จดหมายนายทรงอานุภาพ เล่าเรื่องประพาสต้นเมื่อ ร.ศ. ๑๒๓
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
แจ้งความ
หนังสือเรื่องนี้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลปัตยุบันนี้ แต่ยังเสด็จดำรงพระเกียรติยศเปนสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช มีรับสั่งให้ข้าพเจ้าแต่งถวายเมื่อ ร.ศ. ๑๒๔ (พ.ศ. ๒๔๔๘) สำหรับลงพิมพ์ในหนังสือทวีปัญญารายเดือน โดยได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตของสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง
ที่แกล้งแต่เปนจดหมายนายทรงอานุภาพมีถึงนายประดิษฐนั้น เพื่อจะให้สดวกในทางโวหารของเรื่องที่ประกอบด้วยการสนุก แต่เดินความตามเนื้อเรื่องที่เปนจริงแต่ต้นจนปลาย ชื่อคนในจดหมายบอกชื่อตรงบ้าง ใช้ชื่อพรางบ้าง แต่ชื่อพรางทั้งปวงนั้นก็สำหรับความสนุก เอาพระนามแลนามเดิมมาผู้เปนชื่อพรางไม่ได้ตั้งใจจะปกปิด ถ้าใครคิดดูสักหน่อยก็จะรู้ได้ว่าใครเปนใคร ไม่มีตัวแต่นายประดิษฐคนเดียว
ในการพิมพ์ครั้งนี้ ข้าพเจ้าได้แก้ไขต้นฉบับเดิมบ้างเล็กน้อย แลได้แต่งจดหมายฉบับที่ ๘ ขึ้นใหม่อิกฉบับ ๑ พิมพ์รวมเปนเล่มสำหรับให้แก่มิตรสหาย โดยเหตุดังกล่าวไว้ในจดหมายฉบับที่ ๘ นั้น
ด. ร.
วันที่ ๔ พฤศจิกายน ร.ศ. ๑๓๑
/*1*/จดหมายฉบับที่ ๑
บางปอิน
ณวันที่ ๑๒ เดือน กรกฎาคม ร.ศ. ๑๒๓
ถึง พ่อประดิษฐ
ฉันมาตามเสด็จคราวนี้ หมายว่าจะมาตั้งหน้ากินแลนอนได้สบายจนเสด็จกลับ อย่างเคยมาตามเสด็จบางปอินเที่ยวก่อน ๆ แต่เที่ยวนี้เห็นจะต้องพลัดที่นาลาที่อยู่ไปเที่ยวเตร็ดเตร่หลายวันทีเดียว ด้วยได้ทราบว่าจะเสด็จไปประพาศเมืองราชบุรีหรืออย่างไรยังรู้แน่ไม่ได้ เปนแต่เห็นเขาตระเตรียมเรือแพชุลมุนกันอยู่
เหตุที่จะเสด็จประพาศต่อไปในคราวนี้ ได้ทราบว่าเมื่อก่อนจะเสด็จขึ้นมาบางปอิน พระเจ้าอยู่หัวไม่ใคร่จะทรงสบาย หมายจะเสด็จขึ้นมา/*2*/พักรักษาพระองค์ตามเคย ก็มีพระราชกังวลแลพระราชกิจติดตามขึ้นมา หาเวลาพักไม่ใคร่ได้จึงไม่ทรงสบายมากไป เสวยไม่ได้แลบรรธมไม่หลับทั้งสองอย่าง หมอเห็นว่าจะต้องเสด็จประพาศเที่ยวไปให้พ้นความรำคาญ อย่าให้ต้องทรงเปนพระราชธุระในราชกิจอย่างใด ๆ เสียสักคราวหนึ่ง จึงจะรักษาพระองค์ให้ทรงสบายได้ดังเก่าโดยเร็ว เจ้านายผู้ใหญ่ที่มาตามเสด็จจึงพร้อมกันกราบบังคมทูลขอให้ทรงระงับพระราชธุระเสด็จประพาศตามคำแนะนำของหมอ ทรงพระดำริห์เห็นชอบด้วย จึงจะเสด็จไปประพาศตามลำน้ำด้วยกระบวนเรือปิกนิกพ่วงเรือไฟไปจากบางปอินนี้ จะเสด็จไปถึงไหนแลจะเสด็จไปกี่วันฉันยังหาทราบไม่ เปนแต่ทราบว่าการเสด็จครั้งนี้เจ้ากระทรวงท่านห้ามปรามไม่ให้จัดการรับเสด็จตามทางราชการ จะให้เปนการเสด็จอย่างเงียบ ๆ /*3*/แล้วแต่พอพระราชหฤไทยจะเสด็จที่ใด หรือประทับที่ใดได้ตามพระราชประสงค์ อย่าให้มีเครื่องขุ่นเคืองรำคาญพระราชหฤไทยได้เลยเปนอันขาด
ส่วนตัวฉันเองนั้นท่านสั่งให้ไปตามเสด็จด้วยในคราวนึ้ ต้องตระเตรียมหาผู้คนเสบียงอาหารลงเรือ ได้เรือ ๖ แจวลำหนึ่งจะไปด้วยกันกับนายอัษฎาวุธ หวังใจว่านายอัษฎาวุธจะไม่ไปเจ็บไข้ลงกลางทางอย่างเมื่อไปตามเสด็จเมืองชวาด้วยกันคราวนั้น
ขอจบจดหมายฉบับนี้เพียงนี้ที ด้วยกำลังจัดเรือแพวุ่นวาย แล้วจึงจะจดหมายบอกข่าวคราวมาให้ทราบต่อไป
นายทรงอานุภาพ หุ้มแพร
/*4*/จดหมายฉบับที่ ๒
วัดโชติทายการาม คลองดำเนินสดวก
วันที่ ๑๖ กรกฎาคม ร.ศ. ๑๒๓
ถึง พ่อประดิษฐ
ฉันได้บอกมาในจดหมายฉบับก่อนว่า จะจดหมายส่งข่าวคราวการเสด็จประพาศมาให้ทราบเนือง ๆ วันนี้ประทับแรมอยู่ที่วัดโชติทายการาม คลองดำเนินสดวก ฉันมีเวลาว่างอยู่บ้างจึงได้เขียนจดหมายฉบับนี้ฝากเขามาให้ หวังใจว่าจะไม่ไปหายสูญเสียกลางทาง
เสด็จออกจากบางปอินเมื่อวันที่ ๑๔ กรกฎาคม ร.ศ. ๑๒๓ ล่องลงมาตามลำแม่น้ำ เรือฉันมาล่วงน่า ทราบว่าเสด็จประทับวัดปรไมยิกาวาศครู่หนึ่ง แล้วเลยประพาศสวนสท้อนของนายบุตร ที่แม่น้ำอ้อมแขวงเมืองนนทบุรี ว่ามีสท้อนอย่างดี ๆ ที่สวนนั้นมาก กำลังสท้อนออกผล เจ้าของสวน/*5*/เชิญเสด็จเก็บสท้อน ทราบว่าเปนที่พอพระราชหฤไทย แลทรงพระกรุณาแก่เจ้าของสวนมาก เวลาเย็นเสด็จมาประทับแรมที่น่าวัดเขมา จอดเรือพระที่นั่งเข้ากับสพานน่าวัดอย่างเราไปเที่ยวกัน ใช้ศาลาน้ำน่าวัดเปนท้องพระโรง ไม่มีพลับพลาฝาเลื่อนอย่างใด เจ้าพนักงานเจ้าของท้องที่ก็ดูเหมือนจะไม่รู้ตัวว่าจะเสด็จมาประทับแรมที่นั้น การล้อมวงกงกำจัดกันตามแต่จะทำได้ดูก็สนุกดีจนเวลา ๒ ทุ่มเศษ กรมหลวงนเรศร์ เสนาบดีกระทรวงนครบาลจึงเสด็จไปถึง ได้ยินรับสั่งว่า “อาศน์แขง ๆ กันไม่รู้ พอรู้ก็รีบมา จะต้องนั่งอยู่ยังรุ่ง”
วันที่ ๑๕ เวลาเช้าออกกระบวนล่องลงมาเข้าคลองบางกอกใหญ่ แลคลองภาษีเจริญ ฉันมากระบวนน่าตามเคย ประจวบเวลาหัวน้ำลง เมื่อพ้นหนองแขมเจอเรือไฟที่ไปก่อนติดขวางคลอง/*6*/อยู่ลำหนึ่ง ฉันจึงปล่อยเรือไฟที่จูงเรือให้คอยตามเรือไฟลำน่า ส่วนตัวฉันเองให้คนแจวเรือล่องเลยไปจอดคอยเรือไฟที่น้ำลึก บ้านกระทุ่มแบน รอ ๆ อยู่เท่าใด ๆ ก็ไม่เห็นเรือไฟตามออกมา น้ำก็แห้งงวดลงไปทุกที พอแน่ใจว่าเรือไฟคงติดเสียกลางคลองแล้ว ก็พอนึกขึ้นได้ว่าครัวมอเสบียงอาหารอยู่ในเรือไฟหมดทั้งนั้น แลดูนายอัษฎาวุธดูท่าจะออกหิว จึงชวนกันขึ้นบกเดินไปเที่ยวซื้อเข้าแกงกินที่ตลาดบ้านกระทุ่มแบน ไปเจอคนผัดหมี่ดี คุยว่ารู้จักคุ้นเคยกับเจ้าคุณเทศา ผ่านมาเปนต้องแวะกินหมี่เสมอ ซื้อเสบียงอาหารได้พอกันแล้ว ได้ยินเสียงลครที่โรงบ่อน นายอัษฎาวุธเกิดอยากดูลคร พากันไปดูไปเจอเจ้าของลครเจ้ากรรมรู้สึกว่าฉันเปนหุ้มแพรมหาดเล็ก ต้องรีบหนีพากันมาลงเรือ แต่กระนั้นก็ไม่พ้น พอประเดี๋ยวเจ้าหมี่เจ้าหม่าพากันมารุมมาตุ้ม พิธี/*7*/แตกเพราะนายอัษฎาวุธทีเดียว ถ้านายอัษฎาวุธไม่พาไปดูลคร ก็คงจะได้นั่งกินเข้าแกงกันในตลาดให้สนุก นี่กลับต้องกินสำรับคับค้อนแล้วตอบแทนเขาแทบไม่ไหว
จอดรอกระบวนเสด็จอยู่จนค่ำ กลางคืนน้ำขึ้นเรือไฟพวกล่วงน่าหลุดออกมาได้ทีละลำสองลำ ถามดูก็ไม่ได้ความว่ากระบวนเสด็จอยู่ที่ไหน จนยามกว่าจึงได้ความจากเรือลำหนึ่งว่าประทับแรมอยู่ที่น่าวัดหนองแขม ฉันก็เลยจอดนอนคอยเสด็จอยู่ที่กระทุ่มแบนนั้นเอง ครั้นรุ่งเช้าวันที่ ๑๖ ออกเรือล่วงน่ามาคอยเสด็จอยู่ที่ปากคลองดำเนินสดวก พอประมาณ ๔ โมงเช้ากระบวนเสด็จมาถึง เลยเข้าคลองต่อมา น้ำกำลังท่วมทุ่งท่วมคันคลองเจิ่งทั้งสองข้าง แล่นเรือได้สดวก พอบ่ายสัก ๓ โมงก็มาถึงหลักหก หยุดกระบวนประทับแรมที่วัดโชติทายการาม
