ลักษณ์ะวงศ์ 1
สุนทรภู่
คำนำ
นิทานคำกลอนเรื่องลักษณวงศ์ เป็นผลงานกวีนิพนธ์ของสุนทรภู่ ซึ่งสันนิษฐานว่าแต่งขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายไว้ในหนังสือประวัติสุนทรภู่ ตอนที่กล่าวถึงเรื่องลักษณวงศ์ว่า
“...พิเคราะห์ดูเห็นเป็นสำนวนกลอนสุนทรภู่แต่งแต่ ๙ เล่มสมุดไทย (เพียงม้าตามไปเห็นศพนางเกสร) ต่อนั้นดูเป็นสำนวนผู้อื่นแต่งตามกลอนสุภาพอีก ๗ เล่ม แล้วแต่งเป็นบทละคอนต่อไปอีก ๒๓ เล่ม รวมเป็น ๓๙ เล่มสมุดไทย ในฉบับที่พิมพ์ขายมีกลอนนำหน้าว่าเป็นของแต่งถวายเจ้านาย แต่กลอนนั้นเห็นได้ว่าตัดเอากลอนที่มีอยู่ข้างต้นเรื่องโคบุตรมาดัดแปลง น่าสงสัยว่าจะเป็นของผู้อื่นเอามาเติมเข้าต่อชั้นหลัง เพียงจะให้มีชื่อสุนทรภู่ปรากฏในหนังสือนั้น”
เรื่อง ลักษณวงศ์ นี้ กรมศิลปากรมอบให้นายหรีด เรืองฤทธิ์ อดีตข้าราชการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ ตรวจสอบชำระจากต้นฉบับสมุดไทยซึ่งเก็บรักษาอยู่ในหอสมุดแห่งชาติ พิมพ์เผยแพร่ครั้งแรก เมื่อพุทธศักราช ๒๕๐๑ ต่อมากรมศิลปากรอนุญาตให้พิมพ์ในงานฌาปนกิจศพเมื่อพุทธศักราช ๒๕๑๔ และพิมพ์รวมเล่มในหนังสือ “รวมนิทาน สุภาษิต และบทเห่กล่อมของสุนทรภู่” เนื่องในโอกาสฉลอง ๒๐๐ ปี กวีเอกสุนทรภู่ เมื่อพุทธศักราช ๒๕๒๙ บัดนี้เป็นหนังสือหายาก กรมศิลปากรจึงเห็นควรจัดพิมพ์อีกเป็นครั้งที่ ๔ เพื่อสืบทอดอายุหนังสือและเผยแพร่วรรณคดีกวีนิพนธ์อันเป็นทรัพย์สินทางปัญญาของชาติ
เป็นหนังสือในชุดนิทานคำกลอนสุนทรภู่ ซึ่งกรมศิลปากรจัดพิมพ์เรื่อง โคบุตร จันทโครบ สิงหไกรภพ เผยแพร่มาก่อนหน้านี้แล้ว
การจัดพิมพ์ครั้งนี้มอบให้นางพันธุอร จงประสิทธิ์ นักอักษรศาสตร์เชี่ยวชาญ (ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านอักษรศาสตร์) (กลุ่มภาษาและวรรณกรรม) สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ ตรวจสอบกับต้นฉบับสมุดไทย พร้อมทั้งจัดทำเชิงอรรถอธิบายศัพท์เพิ่มเติม และปรับอักขรวิธีบางแห่งเป็นปัจจุบัน เพื่อให้ความรู้และสะดวกแก่ผู้อ่าน
กรมศิลปากรหวังเป็นอย่างยิ่งว่า หนังสือ “นิทานคำกลอนสุนทรภู่ เรื่องลักษณวงศ์” นี้ จะอำนวยประโยชน์ต่อครู อาจารย์ และเยาวชน ตลอดจนผู้สนใจอ่านและศึกษาวรรณคดีกวีนิพนธ์ของชาติโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๖ เมษายน ๒๕๕๘
คำอธิบาย
นิทานคำกลอนเรื่องลักษณวงศ์เป็นกวีนิพนธ์ที่มีคุณค่าทั้งด้านเนื้อหาสาระและวรรณศิลป์ เนื้อเรื่องสนุกสนาน ให้อารมณ์สะเทือนใจแก่ผู้อ่านอยู่หลายตอน จึงเป็นวรรณคดีอีกเรื่องหนึ่งที่ติดตรึงใจผู้อ่านตลอดมา เนื้อเรื่องย่อมีดังนี้
กษัตริย์ผู้ครองเมืองพาราณสีพระนามว่าท้าวพรหมทัต มีมเหสีทรงพระสิริโฉมงดงามพระนามว่าสุวรรณอำภา และพระโอรสพระนามว่าลักษณวงศ์ พระชันษาได้ ๘ ปี วันหนึ่งทั้งสามพระองค์เสด็จประพาสป่า นางยักขิณีคิดกำจัดมเหสีและพระโอรส จึงแปลงเป็นกวางทองมาล่อให้ท้าวพรหมทัตไล่ติดตามจนพลัดกับเหล่าเสนา แล้วกลับร่างเป็นยักษ์ แกล้งบอกว่าพระมเหสีวางอุบายให้ลวงมาฆ่า แล้วนางยักขิณีแปลงเป็นนางงาม อ้างว่าได้รับพรจากเทพยดา พวกยักษ์และผีป่าจึงเกรงกลัว พร้อมทั้งอาสาไปส่งจนถึงเมือง
ท้าวพรหมทัตโกรธแค้นนางสุวรรณอำภาเป็นอันมากจึงตรัสสั่งให้นำไปประหาร ลักษณวงศ์อ้อนวอนขออภัยโทษให้แก่พระมารดาแต่ไม่โปรด จึงเศร้าโศกเสียพระทัยและติดตามพระมารดาไปถึงสถานที่ประหาร ทรงกอดนางไว้ไม่ห่างทำให้เพชฌฆาตไม่อาจประหารได้ ด้วยความสงสารจึงพากันไปกราบทูลท้าวพรหมทัต แต่พระองค์กลับสั่งให้ประหารลักษณวงศ์ไปเสียด้วยกัน ครั้นพระอินทร์ทรงทราบก็เสด็จลงมาช่วย บันดาลให้เพชฌฆาตเงื้อดาบค้างไม่อาจฟันลงได้ เพชฌฆาตจึงปล่อยทั้งสองพระองค์ให้หนีไปในป่า แล้วกลับมากราบทูลท้าวพรหมทัตว่าได้ประหารเสร็จแล้ว ท้าวพรหมทัตจึงเสด็จกลับเมืองพร้อมด้วยนางยักษ์แปลง ได้นางเป็นมเหสี มีพระธิดาพระนามว่าทัศโกสุม
ฝ่ายนางสุวรรณอำภากับพระลักษณวงศ์เดินทางระหกระเหินจนอ่อนกำลัง ขณะบรรทมหลับ ท้าววิรุญมาศขุนยักษ์มาพบและบังคับนางสุวรรณอำภาไปเมืองมยุราเพื่อเป็นมเหสีของตน โดยขู่ว่าหากไม่ยอมไป จะสังหารลักษณวงศ์ซึ่งต้องมนตร์สะกดหลับสนิทอยู่ นางจึงจำใจเดินทางไปกับขุนยักษ์ เมื่อตั้งสัตย์อธิษฐานต่อสิ่งศักดิ์สิทธิ์ว่าไม่ขอมีพระสวามีอื่นอีก ทำให้ประเวณีในร่างกายของนางหายไป แต่นางลวงท้าววิรุญมาศให้หลงเชื่อว่า เมื่อนางคลายความห่วงอาลัยในพระโอรสลงแล้วก็คงจะได้สมความปรารถนา ท้าววิรุญมาศดีพระทัย จึงสั่งให้เหล่านางกำนัลเฝ้าดูแลปรนนิบัตินางสุวรรณอำภาเป็นอย่างดี
ส่วนลักษณวงศ์ตื่นขึ้นไม่เห็นพระมารดา ก็เที่ยวร้องเรียกหาและออกติดตามจนพบนางทิพเกสรที่อาศรมพระฤๅษีมหาเมฆ พระฤๅษีเล็งญาณรู้ว่าลักษณวงศ์กับนางทิพเกสรเป็นคู่สร้างกัน แล้วบอกลักษณวงศ์ให้ทราบเหตุที่เกิดกับพระบิดาและพระมารดา พร้อมทั้งชวนให้อยู่เรียนวิชาและเวทมนตร์ต่าง ๆ เมื่อลักษณวงศ์เล่าเรียนและฝึกฝนจนเชี่ยวชาญแล้ว จึงขอลาไปช่วยพระมารดา โดยสัญญาว่าเสร็จธุระแล้วจะกลับมารับนางทิพเกสร พระฤๅษีจึงให้พระขรรค์และศรเป็นอาวุธประจำกาย พร้อมทั้งเสกขึ้ผึ้งเป็นม้าทรงสำหรับเหาะเหินเดินทางได้รวดเร็ว ลักษณวงศ์ไปช่วยพระมารดาได้สำเร็จ สามารถสังหารท้าววิรุญมาศและได้ครองเมืองมยุรา แต่ยังมารับนางทิพเกสรไม่ได้ เพราะพระมารดาขอร้องให้ไปปราบนางยักษ์ที่เมืองพาราณสีก่อน
ลักษณวงศ์พร้อมด้วยพระมารดากรีธาทัพยักษ์ไปล้อมเมืองพาราณสี นางยักษ์แปลงอาสาออกรบ เมื่อเหล่าเสนาไล่จับจึงกลับร่างเป็นยักษ์และถูกจับได้ ท้าวพรหมทัตดีพระทัยที่ได้พบนางสุวรรณอำภาและพระลักษณวงศ์ ตรัสสั่งให้นำนางยักษ์ไปถ่วงทะเล แล้วให้จัดการสมโภชทั้งสองพระองค์ และปกครองเมืองพาราณสีอย่างสงบสุขสืบมา
ฝ่ายนางทิพเกสรเฝ้ารอลักษณวงศ์มารับจนกระทั่งพระฤๅษีวายชนม์ นางเศร้าโศกเพราะขาดที่พึ่งถึงกับคิดฆ่าตัวตาย กินรีห้านางผ่านมาจึงช่วยไว้แล้วพาไปอยู่ด้วยกันที่ถํ้า เมื่อลักษณวงศ์เดินทางมารับที่พระอาศรมจึงไม่พบใคร แต่นางกินรีน้องสุดท้องช่วยพาไปพบนางทิพเกสรและได้นางเป็นพระชายา รวมทั้งได้ร่วมภิรมย์กับนางกินรีทั้งห้าด้วย หลังจากนั้นลักษณวงศ์พานางทิพเกสรเดินทางกลับเมืองพาราณสี เมื่อพักบรรทมระหว่างทาง มหิงสาวิชาธรมาลักพานางไป แล้วจันทาวิชาธรต่อสู้ช่วงชิงจนต้องอาวุธสิ้นชีพทั้งคู่ นางทิพเกสรต้องเดินทางในป่าเพียงลำพัง เทพยดาสงสารเกรงว่าจะได้รับอันตรายเพราะเป็นผู้หญิงตัวคนเดียว จึงแปลงเป็นพราหมณ์นำแหวนมาให้สวมใส่ ทำให้ร่างกายของนางเปลี่ยนเป็นพราหมณ์น้อย หากถอดแหวนก็จะกลับร่างเป็นสตรีตามเดิม พร้อมทั้งบอกทิศให้นางเดินทางไปตามหาลักษณวงศ์
ด้านลักษณวงศ์เมื่อมนตร์สะกดคลายก็ตื่นขึ้น ครั้นไม่พบนางทิพเกสรก็เฝ้าแต่เศร้าโศก เที่ยวตามหาไปจนถึงเมืองยุบลของท้าวกรดสุริกาล ได้พระธิดายี่สุ่นเป็นมเหสีและครองเมืองยุบล ฝ่ายนางทิพเกสรทรงครรภ์ แต่รูปเนรมิตของพราหมณ์พรางไว้จึงมองไม่เห็น นางเดินทางตามหาลักษณวงศ์จนเข้าเขตเมืองยุบล ได้พบพรานป่าคนหนึ่ง บอกให้รู้ข่าวลักษณวงศ์เป็นกษัตริย์เมืองยุบลและได้มเหสีองค์ใหม่ นางทิพเกสรเสียพระทัยมากและขอให้นายพรานพาเข้าถวายตัว เมื่อลักษณวงศ์เห็นพราหมณ์เกสรมีรูปร่างหน้าตาและนํ้าเสียง อีกทั้งชื่อคล้ายกับนางทิพเกสรก็สงสัย ส่วนพราหมณ์เกสรนั้นเฝ้ารับใช้ใกล้ชิด จนเป็นที่โปรดปรานมาก ทำให้ลักษณวงศ์ห่างเหินจากนางยี่สุ่นและเหล่าสนมกำนัลทั้งหลาย นางยี่สุ่นอิจฉาพราหมณ์เกสรจึงคิดอุบายใส่ความว่าพราหมณ์ทำกิริยาเชิงชู้สาวกับตน ลักษณวงศ์หลงเชื่อโดยไม่ไต่สวนความให้ถ้วนถี่ ตรัสสั่งให้นำพราหมณ์เกสรไปโบยและจองจำแล้วประหารชีวิต เมื่อเพชฌฆาตลงดาบประหาร ร่างพราหมณ์เกสรกลับเป็นนางงามและคลอดพระโอรส ลักษณวงศ์ทราบเรื่องจึงรีบเสด็จไปที่ลานประหาร ครั้นเห็นว่าเป็นนางทิพเกสรก็เศร้าโศกเสียพระทัยอย่างสุดประมาณจนสลบไป ครั้นสร่างโศกแล้วจึงสั่งให้เคลื่อนพระศพเข้าเมือง และจัดพิธีถวายเพลิงพระศพอย่างสมพระเกียรติ
เรื่องลักษณวงศ์นี้ สุนทรภู่แต่งบทพรรณนาไว้อย่างไพเราะงดงามหลายบท เช่นบทยกทัพ แต่งเป็นกลบทครอบจักรวาลดังนี้
ได้ฤกษ์ชั้นลั่นฆ้องถึงสามหน	ขยายพลยกเขยื้อนเคลื่อนขยาย
พรายอากาศดาษโพยมพยับพราย	เรียงรถรายท้ายรถระดะเรียง
ครึกครื้นเครงโครมประโคมครึก	เสียงพิลึกเลื่อนลั่นสนั่นเสียง
เอียงพิภพสิงขรจะอ่อนเอียง	พิมานเพียงพลาดทับกับพิมาน
ช่องพระแกลเทพแลอยู่ทุกช่อง	ประสานเสียงกรีดร้องซ้องประสาน
มารแห่โห่ทั่วทุกตัวมาร	ชลธารเป็นระลอกกระฉอกชล
นกตื่นแตกพรูทุกหมู่นก	ฝนก็ตกฟ้าคลุ้มชอุ่มฝน
พลมารกลุ้มกลํ้าทั้งอำพน	ตาลานลนแกว่งดาบออกปลาบตา
ช้างที่นั่งลอยเลิศประเสริฐช้าง	หน้าสล้างดูงามทั้งสามหน้า
งาจะช้อนดาวตกทั้งหกงา	งวงจะคว้าเดือนงามทั้งสามงวง
กษัตริย์ทรงองค์เลิศประเสริฐกษัตริย์	ช่วงชวัดแสงเครื่องดูเรืองช่วง
ดวงพระพักตร์ผ่องเหมือนกันเดือนดวง	อินทร์ไม่ล่วงเลยท้าวเมื่อเทียบอินทร์
รถมณีสีสว่างกระจ่างรถ	ฉินฉะอ้อนงอนชดดูเฉิดฉิน
ยุพินทรงเอกองค์พระยุพิน	นางอัปสรทั้งสิ้นไม่เกินนาง
บทบรรยายธรรมชาติในป่าความว่า
มะเดือดกตกเกลื่อนระดาดาษ	ก็โอภาสผลแดงดั่งแสงเสน
วายุโบกโยกโยนโอนระเนน	ในบริเวณหว่างสิขรินทร์เรียง
แก้วกระทุ่มกุ่มกระถินทั้งฝิ่นฝาง	กระโดนพยอมยางยูงพะยูงเหียง
เรียบเสลาเถาสลิดสลับเรียง	นกเขาเคียงคู่คูบนยอดแค
กิ่งมะไฟไก่ฟ้าเข้าแฝงกิ่ง	นางนวลนิ่งแนบนางไม่ห่างแห
ฝูงกระลิงเลียบกิ่งต้นแกแล	รอกกระแตเต้นตื่นออกรื่นเริง
และบทพรรณนาความทุกข์ตรมของตัวละคร ซึ่งสร้างอารมณ์สะเทือนใจแก่ผู้อ่านหลายบท เช่นตอนที่ลักษณวงศ์ออกเดินทางไปเมืองมยุราเพื่อช่วยพระมารดา มีบทกลอนว่า
รื่นรื่นชื่นกลิ่นผกามาศ	บุปผชาติลมชายไม่หายโหย
พระหอมกลิ่นสุกรมเมื่อลมโชย	ยิ่งดิ้นโดยกรมจิตคิดรำจวน
เห็นนางนกกกลูกประคองกอด	สะท้อนทอดหฤทัยอาลัยหวน
เหมือนแม่เจ้าคราวกอดถนอมนวล	เลี้ยงสงวนลูกไว้ไม่ไกลกาย
ด้านเนื้อหาสาระ กล่าวได้ว่ากวีนิพนธ์เรื่องนี้ได้รับอิทธิพลจากพุทธศาสนาเช่นเดียวกับนิทานคำกลอนเรื่องอื่น ๆ ของสุนทรภู่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเรื่อง “กรรม” “บาป-บุญ” และ “การสร้างกุศล” ซึ่งผู้อ่านจะได้พบตลอดทั้งเรื่อง แทรกด้วยคำสอนให้ประพฤติดี ละเว้นความชั่ว และสอนให้เห็นผลของการกระทำ คือ ผู้ทำดีย่อมได้รับผลดีตอบสนอง ส่วนผู้ทำชั่ว ผลชั่วก็จะตอบสนองเช่นกัน
ดังตอนที่ลักษณวงศ์สังหารท้าววิรุญมาศเจ้าเมืองมยุราสิ้นชีพ นางสุวรรณอำภากล่าวถึงผลการกระทำของท้าววิรุญมาศไว้ดังนี้
ว่าดูราเสนาสนมนาฏ	ทั้งพระญาติยักษาที่อาสัญ
เพราะโลภหลงไม่ดำรงในราชธรรม์	ท้าวกุมภัณฑ์ดื้อดึงจนถึงตาย
ก็เพื่อเพราะผลกรรมได้ทำไว้	อย่าน้อยใจอสุรินสิ้นทั้งหลาย
.......................................	.......................................
และตอนที่วิทยาธรสองตนต่อสู้กันเพื่อแย่งชิงนางทิพเกสร จนต้องอาวุธตายทั้งคู่ แต่งเป็นคำกลอนกล่าวไว้ว่า
ทั้งสองฮึกโอหังจนสังขาร์	เพราะตัณหาพาชีพให้ฉิบหาย
กเฬวรากชากศพประกบตาย	ริมเชิงชายสิขเรศคิรีวัน
วรรณคดีเรื่องนี้ยังให้คติธรรมและคำสอนในเรื่องความกตัญญู ต่อผู้มีพระคุณ เรื่องการรบ การระวังรักษาอาวุธ ความรัก และเรื่องโลกีย์ ซึ่งให้ข้อคิดอันเป็นคุณประโยชน์ต่อการดำเนินชีวิตของผู้ยึดถือปฏิษัติ เชน ตอนที่นางสุวรรณอำภาประณามท้าววิรุญมาศความว่า
ไม่มีอายชายเชื้อมิจฉาชาติ	ใจฉกาจผิดอย่างปางประถม
หำกาเมสุมิจฉาเป็นอารมณ์	เที่ยวชิงชมเชยชิดไม่คิดอาย
ให้ลูกพรากจากแม่ไม่สังเวช	เป็นชายเชษฐ์อกุศลกว่าคนทั้งหลาย
ช่างไม่อายสามนต์พลนิกาย	ไม่ขอเห็นเช่นชายเหมือนกุมภัณฑ์
อีกทั้งบทกลอนที่ให้ข้อคิดแก่ผู้หญิงว่า
.......................................	.......................................
เป็นหญิงเที่ยวเดี่ยวโดดทุกลำเนา	โอ้ผู้ใดใครเขาจะกลัวเกรง
เหมือนมาลีคลี่กลีบตรลบหอม	จะตามตอมเฝ้ารุมกันคุมเหง
เอกากายชายหรือจะมาเกรง	โอ้ตัวเองก็จะอายไม่วายวัน
นิทานเรื่องลักษณวงศ์นี้ยังแสดงให้เห็นถึงความเชื่อในเรื่องคู่สร้าง การกราบไหว้บูชาและตั้งสัตย์อธิษฐานบอกกล่าวต่อสิ่งศักดิ์สิทธิ์หรือเทพยดาอารักษ์ เพื่อให้มาช่วยเหลือ คุ้มครอง หรือเป็นทิพย์พยาน รวมทั้งความเชื่อเรื่องความฝัน การทำนายฝัน และการทำนายโชคชะตา โดยเฉพาะเรื่องลางร้ายต่าง ๆ ซึ่งมีอิทธิพลต่อขวัญและกำลังใจของผู้ที่ประสบค่อนข้างมาก
ทั้งยังแทรกด้วยวัฒนธรรมประเพณีของคนไทยในอดีต เช่น ธรรมเนียมปฏิบัติในราชสำนัก การแต่งกายและการละเล่นของชาววัง รวมถึงประเพณีสำคัญ เช่น พิธีบรมราชาภิเษก พิธีสมโภช การสร้างพระเมรุ พิธีถวายเพลิงพระศพ การละเล่นในงานมหรสพ เป็นต้น อีกทั้งภูมิปัญญาของคนโบราณ อาทิ ยาสมุนไพรพื้นบ้าน ดังคำกลอนว่า
นางชาววังแหวกม่านประสานเสียง	เห็นช้างเคียงฉวยคว้าพฤกหาหัก
เห็นอะไรก็ให้กำเริบรัก	ไม่รู้จักหนามุ้ยเอามือทึ้ง
ละอองลูกถูกเนื้อมันเหลือเล่ห์	สมคะเนเกาสนุกลุกทะลึ่ง
พวกขอเฝ้าเหล่าโขลนตะโกนอึง	ใบตำลึงหม่อมจ๋าแก้หมามุ้ย
นอกจากนี้สุนทรภู่ยังนำตำนานเกี่ยวกับสัตว์มาแทรกไว้ โดยผูกเรื่องให้ตัวละครเป็นผู้ถามและผู้เล่า ได้แก่ ตำนานจระเข้ไม่มีลิ้น กระต่ายกินแต่นํ้าค้างในป่า ไม่ชอบลงกินนํ้าที่ท่า และตำนานลายที่ตัวเสือ ซึ่งทำให้วรรณคดีเรื่องนี้น่าสนใจยิ่งขึ้น
ด้านการตรวจชำระเพื่อการจัดพิมพ์ครั้งนี้ ได้สอบเทียบกับต้นฉบับสมุดไทยเรื่องลักษณวงศ์ในหมวดวรรณคดี หมู่กลอนอ่าน ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ เลขที่ ๒, ๓, ๑๓, ๑๔, ๑๕, ๑๖, ๒๕ และ ๒๖ รวมทั้งเทียบเคียงกับฉบับพิมพ์ครั้งแรก และปรับอักชรวิธีบางส่วนเป็นปัจจุบัน พร้อมทั้งจัดทำเชิงอรรถอธิบายความเพิ่มเติมเพื่อประโยชน์ต่อผู้อ่าน
ตอนที่ ๑
ท้าวพรหมทัตประพาสไพร ได้นางยักษ์แปลงเป็นพระชายา
๏ จะริเริ่มเรื่องร้างปางประถม
สุดเสียดายด้วยนิยายจะจ่อมจม	จึ่งนิยมแต่งบทพจนา
ยังมีราชนรินทร์ปิ่นกระษัตริย์	พรหมทัตจอมทศทิศา
ดำรงเมืองเรืองฤทธิ์อิศรา	เป็นมหาจักรพาลสำราญรมย์
มีเอกองค์วิไลละไมโฉม	งามประโลมท้าวถนอมเป็นจอมสนม
ชื่อสุวรรณอำภาดูน่าชม	เสวยสมบัติสบายมาหลายปี
เกิดราชบุตรชายสายกระษัตริย์	จำเริญรูปเทียมทัดท้าวโกสีย์
ครั้นบุตราชันษาได้แปดปี	พระภูมีเฉลิมนามพระลูกยา
ชื่อเจ้าลักษณวงศ์ทรงสวัสดิ์	สองกระษัตริย์แสนสุดเสน่หา
วันหนึ่งท้าวพรหมทัตกระษัตรา	พระไสยาบนปัจถรณ์ให้ร้อนทรวง
นึกจะพาลูกรักอัคเรศ	ไปเที่ยวชมหิมเวศภูเขาหลวง
พอภาณุมาศผาดเผ่นขึ้นเด่นดวง	สั่งกระทรวงเสนามิช้านาน
ให้ผูกช้างพระที่นั่งบัลลังก์รถ	กับทั้งทศโยธาอันกล้าหาญ
ทั้งอาชาม้าทรงยงทะยาน	ทั้งขนานนางขนัดให้จัดจร
มนตรีกราบกรุงกระษัตริย์มาจัดทัพ	เลือกสลับเกณฑ์แห่แลสลอน
ธนูง้าวหลาวโล่แลโตมร	ผูกกุญชรพระที่นั่งบัลลังก์รถ
มาประเทียบเรียบคอยอยู่เกยแก้ว	ก็พร้อมแล้วสรรพเสร็จสำเร็จหมด
พรหมทัตขัตติยวงศ์พระทรงยศ	กับโอรสอัคเรศเข้าสรงชล
ฝักบัวแก้วปรูปรายดั่งทรายสาด	กระจายฟาดฟูมฟองละอองฝน
นํ้ากุหลาบอาบองค์ทรงสุคนธ์	ทรงเครื่องต้นตามศักดิ์จักรพรรดิ
นางเถ้าแก่แห่ห้อมล้อมไสว	เครื่องสำอางนางในเป็นขนัด
นางโฉมยงทรงรถบัลลังก์รัตน์	พรหมทัตทรงพญาคเชนทร
ที่นั่งพังหลังสัปคับคร่อม	แต่ล้วนหม่อมชาววังนั่งสลอน
ให้เลิกพลโยธาพลากร	จากนครเข้าป่าพนาวัน
พอเบี่ยงบ่ายชายแสงสุริยใส	ถึงราวไพรพฤกษาวนาสัณฑ์
สามกระษัตริย์ชมเพลินเจริญครัน	พลขันธ์รื่นเริงบันเทิงนัก
นางชาววังแหวกม่านประสานเสียง	เห็นข้างเคียงฉวยคว้าพฤกษาหัก
เห็นอะไรก็ให้กำเริบรัก	ไม่รู้จักหมามุ้ยเอามือทึ้ง
ละอองลูกถูกเนื้อมันเหลือเล่ห์	สมคะเนเกาสนุกลุกทะลึ่ง
พวกขอเฝ้าเหล่าโขลนตะโกนอึง	ใบตำลึงหม่อมจ๋าแก้หมามุ้ย
ระยะหลังยังพวกนางทาสา	เดนขี้ข้าชาววังรังกะตุ๋ย
ถูกสำรับกับพวกเจ้ารุกรุย	ทำใบ้บุ้ยขอหมากฝากอาลัย
ทั้งกองทัพเพลิดเพลินเจริญจิต	ชวนกันพิศเนื้อนกวิหคไสว
จะกล่าวถึงอสุรีขินีไพร	เป็นเมียไอ้เงาะป่าพนาลี
วันนั้นออกจากศาลาเที่ยวหาปู	พอปะงูขบเงาะนั้นเป็นผี
ครั้นสิ้นบุญผัวรักยักขินี	ก็โศกีมาในอรัญวา
พอประสบพบพวกโยธาทัพ	ยืนขยับเยี่ยมมองตามช่องผา
จึงเห็นท้าวพรหมทัตกระษัตรา	พาคณาสาวสนมออกชมดง
กับลูกรักอัคเรศบนรถแก้ว	ให้ผ่องแผ้วชื่นชมสมประสงค์
จะแปลงเป็นนางกระษัตริย์ให้หยัดยง	ไปด้วยองค์กระษัตราในธานี
ยุให้ฆ่าลูกรักกับอัคเรศ	ไปนิเวศน์จะได้เป็นมเหสี
ให้ลืมไอ้เงาะป่าผู้สามี	ยักขินีเนรมิตด้วยฤทธา
เป็นกวางทองย่องหยัดสะบัดย่าง	เอี่ยมสำอางออกจากชะวากผา
โผนทะยานผ่านช้างกระษัตรา	กิริยาผันผกเหมือนตกใจ
จักรพงศ์ทรงคชสารกล้า	เห็นพญากวางทองอันผ่องใส
ให้มีจิตพิศวาสเพียงขาดใจ	จะสั่งใช้โยธาจะช้าการ
พระโจนจากไอยราผวาวิ่ง	มาขึ้นมิ่งมโนมัยด้วยใจหาญ
ขยับองค์ลงแส้อาชาชาญ	ม้าทะยานตามกวางมากลางไพร
พวกพหลพลขันธ์พากันวิ่ง	มาตามมิ่งม้าที่นั่งสนั่นไหว
บ้างบุกแฝกแหวกคาถลาไป	พลาดไถลล้มเกลือกลงเสือกคราง
บ้างตกนํ้าข้ามละหานทะยานโผน	ลงเหยียบโคลนล้มควํ่าลงตํ้าผาง
ที่หนามตำคลำหนามมาตามทาง	ทั้งม้าช้างรีบกันกระชั้นมา
กวางจำแลงแกล้งล่อให้ท้าวไล่	ครั้นเข้าใกล้กลับกระโดดโลดถลา
แต่หวิดหวิดติดพันกระชั้นมา	จนลับตาพวกพหลพลไกร
ถึงเขาขวางหว่างโขดสันโดษเปลี่ยว	กวางก็เลี้ยวเข้าริมเทินเนินไศล
กลับเป็นยักษ์ยืนขวางอยู่กลางไพร	ทั้งสูงใหญ่แยกเขี้ยวคำรามรณ
กระเดาะปากถากถางท้าวพรหมทัต	เป็นกระษัตริย์โง่เง่าเฉาฉงน
ไม่รู้เท่าลูกเมียจะเสียตน	เขาแต่งกลให้เราพาเอามากิน
ดูน่าอายตายเปล่าไม่เข้าเรื่อง	มาปลดเปลื้องบรรลัยอยู่ไพรสัณฑ์
สงสารกรุงกระษัตราเจ้าธานิน	ท้าวเธอสิ้นสมประดีไม่มีใจ
ให้คิดแค้นลูกรักกับอัคเรศ	ชลเนตรซึมโซมชโลมไหล
สิ้นกำลังลงกับหลังอาชาไนย	มโนมัยก็ถลาสลบลง
กรุงกระษัตริย์อัสดรอนาถนิ่ง	อียักษ์ยิ่งชื่นชมสมประสงค์
ฉีกอาชากินพลางที่กลางดง	ไม่หลอหลงจนชั้นเลือดก็เลียกิน
แล้วลูบจอมจักรพงศ์ด้วยสงสัย	รู้ว่าไม่ม้วยมุดสุดถวิล
จึงลงล้างกายาในวาริน	ให้หมดสิ้นโลหิตที่ติดกาย
แล้วภาวนาอาคมพรหมประสิทธิ์	เนรมิตรูปมารบันดาลหาย
เป็นสาวน้อยทรงสร้อยสังวาลพราย	ดูเฉิดฉายตะละหล่อลออองค์
เข้านั่งชิดพิศชมสมถวิล	เอาวารินทิพรสมาโสรจสรง
กรุงกระษัตริย์ชุ่มชื่นฟื้นพระองค์	เห็นอนงค์นวลละอองดั่งทองทา
ให้ตันอกตกตะลึงอยู่เป็นครู่	แล้วแลดูมิได้เห็นนางยักษา
ไม่เห็นทั้งพาชีที่ขี่มา	นึกจะถามกัลยาก็พรั่นใจ
แต่เยื้อนเยื้อนเอื้อนขยับแล้วกลับยั้ง	พระขืนตั้งวิญญาณ์แล้วปราศรัย
เจ้างามเลิศเฉิดโฉมประโลมใจ	ยักษ์มันไปแล้วหรือนางอย่าพรางกัน
เจ้าโฉมยงทรงเครื่องเรืองจำรัส	เชื้อกระษัตริย์หรือว่าเจ้าเป็นชาวสวรรค์
ไฉนนางมาอยู่กลางพนาวัน	นางกุมภัณฑ์ไปหนตำบลใด ฯ
๏ อียักษ์ยิ้มพริ้มพรายสบายจิต	เห็นสมคิดปรารถนาจึงปราศรัย
น้องเกิดในบุปผาสุมาลัย	เทพไทโปรดปรานประทานพร
ยักขินีผีป่าบรรดาร้าย	ไม่กลํ้ากรายหลีกตัวกลัวสลอน
อสุรินกินกัดอัสดร	เห็นน้องจรเมื่อตะกี้มันหนีไป
จะดีร้ายฝ่ายน้องไม่แจ้งจิต	เห็นทรงฤทธิ์นิ่งแน่ช่วยแก้ไข
เชิญพระองค์ทรงกลับเข้ากรุงไกร	จะช่วยไปส่งเพียงพระพารา ฯ
๏ พรหมทัตธิบดินทร์ไม่กินแหนง	ประจักษ์แจ้งว่านางเกิดในบุปผา
จึงเอื้อนอรรถตรัสตอบนางกัลยา	แม่เมตตาการุญพระคุณครัน
ขอเชิญเจ้าเสาวภาคพงศ์อัปสร	ไปครองนครกรุงไกรมไหศวรรย์
ทั้งแปดหมื่นพื้นสนมนางกำนัล	จะมอบขวัญนัยนาทั้งธานี
อีสุวรรณอำภามันสามานย์	จะประหารเสียให้ม้วยลงเป็นผี
พระตรัสพลางทางชวนนางเทวี	จรลีนำนางมากลางเนิน
สำราญรื่นชื่นชวนให้ชมนก	ฝูงวิหคหงส์ห่านทะยานเห็น
พระชี้พลางหยอกพลางให้นางเพลิน	แล้วรีบเดินมาในป่าพอสายัณห์
มาพบพวกเสนาโยธาทัพ	ต่างเข้ารับกรุงกระษัตริย์เกษมสันต์
เห็นนางงามตามองค์พระทรงธรรม์	แต่แก้วกัณฐัศว์ทรงนั้นหายไป
ทั้งนงลักษณ์อัคเรศแลโอรส	เห็นทรงยศยินดีจะมีไหน
นางทูลถามว่าพระตามมฤคไป	เป็นไฉนได้กัลยามา ฯ
ตอนที่ ๒
ท้าวพรหมทัตตรัสสั่งประหารพระมเหสีและพระราชโอรส แต่เพชฌฆาตปล่อยไป
๏ พระฟังถามความแค้นให้แน่นจิต	ดังปืนพิษปักทรวงให้สังขาร์
ก็เพราะเพื่อผลกรรมได้ทำมา	พระโกรธากระทืบบาทตวาดไป
หญิงกาลีดีแต่จะล้างผัว	นี่บุญตัวจึงได้รอดไม่ตักษัย
มึงเชื้อชาติอุสรีขินีไพร	จะว่าไปเล่าก็อายแก่เสนา
เสียแรงหวังตั้งจิตพิศวาส	ไม่รู้ว่าชาติมึงเป็นหญิงแพศยา
ให้ยักษ์แกล้งแปลงเพศเป็นกวางมา	อสุราบอกกูจึ่งรู้ความ
นี่บุญช่วยจึงได้ม้วยแต่ม้าแก้ว	กูรู้แล้วมึงอย่าพักมาทำถาม
เลี้ยงไว้ไยหญิงใจกาลีลาม	จะเกิดความครหาทั้งธานี
พระตรัสพลางทางสั่งเพชฌฆาต	ไปฟันฟาดเสียที่ริมคิรีศรี
สงสารองค์นงนุชสุดสัตรี	เจ้าโศกีสวมกอดพระบาทา
ประทานโทษโปรดถามเนื้อความมั่ง	เมียนี้ยังไม่รู้จักกับยักษา
แม้นพวกเพื่อนมีเหมือนพระบัญชา	จะเข่นฆ่าแค้นเคืองก็ควรการ
พระเลี้ยงน้องไว้ในห้องปราสาทศรี	ทุกเดือนปีมิได้คลาดราชฐาน
เมียมิได้รู้จักกับยักษ์มาร	จงโปรดปรานสืบสอบให้สมควร ฯ
๏ พระฟังนางยิ่งระคางพระทัยแค้น	พระทรวงแน่นเฉียวฉุนให้หุนหวน
ชะน้อยฤๅถ้อยคำเป็นนํ้านวล	แต่แล้วล้วนไม่แจ้งว่าแกล้งพาล
กูรู้เช่นเห็นแน่กระนี้แล้ว	ทั้งม้าแก้วก็บรรลัยอยู่ไพรสาณฑ์
ทั้งสมคำไม่ต้องนำสืบพยาน	ไปประหารเสียอย่าไว้ใจกาลี
เยาวมาลย์ฟังสารโองการตรัส	สองพระหัตถ์ข้อนทรวงนางโฉมศรี
อภิวาทวอนว่าพระสามี	โอ้ครั้งนี้พระไม่อาลัยเมีย
น้องขอผัดตั้งสัตย์พิสูจน์ถวาย	แม้นเห็นร้ายแล้วจึงให้ประหารเสีย
ถึงดำนํ้าซํ้าลุยพระเพลิงเลีย	ความสัตย์เมียจะถวายให้หายแคลง
แม้นยักษีว่ามณีอยู่ในท้อง	จะฟันน้องเอามณีไม่มีแหนง
นิจจาเอ๋ยพระไม่เคยระแวงแคลง	เป็นกรรมแกล้งจะมาล้างให้วางวาย
นางกลิ้งเกลือกเสือกองค์ลงกับบาท	ภูวนาถมิได้ตรัสด้วยโฉมฉาย
นางวิงวอนพระยิ่งค่อนเคืองระคาย	พิโรธนายเพชฌฆาตไม่ฟาดฟัน ฯ
๏ สงสารลักษณวงศ์องค์กระษัตริย์	เห็นท้าวตรัสจะให้ฆ่าแม่อาสัญ
วิ่งเข้ากอดมารดาแล้วจาบัลย์	กันแสงศัลย์รํ่าไห้อยู่ไปมา
สะอื้นพลางทางถามพระบิตุรงค์	ด้วยพระองค์ยังอ่อนพระชันษา
จะให้เขาสังหารพระมารดา	พระแม่ข้าผิดพลั้งเป็นอย่างไร
พรหมทัตมิได้ตรัสกับลูกรัก	พระวรพักตร์มัวหมองไม่ผ่องใส
ฝ่ายพวกเพชฌฆาตอนาถใจ	เห็นท้าวไทมิได้โปรดซึ่งโทษทัณฑ์
จะรอรังก็ระวังระแวงผิด	จึงเข้าชิดเชิญองค์นางจอมขวัญ
กรรมของแม่แน่แล้วอย่าจาบัลย์	จงตั้งมั่นภาวนาจะพาไป
นางฟังเพชฌฆาตเพียงขาดจิต	เห็นสุดคิดแล้วก็ทรงกันแสงไห้
พระกรกอดลูกยาโศกาลัย	พ่อจะไม่เห็นแม่แล้วลูกรัก
เพชฌฆาตเขาจะพาไปฆ่าฟัน	เป็นเวรามาทันเห็นประจักษ์
สองพระกรข้อนทรวงเข้าฮักฮัก	กอดพระลักษณวงศ์เข้ารํ่าไร
สะอื้นพลางทางทูลพระภัสดา	พระจะฆ่าเมียเสียให้ตักษัย
เป็นเคราะห์กรรมก็จำจะบรรลัย	ขอฝากลูกน้อยไว้ใต้บาทา
แล้วกลิ้งเกลือกเสือกกายสายสมร	สองพระกรกอดองค์โอรสา
ลักษณวงศ์สงสารพระมารดา	เจ้าโศกากอดบาทพระบิตุรงค์
ลูกขอโทษโปรดชนนีไว้	อย่าฆ่าให้แม่ม้วยเป็นผุยผง
แม้นแม่ตายลูกจะวายชีวาลง	พระบิตุรงค์จงโปรดซึ่งโทษทัณฑ์
เจ้าวอนพลางทางทรงสะอื้นไห้	ท้าวมิได้เบือนแลแต่ผินผัน
เพชฌฆาตกลาดกลุ้มเข้ารุมกัน	ก็ผายผันพามายังคีรี ฯ
๏ แสนสงสารพระกุมารโอรสา	เห็นเขาพาแม่ไปในไพรศรี
วิ่งผวามาตามพระชนนี	เจ้าโศกีกอดนางไม่วางกร
ลูกขอโทษพระไม่โปรดปรานีให้	จะบรรลัยด้วยพระแม่ในสิงขร
นางฟังคำลูกยายิ่งอาวรณ์	ประคองกรกอดลูกโศกาลัย
เป็นกรรมแล้วแก้วตาของแม่เอ๋ย	ไม่เหลียวเห็นใครเลยจะแก้ไข
ชีวิตแม่นี้จะวางอยู่กลางไพร	เจ้ากลับไปเมืองเถิดนะลูกน้อย
แต่แม่นี้มีกรรมจำจะม้วย	อย่าตายด้วยแม่เลยนะยอดสร้อย
สั่งพลางทางกอดพระลูกน้อย	ชลเนตรหยดย้อยลงโซมองค์
พระโอรสกำสรดกันแสงไห้	อนาถในหิมวาป่าระหง
สะอื้นอั้นกันแสงทั้งสององค์	สลบลงยังพื้นพสุธา
เพชฌฆาตกลาดกลุ้มเข้าแก้ไข	บ้างตกใจด้วยองค์โอรสา
บ้างเชิญนํ้าอมฤคธารา	มาสรงสองกระษัตราก็ฟื้นกาย
เพชฌฆาตปลอบองค์นางนงลักษณ์	แม่อย่าโศกเศร้านักเลยโฉมฉาย
เมื่อถึงกรรมแล้วก็จำจะวอดวาย	อันความตายนั้นไม่พ้นทั้งธรณี
แข็งพระทัยให้ประทังอย่าพลั้งผิด	อุตส่าห์คิดถึงคุณพระชินสีห์
สุริยนสนธยาอย่าช้าที	เป็นกรรมมีแล้วนะแม่อย่าโศกา
เยาวมาลย์ฟังสารเพชฌฆาต	นุชนาฏปลอบองค์โอรสา
แม่จะลาไปแล้วนะแก้วตา	อย่าโศกาเลยลูกรักจงหักใจ
พระฟังสารมารดารำพันสั่ง	ให้แค้นคั่งกลุ้มกลัดเพียงตัดษัย
จะสู้ม้วยด้วยมารดาไม่อาลัย	มิขอคืนกรุงไกรด้วยบิดา
กันแสงพลางทางตรัสแก่เพชฌฆาต	จะฟันฟาดชนนีให้สังขาร์
เราจะตายวายปราณด้วยมารดา	จงเข่นฆ่าให้เราม้วยไปด้วยกัน
ว่าพลางทางกอดพระชนนี	ทั้งสองศรีโศกเศร้ากันแสงศัลย์
เพชฌฆาตมิอาจจะฟาดฟัน	ปรึกษากันด้วยสงสารกุมารา
เจ้าสวมสอดกอดชนนีไว้	ก็จนใจที่จะล้างให้สังขาร์
จำจะทูลทรงฤทธิ์อิศรา	จะเมตตาโปรดปรานประการใด
ปรึกษาพลางทางพากันมาพลัน	ถึงทรงธรรม์ทูลแจ้งแถลงไข
ว่าบัดนี้พระโอรสยศไกร	เจ้าตามไปว่าจะม้วยด้วยมารดา
เข้ากอดไว้ไม่วางนางโฉมยง	แม้นฟันลงก็จะพลอยกันสังขาร์
นเรนทร์สูรฟังทูลถึงลูกยา	ยิ่งโกรธาตะละไฟประลัยกัลป์
กระทืบบาทสิงหนาทสนั่นก้อง	สะเทือนท้องพสุธาพนาสัณฑ์
มันรักแม่ให้มันม้วยลงด้วยกัน	กลับไปฟันเสียให้สิ้นทั้งสองรา ฯ
๏ เพชฌฆาตฟังสารสะท้านหนาว	สยองเกล้ากลัวผิดเป็นหนักหนา
บังคมคัลผันผายขยายมา	เวทนาพระลูกน้อยจะพลอยตาย
ครั้นถึงนางต่างคนคิดสงสาร	จะแจ้งการมิใคร่ได้ให้ใจหาย
นางโฉมงามถามขุนเสนานาย	ท่านเคลื่อนคลายโปรดบ้างหรืออย่างไร
เพชฌฆาตฟังคำนางรํ่าถาม	จะบอกความกัลยาน้ำตาไหล
เธอกริ้วองค์โอรสยศไกร	รับสั่งให้ล้างเสียทั้งสององค์
นางทรงฟังดังเศียรจะขาดสูญ	ยิ่งเพิ่มพูนโศกเพียงจะผุยผง
สองพระกรข้อนทรวงนางโฉมยง	เจ้ากอดองค์โอรสแล้วรํ่าไร
อนิจจากำพร้าของแม่เอ๋ย	ไม่ควรเลยที่จะพลอยมาตักษัย
แม้นแม่ผิดแต่สักนิดไม่น้อยใจ	ยังซํ้าให้ลูกน้อยนี้พลอยตาย ฯ
๏ สงสารลักษณวงศ์องค์โอรส	เห็นแม่ร่ำกำสรดก็ใจหาย
มานะหน่อกระษัตราปรีชาชาย	ไม่กลัวตายทูลปลอบพระมารดา
พระทรงฤทธิ์มิได้คิดอาลัยแล้ว	พระแม่ทูลกระหม่อมแก้วอย่าโหยหา
จะเกิดไหนให้พบกันสองรา	เราก้มหน้ามอดม้วยลงด้วยกัน
อันเกิดมามีกรรมก็จำม้วย	ถึงร้องไห้ใครจะช่วยมาผ่อนผัน
ไม่ผิดพลั้งครั้งนี้ให้ฆ่าฟัน	ก็ขาดกันเถิดอย่าได้อาลัยลาน ฯ
๏ นางโฉมยงทรงฟังโอรสราช	สุดสวาทรํ่าว่าน่าสงสาร
ค่อยตั้งจิตคิดถึงจะวายปราณ	เยาวมาลย์ก้มกราบพระธรณี
ทั้งพรหมินทร์อินทราสุรารักษ์	เทพเจ้าสิทธิศักดิ์ทุกราศี
ในเถื่อนทุ่งวุ้งเวิ้งเชิงคิรี	ในครั้งนี้จงเป็นทิพย์พยาน
ข้าแม่ลูกสองศรีไม่มีผิด	พระทรงฤทธิ์ตรัสสั่งให้สังหาร
จะตายตามสัจจาพยาบาล	จงบันดาลเห็นด้วยทุกเทวา
แล้วหลับเนตรแน่นิ่งไม่ติงองค์	ทั้งพระลักษณวงศ์โอรสา
เข้านั่งเรียงเคียงชิดพระมารดา	ภาวนาตั้งมั่นในขันตี
เดชะสัตย์อธิษฐานบันดาลถึง	วิมานเมืองดาวดึงส์ท้าวโกสีย์
ทิพอาสน์ร้อนนักดั่งอัคคี	แท่นมณีแข็งกระด้างดังศิลา
หัสนัยน์ไหวหวาดพระทัยหวั่น	จึงเผยบัญชรรัตน์ชำเลืองหา
พิศเพ่งเล็งแลในโลกา	เห็นสุวรรณอำภากับลูกรัก
พรหมทัตตรัสสั่งให้สังหาร	จึงบันดาลร้อนอาสน์ประหลาดหนัก
จำจะไปช่วยองค์นางนงลักษณ์	กับลูกรักอย่าให้ม้วยด้วยเรื่องพาล
ท้าวตรีเนตรแจ้งเหตุแล้วรีบเหาะ	ลงจำเพาะเขาใหญ่ในไพรสาณฑ์
เข้าเคียงลักษณวงศ์กับนงคราญ	จึงบันดาลมิให้ดาบนั้นฟันลง
ฝ่ายพวกเพชฌฆาตล้วนอาจหาญ	เห็นนิ่งนานสมจิตคิดประสงค์
ค่อยชักดาบย่องย่างมาข้างองค์	แล้วคิดสงสารสองกระษัตรา
แต่เยื้องเยื้องแล้วก็ยั้งคิดสังเวช	ด้วยแจ้งเหตุว่าไม่มีที่โทษา
แล้วพรั่นตัวกลัวเกรงพระอาชญา	แต่เงื้อง่าจะฟันก็งันไป
ข้างพวกเพื่อนเตือนกันให้ฟันฟาด	ก็มิอาจที่จะฟันลงไปได้
แต่เงื้อค้างง้างเปล่าทุกคราวไป	ด้วยอำนาจหัสนัยน์มาป้องกัน
เพชฌฆาตต่างคนก็จนจิต	เป็นสุดคิดที่จะฆ่าให้อาสัญ
ลงนั่งแลดูตาปรึกษากัน	เมื่อเราฟันก็ชะงักเสียทุกที
ชะรอยบุญสองราจึงอาเพศ	ให้เห็นเหตุเพราะสัตย์นางโฉมศรี
ไปทูลความหรือจะทำอย่างไรดี	พระภูมีสั่งมาให้ฆ่าฟัน
จะทูลท้าวคราวเคืองกลัวจะเฆี่ยน	ให้วนเวียนมิรู้ที่จะผ่อนผัน
ฝ่ายมหาเสนาจึงว่าพลัน	อย่ากระนั้นเลยจะคิดให้มิดความ
ให้โฉมยงกับองค์โอรสราช	เธอลีลาศไปในป่าพนาหนาม
ไปทูลว่าฆ่าแล้วก็สิ้นความ	แต่ห้ามปรามพวกเราอย่าพาที
ก็พร้อมจิตคิดเห็นด้วยกันหมด	จึงเรียกองค์โอรสกับโฉมศรี
ให้สองลืมนัยนาแล้วพาที	อันครั้งนี้บุญแม่ไม่เคยตาย
แต่บรรดาข้าน้อยจะปล่อยปละ	ตามแต่จะไปเถิดพระโฉมฉาย
จะทูลว่าฆ่าแม่เสียวอดวาย	จงผันผายรีบพากันคลาไคล
ทั้งสององค์ทรงฟังเพชฌฆาต	นุชนาฏยินดีจะมีไหน
จึงเอื้อนอรรถตรัสตอบว่าขอบใจ	เราจะไปตามกรรมได้ทำมา
แม้นมิรอดก็จะมอดลงม้วยมิด	มิให้ผิดถึงนายเมื่อภายหน้า
นางตรัสพลางทางชวนพระลูกยา	ทรงโศกาเดินไปในไพรวัน
เพชฌฆาตแลไปเห็นไกลลับ	พากันกลับมาทูลขมีขมัน
ว่าลูกรักอัคเรศของทรงธรรม์	กระหม่อมฉันฟันไว้ริมคิรี ฯ
๏ พรหมทัตฟังสารสำราญจิต	ประคองเชิญชวนชิดนางยักษี
ก็แห่ห้อมพร้อมพรั่งนางนารี	ให้เทวีขึ้นนั่งบัลลังก์รถ
ชักวิสูตรรูดรอบกำบังกั้น	นางกำนัลแวดล้อมอยู่พร้อมหมด
ฝ่ายพระองค์ทรงช้างมาข้างรถ	ให้เลิกทศโยธาแล้วคลาไคล
ทั้งฆ้องกลองก้องกึกพิลึกลั่น	แตรสังข์ดังสนั่นเนินไศล
สุริยงลงลับเมรุไกร	ถึงเวียงไชยเชิญนางเข้าปรางค์ทอง
ขึ้นสู่แท่นแสนชื่นด้วยนางยักษี	ประคองพักตร์เชยชมประสมสอง
อียักษ์แปลงแกล้งประณามตามทำนอง	ไม่ขัดข้องเชิงชั้นด้วยมารยา
พระหลงรักยักษ์ร้ายไม่วายสวาท	ลืมสนมนางนาฏทั้งซ้ายขวา
เฝ้าเคล้าคลึงนางมารจนนานมา	อสุรามีครรภ์ขึ้นตันทรวง
เห็นมนุษย์สุดอยากด้วยชาติยักษ์	แต่ลักหักคอกินในเรือนหลวง
นางสำหรับขับกล่อมทุกกระทรวง	คนทั้งปวงมิได้แจ้งแห่งคดี
ไม่รู้ว่าอสุรินมันกินเล่น	หาไม่เห็นแล้วก็ลงบัญชีหนี
สำราญจิตอสุราอยู่ธานี	ด้วยภูมีรักใคร่มิใคร่คลาย
กำหนดครรภ์ครั้นล้วนทศมาส	ก็คลอดราชบุตรีอันเฉิดฉาย
เป็นมนุษย์โฉมงามอร่ามพราย	พรหมทัตมิได้วายสวาทชม
ถนอมเลี้ยงเพียงดวงหทัยท้าว	พระจัดสาวสุรางค์นางสนม
ถนอมเลี้ยงพระธิดาเป็นอารมณ์	ทั้งนางนมพี่เลี้ยงเคียงประคอง
ขนานนามตามศักดิ์จักรพรรดิ	ชื่อนางทัศโกสุมไม่มีสอง
แสนเกษมเปรมจิตสนิทปอง	พระครอบครองเศวตฉัตรกับอสุรา ฯ
ตอนที่ ๓
นางสุวรรณอำภากับลักษณวงศ์เดินดงขณะบรรทม ท้าววิรุญมาศปลุกนางแล้วพาไปเมืองมยุรา
๏ จะกล่าวถึงลักษณวงศ์กับนงนุช	สองกระษัตริย์แสนสุดละห้อยหา
จะแลเหลียวเปลี่ยวใจในหิมวา	พระชลนาไหลนองทั้งสององค์
ให้หิวโหยโรยแรงกันแสงไห้	เดินมาในหิมวาป่าระหง
เห็นแต่สัตว์เสือช้างที่กลางดง	ค่อยแอบองค์ด้อมเดินเนินคิรี
ครั้นสิ้นแสงสุริยาเข้าอาศัย	บรรทมในเงื้อมง้ำคิรีศรี
เห็นดาวเดือนเกลื่อนฟ้าในราตรี	พระเทวีขุกคิดถึงเวียงไชย
อันดวงเดือนเหมือนองค์พระทรงฤทธิ์	เมื่อสถิตปรางค์ทองอันผ่องใส
ดาวกระจ่างเหมือนนางสนมใน	บำเรอไทขับกล่อมอยู่พร้อมมูล
โอ้ยามสิ้นวาสนานิจจาเอ๋ย	ความเสบยเคยสบายก็หายสูญ
มานอนเหนือแผ่นผาให้อาดูร	มีแต่พูนความทุกข์ระทมทน
พระกรกอดลูกน้อยไว้กับอก	นํ้าตาตกพรั่งพรายดั่งสายฝน
จนฟ้าแจ้งแสงสีสุริยน	นฤมลพาลูกลินลามา
สงสารสองกระษัตริย์ขัตติยวงศ์	เมื่อเดินดงได้เสวยแต่พฤกษา
ได้สามเดือนด้นดั้นอรัญวา	ไม่รู้ว่าจะไปหนตำบลใด
บรรลุถึงสระหนึ่งในกลางเถื่อน	มีบัวเผื่อนสัตตบุษย์ผุดไสว
จอกกระจับขึ้นสลับสลอนไป	คงคาใสดั่งกระจกกระจ่างดี
มัจฉาว่ายรายเรียงมาเคียงคู่	บ้างผุดฟู่พ่นนํ้าแล้วดำหนี
หมู่กุ้งก้ามลากก้ามร่ามวารี	ดุกกระดี่ดำกระเดือกลงเสือกดิน
กระโห้ใหญ่ไล่ลัดสกัดกุ้ง	ดิ้นสะดุ้งโดดดีดกระแสสินธุ์
สองกระษัตริย์ทัศนาในวาริน	ตรลบกลิ่นเกสรขจรไกล
รื่นรื่นร่มรังน่านั่งเล่น	พระพายพัดเย็นเย็นริมสระใหญ่
นางชวนองค์โอรสยศไกร	เข้านั่งใต้ร่มรังริมฝั่งชล
ฟังสำเนียงเสียงนกวิหคหงส์	พิศวงวังเวงในไพรสณฑ์
เรื่อยเรื่อยเฉื่อยวายุโบกบน	นฤมลเอนองค์ลงไสยา
เสนาะเสียงจักจั่นสนั่นแจ้ว	ประคองกอดลูกแก้วเสน่หา
สองกระษัตริย์เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้ามา	ก็นิทราหลับลงในดงดอน ฯ
๏ จะกลับกล่าวถึงท้าววิรุญมาศ	เป็นเชื้อชาติขุนมารชาญสมร
ครองบุรีมยุราสถาวร	วันนั้นจรออกเล่นพนาลัย
มาถึงที่ร่มรังริมฝั่งสระ	ก็พอปะสองกระษัตริย์ซึ่งหลับใหล
ค่อยหมอบมองแล้วย่องขยับไป	แอบต้นไม้มุ่งดูไม่เต็มตา
จะเข้าชิดคิดกลัวจะรู้สึก	จึงรำลึกอ่านเวทของยักษา
สะกดไว้มิให้ฟื้นพระกายา	อสุราเดินเมียงมาเคียงองค์
กุมารน้อยนอนแอบอยู่แนบข้าง	พินิจนางแน่งน้อยนวลหง
ขนงเนตรเกศกรฉะอ้อนองค์	งามวงพระวิลาศดั่งดวงเดือน
ทั้งสองถันสันทัดสัตตบุษย์	ประเสริฐสุดสตรีไม่มีเหมือน
จะชมไหนงามนั่นให้ฟั่นเฟือน	โอษฐ์เจ้าเยื้อนเหมือนจะยิ้มให้ชายเชย
ทั้งสองแก้มแจ่มดังลูกจันห่าม	ชะช่างงามสุดดีเจ้าพี่เอ๋ย
ตัวพี่ชายไร้นางร้างคู่เชย	ชะรอยบุญเราเคยเป็นคู่ชม
พี่จะเชิญยอดรักไปนคเรศ	เป็นปิ่นเกศแสนสุรางค์นางสนม
ยิ่งกลัดกลุ้มรุมรึงอารมณ์ตรม	จะใคร่ชมเชยชิดทั้งนิทรา
แล้วกลับตรึกนึกอายเสียดายศักดิ์	มาลอบลักสมสนิทเสน่หา
จะผันแปรแก้กลับพระมนตรา	ให้แก้วตาได้สมประดีกาย
ถึงเรายักษ์เป็นศักดิ์กรุงกระษัตริย์	ศรีสวัสดิ์จะไม่รักอย่าพักหมาย
แล้วขุนมารอ่านมนตร์ให้เคลื่อนคลาย	ประโลมสายสุดที่รักด้วยคำวอน
ทรามสวาทไสยาสน์อยู่ไยเล่า	ขอเชิญเจ้าฟื้นกายเถิดสายสมร
พี่จะรับนิ่มน้องไปครองนคร	ประคองกรรับขวัญนางกัลยา ฯ
๏ สงสารเจ้าเยาวลักษณ์ประโลมสวาท	กัมปนาทลืมเนตรเห็นยักษา
พระทัยหายกายสั่นดั่งตีปลา	หวาดผวากรีดกอดโอรสไว้
อสุรีผีป่ามันมาแล้ว	พระลูกแก้วตื่นเถิดอย่าหลับใหล
กันแสงพลางสั่นพลางไม่ห่างไกล	ก็มิได้รู้สึกสกนธ์กาย ฯ
๏ พญามารฟังสารนางกันแสง	จึงกล่าวแกล้งเล้าโลมนางโฉมฉาย
แม่ขวัญเมืองอย่าเพ่อเคืองระคายชาย	ใช่จะหมายมุ่งมาดมากินกัน
พี่เที่ยวเล่นเป็นลาภของพี่แล้ว	มาพบแก้วนพเก้าสาวสวรรค์
แสนสวาทนาฏน้องดั่งชีวัน	ขอเชิญขวัญนัยนาไปธานี
จะอภิเษกให้เป็นเอกสนมอื่น	ทั้งแปดหมื่นสี่พันในกรุงศรี
พี่มิใช่ไพร่พลกฎุมพี	ครองบุรีมยุราสถาพร
อันเรียมหรือคือองค์วิรุญมาศ	กระษัตริย์ชาติพงศ์พรหมอดิศร
ขอถามแก้วกัลยาพังงางอน	ไยมานอนริมสระทั้งสองรา
อันกุมารนั้นเป็นหลานหรือลูกเจ้า	เชิญแม่เล่าให้พี่ฟังอย่ากังขา
เห็นดวงเนตรพี่นี้เวทนาตา	ควรฤๅมาเป็นเช่นนี้น่าอัศจรรย์ ฯ
๏ เยาวมาลย์ฟังสารพณาสูร	ยิ่งอาดูรดั่งชีวาจะอาสัญ
จะบอกความตามจริงทุกสี่งอัน	ท้าวกุมภัณฑ์ก็จะพาไปธานี
จะสู้ตายมิให้ชายเป็นสองชื่น	พลางสะอื้นอ้อนวอนท้าวยักษี
ซึ่งโปรดปรานมาเป็นการไมตรีดี	พระคุณมีแม้นเหมือนพระบิดา
จะทูลความตามสัตย์ไม่เท็จถ่อย	กุมารน้อยนี้เป็นองค์โอรสา
ข้าเดินดงหลงพลัดภัสดา	จึงตามหาจะใคร่พบประสบกัน
แต่ลูกแก้วแววตากับข้าบาท	ภูวนาถอย่าได้ฆ่าให้อาสัญ
จะได้กุศลพ้นที่จะรำพัน	แล้วจอมขวัญรํ่าเรียกพระลูกรัก
พ่องามชื่นตื่นเถิดลูกรักแม่	มานิ่งแน่หลับสนิทเห็นผิดหนัก
ลุกขึ้นเถิดเราจะลาพญายักษ์	โอ้ลูกรักเป็นไฉนไม่ไหวองค์
พญายักษ์เล้าโลมโฉมเฉลา	ยุพเยาว์ยอดสกุลดรุณหงส์
อย่าโศกศัลย์กันแสงจะเสียทรง	ยุพยงจงร้างรักหักอาลัย
อันลูกนางดั่งหนึ่งกเฬวราก	เปรียบเหมือนซากศพผีที่ตักษัย
ถึงพรหมินทร์อินทราสุราลัย	จะปลุกให้รู้สึกเห็นสุดคิด
พี่ขอเชิญร้อยชั่งไปวังหลวง	อย่าไปห่วงลูกเลยแม่ดวงจิต
ถึงผัวเจ้าเห็นเขาจะไม่คิด	จึงเปลื้องปลิดชิงชังไม่หวังเชย
อนิจจาไม่น่าจะทิ้งขว้าง	ควรหรือร้างกันเสียได้เจียวใจเอ๋ย
เหมือนพี่ชายแล้วไม่วายสวาทเลย	ถนอมเชยมิให้นางระคางนวล ฯ
๏ นางฟังสารอสุราจะพาพราก	ให้จำจากลูกน้อยกลอยสงวน
แสบกำสรดให้ระทดฤทัยครวญ	โอ้กรรมใดจึงมากวนให้เกิดการณ์
สองพระกรข้อนทรวงเข้าฮักฮัก	กอดพระลักษณวงศ์ด้วยสงสาร
เป็นกรรมแล้วแก้วแม่จะแดดาล	พญามารจะพามารดาไป
สุดอยู่แล้วแก้วตาของแม่เอ๋ย	กระไรเลยไสยาสน์ไม่หวาดไหว
ร้องเรียกพลางนางทรงโศกาลัย	สะอื้นไห้วอนว่าพญายักษ์
พระทรงภพจบพื้นชมพูทวีป	อย่าด่วนรีบจาบจ้วงจงหน่วงหนัก
เป็นเจ้านายใช่จะไร้นารีรัก	จะเสียศักดิ์สุริยวงศ์พระทรงชัย
อันนารีมีคู่ประคองแล้ว	ไม่ผ่องแผ้วมลทินปัดไถม
ถึงเพชรนิลจินดาดวงวิไล	เมื่อหม่นไหม้เศร้าหมองราคีมัว
ถึงเฉิดฉายก็สลายสลดสี	เหมือนน้องนี้ได้ร่วมภิรมย์ผัว
เสียสกุลพูนกรรมในกายตัว	ด้วยลูกผัวเขายังผูกอาลัยลาน
จะทนทุกขเวทนาอยู่ช้านัก	ด้วยเปลวอัคนิรุทรประหารผลาญ
งิ้วนรกถึงสิบหกองคุลีการ	เป็นหนามกร้านคมกริบดั่งกรดตรึง
จงตรึกตรองน้องนี้ก็มีผัว	จะเกลือกกลั้วเวรานั้นมาถึง
จงรอรั้งยั้งจิตคิดรำพึง	จะตรากตรึงบาปกรรมไปทำไม ฯ
๏ พญายักษ์ฟังนางทางสนอง	น้อยหรือน้องพจนาจะหาไหน
ชักทำเนียบเปรียบปรายให้ตายใจ	เหมือนแม่ไม่อนุกูลก็สูญกัน
คัมภีร์พุทธบัญญัติวิบัติบาป	ก็ซับทราบอยู่ในทรวงทุกสิ่งสรรพ์
แม้นเมียเขาเราคบก็บาปครัน	ที่ข้อนั้นเข้าใจเป็นไรมี
นี่โฉมตรูอยู่เดียวพี่เก็บได้	ที่ไหนใครเล่าเป็นผัวของโฉมศรี
จะขึ้นงิ้วเสียเพราะงามก็ตามที	ได้กระนี้แล้วไม่วางเจ้าอย่างเดียว
เชิญไปชมสมบัติในเมืองยักษ์	จะหน่วงหนักอยู่ไยในไพรเขียว
ล้วนสัตว์เสือร้ายร้องคะนองเกรียว	จะหน่วงเหนี่ยวเนิ่นช้าอยู่ว่าไร ฯ
๏ นางฟังสารมารร้ายพระกายสั่น	ให้หวาดหวั่นเวทนานํ้าตาไหล
ระกำจิตคิดคิดก็เจ็บใจ	โศกาลัยกอดลูกไว้กับกาย
โอ้พ่อลักษณวงศ์ของแม่เอ๋ย	เวราสิ่งใดเลยไม่รู้หาย
ไม่ม้วยมอดคลอดแล้วจะกลับตาย	ราพณ์ร้ายจะมาพรากให้จากไป
แม่จะม้วยอยู่ด้วยพระลูกแก้ว	ไม่จรจากเจ้าแล้วอย่าสงสัย
ถึงยักษาฆ่าฟันให้บรรลัย	จะตายไปตามกรรมได้ทำมา ฯ
๏ วิรุญมาศเห็นนางไม่ห่างบุตร	ด้วยแสนสุดอาลัยโอรสา
เร่งพิโรธโกรธกระทืบพสุธา	แกว่งสาตราขุนมารทะยานกาย
ไม่ไปจริงเจียวหรือเจ้าเฝ้าสะอื้น	ที่จะคืนชีวิตอย่าคิดหมาย
ให้สองศพทบทับลำดับกาย	ขยับกรายเหมือนจะฟันนางกัลยา
นุชนาฏหวาดหวีดกระกรีดร้อง	กรประคองกอดองค์โอรสา
พญายักษ์ยิ้มพลางวางสาตรา	อนิจจาดวงจิตไม่คิดกาย
จะตายจริงเจียวฤๅไรในใจนุช	พี่นี้สุดแสนรักไม่รู้หาย
ถนอมนางกว่าจะวางชีวาวาย	ไฉนสายสุดที่รักไม่เห็นใจ ฯ
๏ นางฟังปลอบตอบคำพญายักษ์	จะให้ทิ้งลูกรักอย่าสงสัย
ถ้าแม้นไม่ฆ่าฟันให้บรรลัย	จะยอมไปเป็นข้าพญายักษ์
ซึ่งจะชมสมสู่นั้นสู้ม้วย	จะตายด้วยสัตย์ไซร้ให้ประจักษ์
ที่จะไปไกลบุตรเห็นสุดนัก	พญายักษ์จงฟันให้บรรลัย
เจ้ากรุงมารฟังสารสายสมร	ไม่อาวรณ์แก่ชีวิตจะตักษัย
ชักพระแสงแกว่งปลาบดั่งเปลวไฟ	น้อยหรือใจรักลูกยังผูกพัน
อันลูกนางก็จะล้างให้ม้วยมิด	เจ้าอย่าคิดว่าจะคงชีวาสัญ
มิไปวังก็ไม่ฟังนางแจ่มจันทร์	ท้าวกุมกัณฑ์เงื้อพระแสงจะราญรอน
สาวสวรรค์ขวัญหายกายระทด	กอดโอรสแนบกายสายสมร
พญายักษ์ยั้งทันไม่ฟันฟอน	นางวิงวอนไหว้กราบท้าวกุมภัณฑ์
จงรั้งรอพ่อทูลกระหม่อมแก้ว	น้องจะไปด้วยแล้วอย่าหุนหัน
พญายักษ์ยิ้มพลางทางรำพัน	เออเท่านั้นก็จะแล้วดอกแก้วตา
แม้นนงลักษณ์รักลูกเหมือนแกล้งลูก	อย่าขืนผูกความรักให้หนักหนา
ไปเชยชมสมบัติในพารา	อันลูกยาเจ้าอย่าได้อาลัยเลย
สงสารนางมิได้วางพระลูกรัก	โอ้พ่อลักษณวงศ์ของแม่เอ๋ย
แม่จะจากพรากพลัดพ่อทรามเชย	ผู้ใดเลยเขาจะมาพยายาม
เราแม่ลูกสองคนเที่ยวทนทุกข์	ลำบากบุกหิมวาพนาหนาม
สงสารนักลูกรักยังอ่อนความ	จะรู้ที่ติดตามไปแห่งใด
แม้นมารดรจะมิจรด้วยขุนยักษ์	จะประหารลูกรักให้ตักษัย
กรรมเอ๋ยกรรมจำเป็นก็จำไป	สุดอาลัยแม่แล้วนะลูกน้อย
สองพระกรข้อนทรวงเข้ารํ่าไห้	ชลเนตรหลั่งไหลลงผ็อยผ็อย
เสียงสะอื้นครื้นเครงบรรเลงลอย	ประคองกอดลูกน้อยไว้แนบกาย
พญามารเล้าโลมนางโฉมยง	พระนุชจงดับโศกให้เสื่อมหาย
พลางเข้าเรียงเคียงน้องประคองกาย	พระหัตถ์ซ้ายจูงนางมากลางดง ฯ
๏ สงสารนุชสุดแสนอาลัยนัก	เมื่อขุนยักษ์พาไปในไพรระหง
เจ้าเหลียวหลังยั้งยืนดำรงองค์	เห็นลูกรักลักษณวงศ์สนิทนอน
อุระนางพ่างเพียงจะโทรมทรุด	ให้แสนสุดจะยั้งกายสายสมร
นางกลิ้งเกลือกเสือกองค์ในดงดอน	ชุลีกรไหว้กราบทุกเทวัญ
