เสือโคคำฉันท์ 1
ไม่ปรากฏผู้แต่ง
สกฺกตฺวา สกฺกโต โหติ	ครุ โหติ สคารโว
ปูชโก สภเต ปูชํ	วนฺทโก ปฏิวนฺทนํ
เอเตน สจฺจวชฺเชน	วุวตฺถิ โหตุ เต สทา

จะเปนผู้ที่ท่านสักการก็เพราะสักการท่าน
ผู้มีความเคารพย่อมเปนผู้ที่คนเคารพ
ผู้บูชาท่านย่อมได้ซึ่งบูชา
ผู้ไหว้ท่านย่อมได้ซึ่งไหว้ตอบ
ด้วยคำสัตย์นี้ ขอความสวัสดีจงมีแก่ท่านทุกเมื่อเถิด
เสือโคคำฉันท์
๑๔
๏ ข้าขอประนมกรประนต	บงกชบทเรืองรอง
ธาดาวราฤทธิจำนอง	สฤษดิโลกยสบสกล
๏ ธัมโมวโรรักษคชัก	สัตวทั่วธราดล
เทวาสุราสุรอนน	ตปรนตบูชา
๏ ข้าตั้งกฤษฎากรบังคม	บรมอิศวเรนทรา
เทเวนทร์สุเรนทราสุรา	ไลยถวายนมัสการ
๏ เปนจอมมกุฏวิสุทธไก	วัลในศิวาสถาน
ศวาโมตมานดรฌาน	นวิโรจรังษี
๏ เดโชตโบฤทธิตระศัก	ดิสมรรถทรงตรี
ศุรางควัชิรอันมี	สิทธิศักดิสังหรณ์
๏ ยอกรประนมนิยประดิษฐ์	วิกสิตสาธร
ภูเบศวรานฤบดิศร	วรธรรมสายสานต์
๏ เปนปิ่นบุรินทรามหิมา	อยุธยาวโรฬาร
สมบูรณภูลสวัสดิกาล	ศุขเกษมธเรศตรี
๏ เสนาคณานิกรนริน	วรพฤนทมากมี
ไอยรารอัศวมณี	นุอนันตนฤมล
๏ นานาประเทศและประชา	ชนคณะโจษจล
ทวาราวดีรัตนดำกล	ยลนุสนทราการ
๏ ขอแถลงสำแดงกิจยุบล	กลนิติสายสาร
โดยในสุภาสิตบรรหาร	วิศาลประเศศโถ ฯ
๑๖
๏ โปฎกทั้งสองเสือโค	จรอารัญโญ
ประเทศมรรคาบหึง
๏ คล้ายคล้ายลีลาลุถึง	แถวสถานสำนึง
สำนักนักสิทธิฤๅษี
๏ เวลาท่านทอดทฤษฎี	โดยบัญชรศรี
อรัญญิกาอาศรม
๏ จึ่งเห็นลูกเสือโคคม	นามาสู่สม
สิเนหเต้าตามกัน
๏ ดาบศก็ดาลอัศจรรย์	ออกไปด้วยพลัน
ก็ถามทั้งสองจัตุบท
๏ อ้าดูกรมฤคเอารส	เทียรย่อมจะคิดคด
ประหัดประหารแก่กัน
๏ เสือครั้นเห็นโคพกพันท์	เอาเปนภักษพลัน
บห่อนจะให้แวะเว้น
๏ ฤๅสูสองสัตวมาเปน	มิตรภาพกูเห็น
ดังนี้ก็ดาลดูฉงน
๏ สองสัตวก็หยุดแยงยล	ฟังพจนนุสนธิ์
อันฤๅษีสิทธิถาม
๏ พาลพยัคฆ์จึ่งแสดงโดยความ	อันมีมาตาม
ยุบลแต่แรกรังรักษ์
๏ วันหนึ่งแม่ข้านางพยัคฆ์	ไปแสวงหาภักษ์
ในป่าอันไกลทุระคม
๏ ข้าให้โหยหิวหานม	นอนแน่เลวลม
ลำบากก็สุดแรงโรย
๏ มีโคแม่ลูกชายโชย	เดินดั้นดาลโดย
ลำเนาตูข้าอาไศรย
๏ ข้าเห็นคือแม่คลาไคล	ถึงสว่างอาไลย
ก็ขอกษิรามพุภุญช์
๏ แม่โคบมิหวังทำคุณ	ว่าพยัคฆ์ทารุณ
บห่อนจะใกล้กรายกัน
๏ คาโวโปฎกแถลงพลัน	แก่แม่ทางธรรม์
โดยมฤธุจินดา
๏ ว่าเราได้เห็นพาลา	พยัคฆ์ให้โหยหา
ชม้อยละห้อยคอยหน
๏ อกแห้งหอบหิวหาชล	รศนมแม่ตน
กระหนกระหายเรียกเรา
๏ ถ้าแม่บมีปรานีเนา	ให้พยัคฆ์อันเยาว์
กินกษิรามพุเสบย
๏ บาปนั้นจะรํ่าไฉนเลย	เชิญท่านผายเผย
อุทรจรสู่เสือ
๏ ให้กินนมแล้วเราเมือ	ได้บุญแลเหลือ
จะนับก็พ้นคณนา
๏ คาโวฟังโปฎกปรา	รภโดยธรรมา
วิธีลิขิตพระพรหม
๏ จึ่งให้พาลพยัคฆ์กินนม	ลูกเสือชื่นชม
ก็กินสำราญบานใจ
๏ ครั้นอิ่มโคจักคลาไคล	กูลขลาอาไลย
ก็ผูกมโนรงรัก
๏ กล่าวเกลี้ยงไมตรีชวนชัก	สึงสถิตย์สำนัก
ลำเนาอรัญอาไศรย
๏ ลูกเสือสัญญามิตรไม	ตรีด้วยอุไภย
พฤศภสุทธเสนหา
๏ จึ่งทำธิษฐานสัตยา	สรรพทั่วเทวา
พนมพนอมไพรพฤกษ์
๏ จงเปนสากษิพันฦก	แต่ตูข้ามฤค
อันมีมโนเที่ยงธรรม์
๏ ถ้าข้าใจเกียจเดียดฉันท์	คิดคดแก่กัน
จึ่งเทพดาดาลผลาญ
๏ ถ้าข้าใจสุทธใสสานต์	จงตูข้ามาน
พิพัฒน์สวัสดิอจล
๏ ข้าขอเอาท่านคือนน	ทลีนฤมล
อันมีหฤไทยใจจิตร
๏ ไว้เปนมาดาโดยอิษฐ์	สืบสายโลหิต
คือข้าบังเกิดในครรภ์
๏ เบื้องบรรพ์โคบุตรพรายพรรณ	ยังยุพกว่าอัน
จะขอเปนน้องด้วยดี
๏ จึ่งพฤศภมีวาที	แก่ลูกเสือสีห์
ว่าตูทั้งสองยอมยิน
๏ คำสัตย์อันกล่าวโดยถวิล	แต่ตูยังกิน
มโนวิการารมณ์
๏ เกลือกแม่เจ้ามาคิดคม	ครุบคั้นกินกม
บไว้บวางตัวตู
๏ ลูกเสือสนองคำโคทู	ว่าถ้าแม่กู
กระทำวิบัติเบียดเบียน
๏ ชีพิตรท่านให้จากเจียน	แม่กูจักเนียร
ชีพิตรด้วยบัดใจ
๏ โคครั้นฟังคำเสือใส	สุทธชื่นชมใน
กระมลสนิทเสนหา
๏ บัดเสือนำโคไคลคลา	ซุ่มซ่อนซึ่งอา
ไศรยสถานสิงสถิตย์
๏ สายัณห์พันแสงแสงสิทธิ์	พยัคฆีแรงฤทธิ์
ก็คลาอารัญยังสถาน
๏ บัดลูกเสือทำอาการ	เคียดแค้นเน่งนาน
มโนมนัศชบเซา
๏ แม่เสือสู่ลูกเลียเลา	โลมลาเภเอา
อมฤตยเคียดคำถาม
๏ ลูกเสือสืบสาราตาม	ไต่ต้นค้นความ
อันแม่ทุราจรไกล
๏ ละเสียบมิได้อาไลย	หลายวันวารไป
แลอดกำหนดนมนาน
๏ หอบหิวโหยหาอาทาร	สุดแรงโรยปาน
จะปิ้มชีพิตรตักไษย
๏ มีทวิพฤศภคลาไคล	แม่ลูกมาใน
ลำเนาสำนักนักธรรม์
๏ ขอนมท่านนั้นกินพลัน	จึ่งรอดชีวัน
ชีวาตมเห็นแม่ตน
๏ แม่เสือสนองด้วยเกียจกล	บัดนี้โคดล
สถิตย์สถานด้าวใด
๏ ลูกตอบคำแม่บัดใจ	จักบอกอาไศรย
ที่โคสำนักด้วยดี
๏ เกลือกแม่จะมิไว้วางชี	วิตรพฤศภศรี
แลโคตรุณน้องกู
๏ เมื่อใดแม่มฤธู	จิตรอย่าใจสูร์
อยุติธรรม์อันตราย
๏ ถ้าแม่บมิได้ทำมลาย	โคให้ฉิบหาย
ชีพิตรเปนอาหาร
๏ จงท่านให้สัตย์อย่านาน	จักจรยังสถาน
ที่โคสำนักมาดล
๏ แม่เสือฟังสารยุบล	แห่งลูกตัวตน
ก็สนองด้วยเพโทบาย
๏ ว่าท่านทำคุณเหลือหลาย	ยิ่งอรรณพสาย
สมุทลู่หลั่งไหล
๏ บันดาลลูกแก้วจะประไลย	ชีพิตรตักไษย
แลท่านมาโปรดเปนตัว
๏ คุณท่านควรไว้เหนือหัว	จงเจ้าอย่ากลัว
ว่าแม่จะทำโทษแทน
๏ คุณท่านกว่าหมื่นกว่าแสน	กว่าโกฏิดินแดน
จะนับก็พ้นคณนา
๏ ให้สัตย์โดยสองสัญญา	เที่ยงแท้ธรรมา
ประเสริฐเปนสากษี ฯ
๏ ลูกเสือฟังแม่วาที	ชื่นชมยินดี
ตระบัดก็ไปด้วยพลัน
๒๘
๏ บัดนั้นลูกเสือ	ฝ่าแฝกแฝงเฝือ	ไปยังโคพลัน
ถึงบอกอาการ	ว่าแม่เปนธรรม	ให้สัตยาอัน	ชอบแล้วด้วยดี
๏ เชิญท่านทั้งสอง	จงไปโดยปอง	เปนมิ่งไมตรี
ด้วยแม่ข้าอัน	รู้คุณคาวี	โคโปฎกศรี	ซึ่งท่านโปรดปราน
๏ บัดนั้นชไม	โคคลาบัดใจ	ด้วยพยัคฆอันพาล
ครั้นถึงแม่เสือ	เสือปราไสสาร	กล่าวเกลี้ยงคำหวาน	อ่อนโอนเอาใจ
๏ ผูกรักชักชิด	เล่ห์ลมสมสนิท	พิศวาศหลงใหล
สี่สัตวเนานาน	ด้วยกันในไพร	บมีเภทไภย	พิโรธสักอัน
๏ อยู่มาพยัคฆี	เกิดใจกระลี	กลัมพรพลัน
บ่อยู่ในสัตย์	ตระบัดอาธรรม์	คิดคดใฝ่ฝัน	มล้างผู้มีคุณ
๏ วันหนึ่งแม่เสือ	ไปก่อนแฝงเฝือ	แทบทางปองปุน
หวังเอาโคกิน	เปนภักษาภุญช์	เสือตัวทารุณ	ด้ามด้อมคอยทาง
๏ ส่วนโคครั้นเช้า	เลียโลมลูกเต้า	ให้กินนมนาง
แล้วสั่งสอนบุตร	รักษากันพลาง	ยามเย็นจักวาง	มาสู่สองสมร
๏ แล้วไปหากิน	โดยประดิทิน	เล็มล่าดงดอน
ครั้นไปถึงทาง	ที่เสือผกพงอน	ผาดเห็นโคจร	กระเหม้นตรับตัว
๏ เสือวางระเห็จ	ระแหกพงเพ็จ	ระหอบจับวัว
ครหึมครึมเคี้ยว	กระเครี้ยวพุงพัว	เฝ้ากินเท้ามัว	สิ้นแสงสูรย์สถิตย์
๏ ยามเย็นรอนรอน	แม่โคเคยจร	สู่ลูกโดยอิษฐ์
บเห็นไต่เต้า	ลูกเสือโคคิด	เห็นว่าชีพิตร	แม่เราบมี
๏ ประนังกันคอย	มุ่งเมิลต้นรอย	บเห็นคาวี
เร่งเย็นเร่งยํ่า	เร่งคํ่าเร่งตี	อกไห้หาศรี	พฤศภมารดา
๏ เร่งคอยเร่งแคล้ว	ผิดเวลาแล้ว	แม่เราจักมา
เห็นว่าแม่เสือ	เอาเปนภักษา	มันเสียสัตยา	นุสัตยธรรม์
๏ บัดนั้นตรุณ	เสือผู้ใจบุญ	กล่าวแก่โคอัน
เปนน้องว่าเจ้า	อย่าทุกข์โศกศัลย์	ส่วนแม่กูครั้น	มาเห็นพิกล
๏ เราเร่งรุมฆ่า	ให้มันก้มหน้า	ตายตามบัดดล
อย่าไว้ชีวิตร	มันนี้นิศผล	น้องช่วยกูชน	ขวิดท้องให้ตาย
๏ ค่ำคลุ้มราตรี	แม่เสือจึ่งลี	ลาลาศผาดผาย
มาสู่โปฎก	กลิ่นวัวทั่วกาย	ค่อยเคลื่อนค่อยคลาย	มาด้วยอิ่มหน่ำ
๏ พี่น้องจึ่งถาม	หาแม่โดยความ	ร้อนเร่ารันทำ
คาวีเพื่อนท่าน	เยียใดบนำ	กันมาสู่สำ	นักจืดใจจาง
๏ แม่เสือจึ่งสนอง	คำลูกทั้งสอง	บัดบอกพรอกพราง
ว้นนี้แม่เจ้า	ไปกินท่าทาง	ใดใดยังขนาง	บรู้หนหา
๏ บพบบพาน	บรู้อาการ	โทษาคุณา
ไข้เจ็บเหน็บเหนื่อย	มล้าเมลื่อยโรคา	บเห็นแก่ตา	แม่เจ้าทั้งสอง
๏ ลูกเสือเห็นเสร็จ	เกียจกลกระเหน็จ	กระแหน่แม่ปอง
