พระราชพงศาวดารรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๔ ๒๔๗๗ autonumber-mod
เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค)
คำนำ
นายเทอด บุนนาค ซึ่งเป็นเพื่อนของข้าพเจ้ามาแต่ครั้งยังศึกษาวิชาอยู่ในประเทศฝรั่งเศส ได้นำความจำนงของเจ้าคุณธรรมสารเนติฯ ผู้บิดา มาแจ้งแก่ข้าพเจ้าว่า จะทำการฌาปนกิจคุณหญิงธรรมสารเนติฯ (อบ บุนนาค) ต้องการหนังสือเรื่องใดเรื่องหนึ่งพิมพ์ในงานนี้ หอสมุดแห่งชาติเผอิญมีหนังสือเรื่องใหญ่อีกเรื่อง ๑ ซึ่งจะเชิดชูเกียรติของสกุลบุนนาค คือ พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๔ ฉะบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ ซึ่งท่านผู้นี้ได้เรียบเรียงต่อจากพระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๓ ที่ได้พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพเจ้าคุณไพบูลย์สมบัติมาแล้ว ถ้าหากได้พิมพ์ในครั้งนี้จะเป็นการดียิ่ง เพราะหนังสือเรื่องใหญ่ๆ เช่นนี้หาผู้พิมพ์ได้ยาก โดยต้องลงทุนมาก และการพิมพ์หนังสือชะนิดนี้ได้เล่ม ๑ ย่อมเป็นประโยชน์อย่างสูงแก่การศึกษา ข้าพเจ้าจึงได้ให้ต้นฉะบับแก่นายเทอด บุนนาค นำไปให้เจ้าคุณธรรมสารเนติฯ พิจารณา ท่านเห็นชอบด้วย เป็นอันตกลงพิมพ์เรื่องนี้
การพิมพ์พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ ฉะบับรัชชกาลที่ ๔ นี้ ข้าพเจ้าได้ใช้วิธีเดียวกับฉะบับรัชชกาลที่ ๓ ที่ได้พิมพ์มาแล้ว คือแก้ไขแต่การใช้ตัวอักษรให้ต้องตามปทานุกรม ส่วนข้อความหรือถ้อยคำสำนวนนั้น ของเดิมมีอยู่อย่างไร ให้คงไว้ตามเดิม ไม่เปลี่ยนแปลง เป็นแต่ได้แบ่งวรรคตอน ทำหัวข้อเรื่องไว้ให้อ่านง่าย คิดวันเป็นสุริยคติ คิดปีเป็นพุทธศักราชพิมพ์ข้างล่าง เพื่อความสะดวกแก่นักอ่านสมัยนี้ ทั้งได้ทำสารบาญละเอียดไว้ด้วย
เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ แม้จะมิใช่นักประวัติศาสตร์ ก็เป็นนักพงศาวดาร หรือนักจดหมายเหตุที่ดียิ่งคนหนึ่งของไทย สามารถจดบันทึกข้อความต่างๆ ได้ละเอียดละออ ประกอบด้วยวิริยะ อุตสาหะ อันเป็นลักษณะของสกุลบุนนาค ได้เขียนหนังสือที่เป็นประโยชน์ไว้มากหลาย หนังสือที่พิมพ์ครั้งนี้ ย่อมเป็นจดหมายเหตุสำคัญอันหนึ่ง ที่จะช่วยการค้นคว้าสำหรับศึกษาและเรียบเรียงประวัติศาสตร์สยาม นอกจากจะต้องชมเชยท่านผู้เรียบเรียง คือ เจ้าพระยาทิพากรวงศ์แล้ว หอสมุดแห่งชาติยังรู้สึกขอบคุณเจ้าคุณธรรมสารเนติฯ ที่ได้บริจาคทุนพิมพ์หนังสือเรื่องใหญ่เล่มนี้ด้วย
ขอให้กุศลบุญราศี อันเกิดจากการเผยแพร่วิทยาการ ที่มีอยู่ในหนังสือนี้ จงเป็นผลสำเร็จเพื่อประโยชน์และความสุขของคุณหญิงธรรมสารเนติฯ (อบ บุนนาค) ผู้ล่วงลับไปแล้ว จงดำรงอยู่ในสุคติวิสัยทุกเมื่อเทอญ
หอสมุดแห่งชาติ
๑๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๗๗
พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๔
๑. อัญเชิญสมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้ามงกุฎฯ เสด็จจากวัดบวรนิเวศ
ทีนี้จะกล่าว ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ต่อไป
ลุศักราช ๑๒๑๓ ปีกุน ตรีศก เป็นปีที่ ๑ ครั้นรุ่งขึ้นวันพฤหัสบดี เดือน ๕ ขึ้น ๒ ค่ำ เวลาเช้า เจ้าพระยาพระคลัง ว่าที่สมุหพระกลาโหม ๑ พระยาราชสุภาวดี ว่าที่สมุหนายก กับข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยพร้อมกันเป็นอันมาก พากันออกไปเชิญเสด็จพระบาทสมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้ามงกุฎสมมุติเทวาวงศ์ พงศอิศรกษัตริย์ ซึ่งสถิตณวัดบวรนิเวศวิหารพระอารามหลวง แต่บรรดาราษฎรทั้งปวงก็นิยมชมชื่นรื่นเริงร้องอวยไชยถวายพระพร ตั้งเครื่องสักการบูชา เก็บดอกไม้ไปเรี่ยรายไว้ตามสถลมารคเป็นอันมาก ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย หมู่องครักษ์แห่ห้อมล้อมด้วยสรรพศัตราวุธแห่มา หมู่พราหมณ์ทั้งหลายมิได้บัตรหมายพากันไปโปรยเข้าตอกดอกไม้ ตีไม้ บัณเฑาะว์ เป่าสังข์ นำเสด็จมาจนถึงเรือพระที่นั่ง เสด็จทรงเรือพระที่นั่งกราบประจำทวีปยาว ๑๘ วา ๒ ศอก โดยทางชลมารค มีเรือพระที่นั่งรอง เรือข้าราชการนำตาม จุกช่องคลองใหญ่น้อยทั่วทุกพนักงาน เรือพระที่นั่งออกปากคลองบางลำภู ล่องลงมาประทับณพระตำหนักน้ำ พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ซึ่งอยู่เป็นพนักงานรักษาพระราชนิเวศน์ ก็พร้อมกันไปคอยรับเสด็จอยู่ที่พระตำหนักน้ำหน้าพระราชวัง พระบาทสมเด็จพระอนุชาธิราชเสด็จทรงพระราชยาน ข้าราชการแห่ห้อมพร้อมตามเป็นกระบวนถ้วนทุกพนักงาน เสด็จเข้าสู่พระราชวังสถาน ประทับศาลาหน้าพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พร้อมด้วยพระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ผู้น้อย โดยเสด็จพระราชดำเนินเข้าไปสรงน้ำพระบรมศพ แล้วเจ้าพนักงานทรงพระเครื่องต้นตามขัตติยราชประเพณี เชิญพระบรมศพเข้าสู่พระโกษฐทองคำจำหลักลายกุดั่น ประดับพลอยเนาวรัตน์ ตั้งกระบวนแห่ออกประตูสนามราชกิจ ไปประดิษฐานไว้ณพระที่นั่งดุสิดามหาปราสาทตามบุราณราชประเพณี แล้วพระบรมวงศานุวงศ์ และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย เชิญเสด็จพระบาทสมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้ามงกุฎสมมุติเทวาวงศ์ พงศอิศรกษัตริย์ ประทับณพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ตั้งกองล้อมวงรอบวัด ชั้นในองครักษ์ ๘ หมู่อยู่พิทักษ์รักษา แล้วเชิญเสด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรรังสรรค์ เสด็จณพลับพลาหน้าคลังที่ไว้ปืนใหญ่ในพระราชนิเวศน์มหาสถาน ตั้งกองป้องกันล้อมวงองครักษ์พิทักษ์รักษาอยู่เหมือนกัน
๒. กราบทูลอัญเชิญสมเด็จฯ เจ้าฟ้ามงกุฎฯ ขึ้นเสวยราชย์
ครั้นณเวลาย่ำค่ำพร้อมด้วยพระสงฆ์ราชาคณะที่เป็นประธานในพระพุทธศาสนา และพระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ผู้น้อย ข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือน บรรดาผู้ใหญ่ที่เป็นประธานพร้อมใจในการปรึกษา เรียงคำกราบทูลอัญเชิญตามใจข้าราชการทั้งปวงเสร็จแล้ว จึงนำคำปรึกษาเข้ามาในที่ประชุมพร้อมกัน เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทสมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้าทั้ง ๒ พระองค์ ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระยาพิพัฒนโกษาเป็นผู้อ่านคำปรึกษากราบบังคมทูลว่า กรมหมื่นนุชิตชิโนรส ศรีสุคตขัตติยวงศ์ ๑ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าฤกษ์ ๑ พระพิมลธรรม (อู่) ๑ พระพุฒาจารย์ (สน) ๑ พระธรรมอุดม (เซ่ง) ๑ พระพรหมมุนี (ถึก) ๑ พระธรรมไตรโลก (จี่) ๑ พระโพธิวงศ์ ๑ พระเทพโมฬี ๑ พระเทพมุนี (กัน) ๑ พระเทพกวี (รอด) ๑ พระญาณรักขิต ๑ พระศรีวิสุทธิวงศ์ (ฟัก) ๑ พระอริยมุนี (ทับ) ๑ แลพระราชาคณะคามวาสีอรัญวาสี กับพระครูและพระสงฆ์ฐานานุกรมเปรียญทั้งปวง ฝ่ายข้างพุทธจักรฝ่าย ๑ และฝ่ายข้างอาณาจักรนั้น กรมขุนรามอิศเรศร ๑ กรมหมื่นสวัสดิวิไชย ๑ กรมขุนเดชอดิศร ๑ กรมขุนพิพิธภูเบนทร์๑ กรมหมื่นพิทักษเทเวศร ๑ กรมหมื่นวงศาสนิท ๑ กรมหมื่นอมเรนทรบดินทร์ ๑ กรมหมื่นนรานุชิต ๑ กรมหมื่นธิเบศรบวร ๑ กรมหมื่นอมรมนตรี ๑ พระราชวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ผู้น้อยต่างกรมและมิได้เป็นกรม ฝ่ายหน้าฝ่ายใน กับข้าทูลละอองธุลีพระบาท ท่านเจ้าพระยาพระคลัง ว่าที่สมุหพระกลาโหม ๑ ท่านพระยาศรีพิพัฒนรัตนราชโกษา ๑ ท่านพระยาราชสุภาวดี ว่าที่สมุหนายก ๑ ท่านพระยาศรีสุริยวงศ์ จางวางมหาดเล็ก ๑ และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายทหารพลเรือน ทั้งพุทธจักรและอาณาจักร ปรึกษาพร้อมกันว่า สมเด็จพระอนุชาธิบดี เจ้าฟ้ามงกุฎสมมุติเทวาวงศ์ พงศอิศรกษัตริย์ แลสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรเรศรรังสรรค์ ทรงพระปรีชารอบรู้ราชประเพณี ผู้ประเสริฐล้ำเลิศในพระบรมราชวงศ์ จึงพร้อมกันขออัญเชิญเสด็จเถลิงถวัลยราชย์มไหศวริยสืบมหันตมหิศรราชวงศ์ ดำรงสิริราชสมบัติขัตติยราชประเพณีพระมหากษัตราธิราชเจ้าลำดับต่อไป แล้วจึงพระบรมวงศานุวงศ์เสนาบดีข้าทูลละอองธุลีพระบาท ซึ่งเป็นผู้ใหญ่บรรดามาประชุมในขณะนั้น มีใจชื่นชมยินดียอมพร้อมกันได้กระทำสัตยานุสัตย์สาบานถวายตัวหน้าพระที่นั่งทั้ง ๒ พระองค์ โดยความสุจริตทุกคน เป็นผู้บริสุทธิ์ซื่อสัตย์ต่อพระเดชพระคุณเที่ยงแท้ แล้วทรงพระราชดำริเห็นว่าพระวงศานุวงศ์มุขอำมาตย์ พร้อมใจกันเชิญเสด็จโดยความซื่อสัตย์สุจริต ครั้นจะไม่รับคำปรึกษาอัญเชิญขึ้นครอบครองสิริราชสมบัติ ก็จะเกิดการอุปัทวภยันตรายกับพระบรมวงศานุวงศ์ เสนาบดี ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินเดือดร้อนต่างๆ โดยกำลังทรงพระมหากรุณาเมตตาแก่คนทั้งปวงยิ่งนัก จึงทรงรับคำปรึกษาที่อัญเชิญขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติ ทำนุบำรุงพระบวรพุทธศาสนา เสนาบดี ข้าทูลละอองธุลีพระบาท แลอาณาประชาราษฎรสืบต่อไป จึงตั้งการพิธีลาพระผนวช เจ้าพนักงานจัดพระแท่นไปตั้งข้างทักษิณทิศข้างพระอุโบสถเป็นที่สรงน้ำ มีเพดานราชวัติฉัตรผ้าขาวล้อมรอบ เสนาบดีก็เร่งรัดกันกระทำพลับพลาที่รับเสด็จประทับอยู่ก่อนในระหว่างโรงแสงต้น สำหรับจะได้ทรงว่าราชการแผ่นดิน กว่าจะถึงวันกำหนดพระฤกษ์พระบรมราชาภิเศก ครั้นณวันศุกร์ เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ ได้พระฤกษ์ไชยมงคลในเวลา ๗ ทุ่ม ทรงลาผนวช เสด็จไปสรงน้ำพระพุทธปริตรเสร็จแล้ว เสด็จมาประทับว่าราชการอยู่ที่พลับพลาพัก
๓. ทรงแก้ไขธรรมเนียมข้าราชการเข้าเฝ้าให้สรวมเสื้อ
เวลาวันหนึ่ง ข้าราชการเข้าเฝ้าที่พลับพลาโรงแสงพร้อมกัน ครั้งนั้นยังไม่มีธรรมเนียมที่จะสวมเสื้อเข้าเฝ้า จึงดำรัสว่าดูคนที่ไม่ได้สวมเสื้อเหมือนเปลือยกาย ร่างกายจะเป็นเกลื้อนกลากก็ดี หรือเหงื่อออกมาก็ดี โสโครกนัก ประเทศอื่นๆ ที่เป็นประเทศใหญ่เขาก็สวมเสื้อหมดทุกภาษา เว้นเสียแต่ละว้าลาวชาวป่าที่ไม่ได้บริโภคผ้าผ่อน เป็นมนุษย์อย่างต่ำ ก็ประเทศสยามนี้ก็เป็นประเทศใหญ่ รู้ขนบธรรมเนียมมากอยู่แล้ว ไม่ควรจะถือเอาอย่างโบราณที่เป็นชาวป่ามาก่อน ขอท่านทั้งหลายจงพร้อมใจกันสวมเสื้อเข้ามาในที่เฝ้าจงทุกคน ครั้นนานมาเห็นว่าเสื้ออย่างน้อยนั้นจะคาบผ้ากราบก็มิได้ จึงยักย้ายทำเป็นเสื้อกระบอกเหมือนเสื้อบ้าบ๋าบุตรจีนที่เมืองปัตเวีย ก็เป็นธรรมเนียมติดมาจนทุกวันนี้ ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินในกรุงเทพมหานครและหัวเมืองก็ปกติราบคาบ บ้านเมืองอยู่เย็นเป็นสุข เสนาบดีผู้ใหญ่ที่ได้ถวายความสัตย์แล้วออกมาที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม กำกับให้ข้าราชการผู้น้อยๆ ทุกหมู่ทุกกรมถือน้ำพระพิพัฒนสัตยา ๑๕ วันจึงเสร็จการถือน้ำ
๔. พระราชพิธีบรมราชาภิเศก
เมื่อณวันศุกร เดือน ๖ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีกุนตรีศก โหรมีชื่อคำนวณพระฤกษ์มหามงคลอันอุดม ตั้งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน บายศรีตอง ขุนสารประเสริฐได้จารึกพระนามลงในแผ่นพระสุพรรณบัฏทองเก้าน้ำ พระสุพรรณบัฏกว้าง ๗ นิ้ว ยาว ๑๔ นิ้ว เมื่อพระมหาราชครูจุณเจิมแล้วพันด้วยไหมเบญจพรรณใส่ในพระกล่องทองคำจำหลักลายกุดั่น แล้วประดิษฐานไว้ในหีบถมทองคำ สวมถุงเข้มขาบประทับตราประจำครั่ง เชิญขึ้นประดิษฐานไว้ในพานทองคำ ๒ ชั้นสำรับใหญ่ ปิดคลุมหักทองขวาง ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย พร้อมกันสมโภชเวียนเทียน พราหมณ์ก็เป่าสังข์ทักขิณาวัฏ สังข์อุตราวัฏ ประโคมดุริยางคดนตรี แตร สังข์ พิณพาทย์ ฆ้องกลอง สมโภชพระสุพรรณบัฏเสร็จแล้ว จึงกำหนดพระฤกษ์ จะได้กระทำการพระราชพิธีบรมราชาภิเศก ณวันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันวิสาขบุรณมีอุดมมหามงคลฤกษ์สมควรยิ่งนัก จะได้ตั้งสวดณวันจันทร์ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เจ้าพนักงานได้จัดการปลูกโรงพิธีพราหมณ์หน้าพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยตามอย่างธรรมเนียม ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยนั้น ตรงประตูกลางที่แขกเมืองเข้าเฝ้า ตั้งเตียงพิธีพระสวดท้องภาณ ที่หลังลับแล ตั้งเครื่องนมัสการ ตั้งโคมเทียนไชย ตั้งเครื่องสูงทุกสิ่งไว้ตามที่ ตั้งต้นไม้เงิน ต้นไม้ทอง และตกแต่งเปลี่ยนพระมหาเศวตฉัตรใหม่ และเตียงพิธีนั้นสำหรับพระสงฆ์จะได้สวดท้องภาณ ตั้งแต่สมัยกาลจนเสร็จพระราชพิธีราชาภิเศก แต่งที่ไว้พระสงฆ์สวดพระปริตร ๓๐ รูป
ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ได้ตกแต่งข้างบูรพทิศ ตั้งพระแท่นแว่นฟ้ามีเพดานระบายตาด แล้วตั้งระย้ากินรบรรจุพระบรมธาตุ ตั้งพระปฏิมาไชย ๑ พระพุทธบุศยรัตน์ ๑ พระแก้วเชิงแสน ๑ พระแก้วเรือนทอง ๑ พระไชยทอง ๑ พระไชยเงิน ๑ พระไชยเนาวโลหะ ๑ พระไชยผ้าห่มลงยาราชาวดี ๑ พระไชยพิธี ๑ พระห้ามสมุทร ๒ องค์ รวม ๑๒ องค์ ครอบพระกริ่ง ๑ ตั้งพระสุพรรณบัฏแลซรอยธุหร่ำ ดวงพระชัณษา เครื่องมุรธาภิเศก พระเต้าเบญจครรภประดับเพ็ชรพลอย ๕ อย่าง ทำด้วยโมราองค์ ๑ ทำด้วยศิลาหยกองค์ ๑ ตั้งพระเต้าปทุมนิมิตรทอง ๑ พระเต้าปทุมนิมิตรนาก ๑ พระเต้าปทุมนิมิตรเงิน ๑ พระเต้มปทุมนิมิตรสัมฤทธิ์ ๑ พระเต้าเทวบิฐ ๑ ไกรลาศ ๑ เนาวเคราะห์ ๑ บังกะลี ๑ พระมหาสังข์ทักขิณาวัฏ พระมหาสังข์ ๓ พระมหาสังข์ ๕ เครื่องพิไชยสงคราม เกราะนวมฉลองพระองค์ลงราชวัติ ๑ ฉลองพระองค์ ๓๒ ชั้น พระภูษา ๗ สี ขวดใส่น้ำศีร์ษะขวดแก้วใส่น้ำมันเครื่อง ๒ ขวด ธงไชยศึกและธงกระบี่ครุฑ พระเครื่องต้นราชกกุธภัณฑ์ พระมหามงกุฎ พระแสงขรรค์ไชยศรี พัดวาลวิชนี ธารพระกร ฉลองพระบาท พระมาลาเบี่ยง พระมหาชฎาเพ็ชร พระธำมรงค์ พระสุพรรณภาชน์ใหญ่ พระสุพรรณภาชน์น้อย พานพระขันหมากเข้าพิธีและพระเต้าราชาวดี พระสุพรรณศรีบัวแฉก เครื่องทั้งนี้มีผ้าโขมพัสตรรอง พระแสงดาบคาบค่าย ๑ พระแสงหอกไชย ๑ พระแสงดาบเชลย ๑ พระแสงตรี ๑ พระแสงจักร ๑ พระแสงธนู ๑ พระแสงเวียดห้าว ๑ พระแสงของ้าวพลพ่าย ๑ พระแสงปืนคาบชุดข้ามแม่น้ำสะโตง ๑ พระแสงดาบเขน ๑ พระแสงดาบใจเพ็ชร ๑ พระแสงขอตีช้างล้ม ๑ พระแสงขอคร่ำไม้เท้า ๑ ตั่งทำด้วยไม้อุทุมพรรองเครื่องนมัสการ และบาตรน้ำบาตรทรายสิ่งละ ๕ เกี่ยวหญ้าคาถักเป็นสายสิญจน์ กับด้ายสายสิญจน์ประสมกัน วงสายสิญจน์โยงทั่วไปทุกแห่งรอบพระบรมมหาราชวัง แต่งที่พระสงฆ์นั่งเจริญพระปริตร ๕๐ รูป ริมพระแท่นพิธีแว่นฟ้า ตั้งพระที่นั่งอัฐทิศทำด้วยไม้อุทุมพร มีพระเศวตฉัตรปักกลาง มีเทพยดาทั้ง ๘ ทิศ ตั้งกลศสังข์พานทองเครื่องบูชาเทวดาทุกทิศ แล้วตั้งพระที่นั่งภัทรบิฐเบื้องปัศจิมทิศ ทำด้วยไม้ไชยพฤกษ์ หุ้มด้วยเงินชั้น ๑ ทองชั้น ๑ กั้นเศวตฉัตร ๗ ชั้น พื้นพระที่นั่งลาดผ้าอุทุมพร แล้ววางแผ่นทองคำเขียนรูปราชสีห์ด้วยชาดหรคุณ แล้ววางตรางคาแผ่นทอง และพราหมณ์โรยแป้งเข้าสาลีเสกด้วยอิศวรมนต์ และปูผ้าลาดบนพระที่นั่งภัทรบิฐ พระที่นั่งภัทรบิฐคล้ายพระที่นั่งเก้าอี้ ที่มุขกระสัน พระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายใน ตั้งโต๊ะเครื่องบูชาหน้าเสาทุกเสา ข้างมุขกระสันฝ่ายตะวันออก ตั้งพระที่นั่งกระยาสนานสรงน้ำมุรธาภิเศก ทำด้วยไม้อุทุมพรเป็นมณฑปเครื่องทองคำ เพดานและม่านผ้าขาวเขียนลายทอง มีราชวัติฉัตรทอง ฉัตรเงิน ฉัตรนาก รายรอบทั้ง ๔ ทิศ ในพระมณฑปตั้งพระแท่นสรงลาดผ้าขาว แล้ววางถาดทองรองใบไม้ไชยพฤกษ์ในถาดนั้น แล้วมีผ้าโขมพัสตรปิดไว้ในพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน แต่งการในที่พระมหามณเฑียร ตั้งแท่นทองดาดเพดาน บนแท่นตั้งพระบรมธาตุห้ามสมุทรทองคำ พระไชยข้าหลวงเดิม เครื่องนมัสการเทียนเท่าพระองค์เล่ม ๑ เทียนพระมหามงคลเล่ม ๑ พระมหามงคลสรวมเมื่อฟังสวดองค์ ๑ พานทองรองดอกหมากทองคำ พานทองรองลูกกุญแจ พานทองถั่ว พานทองงา พานทองฟัก พานทองศิลาบด พานทองเข้าเปลือก แต่งที่พระสวดบนพระแท่นบรรทม ๕ รูป แต่งที่เสด็จฟังพระปริตรแห่ง ๑ มีพระภูษาทรงพระพักตร ๑ พระครอบทองคำ ๑ ตั้งไว้ริมที่ เจ้าพนักงานจัดการเสร็จแล้ว การข้างนอกก็ปักราชวัติฉัตรเบญจรงค์ ๗ ชั้น รอบพระราชวังชั้นในชั้นนอก ที่ประตูมีเสาธงจุดประทีปหน้าประตูเป็นคู่ๆ ทุกประตู ขอแรงขุนนาง เจ้าภาษี นายอากร กับจีนนายสำเภาเอาโต๊ะเครื่องสักการบูชาเข้าไปตั้งในพระราชวังเต็มแล้ว จึงไปตั้งรายรอบวัดพระศรีรัตนศาสดารามด้วย เป็นโต๊ะเครื่องบูชารวมกัน ๑๐๐ และกำแพงแก้วพระมหามนเทียร พระมหาปราสาทตามประทีปชวาลา มีจำนวนจ่ายน้ำมันคืนหนึ่งถึง ๗,๐๐๐ ดวง ครั้นณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เวลาบ่าย ๓ โมง พราหมณ์เชิญเทวรูปเข้าสู่พิธี แล้วทรงพระภูษาลายเขียนทองพื้นขาว ฉลองพระองค์กรองทองพื้นขาว รัดพระองค์ประดับเพ็ชร
พระบรมวงศานุวงศ์ก็แต่งพระองค์ทรงผ้าเขียนทองคาดเสื้อครุยต่างสี ข้าราชการก็นุ่งสมปักลายคาดเสื้อครุยขาวตามเสด็จ หมู่องครักษ์ก็ขัดกระบี่นำแห่เสด็จพระราชดำเนินเข้าในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงถวายผ้าไตรย่ามพัดวีชนีแก่พระสงฆ์ราชาคณะ ๘๕ รูป ครองผ้าไตรแล้วทรงถวายเทียนชนวนแก่สมเด็จกรมหมื่นนุชิตชิโนรสศรีสุคตขัตติยวงศ์ ให้ทรงจุดเทียนไชย แล้วพระสงฆ์ราชาคณะสวดพระพุทธมนต์ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ๓๐ รูป เข้าไปสวดในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ๕๐ รูป เข้าไปสวดในพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ๕ รูป แล้วก็เสด็จเข้าไปในพระที่นั่งไพศาลทักษิณจุดเครื่องนมัสการทรงศีลฟังพระสงฆ์ประกาศเทวดาแล้ว เสด็จเข้าไปในพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน จุดเทียนเครื่องนมัสการฟังพระสงฆ์เจริญพระปริตรในพระที่นั่งทั้ง ๓ วัน ถวายไทยทานผ่อนไปทุกๆ วัน
ครั้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เวลาเช้าเป็นมหามงคลฤกษ์อันอุดม พระสงฆ์ราชาคณะเข้าไปพร้อมประจำที่อยู่ทุกแห่ง แล้วกรมหมื่นนุชิตชิโนรสก็ดับเทียนไชยเสียก่อนยังไม่ทันเสด็จ ครั้นเสด็จพระราชดำเนินเข้าไปเห็นเทียนไชยดับจึงดำรัสถาม ข้าราชการทั้งปวงกราบทูลว่า กรมหมื่นนุชิตชิโนรสทรงดับ ดำรัสว่าไม่ถูกยังไม่แล้วการ แล้วเสด็จพระราชดำเนินเข้าไปในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ทรงจุดเทียนนมัสการแล้ว ครั้นเวลานาฬิกา ๑ กับ ๙ บาท ได้วิสาขนักษัตรฤกษ์พระมหาไชยมงคลบรมราชาภิเศกต้องอย่างบุราณราชประเพณีแต่ก่อน เจ้าพนักงานจึงเชิญเสด็จสรงพระกระยาสนาน ชาวภูษามาลาถวายพระภูษาขาวขลิบทอง ราชบัณฑิตเชิญพระไชย พระครูพราหมณ์เชิญพระพิฆเนศวร์ แล้วโปรยเข้าตอกเป่าสังข์ทักขิณาวัฏ นำเสด็จไปสู่พระมหามณฑปกระยาสนาน ขึ้นสถิตเหนืออุทุมพรราชอาสน์บ่ายพระพักตร์สู่ทิศอิสาณ จึงชาวภูษามาลาถวายเครื่องมุรธาภิเศกแล้วไขสหัสธารา
ครั้นเสด็จสรงสหัสธาราน้ำปัญจมหานทีแล้ว พระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ที่มีพระชนมายุ ฝ่ายบรรพชิตคฤหัสถ์เข้าไปถวายน้ำพระปทุมนิมิตร กรมหมื่นนุชิตชิโนรส ศรีสุคตขัตติยวงศ์พระบรมวงศผู้ใหญ่ถวายน้ำพระเต้าแก้ว พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าฤกษ์ถวายน้ำพระเต้าเนาวโลหะ สมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ถวายน้ำพระเต้าทอง พระเจ้าบรมวงศเธอ กรมขุนรามอิศเรศรถวายน้ำพระเต้าเงิน พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมขุนเดชอดิศรถวายน้ำพระเต้านาก พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมขุนพิพิธภูเบนทร์ถวายน้ำพระเต้าสัมฤทธิ์ แล้วพระบรมวงศ์เสนาบดีผู้ใหญ่ เจ้าพระยาพระคลังว่าที่สมุหพระกลาโหมถวายน้ำพระเต้ามังสีเครื่องทอง พระยาศรีพิพัฒนรัตนราชโกษาถวายน้ำพระเต้ามังสีเครื่องเงิน สรงน้ำพระเต้าประทุมนิมิตรเสร็จแล้ว จึงหลวงศรีสิทธิไชยหมอเฒ่าถวายน้ำพระสังข์ทักขิณาวัฏ ๑ พระมหาราชครูพิธีถวายน้ำพระเต้าเบญจครรภ ๑ พระครูอัษฎาจารย์ถวายน้ำพระมหาสังข์ทอง ๑ หลวงจักรปาณีถวายน้ำพระมหาสังข์เงิน ๑ หลวงราชมุนีถวายน้ำพระมหาสังข์นาก ๑ หลวงศิวาจารย์ถวายน้ำพระมหาสังข์งาจำเริญช้างเผือก ๑ หลวงเทพาจารย์ถวายน้ำพระครอบ ๑ ทรงรับน้ำด้วยพระหัตถ์แล้วพราหมณ์ก็เป่าพระมหาสังข์ทักขิณาวัฏ ๒ องค์ อุตราวัฏ ๖ องค์ เจ้าพนักงานประโคมดุริยางคดนตรีมะโหระทึกแตรสังข์บัณเฑาะว์ พระสงฆ์สวดไชยมงคล
ครั้นสรงมุรธาภิเศกแล้ว พระสงฆ์เข้าไปในพระที่นั่งจักรพรรดิพิมานทั้ง ๕๐ รูป ชาวพระภูษามาลาถวายพระภูษาทรงผลัดพื้นเหลืองเขียนทอง ทรงฉลองพระองค์คาดริ้วทอง เสด็จกลับมาสถิตเหนืออัฏฐังโสทุมพรราชาอาสน์ มีตั่งอัฐทิศล้อม มีราชบัณฑิตประจำทิศละคน ผันพระพักตร์ไปสู่บูรพทิศเป็นปฐม จึงราชบัณฑิตกล่าวคำอันเป็นมงคลโดยมคธภาษา ถวายมอบแผ่นดินอันเป็นที่ตั้งแห่งพระพุทธศาสนา ทรงรับด้วยพระเต้าเบญจครรภกระทำด้วยโมราประดับเพ็ชรประดับทับทิม มีราคาเป็นอันมาก พราหมณ์ถวายน้ำพระมหาสังข์ทักขิณาวัฏน้ำกลศ ทรงรับมาสรงพระพักตร์แล้วเสวยหน่อยหนึ่ง แล้วผันพระองค์ไปตามทิศอาคเนย์โดยทักขิณาวัฏ ทรงรับน้ำพระพุทธปริตรน้ำสังข์ทั้ง ๘ ทิศเสร็จแล้ว เสด็จพระราชดำเนินมาขึ้นบนพระที่นั่งภัทรบิฐ ผันพระพักตร์สู่อิสาณทิศ พระครูพราหมณ์ก็อ่านอิศวรเวทสรรเสริญเขาไกรลาศ แล้วกราบบังคมทูลถวายสิริราชสมบัติ อันพระมหากษัตริย์จะครอบครองสืบต่อไป เจ้าพนักงานกราบบังคมทูลถวายพระมหาบวรเศวตฉัตร เป็นที่เฉลิมสิริราชสมบัติสำหรับพระบรมกษัตริย์สืบมา แล้วพระมหาราชครูถวายพระสุพรรณบัฏ พระมหาพิไชยมงกุฎ พระมหาสังวาล ทรงรับมาสวมสอดทรงในพระองค์ แล้วพระมหาราชครูถวายธารพระกรกับพระแสงขรรค์ ทรงรับธารพระกรพาดเบื้องขวา พระแสงพาดเบื้องซ้าย แล้วทรงรับพระแสงอัษฎาวุธเครื่องราชกกุธภัณฑ์ราชูปโภค ประกอบด้วยวิษณุเวทอิศวรมนต์ ทั้งนี้ทรงรับแล้ว แต่ฉลองพระบาทพระมหาราชครูมาสอดทรงถวายเสร็จแล้ว จึงมีพระบรมราชโองการตรัสสั่งแก่พระมหาราชครูผู้ใหญ่ ว่าผลพฤกษ์ชลธารและสิ่งของในแผ่นดินเขตต์พระนครซึ่งหามีผู้หวงห้ามไม่นั้น ตามแต่สมณพราหมณาจารย์อาณาประชาราษฎรจะปรารถนาเถิด จึ่งพระมหาราชครูผู้ใหญ่รับพระบรมราชโองการเป็นประพฤติเหตุก่อนว่า ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทใส่เกล้าใส่กระหม่อม ดังนี้ แล้วทรงโปรยดอกพิกุลทอง ดอกพิกุลเงิน ทรงหลั่งน้ำทักษิโณทกแล้ว พราหมณ์เป่าพระมหาสังข์ ประโคมดุริยดนตรีมะโหระทึกกึกก้อง หยุดประโคมแล้วก็เสด็จเข้าไปในพระมหามนเทียร ทรงถวายสำรับคาวหวานแก่พระสงฆ์ราชาคณะ มีกรมหมื่นนุชิตชิโนรสเป็นประธาน รับพระราชทานฉันเสร็จแล้ว ทรงถวายเครื่องสมณบริขารไทยธรรมทั้งปวง พระสงฆ์ราชาคณะรับแล้วก็ถวายอติเรกสัพพพุทธา แล้วถวายพระพรลาไป จึงพระครูพระราชพิธีขึ้นไปบนพระมหามนเทียร ประพรมน้ำกลศสังข์รอบพระมหามนเทียรทั้งข้างในข้างนอก อวยชัยถวายพระพร
พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระแสงขรรค์ประดับเพ็ชร สอดฉลองพระบาท เสด็จออกณพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ถวายไทยธรรมแก่พระสงฆ์ราชาคณะ ๓๐ รูปเสร็จแล้ว พระสงฆ์จึงถวายพระพรลาไป เสด็จเข้าในพระวิสูตรทรงผลัดพระภูษาเขียนทองต่างสี ทรงฉลองพระองค์พระกรน้อยชั้นในฉลองพระองค์ครุยชั้นนอก ทรงพระมหาชฎาเดินหนเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย ฝ่ายทหารพลเรือนทุกพนักงาน แต่งตัวเต็มยศอย่างเสด็จออกใหญ่ ตั้งเครื่องยศตามตำแหน่งผู้ใหญ่ผู้น้อยทุกนาย ฝ่ายในจัดทหารอย่างยุโรปขึ้นแถวหนึ่ง ๒๐๐ คน ฝ่ายนอกประตูพิมานไชยศรี จัดทหารไทย ๑๐ หมู่ ๑,๐๐๐ คน แต่งตัวถืออาวุธต่างๆ เป็นเหล่าๆ ยืน ๒ ฟากถนน ผูกช้างต้นม้าต้นยืนในปรำประจำที่เกย คือพระยาไชยานุภาพ ผูกเรือพระที่นั่งศรีสมรรถไชย ๑ ไกรสรมุข ๑ มีบุษบกฝีพายแต่งตัวพร้อม ประทับอยู่หน้าพระตำหนักน้ำตามราชประเพณีแต่ก่อน
บรรดาแขกเมืองต่างประเทศ เขมร ลาวลื้อ ลาวเมืองหลวงพระบาง เมืองน่าน อันเป็นเมืองมาอ่อนน้อม ถวายต้นไม้ทองเงินเป็นเครื่องราชบรรณาการ ซึ่งเข้ามาค้างอยู่ณกรุงเทพมหานคร กับพวกอังกฤษ อเมริกัน วิลันดา โปรตุเกศ แขกเทศมะลายู ซึ่งเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารอยู่ณกรุงเทพมหานคร แต่ก่อนมิได้มีธรรมเนียมที่จะเข้าประชุมเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทในเวลานี้ โดยทรงพระมหากรุณาเมตตาแก่คนต่างประเทศ ก็โปรดฯ ให้เข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทด้วยจะได้เชยชมพระบรมสิริวิลาศเห็นวิเศษ ในการพระบรมราชาภิเศก ชาววังไขพระวิสูตรแล้ว เสด็จพระราชดำเนินออกมาขึ้นบนพระที่นั่งใต้พระมหาบวรเศวตฉัตร ๙ ชั้น เหนือพระบรมราชรัตนาภรณ์พิจิตรสุพรรณบัลลังก์ จึงประโคมแตรสังข์ มโหรี พิณพาทย์ กลองมะโหระทึกกึกก้อง กลองชนะ ฆ้องไชย หลวงราชมนูชูพุ่มดอกไม้ทอง จางวางมหาดเล็กตีกรับเป็นสัญญา ให้ข้าทูลละอองธุลีพระบาทกราบถวายบังคมพร้อมกัน ครั้นสุดเสียงประโคมแล้ว พราหมณ์อ่านวิษณุเวทอิศวรมนต์ เป่าพระมหาสังข์ถวายไชยมงคล พระศรีภูริปรีชา เสนาบดีศรีสารลักษณ์ เจ้าพนักงานซึ่งได้นำความกราบทูลก่อนเสนาบดีทั้งปวง กราบทูลว่า
สรวมชีพข้าพระพุทธเจ้า ผู้รับอธิบายแห่งท่านทั้งหลายนี้ อัครมหาเสนาบดีและอำมาตย์มุขมนตรีข้าทูลละออง บรรดามาพร้อมในสถานที่นี้ ขอถวายอัญชลีบังคมประณมน้อมศิโรตมางค์แด่พระบาทสมเด็จพระบรมนารถบรมบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อันได้เสด็จเถลิงถวัลยราชย์บรมราชาภิเศก เป็นองค์เอกอัครมหาราชาธิราช ทรงพระยศวโรภาศสถิตภายใต้พระมหาบวรเศวตฉัตร เหนือพระวโรดมบรมรัตนราชบัลลังก์ มีพระปรมาภิไธยได้ประดิษฐานตั้งในแผ่นพระบรมสุพรรณบัฏโดยอักษรลักษณ แสดงอรรถว่า พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ สุทธิสมมุติเทพยพงศ วงศาดิศรกษัตริย์ วรขัติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ อุภโตสุชาติสังสุทธเคราะหณี จักรกรีบรมนารถ อดิศรราชรามวรังกูร สุจริตมูลสุสาธิตอุกฤษฐวิบูลย บุรพาดูลยกฤษฎาภินิหาร สุภาธิการรังสฤษดิ ธัญญลักษณวิจิตรโสภาคสรรพางค์ มหาชโนตมางคประนต บาทบงกชยุคล ประสิทธิสรรพสุภผลอุดม บรมสุขุมาลยมหาบุรุษยรัตน ศึกษาพิพัฒนสรรพโกศล สุวิสุทธิวิมลศุภศีลสมาจารย์ เพ็ชรญาณประภาไพโรจน์ อเนกโกฏิสาธุคุณวิบุลยสันดาน ทิพยเทพาวตาร ไพศาลเกียรติคุณอดุลยพิเศษ สรรพเทเวศรานุรักษ์ เอกอัครมหาบุรุษ สุตพุทธมหากระวี ตรีปิฏกาทิโกศลวิมลปรีชา มหาอุดมบัณฑิต สุนทรวิจิตรปฏิภาณ บริบูรณ์คุณสารสยามาทิโลกยดิลก มหาปริวารนายกอนันต์ มหันตวรฤทธิเดช สรรพวิเศษสิรินธร มหาชนนิกรสโมสรสมมติ ประสิทธิวรยศมโหดมบรมราชสมบัติ นพปดลเศวตฉัตราดิฉัตร ศิริรัตโนปลักษณมหาบรมราชาภิเศกาภิษิต สรรพทศทิศวิชิตไชย สกลมไหสวริยมหาสวามินทร มเหศวรมหินทรมหาราชาธิราชวโรดม บรมนารถชาติอาชาวศรัย พุทธาทิไตรรัตนสรณารักษ์ อุกฤษฐศักดิอัคนเรศราธิบดี เมตตากรุณาสีตลหฤทัย อโนปมัยบุญการ สกลไพศาลมหารัษฎาธิเบนทร ปรเมนทรธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนารถบรมบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จเถลิงถวัลยราชย์ในพระบรมมหาราชวัง กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยา สรวมชีพข้าพระพุทธเจ้า เจ้าพระยาอัครมหาเสนาบดี ว่าที่สมุหพระกลาโหม พระยาราชสุภาวดี ว่าที่สมุหนายก พระยาพิพัฒนโกษา เจ้าพนักงานกรมท่า ๑๒ พระคลัง พระยาบำเรอภักดิ์ เจ้าพนักงานกรมวัง พระยาประชาชีพ เจ้าพนักงานกรมนา พระยาเพ็ชรปาณี เจ้าพนักงานกรมพระนครบาล ขอรับพระราชทานพระบรมราชวโรกาศอนุญาตแด่พระบาทสมเด็จพระบรมนารถบรมบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อจะกราบทูลพระกรุณามอบถวายสรรพสิ่งซึ่งเป็นเครื่องประดับพระบรมราชอิสสริยยศ และราชสมบัติทั้งปวงอันปฏิพัทธเฉพาะพนักงานต่างๆ ตามธรรมเนียมแต่ก่อนมา ในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ควรมิควรสุดแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม
ขอเดชะ
สิ้นคำอาลักษณ์กราบทูลเบิกแล้ว จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งว่า บรรดาเสนาบดีมุขมนตรีหมู่อำมาตย์ซึ่งมีบรรดาศักดิ์ จะได้เข้ามาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทในที่ฉะเพาะพระพักตร์ทั้งปวงตั้งแต่วันนี้ไป จงได้โอกาศเพื่อจะกราบทูลเหตุการณ์อันสมควร ตามอัธยาศัยในเวลาอันควร อย่าให้ป่วยการเนิ่นช้าด้วยจะหาผู้กราบทูลแทนตัวเลย จงมีความสะดวกใจในที่จะกราบทูลพระกรุณาด้วยวาจาของตนทุกคนนั้นเถิด อาลักษณ์ผู้กราบทูลเบิกขอรับพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม ดังนี้ จึงจางวางมหาดเล็กตีกรับเป็นสัญญาให้ข้าทูลละอองธุลีพระบาทกราบถวายบังคมให้พร้อมกันอีกครั้ง ๑ เสนาบดีจตุสดมภ์กราบบังคมทูล
เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) ว่าที่สมุหพระกลาโหม กราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อม ถวายมหาพิไชยราชรถและเรือพระที่นั่งศรีสมรรถไชย เรือพระที่นั่งไกรสรมุข เรือพระที่นั่งมีชื่อต่างๆ เรือกระบวนใหญ่น้อย และเครื่องสรรพยุทธทั้งปวง กับเมือง เอก โท ตรี จัตวา ไพร่พลฝ่ายทหาร ในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทสมเด็จบรมนารถบรมบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมแล้วดังนี้ จึงพระยาราชสุภาวดี (โต) ว่าที่สมุหนายก กราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อม ถวายพระยาช้างพระที่นั่งต้น พระยาม้าพระที่นั่งต้น กับเมือง เอก โท ตรี จัตวา ทั้งไพร่พลฝ่ายพลเรือน ในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท สมเด็จพระบรมนารถบรมบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมแล้วดังนี้ จึงพระยาบำเรอภักดิ์ ราชปลัดทูลฉลองฝ่ายกรมวังกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อม ถวายพระมหามนเทียรปราสาทราชนิเวศน์สถาน พระราเชนทรราชยานทั้งเครื่องสูงเฉลิมพระเกียรติยศ ในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท สมเด็จบรมนารถบรมบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมแล้วดังนี้ จึงพระยาเพ็ชรปาณี ราชปลัดทูลฉลองฝ่ายกรมเมืองกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อม ถวายกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทรมหินทรายุทธยา ในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท สมเด็จพระบรมนารถบรมบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมแล้วดังนี้ จึงพระยาประชาชีพ ราชปลัดทูลฉลองฝ่ายกรมนากราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อม ถวายธัญญาหารแดนสถานลานนาเขตต์ประเทศตำบลในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท สมเด็จพระบรมนารถบรมบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมแล้วดังนี้ จึงพระยาพิพัฒนโกษา ราชปลัดทูลฉลองฝ่ายกรมท่ากราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระราชทานทูลเกล้าทูลกระหม่อม ถวายเครื่องพระพัทธยากรราชสมบัติทั้ง ๑๒ พระคลัง ในใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทสมเด็จพระบรมนารถบรมบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมแล้วดังนี้
ครั้งนั้นปลัดทูลฉลองได้กราบทูล เพราะจตุสดมภ์ไม่มีตัว มิใช่เป็นธรรมเนียมของปลัดทูลฉลองดอก ครั้นทูลถวายเสร็จแล้ว จึงมีพระบรมราชโองการตรัสปฏิสัณฐารแก่เจ้าพระยาและพระยาทั้งปวง ว่าสิ่งของทั้งปวงนี้ จงจัดการทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาสืบไป แล้วอัครมหาเสนาบดีผู้ใหญ่รับพระบรมราชโองการกราบถวายบังคมทูล ว่าข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงขอรับพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทใส่เกล้าใส่กระหม่อม จึงทรงตรัสเป็นราชปฏิสัณฐารกับราชอำมาตย์ทั้งปวง ด้วยข้อความคือการอันเป็นธรรมโดยราชบริหาร อันเป็นมงคลสมควรกับธรรมเนียมแล้ว จึงทรงปราศรัยกับด้วยพวกแขกต่างๆ ที่เข้ามาประชุมเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ให้ล่ามแปลตามภาษาให้แขกบ้านแขกเมืองฟังบ้างเล็กน้อย แล้วจึงดำรัสสั่งให้ล่ามเจ้าพนักงานต่างภาษาพาพวกแขกเมืองทั้งปวง ไปเลี้ยงโต๊ะที่โรงเลี้ยงแขกเมืองต่างประเทศ แล้วให้เจ้าพนักงานเอาดอกพิกุลทอง พิกุลเงิน กับเงินตรา ทองตรามงกุฎแผ่นดินใหม่ มีสัณฐานต่างๆ อย่างเช่นใช้ในกรุงเทพมหานครทุกอย่าง ใส่ถุงผ้าแดงคิดเป็นเงินตรา ๒ ตำลึงกับดอกพิกุลคนละ ๒ ดอก ไปพระราชทานให้ทั่วทุกคน แล้วหลวงราชมนูชูพุ่มดอกไม้ทองเป็นสัญญา พราหมณ์ก็เป่าสังข์ ชาวแตรก็เป่าแตร ประโคมดุริยดนตรี พิณพาทย์กลองมะโหระทึก กลองชนะ ฆ้องไชย ขึ้นพร้อมกัน จางวางมหาดเล็กก็ตีกรับเป็นสัญญา ให้ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยกราบถวายบังคม ๓ หน
