กำสรวลศรีปราชญ์ ว.๒๑
นายธนิต อยู่โพธิ์
กำสรวลศรีปราชญ์

ประวัติศรีปราชญ์
ศรีปราชญ์ เป็นกวีมีชื่อเสียงและมีชีวประวัติเลื่องลือเล่าขานเป็นที่กินใจคนสืบมาจนตราบเท่าทุกวันนี้ แต่น้ำหนักเรื่องของกวีผู้ชื่อว่าศรีปราชญ์ ตามที่เล่ากันมา ยืนกันว่ามีตัวอยู่ในรัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช และว่าศรีปราชญ์ผู้นี้ เป็นบุตรของพระโหราธิบดี ผู้แต่งหนังสือจินดามณี ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ ปรากฏว่าชีวิตของศรีปราชญ์โลดโผนทั้งน่าหวาดเสียวและน่าสงสารมาก	แต่เหตุการณ์สำคัญในชีวิตของศรีปราชญ์ ดูเหมือนจะมีอยู่สัก ๔ - ๕ ตอน คือ ตอนแรกเข้ารับราชการ, ตอนพระราชทานชื่อว่า “ศรีปราชญ์”, ตอนแสดงความปราชญ์เปรื่อง, ตอนเป็นโทษต้องเนรเทศ และตอนถูกประหารชีวิต
แรกเข้ารับราชการ
มูลเหตุที่ศรีปราชญ์จะได้เข้ารับราชการในสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนั้น เล่ากันมาว่า ในราตรีกาลวันหนึ่ง เมื่อสมเด็จพระนารายณ์ทรงพระสำราญอยู่ด้วยกวีกีฬากับบรรดานักปราชญ์ราชกวีทั้งหลาย พระองค์ก็ทรงพระราชนิพนธ์โคลงขึ้น ๒ บาทว่า
๑. อันใดย้ำแก้มแม่	หมองหมาย
๒. ยุงเหลือบฤๅริ้นพราย	ลอบยํ้า
แต่ทรงไว้เพียง ๒ บาท มิทันจะทรงต่อให้จบบท ด้วยคงจะมีพระราชดำริอย่างอื่นเข้ามาแทรกเสีย จึงทรงค้างไว้เพียงเท่านี้ แล้วโปรดให้พระโหราธิบดีนำเอาไปแต่งต่ออีก ๒ บาท ให้จบบท พระโหราธิบดีจึงนำไปแต่งต่อ จะคิดต่อสักเท่าไรก็คิดไม่ออก แม้เมื่อกลับมาถึงบ้านแล้วก็ได้นำมาคิดต่อที่บ้านอีก แต่ก็ยังคิดไม่ออกอยู่นั่นเอง จนถึงเวลาเช้าได้เวลาไปรับประทานอาหาร จึงเอากระดานซึ่งมีบทพระราชนิพนธ์ ๒ บาทนั้นวางไว้ เสร็จรับประทานอาหารแล้วกลับมาเห็นกระดานนั้นมีโคลงเติมขึ้นอีก ๒ บาท ครบบทว่า
๑. อันใดยํ้าแก้มแม่	หมองหมาย
๒. ยุงเหลือบฤๅริ้นพราย	ลอบย้ำ
๓. ผิวคนแต่จะกลาย	ยังยาก
๔. ใครจักอาจให้ช้ำ	ชอกเนื้อเรียมสงวน
ลองอ่านฟังดูก็เห็นได้ความดีและมีรสไพเราะเสียด้วย  ท่านจึงสอบถามได้ความว่า ศรีปราชญ์ผู้เป็นบุตรชายของตนแต่งต่อไว้ แม้ใจหนึ่งท่านจะรู้สึกไม่สบายเพราะลูกชายบังอาจแต่งต่อบทพระราชนิพนธ์ โดยมิได้รับพระบรมราชานุญาต แต่อีกใจหนึ่งก็คงอดนึกชมความปรีชาสามารถของลูกชายมิได้ ครั้นถึงเวลาเข้าเฝ้า จึงนำโคลงนั้นขึ้นน้อมเกล้าฯ ถวาย เมื่อสมเด็จพระนารายณ์ทอดพระเนตรโคลง ๒ บาทนั้นแล้ว คงจะทรงสงสัยว่า ความในโคลง ๒ บาทนั้น หนุ่มกว่าวัยของพระโหราธิบดีนัก จึงตรัสถามว่าใครแต่ง เมื่อพระโหราธิบดีกราบทูลว่าลูกชายแต่ง ก็คงจะทรงระแวงว่าลูกชายของพระโหราธิบดีอาจมีอะไรละลาบละล้วงกับพวกฝ่ายใน จึงตรัสถามว่าลูกชายอายุเท่าใด พระโหราธิบดีกราบทูลว่า ๙ ขวบ สมเด็จพระนารายณ์ไม่ทรงเชื่อว่าเด็กอายุ ๙ ขวบจะแต่งได้ถึงเช่นนั้น จึงตรัสสั่งให้พาตัวมาเฝ้า ครั้นทอดพระเนตรเห็นตัวก็ตรัสชมเชย แล้วเลยโปรดให้ศรีปราชญ์เข้ารับราชการเป็นมหาดเล็กแต่บัดนั้น ซึ่งเข้าใจว่าคงจะตกในราวปี พ.ศ. ๒๒๐๕
เล่ากันไว้ว่า ในตอนนี้พระโหราธิบดีซึ่งทราบอุปนิสัยใจคอลูกชายคนนี้ของท่านดีอยู่แล้ว ว่ามีอุปนิสัยอุกอาจเอิบเอื้อม เกรงว่าเมื่อรับราชการไปจะต้องรับราชทัณฑ์ในภายหน้า ท่านจึงกราบทูลขอพระราชทานพรจากสมเด็จพระนารายณ์ไว้เสียแต่ในโอกาสที่กำลังทรงโปรดปรานว่า ลูกชายของท่านรับราชการไปภายหน้า หากจะต้องราชทัณฑ์ถึงโทษประหาร ก็ขอให้โปรดพระราชทานอภัยโทษลดหย่อนให้เป็นแต่เพียงเนรเทศ สมเด็จพระนารายณ์ก็โปรดพระราชทาน ศรีปราชญ์จึงเข้ารับราชการเป็นมหาดเล็กในสมเด็จพระนารายณ์ และปรากฎว่าทรงโปรดปราน ให้รับใช้ใกล้ชิดพระองค์แต่บัดนั้นมา
พระราชทานชื่อ “ศรีปราชญ์”
ศรีปราชญ์ เดิมจะมีชื่อตัวอย่างไรไม่มีใครทราบ แต่นามที่เรียกกันว่า ศรีปราชญ์นั้นกล่าวกันว่าเป็นราชทินนาม ซึ่งสมเด็จพระนารายณ์โปรดพระราชทาน ตามเรื่องที่เล่ากันมาว่า ครั้งหนึ่ง สมเด็จพระนารายณ์เสด็จประพาสพระราชอุทยานป่าแก้ว ครั้นถึงเวลากลางวันตะวันร้อน สมเด็จพระนารายณ์จึงเสด็จเข้าประทับ ทรงพักผ่อนพระองค์อยู่ภายในพลับพลาใต้ต้นไม้ใหญ่ในพระราชอุทยานนั้น ขณะนั้น ทรงได้ยินเสียงฝูงลิง “เป็นสัด” ส่งเสียงร้องอึกทึกอยู่บนยอดไม้ แม้จะทรงทราบดีอยู่แก่พระราชหฤทัย แต่ก็แสร้งมีพระราชดำรัสถามว่า “นั้นเสียงอะไร?” บรรดาเสวกามาตย์ราชบริพารซึ่งเฝ้าอยู่ในที่นั้นคงจะเห็นเป็นเรื่องน่าบัดสี จึงต่างนิ่งกันอยู่ หามีผู้ใดกล้ากราบทูลไม่ สมเด็จพระนารายณ์จึงทรงผินพระพักตร์มาตรัสถามศรีปราชญ์ ด้วยความฉลาดและมีไหวพริบ ศรีปราชญ์จึงกราบทูลสนองพระราชโองการด้วยโวหารว่า “พระพุทธเจ้าข้าไม่ควรจะกราบทูลหามิได้ นั่นเป็นเสียง มักกโฏ” “มินทำอะไรกัน” ตรัสถาม ศรีปราชญ์กราบทูลต่อไปว่า “ไม่ควรจะกราบทูลพระกรุณาหามิได้ มันทำสมัครสังวาสผิดประหลาดกว่าธรรมดา”
แต่บางรายก็เล่ากันมาว่า ขณะสมเด็จพระนารายณ์เสด็จเข้าที่พระบรรทม ทรงพักผ่อนสำราญพระราชอิริยาบถในตอนกลางวันอยู่บนพระที่ภายในพลับพลาป่าแก้วนั้น พวกเสวกามาตย์ราชบริพารต่างก็พากันมาร่วมชุมนุมพักร้อนอยู่ใต้ร่มไม้ใหญ่ใกล้พลับพลาที่ประทับ บังเอิญวานรที่อยู่บนต้นไม้นั้นถ่ายลงมาถูกข้าราชการผู้ใหญ่ที่ร่วมชุมนุมกันอยู่ในที่นั้น พวกข้าราชบริพารที่อยู่ด้วยกันได้เห็น ต่างก็ตื่นเต้นและขบขันจึงส่งเสียงกันเอ็ดอึง สมเด็จพระนารายณ์เสด็จตื่นพระบรรทม ตรัสเรียกข้าราชบริพารแต่ละคนเข้าไปตรัสถามก็ไม่มีผู้ใดกล้ากราบทูล ด้วยคงจะเห็นเป็นเรื่องขบขันหรืออาจกราบทูลไม่เป็นที่สบพระราชหฤทัย จึงตรัสเรียกศรีปราชญ์เข้าไปตรัสถาม ศรีปราชญ์ซึ่งเป็นมหาดเล็กรับใช้ใกล้ชิดและทราบพระราชอัธยาศัยดีอยู่แล้ว จึงกราบทูลด้วยถ้อยคำฉะฉานคล้องจองกันว่า “พยัคฆะ ขอเดชะ วานระ ถ่ายอุจจาระ รดศีรษะ พระยาเดโช” สมเด็จพระนารายณ์ได้ทรงสดับคำกราบทูลดังนี้ก็โปรด จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตรัสว่า “ศรีเอย เจ้าจงเป็นศรีปราชญ์ตั้งแต่บัดนี้เถิด” ด้วยเหตุนี้ มหาดเล็กของสมเด็จพระนารายณ์ผู้เป็นบุตรชายของพระโหราธิบดี จึงปรากฏชื่อว่า “ศรีปราชญ์” ตั้งแต่นั้นมา