/*8*/เวลาบ่ายทรงเรือเล็กพายไปประพาศทุ่ง คือไร่ที่น้ำท่วม เจ้าของไร่กำลังเก็บเอาหอมกระเทียมขึ้นผึ่งตามนอกชานบ้านเรือนตลอดจนบนหลังคา เพราะไม่มีที่ดิน น้ำท่วมเปนทเลหมด ไปถึงบ้านแห่งหนึ่งเจ้าของเปนผู้หญิง กำลังตากหอมกระเทียม พอเห็นเรือก็ร้องเชื้อเชิญให้แวะที่บ้าน เห็นได้ว่าแกไม่รู้จักว่าใครเปนใคร คงเข้าใจว่าพวกขุนนางที่ตามเสด็จ ครั้นเสด็จขึ้นเรือนแล้วเพียงต้อนรับยายผึ้งยังไม่พอใจ ยังเข้าไปยกหม้อเข้ากับกระบะไม้ใส่ชามกระลา มีผักกาดผัดหมู ปลาเค็ม น้ำพริก กับอะไรอิกอย่างหนึ่ง ซึ่งแกหาไว้สำหรับแกกินเองในเวลาเย็นมาตั้งจะเลี้ยงอิก
ใครเคยตามเสด็จประพาศไปรเวตมาแต่ก่อนย่อมเข้าใจดี ว่าถ้ามีช่องสนุกในการที่จะได้ทรงสมาคมกับราษฎรเกิดขึ้นอย่างนี้แล้ว ที่พระเจ้าอยู่หัวของเราจะเว้นเปนไม่มี พอยายผึ้งเชิญ พวก/*9*/เราก็เข้าล้อมสำรับกับพระเจ้าอยู่หัวด้วยกัน ว่ากันคนละคำสองคำ เจ้าเจ๊กฮวดลูกยายผึ้งอายุราวสัก ๒๐ ปีมาช่วยยกสำรับคับค้อน ขณะเมื่อพวกเรากินเลี้ยง เจ๊กฮวดมันนั่งดูๆพระเจ้าอยู่หัว ประเดี๋ยวเอ่ยขึ้นว่า “คล้ายนักคล้ายนักขอรับ” ถามว่าคล้ายอะไร มันบอกว่าคล้ายรูปที่เขาตั้งไว้ตามเครื่องบูชา พอประเดี๋ยวก็ลุกขึ้นนั่งยอง ๆ เอาผ้าปูกราบพระเจ้าอยู่หัว บอกว่า “แน่ละขอรับ ไม่ผิดละ เหมือนนัก” ยายผึ้งยายแพ่งเลยรู้ว่าพระเจ้าอยู่หัว แต่ก็ได้พระราชทานมากอยู่ เห็นจะหลายสิบเท่าราคาสำรับกับเข้าที่ยายผึ้งเลี้ยง
เสด็จเที่ยวนี้ตั้งต้นชอบกลดีทีจะสนุกมาก ตั้งแต่เสด็จออกจากบางปอิน พระเจ้าอยู่หัวทรงสบายขึ้นมาก
นายทรงอานุภาพ
/*10*/จดหมายฉบับที่ ๓
เมืองราชบุรี
วันที่ ๒๐ กรกฎาคม ร.ศ. ๑๒๓
ถึง พ่อประดิษฐ
วันนี้ฉันเหนื่อยเหลือทน ไม่ได้คิดว่าจะเขียนจดหมายฉบับนี้ ตั้งใจว่าจะนอน แต่เหตุใดไม่ทราบนอนไม่หลับ มาคิดขี้นได้ว่าพรุ่งนี้จะตามเสด็จลงไปเมืองสมุทสงคราม อยู่ห่างทางรถไฟ จะส่งจดหมายมาถึงพ่อประดิษฐยาก จึงลุกขึ้นนั่งเขียนจดหมายฉบับนี้ ในเวลาเห็นจะราวสักสองยาม ถ้าเขียนวิปลาศคลาศเคลื่อนอย่างใดบ้าง ขออไภยโทษเถิดอย่าถือเลย
ในจดหมายฉบับก่อนได้บอกข่าวตามเสด็จมาถึงวัดโชติทายการาม ครั้นณวันที่ ๑๗ เวลาเช้า กระบวนเสด็จออกจากที่ประทับแรมมาถึงเมืองราชบุรีราวเวลาเที่ยง จอดเรือพระที่นั่ง/*11*/ประทับที่น่าบ้านเทศา พอจอดเรือแพกันเรียบร้อย ฉันไปฟังราชการที่พลับพลาได้ข่าวว่า รับสั่งให้เตรียมรถไฟพิเศษ จะเสด็จไหนในบ่ายวันนั้นไม่ทราบ เปนแต่ได้รับคำสั่งว่าให้ฉันไปตามเสด็จด้วย จนกระทั่งออกรถไฟแล่นลงไปข้างใต้ จึงเข้าใจว่าเห็นจะเสด็จเมืองเพ็ชรบุรี นั่งไปสักครู่หนึ่งก็ได้ทราบความสมจริงดังคาดว่าจะเสด็จเมืองเพ็ชรบุรี ในว่าจะจู่ไปไม่ให้ผู้ใดทราบ ด้วยมีพระราชประสงค์จะใคร่ทอดพระเนตรบ้านเมืองในเวลาเปนปรกติ ไม่ได้จัดการตระเตรียมอย่างหนึ่งอย่างใดไว้รับเสด็จ แต่อย่างไรเมื่อรถไฟไปถึงสะเตชั่นบ้านปากธ่อหยุดหลีกรถเมืองเพ็ชร พบเจ้าพระยาสุรพันธ์ยืนยิ้มคอยรับเสด็จอยู่ที่สะเตชั่น ดูเปนที่ปลาดใจกันมาก ด้วยการที่จะเสด็จก็สั่งกันเปนปัจจุบันทันด่วน แลได้กำชับเจ้าพนักงานรถไฟมิให้บอกไปเมืองเพ็ชรว่า/*12*/จะเสด็จ เหตุใดความนี้จึงรู้ไปถึงเจ้าพระยาสุรพันธ์ถึงล่วงน่ามารับเสด็จอยู่ได้เปนครึ่งทาง ใคร ๆ ซักไซ้ไต่ถามเจ้าพระยาสุรพันธ์ ว่าทำไมจึงได้รู้ว่าจะเสด็จ ท่านก็ยิ้มเยาะ บอกแต่ว่าคอยสืบอยู่จึงได้ทราบ ทำให้เกิดฉงนสนเท่ห์แปลกันไปต่าง ๆ จนท่านผู้ที่เปนต้นรับสั่งเรื่องเสด็จวันนี้จะออกตกใจ เกรงความผิดว่าไม่ปิดข่าวเสด็จได้มิดชิดตามพระราชประสงค์ ต่อมีรับสั่งซักไซ้จึงได้ความจากเจ้าพระยาสุรพันธ์กราบทูลว่าบ่าวมาอยู่ที่สะเตชั่นรถไฟ ได้ทราบจากนายสะเตชั่น ว่าได้รับโทรเลขสั่งไปจากเมืองราชบุรี ว่าจะมีรถไฟพิเศษไปเมืองเพ็ชรบุรีในบ่ายวันนั้น บ่าววิ่งไปบอกเจ้าพระยาสุรพันธ์ ๆ นึกว่ารถไฟพิเศษนี้บางทีจะเกี่ยวด้วยการเสด็จสักอย่างใดอย่างหนึ่ง จึงรีบขึ้นรถบ่ายมาจากเมืองเพ็ชร คาดว่าถ้าไม่พบเสด็จในรถไฟพิเศษ ก็จะเลยมา/*13*/เฝ้าฟังราชการที่เมืองราชบุรี มิได้สั่งให้ตระเตรียมการรับเสด็จไว้อย่างหนึ่งอย่างใดในเมืองเพ็ชร ได้ความดังนี้ ดูสมกับกิริยาเจ้าพระยาสุรพันธ์เมื่อได้ทราบว่าจะเสด็จเมืองเพ็ชรจริง ๆ ดูท่านตกใจวุ่นวาย จะไปโทรเลขสั่งโน่นสั่งนี่จนต้องคุมตัว แลต้องสั่งเจ้าพนักงานมิให้รับโทรเลขของเจ้าพระยาสุรพันธ์ไปส่ง แลมิให้บอกข่าวเสด็จล่วงน่าไปเมืองเพ็ชรบุรีเปนอันขาด เมื่อไปถึงเมืองเพ็ชรบุรีสังเกตดูก็เห็นได้ว่า ไม่มีใครรู้ว่าจะเสด็จจริง ผู้คนเปนปรกติตามธรรมเนียมเมือง ต่อทรงพระดำเนินไปตามถนนเปนนาน เจ้าเมืองกรมการจึงวิ่งกระหืดกระหอบมาทีละคนสองคน ใส่เสื้อมากลางทางบ้าง สรวมถุงเท้าทันบ้าง มาแต่ด้วยสะลิบเปอร์บ้าง วิ่งกันไขว่ไปทั้งเมืองดูก็สนุกดี ประทับเสวยที่เมืองเพ็ชรแล้ว เสด็จรถไฟพิเศษกลับมาแรมเมืองราชบุรี
/*14*/วันที่ ๑๘ กรกฎาคม วันนี้ประจวบเปนวันกำหนดบวชนาคบุตรพระแสนท้องฟ้า เวลาเช้าเสด็จประพาศตลาดแล้วเลยเสด็จไปทอดพระเนตรแห่บวชนาคที่วัดสัตนารถ การแห่นี้ก็แห่อย่างนาคราษฎร มีกลองยาวเถิดเทิงตามแบบที่เคยเห็นกัน ถ้าจะว่าก็ไม่น่าสนุก แต่บังเอินในเวลาเถิดเทิงตีอยู่ในลานวัด มีอ้ายบ้าคน ๑ ซึ่งพระเลี้ยงไว้ในใต้ถุนกฏิออกสนุกขึ้นมาอย่างไร กรากออกมาช่วยรำใครจะห้ามก็ไม่ฟัง เจ้าพนักงานจะไปไล่ ก็มีรับสั่งว่าช่างมันเถิด อ้ายบ้ารำไปรำมาประเดี๋ยวแลบลิ้นหลอกแล้วก็เดินออกไปเสียจากวัด ใครจะไปเรียกให้มารำอิกก็ไม่รำ
เวลาบ่ายวันนี้ทรงเรือมาด ๔ แจว เรือไฟเล็กลากล่องน้ำไปประพาศในแม่น้ำอ้อม เรือลำเดียวอยู่ข้างจะยัดเยียด จึงมีพระราชประสงค์จะหาซื้อเรือ ๔ แจวสำหรับตามเรือมาดพระที่นั่ง/*15*/สักลำหนึ่ง ช่วยกันเสาะหาไปตามทางไปเห็นที่บ้านแห่ง ๑ จึงแวะเข้าไปถามซื้อ ได้ความว่าเปนเรือของกำนันเหม็น แต่เปนเรือชำรุดหาได้ซื้อไม่ ที่เรียกว่ากำนันเหม็นนั้น ที่จริงแกจะชื่อไรก็ไม่ทราบ แต่บ้านเรือนของแกเหม็นเต็มที จึงสมมตกันว่าแกควรจะชื่อเหม็น ข้อนี้ฉันเห็นเปนคติควรระวังอย่าให้บ้านเรือนสกปรก ถ้าเสด็จประพาศไปแวะพบ จะได้รับสมมตชื่อว่าหลวงเหม็นพระเหม็นอะไรก็จะเปนได้ ไปจนถึงวัดเพลงจึงซื้อเรือมาดประทุน ๔ แจวได้ลำ ๑ พระราชทานชื่อว่าเรือต้น ได้ยินรับสั่งถามให้แปลกันว่าเรือต้นแปลว่ากระไร บางท่านแปลว่าเรือเครื่องต้น บางท่านแปลว่าเรือทรง อย่างในเห่เรือว่า “ทรงเรือต้นงามเฉิดฉาย” ดังนี้ แต่บางท่านก็แปลเอาตื้น ๆ ว่าหลวงนายศักดิ์เปนคนคุมเครื่องมหาดเล็กตามเสด็จ หลวงนายศักดิ์ชื่ออ้น รับสั่งเรียก/*16*/ว่า ตาอ้น ตาอ้น เสมอ คำว่าเรือต้นนี้ก็จะแปลว่าเรือตาอ้นนั้นเอง แปลชื่อเรือต้นกันเปนหลายอย่างดังนี้ อย่างไรจะถูกฉันก็ไม่ทราบแน่ แต่วันนี้กว่าจะเสด็จกลับมาถึงเมืองราชบุรีเกือบยาม ๑ ด้วยต้องทวนน้ำเชี่ยวมาก เหนื่อยบอบมาตามกัน เริ่มเรียกการประพาศวันนี้ว่าประพาศต้น เลยเปนมูลเหตุที่เรียกการประพาศไปรเวตในวันหลัง ๆ ว่าประพาศต้นต่อมา