๕. ข้าราชการฝ่ายในถวายตัว
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินกลับขึ้นพระที่นั่งไพศาลทักษิณ เสด็จเหนือพระที่นั่งภัทรบิฐ พระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ผู้น้อย ข้าราชการฝ่ายในก็ตั้งดอกไม้ธูปเทียนถวายตัว ท้าววรจันทรกราบทูลถวาย ๑๒ พระกำนัล ครั้นได้พระฤกษ์เสด็จพระราชดำเนินเข้าสู่พระมหามนเทียร มีนางราชนิกูลชำระพระบาทนาง ๑ นางเชิญเครื่องราชบริโภคสำหรับพระบรมกษัตริย์ ๘ นาง แล้วมีนางเชื้อพระวงศ์ ๖ นาง เชิญสิ่งของอันเป็นสิริวิลาสและธัญญาหารถั่วและงาฟักแลศิลาบดดอกหมากทองคำ ตามเสด็จเข้าไปในพระมหามนเทียร ครั้นเสด็จถึงในที่ทรงจุดเทียนนมัสการแล้วเสด็จขึ้นพระแท่นบรรทม พระบรมวงศ์ผู้ใหญ่คือพระองค์เจ้าพลับ ถวายดอกหมากทำด้วยทองคำแปด น้ำหนัก ๕ ตำลึง พระแส้หางช้างเผือกผู้ ทรงรับแล้ววางไว้ข้างที่ แล้วท้าวทรงกันดารถวายลูกกุญแจทองคำ แล้วเอนพระองค์ทรงพระบรรทมลงเหนือพระแท่นที่โดยทักษิณปรัศว์เบื้องขวาเป็นพระฤกษ์ก่อน แล้วพระบรมวงศ์ฝ่ายในที่ทรงพระชนมายุถวายไชยมงคลก่อน แล้วพระบรมวงศานุวงศ์ท้าวนางข้างในอวยไชยถวายพระพรต่างๆ พร้อมกัน ชาวประโคมก็ประโคมดุริยางคดนตรีมะโหระทึก ครั้นสุดเสียงประโคมแล้วเสด็จจากที่พระบรรทม นางพนักงานก็เชิญเครื่องสุพรรณภาชน์พระกระยาเสวยเข้ามาถวาย ทรงเสวยกระยาหารเสร็จแล้ว เสด็จพระราชดำเนินมาขึ้นพระราชยานกงถมตะทอง กงกระจังทำด้วยทองคำจำหลักลายกุดั่นประดับพลอยเนาวรัตน์ พร้อมด้วยข้าทูลละอองธุลีพระบาทแห่ห้อมล้อมไปทางพระฉนวน ทรงโปรยเงินไปยังวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระยาวิเศษสงครามพาพวกพ่อค้าอังกฤษ อเมริกัน วิลันดา โปรตุเกศ ไปคอยเฝ้ารับเสด็จอยู่ที่พระระเบียง ทรงโปรยเงินพระราชทานให้ชิงกัน แล้วเสด็จเข้าไปในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ประทับในพระอุโบสถแล้วทรงจุดเทียนนมัสการพระพุทธปฎิมากรเสร็จแล้ว อัญเชิญพระบรมอัฏฐิพระบาทสมเด็จพระบรมอัยยกาธิราชและมหาชนกนารถ ออกไปประดิษฐานณพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ทรงจุดเทียนกราบถวายบังคมเคารพพระบรมอัฏฐิ นิมนต์พระสงฆ์สดับปกรณ์เสร็จแล้วเสด็จโดยประตูพิมานไชยศรี ไปยังพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทรงจุดเทียนนมัสการถวายบังคมพระบรมศพสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชซึ่งสถิตอยู่ในพระโกศ พระสงฆ์สดับปกรณ์เสร็จแล้วเสด็จพระราชดำเนินทรงโปรยเงินไปทางข้างในสู่พระมหามนเทียร ครั้นเวลาบ่าย ๓ โมง เจ้าพนักงานตั้งบายศรีทอง บายศรีเงิน บายศรีตอง พระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ผู้น้อยข้างหน้าข้างในและข้าราชการ พร้อมกันกระทำพิธีติดแว่นเวียนเทียน ๗ รอบ เฉลิมพระมหามนเทียรตามพระราชประเพณีแต่ก่อนเสร็จแล้ว
ครั้นณวันศุกรเดือน ๖ แรมค่ำ ๑ เวลาบ่าย ๓ โมงพระราชาคณะฐานานุกรม เปรียญ พระครูอธิการ ๕๐๐ รูป สวดพระพุทธมนต์พิธีถือน้ำในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ครั้นณวันเสาร์เดือน ๖ แรม ๒ ค่ำ เวลาเช้า พระสงฆ์ ๕๐๐ ได้รับพระราชทานฉันเข้ากระทงที่ขอแรงข้าราชการทำถวาย เสร็จแล้วพระบรมวงศานุวงศ์ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ได้รับพระราชทานน้ำพิพัฒนสัตยาอีกครั้งหนึ่ง เป็นเสร็จการพระราชพิธีมหาไชยมงคลอันอุดมบรมราชาภิเศก
ครั้นถือน้ำเสร็จแล้ว พระบรมวงศานุวงศ์ เสนาบดี ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายหน้าฝ่ายใน จัดดอกไม้ธูปเทียนเข้าไปทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายตัว ขอพระเดชพระคุณพระบารมีเป็นที่พึ่งปกครองสืบต่อไป จะได้ตั้งใจทำราชการฉลองพระเดชพระคุณกว่าจะสิ้นชีวิต จึงพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระมหากรุณาดำรัสสั่งให้เจ้าพนักงานข้าหลวงเดิมจัดของเป็นส่วนเพื่อคนหนึ่งๆ ตามผู้ใหญ่ผู้น้อยที่มีความชอบมากและน้อย ส่วนอย่างใหญ่กว่าทั้งปวงคิดเป็นราคาถึงชั่งหนึ่ง และมีส่วนน้อยลดกันลำดับลงมาจนถึงราคาตำลึงหนึ่งพระราชทานแจกให้โดยสมควรแก่คนเป็นอันมากทั้งข้างหน้าข้างในกว่า ๑,๐๐๐ คน และในกรุงเทพมหานคร พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย สมณพราหมณาจารย์ อาณาประชาราษฎรสมัครสโมสรชื่นชมพระบรมโพธิสมภาร พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเถลิงถวัลยราชสมบัติใหม่ จึงชักชวนกันปักเสาธงตามประทีปโคมแขวน ตั้งโต๊ะกระทำสักการบูชาพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แล้วมีการเครื่องเล่นสมโภชต่างๆ ทั่วไปทุกบ้านทุกเรือน ในจังหวัดกรุงเทพมหานครตั้งแต่วันจับการพระราชพิธีบรมราชาภิเศกมาจนสำเร็จการเลียบพระนคร
๖. เสด็จเลียบพระนครทางสถลมารค
การเลียบพระนครครั้งนั้น เจ้าพนักงานจัดการแต่งสถลมารค ปักฉัตรเบ็ญจรงค์ ๗ ชั้น ราชวัติรายไป ๒ ฟากถนน มีพิณพาทย์กลองแขกตามราชวัติ ราษฎรไทยจีนยกธงตั้งโต๊ะเครื่องสักการบูชาอย่างไทยจีนเรียงไปตาม ๒ ฟากถนน วันอังคาร เดือน ๖ แรม ๕ ค่ำ เจ้าพนักงานนายทหารจัดกระบวนพยุหคอยรับเสด็จ คน ๑๐,๐๐๐ เดินเป็นกระบวน ๘ แถว กระบวนม้าทหารขึ้นม้าถือธงไชย ธงฉาน ถืออาวุธนำหน้า ถัดมาทหารปืนใหญ่แต่งตัวเป็นทหารยุโรปลากปืนไปก่อนหมู่ ๑ ทหารปืนคาบศิลาแต่งตัวอย่างทหารยุโรปหมู่ ๑ แล้วถึงทหารกองอาสาอย่างไทย เจ้ากรม ปลัดกรม นายทหารแต่งตัวสวมเสื้อทรงประพาสหมวกตุ้มปี่ ขัดกระบี่บั้งนากบั้งเงิน ไพร่ทหารแต่งตัวสวมกางเกงและเสื้อเสนากุฎหมวกหนัง ถือเครื่องศัสตราวุธต่างๆ เป็นหมวดเป็นหมู่กัน มีกลองชนะกลองเงินกลองทอง กลองมะโหระทึก สังข์ แตรงอนแตรฝรั่ง เครื่องประโคมและเครื่องสูง บังแซกพระสุริยา อภิรุมชุมสาย มีมหาดเล็กเชิญพระแสงเดินตามหว่างเครื่องสูง กระบวนหน้ากระบวนหลังตั้งกองคอยรับเสด็จ ครั้นได้มหาพิไชยฤกษ์เวลาย่ำรุ่งแล้ว ๓ นาฬิกา พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเครื่องต้นอย่างใหญ่ พระมหาพิไชยมงกุฎและเครื่องสำหรับพระมหากษัตริย์แล้ว เสด็จขึ้นทรงพระที่นั่งราเชนทรเป็นพระที่นั่งมณฑป มียอดหุ้มด้วยทองคำคาดกระจังจำหลักลายกุดั่น ประดับพลอยสีต่างๆ กระบวนหน้าฝรั่งแม่นปืนก็ยิงปืนคำนับ ๒๑ นัด ให้เคลื่อนพยุหยาตรากระบวนแห่เลียบพระนคร ทรงโปรยเงินตรามงกุฎเป็นของแผ่นดินใหม่ ให้ทานแก่อาณาประชาราษฎรชายหญิงซึ่งกราบถวายบังคมเชยชมพระสิริวิลาศอวยไชยถวายพรอยู่ ๒ ฟากถนน พระวงศานุวงศ์ทรงพระมาลาเครื่องทองคำลงยา สวมฉลองพระองค์เข้มขาบจีบเอวทรงม้าที่นั่ง มีมหาดเล็กเชิญเครื่องตามเสด็จเป็นคู่ๆ เจ้าพระยาพระคลังว่าที่สมุหพระกลาโหมบรมวงศาเสนาบดี ขี่เสลี่ยงงากั้นกลด มีทะลวงฟันถือมัดหวายนำหน้า มีทนายถือเครื่องยศตามตรวจทางไปหน้ากระบวนพยุหยาตรา พระยาศรีพิพัฒนรัตนราชโกษาบรมวงศาเสนาบดี ขี่เสลี่ยงงากั้นกลด มีนักการในกรมถือมัดหวายนำหน้า ๔ คนไปหลังกระบวนพยุหยาตรา มีทนายถือเครื่องยศตาม ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยซึ่งมิได้เข้ากระบวนแห่ก็ขี่แคร่มีเครื่องยศตามไปเบื้องหลัง ครั้นกระบวนแห่มาถึงหน้าวัดพระเชตุพน เสด็จเข้าประทับที่เกย ลงจากพระที่นั่งราเชนทรไปพลับพลาพัก เปลื้องเครื่องทรงแล้วเสด็จพระราชดำเนินเข้าในพระอุโบสถ นมัสการถวายไทยธรรมแก่พระสงฆ์เป็นอันมาก เมื่อเสด็จกลับทรงเครื่องต้นสำหรับพิไชยยุทธณรงค์ ทรงพระมหามาลาเบี่ยงเสร้าสูงยอดประดับเพ็ชรมีราคาเป็นอันมาก แล้วเสด็จทรงพระยานุมาศแห่อ้อมวัดพระเชตุพน มาเข้าพระราชวัง
ในเวลานั้นก็โปรดฯ ให้หัวเมืองประเทศราชและพวกแขกเมืองต่างๆ ไปคอยดูกระบวนแห่ที่ศาลาหน้าท้องสนามใหญ่ ก็ได้โปรยเงินพระราชทานให้อีกครั้งหนึ่ง แล้วทรงพระราชดำริว่า พระมหากษัตริย์แต่ก่อนเลียบพระนครก็แต่ทางสถลมารควันเดียวเท่านั้น ครั้งนี้เห็นว่าราษฎรนิยมชมชื่นทั่วกัน เรือพระที่นั่งและเรือต่างๆ มีอยู่เป็นอันมาก ไม่มีการสิ่งไร เก็บไว้ก็ไม่มีผู้ใดเห็น ครั้งนี้จะแห่พยุหยาตราเรือให้ราษฎรเชยชมพระบรมโพธิสมภารทั่วกันอีกคราวหนึ่ง จะได้เป็นเกียรติยศปรากฏไปภายหน้า จึงสั่งเจ้าพนักงานให้เตรียมพยุหยาตราเรือไว้
๗. เสด็จเลียบพระนครทางชลมารค
รุ่งขึ้นณวันพุธ เดือน ๖ แรม ๖ ค่ำ เสด็จออกเลียบพระนครทางชลมารค พวกข้าทูลละอองผู้ใหญ่ผู้น้อย ราษฎรไพร่บ้านพลเมืองไทยจีน ที่อยู่แพอยู่เรือนริมน้ำชวนกันตั้งโต๊ะเครื่องบูชาอย่างไทยจีน จุดประทีปธูปเทียนกระทำสักการบูชารับเสด็จรอบพระนคร มีความชื่นชมโสมนัสยินดียิ่งนัก กระบวนพยุหยาตราทางชลมารคในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กระบวนเรือเตรียมแห่รับเสด็จมีเรือแง่ทรายนำเสด็จไปหน้า ๖ ลำ ยาว ๑๐ วา มีธงหน้าธงท้าย มีปืนเปรียมนำเรือลำละบอก เจ้ากรมทหารปืนปากน้ำเป็นนายลำแต่งตัวนุ่งปูม สวมเสื้อเข้มขาบ โพกขลิบทอง พลแจวแต่งตัวสวมเสื้อแดง กางเกงขาว หมวกฝาชีลำละ ๖๐ คน มีเรือประตูแห่กระบวนหน้า เรือกัญญาพระเทพผลูนายลำซ้าย พระราชรองเมืองนายลำขวา แต่งตัวนุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบ โพกขลิบทอง ฝีพายสวมเสื้อแดงหมวกแดงลำละ ๒๕ คน เรือเหราลายกำมะลอมีกูบจตุรมุขมีปืนใหญ่หน้าเรือบอก ๑ ฝรั่งแม่นปืนลำละ ๔ คน หลวงเสน่ห์สรชิตเป็นนายลำนุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบ โพกขลิบทอง ฝีพายสวมเสื้อแดงหมวกแดงลำละ ๔๑ คน เรือแซคชรำบาญขวา เรือแซคชสารสินธุ์ซ้าย พระยารัตนจักร พระยาภักดีสงครามเป็นนายลำ เรือแซตลุมละเวงขวา เรือแซตะเลงละวลซ้าย พระยาสีหราชา พระยาฤทธิคำรณภพเป็นนายลำ เรือแซวรวารีขวา เรือแซศรีปัทมสมุทรซ้าย พระยากำแหงหาญณรงค์ขวา พระยาจงใจหาญซ้ายเป็นนายลำ เรือแซจรเข้คำรามร้องขวา เรือแซจระเข้คะนองซ้าย พระยาจัตุรงฤทธิ พระยาอัครศิริเป็นนายลำ เรือแซชิงไชเยศขวา เรือแซเพ็ชรปูมคามซ้าย พระยาแผลงศัตรู พระยาปราบปัจจามิตร เป็นนายลำ มีธงท้ายผูกปืนหน้าเรือ ฝรั่งแม่นปืนลำละ ๒ คน นายลำแต่งตัวเป็นรามัญ คนตีกรรเชียงแต่งตัวโพกผ้าเป็นรามัญ สวมเสื้อสีคราม เรือ ๑๐ ลำๆ ละ ๕๒ คนหมู่ ๑
ที่ ๒ เรือพาลีรั้งทวีปมีปืนหน้าเรือ ธงหักทองขวางหน้าเรือท้ายเรือเจ้าพระยาพระคลังว่าที่สมุหพระกลาโหม ซึ่งโปรดฯ ให้เรียกว่าเจ้าพระยาอัครอุดมบรมเสนาบดีเป็นนายลำ แต่งตัวสวมมาลาสวมเสื้อตาดอย่างน้อย มีทนายแต่งตัวสวมเสื้ออัตลัดโพกแพรสีหมอบหน้าฝีพายสวมกางเกงมัศลู่ ๖๐ คน เรือกัญญา พระยาเทพอรชุนเป็นนายลำขวา พระยาราชนิกูลเป็นนายลำซ้าย นุ่มปูมสวมเสื้อทรงประพาสหมวกตุ้มปี่ ฝีพายลำละ ๔๐ คน มีเรือสารวัตรตรวจ ๒ ลำ ขุนนางเป็นนายลำฝีพายลำละ ๒๓ คน เรือเอกไชยพื้นดำ มีธงหน้าธงท้าย กลางทรงพระไชยมีฉัตร ๕ ชั้น ปักเคียงมณฑป ตำรวจใหญ่ซ้ายเป็นนายลำ ฝีพาย ๕๘ คน เรือกัญญากลองนำเสด็จ พระยาวิชิตรณรงค์ก็เป็นนายลำ แต่งตัวสวมเสื้อทรงประพาสหมวกตุ้มปี่ ตีกลองไปหว่างกลาง ฝีพาย ๒๕ คน เรือกิ่งชลพิมานไชยขวา ไกรศรมารถซ้าย มีธงปักหน้าปักท้าย มีมณฑปกลางตั้งพระมหากฐิน วางผ้าทรงพระพุทธรูปมีฉัตร ๕ ชั้นปักซ้ายขวาข้างมณฑป เจ้าพนักงานเป็นนายลำ ฝีพายลำละ ๕๒ คนหมู่ ๑
ที่ ๓ เรือกระบี่ราญรอนราพณ์ขวา เรือกระบี่ปราบเมืองมารซ้าย มีธงหน้าเรือ มีคนกระทุ้งเส้า พระอนุรักษโยธา พระมหาสงครามเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายลำละ ๓๕ คน เรือเสือทยานชลขวา เรือเสือคำรณสินธุ์ซ้าย มีคนกระทุ้งเส้า หลวงเดชสำแดง หลวงแสงสรสิทธิ์ เจ้ากรมทหารปืนปากน้ำเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายลำละ ๓๘ คน เรือโตขมังคลื่นขวา เรือโตฝืนสมุทรซ้าย มีคนกระทุ้งเส้า หลวงวิจารณโกษา หลวงโยธาภักดิร เจ้ากรมไพร่หลวงกรมสินค้าเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายลำละ ๓๐ คน เรือสางกำแหงหาญขวา เรือสางชาญชลสินธุ์ซ้าย มีคนกระทุ้งเส้า หลวงพิทักษโยธา หลวงนราเรืองเดช เจ้ากรมไพร่หลวงอาสาใหม่ กรมท่าเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายลำละ ๓๐ คน เรือเหราล่องลอยสินธุ์ขวา เรือเหราลีลาสมุทรซ้าย มีคนกระทุ้งเส้า หลวงวิเชียรไพชยนต์ หลวงสกลพิมาน เจ้ากรมไพร่หลวงกรมวังเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายลำละ ๓๐ คน เรือกิเลนประลองเชิงขวา เรือกิเลนละเลิงชลซ้าย คนกระทุ้งเส้า หลวงเทพเดช หลวงสุรินเดช เจ้ากรมทำลุเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายลำละ ๓๐ คน เรือมังกรจำแลงอาสาขวา เรือมังกรแผลงฤทธิอาสาซ้าย มีธงหน้าเรือ มีคนกระทุ้งเส้า หลวงรามเดช หลวงเพ็ชรกำแหงเจ้ากรมอาสา ๖ เหล่าซ้ายขวาเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายลำละ ๓๐ คนหมู่ ๑
ที่ ๔ เรืออสุรวายุภักษ์ เรืออสุรปักษี หลวงศรสำแดงฤทธิ หลวงจงพยุห ปลัดเขนทองซ้ายขวาเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายลำละ ๔๐ คน เรือครุฑเหินระเห็จ เรือครุฑเตร็จไตรจักร หลวงไชยเดชะ หลวงจัตุรงควิไชย ปลัดกรมเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายลำละ ๔๐ คน เรือสุวรรณเหราเรือเหราข้ามสมุทร นักสารดถือธงหักทองขวางหน้าเรือท้ายเรือมีกลองชนะทำด้วยเงิน ลำละ ๕ คน เจ้าพนักงานเป็นนายกำกับลำนุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายลำ ๔๘ คน มีเรือกลองนำไปหว่างกลาง พระยาพิไชยรณฤทธิเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อทรงประพาส สวมหมวกตุ้มปี่ ฝีพายลำละ ๒๕ คน เรือมงคลสุบรรณ เรือศรีสุพรรณหงศ์ นักสารดถือธงหักทองขวางหน้าเรือท้ายเรือ มีกลองชนะทำด้วยเงินลำละ ๕ คน เจ้าพนักงานเป็นนายกำกับลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายรวมลำละ ๖๕ คน เรือกิ่งศรีสมรรถไชย เรือกิ่งไกรแก้วจักรรัตน์ มีนักสารดถือธงหน้าธงท้าย มีมณฑปตั้งพระเจดีย์เงิน พระสุพรรณบัฏ มีสังข์แตรงอนแตรฝรั่งลำละ ๑๗ คน เจ้าพนักงานเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายลำละ ๖๕ คน เรือกิ่งศรีสุนทรไชย เรือกิ่งไกรสรจักร มีนักสารดถือธงหน้าธงท้าย มีคชาธารปักฉัตร ๗ ชั้น หมื่นสิทธิโสรม หมื่นภักดีศวร ตำรวจในเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายลำละ ๕๖ คน เรือกระโห้อาสาจามซ้ายขวา หลวงลักษมนา หลวงสุรินทรภักดีเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายลำละ ๓๕ คน เรือกระโห้อาสาจามซ้ายขวา หลวงศรเสนี ขุนวิชิตสงครามเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบ โพกขลิบทอง ฝีพายลำละ ๓๕ คนหมู่ ๑
ที่ ๕ เรือดั้งซ้ายเรือกันขวา เรือดั้งกองกลางซ้ายขวา เรือดั้งตำรวจสนมซ้ายขวา เรือดั้งตำรวจนอกซ้ายขวา เรือดั้งตำรวจใหญ่ซ้ายขวา เรือดั้งตำรวจซ้ายขวา เรือดั้งล้อมวังซ้ายขวา เรือดั้งเกนหัดซ้ายขวา เรือดั้งอาสาวิเศษซ้ายขวา เรือดั้งนำหน้าฉานซ้ายขวา เรือดั้งผลาญสมุทรซ้ายขวา เรือดั้งทองขวานฟ้าซ้าย เรือดั้งบ้าบิ่นขวา เรือ ๒๒ ลำมีนายกำกับลำถือปืนคาบศิลาลำละ ๔ คน นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง มีคนกระทุ้งเส้าลำละ ๒ คน ฝีพายลำละ ๔๕ คน มีเรือกัญญาสารวัตรไปกลางแถวลำ ๑ จมื่นสมุหพิมานเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพาย ๓๕ คน
ที่ ๖ เรือเอกไชยเหิรหาวซ้าย เรือเอกไชยหลาวทองขวา นักสารดถือธงหักทองขวางหน้าเรือท้ายเรือ มีกลองมะโหระทึกประโคมไปลำละ ๕ คน เจ้าพนักงานกำกับลำ นุ่งปูมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายลำละ ๔๕ คน มีเรือกลองนำเสด็จ พระยาพิไชยสงครามเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อทรงประพาสหมวกตุ้มปี่ ฝีพาย ๒๕ คน เรือในกระบวนหน้า ฝีพายสวมเสื้อแดง หมวกแดง กางเกงแดงทั้งสิ้น เรือกิ่งศรีประภัศรไชยลำพระที่นั่งทรง เรือกิ่งไกรสรมุขพระที่นั่งรอง มีนักสารดถือธงหักทองขวางหน้าท้าย มีมณฑปยอดเป็นพระที่นั่งประดับพลอยสีต่างๆ มีเศวตฉัตรขาวลายทอง ๗ ชั้น ปักเคียงพระมณฑปซ้ายขวาเครื่องสูงอภิรุมชุมสายตั้งรายไปตามเรือ ฝีพายสวมเสื้อสวมหมวกสวมกางเกงสักหลาดขลิบโหมด ๑๐๐ คน เรือกราบมีกัญญาผ้าหน้าโขนหักทองขวาง จางวางเจ้ากรม ปลัด ตำรวจหน้า ตำรวจหลัง ทหารในรักษาพระองค์กรมวังแสงต้น มหาดเล็กเป็นนายลำตามเสด็จ นุ่งปูมสวมเสื้อทรงประพาส หมวกตุ้มปี่ สวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง พายไป ๔ แถวๆ ละ ๖ ลำ เรือ ๒๔ ลำ เรือตาร้ายเกณฑ์หัดแสงปืนประทุนแดง ๔ ลำ พระอัคเนศร พระศรสำแดง จมื่นกงศิลป จมื่นก่งศร เป็นนายลำ แต่งตัวนุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง บรรทุกปืนเครื่องอาวุธเตรียมไป ฝีพายสวมเสื้อแดงหมวกแดงกางเกงแดงลำละ ๒๕ คน ถัดเรือตาร้ายลงมาอีกหมู่ ๑ เรือศรีประกอบเขียนลายทอง เรือสวัสดิ์ชิงไชย เรือวิไลเลขา เรือรังษีทิพยรัตน์ เรือจักรพรรดิภิรมย์ เรือทินกรส่องศรี เรือมณีจักรพรรดิม่านทองแย่ง เป็นเรือพระประเทียบ ๖ ลำ กรมฝ่ายในตามเสด็จ ฝีพายสวมเสื้อแดง หมวกแดง กางเกงแดง ลำละ ๕๐ คน
อีกหมู่ ๑ เรือแซหมูชลจร เรือแซสุกรกำเลาะ เรือแซวิภัชนชล เรือแซอนนตสมุทร ๔ ลำมีธง มีทวนปักท้าย พระยาเกียรติ์ พระยาพระราม พระยาปราบปัจจามิตร พระยาแผลงศัตรูเป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อทรงประพาส หมวกตุ้มปี่ พลกรรเชียงแต่งตัวโพกศีร์ษะสวมเสื้อเป็นรามัญลำละ ๓๕ คน เรือกราบมีกัญญาประตูหลัง พระนรินทรเสนี พระราชเสนา (แทนพระศรีสหเทพ) เป็นนายลำ นุ่งปูมสวมเสื้อเข้มขาบโพกขลิบทอง ฝีพายลำละ ๓๕ คน หมู่ ๑
เรือกัญญาผูกผ้าหน้าโขนหักทองขวาง ผูกพู่ ผูกดาว ล้วนเรือพระเจ้าน้องยาเธอ พระเจ้าลูกยาเธอ พระเจ้าหลานเธอ พระเจ้าราชวรวงศเธอ แต่งพระองค์ทรงเครื่องฉลองพระองค์จีบเอว สวมพระมหามาลาเส้าสูงปักขนนกตามเสด็จ ๒๓ ลำ ฝีพายลำละ ๕๐ คน ถัดลงมาถึงเรือสุครีพครองเมือง ท่านพระยาศรีพิพัฒนรัตนราชโกษา ซึ่งโปรดฯ ให้เรียกว่าเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ เสนาบดีผู้ใหญ่เป็นนายลำ แต่งตัวสวมมาลาเสื้อตาดอย่างน้อย มีธงหักทองขวางปักหน้าปักท้ายเรือ ทนายแต่งตัวสวมเสื้ออัตลัดโพกแพรสีหมอบหน้า ฝีพายสวมกางเกงมัศลู่ ๖๐ คน เรือกราบมีกัญญาหมู่มุขมาตยาผู้ใหญ่ผู้น้อย ที่มิได้เข้ากระบวนเป็นนายลำ มีผ้าหน้าโขนตาดเข้มขาบ ผูกดาว แต่งตัวนุ่งปูมสวมเสื้อทรงประพาส หมวกตุ้มปี่ ๓๖ ลำ ฝีพายสวมกางเกงต่างๆ ลำละ ๔๐ คนบ้าง ๓๐ คนบ้าง หมู่ ๑ เรือเก๋งพั้ง ขุนนางจีนเจ้าภาษี แต่งตัวอย่างขุนนางเมืองจีนตามเสด็จไปเบื้องหลัง ๒๐ ลำ ฝีพายสวมกางเกง เสื้อกั๊ก หมวกจีโบ ขุนนางน้อยๆ ซึ่งมิได้เข้ากระบวนแห่ ขี่เรือสำปั้นยาว ๖ วา ๗ วา ๘ วา ฝีพายลำละ ๑๔ คน ๑๕ คน ๒๐ คนบ้าง คอยตามเสด็จไปเบื้องหลังเป็นอันมาก เจ้าพนักงานจัดเรือกระบวนใหญ่น้อยพร้อมแล้วเป็นพลพาย ๑๐,๐๐๐ เศษ เป็นเรือกระบวน ๒๖๙ ลำ เรือนอกกระบวนประมาณ ๕๐ ลำเศษ จึงเลื่อนเรือพระที่นั่งมาประทับคอยรับเสด็จที่พระตำหนักท่าราชวรดิตถ์ เรือกระบวนหน้าหลังก็ออกเป็นคู่ๆ ลำดับกันไป
ครั้นได้มหาพิไชยฤกษ์เสด็จสรงสนานทรงเครื่องต้นสำหรับพระมหากษัตราธิราชเสร็จแล้ว เสด็จพระราชดำเนินลงมาเรือพระที่นั่งกระบวนหน้าฝรั่งนายทหารแม่นปืนยิงสลุตลำละ ๓ นัด ทหารปืนในเรือกำปั่นหลวง ชื่อพุทธอำนาจก็ยิงปืนรับ ๒๑ นัด กำปั่นขุนนาง เรือจีนลูกค้าก็ยิงปืนคำนับลำละ ๓ นัดทุกลำ แล้วเคลื่อนพยุหยาตราโดยทักษิณรอบพระนคร ถึงพระอารามวัดบวรนิเวศน์วรวิหาร เสด็จจากเรือพระที่นั่งขึ้นทรงพระราชยานเสด็จทางสถลมารคเข้าไปในพระอุโบสถ ทรงจุดธูปเทียนบูชานมัสการพระพุทธชินสีห์ ถวายไทยธรรมแก่พระสงฆ์ราชาคณะอันดับเสร็จแล้วเสด็จกลับ ให้เคลื่อนพยุหกระบวนแห่ยาตราเรือพระที่นั่งไปถึงวัดอรุณราชวรารามหยุดประทับเรือพระที่นั่ง เสด็จเข้าไปในพระอุโบสถทรงจุดธูปเทียนบูชาพระรัตนตรัย นมัสการถวายไทยธรรมแก่พระสงฆ์ราชาคณะอันดับเสร็จแล้ว เสด็จกลับมาประทับเรือพระที่นั่งอยู่ที่พระตำหนักท่าราชวรดิตถ์ พระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ข้างหน้าข้างในซึ่งมิได้ตามเสด็จ พร้อมกันมาคอยรับเสด็จเข้าในพระราชวัง แลเมื่อเสด็จพระราชดำเนินเลียบพระนครทางชลมารคนั้น โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เจ้าพนักงานกลึงไม้เป็นรูปผลกัลปพฤกษ์ทาแดงทาเขียว มีเงินอยู่ข้างในไว้มากกว่าหมื่น ทรงโปรยตามกระแสชลพระราชทานให้ไพร่ฟ้าประชากร ซึ่งมาคอยสรรเสริญถวายพรเชยชมพระบรมโพธิสมภารรอบพระนคร สิ้นพระราชทรัพย์เป็นอันมาก
เสร็จการพระราชพิธีบรมราชาภิเศกและการเลียบพระนคร ในพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแล้ว และธรรมเนียมในการอุปราชาภิเศกตำแหน่งกรมพระราชวังบวรแต่ก่อนๆ มา มีธรรมเนียมลดหย่อนน้อยกว่าพระราชวังหลวงหลายอย่าง มิได้มีแห่เลียบพระนครและสรงพระกระยาสนานน้ำมุรธาภิเศก แต่ครั้งนี้ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวผู้ทรงพระคุณธรรมอันมหาประเสริฐ ทรงพระราชดำริเห็นว่า สมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้าก็ทรงพระปรีชารอบรู้การในพระนครและการต่างประเทศ และขนบธรรมเนียมต่างๆ และศิลปศาสตร์ในการณรงคสงครามเป็นอันมาก พระบรมราชวงศานุวงศ์และเสนาบดีข้าทูลละอองธุลีพระบาท ผู้ใหญ่ผู้น้อยก็นิยมยินดีนับถือมาก เมื่อกระทำสัตย์สาบานถวายก็ได้ออกพระนามทั้ง ๒ พระองค์ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระทัยสนิทเสน่หายิ่งนัก มีการณรงคสงครามคับขันมาประการใด จะได้ให้เสด็จไปเป็นจอมพยุหโยธาทหารทั้งปวง ปราบปรามปัจจามิตรข้าศึกศัตรู มีพระเดชานุภาพจะได้เหมือนพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินเหมือนกัน เพราะดังนั้น จึงหาได้จัดการพระราชพิธีอุปราชาภิเศกอย่างกรมพระราชวังบวรสถานมงคลแต่ก่อนๆ ไม่ จึงโปรดฯ พระราชทานให้มียศใหญ่กว่าแต่ก่อน ก็ได้จารึกพระนามประดิษฐานไว้ในแผ่นพระสุพรรณบัฏ มีพระนามอันวิเศษคล้ายกับพระนามพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบรมวงศานุวงศ์เสนาบดีข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย ก็ได้ออกพระนามว่า พระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว รับพระราชโองการทั้ง ๒ พระองค์ ก็ผิดกันแต่คำนำหน้าที่ว่ารับพระบรมราชโองการและรับพระบวรราชโองการเท่านั้น และซึ่งจะกระทำการพระราชพิธีบวรราชาภิเศกนั้น ก็แม้นๆ กันกับการพระราชพิธีบรมราชาภิเศก
๘. พระราชพิธีบวรราชาภิเศก
วันอาทิตย์ เดือน ๖ แรม ๑๐ ค่ำ เป็นวันปฐมเริ่มแรกตั้งการพระราชพิธี เจ้าพนักงานก็ได้จัดการในพิธีทั้งปวงครบทุกสิ่ง จึงโปรดให้เชิญพระที่นั่งกระยาสนานไปตั้งเป็นที่สรงสหัสธารา เว้นไว้แต่พระที่นั่งข้างตั่งอัฐทิศกับพระที่นั่งภัทรบิฐมิได้ยกขึ้นไป
ครั้นเพลาบ่าย พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปในพระบวรราชวัง มีหมู่อำมาตย์เจ้าพนักงานนำตามเสด็จเป็น ๔ แถว กระบวนพยุหยาตราไปทางสถลมารคทุกเวลา สมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้าแต่งพระองค์ทรงเครื่องเสร็จแล้ว เสด็จเข้าไปในพระที่นั่งพุทไธศวรรยพิมาน ถวายผ้าไตรย่ามพัชนีกับพระสงฆ์ราชาคณะ ๖๐ รูป พระสงฆ์ครองไตรแล้วแบ่งกันอยู่สวดพระพุทธมนต์ ในพระที่นั่งพุทไธศวรรยพิมานบ้าง ไปสวดในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัยบ้าง ในพระที่นั่งพิมานฝ่ายในบ้าง ทรงฟังพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ ๓ วัน ครั้นณวันพุธ เดือน ๖ แรม ๑๓ ค่ำ เป็นวันมหามงคลฤกษ์อันอุดม เพลาย่ำรุ่งแล้ว ๓ นาฬิกาเสด็จสรงพระกระยาสนาน เจ้าพนักงานก็ได้ไขสหัสธาราเสร็จแล้ว พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นไปพระราชทานน้ำพระเต้าเบญจครรภ พระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ฝ่ายบรรพชิตคฤหัสถ์ ถวายน้ำพระเต้าประทุมนิมิตรต่างๆ เหมือนอย่างพระบรมมหาราชวัง พราหมณ์ถวายน้ำพระมหาสังข์ทักขิณาวัฏอุตราวัฏน้ำกลศ ชาวประโคมก็ประโคมดุริยางคดนตรีมะโหระทึกสังข์แตร สรงน้ำเสร็จแล้วเจ้าพนักงานชาวพระภูษามาลาถวายพระภูษาเขียนลายทองพื้นเขียว ฉลองพระองค์กรองทอง เสด็จมารับพระสุพรรณบัฏในพระที่นั่งพุทไธศวรรย์ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ยกพระนามซึ่งจารึกประดิษฐานอยู่ในแผ่นพระสุพรรณบัฏ ปรากฏพระนามว่า พระบาทสมเด็จพระปวเรนทราเมศวร์ มหิศเรศรรังสรรค์ มหันตวรเดโช ไชยมโหฬารคุณอดุลยเดช สรรพเทเวศรานุรักษ บวรจุลจักรพรรดิราชสังกาศ อุภโตสุชาติสังสุทธเคราะหณีจักรีบรมนารถ อิศวรราชรามวรังกูร บรมมงกุฎนเรนทรสูรยโสทรานุชาธิบดินทร เสนางคนิกรินทรบวราธิเบศร พลพยุหเนตรนเรศวรมหิทธิวรนายก สยามาทิโลกดิลกมหาบุรุษรัตน ไพบูลยพิพัฒนสรรพศิลปาคม สุนทโรดมกิจโกศล สัตปดลเศวตฉัตร สิริรัตนบวรมหาราชาภิเศกาภิสิต สรรพทศทิศพิชิตไชย อุดมมไหสวริยมหาสวามินทร สเมกธรณินทรานุราช บวรนารถชาติอาชาวศรัย ศรีรัตนไตรสรณารักษ อุกฤษฐศักดิสรรพรัษฎาธิเบนทร ปวเรนทรธรรมมิกราชบพิตร พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
มีพาน ๒ ชั้นรับกล่องพระสุพรรณบัฏ พระราชทานต่อพระหัตถ์ แล้วพระราชทานพระแสงหอก พระแสงง้าว พระแสงดาบ พระแสงคาบค่าย พระแสงกระบี่ พระแสงเขน พระแสงธนู พระแสงธารพระกร ทรงรับพระแสงแล้วก็เสด็จทรงปฏิบัติพระสงฆ์ๆ ฉันเสร็จแล้ว ก็ถวายเครื่องไทยธรรมแก่พระสงฆ์ พระสงฆ์ถวายอดิเรกสัพพพุทธาแล้วถวายพระพรลาไป ในเวลานั้น ก็ทรงโปรยเงินพระราชทานให้พระบรมราชวงศานุวงศ์ ข้าทูลละอองธุลีพระบาท ทั้งฝ่ายพระบรมมหาราชวัง และพระบวรราชวัง ซึ่งเฝ้าอยู่ณที่นั้น
ครั้นเสร็จการพระราชพิธีบวรราชาภิเศกแล้ว พระบรมราชวงศานุวงศ์ เสนาบดี ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายหน้าฝ่ายใน ทั้งพระบรมมหาราชวัง และพระบวรราชวัง จัดดอกไม้ธูปเทียนเข้าไปถวายตัว ขอเอาพระเดชพระคุณปกเกล้าปกกระหม่อมเป็นที่พึ่งต่อไป
๙. พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จเลียบพระนคร
รุ่งขึ้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๖ แรม ๑๕ ค่ำ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปกระทำสมโภชด้วยต้นไม้ทองต้น ๑ เงินต้น ๑ พานทอง ๒ ชั้น ๒ สำรับ ให้เป็นสิริมงคล ในเวลานั้นพระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงจัดธูปเทียนสิ่งของต่างๆ ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แล้วทรงจัดธูปเทียนสิ่งของ ถวายพระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ แล้วพระราชทานให้พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าทูลละอองผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายหน้าฝ่ายใน ทั้งพระบรมมหาราชวังและพระบวรราชวัง ได้รับพระราชทานทั่วกันเป็นอันมาก และการธรรมเนียมเลียบพระนครแต่ก่อนก็มิได้เคยมี พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็โปรดฯ สั่งให้เสนาบดี หมู่ราชอำมาตย์ จัดพยุหยาตรากระบวนแห่ที่จะเลียบพระนคร เป็นกระบวนแห่ ๕ แถว กระบวนช้าง กระบวนม้า กระบวนเดินเท้า แต่งตัวถือเครื่องศัสตราวุธต่างๆ และให้เจ้าพนักงานแต่งวิถีเหมือนอย่างพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเสด็จทรงเลียบพระนคร ผิดกันแต่ที่ทรงช้างพระที่นั่ง ทรงม้าพระที่นั่ง ช้างดั้งช้างเขนไปหน้าเป็นอันมาก
ครั้นณเดือน ๗ ขึ้น ๔ ค่ำ เจ้าพนักงานจัดกระบวนแห่เสร็จแล้ว ผูกช้างพระที่นั่ง ชื่อพระยาไชยานุภาพพลาย สูง ๖ ศอกคืบ มีรัตคนผ่านหน้า ซองหางเครื่องมั่นติดประจำยามทองคำจำหลักลายกุดั่นประดับพลอยต่างสี มีผ้าปกหลัง พู่ห้อยหูตาข่ายทองปกหน้าช้าง จึงเอาช้างลงมาประทับกับเกย นายปราบไตรภพเป็นควาญท้ายช้าง ครั้นย่ำรุ่งแล้ว ๔ นาฬิกา พระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงเครื่องต้นรณยุทธ ทรงพระมหามาลาประดับเพ็ชร เสด็จขึ้นเกยสถิตเหนือคอช้างพระที่นั่ง ทรงพระแสงของ้าว ฝรั่งแม่นปืนกระบวนหน้าก็ยิงปืนคำนับมาต่อพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวให้พระบรมมหาราชวัง ๒๑ นัด พลทหารแห่หน้าหลังพรั่งพร้อม ก็เดินกระบวนแห่ประทักษิณเวียนไปตามกำแพงพระบวรราชวัง มาถึงท้องสนามไชยหน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จทอดพระเนตรอยู่บนพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ ครั้นเสด็จมาตรงพระที่นั่ง ผันหน้าช้างพระยาไชยานุภาพเข้าไปทรงส่งพระแสงของ้าวให้นายควาญช้างรับไว้ แล้วถวายบังคม ๓ ครั้ง แล้วรับพระแสงของ้าวบ่ายช้างพระที่นั่ง เสด็จเลยไปถึงหน้าวัดพระเชตุพน ประทับช้างพระที่นั่งที่เกย แล้วเสด็จพระราชดำเนินลงจากคอช้างพระที่นั่ง มาขึ้นพลับพลาประทับพักเปลื้องเครื่องต้นแล้วเสด็จเข้าในพระอุโบสถนมัสการพระพุทธรูป ถวายไทยธรรมแก่พระสงฆ์ทั่วทุกองค์เสร็จแล้ว เสด็จพระราชดำเนินกลับมาพลับพลาพัก ฉลองพระองค์พระกรน้อยทรงพระมหามงกุฎเหน็บพระแสงเสน่า ขึ้นทรงม้าพระที่นั่ง ชื่อพระยาราชสินธพผ่านดำ ผูกเครื่องอานผ่านหน้า ซองหางพู่ห้อยใบโพปิดหน้าทำด้วยทองคำจำหลักลายกุดั่นประดับพลอยต่างสี เสด็จอ้อมประทักษิณวัดพระเชตุพนแลพระบรมมหาราชวัง มาสู่พระบวรราชวัง และเมื่อเสด็จพระราชดำเนินไปทางสถลมารคนั้น ก็ทรงโปรยเงินพระราชทานให้ประชาราษฎรชายหญิงใหญ่น้อย ซึ่งมาคอยกราบถวายบังคมเชยชมพระบรมโพธิสมภาร และพวกแขกเมืองต่างๆ ซึ่งมาคอยดูนั้นก็ได้รับพระราชทานเงินตรา และดอกไม้ทองดอกไม้เงินด้วย สิ้นพระราชทรัพย์เป็นอันมาก
ครั้นเสร็จการแล้วมาถึงหน้าเบี้ยหวัด ได้พระราชทานเงินขึ้นไปแจกเบี้ยหวัดข้าราชการที่บนปีละ ๒,๐๐๐ ชั่ง มากกว่าแผ่นดินก่อนๆ ๑,๐๐๐ ชั่ง แล้วจึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้จารึกพระนามพระพุทธปฎิมากรห้ามสมุทร ๒ พระองค์ ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ซึ่งพระบาทสมเด็จฯ พระเจ้าอยู่หัวในบรมโกษฐ ถวายพระนามไว้ว่า พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระองค์ ๑ ถวายพระนามว่า พุทธเลิศหล้าสุลาลัย พระองค์ ๑ จึงถวายพระนามจารึกใหม่ว่า พระพุทธเลิศหล้านภาลัย
๑๐. ราชทูตไทยไปเมืองจีน
ครั้นมาถึงเดือน ๘ ขึ้น ๕ ค่ำ โปรดฯ ให้แต่งทูตออกไปเมืองจีนจิ้มก้องเชิญหองฉะบับ ๑ บอกด้วยการพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคตฉะบับ ๑ ทูตออกไปถึงเมืองกวางตุ้ง จงตกหมูอี๋บอกขึ้นไปเมืองปักกิ่ง มีหนังสือลิปูตอบมาว่า สมเด็จพระเจ้าเตากวางก็สวรรคต พระเจ้าฮำฮองยังทรงขาวอยู่ในระหว่างทุกข์ รับทูตยังไม่ได้ ให้ทูตไทยกลับไปเสียก่อนเถิด ครั้งนั้นทูตก็จัดธูปเทียนและเครื่องหอมที่มี ไปคำนับพระศพสมเด็จพระเจ้าเตากวางและหองทายฮอ จุดเผากระทำสักการบูชาเสียที่เมืองกวางตุ้ง แล้วก็กลับเข้ามาณกรุงเทพมหานคร
แล้วทรงพระราชดำริว่า ศพกรมหมื่นสนิทนเรนทร์ พระเจ้าน้องนางเธอ พระองค์เจ้ากัณฐา เจ้าคุณวัง เจ้าคุณปราสาท เจ้าพระยาพลเทพ (เอี่ยม) ก็ยังไม่ได้เผา จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ทำเมรุขึ้นที่ท้องสนามหลวงเสร็จแล้ว ครั้นณวันเดือน ๘ แรม ๒ ค่ำ ได้ชักศพกรมหมื่นสนิทนเรนทร์ และพระองค์เจ้ากัณฐาเข้าพระเมรุ มีการมโหรสพ ครั้นณวันเดือน ๘ แรม ๔ ค่ำ พระราชทานเพลิง ณวันเดือน ๘ แรม ๘ ค่ำ ได้ชักศพเจ้าคุณวัง เจ้าคุณปราสาท เจ้าพระยาพลเทพ (เอี่ยม) ไว้ศพ ๓ วัน ๓ คืน ณวันเดือน ๘ แรม ๑๐ ค่ำ พระราชทานเพลิงพร้อมกัน
๑๑. ตั้งพระราชาคณะ