แต่หน้าตาเนื้อตัวของศรีปราชญ์นั้น คงจะมีผิวพรรณค่อนข้างดำ จึงปรากฏต่อมาว่า เมื่อสมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงชำนะศึกเชียงใหม่ และโปรดให้เชิญพระแสนเมือง เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ กับครอบครัวลงมายังกรุงศรีอยุธยา พระเจ้าเชียงใหม่ได้มารู้จักมักคุ้นกับศรีปราชญ์ แต่ยังไม่เคยทราบเรื่องว่ามหาดเล็กตัวดำ ๆ ผู้นี้ได้เป็นศรีปราชญ์แต่เมื่อใด จึงสัพยอกถามเป็นคำโคลง และศรีปราชญ์ก็ตอบเป็นคำโคลง ว่ากันดังนี้
พระเจ้าเชียงใหม่	-	ศรีเอยพระเจ้าฮื่อ	ปางใด
ศรีปราชญ์	-	ฮื่อเมื่อพระเสด็จไป	ป่าแก้ว
พระเจ้าเชียงใหม่	-	รังสีบ่สดใส	สักหยาด
ศรีปราชญ์	-	ดำแต่นอกในแผ้ว	ผ่องเนื้อนพคุณ ฯ
ความปราชญ์เปรื่องของศรีปราชญ์
ตั้งแต่ศรีปราชญ์เข้ารับราชการอยู่ในราชสำนัก ชื่อเสียงของศรีปราชญ์ก็ลือชาปรากฏในเชิงปฏิภาณ สามารถต่อโคลงกระทู้และเจรจาโต้ตอบคำถามเป็นโคลงได้คล่องแคล่วและหลักแหลม แต่ศรีปราชญ์มิใช่มีปฏิภาณปราชญ์เปรื่องหลักแหลมแต่ในการแต่งโคลงเท่านั้น แม้คำฉันท์ก็แต่งได้ไพเราะและแต่งได้คล่องแคล่วทันอกทันใจ เช่นที่เล่ากันมาว่า ได้แต่งอนิรุทธคำฉันท์ทูลเกล้าฯ ถวาย สมเด็จพระนารายณ์มหาราช บางทีจะมุ่งหมายให้ใช้เป็นบทสำหรับเล่นหนัง ในตอนท้ายของหนังสือคำฉันท์เรื่องนั้นมีบอกไว้ว่า
“๏ ด้วยเดชะบุญญา	ธิการาอันสมพงศ์
ผูกฉันทสนององค์	คุณท่านอันสุนทร
๏ จวงจัดอันมั่นหมาย	บวางวายคำนึงกลอน
บเห็นแก่หลับนอน	ดำริหตริบเว้นเวียน
๏ ครั้นคำฉันทก็เสร็จ	แลสำเร็จก็เร่งเขียน
จึ่งเสร็จสำเร็จเพียร	จำนงจิตตจินดา”
ข้อความในคำฉันท์ที่กล่าวนี้ แสดงให้เห็นนิสัยของผู้แต่ง ว่าเป็นคนคล่องแคล่วว่องไว มีวิริยะกล้า ลงได้ตั้งใจจะแต่งจะทำจะคิดจะเขียนแล้ว ด้องทำกันจริงๆ บุคคลเช่นนี้ถ้ามีใครมาสอดแทรกขัดขวางหรือทำให้เสียจังหวะในเวลาดำเนินงาน คงจะทำให้กลัดกลุ้มคุมแค้นมาก ด้วยกลัวว่างานที่ตนทำนั้นจะไม่สำเร็จ หรือสำเร็จลงไม่ดีเท่าที่มุ่งหวัง จึงบอกไว้ว่า ไม่เป็นอันหลับอันนอน พยายามแต่งด้วยมุ่งความสำเร็จเป็นที่ตั้ง ดังกล่าวไว้ในคำฉันท์ตรงนี้
ศรีปราชญ์คงจะเป็นกวีสำคัญคนหนึ่งที่เข้าร่วมในสนามกวีกีฬาของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เพราะเป็นกวีที่มีปฏิภาณดีในการแต่งและต่อโคลง ทั้งคงจะได้ประฝีปากฝากคารมกับนักปราชญ์ราชกวีอยู่เนือง ๆ ศรีปราชญ์จึงขึ้นอกขึ้นใจในความคิดเป็นโคลงอยู่เสมอ เช่นเล่ากันมาว่าเมื่อเดินผ่านเข้าออกพระราชวัง นายประตูถามเป็นคำโคลง ศรีปราชญ์ก็โต้ตอบด้วยคำโคลง และแม้แต่พบผู้หญิงยิงเรือถือข้าวถือของเดินสวนทางมา ศรีปราชญ์ก็เอื้อนถามเป็นคำโคลง เช่นที่เล่ากันว่า วันหนึ่งศรีปราชญ์เดินสวนทางกับผู้หญิงคนหนึ่ง เล่ากันว่าผู้หญิงคนนั้นนมยาน ศรีปราชญ์จึงตั้งโคลงสัพยอกขึ้นมา
๏ ไยแม่หิ้วนั่นใช่	จะตก
เอาพระกรมาปก	ดอกไม้
สองมือถาบตีอก	ครวญใคร่ เห็นนา
หัวยะยิ้มรอยให้	พี่เต้าไปหา ฯ
ศรีปราชญ์รับราชการมาหลายปีจนโตเป็นหนุ่มแน่นและอาจมีคู่ครองเป็นเนื้อเป็นตัวแล้วก็ได้ แต่การที่ศรีปราชญ์มีชื่อเสียงในการกวีอบอวลอยู่ในราชสำนัก และเป็นที่โปรดปรานของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนั้น	คงจะทำใหวีถีชีวิตของศรีปราชญ์เปลี่ยนแปลงไปได้ต่าง ๆ เดี๋ยวสุขเดี๋ยวโศก มีหน้าดำหน้าแดง มีข้างขึ้นข้างแรม สลับวารสลับเวรปะปนกันไป เช่นเดียวกับกวีที่ใกล้ชิดพระราชทานยศพระมหากษัตริย์คนอื่นๆเช่น สุนทรภู่ เป็นต้น เวลาโปรดขึ้นมาก็พระราชทานยศ พระราชทานรางวัล เวลากริ้วขึ้นมา ก็สั่งลงพระราชอาญา ตามวิสัยของผู้อยู่ใกล้ชิด เจ้านายผู้มีอำนาจราชศักดิ์ ในครั้งแรก ๆ เมื่อได้รับยศได้รับรางวัลก็คงสดชื่นจนเหลิง หรือเมื่อถูกกริ้วถูกลงโทษก็คงโศกเศร้าเอามาก ๆ แต่เมื่อความเปลี่ยนแปลงมีบ่อยๆ เข้าก็เคยชิน เห็นเป็นเรื่องธรรมดา โกรธกริ้วแล้วมิช้าก็หายโกรธกลับรับสั่งตรัสเรียกตรัสหา เกลียดแล้วประเดี๋ยวก็กลับรักกลับสงสาร แต่บางรายก็กลายเป็นใบเบื่อใบเมา ไม่คืนดีกันจนแล้วจนเล่าซ้ำร้ายคิดประหัตประหารกันให้ล่มจมเสียด้วยก็มี บางรายลงโทษไวัแล้วก็เลยลืม เช่น พระพันวษาลงโทษขุนแผน ในเรื่องขุนข้างขุนแผน กว่าจะนึกได้ก็สายเสียแล้ว ศรีปราชญ์ในเรื่องนื้ก็เช่นเดียวกัน จึงดูจะเป็นกรรมเอามากอยู่
ศรีปราชญ์ถูกเนรเทศ
ศรีปราชญ์คงเข้านอกออกในและสมเด็จพระนารายณ์โปรดทรงใช้สอยใกล้ชิดอยู่เนืองๆ ศรีปราชญ์จึงมีโอกาสติดต่อสนิทสนมกับพวกนางในได้ แต่ด้วยความคะนองในความหนุ่มและลุ่มหลงในเกียรติยศชื่อเสียง จึงปรากฎว่าได้ล่วงพระราชอาญาถึงกับละลาบละล้วงกับนางในบางคน เช่น บังอาจแต่งกาพย์โคลงถึงกัน หรือทำการละลาบละล้วงอื่นๆ จนต้องในบทกำหนดโทษที่วางไว้ในกฎมนเทียรบาล ว่า
“๑๓๒ อนึ่งข้าเฝ้าทั้งปวงใช้หนังสือกาพย์โคลงเข้าวัง ชักสื่อคบค้านางกำนัลสาวใช้ฝ่ายใน โทษถึงตาย”
“๑๒๑ อนึ่งผู้ใดเจรจาด้วยสาวใช้ฝ่ายใน ยุดมือถือบ่า ผู้หญิงร้องแรก ประภาษหยิกข่วน ให้สักผู้ชายลงหญ้าช้าง ถ้าผู้หญิงลงด้วยกัน ให้ทวนด้วยลวดหนัง ๒๐ ที แล้วให้ผจญอย่าให้เข้าวังเลย”
“๑๒๐ อนึ่งผู้ใดทำชู้ด้วยแม่พระสนม ให้ฆ่าผู้นั้นเสีย ๓ วันจึงให้ตาย ส่วนหญิงนั้นให้ฆ่าเสียด้วย”
ความผิดของศรีปราชญ์อาจต้องตามบทกำหนดโทษในกฎมนเทียรบาล ข้อใดข้อหนึ่งใน ๓ ข้อนี้หรือรวมทั้ง ๓ ข้อก็ได้ และอาจเกิดขึ้นเนื่องจากการกระทำในรายเดียวหรือหลายรายก็ได้ แต่ถ้าพิจารณาตามถ้อยคำรำพันในโคลงกำศรวล ซึ่งเชื่อกันมาว่า ศรีปราชญ์แต่ง ก็ปรากฏในโคลงกำศรวลนั้นมีคำรำพันครํ่าครวญ ถึงผู้หญิงผู้หนึ่งในบางครั้งเช่น
“บาศรีจุฬาลักษณ์	เสาวภาคย์ กูเอย และ
“บาศรีจุฬาลักษณ์	ยศยิ่ง พู้นแม่
คำว่า “ศรีจุฬาลักษณ์” ในโคลงนั้นบังเอิญไปตรงกับนามบรรดาศักดิ์ของท้าวศรีจุฬาลักษณ์ตำแหน่งพระสนมเอกของพระมหากษัตริย์ ซึ่งในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช สตรีผู้ดำรงตำแหน่งท้าวศรีจุฬาลักษณ์นี้เป็นพระสนมเอกของสมเด็จพระนารายณ์ และเป็นลูกลาวแม่นมผู้เป็นมารดาของพระเพทราชา  กล่าวคือ เป็นน้องสาวของพระเพทราชานั่นเอง ในหนังสือของชาวต่างประเทศ ก็มีกล่าวถึงพระเพทราชาและน้องสาวไว้ว่า “มารดาของพระเพทราชาซึ่งเป็นแม่นมของพระเจ้าอยู่หัว มีลูกชายหญิงอยู่ ๒ คน คือพระเพทราชาที่กล่าวถึงแล้ว และบุตรีอีกคนหนึ่ง เด็กทั้งสองคนนี้ได้รับเลี้ยงดูอยู่ในพระราชวัง เป็นเพื่อนเล่นของพระเจ้าอยู่หัวมาแต่ทรงพระเยาว์ ความรู้สึกว่าเคยเป็นเพื่อนเล่นกันมาเช่นนั้นคงทนที่สุด แม้ในภายหลังพระองค์จะได้เสด็จดำรงตำแหน่งราชการสูงสุดในพระราชอาณาจักรแล้วก็ตามพระเจ้าอยู่หัวก็คงทรงพระเมตตาต่อเพื่อนเล่นในสมัยเยาว์วัยของพระองค์อยู่เสมอ พระองค์ได้โปรดให้รับบุตรี (ของแม่นม) ผู้มีหน้าตางดงามและเป็นที่สบพระราชหฤทัยเข้าไปอยู่ในพระราชวังชั้นใน และทรงรับไว้เป็นพระชายาที่โปรดปราน แต่เคราะห์รัาย เธอได้เกิดมีครรภ์กับพระราชอนุชา เมื่อการติดต่อฉันชู้สาวที่เธอปกปิดเป็นความลับมานานนี้รู้ใปถึงนักสืบหลายคน พระชายาผู้ไรัความซื่อสัตย์ก็ถูกตัดสินให้เสือกิน”
