธ์ฉันท์ภาษาไทยระยะแรกๆ น่าจะเป็น “พระ” หรือ “พราหมณ์” ที่มีความรู้ภาษาบาลีหรือภาษาสันสกฤตและมีความเข้าใจคณะฉันท์ต่าง ๆ เป็นอย่างดี
ฉันท์ภาษาไทยที่มีอายุเก่าที่สุดเท่าที่พบหลักฐานคือในหนังสือมหาชาติคำหลวง ซึ่งแต่งเมื่อพุทธศักราช ๒๐๒๕ ในรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ แต่ในมหาชาติคำหลวงนั้นนำฉันท์มาแต่งสลับเป็นตอนๆ ไม่ได้ประพันธ์ต่อกันเป็นเรื่องยาวอย่าง “คำฉันท์” มี การเลือกคณะฉันท์ให้เหมาะกับเนื้อหา เช่น มาลินีฉันท์ สัททุลวิกกีฬิตฉันท์ เป็นต้น ส่วนการนำฉันท์หลายๆ ชนิดมาประพันธ์เป็นเรื่องยาว ในภาษาไทยตามรูปแบบของ “คำฉันท์” นั้น ยังไม่อาจสรุปได้ว่าเรื่องใดเป็นเรื่องแรก
หนังสือจินดามณี ของพระโหราธิบดี กล่าวถึงวรรณคดีเก่าที่มีมาก่อนหนังสือจินดามณี ความตอนหนึ่งว่า “...ผิเอากลอนห้าใส่ ให้เอาด้วยกันทังสี่บท อย่าได้ลดโคลงต้นคือ อุปาทวาทศ คำสวรสมุท สมุโฆษ พระนนทกษัตรีสังวาส ศรีอุมาธิการย พระยศราชาพิลาป อย่าได้เอาคำบูราณนั้นมาใส่...” วรรณคดีเก่าเหล่านี้บางเรื่องมีชื่อใกล้เคียงกับวรรณคดีสมัยอยุธยาที่มีต้นฉบับสืบทอดมาถึงปัจจุบันเช่นอุปาทวาทศ มีชื่อคล้ายกับ “โคลงทวาทศมาส” คำสวรสมุท ชื่อคล้ายกับ “โคลงกำสรวล (ศรีปราชญ์)” สมุโฆษมีชื่อคล้ายกับ “สมุทรโฆษคำฉันท์” และพระยศราชาพิลาป มีชื่อคล้ายกับ “ราชาพิลาปคำฉันท์” คำสวรสมุทนั้นนักวรรณคดีศึกษาลงความเห็นว่าน่าจะได้แก่ “โคลงคำสรวล (ศรีปราชญ์)”
อย่างไรก็ตาม แม้ว่าวรรณคดีเก่าบางเรื่อง เช่น สมุโฆษ และพระยศราชาพิลาป จะมีชื่อใกล้กับวรรณคดีสมัยอยุธยาบางเรื่องที่มีต้นฉบับสืบมาถึงปัจจุบันก็ไม่อาจสรุปได้ว่า “สมุโฆษ” คือ สมุทร/*24โฆษคำฉันท์ และ “พระยศราชาพิลาป” คือ ราชาพิลาปคำฉันท์ เพราะในจินดามณีมิได้ระบุว่าวรรณคดีเก่าดังกล่าวนั้นแต่งด้วยคำประพันธ์ชนิดใด “สมุโฆษ” อาจมีอีกสำนวนหนึ่งต่างหาก และอาจแต่งเป็นโคลง กาพย์ หรือฉันท์ก็ได้ เช่นเดียวกับกฤษณาสอนน้องคำฉันท์ ซึ่งมีทั้งสำนวนสมัยกรุงธนบุรีและสำนวนพระนิพนธ์ใน กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส หรืออาจเป็นอย่างเรื่องสวัสดิรักษาซึ่งสุนทรภู่ นำเค้าเรื่องเดิมมาแต่งเป็น “กลอน” และยืนยันว่า “บทบูราณท่านทำเป็นคำฉันท์” อันแสดงว่าเรื่องสวัสดิรักษามีมาก่อนหน้านั้นแล้ว1 ประเด็นเกี่ยวกับวรรณคดีโบราณที่มีชื่ออยู่ในหนังสือจินดามณีนั้น เป็นสิ่งที่นักวรรณคดีศึกษาพึงต้องค้นคว้าหาหลักฐานและเหตุผลที่หนักแน่นทั้งด้าน ภาษา ประวัติศาสตร์ โบราณคดี ฯลฯ เพื่อนำมาเป็นสมมุติฐานในการพิจารณาต่อไป
หนังสือจินดามณี ของพระโหราธิบดีนั้นเชื่อกันว่าเป็น ตำราเรียนภาษาไทยเล่มแรก ใช้เป็นแบบแผนมาตั้งแต่สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชสืบมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น เนื้อหาส่วนมากในหนังสือนี้เน้นเรื่อง “การประพันธ์” มีการยกตัวอย่างคำประพันธ์จากวรรณคดีเก่ามาประกอบ และตัวอย่างที่ยกมานั้นย่อมเป็นสิ่งแสดงว่าวรรณคดีที่ยกมาเป็นตัวอย่างนั้นคงมีอายุเก่ากว่ารัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เช่น ตัวอย่างโคลงสี่สุภาพ น่ามาจากลิลิตพระลอคือ
เสียงฦๅเสียงเล่าอ้าง
อันใด พี่เอย
เสียงย่อมยอยศใคร
ทั่วหล้า
สองเขือพี่หลับใหล
ลืมตื่น ฤๅพี่
สองพี่คิดเองอ้า
อย่าได้ถามเผือ ฯ
/*25อีกตัวอย่างหนึ่งคือ ยานี กาพย์ ๑๑ ซึ่งหนังสือจินดามณี นำมาจากมหาชาติคำหลวง กัณฑ์มัทรี คือ
๏ ครั้นเช้าก็หิ้วเช้า
ชายป่าเต้าไปตามชาย
ลูกไม้ บ่ ครันงาย
จำงายราชอดยืน
๏ เป็นใดจึ่งมาค่ำ
อยู่จรล่ำต่อกลางคืน
เหนกูนี้โหดหืน
มาดูแคลนนี้เพื่อใด
๏ นรนาถบังคม
กรประนมกราบทูลไข
ข้าบาทมาจากไพร
เสือสีห์ไล่มาขัดขวาง ฯ
ตัวอย่างจากลิลิตพระลอและมหาชาติคำหลวงที่หนังสือจินดามณียกมาเป็นตัวอย่างการแต่งคำประพันธ์นั้นน่าจะเป็นเรื่องที่รู้จักกันดีและได้รับความนิยมอย่างกว้างขวางในครั้งนั้น
เนื้อความบางตอนจากเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ปรากฏ เป็นตัวอย่างคำประพันธ์อยู่ในหนังสือจินดามณี จำนวน ๕ ชนิดคำประพันธ์ คือ
ฉันทฉบำดำเนินกลอน ๔ ๑๘ อักษร
ฉันทฉบำราชาพิลาปดำเนินกลอน ๔ ๑๖ อักษร
ฉันทฉบำนาคบริพันธ์ดำเนินกลอน ๔ ๑๖ อักษร
วิเชียรดิลก กลอน ๖ ๒๕ อักษร
ดิลกวิเชียร กลอน ๖ ๒๕ อักษร
อนึ่ง ชื่อฉันท์บางชนิดในหนังสือจินดามณีนั้นเรียกเป็น ๒ ชื่อ สัทธรา ฉันท์ ๒๑ เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า เยสันตา ฉันท์ ๒๑ กลอน ๗ สัททุลวิกกีฬิต ฉันท์ ๑๙ เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า คัมภีรา ฉันท์ กลอน ๕ หรือมาลินี ฉันท์ ๑๕ เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า ชินวร ฉันท์ ๑๕ กลอน ๔ เป็นต้น
/*26ต้นฉบับสมุดไทยเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ เรียกชื่อฉันท์ชนิดต่าง ๆ ลักลั่นกัน ในการตรวจสอบชำระครั้งนี้ได้ประมวลจากฉบับตัวเขียนสมุดไทยฉบับที่ ๘ เป็นเกณฑ์ เนื่องจากชื่อคำประพันธ์ตรงกับตัวอย่างที่ปรากฏในหนังสือจินดามณี ดังนี้
ฉันทฉบำ1 ราชาพิลาปดำเนินกลอน ๔ ๑๖ อักษร
สุราคณาปทุมฉันท์ กลอน ๔ ๒๘ อักษร
วิเชียรดิลกฉันท์ กลอน ๖ ๒๕ อักษร
ชินวรฉันท์ กลอน ๔ ๑๕ อักษร
ฉันทฉบำดำเนินกลอน ๔ ๑๘ อักษร
มงคลรัตนฉันท์ กลอน ๖ ๒๒ อักษร
ฉันทฉบำนาคบริพันธ์ดำเนินกลอน ๔ ๑๖ อักษร
ประทุมรัตนฉันท์ กลอน ๔ ๓๕ อักษร
เยสันตาฉันท์ กลอน ๗ ๒๑ อักษร
มังกรฉันท์ ๑๔ อักษร
วสันตดิลกฉันท์ กลอน ๖ ๑๔ อักษร
มณีรัตนฉันท์ กลอน ๕ ๒๒ อักษร
รัตนมาลาฉันท์ กลอน ๕ ๒๒ อักษร
โตฎกฉันท์ กลอน ๖ ๑๒ อักษร
ดิลกวิเชียรฉันท์ กลอน ๖ ๒๕ อักษร
ฉมังโคลสิงฆฉันท์ กลอน ๔ ๑๖ อักษร
แม้ว่าเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์จะมีความยาวตลอดเรื่องเพียง ๓๓๔ บทฉันท์แต่ใช้คำประพันธ์จำนวนมากถึง ๑๖ ชนิด ต่างกับวรรณคดีสมัยอยุธยาเรื่องอื่น ๆ ซึ่งมักใช้คำประพันธ์เพียง ๕-๗ ชนิด /*27เช่น อนิรุทธคำฉันท์ สมุทรโฆษคำฉันท์ และเสือโคคำฉันท์ เป็นต้น การที่ผู้ประพันธ์เรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ใช้คำประพันธ์มากชนิดนั้น อาจเป็นไปได้ว่าต้องการรวบรวมฉันท์ชนิดต่าง ๆ ไว้ในเรื่องนี้
การกำหนดชื่อคำประพันธ์ในเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ และในหนังสือจินดามณี มีคำว่า “กลอน ๔ ดำเนินกลอน ๔ กลอน ๖ กลอน ๗ ฯลฯ” นั้นมีความเกี่ยวเนื่องกับการกำหนดจำนวนคำ และการรับส่งสัมผัส ดังจะอธิบายต่อไปข้างหน้า
ลักษณะคำประพันธ์ที่ปรากฏในราชาพิลาปคำฉันท์มีรายละเอียดดังนี้
ฉันทฉบำราชาพิลาปดำเนินกลอน ๔ ๑๖ อักษร
คำประพันธ์ชนิดนี้มีลักษณะเดียวกับกาพย์ฉบังหรือฉบัง
กาพย์ ๑๖ หนังสือจินดามณีกำหนดแผนผังไว้ดังนี้
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
ฯ ๑๖ ฯ
บทหนึ่ง ๑๖ อักษร โบราณมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “กาพย์ ๑๖” แบ่งเป็น ๓ วรรค วรรคแรกกำหนด ๖ อักษร วรรคที่ ๒ กำหนด ๔ อักษร และวรรคปลายกำหนด ๖ อักษร สัมผัสจากปลายวรรคแรกส่งไปยังอักษรที่ ๔ ของวรรคที่ ๒ การส่งสัมผัสในอักษรที่ ๔ ของวรรคที่ ๒ นี้เองเป็นที่มาของ “กลอน ๔” หรือ “ดำเนินกลอน ๔” ในราชาพิลาปคำฉันท์มีคำประพันธ์ชนิดนี้ ดังตัวอย่าง
๏ เห็นนกเรียมอื้นโองการ
ว่านกเอยวาน
มาช่วยทังวนโศกา

๏ สูรักเร่งเร็วร่อนหา
จงพบพนิดา
แลทูลจงรู้เรียมศัลย์

๏ แล้วสูเร่งบินมาพลัน
บอกข่าวจอมขวัญ
แก่กูจงรู้แห่งหา

๏ นกบินไปแล้วบินมา
ร้องโดยภาษา
จะแจ้วจะจ้อรอกัน

๏ บ มิแจ้งกิจใดสักอัน
เรียมเจ็บจาบัลย์
ป่วนหฤทัยทุกข์ทน

๏ บ มิรู้ข่าวแก้วกับตน
แต่เผือสองคน
พี่น้องพิลาปหฤทัย

๏ ปานฉะนี้เนาฐานาใด
จักกันแสงใส
พิโรทดตรอมเถิงเรียม

หนังสือจินดามณีนำเนื้อความจากราชาพิลาปคำฉันท์ตอนดังกล่าวไปเป็นตัวอย่างฉันทบำราชาพิลาป ดำเนินกลอน ๔ มีคำบางคำแตกต่างไปจากเดิมบ้างคือ
๏ เห็นนกเรียมอื้นโองการ
ว่านกเอยวาน
มาช่วยทำงลโศกา

๏ สูรักเร่งเร็วร่อนหา
จงพบพนิดา
แลทูลจงรู้เรียมศัลย์

๏ แล้วสูเร่งบินมาพลัน
บอกข่าวจอมขวัญ
แก่กูจงรู้แห่งหา

๏ นกบินไปแล้วบินมา
ร้องโดยภาษา
จะแจจะจรออกัน

๏ บ มิบอกข่าวได้สักอัน
เรียมเจ็บจาบัลย์
ป่วนหฤทัยทุกข์ทน

๏ บ มิรู้ข่าวแก้วกับตน
แต่เผือสองคน
พี่น้องพินาศหัวใจ

๏ สองพี่น้องเสด็จคลาไคล
ดั้นดงพงไพร
ลห้อยตรหวนโหยหา

ความแตกต่างของถ้อยคำบางคำระหว่างราชาพิลาปคำฉันท์กับจินดามณีนั้นอาจเนื่องมาจากจินดามณีเป็นหนังสือแบบเรียน มีการคัดลอกสืบมาหลายชั่วอายุคน จึงเป็นไปได้ที่การคัดลอกแต่ละครั้งอาจมีข้อผิดพลาดบกพร่องและบางตอนมีการแต่งเพิ่มเข้าไปด้วย ดังจะเห็นได้จากบทสุดท้ายของตัวอย่างในหนังสือจินดามณีที่ยกมาข้างบนนี้
นอกจากตัวอย่างที่ปรากฏในหนังสือจินดามณีแล้ว เรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ยังมีฉันทฉบำดำเนินกลอน ๔ ที่ไพเราะอีก หลายตอน เช่น
๏ โอ้แก้วกลอยสวาดิคู่ชม
จำเรียมปรารมภ์
แสนโศกพ้นกามา

๏ แต่เรียมแรกเริ่มนิรา
เสวยแต่นํ้าตา
เร่งรู้เร่งแค้นจิตจล

๏ ไว้แต่ภูษาให้ยล
ต่างพักตร์พิมล
เร่งเห็นก็เร่งโศกา

๏ กลิ่นแก้วติดพระภูษา
ไว้แต่คนธา
ให้เรียมนี้รู้สำคัญ

๏ เรียมได้แต่กลิ่นจาบัลย์
รสชานีสรรพ์
แต่องค์พระนุชฤๅเห็น

/*30คำว่า “ราชาพิลาปดำเนินกลอน” นั้น น่าจะมิได้มีความหมายถึงชนิดประพันธ์ เพราะ “ฉันทฉบำ” หรือ “ฉันทฉบัง” คือ “ฉบัง ๑๖” นั่นเอง “ราชาพิลาปดำเนินกลอน” น่าจะหมายถึงเนื้อหาของคำประพันธ์ที่เกี่ยวกับ “ความโศกเศร้าของพระราชา” วรรณคดีสมัยอยุธยาเรื่องท้าวยศกิต ซึ่งถือเป็นตำรากลบทครั้งกรุงเก่าเล่มหนึ่ง มีคำว่า “ราชาพิลาปดำเนินกลอน” กำกับอยู่บนเนื้อหาที่แต่งเป็น“ฉบัง ๑๖” คือ
๏ ราชาฟังเจ้ากล่าวทรง
สวมสอดกอดองค์
อรรถโอรสร่ำรำพัน

๏ อ้าพ่ออย่าเพ่อดับขันธ์
ดับขาดชีวัน
ชีวาตม์จะม้วยบรรลัย

๏ พ่อเอยพ่อผู้ดวงใจ
พ่อดวงเนตรนัยน์
ของบิตุรงค์องค์เดียว

๏ อ้าพ่อพ่อแก่แลเหลียว
แลบุตรสุดเปลี่ยว
ก็ค่อยปลื้มจิตบิดา

๏ พ่อเอยแม้นพ่อมรณา
ชีวิตบิดา
ก็ถึงซึ่งบรรลัยลาญ ฯ

จากตัวอย่างแสดงให้เห็นว่า “ราชาพิลาปดำเนินกลอน” มิได้หมายถึงชนิดของคำประพันธ์ แต่หมายถึงลักษณะของเนื้อหา
ฉันทฉบำนาคบริพันธ์ดำเนินกลอน ๔ ๑๖ อักษร
คำประพันธ์ชนิดนี้คือฉันทฉบำดำเนินกลอน ๔ หรือ ฉบัง ๑๖ นั่นเอง แต่ประกอบด้วยลักษณะของ “กลบทนาคบริพันธ์” อยู่ในคำประพันธ์แต่ละบท กล่าวคือ ๒ อักษรสุดท้ายของวรรคแรก กับ ๒ อักษร ต้นวรรคที่ ๒ และ ๒ อักษรสุดท้ายของวรรคปลาย กับ ๒ อักษรต้นวรรคของบทต่อไป ต้องมีรูปหรือเสียงเดียวกัน โดยเหมือนหรือซํ้ากันทั้งเสียงพยัญชนะต้น สระ และมาตราตัวสะกดในอักษรที่ ๑ และเหมือนเฉพาะเสียงพยัญชนะต้นในอักษรที่ ๒ ตัวอย่างในราชาพิลาปคำฉันท์ คือ
๏ เรียมเสียสมบัติเสด็จจร
เสด็จจากนคร
นัครามาพบชายา

๏ ชาเยศแล้วฤๅนิรา
นิราศสีดา
เสียทังสมบัติแมนสวรรค์

๏ แมนสวัสดิ์สมบัติอนันต์
อเนกแจจัน
พิพิธโภไคศูรย์

๏ โภไคศวรรยามากมูล
มากมายเพิ่มพูล
อนันตเนืองบริพาร

๏ บริโภคยประดับนิฤมาณ
นิฤมลแกมกาญจน์
ปัทมเพริศพรายพรรณ

๏ พรายพรัศรัศมีจรัสจันทร์
จรัสแจ่มกำนัล
ทรงโฉมประภาคยพิมล

๏ พิมานทองทิพยโสภณ
โสภาคยไหรญ
มณีประดับชัชวาล

๏ ชัชวัดประดาแกมกาญจน์
แกมแก้ววิสดาร
วิมลมาศดำเกิง

๏ ดำกลยิ่งเทพยบันเทิง
บันทำสำเริง
สำราญสัมฤทธิสมบูรณ์

๏ สมบัติพิพัฒน์เพียบพูน
เพียบเพ็ญไพบูลย์
ช้อยโชติเสวยสุขศานติ์

๏ สุขสวัสดิ์สรรพแสนศฤงคาร
สฤงคีตตระการ
ดุริยดนตรีบำเรอ

๏ บำรัดพยัชนีรมเยอ
รมเยศสุขเลอ
สมบัติใด บ มิปาน

๏ บ มิเปรียบด้วยรัตนพิมาน
พิมลโอฬาร
ดิเรกพ้นพรรณนา ฯ

เนื้อความตอนนี้ปรากฏในหนังสือจินดามณีมีแต่มีคำบางคำแตกต่างออกไปบ้าง ทั้งยังมีการแปลงความโดยรวมให้เป็นบทสรรเสริญพระพุทธคุณ (พระโพธิสัตว์สันดุสิตเทวราช) คือ
๏ ปางพระศาสดาจอมไตร
เสด็จประดิษฐานใน
ดุสิตมิ่งแมนสวรรค์