ครั้นมาถึงเดือน ๙ จึงทรงพระราชดำริว่า อย่างธรรมเนียมโบราณ ตั้งการบรมราชาภิเศกและอุปราชาภิเศกแล้ว ต้องตั้งพระราชาคณะเป็นฤกษ์ก่อน จึงจะได้ตั้งข้าราชการต่อไป จึงโปรดญ ตั้งมหาศรีซึ่งเป็นพระครูอโนมสาวัน ตำแหน่งคู่สวดอยู่ก่อนขึ้นเป็นราชาคณะ ได้ชื่อว่าพระอโนมสิริมุนี ตั้งมหาอยู่เปรียญ ๘ ประโยค วัดอมรินทราราม เป็นที่พระธรรมโฆษา มหาบัวเปรียญ ๗ ประโยค วัดรังษี เป็นพระวินัยมุนี
และในระหว่างนั้นก็ได้ตั้งเจ้าและขุนนาง และเลื่อนพระราชาคณะบ้าง จะต้องกล่าวพระเสียก่อน แลเจ้านายเป็นที่ ๒ ขุนนางเป็นที่ ๓ ฟังจึงจะเข้าใจง่าย
ทรงตั้งกรมหมื่นนุชิตชิโนรส ศรีสุคตขัตติยวงศ์ พระองค์นั้นเป็นอัจฉริยมนุษย์บุรุษยรัตน์อันพิเศษ ทรงพระปรีชาฉลาดในพระพุทธศาสน์และราชศาสตร์แบบอย่างโบราณราชประเพณีต่างๆ และได้เป็นพระอุปัธยาจารย์เจ้าฟ้า พระองค์เจ้า หม่อมเจ้า ในพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวังหลายพระองค์ ณวันเดือน ๙ ขึ้น ๑ ค่ำ โปรดฯ ให้ยกพระที่นั่งกระยาสนานที่สรงเมื่อราชาภิเศกมาตั้ง แล้วสวดพระพุทธมนต์ ๓ วัน ครั้นณวันศุกรเดือน ๙ ขึ้น ๔ ค่ำ เวลาเช้า เป็นวันสรงมณฑปกระยาสนาน แล้วได้เพิ่มพระนามขึ้น จารึกในแผ่นสุวรรณบัฏใหม่ว่า สมเด็จพระบรมวงศ์เธอ กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส ศรีสุคตขัตติยวงศบรมพงศาธิบดี จักรีบรมนารถ ปฐมพันธุมหาราชวรังกูร ปรเมนทรเรนทรสูริย์สัมมานาภิสักกาโรดมสถาร อริยสมศีลาจารพิเศษมหาวิมล มงคลธรรมเจดีย์ ยุตมุตวาทีสุวิรมนุญ อดุลยคุณคณาธาร มโหฬารเมตยาภิธยาศรัย ไตรปิฎกกลาโกสล เบญจปดลเศวตฉัตร สิริรัตโนปลักษณมหาสมณุตมาภิเศกาภิสิต ปรมุกกฤษฐสมณศักดิธำรง มหาสงฆปรินายก พุทธศาสนดิลกโลกุตตมมหาบัณฑิตย สุนทรวิจิตรปฏิภาณ ไวยัติญาณมหากระวี พุทธาทิศรีรัตนตรัยคุณารักษ เอกอรรคมหาอนาคาริยรัตน์ สยามาทิโลกปฏิพัทธพุทธบริษัทยเนตร สมณคณินทราธิเบศรสกลพุทธจักโรประการกิจ สฤษดิศุภการ มหาปาโมกษประธานวโรดม บรมนารถบพิตร เสด็จสถิตณวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร
ในวันนั้นเลื่อนพระราชาคณะขึ้นอีก ๑๐ องค์ คือพระพิมลธรรม (อู่) เป็นสมเด็จพระอริยวงศาคตญาน ๑ พระธรรมอุดม (เซ่ง) เป็นสมเด็จพระวันรัต ๑ พระพุฒาจารย์ (สน) เลื่อนขึ้นเป็นสมเด็จพระพุทธาจารย์ พระพุทธโฆษาจารย์ (ฉิม) วัดโมฬีโลก เลื่อนขึ้นเป็นสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ไปอยู่วัดมหาธาตุ ๑ พระธรรมไตรโลก (จี่) (วัดประยูรวงศาวาศ) เลื่อนเป็นพระพิมลธรรม ๑ พระพรหมมุนี (ถึก) (วัดพระเชตุพน) เลื่อนเป็นพระธรรมอุดม แปลงเป็นพระธรรมวโรดม พระญาณสมโพธิ์ (ยิ้ม) เป็นพระพรหมมุนี ๑ พระเทพกวี (รอด) วัดราชโอรส เป็นพระธรรมไตรโลก ๑ พระธรรมกิติ เป็นพระธรรมเจดีย์ ๑ มหาโตเปรียญ ๔ ประโยค ยกเป็นพระธรรมกิติ ๑ พระญาณไตรโลก (พุก) วัดมหาธาตุ เลื่อนขึ้นเป็นพระธรรมราชานุวัตร เจ้าคณะใหญ่กรุงเก่า ๑
ตั้งพระวรวงศเธอชั้น ๒ ขึ้นอีกพระองค์ ๑ พระนามเดิม พระองค์เจ้าฤกษ์ ทรงผนวชอยู่วัดบวรนิเวศวิหาร โปรดฯ ตั้งให้เป็นกรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ ปิยพรหมจรรย์ธรรมวรยุต ปฏิบัติสุทธคณนายก พุทธศาสนดิลกปวริยบรรพชิต สรรพธรรมิกกิจโกศลสุวิมลปรีชา ปัญญาอรรคมหาสมณุดม บรมบพิตร พระองค์ท่านนั้นก็แตกฉานในพระปริยัติธรรม และปฏิบัติเคร่งครัดตามพระวินัยบัญญัติ แล้วก็ทราบในโหราศาสตร์โดยมาก
๑๒. ตั้งกรมเจ้านาย
ครั้นทรงตั้งพระราชาคณะผู้ใหญ่เสร็จแล้ว ฝ่ายอาณาจักรก็ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระบรมวงศานุวงศ์ เพิ่มพระนามขึ้นบ้าง เลื่อนเป็นต่างกรมขึ้นบ้าง ได้จารึกพระนามลงในแผ่นพระสุพรรณบัฏทุกพระองค์ และข้าราชการที่มีบำเหน็จความชอบเลื่อนที่ขึ้นไปครบทุกตำแหน่งทุกพนักงาน ให้จารึกนามลงในสุพรรณบัฏบ้าง หิรัญบัฏบ้าง กระดาษเหลืองบ้าง ตามผู้ใหญ่ผู้น้อยทุกหมู่ทุกกรม
เวลานั้น พระบรมวงศ์เธอที่เป็นผู้ใหญ่ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ฝ่ายคฤหัสถ์ยังมีอีก ๒ พระองค์ พระองค์ ๑ พระนามเดิมพระองค์เจ้าสุริยา แต่ก่อนเป็นกรมขุนรามอิศเรศร ก็โปรดเกล้าฯ ให้เป็นกรมพระรามอิศเรศร สรรพเชษฐบรมวงศ์ ปฐมพงศภูวนาถ วรราชศักดิสมมุติ วิสุทธิเกียรติคุณ วิบุลยเดชบดินทร นรินทรบพิตร อีกพระองค์ ๑ พระนามเดิม พระองค์เจ้าสุริยวงศ์ แต่ก่อนเป็นกรมหมื่นสวัสดิวิไชย ก็โปรดเกล้าฯ ให้เป็นกรมหลวงพิเศษศรีสวัสดิ์ สุขวัฒนวิไชย
ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย ที่เป็นพระเจ้าพี่ยาเธอผู้ใหญ่ พระนามเดิมพระองค์เจ้ามั่ง แต่ก่อนเป็นกรมขุนเดชอดิศร โปรดเกล้าฯ ให้เป็นกรมสมเด็จพระเดชาดิศร เทพยนิกรปิยานุรักษ์ บวรศักดิพิเศษ บรมเชษฐวราธิวงศ พงศานุพงศประดิษฐา สุนทรปรีชานุภาพ ศุภกาพยปฏิภาณ สุตไพศาลอรรถธรรมศาสตร ธรรมิกนารถบพิตร อีกพระองค์ ๑ พระเจ้าพี่ยาเธอ พระนามเดิมพระองค์เจ้าพนมวัลย์ ๑ แต่ก่อนเป็นกรมขุนพิพิธภูเบนทร์ โปรดฯ เลื่อนขึ้นเป็นกรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์ นเรนทรสุริยวงศ อิศวรพงศพรพิพัฒน ศักดิรัตนธำรง คุณาลงกฏเกียรติวิบุลย อดุลยเดชบพิตร อีกองค์ ๑ พระเจ้าพี่ยาเธอ พระนามเดิมพระองค์เจ้ากุญชร แต่ก่อนเป็นกรมหมื่นพิทักษเทเวศร โปรดฯ เลื่อนขึ้นเป็นกรมพระพิทักษเทเวศร์ นเรศรราชรวิวงศ อิศวรพงศพิพัฒน์ศักดิ อุดมอรรควรยศ วงศประนตนารถนเรนทร พาหเนนทรบพิตร อีกพระองค์ ๑ พระเจ้าพี่ยาเธอ พระนามเดิมพระองค์เจ้าทินกร แต่ก่อนมิได้เป็นกรม ก็โปรดฯ ให้เป็นกรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ อีกพระองค์ ๑ พระเจ้าพี่ยาเธอ พระนามเดิมพระองค์เจ้าโต แต่ก่อนเป็นกรมหมื่นอินทรอมเรศร โปรดฯ เลื่อนขึ้นเป็นกรมหลวงมหิศวรินทรามเรศร รวมพระเจ้าพี่ยาเธอ ๕ พระองค์ และพระเจ้าน้องยาเธอพระองค์ ๑ พระนามเดิมชื่อพระองค์เจ้ากลาง แต่ก่อนยังมิได้เป็นกรม ก็โปรดฯ ให้เป็นกรมหลวงเทเวศรวัชรินทร์ ๑ อีกพระองค์ ๑ พระนามเดิมพระองค์เจ้าชุมแสง แต่ก่อนยังไม่ได้ตั้งกรม ก็โปรดฯ ให้เป็นกรมขุนสรรพศิลปปรีชา ภายหลังมา ก็โปรดฯ เลื่อนขึ้นเป็นกรมหลวง อีกพระองค์ ๑ พระนามเดิมพระองค์เจ้านวม แต่ก่อนเป็นกรมหมื่นวงศาสนิท ก็โปรดฯ ให้เป็นกรมหลวงวงศาธิราชสนิท พระราชทานที่วังพระเจ้ากรุงธนบุรีให้อยู่ด้วย อีกพระองค์ ๑ พระนามเดิมชื่อพระองค์เจ้ามรกฎ ก็โปรดฯ ให้เป็นกรมขุนสถิตยสถาพร พระองค์ ๑ พระนามเดิมพระองค์เจ้าขัตติยา โปรดฯ ให้เป็นกรมหมื่นถาวรวรยศ พระองค์ ๑ พระนามเดิมพระองค์เจ้านิลรัตน์ โปรดฯ ให้เป็นกรมหมื่นอลงกฏกิจปรีชา พระองค์ ๑ พระนามเดิมพระองค์เจ้าอรุณวงศ โปรดฯ ให้เป็นกรมหมื่นวรศักดาพิศาล พระองค์ ๑ พระนามเดิมพระองค์เจ้ากปิฏฐา โปรดฯ ให้เป็นกรมหมื่นภูบาลบริรักษ์ พระองค์ ๑ พระนามเดิมพระองค์เจ้าปราโมทย์ โปรดฯ ให้เป็นกรมหมื่นวรจักรธรานุภาพ ภายหลังมาก็เลื่อนเป็นกรมขุนขึ้น พระองค์ ๑ พระนามเดิมเจ้าฟ้าพระองค์กลาง ด้วยพระชนนีของท่านเป็นสมเด็จเจ้าฟ้าอยู่แต่ก่อนแล้ว จึงโปรดฯ พระราชทานตั้งเป็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา อิศราธิราชรวิวงศ์ บรมพงศปฏิพัทธ บุรุษยรัตนวโรภโตสุชาติ บริษัทยนารถนรินทราธิบดี ภายหลังก็เลื่อนที่เป็นกรมขุนบำราบปรปักษ์ รวมพระเจ้าน้องยาเธอ ๑๐ พระองค์ ก็ได้ทรงตั้งแต่งชุบเลี้ยงทุกๆ พระองค์ และพระเจ้าลูกเธอในแผ่นดินพระบรมโกษฐ ก็โปรดฯ ให้เป็นกรมขึ้น พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโกเมนทร เป็นกรมหมื่นเชษฐาธิเบนทร์ ๑ พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าคเนจร เป็นกรมหมื่นอมเรนทรบดินทร์มาแต่เดิมแล้วก็คงอยู่ ๑ โปรดฯ ให้พระองค์เจ้าลดาวัลย์ เป็นกรมหมื่นภูมินทรภักดี ๑ โปรดฯ ให้พระองค์เจ้าชุมสาย เป็นกรมหมื่นราชสีหวิกรม ภายหลังแล้วเลื่อนขึ้นเป็นกรมขุน ๑ โปรดฯ ให้พระองค์เจ้าอุไ เป็นกรมหมื่นอดุลยลักษณสมบัติ ๑ โปรดฯ ให้พระองค์เจ้าอรณพ เป็นกรมหมื่นอุดมรัตนราศี ๑ โปรดฯ ให้พระองค์เจ้าอมฤตย์ เป็นกรมหมื่นภูบดีราชหฤทัย ๑ โปรดฯ ให้พระองค์เจ้าสุบรรณ เป็นกรมหมื่นภูวนัยนฤเบนทราธิบาล ๑ โปรดฯ ให้พระองค์เจ้าสิงหราเป็นกรมหมื่นอักษรสาสนโสภณ โปรดฯ ให้พระองค์เจ้าชมพูนุชเป็นกรมหมื่นเจริญผลพูนสวัสดิ์ ๑ พระองค์เจ้าในพระบวรราชวังชั้น ๑ มีอยู่พระองค์ ๑ พระองค์เจ้าสังกระทัต แต่ก่อนเป็นกรมหมื่นนรานุชิต ก็โปรดฯ ให้เลื่อนเป็นกรมขุนขึ้น พระองค์เจ้าในพระบวรราชวังแผ่นดินชั้น ๒ ที่เป็นกรมแล้ว พระนามเดิมพระองค์เจ้าประยงค์ แต่ก่อนเป็นกรมหมื่นธิเบศรบวร แล้วก็โปรดฯ เลื่อนเป็นกรมขุนขึ้น ๑ พระองค์ ๑ พระนามเดิมพระองค์เจ้าปาน แต่ก่อนเป็นกรมหมื่นอมรมนตรีก็คงอยู่ไม่เลื่อนกรม ๑ อีกพระองค์ ๑ พระนามเดิมพระองค์เจ้าพงศอิศเรศร ก็โปรดฯ ให้เป็นกรมหมื่นกษัตริย์ศรีศักดิเดช ๑ อีกพระองค์ ๑ พระนามเดิมพระองค์เจ้าภุมเรศ โปรดฯ ให้เป็นกรมหมื่นอมเรศรรัศมี ๑ อีกพระองค์ ๑ พระนามเดิมพระองค์เจ้าฤกษ์ ทรงผนวชอยู่ เป็นกรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ อีกพระองค์ ๑ พระนามเดิมพระองค์เจ้ายุคุนธร ก็โปรดฯ ให้เป็นกรมหมื่นอนันตการฤทธิ ๑ อีกพระองค์ ๑ พระนามเดิมพระองค์เจ้ารองทรง ก็โปรดฯ ให้เป็นกรมหมื่นสิทธิสุขุมการ ๑ แต่กรมหมื่นบวรรังษีนั้น พระนามวิเศษแจ้งอยู่ที่ตั้งพระราชาคณะนั้นแล้ว เจ้าวังหน้ายกขึ้นว่าแต่ที่ได้เป็นกรม ที่ยังไม่ได้เป็นกรมก็ยังมีอยู่อีกหลายพระองค์ พระวรวงศ์ชั้น ๓ ก็มีเป็นหลายพระองค์ ไม่สู้มีคุณวิเศษสิ่งไรก็ยังมิได้ตั้ง ที่มีคุณและวิชาก็ได้ตั้งแต่งขึ้น เจ้าฟ้าน้อยพระองค์ ๑ นั้น ประสูติด้วยพระองค์เจ้าดาราวดีซึ่งเป็นอัครนารีของกรมพระราชวังที่เป็นพระราชธิดาของกรมพระราชวังแผ่นดินต้นนั้น ตั้งให้มีพระนามว่าเจ้าฟ้าอิศราพงศ เกวลวงศวิสุทธิ สุรสีหุดมศักดิ์ อภิลักษณปวโรภัยชาติ ปริษัทยนารถนราธิบดี ครั้นกาลล่วงมา เจ้าฟ้าอิศราพงศสิ้นพระชนม์ แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมตั้งพระองค์เจ้าเกสร ซึ่งประสูติแต่พระสนมอีกพระองค์ ๑ ขึ้นเป็นกรมหมื่นอานุภาพพิศาลศักดิ ๑ ในแผ่นดินปัจจุบันนี้ พระเจ้าลูกยาเธอทั้ง ๒ พระองค์ซึ่งมีมาแต่ก่อนเมื่อยังมิได้ทรงผนวช ทรงพระนามว่าพระองค์เจ้านพวงศ์ ตั้งเป็นกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ ๑ พระองค์เจ้าสุประดิษฐเป็นกรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร ๑ ร่วมพระชนนีเดียวกันทั้ง ๒ พระองค์ พระองค์เจ้าในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ตั้งพระองค์เจ้ายอดยิ่งยศ บวรราโชรสรัตนราชกุมารผู้ใหญ่เป็นกรมหมื่นบวรวิไชยชาญ ๑ โปรดฯ ตั้งพระสัมพันธวงศ์หม่อมเจ้าพยอม ซึ่งเป็นพระหน่อเจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ เป็นกรมหมื่นเทวานุรักษ์ ทรงพระมหากรุณาชุบเลี้ยงตั้งแต่งในพระราชวงศานุวงศ์ตามคุณวิชาเสร็จแล้ว
๑๓. เจ้าประเทศราชเข้ามาเฝ้า
ครั้งนั้นพระยาเชียงใหม่ พระยานครลำปาง พระยานครลำพูน พระยาน่าน หัวเมืองลาวพุงดำลงมาเฝ้าแผ่นดินใหม่ แลสดับปกรณ์พระบรมศพด้วย
จึงทรงพระราชดำริว่า เมืองเชียงใหม่นี้แต่ก่อนร้างอยู่ พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก โปรดฯ ให้กรมพระราชวังบวรสถานมงคลขึ้นไปจัดการบ้านเมือง ตั้งเมืองเชียงใหม่ขึ้นตั้งแต่ครั้งนั้นมา กรมพระราชวังบวรสถานมงคลจึงมีพระราชบัณฑูรให้พระยากาวิละบุตรพระยาจ่าบ้าน จัดครอบครัวเมืองเชียงใหม่ซึ่งไปอาศัยอยู่เมืองนคร ให้กลับไปอยู่เมืองเชียงใหม่ดังเก่า แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งพระยากาวิละเป็นเจ้าเมืองเชียงใหม่ พระยากาวิละมีน้องชาย ๖ คนคือ คำโสมที่ ๒ รองพระยากาวิละ น้อยธรรมที่ ๓ ดวงทิพที่ ๔ คำฟั่นที่ ๕ หมูล่าที่ ๖ บุญมาที่ ๗ ญาติพี่น้องฝ่ายบิดามารดา มีเป็นอันมาก เป็นตระกูลใหญ่ พระยากาวิละขอเอาน้อยธรรมเป็นพระยาอุปราช ขอเอาพุทธสารญาติฝ่ายข้างมารดาเป็นพระยาราชวงศ์
ฝ่ายเมืองนครลำปางนั้น โปรดฯ ให้คำโสมน้องคนที่ ๒ เป็นเจ้าเมือง ให้ดวงทิพน้องที่ ๔ เป็นอุปราช แลญาติพี่น้องก็แต่งตั้งขึ้นเป็นที่ฐานันดรครบตำแหน่งที่ แล้วโปรดฯ ตั้งคำฟั่นน้องที่ ๕ เป็นเจ้าเมืองลำพูนขึ้น ตั้งบุญมาน้องที่ ๗ เป็นอุปราช ผู้คนยังเบาบางอยู่จึงให้รออยู่ที่เมืองนครก่อน เกลี้ยกล่อมผู้คนได้มากแล้วจึงให้ไป
ครั้นถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้พระยากาวิละเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ ครั้นพระเจ้าเชียงใหม่ถึงแก่พิราลัยแล้ว น้อยธรรมผู้น้องที่ ๓ ได้เป็นพระยาเชียงใหม่ ได้ช้างเผือกถวาย จึงโปรดฯ ให้เป็นพระเจ้าเชียงใหม่ ครั้นพระเจ้าเชียงใหม่ช้างเผือกถึงแก่พิราลัยแล้ว จึงโปรดฯ ให้คำฟั่นเจ้าเมืองลำพูนมาเป็นพระยาเชียงใหม่ ครั้นพระยาเชียงใหม่คำฟั่นถึงแก่กรรมแล้ว โปรดฯ ให้นายพุทธวงศ์ซึ่งเป็นญาติกันเป็นพระยาเชียงใหม่ ครั้นพระยาเชียงใหม่พุทธวงศถึงแก่กรรมแล้ว จึงโปรดฯ ให้นายหนานมหาวงศ์ บุตรพระเจ้าเชียงใหม่ช้างเผือก เป็นพระยาเชียงใหม่
ก็บัดนี้มีการที่จะไปกระทำแก่เมืองเชียงตุง จะต้องยกย่องเมืองลาว ๓ เมืองนี้ให้เป็นเจ้าขึ้น จะได้มีน้ำใจไปทำศึกสงครามกับพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท และเจ้าพระยายมราช จึงโปรดฯ ตั้งพระยาเชียงใหม่ให้เป็นพระเจ้าเชียงใหม่ ขนานนามว่า พระเจ้ามโหตประเทศราชาธิบดี นพีสีมหานัคราธิษสถาน ภูบาลบพิตร สถิตในอุตตมชิยางคราชวงศ์ เจ้านครเชียงใหม่ ได้พระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคอย่างเจ้าประเทศราช พระเจ้าเชียงใหม่อยู่ได้ ๑ ปีก็ถึงแก่พิราลัย จึงโปรดฯ ให้นายหนานสุริยวงศ์ บุตรพระเจ้าเชียงใหม่กาวิละซึ่งเป็นพระยาบุรีรัตน์นั้นขึ้นเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ขนานนามว่า พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ ดำรงนพิสีนคร สุนทรลักษณเกษตร วรฤทธิเดชมหาโยนางคตไนย ราชวงศาธิบดี เจ้านครเชียงใหม่
ฝ่ายที่เมืองนครลำปางนั้น คำโสมได้เป็นเจ้าเมือง ครั้นถึงแก่กรรมแล้ว ดวงทิพได้เป็นเจ้าเมืองนคร แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้เป็นพระเจ้านคร ครั้นถึงแก่พิราลัยแล้ว นายไชยวงศ์บุตรพระเจ้านครดวงทิพได้เป็นพระเจ้านคร ครั้นถึงแก่กรรมแล้ว น้อยอินบุตรพระยานครคำโสมได้เป็นพระยานคร น้อยอินทร์นั้นเปนคนมักเสพสุรามากครั้นถึงแก่กรรมแล้ว น้อยอินบุตรพระยานครคำโสมได้เป็นพระยานคร น้อยอินทร์นั้นเป็นคนมักเสพสุรามาก นายน้อยญาณรังษีฟ้องเอาตัวลงมาไว้ณกรุงเทพมหานคร ครั้นถึงแก่กรรมแล้ว โปรดฯ ให้ตั้งนายน้อยญาณรังษีเป็นพระยาลคร ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมยกขึ้นเป็นเจ้า ขนานนามว่า เจ้าวรญาณรังษี ภักดีราชธรรม์ สุพรรณโสมดไนย โยนกวิสัยประชาธิกร อมรมหาเดชเชษฐกเสนางค์ ลำปางคมหานคราธิบดี เจ้านครลำปาง
ที่เมืองลำพูนนั้น คำฟั่นเลื่อนเป็นพระยาเชียงใหม่ แล้วบุญมาอุปราชได้เป็นพระยาลำพูน ครั้นแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เป็นเจ้าลำพูน ถึงแก่พิราลัยแล้ว โปรดฯ ตั้งคำตันบุตรพระเจ้าลำพูนบุญมาเป็นพระยาลำพูน ว่าราชการเมืองได้ ๓ ปีก็ถึงแก่กรรมจึงโปรดตั้งนายน้อยลังกา บุตรพระเจ้าลำพูนบุญมาเป็นพระยาลำพูน ครั้นถึงแก่กรรมแล้ว จึงโปรดตั้งนายไชยลังกา บุตรพระยาเชียงใหม่คำฟั่นเป็นพระยาลำพูน ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ยกเป็นเจ้าลำพูนขึ้น ขนานนามว่า เจ้าไชยลังกาพิศาลโสภาคยคุณ หริภุญไชยมหาเจติยาบูชากร ราษฎรธุรธาดาประดิษฐาธิบดี เจ้านครลำพูน
๑๔. ตำนานเมืองน่าน
ฝ่ายเมืองน่านนั้น เมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก มาสวามิภักดิ์ขึ้นแก่กรุงเทพมหานคร แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้เจ้าฟ้าน้อยอัตถะเป็นเจ้าเมืองที่ ๑ ได้ช้างเผือกถวาย ครั้นถึงแก่พิราลัยแล้ว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งนายน้อยสมณะเป็นพระยาน่าน ๆ ถึงแก่กรรมแล้ว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งนายน้อยมหายุตบุตรเจ้าฟ้าเมืองน่านเป็นพระยาน่าน ๆ ถึงแก่กรรมแล้ว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งนายจิตรวงศ์ซึ่งเป็นที่ราชวงศ์ เป็นบุตรพระยาน่านน้อยสมณะขึ้นเป็นพระยาน่าน ๆ ถึงแก่กรรมแล้ว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งนายมหาวงศ์บุตรนายพรหมเมืองเทิง เดิมเป็นพระเมืองใจเป็นหอหน้าแล้วเป็นที่พระยาน่าน ครั้นถึงแก่กรรมแล้ว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งนายน้อยอุปนันทบุตรเจ้าฟ้าน้อยอัตถะ ซึ่งเป็นพระยาบุรีรัตน์เป็นที่พระยาน่าน ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ยกขึ้นเป็นเจ้าขนานนามว่า เจ้าอนันตวรฤทธิเดช กุลเชษฐมหันต ไชยนันทบุรมหาราชวงศาธิบดี เจ้านครเมืองน่าน
๑๕. ตำนานเมืองแพร่
เมืองแพร่นั้น เมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกนั้น พระยาแสนซ้ายได้เป็นเจ้าเมือง ครั้นถึงแก่กรรมแล้ว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งพระเมืองใจบุตรพระยาแสนซ้ายเป็นพระยาแพร่ ๆ ถึงแก่กรรมแล้ว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งพระอินทวิไชยบุตรพระเมืองใจเป็นพระยาแพร่ ครั้นถึงแก่กรรมแล้ว พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งราชวงศ์พิมพิสารบุตรพระยาวังขวา มารดาเป็นน้องพระยาแพร่แสนซ้าย เป็นพระยาแพร่ ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็หาได้พระราชทานชื่อขึ้นใหม่ไม่ ด้วยเมื่อเวลานั้นพระยาแพร่ไม่ได้ลงมาเฝ้า
๑๖. ทรงแก้สร้อยพระนาม องค์สมเด็จหริรักษรามา เจ้ากรุงกัมพูชา
ฝ่ายองค์สมเด็จพระหริรักษ์รามา เจ้ากรุงกัมพูชา ถวายศุภอักษรเข้ามาขอเปลี่ยนพระนามใหม่ ทรงพระราชดำริเหนว่า พระองค์ด้วงซึ่งเป็นเจ้ากัมพูชาเดี๋ยวนี้ แต่ก่อนเข้ามาอยู่ณกรุงเทพมหานคร เมื่อยังทรงผนวชอยู่ ได้ไปเฝ้าคุ้นเคยโดยเคารพนับถืออันสนิท ครั้นทราบว่าเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว มีความชื่นชมยินดี บัดนี้ก็มีศุภอักษรถวายเข้ามาขอพระราชทานชื่อใหม่ จึงทรงพระราชดำริว่าจะแก้ชื่อเดิมในพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ไม่สมควร จึงเพิ่มเติมบ้างเล็กน้อย ให้สมตามความปรารถนา จึงโปรดฯ ให้จารึกนามว่า องค์พระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี ศรีสุริโยประพันธ์ ธรรมิศวโรดม บรมศิรินทร บวรมหาจักรพรรดิราช พิกาศนารถบพิตร สถิตยเป็นอิศรกัมพูชารัตนราช โอภาศชาติวรวงศ์ ดำรงกัมพูชามหาประเทศราชนคร บวรวิวัฒนาดิเรก เอกอัครมหาเขมราธิบดินทร นรินทรวิสุทธิอุดม บรมบพิตร แล้วพระราชทานออกไป
๑๗. ทรงแต่งตั้งขุนนาง
แล้วก็ทรงตั้งแต่งขุนนางในกรุงฯ ขึ้นให้เต็มตามที่ฐานันดรทุกหมู่กรม ครั้งนั้นขุนนางขาดตำแหน่งอยู่มาก ขุนนางผู้หนึ่งได้ฉลองพระเดชพระคุณก็ว่า ๒ ที่บ้าง ๓ ที่บ้าง ที่สมุหพระกลาโหม ที่สมุหนายก ที่ธรรมา ที่ยมราช ที่พลเทพ ที่ราชภักดี ตำแหน่งใหญ่ๆ ก็ว่างอยู่ทั้งนั้น มีเป็นประธานมีเป็นผู้ใหญ่อยู่แต่ท่านเจ้าพระยาพระคลัง ว่าที่สมุหพระกลาโหม พระยาศรีพิพัฒนรัตนราชโกษา จางวางพระคลังสินค้า พระยาราชสุภาวดี ว่าที่สมุหนายก และว่าพระคลังมหาสมบัติ ด้วยท่านทั้ง ๓ เป็นประธานอยู่ในราชการทั้งปวง
จึงโปรดฯ ตั้งเจ้าพระยาพระคลัง ว่าที่สมุหพระกลาโหม ให้เรียกว่า เจ้าพระยาอัครมหาอุดม บรมวงศาเสนาบดีไปพลางก่อน จนได้ฤกษ์ยกขึ้นเป็นสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ วรุตมพงศนายก สยามดิลกโลกานุปาลนนารถ สกลราชวราณาจักราธิเบนทร ปรเมนทรมหาราชานุกูล สรรพกิจมูลมเหศวรเชษฐามาตยาธิบดี ศรีสรณรัตนธาดา อดุลยเดชานุภาพบพิตร ถือศักดินา ๓๐,๐๐๐ จารึกแผ่นสุพรรณบัฏเนื้อแปด พระราชทานกลด เสลี่ยงงา พระแสงประดับพลอยลงยาราชาวดี เป็นเครื่องสำหรับยศอย่างพระองค์เจ้าต่างกรม ให้สำเร็จราชการหัวเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือทั้ง ๔ ทิศ ตลอดทั่วทั้งพระราชอาณาจักร ใช้ตราสุริยมณฑลเทพบุตรชักรถ (และคงถือตราพระคชสีห์ และตราบัวแก้วอยู่ด้วยอีกทั้ง ๒ ดวง) แล้วโปรดฯ ให้ตั้งหลวงบำเรอปรมามาตย์ จางวางทนาย ขุนวรบาทบริรักษ์ปลัดจางวาง หมื่นศักดิประสิทธิการสมุหบัญชี
พระยาศรีพิพัฒนรัตนราชโกษา โปรดฯ ให้เรียกเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติไปพลาง จนถึงฤกษ์ยกขึ้นเป็นสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ นรเนตรนารถราชสุริยวงศ สกลพงศประดิษฐา มุขมาตยาธิบดี ไตรสรณศรีรัตนธาดา สกลมหารัชชาธิเบนทร ปรเมนทรมหาราชวโรประการ มโหฬารเดชานุภาพบพิตร ถือศักดินา ๓๐,๐๐๐ จารึกในแผ่นทองคำเนื้อแปด พระราชทานกลดเสลี่ยงงา พระแสงประดับพลอยลงยาราชาวดี เป็นเครื่องยศอย่างเจ้าต่างกรม ถืองตราจันทรมณฑลเทพบุตรชักรถ ให้สำเร็จราชการในพระนครทุกสิ่งทุกพนักงาน (คงว่าพระคลังสินค้าด้วย) แล้วโปรดฯ ให้ตั้งหลวงบำรุงปรมามาตย์จางวาง ขุนวรบาทบริบาล ปลัดจางวาง หมื่นสรรพการกิจประสิทธิ สมุหบาญชี
จึงยกเอาพระยาราชสุภาวดีมาเป็นที่จักรีได้นามว่า เจ้าพระยานิกรบดินทร มหินทรมหากัลยาณมิตร อเนกบุญฤทธิประสิทธิธาดา สาธุสิทธิคุณ วิบุลยศุภผล นิพัทธกุศลกิริยาภิรัต ธัญญธนสารสมบัติบริวารสมบูรณ อดุลยเมตยาชวาธยาศัย ศรีรัตนตรัยสรณารักษ อุดมศักดิพิเศษ นาครามาตยเชษฐมหาสมุหนายก สยามโลกดิลกบรมราชมหิศร สกโลตรทิศประเทศาธิบดี มหาราชสีหมุรธาธร อัครมหาดทยวริศรเสนาธิบดี อภัยพิรียบรากรมพาหุ ที่สมุหนายก จารึกนามในแผ่นทองคำเนื้อเจ็ด ได้พระราชทานเครื่องยศเพิ่มเติมแต่กระบี่จักรีเท่านั้น
จึงยกเอาท่านพระยาศรีสุริยวงศ (ช่วง) จางวางมหาดเล็กซึ่งเป็นบุตรผู้ใหญ่ของสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ มาว่าที่สมุหพระกลาโหมเพิ่มเติมนามออกไปว่า เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ สมันตพงศพิสุทธิ มหาบุรุษรัตโนดม ได้พระราชทานเครื่องยศเพิ่มเติมกลดเสลี่ยงงากระบี่อย่างเจ้าต่างกรม ประดับพลอยลงยาราชาวดี ๑ ถือตราศรพระขรรค์ แต่กลดเสลี่ยงงานั้นท่านไม่รับถวายคืน ครั้นสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ถึงแก่พิราลัยแล้ว จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมตั้งให้เป็นสมุหพระกลาโหม ได้นามว่า เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ สมันตพงศพิสุทธิ์ มหาบุรุษรัตโนดม บรมราชตมัคคมหาเสนาธิบดี วรคชสีห์สิงหมุรธาธร จักรรัตนสหจร สุรศรขรรค์พิเศษลัญจธารินทร ทักษิณนครคามรัษฎาธิกิจการ ทวยหาญสมุหมาตยานุพินัย ยุติธรรมมาภิธยาศัยสยามโลกานุปาลนนารถ ปรเมนทรมหาราชวราณาจักโรประการ ปรีชาญาณวรยศธาดา อภัยพิรียบรากรมพาหุ สมุหพระกลาโหม ถือศักดินา ๒๐,๐๐๐ จารึกนามลงในแผ่นสุพรรณบัฏเนื้อเจ็ด ได้พระราชทานมาลาเบี่ยงอย่างเจ้าต่างกรม เสื้อจีบเอวเยียระบับเจียรบาดเข้มขาบผ้านุ่งสังเวียนพื้นทอง ดาบด้ามทองคำฝักทองคำประดับพลอย ไม้เท้าด้ามประดับพลอย กล้องยาแดงไม้ราชวังสันทองคำประดับเพ็ชร ตลับยาแดงทองคำหลังประดับเพชร์เป็นเครื่องยศ
จึงยกเอาจมื่นราชามาตย์ (ขำ) บุตรสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่มาเป็นเจ้าพระยาผู้ช่วยราชการในกรมท่า พระราชทานเครื่องยศพานทอง กระโถนทอง เต้าน้ำ กระบี่นาคสามเศียร ฝักประดับพลอยลงยาราชาวดี ได้นามว่า เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดี
จึงยกเอาจมื่นศรีสรรักษ์ (เอี่ยม) ซึ่งเป็นราชนิกูลฝ่ายสมเด็จพระอมรินทรามาตย์มาเป็นเจ้าพระยาพลเทพ สรรพพลเสพเสนาบดีศรีวิไชย ราชมไหสวรรย์ อเนกานันตธัญญาหาร พิจารณปฏิพัทธ นพรัตนมุรธาธร มหิศรสมุหเชษฐเกษตราธิบดี อภัยพิรียบรากรมพาหุ พระราชทานเครื่องยศพานทอง กะโถน เต้าน้ำทอง กะบี่ลงยาราชาวดี
จึงยกพระยาเพ็ชรพิไชย (เสือ) มาเป็นเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี ศรีสุวีรมหามัตยวงศ์ ราชพงศนิกรานุรักษ์ มหาสวามิภักดิบรมราโชประการาภิรมย์ สรรโพดมกิจวิจารณ์ มหามนเทียรบาลบดินทร์ ราชนิเวศนินทรามาตย์ อันเตบุริกนารถเสนาธิบดี อภัยพิรียบรากรมพาหุ
จึงยกเอาพระยาสุรเสนา (ทองสุก) มาเป็นเจ้าพระยายมราช ชาติเสนางคนรินทร์ มหินทราธิบดีศรีวิไชย ราชมไหสวรรยบริรักษ์ ภูมิพิทักษโลกาธิกรณ์ ทัณฑฤทธิธร ชาติศรสิงหพาหนเทพยมุรธาธร มหานครบาลสมุหบดี อภัยพิรียบรากรมพาหุ
ยกเอาจมื่นสมุหพิมาน (แพ) บุตรสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย มาเป็นพระยาศรีพิพัฒนรัตนราชโกษา จางวางพระคลังสินค้า จึงยกเอาพระศรีสหเทพ (ปาล) เป็นพระยาราชสุภาวดี ยกเอาพระอินทรเทพ (ขุนทอง) มาเป็นพระยาเพ็ชรพิไชย ยกเอาพระยาพิพัฒนโกษา (บุญศรี) มาเป็นพระยามหาอำมาตยาธิบดีพิรียพาห ยกพระมหามนตรี (สวัสดิ์) ซึ่งเป็นน้องเจ้าพระยาพลเทพ (เอี่ยม) มาเป็นพระยาสุรเสนา ยกนายพลพัน (ชุ่ม) บุตรสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ มาเป็นพระยามนตรีสุริยวงศ์ จางวางมหาดเล็ก ยกเอานายไชยขรรค์ บุตรสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย มาเป็นพระยาวรพงศพิพัฒน์ จางวางมหาดเล็ก ภายหลังพระยาสุรเสนาถึงแก่อสัญญกรรมแล้ว จึงตั้งพระยามนตรีสุริยวงศ์ขึ้น ชื่อว่าพระยามนตรีสุริยวงศ์ ดำรงค์ฤทธิอำนาจมาตยาธิบดี จุฬคชสีหมุรธาธร สถาพรพิรียพาห สมุหพระกลาโหมฝ่ายเหนือ แล้วโปรดฯ ให้นายจันทร์มีชื่อ บุตรท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม มาเป็นเจ้าหมื่นไวยวรนารถ ภายหลังมาโปรดฯ ให้เลื่อนที่ขึ้นเป็นพระยาสุรวงศไวยวัฒน์ จางวางมหาดเล็ก พระราชทานพานทอง เต้าน้ำทอง กะโถนทอง ดาบฝักทองอย่างพระองค์เจ้า ยกเอาพระมหาเทพ (แก้ว) บุตรเจ้าพระยาบดินทร์เดชา เป็นพระยาสีหราชเดโชไชย ภายหลังทรงแปลงว่าพระยาฤทธิไกรเกรียงหาญพลการภักดี ยกเอาพระยาพิไชยสงคราม (สุด) มาเป็นพระยาสิงหราชฤทธิไกรท้ายน้ำ ยกพระยาโชฎึก (ทองจีน) นอกราชการมาเป็นพระยาโชฎึกราชเศรษฐีดังเก่า ยกเอาพระยาไชยวิชิต (ขำ) ผู้รักษากรุงเก่า ไปเป็นพระยานครราชสีมา ยกพระยาอุไทยธรรม (เมือง) บุตรเจ้าพระยานครศรีธรรมราช เป็นเจ้าพระยามหาศิริธรรม พโลปถัมภ์เทพทวาราวดี ผู้รักษากรุงเก่า โปรดฯ ตั้งข้าหลวงเดิม ยกคุณช้างสัมพันธวงศ์มาเป็นพระยาราชภักดี ๑ จางวางเฉยเป็นพระอินทรเทพ แล้วเป็นพระยาอภัยรณฤทธิ ๑ จางวางเสือเป็นพระยาพิไชยชาญฤทธิแล้วมาเป็นพระยาฤทธิไกรเกรียงหาญที่ท้ายน้ำ ๑ นายเพ็งเป็นที่จมื่นสรรเพธภักดีแล้วมาเป็นพระยาบุรุษยรัตนราชพัลลภ ๑ นายดิศเป็นนายเสถียรรักษา แล้วเป็นจมื่นจงภักดีองค์ขวา แล้วมาเป็นพระยาบำเรอภักดิ์ ๑ สมุหบัญชีแก้วเป็นพระยาประมวญประมาณพล แล้วมาเป็นพระยาราชสุภาวดี ๑ นายบัวใหญ่เป็นพระนรินทรเสนี แล้วมาเป็นพระยาเพ็ชรบุรี ๑ นายบัวเล็กเป็นพระยามหาเทพ แล้วมาเป็นพระยาสีหราชฤทธิไกรท้ายน้ำ ๑ นายพุ่มเป็นพระยาพิศณุโลก ๑ หลวงอินทรโกษา (แสบ) มาเป็นพระยาพิพัฒนโกษา ๑ รวม ๑๐ นายนี้ได้พานทองใหญ่ กะโถนทองคำ เต้าน้ำทุกนาย
จางวางจั่นเป็นพระยาพิพิธไอยสูรย์ ๑ หมอด้วงเป็นพระยาแพทยพงศาวิสุทธาธิบดี อภัยพิรียบรากรมพาหุ ภายหลังทรงแปลงเป็นพระยาแพทยธรรมธาดา วิสุทธาธิบดี อภัยพิรียบรากรมพาหุ ๑ นายสิงโตเป็นพระยาอนุรักษมนเทียร ๑ นายต่ายเป็นพระบรมราชวรารักษ์ แล้วมาเป็นพระยาพิไชย ๑ นายรอดเป็นพระมหามนเทียร แล้วเป็นพระยานครไชยศรี ๑ นายจันทร์เป็นพระยาลพบุรี ๑ นายแจ่มเป็นจ่าหาญยุทธกิจแล้วไปเป็นพระยาสุพรรณบุรี ๑ นายทัต (พระครูปลัด) เป็นพระศรีภูริปรีชาเสนาบดีศรีสาลักษณ์ ๑ นายฟักเป็นพระศรีสุนทรโวหาร ๑ นายสุขเป็นพระธรรมการบดี ๑ จัดข้าหลวงใหญ่ข้าหลวงเดิม เป็นขุนนางเลื่อนตามกันขึ้นไปจนเต็มทุกตำแหน่งทุกพนักงาน ครั้งนั้นไม่โปรดถาดหมากให้ยกเสีย พระราชทานเครื่องยศพานทองอย่างเล็ก เต้าน้ำทองกระโถนทองอย่าง ๑ โต๊ะทองกาทองอย่าง ๑ โต๊ะถมกาถมอย่าง ๑ ตามยศและคุณานุรูป
เติมหุ้มแพรขึ้นอีกเวรละ ๒ นาย แลหุ้มแพรวิเศษสำหรับพระที่นั่งราชฤๅดีอีก ๔ นาย เวรละ ๒ นาย คือนายเสนองานประพาส ๑ นายสนองราชบรรหาร ๑ นายบำเรอบรมบาท ๑ นายบำรุงราชบทมาลย์ ๑ นายพินัยราชกิจ ๑ นายพินิจราชการ ๑ นายพิจารณสรรพกิจ ๑ นายพิจิตรสรรพการ ๑ แล้วตั้งจ่าในกรมพระตำรวจรองปลัดกรมเวรละคน ในขวา นายจ่าห้าวยุทธการ ในซ้าย นายจ่าหาญยุทธกิจ จ่าชำนิทั่วด้าน สำหรับจางวางซ้าย จ่าชำนาญทั่วด้าว สำหรับจางวางขวา แลจ่าใหญ่ขวา นายจ่าผลาญอริพิษ ใหญ่ซ้าย นายจ่าแผลงฤทธิรอนราญ นอกขวา นายจ่าแรงรับราชการ นอกซ้าย นายจ่าเร่งงานรัดรุตม์ สนมขวา นายจ่าเขมงสัตยาวุธ สนมซ้าย นายจ่าเขมงสรยุทธยิง ตำรวจหลัง นายจ่าเผ่นผยองยิ่ง นายจ่าโผนวิ่งชิงไชย ตำรวจวัง นายจ่าโชนเชิดประทีปใน นายจ่าช่วงไฟประทีปวัง
ข้าหลวงเดิมนอกไปจากนี้มีอีกหลายคน เป็นนายเวรบ้าง เป็นนายรองหุ้มแพรบ้าง และเป็นนายทหารรักษาพระองค์บ้าง และเป็นผู้ว่าราชการหัวเมืองต่างๆ บ้าง ก็ได้ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงข้าหลวงเดิมตามสติปัญญาของบุคคลทั่วทุกคน และไพร่สมข้าหลวงเดิม ก็โปรดฯ ให้เป็นทหารรักษาพระองค์รับพระราชทานเบี้ยหวัดด้วย
การที่ตั้งแต่งพระบรมราชวงศานุวงศ์ และท่านอัครมหาเสนาบดีผู้ใหญ่ก็มิได้พร้อมกัน ตามแต่ท่านผู้ใดจะชอบวันใดเดือนใดก็ทำการตั้งพิธีสวดมนต์เลี้ยงพระ พระบาทสมเด็จฯ พระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ก็ได้เสด็จไปพระราชทานน้ำสังข์ทุกพระองค์ พระองค์เจ้าตั้งกรมแล้ว เจ้าพระยาอัครมหาเสนาบดีผู้ใหญ่ ก็ได้จัดของถวายและแจกจ่ายขุนนางที่ไปช่วยในการพิธีนั้น ได้ตลอดถึงขุนหมื่นและทหารเลวทั่วทุกๆ แห่ง การอย่างนี้มิใช่มีธรรมเนียมมาแต่โบราณ เป็นการธรรมเนียมใหม่เกิดขึ้นในปัจจุบันนี้ การข้างในก็ได้ทรงตั้งแต่งขึ้นเต็มทุกพนักงาน
๑๘. ขุดคลองคูพระนครชั้นนอก
แล้วทรงพระราชดำริว่าแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เมื่อสร้างกรุงเทพพระมหานครอมรรัตนโกสินทร์ขึ้นนั้น ได้ขอแรงลาวเขมรเมืองประเทศราช มาขุดคลองในกำแพงและนอกกำแพงพระนครจนแล้ว ครั้นถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย ก็โปรดฯ ให้จ้างจีนขุดคลองลัดหลังเมืองนครเขื่อนขันธ์ตำบล ๑ ครั้นถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้จ้างจีนขุดคลองทุ่งแสนแสบ ตลอดถึงบางขนากออกแม่น้ำเมืองฉะเชิงเทราตำบล ๑ ขุดที่บางจะเกรงลัดออกแม่น้ำเหนือเมืองนครเขื่อนขันธ์ใต้ปากคลองสำโรงตำบล ๑ พระบาทสมเด็จฯ พระเจ้าแผ่นดินทั้ง ๓ พระองค์ ก็ได้ทรงขุดคลองให้ราษฎรได้ไปมาโดยสะดวกใจ ทุกวันนี้บ้านเมืองเจริญขึ้น ผู้คนก็มากกว่าเมื่อแรกสร้างกรุงหลายเท่า ควรที่จะขยายพระนครออกไปให้ใหญ่กว้างอีกชั้นหนึ่ง จึงโปรดฯ ให้พณฯ หัวเจ้าท่าน ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ซึ่งว่าที่สมุหพระกลาโหมเป็นแม่กอง เจ้าหมื่นไวยวรนารถเป็นกงษี จ้างจีนขุดคลองคูพระนครออกไปอีกชั้นหนึ่ง ปากคลองข้างทิศใต้ออกไปริมวัดแก้วฟ้า ปากคลองข้างทิศเหนือออกไปริมวัดเทวราชกุญชร ได้ลงมือขุดเมื่อณวันเดือน ๑๒ ขึ้น ๑ ค่ำปีกุน ตรีศก คลองนั้นกว้าง ๑๐ วา ลึก ๖ ศอก ยาว ๑๓๗ เส้น ๑๐ วา ราคาเส้นละ ๒ ชั่ง ๑๐ ตำลึง
๑๙. การเทศนากระจาดใหญ่