เรื่องราวที่ชาวต่างประเทศเขียนไว้นี้ แม้จะไม่สู้ตรงกับจุดหมายทีเดียวนัก ก็คงมีเรื่องเกี่ยวกับน้องสาวของพระเพทราชา อาจเป็นท่านที่มีบรรดาศักดิ์เป็นท้าวศรีจุฬาลักษณ์และมีเรื่องคบชู้สู่ชาย และโดยเหตุที่สมเด็จพระนารายณ์โปรดให้จัดการเนรเทศศรีปราชญ์เป็นอย่างพระเจ้าลูกยาเธอ จึงอาจทำให้ผู้บันทึกเรื่อง ซึ่งเป็นชาวต่างประเทศเข้าใจผิดไปก็ได้ และที่ว่าถูกตัดสินให้เสือกินนั้น แม้ในสมัยนี้เราอาจเห็นกันว่าวิตถารเกินไป แต่ถ้าเราตรวจดูโทษที่กำหนดไว์ในกฎมนเทียรบาลและกฎหมายเก่า บางอย่างก็ดูจะวิตถารไปเสียยิ่งกว่า ด้วยเหตุนี้ เมื่อผนวกเรื่องในจดหมายเหตุนี้กับเรื่องราวในพระราชพงศาวดาร ประกอบกับตำนานของศรีปราชญ์ ก็อาจประมวลความได้ว่า ศรีปราชญ์ต้องโทษตามกฎมนเทียรบาลเพราะมีเรื่องชู้สาวกับท้าวศรีจุฬาลักษณ์พระสนมเอกสมเด็จพระนารายณ์ ซึ่งคงจะโปรดให้ลูกขุนพิจารณาโทษ และเมื่อลูกขุนถวายคำตัดสินขึ้นไปนั้นคงจะทรงรำลึกถึงพรที่พระโหราธิบดีผู้เป็นครูของพระองค์กราบทูลขอพระราชทานไว้แต่ก่อนนั้นได้ จึงเพียงแต่โปรดให้เนรเทศศรีปราชญ์ไปไว้ ณ เมืองนครศรีธรรมราช ซึ่งเป็นเมืองหนึ่งที่กำหนดไว้สำหรับโทษเนรเทศผู้มีความผิดตามกฎมนเทียรบาล โบราณ
การที่โปรดให้ลงโทษเพียงเนรเทศนั้น ถ้าพิจารณาตามกฎมนเทียรบาลก็แสดงว่าทรงพระเมตตาแก่ศรีปราชญ์เป็นอยางยิ่ง ทรงถือเสมือนหนึ่งว่าศรีปราชญ์เป็นโอรสของพระองค์ก็ปานกัน เพราะมีกำหนดไว่ในกฎมนเทียรบาล ว่า “ผิพระราชกุมารต้องพระอาญาแลใส่สังขลิกบัญชร คือใส่ตรวนไซร้ ถ้าลูกหลวงเอกเครื่องทอง ลูกหลวงโทเครื่องเงิน ลูกเธอนอกวังส่งแก่พันพิทักษทิวารักษาราตรี ถ้าลูกเธออยู่ในวังส่งแก่หลวงพันสนมตามซ้ายตามขวา เรือนจำในสนมในมกอกนํ้า แลเรือนจำนอกในพระพิคเนฆโทษเบา ถ้าโทษหนักที่หนึ่งนิฤเทศไปต่างเมืองแล คือ เมืองเพชรบูรณ์ จันตบูรณ์ นครศรีธรรมราช ส่งนายแวงหน้า ๒ แวงหลัง ๒ ตำรวจในถือกฎสั่งเรือในพิเนศแลเรือขุนดาบแห่หน้า เรือชาววังตามหลัง หัวหมื่นองครักษ์นารายณ์หลังตามไปส่งถึงที่ จึงนายแวงตำรวจในลงเรือหน้าแลเอากฎไป แก่เจ้าเมืองแลกรมการให้แต่งที่แต่งเรือนตามโทษหนักโทษเบาไว้ ณ กลางเมือง เรือน ๓ ห้อง ฝากระดานตรึงเหล็ก ขุดขุมใต้ท้องเรือนลึก ๔ ศอก มีกระดานปกบนลั่นกุญแจตามกฎสั่งให้ไว้บนก็ดี ลงขุมก็ดี ตามโทษหนักโทษเบา ถ้าโทษถึงตายให้ลงขุม เมื่อไปนั้นถ้ามีเรือผู้ใดเข้าไปผิดประหลาด อัยการนายแวง ท้าวพระยาหัวเมืองมนตรีมุขลูกขุนแต่นา ๑๐,๐๐๐ ถึงนา ๖๐๐ ผู้ใดส่งลูกเธอก็ดี ให้ของส่งของฝากก็ดี อัยการนายแวงได้คุมเอาตัวเป็นกฎตามโทษานุโทษ อนึ่ง ถ้าอยูในเมืองที่จำ แลมีผู้ไปคบหาให้ของฝากของถวายไว้ คนโทษถึงตาย” ถ้าพิจารณาตามกฎมนเทียรบาลนี้ ก็เห็นได้ว่าศรีปราชญ์ได้รับพระมหากรุณาธิคุณอยู่ไม่น้อย
เนื่องในการถูกเนรเทศครั้งนี้ กล่าวกันว่า ศรีปราชญ์ได้แต่งโคลงนิราศขึ้นไว้เรื่องหนึ่ง เรียกกันว่า “โคลงกำศรวลศรีปราชญ์” หรือ “โคลงนิราศนศรศรีธรรมราช” ถ้าโคลงกำศรวลหรีอโคลงนิราศที่ว่านี้ เป็นคำประพันธ์ของศรีปราชญ์ผู้ที่กำลังกล่าวถึงนี้จริง เราก็จะเห็นได้ว่า ศรีปราชญ์เรียกตัวเองว่า “ศรี” ไว้หลายแห่ง เช่นเดียวกับสุนทรภู่ใช้คำแทนตัวของท่านว่า “สุนทร” เป็นต้นว่า
“ศรีมาสำโรงงาม	อายแก่ พี่แม่” (๓๖)
ศรีมาพิโยคพื้น	รัตนภูม” (๓๘)
“ศรีมาเทวศศร้อย	สงสาร” (๓๙)
“ศรีมาใจขอดข้อน	ทางวนน” (๔๙)
แต่คำว่า “ศรี” ในโคลงกำศรวลนั้น ใช้ในความหมายต่างออกไปเป็นอย่างอื่นก็มี
ถ้าเชื่อตามโคลงกำศรวล ก็พอจะคาดคะเนได้ต่อไปอีก ว่าศรีปราชญ์คงจะถูกนำตัวไปเมืองนครศรีธรรมราชในเดือนยี่ซึ่งเป็นฤดูหนาว จึงกล่าวไว้ในโคลงกำศรวล (บท ๘๓) ว่า “เดือนยี่หนาวชักไส้ ฉ่ำชวย” เนื่องจากถูกเนรเทศครั้งนั้นต้องพลัดพรากจากเมีย หรือคู่รักคู่สวาทเดินทางไปทางนํ้าทางทะเล	ในโคลงกำศรวลนั้นจึงปรากฏว่ายกเรื่องราวของวีรบุรุษและวีรสตรีในนิยายที่ต้องตกยากพรากพลัดกันในทางน้ำ มารำพันครํ่าครวญเปรียบเทียบไว้ หลายคู่ เช่น พระรามจากนางสีดา จนต้องจองถนนข้ามทะเลไปตาม พระสุธนูกับนางจีระประภา และพระสมุทรโฆษกับนางพินทุมดี เกาะขอนว่ายข้ามนํ้า ถูกนํ้าพัดขอนขาดต้องพลัดพรากจากกัน พิจารณาถ้อยคำสำนวนในโคลงกำศรวล นั้น ดูครวญครํ่ารำพันโอดครวญห่วงหน้าห่วงหลังเป็นที่น่าสงสารอยู่มาก บางทีจะมุ่งหมายแต่งฝากอาลัยไว้ให้แก่หญิงคู่รักหรือเมียรักของตนสำหรับเป็นเพื่อนแทนตัว จึงแต่งเป็นโคลงบอกสั่งกำชับกำชาไว้บทหนึ่งว่า
๑๒๙
๏ สารนี้นุชแนบไว้	ในหมอน
อย่าแม่อย่าควรเอา	อ่านเหล้น
ยามนอนนารถเอานอน	เปนเพื่อน
คืนคํ่าฤๅได้เว้น	ว่างใด ฯ
แต่แม้จะแต่งฝากอาลัยรำพันถึงเมียหรือคู่รัก ก็อดโศกเศร้าและอดกังวลใจถึงท้าวศรีจุฬาลักษณ์ไม่ได้ และดูกล่าวเท้าความชอบกลอยู่ในโคลงบทที่ ๑๑๙ ทำนองจะเคยมีเรื่องพัวพันกันอยู่เช่นกล่าวข้างต้น จึงมีคำระบุชื่อถึงท้าวศรีจุฬาลักษณ์ ไว้ในโคลงบางบทอีกด้วย ซึ่งย่อมเป็นของธรรมดา เมื่อใจจดจ่อและโศกเศร้าอาลัยถึง ก็ย่อมปรากฏออกมาในโคลงกำศรวลนั้นบ้าง ศรีปราชญ์จะทราบหรือไม่หนอ ว่าท้าวศรีจุฬาลักษณ์ที่ตนกำลังครํ่าครวญถึงอยูในโคลงนั้น ณ บัดนี้ได้รับราชทัณฑ์ ดับสูญสิ้นชีวิตไปแล้ว
ศรีปราชญ์ถูกประหารชีวิต
แต่นักเลงอดเพลงไม่ได้ เมื่อศรีปราชญ์ไปอยู่เมืองนครศรีธรรมราช ก็ไปสนิทชิดชอบกับเจ้าพระยานครศรีธรรมราช ซึ่งเป็นคนรักสนุกในการกวีอยู่ด้วยเหมือนกัน ศรีปราชญ์จึงได้เข้าร่วมวงกวีกีฬาในสำนักของเจ้าพระยานครฯ อีก และไปเกิดเรื่องชู้สาวกับหญิงชาวในหรืออนุภรรยาของเจ้าพระยานครฯ ขึ้นอีก เรื่องก็คงทำนองเดียวกับครั้งอยู่กรุงศรีอยุธยา แต่เรื่องนั้นคงจะไม่เป็นความจริง หากแต่เกิดการใส่ไคล้ป้ายสีกัน ตามวิสัยของวงสังคมชั้นสูง ซึ่งย่อมมากมูลไปด้วยความอิจฉาริษยา ประกอบทั้งเจ้าพระยานครฯ ก็คงจะเป็นผู้ใหญ่ที่หูเบาและมัวเมาลุ่มหลงอยู่ด้วยอิสตรี จึงเกิดหึงหวงและขุ่นแค้นมาก สั่งให้เอาตัวศรีปราชญ์ไปฆ่าเสีย ณ ที่ซึ่งเป็นที่รู้จักกันดีในเมืองนครศรีธรรมราช เมื่อราวก่อนปีพุทธศักราช ๒๒๒๖ กล่าวกันว่า ปัจจุบันอยู่ภายในบริเวณโรงเรียนอนุบาลนครศรีธรรมราช และยังมีสถานที่แห่งหนึ่งเรียกกันว่า “สระล้างดาบ” ทุกวันนี้อยู่ในบริเวณโรงเรียนสตรีนครศรีธรรมราช ซึ่งเล่ากันมาว่า เมื่อประหารชีวิตศรีปราชญ์แล้ว เพชฌฆาตได้เอาดาบมาล้างที่สระนั้น และเล่ากันสืบมาว่า เมื่อก่อนศรีปราชญ์จะถูกประหารนั้น ได้เขียนโคลงอธิษฐานบทหนึ่งไว้บนพื้นทรายว่า