๏ แมนสวัสดิสมบัติอนันต์
อเนกแจจรร
พิพิธโภไคสูรย์

๏ โภไคสวรรยามากมูล
มากมายเพิ่มภูล
อนันตเนืองบริพาร

๏ บริโภคประดับนฤมาลย์
นฤมลแกมกาญจน์
ปัทมเพรอศพรายพรรณ

๏ พรายเพริศรัศมีจรัสจรัญ
จรัสแจ่มสาวสวรรค์
โฉมประภาพพิมล

๏ พิมานทองเทียรทิพยโสภณ
โสภาคย์ไหรญ
มณีประดับชัชวาล

๏ ชัชธวัชประดาแกมกาญจน์
แกมแก้วพิศดาร
วิมลมาศดำเกอง

๏ ดำกลยิ่งเทพบันเทอง
บันทางสำเรอง
สำราญสำฤทธิสมบูรณ์

/*33๏ สมบัติพิพัฒเพียบภูล
เพียบเพ็ญไพบูลย์
โชดิเสวยศุขสานต์

๏ ศุขเกษมสมแสนศฤงคาร
สังคีตตระการ
ดุริยดนตรีบำเรอ

๏ บำรัศพยัชนีรมเยอ
รมเยศศุขเลอ
ฉกามเทพ บ มิปาน

๏ บ มิปูนดุสิตพิมาน
พิมลโอฬาร
ดิเรกพันพรรณนา

๏ พรรณอักษรฉันทา
ฉันทเทียบอักขรา
เปนบทนาคบริพันท์ ฯ

ฉันทฉบำดำเนินกลอน ๔ หรือ ฉบัง กาพย์ ๑๖ ปรากฏ ในวรรณคดีไทยสมัยอยุธยาเป็นจำนวนมาก รูปแบบคำประพันธ์ลักษณะด้งกล่าวนอกจากจะมีใช้ในวรรณคดีไทยแล้ว ยังมีในวรรณกรรมเขมรที่อายุร่วมสมัยกับวรรณคดีอยุธยาอีกด้วย
ฉันทฉบำดำเนินกลอน ๔ ๑๘ อักษร
คำประพันธ์ชนิดนี้ยังไม่พบว่ามีในวรรณคดีสมัยรัตนโกสินทร์หรือไม่ แต่ปรากฏตัวอย่างอยู่ในหนังสือจินดามณีและตำรากลบทสมัยอยุธยา ฉันทฉบำดำเนินกลอน ๔ ๑๘ อักษร มีลักษณะใกล้เคียงกับฉบัง กาพย์ ๑๖ คือ วรรคต้นกำหนด ๖ อักษร วรรคที่ ๒ กำหนด ๔ อักษร วรรคปลายกำหนด ๘ อักษร (เพิ่มจากฉบัง ๑๖ อีก ๒ อักษร) ส่งและรับสัมผัสในลักษณะเดียวกันคีอ อักษรสุดท้ายของวรรคต้น ส่งสัมผัสไปยังอักษรที่ ๔ ของวรรคที่ ๒ และอักษรสุดท้ายของวรรคปลายส่งไปยังอักษรสุดท้ายของวรรคต้นในบทต่อไป
ชื่อคำประพันธ์ที่มีคำว่า “กลอน ๔” อยู่ด้วยนั้นหมายความว่า มีการส่งสัมผัสจากท้ายวรรคต้นไปยังอักษรที่ ๔ ของ วรรคที่ ๒ ในบทเดียวกัน
หนังสือจินดามณีมีกำหนดแผนผังและนำตัวอย่างไปจากเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ ดังนี้
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
ฯ ๑๘ อักษร
๏ เมี่อนั้นเบื้องบั้นเขียวขาว
หมอกมัวดินดาว
ครวนชรอ่ำชรอื่อลมฝน

๏ ฟ้าฟื้นหลั่งหล่อโชรชล
อับแสงสุริยพล
คะคฤ้นคึกกึกกเกรอกเวหา ฯ

ต้นฉบับสมุดไทยเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ที่ใช้ในการตรวจสอบชำระครั้งนี้มีความแตกต่างกับตัวอย่างที่ปรากฏในหนังสือจินดามณี คือ จำนวนอักษรในวรรคปลายถูกแก้ไขปรับเปลี่ยนให้เป็น ฉบัง ๑๖ โดยลดจำนวนคำในวรรคปลายเหลือเพียง ๖ อักษรเป็นส่วนมาก แต่ยังคงเหลือร่องรอยว่าคำในวรรคปลายแต่เดิมนั้นมี ๘ อักษร การแก้ไขดังกล่าวน่าจะเกิดขึ้นเมี่อมีการคัดลอกเรื่องนี้ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ซึ่งผู้คัดลอกอาจไม่คุ้นกับ “ฉันทฉบำ ๑๘ อักษร” ที่เคยมีในสมัยอยุธยา คือ
๏ ป่างนั้นเบื้องบั้นเขียวขาว
หมอกมัวเดือนดาว
สุริยะชรอื้อชรอ่ำลมฝน

๏ ฟ้าฟื้นหลั่งหล่อโชรกชรล
อับแสงสุริยพล
ครครึกครครืนเวหา

/*35๏ เมฆังติมิรังคมืดอา
กาศทังชิมุตตา
ก้องฟ้าอัคนาอัสสุนี

๏ กึกก้องโอโฆษณศรับทศรี
ปาวกาวจรี
บัพภารร้องเริงเสียงสาร

๏ ฟังศรับท์เพียงชีพวายปราณ
ฉ่ำพิศจิตดาล
กระเหม่นกระเมริมหนังพองสยองขน

๏ คณาสัตวตาวิจล
ทุกเทพยทุกข์ทน
กระหนกระหายเดื่องเดือดแด

๏ ยักษาก็รักษาซรับแซร
ภูชกวิหคแห
ตะทึกตะถึกตะเถิกถอยใจ

ฯลฯ
ตำรากลบทสมัยอยุธยาปรากฏตัวอย่างฉันทฉบำดำเนิน กลอน ๔ ๑๘ อักษรที่ค่อนข้างชัดเจน เช่น
๏ อิลุ้มขุ้มเขากรเหว่าลาย
ยูงย่องเยื้องย้าย
กระต่ายกระแตก็เต้นตามกัน

๏ ไก่ฟ้าพญาลอขานขัน
นกกระหิดผิดผัน
กะตั้วไก่เตี้ยก็เต้าตามทาง

๏ นางนวลเกาะกิ่งขานาง
ยางจับต้นยาง
จากกะพรากก็จับต้นจากจร

ฯลฯ
นอกจากฉันทฉบำดำเนินกลอน ๔ ๑๖ อักษรและ๑๘ อักษรแล้ว ในตำรากลบทสมัยอยุธยายังปรากฏ ฉบัง ๑๗ ดำเนิน กลอน ๕ หรือ ฉันทฉบำดำเนินกลอน ๕ ๑๗ อักษร วรรคต้นกำหนด ๖ อักษร วรรคที่ ๒ กำหนด ๕ อักษร และวรรคปลาย กำหนด ๖ อักษร
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
ฯ ๑๗ อักษร ฯ
การส่งและรับสัมผัสภายในบท ปลายวรรคต้นส่งสัมผัสไปยังอักษรที่ ๕ ของวรรคที่ ๒ (กลอน ๕) ดังตัวอย่าง
๏ งามสุดดุจแสงสุริยฉัน
เฉกฉายลายสุวรรณ
สุกแววสีแวมแสงวาว

๏ ลายกระเด็นเส้นเขียวสีขาว
ก้านแพร้วประกายพราว
สีทองสดแท้สรรทำ

ฯลฯ
ฉบังโคลสิงฆฉันท์ กลอน ๔ ๑๖ อักษร
หนังสือจินดามณีอธิบายไว้เพียงสั้นๆว่า “โคลสิงฆฉันท์ มิได้กำหนดครุลหุ แต่นิยมกลอนฟัดอันอย่างกาพย” และบอกแผนผังบังคับไว้ดังนี้
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
ฯ ๑๖ ฉบัง ฯ
คำว่า “๑๖ ฉบัง” ที่กำกับอยู่ท้ายแผนผังดังกล่าว แสดงว่าคำประพันธ์ชนิดนี้น่าจะคือ “ฉบัง ๑๖” หรือ “ฉันทฉบำ ดำเนินกลอน ๔ ๑๖ อักษร” นั่นเอง ในตำรากลบทสมัยอยุธยาให้คำจำกัดความของฉบังโคลสิงฆฉันท์ไว้เหมือนกับหนังสือจินดามณี และมีตัวเลขกำกับอยู่บนแผนผังว่า ๖- ๔- ๖ ตัวอย่างจากหนังสือจินดามณีมีดังนี้
๏ ส่ำสัตวคณาโจษจน
มฤคาอนนต์
อเนกมฤคีเคียง

๏ พยัคฆาพยัคฆีรายเรียง
ชมคู่หมู่เมียง
แลด้อมครหึมครึมคราง

๏ หัศดินทรกิรินทรฉวัดฉวาง
ตรแตร้นแล่นพลาง
แลบ้างจรวดชมกัน

๏ ระมั่งระมาดผาดผัน
เคล้าคู่คลอพัน
แลลูกนะน้อยแล่นแนม

๏ กาสรตัวโตรดมาแกม
เพลาะพรรณมาแปม
ก็ปนด้วยโคถึกเถลิง

๏ สิงสีห์หมีเหม้นร่านเริง
วิ่งเลี้ยวลองเชิง
กระต่ายกระแตแจจน

๏ สบสัตวคณาอนนต์
ในพื้นอรญ
อรัญญิกาอาไศรย ฯ

ตัวอย่างจากราชาพิลาปคำฉันท์ เช่น
๏ ชัยชัยถามัศฤทธิศร
ชัยเดชขจร
แลจงไปมล้างอริรา

๏ ชัยชัยอุตมางคผลา
ชัยฤทธิมหา
มหิทธิเรืองขจร

๏ ชัยชัยเดชาพลาศร
ชัยนาถบวร
ศัตรูพินาศอัปรา

๏ ชัยชัยเรืองเดชมหา
ชัยเกียรดิปรา-
กฏมั่วพิภพสบสถาน

ฯลฯ
สุราคณาปทุมฉันท์กลอน ๔ ๒๘ อักษร
คำประพันธ์ชนิดนี้คือ สุรางคนา หรือ สุรางคนางค์ ๒๘ ในหนังสือจินดามณี มีคาถาประจำบทและอธิบายไว้ย่อ ๆ ดังนี้

๏ สุราคณา
สุโสภณา
รปีรโก
สมานสิ
ภิวนฺทโน
สเรนโก
รตฺตินฺทิวํ ฯ ๒๘ ฯ
“ชื่อวิสาลวิกฉันท์ ในกาพย์สารวิลาสินีมิได้กำหนดครุ ลหุ กำหนดแต่กลอนฟัดกัน โดยนิยมนี้”
พิจารณาจากคำอธิบายดังกล่าว คำประพันธ์ชนิดนี้มีชื่อว่า “สาลวิกฉันท์” และเรียกเป็นอย่างอื่นอีกว่า “สุราคณา” หรือ “สุรางคณางค์ (สุรางคณ+ องค์) ซึ่งน่าจะมีที่มาจาก “สุราคณา” ในวรรคแรกของคาถาประจำบท เช่นเดียวกับ ยานี กาพย์ ๑๑ ซึ่งมีที่มาจากคาถาประจำบทว่า
๏ ยานีธภูตานิสมาคตานิ
ภุมฺมานิวายานิวอนฺตลิกฺเข1ฯ
สุราคณาปทุมฉันท์กลอน ๔ ๒๘ อักษร ปรากฏตัวอย่างอีกตอนหนึ่งในหนังสือจินดามณี บอกคาถาประจำบทไว้ว่า

๏ สุสารโท
มหิทฺธิโก
มหาอิสี
สุปาทจกฺ
กลกฺขณี
วราหรี
วรนุททา

๏ สุสีลเสฏฺ
ฐโลกเชฏฺ
ฐโกรหา
กเลสโล
ภโทสมา
นโมหกา
วิมุตฺติโก ฯ
คาถาประจำบทดังกล่าว มีลักษณะของเสียงหนักเบาหรือครุลหุในแต่ละวรรคเสมอกันคือ  ุ ั ุ ั แตกต่างไปจากที่อ้างถึงในตอนแรก และมีสัมผัสภายในบทด้วย แต่ตัวอย่างที่แต่งด้วยคำประพันธ์ไทยในจินดามณีกลับไม่มีลักษณะแสดงถึงบังคับครุลหุ คือ

๏ โอ้อกกูเอ๋ย
เมื่อก่อนกูเคย
สมบัติครามครัน
ทำบุญ บ่ เบื่อ
เชื่อชอบทุกอัน
จึ่งได้จอมขวัญ
ลูกน้อยนงพาล

๏ ถึงบุญเราถอย
สิ่งสินยับย่อย
ยากพ้นประมาณ
บาปใดมาให้
พ่อเจ้าบันดาล
กำจัดสงสาร
สิบสองเสียไกล ฯ
ตัวอย่างข้างบนนี้นำมาจากกาพย์เรื่องพระรถเสน ซึ่งคงมีอายุเก่ากว่าหนังสือจินดามณี ส่วนสุราคณาปทุมฉันท์กลอน ๔ ๒๘ อักษรที่ปรากฏในราชาพิลาปคำฉันท์ เช่น

๏ วาตาส่งรส
มาลัยรวยจรด
นาสิกกัลเหา
ระหวยกลิ่นบุษป-
ผาชาติทวนเทา
นึกเถิงกลิ่นเภา
พะงาชานี

๏ อ้ารสมฤธุเรศ
คือกลิ่นชาเยศ
พระภัควดี
องค์อยู่ไหนเล่า
แต่กลิ่นกลิ่นมี
โอ้พระชานี
จำเรียมเรียมหา
/*40บทต่อจากนี้ไปกวีประพันธ์เป็นกลบทบุษบารักร้อย โดยซํ้าคำในแต่ละวรรค ทำให้มีความไพเราะยิ่งขึ้นและนับเป็นบทที่ประกอบด้วยสุนทรียภาพทางวรรณศิลป์สูงตอนหนึ่งในราชาพิลาปคำฉันท์

๏ โอ้โฉมเฉลิมภาคย์
จักหาหายาก
ยากแลแลมา
มาจากจากไกล
ไกลแก้วแก้วอา
อาดูรดูรหา
หาไหนจักปาน

๏ โอ้โฉมประไพ
หายากยากได้
ได้แล้วแล้วดาล
ดาลจากจากไกล
ไกลรัติรัติวาร
วารใดได้พาน
พบจึ่งวายศัลย์

๏ โอ้โฉมไพบูลย์
คือแก้วแก้วพูน
พูนพรายพรายพรรณ
พรรณรัตน์รัตน์พิศ
พิศเพียงเพียงจันทร์
จันทรอภิกรรตร์
กรรตราราศี ฯ
ประทุมรัตนฉันท์กลอน ๕ ๓๕ อักษร
หนังสือจินดามณีกำหนดแผนผังและอธิบายลักษณะของคำประพันธ์ชนิดนี้ สรุปได้ว่าบทหนึ่งมี ๓๕ อักษร แบ่งออกเป็น ๗ วรรค วรรคละ ๕ อักษร

๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐

๏ แต่อาทิยังมี
ราชาธิบดี
ธิบดินทรมหา
กษัตราธิกชาติ
ธิกไชยเชษฐา
ทรงนามสมญา
พรหมทัตภูมิ

๏ ท้าวนั้นเฉลียวฉลาด
รู้ศิลปศาสตร์
ธนูศรศรี
หมู่ขัตติยพรรค
กลัวเดชฤทธี
ทั่วท้องธาษตรี
เลื่องฦๅฤทธิไกร
ประทุมรัตนฉันท์กลอน ๕ ในเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ มีลักษณะแตกต่างไปจากตัวอย่างในจินดามณี กล่าวคือ วรรคที่ ๑, ๒, ๔ และ ๖ มี ๔ อักษร ส่วนวรรคที่ ๓, ๕ และ ๗ จะมี ๕ อักษร รวมแล้วเป็น ๓๑ อักษร แต่ระบุไว้ในต้นฉบับว่า “๓๕ อักษร” ดังตัวอย่าง

๏ ตรัสว่ารโส
บุษปผารุกโข
ใดมฤธุรสจรดส่ง-
กลิ่นเรียมบอกพรรณ
บุษปผาชาติอันบรรจง
ปางหนึ่งเมื่อสรง
ชลสระสุทธิใส

๏ เพ่งพิศบงกช
คลี่กลีบรวยรส
ภุมรีเอาซาบใน
ตรัสว่าสัตว์นั้น
เขาภักษสิ่งอันใด
เรียมสัชนีให้
ภุมรีภักษรสมาลย์

๏ ทฤษาคณามัจฉ์
แถกว่ายไล่ฉวัด
เฉวียนในกลางชลธาร
พิศพลางตรัสถาม
เรียมแจ้งจิตกังขาน
โดยในอาการ
หมู่มัจฉมีทังหลาย
ฯลฯ
/*42ข้อสังเกตจากความแตกต่างระหว่างตัวอย่างในหนังสือจินดามณีกับในราชาพิลาปคำฉันท์ อาจตั้งเป็นสมมุติฐานเบื้องต้นได้ว่า คำประพันธ์ตอนนี้ในราชาพิลาปคำฉันท์ไม่ใช่ “ประทุมรัตนฉันท์ กลอน ๕ ๓๕ อักษร” ตามที่ระบุชื่อไว้ในต้นฉบับสมุดไทย หรือมิฉะนั้นเมื่อมีการคัดลอกในระยะหลัง ผู้คัดลอกไม่คุ้นกับคำประพันธ์ดังกล่าวจึงปรับเปลี่ยนเป็นสุรางคนางค์ ๒๘ ซึ่งมีลักษณะใกล้เคียงกัน
โตฎกฉันท์กลอน ๖ ๑๒ อักษร
ฉบับตัวเขียนเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์สมุดไทยเลขที่ ๘ บอกชนิดคำประพันธ์ไว้แต่ต้นฉบับลบเลือนมาก อ่านได้ความว่า “ปฐมัง” ตรงกับหนังสือจินดามณี “ปฐมัง ๑๒ ชื่อโตฎกฉันท์ กลอน ๖” ซึ่งบอกรายละเอียดของคณะฉันท์ไว้ว่า “ส ส ส ส ฯ ๑๒ ปฐมัง ฯ ผิแล ส คณะทังสี่อยู่ดับกันดั่งนี้ชื่อโตฎกฉันท” มี คาถาประจำคณะดังนี้
๏ อิธโตฎกมมฺพุธิเสหิมิตํ ปฐมํสกลกฺขณเมกปทํทุติยาทิปทสฺสนโต ฯ
ุ  ุ  ั  ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ุ  ั
๏ วรเดชผริต
วรสิทธิพิศาล
วรฤทธิดราน
รณรงควิไชย
๏ วรเกียรดิดโบ
บวโรสุประไพ
วรองควิไล
ยวิลาศประภา
๏ วรคุณธเรศ
สุวิเศษชยา
วิยวิศณุมหา
จตุภุชมหันต์ ฯ
ตัวอย่างโตฎกฉันท์กลอน ๖ จากหนังสือจินดามณีดังกล่าวค่อนข้างจะอยู่ในกรอบของครุลหุใกล้เคียงกับโตฎกฉันท์ปัจจุบัน /*43แต่ที่ปรากฏในเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์นั้นค่อนข้างอิสระถือเอาน้ำหนัก เสียงเป็นเกณฑ์ คือ
๏ ตูก็กล่าวแสดงอรร-
ถมหิทธิอจล
ว่าตูเรืองฤทธิพล
ฤๅจะกลัวอาวุธไพรี
๏ ตูกลัวแต่วรรัตน
สุวรรณนารถมณี
อันทรงนิ้วพระกรศรี
คือเพชรอาวุธนารายณ์
๏ อสุราครั้นสดับ
กรจับรัตนมณีหมาย
ซัดต้องข้าลำบากกาย
ไว้แต่จิตจักพบองค์
ฯลฯ
มังกรฉันท์ ๑๔ อักษร
คำประพันธ์ชนิดนี้ผู้ตรวจชำระยังไม่พบในตำราการประพันธ์เล่มใด ต้นฉบับตัวเขียนเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์สมุดไทยฉบับที่ ๘ ระบุว่า “มังกรฉันท์ ๑๔ อักษร” แต่ฉบับตัวเขียนอื่นๆ ระบุชื่อคำประพันธ์เป็น “สัททุลวิกกีฬิต ฉันท์ ๑๙” แต่นับจำนวนคำแล้วไม่ครบ ๑๙ อักษร หนังสือจินดามณีมีข้อความตอนหนึ่งกล่าวถึง “กาพย์มังกรพันธ์” รวมอยู่ในชื่อฉันท์ชนิดต่างๆ คือ

๏ หนึ่งวสันตดิลก
คู่ฉันทโตฎก
กาพย์มังกรพันธ์
บทอินทวิเชียร
คู่อาริยฉันท์
ผูกไว้ทุกสรรพ์
ทุกพรรณเกี้ยวการณ์ ฯ
กาพย์มังกรพันธ์กับมังกรฉันท์ ๑๔ อักษรจะเป็นคำประพันธ์ชนิดเดียวกันหรือไม่นั้นยังไม่สามารถสรุปได้ในที่นี้ ในเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ใช้คำประพันธ์ดังกล่าวเพียงตอนเดียวคือ
/*44๏ ขอท้าวทังโสฬสแมนพรหม

คุ้มภัยทุกกรม
กันนุชมาลย์
๏ อย่าให้มีอริพาธาพระสุนงค์คราญ

เทพยจงดาล
คุ้มรักษา
๏ ทั่วเทพยเนาในอำมรฉกามา

ทุกทั่ววิมานา
อันเรืองเดช
๏ ขอจงมาก้างกันพาลสัตวภัยเภท

อย่าระได้มีเหต
ตุพาธา
๏ จงพระจัตดูรเทพยทศทิศเทวา

ศิขรเวหา
แลสาคร
ฯลฯ
จากตัวอย่างข้างบน อาจนำมาเขียนแผนผังได้ดังนี้
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐

๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐
คำประพันธ์ชนิดนี้ยังไม่มีความกระจ่างชัดจึงยังไม่สามารถสรุปลักษณะที่แน่นอนได้ว่าแต่เดิมเป็นมังกรฉันท์หรือสัททุลวิกกีฬิตฉันท์
วสันตดิลกฉันท์กลอน ๖ ๑๔ อักษร
วรรณคดีคำฉันท์สมัยอยุธยานิยมใช้คำประพันธ์ชนิดนี้มาก หนังสือจินดามณีบอกคาถาประจำคณะและอธิบายลักษณะไว้ดังนี้
๏ วุตฺตาวสนฺตติลกา
ตภชาชคาโค ฯ
ั  ั  ุ  ั  ุ  ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ั  ั
ั  ั  ุ  ั  ุ  ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ั  ั
/*45“ผิแล ต คณะหนึ่ง ภ คณะหนึ่ง แล ช คณะสอง ครุสองอยู่ดับกันดั่งนี้ชื่อวสันตดิลกฉันท์”
๏ ปางเสด็จประพาศวนวนานต์
ศิขรินทรโจษจรร
พฤกษาวลีวิวิธพรร
ณประดับประดาษเดียร
๏ ช่อช้อยระเบียบกลประกิต
นุประกอบประดับเขียน
บานแบ่งสุมาลยนุรเมียร
ดุจประนมประนังถวาย
๏ ใบบัดตระการกลประดับ
แลชรอื้อชรอุ่มหมาย
คือเสวตรฉัตรบวรราย
รัตนกั้งกำบังสูรย์ ฯ
และ
๏ ยํมงฺคลํมุนิวรสฺสมหาปริจฺจาเค
ปญฺจทุกฺกรตเรสุมุนาทิเตเท ฯ
ชื่อวสันตดิลกกลอน ๖
๏ นบบาทพระบวรตถา
คตนพฦๅไกร
นบธรรมพระมกุฏิไตร
ปิฎกุตมาจารย์
๏ นบพระอัษฎางควรศิ-
ลวิสุทธิยอดญาณ
เสร็จอัญชุลีนมัสการ
พระวรศรีรัตนไตรย ฯ
ตัวอย่างที่ใช้ในราชาพิลาปคำฉันท์ได้แก่
๏ ปางนั้น ธ ก็ดลมยุรา
สกุณกลางริมธาร
ทังสองสัตว์กล่าวพจนการ
ที่ไทเสด็จ บ ได้ยล
๏ นกยางว่ายังมีกระษัตริย์หนึ่ง
แลมีภรรยาอนนต์
อุโรธานเรียบโจษจน
แล บ ได้อิ่มจิตจง
๏ เจตนแก่เมียท่านผู้อื่น
แลมองลักภักพายง
หญิงธานาพาลาฤอนงค์
แล บ ควรคิดเวรา
ฯลฯ
/*46ชินวรฉันท์กลอน ๔ ๑๕ อักษร
ฉันท์ชนิดนี้คือ “มาลินี ฉันท์ ๑๕” หนังสือจินดามณีระบุคาถาประจำคณะไว้ดังนี้
น น ม ย ย ยุตายํมาลินีโภคิสีหิ ฯ ๑๕ ฯะ
“ผิแล น คณะสอง ม คณะหนึ่ง ย คณะสอง อยู่ดับกันดั่งนี้ ชื่อ ชินวรฉันท์ ชื่อ มาลินีฉันท อันว่า ยติ มีในอักษร ๗, ๘”
ตัวอย่าง
๏ นิกรวิหคมั่วมูน

ร้องจะแจ้วจูร
จรุงใจ
๏ นิกรวิหคสบไสมย

ร้องระวังไพร
วนิศถาน
๏ นิกรวิหคชื่นบาน

ชมพระสมภาร
เสด็จจร
๏ นิกรวิหคปรเอียงอร

บิน ณ อัมพร
ก็ร่อนเรียง
๏ นิกรวิหคเมิลเมียง

ศัพทจำเรียง
ธราดล ฯ
และ
๏ ชินวรคุณยุตฺตา
โสตฺถิคาถาอิมาเม ฯ
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐

๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐
ชินวร ๑๕ กลอน ๔ ทำนุก
๏ นมัสสุบทพระศาสดา

เกตพฤกษา
ธเสด็จสถิตย์
๏ พฤกกนิฐพานิช

ยลบำเทองจิต-
รจินดา
๏ มฤธุรศวรหรรษา

ดลศรัทธา
ก็ทูลถวาย ฯ ๑๕ ฯ
ชื่อ “ชินวรฉันท์” น่าจะนำมาจากต้นบทคาถาประจำคณะที่ปรากฏในหนังสือจินดามณี เช่นเดียวกับฉันท์ชนิดอื่นที่ใช้ในเรื่อง ราชาพิลาปคำฉันท์ ตัวอย่างชินวรฉันท์จากเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ เช่น
/*47๏ ป่างครวญพิไรถึงโฉมเฉลา

ทั่วสัตวเหงา
บ ได้จร
๏ คณสกุณซรับซรนซรอน

จิตวิจลอร
ก็พิโรทต์
๏ จับรุกข บ มิศรับทตรับโสต

ฟังสราโรทต์
ละห้อยใจ
๏ บ มิหาผลภักษพลอยพิไร

เน่ง บ ศรับท์ใด
ก็ตริตรอง
ฯลฯ
เยสันตาฉันท์กลอน ๗ ๒๑ อักษร
ฉันท์ชนิดนี้เรียกอีกอย่างหนึ่งว่าสัทธรา ฉันท์ ๒๑ หนังสือจินดามณีอธิบายรายละเอียดและคาถาประจำคณะไว้ ๒ ตอน คือ
มฺรามฺนาโยโยตฺรเยนตฺ
ติมนิยติยุตา
สทฺธรากิตฺติตายํ ฯ

ม ร ภ น ย ย ย ฯ ๒๑ ฯ เยสันตา
ผิแล ม คณ ร คณ แล ภ คณ น คณ ย คณ สามอยู่ดับกัน แลมียติในอักษร ๗ ตัวๆ ชื่อ สัทธราฉันท
๏ โกมลเดียรดาษนทีธาร
ปทุมกุสุมบาน
งามตระการปาน
ประดับดา
๏ บัวเผื่อนลินจงอเนกกา
วิวิธวิจิตรมา-
รุตรำเพยพา
ก็หอมขจร
๏ เฟื่องฟุ้งเสาวคนธเกสร
สกลคณภมร
บินปรเอียงอร
ววีชม ฯ
และ
เยสนฺตาสนฺตจิตฺตา
ติสรณสรณา
เอตฺถโลกนฺตเรวา1 ฯ

๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐

/*48๏ ปางนั้นอินทรนุเทวา
นิกรอมรมา
มาปรชุมนุมประชุมใน

๏ ยังถานาถานุเลอศไกร
ครั้นแล้วสดับยุบลใน
เจตนานิตยบันดาล ฯ

ในหนังสือจินดามณีกำหนดฉันท์ลักษณ์ของสัทธราฉันท์ ว่า บทหนึ่งมี ๒๑ อักษร แบ่งเป็น ๓ วรรค วรรคละ ๗ อักษร แต่ ตัวอย่างคำประพันธ์บทแรกแบ่งเป็น ๔ วรรค ทั้งนี้ถือเอาจุดสัมผัสบังคับภายในบทเป็นตัวกำหนดคือ
ั  ั  ั  ั  ุ  ั  ั
ุ  ุ  ุ  ุ  ุ  ุ  ั
ั  ุ  ั  ั
ุ  ั  ั
ตัวอย่างคำประพันธ์ตอนที่ ๒ แบ่งเป็น ๓ วรรค และกำหนดสัมผัสบังคับเพียง ๒ แห่งคือ
ั  ั  ั  ั  ุ  ั  ั
ุ  ุ  ุ  ุ  ุ  ุ  ั
ั  ุ  ั  ั  ุ  ั  ั

การกำหนดสัมผัสในลักษณะดังกล่าว น่าจะแสดงว่าคำประพันธ์ในตัวอย่างตอนที่ ๒ มีอายุเก่ากว่าแบบแรก เพราะมีความซับซ้อนน้อยกว่า เยสันตาฉันท์กลอน ๗ ๒๑ อักษร ที่ใช้ในเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์มีลักษณะประสมระหว่างแบบแรกกับแบบที่ ๒ ดังตัวอย่าง
๏ โอ้อกกูเอยแต่นี้ไป
ฤๅจะเห็นวรภาคยอันประไพ
พระสุนงคนาฏจอม มเหสี

๏ จักครวญร่ำหากี่เดือนปี
กี่ยามทิวารตี
แลจักสมศรี พระนุชเลย

/*49๏ เราทังสามองคย่อมเคย
ชมพนสณฑรำเพย
เคยบุจฉาเฉลย กันมีมา

๏ เคยชมมูลชาติผลอา-
เกียรณชาติบุปผา
เราเคยเก็บมา ทรงเกศกรรณ

๏ เคยชมคณาปักษีแจจัน
มี่ศรับทสนั่น
แลทั่วทังป่าวัน นุเวศนา

๏ เคยชมโกญจมยุรา
อุลุสุบรรณสุรา
กางปีกหางเต้น ตามคู่คาม

ฯลฯ
มณีรัตนฉันท์กลอน ๕ ๒๒ อักษร
คำประพันธ์ชนิดนี้กำหนดเช่นเดียวกันกับอินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑ แต่นับอินทรวิเชียร ๑๑ จำนวน ๒ บาทรวมกันเป็น ๑ บท ๒๖ อักษร โดยแบ่งเป็น ๒ วรรค วรรคละ ๑๑ อักษร
๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐
๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐๐ ฯ
ตัวอย่างฉันท์ชนิดนี้ในหนังสือจินดามณีระบุว่า “๑๑ สมเด็จสุรางคณ” ซึ่งน่าจะมีความหมายว่า ตัวอย่างดังกล่าวนำมาจากเรื่อง “คีตยราคสมเด็จสุราคณประวัล” ที่กล่าวถึงในหนังสือจินดามณี และจากเนื้อหาที่ปรากฏ เรื่องนี้เป็นตอนหนึ่งจากเรื่องรามเกียรติ์ ซึ่ง ต้นฉบับน่าจะสูญไปแล้ว
๏ เสียองคเสียไอ
ศูริยฉิบทังลงกา
เสียญาติโยธา
เสียพี่น้องแลลูกหลาน
๏ เพราะเหตุมานะ
แลอำเภออหังการ
ใจโลภเผาผลาญ
ดูท่านลูกก็ฉิบหาย
/*50๏ ข้าห้ามข้าเตือนพี่
แลมิฟังคำน้องชาย
นบนิ้วบังคมถวาย
กล่าวให้ชอบ บ่ ยอมยิน
๏ ขึ้งเคียดขับข้าหนี
นิราศร้างพระภูมินทร์
เจียรจากเจ้าแผ่นดิน
รอบรูปกาลใจดล
๏ มาถึงแก่ฉิบหาย
วอดวายบังรี้พล
ย่อมญาติกายล
ประไลยจักรพาลพัง ฯ ๑๑ ฯ
ตัวอย่างจากเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ เช่น
๏ ครั้นได้สดับพจน์
แห่งสองสัตวแจ้งสาร
มนทจิตคิดเดือดดาล
ปลงศรไว้ไห้ร่ำไร
๏ โอ้แก้วกับตนเอย
ดังฤๅน้องมาเจียรไกล
ราพณ์ร้ายพานุชไป
เรียมได้รู้เพราะปักษี
ฯลฯ
มงคลรัตนฉันท์กลอน ๖ ๒๒ อักษร
หนังสือจินดามณีกำหนดแผนผัง คาถาประจำคณะ และ แสดงตัวอย่างไว้ดังนี้
มงฺคลรตนโชติวรํ
ปวโรสุคติ
ปาฏิหารรํสี ฯ

๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐

๏ ข้าขอบังคมบทมหันต์
ไภยทุกขโรคสรรพ์
อุปัทวะอย่ามี

๏ วรเดชสรรเพชญพุทธมุนี
สุขสวัสดิอันมี
ศุขสมบัดิบน

๏ ขอจงสัมฤทธิอิษฏิศุภผล
เสวยศุขทิพยดล
บทโมกษนฤพาน ฯ

ตัวอย่างคำประพันธ์ชนิดนี้ที่ปรากฏในราชาพิลาปคำฉันท์ เช่น

๏ พระนุชเรียมฤๅนิราศจรลี
ละเรียมจำบัลยศรี
จรพนาลัยเต้าตามองค์

๏ ฤๅร้างเห็นวรพักตรพิมพงค์
จันทิมากรรตราสงค์
จะเปรียบพักตรนุชฤๅเสมอ

ฯลฯ
รัตนมาลาฉันท์กลอน ๕ ๒๒ อักษร
ในเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ คำประพันธ์ชนิดนี้อยู่ต่อจาก มณีรัตนฉันท์กลอน ๕ ๒๒ อักษร และทั้งมณีรัตนฉันท์และรัตนมาลาฉันท์นั้นมีลักษณะใกล้เคียงกันมากทั้งจำนวนคำในแต่ละวรรคและสัมผัสภายในบทในต้นฉบับสมุดไทยฉบับที่ ๘ กำหนดชื่อคำประพันธ์ไว้ต่างกัน ทั้งนี้น่าจะเนื่องมาจากสถานการณ์ของเนื้อหาเปลี่ยนกวีจึงต้องเปลี่ยนชนิดคำประพันธ์
หนังสือจินดามณีกำหนดแผนผังบังคับรัตนมาลาฉันท์ กลอน ๕ ไว้ดังนี้
๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
/*52๏ สรวมชีพข้าไหง้ว
สมเด็จเดชฦๅแสดง
ขุนนี้มันเข้มแขง
ลูกรักษ์ราพนาสูร
๏ ได้ชื่อมหาบาศ
องอาจระงับริปูร
รี่พลมันหนานูน
เปนหัวหน้าทสานล
๏ เดชะมันแกล้วกล้า
ปลอมปล้นฟ้าปราบดินดล
ออกมาหวังผจญ
รณรงคพาธา ฯ ๑๑ ฯ
จากแผนผังบังคับและตัวอย่างคำประพันธ์ที่ยกมานี้มี ลักษณะคล้ายยานี กาพย์ ๑๑ หรืออินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑ ตัวอย่างรัตนมาลาฉันท์กลอน ๕ ๒๒ อักษรที่ใช้ในเรื่องราชาพิลาป เช่น
๏ พานรราชรับพจน์
แจ้งกำหนดจิตอันบง
จึ่งกล่าวว่าพระสุนงค์
อสุรราชทศศีรา
๏ ผู้ผ่านพิภพกรุง
ไอศูริยแสนลงกา
ทรงวิชัยราชรถพา
ผยองแทบฐานคีรี
๏ วรนาฏกัลยา
ทฤษฎีข้าแล้วเทวี
เอาผ้ารัตกัมพลอันมี
ทิ้งลงแล้วเธอตรัสสั่ง
ฯลฯ
ดิลกวิเชียรฉันท์กลอน ๖ ๒๕ อักษร
ฉันท์ชนิดนี้เป็นการประสมประสานฉันท์สองชนิดเช้าด้วย กันโดยการนำวสันตดิลก ฉันท์ ๑๔ และอินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑ แต่ง สลับกันบาทต่อบาท เริ่มบาทแรกเป็นวสันตดิลกฉันท์ บาทที่สองเป็น อินทรวิเชียรฉันท์ ตังแผนผัง
ั  ั  ุ  ั  ุ  ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ั  ั
ั  ั  ุ  ั  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ั  ั
/*53หนังสือจินดามณีกำหนดแผนผังและแสดงตัวอย่างไว้ดังนี้
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๐ ๐ ๐ ๐ ๐ ๐
๏ อุรประทับอุรถนงง
ปรามัศศิวรไว
จุมพิตริมไร
โอษฐคัณฑะกัลยา
๏ บริสังคุติพระอรองค์
อนุชพนิดา
สมสนุกนิเสน่หา
รศราคเอมอร ฯ ๒๕ ฯ
ฉันท์ชนิดนี้ ๑ บท มี ๒ บาท แต่ละบาทแบ่งออกเป็น ๒ วรรค วรรคที่ ๒ มี ๖ อักษร (กลอน ๖)
ตัวอย่างคำประพันธ์ดิลกวิเชียรฉันท์ในหนังสือจินดามณี น่าจะนำมาจากเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ แต่ในราชาพิลาปคำฉันท์คำประพันธ์ตอนนี้เป็น “วิเชียรดิลกฉันท์” คือ
๏ อุระบรรทับอุรา
ราชถนงคทรงวัย
จุมพิตถนังคแลริมไร
โอษฐคันธกัลยา
๏ ปริสังศตระกององค์
วรอนงควนิดา
สมสุขเสนหา
วรภาคยเกี้ยวกร
จากการเปรียบเทียบคำประพันธ์ดังกล่าวระหว่างในหนังสือจินดามณีกับในราชาพิลาปคำฉันท์ มีข้อน่าสังเกตประการหนึ่ง คือใน บาทที่ ๒ ของตัวอย่างจากราชาพิลาปคำฉันท์ที่ว่า “สมสุขเสนหา วรภาคยเกี้ยวกร” นั้น แทนที่จะเป็นวสันตดิลกฉันท์เหมือนบทอื่น ๆ กลับเป็นอินทรวิเชียรฉันท์ ลักษณะดังกล่าวปรากฏในเรื่องเพียงบทเดียวเท่านั้น ตัวอย่างดิลกวิเชียรฉันท์จากเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ เช่น
/*54๏ คิดไฉนแลหนออุกอาจคิด
มนัสราชพาลอสูร
พาภัยเอาไปพูน
ในพิภพฤๅควรเห็น
๏ โทษภัยจะได้แก่อาตมา
เมื่อหน้าแลมีความเข็ญ
พาภัยเอาไปเป็น
ภรรยาค่าใครยล
๏ คิดคือเอาสรพิศมอุบาทว์
แล บ คิดมาพาดล
ได้สุขแล้วทุกข์จน
พินาศมรณ์ประลัยา
๏ อรองค์ทรงศุภลักษณะ
คิดคือภัลปหูกา
มิรู้แลฤๅพา
เอาไปไว้ในธานี
ฯลฯ
วิเชียรดิลกฉันท์ ๖ ๒๕ อักษร
คำประพันธ์ชนิดนี้มีลักษณะคล้ายกับดิลกวิเชียรฉันท์ คือเป็นการนำฉันท์ ๖ ชนิดมาแต่งประสมกันบาทต่อบาท โดยบาทแรก เป็นอินทรวิเชียร ฉันท์ ต๑ บาทที่ ๒ เป็นวสันตดิลก ฉันท์ ๑๔ หนังสือจินดามณีนำข้อความจากเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ไปเป็น ตัวอย่างการประพันธ์ฉันท์ชนิดนี้คือ
๏ เคยพาดพระหัตถ์เหนือ
อุรราชกัญญา
กอดเกี้ยวคือกาญจนลดา
อันโอบอ้อมทุมามาลย์
๏ พิศภักตรมณฑลศศิ
บริสุทธเปรมปาน
เปรมร่วมฤธูรสูรบันดาล
รดีดัศบันเจอดใจ ฯ
ตัวอย่างดังกล่าวในบทแรก บาทที่ ๑ เป็นอินทรวิเชียร ฉันท์ บาทที่ ๒ เป็นวสันตดิลกฉันท์ ตรงกับชื่อ “วิเชียรดิลกฉันท์” ดังแผนผัง
ั  ั  ุ  ั  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ั  ั
ั  ั  ุ  ั  ุ  ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ั  ั
/*55แต่ตัวอย่างคำประพันธ์ในฉันท์บทที่ ๒ มีลักษณะเป็น วลันตดิลกฉันท์เต็มทั้ง ๒ บาท ดังแผนผัง
ั  ั  ุ  ั  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ั  ั
ั  ั  ุ  ั  ุ  ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ั  ั
ั  ั  ุ  ั  ุ  ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ั  ั
ั  ั  ุ  ั  ุ  ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ั  ั
ความคลาดเคลื่อนดังกล่าวน่าจะเกิดขึ้นในการคัดลอกหนังสือจินดามณีในระยะหลัง การตรวจสอบชำระเรื่องราชาพิลาปคำฉันท์ครั้งนี้ใด้พยายามสอบเทียบฉบับตัวเขียนที่มีอยู่ทั้งหมด และเลือกเอาความที่ตรงกับฉันทลักษณ์มากที่สุด ตัวอย่างวิเชียรดิลกฉันท์ที่ปรากฏในราชาพิลาปคำฉันท์ เช่น
๏ ป่างเรียมแรกสมสอง
วรราชเทพี
รมเยอสุขเลศฤดี
รสราคปรีดา
๏ เคยพาดพระหัตถ์เหนือ
อุรราชกัญญา
กอดเกี้ยวคือกาญจนลดา
อันโอบอ้อมทุมามาลย์
๏ พิศพักตรมณฑล
ศศิสุทธิเปรมปราณ
เปรมร่วมมฤธูรสบันดาล
ฤดีดัศบรรเจิดใจ
ฯ ล ฯ
เนื้อหาในหนังสือจินดามณีนั้นเน้นเรื่องการประพันธ์เป็นสำคัญ โดยเฉพาะในส่วนของคำประพันธ์ประเภท “ฉันท์” นั้นมีเนื้อหาแบ่งเป็น ๒ ตอน ตัวอย่างในตอนแรกระเบียบฉันทลักษณ์ค่อนข้างลงตัวกว่าตัวอย่างตอนที่ ๒ ตัวอย่างฉันท์หลายชนิดในตอนที่ ๒ นั้น เคร่งครัดครุลหุและสัมผัสน้อยกว่าตอนที่ ๑ เช่น เยสันตาฉันท์ หรือ สัทธรา ฉันท์ ๒๑ ตัวอย่างแรกบทหนึ่งแบ่งเป็น ๔ วรรค และกำหนด/*56สัมผัสบังคับไว้ ๓ แห่ง ส่วนในตัวอย่างตอนที่ ๒ แบ่งเป็น ๓ วรรค และกำหนดสัมผัสบังคับเพียง ๒ แท่ง
ลักษณะดังกล่าวอาจอนุมานเบื้องต้นได้ว่า ตัวอย่างฉันท์ ในตอนที่ ๒ นั้นมีอายุเก่ากว่าตอนแรก ฉันท์ไทยนั้นมีที่มาจากต้นแบบฉันท์ภาษาบาลีและฉันท์ภาษาลันสกฤต ซี่งในแต่ละชนิดกำหนดเพียงเสียงหนักเสียงเบาหรือครุลหุ ไม่ได้กำหนดสัมผัสบังคับทั้งภายในบทและระหว่างบท เมื่อกวีไทยนำฉันท์มาประพันธ์เป็นภาษาไทย สิ่งซึ่งถือเป็นประดิษฐการทางวรรณศิลป์ที่สำคัญของฉันท์ภาษาไทย คือ การกำหนดสัมผัสทั้งภายในบทและสัมผัสระหว่างบท จึงเป็นที่แน่ว่าฉันท์ภาษาไทยที่แต่งขึ้นในระยะแรก ๆ นั้น อยู่ในลักษณะของการแสวงหาความเหมาะสม ทั้งการแบ่งจำนวนคำในแต่ละวรรคและการกำหนดสัมผัส
พยางค์และคำในภาษาบาลีและภาษาสันสกฤตเหมาะกับการประพันธ์ฉันท์ซึ่งกำหนดเสียงครุและลหุ แต่พยางค์และคำในภาษาไทย มีลักษณะเป็นครุมากกว่าลหุ ฉันท์ภาษาไทยในระยะแรกๆ จึงมีทั้งการรวบเลียงและการยืดเสียงให้ตรงตามคณะฉันท์ที่กำหนด และมีอิสระในการใช้ถ้อยคำตามที่กวีเป็นว่าเหมาะสม
อนึ่ง มีหนังสือคำฉันท์รุ่นเก่าหลายเรื่องที่ใช้คำประพันธ์ อย่างที่ปัจจุบันเรียกว่า “กาพย์” ตลอดทั้งเรื่อง แต่เรียกชื่อเป็น “คำฉันท์” เช่น สวัสดิรักษาคำฉันท์ ตำราพิไชยสงครามคำฉันท์ ตำราช้างคำฉันท์ เป็นต้น แสดงว่าคำประพันธ์ที่ปัจจุบันกำหนดให้เป็นกาพย์นั้น แต่เดิมเรียกว่า “ฉันท์” เช่น ฉบัง กาพย์ ๑๖ แต่เดิมคือ “ฉันทฉบำ ๑๖ อักษร” สุรางคนางค์ กาพย์ ๒๘ แต่เดิมคือ “สุราคณา ปทุมฉันท์ ๒๘ อักษร” ดังนั้นความหมายของหนังสือคำฉันท์แต่เดิมนั้นคงหมายถึง เรื่องที่แต่งเป็นฉันท์ตลอดเรื่อง มิใช่แต่งเป็น “ฉันท์” และ “กาพย์” อย่างในปัจจุบัน
ราชาพิลาปคำฉันท์
/*59ฉันทฉบำราชาพิลาปดำเนินกลอน ๔ ๑๖ อักษร
๑๏ จักร่ำปางเมื่อนรา
นเรศนิรา
นิราศสีดาดวงมาลย์