แล้วทรงพระราชดำริว่า จะทำกระจาดใหญ่ฉลองพระเดชพระคุณ พระบาทสมเด็จฯ พระบรมไอยกาธิราชเจ้า กระจาด ๑ พระบาทสมเด็จฯ พระบรมชนกาธิราชเจ้า กระจาด ๑ พระบาทสมเด็จฯ พระบรมเชษฐาธิราชเจ้ากระจาด ๑ ทั้ง ๓ พระองค์ จึงขอแรงสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ทำกระจาด ๑ สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยทำกระจาด ๑ เจ้าพระยานิกรบดินทร์ทำกระจาด ๑ ให้ตั้งที่หน้าพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท นอกกำแพงแก้วฝ่ายอุตตรทิศ กระจาดสูง ๖ วาตลอดยอด กว้าง ๔ วา ตั้งเรียงกันทั้ง ๓ แห่ง มีเครื่องไทยธรรมถวายพระเทศนากระจาดละ ๑๐ ส่วน กระจาดนั้นมิได้กระทำเหมือนกระจาดผ้าป่า ทำเป็นการช่างประกวดกัน เอาเครื่องไทยธรรมเข้าประดับเป็นลวดลายต่างๆ ทำการวิจิตรรจนา ข้าราชการและราษฎรก็พากันไปดูเบียดเสียดกันทั้งกลางวันกลางคืน มีพุ่มกัลปพฤกษ์กระจาดหนึ่ง ๑๐ พุ่มๆ ละ ๑๐ ตำลึง เรือสัมปั้นเก๋งพั้งกระจาดละ ๑๐ ลำ ผ้าไตรและเครื่องบริกขารกระจาดละ ๑๐ สำรับ ของไทยทานนอกนั้นมีต่างๆ กัน จะพรรณนาก็ยืดยาวนัก คิดส่วนที่ลงทุนและเงินพระราชทานกระจาดละ ๑๐ ชั่ง และของไทยทานกระจาด ๑ อยู่ใน ๓๐ ชั่งบ้าง ๒๐ ชั่งบ้าง แต่ตัวกระจาดมิได้คิด ครั้นเสร็จแล้ว วันเดือน ๑ แรม ๔ ค่ำ มีธรรมเทศนาในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท วันเดือน๑ แรม ๔ ค่ำ พระพิมลธรรม วัดประยูรวงศ์ถวายเทศนาพงศาวดารบริเฉท ๑ พระธรรมวโรดม (ถึก) วัดพระเชตุพนถวายเทศนาพงศาวดารบริเฉท ๒ ณ เดือน ๑ แรม ๕ ค่ำ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธ์ ถวายเทศนาทศพร ๑ พระธรรมไตรโลก (รอด) วัดโมฬีโลก ถวายเทศนากัณฑ์หิมพานต์ ๑ พระพรหมมุนี (ยิ้ม) วัดสุทัศน์ ถวายเทศนากัณฑ์ทานกัณฑ์ ๑ พระอโนมุนี วัดประทุมคงคา ถวายเทศนากัณฑ์วนประเวศ ๑ พระธรรมราชา (พุก) กรุงเก่า ถวายเทศนากัณฑ์ชูชก ๑ หม่อมเจ้าญาณวราภรณ์ วัดราชบุรณะ ถวายเทศนากัณฑ์จุลพน ๑ พระสมุทมุนี (สังข์) วัดบวรนิเวศ ถวายเทศนากัณฑ์มหาพน ๑ พระวิสุทธิโสภณ (น้อย) วัดประยูรวงศ์ ถวายเทศนากัณฑ์กุมาร ๑ พระเทพโมฬี (เอี่ยม) วัดเครือวัลย์ ถวายเทศนากัณฑ์มัทรี ๑ พระกระวีวงศ์ (ทอง) วัดราชนัดดา ถวายเทศนากัณฑ์สักรบรรพ ๑ พระอริยคุณาธาร (เนียม) วัดกัลยาณมิตร ถวายเทศนากัณฑ์มหาราช ๑ พระวิเชียรโมฬี (เพง) วัดจันทาราม ถวายเทศนากัณฑ์ฉกษัตริย์ ๑ กรมสมเด็จพระประมานุชิตชิโนรส วัดพระเชตุพน ถวายเทศนานครกัณฑ์ ๑
วันเดือน ๑ แรม ๖ ค่ำ สมเด็จพระวันรัตน์ (เซ่ง) วัดอรุณฯ ถวายเทศนากัณฑ์ทุกขสัจจ์ ๑ สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อู่) วัดสุทัศน์ ถวายเทศนากัณฑ์สมุทยสัจจ์ ๑ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ฉิม) วัดมหาธาตุ ถวายเทศนากัณฑ์นิโรธสัจจ์ ๑ พระอริยมุนี (ทับ) วัดสมอราย ถวายเทศนากัณฑ์มัคคสัจจ์ ๑ พระศรีวิสุทธิวงศ์ (ฟัก) วัดบวรนิเวศ ถวายเทศนากัณฑ์สติปัฏฐานสูตร แต่ไตรสรณาคมน์จนถึงวิปัสสนาญาณ ๑
วันเดือน ๑ แรม ๗ ค่ำ พระเมธาธรรมรส (เอี่ยม) วัดพระยาญาติ ถวายเทศนากัณฑ์อุเบกขาบารมี ๑ มหามิตร วัดบวรนิเวศ ถวายเทศนากัณฑ์ปัญญาบารมี ๑ พระอมราภิรักขิต วัดบรมนิวาศ ถวายเทศนาขันติบารมี ๑ พระมหาเหมือน วัดประยูรวงศ์ ถวายเทศนาสัจจบารมี ๑ พระวรญาณมุนี วัดจักรวรรดิ ถวายเทศนาเนกขัมมบารมี ๑
วันเดือน ๑ แรม ๘ ค่ำ พระเทพกระวี (สมบุญ) วัดทองธรรมชาติ ถวายเทศนาทานบารมี ๑ พระพินิตวินัย (จีน) วัดราชโอรส ถวายเทศนาวิริยบารมี ๑ พระปริยัติบัณฑิต วัดราชบุรณะ ถวายเทศนาอธิฏฐานบารมี ๑ พระนิกรม (ชู) วัดนาค ถวายเทศนาเมตตาบารมี ๑ พระเทพมุนี (กัน) วัดสุวรรณ ถวายเทศนาศีลบารมี ๑ รวม ๕ วัน พระเทศนาได้รับในส่วนกระจาดแบ่งถวายเป็นส่วนๆ ไป ๓๐ ส่วน องค์ ๑ ได้ของไทยทานประมาณ ๒ ชั่งเศษบ้าง ๓ ชั่งบ้าง
๒๐. ถวายพระนามพระเจ้าแผ่นดิน พระบรมราชชนนี และกรมพระราชวังบวรที่สวรรคตแล้ว
ครั้นมาถึง ณวันพุธ เดือน ๔ แรม ๕ ค่ำ มีพระราชหฤทัยกตัญญูกตเวที คิดฉลองพระเดชพระคุณ พระบาทสมเด็จฯ พระบรมไอยกาธิราชเจ้า และพระบาทสมเด็จฯ พระบรมชนกาธิราชเจ้า และพระบาทสมเด็จพระบรมราชชนนี ทั้ง ๓ พระองค์ และกรมพระราชวังทั้ง ๓ แผ่นดิน ถวายเพิ่มพระนามขึ้นใหม่อีก จึงได้ตั้งการพระราชพิธีสงฆ์ จารึกพระนามพระบาทสมเด็จฯ พระบรมไอยกาธิราชเจ้าในแผ่นพระสุพรรณบัฏเนื้อเก้า โดยวิเศษออกไปว่า พระบาทสมเด็จพระปรโมรุราชามหาจักรีบรมนารถ นเรศรราชวิวัฒนวงศ์ ปฐมพงศาธิราชรามาธิบดินทร พิชิตินทรวโรดม บรมนารถบพิตร พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก แล้วประดิษฐานไว้ในกล่องศิลาหยก แล้วจารึกพระนามพระบาทสมเด็จฯ พระบรมชนกนารถ ธรรมิกราชบพิตร เป็นพระนามอันวิเศษเหมือนกันในแผ่นพระสุพรรณบัฏเนื้อเก้า ถวายพระนามว่า พระบาทสมเด็จพระบรมราชพงศเชษฐมเหศวรสุนทร ไตรเศวตคชาดิศรมหาสวามินทร์ สยามรัษฎินทรวโรดม บรมจักรพรรดิราช พิลาศธาดาราชาธิราช บรมนารถบพิตร พระพุทธเลิศหล้านภาลัย แล้วประดิษฐานไว้ในกล่องศิลาหยก แล้วทรงตั้งพระอัฏฐิสมเด็จพระบรมราชชนนี คือสมเด็จพระพันวษา เป็นกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ แล้วทรงตั้งพระนามพระบาทสมเด็จฯ พระบรมเชษฐาธิราชเจ้าว่า พระบาทสมเด็จพระปรมาทิวรเสฏฐมหาเจษฎาบดินทร สยามินทรวโรดม บรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนารถบพิตร พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว แล้วถวายพระนามกรมพระราชวังแผ่นดินต้นว่า กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท กรมพระราชวังแผ่นดินที่ ๒ ว่า กรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์ กรมพระราชวังแผ่นดินที่ ๓ ว่า กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ แล้วทรงตั้งพระอัฏฐิพระองค์เจ้ากุ ซึ่งเป็นพระขนิษฐภคินีในพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ขึ้นเป็นกรมหลวงนรินทรเทวี ทรงบำเพญทานบริจจาคพระราชทรัพย์ถวายพระสงฆ์ราชาคณะและราษฎรเป็นอันมาก เป็นการฉลองพระเดชพระคุณครั้ง ๑ ข่าวหนังสือพิมพ์เรื่องพม่ากับอังกฤษ
ในปีกุนตรีศกได้ข่าวที่เมืองพม่าและหนังสือพิมพ์ ว่าด้วยอังกฤษกับพม่าได้รบกันขึ้นอีก เพราะเหตุพม่าทำผิดหนังสือสัญญา เรือลูกค้ามาขายที่เมืองย่างกุ้ง เจ้าเมืองย่างกุ้งจับกัปตันฝรั่งเศส ๒ คนขังคุกไว้ เพราะเหตุกฎหมายพม่าเรือลูกค้าเข้าไปแล้วต้องถอดหางเสือออกทุกลำ กัปตัน ๒ คนไม่ยอมถอดหางเสือ พม่าจึงจับกัปตันจำไว้ พวกพ่อค้านายห้างฝรั่งไปต่อว่าเจ้าเมืองย่างกุ้งก็ไม่ปล่อย พวกพ่อค้านายห้างทั้งปวงจึงเข้าชื่อกันมีหนังสือฟ้องลงมาถึงเจ้าเมืองมรแมน ว่าเจ้าเมืองย่างกุ้งคุมเหงลูกค้าทั้งปวงมากนัก ในคำฟ้องมีหลายประการ เจ้าเมืองมรแมนจึงส่งคำฟ้องบอกไปถึงเจ้าเมืองกลักตา เกาวนาอินเดีย เยเนราล เจ้าเมืองกลักตามีหนังสือให้กำมะโดดแลมเบิกถือมาถึงเจ้าเมืองย่างกุ้ง และคุมกำปั่นรบมาต่อว่าเจ้าเมืองย่างกุ้งใจความว่า ข้อ ๑ ให้ปรับไหมเจ้าเมืองย่างกุ้ง ๑๐,๐๐๐ รูเปีย ทำขวัญกัปตัน ๒ คน ข้อ ๒ ให้เจ้าเมืองอังวะถอดเจ้าเมืองย่างกุ้งเสีย ข้อ ๓ ว่าอังกฤษจะตั้งเอเยนต์คือผู้รับธุระลูกค้าอยู่ที่เมืองย่างกุ้งคน ๑ อยู่ที่เมืองอังวะคน ๑
กำมะโดดแลมเบิกถือหนังสือไปถึงเมืองย่างกุ้ง ได้ยื่นหนังสือและบอกเจ้าเมืองย่างกุ้ง ให้ส่งหนังสือขึ้นไปเมืองอังวะ ให้มีคำตอบลงมาใน ๕ อาทิตย์ เจ้าเมืองย่างกุ้งรับหนังสือส่งขึ้นไปเมืองอังวะ แล้วมีคำตอบลงมาให้ถอดเจ้าเมืองย่างกุ้งคนเก่าเสียเปลี่ยนลงมาใหม่แล้ว แต่เงินปรับไหม ๑๐,๐๐๐ รูเปียนั้นให้อังกฤษปรับไหมเอากับเจ้าเมืองย่างกุ้งคนเก่าเถิด กำมะโดดแลมเบิกจึงให้ขุนนางขึ้นไปหาเจ้าเมืองย่างกุ้งคนใหม่ จะได้ปรึกษาหารือกัน เจ้าเมืองย่างกุ้งคนใหม่ก็ไม่ออกรับ ขุนนางอังกฤษยืนอยู่ที่แดดหลายชั่วโมงต้องกลับลงมาเรือ กำมะโดดแลมเบิกเห็นว่า เจ้าเมืองคนใหม่ดูถูกกับอังกฤษนัก จึงบังคับพวกฝรั่งที่ตั้งค้าขายอยู่ที่เมืองย่างกุ้งออกไปเสียจากเมืองให้หมด พวกพ่อค้าเหล่านั้นไม่มีที่อาศัย กำมะโดดแลมเบิกจึงให้เรือไฟไปชักลากเอาเรือรบใหญ่ของเจ้าอังวะซึ่งไว้รักษาเมืองลำ ๑ เอามาให้พวกพ่อค้าขนของลงอยู่ในเรือนั้น พม่าเห็นว่าพวกลูกค้าอังกฤษจะได้รบกันเป็นแน่แล้ว พม่าจึงยิงปืนที่ป้อมเมืองย่างกุ้งระดมลงมาที่กำปั่นรบอังกฤษ กำมะโดดแลมเบิกเห็นว่าพม่ายิงเอาก่อนก็เป็นขาดทางไมตรี แล้วก็ยิงปืนที่กำปั่นรบระดมขึ้นไปทุกลำ พม่าสู้มิได้ก็แตกหนีทิ้งเมืองเสีย อังกฤษได้เมืองย่างกุ้งแล้วก็ตั้งมั่นอยู่ แล้วยกกองทัพไปตีเอาเมืองมอญและเมืองขึ้นของพม่าที่ปากน้ำออกทะเลได้สิ้น พอเปลี่ยนเจ้าแผ่นดินพม่าใหม่ เจ้าแผ่นดินองค์ใหม่เห็นว่าจะสู้รบไปไม่ได้ ก็ชักถอนกองทัพเลิกกลับไปเมืองอังวะหมด พวกนายทัพนายกองอังกฤษเห็นดังนั้น บอกหนังสือไปถึงแม่ทัพใหญ่ว่า พม่าไม่สู้รบจะให้ทำอย่างไร แม่ทัพใหญ่จึงบอกหนังสือไปถึงเกาวนาอินเดีย เยเนราลเจ้าเมืองกลักตา เจ้าเมืองกลักตามีหนังสือตอบมาว่า ให้มีหนังสือไปถามพม่าดูจะว่าอย่างไรจะสู้หรือไม่สู้ ถ้าไม่สู้จะถ่ายเมืองหรือไม่ถ่าย ถ้าไม่ถ่ายเมืองจะทำหนังสือสัญญาใหม่หรือไม่ทำ แม่ทัพมีหนังสือไปถึงเจ้าอังวะ ๆ ตอบมาว่าไม่สู้รบ แล้วจะถ่ายเมืองเหมือนแต่ก่อนก็ไม่มีเงินจะให้ ให้อังกฤษรักษาเอาเมืองที่ตีได้ไว้เถิด จะขอทำสัญญาแบ่งปันเขตต์แดนและการค้าขายใหม่ อังกฤษก็ยอม ได้ทำหนังสือสัญญากันใหม่ ตั้งแต่นั้นเขตต์แดนพม่าฝ่ายทะเลก็เป็นของอังกฤษสิ้น ภายหลังพม่าแต่งราชทูตถือราชสาส์นคุมเครื่องบรรณาการไปคำนับเจ้าเมืองกลักตา จะขอเมืองที่ปากน้ำออกทะเลไว้สักเมือง ๑ แต่พอได้ใช้เรือเข้าออกทางปากน้ำได้ เจ้าเมืองกลักตาก็ไม่ยอมให้ ของเครื่องบรรณาการก็ไม่รับกลับให้ของมาแก่เจ้าอังวะอีกเป็นหลายสิ่ง พม่าเสียเขตต์แดนแก่อังกฤษครั้งหลังเมื่อปีกุนตรีศก ก็เป็นเมืองดอนสิ้นอำนาจ ไม่เหมือนแต่ก่อน
๒๑. งานพระบรมศพ
ลุศักราช ๑๒๑๔ ปีชวดจัตวาศก เป็นปีที่ ๒ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้เร่งรัดทำการพระเมรุให้ทันในฤดูแล้ง เจ้าพนักงานจัดการทำพระเมรุตลอดยอดนั้น ๒ เส้น มียอดปรางค์ ๕ ยอด ภายในมีพระเมรุทองสูง ๑๐ วา ตั้งเบญจาทองรองพระบรมโกศ มีเมรุทิศทั้ง ๘ มีราชวัติ ๒ ชั้น มีฉัตรเงิน ฉัตรทอง ฉัตรนาก รายตามราชวัติชั้นใน ฉัตรเบญจรงค์รายตามราชวัติชั้นนอก มีโรงรูปสัตว์รายรอบไปในราชวัติฉัตรเบญจรงค์ มีระทาดอกไม้สูง ๑๒ วา ๑๖ ระทา มีเครื่องประดับประดาในพระบรมศพครบทุกสิ่งทุกประการ ตามเยี่ยงอย่างประเพณีพระบรมศพมาแต่ก่อน มีการวิเศษออกไปกว่าพระเมรุแต่ก่อนคือเจาะผนังเป็นช่องแตร ทำเป็นซุ้มยอดประกอบติดกับผนังทำเรือนตะเกียงใหญ่ระวางมุขทั้ง ๔ เป็นที่ประกวดประขันกันอย่างยิ่ง ขอแรงในพระบวรราชวังซุ้ม ๑ ในสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ซุ้ม ๑ สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยซุ้ม ๑ เจ้าพระยานิกรบดินทร์ซุ้ม ๑ ซุ้มตะเกียงนั้นสูง ๓ วา มีเครื่องประดับประดาและเรือนไฟเป็นการช่างต่างๆ มีรูปลั่นถันสูง ๖ ศอก ข้างประตูทุกประตู มีศาลาหลวงญวนทำกงเต๊ก ๗ วัน ๗ คืน แล้วโปรดฯ ให้เจ๊สัวเจ้าภาษีผลัดเปลี่ยนกันเข้าไปคำนับพระบรมศพ ตามอย่างธรรมเนียมจีน มีเครื่องเส้นทุกวัน นอกจากนั้นจะพรรณนาไปก็ยืดยาวนัก ด้วยของมีตำราอยู่แล้ว จับการทำพระเมรุตั้งแต่เดือน ๑๑ มา ๘ เดือนจึงสำเร็จ
ครั้นมาถึงเดือน ๖ ขึ้น ๗ ค่ำ เวลาบ่ายโมง ๑ ได้ตั้งกระบวนแห่เชิญพระบรมสารีริกธาตุไปสู่พระเมรุมาศ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้พระบรมวงศานุวงศ์แต่งพระองค์ทรงช้างบ้างทรงม้าบ้างเป็นกระบวนหนึ่งๆ ตามลำดับผู้ใหญ่ผู้น้อยทุกๆ พระองค์ แต่กรมสมเด็จพระเดชาดิศรนั้นทรงพระราชยานกง มีกระบวนแห่เครื่องสูงกลองชนะสังข์แตรด้วย ผิดกันกับพระบรมวงศานุวงศ์ทั้งปวง ตั้งกระบวนแห่ที่หน้าวัดพระเชตุพน มาตามถนนหน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ตรงไปเลี้ยวศาลาคู่ มาเปลื้องเครื่องที่หน้าวัดมหาธาตุ สิ้นกระบวนแห่เจ้านายแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ก็ทรงเครื่องแล้วเสด็จโดยพยุหยาตรา ๔ แถว ประทับเปลื้องเครื่องที่พลับพลา และพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จออกสู่พระเมรุ ก็เสด็จโดยกระบวนพยุหยาตราเหมือนกัน ทรงพระราชดำริดังนี้จะให้แขกเมืองต่างประเทศและเมืองประเทศราช และหัวเมืองเอก โท ตรี จัตวา ปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือที่เข้ามาดู และช่วยในการพระบรมศพได้เห็นว่า พระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่ยังมีอยู่มาก จะได้เป็นเกียรติยศแก่นานาประเทศทั้งปวง
ครั้นเวลาบ่าย ๓ โมง ก็ให้เดินกระบวนแห่พระบรมสารีริกธาตุออกจากประตูวิเศษไชยศรีไปเลี้ยวป้อมเผด็จดัษกร เข้าสู่พระเมรุด้านตะวันออก เชิญพระบรมสารีริกธาตุขึ้นประดิษฐานบนพระเบญจา แล้วพระสงฆ์ราชาคณะ ๘๐ รูปเจริญพระปริตรในพระเมรุ พระสงฆ์ในกรุงฯ และหัวเมือง ๔๐๐ รูป เจริญพระปริตรในสามสร้าง ๔ ด้าน ๆ ละ ๑๐๐ รูป ทรงฟังพระพุทธปริตรเสร็จแล้ว เวลาบ่าย ๕ โมงเสด็จออกพลับพลาทรงโปรยทานให้มีการฉลองคืน ๑ ครั้นรุ่งขึ้นเดือน ๖ ขึ้น ๘ ค่ำ เวลาเช้าเสด็จออกปรนนิบัติพระสงฆ์ เวลาบ่ายตั้งบายศรีเวียนเทียนเสร็จแล้วเสด็จออกทรงโปรยทาน ครั้นค่ำก็ให้จุดดอกไม้เพลิงกระทำสักการบูชาพระบรมสารีริกธาตุ แล้วตั้งกระบวนแห่เข้าสู่พระบรมมหาราชวังเป็นคำรบวัน ๑ กับคืน ๑
ครั้นรุ่งขึ้นณเดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ เวลาเช้า เชิญพระบรมอัฏฐิตั้งกระบวนแห่ออกทางประตูวิเศษไชยศรี ไปเลี้ยวป้อมเผด็จดัษกร ไปเข้าประตูพระเมรุบุรพทิศขึ้นประดิษฐานในพระเมรุทอง สดับปกรณ์ถวายไทยทานแก่พระสงฆ์ มีการมโหรสพอีกวัน ๑ กับคืน ๑ ครั้นรุ่งขึ้นณเดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำ เชิญพระบรมอัฏฐิแห่กลับเข้าสู่พระบรมมหาราชวัง ครั้นณเดือน ๖ ขึ้น ๑๑ ค่ำ จึงเชิญพระบรมศพขึ้นประดิษฐานบนพระมหาพิไชยราชรถ ตั้งกระบวนแห่มีรูปสัตว์ต่างๆ และรถประเทียบและนางสนมตามเบื้องหลัง คนเดินกระบวนแห่ ๗,๐๐๐ ออกไปสู่พระเมรุมาศตามบุราณราชประเพณี ทำการฉลองพระบรมศพ ๗ วัน ๗ คืน นิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะพระครูฐานานุกรม ทั้งในกรุง นอกกรุง ปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือมาเทศนาและสวดพระอภิธรรมสดับปกรณ์ถวายไทยธรรมเป็นอเนกปริยายต่างๆ จำนวนพระสงฆ์หัวเมืองในกรุงมากกว่า ๑๐,๐๐๐
ครั้นถึงณเดือน ๖ แรม ๒ ค่ำ เป็นคำรบ ๗ วัน ๗ คืน ก็ได้ถวายพระเพลิงพระบรมศพเสร็จแล้ว ครั้นรุ่งขึ้นเวลาเช้า ก็ได้แจงพระรูปเก็บพระบรมอัฏฐิเข้าประดิษฐานในพระโกศทองน้อยจำหลักลายกุดั่นประดับพลอยเนาวรรัตน์ มีพระสุวรรณฉัตรกั้นเป็นสำคัญ ขึ้นประดิษฐานไว้บนพระเบญจาพระมหามณฑปทองคำ สมโภชพระบรมอัฏฐิบำเพ็ญพระราชกุศลอีก ๓ วัน ๓ คืน วันเดือน ๖ แรม ๖ ค่ำ เวลาเช้าเชิญพระบรมอัฏฐิขึ้นพระยานุมาศแห่ออกประตูด้านตะวันออก เลี้ยวป้อมเผด็จดัษกรมาเข้าประตูสกัดเหนือ แล้วมาเข้าประตูสุนทรศรีทวาร ขึ้นประดิษฐานไว้ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ราษฎรและเจ้าภาษีตั้งโต๊ะสักการบูชา ๒ ฟากถนน ตั้งการเฉลิมพระบรมอัฏฐิอยู่ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ๗ วัน แล้วเชิญพระบรมอัฏฐิ ตั้งกระบวนเข้าประดิษฐานไว้ในหอพระบรมอัฏฐิ ตามเยี่ยงอย่างพระบรมกษัตริย์แต่ก่อน และเมื่อทำการฉลองพระเดชพระคุณพระเจ้าอยู่หัวนั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงบำเพ็ญพระราชกุศลให้ทิ้งทานและทิ้งฉลากต่างๆ ทั้งขุนนางและไพร่ และชาวต่างประเทศและคนทั้งหลาย ซึ่งไปประชุมพร้อม ข้าราชการก็ดี ผู้ไปดูงานเล่นก็ดี ได้รับพระราชทานทั่วกันแทบไม่เว้นตัวคน สิ้นพระราชทรัพย์เป็นอันมาก คนชาวต่างประเทศก็ออกปากว่า ทำการพระบรมศพใหญ่เช่นนี้ ไม่มีประเทศใดๆ ที่จะได้ทำการเหมือนประเทศสยามนี้ไม่มีเลย
แล้วจึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้อ้างพระนามตามแผ่นดินว่า แผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก แผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย แผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และในแผ่นดินปัจจุบันนี้ให้อ้างว่า แผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
๒๒. ราชทูตไทยไปเมืองจีน
ครั้นมาถึงเดือน ๘ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมแต่งให้ทูตานุทูต เชิญพระราชสาส์นออกไปจิ้มก้องสมเด็จพระเจ้าฮำฮองมีความในพระราชศาสน์ว่า พระราชศาสน์สมเด็จพระเจ้ากรุงมหานครศรีอยุธยา บรมราชาภิเศกใหม่ เจริญทางพระราชไมตรีมายังสมเด็จพระเจ้าฮำฮอง ด้วยเมื่อณมรสุมปีกุนตรีศกเป็นกำหนดจิ้มก้อง ได้แต่งให้ทูตานุทูตจำทูลพระสุพรรณบัฏสุวรรณราชศาส์นคำนับ เชิญเครื่องราชบรรณาการออกมาจิ้มก้องสมเด็จพระเจ้าฮำฮองสำรับ ๑ เยี่ยมพระศพสมเด็จพระเจ้าเตากวางฮองไทฮอสำรับ ๑ ได้แจ้งความพระบาทสมเด็จฯ พระบรมเชษฐาธิราชเจ้า ผู้ทรงพระคุณธรรมอันมหาประเสริฐ ซึ่งสมเด็จพระเจ้าเตากวางหองให้ตามโบราณราชประเพณี สมเด็จพระมหากษัตราธิราชเจ้าสืบมาแต่ก่อน เสด็จสู่สวรรคต และได้เสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติใหม่ ความแจ้งอยู่ในพระราชศาสน์ครั้งก่อนนั้นแล้ว ครั้นณเดือน ๓ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีกุนตรีศก ทูตานุทูตรับเชิญพระราชศาสน์สมเด็จพระเจ้าฮำฮองกลับเข้าไปถึงกรุงฯ ฉะบับ ๑ ในพระราชศาสน์นั้นว่า จงต๊กหมูอี๋เมืองกวางตุ้งบอกขึ้นไปกรุงปักกิ่งว่า สมเด็จพระเจ้ากรุงมหานครศรีอยุธยา ซึ่งได้สืบพระบรมวงศ์เป็นบรมมหากษัตริย์ขึ้นใหม่ แต่งให้ราชทูต อุปทูต ตรีทูต และทูตมีชื่อเชิญพระราชศาสน์ ๕ ฉะบับกับเครื่องพระราชบรรณาการออกมาเจริญทางพระราชไมตรี สมเด็จพระเจ้าฮำฮองกับสมเด็จพระเจ้ากรุงปักกิ่งพระองค์ใหม่ เห็นแด่แก่ทางพระราชไมตรีพระมหากษัตราธิราชเจ้าแผ่นดินที่ล่วงไปแล้วก่อน จึงจัดให้ทูตานุทูตจำทูลพระราชศาสน์ เชิญเครื่องพระราชบรรณาการออกมาเจริญทางพระราชไมตรี อุตสาหะมาทางทะเลไกลกันดาร ได้ความลำบากยิ่งนัก สมเด็จพระเจ้าฮำฮองมีความรักใคร่ ควรจะสรรเสริญสมเด็จพระเจ้ากรุงมหานครศรีอยุธยาเป็นอันมาก เมื่อปีจอโทศก เอี่ยมหอกเจ้าเมืองญวนและบรรดาเมืองซึ่งไปจิ้มก้องกรุงปักกิ่ง ให้ทูตเชิญพระราชศาสน์คุมเครื่องราชบรรณาการไปเยี่ยมพระศพก็ไม่ทัน จะฝังพระศพแล้ว อย่างธรรมเนียมก็หาได้ให้ทูตคุมสิ่งของขึ้นไปคำนับพระศพไม่ อย่าให้ทูตเมืองญวนและทูตเมืองอื่นๆ ส่งสิ่งของคำนับพระศพและของทรงยินดีขึ้นไปเลย สมเด็จพระเจ้าฮำฮองมีพระทัยรักใคร่ในเมืองทั้งปวงที่เป็นไมตรีเสมอกันทั้งสิ้น สิ่งของซึ่งสมเด็จพระเจ้ากรุงมหานครศรีอยุธยาพระองค์ใหม่ ให้ทูตคุมออกไปทรงยินดีนั้นก็ไม่ทันฝังพระศพ ให้จงต๊กหมูอี๋มอบคืนสิ่งของเครื่องราชบรรณาการให้กับทูตคุมเข้ามา แล้วให้สมเด็จพระเจ้ากรุงมหานครศรีอยุธยารู้น้ำพระทัยสมเด็จพระเจ้าฮำฮอง ว่ารักใคร่ในทางพระราชไมตรีเป็นความจริงมิได้หมิ่นประมาทนั้น กรุงพระมหานครศรีอยุธยาได้แจ้งในพระราชศาสน์ทุกประการแล้ว ซึ่งสมเด็จพระเจ้าฮำฮองมีพระทัยรักใคร่ในทางพระราชไมตรีอันสนิท คิดแต่ที่จะให้ทางพระราชไมตรีจำเริญวัฒนาการสืบต่อไป ทรงจัดแจงการบำรุงทางพระราชไมตรีพระนครอันใหญ่และเมืองประเทศทั้งปวง มิได้ผิดด้วยเยี่ยงอย่างพระราชประเพณี เทพดาและมนุษย์ก็จะสรรเสริญ สมควรที่จะเป็นพระบรมกษัตริย์อันใหญ่ กรุงเทพมหานครศรีอยุธยาทรงคิดถึงทางพระราชไมตรีสมเด็จพระเจ้าฮำฮองยิ่งนัก มรสุมปีชวดจัตวาศกนี้จึงแต่งทูตานุทูตจำทูลสุวรรณราชศาส์นคำนับ เชิญเครื่องมงคลราชบรรณาการออกมาโปก้องสมเด็จพระเจ้าฮำฮองตามพระราชประเพณี จะได้ทรงทราบการซึ่งฉลองพระเดชพระคุณถวายพระเพลิงพระบาทสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชเจ้านั้น เจ้าพนักงานจัดแจงทำการพระเมรุมาศเสร็จแล้ว ณเดือน ๖ ขึ้น ๑๑ ค่ำปีชวดจัตวาศก เวลาเช้าให้เชิญพระบรมศพออกจากพระที่นั่งดุสิตามหาปราสาท ขึ้นสู่พระมหาพิไชยราชรถ ตั้งกระบวนแห่โดยทางสถลมารค เชิญพระบรมศพไปสู่พระเมรุ ให้มีการมโหรสพต่างๆ สมโภชสักการบูชาทั้งกลางวันกลางคืน เฉลิมพระเกียรติยศตามบุราณราชประเพณีพระมหากษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อนสืบมา ครั้นณเดือน ๖ แรม ๒ ค่ำ เป็นคำรบสักการบูชาสมโภช ๗ วัน ๗ คืน พระญาติวงศ์เสนาบดีข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยข้างหน้าข้างในพระยาประเทศราช พร้อมกันกราบถวายบังคมกระทำสักการบูชาฉลองพระเดชพระคุณถวายพระเพลิงพระบรมศพเสร็จแล้ว ได้ทำบุญให้ทานทำการฉลองพระบรมอัฏฐิต่อไปอีก ๓ วัน เป็นครบ ๑๐ วัน แล้วตั้งกระบวนแห่เชิญพระบรมอัฏฐิกลับเข้าสู่พระบรมมหาราชวัง ทำบุญให้ทานต่อไปอีก ๗ วัน อานิสงส์ที่ได้ทำบุญให้ทานการพระราชกุศลซึ่งได้กระทำครั้งนี้ แผ่กุศลส่วนบุญออกมาให้พระเจ้าฮำฮองทรงพระเจริญราชสมบัติจงยืนนาน ให้มีพระเกียรติยศปรากฏยิ่งขึ้นไปกว่าเก่า จะได้เป็นที่ยำเกรงแก่นานาประเทศ พระราชศาสน์ลงวันจันทร์เดือน ๘ แรม ๓ ค่ำ ปีชวดจัตวาศก
ครั้งนั้นทูตขึ้นไปถึงกรุงปักกิ่ง แล้วได้เฝ้าสมเด็จพระเจ้าฮำฮอง มีพระราชศาสน์หองทรงยินดีตอบแทนมอบให้ทูตกลับเข้ามาด้วย ทูตกลับเข้ามาถึงแขวงเมืองเอียงเชียงกุย มีโจรผู้ร้ายตีชิงเอาของทรงยินดีและของทูตไปสิ้น ผู้ร้ายฆ่าจีนหงท่องสือใหญ่ตายคนหนึ่ง ทูตมาถึงเมืองกวางตุ้งจงต๊กชำระเอาตัวผู้ร้ายไม่ได้ ก็ได้ใช้แต่ของทรงยินดีครบบริบูรณ์ แต่ของทูตนั้นหาได้ใช้ไม่ ทูตกลับเข้ามาถึงกรุงเทพมหานคร ตั้งแต่นั้นมา ที่กรุงก็มิได้แต่งทูตออกไปจิ้มก้องจนทุกวันนี้
๒๓. ขุดคลองผดุงกรุงเกษมและสร้างป้อม
ในปีชวดการขุดคลอง ๑๐ เดือนจึงสำเร็จเมื่อณเดือน ๙ แรม ๑๔ ค่ำ รวมเงินค่าคลองค่าตอไม้คิดเป็นเงิน ๓๙๑ ชั่ง ๑๓ ตำลึง ๑ บาท ๑ เฟื้อง ให้ชื่อคลองผดุงกรุงเกษม แล้วทรงพระราชดำริว่าพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทั้ง ๓ พระองค์ก็ได้ทรงกระทำการบ้านเมืองต่อๆ มาทุกพระองค์ ก็การทำป้อมปีกกาก็จะเป็นที่ป้องกันข้าศึกศัตรูซึ่งจะเบียดเบียนพระนคร อันเป็นที่ตั้งแห่งพุทธศาสนาและรักษาพุทธจักรอาณาจักรสมณพราหมณาจารย์ และญาติวงศ์ ข้าราชการ ไพร่ฟ้าข้าแผ่นดินทั้งสิ้น ครั้งนี้ไพร่บ้านพลเมืองก็สมบูรณ์มั่งคั่งขึ้นกว่าแต่ก่อน ตึกกว้านบ้านเรือนข้าราชการและราษฎรแผ่พ่านออกอยู่นอกพระนครโดยมาก ป้อมปีกกาที่เมืองสมุทปราการและเมืองนครเขื่อนขันธ์ ซึ่งพระบาทสมเด็จฯ พระบรมมหากษัตราธิราชเจ้าโปรดฯ ให้สร้างไว้มั่นคงเป็นชั้นหนึ่งสองชั้นอยู่แล้ว แต่ที่กรุงเทพมหานครยังหาเป็นที่มั่นคงที่จะสู้รบข้าศึกศัตรูอันจะเกิดขึ้นในชั้นในไม่ ในทางลำน้ำจะขึ้นล่องไปมาก็อยู่ในฝั่งตะวันออกทั้งเหนือน้ำใต้น้ำ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ขุดคลองเป็นคูออกไปอีกชั้นหนึ่ง แล้วจะทำป้อมก่อกำแพงขึ้นด้านตะวันออกให้มั่นคง กับทางลำน้ำจะขึ้นมากรุงเทพมหานคร จะให้ทำป้อมขึ้นอีกฟากละป้อม โดยหวังพระราชหฤทัยว่ามีข้าศึกสงครามจะได้เป็นที่อุ่นใจแก่ไพร่บ้านพลเมืองซึ่งตั้งอยู่นอกกำแพงพระนคร กับประการหนึ่งลูกค้านานาประเทศเข้ามาค้าขาย เห็นบ้านเมืองป้อมคูมั่นคงก็จะไม่เป็นที่หมิ่นประมาทได้ การซึ่งทำป้อมทำกำแพง พระบาทสมเด็จฯ พระบรมมหากษัตราธิราชเจ้าแต่ก่อนนี้ก็ได้ขอแรงไพร่สมกำลังข้าเจ้าบ่าวข้าราชการมาปักหน้าที่ให้นายกำกับทำทุกครั้ง ก็การครั้งนี้จะปักหน้าที่ให้นายทำเหมือนแต่ก่อนไม่ได้ จะต้องขอแรงให้ทำปีหนึ่งคนละเดือนเสมอไปกว่าการจะแล้วเสร็จ ให้กรมพระสุรัสวดีจ่ายตัวเลขไปส่งต่อพณฯ หัวเจ้าท่าน ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ว่าที่สมุหพระกลาโหม จะได้มอบให้นายงานกรมพระกลาโหมได้ลงมือทำการ ณเดือน ๑๐ ขึ้น ๑ ค่ำ ได้ลงมือก่อยังมิทันแล้ว ก็พระราชทานชื่อป้อมที่ตรงปากคลองผดุงข้ามชื่อป้อมป้องปัจจามิตร ป้อมปากคลองที่ ๑ ชื่อป้อมปิดปัจจนึก ป้อมเล็กสำหรับยิงสลุตเรียกว่า ป้อมฮึกเหี้ยมหาญ ป้อมที่ ๒ เรียกว่า ป้อมผลาญไพรีราบ ป้อมที่ ๓ เรียกว่าป้อมปราบศัตรูพ่าย ป้อมที่ ๔ เรียกว่าป้อมทำลายปรปักษ์ ป้อมที่ ๕ เรียกว่าป้อมหักกำลังดัษกร ป้อมปากคลองข้างเหนือชื่อป้อมมหานครรักษา ระยะห่างกันประมาณ ๕๒ เส้น
๒๔. สมเด็จพระนางโสมนัสวัฒนาวดีสิ้นพระชนม์
ในเดือน ๑๐ นั้น พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดี ซึ่งเป็นพระเจ้าหลานเธอในพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นพระบุตรีพระองค์เจ้าลักขณา พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงชุบเลี้ยงขึ้น ตั้งให้เป็นสมเด็จพระนางโสมนัสวัฒนาวดี ทรงพระประชวรเป็นพระยอดภายในที่ศูนย์พระนาภี แพทย์หมอไม่รู้ถึงพระโรค เข้าใจว่าเป็นโรคครรภรักษา ก็รักษาไป ครั้นพระครรภได้ ๗ เดือน ณเดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ ก็ประสูติพระราชกุมาร ออกมาอยู่ได้วัน ๑ ก็ดับศูนย์ ฝ่ายสมเด็จพระนางโสมนัสวัฒนาวดีนั้น พระยอดเป็นพระบุพโพแก่ก็แตกออกมาที่ศูนย์พระนาภีบ้างตกข้างในบ้าง ครั้นณวันอาทิตย์เดือน ๑๑ แรม ๑๒ ค่ำ ก็สิ้นพระชนม์ พระองค์ประสูติ เมื่อณวันอาทิตย์ เดือน ๑ แรม ๖ ค่ำ ปีมะเมีย ฉศกจุลศักราช ๑๑๙๖ ศิริพระชนม์ได้ ๑๙ พรรษา จะเชิญพระศพไปไว้ณหอธรรมสังเวช การก็ทำยังไม่แล้วจึงได้เชิญพระศพขึ้นไปไว้บนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท
๒๕. เริ่มการศึกเชียงตุง
ในปีชวดนั้นทรงพระราชดำริว่า อุปราชามหาไชยลงมาค้างอยู่ที่กรุงเทพมหานครช้านานถึง ๓ ปีแล้ว บ้านเมืองลื้อก็ได้ข่าวว่าเรียบร้อยราบคาบ เจ้าแสนหวีฟ้าก็ได้กลับอยู่บ้านเมืองแล้ว จึงแต่งให้นายพิศณุวงศ์ ท้าวพระยาลื้อคุมต้นไม้ทองเงิน เครื่องราชบรรณาการส่งลงมาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย ขอเจ้ามหาอุปราชากับมารดาและมหาไชย ครอบครัวซึ่งตกอยู่ที่เมืองหลวงพระบาง เมืองน่านกลับขึ้นไป แล้วรับต่อท่านเสนาบดีว่า ในปีที่ ๓ จะจัดต้นไม้ทองต้นไม้เงินเครื่องราชบรรณาการลงมาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายครั้งหนึ่งเสมอไปทุกคราว จึงทรงเห็นว่าจะกักขังหวงกันเจ้ามหาอุปราชาและมหาไชยทั้งครอบครัวไว้ก็ไม่สมควรที่เป็นประเทศใหญ่ ควรจะต้องอนุเคราะห์ให้ตลอดไป จะได้สมที่เมืองน้อยมาพึ่งพิงเมืองใหญ่ แต่เมืองลื้อขึ้นอยู่แก่พม่าด้วยจีนฮ่อด้วยทั้ง ๒ ฝ่าย ถึงโดยจะรับไว้เป็นข้าขอบขัณฑเสมา ถ้าพม่า จีนมาติดเมืองเข้าจะแต่งทัพออกไปช่วยป้องกันบ้านเมืองก็เป็นอันยากด้วยหนทางก็ไกลกันดารยิ่งนัก ครั้นจะไม่เอาธุระอุปราชามหาไชยแล้ว อุปราชามหาไชยเป็นผู้น้อยก็ได้เข้ามาพึ่งพระเดชพระคุณแล้ว จะไม่อนุเคราะห์ก็ไม่สมควร จึงทรงปรึกษาด้วยท่านเสนาบดีตามเรื่องความซึ่งมีมาแต่หลัง
ท่านเสนาบดีปรึกษากันลงชื่อกราบทูล ว่าเมืองน้อยมาพึ่งเมืองใหญ่ก็ควรจะต้องเป็นธุระ พระเกียรติยศจึงจะปรากฏแผ่ไปนานาประเทศ แล้วไพร่พลข้าราชการได้รู้จักการศึกสงครามให้ชำนิชำนาญไว้ ถ้าจะช่วยเมืองลื้อแล้วจะต้องตีเมืองเชียงตุงเสียก่อน ด้วยเมืองพม่านั้นอาณาเขตต์กว้างขวาง ก็เพราะหัวเมืองใหญ่ยึดหน่วงกันเป็นชั้นๆ ออกมา จึงระวังรักษาเมืองอยู่ได้ เมืองหมอกใหม่เมืองนายยึดเมืองเชียงตุง ๆ ยึดเมืองเชียงรุ้งไว้ ถ้าตัดเมืองเชียงตุงเสียให้ขาดระยะ พม่าจะยกทัพมาทำอันตรายแก่เมืองเชียงรุ้งหนทางก็ไกล เสบียงอาหารจะส่งกันก็กันดาร ถ้าทำได้ดังนี้จึงจะรักษาเมืองเชียงรุ้งไว้ได้
ได้ทรงทราบในคำท่านเสนาบดีปรึกษา ทรงเห็นพร้อมด้วยท่านเสนาบดี จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทคุมกองทัพกรุง กองทัพหัวเมืองฝ่ายเหนือ และทัพเมืองน่านเมืองแพร่เมืองหล่มศักดิ์ เป็นคน ๑๐,๐๐๐ เศษ ยกไปทางเมืองน่าน ตัดทางไปเมืองลื้อเข้าตีเมืองเชียงตุง ให้อุปราชามหาไชยไปในกองทัพนั้นด้วย ทัพ ๑ ให้เจ้าพระยายมราชยกไปทางเมืองเชียงใหม่ คุมทัพหัวเมืองเชียงใหม่ เมืองนคร เมืองลำพูน ยกไปทางเมืองยอง กำหนดให้ถึงเมืองเชียงตุงพร้อมกัน
ครั้นณเดือน ๑๒ แรม ๑ ค่ำ เจ้าพระยายมราชได้ยกไปจากกรุงเทพมหานคร
๒๖. บรรจุดวงพระชาตาพระนคร
แล้วทรงพระราชดำริถึงหลักเมืองชำรุด ทำขึ้นใหม่แล้วจะได้บรรจุดวงพระชาตาเสียใหม่ ณวันอาทิตย์เดือน ๑ แรม ๙ ค่ำ พระฤกษ์จะได้บรรจุดวงพระชาตาพระนครลงด้วยแผ่นทองคำหนักบาท ๑ แผ่กว้าง ๕ นิ้ว จารึกในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม กรมสมเด็จพระปรมานุชิต กรมหมื่นบวรรังษี กับพระสงฆ์ราชาคณะอีก ๓ รูป รวม ๕ รูป เมื่อเวลาจารึกได้เจริญพระปริตรแล้วพระฤกษ์ ๑๒ พระยาโหราธิบดีได้บรรจุที่หลักเมือง เสร็จแล้วก็มีการสมโภช
ครั้นรุ่งขึ้น ณวันจันทร์เดือน ๑ แรม ๑๐ ค่ำ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทได้ยกทัพไปจากกรุงเทพมหานครขึ้นไปเมืองเชียงตุง
๒๗. สมณทูตไทยไปลังกาทวีป
ครั้นมาถึงเดือน ๒ ทรงพระราชดำริว่าในแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย ก็ได้แต่งพระสงฆ์ออกไปลังกาครั้ง ๑ ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ได้แต่งพระสงฆ์ออกไปอีก ๒ ครั้ง และหนังสือบาลีเก่าที่ยืมเข้ามาแต่ก่อนก็ยังมิได้ส่ง กับชาวลังกาได้ฝากของพระสงฆ์ไทยเข้ามาถวายหลายสิ่ง นานแล้วยังหาได้พระราชทานตอบแทนออกไปไม่ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้เจ้าพนักงานแต่งกำปั่นสยามพิภพลำ ๑ หมื่นแกล้วสาครเป็นกัปตัน นายทรัพย์มหาดเล็กข้าหลวงเดิม เป็นนายเรือ ขุนอาจอรรคนิกร ปลัดกรมรักษาพระองค์ ปืนปลายหอกขวานาย ๑ นายพุ่มมหาดเล็ก ข้าหลวงเดิมเป็นข้าหลวงจัดซื้อพลอยนาย ๑ นายนุชอาจารย์ ๑ นายเปี่ยม อาจารย์ ๑ เป็นข้าหลวงคุมดอกไม้ทองเงินธูปเทียนขึ้นไปบูชาพระทันตธาตุ ณเมืองสิงขัณฑ์และของที่จะพระราชทานชาวลังกาด้วย ฝ่ายข้างพระสงฆ์โปรดฯ ให้พระอโนมมุนี ราชาคณะวัดประทุมคงคา ๑ พระมหาชื่น เปรียญ วัดพิไชยญาติ ๑ พระมหาหรุ่น เปรียญ วัดบวรนิเวศ ๑ พระอันดับ ๗ รูป รวมสงฆ์ ๑๐ รูป คุมหนังสือพระคัมภีร์ที่พระสมุทรมุนียืมมาแต่ครั้งก่อนไปส่งด้วย
ครั้นณวันพุธ เดือน๑ แรม ๑๑ ค่ำ มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้สังฆการีนิมนต์พระสงฆ์ที่จะไปราชการที่เมืองลังกานั้นเข้ามาฉันณพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ในพระบรมมหาราชวัง ทรงถวายไตรแพรบริกขารพร้อมแก่พระสงฆ์ทั้ง ๑๐ รูป แล้วพระราชทานเงินตรามอบให้กัปปิยการกสำหรับพระสงฆ์ใช้สอยองค์ละ ๑ ชั่งบ้าง ๑๐ ตำลึงบ้าง ไวยาวัจจกรพระสงฆ์ที่จะไปด้วยนั้น ก็ให้พระราชทานเสื้อแพรมังกรเสื้อ ๑ เงินตราคนละ ๕ ตำลึง ครั้นพระสงฆ์รับไทยทานของหลวงเสร็จแล้ว พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากัลยาณี ได้ถวายผ้าไตรพระสงฆ์อีกองค์ละ ๑ ไตรและประทานเงินตรามอบให้กัปปิยการกสำหรับพระสงฆ์ใช้สอยอีกองค์ละ ๕ ตำลึง ต่อหน้าพระที่นั่งเป็นส่วนของพระองค์เจ้ากัลยาณี ครั้นพระสงฆ์ถวายพระพรลาแล้ว เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ฝ่ายข้าราชการ ขุนอาจอรรคนิกร นายทรัพย์มหาดเล็ก นายพุ่มมหาดเล็ก นายนุชอาจารย์ นายเปี่ยมอาจารย์ กราบถวายบังคมลา ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้พระราชทานเงินตราคนละ ๑ ชั่งบ้าง ๑๐ ตำลึงบ้าง และผ้าปูมเขมร ๑ เสื้อเข้มขาบ ๑ กาถมตะทอง ๑ โต๊ะถมตะทอง ๑ เป็นเครื่องยศทุกนาย แต่มหาดเล็กที่จะให้ไปหัดเป็นทหารเรือ ๒๐ คนนั้น ให้พระราชทานเงินตราคนละ ๓ ตำลึง ผ้าม่วงจีน ๑ เสื้อแพรมังกร ๑ ทุกคน
ครั้นณวันศุกร เดือน ๒ แรม ๑๓ ค่ำ พระอโนมมุนีและพระสงฆ์ทั้งปวง เข้าไปถวายพระพรลาในพระบวรราชวัง พระบาทสมเด็จฯ พระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงถวายผ้าไตรบริกขารพร้อมทั้ง ๑๐ รูป
ครั้นณวันเสาร์ เดือน ๒ แรม ๑๔ ค่ำ เจ้าพนักงานจัดเรือแจว ๒ ลำ มารับพระสงฆ์ ๑๐ รูปลำ ๑ รับข้าราชการซึ่งคุมของหลวงนั้นลำ ๑ ลงไปส่งถึงกำปั่นสยามพิภพซึ่งทอดอยู่นอกสันดอนเมืองสมุทรปราการ
ครั้นณวันอังคาร เดือน ๓ ขึ้น ๒ ค่ำ ก็ใช้ใบไปจากสันดอนไปถึงเมืองสิงคโปร นายพุ่มมหาดเล็กได้เชิญพระราชหัตถเลขาไปพระราชทานมิสชาติเจ้าเมืองที่ ๒ ฉะบับ ๑ พระราชทานจีนนายห้างชื่อตันกิมจิ๋งฉะบับ ๑ ครั้นณวันอังคาร เดือน ๓ แรมค่ำหนึ่ง ๑ มิสชาติเจ้าเมืองที่ ๒ ตันกิมจิ๋งลงมาคำนับพระสงฆ์ที่กำปั่นสยามพิภพ เชื้อเชิญพระสงฆ์และข้าราชการให้ขึ้นไปพักอยู่บนตึกตันกิมจิ๋ง ณวันพุธ เดือน ๓ แรม ๒ ค่ำ พระสงฆ์และข้าราชการได้ขึ้นไปพักอยู่บนเมืองสิงคโปร์ประมาณ ๑๑-๑๒ วัน หมื่นแกล้วสาครกัปตัน นายทรัพย์นายเรือจัดสะเบียงอาหารเสร็จแล้ว พระสงฆ์และข้าราชการได้ไปลามิศชาติ ตันกิมจิ๋ง แล้วลงไปอยู่กำปั่น ครั้นณวันอาทิตย์ เดือน ๓ แรม ๑๓ ค่ำ กำปั่นสยามพิภพได้ใช้ใบออกจากเมืองสิงคโปร์ ณวันศุกร เดือน ๔ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ไปถึงเกาะลังกาที่หน้าเมืองคาลุ ขุนอาจอรรคนิกร หมื่นแกล้วสาครให้ทหารยิงสลุตในเรือ ๑๙ นัด ทหารบนเมืองคาลุก็ยิงสลุตรับ ๑๙ นัดเหมือนกัน แล้วขุนอาจอรรคนิกรได้เชิญพระราชหัตถเลขาไปพระราชทานเจ้าเมืองคาลุฉะบับ ๑ พระราชทานโรตมละก๊อกเจ้าเมืองที่ ๒ ฉะบับ ๑ นายนุชอาจารย์ นายเปี่ยมอาจารย์ได้เชิญสมณศาส์น พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ และราชาคณะกรุงเทพมหานครถึงมหาสังฆนายกวัดวาลุคารามฉะบับ ๑ ถึงพระสิริสุมน (ติสส) วัดปรมานันทวิหารฉะบับ ๑