๏ ธรณีภพนี้เพ่ง	ทิพญาณ หนึ่งรา
เราก็ลูกอาจารย์	หนึ่งบ้าง
เราผิดท่านประหาร	เราชอบ
เรา บ ผิดท่านมล้าง	ดาบนี้คืนสนอง ฯ
ขณะถูกประหารนั้น ศรีปราชญ์คงจะมีอายุราว ๓๐- ๓๕ ปี ส่วนทางกรุงศรีอยุธยา เมื่อขาดศรีปราชญ์ไปเสีย วงการกวีกีฬาในราชสำนักก็คงจะร่วงโรย จืดชืดและหย่อนรสสนุกลงไป คล้ายอาหารที่ขาดเกลือ เป็นเหตุให้สมเด็จพระนารายณ์ทรงหวนรำลึกถึงศรีปราชญ์อยู่เนือง ๆ จนถึงกับวันหนึ่งได้โปรดให้ไปนำตัวศรีปราชญ์กลับคืนมายังกรุงศรีอยุธยา แต่ไม่ได้ตัวกลับมา ซ้ำได้ทรงทราบว่าศรีปราชญ์ถูกเจ้าพระยานครฯ ประหารชีวิตเสียแล้ว ก็ทรงพระพิโรธและทรงเสียดายศรีปราชญ์เป็นกำลัง จึงโปรดให้เอาดาบเล่มที่เจ้าพระยานครฯ ประหารชีวิตศรีปราชญ์นั้น ประหารชีวิตเจ้าพระยานครฯ ให้ตายตกไปตามกัน ก็สมด้วยคำว่า “ดาบนี้คืนสนอง” และชีวิตของศรีปราชญ์กับเจ้าพระยานครฯ ก็ถึงอวสานด้วยลักษณาการอย่างเดียวกันฉะนี้
โคลงกำศรวลศรีปราชญ์
ร่าย
๏ ศรีสิทธิวิวิทธบวร	นครควรชํ
ไกรพํรหรงงสรรค	สวรรคแต่งแต้ม
แย้มพื้นแผ่นพสุธา	มหาดิลกภพ
นพรัตนราชธานี	บูรียรมยเมืองมิ่ง แล้วแฮ
ราเมศไท้ท้าวต้งง	แต่งเอง ฯ
๏อยุทธยายศยิ่งฟ้า	ลงดิน แลฤๅ
อำนาถบุญเพรงพระ	ก่อเกื้อ
เจดีลอออินทร	ปราสาท
ในทาบทองแล้วเนื้อ	นอกโสรม ฯ
๏ พรายพรายพระธาตุเจ้า	จยรจนนทร แจ่มแฮ
ไตรโลกยเลงคือโคม	คํ่าเช้า
พิหารรเบียงบรร	รุจิเรข เรืองแฮ
ทุกแห่งห้องพระเจ้า	น่งงเนือง ฯ
๏ ศาลาอเนขสร้าง	แสนเสา โสดแฮ
ธรรมาศจูงใจเมือง	สู่ฟ้า
พิหารย่อมฉลักเฉลา	ฉลุแผ่น ไส่นา
พระมาศเลื่อมเลื่อมหล้า	หล่อแสง ฯ
๏ ตระการหน้าวัดแหว้น	วงงพระ
บำบวงหญิงชายแชรง	ชื่นไหว้
บูรรพาท่านสรรคสระ	สรงโสรด
ดวงดอกไม้ไม้แก้ว	แบ่งบาล ฯ
๏ กุฎีดูโชติช้อย	อาศํร
เต็มรํ่าสวรรคฤๅปาง	แผ่นเผ้า
เรือนรัตนพิรํยปราง	สูรยปราสาท
แสนยอดแย้มแก้วเก้า	เฉกโฉม ฯ
๏ สนํสนวนสอาดต้งง	ตรีมุข
อร่ามเรืองเสาโสรม	มาศไล้
เรือนทองเทพแปลงปลุก	ยินยาก
ยยวฟ้ากู้ไซ้	ช่วยดิน ฯ
* * *
๏ อยุทธยายศโยกฟ้า	ฟากดิน
ผาดดินพิภพดยว	ดอกฟ้า
แสนโกฏบยลยิน	หยากเยื่อ
ไตรรัตนเรืองรุ่งหล้า	หลากสวรรค ฯ
* * *
๏ อยุทธยาไพโรชไต้	ตรีบูร
ทวารรุจิรยงหอ	สรหล้าย
อยุทธยายิ่งแมนสูร	สุระโลก รงงแฮ
ถนัดดุจสวรรคคล้ายคล้าย	แก่ตา ฯ
* * *
๏ ยามพลบสยงกึกก้อง	กาหล แม่ฮา
สยงแฉ่งสยงสาวทรอ	ข่าวชู้
อยุทธยายิ่งเมืองทล	มาโนช กูเอย
เขตรตระหลบข่าวรู้	ข่าวยาม ฯ
* * *
๏ สายาเข้าคว้าเหล้น	หลายกล
เดอรดีดเพลี้ยเพลงพาล	รยกชู้
สายาอยู่ในถนน	ถามข่าว รยมฤๅ
ยงงที่สาวน้อยรู้	รยกขวนน ฯ
๏ สายาบววบ่าวเกลี้ย	จักมา
สาวส่งงอย่ามาวนน	สู่น้อง
สายากรรแสงคลา	สองสู่ กนนนา
สาวบ่าวอยู่ในห้อง	รยกคืนหาคืน ฯ
๏ สายารักอยู่เท้อญ	อย่าไป
ยยวจรรจับแขนขืน	เดอดดิ้น
สายากล่าวเอาใจ	โลมสวาสดิ
สาวบ่าวรู้ใช้มลิ้น	ลื่นใจโลมใจ ฯ
* * *
๏ หน้าเจ้าชู้ช้อยฉาบ	แรมรักษ์
สาวสื่อมาพลางลืม	แล่นให้
บาศรีจุฬาลักษณ์	เสาวภาค กูเออย
รยมรยกฝูงเข้าใกล้	ส่งงเทา ฯ
๏ โฉมแม่จักฝากฟ้า	เกรงอินทร หยอกนา
อินทรท่านเทอกโฉมเอา	สู่ฟ้า
โฉมแม่จักฝากดิน	ดินท่าน แล้วแฮ
ดินฤขัดเจ้าหล้า	สู่สํสองสํ ฯ
๏ โฉมแม่ฝากน่านนํ้า	อรรณพ แลฤๅ
ยยวนาคเชยชํอก	พี่ไหม้
โฉมแม่รำพึงจบ	จอมสวาสดิกูเอย
โฉมแม่ใครสงวนได้	เท่าเจ้าสงวนเอง ฯ
๏ สรเหนาะนิราษน้อง	ลงเรือ
สาวส่งงเลวงเต็ม	ฝ่งงเฝ้า
สระเหนาะพี่หลยวเหลือ	อกส่งง
สารด่งงข้าส่งงเจ้า	ส่งงตน ฯ
๏ สระเหนาะนํ้าคว่งงคว้งง	ควิวแด
สํดอกแดโหยหล	เพื่อให้
จากบางกระจะแล	ลิวโลด
ลิวโลด(๕)ขวนนน้องไข้	ข่าวตรอม ฯ
๏ จากมาให้ส่งงโกฎ	เกาะรยน
รยมร่ำทั่วเกาะขอม	ช่วยอ้าง
จากมามืดตาวยน	วองว่อง
วองว่องโหยไห้ช้าง	ชำงือ ฯ
๏ จากมาลำห้นนล่อง	ลุะขนอน
ขนอนถือเลยละ	พี่แคล้ว
จากมากำจรจนนทน	จรุงกลิ่น
จรุงกลิ่นแก้มน้องแก้ว	ไป่วาย ฯ
๏ จากมานักนิ่นเนื้อ	นอนหนาว
หนาวเหนื่อยเพราะลํชาย	ซาบชู้
จากมาทระนาวนาว	นํแม่
หนาวเหนื่อยมือแก้วกู้	มุ่นมือ ฯ
๏ จากมามาแกล่ใกล้	บางขดาน
ขดานราบคือขดานคือ	ดอกไม้
มาเกาะกำแยลาญ	ลุงสวาสดิ กูเอย
ถนัดกำแยย้าไส้	พี่คาย ฯ
๏ พระใดบำราศแก้ว	กูมา
มาย่านขวางขวางกาย	ด่งงนี้
จากมาเลือดตาตก	เตมย่าน
เตมย่านบรู้กี้	ถ่งงแถม ฯ
๏ จากมาอกน่านนํ้า	นองกาม
กามกระเวนแรมรศ	ร่วงไส้
จากมาราชครามคราม	อกกํ่า
อกกํ่าเพราะชู้ให้	ตื่นตี ฯ
๏ จากมาแก้วกู้คํ่า	ชรอกแขวะ
โพรงชรอกโชรมแขวะศรี	โศรกศร้อย
จากมาพิบูลแบะ	บูนแม่
บูนแม่ลห้อยไห้	ข่าวตรอม ฯ
๏ จากมาแก้วผึ้งแผ่	ใจรักษ มาแม่
ยยวอยู่เลวไผ่ผอม	ผ่าวใส้
จากศรีสำลักใคร	สกิดอ่อน อวนแม่
รยมรํ่าไห้หาเจ้า	ชำงาย ฯ
๏ จากมาเรือร่อนท้ง	พญาเมือง
เมืองเปล่าปลิวใจหาย	น่าน้อง
จากมาเยิยมาเปลือง	อกเปล่า
อกเปล่าว่ายฟ้าร้อง	รํ่าหารนหา ฯ
๏ จากมาเมืองเก่าเท้า	ลเท ทานรา
เทท่าบึงบางบา	บ่าใส้
จากมาอ่อนอาเม	บุญบาป ใดนา
เมืองมิ่งหลายเจ้าไว้	รยกโรย ฯ
๏ เดชานุภาพเรื้อง	อารักษ์	ท่านฮา
รักเทพจำสารโดย	บอกบ้าง
บาศรีจุฬาลักษณ์	ยศยิ่ง พู้นแม่
ไปย่อมโหยไห้อ้าง	โอ่สาร ฯ
๏ ไก่ใดขนนนิ่งน้อง	นางเฉลอย
เชอญท่านทยานเปนฝนน	ฝากแก้ว
เยียมาบลุะเสบอย	เชองราค
ไฟราคดาลแพร้วแพร้ว	พร่างตา ฯ
๏ เยียมาเยียจากเจ้า	กูเจ็บ
เจ็บรหนโหยหา	จไจ้
เยียมาเยียหนามเหน็บ	อกอยู่
อกอยู่เพราะน้องไห้	ตากตน ฯ
๏ เยิยมาเรือเก้ากู่	การุญ ย่านนา
นบเทพอรชุนบน	บอกถ้อย
มือพันพ่อมีบุญ	แลส่อง ดูรา
เชอญพ่อเด็จดวงช้อย	ซาบศรีสํศรี ฯ
๏ เยิยมาเรือล่องใกล้	กรยนสวาย
สวายสวาสดิธรณีนาง	มิ่งไม้
เพล็จพวงดุจดวงถวาย	ทุกกิ่ง ไซ้แฮ
แม้นม่วงรศฟ้าไล้	ลูกหวาน ฯ
๏ มุ่งเหนนํ้าหน้าวิ่ง	วยรตา แลแม่
ถนัดม่วงมือนางฝาน	ฝากเจ้า
เททรวงทุเรมา	บางภูดพี่แม่
หมากพูจรู้ลับเล้า	พูจพราง ฯ
๏ ต้นไม้ชรลูดลิ้น	บ่มี แม่ฮา
ถามข่าวนวลนางฤๅ	พูจได้
รฦกกระลาศรี	เสาวภาค กูเอย
สารส่งงทุกต้นไม้	ลนนลุง ฯ
๏ อาเมจยรจากเจ้า	กินใจ บานี
ยรรย่อนทงงเพาะพุง	พร่นนกว้า