วันที่ ๑๙ เสด็จเรือมาดแจวประพาศทุ่งทางฝั่งตวันออก ฉันไปตามเสด็จไม่ทัน ต่อเวลาค่ำจึงไปที่พลับพลา ได้ยินโจษกันเปนปัณหาขึ้นอย่าง ๑ ว่า ในเมืองไทยทุกวันนี้ก็มีรถไฟไปมาได้รวดเร็ว ถ้าจะไปเที่ยวกันในทางรถไฟสักวันหนึ่งสองวันไม่มีอะไรไปเลย มีแต่เงินติดกระเป๋าไป อย่างผู้ดี ๆ เช่นนี้ จะไปเที่ยวได้หรือไม่ บางคนว่าไปได้ บางคนมีนายวงษ์ตวันเปนต้น ซึ่งเคยไปอยู่เมืองนอก/*17*/เมืองนาเห็นว่าจะไปไม่ได้ ขัดข้องด้วยไม่มีโฮเต็ลที่พักเปนต้น ความทั้งนี้ทราบถึงพระกรรณ จึงตกลงว่าควรจะทดลองดูให้เห็นจริงในเที่ยวนี้ พรุ่งนี้จะเสด็จที่แห่งใดแห่งหนึ่งด้วยรถไฟแล้วและกลับทางเรือจนถึงพลับพลาแรม ไม่มีอันใดไปนอกจากเงิน ลองดูสักทีจะมีติดขัดอย่างใดบ้าง ฉันได้รับคำสั่งให้ไปตามเสด็จด้วย มานึกดูก็ชอบกล ถ้าเปนคนเลวจะขัดข้องอันใดมี เที่ยวซื้อเข้าแกงตามตลาดหรือเที่ยวขอเขากินก็จะได้ ส่วนที่อยู่ที่พักจะไปเที่ยวอาไศรยบ้านเรือนเขา หรือแม้ที่สุดจะไปอาไศรยนอนตามวัด ก็ไม่เห็นจะขัดข้องเขาเที่ยวกันเช่นนั้นถมไป แต่นี่ท่านเปนเจ้าเปนนายเปนผู้ลากมากดี ซึ่งรังเกียจกับเข้าของกินที่เขาวางแรขายไว้ตามตลาด แลรังเกียจความโสโครก จะไปหาที่พักอาไศรยให้สมควรดูก็เปนการยากที่จะหาได้ แต่อย่างไรคงจะได้เห็นกันในพรุ่งนี้
/*18*/วันที่ ๒๐ กรกฎาคม เสด็จอาไศรยรถไฟบ่ายที่จะไปกรุงเทพฯ ที่ใช้คำว่าเสด็จอาไศรยในที่นี้ เพราะเสด็จรถไฟชั้นที่ ๓ ประทับปะปนไปกับราษฎร ไม่ให้ใครรู้ว่าใครเปนใคร เพื่อจะใคร่ทรงทราบว่าราษฎรอาไศรยไปมากันอย่างไร เจ้าพนักงานรถไฟก็เหลือดี มีอัธยาไศรยรู้พระราชประสงค์ ที่จริงแกรู้แต่แกล้งทำเฉย มาเรียกติเก็ตตรวจพวกเราเหมือนกับราษฎรทั้งปวง ทำไม่ให้ผิดกันอย่างไร ต่อผู้ใดสังเกตจริง ๆ จึงจะพอเห็นได้ว่าหน้าแกออกจะซีด ๆ แลเมื่อไปเรียกติเก็ตพระเจ้าอยู่หัวมือไม้แกสั่นผิดปรกติ
เรื่องทดลองเดินทางด้วยไม่มีอะไรนอกจากเงินตามที่ได้ปฤกษากันเมื่อคืนนี้นั้น เปนตกลงว่าจะเสด็จรถไฟไปลงที่โพธาราม หาเสวยเย็นที่นั้นแล้วจะหาเรือล่องกลับลงมาเมืองราชบุรี ได้แบ่งน่าที่ผู้ที่ไปเปนพนักงานพาหนะพวก ๑ พนักงาน/*19*/ครัวพวก ๑ ต่างมีน่าที่ ๆ จะต้องจัดทำการที่เกี่ยวด้วยแพนกนั้น ๆ ให้ตลอดไป
รถไฟไปวันนี้ไม่สดวกด้วยน้ำพัดสพานที่บ้านกล้วยเซไป รถไฟข้ามไม่ได้ ต้องไปหยุดรถให้คนโดยสานลงเดินไต่ทางไปขึ้นรถพ่วงใหม่ฟากสพานข้างโน้น ฝนก็ตกออกจะลำบากบ้างเล็กน้อย แต่ก็มีประโยชน์อยู่บ้าง ที่เปนเหตุให้เจ้าพนักงานกองเสบียงได้เห็นปลาทูสดเจ๊กเอามาแต่เมืองเพ็ชรบุรีกระจาดหนึ่ง จะเอาไปขายที่ไหนไม่ทราบ ว่าซื้อตกลงได้ปลาทูสดนั้นมาเปนเสบียงสำหรับเวลาเย็น เปนที่อุ่นใจว่าอาหารเย็นวันนี้จะไม่ฝืดเคือง ครั้นไปถึงโพธารามต่างกองต่างแยกกันเที่ยวทำการตามน่าที่ ๆ กะไว้ พวกกองพาหนะก็เที่ยวหาเช่าเรือ แลหาที่อาไศรยชุมนุมเลี้ยงกันเวลาเย็น พวกกองครัวก็เที่ยวซื้อหาอาหารเครื่องภาชนะใช้สอยต่าง ๆ คือ หม้อเข้าแล/*20*/ถ้วยชามรามไหมเปนต้นได้พร้อมแล้ว ก็หุงเข้าต้มแกงตามลำพังฝีมือพวกที่ไปตามเสด็จ สำเร็จได้เลี้ยงกันพอเวลาพลบค่ำ ที่คาดหมายไปว่าจะได้กินสนุกยิ่งกว่าอร่อยเปนการคาดผิดทั้งสิ้น อาหารวันนี้อร่อยเหลือเกิน ดูเหมือนจะกินอิ่มจนเกือบเดินไม่ไหวแทบทุกคน
เวลาสัก ๒ ทุ่มออกเรือที่เช่าเขา ๓ ลำล่องลงมาจากโพธาราม เรือเหล่านี้เปนเรือปะทุน ๒ แจวที่เขาบรรทุกของสวนขึ้นไปขายเสร็จแล้ว จ้างเจ้าของเขาแจวลงมาส่ง
ได้บอกมาข้างต้นว่าการเสด็จวันนี้ ไม่ได้ตั้งใจจะให้ใครรู้ว่าใครเปนใคร แต่มาเกิดกลแตกขึ้นเมื่อขาล่องเรือลงมา ในประทุนเรือลำพระที่นั่ง เจ้าของเขามีพระบรมรูปเข้ากรอบติดไว้ที่เครื่องบูชา ไปรับสั่งถามยายเมียเจ้าของเรือว่ารูปใคร ยายนั่นกราบทูลว่า พระรูปเจ้าชีวิตร /*21*/รับสั่งถามต่อไปว่า แกได้เคยเห็นเจ้าชีวิตรฤๅไม่ แกกราบทูลว่าได้เคยเห็น ๓ หน รับสั่งถามว่าได้เห็นที่ไหนบ้าง แกกราบทูลว่า “ได้เห็นในบางกอก ๒ หน กับมาเห็นวันนี้อิกหน ๑” ล่องมาถึงเมืองราชบุรีเวลา ๔ ทุ่ม เขียนมาถึงนี่ออกหาวนอนเต็มที ขอยุติเรื่องราวตอนนี้แต่เพียงนี้
นายทรงอานุภาพ
/*22*/จดหมายฉบับที่ ๔
เมืองสมุทสงคราม
วันที่ ๒๓ กรกฎาคม ร.ศ. ๑๒๓
ถึง พ่อประดิษฐ
ในจดหมายฉบับที่ฉันส่งไปจากเมืองราชบุรี ได้เล่าถึงเรื่องที่ไปทำครัวปัจจุบันเลี้ยงกันที่โพธาราม บรรดาผู้ที่ได้ไปในวันนั้น ตั้งแต่พระเจ้าอยู่หัวเปนต้นลงมา พากันเห็นคุณในการที่ทำครัวเลี้ยงกันในเวลาเที่ยวหาความสบายเช่นนี้ ว่าเปนเหตุให้เจริญอาหาร ดีกว่าบริโภคอาหารซึ่งกุ๊กทำเปนอันมาก จึงตกลงกะการให้มีเครื่องครัวปัจจุบันติดไปในเวลาเสด็จประพาศต้น คือมีหม้อเข้าเตาไฟ ถ้วยชามแลเครื่องครัวบรรทุกไปในเรือมหาดเล็ก กำหนดว่าไปถึงตลาดจะมีที่ซื้อหาเสบียงอาหารได้แห่งใดจะแวะซื้อเสบียงอาหาร แลไปหาที่ทำครัวเลี้ยงกันในระยะทางทุกโอกาศที่จะมี/*23*/จะทำได้ ส่วนพวกที่ตามเสด็จนั้น ก็แบ่งน่าที่กันตามถนัด ใครทำกับเข้าของกินเปนก็มีน่าที่เปนน่าเตาสำหรับทำกับเข้าของกิน ที่หุงเข้าดีก็เปนพนักงานหุงเข้า ส่วนตัวฉันนั้นอยู่ในพวกที่ทำอะไรไม่เปน แต่ท่านไม่ยอมให้กินเปล่า จึงต้องรับน่าที่เปนกองล้างชามกับคุณหลวงรัตนาวุธ นายอัษฎาวุธ แลท่านมหาสม รวมสี่คนด้วยกัน ที่จริงนายวงษ์ตวันก็ทำอะไรไม่เปน ควรจะมาเข้ากองล้างชามด้วยกัน แต่เขาอาย ดูเหมือนจะเห็นว่าการล้างถ้วยชามนั้นเปนน่าที่เลวทรามนัก ก็ไปอาสาพวกน่าเตาให้เขาใช้สอย ขอดเกล็ดปลาแลสับหั่นไปตามเพลง ที่จริงน่าที่กองล้างชามนั้นเปนการประณีตมาก เมื่อฉันเล่าให้ฟังพ่อประดิษฐก็คงจะเห็นได้ว่าไม่ใช่การเลวเลย คือในกองนี้มีสบู่ แปรง ผ้าสำหรับเช็ด แลส้มสำหรับฟอก จัดลงไว้ในหีบซึ่งเที่ยวซื้อเอาตามตลาดเหมือนกับหีบ/*24*/ปิ๊กนิกเปนเครื่องมือสำหรับตัว เมื่อเสด็จไปถึงที่ใดซึ่งกะว่าจะเปนที่ทำครัวแลเลี้ยงอาหาร น่าที่ของพนักงานกองล้างชามในเบื้องต้นจะต้องเที่ยวตรวจหาว่า สถานที่ใดควรจะเปนที่เลี้ยงแลเปนที่ทำครัวได้ ยกตัวอย่างดังว่า จะทำครัวเลี้ยงกันที่วัดแห่งใดแห่งหนึ่ง พอจอดเรือเข้าไป พนักงานกองล้างชามก็ต้องขึ้นก่อน ไปเที่ยวหาที่ว่าจะควรใช้การเปรียญหรือศาลาน้ำจะเหมาะดี เมื่อตกลงสมมตที่แล้ว กองล้างชามจะต้องเที่ยวหาโอ่งอ่างแลน้ำสำหรับใช้ให้พอการ กระบวนเที่ยวค้นคว้าเหล่านี้เกือบจะถูกหมากัดก็หลายครั้ง บางทีก็ไปตกล่อง บางทีหัวโดนชายคา มีอันตรายต้องการความกล้าหาญอยู่บ้าง ครั้นได้ที่แล้วต้องลงมือล้างถ้วยชามฟอกด้วยสบู่ให้สอาดหมดคาว แลเรียบเรียงไว้จ่ายแก่พวกน่าเตาให้ทันต้องการใส่กับเข้า ล้างชามเสร็จแล้ว คราวนี้ต้องปูเสื่อ/*25*/ปูพรมตั้งกะโถนคนที แลยกกับเข้าไปเรียบเรียง เสร็จแล้วพนักงานล้างชามยังมีน่าที่ที่จะต้องเชื้อเชิญบริษัทได้พร้อมกันมาบริโภคอาหาร จึงเปนเสร็จธุระ ที่ฉันพรรณามาถึงน่าที่กองล้างชามนี้อยู่ข้างจะยืดยาว แต่ถ้าไม่พรรณาให้เข้าใจ พ่อประดิษฐก็จะเห็นว่าน่าที่ของฉันเลวทราม เพราะที่จริงชื่อกองล้างชามไม่สู้เพราะ มันไปเข้าสุภาสิตโบราณที่เขาว่า “อิ่มก่อนดูโขนดูหนัง อิ่มทีหลังล้างถ้วยล้างชาม” เรื่องล้างชามออก ๆ จะเสียชื่ออยู่ จึงต้องอธิบายให้เข้าใจไว้