ทำร้ายแก่ท่าน	แล้วแก้กลสนอง	ใจมันบครอง	ในสัตยาธรรม์
๏ บควรจักไว้	ชีวิตรมันให้	อยู่ยืนโดยกัลป์
ตระบัดลูกเสือ	ให้หน้าตาพลัน	แก่โคบุตรอัน	โดยสองสัญญา
๏ บัดนั้นลูกพยัคฆ์	ใส่กลทำรัก	แม่ข้าไปหา
เคล้าคลึงเคลียชม	ตระบัดโกรธา	แหงนกัดกรรฐา	คอขาดบัดใจ
๏ ลูกโคเข้าขวิด	ไส้พุงโลหิต	เรี่ยรายลามไหล
ดิ้นด่าวท่าวล้ม	กลิ้งเกลือกเสือกใน	วนาอาไศรย	สิ้นหายวายปราณ
๏ ตระบัดบัดนั้น	สองพี่น้องซั้น	ดำริห์ตริการ
ว่าเราจะอยู่	บควรในสถาน	ที่นี้คือการ	กระลีมาดล
๏ ครั้นสุริโยไทย	เสือวัวคลาไคล	จากเหล้าแหล่งตน
ไต่ตามมรรคา	ถลาอารญ	จึงมาพบนน	ทลึถึงกรรม์
๏ สองสัตว์พี่น้อง	เอาศีศะซ้อง	ทูลบทด้วยพลัน
ให้เจ็บให้แสบ	โศกาคั่งคัน	สองสยบซบยัน	รํ่ารักมาดา
๏ เสร็จทุกข์นั้นแล้ว	สองสัตวจึ่งแคล้ว	คลาศศพโคมา
จรลํ่าหลายวัน	จึ่งถึงซึ่งอา	ศรมบทคฤหา	ท่านไท้ทรงพรต
๏ ซึ่งข้าพระบาท	แถลงถวายแต่อาทิ์	จะให้ปรากฎ
ซึ่งว่าลูกเสือ	ทำคุณแทนทด	คือข้าจรด	จิ่มพระบาทา
๏ อันว่าลูกโค	ผู้อุตโม	คือข้าพระดา
บศโคตัวนี้	ถี่ถ้อยแถลงมา	ให้พระสิทธา	ทราบเนื้ออนุสนธิ์ ฯ
๑๑
๏ เมื่อนั้นมุนีนารถ	ผู้สิทธิศาสตระฟังยล
แห่งเสือดำเนิรกล	กิจกล่าวก็ชอบธรรม์
๏ จึ่งมีวโรรส	พจนพากยด้วยพลัน
สรรเสริญคุณาอัน	กระทำสัตยวาที
๏ ดูรายุพาลพยัคฆ์	พฤศภทั้งสองศรี
ซึ่งสูจำนงมี	วรจิตรใจอารย์
๏ ประดิษฐในสัตย์	แลธรรมัตยโอฬาร
แทนทดกำหนดสาร	อภิมรรตรักกัน
๏ คือว่ากตัญญู	กตเวทีทางธรรม์
เปนที่สรเสริญสรรพ์	นรเทพธาดา
๏ ในโลกยนี้ใคร	แลจะคงแก่สัตยา
นุสัตย์นุธรรมา	ธิกแท้จะเทียมสอง
๏ ซึ่งมาตุฆาฎก	และจะยกจะยอปอง
เปนธรรมแทนสนอง	คุณนั้นก็ไป่ควร
๏ เพราะสองยังเปนใจ	ฤไทยสัตวยังหุนหวน
ครุกรรมมูลมวญ	บมิแจ้งมโนใน
๏ เราคิดจะใคร่แปร	มฤคชาติเสียไกล
มฤครูปให้ไกษย	จะสฤษดิสองสัตว์
๏ เปนเทพมนุษย์	ยุพราชศรีสวัสดิ์
ด้วยเดชะความสัตย์	ฐิรธรรมสองสู
๏ ครั้นเปนฤไทยนร	วรคิดคดีดู
ชอบเชิงบแผกผลู	มุลมรรคทางธรรม์
๏ เสือวัวครั้นได้สดับ	รศศัพทด้วยพลัน
แห่งพระผู้ทรงบรร	พชิตเชษฐสิทธา
๏ เอาศีศะเข้าจรต	วรบทบาทา
แพ่งพระฤๅษีสา	ทรทรงตบะกรรม์
๏ จึ่งพิทธสอยสพร	วรวัจนาอัน
จะอาจจะอวยสรร	จะสฤษดิสองเผือ
๏ ด้วยเดชะบุญญา	ธิการาอันแหล่เหลือ
แห่งข้าผู้ลูกเสือ	แลโคบุตรบุรพา
๏ จึ่งมาประสบพบ	วรบทบาทา
บพิตรพระดา	บศบวชอันเลิศไกร
๏ แจ้งกิจนั้นเสร็จ	ฤๅษีสาธุ์เสด็จไป
นำมฤคคลาไคล	ทั้งสองสู่ที่อาศรม
๏ จึ่งสรรคอาหาร	รศสานติเนยนม
นพนิตเฉื่อยฉม	ประโลมให้มฤคภักษ์
๏ เปนศุขศุขา	ภิรมยาธรารักษ์
รังรศสำนักภักษ์	รศกษิรมาดา ฯ
๑๒
๏ ครั้นแลได้ศุภกร	วรโยคชยา
วรวารมหา	แลมหุรดิอันควร
๏ ที่จะแรกวรกิจ	แลมหิทธิจำนวน
ยุชการทั้งมวญ	ที่จะสฤษดิสำเร็จ
๏ ขัษณนั้นธก็สมา	ธิญาณสมเด็จ
ดลอาตมก็เสร็จ	สุทธการพิธี
๏ วรรุทดำเกิง	วรกูณฑมุนี
วรโชติรูจี	วรเดชมไห
๏ ธก็ชปณวิษ	ษณุเวทวไนย
มฤครูปไกษย	กปัตรรูปก็ดำกล
๏ สุทธสุนทรกา	ยกระลากรวิมล
ศุภลักษณดล	ศุภสวัสดิกุมาร
๏ วรภุสนก็ทัด	วรพัตรก็ธาร
วรกุณฑลกาญ	จนเกษมกุฏิ์
๏ ยลยัชประวิช	สุพรรณวิสุทธ
ยลเกาบิณอุต	ตมสุประภา
๏ ยลเกยุรใน	วรพาหุธรา
ยลภุสนอา	ภรณพรายก็พิจิตร
๏ ธก็ถาปนปราณ	และประทานชีวิตร
ยุพรีกลสถิตย์	ดลขรรคธไร
๏ ธก็สมมุตินาม	พหลวิไชย
นุชนาถประไพ	พระภาวินทรบดินทร์
๏ ขัษณเสร็จก็สฤษดิ์	อุภัยสุรินทร์
วิสรรชณถวิล	อคนิโหรติจำราญ ฯ
๑๖
๏ บัดนั้นสองราชกุมาร	อันภูลในการ
กระลาพิธีกรกุณฑ์
๏ จึ่งทำอภิวาทน์อดุลย์	อัษฎางควิบุลย์
ประดิษฐด้วยใจภักดิ์
๏ แก่ท่านผู้ทรงสิทธิศักดิ์	ก้มเกล้าโอนอรรค
มกุฎิจรดบาทา
๏ สรรเสริญเจริญคุณมหิมา	เหลือไตรคณนา
บรู้กี่โกฏิสรมุท
๏ เบื้องใต้ตำเต็มถึงสุด	กาลาคนิรุท
อโธทิศาโดยหมาย
๏ เบื้องบนพ้นพรหมเหลือหลาย	ถึงสูญศิวาย
ศิโวตโมไกวัล
๏ คณนาคุณเจ้าจอมธรรม์	โปรดตูข้าอัน
อธิกลุโดยใจ
๏ ขออยู่เปนช่วงชาญใน	อาศรมอาไศรย
จำนำบำเรอบมิคลา
๏ ประฏิบัติสบสิ่งมาตรา	ราษตรีทิวา
บเว้นบวากจากเจียร
๏ นักสิทธิฟังสองกล่าวเกียรดิ์	ยศคุณอันเสถียร
ตระบัดก็กล่าวสารสนอง
๏ ดูรายุพราชทั้งสอง	เรากฤษดิท่านปอง
ประโยชนในธาษตรี
๏ จดให้เปนปิ่นธรณี	กษัตราธิบดี
อันเรืองพระยศเดชะ
๏ ซึ่งเจ้าใจจงอาคระ	จักอยู่ในคณะ
จะรักษเราด้วยดี
๏ ขอบคุณซึ่งเจ้าวาที	ใช่สรรสองศรี
เปนศิษยอยู่บริพาร
๏ เราจักอวยพรพิศาล	พิเศษโอฬาร
พิพิธเดโชไชย
๏ ให้เจ้าทั้งสองเสด็จไป	เสวยราไชยใน
พิภพองค์แลกุรุง
๏ สมศรีสมศักดิ์สมสูง	สมเดชอดุง
พิภพนามอันมี
๏ สมประกอบชอบทั้งธาษตรี	ศวรราชบดี
บดินทรเจ้าครอบครอง ฯ
๑๙
๏ เมื่อนั้นอรัญญิกมุนีฤษีสาธุผันผยอง
แจ่มจันทรเจิมจอง	ชฎา
๏ เฉวียงสายพรรณรายสูตรวิภุสนพัตรมา
ลัยเลปน์กามา	ตระศัก
๏ เบญจางคจิตรจำนงจำนำกรรฐอนรรฆ
เกาบิณชินชัก	ประดับ
๏ นิ้วนวยนัขอนามิกากรก็สรับ
กับด้วยประวิช	ก็ธาร
๏ โอมอ่านอาคมเวทอวยพรพิศาล
เศกสองยุพาพาล	กระษัตริย์
๏ อวยฤทธิเดชยาธราพัทธ
อวยสิทธิอวยสวัสดิ์	สองเสมอ
๏ แล้วชี้ช่องทิศวราจราจรจะเปรอ
ให้สองลิลาเลอ	ประภาษ ฯ
๑๑
๏ เมื่อนั้นพหลเทพ	สุรินทรหน่อนารถ
คาวีวิมลราช	ก็กะทำนมัสการ
๏ แล้วทำประทักษิณ	มุนินทรตรีพาร
ตรีภพบันดาล	ก็ลาลดรันทดใน
๏ สองโอนมกุฏิแก้ว	พแพร้วพรรณเรืองไร
นพมาศแสงใส	นพรัตนชัชวาลย์
๏ จึ่งบ่ายวิบูลยบัท	ทุมพัทธนาการ
สูบูรพทิศศาล	ก็ยุบาทไคลคลา
๏ สองเสด็จพนาดร	จรจรดกำหนดอา
รัญญิกมรรคา	พนาวาศไพรพนม
๏ เมิลมุขรุกขา	ลดาดาษพึงชม
เกษแก้วกระกองกลม	แลกทดกทันงาม
๏ อัมพาลออพอ	ผลิดผลสุกซาม
ขานางแน่งนวยกาม	กัลหายรสายสินธุ์
๏ พลับพลองพันลอกลัด	แลลบัดลบัดถวิล
นมนางลอออินท์	ทรนินเนตรนนทรี
๏ ปรูปรางอันปล่งเปลา	ลำเนาแก้มกุก่องศรี
แลลานฤไทยมี	จิตรเจตรยั่วยวน
๏ เลงกล้วยสรล้ายกล้าย	กัทลิศแน่งนวล
พิศเพี้ยนประเล่ห์อวล	อุรุรัตนเฉกเฉลา
๏ พิศไพประไพพรรณ	รุทธิรัตน์โสดเสา
วภาคยนงเยาว์	ประเล่ห์ทันตเรียบเรียง
๏ เล็บนางตระการกล	นฤมลประอรเอียง
เลงแลประเล่ห์เพียง	นัขนาริแสงใส
๏ พิกุลคามคุณควร	ลำดวนดาษพิศมัย
หื่นหอมวังเวงใจ	บรรเจิดจิตรพิศวง
๏ สารภีภิรมยา	ผกากลิ่นกำจรจง
ใจไฉนว่ากลิ่นยง	ยุพโยคเยาวมาลย์
๏ บุนนาคนเนืองนัน	ตระสุพรรณิกากาญ
จนบุษปเบิกบาน	แลสลิดสลมสลอน
๏ ชมชาติบุษบา	สุคนธารำเพยขจร
กลกลิ่นโอ้อับศร	สุรางค์นางคสาวศรี
๏ สองสวัสดิสุนทร	วรทวัดกระษัตรีย์
เมิลไม้พิมลมี	มโนนารถชื่นชม
๏ ชมพรรณปักษา	วิหคาธรารมย์
สองสวัสดิอุดม	ก็ลิลาศโชยชาย
๏ บงเบญจวรรณา	คณาโนริแดงฉาย
เฉกชาติเพราพราย	พรรณรายเล่นมาฉาบฉาว
๏ คุ่มขาบแลเขาขัน	กระสันสัตวเหินหาว
กระสังกระสาสาว	กระสันจับกระหลับดู
๏ คล้าเคล้าแลคลิ้งโครง	กระโตรงตรุมกระลุมภู
กระไตรตระในตรู	ตระบัดสัตวหื่นหรรษ์
๏ แขวกขวานประสานเสียง	ชรเมียงเอียงประอรปัน
ปากป้อนร่วมรศกัน	กระสันผันก็ดาลโดย
๏ คับแคทั้งคู่ควร	กระทาชวนตระบัดโบย
บินหาคณาโหย	ประนังศัพทซอเซีย
๏ ซังแซวทรลอนฟาง	แลนางนวลนัวเนีย
จิบจาบจับคอยเมีย	บมิเห็นทรโหยหวล
๏ กาโกแลโกกิล	กุกกุฏุตกระสันสรวล
เสียงสัตวรัญจวน	ฤๅไทยทวัดกระษัตรีย์
๏ โนเรศมยุรา	ยุพาภาครปักษี
ปักษาสุวาที	พนเวคโจษจรรย์
๏ แขกเต้าตากปีกปาก	ประทุมราคแดงฉัน
เคียงคู่อยู่จำนรร	จาจะแจ้วส่งเสียงใส
๏ ภูวโดกแลโงกงั่ง	กะตั้วทั้งกะเดนไพร
เสียงสาลิกาไกร	กรวิกษแกมกัน
๏ สองชมพรรณพิหค	วิหคาคณานันต์
นานาประภาพรร	ณอเนกปักษี
๏ ชื่นชมภิรมยา	ธราศุขเปรมปรีดิ์