อาเมอยู่ฉันใด	ดวงสวาสดิ กูเอย
นอนน่งงฤๅให้ผ้า	ผูกแด ฯ
๏ เยียมานิราษร้อน	ไฟกาม
ลุะบมีเลอยแล	รยกฟ้า
ศรีมาสำโรงงาม	อายแก่พี่แม่
ถนัดสำโรงเจ้าถ้า	ออกโรง ฯ
๏ รฦกน้องน้อยแง่	ลีลาฤๅแม่
ผืนแผ่นบโยงฤๅ	อยู่ได้
แลที่ร่ำไพตา	เลงโลกย พูนแม่
แผ่นผูกแมกฟ้าไว้	จึ่งคง ฯ
๏ ศรีมาพิโยคพื้น	รัตนภูม
ถนัดดุจพระภูมผจง	แผ่นแผ้ว
เล็งแลเยิยฟ้าฟูม	ชลเนตร
เพราะพี่เจ็บเจ้าแคล้ว	คลาศไกล ฯ
๏ ศรีมาเทวศศร้อย	สงสาร
ทุกย่านอกฟูมไฟ	น่าน้อง
ศรีมาองงคารฉมัก	ฉมวยใหญ่
แลลบับไล้ท้อง	ท่งขยว ฯ
๏ เนื้อเบื้อละไล่ลํ้า	สงงขยา
ควายประชลเพราะพรยว	ตื่นเต้น
กวางทรายประนงงหา	หวงเถื่อน
บางลวบบ้างเหล้นบ้าง	ง่าเงย ฯ
๏ รฦกชู้แก้วเกื่อน	ใจตาย แลแม่
รยมร่างเปนต้นเลอย	น่าน้อง
เลือดตายิ่งฝนราย	ราย่าน
อกพี่พ้นฟ้าร้อง	รยกศรี ฯ
๏ ต้งงใจรักษเจ้าอาจ	อุปรมา ถึงฤๅ
ชีไฝ่ยามปูปี	ไป่แล้ว
ดวงดยวแม่คงตรา	ไตรโลกย กูเอย
ดินและฟ้าได้แก้ว	ก่อโฉมเกลาโฉม ฯ
ฝ่ายสยงสุโนกไห้	หานาง แม่ฮา
รยมทนนทึงแทงโลม	ลิ่นเล้า
มาดลบำรุะคราง	ครวญสวาสดิ
ให้บำรุะหน้าเหน้า	จอดใจ ฯ
๏ บำรุะบำราษแก้ว	กูมา
จักบำรุงใครใคร	ช่วยได้
บรับบเร่อมอา	บ่ร่าง ละเลอย
๏ โอ้บเร่อมน้องให้	ไฝ่เหนลองเหน ฯ
รยมมาบสว่างไข้	ขวนนบิน บ่าแฮ
กระอืดอกเซนเซน	ช่วยเหน้า
ลุจุงจรลึงยิน	จรหลํ่า แล้วแฮ
อ้าจรลึงรักษเจ้า	จำงาย ฯ
๏ จรลิวไต้ฟ้าตํ่า	เตือนยาม
โหยบเหนสายใจ	จรคล้าย
บลุแม่เมากาม	กาเมศ กูเออย
ลพี่หว้ายนํ้าหน้า	มืดเมา ฯ
๏ มาทุ่งทุเรศพี้	บางเขน
เขนข่าวอกนํเฉลา	พี่ต้งง
ปืนกามกระเวนหวว	ใจพี่ พระเออย
ฤๅบให้แก้วก้งง	พี่คงคืนคง ฯ
๏ กำศรดสร้อยฟ้าคลี่	ควรรักษ ฤๅแม่
รอยอยู่แรมรศรงค์	พี่เต้า
ศรีมาย่อมดักดัก	ใจจอด คืนนา
คร่นนกล่าวคร่นนให้เกล้า	เกลอกเรือ ฯ
๏ ศรีมาใจขอดข้อน	ทางวนน
แลลนนลุงเหลืออก	น่าน้อง
ศรีมาย่อมรับขวนน	แขวนปาก ไซ้แม่
ดาลตื่นตีอกร้อง	รํ่าหารนหา ฯ
๏ ฤๅรยมให้ชู้พราก	กนนเพรง ก่อนฤๅ
กรรมแบ่งเอาอกมา	ด่งงนี้
เวรานุเวรของ	พระบอก บารา
ผิดชอบใช้นี้หน้า	สู่สํสองสํ ฯ
๏ เยียมาสํดอกแห้ง	ฤทยชื่นแฮ
เครงย่อมถงวลถงํอก	คํ่าเช้า
เยียมาเยิยไกลกลาย	บางกรูจ
ถนัดกรูจเจ้าสระเกล้า	กลิ่นขจร ฯ
๏ รศใดด้าวหน้าดุจ	รศผํ แม่เลย
ผมเทพสาวอับษร	รูปแพ้
พระเออยเมื่อสองสํ	สุเกษนางนา
บนขอดกลางเกล้าแก้	จํ่าเลอย ฯ
๏ เยียมาพิเศศพี้	บางพลู
ถนัดเหมือนพลูนางเสวอย	พี่ดิ้น
รยมรักษเมื่อไขดู	กวะหนยกนางนา
รศรำเพอยต้องมลิ้น	ล่นนใจลานใจ ฯ
๏ เรือมาจยรจยดใกล้	ฉมงงราย
ฉมงงนอกฉมงงใน	อกช้ำ
ชาวขุนสรมุทรหลาย	เหลือย่าน
อวนหย่อนยงงท่านํ้า	ถูกปลา ฯ
๏ กล้วยอ้อยเหลืออ่านอ้าง	ผักนาง
จรหลาดเลขคนนนา	ฝ่งงเฝ้า
เยียมาลุดลบาง	รมาต
ถนัดรมาตเต้นเต้า	ไต่ฉนยร ฯ
๏ ชรดือดาษชุ้งชื่อ	ปลอมแปล
ไพรพนํอากยร	แรดร้อง
ดวงดยวจากจยรแด	ยรรสวาดิ
นอนน่งงฤๅไห้พร้อง	เพื่อนใคร ฯ
๏ ดวงดยวบววมาศแพ้	พิมทอง พี่เออย
รยมบหลับใหลหา	คํ่าเคี้ย
ดวงดยวแม่มองหน	หาพี่ พู้นแม้
ใครช่วยชูเกล้าเกลี้ย	กล่อมแถง ฯ
๏ รยมรักษสุดที่อ้าง	เอวสมรแม่ฮา
กามลนนลุงลานแด	เดือดไหม้
เยียมาเทพสาคร	ครวญสวาดิ
สยงสาครร้องไห้	ส่งสยงสุดสยง ฯ
๏ มุ่งเหนดยรดาษสร้อย	แสนส่วน
แมนม่วงขนุนไรรยง	รุ่นสร้อย
กทึงทองรำดวรโดร	รศอ่อน พี่แม่
ปราวประเหล่แก้มช้อย	ซาบฟนน ฯ
๏ เยิยมาแอ้วใส้ย่อน	บางฉนงง
ฉนงงบ่อมาทนนสาย	แสบท้อง
ขนํทิพยพงารงง	รจเรข มาแม่
ยินข่าวไขหม้อหน้อง	อิ่มเอง ฯ
๏ ด้าวห้นนอเนขชื้อ	ขนํขาย
วอนว่อนเลวงคิด	ค่าพร้าว
หมากสรุกซระลายปลง	ปลิดไหม่
มือแม่ค้าล้าวล้าว	แล่นชิงโซรมชิง ฯ
๏ มลักเหนนํ้าหน้าไน่	ไนตา พี่แม่
รยมตากตนติงกาย	น่าน้อง
ลนนลุํพี่แลมา	บากจาก
จยรจากตีอกร้อง	รยกนางหานาง ฯ
๏ ลนนลุงสองฟากฟุ้ง	ผกาสลา
โดรลอองอบตาง	กลิ่นเกล้า
รอยมือแม่ธารทา	หอมหื่น ยงงเลอย
จนนทนกระแจะรศเร้า	รวจขจร ฯ
๏ เสียดายหน้าช้อยชื่น	บววทอง กูนา
ศรีเกษเกศรสาว	ดอกไม้
มาดลบนนลุะนอง	ชลเนตร
ชลเนตรชู้ช้อยไห้	ร่วงแรงโรยแรง ฯ
๏ ขอมเพรงบงงเหตุเต้น	ตัดหวาย
หวายเท่าแทงตนขอม	ตอกต้อง
ขอมถือทอดตนตาย	ดด่าว
ห้ยมว่าเพรงใดพร้อง	ที่น้นนหวายยงง ฯ
๏ สระเหนาะหน้าเจ้าแว่น	ไวจนน
ปางจากอยุทธยานาน	จึ่งเต้า
สระเหนาะกรรายนน	อกหย่อน
เมรุทุเท่าหน้า	กำศรวญ ฯ
***
๏ รฦกรศช้อยซาบ	พระทนต
อวายปากไปนารศ	รอจเร้า
มิลุะแล่งตนเปน	สองซีก
ซีกหนึ่งไว้น้องเหน้า	หนึ่งมา ฯ
***
๏ รฦกหน้าช้อยชื่น	บววทอง กูนา
หอมหื่นใครเหนตา	ภู่ได้
รฦกดลหลับสองนํ	นาภิศ กูนา
ยยวอยู่หาชู้ไช้	อื่นตาง ฯ
๏ โกกิลกรวิกษอ้ยง	ยูงยาง
จับกิ่งยูงยางเยาว	เพื่อนพร้อง
พระลบกัลโหยลาง	โลมลูบ
จับกิ่งยางแล้วร้อง	ไร่เฌอ ฯ
***
๏ ปารนี้แก้วข้าตื่น	ฤๅหลับ อรเออย
นอนน่งงฉนนใดดู	ด่งงนี้
ยอมือบนนทับอก	โดยแม่ กูเออย
เจ็บยิ่งลำพ้นผี้	หมื่นทวีแสนทวี ฯ
๏ เยียมาบางผึ้งแผ่	รวงรยง
ถนัดแผ่นธรณีปาน	แผ่นผึ้ง
เหอรหวรทรหึงสยง	ตววต่าง
ยยวตววแตนขึ้ง	ต่อแตน ฯ
๏ ปารนี้อรเช้าแม่	เกลาองค์ อยู่ฤๅ
ต่งงกรดานจตุรงคมยง	ม่ายม้า
ฤๅวางสกาลง	ทายบาท
ฤๅกล่าวคำหลวงอ้า	อ่อนแกล้งเกลาฉนนท ฯ
๏ อันเชิญอาทาษท้าว	เทียมสอง
เหาะบันหารโฉมฝัน	ฝากแก้ว
ถน้ดเรียมตื่นตามอง	เหนอื่น
พอผุดลุกฟ้าแผ้ว	มืดมลาย ฯ
* * *
๏ พระเออยสรโรชสร้อย	ศรีสรง กูนา
ตระบอกบววศรีไส	กลีบกล้ยง
พระเออยคร้นนเหนหงษ	สอนย่าง น้นนนา
ศรีกระไดเล้าล้ยง	ลูบโลม ฯ
๏ พระเออยน้ำหน้าหล่งง	เหลือสินธุ โสดแฮ
ยากอยู่ทงงวนจำ	จวดเจ้า
พระเออยจงเตือนกิน	เตือนอยู่ บ้างฮา
เจ็บจรเทอญทนเศร้า	สุดหมอง ฯ
๏ รักเนื้อชรอ่อนเนื้อ	เขมนเขมา อยู่นา
แถงถงาดมุดดาดัด	ดอกไม้
ดำแดงบภักเอา	วยรมาศ เจอมนา
เดอรดุจล้วงไส้	ร่าวยนน ฯ
๏ รฦกแก้วกินสี้	นางสอง ไซ้แม่
อร่อยสรทึกถนำ	ปากป้อน
จนนทน์จรุงออกธารทา	ยงงรุ่ง
บยายยวเนื้อร้อน	เร่งวี ฯ
๏ แม่วีชู้ช้อยชุ้ง	นอนหลับ แลแม่
ตื่นมเมอหาศรี	แอบข้าง
ถนอมมือบนนทับหลงง	โลมลูบ กนนนา
รยมตื่นชํเจ้าค้าง	ค่างเชอย ฯ
๏ แก้มกล้ยงขจรทูปฟ้า	ชวยฉํแม่ฮา
ถนัดอยู่ในฝนนเลอย	ไป่แล้ว
รฦกคนนหลับนํนวล	นาภิศ นางแม่
ถนัดมเมอคล้ายแคล้ว	แก่ตา ฯ
๏ เมื่อมาแก้วพี่ปลิด	ปล่ยนแด พี่แม่
ขวนนอยู่อยุทธยาตน	ต่างหม้าย
รฦกกระลาแถง	จยรจาก เจบมา
รยมรํ่าหว้ายฟ้าหว้าย	แผ่นดิน ฯ
๏ เยียมาปิ้มปิ้มปาก	พระวาล
พระหากวานวงงสินธุ	คว่างคว้าง
สมุทรพิศารลิว	ควิวคว่งง แลนา
แลชรเลลานท้าง	ทุลาย ฯ
๏ ล่วงฦกสุดหย่งงพ้น	คณนา
รลอกพรยนพรายดู	แพร่งนํ้า
เยียมาเยิยสุดตา	แสนโยชน์