๒๏ เสด็จสององค์นุชยุพพาล
ยุพามหิบาล
เต้าแถวพนาศพลางยล

๓๏ พระเนตรคือแสงสุริยพล
หฤทัยกระหน
กระหายทรหวลหวนหา

๔๏ พระนุชเรียมเอยฤๅมา
นิราศเนาฐา-
นาใดแลเรียมจักดล

๕๏ ใครหนอเรืองฤทธิชาญยล
พาแก้วกับตน
จอมสวาดินิราศเจียรไกล

๖๏ ฤๅว่าเทพยรุกขลองใจ
ซ่อนไว้ฤๅไย
มิบอกจำเรียมทุกขา

๗๏ ฤๅว่าประชาบดีมา
อุ้มองค์วนิดา
ผาดผยองยังอำมรไข

๘๏ ฦๅว่าสุยามเทพยไท
พาดวงจิตใจ
จากเรียมนี้ไปแดนบน

๙๏ ฤๅว่าสุรินทรเจ้าไพชยนต์
ปราสาทก็ยล
แลพาเอาชีพเรียมไป

๑๐๏ สุราอสุรินทร์ครุฑมนุษย์ใด
ห้าวหาญชาญชัย
ฉันใดแลลักภักพา

๑๑๏ องค์อรพระเทวีชา-
นีอรรคชายา
แห่งเรา บ คิดควรถวิล

/*60๑๒๏ ฤๅรู้ข่าวแก้วเนาถิ่น
ฐานใดโดยยิน
ทุกแดนแลเรียมจำจร

๑๓๏ พิฆาตชีวาตม์ให้มรณ์
ด้วยขรรคฤทธิศร
บ ได้ บ กลับเทาคืน

๑๔๏ โอะโอ้เปนเหตุเพราะขืน
ขืนคำเรียมอื้น
โองการแลเจ้า บ ฟัง

๑๕๏ ใช้ให้เรียมตามมฤคัง
นํ้าพระทัยหวัง
แลตรัสพจนหันหวน

๑๖๏ เรียมฟัง บ มิอาจทบทวน
ตามมฤคกลับจวน
กนิษฐเรียมครวญหา

๑๗๏ มาเถิง บ เห็นพักตรา
ศศิสุทธิปรา-
รภแล้วกันแสงคร่ำครวญ

๑๘๏ วาตารำเพยพัดยวน
พระทัยรัญจวน
ระลุงพลุ่งพล่านแดดาล

๑๙๏ วายุเร่งเร็วพัดพาน
ไปบอกกิจการ
ว่าเรียมพเนจรหา

๒๐๏ สิงขรหิมเวศวันา
วิถีพนวา
ทังภูมิชรลาสระศรี

๒๑๏ บ พบสีดาเทวี
เนาฐานใดกี
เมื่อฤๅแลเรียมจักพาน

๒๒๏ เห็นนกเรียมอื้นโองการ
ว่านกเอยวาน
มาช่วยทังวนโศกา

๒๓๏ สูรักเร่งเร็วร่อนหา
จงพบพนิดา
แลทูลจงรู้เรียมศัลย์

๒๔๏ แล้วสูเร่งบินมาพลัน
บอกข่าวจอมขวัญ
แก่กูจงรู้แห่งหา

/*61๒๕๏ นกบินไปแล้วบินมา
ร้องโดยภาษา
จะแจ้วจะจ้อรอกัน

๒๖๏ บ มิแจ้งกิจใดสักอัน
เรียมเจ็บจาบัลย์
ป่วนหฤทัยทุกข์ทน

๒๗๏ บ มิรู้ข่าวแก้วกับตน
แต่เผือสองคน
พี่น้องพิลาปหฤทัย

๒๘๏ ปานฉะนี้เนาฐานาใด
จักกันแสงใส
พิโรทดตรอมเถิงเรียม

๒๙๏ แต่พี่อาดูรเท่าเทียม
พระนุชจากเรียม
ชลเนตร บ เหือดพักตรา

๓๐๏ ทฤษฎีมฤคเต้าอรัญวา
ตรัสว่ามฤคา
แลสูยังพบจอมนาง

๓๑๏ มฤคเห็นท้าวเหลียวหลังพลาง
ดูแล้วแวะวาง
หลบหลีก บ บอกข่าวใด

๓๒๏ เรียมโรทดกรรทรรณพระทัย
ลำเค็ญค่าใคร
จะเห็นในทรวงแดยัน ฯ

สุราคณาปทุมฉันท์ กลอน ๔ ๒๘ อักษร

๓๓๏ โอ้พระทรงสุทธิ
นิ่มเนื้อลํ้าอุด-
มางค์โฉมแจ่มจันทร์
เจียรจากเรียมกี
เมื่อฤๅสมกัน
บูรพกรรมจำบัลย์
นิราศเจียรไกล

๓๔๏ ยินศรับท์ปักษี
กระเหม่นจิตมี
ดุจสุรเสียงใส
เรียมหยุดดับโศก
มฤธุศรับท์เสียวใจ
เน่งฟังนานใช่
เสียงนุชชายา

/*62๓๕๏ ว่าโอ้เสียงศรับท์
ฉันใดเรียมสดับ
เหมือนเสียงเยาวภา
พระนุชท้อแท้
จิตปลาบคีวา
นกว่าจักมา
พบแล้วดั่งเดา

๓๖๏ วาตาส่งรส
มาลัยรวยจรด
นาสิกกัลเหา
ระหวยกลิ่นบุษป-
ผาชาติทวนเทา
นึกเถิงกลิ่นเภา
พะงาชานี

๓๗๏ อ้ารสมฤธุเรศ
คือกลิ่นชาเยศ
พระภัควดี
องค์อยู่ไหนเล่า
แต่กลิ่นกลิ่นมี
โอ้พระชานี
จำเรียมเรียมหา

๓๘๏ โอ้โฉมเฉลิมภาคย์
จักหาหายาก
ยากแลแลมา
มาจากจากไกล
ไกลแก้วแก้วอา
อาดูรดูรหา
หาไหนจักปาน

๓๙๏ โอโฉมประไพ
หายากยากได้
ได้แล้วแล้วดาล
ดาลจากจากไกล
ไกลรัติรัติวาร
วารใดได้พาน
พบจึ่งวายศัลย์

๔๐๏ โอ้โฉมไพบูลย์
คือแก้วแก้วพูน
พูนพรายพรายพรรณ
พรรณรัตน์รัตน์พิศ
พิศเพียงเพียงจันทร์
จันทรอภิกรรตร์
กรรตราราศี

/*63๔๑๏ จักหาด้าวใด
ทั่วอำมรใน
ตรีโลกยนาคี
ทั่วจักรวาฬา
ธิดาราชี
ทุกกรุงธานี
หาไหนจักปาน

๔๒๏ องค์พระวรนุช
คือปิ่นมกุฎ
นารีทั่วสถาน
ใสสุทธิคือแก้ว
วิเชียรประพาฬ
แสงโชติประการ
ประกอบรัศมี ฯ
วิเชียรดิลกฉันท์ กลอน ๖ ๒๕ อักษร
๔๓๏ ป่างเรียมแรกสมสอง
วรราชเทพี
รมเยอสุขเลศฤดี
รสราคปรีดา
๔๔๏ เคยพาดพระหัตถ์เหนือ
อุรราชกัญญา
กอดเกี้ยวคือกาญจนลดา
อันโอบอ้อมทุมามาลย์
๔๕๏ พิศพักตรมณฑล
ศศิสุทธิเปรมปราณ
เปรมร่วมมฤธูรสบันดาล
ฤดีดัศบรรเจิดใจ
๔๖๏ อุระบรรทับอุรา
ราชถนงคทรงวัย1
จุมพิตถนังคแลริมไร
โอษฐคันธกัลยา
๔๗๏ ปริสังคตระกององค์
วรอนงควนิดา
สมสุขเสนหา
วรภาคยเกี้ยวกร
๔๘๏ แสนสนุกนิ บ ทันอิ่ม
จิตฤๅแลดาลจร
ลำเค็ญแห่งเรียมนี้คือศิขร
แลมาทับพระนาภี
๔๙๏ คิดคือบุรุษหนึ่ง
แลเอาดาบอันคมดี
มาผ่ากายแยกเอาจิตลี
แลควักจักษุทังสอง
/*64๕๐๏ คิดคืออุปรไมย
คือเหมราชหงส์ทอง
แลมีชายหนึ่งมีจิตปอง
แลมาชักเอาโลมา
๕๑๏ ทั่วตน บ มิไว้
มีแต่หนังหุ้มอาตมา
ค่าแค้นแห่งเรียมนี้ในครั้งครา
ทีนี้ดุจดั่งเดา ฯ
ชินวรฉันท์ กลอน ๔ ๑๕ อักษร
๕๒๏ ป่างครวญพิไรเถิงโฉมเฉลา

ทั่วสัตวเหงา
บได้จร
๕๓๏ คณสกุณซรับซรนซรอน

จิตวิจลอร
ก็พิโรทต์
๕๔๏ จับรุกข บ มิศรับทตรับโสต

ฟังสราโรทต์
ละห้อยใจ
๕๕๏ บ มิหาผลภักษพลอยพิไร

เน่ง บ ศรับท์ใด
ก็ตริตรอง
๕๖๏ ขินีสีหราชผาดผยอง

ลืมสติปอง
ผลาหาร
๕๗๏ ทั่วคณสัตวอันสดับสาร

ตาทุกขาภาร
ก็เน่งเนา
๕๘๏ กินนรกินรีเคยดลเดา

หมู่คณาเทา
ชมท่าธาร
๕๙๏ ในวันนั้นหนอก็ลืมสติการ

ลืมไปชมฐาน
นุเวศจร
๖๐๏ อสุรคนธรรพาวิทยาธร

ฟังก็ชออร
กรรทิตัง
๖๑๏ คณเทพยฟังศรับทรุนัง

ลืมอศุภัง-
คสำราญ
๖๒๏ ต่างต่างพิลาปชลนัยนธาร

มุข บ เบิกบาน
ก็โศกเศร้า ฯ
ฉันทฉบำดำเนินกลอน ๔ ๑๘ อักษร
๖๓๏ ป่างนั้นเบื้องบั้นเขียวขาว1
หมอกมัวเดือนดาว
สุริยะชรอื้อชรอ่ำลมฝน

๖๔๏ ฟ้าฟื้นหลั่งหล่อโชรกชรล
อับแสงสุริยพล
ครครึกครครืนเวหา

๖๕๏ เมฆังติมิรังคมืดอา
กาศทังชิมุตตา2
ก้องฟ้าอัคนาอัสสุนี

/*65๖๖๏ กึกก้องโอโฆษณศรับทศรี
ปาวกาวจรี
บัพภารร้องเริงเสียงสาร

๖๗๏ ฟังศรับท์เพียงชีพวายปราณ
ฉ่ำพิศจิตดาล
กระเหม่นกระเมริมหนังพองสยองขน

๖๘๏ คณาสัตวตาวิจล
ทุกเทพยทุกข์ทน
กระหนกระหายเดื่องเดือดแด

๖๙๏ ยักษาก็รักษาซรับแซร
ภูชกวิหคแห
ตะทึกตะถึกตะเถิกถอยใจ

๗๐๏ วิทยากินนราเนาใน
คูหาเสียวใจ
มั่วประสุมประชุมจินดา

๗๑๏ ทุกหมู่ในเภนธรา-
ดลแดนทุปรา-
รภด้วยหน่อวรจักรปาณี

๗๒๏ ด้วยท้าวเสวยกันแสงศรี
เถิงภัควดี
สีดานารีนาฏกัลยา ฯ

มงคลรัตนฉันท์ กลอน ๖ ๒๒ อักษร
๗๓๏ เสร็จการอันวัชรีโกลา
หน่อองค์นเรศา
ธ ครวญเถิงจอมมเหสี

๗๔๏ พระนุชเรียมฤๅนิราศจรลี
ละเรียมจำบัลยศรี
จรพนาลัยเต้าตามองค์

๗๕๏ ฤๅร้างเห็นวรพักตรพิมพงค์
จันทิมากรรตราสงค์
จะเปรียบพักตร์นุชฤๅเสมอ

๗๖๏ ฤๅร้างเห็นวรเกศภมูเลอ
กัณฐนาสารมเยอ
ทวยโสตมุขา

/*66๗๗๏ ฤๅร้างเห็นวรทันตคิวา
ใสสดคือนิลดา
กระแน่งนวยสวยสด

๗๘๏ ฤๅร้างเห็นวรนัขทังทศ
ศรีแสงคือนิลจรด
พรรณาภาสรูจี

๗๙๏ ฤๅร้างเห็นวรถนังคอันมี
พรรณดั่งภูมมณี
รัตนชูษณศรีใส

๘๐๏ ฤๅร้างเห็นวรอุรอุราไกร
คือเพชรรัตนประไพ
โสภาคยหมดนิมลา

๘๑๏ ฤๅร้างเห็นชงฆทวยบาทา
ทังคู่อันตรูตรา
ไตรโลกยฤๅร้างเห็น

๘๒๏ ด้วยสรรพาอาดมพูนเพ็ญ
จักร่ำกี่วารเห็น
อนงคนุชดุจกร ฯ

ฉันทฉบำนาคบริพันธ์ดำเนินกลอน ๔ ๑๖ อักษร
๘๓๏ เรียมเสียสมบัติเสด็จจร
เสด็จจากนคร
นัครามาพบชายา

๘๔๏ ชาเยศแล้วฤๅนิรา
นิราศสีดา
เสียทังสมบัติแมนสวรรค์

๘๕๏ แมนสวัสดิ์สมบัติอนันต์
อเนกแจจัน
พิพิธโภไคศูรย์

๘๖๏ โภไคศวรรยามากมูล
มากมายเพิ่มพูน
อนันตเนืองบริพาร

๘๗๏ บริโภคยประดับนิฤมาณ
นิฤมลแกมกาญจน์
ปัทมเพริศพรายพรรณ

๘๘๏ พรายพรัศรัศมีจรัสจันทร์
จรัสแจ่มกำนัล
ทรงโฉมประภาคยพิมล

/*67๘๙๏ พิมานทองทิพยโสภณ
โสภาคยไหรญ
มณีประดับชัชวาล

๙๐๏ ชัชวัดประดาแกมกาญจน์
แกมแก้ววิสดาร
วิมลมาศดำเกิง

๙๑๏ ดำกลยิ่งเทพยบันเทิง
บันทำสำเริง
สำราญสัมฤทธิสมบูรณ์

๙๒๏ สมบัติพิพัฒน์เพียบพูน
เพียบเพ็ญไพบูลย์
ช้อยโชติเสวยสุขศานติ์

๙๓๏ สุขสวัสดิ์สรรพแสนศฤงคาร
สฤงคีตตระการ
ดุริยดนตรีบำเรอ

๙๔๏ บำรัดพยัชนีรมเยอ
รมเยศสุขเลอ
สมบัติใด บ มิปาน

๙๕๏ บ มิเปรียบด้วยรัตนพิมาน
พิมลโอฬาร
ดิเรกพ้นพรรณนา ฯ

ประทุมรัตนฉันท์ กลอน ๕ ๓๕ อักษร

๙๖๏ เรียมละไอศูรย์
ละวงศ์ตระกูล
พระบิตุเรศชนดา
ละเสียเก้าแก้ว
คณะหมู่อุโรธา
ละพระอนุชา
ทังสองผู้เรืองฤทธิไกร

๙๗๏ ปางเรียมเสด็จจาก
กรุงไกรเรียมยาก
ในเถื่อนกับพระยุไพ
มาพบดวงชีพ
คลายโศกเสวยรมยไท
ได้แก้วแล้วไกล
ลีลาในพงดงดอน

/*68๙๘๏ ปางเสด็จยุรยาตร
ดำเนินวรบาท
คือราชไกรสร
ปางเมื่อทฤษา
คณามฤคอันจร
มีเสาวนีย์วอน
เรียมบอกซึ่งพรรคสัตตา

๙๙๏ ปางเห็นปักษี
มีพจนวาที
ถามพรรคหมู่สกุณา
พิศพลางตรัสถาม
เรียมแจ้งกิจกังขา
ปางเมื่อรสมา-
ลัยฟังตรลบดง

๑๐๐๏ ตรัสว่ารโส
บุษปผารุกโข
ใดมฤธุรสจรดส่ง-
กลิ่นเรียมบอกพรรณ
บุษปผาชาติอันบรรจง
ปางหนึ่งเมื่อสรง
ชลสระสุทธิใส

๑๐๑๏ เพ่งพิศบงกช
คลี่กลีบรวยรส
ภุมรีเอาซาบใน
ตรัสว่าสัตว์นั้น
เขาภักษสิ่งอันใด
เรียมสัชนีให้
ภุมรีภักษรสมาลย์

๑๐๒๏ ทฤษาคณามัจฉ์
แถกว่ายไล่ฉวัด
เฉวียนในกลางชลธาร
พิศพลางตรัสถาม
เรียมแจ้งจิตกังขาน
โดยในอาการ
หมู่มัจฉมีทังหลาย

๑๐๓๏ ป่างเมื่อเกิดเหตุ
อสุรินทรแปรเพศ
เปนมฤคสุวรรณพรรณราย
ป่างเมื่อตรัสใช้
ให้เรียมตามทราย
เรียมตรัสทัดทาย
พระนุช บ อาจที่ยิน

/*69๑๐๔๏ ป่างเรียมเสด็จจร
จากพระจอมสมร
ตามมฤคเรียมจิตถวิล
เถิงนุชอันอยู่
แล้วจึ่งวางศรศิลป์
เห็นมฤคผิดจิน-
ตนาเถิงนุชไกลองค์

๑๐๕๏ ป่างเรียมแรกกลับ
พบกนิษฐถับ
ถามแจ้งกิตยเรียมทรง
โทษาแก่ยุพ
จักพิฆาตชีพลง
เรียมเร่งบาทจง
จิตมาเรียม บ มิเห็น

๑๐๖๏ เรียมล้มพระกาย
เหนือพาลุฟาย
ชลจักษุลำเค็ญ
ลำเคืองใกล้สิน
ชีวาตมา ฤ ร่างเปน
ฤ ค่าใครเห็น
อันร้อนในพระนาภี

๑๐๗๏ พระกายตระหลิ้ว
พระทัยเรียมปลิว
ฤๅมีสมปฤๅดี
ชลเนตรเปนเลือด
ไหลอาบพักตรธรณี
ในทรวงดุจมี
ไฟกัลป์อันร้อนยิ่งลน

๑๐๘๏ นุชเอยเรียมแค้น
พระคีวาแน่น
คิดคือประดุจดั่งคน
เอาภูษาอุด
เขโฬจะกลืน บ มิพัน
สิงฆาเหนียวข้น
แน่นเต็มทังพระนาสา

๑๐๙๏ ในทรวงแสบเจ็บ
คือเอาศรเหน็บ
ทังสามเล่มแลขรรค์คทา
อาจทรงอยู่ได้
ฤๅอาจเจ็บแสบสา
ดุจเรียมแค้นคา
เจ็บนักเพียงชีพตักษัย ฯ
/*70เยสันตาฉันท์ กลอน ๗ ๒๑ อักษร
๑๑๐๏ โอ้อกกูเอยแต่นี้ไป
ฤๅจะเห็นวรภาคยอันประไพ
พระสุนงคนาฏจอม มเหสี