เปรมปราชญวาที	ทำนองจองทำทุกฉันท์ ฯ
๑๔
๏ สองชมมฤคาแลมฤคี	กรมีในหิมวันต์
มั่วหมู่คณาคณอนัน	ตอเนกก็หลากหลาย
๏ คือสีหไกรสรววินทร์	มฤคินทรเฉิดฉาย
ผาดผองลบองบทก็ผาย	พนเวศลีลา
๏ ชมช้างชำนันต์คชสุรินท	รสุเรศวรนา
สืบหมู่อันมีในหิมวา	ลบเลิศอำนวยพงศ์
๏ ควายโตรษอันเรืองฤทธิก็ขวิด	ศิขรินทรกลางดง
แรงเริงดำเกิงจิตรก็ยง	ดูพันฦกพุลกา
๏ เสือโคร่งคำรามฤทธิก็ปาน	มฤคเอาเปนภักษา
เสือเหลืองแลดาวดลก็คลา	พนเวศยงยวล
๏ กวางทรายอันตฤณคือเกลียง	ละมั่งเมียงมาจวบจวน
คำโองอันโจรงศัพทก็สรวล	สุรสิงฆเหลียวหลอน
๏ ยลเยื้องประเวศวนะไลย	ก็ประไพประภากร
เรียงเรียงเรื่อยสัตวก็จร	ในสายัณหเวลา
๏ โตตามคณาคณนิกร	รกิเลนกระเวนหา
คู่คลอชลอสัตวก็พา	นิกรสู่ที่อาไศย ฯ
๑๖
๏ เมื่อนั้นพหลราชวิไชย	คาวีฤทธิไกร
ตำเนิรทุราพนจร
๏ ดลแดนกรุงราชนคร	นคเรศอันสร
สรนุกนิจันทบูรา
๏ นรนาถอันเปนราชา	ปิ่นภพนามา
มคธราชนรินทร์
๏ นางเมืองแมนสวัสดิโฉมฉิน	นางในธรณินทร์
นามจันทรวดี
๏ ยุพราชอันเปนบุตรี	สุรสุดาศรี
ตระศักดิเฉิดโฉมสวรรค์
๏ เมืองกว้างช้างหลายโจษจรร	ม้าแมนแสนสรรพ์
แลรถรัตนอัศวา
๏ พลแกล้งแผ้วบรบรา	ไชยปราบราบมา
มาอ่อนมาโอนทุกทิศ
๏ พาเหียรแห่งกรุงไกรฤทธิ์	มีสระโสภิต
อุทกกลิ่นจรุงใจ
๏ นฤมลชลธารธไร	กว้างยาวฦกใน
สระสาโรชประภา
๏ มียักษ์อุทกรักษา	มันย่อมพาธา
นรานิกรนรชน
๏ ผู้ใดใฝ่ลงเอาชล	สิ้นสุดเสียสกนธ์
บห่อนจะรอดคงคืน
๏ มันเอาเปนภักษบหืน	ค่าใครฝ่าฝืน
จะเข่นจะฆ่าก็บมี
๏ ส่วนสองสุรราชกระษัตรีย์	จรถึงสระศรี
อันมีอุทกรากษษ
๏ ฉายาชายไทรปรากฎ	สองเจ้าเข้าจรด
สำนักนิพักร่มไทร
๏ ลมชวยซาบเนื้อเย็นใจ	สองสุขภายใน
ทรสมุทรสายสาขา
๏ บัดนั้นคาวียุพรา	ชาไชยลีลา
ก็เอากมณทูลลง
๏ ตักนํ้าในสระโดยจง	ยักษาอันยง
ก็ผุดตระบัดบัดใจ
๏ คุกคั้นซั้นจับจอมไท	คาวีฤทธิไกร
ก็ลองประลองยักษา
๏ กุมกันผกผันไปมา	ต่างตนต่างพา
จะจมบจมโดยถวิล
๏ คลื่นคลุ้มคลุ้มทั้งมุจลินท์	ฉ่าฉ่าเสียงสินธุ์
ระลอกกระฉอกชลธี
๏ คาวีถอดขรรคมุนี	ชุบอวยอันมี
นุภาพด้วยสิทธิศักดิ์
๏ ฟอนฟันฟาดขาดคอยักษ์	ด้วยเดชอนรรฆ
แห่งผู้สิทธิอวยพระพร
๏ ท้าวไททายทอดวรกร	กุมยักษามรณ์
ก็คว่างยังหลิ่งสระศรี
๏ โสรจสรงวรองค์รูจี	เอารศวารี
ไปถวายแก่เชษฐกุมาร
๏ แถลงแจ้งจิตโดยอาการ	ซึ่งรากษษธาร
กทำพิบัติเบียดเบียน
๏ ข้าฆ่ายักษาให้เนียร	ชีพถึงขาดเศียร
ในกลางสลิลหล่ามไหล
๏ เชษฐาธิบดินทร์ฟังใน	สารานุชไข
ก็บานกมลเปรมปรีดิ์
๏ สรรเสริญสุรภาพกระษัตรีย์	นุชนารถอันมี
ชเยศมล้างยักษา
๏ สองสถิตย์ในรุกขฉายา	คือบุตรแมนมา
ประพาศในภูวมณฑล ฯ
๒๑
๏ บัดนั้นบั้นหมู่นิคมคน	พจนกิจะยุบล
ฦๅตระหลบดล	ทั้งธาษตรี
๏ เกลื่อนกล่นกันมาทฤษดี	ริปุชลนฤชี
วิทรด้วยจรี	เปนสาธารณ์
๏ จึ่งฦๅข่าวถึงพระภูบาล	มคธยศวิศาล
ว่าอุทกมาร	มันตักไษย
๏ ท่านให้อำมาตย์เร่งไป	วิตกวิจารณใด
อาจจะมาเนาใน	สำนักเรา
๏ จะให้ศักดายศเสา	วภิตวิบูลยสุเภา
โภคพัฬเหา	ศุไขสวรรย์
๏ จักแบ่งแหล่งภูมีภาคันย์	ไหยรถคชอัน
จตุพิธพรร	คโยธา ฯ
๑๖
๏ บัดนั้นเสนามาตยา	รับราโชงกา
รแห่งสมเด็จจักรี
๏ แล้วไปสู่สร้อยสระศรี	เห็นยักษบาบี
อนาถกลิ้งกลางทราย
๏ กายาศีศะพลัดพราย	หัวขาดเด็ดดาย
จรลู่ตระหมื้นเหมินเขา
๏ รอยขาดคือสินโดยเดา	ด้วยดาบเพ็ชรเอา
มาเข่นมาฆ่ากลางสนาม
๏ ผู้มล้างยักษีนี้ใช่ทราม	รอยราชฦๅนาม
นเรศผู้เรืองฤทธิ์
๏ เราเร่งหาจงทุกทิศ	ให้พบผู้สิทธิ์
มล้างอุทกยักษา
๏ บัดนั้นเสวกราชา	ต่างหมู่ต่างหา
สรพราศพร้อมทุกทาย
๏ จึ่งพบสองสวัสดิโฉมฉาย	กล้องแกล้งเกลากาย
คือสุริยจันทรสถิตย์
๏ อยู่ในร่มไทรไพจิตร	ต่างคนต่างพิศ
ก็ต่างดำรัสอัศจรรย์
๏ ฤๅว่าเทวาคนธรรพ์	ฤๅนาคสุบรรณ
ฤๅท้าวกินรราชา
๏ ฤๅสิทธิฤๅษีพิทยา	พิทเยศรสุรา
ฤๅเทพท้าวด้าวใด
๏ ฤๅว่ายุพราชประไพ	ประพาศมาใน
ป่าพลัดนิกรโยธา
๏ เห็นแต่สององค์นรา	นเรศยุพา
ชรอยยุพินทรกุมาร
๏ อันมล้างยักษาให้ลาญ	ชีพรอยภูบาล
ทั้งสองนี้หากรันทำ
๏ เราท่านทั้งหลายจะนำ	โองการอันจำ
สมเด็จผู้เจ้าเรามา
๏ เขาไปแถลงแก่ราชา	เยาวราชมหา
บรมบุตรกระษัตรีย์
๏ ทั้งสองพระองค์อันมี	เดโชไชยศรี
นุภาพพ้นแดนดิน
๏ จึ่งหมู่มนตรีพลพฤนท์	ธามาตย์นรินทร์
ก็เข้าไปสู่สองกระษัตริย์
๏ ก้มเกล้าอ่อนโอนปฏิบัติ	สรรเสริญศรีสวัส
ดิแล้วก็ทูลขอถาม
๏ ว่าท่านทั้งสองผู้งาม	เช่นเชื้อพงศ์พราหมณ์
ฤๅว่าขัติโยวงศ์
๏ มานี้มีราชประสงค์	สิ่งใดโดยจง
อัญเชิญธกล่าวด้วยดี
๏ จึ่งพระพหลราชภูมี	ฟังสารเสนี
ก็แย้มพระโอษฐกล่าวสนอง
๏ ว่าท่านทั้งหลายปูนปอง	ถามตูทั้งสอง
ประโยชนด้วยสิ่งใด
๏ ใคร่รู้กิจนี้ด้วยใจ	เองฤๅฤๅใคร
แลใช้มาถึงถามเรา
๏ เสนามาตยาเนืองเนา	ก้มเกล้ากล่าวเกลา
ประนมประนตทูลสาร
๏ ว่าบัดนี้พระภูบาล	ภูเบนทราธาร
พิภพจันบูรา
๏ อันเปนสวามินทรราชา	นรวรมาตยา
ก็ใช้ผู้ข้ามนตรี
๏ เอารี้พลแสนเสนี	มาหาผู้มี
นุภาพมล้างชนม์ยักษ์
๏ ถ้าพบสบภูมีศักดิ์	อาจให้ลาญทัก
อุทกแทตยทรุดโทรม
๏ ให้ตูข้าท่านมาโลม	ลาเภสู่โสม
มนัศราชพิมาน
๏ จักแทนพระคุณอันผลาญ	ยักษาสุรมาร
นิราศทุกขประชา
๏ โดยตูข้าเห็นฤทธา	นุภาพนรา
นเรศทั้งสององค์
๏ มล้างแทตยอุทกโดยจง	ขอเชิญยศยง
ทั้งสองสมเด็จเสด็จไป
๏ บัดนั้นพหลราชธไร	ธรยากฤติไกร
ก็มีสุภาวาจก
๏ ซึ่งมล้างทุรแทตยอุทก	อาจให้ยอยก
พระเกียรติยศฦๅขจร
๏ แต่พระอนุชาองค์อร	องค์เดียวสู่สมร
สมรรถมล้างยักษา
๏ เราไซร้มิได้พาธา	ทารุณมารา
อุทกชาติประทุษฐ
๏ แต่เราจักไปเพื่อนนุช	ไมตรีตูสุด
สิเนหห่อนจากเจียร
๏ มาตยาทั้งหลายนำเนียร	มลสองสู่เสถียร
นิเวศมณเฑียรวัง
๏ ทูลกิจคดียายยัง	ได้โดยท่านหวัง
ประสบประสงค์ราชา ฯ
๑๑
๏ บัดนั้นสมเด็จท้าว	มคธราชมหา
มหิบาลภูดา	ธิบดินทรเลงแล
๏ เห็นสองตไนยไวย	วรภักตรคือแข
ขัดแข่งศศิแถง	มุขเปรมอันสดใส
๏ เลงลักษณสองสรรพ	สำหรับกระษัตริยมีใน
ทั่วองควิไลย	ลักษณเลิศนิลาวรรณ
๏ เลงเครื่องประดับอง	คยรรยงระยับพรรณ
แก้วเก้าประกิจกัน	ประกอบกาญจนาภรณ์
๏ พรายพรายวิภูษิต	พิจิตรลงกรณ์
อลงการสาธร	อลงกฏพิภูษา
๏ เลงขรรคสองทรง	ธำรงรักษรจนา
ยิ่งขรรคราชา	ธรารักษธาษตรี
๏ เลงโฉมประโลมใจ	ประไพภาคยสองศรี
สองสุรนี้มี	ฤทธิพ้นห้าวหาญ
๏ เลงลักษณสองเสร็จ	สมเด็จนารถภูบาล
ภูเบศวโรการ	ปราไสสองสิเนหา
๏ ว่าเจ้าผู้พิริยภาพ	ประสงค์ลาภสิ่งใดมา
แต่กรุงบุราธา	นีใดจงแจ้งแจง
๏ เปนบุตรนัดดา	ทวิชากระษัตริย์แถลง
ฤๅแพสยพึงแสดง	ฤๅว่าสูทพงศ์พันธุ์
๏ จงเจ้าทั้งสองกล่าว	วรวากยด้วยพลัน
เที่ยงแท้ทำนองอัน	ประเสริฐสัตยวาที
๏ ครั้นพระพหลเทพ	ฟังราชเสาวนี
แห่งท้าวมคธศรี	สุวิบุลยราชา
๏ กล่าวสนองทำนองกล	ยุบลราชปฤษณา
ว่าตูชะไมมา	บมิพวกพลากร
๏ แต่พี่แลน้องฤๅ	จะบอกวงศโสดร
ใครเลยจะเห็นอร	อรรถกล่าวอันเที่ยงจริง
๏ เชิญท้าวธเพี้ยนพิศ	จริตตูอันมาถึง
เลงลักษณทวดึงษ์	อันมีในดนูตู
๏ กิจนี้ก็จักแจ้ง	ฤไทยในสมเด็จภู
ธรราชอันชู	ยุติธรรมเพริศพราย
๏ ภูบาลธครั้นฟัง	พจนราชอภิปราย
สัญญาก็มั่นหมาย	ว่าสองสุริยวงศา
๏ จึ่งมีวโรรส	พจนาถราชา
ถามสองกุมารา	ยุพราชองค์อร
๏ ซึ่งมล้างอุทกราก	ษษให้ม้วยมรณ์
พี่น้องทั้งสองรอน	ฤๅว่าราญแต่เดียวใด
๏ จึ่งพระพหลเทพ	ก็ทูลโดยดำเนียรใน
เมื่อถึงที่ร่มไทร	อันพิศาลสาขา
๏ ตูข้าทั้งสองหยุด	นุชนารถราชา
คาวีวิมลอา	ดุรด้วยกระหายชล
๏ จึ่งจรตามผลู	มูลมรรครอยคน
บมินานก็ลุดล	มหาสระอันไพศาล
๏ ลุยลงจะจงตัก	ชลยักษบันดาล