ขอเดชะเทพเจ้าทุกเขาเขิน	พนมเนินรุกขมูลเมืองสวรรค์
ทุกระยะหย่อมหญ้าลดาวัลย์	ช่วยป้องกันลูกน้อยที่ไนไพร
แล้วนุชนาฏยาตรเยื้องมากับยักษ์	จบลับพักตร์ลูกยาน้ำตาไหล
อสุราพารีบให้เร็วไว	นางโหยไห้ตามทางมากลางดง
แจ้วแจ้วแว่วเสียงกระเหว่าร้อง	สนั่นก้องมิ่งไม้ไพรระหง
ให้วับวาบซาบทรวงนางโฉมยง	เหมือนลูกลักษณวงศ์เจ้าตามมา
นางเหลียวหลังยั้งยืนสดับเสียง	ผิดสำเนียงลูกรักโอ้ปักษา
ชลนัยน์ไหลโซมพระพักตรา	อสุราเดินดึงตะบึงไป
ครั้นมาถึงหว่างเวิ้งเชิงสิงขร	เห็นวานรฝูงหนึ่งวิ่งไสว
นางเบือนพักตร์กวักเรียกวานรไพร	เปลื้องสไบโฉมยงที่ทรงมา
หยุดสะอื้นยื่นให้วานรน้อย	แล้วกล่าวถ้อยสั่งถึงโอรสา
แม้นโฉมงามติดตามมารดามา	ว่ายักษ์พาแม่ไปในไพรวัน
ฝูงกระบี่มีจิตคิดสงสาร	ก็ลนลานรับผ้านางจอมขวัญ
แล้วหลีกตัวกลัวภัยท้าวกุมภัณฑ์	ให้โศกศัลย์สังเวชนางเทวี
อสุราพาเดินไปโดยด่วน	ประจวบจวนนคเรศบุรีศรี
พอสุริยงลงลับเหลี่ยมคีรี	ถึงธานีพานางเข้าปรางค์ทอง
ชักวิสูตรรูดรอบกำบังชิด	สำราญจิตยักษีไม่มีหมอง
แล้วขุนมารออกนั่งบัลลังก์ทอง	เรียกสนมทั้งผองมาบอกพลัน
ไปวันนี้มีลาภอันเลิศแล้ว	ได้นางแก้วมาแต่ป่าพนาสัณฑ์
พอสมจิตกูคิดมานานครัน	พามาไว้ในสุวรรณแท่นรัตน์
นางโฉมยงยังทรงกันแสงสะอื้น	จะเชยชื่นถูกต้องก็ข้องขัด
เองจงไปเล้าโลมให้โสมนัส	แม้นประดิพัทธ์แล้วจะพูนรางวัลครัน
สาวสนมก้มกราบเจ้ากรุงยักษ์	มาชวนชักพวกเพื่อนแล้วผายผัน
ค่อยแหวกม่านคลานเรียงมาเคียงกัน	ถึงสุวรรณแท่นรัตน์ชัชวาล
ต่างถวายวันทาด้วยปราโมทย์	คอยเงี่ยโสตฟังพจนาสาร
บ้างนวดฟั้นบาทายุพาพาล	บ้างอยู่งานพัดวีให้ทรามวัย
บ้างนบนอบปลอบประโลมนางโฉมยง	แม่อย่าทรงกำสรดกันแสงไห้
พญายักษ์รักจริงอย่ากริ่งใจ	บุญของแม่จะได้เป็นมิ่งเมือง
ช่วยดับเข็ญเย็นเกล้าข้าสาวสรรค์	อย่าทรงกันแสงเลยแม่เนื้อเหลือง
ชมสมบัติพัสถานในบ้านเมือง	ให้รุ่งเรืองโสมนัสสวัสดี ฯ
๏ สงสารเจ้าเยาวลักษณ์วิไลโลก	กันแสงโศกอยู่ในแท่นมณีศรี
ได้ฟังฝูงกัลยามาพาที	ยิ่งโศกีร่ำไห้มิได้วาย
สะอื้นพลางทางห้ามสาวสนม	อย่าบังคมน้องเลยสิ้นทั้งหลาย
ข้าโศกศัลย์นับวันจะวางวาย	จะกระจายแจ้งเล่าให้เข้าใจ
ภัสดาข้านี้ก็มีแล้ว	จึงได้เกิดลูกแก้วจนเติบใหญ่
พึ่งพลัดกันสัญจรมานอนไพร	กับลูกน้อยกลอยใจเป็นเพื่อนกัน
ด้วยล้าเลื่อยเหนื่อยมาเข้าอาศัย	ข้าหลับใหลในป่าพนาสัณฑ์
อสุราพาพรากมาจากกัน	ฝูงกำนัลยังไม่แจ้งประจักษ์ใจ
ไม่หมายรักศักดิ์แสงของยักษา	มิวันนี้ก็วันหน้าจะตักษัย
ที่จะเชยสองชายอย่าหมายใจ	เจ้ากลับไปทูลเถิดเหมือนถ้อยคำ ฯ
๏ สนมนางต่างแจ้งประจักษ์จิต	บ้างก็คิดเวทนาเจ้างามขำ
ทั้งผัวพรากจากบุตรสุดระกำ	มีแต่รํ่าโศกาให้อาดูร
สุดจะวอนแล้วก็จรมาจากอาสน์	อภิวาททูลสนองพณาสูร
นางเทวีมีแต่จะอาดูร	ตั้งแต่พูนทุกข์เทวษไม่เว้นวาย
ข้าเล้าโลมโฉมยงไม่ปลงรัก	กันแสงหนักถึงลูกไม่รู้หาย
เห็นสุดจิตที่จะคิดให้เคลื่อนคลาย	เชิญเสด็จผันผายไปปลอบนาง
อสุรินทร์ยินคำสาวสนม	ว่าทรามชมนิ่มน้องยังหมองหมาง
ให้สุดแสนอาลัยที่ในนาง	ค่อยย่องย่างเข้ามายืนที่ฉากบัง
เห็นโฉมยงทรงโศกกันแสงไห้	คิดจะใคร่เข้าประคองแล้วถอยหลัง
แต่ขยับแล้วกลับมายืนยั้ง	เงี่ยโสตฟังกัลยาโศกาลัย
เห็นงามชื่นเจ้าสะอื้นอยู่ฮักฮัก	พญายักษ์พลอยทรงกันแสงไห้
แต่ง่วงเหงาอยู่ที่เสาปราสาทไชย	ด้วยตัวไม่คู่ควรกับนงคราญ ฯ
๏ ปางสุวรรณอำภาสุดาแม่	เจ้าตั้งแต่โศกเศร้าน่าสงสาร
ระกำอกด้วยมาตกในมือมาร	จะรุกรานร่วมรักภิรมยา
กรรมเอ๋ยกรรมจะทำอย่างไรได้	เห็นจะไม่พ้นมือเจ้ายักษา
จึงตั้งจิตพิษถานด้วยสัจจา	เดชะข้าซื่อสัตย์ต่อสามี
ขอพรหมินทร์อินทร์จันทร์ทุกชั้นฟ้า	อย่าให้ข้าเสียตัวด้วยยักษี
แม้นกุมภัณฑ์มันจะมาทำยายี	ประเวณีที่ในกายจงหายไป
พิษถานพลางทางคิดถึงลูกรัก	ซบพระพักตร์ทรงสะอึกสะอื้นไห้
เขนยทองนองนํ้าพระชลนัยน์	หฤทัยสายสมรยิ่งร้อนรน
วิรุญมาศเมียงมองตามช่องฉาก	ด้วยเพลิงราคร้อนรุ่มทุกขุมขน
สุดกำลังที่จะรั้งอารมณ์ทน	ขึ้นนั่งบนแท่นทองประคองกร
ค่อยโลมลูบปฤษฎางค์แล้วพลางปลอบ	เจ้างามประกอบลํ้าเทพอัปสร
จงกลืนกลั้นโศกาอย่าอาวรณ์	จะกล่อมมิ่งสมรให้นิทรา
แล้วเอนแอบแนบข้างประคองชิด	นางป้องปิดปัดหัตถ์ท้าวยักษา
ทรงกันแสงแกล้งกล่าวด้วยวาจา	ให้ยักษาเจ็บซํ้าด้วยคำคม
ไม่มีอายชายเชื้อมิจฉาชาติ	ใจฉกาจผิดอย่างปางประถม
ทำกาเมสุมิจฉาเป็นอารมณ์	เที่ยวชิงชมเชยชิดไม่คิดอาย
ให้ลูกพรากจากแม่ไม่สังเวช	เป็นชายเชษฐ์อกุศลกว่าคนทั้งหลาย
ช่างไม่อายสามนต์พลนิกาย	ไม่ขอเห็นเช่นชายเหมือนกุมภัณฑ์ ฯ
๏ อสุรินทร์ยินคำนางรํ่าว่า	ยิ่งสุดแสนเสน่หาแล้วรับขวัญ
เจ้างามงอนช่างฉะอ้อนทุกสิ่งอัน	อย่าโศกศัลย์แสนแค้นให้เคืองนวล
เจ้าโกรธขึ้งถึงจะว่าให้สาหัส	ไม่เคืองขัดโฉมงามทรามสงวน
ถึงจะตายกึไม่วายสวาทนวล	แม่อย่าควรคิดเคืองระแวงแคลง
พลางถนอมอุ้มนางขึ้นวางตัก	นางข่วนหยิกพลิกผลักแล้วกันแสง
ยักษ์กระหวัดรัดรวบเอาโดยแรง	ดั่งครุฑแย่งจับพญาวาสุกรี
เปรียบมหาราหูอันใหญ่หลวง	ขยอกดวงสุริยาในราศี
เดชะสัตย์อธิษฐานของเทวี	ประเวณีสูญหายจากกายนาง
พญายักษ์ขวยเขินแล้วเมินพักตร์	ประหลาดนักนิ่งนึกอางขนาง
กระถดถอยปล่อยปละสละวาง	ประหลาดนางนี้มาเป็นอย่างไรไป
หมายจะพามาเลี้ยงเป็นเคียงคู่	เอออกกูเป็นกรรมทำไฉน
แม้นใครรู้ดูน่าละอายใจ	ทำกระไรกระนี้นะอกกู
จะบอกใครให้แจ้งก็อายจิต	จำจะปิดอย่าให้แซ่ถึงสองหู
ดำริพลางทางตรัสแก่โฉมตรู	เจ้าเรียนรู้เป็นไฉนนางไฉยา
เจ้ามีผัวตัวนางก็มีบุตร	ไยมาสุดสิ้นความเสน่หา
ไม่เคยเห็นเหมือนเช่นกัลยา	แม่เมตตาบอกความแต่ตามจริง
สงสารเจ้าเยาวลักษณ์วิไลโฉม	งามประโลมยอดขัตติยาหญิง
เห็นความสัตย์สุจริตประสิทธิ์จริง	คะนึงนิ่งนึกในพระทัยนาง
อันทีนี้อสุรีไม่ทำได้	จะพูดไว้มิให้มีราคีหมาง
ดำริแล้วแก้วตาจึงว่าพลาง	พระไปร้างจากลูกมาเชยชม
แต่ร้องไห้ยังไม่วายน้ำตาตก	ก็สุดอกที่จะร่วมภิรมย์สม
แม้นโปรดน้องอย่าให้หมองในอารมณ์	กำลังกรมแล้วก็สุดจะเกรงกัน
ถึงเนิ่นนานการรักย่อมหนักหน่วง	ตามกระทรวงให้เป็นสุขเกษมสันต์
มิทจิตแล้วก็มิทใจกัน	อย่าหุนหันเสน่หาจงปรานี ฯ
๏ เจ้ากรุงมารฟังสารยิ่งแสนชื่น	เพียงจะกลืนไว้ในทรวงท้าวยักษี
ไม่นึกแหนงพจนาในวาที	อสุรีเสียรู้เพราะหลงรัก
ประคองหัตถ์รับขวัญแล้วบรรหาร	น่าสงสารยุพเรศจำเริญศักดิ์
อย่าถือโทษโกรธเลยนางนงลักษณ์	เพราะความรักสุดที่เรียมจะรอรา
แต่นี้ไปพี่มิให้เจ้าเคืองขัด	ศรีสวัสดิ์อย่าได้ทรงกันแสงหา
แม่ทรามชมจงบรรทมเถิดแก้วตา	แล้วยักษาจากแท่นสุวรรณพลัน
จัดสนมกรมนางล้วนน้อยน้อย	ให้เคียงคอยปรนนิบัตินางจอมขวัญ
นางสำหรับขับกล่อมก็พร้อมกัน	แล้วกุมภัณฑ์กำชับสนมใน
ใครทำให้ขวัญเมืองเจ้าเคืองขัด	กูจะตัดเศียรเสียให้ตักษัย
สั่งเสร็จเสด็จเข้าปราสาทไชย	มิได้ไปสู่แท่นนางเทวี ฯ
๏ ฝ่ายสนมสาวสรรค์กำนัลนาฏ	ก็แซ่ซ้องมาปราสาทนางโฉมศรี
ที่ฝูงนางดุริยางคดนตรี	ก็ดีดสีขับกล่อมขึ้นพร้อมกัน
พนักงานเครื่องต้นสุคนธรส	คอยประณตนอบน้อมนางจอมขวัญ
บ้างอยู่งานให้สำราญจำเริญครัน	ในสุวรรณปรางค์รัตน์ชัชวาล ฯ
๏ ปางพระยอดเยาวเรศวิเศษหญิง	วิโยคยิ่งคั่งแค้นแสนสงสาร
คิดถึงลักษณวงศ์ในดงดาน	โอ้ว่าป่านฉะนี้เจ้าจะอยู่เดียว
เมื่อฟื้นกายสายสมรไม่เห็นแม่	เจ้าจะแลลิงโลดตะลึงเหลียว
จะอ้างว้างกลางดงอยู่องค์เดียว	จะเหลือบเหลียวแลรอบขอบคิรี
สุดกำลังแล้วจะนั่งกันแสงไห้	จะแลเหลียวเปลี่ยวใจในไพรศรี
จะกู่ก้องร้องเรียกพระชนนี	เมื่อสุดเรียกแล้วจะตีอุระครวญ
ปางพระสุริโยทัยจะใกล้ค่ำ	พ่อจะรํ่าโหยไห้อาลัยหวน
ผีโป่งป่ากระหึมอยู่ครึมครวญ	จะลามลวนหลอกหลอนริมทางเดิน
ความรักแม่แม่ตายจะตายด้วย	ไม่มอดม้วยแล้วมาร้างให้ห่างเหิน
โอ้กรรมกรรมทำไว้ให้เผอิญ	พ่อจะเดินป่าเปลี่ยวผู้เดียวดาย
ยิ่งโศกแสนอาดูรพูนเทวษ	ชลเนตรซึมโซมไม่ขาดสาย
ไม่เสื่อมสร่างว่างเว้นเวลาคลาย	ระกำกายกรอมกรมอารมณ์นาง
ถึงสมบัติพัสถานในเมืองยักษ์	ไม่หาญหักความโศกที่หมองหมาง
จนเผือดผอมซูบพระรูปนาง	อยู่ในปรางค์เพชรรัตน์อสุรา ฯ
ตอนที่ ๔
ลักษณวงศ์ตามหามารดาจนได้พบนางทิพเกสร
๏ ขอยกบทงดเรื่องในเมืองยักษ์	กล่าวถึงลักษณวงศ์โอรสา
เย็นระยับอับแสงพระสุริยา	ที่มนตราตรึงกายก็คลายองค์
วิเวกเสียงปักษีชะนีโหย	พฤกษาโบยโกญจนาป่าระหง
ผวาตื่นฟื้นสมประดีคง	ไม่เห็นองค์ชนนีที่เคียงนอน
ให้เสียวเสียวเหลียวหาในป่าใหญ่	เสียงเรไรหริ่งหริ่งริมสิงขร
ยะเยือกเย็นเส้นหญ้าวนาดร	ยิ่งอาวรณ์หวั่นหวั่นพรั่นพระทัย
เจ้ากู่ก้องร้องเรียกตะโกนหา	พระมารดาจรดลไปหนไหน
ยิ่งเรียกเรียกก็ยิ่งเงียบสงัดไป	แสงอุทัยมืดมืดเข้าหมอกมัว
พระสุรเสียงสำเนียงสนั่นแจ้ว	ลูกตื่นแล้วมาเถิดแม่ทูนหัว
แม่ไปไหนให้ลูกอยู่แต่ตัว	ลูกเกรงกลัวเสือสิงห์มันวิ่งมา
เจ้าครวญคร่ำรํ่าเรียกจนสุดเสียง	เที่ยวมองเมียงตามสุมทุมพุ่มพฤกษา
ยิ่งแลเหลียวเปลี่ยวเปล่าในหิมวา	เจ้าโศกากัมปนาทเพียงขาดใจ
ทูลกระหม่อมจอมโลกของลูกเอ๋ย	ลูกแลไม่เห็นเลยไปอยู่ไหน
หรือเกิดเหตุเภทพาลประการใด	แม่บรรลัยจากลูกเมื่อนิทรา
หรือเสือสิงห์ผีสางที่กลางชัฏ	มาขบกัดกินเล่นเป็นภักษา
แม้นมอดม้วยด้วยสัตว์มันบีฑา	พระมังสาเลือดเนื้อจะเรี่ยราย
หรือหัสดินอินทรีมาโฉบฉาบ	พิฆาตคาบซากศพไปสูญหาย
จึงทอดทิ้งลูกไว้ให้ไกลกาย	ไม่วอดวายหรือพระแม่จะจากจร
โอ้สงสารผ่านเกล้าเจ้าประคุณ	มาสิ้นบุญเสียจริงริมสิงขร
อุตส่าห์เซซังมาในป่าดอน	พอหยุดนอนลงวันนี้ก็มีภัย
เมื่อแรกหยุดไสยาเวลาเช้า	จนตราบเท่าสิ้นแสงพระสุริย์ใส
ไม่พลิกฟื้นตื่นเลยประหลาดใจ	แล้วรํ่าไรกลิ้งเกลือกลงโศกา
เจ้าประคุณทูลเกศของลูกเอ๋ย	มาละเลยลูกไว้ให้โหยหา
จะตายเป็นมิได้เห็นพระมารดา	นี่เนื้อว่ากองกรรมมาจำเป็น
พระสุริยงก็ลงไปลับแล้ว	พระแม่ทูลกระหม่อมแก้วไม่แลเห็น
ยิ่งพลบค่ำก็ยิ่งยํ่ายะเยือกเย็น	ยิ่งเขม้นก็ยิ่งมืดลงมัวดง
วังวังสังเวชริมเวิ้งเขา	สงัดเหงาหิมวาป่าระหง
สะอื้นอั้นรันทดระทวยองค์	สลบลงแน่นิ่งไม่ติงกาย
พอสิ้นแสงสุริยาในอากาศ	ก็โอภาสจันทร์แจ่มจำรัสฉาย
นํ้าค้างโรยโปรยปรายกระจายพราย	พระพายชายพัดเชยรำเพยพาน
เสาวคนธ์หล่นโรยมารื่นรื่น	เจ้าพลิกฟื้นวรองค์น่าสงสาร
ไม่เห็นองค์มารดายุพาพาล	ยิ่งแดดาลเดือดดิ้นอยู่โดยเดียว
เห็นสิ้นบุญแล้วพระทูลกระหม่อมแม่	ลูกแลแลก็ยิ่งสุดนัยน์ตาเหลียว
จะอยู่ไยในดงแต่องค์เดียว	จะท่องเที่ยวติดตามไปตามบุญ
แล้วยกหัตถ์วันทาเทพารักษ์	ที่สำนักลำเนาภูเขาขุน
แม้นมารดาข้าบาทไม่สิ้นบุญ	ขอพระคุณอย่าให้แคล้วหนทางเดิน
พระชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรากพราก	เสด็จจากสิงขรชะง่อนเขิน
จะแลเหลียวลิงโลดสันโดษเดิน	ด้วยแสงจันทร์แจ่มจำเริญในราวไพร
ค่อยลอดลัดดัดเดินมากลางดง	กันแสงทรงโศกปิ้มจะตักษัย
พระพายพัดกวัดกิ่งพฤกษาไทร	เห็นเงาไม้หมายเหมือนพระชนนี
วิ่งผวาคว้ากอดเอากิ่งแก้ว	เห็นผิดแล้วดังจะล้มลงกับที่
แล้วแข็งขืนฟื้นสมประฤๅดี	เจ้าโศกีลัดลอดลินลามา
เสียงกระหึมครึมครางฝูงช้างโขลง	ทั้งผีโป่งปู่เจ้าลำเนาผา
เสียงอุโฆษโขมดเกริ่นเนินวนา	กุมารากัมปนาทเพียงขาดใจ
จนดาวเดือนเลื่อนลับภูเขาแก้ว	เสียงแจ้วแจ้วไก่ขันอยู่หวั่นไหว
เหมือนเสียงแม่แลเหลียวละลานใจ	เป็นเสียงไก่วังเวงบรรเลงลอย
หยุดสะอื้นขืนจิตคิดระทด	นํ้าพระเนตรไหลหยดลงผ็อยผ็อย
พระสุริยงทรงเวชยันต์ลอย	สว่างพร้อยพุ่มพฤกษ์อยู่พรายพราย
สงสารลักษณวงศ์ทรงกันแสง	ไม่รู้แห่งทางไปให้ใจหาย
บาทระยำยับย่อยเป็นรอยราย	ค่อยทรงกายเซซังมากลางดง ฯ
๏ ขอยกเรื่องกล่าวเนื่องถึงดาวบส	อันทรงพรตอยู่ในไพรระหง
ตบะกิจฤทธิ์เรืองจำเริญองค์	หนังเสือทรงผูกชฎาประคำคล้อง
พระมุนีมีนามมหาเมฆ	อดิเรกฤทธีไม่มีสอง
สำรวมฌานมัสการพระเพลิงกอง	อยู่ในห้องหิมวาพนาลี
เธอได้นางกลางสัตตบงกช	พระดาวบสเลี้ยงไว้ในไพรศรี
หอมรำจวนนวลเนื้อกุมารี	ดั่งมาลีเสาวรสเรณูนวล
พระฤๅษีมีศักดิ์ก็รักใคร่	ให้อยู่ในอาศรมสุดสงวน
จนประมาณนานเนิ่นจำเริญนวล	อายุล้วนแปดขวบประจวบกัน
จึงตั้งนามตามศักดิ์สายสมร	ชื่อทิพเกสรสาวสวรรค์
พระสิทธาหาเลี้ยงทุกคืนวัน	อยู่ในบรรณศาลาสิทธาจารย์
ครั้นรุ่งเช้าดาวบสจะเข้าป่า	แสวงหาผลไม้ในไพรสาณฑ์
จึงสอนแก้วกัลยายุพาพาล	เยาวมาลย์แม่อย่าไปไกลศาลา
ชิงช้าตาผูกไว้จงไกวเล่น	เวลาเย็นแล้วอย่าลืมเก็บบุปผา
ครั้นเสร็จสอนคอนคานสาแหรกคลา	เข้าสู่ป่าตามเพศพระชีไพร ฯ
๏ จะกล่าวถึงลักษณวงศ์พงศ์กระษัตริย์	โทมนัสเศร้าสร้อยละห้อยไห้
ได้เจ็ดวันดั้นเดินผู้เดียวไป	พอเกือบใกล้อาศรมก็สุดแรง
เห็นศาลาหน้ามุขตระหง่านเงื้อม	ดูละเลื่อมเหลืองแลระยับแสง
มีเสาหงส์ธงปลิวอยู่กลางแปลง	ให้คลางแคลงสงสัยอยู่ไปมา
นี่อาศรมฤๅษีหรือผีสร้าง	อยู่ที่กลางวุ้งเวิ้งชะวากผา
ถึงตายเป็นก็ให้เห็นประจักษ์ตา	กุมารารีบไปในไพรวัน
ถึงกุฎีฤๅษีริมสิงขร	เห็นนางทิพเกสรสาวสวรรค์
กุมารีศรีสวัสดิ์วิไลวรรณ	อยู่หน้าบรรณศาลาเอกากาย
ไม่เห็นองค์ทรงศักดิ์พระนักสิทธ์	นิ่งพินิจนึกในพระทัยหมาย
อันนักสิทธ์ย่อมสถิตอยู่เดียวดาย	เหมือนนิยายเล่าไว้แต่ไรมา
อาศรมนี้ก็เป็นที่ฤๅษีแล้ว	ไยนางแก้วจึงมาอยู่น่ากังขา
จะว่าคู่สู่สมภิรมยา	ดูกานดาเด็กนักไม่ควรความ
จะนิ่งอยู่ไหนจะรู้เนื้อความเล่า	จำจะเข้าให้ใกล้ได้ไถ่ถาม
แล้วตรงมาศาลาพังงางาม	เจ้าถามตามประสาเด็กด้วยยินดี
นี่แน่นางใครมาสร้างพระอาศรม	ของทรามชมหรือของพระฤๅษี
ก็ผู้ใหญ่ไปไหนไม่เห็นมี	อยู่กุฎีองค์เดียวน่าเปลี่ยวใจ ฯ
๏ ปางทิพเกสรบวรนาฏ	เห็นองค์ราชกุมารมาปราศรัย
เป็นกุศลคู่สร้างแต่ปางไกล	ให้มีใจโสมนัสสวัสดี
จึงตอบความตามเด็กไม่ขวยเขิน	พี่ช่างเดินมาได้ในไพรศรี
ตัวคนเดียวเที่ยวเดินในพงพี	ไม่กลัวผีเสือช้างช่างกล้าครัน
นี่อาศรมพ่อตาข้าสร้างไว้	ท่านยังไปเที่ยวเก็บพฤกษาฉัน
มานั่งนี่เถิดพี่ได้พูดกัน	ทั้งเผือกมันของข้ายังถมไป
หน่อกระษัตริย์ฟังสารสำราญจิต	เข้านั่งชิดกัลยาแล้วปราศรัย
แม่อารีดีจริงพี่ขอบใจ	จะเล่าให้แจ้งความแต่ตามตรง
พี่ชื่อลักษณวงศ์พงศ์กระษัตริย์	จากสมบัติมาในไพรระหง
กับมารดรนอนค้างอยู่กลางดง	เมื่อฟื้นองค์หาแม่ไม่เห็นเลย
ตัวคนเดียวเที่ยวมาในป่าสูง	เห็นแต่ฝูงสิงสัตว์แลน้องเอ๋ย
แสนกันดารบ้านเมืองไม่มีเลย	อดเสวยข้าวน้ำระกำครัน
พี่โหยหิวโรยแรงมานานนัก	แทบว่าจักบรรลัยในไพรสัณฑ์
พระฤๅษีดีดอกหรือดุดัน	อยู่ด้วยกันยังจะได้หรือไฉยา ฯ
๏ นางฟังเล่าเข้าใจให้สงสาร	เจ้าลบลานเข้าไปเลือกลูกพฤกษา
ทั้งม่วงปรางนางหยิบมานานา	แสบท้องมากินเถิดอย่าเกรงใจ
พระฤๅษีใจดีไม่ดุดอก	จะช่วยบอกพ่อตาให้อาศัย
ได้วิ่งเล่นเย็นเช้าสบายใจ	เก็บดอกไม้ถวายตาเพลาเย็น
ชิงช้าตาผูกไว้ที่ต้นแก้ว	พี่กินแล้วข้าจะพาไปไกวเล่น
พี่เคยไกวหรือว่าไกวยังไม่เป็น	พี่แลเห็นแล้วหรือที่ตรงนี้ไป ฯ
๏ พระฟังนางค่อยสว่างที่ความทุกข์	พลอยสนุกยิ้มแย้มอยู่แจ่มใส
มากินของด้วยกันหน่อยจึงค่อยไป	แล้วทรามวัยเจ้าเสวยทั้งสององค์
จนอิ่มหนำสำเร็จสำรวลสรวล	พระเชิญชวนจูงนางนวลหง
ไหนชิงช้าพาไปเถิดโฉมยง	แล้วสององค์เดินเรียงมาเคียงกัน
ขึ้นชิงช้าหาเชือกทำสายชัก	ทั้งพระลักษณวงศ์สาวสวรรค์
ช้าเจ้าหงส์ส่งเสียงประสานกัน	ดังจักจั่นแจ้วแจ้วในดงดอน
ไม่ขวยเขินด้วยสองยังเด็กนัก	อารมณ์รักเหมือนเพื่อนสโมสร
จนบ่ายแสงสุริย์ศรีวรีวร	ชวนกันจรลงสรงพระคงคา
แล้วโฉมงามทรามสงวนนวลหง	ชวนพระลักษณวงศ์เก็บบุปผา
ที่ปลูกไว้ใกล้บรรพศาลา	เก็บจำปาพุทธชาดอัญชันปน
ยี่สุ่นแซมแกมกับชมพูเทศ	การะเกดชุมแสงทั้งสร้อยสน
บ้างหล่นกลาดดาษกลางแผ่นดินดล	เสาวคนธ์รื่นรสเรณู
พระเก็บพุดหยุดยื่นให้โฉมศรี	กุมารีรับจากหัตถ์แล้วทัดหู
เก็บสุกรมชมชื่นแล้วยื่นชู	สำรวลเรียงเคียงคู่กันสองรา
แล้วชวนกันผันผายมาอาศรม	สองภิรมย์นั่งร้อยพวงบุปผา
เวลาด่วนจวนเจ้าพ่อตามา	ทั้งสองราเล็งแลชะแง้คอย ฯ
๏ จะกล่าวถึงบาทบงสุ์พระทรงพรต	เที่ยวเลี้ยวลดเลือกหาพฤกษาสอย
ได้กล้วยกล้ายหลายพรรณทั้งมันกลอย	ตะวันคล้อยกลับมาศาลาลัย
ถึงกุฎีพระฤๅษีก็ปลงหาบ	กุมารกราบพระสิทธานํ้าตาไหล
พระสิทธาทัศนาเห็นหน่อไท	ไม่แจ้งใจจึ่งถามเนื้อความพลัน
กุมารานี่มาแต่ไหนเล่า	ช่างเท่าเท่ากับเกสรสาวสวรรค์
หน่อกระษัตริย์มัสการพระทรงธรรม์	กันแสงศัลย์เล่าเรื่องแต่แรกมา
พระมารดาข้าพลัดกำจัดจาก	ความลำบากหลานรักนี้หนักหนา
พบพระองค์จงช่วยชูชีวา	ขอศึกษาเป็นศิษย์พระทรงญาณ ฯ
ตอนที่ ๕
ลักษณวงศ์อยู่เรียนวิชากับพระฤๅษี สำเร็จแล้วไปตามหาพระมารดาที่เมืองมยุรา
๏ พระฤๅษีแจ้งคดีแต่หนหลัง	อนิจจังอนัตตาน่าสงสาร
จากสมบัติพลัดแม่มาแดดาล	แล้วเล็งญาณแจ้งจิตในกิจจา
ว่านางทิพเกสรพระหลานรัก	กับพระลักษณวงศ์เสน่หา
เคยเป็นคู่สู่สมภิรมยา	พระสิทธาแย้มยิ้มละไมไป
หากโฉมตรูเจ้าไม่รู้ในความรัก	แล้วทรงศักดิ์ตรัสแจ้งแถลงไข
บิดาเจ้าหลงรักอียักษ์ไพร	ไม่อาลัยลูกเมียจนเสียการ
เมื่อมารดาเจ้าพามานอนนั้น	ท้าวกุมภัณฑ์พาไปในไพรสาณฑ์
ไปอยู่เมืองมยุราพญามาร	ไม่ช้านานเจ้าจะพบประสบกัน
อยู่ศาลาตาเถิดจะสั่งสอน	ให้รุ่งเรืองฤทธิรอนจึงผายผัน
แล้วสั่งสอนธิดาวิลาวัณย์	จงรักกันพี่น้องทั้งสองรา
อย่าหยาบหยามจำความที่ตาสั่ง	เมื่อภายหลังจะได้พึ่งพระเชษฐา
แล้วเธอเลือกเผือกมันที่มีมา	ให้นัดดาสองเสวยสว่างใจ
สุริยงลงลับในไพรสัณฑ์	กระจ่างแจ้งแสงจันทร์พฤกษาไสว
แล้วชวนสองหลานน้อยผู้กลอยใจ	เข้านอนในอาศรมแล้วสวดมนต์
ทั้งคาถาอาคมอันเลิศแล้ว	ให้คลาดแคล้วสาตราเป็นห่าฝน
นฤมิตบิดเบือนในกายตน	ถึงอับจนจวนตัวไม่กลัวตาย
หน่อกระษัตริย์สังวัธยายเวท	ซึ่งวิเศษจำได้ดังใจหมาย
ทั้งเวทมนตร์บ่นคล่องไม่เคลื่อนคลาย	แสนสบายอยู่ในบรรณศาลา ฯ
๏ อยู่วันหนึ่งจึงองค์พระทรงพรต	ลูกไม้หมดจะไปสอยผลพฤกษา
สั่งกุมารหลานรักทั้งสองรา	วันนี้ตาจะออกไปในไพรพนม
เจ้าอยู่หลังสังวัธยายเวท	อยู่แต่เขตศาลาพระอาศรม
พระสั่งสอนแล้วจรเข้าไพรพนม	สำราญรมย์เที่ยวในพนาดร
๏ ฝ่ายกุมารลักษณวงศ์พงศ์กระษัตริย์	โสมนัสจำคำฤๅษีสอน
อุตส่าห์บ่นมนตราสถาพร	เจ้าไม่จรจากบรรณศาลา
นางโฉมยงองค์ทิพเกสร	เฝ้าวิงวอนชักชวนพระเชษฐา
พ่อตาไปไกลลับไม่กลับมา	เล่นชิงช้าเถิดอย่าบ่นพระมนตร์เลย
พระฟังนางทางตอบว่าตาสั่ง	แม้นผิดพลั้งตาจะตีเจ้าพี่เอ๋ย
เวลานี้พี่ไม่เล่นแล้วทรามเชย	พระแกล้งเลยเล่าบ่นพระมนตรา
นางเกสรค้อนควักแล้วผินผัน	ได้เห็นกันดีแล้วพระเชษฐา
แต่นี้ไปใครอย่าได้มาพูดจา	ไม่ปรารถนาเรียกพี่แต่นี้ไป
พระแกล้งเฉยเลยเล่าแต่คาถา	กัลยาแค้นเพียงเลือดตาไหล
เข้านั่งเคียงส่งเสียงให้แซ่ไป	ทะยานใจจังฑาลพระโฉมยง
พระรู้แจ้งว่านางแกล้งมาส่งเสียง	ไม่ทุ่มเถียงลุกหนีนวลหง
นางโฉมงามวิ่งตามมาเคียงองค์	จะให้ลักษณวงศ์เจ้าลืมมนตร์
หน่อกระษัตริย์ขัดเคืองชำเลืองค้อน	แม่เกสรนี่มาแกล้งทุกแห่งหน
เขาลุกหนีแล้วยังเที่ยวจังฑาลคน	จนเวทมนตร์ลืมเลือนออกเบือนไป
นางฟังคำซํ้าแค้นเข้าหยิกข่วน	เขาได้กวนหรือมาลงเอาเขาได้
ปากของใครใครก็ร้องให้ก้องไป	เจ้าหัวใจหรือมาห้ามจำนรรจา
พระรับหัตถ์ปิดป้องประคองไว้	อุ่ยอะไรมาหยิกเอาหนักหนา
ทะยานใจเขาไม่ไปเล่นชิงช้า	พ่อตามาเถิดจะฟ้องให้ต้องตี
ไยมิฟ้องข้าจะร้องกระนั้นแหละ	แกล้งกระแทะเข้าไปผลักพระโฉมศรี
ลักษณวงศ์เดินตรงเข้ากุฎี	กุมารีตามหลังมานั่งเคียง
พี่ฟ้องแล้วหรือยังมานั่งนิ่ง	ถ้าฟ้องจริงแล้วจะร้องให้สุดเสียง
พระถอยหนีศรีสวัสดิ์เข้านั่งเคียง	ขยับเรียงไล่ล้อทำลิ้นเลียน
ยิ่งว่าก็ยิ่งกวนไปเจียวนะ	ไม่ฟังละคงจะฟ้องให้ต้องเฆี่ยน
เขายิ่งหนีแล้วก็ยิ่งล้อเลียน	ตัวไม่เรียนแล้วมาร่านทะยานใจ
นางฟังคำซํ้าค้อนว่าเคืองจริง	ก็นั่งนิ่งโศกานํ้าตาไหล
พระหยอกนางไยนวลมิกวนไป	สาแก่ใจสิจะฟ้องลองดูที
แล้วแย้มยิ้มพริ้มพรายด้วยหายโกรธ	จึงเอื้อนโอษฐ์สัพยอกนางโฉมศรี
คิดว่ากล้าไยมากลัวเอาเต็มที	กลัวต้องตีจงไปหยิบแตงโมมา
จริงหรือนั่นฉันจะเอาไอ้ลูกโต	แถมส้มโอให้อีกพระเชษฐา
พี่ไม่ฟังขืนจะยังฟ้องพ่อตา	เล่นชิงช้าฉันไม่ไปช่วยชัก
แล้วกอดจูบพูดจาประสาเด็ก	ด้วยเล็กเล็กอยู่ทั้งสองไม่ถือศักดิ์
นางเกสรวอนชวนพระทรงลักษณ์	ไปขึ้นชักชิงช้าเล่นให้เย็นใจ
พระฟังคำซํ้าชวนเป็นหลายครั้ง	มิตามมั่งก็จะขัดอัชฌาสัย
จะจู้จี้ขี้คร้านรำคาญใจ	จึงว่าไปซีไปเล่นเสียเห็นวัน
กุมารีดีใจเข้ากอดรัด	หน่อกระษัตริย์พานางทางผายผัน
พระแกล้งเมินเดินไปมิใคร่ทัน	นางแจ่มจันทร์วิ่งไปจนลับตา
พระแกล้งร้องเวยวายตะกายวิ่ง	สมรมิ่งตกใจเป็นหนักหนา
ร้องกราดกรีดหวีดวิ่งผวามา	ถึงเชษฐากอดไว้ไม่วางมือ
ทำเป็นกลัวตัวสั่นรำพันบอก	ผีมันหลอกข้าน้อยไปแล้วหรือ
ไอ้ปากอ้าตากลวงเท่ากำมือ	ร้องหือหืออยู่ตรงข้างหนทางไป
นางฟังความคร้ามจิตด้วยใจหญิง	หมายว่าจริงมั่นคงไม่สงสัย
ก็พากันกลับมาศาลาลัย	เก็บดอกไม้ไว้ท่าพระอาจารย์ ฯ
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงพรตปรากฏกล้า	ได้พฤกษาเต็มสองกระเช้าสาน
กลับกุฎีถึงที่ศาลาลาน	เรียกกุมารกระษัตราธิดาดวง
มานั่งพร้อมล้อมข้างแล้ววางหาบ	ตาได้ลาภมาฝากแต่เขาหลวง
แล้วทรงธรรม์ปันให้มะม่วงพวง	ของทั้งปวงปริงปรางออกวางพลัน
ทั้งเผือกมันเลือกกองให้สองหลาน	พระทรงญาณขึ้นนั่งบัลลังก์ฉัน
เป็นสุขทุกราตรีทิวาวัน	จะนับวันนั้นนานประมาณปี
กุมารลักษณวงศ์ก็ทรงฤทธิ์	แสนประสิทธิ์มนตร์เวทวิเศษศรี
ชำนิชำนาญการณรงค์จะราวี	พระฤๅษีให้ศรพระขรรค์ชัย
เจ้าลองแรงแผลงเล่นทุกเย็นเช้า	อำนาจน้าวก่งศิลป์แผ่นดินไหว
ไม่หวาดหวั่นครั่นคร้ามผู้ใดใคร	กำเริบใจจะประจญประจัญบาน
วันหนึ่งเข้าไสยาเวลาดึก	อนาถนึกคั่งแค้นแสนสงสาร
คิดถึงแม่แต่จากกันก็ช้านาน	โอ้ป่านนี้ทูลกระหม่อมจะกรอมใจ
รำลึกถึงลูกน้อยจะสร้อยเศร้า	ทุกคํ่าเช้าจะกำสรดกันแสงไห้
จะแลเหลียวเปลี่ยวเปล่าแล้วเศร้าใจ	ด้วยอยู่ในเงื้อมมือพญามาร
โอ้แม่คุณทูลเกล้าของลูกเอ๋ย	พระแม่เคยอยู่ปราสาทราชฐาน
เวรใดให้แม่ไปแดดาล	พระกุมารทรงโศกโศกาลัย
สะอึกสะอื้นกำสรดระทดจิต	สุขุมคิดคั่งแค้นไม่หลับใหล
จนไก่แก้วแจ้วขันสนั่นไป	วิหคไพรตื่นจากรังอยู่พรั่งพร้อม
นํ้าค้างร่วงปทุมมาลย์ก็บานชื่น	รื่นรื่นลมเชยระเหยหอม
สงสารหน่อกระษัตราอุรากรอม	แล้วอดออมกลั้นไว้ในอารมณ์
ครั้นรุ่งเช้าดาวบสบรรทมตื่น	สำราญรื่นนั่งหน้าพระอาศรม
ลักษณวงศ์ตรงเข้ามาบังคม	แล้วทรามชมทูลลาสิทธาจารย์
หลานรำลึกตรีกถึงพระแม่เจ้า	จะโศกเศร้าแสนสุดน่าสงสาร
พระเจ้าตาว่าอยู่ในเมืองมาร	แม้นนิ่งนานชนนีจะมรณา
หลานขอลาตาตามไปเมืองยักษ์	สังหารหักโคติวงศ์ไอ้ยักษา
แม้นม้วยยับแล้วจะรับมารดามา	พระเจ้าตาช่วยชี้หนทางตาม ฯ
๏ พระฤๅษีฟังสารพระหลานรัก	เห็นแหลมหลักเหล็กเพชรไม่เข็ดขาม
จึงตรัสว่าตาหรือจะห้ามปราม	จะแจ้งความเวียงไชยให้ไคลคลา
แต่ตัวตาปรารมภ์ปรารภนัก	ด้วยหลานรักยังอ่อนพระชันษา
กลศึกลึกเหลือจะอุปมา	ยิ่งมหาสินธุแสนทวี
อันความรักมักเสียความรู้สิ้น	ใครดูหมิ่นมักม้วยลงเป็นผี
นั่นแหละหลานการกลในโลกีย์	คือดนตรีรูปรสสุคนธา
อันโลกีย์นี้หลานประมาณสาม	คือรสกามรสกลิ่นรสภักษา
ยังไม่หวานปานรสวาจา	เป็นขายอย่าหมิ่นชายระคายแคลง
เข้าณรงค์จงดำริให้เหลือหลาย	ศึกไม่วายแต่ตะวันนั้นยอแสง
อย่าคํ่าตามพระอาทิตย์คิดระแวง	ที่ตาแจ้งจงจำคำตาไว้
อันเมืองยักษ์จักไปนั้นไกลสุด	ข้ามสมุทรหิมวาพฤกษาไสว
จะชุบม้าให้พาเจ้าเหาะไป	ได้ชิงชัยช่วยเจ้าเบากำลัง
แล้วปั้นรูปพาชีด้วยขีผึ้ง	พระหัตถ์คลึงภาวนาคาถาขลัง
เป็นพญาพาชีมีกำลัง	แล้วตรัสสั่งสอนราชนัดดา
ถึงเมืองยักษ์จักปลอมเข้ากรุงศรี	เอาพาชีเสกซ่อนท้าวยักษา
ให้น้อยเข้าเท่าเล็บแล้วไคลคลา	อันมิ่งม้าเจ้าอย่าไว้ให้ไกลกาย
อย่าพลาดพลั้งจงระวังพระขรรค์ศร	เมื่อยามนอนเจ้าอย่าตื่นให้เที่ยงสาย
สิ้นอาวุธแล้วเหมือนสุดชีวาวาย	พระหลานชายเจ้าจะไปจงไชโย
ที่เภทภัยสารพัดกำจัดแคล้ว	ให้ผ่องแผ้วเป็นบรมสุโข
จงปรากฏทุกทิศอิศโร	มีเดโชไชยะชนะยักษ์ ฯ
๏ พระรับพรอ่อนเกศลงกราบไหว้	ให้อาลัยพระมุนีผู้มีศักดิ์
สะอึกสะอื้นขืนข่มอารมณ์รัก	แล้วผินพักตร์ตรัสสั่งนางกัลยา
แม่เกสรอยู่ก่อนเถิดนะน้อง	อย่าหม่นหมองมิ่งแม่จงสุขา
พี่รำลึกตรึกถึงพระมารดา	จำจะลาพลัดพรากไปจากกัน
เยาวมาลย์ฟังสารยิ่งสร้อยเศร้า	ให้เปลี่ยวเปล่าหฤทัยนางจอมขวัญ
ตามประสาทารกที่รักกัน	มิอาจกลั้นชลนาด้วยอาลัย
ทั้งสองกรข้อนอกว่าโอ้พี่	จะแกล้งหนีน้องแล้วหรือไฉน
อยู่อยู่หรือมาจู่จากอกไป	จะทิ้งให้น้องเที่ยวคนเดียวกรอม
ยามเย็นจะได้เล่นกับใครเล่า	เหมือนพี่เจ้ารักน้องประคองถนอม
ถึงหยิกข่วนกวนหน่อยค่อยอดออม	ชิงอะไรพี่ก็ยอมให้ดีดี
ทีนี้อยู่คนเดียวจะเปลี่ยวแล้ว	ใครจะเก็บดอกแก้วให้น้องนี่
ถึงพวงงามก็จะงามอยู่ตามที	ตั้งแต่นี้จะร่วงลงโรยรา
พี่เคยเย้ายั่วน้องให้ร้องไห้	ประเดี่ยวใจก็มาปลอบให้หรรษา
พี่อย่าไปเลยเป็นไรนะพี่อา	อยู่กับข้าจะได้เล่นปิดตากัน
เราเคยวิ่งชิงลูกมะตูมหล่น	ทั้งสองคนปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
พี่ได้สุกน้องได้อ่อนก็ผ่อนกัน	สารพันพี่เจ้าจะตามใจ
แต่นี้เอ๋ยใครเลยจะชวนเล่น	ทุกเช้าเย็นมีแต่น้องจะร้องไห้
ใครจะปลอบน้องเล่าให้เบาใจ	เมื่อแลไปก็จะเห็นแต่รังเรียง
น้องเคยร้องข้าเจ้าหงส์พี่ทรงรับ	เมื่อน้องขับพี่ก็ขานประสานเสียง
เราเคยกินเคยอยู่เป็นคู่เคียง	เมื่อยามเที่ยงเล่นนํ้าในลำธาร
เมื่อสาดพี่พี่คิดสาดแต่พอสู้	ถึงเข้าหูเข้าตาไม่ว่าขาน
แต่นี้ไปไหนน้องจะชื่นบาน	เมื่อเล่นธารจะได้สาดกับผู้ใด
น้องเคยเล่นชิงช้าเชษฐาชัก	กระชากหนักกลัวน้องจะร้องไห้
เมื่อทีพี่น้องแกล้งให้แกว่งไกว	กระชากไปลอยลอยไม่ว่าเลย
แต่นี้ไปไหนเล่าจะเห็นพักตร์	โอ้พี่ลักษณวงศ์ของน้องเอ๋ย
ไม่สงสารเกสรที่วอนเลย	พี่ไม่เคยที่จะขัดให้เคืองใจ
พี่สิ้นรักน้องแก้วเสียแล้วหรือ	จึงดึงดื้อเข้าดงไปจงได้
โอ้โอ๋อนิจจาไม่อาลัย	ว่าจะไปแล้วก็ไปเอาจริงจริง
เคยขุดดินมาปันแล้วปั้นเล่น	เป็นหมีเม่นนกเนื้อแลเสือสิงห์
พี่ประดิษฐ์ปั้นเล่นเห็นเป็นจริง	ใส่ล้อเลื่อนลากวิ่งพนันกัน
โอ้สุดแสนสงสารเกสรเอ๋ย	จะชวดเชยรูปสัตว์ที่พี่ปั้น
พระพี่เอ๋ยอยู่เถิดเป็นเพื่อนกัน	จะได้ปั้นล้อเล่นเหมือนก่อนมา
เพลาบ่ายชายแสงพระสุริยน	เราสองคนเคยแข่งขนานหน้า
เข้าชิงรับจับหาบพระพ่อตา	ถึงศาลาชิงเลือกเอาเผือกมัน
พี่เคยเล่นเล่นอยู่ด้วยน้องแก้ว	จะหักใจไปแล้วเข้าไพรสัณฑ์
เมื่อยามเย็นก็จะเย็นยะเยือกครัน	โอ้นับวันก็จะเปลี่ยวอยู่เดียวดาย
ถึงเพลาสระสรงลงสระศรี	เคยชวนพี่ลงเล่นกระสินธุ์สาย
เก็บกระจับปันกันพนันทาย	แล้วกำทรายกองปั้นเนินบรรพต
เอากระจับเข้าประดับเป็นปักษิณ	กินรากินรินขมิ้นสด
แล้วชี้บอกหยอกกันว่าบรรพต	เอานํ้ารดให้ละลายกระจายไป
โอ้ที่ไหนจะได้เล่นเหมือนเช่นหลัง	จะตั้งนั่งโศกานํ้าตาไหล
เอ็นดูน้องเถิดพี่อย่าเพ่อไป	ต่อปีหน้าฟ้าใหม่จึ่งไคลคลา
ถ้าพี่ไปแล้วน้องจะไปด้วย	น้องจะช่วยรบยักษ์ให้หนักหนา
จะขอไปเป็นเพื่อนพระพี่ยา	แม้นพี่มิเมตตาจะลาตาย
สองพระกรข้อนทรวงสะอื้นอ้อน	ทินกรร้อนกล้าเพลาสาย
ทั้งเสโทโซมทั่วสกนธ์กาย	ยิ่งฟูมฟายชลนัยน์พิไรครวญ
พระกุมารทรงฟังก็สังเวช	ชลเนตรหยดย้อยละห้อยหวน
ประคองกอดสาวสวรรค์แล้วรัญจวน	แม่นิ่มนวลนิ่งเถิดอย่าโศกา
พี่รีบจรแล้วพี่จะรีบกลับ	จะมารับดวงจิตขนิษฐา
ครั้นจะนิ่งก็เหมือนทิ้งพระมารดา	ให้ก่นกินนํ้าตาจนตรอมตาย
เทพเจ้าก็จะชวนกันสรวลเย้ย	พระน้องเอ๋ยอดสูไม่รู้หาย
ใครเลยเขาจะเห็นว่าเป็นชาย	แม้นวอดวายเสียดีกว่ามีชนม์
ด้วยเป็นการผ่านเกล้านะเจ้าพี่	จึงจำลาจรลีระเหหน
ค่อยอยู่เถิดนิ่มน้องจงครองตน	นฤมลแม่จงอยู่กุฎีพลาง
นางเกสรฟังเหตุพระเชษฐา	สองพระกรข้อนอุราเข้าผางผาง
ร้องไห้ดิ้นเพียงจะสิ้นชีวาวาง	ไม่เสื่อมสร่างโศกสมประดีเลย ฯ
๏ พระดาวบสโศกาผวากอด	โอ้แม่ยอดนัยนาของตาเอ๋ย
เจ้าจงฟังตาห้ามเถิดทรามเชย	อย่าร้องไห้ไปเลยนะหลานยา
อันพี่ของนัดดานี้ตาเห็น	คงจะเป็นจอมทศทิศา
สังหารมารย่อยยับจะกลับมา	เขาก็รักนัดดาดั่งดวงใจ
พี่เจ้าไปครั้งนี้นะศรีสวัสดิ์	เหมือนไปหาสมบัติมาไว้ให้
หลานจะได้สำราญเมื่อนานไป	จะเป็นใหญ่ยอดหญิงสนมนาง
นิ่งเถิดนิ่งเถิดแม่ทูนหัว	เอ็นดูตัวผุดผ่องจะหมองหมาง
อย่าร้องไห้ไปเลยจะเป็นลาง	เขาจะไปกลางทางจะเสียที
ลักษณวงศ์ไปแล้วกลับมานะ	เจ้าอย่าละทิ้งน้องให้หมองศรี
ตาเล่าก็ชรามายายี	ไมรู้วันชีวีจะวางวาย ฯ
๏ สองกุมารฟังสารฤๅษีสอน	ก็ค่อยผ่อนโศกเศร้าบรรเทาหาย
นางเกสรวอนว่ากับพี่ชาย	จะผันผายไปแล้วอย่าอยู่นาน
แม้นว่าพบมารดาในเมืองยักษ์	พี่จงลักกลับหลังยังสถาน
หรือจะคิดตอบตามสงครามมาร	รีบประหารเสียให้ยับแล้วกลับมา
พระทรงฟังเกสรฉะอ้อนไห้	ชลนัยน์คลอเนตรทั้งซ้ายขวา
แล้วจูบกอดพลอดสั่งกันสองรา	บังคมลาบาทบงสุ์พระทรงญาณ
พระฤๅษีชี้บอกหนทางให้	พ่อรีบไปตามทิศเฉียงอีสาน
จะพบเมืองมยุราพญามาร	แล้วพระหลานจะได้พบพระชนนี
พระรับคำจำได้ทุกสิ่งสรรพ์	จับพระขรรค์ศรทรงอันเรืองศรี
เผ่นขึ้นนั่งหลังนิลพาชี	จรลีทักษิณได้สามลา
ขยับองค์ลงเท้ากระทืบโกลน	สินธพโผนเผ่นขึ้นพระเวหา
พระทรงญาณหลานสาวเปล่าอุรา	ไม่พริบตาแลตามจนลับองค์ ฯ
๏ หน่อกระษัตริย์ทัศนาพระอาศรม	ลับพนมแนวไม้ไพรระหง
พระชลนัยน์ไหลหลั่งชโลมลง	ระทวยองค์ลงกับหลังอาชาไนย
อัสดรร่อนรีบเข้ากลีบเมฆ	แสนวิเวกหวาดหวั่นพระทัยไหว
เข้าดั้นหมอกออกเมฆมาไรไร	กำหนดได้มรคาสิทธาทาย
คว้างคว้างดั่งวายุพาพัด	จนกำดัดแสงแดดออกแผดสาย
พยับส่องต้ององค์อยู่พรายพราย	พระโฉมฉายชักพญาอาชาชาญ
คล้อยคล้อยลอยลงในสิงขร	อัสดรเดินไปในไพรสาณฑ์
สบายกายด้วยพระพายรำเพยพาน	สุธาธารราบรื่นดั่งทรายโรย
รื่นรื่นชื่นกลิ่นผกามาศ	บุปผชาติลมชายไม่หายโหย
พระหอมกลิ่นสุกรมเมื่อลมโชย	ยิ่งดิ้นโดยกรมจิตคิดรำจวน
เห็นนางนกกกลูกประคองกอด	สะท้อนทอดหฤทัยอาลัยหวน
เหมือนแม่เจ้าคราวกอดถนอมนวล	เลี้ยงสงวนลูกไว้ไม่ไกลกาย
พระชลนัยน์ไหลหลั่งลงผ็อยผ็อย	ยิ่งละห้อยโหยไห้มิใคร่หาย
ขืนอารมณ์ชมรุกขะเรียงราย	ริมเชิงชายสิงขรดูอ่อนเอน
มะเดื่อดกตกเกลื่อนระดาดาษ	ก็โอภาสผลแดงดั่งแสงเสน
วายุโบกโยกโยนโอนระเนน	ในบริเวณหว่างสิขรินทร์เรียง
แก้วกระทุ่มกุ่มกระถินทั้งฝิ่นฝาง	กระโดนพะยอมยางยูงพะยูงเหียง
เรียบเสลาเถาสลิดสลับเรียง	นกเขาเคียงคู่คูบนยอดแค
กิ่งมะไฟไก่ฟ้าเข้าแฝงกิ่ง	นางนวลนิ่งแนบนางไม่ห่างแห
ฝูงกระลิงเลียบกิ่งต้นแกแล	รอกกระแตเต้นตื่นออกรื่นเริง
จิกมะดันจันมะดูกกระดึงหอม	เลียบกระดอมกิ่งกระโดดโลดเถลิง
ชะลูดสอดสลอดแทรกเป็นซุ้มเชิง	แลละเลิงโลดลิ่วละลิบบน
ม่วงละมุดมูกมันแมงเม่าโมก	กระสังโศกสักขีสีเสียดสน
ตาตุ่มเตงเปงปีบตีนเป็ดปน	เสาวคนธ์ฟูฟุ้งจรุงใจ
แล้วชมสัตว์จัตุบาทอันกลาดป่า	มฤคาโคกระทิงวิ่งไสว
โคเถลิงเริงร้องคะนองไพร	กิเลนไล่นางกิเลนตลบซอน
ฝูงจิ้งจอกออกจากชะวากผา	บ้างเห่าหาเห็ดแหกกระหึ่มหอน
คชสีห์มีงวงสองงางอน	ทั้งไกรสรโตเต้นมาตามกัน
บ้างยืนหยัดดัดกายแล้วเกาขน	ลงเกลือกตนกลางเตียนแล้วเหียนหัน
คชสารร่านเริงกำเริบมัน	ก็ยืนยันซึมโยกเผยอตา
พงศ์กระษัตริย์ทัศนาในป่าสูง	เพลินด้วยฝูงนกเนื้อในเชิงผา
ชมสิงขรชะง่อนงํ้าเงื้อมสุธา	ล้วนศิลาเลื่อมเลื่อมเป็นลายลาย
ดูกระจ่างดั่งกระจกแอร่มแจ่ม	วะวาบแวมวาววับระยับฉาย
ดูพร่างพร่างลางก้อนเป็นทรายพราย	ชะโงกหงายแหงนตระหง่านเป็นธารกลาง
เสียงน้ำโถมโครมกระแทกสะท้านเสียว	ดูกลิ้งเกลียวพุ่งพลั่งดังผางผาง
ศิลาพังดังกระทบกระเทือนทาง	กะกังกางโกงก้องลงดินกึง
ที่ลางแห่งแสงใสค่อยไหลเชื่อม	เงากระเพื่อมแลเห็นแผ่นผาผึง
ที่เห็นโปร่งน้ำปรุเป็นผลุพรึง	บ้างลึกซึ้งแซกซอกในตรอกทราย
พระชมพลางทางรออัศวราช	ยุรยาตรลงสรงกระแสสาย
ทั้งม้าทรงลงธารสำราญกาย	แสนสบายขึ้นมานั่งยังคิรี
๏ จะกล่าวลึงวานรริมเนินผา	ที่รับฝากภูษาของโฉมศรี
บ้างโลดโผนโจนเล่นริมคิรี	ฝูงกระบี่ร่ายไม้มาใกล้ธาร
แลเห็นลักษณวงศ์พงศ์กระษัตริย์	กับกัณฐัศว์ฤทธิแรงกำแหงหาญ
ลิงพินิศพิศวงพระกุมาร	ประโลมลานเลิศลํ้าในโลกา
แลละม้ายคล้ายองค์นางนงลักษณ์	ที่ขุนยักษ์ลักไปให้ภูษา
หรือโอรสโฉมงามติดตามมา	ฝูงลิงป่าเรียกเพื่อนมาเกลื่อนไป
แล้วเมียงมองร้องถามด้วยสงสาร	พระกุมารนี้เจ้ามาแต่เมืองไหน
มีทุกข์ร้อนหรือว่าจรมาโดยใจ	ท่านชื่อไรบอกนามแต่ตามจริง
หน่อนรินทร์ยินพานเรศถาม	ให้แคลงความนึกในพระทัยกริ่ง
แล้วยิ้มพลางทางตรัสแก่ฝูงลิง	ธุระสิ่งไรเจ้าจึงถามความ
ตัวเรานี้มีทุกข์นั้นเหลือทุกข์	จึงจำบุกหิมวาพนาหนาม
ด้วยยักษ์ลักมารดาเรามาตาม	เรามีนามลักษณวงศ์ผู้ทรงฤทธิ์
ท่านเที่ยวอยู่รู้บ้างหรือไม่ดอก	กระบี่บอกให้แจ้งประจักษ์จิต
ฝูงกระบิลยินคำพระทรงฤทธิ์	ก็แจ้งจิตว่าเป็นบุตรนางเทวี
จึงหยิบเอาภูษานั้นมาให้	แล้วลิงไพรบอกความถึงโฉมศรี
อุสราพามาริมคิรี	นางเทวีสั่งความให้ตามไป
พระรับผ้าวานรมาเพ่งพิศ	ประจักษ์จิตมั่นคงไม่สงสัย
สลดจิตคิดเพียงจะขาดใจ	ชลนัยน์นองเนตรไม่หยุดเลย
เอาภูษาผ้าทรงขึ้นทูนเกล้า	โอ้แม่เจ้าประคุณของลูกเอ๋ย
ความรักลูกผูกใจกระไรเลย	เวราเคยทำไว้ให้ไกลกัน
ลูกตามหามาเห็นแต่ภูษิต	แม่เปลื้องปลิดฝากไว้ในไพรสัณฑ์
โอ้สงสารป่านฉะนี้จะโศกครัน	จะนับวันคอยลูกทุกค่ำคืน
รินรินกลิ่นแม่ยังจำได้	ยิ่งอาลัยทอดองค์ลงสะอื้น
ให้อัดอั้นเจ้ากลั้นโศกากลืน	สลบลงยังพื้นพระธรณี ฯ
๏ ฝ่ายอาชาวานรเห็นแน่นิ่ง	ต่างก็วิ่งเข้าพยุงพระโฉมศรี
บ้างหักกิ่งบุปผาสุมาลี	มาพัดวีหอมรื่นค่อยฟื้นกาย
ฝ่ายพญาม้าทรงก็โลมเล้า	อย่าโศกเศร้านักเลยพ่อโฉมฉาย
เราได้ความแล้วจะตามไปแก้อาย	ลุยทลายให้เป็นภัสม์ธุลีลง
ถึงร้องไห้ไหนจะพบพระแม่เจ้า	จะช้าเปล่าอยู่ไยในไพรระหง
เร่งตรึกการที่จะราญรณรงค์	เราก็คงจะได้พบพระมารดร
ลักษณวงศ์ทรงฟังอาชาปลอบ	ก็ชื่นชอบสว่างโศกสโมสร
จึงเอื้อนอรรถวัจนากับวานร	คราวนี้ร้อนเราจะรีบไปเมืองยักษ์
แม้นเสร็จสรรพแล้วจะกลับมาแทนคุณ	ที่การุญเราก็รู้อยู่ประจักษ์
ฝูงกระบิลยินคำให้คิดรัก	จึงชี้ช่องเมืองยักษ์แล้วอวยชัย
จงไปดีมาดีศรีสวัสดิ์	ให้ฆ่าสัตว์รากโษสมันตักษัย
พระรับพรกุมศรพระขรรค์ชัย	ก็เผ่นขึ้นมโนมัยอันชัยชาญ
อัศวราชผาดโผนผยองเหาะ	จากละเมาะพุ่มพฤกษะไพรสาณฑ์
เขม้นมุ่งกรุงยักษ์ลอยทะยาน	พระกุมารโศกทรงกันแสงครวญ
รำลึกถึงมารดานํ้าตาไหล	พระพายโบกกลิ่นสไบให้หอมหวน
รินรินกลิ่นแม่มารัญจวน	ลูกหอมหวนซับซาบนาสามา
เหมือนมารดรนอนแนบกับลูกรัก	ไม่ยลพักตร์ได้พบแต่ภูษา
แม่ทรามชมชมลูกทุกเวลา	จนตกมายากไร้ไม่วายรัก
โอ้เมื่อใดลูกจะได้บังคมบาท	ให้สมมาดพบแม่แน่ประจักษ์
จะหักหาญผลาญโคติวงศ์ยักษ์	อันลูกรักมิได้คิดชีวิตแล้ว
จะวอนตายวายเป็นก็ตามบุญ	ขอแทนคุณแม่ทูลกระหม่อมแก้ว
ขอเทวาพาไปอย่าได้แคล้ว	แจ้วแจ้วสุรเสียงเจ้าโศกา
สุริยงลงลับเหลี่ยมสิงขร	พระจันทรแจ่มแจ้งพระเวหา
พระรีบชักอัสดรเหาะร่อนมา	พอจันทราจวบจวนจะลับลง
เห็นเขาหนึ่งยอดเยี่ยมเป็นเหลี่ยมย่อ	ดั่งทรงศอปักษาพญาหงส์
พระชักชวนอัสดรให้ร่อนลง	ก็ตรงเข้าหยุดพักสำนักนอน ฯ
ตอนที่ ๖
ลักษณวงศ์พบพระมารดาที่เมืองมยุรา แล้วเชิญเสด็จหนีออกจากเมือง
๏ ปางสุวรรณอำภาสุดานาฏ	ซึ่งเป็นราชมารดาพระทรงศร
จำเดิมแต่โอรสนิราศจร	ให้อาวรณ์โศกศัลย์พันทวี
ไม่เป็นอันบรรทมได้เต็มเนตร	แสนเทวษกำสรดกันแสงศรี
เสวยแต่ชลนาทุกราตรี	จนล่วงตียามสามจึงไสยา
เมื่อจะพบลูกเธอเสมอเนตร	เยาวเรศโหยหวนรำจวนหา
พอตีถ้วนเก้าทุ่มนาฬิกา	จอมสุดาแน่นิทรสนิทครัน
พอดาวเดือนเลื่อนลับลงอับหมอง	กระเหว่าร้องเสียงไก่สนั่นขัน
เทพเจ้าซึ่งเป็นเจ้าแห่งเทวัญ	ถนอมขวัญดลดวงพระทัยนาง
ให้นิมิตว่าได้ทรงซึ่งแหวนเพชร	แล้วเสด็จองค์เดียวให้อางขนาง
เที่ยวดำเนินเดินดงจนหลงทาง	แล้วโศกามากลางพนาลี
ยังมีเหลือบหินชาติฉกาจสัตว์	บินมากัดนิ้วก้อยนางโฉมศรี
นางสะบัดหัตถาไปทันที	ธำมรงค์วงนี้กระเด็นไป
เที่ยวแหวกหญ้าหาแหวนไม่เห็นแหวน	ก็ยิ่งแสนโศกานํ้าตาไหล
เที่ยวเดินดงหลงทางมากลางไพร	เข้าอาศัยบรรพตาเอกากาย
นางเพ่งดูพระพายในพื้นฟ้า	ให้โหยหาแหวนก้อยที่ลอยหาย
ตั้งพระเนตรคอยวงธำมรงค์พราย	พอพระพายพัดธำมรงค์มา
ดูลอยลมลิบลิบมาลิ่วลิ่ว	เข้าสอดสวมเอานิ้วพระหัตถา
ดีพระทัยเหลือที่จะปรีดา	แล้วลินลามาพบหนทางตรง
เสด็จเข้าธานีบุรีราช	ขึ้นปราสาทนพรัตน์จำรัสระหง
พร้อมด้วยเหล่าสาวสนมบรมวงศ์	บำเรอองค์บำรุงรักษ์อยู่เรียงราย
สุดสุบินพระยุพินสะดุ้งตื่น	ผวาฟื้นหวาดหวั่นพระขวัญหาย
ทรงสังเกตเหตุผลแต่ต้นปลาย	เห็นเชิงชายช่องลาภจะเกิดครัน
เอะลักษณวงศ์พระลูกรัก	จะพบพักตร์ลูกแล้วเป็นแม่นมั่น
ขอเชิญแก้วแววตาแม่มาพลัน	ให้เหมือนฝันวันนี้เถิดลูกยา
ธำมรงค์คงเป็นพระลูกรัก	อันเหลือบร้ายเปรียบศักดิ์ท้าวยักษา
ซึ่งเขาใหญ่เห็นจะได้แก่พารา	พระพายพานั้นเห็นจะเป็นบุญ
เข้าพารานี้ว่าจะคืนเมือง	พรหมทัตเธอจะเคืองพระทัยวุ่น
เห็นอาการลูกยาจะการุญ	แม่จะได้พึ่งบุญพระลูกรัก
โฉมสุวรรณครั้นคิดนิมิตแล้ว	พระทัยแผ้วเห็นแท้แน่ประจักษ์
เผยพระแกลแลคอยพระลูกรัก	วรพักตร์ผ่องเพียงพระจันทรี ฯ
๏ จะกล่าวหน่อหริรักษ์จักรพงศ์	โฉมพระลักษณวงศ์ผู้เรืองศรี
ครั้งรุ่งแจ้งแสงทองส่องปฐพี	ก็เผ่นขึ้นพาชีเหาะทะยาน
สินธพพาคว้างคว้างมากลางเมฆ	แลวิเวกข้ามสมุทรไทแลไพรสาณฑ์
มาถึงเมืองมยุราพญามาร	เห็นสถานปรางค์มาศปราสาทไชย
แต่ล้วนแก้วแววไวอยู่พรายพร้อย	ละลิ่วลอยแลเทียมพระสุริย์ใส
เด่นสง่าผ่าเมฆอยู่ไรไร	พระบอกให้อัสดรดูพารา
บุรีเรืองเมืองยักษ์นั้นใหญ่กว้าง	คนข้างล่างแลล้วนแต่ยักษา
ปรางค์ปราสาทราชวังอลังการ์	ชะรอยเมืองมยุราเป็นมั่นคง
อัสดรสอนสั่งพระทรงฤทธิ์	พระจงคิดตรองความตามประสงค์
เที่ยวแสวงแปลงปลอมให้แปลกองค์	เห็นมั่นคงพบแม่แล้วพามา
ให้พ้นมือขุนมารสำราญจิต	จึงค่อยคิดฆ่าโคตรไอ้ยักษา
พระฟังคำพาชีเห็นปรีชา	ชวนพญากัณฐัศว์ลงปฐพี
เข้าหยุดร่มพระไทรใบสะบัด	หน่อกระษัตริย์อธิษฐานถึงฤๅษี
เสกพญาม้าทรงได้สามที	รูปพาชีเล็กเท่าแมลงวัน
เอาซ่อนสอดขอดชายพระภูษิต	แล้วทรงฤทธิ์เสกศรพระแสงขรรค์
เป็นไม้เท้าดาวบสปรากฏครัน	แล้วผูกพันโพกเกล้าเป็นโยคี
สวมประคำทำใส่สไบเฉียง	ก็พร้อมเพรียงพรหมจรรย์อันเรืองศรี
จากพระไทรสาขาเข้าธานี	จรลีล่วงทางมากลางเมือง
ไม่แลเมินเดินเคร่งสำรวมจิต	จะฟังกิจอนุสนธิ์ที่ลือเลื่อง
จะกล่าวถึงยักษ์มารในบ้านเมือง	ที่เดินเนื่องตามแนวถนนใน
ครั้นแลเห็นโยคีมุนีน้อย	ดูแช่มช้อยผิวพักตร์ก็ผ่องใส
ทั้งสาวแก่แลดูทุกคนไป	บ้างกราบไหว้ต้อนรับด้วยศรัทธา
บ้างบอกเพื่อนเกลื่อนกลาดมาล้อมกลุ้ม	ฤๅษีหนุ่มน่ารักเป็นหนักหนา
ที่ลางคนก็นิมนต์เข้าพูดจา	เจ้าคุณจ๋าเข้ามาไยในบุรี ฯ
๏ พระกุมารฟังสารพวกรากโษส	เห็นปราโมทย์มาดหมายว่าฤๅษี
รับนิมนต์อสุรินด้วยยินดี	เข้านั่งที่อาสนะอันควรการ
จึงแย้มเยื้อนเอื้อนตรัสกับรากโษส	รูปสันโดษเด็ดบ่วงห่วงสงสาร
แต่ผู้เดียวเปลี่ยวองค์ในดงดาน	ภิกขาจารตามกิจจงกรมมา
เห็นกรุงไกรใหญ่โตรโหฐาน	น่าสำราญนคเรศของยักษา
จึงทรงกรมเข้ามาชมพระพารา	โมทนาด้วยประสกสีกายักษ์
ซึ่งศรัทธามานิมนต์ให้รูปนั่ง	รูปนี้ยังสงสัยไม่ประจักษ์
อันพระองค์ซึ่งดำรงพิภพยักษ์	ชรานักหรือว่ายังกำลังแรง
พระโอรสบุตรีมีหรือไม่	ที่จะได้สืบสายเป็นศักดิ์แสง
รูปสงสัยใคร่จะรู้ที่คลางแคลง	โยมจงแจ้งให้กระจ่างในทางความ ฯ
๏ พวกกุมภัณฑ์วันทาพระดาบส	ก็บอกหมดมิได้อำในคำถาม
อันพระมิ่งเมืองมารชาญสงคราม	ได้นางงามมาแต่ป่าพนาลี
ชื่อสุวรรณอำภาเป็นมานุษย์	พระรักสุดให้เป็นมิ่งมเหสี
ถนอมนางไว้ในปรางค์จินดาดี	ยังไม่มีบุตราธิดาดวง
พระฟังบอกออกนามถนัดแน่	รู้ว่าแม่ตกอยู่ในวังหลวง
เจ้าแข็งขืนกลืนโศกไว้กลางทรวง	มโนหน่วงนิ่งนึกจำนรรจา
ท่านทั้งหลายชายหญิงจงอยู่เถิด	ประกอบเกิดลาภนั้นจงหนักหนา
ให้ภิญโญสุขังมังคลา	แล้วสิทธาเยื้องย่างตามทางไป
ผู้ใดเห็นมิได้เว้นสวาทรัก	ฤๅษีน้อยงามนักจะมีไหน
บ้างถวายบุปผาสุมาลัย	พระรับใส่ผ้าห่อจรลี
พระสุริยาสายัณห์พอยํ่าคํ่า	เสียงฆ้องยํ่าหึ่งหึ่งในกรุงศรี
พระหยุดยั้งนั่งหน้าศาลารี	แล้วโศกีตรึกการถึงมารดา
แต่ชาวเมืองเลื่องลือระบือข่าว	ว่าแม่เจ้าหลงรักไอ้ยักษา
เหมือนกุมภัณฑ์บั่นเศียรลูกมรณา	ด้วยแม่มาปนศักดิ์กับยักษ์มาร