เมื่อว่าถึงระยะทางที่เสด็จต่อมา วันที่ ๒๑ กรกฎาคม เวลาเช้าเสด็จประพาศตลาดไปพบยายเจ้าของเรือที่เแกเคยเห็นเจ้าชีวิตร ๓ หน แกพาลูกมาเฝ้า ทรงพระกรุณาพระราชทานเครื่องแต่งตัวแก่เด็กนั้นหลายอย่าง ประพาศตลาดแล้ว ออกเรือพระที่นั่งจากเมืองราชบุรี กระบวนเรือพลับ/*26*/พลาให้ล่องลงไปตามลำแม่น้ำใหญ่ไปคอยที่เมืองสมุทสงคราม เสด็จเรือมาด ๔ แจว มีเรือต้นที่ซื้อใหม่เปนเรือที่นั่งรองพ่วงเรือไฟเล็กเข้าทางแม่น้ำอ้อม ไปแวะซื้อเสบียงอาหารที่ตลาดปากคลองวัดประดู่ พวกเราเดินชุลมุนควักไขว่กันไปตามเพลงไม่มีใครจะรู้จัก เขากำลังเล่นลิเกกันน่าโรงบ่อน ฉันเดินไถลไปดู ไปพบทหารเรือซึ่งเคยเปนบ๋อยพระยาชลยุทธ รู้จักกันมาแต่ก่อน เห็นมันรู้จักจึงกระซิบบอกอ้ายหมอนั่นว่า เองอย่าอึกกระทึกให้ใครรู้ว่าเสด็จ ดูมันก็ทำนิ่งเฉยดีอยู่ไม่เห็นมีผู้ใดรู้เห็นวี่แวว จนกระทั่งเสด็จกลับลงเรือพอเรือออกจากท่า เจ้าพิณพาทย์ลิเกก็ตีเพลงสรรเสริญพระบารมีส่งเสด็จ นี่และจะเปนด้วยเหตุบ๋อยพระยาชลยุทธไปโจษขึ้นหรืออย่างไรก็หาทราบไม่ ออกจากตลาดแจวเข้าคลองเล็กไปจนถึงวัดประดู่ หยุดพักทำครัวเสวยเช้าที่วัดนั้น กองล้าง/*27*/ชามเที่ยวตรวจไปได้ความแปลกปลาดที่วัดนี้ว่าเปนหมอน้ำมนต์ มีผู้คนที่เจ็บไข้ไปคอยรดน้ำมนต์รักษาตัวอยู่หลายคน ได้ความว่าเปนโรคผีเข้าบ้าง ถูกกระทำยำเยียบ้าง แลโรคอย่างอื่น ๆ บ้าง เมื่อเลี้ยงกันเสร็จแล้วจึงพร้อมกันไปดูรดน้ำมนต์ รดน้ำมนต์อย่างนี้ฉันก็พึ่งเคยเห็น คนพูดจากันอยู่ดี ๆ พอเข้าไปนั่งให้พระรดน้ำ ก็มีกิริยาอาการวิปลาศไปต่าง ๆ บางคนก็เฝ้าแต่ขากเสลดพ่นน้ำลายดังขากปู ๆ ไปจนพระหยุดรดน้ำมนต์จึงหยุดขาก กลับหันมาบอกเราว่า สบายเบาในอกโล่งทีเดียว ยายแก่คน ๑ ตาบอดลูกสาวพามาให้พระรดน้ำมนต์ พอรดเข้าก็ร้องครวญคราง แลวิงวอนว่ากลัวแล้ว จะไปแล้ว เท่านั้นเถิด อย่างนี้จนพระหยุด ถามพวกคนไข้ได้ความว่า ยายคนนี้เดิมมีผู้มาขอลูกสาวแกไม่ให้ เขาโกรธกระทำให้ผีสิงจนไม่เปนสติ/*28*/อารมณ์ ต้องมารักษาตัวที่วัดประดู่ พอได้สติค่อยยังชั่วขึ้นสักหน่อย นี่และจะจริงเท็จเพียงใดก็ไม่ทราบ เล่าเท่าที่ตาเห็น แต่พวกเราที่ไปตามเสด็จไม่มีใครรับอาสาเข้าไปให้พระรดน้ำมนต์ถวายตัวจึงไม่มีพยานที่จะยืนยัน ถ้าหากว่าพวกเราเข้าไปขากปูลงสักคนก็เห็นจะน่าเชื่อขึ้นมาก ออกจากวัดประดู่ล่องกลับออกมาได้ยินเสียงกลองลครชาตรีมีอยู่ในสวน รับสั่งให้แวะเรือพระที่นั่งเข้าไปจะใคร่ทรงทราบว่าเขามีงานการอะไรกัน ไปพบลครชาตรีมีอยู่ที่บ้านตาหมอสีเปนพลเรือนอย่างโบราณลงมาต้อนรับ เห็นตานี่จะนอนดูลครจนหลับ หน้าตายู่ยี่ตัวยังเปนรอยเสื่อ แต่แกต้อนรับแขงแรงพูดจาอย่างเก่า ว่ายังงั้นซีพะยังงี้ซีพะ ไม่ใช้ขอรับหรือจ๊ะจ๋า นาน ๆ ได้พบอย่างนี้น่าฟังดี ได้ความว่าลูกแกเจ็บได้บนบานไว้ ครั้นรักษาหายจึงได้มีลครชาตรีแก้สินบน /*29*/ออกจากคลองวัดประดู่เย็นมากแล้ว เรือไฟลากล่องมาถึงแม่น้ำใหญ่จวนจะค่ำ หาที่ทำครัวเย็นก็ไม่ได้เหมาะ ล่องเรือลงมาเห็นบ้านแห่งหนึ่งสอาดสอ้านดี มีเรือนแพอยู่ริมน้ำ รับสั่งว่าที่นี่เห็นพอจะอาไศรยเขาทำครัวสักครั้งหนึ่งได้ ให้กรมหลวงดำรงรับน่าที่ขึ้นไปขออนุญาตต่อเจ้าของบ้าน กรมหลวงดำรงเสด็จขึ้นไต่ถาม ได้ความว่าเปนบ้านนายอำเภอ ๆ ไปจัดฟืนเรือไฟที่ตรงบ้านข้าม อยู่แต่ภรรยา หารู้จักกรมหลวงดำรงไม่ ขออนุญาตทำครัวที่เรือนแพได้ดังปราถนา พอขนของครัวขึ้นเรือนแพแล้ว กรมหลวงดำรงยังไม่ทันเสด็จลงมาจากบนเรือนใหญ่ นายอำเภอก็กลับมาถึง ไม่ทันเหลียวแลเห็นพระเจ้าอยู่หัวที่เรือนแพ มุ่งหน้าตรงขึ้นไปถวายคำนับเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยที่เรือนใหญ่ นายอำเภอเพ็ดทูลกรมหลวงดำรงอยู่ไม่ทันได้กี่คำ นายอัษฎาวุธ/*30*/ก็คลานศอกนำหนังสือรับสั่งไปถวายกรมหลวงดำรงว่า ขอให้เขารู้จักแต่กรมหลวงดำรงพระองค์เดียวเถิด ฉันนั่งดูท่านายอัษฎาวุธคลานเข้าเฝ้ากรมหลวงดำรง ทำท่าทางสนิทราวกับเปนข้าไทย แต่กรมหลวงดำรงนั้นพออ่านหนังสือรับสั่งแล้ว ดูพระภักตร์สลด เห็นประทับนิ่งไม่รับสั่งว่ากระไร เปนแต่พยักพระภักตร์ให้นายอัษฎาวุธกลับลงมา อิกสักครู่หนึ่งจึงได้ยินเสียงรับสั่งกับนายอำเภอแลกำนันผู้ใหญ่บ้านถึงราชการงานเมืองอะไรต่ออะไรอึงอยู่บนเรือน พวกกองครัวก็ทำครัวกันอยู่ที่เรือนแพ ทำเสร็จแล้วแต่งเครื่องให้คุณหลวงนายศักดิ์เชิญขึ้นไปตั้งถวายกรมหลวงดำรงเสวยพร้อมกับเครื่องเคราที่เจ้าของบ้านเขาหาถวาย ครั้นเสร็จแล้วเมื่อจะลงเรือ กรมหลวงดำรงเสด็จกลับมาจะลงเรือ อำเภอกำนันผู้ใหญ่บ้านตามลงมาส่งเสด็จรุมมาตุ้ม /*31*/พวกที่ไปตามเสด็จรับกระแสรับสั่งไว้ให้หมอบกรานรับเสด็จกรมหลวงดำรงอย่างเปนข้าในกรม ส่วนพระเจ้าอยู่หัวเสด็จหลบออกไปบังอยู่เสียหลังเก๋งท้ายเรือ พระราชทานพระราชอาศน์ไว้สำหรับกรมหลวงดำรงประทับ กรมหลวงดำรงเลยทรงไถลว่าเดือนหงายสบายดีจะยืนอยู่น่าเก๋ง รีบให้ออกเรือ แต่พอพ้นน่าบ้านก็รับสั่งบ่นใหญ่ ว่าเล่นอย่างนี้เต็มทีไม่สนุก แต่คนอื่นพากันหัวเราะกรมหลวงดำรงทั่วทั้งลำ เวลาสักยามหนึ่งจึงมาถึงที่ประทับเมืองสมุทสงคราม
วันที่ ๒๒ กรกฎาคม เวลาเช้าเสด็จไปทอดพระเนตรวัดพวงมาไลย แล้วเสด็จขึ้นไปประพาศตลาดคลองอัมพวา เสด็จเปนอย่างประพาศต้นเหมือนเมื่อเสด็จวัดประดู่ แต่วันนี้เกิดเหตุขัดข้องประพาศไม่ได้สดวก ด้วยในเมืองสมุทสงครามนี้เขามีข้อบังคับกวดขัน ถ้าเรือหรือผู้คนแปลก/*32*/ปลาดมาในท้องที่ ราษฎรบอกกำนันผู้ใหญ่บ้าน ๆ ต้องรีบลงเรือไปทักถามเปนธรรมเนียมบ้านเมืองอยู่ดังนี้ วันนี้ไม่ได้บอกให้ใครทราบว่าจะเสด็จอัมพวา เขาคงจะทราบแต่ว่ามีเรือแลคนแปลกปลาดมาก็ทำการตามน่าที่ จนเรารำคาญแจวกระดิกไปข้างไหนก็พบแต่เรือกำนันผู้ใหญ่บ้านออกมาถามว่าเรือใครไปไหน หลบลำนี้ไปเจอลำโน้นเหมือนกับจะถูกล้อมจับ ใช่แต่เท่านั้น เจ้านายที่ไปตามเสด็จ ๒ พระองค์กับขุนสวรรค์วินิตมีญาติวงษ์พงศาแลพวกพ้องอยู่ในแถวอัมพวานี้มาก ท่านพวกเหล่านี้พอเหลือบแลเห็นก็พากันชื่นชมยินดีเรียกร้องกันติดตามมารุมมาตุ้ม ยิ่งหนีก็ยิ่งตาม ลงที่สุดพระเจ้าอยู่หัวต้องเสด็จลงเรือต้นแยกไปประพาศแต่ลำเดียว ปล่อยเรือพระที่นั่งมาดไว้ให้กำนันผู้ใหญ่บ้านแลชาวอัมพวาติดตอมให้พอใจ ฉันถูกอยู่กับเรือมาด นั่งนึก/*33*/ขันในใจที่พวกชาวบางช้างพากันยิ้มแย้มแจ่มใสติดตามมาเฝ้าเจ้านายที่เปนญาติ แลหมายจะพบปะขุนสวรรค์วินิต ไม่มีใครในพวกนั้นจะคิดเห็นเลยว่ามาทำความรำคาญแก่ท่านทั้ง ๒ นั้นสักเพียงใด เขามาดี ๆ จะโกรธขึ้งก็ยาก ขุนสวรรค์จึงออกปัญญาว่า ยายหนูแก่แล้วแดดร้อนเอากลับไปบ้านเสียเถิด ยายหนูกลับไปประเดี๋ยวเรือลำนั้นกลับมาอิก ยายหมับแกไม่แก่เหมือนยายหนู แลแกไม่กลัวแดดจะทำอย่างไร ช่วยกันคิดอ่านไล่พวกอัมพวาอยู่จนกระทั่งเสด็จกลับจากประพาศคลองอัมพวาแล้วจึงได้ออกเรือเลยไปพักเสวยเช้าที่วัดดาวดึงษ์ เสร็จแล้วแจวต่อไปบางน้อยประพาศที่บ้านกำนันจัน แล้วกลับทางคลองแม่กลอง มาถึงที่ประทับเวลา ๒ ทุ่ม