ครั้นณวันเสาร์ เดือน ๔ ขึ้น ๑๒ ค่ำ พระสิริสุมนพระกรุณารัตนกับขุนนางฝ่ายลังกาที่มีชื่ออีกหลายนาย จัดเรือเป็นกระบวนแห่ตามประเทศชาวลังกา ลงมาที่กำปั่นสยามพิภพคอยรับพระสงฆ์ หมื่นแกล้วสาครกัปตันจัดเรือกรรเชียง ๓ ลำ ให้พระอโนมมุนีและพระสงฆ์ทั้งปวง ขุนอาจอรรคนิกรจัดทหารมหาดเล็ก ๒๐ คน แต่งตัวอย่างยุโรป ๔๐ คน รวมทหาร ๖๐ คน แต่งตัวสวมเสื้อหมวกสพายดาบแบกปืนเป็นกระบวนไปด้วยเรือแห่ พวกลังกาก็แวดล้อมไปจนถึงท่าเมืองคาลุ แล้วมีพระสงฆ์และขุนนางลังกามาคอยรับอยู่ที่ท่าเป็นอันมาก เมื่อพระอโนมมุนีและพระสงฆ์ทั้งปวงจะเดินขึ้นไปนั้น มีพวกลังกาแต่งตัวเป็นละครเต้นรำไปหน้าพระสงฆ์พวก ๑ มีทหารลังกาบ้างทหารในกำปั่นสยามพิภพบ้างแห่หน้าหลัง พวกลังกาถือเพดานผ้าขาวบังร่มไปด้วย ถนนที่จะเดินนั้นปูเสื่อลวดชั้น ๑ ปูผ้าขาวชั้น ๑ ราษฎรชาวบ้านตั้งเครื่องโต๊ะบูชา ๒ ฟากถนนและมายืนคอยดูร้องสาธุการ โปรยเข้าตอกดอกไม้จนถึงวัดปรมานันทวิหาร หนทางที่จะไปวัดปรมานันทวิหารนั้น ไกลท่าประมาณสัก ๑๐๐ เส้น พระอโนมมุนีและพระสงฆ์ทั้งปวงถึงวัดปรมานันทวิหารเวลาบ่าย ๔ โมงเศษ โรตมละก้อกเจ้าเมืองที่ ๒ ก็มาเยี่ยมพระอโนมมุนีในเวลานั้น พูดอยู่สักครู่หนึ่งแล้วโรตมละก้อกก็ลากลับไป
ครั้นณวันอาทิตย์ เดือน ๔ ขึ้น ๑๓ ค่ำ นายนุชอาจารย์ นายเปี่ยมอาจารย์ได้ขนของขึ้นจากกำปั่นสยามพิภพ มีหนังสือคัมภีร์และดอกไม้ทองเงินเครื่องบูชาพระทันตธาตุบ้าง และของพระราชทานชาวลังกาบ้าง ขึ้นไปพักอยู่วัดปรมานันทวิหาร และได้จดหมายรายชื่อตามบัญชี ส่งให้พระสิริสุมนบอกกล่าวเป่าร้องพระสงฆ์พวกรามัญวงศ์บ้าง พวกอุบาลีวงศ์บ้าง และคฤหัสถ์ที่ได้ถวายของแต่ครั้งก่อนบ้าง ให้มารับไทยทานและรับพระราชทานของตอบแทนพร้อมกันณวัดปรมานันทวิหาร และพระอโนมมุนีให้กรุณารัตนขุนนางชาวลังกาจัดรถเทียมด้วยม้ารถ ๑ ให้นายนุชอาจารย์ คุมดอกไม้ทองเงินของหลวงขึ้นไปบูชาพระทันตธาตุเมืองสิงขัณฑ์ นายนุชอาจารย์ได้ออกจากวัดปรมานันทวิหารเมืองคาลุ ณวันจันทร์ เดือน ๔ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ครั้นณวันอังคาร เดือน ๔ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เป็นวันมาฆบูชา พระอโนมมุนีได้ให้พระสิริสุมนชักชวนพระสงฆ์ลังกา และสัปบุรุษมาประชุมพร้อมกันที่วัดปรมานันทวิหาร พระอโนมมุนีได้เทศนาเป็นภาษามคธ พระสิริสุมนได้แปลออกเป็นภาษาลังกาสั่งสอนพระสงฆ์ และสัปบุรุษเป็นอันมาก ตลอดวันยังค่ำคืนยังรุ่งเวลาวันนั้น
ครั้นณวันพุธ เดือน ๔ แรม ๑ ค่ำ สิ้นการมาฆบูชาแล้ว พระสงฆ์คฤหัสถ์ชาวลังกาที่มีชื่อในบัญชีนั้น ก็มาถึงวัดปรมานันทวิหาร พระอโนมมุนีได้จำหน่ายของหลวงถวายพระสงฆ์ชาวลังกา ลางองค์ได้ไตรแพร บาตร ย่ามบ้าง ลางองค์ได้แต่ไตรแพรเปล่าบ้าง รวมพระสงฆ์ลังกาที่ได้รับไทยทานของครั้งนั้นประมาณ ๓๐ รูป คฤหัสถ์มีชื่อในบัญชีได้รับพระราชทานผ้าปูมเขมร ๑ แพรหงอนไก่เพลาะ ๑ บ้าง ได้แต่ผ้าม่วงจีน แพรหงอนไก่แถบ ๑ บ้าง รวมคฤหัสถ์ลังกาได้รับพระราชทานของหลวงครั้งนั้นประมาณสัก ๒๐ คน พระอโนมมุนีจำหน่ายของหลวงตั้งแต่วันพฤหัสบดี เดือน ๔ แรม ๒ ค่ำ จนถึงณวันอาทิตย์ เดือน ๔ แรม ๕ ค่ำจึงเสร็จ แล้วพระอโนมมุนีจึงจัดให้มหาชื่น ๑ มหาหรุ่น ๑ คุมหนังสือคัมภีร์ต่างๆ และให้พระสิริสุมนช่วยพาไปส่งเจ้าของตามบัญชีเดิม ซึ่งพระสมุทรมุนียืมมาแต่ครั้งก่อน
ครั้นการส่งหนังสือ และจำหน่ายของหลวงที่เมืองคาลุเสร็จแล้ว ณวันอังคาร เดือน ๔ แรม ๗ ค่ำ พระอโนมมุนีและพระสงฆ์ทั้งปวง ชวนพระสิริสุมนไปหาโรตมละก้อกเจ้าเมืองที่ ๒ คำนับกันตามมเนียมแล้ว พระอโนมมุนีพูดกับโรตมละก้อก ว่าราชการที่เมืองคาลุก็สำเร็จแล้ว แต่พระสงฆ์ทั้งปวงนี้อยากจะขึ้นไปนมัสการพระทันตธาตุ ณเมืองสิงขัณฑ์ ถ้าเจ้าเมืองกลำบู และเจ้าเมืองสิงขัณฑ์รับรองแข็งแรงไม่ให้เสื่อมเสียพระเกียรติยศพระเจ้าแผ่นดินสยามแล้วจึงจะขึ้นไป ถ้าไม่รับรองแล้วก็จะไม่ไป ต้องลาท่านกลับเข้ากรุงเทพมหานคร โรตมละก้อกตอบว่าจะต้องมีหนังสือถึงเจ้าเมืองกลำบู และเจ้าเมืองสิงขัณฑ์ก่อน ได้ความประการใดแล้วจึงจะให้ทราบต่อภายหลัง ขอให้พระอโนมมุนีรอท่าอยู่สัก ๓-๔ เวลา พูดกันเท่านั้นแล้ว พระอโนมมุนี พระสิริสุมนและพระสงฆ์ทั้งปวงก็ลาโรตมละก้อกกลับมาอยู่ที่วัดปรมานันทวิหาร แต่รอฟังข่าวอยู่ประมาณ ๓-๔ เวลาแล้วไม่เห็นโรตมละก้อกมาแจ้งความประการใดไม่ พระอโนมมุนีและพระสงฆ์ทั้งปวงปรึกษาพร้อมกันเห็นว่า ราชการที่เมืองกลำบูนั้น หนังสือคัมภีร์จะต้องส่งที่วัดอัมพรุทธรามแห่ง ๑ ควรจะต้องแบ่งกันไปเมืองกลำบูบ้าง และจะได้นมัสการพระกัลยาณีเจดีย์ด้วย ปรึกษาเห็นพร้อมกันแล้ว จึงให้พระมหาชื่น ๑ พระอันดับ ๒ รูปไปเมืองกลำบู พระกรุณารัตนขุนนางลังกาได้จัดรถมีคนลากให้พระมหาชื่นและพระสงฆ์รถ ๑ พระมหาชื่นและพระสงฆ์ได้ออกจากวัดปรมานันทวิหาร แต่ณวันจันทร์ เดือน ๔ แรม ๑๓ ค่ำ ไปด้วยรถมีคนลากโดยถนนหลังเมืองคาลุ ณ วันอังคาร เดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ พระมหาชื่นและพระสงฆ์ทั้งปวงถึงวัดอัมพรุทธาราม ได้ส่งหนังสือและจำหน่ายของหลวงถวายพระสงฆ์ที่วัดอัมพรุทธารามเสร็จแล้ว ณวันพุธ เดือน ๔ แรม ๑๕ ค่ำ ออกจากวัดอัมพรุทธาราม เดินทางไปเมืองกลำบู ถึงวัดกัลยาณเจดีย์ ณวันเสาร์ เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีฉลู ยังเป็นจัตวาศก นายนุชอาจารย์ซึ่งนำของหลวงไปบูชาพระทันตธาตุณเมืองสิงขัณฑ์นั้น กลับมาถึงวัดกัลยาณีเจดีย์พร้อมกันในเวลานั้นด้วย พระสงฆ์และนายนุชอาจารย์ได้นมัสการพระกัลยาณีเจดีย์ ณวันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีฉลู ยังเป็นจัตวาศก กลับจากวัดกัลยาณีเจดีย์แขวงเมืองกลำบู ถึงวัดปรมานันทวิหารเมืองคาลุ ณวันพฤหัสบดี เดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำปีฉลู ยังเป็นจัตวาศก
พระอโนมมุนี และพระสงฆ์ทั้งปวงปรึกษาพร้อมกันว่าราชการหลวงก็สำเร็จแล้ว ครั้นจะรอฟังข่าวเจ้าเมืองกลำบูและเจ้าเมืองสิงขัณฑ์ต่อไปจะป่วยการนัก ควรจะต้องรีบกลับเข้ากรุงเทพมหานคร จึงได้ไปลาพระสงฆนายกพระธีรานันท พระสิริสุมนเสร็จแล้ว พระสงฆ์และข้าราชการก็กลับไปลงกำปั่นสยามพิภพณวันศุกร เดือน ๕ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีฉลู ยังเป็นจัตวาศก เวลาเช้า ๓ โมง ครั้นพระอโนมมุนีพระสงฆ์ทั้งปวงถึงกำปั่นสยามพิภพแล้วประมาณสักครู่ ๑ พระสิริสุมนและพระกรุณารัตนตามลงมาถึงกำปั่นสยามพิภพ แจ้งความว่าเจ้าเมืองกลำบูและเจ้าเมืองสิงขัณฑ์ มีหนังสือมาถึงโรตมละก้อกแล้ว ถ้าพระอโนมมุนีและพระสงฆ์ทั้งปวงจะขึ้นไปนมัสการพระทันตธาตุ ณเมืองสิงขัณฑ์ จะรับรองแข็งแรง ไม่ให้เสียพระเกียรติยศพระเจ้าแผ่นดินสยามได้ พระอโนมมุนีพูดกับพระสิริสุมนและกรุณารัตนว่าราชการที่ออกมาก็สำเร็จแล้ว ซึ่งว่าจะขึ้นไปเมืองสิงขัณฑ์นั้นเป็นแต่พระสงฆ์ที่มาคิดกันเอง อยากจะไปดูพระทันตธาตุ ท่านมาแจ้งความว่าเจ้าเมืองกลำบูและเจ้าเมืองสิงขัณฑ์ จะรับรองให้แข็งแรง ขอบใจอยู่แล้ว แต่หนทางตั้งแต่ท่าเมืองคาลุจะไปถึงเมืองสิงขัณฑ์นั้นหลายวันนัก เวลานี้ก็จวนเทศกาลมรสุมอยู่แล้ว เรือพัดเข้าฝั่งจัด เรือกำปั่นสยามพิภพจะทอดอยู่ไม่ได้ ต้องลาท่านรีบกลับเข้าไปกรุงเทพมหานคร พูดเท่านั้นแล้วพระสิริสุมน พระกรุณารัตนก็ลากลับมา
๒๘. งานพระศพสมเด็จพระนางโสมนัสวัฒนาวดี
ฝ่ายที่กรุงเทพมหานคร ลุศักราช ๑๒๑๕ ปีฉลูเบญจศก เป็นปีที่ ๓ การพระเมรุสมเด็จพระนางโสมนัสวัฒนาวดี ที่ท้องสนามหลวงเสร็จแล้ว ณวันศุกร เดือน ๕ ขึ้น ๙ ค่ำ ได้ชักพระศพเข้าสู่พระเมรุ มีการมโหรสพ ๓ วัน ๓ คืน ครั้นณวันอาทิตย์ เดือน ๕ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ได้พระราชทานเพลิง สมโภชพระอัฏฐิอีกวัน ๑ เป็นคำรบ ๔ วัน ๔ คืน ครั้นการเสร็จแล้วชักพระอัฏฐิกลับเข้าสู่พระบรมมหาราชวัง
ในเดือน ๕ นั้นโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ข้าหลวงเดิม ข้าหลวงใหญ่ในพระบรมมหาราชวัง พระบวรราชวัง ไปเดินสวนเดินนาตามอย่างธรรมเนียมแผ่นดินใหม่ พระยาเพ็ชรพิไชยเป็นแม่กองเดินสวนขวา พระยาประมวญประมาณพลเป็นแม่กองเดินสวนซ้าย นอกจากข้าหลวงเดินนาแล้วจัดเอาขุนหมื่นในกรมมหาดไทย กลาโหม กรมท่า และกรมการหัวเมืองกำกับกันรังวัดนาตามหัวเมืองขึ้นที่ได้เรียกค่านา
๒๙. สมณทูตกลับจากลังกาทวีป
ครั้นมาถึง ณวันจันทร์ เดือน ๗ ขึ้น ๑๐ ค่ำ พระอโนมมุนี และพระสงฆ์ที่ไปเกาะลังกากลับเข้ามาถึงเมืองสมุทรปราการ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ และพระราชาคณะทั้งปวงก็ลงไปรับขึ้นมากรุงเทพมหานคร พระอโนมมุนีเข้าเฝ้ากราบทูลว่า ได้ส่งหนังสือและจำหน่ายของที่พระราชทานให้ชาวลังกาเสร็จแล้ว ครั้นจะไปนมัสการพระทันตธาตุเห็นว่าจวนมรสุมจึงได้ใช้ใบกลับเข้ามา ออกจากท่าเมืองคาลุมาถึงเมืองสิงคโปร์ณวันอาทิตย์ เดือน ๖ แรม ๑๓ ค่ำ ตันกิมจิ๋งให้คนใช้ถือหนังสือลงมาเชิญให้ขึ้นไปพักบนตึกสวนดอกไม้ ๙ วัน หมื่นแกล้วสาครกัปตัน นายทรัพย์นายเรือจัดการในเรือเสร็จแล้วจึงได้ออกจากเมืองสิงคโปร์กลับเข้ามากรุงเทพมหานคร
๓๐. ได้พระวิมลรัตนกริณี ช้างพังเผือกตรี
ในเดือน ๘ นั้นพระสุนทรราชวงศาเจ้าเมืองยโสธรบอกมา ว่าคล้องได้ช้างพังเผือกตรีที่ป่าฉมาดฉบาแขวงท่าลัด แต่ฟากน้ำโขงช้างหนึ่ง สูง ๔ ศอก ๒ นิ้ว เดินทางช้างลงมาทางกรุงเก่าแล้วล่องแพลงมาถึงกรุงเทพมหานคร ณวันพฤหัสบดีเดือน ๘ แรม ๓ ค่ำ พระสุนทรราชวงศากราบทูลว่า คล้องได้เมื่อณวันอังคารเดือน ๗ แรม ๖ ค่ำ ปีชวดจัตวาศก จึงโปรดฯ ให้มีการสมโภชในพระบรมมหาราชวัง ที่ชาลาหน้าโรงช้าง ช้างนั้นถ้าจะประสมสีๆ แดงเป็นพื้นเจือเหลืองเจือเขม่า ขึ้นระวางเป็นพระวิมลรัตนกริณี สุทธศรีสรรพางคพิเศษ ทุติยเศวตวรรโณภาส พงศกมลาสนรังสฤษดิ์ ราชบุญฤทธิสมาหาร โสภาจารจุฬาหล้า มหาอุดมมงคล พรรษผลพิบุลยประสิทธิ์ ศุภสนิทพาหนนาถ ลักษณวิลาศเลิศฟ้า แล้วพระราชทานเสื้อผ้าเงินตราพระสุนทรราชวงศา ๓ ชั่ง พระราชทานหมอควาญคนเลี้ยง ๔ ชั่ง รวม ๗ ชั่ง ผูกโรงไว้ที่โรงยอดหน้าพระคลังมหาสมบัติ
๓๑. สมเด็จพระนางรำเพยภมราภิรมย์ประสูติเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์
ครั้นมาถึงเดือน ๑๐ ข้างแรม สมเด็จพระนางรำเพยภมราภิรมย์ ซึ่งเป็นพระเจ้าหลานเธอในพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นพระบุตรีกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ ราชโอรสผู้ใหญ่ ประสูติพระราชโอรสองค์หนึ่ง พระบาทสมเด็จฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณายิ่งนัก โปรดฯ ให้พระบรมวงศานุวงศ์เสนาบดีสมโภช แล้วพระบรมวงศานุวงศ์เสนาบดีจึงเข้าชื่อกันกราบทูลว่า ทุกวันนี้เจ้าฟ้าก็ไม่มีเหมือนแต่ก่อน ขอให้ยกขึ้นเป็นเจ้าฟ้าจะได้สมเยี่ยงอย่างแต่โบราณมา ได้ทรงทราบคำปรึกษากราบทูลดังนั้นแล้ว ก็พระราชทานพระนามว่า เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์
๓๒. การทัพศึกเมืองเชียงตุง
ฝ่ายกองทัพพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท เจ้าพระยายมราช ยกขึ้นไปถึงเมืองเชียงตุง ได้ตั้งค่ายประชิดเข้าไปจนถึงกำแพงเมือง พอได้ข่าวว่าพม่ายกกองทัพมาช่วยเมืองเชียงตุง ก็พากันล่าทัพถอยกลับมา พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทพักกองทัพอยู่ที่เมืองน่าน เจ้าพระยายมราชพักกองทัพอยู่ที่เมืองเชียงใหม่ มีใบบอกลงมากราบบังคมทูลตามเรื่องความซึ่งได้ยกขึ้นไปตีเมืองเชียงตุงทุกประการ ครั้นถึงเดือน ๑๒ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ซึ่งว่าที่สมุหพระกลาโหมขึ้นไปปรึกษาราชการที่จะให้กลับไปตีเมืองเชียงตุงให้ได้ เอาทหารปืนและปืนกะสุนแตกขึ้นไปส่งด้วย พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท เจ้าพระยายมราช ลงมาถึงเมืองอุตตรดิษฐได้พบพูดจากันแล้วก็กลับขึ้นไป เห็นว่าตกระดูแล้ง เข้าในนาของราษฎรพอจะเก็บเกี่ยวได้ ก็ยกกองทัพกลับขึ้นไป ครั้งนั้นพม่าเงี้ยวยกมาช่วยรักษาเมืองเชียงตุงอยู่เป็นอันมาก ออกตั้งค่ายรับนอกเมือง กองทัพพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ได้สู้รบกับพม่าอยู่จนสิ้นกะสุนดินดำและสะเบียงอาหาร ก็ล่าทัพกลับมา แต่ทัพเจ้าพระยายมราชนั้นยกไปได้กึ่งทางได้ข่าวว่าทัพพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทล่าถอยมาแล้ว ก็กลับทัพมายังเมืองเชียงใหม่
๓๓. เรื่องเรือกะทงลอยพระประทีป
ฝ่ายที่กรุงเทพมหานครทรงพระราชดำริว่า เจ้านายฝ่ายในถูกเกณฑ์ทำกะทงมาแต่ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว คิดดูทั้งค่าลงทุนค่าเลี้ยงคนแจกจ่ายก็อยู่ใน ๓๐ ตำลึงบ้าง ๒ ชั่งบ้าง แล้วก็ถูกเกณฑ์โถเข้ายาคูและร้อยดอกไม้ด้วย ผลประโยชน์ก็ได้น้อย โปรดฯ ให้ยกเลิกกะทงลอยเสีย ให้ขอแรงพระวงศานุวงศ์ต่างกรม ข้าราชการข้างหน้าทำเป็นเรือกะทงยาว ๓ วาบ้าง ๔ วาบ้างถวาย ผู้ที่กะเกณฑ์นั้นก็มิได้คิดว่าการจะยากเหลือเฟือ เกณฑ์ไปทุกหมู่ทุกกรม จนกระทั่งเจ้ากรมปลัดกรมไพร่หลวงก็ถูกหมด ครั้นถึงเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ แล้วก็ให้เสียบเทียนตกแต่งมาส่งต่อฝีพายให้ถวายทรงจุด ถึงเวลาจุดดอกไม้แล้วกะทงก็ไม่หมด รับสั่งให้ฝีพายช่วยกันจุดลอยลงไป ครั้นลอยไปถึงเรือท้ายน้ำนอกเรือล้อมวงแล้ว พวกเจ้าของก็เข้าแย่งกันรับเรือ จึงเกิดวิวาททุ่มเถียงกันว่าเรือของตัว ที่เรือล่มหายไปก็มี ครั้นถึงปีไม่มีเรือจะส่งต้องเสียเงินแก่ผู้รับบ้าง เรือมากเกินไปก็โปรดฯ ให้แบ่งส่งขึ้นไปในพระบวรราชวังบ้าง แต่ก่อนทุ่นหยวกรายคบล้อมวงหน้าพระตำหนักน้ำก็ไม่มี สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่จึงคิดให้มีขึ้น ตั้งแต่นั้นมาก็เป็นธรรมเนียมรายคบในน้ำมาจนทุกวันนี้ แล้วโปรดฯ ให้ทำฉัตรเทียนราวเทียนปักในเรือกิ่งเรือไชย ให้ฝีพาย ๆ เห่ขึ้นล่องที่หน้าพระตำหนักน้ำเมื่อเวลาลอยพระประทีป ๓ วัน ลางทีก็โปรดฯ ให้เถ้าแก่จ่าโขลนเก่าๆ ลงพายเห่บ้าง
๓๔. สร้างพระเจดีย์และถวายพระนามพระประธานในวัดพระเชตุพน
ครั้นมาถึงเดือน ๑๒ แรม ๑๓ ค่ำ แรม ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ เดือน ๑ ขึ้น ๑ ค่ำ จะได้ตั้งพิธีสวดพระพุทธมนต์ก่อพระฤกษ์เจดีย์ในวัดพระเชตุพน ทรงพระราชดำริไว้แต่เดิมว่าแผ่นดินพระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกได้สถาปนาพระเจดีย์ขึ้นไว้องค์ ๑ สูง ๑ เส้น ๒ ศอก ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ได้สร้างอุททิศถวายสมเด็จพระบรมชนกาธิราชเจ้าขึ้นข้างเหนือองค์ ๑ สร้างเป็นส่วนของพระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวองค์ ๑ อยู่ข้างใต้ พระเจดีย์ทั้ง ๓ องค์นี้สูงเท่ากัน ก็ในแผ่นดินปัจจุบันนี้ ทรงพระราชศรัทธาจะสร้างขึ้นอีกพระองค์ ๑ แต่โปรดอย่างพระเจดีย์วัดสวนหลวงกรุงเก่า จึงให้ช่างขึ้นไปถ่ายอย่างนั้นมา จึงได้จับการทำรากพระเจดีย์ ก่อต่อองค์กลางออกมาข้างตะวันตก แล้วให้รื้อพระระเบียงเก่าเสีย ทำพระระเบียงล้อมเข้าไว้ใหม่ เมื่อจะก่อพระฤกษ์ให้แผ่พระราชกุศลพระบรมวงศานุวงศ์ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อย ให้พร้อมใจกันทำทานแก่คนชราพิการยาจกวณิพพกทั้งหลายซึ่งอยู่ในกรุงและนอกกรุง มีจำนวนคน ๓,๕๖๒ คน บริจาคเงินพระคลังเดิม ๒๕ ชั่ง เงินในกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ ๒๔ ชั่ง ๑ ตำลึง พระคลังข้างใน ๔๐ ชั่ง รวมเงิน ๘๙ ชั่ง ๑ ตำลึง พระราชทานคนละ๑ ตำลึง แต่พระบรมวงศานุวงศ์ข้าราชการที่ต้องบอกบุญรับไปเลี้ยงคนละ ๒๐ บ้าง ๓๐ บ้าง ๔๐ บ้างตามกำลังมากและน้อย มีของไทยทานต่างๆ ประกวดกัน คิดดูคนหนึ่งจะได้ไปทั้งเงินหลวง และสิ่งของประมาณ ๓ บาทบ้าง ๔ บาทบ้าง
ครั้นให้ทานเสร็จแล้วก็เสด็จไปก่อพระฤกษ์เป็นปฐม เมื่อตั้งสวด พระสงฆ์ ๓๐๐ รูป สวดตั้งแต่เดือน ๑๒ แรม ๑๔ ค่ำ แรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๑ ขึ้น ๑ ค่ำ ฝนตกหนักทั้ง ๓ วัน น้ำในวัดพระเชตุพนลึกเพียงเข่า ครั้นขึ้น ๒ ค่ำได้ก่อพระฤกษ์ฝนก็หยุด และพระเจดีย์องค์ใหม่นี้ ทรงพระราชดำริว่า พระเจดีย์องค์เหนือประดับด้วยกระเบื้องขาว องค์กลางประดับด้วยกระเบื้องเขียว องค์ข้างใต้ประดับด้วยกระเบื้องเหลือง องค์ในแผ่นดินนี้จะประดับด้วยกระเบื้องสีขาบ
ครั้นการก่อพระฤกษ์แล้ว ก็ถวายพระนามพระพุทธรูปพิหารทิศทั้ง ๔ เดิมยังไม่มีพระนาม กับพระประธานเก่าซึ่งเชิญเข้ามาประดิษฐานไว้ในการเปรียญ ถวายพระนามว่า พระพุทธศาสดามหากรุณาธิคุณ สุนทรธรรมทาน บุราณสุคตบพิตร พระพิหารทิศตะวันออกข้างในถวายพระนามว่า พระพุทธโลกนารถ ราชมหาสมมติวงศ์ องค์อนันตญาณสัพพัญญู สยัมภูพุทธบพิตร ห้องนอกถวายพระนามว่า พระพุทธมารวิชัย อภัยปรปักษ์ อัครพฤกษโพธิภิรมย์ อภิสมพุทธบพิตร พิหารพระปาลิไลยถวายพระนามว่า พระพุทธปาลิไลย ภิรัติไตรวิเวก เอกจาริกสมาจาร วิมุตติญาณบพิตร พิหารพระนาคปรกถวายพระนามว่า พระพุทธชินสีหมุนีนาถ อุรคอาสนบัลลังก์ อุทธังคทิศภาคนาคปรก ดิลกภพบพิตร พิหารเทศนาธรรมจักรถวายพระนามว่า พระพุทธชินราช วโรวาทธรรมจักร อัครปฐมเทศนา นราศภบพิตร และพระพุทธไสยาสน์ใหญ่ในพระวิหาร แต่ก่อนพระรัศมีลอยตัวอยู่ ครั้นกาลนานมาพระรัศมีถ่วงหนักลง ขัดเอาอิฐปูนที่พระจุฬาธาตุหักทำลายลงมา โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ปฎิสังขรณ์เสียใหม่ ต่อพระรัศมีให้ยาวออกไปจนถึงผนัง พระรัศมีได้อาศัยผนังอยู่ได้ก็มั่นคงดีอยู่ แต่พระนามนั้นทรงไว้แล้วยังมิได้ถวายค้างอยู่
อนึ่ง พระเจดีย์ใหญ่สี่พระองค์เป็นของสำหรับสี่แผ่นดินและในแผ่นดินต่อๆ ไป ภายหน้าจะต้องสร้างต่อไปนั้นหามิได้ ไม่เป็นธรรมเนียม เพราะพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้ง ๔ แผ่นดินนั้น ท่านได้ทรงเห็นพระ ๔ พระองค์ในเวลาพระชนม์ของท่าน ก็กาลต่อไปภายหน้า พระเจ้าอยู่หัวซึ่งได้ทรงเห็นทั้ง ๔ พระองค์อย่างมีแล้ว จึงไม่เป็นธรรมเนียม
๓๕. กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสและกรมหลวงพิเศษศรีสวัสดิ์สิ้นพระชนม์
ในปีนั้นกรมสมเด็จพระประมานุชิตชิโนรส กรมหลวงพิเศษศรีสวัสดิ์ ประชวรพระโรคชรา ครั้นณวันศุกรเดือน ๑ ขึ้น ๙ ค่ำ กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสสิ้นพระชนม์ ๆ ได้ ๖๓ พระพรรษา ๔ วัน วันเสาร์เดือน ๑ แรม ๒ ค่ำ กรมหลวงพิเศษศรีสวัสดิ์สิ้นพระชนม์ ๆ ได้ ๖๒ พรรษา ๘ เดือน ๑๔ วัน
๓๖. สร้างสระปทุมวันและวัดปทุมวนาราม
แล้วทรงพระราชดำริว่า ท้องนาที่หลวงอยู่ในคลองบางกะปิราย ๑ จะทำเป็นสระบัวปลูกบัวต่างๆ ไว้ชมเล่น จึงโปรดให้สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยเป็นแม่กอง พระยาสามภพภ่ายเป็นนายงาน จ้างจีนขุดสระบัวให้เป็นเกาะน้อยเกาะใหญ่ลดเลี้ยวกันไป ถ้าที่ไม่พอก็ให้ซื้อราษฎรต่อไปอีก สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย พระยาสามภพภ่าย ทำพระที่นั่งที่ประทับแรมองค์ ๑ ทำพลับพลา โรงละคร ที่เจ้าจอมอาศัย โรงครัวข้างในและโรงครัวเลี้ยงขุนนางข้างหน้า ชักกำแพงล้อมรอบเป็นเขตต์ข้างหน้าข้างใน ฝ่ายข้างใต้ให้สร้างวัดขึ้นวัด ๑ พระราชทานชื่อวัดปทุมวนาราม นิมนต์พระสงฆ์ธรรมยุติกาไปอยู่ เจ้าอธิการชื่อพระครูปทุมธรรมธาดา แล้วขุดสระใหญ่มีเกาะน้อยเกาะใหญ่ในกลางสระ ในสระนั้นให้ปลูกบัวต่างๆ บนเกาะนั้นให้ปลูกผักต่างๆ พรรณดอกไม้ต่างๆ ถึงหน้าระดูแล้งเดือน ๒ ข้างขึ้นก็ไขน้ำเข้าไปไว้เปี่ยมสระ เสด็จมาประทับแรมอยู่ ๒ ราตรีบ้าง ๓ ราตรีบ้าง ให้เจ้าจอมข้างในลงเรือพายเก็บดอกบัวและพรรณดอกไม้และพรรณผักชิงกันเล่นเป็นการสนุก เวลาเช้าพระสงฆ์ราชาคณะลงเรือสำปั้นน้อยพายเข้าไปรับบิณฑบาต เวลาค่ำก็ให้มีผ้าป่า และให้เรือข้าราชการเข้าไปเล่นสักรวาดอกสร้อย และมีละครข้างในที่พระราชวังนั้นบ้าง ทรงดังนี้ทุกๆ ปี
ลุศักราช ๑๒๑๖ ปีขาลฉศก เป็นปีที่ ๔ การเมรุผ้าขาวที่ท้องสนามหลวงเสร็จแล้ว ครั้นณเดือน ๕ ขึ้น ๙ ค่ำ ให้ยกโกศพระศพกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส กรมหลวงพิเศษศรีสวัสดิ์ ตั้งกระบวนแห่แต่วัดพระเชตุพน ไปเข้าเมรุท้องสนามหลวง มีการมหรสพ ๓ วัน ๓ คืน ครั้นเดือน ๕ ขึ้น ๑๑ ค่ำ พระราชทานเพลิง
๓๗. การทัพศึกเมืองเชียงตุง (ต่อ)
ฝ่ายพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท เจ้าพระยายมราชมาพักอยู่เมืองเชียงใหม่ก็บอกข้อราชการลงมา ได้ทรงทราบข้อราชการแล้ว ทรงพระราชดำริเห็นว่า ทางเมืองเชียงตุงเป็นทางกันดารยิ่งนัก ต้องขึ้นภูเขาสูงเป็นทางคับขันช่องแคบก็มี จะส่งสะเบียงอาหารกะสุนดินดำก็ลำบาก จะทำทัพเป็นการปีก็เห็นจะไม่ได้ จะทำได้อยู่ก็เป็นการจู่โจมเหมือนทัพโจรเท่านั้น เดี๋ยวนี้พม่ารู้ตัวแต่งกองทัพมาระวังรักษาอยู่ ทัพฝ่ายเราไปตีก็ถึง ๒ ครั้งแล้วไม่สำเร็จ จะให้ทำต่อไปอีกไพร่พลในกองทัพก็อิดโรยบอบช้ำมาถึง ๒ ฤดูแล้งแล้ว จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้มีตราหากองทัพกลับลงมาณกรุงเทพมหานคร
ฝ่ายพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท เจ้าพระยายมราชทราบตามท้องตราแล้วก็กลับลงมาถึงกรุงเทพมหานคร พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทกราบทูลว่า มหาไชยกราบถวายบังคมลาพาครอบครัวไปถึงเมืองลื้อแล้ว ลงมาแต่อุปราชา จึงตรัสว่าอุปราชาเป็นคนสวามิภักดิ์จริงๆ ไม่ควรที่จะกักขังไว้ที่กรุง จะให้ขึ้นไปอยู่พร้อมกันกับครอบครัวญาติพี่น้องที่เมืองหลวงพระบาง โปรดฯ ให้พระยาราชวรานุกูลพาอุปราชาขึ้นไปส่งไว้เมืองหลวงพระบาง จะได้พร้อมกันกับครอบครัว
เจ้าเมืองห้อรู้เข้า จึงให้ขุนนางชื่อตากุนแยมาขออุปราชากับครอบครัวไป เจ้าเมืองหลวงพระบางจึงผัดว่า ขอบอกลงไปกรุงเทพมหานคร ตากุนแยก็คอยฟังข่าวอยู่ที่เมืองหลวงพระบาง จึงได้นางสุนทรีผู้น้องอุปราชาเป็นภรรยา
ฝ่ายที่กรุงเทพมหานคร จึงโปรดฯ ให้มีศุภอักษรขึ้นไปให้เจ้านครเมืองหลวงพระบาง ปล่อยครอบครัวลาวลื้อไปตามใจสมัคร อุปราชาไปอยู่ที่เมืองเชียงรุ้งพร้อมกันด้วยญาติพี่น้องแล้ว เมื่อปีมะเส็งนพศกก็เกิดรบพุ่งกันขึ้นอีก มหาไชยฆ่าอุปราชาตาย เปลี่ยนวงศ์ใหม่
๓๘. เตรียมการต้อนรับเซอร์ยอนโบวริง
ฝ่ายที่กรุงเทพมหานคร ณเดือน ๑๐ แรม ๑๐ ค่ำ นายบำรุงราชบทมาลย์กลับเข้ามาแต่เมืองสิงคโปร์ ด้วยกำปั่นสุดสาคร รับหนังสือเซอยอนโบวริงเจ้าเมืองฮ่องกงเข้ามาด้วยฉะบับหนึ่ง ใจความในหนังสือนั้นว่า พระมหากษัตริย์ของเซอร์ยอนโบวริงให้เข้ามาทำหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรีค้าขาย และการอื่นๆ หลายอย่าง เพื่อจะให้บ้านเมืองเจริญขึ้น เซอรยอนโบวริงจะต้องบอกว่า เรือกี่ลำ คนกี่คน เดี๋ยวนี้ที่ทะเลเมืองจีนมีเรือรบอยู่ในบังคับอังกฤษมาก เซอยอนโบวริงจะเข้ามาเยี่ยมเยือน มิใช่จะมาให้บ้านเมืองไทยตื่นตกใจ เซอร์ยอนโบวริงจะเข้ามาเรือน้อยลำ ท่านเสนาบดีอย่าเข้าใจผิดไปแล้วก็อย่าให้เป็นเหตุขัดขวางทางสัญญาไมตรีค้าขาย เพราะมาน้อยลำ ถ้ารับรองโดยรักใคร่กัน ใจของเซอร์ยอนโบวริงคิดสมควรกับบ้านเมืองใหญ่ แล้วในใจเซอร์ยอนโบวริงไม่อยากจะเอากำลังอำนาจใหญ่ใช้เลย ความพิสดารแจ้งอยู่ในหนังสือนั้นแล้ว ได้นำหนังสือขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท มีพระบรมราชโองการดำรัสเหนือเกล้าเหนือกระหม่อมว่า เมื่อครั้งแผ่นดินกรุงธนบุรี กัปตันเล็กอังกฤษได้เอาปืนคาบศิลาเข้ามาถวายครั้ง ๑ ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก กัปตันเล็กได้นำพระแสงกระบี่เข้ามาถวายครั้ง ๑ ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เจ้าแผ่นดินเมืองโปรตุคอลแต่งให้กาละลส มันแวนสิงไวระ* คุมเครื่องราชบรรณาการเป็นราชทูตเข้ามาเป็นทางพระราชไมตรี ขอเป็นกงสุลอยู่ที่กรุงเทพมหานคร และขอทำหนังสือสัญญาด้วย ครั้งนั้นโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เจ้าพนักงานรับรองกาลสมันโดยสมควร ครั้นมาถึงปลายแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เจ้าเมืองกะละกะตา แต่งให้การะฝัด เป็นทูตเข้ามาขอทำหนังสือสัญญาก็ครั้ง ๑ ก็โปรดให้เจ้าพนักงานรับรองเป็นอันดี แต่มิได้ทำสัญญากัน ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้าเมืองกะละกะตาแต่งให้กัปตันหันตรีบารนี เป็นทูตเข้ามาขอทำหนังสือสัญญาก็ครั้ง ๑ ครั้งนั้นได้ทำสัญญากันเป็นสัญญา ครั้นมาถึงปลายแผ่นดิน สมเด็จพระนางเจ้าควีนวิกตอเรีย พระเจ้าแผ่นดินอังกฤษ แต่งให้เซอร์เยมสบรุกเจ้าเมืองสระวะ เป็นราชทูตเข้ามาขอแก้หนังสือสัญญาเก่า ครั้งกัปตันหันตรีบารนีเข้ามาทำไว้เสียใหม่ ให้เป็นทางพระราชไมตรีด้วยเมืองหลวง ครั้งนั้นพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรอยู่ ไม่สบายพระองค์ เซอร์เยมสบรุกก็ไม่ได้เฝ้า หนังสือสัญญาก็ไม่ได้แก้ ครั้งนี้สมเด็จพระนางเจ้าควีนวิกตอเรียผูกพันที่จะเป็นทางพระราชไมตรีกับกรุงเทพมหานคร จึงตั้งให้เซอร์ยอนโบวริง เจ้าเมืองฮ่องกงเป็นราชทูตเข้ามาขอทำหนังสือสัญญาใหม่ ถ้าจะไม่รับถึง ๒ ครั้งแล้วเห็นว่าทางพระราชไมตรีเก่าที่ทำไว้ด้วยกัปตันหันตรีบารนีก็จะมัวหมองเสียไป หนังสือสัญญาที่ทำไว้แต่ก่อนก็เป็นแต่ทำด้วยเจ้าเมืองเบงคอลเป็นเมืองขึ้นของอังกฤษเท่านั้น การได้ทำมาแต่เดิมแล้วก็จะต้องทำเสียใหม่ แล้วก็ได้ทำกับเจ้าแผ่นดินเมืองใหญ่ๆ ก็สมควรอยู่แล้ว จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ปรึกษาท่านเสนาบดีตามพระกระแสพระราชดำริ ถ้าไม่ทำหนังสือสัญญาด้วยเซอร์ยอนโบวริงครั้งนี้แล้วก็คงจะขาดทางพระราชไมตรีไป จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระยามหาอรรคนิกร คุมเลขทหารปืนทำศาลาใหญ่ขึ้นที่หน้าเมือง ขื่อยาว ๓ วา ๕ ห้อง มีเฉลียง ๒ ชั้นรอบทั้ง ๔ ด้าน เป็นที่รับทูตหลัง ๑ ฝ่ายพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระรามอิศรเรศรซึ่งประชวรพระโรคลม ถึงณวันเสาร์เดือนอ้าย ขึ้น ๑๒ ค่ำ สิ้นพระชนม์ ๆ ได้ ๖๕ พรรษา ๑ เดือน ๑๐ วัน
๓๙. การฉลองคลองคูพระนครชั้นนอก (คลองผดุงกรุงเกษม)
และทรงพระราชดำริว่า คลองผดุงกรุงเกษมขุดสำเร็จแล้วแต่ในปีชวด ควรจะทำการฉลองด้วยเป็นคูพระนครชั้นนอกมีป้อมเสมาเป็นที่สู้รบข้าศึกเหมือนกำแพงพระนครชั้นหนึ่ง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ขุดคลองและสร้างป้อมกำแพงเมืองเสร็จแล้ว โปรดฯ ให้มีการฉลองกำแพงพระนครเป็นการใหญ่ครั้งหนึ่ง ก็ครั้งนี้จะต้องทำการฉลองให้เป็นเกียรติยศไว้บ้าง จึงโปรดพระราชทานเงิน ให้ขอแรงพระบรมวงศานุวงศ์ข้าทูลละอองธุลีพระบาทช่วยทำสำรับถวายพระและปรนนิบัติพระสงฆ์ ให้ปลูกศาลาและโรงตามริมคลองฟากละ ๕๐ หลัง เป็นโรงศาลา ๑๐๐ หลัง ครั้นเดือน ๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ให้เผดียงพระสงฆ์ ๕๐๐ รูป เจริญพระปริตรหลังละ ๕ รูป ครั้นเดือน ๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ จะได้ถวายอาหารบิณฑบาต และถวายไทยทาน แล้วมีการเล่นต่างๆ ทุกสิ่ง ราษฎรที่อยู่ริมคลองก็ให้ทำบุญตามศรัทธา วันอาทิตย์เดือน ๑ แรม ๑ ค่ำ เวลากลางคืนให้ชาวบ้านจุดโคมให้สว่างทั้ง ๒ ฟากคลอง แต่บรรดาพระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการ และราษฎรพากันลงเรือไปดูการเล่นเป็นที่เจริญใจ
๔๐. สร้างพระอภิเนาวนิเวศน์
ในปีขาลนั้นทรงพระราชดำริว่า ในบริเวณพระราชอุทยานซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โปรดฯ ให้ขุดสระก่อภูเขาสร้างเก๋งปลูกต้นไม้ไว้เป็นที่ประพาสสำราญพระราชหฤทัยมาแต่ก่อน ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระราชอุททิศสิ่งของในบริเวณสวนนั้นรื้อไปถวายในพระอารามต่างๆ มีวัดพระศรีรัตนศาสดาราม วัดพระเชตุพน เป็นต้น ยังแต่ที่เป็นแผ่นดินว่างอยู่ จึงโปรดฯ ให้สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยเป็นแม่กอง ให้ทำพระมหาราชมนเทียรขึ้นอีก ๕ องค์ ให้รื้อพระตำหนักเดิมมาปลูกไว้ด้วย และให้สร้างพระที่นั่งสูง มีพื้น ๕ ชั้น สำหรับทอดพระเนตรไปไกลๆ องค์ ๑ แล้วให้สร้างพระที่นั่งสำหรับไว้ขององค์ ๑ แล้วมีหอสำหรับพระสงฆ์เจริญพระปริตรหลัง ๑ สำหรับไว้พระแสงเครื่องศาสตราคมหลัง ๑ สำหรับเลี้ยงแขกเมืองหลัง ๑ ชักเขื่อนเพ็ชรล้อมรอบ สำหรับพวกพนักงานอยู่ทุกพนักงาน ชั้นนอกเขื่อนเพ็ชรเชิงเทินปราการตรงหน้าวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ให้สร้างพระที่นั่งขึ้นองค์ ๑ และพระที่นั่งสุทธาสวรรย์เดิมก็โปรดให้ซ่อมแซมขึ้นใหม่ ทำป้อมที่พระราชวังกำแพงตรงถนนบำรุงเมือง ให้ชื่อป้อมสัญจรใจวิง ทำขึ้นยังไม่เสร็จ ครั้นการนั้นสำเร็จแล้ว โปรดฯ พระราชทานชื่อให้คล้องเนื่องกันทั้งเก่าทั้งใหม่ พระที่นั่งหน้าวัดพระศรีรัตนศาสดารามชื่อพระที่นั่งไชยชุมพล พระที่นั่งสูง ๕ ชั้น ชื่อภูวดลทัศไนย พระที่นั่งสุทธาสวรรย์โปรดให้แปลงชื่อว่าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ ท้องพระโรงเสด็จออกให้ชื่อพระที่นั่งอนันตสมาคม พระมหามนเทียรฝ่ายในองค์ ๑ ชื่อบรมพิมาน ท้องพระโรงฝ่ายในที่เฝ้าชื่อนงคราญสโมสร พระพิมานฝ่ายใต้องค์ ๑ ชื่อจันทรทิพโยภาศ พระพิมานฝ่ายเหนือองค์ ๑ ชื่อภาณุมาศจำรูญ พระตำหนักเดิมชื่อมูลมนเทียร หอพระปริตรชื่อว่าหอเสถียรธรรมปริตร หอแสงศาสตราคมให้ชื่อว่าหอราชฤทธิรุ่งโรจน์ หอที่เลี้ยงแขกเมืองให้ชื่อว่าหอโภชนลีลาศ พระที่นั่งไว้ของประหลาดต่างๆ ชื่อพระที่นั่งประพาสพิพิธภัณฑ์
ประตูเข้าไปที่ตรงพระที่นั่งอนันตสมาคม ชื่อประตูเทวราชดำรงศร ประตูข้างทิศใต้ชื่อประตูทักษิณสิงหรณ์ ประตูข้างทิศเหนือริมเกยช้าง ชื่อประตูอุดรสิงหาสน์ ประตูย่ำข้างเหนือนั้นชื่อประตูแถลงราชกิจ ประตูข้างใต้ชื่อประตูประดิษฐ์ประเวศ สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยเป็นแม่กอง พระยาเพ็ชรพิไชย พระยาสามภพพ่ายเป็นนายงาน ครั้นสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยถึงแก่พิราลัยแล้ว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พณฯ หัวเจ้าท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหมดูการต่อไปจนสำเร็จ
๔๑. ได้พระวิสุทธรัตนกริณี ช้างพังเผือกโท
ในเดือน ๔ ปีขาลนั้น พระสุนทรราชวงศาเจ้าเมืองยโสธรคล้องได้ช้างพังเผือกโทที่ป่าฉมาตฉะบาอีกช้าง ๑ สูง ๔ ศอก ๑๑ นิ้ว ฝึกหัดเชื่องราบแล้ว เดินช้างมาถึงป้อมเพ็ชรกรุงเก่า ณวันศุกร เดือน ๔ ขึ้น ๑ ค่ำ เสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปรับ ตั้งโรงสมโภชที่ป้อมเพ็ชร์ ๓ วัน แล้วล่องแพลงมาถึงกรุงเทพมหานคร วันพุธ เดือน ๔ แรม ๕ ค่ำ มีการสมโภชที่ท้องสนามไชยหน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ มีการมโหรสพ ๓ วัน ๓ คืน ถ้าประสมสีแดงเป็นพื้นเจือเหลือง ขนานนาม พระวิสุทธรัตนกิริณี โบกษรหัสดีตระกูล สกลบริบูรณ์บริสุทธิเศวต คชพิเศษวรลักษณ เฉลิมราชศักดิ์สยามโลกยาธิเบนทร์ ปรเมนทรมหาราชาธิราช บุญวราดุลยฤทธิสมาหาร สรรพาการศุภโสภณ มงคลคุณประเสริฐเลิศฟ้า แล้วพระราชทานเสื้อผ้าเงินตราพระสุนทรราชวงศา หมอควาญได้ ๕ ชั่ง ผูกไว้ที่โรงพระเทพกุญชร
๔๒. เซอร์ยอนโบวริงเข้ามาทำหนังสือสัญญา
ลุศักราช ๑๒๑๗ ปีเถาะสัปตศก เป็นปีที่ ๕ วันอาทิตย์ เดือน ๕ ขึ้น ๗ ค่ำ เซอยอนโบวริงราชทูตนาย ๑ มิสเตอฮาริปัก อุปทูตนาย ๑ มิสเตอยอนจาโรโบวริงตรีทูตนาย ๑ รวม ๓ นายมาด้วยเรือกลไฟชื่อลัสเลือ ลำ ๑ ชื่อปรือซันลำ ๑ ถึงปากน้ำเจ้าพระยาทอดอยู่นอกสันดอน พระยามหาอรรคนิกร พระยาสมุทรบุรานุรักษ์ บอกขึ้นมาถึงกรุงเทพมหานคร เดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำ นำความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ลงไปรับเซอร์ยอนโบวริงที่เมืองสมุทรปราการ เซอยอนโบวริงกับขุนนางอังกฤษเข้ามาด้วยกำปั่นไฟชื่อปรือซัน ถึงเมืองสมุทรปราการ ณเดือน ๕ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แล้วได้ยิงปืนสลุตธงแผ่นดิน ๒๑ นัด ทั้ง ๒ ฝ่าย ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จัดเรือกระบวนแห่ที่เกณฑ์ลงไปแต่กรุงเทพมหานคร ๒๖ ลำ ส่งเซอร์ยอนโบวริง ฮาริปาก ยอนจาโรโบวริง กับขุนนางอังกฤษนายไพร่ ๒๔ คน ขึ้นมาถึงกรุงเทพมหานคร วันเดือน ๕ แรม ๑ ค่ำ ขึ้นพักอยู่ตึกรับทูตหน้าวัดประยูรวงศ์ ครั้นเวลาบ่ายกำปั่นไฟเซอร์ยอนโบวริงขึ้นมาถึงกรุงเทพมหานคร ขอให้เรือทอดหน้าป้อมป้องปัจจามิตร ป้อมปิดปัจจนึก แล้วได้ยิงปืนสลุตธงแผ่นดิน ๒๑ นัดอีกทั้ง ๒ ฝ่าย แล้วเลื่อนขึ้นมาทอดที่หน้าตึกพัก