แต่ใจลูกผูกเชื่อพระแม่เจ้า	เห็นทูนเกล้าจะไม่หลงปลงสมาน
แล้วคิดไปแม่ไม่อาลัยลาน	ไหนขุนมารจะเอาไว้ในไพชยนต์
จำจะไปให้ถึงแม่ทูนหัว	ถึงดีชั่วก็จะแจ้งในเหตุผล
แม้นเหมือนคำไพร่ฟ้าประชาชน	ลูกจะด้นดำดินให้สิ้นปราณ
จึงปลดเปลื้องเครื่องแปลงแล้วปลุกม้า	ให้กายาโตใหญ่ด้วยใจหาญ
กุมพระขรรค์ศรทรงองค์กุมาร	เผ่นทะยานขึ้นพญาอาชาพลัน
อัสดรถอนกระทืบแล้วถีบโถม	ลอยโพยมเข้าในมไหศวรรย์
ถึงยอดปรางค์กลางวังท้าวกุมภัณฑ์	ลงยืนยันเหยียบยอดปราสาทยักษ์
พระกุมารอ่านวิทยาเวท	เดชะเดชพระมุนีผู้มีศักดิ์
สะกดพวกอสุราพญายักษ์	ไม่ฟื้นพักตร์หลับเอนระเนนนอน
ทั้งวังเวียงเสียงกรนออกโครกคราก	เหมือนศพซากกลิ้งแข็งดั่งท่อนขอน
สงัดเสียงอสุราประชากร	พระชักแก้วอัสดรลงปรางค์พลัน
จึงตรัสสั่งม้าทรงอันยงยิ่ง	พี่ยืนนิ่งอยู่แต่นอกอย่าผายผัน
พระสั่งพลางทางสะเดาะทวารพลัน	กรายพระขรรค์เยื้องย่างเข้าปรางค์ทอง
กระจ่างแจ้งแสงอัจกลับแก้ว	ดูผ่องแผ้วโสภีไม่มีสอง
เป็นชั้นชั้นกั้นสายวิสูตรทอง	กระหนาบช่องฉากตั้งกำบังไฟ
แกว่งพระขรรค์ฟันสายวิสูตรขาด	เห็นนางนาฏนักสนมนอนไสว
ระเนนหลับทับกันเป็นหลั่นไป	แสงโคมไฟส่องหน้าเป็นนวลคม
ขวดนํ้ามันคันฉ่องกระเหม่าไต้	เจ้าเสี้ยมไม้น้อยน้อยไว้สอยผม
ที่ลางนางนอนสนิทลืมปิดนม	ทัดยาดมหลับอยู่กับหูนาง
บ้างเล่นเพื่อนเบือนกายให้เพื่อนกอด	ประสานสอดกรเกี่ยวไม่ไกลข้าง
นาสิกเสียดเบียดชิดอยู่ติดปราง	จับนมนางบ้างหลับประทับกัน
บ้างละเมอเพ้อพูดถึงชายชู้	น่าอดสูที่มันฉวยผ้าห่มฉัน
บ้างหลงกอดสอดคลำขยำกัน	จนผ้าพันหลุดเลื่อนออกจากตัว
บ้างละเมอเพ้อคว้าเที่ยวหาหวี	ไปเที่ยวลี้เพื่อนกันแล้วสั่นหัว
บ้างละเมอตื่นนอนใส่กลอนครัว	จะแต่งตัวลายช่อไปล้อชาย
บ้างจับผ้าคลำคลี่แล้วตีอก	เอะกระจกวางไว้ไปไหนหาย
บ้างละเมอเพ้อว่ากับผู้ชาย	ซัดแต่ลายแล้วจะล่อให้ใครตาม
บ้างนอนยิ้มริมฉากทำปากจุ	ที่นอนดุป่ายปีนเอาตีนข้าม
บ้างกัดฟันกรอดเกรียวแล้วเคี้ยวกราม	ที่รูปงามหลงกล่าวเพลงยาวกลอน
บ้างพูดเพ้อว่าเพื่อนเขาเตือนเพลาะ	พานทะเลาะวุ่นวายตะกายหมอน
ที่ฝันเห็นว่าไปเล่นชโลทร	ละเมออ้อนว่าอย่าสาดเลยพ่อคุณ
บ้างยื่นให้บุหรี่ว่าพี่จ๊ะ	สูบเถิดคะดีขยันของฉันฉุน
บ้างละเมอเพ้อว่าได้การุญ	อย่าหวนหุนหักโหมประโลมลอง
บ้างบ่นเพ้อบอกเพื่อนว่าเบือนผัน	นางคนนั้นกับผู้ชายถวายของ
บ้างทะเลาะชิงชุ่นพี่ขุนทอง	วะหวีดร้องแล้วก็ด่าอีหน้านวล
ที่นางเคยเชยชายสบายจิต	หลงนิมิตฝันเห็นว่าเล่นสวน
ละเมอชี้ให้ชู้ดูลำดวน	ตะกายข่วนเพื่อนกันสำคัญคิด
ลางอนงค์หลงดูว่าชู้ต้อง	ทำปัดป้องชักผ้าเข้ามาปิด
บ้างหลงเพ้อเล่นเพื่อนเบือนเข้าชิด	สะบัดบิดจนกระจกนั้นตกไป
ลางอนงค์หลงอยากเล่นหมากเก็บ	ละเมอเปาะเคาะเล็บอยู่ไหวไหว
สบถทีว่าพี่เล่นอะไร	ไม่รักให้ดอกขี้ฉ้อเอาต่อตา
บ้างหลงชักจ้องหน่องน้องถนอม	ทำปากรอมมือชักพยักหน้า
ที่นักเลงเล่นสะแกแลสกา	เสมอท้าเบี้ยรับแล้วกลับรุน
บ้างละเมอเล่นสนุกหมากรุกรบ	ยกสินธพลงประพาดพิฆาตขุน
ก็ยกโคนขึ้นกระแทกแตกเป็นจุณ	ทำมือวุ่นเลิกหลกหัวอกกัน
ฝูงอนงค์หลงละเมออยู่เกลื่อนกลาด	พระหน่อนาถทัศนาเกษมสันต์
พระยิ้มพลางแย้มเพลินดำเนินพลัน	เข้าสุวรรณห้องแก้วอันแพรวพราย
แหวกวิสูตรรูดรอบทุกชั้นช่อง	ประทีปส่องแสงสว่างกระจ่างฉาย
เห็นมารดรนอนแท่นพรรณราย	พระวรกายแจ่มแจ้งด้วยแสงไฟ
พระเพ่งพิศยืนชิดอยู่ริมอาสน์	พระหน่อนาถเศร้าจิตคิดสงสัย
แสนสงสารมารดาให้อาลัย	ชลนัยน์ไหลนองพระพักตรา
ซบพระเศียรโศกานิจจาเอ๋ย	พระคุณเคยเชยลูกเสน่หา
เป็นกองกรรมวิบัติให้พลัดมา	พระพักตราเศร้าซีดสลดลง
แล้วทรงฤทธิ์สะกิดยุคลบาท	พระนางนาฏชนนีนวลหง
ทูลกระหม่อมจงตื่นฟื้นพระองค์	ลูกนี้คงมาแล้วพระชนนี ฯ
๏ ปางพระเยาวยุพินได้ยินแว่ว	จะเจื้อยแจ้วจับจิตนางโฉมศรี
ผวาตื่นฟื้นสมประฤๅดี	พระเทวีพิศดูกุมารา
ก็ประจักษ์ว่าเป็นอัครโอรส	แสนกำสรดสวมกอดพระกัณฐา
ตรัสได้ดำเดียวว่าพ่อดวงตา	กัลยาก็สลบลงทันที
พระโอรสก็ระทดพระทัยหมอง	กรประคองพลางทรงกันแสงศรี
ให้กลุ้มกลัดอัดอั้นทั้งอินทรีย์	แสนทวีทอดองค์กันแสงครวญ
โอ้พระคุณทูลกระหม่อมของลูกเอ๋ย	มาละเลยลูกไว้ให้โหยหวน
มาตัดรักหักใจไม่เห็นควร	มาเด็ดด่วนสู่สวรรคครร่ไล
เสียแรงลูกได้พบประสบพักตร์	ไม่ทันทักลูกเลยมาตักษัย
ได้ฟังตรัสแต่สักหน่อยไม่น้อยใจ	ช่างกระไรตัดช่องแต่พอองค์
บังเกิดเหตุเพราะลูกนี้มาเฝ้า	ดูดั่งแกล้งทูนเกล้าให้ผุยผง
ลูกมิมามารดาอยู่เอองค์	เห็นชีวงชนนีจะยืนนาน
คิดว่าบุญมาชุบอุปถัมภ์	มิรู้กรรมกลับแกล้งมาสังหาร
พระแม่ข้ามาม้วยพระชนมาน	ลูกไม่อยู่ยืนนานให้หนักดิน
เชิญมาตัดเศียรลูกเสียยังแล้ว	ให้ลูกแก้วดับสูญชีวิตสิ้น
ไม่รักลูกแล้วหรือพระชนนิน	จึงไม่ผินพักตร์เผยพระเสาวนีย์
พระรํ่าพลางซบเกศลงกับบาท	ฝ่าเท้านาฏนวลหงผู้ทรงศรี
กันแสงกลิ้งเกลือกไปไม่สมประดี	วิสัญญีเสือกซบสลบลง
ฝ่ายเทพเทวาสุราฤทธิ์	อันสถิตปรางค์มาศเรืองระหง
แสนสงสารขัตติยาวราพงศ์	ให้พิศวงสวาทเพียงขาดใจ
จึงบันดาลฝนฝอยให้ฟุ้งฟ้า	ในเพลาจวบจวนประจุสมัย
สองกระษัตริย์ฟื้นองค์ขึ้นทันใด	อรไทรับขวัญพระลูกยา
โอ้พ่อเอ๋ยแม่นี้หมายว่าตายแล้ว	แต่พลัดพรากลูกแก้วเสน่หา
ทุกคืนคํ่าพรํ่ากินแต่นํ้าตา	ด้วยยักษาพาพรากมาจากกัน
จะปลุกเจ้าเท่าไรไม่ฟื้นองค์	แทบจะปลงชีพไว้ในไพรสัณฑ์
ครั้นมารดาจะมิมาด้วยกุมภัณฑ์	มันจะฟันลูกให้บรรลัยลาญ
จึงจำเป็นจำทิ้งเจ้ามิ่งแม่	เป็นกรรมแท้จากไปให้สงสาร
ยักษ์มันพาแม่มาในดงดาน	แม่ปิ้มปานตายลงในพงพี
แม่มาพบวานรที่เชิงผา	ฝากภูษาผ้าทรงกระบี่ศรี
หวังว่าพ่อตามหาพระชนนี	ได้ภูษาผ้าสีจะตรงมา
พ่อเนื้ออุ่นบุญช่วยพ่อร้อยชั่ง	ชีวิตยังคงคืนมาเห็นหน้า
พระลูกเอ๋ยน่าสงสารพระมารดา	มาอยู่ในหัตถาพญายักษ์
ไม่เป็นอันแต่งองค์สรงเสวย	พระลูกเอ๋ยแม่วิตกเพียงอกหัก
ถึงสมบัติสักเท่าไรแม่ไม่รัก	พญายักษ์ยกให้พระมารดา
แล้วขุนยักษ์รักแม่จะอภิเษก	ให้เป็นเอกพระสนมทั้งซ้ายขวา
แม่ตั้งสัจอธิษฐานด้วยสัจจา	อสุรามิได้ร่วมภิรมย์รัก
ไฉนเล่าเจ้าจึงมาถึงนคเรศ	พ่อดวงเนตรจงแถลงแจ้งประจักษ์
แต่มารดามาอยู่ในเมืองยักษ์	เป็นทุกข์นักกลัวว่าพ่อจะมรณา ฯ
๏ ลักษณวงศ์ทรงฟังพระชนนี	ค่อยยินดีเล่าความที่โหยหา
เมื่อลูกตื่นฟื้นกายจากไสยา	เที่ยวแลหาชนนีไม่เห็นเลย
อันยากแค้นแสนทุกข์ของลูกแก้ว	สุดอยู่แล้วเจ้าประคุณของลูกเอ๋ย
เมื่อมาทางกลางไพรไม่เสบย	บุญไม่เคยบรรลัยในไพรพนม
ได้เจ็ดวันดั้นเดินในไพรสาณฑ์	พบฤๅษีมีหลานอยู่อาศรม
ลูกอาศัยพระก็ให้เรียนอาคม	แจ้งอารมณ์การรบได้ครบครัน
พระจึ่งให้พาชีอันมีฤทธิ์	ประสาทประสิทธิ์ศิลป์ศรพระแสงขรรค์
บอกทิศาให้มาเมืองกุมภัณฑ์	ลูกขึ้นกัณฐัศว์เหาะจำเพาะทาง
พบลิงไพรให้ผ้าในป่าชัฏ	ก็เร่งรัดรีบมาในป่ากว้าง
ถึงเมืองยักษีชักม้าลงหน้าปรางค์	จนถึงข้างบรรจถรณ์พระมารดา
จะแก้แค้นแทนทำให้หนำจิต	ล้างชีวิตเสียทั้งโคตรไอ้ยักษา
เยาวมาลย์ฟังสารพระลูกยา	จึงวอนว่าห้ามปรามพระทรามเชย
พ่อจะด่วนหักหาญเข้าผลาญยักษ์	ลูกยังเด็กเล็กนักเจ้าแม่เอ๋ย
จะรบพุ่งชิงชัยยังไม่เคย	อย่าคิดเลยลูกรักจงหักใจ
ชาติก่อนกรรมทำไว้แก่เขานี่	มาชาตินี้เขาจึ่งตามมาทำได้
ใช้ชาติกันแต่เท่านั้นเถิดดวงใจ	พ่อพาแม่หนีไปให้พ้นยักษ์
อันรากโษสโกฏิแสนทั้งกรุงศรี	ล้วนฤทธีเชี่ยวชาญเคยหาญหัก
แต่พ่อกับอัสดรเห็นอ่อนนัก	พระลูกรักฟังแม่อย่าหมิ่นความ
เจ้าประคุณทูนเกศของลูกรัก	ถึงมาสักโกฏิแสนไม่เข็ดขาม
ลูกเรียนรู้ครูสอนการสงคราม	ไม่ครั่นคร้ามยักษาอย่าอาวรณ์
ถึงมันมีฤทธิรงค์ทำองอาจ	เศียรจะขาดลงด้วยพระแสงศร
แต่ตัวข้ากับพญาอัสดร	ขอราญรอนรบรับกับกุมกัณฑ์
พ่อร้อยชั่งฟังแม่เถิดลูกแก้ว	แม่คิดแล้วยังไม่ควรจะหุนหัน
เป็นบุญเราแม่ลูกเคยผูกพัน	มาพบกันแล้วมิควรจะกวนใจ
แม้นแม่ห้ามเจ้าไม่ตามอารมณ์แม่	เห็นเที่ยงแท้มารดาจะตักษัย
แม้นเอ็นดูมารดาจงพาไป	ให้พ้นภัยอสุรีมันบีฑา ฯ
๏ ลักษณวงศ์ทรงฟังพระแม่ห้าม	ขืนสงครามก็จะเคืองเป็นหนักหนา
เจ้าบังคมก้มกราบพระบาทา	พระมารดาห้ามแล้วก็จนใจ
เชิญแต่งองค์ทรงเครื่องให้เสร็จสรรพ	จะรีบกลับอย่าให้ทันปัจจุสมัย
แต่ในจิตยังคิดจะชิงชัย	เห็นแม่ไปแต่งองค์ทรงอาภรณ์
พระแฝงม่านมาหน้าบัญชรรัตน์	หน่อกระษัตริย์จารีกเรื่องอักษร
ให้ยักษีรี้พลไปราญรอน	จะหยุดหย่อนคอยอยู่พนาวา
ลงลิขิตสารเสร็จเสด็จกลับ	หวังจะรับพระชนนีพันวสา
ส่วนโฉมยงองค์เทพอำภา	พระนางทอดทัศนาสนมใน
แต่ล้วนข้าสาวสนิทที่ชิดบาท	เคยประภาษใช้ชอบอัชฌาสัย
พระนางนาฏทัศนายิ่งอาลัย	สะอื้นไห้กันแสงแสนทวี
โอ้สาวสรรค์กัลยานิจจาเอ๋ย	แม่ได้เคยใช้สอยเกษมศรี
จงค่อยอยู่เป็นสุขทุกนารี	แม่จักจรลีอำลาไป
ลักษณวงศ์เห็นองค์พระมารดา	แสนโศกาเศร้าสร้อยละห้อยไห้
เกือบอรุณเรืองฟ้าจะช้าไป	ทูลพิไรจะให้รีบเสด็จพลัน
พระทูนเกล้าเล่าลูกนี้ทุกสิ่ง	ก็เห็นจริงแล้วที่ทรงกันแสงศัลย์
หรือเคยเสวยสุขสว่างปรางค์สุวรรณ	จะไม่ครรไลแล้วลูกขอลา
ลูกจะคิดสงครามก็ห้ามไว้	เห็นพระทัยแล้วที่ชังท้าวยักษา
เสด็จไปเถิดเป็นไรพระมารดา	พระสุริยาจวนรุ่งจำรัสเรือง
พระเทพีได้สดับสะดุ้งจิต	สว่างคิดที่กำสรดค่อยปลดเปลื้อง
จึงตรัสตอบปลอบไปมิให้เคือง	พ่อขวัญเมืองเจ้าไม่แจ้งในใจเลย
แม่สงสารกำนัลจึ่งกันแสง	พ่ออย่าแหนงข้อนั้นนะลูกเอ๋ย
อย่าให้ทรวงแม่ช้ำด้วยคำเคย	พ่อทรามเชยชังแม่หรือจึ่งพาที
หน่อกระษัตริย์ฟังตรัสก็เกรงโกรธ	อ่อนศิโรตม์ลงประณตบทศรี
รับอภัยใส่เศียรด้วยเปรมปรีดิ์	ประโลมดวงฤดีพระมารดา
แล้วเชิญชวนชนนีศรีสวัสดิ์	นางกระษัตริย์รับขวัญโอรสา
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องอลงการ์	ลินลามาจากแท่นสุวรรณพลัน
ถึงทวารพระกุมารร้องเรียกม้า	บอกอาชาตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
ฝ่ายพาชีดีใจด้วยแจ่มจันทร์	เอาเศียรนั้นจบบาทนางเทวี
นางลูบเศียรอัสดรสุนทรปลอบ	แม่ขอขอบใจสินธพอันเรืองศรี
เจ้าเชื้อชายฝ่ายแม่เป็นสตรี	จะขอขี่ลูกยาช่วยพาไป
อัสดรอ่อนเศียรลงจบบาท	พระนางนาฏยิ้มแย้มอยู่แจ่มใส
ให้ลูกน้อยนั่งหน้าอาชาไนย	นางทรามวัยนั่งหลังพระลูกยา
สินธพทรงเหาะตรงขึ้นกลางหาว	พอเดือนดาวบ่ายคล้อยพระเวหา
คว้างคว้างดั่งวายุพัดพา	อาชาม้าลับเมืองกุมภัณฑ์พลัน
พอรุ่งรางสว่างพื้นเวหาหน	สุริยนเปล่งแสงในไพรสัณฑ์
ถึงเขาขวางกลางเนินพนมวัน	ชื่อประจันตคิรีอร่ามงาม
กุมาราทัศนาเนินสิงขร	พอจะผ่อนรับรองที่ท้องสนาม
ประกอบได้ชัยภูมิในสงคราม	พระโฉมงามชักแก้วกัณฐัศว์ลง
ถึงยอดเนินเชิญชนนีนาฏ	ยัวรยาตรหยุดในไพรระหง
จึงทูลสารมารดาโดยจำนง	ลูกเห็นองค์อสุราจะมาตาม
ถึงจะไปไหนเลยจะพ้นยักษ์	ด้วยเหนื่อยนักก็จะพลั้งลงกลางสนาม
จะผ่อนแรงแผลงฤทธิ์รับสงคราม	จะเข็ดขามอสุราก็น่าอาย
พระนางนาฎฟังราชโอรส	ให้ระทดหฤทัยนางโฉมฉาย
พระกรกอดยอดรักไว้แนบกาย	ก็ฟูมฟายชลเนตรลงนองพักตร์
เจ้าโฉมงามทรามสวาทของแม่เอ๋ย	พ่อทรามเชยลูกน้อยยังอ่อนศักดิ์
การณรงค์องค์เดียวเห็นเปลี่ยวนัก	พระลูกรักฟังแม่อย่าหมิ่นใจ
อันกุมภัณฑ์มันมาไม่มีน้อย	ล้วนนับร้อยหมื่นแสนอสงไขย
เหมือนวารีมีน้อยย่อมแพ้ไฟ	แม่หนักใจด้วยว่าเจ้าผู้เดียวมา
เจ้าประคุณทูนเกศของลูกแก้ว	รู้อยู่แล้วว่ายักษ์มันหนักหนา
สักโกฏิแสนแม้นมีให้มันมา	ลูกจะฆ่าเสียให้ยับระยำลง
ถึงเป็นเด็กเหล็กเพชรไม่ถอยหลัง	จะเจาะพังภูผาให้ผุยผง
เชิญเสด็จมารดรเข้าซ่อนองค์	ในเวิ้งวงคูหาพนาลี
ลูกจะเสกแผ่นผาศิลาทับ	ให้หลีกลับอยู่ในหว่างคิรีศรี
อย่าทัดทานการศึกจะเสียที	แค้นคราวนี้พ่างเพียงหัวอกพัง
นางฟังลูกผูกแค้นไอ้ขุนยักษ์	จะหน่วงหนักห้ามปรามไม่ถอยหลัง
ให้สุดจิตสุดคิดสุดกำลัง	มิตามมั่งลูกน้อยจะน้อยใจ
นางกอดจูบลูบไล้ประโลมปลอบ	พ่อเห็นชอบแล้วก็ตามอัชฌาสัย
คิดว่าแล้วก็ให้แคล้วแล้วกันไป	พ่อจะใคร่สงครามก็ตามที ฯ
๏ พระฟังสารมารดาไม่ข้องขัด	หน่อกระษัตริย์ปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ศิโรราบกราบบาทพระชนนี	อย่าช้าทีกุมภัณฑ์จะตามมา
เจ้าทูลพลางทางจูงแก้วกัณฐัศว์	สองกระษัตริย์เสด็จเข้าในคูหา
ดูกว้างขวางว้างเวิ้งเพิงศิลา	ทัศนาเพลิดเพลินเจริญใจ
ถึงกลางถํ้ามีแท่นแสนสะอาด	ดูโอภาสเพิงผาน่าอาศัย
เห็นชอบกลพ้นพวกอรินภัย	สำราญใจเชิญชวนพระชนนี
ให้ทรงนั่งเหนือบัลลังก์ศิลาลาด	เจ้ากราบบาททูลสั่งนางโฉมศรี
ลูกจะกลับออกไปรับอสุรี	พระชนนีจงสถิตในถํ้าทอง
อย่าหวาดหวั่นพรั่นพวกไอ้รากโษส	ถึงแสนโกฏิมันจะมาให้กึกก้อง
เหมือนแมงเม่าเข้ากลางอัคคีกอง	ให้เลือดนองลงเหมือนน้ำในลำธาร
นางรับขวัญรำพันพระพรให้	เดโชชัยสุทธิแรงกำแหงหาญ
จงกำจัดสารพัดที่ภัยพาล	ให้หมู่มารม้วยมิดด้วยฤทธา
ชุลีกรรับพรขึ้นใส่เกล้า	พระแม่เจ้าจงสำราญในคูหา
แล้วตั้งพักตร์ทักษิณพระมารดา	ได้สามคราตามธรรมเนียมประเพณี
เจ้าออกจากปากถํ้าที่สถิต	เสกผนิดด้วยพระเวทอันเรืองศรี
แล้วสำเร็จเสด็จมากับพาชี	ขึ้นอยู่ยอดคีรีสำราญกาย
ลมระเรื่อยเฉื่อยเชยมาชื่นชื่น	ภิรมย์รื่นอยู่ริมเพิงศิลาผาย
กับพญาม้าแก้วผู้เพื่อนตาย	เขม้นหมายคอยท่าพญามาร ฯ
ตอนที่ ๗
ท้าววิรุญมาศรบกับลักษณวงศ์ แล้วต้องศรสิ้นชีพ
๏ จะกลับกล่าวถึงท้าววิรุญมาศ	เมื่อไสยาสน์หลับใหลในราชฐาน
ครั้นสุริย์ฉายสายส่องโพยมมาน	กุมภัณฑ์พาลฟื้นกายค่อยคลายมนตร์
ทั้งสาวสรรค์แสนสุรางค์ในปรางค์มาศ	ต่างประหลาดหลากจิตคิดฉงน
วิสูตรกั้นชั้นในไพชยนต์	เป็นรอยคนฟันขาดประหลาดใจ
ก็จอแจแซ่เสียงนางสาวสรรค์	ท้าวกุมภัณฑ์เพ่งพิศคิดสงสัย
ให้ดูนางโฉมฉายก็หายไป	เสียพระทัยท้าวระทดระทวยกาย
แล้วลินลามายังห้องนางโฉมยง	ไม่เห็นองค์อรไทยิ่งใจหาย
ทั้งความรักความแค้นแสนเสียดาย	ทอดพระกายลงบนแท่นนางกัลยา
ยิ่งคิดยิ่งอาดูรพูนเทวษ	ชลเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
ชิไฉนใครหนอบังอาจมา	สะกดพาสายสวาทไปจากวัง
หรือลูกนางเทวีมันมีฤทธิ์	มาตามติดแก้ไขเหมือนใจหวัง
เหลือบเห็นสารที่บานพระแกลบัง	ให้แค้นคั่งอ่านตามเนื้อความมี ฯ
๏ ในสาราว่าพระกาลมาผลาญยักษ์	ชื่อพระลักษณวงศ์อันเรืองศรี
มารับองค์พระมารดาในราตรี	ให้ยักษีเร่งยกโยธาตาม
ไปทางทิศบูรพาป่าระหง	ให้สิ้นโคตรญาติวงศ์ไม่เข็ดขาม
จะคอยรับสัประยุทธ์ในสงคราม	แม้มิตามจะมาล้างให้วางวาย ฯ
๏ พอจบสารอ่านสิ้นให้แสนแค้น	กระทืบแท่นดั่งฟ้าคะนองสาย
โอ้ลูกเท่าขี้ตามาท้าทาย	กูนี้หมายว่าใครที่ไหนมา
จะตามล้างเสียให้วางชีวาวาตม์	แล้วจากอาสน์ออกพระโรงท้าวยักษา
สิงหนาทประกาศสั่งแก่เสนา	จงกรีธาพลมารชาญสงคราม
ให้เร่งรัดจัดกันให้ทันแค้น	สักสิบแสนที่ชำนาญชาญสนาม
อำมาตย์มารฟังสารรับสั่งความ	มาเกณฑ์ตามเทวราชขึ้นฆาตกลอง
เภรีดังกังสดาลสะท้านเสียง	สนั่นเพียงโลมหังส์หนังสยอง
พลพฤนท์ยินเสียงสำเนียงกลอง	ก็กึกก้องเกลื่อนกลาดมากลางแปลง
ธรณินดินฟ้าโกลาหล	สุริยนอ่อนอับพยับแสง
ล้วนเหี้ยมหาญชาญฤทธิเริงแรง	สองมือแกว่งสาตราแลอาวุธ
ทั้งแหลนหลาวง้าวทวนธนูศร	กั้นหยั่นโล่โตมรอุตลุด
ล้วนเริงร่านการณรงค์จะยงยุทธ์	ฤทธิรุทรกัดกรามคำรามรณ
เกณฑ์สลับทัพหลวงแลทัพหน้า	ทั้งปีกซ้ายปีกขวาดังห่าฝน
เป็นหมู่หมวดตรวจเตรียมอลวน	สลับพลเข้าเป็นกระบวนทัพ
พลหน้าดาดาษล้วนดาบดั้ง	พลหลังล้วนปืนยืนขยับ
พลเขนเกณฑ์แซงทแยงรับ	พลหอกกลอกกลับแล้วแกว่งโยน
พลทวนล้วนขี่สินธพชาติ	ดูองอาจเข้าศึกสะอึกโผน
บ้างขี่แพะเลียงผาถลาโจน	กระโดดโดนกับมาพลางกลางสงคราม
ได้สิบแสนแน่นนั่งอยู่คั่งคับ	จะคอยรับอสุราหน้าสนาม
ผูกพญาคชสารชาญสงคราม	ตระหง่านงามแกล้วกล้าสองงาเงย
งวงขยับจับหอกจะออกศึก	คอยสะอึกเอาชัยจะไสเสย
ยืนทะยานไม่สะท้านชำนาญเคย	มาเทียบเกยคอยเสด็จท้าวกุมภัณฑ์
อันโยธาหน้าหลังก็เสร็จสรรพ	มนตรีกลับมาทูลขมีขมัน
ข้าเกณฑ์พวกพลรบไว้ครบครัน	จะผายผันยาตราเวลาใด
พณาสูรฟังทูลว่าเสร็จสรรพ	เสด็จกลับเข้าปราสาทอันสุกใส
ก็เป็นลางกุมภัณฑ์จะบรรลัย	ให้อ่อนใจเซล้มลงกลางปรางค์
นางสาวสรรค์กัลยาบรรดาหญิง	ก็หวีดวิ่งเข้าประคองทั้งสองข้าง
ท้าวกุมภัณฑ์พรั่นกายเพียงวายวาง	สารพางค์สั่นระรัวดังตีปลา
แล้วแข็งจิตคิดไปใจจะขาด	โอ้ประหลาดมาเป็นลางหลากหนักหนา
การณรงค์เห็นคงจะอัปรา	ท้าวยักษาแสนสลดระทดใจ
พิศดูสาวสรรค์กำนัลนาฏ	วิรุญมาศอสุรานํ้าตาไหล
ฝ่ายสนมกรมนางทั้งปรางค์ใน	ก็ร้องไห้แซ่เสียงด้วยโศกี
พญามารลานโลมนางสาวสรรค์	อย่าโศกาจาบัลย์จงฟังพี่
จะเป็นลางกลางณรงค์เมื่อราวี	ศึกเพียงนี้ยังไม่เป็นไรนัก
แต่นาคครุฑภุชงค์อันองอาจ	ยังขยาดย่นย่อไม่ต่อศักดิ์
อยู่รักษาปรางค์ทองเถิดน้องรัก	แล้วขุนยักษ์ทรงเครื่องอันเรืองพราย
ทั้งเกราะนวมสวมใส่สังวาลรัตน์	พาหุรัดทับทรวงประดับสาย
มงกุฎเก็จเพชรแจ่มแวมกระจาย	ดูแพรวพรายพร่างพร่างกระจ่างตา
พระหัตถ์ซ้ายกรายแกว่งพระแสงศร	คทาธรทรงข้างพระหัตถ์ขวา
พระขรรค์ขัดรัดองค์อลงการ์	ออกยืนหน้าเกยแก้วกุญชรชัย
ทั้งเถ้าแก่แซ่ซ้องนางสาวสรรค์	มาพร้อมกันส่งเสด็จอยู่ไสว
ช้างที่นั่งประทับกับเกยชัย	พลไกรตระเตรียมกุมสาตรา
พญายักษ์หนักจิตให้คิดขาม	จึงตรัสถามโหรครูรู้ฤกษ์ผา
อันไพรีหนีกูไปบูรพา	จะกรีธาทัพตามปัจจามิตร
จะขัดข้องหรือจะคล่องไม่แคล้วคลาด	โหราราชจงแสดงให้แจ้งจิต
โหรบังคมก้มกราบพระทรงฤทธิ์	แล้วคูณคิดตามโชคโฉลกวัน
ปีมะเส็งเดือนเก้าเป็นคราวเคราะห์	ถูกจำเพาะทิพมาสจะโศกศัลย์
แรมสบสามค่ำสงัดพฤหัสวัน	แจ้งสำคัญเคราะห์กรุงกระษัตรา
จึ่งยอกรอ่อนอุตมางค์เกล้า	พระเคราะห์ท้าวถึงสิ้นพระชันษา
ด้วยตกศูนย์คูณต้องชาดชะตา	จงรอราหยุดยั้งระวังองค์
อันไพรีมีฤทธิ์เขาคอยรบ	ตามจะพบกันที่ในไพรระหง
จะเสียทัพอัปรากลางณรงค์	เป็นมั่นคงคำข้าโหราทาย ฯ
๏ ปางอสุรินทร์ปิ่นภพพณาสูร	ได้ฟังทูลคำโหรพระทัยหาย
ทั้งเป็นลางเห็นถูกกับโหรทาย	ระทวยกายอยู่บนเกยระกำใจ
กอดพระหัตถ์ทัศนาบรรดาสนม	เคยเชยชมแนบชิดพิสมัย
โอ้ตัวตายแล้วจะวายสวาทไป	ชลนัยน์คลอเนตรเจ้ากรุงมาร
แต่อาลัยสาวสรรค์มิทันหาย	ซํ้าเสียดายปรางค์มาศราชฐาน
ดูละม้ายเมืองแมนแดนวิมาน	แก้วประพาฬมรกตทับทิมแกม
ดูเฉิดฉายลายจำลองทองจำหลัก	พรหมพักตร์ยอดปรางค์สล้างแหลม
เราบรรลัยใครเลยจะซ่อมแซม	จะโรยแรมรักร้างไปห่างเวียง
เสียดายวังทั้งท้องพระโรงรื่น	เคยครึกครื้นแตรสังข์ประดังเสียง
เคยนั่งแท่นพร้อมแสนสุรางค์เรียง	อำมาตย์มารหมอบเมียงอยู่มากมูล
ดุริยางค์วังเวงดังเพลงสวรรค์	เราอาสัญสารพัดจะขาดสูญ
ทั้งสาวสรรค์เสนาจะอาดูร	จะเพิ่มพูนทุกข์เทวษทุกวันคืน
เสียดายแต่บัลลังก์ที่นั่งเย็น	เคยนั่งเล่นลมเฉื่อยระเรื่อยรื่น
จะสูญสิ้นโศกเศร้าไม่ยาวยืน	ไม่ครึกครื้นแฝกแขมขึ้นแซมรก
ยิ่งเศร้าหมองตรองตรมอารมณ์ตรึก	คะนึงนึกแล้วก็น่านํ้าตาตก
โอ้นับวันแล้ววังจะร้างรก	ใครจะยกเมืองยักษ์เห็นสุดคิด
เสียดายวังแล้วยังเสียดายยศ	ครั้นจะงดสงครามมิตามติด
ก็อับอายเทวาสุราฤทธิ์	ทศทิศก็จะหมิ่นประมาทพลอย
เมื่อถึงกรรมจำวายชีวาวาตม์	เป็นชายชาติช้างงาไม่ราถอย
ขึ้นทรงคอคชสารตระหง่านลอย	พยุหะคอยโห่ลั่นขึ้นสามลา
ได้ฤกษ์ดีตีฆ้องพิชัยฤกษ์	ท้าวก็เลิกกองทัพขึ้นเวหา
อากาศกลุ้มคลุ้มมืดในเมฆา	ทั้งดินฟ้าเลื่อนลั่นสนั่นบน
ยมนาสาครบรรเลงคลื่น	มัจฉาตื่นกลอกกลับอยู่สับสน
พญายักษ์ทรงช้างมากลางพล	ก็เกลื่อนกล่นกลาดกลุ้มในเมฆี
ออกจากเมืองมยุราถึงป่าชัฏ	ทุกสิงสัตว์ซอกซอนสัญจรหนี
ต้นยูงยางกลางดงเป็นผงคลี	พวกยักษีแผลงฤทธิ์นิมิตกาย
บ้างเข่นเขี้ยวเคี้ยวกรามคำรามเสียง	ดังเปรี้ยงเปรี้ยงเหมือนอสนีคะนองสาย
สาตราแกว่งแสงปลาบวะวาบพราย	พลนิกายรีบไปในอัมพร
เที่ยวค้นคว้าหาไปในไพรสัณฑ์	มาเกือบใกล้เขาประจันตสิงขร
จะกล่าวถึงหน่อกระษัตริย์กับอัสดร	ขึ้นหยุดหย่อนอยู่บนยอดคิรีวัน
เห็นมืดกลุ้มคลุ้มมาในอากาศ	ดูเกลื่อนกลาดกลบแสงพระสุริย์ฉัน
กระหี่มเสียงเพียงลมสลาตัน	ก็หมายมั่นแม่นแท้ว่าทัพชัย
บอกพญาม้าทรงอันองอาจ	วิรุญมาศยกมาหรือไฉน
ม้าที่นั่งฟังสารแล้วแลไป	เห็นธงชัยริ้วริ้วเป็นทิวมา
จึงทูลลักษณวงศ์ผู้ทรงโฉม	กลางโพยมโน่นยักษ์มาหนักหนา
ริ้วริ้วทิวธงมันตรงมา	อสุรานับแสนแน่นอัมพร
จงเตรียมองค์ทรงเครื่องอาวุธไว้	ประเดี๋ยวใจมันจะมาถึงสิงขร
พระฟังเตือนเยื้อนยิ้มกับอัสดร	แล้วทรงศรพระขรรค์อันฤทธี
ขึ้นพญาม้าทรงอันองอาจ	เผ่นผงาดยืนยอดคิรีศรี
ไม่หวาดหวั่นพรั่นใจด้วยไพรี	จะต่อตีกุมภัณฑ์ประจัญบาน ฯ
๏ ฝ่ายทหารทัพหน้าพญายักษ์	ไม่หยุดพักรีบไปในไพรสาณฑ์
แลเห็นหน่อกระษัตราอาชาชาญ	ยืนทะยานเหยียบยอดคิรีวัน
ก็โห่ร้องเรียกกันอุตลุด	ปะมนุษย์แล้วระวังให้กวดขัน
ทั้งทัพหน้าทัพหลังประดังกัน	ก็ล้อมรอบเขาประจันตคิรี ฯ
๏ ฝ่ายพญาอสุราวิรุญมาศ	เผ่นผงาดมาถึงยอดคิรีศรี
แลเห็นหน่อกระษัตรากับพาชี	อสุรีจำแน่ว่าลูกนาง
ให้แหวกทัพขับช้างเข้ามาใกล้	ดีพระทัยตบพระหัตถ์อยู่ผางผาง
แกล้งปราศรัยไถ่ถามเนื้อความพลาง	ไหนเล่านางที่เจ้าไปพามา
นิจจาเจ้าเบาใจกระไรหนอ	เสียแรงพ่อปลงรักเป็นหนักหนา
หรือน้อยใจว่าเข้าไปถึงพารา	พ่อไม่มารับตามประเพณี
เมื่อหลับอยู่มิได้รู้จริงจริงเจ้า	อย่าโศกเศร้าขัดข้องให้หมองศรี
ขอเชิญแก้วแววตาไปธานี	อย่าราคีคิดแคลงระแวงความ ฯ
๏ ปางพระลักษณวงศ์ได้ทรงฟัง	ให้แค้นคั่งตรัสตอบด้วยหยาบหยาม
ว่าเหวยเหวยอสุราไอ้บ้ากาม	ช่างลวนลามพูดจาหน้าไม่อาย
พระชนนีมีศักดิ์ดั่งเหมราช	มึงเหมือนชาติเช่นกาอย่ามาหมาย
แต่บาทาหน้ามึงมิได้กราย	ไม่มีอายอาจเอื้อมอหังการ์
มึงถึงกรรมจำตายวันนี้แล้ว	พระขรรค์แก้วกูจะตัดเอาเกศา
อีกแสนโกฏิโคตรมึงเร่งขับมา	อสุรามิได้รอดไปเมืองมาร ฯ
๏ ปางพญาอสุรินทร์ได้ยินคำ	ให้เจ็บช้ำหฤทัยดั่งไฟผลาญ
ตวาดก้องร้องเหม่ไอ้สามานย์	จองหองหาญฮึกเหี้ยมไม่เจียมตน
เมื่อเล็กเล็กสักเท่าเล็นทำเข่นเขี้ยว	ดูแรงเรี่ยวเหมือนแมงวันไม่คันขน
พลางสั่งทัพขับพวกกุมภัณฑ์พล	โจมประจญจับตัวกุมารา
พลมารผลาญแผลงสำแดงฤทธิ์	กระชั้นชิดแล่นโลดโดดถลา
เสียงพิลึกกึกก้องเป็นโกลา	กุมาราทรงพระขรรค์เข้าฟันฟอน
เสียงฉับฉาดฟาดซ้ำเข้าเฉาะฉะ	ตายระดะกลาดกลิ้งริมสิงขร
บ้างหันเหเซล้มระเนนนอน	อัสดรโดดขึ้นโพยมบน
ยักษ์กระโจมโถมไล่ตะลุมล้อม	เข้าพรั่งพร้อมสาตราดั่งห่าฝน
วลาหกผกโผนโจนประจญ	ฤทธิรณแผดร้องคะนองโจน
เข้าโขกขบหลบโลดกระโดดดีด	ไอ้ยักษ์กีดปากกัดสะพัดโผน
กระทืบถีบโถมถาถลาโจน	กระโดดโดนพลมารไม่ทานฤทธิ์
บ้างเจ็บจุกถูกตายลงนับแสน	บ้างขาแขนคอหักลงอักนิษฐ์
ยังทัพหนุนรุนกันกระชั้นชิด	พระทรงฤทธิ์น้าวแผลงพระแสงทรง
ดั่งกระเดื่องเปรื่องเปรี้ยงเสียงสนั่น	ผลาญกุมภัณฑ์พลมารเป็นผุยผง
บ้างตกตึงผึงผางลงกลางดง	จัตุรงค์แตกยับทั้งทัพชัย
พญายักษ์คั่งแค้นแสนพิโรธ	เห็นรากโษสพลขันธ์นั้นตักษัย
กระทืบไสคชสารอันชาญชัย	เข้าโลดไล่บุกบั่นประจัญบาน
หน่อกระษัตริย์ชักอัสดรรับ	ยืนขยับเหยียบงาคชสาร
ชักพระขรรค์ฟันฟาดเจ้ากรุงมาร	ดังสะท้านตกสะท้อนธรณี
พญามารปานปิ้มจะม้วยมิด	ค่อยแข็งจิตอ่านเวทของยักษี
ที่เจ็บกายหายสิ้นทั้งอินทรีย์	อสุรีกลับเหาะขึ้นเมฆา
ทรงพญาคชสารชาญกำแหง	โก่งพระแสงศรทรงของยักษา
แผลงสนั่นลั่นโลกด้วยฤทธา	เป็นนาคานับแสนแน่นอัมพร
จะขบกัดรัดรวบเอาสินธพ	เลี้ยวตระหลบโลดลอยแลสลอน
แกว่งพระขรรค์กันองค์กับอัสดร	แล้วน้าวศรวางแผลงพระแสงพลัน
เป็นครุฑราชผาดผยองทะยานจิก	ขยับหยิกเหยียบแย่งขยับหัน
ปีกกระพือมือรวบภุชงค์พลัน	นาคก็อันตรธานด้วยครุฑา
ราพณ์ร้ายน้าวสายแล้วแผลงศร	เป็นเพลิงร้อนเริงรุ่งพระเวหา
วาบเปลวไฟไหม้โพลงในเมฆา	กุมาราวางศรไปรอนราญ
เป็นฝนฟุ้งฟูมฟายกระจายสาด	ดังฟ้าฟาดเปรี้ยงเปรี้ยงเสียงประหาร
ฝนระงับดับไฟบรรลัยลาญ	เจ้ากรุงมารแสนแค้นแน่นพระทัย
ทะลวงโลดโดดด้วยกำลังยักษ์	ตีพระลักษณวงศ์สนั่นไหว
หน่อกระษัตริย์ปัดป้องด้วยว่องไว	ฤทธิไกรแคล้วคลาดแก่สาตรา
พระขึ้นศรน้าวสายหมายประหาร	แล้วแผลงผลาญถูกองค์ท้าวยักษา
ศรกระจายปรายปรุทั้งกายา	ไอยราขาดใจบรรลัยลาญ
ตัวพญาอสุราวิรุญมาศ	ก็เซพลาดจากคอคชสาร
กระเด็นผางตกกลางสุธาธาร	แต่ขุนมารยังไม่ม้วยชีวาลา
ดำรงกายร่ายเวทวิเศษขลัง	ก็ติดดั่งกายเดิมของยักษา
เสียดายช้างพระที่นั่งหลั่งนํ้าตา	อสุราร่ำรักกุญชรชัย
นิจจาเอ๋ยเคยขี่เป็นคู่ชีพ	สี่ทวีปย่อมขยาดอยู่หวาดไหว
ครั้งนี้กลับอัปราอรินภัย	โอ้ที่ไหนจะชนะสงครามมัน
แล้วแข็งจิตคิดอายเป็นชายชาติ	เผ่นผงาดด้วยกำลังดั่งกังหัน
เข้ายืนกลางพลมารชาญฉกรรจ์	ท้าวกุมภัณฑ์ตรัสสั่งแก่เสนา
มึงแปลงกายเปลี่ยนกูอยู่สู้รบ	กูจะหลบหลีกไปในเวหา
เอ็งอยู่หลังเข้าประดังตีประดา	แล้วล่อล่าเลิกทัพไปตามกัน
แต่ตัวกูจะเข้าอยู่กลีบอากาศ	คิดพิฆาตข้าศึกให้อาสัญ
แล้วขุนมารอ่านมนตร์กำบังพลัน	เหาะเข้าดั้นกลีบเมฆให้ลับตา
อำมาตย์มารลานแลจนลับเนตร	จึงอ่านเวทแปลงรูปของยักษา
ไม่คลาดเคลื่อนเหมือนองค์อสุรา	ทำศักดาขบฟันเข้าฟันฟอน
พลกุมภัณฑ์ให้ขยั้นขยาดฤทธิ์	ไม่อาจชิดใกล้องค์พระทรงศร
พระโฉมยงทรงสวัสดิ์กับอัสดร	ฤทธิรอนไล่ล้างมากลางแปลง
เสียงศรแผลงแครงโครมโพยมมาศ	ดั่งฟ้าฟาดเปรี้ยงปร้างสว่างแสง
พวกพหลพลมารไม่ทานแรง	ก็พลัดแพลงหลีกหลบกระทบกัน ฯ
๏ ฝ่ายทหารมารร้ายรูปนิมิต	เห็นสุดฤทธิ์โยธาจะอาสัญ
ก็เอิกเกริกเลิกทัพให้กลับพลัน	เสียงสนั่นดินฟ้าพนาลี
ประเดี๋ยวใจไปลิบจนแลลับ	ทั้งกองทัพพวกพลของยักษี
หน่อกระษัตริย์อัสดรก็ยินดี	ลงหยุดยอดคีรีสำราญกาย
พระปรึกษาม้าทรงด้วยการศึก	พี่ช่วยตรึกตรองการประมาณหมาย
อันยักษีหนีรอดไม่วอดวาย	จะสูญหายหรือว่าทัพจะกลับมา
อัสดรสอนองค์พระทรงฤทธิ์	อย่าวางจิตกลศึกไอ้ยักษา
ประเดี๋ยวยักษ์มันจะหนักกว่าก่อนมา	พ่ออุตส่าห์ตรึกการจะราญรอน
กุมารลักษณวงศ์ผู้ทรงโฉม	ตรัสประโลมมิ่งม้าสโมสร
ทีนี้มาแล้วจะฆ่าให้ม้วยมรณ์	อัสดรอย่าได้พรั่นกุมภัพฑ์พาล
แล้วนั่งเล่นเย็นสบายพระพายพัด	กับกัณฐัศว์แย้มสรวลเกษมศานต์
จะกล่าวถึงโยธาพญามาร	อลหม่านเลิกทัพไปลับตา
มาพบองค์ทรงฤทธิ์วิรุญมาศ	ก็เกลื่อนกลาดอยู่ในกลีบพระเวหา
เจ้ากรุงมารตรัสการแก่เสนา	จะคิดฆ่าไพรินให้สิ้นปราณ
กูจะแกล้งแปลงกายเป็นโกสีย์	ขุนเสนีจงนิมิตเป็นคชสาร
พลกุมภัณฑ์นั้นแปลงเป็นบริวาร	พนักงานขับรำระบำกราย
ทั้งหน้าหลังสั่งกันให้พร้อมจิต	แม้นสมคิดวางศรประหารสาย
เห็นจะดีมีชัยด้วยง่ายดาย	จงแปลงกายเสียให้ทั่วทุกตัวตน ฯ
๏ ขุนอำมาตย์รับราชบรรหาร	ก็จัดการกองทัพอยู่สับสน
ข้างหน้าช้างให้มีนางระบำกล	เข้าระคนกับเทเวศถวายกร
ทั้งสองข้างดุริยางคพิณพาทย์	เทวราชฤทธิรงค์องค์อัปสร
ต่างคนต่างนิมิตด้วยฤทธิรอน	เป็นรูปเทพอัปสรกัลยา
แล้วมนตรีมีฤทธิ์นิมิตพลัน	เป็นช้างเอราวัณอันเลขา
ทั้งสามเศียรสามหางสำอางตา	อลังการ์เครื่องประดับมณีดี
เหมือนช้างทรงองค์ท้าวสหัสเนตร	งามวิเศษใหญ่ยิ่งคิรีศรี
ในลำงาคชสารประมาณมี	สระโบกขรณีในงางอน
ในสระศรีมีบัวขึ้นเจ็ดดอก	ดอกหนึ่งออกเจ็ดกลีบทรงเกสร
กลีบหนึ่งมีนางฟ้าพะงางอน	ร่ายรำฟ้อนอยู่ในกลีบทั้งเจ็ดองค์
องค์หนึ่งบริวารประมาณเจ็ด	ก็พร้อมเสร็จสุดงามตามประสงค์
วิรุญมาศขุนมารชาญณรงค์	ก็แปลงองค์เหมือนอมรินทรา
ถือธำมรงค์ทรงสร้อยสังวาลย์สังข์	ขึ้นนั่งหลังคชสารด้วยหรรษา
สะพรั่งพร้อมล้อมล้วนแต่เทวา	สาวสวรรค์กัลยาประคองเคียง
ก็ยกทัพกลับเกลื่อนมากลางเมฆ	ฟังวิเวกแตรสังข์ประดังเสียง
ดุริยางค์วังเวงเพลงจำเรียง	สอดสำเนียงขับร้องบำเรออินทร์
ถึงที่รบพบองค์พระทรงศักดิ์	พญายักษ์สมจิตคิดถวิล
ให้เทวาบริวารประสานพิณ	จับระบำรำบินอยู่เบื้องบน ฯ
๏ ปางพระลักษณวงศ์พงศ์กระษัตริย์	กับกัณฐัศวแลแหงนแสนฉงน
เห็นเทเวศนางสวรรค์อยู่ชั้นบน	ที่กลางพลองค์เพชรปาณี
ธำมรงค์ทรงข้างพระหัตถ์ขวา	ทรงเอราวัณราชหัตถี
พระเคลิ้มองค์หลงอินทร์ด้วยยินดี	แต่พาชีแสนฉลาดประหลาดใจ
ไม่วางจิตพิศดูหมู่เทเวศ	ก็แจ้งเหตุกลศึกไม่สงสัย
เห็นเขี้ยวแก้วแวววาวราวกับไฟ	ก็ตกใจทูลเตือนกุมารา
อย่าแลหลงมิใช่องค์พระอินทร์ดอก	เขี้ยวมันงอกอยู่ในโอษฐ์ของยักษา
มันกลับแกล้งแปลงกายเป็นกลมา	อย่านิ่งช้าเชิญแผลงพระแสงทรง ฯ
๏ พระฟังสารลานแลเห็นแน่นัก	รู้ว่ายักษ์ล่อลวงให้ลุ่มหลง
ให้คั่งแค้นแน่นทรวงพระโฉมยง	เอาศรทรงอธิษฐานประสานกร
เดชะคุณพ่อตามหาเมฆ	อดิเรกเรืองฤทธิ์ประสิทธิ์ศร
แม้นองค์อินทร์ศิลป์ชัยอย่าราญรอน	ขอให้ศรกลับกลายเป็นมาลา
แม้นยักษ์ร้ายกายแปลงอย่าแคลงคลาด	ให้ตรึงตราดตรงทรวงท้าวยักษา
แล้วผาดแผลงศรทรงมหึมา	ถูกอสุราราพณ์ร้ายกายกระดอน
กระเด็นจากคชสารสะท้านลั่น	กายกุมภัณฑ์ตกผางกลางสิงขร
ลิ้นกำลังยังแต่ใจอยู่รอนรอน	ยกพระกรตรัสเรียกเสนาใน
ฝ่ายสุรางค์นางรำบำเรอราช	แลเห็นท้าววิรุญมาศจะตักษัย
บ้างหนีหายกลายกลับเป็นยักษ์ไป	บ้างร้องไห้เหาะลงในพงพี
ที่พวกยักษ์รักเจ้าก็เศร้าจิต	ประคองชิดพยุงองค์ท้าวยักษี
เจ้ากรุงยักษ์พักตร์เผือดไม่สมประดี	พระอินทรีย์เลือดโซมชโลมองค์
จะสั่งพลมนตรีก็สุดสั่ง	สิ้นกำลังสิ้นเสียงสุดประสงค์
สิ้นกุศลผลกรรมมาจำนง	ก็ปลดปลงขาดใจบรรลัยลาญ
ฝ่ายพวกพลโยธาบรรดายักษ์	ร้องไห้รักอสุราน่าสงสาร
แล้วอำมาตย์มาตยาเสนามาร	ก็ก้มกรานกราบหน่อกระษัตรา
ขอเชิญองค์ทรงฤทธิ์อิศเรศ	ไปปกเกศครอบครองเมืองยักษา
เป็นปิ่นปักยักษ์มารทั้งพารา	เป็นมหาเอกกระษัตริย์อสุรี ฯ
ตอนที่ ๘
ทำศพท้าววิรุญมาศ
๏ ปางพระหน่อนฤบาลชำนาญศร	ฤทธิรอนเฟื่องฟ้าทุกราศี
เห็นพหลพลยักษ์เข้าภักดี	พระจึงมีพจนารถประภาษพลัน
ว่าเหวยเหวยอสุรินสิ้นทั้งหลาย	อันเจ้านายของมึงก็อาสัญ
เอ็งนอบน้อมยอมถวายบังคมคัล	จะโปรดพวกกุมภัณฑ์ให้พ้นตาย
จงจัดแจงแต่งตั้งพลับพลาสี	ริมคิรีท้องธารกระแสสาย
จะเชิญเสด็จมารดรผ่อนสบาย	แล้วแบ่งพลนิกายไปกรุงไกร
แต่งม้ารถคชสารทหารแห่	ทั้งสังข์แตรดนตรีปี่ไฉน
แสนสุรางค์นางสนมกำนัลใน	มารับเราเข้าไปในพารา
อันซากศพอสุรินทร์สิ้นชีวิต	เอ็งแจ้งกิจญาติวงศ์ของยักษา
กูยกให้ตามใจเจตนา	จะปลงศพอสุราก็ตามที
อำมาตย์มารกรานกราบหน่อกระษัตริย์	มาเกณฑ์จัดแบ่งพลของยักษี
ให้ไปแจ้งกิจจาในธานี	เหมือนอย่างมีเทวราชพระบัญชา
ที่พวกทัพกลับเมืองก็กลับหลัง	ไม่รอรั้งรีบไปในเวหา
ที่ไหนไพร่ตัดไม้ปลูกพลับพลา	บ้างเกี่ยวคากรองแฝกแยกกันไป
ครั้นเสร็จสรรพพลับพลาในป่ากว้าง	ริมระหว่างธารท่าชลาไหล
หน่อกระษัตริย์เบิกบานสำราญใจ	ก็ชวนมิ่งมโนมัยลินลามา
ถึงถํ้าแก้วแล้วเปิดศิลาปิด	พระทรงฤทธิ์เสด็จเข้าในคูหา
ยกพระบาทยาตรเยื้องชำเลืองมา	พระมารดาเห็นลูกก็ดีใจ
นางผวามารับโอรสราช	ขึ้นนั่งอาสน์ศิลาแล้วปราศรัย
พ่อรบกับยักษ์มารประการใด	แม่เอาใจจิตผูกถึงลูกรัก
สนั่นเสียงเพียงถํ้าจะควํ่าทรุด	แม่แสนสุดวิตกเพียงอกหัก
แล้วเงียบไปใจแม่นี้ทึกทัก	กลัวลูกรักเจ้าจะอัปราชัย ฯ
๏ พระฟังสารมารดรแล้วอ่อนเกศ	จึ่งยกเหตุทูลแจ้งแถลงไข
ลูกสงครามครั้งนี้ก็มีชัย	ท้าวกุมภัณฑ์บรรลัยด้วยฤทธี
ที่เหลือตายยอมถวายนครยักษ์	ให้ลูกรักเข้าไปครองบุรีศรี
ลูกจึ่งเกณฑ์อสุราไปธานี	ให้คดีลือเลื่องทั้งเมืองยักษ์
แล้วให้กลับมารับทั้งรถรัตน์	ตามกระษัตริย์จอมเจิมเฉลิมศักดิ์
เชิญเสด็จมารดาอย่าช้านัก	ไปหยุดพักอยู่เพียงพลับพลาพลาง ฯ
๏ เยาวมาลย์ฟังสารพระลูกเล่า	พระทัยเจ้าคลายร้อนที่หมองหมาง
เข้ากอดจูบลูบไล้พระปฤษฎางค์	นุชนางรับขวัญรำพันชม
พ่อล้างผลาญมารร้ายวายชีวิต	ดูเรืองฤทธิ์กับที่รูปไม่เห็นสม
แต่ตกยากจากอกแล้วอดนม	บุญนิยมจึงได้รอดไม่วอดวาย
สองกระษัตริย์โสมนัสอยู่เหนืออาสน์	แล้วนางนาฏชวนลูกให้ผันผาย
เสด็จจากแท่นแก้วอันแพรวพราย	ทั้งโฉมฉายลูกยาอาชาไนย
ค่อยย่องเหยียบเลียบริมคิรีศรี	มาถึงที่พลับพลาที่อาศัย
สองพระองค์ตรงขึ้นพลับพลาไชย	เข้าห้องในนั่งแท่นแสนสำราญ
พอรอนรอนอ่อนแสงพระสุริยง	จะเลี้ยวลงลับไม้ในไพรสาณฑ์
ลมพระพายชายพัดรำเพยพาน	ผกากาญจน์เกสรขจรโปรย
วิเวกเสียงปักษีชะนีน้อย	ขึ้นโหนห้อยกกิ่งไม้พิไรโหย
นํ้าค้างย้อยปรอยปรายกระจายโปรย	ก็รื่นโรยรสเร้าเสาวคนธ์
นางนอนแนบแอบองค์โอรสราช	บุปผชาติชื่นใจในไพรสณฑ์
ฝ่ายอำมาตย์ยักษาบรรดาพล	ครั้นสุริยนยํ่าฆ้องก็กองไฟ
เป็นหมู่หมวดตรวจเตรียมกันพรั่งพร้อม	ระวังล้อมรอบพลับพลาที่อาศัย
สองกระษัตริย์โสมนัสบรรทมใน	ก็หลับใหลไสยาสน์บนอาสน์ทอง ฯ
๏ จะกล่าวถึงกองทัพที่กลับหลัง	โดยกำลังเหาะทะยานผันผยอง
บรรลุถึงกรุงไกรดังใจปอง	ตรงลงท้องพระโรงรัตน์ชัชวาล
ทั้งในนอกบอกความกันตามเรื่อง	พระมิ่งเมืองบรรลัยอยู่ไพรสาณฑ์
ทั้งสาวสรรค์กัลยาวงศามาร	ได้แจ้งการตรอมจิตคิดรำจวน
พิไรรํ่ากำสรดออกแซ่เสียง	สำเนียงเพียงลมเพชรหึงหวน
สะอึกสะอื้นกลืนกลั้นรัญจวนครวญ	ก็ปั่นป่วนอยู่ในท้องพระโรงรี
แต่พลบคํ่ายํ่าฆ้องเฝ้าร้องไห้	จนอุทัยรุ่งรางสว่างศรี
ฝ่ายเสนากลัวว่าจะช้าที	แจ้งคดีวงศาพญามาร
อันพารานี้เป็นของพระทรงฤทธิ์	เราควรคิดออกไปเชิญสู่สถาน
จะร้องไห้อยู่ก็เห็นไม่เป็นการ	พนักงานรถรัตน์จงจัดแจง
ทั้งดนตรีสังข์แตรแห่กระษัตริย์	ผูกกัณฐัศว์คชสารชาญกำแหง
ที่แห่หน้าพาชีเสื้อสีแดง	จงเร่งแต่งไปให้งามตามกระทรวง
ข้างในวังทั้งสุรางค์นางสนม	ทุกหมู่กรมหน้าหลังในวังหลวง
จงไปตามพนักงานการทั้งปวง	ใครหนักหน่วงราชกิจจะผิดครัน ฯ
๏ ฝ่ายบรรดาข้าหลวงทุกหมู่หมวด	ก็เตรียมตรวจกะเกณฑ์กันกวดขัน
ที่นายช้างพลางผูกกุญชรพลัน	ล้วนเครื่องไหมเบญจพรรณจัดประจง
ผูกกระโจมโคมกระจ่างช่างประเทียบ	ได้ระเบียบแบบเดินดำเนินหงส์
พลายฉกรรจ์สรรค์ผูกเป็นช้างทรง	ดูอาจองงางอนขึ้นชอนชด
ข้างขุนรถรถเรียบเทียบกัณฐัศว์	มยุรฉัตรกรรชิงทั้งกลิ้งกลด
กงปะแหรกแอกงอนดูอ่อนชด	สองข้างรถมีนางสุรางค์เรียง
บ้างดีดสีตีโทนประสานทับ	เป็นลำดับดีดพิณประสานเสียง
ทั้งสังข์แตรแห่ห้อมอยู่พร้อมเพรียง	สง่าเพียงรถเพชรปาณี
พระญาติวงศาพนาสูร	ให้อาดูรจำไปในไพรศรี
ที่พวกชายวงศาขึ้นพาชี	พวกนารีขี่ช้างกระโจมทอง
อันรถแก้วที่สำหรับรับเสด็จ	ก็พร้อมเสร็จด้วยสุรางค์นางทั้งผอง
ขุนเสนีจัดตรวจเป็นหมวดกอง	ได้พร้อมกันลั่นฆ้องเข้าสามที
ออกจากวังตั้งหน้าเข้าป่าสูง	บรรดาฝูงสัตว์สิงก็วิ่งหนี
สะเทือนทางกลางดงเป็นผงคลี	เสียงพาชีคชสารทะยานเริง
เสียงรถทรงกงกระดอนสะท้อนโขด	กลิ้งกระโดดกระเดื่องดังกำลังเถลิง
ฝูงวิหคผกผินบินกระเจิง	มาตามเวิ้งหว่างเขาลำเนาเนิน
พระญาติวงศ์ทรงโศกกันแสงไห้	ด้วยตรอมใจเจ็บอกระหกระเหิน
ทั้งรถรัตน์อัสดรก็เร่งเดิน	เขม้นเมินมาในป่าพนาลี
พระสุริย์ฉายบ่ายคล้อยพระเวหา	ถึงพลับพลาริมเนินคิรีศรี
ก็หยุดรถจัตุรงค์ในพงพี	ขุนเสนีนักสนมชุมนุมกัน
ทั้งพวกญาติวงศาพญายักษ์	ค่อยฝืนพักตร์ดับโศกกันแสงศัลย์
มาพร้อมพรั่งยังหน้าพลับพลาพลัน	บังคมคัลลักษณวงศ์กับนงลักษณ์
แล้วทูลเชิญสรรเสริญสองกระษัตริย์	ควรเป็นขัตติยวงศ์อันทรงศักดิ์
ด้วยไพร่ฟ้าสามนต์ทั้งเมืองยักษ์	ยอมสมัครหมายพึ่งพระบารมี ฯ
๏ ปางสุวรรณอำภาพญาหญิง	ซึ่งเป็นมิ่งมารดาพระโฉมศรี
เห็นวงศ์ยักษ์นักสนมกับเสนี	พระเทวีน้อมโน้มประโลมพลัน
ว่าดูราเสนาสนมนาฏ	ทั้งพระญาติยักษาที่อาสัญ
เพราะโลภหลงไม่ดำรงในราชธรรม์	ท้าวกุมภัณฑ์ดื้อดึงจนถึงตาย
ก็เพื่อเพราะผลกรรมได้ทำไว้	อย่าน้อยใจอสุรินสิ้นทั้งหลาย
อันศพซากรากษสที่วอดวาย	ท่านทั้งหลายตามแต่จะตรองการ
จะรอคอยอสุราอย่าปรารภ	เมื่อเสร็จศพจะไปมไหสถาน
ตามแต่จิตคิดถึงพญามาร	ไม่ทัดทานห้ามปรามเราตามใจ ฯ
๏ ฝ่ายเสนาวงศาวิรุญมาศ	แสนสวาทวาจาที่ปราศรัย
ถวายบังคมลาแล้วคลาไคล	พากันไปหาศพริมคีรี
ในท่ามกลางหว่างเวิ้งพนาเวศ	น่าสมเพชซากศพพวกยักษี
ญาติกามาเห็นก็โศกี	บ้างปะพี่พบน้องระเนนตาย
เที่ยวร้องไห้ไปลากเอาซากศพ	มาประจบขาแขนที่ขาดหาย
บ้างดีใจไปเห็นพ่อตาตาย	แช่งแม่ยายให้มันม้วยไปด้วยกัน
แต่ลุยเลือดหลีกทางมากลางศพ	ก็มาพบศพท้าวยักษาที่อาสัญ
อนาถนิ่งพิงเพิงศิลาชัน	ก็ชวนกันวิ่งเข้าประคองเคียง
แล้วครวญครํ่ารํ่าไห้ละห้อยหา	ทั้งวงศาเถ้าแก่ออกแซ่เสียง
บ้างกลิ้งเกลือกเสือกกายอยู่รายเรียง	สำเนียงเพียงเพรียกพร้องเรไรไพร
พระวงศาว่าโอ้พระภูวนาถ	สละราชสมบัติมาตัดษัย
สนมนางว่าพระร้างนิราศไกล	เสด็จไปเมืองฟ้าเอกากาย
อำมาตย์มารว่าสงสารพระทรงเดช	เคยปกเกศอสุรินสิ้นทั้งหลาย
พระวงศาว่าโอ้น่าเสียดาย	พระวอดวายเราจะเวทนานาน
สาวสนมว่าพระร่มมหาโพธิ	พระเคยโปรดให้เป็นสุขเกษมศานต์
พวกเสนาว่าโอ้พระภูบาล	เหมือนเมืองมารล่มลงในนที
พระวงศาว่านิจจาพระจอมทวีป	มาสิ้นชีพอยู่ในเชิงคิรีศรี
กำนัลนางว่าจะร้างไปแรมปี	ตั้งแต่นี้นับเดือนจะเลือนลับ
เสนาในว่าพิชัยฉัตรแก้ว	ทำลายแล้วโอ้อกจะตกอับ
ญาติวงศ์โศกาว่าอาภัพ	แต่โกศทองรองรับไม่มีเลย
นางสาวสรรค์กันแสงว่าสมเพช	มาทอดเกศกับสุธานิจจาเอ๋ย
พวกเสนาว่าแต่นี้ไม่มีเสบย	จะยากเย็นเป็นเชลยทั้งเมืองยักษ์
บ้างเกลือกกลิ้งนิ่งแน่ลงแดดิ้น	อสุรินวิตกเพียงอกหัก
สะอื้นอ่อนข้อนทรวงอยู่ฮักฮัก	ทั้งพวกยักษ์รํ่าไรอยู่ไปมา
แล้วแข็งจิตคิดอ่านในการศพ	จะทำเป็นมณฑปด้วยบุปผา
ประสายากพรากพลัดพระพารา	พอไพร่ฟ้าได้ถวายพระเพลิงไป
ก็พร้อมพรั่งบ้างชวนกันถากถาง	ให้กว้างขวางพอประดับมณฑปได้
บ้างจัดการร้านม้าเป็นโครงใน	บ้างแยกไปเที่ยวหาดอกมาลี
ที่มีกลิ่นแบ่งบานตระการแสง	ทั้งขาวแดงหมอกม่วงสลับสี
ได้ต่างต่างกลางป่าบรรดามี	พวกนารีเรียงรอบเข้ารุมกัน
บ้างตรองตรึงขึงคาดเป็นราชวัติ	ทั้งธงฉัตรพริ้งเพริศดูเถิดฉัน
เอารายรอบมณฑปไว้ครบครัน	แล้วร้อยพันผูกเครื่องข้างเบื้องบน
มณฑปนั้นชั้นหนึ่งเป็นรูปสัตว์	สิงโตอัดเงาะป่าตาถลน
เป็นกวางทองย่องย่างอย่างพยนต์	กระบือชนเสือร้ายตะกายมอง
ล้วนสัตว์ป่าน่ารักทั้งแรดช้าง	แล้วร้อยวางจัดสรรที่ชั้นสอง
รูปกระไนไก่ดงทั้งหงส์ทอง	ปีกประคองเหมือนจะขันสนั่นเนิน
หัสดินอินทรีทั้งกาสัก	วายุภักษ์หงส์ห่านทะยานเหิน
ดัพนั้นชั้นสามงามเจริญ	พิศเพลินรูปเพทยาธร
สัประยุทธ์ฉุดชิงนารีผล	นฤมลแม้นเทพอัปสร
บ้างอุ้มแอบแนบใส่สะเอวจร	กินรร่อนเรียงรำระบำบิน
ถึงชั้นสี่มีล้วนเทวราช	ถือดอกปาริชาติอันเฉิดฉิน
แกมกับเทพธิดายุพาพิน	รูปพระอินทร์ชั้นห้าสง่าครัน
สะพายศรกรซ้ายก็กุมสังข์	ถือเพชรทั้งธำมรงค์ทรงพระขรรค์
เสด็จนั่งหลังคชาเอราวัณ	มีเทวัญแห่แหนออกแน่นไป
ที่หกชั้นนั้นร้อยเป็นรูปครุฑ	ฤทธิรุทรเผ่นผงาดอยู่หวาดไหว
ขยับขยิกจิกวาสุกรีไกร	แลวิไลเลิศแล้วด้วยมาลี
ถึงชั้นเจ็ดเป็นสมเด็จพระหริวงศ์	อิศวรทรงอุสุภราชอันเรืองศรี
มณฑปงามสรรพประดับดี	จึ่งเชิญศพยักษีใส่หีบจันทน์
แล้วยกหีบขึ้นพระแท่นแผ่นศิลา	อสุรารันทดกำสรดศัลย์
ร้องไห้แซ่เสียงระงมพนมวัน	ดั่งจักจั่นแจ้วแจ้ววังเวงใจ
โอ้พงศ์พรหมพระบรมนาถา	จะลินลาเสวยสวรรค์ในชั้นไหน
เหล่าข้าน้อยจะพลอยตามเสด็จไป	ด้วยเคยได้พึ่งร่มพระโพธิ์ทอง
ทูลกระหม่อมจอมโลกโมลีศรี	จะหาไหนมิได้มีเสมอสอง
มาสูญสิ้นวาสนาฝ่าละออง	จะคงครองตัวตามเสด็จใคร
อสุราล้มเสือกลงเกลือกกลิ้ง	กำนัลนิ่งล้มกลาดดาษไสว
เสียงสะอื้นครืนครั่นสนั่นไพร	ดั่งไศลจะเลื่อนทำลายลง
บ้างก็หมอบยอบเศียรษมาโทษ	ด้วยมาโนชญ์นึกความตามประสงค์
แล้วถวายเพลิงพลันด้วยบรรจง	ประยูรวงศ์กันแสงสนั่นดัง
กลองประโคมโครมครั่นสนั่นครึก	มโหระทึกเซ็งแซ่ทั้งแตรสังข์
ลมรำเพยเชยเพลิงโพลงประดัง	ด้วยกำลังเพลิงผลาญประหารพลัน
ฟุ้งตลบกลบกลิ่นด้วยเครื่องหอม	รำจวนจอมภูผาพนาสัณฑ์
ให้มืดทั่วมัวคลุ้มด้วยกลุ่มควัน	สุริยันเมฆกลัดพิบัติบน ฯ
ตอนที่ ๙
ลักษณวงศ์ครองเมืองมยุรา
๏ ฝ่ายราชนิกุลประยูรยักษ์	ประชุมพักตร์ปรึกษาอนุสนธิ์
แล้วกะเกณฑ์พวกกันกุมภัณฑ์พล	ประจำคนให้รักษาอัฐิพลัน
จัตุสดมภ์ทั้งบรมวงศา	จึ่งไคลคลาเคลื่อนคลายรีบผายผัน
เข้าเฝ้าจอมจักรพงศ์ผู้ทรงธรรม์	บังคมคัลทูลแจ้งแสดงความ
ซึ่งซากศพอสุรีวิรุญมาศ	ที่พระบาททรงล้างไว้กลางสนาม
แต่บรรดาข้าพระองค์ผู้ทรงนาม	ได้ทำตามพระราชบัญชา
ขอเชิญจอมจักรพงศ์ผู้ทรงเดช	เป็นปิ่นเกศปกเกล้าชาวยักษา
ได้ดับเข็ญเย็นเศียรอสุรา	เชิญเสด็จลินลาไปธานี
ได้ทรงฟังอสูรมาทูลสาร	พระโองการเอื้อนตรัสแก่ยักษี
เวลาจวนเห็นไม่ควรจรลี	ต่อพรุ่งนี้เถิดเราจะเข้าไป
ท่านจงจัดแจงการให้เสร็จสรรพ	จะยกกลับในเพลาประจุสมัย
พระสั่งพลางเสด็จพลันด้วยทันได	เข้าทูลไทชนนีสนองความ
ฝ่ายอำมาตย์เตรียมทัพอยู่สับสน	อลวนวุ่นวายจนยามสาม