วันที่ ๒๓ กรกฎาคม เวลาเช้าเสด็จทอดพระเนตรที่ว่าการเมือง แล้วเสด็จวัดอัมพวัน /*34*/กลับมาถึงที่ประทับเวลาค่ำ พรุ่งนี้กำหนดจะเสด็จเมืองเพ็ชรบุรีในกระบวนใหญ่ เพราะจะต้องข้ามอ่าวทเลจากปากน้ำแม่กลองไปเข้าบางตบูน แต่น้ำมากเรือกระบวนจะออกอ่าวได้ต่อเวลาเที่ยง ได้ทราบว่าตอนเช้าจะเสด็จไปทอดพระเนตรจับปลาที่ละมุก่อน แล้วจึงจะเสด็จมาขึ้นเรือพระที่นั่งที่เมืองสมุทสงคราม
แต่เดิมฉันตั้งใจว่าจะไปเขียนจดหมายต่อเมื่อเสด็จไปถึงเมืองเพ็ชรบุรี แต่เมื่อมาถึงเมืองสมุทสงครามได้ข่าวว่ามีเรือเมล์เดินถึงกรุงเทพฯ ประจวบเรือเมล์จะออกพรุ่งนี้เช้า จึงได้จดหมายฉบับนี้ส่งมา
นายทรงอานุภาพ
/*35*/จดหมายฉบับที่ ๕
เมืองเพ็ชรบุรี
วันที่ ๒๙ กรกฎาคม ร.ศ. ๑๒๓
ถึง พ่อประดิษฐ
จดหมายฉบับก่อนฉันส่งไปแต่เมืองสมุทสงคราม บัดนี้ตามเสด็จมาประพาศเมืองเพ็ชรบุรีได้ ๖ วันจะเสด็จจากเมืองเพ็ชรบุรีพรุ่งนี้ มีเวลาว่างอยู่บ้างฉันจึงได้จดหมายฉบับนี้ส่งมาบอกข่าวคราว
วันที่ ๒๔ เวลาเช้าเสด็จทรงเรือฉลอมแล่นใบออกไปประพาศละมุที่เขาจับปลาตามปากอ่าวแม่กลอง มีเรือฉลอมแล่นไปในกระบวนเสด็จ ๓ ลำด้วยกัน เที่ยวซื้อกุ้งปลาที่เขาจับได้ตามละมุ แล้วต้มเข้าต้ม ๓ กระษัตริย์ขึ้นในเรือฉลอม ที่เรียกว่าเข้าต้ม ๓ กระษัตริย์นั้น คือ ต้มอย่างเข้าต้มหมู แต่ใช้ปลาทูกุ้งกับปลาหมึกสดแซกแทนหมู เปน/*36*/ของทรงประดิษฐขึ้นในเช้าวันนั้นเอง ตั้งแต่ฉันเกิดมาไม่เคยกินเข้าต้มอร่อยเหมือนวันนั้นเลย เฉภาะเหมาะถูกคราวคลื่นราบลมดี เรือฉลอมแล่นใบเร็วฉิวราวกับเรือไฟ เสด็จพระองค์อาภาเปนกับตันถือท้ายเรือพระที่นั่ง แล่นลิ่วออกไปจากปากน้ำแม่กลอง แต่อย่างไรแล่นไกลออกไปทุกที ๆ นานเข้าพวกเจ้าของเรือเห็นจะออกปลาดใจแลดูตากันไปมา ท่านก็ทอดพระเนตรเห็นแต่เห็นท่านยิ้ม ๆ กัน ฉันออกเข้าใจว่าเห็นจะแล่นใบเลยไปเมืองเพ็ชรแน่แล้ว ดูใกล้ปากน้ำบ้านแหลมเข้าทุกที พอแล่นเข้าในปากน้ำก็พบกรมหมื่นมรุพงษ์ ทรงเรือไฟศรีอยุทธยามาคอยรับเสด็จอยู่ที่ปากน้ำ เปนอันเข้าใจได้ว่ามีอะไรที่จะเล่นกันสักอย่างหนึ่ง ซึ่งท่านได้ทรงนัดแนะกันไว้แล้วเปนแน่ ได้ยินแต่กรมหมื่นมรุพงษ์กราบทูลว่าสำเร็จสนิทดีทีเดียว เสด็จลงเรือศรีอยุทธยาแล่น/*37*/ขึ้นไปตามลำแม่น้ำเมืองเพ็ชรบุรี พอจวนจะถึงเมืองรับสั่งเรียกพวกที่ไปตามเสด็จให้เข้าซ่อนตัวอยู่ในเก๋ง มีแต่กรมหมื่นมรุพงษ์ประทับอยู่น่าเรือพระองค์เดียว ฉันแอบมองตามช่องม่าน เมื่อแล่นผ่านพลับพลาเห็นเจ้าพระยาสุรพันธ์นั่งอยู่ที่นั้น ได้ยินเสียงกรมหมื่นมรุพงษ์ร้องรับสั่งขึ้นไปแก่เจ้าพระยาสุรพันธ์ว่า “เห็นจะเสด็จถึงค่ำละเจ้าคุณ ให้เตรียมคบไฟไว้เถิด ฉันจะขึ้นไปหาเสบียงที่ตลาดสักประเดี๋ยวจะกลับลงมา” แล้วเรือศรีอยุทธยาก็แล่นลอดสพานช้างขึ้นไปจอดน่าบ้านเจ้าพระยาสุรพันธ์ เสด็จขึ้นประทับในบ้านเจ้าพระยาสุรพันธ์ แล้วรับสั่งให้กรมหมื่นมหิศร ไปตามเจ้าพระยาสุรพันธ์มาเฝ้า ประเดี๋ยวใจเจ้าพระยาสุรพันธ์วงตุบตับมาหน้านิ่วถวายคำนับแล้วยืนถอนใจใหญ่ มีรับสั่งว่ามาตอบแทนที่เจ้าพระยาสุรพันธ์ล่วงน่าไปรับถึงบ้านปากธ่อเมื่อเสด็จคราวก่อน เจ้าพระยาสุร/*38*/พันธ์ก็ไม่เพ็ดทูลว่ากระไร พวกเราก็สิ้นเกรงใจลงนั่งหัวเราะเจ้าพระยาสุรพันธ์งอ ๆ ไปตามกัน พอลับหลังพระที่นั่ง เจ้าพระยาสุรพันธ์ไพล่มาโกรธเอาพวกเราไม่เลือกหน้าว่าใคร กรมหมื่นมรุพงษ์เปนผู้ถูกตัดพ้อต่อว่ามากกว่าผู้อื่น แต่ท่านยิ่งโกรธเท่าไดก็ยิ่งทำให้พวกเราหัวเราะยิ่งขึ้นจนหายโกรธไปเอง
เสด็จประทับอยู่ที่เมืองเพ็ชรบุรีนี้ไม่ใคร่มีโอกาศได้ประพาศต้น เพราะไม่มีทางที่จะเล็ดลอดหลีกไปได้เหมือนแถวแม่น้ำราชบุรีแลสมุทสงคราม ความสนุกสนานแปลกปลาดไม่ใคร่จะมี จะเล่าระยะทางที่เสด็จให้พ่อประดิษฐทราบแต่พอเปนเลา ๆ คือ วันที่ ๒๕ เสด็จประพาศทางเรือข้างเหนือน้ำ วันที่ ๒๖ เสด็จทางเรือไปประพาศบางทะลุ ประทับแรมที่บางทะลุคืนหนึ่งยุงชุมพอใช้ วันที่ ๒๗ เสด็จเรือฉลอมแล่นใบจากบางทะลุมาทางทเลเข้า/*39*/บ้านแหลม น้ำงวดเรือติดที่ปากอ่าว พยุฝนก็ตั้งมืดมา จะรออยู่ช้ากลัวจะถูกพยุ ผู้ที่ไปตามเสด็จจึงพร้อมใจกันอาสาลงลุยเลนเข็นเรือ กับพวกเจ้าของเรือ สงสารแต่นายอัษฎาวุธ เขายอมยกให้แล้ว ว่าไม่ต้องลงก็ไม่ฟัง อุส่าห์ลงลุยเลนเข็นเรือโคลนเปื้อนมอมไปทั้งตัว พอเรือพ้นตื้นเข้าปากน้ำได้ก็ถูกฝนใหญ่เปียกกันมอมแมม กลับมาถึงเมืองเพ็ชรบุรีสักทุ่ม ๑ วันที่ ๒๘ เสด็จประพาศพระนครคิรี ถวายพุ่มพระสงฆ์เข้าพระวษาด้วย วันที่ ๒๙ เช้าเสด็จประพาศวัดต่าง ๆ ในเมืองเพ็ชรบุรี บ่ายวันนี้จะออกกระบวนเรือใหญ่ล่องลงไปประทับแรมที่บ้านแหลม พรุ่งนี้จะออกจากบ้านแหลมเสด็จไปประทับแรมเมืองสมุทสาคร
นายทรงอานุภาพ
/*40*/จดหมายฉบับที่ ๖
บ้านผักไห่
วันที่ ๖ สิงหาคม ร.ศ. ๑๒๓
ถึง พ่อประดิษฐ
พรุ่งนี้ฉันจะกลับถึงบ้านแล้ว วันนี้เขียนจดหมายเล่าเรื่องที่ตามเสด็จให้พ่อประดิษฐฟังเสียอิกฉบับถ้ามีเรื่องราวอะไรต่อนี้ไป จะเล่าให้ฟังเมื่อไปพบกับพ่อประดิษฐในกรุงเทพฯ ทีเดียว
ตั้งแต่ฉันจดหมายไปถึงพ่อประดิษฐจากเมืองเพ็ชร์บุรี เมื่อวันที่ ๒๙ กรกฎาคม บ่ายวันนั้นออกกระบวนใหญ่ล่องลงมาประทับแรมที่บ้านแหลม ทอดพระเนตรเห็นเรือเป็ดทเลทอดอยู่ที่นั้นหลายลำ รับสั่งว่าเรือเป็ดทเลมีประทุนน่าจะสบายดีกว่าเรือฉลอม ใครกราบทูลไม่ทราบว่าเรือเป็ดทเลแล่นใบเสียดดีกว่าเรือฉลอมด้วย จึงตกลงว่าจะลองเสด็จเรือเป็ดทเลแล่นใบจากบ้านแหลมตรงมาเข้า/*41*/ปากน้ำท่าจีน เพราะเมืองสมุทสงครามแลคลองสุนักข์หอนก็ได้เคยเสด็จประพาศแล้ว ตระเตรียมเรือเป็ดทเลกัน ๓ ลำ พอเวลาเช้าก็แล่นใบออกจากปากน้ำบ้านแหลม ฉันตามเสด็จมาในเรือลำพระที่นั่ง ตอนเช้าคลื่นราบได้ลมดี ได้เห็นเรือเป็ดทเลแล่นเสียดรวดเร็วดีกว่าเรือฉลอมจริงดังเขาว่า มาได้สัก ๒ ชั่วโมงพอพ้นปากน้ำแม่กลองมาตรงบ้านโรงกุ้งออก ๆ จะมีคลื่น เรือโยนแรงขึ้นทุกที ๆ มีคนที่ไปตามเสด็จด้วยกันเมาคลื่นลงหลายคน แต่ฉันมั่นใจว่าตัวเองคงไม่เมา เคยไปตามเสด็จทเลมา ถ้าจะนับเที่ยวก็แทบไม่ถ้วน ไม่เคยเมาคลื่นกับใครง่าย ๆ แต่อย่างไรวันนี้ดูออกจะสวิงสวายใจฅอไม่สู้ปรกติ แต่แขงใจทำหน้าชื่นมาได้สักชั่วโมงหนึ่ง คลื่นเจ้ากรรมก็หนักขึ้น ลงปลายฉันเองก็ลงล้มขอนกับเขาอิกคนหนึ่ง เข้าต้มสี่กระษัตรห้ากระษัตรอะไรที่ทรงทำในวันนี้รับ/*42*/พระราชทานไม่ไหว