เรือแล่นผํ้าผํ้าผ้าย	ผ่าวใจ ฯ
๏ เยียมาลิงโลดฟ้า	ฟองฟัด
สยงสมุทรครางใคร	อยู่ได้
เยียมาตระบัดลํ	ลิวล่าว แลแม่
เดือนยี่หนาวชักไส้	ฉ่ำชวย ฯ
๏ เยียมานํ้าหน้าคล่าว	ครางตาย พี่แม่
รยมรทวยตีนมือ	มืดหน้า
เยียแลพี่ใจหาย	หววหาด
เงาชรเลไล่ฟ้า	ม่ายมยง ฯ
๏ เยียมากระดาษท้ง	ขาวขยว อยู่นา
ววู่สยงลํลง	ล่นนไส้
เยียมาเยิยแลหลยว	ชรอํ่า
ชรอํ่าอกฟ้าไข้	ข่าวตรอม ฯ
(๑) ว่า “เยียมาปิ่มปิ่มปาก พระวาน” ก็มี
(๒)
(๓)
/(๔) และว่า “...เพรี้ยมพรายตู" ก็มี
(๕)
(๖)
/(^\
๏ มุ่งเหนอรรถํ้าท่ง	ทิวเขา
เขาโตกอำภิลจอม	แจกฟ้า
สรมุทรเงื่อนเงามุข	มยงม่าย
ดูดุจมุขเจ้าถ้า	ส่งงศรี ฯ
๏ มุ่งเหนลล่ายนํ้า	ตาตก แม่ฮา
เกาะสรชงงชลธี	โอบอ้อม
บลักเหนไผ่รยงรก	เกาะไผ่ พูนแม่
ขยวสระดือลํ้าย้อม	ญอดครามฯ
๏ ระฦกรศน้องไน่	ในตา พี่แม่
เออสมุทรอยงกาม	กล่อมเหน้า
เยียแลลนนลุงมา	บางค่อม
ถนัดค่อมน้อยข้าเจ้า	ส่งงจนนทน์ ฯ
๏ จากมาแก้วพี่ห่อม	หิวใจ แลแม่
คร้นนกล่าวโหยหนนอก	สู่ฟ้า
ตนดยวแบ่งตับไต	สองภาคย
รลอกจนน่าเจ้า	หน่วงหลงง ฯ
๏ ตนดยวมาจากเจ้า	เจบอก อ่อนเออย
เรือกลอกกลางวงงใจ	ขาดขวํ้า
จากนางยิ่งตนตก	เมรุมาศ
รลอกลํ้าฟ้าซ้ำ	ซ่านดิน ฯ
๏ จากมาสายสวาดิไว้	อยุทธยา แลนา
อกเปล่าอกสายสินธุ์	หากรู้
ลุะดานกนนชาววา	ลวงใหญ่แล้วแฮ
วาลยิ่งสารสับสู้	เสริฐชล ฯ
๏ วาลเลขลํไล่ปรุ้ย	ไปมา
วารถ่าววยรวงงวล	ลล้าว
วาลโทลประลองปลา	ปลักปล่น
หางกวาดหววแอ้วอ้าว	ปากปาม ฯ
๏ เยียมาม่ายน้องขวล	ขวายแด แลแม่
นอนน่งงฤๅกวนกาม	แกว่งไส้
ลุกยืนวงงเวงแล	ลิวโลด
คืนน่งงลห้อยไห้	บํ่าบวง ฯ
๏ พระเออยสระโรชท้อง	ชลธี ท่านแฮ
เชอญเทพมาทับทรวง	ที่ร้อน
แมนเมขลาศรี	เสาวภาคย ถูเออย
มาแม่อย่าทนนข้อน	ขาดใจข่นใจ ฯ
๏ ไหว้เจ้ารักษฝากน้อง	นางรักษ พี่ฮา
พรัดพิพรายหลงงใคร	บ่รู้
ต้งงใจเท่าเจบหนัก	ในแม่ พูนแม่
ยยวกลอกกล่นนใจชู้	ตากตาย ฯ
๏ โอ้อกสระแอ่แก้ว	กูมา แม่ฮา
เยียพรากพรัดเพรางาย	เยี่ยแคล้ว
พลบคํ่าลนนลุงหา	สายสวาดิ คืนแม่
สยวยิ่งสาวใส้แก้ว	ผ่าวเผา ฯ
๏ ไกรพรยงตววอาจเต้น	เห็จเหน
สาวเชือกชักเรือเรา	พี่ร้อง
นางนุชแม่มวยเพญ	พิโยค กูเออย
ยามหนึ่งไกลน้องคํ้า	ขวบปี ฯ
๏ ฝ่ายสยงสุโนกไห้	หานาง
วว่องวยรดาศรี	ผ่าวพ้น
มาลุะดำบลบาง	นายหญี่
นายหญี่โซรเหล้าต้น	ช่างโซร ฯ
๏ หลายผู้ผํคลี่กล้ยง	จำยาม
เมามี่อยงโอนหวว	ผูกผ้า
ถนัดสาวสมุทรตาม	ตวงแพ่ง
ชาวพี่พยงถ้วมหน้า	รากรณ ฯ
๏ เรือมามาแบ่งแก้ว	กูไกล
ไกลตื่นตำบลมา	ลห้อย
เยียมาเยิยไฟฟูน	อกพี่ นาแม่
ฃอพี่เหนหน้าน่อย	หนึ่งเจ้ายาใจ ฯ
๏ เรือมามาที่ท้าง	สวาโถกน
คร่นนพี่ถึงโถกนไท	แม่เต้า
บเหนยิ่งไฟโรน	รุ่นสวาดิ
อกพี่ดาลร้อนเร้า	ยิ่งรามไกรราม ฯ
๏ รามาธิราชใช้	พานร
โถกนสมุทรวายาม	ย่านฟ้า
จองถนนเปล่งศิลปศร	ผลาญราพ (ณ์)
ใครอาจมาขวางฆ่า	ก่ายกอง ฯ
๏ เพรงพรัดนรนารถสร้อย	ษีดา
ยงงขวบคืนสํสอง	เศกไท้
สุทธนูประภาฟอง	ฟัดจาก จยรแฮ
ยงงคอบคืนหว้ายได้	สู่สํสองสํ ฯ
๏ ผยองม้ามณีกากเกื้อ	ฤทธี ก็ดี
สองสู่สองเสวอยรํย	แท่นไท้
เพรงพินธุบดีพรัด(๑)	พระโฆษ
ขอนขาดสองหว้ายไส้	จากจยร ฯ
๏ พรํ่าพบมาโนชเนื้อ	นางเมอง
สองสู่สํมณฑยร	แท่นแกว
เท่าบาเปล่าเปลองอก	ในอ่อน อรแม่(๒)
สองพรากพลัดแคส้ว^	ชำงอ(๓) ฯ
๏ เท่าบาแส้วไส้หย้อน(๔)	ในนาง ไซ้แม่
ครางอยู่อือฮือตา(๕)	เลือดไส้
เท่าบาจากอกคราง	ครวญแม่
รยมเท่าหววใจให้(๖)	แม่ดิ้นโดยดู ฯ
๑๐๗ V] V ะ V
บเดกลำเขาแต่	วนนมา
กลืนแต่ยาดูกวน	กึ่งซ้อน(๗)
รฦกกระลาพิม(๘)	พระมาค ถูเออย
ดาลกนนหายเราร้อน	ราคคืน1(๙) ฯ
(๑) ว่า “เพรงพํนธุมดพรด” และ "เพรงพินธุบดพลัด" ก็มี (๒) ว่า “อวรแม่” และว่า “อ่อนแม่” ก้ม (๓) ว่า “ชำงอ” ก็ม่
(๔) ว่า “เท่าบาแล้วไส้ย่อน” และว่า “เท่าบาแล้วไล้พย่อน" ก้ม (๕) ว่า “ครางอยู่หอหือตา" ก็มี (๖) ว่า “เรยมท่าวห้วใจให้ ก้ม
(๗) ว่า “กลืนแต่ยาดูควร ครึ๋งช้อน” และ “คึ๋งช้อน” ก้ม (๘) ว่า “...กระลาภม” ก้ม
(๙) ว่า “ดาลกลหายเร้าร้อน” และ "ดาลกัลหาย...” และว่า "ดาลกลหายเร่ารอน ราคคน" ก็มี
๑0๘ เยียมามาให้สวาดิ	จํๆรค
ถนัดดุจวานใจ!ฬ®)	ฝากน้0ง
ชลธีรนนฑดเลือน(๒)	รลอก
เรือเยิยเต้นนํ้าต้อง	ตื่นพยง ฯ(๓)
๑0๙โออกสดวกไส้(๔)	เสาโขดง
ล0โบกใบบินอยง	แล่นผํ้า(๕)
ขทิงทองรนนทดโยง	ลยวแล่ง
ล0ช่วยขวาซ้ายลํ้า	แล่งเรือ(๖) ฯ
7๑0๐ สลาตนนตราษหน้าแต่ง(๗)	พลยุทธ
ลํส๓าลํเสีอ(๘)	ต่างต่อง
ตรืงดราโขดงทรุด	ปลงยาก
สายสมุทรไห้ร้อง(๙)	รยกครี ฯ
(๑) ว่า “ถน้ดดุจใจรืเน” ก็มี (๒) ว่า “ชลธีรทดเลือน” ก็มี
(๓) บางฉบบ ต่อจากบฑนี มีโคลงบท	๗!ปี แต่เพียนคำบ้าง	ว่า
ปานนืออรเช้าแม่	เกลาองค์ ออรเอย
ตั้งขดาลจัตุรงเมียง	ม่ายบ้า
ฤๅวางสกาลง	ทายบาด
ฤๅกล่าวคำหลวงอา	อ่อนแกล้งเกลาฉ้นท์ ฯ”
(๔) ว่า “โอ้อกสดอกไส้” ก็มี
(๕) ว่า “ลมโบกใบบํนเวียง แล่นนํ้า” ก็มี
(๖) ว่า “ลมขวยขวาช้ายลํ้า แล่นเรือ” ก็มี
- (๗) วา &ลาต้น้ตงหน้าแต่ง และ “สลาต้นดราหน้าแต่ง” และว่า สลาต้นดรวจหน้าแต่ง กมี
/(๔) ว่า “ลมสำเภาลมเลือ” ก็มี (๙) ว่า "สาวสมุทรใบ้ช้อง” และ “สายสรมุทรใบ้ช้อง” 1วีม่
๑๑ นํ้าหน้าสองฟากฟัง	ผกาแจรง
ฟองฟ่องตามตีอก	คลื่นเคล้า
รนนชลรนนแชงอึง1(๑)	อากาศ
เรือยิ่งอยงนาเข้า	ขาดใจข,นใจ(๒) ฯ
๒พนนฦกนํ้าบ่าสาด(๓)	พกเพญ มาแม่(๙)
เรือคระแครงตีบไต(๕)	ขาดขวํ้ก
สัดจองกำเบญบก(๖)	พกพึ๋ง 11ล้1แฮ
อกพีอกฟ้าชำ	ช่วยตรอมรยมตรอมฯ
เลงแลตลงแกลง(๗)	เกลาสาร แม่ฮา
นพเทพชํชอมทุก(๘)	ย่านย้งง
พระเออยจำศรคราญ	ตีนค0บ สํรา(๙)
อย่ารยกลไห้พล้งง	พลยกเรือลงเรือ(•๐) ฯ
๑๔พระเออยได้ข้ขอบ	ใจจง ฤๅแม่(๑๑)
อย่าเล่นลพดเหลือ	พร่นนกว้า (๑๒)
พระเออยชุ่งอรองค	สํพี่
อย่าโบกโลยล0บ้า(๑๓)	เฟ้องฟองฟูมฟอง ฯ
(๑) ว่า “ร้นชลร้นแซรงอง” ก็มี (๒) ว่า “...ขนใจ” และว่า “...ขนใจ” ก็มี /(๓) ว่า “...บ้าสาด” และ “พนฦกนํ้าบ่าสาด” ก็มี (๔) ว่า “นาแม่” ก็มี
(๔) ว่า "เรือกระแลง...” และ “เรือคระแลง...” ก็มี (๖) ว่า “...กำเปนบด” และว่า “...กำเบลบท พเกพึ๋ง" ก็มี (๗) ว่า “เลงแลกกส์งแกล้ง” และ “...ดรลงแกล้ง” ก็มี (๘) ว่า “นพเทพๆ{มขอมทุก” ก็มี (๙) ว่า “...สองรา” และ “คนดอบ สํรา” ก็มี (๑๐) ว่า “เพลอกเรือ...” ก็มี ^๑๑) ว่า “แม่ฤๅ” ก็มี (๑๒) ว่า “ญาแล่นลมพ้ดเทลือ พร,นนควา” ก็มี (๑๓) ว่า “อย่าโบกโบยนํ้าบ้า” ก็มี
V)๕สัดยาบดมวยม	สยงสํนธุ แลแม่
สาวสบุทรนองเน้อง	เน่งนํ้า
อารกษร่วมรกยน	อาราฑธน แลวแม่