บ้างกองเพลิงโพลงพลุ่งเป็นเปลวพลาม	บ้างจุดคบเดินตามกันเรียงราย
สารวัตรวิ่งตรวจทุกหมวดหมด	ให้เตรียมรถบุษบกวิเชียรฉาย
ทั้งสองรถเรียงเรียบประเทียบราย	แจ่มกระจายแสงแก้วเจริญตา
รถต้นชนนีศรีสวัสดิ์	รถสองจอมกระษัตริย์ผู้นาถา
อันรถทรงเอกองค์พระมารดา	จัดคณานางนั่งประจำงาน
ให้เชิญพัดเชิญพานพระศรีทรง	ล้วนอนงค์นั่งเคียงเรียงขนาน
เชิญพระแส้เครื่องทรงอลงการ	บ้างเชิญพานสุริยาแลจามร
ล้วนสาวสาวคราวสงวนเป็นนวลพักตร์	นรลักษณ์เพียงเทพอัปสร
บ้างโอนเกศน้อมกายถวายกร	สังวาลวรแวววับจับโพยม
ที่รถทรงองค์จอมจุลจักร	บรรดายักษ์ให้นิมิตประดิษฐ์โฉม
เป็นมนุษย์สุดงามทรามประโลม	ถวายโฉมทุกชั้นที่รถชัย
ถือพระแส้ชูพระแสงเชิญพระศรี	ถือคนทีนพรัตน์อันเรืองใส
บ้างเชิญฉลองพระโอษฐ์เอี่ยมอันอำไพ	บ้างเชิญพัดโบกใบแก้วไพฑูรย์
บ้างชูเชิญอภิรุมแลชุมสาย	เชิญพระฉายจามรแลบังสูรย์
ล้วนด้วยแก้วแล้วด้วยทองผ่องจำรูญ	ดูไพบูลย์ดั่งรถอมรินทร์
ที่ถัดรถให้ประทับหัตถีแถว	กระโจมแก้วกุญชรอันเฉิดฉิน
เป็นช้างทรงองค์นางอสุรินทร์	พวกยุพินพงศาพญายักษ์
บ้างขี่วอม่านทองส่องระยับ	ตามลำดับวงศาบรรดาศักดิ์
ที่เหล่าชายเชื้อพระวงศ์ขององค์ยักษ์	ประเสริฐศักดิ์ขึ้นขี่อาชาชาญ
ที่หมู่มารให้นิมิตเป็นมนุษย์	ดูผ่องผุดผิวพรรณในสัณฐาน
ถืออาวุธเฉวียนฉวัดชัชวาล	ประจำการด้วยกระบวนพยู่ห์พล
พอสรรพเสร็จจวนแจ้งประจุสมัย	สำเนียงไก่ขันจ้าโกลาหล
ดุเหว่าเร้าร้องเร่งพระสุริยน	ในเบื้องบนอัมพรพระพายชาย
พฤกษาชาติดาษดกระดื่นช่อ	ทุกก้านกอดอกแย้มกลิ่นขยาย
ผกากาญจน์เกสรขจรจาย	ต้องพระพายหอมชื่นระรื่นรวย
นํ้าค้างปรอยย้อยต้องละอองพาน	ก็ทอดก้านธารกิ่งสละสลวย
ทรงสุคนธ์ฟุ้งระงมเมื่อลมชวย	ระรื่นรวยรสโรยในราวอรัญ
เหล่ากองทัพกับทั้งกระษัตริย์สอง	เย็นสยองเยือกจิตคิดกระสัน
จวนจะรุ่งรังสีรวีวรรณ	ไก่ก็ขันเจื้อยแจ้ววังเวงใจ
ครั้นแสงทองส่องฟ้าในราศี	สกุณีส่งเสียงสำเนียงใส
ทุกสิงสัตว์ตื่นเพรียกทั้งพงไพร	เสียงเรไรหริ่งหริ่งวิเวกดง ฯ
๏ ปางพระหน่อนรินทร์ปิ่นธเรศ	กับจอมเกศชนนีนวลหง
บรรทมเหนือแท่นสุวรรณอันบรรจง	เกษมทรงสุขเสบยเสวยรมย์
มยุเรศหงส์ทองร้องสนั่น	ประสานกันดั่งดนตรีปี่ประสม
ก้องพระกรรณสองท้าวนิทรารมณ์	ตื่นบรรทมลุกพลันด้วยทันที
สรงพระพักตร์ผ่องเพียงพระจันทร์แจ่ม	สองระรื่นชื่นแช่มเกษมศรี
แล้วเสด็จเข้าสรงซึ่งวารี	ดอกมาลีลอยอบชโลทร
แล้วสอดทรงเครื่องประดับสำหรับกระษัตริย์	พระหัตถ์ใส่ธำมรงค์แล้วทรงศร
แล้วเชิญชวนมารดาสถาพร	เสด็จทรงอาภรณ์อันอำไพ
ฝ่ายขุนนางเสนาบรรดายักษ์	มาพร้อมพรักอยู่หน้าพลับพลาไสว
คอยสดับรับเสด็จพระหน่อไท	บ้างเข้าไปถวายฤกษ์ให้ยาตรา
ส่วนพระองค์ทรงฤทธิ์อิศราช	กับจอมนาฏชนนีเสน่หา
ครั้นสำเร็จก็เสด็จไคลคลา	งามดั่งท้าวเทวามาสรรค์ทรง
จักรพงศ์ทรงรถเนาวรัตน์	นางกระษัตริย์ทรงรถเรืองระหง
พร้อมด้วยเหล่าสาวสนมบรมวงศ์	ล้อมพระองค์ดุจดาวอันล้อมจันทร์
เหล่าดนตรีแตรสังข์กังสดาล	เสียงประสานสุดเสนาะเพราะสนั่น
พลนิกายก็ถวายบังคมคัล	พอฉายชั้นชอบฤกษ์ให้เลิกพล
พลมารโห่ก้องโกลาลั่น	เสียงสนั่นหวั่นไหวทั้งไพรสณฑ์
เสียงช้างม้าร่าเริงร้องคำรน	เสียงพหลพลฮึกอยู่ครึกโครม
ฝูงสัตว์ลิงวิ่งดาษหวาดกระโดด	ทะลวงโลดแล่นไล่ถลาโถม
แตกกระจายตื่นคนโจนกระโจม	พยับโพยมมืดคลุ้มชอุ่มไพร
พลม้าลงเท้ากระทืบโกลน	สินธพโจนถูกทำนองแลไสว
พลช้างขับช้างกระชั้นไป	ดูควาญไสยกขอขยับยล
พลหอกกลอกกลับวะวับวาบ	พลดาบรำตามกันสับสน
พลดั้งแกว่งดั้งจรดล	พลโล่รำรนให้ถูกเพลง
พลง้าวง่าง้าวเป็นเงาวับ	เยื้องขยับย่องเหยาะดูเหมาะเหม็ง
พลปืนยิงปืนอยู่ครืนเครง	อลเวงวุ่นวงในดงดัง
พลธนูน้าวคันอยู่หันหวน	พลทวนยืนประทับสลับหลัง
ก็พร้อมพรักแห่แหนแน่นป่ารัง	ลมกำลังพัดธงเป็นทิวปลิว
พลยักษ์เหี้ยมหาญชำนาญศึก	ทำพิลึกดูพิโรธเหมือนโกรธกริ้ว
โลดทะยานโยนดาบอยู่ปลาบปลิว	บ้างโห่ฮิ้วผิวปากสนั่นดง
พลรถเทียมม้าวลาหก	บุษบกเคียงเคียงเรียงระหง
กำกระเทือนเลื่อนลั่นสนั่นดง	กระทบกงเพลาเลื่อนกระดุมดัง
รถเพชรรายพื้นวิเชียรรัตน์	เงาจับอัศวะเห็นเป็นสีสังข์
เสด็จนั่งอาสน์ลอยบนบัลลังก์	ประดุจดังองค์อินทร์จอมเทวัญ
เทพเจ้าจอมผาพฤกษาสาร	แย้มวิมานเยี่ยมพักตร์เกษมสันต์
นั่งประนมชมบุญพระทรงธรรม์	ถือสุวรรณมาลาแล้วโปรยปราย
บ้างอวยพรก่อนเผยผอบทิพย์	แล้วยกหยิบเครื่องหอมประนอมถวาย
หอมระรื่นชื่นกมลพลนิกาย	แสนสบายมาในอรัญวา
อสุรีลางตนทนเทวษ	แสนสมเพชคิดถึงท้าวยักษา
ที่ลางพวกเหล่าพาลก็ปรีดา	ระเริงร่าโห่ร้องคะนองใจ
พอเพลาพระอาทิตย์สถิตเที่ยง	แดดเปรี้ยงเปรี้ยงร้อนแรงพระสุริย์ใส
หน่อกระษัตริย์ตรัสสั่งเสนาใน	ให้ประทับเทียบไว้เอาแรงพล ฯ
๏ ฝ่ายมหาเสนามาตย์ประกาศก้อง	พิฆาตกลองสัญญาโกลาหล
ยักษ์ก็หยุดอุตลุดอลวน	ก็พร้อมพลเข้าประชุมในพุ่มไทร
ที่มีฤทธิ์เนรมิตพระที่นั่ง	เป็นพลับพลาหน้าหลังแลไสว
รั้วระเนียดเสียดตามสนามใน	ทวารใบเบิกแกลลับแลบัง
องค์พระหน่อนรนาถกับมาตุเรศ	ทอดพระเนตรเปรมในพระทัยหวัง
เสด็จลงจากราชบัลลังก์	เข้าหยุดยังวังพักตำหนักพง
เหล่าอนงค์องค์นางสนมนาฏ	ก็เดินตามกันดาษดูระหง
เคยแต่อยู่บูรีบำรุงองค์	ไม่เคยดงได้มาเห็นก็เย็นใจ
ตำหนักตั้งเงื้อมตระหง่านริมธารเขา	แลเสลาพฤกษาข้างหน้าไสว
เกดแก้วกันเกราแลกรวยไกร	ทั้งซางไทรสนสักลักกระจัน
ร่มระรื่นพื้นพุ่มชอุ่มผา	เป็นที่น่าปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
หอมบุปผารวยรมย์พนมวัน	เสียงสนั่นภุมราเคล้าเรณู
ที่บรรพตลดหลั่นเป็นคูหา	ก้อนศิลาแหลมย้อยดั่งห้อยพู่
ที่พุโพรงนํ้าพรายกระจายพรู	ไหลลงสู่ธารเชี่ยวเป็นเกลียววน
ทั้งสองฝั่งฟากธารสำราญรื่น	ระดะดื่นพฤกษาผลาผล
ดกเป็นก้อนอ่อนแปล้ถึงมือคน	บ้างเหลืองหล่นร่วงดาษแผ่นดินราย
สาวสนมแลเห็นผลก็วนวิ่ง	เข้าช่วงขิงกันเก็บลูกหว้าหวาย
ชิงกันพลางทางผลักกันวุ่นวาย	นี่เจ้านายหรือข่มเหงไม่เกรงใจ
บ้างเหนี่ยวกิ่งชิงกันกระโจมเก็บ	ถูกหนามเหน็บยอกนิ้วจบเลือดไหล
ร้องอุยนาน่าเจ็บนี่กระไร	บ้างร้องว่าสาใจมันยังน้อย
บ้างซนซุกบุกป่ามาตามกัน	บ้างแลเห็นลูกจันเอาไม้สอย
บ้างได้ลูกเหลืองงอมหอมอร่อย	คนหนึ่งคอยชิงฉวยหัวเราะงอ
บ้างได้ลูกงามดีเป็นสีสัน	ร้องบอกกันว่ามันกลมเหมือนนมหนอ
กับนมเจ้าเปรียบกันก็พอพอ	ใครเป็นต่อเป็นรองลองดูที
บ้างจดแก้มแล้วกลับมาจับจูบ	นางคนหนึ่งขอลูบแล้วบีบบี้
นางเจ้าของค้อนข่วนกระบวนดี	ทำโศกีร้องอ้อนอยู่อือแอ
บ้างกระชากผ้าห่มให้นมพลัด	โตถนัดเสียดายปลายเป็นแผล
นางเจ้าของด่าว่าอีตาสะแก	ของตัวยานมาตอแยรังแกกัน
ที่เหล่าชายเจ้าชู้ศัตรูหญิง	เข้านั่งนิ่งแอบร่มนมสวรรค์
เห็นสาวสาวไล่สกัดให้พลัดพลัน	แล้วชวนกันกอดจูบเอาทันที
นางหน้านวลร้องกรีดวะหวีดเว้ย	เจ้าข้าเอ๋ยทำอะไรที่ไหนนี่
นางเพื่อนกันหวีดวิ่งเป็นสิงคลี	ร้องว่าผีเวยผีหลอกผีตาย
บ้างลูบอกตกใจสงสัยเสือ	ที่ไม่เชื่อเข้าไปมองเขม้นหมาย
เห็นถนัดบอกกันว่าเสือกลาย	มันนุ่งลายหย่งผมแลห่มเพลาะ
ไอ้เสือไม่กินสัตว์เที่ยวกัดสาว	ดูเล็บยาวขาวหยัดกำดัดเดาะ
มาดูเหวยมาดูเจ้าชู้เงาะ	มันห่มเพลาะวิ่งหมุนออกผลุนพลัน
นางสาวน้อยทำอายธิบายบอก	มันเข้าหยอกข้าหยิกก็เหหัน
ฟ้าผ่าเถิดไม่ได้อะไรกัน	ไม่น่าขันรังกะตุ๋ยไอ้ขุยยักษ์
ฝูงกำนัลหยอกกันเกษมศรี	กระซิกซี้ผาสุกไม่ถือศักดิ์
เที่ยวชมถํ้าชมเถื่อนด้วยเพื่อนรัก	ชวนกันชักชิงช้าแล้วแกว่งไกว
ที่ลางคนจุดคบแล้วเข้าถํ้า	กู่กระหน่ำถามพลางไปทางไหน
มาข้างนี้เจ้าเอ๋ยข้าเคยไป	เข้าถึงในถํ้าสว่างมีทางมา
ฝ่ายเจ้าชู้บูราณชำนาญเกี้ยว	พากันเที่ยวคอยอยู่ริมคูหา
ได้ยินเสียงสาวสรรค์จำนรรจา	ก็ร้องว่าทีนี้สมคะเนนึก
เอาผ้าปิดผมไว้มิให้ยับ	แล้วไล่ขับค้างคาวอยู่ก้องกึก
ค้างคาวตื่นบินตึงตะบึงฮึก	เสียงคึกคึกบินวับดับอัคคี
นางสาวสาวร้องหวีดตะโกนเว้ย	แม่คุณเอ๋ยตายแล้วทีนี้นี่
เจ้าพวกหนุ่มกลุ้มคลำเป็นสิงคลี	จูบสองทีจับแก้มแถมนมแนะ
ปะยายแก่แหรดรับมันจับพก	แกผลักอกหัวหันถูกหินแฉะ
บ้างฉวยเพลาะมันผลักยักคะแยะ	จูบแฉะแฉะแกก็ซัดเข้าหมัดเดียว
ที่ชายปล้ำหญิงปลิดเข้าชิดกัน	บีบลูกจันเต็มกำออกช้ำเขียว
ถอยหลังกลับจับนมเข้ากลมเกลียว	ก็กรีดเกรียวเดินออกมาคอยดู
ร้องบอกกันว่ามันมาซํ้าแถม	กูเสียแก้มเสียอกข้าวหมกหมู
ที่รอดตัวหัวเราะเที่ยวขอดู	แม่ไอ้หนูมันก็ทำเจ้ากรรมเอย
เออนะเจ้ารูปเราก็ไม่เหมาะ	เป็นคราวเคราะห์ของเรานะเจ้าเอ๋ย
เหมือนทำบุญเสียกับหมาอย่าว่าเลย	แล้วร้องเอ่ยพิมสวรรค์สนั่นไพร
เหล่าอนงค์หลงเที่ยวละเลิงเล่น	จวนจะเย็นบ่ายแสงพระสุริย์ใส
ก็กลับหลังมายังพลับพลาไชย	คอยเสด็จจอมไตรกระษัตรีย์
ฝ่ายเสนาเห็นควรจวนเสด็จ	ก็ระเห็จจัดแจงตำแหน่งที่
ผูกรถคชสารแลพาชี	เข้านั่งที่คอยท่าเพลาจร ฯ
๏ ปางพระราชโอรสยศยิ่ง	กับจอมมิ่งโมลีอดิศร
เสด็จขึ้นรถทรงอลงกรณ์	ก็เลิกพลนิกรออกแจจัน
คับคั่งด้วยพหลพลทหาร	สุธาธารสะเทือนออกเลื่อนลั่น
พอบ่ายแสงสุริยาจะสายัณห์	ก็ลุถึงเขตขัณฑ์พระบุรี
เมื่อรถทองถึงท้องถนนหลวง	คนทั้งปวงปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ต่างเคารพอภิวันท์อัญชุลี	ก็พาทีสรรเสริญสองพระองค์
งามสง่างามศรีฉวีผ่อง	ดังหงส์ทองอยู่ในกลางระหว่างหงส์
งามทรงงามศักดิ์จักรพงศ์	ดูพระองค์มิได้อิ่มนัยน์ตาเลย
งามอุดมสมเศวตฉัตรกั้น	มไหศวรรย์ควรพระองค์จะทรงเสวย
น้อยเท่านี้มีฤทธิ์กระไรเลย	เราควรเชยชมโพธิสมภาร
สารถีเทียบรถกับเกยรัตน์	หน่อกระษัตริย์เสด็จขึ้นมนเทียรสถาน
สนั่นเสียงแตรสังข์กังสดาล	อำมาตย์มารหมอบกลาดดาษดา ฯ
๏ ฝ่ายองค์ชนนีพันปีหลวง	ลินลาศล่วงเข้าปรางค์อันเลขา
พร้อมด้วยหมู่สาวสรรค์กัลยา	ถวายหน้าพรั่งพรูเข้าอยู่งาน
พระเลิศลักษณ์จักรพงศ์วงศ์นเรศ	มีพระเดชปกปิดทุกทิศฐาน
ราษฎรหญิงชายสบายบาน	แสนสำราญเชยชื่นทุกคืนวัน ฯ
๏ จักรพงศ์ทรงเสวยสมบัติยักษ์	ดั่งสมบัติบรมจักรเกษมสันต์
กำหนดได้สามเดือนไม่เคลื่อนวัน	พระทรงธรรม์เธอมิได้อนาทร
วันหนึ่งนั้นบรรทมหลับสนิท	ทรงนิมิตถึงทิพเกสร
เห็นอนงค์นางแอบมาแนบนอน	พระวรกรกอดน้องประคองชม
พระทรงสวัสดิ์หัตถ์คว้าผวาตื่น	เห็นแต่พื้นวรพักตร์นักสนม
ไม่เห็นเจ้าโฉมงามผู้ทรามชม	พระเร่งตรมกลุ้มกลัดในหทัย
เจ้าพุ่มพวงดวงนัยนาพี่	ป่านฉะนี้เนื้อเย็นจะเป็นไฉน
หรือนิ่มน้องโศกศัลย์จนบรรลัย	จึ่งจำให้ฝันเห็นมาเป็นลาง
พระยิ่งคิดยิ่งโศกกันแสงไห้	ทอดพระทัยโทมนัสให้ขัดขวาง
ฝ่ายสนมสาวสรรค์กำนัลนาง	บังคมพลางทูลถามเนื้อความพลัน
ทูลกระหม่อมเป็นไรจึ่งกันแสง	ขอพระองค์จงแจ้งกระหม่อมฉัน
ทรงสดับรับเรื่องเคืองพระกรรณ	มิได้ผันพักตร์ตรัสยิ่งตรอมใจ
ยิ่งทูลถามท้าวเธอก็ยิ่งนิ่ง	ให้เกรงกริ่งกลัวขัดอัชฌาสัย
พากันตีอกชํ้าระกำใจ	บ้างวิ่งไปปรางค์สุวรรณพระพันปี
ให้คนสนิทเข้าสะกิดยุคลบาท	ปลุกประทมท้าวนาฏขึ้นจากที่
ก็ทูลความตามมูลคดีมี	ว่าบัดนี้ทรงศักดิ์เธอโศกา
จะทูลถามสักเท่าไรก็ไม่ตรัส	กอดพระหัตถ์ทรงสะอื้นเป็นหนักหนา
ผิวพระพักตร์เผือดผาดประหลาดตา	ไม่แจ้งว่าโศกศัลย์ด้วยอันใด
นางทรงฟังหวาดจิตพิศวง	เออพ่อลักษณวงศ์เป็นไฉน
ผวาลุกโดยด่วนเสด็จไป	เข้าสู่ห้องปรางค์ไชยพระโอรส
ผวากอดยอดรักใส่ตักไว้	เป็นไรพ่อเป็นไรจึ่งกำสรด
พลางพินิจพิศพักตร์พระโอรส	แสนกำสรดโศกาสะอื้นครวญ
อย่าทรงกันแสงเลยนะลูกแก้ว	แม่มาแล้วเล่าความเถิดทรามสงวน
พ่อขัดแค้นข้อไรจึ่งรำจวน	เออก็ควรหรือไม่เล่ากับแม่เลย ฯ
๏ พระกุมารฟังสารยิ่งสะอื้น	แข็งพระทัยกลํ้ากลืนนํ้าตาเฉย
ดูพระพักตร์ชนนีไม่มีเสบย	จึ่งทูลเฉลยเล่าพลางพิไรวอน
เจ้าประคุณทูนเกศเป็นที่พึ่ง	ลูกคิดถึงน้องทิพเกสร
นิมิตเห็นว่าประคองพระน้องนอน	แม่เกสรตายแล้วเป็นลางมา
พระชนนีสวมกอดว่ายอดสร้อย	พระน้องน้อยยังไม่สิ้นซึ่งสังขาร์
ความสวาทนั่นประหวัดในหัทยา	พ่อแก้วตาจึงนิมิตเพราะคิดไป
พ่อฝันเห็นเช่นนี้ว่าดีนัก	พระน้องรักเจ้าจะมีแต่สุขใส
จะอยู่ดีกินดีไม่มีภัย	เมื่อนานไปก็จะพบประสบกัน ฯ
๏ ทูลกระหม่อมจอมโลกมาลวงลูก	พระแกล้งผูกเรื่องทายทำนายฝัน
แม่เกสรเห็นไม่ชื่นทุกคืนวัน	เมื่อจากกันวันนั้นเจียนจะตาย
เมื่อลูกมานั้นเพลาประจุสมัย	แต่น้องเฝ้าร้องไห้อยู่จนสาย
จะปลํ้าปลอบสักเท่าไรก็ไม่คลาย	จะขืนตามสู้ตายไปเมืองมาร
อันนํ้าคำของน้องหรือทูนเกล้า	ลูกจะเล่าก็เป็นสุดจะสงสาร
น้องรักลูกเหลือล้นพ้นประมาณ	ดูอาการดั่งว่าเกิดอุทรเดียว
ป่านฉะนี้น้องน้อยจะคอยนัก	จะผินพักตร์พึ่งใคร่ไนไพรเขียว
จะเห็นแต่อัยกานั้นองค์เดียว	จะเปล่าเปลี่ยวอาวรณ์ไม่เว้นวัน
ลูกจะขอทูลามารดาแล้ว	ไปรับแก้วเกสรในไพรสัณฑ์
ลูกกับอัสดรจะจรจรัล	สักเจ็ดวันก็จะกลับมาธานี ฯ
๏ โอ้พ่อดวงหทัยนัยน์เนตร	ไม่สังเวชแม่เลยไฉนนี่
พ่อจะทิ้งมารดาไว้ธานี	เจ้าเห็นดีแก่ใจอย่างไรนา
อันครั้งก่อนมารดรก็แสนโศก	ด้วยวิโยคลูกน้อยเสน่หา
เจียนจะม้วยด้วยมารมันพาลพา	มาตกอยู่นคราระกำใจ
พ่อทรงศรรอนยักษ์เพราะรักแม่	พ่อมาแก้ทุกข์บางเบาบรรเทาได้
จึ่งค่อยคลายวายเช็ดชลนัยน์	มารดาได้พึ่งพ่อหน่อนรินทร์
พึ่งได้สุขแต่ทุกข์ยังมีทับ	ในทรวงคับสุดแค้นแสนถวิล
แม่คิดถึงภัสดาอยู่ธานิน	พระนรินทร์บิตุเรศของลูกรัก
ท้าวเธอหลงพิศวาสปีศาจป่า	ไม่คิดว่าสุริย์วงศ์พระทรงศักดิ์
ไปหลงเชื่อหินชาติปีศาจยักษ์	จนลูกรักกับแม่มาจากเมือง
โอ้สงสารสุริย์วงศ์ที่อยู่หลัง	ก็จะตั้งกำสรดไม่ปลดเปลื้อง
ยักษ์จะกินสิ้นแล้วจนหมดเมือง	ที่ยังอยู่นั้นจะเคืองเพียงขาดใจ
บิดาเจ้าทำแค้นทุกแสนสิ่ง	พ่อจะนิ่งละเลยเฉยไฉน
ไม่รักวงศ์พงศาที่ตรอมใจ	มาอาลัยคนอื่นจะขืนครวญ
ที่จริงเล่าน้องเจ้าก็มีคุณ	พ่อมีบุญควรจะรับมาครองสงวน
อันครั้งนี้ทุกข์แม่นี้เหลือครวญ	พ่อจงควรคิดดูให้งามความ
อันคนอื่นหมื่นแสนไม่แม้นญาติ	ย่อมเป็นทั่วโลกธาตุสิ้นทั้งสาม
เมื่อคิดการศึกเสร็จสำเร็จความ	แม่จะทำให้งามเฉลิมวัง
จะเชิญองค์บิตุรงค์แลวงศา	ทั้งวังหลวงวังหน้าแลวังหลัง
จึ่งกลับมารับน้องไปครองวัง	พ่อจงฟังแม่เถิดอย่าเพ่อไป ฯ
ตอนที่ ๑๐
ลักษณวงศ์เสด็จกลับเมืองพาราณสี
๏ พระโอรสฟังอรรถที่ตรัสห้าม	ก็เห็นงามตามเสาวนีย์ไข
จึ่งทูลตอบให้ชอบหฤทัย	ลูกไม่ไปแล้วพระแม่อย่าเคืองเลย
พระโอรสทูลไท้อาลัยสมร	โอ้แม่ทิพเกสรของที่เอ๋ย
จะตายเป็นพี่ไม่เห็นอย่างไรเลย	โอ๋อกเอ๋ยสารพัดวิบัติเป็น
สองกระษัตริย์ตรัสปรึกษาสนอง	จนแสงทองส่องสว่างกระจ่างเห็น
พงศ์กระษัตริย์เสด็จยังที่นั่งเย็น	ท้าวไม่เป็นอันจะตรัสดำรัสความ
ดำรัสเรียกโหราพฤฒาเฒ่า	ก็ตรัสเล่าความฝันแล้วซักถาม
โหรคำนวณด่วนคูณแล้วทูลความ	ว่าโฉมงามอยู่ดีไม่มีภัย
โฉมสมรโศกเศร้าถึงเราหรือ	ขอเดชะออกชื่อนํ้าตาไหล
เจ้าผอมซูบรูปร่างหรืออย่างไร	ขอรับใส่เกล้ากระหม่อมเสมอตัว
พระน้องโศกเศร้าทุกข์หรือสุขบ้าง	ขอรับนางโศกบ้างแต่ยังชั่ว
ทุกวันนี้นางคะนองหรือครองตัว	ขอเดชะนางกลัวพระอัยกา
พระฤๅษีตีบ้างหรืออย่างไร	หามิได้ฤๅษีเสน่หา
คงจะพบกับเราหรือเปล่านา	ขอเดชะเบื้องหน้าจะพบนาง
อารามรักซักโหรเอาเจียนอยู่	โหรารู้ทูลไห้มิให้หมาง
พระทรงฟังเห็นชอบระบอบนาง	ตบพระหัตถ์ผางผางประทานทอง
ค่อยวายโศกทรงแย้มสำรวลสรวล	ก็ตรัสความตามควรเขาทูลสนอง
แล้วพระองค์ทรงนึกค่อยตรึกตรอง	จะคืนครองนคราพระบิตุรงค์
จึงตรัสนึกถึงพญาอาขาชาญ	อันสำราญอยู่ในโรงเรืองระหง
เป็นม้าศึกมีชัยในณรงค์	ซื่งพระองค์รักเคียงคู่ชีวา ฯ
๏ ฝ่ายพญามโนมัยที่ใช้ชิด	ก็แจ้งจิตรู้ใจว่าให้หา
โผนทะยานผ่านพวกขุนนางมา	เข้าหมอบแทบบาทาพระทรงธรรม์
พระทรงศรช้อนคางขึ้นวางเพลา	จึ่งตรัสเล่าที่พระองค์เธอทรงฝัน
แล้วเล่าความมารดาที่วอนพลัน	พระทรงธรรม์ปรึกษากับพาชี
สินธพฟังตอบความว่างามแล้ว	เชิญพระแก้วไปบำรุงซึ่งกรุงศรี
จำต้องทำตามคำพระชนนี	ครองบุรีแล้วจึงกลับมารับนาง
เออพญาพาชีพี่ว่าชอบ	จำประกอบอย่าให้เคืองทั้งสองข้าง
เราทิ้งน้องไว้ในป่ากับตาพลาง	ช่วยกันล้างกุลียุคเสียให้ยับ
เหวยมนตรีสี่พระยาเสนานาย	จงบาดหมายเกณฑ์กันให้เสร็จสรรพ
อีกเจ็ดวันจะยาตราโยธาทัพ	ตัวเรากับมารดรจะจรลี
จะยกพลขึ้นพื้นโพยมเมฆ	ไปเมืองเอกนคราพาราณสี
ครั้นสั่งเสร็จเสด็จเฝ้าพระชนนี	ทูลคดีแจ้งข้อจรดล ฯ
๏ ฝ่ายพระยายศไกรบรรลัยกัป	ก็กะเกณฑ์กองทัพอยู่สับสน
ทุกหมู่หมวดตรวจตราอลวน	ประชุมพลพื้นพวกพลมาร
ให้ยักษ์ขุนคชสิทธิ์นิมิตเพศ	เป็นช้างชัยไอยเรศพญาสาร
ทั้งรถบุษบกรัตน์ชัชวาล	จัดแจงการพร้อมเสร็จในเจ็ดวัน ฯ
๏ ปางพระจอมเมืองมารชำนาญฤทธิ์	สำราญจิตปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ถึงคำรบครบถ้วนเข้าเจ็ดวัน	เสียงสนั่นพลทัพประเทียบช้าง
พระบรรทมบนที่มณีแท่น	สนมแน่นรายเรียงอยู่เคียงข้าง
พอเพลาจวนรุ่งขึ้นรางราง	เดือนสว่างโพยมพยับก็อับนวล
เสด็จตื่นบรรทมแล้วเข้าที่	สรงสนานวารีอันหอมหวน
นางอยู่งานขานขับสำเนียงนวล	กระหึ่มหวนโทนทับรับสีซอ
พระภูธรทรงนั่งบัลลังก์ราบ	พระองค์อาบละอองปทุมท่อ
เป็นสายสาดปราดปรายกระจายปรอ	ไหลเป็นช่อลงชโลมพระวรกาย
ครั้นเสร็จสรงทรงเครื่องอบสำอาง	อนงค์นางน้อมทูลประเทียบถวาย
แล้วทรงเครื่องสุวรรณพรรณราย	สนับเพลาพราวพรายกระจายเรียง
ภูษาทรงนํ้าทองเป็นของเทศ	ช่อวิเศษลายเกี้ยวเลี้ยวเฉลียง
ดอกก้านแย่งช่อหกกระหนกเรียง	มุกดาเคียงดาษดอกเป็นดวงดี
ชายแครงกรองทองมังกรเกี้ยว	ฉลุเขี้ยวแมงทับสลับลี
เจียระบาดคาดดวงสุวรรณมณี	วาสุกรีกลีบเกล็ดล้วนกรองทอง
เข็มขัดคาดทองคำประจำยาม	เป็นแวววามวิเชียรทุกช่อช่อง
ฉลององค์อลงกตด้วยยศทอง	ทับทรวงกรองศอถมราชาวดี
กุดั่นดุนประดับพลอยล้วนย้อยหยด	มรกตนิลแนมแอร่มสี
ทองพระกรฉลุหลังฝังมณี	ทับทิมสีโมราเข้ารายเม็ด
ธำมรงค์รังแตนนพรัตน์	นิ้วพระหัตถ์สอดใส่ทั้งสิบเสร็จ
มรกตพิรอดล้วนยอดเพชร	แต่ละเม็ดตีค่าถึงควรเมือง
ทรงมงกุฎโกเมนอร่ามขำ	รายประจำไพฑูรย์ละเลื่อมเหลือง
กุณฑลเพชรแวววามอร่ามเรือง	มลังเลืองเลื่อมจับกรรเจียกจอน
เหน็บพระขรรค์ชัยแก้วเป็นแวววับ	พระหัตถ์ขวาคว้าจับพระแสงศร
เสด็จขึ้นเกยทรงอลงกรณ์	ดั่งอินทรในทิพพิมานทอง
ให้เชิญเสด็จมารดรบวรราช	สนมนาฏไปทูลกิจจาสนอง
ฝ่ายโฉมยงองค์เอกนวลละออง	พระทรงเครื่องเรืองรองระยับองค์
เสด็จจากห้องปรางค์สำอางสะอาด	ดูลินลาศงามจำเริญดำเนินหงส์
สถิตยังเกยทองทั้งสององค์	ดั่งสุริยงเคียงกันกับจันทร
ฝ่ายสนมแต่งตัวตามเสด็จ	ไม่ทันเสร็จสรรพวิ่งอยู่สลอน
บ้างคว้าผวยฉวยเพลาะไปห่มนอน	หวีกระจกห่อซ่อนไปแก้จน
บ้างผัดหน้าทาแป้งแล้วแต่งจัด	สารพัดเอาไปไม่ขัดสน
ไม้สอยผมซนเสือกอยู่เหลือกลน	ห่อกระเหม่าติดตนไปตามมี
บ้างบอกเพื่อนเตือนว่าอย่าลืมแหนบ	อุตส่าห์แอบผูกพันไปกับหวี
บ้างเก็บไรประจุบันพอทันที	ที่ไม้สอยผมมีเอาซ่อนไป
บ้างไปยืมลายอย่างของนางเพื่อน	ถ้าถ้วนเดือนจึ่งจะคิดค่าเช่าให้
บ้างได้สีทับทิมก็กริ่มใจ	สอดซับในดำเพลาะหัวเราะเริง
ที่ไม่ทันแต่งตัวยังมัวการ	น่าสงสารผมเฝ้าออกยุ่งเหยิง
ที่วิ่งส่องมองกระจกกระจะกระเจิง	นํ้ามันแข็งลนเพลิงแล้วทาพลาง
เหล่าอนงค์หน้านวลแต่ล้วนสาว	เนื้อดำขาวสองสีดูสล้าง
ตามเสด็จทูลกระหม่อมพระจอมปรางค์	พอสางสางแสงทองก็พร้อมกัน ฯ
๏ ฝ่ายนรินทร์ปิ่นกระษัตริย์ตรัสประภาษ	กับโอรสวิรุญมาศที่อาสัญ
ชื่อท้าววิรุญวงศ์พงศ์กุมภัณฑ์	ให้เสวยไอศวรรย์ของบิดา
ฝ่ายพระยายศไกรบรรลัยกัป	ก็แยกทัพเป็นพยุหะรถา
ให้กองท้าวกาลพักตร์กุมารา	เป็นงอนงารถทรงแลธงชัย
ให้กาลวกยกแยกเป็นแอกรถ	ให้กองทศคิรีเป็นทัพใหญ่
ให้กองทัพเทพวงศ์เป็นกงไก	อินทชัยอินทศักดิ์เป็นกำดุม
ให้เพชกันเป็นเพลาเข้าสอดแทรก	ให้เพชกรเป็นปะแหรกเข้าแทรกสุม
นาคชิตเป็นที่นั่งบัลลังก์กุม	นาคชุมอุปถัมภ์เป็นท้ายงอน
ทัพหลวงเป็นเศวตฉัตรฉาย	พรรณรายน่ารักประภัสสร
รถที่นั่งรถตามงามบวร	อัสดรนำพักตร์พระจักรา
บรรลัยกัปแยกทัพแล้วสรรพเสร็จ	เชิญเสด็จพระนรินทร์ปิ่นมหา
ฝ่ายพระองค์ทรงสวัสดิ์กระษัตรา	เสด็จทรงไอยราคชาธาร
นางโฉมยงทรงรถบุษบก	สินธพเทียมเตรียมยกยืนขนาน
รถเครื่องรถนางพนักงาน	งอนตระหง่านธงปลิวเป็นทิวชาย ฯ
๏ ได้ฤกษ์ชั้นลั่นฆ้องถึงสามหน	ขยายพลยกเขยื้อนเคลื่อนขยาย
พรายอากาศดาษโพยมพยับพราย	เรียงรถรายท้ายรถระดะเรียง
ครึกครื้นเครงโครมประโคมครึก	เสียงพิลึกเลื่อนลั่นสนั่นเสียง
เอียงพิภพสิงขรจะอ่อนเอียง	พิมานเพียงพลาดทับกับพิมาน
ช่องพระแกลเทพแลอยู่ทุกช่อง	ประสานเสียงกรีดร้องซ้องประสาน
มารแห่โห่ทั่วทุกตัวมาร	ชลธารเป็นระลอกกระฉอกชล
นกตื่นแตกพรูทุกหมู่นก	ฝนก็ตกฟ้าคลุ้มชอุ่มฝน
พลมารกลุ้มกลํ้าทั้งอำพน	ตาลานลนแกว่งดาบออกปลาบตา
ช้างที่นั่งลอยเลิศประเสริฐช้าง	หน้าสล้างดูงามทั้งสามหน้า
งาจะช้อนดาวตกทั้งหกงา	งวงจะคว้าเดือนงามทั้งสามงวง
กระษัตริย์ทรงองค์เลิศประเสริฐกระษัตริย์	ช่วงชวัดแสงเครื่องดูเรืองช่วง
ดวงพระพักตร์ผ่องเหมือนกับเดือนดวง	อินทร์ไม่ล่วงเลยท้าวเมื่อเทียบอินทร์
รถมณีสีสว่างกระจ่างรถ	ฉินฉะอ้อนงอนชดดูเฉิดฉิน
ยุพินทรงเอกองค์พระยุพิน	นางอัปสรทั้งสิ้นไม่เกินนาง
ที่นั่งช้างช้างล้อมอยู่พร้อมหมด	ที่นั่งรถรถล้อมอยู่พร้อมสล้าง
พลกลาดกลาดกลบในนภางค์	ดูคว้างคว้างมืดคลุ้มในเมฆา
ครั้นเวลาสายัณห์ตะวันอ่อน	ทิชากรบินไขว่ในเวหา
การเวกหัสดินรีบบินมา	มยุเรศสัตวาแลโนรี
พระชมฝูงปักษาในอากาศ	พิศวาสปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ครั้นสุริยนสนธยาเข้าราตรี	พระตรัสสั่งเสนีมิทันนาน
ให้นิมิตที่พักตำหนักยั้ง	ลงรอรั้งอาศัยในไพรสาณฑ์
ครั้นเพลารุ่งศรีรวีวาร	ก็ยกทัพเหาะทะยานไปทางบน
ปางพระหน่อสุริย์วงศ์ดำรงทวีป	ให้เร่งรีบจัตุรงค์มากลางหน
ลางทีขี่พญากุญชรชน	ลางทีจรดลด้วยอัสดร
ยกพหลเหาะระเห็จมาเจ็ดวัน	ก็ลุถึงเขตขัณฑ์เขาสิงขร
ที่บิดาให้ฆ่าพระมารดร	พระภูธรเคลือบแคลงไม่แจ้งใจ
พระชักพาชีเคียงเข้าเรียงรถ	น้อมประณตชนนีแล้วทูลไข
ถึงแว่นแคว้นบิตุรงค์พระทรงชัย	ที่นี่แล้วหรือไรเขาฆ่าเรา
พระเทพีพิศดูก็จำได้	พ่อสายใจของแม่นี่แลเจ้า
อนิจจาจอมจักรไม่รักเรา	สั่งให้เขาฆ่าแม่กับลูกน้อย
ตรัสพลางทางกันแสงสะอื้นไห้	พระชลนัยน์ไหลหลั่งลงผ็อยผ็อย
นํ้าเนตรร่วงดังพวงมาลาลอย	ยิ่งเศร้าสร้อยสุดแค้นแสนทวี
หน่อกระษัตริย์โศกาทรงพิลาป	แล้วตรัสกราบทูลห้ามไปตามที่
อย่ากันแสงโศกศัลย์เลยพันปี	อันครั้งนี้จะได้เห็นฝีมือกัน
พระทูนแล้วชักแก้วกัณฐัศว์ถอย	ลินลาลอยมาในกลางพลขันธ์
ดำรัสสั่งบรรลัยกัปไปฉับพลัน	ท่านจงร้องบอกกันทั้งกองทัพ
บรรดาพวกพลเราล้วนเหล่ายักษ์	จงเปลี่ยนพักตร์แปลงกายให้กลายกลับ
เป็นมนุษย์เนืองนองทั้งกองทัพ	แล้วจงขับพลพร้อมเข้าล้อมเมือง
พระบิดาเธอเห็นว่าเป็นยักษ์	จะโศกหนักกำสรดไม่ปลดเปลื้อง
แล้วอย่าให้ใครทำให้ช้ำเคือง	แก่ชาวเมืองถ้วนทั่วทุกตัวคน
บรรลัยกัปรับสารโองการตรัส	ก็รีบรัดบอกทัพอยู่สับสน
พลมารรู้ทั่วทุกตัวคน	นิมิตตนเป็นมนุษย์อเนกนันต์
ทัพกระทั่งถึงนครพอค่อนรุ่ง	ก็แยกยุ่งพร้อมล้อมแล้วโห่ลั่น
เอิกเกริกเกลื่อนกลาดประกาศกัน	ล้อมสำเร็จเจ็ดชั้นเป็นหลั่นลด
ที่มารมีเดชาบรรดาศักดิ์	นิรมิตตำหนักให้ปรากฏ
เป็นที่อยู่แห่งองค์พระทรงยศ	ทั้งโรงรถรายเรียงอยู่เคียงกัน
เสียงช้างร้องก้องกึกโกญจนาท	อาชาชาติคำรนคำรามลั่น
พลมารพร้อมเพรียกร้องเรียกกัน	เสียงสนั่นดังเมืองจะเปรื่องทลาย
พลเมืองตื่นอึงตะลึงลุก	ตะโกนปลุกเรียกกันจนขวัญหาย
บ้างเก็บของออกมากองอยู่วุ่นวาย	สำคัญหมายว่าไฟมาไหม้เมือง
บ้างเรียกผัวมัวคว้าผวาฉุด	จนผ้าหลุดทรุดนั่งลงทั้งเครื่อง
บ้างบอกเมียตัวสั่นว่าขวัญเมือง	ถึงฝืดเคืองพี่ไม่ทิ้งเจ้ามิ่งเมีย
ที่นอนเศร้าเข้าปลุกก็ลุกเซ่อ	ละเมอเพ้อหัวร่อร้องขอเบี้ย
ฝันว่าซื้อของกินเอาลิ้นเลีย	อีนางเมียร้องตวาดก็ตกใจ
บ้างสำคัญว่ากบฏมันคดคิด	ให้พรั่นจิตตกตะลึงไม่อึงได้
ที่ลูกอ่อนร้องอึงคะนึงไป	บ้างตีอกตกใจตะโกนกัน
เจ้าเจ๊กตื่นวิ่งแหกเข้าแบกหมู	แม่อีหนูอุ้มเป็ดระเห็จหัน
เจ้าเซ็นเต้นตีอกออกงกงัน	พวกนางญวนป่วนปั่นไม่สมประดี
ครั้นรู้ว่าข้าศึกมาล้อมเมือง	ก็จัดเครื่องของพร้อมจะด้อมหนี
พวกพระยาเสนาแลมนตรี	ก็กรูกรีเตรียมตนทุกคนไป ฯ
๏ ปางบรมพรหมทัตกระษัตรา	ตกประหม่าอกสั่นอยู่หวั่นไหว
พระทรงเผยพระแกลแล้วแลไป	เห็นกองไฟลุกแดงกำแพงราย
แสงอาวุธวาววาบอยู่ปลาบแปลบ	ดังฟ้าแลบเรืองรอบทั้งขอบค่าย
เห็นพวกพลคนหลากอยู่มากมาย	มันตั้งรายล้อมรอบเป็นขอบคัน
พระดูดูรู้ว่าเป็นข้าศึก	ตกพระทัยให้นึกประหวั่นขวัญ
เอะอะไรไพรีจึ่งมีพลัน	อัศจรรย์อยู่ดีดีก็มีมา
เสด็จเดินในมนเทียรแล้วเวียนกลับ	พระหัตถ์จับพระแสงขรรค์อันคมกล้า
ให้อัดอั้นตันในพระอุรา	ดังปืนยายอกกายไม่วายคิด
สาวสนมกรมในทั้งวังหลวง	ก็ตีทรวงตัวสั่นประหวั่นจิต
เสียงกรีดกรีดหวีดร้องดั่งต้องพิษ	กลัวชีวิตวิ่งวุ่นออกขุ่นวัง
บ้างลุกทะลึ่งผ้าหลุดด้วยสุดกลัว	ครั้นรู้ตัวแล้วก็หยุดลงทรุดนั่ง
ฉวยเอาผ้าพันพุงอยู่รุงรัง	ด้วยกำลังขวัญบินจนสิ้นอาย
บ้างไม่มีผ้าห่มเปิดนมแร่	โดนลับแลงงงมจนล้มหงาย
บ้างไม่ทันตั้งตัวด้วยกลัวตาย	เหยียบกระจกจนกระจายตะกายคลำ
บ้างตื่นคว้าหาประตูไม่รู้พบ	หลงตลบเข้าไปโดนกระโถนควํ่า
บ้างเหยียบเครื่องแป้งแตกแหลกระยำ	เอามือคลำเสียดายของร้องไห้รัก
บ้างตัวสั่นงันงกจนตกเตียง	เอามือเหวี่ยงเข้าไปต้องคันฉ่องหัก
ที่เล่นเพื่อนเบือนกอดนางยอดรัก	ครั้นกึกกักก็กระโดดหน้าต่างไป
บรรดาหม่อมจอมเจ้าแลท้าวนาง	ก็วิ่งวางจากห้องแล้วร้องไห้
พากันขึ้นเฝ้าองค์พระทรงชัย	แต่วิ่งไปวิ่งมาละล้าละลัง ฯ
๏ ฝ่ายอนงค์อสุรีศรีสมร	ให้อาวรณ์วาบหวามถึงความหลัง
เป็นลางกรรมจะมาทำให้มรณัง	ให้แต่ตั้งคิดถึงตัวด้วยกลัวตาย
นางกอดบาทภูธรแล้ววอนถาม	อันสงครามครั้งนี้บุรีไหน
จะเป็นทัพสุริย์วงศ์พระองค์ใด	แต่ก่อนไรเคยคะนึงหรือพึ่งมี
พวกท้าวนางพลางทูลขึ้นพร้อมพร้อม	ทูลกระหม่อมเคราะห์เมืองกระไรนี่
กระหม่อมฉันเคยพึ่งพระบารมี	อันครั้งนี้ศึกติดเห็นผิดใจ ฯ
๏ ได้ทรงฟังทูลความดั่งหนามยอก	มิอาจออกโอษฐ์ตรัสดำรัสไข
พระเสด็จเยื้องย่องเข้าห้องใน	กันแสงไห้รักองค์ด้วยสงคราม
แต่ก่อนไกลใครเลยจะต่อสู้	อันศัตรูรู้ฤทธิ์ก็คิดขาม
เห็นกูแก่จึ่งด่วนมาลวนลาม	จะก่อความให้เป็นควันทั้งแขวงเมือง
ศึกกระษัตริย์นี้อนาถประหลาดนัก	ไม่ประจักษ์แจ้งข่าวแลราวเรื่อง
อยู่อยู่หรือก็จู่เข้าล้อมเมือง	ชะรอยเรืองฤทธิ์เลิศประเสริฐชาย
อันครั้งนี้กรุงไกรกระไรหรือ	จะคงชื่อหรือจะควํ่าสลํ่าสลาย
ไม่เล็งเห็นเหล่าทหารที่ชาญชาย	จะยักย้ายรบรับกับไพรี
จะสิ้นบุญเคยคงดำรงวัง	หรือจะยังสืบทรงซึ่งกรุงศรี
ปัจจามิตรมาประชิดอยู่เต็มที	อันครั้งนี้เป็นไฉนไม่รู้เลย
โอ้เจ้าลักษณวงศ์พระลูกแก้ว	ถ้าอยู่แล้วจะได้พึ่งเจ้าพ่อเอ๋ย
เป็นเวรกรรมดลใจกระไรเลย	ให้พ่อเฉยคิดชังเจ้าบังอร
ป่านฉะนี้แม่ลูกกระดูกขาด	จะเกลื่อนกลาดทิ้งกลิ้งริมสิงขร
มิพอที่จะมาม้วยด้วยมารดร	เป็นกรรมก่อนเจ้าได้ทำจึ่งจำตาย
ถ้าพ่ออยู่จะได้สู้ปัจจามิตร	พ่อคิดคิดถึงเจ้าแล้วใจหาย
ถ้าพ่ออยู่หรือจะมีอันตราย	นี่พ่อตายไพรีได้ทีปอง
จอมกระษัตริย์คิดคะนึงถึงโอรส	ทรงกำสรดสะอื้นไห้พระทัยหมอง
แสนเทวษชลเนตรลงเนืองนอง	จนแสงทองส่องสว่างในอัมพร
เสด็จเข้าที่สรงแล้วทรงเสวย	ไม่เสบยในพระทัยสะท้อนถอน
ทอดพระเนตรดูสนมประนมกร	ล้วนแต่ร้อนในอุรานํ้าตาคลอ
พระยิ่งพิศก็ยิ่งคิดสงสารนัก	ผินพระพักตร์น้ำพระเนตรไม่ขาดสอ
แข็งพระทัยสติตั้งไม่รั้งรอ	พระตรัสยอยกสนองประคองใจ
ไอ้ข้าศึกนี้มันฮึกไม่เห็นฤทธิ์	อันชีวิตมันจะคงอย่าสงสัย
พวกไอ้ชาติเชื้อพาลทะยานใจ	จะบรรลัยด้วยผลกรรมมันทำมา
มานะกระษัตริย์ตรัสไปพระทัยหวาด	แล้วยุรยาตรเสด็จยังที่ข้างหน้า
ขุนนางแน่นหมอบกลาดดาษดา	เห็นแต่หน้าซูบเศร้าอยู่ทุกคน
เจ้าพระยาแลพระยาเสนามาตย์	บังคมบาททูลสนองอนุสนธิ์
ขอพระเดชปกเกศประชาชน	อันพวกพลข้าศึกเห็นหนักครัน ฯ
๏ องค์พระจอมราเชนทร์นเรนทร์สูร	ได้ฟังทูลว่าทัพนั้นขับขัน
จึงตรัสสั่งเสนาพระยาพลัน	จงเกณฑ์กันรายประจำบนกำแพง
เอาปืนใหญ่ใส่ป้อมให้พร้อมไว้	ทั้งช่องน้อยช่องใหญ่ให้ขันแข็ง
จงรีบด่วนเร่งรัดไปจัดแจง	ประตูแดงลั่นดาลอย่าไว้ใจ
ขุนนางรับพจมานโองการตรัส	ก็รีบรัดจัดการสนั่นไหว
เที่ยวเกณฑ์คนวิ่งวุ่นออกขุ่นไป	ทุกป้อมใหญ่ให้ฝรั่งขึ้นนั่งราย
มนตรีตรวจการเสร็จสำเร็จแล้ว	ก็คลาดแคล้วเข้าไปทูลเนื้อความถวาย
เข้าเฝ้าพร้อมอยู่ทุกหน้าพระยานาย	คอยอุบายโองการพระผ่านเมือง
จอมกระษัตริย์ท้าวตรัสปรึกษาศึก	ตามบันทึกกิจการบุราณเรื่อง
ขุนนางทูลประเทียบตามเนื้อความเมือง	ดำริเรื่องที่จะรับกับไพรี ฯ
๏ ปางพระลักษณวงศ์ผู้ทรงโฉม	ครั้นโพยมรุ่งแจ้งอรุณศรี
สั่งให้หาแต่บรรดาหมู่มนตรี	พระจึ่งมีพจนารถไปโดยจง
เราจะให้อสุรีเข้าตีประดัง	ประเดี๋ยวก็จะพังเป็นผุยผง
แต่หากเกรงทรงฤทธิ์บิตุรงค์	จำจะคงคิดทำให้นํ้านวล
ท่านจงแต่งเรื่องราชอักษร	ให้ภูธรเธอส่งอีองค์สงวน
แม้นไม่ส่งองค์นางสำอางนวล	ออกมาชวนชนช้างกันกลางคัน
จงแต่งสารราบราบบำราบท้าว	จงกลั่นกล่าวให้คารมนั้นคมสัน
ดูกำลังฟังลองทำนองกัน	จงจัดสรรสี่ทูตให้จำทูล
มารมนตรีรับสั่งแล้วแต่งสาร	ตามโองการภูเบนทร์นเรนทร์สูร
แล้วจัดขุนอสุรีสี่สกูล	ให้จำทูลราชสารใส่พานทอง
แล้วส่งทูตทั้งสี่ออกจากทัพ	พากันกลับเฝ้าท้าวแล้วทูลฉลอง
ฝ่ายราชทูตเชิญสารพานประคอง	ตามทำนองในทำเนียบระเบียบการ
ถึงประตูเรียกผู้รักษาพลัน	ใครอยู่นั่นรับเราผู้ถือสาร
เร็วเร็วเถิดเปิดเหวยเผยทวาร	ตามบุราณราชกิจอย่าปิดทาง
นายประตูดูดูก็รู้แน่	ไขประแจเปิดบานทวารผาง
ราชทูตสี่นายไปตามทาง	พวกขุนนางมารับไปฉับพลัน
จึงเชิญสารพานทองประคองถนอม	เข้าเฝ้าจอมผู้ดำรงมไหศวรรย์
ทั้งสี่ทูตก็ประนมบังคมคัล	หมอบอยู่ชั้นห้องกลางขุนนางเนือง
อำมาตย์ถวายสารนิพนธ์จนพระหัตถ์	จอมกระษัตริย์คลี่สารออกอ่านเรื่อง
ในศุภสารว่าพระผ่านบุรีเรือง	พระนามเมืองมยุรามหานคร
เป็นปิ่นปักหลักโลกเฉลิมภพ	ดิลกลบลือพระฤทธิ์ทุกทิศสยอน
มีพระยศจดฟ้าสถาพร	ทุกนครเข็ดขยาดพระเดชา
ทั้งไตรจักรยักษ์มนุษย์สุดสถาน	ถวายสารน้อมเศียรทุกทิศา
ใครบ่ต่อรอฤทธิ์อิศรา	ทุกพระยาธานีถวายนาง
แต่เมืองนี้เป็นไฉนจึ่งไม่ถวาย	พระทัยหมายแค้นเคืองระคางหมาง
บัดนี้มีพระประสงค์อนงค์นาง	ที่เป็นอย่างยอดยิ่งสนมใน
จึ่งกรีธาพยุหะมาประชิด	จะลองฤทธิ์กันให้เห็นว่าเป็นไฉน
หรือเกรงฤทธิ์จะไม่คิดออกชิงชัย	จะยอมให้โฉมยงเร่งส่งมา
แม้นมิส่งองค์สุดาออกมาถวาย	จะลอยชายจับนางมาล้างฆ่า
หรือมีฤทธิ์ถือองค์จงออกมา	ขึ้นขี่คอไอยรามาชนกัน ฯ
๏ พระทรงสารอ่านสิ้นถวิลหวาด	ตรัสประภาษสั่งทูตให้ผายผัน
ท่านจงไปกราบทูลกระษัตริย์พลัน	อีกสามวันชนช้างกันกลางแปลง
พระตรัสไปด้วยพระทัยเธอมานะ	ในอุระเสียวเสียวสยดแสยง
สะท้านทรวงความโศกนั้นสุดแทง	ดั่งศรแย้งยิงเสียดสกนธ์กาย
ราชทูตทูลลาลินลากลับ	ไปถึงทัพเข้าทูลเนื้อความถวาย
ว่าพระจอมโลกาเธอท้าทาย	ว่าจะชนช้างพลายในสามวัน
ได้ทรงฟังทราบสารพระผ่านภพ	คิดจะรบหลอกหลอนทั้งผ่อนผัน
จึ่งตรัสสั่งบรรลัยกัปไปฉับพลัน	เมื่อถึงวันเราจะทรงคชาชาญ
จะล่อให้ท้าวไล่ในเชิงล่า	ท่านจงพาพวกพหลพลทหาร
กลับเป็นยักษ์รีบเร่งเหาะทะยาน	จับอีมารยักษ์มาอย่าฆ่าฟัน
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จเข้าสู่ที่	ทั้งสองศรีปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
พระโอรสมารดาปรึกษากัน	ถึงทรงธรรม์ธิบดินทร์นรินทร ฯ
๏ ปางบรมพรหมทัตขัตติเยศ	คะนึงเหตุเรื่องราชอักษร
รักพระองค์เกรงด้วยจะม้วยมรณ์	รักสมรมเหสีก็สุดใจ
คิดจะส่งแล้วก็กลับจะคิดสู้	เป็นสุดรู้ที่จะทำอย่างไรได้
คิดจะตายก็เสียดายนางทรามวัย	คิดจะให้ก็จะขาดสวาทชม
ให้เชิญโฉมวนิดาเจ้ามาเฝ้า	จึ่งตรัสเล่าศุภสารแก่จอมสนม
นี่แลน้องมันทำเป็นเล่ห์ลม	แม่ทรามชมเจ้าจะคิดประการใด
นางโฉมงามทูลไปด้วยใจยักษ์	แต่น้องรักก็จะสู้ศัตรูได้
ด้วยรู้มนตร์เชี่ยวชาญชำนาญใจ	หัสนัยน์โปรดปรานประทานพร
สาอะไรกับมนุษย์เท่านี้นี่	แต่ยักษียังไม่ทานวิ่งซานซ่อน
น้องจะขอทำการไปแทนกร	จะแปลงเป็นภูธรแล้วจรลี
จะทรงช้างชาญสมรกุญชรชาติ	ไปตวาดข้าศึกให้แตกหนี
จะวิตกไปไยกับไพรี	พระทรงศักดิ์จักรีอย่าตรอมใจ ฯ
๏ พระจอมเมืองฟังมิ่งมเหสี	ความยินดีชื่นชอบอัชฌาสัย
ค่อยบรรเทาเบาทุกข์ในพระทัย	ดั่งหนึ่งได้น้ำทิพมาสรงองค์
ถึงวันครบตามความสงครามนัด	กรุงกระษัตริย์เสด็จออกพระโรงระหง
สั่งให้เตรียมพลรัตน์จัตุรงค์	ทั้งกุญชรช้างทรงที่นั่งพลาย
ประดับด้วยอาภรณ์บวรรัตน์	เศวตฉัตรลอยเลิศดูเฉิดฉาย
ทั้งช้างดั้งช้างเดียงออกเรียงราย	พลนิกายคับคั่งทั้งวังใน
ส่วนโฉมยงองค์กัลยายักษ์	เอานํ้าสังข์สรงพักตร์ให้ผ่องใส
ทรงเกราะแก้วเพชรรัตน์อันอำไพ	แล้วสอดใส่เครื่องทรงอลงกรณ์
ทรงมงกุฎมรกตอันสดสุก	เป็นแววลุกจับพักตร์ประภัสสร
ล้วนแต่ทรงเครื่ององค์พระภูธร	โฉมสมรงามเหมือนกระษัตรา
เสด็จเข้าเฝ้าองค์พระทรงราชย์	บังคมบาทอภิวันท์ด้วยหรรษา
ฝ่ายบรมพรหมทัตกระษัตรา	พระบัญชารับขวัญไปทันที
แม่อาสาพี่ไปดังใจถวิล	เหมือนพระอินทร์ทิ้งจักรมาให้พี่
ขอให้น้องมีชัยแก่ไพรี	ระวังองค์จงดีเถิดดวงใจ
เขาเป็นชายฝ่ายน้องนี้เป็นหญิง	การศึกยิ่งหลายกระบวนอย่าด่วนได้
อย่าชะล่าหลงละเลิงกระเจิงไป	เราก็ใจเขาก็จิตจงคิดเกรง
เป็นมนุษย์เหมือนกันอย่าหมิ่นกัน	เสียเชิงชั้นแก้ไขให้เหมาะเหม็ง
พี่จะออกไปประจัญกับมันเอง	ไม่กริ่งเกรงฤทธิไกรไอ้ไพรี
พระตรัสพลางจูงนางขึ้นเกยรัตน์	นางโฉมยงทรงสวัสดิ์ขึ้นหัตถี
ทรงพระแสงง้าวงามอร่ามดี	ดูท่วงทีเหมือนบุรุษเห็นสุดงาม
พลพร้อมน้อมก้มบังคมคัล	โห่สนั่นถ้วนครบคำรบสาม
ได้ฤกษ์เลิกโยธาสง่างาม	พฤฒาพราหมณ์แกว่งเคาะบัณเฑาะว์นำ
เสียงฆ้องกลองก้องกึกพิลึกลั่น	พัลวันพลวุ่นออกขุ่นคลํ่า
พอทัพกึงพระทวารบันดาลกรรม	เป็นลางทำฉัตรกั้นสะบั้นลง
อสุรีตกใจตะลึงนิก	ถึงการศึกเศร้าจิตพิศวง
มานะยักษ์ฮักฮึกนึกทะนง	ไสคเชนทร์ช้างทรงออกจากวัง ฯ
ตอนที่ ๑๑
ลักษณวงศ์เสด็จเข้าเมืองพาราณสี
๏ ลักษณวงศ์ทรงช้างยักษ์นิมิต	ช้างประชิดกันรับอยู่คับคั่ง
พระทรงฤทธิ์รีบรุนกุญชรัง	ขยับยั้งเยื้องล่อไม่ต่อพักตร์
พระพิศดูมารร้ายมันกลายแกล้ง	บิดกายแปลงเป็นองค์พระทรงศักดิ์
จำได้ว่าพระบิดาชรานัก	เห็นผิดพักตร์แล้วก็ไสกุญชรพลัน
อีมารร้ายดูรู้ว่าหมู่ยักษ์	ความกลัวนักชักช้างให้ห่างหัน
เหมือนไก่เห็นตีนงูมันรู้กัน	ตัวเนื้อสั่นพรั่นกายก็กลายตน
พลมารเห็นมารทะยานโผน	นางยักษ์โจนเหาะหนีขึ้นเวหน
มารประชิดติดตามออกแจจน	คำรามรณโห่ลั่นสนั่นไป
ลอยละลิ่วปลิวแล่นออกแน่นฟ้า	นางยักษาตัวสั่นอยู่หวั่นไหว
กุมภัณฑ์พลติดตามมาทันใด	เข้าล้อมไล่จับตัวแล้วตีพลาง
ตีเปรี้ยงเสียงฉาดพิฆาตผึง	ถีบต่อยตึงตบโผงปะเตะผาง
รวบศอกเข้าเข่าชิดแล้วมัดพลาง	สงสารนางร้องสั่งกระษัตรา
พระจอมจักรเมียรักไม่รอดแล้ว	ขอฝากแต่ลูกแก้วเสน่หา
พลมารฉุดลากกระชากมา	ถึงพลับพลาตำหนักพระจักรี
พวกทัพโยธาบรรดามนุษย์	อุตลุดแตกฮือกระพือหนี
วิ่งถลาถาล้มไม่สมประดี	ผ้าไม่มีติดตัวเอามือกุม
แม่เพื่อนม้วยช่วยผัวลูกกลัวยักษ์	ละล่ำละลักตีนตำถลำหลุม
หัวล้านโดนกันดังเอามือกุม	โขยกขยุมล้มลุกลงคลุกคลาน
อาชาช้างผางผึงตะบึงโผน	กระโดดโดนวิ่งลั่นสนั่นขาน
โขยกเหยียบคนตายลงวายปราณ	บ้างพิการขาแขนหักระยำ
ในนครชุลมุนออกขุ่นคึก	เสียงพิลึกกราดกรีดวะหวีดรํ่า
บ้างซุกซ่อนนอนแนบแอบปะรำ	บริกรรมกับตัวด้วยกลัวตาย
บ้างซอกหนีเข้าไปซุกกระชุกนุ่น	บ้างหมกมุ่นเข้ากระสอบแล้วหอบหาย
ลูกเขยกลับจับเมียเป็นแม่ยาย	ตะกุยตะกายกอดร้องในท้องเรือ
บ้างพาเมียวิ่งอ้อมเอาพ้อมครอบ	บ้างนอนหมอบเอาฟูกพันจบฟั่นเฝือ
เข้ากองแกลบแอบตะล่อมเข้าพ้อมเกลือ	ความกลัวเหลือซุกซนทุกคนไป
พวกในวังกราดกรีดวะหวีดเสียง	เข้าใต้เตียงหมอบมองแล้วร้องไห้
บ้างปิดทวารบานลั่นสนั่นไป	ความตกใจซ่อนตัวด้วยกลัวยักษ์
บ้างยอกรวอนไหว้พระไพรสาณฑ์	ให้ศัตรูหมู่มารอย่าหาญหัก
ที่ลางคนเชื่อหน้าทำกล้านัก	ถึงไอ้ยักษ์มันก็รู้ว่ากูงาม
บ้างกอดคอพี่น้องแล้วร้องไห้	เป็นสุดใจสุดฤทธิ์ให้คิดขาม
สงสารแก้วโกสุมนางโฉมงาม	เจ้าครั่นคร้ามครํ่าครวญรำจวนใจ
เห็นชนนีปิ่นเกศเป็นเพศยักษ์	ยิ่งโศกหนักเพียงชีพจะตักษัย
ได้ยินเสียงร้องสั่งถึงวังใน	สะอื้นไห้กอดบาทพระบิดา
สงสารท้าวพรหมทัตกระษัตริย์ศักดิ์	ผิวพระพักตร์ผาดเผือดลงหนักหนา
ปิดทวารขันขึงให้ตรึงตรา	พระกายาลั่นระรัวไม่รู้วาย
ประคองกอดโกสุมเข้าอุ้มไว้	ชลนัยน์ไหลนองไม่ขาดสาย
กลัวความมรณาชีวาวาย	พระทัยหมายเหมือนพระศอไม่ต่อองค์
พระชนนีลูกรักเป็นยักษ์แล้ว	ป่านฉะนี้น้องแก้วจะผุยผง
อันครั้งนี้ชีวิตของบิตุรงค์	เห็นไม่คงคืนแล้วแม่ดวงใจ
เป็นสุดรู้สุดฤทธิ์จะคิดแล้ว	พระลูกแก้วเราจะหนีไปที่ไหน
สองกระษัตริย์กันแสงพลางอยู่ปรางค์ไชย	สะอื้นไห้ไม่เป็นสมประดี ฯ
๏ จะกล่าวถึงบรรลัยกัปที่จับนาง	มัดมาวางไว้ตรงหน้าพลับพลาสี
ลักษณวงศ์กับองค์ชนนี	เห็นยักษ์ดังว่าศรมายอนตา
กระทืบบาทสิงหนาทอยู่ฉาดฉาน	มึงอีมารแก่แรดแพศยา
เหวยมนตรีตีตบด้วยกะลา	เอาเลือดมาล้างตีนอีสิ้นอาย
ผูกเข้าเฆี่ยนสองพันให้สันขาด	มารอำมาตย์รับสั่งแล้วลงหวาย
ตีผางตบผางฟันกระจาย	อีมารร้ายร้องทูลขอโทษตัว
พระเร่งกริ้วตรัสสั่งให้ตบซ้ำ	แล้วให้จำคาตรวนจนท่วมหัว
ทั้งโซ่ตรวนพวนตรึงไว้ตึงตัว	อีมารมัวเสือกร้องจนสิ้นลม
เขาจองจำนำไปไว้โรงรถ	นางกำสรดเสือกกายสยายผม
คิดถึงพระธิดาให้ปรารมภ์	แสนระทมแทบเจียนบรรลัยลาญ ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อสุริยวงศ์ผู้ทรงศักดิ์	ตรัสสั่งยักษ์อำมาตย์ชาติทหาร
เอ็งจงไปทูลต่อพระภูบาล	จะคิดอ่านแข็งขัดให้ตรัสมา
จะเหยียบเมืองให้ระยำด้วยลํ้าฤทธิ์	รักชีวิตแล้วให้เร่งออกมาหา
ยังรักเมียรูปงามให้ตามมา	จะรอท่าไว้ให้ชมภิรมย์รัก
ขุนมารรับสั่งเสร็จระเห็จเหาะ	ไปจำเพาะปรางค์องค์พระทรงศักดิ์
เห็นปิดทวารบานชิดสนิทนัก	แล้วขุนยักษ์ร้องประกาศพระโองการ
พระนรินทร์ยินเสียงขุนมารร้อง	โลมาพองเพียงเพลิงเถกิงผลาญ
พระจึ่งร้องตอบรสพจมาน	เราไม่หาญสงครามด้วยความกลัว
จะออกไปยินยอมประนอมเมือง	มิให้เคืองเบื้องบาทพระอยู่หัว
จะถวายโฉมฉายถวายตัว	ไม่คิดชั่วเชิงชั้นเป็นการกล
มารสดับกลับยังที่นั่งเสด็จ	ก็ทูลเสร็จตามสารอนุสนธิ์
พระนรินทร์ปิ่นจอมกระหม่อมพล	ก็กราบทูลยุบลพระชนนี
สองกระษัตริย์แสนโสมนัสนัก	ตั้งพระพักตร์คอยองค์พระทรงศรี
ฝ่ายพระจอมจักราในธานี	ให้บุตรีแต่งโฉมประโลมใจ
พร้อมพระองค์สุริยวงศ์ทั้งวังหลวง	ทุกกระทรวงล้วนหน้ามาไสว
ครั้นพร้อมเสร็จพระเสด็จคลาไคล	ดำเนินไปด้วยพระบาทเยื้องยาตรา
มิได้ทรงคชสารยานุมาศ	ด้วยเกรงราชปรปักษ์เป็นหนักหนา
เสด็จออกถึงนอกพระพารา	เห็นยักษาแน่นอัดปฐพี
พระองค์สั่นรัวรัวด้วยกลัวฤทธิ์	พระพักตร์ผิดเศร้าซีดสลดสี
นางไกสุมกลัวสุดแสนทวี	พวกสาวศรีตัวสั่นอยู่ทุกคน
ยักษ์มันหยอกก็ขยับจะกลับวิ่ง	ออกยุ่งยิ่งซ่อนซับอยู่สับสน
เข้ายัดเยียดเบียดเสียดอยู่เหลือกลน	ผู้ดีปนขี้ข้าไม่ว่ากัน
พระทรงฤทธิ์ยาตราถึงหน้าฉนวน	ให้ปั่นป่วนปิ้มว่าจะอาสัญ
เห็นนายทวารนั่งกลุ่มล้วนกุมภัณฑ์	พระก้มกายจรจรัลด้วยเจียมองค์
ถึงลับแลเหลือบแลชำเลืองเนตร	เห็นลูกรักอัคเรศนวลหง
เป็นมนุษย์ผุดผ่องทั้งสององค์	เหมือนพระลักษณวงศ์องค์อำภา
พระเร่งคิดพิศวงยิ่งสงสัย	หรือสายใจมิ่งมิตรเสน่หา
อันม้วยมรณ์ห่อนเห็นจะเป็นมา	หรือเทวาช่วยชุบให้คืนชนม์
นั่นมารดาหรือจะว่ามเหสี	ดูท่วงทีกิริยาน่าฉงน
เหมือนละม้ายคล้ายกันทั้งสองคน	อันเหตุผลยังไม่แจ้งประจักษ์ใจ
ดำริแล้วจรลีเข้าที่เฝ้า	จึ่งคุกเข่าจะประนมบังคมไหว้
พระโอรสห้ามพลันในทันใด	ภูวไนยอย่าบังคมไม่สมควร
ขอเชิญจอมจุมพลขึ้นบนนี้	มานั่งที่เทียมกันอย่าหันหวน
ทั้งลูกน้อยสุริยวงศ์อนงค์นวล	จงเชิญชวนขึ้นมาพลับพลาพลัน
พรหมทัตฟังตรัสให้กริ่งจิต	ด้วยเกรงผิดเจียมกายก็ผายผัน
พระลดองค์ลงนั่งบัลลังก์พลัน	พระองค์สั่นยอกรขึ้นบังคม
พระโอรสรับกรขึ้นทูนเกศ	บิตุเรศหรือจะไหว้ไม่เห็นสม
แต่พอตรัสอัดอั้นตันอารมณ์	พระเกศก้มกอดบาทแล้วโศกี
โฉมอำภาผวาเข้ากอดบาท	เพียงจะขาดชีพดับลงกับที่
จอมกระษัตริย์รู้แท้ว่าเทวี	พระโศกีกอดสองประคองเคียง