ลงนอนแหมะอยู่น่าเสาตอนศีศะเรือ นึกน้อยใจนายมานพ เห็นเพื่อนกันเมาคลื่นชอบแต่ว่าจะหาน้ำหาเข้ามาช่วยหยอด นี่กลับเอากล้องมาถ่ายรูปกันเล่นเห็นเปนสนุก แต่จะตอบแทนอย่างไรเราก็เมาคลื่นเต็มทน ต้องนิ่งนอนเฉยจนเรือแล่นใบเข้าปากน้ำท่าจีนจึงลุกโงเงขึ้นได้ หิวเหมือนไส้จะขาด เที่ยวค้นคว้าหาอะไรกิน ได้แต่เข้าต้มซึ่งทรงพระกรุณาโปรดให้เก็บรักษาไว้พระราชทานชามหนึ่ง นอกจากนั้นจะเปนลูกหมากรากไม้อะไรไม่มีเหลือ เพราะพวกที่เขาไม่เมาคลื่นว่ากันเสียชั้นหนึ่งแล้ว เหลืออยู่เท่าใดพวกที่หายเมาคลื่นก่อนฉันยังช่วยกันซ้ำเสียหมด เพราะฉันออกมานอนแน่วอยู่ทางหัวเรือลุกไปไม่ทัน ที่ได้กินเข้าต้มชามหนึ่งก็เพราะรับสั่งให้รักษาไว้พระราชทานฉันโดยเฉภาะ ถ้าหาไม่เข้าต้มชามนั้นก็คงจะพลอยสูญไปด้วย แต่อย่างไรก็ตามเถิด /*43*/พอเข้าแม่น้ำได้ก็นึกสาปส่งว่า ขึ้นชื่อว่าเรือเป็ดทเลถึงจะแล่นใบเสียดดีกว่านี้อิกสักเท่าใด ๆ ก็เห็นจะไม่ยอมไปเรือเป็ดทเลอิกแล้ว
เสด็จมาถึงท่าจีนพอเวลาบ่ายแวะขึ้นซื้อเสบียงที่ตลาดบ้านท่าฉลอมแล้ว เรือกระบวนใหญ่ยังมาไม่ถึง จึงไปพักทำครัวเย็นที่วัดโกรกกราก ตัวฉันเองยังรู้สึกบอบช้ำเรื่องเมาคลื่นไม่หาย นึกว่าถ้าได้อาบน้ำเสียสักทีเห็นจะสบาย จึงขึ้นไปขอน้ำอาบบนกฏิพระ ไปเห็นตุ่มน้ำตั้งเรียงกันอยู่บนนอกชานเปนแถว เหมือนที่วัดประดู่ เข้าใจว่าท่านเจ้าของกฏิคงเปนพระหมอน้ำมนต์ การก็จริงดังคาด พอฉันไปขออาบน้ำ ท่านก็เข้าใจว่าฉันจะไปขอรดน้ำมนต์ ชี้มือให้ไปนั่งที่ข้างตุ่ม ฉันได้เคยเห็นเยี่ยงอย่างที่วัดประดู่มาแล้ว จึงผลัดผ้าเข้าไปนั่งที่ข้างตุ่มทำท่าทางเอาอย่างตาขากปูที่ได้เคยเห็นมาแล้ว ท่านพระก็เอาขันมาตักน้ำเศก/*44*/เป่ารดน้ำมนต์ให้ ฉันนึก ๆ ในใจว่าน่าจะลองขากปูหรือดิ้นปัด ๆ ถวายพระสักที แต่ก็มายั้งใจเห็นไม่ได้การ บาปกรรม แลถ้าคนแถวนี้มีใครรู้จักว่าฉันเปนใคร ก็จะเกิดเสียชื่อขึ้น จะเลยเห็นกรรมทันตา แต่น้ำมนต์ของท่านองค์นี้ดีจริง ตั้งแต่รดแล้วรู้สึกว่าโล่งใจหายเมาคลื่นสนิทดีทีเดียว
วันที่ ๓๑ กรกฎาคม เวลาเช้าเสด็จกระบวนต้น ออกจากเมืองสมุทสาครขึ้นไปตามลำน้ำ ไปพักทำครัวเช้าที่วัดบางปลา ส่วนกระบวนเรือใหญ่ให้ตรงขึ้นไปจอดที่บ้านงิ้วรายแขวงเมืองนครไชยศรี ระยะทางวันนี้ไกลด้วยไม่มีอะไรสนุกด้วย ที่สุดเมื่อเสด็จไปแวะทำครัวเย็นที่วัดตีนท่า ก็เปนวัดศาลารวนเรจวนจะหักพัง ซ้ำถูกฝนถูกพยุ จนกลางคืนจึงได้ออกเรือแจวคลำขึ้นมามืด ๆ รอดตัวที่ได้น้ำขึ้นแจวตามน้ำขึ้นมาจนใกล้บ้านท่านาพบเรือไฟได้พ่วงต่อขึ้นมาถึงพลับพลาแรมเกือบ ๕ ทุ่ม
/*45*/วันที่ ๑ สิงหาคม เสด็จรถไฟไปประพาศพระปฐมเจดีย์ ทำครัวเช้าที่ลานพระ เจ้าคุณสุนทรเทศาแกงไก่ดีพอใช้ เพราะไก่พระปฐมเปนที่เลื่องลืออยู่ด้วย แล้วลงเรือล่องมาประพาศที่พระปะโทน มาพบมิวเซียมใหญ่ซึ่งโจษกันว่ามีอยู่ที่นั้น คือท่านสมภารวัดพระปะโทนเปนผู้เก็บรวบรวมสะสมของโบราณที่ขุดได้ในแถวพระปฐม พระปะโทนไว้มาก แต่ข่าวว่าเก็บซุกซ่อนมิได้ยอมให้ผู้หนึ่งผู้ใดดูเปนอันขาด ครั้นเสด็จไปถึง ไปถามถึงเรื่องของเก่า ท่านสมภารก็ยินดีเชิญเสด็จเข้าไปในกุฏิ แล้วยกหีบห่อของโบราณที่ได้สะสมไว้มาถวายให้ทอดพระเนตร แลยอมให้ทรงเลือกแล้วแต่จะพอพระราชประสงค์ ทรงเลือกได้เครื่องสัมฤทธิ์ของโบราณ คือพระพุทธรูปเปนต้นซึ่งเปนของแปลกดีหลายอย่าง ออกจากพระปะโทนมาประทับทำครัวเย็นที่บ้านซึ่งพระยาเวียงไนย/*46*/ออกไปตั้งผสมม้าอยู่ที่ธรรมศาลา แล้วเสด็จกลับมาทางเรือถึงบ้านงิ้วรายเวลาสัก ๒ ทุ่ม
วันที่ ๒ สิงหาคม ฉันล่วงน่าขึ้นมาก่อน ทราบว่าเสด็จแวะประพาศที่คลองภาษี แล้วเสด็จต่อมาถึงสองพี่น้องเวลาค่ำ
ตามกำหนดเดิมกะว่าจะเสด็จถึงสองพี่น้องราวเวลาบ่ายสัก ๒ โมง จะประพาศบ้านสองพี่น้องแลบ้านบางลี่ในเย็นวันนั้น รุ่งขึ้นจะออกกระบวนจากสองพี่น้องแต่เช้าไปประทับแรมที่เมืองสุพรรณทีเดียว แต่เสด็จมาถึงเย็นเวลาไม่พอประพาศ จึงต้องกะระยะทางแก้ใหม่ คือวันที่ ๓ เช้าจะประพาศบ้านสองพี่น้อง จะออกจากสองพี่น้องต่อเวลากลางวัน จะไปถึงเมืองสุพรรณไม่ได้ จะต้องจัดที่ประทับแรมกลางทางระหว่างสองพี่น้องกับเมืองสุพรรณอิกแห่งหนึ่ง รับสั่งให้กรมหลวงดำรงเสด็จไปเลือกแลจัดที่สำหรับประทับแรม ฉัน/*47*/ถูกมีน่าที่ไปตามเสด็จกรมหลวงดำรง จึงได้ออกเรือล่วงน่ามาแต่เช้ามืด กรมหลวงดำรงทรงเลือกเห็นที่วัดบางบัวทองเปนที่สมควรดี ตกลงจะให้จัดที่ประทับแรมที่น่าวัดนั้น ฉันออกนึกหนักใจว่าเวลามีเพียงราว ๘ ชั่วโมง ไม้ไล่ผู้คนแลเครื่องมือก็ไม่มี จะทำอย่างไรกันจึงจะมีที่ประทับทันเสด็จ ฉันทูลถามกรมหลวงดำรง ท่านรับสั่งว่ามีมากันเท่านี้ก็ลองดูว่าจะทำได้อย่างไร มีรับสั่งให้เรียกประชุมอำเภอกำนันผู้ใหญ่บ้านพร้อมกันแล้ว รับสั่งว่าวันนี้เจ้านายของเราจะเสด็จมาประทับแรมที่ตรงนี้ เราจะต้องช่วยกันแผ้วถางแลทำสพานที่จอดเรือพระที่นั่งให้ทันเสด็จ พวกแกแลชาวบ้านแถวนี้ยังไม่ได้เคยรับเสด็จเลย แลที่ยังไม่ได้เคยเห็นเจ้านายของแกเองก็จะมีเปนอันมาก ให้กำนันผู้ใหญ่บ้านไปเที่ยวป่าวร้องราษฎรในแถวนี้มาช่วยกันรับเสด็จพระเจ้าอยู่หัว มีมีดพร้าเครื่องมือให้เอามา/*48*/ด้วย ช่วยกันทำรับเสด็จสักทีจะได้หรือไม่ พวกกำนันผู้ใหญ่บ้านพากันรับอาสาแขงแรง ต่างคนเที่ยวติดตามเรียกลูกบ้าน แลหาไม้ไล่มาทำการตามรับสั่ง ใน ๒ ชั่วโมงมีคนมาช่วยทำงานสักสามสี่ร้อย ดูเต็มใจแขงข้อที่จะทำการรับเสด็จด้วยกันทุกคน แม้แต่พวกผู้หญิงที่ไม่ได้ถูกขอแรงทำงาน ก็พากันมารับอาสาตั้งเตาหุงเข้าทำครัวเลี้ยงคนทำงาน ประเดี๋ยวมีคนเอาเข้ามาให้ ประเดี๋ยวมีใครเอาปลามาเติม ตลอดลงไปจนผักหญ้าหมากบุหรี่ก็มีผู้เอามาช่วย กรมหลวงดำรงจะขอใช้เงินค่าเสบียงอาหารให้ก็ไม่มีใครยอมรับ ว่าอยากจะช่วยกันรับเสด็จ พอบ่าย ๔ โมงการแล้วเสร็จเลี้ยงกันเอิกเกริกสนุกสนานราวกับงานไหว้พระอย่างใหญ่ ๆ ใครได้เห็นแล้วจะต้องยินดี ด้วยเห็นแล้วว่าไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน มีความสามิภักดิ์ต่อพระเจ้าอยู่หัวเพียงไร
/*49*/ส่วนข้างทางที่เสด็จนั้น ได้ยินว่าเสด็จไปประพาศข้างปลายคลองสองพี่น้อง จะประพาศที่ใดบ้างหาทราบไม่ ได้ความแต่ว่านายวงษ์ตวันไปถูกหมากัด ประพาศคลองสองพี่น้องแล้วเสด็จมาพักทำครัวเย็นที่วัดบางสาม เมื่อทำครัวอยู่นั้น พวกเราใครตกเบ็ดได้ปลาเทโพตัว ๑ ทราบว่าแกงเทโพวันนั้นอร่อยนัก แต่นายอัษฎาวุธเคราะห์ร้ายไปตกล่องที่วัดบางสามฟกช้ำไปหน่อยหนึ่ง เสด็จมาถึงที่ประทับวัดบางบัวทองเวลาประมาณสัก ๒ ทุ่ม