ครั้นณวันเดือน ๕ แรม ๑ ค่ำ เข้าเฝ้าออกใหญ่ที่พระที่นั่งอมรินทร์วินิจฉัย เซอร์ยอนโบวริงจัดนาฬิกาพก ๑ ตลับทองคำประดับเพ็ชร ๑ สายสร้อยทองสำหรับนาฬิกาสาย ๑ หีบเขียนหนังสือสำหรับเดินทาง ๑ ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งผู้รับสั่งให้ปรึกษาทำหนังสือสัญญาด้วยเซอร์ยอนโบวริง คือพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๑ สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ ๑ สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย ๑ ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ๑ เจ้าพระยาผู้ช่วยราชการกรมท่า ๑ รวม ๕ แต่เจ้าพระยานิกรบดินทร์ที่สมุหนายกนั้น ท่านชราป่วยไปไหนไม่ได้ จึงไม่มีชื่อเข้าในที่ประชุม ประชุมทำหนังสือสัญญาที่พระราชวังเดิม เป็นสัญญาว่าด้วยการแผ่นดิน ๑๒ ข้อ กฎหมาย ๖ ข้อ พิกัดสินค้า ๓ ข้อ รวม ๒๑ ข้อ เมื่อวันลงชื่อประทับตราหนังสือสัญญานั้น ได้ยิงปืนที่ป้อมวิชเยนทรประสิทธิ์ ๒๑ นัด ฝ่ายกำปั่นรบอังกฤษก็ยิงปืนสลุตด้วย ๒๑ นัด
ครั้นณวันจันทร์ เดือน ๕ แรม ๗ ค่ำ เซอร์ยอนโบวริงเข้าเฝ้ากราบถวายบังคมลาไปด้วยเรืออสุรวายุภักษ์ กับเรือกระบวนรวม ๙ ลำ ไปส่งถึงเมืองสมุทรปราการ แล้วเซอร์ยอนโบวริงกับขุนนางอังกฤษ ลงเรือโผนเผ่นทะเลออกไปกำปั่นรบนอกสันดอน ได้ออกจากเมืองสมุทรปราการ เดือน ๖ ขึ้น ๗ ค่ำ ครั้นณเดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ ใช้จักรไปจากที่ทอดนอกสันดอน ความในข้อสัญญาและการรับรองทูตโดยละเอียดนั้น แจ้งอยู่ในจดหมายเหตุนั้นแล้ว
๔๓. สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ถึงแก่พิราลัย
ฝ่ายสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ เมื่อทำหนังสือสัญญานั้นป่วยอยู่แล้ว การป่วยนั้นเป็นโรคถูกกระทบไม้เสี้ยนที่หลังเท้าข้างซ้าย แผลนั้นใหญ่ทำพิษออกไป อยู่ได้เดือนหนึ่งถึงแก่พิราลัยในเดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ชนมายุ ๖๗ ปี ๓ วัน
ในเดือน ๖ นั้น การเมรุผ้าขาวที่วัดสุวรรณารามเสร็จแล้ว ณเดือน ๖ แรม ๑๐ ค่ำ ได้ชักพระศพกรมพระรามอิศเรศร พระองค์เจ้าเกยูรไปเข้าเมรุ ณเดือน ๖ แรม ๑๒ ค่ำ ๓ พระราชทานเพลิง
แล้วโปรดฯ ให้ทำการเมรุสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ เป็นเมรุจัตุรมุขขึ้นที่วัดประยูรวงศ ครั้นณเดือน ๑๑ แรม ๓ ค่ำ ได้เชิญโกศสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ ลงเรือแห่ไปขึ้นที่หน้าวัดประยูรวงศ์ ได้ทำการฉลอง ๓ วัน ๓ คืน ครั้นเดือน ๑๑ แรม ๖ ค่ำ ได้พระราชทานเพลิงที่ทำเมรุที่หน้าวัดประยูรวงศ์นั้น เพราะเหตุความประสงค์ของท่านพูดไว้เนืองๆ ว่าจะให้เผาที่หน้าวัดของท่าน เวลานั้นบ้านและตึกห้าง ๒ ฟากถนนยังไม่มี
ครั้นมาถึงเดือน ๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ทรงพระราชศรัทธาฉลองวัดเขมาภิรตาราม มีการมโหรสพ ๓ วัน ๓ คืน
๔๔. มิสเตอร์ฮาริปักเข้ามาแก้หนังสือสัญญา
ในปีเถาะเดือน ๔ นั้น มิสเตอร์ฮาริปักซึ่งเป็นทูตเข้ามาทำหนังสือสัญญาด้วยเซอร์ยอนโบวริงแต่ก่อนนั้น นำเอาหนังสือสัญญาออกไปประทับตราแผ่นดินอังกฤษ แล้วกลับเข้ามาเปลี่ยนหนังสือสัญญาซึ่งประทับตราแผ่นดินกรุงเทพมหานคร มีพระราชศาสน์และเครื่องราชบรรณาการเข้ามาเป็นอันมาก มิสเตอร์ฮาริปักเข้ามาด้วยเรือกลไฟชื่อออกแกลน ถึงกรุงเทพมหานครทอดอยู่ที่หน้าป้อมป้องปัจจามิตร ป้อมปิดปัจจนึก ณวันอังคารเดือน ๔ แรม ๓ ค่ำ ได้ยิงปืนสลุตธงแผ่นดิน ๒๑ นัดทั้ง ๒ ฝ่าย ครั้นณวันจันทร์ เดือน ๔ แรม ๑๐ ค่ำ มิสเตอร์ฮาริปักกับขุนนางอังกฤษ ๑๗ นาย เข้าเฝ้าออกใหญ่ถวายพระราชศาสน์ณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ถวายเครื่องราชบรรณาการอย่างรถไฟ ๑ อย่างกำปั่นไฟ ๑ กระจกฉากรูปควีนวิคตอเรียเมื่อได้ขึ้นเป็นกษัตริย์ฉาก ๑ กระจกฉากรูปควีนวิคตอเรียเมื่อมีบุตร ๘ คน กับเครื่องเขียนหนังสือสำรับ ๑ เครื่องคิดเลขสำรับ ๑ เครื่องโต๊ะก้าไหล่เงินสำรับ ๑ และของต่างๆ เป็นอันมาก เจ้าพนักงานในตำแหน่งทั้งปวงมารับไปต่อมือฮาริปักเองเนืองๆ เจ้าพนักงานกรมท่าได้บัญชีไว้บ้างไม่ได้บ้าง ของถวายในพระบวรราชวังก็มีเป็นอันมาก ท่านก็ให้เจ้าพนักงานมารับไปเหมือนกัน
ลุศักราช ๑๒๑๘ ปีมะโรงอัฐศก เป็นปีที่ ๖ ณวันอาทิตย์ เดือน ๕ ขึ้น ๑ ค่ำ ได้ประชุมเปลี่ยนหนังสือสัญญาที่ศาลาลูกขุนฝ่ายใน เวลานั้นหาได้ยิงสลุตไม่ เปลี่ยนสัญญาแล้วเข้าเฝ้าอีกครั้งหนึ่ง ครั้นณวันอังคาร เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ มิสเตอร์ฮาริปักกราบถวายบังคมลากลับไป
๔๕. ทูตอเมริกันเข้ามาทำหนังสือสัญญา
ฝ่ายเปรสิเดนต์พระเจ้าแผ่นดินอเมริกัน แต่งให้กัปตันเซนด์ฮาริสราชทูตนาย ๑ กับขุนนางเมืองอเมริกันเข้ามาทำหนังสือสัญญา มาด้วยเรือกลไฟชื่อเซนยะซิงโตลำ ๑ กำมะโดดชื่อยิมอัมสปรอง ถึงปากน้ำเจ้าพระยา วันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำ เรือนั้นใหญ่เข้าปากน้ำไม่ได้ ที่กรุงจัดเรือกลไฟสยามอรสุมพลไปรับ กัปตันเซนด์ฮาริสเข้ามาถึงเมืองสมุทรปราการ ทหารที่ป้อมได้ยิงปืนสลุตธงแผ่นดิน ๒๑ นัด แล้วกัปตันเซนด์ฮาริสกับขุนนางอเมริกัน ๔๖ นาย ขึ้นมาถึงกรุงเทพมหานคร เดือน ๕ แรม ๑ ค่ำ พักอยู่ที่เรือนปลูกไว้รับแขกเมืองที่หน้าโรงฝางเก่าปากคลองผดุงกรุงเกษม เพราะด้วยตึกรับแขกเมืองหน้าวัดประยูรวงศ์ พวกมิสเตอร์ฮาริปักขุนนางอังกฤษขออาศัยอยู่หลายนาย
ครั้นมาถึง ณวันจันทร์ เดือน ๕ แรม ๘ ค่ำ กรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์ซึ่งประชวรลมอัมพาต สิ้นพระชนม์ พระชนม์ได้ ๖๑ พรรษา ๖ เดือน ๙ วัน
ครั้นวันพฤหัสบดี เดือน ๕ แรม ๑๑ ค่ำ กัปตันเซนด์ฮะริสราชทูตเข้าเฝ้าออกใหญ่ณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ถวายปืนโก ๕ ลำ กล้องหุ้มทอง ๑ ปืนเปรียมทอง ๑ บอก กระจกรูปเปรสิเดนต์ ๒ บาน กระจกเงาใหญ่คู่ ๑ หมึกโกรโส ๒ หีบ สมุด ๑๐ เล่ม ฉากแผนที่ ๑๒ แผ่น ระย้ากิ่งทองเหลืองคู่ ๑ ของทรงยินดีในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว กระจกรูปเปรสิเดนท์ ๒ บาน แผนที่บ้านเมืองต่างๆ ๖ แผ่น กระจกเงาใหญ่บาน ๑ เครื่องไฟฟ้าสำรับ ๑ ปืนชาติไรผกาแมนบอก ๑ ปืนมือเสื้อหีบ ๑ เครื่องปืน ๔ ห่อ หนังสือเรื่องต่างๆ ๑๐ เล่ม แผนที่เมืองอเมริกันแผ่น ๑
แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งผู้รับสั่งให้ปรึกษาทำหนังสือสัญญาด้วยทูตอเมริกัน คือพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๑ สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย ๑ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม ๑ เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีที่พระคลัง ๑ เจ้าพระยายมราช ๑ รวม ๕ นาย ประชุมทำหนังสือสัญญาที่พระราชวังเดิม เป็นสัญญา ๒๑ ข้อ เมื่อลงชื่อประทับตราหนังสือสัญญานั้น ให้ยิงปืนที่ป้อมวิชเยนทรประสิทธิ์ ๒๑ นัด ครั้นณเดือน ๖ แรม ๑๒ ค่ำ กัปตันเซนด์ฮาริส ราชทูตเข้าเฝ้าไปรเวตกราบถวายบังคมลาไป ความในข้อสัญญาและการที่รับรองทูตแจ้งอยู่ในจดหมายเหตุนั้นแล้ว
๔๖. การถวายสลากภัตรในวัดพระเชตุพน
อนึ่งเมื่อเดือน ๖ ขึ้น ๘ ค่ำ เมื่อทูตอเมริกันยังอยู่นั้น โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้แผ่พระราชกุศลไปในพระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยที่ควรกระทำได้ ให้ทำสลากภัตรถวายพระสงฆ์ราชาคณะทั้งปวงในวัดพระเชตุพน ของหลวงแต่งละครข้างในหาบสลากภัตรเป็นคู่ๆ มาถึงท่านที่ต้องเกณฑ์ก็คิดทำประกวดกัน จัดหญิงที่ศีร์ษะจุกและหญิงรุ่นสาวมาตกแต่งให้นุ่งผ้ายกบ้าง นุ่งสังเวียนบ้าง ห่มเข้มขาบบ้าง หาบสลากภัตรเป็น ๔ แถว แล้วก็มีคนถือสำรับคาวหวาน เครื่องไทยทานเป็นขนมผลไม้ต่างๆ ที่จะถวายพระในสลากภัตรนั้นตามไปเบื้องหลังเป็นอันมาก ลางแห่งก็แต่งเป็นละครยืนเครื่องและนางเป็นคู่ๆ กันหาบสลากภัตร ลางแห่งก็แต่งเป็นยักษ์บ้างเป็นลิงบ้าง ลางแห่งก็แต่งเป็นเขี้ยวกางแทงพิไสยไปข้างหน้า ลางแห่งก็แต่งเป็นงิ้วรบกัน ลางแห่งก็แต่งเป็นนางต่างภาษาทูลกระบุงสิ่งของเป็นอันมาก ลางแห่งก็จัดเป็นรถและเกวียนบรรทุกสิ่งของไปเป็นคู่ๆ ลางแห่งก็จัดเอาเด็กที่รุ่นมาแต่งตัวถือผลไม้ต่างๆ ไปเป็นอันมาก ตามแต่ปัญญาท่านผู้ใดจะเห็นดีก็ทำไป มีพิณพาทย์จีนพิณพาทย์ไทยไปบนเกวียนบ้างและหามไปบ้างทุกๆ กระบวน ตั้งกระบวนที่หน้าประตูวิเศษไชยศรี ไปเลี้ยวป้อมเผด็จดัสกร เดินกระบวนไปวัดพระเชตุพน คิดกระบวน ๑ คนที่อย่างน้อยทั้งหญิงทั้งชายเพียง ๑๐๐ เศษ ที่อย่างมากก็ถึง ๒๐๐ เศษ แต่ล้วนถือสิ่งของทั้งนั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จขึ้นทอดพระเนตรอยู่บนพระที่นั่งสุทไธศวรรย์
๔๗. ทูตฝรั่งเศสเข้ามาทำสัญญา ๓๒ ข้อ
ครั้นมาถึงเดือน ๘ ซา มายิสตี นาโปเลออนอัมเปรอ พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสแต่งให้มองสิเออร์มองติคนี ราชทูตนาย ๑ มาด้วยเรือไฟชื่อกัสตินัสลำ ๑ ชื่อมาร์โซลำ ๑ เรือใบชื่อกาบรีซีเวอเซอลำ ๑ รวม ๓ ลำ กำมะโดดชื่อโดดโดวิเล พระยามหาอรรคนิกร พระยาสมุทรบุรานุรักษ์ บอกขึ้นมาถึงกรุงเทพมหานคร วันพุธ เดือน ๘ ขึ้น ๗ ค่ำ ครั้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๘ ขึ้น ๘ ค่ำ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้เรือลงไปรับมองติคนีกับขุนนางฝรั่งเศสมาด้วยเรือกลไฟลำเล็กของเขาชื่อมาร์โซ ถึงกรุงเทพมหานครณวันจันทร์ เดือน ๘ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ได้ยิงปืนสลุตธงแผ่นดิน ๒๑ นัดทั้ง ๒ ฝ่าย คราวนั้นที่ตึกรับแขกเมือง กงสุลอังกฤษอาศัยอยู่ และเรือนจากสำหรับรับทูตที่ปากคลองผดุงกรุงเกษมก็ติเสียว่าเป็นเรือนจากไม่สมควร เพราะฉะนั้นจึงให้ขึ้นอาศัยอยู่ที่หอนั่ง บ้านสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่
ครั้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๘ แรม ๗ ค่ำ เข้าเฝ้าออกใหญ่ณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ถวายฉากเขียนมีกรอบเหมือนกะจกเท่าคน รูปพระเจ้าอัมเปรอแผ่น ๑ รูปอัมเปรสมเหษีแผ่น ๑ เครื่องมงคลราชบรรณาการ ปืนเปรียมทองกระสุน ๖ นิ้วบอก ๑ รางเกวียนใส่กระสุนดินดำราง ๑ หีบใส่กระสุนแตก ๒ หีบ ใส่ดินดำ ๒ หีบ รวม ๔ หีบ เครื่องม้าเทียมลาก ๔ สำรับ ระย้าแขวนก้าไหล่มีกิ่งเป็นดอกไม้จงกลจานแก้วรองปักเทียน ๒ ชั้น ๆ ที่ ๒ ที่ ๓ เป็นก้านขดไม่มีดอกไม้จงกลระย้า ๑ ฉากแผนที่เมืองปารีสพับ ๑ ฉากอย่างแต่งตัวทหารพับ ๑ ฉากตำราเล่นหมากรุกแผ่น ๑ ตัวหมากรุกหีบ ๑ ถ้ำมองคู่ ๑ หีบใส่รูปชักต่างๆ สำหรับดูถ้ำมองหีบ ๑ ปืนโก๊มีลำกล้องหันยิงได้ ๕ นัดหีบ ๑ หีบแก้วครอบมีนกร้องได้ ๒ นกหีบ ๑ แก้วทับกระดาษใหญ่ ๕ เล็ก ๔ รวม ๙ หีบเทียนสำหรับปักระย้า ๖ หีบ
ของส่วนมองติคนีถวาย ม้าสูง ๒ ศอกม้า ๑ หีบเหล้าหีบ ๑ เครื่องแต่งตัว ๑
ของสมเด็จพระเจ้าอัมเปรอ ถวายพระบาทพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เครื่องดับไฟ ๑ ตู้เขียนฉาก ๑ ปืนโก๊มีลำกล้องหันยิงได้ ๕ นัดบอก ๑ แก้วทับกระดาษ ๑ นาฬิกาตั้ง ๑ กล้องส่องดูของเล็กให้เป็นใหญ่ ๑
ครั้นณวันเดือน ๘ แรม ๑๓ ค่ำ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งผู้รับสั่งให้ประชุมปรึกษาทำหนังสือสัญญาด้วยมองสิเออมองติคนี คือพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๑ สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย ๑ ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม ๑ เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีที่พระคลัง ๑ เจ้าพระยายมราช ๑ รวม ๕ ประชุมทำหนังสือสัญญาที่พระราชวังเดิม เป็นสัญญา ๓๒ ข้อ เมื่อวันลงชื่อประทับตราหนังสือสัญญานั้น ได้ยิงปืนสลุตที่ป้อมวิชเยนทร์ประสิทธิ์ ๒๑ นัด ฝ่ายฝรั่งเศสก็ยิงปืนขึ้นที่เรือรบสลุต ๒๑ นัด ครั้นทำหนังสือสัญญาตกลงแล้ว มองสิเออร์มองติคนีว่าจะไปทำสัญญากับเมืองญวนด้วย ให้เรือกำปั่นกัสตินัสถือหนังสือบอกล่วงหน้าไปก่อน
๔๘. พม่าถือหนังสือเสนาบดีผู้ใหญ่เมืองพม่าเข้ามาถวายพระสังฆราช
ครั้นวันพุธ เดือน ๑๐ ขึ้น ๕ ค่ำ มีพม่า ๔ คนมากับลาวพวกเมืองเชียงใหม่ ขึ้นพักอยู่วัดราชาธิวาศ แจ้งความแก่พระสงฆ์ในวัดนั้นว่า เป็นผู้ถือหนังสือเสนาบดีผู้ใหญ่เมืองพม่ามาถวายพระสังฆราชฉะบับ ๑ เป็นหนังสือสำหรับตัวผู้ถือหนังสือฉะบับ ๑ พระสงฆ์ที่วัดราชาธิวาศจึงมาแจ้งแก่พระพรหมมุนีตามวัดขึ้น พระพรหมมุนีถวายพระพรได้ทรงทราบแล้ว โปรดฯ ให้พระพรหมมุนีเป็นผู้รับรอง ได้ให้ล่ามแปลหนังสือพม่า ๒ ฉะบับออก มีความว่า
ข้าพเจ้ามหาเมลซีซู ซึ่งเป็นเสนาบดีผู้ใหญ่ ได้กินเมืองบ้านหมอ เป็นข้าหลวงเดิมฝ่ายในแห่งพระเจ้าช้างเผือกอันประเสริฐ ซึ่งได้เป็นใหญ่บังคับบัญชากษัตริย์ทั้งหลายทั้งปวง อันมีเศวตฉัตรครอบครองเมืองใหญ่ มีต้นว่าสุนาปรันตประเทศ ตามพทีปประเทศ ซึ่งมีบ่อเงิน บ่อทอง บ่อแก้ว บ่อกาเยนทั้งหลายต่างๆ และมีบุญหนักศักดิ์ใหญ่ และเป็นเจ้าน้ำเจ้าดินอันมีจักราวุธอันประเสริฐ ละอองฝ่าพระบาททั้ง ๒ เหมือนหนึ่งเกสรปทุมชาติ เหตุการณ์บ้านเมืองซึ่งมีเป็นอันมาก ข้าพเจ้าได้กราบทูลอยู่เป็นนิตย์ ข้าพเจ้ากราบทูลสมเด็จพระสังฆราชให้ทราบความว่า แต่ต้นวิวัฏฎฐายีภัททกัลป จำเดิมแต่บรมโพธิสัตว์ลงมาเกิดเป็นพระเจ้ามหาสมมติราช เสวยสมบัติอยู่ในชมพูทวีปสืบต่อมา เป็นกษัตริย์ได้ ๒๕๒,๕๕๖ พระองค์ ภายหลังในมัชฌิมประเทศกบิลพัสดุ์ เทวทหะ โกลิยะ ได้ตั้งบ้านเมืองใหญ่ในมัชฌิมประเทศ คือเมืองกบิลพัสดุ์ เมืองเทวทหะ เมืองโกลิยะ ๓ เมือง พระยาโอกากมุขอันมีเปลวเพลิงพลุ่งออกจากปาก บุตรแห่งพระยาโอกากมุขชื่อว่า พระยาจันทิมะ บุตรแห่งพระยาจันทิมะชื่อว่าจันทมุข บุตรแห่งพระยาจันทมุขชื่อว่าพระยาสญชัย บุตรแห่งพระยาสญชัยชื่อว่าพระยาเวสสันดร อันเป็นเจ้าของแห่งพระยามหาปัจจัยนาค บุตรพระยาเวสสันดรบรมกษัตริย์ชื่อว่าพระยาชาลี บุตรพระยาชาลีชื่อว่าพระยาสีหวา บุตรพระยาสีหวาชื่อว่าพระยาสีหัสร
จำเดิมแต่พระยาสีหัสรมาเป็นกษัตริย์ ๘๒,๐๑๐ สืบกษัตริย์ต่อมาเป็นที่สุด เมื่อนางกัจจานีผู้เป็นพระราชธิดาแห่งพระเจ้าเทวทหะอภิเศกด้วยพระเจ้าสีหหนุราช อันเป็นบุตรแห่งพระยาชัยเสนแล้ว จึงได้พระราชบุตรทรงพระนามชื่อว่า เจ้ากรุงศิริสุทโธทน์ เมื่อพระศิริมหามายาผู้เป็นพระราชธิดาแห่งพระยาอัญชนราช ราชาภิเศกด้วยพระเจ้ากรุงศิริสุธโธทน์แล้ว จึงได้พระโอรสทรงพระนามว่า พระสิทธารถราชกุมารพระบรมโพธิสัตว์ ครั้นพระชนมายุได้ ๑๖ พระพรรษา แวดล้อมเพลิดเพลินไปด้วยนางทั้งหลายทั้งปวง ๔๐,๐๐๐ มีนางยโสธราราชเทวีเป็นต้น เสวยราชสมบัติอยู่ในประเทศทั้ง ๓ ชื่อรามปราสาท ๑ ชื่อสุภปราสาท ๑ ชื่อสุรามปราสาท ๑ ในเมื่อพระชนมายุได้ ๒๙ ปี ได้เห็นซึ่งนิมิตรอันใหญ่ ๔ ประการ คือเห็นคนแก่ประการ ๑ คนเจ็บประการ ๑ คนตายประการ ๑ รูปสมณะประการ ๑ แล้วได้ธรรมสังเวชสละเสียซึ่งราชสมบัติและปราสาททองอันใหญ่ เสด็จออกไปทรงผนวชแล้วประพฤติซึ่งทุกกรกิริยาถึง ๖ ปี ทรงชนะซึ่งมารทั้ง ๕ ประการในควงไม้พระมหาโพธิมณฑล ครั้นเมื่อได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าไม่มีใครเสมอในภูมิทั้ง ๓ ทรงตรัสเทศนาซึ่งอมฤตรสธรรม โปรดเวไนยสัตว์ทั้งหลายอันล่มจมในสงสารสาคร เมื่อได้ ๔๕ พระพรรษา พระชนมายุภายในเต็ม ๘๐ (ก็เสด็จดับขันธปรินิพพาน)
ภายหลังเมื่อ(พระพุทธองค์)เสด็จเข้าสู่พระนิพพาน ศาสนาก็รุ่งเรืองในมัชฌิม (ประเทศแล) สิงหฬประเทศ สมเด็จพระพุทธเจ้าเห็นว่าพระพุทธศาสนารุ่งเรืองจะยืดยาวในประเทศพม่าทั้ง ๒ คือประเทศสุนาปรันต ประเทศตามพทีป เมื่อครั้งสมเด็จพระพุทธเจ้ายังมีพระชนม์อยู่นั้น เสด็จไปสู่พระวิหารอันมหาบุญ จุลบุญ พี่น้อง ๒ คนกระทำด้วยไม้แก่นจันทร์แดงเนืองๆ จำเดิมแต่ได้เทศนาอมฤตรสธรรมโปรดซึ่งสัตว์อันควรจะพ้นทุกข์เป็นลำดับไม่ขาดแถว จนกระทั่งถึงความรุ่งเรือง ประเทศพม่า เมืองสุเรเขตรา เมืองปูกาม เมืองเมงจัน เมืองจะกัน เมืองปัณยะ เมืองรัตนบุระ เมืองรัตนสิงขร จนกระทั่งถึงเมืองอมรบุระ กษัตริย์พม่าตั้งแต่พระเจ้าปู่ทวดและสมเด็จพระเจ้าปู่เป็นสุริยวงศอสัมภินขัตติย ได้ตั้งบ้านตั้งเมืองเศวตฉัตรปราสาททองครอบครองสืบกันมา ชวนกันได้รับความเจริญในพระพุทธศาสนา และได้ความเจริญแก่อาณาประชาราษฎรทั้งสิ้น พระยาทรงธรรมอันเป็นเจ้าพิภพและเป็นเจ้าแห่งพระยาช้างฉัททันต์ ก็ได้ครอบครองซึ่งบ้านเมืองแว่นแคว้นกับด้วยปราสาททองเศวตฉัตร กับด้วยเมืองอมรรัตนบุระอังวะสืบต่อกันมา สมเด็จพระเจ้าปู่ทวดและสมเด็จพระเจ้าปู่ก็ได้ทรงขอพรอันประเสริฐ ถึงว่าได้ครอบครองบ้านเมืองอันใหญ่ก็ไม่หลงลืมในการกุศล ได้รักษาศีลเป็นนิตย์เหมือนกับพระศีลวะ พระยาสุทัศนจักร พระเนมี พระยาเวสสันดรโพธิสัตว์ มีความอดใจจำแนกแจกทานรักษาศีล เมตตากรุณาแก่อาณาประชาราษฎร และบังคับตัดสินขัดข้อง ราษฎรผู้ใดผิดก็ทำตามผิด ผู้ใดชอบก็ทำตามชอบ มิได้เห็นแก่หน้าบุคคล ผู้ใดมีความอุตสาหะในความเจริญโลกีย์และโลกุดร มีสติ ๓ ประการ คือชุมนุมปรึกษาด้วยอำมาตย์ผู้มีปัญญาวันละ ๓ ครั้ง สัสสเมธ ส่วย ๑๐ ส่วนเอาแต่ส่วน ๑ ปุริสเมธ ให้สะเบียงอาหารแก่ข้าราชการ ๖ เดือนครั้ง ๑ สัมมาปาส ให้ทุนรอนแก่ราษฎรชาวบ้านชาวเมืองถึง ๓ ปีแล้วจึงเรียกเอาคืน ๑ วาจาเปยย กล่าวซึ่งถ้อยคำอันไพเราะอันเป็นที่รัก ๑ เป็นสังคหธรรม ๔ ประการ บริบูรณ์ไปด้วยกำลังกายและกำลังมือ พาหุพล บริบูรณ์ไปด้วยรัตนทั้งปวง มีเงินและทองเป็นต้น เป็นโภคพล ๑ มากไปด้วยหมู่อำมาตย์พลทหาร เป็นอมัจจพล ๑ เป็นอสัมภินสากยวงศ์ไม่ขาดแถว จำเดิมแต่พระยามหาสันทปฐมกัลป มีพระญาติวงศ์เป็นอันมาก เป็นอภิชัจจพล ๑ มีพระปัญญาอันคมว่องไว เป็นปัญญาพล ๑ มีกำลัง ๕ ประการ ขมา มีความอดไว้ ๑ ชาคริย ตื่นอยู่ในความเพียร ๑ อุฏฐาน มีความหมั่นลุกขึ้น ๑ สํวิภาค อาจในที่จำแนกแจกทาน ๑ ทยา มีความเอ็นดู ๑ อิกขนา พิจารณาดูในการทั้งปวง ๑ นี้เป็นนายกคุณ ๖ ประการ สันนิปาต เสด็จออกปรึกษาด้วยการบ้านเมืองวันละ ๓ ครั้ง ๑ สมัคค พร้อมไปด้วยราชวงศ์ราชบุตรและเสนาอำมาตย์ ๑ ปฏิปัชชน ไม่ละเสียซึ่งข้อบัญญัติโบราณไม่แต่งจัดเสียใหม่ ๑ นิวาตวุตติ กระทำเคารพแก่คนผู้มีอายุอันสูงมีคุณอันใหญ่ ๑ อัปปเสยห ไม่ข่มขี่เอาบุตรชายหญิงชาวบ้านชาวเมืองทั้งหลาย ๑ พลีกร ทำการบวงสรวงบูชาตามบุราณ ๑ คุตติ สร้างกุฎีให้สมณะทั้งหลายอันมาถึงแล้วให้เพลิดเพลิน ระวังรักษาสมณะทั้งหลายซึ่งยังมิได้มา ๑ นี้เป็นอปริหานิยธรรม ๗ ประการ ปริจจาค จำแนกแจกทานเพื่อจะให้เป็นภูมิแก่อิธโลกปรโลก ๑ ทาน กิริยาที่จำแนกแจกทาน ๑ ศีล กิริยาที่รักษาศีล ๕ ประการ ๑ อาชชว ซื่อตรงประดุจเขาพระสุเมรุราช ๑ มัททว กายและน้ำจิตรอ่อนโยน ๑ ตป รักษาอุโบสถศีล ๑ อักโกธ ไม่โกรธมีเมตตาจิตต์เป็นเบื้องหน้า ๑ อวิหึสา ไม่เบียดเบียฬ ให้กรุณาจิตต์บังเกิด ๑ ขันติ อดใจเหมือนดังแผ่นพระธรณี ๑ อวิโรธน ไม่รบกวนราษฎรกระทำตามสมควร ๑ เป็นราชธรรม ๑๐ ประการ และประพฤติธรรมในบิดามารดา ๑ และบุตรภรรยาญาติทั้งหลาย ๑ ประพฤติธรรมในข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยอันเป็นมิตร ๑ ในหมู่พลโยธาหาญ ๑ สมณชีพราหมณ์อาณาประชาราษฎรทั้งปวง ๑ และสัตว์จัตุบาททวิบาททั้งปวงบรรดาอาศัยอยู่ในน้ำบนบก ๑ และสัตว์ที่บินได้ในอากาศเป็นชาติเดรัจฉานทั้งสิ้น ๑ ประพฤติธรรมให้คุ้นเคยชำนิชำนาญไม่ให้หลงลืมในราชธรรม ๑๐ ประการ และอุปถัมภ์ค้ำชูพลโยธาหาญและบำรุงรักษาราชตระกูลมิให้เสื่อมถอย และอุปถัมภ์ข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายในทั้งปวง และอุปถัมภ์สมณะชีพราหมณ์ และเนื้อนกสัตว์เดรัจฉานชาติทั้งหลาย และอุปถัมภ์ค้ำชูซึ่งชนชาวนิคมชนบทใหญ่น้อยทั้งหลาย และห้ามปรามชนทั้งหลายในแว่นแคว้นอาณาเขตต์มิให้กระทำความชั่วและความผิด เกื้อหนุนให้ทุนรอนแก่ราษฎรที่ยากจน ให้ประกอบการหากินเลี้ยงบุตรภรรยาโดยผาสุก และหมั่นพูดจาธรรมสากัจฉาในสำนักสมณพราหมณาจารย์ ในเหตุอันไม่ควรจะผูกใจอยากได้ ก็ไม่ผูกใจอยากได้ ไม่อยากได้ทรัพย์สิ่งของๆ คนอื่นอันไม่ควรจะพึงได้ อันนี้เป็นข้อปฏิบัติของมหาจักรพรรดิ ๑๒ ประการ ประพฤติในราชธรรมทั้งหลายดังที่กล่าวมาแล้วนั้นทั้งกลางวันและกลางคืน
ทรงอภิบาลรักษาดูแลซึ่งราษฎรทั้งหลายทั้งปวง ดังหนึ่งว่าบุตรอันเกิดในอุทร เหมือนดังพระยาอชาตศัตรูอันได้ครอบครองเมืองราชคฤห์ในมัชฌิมประเทศ เหมือนหนึ่งพระยากาลาโศกอันได้ครอบครองเมืองเวสาลีอันใหญ่ เหมือนพระยาศรีธรรมาโศกได้ครองเมืองปาฏลีบุตรอันใหญ่ เหมือนหนึ่งพระยาเทวานัมปิยะดิสอันได้ครอบครองเมืองลังกาสีหฬ เหมือนอย่างพระยาทุฏฐคามินีและกษัตริย์อื่นๆ อันได้บำรุงพระศาสนาให้รุ่งเรืองมีความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในพระรัตนตรัยทั้ง ๓ มีความอุตสาหะจัดแจงพระเจดีย์ที่บรรจุพระบรมธาตุแห่งพระพุทธเจ้าไว้เป็นที่ไหว้สักการบูชา และจัดแจงซ่อมแปลงกุฎีวิหารที่หักพังให้คืนดีดังเก่าให้พระสมณะที่มีศีลวิสุทธิบริบูรณ์ไปด้วยสมาธิคุณต่างๆ และรู้พระไตรปิฎกควรนับถือบูชาตั้งไว้ให้เป็นสังฆราชเพื่อจะให้พระศาสนารุ่งเรือง องศ์แห่งอลัชชี ๓ ประการ ควรอันภิกษุสงฆ์จะละเว้น มีต้นว่ากุหก ๙๓ ประการ กุลโทสก ๘ ประการ อะเนสน ๒๑ ประการซึ่งสมเด็จพระพุทธเจ้าบัญญัติไว้ไม่ให้ประพฤติ สมเด็จพระพุทธเจ้ามีประสงค์บัญญัติไว้ซึ่งจตุปาริสุทธศีลสิกขาบท ๒๒๗ ประการ คือคันถธุระ วิปัสสนาธุระ ให้ประพฤติสิกขาบทตามวินัยบัญญัติของพระพุทธเจ้าบัญญัติไว้ พระพุทธศาสนาก็รุ่งเรืองวิเศษยิ่งๆ ขึ้นไป ที่เมืองอมรบุระมีพระอารามชื่อมหาสีวการามซึ่งพระสังฆราชอยู่ กับอารามนอกนั้นมีอยู่ ๗๐ อารามเศษ มีพระภิกษุสามเณรประมาณ ๑๐,๐๐๐ รูปเศษนั้น ได้ถวายจตุปัจจัยทั้ง ๔ และนิตยภัตรมิได้ขาด แล้วได้ถวายจตุปัจจัยแก่พระสงฆ์สามเณรซึ่งอยู่ในพระอารามนอกพระนคร บรรดาอยู่ในเขตต์เมืองอมรบุระทั้งสิ้น และได้เกลี้ยกล่อมเจ้าเมืองกรมการ และราษฎรชาวบ้านได้ถวายจตุปัจจัยด้วย กับได้ประกาศป่าวร้องให้ราษฎรชาวบ้านชาวเมืองรักษาศีล ๕ ศีล ๘ ทุกวันอุโบสถ เพื่อจะให้เป็นหนทางสวรรค์ทางนิพพาน ด้วยอำนาจผลทาน ศีล ภาวนา บ้านเมืองก็อยู่เย็นเป็นสุข ฝนก็ตกตามฤดู ราคาเข้าก็ถูก ภัยอันตรายก็ไม่มีกับบ้านเมือง พระสงฆ์ก็ได้ปฏิบัติเล่าเรียนสัทธรรมทั้ง ๓ อย่าง คือปริยัติธรรม ปฏิบัติธรรม ปฏิเวธธรรม พระศาสนาก็รุ่งเรืองดังหนึ่งว่าพระพุทธเจ้ายังมีพระชนม์อยู่ ได้ทำการพระศาสนาถึงเพียงนี้แล้วก็ยังไม่สมดังพระทัยปรารถนาอีก
พระศาสนาในลังกาทวีป เมืองอมรบุระ และในกรุงศรีอยุธยาก็รุ่งเรืองบริบูรณ์ทั้ง ๓ แห่ง พระสงฆ์ก็ประกอบไปด้วยศีลาจารวัตรสมาธิคุณ เนื้อความก็แผ่ซ่านเลื่องลือไปถึงว่าในกรุงพระนครศรีอยุธยา พระสงฆ์ก็ตั้งอยู่ในโอวาทคำสั่งสอนพระสังฆราช ทั้งพระสงฆ์ก็ประพฤติตามคำสั่งสอนพระสังฆราช ที่ให้ถือหนังสือเข้ามาทั้งนี้ เพื่อจะรู้ว่าพระสงฆ์ในกรุงศรีอยุธยาจะมีสักเท่าใด หนังสือพระไตรปิฎกมีอยู่เท่าใด จะต้องการหนังสือพระไตรปิฎกเท่าใด ให้จัดไทยทานเข้าไปถวาย แล้วให้ทูลถามพระสังฆราชดู ขุนนางฝ่ายในชื่อเมลซอสันหะริง ได้ทูลพระเจ้าทรงธรรมอันเป็นเจ้าพิภพว่า จะให้งะซอยซี ๑ งะซอยมอง ๑ งะคลา ๑ งะทวย ๑ รวม ๔ นาย ถือหนังสือและคุมสิ่งของมาสู่สำนักพระสังฆราช ไทยทานที่ถวายเข้ามานั้น ประคำยางไม้กาเยน ๔๐ สายให้มอบถวายพระสังฆราช
พระยาธรรมราชพระเจ้าช้างเผือกนั้น เป็นพระยามหาธรรมราชศาสนทายก แต่พอได้ฟังสารคดีเหตุกิตติศัพท์กิตติคุณแห่งพระสังฆราช ก็มีความยินดีศรัทธาเลื่อมใสนัก พระสงฆ์ที่เล่าเรียนพระไตรปิฎกมีมากน้อยสักเท่าใด จะต้องการหนังสือพระไตรปิฎกสักเท่าใด ให้พระสังฆราชแจ้งความมากับคน ๔ คน ถือหนังสือนี้เถิด ตัวข้าพเจ้าขอเป็นศิษย์อันสนิทในกุฏิเหมือนอย่างศิษย์ตั้งแต่เล็กๆ มา ไม่ว่าปัจจัยอันใดเป็นต้นว่าพระไตรปิฎกบรรดาที่ต้องการนั้น ก็จะให้คนที่เดินใช้ไปนั้นเอากลับมาถวายข้าแต่พระสังฆราช ดังข้าพเจ้ากราบทูลมา ฉะบับ ๑
๔๙. หนังสือเดินทางของพม่า
หนังสือให้มาสำหรับตัวผู้ถือหนังสือนั้นว่า
เมลซอสันหะริงขุนนางฝ่ายในเฝ้าอยู่เป็นนิตย์ ให้งะซวยซี งะซวยมอง งะคลา งะทวย ถือเข้ามาณกรุงพระนครศรีอยุธยา ด้วยได้ข่าวว่ากรุงพระมหานครศรีอยุธยา พระพุทธศาสนารุ่งเรือง พระภิกษุสงฆ์ประกอบด้วยศีลสมาธิคุณ มีอุตสาหะเล่าเรียนฝ่ายคันถธุระวิปัสสนาธุระ มีศีลบริสุทธิ์ เจ้าอังวะจึงมอบสิ่งของและหนังสือเข้ามาให้ถวายพระสังฆราช และพระภิกษุสงฆ์ทั้งปวง แล้วสั่งกำชับผู้ถือหนังสือเข้ามาว่า ให้ระวังรักษาหนังสือให้ดี แล้วอย่าให้เนิ่นช้าอยู่กลางทาง ให้รีบเร่งเข้ามาให้ถึงโดยเร็ว จะพูดจาว่ากล่าวประการใด ให้ปรึกษาหารือให้พร้อมกันอย่าให้แตกร้าวได้
ถ้าถึงกรุงพระมหานครศรีอยุธยาแล้ว ก็ให้ไปสำนักอาศัยอยู่ในที่สมควรอันชอบ จะพูดจาว่ากล่าวกินอยู่หลับนอนให้สมควรประเพณีบ้านเมืองประเทศอันใหญ่ ถ้าแลจะพูดจาว่ากล่าวประการใด ให้พร้อมกันเป็นคำเดียว ถ้าแลจะเข้าไปหาพระสังฆราช เอาหีบไขกุญแจเอาของในหีบถวายพระสังฆราชแล้ว ก็เอาหนังสือถวายพระสังฆราชด้วย
ถ้าแลพระสังฆราชจะไต่ถามด้วยเรื่องราวพระศาสนาในเมืองอมรบุระอังวะ ก็ให้เรียนพระสังฆราชว่า เจ้าเมืองอังวะเป็นพระมหากษัตริย์พระเจ้าช้างเผือกผู้ประเสริฐ ได้ครอบครองซึ่งกษัตริย์ทั้งหลายอันมีเศวตฉัตรในแว่นแคว้นบ้านเมืองอันใหญ่ อันเป็นมหาราชผู้บำรุงพระพุทธศาสนาพระพุทธเจ้าโดยวิเศษยิ่งนัก ทรงพระราชศรัทธาถวายจตุปัจจัย แด่พระสงฆ์ทั้งหลายเป็นอันมากทุกวันทุกเวลา มิให้พระสงฆ์ขัดสนด้วยจตุปัจจัยสิ่งใดสิ่งหนึ่งเสมอเป็นนิตย์ทุกเดือนทุกปีมิได้ขาด จะได้มีพระทัยย่อหย่อนต่อการบุญหามิได้ พระเจ้าช้างเผือกนั้นทรงพระราชศรัทธาอุปถัมภ์บำรุงพระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายอันเล่าเรียน และทรงไว้ซึ่งพระศาสนาทั้ง ๓ คือ ปริยัติศาสนา ๑ ปฏิบัติศาสนา ๑ ปฎิเวธศาสนา ๑ และพระสงฆ์ซึ่งมีอุตสาหะเล่าเรียนคันถธุระวิปัสสนาธุระ ทั้งคามวาสี อรัญวาสี อันอยู่ในแว่นแคว้น
ข้อหนึ่งว่าชาวบ้านราษฎรทั้งหลาย ไม่ว่าชาติใดตระกูลใด สุดแท้แต่ว่ามีศรัทธาเลื่อมใสในพระศาสนา ทั้งธรรมเทศนา จำแนกแจกทานรักษาศีลจำเริญภาวนา พระเจ้าช้างเผือกก็อุปถัมภ์ค้ำชูด้วย เพราะอาศัยเหตุอันนั้นชาวบ้านชาวเมืองทั้งหลายก็ได้ตั้งอยู่ในพระไตรสรณาคมน์ ได้ประพฤติธรรมจริยาสมจริยา ที่กรุงพระมหานครศรีอยุธยามีพระพุทธศาสนารุ่งเรืองอยู่ พระเจ้าช้างเผือกได้ทราบดังนั้น จึงให้คนทั้ง ๔ คน ถือหนังสือเข้ามาร่ำเรียน ด้วยในกรุงศรีอยุธยา มีพระสงฆ์ซึ่งเล่าเรียนประพฤติในพระศาสนาสักเท่าใด พระไตรปิฎกที่นับถือเล่าเรียนมีสักเท่าใด จะต้องการหนังสือพระไตรปิฎกอย่างใด ในกรุงศรีอยุธยาจะต้องการพระไตรปิฎกสักเท่าใดก็ให้ร่ำเรียนจดหมายให้มั่นคง แล้วอย่าให้เนิ่นช้าอยู่ ให้รีบกลับออกมาโดยเร็ว อย่าให้อวดอ้างอื้ออึงไปในระหว่างหนทางที่ไปมา คนที่มาด้วยกันนั้นอย่าให้วิวาทกัน ถ้ามีวิวาทแตกร้าวขึ้นแล้ว สืบได้ภายหลังจะให้มีโทษจงหนัก
๕๐. ลิขิตสมณศาสน์ตอบหนังสือเสนาบดีพม่า
ครั้นพม่าจะลากลับไป โปรดฯ ให้มีลิขิตตอบไปมีความว่า
ลิขิตพระพรหมมุนีคัมภีร์ญาณนายก ตรีปิฎกคุณาลังกรณ์มหาคณฤศบวรสังฆารามคามวาสี สถิตณวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ราชวรมหาวิหาร พระอารามหลวง เป็นอัพภันตรารามภายในกำแพงพระนคร ตั้งอยู่ณทิศทักษิณแห่งพระบรมมหาราชวัง ณกรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร มหินทรายุทธยาบรมราชธานี อันประดิษฐานตั้งอยู่ในบางกอกประเทศ ขอแสดงความมายังท่านที่มีชื่อในหนังสือ ซึ่งผู้ถือหนังสือเข้ามาอ้างให้เราได้ยินว่ามหาเมลซีซู เสนาบดีผู้ใหญ่ซึ่งได้ครองเมืองบ้านหมอ และคนอื่นๆ ที่ควรจะอ่านและรู้ความในหนังสือทั้งปวงให้ทราบ
ด้วยเมื่อณเดือนภัทรบทมาส ปีมะโรงนักษัตรอัฐศก จุลศักราช ๑๒๑๘ ปี มีพวกพม่า ๔ คนเข้ามาทางเมืองนครเชียงใหม่ ลงมากับด้วยเจ้านายและขุนนางเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง ซึ่งลงมาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท สมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดินกรุงสยามครั้งนี้ ถึงกรุงเทพพระมหานคร ขึ้นพักอยู่ที่วัดราชาธิวาศเป็นพระอารามน้อย ขึ้นกับวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ราชวรมหาวิหาร พระอารามหลวง จึงขึ้นไปหาพระสงฆ์ในอารามนั้นเล่าความให้ฟังว่า มาเพื่อจะพบพระสงฆ์ที่เป็นใหญ่ในพระพุทธศาสนา พระสงฆ์ในพระอารามนั้นจึงพาตัวมายังสำนักเราณวัดพระเชตุพน พม่า ๔ คนจึงแจ้งว่า
คน ๑ ชื่องะซอยซี คน ๑ ชื่องะซอยมอง คน ๑ ชื่องะคลา คน ๑ ชื่องะทวย และว่าเจ้าแผ่นดินกรุงอังวะให้เข้ามานมัสการสมเด็จพระสังฆราช ซึ่งเป็นผู้ใหญ่ในพระพุทธศาสนาณกรุงสยาม และได้ยื่นหนังสือให้แก่เราเป็นอักษรพม่าฉะบับ ๑ และได้ถวายไทยธรรม คือ ประคำกาเยนยางไม้ใหญ่ ๒๙ เล็ก ๑๐ รวม ๓๙ สาย หีบกำมะลอ ๑ กล่องอย่างเงี้ยวใหญ่ ๒ เล็ก ๒ รวม ๔ โอลายอย่างเงี้ยว ๒ แหนบ ๒ กะจก ๑ เป็นของ ๘ สิ่งให้แก่เรา กับไทยธรรมอื่นอีก คือกล่องอย่างเงี้ยว ๔๔ โอลายอย่างเงี้ยว ๔๔ แหนบ ๔๔ กระจก ๔๔ ได้ถวายพระเถรานุเถระอื่นอีก ๔๔ รูปแล้ว เราทั้งหลายพร้อมกันได้กระทำอนุโมทนาให้ต่อหน้าพม่า ๔ คน ในวันพุธ เดือน ๑๐ ขึ้น ๕ ค่ำนั้นแล้ว
เราจึงได้หาล่ามพม่ามาให้อ่านแปลหนังสือนั้นออกเป็นภาษาไทย ก็ได้ความไพเราะวิจิตรด้วยกิตติคุณการสรรเสริญเจ้าแผ่นดินกรุงอังวะมหาราชธานีในแดนพม่า ฟังก็น่าเพลิดเพลิน เราจึงคิดว่า ถ้าคนเหล่านี้เป็นคนซึ่งผู้มีอิศริยยศบรรดาศักดิ์ในเมืองใหญ่ใช้เข้ามาจริง เราก็มีความประสงค์เพื่อจะให้ท่านผู้ที่ใช้เข้ามานั้น ได้เชื่อด้วยสลักสำคัญเป็นแน่นอนว่าผู้ที่รับใช้เข้ามานั้นได้มาถึงเราแล้วจริง หนังสือกับสิ่งของไทยธรรมได้มอบให้แก่เรา และถวายแก่พระเถรานุเถระอื่นๆ ตามจำนวนของนั้นตามบังคับมาแล้วจริง เราจึงรจนาการลิขิตนี้มาให้เป็นสำคัญ ถ้าท่านผู้ใช้มามีตัวจริงแล้ว เราขออวยพรอนุโมทนาทานด้วยปรารถนาความเจริญอายุ วรรณะ สุขะ พละ ปฏิภาณ และสวัสดิมงคลผล อย่างอื่นๆ และความประสงค์สิ่งไรของท่านซึ่งเป็นกุศลไม่มีโทษ จงสำเร็จทุกประการเทอญ