ญาติวงศ์ก็ทรงกันแสงแซ่	ออกจอแจครืนครั่นสนั่นเสียง
สะอึกสะอื้นล้มทับสลับเคียง	ดั่งรังเรียงพาดล้มด้วยลมพาน
สามกระษัตริย์เสือกองค์ทรงกันแสง	สิ้นเรี่ยวแรงสลบลงน่าสงสาร
นางโกสุมกันแสงด้วยภูบาล	เยาวมาลย์ก็สลบลงทันที
สาวสนมกรมวังทั้งสองฝ่าย	ลงเสือกกายร้องไห้อยู่อึงมี่
วินาศนิ่งกลิ้งล้มไม่สมประดี	ทุกนารีสลบกลาดดาษดา
พวกอำมาตย์มีศักดิ์ยักษ์มนุษย์	อุตลุดวุ่นวายทั้งซ้ายขวา
เข้าชโลมโซมรดสุคนธา	บ้างเข้ามาโบกกรายถวายลม
บ้างโปรยประที่พระองค์วงศ์พระญาติ	บ้างพ่นสาดสรงพักตร์นักสนม
บ้างฉวยพัดวิชนีเข้าวีลม	ช่วยระดมกันระดะไม่ละเลย
สี่กระษัตริย์สาวสนมบรมวงศ์	ก็ฟื้นองค์ด้วยสุคนธ์รำเพยเผย
ชลเนตรนองพรายไม่วายเลย	สุดเสวยความเทวษเพทนา
พรหมทัตตรัสพลางทางสะอื้น	เจ้างามชื่นยอดสร้อยเสน่หา
พี่สำคัญว่าขวัญเมืองเจ้ามรณา	คิดขึ้นมาก็เสียดายไม่วายวัน
แต่จากเจ้าสองศรีไม่มีสุข	เสวยทุกข์ทนแค้นแสนกระสัน
มิพอที่จะพรากไปจากกัน	พี่รำพันโทษกายไม่วายเลย
พระวงศาว่าโอ้พระแม่เจ้า	คิดว่าเขาฆ่าแล้วพระคุณเอ๋ย
กระหม่อมฉันร้องไห้กระไรเลย	ความเสบยนั้นไม่มีสักเวลา
อยู่ข้างหลังนางยักษ์มันลักกิน	น้องก็สิ้นพี่ก็สูญไม่เห็นหน้า
ไม่รู้เลยว่าม้วยด้วยมารา	ไม่เห็นหน้าแล้วก็คิดว่าหนีไป
มาวันนี้แลประจักษ์ว่ายักษ์กิน	ก็สุดสิ้นพิศวงที่สงสัย
ใจจะขาดเสียด้วยญาติมาบรรลัย	น่าน้อยใจเจ็บแค้นแสนทวี
พระวรนาฏกับราชโอรสรัก	ซบพระพักตร์ลงทรงกันแสงศรี
แสนอาลัยด้วยพระวงศ์ปลงชีวี	พิโรธนางอสุรีก็สุดใจ ฯ
๏ กรุงกระษัตริย์ตรัสประโลมนางโฉมชื่น	อย่าสะอื้นพักตร์น้องจะหมองไหม้
เขามีกรรมตามทันจึ่งบรรลัย	หักพระทัยเสียเถิดประเสริฐดี
แม่เงยพักตร์ผัวรักจะถามเหตุ	พระทรงเช็ดชลนัยน์ให้โฉมศรี
พระกรกอดลูกยาด้วยปรานี	ทรงโศกีตรัสพลางหลั่งนํ้าตา
เมื่อครั้งพี่หวนโกรธพิโรธน้อง	ให้จับสองจอมขวัญไปฟันฆ่า
นี่ใครช่วยจึ่งไม่ม้วยมรณา	อุตส่าห์พาโอรสคืนมาเมือง ฯ
๏ นางโฉมยงทรงฟังให้คั่งแค้น	เป็นสุดแสนกำสรดไม่ปลดเปลื้อง
จึ่งบังคมทูลความไปตามเคือง	พระจอมเมืองจะมาถามเนื้อความไย
พระลูกรักทูลสารประทานโทษ	พระองค์โปรดจึ่งได้รอดไม่ตักษัย
นี่เหลือเดนเสือสางที่กลางไพร	ด้วยเข็ญใจจะมาพึ่งพระบารมี ฯ
๏ อนิจจาดวงจิตพี่ผิดแล้ว	นางน้องแก้วขอโทษอย่าโกรธพี่
เป็นความทุ่งเสียท่าอย่าพาที	จงแจ้งความตามคดีเถิดขวัญตา
พระทรงธรรม์ฉันทูลไม่ถ้วนถูก	จงถามลูกคนจนอนาถา
ได้ทรงฟังว่าโอ้อนิจจา	เจ้าอำภานํ้าใจกระไรเลย
แล้วตรัสแก่ลูกเล่าว่าเจ้าพ่อ	เจ้าอย่าก่อกรรมผูกนะลูกเอ๋ย
มารดาเจ้าโกรธร้ายกระไรเลย	พ่อทรามเชยเชิญแจ้งแสดงความ ฯ
๏ ลักษณวงศ์ฟังองค์บิตุเรศ	แสนสังเวชท้าวตรัสดำรัสถาม
จึ่งทูลตรงตามจริงทุกสิ่งความ	เป็นบุญตามป้องปัดกำจัดภัย
เมื่อพระองค์ทรงสั่งให้สังหาร	เขาจะผลาญลูกรักให้ตักษัย
กระหม่อมฉันชนนีไม่มีใจ	ประนมไหว้เทวัญไม่วางกร
เผอิญให้เพชฌฆาตขยาดยั้ง	ง่าจังงังยืนพิงกับสิงขร
เพชฌฆาตโศกาด้วยอาวรณ์	เขาปล่อยข้ามารดรสัญจรไป
โฉมอำภาทูลแทงแกล้งกระทบ	พระจอมภพเพชฌฆาตนั้นอยู่ไหน
ขัดโองการหาญกล้าชะล่าใจ	มาปล่อยให้แม่ลูกนี้รอดตาย
พระองค์จงจับโคตรไอ้เพชฌฆาต	มาฟันฟาดแล้วริบให้ฉิบหาย
ใส่ด้วยบทโทษมันนั้นถึงตาย	พระฦๅสายอย่าได้เลี้ยงเป็นเยี่ยงไป ฯ
๏ ได้ทรงฟังดังพระแสงมาแทงทรวง	แม่พุ่มพวงอำภาช่างว่าได้
เพชฌฆาตทำชอบพี่ชอบใจ	จำจะให้ยศศักดิ์เป็นจักรี
พระตรัสพลางทางถามพระโอรส	เขาปล่อยปลดเจ้าไปในไพรศรี
น่าสงสารสองคนกับชนนี	ได้ทุกข์ทวีภัยพาลประการใด
ทูลกระหม่อมจอมเกศของลูกแก้ว	สุดอยู่แล้วเหลือลูกจะเล่าได้
พระมารดาจูงกรลูกจรไป	เฝ้าร้องไห้รักกันทุกวันทวี
ไม่เห็นใครเป็นเพื่อนในเถื่อนกว้าง	เห็นแต่ช้างกวางเนื้อแลเสือสีห์
ทนลำบากบุกป่าพนาลี	จนไม่มีแรงเดินดำเนินเลย
ทั้งหนามเหนี่ยวเกี่ยวกายเป็นรายริ้ว	ให้โหยหิวด้วยไม่ได้สิ่งใดเสวย
สุดกำลังล้มนอนเอากรเกย	พากันเลยหลับกลิ้งอยู่กลางทาง
ลูกตื่นขึ้นยามเย็นไม่เห็นแม่	ก็หมายแน่ว่าเป็นเหยื่อแก่เสือสาง
ร้องไห้หาแทบชีวาจะวายวาง	ตัวคนเดียวเที่ยวไปกลางพนมไพร
จึ่งพบพระสิทธาจารย์กับหลานน้อย	ลูกนี้ค่อยสร่างโศกเข้าอาศัย
ได้เรียนรู้วิชาการชำนาญใจ	พระดาวบสบอกให้ด้วยเมตตา
แล้วลาขึ้นพาชีฤๅษีเสก	เหาะวิเวกไปในห้องพระเวหา
ตามตลบไปจนพบพระมารดา	อยู่ในเมืองมยุราพญามาร
ลูกเข่นฆ่าอสุรินทร์เป็นปิ่นยักษ์	จึ่งได้พรรคพวกพหลพลทหาร
เข้าครอบครองพาราอยู่ช้านาน	คิดสงสารพระวงศาหนักหนานัก
มเหสีของพระองค์จะกินสิ้น	พระนรินทร์หรือจะกริ่งจริงประจักษ์
ด้วยว่านางโฉมงามนั้นทรามนัก	วิตกหนักลูกจึ่งยกโยธามา
เจ้าประคุณทูนเกล้าของลูกเอ๋ย	กระไรเลยหลงรักเป็นหนักหนา
ไหนพระหลานไหนเล่าพระเจ้าอา	ไม่เห็นหน้าแต่สักคนไปหนใด ฯ
๏ พรหมทัตตรัสฟังพระโอรส	ทรงรันทดพูนเทวษนํ้าเนตรไหล
พ่อไม่รู้ว่าเป็นยักษ์ก็รักไป	ถ้าแจ้งใจแล้วจะฆ่าไม่ปรานี
อันหม่อมจอมเอกองค์พระวงศา	พ่อคิดว่าไม่สบายเขาหน่ายหนี
ไม่รู้ว่าเป็นภักษ์ยักขินี	บิดานี้ชั่วแล้วเจ้าแก้วตา
พระตรัสปลอบลูกพลางทางสะอื้น	พ่องามชื่นร่วมสุขเสน่หา
เจ้าอย่าถือข้อผิดแก่บิดา	แม่อำภาก็อย่าโกรธพิโรธเลย
อนิจจาดวงใจเจ้าได้ยาก	แสนลำบากหนักหนาเจ้าข้าเอ๋ย
บุญเจ้าสุดสายใจกระไรเลย	พ่อทรามเชยมีอิทธิ์ฤทธิไกร
แม่อำภาแก้วพี่ศรีสวัสดิ์	เมื่อแรกพลัดดวงเนตรนั้นเหตุไฉน
ขอเชิญโฉมงามเล่าให้เข้าใจ	เป็นอย่างไรไปอยู่บูรีมาร
นางโฉมงามทูลความทั้งน้ำเนตร	พระปิ่นเกศเมื่อกำลังให้สังหาร
พากันนอนวันนั้นที่กันดาร	พญามารหนึ่งมาจะฆ่าฟัน
อันตัวข้ามันจะพาไปเมืองยักษ์	พระลูกรักมันจะฆ่าให้อาสัญ
ครั้นกอดลูกก็จะม้วยลงด้วยกัน	จะปลุกสั่นดวงใจไม่ไหวตัว
ก็จำเป็นจำไปกับไอ้ยักษ์	ด้วยความรักลูกน้อยพ่อทูนหัว
เจียนจะขาดใจตายไม่วายกลัว	ไอ้คนชั่วตัวกรรมมันนำไป
ทูลพลางทางทรงพระโศกา	กัลยามิอาจจะเล่าได้
สะอึกสะอื้นอัดอั้นตันพระทัย	พระชลนัยน์โซมพักตร์ละลุ่มลง ฯ
๏ พรหมทัตท้าวทอดพระทัยไห้	แสนสงสารทรามวัยนวลหง
นางโกสุมโอนอ่อนสะท้อนองค์	ทั้งพระลักษณวงศ์ก็โศกา
พระจอมวงศ์สงสัยมเหสี	จะภักดีร่วมรักกับยักษา
จึ่งตรัสถามงามขำทั้งนํ้าตา	แม่อำภาบอกพี่ให้แจ้งใจ
อสุรศักดิ์ยักษามันพาน้อง	ไปร่วมห้องเชยชิดพิสมัย
หรือมันเลี้ยงเพียงฉันกำนัลใน	ประหลาดใจที่เป็นยักษ์ไม่รักกิน
นางโฉมยงทรงยศประชดให้	ยักษ์พอใจจึ่งได้สมอารมณ์ถวิล
เป็นบุญหนักมันไม่หักเอาคอกิน	พระนรินทร์จึ่งได้พบประสบพักตร์
จะสงสัยอาลัยไปไยเล่า	พวกอีเผ่ายักษีไม่มีศักดิ์
จะแกล้งฆ่าพระองค์ผู้ทรงลักษณ์	ยุให้ยักษ์แปลงร่างเป็นกวางทอง ฯ
๏ พรหมทัตได้ฟังยิ่งคลั่งคลุ้ม	ดั่งเพลิงสุมทรวงท้าวยิ่งเศร้าหมอง
นํ้าเนตรพรากจากนัยนานอง	พระกรสองข้อนทรวงทรงโศกา
ไม่เงยพักตร์ทักถามเนื้อความได้	เจ็บพระทัยแค้นขัดสหัสสา
ฝ่ายโฉมยงองค์เทพอำภา	เห็นภัสดากำสรดสลดใจ
จึ่งกราบทูลมูลความไปตามเพศ	พระทรงเดชจักรพงศ์อย่าสงสัย
น้องมิได้สู่สมภิรมยใน	กับยักษ์ร้ายให้เสื่อมพระเดชา
ถึงพระองค์มิได้รักสมัครแล้ว	แต่น้องแก้วยังคิดเสน่หา
สิ้นชีวิตมิได้คิดแก่ชีวา	ไม่รักหาร่วมห้องเป็นสองชาย
พญายักษ์หมายจะครองกับน้องน้อย	เหมือนหิ่งห้อยแข่งดวงสุริยฉาย
เป็นพระเคราะห์จำเพาะออกจากกาย	ตัวเป็นหญิงกลัวชายก็จำจร
เมื่อตกอยู่นคเรศนิเวศน์ยักษ์	เขาก็รักจะใคร่ร่วมสโมสร
น้องระลึกนึกถึงพระภูธร	แล้วยอกรอธิษฐานถึงเทวัญ
ประเวณีในกายก็หายสิ้น	อสุรินท์ขัดแค้นแสนกระสัน
ด้วยกลัวองค์อสุราจะฆ่าฟัน	น้องรำพันล่อลวงให้หลงลม
เสวยแต่ชลนาเป็นอาหาร	พญามารมิได้ร่วมภิรมย์สม
พอประสบลูกชายหายปรารมภ์	พาลอยลมเลื่อนฟ้ามากลางคืน
ถ้ารักยักษ์แล้วไม่คิดเอาจิตหนี	จะอยู่กับอสุรีสำราญรื่น
ทั้งห้องแก้วแววสว่างทุกวันคืน	นางสนมนับหมื่นบำเรอราย
ด้วยคิดถึงบาทบงสุ์พระทรงภพ	ให้ลูกรบฆ่ายักษ์นั้นฉิบหาย
ถ้าเมียจะพิศวาสไม่คลาดคลาย	พญายักษ์หรือจะตายวายชีวี
กุมภัณฑ์ตายค่อยว่างสว่างอก	แสนวิตกถึงเบื้องบทศรี
ก็ยกทัพกลับมายังธานี	ด้วยยินดีจะได้พบพระภัสดา
เป็นความสัตย์ของน้องนี้ครองตัว	ไมคิดชั่วหลงรักกับยักษา
พระยอดยิ่งขัตติยวงศ์อย่าสงกา	อันสัจจาขอถวายพระทรงชัย
แม้นพระองค์ยังแคลงกินแหนงน้อง	มิให้หมองหัทยาอัชฌาสัย
จะขอสู้สาบานประจานใจ	จะลุยไฟให้เห็นประจักษ์จริง ฯ
๏ จอมนราราชบรมพรหมทัต	ได้ฟังอรรถสารสนองพระน้องหญิง
พระเห็นแน่แท้ชัดว่าสัตย์จริง	หายประวิงวายโศกค่อยชื่นทรวง
จึ่งตรัสตอบยุพเรศจำเริญพักตร์	พี่สุดรักมิได้หึงคะนึงหวง
ไม่สงสัยแก้วตาสุดาดวง	แม่ร่วมทรวงอย่าได้ลุยพระเพลิงเลย
ชะรอยเราพรากสัตว์ให้พลัดกัน	กรรมมาทันครั้งนี้เจ้าพี่เอ๋ย
เผอิญให้นิราศสวาทเชย	เจ้าไม่เคยมาเป็นให้เป็นไป
อนึ่งคิดถึงคุณเป็นบุญบ้าง	พระน้องนางได้พหลพลไพร่
ครองสมบัติสองกรุงจรุงใจ	พระโอรสยศไกรก็ชัยชาญ
แม้นว่าอยู่ธานีที่นี่แล้ว	พระน้องแก้วก็เปรมเกษมศานต์
ไหนจะได้พวกพหลพลมาร	พระลูกรักนงคราญก็น้อยฤทธิ์
เป็นกรรมหนุนบุญสนองพระน้องแก้ว	จงผ่องแผ้วปรีดิ์เปรมเกษมจิต
ขอเชิญชื่นเถิดอย่าขืนคะนึงคิด	พี่ประสิทธิ์ไอศวรรย์ให้ขวัญตา
พระนุชนางฟังรสพจนารถ	ความสวาทความแค้นนั้นหนักหนา
อันโองการพระตรัสดำรัสมา	ก็เห็นว่าจังจริงทุกสิ่งอัน
บุญเผอิญให้พระองค์ไปหลงยักษ์	จนเมียรักก็ให้ฆ่าให้อาสัญ
ที่ไม่ตายก็เป็นกรรมมาตามทัน	เป็นบุญนั้นจึ่งได้เมียเสมอใจ
น้อยหรือแม่อำภาช่างว่าพี่	ไม่ปรานีบ้างเลยกรรมจะทำไฉน
อย่าฟื้นฝอยหาตะเข็บให้เจ็บใจ	ขออภัยเถิดแม่ยอดกระษัตรีย์ ฯ
๏ โฉมอำภาพิศดูนางโกสุม	ดั่งปทุมพึ่งแย้มเกสรศรี
ดูแช่มช้อยน้อยน่าจะปรานี	พระเทวีทูลถามไปทันใด
เจ้าครอกน้อยน่ารักจริงองค์นี้	เป็นบุตรีเอกอนงค์พระองค์ไหน
พรหมทัตอั้นอึ้งตะลึงไป	ไม่อาจบอกออกได้ให้เกรงนาง
นางทูลเตือนเป็นไฉนจึ่งไม่ตรัส	ศรีสวัสดิ์ลูกใครอยู่เคียงข้าง
ท้าวเธอตรัสบอกไปไม่อำพราง	เป็นลูกนางอสุรีที่อาธรรม์
เออซิจึ่งมิใคร่จะตรัสเลย	เจ้าแม่เอ๋ยทรามชมช่างคมสัน
เจ้าเป็นหญิงเหมือนกันเอ็นดูกัน	นางสุวรรณอำภาไม่ว่าไร
พระกุมารดูนางไม่วางเนตร	หน่อนเรศโกรธาไม่ปราศรัย
นางโกสุมสุวรรณพรั่นพระทัย	บังคมไหว้กราบงามลงสามที
หน่อนรินทร์ร้องตรัสอยู่ฉัดฉาน	เหวยทหารไปเอาตัวอียักษี
อำมาตย์วิ่งเร็วพลันไปทันที	ก็จับจูงอสุรีระเห็จมา
แสนสงสารนางมารมเหสี	เจ้าโศกีกระไรเลยไม่เงยหน้า
เสียงโซ่ตรวนกร่างกริ่งฉุ่งฉิ่งมา	ถึงพลับพลาแลดูพระภูมี
ทั้งสองกรข้อนอกเข้าผางผาง	สะอื้นพลางทูลองค์พระทรงศรี
โอ้พระจอมเกศาจงปรานี	ขอชีวีเมียไว้อย่าให้ตาย
ทอดพระเนตรดูพักตร์เมียรักมั่ง	เขาตีหลังเลือดย้อยทุกรอยหวาย
เพราะความรักนี่แลน้องจึ่งต้องตาย	แสนเสียดายเคยชื่นทุกคืนวัน ฯ
๏ พระจอมพงศ์เห็นอนงค์กลายเป็นยักษ์	ก็สิ้นรักกลับโกรธอยู่หุนหัน
จงผ่าทรวงดูดวงชีวีมัน	หญิงฉกรรจ์ชาติข้าอีหน้าเป็น
อีสองหน้าบ้ากามตะกลามราค	มาแกล้งพรากอยู่เมืองให้เคืองเข็ญ
ให้มึงอ้อนวอนว่าเลือดตากระเด็น	ที่จะเป็นนั้นอย่าหมายไม่รอดตัว
โอ้พระคุณทูลกระหม่อมของเมียเอ๋ย	ไม่สงสารบ้างเลยพระทูนหัว
เมียได้ผิดจงได้โปรดขอโทษตัว	ลืงดีชั่วก็ได้เกิดพระธิดา
อันตัวน้องทรงฤทธิ์ไม่คิดแล้ว	จงคิดถึงลูกแก้วเสน่หา
ถึงไม่เลี้ยงไว้ในวังเหมือนหลังมา	ให้เกี่ยวหญ้าตักนํ้าให้หนำใจ
แม่โกสุมแม่จอมกระหม่อมแม่	ช่างไมแลตูเลยมาเอยได้
เจ้ามาหาแม่หน่อยเถิดกลอยใจ	มาจงใกล้ชิดตัวอย่ากลัวเลย
จะขอซมขอสั่งเสียยังแล้ว	พระลูกแก้วจงอยู่เถิดนะลูกเอ๋ย
ชีวิตแม่ตั้งแต่จะลับเลย	แม่มาเชยชมแม่ให้อิ่มใจ ฯ
๏ พระบุตรีฟังสารนางมารแม่	เจ้าดวงแขดิ้นโดยแล้วโหยไห้
แสนสงสารมารดาสุดอาลัย	พระชลนัยน์ซึมโซมชโลมตัว
เจ้ากอดบาทบิดรแล้ววอนว่า	อย่าเข่นฆ่าแม่เลยพระทูนหัว
ลูกจะกำพร้าแม่อยู่แต่ตัว	ถึงดีชั่วแม่อยู่ได้ชูใจ
บิตุรงค์ทรงฟังพระลูกน้อย	หวนละห้อยสังเวชนํ้าเนตรไหล
พอเหลือบพบโอรสยศไกร	ตกพระทัยทำโกรธพิโรธจริง
ตบพระเพลาผางผางทางประภาษ	เหวยอำมาตย์จับอีกาลีหญิง
อย่าให้มันทำฉะอ้อนวอนประวิง	ไปถ่วงทิ้งเสียในกลางทะเลวน
อำมาตย์มารอุตลุดเข้าฉุดลาก	คร่ากระชากมัดผูกอยู่สับสน
ยักขินีครํ่าครวญกระบวนกล	ถึงสิ้นชนม์จะไว้เช่นให้เป็นตรา
แล้วนิมิตโฉมสวัสดิ์กำดัดสวาท	งามสะอาดแจ่มเจิมเฉลิมหล้า
สร้อยสะอิ้งสังวาลละลานตา	ดั่งนางฟ้าลอยนวลมาชวนชาย
กุมภัณฑ์พาเหาะเหินเวหาหาว	ยักษาสาวร้องไห้ไม่เหือดหาย
สิ้นบุญแล้วน้องแก้วจะลาตาย	เชิญพระชายเนตรชมให้ชื่นตา
แม่โกสุมแก้วตาแม่ลาแล้ว	พระลูกแก้วฝากกายกับเชษฐา
สงสารนางโฉมยงองค์ธิดา	เจ้าโศกาเกลือกกายแทบวายปราณ
นางยักษ์ร้องร่ำสั่งจนสุดเสียง	พรหมทัตพ่างเพียงพระเพลิงผลาญ
เสียดายงามความงงด้วยองค์มาร	พระภูบาลแลตามจนลับตา
กุมภัณฑ์พานางไปใกล้สมุทร	ลงยั้งหยุดผูกแผ่นศิลาผา
โฉมสมรวอนหวานด้วยมารยา	พี่อย่าฆ่าน้องเลยพี่ขุนมาร
พี่โปรดปล่อยน้องไว้ในเขาหลวง	ทูลว่าถ่วงสมุทรไทลึกไพศาล
ถ้าน้องมีชีวาอยู่ช้านาน	พี่ขุนมารกลับมาจะแทนคุณ
พวกกุมภัณฑ์ฟังสารหวานเสนาะ	ให้จับเจาะจิตป่วนออกหวนหุน
ดูนิ่มนวลควรน่าจะการุญ	ด้วยเกรงบุญจุมพลก็จนใจ
ประโลมลูบรูปทองว่าน้องแก้ว	เป็นกรรมแล้วจำม้วยไม่ช่วยได้
ว่าพลางรุมกันเข้าทันใด	โยนลงไปในห้องทะเลวน
พากับเหาะกลับมาพลับพลาพลัน	บังคมคัลทูลสนองอนุสนธิ์
พรหมทัตฟังสารบานกมล	ตรัสยุบลชวนพระนุชกับบุตรา
อันนางมารให้ประหารชีวาแล้ว	ขอเชิญแก้วคืนกรุงบำรุงหล้า
พระตรัสพลางทางสั่งแก่เสนา	จงจัดแจงโยธาให้ทันการ ฯ
๏ มนตรีรับวาทินพระปิ่นภพ	แล่นตลบเกณฑ์จัดขนัดขนาน
ทั้งรถรัตน์อัสดรกุญชรชาญ	ทั้งธงทิวหน้าฉานตระการพราย
กระษัตริย์ทั้งสี่องค์ขึ้นทรงรถ	ทรงพระกลดงามเลิศดูเฉิดฉาย
สาวสนมเดินเคียงมาเรียงราย	พลนิกายเกณฑ์แห่เป็นกระบวน
เสียงแตรสังข์กังสดาลประสานฆ้อง	พิลึกก้องกลองอึงคะนึงหวน
ทำนองงามตามกันทุกคู่ควร	ยกกระบวนยาตราเข้าธานี
พลเมืองดูองค์พระทรงสวัสดิ์	นางกระษัตริย์ยอดมิ่งมเหสี
ชวนกันชมบุญญาบารมี	ความยินดีทุกอาณาประชากร
สี่กระษัตริย์เสด็จลงจากรถา	งามลินลาคลาไคลดั่งไกรสร
เข้าในปรางค์สุวรรณอันบวร	สโมสรรวยรื่นชื่นพระทัย
พระทรงยศเสด็จนั่งบัลลังก์รัตน์	ขุนนางอัดน้อมประนมบังคมไสว
โองการตรัสสั่งพลันไปทันใด	จงเร่งไปจัดการสมโภชพลัน
ให้ถ้วนทุกพนักงานการฉลอง	ตามทำนองเสร็จสิ้นทุกสิ่งสรรพ์
ทุกกรมเตรียมทุกหมวดประกวดกัน	จะทำขวัญทั้งสองกระษัตรา
อำมาตย์รับโองการคลานขยาย	มาแจกหมายฝ่ายในและฝ่ายหน้า
การของใครใครรับประดับประดา	ในพารารายเรียงล้วนโรงงาน ฯ
๏ ครั้นถึงวันชั้นโชคโศลกศาสตร์	พร้อมอำมาตย์พฤฒามหาศาล
บายศรีเงินสุวรรณรัตน์ชัชวาล	พนักงานตั้งงามไว้ตามทรง
ปิ่นกระษัตริย์เสด็จเข้าปราสาทเพชร	เชิญเสด็จทรามสงวนนวลหง
ขึ้นนั่งเหนือกองทองทั้งสององค์	พระญาติวงศ์นั่งล้อมอยู่พร้อมเพรียง
ได้ศุภฤกษ์ลั่นฆ้องอยู่หึ่งหี่ง	ดนตรีอึงแตรสังข์ประดังเสียง
พราหมณ์นิกรถวายพรบังคมเคียง	แว่นวิเชียรเวียนเรียงอัคคีเรือง
สยุมพรศุภผลมงคลกิจ	ตามประสิทธิ์กรมราชประสาทเรื่อง
ละครโขนหุ่นหนังสนั่นเมือง	มีทุกเครื่องมหรสพอยู่ครบครัน
แสนสนุกทุกสิ่งสโมสร	ราษฎรเลื่องลือระบือลั่น
มนุษย์ยักษ์จรดลออกปนกัน	สมโภชเสร็จเจ็ดวันก็เลิกการ ฯ
๏ โฉมพระลักษณวงศ์พงศ์กระษัตริย์	โสมนัสปริ่มเปรมเกษมศานต์
จึ่งตรัสแก่เสนาบรรดามาร	พวกทหารข้าบาทมูลิกา
จงคุมพลจรดลนครยักษ์	ตามสมัครพวกพ้องของยักษา
บอกให้องค์วิรุญวงศ์นั้นเวียนมา	ระวังพาราเราอย่าเบาใจ
มารมนตรีต่างประณตบทเรศ	พูนเทวษก้มหน้านํ้าตาไหล
เป็นสุดแสนเสน่หาให้อาลัย	แต่จำใจจำจรนครตน
บังคมลาพาพลขึ้นเวหา	สำแดงเดชเดชาโกลาหล
ไปยังเมืองมยุราพาราตน	จรดลโดยสถานสำราญครัน ฯ
๏ ปางราชบรมพรหมทัต	เสวยสวัสดิ์ราชัยมไหศวรรย์
คิดถึงขุนเพชฌฆาตไม่ขาดวัน	พระทรงธรรม์ตรัสสั่งให้หามา
จึงตั้งตัวนายนั้นให้เลื่อนที่	เป็นจักรีปรากฏด้วยยศถา
ประทานตึกเจ็ดหลังอลังการ์	เบี้ยหวัดห้าสิบชั่งคนโททอง
พวกผู้น้อยให้นามตามขนาน	โปรดประทานข้าหญิงทั้งสิ่งของ
ประทานเสร็จสมในพระทัยปอง	ท้าวเธอครองพาราสถาพร ฯ
ตอนที่ ๑๒
นางทิพเกสรไปอยู่กับห้ากินรี
๏ ขอหยุดเรื่องขัตติยวงศ์ลงประทับ	จะกล่าวกลับถึงทิพเกสร
อยู่กับองค์อัยกาให้อาวรณ์	พระพี่จรจากหายไม่วายคิด
เมื่อยามนอนยามกินถวิลถึง	แสนคะนึงทรวงชํ้าระกำจิต
ทั้งองค์พระอัยกาวราฤทธิ์	รำจวนจิตคอยหลานอยู่นานครัน
บำเพ็ญผลจนชราก็อาพาธ	จบชีวาตม์วอดวายทำลายขันธ์
จึ่งสั่งสอนธิดาวิลาวัณย์	แม่แจ่มจันทร์อัยกาจะลาตาย
ตานี้เห็นไม่รอดแล้วยอดรัก	วิตกหนักนึกไปก็ใจหาย
หวังจะเสกเยาวมาลย์กับหลานชาย	ไม่เหมือนหมายจริงแล้วนะแก้วตา
น่าสงสารหลานเอ๋ยไม่เคยยาก	เป็นวิบากยากร้ายอนาถา
ระวังองค์จงดีเถิดดวงตา	อย่าลินลาเล่นไกลในกลางดง
พระสั่งสอนยกกรลูบหลังหลาน	เยาวมาลย์เพียงชีพจะผุยผง
ชลเนตรพรั่งพรายกระจายลง	นางเอนองค์เกลือกกลิ้งกับบาทา
พระดาวบสหิวระหวยระทวยอ่อน	ยกพระกรขึ้นประนมเหนือเกศา
จิตจำเริญเพลินฌานภาวนา	ดับชีวาไปสวรรค์อยู่ชั้นพรหม ฯ
๏ นางเกสรข้อนทรวงกันแสงร้อง	เสียงสนั่นลั่นก้องพระอาศรม
สะอึกสะอื้นอัดอั้นตันอารมณ์	สลบล้มกอดบาทสิทธาจารย์
วังเวงวังจังหวัดสงัดเงียบ	เย็นยะเยียบเยือกป่าพฤกษาสาร
ทุกสิงสัตว์ง่วงเหงาลงเซาซาน	พระพายพานเกสรสุมาลี
จวนจะรุ่งรางรางนํ้าค้างร่วง	ระรื่นทรวงโฉมสมรเกสรศรี
ค่อยแช่มชื่นฟื้นสมประฤๅดี	ก็โศกีทอดองค์ลงรำพัน
โอ้พระคุณอัยกาของข้าเอ๋ย	มาละเลยหลานไว้ไปสวรรค์
หลานจะอยู่กับใครในไพรวัน	จะขอบรรลัยตามพระเจ้าตา
จะได้ใครปกครองประคองเล่า	เหมือนตาเฝ้าฟูมฟักอยู่รักษา
ถึงยามกินก็จะกินแต่นํ้าตา	ใครจะหาผลไม้มาให้กิน
เมื่อตาอยู่ถึงจะยากออกปากอ้อน	ก็ซอกซอนซนไปในไพรสิณฑ์
เที่ยวเสาะสอยผลไม้มาให้กิน	ไม่ราคินเฝ้าปลอบให้ชอบใจ
แต่หลานเล็กโลมเลี้ยงมาเพียงนี้	จะด่าตีสักเวลาก็หาไม่
ถึงยามนอนเวียนนั่งระวังระไว	ตาบรรลัยใครเล่าจะเฝ้าทำ
นางยกกรข้อนอกเข้าผางผาง	สะอื้นพลางโหยไห้พิไรรํ่า
ข่วนวรกายเลือดย้อยรอยระยำ	กรรมเอ๋ยกรรมเป็นอย่างไรมิใคร่ตาย
โอ้พี่ลักษณวงศ์ของน้องเอ๋ย	กระไรเลยยิ่งคอยก็ยิ่งหาย
มาทิ้งน้องไว้ในป่าจนตาตาย	น้องจะวายชีวาไม่มาทัน
ไอ้เสือสางกลางไพรไปไหนสิ้น	ช่วยมากินกัดข้าให้อาสัญ
จะอยู่คงชีวีสักกี่วัน	จะผินผันพึ่งใครไนไพรพง
จะแลเหลียวเปลี่ยวกายทั้งซ้ายขวา	ล้วนรุกขาขึ้นเคียงเรียงระหง
อกเอ๋ยเพียงขาดใจบรรลัยลง	พระสุริยงยํ่าเย็นไม่เห็นใคร
นิมนต์ตากลับมารับหลานด้วย	หลานจะม้วยด้วยแล้วไม่อยู่ได้
โอ้โอ๋กรรมเอ๋ยได้กระทำแต่ปางใด	มาจำให้เคืองแค้นแสนทวี
เสียแรงเกิดกับเขาชาติอนาถเนตร	แสนสมเพชสารพัดจะบัดสี
ทั้งบิดรมารดาก็ไม่มี	อยู่พงพีมีแต่พระอัยกา
บุญมาได้เชษฐาประสายาก	หวังจะฝากชีวังจนสังขาร์
ก็หนีไปไกลลับไม่กลับมา	ได้พึ่งบุญอัยกาก็มาตาย
จะพึ่งบุญใครเล่าครั้งนี้นี่	จะพึ่งผีเห็นผิดอย่าคิดหมาย
จะอยู่ไยให้ยากลำบากกาย	ผูกคอตายตายเสียให้รู้แล้ว
นางลุกแล่นออกมาหน้าอาวาส	เอาผ้าผูกคอคาดกับกิ่งแก้ว
บังคมเทพจอมเขาลำเนาแนว	เสียงแจ้วแจ้วสั่งความถึงพี่ยา ฯ
๏ ยังมีสองวิหคเจ้านกแก้ว	แจ้วแจ้วจับอยู่บนภูผา
ทั้งผัวเมียโศกศัลย์ถึงกัลยา	จึ่งร้องว่าห้ามนางเป็นทางรัก
หม่อมแม่นางอย่าเพ่อล้างชีวาลัย	จงครองใจดูให้ควรอย่าหวนหัก
คอยอยู่ท่าพี่เถิดประเสริฐนัก	เจ้าแก้วรักจึ่งได้ห้ามใช่ลามลวน
นางสดับนกน้อยสำออยอ้อน	สะท้อนถอนใจให้อาลัยหวน
เจ้าแก้วเอ๋ยอย่าว่าเลยไม่เห็นควร	อย่ามากวนให้ข้าช้ำระกำใจ
นกสนองว่าแม่ทองชมพูนุท	เสียดายสุดพักตร์แม่ดั่งแขไข
พระเชษฐามาแล้วจะเห็นใคร	พระหน่อไทคงจะม้วยลงด้วยกัน
โฉมสมรฟังสนองเจ้าสองนก	นางตีอกโศกีไม่มีขวัญ
เอากรกอดกิ่งแก้วแล้วจาบัลย์	สะอื้นอั้นฮักฮักให้หนักใจ ฯ
๏ จะกล่าวถึงกินราทั้งห้าโฉม	ลอยโพยมบินตามกันงามไสว
เห็นนางนั่งตีอกก็ตกใจ	ความอาลัยร่อนลงปฐพี
เข้ามาใกล้นวลละอองแล้วร้องถาม	แม่โฉมงามเป็นอย่างไรไฉนนี่
ใครทำไมหรือพระอัยกาตี	ขอชีวีไว้เถิดอย่าวายปราณ ฯ
๏ นางเกสรฟังคำยิ่งซํ้าเทวษ	ก็หลับเนตรมิได้เปรยเฉลยสาร
สะอื้นอั้นตันทรวงฤดีดาล	จะแจ้งการนั้นมิใคร่จะได้เลย
ห้ากินรวอนห้ามเจ้างามยิ่ง	แม่จงนิ่งเถิดอย่าร้องเลยน้องเอ๋ย
เราเป็นหญิงเหมือนกันอย่าพรั่นเลย	เจ้าทรามเชยบอกความไปตามตรง ฯ
๏ โฉมสมรเล่าพลางทางสนอง	ชีวิตน้องวันนี้จะผุยผง
พระอัยกาข้าน้อยบรรลัยลง	จะขืนคงทนกรรมอยู่ทำไม
เล่าพลางสองกรเจ้าข้อนอก	กินรตกใจตื้นสะอื้นไห้
แสนสงสารนฤมลเป็นพ้นใจ	เจ้าทรามวัยมีกรรมได้ทำมา
นิ่งเท่านั้นเถิดน้องอย่าร้องนัก	พลางเข้าชักผ้าพันจากกัณฐา
ค่อยประคองอุ้มองค์เจ้าลงมา	ช่วยกันเช็ดชลนาให้นงคราญ
ประคองพลางทางประโลมโฉมเฉลา	เป็นบุญเราเคยรักสมัครสมาน
ไปด้วยกันเถิดหนาเจ้าเยาวมาลย์	ไปอยู่ถํ้าสุรกานต์เขามณี
พี่ไม่มีลูกผัวยังตัวเปล่า	อยู่กับเผ่าพงศ์ศักดิ์นางปักษี
บิดรมารดาตายเสียหลายปี	ตัวของพี่ชื่อสร้อยสุวรรณา
น้องคนนี้ชื่อมณีเทวาวาด	นุชนาฏคนนี้ชื่อบุปผา
คนนั้นชื่อนางจันทพัตรา	รัตนาสุดท้องเป็นน้องน้อย
แม่ไปอยู่ด้วยกันอย่างฉันญาติ	มิให้สายสุดสวาทเจ้าเศร้าสร้อย
ไปลาศพพระมุนีพี่จะคอย	ตะวันคล้อยเวลาจะคลาไคล ฯ
๏ นางสาวน้อยร้อยชั่งได้ฟังปลอบ	ก็ชื่นชอบค่อยสร่างกันแสงไห้
โอเจ้าพี่กินราเมตตาใจ	พระคุณไว้เหนือเศียรไม่ลืมเลย
แม้นม้วยมิดจิตดับเสียลับเนตร	ไม่พูนเทวษพันทวีนะพี่เอ๋ย
จะอยู่ไปน้องนี้ไม่มีเสบย	ซึ่งไม่เคยทุกข์จะทุกข์ทุกเวลา
จะทุกข์ถึงพระมุนีแล้วมิหนำ	จะโศกซ้ำถึงนเรศพระเชษฐา
คือพระลักษณวงศ์กุมารา	เมื่อกลับมามิได้พบจะบรรลัย ฯ
๏ อนิจจาดวงเนตรมีเชษฐา	พระพี่ยาจรดลไปหนไหน
นางเล่าความตามจริงทุกสิ่งไป	แต่เดิมได้เป็นเพื่อนยากจนจากจร
โฉมกินรกรประคองว่าน้องแก้ว	ไม่ตายแล้วคงจะสมอารมณ์สมร
พี่จะเปลี่ยนเวียนเวนเกณฑ์กินร	ให้บินร่อนคอยรับพระพี่นาง ฯ
๏ พี่กินรกรุณาแก่ข้าน้อย	สนองถ้อยสารพัดไม่ขัดขวาง
กระนั้นพี่ช่วยน้องทั้งห้านาง	เราคิดข้างจะถวายพระเพลิงพลัน
แม่นิ่มน้อยร้อยชั่งจงฟังพี่	พระกุฎีอัยกาที่อาสัญ
ใครจะครองขององค์พระทรงธรรม์	เราช่วยกันจุดกุฏิ์เป็นกองฟืน
นางเกสรเสียดายพระอาวาส	แสนสวาทอาลัยไห้สะอื้น
อุตส่าห์แข็งใจตั้งสติคืน	เก็บมาลารวยรื่นทุกสิ่งครบ
กินรเก็บมาลาแล้วพานาง	ษมาพลางวันทาบูชาศพ
พระสุริยาสายัณห์ตะวันลบ	ต่างเคารพรีบออกนอกกุฎี
จึ่งชวนกันเอาเพลิงมาจุดกุฏิ์	อัคนีรุทรเริงแรงแสงรังสี
เสียงผางโผงโปงปังตั้งกุฎี	ด้วยอัคคีฮือโหมหักโครมครืน ฯ
๏ นางเกสรร้องดิ้นจะสิ้นชีพ	กินรีรีบปลอบน้องประคองขืน
เวลานี้น้องเอ๋ยพี่เคยคืน	ขยับยืนพี่จะอุ้มเจ้าบินไป
ว่าพลางทางพร้อมเข้าล้อมอุ้ม	ชวนกันรุมกอดนุชยุดไสว
ปีกกระพือมือพยุงบำรุงไป	ดั่งรถไชยเชิญเทพธิดา
สงสารสมรวอนสั่งแก่ฝูงนก	พี่วิหคช่วยบอกเหตุพระเชษฐา
ข้าไปอยู่กับหมู่พี่กินรา	ให้เชษฐาตามติดทิศอุดร
แจ้วแจ้วแว่วป่าพนาระหง	กินรตรงร่อนรีบไปสิงขร
ถึงประตูคูหาก็พาจร	เข้าห้องนอนเพริศแพร้วด้วยแก้วพราย
รื่นรื่นรวยรินกลิ่นมาลี	อาบอินทรีย์หวานหอมมิรู้หาย
มาลากลาดดาษดอกออกกระจาย	วิเชียรพรายแจ่มกระจ่างสว่างตา
ห้ากินนรชวนสมรขึ้นนอนแท่น	กินรแหนพัดวีทั้งซ้ายขวา
ครั้นรุ่งแจ้งแสงพระสุริยา	เก็บมาลาร้อยสร้อยสังวาลวง
ประดับกายสายสมรเกสรน้อย	เที่ยวเสาะสอยพฤกษาในป่าระหง
บำรุงเลี้ยงเคียงประโลมนางโฉมยง	นวลอนงค์มิได้อนาทร
กินราเปลี่ยนเวรกันเกณฑ์กลับ	ระวังรับทรงฤทธิ์อดิศร
สมรมิ่งมาคำนึงถึงภูธร	ให้อาวรณ์มิได้เว้นทิวาวัน ฯ
ตอนที่ ๑๓
ลักษณวงศ์เดินทางไปรับนางทิพเกสร
๏ จักเริ่มเรื่องเบื้องบทยศราช	พระหน่อนาถพรหมทัตนรังสรรค์
โฉมพระลักษณวงศ์ผู้ทรงธรรม์	เธอกระสันถึงองค์พระนงนุช
สาวสนมนับหมื่นไม่ชื่นเนตร	แสนเทวษทวีเป็นที่สุด
พระอาทิตย์เธอประเทืองขึ้นเรืองรุด	พระทรงภุชเธอเสด็จคลาไคล
เข้าเฝ้าสองทูลกระหม่อมพระจอมภพ	ประนมนบทูลแจ้งแถลงไข
ลูกขอลาบาทบงสุ์พระทรงชัย	จะออกไปรับนางกลางอรัญ
จำสนองคุณน้องให้จงมาก	เมื่อยามยากนางถนอมกระหม่อมฉัน
ขอทูลลาบาทบงสุ์พระทรงธรรม์	สิบห้าวันก็จะคืนมาบังคม ฯ
๏ พรหมทัตตรัสสนองหน่อนเรศ	พ่อดวงเนตรตรัสจริงทุกสิ่งสม
พระบิดาจะเสด็จด้วยทรามชม	ไปบังคมบาทบงสุ์พระทรงพรต
พระชนนีตรัสเล่าว่าเจ้าแม่	จะยกแห่เป็นกระบวนให้ถ้วนหมด
แม่จะไปเพื่อนองค์พระทรงยศ	ราชรถเชิญไปรับเอานางมา
พระโอรสทูลสนองสองกระษัตริย์	ซึ่งทรงตรัสรับใส่ในเกศา
ควรมิควรสุดแต่จะกรุณา	พระอิศราทั้งสองจงครองวัง
ศัตรูหมู่ไพรีมันมีมาก	พระจรจากจะวุ่นวายขึ้นภายหลัง
เชิญพระองค์ดำรงราชวัง	ลูกจะบังคมลากับพาชี
เจ้าพ่อผู้ดวงจิตของบิดา	ซึ่งว่ามาก็ต้องทำนองที่
ตามแต่ใจจงไปกับเสนี	เป็นท่วงทีสงครามให้งามครัน
ข้าแต่องค์ทรงฤทธิ์บิตุเรศ	ซึ่งโปรดเกศตรัสถนอมกระหม่อมฉัน
จักเดินทางกลางป่าเห็นช้าครัน	เสนานั้นลำบากยากสกนธ์
ไม่ต้องการให้ประชานินทาฉาว	ลูกจะรีบเหาะหาวในเวหน
กับสินธพรีบรัดไปบัดดล	พอได้นางนฤมลจะรีบมา ฯ
๏ โอ้เจ้าพ่อปิยบุตรสุดสวาท	จะนิราศแรมวังอนาถา
บิดานี้โรคจำเริญเกินชรา	ไม่รู้วันมรณาเมื่อไรเลย
จงอยู่เพื่อนพ่อก่อนเถิดลูกแก้ว	พ่อตายแล้วเจ้าจงไปเถิดลูกเอ๋ย
อย่าเพ่อตัดห่วงใยอาลัยเลย	ทุกวันนี้พ่อเสบยด้วยดวงใจ
ทูลกระหม่อมจอมเกล้าพระเจ้าพ่อ	จักรั้งรอทานทัดให้ตัดษัย
แม้นอยู่เมืองก็จะเคืองด้วยตรอมใจ	จักบรรลัยลงสักวันเป็นมั่นคง ฯ
๏ สองกระษัตริย์ฟังอรรถพระโอรส	แสนกำสรดอั้นอึ้งตะลึงหลง
ต่างเคียงเข้าประคองทั้งสององค์	สุดจะทรงตรัสห้ามต้องตามใจ
พระบิดาว่าโอ้พระยอดรัก	ดังใครควักนัยนาก็ว่าได้
พระชนนีว่าทีนี้จะเห็นใคร	ดังดวงใจแม่พรากออกจากกาย
นางโกสุมว่าพระพุ่มมหาโพธิ์	จะสันโดษเสด็จไปน่าใจหาย
พระวงศาว่าทีนี้จะเปล่าดาย	แสนสบายเจ้าพระคุณเคยอุ่นวัง
พระบิดาว่าพ่อไปจงไชเยศ	อย่าเทวษทุกข์ทนเหมือนหนหลัง
พระมารดาว่าพ่อจรไปจากวัง	ให้สมหวังได้องค์อนงค์นาง ฯ
๏ ปางพระปิ่นปิโยวโรรส	น้อมประณตรับพรทั้งสองข้าง
พระเยื้องบาทยุรยาตรออกจากปรางค์	ทรงสำอางเครื่องทรงอลงกรณ์
พระหัตถ์จับศรสุวรรณพระขรรค์เพชร	บรมวงศ์ส่งเสด็จอยู่สลอน
ขึ้นทรงม้าพระที่นั่งอลังกรณ์	อัสดรเผ่นผยองลำพองทะยาน
ลอยละลิ่วปลิวลิบเข้ากลีบเมฆ	แสนวิเวกเอองค์น่าสงสาร
เคยทรงรถบดบังพระสุริย์กานต์	มาทรมานแดดลมระบมองค์
พระสุริยงทรงกลดกำดัดกล้า	ชักอาชาลงไปในไพรระหง
สุธารื่นพื้นราบดั่งปราบปลง	รุกขชาติดาษดงเป็นดอกดวง
ที่มีผลคลี่ผลเป็นพวงเผ่น	วิหคเห็นหรรษาเข้าแหนหวง
บินแล่นลัดลิงโลดโดดทะลวง	กระโจมจ้วงจับจิกกันจอแจ
จัตุบาทเบิ่งบึ้งสะบัดบาท	มฤคราชวิ่งวนเวียนแสว
ละเลิงไล่โลดเล่นละลานแล	เย้าตอแยหยอกเล่นทะยานชม
เขาเขินคันโขดขดเป็นขอบขาด	นํ้าฟองฟาดฟูมฟุ้งเป็นฝอยฝน
ศิลาโปปุ่มเปาะเป็นปมปน	ดูแวววนวู่วามวะวาบแวว
หน่อกระษัตริย์ทัศนาพนาเวศ	ภูวเรศลินลากับม้าแก้ว
ข้ามคิรีสีขเรศพนมแนว	ภาณุมาศคลาดแคล้วพระเมรุธร
พอสิ้นแสงสุริยันพระจันทร์แจ่ม	พระเข้าแรมยั้งหยุดในสิงขร
สงัดเสียงปักษาทิชากร	ชะนีวอนเหวยเหวยวิเวกดง
เรไรแจ้วจักจั่นสนั่นจ้า	เย็นยะเยือกทุกหย่อมหญ้าป่าระหง
พระทรงยศไสยากับม้าทรง	รำลึกถึงบิตุรงค์กับมารดา
ป่านฉะนี้เจ้าประคุณพระทูนเกศ	จะทุกข์เทวษถึงลูกเสน่หา
ไหนจะเว้นวายเสวยชลนา	อนิจจาเป็นกรรมมาจำไกล
อกเอ๋ยเคยอยู่บูรีเรือง	มาขุ่นเคืองนอนสะเทินเนินไศล
เคยบรรทมบรมอาสน์อันอำไพ	อนงค์ในขับเสนอบำเรอเรียง
เพราะรักน้องต้องจรมานอนอนาถ	วิเวกหวาดสัตว์ร้องคะนองเสียง
เห็นแต่มิ่งอัสดรมานอนเคียง	ไม่พอเพียงที่จะพากันมาทุกข์
พระคิดถึงบิตุราชมาตุรงค์	กันแสงทรงโศกีไม่มีสุข
คิดจะคืนนคราผวาลุก	แล้วขุกคิดถึงสมรให้อ่อนใจ
แม่ดวงเนตรของพี่ไม่มีสอง	ละอออองงามขำพี่จำได้
พี่มาแล้วยอดสร้อยอย่าน้อยใจ	จะเชิญให้นิ่มน้องไปครองวัง
พระคำนึงถึงนวลรัญจวนจิต	ก็ลืมคิดทุกข์ทนในหนหลัง
ลืมกระษัตริย์สองพระองค์ดำรงวัง	พระลืมทั้งความยากลำบากองค์
บรรทมผ็อยม่อยลงหลับสนิท	ทรงนิมิตว่าลูบโลมโฉมระหง
ละเมอสอดกอดพญาอาชาทรง	รู้สึกองค์ท้าวก็ปลุกมโนมัย
ลุกขึ้นเถิดพี่พญาม้าสินธพ	พระสุริย์ศรีส่องภพสบสมัย
พระตรัสแล้วขึ้นพญาอาชาไนย	มโนมัยเหาะทะยานขึ้นเมฆา
ข้ามคีรีสิขราพนาสัณฑ์	ถ้วนเจ็ดวันแต่เหาะในเวหา
เวลาบ่ายชายแสงพระสุริยา	ถึงแว่นแคว้นศาลาสิทธาจารย์
ยื่นพระหัตถ์ตรัสชี้ว่าพี่ม้า	ดูตรงหน้าคีรีอันพิศาล
โน่นแน่ที่ศาลาพระอาจารย์	พฤกษาสารขึ้นกลาดประหลาดใจ
อัสดรร่อนลงตรงที่ชี้	เห็นกุฎีเพลิงผลาญสังหารไหม้
หน่อกระษัตริย์หวั่นหวาดประหลาดใจ	พระชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราย
โอ้พี่อัศวราชประหลาดแล้ว	ทั้งน้องแก้วอัยกามาสูญหาย
ชะรอยเพลิงไหม้กุฏิ์ทรุดทลาย	พากันตายวายชีพในอัคคี
หรือกระษัตริย์ยักษาพาราไหน	ประพาสไพรลักนางไปปรางค์ศรี
พระอัยกาอาดูรพูนทวี	แล้วโศกีโศกศัลย์จนบรรลัย
เมื่อสิ้นบุญเจ้าประคุณพระนักสิทธ์	จึ่งเพลิงติดลามมาศาลาไหม้
จริงกระนี้หรือพี่อาชาไนย	ประหลาดใจหนักหนาพี่พาชี
พระตรัสพลางทางเล็งเพ่งพระเนตร	ดูสังเกตอุปจารสถานที่
เห็นกระดูกเกลื่อนกลาดตรงกุฎี	พระจักรีอัดอั้นตันพระทัย
พระกรกอดกัณฐัศว์แล้วตรัสรํ่า	แสนระกำกันแสงสะอื้นไห้
อัสดรกำสรดสลดใจ	นํ้าตาไหลพรากพรากรำพันครัน
หน่อกระษัตริย์ตรัสว่าพี่ม้าแก้ว	เห็นแน่แล้วอัยกาเราอาสัญ
พระน้องน้อยพลอยม้วยไปด้วยกัน	กระดูกนั้นดูกลาดอยู่กลางดิน ฯ
๏ สินธพว่าอนิจจาทั้งตาหลาน	เพลิงสังหารม้วยมุดลงสุดสิ้น
โอ้แต่นี้มิได้เห็นพระมุนิน	จะกลืนกินแต่ทุกข์ระทมทน
หน่อกระษัตริยตรัสว่าจอมกระหม่อมหลาน	น่าสงสารบรรลัยในไพรสณฑ์
พระรักหลานเปรียบปานกับหลานตน	ทั้งเวทมนตร์บ่นบอกแล้วหยอกเชย
เมื่อหลานลาเฝ้ารํ่าแต่กำชับ	เมื่อหลานกลับมิได้เห็นพระคุณเอ๋ย
ยังมิได้ทันแทนพระคุณเลย	โอ้อกเอ๋ยกรรมกรรมให้จำไกล
โอ้แม่ทิพเกสรสมรมิ่ง	เจ้าม้วยจริงหรือว่าน้องไปอยู่ไหน
หรือว่าแค้นด้วยว่าคอยจึ่งน้อยใจ	เจ้าแกล้งไปหลบพี่หรือน้องอา
แม่มาเถิดพี่จะพาขึ้นม้าแก้ว	บรรลัยแล้วหรือพี่เรียกไม่มาหา
สะอื้นพลางทางทอดนัยนา	ดูสุดาโดยแดนศาลาลัย
เห็นสัตว์สิงวิ่งลับแล้วกลับหาย	เขม้นหมายว่ามิ่งมิตรพิสมัย
ผวาวิ่งเรียกน้องอยู่ก้องไพร	สายสุดใจมาเถิดนะแม่มา
พระสอดส่องมองเขม้นไปเห็นสัตว์	สะอื้นอัดอั้นทรวงยิ่งโหยหา
เจ้าพี่เอ๋ยแม้นม้วยมรณา	เจ้ากลับมารับด้วยจะม้วยตาม
จะหาไหนได้สองเหมือนน้องรัก	แม่สมศักดิ์อัคเรศเกศสนาม
ทั้งตรีโลกจะมาเรียงไม่เคียงงาม	ทรามสวาทควรถนอมเป็นจอมมิตร
หรือเทวัญองค์ใดพอใจโฉม	ลักไปโลมในวิมานสำราญจิต
แม้นรู้จักเทวาสุราฤทธิ์	จะต่อติดสงครามไม่ขามเลย
พี่ทิ้งชนกชนนีบุรีราช	เพราะความสวาทน้องนี้เจ้าพี่เอ๋ย
มิพบพักตร์โฉมตรูไม่อยู่เลย	จะตายตามทรามเชยในดงดอน
สงสารหน่อกระษัตราจุฬาโลก	กันแสงโศกดิ้นโดยถึงดวงสมร
ตะโกนก้องร้องหาด้วยอาวรณ์	อัสดรร้องไห้อาลัยลาน ฯ
๏ จะกล่าวถึงนกแก้วทั้งคู่น้อย	ตะวันคล้อยกลับมาพฤกษาสาร
เห็นหน่อกระษัตริย์กับอัศวาชาญ	เที่ยวทะยานเพิ่มพูนอาดูรโดย
เจ้าปักษาทั้งสองจึ่งร้องถาม	พระโฉมงามเป็นไฉนจึ่งไห้โหย
น่าสงสารพักตร์แจ่มมาแรมโรย	อาดูรโดยด้วยอันใดที่ในดง
พระฟังความปักษาจึ่งปราศรัย	ข้าขอบใจวงศาพญาหงส์
เรานี้หรือชื่อลักษณวงศ์	มาตามองค์มิ่งสมรเกสรน้อย
เจ้านกเอ๋ยรู้เห็นเป็นไฉน	ศาลาลัยไหม้พับลงยับย่อย
ทั้งองค์พระอัยกานัดดาน้อย	ประหลาดพลอยสูญหายไปแห่งใด
นกแก้วพลอดว่าพระยอดขัตติเยศ	พระทรงเดชหรือเป็นศิษย์พิสมัย
อันพระองค์ทรงธรรม์นั้นบรรลัย	นางทรามวัยกันแสงแสนทวี
ได้ยินร้องไห้หาเชษฐานัก	แล้วรํ่ารักโศกศัลย์ถึงฤๅษี
ให้กลัดกลุ้มคลุ้มคลั่งไม่สมประดี	ทั้งสองกรข้อนตีอุระครวญ
นางจะผูกคอตายวายชีวิต	ฉันนี้คิดสงสารทรามสงวน
ฉันร้องห้ามปรามนางแล้วทางชวน	พอห้านวลกินรีนั้นบินมา
ลงประคองร้องห้ามแล้วถามเรื่อง	เข้าปลดเปลื้องผ้าพันจากกัณฐา
นางชวนกันปลงศพพระอัยกา	เผาศาลาม้วยไหม้บรรลัยลง
แม่เกสรสั่งเหตุถึงเชษฐา	กินรพาไปในไพรระหง
คุณพ่อหรือชื่อลักษณวงศ์	จงรีบตรงตามนางทางอุดร ฯ
๏ จักรพงศ์ทรงฟังหลั่งนํ้าเนตร	แสนสังเวชพุ่มพวงดวงสมร
เจ้าแก้วเอ๋ยจงนำทางนางกินร	ให้บิดรได้พบพระมารดา
นิ่งเถิดทูนเกล้าอย่าเศร้าสร้อย	ช้าลักหน่อยกินรีจะมาหา
เขาเคยปันเวนเปลี่ยนเวียนกันมา	มาคอยท่าหาท้าวอยู่ทุกวัน
พระกุมารฟังสารวิหคห้าม	เห็นงามความปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เก็บมาลาบูชาอัฐิพลัน	พระทรงธรรม์ประทับนั่งอยู่หน้าเนิน ฯ
๏ ปางนั้นสายสมรกินรน้อย	ก็บินลอยเลื่อนฟ้าเวหาเห็น
โผทะยานผ่านผาถึงหน้าเนิน	เห็นภูธรก็สะเทิ้นทำร่อนรา
ชำเลืองตาดูโฉมประโลมเนตร	กินเรศนึกรักเป็นหนักหนา
ฉะช่างงามอร่ามครันเป็นขวัญตา	ถ้าได้เป็นภัสดาจะดีจริง
นี่แล้วหรือชื่อพระลักษณวงศ์	สมกับองค์เกสรสมรมิ่ง
ให้นึกรักทรงฤทธิ์คิดประวิง	ตัวเป็นหญิงมารยาทำน่าอาย
ภูวนาถดูนางไม่วางเนตร	ที่เทวษอาดูรก็สูญหาย
พระชายเนตรแย้มเยื้องชำเลืองชาย	แล้วเปรียบปรายเป็นสำนวนจะชวนนาง
เจ้าแก้วเอ๋ยพี่มาคอยเจ้าน้อยหรือ	มาจับมือพี่เถิดน้องอย่าหมองหมาง
กินรีฟังฉะอ้อนสุนทรทาง	ในทรวงนางซาบเสียวกระสันใจ
สนองเทียบเปรียบทักเจ้าปักษา	เจ้าแก้วขาหากินข้างถิ่นไหน
มาก่อนหน้าช้านานอยู่หรือไร	ผลไม้ได้มานั้นน่ารัก
สกุณแก้วฟังสนองทั้งสองข้าง	รู้ว่านางรักองค์พระทรงศักดิ์
ทั้งพระลักษณวงศ์ก็คงรัก	จึงพลอดชักชี้ชวนนํ้านวลดี
เจ้าแก้วเอ๋ยสาวรักแล้วสาวกอด	เชิญแม่ยอดกินราลงมานี่
จะให้ลูกไม้ทองเป็นของดี	แม่ไม่มีเอาไปนอนถนอมชม
ฉะเจ้านกน่าแค้นช่างแสนงอน	นี่ใครสอนพูดเล่นไม่เห็นสม
เขาพูดด้วยแล้วก็ลามเป็นความคม	เกลียดคารมข้าไม่อยากจะฟังความ
แม่งามพริ้งนิ่มเนื้อไม่เชื่อฉัน	อะไรนั่นแลเหลืองเรืองอร่าม
ขอเชิญแม่มานี่จะบอกความ	ท่านมาตามหม่อมแม่เกสรเรา
แม่สาวน้อยคอยท่าจะพาท้าว	ไม่ชวนกล่าวปราศรัยอย่างไรเล่า
เจ้าพ่อจ๋าเรียกองค์นางนงเยาว์	นี่พงศ์เผ่ากินราที่พานาง ฯ
๏ หน่อกระษัตริย์ทัศนาสนองถ้อย	แม่นิ่มน้อยกินราลงมาล่าง
พี่ขอถามความหน่อยเถิดน้องนาง	อย่าถือทางเดียดฉันเลยขวัญตา
นางกินรค้อนให้มิใคร่สนอง	กระบวนลองลวงเล่ห์เสน่หา
ฉันไม่ไปว่าอะไรก็ว่ามา	พระสุริยาจวนคํ่าจะลาไป
อนิจจานงลักษณ์พักตร์บุหลัน	พระสุริยันยังสูงเป็นไหนไหน
มานี่หน่อยเถิดจะถามถึงทรามวัย	เจ้าหรือไรพวกเกสรนางฉายา
เกสรไหนใครข้าไม่รู้จัก	กลัวจะลักชื่อเขามาเสกว่า
ว่ารู้จักแล้วจงเล่าแต่เดิมมา	ถ้าเป็นน้องของเชษฐาจะเห็นจริง
ฉะน้อยหรือแม่ปิ่นกินเรศ	เจ้าดวงเนตรลิ้นลมคารมหญิง
จะเล่าให้เนื้อเย็นเจ้าเห็นจริง	ขอเชิญมิ่งแม่มานั่งแล้วฟังความ
ฉันนั่งนี่ได้ดอกกระหม่อมพี่	เล่าคดีเถิดใครเขาไม่ห้าม
เจ้าลูกอินกินรรัตน์กำดัดงาม	จะเล่าความตามจริงให้น้องฟัง
กินรีฟังท้าวเธอกล่าวอ้อน	กำเริบร้อนมุ่งมาดสวาทหวัง
ก็บินลงแอบผาศิลาบ้าง	ทำแฝงฟังเหลือบชายชม้ายมอง
พระกุมารเสด็จเรียงเข้าเคียงนั่ง	กินรน้อยถอยหลังขยับย่อง
พระตรัสว่าแนบอกแม่นกทอง	วันนี้น้องมาพบกับพี่ชาย
พี่จะเล่าเริ่มเรื่องแต่เดิมที	ข้าเป็นพี่เกสรเจ้าโฉมฉาย
แสนสนิทพิศวาสมิคลาดคลาย	ตัวพี่ชายชื่อพระลักษณวงศ์
พี่ไปเฝ้าพระมารดรแล้วจรกลับ	จะมารับทรามสงวนนวลหง
ร้องไห้หาปักษาก็บอกตรง	ว่าโฉมยงกินรานั้นพาไป
เจ้าโฉมงามทรามปลอดแม่ยอดสร้อย	เกสรน้อยสุขทุกข์เป็นไฉน
เอ็นดูพี่แก้วตาจงพาไป	ให้พี่ได้พานพบประสบกัน ฯ
๏ กินรฟังเหตุผลแต่หนหลัง	เห็นสัจจังแจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
จึ่งทูลความตามตรงแก่ทรงธรรม์	นี่หากว่าได้ฉันจึ่งรอดตาย
โอ้เจ้ายอดมาลัยแม่ใจบุญ	มิลืมคุณมิ่งมิตรอย่าคิดหมาย
ไม่มีทองแหวนแก้วอันแพรวพราย	มีแต่กายพี่จะกอดเจ้าแทนคุณ
ไฮ้อะไรเชษฐามาว่าฉัน	ไม่เห็นขันแต่สักนิดมาคิดวุ่น
ไม่อยากได้ของตอบที่ขอบคุณ	ฉันเอาบุญดอกอย่ายอไม่ขอฟัง ฯ
๏ อนิจจาโฉมเฉลาเยาวลักษณ์	จะห้ามรักนี้มันได้ที่ไหนมั่ง
ไม่ชอบกอดหรือแม่ยอดยุพยัง	ขอจูบมั่งแทนคุณพออุ่นกาย
ให้ตายเถิดเกิดมาก็พึ่งเห็น	เมื่อตัวเป็นทุกข์หมองถึงน้องหาย
ร้องไห้หาชลนามิทันวาย	ชอบแต่หมายวอนว่าให้พาไป
กลับมาชวนเสน่หาว่าสนุก	เจ้าเคยสุขลงคอที่ข้อไหน
แม่นิ่มเนื้อนวลละอองทองอุไร	งามวิไลแต่พี่เห็นก็ลืมตรอม
เขาว่างามเหมือนกินรช่างอ่อนพริ้ง	งามจริงจริงดูแฉล้มทั้งแก้มหอม
ฉันไม่งามอย่ามาลามนะคุณจอม	ไม่งามพร้อมเหมือนเกสรเธองอนงาม
เจ้าเนื้อเกลี้ยงจะมาเถียงนัยน์ตาพี่	เกสรศรีเป็นรองสักสองสาม
หม่อมอย่ายอฉันก็พอจะรู้ความ	เชิญมาตามเถิดจะพาไปหาเมีย
อนิจจาเนื้อเย็นเขาเป็นน้อง	อย่าชี้ช่องชวนเลิกให้ฤกษ์เสีย
ถ้าได้แม่ยอดหญิงเป็นมิ่งเมีย	เห็นไม่เสียพอสมเสมอกัน
ฉะหม่อมว่าสารพันช่างสรรตรัส	ฉันเป็นสัตว์สกุณาพนาสัณฑ์
กับมนุษย์หรือจะเปรียบไม่เทียบทัน	อย่ารำพันไปให้ยากไม่อยากรัก
อนิจจาโฉมยงแม่นงนุช	พระอุณรุทภุชพงศ์ผู้ทรงศักดิ์
กับกินรก็ได้สมภิรมย์รัก	เยาวลักษณ์แม่ก็รู้อยู่เต็มใจ
กระนั้นสิหม่อมรักจึ่งชักเรื่อง	ผูกให้เนื่องนึกว่าแต่ท่าได้
เรื่องไม่มีแกล้งประดิษฐ์ให้ติดใจ	ที่ไหนใครเขาจะไม่รู้เท่าทัน
โอ้แม่ปิ่นกินรีมณีเนตร	ไม่สมเพชพี่เลยเจ้าสาวสวรรค์
พระตรัสพลางกุมกรกินรพลัน	แล้วรำพันนิ้วกลมช่างสมเล็บ
แม่เล็บแดงแสงชาดประหลาดสี	เล็บเช่นนี้ถึงจะหยิกไม่อยากเจ็บ
ไฮ้อะไรยึดมือแล้วยื้อเล็บ	จะไม่เจ็บแล้วหรือมาดื้อทน
วางฉันนะหม่อมพี่เดี๋ยวนี้ร้อง	ตามเถิดน้องกลัวใครในไพรสณฑ์
เป็นน่าแค้นข่มเหงไม่เกรงคน	เห็นว่าจนแล้วก็ทำเอาตามใจ
ไม่วางหรือยังจะดื้อเฝ้ายื้อยุด	เป็นมนุษย์ใครจะทำอะไรได้
ช่างไม่อายผีสางที่กลางไพร	เมื่อกลับไปเถิดจะบอกพี่กินรี
โอ้เจ้าดวงมณฑาผกาแก้ว	ได้ผิดแล้วอย่าโกรธพิโรธพี่
จะวางแล้วขอต้องที่ของดี	จูบสักทีเถิดจะฟ้องก็ตามใจ
ฉะคารมแก้วแก่นช่างแค่นแคะ	เดี๋ยวนี้แหละเล็บจะลงอย่าสงสัย
ไม่รักเล็บดอกจะหักก็หักไป	น่าน้อยใจด้วยไม่จับแต่มือเลย
นิจจานุชสุดแสนสวาทพี่	ได้เพียงนี้แล้วอย่าร้องเลยน้องเอ๋ย
ถึงจะฆ่าเสียก็ตามเถิดทรามเชย	ไม่วางเลยสู้ม้วยลงด้วยงาม
ไม่น่าขันเข้าที่ไหนจะไปละ	วางเถิดคะข่มเหงไม่เกรงขาม
ทำสะบัดหยิกข่วนกระบวนงาม	พระยิ่งลามโลมชิดเข้าติดพัน
อุ้มอนงค์ตรงเข้าคูหาห้อง	พระหัตถ์ต้องพวงพุ่มปทุมถัน
นางผลักหัตถ์ปัดป้องประคองกัน	พระทรงธรรม์สวมสอดกอดประคอง
ดั่งเทวาจับระบำรำฟ้อน	สโมสรชื่นชมประสมสอง
เกิดวิบัติสัตว์สิงวิ่งคะนอง	ก็กึกก้องอัศจรรย์ทั้งโลกา
สองภิรมย์สมพาสสวาทเพิ่ม	เชยเฉลิมชมชื่นเสน่หา
กินรีศรีสวัสดิ์รัตนา	บังคมแทบบาทาพระภูธร
เชิญเสด็จไปคิรีมณีรัตน์	พระทรงสวัสดิ์จะได้พบพี่เกสร
ป่านฉะนี้คอยหาจะอาวรณ์	ทินกรจวนเย็นเร่งยาตรา ฯ
๏ พระฟังโฉมโลมน้องประคองกอด	แม่ยิ่งยอดยาจิตขนิษฐา
พลางสำรวลยวนหยอกแล้วออกมา	เรียกอาชาพาชีขึ้นขี่ทรง
กินรินบินโถมโพยมมาศ	นฤนาถรีบตามนางงามระหง
ถึงประตูคูหาก็ถาลง	สี่อนงค์กินราออกมาพลัน
เห็นพระหน่อสุริวงศ์เธอทรงเครื่อง	เหลือบชำเลืองเพ่งพิศจิตกระสัน
บ้างทำอายแอบหลังเข้าบังกัน	บ้างจรจัลเข้าไปแจ้งแก่เทวี
แม่เกสรเชษฐาเจ้ามาแล้ว	จงผ่องแผ้วนิ่มน้องอย่าหมองศรี
สมรมิ่งแจ้งความก็จรลี	เห็นพระพักตร์เจ้าพี่ก็ดีใจ
ผวากอดบาทบงสุ์พระทรงศักดิ์	แล้วซบพักตร์โศกานํ้าตาไหล
พระทรงสวัสดิ์อัดอั้นตันพระทัย	ให้สงสัยพิศวงนางนงนุช
เมื่อน้อยน้อยนวลลํ้าเจ้าขำขาว	ครั้นรุ่นสาวเรืองสีงามที่สุด
ดั่งนางแก้วรุ่งเรืองเมืองมนุษย์	สมเป็นมิ่งมงกุฎสนมนาง
พระทัยเปลี่ยนเวียนแปลกเมื่อแรกพบ	นางน้อมนบรู้ว่าน้องให้หมองหมาง
พระลดองค์ลงประคองพระน้องนาง	กันแสงพลางรับขวัญไปทันที
กินราห้านางก็เศร้าใจ	พลอยร้องไห้สงสารทั้งสองศรี
แล้วชวนเชิญโฉมตรูกับภูมี	เข้าสู่ที่ถํ้าแก้วอันแพรวพราย ฯ
๏ ปางอัครวิไลประไพพักตร์	ทั้งความรักความแค้นไม่เหือดหาย
นางแค้นค้อนทูลคดีพระพี่ชาย	ไปสบายน้อยหรือด่วนเสด็จมา
เจ้ามิ่งแม่ขวัญเมืองอย่าเคืองพี่	แสนทวีความเทวษของเชษฐา
เจียนจะไม่ได้คืนชีวีมา	ด้วยทำศึกยักษาสงครามกัน
พอเสร็จศึกว่าจะกลับมารับน้อง	ก็ขัดข้องติดต่อเป็นข้อขัน