ครื้นเครงลเวงมาร	ชลผุดผผกผัน
๏ รุกราญรวบรึงรัด	พระนุชพัฒนด้วยพลัน
คาวีวิมลอัน	สุรภาพปราบมาร
๏ ม้วยชีพด้วยขรร	คธำรงคทรงธาร
ตระบัดก็ถึงสถาน	ตูข้าอันอาไศรย
๏ ซึ่งมล้างชโลยักษ์	ประจักษ์ทั่วธราไลย
น้องข้าผู้เดียวใด	แลบมีเปนถึงสอง ฯ
๑๕
๏ มคธพจนปูนปอง	ซึ่งจะแทนสนอง	คุณาใน
๏ ตรุณวิบุลยมีไชย	ชลยักษไกษย	สรเสริญคุณ
๏ มหิทธิพิพิธอดุลย์	เดชสนองสุน	ทราภาพ
๏ มนุษประทุษฐอันอาบ	ทุกขแทรกทราบ	ก็เสบย
๏ ศิขรศิขรินทรก่ายเกย	เจ้าทั้งสองเผย	อุราราษฎร์
๏ อมรนิกรจักสาธุ์	ธุการแต่อาตม์	สองสมร
๏ อนงคองคธิดาอร	เราจักสวยมพร	พระคาวี
๏ บวรบรมบุตรี	เปนรางวัลศรี	สุโรพล ฯ
๑๖
๏ ส่วนพระคาวีนฤมล	นฤมาลแกว่นกล
ประกอบคดีทูลทาน
๏ ว่าข้าผู้ยุพเภาพาล	เปนนุชกุมาร
พหลราชนรินทร์
๏ ภักดีผู้ข้าโดยถวิล	พี่เพี้ยงสวามินทร์
ทำนุกอำรุงผดุงผดา
๏ ข้าตั้งใจจงอาสา	ศัตรูใดมา
กระทำวิบัติยายี
๏ เอาตัวทดแทนราวี	ฤๅให้ถึงศรี
พหลราชพี่ตน
๏ เมื่อใดสุดสิ้นเสียสกนธ์	ม้วยภักดีดล
ประจักษ์ประจากเจียรกัน
๏ แม้ข้าทำชอบถึงพัน	หมื่นแสนครามครัน
อนันตพ้นคณนา
๏ คุณนั้นได้แก่ราชา	ผู้เปนเชษฐา
มหานราสวามี
๏ เรืองสิทธิเรืองศักดิเรืองศรี	เรืองเกียรดิราชี
แลเรืองพระยศฦๅขจร
๏ ได้แก่เชษฐาภูธร	ทาษากรรมกร
ดั่งฤๅจักปูนบำนาญ
๏ สิ่งนี้ขอเจ้าจอมปราณ	ราโชพิจารณ์
ในพระราชฤๅไทย
๏ กรุงจันทบุราฟังไพ	เราะหคำนุชไข
พหลพหูเสนหา
๏ จึ่งมีรศราชสุภา	สิตสารกถา
อัมฤตยราโชงการ
๏ ว่าดูกรราชกุมาร	กล่าวแกล้งแถลงสาร
ประเสริฐชอบทางธรรม์
๏ ไนยนี้ย่อมมีแต่บรรพ์	โบราณาอัน
ทำนุอำรุงเจษฎา
๏ สายสารแห่งเจ้าวัจนา	นี้เราบัญชา
ก็จักประกอบการตาม
๏ ป่างนั้นท่านไท้ทรงนาม	ธิเบศร์ชาญสนาม
มคธราชภูธร
๏ ก่อการพิธีสยมพร	ธิดาดวงสมร
พหลราชกุมาร
๏ นักษัตรดิถีศุภวาร	โยคเกณฑ์โดยสาร
วิวาหกล่าวศุภผล
๏ ลำดับสรรพการบัดดล	บดีภูวมณฑล
ก็แต่งธิดาดวงจันทร์ ฯ
๑๑
๏ ธิดาประดับสรรพ	วรภุษณพรายพรรณ
แก้วเก้ากนกอัน	รุจิเรขเรืองฉาย
๏ ภักตรากฤษดิศรี	บริสุทธเปรมปราย
เปรมปรีดิเหมือนหมาย	ศศิแจ่มในเวหา
๏ พระเกษยยับแยง	คือแสงนิลนิลา
คิ้วค้อมลำเนาจา	ปักธารก่งไก
๏ พระเนตรคือศร	สมรราชยิ่งไกร
ใครเห็นก็พิศมัย	รัญจวนจิตรจินต์จน
๏ ริมไรระเรียงเรียบ	ระเบียบทิพยเกลากล
นาสาลำยองยล	คือขอกามนิศกลง
๏ พระโอษฐเมื่อแย้มยิ้ม	ใครเห็นปิ้มจะงวยงง
แสงทันตยับยง	คือแสงไพรุแดงฉัน
๏ พระกรรณกัลยา	ธราลักษณลาวรรณ
คางคอลอออัน	อดิเรกโฉมฉาย
๏ ต้นแขนอันทรงพา	หุรัดสวัสดิเพราพราย
เมื่อทอดพระกรกราย	คือดังงวงพระไอยรา
๏ นิ้วนางนะแน่งนวย	รทวยทิพยมณฑา
ผิวผ่องคือมุกดา	บริสุทธแสงใส
๏ เลงแลอุรุศรี	ฤดีดาลดูพิศมัย
คือฐานบันใน	ศุขเสพย์เสวยรมย์
๏ ดวงนมอันครัดเคร่ง	ตเต่งเต้าทั้งสองสม
แน่งนวยสลวยกลม	ศุภสวัสดิไพบูลย์
๏ พิศเอวลำเภาเยาว์	พดีสุทธศรีสูร
สุดาอันสมบูรณ์	กชมาศบเทียมทัน
๏ เลงแลอุระศรี	สุวิจิตรจาบัลย์
คือแสงฤดีอัน	ลอองผ่องอนงค์ยง
๏ พิศพรรณชาณุ	ดำรุรักษแจ่มจง
ใจจองจะปลดปลง	ดลสบมโนใน
๏ พิศชงฆ์อันแน่งนวย	รทวยทิพยเอาใจ
พิศโฉมอันเพ็ญไพ	บุลยลักษณเลขา
๏ เลงลักษณธราสัพ	พประดับณกายา
กาเยนทรพาลา	สำนักศักดิสาวสวรรค์
๏ อาภรณ์พพรายแพร้ว	มกุฏฺแก้วพพรายพรรณ
ภูษิตวิจิตรอัน	ละจำรัสจำรูญเรือง
๏ เสด็จเหนือพระราเชน	ทรยานกาญจนมลังเมลือง
สาวสนมนะแน่งเนือง	ประดับดาษบริพาร
๏ วรราชบิดา	อัญเชิญนารถนงคราญ
ศุภสวัสดิยังสถาน	ธวิวาหโรงทอง
๏ จึ่งให้บรมหงส์	อภิพงศเศกสอง
ยุพราชโดยปอง	ปาณิเคราะหเทพี
๏ แก่พระพหลราช	ประสิทธิประสาทศรี
เสร็จการอันมี	พิธีราชมงคล ฯ
๒๘
๏ เมื่อนั้นคาวี	ยุพาราชี	นบนิ้วนฤมล
กล่าวเกลี้ยงคำหวาน	แก่พระพหล	กุมารชุมพล	ผู้เปนเชษฐา
๏ สมพงศ์พระแก้ว	สมภารพระแล้ว	เลิศล้ำโลกา
เชิญอยู่เสวยศุข	ข้าข้อยขอลา	หล้าดงหงหา 	ถิ่นฐานบ้านเมือง
๏ บุญพระพี่เจ้า	ปกห่มร่มเกล้า	ขอข้ารุ่งเรือง
ไปด้วยความชอบ	อย่ามีความเคือง	ศุขานองเนือง	อเนกไอสวรรย์
๏ พระฟังคำน้อง	ละห้อยในห้อง	ละเหี่ยแดยัน
ด้วยจักพลัดพราก	จากกันจาบัลย์	คิดแค้นแสนศัลย์	น้ำเนตรหลั่งไหล
๏ สร้วมกอดน้องแก้ว	เจ้าจากพี่แล้ว	จะเห็นคนใด
ดุจพระกนิษฐ์	รักพี่พิศมัย	พิศวาศขาดใจ	ซื่อซ้อมแสนทวี
๏ จักห้ามพระนุช	เกรงเกลือกบมิหยุด	แค้นพระคาวี
พี่จักอวยพร	แก่เจ้าจงมี	เดโชไชยศรี	ดิเรกเหลือหลาย
๏ ครูเราประสิทธิ์	ประสาทชีวิตร	ไว้ในแวงวาย
เจ้าเร่งประหยัด	พระขรรค์ธทาย	น่องรักอย่าคลาย	อย่าคลาศจากองค์
๏ พหลผู้ภูล	เกิดในกองกูณฑ์	ดาบศอันยง
จึ่งเอาโกมล	ทั้งคู่โดยจง	มาแกล้งประสงค์	กทำธิษฐาน
๏ ถ้าเราทั้งสอง	ตั้งอยู่ในคลอง	ความสัตย์ประทาน
เราอยู่ในธรรม	โอฬาร์ธิการ	เชิญโลกบาล	ท่านท้าวจงฟัง
๏ บัวดอกหนึ่งไซ้	พี่จักเอาไว้	โดยดังใจหวัง
ถ้าเจ้ามีทุกข์	ขุกข้องเคืองขัง	เหี่ยวแห้งหายรัง	รศเร้าอับอาย
๏ ถ้าเจ้าเสวยสวัสดิ์	จงดอกปัวปัทม์	สดอยู่อย่าคลาย
กลิ่นเกลี้ยงเสาวคนธ์	นฤมลเปรมปราย	ดอกหนึ่งเจ้าหมาย	รู้ข่าวพี่ยา
๏ เสร็จสองอธิษฐาน	คาวีกุมาร	กระทำอำลา
เวียรไวสามรอบ	แล้วจบบาทา	พระผู้เชษฐา	ใส่เกล้าบังคม ฯ
๑๖
๏ บัดนั้นพระผู้อุดม	คาวีวรสม
บูรณด้วยฤทธิไกร
๏ จากจันทบุราคลาไคล	เข้าดงพงไพร
ในที่ศิขรห้วยธาร
๏ เดินดงโดยดับวันวาร	สัตตมาศประมาณ
ก็ลุนครกรุงไกร
๏ เมืองนั้นเกิดกาลประไลย 	ขุกเข็ญเปนไภย
พินาศสิ้นนรชน
๏ ท้าวไทเสนามุขมน	ตรีหมู่รี้พล
แลพหลหญิงชาย
๏ เศร้าสูญชีวิตรวาตวาย	เกิดความฉิบหาย
พินาศสิ้นทั้งเมือง
๏ ฝ่ายทรัพยากรนองเนือง	เงินทองรองเรือง
พฟ้ธโภคสมบติ
๏ ผ้าผ่อนแพรพรรณนานัด	เหลื้อมเหลื้อมแสงสัตร
บมีนิกรนรชน
๏ เมื่อนั้นคาวีนฤมล	หยุดยั้งยืนฉงน
ก็คิดคำนึงไปมา
๏ ว่าเหตุอันใดนัครา	นี้จึงโหดหา
มนุษย์บมีหญิงชาย
๏ ฉันใดจะแจ้งอภิปราย	ไนยนี้โดยหมาย
วิบัติเกิดกลใด
๏ มากูจักจรเข้าไป	ในมณฑิราไลย
ประเวศสู่เวียงวัง
๏ คิดแล้วบัดเดียวผาดผัง	ลุดลโดยหวัง
ประสบประเสริฐเรือนทอง
๏ คาวีวรราชผันผยอง	ขึ้นเข้าโดยปอง
ประเมิลประหม่ามณเฑียร
๏ เลงแลฉลุฉลักขบวนเขียน	รายรัตนเกียรณ์
ประกิจประกับฉลักเฉลา
๏ แสงแก้วแกมกาญจนาเนา	พรายพรายพัฬเหา
จำรูญจำรัสรามเรือง
๏ โภไคสวรรยานองเนือง	แก้วเก้ามลังเมลือง
อเนกราไชสวรรย์
๏ เครื่องราชประโภคนานันต์	หลากหลากหลายพรรณ
สำหรับประดับเรือนหลวง
๏ ราชาพิศเพี้ยนในคลวง	ในรัตนเรือนหลวง
บมีสุรางคนิกร
๏ สงบสงัดเสียงศัพท์อับศร	แน่งนางอรชร
บมีบมานพานตา
๏ จึ่งเห็นกลองไชยราชา	ไว้น่าเหมา
พิมลพิมานแมนผจง
๏ คาวีวรราชจำนง	เอากรอันยง
กระทบกระทุ่มเภรี
๏ กลองไชยบมีเสียงสี	หนาทโดยมี
เสนาะสนั่นครื้นเครง
๏ อับอายหายเสียงอลเวง	คาวีวรเกรง
ก็คิดคำนึงเน่งนาน
๏ ฉงนฉงายใจพระภูบาล	ใคร่รู้อาการ
ก็ทรงพระขรรค์ธทาย
๏ แหวะน่ากลองไชยเห็นสาย	สมรพริ้งเพราพราย
พระภักตรแจ่มเพียงจันทร์
๏ คิ้วค้อมสมรคือเกาทัณฑ์	หม้ายม่ายเมียงมัน
ชำลักมลักลักแล
๏ นวลลอองผ่องภักตรคือแข	ผาดผายปรวนแปร
ก็ออกมานบราชา ฯ
๒๘
๏ บัดนั้นนรนารถ	คาวียุพราช	เห็นแก้วกัลยา
อันทรงโฉมฉาย	มีสารเสนหา	ว่าพระนุชมา	เนาในเภรี
๏ เกิดเหตุอันใด	เชิญพระนุชไข	โดยกิจอันมี
ให้พระพี่แจ้ง	แค้นเคืองแห่งศรี	สุดากระษัตรีย์	มาอยู่เอองค์
๏ เมื่อนั้นนางน้อง	กล่าวเกลี้ยงคำพร้อง	บอกกิจโดยจง
แถลงถวายแด่อาทิ์	ให้พระโฉมยง	ทราบกิจประสงค์	ใคร่รู้ราชา
๏ ข้าขอทูลพิท	จักแถลงโดยกิจ	ทุกข์พ้นคณนา