ใส่ส่างอกฟ้าลํ้า	ดาษดยว ฯ
๑ง๖อดจรรยโออำนาจ	สารสัตย ใช้แม่
ฟองอย่าฟัดฟยน/ไแล่นแล ขนดตราตระบดเขน1(๒)	โขดงเล่า
ขาวเฟ้อนพร้ดกว่าแก,(๓)	อยู่บางนอนบาง ฯ
/*?๗โออกครวญเคร่าถา(๔)	เรือมูน มากแฮ
ละรุ่งรางราครื(๕)	โครกเครา
รฦกแม่มาเโร	ทุเรค ถูเออย
เอาสโบพู้ขอย	หตาง ฯ
๑0๘าฦกเนื้อกรรเกษ&าอย^	สาวสวรรค ถูเออย
กรกอดหมอนเหมึอนนาง	รํ่ าไห้
รฦกกำจรจนนฑน์	อายโอษรู พู้นฤๅ
ทรงกรรแสงไจไจ้	จั่นจวญ(๗) ฯ
๑?๙อำน้องมาโนชเนื้อ	นางกระษ้ตร พี่เออย(๘)
ครืกระไดเครงครวญ	คํ่าเช้า
V	.,-,•(๙)
อาอวรคยรสยดบัด^	มาลยมาค ถูเออย
ครืกระไดกสัววเกลา	กลิ่นฉ๊ ฯ
(ค) ว่า “...เพยนภม” และว่า "ฟองอย่าฟัดเพยนภมร แล่นแลว” ก็ม (๒) ว่า “...ตระบดเบญ” และ “ขใXนทราดระบัดเขน” ก็ม (๓) ว่า “ชาวเพึ๋อนพรนกว้าแกว” กํม
/(๔) ว่า “โออกเรือเคร่าถา "และ “โออก...” และว่า “โอยอก...” ก็ม (๕) ว่า “ลรุ่งรางรางศรื” ก์ม (๖) ว่า “รฦกกรรเกษเนอ” ก็ม (๗) ว่า “...ใจใจ จรันจวน” ก์ม (๘) ว่า “โอน้อง.ถูเอย” กํม
(๙) ว่า “อาออรเคขรเสิยดบัด” และ อำอรเสืยดเคยรบัด” กํม
*๐อ้าฑาวอ้าฑาศแกม^	เปรมปราง
ครกระไดเชอยชํ	ชำงยํ้ก
อ้าอวรละไมยนาง	นวลนารถ1(๒)กูเออย
ยยวกอดใ!ก(๓)เนื้อชํ้า	พี่ถนอม ฯ
* * *
๑๑ดวงดือนาภศน้อง	นางลวรรค กเออย
-(๔)	--ข
กระแหนวแนวนาภิพดน
ใครเหนอรเอววรร	ใจวาบ วางฤๅ
ปานปีกน้อยน้อยรน	ฤๅร้างกลววตาย^ ฯ(๖)
* * *
๑๒๒^	1 V
ปี ตนหลงลงแล่นเดน	ตามหลงง
หลงงไล่ตามขมองโกรย	ตึ๋นเต้น
บงงกงทุกงงฉลาม	เหนโห่
งวงฉนากคลุกเคล้าเคล้น	เพี่องฟอง ฯ
* * *
๑๓ เรึอมาฟองฟ่องฟ้อน	กลหงษ
จงงถูดต่างตีนกวัก1(๗)	แกว่งนื้า
กางโขดงยรรยงกล	กางปีก
สยงสมุทรลํ้าฟ้อน	ย่านยาว ฯ
(๑) ว่า “อ้าวทาวอาฑาษแกม” และ “อาทาอาฑาษแกม” และว่า “อ้าทาวอาทาศแกม” กํม
(๒) ว่า “อาอวรละไมนาง นวลนาฎ” กม่
(๓) ว่า “เยยวกอดหน้ก...” กม่
(๔) ว่า “กระแหน่วแน่วนาภ” กม่
(๕) ว่า “ร่างรูกลํวตาย” กม่
(๖) โคลงบทที่ ๑๒๑ และที่ ๑๒๒ ปรากฎในสมุดไทยหมายเลขที่ ๕ อ้กแห่งหนึ๋ง แต่เขยนไว
ในลำดับตน ๆ ส่วนในฉบบอึ๋นไม่ม่ (๗) ว่า “...ต่างตึ่นกวด” และ “...ต่างต่นกวด” กม่
๑!!๔เจบจากเจบอกยูV®)	อกเรือ
เจบจากสาวสาคร	เคลื่อนดิ้น(๒)
เจบจากพี่เจบเหลือ	อกอ่อน พูนแม่(๓)
อกอ่อนอกฟ้าปลิ้น	เปล่าใจ ฯ
รยมมาเรือร้อนฑ่ง(๔)	บางสบู
ถน้ดด่งงส^บงงใบ	แม่เร้น
รยมรกษพูดโดย^๕^	สายสวาด
มาย,อมหลายชู้เหล้น	เพื่อนตน ฯ
๑ว๖กระไดเอาอาตมแก้ว	พรีเพา ไซ้แม่(๖)
จยรจากบางคลครวญ(๗)	ใช่น้อย
กระ1ใตเงื่อนเงาเดือน1(๘)	โดยย่าง
นอนน่งงนางพร้องก้อย	ดุจดยว ฯ
6)1อ๗9^ V 4/1	(3
ถนดแก้วกู้ด่าง	เรอตาม
แครงย่อมพรายหลยวหยุฑ(๙)	อยู่ถ้า
ลุขนบ(๑๐)ดุจขนบกาม	พระพี่ พื่แม่
เรือเยิยมาซ้าชู้	เยิยนาน ฯ
0
(๑) ว่า “เจ็บจิตรเจ็บอีกอุม” ก็มี (๒) ว่า “คลนติ้น” ก็มี
(๓) คำว่า “พูนแม่” , “พูนฤๅ” ซึ่งเป็นลรอยคำทุกแห่งในฉบับอื่นเป็น “พู้น...”
/ (๔) ว่า “เรอมาเรือร่อนฑ่ง" และว่า “เรือมาเรือร่อนฑ้ง” ก็มี (๕) ว่า “...ผดโตยตู” และ “...ผูกโดยตู” ก็มี
(๖) ว่า “กระไตเออาตมแก้วพรเพาไซ้นา”และ “พรืเทา ไซ้แม่” และว่า “พรเพาไลแม่” ก็มี
(๗) ว่า “...บงงคลครวญ” ก็มี
(๔) บางฉบับ ในบาทนี้และบาทตนเป็น “กระไต”
(๙) ว่า “เครงย่อนผายเพลยวหบุต” ก้มี (๑๐) ว่า “ละขนบ...” ก็มี
๑๘ (เใเย1เาล่างลบ)^หนี้๒)	เลอนาง แลแม่^1๓)
คร่นนรฦกใจลาญ(๔)	ลหอย
บางสุตายภาคยพาง	ถนด
ถนัดภาคยชู้,ช้อย(๕)	แก่ตา ฯ
* * *
๑๙สารนี้นุชแนบไว้	ในหมอน
อย่าแม่อย่าควรเอา	อ่านเหล้น
ยามนอนนารถเอานอน	เปนเพึ๋อน
คืนคํ่าฤๅได้เว้น	ว่างใด ฯ1(๖)
หมดฉบับเฑานี้
(๑) ฉบบลบ เดิมตามฉบบอึ๋น (๒) ว่า “เยยมาแล้วลวลี่” เาม่
(๓) ว่า “เลวนง แน่งฮา” และ “เลวนาง แลแม่” กํม่
(๔) ว่า “ครั้นรฦก...” กม
(๕) ว่า "ถนัดภาคยชุ้ชอยกลํ้า” ก์ม่
(๖) บางฉบบว่า	^
“สารนี้นุชนาฎไว	ในหมอน
ย่าแม่ย่าควรเอา	อ่านเหล้น
ยามนอนนาชเอานอน	เปนเพึ๋อน ราแม่
คนคํ่าย่าไตเว้น	ว่างใจ” ฯ
ภาคผนวก ประว้ติศรีปราชญ์
ประว่ติของศรีปราชญ์ ตามที่เชื่อถือและเล่าขานกนมาแต่ก่อน เชื่อกนว่า อุปติขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แต่มาภายหลังเมึ๋อไดตพมพ์หนังสือ คำให้การขนห®วงหาว?), และ คำให้การชาวกรุงเก่า” มกล่าวถืงศรปราชญ์ไว ในหนังสือนั้น ปัญหาที่ถกเถียงก่นก็เกิดขึ้นว่า อวสานแห่งชวดของศรปราชญ์ และเจ้าพระบานครศรีธรรมราช ผูใหประหารชวิดศรีปราชญ์นั้น ควรอุป้ตขึ้น ในรัชกาลไหน กล่าวคือ ในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา หรีอ ในรัชกาลสมเด็จ พระพุทธเจ้าเสือ เช่นที่กลาวไวในหนงสือคำใหการ ๒ ฉบ!/นั้น แต่เหดุผลและหลกฐาน ต่อไปนี้ ปังเอิญสนับสนุนว่าอุป้ดขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช นอกจากหลักฐานที่กล่าวไว่ในประว่ติข้างต้นแล้ว คงมีเหดุผลโดยย่อดงนี้ ะ-
๑. เราย่อมทราบกนด็แล้วว่า รัชสมยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เป็น รัชสม่ย่ที่วรรณคดีไทยเหื่เองฟูที่สุด และพระองค์สมเด็จพระนารายณ์ฯ เองก็ทรง เป็น1ขดติยก,วีมีปรีชาเชี่ยวชาญ ที่งทรงโปรดปรานและพระราชทานอุปถัมภ์แก่ นักปราชญ์ราชกวีเป็นอย่างดียิง จงมีกวีคนสำคญ ๆ เกิดขึ้นในรัชกาลนั้นหลายท่าน และที่ยงมีชื่อเสียงสืบมาจนถืงทุกรันนี้ก็มี ส่วนในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชาและ สมเด็จพระพุทธเจ้าเสือ ไม่ปรากฏว่า ทรงพระปรีชาสามารถทางกวีและไม่ปรากฎ ว่าไต้ทรงอุปถัมภ์นักปราชญ์ราชกวีเช่นนั้น แด1กลับปรากฏการกบฎจลาจลช่วงชง อำนาจราชศักดิ้ถันเถือบไม่ว่างเวน เด็มไปต้วยความหวาดระแวง แมีในพวกถันเอง อยู่ตลอดกาล แม่ในรัชกาลสมเด็จพระพุทธเจ้าเสือจะสงบลักหน่อย แต่อาบุรัชกาล
กมืเพยง ๕ ปีเศษเท่านั้น ข้อความที่กล่าวถืงศรีปราชญ์ไว้ในหนังสือ “คำให้การ จาวกรุงเก่า" และ "คำให้การขุนหลวงหาวค" นั้น เข้าใจว่าคลาดเคลื่อนด้วยกาลเวลา จึงทำให้เหตุการณ์สับสนเหมือนเช่นที่กล่าวเรื่องอน ๆ ไว้สับสน จะยึดถือเอาเป็น แน่นอนโดยปราศจากหสักฐานอื่นสนับลนุนอาจไม่รัดกุมพอ