ต้องยกทัพกลับคืนนครพลัน	ฆ่าอีมารอาธรรม์มันวายชนม์
พี่นึกถึงโฉมฉายไม่วายนึก	ด้วยติดศึกขัดข้องเป็นสองหน
พอเสร็จศึกรีบรัดมาบัดดล	แม่ยอดมิ่งนฤมลอย่าหมองนวล ฯ
๏ จริงแล้วคะผ่านเกล้าเฝ้าแต่ขัด	ชะช่างตรัสคิดขึ้นมาก็น่าสรวล
สักสิบศึกแสนเข็ญไม่เห็นควร	รบกับนวลนางกระษัตริย์เห็นขัดจริง
ทั้งศิลป์ศรอาชาวราฤทธิ์	ตาประสิทธิ์ให้พระองค์ล้วนยงยิ่ง
แม้นจะรบศึกสู้ศัตรูจริง	จะสมสิ่งปรารถนาไม่ช้าเลย
ชะรอยช้าด้วยบรรทมสมสนุก	ทุกสิ่งสุขยิ่งยงสรงเสวย
นี่ลาแล้วหรือจึ่งได้มาไกลเชย	อย่าช้าเลยอยู่หลังจะคลั่งใจ ฯ
๏ โอ้เจ้าพักตร์จันทร์เพ็งเปล่งจำรัส	เป็นความสัตย์พี่ไม่แกล้งแถลงไข
อนงค์อื่นหมื่นนางอยู่ปรางค์ใน	ไม่ชอบใจแล้วก็เฉยให้เลยชัง
แม่อย่าว่าเช่นนั้นเลยขวัญเนตร	พี่แสนเทวษมิได้ขาดสวาทหวัง
สู้สละนคเรศนิเวศน์วัง	เพราะความรักร้อยชั่งจึ่งหักมา
แม้นมิเชื่อแล้วก็เนื้อว่ากรรมพี่	ไม่ปรานีเนื้อเย็นจงเข่นฆ่า
ไม่มีหอกดาบแล้วหรือแก้วตา	ยื่นมือมาพี่จะให้พระขรรค์คม ฯ
๏ นางโฉมยงยิ้มเยื้องชำเลืองค้อน	เห็นชาวดอนแกล้งว่าให้สาสม
ไม่คิดหลังแล้วจะทำเหมือนคำคม	ให้ทรามชมที่ในวังนั้นนั่งตรอม
คิดคิดก็ให้แค้นเลือดตาไหล	เพราะเจ็บใจโศกเศร้าจนซูบผอม
น้อยหรือคอยเช้าคํ่าระกำตรอม	จนพระจอมอัยกามาบรรลัย
นางทูลพลางทางเช็ดชลเนตร	แล้วก้มเกศกันแสงสะอื้นไห้
หน่อกระษัตริย์รับขวัญไปทันใด	สายสุดใจมิ่งแม่อย่าโศกเลย
เจ้างามสุดกระษัตรีในสี่ทวีป	จนสิ้นชีพมิให้หมองเลยน้องเอ๋ย
เป็นกรรมแล้วแก้วตาอย่าว่าเลย	เชิญไปเชยไอศวรรย์ในเวียงวัง ฯ
๏ นางรัตนาฟังสนองสองสนิท	ให้แค้นจิตคิดถึงเนื้อความหลัง
เมื่อแรกนั่งฟังความยังอำปลัง	ครั้นฟังฟังรู้ว่าเมียก็เสียใจ
ลุกทะลึ่งผึงผางสะบัดขน	ทำบิดก้นยักคอแล้วพ้อให้
พี่ทั้งสี่กินราช้าอยู่ไย	เรามาไปนิทราประสานก
ทั้งสี่นางฟังน้องเจ้าร้องว่า	เห็นกิริยานั้นประหลาดก็ลูบอก
ชะรอยน้องรัตนาเจ้าลามก	จำจะปกปิดความจึ่งงามใจ
คิดแล้วอ้อนวอนเกสรสวรรค์	นิ่งเท่านั้นเถิดน้องอย่าร้องไห้
แม่อยู่กับเชษฐาจะลาไป	พี่จะนอนห้องในแล้วน้องอา
ว่าแล้วเข้าถํ้าอันอำพน	ทั้งห้าคนนอนนึกเสน่หา
จะใครได้หน่อกระษัตริย์เป็นภัสดา	จนเวลาเกือบรุ่งพระสุริยง ฯ
๏ ปางพระหน่อบดินทร์นรินทร์ราช	ประโลมนาฏนุชน้องนวลหง
พระจุมพิตชิดน้องประคององค์	นางโฉมยงเสน่หาพระสามี
ไม่เคยชายกายสั่นประหวั่นหวาด	ภูวนาถเล้าโลมนางโฉมศรี
เกิดวิกลโลกาทั้งราตรี	เทวดาในราศีเสียดายนาง
กระฉ่อนฉาวข่าวลือระบือเลื่อง	ที่รู้เรื่องข้อนทรวงเข้าผางผาง
ทั้งดินฟ้าครื้นเครงทำเพลงพลาง	ดั่งเขาตีดุริยางค์อยู่คนเดียว
พยุกล้าฟ้าร้องคะนองเปรี้ยง	สนั่นเสียงปู่เจ้าภูเขาเชียว
บ้างก็ร้องเฮโลแล้วโห่เกรียว	บ้างไล่เลี้ยวจับนางอยู่กลางแปลง
ฝนสวรรค์ลั่นฟูอยู่ฟุ้งฟ้า	เมขลาล่อแลบออกแปลบแสง
รามสูรเดือดดาลทะยานแรง	ก็กวัดแกว่งขว้างขวานเป็นควันดัง
แสงแก้วแวบแปลบพักตร์ยักษ์ขยิก	นางแบพลิกปาปับขยับปั๋ง
แวบเปรี้ยงเสียงเปรื่องกระเดื่องดัง	นางล่อพลั้งล้มแผละจนแก้วพลัด
อสุราแกว่งขวานประหารเฉาะ	ถูกจำเพาะกลางแปลงตะแคงขัด
อสุราแรงโรมกระโจมรัด	นางพลิกพลัดฉวยแก้วแล้วกำกาง
หน่อนรินทร์ร่วมรักสมัครสมร	ทิพากรเรืองแสงขึ้นสางสาง
ตื่นบรรทมปลุกน้องประคองพลาง	รุ่งสว่างงามชื่นจงตื่นพลัน ฯ
๏ ห้ายุพินกินเรศวิเศษสัตว์	นึกกำดัดปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เลือกเอาผลพฤกษาออกมาพลัน	ก็ชิงกันเข้าถวายพระภูบาล
บ้างก็ว่าของฉันนี้หวานชิด	สุกสนิทรสชาติประหลาดหวาน
บ้างก็ว่าของฉันดีไม่มีปาน	ทั้งหิมพานต์หาเปรียบไม่เทียบเลย
บ้างก็ว่าของฉันนี้ยอดอย่าง	ของสองนางนั้นพระองค์อย่าหลงเสวย
บ้างก็ว่าของฉันนั้นน่าเชย	ถึงเสวยแล้วก็หวานไม่ปานปูน
รัตนาทูลพลันของฉันขม	ดีแต่ดมแล้วก็ทิ้งให้กลิ้งสูญ
พระทรงฟังกินราทั้งห้าทูล	ให้เพิ่มพูนประดิพัทธ์ในหทัย
จึ่งตรัสปลอบตอบสนองของทั้งหมด	อร่อยรสยอดดีจะมีไหน
ไม่ทันกินแต่พอดูก็ชูใจ	ลูกไม้ในหิมวานี้น่ารัก
ทำเนตรน้อยชม้อยเยื้องชำเลืองหยอก	เป็นใบ้บอกอาลัยให้ประจักษ์
โฉมทิพเกสรก็ค้อนควัก	เอาดอกรักมาขยำแล้วกำปราย
พระภูบาลแย้มสรวลชวนเสวย	เวลาเลยแจ่มแจ้งจนแสงสาย
กินราห้าคนกระวนกระวาย	เขม้นหมายที่จะร่วมภิรมย์เชย
นางสร้อยสุวรรณาจึ่งพาที	วันนี้พี่เวียนเกล้านะเจ้าเอ๋ย
พากันไปสี่คนเถิดทรามเชย	กระไรเลยพระเคราะห์จำเพาะเป็น
ทั้งสี่นางต่างว่าข้าก็เจ็บ	กายเป็นเหน็บปวดเศียรนี้แสนเข็ญ
ฉันก็เคืองนัยนานํ้าตากระเด็น	พื้นแต่เป็นพิการด้วยมารยา
นางพี่ว่าข้านี้จะอยู่ก่อน	เจ้าจงจรยาจิตอย่าอิจฉา
ทั้งสี่นางยิ้มเยาะนางกัลยา	ไม่ลินลาคงไข้จะหายพลัน
แล้วสี่นางกินรีก็ลีลาศ	เที่ยวประพาสในป่าพนาสัณฑ์
ปางอนงค์องค์นางสร้อยสุวรรณ	แก้ประกันน้องสาวได้สมคิด
ทำมารยาราคีเป็นทีไข้	หนาวสุดใจปวดเศียรให้เวียนจิต
แล้วเล่นตาเตือนองค์พระทรงฤทธิ์	รำจวนจิตเข้าห้องแล้วร้องคราง
พระกุมารรู้แยบคายสายสวาท	ยุรยาตรเข้าห้องประคองข้าง
เกสรน้อยพลอยเชือนไปเยือนนาง	เข้านวดพลางคมค้อนพระสามี
หน่อกระษัตริย์ขัดเคืองชำเลืองค้อน	ดังแสงศรแย้งยิงกันเสียดสี
นางกินรค้อนแค้นแสนทวี	เห็นได้ทีแล้วก็ทูลพระภูธร
ถึงเจ็บไข้ไม่เสบยก็เคยหาย	ด้วยอาบสายสินธุบนสิงขร
จะทนบินไปเล่นชโลทร	ก็สุดจรครั้งนี้ด้วยเจ็บครัน
โฉมพระลักษณวงศ์ผู้ทรงยศ	จึ่งตอบรสพจนารถสาวสวรรค์
เป็นไรมีพี่จะพาสุดาจันทร์	พระกรกันอุ้มเผยอพยุงนาง
นางเกสรสุดแค้นให้แน่นอก	นํ้าตาตกทรวงตรมอารมณ์หมาง
จะหวงหึงคิดถึงพระคุณนาง	เป็นสุดอย่างที่จะคิดให้ผิดใจ
แต่พอพี่กินรีนั้นผินพักตร์	เข้าหยิกผลักเชษฐาไม่ปราศรัย
พระทรงศักดิ์สู้ทนด้วยจนใจ	ภูวไนยพากินรีเดิน
พระยกดวงสุดาขึ้นม้าแก้ว	ขึ้นทรงแล้วลินลาเวหาเหิน
ครั้นถึงยอดบรรพตาศิลาเนิน	พระชวนเชิญโฉมงามเข้าเงื้อมเงา
ประคองพลางทางสนองพระน้องรัก	แม่เจ็บหนักจริงเจียวหรือโฉมเฉลา
ประสานสอดกอดกันก็บรรเทา	ยุพเยาว์ยอดรักอย่าหนักใจ ฯ
๏ สร้อยสุวรรณมารยาว่าน่าแค้น	ช่างไม่แสนเวทนาช่างว่าได้
อย่าทำฉันขืนทำให้ชํ้าใจ	อย่าหมายได้เลยไม่คิดชีวิตตาย ฯ
๏ โอ้เจ้าดอกการะเกดวิเศษสี	ไม่รักพี่แล้วโรคไม่ยักหาย
เมื่อโกรธหมอแล้วที่ไหนจะไม่ตาย	เห็นไม่คลายโรคาที่อาดูร
อันพี่ชายตั้งใจจะรักษา	เอาชีวาน้องไว้มิให้สูญ
จะช่วยชูชีพไว้ให้ไพบูลย์	อนุกูลดอกจะแก้ให้เต็มมือ
แล้วจุมพิตปรางปรุงจรุงรื่น	เข้าเชยชื่นถันน้องประคองถือ
เกิดพยับเป็นพยุกระพือฮือ	นกก็ปรื๋อบินปร๋อถลาลอย
สองภิรมย์ชมเชยเสวยสวาท	กินรนาฏหายโรคที่โศกสร้อย
พอเพลาสายัณห์ตะวันคล้อย	ก็เหาะลอยลงจากคิรีวัน ฯ
๏ สมรมิ่งเกสรก็ค้อนควัก	ด้วยนางรักทูลกระหม่อมพระจอมขวัญ
ซักไซ้ถามความกรมด้วยเกรงกัน	พี่สร้อยสุวรรณเจ็บหายค่อยคลายใจ
เมื่อสักครู่อัศจรรย์ออกลั่นโลก	ภูเขาโยกโคลงคลอนขย้อนไหว
น่ากลัวถํ้าจะทำลายกระจายไป	ประหลาดใจนักพี่สุวรรณา ฯ
๏ สร้อยสุวรรณคั่งแค้นแสนถวิล	ไม่ได้ยินอัศจรรย์เหมือนเจ้าว่า
เมื่อราตรีกึกก้องเป็นโกลา	ที่จะว่าสิมิว่าแม่หน้านวล
ทั้งสองข้างต่างคนต่างขยับ	จักรพงศ์ทรงสดับแล้วแย้มสรวล
อัศจรรย์ครั้งไรที่ไหนนวล	เออก็ควรหรือไม่รู้ถึงหูเลย
พระตรัสพลางปลอบน้องทั้งสองโฉม	ทรามประโลมแม่อย่าหมองเลยน้องเอ๋ย
ทั้งนี้เป็นกุศลหนหลังเคย	เจ้าร่วมเสบยเคยสบายอย่าหน่ายกัน
ทั้งสองนางทูลพลางฉันไม่เคือง	ตาชำเลืองค้อนข่มกันคมสัน
พระยิ้มพลางทางเย้าให้แย้มกัน	จนสุริยันเยื้องรถลงไรไร ฯ
๏ ส่วนสี่นางกินรินก็บินร่อน	มาสิงขรคูหาที่อาศัย
สุดสวาทในองค์พระทรงชัย	เอามาลัยจับจูบถวายพลัน
พระโฉมเฉิดเลิศเล่ห์เสน่ห์หญิง	รับเอามิ่งมาลาแล้วรับขวัญ
พี่ขอบใจน้องเหลือแม่เนื้อจันทน์	เรารักกันแก้วตาอย่าราคี
กินรีสี่สาวก็กล่าวพ้อ	แล้วหยอกล้อเนื้อเย็นผู้เป็นพี่
พี่เวียนเกล้าหนาวกายค่อยหายดี	โรคอย่างนี้มักเป็นไม่เว้นคืน
ทั้งห้านางต่างพ้อแล้วล้อหลอน	นางเกสรก้มหน้าไม่ฝ่าฝืน
ให้อัดอั้นกลั้นกลํ้านํ้าตากลืน	ไม่มีชื่นอกช้ำระกำใจ
ทั้งห้านางกินราสามิภักดิ์	ได้ร่วมรักทรงฤทธิ์พิสมัย
ต่างนางต่างก็แจ้งประจักษ์ใจ	ดีกันไปมิได้เดียดรังเกียจกัน ฯ
ตอนที่ ๑๔
ลักษณวงศ์พานางทิพเกสรกลับเมือง ขณะบรรทม วิชาธรลักนางไปทำให้พลัดกัน
๏ ปางพระหน่อบดินทร์ปิ่นกระหม่อม	ท้าวถนอมสายสมรเกสรสวรรค์
เสด็จอยู่คูหาสิบห้าวัน	พระทรงธรรม์จินดาถึงธานี
จึ่งตรัสชวนมิ่งมิตรขนิษฐ์น้อย	แม่ยอดสร้อยอยู่ไยในไพรศรี
เชิญไปสู่ปรางค์สุวรรณอันรูจี	ไปเป็นศรีจอมสาวสนมนาง
พระนุชฟังบังคมบรมนาถ	ตัวข้าบาททุกข์ทนกมลหมาง
ดังหนามแยงยอกกายไม่วายวาง	เชิญเสด็จคืนปรางค์ปราสาททอง
พระทรงยศพจมานกับกินเรศ	แม่ดวงเนตรนงเยาว์อย่าเศร้าหมอง
เราก็ได้เชยชิดสนิทครอง	ขอเชิญน้องไปด้วยกันเถิดขวัญตา ฯ
๏ กินรีตีทรวงใจจะขาด	แสนสวาทอาลัยพระเชษฐา
ร้องไห้พลางทางทูลทั้งนํ้าตา	อนิจจาร้างรักจะหักไป
อันข้าน้อยสุดรักพระทรงฤทธิ์	เป็นสุดคิดที่จะตามเสด็จได้
ด้วยเป็นสัตว์เชื้อวงศ์อยู่พงไพร	ผิดวิสัยที่จะอยู่กับผู้คน
โอ้เจ้ามิ่งดวงสมรกินรแก้ว	พี่รู้แล้วว่าเคยอยู่แต่ไพรสณฑ์
เป็นสุดรักที่จะร้างให้ทุกข์ทน	นฤมลแม่จงอยู่ในอุทยาน
พี่จะให้ทำห้องด้วยทองทึบ	สะพรั่งพรึบพร้อมหน้าสนมขนาน
จักบำเรองามขำให้สำราญ	เยาวมาลย์มิให้หมองละอองนวล
พระยอดมิตรพิสวาสของน้องแก้ว	แจ้งอยู่แล้วว่าพระรักบำรุงสงวน
แต่หากเห็นว่าไปอยู่ไม่คู่ควร	ซึ่งตรัสชวนมิได้ตามพระบัญชา
พระจะเคืองด้วยว่าขัดจงตัดเศียร	ให้ตายกลาดดาษเดียรอยู่กลางป่า
รักสนิทมิได้คิดแก่ชีวา	วาสนามิได้พึ่งบทมาลย์
สุดอาลัยจนใจแล้วทูนเกล้า	ด้วยเกรงเขาติฉินทุกถิ่นสถาน
จะมีแต่ทุกข์ทับอัประมาณ	ในอุระจะรานระบมใจ
โอ้แต่นี้ภูวไนยจะไกลเนตร	จะทนเทวษก้มหน้านํ้าตาไหล
ยามกินก็จะกินแต่ชลนัยน์	ยามนอนก็จะไห้ไม่วายครวญ
สู้เสียตัวมิได้กลัวจะเสียศักดิ์	ไม่เห็นรักที่จะร้างให้ห่างหวน
โอ้อกเอ๋ยไม่เคยจะครํ่าครวญ	ทั้งเสียนวลแล้วมิหนำจะซํ้าตรอม
พระอย่าด่วนเสด็จไปให้ไกลพักตร์	กำลังรักยังไม่วายคลายถนอม
พระไม่โปรดปรานีประนอมยอม	เชิญพระจอมจักรพงศ์มาทรงฟัน
จะสู้สิ้นชีวิตทั้งพี่น้อง	พระจงลองฤทธิแรงพระแสงขรรค์
ให้ลือว่ากินรานี้อาธรรม์	สิ้นชีวันเพราะหลงทะนงรัก ฯ
๏ พระทรงฟังสาวสวรรค์รำพันว่า	ดั่งอุรานั้นจะรานสะท้านหัก
ชลเนตรโซมซาบลงอาบพักตร์	ให้หน่วงหนักอยู่มิใคร่จะไคลคลา
พระน้องเอ๋ยใช่พี่ไม่มีสวาท	ใจจะขาดเสียด้วยความเสน่หา
สุดอาลัยพี่แล้วนะแก้วตา	ด้วยเกรงองค์อิศราบิดาเรา
พี่ทูลลาว่าจะมาสิบห้าเวร	ก็เกินเกณฑ์โองการพระผ่านเกล้า
จะจำลาโฉมยงแม่นงเยาว์	อย่าโศกเศร้าเลยนะน้องจงครองตัว ฯ
๏ ห้ายุพินกินเรศเกศสมร	ให้อาวรณ์ทูลกระหม่อมพระจอมผัว
ปลอบเกสรนิ่มน้องอย่าหมองมัว	เราร่วมผัวเรียงพักตร์เพราะรักชม
พยาบาทคาดโทษเจ้าโกรธพี่	จงหยิกตีตบด่าให้สาสม
พี่รู้ตัวชั่วแล้วนะทรามชม	แม่อย่ากรมกรอมใจไปนักเลย
เจ้าได้เคืองพี่ก็ขอษมาแม่	แต่นี้แลลับแล้วนะน้องเอ๋ย
เวลานอนเคยกล่อมถนอมเชย	แม่คู่เคยร่วมยากจะจากไป
นางเกสรโฉมยงให้สงสาร	ดั่งเพลิงผลาญทรวงรุ่มกันแสงไห้
ที่ข้อแค้นเคืองระคายก็หายไป	รับอภัยกินราทั้งห้านาง
น้องไม่ถือโทษภัยอะไรพี่	อย่าราคีเคืองข้องทั้งสองข้าง
ทั้งพี่ศรีสวัสดิ์รัตนานาง	จะจำร้างจากรักแล้วขอลา
ช่วยชีวิตแล้วก็เลี้ยงถึงเพียงนี้	พระคุณพี่ใส่ไว้เหนือเกศา
เคยสำราญร่วมสุขทุกเวลา	อนิจจาวิบากมาจากกัน
เสียดายแท่นปัจถรณ์ที่นอนน้อย	เสียดายสร้อยมาลัยในไพรสัณฑ์
เสียดายเสียงขับขานประสานกัน	เสียดายวันที่เรารำระบำเวียน
เสียดายเอ๋ยเคยฟังสำเนียงหงส์	เสียดายดงรุกขชาติสะอาดเลี่ยน
เสียดายสระปทุมมาศดาษเดียร	เสียดายเขาตะละเขียนวิเชียรพราย
เสียดายพี่เคยพาให้ข้าเที่ยว	จะแลเหลียวเปลี่ยวไปหัวใจหาย
พี่จงอยู่เป็นสุขสนุกสบาย	แม้นมิตายคงเตือนพระพี่มา
สงสารเจ้าเยาวลักษณ์อัคเรศ	แสนเทวษรํ่ารักนางปักษา
ฝ่ายพระยอดยิ่งกระษัตริย์ภัสดา	พระบัญชาปลอบนุชนารี
แม่กินเรศนงเยาว์อย่าเศร้านัก	พระเยาวลักษณ์นิ่มน้องอย่าหมองศรี
แล้วอุ้มองค์ขนิษฐาขึ้นพาชี	พระจักรีนั่งหน้าสุดาจันทร์
กัณฐัศว์โถมขึ้นโพยมทะยานเหยาะ	ละลิ่วเหาะเผ่นผยองลำพองผัน
ทั้งห้านางกินรินบินตามพลัน	จรจัลไปส่งพระทรงยศ
ทั้งสององค์เหลียวหลังมาสั่งสาร	เยาวมาลย์แม่อย่ารำไห้กำสรด
จงพากันผายผันไปบรรพต	อย่ารันทดเลยน้องจะหมองนวล
พระตรัสแล้วลงเท้ากระทืบโกลน	สินธพโจนเร่งรีบระเห็จหวน
กินรีร้องไห้พิไรครวญ	แล้วบินหวนหันกลับมาคิรี ฯ
๏ ปางพระหน่อนฤเบศเกศกระษัตริย์	โสมนัสด้วยองค์มเหสี
ดวงสมรกรกอดพระจักรี	กระซิกซี้ยิ้มยวนสำรวลกัน
พระเอี้ยวเอนอินทรีย์ทำทีจะพลัด	ศรีสวัสดิ์ร้องหวีดไม่มีขวัญ
กรกระหวัดรัดองค์พระทรงธรรม์	พระผินผันจูบปรางแล้วยิ้มเยาะ
อุตส่าห์ปิดผ้าห่มนมจะตก	เมื่อหันหกทรามเชยไม่เคยเหาะ
ไฮ้อะไรหลอกล้อหัวร่อเยาะ	ทำปากเปราะช่างไม่อายแก่ปากเลย
นางหยิกข่วนตีผลักเอาหนักหนา	พระเชษฐาว่าเท่านั้นเถิดน้องเอ๋ย
แล้วยิ้มหยอกบอกไม้ให้นางเชย	กระไรเลยพฤกษาเป็นท่าทาง
ดูท่วงทีพุ่มสลับลำดับชั้น	เหมือนอัฒจันทร์ที่ในวังตั้งกระถาง
ทั้งลูกดอกดั่งเด็ดประดับวาง	เหมือนหนึ่งช่างแซมใส่ดอกไม้จีน
ดูใบก้านงามคล้ายกับไม้ดัด	กิ่งสลัดหักแล่งดั่งแกล้งสีน
ดูนกจับตัวเต้นไม่เห็นตีน	เหมือนนกจีนที่เขาทำดูขำครัน
ไม้ในวังตั้งวางกระถางเทศ	แม่ดวงเนตรจะได้ชมเกษมสันต์
ดีกว่าไม้ในป่าพนาวัน	สารพันที่จะเพลินจำเริญตา
แล้วชวนนางชมช้างที่กลางดอน	เท่าสุกรเดินเต็มเที่ยวเล็มหญ้า
ทั้งเตี้ยค่อมเผือกเนียมอเนกา	ที่ตัวบ้าบ่มมันกระบึงแทง
สองภิรมย์ชมดงสโมสร	กำดัดร้อนสุริยานั้นกล้าแข็ง
พระชักอาชาชาญทะยานแรง	ลงตำแหน่งเนินโขดคิรินทร
ไศลเลื่อมแลล้วนศิลาลาย	ดูพรอยพรายแพรวพรรณประภัสสร
เป็นแง่งอกออกเงื้อมชะโงกงอน	ชโลทรไหลปรุเป็นพุพราย
พระทรงโฉมโลมชวนนวลหง	ลงสระสรงวารินกระสินธุ์สาย
ชลาไหลไกรกรอกกระจายพราย	สองสบายชวนกันลงสรงชล
พระทรงศักดิ์วิดวักวารินสาด	นุชนาฏสาดรับอยู่สับสน
นางเบือนพักตร์หลับเนตรไม่ทานทน	ภูวดลได้ทีก็จูบพลัน
พระทรงสีปฤษฎางค์ให้นางน้อง	พระหัตถ์ลอดสอดต้องปทุมถัน
นางเบือนพักตร์ปิดป้องของสำคัญ	ช่างน่าขันทำง่ายง่ายไม่อายเลย
ให้สีหลังสีไหล่ไปสีอก	ไม่อายนกกลางป่าเจ้าข้าเอ๋ย
อนิจจาเชษฐาไม่แกล้งเลย	มือนี้เคยน่าตัดให้ขาดไป
พระทรงผินปฤษฎางค์ให้นางสี	พระเทวีแย้มสรวลแล้วข่วนให้
อุยหน่านางช่างสีดีสุดใจ	นางทรามวัยก็ว่ามือของฉันเคย
สองพระองค์สรงสาคเรศเสร็จ	แล้วเสด็จสอยผลพฤกษาเสวย
สองสนิทชิดชมภิรมย์เชย	แสนเสบยหอมรสสุมาลี
พระชวนน้องนั่งหน้าศิลาลาด	พลางประพาสชมสัตว์ในไพรศรี
กระจงโจนวิ่งตามจามรี	คชสีห์โตสิงห์กระทิงโทน
เม่นมองย่องออกจะหยอกเม่น	กระต่ายเต้นตามนางกระต่ายโผน
จิ้งจอกจรไล่หยอกจิ้งจอกโจน	กิเลนโลนไล่นางกิเลนพลัน
นางโฉมงามถามองค์พระทรงเดช	กระต่ายเพศพงศ์ชาติประหลาดขัน
ไม่รู้กินวารีเป็นนีรันดร์	อัศจรรย์เหตุผลนั้นกลใด ฯ
๏ พระสดับวาทินยุพินถาม	จึ่งแจ้งความตามสารบุราณไข
นี่แน่น้องพี่จะเล่าให้เข้าใจ	กระต่ายไพรเดิมลงกินคงคา
ตะเข้มันแลเห็นเขม้นหมาย	พอกระต่ายลงกินที่ตีนท่า
ก็โผล่โพล่งพังพาบแล้วคาบพา	คำรามร่าฮือฮือกระหึ่มครวญ
กระต่ายน้อยนึกฉลาดตวาดว่า	เหวยกุมภาอย่าคิดให้ผิดผวน
ร้องฮื่อฮื่อกูไม่คร้ามคำรามครวญ	ไม่เห็นควรกลัวเกรงเท่าขี้ตา
ถ้าเอ็งร้องฮ่าฮ่าแล้วข้ากลัว	พ่อทูนหัวลูกขอวานอย่าว่า
ตะเข้โตโง่เง่าเขลาปัญญา	ก็ร้องอ่าขึ้นเห็นว่าเป็นดี
ครั้นร้องฮ่าอ้าปากไม่ทันหับ	กระต่ายผลับโดดโพล่งโขย่งหนี
อ้ายกุมภิลลิ้นขาดออกทันที	ด้วยต้องฝีเท้าถีบกระต่ายไพร
ตั้งแต่นั้นกุมภีไม่มีลิ้น	กระต่ายกลัวกุมภิลไม่ลงได้
จึ่งสู้กินนํ้าค้างอยู่กลางไพร	จะเท็จจริงอย่างไรไม่รู้เลย ฯ
๏ นางสนองว่าเสนาะเพราะนะพี่	กระต่ายนี้ปรีชาเจ้าข้าเอย
ทรงพระสรวลสำรวลรื่นชื่นเสบย	นางทรามเชยถามถึงพยัคฆา
เหตุไฉนเสือร้ายจึ่งลายพร้อย	ก็ชะรอยจะมีเหตุนะเชษฐา
มีสิน้องเรื่องเริ่มแต่เดิมมา	เป็นตำราเล่าความตามนิยาย
ยังมีชายหนึ่งชราอนาโถ	ชื่อตาโคเข็ญขัดเที่ยวตัดหวาย
พยัคฆ์ย่องมองหมอบค่อยยอบกาย	เขม้นหมายที่จะขบตาโคกิน
ตาเฒ่าเหลียวหลังพบประสบเสือ	แกกลัวเหลือลานจิตคิดถวิล
ทำอุบายหมายลวงพยัคฆิน	อุเหม่มึงไอ้ทมิฬจะทำไม
ไม่รู้หรือว่าจะเกิดกุลาหล	ทั้งฝูงคนสิงสัตว์จะตัดษัย
นํ้าจะท่วมถึงฟ้าสุราลัย	ฝูงมัจฉาปลาใหญ่จะกินเดือน
กูรีบรัดตัดหวายอุบายฉลาด	จะแขวนญาติวงศาบรรดาเพื่อน
คงจะรอดชีวินสิ้นทั้งเรือน	ไอ้ขี้เรื้อนมึงไม่รอดจะวอดวาย
ไอ้เสือกลัวตัวสั่นพรั่นชีวิต	คลานเข้าชิดวอนไหว้เหมือนใจหมาย
เจ้าจอมตาช่วยข้าอย่าให้ตาย	พ่อเอาหวายผูกคอลูกแขวนที
ตาโคเฒ่าผูกคอไอ้เสือโคร่ง	ขึ้นแขวนโยงเขย่งไว้มิให้หนี
แล้วเฆี่ยนหลังเสือร้ายเป็นลายรี	พยัคฆีดิ้นขาดกระโดดไป
ไอ้เสือร้ายลายพร้อยเป็นรอยหวาย	ก็สืบสายเป็นตระกูลไม่สูญได้
เขาเล่าความตามกันออกลั่นไป	พี่จำได้ก็เล่าให้เจ้าฟัง ฯ
๏ นางเกสรตอบสารพระผ่านเศียร	ชะช่างเจียนจัดความเอาตามหวัง
โอ้แม่ยอดยาจิตอนิจจัง	เล่าให้ฟังแล้วยังล้อให้ลานใจ
พระตรัสพลางกางกรเข้ากอดโฉม	สองประโลมเชยชิดพิสมัย
ระรวยรื่นบุปผาสุมาลัย	นางทรามวัยทรงธรรม์ก็บรรทม
สินธพเที่ยวเลี้ยวลดไปเล็มหญ้า	ในเงื้อมผาท่าธารเกษมสม
พระพายพัดเฉื่อยชื่นรื่นอารมณ์	แล้วไล่ชมนางม้าอาชาไนย ฯ
๏ จะกล่าวถึงมหิงสาวิชาธร	ระเห็จร่อนเหาะมาหน้าไศล
แลเห็นสองไสยาสน์ประหลาดใจ	แลวิไลนวลละอองทั้งสององค์
วิชาธรร่อนลงจากเวหา	เข้าแอบผามองชิดพิศวง
แสนสวาทกัลยาสง่าทรง	นึกจำนงจะใคร่ชมภิรมย์รัก
แม่งามสุดผุดผ่องละอองเอี่ยม	ไม่มีเทียมอรไททั้งไตรจักร
หลับก็ยิ้มงามเหมือนจะเยื้อนทัก	วรพักตร์ผ่องเพียงพระจันทร
มหิงสาคลุ้มคลั่งกำลังรัก	หมายจะลักเทวีศรีสมร
เอาโอสถเสกปรายขจายจร	ละอองอ่อนตกต้องทั้งสององค์
วิชาธรโสมนัสไม่ขัดข้อง	ขยับย่องเข้าอุ้มนางนวลหง
ขึ้นใส่เอวเร็วรีบฤทธิรงค์	ก็เหาะตรงลอยลมละลิ่วไป
ครั้นแลลับกลับแก้มนต์สะกด	ยังระทดระทวยหลับหาตื่นไม่
ประจงจูบลูบชมพอชื่นใจ	แล้วปลุกให้งามชื่นเจ้าตื่นพลัน ฯ
๏ สงสารเจ้าเยาวมาลย์มิ่งสมร	สนิทนอนนิทราเกษมสันต์
วิชาธรชมชิดคิดสำคัญ	ว่านางนั้นบรรทมกับภูมี
ต้องสะกดระทดให้ฟั่นเฟือน	นางหลงเบือนกอดคว้าคิดว่าพี่
วิชาธรมิได้วางนางเทวี	แต่พอได้สมประดีไม่มีใจ
นางข่วนหยิกพลิกผลักเอาหนักมือ	ส่งเสียงรื้อร้องรํ่านํ้าเนตรไหล
ไม่เห็นองค์ภูวนาถเพียงขาดใจ	นางทรามวัยอ่อนจิตด้วยคิดกลัว
เจ้าหลับเนตรกรีดกรีดวะหวีดร้อง	มาช่วยน้องด้วยเถิดพระทูนหัว
พระบรรทมเป็นไฉนไม่รู้ตัว	ไอ้คนชั่วพาพรากมาจากองค์
วิชาธรวอนปลอบว่ายอดรัก	อย่าโศกหนักเลยแม่นิ่มนวลหง
อันผัวนางงามตื่นไม่คืนคง	เห็นจะปลงชีวิตด้วยพิษยา
นางได้ฟังดั่งพระขรรค์มาบั่นเกล้า	ยิ่งโศกเศร้าร้อนแรงกันแสงหา
ดิ้นสะบัดจะให้พลัดลงมรคา	สิ้นปัญญาอ่อนพับลงกับกร
มหิงสาตัวสั่นมิ่งขวัญหาย	แสนเสียดายเยาวเรศวิเศษสมร
เห็นแน่นิ่งกลัวมิ่งจะม้วยมรณ์	ก็รีบร่อนลงยังเขาศิลาลาย
ให้ทรามวัยไสยาสน์บนอาสน์ผา	เอาชลามาชโลมให้โฉมฉาย
เอาดอกไม้รอรื่นให้ตื่นกาย	กลิ่นกระจายหอมฟุ้งจรุงใจ
แสนสงสารสาวน้อยเจ้าค่อยฟื้น	ยิ่งสะอื้นโศกศัลย์รำพันไห้
โอ้พี่ร่วมพิศวาสประหลาดใจ	เป็นไรไม่เร่งรีบมาตามเมีย
พระทรงฤทธิ์ลือภพเคยรบรับ	ไม่มาจับไอ้อาธรรม์นี้ฟันเสีย
ให้สมนํ้าหน้าไอ้โขมดขโมยเมีย	ชอบแต่ตัดเศียรเสียจึ่งสมกัน
วิชาธรฟังสารสำราญชื่น	ดั่งรสรื่นอำมฤคในเมืองสวรรค์
แม่งามพริ้งพูดเพราะเสนาะครัน	ถึงชีวันพี่จะวายไม่หายรัก
มนุษย์นี้มีกลิ่นไม่สิ้นสร่าง	ขอเชิญนางไปภิรมย์ให้สมศักดิ์
อยู่พิมานไกรลาสสะอาดนัก	พี่ก็ศักดิ์สุริวงศ์เป็นเทวัญ
นางสดับดั่งพระแสงมาแทงโสต	ยิ่งพิโรธเคืองแค้นแสนกระสัน
ช่างมีหน้าอวดว่าเป็นเทวัญ	ชาวสวรรค์เป็นขโมยไม่เคยมี
ไม่มีสัตย์สารพัดจะพูดหยาบ	ไม่กลัวบาปเลยอะไรที่ไหนนี่
เมื่อเมียเขาหรือมาคิดให้ผิดที	อเวจีจะเป็นเรือนสำหรับตน
ยมพระบาลจะประหารด้วยหอกดาบ	อย่าทำหยาบเลยเห็นไม่เป็นผล
โอ้สุดาดวงสมรเสมอชนม์	ปัญญายลรู้ยิ่งทุกสิ่งการ
แม้นเมียเขาใครคบมาแนบอก	ลงนรกเหมือนอย่างน้องสนองสาร
เว้นแต่พี่ถึงจะทำก็สำราญ	ด้วยยมพระบาลกับพี่เป็นเกลอกัน
แม้นรู้ว่าพี่ร่วมรักสมัครสมร	จะอวยพรให้พี่ชมภิรมย์ขวัญ
ว่าพลางกางกรจะกอดพลัน	สาวสวรรค์เงื้อง่าศิลาแลง
วิชาธรถอยหลังยั้งขยาด	อนงค์นาฏหวาดหวั่นยิ่งกันแสง
สะอื้นไห้หวนโหยจนโรยแรง	ไม่เหือดแห้งนัยน์เนตรนั้นนองชล ฯ
๏ จะกล่าวถึงจันทาวิชาธร	เที่ยวสัญจรร่อนเหาะในเวหน
ได้ยินเสียงร้องไห้พิไรรน	หยุดฉงนยั้งชะงักชะแง้มอง
จึ่งแลเห็นโฉมทิพเกสร	วิชาธรจะเข้าประสมสอง
นางไม่ยอมโศกานํ้าตานอง	นวลละอองขึ้งเคียดให้เกลียดชัง
จันทาแสนพิสวาสด้วยทรงโฉม	จะจู่โจมชิงชมให้สมหวัง
จึ่งร้องเหวยไอ้ลิงผู้หญิงชัง	หน้าทุรังไม่ควรกับนางงาม
ถ้ากูกับเนื้อเย็นจะเห็นสม	ถึงจะชมก็สุภาพไม่หยาบหยาม
ไม่เหมือนมึงหน้าบ้าทำตะกราม	แต่คนงามก็ไม่รู้สงวนครอง
มหิงสาฟังสารดั่งขวานขว้าง	เห็นไอ้ค่างหน้าขนทำจองหอง
ดูกระโดดโลดไล่ดั่งใจปอง	ตวาดร้องรุกรบประจบรับ
ทั้งสองฤทธิ์สู้รบกันฉับฉาด	เข้าแย้งฟาดเยื้องฟันประจัญจับ
พระขรรค์กระทั่งดังกระจายประกายวับ	ขยิกขยับแทงพรวดเข้าพร้อมกัน
ทั้งสองตนตกตึงลงผึงแผ่	ก็นอนแน่มรณาชีวาสัญ
โลหิตนองสองศพประกบกัน	เพราะโมหันธ์หวงสวาทจนวอดวาย
ทั้งสองฮึกโอหังจนสังขาร์	เพราะตัณหาพาชีพให้ฉิบหาย
กเฬวรากซากศพประกบตาย	ริมเชิงชายสิขเรศคิรีวัน ฯ
๏ สงสารมิ่งเยาวมิตรขนิษฐา	เห็นวิทยาวางวายชีวาสัญ
สยดสยองหย่องเกล้าโลมาชัน	ให้หวาดหวั่นวิญญาณ์ยุพาพาล
เห็นโลหิตไหลนองลงกองกลาด	นุชนาฏเบือนหน้าน่าสงสาร
ให้นึกกลัวอสุรกายที่วายปราณ	เยาวมาลย์ลงจากสิขรินทร์
ค่อยลินลาศเลียบตามเนินไศล	สันโดษเดียวเปลี่ยวใจในไพรสิณฑ์
ชลนัยน์ไหลหลั่งลงรินริน	คิดถึงปิ่นปกเกล้ายิ่งเศร้าใจ
โอ้พระมิ่งทูลกระหม่อมของเมียเอ๋ย	ไม่แจ้งเลยว่าอยู่หนตำบลไหน
เมื่อนิทราหลับอยู่กับภูวไนย	จะใกล้ไกลไม่แจ้งแห่งหนทาง
หยุดสะอื้นยืนทอดฤทัยถอน	สองพระกรข้อนทรวงเข้าผางผาง
โอ้เอ้กรรมเมียได้ทำแต่ก่อนปาง	จึ่งจำร้างมาเร่อยู่เอองค์
นางกู่ก้องร้องเรียกอยู่แจ้วแจ้ว	เสียงแว่วแว่วเร่งคิดพิศวง
ฟังสำเนียงมิใช่เสียงจักรพงศ์	นางทอดองค์ลงสะอื้นพิไรครวญ
นิจจาเอ๋ยป่านฉะนี้พระทรงภพ	จะปรารภรํ่าไห้ไม่วายหวน
จะท่องเที่ยวตามองค์อนงค์นวล	จะครํ่าครวญอยู่กับม้าอาชาชาญ
โอ้ชีพเมียเห็นไม่เหลือเป็นเหยื่อสัตว์	กรรมวิบัติแจ้งจำนงมาจงผลาญ
ยิงสะอึกสะอื้นไห้อาลัยลาน	ยุพาพาลสุดสิ้นกำลังลง
ชลเนตรฟูมฟองลงนองพักตร์	แทบเจียนจักมอดม้วยเป็นผุยผง
สุดจะฝืนขืนจิตดำรงองค์	สลบลงกับพื้นพระธรณี
รุกขมูลพิมานบันดาลเงียบ	เย็นระเยียบเยือกระย่อทั้งไพรศรี
สงสารนุชสุดสิ้นวิสัญญี	ทั้งโกกีลากาก็ซบเซา
ทุกอกสัตว์ในพนัสไพรระหง	ก็งวยงงเงียบง่วงสงัดเหงา
พลอยสงสารโศกทรงด้วยนงเยาว์	ทุกลำเนาแนวเนินพนมวัน
พระพายพัดเกสรมารื่นรื่น	ค่อยชุ่มชื้นฟื้นกายสาวสวรรค์
ค่อยดำรงกายาสุดาจันทร์	ให้หวาดหวั่นวิเวกวังเวงใจ
อนิจจาโอ้ว่าเกสรเอ๋ย	อย่าบ่นเลยเห็นชีพจะตักษัย
ไหนจะพบจักรพงศ์ผู้ทรงชัย	จะด้นดั้นครรไลไปตามกรรม
แม้นกุศลผลสร้างแต่ปางก่อน	ไม่ม้วยมรณ์ก็จะมาอุปถัมภ์
คงประสบพบองค์พระทรงธรรม	ขอเทพช่วยแนะนำวิถีทาง
พระสุริย์ฉายบ่ายคล้อยค่อยลีลาศ	นุชนาฏเปลี่ยวใจในไพรกว้าง
พฤกษไพรครวญครึ้มกระหึ่มคราง	อนงค์นางขวัญหายไม่วายกลัว
ครั้นยอแสงสุริย์ศรีชะนีน้อย	เที่ยวโหนห้อยโหยไห้เรียกหาผัว
เลียงโหวยโหวยวิเวกจิตยังคิดกลัว	โอ้เหมือนตัวน้องเรียกพระทรงธรรม์
แสนสงสารเกสรสมรแม่	เจ้าเฝ้าแต่กำสรดกันแสงศัลย์
ครรไลพลางทางชมพนมวัน	โอ้ผลจันทน์เหมือนเมียจากกำจัดจร
สาวหยุดเหมือนเมียหยุดวิโยค	ต้นโศกเหมือนเมียโศกถึงทรงศร
นิลพัทเหมือนหนึ่งพักตร์วิชาธร	ต้นรักซ้อนเหมือนมันร่อนให้แรมรา
โอ้เปล้าเหมือนหนึ่งปลิดให้เปลี่ยวข้าง	ผลมะทรางเหมือนเมียเที่ยวแทรกหา
นํ้านองเหมือนเมียนองชลนา	โอ้พะวาเหมือนเมียวอนทุกเทวัญ
ยังนึกหวนครวญไห้ไม่วายโหย	สันโดษโดยเที่ยวเดินในไพรสัณฑ์
บรรลุถึงรังรุกขเทวัญ	เป็นช่อชั้นชิดชื้อชะอื้อลม
สงสารนุชทรุดนั่งกำลังเหนื่อย	ลมพัดเฉื่อยเรื่อยรื่นอารมณ์สม
ฝูงสกุณกู่ก้องร้องระงม	นางทรามชมเอนองค์ลงไสยา
เสนาะเสียงเรไรระหริ่งรี่	ดังซอสีกล่อมจิตขนิษฐา
หอมระรื่นชื่นรสสุมาลา	ก็นิทราหลับลืมอาลัยลง ฯ
๏ จะกล่าวถึงเทวัญอันเรืองฤทธิ์	ที่สถิตรังใหญ่ไพรระหง
แลเห็นยอดอนงค์นางสำอางองค์	ไยมาหลงท่องเที่ยวผู้เดียวเดิน
ชะรอยนางพลัดผัวจึ่งมัวหมอง	มาตรอมตรองกลุ้มอกระหกระเหิน
วิโยคยากย่อยยับระยำเยิน	ช่างกล้าเดินมาได้ในดงดาน
แม้นไม่ช่วยจักม้วยชีวาสัญ	ท้าวเทวัญให้มีจิตคิดสงสาร
แล้วออกจากวิมานรัตน์ชัชวาล	บันดาลเพศเป็นพราหมณ์ชรากาย
ถือไม้เท้าก้าวย่างมาข้างนุช	แล้วยืนหยุดปลอบปลุกนางโฉมฉาย
เจ้างามชื่นฟื้นสมประดีกาย	ชำเลืองชายนัยนาเห็นตาพราหมณ์
ถือไม้เท้ายืนนิ่งอยู่ตรงหน้า	กัลยานึกพรั่นประหวั่นหวาม
จะดีร้ายไม่แจ้งประจักษ์ความ	พะงางามยกหัตถ์ขึ้นมัสการ
เทพพราหมณ์ถามยอดกัลยาหญิง	สมรมิ่งมาไยในไพรสาณฑ์
เอกากายเดินดั้นในดงดาน	ไม่กลัวพวกภัยพาลจะราวี
น่าเอ็นดูเยาวลักษณ์อัคเรศ	มาทนเทวษเดินดั้นกันแสงศรี
หรือหนึ่งเสียเภตราหรือธานี	หรือสามีพลัดพรากจึ่งจากจร
อย่ากลัวเลยเรามิใช่ไอ้รากโษส	ตาเป็นโคตรพรหมพงศ์สโมสร
จะขอถามกัลยาพะงางอน	อยู่นครธานีบุรีใด ฯ
๏ ปางอนงค์ฟังองค์เทวฤทธิ์	สำคัญคิดว่าเป็นพราหมณ์ไม่สงสัย
จะบอกพราหมณ์ความแค้นแน่นพระทัย	ชลนัยน์คลอเนตรลงรินริน
เมื่อเดิมหลานเอากำเนิดในโกเมศ	พระทรงเวทเลี้ยงไว้ในไพรสิณฑ์
มาภายหลังมีหน่อธิบดินทร์	พลัดพรากนครินทร์สัญจรมา
ชื่อพระลักษณวงศ์อันทรงฤทธิ์	กับหลานน้อยแสนสนิทเสน่หา
ครั้นเติบใหญ่ไปหาพระมารดา	ครั้นอยู่มามุนินทร์ก็สิ้นชนม์
หลานนี้ตั้งแต่จะตวงนํ้าตารํ่า	เที่ยวครวญครํ่าร่อนเร่ระเหระหน
พอกินรามาช่วยไม่วายชนม์	ห้านางนฤมลพามาคิรี
ค่อยเสื่อมสร่างบางเบาบรรเทาโศก	พอพระจอมดิลกโลกเฉลิมศรี
ไปรับข้าพามายังธานี	ลงหยุดยอดคิรีในราวไพร
บรรทมหลับอยู่กับองค์พระทรงศร	วิชาธรมันสะกดให้หลับใหล
แล้วอุ้มหลานมากลางนภาลัย	ลงหยุดยอดเขาใหญ่พิไรวอน
หลานนี้มิได้ปลงจำนงจิต	รำลึกคิดถึงองค์พระทรงศร
พอวิทยาหนึ่งพบเข้ารบรอน	ก็ม้วยมรณ์มรณังทั้งสองนาย
แล้วหลานเที่ยวซังไปในไพรสิณฑ์	ก่นแต่กินนํ้าเนตรไม่ขาดสาย
นางเล่าพลางกำสรดระทดกาย	ยิ่งฟูมฟายชลนาโศกาลัย ฯ
๏ เทวฤทธิ์คิดแสนสงสารนัก	ด้วยเยาวลักษณ์โศกศัลย์รำพันไห้
จึ่งปลอบมิ่งมณฑาสุมาลัย	จงหักใจลงเสียบ้างให้บางเบา
จะช่วยแปลงโฉมงามเป็นพราหมณ์น้อย	อย่าเศร้าสร้อยโศกศัลย์เลยโฉมเฉลา
เป็นหญิงเที่ยวเดี่ยวโดดทุกลำเนา	โอ้ผู้ใดใครเขาจะกลัวเกรง
เหมือนมาลีคลี่กลิ่นตระหลบหอม	จะตามตอมเฝ้ารุมกันคุมเหง
เอกากายชายหรือจะมาเกรง	โอ้ตัวเองก็จะอายไม่วายวัน
แล้วถอดเทพธำมรงค์ออกส่งให้	เอาสอดใส่นิ้วก้อยเถิดสาวสวรรค์
จะกลับกลายเป็นพราหมณ์พรหมจรรย์	ถ้าแม้นขวัญนัยนาพบสามี
จงถอดใส่นิ้วนางเถิดนงนุช	เพศบุรุษก็จะสูญดอกโฉมศรี
เจ้างามสรรพรับแหวนด้วยยินดี	อภิวันท์อัญชลีเทพไท
เอาธำมรงค์ทรงภพขึ้นจบเกศ	พระคุณดั่งบิตุเรศจะหาไหน
มาโปรดเกล้าคราวจบให้พ้นภัย	พระคุณใครจะเสมอไม่มีปาน
แล้วสอดใส่นิ้วก้อยขนิษฐา	กลับกายาเป็นพราหมณ์มหาศาล
วิไลลํ้าเครื่องทรงอลงการ	สร้อยสังวาลพร้อมสรรพประดับกาย
อันเพศพระยุพินก็สิ้นสูญ	โฉมอดูลดวงพักตร์ดั่งเพ็งฉาย
ประไพพริ้มเพราเพริศประเสริฐชาย	เทพไทจึ่งภิปรายแก่งามงอน
ถึงใครทักว่าเป็นหญิงอย่าเกรงขาม	จะแปลงนามยอดเสน่ห์พราหมณ์เกสร
แม้นจะตามภัสดาพะงางอน	เฉียงอุดรบูรพาจะพบพาน
ลุงจะลาจรจัลแล้วขวัญเนตร	อย่าพูนเทวษนักเลยยอดสงสาร
แล้วบังกายบ่ายหน้าเหาะทะยาน	ไปวิมานรุกขมูลสำราญองค์ ฯ
๏ สาวสวรรค์ครั้นเห็นตาพราหมณ์หาย	ก็มั่นหมายว่าเทพไทไพรระหง
น้อมศิโรตม์บังคมบรมพงศ์	พระคุณจงเป็นสุขสถาพร
ชลนัยน์ไหลหลั่งลงลามเนตร	น่าสังเวชนงรามพราหมณ์เกสร
แล้ววันทาพฤกษไพรครรไลจร	เข้าดงดอนเดินดั้นสันโดษเดียว
แลสล้างนางไม้ในไพรสิณฑ์	สกุณินเพรียกพร้องในไพรเขียว
ผลมะปรางค่างกระรอกทักออกเกรียว	เห็นนกเปล้าจับเปลี่ยวอยู่ปลายยาง
โอ้ตัวน้องเหมือนนกวิหคเปล้า	มาเปลี่ยนเปล่าทุกข์ทนกมลหมาง
ดำเนินพลางฟายชลนาพลาง	มาตามทางหว่างรุกขฉายา ฯ
ตอนที่ ๑๕
ลักษณวงศ์ตามหานางทิพเกสรไปถึงเมืองยุบล แล้วได้นางยี่สุ่นเป็นพระชายา
๏ ขอยกเรื่องโฉมงามเจ้าพราหมณ์น้อย	ที่โศกสร้อยสืบเสาะแสวงหา
จะกล่าวถึงลักษณวงศ์ทรงศักดา	ต้องมนต์ยาวิชาธเรศสนิทนอน
ครั้นมนต์ยาเสื่อมสร่างสว่างเนตร	พอสุริเยศเยี่ยมเมรุสิงขร
พิรุณโรยโปรยปรายละอองออน	ก็ซับซาบเกสรสุมาลี
หอมฟุ้งจรุงรสเรณูรื่น	มาชวยชื่นนาสาพระโฉมศรี
พลิกผวาคว้ากอดพระเทวี	ไม่พบศรีสวาทเศร้าเปล่าอุรา
เอะประหลาดหลากจิตผิดสังเกต	ลืมพระเนตรเหลียวซ้ายแล้วแลขวา
ไม่ยลพักตร์เยาวลักษณ์ดวงสุดา	ก็โหยหาครวญครํ่ารํ่าพิไร
กันแสงทรงโศกศัลย์ถึงขวัญเนตร	เยาวเรศยาจิตพิสมัย
โอ้โอ๋แก้วแววตาสุมาลัย	เออผู้ใดพาพรากไปจากทรวง
แม้นมิได้พานพบประสบมิตร	มิขอคิดคืนหลังเข้าวังหลวง
จะเที่ยวตามแก้วตากานดาดวง	ระกำทรวงสู้ม้วยด้วยทรามวัย
แม้นใครคืนเยาวลักษณ์อัคเรศ	ถึงดวงเนตรยอดรักจะควักให้
เราไม่คิดฆ่าฟันให้บรรลัย	อันความสัตย์นี้จะไว้แก่เทวา
พี่เสียใจสุดใจพี่อยู่แล้ว	เหมือนเสียแก้วนัยน์เนตรทั้งซ้ายขวา
เสียแรงเรืองฤทธิรณจนลือชา	มาเสียเมียแนบอุราน่าอับอาย
เมื่อครั้งก่อนอ่อนฤทธิ์แล้วอ่อนร่าง	พระมารดาอยู่กับข้างก็สูญหาย
ต้องวิโยคโศกหนักพอหักอาย	ถึงพวกชายก็จะเห็นหัวอกกัน
อันครั้งนี้สุดอายหัวอกโศก	ทั้งตรีโลกก็จะชวนกันสรวลสันต์
ชอบแต่ฟาดฟันกายให้ตายพลัน	ครองชีวันยืนอยู่หรือดูดี
สงสารนักจักรพงศ์ดำรงโลก	กันแสงโศกโหยไห้ในไพรศรี
แต่พลบคํ่าสนธยาเข้าราตรี	จนรุ่งศรีเรืองแสงสุริยง
อัสดรวอนทูลว่าทูลเกล้า	อย่าโศกเศร้ารำพึงตะลึงหลง
มิใช่ว่าตื่นอยู่ได้รู้องค์	เขาขืนคงชิงนางจะน้อยใจ
หลับสนิทแล้วเขาคิดสะกดเล่า	นี่หากเขามิได้ฆ่าให้ตักษัย
เสียแต่ยอดเยาวลักษณ์จงหักใจ	เร่งตามไปให้พบประสบกัน
แต่พระรามสุริย์วงศ์อันทรงเดช	กับดวงเนตรสีดาสาวสวรรค์
ทั้งพระลักษมณ์อนุชาฤทธาครัน	อยู่ด้วยกันสามองค์ดำรงรัก
แต่ตื่นอยู่แล้วน้องประคองข้าง	ยังเสียนางโฉมยงผู้ทรงศักดิ์
ละเลิงหลงด้วยพยศทศพักตร์	มาเสียศักดิ์อับอายแก่ชายชาญ
เธอยังคิดมานะสละอาย	เที่ยวสืบสายเรื่องราวฟังข่าวสาร
จนได้นางล้างโคตรกุมภัณฑ์พาล	พอแก้การอัปยศด้วยเดชา
จงดับโศกเชิญเสด็จระเห็จเหาะ	เที่ยวสืบเสาะมิ่งมิตรขนิษฐา
ดีร้ายจะได้เหมือนพระรามา	ได้ดูหน้าข้าศึกฮึกคะนอง
พระทรงยศฟังรสสุนทรเรื่อง	ค่อยปลดเปลื้องบรรเทาที่เศร้าหมอง
ขึ้นทรงม้าอาชาไนยดั่งใจปอง	เผ่นผยองล่องฟ้าเที่ยวหานาง
กระเหว่าแว่วดังเสียงสำเนียงนุช	ขยับหยุดฟังเปล่าเห็นเขาขวาง
ทอดพระเนตรแลหาทุกท่าทาง	พระดูพลางเรียกพลางมากลางดง
เที่ยวลัดเลาะเสาะแสวงทุกแห่งหน	สุดจะค้นเหาะหาในป่าระหง
โหยละห้อยลอยฟ้ากับม้าทรง	เห็นนครร่อนลงเที่ยวสืบความ
แล้วปลอมแปลงแต่งกายให้คล้ายเขา	ดูลาดเลาหลอกหลอนแล้ววอนถาม
ไม่ได้ข่าวร้อยชั่งก็ตั้งตาม	พยายามยากแค้นเป็นแสนตรม
ไม่เป็นอันบรรทมกรมเทวษ	เสวยแต่ชลเนตรจนซูบผอม
พระองค์อบแต่ละอองจนหมองมอม	กำลังตรอมมิได้ตรงลงสรงชล
เที่ยวไปทุกธานีบุรีรุด	ยิ่งสืบนุชก็ยิ่งสูญอนุสนธิ์
ค่อยเลื่อนฟ้ามองหานฤมล	ถึงยุบลนครังอลังกรณ์
จอมกษัตริย์ครองเมืองเรืองพระยศ	ชื่อท้าวกรดสุริกาลชาญสมร
มเหสีชื่อมณีอัมพร	จอมสมรเอกองค์อนงค์ใน
มีพระราชธิดาวราพักตร์	วิไลลักษณ์เลิศลํ้าในตํ่าใต้
ชื่อยี่สุ่นสุมาลีศรีประไพ	นางทรามวัยชันษาสิบห้าปี
โฉมพระลักษณวงศ์ทรงสวัสดิ์	พระชักอัสดรลงในสวนศรี
รำถึกถึงพระคุณพระมุนี	เสกพาชีขอดชายภูษาทรง
แล้วลินลามาตามพนัสสวน	มีแต่ล้วนจำปาแลกาหลง
เห็นกระท่อมทับยายอยู่ชายดง	จักรพงศ์ค่อยคลายสบายบาน
ตำหนักสร้างกลางสวนแสนสนุก	มีหน้ามุขทางลงสรงสนาน
ไม่เห็นคนรักษาพยาบาล	พระกุมารหยุดพักตำหนักใน
ทอดพระเนตรเห็นยายอยู่ชายสวน	พระคิดควรจะไปหาเข้าอาศัย
จำจะแปลงไปให้เห็นว่าเข็ญใจ	ทำอย่าให้ยายเฒ่ารู้เท่าทัน
แล้วเปลื้องเครื่องอาภรณ์ศรพระแสง	เอาห่อแฝงซุกซ่อนในสวนขวัญ
จึ่งเสด็จลินลามาโดยพลัน	จรจัลเข้าไปหายายมาลี
เห็นมาลายายปลิดประดิษฐ์ร้อย	เป็นพวงสร้อยสนสับประดับสี
พระแย้มโอษฐ์พจมานไปทันที	คุณยายนี้ช่างร้อยมาลัยงาม ฯ
๏ ยายมาลีเห็นองค์พระทรงศักดิ์	ให้นึกรักภูวไนยแล้วไถ่ถาม
พ่อหนุ่มน้อยอยู่ไหนนะโฉมงาม	ทำไมลามเข้ามาเล่นในอุทยาน
คุณยายจ๋าหลานจนเป็นคนยาก	แสนลำบากบุกป่าพนาสาณฑ์
กับน้องน้อยเวทนามาช้านาน	เยาวมาลย์นุชน้องเจ้าหายไป
อนิจจาอนิจจังน่าสังเวช	บังเกิดเหตุยากเข็ญเป็นไฉน
นี่พ่ออยู่ธานีบุรีใด	เออทำไมจึ่งมาในป่าดง
เป็นลูกใครรูปร่างเหมือนอย่างเขียน	ดูงามเจียนรูปเจ้าราวกับหงส์
พระฟังยายซักความถามถึงวงศ์	จักรพงศ์แจ้งเรื่องจนจบความ ฯ
๏ แม่ยายเจ้าหลานจะเล่าก็ใจหาย	เจียนจะตายอยู่ในป่าพนาหนาม
เป็นบุญไม่มรณาได้มาตาม	แม่รู้ความน้องข้าบ้างหรืออย่างไร
ชื่อเกสรรูปนางนั้นร่างน้อย	กำลังละห้อยพักตร์น้องก็หมองไหม้
ได้ฟังข่าวเล่ากันเป็นฉันใด	ใครเขาไปได้นางอย่างพรางเลย ฯ
๏ อนิจจังฟังว่าก็น่ารัก	ไม่รู้จักเยาวมาลย์นะหลานเอ๋ย
ไม่รู้ข่าวเล่าความนางทรามเชย	แม่ละเลยหลงพี่ไปแห่งใด
โอ้แม่คุณฉันชํ้าระยำยาก	บุกลำบากเหนื่อยมาขออาศัย
ไม่เห็นตัวพ่อตานี้อาลัย	ตาไปไหนจึ่งอยู่แต่แม่ยาย ฯ
๏ พ่อเอ๋ยยายจะเล่าถึงเฒ่าชั่ว	แก่แต่ตัวนํ้าใจนี้ใจหาย
แต่หลงรักชาววังคลั่งไม่วาย	จวนจะตายยังเที่ยวเพ้อละเมอรัก
พ่อจะอยู่ด้วยยายหรือสายใจ	ยุพเรศชื่อไรไม่รู้จัก
ฉันชื่อลักษณวงศ์ผู้ทรงลักษณ์	ขอหยุดพักพึ่งแม่แต่พอคลาย
อุเหม่เจ้าลักษณ์น่ารักเจียวหลานแก้ว	จะอยู่แล้วบังอรจงสอนง่าย
อย่าคบพาลพาผิดมาติดยาย	ค่อยสบายแล้วพ่อจึ่งจรจัล
พ่ออยู่แล้วแก้วตารักษาเหย้า	ยายจะเข้าไปเฝ้าสาวสวรรค์
ชื่อยี่สุ่นสุมาลีศรีสุวรรณ	พระนางนั้นเป็นราชธิดา
เอามาลัยไปถวายประดับองค์	นางจะทรงออกนั่งที่ข้างหน้า
พรุ่งนี้จะสระสนานประสานงา	ผัดพญาช้างทรงชื่อกรงทอง
สั่งแล้วเอามาลัยเข้าไปถวาย	นางโฉมฉายงามศรีไม่มีสอง
บังคมลามาเรือนเตือนพระทอง	อย่าเศร้าหมองพรุ่งนี้จะมีงาน ฯ
๏ พระสดับวาทียายมาลีโลม	คิดถึงโฉมเกสรยอดสงสาร
แม้นมาด้วยพี่จะพายุพาพาล	ชมคเชนทร์สระสนานสำราญใจ
เดชะบุญพรุ่งนี้ให้พี่พบ	ให้ประสบมิ่งมิตรพิสมัย
พระนิ่งนึกบรรทมยิ่งตรมใจ	จนอาทิตย์อุทัยประเทืองเรือง
พนักงานช้างมิ่งวิ่งระเห็จ	ตีสิบเบ็ดเสร็จสรรพประดับเครื่อง
ขุนนางขี่คองามอร่ามเรือง	ทนายตามนองเนืองถือเครื่องยศ
พฤฒาเฒ่าถือสังข์มานั่งแซ่	ทั้งเกณฑ์แห่กองหัตถ์ก็จัดหมด
ทั้งพวกห้อเหี้ยมหาญพานพยศ	ก็เตรียมหมดคอยองค์พระทรงภพ
ทั้งชายหญิงวิ่งพรูมาดูดาษ	เอี่ยมสะอาดห่มนุ่งฟุ้งตรลบ
โฉมพระลักษณวงศ์ดำรงภพ	เที่ยวตลบหาองค์อนงค์นาง ฯ
๏ ปางพระกรดสุริกาลเกศกระษัตริย์	พร้อมขนัดนางงามตามสล้าง
ทั้งเอกอัครธิดาพญานาง	องค์สำอางยี่สุ่นสุมาลี
เสด็จขึ้นพลับพลาหน้าสนาม	เรืองอร่ามพราวพรับระยับศรี
ส่วนโฉมยงองค์ยี่สุ่นสุมาลี	พระเทวีเยี่ยมพักตร์ดังเพ็งจันทร์
ดูชายหญิงยืนนั่งสะพรั่งพักตร์	เห็นพระลักษณวงศ์ทรงกระสัน
ส่วนพระหน่อสุริย์วงศ์ผู้ทรงธรรม์	ก็ผินผันพักตร์พบประสบตา
พระชายเนตรเคียงคมประสมเนตร	ร่ายพระเวทแล้วประทับด้วยคาถา
ทั้งสององค์หลงเล่นนัยนา	เขาแห่มาพรั่งพรูไม่ดูเลย
ตั้งโห่แห่แตรสังข์ประดังเสียง	คชาเคียงเรียงหน้างาจะเสย
หัสดินทร์เป็นลำดับประทับเกย	พราหมณ์ก็เอ่ยโองการพระอิศรา
นํ้าสังข์โรยโปรยประศีรษะช้าง	ยืนสล้างเริงเรียงอยู่เคียงหน้า
แล้วปล่อยห้อควบปลิวเป็นทิวมา	ดูบาทาดั่งว่าลอยมากลางลม
ให้คนขยันสันทัดเข้าผัดช้าง	พอผัดผางช้างพวยจะฉวยผม
งวงกับพัดปัดใกล้มันไล่กลม	ข้างถลมคนถลำปะรำมิด
อ้ายช้างแย่งแทงซ้ำปะรำหัก	ไล่สลักคว้าไขว่กันหวิดหวิด
อ้ายคนผัดวิ่งรุดจนสุดฤทธิ์	อ้ายช้างชิดฉวยแย่งแล้วแทงตาย
ครั้นคนครืนตื่นอึงอุตลุด	วิ่งสะดุดล้มควํ่าคะมำหงาย
บ้างผ้าลุ่ยของตกหกกระจาย	อ้ายคนร้ายคอยรูดเอาแหวนทอง
สระสนานการเสร็จเสด็จเข้า	พระนงเยาว์ยี่สุ่นก็มุ่นหมอง
ไม่ยลพักตร์ยอดรักพระรูปทอง	นวลละอองอาดูรพูนทวี
พระกุมารมาดหมายสายสวาท	ไม่เห็นนาฏนุชน้องก็หมองศรี
ต่างองค์ต่างตรมไม่สมประดี	พระจักรีปั่นป่วนรัญจวนใจ ฯ
๏ ยายมาลีเห็นองค์พระทรงศักดิ์	ไม่เบือนพักตร์พูดจาทักปราศรัย
แต่กลับมาก็ไสยาสน์ประหลาดใจ	จึ่งปราศรัยพจมานกับหลานรัก
พ่อพุ่มพวงดวงเนตรเหตุไฉน	ไม่เล่าให้ยายฟังแจ้งประจักษ์
สระสนานการสุขสนุกนัก	พ่อยอดรักดูสบายหรือสายใจ ฯ
๏ พระนรินทร์ยินยายภิปรายถาม	พระจำจิตแจ้งความเฉลยไข
หลานไม่รู้ว่าสำราญประการใด	ในอกใจไฟจี้ก็เจียนกัน
พ่อดวงเนตรเหตุไรไฉนหลาน	จึ่งรำคาญเคืองแค้นแสนกระสัน
แม่ยายเอ๋ยอกพองเป็นหนองครัน	ดังใครหันหน้าปืนจ้องยืนยิง
ด้วยเจ็บใจจากน้องหมองเทวษ	ไม่วายเนตรสอดหาสมรมิ่ง
ได้เห็นองค์นงรามนั้นงามจริง	เจ้าครอกหญิงยอดราชธิดา
เจ้าทรงโฉมเฉิดฉินเป็นปิ่นสมร	ช่างเหมือนแม่เกสรขนิษฐา
แต่หลงแลดูนางไม่วางตา	พยักหน้านางยิ้มก็ยินดี
ครั้นดูนานเห็นผิดจริตนุช	เพียงจะทรุดแทรกพื้นแผ่นดินหนี
นางจะเคืองพระทัยหรือไมตรี	ไม่รู้ที่จะประมาณในการคิด
ทั้งแสนทุกข์ถึงน้องต้องวิโยค	ทั้งแสนโศกถึงตัวด้วยกลัวผิด
ทั้งความรักนิ่มนุชก็สุดฤทธิ์	เห็นสุดคิดหลานแล้วเจ้าคุณยาย ฯ
๏ ยายมาลีตีอกดูเอาเถอะ	ทำหลงเลอะเล่นข้าให้ฉิบหาย
พ่อแก้วตาจะมาพาให้ยายตาย	จงผันผายไปให้พ้นจากเรือนเรา
เจ้าคุณยายอย่าตะพายแต่โมโห	จะสุโขโอ่เอี่ยมขึ้นเทียมเขา
จะขี่วอช่อฟ้าหลังคาเพรา	คนคุกเข่าขอรับประนมกร
อันเดือนนี้ในโฉลกเป็นโชคหลาน	โหราจารย์ทายไว้จะได้สมร
ตกที่นั่งจักรีพระสี่กร	พระเคราะห์จรคุมจันทร์จะได้เมีย
แต่จะได้ที่พึ่งเป็นผู้เฒ่า	เป็นคนเข้าปราศรัยจะได้เสีย
พิเคราะห์ความเห็นงามข้างได้เมีย	แม่อย่าเสียใจลาภจะสูญลอย ฯ
๏ ไม่ได้แล้วแก้วตาอย่าว่าเล่น	ไม่ทันเห็นก็จะยับเป็นสับฝอย
ยิ่งยากแล้วยังมาซํ้าระยำพลอย	อย่ากล่าวถ้อยเจรจาจงคลาไคล
พระกุมารเห็นยายไม่คลายโกรธ	จึ่งเอื้อนโอษฐ์พจนาแล้วปราศรัย
เอ็นดูหลานคนเข็ญไม่เห็นใคร	เมื่อแม่ไม่เมตตาก็ถ้าจน
ยายได้ฟังสุนทรอันอ่อนหวาน	สงสารหลานจะต้องเร่ระเหระหน
จึ่งปลอบว่าขวัญตารักษาตน	จงเจียมจนพ่อคุณอย่าวุ่นวาย
พระอ่านมนต์สญชีพให้ยายชื่น	เห็นไม่ขืนอารมณ์คงสมหมาย
จึ่งว้าวอนอ่อนหวานประโลมยาย	อันหลานชายนี้มาตรองทำนองความ
ตัวก็จนแล้วเป็นคนไม่มีจ้าว	มีแต่คาวปากคนว่าหยาบหยาม
จะขอเข้าเป็นข้าพะงางาม	เมื่อถึงยามทุกข์ร้อนได้ผ่อนเย็น
ช่วยทูลทีเถิดแม่ยายถวายฉัน	ที่การนั้นก็จะทำไปตามเข็ญ
เป็นขอเฝ้าฉันก็เหลาไม้กลัดเป็น	พอวิ่งเต้นตามเสด็จพระธิดา
แม้นกุศลหนหลังประทังช่วย	ก็คงรวยดั่งมาดปรารถนา
รับเบี้ยหวัดซัดเพลาะให้เหมาะตา	ได้เสื้อผ้าเงินทองมาเลี้ยงยาย
สองสนองสนทนาปรึกษากัน	พระสุริยันเลี้ยวลับดับดวงหาย
พระรูปทองหมองหมางไม่วางวาย	คิดถึงสายสมรมิตรไม่นิทรา
เข้ายามหนึ่งพระคะนึงถึงยามสอง	แต่ตรึกตรองรำจวนให้หวนหา
จนยามสามยํ่ายามเป็นสามครา	พระกรก่ายพักตราแล้วบรรทม
สวาทมิตรจิตจงจนทรงฝัน	ว่าสาวสวรรค์เจ้ามาแนบพระทรวงสม
ละเมอทรงพระสรวลสำรวลชม	แต่โลมลมจนพระกรนั้นอ่อนเอียง
สะดุ้งฟื้นตื่นคว้าริมฝาเฝือง	ออกปล่างเปรื่องเชี่ยนขันสนั่นเสียง
พระเนตรลายหมายแน่ว่านางเมียง	พระส่งเสียงร้องเชิญนางโฉมงาม
แม่ขวัญเมืองเคืองพี่หรือน้องแก้ว	มาถึงแล้วมิ่งมิตรอย่าคิดขาม
พระเดินตรงหลงคว้าพะงางาม	เลียงโครมครามยายตื่นรู้สึกตัว
จึ่งร้องทักหลานรักอะไรนั่น	ไม่มีขวัญเลยนะพ่อทูนหัว
พระรู้สึกองค์แน่ก็แก้ตัว	อ้ายคนชั่วเป็นขโมยขึ้นเมียงมอง