ว่าในเมืองนี้	เปนราชภารา	พิศาลมหิมา	ชื่อรมยนคร
๏ พระบิตุเรศ	แห่งข้าภูเบศร์	ทรงนามกร
ทาวมัทธราช	มาดาองค์อร	นางแก้วเกสร	เปนมิ่งมหิษี
๏ มีราชธิดา	องค์หนึ่งยุพา	ยุพินทรนารี
ชื่อจันทรวรา	ชาเยศบุตรี	บ่วงนางสาวศรี	สี่หมื่นพระสนม
๏ ช้างม้ารี้พล	อเนกอนนต์	ถี่ถ้วนทุกกรม
นิกรมนตรี	กระวีวรสม	ทวิชโยสดมภ์	นิคมเหลือหลาย
๏ เกิดการกระลื	กลัมพรมี	อุบัติวอดวาย
มีนกอินทรีย์	ทั้งคู่ผันผาย	กินคนทั้งหลาย	พินาศทั้งเมือง
๏ ไภยพ้นกำลัง	พวกพลทั่วทั้ง	แผ่นภพแปลนเปลือง
นกเอาไปกิน	ทุกวันนองเนือง	ราชาแค้นเคือง	ด้วยไภยมหันต์
๏ ตัวข้าพระเจ้า	พระชนกเกิดเกล้า	รักยิ่งชีวัน
ชีวาตมองค์	สมเด็จจอมธรรม์	ซึ่งไว้ในครรภ์	เภรีราชา
๏ พระวงศ์พระญาติ	พระบิตุราช	ทั้งพระมาดา
นกเอาไปกิน	สุดสิ้นวงศา	รี้พลโยธา	สิ้นทั้งแผ่นดิน
๏ ตัวข้านี้ไซร้	รอดอยู่ด้วยได้	ไว้ในเภริน
จึ่งพบพระบาท	เหมือนพบพระอินทร์	พระผู้บดินทร์	โปรดเกล้าเกษา ฯ
๑๖
๏ คาวีวรราชผู้ปรา	กฎเกียรดิ์ฤทธา
ก็ถามสุดาดวงจันทร์
๏ ว่าสกุณกายมหันต์	ยิ่งยักษาอัน
มาทำกลัมพรไภย
๏ บัดนี้อยู่ด้าวแดนใด	มันจักมาใน
นครนี้ฤๅมี
๏ นางน้องสนองนาถด้วยดี	ว่านกอินทรีย์
ครั้นเห็นธุมาพระเพลิง
๏ จักมาด้วยฤทธิ์แรงเริง	กำลังมันเถกิง
ประมาณเจ็ดสิบช้างสาร
๏ ราชาได้ฟังอาการ	เจ้าเร่งบันดาล
นิลาศให้เห็นควัน
๏ นางน้องสนองท้าวด้วยพลัน	ดั่งฤๅจอมธรรม์
มาท้ามาทายมฤตยู
๏ ใครห่อนเอาเอื้องพุ่งภู	เขาเท่าเมรู
บลื้นบหลอกหยอกการ
๏ แหนงเราเจ้าข้าอย่านาน	จากมณเฑียรสถาน
ไปสู่วนาแดนดง
๏ เขาใหญ่ไพรกว้างซอกทรง	เห็นพ้นไภยจง
ชีวิตรจะรอดคงคืน
๏ คาวีวรราชกล่าวฝืน	คำนางนุชยืน
ประภาพกล่าวเกรียงไกร
๏ เรานี้มีเดโชไชย	เดชะชาญใน
รณาภิมุขนั้นคือ
๏ ไกรสรสีหราชบรรฦๅ	ผาดผลาญมฤคปือ
พินาศในอารญ
๏ ก่ายกองนองตายแจจล	ฤทธิเรืองภุชพล
แลเจ้าอย่ากลัวสกุณา
๏ เราจักผาดผลาญปักษา	ปักษีด้วยอา
นุภาพให้อรยล
๏ กล่าวแล้วกองกาษฐอนนต์	เปล่งเปลวอัมพล
ธุมาตระหลบคัคณานต์
๏ บัดนั้นปักษีสันนิษฐาน	เห็นธุมาการ
ในรมยราชนคร
๏ สัญญาว่ามนุษยนิกร	เหมือนยังไฟฟอน
สมรรถขึ้นเปนควัน
๏ สกุณาทั้งสองยืนยัน	ถีบศีรขัณฑ์
สท้านเสทื้อนธรณินทร์
๏ กางปีกแถกถาโบยบิน	เสียงศัพทนมดิน
ในรมยปัตครื้นเครง
๏ ยูงยางพานล้มหักเอง	สรรพสัตว์กลัวเกรง
ก็ตกประหม่าบ่าใจ
๏ ซอกซอนเร้นในพงไพร 	พื้นคัคณาไลย
ชรอุ่มชรอํ่าอัมพร
๏ บัดนั้นชายาดวงสมร	ซอนซบสยบอร
อนาถลืมสมประดี
๏ จึ่งพระวรราชคาวี	ถอดขรรค์อันมี
ประภาพออกแกว่งไกว
๏ ขึ้นยืนเหนือแก้วเกยไชย	อินทรีย์ตัวไกร
ก็เห็นยุพินทรราชา
๏ แถกถาลงด้วยสหัสา	จิตรจงจินดา
จะคาบจะคั้นภูธร
๏ พระฟันด้วยขรรค์กับกร	ขุกขาดคอมรณ์
มหาวิหคโดยจง
๏ สองตัวตายทับกันลง	กองกูณฑ์กลางรงค์
คือดังภูเขาหลวงทลาย
๏ ราชาคืนสู่สมสาย	สมรดวงเดียวดาย
อันสยบบรู้สึกองค์
๏ จึ่งเอาคนโทก็สรง	พระภักตร์อนงค์
ก็ตื่นตระบัดบัดใจ
๏ แถลงกิจคดีมีใน	สงครามมีไชย
ชเยศมล้างศัตรู
๏ มหันตวิหคริปู	ล้มในสมรภูมิ์
แลเลือดก็ไหลเปนคลอง
๏ ลาญทักแลทักทั้งสอง	เชิญเจ้าเสด็จปอง
ประโยชนไปเลงแล
๏ นางน้องได้ฟังปรวนแปร	ทุกขม้วยในแด
ก็ดาลอมฤตยมาภูล
๏ พระเสด็จโยคย่างเยื้องยูร	เอาอรอาดูร
ไปดูมหันตปักษี
๏ น้องท้าวท่านทอดทฤษดี	เห็นกายอินทรีย์
อุบัติขาดกรรฐา
๏ ทั้งสองกองอยู่เสมอผา	ท่าวล้มลงมา
ก็สู่ในพื้นภูวดล
๏ นางเอาพระเศียรซบซน	กับบาทยุคล
บพิตรพระภรรดา
๏ สรรเสริญเจริญฤทธิราชา	ธิราชมหา
คุโณตโมโอฬาร
๏ ข้าขอภักดีภูบาล	เปนทาษกรรมการ
ไปกว่าจะสิ้นสุดสกนธ์ ฯ
๑๑
๏ เสร็จกิจนั้นแล้ว	นุชนารถพหล
เรืองฤทธิอัมพล	ฤๅษีสฤษดิกลางกุณฑ์
๏ สมศุขด้วยนาง	ศุภสวัสดิใสสุน
ทรภาพไพบูลย์	อดุลยราชราชา
๏ ในเหมปราสาท	วรอาศนอาภา
อาโภคราชา	จำนงเนาบคลาศรี
๏ แต่สองพระองค์ยง	อดิเรกราชี
ราชาแลเทพี	ศุขสวัสดิชื่นบาน
๏ วันหนึ่งทิวากร	รวิจรจากสถาน
ราศีคือสงกรานต์	นิยมมาศโดยกรม
๏ เบื้องบั้นกุมารา	ยุพาภาพปรารมภ์
ใคร่สนานนทีชม	ก็ชวนราชชายา
๏ ว่าเจ้าจงแต่งสรร	พสุคันธคนธา
คนธ์เทศบุษบา	จะสนานสระเกษี
๏ ขันทองระรองแก้ว	วชิรัตนโสภี
ใส่เครื่องภิเศกศรี	มุรธารบรรจง
๏ คาวินทรราชา	แลธิดาอันโฉมยง
เสด็จด้วยวิมลบง	กชบาทบัดเดียว
๏ ดลเดียรถชลา	ชลไหลก็กลมเกลียว
สายน้ำอันลดเลี้ยว	แลรลอกเลือนผกา
๏ สองลงดำกลเกษ	สุคนธ์เทศธารทา
พระเกษเกษา	ก็ทรสายทรสรงสนาน
๏ เกษีสินีนาง	นุชนารถนงคราญ
หลุ้ยหล่นก็บันดาล	ศิโรทกโสรจสรง
๏ กลิ่นเกลี้ยงสุคนธา	ทิพยรศยิ่งยง
กว่ากลิ่นกระบอกบง	กชเกษเอาใจ
๏ เอาใส่ยังวรโกษฐ์	มณิโชติแสงใส
แล้วลอยชลาไลย	สุดกระบัตรเสด็จคืน
๏ ยังรัตนมณเฑียร	สุรสถานอยู่ยืน
ยาวยืดก็หึงหืน	ศุขสวัสดิสองสมร ฯ
๑๖
๏ โกษฐแก้วเกษาองค์อร	ลอยล่องสาคร
ก็ถึงบุรีกรุงไกร
๏ เมืองนั้นชื่อพัทธพิไสย	พิเศษโภไคย
พิพิธราชสมบัติ
๏ ช้างม้ารี้พลรถรัตน์	นาเนกสามรรถ
ด้วยหมู่พหลโยธา
๏ นรนารถอันเป็นราชา	ธิราชสมญา
พระนามยศภูมี
๏ วันหนึ่งลงสรงวารี	ดลเดียรถนที
ประพาศสายสาคร
๏ เห็นรัตนโชติบวร	คล้ายคล้ายคลอนคลอน
ก็ตามกระแสชลธี
๏ มาไกลเยียใกล้ภูมี	ศวรราชบดี
ก็ได้ผะอบพรายเพรา
๏ อันใส่เกษแก้วนงเยาว์	เผยกลิ่นเกลี้ยงเสา
วคนธตระหลบเอาใจ
๏ ซับซาบเข้าในพระไทย	ท้าวดาลพิศมัย
ด้วยเกษแก้วกัลยา
๏ ท้าวเร่งรำพึงไปมา	เหมือนมีชายา
ประเสริฐเทียรทรงลักษณ์
๏ เบญจางคธิดาทรงศักดิ์	สถิตย์เสถียรพัก
ในทิศฝ่ายเหนือชล
๏ คิดพลางเสด็จสู่พระมณ	เฑียรแก้วแกมกล
กนกเก้าสิ่งผสาน
๏ จึ่งมีรศราโชงการ	แก่ผู้รับภาร
อมาตยพระภูธร
๏ ให้ป่าวจงทั่วพระนคร	นิคมจงจร
จังหวัดบุรีมณฑล
๏ ถ้าใครไปได้นฤมล	นางหนึ่งเหนือชล
อันมีจุธากลิ่นเกลา
๏ เกษารวยรศรังเอา	ใจจรุงอันเกา
ประเสริฐสุคนธตระหลบ
๏ มาถวายเราโดยปรารภ	จักแบ่งแผ่นภพ
ประมาณภาครางวัล
๏ เสนามาตยาคั่งคัล	ตกแต่งด้วยพลัน
คดีสมเด็จตรัสไตร
๏ ครั้นราชบุรุษป่าวไป	หญิงแก่หนึ่งใน
นครนั้นซั้นขาน
๏ ว่าข้าขอรับนงคราญ	อันมีเกษปาน
สุคนธนั้นมาถวาย
๏ ขอเรือลำหนึ่งคนพาย	ไปถึงเมืองหมาย
อันชื่อว่ารมยธานี
๏ ท้าวไทแต่งให้ด้วยดี	จึ่งพฤฒินารี
ก็ไปสำนักอนุกรม
๏ ยังทางวันหนึ่งถึงรมย์	ธานีอันจม
พิบัติเบียนบีฑา
๏ จึ่งไว้ผู้คนเรือชา	หญิงเดียวจรมา
ก็ถึงนครเวียงวัง
๏ เห็นจันทรธิดาโดยหวัง	เปนสององค์ทั้ง
กุมารเหมือนสวามี
๏ แต่สองสมสองกระษัตรีย์	จึ่งพฤฒินารี
ก็เข้าไปนบนงคราญ
๏ โหยไห้รํ่ารักเยาวมาลย์	รํ่าไรประปราณ
พิลาปพิไลยโศกศัลย์
๏ ข้านี้รักษาสวนขวัญ	เก็บบุษบาบัน
สุคนธเด็ดกรองถวาย
๏ เมื่อกาลวิบัตินั้นยาย	มาลาคลาศคลาย
นิราศประจากเจียรไกล
๏ ซัดไปยังพัทธพิไสย	นางน้องนึกใน
ว่ามาสุภาพด้วยดี
๏ ชายาชื่นชมเปรมปรีดิ์	ด้วยเห็นทาษี
อันมาประสบพบกัน
๏ ส่วนเถ้ามาลากำนัล	รำพึงใฝ่ฝัน
ฉันใดจะได้นงคราญ
๏ มันคิดจำนงจงผลาญ	พระราชกุมาร
อยู่ทุกทิวาราตรี
๏ มันพิศพระกายคาวี	หาผิดอันมี
ประหงิดประงอนราชา
๏ แต่เกล้าเท่าถึงบาทา	เห็นทรงขรรคา
แลขัดพระองค์บวาง
๏ นอนนั่งสรงเสวยสำอาง	ท่านท้าวบบิวาง
พระไทยนั้นมั่นคง
๏ บมิละพระขรรค์ไกลองค์	ขรรคารุธทรง
ดั่งนี้กูดูอัศจรรย์
๏ มันลอบทูลถามพระอรรค์	มหิษีด้วยพลัน
คือคุยห์รหัศราชา
๏ ส่วนพระมหิษีชายา	ไป่แจ้งอรรถา
นุสนธิ์ที่กลภูบาล
๏ ทาษีสอนสวัสดิเภาพาล	ให้ถามอาการ
จงแจ้งคดีอันฉงน
๏ ครั้นถึงเวลาเสด็จดล	ยังพระเขนยขนน
สำเริงสำราญนิทรา
๏ แท่นทองเรืองรองรจนา	แก้วเก้าอาภา
พิจิตรจันทรพิมาน