,๒. เรื่องราวของศรีปราชญ์ ตามที่ได้กล่าวไว้ในหนังสือ “คำให้การขุนหลวง หาวค" และ “คำให้การชาวกรุงเก่า" มีสาระสำคัญของเรื่องตรงกับที่เล่าเป็น ตำนานกันมา คังที่ได้นำมาเขียนไว้ข้างด้น แต่คงจะผิดด้วยกาลสมัย เช่น คำพยากรณ์ กรุงศรีอยุธยา ชึ่งมืแต่งเป็นกลอนเพลงยาวและบอกไว้ชัดเจนว่า เป็นคำพยากรณ์ ของสมเด็จพระนารายณ์ แต่ในหนังสือคำให้การว่าเป็นคำพยากรณ์ของสมเด็จ พระพุทธเจ้าเสือ และแม้แต่พระนามของสมเด็จพระพุทธเจ้าเสือก็เรียกว่า ลมเด็จ พระศรีลุริเยนทราธิบดิ ซึ่งความจริงคำนี้อยู่ใน ลร้อยพระนาม ตอนหนึ่งของสมเด็จ พระนารายณ์ ด้งปรากฎในพระราชพงศาวดารฉบับพันจ้นทนุมาศว่า "ลุริเยนทรา-ธิบด็บดินทร์" แต่ในพระราชพงศาวดารฉบับอื่น เช่นฉบับพระราชหัดถเลขาเป็น "ลุริเยนทราธิบดินทร์” ด้งนี้เป็นด้น ซึ่งสมกับที่มืตำนานว่า สมเด็จพระนารายณ์ โปรดให้สร้าง พระที่นั่งลุริยาศน์อมรินทร์ ขึ้นองคํหนึ่งในรัชกาลนั้น* เข้าใจว่าผู้ ให้การหรือผู้จดบันทึกคงสำเหนียกเวลาคลาดเคลื่อน จึงทำให้เหตุการณ์และเวลา สับสนไป
๓. ปรากฎในพระราชพงศาวดารว่า	ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์
มหาราชนั้นได้โปรดไห้ขุนนางผู้มืแมือในการศึกสงครามออกไปครองเมืองสำคัญ ในรัชกาลนั้น ๒ ท่าน คือโปรดตั้งให้พระยายมราช (สังข์) ไปเป็นเจ้าพระยานครราชสีมา และโปรดตั้งให้พระยารามเดโช ไปเป็นเจ้าพระยานครศรีธรรมราช บัญหา จึงเกิดขึ้นว่า เจ้าพระยานครศรีธรรมราชคนก่อนไปไหนเสีย จึงโปรดตั้งให้พระยา รามเดโชไปเป็นเจ้าพระยานครศรีธรรมราช ถ้าสันนิษฐานให้เข้ากับประว้ตของ ศรีปราชญ์ก็อาจอ้างได้ว่า เพราะเจ้าพระยานครศรีธรรมราชคนก่อนสั่งให้ฆ่า ศรีปราชญ์ สมเด็จพระนารายณ์มหาราช จึงโปรดให้ประหารชีวิตเจ้าพระยานครฯ
*	แต่มืเอกสางเก่าบางฉบับ ระบุถึงพระที่นั่งสุริยาศน์อัมรินทร์ ไว้ก่อนรัชกาลสมเด็จ
พระนารายณ์ ก็มี
ผู้นั้นให้ตายตกไปตามก้น	แด่นั้นเมืองนครศรธรรมราชจงว่างเวนเจ้าพระยา
นครศรีธรรมราช ด้วยเหตุนี้ สมเด็จพระนารายณ์มหาราช จงโปรดตงให้พระยา รามเตโชไปเป็นเจ้าพระยานครศรีธรรมราชสืบต่อมา
๔. ปัญหายังมืเหสือด่อไปอีกว่า พระยารามเตโชไปเป็นเจ้าพระยานคร-ศรีธรรมราชแด่เมื่อใด? ข้อนี้เป็นซ่องว่างอยู่ในพระราชพงศาวดาร เพราะไมํมื วันเดือนปีและเหตุการณ์ไว้ จึงด้องอาศัยหลักฐานทางอื่นประกอบ มืข้อความจาก หนังสือที่ชาวด่างประเทศแต่งเกี่ยวกับฟอลคอนกล่าวไว้ตอนหนึ่งว่า* “ในระหว่างปี ค.ศ. ๑๖๘๓ (พ.ค. ๒๒๒๖) เจ้าพระยาโกษาธิบดี นายของ (ฟอลคอน) เขาตาย ผที่ใช้นามแฝงว่า “ธก^18เไ 031*1011๙ ได้กล่าวว่า หน้าที่พระคลังที่ว่างลง ได้โปรด ตังให้ขุนนางแขก (มลายู) สืบแทน แล้วต่อมาโปรดให้ขุนนางฝ่ายทหารขึ้นเป็น พระคลังสืบต่อ ซึ่งแต่ละท่านเป็นอยูในระยะคนละไม1สู้นานนัก ในที่สุดหน้าที่พระคลัง ก็ตกแกพระยาพระเสด็จ ซึ่งเป็นขุนนางฝ่ายศาสนกิจผู้มืนิลัยหงิม ๆ และชอบสงบ ฟังได้ว่า ฟอลคอนตีสนิทพินอบพิเทากับนายใหม่ ๆ เหล่านี้ได้ดีทุกคน และทำตน ให้เป็นที่ทรงโปรดปรานอยู่ได็ใม่สร่างชา”
/จากข้อความข้างบนนี้ ฟังได้ว่าเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ชุนเหล็ก) ได้ถึงแก่ อสัญกรรมในปี พ.ศ. ๒๒๒๖ และเนื่องจากเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ชุนเหล็ก) ได้ถึงแก1อสัญกรรมไปเสียนั้น เป็นเหตุให้ข้าราชการแตกพรรคแดกพวกกัน และ คงจะเนื่องจากพระยายมราช (สังข์) กับพระยารามเดโช สองท่านนี้มืห้วรุนแรง ไปข้างไม่ชอบวิชาเยนทร์อย่างเป็ดเผย แต่ทั้งสองท่านนั้นต่างก็เป็นนายทหารที่มื ปีมือของสมเด็จพระนารายณ์ ด้วยได้เคยทรงใช้สอยในงานพระราชสงครามเป็น ที่โปรดปรานมาแล้ว/!)ะโปรดให้อยู่ร่วมกันในกรุงศรีอยุธยา ก็จะเป็นการยุ่งยาก พระราชหฤทัย จึงโปรดแต่งตั้งใหใปมือำนาจอยู่แยกย้ายกันเสีย และประจวบกับ ตั้งแต่ประหารชีวิตเจ้าพระยานครฯ คนก่อนให้ตายตกไปตามศรีปราชญ์แล้ว เมือง นครศรีธรรมราชก็ว่างผู้ครองอยู่ จึงโปรดตั้งให้พระยารามเดโชไปเป็นเจ้าพระยา-นครศรีธรรมราช พร้อม ๆ กันกับโปรดตั้งขุนนางเขึ้อแขกผู้หนึ่งทำหน้าที่พระคลัง
*	เ\โ^ธแ!บ&ธ&ร เผ รเ^ เผ 1แธ รธVธผ7ธธผ7แ	บ^V ๖V ธ.XV. แน!ฟฑํกร๐ก
เว. 76
สืบต่อเจ้าพระยาโกษาธบตี (ขุนเหล็ก) ซึ่งถึงแก่อสญกรรมไปในปี พ.ค. ๒๒๒๖ นั้น
๕. ถ้าเหตุการณ์ในรัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเป็นไปตังกล่าว มาในข้อ ๓ และข้อ ๔ นั้น ศรีปราชญ์ก็ดัองสิ้นชีวิตไปก่อนปีที่พระยารามเดโช ไปเป็นเจ้าพระยานครศรีธรรมราช	ซึ่งเป็นเวลาภายหลังเจ้าพระยาโกษาธิบดี
(ขุนเหล็ก) ถึงอลัญกรรม กล่าวคือ ศรีปราชญ์คงถูกประหารชีวิตอย่างข้าก็ในปีใกล้ๆ พ.ค. ๒๒๒๖ หรือต้นปีนั้น
๖. ถ้าประมวลเหตุการณ์เหล่านี้เข้ากับประวิตของศรีปราชญ์ ประกอบ ความรุ่งเรืองเพิ่องฟูทางวรรณคดีไทยในรัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ก็อาจลงสันนิษฐานไต้ว่า เมื่อสมเด็จพระนารายณ์เสวยราชย์ไนปี พ.ศ. ๒๑๙๙ นั้น ศรีปราชญ์เกิดแล้ว และเมื่อพระโหราธิบตีผู้เป็นบิดาไต้พาเข้าเฝัาถวายตัว ทำราชการ ก็จะตกในตอนต้นรัชกาล สมมุติว่าในราวปี พ.ค. ๒๒๐๕ ถ้าและขณะนั้น ศรีปราชญ์มีอายุ ๙ ขวบ หรือ ๑๒ ขวบ แล้วต่อมาถ้าศรีปราชญ์ถูกประหารชีวิต ในราวต้น ๆ ปี พ.ศ. ๒๒๒๖ เช่นที่คาดคะเนไวิในข้อ ๕ ศรีปราชญ์ก็คงสิ้นชีวิต เมื่อมีอายุราว ๓๐- ๓๕ ปี ซึ่งอยู่ในวัยที่นับว่ายังเป็นหนุ่ม
๗. ทำไมข้าพเจ้าจึงกำหนดว่า พระโหราธิบตีนำศรีปราชญ์เข้าฟ้าถวายตัวเมื่อ ราว พ.ค. ๒๒๐๕ เพราะนอกจากเหตุการณ์อื่น ๆ แล้ว ยังมีเรื่องราวเกี่ยวพันกับศรี-ปราชญ์อยู่ดอนหนึ่ง ซึ่งเป็นเรื่องเกิดขึ้นภายหลังสมเด็จพระนารายณ์ตีเชียงใหม่ไต้เมื่อ เดือน ๔ ขึ้น ๔ คา ปีขาล พ.ค. ๒๒๐๕ ซึ่งปรากฏตามพระราชพงศาวดารว่า ในครั้งนั้น ไต้โปรดให้พระยาแสนหลวง หรือพระแสนเมือง พระเจ้านครเชียงใหม่อพยพ ครอบครัวลงมา ณ กรุงศรีอยุธยาด้วย พระเจ้าเชียงใหม่คงจะลงมาภายหลังที่ โปรดตั้งศรีปราชญ์แล้ว จึงไม่ทราบว่าไต้เป็นศรีปราชญ์ตั้งแต่เมื่อใด ครั้นไต้มารู้จัก และคุ้นเคยกับศรีปราชญ์แล้ว จึงไต้ตั้งคำถามเป็นโคลงกับศรีปราชญ์ว่า “ศรีเอย พระเจ้าขอ ปางใด แต่ศรีปราชญ์อาจเข้าเฝัาถวายตัวในปีอื่นก็ไต้
๘. ประวิดศรีปราชญ์ข้างต้นนั้น	เขียนขึ้นตามที่เชื่อกันว่าศรีปราชญ์
เป็นกวีและมีตัวจริงอยู่ในรัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ข้อความที่นำมา กล่าวอ้างสนับสนุน ก็อาศัยเรื่องราวตามที่กล่าวไต่เป็นแนวไปเท่านั้น แต่เมื่อได้ นำเรื่องราวต่าง ๆ มากล่าวอ้างสนับสนุนไต้เป็นบางข้อเช่นนี้แล้ว จะหาเพิ่มเติม สนับสนุนให้มากกว่านี้หรีอสนับสนุนให้เป็นอย่างอื่น ก็ย่อมจะทำไต้เหมือนกัน.