ฉันลุกไล่มันถลาฉันคว้าผิด	รอดชีวิตโดดผางไปทางช่อง
ยายมาลีดีใจดั่งได้ทอง	พ่อร่วมห้องมิเสียแรงรักษาเรือน ฯ
๏ พระนรินทร์เอนองค์ลงเทวษ	โอ้แม่เกศนารีไม่มีเหมือน
พี่แสนสวาทจนเพ้อละเมอเฟือน	ขอบุญเตือนเนื้อเย็นให้เห็นรัก
ได้ยินเสียงฆ้องยามเข้ายํ่ารุ่ง	พระสะดุ้งทรวงเพียงจะโทรมหัก
ภาณุมาศผาดเผ่นพอเห็นพักตร์	พระทรงศักดิ์เก็บเลือกมาลากรอง
ร้อยสลับกลับก้านเป็นนาคเกี้ยว	ตลบเลี้ยวกอดกรหงอนผยอง
พระร้อยลิ้นด้วยกลีบจำปาทอง	ตาทั้งสองสอดใส่มะกลํ่ากลม
ดอกยี่สุ่นเป็นพื้นไว้ยืนที่	แล้วสอดสีดอกเทียนเป็นเศียรสม
เอารักซ้อนซ้อนกลีบเป็นเกล็ดกลม	แทรกสุกรมมะลุลีมะลิลา
แล้วแต่งสารสอดใส่เป็นไส้นาค	ดูหลากหลากมาลิศเป็นปริศนา
พระร้อยแล้วพิศดูก็ปรีดา	แล้วหยิบมายื่นให้ยายมาลี ฯ
๏ ยายมาลีรับพวงมาลัยนาค	ก็ออกปากงามจริงทุกสิ่งศรี
เอาถวายพระธิดาเจ้าธานี	เห็นท่วงทีดีแล้วพ่อแก้วตา
สัพยอกหยอกองค์พระทรงทวีป	แล้วเร่งรีบจรจัลด้วยหรรษา
เข้าเฝ้าเจ้าจอมขวัญกัลยา	ถวายพวงมาลารูปนาคี
องค์ยี่สุ่นทรงโฉมโสมนัส	ยื่นพระหัตถ์รับพวงมาลีศรี
ใส่พระกรแย้มยิ้มด้วยยินดี	ชะวันนี้มาลัยประหลาดงาม
นี่ยายร้อยหรือว่าใครผู้ใดร้อย	ช่างงามน้อยหรือเป็นงูดูน่าขาม
ยายประนมบังคมแล้วทูลความ	สีมืองามนี้กุมารเป็นหลานชาย
เจ้าพลัดพรากจากเมืองได้เคืองเข็ญ	ผู้เดียวเด่นเดินมาน่าใจหาย
กุศลส่งโปร่งปลอดไม่วอดวาย	มาฝากกายอยู่กับข้าก็ปรานี
เจ้ารู้เจียมกายาประสายาก	จะขอฝากตัวอยู่ใต้บทศรี
ถวายตัวเป็นข้าฝ่าธุลี	มาลัยนี้เป็นของถวายมือ ฯ
๏ พระยุพินยินสารโสมนัส	ดังจันทรสัมผัสพระหัตถ์ถือ
เฉลียวคิดว่าคนนี้มีฝีมือ	ชะรอยคือพระรูปทองที่ต้องตา
ให้หวั่นหวั่นหวามหวามความสวาท	นุชนาฏนิ่งนึกเสน่หา
พระเสาวนีย์ตรัสว่ากุมารา	สมัครมาแล้วก็ตามแต่ใจจง
เขาชื่อไรหลานชายของยายเฒ่า	นิจจาเจ้ายากจนเป็นคนหลง
ขอประทานชื่อลักษณวงศ์	นางโฉมยงฟังชื่อยิ่งชื่นใจ
ยายมาลีทูลลามาหาหลาน	พระกุมารปรีดาเข้าปราศรัย
แม่ยายเจ้าประคุณฉันอุ่นใจ	นี่ได้การหรือมิได้จึ่งรีบมา
พ่อดวงจิตสมคิดเราแล้วหลาน	เยาวมาลย์เห็นจะรักเจ้าหนักหนา
ท่านจะใช้สาวใช้ให้ไปมา	อย่าชะล่านะจะค้างอยู่กลางคัน
จักรพงศ์ทรงภุชก็สุดปลื้ม	ดังจะลืมเกสรสาวสวรรค์
ให้แสนรักโฉมดรุณยี่สุ่นครัน	สุดกระสันถึงสารที่ส่งไป ฯ
๏ ปางพระยอดนารีศรีสมร	ยอดสุนทรเลิศลํ้าในต่ำใต้
จำเดิมได้นาคาสุมาลัย	รำจวนใจจูบพวงภุชงค์ชม
แกล้งบรรจงให้วิจิตรเป็นปริศนา	ร้อยมาลาเกี่ยวก้านประสานสม
เห็นเงื่อนสารอยู่ในโอษฐ์นาคาอม	นางทรามชมชักสารสะดุ้งใจ
พระทรวงเสียวเหลียวดูหน้าสาวสาว	พอหมดคราวเบือนหน้าแล้วปราศรัย
นางข้าเหล่าสาวสรรค์กำนัลใน	พากันไปเถิดฉันจะบรรทม
ศรีสวัสดิ์ใส่ดาลทวารชิด	ขึ้นสถิตแท่นสักจำหลักถม
ค่อยคลายคลี่ศุภสารออกอ่านชม	ปางประถมลิขิตประดิษฐ์คำ ฯ
๏ ในเรื่องสารทูลถวายพระสายสมร	แม่จันทรแจ่มโลกวิไลขำ
ด้วยความตรอมทรวงตรึงรึงระกำ	สุดจะกลํ้ากลืนไว้ดั่งไฟฟอน
พี่ชื่อลักษณวงศ์ผู้ทรงภุช	เป็นราชบุตรนฤบาลชาญสมร
พระนามท้าวพรหมทัตนรินทร	ครองนครพาราณสีบุรีเรือง
ได้สดับคำข่าวที่กล่าวโฉม	งามประโลมโลกลือระบือเลื่อง
แสนเทวษต้องทิ้งพระมิ่งเมือง	สู้ฝืดเคืองข้ามเขาลำเนาดง
กันดารแดนยักษาแลเสือสีห์	แทบชีวีจะบรรลัยในไพรระหง
เสี่ยงกุศลถึงยุพินปิ่นอนงค์	ไม่ปลดปลงปลอดมาถึงธานี
เมื่อเสด็จวันงานสนานช้าง	ได้ยกพักตร์น้องนางสำอางศรี
แสนสวาทมาดหมายไม่วายทวี	สักราตรีมิได้หลับลงเต็มตา
สุดตรมแล้วจึ่งตรองสนองสาร	ถึงเยาวมาลย์มิ่งมิตรขนิษฐา
ขอฝากกายถวายชีพชีวา	อนาถามิได้มีต้นไม้ทอง
แม่แก้วเกศนาเรศจำเริญราช	นุชนาฏนวลนางอย่าหมางหมอง
ตัดสวาทเหมือนขาดเชื่อมแผ่นดินทอง	อันจะครองชีวิตอย่าคิดเอย ฯ
๏ ครั้นเสร็จอ่านสารองค์พระทรงยศ	ดั่งได้รสอำมฤคมาทรงเสวย
เจ้าจับสารจุมพิตแล้วชิดเชย	เอาเสียดเสยแทรกถันแล้วบรรทม
ทอดพระทัยรำจวนให้หวนหา	ขอเทวาโปรดด้วยช่วยอุ้มสม
แม้นมิได้ร่วมชื่นภิรมย์ชม	อกจะกรมกรอมม้วยลงด้วยรัก
อย่าเลยจะบรรหารสารสวัสดิ์	ให้พระฉัตรชมพูรู้ประจักษ์
ดำริแล้วโฉมยงนางนงลักษณ์	ก็แต่งอักษรรสพจมาน
แล้วสอดใส่เป็นไส้มาลัยนาค	จึ่งหับปากนาคปิดมิดสมาน
ครั้งรุ่งจรัสรัศมีสุริยกาล	เยาวมาลย์คอยหายายมาลี
พอเหลือบเห็นยายชราเข้ามาเฝ้า	โฉมเฉลาปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ยื่นพระหัตถ์รับห่อสุมาลี	พระเสาวนีย์แย้มพรายภิปรายเปรย
พวงมาลัยนาคาดูน่ารัก	เสียดายนักโรยรายแล้วยายเอ๋ย
รักจะใคร่ได้ใหม่เอาไว้เชย	เคียงเขนยคํ่าคืนพอชื่นตา
จะร้อยใหม่ที่ไหนจะเหมือนเก่า	จงคืนเอาพวงนี้ไปเคหา
ให้ร้อยใหม่เหมือนเก่าแล้วเอามา	พอสุริยาสายัณห์ให้ทันเชย
ยายมาลีประนมบังคมกลับ	มาถึงทับแจ้งสารว่าหลานเอ๋ย
พระธิดาชอบพระทัยกระไรเลย	นางทรามเชยพอเห็นก็ตักเตือน
พวงมาลัยถวายวานประทานกลับ	ให้งามสรรพร้อยใหม่ให้ได้เหมือน
พ่อเร่งร้อยดวงจิตอย่าบิดเบือน	พอบ่ายเคลื่อนสุริยาจะคลาไคล
พระกุมารยิ้มรับแล้วกลับพักตร์	ไปตำหนักกลางสวนที่อาศัย
พิศดูนาคาสุมาลัย	แล้วชักไส้คลี่สารออกอ่านพลัน ฯ
๏ ในเรื่องสารว่ายี่สุ่นดรุณเรศ	ทอดพระเนตรเห็นสารเกษมสันต์
แต่กอดสารจูบสารแล้วอ่านพลัน	พระทัยนั้นลิงโลดอาลัยลาน
พระองค์หมายมาถวายชีวาวาตม์	ก็แสนสวาทพิศวงให้สงสาร
พระนเรศหรือมาเวทนานาน	ทนกันดารแดดลมระบมกาย
ไม่ควรสมจะบรรทมกระท่อมทับ	ขอเชิญกลับวังราชปราสาทฉาย
ไม่ควรเลยจะเสวยโภชนายาย	ควรเสวยของถวายสุคนธาร
เวลาดึกกำดัดสงัดเงียบ	จงเลี่ยงเลียบหลีกไปให้ไกลสถาน
เมือสิ้นแสงจันทร์จำรัสชัชวาล	นฤบาลจงเสด็จไปเสียเอย ฯ
๏ จักรพงศ์ทรงอ่านสารสนอง	น้อยหรือน้องฉลาดเพี้ยนเปลี่ยนเฉลย
ที่คำขับนั้นเห็นนวลจะชวนเชย	เมื่อไรเลยสุริยนจะสนธยา
พระทรงฤทธิ์ยิ่งคิดก็ยิ่งรัก	ก้มพระพักตร์กรองดวงพวงบุปผา
ประเดี๋ยวใจมาลัยเป็นนาคา	เสร็จแล้วมามอบหมายให้ยายพลัน
ฝ่ายยายเฒ่าเข้าวังดั่งประสงค์	ถวายพวงภุชงค์แก่สาวสวรรค์
แล้วยอกรประนมบังคมคัล	จรจัลมายังกระท่อมตน ฯ
๏ ปางพระยอดกัลยาเจ้าฟ้าหญิง	ประคองมิ่งมาลัยพระทัยฉงน
ไม่เห็นไส้นาคาสารากล	นฤมลหมองไหม้พระทัยแคลง
หรือพระองค์ทรงอ่านซึ่งสารน้อง	ไม่ทันตรองทรงฤทธิ์มาคิดแหนง
ขอเทเวศเรืองเดชช่วยชี้แจง	ให้ท้าวแจ้งใจน้องเสด็จมา
เมื่อไรเลยสุริยงจะลงลับ	จะคอยรับเสด็จพระเชษฐา
เผยพระแกลแลดูพระสุริยา	วนิดาเดือดดาลรำคาญใจ ฯ
๏ ปางพระลักษณวงศ์ผู้ทรงศักดิ์	ให้ร้อนรักรึงจิตพิสมัย
แต่เวียนอ่านสารสนองสว่างใจ	จนสุริย์ใสเลี้ยวลับอัสดง
ทำและเลียมเยี่ยมยายแล้วผายผัน	ดำเนินไปตำหนักจันทน์ของนวลหง
มาหยิบห่ออาภรณ์แลศรทอง	ประดับองค์ดุจองค์อมรินทร์
แล้วแก้รูปอาขาม้าขี้ผึ้ง	รำลึกถึงทรงพรตปรากฏศิลป์
นั่งประนมภาวนาไม่ราคิน	ขี้ผึ้งภิญโญใหญ่เป็นพาชี
พระแย้มโอษฐ์ออกเอื้อนพี่เพื่อนชีพ	แต่เรารีบค้นหามารศรี
ไปเที่ยวทนทรมาทุกธานี	มาอยู่นี่ลาภเกิดประเสริฐครัน
พระธิดากรุงกระษัตริย์เจ้านัดแนะ	จำจะแวะเข้าไปหาสุดาสวรรค์
อัสดรอ่อนเศียรสนองพลัน	นางแจ่มจันทร์ยังทุกข์อยู่ในไพร
สงสารเกสรน้อยจะคอยหา	จะมาช้าอยู่แล้วกรรมทำไฉน
แม้นทราบถึงยอดสร้อยจะน้อยใจ	จงรีบไปเถิดอย่าเห็นแก่มุ้งทอง
ทรงพระสรวลตรัสว่าพี่ม้าแก้ว	ถ้าไปแล้วเห็นจะตายด้วยรายหมอง
กุศลส่งคงสมอารมณ์ปอง	เรื่องนางน้องหยุดสักหน่อยจึงค่อยตาม ฯ
๏ อนิจจาฟังฟังก็สังเวช	พระทรงเดชเดินป่าพนาหนาม
ไม่มีแท่นบรรทมให้สมงาม	จึ่งตรัสความว่าจะอยู่บรรทมสบาย
เท่านั้นเถิดอัสดรอย่าค่อนพ้อ	นี่ปากคอกระไรน่าใจหาย
พระจันทร์แจ่มแจ้งฟ้าดาราราย	เราผันผายเข้าไปหยุดอยู่ในวัง
พระตรัสแล้วทรงพญาอาชาชาญ	เผ่นทะยานเหาะไปดั่งใจหวัง
เห็นปราสาทสามปรางค์อยู่กลางวัง	ให้อำปลังมิได้แจ้งประจักษ์ใจ
ปราสาทไหนขององค์พระนงนุช	จำจะหยุดฟังสารเขาขานไข
แล้วชักม้าลงแฝงกำแพงใน	พระตรัสให้กัณฐัศว์ประทับคอย
จึ่งแอบองค์ไปที่หน้าศาลาเฉียง	คอยฟังเสียงนางร้องสนองถ้อย
บ้างเดินท่ารำละครอยู่อ่อนช้อย	ล้วนน้อยน้อยหน้านวลเที่ยวกรีดกราย
รังสีจันทร์จับแสงกับแป้งผัด	ยิ่งจำรัสนวลเพริศดูเฉิดฉาย
ใส่มงกุฎสาวน้อยเที่ยวลอยชาย	เที่ยวเดินกรายชวนกันใส่รัดเกล้ามา
หยิบบุหรี่ยื่นส่งให้นงนุช	แมไปจุดให้ทีเจ้าพี่จ่า
บ้างเล่นงูกินหางกลางชาลา	ล้วนแต่ผ้าพันเอวไม่อายกัน
บ้างก็เล่นปะเปิงมือปะอก	พูดตลกเจรจาเป็นน่าขัน
บ้างเรียกร้องน้องสูบบุหรี่จันทน์	ประทานฉันเถิดแม่ฉิมอย่ายิ้มเยาะ
บุหรี่จันทน์เห็นแววอยู่แล้วแม่	กระนั้นแน่ฉันทายให้ถูกเปาะ
บ้างเดินชักจังหน่องทำนองเพราะ	แล้วกระเดาะลิ้นล่อหัวร่อกัน
บ้างเข้าฉุดแขนชักเล่นซักส้าว	มือใครยาวสาวสอดเอาสองถัน
บ้างก็เล่นปิดตาเที่ยวหากัน	พอไล่ทันกอดคอหัวร่อดัง
พอพวกนางโขลนจ่าเขามาพบ	วิ่งตรลบหนีเร้นไม่เห็นหลัง
นางจ่าจ้านขันเจนตระเวนวัง	ร้องด่าดังว่านางดอกประดู่บาน
พระธิดาเธอบรรทมอยู่ที่นี่	ไยจึ่งมีเกรียวกราวออกฉาวฉาน
ไม่กลัวหลังจะหวะเป็นชะลาน	นี่ปรางค์องค์นงคราญหรือปรางค์ใคร ฯ
๏ หน่อนรินทร์ยินคำนางโขลนจ่า	ก็รู้ว่าปรางค์อนงค์ไม่สงสัย
พระแฝงองค์มาหาอาชาไนย	พี่ร่วมใจน้องรู้จักแล้วปรางค์นาง
จะด่วนจรดวงจันทร์ยังแจ่มจัด	เห็นผิดนัดนุชน้องจะหมองหมาง
เราแอบอยู่สวนศรีจำปีพลาง	ให้ฝูงนางกำนัลสนิทนอน
พระทรงภพกับสินธพหยุดประทับ	จนเดือนดับลับราชสิงขร
พระขึ้นทรงกัณฐัศว์อัสดร	ก็เหาะร่อนเข้าริมบัญชรไชย
ชม้อยมองตามช่องบัญชรหับ	อัจกลับแสงกระจ่างสว่างไสว
กำนัลนางนอนกลาดออกดาษไป	งามประไพฉากพับสลับบัง
ขยับองค์ลงยืนที่พื้นมุข	เกษมสุขสมในพระทัยหวัง
พอยามสองฆ้องยํ่าประจำวัง	กระซิบสั่งอาชาวราฤทธิ์
พี่จงออกไปนอกนคเรศ	เมื่อเกิดเหตุจรจัลให้ทันจิต
อัสดรสอนองค์พระทรงฤทธิ์	พ่อดวงจิตระวังองค์ให้จงดี
แล้วซบเศียรลงประณตบทบาท	เผ่นผงาดเหาะไปยังไพรศรี
ปางพระหน่อนฤเบศร์ธเรศตรี	ทรงสะกดนารีสนิทนอน
ยกพระกรเผยพระแกลแลสว่าง	ค่อยเยื้องย่างคลาไคลดั่งไกรสร
เสาวรสหอมหวนรำจวนจร	พระภูธรแสนชื่นฤทัยทวี
กรายพระกรกรีดแหวกวิสูตรแก้ว	วะวาบแววนพรัตน์จำรัสศรี
เห็นพระยอดกัลยากุมารี	บรรทมหลับอยู่บนที่บัลลังก์ทอง
ตะลึงหลงด้วยงามทรามสวาท	ภูวนาถเปรมปรีดิ์ไม่มีสอง
ค่อยลดองค์ลงนั่งบัลลังก์ทอง	เสียวสยองซาบสิ้นทั้งอินทรีย์
เห็นมาลัยใส่กรสมรมิ่ง	ประจักษ์จริงว่าเป็นองค์นางโฉมศรี
พระชมโฉมเยาวลักษณ์ภคินี	ชะเจ้าพี่องค์อ่อนดั่งท่อนทอง
ดั่งทองทิพหยิบวางไว้กลางแท่น	ถึงแกล้งทำก็ไม่แม้นเสมอสอง
เสมอศักดิ์แล้วไม่เทียมแม่รูปทอง	แม่รูปทิพลอยล่องลงมาดิน
ละไมหน้าน่ารักพระพักตร์ผ่อง	พระพักตร์ผิวแสงส่องพระเกศิน
พระเกศแสงแมงทับระยับนิล	ระยับนวลภุมรินโขนงนาง
โขนงเนตรสองปรางอย่างจะย้อย	อย่างจะแย้มแช่มช้อยทั้งสองข้าง
ทั้งศรีแขงแสงขำดูสำอาง	ดูแสงโอษฐ์สุกอย่างว่าครีบทอง
ดูคล้ายคล้ายศอหงส์ที่ทรงศอ	ประสานสมกลมคอลออปล้อง
ลออเปล่งเคร่งพุ่มปทุมทอง	ปทุมเทียบเปรียบลองก็หมองนวล
แกมมณีผ้ากรองล้วนทองสอด	ล้วนทองสุกแลตลอดทรวงสงวน
เป็นริ้วงามตามริมนั้นนิ่มนวล	ดูนุ่มนิ่มน่าจะชวนให้มือชม
แม่โฉมสงวนด่วนจะโลมโสมนัส	สุดมนุษย์สุดกระษัตริย์ไม่เปรียบสม
กระษัตริย์แสนเมืองมิ่งจะชิงชม	จะชิงชัยกว่าจะล้มชีวาลา
พระชมโฉมเทวีศรีสวัสดิ์	ยกพระหัตถ์มิ่งมิตรขนิษฐา
แม่บรรทมเท่านั้นเถิดขวัญตา	ขอเฝ้ามาเฝ้าแม่จงแลดู ฯ
๏ สะดุ้งองค์งามปลื้มก็ลืมเนตร	เห็นทรงเดชเรืองยศให้อดสู
ลุกสะบัดขวัญเมืองชำเลืองดู	ไมเคยรู้รสรักก็ชักอาย
ทำมารยาทีโกรธพิโรธตรัส	ใครแนะนัดวิ่งวางมาปรางค์ฉาย
กรรมแล้วกรรมทำกล้ามาหาตาย	ช่างมาดหมายมาคุมเหงไม่เกรงใจ
เจ้าครอกน้อยเนื้อเหลืองน่าเคืองนัก	ไม่รู้จักขอเฝ้าก็เป็นได้
ฉันเจ้าของนาคาสุมาลัย	ยังมิได้เคยเฝ้าก็เข้ามา
ชะใครเชิญให้มานั่งจึ่งตั้งเรื่อง	เป็นน่าแค้นแสนเคืองนี่หนักหนา
นี่ศาลาขอเฝ้าหรือเข้ามา	ดูดู๋กล้าขึ้นมานั่งบัลลังก์ทอง
พี่ไม่เคยรู้แห่งตำแหน่งไหน	คิดว่าเข้ามาได้ถึงในห้อง
ไม่เคยพบบัลลังก์ขึ้นนั่งลอง	ผิดแล้วน้องแก้วพี่ขอทูลลา
ขยับองค์ทีจะลงมาจากอาสน์	ชม้ายผาดพิศดูขนิษฐา
เจ้าโกรธพี่จริงแล้วหรือแก้วตา	พระภูษานี้ช่างหอมกระไรเลย
ไฮ้อะไรจี้ไชพิไรเพ้อ	ช่างไม่เก้อแค่นว่าเจ้าข้าเอ๋ย
เป็นพี่ทุกคำปากไม่อยากเลย	ข้าไม่เคยเดี๋ยวก็ร้องให้ก้องไป.
ร้องให้ดังเถิดจะฟังพระสุรเสียง	จะเพราะลํ้าสำเนียงสักเพียงไหน
เขายิ่งว่ายิ่งท้าทายไม่อายใจ	ไม่ออกไปหรือจะทูลพระทรงฤทธิ์
พี่ยอมตายขอถวายชีวาวาตม์	ด้วยสุดสวาทพุ่มพวงแม่ดวงจิต
อย่าพักท้าข้าจะทูลพระทรงฤทธิ์	ล้างชีวิตเอาชีวามาไว้เชย
น้อยหรือคมลมคำช่างรํ่าว่า	จะควรฆ่าพี่เจียวหรือน้องเอ๋ย
อย่าพักทูลพระจอมกระหม่อมเลย	แม่ทรามเชยเอาพระขรรค์พี่ฟันลง
ในเรื่องสารที่สนองประคองคิด	แม่ดวงจิตลืมแล้วหรือนวลหง
เสียแรงมาถึงชีวาจะปลดปลง	ขออุ้มองค์เสียสักหน่อยไม่น้อยใจ
ไม่น่าขันเขาที่ไหนใครให้สาร	แกล้งมาพาลพูดเล่นก็เป็นได้
น่าน้อยจิตสาวสรรค์กำนัลใน	ช่างหลับใหลหมดม้วยไม่ช่วยกัน
นางโฉมยงลงจากพระแท่นที่	ทำเป็นทีจะไปปลุกนางสาวสรรค์
ผินพระพักตร์ค้อนองค์พระทรงธรรม์	เจ้าแอบม่านสุวรรณทำรัญจวน
จักรพงศ์เอนองค์อิงเขนย	บรรทมเฉยมิได้ตามทรามสงวน
สมรมิ่งเมียงมองชม้อยม้วน	แล้วหันหวนมายังแท่นอันรูจี
เข้าผลักองค์ภูวนาถบนอาสน์แก้ว	เจ้ากรรมแล้วทำอะไรอย่างไรนี่
พระทรงโฉมฉวยกรนางเทวี	นางโฉมศรีเดือดดิ้นไม่ผินพักตร์
นางแกะปลิดบิดกรภูธรกอด	นาสิกสอดศรีสวัสดิ์สะบัดผลัก
นางยิ่งข่วนพระยิ่งเรียงเข้าเพียงพักตร์	ยิ่งหยิกหนักพระยิ่งจูบประจงชม
ดังระเด่นปางอยู่ในคูหา	สมพาสนุชบุษบาภิรมย์สม
สองสำเริงละเลิงลาญสำราญรมย์	ดังตรีโลกจะล่มทำลายลง
นางลืมเกรงทรงฤทธิ์บิตุเรศ	พระทรงเดชลืมเมืองเรืองระหง
นางลืมเหล่าสาวสรรค์กำนัลอนงค์	พระลืมองค์เกสรสุมามาลย์
สองสนุกดั่งได้เชยเสวยสวรรค์	จนไก่แก้วแจ้วขันสนั่นขาน
แสงหิรัญเรืองรอบขอบจักรวาล	นฤบาลสาวสวรรค์ก็บรรทม
สว่างรอบขอบฟ้าดาราดับ	กำลังหลับเคียงชิดสนิทสนม
กำนัลนางต่างฟื้นตื่นระงม	สาวสนมพระพี่เลี้ยงก็เมียงมอง
แหวกวิสูตรดูองค์นางทรงโฉม	เห็นชายโลมแนบชมประสมสอง
ก็ตีอกตื่นตกประหม่ามอง	ขยับย่องยืนขึงตะลึงลาน
เข้ากอดคอเพื่อนเคียงเข้าเรียงหู	มาไปดูพระธิดาช่างกล้าหาญ
แล้วพากันหมอบมองค่อยย่องคลาน	เข้าแหวกม่านแล้วสะกิดให้กันดู
ใครที่ไหนรูปร่างอย่างพระลักษมณ์	มาร่วมรักพระธิดาน่าอดสู
เห็นวุ่นวายตายจริงแล้วอกถู	กระชุบซิบเอียงหูเข้าหากัน
ขยับถอยค่อยย่องมาห้องนอก	ทำมือบอกใบ้ห้ามเนื้อความขัน
คนโน้นเห็นคนนี้เห็นประหลาดครัน	พัลวันเข้ามาถามความอะไร
เสียงซุบซิบซุบซับไม่หับปาก	อีเพื่อนยากตายแน่แม่ข้าไหว้
เจ้าครอกเราคบชายสบายใจ	เราไม่ได้ด้วยสักหน่อยจะพลอยตาย
เจ้าคนนั้นรูปร่างเหมือนอย่างเขียน	เข้าแนบเนียนนฤมลอยู่จนสาย
จริงหรือขากับผัวข้าที่ตาย	จะคล้ายคล้ายหรือจะดีสักเพียงไร
ไฮ้อะไรพูดเล่นไม่เห็นทุกข์	กว่าถั่วสุกงาน้อยก็พลอยไหม้
ที่อยากดูลุกพรูจะเข้าไป	ก็คว้าไขว่ยึดมืออย่าอื้ออึง
ครั้นนิ่งอยู่ก็เหมือนกูไม่รู้เห็น	เนื้อความเข็ญชั่วช้าจะมาถึง
เอาตัวรอดรักตัวอย่ากลัวอึง	ทูลให้ถึงพระจอมกระหม่อมเมือง
แล้วชวนกันขึ้นเฝ้าเจ้าพิภพ	ประนมนบทูลถวายขยายเรื่อง
ขอพระเดชเดชาวราเรือง	มาปกเกล้าปลดเปลื้องที่ภัยพาล
บัดนี้องค์พระธิดาวราโฉม	ชายประโลมลักชมสมสมาน
เข้าร่วมแท่นแอบองค์นางนงคราญ	ดูอาการเจ้าแม่ไม่รู้ตัว
พระภูษาทรงห่มก็มิดชิด	หลับสนิทอยู่กับชายเป็นลายชั่ว
แต่ชายนั้นองอาจประมาทมัว	พระอยู่หัวจงทราบบาทบงสุ์
ได้ทรงฟังก็ตะลึงให้อึ้งอั้น	พระหวนหันอยู่ในจิตพิศวง
ดังใครตัดเศียรพรากไปจากองค์	เสียดายทรงพระธิดาวิลาวัณย์
ตบพระหัตถ์องค์สั่นอยู่หวั่นไหว	กูขอบใจมึงนักอีสาวสรรค์
ชะใครช่างอุกอาจประมาทกัน	กูจะฟันลงให้ยับอยู่กับกร
อียี่สุ่นมันก็รู้คบชู้ชัด	มันแนะนัดให้ชู้มาเคียงหมอน
อีกาลีนอกจิตกูบิดร	จะฟันฟอนเสียให้ศพประกบกัน
เสด็จลุกจากอาสน์ออกพระโรง	มายืนโถงกวัดแกว่งพระแสงขรรค์
เหวยมนตรีจัดทัพลงฉับพลัน	ผูกฉัททันต์พระที่นั่งให้กูทรง
บัดนี้มีชายชาติอันอาจหาญ	อหังการไม่กลัวจะผุยผง
มาลอบรักลูกกูดูอาจอง	ทำทะนงเข้ามานอนในปรางค์ทอง
แต่ก่อนไรใครไม่อาจมาอวดหาญ	อ้ายนี่พาลจะกระไรจึ่งจองหอง
จะรีบไปล้อมราชปราสาททอง	จงจัดกองทัพพลันให้ทันกาล
อำมาตย์รับโองการแล้วคลานกลับ	มาจัดทัพพหลพลทหาร
ประเทียบคชบวรกุญชรชาญ	ก็เสร็จการเข้ามาทูลนรินทร ฯ
ตอนที่ ๑๖
ท้าวกรดสุริกาลอภิเษกลักษณวงศ์กับนางยี่สุ่น ครองเมืองยุบล
๏ ปางมณีอัมพรบวรนาฏ	ซึ่งเป็นราชชนนีศรีสมร
ได้แจ้งข่าวท้าวคลั่งด้วยบังอร	ก็รีบจรขึ้นเฝ้าพระจักรี
ข้อนพระทรวงกันแสงแสนเทวษ	พระปิ่นเกศโปรดข้ามเหสี
ที่โทษแม่ยี่สุ่นสุมาลี	ถึงชั่วดีก็ไม่ตรัสปรึกษาเลย
ขอชีวิตลูกรักไว้สักครั้ง	เจ้าแม่ยังอ่อนความพระคุณเอ๋ย
ถึงจะดีก็เหมือนชั่วไม่กลัวเลย	ผู้ชายเชยชมชิดเจ้าผิดจริง
อันเป็นชายย่อมชาญชำนาญเวท	ละเลิงเลศทำเล่ห์เสน่ห์หญิง
ถึงแม้นแม่จะมิรักสมัครจริง	ต้องประวิงเมามัวด้วยมนต์มัน
พระองค์จงคิดตามเนื้อความขำ	อย่าควรทำแก้วตาให้อาสัญ
จับแต่ชายชั่วช้ามาฆ่าฟัน	ถึงชายนั้นพระนรินทร์อย่าหมิ่นความ ฯ
๏ อุเหม่แม่อย่ามาแก้กันเลยเจ้า	ข้ารู้เท่าเทียมคำอย่าทำห้าม
อันเลี้ยงลูกหมายใจจะให้งาม	มันไม่ตามเชื้อชาติก็ฟาดฟัน
พระตรัสแค้นเคืองค้อนสมรมิ่ง	นางก็ยิ่งโศกแสนกันแสงศัลย์
ส่วนพระองค์ทรงช้างฉัททันต์พลัน	เสียงโห่ลั่นพลทหารสะท้านว้ง
เข้าล้อมปรางค์กัลยาออกดาดาษ	กุญชรชาติฆ้องกลองประทับหลัง
โกลาหลโห่ลั่นสนั่นดัง	ปราสาทเอียงเพียงจะพังสะเทื้อนดิน ฯ
๏ โฉมยี่สุ่นงามสุดนุชนาฏ	ก็หวีดหวาดกอดองค์พระทรงศิลป์
พระองค์สั่นดังลูกสกุณิน	พระนรินทร์รับขวัญนางกัลยา
อย่าตกใจเลยแม่นัยนเนตรพี่	อันโยธีหรือจะทัดพระหัตถา
พี่จะฟันมิให้ทันกะพริบตา	เว้นแต่องค์อิศราบิดานุช
โอ้พระจอมภูวนาถสวาทน้อง	จงตรึกตรองครั้งนี้เป็นที่สุด
แต่ช้างสารมีงาเป็นอาวุธ	ยังม้วยมุดลงด้วยฝูงแมงหวี่ตอม
พระจะมาพลอยม้วยลงด้วยรัก	เสียดายนักคู่เชยเคยถนอม
จงเร่งหนีพระนเรนทร์ผู้เป็นจอม	น้องขอยอมตัวตายถวายรัก
ภูวดลเช็ดชลเนตรนุช	แม่งามสุดนางในทั้งไตรจักร
ถ้าแม่ม้วยพี่จะม้วยลงด้วยรัก	เยาวลักษณ์อย่าพิลาปให้เสียนวล
พระตรัสพลางทางเผยบัญชรรัตน์	ออกยืนหยัดยิ้มแย้มสำรวลสรวล
แล้วตรัสกับบิตุรงค์อนงค์นวล	ไยมาชวนเชิญฉันกับธิดา
กระหม่อมหมายว่าจะพาสุดานาฏ	บังคมบาททางนึกจะปรึกษา
ด้วยนางทำสยุมพรแต่ก่อนมา	พระบิดาด่วนเสด็จลำบากองค์ ฯ
๏ ท้าวกรดสุริกาลให้ดาลโกรธ	ทุ้ดโอ้โฉดชาติกามาผ่าหงส์
ยังเยี่ยมหน้าท้าทายหมายทะนง	มึงไม่คงชีวิตอย่าคิดการ
เหวยทหารโยธาทั้งหน้าหลัง	เข้าประดังล้อมจับไอ้ใจหาญ
พลช้างขับช้างวางทะยาน	โห่สะท้านเสียงสนั่นทั้งวังเวียง
นุชนาฏปิดเนตรกันแสงร้อง	เสียงกรีดกรีดหวีดก้องพระสุรเสียง
พระทรงโฉมโลมน้องประคองเคียง	พิโรธเพียงจะพิฆาตองค์นรินทร์
รำถึกถึงอาชาชาญสมร	อัสดรเหาะมาโดยถวิล
จักรพงศ์ทรงพญาพาชิน	ก็แผลงศิลป์เป็นพญาวาสุกรี
เข้าไล่ลัดมัดพวกทหารล้ม	ออกกลิ้งกลมเกลื่อนกลาดลงดาษที่
แล้วแผลงซํ้าเป็นพญาวาสุกรี	ทำเป็นทีจะเข้ามัดกระษัตรา
เผ่นผงกยกเศียรเวียนกระหวัด	เข้าเลี้ยวลัดรอบกายทั้งซ้ายขวา
ส่วนพระจอมนครินทร์ปิ่นประชา	ตกประหม่าองค์สั่นไม่สมประดี
ที่นั่งพลายกายสั่นขยั้นขยาด	โกญจนาทแปร๋แปร้นจะแล่นหนี
นาคกระหวัดรัดมั่นไว้ทันที	พระจักรีทรวงเพียงจะเอียงลง
พระพักตร์เผือดกลัวภัยพระทัยผูก	ร้องเรียกลูกทรามสงวนนวลหง
แม่ยี่สุ่นดวงจิตของบิตุรงค์	แม่โฉมยงบิดาจะลาตาย
แม่อยู่หลังฝากองค์พระทรงฤทธิ์	อย่าควรคิดองอาจประมาทหมาย
เพราะความรักบิดาจึ่งมาตาย	โอ้แม่สายสุดที่รักของบิดา ฯ
๏ ปางพระยอดยุพยงทรงสดับ	พระทัยวับหวาดจิตหวีดผวา
เยี่ยมพระแกลแลดูพระบิดา	เห็นนาคาเลื้อยล้อมพระจอมไตร
เจ้ากลัวนาคหลับพระเนตรทุรนร้อง	เอ็นดูน้องอย่าสลัดให้ตัดษัย
พระบิตุรงค์ทรงธรรม์จะบรรลัย	ช่วยขับไล่นาคีให้หนีจร
พระกุมารชักม้าเข้าหาน้อง	ลงประคองกอดกายสายสมร
นิ่งเถิดดวงนัยนาอย่าอาวรณ์	อันบิดรพี่ไม่ล้างให้วางวาย
เมื่อทรงฤทธิ์เธอไม่คิดถึงลูกรัก	ทำหาญหักเอาแต่ในพระทัยหมาย
มิทำมั่งก็เหมือนดั่งมิใช่ชาย	พอใจอายก็ให้อึงทั้งพารา
ท้าวกรดสุริกาลสะท้านฤทธิ์	รักชีวิตร้องขอซึ่งโทษา
ขอพระองค์ทรงฤทธิ์อิศรา	ได้เมตตาขอชีพชีวัน
จงเอ็นดูลูกน้อยแม่โฉมฉาย	ขอถวายเวียงไชยมไหศวรรย์
ทั้งองค์อัครธิดาวิลาวัณย์	จงครองกันปกเกล้าประชากร ฯ
๏ ปางพระหน่อขัตติเยศเกศมงกุฎ	สงสารนุชจักรพงศ์ก็ทรงศร
เสียงสนั่นลั่นเปรื่องกระเดื่องดอน	ฝูงนาคีหนีว่อนไม่เห็นกาย
พวกเสนาลุกเตลิดระเสิดระสัง	ขึ้นนั่งตั้งเทพประนมบังคมถวาย
ที่ผ้าลุ่ยได้สำนึกรู้สึกอาย	ตะกุยตะกายฉวยผ้าของเพื่อนกัน ฯ
๏ ปางอนงค์นุชนาฏประหลาดโฉม	ทูลประโลมภัสดานรังสรรค์
เชิญเสด็จยุรยาตรลินลาศพลัน	บังคมคัลทรงฤทธิ์พระบิดา
พระยิ้มหยอกยอดสร้อยชม้อยค้อน	พระกุมกรมิ่งมิตรขนิษฐา
พร้อมด้วยฝูงสาวสรรค์กัลยา	ดูลีลาสององค์ดั่งหงส์ทอง
งามพระหน่องามนางร่างระหง	ดูงามทรงงามศรีไม่มีสอง
งามครบเครื่องทรงอันเรืองรอง	งามทำนองพระดำเนินจำเริญรัก
พระบิตุรงค์เห็นองค์สองกระษัตริย์	กวักพระหัตถ์เชิญองค์พระทรงศักดิ์
แล้วเลื่อนองค์ลงจากคชลักษณ์	พระจอมจักรจูงกรกุมารา
เสด็จทรงพระที่นั่งบัลลังก์แก้ว	ให้ผ่องแผ้วโสมนัสสหัสสา
จึ่งตรัสว่าดวงใจนัยนา	มีเดชาเลิศชายในธรณี
ทั้งสองโฉมทรามชมก็ก้มเกศ	บังคมองค์บิตุเรศอันเรืองศรี
ส่วนพระจอมจักราเจ้าธานี	พระเชิญชวนสองศรีเสด็จพลัน
ไปสู่พระมนเทียรวิเชียรโชติ	ก็ปราโมทย์ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
โฉมมณีอัมพรก็จรจรัล	ทั้งนางท้าวสาวสรรค์กำนัลใน
มานอบน้อมพร้อมแน่นเสนอหน้า	เฝ้าตั้งตาเพ่งพินิจพิสมัย
ดูพระหน่อสุริยวงศ์ผู้ทรงชัย	ปลื้มอาลัยลิงโลดตะลึงแล
งามประหลาดเลิศโฉมประโลมใจ	พระพักตร์ใสผ่องช่วงดั่งดวงแข
หมอบชม้ายชายเนตรชำเลืองแล	อาดูรแดจะใคร่ได้มาไว้เชย
ถ้าแม้นได้แนบกายไม่วายกอด	คิดแล้วทอดใจใหญ่ไฉนเฉย
ช่างไม่ชายนัยนามามั่งเลย	จะลองเปรยประตาประสาจน
พอท้าวเหลือบลางนางยิ้มพยัก	แล้วก้มพักตร์ดูทรวงแสยงขน
บ้างทำผ้าห่มเลื่อนแล้วเบือนตน	ที่ลางคนจับแก้มแย้มให้ยวน
บ้างกระแอมแถมไอด้วยใจสวาท	พอท้าวผาดตาพานประสานสรวล
ลางนางยิ้มพริ้มพรายอยู่ในนวล	เป็นเชิงชวนจะให้ชื่นระรื่นใจ
พอองค์พระธิดาเหลียวมาพบ	พากันหลบหมอบเมียงเรียงไสว
ปางองค์พระกุมารอันชาญชัย	บังคมไหว้นฤมลพระชนนี
พระบิตุรงค์ทรงแย้มแจ่มพระพักตร์	สุดที่รักรูปทองทั้งสองศรี
ตรัสประภาษแก่ราชเทพี	แม่มณีบุญของพระลูกเรา
เจ้าได้องค์ภัสดาวราราช	ร่วมสวาทสองสมโฉมเฉลา
เราจะมอบธานีบุรีเรา	พี่กับเจ้าจะได้ฝากชีวาลัย
จึ่งตรัสถามอิศรากุมาเรศ	พ่อดวงเนตรหน่อสุริย์วงศ์พระองค์ไหน
ได้ครอบครองธานีบุรีใด	พ่อชื่อไรเหตุไฉนจึ่งจากเมือง ฯ
๏ หน่อนเรศฟังอรรถที่ตรัสถาม	ถวายนามบรรยายขยายเรื่อง
ตั้งแต่ต้นตกยากมาจากเมือง	ต้องแค้นเคืองพลัดคู่อยู่เอกา
หม่อมฉันตามเกสรสมรมิตร	ก็สุดฤทธิ์สุดแรงแสวงหา
เผอิญพรากจากรักประจักษ์ตา	ด้วยสุดานั้นมิใช่เป็นคู่ควร
โฉมยี่สุ่นขุ่นแค้นชำเลืองค้อน	พระภูธรบิตุรงค์ทรงพระสรวล
แม่พุ่มพวงดวงจันทร์อย่ารัญจวน	แม่นี้ควรเป็นจอมกระหม่อมนาง
จอมกระษัตริย์ตรัสเสร็จสำเร็จแล้ว	ให้กองแก้วกองทองทั้งสองข้าง
แล้วเชิญหน่อจักรพงศ์กับองค์นาง	ขึ้นนั่งกลางกองแก้วแลกองทอง
ประดาดังกังสดาลประสานสังข์	แตรประดังดนตรีตีสนอง
จะแจ้วเจื่อยเรื่อยรับกันขับร้อง	เสนาะก้องวังเวงวิเวกวัง
แว่นวิเชียรเวียนเรืองประเทืองแก้ว	วะวาวแววเรียงรับกันคับคั่ง
ต่างถวายพระพิพัฒน์วัจนัง	ให้สุขังภิญโญวโรยศ
มีเดชาโชติช่วงดังดวงประทีป	ทั้งสี่ทวีปให้สว่างกระจ่างหมด
บิตุเรศว่าพระยอดปิโยรส	ให้เรืองยศยาวยืนพระชนมาน
พระมารดาว่าสองจำเริญศรี	อย่ารู้มีที่ประชวรมากวนผลาญ
บิดาว่าขอฝากองค์นางนงคราญ	พระมารดาว่าเอ็นดูกับดวงใจ
พระชนกว่าพ่อขอฝากผี	พระชนนีว่าแม่ขอฝากไข้
พ่อจงอยู่บำรุงซึ่งกรุงไกร	เป็นฉัตรชัยกั้นเกศประชากร
สำเร็จการอุภิเษกเอกราช	หมู่อำมาตย์หมอบก้มบังคมสลอน
สี่กษัตริย์ปรีดาสถาพร	สโมสรชื่นชมภิรมยา-
โฉมพระลักษณวงศ์กับนงนุช	ก็แสนสุดโสมนัสเสน่หา
พระชวนเชิญทรามชมบังคมลา	เสด็จมาปรางค์มาศปราสาททอง
แล้วคิดถึงยายมาลารักษาสวน	เห็นคงควรที่จะแทนพระคุณสนอง
จึ่งดำรัสให้จัดพระวอทอง	ทั้งเฒ่าแก่เนืองนองนางกำนัล
แล้วตรัสสั่งมนตรีอันมีศักดิ์	จงพานักสนมไปสวนขวัญ
ไปรับยายมาลาเข้ามาพลัน	จะรางวัลแต่งตั้งให้เต็มที่
อำมาตย์รับพจนารถแล้วผาดผัน	ก็พาพวกสาวสรรค์ไปสวนศรี
เข้าไปแจ้งกิจจายายมาลี	ว่าบัดนี้มีโองการให้หายาย ฯ
๏ ยายมาลีตกใจอะไรแม่	ไม่รู้แน่ตัวสั่นให้ขวัญหาย
เขาวอนปลอบว่าแม่คุณอย่าวุ่นวาย	ขึ้นขี่วอเฉิดฉายจะเชิญไป
ยายมาลีร้องว่าเจ้าข้าเอ๋ย	ลูกไม่เคยจะขึ้นขี่อย่างไรได้
แต่ริกรัวตัวสั่นให้พรั่นใจ	กำนัลในเขาก็อุ้มขึ้นวอทอง
ยายแกร้องเว้ยว้ายข้าตายแล้ว	ดิ้นกระแต่วจะกระโดดไปตามช่อง
ราชยานแห่หามตามทำนอง	คนประคองสองข้างสล้างมา
ครั้นถึงวังตั้งวออันเฉิดฉาย	ก็พายายขึ้นปรางค์อันเลขา
เข้าเฝ้าองค์ทรงฤทธิ์อิศรา	ยายประหม่าหมอบนิ่งไม่ติงกาย
พระทรงยศพจนารถประภาษทัก	ประทานศักดิ์ให้สมอารมณ์หมาย
ให้เพชรช่วงดวงวาวดาวกระจาย	ตั้งให้ยายเป็นที่ศรีสัจจา
พระนรินทร์ปิ่นนราหริรักษ์	อาณาจักรจอมเจิมเฉลิมหล้า
แสนสวาทกับราชธิดา	เสน่หาชมชื่นทุกคืนวัน ฯ
ตอนที่ ๑๗
พราหมณ์เกสรพบนายพราน ครั้นทราบข่าวลักษณวงศ์ จึงขอให้มาเข้าถวายตัว
๏ จะกล่าวถึงเกสรสมรน้อย	แสนละห้อยโหยไห้ในไพรสัณฑ์
กลับเป็นพราหมณ์ตามองค์พระทรงธรรม์	เจ้าทรงครรภ์โอรสกำหนดนาน
รูปนิมิตปิดป้องไม่มองเห็น	จึ่งดูเป็นชายชาติอันอาจหาญ
ระทมทนเวทนามาช้านาน	แสนกันดารดั้นดงมาองค์เดียว
ยังมีนายพรานไพรไล่มฤค	ดูพิลึกคลาไคลในไพรเขียว
นายพรานเห็นพราหมณ์ด้นมาคนเดียว	คิดเฉลียวหว่าหวาดประหลาดใจ
แฝงพฤกษาเพ่งพิศพินิจนิ่ง	ดูเพริศพริ้งนวลละอองงามผ่องใส
เอี่ยมสะอาดอ้อนแอ้นอ่อนละไม	แลวิไลกิริยาเหมือนนารี
รูปจริตเป็นหญิงทุกสิ่งสม	เว้นแต่นมมิได้เหมือนนารีศรี
นะแน่งน้อยนวลหน้าจะปรานี	ไฉนนี่จึ่งมาเที่ยวคนเดียวเดิน
แล้วทักถามว่าเจ้าพราหมณ์จะไปไหน	เจ้าตกใจงงงวยให้ขวยเขิน
ทรุดพระองค์ลงแอบอยู่แนบเนิน	พรานก็เดินเข้าไปให้ใกล้พราหมณ์
อย่าตกใจนะเจ้าอย่าเศร้าสร้อย	เจ้าหนุ่มน้อยรูปหล่อพี่ขอถาม
จะไปไหนจงแจ้งแสดงความ	ได้เดินตามทางเถื่อนเป็นเพื่อนกัน ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์กลัวแก้ตัวไปตามขัด	น้องนี้พลัดพวกเพื่อนในไพรสัณฑ์
มาเที่ยวชมแนวป่าพนาวัน	ก็พลัดกันมีกรรมให้จำเป็น
จะคืนเข้าธานีบุรีราช	ก็แคล้วคลาดหาทางไม่พบเห็น
ก็หมายตนว่าตายไม่หมายเป็น	ทุกเช้าเย็นอกชํ้าระกำกาย
มาพบพี่ดีใจเห็นไม่ม้วย	เอ็นดูด้วยพาไปเหมือนใจหมาย
จะไปไหนก็จะไปเป็นเพื่อนตาย	ยังมากมายหรืออยู่ทางจะถึงเมือง
พรานสดับสุนทรอันอ่อนหวาน	ให้สงสารที่เจ้าแจ้งแสดงเรื่อง
อนิจจาเคราะห์กรรมให้จำเคือง	มาไปเมืองเถิดนะเจ้าลำเพาพาล
อันยุบลนคราเป็นผาสุก	แสนสนุกปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
อันพระจอมขัตติยาสุธาธาร	เธอพึ่งผ่านพาราได้ห้าวัน
พี่พรานเจ้าเล่าไปอย่างไรพี่	เจ้าธานีพึ่งเสวยมไหศวรรย์
ทรงพระนามชื่อไรพระใจธรรม์	พระชนม์นั้นหนุ่มแก่สักเพียงไร
เจ้าเพื่อนรักทรงศักดิ์เป็นหนุ่มน้อย	ดูแช่มช้อยชูชิดพิสมัย
ชื่อพระลักษณวงศ์ผู้ทรงชัย	ภูวไนยเสด็จมากับพาชี
ในคำข่าวว่าท้าวเธอแสนเทวษ	เที่ยวตามองค์อัคเรศมเหสี
มาหลงรักพระธิดาเจ้าธานี	เกิดโกลีรณรงค์กับทรงภพ
ท้าวชนะทรงฤทธิ์บิตุเรศ	ก็เกรงเดชภูธรขจรจบ
จึ่งได้นางครองเมืองเรืองพิภพ	พระเลิศลบเห็นจะลืมสุดาเดิม
ละเลิงจิตพิศวงหลงสวาท	ด้วยนุชนาฏนงรามงามเฉลิม
น่าสงสารกัลยาสุดาเดิม	จะคลั่งเคลิ้มเที่ยวหลงพะวงตาม ฯ
๏ พราหมณ์สดับพจมานสารแถลง	ดั่งศรแผลงทรวงปลาบให้วาบหวาม
ก็รู้ว่าผัวรักประจักษ์ความ	ทรวงเจ้าพราหมณ์เพียงจะพังกำลังแค้น
ชลนัยน์ไหลหลั่งลงผอยผอย	ทำชม้อยดูมือที่ถือแหวน
นายพรานว่าน้องน้อยอย่าพลอยแค้น	เป็นทุกข์แทนมเหสีกระษัตรา
นางนั้นเป็นพี่น้องหรือร้องไห้	ชำเลืองไปดูแหวนที่หัตถา
หรือธำมรงค์ขององค์นางกัลยา	เจ้าโศกาถึงเจ้าของหรือน้องรัก
พราหมณ์แถลงแกล้งกล่าวเป็นราวเรื่อง	อันขวัญเมืองโฉมตรูไม่รู้จัก
ได้ฟังเรื่องนุชนาฏนิราศรัก	วิตกนักถึงเมียที่อยู่เมือง
เจ้าอยู่หลังสาวน้อยจะคอยหา	จะโศกากำสรดไม่ปลดเปลื้อง
นิราศร้างไกลนางมาห่างเมือง	เหมือนหนึ่งเรื่องสองกระษัตริย์ที่พลัดกัน
อันแหวนนี้ทรามเชยเจ้าเคยถือ	เอาติดมือมาใส่ในไพรสัณฑ์
ยิ่งเห็นแหวนแสนสะอื้นทุกคืนวัน	สุดจะกลั้นกลืนโศกจึ่งโศกี
เจ้าลวงพรานมิให้แคลงกินแหนงจิต	ยิ่งคิดคิดก็ยิ่งแค้นพระโฉมศรี
โอ้โอ๋อนิจจาพระสามี	ไม่เห็นทีที่จะขาดสวาทเชย
เสียแรงน้องติดตามด้วยความยาก	หวังจะฝากชีวานิจจาเอ๋ย
ชะน้อยหรือนํ้าพระทัยกระไรเลย	เมื่อยามเชยมิให้ชํ้าด้วยคำคม
แต่ล้วนว่าถึงจะตายไม่วายรัก	ทั้งไตรจักรพี่ไม่ปองเป็นสองสม
มิทันไรได้คู่ไว้ชูชม	เกสรเอ๋ยอกจะกรมจะกรอมตาย
รู้กระนี้ก็จะอยู่ในคูหา	ถึงวอนว่าก็ไม่รักอย่าพักหมาย
เพราะหลงลมจึ่งต้องยากลำบากกาย	แสนเสียดายพิสวาสจะขาดกัน
เสียแรงมาจะให้พบประสบพักตร์	จะสิ้นรักหรืออย่างไรไฉนนั่น
เข้าถวายตัวอยู่ได้รู้กัน	เมื่อทรงธรรม์ลืมแล้วจะลาตาย
เจ้าน้อยจิตคิดแค้นแสนเทวษ	ชลนานองเนตรไม่ขาดสาย
กันแสงโศกสะอื้นไห้มิใคร่คลาย	ข้างฝ่ายนายพรานป่าก็ปรานี
จึงร้องห้ามว่าเจ้าพราหมณ์อย่าร้องไห้	ตัดอาลัยเสียเถิดพ่อไม่พอที่
จะเป็นทุกข์ตรมใจไปไยมี	อันนารีตามตลาดดาษดา
ถึงแม้นเสียเมียเก่าหาเอาใหม่	คงจะได้สมมาดปรารถนา
รูปเจ้าพราหมณ์งามเพลินจำเริญตา	กลัวแต่ว่าสาวสาวจะใส่ใจ
ว่าแล้วนายพรานก็ชวนพราหมณ์	พากันข้ามโขดเขินเนินไศล
ละเลาะลัดตัดทางมากลางไพร	มาถึงชานเวียงไชยอันใหญ่ยง
นายพรานชี้ตรงนี้แล้วยอดปรางค์	แลสล้างสุกอร่ามงามระหง
ปราสาทนี้ของพระลักษณวงศ์	ปราสาทนั้นบิตุรงค์ของนงนุช
เจ้าพราหมณ์เห็นปรางค์ไชยมไหศวรรย์	เกษมสันต์ยินดีเป็นที่สุด
ดังหนึ่งได้เห็นองค์พระทรงภุช	ก็ยั้งหยุดยืนนิ่งอยู่กลางทาง
พรานเตือนว่าอย่าหยุดเข้าฉุดหัตถ์	พราหมณ์สะบัดมิให้ต้องกลัวหมองหมาง
เจ้าขวยเขินเดินไปตามใจนาง	พูดกันพลางชวนเดินดำเนินมา ฯ
๏ ครั้นถึงบ้านพรานเชิญเจ้าพราหมณ์น้อง	สำรวลร้องเรียกขึ้นบนเคหา
แล้วบอกลูกสาวสรรค์กัลยา	นี่น้องข้าเพื่อนยากกันกลางไพร
เจ้าเป็นคนหลงทางมากลางเถื่อน	มาพบกันเป็นเพื่อนได้ปราศรัย
เจ้าก็เป็นคนซื่ออย่าถือใจ	เอาฟืนไฟหมากพลูบุหรี่มา
ลูกสาวพรานเห็นพราหมณ์ช่างงามพริ้ง	ก็เวียนวิ่งออกมามองตามช่องฝา
เสียงแกรกแกรกแหวกลอดแล้วสอดตา	จัดแจงหาหมากพลูบุหรี่พวง
เจ้าพราหมณ์ค่อยปรีดิ์เปรมเกษมศานต์	อาศัยพรานทำสุภาพไม่จาบจ้วง
ที่ล้าเลื่อยเหนื่อยกายค่อยคลายทรวง	อยู่เสบยเลยล่วงมาหลายวัน
แล้วรำจวนหวนจิตคิดถวิล	ถึงพระปิ่นจักรพงศ์ผู้ผัวขวัญ
อยู่อย่างนี้ที่ไหนจะพบกัน	จำจะผันผ่อนเข้าถวายตัว
จึ่งอ้อนวอนพรานไพรปราศรัยสนอง	พี่พาน้องไปถวายพระอยู่หัว
เมื่อพระองค์ทรงโปรดได้ตั้งตัว	ค่อยยังชั่วแล้วไม่ลืมพระคุณเลย ฯ
๏ นายพรานฟังเห็นชอบตอบสนอง	ดีแล้วน้องคิดงามเจ้าพราหมณ์เอ๋ย
เข้าเป็นข้าท้าวไทเสียให้เคย	ได้เสบยพี่ชายสบายใจ
พรุ่งนี้รุ่งสุริยาจะพาเจ้า	เข้าไปเฝ้าจอมภพจบสมัย
เจ้าพราหมณ์ฟังชื่นชอบให้ขอบใจ	ยิ้มละไมแย้มพรายกับนายพราน
ครั้นรุ่งแจ้งแสงสว่างกระจ่างฉาย	ทั้งสองนายปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
แล้วแต่งตัวนุ่งห่มให้สมการ	เจ้าพราหมณ์พรานชวนกันรีบครรไล
ทั้งหญิงชายเห็นพราหมณ์งามเฉิดฉัน	สะกิดกันว่าคนนี้อยู่ที่ไหน
นางสาวสาวแลดูให้ชูใจ	กระแอมไอพอให้เหลียวแล้วเลี้ยวบัง
ทั้งสองนายมาถึงท้ายสนม	ชวนกันชมสินค้าตามหน้าถัง
มีร้านรายขายผ้าจนหน้าวัง	เจ้าแขกนั่งอยู่กับเมียฝีปากนาง
เห็นเจ้าพราหมณ์ร้องเรียกออกเพรียกแซ่	มาดูแพรข้าขายลายสล้าง
ถึงไม่ซื้อก็มานั่งกินหมากพลาง	ผ้าลายอย่างถ้าเจ้านุ่งก็สมตัว
เจ้าพราหมณ์อายชายเนตรชำเลืองค้อน	ข้างโน้นวอนข้างนี้ว่าก็น่าหัว
บ้างขายของซื้อกันออกพันพัว	ปะตะกั่วทองแดงทะเลาะกัน
นายพรานพราหมณ์ตามกันด้วยหรรษา	ก็รีบมาเข้าวังนรังสรรค์
มนตรีเตรียมอัดแออยู่แจจัน	เจ้าพราหมณ์พรั่นไม่เคยเข้าในวัง
พวกอำมาตย์หนุ่มหนุ่มเข้ารุมล้อ	ไม่ตอบต่อเดินไปดั่งใจหวัง
ถึงทวารท้องพระโรงลับแลบัง	สองนายนั่งคอยเสด็จภูวไนย
พราหมณ์คะนึงถึงแหวนแสนวิเศษ	ที่เทเวศหิมพานต์ประทานให้
ถ้าคนเห็นอยู่ฉะนี้จะมีภัย	จะแก้ไขบังตาประชาชน
จึ่งยอกรขึ้นวางเหนือหว่างเกศ	ขอเทเวศเทพไทในไพรสณฑ์
ช่วยป้องปิดนัยนาประชาชน	อย่าให้คนเห็นแหวนอันอำไพ
ด้วยเดชะนุชนาฏเจ้าปรารถนา	เทพดาก็บันดาลกำบังให้
ประสิทธิ์สมที่ประสงค์จำนงใจ	ไม่มีใครเห็นธำมรงค์เรือง ฯ
๏ ปางพระลักษณวงศ์ผู้ทรงศรี	เข้าสู่ที่สระสรงแล้วทรงเครื่อง
เสด็จออกยังท้องพระโรงเรือง	ขุนนางเนืองหมอบก้มประนมกร
ทั้งสองนายก้มกรานคลานเข้าเฝ้า	แล้วน้อมเกล้าบังคมพระทรงศร
เจ้าพราหมณ์พรั่นในอุราให้อาวรณ์	ชำเลืองดูภูธรไม่วางตา
ประจักษ์แจ้งว่าทูลกระหม่อมผัว	ค่อยคลายกลัวกลับคิดเสน่หา
รำลึกถึงความสวาทนิราศมา	เจ้าก้มหน้าชลเนตรละลุ่มลง
พระทรงเดชทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์น้อย	ช่างแช่มช้อยชูจิตพิศวง
ตะลึงแลเพ่งพิศพินิจทรง	เหมือนอนงค์งามพริ้งทุกสิ่งอัน
ละม้ายเหมือนเกสรสมรมาศ	คิดประหลาดแต่ที่ไม่มีถัน
เหตุไฉนเข้ามาแล้วจาบัลย์	อัศจรรย์อั้นอึ้งตะลึงไป ฯ
๏ นายพรานไพรพรั่นจิตให้คิดขาม	กระซิบห้ามพราหมณ์น้องอย่าร้องไห้
ศิโรราบกราบทูลขึ้นทันใด	ขอเดชะทรงชัยเฉลิมวงศ์
เจ้าพราหมณ์นี้เป็นน้องกระหม่อมฉัน	เจ้าหมายมั่นภักดีโดยประสงค์
ขอถวายตัวเป็นทาสบาทบงสุ์	พระผู้ทรงธรณีจงโปรดปราน
พระทรงฟังเอื้อนอรรถแล้วตรัสถาม	ดูราพราหมณ์วงศามหาศาล
ไฉนเป็นเชื้อวงศ์กับพงศ์พราน	ดูอาการแปลกกันนี่ฉันใด
ขอเดชะพระจอมกระหม่อมโลก	เจ้าพราหมณ์น้อยนี้วิโยคละห้อยไห้
ผู้เดียวเดินหลงทางมากลางไพร	หม่อมฉันได้พามาถึงธานี ฯ
๏ จักรพงศ์ทรงฟังให้สังเวช	คะนึงเหตุหวนหามเหสี
ความก็แม้นรูปก็เหมาะเหมือนเทวี	พระจักรีหวั่นหวาดประหลาดใจ
ร้องเรียกพราหมณ์งามเพรามาเฝ้าชิด	นิ่งพินิจพิศวงให้สงสัย
พระชม้อยพราหมณ์น้อยชม้ายไป	ประสานสองต้องนัยนากัน
จึ่งตรัสถามว่าเจ้าพราหมณ์นี้ชื่อไร	เหตุไฉนเข้ามาแล้วจึ่งโศกศัลย์
เจ้าพราหมณ์ก้มพักตร์แล้วจาบัลย์	ให้อัดอั้นอยู่ในอกไม่อาจทูล
คิดจะใคร่แจ้งความเสียตามสัตย์	ให้เคืองขัดคั่งแค้นไม่เสื่อมสูญ
ทั้งเจียมตัวเอกายิ่งอาดูร	ไร้ประยูรวงศ์ญาติจะพาดพิง
มาตกอยู่ธานีบุรีเขา	เหมือนโคเข้าฝูงราชสีห์สิงห์
ถึงพระจอมภูวนาถสวาทจริง	อันเมียมิ่งมันจะทำให้รำคาญ
แต่หวนหวนป่วนจิตให้คิดขาม	ครั้นซํ้าถามก็มิใคร่จะทูลสาร
จึ่งกลั่นแกล้งแต่งรสพจมาน	กระหม่อมฉานนามกรเกสรพราหมณ์
คิดถึงเพื่อนพิศวาสนิราศจาก	เมื่อยามยากเห็นหน้าในป่าหนาม
ไม่แจ้งจิตเมียรักประจักษ์ความ	จะติดตามหรือว่าไม่อาลัย
ข้างหนึ่งมีปรีดาให้ผาสุก	ข้างหนึ่งทุกข์เศร้าสร้อยละห้อยไห้
ระทดถึงความหลังให้คลั่งใจ	จึ่งร้องไห้ถึงเรื่องนิราศมา ฯ
๏ พระนรินทร์ยินนามพราหมณ์เกสร	เหมือนชื่อสมรมิ่งมิตรขนิษฐา
ดังหนึ่งแสงอัคนิรุทจุดอุรา	พระหัทยาไหวหวาดประหลาดนัก
แข็งพระทัยตรัสว่านิจจาเจ้า	เหมือนตัวเราที่วิตกเพียงอกหัก
ด้วยนิราศมเหสีเป็นที่รัก	เยาวลักษณ์เจ้าจะอยู่ในแดนใด
เจ้าพราหมณ์พลัดซัดมาในป่ากว้าง	เจ้าปะบ้างพบเห็นเป็นไฉน
อันชื่อเจ้าก็เหมือนนามนางทรามวัย	โอ้ปางใดจะได้พบประสบกัน
หม่อมฉันไม่เห็นใครในไพรสาณฑ์	พบแต่พรานคลาไคลในไพรสัณฑ์
ได้รอดมาเฝ้าองค์พระทรงธรรม์	ขอชีวันอยู่ใต้บาทบงสุ์ ฯ
๏ จอมกษัตริย์ฟังความพราหมณ์สนอง	ให้หม่นหมองนิ่งคิดพิศวง
อันคำพร้องต้องตามเนื้อความตรง	หรือโฉมยงติดตามเป็นพราหมณ์มา
ดูรูปโฉมคล้ายคล้ายละม้ายเหมาะ	เสียงเสนาะมิได้ผิดขนิษฐา
ถ้ามีถันแล้วไม่ผิดวนิดา	ทั้งพักตรามิได้ผิดพระเทพี
รักเจ้าพราหมณ์เหมือนหนึ่งนุชสุดสวาท	ภูวนาถคล้ายเคลิ้มว่าโฉมศรี
โปรดประทานสไบบางที่อย่างดี	ร้องเรียกพราหมณ์จรลีเข้าข้างใน
แล้วตรัสบอกนางยี่สุ่นมเหสี	เจ้าพราหมณ์นี้โสภาจะหาไหน
เจ้าเป็นคนหลงทางมากลางไพร	พรานเขาได้มาถวายเป็นขวัญตา
ยื่นพระขรรค์เรืองงามให้พราหมณ์เชิญ	ดูจำเริญน่ารักเปนหนักหนา
ส่วนพระยอดสมรมิตรพระธิดา	ก็ตรัสว่างามทัดกระษัตรี
เจ้าพราหมณ์แค้นแสนเคืองชำเลืองค้อน	อุระร้อนหวงหึงมเหสี
แล้วชำเลืองแลดูพระภูมี	แสนทวีทรวงช้ำระกำใจ
เมื่อนางยิ้มสัพยอกก็จำแย้ม	กลแกมมิได้ขัดอัชฌาสัย
เจ้าชอบชิดแสนสนิททั้งวังใน	ให้ปลื้มใจล้วนว่าแต่น่าเชย
เขาเย้าหยอกหยิบดอกจำปาทิ้ง	ก็สู้นิ่งทำเมินสะเทิ้นเฉย
เขาพูดแอบแยบเยื้องไม่เคืองเลย	ทุกคนเคยร้องเรียกว่าพ่อพราหมณ์ ฯ
๏ จักรพงศ์ทรงภุชสุดสวาท	ยามประภาษเย้าหยอกไม่หยาบหยาม
เสวยแล้วโปรดปรานประทานพราหมณ์	ให้นางห้ามเลื่อนเทียบใส่เตียบทอง
ยามบรรทมบนบรมแท่นรัตน์	เจ้าพราหมณ์พัดบำเรอเสนอสนอง
พอใจตรัสชมโฉมประโลมลอง	สองต่อสองแย้มสรวลสำรวลกัน
เจ้าพราหมณ์ทูลเลียงเลียบประเทียบเรื่อง	หม่อมฉันมาอยู่เมืองเกษมสันต์
พึ่งละอองบาทบงสุ์พระทรงธรรม์	ลืมกระสันถึงนิราศสวาทมิตร
พระองค์ครองราไชยมไหศวรรย์	สารพันยศศักดิ์อัคนิษฐ์
มีพระมิ่งมเหสีสมรมิตร	ประไพพิศเพียงเทพกัลยา
เสวยสุขดังศักดิ์จักรพรรดิ	ยอดกระษัตริย์ในทศทิศา
เห็นจะลืมสาวสวรรค์กัลยา	ที่นิราเริศร้างไปห่างไกล ฯ
๏ พระจอมเมืองฟังเรื่องเจ้าพราหมณ์ถาม	จึ่งตรัสความตามตรงไม่สงสัย
เวลาเพลินก็ให้เพลินจำเริญใจ	ลืมอาลัยนุชนางแต่ลางวัน
รำลึกถึงเพื่อนยากนั้นมากนัก	ใช่ว่าจักหลงใหลมไหศวรรย์
แต่หวนหวนจะไปหาสุดาจันทร์	แล้วผ่อนผันคอยข่าวให้แน่ใจ
เจ้าพราหมณ์ฟังพจนาว่าลืมหลัง	ให้แค้นคั่งพ่างเพียงเลือดตาไหล
เจ้าน้อยจิตคิดกริ่งแล้วนิ่งไว้	ถอนใจใหญ่หมอบพัดกระษัตรา
พระฟังสารทราบเสียวเฉลียวจิต	เออพี่ผิดแล้วแม่ยอดเสน่หา
โฉมเจ้าพราหมณ์ทำทีจะโศกา	ดูกิริยาเห็นประหลาดอนาถนัก
พระเสแสร้งแกล้งเรียกแม่เกสร	เจ้าพราหมณ์ค้อนตอบองค์พระทรงศักดิ์
กระหม่อมฉันใช่องค์นางนงลักษณ์	พระเบือนพักตร์แย้มพรายละอายใจ
จึงตรัสว่าเจ้าพราหมณ์นี่งามนัก	เราก็รักเหมือนหนึ่งมิตรพิสมัย
ถ้าแม้นเป็นสตรีจะดีใจ	เราจะให้เป็นจอมกระหม่อมนาง ฯ
๏ เจ้าพราหมณ์ตอบมธุรสพจนารถ	พระจอมราชทรงตรัสเห็นขัดขวาง
อันชาติชายหรือจะกลายไปเป็นนาง	ไม่มีอย่างพระอย่าเย้ยให้ยวนใจ
แม้นเป็นได้ถึงจะเป็นก็เห็นเปล่า	พระผ่านเกล้าจะเลี้ยงสักเพียงไหน
ชะน้อยหรือเจ้าพราหมณ์ไม่เชื่อใจ	เจ้าเป็นได้ก็เป็นให้เห็นจริง
ได้ฟังความพราหมณ์น้อยก็ยิ้มยิ้ม	ประไพพริ้มมิได้ตอบแล้วหมอบนิ่ง
จักรพงศ์ทรงฤทธิ์คิดประวิง	ให้กริ่งกริ่งตรึกตรองจะลองพราหมณ์
อันพระแสงนี้สุดบุรุษรัก	สำหรับจักกลับกลอกออกสนาม
ถ้าเป็นหญิงรักใคร่จะได้งาม	ก็เห็นความแต่เพียงแหวนนี้แสนรัก
จะให้เลือกหยิบของทั้งสองสิ่ง	เป็นชายหญิงจะได้ดูรู้ประจักษ์
คิดแล้วหยิบธำมรงค์วางตรงพักตร์	กับพระขรรค์ยอดรักไว้เคียงกัน
จึ่งตรัสว่าอันของทั้งสองสิ่ง	เป็นที่รักหนักยิ่งกว่าสิ่งสรรพ์
แต่รักเจ้ายิ่งกว่าของทั้งสองนั้น	เราหมายมั่นว่าจะให้ดั่งใจจง
เจ้าพราหมณ์น้อยชอบใจสิ่งไรเจ้า	จงเลือกเอาสิ่งเดียวโดยประสงค์
เจ้าพราหมณ์น้อยอภิวาทบาทบงสุ์	แล้วหยิบเอาธำมรงค์อันรูจี
พระจอมราชสุริยวงศ์ทรงพระยศ	เห็นปรากฏตามลองยิ่งหมองศรี
อาดูรดิ้นจินดาให้ราคี	โอ้เจ้าพี่หรือมาแกล้งจำแลงกาย
เป็นแต่เงาไหวไหวในกระจก	สุดจะยกออกชมให้สมหมาย
จะว่านุชนิ่มเนื้อหรือเชื้อชาย	ดูคล้ายคล้ายเคลือบแคลงระแวงใจ
พระปิ่นปักจักรพงศ์ดำรงโลก	กระสันโศกพิศวงให้สงสัย
ดูเจ้าพราหมณ์เหมือนนางค่อยสร่างใจ	ลืมอาลัยห้ามแหนแสนอนงค์
ลืมภิรมย์สมสนิทพิศวาส	พระนุชนาฏยี่สุ่นดรุณหง