เพราะเราได้รับธรรมบรรณาการความรำพันพรรณนาถึงเจ้ากรุงอังวะเป็นมหาราชกษัตริย์ และสรรเสริญสมบัติทั้งพระเกียรติยศธรรมคุณต่างๆ ยืดยาวนักหนา เราก็ควรจะต้องกล่าวความในกรุงสยามประเทศนี้ แสดงออกไปเป็นปฏิบรรณาการตอบแทนให้ท่านฟังบ้าง แต่ปกติไทยชาวกรุงสยามประเทศนี้ย่อมรู้ประมาณในทางกถา ความใดๆ ถึงจะจริงแท้ แต่ถ้าเป็นความไกลตาเห็นว่าเป็นคนไกลๆ จะเชื่อยาก ก็ไม่อยากกล่าวยืดยาวไป ด้วยเห็นว่าไม่เป็นประโยชน์ และคำยกยอว่ากษัตริย์มหาสมมติราชวงศ์อสัมภินขัตติยพงศบริสุทธิมาเนืองๆ ในพระบาลีและอรรถกถาฎีกาต่างๆ นั้น คนทั้งปวงชาวประเทศต่างๆ ได้ทราบทั่วกันว่า เป็นคำยกย่องของคนโบราณใช้ในมัธยมประเทศที่ได้รู้อยู่บัดนี้ว่าฮินดูสถาน เพราะบาลีเป็นของสังคายนาในมัธยมประเทศนั้น และอรรถกถาฎีกาก็เป็นคำกล่าวแก้บาลี แต่การในมัธยมประเทศไม่ได้ว่าด้วยการประเทศอื่นๆ และคนบางพวกในประเทศนั้นได้ชื่อว่ากษัตริย์ เพราะเนื่องด้วยขัตติยชาติตามเชื้อชาติสืบตระกูลเป็นลำดับมาดังนี้ ชาติอื่นคือพราหมณ์ แพศย์ ศูทร จัณฑาล เนสาทปกุสเป็นต้น ซึ่งถือกันต่างๆ ในประเทศนั้น และคนที่ใช่กษัตริย์เดิมจะชื่อว่ากษัตริย์ด้วยเป็นเจ้าแผ่นดินก็หาไม่ และเจ้าแผ่นดินในประเทศนั้น คนทั้งหลายย่อมนับถือให้ได้ราชาภิเศกฉะเพาะแต่ขัตติยชาติเป็นธรรมเนียมมา ชาติอื่นแม้มีอำนาจว่าการแผ่นดินก็ไม่ได้ราชาภิเศก แต่ถ้าจะว่าโดยธรรมราชวงศ์แล้ว แม้นถึงในประเทศอื่น ผู้ได้ครอบครองราชสมบัติเป็นเจ้าแผ่นดินในประเทศนั้นๆ เมื่อประพฤติถูกต้องตามมูลนีติขัตติยธรรมเหมือนกษัตริย์ในมัธยมประเทศ ซึ่งเป็นต้นแบบแผนอย่างกฎหมายบ้านเมืองต่างๆ สืบมา ก็จะพึงกล่าวได้บ้างโดยที่ตั้งอยู่ในธรรมราชวงศ์ของกษัตริย์ แต่ก็หาสู้ต้องการนักไม่ ด้วยชื่อว่ากษัตริย์ขัตติยนี้ เมื่อความดีมีอยู่แล้ว ก็เป็นความดี และข้อซึ่งว่าพระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้นๆ มีชาติบริสุทธิไม่บริสุทธิเจือปนไม่เจือปนมาแต่ต้นเดิมนั้น ถึงจะว่าจริงก็เป็นการไกลห่างล่วงมาแล้วนาน ก็เชื่อยากจะเอาเป็นประมาณไม่ได้ ด้วยว่า สัพเพ สังขารา อนิจจา สังขารทั้งหลายทั้งปวงเป็นของไม่เที่ยง มีความแปรปรวนยักย้ายไปเป็นธรรมดา เพราะฉะนั้นคำเกินๆ เช่นนี้ เราจะขอยกเสียไม่เลียนตามว่าตาม ซึ่งไม่ว่านั้นเพราะจะเห็นว่าพระเจ้ากรุงสยามของเราต่ำตระกูลกว่าเจ้านายในกรุงอังวะบัดนี้นั้นก็หามิได้ ด้วยว่าต้นเชื้อวงศ์ในประเทศพม่าและไทยซึ่งใกล้เคียงกันก็มีสืบมาในพระราชพงศาวดาร และคำให้การคนไปมาเนืองๆ ความจริงอย่างไรก็ย่อมแจ้งแก่คนทั้ง ๒ ประเทศที่พอใจฟังโดยจริงอยู่ด้วยกัน จะขอว่าแต่การที่ควร อันนี้เป็นธรรมเนียมคนทั้งปวงทุกประเทศย่อมนับถือเจ้านายที่มีชาติภาษา และตระกูลจารีตถือธรรมลัทธิเสมอกันมากกว่าชาติอื่นภาษาอื่น เพราะฉะนั้นฝ่ายข้างกรุงสยามนี้ถึงเมื่อบ้านเมืองได้เป็นระส่ำระสายยักย้ายไป ต้องอยู่ในอำนาจชาติอื่นภาษาอื่น และความลำบากยากเข็ญซึ่งเป็นมาแล้วแต่หลัง ดังครั้งจุลศักราช ๑๑๒๙ ปี นั้นก็ดี ก็ยังได้รวบรวมประดิษฐานราชตระกูล มีเจ้านายที่สมณพราหมณาจารย์ประชาราษฎรทั้งปวงนับถือวงศ์ตระกูลและคุณธรรมแต่เดิมมานั้น ขึ้นดำรงรักษาพระราชอาณาจักรเป็นพระเจ้าแผ่นดินเอกราชไม่ต้องพึ่งเมืองอื่นครอบครองแผ่นดินสืบมา และพระราชวงศ์นี้มิใช่โจรราชอาณาจักรคือใครกล้าแขงกว่าผู้อื่นแล้วก็ขึ้นใหญ่โดยกำลังพลานุภาพเท่านั้น อันพระราชวงศ์นี้เป็นพระบรมวงศ์มหาราชอาณาจักร ดำรงราชตระกูลมาด้วยความยินดียอมพร้อมเพรียงแห่งคนทั้งปวง ซึ่งได้รับพระเดชพระคุณและนับถือสืบมาในราชตระกูล และอมัจจตระกูลสืบมาได้ ๔ ลำดับพระเจ้าแผ่นดิน นับกาลก็เกือบได้ ๑๐๐ ปีมาแล้ว พระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามพระองค์นี้ เป็นบรมนัดดาธิราชของสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินกรุงสยาม พระองค์เป็นปฐมพระบรมราชวงศ์นี้ และเป็นพระบรมราชโอรสของสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามซึ่งได้เถลิงถวัลยราชสมบัติสืบพระบรมราชวงศ์มาเป็นที่ ๒ และเป็นบรมกนิษฐาธิราชของสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยาม ซึ่งได้เถลิงถวัลยราชสมบัติสืบพระบรมราชวงศ์มาเป็นที่ ๓ และพระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามพระองค์นี้ ได้เถลิงถวัลยราชเป็นที่ ๔ ในพระบรมราชวงศ์นี้ ไม่มีคนตระกูลอื่นขัดคั่นแซกแซงให้เสื่อมทราม เสวยราชสมบัติมาได้ ๗ ปีทั้งปีนี้ เมื่อก่อนยังไม่ได้เสวยราชสมบัตินั้น พระองค์ก็ได้ทรงศึกษาเล่าเรียนในพระคัมภีร์พระพุทธศาสนาเป็นอันมาก บัดนี้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว ก็ได้ดำรงรักษาสยามราชอาณาจักรทั้งประเทศราชทั่วทุกทิศ ให้มีความสุขสำราญโดยราชวิธานกิจนั้นๆ และได้ทรงอนุเคราะห์พระราชวงศานุวงศ์ข้าทูลละอองธุลีพระบาททั้งปวง ให้มีอิศริยยศบริวารยศโดยฐานานุศักดิ์ และทรงทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองดำรงอยู่เป็นปกติ และทรงบำเพ็ญพระราชกุศลต่างๆ ทรงอุปถัมภ์พระภิกษุสงฆ์สามเณรทั้งปวงโดยสมควรแก่ศีลคุณสุตคุณ พระนครนี้ก็เจริญรุ่งเรืองเป็นสุขสำราญนิราศอุปัทวอันตราย
อนึ่งเพราะคำซึ่งมีมาในหนังสือว่า พม่าซึ่งมาครั้งนี้มานมัสการพระสังฆราชซึ่งเป็นพระมหาเถระเจ้า เป็นประธานในพระพุทธศาสนาในสยามประเทศนี้ และพม่าพวกซึ่งมาครั้งนี้ หาได้พบพระมหาเถระที่เรียกชื่อดังนั้นไม่ ก็ด้วยเหตุนั้นท่านผู้ใช้มาจะเข้าใจว่าในกรุงสยามบัดนี้ การพระพุทธศาสนาจะไม่มีผู้ใหญ่บังคับบัญชา เพราะฉะนั้นจะขออธิบายชี้แจงมาให้ทราบ ด้วยตำแหน่งพระสังฆราชนั้น เดิมแต่ก่อนอย่างธรรมเนียมในสยามประเทศนี้และเมืองอื่นๆ ใกล้เคียงกัน บรรดาเป็นเมืองมีพระสงฆ์อยู่เป็นที่นับถือโดยปกติ คนในพื้นบ้านเมืองนั้นย่อมมีจารีตมา คือพระมหาเถระเจ้าองค์ใด ซึ่งพระเถรานุเถระผู้น้อยผู้ใหญ่ เจ้าหมู่ เจ้าคณะในพระพุทธศาสนาเป็นอันมากพร้อมใจกันนับถือบูชา เป็นผู้ประกอบด้วยศีลและปัญญาศรัทธาธิคุณ ควรจะเป็นประธานที่พึ่งแก่พระสงฆ์ทั้งปวงและราชตระกูลทั้งราษฎรในการสั่งสอนแนะนำให้ปฏิบัติการกุศล ในพระพุทธศาสนาได้ด้วยดีแล้ว ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินพร้อมกับความคิดท่านเสนาบดี ก็ย่อมแต่งตั้งพระมหาเถระเจ้าองค์นั้น ให้มีอิศริยยศบรรดาศักดิ์อย่างใหญ่อย่างสูงกว่าพระสงฆ์ทั้งปวง เรียกนามว่าพระสังฆราชเยี่ยงอย่างนี้มานาน ครั้นเมื่อถึงรัชกาลแผ่นดินปัจจุบันนี้ ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินกรุงสยาม ได้ทรงสังเกตการเก่าที่มีมาในพระบาลีอรรถกถาโดยละเอียดแล้ว ทรงปรึกษาด้วยพระสงฆ์เถรานุเถระผู้รู้ปริยัติธรรม และนักปราชญ์ราชบัณฑิตเป็นอันมาก เห็นพร้อมกันว่า คำว่า ราชา นี้ไม่ควรจะใช้เป็นชื่ออันควรจะเรียกจะให้แก่บรรพชิตอื่น นอกจากองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเลย เพราะในบาลีและคัมภีร์อรรถกถาฎีกา ใช้แต่พระนามสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์เดียว เรียกบางแห่งว่าธรรมราชา ถึงฤๅษีมุนีนอกจากพระศาสนาจะชื่อราชิสี ก็มีแต่พระเจ้าทัฬหเนมี พระเวสสันดรเป็นต้น ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นดินมาแต่ก่อน แล้วออกทรงผนวชจึงได้พระนามเดิมมาเรียกบ้าง อย่างในจักกวัตติสูตรและชาดกว่าราชฤๅษี แต่ในพระพุทธศาสนาแล้ว ถึงท่านที่เป็นพระเจ้าแผ่นดินมาแต่เดิม อย่างพระเจ้ามหากบินราช พระเจ้าภัททิยราช พระเจ้าปุกกุสาติราชเป็นต้น เมื่อได้ออกทรงบรรพชาแล้ว มีแต่นามว่าพระมหากบินเถระ พระภัททิยเถระ พระปุกกุสาติภิกษุ ไม่ได้ปรากฏนามว่าราชาเลย ตั้งแต่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานมาแล้ว ถึงพระมหากัสสปพระสัพพกามีเถระและพระโมคัลลีบุตรดิสเถระ ซึ่งเป็นใหญ่เป็นประธานในการปฐม ทุติย ตติ ยสังคายนาก็ดี พระมหินทเถระซึ่งเป็นพระราชโอรสของพระเจ้าอโศกมหาราช ออกไปประดิษฐานพระพุทธศาสนาในลังกาทวีปก็ดี ก็ไม่ได้เรียกว่าสังฆราชเลย เพราะฉนั้นจึงพร้อมกันให้ยกตั้งนามว่าสังฆราชนั้นเสีย ไม่ได้ตั้งท่านองค์ใดเป็นที่พระสังฆราชเลย และในการแรกตั้งแผ่นดินปัจจุบันนี้ พระบรมวงศ์เธอพระองค์หนึ่ง เป็นพระราชโอรสของสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินกรุงสยาม พระองค์เป็นปฐมในพระบรมราชวงศ์นี้ เป็นกนิษฐาธิบดีของสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินกรุงสยาม ซึ่งได้เถลิงถวัลยราชสมบัติสืบพระบรมราชวงศ์มาเป็นที่ ๒ ได้ทรงผนวชในพระพุทธศาสนาแต่ทรงพระเยาว์มาจนทรงพระเจริญพระชนม์ได้ ๖๐ พรรษา ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามพระองค์นี้ เมื่อยังทรงพระเยาว์อยู่นั้น ได้ทรงศึกษาอักขรวิธีและพุทธวจนะและวิชาการคดีโลกอื่นๆ ในสำนักแห่งพระบรมวงศ์เธอพระองค์นั้นมา ครั้นเมื่อได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ จึงทรงปรึกษาด้วยพระบรมราชวงศานุวงศ์และเสนาบดีผู้ใหญ่ และพร้อมด้วยอนุมัตยาภิชฌาศรัยแห่งพระเถรานุเถระเจ้าหมู่เจ้าคณะทั้งปวงด้วยกันแล้ว ได้สถาปนาพระบรมวงศ์เธอพระองค์นั้น ให้มีพระนามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า กรมสมเด็จพระประมานุชิตชิโนรส เป็นพระสมณุตมมหาสังฆปรินายกอันใหญ่ยิ่งกว่าสงฆบริษัททั่วทั้งสกลอาณาจักร กรมสมเด็จพระประมานุชิตชิโนรสเจ้านั้น จึงได้ทรงจัดแจงมอบคณะฝ่ายเหนือให้ขึ้นแก่สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สถิตณวัดสุทัศนเทพวราราม คณะฝ่ายใต้ให้ขึ้นแก่สมเด็จพระวันรัต สถิตณวัดอรุณราชวราราม คณะกลางคือพระสงฆ์ในเขตต์แดนพระมหานครนี้ แบ่งกันบังคับว่ากล่าวเป็น ๓ คณะ คือขึ้นณวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามโดยมาก ขึ้นในพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ สถิตณวัดบวรนิเวศบวรวิหารบ้าง ขึ้นแก่สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ สถิตณวัดมหาธาตุบ้างตามที่คุ้นเคย กรมสมเด็จพระประมานุชิตชิโนรส ได้เสด็จดำรงอยู่ได้ ๓ พรรษา ก็ทรงพระประชวรสิ้นพระชนม์ล่วงไป ในพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินกรุงสยาม จึงโปรดฯ ให้จัดแจงถวายพระเพลิกรมสมเด็จพระประมานุชิตชิโนรสเสร็จแล้ว ก็ยังทรงพระอาลัยถึงยิ่งนัก จึงได้โปรดฯ ให้ประดิษฐานพระอัฏฐิธาตุไว้ ณตำหนักซึ่งกรมสมเด็จพระประมานุชิตชิโนรสได้เสด็จอยู่เหมือนยังมีพระชนม์ มิได้ทรงตั้งแต่งท่านผู้ใดเป็นที่สังฆราชต่อไปอีกเลย มีแต่ท่านที่เป็นมหาเถระผู้ใหญ่เป็นเจ้าคณะทั้ง ๕ ว่ากล่าวตามคณะจนบัดนี้ ฝ่ายเราเป็นเชฏฐันเตวาสิกในกรมสมเด็จพระประมานุชิตชิโนรส จึงได้มาปฏิบัติเฝ้าพระอัฏฐิและรักษาหมู่คณะอยู่ณพระอารามนี้ ตามอย่างเมื่อกรมสมเด็จพระประมานุชิตชิโนรสยังทรงพระชนม์อยู่ เพราะฉะนั้นเมื่อพม่า ๔ คน มาถึงวัดราชาธิวาสไต่ถามพระสงฆ์ว่าจะมาหาพระสังฆราช พระสงฆ์ในพระอารามนั้นจึงได้พาพวกพม่ามายังสำนักเราณวัดพระเชตุพน ซึ่งเคยเป็นที่สถิตแห่งกรมสมเด็จพระประมานุชิตชิโนรสนั้นดังนี้ และการพระพุทธศาสนาในกรุงสยามนี้ ถึงจะไม่มีสมเด็จพระสังฆราชตามอย่างเดิม เจ้าหมู่เจ้าคณะทั้ง ๕ ก็มีสมัครสโมสรพร้อมกันปรึกษาว่ากล่าวการทั้งปวง ให้เรียบร้อยเป็นปกติ การปฏิบัติเล่าเรียนก็บริบูรณ์อยู่ทุกประการ
ลัแต่ก่อนมาจนบัดนี้ คนชาวกรุงสยามประเทศนี้ได้รู้ทั่วกันมานานว่าพม่าเป็นข้าศึกกับไทย เมื่อก่อนแต่นี้ไปภายหน้าใน ๒๐๐ ปีลงมาพม่าได้กล่าวโทษไทยว่าเป็นอย่างไรกับพม่านั้น การที่จริงที่แท้อย่างไรในคำนั้นก็ดี พม่าได้ทำกับเมืองไทยอย่างไรก็ดี การทั้งปวงนี้ก็แจ้งอยู่กับใจของไทย และบุตรหลานของไทยที่ตกอยู่ณเมืองพม่า หรือแต่ตัวพม่าที่เป็นคนซื่อสัตย์มักสืบสาวการโบราณรู้เรื่องราชพงศาวดารแต่ก่อนอันจริงนั้นทุกประการแล้ว อย่าให้เราผู้เป็นสมณะต้องกล่าวถึงความบ้านเมืองแต่หลังนั้นเลย ในแผ่นดินพระเจ้ากรุงสยามก่อนๆ ครั้งนี้ขึ้นไปนั้น มีพวกพม่าได้เข้ามาถึงกรุงเทพพระมหานครหลายครั้งแล้ว มาอวดอ้างว่าเป็นขุนนางทูตพระเจ้าแผ่นดินและเสนาบดีพม่าใช้มาบ้าง ว่าตัวเป็นคนมีชาติมีตระกูลเป็นเชื้อเจ้านายบ้าง เข้ามาขอเจริญทางพระราชไมตรี ผูกพัน ๒ พระนครให้เป็นทองแผ่นเดียวกันบ้าง หรือว่าจะหนีภัยข้างเมืองโน้นมา หรือขอให้ช่วยตัวด้วยกำลังอื่นๆ บ้าง และการที่คนเหล่านั้นให้การไว้อย่างไร ครั้นสืบฟังไปการก็เป็นอย่างอื่นเป็นเท็จแท้ไม่เป็นจริงดังนั้น ภายหลังมามีพม่าบางพวกบางคนเข้ามาอีก มาพูดการต่างๆ เช่นนั้นอีก ก็ไม่มีใครเชื่อฟัง ผู้ที่มีบรรดาศักดิ์ย่อมมีความสงสัยว่าเป็นคนสอดแนม เที่ยวสืบข่าวการบ้านเมือง หรือหลอกลวงจะเอาลาภผลรางวัลด้วยเล่ห์กล ท่านจึงจับตัวกักขังไว้บ้าง จองจำทำโทษเสียบ้าง มิได้ปล่อยให้ไปตามสบาย ครั้นข่าวนี้ทราบออกไปในเมืองพม่า คนในเมืองพม่าแม้ถึงเป็นคนดีมีศรัทธาซื่อตรงประสงค์จะเข้ามาเที่ยวนมัสการพระเจดีย์และทำบุญให้ทานด้วยเห็นแก่พระพุทธศาสนาฝ่ายเดียว ไม่เกี่ยวข้องด้วยราชการบ้านเมืองก็ดี ก็มีความสะดุ้งเกรงกลัวจะต้องกักขังตัวไว้ จึงหาได้ไปมาถึงกันไม่นานแล้ว แต่บัดนี้พระเจ้าแผ่นดินกรุงสยามพระองค์นี้ ทรงพระกรุณาเมตตาแก่คนชาติมนุษย์ทุกประเทศที่ถือพระพุทธศาสนาตั้งแต่เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติมา ก็มาทรงพระราชดำริว่าเมืองต่างๆ ที่เป็นข้าศึกมาแต่ก่อนก็สงบเงียบมาช้านานแล้ว คนชาติอื่นภาษาอื่นที่ถือพระพุทธศาสนาถูกต้องกัน คือพระสงฆ์สามเณรและคฤหัสถ์ จะเที่ยวชนบทจาริกแสวงหาข้อปฏิบัติและนมัสการพระเจดีย์ โดยความประสงค์ประโยชน์ชาติหน้าก็ดี หรือลูกค้าวาณิชเที่ยวค้าขายหมายผลประโยชน์ชาตินี้ก็ดี เมื่อไม่มีข้อเหตุต่างๆ ขัดขวางต่อการแผ่นดิน มาตามตรงไปตามตรงแล้ว ก็ทรงพระมหากรุณาโปรดให้สำเร็จความประสงค์ของคนพวกนั้น จะมาก็ให้มา จะไปก็ให้ไปตามสบาย ไม่ได้ห้ามหวงยุดหน่วงเอาตัวไว้ และครั้งนี้เราได้เห็นพม่าพวกนี้เป็นคนถือพุทธศาสนาเหมือนกัน เราได้ให้ล่ามไถ่ถามพูดจาฟังดู ก็เห็นว่าไม่มีความเกี่ยวข้องขัดขวางการแผ่นดินแต่อย่างหนึ่งอย่างใด เราจึงได้รับรองโดยปกติตามวิสัยสมณะ และได้รับไทยธรรมของท่านโดยหารังเกียจมิได้ดังว่าแล้วแต่หลัง
อนึ่งเราขอแจ้งความมาให้ท่านเชื่อว่าในกรุงเทพมหานครบัดนี้ พระพุทธศาสนาก็รุ่งเรืองดำรงอยู่ พระเถรานุเถระผู้ทรงคุณธรรมครอบครองหมู่คณะสั่งสอนพระสงฆ์สามเณรและคฤหัสถ์ให้เล่าเรียนพระคัมภีร์ใหญ่น้อยและได้ตั้งอยู่ในข้อปฏิบัติบำเพ็ญกุศลต่างๆ ก็มีอยู่มากทั้งภายในภายนอกพระนคร และคัมภีร์พระพุทธวจนะ คือบาลีอรรถกถาฎีกาทั้งปวงก็มีบริบูรณ์ในกรุงเทพมหานครนี้ เราทั้งหลายคือพระภิกษุสงฆ์ขออนุโมทนาเจริญเมตตาอวยพรมาถึงท่าน ขอท่านจงมีความสุขสวัสดิ์เจริญ และประกอบด้วยความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยให้มั่น จงบำเพ็ญการกุศลทานศีลภาวนาสัมมาปฏิบัติเพื่อเป็นอุปนิสสัยแก่ทางสุคติสวรรค์นฤพาน ให้บริบูรณ์ทุกประการเทอญ
ลิขิตมาณวันฯ ปีมะเสงนักษัตรนพศก
พม่ามาครั้งนั้นก็ไม่ได้พระราชทานเบี้ยเลี้ยงสะเบียงอาหาร อยู่นานมาอดอยากเข้า ก็เที่ยวขอเงินที่พระราชาคณะวัดใหญ่เลี้ยงชีวิต ครั้นได้หนังสือตอบแล้วก็โดยสารเรือพวกลูกค้าเมืองเชียงใหม่กลับไป
๕๑. ทูตฝรั่งเศสไปเมืองเขมรและเมืองญวน
ครั้นณวันศุกรเดือน ๑๐ แรม ๕ ค่ำ มองติคนีเข้าเฝ้ากราบถวายบังคมลากลับไป ความในข้อสัญญาและการที่รับรองทูตนั้นแจ้งอยู่ในจดหมายเหตุนั้นแล้ว มองซิเออร์มองติคนีราชทูตฝรั่งเศสว่าจะไปทำหนังสือสัญญาที่เมืองเขมรเมืองญวนนั้น ไม่มีล่ามเขมรล่ามญวน ขอล่ามญวนล่ามเขมรที่กรุงออกไป จึงโปรดฯ ให้พวกญวนเข้ารีต ๒ คน เขมรล่าม ๒ คน ไปด้วยมองซิเออมองติคนีไปแวะที่เมืองจันทบุรี ขึ้นไปหาพระยาวิชยาธิบดี ผู้ว่าราชการเมืองวันหนึ่งแล้วก็กลับใช้จักรไปถึงเมืองกำปอด เมื่อณเดือน ๑๑ ขึ้น ๖ ค่ำ มองซิเออร์มองติคนีได้ส่งหนังสือโครงข้อสัญญา และหนังสือมองติคนีให้ออกญาเสนาอันชิตส่งขึ้นไปเมืองอุดงมีไชย องค์พระหริรักษ์ทราบแล้ว มีหนังสือให้ฟ้าทะละหะ พระยาจักรี พระยากลาโหม กับขุนนางอีก ๑๕ คน ลงมาต้อนรับรองยินดีมองติคนีที่เมืองกำปอด
ความในหนังสือนั้นว่าเมืองเขมรเป็นเมืองน้อย อยู่ในบำรุงกรุงสยาม จะอาจทำสัญญาไปแต่ลำพังไม่ได้ หนังสือสัญญานั้นจะขอเอาไว้ส่งเข้าไปปรึกษาที่กรุงเทพมหานครก่อน แล้วองค์พระหริรักษ์จะได้มีหนังสือถวายไปถึงสมเด็จพระเจ้าเอมเปรอภายหลัง จะทำเดี๋ยวนี้ไม่ทัน ฝากของไปถวายสมเด็จพระเจ้าเอมเปรอบ้างเล็กน้อย
มองติคนีอยู่ได้ ๘ วันรับสิ่งของถวาย แล้วไล่ล่ามญวนล่ามเขมรขึ้นเสียที่เมืองกำปอด รับบาดหลวงเกลามิสซึ่งอยู่ที่เมืองเขมรลงเรือไปด้วย แล้วก็ใช้จักรลงไปอ่าวตุรน คลื่นลมว่าวจัดนักลงไปมิได้ ก็ข้ามไปเมืองสิงคโปร์ตัดขวางลมลงไปเกาะมนิลา จึงไปถึงอ่าวตุรน เมื่อณวันศุกรเดือน ๓ แรม ๓ ค่ำ นายเรือกัสตินัศที่ล่วงหน้าลงมาก่อนแจ้งแก่มองติคนีว่า ต้องเดินทางอ้อมเหมือนกัน ต่อณวันอังคารเดือน ๑๐ แรม ๒ ค่ำจึงไปถึงปากน้ำเมืองเว้ ได้ให้ขุนนางถือหนังสือไปส่งที่ด่านญวน นายด่านไม่รับ เอาหนังสือวางไว้ที่ด่านแล้วกลับลงมาเรือ รุ่งขึ้นนายด่านให้ขุนนางญวนเอาหนังสือลงมาคืนที่กำปั่นรบ กำมะดันสั่งให้จับขุนนางญวนไว้ แล้วเรือพวกญวนก็หนีกลับเข้ามาในปากน้ำ แล้วกำมะดันสั่งให้จับขุนนางญวน กับหนังสือลงเรือโบตขึ้นไปส่งที่ฝั่ง นายเรือโบตเห็นญวนจัดแจงการสู้รบก็กลับมาเรือกัสตินัศ กำมดันจะสู้รบก็ไม่ได้ ด้วยปากน้ำตื้นเข้าไม่ถึงก็ใช้จักรมาอ่าวตุรน ก็ไม่มีญวนลงมาไต่ถามว่ากระไร
อยู่ได้ ๒ วันมีขุนนางญวนเอาหนังสือมองติคนี ที่ส่งไปไว้ปากน้ำเมืองเว้นั้นกลับมาคืนอีก ว่าไม่มีผู้ใดแปล กัปตันนายกำปั่นเห็นว่าญวนดูถูกไม่รับหนังสือจริง แล้วเห็นญวนเรียกทหารขึ้นป้อมจะรบ จึงได้คิดหักกำลังญวนลงเสียก่อน จึงสั่งให้ทหารยิงปืนขึ้นไปที่ป้อมญวนก็แตกหนีไป จึงให้ทหารไปอุดชะนวนปืนใหญ่เผารางเสีย ๖๐ บอก แล้วเอาน้ำล้างดินปืนในตึกดินเสีย ๕ หลัง ญวนยกทัพมาจะแย่งเอาป้อม พวกทหารในกำปั่นก็ยิงเอาหนีไปอีก พอกำปั่นรบชื่อกาปริสิเออเซอไปถึงเข้าอีกลำ ๑ กำมโดดก็มีหนังสือขึ้นไปถึงเจ้าเมืองกวางหนำ เจ้าเมืองกวางหนำมีหนังสือมาว่าได้ส่งต้นหนังสือไปถวายเจ้าเวียดนามแล้ว เจ้าเวียดนามให้ตอบมาว่า มีน้ำใจจะทำไมตรีกับฝรั่งเศส ครั้นมองติคนีไปถึงแล้วมีขุนนางญวนมาบอกว่า เจ้าเวียดนามจะให้ขุนนางผู้ใหญ่ลงมาทำหนังสือสัญญาด้วย
อยู่ได้ ๓ วันมีเจ้าองค์ ๑ ขุนนางผู้ใหญ่ ๔ คน ลงมาที่เมืองกวางหนำ ญวนเชิญมองติคนีขึ้นไปปรึกษาด้วยการจะทำสัญญาที่เมืองกวางหนำ ขุนนางญวนจึงว่า เมืองญวนไม่เคยทำหนังสือสัญญาแก่ผู้ใด สินค้าสิ่งไรก็ไม่มี ที่คลองน้ำใหญ่ๆ เรือลูกค้าเข้าไปได้ก็ไม่มี ถึงทำหนังสือสัญญาก็ไม่เป็นประโยชน์สิ่งไร มองซิเออมองติคนีตอบว่ามิใช่จะทำหนังสือสัญญาการค้าขายแต่สิ่งเดียว การบ้านเมืองก็มีอีกหลายข้อ คือญวนจับเอาพระสังฆราชบาดหลวงฝรั่งเศสไม่มีผิดสิ่งไร ก็เอาไปฆ่าเสียหลายคนแลคนที่เข้ารีดก็ต้องซ่อนตัว ถ้ารู้ว่าเข้ารีดแล้วก็ต้องตาย ขุนนางญวนจึงว่าจะขอทำสัญญาแต่เป็นไมตรีกันทั้ง ๒ ฝ่าย ไม่เบียดเบียนซึ่งกันแลกัน มองติคนีไม่ยอม ขุนนางญวนจัดโต๊ะมาเลี้ยงมองติคนีก็ไม่กิน แล้วมองซิเออมองติคนีก็ลาลงมาเรือ แล้วมองซิเออมองติคนีก็ใช้จักรไปทั้ง ๓ ลำ จะไปเมืองจีนก็ไม่ได้ ต้องไปเมืองสิงคโปร์ก่อน แลที่อ่าวตุรนนั้นกว้างใหญ่มีช่องเข้าออกแต่จำเพาะ ในอ่าวตุรนนั้นมีปากน้ำเล็กๆ เข้าไปเมืองกวางหนำ ๆ นั้นเดินไปเมืองเว้ใกล้ทางเดินเร็วเพียง ๓ วัน ญวนทำป้อมไว้ที่ปากช่องเข้าไป ๒ ป้อม ในอ่าวนั้นเป็นที่ไว้กำปั่นเรือรบต่างๆ ของญวนเป็นที่บังคลื่นบังลม หนทางนั้นต้องเดินด้วยเท้า จะไปด้วยช้างม้าไม่ได้ คนถือหนังสือเจ้าเวียดนาม ตั้งโรงไว้เป็นระยะวิ่งส่งถึงกันจนตลอดเมืองเว้ ถ้ามีราชการสิ่งไรก็ได้ทราบโดยเร็ว ที่เมืองไซ่ง่อนก็ทำเหมือนกัน ที่ไปม้าได้ก็ให้ควบม้าวิ่งส่งถึงกัน
๕๒. หนังสือองค์พระหริรักษ์ถึงพระเจ้านโปเลียนที่ ๓
ฝ่ายที่เมืองเขมรนั้นเมื่อณเดือน ๑๒ นั้น องค์พระหริรักษ์ได้มีหนังสือไปด้วยกำปั่นของพระหริรักษ์ ไปส่งมองซิเออมองติคนีที่เมืองสิงคโปร์ ใจความว่า
หนังสือองค์พระหริรักษรามมหาอิศราธิบดี เป็นเจ้าตั้งแต่พงศ์เผ่าสาวดาน ตั้งแต่เดิมหลายแผ่นดินมา ทรงราชดำรงเมืองเขมรทั้งสิ้นตามธรรมเนียมแต่ก่อนมา บัดนี้ดูพอพระทัยรักใคร่นับถือมหาราชพระบรมนาโปเลออนคำรบ ๓ เป็นเจ้านครฝรั่งเศส ก็อยากใคร่ชี้บอกใจรักซื่อตรงกับเธอ ด้วยตูเป็นเจ้าเมืองเขมร ใช้มองติคนีแวะเข้ามาเยี่ยมนั้นมีจิตต์ยินดีนัก ได้ใช้ขุนนางผู้ใหญ่ในเมืองเขมร ๓ คน กับขุนนางรอง ๑๕ คนออกมารับยินดีณเมืองกำปอด ด้วยเมื่อปีก่อนหลายปีมาแล้ว บรรดาบาดหลวงฝรั่งเศสไปอยู่เมืองเขมรได้บอกตูผู้เป็นเจ้าเมืองเขมร สรรเสริญว่าเจ้าฝรั่งเศส ชาติฝรั่งเศส ถือเพศมีใจเอ็นดูทุกประเทศทั้งปวง มิได้เบียดเบียนชาวต่างประเทศให้ขาดประโยชน์ มีแต่ช่วยทำนุบำรุงทุกประเทศให้มีประโยชน์ได้ความสุขสบาย ใจเจ้าฝรั่งเศสดีไม่เหมือนประเทศชาติฝรั่งแขกทั้งปวง คิดแต่เบียดเบียนให้เสียประโยชน์เขา ตูเจ้าเมืองเขมรได้ยินดังนั้น ก็มีใจยินดีอยากจะผูกไมตรีกับเจ้าเมืองฝรั่งเศส จะมีประโยชน์ไมตรียืดยาวต่อไป นครก็จะได้กว้างขวางมีประโยชน์แก่ราษฎรเป็นอันมาก จึงได้ให้บาดหลวงฤทราวิเรมดอกตีมิชะเปะดานสารา (?) ทำเป็นหนังสือชี้บอกใจรักใคร่ ถวายงาช้าง ๔ กิ่ง นอระมาด ๒ ยอด รงหนัก ๕ หาบ น้ำตาลทรายหนัก ๕ หาบ พริกไทยหนัก ๔ หาบ มาให้เจ้าฝรั่งเศส ข้อความนั้นก็หายไปหลายปีไม่ได้รับตอบ บัดนี้ถวายผ้าเขมร ๔ ผืน งาใหญ่ ๔ กิ่ง นี้น้อยนักพอแต่ให้เห็นใจ จะถวายมามากด้วยมองติคนีว่าไปพูดไมตรีกับเมืองญวน แล้วจะเลยไปเมืองจีนยังไม่กลับไปเมืองฝรั่งเศส จึงถวายแต่น้อยพอให้เห็นใจ แล้วทูลเจ้าฝรั่งเศสให้ได้รู้ ด้วยเมืองเขมรเดิมเป็นเมืองใหญ่มีเขตต์แดนกว้างขวาง ครั้นอยู่มาญวนเป็นคนใจร้ายทำไมตรีกับเมืองเขมร เบียดเบียนเอาเมืองเขมรทีละเมือง ๒ เมือง เมื่อครั้งเจ้ายาลองวิวาทกับเจ้าไกเซินหนีไปพึ่งกรุงเทพมหานครพบกับบิดาตูเจ้าเมืองเขมรที่กรุงเทพมหานครได้เป็นไมตรีกัน ครั้นหนีมาจากกรุงเทพมหานครไปอยู่เมืองพระตะพัง ตั้งทัพรบกับกองทัพไกเซิน บิดาตูอยู่เมืองเขมรได้ให้กองทัพไปช่วยรบจนชะนะเจ้าไกเซิน ได้เป็นเจ้าเมืองญวน ให้มาขอเมืองพระตะพังแต่บิดาตู ว่าเมืองพระตะพังมีคุณ ขอเมืองนั้นอย่าให้เอาส่วยแลใช้สอยคนเมืองนั้น บิดาตูเห็นว่าเป็นทางไมตรี ก็ยอมยกส่วยและมิได้ใช้คนเมืองนั้น ครั้นนานมาก็เอาเมืองนั้นเป็นเมืองขึ้นญวน ครั้นมาถึงพี่ตูอีกกลับไปพึ่งเจ้ายาลอง ตูไปอยู่กรุงเทพมหานคร บุตรเจ้ายาลองชื่อมินมางได้เป็นเจ้า ให้ขุดคลองตัดเมืองเขมร ตั้งแต่เปียมมาถึงโจฎก ให้ขุนนางราษฎรญวนอยู่ ครั้นพี่ตูตายยังอยู่แต่บุตรหญิง เจ้ามินมางทำโทษให้เอาบุตรพี่ตูกับมารดาตูบุตรตูไปกักขังไว้ที่เมืองไซ่ง่อน ให้ฆ่าบุตรหญิงพี่ตูเสียคน ๑ ให้ขุนนางผู้ใหญ่ในเมืองเขมรและราษฎรแยกกันไปอยู่เกาะบ้าง ไปอยู่เมืองตังเกี๋ยใกล้เมืองจีนบ้าง ราษฎรเขมรทั้งสิ้นรู้ว่าเจ้าเมืองญวนใจร้ายก็กำเริบฆ่าฟันญวนตายเป็นอันมาก ไปขอตูแก่กรุงเทพมหานครมาเป็นเจ้า พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ใช้เจ้าพระยาบดินทรเดชาแม่ทัพ คุมไพร่พลกว่า ๕,๐๐๐ ทั้งปืนใหญ่ปืนน้อยกับเครื่องศาสตราวุธ กะสุนดินดำ เสื้อผ้า สะเบียงอาหาร เงินทอง คิดเป็นเงินหลวงเสียหายไปหลายหาบ มาช่วยรบกับญวน ยังไม่ได้เมืองเขมร ๑๘ ปี เจ้าญวนให้ขอเป็นไมตรีกับส่งมารดาตู บุตรตู บุตรหญิงพี่ตู และขุนนางมุขมนตรีกับราษฎรที่แยกไปอยู่ทุกเกาะทุกเมือง รวบรวมส่งมาให้ตูทั้งสิ้น แล้วรับยินดีให้ตูเป็นเจ้าเมืองเขมร ให้ตราตั้งเป็นตราญวน ๒ ดวง ใหญ่ ๑ เล็ก ๑ แล้วสัญญาว่าเมืองเขมรที่ญวนได้ไปเท่าใดจะมอบให้ทั้งสิ้น เจ้าพระยาบดินทร์เดชาแม่ทัพคิดกับตูว่าควรรับเป็นไมตรีเถิด ด้วยได้มารดาบุตรและหลานกับขุนนางมุขมนตรีบ้านเมืองคืนมาสิ้นแล้ว ก็ได้รับเป็นไมตรีต่อกันแต่ศักราช ๑๒๐๙ ปีมะแมนพศก ต่อมาฝ่ายเมืองซึ่งญวนได้(สัญญา)ไว้ว่าจะคืนให้ เมืองนั้นก็ไม่ให้มา กลับบังคับตู ส่วยก็มิให้เอา เขมรจะทำเป็นเรือเสาใช้ใบไปค้าขายประเทศนอกก็มิให้เข้าออก เนื้อความเมืองเขมรเช่นนี้ ขอทูลเจ้าฝรั่งเศสให้รู้คิดแต่ญวน เอาเมืองเขมรไปเป็นเมืองญวน เมืองดงหน่าย ๑ ญวนเอาไปเป็นเมืองญวนประมาณกว่า ๒๐๐ ปีแล้ว ที่เอาภายหลังนั้น เมืองไซ่ง่อน ๑ เมืองล่องโห้ ๑ เมืองสาแดก ๑ เมืองสมิถ่อ ๑ เมืองโชฎก ๑ เมืองกระมวนสอ ๑ เมืองอุบล ๑ เมืองตึกเขมา ๑ เมืองเปียม ๑ และเกาะสน ๑ เกาะตลาด ๑ ตั้งแต่ปีนี้ต่อไปเบื้องหน้า ถ้าญวนยกเมืองทั้งสิ้นนี้และเมืองใดๆ ถวายเจ้าฝรั่งเศสนั้น ขอเจ้าฝรั่งเศสอย่าได้รับเอา ด้วยเป็นเมืองเขมรจริง ตั้งแต่แม่น้ำเมืองไซ่ง่อนฝั่งข้างตะวันตกจนถึงเมืองเปียม และเกาะทั้ง ๒ ให้คงอยู่เป็นเมืองเขมรเหมือนแต่ก่อน ฝ่ายฝั่งตะวันออกแม่น้ำเมืองไซ่ง่อนต่อไปด้วย เมืองทั้งนั้นญวนเอานานแล้ว มิได้วิวาทปรารถนาดอก ให้เจ้าฝรั่งเศสรู้ อย่าให้ตูกับราษฎรเสียประโยชน์เกิดทุกข์เดือดร้อนคับแค้น เกียรติยศชื่อเจ้าฝรั่งเศสก็จะฦๅชาปรากฏว่าเป็นคนใจดี ให้มีประโยชน์แก่ประเทศอื่น เขมรกับฝรั่งเศสก็จะได้เป็นไมตรีรักใคร่กัน ค้าขายต่อไปเบื้องหน้า
ได้เขียนหนังสือนี้อยู่มนเทียรตูณเมืองอุดงมีไชย แล้วได้ประทับตราณวันอังคาร เดือน ๑๒ แรม ๑๓ ค่ำ จุลศักราช ๑๒๑๘ ปีมะโรง อัฐศก ส่งไปเมืองสิงคโปร์
ข้อนี้กล่าวไว้พอให้ทราบสำนวนเจ้าเขมรเล่น
ฝ่ายที่กรุงเทพมหานคร เมื่อวันศุกร เดือน ๑ ขึ้น ๑ ค่ำ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ ซึ่งประชวรพระโรคทุลาวะสาสิ้นพระชนม์ ณเดือน ๔ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ได้เชิญพระศพกรมพระพิพิธโภคภูเบนทร์ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ ๒ พระศพมาลงเรือเอกไชยที่หน้าวัดพระเชตุพน ณเดือน ๔ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เพลา ๒ ยามเศษ จัดเป็นกระบวนแห่ข้ามไปเข้าเมรุผ้าขาวที่หลังวัดอรุณราชวราราม มีการมโหรสพ ๒ วัน ๒ คืน ครั้นณเดือน ๔ ขึ้น ๑๓ ค่ำ พระราชทานเพลิงพร้อมกันทั้ง ๒ พระศพ
๕๓. ราชทูตไทยไปประเทศอังกฤษ
ลุศักราช ๑๒๑๙ ปีมะเสง นพศก เป็นปีที่ ๗ ทรงพระราชดำริว่า พระเจ้าแผ่นดินอังกฤษและพระเจ้าแผ่นดินฝรั่งเศสเป็นประเทศอันใหญ่ ก็ยังแต่งราชทูตคุมของทรงยินดีเข้ามาขอทำหนังสือสัญญาเป็นทางพระราชไมตรีด้วย ฝ่ายเราควรจะแต่งราชทูตออกไปตอบแทนคำนับบ้างจึ่งจะสมควร ทางพระราชไมตรีจะได้สนิทยิ่งๆ ขึ้นไป ครั้นจะแต่งเรือให้ทูตออกไปแต่ลำพังก็จะเสียเงินมากนัก จึ่งได้ว่ากับกงสุลอังกฤษ กงสุลฝรั่งเศสว่า ที่กรุงจะแต่งทูตออกไปกรุงอังกฤษ กรุงฝรั่งเศสบ้าง จะขอพึ่งกำลังให้กำปั่นเข้ามารับจะได้หรือไม่ได้ กงสุลก็มีหนังสือแจ้งความออกไปถึงมินิสเตอร์ว่าการต่างประเทศ มินิสเตอร์ตอบเข้ามาว่าได้ปรึกษาคอเวอนเมนต์ทราบแล้ว ยอมจะให้เรือรบเข้ามารับ ถ้าทูตออกไปถึงแล้วก็จะรับรองแข็งแรงให้สมพระเกียรติยศ คอเวอนเมนต์อังกฤษมีหนังสือมาให้อัดมิราลที่อยู่ในทะเลจีน จัดกำปั่นรบเข้ามารับทูตไทยลำ ๑
ครั้นณวันศุกร เดือน ๘ แรม ๔ ค่ำ กัปตันโกแกแลแฮนคุมเรือรบกลไฟชื่อเยอระเปียน เข้ามารับราชทูตที่กรุงเทพมหานครออกไปเจริญทางพระราชไมตรีณกรุงลอนดอน ได้นำความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งให้พระยามนตรีสุริยวงศ์ บุตรสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ เป็นราชทูตนาย ๑ เจ้าหมื่นสรรพเพธภักดีข้าหลวงเดิม เป็นอุปทูตนาย ๑ จมื่นมนเทียรพิทักษ์ข้าหลวงเดิมในพระบวรราชวัง เป็นตรีทูตนาย ๑ หม่อมราโชทัย เป็นล่าม ๑ จมื่นราชามาตย์ ๑ นายพิจารณ์สรรพกิจ ๑ คุมเครื่องราชบรรณาการ ๒ นาย กับข้าหลวงมีชื่อรวม ๒๗ นาย เชิญพระราชศาสน์และเครื่องมงคลราชบรรณาการ คือราชูประโภคและเครื่องสูง และตัวอย่างสินค้าต่างๆ ออกไปเจริญทางพระราชไมตรี สมเด็จพระนางเจ้าควีนวิคตอเรีย พระเจ้ากรุงบริตาเนีย ราชทูตได้กราบถวายบังคมลาออกจากกรุงเทพมหานคร เมื่อวันศุกรเดือน ๙ ขึ้น ๓ ค่ำ
๕๔. สร้างสวนอนันตอุทยาน
ครั้นทูตไปแล้วทรงพระราชดำริว่า มีพระราชวังเดิมพระราชทานให้กรมหลวงวงศาธิราชสนิทอยู่ มีเหตุสิ่งไร ประชวรสิ่งไร จะว่าราชการแผ่นดินไม่ได้แล้ว จะต้องออกนอกราชการก็ไม่มีที่วังจะอาศัยอยู่ จะประมาทกับการมิได้ ไม่ไว้พระราชหฤทัย ด้วยนิสสัยพระองค์เป็นปราชญ์ มิได้มีความประมาท จึ่งให้เจ้าพนักงานซื้อสวนที่ในคลองมอญหลังวัดชิโนรสารามเป็นอันมาก ให้ชื่อว่าสวนอนันตอุทยาน แล้วโปรดฯ ให้ช่วยทาสที่มีทุกข์ยากอยู่ตามขุนนางและราษฎรมาเป็นทาสหลวง ให้รักษาสวนอยู่เป็นคน ๑๕๐ เศษ โปรดฯ ให้สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยเป็นแม่กองทำการ ครั้นสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยถึงแก่พิราลัย แล้วโปรดฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิททำการต่อไป สร้างเป็นพระราชวังขึ้น มีพระที่นั่งใหญ่น้อย แล้วมีเขื่อนเพ็ชรล้อม มีตึกพระสนมเอก ๑๐ หมู่ ครั้นมาถึงปีฉลู สัปตศก พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคตแล้ว ที่วังสวนอนันตอุทยาน ก็โปรดฯ ให้รื้อไปทำวังพระเจ้าลูกยาเธอเสียหลายหมู่ ที่วังนั้นก็เลิกเสียมิให้ทำการต่อไป
๕๕. ขุดคลองมหาสวัสดิ์
ในปีนั้น โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดี พระศรีสมบัติ จ้างจีนขุดคลองขึ้นตำบล ๑ ตั้งแต่วัดไชยพฤกษมาลา ตลอดออกริมศาลเจ้าสุบินตกแม่น้ำเมืองนครไชยศรี ได้ลงมือขุดเมื่อณวันพุธ เดือน ๑๐ แรม ๖ ค่ำ คลองยาว ๖๗๖ เส้น กว้าง ๗ วา ลึก ๖ ศอก สิ้นพระราชทรัพย์กับเงินยายเงินซึ่งเป็นท้าวเทพอากรเจ้าตลาด เมื่อถึงแก่กรรมบุตรหลานแย่งทรัพย์มรดกเป็นความกัน เมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริว่า ท้าวเทพอากรมั่งมีก็เพราะทำตลาด บุตรหลานจะมาแย่งกันมรดกมากนักไม่ชอบ จึงโปรดฯ ให้เจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติ ไปขนเอาเงินมาไว้ในพระคลัง ๑,๐๐๐ ชั่ง ผู้คนข้าทาสทรัพย์สิ่งของที่เหลืออยู่ ก็โปรดฯ ให้แบ่งปันกันตามผู้ใหญ่ผู้น้อย ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึ่งพระราชทานเงินรายนี้เป็นค่าแรงจีนขุดคลอง ไม่พออยู่ ๑๐๐ ชั่ง ต้องออกเงินพระคลังมหาสมบัติ อีก ๑ ชั่ง ๑๐ ตำลึงนั้นของเจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีธารณะ รวมเป็นเงิน ๑,๑๐๑ ชั่ง ๑๐ ตำลึง รวมทั้ง(ขุดแก้)คลองเก่าด้วย ๘ เส้น เป็น ๖๘๔ เส้น ขุดทะลุเมื่อวันพฤหัสบดี เดือน ๖ แรม ๑๓ ค่ำ ปีวอก โทศก พระราชทานชื่อคลองมหาสวัสดิ์
ครั้นณเดือน ๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เวลาเช้า เสด็จพระราชดำเนินด้วยเรือกระบวนและเรือแห่ข้าราชการ ขึ้นไปรับพระแสนองค์ ๑ พระไสองค์ ๑ ลงมาจากวัดเขมาภิรตาราม ไปประดิษฐานไว้ในพระอุโบสถวัดปทุมวนาราม
๕๖. เสด็จประพาสหัวเมืองตะวันออก
ครั้นมาถึงณเดือน ๒ แรม ๕ ค่ำ เสด็จพระราชดำเนินไปประพาสหัวเมืองฝ่ายตะวันออกจนถึงเมืองตราษ ครั้งนั้นได้ทำเรือกลไฟขึ้น ชื่อพระที่นั่งสยามอรสุมพล ครั้นจะเสด็จไปในเรือพระที่นั่งสยามอรสุมพล ก็เป็นเรือเล็ก ไม่พอเจ้าจอมที่จะตามเสด็จด้วยและข้าราชการพนักงาน จึงเสด็จด้วยเรือพระที่นั่งข้าหลวงเดิม ชื่อโผนเผ่นทะเล ให้เรือพระที่นั่งสยามอรสุมพลชักไปประทับเมืองชลบุรีและอ่างศิลา แล้วไปประทับที่บางพระเมืองบางละมุง แล้วไปประทับที่ช่องแสมสาร สั่งให้กรมการเมืองระยองสร้างพระเจดีย์ขึ้นที่เขาแหลมเทียนองค์ ๑ แล้วข้ามตัดไปเมืองจันทบุรี เสด็จพระราชดำเนินขึ้นประทับพลับพลาที่หน้าเมืองเนินวง ๓ ราตรี รับสั่งให้ทำพระเจดีย์ขึ้น ที่หลังพระอุโบสถวัดโยธานิมิตรองค์ ๑ สูง ๘ วา แล้วเสด็จไปเขาสระบาป ทอดพระเนตรน้ำธารที่คลองนารายน์ สั่งให้พระพิพิธภักดีสร้างพระเจดีย์ขึ้นที่กลางคลองนารายน์องค์ ๑ สูง ๓ วา แล้วเสด็จประพาสไปที่เมืองเก่าและเขาพลอยหัวแหวน บ้านบางกะจะทั่วแล้ว เสด็จออกจากเมืองจันทบุรีไปเมืองตราษ ขึ้นประพาสที่เกาะช้าง แล้วเสด็จกลับเข้าแวะตามเกาะและฝั่งเป็นหลายแห่งหลายตำบล จนกระทั่งถึงกรุงณวันเสาร์เดือน ๓ แรม ๘ ค่ำ เวลาบ่าย
ครั้นเวลาพลบ เจ้านายและขุนนางที่ไม่ได้ไปตามเสด็จพระราชดำเนินนั้น เข้าไปเฝ้าเยี่ยมเยือนที่เสด็จกลับเข้ามาถึง เวลานั้นเสด็จออกที่พระที่นั่งสนามจันทน์ ตรัสอยู่ด้วยสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย จนเวลา ๕ ทุ่มจึ่งได้เสด็จขึ้น เจ้านายขุนนางทนหมอบไม่ได้ก็หลบหลีกแอบแฝงตามกระถางต้นไม้ หมอบเฝ้าอยู่แต่สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยผู้เดียว
ครั้นรุ่งขึ้นณวันอาทิตย์เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยป่วยเป็นลมถึงแก่พิราลัย นับอายุเรียงปีได้ ๖๗ ปี
๕๗. พระราชทานที่ให้ชาวต่างประเทศตั้งห้างและขุดคลองถนนตรง
ในปีมะเสงนั้น พวกกงสุลนายห้างต่างประเทศเข้าชื่อกันทำหนังสือยื่นว่า เรือลูกค้าจะขึ้นมาค้าขายถึงกรุงเทพมหานครทางไกลนัก หน้าระดูน้ำ ๆ เชี่ยวแรงนัก กว่าจะขึ้นมาถึงกรุงเทพมหานครได้ก็ป่วยการหลายวัน จะขอลงไปตั้งห้างซื้อขายใต้ปากคลองพระโขนงตลอดถึงบางนา จะให้ขุดคลองลัดตั้งแต่บางนามาตลอดคลองผดุงกรุงเกษม จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ปรึกษาท่านเสนาบดี ๆ ปรึกษาเห็นพร้อมกันให้กราบทูลว่า ถ้าชาวยุโรปยกกันลงไปตั้งอยู่ที่บางนาได้ ก็จะห่างไกลออกไป ก็มีคุณอย่างหนึ่ง ด้วยความหยุกหยิกนั้นน้อยลง ถึงจะขุดคลองให้เดินเป็นทางลัดก็ควร จึ่งโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีที่พระคลัง จ้างจีนขุดคลอง ตั้งแต่หน้าป้อมผลาญไพรีราบตัดทุ่งลงไปถึงคลองพระโขนง และตัด(แก้)คลองพระโขนงออกไปทะลุถึงแม่น้ำใหญ่ เป็นคลองกว้าง ๖ วา ลึก ๖ ศอก ยาว ๒๐๗ เส้น ๒ วา ๓ ศอก เอามูลดินขึ้นถมเป็นถนนฝั่งเหนือตลอดลำคลอง ราคาค่าจ้างจีนขุดคลองและถมถนนเป็นเส้นละ ๑ ชั่ง ๕ ตำลึง คิดรวมทั้งค่าขุดคลองตอไม้ เป็นเงิน ๒๐๗ ชั่ง ๑๘ ตำลึง ๑ บาท พระราชทานชื่อว่าคลองถนนตรง ครั้นคลองเสร็จแล้วพวกชาวยุโรปก็ไม่ลงไปอยู่ที่บางนา ท่านเจ้าพนักงานต่อว่า ก็ว่าไกลนักจะขออยู่ตามเดิม