๏ ม่านแพรพแพร้วพิดาน	ดัดดาษดวงมาลย์
อันพรายด้วยรัตนมณี
๏ พรายพรายฉายจันทรรูจี	ดารกแสงศรี
มลักมลากมลังเมลือง
๏ ยับยับยงยงรุ่งเรือง	ช่วงโชติประเทือง
ประดับจำรัสชัชวาลย์
๏ รวยรวยกลิ่นเกลัาเยาวมาลย์	กลั้วกลิ่นภูบาล
ตระหลบตระเล้าเอาใจ
๏ สองสมสมศุขเนืองใน	ปรางค์แก้วแพร้วใส
ประดับประดิษฐชิดชน
๏ ชมช่อรศเร้าโกมล	เบิกบานแบ่งคน
ธกลิ่นตระหลบจรุงใจ
๏ ดอกดวงปยุธไข	กลิ่นเกลี้ยงเกลาใจ
ตระบอกตระบันบรรจฐรณ์
๏ เบญภูลอัมฤตยเอมอร	เอมโอษฐศรีสมร
สมรรถในองค์อวร
๏ ยิ้มยิ้มแย้มแย้มเสสรวล	สองสวัสดิเยียยวล
บรรธมบันทับกับองค์
๏ หันหื่นชื่นชมบุษบง	กชกามอนงค์
อเนกโยคยำยาม
๏ เสร็จสองสังวาศภิราม	น้องท้าวทูลถาม
บพิตรพระภรรดา
๏ เยียใดพระขรรค์ราชา	ติดองค์นรา
ธิเบศรอยู่นิจกาล
๏ พระฟังคำน้องนงคราญ	ทูลถามอาการ
สุขุมอรรถกำบัง
๏ ตริตรองพระไทยน่าหลัง	สิ่งนี้โดยหวัง
จะบอกบควรควรอำ
๏ น้องท้าววิงวอนทูลทำ	ทุกขทิ้งเกษกำ
พระหัดถรุมรันทรวง
๏ ทรงพระกรรแสงรลวง	ลุงลานแดดวง
พระอุระซํ้าหมองหมาย
๏ ยุพราชครั้นเห็นโฉมฉาย	แปรปรวนกวนกาย
แลทรงพระโศกแสนสยบ
๏ แดดาลดิ้นเดาเท่าทบ	พระภักตร์ซอนซบ
สรอื้นสรเอื้อนประปราณ
๏ พระกรตระกองเยาวมาลย์	โลมลาเภพาล
กำโบลพระจุมพิต
๏ ว่าเจ้าอย่าแค้นเคืองคิด	พิโรธจริต
รอย่าพิกลชวนชัง
๏ จักบอกอาการโดยหวัง	เชิญเจ้าเร่งฟัง
ยุบลอรรถอันมี
๏ วันหนึ่งเราสองกระษัตรีย์	เชษฐาธิบดี
แลเราผู้เปนอนุชา
๏ เสด็จไปชมพนอาทวา	อารัญวนา
มหาศีขรหลวงหลาย
๏ พบพระดาบศเพริศพราย	อยู่อัจนาราย
ภิเนษเกล้าภพไตร
๏ อันเปนอัษฎาวาไศรย	เอานฤพานใน
พระบาทผู้รังรักษ์
๏ เอาอรรคนิโหตรสำนัก	พรหมโหติรศักดิ์
วรุทธิโชติชัชวาล
๏ เราทั้งสองถวายอุปทาน	คือวันทนาการ
ประนตถ้วนอัษฎางค์
๏ ท่านไทเห็นตูบมิวาง	ก้มเกล้าอุตมางค์
ธมีพระไทยกรุณา
๏ อวยสวัสดิอวยพรชยา	ชเยศมหา
มหิทธิสมรรถภูมี
๏ แล้วสฤษดิพระขรรค์ไชยศรี	สองเล่มวัชรี
คในศิขานลนาถ
๏ จึ่งเอาพระขรรค์ประสาท	แก่เราสองราช
ให้เปนธำรงเรืองฤทธิ์
๏ แล้วท่านฝากฝังชีวิตร	เราทั้งสองสถิตย์
ในขรรคธารธำรง
๏ ว่าถ้าศัตรูยศยง	มล้างตูสององค์
บห่อนจะม้วยเมือมรณ์
๏ เมื่อใดได้ขรรคบวร	นี้ใส่ไฟฟอน
จึ่งจักพินาศวายชนม์
๏ คือดาบเล่มนี้นฤมล	จึ่งไว้กับตน
บคลาบคลาดอาตมา
๏ กิจนี้สุขุมหนักหนา	เรียมบอกชีวา
ชีวาตมให้อรฟัง ฯ
๒๘
๏ แจ่มจันทรธิดา	สดับคำพี่ยา	บอกกิจกำบัง
ยิ้มแย้มประนต	ประนมไหว้หวัง	เสน่หารึงรัง	บมีราคี
๏ ตั้งใจประดิพัทธ	ภักดีเดียวทัด	แทนคุณสวามี
พระไทยบพราย	แพร่งกึ่งเกษี	ซื่อซ้อมแสนทวี	โดยสัตยธรรม์
๏ ช่วงบ้ามุกบาป 	ทาษีใจหยาบ	มันจึ่งผายผัน
แฝงคอยราชา	เห็นจากเจียรจรัล	เสด็จชมสวนขวัญ	ลอบลูชาเยนทร์
๏ มันจึ่งทูลถาม	กล้องแกล้งเกลากาม	ด้วยกิจนเรนทร์
พระอรสุภาพ	บอกกิจราเชนทร์	มันฟังว่าเจนทร์	ชรายินดี
๏ มันคิดแม่นแล้ว	วันหนึ่งนบแก้ว	ธิเบศร์คาวี
ว่าพระเสร็จมล้าง	วิหคอรี	บนเกยไชยศรี	ลุแล้วมีไชย
๏ จักฦๅพระเดช	ไปทั่วทุกประเทศ	ทุกท้าวทุกไท
พระยศเซงซ่าน	พระเกียรดิพระไกร	กว่ากระษัตริย์มีใน	แห่งห้องชมพู
๏ ระบับระบิน	ระบอกภูมินทร์	ย่อมราชครู
ทำสงครามมา	ภิเศกดนู	ดไนยโดยบู	ราณราชวิธี
๏ การใหญ่ยกไว้	ขอทำตามได้	สังเขปโดยมี
แต่อย่าให้เสีย	ราชประเวณี	ขึ้นเกยไชยศรี	มุรธาสรงสนาน
๏ บัดนั้นราชา	ได้ฟังมาลา	ยินชอบขอบการ
บรู้ว่ามัน	กล่าวแกล้งจงผลาญ	พระองค์ให้ลาญ	ชีพม้วยเมือมรณ์
๏ ครั้นได้ศุภวาร	พระราชกุมาร	กับนางองค์อร
เสด็จขึ้นเกยมาศ	ทาษีเกลากร	แบกคันธกำจร	โดยเสด็จกระษัตรีย์
๏ พระเปลื้องภูษา	ภูษิตโสภา	สร้อยสอิ้งโสภี
สังวาลอร่าม	รุ่งเรืองรัศมี	มกุฏกระษัตรีย์	ออกจากพระองค์
๏ จึ่งสรงมุรธา	อภิเศกา	พระเกษอันผจง
ตระหลบกลิ่นเกลา	รศเร้าอลง	กฎด้วยบุษบง	กชกลิ่นเอาใจ
๏ ทาษีผู้เถ้า	มันคอยเคี้ยมเข้า	สีบาทจอมไตร
มันนบนอบทูล	ว่าพระขรรค์ไชย	กีดองค์ประไพ	เมื่อทรงพระสุคนธ์
๏ ข้าพระเจ้าขอ	แบกไว้พึงพอ	กว่าเสร็จสรงชล
เมื่อจะเป็นเหตุ	พระผู้นฤมล	ยื่นดาบเพ็ชรพล	ให้แก่มาลา
๏ ส่วนน้องท้าวทรง	น้ำอบโสรจสรง	สมเด็จพี่ยา
ทาษีได้ดาบ	ผังผาดคลาศคลา	ใส่ไฟโดยปรา	รภลุยินดี ฯ
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระนรินทร์	ธิบดินทรคาวี
ท้าวล้มก็สิ้นชี	พิตรม้วยบมีปราณ
๏ น้องท้าวธครั้นเห็น	กิจนั้นตระดกดาล
สยบซบลลุงลาน	จิตรตกประหม่าใจ
๏ หายด้วยพระพี่ยา	คือจะม้วยพิราไลย
กอดบาทร่ำไร	ก็เสนาะทั้งเทพา
๏ ทาษีก็อุ้มเอา	วรราชราชา
ลงจากสุวรรณา	รัตนราชเรือนทอง
๏ พระแม่อย่าโศกา	มลให้พระไทยหมอง
ร้องไห้แลเลือดนอง	ไนยนามพุใครเห็น
๏ ภรรดาบพิตรม้วย	แลจะหาผู้ใดเปน
เพื่อนพระอย่าลำเคญ	แลมาโศกอยู่เดียวดาย
๏ แต่เราทั้งสองหญิง	แลจะอยู่บมีชาย
เพื่อนพร้องจะผันผาย	แลจะสู่ที่มีคน
๏ พระจันทรธิดา	บมิรู้ว่าเปนกล
บัญชาก็ยินยล	พฤฒินั้นก็พาไป
๏ ครั้นถึงที่พวกพรร	คก็รับธิดาไคล
คลาเรือตระบัดใจ 	บมินานก็ลุดล
๏ ถึงเมืองอันชื่อพัท	ธพิไสยมณฑล
ท้าวภูธราดล	ธก็ให้ประกอบการ
๏ รับราชเทวี	อรองคเยาวมาลย์
ขึ้นรัตนไพศาล	พิจิตรเรือนรมย์
๏ สมใจสมเด็จท้าว	ยศภูมิชื่นชม
นั่งแนบจะหวังสม	เสน่หด้วยพระอรอร
๏ ด้วยเดชะบุญนาง	รัศมิเปล่งคือไฟฟอน
ร้อนองคภูธร	คือดั่งเพลิงมาเผาผลาญ
๏ แต่นั้นจะเขาใกล้	อรองคเยาวมาลย์
บได้ก็เดือดดาล	ฤไทยโศกเสนหา ฯ
๑๖
๏ จึ่งบัวธิษฐานราชา	ราเชนทรยุพา
ยุพินทรคาวี
๏ ก็เหี่ยวแห้งอับอายหายศรี	พหลราชี
ก็ร้อนฤทัยจินดา
๏ ว่าชรอยน้องกูผู้คา	วีม้วยมรณา
แลจึ่งกุสุมภ์ให้ลาง
๏ คือไฟลนลุกในกลาง	แดเดือดใจจาง
บรู้กี่โศกขุกเข็ญ
๏ จึ่งไปทูลทุกขลำเค็ญ	แต่ท้าวผู้เปน
พระบิตุเรศราชา
๏ ว่าข้าพระบาทขอลา	พระองค์ไปหา
อนุชพระคาวี
๏ จึ่งท้าวมคธกระษัตรีย์	ฟังสารเสาวนี
พหลปรับทุกข์ทน
๏ ว่าเราจะให้เรียบพล	เสนาสามนต์
แลรถรัตนอัศวา
๏ จงเจ้ากรีธายาตรา	ไปหาอนุชา
จงแจ้งคดีหม่นหมอง
๏ จึ่งพระพหลทูลสนอง	ว่าพระเจ้าปอง
ประสาทหมู่จัตุรงค์
๏ พระคุณล้นเกล้ายิ่งยง	ไป่แจ้งใจจง
พระนุชสถิตย์สถานใด
๏ แต่ข้าผูเดียวขอไป	ด้วยสัตยคลาไคล
แลจึ่งจะพบพระคาวี
๏ ราชาฟังสารวาที	หพลภูมี
ประภาพทูลแถลงสาร
๏ จึ่งมีรศราโชงการ	ว่าเราประมาณ
ฤไทยตามภูธร
๏ พหลราชบังคมเจียรจร	สู่นุชองค์อร
ก็สั่งสุดาเทพี
๏ แล้วเสด็จออกจากพระบุรี	ตั้งสัตยวาที
ประนมประนตเทพา
๏ ถ้าข้ามีจิตรจินดา	ชื่อซ้อมเสนหา
บสุดบส่างใจรัก
๏ แต่พระคาวีนงลักษณ์	ขอเทพาชัก
ไปพบประสบโดยจง
๏ เปนตายจงให้เห็นองค์	น้องกูผู้ยง
อันมีฤไทยภักดี
๏ กล่าวแล้วท่านท้าวเสด็จลี	ลาโดยพงพี
ประมาณเจ็ดวันวาร
๏ ถึงรมยนครไพศาล	ทางเจ็ดเดือนดาล
ก็แปรมาเปนเจ็ดวัน
๏ ด้วยเดชะพหลครามครัน	อยู่ในสัตยธรรม์
แลเทพผ่อนทางเทา
๏ พระเข้าหานุชโดยเดา	ในเมืองฉุกเฉา
พิโยคร้างศรีสวัสดิ์
๏ บมิพบน้องแก้วแก่นกระกษัตริย์	จึ่งจรยังรัตน
พิจิตรจันทรพิมาน
๏ ขึ้นเข้าในมณเฑียรสถาน	เปล่าปลอดมิพาน
บมิพบพระนุชอดูร
๏ จึ่งขึ้นเรือนไชยชื่อสูรย์	พิมานจรัสจรูญ
พิพิธพรรณพรรณา
๏ บมิพบน้องนารถนรา	จึ่งเสด็จลีลา
ยังเกยลำงาดบวร
๏ ผาดเห็นคาวีแน่งนอน	อนาถม้วยมรณ์
ชีพิตรสิ้นสุดปราณ
๏ พระท้าวล้มลงบมินาน	เหนือนุชเภาพาล
ก็กอดพิลาปรํ่าไร
๏ กำสรดกรรแสงพิศมัย	พิศวาศขาดใจ
แลเพียงจะสิ้นสุดสกนธ์ ฯ
๒๘
๏ พี่มาหาเจ้า	เยียใดสร้อยเศร้า	หลับอยู่บยล
บเผยพระโอษฐ์	กล่าวเกลี้ยงเกลากล	รศคำอำพน	ด้วยพี่บ้างรา
๏ ให้พี่ชื่นชม	สระสว่างอารมณ์	ฤไทยโศกา