๑๑๑๏ จักครวญร่ำหากี่เดือนปี
กี่ยามทิวารตี
แลจักสมศรี พระนุชเลย

๑๑๒๏ เราทังสามองคย่อมเคย
ชมพนสณฑรำเพย
เคยบุจฉาเฉลย กันมีมา

๑๑๓๏ เคยชมมูลชาติผลอา-
เกียรณชาติบุษปผา
เราเคยเก็บมา ทรงเกศกรรณ

๑๑๔๏ เคยชมคณาปักษีแจจัน
มี่ศรับทสนั่น
แลทั่วทังป่าวัน นุเวศนา

๑๑๕๏ เคยชมโกญจมยุรา
อุลุสุบรรณสุรา
กางปีกหางเต้น ตามคู่คาม

๑๑๖๏ เคยชมคณาสัตวอนุจรตาม
คู่เคียงสังโยคคาม
แล่นฉวัดเฉวียนข้าม หน้าหลังจร

๑๑๗๏ เคยชมนุตฤณบรรพตศิขร
วิธวรรณพาลุอร
เราเคยบทจร ชมพฤกษา

๑๑๘๏ เคยชมสระศรีแลชรลา
มังกรมัจฉมัจฉา
ผุดนิมุจจา แถกสายชล

๑๑๙๏ เคยชมประทุมาโกมุทผล
ชาตบุษป1นิลอุบล
พายพัดเปลื้อง เกสรขจาย

๑๒๐๏ พระนุชเรียมฤๅนิราสาย
จรจากเรียมแลเรียมก็ดาย
ราศแดนใด หนอรู้ข่าว

/*71๑๒๑๏ ฤๅว่าหลงใหลในพนาราว
พบมาณวิกาตาว
พาเอาดวงชีพ- เรียมคลา

๑๒๒๏ ฤๅหลงไปชมธารชรลา
พบกุมภีล์ยักษรักษา
พาเอาดวงมาลย์ ไปภักษ์กิน

๑๒๓๏ ฤๅว่าหลงจรเข้าในเถื่อนถิ่น
ฐานกุมภัณฑ์รากษสขิน-
เขตเห็นนุช เอาภักษา

๑๒๔๏ ฤๅว่าปีศาจภูตป่า
เห็นนุชเอกวิเวกมา
พาซุ่มซ่อนไว้ ในถํ้าเถื่อน

๑๒๕๏ ฤๅว่าราชปักษีอินทรีเบือน
บ่ายเห็นนุชก็พาเผือน
ผันยังฐานพฤก- ษอันอยู่

๑๒๖๏ ฤๅว่าพยัคฆสีหวางวู่
พาเอาดวงมณีรัตนตรู
ไปเปนภักษฤๅ ฤๅฉันใด

๑๒๗๏ ฤๅว่าสรัปปาณกลาภัย
พิศมพ่นนุชประลัย
ฤๅฉันใดเรียม พบซากองค์

๑๒๘๏ เรียมนี้นุชเอยอาจทรง
กันแสงโศกชออรองค์
พ้นที่จะดำรง พระกายา

๑๒๙๏ เรียมนี้ บ มิอาจนุจรหา
นุชเอยวรบทบาทา
ชํ้าเปนน้ำหนอง เลือดกรมเกรียม

๑๓๐๏ สิ้นสุดพลาศรับท์เรียกนุชเรียม
บ อาจอนุเลียม
เลียบหาพระนุช- ฤๅพาน

๑๓๑๏ พระนัยน์เนตรเรียมอับแสงฉาน
เพ่งพิศทั่วอัฐทิศานต์
ฤๅจะเห็นแก้ว พี่มาสม ฯ

มังกรฉันท์ ๑๔ อักษร
๑๓๒๏ ขอท้าวทังโสฬสแมนพรหม

คุ้มภัยทุกกรม
กันนุชมาลย์
/*72๑๓๓๏ อย่าให้มีอริพาธาพระสุนงค์คราญ

เทพยจงดาล
คุ้มรักษา
๑๓๔๏ ทั่วเทพยเนาในอำมรฉกามา

ทุกทั่ววิมานา
อันเรืองเดช
๑๓๕๏ ขอจงมาก้างกันพาลสัตวภัยเภท

อย่าระได้มีเหต
ตุพาธา
๑๓๖๏ จงพระจัตดูรเทพยทศทิศเทวา

ศิขรเวหา
แลสาคร
๑๓๗๏ จงช่วยคุ้มคณาพาลอันมีในดงดอน

อย่าระให้สมร-
จลจิต
๑๓๘๏ จงเทพยทั่วโลกยชมพูอันมหิทธ์

ช่วยคุ้มภัยพิศ-
มในกาล
๑๓๙๏ จงอรรคเทวียาช่วยพยาบาล

คุ้มภัยในไพรสาณฑ์
อริรา
๑๔๐๏ อย่าระให้พระนุชข้าแค้นในพนวา

แลชี้ช่องมรรคา
เสด็จดล
๑๔๑๏ จงช่วยดลจิตนาฏอย่าให้หลงจรล

นำนุชเสด็จดล
มาอย่านาน ฯ
วสันตดิลกฉันท์ กลอน ๖ ๑๔ อักษร
๑๔๒๏ ปางนั้น ธ ก็ดลมยุรา
สกุณกลางริมธาร
ทังสองสัตว์กล่าวพจนการ
ที่ไทเสด็จ บ ได้ยล
๑๔๓๏ นกยางว่ายังมีกระษัตริย์หนึ่ง
แลมีภรรยาอนนต์
อุโรธานเรียบโจษจน
แล บ ได้อิ่มจิตจง
/*73๑๔๔๏ เจตนแก่เมียท่านผู้อื่น
แลมองลักภักพายง
หญิงธานาพาลาฤอนงค์
แล บ ควรคิดเวรา
๑๔๕๏ โมโรวาทียังมีนามราช
กระษัตริย์เสด็จไต่พนวา
มีอรรคเทวีเอกมา
ควรฤๅให้พาลพาไป
๑๔๖๏ คือแลแต่จะพิทักษ์คตุธัง
องค์เดียวนี้ บ มิไย
ฝ่ายเมตตปิยาชานิไกล
แต่ร้องไห้เร่จรหา
๑๔๗๏ เมื่อกูค่าควรลิงแลเห็น
กระษัตริย์ราชทังสองรา
หนึ่งพาลหนึ่งก็เบกษา
แลกูยลแผดสันดา
๑๔๘๏ ธ ก็สดับวาทีสองสัตว์
ตระบัดทรงพระโกรธา
ว่าพาช่องสัตวเดียรฉา
ฤประมาท บ เกรงกลัว
๑๔๙๏ ใช่ตัวกูนี้แกล้งแลจร
ให้พระนุชอยู่แต่ตัว
กูไว้กนิษฐอยู่รักษาลัว
แลมฤคสุรแปลงวาจา
๑๕๐๏ ให้ยุพาจราครั้นแลจาก
อสุรราชก็มาพา
ฤๅหนึ่งใช่ต่อยุฑธฤทธิสา-
หัสกูนี้อับอาย
๑๕๑๏ กล่าวพลางก็โทรมนัสจิต
คิดอุปรไมยคือดั่งชาย
หนึ่งเอาหอกมาปักนาภีกาย
โกรธาแค้นแก่สกุณา
๑๕๒๏ กรก็จับคิลปน้าวพาด
ศรมาศ ธ บ มิคลา
เพื่อจะพิฆาตสองสกุณา
ใช้ชีพยม้วยด้วยวาที
๑๕๓๏ สองปักษีทฤษฏิยลนาถ
ก็ประกาศ ณ วาที
ว่าควรแลฤๅนฤบดี
จะมล้างชีพยข้าทังสอง
๑๕๔๏ มีทฤฆายุศมได้แลร้อยปี
แลฤๅมิเมตตาจะมาปอง
บ คิดกรรมอันจะตามจอง
เวรบุรพมามี
๑๕๕๏ อันว่าองคนาฏกัลยา
อสุรราชพาหนี
ข้าเห็นฉายาคลายคลายก็มี
ไต่ชลาธาราไหล
/*74๑๕๖๏ ไปโดยทางวิถีช่อง
เทวีนั่งท้ายวิชัย
ทิศนี้แลเห็นจรไคล
ผิวแลจะตามโยชนา
๑๕๗๏ จักพบราชกระบี่ดำ
จงถามกิตยไปเมื่อหน้า
แลผู้อาธรรมอันภักพา
จงเร่งเสด็จไปตามผลาญ ฯ
มณีรัตนฉันท์ กลอน ๕ ๒๒ อักษร
๑๕๘๏ ครั้นได้สดับพจน์
แห่งสองสัตวแจ้งสาร
มนทจิตคิดเดือดดาล
ปลงศรไว้ไห้ร่ำไร
๑๕๙๏ โอ้แก้วกับตนเอย
ดังฤๅน้องมาเจียรไกล
ราพณ์ร้ายพานุชไป
เรียมได้รู้เพราะปักษี
๑๖๐๏ เหตุมีแต่ก่อนแล้ว
ตรัสห้ามแก้ว บ วาที
จักครวญร่ำหากี
เมื่อฤๅพบแก้วคู่เชย
๑๖๑๏ อสุรพาลพานุชจร
กลางอัมพรเจ้า บ เคย
นิ่มเนื้อนวลศรีเอย
จะหม่นหมองด้วยวาตา
๑๖๒๏ วรพักตร์จักหมองหม่น
ด้วยสุริยพลในหิมวา
จักทรงเศร้าโศกา
แลหาเรียมทุกแนวไพร
๑๖๓๏ บ เห็นเรียมจรตาม
จะเสวยแสนกันแสงไส
โอ้โอะแต่นี้ไป
ฤๅร้างพบพนิดา
๑๖๔๏ แต่นี้จะไกลโฉม
วรภาคยรัตนา
ช่องพาลอริรา
พานุชจากเรียมจรดล
๑๖๕๏ แต่นี้จะแรมร้าง
โฉมอุตมางค์ฤๅจักยล
นุชเอยจิตคิดจน
ใจเรียมนักแก้วจอมสมร
๑๖๖๏ ชลเนตรไหลฤๅขาด
พักตรราชองค์อร
โหยหิวปลิวอุทร
คิดคำนึงครวญเถิงศรี
/*75๑๖๗๏ สายสวาดิแก้วเรียมเอย
ฤๅนิราศจากเรียมลี
จำเรียมแสนโศกี
เมื่อแรกจากเพียงปางมรณ์
๑๖๘๏ เรียมรู้ว่าจอมสวาดิ
อสุรราชมันพาจร
จักตามจนนคร
แม้นชีพวายจึ่งคลายกัน
๑๖๙๏ ครั้นเรียมยังชีพคง
จักตามจงพบจอมขวัญ
สมองค์จึ่งวายศัลย์
สุดสวาดิเรียมจอมเสนหา ฯ
รัตนมาลาฉันท์ กลอน ๕ ๒๒ อักษร
๑๗๐๏ บัดนั้น ธ ก็เสด็จ
อนุทิศสกุณา
ตระบัดก็ลุฐานพา-
นรราชกระบี่ศรี
๑๗๑๏ อันสถิตยในศิขร
บรรพตโกลาคีรี
ธ ก็โชงการถามกระบี่
ยลท้าวที่ฤๅอื่นอา
๑๗๒๏ ธ ถามว่าวรองค์
ธ เสด็จในมรรคา
จักไปเนาใดแลหนอวา-
นรจงแจ้งแห่งจิตจง
๑๗๓๏ พานรราชรับพจน์
แจ้งกำหนดจิตอันบง
จึ่งกล่าวว่าพระสุนงค์
อสุรราชทศศีรา
๑๗๔๏ ผู้ผ่านกรุงพิภพ
ไอศูริยแสนลงกา
ทรงวิชัยราชรถพา
ผยองแทบฐานคีรี
๑๗๕๏ วรนาฏกัลยา
ทฤษฎีข้าแล้วเทวี
เอาผ้ารัตกัมพลอันมี
ทิ้งลงแล้วเธอตรัสสั่ง
๑๗๖๏ ว่าผิแลพระองค์
เสด็จตามมาหนหลัง
ให้ทูลมูลเหตุกิจจัง
แลแนะทิศพระนคร
๑๗๗๏ ถ้าว่าพระองค์คิด
ปิยเมตต์แลเขจร
ตามองคยังกรุงนคร
ธานีราชลงกา
/*76๑๗๘๏ แล้วราชกระบี่เอา
ภูษารัตสุวรรณา
ทูลเหนือศิโรวา-
นรภักดิยอถวาย
๑๗๙๏ พระหัตถรับภูษา
วรรัตกัมพลหมาย
รู้ว่าพระสุทธิสาย
สวาดิท้าวเธอกันแสง
๑๘๐๏ ล้มพระกายเหนือพา-
ลุคิดคือดั่งคนแกล้ง
ผลักล้มในกลางแปลง
วิสัญญีภาพดุษณี
๑๘๑๏ กนิษฐนอนกรกอดองค์
ทรงโทรมนัสเพียงจิตมี
คลายโศกแล้วพระศรี
รามาราชครวญพิไร ฯ
ฉันทฉบำดำเนินกลอน ๔ ๑๖ อักษร
๑๘๒๏ โอ้พระสุนงคทรามวัย
เรียมแจ้งกิจใน
ป่างก่อนเมื่อพบสกุณา

๑๘๓๏ บอกแจ้งแจ้งทิศเรียมมา
มาพบคณาพา-
นรราชถวายข่าวแสดง

๑๘๔๏ ทังพระภูษาอันแกล้ง
ไว้ให้เรียมแจ้ง
แลแจ้งเปนคำรบสอง

๑๘๕๏ น้ำใจพระนุชปูนปอง
ให้รู้ทำนอง
ทิศาเพื่อให้เรียมจร

๑๘๖๏ ตรัสสั่งไว้แก่พานร
แนะทางให้จร
ยังกรุงพิภพเมืองมาร

๑๘๗๏ ปานนี้ท้าวอสุรพาล
พานุชลุสถาน
แลจะร่วมรสกามัย

๑๘๘๏ นํ้าพระทัยนาฏ บ ไหว
ถ้าพาลขืนใจ
เห็นว่าพระนุชจักมรณ์

/*77๑๘๙๏ เรียมรู้แต่ข่าวว่าจร
ด้วยพาลสุขมรณ์
แลไป บ รู้กิตยา

๑๙๐๏ เรียมจักจรตามวนิดา
ให้แจ้งหัทยา
ถ้านุชนุชยังภักดี

๑๙๑๏ จักต่อณรงคยุทธี
ด้วยช่องอรี
จักพาพระนุชมาสม

๑๙๒๏ โอ้แก้วกลอยสวาดิคู่ชม
จำเรียมปรารมภ์
แสนโศกพ้นกามา

๑๙๓๏ แต่เรียมแรกเริ่มนิรา
เสวยแต่นํ้าตา
เร่งรู้เร่งแค้นจิตจล

๑๙๔๏ ไว้แต่ภูษาให้ยล
ต่างพักตร์พิมล
เร่งเห็นก็เร่งโศกา

๑๙๕๏ กลิ่นแก้วติดพระภูษา
ไว้แต่คนธา
ให้เรียมนี้รู้สำคัญ

๑๙๖๏ เรียมได้แต่กลิ่นจาบัลย์
รสชานีสรรพ์
แต่องค์พระนุชฤๅเห็น

๑๙๗๏ พระนุชควรฤๅทำเข็ญ
มิเสด็จให้เห็น
แลเรียมนี้เร่งโศกา

๑๙๘๏ กอดพระกัมพลภูษา
แนบพระอุรา
ก็ทรงอาดูรร่ำไร

๑๙๙๏ อัสสุชลแห้งเหือด บ มิไหล
เนตรคือสุริยะใส
สรศรับทไห้แหบหาย

๒๐๐๏ พิตเพียลภูษิตแล้วบ่าย
นัยน์เนตรมุ่งหมาย
บ เห็นพระนุชมาพาน

/*78๒๐๑๏ ใจจิตเถิงพระวรมาลย์
คล้ายคล้ายดุจพาน
ครั้นพิศก็ดาลหายองค์

๒๐๒๏ แล้วเอาภูษาศรทรง
วรบาทจรจง
เฉพาะตามทิศอันไป

๒๐๓๏ พระพายพัดส่งกลิ่นใน
ภูษาเฉลียวใจ
นึกว่าพระนุชเสด็จมา

๒๐๔๏ พิศวามปรัศว์ทักขิณา
บูราปัจฉา
ทั่วอัฐทิศ บ มิยล

๒๐๕๏ ถ้าพาสนาภาดทุกข์ทน
พระเสด็จไพรสณฑ์
กับด้วยพระวรยุพา

๒๐๖๏ ป่างนั้นยังมียักษา
หนึ่งนามกรปรา-
กฏชื่อวายักษ์กุมพล

๒๐๗๏ ผุดผันขึ้นแต่ภูมิดล
ยักษ์นั้นมีตน
แต่เพียงนาภีขึ้นมา

๒๐๘๏ เติบใหญ่พิลึกมหิมา
ผุดกลางสองรา
ก็บังทังป่าพงไพร

๒๐๙๏ ยุพลักษณ์ บ เห็นปิ่นไตร-
ภพภิตอิดใจ
ก็เอาตรีเพชรอันทรง

๒๑๐๏ เข้าอับกุมพลโดยจง
แหวะกายยักษ์ยง
ก็เห็นพระเชษฐอันจร

๒๑๑๏ ตามเสด็จสององค์ดุจกร
ฝ่าพรงดงดอน
เฉพาะวรพักตร์สู่สถาน ฯ

โตฎกฉันท์ กลอน ๖ ๑๒ อักษร
๒๑๒๏ ธ ก็เสด็จจรกนิษ-
ฐพิตรในกาล
เถิงราชปักษาสาร
มุขรัตนธำมรงค์ถวาย
/*79๒๑๓๏ รับแล้วมีพจนถาม
แลฤๅท่านลำบากกาย
ปักษีรับวาทีถวาย
วจนะแจ้งกิจสาร
๒๑๔๏ ทศศิโรตม์ทรงรถจร
พาวรชานิวรมาลย์
แลยุทธิฤทธิสาร
อสุรฤทธิพลา
๒๑๕๏กริ้วโกรธตรเบงเสียง
กรทังยี่สิบอา-
วุธทิ้งสิ้นศาสตรา
วุธแล้วก็ยืนฉงน
๒๑๖๏ ตูก็กล่าวแสดงอรร-
ถมหิทธิอจล
ว่าตูเรืองฤทธิพล
ฤๅจะกลัวอาวุธไพรี
๒๑๗๏ ตูกลัวแต่วรรัตน
สุวรรณนารถมณี5
อันทรงนิ้วพระกรศรี
คือเพชรอาวุธนารายณ์
๒๑๘๏ อสุราครั้นสดับ
กรจับรัตนมณีหมาย
ซัดต้องข้าลำบากกาย
ไว้แต่จิตจักพบองค์
๒๑๙๏ ครั้นสดับศรับทนั้น
ธ โทรมนัสคือจักปลง
ชนมชีพฤๅจะคง
จึ่งมีราชโองการ
๒๒๐๏ ว่าท่านอย่าระได้มล้าง
จิตเราจักพยาบาล
ด้วยเวทย์อันวิสดาร
และจะให้ชีพคืนคง
๒๒๑๏ วรราชปักษาสดับ
ศรับทว่า บ ได้จง
จิตเรานี้จะประสงค์
จุติไปยังสิมพลี ฯ
สุราคณาปทุมฉันท์ กลอน ๔ ๒๘ อักษร

๒๒๒๏ สมเด็จราเมศ
ครั้นสดับสารเหตุ
วัจนปักษี
เอาพระกรวาย
พระวรนาภี
ชลเนตรไหลรี่
คือชลธารา

/*80๒๒๓๏ พิโรทดองค์
ล้มพระกายลง
เหนือพื้นพสุธา
ทรงวิสัญญี
เหนือภูมิภา-
คาแค้นเร่งอา
ดูรเพียงเสวยกรรม์

๒๒๔๏ ทรงชีพสมปฤดี
พระกันแสงศรี
แหบไห้กระศัลย์
พระกนิษฐพิลาป
กราบบังคมคัล
สององค์ทรงธรรม์
ระทดมนา

๒๒๕๏ พระกรท่าวเกศ
สิงฆาชลเนตร
คีอธารชลธา
พระบฤษฐีทรง
แทบต้นรุกขา
พระบาททรงพา
ลุทรงโศกศัลย์

๒๒๖๏ เรียมได้สดับสาร
ว่าพระนุชมาลย์
ท้าวอสูรอัน
พาลพาเอาไป
เงื้อมมืออาธรรม์
เกลือกพาลคิดอัน
ตรายทำยายี

๒๒๗๏ น้ำพระทัยนุช
สดใสบริสุทธิ์
ตั้งต่อภักดี
ไหนจักดิ้นโดย
บ ตามยักษี
จักแสนโศกมี
จิตครวญเถิงกัน

๒๒๘๏ เรียมได้แต่ภู-
ษารัตนรู-
จีติดวรกัณฐ์
อิกพระธำมรงค์
ค่าไตรภพอัน
อัยกาแกล้งสรร
ให้แก่นุชมาลย์

/*81๒๒๙๏ เรียมได้สำคัญ
แต่องค์แจ่มจันทร์
เมื่อฤๅจักพาน
พบแก้วกลอยสวาดิ
ให้หายจำบาล
จำบัลย์แดดาล
ดิ้นเดือดแดยัน

๒๓๐๏ ปานี้ยังไฉน
เสวยสุขฤๅไย
ฤๅกันแสงศัลย์
ครวญคร่ำหาเรียม
ทรงโศกแสนกัลป์
แต่เจตนาศัลย์
ต่างองค์ต่างไกล

๒๓๑๏ สุริยาสายัณห์
จักกันแสงศัลย์
พิลาปพิไร
เสียแก้วค่าเมือง
ค่าโลกาไตร
เสียชีพเรียมไป
แก่พาลอสุรา

๒๓๒๏ เรียมโศกฤๅวาง
คือรัตนุตมางค์
อันสบปรารถนา
ตระบัดพลัดตก
จากวรหัตถา
ได้แก่พาลอา-
ธรรม์แล้วคิดไฉน

๒๓๓๏ วรนุชชายา
ดั่งฤๅฤๅมา
เจียรจากเนาใน
พิภพแมนมาร
ก็จรดยศไกร
พาลอาธรรม์ใคร
อาจจักดูดี

๒๓๔๏ กี่ร้อยพันชาติ
จักหาเหมือนนาฏ
พระภัควดี
ทั่วองค์สรรพพางค์
สรรพสมบูรณ์ศรี
ยิ่งเทพนารี
นารายณ์แปลงเป็น

/*82๒๓๕๏ ทรงสร้อยสรรพาตม์
ยิ่งเทวยาคาศน์
วิบูลย์พูนเพ็ญ
ประสาธน์ประดับ
จักษุมลักเห็น
พิตเพียลจิตเปน
พักตร์วิจลใจ

๒๓๖๏ โอ้เสียดายองค์
เคยร่วมสวาดิจง
จิตเจตนพิไร
ความรักเรียมยัง
เต็มจิตคิดใฝ่
เมตต์มิตรจิตใจ
บ ได้ร้างคลาย