วันที่ ๔ เวลาเช้า ออกกระบวนเรือไฟจูงขึ้นไปได้เพียงบางปลาม้าถึงที่น้ำตื้น ต่อนั้นต้องแจวขึ้นไปจนถึงเมืองสุพรรณบุรี จอดเรือพระที่นั่งประทับที่สุขุมาราม ชื่อสุขุมารามที่เรียกนี้ เรียกตามได้ยินรับสั่ง เห็นจะเปนชื่อพระราชทาน ไม่ได้ยินพวกชาวสุพรรณเขาเรียก ความจริงนั้น ที่ตรงนั้นเปนบ้านเดิมของเจ้าคุณสุขุม ญาติวงษ์ของท่าน/*50*/ยังอยู่หลายคน ได้พากันมารับเสด็จเฝ้าแหน ดูทรงพระกรุณามาก แต่คำว่าอาราม ๆ เคยได้ยินแต่เปนชื่อวัด นี่ทำไมจึงเอามาพระราชทานต่อท้ายชื่อบ้านเจ้าคุณสุขุม ข้อนี้ฉันยังตรองไม่เห็น
เสด็จเมืองสุพรรณคราวนี้เปนที่น่าเสียดายอยู่อย่างหนึ่ง ด้วยไม่ถูกระดูเหมาะ ในเวลานี้น้ำแม่น้ำยังน้อยจะเที่ยวทางเรือก็ขัดข้อง ส่วนทางบกฝนก็ตกพอแผ่นดินเปนหล่มเปนโคลน จะไปไหนก็ยาก เพราะฉนั้นจึงเสด็จประพาศได้ที่ใกล้ ๆ ในบริเวณเมือง ในวันที่ ๔ นั้น เสด็จไปประพาศเหนือน้ำประทับเสวยที่วัดแค วันที่ ๕ เสด็จทอดพระเนตรที่ว่าการเมือง วัดมหาธาตุ หลักเมือง แลวัดป่าเลไลย เวลาบ่ายออกกระบวนล่องลงมาประทับแรมที่บางปลาม้า ถึงยังวันอยู่ จึงทรงเรือพระที่นั่งเล็กล่องลงมาประพาศข้างใต้ ประทับเสวยเย็นที่วัดบางยี่หน
/*51*/วันที่ ๖ สิงหาคม เวลาเช้าออกเรือเสด็จในกระบวนใหญ่ เรือไฟจูงเข้าคลองบางปลาม้ามาทางคลองจระเข้ใหญ่ เวลากลางวันถึงบ้านผักไห่ จอดเรือประทับแรมที่น่าบ้านหลวงวารี เวลาบ่ายทรงเรือเมล์ของหลวงวารีขึ้นไปประพาศข้างเหนือน้ำ เสด็จกลับมาถึงพลับพลาแรมสัก ๒ ทุ่ม
การเสด็จคราวนี้เปนที่เรียบร้อยมีความศุขสบายทั่วกัน คือพระเจ้าอยู่หัวโดยเฉภาะ เวลานี้นับว่าทรงสบายหายประชวรเปนปรกติแล้วได้
นายทรงอานุภาพ
/*52*/จดหมายฉบับที่ ๗
บ้านถนนเจริญกรุง กรุงเทพ ฯ
วันที่ ๑๐ สิงหาคม ร.ศ. ๑๒๓
ถึง พ่อประดิษฐ
ฉันตามเสด็จกลับมาถึงกรุงเทพ ฯ เมื่อในที่ ๗ สิงหาคม ต่อมาอิกสองวันฉันก็ไปที่บ้านพ่อประดิษฐ หมายว่าจะไปเยี่ยมเยียนถามข่าวคราว คนที่บ้านบอกว่าพ่อประดิษฐออกไปเมืองสงขลาเสียแต่เมื่อวันที่ ๒๙ กรกฎาคม แลไม่ทราบกำหนดว่าจะกลับเมื่อใดแน่ ฉันเสียดายที่มาแคล้วคลาศกับพ่อประดิษฐเสียดังนี้ เมื่อกำลังไปตามเสด็จฉันได้มีจดหมายมาถึงพ่อประดิษฐหลายฉบับ พ่อประดิษฐจะได้รับทั้งหมด หรือพลัดพรายหายสูญไปเสียบ้างก็ไม่ทราบ ฉันได้บอกมาในจดหมายฉบับหลังที่ส่งมาจากบ้านผักไห่ ว่าถ้ามีข่าวคราวในการเสด็จต่อมาอย่างใด จะ/*53*/ไว้มาเล่าให้ฟังเมื่อถึงบ้าน มาไม่พบกันเสียเช่นนี้ ยังมีข่าวคราวอิกเล็กน้อย จึงบอกมาให้ทราบในจดหมายฉบับนี้
วันที่ ๗ สิงหาคม กำหนดระยะทางเสด็จตามที่กะไว้ ในวันนั้นกระบวนเรือใหญ่จะล่องลงมาทางบ้านเจ้าเจ็ดแลบางไทร ไปรอเสด็จที่บางปอิน แต่พระเจ้าอยู่หัวจะเสด็จกระบวนต้นแยกขึ้นทางบางโผงเผง เข้าคลองบ้านกุ่มมาออกภูเขาทอง ล่องลงมาบรรจบกระบวนใหญ่ที่บางปอิน แต่ไปเกิดเข้าใจผิดกันด้วยเหตุใดไม่ทราบ พวกหัวเมืองเข้าใจว่ากระบวนเรือใหญ่จะแยกขึ้นทางบางโผงเผง แล้วไปล่องลงทางลำน้ำสีกุก พวกนำร่องนำเรือกระบวนใหญ่ไปทางบางโผงเผง เรือกระบวนต้นตามมาภายหลังติดกระบวนใหญ่ ถูกทั้งคลื่นแลเครื่องบูชาชยันโตรับเสด็จทั้งสองฟาก เปนเหตุให้ลำบากแลขัดข้องแก่การประพาศเปน/*54*/อันมาก จะรีบไปก็จะเข้าไปถูกคลื่นอยู่ระหว่างกลางกระบวนใหญ่ จึงจำเปนต้องรอเรือลากตุบ ๆ ตามมา จะหาที่แวะทำครัวเช้าที่วัดวาแห่งไร พระก็ลงมานั่งชยันโตตั้งเครื่องบูชาเสียทุกวัด แต่เสาะแสวงหาที่ทำครัวมาจนหิวอ่อน จึงมาพบบ้านแห่งหนึ่งที่บางหลวงอ้ายเอียง ดูท่าทางชอบกล มีสพานแลโรงยาวอยู่ริมน้ำน่าเรือนฝากระดานเจ้าของบ้าน เห็นจะอาไศรยทำครัวเลี้ยงกันที่นั้นได้ จึงแวะเรือเข้าไปไต่ถาม ได้ความว่าเปนบ้านกำนัน แต่ตัวกำนันไปค้าเข้า อยู่แต่นายช้างอำแดงพลับพ่อตาแม่ยายออกมาต้อนรับแขงแรง ตัวยายพลับเองก็มาช่วยทำครัวด้วย
ดูท่าทางนายช้างเห็นจะรู้จักผู้ลากมากดีกว้างขวาง พอเห็นพวกเราก็ไม่ต้องไต่ถามว่าใครเปนใคร เข้าใจเอาทีเดียวว่าเราเปนพวกขุนนาง/*55*/ที่ตามเสด็จมาข้างหลัง บอกว่าเสด็จไปเมื่อสักครู่นี้เอง เชิญให้พวกเราเข้าไปนั่งบนแคร่ในโรงยาว หาน้ำร้อนน้ำชามาตั้ง แล้วเข้าไปนั่งเคียงไหล่สนทนากับพระเจ้าอยู่หัวมิได้มีความรู้สึกแลสงไสย ที่เราคาดว่าแกกว้างขวางทางรู้จักผู้ลากมากดี ก็สมดังถ้อยคำที่แกเล่า ว่าแกได้เคยลงมาบางกอกบ่อย ๆ แลบุตรชายของแกก็บวชเปนเณรอยู่ที่วัดเบญจมบพิตร แกรู้จักขุนน้ำขุนนางมาก ถึงพระเจ้าอยู่หัวแกก็เคยเฝ้า มีใครสอดถามเข้าไปตรงนี้ว่า แกจำพระเจ้าอยู่หัวได้หรือไม่ แกกลับขู่เอาว่าทำไมจะจำไม่ได้เคยเฝ้าแล้ว แลพระรูปก็ยังมีติดอยู่บนเรือน เลยชวนพวกเราขึ้นไปบนเรือน ไปนั่งคุยที่หอนั่งอิกพักหนึ่ง ประเดี๋ยวได้ยินเสียงยายพลับเอะอะขึ้นที่ในครัว ได้ความว่าแกเอ็ดหมื่นสรรพกิจเรื่องชิมแกง แกว่าเปนผู้ลากมากดีทำไมถึงชิมแกงด้วยจวัก เขา/*56*/ถือกันไม่รู้หรือ เลยฮากันใหญ่ การทำครัวที่บ้านนายช้างวันนี้สนุกยิ่งกว่าที่ได้เคยทำมาในที่อื่น ๆ ด้วยเจ้าของบ้านทั้งผัวเมียรับแรงแขงขอบแลมิได้มีความสงไสยว่าผู้ใดเปนใครเลย เมื่อเลี้ยงดูกันเสร็จแล้วนายช้างได้ปรารภว่าอยากจะได้ปืนเมาเซอร์สักกระบอกหนึ่ง เขาว่าจะสั่งเสียซื้อหาต้องขออนุญาต แกไม่รู้ว่าจะไปขออนุญาตที่ไหน ขอให้คุณ (คือพระเจ้าอยู่หัว) ช่วยเปนธุระซื้อหาให้แกสักที ส่วนเงินทองราคาปืนจะสิ้นยังเท่าใดไม่เปนไรแกจะคิดให้ๆเต็มราคาอย่าวิตกเลย “คุณ” ก็ยินดีรับเปนพระธุระที่จะให้นายช้างได้ปืนเมาเซอร์ดังประสงค์ เมื่อก่อนจะออกเรือจากบ้านนายช้าง พระราชทานกระดาษธนบัตรซองหนึ่ง ดูเหมือนเปนเงินสักสามหรือสี่ร้อยบาท ตอบแทนที่นายช้างรับเสด็จ /*57*/บางทีนายช้างจะรู้ได้ว่าใครเมื่อตรวจธนบัตรดูรู้ว่าจำนวนเงินมากผิดปรกติที่ผู้อื่นจะให้ในการเช่นนี้
เมื่อเสด็จประพาศบ้านนายช้างใคร ๆ สนุกหมดเว้นแต่พระยาโบราณผู้แทนเทศากรุงเก่า ซึ่งไปในท้ายเรือพระที่นั่ง ถูกบังคับให้ซ่อนตัวอยู่ในประทุนเพราะคนแถวนั้นรู้จัก ต้องส่งเข้าส่งน้ำพระยาโบราณเหมือนกับคนโทษ ต่อออกเรือแล้วจึงพ้นทุกข์ เสด็จมาถึงบางปอินเวลาบ่าย ๕ โมง ทรงรถไฟพิเศษกลับกรุงเทพฯ ในวันนั้น เปนจบเรื่องระยะทางเสด็จประพาศต้นแต่เท่านี้
นายทรงอานุภาพ
/*58*/ป. ล. เสด็จกลับมาถึงกรุงเทพฯ แล้ว รุ่งขึ้นนายช้างกับยายพลับพาลูกหลานลงมาเกือบหมดครัว แกเที่ยวสืบถาม เมื่อได้ความว่าใครได้ไปตามเสด็จที่บ้านแกบ้าง ก็เที่ยวไปกราบไหว้ขอขมาไม่เลือกหน้า ดูจนน่าสงสาร ฉันถามแกว่าทำไมจึงได้รู้ว่าพระเจ้าอยู่หัว แกบอกว่าพอเสด็จแล้วพวกเพื่อนเขาพากันมาถามข่าว มีผู้ที่เขาจำพระเจ้าอยู่หัวได้มาบอกยืนยันว่าพระเจ้าอยู่หัวแน่ แกเห็นสมด้วยเงินที่ได้พระราชทานถึง ๔๐๐ บาท เกินกว่าผู้ใดนอกจากพระเจ้าอยู่หัวจะพระราชทาน ก็ยิ่งตกใจ จึงรีบจัดเรือพาลูกหลานล่องลงมากรุงเทพฯ ในวันรุ่งขึ้น แกยังจะไปกราบทูลวิงวอนเจ้านายที่ตามเสด็จ ขอให้พาเข้าเฝ้า จะไปกราบทูลขอขมาพระเจ้าอยู่หัวด้วย แต่จะได้เฝ้าแล้วหรือยังฉันยังไม่ทราบ
ท. อ.