ไม่วายพิศวาสพราหมณ์อันงามทรง	ละเลิงหลงมิได้ลืมอาลัยลาน
ปางพระองค์ไสยาสน์บนอาสน์แก้ว	ให้ผ่องแผ้วปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
เจ้าพราหมณ์น้อยเคียงแท่นแสนสำราญ	คอยรับรสพจมานโองการเธอ
ปางเสวยพระกระยาวรารส	พราหมณ์ประณตน้อมนอบหมอบเสนอ
ถวายพัชนีวีบำเรอ	ภูธรเธอทัศนาเป็นอาจิณ
ปางเสด็จจรลีเข้าที่สรง	พราหมณ์สีบาทบงสุ์พระทรงศิลป์
บิดภูษาผ้าทรงองค์นรินทร์	พราหมณ์ยุพินเสน่หาพระสามี
ปางพระองค์ทรงแต่งเรื่องอิเหนา	พราหมณ์ก็เข้าเคียงเขียนอักษรศรี
เมื่อท้าวติดพราหมณ์ก็ต่อได้พอดี	ท้าวเธอมีพิศวาสประภาษชม
เจ้าพราหมณ์น้อยปราโมทย์ยิ่งโปรดนัก	ยิ่งกว่าองค์นงลักษณ์นักสนม
จนห้ามแหนแสนเคืองทุกคนตรม	อกระทมไปทุกคนด้วยจนใจ ฯ
ตอนที่ ๑๘
นางยี่สุ่นหึง แต่งอุบายให้ประหารพราหมณ์เกสร
๏ ปางเยาวยอดยี่สุ่นมเหสี	แสนทวีทุกข์ทนกมลไหม้
พงศ์กระษัตริย์ภัสดาไม่อาลัย	ตั้งแต่ได้พราหมณ์มาก็ราโรย
นุชนาฏน้อยจิตเจ้าคิดแค้น	ในทรวงแสนปั่นป่วนให้หวนโหย
ยามบรรทมเพิ่มพูนอาดูรโดย	พระพักตร์ผ่องหมองโรยระทมทรวง
คอยสดับจับความเจ้าพราหมณ์ผิด	ให้น้อยจิตเจ็บใจนั้นใหญ่หลวง
อย่าเลยจะอุบายด้วยลายลวง	เห็นกระทรวงนี้จะสมอารมณ์คิด
เหมือนหนามยอกจำบ่งด้วยคมหนาม	จะทูลความเอาให้เหมาะจำเพาะผิด
ดำริแล้วเข้าเฝ้าองค์พระทรงฤทธิ์	ทอดสนิททักถามเจ้าพราหมณ์นาง
เจ้าพราหมณ์พริ้มยิ้มพรายซังตายทูล	ให้อาดูรกรอมกรมอารมณ์หมาง
แต่เวียนค้อนเวียนเคืองชำเลืองพลาง	พระนุชนางทำทีไมตรีตรง
จอมกษัตริย์ตรัสว่าเกสรนี้	เป็นคนดีรู้ความตามประสงค์
มเหสีตรัสชมว่าสมทรง	อันเชื้อหงส์แล้วก็งามไปตามพรรณ
ตรัสแล้วเยาวเรศเนตรชม้อย	เจ้าพราหมณ์น้อยก็ชม้ายให้หมายมั่น
พระนุชนาฏว่าพราหมณ์นี้งามครัน	ตาเป็นมันช่างเขม้นเป็นน่าอาย
จักรพงศ์ทรงฟังกำลังสบ	เอาคุณกลบโทษผิดให้มิดหาย
เป็นเด็กน้อยไม่ชำนาญประมาณกาย	ไม่เคยเห็นโฉมฉายก็แลชม
สายสมรเห็นภูธรไม่ถือโทษ	นึกพิโรธด้วยว่าหมายไม่เหมือนสม
แสร้งสำรวลสวนไปพระทัยตรม	แล้วบังคมลาคืนเข้าห้องทอง
นิ่งบรรทมอยู่บนแท่นแสนเทวษ	เยาวเรศข้อนทรวงให้หมางหมอง
ทั้งสองเนตรชลนัยน์นั้นไหลนอง	แต่ตรึกตรองคิดแค้นแน่นอุรา
เวลาเฝ้างามชื่นก็ขืนเฝ้า	โฉมเฉลาทำเล่ห์เสน่หา
เห็นพระองค์พงศ์กระษัตริย์ภัสดา	ประทานพวงมาลาให้พราหมณ์ชม
แสร้งสำรวลสรวลเสเจ้าเกสร	เอาใส่กรทั้งคู่ดูงามสม
หอมระรื่นน่ารื่นอารมณ์ชม	เจ้าพราหมณ์ก้มหน้านิ่งไม่ตอบนาง
พอพระองค์ทรงศิลป์เธอผินพักตร์	เยาวลักษณ์แกล้งร้องให้หมองหมาง
ไฮ้เจ้าพราหมณ์ลามเล่นกระดางลาง	ทำยิ้มพลางยื่นพวงมาลามา
ข้าไม่อยากจะได้มาลัยเจ้า	เห็นว่าเราหลงรักแล้วหนักหนา
ส่วนพระองค์ทรงธรรม์ก็บัญชา	เมื่อแก้วตาตรัสชมสุมาลัย
เจ้าพราหมณ์คิดว่าน้องต้องประสงค์	จึ่งถวายโฉมยงอย่าสงสัย
แล้วแย้มสรวลชวนชื่นระรื่นใจ	โฉมวิไลเลยยิ้มอยู่พริ้มพราย
เจ้าพราหมณ์น้อยเชิญแส้สะบัดปัด	นางโฉมยงทรงพัดพระโฉมฉาย
พระทรงศักดิ์จักรพาลสำราญกาย	แสนสบายไสยาสน์บนอาสน์ทอง ฯ
๏ ปางยี่สุ่นสุมาลีศรีสวัสดิ์	โทมนัสหม่นไหม้ฤทัยหมอง
เห็นทรงธรรม์บรรทมก็สมปอง	เจ้าตรึกตรองเห็นการจะผลาญพราหมณ์
กระซิบบอกว่าเจ้าพราหมณ์ทรามสวาท	ผิดประหลาดคายข้องเหมือนต้องหนาม
อะไรติดผ้าเรานั่นเจ้าพราหมณ์	พ่อรูปงามวานหยิบเสียหน่อยรา
พราหมณ์สดับพาซื่อไม่ถือผิด	ค่อยสะกิดแกะดูพระภูษา
ศรีสวัสดิ์ตรัสร้องด้วยมารยา	ไฮ้อะไรฉวยผ้าไม่เกรงใจ
สนั่นดังจบเสด็จสะดุ้งตื่น	นางงามชื่นซบเศียรกันแสงไห้
สะอื้นพลางทูลพลางทางพิไร	น่าน้อยใจด้วยไอ้พราหมณ์มันลามลวน
กำลังโปรดมันไม่เกรงข่มเหงน้อง	เข้าจับต้องผ้าห่มทำหักหวน
ชะล่าเล่นเช่นชู้ไม่คู่ควร	เป็นเชิงชวนนารีกาลีเมือง ฯ
๏ จักรพงศ์ทรงสดับให้คับคั่ง	ยิ่งฟังฟังก็เห็นความนั้นงามเรื่อง
แต่ครั้งพวงมาลาสุดาเคือง	ครั้นชำเลืองตาคมก็สมกัน
เร่งพิโรธโกรธพราหมณ์ด้วยความแค้น	กระทืบแท่นทองเลื่อนสะเทื้อนลั่น
เหม่ไอ้พราหมณ์หินชาติฉกาจครัน	มึงนี่มันใจพาลสันดานพล
คิดอย่างไรหวาไอ้พราหมณ์กูถามหน่อย	จึ่งหยิกหยอกยอดสร้อยอยู่สับสน
ไฉนมึงหาญเหี้ยมไม่เจียมตน	ฉุดภูษานฤมลหรือฉันใด
เจ้าพราหมณ์กลัวมรณาน้ำตาตก	ดั่งลูกนกตัวสั่นอยู่หวั่นไหว
บังคมทูลตามจริงทุกสิ่งไป	หม่อมฉันได้จับจริงไม่กริ่งการ
เจ้าทูลได้เท่านั้นไม่ทันจบ	พระทรงภพสิงหนาทอยู่ฉาดฉาน
ชะน้อยหรือทำได้ไอ้จัณฑาล	อหังการคิดก่อทรยศ
เสียแรงรักเลี้ยงมึงถึงขนาด	ประชาราษฎร์ลือชาออกปรากฏ
มาทำถ่อยทรลักษณ์ไม่รักยศ	คิดขบถกูได้น้ำใจมัน
อีโขลนจ่าจิกหัวไปจากวัง	มึงไปสั่งให้เขาฆ่าให้อาสัญ
เอาดาบฟันขวานสับให้ยับพลัน	ให้กามันกินง่ายสบายคอ
นางโขลนจ่ากลาดกลุ้มเข้ารุมจับ	วิ่งประกับตามกันอยู่สอสอ
ที่ชิงชังนั่งด่าว่าสอพลอ	เขาผูกคอฉุดลากกระชากไป ฯ
๏ แสนสงสารเจ้าพราหมณ์ผู้งามชื่น	เดินสะอื้นโศกานํ้าตาไหล
ชำเลืองดูสาวสรรค์กำนัลใน	ไม่เห็นใครที่จะมาเมตตาตัว
เจ้าน้อยจิตคิดไปใจจะขาด	โอ้อนาถเจ้าประคุณทูลหม่อมผัว
อันข้อความเมียไม่มีราคีมัว	จะดีชั่วยังมิแจ้งประจักษ์ใจ
ถ้าท้าวซักจะทูลสิ้นกระบิลเรื่อง	ถึงจะเคืองเล่าก็ควรอัชฌาสัย
ไม่ทันทูลสิ้นเรื่องก็เคืองไป	พระด่วนได้ฟังความอีงามงอน
ตัดสวาทขาดกันเสียวันนี้	ไม่ขืนดีร่วมรักสโมสร
แต่สู้กินชลนาด้วยอาวรณ์	มาติดตามภูธรถึงธานี
เพราะรักท่านตามท่านจึ่งฟันฆ่า	จะก้มหน้าสู้ม้วยไปเมืองผี
ถึงจะกลับกายาเป็นนารี	ก็เห็นทีที่จะตรมระบมใจ
เหมือนยามยากฝากผีไม่มีญาติ	ฝ่าพระบาทท่านจะเลี้ยงสักเพียงไหน
มิวันใดก็วันหนึ่งพึงบรรลัย	ด้วยอีกาฟักไข่มันคอยกวน
ผลกรรมก่อนนางได้สร้างสนอง	จึ่งตรึกตรองเห็นผิดให้คิดหวน
มานะนึกน้อยใจพิไรครวญ	ทรามสงวนโศกเพียงพระทรวงพัง
ครั้นมาถึงทวารวังเขานั่งกลุ้ม	นางผู้คุมแจงไขดั่งใจหวัง
นี่แน่นายวายวุ่นขึ้นในวัง	มีรับสั่งให้ไปล้างเสียวางวาย
กำลังกริ้วตรัสสั่งให้สังหาร	แต่ตรึกการยับยั้งคอยฟังหมาย
เอาไปจำตรึงไว้อย่าให้คลาย	พระยานายคอยเฝ้าเสียอีกที
จางวางเวนตกใจอะไรแม่	ไม่รู้แน่เป็นอย่างไรไฉนนี่
สนิทนักมักหมิ่นจนสิ้นดี	นั่นโทษมีเป็นไฉนจะต้องตาย
นางจ่าจุปากห้ามว่าความขำ	พราหมณ์นี้ทำลามโลมนางโฉมฉาย
ท่านจางวางรู้แจ้งอย่าแพร่งพราย	เร็วเถิดนายกริ้วนักอย่านอนใจ
ตำรวจรับจับจูงไปทิมดาบ	เดินกระหนาบฉุดคร่าไม่ปราศรัย
เอาตรวนใส่สามชั้นเข้าทันใด	เอาคาใส่คอเข้าทั้งขื่อมือ
ประแจลั่นโซ่พันกระหวัดเสา	ฝูงคนเข้าไถ่ถามเนื้อความอื้อ
ที่สงสารพลอยโศกก็โบกมือ	อย่าอึงอื้อพราหมณ์น้อยจะภาวนา ฯ
๏ แสนสงสารเจ้าพราหมณ์ผู้งามขำ	เขาจองจำโซ่ตรวนไว้แน่นหนา
ไม่หวาดไหววรกายสายสุดา	ชลนาโซมเนตรลงเนืองนอง
ยิ่งคิดถึงยี่สุ่นให้ขุ่นแค้น	ในทรวงแสนโศกไหม้ฤทัยหมอง
เพลาหกโมงคํ่าเขายํ่าฆ้อง	ยิ่งตรึกตรองก็ยิ่งหวาดอนาถใจ ฯ
๏ ปางพระลักษณวงศ์ผู้ทรงศักดิ์	ดั่งเพลิงอัคนิรุทรมาจุดไหม้
ให้แค้นพราหมณ์ความโกรธพิโรธใจ	หวนพระทัยเสด็จออกมานอกปรางค์
เสด็จขึ้นที่นั่งเย็นเผ่นผงาด	หมู่อำมาตย์วิ่งรับสลับสล้าง
อัคคีคบแดงกลาดดาษหนทาง	วังสว่างดูราวกะดาวราย
พระกริ้วตรัสสั่งพลันสนั่นสนาม	เอาไอ้พราหมณ์ผูกเฆี่ยนสักสองหวาย
ตำรวจวังวิ่งขุ่นอยู่วุ่นวาย	ทั้งไพร่นายจูงพราหมณ์เข้ามาพลัน
แล้วตอกหลักปักคาหน้าที่นั่ง	เข้าประดังผูกพราหมณ์อยู่กวดขัน
เอาคาใส่คอเครียดให้เหยียดยัน	บั้นเอวนั้นล่ามหลักแล้วชักตึง
ตำรวจยืนสองข้างย่างขยาย	ลงสองหวายหวดเหวี่ยงเสียงดังผึง
พราหมณ์มานะกัดฟันไม่พรั่นพรึง	นิ่งคะนึงถึงคุณพระมุนนี
เสียงเขวียวขวับเลือดฉูดทุกสีหวาย	สะท้านกายปลายเสียวพระทรวงศรี
เจ้าหักจิตคิดแค้นแสนทวี	เขาปรานีว่าน้องจงร้องไป
พระทรงภพตบพระหัตถ์กวัดพระแสง	เอาให้แรงเต็มประดาอย่าปราศรัย
ตำรวจเหนี่ยวเคี้ยวฟันขึ้นทันใด	ทนมิได้พราหมณ์น้องก็ร้องพลัน
ว่าโอ้โอ๋พระทูลกระหม่อมแก้ว	ไม่โปรดแล้วแกล้งฆ่าให้อาสัญ
อันความสัตย์ซื่อตรงต่อทรงธรรม์	ที่จริงนั้นนางใช้จึ่งได้ทำ
พระยิ่งกริ้วมิได้ตรึกจะนึกแหนง	น้อยหรือแกล้งใส่ความเจ้างามขำ
กะลาตบเข้าให้สมที่คมคำ	เมื่อมึงทำแล้วเอาโทษมาทานาง
เจ้าพราหมณ์ร้องโอ้องค์พระทรงเดช	เขาจิกเกศกะลาตบเข้าผางผาง
โลหิตอาบไหลนองทั้งสองปราง	เจ้าพราหมณ์นางก็สลบลงกับคา
เสด็จจากพระที่นั่งแล้วสั่งพลาง	รุ่งสว่างเอามันไปฟันฆ่า
เสด็จเข้าห้องระหงอลงการ์	พระหัทยาหวนหายเสียดายพราหมณ์ ฯ
๏ ฝ่ายตำรวจกลาดกลุ้มเข้ารุมแก้	เจ้าพราหมณ์แน่ล้มผางลงกลางสนาม
เข้าช่วยนวดบีบองค์นางนงราม	พากันหามไปไว้ทิมที่ริมวัง
พวกผู้คุมรุมแก้ออกแซ่เสียง	เข้านั่งเคียงภาวนาคาถาขลัง
บ้างเป่ายาแก้ไขก็ไม่ฟัง	จนกระทั่งยามสามสงัดคน
พระพายพัดฉํ่าเฉื่อยระเรื่อยริ้ว	นํ้าค้างปลิวเยือกเย็นทุกเส้นขน
เจ้าพราหมณ์น้อยค่อยฟื้นได้คืนชนม์	ระทมทนเจ็บชํ้าระกำกาย
ให้น้อยจิตคิดแค้นแสนเทวษ	ชลเนตรฟูมฟองลงนองสาย
แต่ล้วนเลือดไหลซาบลงอาบกาย	สะอื้นไห้มิได้วายเทวษครวญ
อนิจจาพระจอมกระหม่อมเอ๋ย	กระไรเลยทรงศักดิ์มาหักหวน
เมื่อยามชอบสารพัดจะตรัสชวน	ไม่เห็นควรที่จะเคืองถึงฆ่าฟัน
แต่แรกรุ่นร่วมสนิทพิสมัย	ดูพระทัยนั้นมิควรจะหวนหัน
ย่อมแน่นอนตรึกความนี่ครามครัน	สารพันสุนทรไม่รอนราน
มาเห็นใจทรงธรรม์เสียวันนี้	ดังอัคคีไหม้ป่าพฤกษาสาร
เสียดายตัวที่ได้ชิดสนิทนาน	ต่อเกิดการณ์ดอกจึงนึกรู้สึกกาย
โอ้จะม้วยครั้งนี้ไม่มีผิด	น่าน้อยจิตคิดไปก็ใจหาย
เพราะรักเชยนี่แหละชั่วจนตัวตาย	สงสารกายเกิดมาก็อาภัพ
จะผินพึ่งพ่อแม่ก็แลหาย	จะพึ่งกายโอ้อกก็ตกอับ
จะพึ่งผัวซ้ำตัวระยำยับ	ให้วาบวับรุ่งสายจะวายชนม์
วิบัติเป็นเห็นแปลกแต่แรกรัก	ก็ประจักษ์อยู่กับกายเป็นหลายหน
แต่แรกรักร่วมห้องกันสองคน	กรรมประจญพาพรากไปจากกัน
กลับภิรมย์สมสู่ในคูหา	แล้วกลับมาพลัดไปในไพรสัณฑ์
วิชาธรพาไปให้ไกลกัน	เป็นบุญครันรอดมาถึงธานี
ได้พบผัวยินดีเป็นที่ยิ่ง	เป็นกรรมจริงเกิดเข็ญจนเป็นผี
โอ้โอ๋เจ้าประคุณพระมุนนี	ช่างยินดียกให้ไม่เล็งญาณ
พระปรีชาสารพัดจะเห็นเหตุ	หรือปิ่นเกศจะมิแจ้งแสดงสาร
แต่ล้วนว่าจะให้สุขสำราญบาน	มายกหลานให้เขาจนฆ่าฟัน
โอ้พี่กินราทั้งห้าเอ๋ย	ไม่แจ้งเลยว่าน้องจะอาสัญ
ถ้ารู้แล้วจะโหยไห้ไม่วายวัน	พระคุณนั้นเปรียบปานกับมารดา
ค่อยอยู่เกิดพี่กินรีอย่ามีทุกข์	จำเริญสุขตามศักดิ์นางปักษา
อันน้องนี้มีกรรมแล้วจำลา	ไปชาติหน้าขอพบประสบกัน
ถึงตัวตายไม่เสียดายแก่ชีวิต	ด้วยสุดคิดสุดแค้นแสนกระสัน
สงสารแต่สายใจที่ในครรภ์	ยังไม่ทันเห็นหน้ามารดาเลย
อนิจจาลูกน้อยจะพลอยม้วย	จะตายด้วยแม่แล้วนะลูกเอ๋ย
จะเป็นหญิงหรือชายไม่รู้เลย	จะชวดเชยพักตรามารดาแล้ว
แม่ครองครรภ์พุ่มพวงดวงสวาท	ถ้วนกำหนดทศมาสแล้วลูกแก้ว
เจ้าตายด้วยแม่เถิดประเสริฐแล้ว	พระลูกแก้วเกิดไหนได้พบกัน
สงสารพราหมณ์งามชื่นสะอื้นไห้	จนอุทัยรุ่งรางสว่างฉัน
มานะนึกตรึกตราไม่จาบัลย์	เจ้ากลืนกลั้นชลเนตรสังเวชใจ ฯ
๏ ฝ่ายพวกเพชฌฆาตอันอาจหาญ	ก็เตรียมการหอกดาบปลาบไสว
เข้าผูกมัดพราหมณ์พลันด้วยทันใด	เอาโซ่ใส่คอจูงออกจากวัง
ให้ดาบแดงเดินหน้าออกกลากลาด	พวกตลาดวิ่งดูออกพรูพรั่ง
นางก็ว่าหน้านวลไม่ควรชัง	อนิจจังพึงเห็นน่าเอ็นดู
ดั่งดวงจันทร์แจ่มจัดจำรัสโรจน์	มาต้องโทษสีสลดน่าอดสู
บ้างก็ว่าใครบอกให้หยอกงู	ช่างไม่รู้รักตัวจนตัวตาย
พวกสามานย์ก็ประจานให้อดสู	ได้กินหมูแล้วมาปลิ้นลงกินหวาย
ได้ห่มส่านแล้วไม่สมลงห่มลาย	ไม่เจียมกายเลยไม่รู้จะดูเงา
พวกนางในใจอยากออกปากเจาะ	เมื่อหล่อนเหาะขึ้นไปกอดเอายอดเขา
ล้าจะหาคู่เคียงแต่เพียงเรา	ถึงจะเล่นเพลงยาวไม่ฉาวเลย
ที่พวกเหล่าเจ้าชู้ว่ากูชอบ	ถึงจะหมอบก็ได้ลองของเสวย
ถ้าปะเป็นเรามั่งไม่ฟังเลย	มันไม่เคยบุกถํ้าถลำเกิน ฯ
๏ แสนสงสารพราหมณ์น้อยละห้อยหวน	เจ้าเดินตรวนไม่ถนัดให้ขัดเขิน
ดำรงกายก้มหน้าอุตส่าห์เดิน	ระหกระเหินให้ละห้อยละเหี่ยใจ
อำเภอพวกเพชฌฆาตฉกาจนัก	กระชากชักฉุดคร่าไม่ปราศรัย
ทั้งชายหญิงวิ่งดูออกพรูไป	ประเดี๋ยวใจก็ถึงที่ฆ่าคน
เจ้าพราหมณ์น้อยนึกพรั่นให้หวั่นวาบ	แลดูดาบเศียรพองสยองขน
ทรวงสะท้อนร้อนเริงดังเพลิงลน	นฤมลร้องว่าจงปรานี
เอ็นดูเถิดเพชฌฆาตอย่าเพ่อฆ่า	ให้ภาวนานึกคุณพระชินสีห์
ได้โปรดฉันช่วยฟันให้ดีดี	ได้ท่วงทีแล้วท่านจึ่งฟันลง ฯ
๏ ปางพระหน่อทรงภพสบสมัย	สถิตในครรภ์พราหมณ์งามระหง
อันชีวิตมิ่งแม่จะปลดปลง	ไหวพระองคโกรธรสะท้อนครรภ์
พระมารดาร้องหวีดสะดุ้งหวาด	เพียงจะขาดชนมาชีวาสัญ
โศกสะอื้นปวดป่วนรำจวนครัน	โอ้เจ้าขวัญนัยน์เนตรของมารดร
เจ้าจะแกล้งแม่แล้วหรือแก้วแม่	เจ้ายอดมิ่งนิ่งแน่เถิดดวงสมร
ให้แม่ได้ภาวนาสถาวร	เหมือนเอ็นดูมารดรเถิดดวงใจ
แล้วประกาศเทวัญทุกชั้นฟ้า	อันตัวข้าซื่อสัตย์จะตัดษัย
ไม่มีผิดท่านจะฟันให้บรรลัย	เทพไทจงเป็นทิพย์พยานยล
แล้วหลับเนตรภาวนารักษาจิต	คำนึงคิดหน่วงเหนี่ยวกุศลผล
เพชฌฆาตเห็นนิ่งไม่ติงตน	ละลานลนเดินเรียงเข้าเคียงพราหมณ์
แล้วเงื้อดาบง่าง้างย่างขยับ	ฟันฉาดฉับเศียรกลิ้งกลางสนาม
ชีวิตดับกลับร่างเป็นนางงาม	พระนงรามก็ประสูติกุมารา
พวกคนดูเบียดเสียดกันเยียดยัด	ออกแออัดอลม่านขนานหน้า
เสียงเอะอะอึงโอ้อนิจจา	เจ้าแม่นาลูกพราหมณ์นี่งามจริง
ประหลาดโลกแล้วเห็นจะเป็นเหตุ	ผู้ชายตายกลายเพศเป็นผู้หญิง
แต่ตายแล้วก็ยังว่าน่ารักจริง	ดูเพริศพริ้งสมร่างนางนงเยาว์
ยืนเขย่งเพ่งดูพอรู้แน่	พูดจอแจใจน้อยก็พลอยเศร้า
บ้างกระซิบบอกความกันตามเดา	หรือนงเยาว์ที่เป็นคู่ของภูธร
เมื่อพลัดพรากจากพักตร์พระจักรกฤษณ์	นางนิมิตตามองค์พระทรงศร
ดูกุมารนั้นเหมือนพระภูธร	ไยสมรสู้ม้วยไม่แปลงกาย
เพชฌฆาตแข็งขึงตะลึงคิด	ประหลาดจิตว้าหวั่นให้ขวัญหาย
ไฉนหนอสิ้นชนม์พิกลกาย	ดูลูกชายเหมือนองค์พระทรงชัย
จำจะไปทูลแจ้งแสดงสาร	จะโปรดปรานตรัสสั่งมาทางไหน
ปรึกษาพลางทางพากันคลาไคล	ก็วิ่งไววางวู่เข้าสู่วัง
เข้าเฝ้าองค์พระนรินทร์บดินทร์สูรย์	บังคมทูลอนุสนธิ์แต่หนหลัง
อันนักโทษถึงตายวายซีวัง	ตามรับสั่งเอาไปล้างเสียวางวาย
แต่พอฟันเศียรขาดลงกลาดกลิ้ง	กลับเป็นหญิงพริ้งเพริศดูเฉิดฉาย
แล้วคลอดบุตรงามสุดประเสริฐชาย	วรกายเห็นผิดสกูลพล ฯ
ตอนที่ ๑๙
ลักษณวงศ์โศกถึงนางทิพเกสร
๏ ปางพระลักษณวงศ์ทรงสดับ	ให้วาบวับหวั่นไหวพระทัยฉงน
เอะแล้วมิ่งสมรเสมอชนม์	นฤมลม้วยแล้วหรือแก้วตา
สะท้อนถอนหฤทัยให้ระทด	แสนกำสรดอัดอั้นพระนาสา
เจียนจะตกพระที่นั่งอลังการ์	พระพักตราเศร้าสลดจนหมดนวล
พระจากอาสน์สิงหนาทสนั่นเสียง	เรียกเสลี่ยงเร็วไวพระทัยหวน
ขุนนางนำสองข้างอย่างกระบวน	เสด็จด่วนออกจากนิเวศน์วัง
ขืนอารมณ์ก้มพระพักตร์หักเทวษ	ไม่เหลียวเนตรมุ่งมาดสวาทหวัง
พระทรวงร้อนพ่างเพียงจะพองพัง	จนกระทั่งถึงที่ฟันกัลยา
พระเห็นองค์เกสรสมรมาศ	พระเศียรขาดเคียงองค์โอรสา
กุมารน้อยเห็นองค์พระบิดา	ก็โศกาแด่วดิ้นอยู่แดยัน
พระทรงฤทธิ์พิศดูก็ร้จัก	ว่าเมียรักร่วมชมภิรมย์ขวัญ
ก็โจนจากพระที่นั่งบัลลังก์พลัน	พระทรงธรรม์อุ้มองค์กุมารา
พระกรหนึ่งกอดองค์อนงค์นาฏ	ปิ้มจะขาดชนม์ชีพสังขาร์
โศกสะอื้นกลุ้มกลัดหัทยา	กระษัตรากอดศพสลบลง ฯ
๏ อำมาตย์ตื่นตีอกตกประหม่า	ก็โศกาเศร้าจิตพิศวง
สำคัญว่าทรงยศเธอปลดปลง	สลบลงเกลื่อนกลาดออกดาษไป
พวกตำรวจตัวสั่นให้ขวัญหาย	ก็วนวายวิ่งวุ่นอยู่หวั่นไหว
บ้างก็วิ่งเข้ายังพระวังใน	บังคมไททูลสารกระษัตรา ฯ
๏ ปางท้าวกรดสุริกาลชาญสมร	โฉมมณีอัมพรเสน่หา
องค์ยี่สุ่นสุมาลีศรีสุดา	ก็โศกากำสรดระทดทรวง
พร้อมสนมกรมนางสล้างสลอน	บทจรออกจากพระวังหลวง
ทรงที่นั่งทั้งสามตามกระทรวง	ลินลาศล่วงถึงองค์พระทรงชัย
เห็นพระองค์ทรงภพสลบนึ่ง	กับศพมิ่งสมรมิตรพิสมัย
ผวาเข้ากอดองค์พระทรงชัย	สะอื้นไห้เกลือกองค์ลงกลางดิน
พระสุรเสียงกันแสงก็แห้งเหือด	พระพักตร์เผือดเพิ่มพูนอาดูรดิ้น
สลบหลับกับองค์พงศ์นรินทร์	สองยุพินก็สลบสลับเคียง
สาวสนมกรมในร้องไห้แซ่	ดั่งเสียงแตรกังสดาลประสานเสียง
ล้มระเนนเอนกายอยู่รายเรียง	สลบเพียงจะพินาศนิราศชนม์ ฯ
๏ จะกล่าวถึงอาชาวราฤทธิ์	สำราญจิตเที่ยวไปในไพรสณฑ์
บังเกิดเหตุเภทพาลบันดาลตน	สยองขนเสียวซ่านสะท้านกาย
เดินสะท้อนอัสดรสะดุ้งหวาด	เอะประหลาดเป็นไฉนน่าใจหาย
ชะรอยองค์ทรงธรรม์จะอันตราย	ก็ผันผายรีบเหาะระเห็จทะยาน
แล้วควบเข้าธานีบุรีรัตน์	เงียบสงัดทุกปราสาทราชฐาน
อัสดรร้องถามนายทวาร	ก็แจ้งการณ์เสร็จสิ้นทุกสิ่งอัน
มโนมัยดังใจจะขาดเด็ด	เหาะระเห็จด้วยกำลังดังกังหัน
มาถึงที่เห็นองค์พระทรงธรรม์	เธอกอดศพสาวสวรรค์วิสัญญี
ทั้งภูวนาถนางมณีนวลหง	อีกเอกองค์ยี่สุ่นมเหสี
กำนัลนางพระสนมแลมนตรี	วิสัญญีดาษดาสุธาดล
มโนมัยชลนัยน์ลงพรากพราก	ประหลาดหลากเพ่งพิศคิดฉงน
ไฉนหนอโฉมฉายจึ่งวายชนม์	นฤมลนี้นวลอนงค์ใด
อันนางนี้ดูดูเหมือนรู้จัก	ยิ่งพิศพักตร์งามขำก็จำได้
อนิจจาแม่เกสรมาบรรลัย	เหตุไฉนนุชน้องจึ่งต้องฟัน
สินธพทอดตัวเสือกลงเกลือกกลิ้ง	โอ้จะทิ้งพี่ไว้ให้โศกศัลย์
พี่สู้ยากกับองค์พระทรงธรรม	มาพบกันแก้วตาก็มาตาย
โอ้พระทองสองศรีของพี่เอ๋ย	ไม่แจ้งเลยเป็นไฉนนี่โฉมฉาย
ไม่อยู่แล้วม้าแก้วจะสู้ตาย	ก็ทอดกายหมอบซบสลบลง
น่าสงสารกระษัตราวราราช	อนงค์นาฏทรามสงวนนวลหง
อนาถนิ่งกลิ้งทอดระทวยองค์	ดูดั่งดงกัทลีเมื่อลมพาน ฯ
๏ ปางนั้นเทพดาวลาหก	แสนวิตกพิศวงด้วยสงสาร
ให้เมฆมิดปิดแสงพระสุริย์การ	โพยมมานพายุพยับพราย
พระพิรุณฟุ้งฟ้าเป็นฟองฝอย	ละอองย้อยหยัดหยาดไม่ขาดสาย
วายุหวนม้วนหอบเกสรปราย	กลิ่นกระจายหอมชื่นระรื่นรส
สี่กระษัตริย์ต้องอำมฤครื่น	ก็ค่อยฟื้นกายาขึ้นมาหมด
ทั้งพญาอาชาม้าพยศ	อำมาตย์หมดสาวสนมก็สมประดี ฯ
๏ พระทรงฤทธิ์อิศราวราเดช	ลืมพระเนตรดูศพมเหสี
ยิ่งกันแสงโศกศัลย์พันทวี	ประคองศีรษะนางขึ้นวางเพลา
พระโอรสก็ตื่นสะอื้นอ้อน	สองพระกรกอดลูกน้อยให้สร้อยเศร้า
โอ้พ่อดวงนัยนาเวราเรา	พ่อทูนเกล้าแลดูพระมารดา
พระทรงศรกรกอดพระลูกรัก	แล้วผินพักตร์ทูลองค์พระนาถา
ข้าแต่องค์ทรงฤทธิ์พระบิดา	นี่กัลยาร่วมรักที่จากกัน
เจ้าเป็นพราหมณ์ตามมาเป็นข้าอยู่	ลูกไม่รู้เข่นฆ่าให้อาสัญ
ชีวิตลูกวาบวับจะดับพลัน	ขอทูลลาทรงธรรม์ทั้งสององค์
ทูลพลางทางกันแสงเข้ากอดศพ	พระทรงภพพ่างเพียงจะผุยผง
พระชนกชนนีทั้งสององค์	ก็พลอยทรงกันแสงประโลมพลาง
พระบิตุเรศว่าพ่อเกศมงกุฎแก้ว	เป็นกรรมแล้วตามสนองให้หมองหมาง
พระชนนีว่าเวทนานาง	นิราศร้างภัสดาอุตส่าห์ตาม
พระบิตุรงค์ว่าพ่อจงรอรั้ง	อย่าโศกฟังพจนาบิดาห้าม
จะกันแสงโศกคัลย์รำพันความ	อันโฉมงามคู่ชื่นไม่คืนชนม์
พระชนนีว่าพ่อศรีสว่างโลก	จงดับโศกพ่อเร่งบำเพ็งผล
จะดูดีกว่าที่เทวษทน	จึ่งเห็นว่ารักนฤมลเฉลิมเมือง
พระบิตุเรศว่าเป็นเหตุเพราะหุนหวน	ไม่ใคร่ครวญให้ตระหนักประจักษ์เรื่อง
จึ่งเสียนางนพคุณแม่บุญเรือง	แต่พอเคืองก็ด่วนให้ฆ่าพีบ
พระทรงศักดิ์ฟังสารโองการเสร็จ	ดั่งจักรเพชรมาพิฆาตขาดสะบั้น
ให้กริ้วนางพลางทูลสนองพลัน	มิเพราะนางแจ่มจันทร์หรือจอมไตร
พึ่งเห็นฤทธิ์นางยี่สุ่นสกุลหงส์	น้อยหรือลงโทษพราหมณ์ก็เป็นได้
สำออยอ้อนทูลเสนออำเภอใจ	ไว้ทำไมฟันตามแม่ทรามรัก
ฉวยพระแสงองค์สั่นจะฟันฟาด	บิตุราชกอดองค์พระทรงศักดิ์
บิดาขอโทษองค์นางนงลักษณ์	พระลูกรักมิได้รู้ว่าพราหมณ์นาง
สำคัญว่าชายชัดสัมผัสต้อง	ยี่สุ่นน้อยนุชน้องจึ่งหมองหมาง
ใช่อิจฉาโฉมฉายให้วายวาง	เจ้าทูลทางพิศวาสบาทบงสุ์ ฯ
๏ แสนสงสารยี่สุ่นดรุณเรศ	เจ้าก้มเกศหมายแน่ว่าผุยผง
ชลนัยน์ไหลซาบลงอาบองค์	กันแสงทรงรํ่าไห้พิไรทูล
พระจอมเกศนัยน์เนตรของน้องแก้ว	ถ้ารู้แล้วหรือยุพินจะสิ้นสูญ
เพราะไม่แจ้งว่าสุดาจึ่งอาดูร	นเรนทร์สูรเล่าก็หมายว่าชายจริง
อันเจ้าพราหมณ์เป็นชายแต่ภายนอก	จึ่งย้อนยอกด้วยวิสัยเป็นใจหญิง
อนิจจาน่าน้อยนํ้าใจจริง	แม่ยอดมิ่งจอมขวัญมาบรรลัย
ใช่จะใส่โทษพราหมณ์ด้วยความเท็จ	สุดจะเด็ดดวงจิตถวายได้
ขอเทเวศที่เศวตฉัตรชัย	จงเห็นใจแจ้งจริงในสิ่งความ
ได้ยกโทษนางทูลเป็นทางแค้น	ด้วยหมายแม่นว่าชายมาหยาบหยาม
ชีวิตน้องขอถวายจะตายตาม	พระโฉมงามฟันน้องให้มรณา ฯ
๏ พงศ์กระษัตริย์ขัดแค้นแสนพิโรธ	ล้วนแต่โทษเจ้าไม่ผิดไม่อิจฉา
ใครจะรู้เท่าทันในปัญญา	ช่างเจรจาองอาจประมาทเรา
ไยจึ่งอ้างเทวัญในชั้นกลาง	แม่จงอ้างเอาพระอินทร์เป็นไรเล่า
นี่หากเกรงบิตุรงค์ดอกนงเยาว์	หาไม่เกล้าก็จะกลิ้งอยู่กลางทาง
ตรัสพลางทางนองพระชลเนตร	ประคองเกศเกสรให้หมองหมาง
สะอื้นไห้โหยหวนถึงนวลนาง	โอ้จะร้างพี่แล้วหรือแก้วตา
เพราะพี่จึ่งพระยุพินสิ้นชีวิต	จะน้อยจิตผัวรักนี้หนักหนา
พี่ไม่แจ้งว่าเจ้าแปลงเป็นพราหมณ์มา	สำคัญว่าสายสวาทเป็นชาติพราหมณ์
ไยไม่เล่าพี่เลยแม่ยอดหญิง	ที่สัตย์จริงกริ่งใจได้ไถ่ถาม
โอ้สมรมิ่งมิตรมาปิดความ	รักษางามสงวนกายจนวายชนม์
เสียดายนุชสุดสายสวาทพี่	คู่ชีวีร่วมไร้ในไพรสณฑ์
เมื่อยามยากเห็นหน้าประสาจน	นฤมลเวียนทูลชะอ้อนวอน
เมื่อไรจะถึงธานินทร์พระปิ่นเกล้า	จะได้เฝ้าบิตุรงค์พระทรงศร
ไม่ทันเห็นบิตุเรศพระมารดร	ดวงสมรแม่มาม้วยชีวาวัน
โอ้เจ้าดวงชีวีของพี่เอ๋ย	ไม่ควรเลยแก้วตาจะอาสัญ
ให้ตบตีโฉมงามนี้ครามครัน	สารพันที่จะทำทั้งจำจอง
อันชายใดที่จะชั่วเหมือนตัวพี่	แสวงหามเหสีเป็นเพื่อนสอง
ครั้นพบพักตร์ไม่รู้จักว่าคู่ครอง	กลับมาฆ่านิ่มน้องน่าน้อยใจ
พี่ฆ่าแม่แล้วไม่อยู่จะสู้ม้วย	มารับด้วยดวงจิตพิสมัย
พี่พูดด้วยพุ่มพวงแม่ดวงใจ	เป็นไรไม่พาทีด้วยพี่เลย
แม่งามปลื้มลืมเนตรขึ้นดูพี่	อย่าโศกีเศร้าหมองเลยน้องเอ๋ย
พี่ขอเชิญโฉมงามแม่ทรามเชย	ไปเสวยไอศวรรย์เถิดขวัญตา
ยุบลเมืองแม่ยังเคืองไม่คืนเข้า	จะพาเจ้ายาจิตขนิษฐา
ไปเฝ้าองค์ทรงฤทธิ์พระบิดา	ยังพาราณสีบุรีเรา
พี่ผิดแล้วแก้วพี่ไม่มีผิด	จะควรคิดเคืองแค้นสักแสนเท่า
พี่ขอโทษโฉมยงแม่นงเยาว์	ขอเชิญเจ้าไปเป็นจอมกระหม่อมนาง
ลุกขึ้นเถิดพระยุพินปิ่นสนม	มาบรรทมที่ละอองจะหมองหมาง
พิไรวอนข้อนทรวงไม่วายวาง	สะอื้นพลางทางตรัสกับอัสดร
พี่ม้าแก้วแต่แว่วแสวงหา	มาดูหน้าน้องทิพเกสร
ไมรู้เลยหลงฆ่าพะงางอน	โอ้พี่อัสดรของน้องอา
สินธพทูลว่าพระจอมกระหม่อมเอ๋ย	กระไรเลยทรงศักดิ์ไม่ปรึกษา
นางโฉมตรูมาอยู่ในพารา	ข้าอาชามิได้แจ้งประจักษ์ใจ
นวลละอองพระมิได้อาลัยเลี้ยง	ผิดแต่เพียงนี้สิยังต้องตักษัย
มิได้แจ้งกิจจาอาชาไนย	นํ้าพระทัยลืมข้าบาทมูล
เป็นกระษัตริย์ตรัสความไม่งามสม	ยามภิรมย์ราไชยมไหศูรย์
มาฆ่าองค์อัคเรศเกศตระกูล	เหมือนพระทูนเกล้าแกล้งให้ฟอนฟัน
แม่นงนุชสุดสิ้นชีวิตแล้ว	ข้าม้าแก้วทูลลาจะอาสัญ
อย่าเลี้ยงเลยภูวนาถจงฟาดฟัน	ขอตายตามแจ่มจันทร์แม่ดวงใจ
พระทรงศรกรกอดพี่ม้าแก้ว	ได้ผิดแล้วเป็นกรรมจะทำไฉน
พี่อาชาฆ่าฉันให้บรรลัย	สองพิไรเศียรซบสลบลง ฯ
๏ พระชนกชนนีก็ตีอก	ตื่นตระหนกหวาดจิตพิศวง
อุ้มสัมผัสหัตถ์ต้องประคององค์	ยิ่งโศกทรงกันแสงสะอื้นครวญ
ดำรัสเรียกนํ้าหอมกระออมแก้ว	วิไลแล้วปนปรุงจรุงหวน
พรมชโลมโซมจันทน์ยิ่งรัญจวน	รสรำเพยเชยชวนพระชนม์คืน
กรุงกระษัตริย์กับอัสดรเดช	ต้องวาเรศประพรมอารมณ์รื่น
โศกสว่างสร่างสมประดีคืน	ทั้งสองฟื้นฟายชลนานอง
พระบิตุรงค์ปลอบองค์โอรสราช	สายสวาทจงบรรเทาอย่าเศร้าหมอง
เราเชิญศพทรามสงวนนวลละออง	ได้ตรึกตรองคิดถวายพระเพลิงพลัน ฯ
๏ ลักษณวงศ์ทรงฟังบิตุเรศ	วายเทวษสร่างโศกกันแสงศัลย์
วางพระเศียรกัลยาสุดาจันทร์	ประภาษพลันพลางสั่งเสนาใน
จงจัดโกศรองเรืองทั้งเครื่องครบ	เชิญพระศพดวงจิตพิสมัย
เสนารับอภิวันท์แล้วครรไล	ก็เร่งรีบเร็วไวเข้าในวัง
จัดพระวอพรรณรายอันพรายแพร้ว	ทั้งโกศแก้วเครื่องแห่แลแตรสังข์
วิ่งสล้างวางสลอนออกจากวัง	ก็ไปยังสนามพระศพนาง
เชิญพระศพโฉมยงลงพระโกศ	ใส่วอโชติเพชรรัตน์ฉวัดฉวาง
กลองชนะครุมโครมประโคมพลาง	ดุริยางค์แตรสังข์ประดังกัน
ส่วนพระยอดสงสารกุมารน้อย	สนมคอยเข้าถนอมพระจอมขวัญ
สถิตที่อันลออวอสุวรรณ	พระวอนั้นนำวอพระชนนี
ข้างหลังโกศวออัยการาช	แล้ววออาสน์องค์อัยกีศรี
แล้วที่นั่งหริรักษ์พระจักรี	แล้ววอสีนพคุณยี่สุ่นทรง
เสียงครึมครึมแตรสังข์ประดังเสียง	ระยะเรียงวอตามงามระหง
ครั้นถึงวังพรั่งพร้อมพระญาติวงศ์	เชิญพระโกศโฉมยงเข้าปรางค์ทอง
ทั้งแตรสังข์ดังสนั่นเนียรนาท	ทั้งปี่พาทย์มโหระทึกก็กึกก้อง
มนตรีรายรอบเรียงเคียงประคอง	เชิญพระศพนวลละอองออกสรงชล
สี่กระษัตริย์ทรงถือกระออมอบ	อาบพระศพขวัญเมืองด้วยเครื่องต้น
ระรื่นกลิ่นเสาวรสระคนปน	จอมสกลชลเนตรนั้นนองเนือง
เอาอาภรณ์พื้นเพชรเฉลิมภพ	ให้พระศพโฉมยงเจ้าทรงเครื่อง
พระปิ่นโลกโศกศัลย์ไม่บรรเทือง	พระทรงเครื่องคั่งคับระยับองค์
ประโลมแก้วกานดายุพาพักตร์	ขอเชิญเจ้าเยาวลักษณ์นวลหง
บรรทมในโกศสุวรรณอันบรรจง	พี่จะแอบข้างองค์ทุกคืนวัน
กันแสงสั่งให้เชิญพระศพน้อง	ลงโกศทองพรรณรายอันฉายฉัน
ยกประเทืองขึ้นบนแท่นสุวรรณพลัน	ให้รายชั้นแต่งตั้งต้นไม้ทอง
เครื่องประดับอภิรุมชุมสาย	ให้เรียงรายเรียบกั้นเป็นชั้นช่อง
ตั้งปทุมพุ่มกอพนมกอง	ดูเรืองรองเทียนเรียงประทีปราย
เพดานเกลื่อนพวงภู่อุบะกลาด	อัจกลับประดับดาษวิเชียรฉาย
วิสูตรทองรองเรืองประเทืองพราย	ให้สอดสายฉากเวียนฉวัดวง
แล้วแต่งนางนวลละอองมาร้องไห้	รํ่าพิไรเรื่องความตามประสงค์
ดนตรีแตรสังข์พร้อมให้ล้อมวง	สำหรับคุมประโคมองค์ทุกยามตี
แล้วแจกหมายต่อต่อเป็นข้อขัน	ประกาศกันโกนเกล้าทั้งกรุงศรี
แสนสงสารสาวสาวเมื่อคราวนี้	จะเศร้าศรีเสียผมให้ตรมใจ
ปรึกษานางเพื่อนเรือนเจ้าเพื่อนรัก	อกจะหักแล้วจะทำอย่างไรได้
ห้าตำลึงแม้เขาจะเอาไป	ถ้าคุ้มได้แล้วหนอไม่ขอเลย
อย่าน้อยใจนั่งคิดให้จิตเจ็บ	รักษาเล็บไว้ให้ยาวเถิดเจ้าเอ๋ย
ทับทิมเพลาะซัดเข้าอย่าเบาเลย	แป้งชะมดชดเชยก็พอชม
ซังตายว่าข้าวิตกอกจะแตก	เขาโกนแกรกใจหายเสียดายผม
นํ้าตากับน้ำชุบเป็นเกลียวกลม	ทำพูดถมโทษมีดว่าเจ็บจริง
ครั้นยามค่ำสนธยาภาณุมาศ	ไปปราสาทพรั่งพร้อมล้วนหม่อมหญิง
เข้านั่งเรียงร้องไห้ใจประวิง	บ้างร้องจริงสงสารด้วยกานดา
ที่ซังตายทำร้องทำนองครั่น	เห็นเพื่อนกันโศกซมก็ก้มหน้า
หัวร่อปลอมเอาหอมขยี้ตา	ทำปากอ้าร้องโอ้พระโพธิ์ทอง
เสียงร้องไห้โศกศัลย์อยู่ซั้นแซ่	ทั้งเสียงแตรกังสดาลประสานก้อง
สีซอสีสอดเสียงสำเนียงกลอง	ปี่พาทย์ฆ้องปี่ชวาวิเวกวัง ฯ
๏ ส่วนพระจอมหลักโลกยิ่งโศกเศร้า	เสด็จเข้าเคียงโกศไม่วายหวัง
ชักวิสูตรรูดรายพระฉายบัง	พิลาปหลั่งชลเนตรลงเนืองนอง ฯ
๏ เปิดพระโกศมิ่งมิตรพิศพักตร์	โศกสลักทรวงในฤๅทัยหมอง
สะอื้นอ้อนกรกอดพระโกศทอง	ชลเนตรตกต้องพระปรางนาง
เอาผ้าทรงลงซับชลเนตร	ภูวเรศมิได้คิดอางขนาง
ละห้อยโหยโรยแรงกันแสงพลาง	โอ้ว่าปรางแม่ยังอุ่นละมุนมือ
พระน้องนิ่งอยู่ไยในพระโกศ	ยังคุมโทษโกรธเกรี้ยวอยู่เจียวหรือ
แม่อย่าให้ชาวเมืองเขาเลื่องลือ	ประจานชื่อพี่ชั่วไปทั่วทิศ
เชิญพระน้องไปบรรทมปัจถรณ์	พี่จะนอนอิงแอบแบบสนิท
เสียแรงพี่อ้อนวอนสมรมิตร	แม่ดวงจิตมิได้ลืมพระเนตรแล
เสียดายนางช่างงามเมื่อยามรัก	พิศพักตร์ผ่องเพียงจะเคียงแข
วันนี้เศร้าศรีสวัสดิ์วิบัติแปร	พระพักตร์แพ้จันทร์เพ็งไม่เปล่งนวล
น้ำพระทัยนุชนาฏสวาทพี่	แต่แรกรุ่นดรุณีศรีสงวน
พี่เข้าเคียงงามชื่นทุกคืนชวน	เจ้าหยิกข่วนพี่ไม่บอกพระอัยกา
เมื่อยามจากจอมมิตรขนิษฐนาฏ	ไปตามราชชนนีผู้นาถา
แม่ทอดองค์ลงทรงพระโศกา	เฝ้าวอนว่าพระนักสิทธ์จะติดตาม
พระดาบสปลอบน้องอย่าร้องไห้	ยิ่งพิไรโศกสั่งไม่ฟังห้าม
ช่างชะอ้อนวอนวิงทุกสิ่งความ	แม่โฉมงามแสนสุดสวาทเรียม
ปางประสบชนนีศรีพิภพ	สำเร็จรบหมู่มารอันหาญเหี้ยม
พี่คิดถึงทรามชมให้กรมเกรียม	กลับมารับงามเสงี่ยมก็พบกัน
โอ้แต่นี้ปางใดจะได้พบ	แม่งามลบตัดช่องไปสวรรค์
นํ้าพระทัยแก้วตาสุดาจันทร์	สารพันมิได้ช้ำระกำใจ
จะหางามสามภพตลบหา	จะหาเหมือนแก้วตาพอหาได้
จะหาจิตเหมือนนุชนี้สุดใจ	หาทั้งไตรโลกีไม่มีปาน
ปางดำเนินเดินป่าพนาสณฑ์	ประสาจนปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
เห็นบุปผาพวงชัดระบัดบาน	ยุพาพาลทูลถามนามกร
พี่บอกแล้วงามขำก็ซํ้าถาม	แม่แย้มเย้ายวนความสโมสร
เห็นวิหคต่างต่างที่ทางจร	ก็วิงวอนถามนามสกุณา
พี่แกล้งเชือนเบือนบอกให้ผิดชื่อ	ก็หยิกยื้อคมเนตรให้เชษฐา
โอ้วันนี้เป็นไฉนเจ้าไฉยา	ไม่เจรจาชักชวนให้ชื่นใจ
เมื่อยามร้อนเรานอนที่เนินผา	แม่เอาใบพฤกษามาพัดให้
เมื่อยามหนาวแนบข้างไม่ห่างไกล	พี่เคยได้รับขวัญทุกวันคืน
โอ้วันนี้นิ่มนุชสุดสวาท	ไม่ร่วมอาสน์เคียงเขนยให้เชยชื่น
มาทิ้งให้โศกสุดจะกลํ้ากลืน	จะขัดขืนเคืองแค้นไม่ควรเลย
พี่สู้ทิ้งธานินทร์พระปิ่นเกศ	เพราะเป็นห่วงดวงเนตรนะน้องเอ๋ย
มากลับฆ่าคู่ชมภิรมย์เชย	ผู้ใดเลยเขาจะชมว่าเชื้อชาย
จะแบกหน้าพาชั่วไปเวียงไชย	เขารู้ไปว่าพี่ฆ่านางโฉมฉาย
จะเลื่องชื่อลือชั่วจนตัวตาย	สุดจะบ่ายบากหน้าไปหาใคร
มิขอคืนเวียงไชยให้ใครหยาม	จะตายตามมิ่งมิตรพิสมัย
สงสารจอมจักรพงศ์ผู้ทรงชัย	สะอื้นไห้กอดโกศไม่วางกร
ขืนอารมณ์ข่มโศกเสด็จกลับ	ยิ่งทุกทับหฤทัยสะท้อนถอน
ระทวยองค์ทรงยืนไม่ย่างจร	แล้วหวนย้อนมาเปิดพระโกศมอง
จะคลาไคลแล้วมิใคร่จะคลาดแคล้ว	จนไก่แก้วแจ้วขันสนั่นก้อง
แสงหิรัญรุ่งเรื่อขึ้นเรืองรอง	ท้าวยังครองเทวษครันไม่บรรทม
สิบห้าวันรุ่งสว่างอยู่อย่างนี้	ไม่พาทีถามทักนักสนม
ไม่แต่งองค์สรงเสวยไม่เชยชม	มีแต่ตรมตรึกรํ่าระกำตรอม
เฝ้าอุ้มองค์โอรสากุมาเรศ	แสบเทวษจนพระกายนั้นผ่ายผอม
นักสนมนางท้าวทั้งเจ้าจอม	ก็พลอยตรอมเหงาเงียบสงัดวัง ฯ
๏ พระนรินทร์ปิ่นเมืองเรืองพระยศ	แสนกำสรดถึงพระนุชนั้นสุดหวัง
ครั้นโศกศัลย์บรรเทาเบาประทัง	เสด็จยังท้องพระโรงอันเรืองพราย ฯ
ตอนที่ ๒๐
ทำศพนางทิพเกสร
๏ อำมาตย์หมอบบังคมแล้วก้มเกล้า	ให้โศกเศร้าด้วยองค์พระโฉมฉาย
ภูวนาถเห็นหน้าเสนานาย	พระทัยหายหวนโศกด้วยเสนา
โปรดประภาษบัญชาประกาสิต	เราขอบจิตเสนีเป็นหนักหนา
จงสร่างโศกเป็นสุขทุกพระยา	เร่งตรวจตราเตรียมทำพระเมรุทอง
ทั้งเมรุทิศเมรุแทรกให้แปลกอย่าง	เป็นทรงปรางค์สุดเทียบจะเปรียบสอง
ทั้งโรงงานการงามตามทำนอง	จัดเป็นกองแล้วเกณฑ์ให้ทำการ
สั่งเสร็จเสด็จหวนเข้าสู่ห้อง	กรประคองลูกน้อยให้สงสาร
ฝ่ายอำมาตย์สามนต์ก็ลนลาน	มาแจกหมายรายการระดมคน ฯ
๏ บ้างปรุงปรับปราบถมหน้าที่ถาก	บ้างเลื่อยลากขุดคัดแลเข็นขน
บ้างจัดเจียนเขียนวาดอลวน	บ้างถักสานสับสนสนั่นอึง
บ้างตอกตัดติดตั้งแลแต่งแต้ม	บ้างแกะแกมกอดกันให้ขันขึง
บ้างกล่อมเกลากลับกลอกกลโกลนกลึง	บ้างตราดตรึงกริบกรองลำลองโยง
ที่ปลูกเมรุนั่งร้านตะพานพาด	เลึยงเอียดอาดอึงลั่นสนั่นโผง
รอกประทับกับร้านสะท้านโคลง	เป็นทรงโครงเครื่องบนจัตุบรรพ์
มีเมรุทิศตามเกณฑ์ทั้งเมรุแทรก	ให้งามแปลกเปลี่ยนทรงบรรจงสรรค์
มีสามสร้างล้อมรอบเป็นขอบคัน	ข้างในนั้นชาลาหลังคาลด
แล้วยกยอดฉัตรชั้นสุวรรณขลิบ	ละลิ่วลิบลอยฟ้าเห็นปรากฏ
นพศูลกิ่งเพชรทั้งเจ็ดพช	ดั่งจะหยดย้อยยอดพระปรางค์ทอง
กลีบขนุนนพคุณประกับแนบ	ดูปลาบแปลบบาดตาน่าสยอง
อำมเรศยืนเยี่ยมพิมานทอง	ประจำช่องชูสังข์ทั้งสี่ทิศ
ถัดนั้นชั้นกลางระหว่างย่อ	ชุกระชีมีช่อกระจังติด
เทพประนมยืนแอบอยู่แนบชิด	ชวลิตเรียงรายพะพรายตา
ซุ้มแทรกแปลกกันทุกชั้นลด	เทพประนมยืนประณตล้วนเลขา
ทั้งห้ายอดหยัดเยี่ยมพระเมฆา	รยางค์โยงหุ้มผ้ากัมพลแดง
จัตุรมุขสี่ด้านทวารใหญ่	มีม่านทองสองไขประไภแสง
ใบหน้าบรรพ์เครือยกกระหนกแพลง	ที่ก้านแย่งนกคาบกระหนาบพัน
มีอินทร์องค์ทรงคชตรีเศียร	ชูวิเชียรกวัดแกว่งพระแสงขรรค์
รูปพญาพานรในเครือวัลย์	ที่เสานั้นกิ่งแก้วตะเกียงพวง
พระเมรุทองชั้นในประไภศรี	ล้วนแล้วด้วยมณีวิเชียรช่วง
บราลีตรีมุขจินดาดวง	ระฆังควงมุงเครื่องกระเบื้องทอง
ที่พื้นในประกอบเป็นอาสน์แก้ว	ดูพราวแพรวแวววับสลับช่อง
บนแท่นตั้งคูหาเบญจาทอง	ดูเรืองรองไปด้วยแก้วอันแพรวพราย
ในชั้นต้นตั้งติดขนัดสัตว์	ล้วนครุฑอัดโอษฐ์อมวิเชียรฉาย
ทั้งสองกรกุมวาสุกรีกราย	ทะยานกายจะขยับเผยอบิน
ช่องคูหาซุ้มกลางเสี้ยวกางแก้ว	สังวาลแววพริ้งเพริศดูเฉิดฉิน
ในชั้นสองถ่องแถวเทพกินริน	แต่ล้วนนิลใส่นัยนานาง
ในชั้นสามใส่เทพคนธรรพ	ประจงจับจงกลอุบลสล้าง
ในชั้นสี่มีเทพดุริยางค์	ระหว่างกลางแทรกใส่ศศิธร
ในชั้นห้าเทวาสำแดงฤทธิ์	ขึ้นสถิตทรงหงส์แล้วทรงศร
ในชั้นหกมัฆวานประสานกร	ทรงอาภรณ์ถือดอกสุมณฑา
ในชั้นเจ็ดพรหเมศวิเศษศักดิ์	จัตุรพักตร์กรประชุมกุมบุปผา
กรองพนักเพชรนิลแลจินดา	จามรทองถมยาราชาวดี
ฉัตรสุวรรณคันแก้ววะแวววับ	ใบโพห้อยพลอยประดับสลับสี
ที่พื้นล่างลาดล้วนสุจหนี่	เครื่องสูงสี่ตั้งตามอร่ามเรียง
กระหนกในใบบานทวารพับ	แย่งประดับดวงคาบตาบเฉลียง
ตีนเมรุเทพประนมบังคมเคียง	อสูรเพียงจะผยองขึ้นท้องโพยม
ทั้งสี่มุมซุ้มตั้งบัลลังก์อาสน์	กินรน้อยนุชนาฏประหลาดโฉม
อุณรุทฤทธิเรืองชำเลืองโลม	แล้วแถวโคมแก้วกิ่งประกับใบ
ข้างหลังนั้นชั้นในต้นไม้ดัด	ดอกใบตัดติดลูกผูกไสว
อรหันชั้นถัดขนัดใน	นกกดไก่โกญจากุมภาแพะ
ทำเปลี่ยนหัวตัวแปลงเข้าแฝงคู่	ทั้งเงือกงูกาสรสุกรแกะ
ปากอ้าตาหลอกหยอกคะแยะ	ยิ้มแผยะย่างเยื้องชำเลืองกัน
ที่พื้นดินก็เลี่ยนดูเตียนโล่ง	แล้วรายโรงดอกไม้รุ่งเรืองฉัน
แล้วกั้นแผงรายรอบเป็นขอบคัน	ทศกัณฐ์สงครามรามนารายณ์
ข้างหลังฉากล้วนชั้นสุวรรณฉัตร	ประจงจัดพริ้งเพริศดูเฉิดฉาย
สลับหลากนากเงินให้งามพราย	ต้องพระพายใบโพกระพือดัง
ที่ชั้นนอกสามสร้างข้างทวาร	มีรูปมารยืนอยู่เป็นคู่ตั้ง
ทำท่าทางท่วงทีมีกำลัง	ดุจดังโกรธเกรี้ยวจะเคี้ยวคน
ราชวัติฉัตรปักยักระวาง	สายระยางโยงสลับอยู่สับสน
แล้วเรียงรายร้านนํ้าดูอำพน	ให้ยกต้นไม้พุ่มเป็นวงเวียน
แล้วรายโรงหุ่นโขนละครงิ้ว	เป็นแถวทิวช่องสทาหลังคาเขียน
ท้องสนามตามถนนตลอดเตียน	จัดจำเนียรตาริ้วเป็นทิวทาง ฯ
๏ ครั้นเสร็จสรรพ์การศพนั้นครบสิ้น	พระนรินทร์ตรึกตรองยิ่งหมองหมาง
พรุ่งนี้แล้วแก้วพี่จะจากปรางค์	นับวันแต่จะว่างวิเวกวัง
จึ่งตรัสสั่งเสนาบรรดาเฝ้า	ให้เร่งเอารูปสัตว์ออกจัดตั้ง
ทั้งยานุมาศรถราชบัลลังก์	พระตรัสสั่งแล้วเสด็จเข้าปรางค์ทอง
จึ่งสั่งพวกดนตรีให้ตีถวาย	สุรางค์รายขับขานประสานสนอง
แต่พลบคํ่าจนแจ้งรุ่งแสงทอง	ให้พระน้องเจ้าฟังให้อิ่มใจ
ราตรีเดียวกลอยสวาทจะคลาดแคล้ว	ประโคมแก้วใครอย่าเห็นแก่หลับใหล
เป็นวันสุดนิ่มนุชจะจากไป	กำนัลในช่วยกันส่งเสด็จนาง
พระสั่งพลางกางกรเข้ากอดโกศ	สะอื้นโอดองค์เอียงลงเคียงข้าง
กันแสงโศกรํ่าไห้พิไรพลาง	โอ้จะร้างปรางค์แก้วไปจากกัน
พรุ่งนี้พอรุ่งสางสว่างภพ	จะเชิญศพจำไกลมไหศวรรย์
จงสดับดุริยางค์ต่างต่างกัน	ฟังเสียวันเดียวเถิดพระยุพิน
อย่าน้อยใจว่าพี่ไม่มีสวาท	ให้ทำห้องเมรุมาศอันเฉิดฉิน
ทั้งโกศแก้วแล้วด้วยมณีนิล	ทุกสิ่งสิ้นสมศักดิ์กระษัตรา
เมื่อปางหลังครั้งยากลำบากอก	พยุงยกข้ามธารละหานผา
อุตส่าห์สู้จรลีด้วยพี่ยา	เป็นเวราพาสวาทนิราศไป
เจ้าสู้ยากติดตามด้วยความรัก	ครั้นพบพักตร์ศรีสวัสดิ์มาตัดษัย
สู่สวรรค์ชั้นฟ้าสุราลัย	แต่นี้ไปใครจะตามเหมือนแก้วตา
เจ้าพี่เอ๋ยโอรสกำสรดนัก	พิไรรักรัญจวนให้หวนหา
วอนเสวยรสถันพระมารดา	เจ้ากลับมาให้เชยเสวยนม
พระทรงธรรม์กันแสงจนสุดเสียง	แซ่สำเนียงดุริยางค์นางสนม
พระโหยหวนครวญความถึงทรามชม	เสียงปีศาจร้องประสมเป็นเสียงนาง
ว่าโอ้โอ๋พระนรินทร์ผู้ปิ่นเกศ	ไม่สังเวชทิ้งน้องให้หมองหมาง
ไม่คิดถึงเพื่อนร้อนแต่ก่อนปาง	มาได้นางเมียแก้วแล้วลืมกัน
ก็สิ้นชาติสิ้นวาสนาน้อง	จึ่งจำจองเข่นฆ่าให้อาสัญ
ขอฝากแต่ลูกยาอย่าอาธรรม์	อภิวันท์ลาแล้วไปตามกรรม ฯ
๏ ปางพระองค์ทรงฟังปีศาจร้อง	เหมือนเสียงน้องเกสรแม่งามขำ
โบกพระหัตถ์ตรัสห้ามดนตรีทำ	เงี่ยพระโสตฟังซํ้าก็เงียบไป
ตกพระทัยไหวหวาดประภาษถาม	เมื่อกี้เสียงโฉมงามหรือไฉน
กูได้ยินแก้วตาโศกาลัย	ใครจะได้ยินบ้างเหมือนอย่างเรา
นางสนมตกใจให้ฉงน	ก็ต่างคนสงสารพระผ่านเกล้า
อนิจจาท้าวหลงด้วยนงเยาว์	กำลังเศร้าจนสิ้นสมประดี
ต่างต่างกัลยาน้ำตาไหล	บังคมไททูลความไปตามที่
ไม่ได้ยินเสียงองค์พระเทพี	ด้วยดนตรีมี่อึงคะนึงปรางค์
พระทรงฟังคำทูลพูนเทวษ	ภูวเรศยิ่งคิดอางขนาง
เจ้าพี่เอ๋ยอกพี่จะวายวาง	มาครวญครางแต่จำเพาะให้พี่ฟัง
แม่ยังมีอาลัยไฉนเล่า	จึ่งมิเข้ารูปร่างเหมือนปางหลัง
โฉมเฉลาเจ้าอย่าเวียนอยู่นอกวัง	ขอเชิญเจ้าเข้ายังพระรูปทรง
แม่มาเถิดมิ่งมิตรขนิษฐา	แม้นมิมาชีพพี่จะผุยผง
แม่อย่าให้โอรสยศยง	เป็นกำพร้าบิตุรงค์ทั้งมารดา
โอ้อกเอ๋ยเสียทีที่เรืองฤทธิ์	ถึงจะคิดเด็ดเดือนในเวหา
ย่อมจะได้สมสิ้นดังจินดา	จะคิดชุบแก้วตานี้จนใจ
ด้วยสุดรักนิ่มนุชทั้งสุดฤทธิ์	เป็นสุดคิดสุดที่จะแก้ไข
สุดคะนึงที่จะพึ่งผู้ใดใคร	สุดอาลัยงามชื่นจะคืนเป็น
พระสุริยงลงลับเหลี่ยมไศล	ยังคืนกลับมาได้พอให้เห็น
แม่พุ่มพวงล่วงลับไม่กลับเป็น	ให้พี่เห็นดั่งดวงพระสุริยา
แสนสงสารทรงธรรม์เธอกันแสง	สิ้นเรี่ยวแรงสิ้นครวญที่หวนหา
สิ้นแสงแขไขส่องห้องเมฆา	สิ้นโศกาทรงภพสลบลง ฯ
๏ นางสนมกรมในร้องไห้รํ่า	บ้างเชิญน้ำสุคนธรสมาโสรจสรง
บ้างไปทูลพระบิตุราชมาตุรงค์	ทั้งเอกองค์นิ่มนุชพระบุตรี
พอพร้อมองค์ทรงนามสามกระษัตริย์	ก็จวนรุ่งจำรัสพระสุริย์ศรี
พอพระองค์ทรงฟื้นสมประดี	ฆ้องก็ตียํ่ารุ่งประโคมยาม
พวกมนตรีเตรียมตรวจตำรวจเร่ง	ออกแซ่เซ็งกึกก้องท้องสนาม
ทั้งคชาพาชีจะขี่ตาม	ทั้งพวกพราหมณ์แขกขอมมาพร้อมกัน
กำนัลในเซ็งแซ่ทั้งแก่สาว	ล้วนนุ่งขาวห่มขาวดูคมสัน
เสนานายเรียงเรียบประเทียบทัน	แท่นสุวรรณมุขมาศปราสาททอง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมจักรพรรดิฉัตรทวีป	ดั่งดวงชีพจะแตกพังกำลังหมอง
มิใคร่เตือนให้เลื่อนพระโกศทอง	เสียดายศพนุชน้องจะสูญไป
หักพระทัยให้เชิญพระศพโฉม	เสียงประโคมครืนครั่นสนั่นไหว
ออกแซ่เสียงสาวสรรค์กำนัลใน	พระทรงชัยเคียงโกศประคองมา
ค่อยเขยื้อนเลื่อนวางบนยานุมาศ	ก็เกลื่อนกลาดแห่แหนไปแน่นหนา
พวกตำรวจรวดเดินรักษามา	ขึ้นนำหน้าเรียงรายมาท้ายวัง
ครั้นถึงรถรัตนาวราโรจน์	ยกพระโกศเข้าประคองข้างหน้าหลัง
ขึ้นวางเหนือรถราชบัลลังก์	ก็พร้อมพรั่งพลเรียบประเทียบอึง
จักรพงศ์ทรงขึ้นพลับพลาโถง	ตะวันโด่งโลกเสร็จเสด็จถึง
ปืนสัญญาหน้าที่นั่งก็ปังปึง	เสียงตังตึงฆ้องกลองกึกก้องครัน
พวกโยธาถือธงเป็นสองแถว	ขนัดแนวเทวดาให้เดินคั่น
แล้วชักรูปแรดจรมาก่อนพลัน	บนหลังนั้นมณฑปใส่โคมไฟ
พญาช้างคู่ช้างสำอางศรี	พาชีคู่พาชีอันผ่องใส
พญาหงส์คู่หงส์ทรงวิไล	กิเลนไพรคู่กับกิเลนดง
มัจฉานุคู่กันกับมัจฉา	สิงหราคู่สิงหราหงส์
ราชสีห์คู่ราชสีห์ทรง	สุบรรณยงคู่กับสุบรรณา
เป็นคู่คู่รูปสัตว์ขนัดแถว	ดูพรายแพรวเลิศล้วนด้วยเลขา
มณฑปใส่ไตรตั้งบนหลังคา	เสียงม้าล่อลันล่าดาประดัง
รถอ่านพระธรรมนั้นนำหน้า	แล้วรถโยงภูษานั้นมาหลัง
แล้วรถโกศโชติฉรรพรรณรังสิ์	รถที่นั่งท่อนจันทน์อันบรรจง
แต่ละรถบุษบกกระจกจับ	ระย้ายับยอดแก้วแววระหง
กงลั่นกำเลื่อนสะเทือนกง	ม้าพยศยิ่งยงชักทะยาน
ทั้งหญิงชายเบียดเสียดกันเยียดยัด	ออกแออัดอุ้มลูกแลจูงหลาน
ชุลมุนหมุนโดนกันเซซาน	อลหม่านพวกตำรวจไล่หวดตี
พอรถถึงเมรุทองประคองรับ	เทียบประทับโกศทองขึ้นสู่ที่
เสียงฆ้องกลองตึงตังประดังตี	พวกเสนีขึ้นทิ้งกำมพฤกษ์
บ้างช่วงชิงฉวยคว้าถลาปะ	ล้มปะทะอะเอะปะเตะอึก
บ้างแย่งรับทับผลักกันคักคึก	อึกทึกเต้นโลดกระโดดรับ
หุ่นโกร่งโขนกราวลงเส้าก้อง	ละครร้องเฉื่อยฉานประสานกรับ
พวกเล่นงิ้วเงื้อง้าวเป็นเงาวับ	ทะวายรำทำขยับรักแร้ร่า
ตลกมวยฉวยนางแล้วขว้างทิ้ง	เจ๊กประวิงฉวยหมวกลงปิดขา
พวกปรบไก่ใส่กันสนั่นฮา	ช่องสัทาโลดเต้นพอเป็นการ
ตะวันบ่ายไต่ลวดขึ้นเดินเลียบ	รำแพนเหยียบแป้นโยนอวดตนหาญ
หกคะเมนโด่เด่ดูเซซาน	ลอดบ่วงไฟลนลานเอาหัวลง
พวกระเบงทำกระบวนแล้วหวนหัน	ขยับยันยืนยิงรูปบุหรง
คุลาตีไม้เล่นดูเป็นวง	เหล่าอ้ายพวกม่งครุ่มกระทุ่มกลอง
แล้วมีมวยหมัดรับกันกับโกก	แขยะปับขยับโปกปะเตะถอง
ปับเขาฮาปาเขาเฮเซคะนอง	ดำมันแรงแดงเป็นรองตกรางวัล
เวลาคํ่าหนังขึ้นก็พากย์โผง	เสียงเกราะโกร่งกราวกรอม้าฬ่อลั่น
ดอกไม้เพลิงจุดโพลงขึ้นเร็วพลัน	เสียพลุลั่นปึงปังเหมือนดังปืน
แสนสนุกสุโขสโมสร	ราษฎรเบิกบานสำราญรื่น
สมโภชศพโฉมงามได้สามคืน	จันทร์แอร่มแจ่มพื้นทิฆัมพร ฯ