๒๓๗๏ ควรฤๅมาจาก
อริรามาพราก
จากพระสุทธิสาย
สวาดิเรียมร่ำกี่-
วารเลยจักบ่าย
เนตรเห็นพักตร์ฉาย
ศศิสุทธิใส

๒๓๘๏ ดั่งก่อนแรกสม
รสราคารมย์
ดิ้นโดยกามัย
รมยาชาเยศ
เลิศรสทิพใด
ควรฤๅมาไกล
เรียมฤๅเห็นโฉม

๒๓๙๏ ปานี้ยังไฉน
เรียมนิราศไกล
คือค่าใครโลม
ให้หายคลายทุกข์
เสวยสุขอภิโรมย์
ดุจเรียมตรัสโลม
ด้วยเลศวาที

๒๔๐๏ เมื่อจักเสวยโภชน์
จักเสวยพิโรทต์
เสวยกันแสงศรี
เมื่อสรงชลธาร
สรงชลอัคคี
ทรงภูษามี
จิตทรงกันฐา

/*83๒๔๑๏ เมื่อทรงไสยาสน์
เห็นว่านุชนาฏ
จักทรงโศกา
คิดครวญปางเมื่อ
เราร่วมรมยา
แนบนวลกวนกา-
มามิสนิทรเสนห์

๒๔๒๏ รัตติยาวิเวก
จักนิทราเอก
องค์จักวจเน
จักค่าใครชวน
นวลนุชสรวลเส
จักอารมเภ
ปางเราปราศรัย

๒๔๓๏ ได้ยินบิญจางค์
คณาคีตปาง
เมื่อเสด็จเนาใน
ปราสาทอุโรธ
ถวายเพลงประไพ
พ่างทิพเพลงใน
อำมรสุรินทร์

๒๔๔๏ พระนุชเรียมเอย
กี่ปีเดือนเลย
เรียมอาดูรผิน
วรพักตร์สองนัยน์
ฤๅเห็นกายิน
เห็นแต่มณินทร์
ภูษิตประไพ ฯ
ดิลกวิเชียรฉันท์ กลอน ๖ ๒๕ อักษร
๒๔๕๏ ในบัดนั้นธก็ทรงคิลปวรหัตถ์
ตระบัดลุกเปนเปลวไฟ
เผาปักษาแล้วไท
ทรงผ้ารัตนเรืองโฉม
๒๔๖๏ เรียมได้แต่รัตนมณีลักษณ์
ต่างวรพักตร์ใสสดโสม
แสงรัตนประพรายโพยม
พิศเพียงพักตรวิมลมาลย์
๒๔๗๏ เร่งพิศบวรรัตนจิตเจตน์
เร่งทุกข์โทรมนัสการ
ตราบใดเรียมไปพาน
พบจึ่งวายซึ่งอาดูร
/*84๒๔๘๏ คิดไฉนแลหนออุกอาจคิด
มนัสราชพาลอสูร
พาภัยเอาไปพูน
ในพิภพฤๅควรเห็น
๒๔๙๏ โทษภัยจะได้แก่อาตมา
เมื่อหน้าแลมีความเข็ญ
พาภัยเอาไปเปน
ภรรยาค่าใครยล
๒๕๐๏ คิดคือเอาสรพิศมอุบาทว์
แล บ คิดมาพาดล
ได้สุขแล้วทุกข์จน
พินาศมรณ์ประลัยา
๒๕๑๏ อรองค์ทรงศุภลักษณะ
คิดคือกัลปหูกา
มิรู้ฤๅแลพา
เอาไปไว้ในธานี
๒๕๒๏ ทารุณจิตปองแลมามองลัก
คือโจรจิตร้ายอาวุธมี
ศีรษาทังทศที่
แท้ใครนับว่าชาติชาย
๒๕๓๏ คิดคือดั่งกามองมางษมัจฉ์
เห็นคนเฝ้านั้นผันผาย
ลับตาฉวยพาได้ดาย
เอาไปภักษ์เปนสำราญ ฯ
ฉบังโคลสิงฆฉันท์ กลอน ๔ ๑๖ อักษร
๒๕๔๏ ทุรจิตช่องร้ายใจพาล
มนทโมหสงสาร
มิกลัวจะไหม้นิฤยา

๒๕๕๏ ค่าโมหมืดมนท์มฤจฉา
หลงราคตัณหา
กลุ้มจิตก็คิดบาบี

๒๕๖๏ เห็นโฉมแจ่มจันทร์เรืองศรี
เกิดกลฤๅดี
มนัสราคหวั่นไหว

๒๕๗๏ แรกดาบสตั้งพิธีไกร
ทุกเทพยสบสมัย
อเนกก็เนื่องกันมา

๒๕๘๏ สิ้นสุดครุฑนาคอสุรา
คนธรรพวิทยา
นิกรก็มาสบสรรพ์

/*85๒๕๙๏ ยกศิลป บ มิได้ต่างผัน
ผยองไยอาธรรม์
แลมิมายกธนูศร

๒๖๐๏ ครั้นกูยกได้นุชอร
ทุกเทพอวยพร
ฤๅสิทธิประสาทวัจนา

๒๖๑๏ ให้เปนวรอรรคชายา
แก่กูผู้อาสา
แลมามองลักพาหนี

๒๖๒๏ มุขทั้งทศเศียรฤๅมี
อายเท่าเกศี
ทุกเทพยจักหยันไยไพ

๒๖๓๏ บ มิได้เอือดอายแก่ใจ
เร็วรวดว่องไว
แลคือดั่งโจรใจฉกรรจ์

๒๖๔๏ แสนชาติอสัตย์บาปอาธรรม์
อยู่ฐานใดอัน-
ตรายจักตามจองผลาญ

๒๖๕๏ อย่าไว้ช่องร้ายอันธพาล
ให้หนักดินดาล
แลจะเยียประดุจเยี่ยงกัน

๒๖๖๏ เมื่อหน้าจักบุกรุกรัน
ประยุทธชิงกัน
แลผู้ถ่อยฤทธิจักจล

๒๖๗๏ บเริ่มเราชายเลิศคน
ยังอาจผจญ
แลฤๅ บ ควรคิดความ

๒๖๘๏ ถ้าดีต่อหน้าอย่าขาม
ประยุทธประปาม
ใครดีจักได้ดั่งเดา

๒๖๙๏ แกล้งให้สุรามาศลวงเรา
ให้จรจากเยาว์
แล้วสอนให้แกล้งแต่งกล

๒๗๐๏ ให้ศรีวรลักษณเสด็จดล
ยังแต่นุชคน-
เดียวแล้วมามองพาไป

/*86๒๗๑๏ ถ้าพระยุพยังแลไหน
จักได้องค์ไป
แก่พาลแสนร้ายมายา

๒๗๒๏ ถ้าว่าช้าอยู่แลมา
ทันพาลอริรา
สองราชเราจักต่อผจญ

๒๗๓๏ ทุกเทพยนิกรยังยล
ใช่เราอับจน
ฤทธิ์แพ้แลละองค์ไป

๒๗๔๏ จงเทพยอวยพระพรชัย
แก่เราผู้ไป
ณรงคประยุทธยักษา

๒๗๕๏ หนึ่งพระอิศเรศกัณหา
คุโณอัยกา
ฤทธิชัยบวรสบสถาน

๒๗๖๏ คุณาวรบิดุรามาร-
ดูรกามาสาร
ชาญศักดิชัยไตรตรี

๒๗๗๏ อณุบิดุเรืองฤทธี
ยงยิ่งเกียรดี
ทั่วภพโลกยทบทาง

๒๗๘๏ มาช่วยคุ้มภัยในปาง
หน่อองค์จักมล้าง
หมู่พาลพวกร้ายไพรี

๒๗๙๏ บัดนั้นเทวสัตว์โลกีย์
อันเศร้าหมองมี
จิตทุกข์แต่ท้าวนิรา

๒๘๐๏ นิราศจากกันพึงมา
พบพลเทวา
ก็คลายอาดูรถวายพร

๒๘๑๏ ชัยชัยถามัศฤทธิศร
ชัยเดชขจร
แลจงไปมล้างอริรา

๒๘๒๏ ชัยชัยอุตมางคผลา
ชัยฤทธิมหา
มหิทธิเรืองขจร

/*97๒๘๓๏ ชัยชัยเดชาพลาศร
ชัยนาถบวร
ศัตรูพินาศอัปรา

๒๘๔๏ ชัยชัยเรืองเดชมหา
ชัยเกียรดิปรา-
กฏทั่วพิภพสบสถาน

๒๘๕๏ ชัยชัยนารายณ์จงผลาญ
ชัยเดชประหาร
ศัตรูจงแพ้ผ้ายพัง

๒๘๖๏ ชัยชัยราโมจรัง
ปราบหมู่พาลัง
บำรุงพิภพศุภศานติ์ ฯ

ชินวรฉันท์ กลอน ๔ ๑๕ อักษร
๒๘๗๏ วรบาทมเสด็จในกาล

เฉพาะวรพักตรดาล-
จิตจง
๒๘๘๏ ยังฐานาพบอสุรายง

ยลพนาศพรง
ก็จินเต
๒๘๙๏ คณาสัตวปักษิรำเม

จับวันรุกเข
ก็ผจญ
๒๙๐๏ ในกาลทีนี้เรายล

นารายณ์จักผจญ
อริพาล
๒๙๑๏ จักยลฤทธิบวรศรศานติ์

องค์นราธาร
จักผังแผลง
๒๙๒๏ จักยินศรศรับทเสียงแสดง

เพราะคือเทพแปลง
ก็โอโฆษ
๒๙๓๏ จักเห็นพลาพลทังสองโสด

ย่อมเรืองศักดิโชติ
มหิทธิชาญ
๒๙๔๏ จักยลฤทธีพลมาร

อันแกล้วกล้าพาล-
อุกอาจ
๒๙๕๏ ทัวเทพยตรีลุอำนาจ

มารรุกราชรบ
สยบแสยง
๒๙๖๏ ตรีโลกยเทพยอาจแขง

มารเรี่ยวแรง
ก็ปราบปราม
๒๙๗๏ สุรศรับทอสุรคาม

เทพยเข็ดขาม
บ อาจทน
๒๙๘๏ ในทีนี้เราก็จักได้ยล

ชายเลิศพอคน
เรืองยศไกร
๒๙๙๏ จักเข้าต่อณรงคชิงชัย

โลกยจักไหว
เมรุมาศ
๓๐๐๏ จักเห็นนารายณพิฆาต

พาลอสุรราช-
พงศ์พันธุ์ ฯ
สุราคณา ปทุมฉันท์ กลอน ๔ ๒๘ อักษร

/*88๓๐๑๏ พระจึ่งเสด็จจร
ในพงดงดอน
ค่าคิดกระศัลย์
พลางยลผลไม้
รายงอกเนืองนันต์
คณาสัตวสบสรรพ์
มี่ศรับทอึกอึง

๓๐๒๏ พระทัยปลิวเปลี่ยน
พระเนตรพิตเพียล
หยุดยั้งคำนึง
ชลเนตรฤๅขาด
วรพักตร์กำดึง
จิตไป่วายซึ่ง
เมตต์มิตรเสนหา

๓๐๓๏ แม้นม้วยสูรย์จันทร์
ม้วยมิ่งแมนสวรรค์
ต่ำใต้นาคา
ม้วยภูมิภาค
สิเนรุมหา
ม้วยอากาสา
สัตภัณฑสิงขร

๓๐๔๏ ม้วยป่าหิมพานต์
ม้วยเบญจชลธาร
ชลสีทันดร
ม้วยสระอโนดาต
ไกรลาสศิขร
ม้วยหมู่นิกร
นรชนทังหลาย

๓๐๕๏ แม้นม้วยสิทธิศักดิ์
ไป่ม้วยความรัก
เรียมไป่มิคลาย
พระยอดชีวิต
ติดต้องใจชาย
กี่เมื่อเรียมวาย
พระวรไมตรี

๓๐๖๏ วรเกศภมู
วรกรรณจักษู
นาสารูจี
วรกัณฐเรืองโชติ
ทันตโอษฐปรัตนี
หนุกาไกรศรี
คีวาพาหุไกร

/*89๓๐๗๏ ทศานักขัต
มุกดาวรรัต-
นาภาภาคย์ไพ
ถันนังค์คือบูรณ์
วิฑูรย์แสงใส
อุราวิไล
ประพาฬภาคา

๓๐๘๏ อูรุทวยชงฆ์
วรบาทพิมพงค์
ปีฐีกัจฉา
สุวรรณนิ่มเนื้อ
ภิกรรตรวิภา
วิภาควรรณา
หาไหนจะปาน

๓๐๙๏ กลิ่นเกลี้ยงมฤธุรส
คันโธบงกช
สรรพารสมาลย์
แนบพาดชมเชิญ
จำเริญสงสาร
กลั้วกลิ่นดิ้นดาล
แนบนิตย์รมเย

๓๑๐๏ เนียมแนบนิทรา
ตราบพระทิวา-
กรแสงอุเท
ฤๅหวนแปรพักตร์
จากองคชาเย
เกี้ยวกรนิเทร
ห่อนฤๅคลายองค์

๓๑๑๏ ยังไป่สิ้นสุด
สวาดิด้วยนุช
พระทัยเจตนจง
เมื่อฤๅเรียมพบ
ประสบสมองค์
อาดูรเรียมทรง
จึ่งวายคลายศัลย์

๓๑๒๏ ยังไป่เห็นพักตร์
เรียมยังแค้นนัก
แต่เรียมจากกัน
เรียมหน่วงพระชีพ
ฟังข่าวจอมขวัญ
ถ้านุชเสวยสวรรค์
จักปลงชีพตาม

/*90๓๑๓๏ เรียมรู้แต่ข่าว
ว่านุชเนาด้าว
พิภพสุรนาม
เสวยมรณโศก
ไป่รู้เนื้อความ
เรียมจักจรตาม
ให้รู้กิตยา

๓๑๔๏ ครั้นเรียมยังทรง
ชีวาตมตามจง
พานพบวนิดา
เปนตาย บ คิด
แก่กายชีวา
เมตต์มิตรปิยา
ร้อยเท่าพันทวี

๓๑๕๏ เรียมจักกลับคืน
แสวงภรรยาอื่น
โกฏิแสนแม้นมี
ไป่เปรียบพระนุช
สุทธิใสราศี
หาทั่วภพตรี
วรภาคยฤๅปาน

๓๑๖๏ ฤๅหนึ่งเอือดอาย
แก่เทพยทังหลาย
อสุราพาล
จักเยาะไยไพ
ว่าละวรมาลย์
ต่างองค์สรวลสาร
ว่ากลัวไพรี

๓๑๗๏ แม้นพวกพลาสูร
รากษสเพียบพูน
ณรงคยุทธี
เรียม บ อาจถอย
คณสุรไพรี
แม้นมาทังตรี
พิภพพวกพาล

๓๑๘๏ ช่องชาติอาธรรม์
จักม้วยสิ้นกรรม์
ศรมาศจักผลาญ
ผู้มิทารุณ
จักพลอยสูญปราณ
ที่แท้ในกาล
ณรงคพาธา

/*91๓๑๙๏ สององค์ยูรยาตร
ถับเถิงพนวาส
ไทรรุกขฉายา
จึ่งพระวรเชษฐ์
ดำเนินวัจนา
โชงการแก่รา-
ชายุพเยาวมาลย์

๓๒๐๏ โอ้พระกนิษฐนาถ
แต่เราลีลาศ
ตามองค์นงคราญ
สุดที่พลาศรับท์
วรบาททบทาน
บัดนี้สถิตสถาน
ไทรรุกขฉายา

๓๒๑๏ ให้หายเสวยภักษ์
แล้วจึ่งเราจัก
อนุจรไคลคลา
ยุวภารนุภักดิ
เชิญตามปรีชา
จึ่งองค์ศรีรา-
มาเสด็จเนาใน

๓๒๒๏ พระพายชายพัด
วรเจตนกำจัด
เถิงองค์ทรามวัย
ละห้อยเหงาเงียบ
จักเสวยนิไทร
จึ่งตรัสแก่ไท
กนิษฐราชา

๓๒๓๏ เจ้าเข้ามาชิด
องค์พี่จะนิทร
ใต้รุกขฉายา
ให้สว่างอาดูร
คลายโศกไสยา
พระน้องจงมา
ระวังระไว

๓๒๔๏ จึ่งเอาเพลานุช
ต่างหมอนทองอุตม์
รองพระเศียรใน
ป่าเวศคร่ำครวญ
เถิงนิ่มนวลใส
พระชลเนตรไหล
เต็มเพลายุพา

/*92๓๒๕๏ ความยากเรียมเอย
ค่าใครเห็นเลย
หนอเภาพะงา
แต่สององค์จร
ติดตามนุชมา
วายชีพใครค่า
จักมาพบพาน

๓๒๖๏ พระกนิษฐ์เอาภู-
ษาทิพไพรู
เช็ดจักษุชลธาร
ค่อยถนอมกรลูบ
วรพักตรจักรพาฬ
พิศพักตรพานการ
เห็นเศร้าศรีหมอง

๓๒๗๏ แล้วเบือนพักตรา
ทรงแสนโศกา
ชลเนตรเนืองนอง
คิดครวญอนาถ
เถิงองค์ลำยอง
พระเชษฐเห็นน้อง
เร่งเศร้าโศกา

๓๒๘๏ โอ้แก้วพี่เอย
สองราเราเคย
นิทรแท่นรัตนา
เคยนั่งกองแก้ว
วรรัตนภาคา
ครั้งนี้เรามา
นั่งนิทรภูมิดล

๓๒๙๏ ทรงแสนโศกา
รำเพยวาตา
พานพัดวิมล
ลืมพระสติยา
เสวยนิทราดล
ด้วยแสนโศกทน
อาดูรมานาน

๓๓๐๏ เมื่อจะก่อเหตุ
วายุบุตรเอาเพศ
เปนพานรชาญ
เมื่อจักมาพบ
พลหมู่ทวยหาญ
จักคุมไปผลาญ
ลงกาธานี

/*93๓๓๑๏ ฝ่ายพระนุชลักษณ์
คอยภารนุภักดิ
กราบเกล้าดุษฎี
พลางพิตเพียลดู
ช่องมรรควิถี
สัตว์พาลอรี
อันจะมาบีฑา

๓๓๒๏ พระทรงขรรค์ชัย
ระวังระไว
ตามคำเชษฐา
บได้ติงองค์
เพื่อให้พี่ยา
เน่งนอนเต็มตา
ด้วยพระภักดี

๓๓๓๏ ฝ่ายพระบรม-
จักรรัตนบรรทม
ใต้รุกขสาขี
สำเริงสติยา
สำรวมกายี
ทิวากรลี
ลาสายาณโห