/*59*/จดหมายฉบับที่ ๘
บ้านถนนเจริญกรุง กรุงเทพ ฯ
วันที่ ๒๓ ตุลาคม ร.ศ. ๑๓๑
ถึง พ่อประดิษฐ
ด้วยเมื่อศก ๑๒๓ ฉันไปตามเสด็จประพาศต้น ได้มีจดหมายเล่าเรื่องประพาศครั้งนั้นไปยังพ่อประดิษฐ เปนจดหมาย ๗ ฉบับ จดหมายเรื่องนี้ได้ลงพิมพ์ในหนังสือทวีปัญญารายเดือน ตั้งแต่เดือน เมษายน ร.ศ. ๑๒๕ เดือนละฉบับจนจบเรื่อง บัดนี้คิดจะรวมจดหมายเรื่องประพาศต้นเข้าพิมพ์เปนเล่มเดียวกัน ฉันเที่ยวหาต้นฉบับทั้งที่ลงพิมพ์ในหนังสือทวีปัญญาแลที่มีต้นร่างอยู่ รวบรวมได้จดหมายแต่ ๖ ฉบับ ขาดจดหมายฉบับที่ ๓ ตอนเสด็จประพาศเมืองราชบุรี หาต้นฉบับไม่ได้ จึงต้องมีจดหมายฉบับนี้มายังพ่อประดิษฐ ขอให้ช่วยค้นต้นจดหมายเหล่านั้น ถ้า/*60*/ยังมีอยู่ที่พ่อประดิษฐขอจงสงเคราะห์คัดสำเนาจดหมายฉบับที่ ๓ ทิ้งไปรสนีย์ส่งมาให้ด้วย ถ้าได้สำเนามาดังประสงค์ ฉันจะขอบคุณพ่อประดิษฐเปนอันมาก
บางทีพ่อประดิษฐได้เห็นจดหมายฉบับนี้ จะนึกฉงนว่าจดหมายเรื่องประพาศต้นก็ได้ลงพิมพ์เปน ๕-๖ ปีมาแล้ว เหตุใดจึงพึ่งจะมาคิดรวมพิมพ์เปนเล่มต่อเมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จสวรรคตล่วงไปแล้ว คำอธิบายในข้อนี้ขอชี้แจงว่าเมื่อพิมพ์เรื่องประพาศต้นลงในหนังสือทวีปัญญารายเดือน ผู้ที่อ่าน โดยเฉภาะผู้ที่ได้ตามเสด็จไปด้วยในคราวนั้น พากันชอบว่าเปนหนังสืออ่านสนุกดี มีผู้อยากจะให้พิมพ์รวมเปนเล่มแต่ครั้งนั้นแล้ว เพราะเรื่องเสด็จประพาศต้น เปนเรื่องที่สำหรับเล่ากันเล่นอยู่เรื่องหนึ่ง แต่ฉันไม่เห็นมีสาระพอถึงแก่ควรที่จะพิมพ์ขึ้นใหม่ จึงได้เพิก/*61*/เฉยเลยมา ครั้นเมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จสวรรคตแล้ว เรื่องราวต่าง ๆ ในรัชกาล ๕ กลายเปนเรื่องเก่า “เมื่อกระนั้น” สำหรับชอบเล่าชอบคุยกัน เรื่องประพาศต้นนี้เปนเรื่องหนึ่งซึ่งกลับเปนเรื่องชอบเล่ากันขึ้น มีเพื่อนฝูงมาชักชวนให้พิมพ์รวมเปนเรื่องขึ้นใหม่มากกว่าแต่ก่อน ฉันใคร่ครวญดูมาคิดเห็นว่า เรื่องประพาศต้น แม้จดหมายเดิมแต่งเปนเรื่องสำหรับอ่านกันเล่นสนุก ๆ ก็จริงอยู่ แต่ถ้ามาอ่านในเวลานี้โดยตั้งใจใคร่ครวญ ก็อาจจะแลเห็นความกว้างขวางออกไป เปนต้นว่าเหตุใดสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงจึงเปนที่รักใคร่ของอาณาประชาราษฎรทั่วหน้า สมกับที่ได้ถวายพระนามจาฤกไว้ในฐานพระบรมรูปทรงม้าว่า “ปิยมหาราชาธิราช” ที่จริงพระองค์ทรงรักใคร่ในไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินเหมือนกับบิดารักบุตร พอพระราชหฤทัยที่จะคุ้นเคยคบหาแลถึง/*62*/เล่นหัวกับอาณาประชาราษฎรโดยมิได้ถือพระองค์ ยกตัวอย่างดังจะเห็นได้ในเรื่องประพาศต้นนี้เปนพยาน การที่พระองค์ทรงสมาคมกับราษฎร ไม่ใช่สักแต่ว่าเพียงจะรู้จักหรือจะสนทนาปราไสให้คุ้นเคยกันเท่านั้น ย่อมทรงเปนพระราชธุระไต่ถามถึงความทุกข์ศุข แลความเดือดร้อนที่ได้รับจากผู้ปกครองอย่างใด ๆ บ้างทุกโอกาศ ผู้ที่เคยตามเสด็จย่อมเคยได้ยินแลทราบความอันนี้ ฉันได้เคยเห็นบางทีราษฎรกราบทูลร้องทุกข์ เปนข้อความซึ่งทรงพระราชดำริห์เห็นว่าเปนความทุกข์ร้อนจริง ทรงรับธุระมาต่อว่า ทำเอาเจ้าน่าที่ตั้งแต่เสนาบดีลงมาได้ความรำคาญใจหลายคราว บางทีถึงต้องผลัดเปลี่ยนพนักงานปกครองก็มีบ้าง เปนเหตุให้การเสด็จประพาศเปนคุณเปนประโยชน์แก่ความศุขสำราญของราษฎรได้อิกเปนอันมาก ใช่แต่เท่านั้น บรรดาราษฎรที่ได้เสด็จไปทรงคุ้นเคยใน/*63*/เวลาเสด็จประพาศ พระองค์มิได้ทรงละลืม ในเวลาต่อมาเมื่อคนเหล่านั้นเข้ามาถึงกรุงเทพฯ จะเข้าไปเฝ้าแหน ก็ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานโอกาศให้เข้าเฝ้าได้ตามความปราถนา บางทีถึงรับสั่งให้เข้าไปรับพระราชทานเลี้ยงในพระราชวัง รับสั่งเรียกพวกที่ทรงคุ้นเคยเหล่านี้ว่าเพื่อนต้น มีอยู่ทั้งชายหญิงแทบทุกหัวเมืองที่ได้เสด็จประพาศ เมื่อครั้งเสด็จยุโรป ร.ศ. ๑๒๖ ได้ทรงหาของฝากมีไม้เท้าเปนต้น เข้ามาฝากพวกเพื่อนต้น เมื่อพวกเหล่านั้นทราบว่าเสด็จกลับ ใครเข้ามาเฝ้าเยี่ยม ก็ได้พระราชทานของฝาก ไม้เท้าพระราชทานเลยเปนเครื่องยศสำหรับพวกเพื่อนต้นถือเข้าเฝ้า ทั้งเวลาเข้ามาเฝ้าในกรุงเทพฯ แลเฝ้าตามหัวเมืองเวลาเสด็จประพาศไม่ว่าที่ใด ๆ เมื่อพระองค์เสด็จสวรรคตแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาล/*64*/ปัตยุบันนี้ ทรงเคารพต่อพระราชนิยมของสมเด็จพระบรมชนกนารถ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้พวกเพื่อนต้นเข้ามาทำบุญให้ทานในงานพระบรมศพ แลถวายพระเพลิงเหมือนกับเปนข้าราชการ แลยังพระราชทานเครื่องประดับไม้เท้าสลักอักษรพระนาม จ. ป. ร. ให้ติดไว้เปนที่รฦก ทั้งพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เฝ้าแหนเพ็ดทูลพระองค์ได้ต่อไป เหมือนกับเมื่อครั้งสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทุกประการ ส่วนราษฎรซึ่งพระองค์ได้ทรงคุ้นเคยมาในเวลาเสด็จประพาศแต่ยังเสด็จดำรงพระเกียรติยศเปนสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ก็ได้รับพระราชทานไม้เท้า แลพระบรมราชานุญาตเหมือนกับพวกเพื่อนต้นในรัชกาลก่อน มีจำนวนเพื่อนต้นเพิ่มเติมขึ้นในรัชกาลนี้อิกหลายคน ฉันเข้าใจว่าธรรมเนียมประพาศต้น/*65*/แลเพื่อนต้น จะยังมีต่อไปในรัชกาลนี้เหมือนกับรัชกาลที่ล่วงแล้ว
ตั้งแต่เสด็จประพาศต้นคราวศก ๑๒๓ แล้ว สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงยังเสด็จประพาศทำนองเดียวกันอิกหลายคราว บางทีเสด็จประพาศในจังหวัดกรุงเทพฯ นี้เองบ้าง ประพาศตามมณฑลหัวเมืองบ้าง ครั้งหนึ่งใน ร.ศ. ๑๒๕ เสด็จขึ้นไปประพาศเมืองสระบุรี แล้วขี้นทางลำแม่น้ำใหญ่ไปจนถึงเมืองกำแพงเพ็ชร์ คราวนี้ก็สนุกพอใช้ แต่พ่อประดิษฐออกไปอยู่เสียหัวเมือง ฉันจึงไม่ได้จดหมายรายการบอกไปให้ทราบ อิกคราวหนึ่งใน ร.ศ. ๑๒๗ เสด็จประพาศเมืองนครสวรรค์ ขากลับล่องลงทางคลองมะขามเฒ่ามาเมืองสุพรรณบุรี บ้านผักไห่ อ่างทอง แล้วเสด็จกลับทางบางแก้วเข้ากรุงเก่า อิกคราวหนึ่งในศกเดียวกันนั้น เสด็จทางคลองรังสิตไปประพาศ/*66*/ถึงเมืองปาจิณ แล้วกลับออกทเลมาเข้าปากน้ำเจ้าพระยา แต่ประพาศคราวหลัง ๆ นี้ ความขบขันน้อยไปกว่าคราวแรก ๆ ด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ราษฎรรู้เสียมากว่าพระเจ้าอยู่หัวโปรดเสด็จอย่างคนสามัญ ถ้าเห็นใครแปลกหน้าเปนผู้ดีชาวบางกอก ก็ชวนจะเข้าใจไปเสียว่าพระเจ้าอยู่หัว บางทีมหาดเล็กเด็กชาพากันไปเที่ยว ไปถูกราษฎรรับเสด็จเปนพระเจ้าอยู่หัวก็มี เพราะฉนั้นในตอนหลังจะหาใครไม่รู้จักพระองค์สนิทอย่างนายช้าง ยายพลับ ไม่มีอิก อิกประการหนึ่งตั้งแต่เสด็จกลับจากยุโรปคราวหลัง มีเรือยนตร์เข้ามาใช้ในกระบวนเสด็จ ๆ ประพาศด้วยเรือยนตร์เสียมาก เมื่อเสด็จประพาศด้วยเรือยนตร์แล้ว ก็ต้องเปนอันรู้ว่าพระเจ้าอยู่หัวอยู่เอง จึงไม่ใคร่มีเรื่องขบขันอย่างคราวแรก
/*67*/วันนี้เปนวันทำบุญถวายสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ในวันตรงกับวันเสด็จสวรรคตครบ ๒ ขวบปี ดูคนในกรุงเทพฯ ตั้งแต่เจ้านายตลอดลงมาจนราษฎร ทำบุญให้ทานกันมาก ที่สำคัญนั้นฉันเห็นว่าที่พากันไปถวายบังคมพระบรมรูปทรงม้าที่น่าพระลานไม่ว่าใครต่อใคร ดูผู้คนล้นหลามตั้งแต่เช้าจนกลางคืน เห็นจะเปนธรรมเนียมปีดังนี้เสมอไป ที่จริงพระบรมรูปทรงม้าองค์นี้ควรนับว่าเปนของวิเศษได้ ไม่เฉภาะแต่ที่เปนของงดงามสง่าพระนคร หรือเปนพระบรมรูปสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเท่านั้น ถ้าผู้ใดรู้เรื่องราวของพระบรมรูปนี้ ว่าเปนของชาวสยามทุกชั้นบันดาศักดิ์ทั่วทุกหนแห่ง ได้เข้าเรี่ยรายตามกำลังแลใจสมัค อย่างต่ำตั้งแต่คนละ ๑๐ สตางค์ก็มี สร้างขึ้นด้วยความรักใคร่เปนใจเดียวกัน ถวายสม/*68*/โภชสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง รวมเงินได้กว่า ๑,๐๐๐,๐๐๐ บาท เกินราคาพระบรมรูปนี้สัก ๕ เท่า ใช่แต่เท่านั้น พระบรมรูปนี้ได้แล้วสำเร็จทันถวายพระองค์ ได้ทรงอนุโมทนาแลประจักษ์แก่พระราชหฤทัย ว่าความรักใคร่สวามิภักดิ์ของคนทั้งหลายมีมากมายกว้างขวางทั่วไปเพียงไร ผู้ใดรู้เรื่องที่กล่าวมานี้ ก็จะเข้าใจได้ว่าพระบรมรูปทรงม้านี้ผิดกับอนุสาวรี หรือวัดวาที่จะสร้างถวายเฉลิมพระเกียรติยศเมื่อพระองค์ล่วงลับไปเสียแล้ว อันจะเปนที่รฦกแลปรากฎแต่แก่ผู้อื่น แต่ส่วนพระองค์เองมิได้ทันทอดพระเนตรเห็น ฉันได้ไปถวายบังคมพระบรมรูปแล้ว กลับมาก็เขียนจดหมายฉบับนี้ มาเกิดนึกขึ้นว่า บางทีการพิมพ์หนังสือเรื่องประพาศต้นครั้งนี้จะมีส่วนกุศลบ้างกระมัง เพราะเหตุที่จะให้ผู้อ่านเจริญความรฦกถึงในพระบาทสมเด็จ/*69*/พระพุทธเจ้าหลวง ถ้าแลมีส่วนกุศลเพียงไรในการพิมพ์หนังสือเรื่องนี้ ฉันตั้งใจอุทิศส่วนกุศลนั้นถวายสนองพระเดชพระคุณแด่สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ตามสติกำลัง ขอให้พ่อประดิษฐจงอนุโมทนาด้วยเทอญ ฯ
นายทรงอานุภาพ
บอกพระนามแลชื่อที่ได้ใช้คำพรางไว้ในจดหมาย
นายอัษฎาวุธ
คือ สมเด็จเจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ กรมหลวงนครราชสิมา
นายทรงอานุภาพ
คือ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ
นายวงษ์ตวัน
คือ เจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ (โต บุนนาค)
หลวงรัตนาวุธ
คือ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลปัจจุบันนี้
ท่านมหาสม
คือ กรมพระสมมตอมรพันธุ์
เจ้านายที่ไปตามเสด็จ ๒ พระองค์
คือ พระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี กับสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงศรีรัตนโกสินทร
ขุนสวรรค์วินิต
คือ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์วรพินิต
นายมานพ
คือ พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ
หมื่นสรรพกิจ
คือ กรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจ