เอกสารตรวจราชการเมืองนครไชยศรี
คำนำ
หม่อมเจ้าหญิงพัฒนายุ ดิศกุล มีพระประสงค์จะจัดพิมพ์เอกสารตรวจราชการเมืองนครไชยศรี ของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เพื่อแจกในงานณาปนกิจศพ หม่อมลำดวน ดิศกุล ณ อยุธยา กำหนดงานวันที่ ๒๒ กรกฎาคม พุทธศักราช ๒๕๑๑ ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาส
เอกสารตรวจราชการเมืองนครไชยศรี นี้ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เมื่อครั้งทรงพระยศเป็นพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ได้เสด็จตรวจราชการหัวเมืองในมณฑลกรุงเก่า มณฑลนครไชยศรี และมณฑลราชบุรี เมื่อปีร.ศ. ๑๑๗ (พ.ศ. ๒๔๔๑) เสด็จออกจากกรุงเทพ ฯ โดยรถไฟ ตั้งแต่วันที่ ๓ สิงหาคม เริ่มทรงตรวจราชการที่มณฑลกรุงเก่า และประทับแรมตามรายทางจนถึงวันที่ ๑๒ สิงหาคม เสด็จไปตรวจราชการที่มณฑลนครไชยศรีจนถึงวันที่ ๑๗ สิงหาคม แล้วเสด็จตรวจราชการมณฑลราชบุรีต่อไป จนถึงวันที่ ๒๒ สิงหาคม ในการเสด็จตรวจราชการครั้งนั้น ได้ทรง/*(2)*/ประมวลรายงานส่งมาให้พระยาสฤษดิพจนกร (เส็ง วิรยศิริ) ซึ่งภายหลังเป็นพระยามหาอำมาตยาธิบดี นำขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทราบ
สมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เคยโปรดให้จัดพิมพ์เรื่องนี้ขึ้นไว้สำหรับใช้ในราชการครั้งหนึ่งแล้ว ให้ชื่อว่า “จดหมายเหตุระยะทาง พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย เสด็จตรวจราชการหัวเมืองมณฑลกรุงเก่า มณฑลนครไชยศรี มณฑลราชบุรี ในรัตนโกสินทร ศก ๑๑ หนังสือที่พิมพ์ในครั้งนั้น ได้รวมเรื่องเสด็จตรวจราชการมณฑลปราจีณบุรี ในเดือนมกราคม ร.ศ. ๑๑๙ (พ.ศ. ๒๔๔๓) ไว้ด้วย แต่มิได้โปรดให้แจกจ่ายเผยแพร่ทั่วไป คงให้ใช้แต่เฉพาะในราชการเท่านั้น ดังมีคำนำแจ้งไว้ตอนต้นของหนังสือที่พิมพ์ครั้งนันว่า
“พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ทรงพระดำริเห็นว่า หนังสือราชการบางอย่าง เช่น รายงานตรวจราชการตามหัวเมืองและข้อบังคับต่างๆ ซึ่งได้ตั้งขึ้นในเมืองหนึ่งเมืองใดเหล่านี้เป็นต้น ควรจะลงพิมพ์ให้ข้าราชการผู้ใหญ่ซึงมีหน้าที่บังคับบัญชาตามหัวเมือง /*(3)*/ได้อ่านทราบความได้ จะเป็นประโยชน์แก่ราชการได้มาก จึงได้มีรับสั่งให้เลือกเรี่องหนังสือราชการที่จะเป็นประโยชน์เหล่านี้ลงพิมพ์ไว้ในกระทรวงสำหรับแจกไปไว้ในสถานที่ว่าราชการหัวเมือง เป็นประโยชน์เป็นความรู้เห็นของข้าราชการในที่นั้นๆ
หนังสือเหล่านี้เป็นหนังสือซึ่งพิมพ์ขึ้นในราชการ ห้ามมิให้ซื้อขายให้ปัน หรือให้คัดลอกต่อออกไปจากที่ใช้ในราชการของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว”
ส่วนเอกสารตรวจราชการเมืองนครไชยศรี ที่นำมาตีพิมพ์คราวนี้ คัดจากตันฉบับพิมพ์ดีดเก็บรักษาอยู่ที่กองจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร เมื่อได้นำมาเปรียบเทียบกับหนังสือทิ่ตีพิมพ์แล้ว ปรากฏว่า ในการจัดพิมพ์ครั้งนั้น สมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงแก้ไขเปลี่ยนแปลงตัดทอนข้อความบางตอนออกจากต้นฉบับเดิมบ้างเล็กน้อย ตามที่ทรงเห็นว่าเหมาะสม แต่ฉบับที่หม่อมเจ้าหญิงพัฒนายุ ดิศกุล โปรดให้จัดพิมพ์ในงานณาปนกิจศพ หม่อมลำดวน ดิศกุล ณ อยุธยา นี้ เป็นฉบับที่ทรงขอรับสำเนาเอกสารซึ่งเก็บรักษาไว้ ณ กองจดหมายเหตุแห่งชาติ
/*(4)*/โดยที่สมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพได้ทรงเรียบเรียงเอกสารตรวจราชการนี้ไว้อย่างละเอียด ทั้งในด้านภูมิสถานบ้านเมือง การคมนาคม การค้าขาย การเกษตร การปกครอง การศาสนา การศาล และอื่น ๆ ทั้งเมื่อทรงพบข้อบกพร่องในราชการที่ควรแก้ไข ก็ได้ทรงบันทึกชี้แจงข้อแก้ไขได้ในรายงานด้วย การจัดพิมพ์เอกสารเรื่องนี้ออกเผยแพร่ จึงนับว่าเป็นประโยชน์แก่การศึกษาค้นคว้าทั้งในด้านภูมิศาสตร์ ประวัติศาสตร์ ตลอดจนการปกครองและการบริหารราชการบ้านเมืองในสมัยรัชกาลที่ ๕ เป็นอันมาก
กรมศิลปากรขอถวายอนุโมทนากุศลราศีทักษิณานุปทาน ซึ่งหม่อมเจ้าหญิงพัฒนายุ ดิศกุล ได้ทรงบำเพ็ญอุทิศแด หม่อมลำดวน ดิศกุล ณ อยุธยา ผู้เป็นหม่อมมารดา และโปรดให้พิมพ์หนังสือนี้แจกจ่ายเป็นกุศลวิทยาทาน ขอกุศลทั้งปวงนี้จงเป็นพลวปัจจัยส่งเสริมให้ หม่อมลำดวน ดิศกุล ณ อยุธยา ประสบแต่อิฏฐคุณมนุญผลในต้มปรายภพ สมดังมโนปณิธานทุกประการ เทอญ.
กรมศิลปากร
๑๕ กรกฎาคม ๒๕๑๑
ประวัติ
หม่อมลำดวน ดิศกุล ณ อยุธยา
หม่อมลำดวน เกิดในสกุล “วสันตสิงห์” เมื่อวันพุธขึ้น ๖ ค่ำเดือน ๖ ปีฉลู ตรงกับวันที่ ๑๘ เมษายน พุทธศักราช ๒๔๒๐ บิดาของท่านคือหลวงอนุรักษ์ภูเบศร์ (สิงโต วสันตสิงห์) มารดาของท่านคือ ท่านท้วม มีพี่น้องร่วมบิดามารดาสองคน คือ ท่านผู้หญิง เสงี่ยม พระเสด็จสุเรนทราธิบดี เป็นพี่ พระยาเพชรพิไสยศรีสวัสดิ์ (แม้น วสันตสิงห์) เป็นน้อง ซึ่งท่านทั้งสองได้ถึงอนิจกรรมไปก่อนแล้วหลายปี
โดยที่ข้าพเจ้าเป็นหลานคนใหญ่ในขณะนี้ จึงถูกมอบให้เขียนประวัติของคุณน้า
ตามคำเล่าจากผู้ใหญ่ และจากคุณยายเอง พอจะรวมความได้ว่า คุณน้าถูกตามใจมากตั้งแต่เยาว์วัย เพราะเหตุที่ว่าเป็นกำพร้า คุณตาถึงแก่กรรมไปเมื่อคุณน้ายังเล็กมาก การเรียนหนังสือ ก็ไม่ยอมเรียน จนโตจึงเรียนเอง คุณยายได้ส่งเข้าไปอยู่กับคุณยายเปี่ยม ซึ่งเป็นข้าราชการใน/*(6)*/พระราชวังบวรฯ เพื่อฝึกหัดกิริยามารยาทตามอย่างคุณแม่ของข้าพเจ้า แต่คุณน้าก็ไม่ค่อยจะยอมอยู่ เข้าไปแล้วกลับออกมาบ้าน แต่โตขึ้นก็ฝึกหัดตัวเอาเอง ข้าพเจ้าเห็นท่านมีกิริยามารยาทเรียบร้อยงามทีเดียว
ต่อมา เมื่อคุณแม่ข้าพเจ้าแต่งงานและมีพี่สาวข้าพเจ้า คือ หม่อมหลวง ปก มาลากุล คุณแม่เล่าว่า คุณน้าเข้ามาช่วยเลี้ยงหลานเอง เลี้ยงจริง ๆ จัง ๆ อย่างตั้งอกตั้งใจ ทำได้ดีเสียด้วย คุณน้ามีนิสัยเป็นช่างในตัว เช่น การตัดเย็บเสื้อผ้า ก็พยายามทำใช้ได้ การทำดอกไม้สด เบ็ดเตล็ดก็ทำได้ หรือปอกคว้านผลไม้ จัดน่ารับประทานดี ทำอะไรก็รวดเร็วฉับพลัน คุณน้าเป็นคนใจร้อนใจเร็ว
ราวปี พ.ศ. ๒๔๓๕ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงตรัสขอคุณน้าลำดวน ต่อเจ้าพระยาพระเสด็จ ฯ คุณพ่อของข้าพเจ้า เมื่อคุณยายได้ตกลงแล้ว คุณพ่อก็พาไปถวายที่วัง คุณน้าก็รับใช้และปฏิบัติงานการได้เรียบร้อยมาก เป็นต้นว่า จีบผ้าทรงอย่างคล่องแคล่ว และอบร่ำด้วย ตัดเย็บฉลองพระองค์ก็ได้ ปักรองพระบาทให้ทรงอยู่กับวัง บางยุคก็ทำเครื่องเสวย คุณน้ามีความจงรักภักดีต่อสมเด็จ ฯ มาก ฉะนันนิสัยการช่างที่มีอยู่/*(7)*/จึงมีโอกาสได้แสดงออกเสมอ โดยขยันขันแข็ง ไม่เหน็ดเหนื่อย ข้าพเจ้าเป็นเด็ก ๆ ได้ไปเยี่ยมคุณน้าที่วังสมเด็จ ฯ คราวใดก็เห็นคุณน้าหม่อมทำอะไร ๆ อยู่เสมอ ไม่ว่างเป็นธรรมดา เมื่ออยู่ในที่หมู่มาก เช่นในวังใหญ่ ๆ เช่นนี้ ก็ย่อมจะต้องมีกระทบกระเทือนกันบ้างไม่มากก็น้อย คุณน้าโมโหง่าย ก็ย่อมจะรับเรื่องมากกว่าคนที่ยับยั้งใจได้ คุณน้ามีความเคารพรักต่อเจ้าพระยาพระเสด็จ ฯ ซึ่งเป็นพี่เขยอย่างผู้ปกครอง หรือพี่ชายแท้ ๆ ถ้ามีทุกข์ร้อนอันใดก็ต้องรายงานเพื่อผ่อนคลายความทุกข์ แม้จะมีความผิดพลาดอันใดก็ไม่เคยปิดบัง คุณพ่อท่านก็รับฟังและโต้ตอบ ชี้แจง ตักเตือน ทุกครั้งไป แม้แต่คุณพ่อไปรับราชการต่างประเทศ คุณน้าก็ต้องเล่าเรื่องราวข้ามทะเลไปให้ชี้แจงกลับมาเสมอ คุณพ่อท่านก็เอ็นดู ว่าเป็นคนซื่อ
สมเด็จ ฯ ท่านทรงย้ายวังมาประทับวังใหม่ที่ถนนหลานหลวง ด้านหลังคือถนนดำรงรักษ์ ท่านทรงแบ่งที่ดินเป็นที่ๆ และปลูกเรือนประทานให้หม่อม ๆ อยู่เรียงบ้านกันไป ที่ของคุณน้าหม่อมให้ อยู่ติดกับบ้านของคุณพ่อ ด้านถนนดำรงรักษ์ ฉะนั้นในชีวิตตอนกลางของคุณน้าหม่อมลำดวนจึงมีความสุขอย่างที่สุด ได้อยู่เรือนแบบสบาย ๆ มีที่ดินปลูก/*(8)*/ตันไม้เล่น ข้อสำคัญ คือ อยู่เป็นส่วนโดยลำพังไม่ปะปนกับคนอื่น ข้าพเจ้าได้เห็นว่าคุณน้าชื่นบานสบายมาก เมื่อคุณน้าว่างก็ทำกับข้าวส่งมาให้พี่และน้องและหลาน ๆ ทำอร่อยมากหลายอย่าง เป็นที่ติดใจของผู้ที่ได้รับประทาน เมื่อชราแล้วยังทำบางอย่างได้ดี กับข้าวที่ท่านรับประทานทุกวัน ยังกะเอง ให้คนใช้ทำให้ เรื่องกับข้าวนี้ ท่านออกจะจู้จี้ ก็เป็นธรรมดา เพราะท่านทำดีทำเก่ง ก็ยากที่คนใช้จะทำได้รสเหมือนท่านทำเอง
คุณน้าหม่อม มีพระธิดา โอรส หลายองค์ดังนี้ (สิ้นชีพตักษัยแต่ยังเยาว์ ๒ องค์)
๑. ม.จ.หญิง พัฒนายุ ดิศกุล
๒. ม.จ.หญิง สิวลีวิลาศ ดิศกุล
๓. ม.จ.หญิง ทักษิณาธร ดิศกุล
๔. พลโท ม.จ.พิสิษฐ์ดิศพงษ์ ดิศกุล (สิ้นชีพตักษัย เมื่อ ๓ ปีมานี้)
๕. ท่านหญิง สุมณีนงเยาว์ วินิจฉัยกุล
โดยปรกติคุณน้าเลี้ยงดูธิดาและโอรสทะนุถนอมเป็นที่สุด เวลาประชวรก็ดูแลปรนนิบัติอย่างดีมาก ให้ความสุขและทำอาหารคนเจ็บได้ดีมาก และช่างเย็บเสื้อผ้าให้แต่งองค์/*(9)*/อยู่เสมอ ข้าพเจ้าได้เห็นมาเอง ท่านยังเย็บเสื้อให้พี่ปกและข้าพเจ้าใส่บ่อย ๆ
คุณน้าหม่อม มีสิ่งควรยกย่อง ซึ่งเห็นประจักษ์อยู่ทั่วไป คือ มีทายาทดี สมควรจะยกขึ้นกล่าวได้ ดังนี้
๑. ม.จ. หญิง พัฒนายุ (ท่านหญิงเหลือ) ธิดาองค์ใหญ่ ท่านหญิงองค์นี้ท่านเป็นอุปัฏฐาก พระบิดามาจนตลอดพระชนมชีพของสมเด็จ ฯ
๒. พลโท ม.จ. พิสิษฐ์ดิศพงษ์ (ท่านชายแอ๊ว) โอรสองค์เดียวของคุณน้า ท่านชายองค์นี้เป็นทหาร ความสำคัญ คือ
เมื่อสงครามโลกครั้งที่ ๒ เริ่มเกิดขึ้นทางภาคนี้ของโลก ท่านชายแอ๊วทรงเป็นหัวหน้ากองประสานงานกับทหารญี่ปุ่น ต้องทรงใช้ความคิดและสติปัญญาอันสุขุมอย่างยิ่ง มีส่วนช่วยบ้านเมืองในยามคับขันให้ผ่านพ้นมาได้ ซึ่งต้องเสี่ยงชีวิตด้วยปลายกระบอกปืนซึ่งหันมาเรื่อย ท่านก็พ้นอันตรายมาได้ และต่อมาหลังมหาสงครามโลก ท่านก็เป็นแม่ทัพไปสงครามเกาหลีครั้งแรก ฉะนั้น ท่านชายโอรสองค์เดียวของหม่อมลำดวน ก็นับได้ว่าได้ช่วยชาติบ้านเมืองอย่างเต็มตัว อย่างน่าสรรเสริญ ซึงนำความชื่นชมมาให้หม่อมแม่เป็นอันมาก
/*(10)*/คุณน้าได้มีน้ำใจกรุณา มาช่วยเลี้ยงดูหลานหญิง ม.ร.ว.หญิง กันยิกา เทวกุล ม.ร.ว. เอกสุรวุฒิ เทวกุล กับ ม.ร.ว. พุฒิเทพ เทวกุล ลูก ม.ล.ปอง ทังสามคนเมื่อแรกเกิด ช่วยอยู่หลายเดือนจนเด็กแข็งแรง ม.ร.ว.หญิง กันยิกา เมื่อเป็นแพทย์แล้ว ก็ดูแลรักษาคุณยายหม่อมเป็นคราวๆ ตลอดมา ต่อมาได้เลี้ยง จิรายุ อิศรางกุร ณ อยุธยา (ลูกของคุณจรูญพรรณ - อรอวล) เด็กคนนี้เกิดมาตัวเล็กนิดเดียวและไม่แข็งแรง คุณน้าหม่อมรักและสงสารมาก สู้อุตส่าห์ตามไปเลี้ยงเขาที่จังหวัดประจวบฯเป็นหลายเดือน ข้าพเจ้าคิดว่าจิรายุ รอดตายก็เพราะคุณยายหม่อม ฟูมฟักเลี้ยงดูมาจนแข็งแรง บัดนี้ก็ได้รับราชการแล้ว รูปร่างล่ำสันแข็งแรง
เมื่อปีเศษมานี้ ลูกหลานทุกคนได้จัดให้มีงานฉลองอายุครบ ๙๐ ปีให้ ได้ทำบุญ และได้เลี้ยงบรรดาญาติทุกสาขา คุณน้าหม่อมปลื้มใจมาก ต่อมายังได้พูดถึงวันนั้นอยู่บ่อย ๆ
ตั้งแต่ ม.จ.พิสิษฐ์สิ้นชีพตักษัยไปแล้ว คุณน้าหม่อมเศร้าโศกเหลือเกิน ร่างกายและจิตใจทรุดโทรมลงไปมากจนเห็นได้ บางครั้งก็นั่งนิ่งๆ และน้ำตาไหล เป็นที่น่าสงสาร แต่ในตอนหลังๆ นี้ อยู่ในมือนายแพทย์ สารรัตน์ ยงใจยุทธ /*(11)*/ซึ่งเป็นหลานชายคนหนึ่ง คุณน้าเป็นอะไร หมอก็รักษาหายทุกที ถูกยาด้วย รักเขาด้วย
ครั้นถึงวันที่ ๘ กรกฎาคม ๒๕๑๑ คุณน้าไม่สบายตอน ๒.๐๐ น. กว่าๆ ท่านเรียกปลุกท่านหญิงสิวลี ฯ ให้มานวดให้ แล้วก็สิ้นลมไปง่ายๆ โดยความสงบ ไม่มีอาการอย่างไร แพทย์หญิง ม.ร.ว.กันยิกา เทวกุล ซึ่งอยู่ใกล้กันก็ไปไม่ทัน นับได้ว่าท่านไปอย่างสบายมาก ท่านคงจะไปสู่ทางสุขเป็นแน่นอน รวมอายุได้ ๙๑ ปีกับ ๒ เดือนเศษ
ม.ล. ป้อง มาลากุล
วันที่ ๑๑ กรกฎาคม ๒๕๑๑
/**/เอกสารตรวจราชการเมืองนครไชยศรี
ของ
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ
กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
/*1*/ที่ ๒๐๗/๑๖๒๐๒
ศาลาว่าการมหาดไทย1
วันที่ ๒๑ เดือนสิงหาคม ร.ศ. ๑๑๗
ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระทานกราบทูล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธุ์ ราชเลขานุการ ทรงทราบฝ่าพระบาท
ด้วยข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัดถ์พระเจ้าน้องยาเธอฯ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทยฉบับ ๑ ลงวันที่ ๑๙ สิงหาคม ร.ศ. ๑๑๗ เปนรายงานตรวจราชการเมืองนครไชยศรี มีความพิศดารแจ้งอยู่ในสำเนาลายพระหัตถ์ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้คัดสอดซองถวายมาพร้อมกับจดหมายฉบับนี้ด้วยแล้ว แลข้าพระพุทธเจ้าได้รับโทรเลขจากพระเจ้าน้องยาเธอ ฯ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย อิกฉบับหนึ่งจากเมืองราชบุรี มีความว่า ทรงสบายดีแลจะได้เสด็จจากเมืองราชบุรีไปเมืองเพชร์บุรีวันนี้ ขอฝ่าพระบาทได้นำทูลเกล้า ฯ ถวายด้วย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
ข้าพระพุทธเจ้า พระยาสฤษดิ์พจนกร
สำเนาที่ ๑๖๑๔๙
รับวันที่ ๒๑ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก ๑๑๗
ที่พักเมืองราชบุรี
วันที่ ๑๙ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก ๑๑๗
ถึง พระยาสฤษดิ์
วันที่ ๑๒ สิงหาคม เวลาเช้าออกเรือจากบ้านบางลี่ล่องตามคลองสองพี่น้อง แลลำน้ำสุพรรณ์ เข้าเขตรแดนเมืองนครไชยศรี ต่อลงมาแวะตรวจที่ว่าการอำเภอไผ่นาด การอำเภอเรียบร้อยพอเปนกลาง จัดยังไม่ได้เต็มตามแบบแต่เปรียบเทียบถ้อยความพอใช้ อำเภอไผ่นาดนี้เปนอำเภอคนน้อย ด้วยที่ทางนี้เปนที่เปลี่ยวโดยมาก แต่ก่อนโจรผู้ร้ายชุกชุมเปนทางโจรผู้ร้ายไปมา ในระหว่างมณฑลกรุงเทพฯมณฑลนครไชยศรีแลมณฑลราชบุรีมีท่าซึ่งโจรผู้ร้ายพาสัตว์ข้ามเปนที่ขึ้นชื่อลือนาม คือที่ไผ่อ้ายแบ้ ที่บางขะโมย แลที่บางไผ่นาดนี้ พระยาสมุทรบุรีจึงเอาที่ว่าการอำเภอมาตั้งลงในที่เปลี่ยว และยังจะจัดพลตระเวนขึ้นไปยังสะเตชั่นที่ไผ่อ้ายแบ้แห่งหนึ่ง แต่เวลานี้ฟังดูก็ว่าโจรผู้ร้ายสงบเรียบร้อยดี ถ้าคลองบริสัทซึ่งขุดแต่ลานเทมาทะลุไผ่อ้ายแบ้สำเร็จเมื่อ/*3*/ใด ท้องที่ในอำเภอนี้คงจะบริบูรณ์ขึ้นอิกมาก ออกจากบางไผ่นาดลงมาตามลำน้ำ เวลาบ่าย ๒ โมงเสศถึงปากคลองมหาสวัสดิ์ จอดพักนอนคืนหนึ่ง คลองมหาสวัสดิ์เวลานี้มีน้ำพอเรือไฟเล็กไปมาได้ ในคราวน้ำ มีเรือเมล์เดินแต่กรุงเทพฯ ถึงประปฐมเจดีย์ ๓ ลำ เรือแจวเรือพายพ่อค้าไปมาได้ทุกเวลา มีเรือบันทุกเข้าแลน้อยหน่าเข้าไปกรุงเทพฯมาก ที่ปากคลองเจดีย์บูชาแง่ข้างเหนือเปนที่หลวง เดิมเจ้าพระยาภาณุวงษ์มาสร้างสระบัวแลมีเรือแพเปนที่พักอยู่ ที่นี้มอบให้ขุนด่านรักษา แต่ทอดทิ้งมาเสียช้านาน สระบัวสูญหายกลายเปนนาไปเสียหมด แลเรือนแพนั้นก็หักพัง พระยาสุนทรบุรีพึ่งซ่อมขึ้นใหม่ เปนที่เรือจอดพักสบายพอใช้ ด้วยเปนท่าลมพัดเย็นอยู่เสมอ
วันที่ ๑๓ เวลาเช้าออกเรือจากปากคลองมหาสวัสดิ์มาจอดที่ที่ว่าการเมือง ขึ้นตรวจออฟฟิศที่ว่าการเมือง ดูการที่จัดเรียบร้อยพอใช้พอสมควรแก่ที่จะเป็นได้ในเวลานี้ เสียแต่พื้นที่ที่ตั้งที่ว่าการเมืองซึ่งเปนที่ว่าการเมืองมาแต่เดิมเปนที่เลวทรามคับแคบยาวตามลำน้ำไม่ถึง ๒ เส้น ยืนขึ้นไปก็ไม่ถึง ๒ เส้น มีวัดแลบ้านล้อมรอบขยายไม่ออก ซ้ำเปนที่ลุ่ม /*4*/ระดูนี้น้ำขึ้นท่วมถึงกันด้วย ที่ใช้ได้มีแต่เรือนฝากระแชงอ่อน ๓ ห้อง ๒ ชั้นเฉลียงรอบ ซึ่งพระยาทิพโกษาทำไว้แต่ก่อนหลังหนึ่ง ได้อาไศรย์เปนออฟฟิศอยู่ชั้นล่าง ผู้รักษาเมืองอาไศรย์อยู่ชั้นบน แลมีศาลาโถงเปนศาลแอบอยู่อิกหลังหนึ่ง ได้แวะไปดูชำระความที่ศาลเมือง หลวงอินทร์จ่าเมืองเปนอธิบดีผู้พิพากษา ดูกระบวนพิจารณาก็เปนอย่างตั้งใจจะให้เปนอย่างใหม่ ถามสารบบดูการที่ได้ทำก็พอจัดว่าเปนไม่เลว เพราะจำนวนความที่แล้วทันกับความที่เกิดใหม่ไม่คั่งค้างรุงรัง ได้ไปตรวจตรางที่ขังนักโทษด้วย ตรางนี้อยู่หลังจวนข้ามฟากถนนที่ใหญ่โตพอแก่การ แต่เปนที่ลุ่มน้ำขัง ตัวตรางนั้นพระยาทิพย์โกษาได้สร้างไว้พื้นสูงแลแขงแรงพอใช้ได้ แต่เวลานี้คนโทษอยู่ข้างจะมากเยียดยัดกันอยู่ มีจำนวนนักโทษ ๑๕๒ คน ตัดสินแล้ว ๗๘ คน ระหว่างพิจารณา ๗๔ คน เพราะมีท้องตราสั่งไม่ให้ส่งนักโทษเข้าไปกรุงเทพฯ คนจึงเยียดยัดกันในตรางนี้มาก มีนักโทษยื่นเรื่องราว ๓ ฉบับไม่เปนเรื่องสำคัญอันใด ได้สั่งให้ปล่อยนักโทษซึ่งพิเคราะห์เห็นว่าติดพอแก่โทษแล้วชาย ๕ หญิง ๒
ที่ว่าการเมืองนครไชยศรีถ้าจะตั้งอยู่ที่นี้ เห็นว่าจะทำอย่างไรให้เรียบร้อยงดงามนั้นไม่ได้ พระยาสุนทรบุรีได้เลือก/*5*/ที่ไว้ข้างเหนือซึ่งอยู่ในหว่างปากคลองเจดีย์บูชากับเมืองเดี๋ยวนี้แห่งหนึ่ง เปนที่ว่างมีเจ้าของ จะต้องซื้อ แต่เห็นว่าเปนที่ดีแลพอแก่การ จึงได้สั่งให้คิดย้ายที่ว่าการเมืองไปตั้งที่ใหม่ในศกน่า
เมืองนครไชยศรีเวลานี้หลวงบรมนาทบำรุงข้าหลวงมหาดไทยเปนผู้รักษาเมืองมาได้ยังไม่ถึงเดือน แต่ไล่เลียงราชการเมืองดูเข้าใจน่าที่แลเอาใจใส่มาก ได้ข่าวว่าผู้คนอยู่ข้างจะนิยม ด้วยเปนคนหมั่นแลอาชาไสยซื่อตรง ต่อไปคนนี้เห็นจะเปนราชการได้คนหนึ่ง ออกจากที่ว่าการเมืองไปแวะตรวจที่ว่าการอำเภอเมือง ซึ่งอาไศรย์แพจอดอยู่น่าที่ว่าการเมือง แพหลังนี้ทราบว่าได้มาใช้ราชการโดยปลาด เปนแพดีราคาซื้อขายกว่า ๑๐ ชั่ง ทราบว่าเจ้าของแพเปนหนี้สินเขามาก ทิ้งแพไว้ตัวอพยพหลบหนีไป อำเภอต้องเอามารักษาไว้ จนบัดนี้ก็ยังไม่มีเจ้าของเบี้ยนายเงินคนใดมาว่ากล่าว คงได้ใช้แพกลางนี้เปนที่ว่าการอำเภอ แลจะได้ใช้ต่อไปอิกสักเท่าใดยังทราบไม่ได้ อำเภอนี้ก็จัดว่าเปนเรียบร้อยโจรผู้ร้ายอุกฉกรรจ์ไม่มี การลอบลักโคกระบือหรือย่องเบามีบ้างแต่ห่างๆ ความ/*6*/แพ่งดูคำที่เปรียบเทียบก็พอใช้ แต่ปลาดอยู่ที่ไม่ค่อยจะตกลงต้องส่งไปศาลเมืองเสียมากกว่าที่จะแล้วได้ ที่อำเภอเห็นเปนเช่นนี้ได้ด้วยเหตุ ๒ อย่าง เพราะศาลอำเภออยู่ห่างศาลเมืองไม่ถึงเส้น จะไปว่าศาลเมืองไม่ลำบากอันใด ข้างแพจึงไม่ใคร่ยินยอมในชั้นเปรียบเทียบ หรืออิกอย่างหนึ่งคนจะไม่ใคร่ไว้ใจผู้นายอำเภอ จึงไม่ใคร่ยินยอมตกลง แต่ข้อความข้อนี้รู้ไม่ได้แน่ ด้วยสารรบที่ทำ ทำแต่ความที่ตกลง ทางเมืองนี้ยังหาเข้าใจในการที่ทำสารบบอย่างกรุงเก่าไม่ ถ้ามีสารบบที่ความไม่ตกลงอยู่แล้วก็พอจะตรวจคำเปรียบเทียบพิเคราะห์เอาความจริงได้
ออกจากที่ว่าการอำเภอเมืองไปเข้าคลองเจดีย์บูชา ถึงพระปฐมเจดีย์ เวลาบ่าย ๒ โมง ขึ้นพักอยู่ที่พระราชวัง วังนี้ชำรุดทรุดโทรมมาก ทั้งวังแลบริเวณคงใช้ได้แต่พระที่นั่ง ๒ ชั้นหลังหนึ่ง กับเพิงพลด้านตวันตกแลด้านเหนือ พระที่นั่งแลตำหนักรักษานอกจากนี้เสาขาดเซซวนร้าวรานจวนจะพังหมดทุกหลังไม่มีเว้น ถ้าจะซ่อมแซม จะต้องรื้อลงทำใหม่ทั้งนั้น พิเคราะห์ดูเห็นว่าวังนี้โดยหากว่าจะกล้าลงทุนซ่อมแซมขึ้นใหม่ก็หาประโยชน์อันใดมิได้ ด้วย/*7*/เปนที่คับแคบซุกซิกโดยจะประทับก็ไม่เปนที่ทรงพระราชสำราญได้ ที่วังนี้ควรรื้อพระที่นั่งแลตำหนักบันดาที่ชำรุดหักพังออกให้หมด แลปลูกสร้างเพิ่มเติมขึ้นเล็กน้อย ทำเปนที่ว่าการมณฑลนครไชยศรีเปนดีกว่าใช้เปนอย่างอื่น ถ้าหากว่าเสด็จพระราชดำเนินประพาศพระปฐมเจดีย์ในภายน่า คิดว่าจะปลูกพลับพลารับเสด็จ ฉันได้เลือกที่ไว้ข้างหลังพระปฐมซึ่งเปนที่บริเวณวังโบราณของกระษัตริย์ซึ่งสร้างพระปฐมเจดีย์ แลได้สั่งให้พระยาสุนทรให้ปักไม้หมายกรุยไว้เปนที่พลับพลารับเสด็จ อย่าให้ราษฎรจับจองทำการอื่น ถ้าทำพลับพลารับเสด็จในที่ที่เลือกใหม่นี้ เข้าใจว่าจะทรงพระราชสำราญกว่าประทับที่พระราชวังเก่า ด้วยเปนที่กว้างใหญ่มีคลองมีโคกแลเปนป่าละเมาะทั่วไป แม้ที่สุดจะสร้างวังในที่นั้นก็สร้างได้ที่วังเก่าในเวลานี้ตอนพระที่นั่ง พระยาสุนทรบุรีได้ปลูกเรือนไม้แซกขึ้นหลังหนึ่ง แลกันไว้เปนที่รับผู้มีบันดาศักดิ์ไปมา ตอนข้างตำหนัก กองทหารอาไศรย์ที่ว่าการมณฑลแลว่าการอำเภอพระปฐมอาไศรย์ตั้งทำการอยู่ที่พระระเบียงชั้นในพระปฐมเจดีย์ ดูเปนการเบียดเบียนพระปฐม ไม่สมควรจะต้องคิดจัดเรื่องที่ว่าการมณฑลนี้โดยเร็วสักหน่อย
/*8*/ได้ไปตรวจที่ว่าการมณฑลแลที่ว่าการอำเภอพระปฐมเจดีย์ในวันที่ไปถึงนั้น ที่ว่าการมณฑลจัดการเปนหมวดหมู่แลการเรียบเรียงเก็บจดหมายเรียบร้อยดีเพราะขอคนในกระทรวงมาไว้หลายคน แลเห็นได้ว่าถ่ายแบบในศาลากระทรวงมหาดไทยมาจัดแทบทุกอย่างที่จะทำได้ บางอย่างเกินต้องการในที่นี้ก็มีบ้าง เช่นเข้าใบบันทึกจดหมายบันทึกตลอดจนรายงานตีพิมพ์ซึ่งมีกำหนดฉบับแลเวลายื่น ไม่จำเปนเลยจะต้องเข้าบันทึก ดูเหมือนที่กรุงเก่าก็ยังเปนเช่นนี้ ได้ชี้แจงให้เข้าใจว่า การที่จะเอาอย่างนั้นควรเอาอย่างแต่ที่จำเปน ที่ไม่จำเปนไปเอาอย่างให้เหนื่อยไม่มีประโยชน์อันใด ที่ว่าการมณฑลนี้กระบวนจัดที่ทางก็สอาดสอ้านเสียแต่ไปตั้งในที่วัดเท่านั้น ในเวลานี้การคลังมณฑลกำลังข้าหลวงคลังคนใหม่มารับการจากพระสรรค์ ส่งกันยังไม่เสร็จ ดูเหมือนจะมีการยุ่งเหยิงบ้างเล็กน้อย การคลังมณฑลนี้คงยังเลวกว่ามณฑลกรุงเก่ามาก เพราะยังเปนอย่างเก่าซึ่งจะเปลี่ยนเข้าแบบใหม่
ที่พระปฐมเจดีย์นี้จัดการปกครองเปนท้องที่อำเภอหนึ่งในเมืองนครไชยศรี หม่อมราชวงษ์เล็กเปนนายอำเภอ มีจำนวนราษฎรในท้องที่อำเภอนี้ ๒๓๗๕๒ คน เหตุการโจรผู้ร้ายสงบ มีแต่การย่องเบาลักเล็กน้อยห่างๆ หม่อม/*9*/ราชวงษ์เล็กนี้เดิมเป็นนายอำเภอเมืองนครไชยศรี ทำการดี พระยาสุนทรบุรีเห็นว่าอำเภอพระปฐมเปนอำเภอสำคัญกว่าอำเภออื่นในเมืองนครไชยศรี จึงย้ายมาว่าอำเภอพระปฐม ฟังดูผู้คนก็นิยมมากอยู่
วันที่ ๑๕ เวลาเช้าไปเที่ยวดูตลาด ตลาดพระปฐมเจดีย์นี้ตั้งอยู่ ๒ ฟากคลองเจดีย์บูชา ตั้งแต่บริเวณวัดพระปฐมตลอดลงไปยาวตามลำคลองประมาณ ๑๐ เส้น ปลูกเปนโรงหลังคามุงจากเครื่องผูกบ้างสับบ้างฝั่งละ ๒ แถว มีทางเดินกลางกว้างประมาณ ๔ ศอก มีทั้งโรงบ่อนแลโรงสุรา ตลาดของสดเบ็ดเสร็ดอยู่ในนั้น นับว่าเปนตลาดสำคัญในหัวเมืองแห่งหนึ่ง เหตุว่าเปนที่มีการค้าขายมาก สิ่งสินค้าที่จำหน่ายออกจากพระปฐมเจดีย์ไปจำหน่ายในกรุงเทพฯ แลหัวเมืองอื่นๆ นั้น ที่เปนสินค้าใหญ่ คือ เข้าเปลือก เข้าสาร เข้าโภช น้ำตาลทราย น้ำอ้อย ยาสูบ แลผักผลไม้ต่างๆ คือ คราม มะเกลือ หน่อไม้ น้อยหน่า สรรพรศ เผือกมัน กล้วย แลอื่นๆ ส่วนสินค้าซึ่งพามาแต่กรุงเทพฯ แลที่อื่นๆ จำหน่ายในที่นี้ คือ เครื่องทองเหลือง ทองขาว ผ้าพรรณนุ่งห่ม แลผักผลไม้ เครื่องบริโภค คือ หมาก พลู ทุเรียน มังคุด มะพร้าว เปนต้น
/*10*/ลักษณะซื้อสินค้าทั้งปวงนี้ มีเรือใหญ่น้อยหลายร้อยลำ รับสินค้าแต่กรุงเทพฯ แลที่อื่นๆ มาจำหน่ายแก่พวกที่ตั้งร้านอยู่ในตลาดรับไว้ขายแก่ชาวบ้านนอก ถึงเวลาเช้าพวกชาวบ้านนอกต่างหาบหามบันทุกสิ่งสินค้าเข้ามาตั้งขายที่ลานพระปฐมเจดีย์ แลตามบริเวณตลาด พวกชาวเรือพากันไปว่าซื้อ เมื่อตกลงราคากันแล้วก็ขนส่งลงเรือที่ริมตลาดนั้นบ้าง ต่ำลงมาบ้าง ตามเรือเล็กเรือใหญ่ที่จะขึ้นไปได้ถึงเพียงใด พวกชาวบ้านนอกขายของได้แล้ว ภอใจต้องการของสิ่งใดก็เที่ยวซื้อหาตามร้านในตลาด หาบหามพากลับออกไปบ้านเปนประเพณีดังนี้ เวลาเช้าๆ คนแน่นหนาคับคั่งตลอดตลาด ประมาณได้หลายพันคนทุกๆวัน พระยาสุนทรบุรีได้ให้ลองเก็บจำนวนแลราคาสินค้าเพียงผลไม้ที่ซื้อขายกันที่ตลาดในเดือนกรกฎาคม ได้จำนวนสินค้าที่จำหน่ายไปจากพระปฐมเจดีย์ คือ
น้อยหน่า ๗๓๗๔๑๕ ผล เปนเงิน ๕๕๓๐ บาท ๓๒ อัฐ
สรรพรศ ๒๒๐๓๑ ผล เปนเงิน ๘๒๖ บาท ๑๐ อัฐ
กล้วย ๓๖๘๙๐๐ ผล เปนเงิน ๙๒๒ บาท ๑๖ อัฐ
ขนุน ๖๑๕ ผล เปนเงิน ๑๕๓ บาท ๔๐ อัฐ
/*11*/เข้าโภช ๔๘๐๒๐ ผล เปนเงิน ๒๑๑ บาท ๔ อัฐ
ฟักทอง ๓๔๖ ผล เปนเงิน ๕๙ บาท ๔๘ อัฐ
ฟักเขียว ๗๖๐๐ ผล เปนเงิน ๓๙ บาท
รวมเปนเงิน ๗๗๔๒ บาท ๒๒ อัฐ
สินค้ากรุงเทพฯ ที่เอามาจำหน่ายในพระปฐม คือ
ทุเรียน ๑๙๕๖ ผล เปนเงิน ๑๙๙๓ บาท ๔๐ อัฐ
แมงคุด ๕๗๖๑๑ ผล เปนเงิน ๗๒๐ บาท ๘ อัฐ
หมาก ๑๑๔๓๕๐ ผล เปนเงิน ๕๗๑ บาท ๔๘ อัฐ
พลู ๔๖๔๔๐ กำ เปนเงิน ๑๖๒๘ บาท ๔๑ อัฐ
มะนาว ๘๖๕๐ ผล เปนเงิน ๒๖ บาท ๓๒ อัฐ
กะท้อน ๒๕๑๑ ผล เปนเงิน ๔๘ บาท
แตงโม ๓๐๐ ผล เปนเงิน ๓๙ บาท
มะพร้าว ๖๓๐๐ ผล เปนเงิน ๔๗๐ บาท
เงาะ ๔๐๕๐ ผล เปนเงิน ๔๙ บาท
ส้มโอ ๔๐๐ ผล เปนเงิน ๑๒ บาท ๓๒ อัฐ
ลำไย ๑๗๐๐ ผล เปนเงิน ๔ บาท ๑๖ อัฐ
รวมเปนเงิน ๕๕๖๓ บาท ๑๖ อัฐ
/*12*/ยังเครื่องทองเหลืองทองขาวผ้าพรรณนุ่งห่มที่ชาวร้านในตลาดจำหน่ายได้ในเดือนหนึ่งนั้นเปนเงินถึง ๑๓๗๒๓ บาท ๑๐ อัฐ
เพราะเหตุที่การค้าขายในตลาดพระปฐมเจดีย์ดังว่ามานี้ พาให้คนต้องการที่ทำโรงร้านขายของมาก ที่ริมคลองฝั่งใต้เปนที่หลวง ก็เปนตลาดไปแต่มุมด้านน่าพระราชวัง คือ มีผู้เข้าอยู่แลต่อพะเพิงที่เพิงพลพระราชวังเอาเปนร้านตลาดตลอด ที่ถนนริมฝั่งคลองตรงพระราชวังออกมา ก็มีผู้ปลูกเปนร้านชำทำนองที่ว่าวัดสุทัศน์ ขายของบริโภคต่างๆ อิกแถว ๑ แต่มุมพระราชวังลงไปตามลำคลองราษฎรปลูกเปนโรงจาก ทำเปนร้านขายของตลอด ร้าน ๑ ยาวประมาณ ๘ ศอก เช่ากันถึงเดือนละ ๑๐ บาท ๑๒ บาท อย่างต่ำเพียง ๕ บาท ราคาขายเสงโรงจากเหล่านี้ขายกันถึงร้านละ ๑๐ ชั่ง ๑๕ ชั่ง ข้างฝั่งคลองฟากเหนือตอนบนเปนที่วัด ท่านพระปฐมเจติยานุรักษ์ยอมให้ราษฎรอาไศรย์ปลูกโรงขายของตลอดลงมาจนตะพานช้าง พ้นนั้นลงไปเปนที่พระยาพิพัฒ (ทับ) แลที่ท่านผู้หญิงหนูในเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ ซึ่งตกเปนของกรมหมื่นมรุพงษ์ก็ทำเปนโรงจากให้เช่าเปนร้าน/*13*/เปนตลาดแลโรงบ่อนตลอดลงไป แต่ราคาค่าเช่าห้องหนึ่งเพียง ๕ บาท ไม่แรงเท่าฝั่งใต้ ที่ตลาดพระปฐมเจดีย์ถึงเปนตลาดใหญ่ก็ดูรุงรังแลโสโครกเพราะปลูกเบียดเสียดเยียดยัดกันไม่เปนทางทางงดงาม แล้วแต่ใครจะทำก็ทำได้ ไม่มีผู้ใดในรัฐบาลที่จะได้เอาเปนธุระโดยทางที่ชอบมาแต่แรกจึงเปนได้เช่นนี้ แต่จะจัดการแก้ไขอย่างใดในเวลานี้ คิดดูก็เห็นว่าไม่มีประโยชน์ เพราะการค้าขายในตลาดที่นี้กำลังเจริญ ถ้าไปขับไล่รบกวนน่าที่จะเกิดความเดือดร้อนพาให้คนท้อถอยในการค้าขายไปได้ ทางอย่างดีที่ควรจะทำเห็นว่า ควรจะคิดอ่านสร้างที่แทนขึ้น แลกันให้ตลาดขยายย้ายออกไปภอหลวมตัวกันก่อน แล้วจึงจัดการก่อสร้างแก้ไขในตอนนี้ จึงจะไม่เปนการกีดกั้นความเจริญในที่นี้
การที่จะจัดเรื่องตลาดพระปฐมเจดีย์นี้ เวลานี้เจ้าพนักงานทำแผนที่ซึ่งได้ส่งออกมาทำการร่วมเข้าแล้ว ได้เรียกแผนที่ที่เขาทำมาตรวจดูประมาณอิกสัก ๒ เดือนถึงจะแล้ว จะต้องรอเอาแผนที่นี้เปนหลักกะถนนที่จะตัดในบริเวณพระปฐมเจดีย์ แลกะตลาดที่ควรจะอยู่ในที่ใด การทำถนนไม่ต้องลงทุนอันใดนัก เพราะใช้แรงคนโทษทำได้ ฉันได้/*14*/สั่งให้พระยาสุนทรให้รีบคิดทำตรางขึ้นที่พระปฐมเจดีย์ แลให้ส่งคนโทษเมืองสุพรรณ เมืองนครไชยศรีที่มีกำหนดโทษเกิน ๓ เดือน เอาขึ้นมาไว้ใช้ที่พระปฐมเจดีย์นี้ ในการก่อสร้างตลาดนั้นเห็นว่าจะต้องคิดย้ายบ่อนก่อน ถ้ากะในแผนที่เห็นที่ใดเหมาะควรย้ายบ่อนไปตั้งที่นั้น การที่จะสร้างบ่อนถ้าทำสัญญาให้เขาเก็บสัก ๑๐ ปีจะหาคนลงทุนทำก็เห็นจะได้ง่ายไม่ต้องออกเงินหลวง ถ้าบ่อนไปอยู่ไหนตลาดของสดแลร้านชำคงจะตามไป การที่จะสร้างตลาดของสดแลร้านชำนั้นหาผู้มีทุนทำได้ง่าย เพราะค่าเช่าคงจะเปนดอกเบี้ยไม่ต่ำกว่าชั่งละบาท การที่ย้ายบ่อนไปคงจะพาให้ร้านที่มีอยู่ในตลาดเดียวนี้ลดลงพอหายเยียดยัดกัน แบ่งที่สร้างตึกหรือโรงที่มั่นคงขึ้นในที่หลวงแห่งนี้ได้ การที่จะทำ จะทำเปนการหลวงหรือจะขายที่หลวงให้ราษฎรทำก็ได้ทุกอย่าง ถ้าได้กะแผนที่แล้วอย่างช้าอิก ๓ ปีที่นี้คงเปนเมือง ด้วยรถไฟจะเปนกำลังใหญ่ที่จะช่วยบำรุง เวลานี้ได้พบพวกมิศเตอร์กิงกำลังปักกรุยรถไฟเข้ามาในตอนคลองเจดีย์บูชาแล้ว ฟังเสียงพ่อค้าราษฎรในที่นี้อยู่ข้างจะพากันนิยมเรื่องรถไฟเปนอันมาก มีคนมาขอให้ฉันบอกว่ารถไฟจะแล้วเมื่อใดหลายคน ตามความ/*15*/เห็นของพวกพ่อค้าเห็นว่าถ้ารถไฟสายนี้แล้ว พวกเขาจะได้ความบริบูรณ์ขึ้นอิกมาก เพราะทุกวันนี้การทำไร่ขายสินค้ามีความขัดข้องอยู่หลายอย่าง คือต้องหาบขนสินค้ามาขายที่พระปฐมเปนความลำบากแลเปลืองโสหุ้ย บางทีในระดูฝนเหมือนอย่างเดียวนี้ ที่ไร่อยู่ไกลก็มาค้าขายไม่ได้ เพราะฝนชุกหนทางเปนหล่มเปนโคลน ใช้เกวียนหรือพาหนะอย่างใดไม่ได้ อิกประการหนึ่งสินค้าที่เอามาขายที่ตลาดพระปฐมราคายังต่ำเปนต้นว่าน้อยหน่า บางวันถ้ามาขายมากด้วยกันขายได้เพียง ๑๐๐ ละ ๒ สลึง ต่อบางวันมีเรือมารับมากหรือคนมาขายน้อย จึงขึ้นราคาถึงกว่า ๑๐๐ ละ ๓ สลึง เพราะพวกที่รับคิดเพื่อเสียหายในระหว่างทางที่จะพาไปขาย น่านี้พอค่อยยังชั่ว ถ้าน่าแล้งบางทีถึง ๔ วัน ๕ วันจึงจะไปถึงกรุงเทพฯ ถ้ามีรถไฟความลำบากเหล่านี้จะหมดไปคงจะขายสินค้าได้ราคาดีขึ้นกว่าเดี๋ยวนี้ คนจึงหวังใจในรถไฟมาก กลับมาจากตรวจตลาดได้มีการประชุมพวกหลงจู๊โรงหีบ แลพวกทำไร่ ในการที่เรียกประชุมเรื่องโรงหีบนั้น เพราะการที่จะเลิกด่านภาษียังติดอยู่ด้วยเก็บภาษีน้ำตาลทราย ในท้องที่อำเภอพระปฐมเจดีย์มีโรงหีบในเวลานี้ ๑๗ โรง เงินภาษี/*16*/ปีหนึ่งกว่า ๑๐๐ ชั่ง อิกประการหนึ่งความขัดข้องในมณฑลนี้มีอยู่ด้วยเรื่องภาษีอ้อย จะจัดการตามอย่างหัวเมืองฝ่ายเหนือไม่ได้ คือ ข้างหัวเมืองในมณฑลกรุงเก่า มณฑลนครสวรรค์ แลมณฑลพิศณุโลกย์ ราษฎรปลูกอ้อยแลเขี้ยวน้ำอ้อยขายเอง จัดการเก็บภาษีเรียกจากผู้ปลูกอ้อย คิดตามเนื้อที่ไร่ละ ๔ บาท ๒ สลึงเปนการเรียบร้อย แต่ทางนี้ราษฎรที่ปลูกอ้อยปลูกขายโรงหีบทั้งสิ้น ไม่ได้เขี้ยวเองอย่างหัวเมืองข้างเหนือ โรงหีบต้องเสียภาษีน้ำตาลทรายน้ำอ้อยอยู่แล้ว ถ้าจะเอาแบบหัวเมืองข้างเหนือมาเก็บไร่อ้อยอิกชั้นหนึ่งก็เปนภาษี ๒ ซ้ำ อิกประการหนึ่งพระยาสุนทรบุรี ได้ลองทำบาญชีน้ำตาลที่ทำได้ตามโรงหีบเทียบกับจำนวนน้ำตาลที่ได้เสียภาษี จำนวนน้ำตาลที่เสียภาษีต่ำอยู่กว่าครึ่ง เห็นเปนการรั่วไหลรัฐบาลเสียเปรียบอยู่ จำต้องคิดจัดการแก้ไขวิธีเก็บภาษีน้ำตาลทรายทางนี้อย่างใดอย่างหนึ่ง แลวิธีที่จะจัดใหม่นั้น ได้ปฤกษากับพระยาสุนทรบุรีเห็นว่ามีอยู่ ๒ อย่าง คือ เก็บตามเนื้อที่ปลูกอ้อยอย่างหัวเมืองฝ่ายเหนือ แต่เลิกภาษีน้ำตาลทรายน้ำอ้อยเสียทีเดียวอย่างนี้จะเก็บได้ง่ายแลไม่/*17*/มีทางรั่วไหล แต่มีที่เสียอยู่อย่างหนึ่งด้วยเปนการเก็บจากคนจน คือราษฎรที่ปลูกอ้อย บางที่เห็นต้องเสียภาษีแรงขึ้นจะย่อท้อในการที่จะปลูกอ้อยก็จะเสียประโยชน์ได้ อิกอย่างหนึ่งนั้นเก็บภาษีน้ำตาลน้ำอ้อยแต่ไปเก็บที่โรงหีบเอาตามจำนวนน้ำตาลน้ำอ้อยที่จำหน่ายจากโรงหีบ อย่างนี้ไม่มีใครได้ความเดือดร้อนหรือท้อถอย แต่บางทีจะยากอยู่ในการที่จะตรวจจึงเห็นว่าการเรื่องนี้ควรจะเรียกหลงจู๊โรงหีบมาฟังความเห็นคนพวกนั้นดูเขาจะเห็นประการใด เมื่อพร้อมกันฉันจึงได้ชี้แจงความคิดที่จะแก้ไขวิธีเก็บภาษีน้ำตาลน้ำอ้อยให้ง่ายแลสดวกแก่การค้าขายขึ้น โดยที่จะไม่ให้ต้องมีการตรวจตราที่ด่านดังแต่ก่อน แต่เห็นว่าการนี้เกี่ยวกับผลประโยชน์ของพวกทำโรงหีบ แลเห็นว่าพวกโรงหีบเปนผู้ชำนาญในการนี้ จึงเรียกมาปฤกษาว่ารัฐบาลควรจะจัดการเก็บฉันใด ที่จะได้ประโยชน์เงินภาษีอากรตามสมควรจะได้ แลไม่ลำบากเดือดร้อนแก่การค้าขายดังนี้ พวกหลงจู๊โรงหีบได้ปฤกษากันโดยความเอื้อเฟื้อช้านานตกลงเนื้อเห็นว่า การที่เก็บจากราษฎรที่ปลูกอ้อยแลเลิกภาษีน้ำตาลทรายน้ำอ้อยเสียนั้น/*18*/เปนการสดวกแก่โรงหีบจริงอยู่ แต่เห็นว่าราษฎรจะพากันท้อถอย ถ้าราษฎรไม่ปลูกอ้อยให้พอต้องการของโรงหีบ ๆ ก็จะเสียประโยชน์เหมือนกัน เพราะฉนั้นเห็นพร้อมกันว่าไปเก็บภาษีน้ำตาลทรายน้ำอ้อยตามโรงหีบดีกว่า พวกหลงจู๊โรงหีบจะรับอุดหนุนในการที่เจ้าพนักงานจะไปตรวจแลเก็บภาษีน้ำตาลโดยเต็มกำลัง ในการเรื่องนี้ยังจะต้องคิดวิธีที่จะเก็บและจะตรวจ แต่ไม่มีเวลาพอที่จะคิดให้ตลอดในเวลานี้ จึงได้มอบไว้แก่พระยาสุนทรบุรีให้ทำเนื้อเห็นเข้าไปยื่นในเวลาประชุมเทศาภิบาลปีนี้ แต่การคงจะตลอดได้ ด้วยได้ปฤกษาเห็นทางอยู่โดยมากแล้ว
ไต่ถามพวกหลงจู๊โรงหีบต่อไป ได้ความว่าในศก ๑๑๖ โรงหีบมีกำไรแทบทุกโรง การทำโรงหีบมีเครื่องท้อถอยอยู่บัดนี้ แต่ด้วยเรื่องหากระบือไม่ได้พอเทียบหีบ ด้วยโคกระบือเปนโรคล้มตายเสียปีกลายนี้มาก คนที่เคยรับไปหาโคกระบือหาให้ไม่ใคร่ได้ ความข้อนี้จะต้องเติมอัตโนมัติว่าเพราะเดี๋ยวนี้ขะโมยยากกว่าแต่ก่อนด้วย แต่อย่างไรก็ดีเห็นเปนการที่น่าจะต้องช่วยคิดแก้ไข เพราะความต้องการโคกระบือทำไร่นาทุกวันนี้มากขึ้นทุกที เรื่องหาโค/*19*/กระบือยาก น่าจะเปนเครื่องทำให้เสื่อมสิ้นการทำน้ำตาลทรายได้ เรื่องนี้แต่ก่อนได้มีความคิดอยู่ว่าจะชักชวนให้เปลี่ยนเครื่องมือใช้ทำด้วยเครื่องจักร ได้หาแบบอย่างเข้ามา แลได้ให้กับตันคาตองออกมาตรวจทำรายงานก็ว่าจะใช้ได้ เปนแต่ยังไม่ได้สั่งเครื่องจักรเข้ามาทดลองเท่านั้น แต่ครั้นมาไต่สวนฟังถึงท้องที่แลได้ไปตรวจดูโรงหีบด้วยตนเองในครั้งนี้ กลับความเห็นเปนอย่างอื่น เห็นว่าที่จะให้ทำด้วยเครื่องสติมนั้นไม่ได้ เพราะคนเหล่านี้ไม่มีทุนพอจะซื้อเครื่องสติมอย่างหนึ่ง ถึงจะมีทุนพอซื้อก็ไม่ได้คุ้มดอกเบี้ยทุนที่ลง เพราะการหีบอ้อยทำแต่เพียงปีละ ๓ เดือน จะต้องทิ้งเครื่องสติมป่วยการอยู่ถึงปีละ ๙ เดือน การโรงหีบทางนี้ไม่ได้ทำเปนการใหญ่ ถึงแก่จะปลูกอ้อยให้พอทำตลอดปี แลยังซ้ำต้องอาไศรยซื้ออ้อยสุดแต่ราษฎรจะทำมาขายด้วย สังเกตุดูโรงหีบซึ่งได้ไปดูถึง ๒ โรง ในเวลานี้ ทิ้งให้รุงรังจนถึงหลีงคาเปนรูโหว่ทั่วไป แต่แรกเห็นถึงแก่ถามว่าโรงร้างหรือมีเจ้าของทำอยู่ ได้ความว่าเปนของที่ทำอยู่ แต่เปน/*20*/เวลาระดูว่างจึงทอดทิ้งไว้ดังนี้ แต่ถึงระดูแล้งจึงจะลงมือซ่อมแซมเมื่อจะลงมือหีบอ้อย ได้พิเคราะห์ดูเครื่องหีบที่ใช้อยู่ทุกวันนี้เปนอย่างจีน ซึ่งคิดใช้มานับด้วยร้อยปี หนักแลไม่สนิทสนม ถ้าคิดทำลูกหีบด้วยเหล็กแลให้มีจักรขบช่วยแรงจะเบาแรงขึ้นได้อิกมาก พิเคราะห์ดูเห็นถึงคิดใช้แรงคนหมุนอย่างเครื่องตีพิมพ์หรือเครื่องทำน้ำมะเน็ด ไม่ต้องใช้แรงสัตว์ได้ โดยจะไม่ถึงเช่นนั้น แต่เพียงคิดทำลูกหีบให้เบาแลให้มีจักรช่วยแรงมากขึ้น ก็จะใช้สัตว์น้อยตัวลงได้กว่าที่ใช้อยู่เปนอันมาก แต่จนใจเปนการเหลือความรู้ จะต้องเอาไว้ปฤกษาอินชะเนียดูต่อไป
ได้ปฤกษากับพวกทำไร่ถึงเรื่องวิธีเก็บภาษีสมพักสรแลเรื่องออกใบจองในเรื่องสมพักศรนั้น ความเห็นของพวกทำไร่ยุติเปนอันเดียวกันหมดว่า ถ้าเก็บตามเนื้อที่ดินเสมอไร่ละสลึงเฟื้อง แล้วแต่ราษฎรจะปลูกผลไม้อย่างใดๆ ไม่ว่า อย่างนี้จะเปนการสดวก แลจะเปนที่มีน้ำใจแก่คนทำไร่มาก ด้วยไม่มีการที่จะต้องนำตรวจต้นผลไม้ แลไม่ลำบากที่จะต้องต่อล้อต่อเถียงกับเจ้าพนักงาน ว่าโดยอัตราที่เก็บทุกวันนี้ ซึ่งเก็บอยู่เปน ๒ อย่าง คือ เก็บตามที่ดินบ้าง เก็บ/*21*/ตามต้นผลไม้บ้าง ถ้าคิดถัวตามเงินภาษีที่เก็บก็ลงกัน กล่าวคือ ที่นับต้นบางทีก็เกินไร่ละสลึงเฟื้อง บางทีก็ไม่ถึง ถ้าเก็บเปนที่ดินสดวกกว่า แต่การที่จะให้จองที่นั้นพวกชาวไร่ร้องว่า ถ้าให้จองเปนการเดือดร้อน เพราะที่ดินที่ทำไร่ทำ ๗ ปี ๘ ปี แล้วดินเค็ม หรือหญ้าคาขึ้น ต้องทิ้งที่ไปถางป่าหาที่ทำใหม่ มีที่ซึ่งทิ้งร้างอยู่ในเวลานี้หลายพันไร่ แลไม่ใคร่มีการที่จะแย่งชิงที่ดินกัน เพราะที่ป่าเปล่ายังมีมาก ถ้าหากว่าให้จองที่ก็จะต้องเสียค่าจองร่ำไป เปนความเดือดร้อน ถ้าหากว่าจะจัดให้เปนหลักถานในการเก็บภาษี จัดเช่นนี้เห็นว่าจะเรียบร้อยตลอดได้ คือ ถ้าผู้ใดจะถางป่าทำไร่ ให้ขออนุญาตต่อนายอำเภอ นายอำเภอรางวัดแลกำหนดที่ให้ แลเก็บภาษีแก่คนนั้นตามพระราชบัญญัติต่อไปทุกๆ ปี กว่าคนนั้นจะทิ้งที่เมื่อใดก็ให้บอกคืนแลขออนุญาตใหม่ดังนี้ ที่ว่านี้ว่าโดยการทำไร่โดยมาก แต่ที่ไร่ซึ่งเจ้าของหวงห้ามตั้งประจำอยู่ เพราะเปนที่อยู่ริมคลองริมหนอง ปลูกหมากมะพร้าวแลทำนาได้ก็มีบ้าง แต่ไม่มากนัก ท้องที่อำเภอพระปฐมนี้ข้างทิศตวันออกเปนที่ต่ำทำได้ทั้งไร่แลนา มีคนหวงห้ามอยู่ประจำโดยมาก ทางตวันตกเปนที่ดอน ระดูแล้งเหือด/*22*/แห้งหาน้ำใช้โดยยาก แต่เปนที่ดินอุดม ที่ดอนปลูกผักผลไม้ต่างๆ ไม่ต้องรดน้ำมีผลบริบูรณ์จนกว่าดินจะเค็ม ต้นไม้เหล่านั้นจึงตายแลปลูกไม่งอกงามได้ในที่เช่นนี้ ปลูกได้แต่น้อยหน่า สัปรศ เผือกมัน แลไม้ล้มลุกอย่างอื่นๆ ซึ่งงอกงามในระดูฝน แต่ต้นไม้ซึ่งอยู่ได้นาน เช่น มะม่วง หมาก มะพร้าว ปลูกในที่ดอนเช่นนี้ ทนความเหือดแห้งในระดูแล้งไม่ได้ ปลูกได้แต่ในที่ลาดปากหนอง ขึ้นงามแลมีราคาดี ที่ว่าที่เค็มนั้นเปนการปลาด พึ่งรู้ในคราวนี้ว่าที่พระปฐมนี้เปนที่มีเกลือสินเทาอย่างเมืองนครราชสีมา เว้นแต่น้อยกว่า บ่อน้ำที่ขุดบางบ่อก็จืด บางบ่อก็เค็มแลมีส่าห์เกลือขึ้นตามแผ่นดินด้วย
การทำไร่ในเวลานี้ได้ความว่ามากขึ้นกว่าแต่ก่อนเปนอันมาก ที่ป่าถางเปนไร่ตลอดออกไปจนหนองแขม คงจะถึงห้วยกระบอกไม่ช้านัก ที่ทำไร่มากขึ้นได้ความว่า เพราะโจรผู้ร้ายสงบลง คนกล้าออกไปอยู่ที่เปลี่ยวไม่กลัวโจรไภย ประการหนึ่ง เพราะมีจีนออกมาจากกรุงเทพฯ เปนอันมากเนืองๆ ทำได้กำไรดี ในว่าจีนใหม่ออกมาทำการเปนลูกจ้าง/*23*/ไม่ถึง ๒ ปี ก็ตั้งตัวทำการของตนเองได้ ได้ความดังนี้ ในการทำไร่ในอำเภอพระปฐมนี้ เห็นว่าเพราะเหตุที่ดินมีมากกว่าคนเท่านั้นเอง จึงได้ทิ้งไร่เที่ยวเลือกที่ทำเอาใหม่ ไม่มีใคร่หวงแหนที่ดังที่นา ได้ลองถามพวกทำไร่ว่า เมื่อที่ไร่เก่าไปเสียแล้ว ทำไมจึงไม่ใช้ปุ๋ย์ช่วยกำลังดิน พวกเหล่านั้นพากันหัวเราะว่าใช้ปุ๋ย์ต้องเปลืองโสหุ้ยมาก แต่น้ำยังไม่รด ถ้าไปลงทุนทำปุ๋ย์ จะเอากำไรที่ไหนมา สู้ถางป่าเอาใหม่ไม่ได้ ดังนี้ เห็นว่าเมื่อรถไฟแล้วสินค้าจำหน่ายได้มากขึ้น ราคาดีขึ้น คงจะมีคนทำไร่มากขึ้น เมื่อคนพอแก่ที่เมื่อไรเมื่อนั้นจึงจะเกิดหวงที่ถึงจะจัดเรื่องการจับจองที่ดินในที่นี้ได้ตลอดไป แต่เรื่องเก็บสมพักศรนั้น ควรต้องคิดเก็บตามเนื้อที่ดินไม่ว่าที่พระปฐมนี้หรือที่ใดๆ ทั่วไป จึงจะเปนการเรียบร้อยแลเชื่อว่าจะได้เงินมากขึ้นด้วย
เวลาบ่ายโมงเสศ พระองค์จีระเสด็จมาถึงได้จัดให้ประทับอยู่ที่วัง ส่วนฉันย้ายขึ้นไปอยู่ที่ระเบียงพระปฐม
เวลาบ่ายได้ขี่ม้าออกไปเที่ยวดูพื้นที่ทางหลังพระปฐมจนถึงตำบลอุหล่ม ระยะทางประมาณ ๓๐ เส้น ที่ข้างหลัง/*24*/พระปฐมนี้เปนที่ป่าละเมาะทิ้งร้างว่างเปล่าอยู่โดยมาก ทีจะเปนที่เค็มอย่างเขาว่า มีไร่แลสวนอยู่ห่างๆ ที่เหล่านี้ เปนเมืองโบราณยังมีคูแลเชิงเทินทั้งสระที่ขุดเอาดินขึ้นทำพระปฐมหรืออย่างไร ดูทำเลในระดูนี้เขียวสดแลมีน้ำเต็มทุกๆ ห้วย แลสระงามน่าเที่ยวเล่น แต่ระดูแล้งจัด น่ากลัวน้ำแลใบไม้จะแห้ง ด้วยทางนี้เปนป่าแดงตลอดไปจนพระแท่น แต่ก็แล้งอยู่เพียงปีละ ๒ เดือนหรือ ๓ เดือน เปนอย่างมาก
เวลาเย็นได้นิมนต์พระสวดมนต์ในพระวิหารเปนการสมโภชพระปฐมเจดีย์ แลมีละครเมื่อสวดมนต์จบแล้ว จนเวลา ๕ ทุ่มเลิก
วันที่ ๑๖ เวลาเช้า เลี้ยงพระแล้วลงเรือไปนมัศการพระปโทน กลางวันมีละคร เวลาบ่ายเวียนเทียนสมโภชพระปฐมเจดีย์ เวลาค่ำจุดดอกไม้เพลิง ซึ่งพระสงฆ์มีพระปฐมเจติยานุรักษ์เปนต้นทำมาช่วยบูชาพระปฐมเจดีย์ เปนเสร็จการสมโภช ซึ่งได้กระทำตั้งใจอุทิศถวายพระราชกุศลแด่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งได้ทรงปฏิสังขรณ์พระปฐมเจดีย์แลเฉลิมพระเกียรติยศพระบาท/*25*/สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวผู้ทรงพระคุณธรรมอันมหาประเสริฐ ซึ่งทรงตั้งพระราชหฤไทยหวังจะทำนุบำรุงพระราชอาณาจักรแลไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินให้อยู่เย็นเปนศุขแลเจริญรุ่งเรืองขึ้น จึงได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดการบ้านเมืองแลโปรดให้ตัวฉันออกมาตรวจจัดราชการสนองพระเดชพระคุณในครั้งนี้ ขออานิสงษ์จงเปนผลอันสำเร็จสมดังพระบรมราชประสงค์จงทุกประการ
มาพระปฐมคราวนี้ ได้เอาเปนธุระสืบค้นของโบราณได้พระพิมพ์หลายรูป พิเคราะห์ดูรูปพระพิมพ์เปนทำนองฮินดูคล้ายกับที่ได้ในแหลมมลายู แลได้ไปพิจารณาดูศิลาจำหลักที่ตั้งไว้ในลานพระปฐม ท่วงทีฝีมือคล้ายกับที่มีที่ในเกาะชะวา ดูพอเปนพยานในความสันนิถานได้อย่างหนึ่ง ว่าพระปฐมเจดีย์นี้ชาวมัชฌิมประเทศคงจะเปนผู้สร้างหรือเปนครูให้สร้าง แต่เทวรูปที่ขุดได้เปนเทวรูปอย่างเดียวกับเขมร เหมือนกับที่มีในเมืองนครสวรรค์ เมืองสิงห์ แลเมืองนครราชสิมา ตลอดจนเมืองเขมร นึกๆ ดูเห็นว่าบางทีเมื่อครั้งยังถือสาสนาพราหม เมืองเหล่านั้นจะเกี่ยวข้องกับเมืองเขมรอย่างใดอย่างหนึ่ง มาต่างกันเมื่อชั้นถือพระพุทธ/*26*/สาสนา เหตุว่าพระพุทธสาสนาแพร่หลายมาทางบกลงทางเมืองพม่า เช่นนี้บางทีจะเปนได้ ได้พบของสำคัญคราวนี้อย่างหนึ่ง คือ เงินเหรียญโบราณ พวกจีนขุดได้ทางคลองพระปโทน จีนพุกผู้ใหญ่บ้านนำมาให้ดูตราเปนทำนองปราสาทมีรูปปลาอยู่ใต้นั้นด้านหนึ่ง เปนอุณาโลมกับลายรูปอะไรไม่รู้อิกด้านหนึ่ง ไม่เคยเห็นเงินอย่างนี้มาแต่ก่อน ได้สั่งให้จีนพุกผู้ใหญ่บ้านเปนเจ้าของ พาเข้าไปคอยอยู่ในกรุงเทพฯ เพื่อจะได้นำเข้าทูลเกล้าฯ ถวาย
พระปฐมเจดีย์ ที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงปฏิสังขรณ์ขึ้นนี้ ยิ่งเที่ยวแลยิ่งดูก็ยิ่งแลเห็นว่าทำดีและทำงามมาก งามทั้งแบบอย่างแลกะท่วงทีที่จะปลูกสร้างโบถวิหารแลสิ่งอื่นๆ นึกว่าใครๆ มาดูที่จะไม่ชมว่างามเห็นจะไม่ได้ ในเวลานี้การปฏิสังขรณ์ได้ทอดทิ้งมาช้านาน พระปฐมเจติยานุรักษ์มีความอุสาหะเรี่ยรายปฏิสังขรณ์ได้บ้างเล็กน้อย เพียงปิดทองพระประทานแลพระพุทธรูปตามพระวิหารทิศเกือบสำเร็จไปได้หมด แต่ไม่พอจะป้องกันความซุดโซม ที่สำคัญนั้นคือกระเบื้องที่ประดับองค์พระปฐม ที่ระฆังร่วงลงมาเสียกว่าครึ่ง มี/*27*/ต้นไม้ขึ้น เลขวัดได้ขึ้นแผ้วถางในการเตรียมรับฉันคราวนี้ แต่ก็พอแลเห็นได้ว่า เวลาปรกติตามระฆังคงจะมีต้นไม้มาก สิ่งที่ชำรุดสำคัญนอกจากนี้ คือ พระระเบียงซึ่งสร้างในแผ่นดินปัจจุบันนี้ ข้างด้านตวันตกเฉียงใต้หลังคาพังลงแถวหนึ่ง ประมาณหนึ่งในแปดส่วนของพระระเบียงโดยรอบ นอกจากนี้เปนแต่ชำรุดซุดโซมเล็กน้อยทั่วไป พอแก้ไขเยียวยาได้ไม่ยาก คิดดูการที่จะรักษาพระปฐมเจดีย์ไม่ให้ชำรุดซุดโซมหนักไป กล่าวคือให้มีคนคอยซ่อมแซมอยู่เสมออย่างวัดพระศรีรัตนสาสดาราม ถ้าหากว่าจ่ายเงินหลวงเสมอปีละ ๕๐ ชั่งเห็นจะพอแก่การ ยังจะเรี่ยรายได้ตามเทศการอิกสักปีละ ๓๐๐๐ บาท แต่เงินเท่านี้ยังไม่พอที่จะประดับกระเบื้ององค์พระปฐมเจดีย์ให้ดีดังเก่า เพราะจะหนักในค่านั่งร้านมาก
วันที่ ๑๗ เวลาเช้า ๒ โมงเช้าพร้อมกันนมัศการลาพระปฐมเจดีย์ลงเรือกลับออกจากคลองเจดีย์บูชาล่องลำน้ำนครไชยศรีมาแวะดูที่ว่าการอำเภอตลาดใหม่ ซึ่งหลวงบำรุงจีนประชาเปนนายอำเภอ ที่ว่าการอำเภอนี้นายอำเภอได้ปลูกเรือนไม้เปนที่ว่าการอำเภอดูงดงามพอแก่การ การในอำเภอ/*28*/ก็เรียบร้อย โจรผู้ร้าย แม้การล้วงสักเล็กน้อยก็น้อยกว่าอำเภออื่นๆ ถ้อยความก็เปรียบเทียบว่าแล้วไปได้มากกว่าต้องส่ง จัดว่าเปนดีกว่าอำเภออื่นในเมืองนครไชยศรี ยังเสียแต่เขียนแบบพิมพ์พลาดอยู่บ้าง ตรวจที่ว่าการอำเภอแล้วเดินไปดูตลาดซึ่งหลวงบำรุงจีนประชาสร้างขึ้นในที่นี้ เก็บค่าเช่าได้ปีละกว่า ๔๐ ชั่ง แล้วไปดูโรงหีบแลบ้านของหลวงบำรุง แล้วจึงลงเรือล่องน้ำต่อมา เวลาบ่าย ๔ โมงเสศถึงปากคลองดำเนินสดวก อยุดพักที่นี้คืนหนึ่ง เจ้าพระยาสุรพันธ์พิสุทธิ ข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑลราชบุรี พระยาอมรินทรฤๅไชย ผู้ว่าราชการเมืองราชบุรี หลวงวิเสศภักดีว่าที่ปลัดเมืองสมุทรสาครมาคอยรับอยู่ที่นี้
ลำแม่น้ำในเขตรเมืองนครไชยศรี ดูไม่สู้ครึกครื้นเหมือนในเขตรสุพรรณ์ เห็นจะเปนเพราะกว้างกว่า แลบ้านเรือนมักจะตั้งลึกเข้าไป การทำมาค้าขายตามลำแม่น้ำตอนนี้ ได้ความว่าทำนาเปนพื้น เพราะเข้าเมืองนครไชยศรีมีน้ำหนักมาก ขายตามโรงสีไฟในกรุงเทพฯ ได้ราคาดีกว่าเข้านาเมือง คนจึงพากันมาทำนาแลมารับซื้อเข้าทางเมืองนครไชยศรีมากขึ้น ในเวลานี้ได้ทราบว่ากำลังคนอพยบ/*29*/เข้ามาหานาทำในเมืองนครไชยศรีเปนอันมาก ความในศาลมีแต่เรื่องแย่งที่นากันเปนพื้น นอกจากทำนามีการทำสวนทำไร่ ได้เห็นไร่งามๆ หลายแห่ง แต่พวกที่ทำสวนทำไร่ร้องว่าไม่ดีเหมือนแต่ก่อน ด้วยทุกวันนี้น้ำกัดคลองลัดท่าจีนโตออกไป ในระดูแล้งน้ำเค็มขึ้นแรง ทำให้ที่สวนที่ไร่เสียไปมาก แต่น้ำเค็มทำให้เกิดสวนจากขึ้นเปนสินค้าในลำน้ำนี้ได้อิกอย่างหนึ่ง การทำมาค้าขายอย่างอื่นมี โรงหีบทำน้ำตาลทรายตั้งอยู่ตามลำน้ำ ๓ โรง มีโรงปั้นโอ่งอ่างเครื่องดินเผาประมาณ ๓ แห่ง แลมีที่ตั้งทำการย้อมมะเกลือย้อมครามหลายแห่ง เพราะมะเกลือป่ามีอยู่ข้างหลังพระปฐมเจดีย์ต่อพรมแดนเมืองกาญจนบุรี พวกชาวบ้านนอกเก็บบันทุกเกวียนลงมาขายซื้อได้ราคาถูกจึงมีผู้ตั้งย้อมแพรดำมะเกลือไปจำหน่ายต่างประเทศได้กำไรราคาดี ในการย้อมครามก็ทำนองเดียวกัน ด้วยอาไศรยซื้อครามตามไร่ในคลองเจดีย์บูชาแลในที่เหล่านี้ได้ราคาถูก
รวบรวมเนื้อเห็นการที่ได้ตรวจเมืองนครไชยศรีครั้งนี้เห็นว่า ในส่วนการโจรผู้ร้าย การปราบปรามกรมการ แลการจัดกำนันผู้ใหญ่บ้านเรียบร้อยเปนอย่างดีได้จริงดังคำ/*30*/เล่าลือเข้าไปกรุงเทพฯ ฉันได้ตั้งใจไต่ถามอำเภอกำนันแลราษฎรบันดาที่ได้พบปะทุกๆ แห่ง มีเสียงเปนอย่างเดียวกันว่าเมืองนครไชยศรีใน ๓ ปีมานี้ การโจรผู้ร้ายเรียบร้อยขึ้นทุกที ราษฎรได้ทำมาหากินได้เปนศุข กำนันผู้ใหญ่บ้านไม่มีความเดือดร้อนอย่างใด การที่เลิกด่านภาษีเปนที่พอใจของราษฎร พากันยินดีถวายพระพรพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโดยมาก ความหยุกหยิกในราษฎรเวลานี้มีแต่เรื่องแย่งที่นากันทำ เพราะคนอพยบแต่ที่อื่นเข้ามาทำนาในแขวงเมืองนครไชยศรีเปนอันมาก การออกใบจองยังห้ามไว้ คนจึงเกิดทุ่งเถียงกันด้วยเรื่องแย่งที่นา เรื่องนี้เปนเรื่องสำคัญที่จะต้องคิดรีบจัดเสียโดยเร็ว ช้าไปการวิวาทจะเกิดมากขึ้น
คนในเมืองนครไชยศรีไม่ว่าพระคฤหัศจีนไทยฟังเสียงดูพากันนิยมต่อพระยาสุนทรบุรีทั่วน่า ไม่มีใครได้กล่าวโทษหรือติเตียนอย่างใด ที่จริงกระบวนความเอื้อเฟื้อต่อผู้น้อย แลการที่ไหวพริบระวังรักษาการตามคำสั่งแลน่าที่ พระยาสุนทรบุรีจัดว่าดีได้จริง ดีกว่าเทศาบางคน ขาดอยู่แต่ความรู้ที่จะคิดอ่านจัดการด้วยลำพังปัญญาตนหรือจะแก้ไขสดร้อนโดยทางดิโปลมาซี เช่นกระบวนที่จะเล่นกับพวก/*31*/บาดหลวงยังไม่รู้สันทัด จำต้องสั่งต้องสอนจึงทำได้ แต่กระนั้นเห็นว่าที่จะหาผู้ใดเปนเทศาภิบาลมณฑลนครไชยศรีในเวลานี้ ให้ดียิ่งกว่าพระยาสุนทรบุรีเห็นว่าหาไม่ได้ ด้วยทรงคุณวุฒิอันสำคัญ กล่าวคือ ที่คนในมณฑลนับถือทั่วไปอย่างเดียวกับพระยาพิไชย แลพระยาสุขุม ถึงกระบวนความสามารถในบางอย่างจะต่ำกว่าข้าหลวงเทศาภิบาลทั้ง ๒ นั้น ก็เล่นที่อยู่ใกล้กรุงเทพฯ วิ่งไต่วิ่งถามได้ง่าย จึงเห็นว่าควรเปนที่พอใจอยู่แล้ว.
(เซนพระนาม) ดำรงราชานุภาพ