๓๓๔๏ พระพายพัดเฉื่อย
แต่พอรวยเรื่อย
สำราญกาโย
คิดควรปรานี
หน่อจักรปาโณ
เทวารุกโข
ชวนกันรักษา ฯ
---
คำอธิบายศัพท์
ก
กรม
ลำดับ หมวดหมู่ คุ้มภัยทุกกรม หมายถึง คุ้มภัยทุกอย่าง
กรรณ
หู
กรรตรา
เสน่ห์ สะกด (ส. กรฺตร)
กรรตราสงค์
กรรตรา (เสน่ห์) + สงค์ (ความเกี่ยวพัน) ความหมาย โดยรวมคือ ผูกมัดไว้ด้วยเสน่ห์
กรรทรรณ
กรรท (ส. กรุท) สั่น คราง + อรณ (ส.) จากไป ไปเป็นของผู้อื่น เรียมโรทดกรรทรรณ ตัวพี่ ต้องร้องไห้ ครีาครวญเมื่อน้องจากไป
กรรทิตัง
ถูกกระทำให้หวั่นไหวคร่ำครวญ (ส. กรุท +  ิต)
กระแน่ง
แน่ง นางงาม เติม กระ หน้าศัพท์ เป็น กระแน่ง ลักษณะเดียวกับ ทำ เป็น กระทำ
กระบี่
ลิง แผลงมาจาก กปิ
กระเมริม
คระเมิม ดุร้าย น่ากลัว
กระหนกระหาย
กระวนกระวาย เดือดร้อน
กระเหม่น
เขม้น มอง เพ่งมอง
กลอยสวาดิ
หญิงอันเป็นที่รัก ร่วมรักใคร่
กลั้ว
เคล้า ระคน
กลาภัย
กลา ส่วนหนึ่ง กลาภัย ส่วนแห่งความน่ากลัว ในที่นี้หมายถึง ตกอยู่ในห้วงแห่งภัย
กังขา
ความเคลือบแคลง ความสงสัย
กังขาน
กังขา + ต แปลง ต เป็น น ให้รับส่งสัมผัสตามบังคับคำประพันธ์
กัจฉา
ปลายแขน
กัณฐ์
คอ
กันแสง
ร้องไห้
กัลปหุกา กัลปหูกา
กัลป ประเสริฐ หู + ก ผู้บวงสรวง ผู้บูชา
อรองค์ทรงศุภลักษณะ คิดคือกัลปหูกา
หมายถึงนางสีดาเป็นผู้มีลักษณะอันประเสริฐ ควรเป็นผู้ที่ได้รับการบูชา
กัลเหา
กลมกล่อม อ่อนหวาน แผลงจาก กัลเอา
ก้าง
กั้น ขวาง
กาญจนลดา
ลดาทอง ไม้เถาทอง
กามัย
ความปรารถนา
กามาสาร
กามา (ความรัก) + สาร (อันบุคคลพึงระลึกถึง)
คุณาวรบิดุรามารดูรกามาสาร หมายถึง คุณของบิดา มารดาผู้ประเสริฐอันเป็นที่รักพึงระลึกถึง
กำจัด
พลัด แยก
กำดึง
ทำให้รู้
กิตย
กิจ เรื่องราว ข้อความ
กินนร
คนครึ่งนก ถ้าเป็นเพศหญิงเรียกว่า กินรี
กี
กี่ เท่าไร กีเมื่อฤๅสมกัน เมื่อไรจะได้อยู่ร่วมกัน
กุมพล
ต้นฉบับตัวเขียนบางเล่มใช้ กุมภณฑ์ ยักษ์ตนหนึ่งในเรื่องรามเกียรติ์
กุมกัณฑ์
กุมภ + อัณฑ ผู้มีอัณฑะดังหม้อ หมายถึง ยักษ์
กุมภีล์
จระเข้
เกลือก
เกรง แม้ว่า
เกศ
ผม บางครั้งหมายถึง ศีรษะ
เก้าแก้ว
แก้วเก้าประการ หรือเนาวรัตน์ ได้แก่ เพชร ทับทิม มรกต บุษราคัม โกเมน นิล มุกดา เพทาย ไพฑูรย์
เกี้ยว
รัด เกี่ยว พัน เช่น กอดเกี้ยวคือกาญจนลดา
แก้ว
ประเสริฐ ดีเลิศ บางทีใช้ในความหมายแทนหญิงที่รัก
แก้วกับตน
หญิงที่รัก
โกญจ
นกกระเรียน
โกฏิ
จำนวนลิบล้าน
โกมุท
บัวชนิดหนึ่งดอกสีแดง
โกลา
เอิกเกริก วุ่นวาย ตัดศัพท์จาก โกลาหล
โกลาคีรี
ชื่อภูเขา
ไกรศรี
ยิ่งด้วยสิริ มีสิริยิ่ง หนุกาไกรศรี คางที่มีสิริยิ่ง
ไกรลาส
ชื่อเขาที่ประทับของพระศิวะ
ข
ขจร
ฟุ้งไป ข (ฟ้า) + จร (ไป) ว่า ไปในอากาศ
ขรรค ขรรค์
พระขรรค์ อาวุธชนิดหนึ่งมีคมสองด้าน คล้ายรูปคมหอก ด้ามสั้น
ขาม
ครั่นคร้าม เกรงกลัว
ชินเขต
น่าจะเป็น ขิลเขต ขีล (หลัก) + เขต (แคว้น แดน)
ขินี
น่าจะตัดศัพท์จาก ยักขินี นางยักษ์
เขจร
ไปในอากาศ ใช้ในความหมายว่า ไป
เขโฬ
เขฬะ นํ้าลาย
ไข
เปิด เปิดออก แสดง
ค
คณ คณา
คณะ หมู่ เหล่า
คตุธัง
น่าจะเป็น คตุฏัง คต (ไปแล้ว) + อุฏํ (อาศรม) คตุฏัง ไปแล้วจากอาศรม
คทา
ตะบอง
คนธรรพ คนธรรพ์
ชาวสวรรค์พวกหนึ่ง มีความชำนาญในการดนตรีและขับร้อง
ครครึกครครืน
ครึกครื้น เอิกเริก เสียงดังอึกทึก
คระหนคระหาย
กระหนกระหาย เดือดร้อนกระวนกระวายด้วยความปรารถนา
คลายคลาย
เคลื่อนไป คล้อยไป
คนธ คันธ
กลิ่นหอม
คัล
เฝ้าอย่างเข้าเฝ้าเจ้านาย
ค่า
คะเน ประมาณ เช่น ฤๅค่าใครเห็น
คาม
บ้าน หมู่ ในที่นี้หมายถึง หมู่ หรือ ประชุม เช่น เคยชมสัตวอนุจรตาม คู่เคียงสังโยคคาม
คำรบ
ครั้ง ครบ ถ้วน
คิวา คีวา
คอ
คุโณ
คุณ ยิ่ง ธรรมอันชนสั่งสม
เคือง
ฝืดเคือง ลำบาก ไม่สะดวก
แค้น
คับใจ เจ็บใจ ติด ขัด
แค้นคา
ขัดข้อง ติดค้างอยู่
ไคล
ไป
จ
จร
ไป เที่ยวไป
จรด
ถึง จ่อให้ถึง
จรล
จรัล ไป เดินไป
จรัง
จร ไป
จรี
มีด หอก ดาบ ในที่นี้น่าจะมาจาก จร ลงวิภัติเป็น จรี หมายถึง ไป มีอาการไป
จล
หวั่นไหว
จักรปาณี
ผู้ถือจักร หมายถึง พระนารายณ์
จักรวาฬ จักรวาฬา
จักรวาล
จักษุ จักษู
ตา
จักษุธาร
น้ำตา
จัตดูรเทพย
จัตตุรเทพ จตุรเทพ หมายถึง ท้าวจตุโลกบาล เทวดาผู้รักษาทิศทั้ง ๔
จันทิมา
พระจันทร์ ดวงจันทร์
จาบัลย์ จำบัลย์ จำบาล
สะอึกสะอื้น ครํ่าครวญทุรนทุราย
จินดา
จินต จินตา ความคิด
จินต์จล
คิดหวั่น หวาดหวั่น
จินเต
ในความคิด
จุติ
เคลื่อน ตายเพื่อไปเกิด ใช้กับเทวดา
จุมพิต
จูบด้วยปาก จุมพิตถนังค จูบด้วยปากที่ถัน
เจียร
เนิ่นนาน แผลงศัพท์จาก จิร เป็น เจียร จำเนียร
แจจัน
เบียดเสียดยัดเยียดกัน อึกทึก อื้ออึง
โจษจล
โจษจน โจษจัน พูดกันเซ็งแซ่ ส่งเสียงอื้ออึง
ฉ
ฉกามา
ฉกามาพจรภพ สวรรค์ทั้ง ๖ ชั้น ประกอบด้วย จาตุมหาราชิกา ดาวดึงส์ ยามา ดุสิต นิมมานรดี ปรนิมมิตวสวัดดี
ฉวย
คว้าไปโดยเร็ว
ฉาน
แสงกล้า แสงที่กระจายออกไป
ฉายา
เงา ร่มไม้
เฉลย
พูดตอบ
ช
ชงฆ ชงฆา
แข้ง หน้าแข้ง
ชนดา
ชนฺตฺฤ ลงวิภัติเป็น ชนฺตา ผู้ทำให้เกิด ผู้ให้กำเนิด หมายถึง บิดามารดา
ชมพู
ชมพูทวีป ทวีปหนึ่งตั้งอยู่ทางทิศใต้ของเขาพระสุเมรุ
ชรล ชรลา
ชล ชลา น้ำ
ชรอ่ำ
ชอ่ำ ฉ่ำ มืดครึ้ม
ชรอื้อ
ชอื้อ อื้อ มืดมัว ครึ้ม อับแสง
ชลนัยน์
นํ้าตา
ชลสีทันดร
นํ้าในทะเลสีทันดร
ชออร
ชะอ้อน ฉะอ้อน ออดอ้อน สำออย
ชัชวัด
ชุต ชุติ ซ้อนพยัญชนะต้น ช แปลงสระอุเป็น ว และแผลง ต เป็น ด รูปสำเร็จเป็น ชัชวัด ความรุ่งเรือง สว่างไสว
ชัชวาล
สว่าง รุ่งเรือง
ชาตบุษป
ชาตบุษย์ บัวชนิดหนึ่ง
ชานิ ชานี
ภรรยา มเหสี
ชาเย ชาเยศ
ภรรยา
ชีวาตม ชีวาตม์
ชีว + อาตม ชีวิตของตน
ชูษณ
ชุษณะ ขาว สว่างรุ่งเรือง รัตนชูษณ แก้วอันสว่างรุ่งเรือง
โชงการ
ตัดศัพท์จาก ราโชงการ คำดำรัสของพระเจ้าแผ่นดิน
โชติ
ความสว่าง ความรุ่งเรือง
โชรก
โชก เปียกชุ่ม
ซ
ซรน
ซน ซอกแซก ไม่อยู่นิ่ง
ซรอน
ซอน ซุก แฝงเร้น
ซรับ
ซับ ซ้อนกัน สับสน
ซาบ
เอิบอาบเข้าไป
ฐ
ฐาน ฐานา
หลักแหล่ง ที่ตั้ง
ด
ดังฤๅ
เหตุใด เหตุไฉน
ดัศ
ดัส ปลุกให้ตื่น (ข. ฎาส่)
ฤดีดัศ ตื่นใจ ปลุกให้ตื่นใจ
ดาย
๑. ง่าย ฉวยพาได้ดาย คว้าไปได้อย่างเร็ว โดยง่าย
๒. โดดเดี่ยว ลำพัง
ด้าว
แว่นแคว้น แผ่นดิน
ดำกล
งาม แผลงจาก ถกล
ดำเกิง
รุ่งเรือง สูงศักดิ์ แผลงจาก เถกิง
ดุจกร
ดุจก่อน เหมือนก่อน เช่น จักร่ำกี่วารเห็น อนงคนุชดุจกร
ดุษฎี
ความยินดี ความชื่นชม
ดุษณี
นิ่ง ความนิ่ง
ดูร
เร็ว ด่วน (ส. ตุร) อาดูรดูรหา ด่วนหาด้วยความเป็นทุกข์ ทั้งกายและใจ
เดียรฉา
ตัดศัพท์จาก เดียรัจฉาน
เดื่อง
กระเดื่อง แหนง หมางใจ
เดือด
พลุ่งพล่าน เดือดแด จิตใจพลุ่งพล่าน
ต
ตรเบง
ตระเบ็ง เปล่งเสียงออกไปอย่างดัง
ตรลบ
ตลบ ฟุ้งไป
ตระกอง
กอด
ตระบัด
ทันทีทันใด
ตระหลิ้ว
น่าจะแผลงมาจาก ติ้ว ซึ่งมีความหมายว่า เฟ็ด แฟบลงไป ฟุบลงไป
ตรับ
ฟัง
ตรีพิภพ
ตรีภพ โลกทั้งสาม
ตฤณ
หญ้า
ต่อยุทธ
ต่อสู้
ตะทึกตะถึก
น่าจะหมายถึง ใจเต้น อาการใจเต้นอย่างแรง
ตา
คราว ตาทุกขาภาร คราวที่มีทุกข์หนัก
ตาว
เดี๋ยวนี้ ทันใดนั้น (ป. ตาว)
ติง
ไหว เคลื่อนไหว
ติมิรังค
มืด เมฆังติมิรังค เมฆมืด
เต้า
ไป
ไต่
เดินไป ไปด้วยความลำบาก
ถ
ถนงค ถนังค ถันนังค์
ถน + องค นม เต้านม
ถับ
รวดเร็ว ทันใด
ถามัศ
กำลัง เรี่ยวแรง ถาม (ส.) + ศ (เข้าลิลิต)
เถิง
ถึง
เถื่อน
ป่า
แถก
กางออก แถกถา กาง (ปีก) ออกโบยบิน
ท
ทบ
เพิ่มเข้ามา ทั่วโลกทบทาง เพิ่มเข้ามาทุกทิศทุกทางทั่วภพ
ทรหวน
พัดหอบเอาไป
ทราย
กวาง เนื้อทราย เช่น ป่างเมื่อตรัสใช้ ให้เรียมตามทราย
ทฤฆายุศม
ทีฆายุ มีอายุยืนยาว
ทฤษา ทฤษฎี
เห็น มองเห็น
ทวน
กลับ ย้อนกลับ ทวนเทา ย้อนกลับไปกลับมา
ทวย
ทวิ แปลง  ิ เป็น ย ทั้งสอง สองชงฆ์ทวยบาทา แข้งและเท้าทั้งสอง
ทศทิศเทวา
เทวดาในทิศทั้งสิบ
ทศศิโรตม์ ทศศีรา
ผู้มีสิบเศียร หมายถึง ทศกัณฐ์
ทักขิณา
ทักขิณ ทักษิณ เบื้องขวา
ทัง
ทั้ง ทังสอง ทั้งสอง
ทังวน
ทำวน ห่วงใย วุ่นวายใจ
ทัดทาย
ทัดทาน พูดทักท้วง ห้ามปราม
ทันต
ฟัน
ท่าว
ล้ม ยอบลง ทรุดลง
ทิวากร
ดวงอาทิตย์
ทิวารตี
กลางวันและกลางคืน
เทวยาคาศน์
น่าจะมาจาก เทวยา (เทวี, นางกษัตริย์, นางฟ้า) + ขาทิ (เครื่องประดับจำพวกแหวนหรือกำไล) เทวยาขาทิ์ หมายถึง แหวนหรือกำไลมือของนางฟ้า
เทวารุกโข
รุกขเทวดา
เทา
ไป
โทรมนัส
โทมนัส ความเสียใจ เป็นทุกข์ใจ
ธ
ธราดล
พื้นแผ่นดิน
ธานา
รุ่งเรือง (ส. ธานา) หญิงธานา หญิงผู้รุ่งเรือง
ธำมรงค์
แหวน
น
นฤบดี
นรบดี ผู้เป็นใหญ่ในหมู่มนุษย์ พระราชา
นวย
เยื้องกราย
นักขัต
นข นขา เล็บ
ทศานักขัต เล็บทั้งสิบ
นันต์
มากมาย ไม่มีที่สิ้นสุด ตัดศัพท์จาก อนันต์
นาคา นาคี
นาค อมนุษย์จำพวกหนึ่ง มีถิ่นอาศัยในนาคพิภพ
นาภิ นาภี
สะดือ ท้อง
นารท
นารทมุนี ฤๅษีตนหนึ่ง ตามเนื้อความในราชาพิลาปคำฉันท์ ว่าเป็นผู้มอบแหวนของพระอิศวรให้แก่นางสีดา
นิ
นี้
นิทร นิทรา นิเทร นิไทร
นอน การนอน
นิมลา
นิ + มล ปราศจากมลทิน ไม่มีราคี
นิรา
ปราศจาก
นิฤมล
นิรมล ปราศจากมลทิน
นิฤมาณ
นิรมาณ การสร้าง การทำ
นิฤยา
นิรยา นรก
นิลดา
นิลตา มีความเป็นนิล ในที่นี้ใช้ในความหมายว่า ดำดั่งนิล
นิลุบล
บัวขาบ
นุ
นั้น
นุจร
ไปตาม ตัดศัพท์จาก อนุจร
นุชมาลย์
อนุช (น้อง) + มาลย์ (ดอกไม้) ในที่นี้หมายถึง นางอันเป็นที่รัก
เน่ง
นิ่ง ไม่ไหวติง
เนา
อยู่
เนียม
คู่ จำนวนสอง (ข. นึม)
เนียมแนบนิทรา เราทั้งสองแนบนอน
เนืองนันต์
จำนวนมาก มากมาย
แนบ
แอบ เบียดชิดสนิท
บ
บง
มอง แลดู
บงกช
เกิดแต่โคลน (ส. ปงฺก + ช) หมายถึง บัว
บรมจักรรัตน์
ผู้มีจักรแก้วอันยิ่งใหญ่ คือ พระจักรพรรดิ์ ในที่นี้หมายถึง พระราม
บรรทม
นอน
บรรทับ
ประทับ แนบ กดแนบลง เช่น อุระบรรทับอุรา
บรรพต
ภูเขา
บเริ่ม
น่าจะมาจาก บริรม ปริรม ชอบใจ ยินดี บเริ่มเราชายเลิศคน ยินดีว่าเราเป็นยอดชาย
บฤษฐี
ปฤษฐี หลัง เบื้องหลัง
บั้น
ส่วน ตอน
บันทำ
ทำ
บัพภาร
เงื้อม ชะง้ำ (ป ปพฺภาร)
บาบี
คนมีบาป คนมีความชั่ว
บำรัด
แต่ง แผลงจาก ปรัด เช่น บำรัดพยัชนีรมเยอ
บิญจางค์
เบญจางค์ องค์ห้า บิญจางค์คณาคีต หมายถึง เบญจดุริยางค์ คือ เครื่องดนตรีห้าอย่าง
บิดุรา
บิตุรา บิดา พ่อ
บีฑา
เบียดเบียน รบกวน
บุจฉา
ปุจฉา ถาม
บุรพ บูรพ
เบื้องหน้า ก่อน
บุษปผา
ดอกไม้ สร้างคำโดยการรวมศัพท์
ปุษฺป (ส.) และ ปุปฺผ (ป.)
บูรณ์
เต็ม บริบูรณ์
บูราปัจฉา
บุร + ปัจฉ เบื้องหน้าและเบื้องหลัง
เบกษา
ความเพ่ง (ป. เปกฺขา, ส. เปฺรกฺษา)
เบญจชลธาร
แม่นํ้าสำคัญห้าสาย คือ คงคา ยมุนา อจิรวดี สรภู และ มหิมหานที
เบือน
หันไป เบือนบ่าย หันหน้ามุ่งไป
ป
ประชาบดี
เทพเจ้าผู้เป็นใหญ่ในหมู่สรรพสัตว์
ประทุมา
ประทุม ปทุม บัวหลวง
ประปาม
ประ กระทบ ต่อสู้ ปาม พรวดพราด
ประพาฬ
รัตนชาติชนิดหนึ่งสีแดงอ่อน เกิดจากหินปะการังใต้ทะเล
ประภาคย
มีส่วนอันงาม โฉมประภาคยพิมล มีรูปโฉมอันงาม ปราศจากมลทิน
ประลัยา
ประลัย ความฉิบหายย่อยยับ
ประสาท
ยินดีให้ โปรดให้
ประสาธน์
เครื่องประดับ
ประสุม
ประสม รวม ระคนกัน
ปรัตนี
ภรรยา หญิงแม่เรือน (ป. ปตฺนี, ส. ปฺรตฺนี)
ปรัศว์
ข้าง ส่วนข้าง
ปราณ
ลมหายใจ สัตว์มีลมหายใจ มีชีวิต
ปรารมภ์
ครุ่นคิด รำพึง
ปริลังค
ปริ + สังค โอบกอดไว้โดยรอบ
ปลง
เอาลง ทำให้ขาด
ปลาบ
ความรู้สึกเสียววาบ
ปักษิ ปักษี
นก
ปัจฉา
เบื้องหลัง
ปัทม ปัทม์
บัวหลวงสีแดง ปัทมเพริศพรายพรรณ ปัทม ในที่นี้หมายถึง ฐานปัทม์ คือ ฐานบัวหน้ากระดานบัวคว่ำบัวหงายในสถาปัตยกรรมไทย
ปาง ป่าง
ครั้ง เมื่อ
ปางมรณ์
เกือบตาย อาการปางตาย
ปาณ
ลมหายใจ สรัปปาณ ลมหายใจของงู หมายถึง พิษที่ออกมากับลมหายใจของงู
ปานี้
ปานนี้ ป่านฉะนี้
ปาวกาวจรี
ปาวก (ไฟ) + อว (ลง) + จรี (ไป) มีไฟตกลง ในที่นี้หมายถึง ฟ้าแลบหรือฟ้าผ่า
ป่าเวศ
ป่า เวศ น่าจะตัดศัพท์จาก พนาเวศ
ปิฐิ ปิฐี
หลัง เบื้องหลัง
ปิย ปิยา
ที่รัก
แปร
เปลี่ยน กลับกลาย
ผ
ผัง
เข้มแข็ง รวดเร็ว ผังแผลง ยิงธนู แผลงศรอย่างเข้มแข็ง
ผาด
ปราด ไปโดยเร็ว
ผยอง
เผ่นโผน
ผ้าย
เคลื่อนไปจากที่
ผิ ผิว
แม้ แม้ว่า
ผิน
หันหน้า หันหลัง
ผุด
โผล่ขึ้น
เผือ
ข้า ฉัน สรรพนามบุรุษที่ ๑
เผือน
ป่า
แผด
ฉายแสงแรงกล้า
พ
พนสณฑ
ราวป่า แนวป่า
พนวา
ป่า
พนาศ
พนา + ศ (เข้าลิลิต) ป่า
พยัชนี
พัชนี พัด
พยาบาล
เอื้อเฟื้อ ดูแล
พรง
พง ป่า ดง
พรรค
หมู่ เหล่า
พรรณาภาส
พรรณ + อาภาส มีผิวพรรณสว่างรุ่งเรือง
พรายพรัศ
เลื่อมพราย แวววาว
พลา
พล กำลัง
พลาศร
กำลังของศร
พลาศรับท
กำลังเสียง
พะงา
งาม นางงาม
พักตรมณฑล
ดวงหน้า วงหน้า
พาช่อง
ท่วงที ปกติวิสัย
พาธา
ความทุกข์ ความเบียดเบียน
พาน
พบ ผ่าน
พาย
ลม เช่น พายพัดเปลื้อง เกสรขจาย
พาล พาลัง พาลา
๑. อ่อน เยาว์วัย
๒. เลว ชั่วร้าย
พาลุ
ทราย ตัดศัพท์จาก พาลุกา
พาสนาภาด
วาสนาของพี่ พาสนา + ภาต พี่ (ส. ภาตา)
พาหุ
ต้นแขน
พิตเพียล
เมียงมอง (ข. พิตพิล) วรรณคดีไทยสมัยอยุธยาหลายเล่มใช้ พิศเพียร
พิพิธ
ต่าง ๆ
พิมพงค์
รูป แบบ พิมพ + องค
พิโรท พิโรทด
วิโรทน ร้องไห้ น้ำตา
พิไร
ร่ำรำพันด้วยความโศก
พิลาป
ร้องไห้ คร่ำครวญ
พิศม
พิษ สิ่งอันเป็นโทษ เป็นอันตราย
เพลา
(เพฺลา) ตัก ขา
ไพ
ในความว่า มุกดาวรรัต นาภาภาคยไพ น่าจะตัดศัพท์จาก ไพรู งาม รุ่งเรือง
ไพชยนต์
ชื่อวิมานของพระอินทร์ บางที่หมายรวมถึง ปราสาทราชวัง
ไพรสาณฑ์
ราวป่า แนวป่า
ไพรู
งาม รุ่งเรือง
ฟ
ฟ้าฟื้น