ฤๅว่าแค้นเคือง	พระไทยราชา	จึ่งมามรณา	ในเมืองดรธารณ์
๏ เจ้ามาสูญหาย	วายชีพเดียวดาย	บรู้อาการ
ตายอยู่คนเดียว	ดุจคนสามาญ	ให้พี่เลวลาญ	อกเปล่าอาดูร
๏ อกพี่จะคราก	โอ้อ้าลำบาก	ด้วยเจ้ามาสูญ
ใจแก่พี่ได้	ให้พี่เร่งภูล	ทุกขามามูล	เพียงสิ้นสุดปราณ
ร้องไห้ร้องหา	ร้องเรียกราชา	คาวีเผ่าพาน
เสนาะสนั่น	เดือดดั้นแดดาล	เทวาทุกสถาน	ฤๅกลั้นกระแสง
๏ ระทดระทวย	ระลุงระลวย	คระโหยโรยแรง
ยะยับยะยับ	ดุจปลาตีแปลง	อกชํ้ากํ่าแดง	นํ้าตาลามไหล
๏ จึ่งพระพหล	เปลื้องปลิดทุกข์ทน	หาพระขรรค์ไชย
สำหรับน้องแก้ว	บเห็นเนาใน	กับองค์อาไลย	ไปหาพระขรรค์
๏ ผาดเห็นจมเท่า	ในกองเพลิงเก่า	อับอายหายพรรณ
พระจึ่งชื่นชม	หยิบเอาด้วยพลัน	สรงด้วยชลจันทน์	ชำระมลทิน
๏ รัศมีจึ่งเปล่ง	ดุจจันทร์เที่ยงเคร่ง	รวิระวินทร์
พระจึ่งเอาวาง	ลงเหนือกายิน	พระนุชคาวินทร์	ได้ชีวาตมา
๏ ลุกขึ้นกราบเกล้า	พระพี่ยาเจ้า	สร้วมกอดอนุชา
สองทรงกรรแสง	แครงครวญไปมา	เสร็จสร่างโศกา	ชื่นชมยินดี
๏ จึ่งพระพี่พร้อง	ถามกิจพระน้อง	แต่มูลคดี
เชิญเจ้าเร่งกล่าว	โดยเหตุอันมี	บัดนั้นคาวี	ทูลแด่ราชา
๏ จึ่งพระนุชแถลง	คือความนั้นแจ้ง	สรรพสิ่งมาตรา
แต่มูลคดี	ตามมีหลังมา	ให้พระเชษฐา	ทราบสิ้นสรรพสรรพ์
๏ บัดนี้ทาษี	กับนางกระษัตรีย์	หายไปด้วยกัน
พระคุณพระเจ้า	มาโปรดด้วยพลัน	จึ่งรอดชีวัน	ชีวาตมคืน
๏ พระคุณล้นฟ้า	ล้นดินแหล่งหล้า	พิภพแผ่นผืน
ขอตั้งภักดี	ชีวิตรยาวยืน	บมีใจฝืน	จากพระบาทา ฯ
๑๑
๏ เมื่อนั้นพระหลราช	นรินทรราชา
ฟังลักษณสารา	นุชนารถแถลงถวาย
๏ จึ่งกล่าวว่ากระสัตรี	พฤฒินั้นมันโทบาย
มาหากจะเอาสาย	สมรเจ้ากูปลิดไป
๏ แลมันมาทำเข็ญ	พระนุชให้พิราไลย
ควรเราจะรีบไป	และจะตามเอานงคราญ
๏ คิดแล้วพหลราช	คาวีก็จากสถาน
ที่อยู่ก็ชื่นบาน	แลลีลาก็คลาไคล
๏ บามบทระทวยทาง	ดำเนินนางทั้งสองไป
ดลฝั่งชลาไลย	ตระบัดบทรอยหาย
๏ สองคิดคำนึงใน	กมลจิตรปลาศคลาย
สัญญาก็มั่นหมาย	ชรอยเรือมารับเอา
๏ จึ่งมาแลสุดรอย	กระแสชลเซาะเซรา
จักตามติดลำเนา	สถลมารคแนวธาร
๏ คิดแล้วทั้งสองเสด็จ	ดำเนินนาดตระบัดกาล
นั้นไปมิทันนาน	ธก็ลุยังกรุงไกร
๏ คือเมืองสมเด็จท้าว	ยศภูมิภูวไนย
ยกนารถอันไพ	บูลยด้วยมไหสวรรย์
๏ ราชาทั้งสองแปร	วรเพศด้วยพลัน
เปนทวิขนักธรร	มะประเสริฐเสี่ยมสาร
๏ จึ่งเข้าในเมืองพัท	ธพิไสยโอฬาร
ฟังอึงกฤดาการ	นรชนวาที
๏ ว่าพระผู้เปนเจ้า	มหิบาลธาษตรี
ได้ราชเทวี	วรเกษกลิ่นขจร
๏ มาแล้วจะต้ององ	คธิดาอันองค์อร
มิได้คือไฟฟอน	ลุกลามไหม้บใกล้กราย
๏ ธทรงพระโศกา	ดูรอยู่บวางวาย
ใครเลยจะโลมสาย	สมรให้มายินดี
๏ ด้วยพระผู้เปนปิ่น	ภพโลกยโมลี
ให้เสวยภิรมย์ปรีดิ์	ด้วยนาฏนฤมล
๏ สองท้าวธได้สดับ	พจนานุคำคน
ทั้งหลายก็แยงยล	ธก็แจ้งมโนใน
๏ ว่าท้าวยศภูมี	บดีราชแต่งไป
ลักนางอันไฉไล	วรจันทรชายา
๏ มาไว้มิได้ต้อง	ศุขเสพยกรีธา
ด้วยเดชกัลยา	ปฏิพัทธยิ่งยง
๏ เมื่อนั้นพหลราช	ธก็แปลงพระองค์ทรง
ดาบศอันยง	ฤทธิกุณชฎาธาร ฯ
๑๖
๏ ฝ่ายท้าวยศภูมีบาล	ครวญคิดกิจการ
จะสมธิดาด้วยพลัน
๏ ว่านางหนุ่มหน้าพรายพรรณ	งามเงื่อนแจ่มจันทร์
ลออลอองอรองค์
๏ กูไซ้เถ้าพอกหงอกหลง	พฤฒางวยงง
แลจึ่งบสบใจนาง
๏ ใคร่หานักสิทธิอุตมางค์	อันรู้เพทางค์
ประเสริฐประสิทธิวิทยา
๏ ทำให้เปนเยาวราชา	เยาวรูปนรา
ธิราชเฉิดโฉมฉาย
๏ จึ่งนางจักสบใจหมาย	รักร่วมฤๅคลาย
บห่างบแหหฤหรรษ์
๏ คิดแล้วบัดเดี๋ยวด้วยพลัน	หามนตรีอัน
อธิกผู้รับภาร
๏ มาสั่งตรัสตริตรองสาร	ซึ่งคิดเห็นการ
อันนางจะสบพระองค์
๏ ให้ตีฆ้องไชยป่าวจง	ทั่วท้องเวียงวง
มหานครนอกใน
๏ ว่าถ้านักสิทธิผู้ใด	รู้สฤษดิจอมไกร
บพิตรผู้พฤฒิองค์
๏ ให้เปนเยาวรูปอันทรง	สุนทรวรองค์
ให้เยาวถ้วนทุกประการ
๏ จักแบ่งไอสูรย์ศฤงฆาร	กึ่งภพพิศาล
ให้เปนพระราชรางวัล
๏ มนตรีตกแต่งด้วยพลัน	ดุจท้าวไทอัน
ธมีกำหนดกฎหมาย
๏ จึ่งหมู่เสวกทั้งหลาย	บ่าวไปใกล้กลาย
กุฏิพหลดาบศ
๏ ท่านไทผาดผายพระพจ	จนาดถ์รังรศ
อัมฤตยนั้นซั้นขาน
๏ ว่านักสิทธิสรบสานดิ์	เพทางคประการ
ประกรณจบสบศิลป์
๏ จักสฤษดิสมเด็จภูมินทร์	เปนเยาวราชินทร์
ประดุจพระไทยใฝ่ฝัน
๏ เสนาผู้ไปคืนคัล	ทูลกิจด้วยพลัน
คดีอันพบดาบศ
๏ ราชาได้ฟังใสสด	ภักตร์คือบงกช
ตระบอกตระบันเบิกบาน
๏ สั่งให้รับสิทธาจารย์	นั้นมาในสถาน
รหัษรโหโสภี
๏ ส่วนพระวรราชคาวี	ซ่อนกายินทรีย์
บให้ผู้ใดเห็นองค์
๏ ปางนั้นพหลราชอันทรง	วรเทพอลง
กฏนักสิทธิโสภา
๏ เสด็จสู่มณเฑียรราชา	เชิญขึ้นอาภา
พิจิตรแท่นทองพราย
๏ ภูเบศร์ยิ้มแย้มแล้วผาย	พระโอษฐเปรมปราย
สุรศกล่าวปราไส
๏ ดูราพระดาบศธไร	ธรยากฤติยไกร
ประภาษโพธิเสี่ยมสาร
๏ เสร็จแล้วจึ่งบอกอาการ	จงท่านเอาภาร
เร่งประกอบกิจเรา
๏ ให้เปนเยาวรูปอันเปลา	เปล่งปานคือเฉลา
อันเฉลิมประโลมใจคน
๏ จักแบ่งแผ่นภพมณฑล	มณเฑียรถกล
กนกแก้วแกมทอง
๏ โภไคสวรรยาเรืองรอง	แน่งนางเนืองนอง
กำหนดกำนัลนานา
๏ ไหยรถคชพลโยธา	เสนามาตยา
อันมีในกรุงพระนคร
๏ ให้กึ่งแก่ท่านผู้สร	ผู้สฤษดิบวร
ยุพายุภาพแก่เรา ฯ
๑๒
๏ กัษนั้นพระฤๅษี	ธก็มีรสเสา
วนิตอบพจเนา	คืออมฤตยบันดาล
๏ ว่าบพิตรอย่าร้อน	หฤไทยจงบาน
จะสฤษดิบนาน	ยุพองคอดูลย์
๏ ธจงตรัสกิจแต่ง	มฤดิการกรกูณฑ์
จัตุหัศถวิลบูลย์	จตุรัศวิศาล
๏ ศับตหัษฐอันฦกษ์	วรกุณฑประมาณ
ศุภกาษฐตระการ	รศมฤตยทธี
๏ กษีรสุทธมฤธู	บุษปลาชรูจี
เบญจยัชหุดี	แลสมิทธิพิมล
๏ คือแลสิ่งแลมีพัน	แลประเสริฐสุคนธ์
รศโอษฐคือผล	พฤกษอันมฤธูรา
๏ รัตนฉัตรวิสุทธ	ธุชทองมหิมา
นุประดับโดรณา	แลอจลจงมี
๏ รุจีเรขคือโรง	รัตนราชพิธี
ศรีลักษณรูจี	แลพิจิตรอจินต์
๏ วรเหมพิดาน	พรรณรายอภิสิญ
จะภิเศกนรินทร์	จะสฤษดิพระองค์
๏ พัสตรแพรพรรณราย	คือว่าม่านอันอลง
กฏกั้นแลบรรจง	สัตตชั้นก็อย่าคลา
๏ วรองคจงแต่ง	ดุจเราวัจนา
คือมหิทธิมหา	กิจราชพิธี ฯ
๑๔
๏ เมื่อนั้นสมเด็จบพิตรท้าว	ยศภูมิราชี
ได้ฟังพระดาบศอันมี	วรวากย์แถลงสาร
๏ ท่านให้บำรุงกิจดังนั้น	บมินานก็เสร็จการ
ในวันอันเปนวิสุทธวาร	อดิเรกมงคล
๏ จึ่งท้าวธใช้วรบุรุษ	ทั้งหลายไปเผดียงดล
เชิญพระฤษีสิทธิอำพน	วรโยคคลาไคล
๏ ส่วนว่าพระดาบศผู้ทรง	คุณคามพิรเลิศไกร
เอานุชคือสุริยประไพ	ธก็ใส่ในโยลี
๏ ไปด้วยแลเสด็จจรก็สู่	วรสถานพิธี
ให้เชิญสมเด็จนฤบดี	ยศภูมิราชา
๏ องค์เดียวอย่ามีนิกรหมู่	สุรราชโยธา
ห้ามสนมคืออับศรคณา	คณะหมู่กำนัลใน
๏ เชิญแต่สมเด็จบวรนรา	ธิปเดียวเสด็จไป
สถิตสถานทักษิณบไคล	วรกุณฑบูชา ฯ
๒๘
๏ ท้าวยศภูมี	แต่งองค์รูจี	รูจันทรประภา
บวรภูษิต	พิจิตรกรรฐา	สร้อยสรณมาลา	มาไลยสุคนธ์
๏ มกุฏงามเสร็จ	ประดับด้วยเพ็ชร	เหลื้อมเหลื้อมนฤมล
เปล่งแสงนพรัตน์	ยะยับกุณฑล	เกยูรดำกล	ดำเกิงซ้ายขวา
๏ ทรงพระสังวาล	เก็จกรองด้วยกาญ	จโนโอภา
ดิเรกด้วยแก้ว	แพร้วแพร้วมหิมา	อร่ามนรา	ธิราชเรืองรอง
๏ ทรงพระภูษา	ภูษิตราชา	แพรผุดดวงทอง
พื้นแดงไพจิตร	แก้วเก้ากุก่อง	ลวดลายลังลอง	เลงแลประไพ
๏ ทรงทองพระกร	รัศมีบวร	เพริศแพร้วแสงใส
ระยับธำมรงค์	ยะยงเอาใจ	ค่าเมืองเมืองใด	บมิปูนปาน
๏ เสด็จด้วยรองบาท	เหยียบเหนือแพรลาด	พัชนีทรงธาร
แต่พระองค์เดียว	บมีศฤงฆาร	มายังรัตนศาล	โรงราชพิธี
๏ ส่วนฝ่ายกองนอก	หลายชั้นขันขอก	เรียบแสนเสนี
เสนาทหาร	รณรงค์มากมี 	โยธาโยธี	ลอบล้อมเปนกง
๏ ขนัดช้างม้ารถ	ขนัดพลปรากฎ	แกล้วกล้ากลางณรงค์
อาวุธนานา	พิจิตรบรรจง	บรรเจิดใจยง	ยุทธด้วยไพรี
๏ ฆ้องกลองแตรสังข์	ปี่โทนถ้าฟัง	เสียงศัพทอันมี
โดยให้สัญญา	ประโคมดนดรี	ละเวงเสียงสี	หนาทเกรียงไกร ฯ
๑๖
๏ เข้าในมณฑลวิไชย	แต่สององค์ใน
บมีผู้อื่นแปมปน
๏ คาวีซ่อนไว้เปนกล	เพราะพระจุมพล
พระพหลเพโทบาย
๏ แต่งกลเหนือกลอภิปราย	ตอบแทนโดยหมาย
จะมล้างอริราชา
๏ กันความอภิมาณให้ปรา	กฎเกียรดินรา
ธิราชท้าวทั้งสอง
๏ จึ่งตั้งวัจนาโดยปอง	ยัชการทั้งผอง
แลถาปนาพระเพลิง
๏ เรืองรุ่งพุ่งรุทธดำเลิง	เปล่งเปลวดูเถกิง
ก็ให้สำคัญโดยหมาย
๏ ฆ้องกลองแตรสังข์ทั้งหลาย	บรรฦๅฦๅสาย
ล้วนอลเวงธรณี
๏ จึ่งพระพหลราชราชี	ผลักยศภูมี
อันหลงแก่กามตฤษณา
๏ ลงในกองกุณฑ์สหัสสา	หลั่งมฤตยธารา
แลกาษฐก่ายกองลง
๏ สมิทสมีพลีกรรมโดยจง	ซ้อนซับทับลง
อนาถม้วยเมือมรณ์
๏ จึ่งพระดาบศบวร	แต่งองค์ภูธร
พระนุชนารถมหิมา
๏ สรรพด้วยสรรพาภรณ์พา	หุรัดเจษฎา
มกุฏิแก้วยรรยง
๏ จึ่งเบิกสนมอันทรง	ยุพโยคอนงค์
อเนกแน่งนงคราญ
๏ อิกพฤฒิสัตรีเสงี่ยมสาร	กำนัลกันการ
บรู้กี่หมู่โจษจล
๏ จึ่งให้เผยม่านมณฑล	พิธีแย่งยล
บรมรูปภูบาล
๏ โนเนหนุ่มเหน้าบัวบาน	สดใสเพ็ญพาล
คือเทพยแกล้งหล่อเหลา
๏ ฟ้อเฟ้กล้องแกล้งกลเกลา 	กาเยนทรอันเอา
มโนภิรมย์สาวสนม
๏ ต่างต่างกราบแล้วบังคม	ถวายกรประนม
สรรเสริญสมเด็จธิบดินทร์
๏ เพียงบุตรสมเด็จอมรินทร์	อมเรศร์องค์อินทร์
แลจากพิมานแมนมา
๏ เพลิงราครัญจวนกวนกา	มาราชยุพา
ยุพินทรหมู่อับศร
๏ หวังได้ร่วมรศภูธร	ร่วมศุขสมสมร
ด้วยสมเด็จนฤบดี ฯ
๒๘
๏ บัดนั้นบมินาน	นางอันชำนาญ	ชำนิภูมี
ถวายกรประนม	อัญเชิญเสด็จลี	ลาขึ้นสู่ศรี	สิงหาศน์ยรรยง
๏ สิบสองกำนัล	กำหนดแก่กัน	เอางานโดยจง
นางจูงพระกร	รับกรพระองค์	เนื้อนวลอลง	กชนกลิ่นเอาใจ
๏ เสร็จเถลิงสิงหาศน์	ท่านไทให้อาศน์	แท่นทองเรืองไร
แก่พระดาบศ	จึ่งเบิกท้าวไท	เสนาสรไหว	สว่างโจษจล
๏ หมู่มุขมนตรี	กราบเกล้าบทศรี	สมเด็จจุมพล
ต่างต่างสรรเสริญ	ชมโฉมนฤมล	คือเทพยเมืองบน	หยาดฟ้าลงมา
๏ แล้วไหว้ฤๅษี	ว่าพระคุณมี	เพียบพ้นคณนา
แต่ตูข้าบาท	มนตรีเสนา	สฤษดิพระราชา	ให้เปนยุพองค์
๏ บัดนั้นพระบาท	ธรธรรมิกราช	ยศภูมีอันยง
สั่งแก่มนตรี	แบ่งเมืองโดยจง	จิตรเราประสงค์	ประสาทแทนคุณ
๏ แก่พระดาบศ	ผู้ยิ่งยงยศ	นักสิทธิอดุลย์
ผู้สฤษดิองค์เรา	ให้ศุภให้สุน	ทรยุพใดปุน	คุณท่านเหลือตรา
๏ ช้างม้าพลรถ	โยธาหลายขนด	ขนาดเฝ้าราชา
แก้วแหวนเงินทอง	โภไคสวรรยา	ทาษีทาษา	ผ้าผ่อนแพรพรรณ
๏ สำหรับกึ่งเมือง	สาวสนมนองเนือง	เร่งแต่งจงพลัน
รั้ววังเรือนหลวง	ประกอบสรรพสรรพ์ บรรจงทุกอัน	ถี่ถ้วนอย่านาน
๏ จึ่งพระดาบศ	ทูลสนองพระพจน์	สมเด็จภูบาล
ว่าเราชีป่า	ชีไพรสันดาน	บเอื้อเอาภาร	กินกึ่งเมืองหลวง
๏ ขอลาบพิตร	ไปสู่สุจริต	โดยกิจทั้งปวง
ตามเพศชีไพร	ในถํ้าในคลวง	บมีใจหวง	ไอสูรย์สวรรยา
๏ พระสิทธาจารย์	ถวายพระภูบาล	ตระบัดไคลคลา
ออกจากเวียงวัง	ฝั่งสู่มรรคา	ไปเมืองราชา	เสวยรมย์โอฬาร
๏ ส่วนพระคาวี	ครั้นได้เสวยศรี	สมบัติไพศาล
ในพัทธพิไสย	พิเศษศฤงฆาร	ทรงนามภูบาล	ท้าวยศภูมี
๏ เสด็จสู่น้องท้าว	นุชนารถหนุ่มหน้าว	สาวศรีกระษัตรีย์
พระจันทรชายา	ครั้นเห็นพระศรี	ภรรดาธิบดี	บพิตรมาสม
๏ ยอกรเหนือเกล้า	พระพี่ยาเจ้า	แนบเนื้ออภิรมย์
สองสวัสดิสังวาศ	ด้วยใจชื่นชม	ปวงนางพระสนม	สกิดกันเจรจา
๏ เมื่อพระผ่านเผ้า	เรายังแก่เถ้า	นางชังนักหนา
บัดนี้เปนหนุ่ม	นางจึ่งเสน่หา	สองกระษัตริย์มหิมา	ชื่นชมเปรมปรีดิ์
๏ ครั้นรัชนิกาล	พระราชกุมาร	เสด็จดลเทพี
เหนือแท่นทิพอาศน์	เอื้อนสารวาที	กล่าวแก่มหิษี	สายสวาดิวนิดา
๏ ว่าเรียมแสนสนิท	ดังดวงชีวิตร	จึ่งแจ้งอรรถา
นุสนธิกำบัง	แต่เยาวยุพา	ดั่งฤๅกัลยา	แสดงพฤฒิทาษี
๏ มันแจ้งจึ่งผลาญ	ชีพพี่ให้ลาญ	ม้วยสกนธอินทรีย์
หากพระเชษฐา	มาโปรดปรานี	จึ่งได้ชีวี	ชีวาตม์คืนพลัน ฯ
๑๔
๏ บัดนั้นยุพินทรพนิดา	วระลักษณลาวัณ
ก้มเกล้าประนมประนตอัน	ชุลิกรประนมทูล
๏ แก่บาทกงกชนรา	นรนารถธิเบศร์สูรย์
กรรแสงสอื้นหทัยภูล	ทุกขเทวศกำสรวญศัลย์
๏ โหยไห้พิลาปอสุชลถาม 	ผู้วิจลจาบัลย์
ทูลพลางก็โทมนัศรัญ	จวนพ่างจะวายปราณ
๏ ว่าข้าบยลยุบลใน	พฤฒิภาพจงผลาญ
จงเจตรจำนงจิตรประหาร	ชีวิตรท้าวธเมื้อสกนธ์
๏ ข้านี้ก็มีมหันตโทษ	อดิเรกยิ่งยล
ใจเบาบคิดก็มาบัดดล	บันดาลโมหกำบัง
๏ เพื่อเหตุกรรมบุพกาล	ก่อนโพ้นแต่ปางหลัง
จึ่งเชื่อบแคลงกลก็ฟัง	พจนพฤฒิพาที
๏ เถ้าจึ่งกระทำประทุษฐทา	รุณโทษไพรี
รับรองประคองขรรคมณี	จรจุ่มในเพลิงผลาญ
๏ ครั้นท้าวธม้วยมรณสกนธ์	กมลชีพลายลาญ
ช่วงชาติประดาษทุพลพาล	ก็พาข้านิราคลา
๏ ข้าโทมนัศทุกขเทวศ	แลบวายทรโหยหา
พระบาทสมเด็จบรมสา	มิเผดียงบำบวงสรวง
๏ ทุกเทพทุกทศทิศา	สินธุสมุทรปักปวง
ไพรพนมพนาดรตรทรวง	กรรณทรินทรคูหา
๏ พรํ่าพร้องประกาศอมรแมน	วิศณุเทพยธาดา
จวบจบในภพจักรพา	พดลพิมานสถาน
๏ ขอข้าพระบาทบริจา	ริกไท้ธราธาร
อย่ามีจลาวิจลพาล	ธิบดินทรแปมปน
๏ ด้วยเดชะศีลสัตยา	ยุติธรรมสาผล
หวังแต่พระบาทบทยุคล	วรราชสามี
๏ เดชานุภาพมหิมา	กฤติยศธิเบศร์ศรี
ท้าวยศภูมิจฤดี	รศร่วมสโมสร
๏ ด้วยข้าก็ดาลดั่งอัคนี	รุทสมุทรสายสมร
รุ่มร้อนรัญจวนจิตรก็ทร	มนท้าวดังเพลิงกาล
๏ ไพรีอรินทรอริมา	จำนงจงจะจองผลาญ
พระบาทบดินทมหิบาล	นรนารถพระภรรดา
๏ พระบาทบวายสกนธม้วย	ชนมชีพชิวาตมา
ด้วยเดชบรมนฤปนรา	วรเชษฐภูธร
๏ ให้ท้าวธคืนคมะนยล	ภักตรข้าผู้เจียรจร
ได้ดุจจำนงจิตรนุสร	ดำริห์รํ่ารำพึงถวิล
๏ ข้าท้าวได้พบบพิตรภู	บดินทรราชราชินทร์
ปานเปรียบสุรามฤตยสินธุ์	จะสฤษดิโสรจสรง
๏ ศิโรตมางคมหิษี	ศุขสวัสดิยิ่งยง
เพื่อบุญธิเบศร์บรมอง	คผู้เชษฐชาญไชย
๏ เรืองเดชตำเกิงดำกลเกียรดิ์	กฤติยศเกรียงไกร
เดโชชเยศมหิทธิไพ	บุลยฤทธิธารทรง
๏ ท้าวมีมหันตคุณคาม	ภิรภาพโดยจง
จึ่งข้าได้ทูลบวรบง	กชบาทภรรดา
๏ ครั้นท้าวสดับพจนแสดง	พนิดาสุดาพงา
ทูลแถลงยุบลกลสุภา	สิตสุภสายสาร
๏ แจงแจ้งคดีนุสัตยา	ยลทราบฤไทยธาร
ว่าเจ้าผู้จากเจียรมีมาน	ประดิพัทธภักดีดี
๏ สองเสร็จสุรศพจนกล่าว	มฤธุวากยวาที
สองไทธสมมนัศปรี	ดิภิรมยหัทยา
๏ ในแท่นสุวรรณทิพรัตน	วรอาศนอาภา
บันเทิงกมลจิตรสา	พิลาศลานในกามี
๏ สองศุขเสวยรมย์	ภิรมยร่วมฤดีศรี
สองสวัสดิเปรมปรีดิ์	ประชิดชมประสมสมร
๏ เชยช่อลออเร	ณุกบุษเอมอร
เบิกบุษปกำกร	แลขจรจรุงใจ
๏ กลั้วกลิ่นตรบอกบาน	ก็ตระการตระกองไกร
กรเกยประกิจใน	ปิยุทรแย้มยเยียยวน
๏ สองสาพิลาศลาน	มนชื่นสำรวลสรวล
สองไทธหรรษ์หวน	ก็บันทับบันเทิงองค์
๏ เสร็จสองสู่ไสยาศน์	วิกสิตธารทรง
ดุจเทพยโสรจสรง	อมฤตยรศสองศรี
๏ สองเสวยศุไขสวรรย์	ถวัลยราชธานี
ครอบครองบุรีศรี	มไหสูรย์ศฤงฆาร
๏ ตั้งอยู่ในทศพิธ	ราชธรรมโอฬาร
แจกจ่ายจำหน่ายทาน	ทรัพยวาระหกแสน
๏ อวยแก่ทลิธก	แลยาจกอันเคืองแคลน
ภูบาลบหวงแหน	ก็บันโดยนุอิจฉา
๏ ภักษโภชนาหาร	พัสดุแลพัตรา
เงินทองธปองปรา	รภเพื่อตยาคิน
๏ บพิตรผดุงเผดียง	นรชนอาจินต์
ใจจิตรเจตรถวิล	สัตยศีลธรรมา
๏ ร้อยเอ็ดนครกรุง	บุรีราชภารา
เกรงฤทธิเดชา	ยศภูมิสบสกล
๏ ถวายบุษบากาญ	จนรัชฏเนืองนนต์
ทั้งศุภมงคล	บรรณาการเหลือไกร
๏ เสนานรากร	นรชนบานใจ
กราบเกล้าบังคมไท	ธิบดินทรทรงธรรม์
๏ สมบัติเพ็ญภูล	พิพัฒนศุไขสวรรย์
ประเทศเขตรขัณฑ์	สิมาศุขสมบูรณ์ ฯ
๏ จบ จนจอมนาถไท้	คาวี
บ พิตรเสวยบุรี	ร่วมน้อง
ริ พลหมู่มนตรี	ชมชื่น จิตนา
บูรณ์ บำเรอรักซ้อง	แซ่ไหว้ถวายพร ฯ
๏ เสือโคโปฎกไท	ทั้งสอง
สิทธิฤๅษีสมพอง	เศกแสร้ง
แลองค์แลกุรุงปอง	เปนปิ่น เมืองนา
พระบรมครูแกล้ง	กล่าวไว้เปนเฉลิม ฯ