ในที่นี้หมายถึง ฟ้าคำราม ฟ้าคะนอง
ฟาย
ฟูมฟาย ร้องไห้คร่ำครวญ
ไฟกัลป์
ไฟล้างโลกเมื่อสิ้นกัลป์
ภ
ภมู
คิ้ว
ภักพา
ลอบพาไป
ภักษ ภักษา
เหยื่อ อาหาร
ภัควดี
ภควดี คำเรียกสตรีที่ควรเคารพ
ภาคย ภาคา
ภาค ส่วน โสภาคย ส่วนอันงาม
ภาร
หนัก ธุระหนัก งานหนัก
ภารนุภักดิ์ ภาระหนักด้วยความภักดี
ภิกรรตร
มีเสน่ห์ยิ่ง ตัดศัพท์จาก อภิกรรตร (ส. อภิ + กรฺตรฺ)
ภิต
ภีต กลัว น่าเกรงกลัว
ภิโรมย์
รื่นเริงยินดีอย่างยิ่ง แผลงจากศัพท์ ภิรมย์ อภิรมย์
ภุมรี
ภมร แมลงภู่ แมลงผึ้ง
ภูชก
สัตว์ผู้มีขนด คือ งู
ภูมมณี
ภูมิมณี น่าจะหมายถึง มีลักษณะดงมณี
ภูมิดล
พื้นแผ่นดิน
เภน
แตกแล้ว ทำลายแล้ว จาก ภิน แปลงสระอิ เป็นสระเอ เช่น ทุกหมู่ในเภนธราดล
เภา
น้อง น้องหญิง (ข. เภา)
โภไคศวรรย
สมบัติของความเป็นพระเจ้าแผ่นดิน
ม
มณินทร มณินทร์
แก้วอันยิ่งใหญ่ ตามเรื่องหมายถึง แหวนของนางสีดา
มนท
โง่เขลา
มนา
มน ใจ
มยุร มยุรา
นกยูง
มรรควิถี
หนทาง ทางเดิน
มฤค มฤคา มฤคัง
กวาง สัตว์จำพวกกวาง
มฤจฉา
มิจฉา ผิด ไม่สุจริต
มฤธุ มฤธูร
มธุ มธุร นํ้าหวาน น้ำผึ้ง มฤธูรส รสหวาน
มลัก
เห็น มลักเห็น เป็นการซ้อนศัพท์เพื่อเน้นความหมาย
มล้าง
ล้าง ผลาญ ฆ่า
มหิทธิ มหิทธิ์
มีฤทธิ์มาก
มหิบาล
ผู้ครองแผ่นดิน พระราชา
มองลัก
มุ่งที่จะลักพาไป
มังกร
สัตว์ชนิดหนึ่งในนิยาย
มัจฉ มัจฉา
ปลา
มางษ มางส
เนื้อ
มาณวิกา
หญิงรุ่น หญิงวัยรุ่น
มาร
ยักษ์
มารดูร
มาตุร แม่
มาศ
ทอง
มุกดา
แก้วชนิดหนึ่งสีหมอกอ่อนๆ คล้ายสีไข่มุก
มุข
หน้า ปาก
มุจจา
ดำลงไป มุดลงไป
เมฆัง
เมฆ
เมตต เมตต์
ความรัก ความเอ็นดู
เมรุมาศ
เขาพระสุเมรุอันเป็นหลักของจักรวาล
เมื่อฤๅ
เมื่อไร
โมโร
โมร นกยูง
โมห
ความลุ่มหลง ความโง่เขลา
ย
ยง
๑. กล้าหาญ
๒. งาม มักใช้ต่อท้ายศัพท์บางศัพท์แล้วมีความหมายโดยรวมว่า ผู้หญิง เช่น ยุพยง โฉมยง
ยล
มองดู
ยวน
ยั่ว ชวนให้ยินดี เช่น วาตารำเพยพัดยวน พระทัยรัญจวน
ยายี
เบียดเบียน รบกวน
ยุทธ ยุทธิ
การรบ การต่อสู้
ยุว ยุพ ยุไพ
หนุ่ม สาว ยุพลักษณ์ หมายถึง พระลักษณ์อนุชาของพระราม
ยุรยาตร ยูรยาตร
เดินไป เดินอย่างสง่างาม ตัดศัพท์จาก มยุรยาตร ไปอย่างนกยูง
เยีย
ทำ
โยชนา
โยชน์ ระยะทาง ๔๐๐ เส้น
ไยไพ
เยาะเย้ย พูดให้ได้อาย
ร
รตี
ราตรี เวลากลางคืน (ส. ราตฺริ, ป. รตฺติ)
รมเยอ
รมย ยินดี บันเทิงใจ
รวย
รื่น ๆ ชื่นใจ
รโส
รส ต้นฉบับตัวเขียนบางเล่มเป็น รศโส
ระ
พาน ถูก กระทบ
ระทด
เศร้าสลด
ระลุง
เป็นห่วง เป็นทุกข์ถึง
ระหวย
รินรื่น ชื่น แผลงจากศัพท์ รวย เช่น ระหวยกลิ่นบุษปผาชาติ
รัตกำพล
ผ้าส่านสีแดง
รัตติยา
เวลากลางคืน
รัตนธำมรงค์
แหวนอันประเสริฐ แหวนแก้ว
รัตนาภา
มีแสงรัศมีเรืองรองประเสริฐยิ่ง รัตน + อาภา
รัตนุตมางค์
ดวงแก้วอันสูงสุด รัตน + อุตม + องค์
รัน
ตี
รากษส
ยักษ์ร้าย
ราค
ความอยาก ความกำหนัด
ราคารมย์
บันเทิงใจในความกำหนัด
ราชไกรสร
ราชสีห์ชนิดมีแผงขนที่คอ
ราชปักษา
ราชาแห่งนก หมายถึง ครุฑ
ราชี
ในที่นี้หมายถึง ความเป็นพระราชา แปลงศัพท์จาก ราชิน เช่น ธิดาราชี คือธิดาของกษัตริย์ทั้งหลาย
ราพณ์
ยักษ์ หมายถึง ราวณ หรือ ทศกัณฐ์
ราโม
ราม พระราม
ราศ
จากไป ระเหระหน น่าจะตัดศัพท์จาก นิราศ
ราศี
กอง ความสง่างาม ลักษณะอันดีของคน
รำเพย
พัดมาแผ่ว ๆ
รำเม
รมเม รม รื่นรมย์ ความยินดี
รุกขฉายา
ร่มเงาไม้
รุกเข รุกโข
ต้นไม้
รุจี รูจี
ความงาม รุ่งเรือง
รุนัง
ร้องไห้ รุทฺ (ส.) แปลง ท เป็น ม ศรับทรุนัง เสียงคร่ำครวญร้องไห้
เรียม
พี่ ตัวพี่
โรทด
ร้องไห้ นํ้าตา (ส. โรทต โรทน)
ฤ
ฤดี
ใจ
ฤทธิพล
กำลังฤทธิ์
ฤๅสิทธิ์
ในที่นี้หมายถึง ฤๅษี + นักสิทธิ์
ล
ลัว
น่าจะหมายถึง ลั่ว ซึ่งยังมีใช้ในภาษาถิ่นอีสาน แปลว่า พูดปด พูดหลอกลวง
ลาญ
แหลก ทำลาย
ลำเค็ญ
ลำบาก ยากแค้น
ลำเคือง
เคืองแค้น
ลำยอง
สวย งาม
ลิงแล
มองดู ลิง ในความหมายนี้ ภาษาถิ่นอีสานใช้ หลิง เช่น หลิงดู
ลี
ไป น่าจะตัดจากศัพท์ ลีลา
ลุ
ถึง ล่วง
เลอ
บน เหนือ
โลกย
ของโลก
โลกยชมพู
ของโลกแห่งชาวชมพูทวีป
โลกาไตร
โลกทั้ง ๓ คือ สวรรค์ มนุษย์ และบาดาล
โลมา
โลม ขน
ว
วจเน
วจนะ คำพูด
วรภาคย
มีส่วนอันงามเลิศ หมายถึง หญิงที่รัก
วรมาลย์
ดอกไม้อันเลิศ หมายถึง หญิงที่รัก
วรรณา
วรรณ ผิว สี
วัชรี
ผู้มีสายฟ้าเป็นอาวุธ คือ พระอินทร์
วันา
วนา ป่า
วาง
ปล่อย ละ เรียมโศกฤๅวาง ตัวพี่โศกอยู่ไม่สิ้น
วางวู่
กระทำอย่างลุกลี้ลุกลน
วาตา
ลม
วาม
ข้างซ้าย เบื้องซ้าย วามปรัศว์ทักขิณา เบื้องซ้าย และเบื้องขวา
วาย
๑. หมดสิ้น เช่น วายโศก
๒. ตี เช่น เอาพระกรวาย พระวรนาภี
วายุบุตร
บุตรของพระวายุ (พระพาย) คือ หนุมาน
วาร
วัน
วิจล
หวั่นไหว วุ่นวายใจ
วิชัย
ในที่นี้หมายถึง วิชัยราชรถ
วิเชียร
เพชร สายฟ้า
วิฑูรย์
ไพฑูรย์ รัตนชาติชนิดหนึ่งสีเขียว หรือสีผิวไม้ไผ่
วิทยากินนรา
วิทยาธรและกินนร
วิธวรรณ
สีต่างๆ ตัดจากศัพท์ วิวิธวรรณ
วิภาค
การแบ่ง การจำแนก
วิมานา
วิมาน ที่อยู่ของเทวดา
วิเวก
ความสงัด ความเปลี่ยวเปล่าวังเวงใจ
วิสดาร
พิสดาร กว้างขวาง
วิสัญญี
สลบ สิ้นสติ หมดความรู้สึก
วิหค
ผู้ไปในอากาศ คือ นก
แวะวาง
หยุดระหว่างทางที่จะไป
ศ
ศรมาศ
ลูกธนูทองคำ
ศรับท ศรับท์
ศัพท์ เสียง ถ้อยคำ
ศรีรามา
พระราม
ศรีวรลักษณ
พระลักษณ์ อนุชาของพระราม
ศฤงคาร
บริวารหญิงผู้บำเรอความรัก
ศศิ
กระต่าย ในที่นี้ตัดศัพท์จาก ศศิธร ผู้ทรงไว้ซึ่งกระต่าย หมายถึง พระจันทร์
ศัลย
ของปลายแหลมมีคม ในที่นี้หมายถึง ความโศก โศกศัลย์ ทุกข์ราวกับใจต้องอาวุธแหลม
ศิขร
ภูเขา
ศิรา ศีรา
ศิร ศีรษะ หัว
ศิโรตม์
ส่วนสูงสุดของคืรษะ ศิร + อุตม ทศศิโรตม์ ผู้มีสิบเศียร หมายถึง ทศกัณฐ์
ศีรษา
ศีรษะ
ศุภศานติ์
ความดีงาม ความสงบสุข
ส
สกุณ
นก
สงค์
ความเกี่ยวข้องผูกพัน
สติยา
สติ ความระลึกได้ ความรู้สึกตัว
สบ
พบปะ
สบสรรพ์
ทุกสิ่งทุกอย่าง
สม
ร่วมด้วยกัน ร่วมกัน
สมปฤดี สมปฤๅดี
ความได้สติ ความรู้สึกตัว
สรพิศม
อสรพิษ อาสิรพิษ สัตว์มีพิษที่เขี้ยว
สรรพาดม
ร่างกายของตน สรรพ + อาตม
สรศรับท์
เสียง ซ้อนศัพท์ระหว่าง สร + ศัพท์
สรัป
งู งูพิษ
สราโรทต์
เสียงคร่ำครวญร้องไห้ สร + โรทต
สฤงคีต
สังคีต การขับร้องบรรเลงดนตรี
สวาดิ
รักใคร่ ยินดี
สองรา
สองคน ทั้งสอง
สังโยค
อยู่ร่วมกัน
สัชนี
ในที่นี้น่าจะเกิดจากการตัดศัพท์ วิสัชนี วิสัชนา ถาม
สัตตา
สัตว์ (ป. สตฺต) เช่น เรียมบอกซึ่งพรรคสัตตา
สัตภัณฑ์สิงขร
เขาสัตบริกัณฑ์ที่ล้อมรอบเขาพระสุเมรุ มี ๗ ชั้นคือ ยุคนธร อิสินธร กรวิก สุทัศน์ เนมินธร วินตก และอัสกัณ
สันดา
น่าจะตัดศัพท์มาจาก สันดาป สันตาป ความแผดเผา เร่าร้อน
สาขี
มีสาขา กิ่งก้าน
สายสวาดิ
หญิงอันเป็นที่รัก
สายัณห์ สายาณห
เวลาใกล้ค่ำ โพล้เพล้
สิงฆา
นํ้ามูก (ส. สิงฺฆาณิกา)
สิเนรุ
เขาพระสุเมรุ
สิมพลี
ต้นงิ้ว เป็นที่ตั้งวิมานของพระยาครุฑ
สีทันดร
ทะเล ๗ ชั้นที่ล้อมรอบเขาสัตบริภัณฑ์ เรียก สัตสีทันดร
สุทธิ
ความปราศจากมลทิน ความหมดจด
สุนงค์
นางผู้ประเสริฐ ตัดจากศัพท์ สุ + อนงค์
สุบรรณ
ผู้มีขนงาม หมายถึง ครุฑ
สุยาม
ชื่อเทวดาสุยามเทวบุตร หรือ ยามเทวบุตร อยู่ในสวรรค์ชั้นยามา
สุรามาศ
ในที่นี๋หมายถึง ยักษ์ (มารีศ) ซึ่งแปลงเป็นกวางทองไปล่อพระราม
สุรินทร
ผู้เป็นใหญ่ในหมู่เทวดา
สุริยพล
กำลังของดวงอาทิตย์ แสงอาทิตย์
เสนหา
ความรัก
เสวยกรรม
รับผลของกรรม
เสาวนีย์
คำพูดของนางกษัตริย์
โสภณ
งาม
โสภาคย
ความงาม ความเจริญ
โสม โสรม
พระจันทร์
โสฬส
จำนวน ๑๖ หมายถึง รูปภูมิพรหมทั้ง ๑๖ ชั้น
ไสยา
นอน การนอน
ห
หน่วง
ทำให้ช้า
หนุกา
คาง หนุกาไกรศรี คางที่งามมีสิริยิ่ง
หวน
เวียนกลับมาอีก
หันหวน
หันกลับมา ในความว่า ตรัสพจนหันหวน น่าจะมีความหมายว่า พูดด้วยความโกรธ
หาย
กระหาย หิว เช่น ให้หายเสวยภักษ์
หิมเวศ
ป่า หิมวา + อิศ
เหมราช
พญาหงส์
เหือด
แห้ง หมด
แห
ห่าง จากไปไกล
ไห้
ร้องไห้
ไหรญ
เงิน แผลงจาก หิรัญ
อ
อจล
ไม่หวั่นไหว
อณุบิดุ
อณุปิตุ น่าจะหมายถึง น้องของพ่อ คือ อา
อนนต์ อนันต์
มากมาย ไม่มีที่สิ้นสุด อน + อันต
อนุจร
ตาม ตามไป ผู้ตามไป
อนุทิศ
ตามทิศ
อนุเลียม
เลียม เดินเลาะ อนุเลียม น่าจะเป็นการสร้างคำประสมระหว่าง อนุ (ตาม) + เลียม มีความหมายว่า เดินเลาะตามไป
อโนดาต
ชื่อสระแห่งหนึ่งในป่าหิมพานต์
อภิกรรตร
มีเสน่ห์อย่างยิ่ง อภิ (ยิ่ง) + กรรตร (สะกด, เสน่ห์)
อร
ที่พอใจ ที่ยินดี หมายถึง หญิงที่รัก
อรรคเทวียา
อัครเทวี มเหสี ชายา จงอรรคเทวียาช่วยพยาบาล หมายถึง ขอให้ชายาของทวยเทพ ทั้งหลายช่วยดูแลนางด้วย
อรรถ
ความประสงค์ เนื้อความ
อรัญวา
ป่า
อริ อริรา อรี
ศัตรู ข้าศึก
อสุภังค
อสุภงฺค (อสุภ + องค์) ส่วนที่ไม่งาม
อสัตย์
ไม่มีสัตย์ ไม่รักษาคำพูด
อสุร อสูร
ยักษ์
อสุรินทร
ผู้เป็นใหญ่ในหมู่อสูร
อัคนา
น่าจะแปลงจากศัพท์ อัคน อัคนี ไฟ
อัฐทิศ อัฐทิศานต์
ทิศทั้ง ๘
อัยกา
ปู่
อัสสุนี
อัสนี สายฟ้า อาวุธพระอินทร์
อาเกียรณ
มากมาย เกลื่อนกล่น
อาดุร
เดือดร้อน ทุกข์กายทุกข์ใจ
อาธรรม์
ไม่อยู่ในความถูกต้อง ไม่มีคุณธรรม
อากาสา
พรหมชั้นอรูปภูมิ ตัดศัพท์จาก อากาสานัญจายตนพรหม
อารัมเภ
อารัมภ ความปรารภ ความรำพึงรำพัน
อำมร
อมร ผู้ไม่ตาย หมายถึง เทวดา
อิดใจ
เหนื่อยใจ อ่อนใจ
อิทธิพลา
กำลังฤทธิ์
อินทรี
นกใหญ่ชนิดหนึ่ง
อึกอึง
เสียงอึกทึกอื้ออึง
อื้น
เอื้อน พูด บอก
อุดมางค อุตมางค์
ส่วนสูงสุด ประเสริฐสุด
อุเท
ขึ้น (ส. อุทุ) ตราบพระทิวา กรแสงอุเท กระทั่งดวงตะวันขึ้น
อุบาทว์
อัปรีย์ จัญไร
อุปรไมย
อุปไมย เปรียบสิ่งที่ควรนำมาเปรียบ
อุโรธ อุโรธา อุโรธาน
แผลงจากศัพท์ อุรุ + ธ ทรงไว้ซึ่งความใหญ่โต ปราสาทอุโรธ ปราสาทใหญ่โต คณะหมู่อโรธา เหล่า (บริวาร) อันยิ่งใหญ่
อุลุ
นกเค้าแมว (ส. อุลูก)
อูรุ
ต้นขา ขาอ่อน
เอือดอาย
ปราศจากความอาย เอือด ปราศจาก ไม่มี (ข. อิต)
โอโฆษ โอโฆษณ
กึกก้อง
บรรณานุกรม
คำพากย์รามเกียรติ์ภาษาเขมร ตอนศึกตรีเศียร ทูษณ ขรณ กับตอนนางสีดาหาย. พระนคร : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, ๒๔๗๑.
(พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพหม่อมราชวงศ์อนุพันธ์ รองทรง ณ อยุธยา, ๒๔๗๑)
ชุมนุมตำรากลอน. ฉบับ หอพระสมุดวชิรญาณ, พิมพ์ครั้งที่ ๒. กรุงเทพ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๔๑๙.
แดนบีช แบรดเลย์. อักขราภิธานศรับท์. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๙.
นาคะประทีป (พระสารประเสริฐ). ปาลี สยาม อภิธาน. พิมพ์ครั้งที่ ๒. กรุงเทพ : มหามกุฎราชวิทยาลัย, ๒๕๓๒.
นาคะประทีป (พระสารประเสริฐ). สมญาภิธานรามเกียรติ์. กรุงเทพฯ : คลังวิทยา, ๒๕๒๔.
ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาคที่ ๒. พระนคร : โรงพิมพ์ไทยเขษม, ๒๔๗๑. (พิมพ์ในงานปลงศพหม่อมราชวงศ์ทองทศ ทองแถม, ๒๔๗๑)
ประชุมจารึก ภาคที่ ๓. พระนคร : สำนักนายกรัฐมนตรี, ๒๕๐๘.
ปรีชา พิณทอง. สารานุกรมภาษา อีสาน - ไทย - อังกฤษ. อุบลราชธานี : โรงพิมพ์ศิริธรรม, ๒๕๓๒.
พจนานุกรม เขมร - ไทย. ฉบับ ทุนพระยาอนุมานราชธน. กรุงเทพฯ : รุ่งเรืองสาส์นการพิมพ์, ๒๕๒๑.
พิทยลาภพฤฒิยากร, พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่น. เรื่องพระราม. พระนคร : โรงพิมพ์พระจันทร์, ๒๕๑๓ (พิมพ์ช่วยงานพระราชทานเพลิงศพ พระดุลยกรณพิทารณ์, ๒๕๑๓)
มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. บ่อเกิดแห่งรามเกียรติ์. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๖.
มหามกุฎราชวิทยาลัย.ปทานุกรม บาลีไทย อังกฤษ สันสกฤต. ฉบับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ. พิมพ์ครั้งที่ ๔. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาลัย, ๒๕๓๗.
ราชบัณฑิตยสถาน. พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๔๙๓. พิมพ์ครั้งที่ ๑๕. กรุงเทพฯ : ราชบัณฑิตยสถาน, ๒๕๑๙.
ศิลปากร, กรม. กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์. วรรณกรรมสมัยรัตนโกสินทร์ บทละครเรื่องรามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เล่ม ๑. พิมพ์ครั้งที่ ๙. กรุงเทพฯ : ศิลปาบรรณาคาร, ๒๕๔๐.
ศิลปากร, กรม. กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์. วรรณกรรมสมัยอยุธยา เล่ม ๓. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๓๑.
ศิลปากร, กรม. จินดามณี เล่ม ๑- ๒. พิมพ์ครั้งที่ ๖. กรุงเทพฯ : บรรณาคาร, ๒๕๑๔.
สมพร สิงโต. ความสัมพันธ์ระหว่างรามายณะ ของวาลมิกิ และรามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑. กรุงเทพฯ: หน่วยศึกษานิเทศก์ กรมการฝึกหัดครู, ๒๕๒๐.
อรุณรัตน์ วิเชียรเขียว และคณะ. พจนานุกรมศัพท์ล้านนา เฉพาะคำที่ปรากฏในใบลาน. พิมพ์ครั้งที่ ๒. เชียงใหม่ : ตรัสวิน, ๒๕๓๙ (พิมฟในวโรกาสเฉลิมฉลอง ๗๐๐ ปีเมืองเชียงใหม่, ๒๕๓๙)
Apte, Vaman Shivram. The Practical Sanskrit – English Dictionary. 4thed. Ev and enl. Delhi : Motilal Banasidass, 1978.
Edward Delevan Perry. A Sanskrit Primer. New Delhi : Cosmo, 1977.
Kale, Moreshwar Ramchanda. A higher Sanskrit Grammar. Delhi : Motilal Banasidass. 1984.
Pou Saveros. Rãmakerti. Paris : Ecole Française D’Extrême – Orient, 1979.