๕๘. พระราชทานทรัพย์สร้างศาลาที่เมืองร่างกุ้ง
ในปีนั้นเมื่อเดือน ๒ แรม ๑๒ ค่ำ มิสเตอร์เฟาเป็นที่หลวงสยามานุเคราะห์กงสุลสยามที่เมืองย่างกุ้ง มีหนังสือถวายเข้ามาว่า เชิงเนินพระธาตุเป็นทางรวมสัตบุรุษผู้คนไปมาไหว้พระธาตุไม่มีที่พักอาศัย ถ้าได้ทำเป็นศาลาใหญ่พอให้คนอาศัยก็จะดี โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้มีหนังสือขอที่เกาวนาอังกฤษ เจ้าเมืองร่างกุ้งยอมให้แล้ว จึ่งได้พระราชทานพระราชทรัพย์ออกไปให้หลวงสยามานุเคราะห์กงสุลสร้างศาลาไว้ที่เนินเขา ริมทางที่จะขึ้นไปนมัสการพระบรมธาตุเป็นศาลาใหญ่หลัง ๑ สิ้นพระราชทรัพย์ ๒,๓๐๐ เหรียญ ก็มีคนไปมาอาศัยมากมิได้ขาด
๕๙. หนังสือองญวนข้าหลวงเมืองไซ่ง่อนถึงเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ สมุหพระกลาโหม
ลุศักราช ๑๒๒๐ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก เป็นปีที่ ๘ ณเดือน ๕ ขึ้น ๔ ค่ำ องจูซือถือหนังสือกินเลือกไกซือข้าหลวงผู้สำเร็จราชการเมืองไซ่ง่อน มาถึงพณฯหัวเจ้าท่านที่สมุหพระกลาโหมฉะบับ ๑ ได้แปลหนังสือออกเป็นคำไทยใจความว่า
หนังสือองกินเลือกไกซือดงกักใดหกสีแซ่เอียน ข้าหลวงผู้สำเร็จราชการเมืองไซ่ง่อนฝ่ายใต้ ๖ หัวเมือง มาถึงท่านเสนาบดีเจ้าพระยากลาโหมให้ทราบ ด้วยเมื่อณเดือน ๑๒ ปีมะเสง นพศก จีนหลินหองแซ่หงอลูกค้ามาถึงเมืองไซ่ง่อนแจ้งความว่า ท่านเสนาบดีผู้ใหญ่กรุงเทพมหานคร มอบญวนเรือซัด ๒๑ คน ฝากเรือลูกค้าออกไปถึงไซ่ง่อน มีหนังสือเบิกร่องเจ้าพนักงานกรุงเทพมหานครสำหรับลำออกไปด้วย และไพร่ญวน ๒๑ คนได้รับแล้วนั้น ได้ให้บำเหน็จรางวัลจีนหลินหองลูกค้า และข้าพเจ้าคิดถึงการครั้งก่อน เมื่อข้าพเจ้ากับเจ้าคุณจักรี แม่ทัพกรุงเทพมหานคร ได้ชุมนุมกันที่เมืองอุดงมีไชย พูดจาสัญญากันว่า เมื่อครั้ง ๒ พระมหานครยังรบกันอยู่ ว่าพวกญวนที่กองทัพกรุงเทพมหานครจับไปได้ และอาวุธปืนของกรุงเทพมหานครที่กองทัพญวนเก็บไปได้ ภายหลังนั้นเมื่อเลิกทัพกลับไปเมืองทั้ง ๒ ฝ่าย ขอให้นำความกราบทูลทั้ง ๒ ฝ่าย ฝ่ายที่กรุงเทพมหานครให้มอบไพร่ญวนไป ฝ่ายเมืองญวนจะได้คืนอาวุธปืนส่งมาให้ ตั้งแต่นั้นมากว่า ๑๐ ปีแล้ว ยังไม่ได้ข่าวคราวประการใด และการข้อนี้เป็นการแม่ทัพทั้ง ๒ ฝ่ายสัญญากันไว้ ข้าพเจ้าเป็นพนักงานอยู่ในการอันนี้ การที่สัญญากันไว้นั้นช้านานมาแล้วหาสำเร็จไม่ เป็นการหน่วงหนักอยู่ในใจ และเมื่อเดือน ๑๒ ปีมะโรง อัฐศก เมืองพุทไธมาศบอกหนังสือมาว่า ไพร่ญวนต้องพายุเรือซัดไป ๒๐ คน นายเรือชื่อเวียนเธอกินกลับมาถึงเมืองพุทไธมาศให้การว่า กรุงเทพมหานครจัดเรือและคนมาส่งที่เกาะกงปล่อยมา ญวนรายนี้ไม่มีหนังสือสำคัญมา จึ่งไม่ได้ทูลเจ้าเวียดนาม แต่จีนหลินหองพาพวกญวนออกมามีหนังสือเบิกร่องจะแจ้งเป็นสำคัญ ข้าพเจ้าคิดว่าครั้งนี้ที่พวกญวนออกมามิใช่พวกญวนที่จับไว้แต่ก่อน แต่เป็นคนอยู่ในเมืองญวน เดินทางทะเลต้องลมพายุซัดไป กรุงเทพมหานครได้ทำนุบำรุงเลี้ยงดูแล้วส่งมา เหมือนเป็นข้อเมตตาเมืองญวนก็เป็นการเจริญดี และซึ่งญวนเก็บได้อาวุธปืนไว้จะต้องใช้คนส่งคืนไป จะได้ต้องกับคำสัญญาเดิม และตอบแทนซึ่งเมตตาส่งญวนมา ข้าพเจ้าได้นำข้อความขึ้นทูลเจ้าเวียดนาม ก็โปรดตามข้าพเจ้าคิดไว้นั้น ข้าพเจ้าจึ่งสั่งให้เจ้าเมืองโชฎกจัดปืนที่เก็บไว้ได้ครั้งก่อน ปืนทอง ปืนเหล็ก รวม ๓๐ บอก บรรทุกเรือลำเลียงลำ ๑ มอบให้ขุนนางชื่อจูซือคุมเข้ามาส่ง จึงได้ทำหนังสือบอกมา ถ้าพวกจูซือเข้ามาถึงแดนกรุงเทพฯ วันใด ขอให้รับไว้โดยสะดวก พวกญวนซึ่งต้องจับไว้นั้น ถ้าผู้ใดสมัครกลับไปบ้านเมือง ก็ขอให้ส่งออกไป จะได้ต้องกับคำสัญญาเดิม ขอท่านเสนาบดีจงพิจารณาให้สมควร
หนังสือมาณวันเดือน ๓ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ตืดึก ๑๐ ปี ปีมะเสงนพศก
๖๐. หนังสือตอบองญวนข้าหลวงผู้สำเร็จราชการเมืองไซ่ง่อน
แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้พณฯหัวเจ้าท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม มีหนังสือตอบออกไป ใจความว่า
กินเลือกไกซือได้มีหนังสือส่งปืนเข้าไป และได้รับญวนเรือซัด ๒๑ คนไว้แล้ว ว่าเมื่อครั้งเจ้าพระยาบดินทรเดชาแม่ทัพได้พูดจาสัญญากับแม่ทัพญวนที่เมืองอุดงมีไชยว่า เลิกทัพกลับไปบ้านไปเมืองแล้ว ฝ่ายแม่ทัพไทยรับจะส่งไพร่ญวนที่กองทัพจับได้ออกไป ฝ่ายญวนจะคืนเครื่องศาสตราวุธมาให้ กาลนานมาถึง ๑๐ ปี หาได้ข่าวคราวไม่ ครั้งนี้พวกญวนต้องพายุเรือซัดมาในเขตต์แดนกรุงเทพมหานคร ทำนุบำรุงเลี้ยงดูส่งออกมาเหมือนเมตตาญวน เจ้าเวียดนามจึ่งรับสั่งให้ส่งปืนที่เก็บได้ ๓๐ บอก ให้องจูซือแซ่วิน ชื่อยินตัษ ว่าที่เมืองติงเปียนกุน เข้าไปส่งนั้น ได้แจ้งตามหนังสือแล้ว และญวนซึ่งจีนหลินหองพาไปส่งที่เมืองไซ่ง่อนนั้น เป็นญวนเรือต้องพายุซัดไปถึงเมืองนครศรีธรรมราช ๆ บอกส่งเข้าไปณกรุง ได้ให้ไล่เลียงไต่ถามก็เป็นญวนมาเที่ยวค้าขายโดยสุจริต มิใช่ญวนมาทำร้ายกับบ้านเมืองใด จึงได้ให้ส่งญวนกลับไป ใช่จะส่งแต่ญวน ๒๑ คนนั้นหาไม่ ญวนต้องพายุเรือซัดมาในเขตต์แดนเมืองขึ้นกรุงเทพมหานครครั้งใด พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงพระคุณธรรมอันมหาประเสริฐ ทรงพระกรุณาเมตตาแก่คนทั้งหลายซึ่งมิได้มีความผิด ได้ส่งให้กลับไปบ้านไปเมืองเป็นหลายครั้ง ซึ่งว่าเมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชาออกไปทำศึกสู้รบกับญวนพูดจาสัญญาไว้ว่า เลิกทัพไปแล้วจะส่งญวนที่กองทัพจับได้คืนไป ฝ่ายญวนจะคืนเครื่องศาสตราวุธให้นั้น เมื่อครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยาบดินทรเดชาเป็นแม่ทัพออกไปจัดแจงการเมืองเขมร บอกเข้าไปกราบบังคมทูลพระกรุณาว่าญวนมาพูดจาจะงดทัพไม่สู้รบ นักมารดาและภรรยาพระเขมรบรรดาตกไปอยู่กับญวนก็ส่งคืนให้ ฝ่ายองค์พระหริรักษรามมหาอิศราธิบดี และพระยาพระเขมรก็ยอมเป็นไมตรีกันตามเมืองใหญ่เมืองน้อย ๓ ปีจะไปส่งบรรณาการแก่ญวนครั้ง ๑ ตามอย่างเมืองเขมรเคยมาแต่ก่อน จึงโปรดเกล้าๆ ดำรัสว่า ญวนกับเขมรไม่คิดทำศึกรบกวนกัน จะให้ไพร่บ้านพลเมืองลูกค้าไปมาค้าขายถึงกันก็ดีแล้ว จึงได้ให้เจ้าพระยาบดินทรเดชาเลิกทัพกลับเข้าไปกรุงเทพมหานคร และธรรมดาแม่ทัพนายกองไปทำศึกสงครามแก่กัน ต่างคนต่างได้ผู้คนช้างม้าเครื่องศาสตราวุธ ทั้ง ๒ ฝ่าย แต่ฝ่ายกรุงเทพมหานครได้ญวนมา พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน ทรงพระมหากรุณาเมตตาแก่คนซึ่งมีชีวิต จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้เลี้ยงดูทำนุบำรุง ตั้งบ้านเรือนทำมาหากินเป็นพากพูมมาจนทุกวันนี้ ฝ่ายญวนก็ได้คนไทยไป แต่หาได้ยินว่าเอาไปเลี้ยงดูทำนุบำรุงไว้ที่แห่งใดไม่ และปืนอาวุธซึ่งเจ้าเวียดนามรับสั่งให้องญวนผู้สำเร็จราชการเมืองไซ่ง่อนส่งเข้าไปนั้น ก็ขอบใจอยู่แล้ว แต่ของอันนี้ฝ่ายเมืองญวนเก็บไว้ได้ก็เป็นสิทธิของญวนเถิด หาต้องการที่ไทยจะรับไว้ไม่ ที่กรุงตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงพระคุณธรรมอันมหาประเสริฐ เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ลดค่าธรรมเนียมปากเรือเปิดทางค้าขาย เรือลูกค้าทั้งปวงคนนานาประเทศเข้ามาค้าขายโดยมาก หาได้เกียจกันหึงษ์หวงแก่กันต่างประเทศต่างภาษาไม่ ถ้าญวนไม่คิดเป็นข้าศึกศัตรูกันแล้ว จะมาค้าขายก็มาเถิด
หนังสือมา ณวันอังคาร เดือน ๕ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีมะเมียสัมฤทธิศก
องจูซือไม่รับ ว่าธรรมเนียมญวนไม่เคยรับหนังสือตอบ แล้วองจูซือก็ลาไป องจูซือเข้ามาครั้งนั้นก็โปรดฯ ให้เลี้ยงดูอยู่แพท่าบ้านเจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดี ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ จึงได้เอาหนังสือฝากจีนหลินหองลูกค้าออกไป
๖๑. หนังสือองญวนข้าหลวงผู้สำเร็จราชการเมืองไซ่ง่อน ตอบเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์
ครั้นภายหลังณเดือน ๒ ขึ้น ๓ ค่ำ องกินเลือกไกซือมีหนังสือตอบลูกค้ามาใจความว่า
กินเลือกไกซือกงดักใดหกสี่ตรีหยองเตืองตรานเลียดบ้า เป็นข้าหลวงผู้กำกับเมืองไซ่ง่อนฝ่ายใต้ทั้ง ๖ มีความชอบเก่าครั้งหัวเมืองณกรุงเวียดนาม ทำหนังสือตอบมายังเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ สมันตพงศ์พิสุทธิ มหาบุรุษรัตโนดม ว่าที่สมุหพระกลาโหม ผู้ได้บังคับการรบฝ่ายหัวเมืองทะเลตะวันตก ณกรุงเทพมหานครให้ทราบ ด้วยเมื่อเดือน ๑๐ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก เรือจีนหลินหองจีนก๊กฮุนมาถึงเมืองไซ่ง่อน ถือหนังสือเจ้าคุณมาถึงข้าพเจ้าฉะบับ ๑ ให้แปลออกดูได้ความในหนังสือนั้นว่า ได้ทราบตามในหนังสือข้าพเจ้าที่มีเข้าไปส่งคืนให้ และว่าท้าวถึงซึ่งข้อสัญญาคืนปืนคืนคนนั้นด้วย เมื่อครั้งทั้ง ๒ พระนครยังทำศึกต่อกันอยู่นั้น ทหารฝ่ายกรุงเทพๆ จับได้ราษฎรเมืองญวนก็โปรดฯ ให้เลี้ยงดู ให้ทำมาหากินเป็นสุขอยู่ ฝ่ายทหารเมืองญวนจับได้คนเมืองไทยไปนั้น หาได้ข่าวว่าเลี้ยงดูอยู่ที่แห่งใดตำบลใดไม่ ซึ่งอาวุธปืนที่ญวนเก็บไปได้นั้นก็เป็นสิทธิฝ่ายเมืองญวน กรุงเทพมหานครไม่ควรจะรับไว้ และว่าสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรุงเทพมหานคร เสวยราชสมบัติแล้วโปรดฯ ให้ยกค่าธรรมเนียมปากเรือเปิดทางค้าขาย มิได้เกียจกันหึงษ์หวงแก่คนนานาประเทศ เหตุดังนั้นเรือลูกค้านานาประเทศเข้ามาค้าขายชุกชุมเป็นอันมาก ถ้าเมืองญวนไม่อยากก่อเหตุทำศึกสงครามต่อไปอีก จะเข้ามาค้าขายก็มาเถิด และซึ่งปีก่อนกรุงเทพมหานครโปรดฯ ให้ส่งญวนต้องพายุซัดออกไปนั้น ก็มีข้อดีเป็นอันมาก เหตุดังนั้น ข้าพเจ้าจึงคิดถึงข้อสัญญาแต่ครั้งก่อนที่เมืองอุดงมีไชย จึงได้มีหนังสือบอกขึ้นไปกราบทูลเจ้าเวียดนามทรงทราบแล้ว จึงจัดให้คนบรรทุกปืนเข้ามาส่งคืน ปรารถนาจะให้ถูกต้องตามสัญญาเดิม ซึ่งกรุงเทพมหานครจะรับไว้หรือไม่รับไว้สุดแต่จะเห็นควรเถิด ก็ไม่เกี่ยวข้องในการอะไรดอก แล้วแต่ ครั้งก่อนเมื่อได้สัญญากันที่เมืองอุดงมีไชยแล้ว ซึ่งทหารเมืองญวนจับได้บุตรพระยาพระเขมร ฝ่ายกรุงเทพมหานครและคนกรุงเทพมหานคร คนลาวก็ส่งมอบให้เจ้าพระยาบดินทร์เดชารับไว้ทั้งสิ้น ไม่แต่เท่านั้น สืบไปราษฎรฝ่ายกรุงเทพมหานคร ต้องพายุซัดไปแขวงเมืองพุทไธมาศ ขุนนางผู้รักษาเขตต์แดนทำตามพระทัยเจ้าเวียดนามก็เลี้ยงดู ส่งกลับไปถึงเขตต์แดนณเมืองประจันตคิรีเขตต์ มิได้หวงไว้อยู่ที่แห่งใดตำบลใดสักคนเดียว และซึ่งคนเมืองญวนแต่ครั้งก่อน ทหารฝ่ายกรุงเทพมหานครจับได้ไปเลี้ยงดูอยู่ในแขวงกรุงเทพๆ มาหลายปีแล้ว สุดแต่ฝ่ายกรุงเทพมหานครจะจัดแจงให้ตามใจคนสมัครเถิด ซึ่งข้าพเจ้ามีหนังสือ เหตุด้วยการจะส่งปืนคืนจึงว่าเอื้อมไปถึงการสัญญาเดิมมาดังนั้น และซึ่งให้หนังสือที่มีมาว่างดการศึกสงคราม ให้ไปมาค้าขายถึงกัน การข้อนี้แต่ครั้งก่อน เมืองญวนและกรุงเทพฯ เป็นทางพระราชไมตรีไปมาถึงกันเป็นอันสนิทมิได้ขาดสืบไป เหตุด้วยขุนนางรักษาเขตต์แดนปรารถนาจะหาความชอบจึงก่อเหตุเป็นศึกสงคราม ร้าวรานต่อกันตั้งแต่ชุมนุมสัญญากันที่เมืองอุดงมีไชย แล้วก็งดการศึกสงครามเลิกทัพกลับไป ทั้ง ๒ ฝ่ายก็เป็นทางพระราชไมตรีดีต่อกันแล้ว ซึ่งเขตต์แดนทั้ง ๒ พระนครทางไปมากันดารอยู่ และเหตุด้วยในขณะเมื่อขาดทางพระราชไมตรี ราษฎรลูกค้าทั้ง ๒ พระนครจึงไม่ไปมาค้าขายถึงกัน แต่ก่อนกรุงเทพฯ ก็หามีใจเกียจกันหึงษ์หวง ฝ่ายเมืองญวนก็หาได้มีใจห้ามปรามไม่ บัดนี้กรุงเทพๆ อยากจะให้ค้าขายไปมาถึงกันเป็นอันสะดวกก็เป็นความดีอยู่แล้ว ลมทิศตะวันตกพัดชื่นบาน ขอให้ท่านจำเริญสุขเถิด
หนังสือเขียนที่ตือดึก ๑๘ ปี เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ
๖๒. ทูตเดนมาร์กเข้ามาทำหนังสือสัญญา
ครั้นมาถึงเดือน ๖ พระเจ้าเฝรเดอริกที่ ๗ เจ้าแผ่นดินเด็นมาร์ก และพวกวันดาลซ์พวกกอธซ์ และเป็นดุ๊กแห่งเมืองเซลสวิค เมืองโฮลสไตน์ เมืองสตอมาร์น เมืองดิตมาชเลาเอนเบิค เมืองโอลเดนเบิค รวม ๘ เมือง แต่งให้มิสเตอยอนยาเวอิศเกวร์ เป็นกงสุลเดนมาร์กอยู่ที่เมืองสิงคโปร์ เป็นราชทูตเชิญพระราชศาสน์พระเจ้าแผ่นดินเดนมาร์ก เข้ามาทำหนังสือสัญญาณกรุงเทพมหานคร มาด้วยเรือกำปั่นเหล็กชื่อจลวนเยเนรัลวิเลียมมาถึงกรุงเทพมหานคร ณวันเดือน ๖ แรม ๑๐ ค่ำ ขึ้นพักอยู่ที่บ้านมิสเตอร์ดีเกดะมาซอน เหนือปากคลองผดุงกรุงเกษม แล้วมิสเตอร์ยอนยาเวได้เข้าเฝ้าไปรเวตครั้ง ๑ ครั้นณวันอังคารเดือน ๖ แรม ๑๔ ค่ำ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมตั้งผู้รับสั่งให้ปรึกษาทำหนังสือสัญญาด้วยมิศเตอร์ยอนยาเวทูต คือพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๑ ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหม ๑ เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดี ที่พระคลัง ๑ เจ้าพระยายมราช ๑ พระยาวรพงศพิพัฒน์ บุตรสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย ๑ ประชุมปรึกษาทำหนังสือสัญญาที่พระราชวังเดิม เป็นสัญญา ๓๕ ข้อ ครั้นณวันศุกรเดือน ๗ ขึ้น ๙ ค่ำ ได้ประทับตราหนังสือสัญญา
๖๓. ราชทูตไทยกลับจากลอนดอน
ในวันนั้น กำปั่นชื่อไปเลดิศ กัปตันชื่อดิกอเซ เข้ามาส่งพระยามนตรีสุริยวงศ์ราชทูต ซึ่งออกไปกรุงลอนดอนเข้ามาถึงกรุงเทพมหานคร ความโดยพิสดารแจ้งอยู่ในเรื่องราวจดหมายเหตุของทูตนั้นแล้ว
๖๔. ทูตเดนมาร์กกลับ
ครั้นมาถึงณวันพุธเดือน ๗ ขึ้น ๑๔ ค่ำ มิสเตอร์ยอนยาเวเข้าเฝ้ากราบถวายบังคมลากลับไปด้วยเรือเจ้าพระยา มิสเตอร์ยอนยาเวเข้ามาครั้งนั้นก็ไม่ได้ทำยศสิ่งไร ด้วยเป็นนายห้างอยู่ที่เมืองสิงคโปร์เคยเข้ามาหลายเที่ยวแล้ว โดยสารเรือลูกค้าเข้ามาแต่ผู้เดียว จึงมิได้เข้าเฝ้าออกใหญ่ ปืนสลุตก็ยิงแต่ฝ่ายไทยข้างเดียว ความในข้อสัญญาและการที่รับรองมิสเตอร์ยอนยาเว แจ้งอยู่ในจดหมายเหตุนั้นแล้ว
๖๕. โปรดฯ ตั้งองค์พระนโรดมและองค์หริราชดะไนไปช่วยราชการเมืองเขมร
ในปีนั้น องค์พระหริรักษรามมหาอิศราธิบดี เจ้าแผ่นดินกัมพูชา มีศุภอักษรให้พระยาราชเดชะ พระยานรินทราธิบดี เข้ามาว่าตัวแก่ชราแล้ว ขอให้โปรดฯ ตั้งแต่งนักองค์ราชาวดี นักองค์ศรีสวัสดิ์ ซึ่งทำราชการอยู่ที่กรุงเทพมหานครนั้น ขอรับพระราชทานออกไปช่วยรักษาแผ่นดิน ให้นักองค์วัตถาเข้ามาทำราชการแทนนักองค์ทั้ง ๒ และว่าอย่างธรรมเนียมเมืองเขมรที่แก้วฟ้ามี ขอให้ตั้งนักองค์ศรีสวัสดิ์เป็นที่แก้วฟ้าออกไปด้วย จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมตั้งนักองค์ราชาวดีมีนามว่า องค์พระนโรดมพรหมบริรักษ์มหาอุปราช ตั้งนักองค์ศรีสวัสดิ์เป็นองค์หริราชดะไนไกรแก้วฟ้า ให้ออกไปทำราชการด้วยบิดา องค์พระนโรดมพรหมบริรักษ์ องค์หริราชดะไนไกรแก้วฟ้า ได้กราบถวายบังคมลาออกไป เมื่อณวันเดือน ๗ แรม ๑๐ ค่ำ เป็นจำนวนคนเข้ามารับ ๕๙๓ คน ตามออกไปไทยเขมร ๖๗๒ คน รวมเป็นคน ๑,๒๖๕
ครั้นมาถึงเดือน ๑๐ เสเนศผู้ครองเมืองลูแบก เมืองปลิแมน เมืองฮำเบิก รวม ๓ เมือง เรียกว่า แฮนไซแอติกริปับลิค มีอักษรศาสน์ส่งเข้ามาให้ทิโอโดร์นิศแอสกิว ลูกค้าซึ่งตั้งห้างค้าขายอยู่ที่กรุงเทพมหานคร ส่งให้เจ้าพนักงานหน้าที่ทูลเกล้าฯ ถวาย ขอให้ทิโอโดร์ทิศแอสกิวทำหนังสือสัญญาณกรุงเทพมหานคร
ครั้นณวันพุธเดือน ๑๐ แรม ๑๔ ค่ำ ทิโอโดร์นิศแอสกิวเข้าเฝ้าถวายอักษรศาสน์ เครื่องมงคลราชบรรณาการ กะจกใหญ่คู่ ๑ กล้องใหญ่ส่องดาวคัน ๑ ปืนทหารมีหอกปลายบอก ๑ มีดาบปลายบอก ๑ รวม ๒ บอก แตรสำหรับเป่าสำรับ ๑ พรมใหญ่ ๒ ผืน ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เสด็จออกอย่างกลาง แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมตั้งผู้รับสั่งให้ประชุมปรึกษา ทำหนังสือสัญญาด้วยทิโอโดร์นิศแอสกิว คือพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงษาธิราชสนิท ๑ ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม ๑ ท่านเจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีที่พระคลัง ๑ เจ้าพระยายมราช ๑ พระยาวรพงศพิพัฒน์ ๑ รวม ๕ ปรึกษาทำหนังสือสัญญาที่พระราชวังเดิม เมื่อวันลงชื่อประทับตราหนังสือนั้น ไม่ได้ยิงปืนสลุตเพราะไม่มีกำปั่นรบเข้า
๖๖. ฝรั่งเศสรบกับญวน
ฝ่ายที่เมืองญวน สมเด็จพระเจ้าอัมเปรอให้ไวส์อัดมิราลริโกเดอเยวนุยีเป็นแม่ทัพคุมกำปั่นรบมาทำหนังสือสัญญาด้วยญวนอีก ถ้าไม่ยอมทำก็ให้รบเอาเมือง อัดมิราลริโกมาถึงปากน้ำเมืองเว้ณวันเดือน ๑๐ ขึ้น ๑๕ ค่ำ คลองน้ำตื้นเรือใหญ่เข้าไม่ได้ จึงใช้ขุนนางถือหนังสือลงเรือโบตเข้าไปหลายลำ ขุนนางเอาหนังสือไปยื่นก็ไม่มีผู้ใดรับ จึงเอาหนังสือไปปักไว้ที่ชายตลิ่งแล้วก็กลับมาลงเรือ คอยอยู่หลายวันก็ไม่เห็นญวนตอบหนังสือลงมา จึงแต่งให้คนขึ้นไปสืบ พวกญวนเข้ารีตกระซิบบอกว่ามีขุนนางญวนฉีกหนังสือของท่านทิ้งเสีย อัดมิราลริโกทราบความดังนั้นก็ยกทหารและเรือรบไประดมยิงป้อมค่ายที่อ่าวตุรน ญวนสู้รบทนฝีมือฝรั่งเศสไม่ได้แตกหนีไป แต่ไพร่บ้านพลเมืองนั้นฝรั่งเศสมีกรุณาให้อยู่เป็นปกติ ฝรั่งเศสได้ป้อมค่ายไว้เป็นที่มั่นของฝรั่งเศสทั้งสิ้น ฝรั่งเศสคิดจะไปว่ากล่าวแก่เจ้าเวียดนามเรื่องญวนฆ่าบาดหลวงที่เมืองเว้
ครั้นเดือน ๑๑ ข้างขึ้น อัดมิราลริโกให้ขุนนางยกกองทัพไปตีได้เมืองกวางหนำอีกเมือง ๑ พวกญวนจับได้ทหารฝรั่งเศส ๒ คน ตัดศีร์ษะเสียคน ๑ เอาแขวนคอคน ๑ แล้วเที่ยวตระเวนว่าญวนไม่ทำหนังสือสัญญา ญวนสู้รบแข็งแรง เตรียมทหารไว้ที่เมืองเว้หลายหมื่น ฝรั่งเศสว่าในเดือน ๑๑ ข้างแรมจะยกไปตีเมืองเว้ให้จงได้ แล้วเห็นว่าญวนยกลงมามาก สืบได้ความว่าหนทางที่จะขึ้นไปเมืองเว้ยากลำบากนัก ต้องขึ้นเขาลงเขา คนน้อยก็สู้คนมากไม่ได้ จะเอาปืนเปรียมใหญ่ไปก็ขัดสนจึงได้งดกองทัพไว้ คิดตั้งเมืองขึ้นที่อ่าวตุรน สร้างบ้านเมืองขึ้นมากแล้ว พวกทหารในกองทัพเจ็บป่วยเป็นโรคตาแดงและโรคบิดเป็นอันมาก พวกญวนเข้ารีตบอกกับอัดมิราลริโกว่า ตั้งอยู่ที่นี่ไม่เป็นประโยชน์อะไร อากาศก็ไม่ดี ถ้าไปตั้งอยู่เมืองไซ่ง่อนมีประโยชน์มาก ลำน้ำทั้งกว้างทั้งลึก สินค้าเมืองลาวเมืองเขมรลงมาทางนั้น สะเบียงอาหารก็บริบูรณ์ และเข้าเปลือกเข้าสารก็เป็นสินค้าใหญ่ อัดมิราลริโกเห็นชอบด้วย
๖๗. ดาวหางขึ้น
ฝ่ายที่กรุงเทพมหานคร เมื่อวันพฤหัสบดี เดือน ๑๐ แรม ๑๕ ค่ำ เกิดดาวหางขึ้น หัวอยู่ข้างทิศพายัพ หางอยู่ทิศอิสาณ หางใหญ่ตั้งแต่เวลาพลบค่ำก็เห็นเป็นลำพุ่งขึ้นไปบนอากาศ ครั้นเวลาดึกศีร์ษะตกไปตามตะวัน หางก็โด่งขึ้นไปอยู่บนอากาศ เห็นเป็นหางกราด ครั้นนานวันเข้าหางก็สั้นไปทุกที ประมาณ ๑๕ วันจึงหาย พิเคราะห์ดูก็ไม่เห็นมีเหตุสิ่งใด เห็นมีแต่ไข้โคกระบือล้มทั่วทั้งพระราชอาณาจักร คอก ๑ ลางทีก็เสียไปส่วน ๑ บ้าง ๒ ส่วนบ้าง ๓ ส่วนบ้าง ลางทีก็หมดคอกบ้าง เป็นที่บ้านนั้นเกิดแล้วย้ายไปเป็นที่บ้านอื่นๆ ต่อไป มิได้พร้อมกันทีเดียว เป็นอยู่ ๓ ปี ดาวดวงนี้ข้างยุโรปเขาเห็นมาก่อนเราประมาณ ๕ เดือน ฝ่ายเราจึงได้เห็น
๖๘. พระราชทานเพลิงศพสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ และสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย
ครั้นมาถึงณวันเดือน ๑ ขึ้น ๓ ค่ำ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ยกศพสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณขึ้นเสลี่ยงแปลง หามทางบก ตั้งแต่วัดสุทัศนเทพวรารามไปเมรุผ้าขาวที่วัดสระเกศ ครั้นณวันเดือน ๑ ขึ้น ๕ ค่ำ ๑ เสด็จพระราชทานเพลิง
ครั้นถึงณวันจันทร์ เดือน ๑ ขึ้น ๘ ค่ำ ๒ ได้ชักศพสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยไปเข้าเมรุที่หน้าวัดมหาพิไชยญาติการาม ครั้นวันพฤหัสบดี เดือน ๑ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ได้ประทานเพลิง แล้วรับสั่งว่าที่เมรุนั้นเปล่าอยู่ ขอฝากเครื่องศพหลวงไว้ในเมรุ เมรุนั้นจึงได้ปรากฏอยู่จนทุกวันนี้ และความประสงค์ของสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยท่านทำขึ้นไว้ ปรารถนาจะประชุมอัฏฐิทั้งปวงในประยูรวงศ์สมเด็จพระอมรินทรามาตย์ให้อยู่เสียแห่งเดียวกัน การก็ไม่สมประสงค์
๖๙. ทูตโปรตุเกศเข้ามาทำหนังสือสัญญา
ครั้นมาถึงเดือน ๒ พระเจ้าแผ่นดินโปรตุคอลแต่งให้อิศิโกโรฝรั่งสิโกยิมารังเจ้าเมืองมาเก๊าเป็นราชทูตนาย ๑ บุแสมาริบกาฝนสักกัดตรีเป็นอุปทูต ๑ ฝรั่งสิสุโกเมวรูปราสุเป็นตรีทูตนาย ๑ กับขุนนางโปรตุเกศมาด้วยเรือชื่อมงดิโก กัปตันชื่อตรีกงอรี เข้ามาถึงสันดอนณเดือน ๒ แรม ๓ ค่ำ พระยามหาอรรคนิกร พระยาสมุทรบุรานุรักษ์บอกขึ้นมา โปรดฯ ให้ลงไปรับ
ครั้นณวันเดือน ๒ แรม ๕ ค่ำ ทูตโปรตุเกศมาด้วยเรือใบของเขาเองถึงกรุงเทพมหานคร ครั้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๒ แรม ๙ ค่ำ ขึ้นพักอยู่ที่ตึกแขกเมือง ปากผดุงกรุงเกษม เข้าเฝ้าออกใหญ่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ถวายเครื่องมงคลราชบรรณาการ เครื่องใส่น้ำร้อนทำด้วยเงินสำรับ ๑ พรมใหญ่ผืน ๑ ฉากเรื่องรบ ๒ สมุด เรื่องรูเซีย ๑ หีบมีเครื่องหอมหีบ ๑ กล้องแฝด ๑ กล้องส่องตาเดียวกล้อง ๑ หีบมีของหวานแช่อิ่ม ๒
ของทรงยินดี ในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เครื่องน้ำร้อนทำด้วยเงินสำรับ ๑ ฉากคู่ ๑ หีบเครื่องหอมหีบ ๑ กล้องส่องแฝด ๑ กล้องส่องตาเดียวกล้อง ๑ หีบเหล้าหวาน ๒ หีบ แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งผู้รับสั่งให้ปรึกษาทำหนังสือสัญญาด้วยผู้ครองเมืองมาเก๊า คือพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๑ ท่านเจ้าพระยานิกรบดินทร์ที่สมุหนายก ๑ ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม ๑ เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีที่พระคลัง ๑ เจ้าพระยายมราช ๑ พระยาวรพงศพิพัฒน์ ๑ รวม ๕ ปรึกษาทำหนังสือสัญญาที่พระราชวังเดิม เป็นสัญญา ๔๗ ข้อ เมื่อวันลงชื่อประทับตราหนังสือสัญญานั้น ได้ยิงปืนสลุตที่ป้อมวิชเยนทรประสิทธิ์ ๒๑ นัด ฝ่ายที่เรือรบโปรตุเกศก็ยิงปืนสลุต ๒๑ นัด ณวันเดือน ๓ ขึ้น ๓ ค่ำ ราชทูตเข้าเฝ้าถวายบังคมลากลับไป ความในข้อสัญญาและการที่จะรับรองทูตนั้นแจ้งอยู่ในจดหมายเหตุนั้นแล้ว
๗๐. งานเฉลิมพระมหามนเทียรพระที่นั่งอนันตสมาคม
ลุศักราช ๑๒๒๑ ปีมะแมเอกศก เป็นปีที่ ๙ การที่ทำพระที่นั่งอนันตสมาคม ได้ลงมือทำตั้งแต่ปีขาลฉศกมาจนถึงปีมะแมเอกศกจึงแล้ว กำหนดพระฤกษ์จะได้เสด็จพระราชดำเนินไปเฉลิมพระมหามนเทียรใหม่ มีพระบรมราชโองการดำรัสว่า เมื่อทำการพระบรมราชาภิเศกแต่ก่อน กรมสมเด็จพระปรมานุชิตดับเทียนไชยเสียก่อน การยังไม่ทันแล้ว ก็ครั้งนี้จะต้องทำให้เหมือนอยู่อย่างการบรมราชาภิเศก เทียนไชยจะได้เอาไว้จนเสร็จการจึงดับ
ณวันจันทร์ เดือน ๖ ขึ้น ๑ ค่ำ เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระประเมนทรมหามงกุฎ สุทธิสมมติเทพยพงศ์ วงศาดิศวรกษัตริย์ วรขัตติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ บรมธรรมมิกมหาราชาธิราชบรมนารถบรมบพิตร พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จออกพระที่นั่งนงคราญสโมสร พร้อมด้วยพระบรมวงศานุวงศ์ และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายไตรบริกขารในการเฉลิมพระราชมนเทียร พระสงฆ์ ๘๐ รูป พระบวรวงศ์เธอ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ ๑ หม่อมเจ้าราชาคณะ ๓ องค์ หม่อมเจ้าสีลวราลังการ ๑ หม่อมเจ้าญาณวราภรณ์ ๑ หม่อมเจ้าสังวรวรประสาธน์ ๑ หม่อมเจ้าเปรียญ ๔ องค์ และพระราชาคณะในพระนคร ๕๕ รูป พระครู ๑๑ พระราชาคณะหัวเมือง ๕ พระครู ๑ ทรงถวายไตรผ้าเนื้อดี ย่ามพัชนีอัตลัดดอกเสมอกัน ๘๐ ที่ศาลาพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ สรงน้ำครองไตรเสร็จแล้ว สวดพระพุทธมนต์ในพระที่นั่งนงคราญสโมสรทั้ง ๘๐ รูป ตั้งน้ำวงด้าย ครั้นเวลา ๘ ทุ่ม ๖ บาท เสด็จออกพระที่นั่งอนันตสมาคม ทรงถวายเทียนชนวนแก่พระบวรวงศ์เธอ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ ทรงจุดเทียนไชยประโคมปี่พาทย์กลองแขกแตรสังข์ฆ้องไชยบัณเฑาะว์ แล้วพระสงฆ์ ๔ รูปตั้งสวดท้องภาณพระราชาคณะนั่งปรกรูป ๑ ผลัดเปลี่ยนกันจนจบ จบละ ๕ รูปจนสำเร็จการพระราชพิธี และพระมหาราชครูพิธีพราหมณ์โหราจารย์ประชุมพร้อมกัน เชิญเทวรูปตั้งเบญจนพรัตนโหมกุณฑลหอเสถียรธรรมปริตร
ครั้นณวันอังคาร เดือน ๖ ขึ้น ๒ ค่ำ เวลาเช้าเสด็จออกพระที่นั่งอนันตสมาคม ทรงถวายบาตรผ้าเชิงเขียนลายทองสลักแพรจินเจา ๘๐ ทรงประเคนสำรับคาวหวาน พระสงฆ์รับพระราชทานฉัน ครั้นเวลาบ่าย พระบวรวงศ์เธอกรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ และพระราชาคณะ ๑๙ รูป เข้าไปสวดพระพุทธมนต์ณพระที่นั่งบรมพิมาน ๕ รูป พระที่นั่งจันทรทิพโยภาศ ๕ รูป พระที่นั่งภาณุมาศจำรูญ ๕ รูป พระที่นั่งมูลมนเทียร ๕ รูป หม่อมเจ้าราชาคณะ ๓ รูป หม่อมเจ้าเปรียญ ๔ องค์ พระราชาคณะ ๕๐ พระครู ๓ รวม ๖๐ รูป สวดณพระที่นั่งอนันตสมาคม เสด็จออกทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการแล้ว พระมหาราชครูพิธีถวายใบสมิตโหมเพลิงปัดพระองค์ แล้วเสด็จขึ้นทรงสดับพระสงฆ์สวดบนพระที่นั่งภาณุมาศจำรูญทั้ง ๓ วัน และเจ้าพนักงานชาวพระเครื่องต้นได้ครอบสายสิญจน์ ตั้งพระมหามงคลทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย
ครั้นณวันพุธ เดือน ๖ ขึ้น ๓ ค่ำ เวลาเช้าเสด็จออกณพระที่นั่งอนันตสมาคม พระสงฆ์ ๘๐ รูปรับพระราชทานฉันเสร็จแล้ว ทรงถวายบริกขารหีบหมากแก้วมีเครื่องพร้อม มุ้งประทุน เสื่ออ่อน หมอนอิงลายวิลาศ หมอนหนุนหน้าอัตลัด พัชนีหน้าลายวิลาศ เสื่อคล้า หมอนขวาน รวม ๑๐ สิ่ง ครั้นเวลาบ่ายสวดพระพุทธมนต์ทั้ง ๕ แห่ง ครั้นวันพฤหัสบดี เดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ เวลาเช้าพระสงฆ์ ๘๐ รูปรับพระราชทานฉันเสร็จแล้ว ทรงถวายบริกขารเครื่องน้ำชา อั้งโล่ กาทองแดง กล่องแดงมีฝาปิดเครื่องสำรับคาวสำรับหวานทั้ง ๘๐ รูป เวลาบ่ายสวดพระพุทธมนต์ในพระที่นั่งทั้ง ๕ แห่ง ครั้นเวลา ๗ ทุ่มเศษ พระฤกษ์เสด็จแต่พระมหามนเทียร มีโหรพราหมณ์โปรยเข้าตอกดอกไม้ เป่าพระมหาสังข์ทักขิณาวัฏตีบัณเฑาะว์นำเสด็จ ทรงโปรยเงินตามทาง มีนางเชิญเครื่องราชบริโภค พานถั่วงาศิลาบดผลฟักวิลาโดยเสด็จ ถึงพระที่นั่งแล้วประโคมปี่พาทย์ กลองแขก แตรสังข์ ฆ้องไชย เสด็จพระราชดำเนินขึ้นที่สรง จึงพระราชโกษาไขสหัสธาราถวายเครื่องพระมุรธาภิเศก สรงน้ำพระพุทธมนต์กับพระเต้า ๕ องค์ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ ถวายน้ำพระพุทธมนต์ด้วยพระเต้าศิลา พระครอบสัมฤทธิ พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมพระพิทักษเทเวศร พระวรวงศ์เธอ กรมขุนนรานุชิต ถวายน้ำพระพุทธมนต์ด้วยพระเต้าปทุมนิมิตร ๔ องค์ พราหมณ์พฤฒิบาศโหราจารย์ถวายพระเต้าเบญจครรภ และพระมหาสังข์ ๕ พระมหาสังข์ ๓ พระฤกษ์ยกพระเศวตฉัตรบนพระที่นั่งบรมพิมานองค์ ๑ บนพระที่นั่งภาณุมาศจำรูญองค์ ๑ พร้อมกัน ครั้นสรงเสร็จแล้วพระฤกษ์เสด็จขึ้นบนพระที่บรรทมบนพระที่นั่งภาณุมาศจำรูญ เสด็จโดยทางลาดพระบาท มีนางชำระพระบาทแทบเชิงอัฒจันท์พระที่นั่ง เสด็จถึงที่พระบรรทมแล้ว พระบรมวงศ์ผู้ใหญ่ถวายไชยมงคล ท้าววรจันทร์ถวายดอกหมากทองคำลูกกุญแจ ครั้นหยุดเสียงประโคมแล้ว เจ้าพนักงานประโคมขับไม้
ครั้นรุ่งขึ้นวันศุกร เดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำ เวลาเช้า ๒ โมง ๓ บาท เสด็จออกพระที่นั่งอนันตสมาคม พระฤกษ์ยกพระมหาเศวตฉัตรพระที่นั่ง และพระเศวตฉัตรพระที่นั่งภัทรบิฐ พระที่นั่งอัฐทิศ พร้อมกันทั้ง ๓ องค์ พระสงฆ์ ๘๐ รูปถวายไชยมงคลประโคมปี่พาทย์กลองแขกแตรสังข์ฆ้องไชย ยิงปืนเล็ก ๑๐๘ บอกๆ ละ ๑ นัด ยิงปืนใหญ่ ๔ ทิศพระราชวัง ๔ บอก ยิง ๒๑ นัด มีปี่พาทย์ประโคมที่ยิงปืนทั้ง ๔ ทิศ ครั้นเสร็จแล้วพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงถวายไทยธรรมธูปเทียน โคมแก้ว ร่มฝรั่ง แพร ชามเถามีฝา กาถ้วย รองเท้ากำมะหยี่เสร็จแล้ว จึงนิมนต์พระสงฆ์ขึ้นบนยกพื้นพระเฉลียงพระที่นั่งอนันตสมาคมข้างละ ๔๐ รูป แล้วเสด็จพระราชดำเนินขึ้นพระที่นั่งอัฐทิศเป็นพระฤกษ์ พระสงฆ์ถวายไชยมงคลประโคมอีกครั้ง ๑ พระมหาราชครูพราหมณ์พฤฒิบาศโหราจารย์ ปี่พาทย์กลองแขกฆ้องไชยแตรสังข์มะโหระทึกพร้อมกัน ๘ นายทั้ง ๘ ทิศ และโหรพราหมณ์ไปรับเข้าตอกดอกไม้ เชิญพานพระมหาสังข์ทักขิณาวัฏกลดเข้าประจำทิศทั้ง ๘ แล้วอ่านเวทถวายน้ำเวียนไปโดยลำดับ เป่าพระมหาสังข์ตีบัณเฑาะว์นำเสด็จโดยทางลาดพระบาท ไปขึ้นพระที่นั่งภัทรบิฐ ครั้นถึงทรงประทับเหนือพระที่นั่งภัทรบิฐลาดด้วยแผ่นทองจำหลักด้วยชาดหรคุณเป็นรูปราชสีห์อันมีทันตเดชะ แล้วให้หยุดเสียงประโคม ทรงเครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์ พระยาโหราธิบดี พระยาธรรมสัตย์สุจริต ถวายไชยวัฒนมงคล พระมหาราชครูพิธีอ่านเวทถวายไชยเสร็จแล้ว ทรงโปรยดอกพิกุลทองเงิน แล้วพระสงฆ์ถวายยถาสัพพี ทรงพระราชอุททิศด้วยพระเต้าทักษิโณทก เสร็จแล้วให้ประโคมอีกครั้ง ๑ แล้วเสด็จขึ้นพระที่นั่งมหาเศวตฉัตร พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยเข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทพร้อมกันโดยลำดับ แล้วให้หยุดเสียงประโคม จึงเจ้าพระยานิกรบดินทรมหินทรมหากัลยาณมิตร เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี กราบบังคมทูลพระกรุณาถวายไชยมงคล ขอให้ทรงพระเจริญในอิศริยสมบัติสืบไปภายหน้า พระสงฆ์สวดพระคาถาจบลง พระพิมลธรรมดับเทียนไชย และถวายอดิเรกถวายพระพรลา ทรงพระราชทานทองเฟื้องเงินเถาพระบรมวงศานุวงศ์ ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยทั่วกัน
พระบรมวงศานุวงศ์และท้าวนางข้าทูลละอองธุลีพระบาทฝ่ายในพร้อมกัน พระบรมวงศ์ผู้ใหญ่จึงถวายไชยมงคล ทรงโปรยดอกพิกุลทองพิกุลเงิน พระราชทานเงินเถาเสร็จแล้ว ครั้นเวลาบ่าย ตั้งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน บายศรีตอง ๕ ชั้น ๒ สำรับ พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยฝ่ายหน้าฝ่ายในเวียนเทียนสมโภชพระที่นั่ง ประโคมพิณพาทย์กลองแขกแตรสังข์ฆ้องไชย มีงานสมโภชไม้ลอยเดินลวดนอนร้านหอกดาบมงครุ่มญวนหก เวลาเช้าบ่าย ๓ เวลา แล้วเสด็จออกทรงโปรยทานณพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ เวลาบ่าย ๓ วัน มีพระบรมราชโองการ ให้ถวายจตุปัจจัยแก่พระสงฆ์ในการพระราชพิธี ๘๐ รูปโดยลำดับตามกาล พระบวรวงศ์เธอ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (จี่) เป็นผู้อำนวยการพระราชพิธี ทรงถวายองค์ละ ๕ ตำลึง พระธรรมไตรโลกเป็นผู้ประกาศเทวดา ทรงถวาย ๕ ตำลึง พระราชาคณะนั่งปรก ๑๒ รูป ทรงถวายองค์ละ ๔ ตำลึง พระราชาคณะ พระครูสวดท้องภาณ ๔๘ รูป ทรงถวายองค์ละ ๔ ตำลึง หม่อมเจ้าราชาคณะ ๓ องค์ หม่อมเจ้าเปรียญ ๔ องค์ พระราชาคณะ และพระครู ๑๐ รูป รวม ๑๗ รูปที่มิได้สวดท้องภาณ ทรงถวายรูปละ ๓ ตำลึง รวมเงินถวายพระสงฆ์ ๘๐ รูป เป็นเงิน ๑๓ ชั่ง ๘ ตำลึง มีเทศนา ๓ วัน พระบวรวงศ์เธอ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ ถวายเทศนาเทวตาอุททิศ พระศาสนโสภณ ถวายเทศนามงคลสูตร รัตนสูตร สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ถวายเทศนาพระราชพงศาวดาร ทรงถวายไตรจีวรเครื่องบริกขารพร้อม เงินค่าจตุปัจจัยในเทศนากัณฑ์ละ ๑๐ ตำลึง รวมเงินถวายพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์และเทศนาเป็นเงิน ๑๔ ชั่ง ๑๘ ตำลึง ทรงโปรยทานการสมโภช เวลาบ่าย ๓ วัน เป็นเงิน ๓ ชั่ง ๒ ตำลึง ๒ บาท พระราชทานแจกเงินเถาข้างหน้าข้างใน เงินเถา ๕๗๘ เถา เป็นเงิน ๑๓ ชั่ง ๑๒ ตำลึง ๓ บาท ๓ สลึง ทองเฟื้อง ๗๔๐ เฟื้อง ทองหนัก ๑ ชั่ง ๓ ตำลึง ๒ สลึง ดอกพิกุลทองทรงโปรย ๘๖๐ ทองหนักตำลึงละ ๓ บาท ๓ สลึง ๑ เฟื้อง รวมทองหนัก ๑ ชั่ง ๕ ตำลึง ๑ สลึง ๑ เฟื้อง เงินพระราชทานเครื่องเล่นเครื่องประโคมสมโภชเงิน ๑๘ ตำลึง ๓ สลึง ๑ เฟื้อง พระราชทานคนประจำงาน ๖๙ คน เป็นเงิน ๙ ตำลึง ๓ บาท ๓ สลึง ๑ เฟื้อง พระราชทานข้าทูลละอองธุลีพระบาทฝ่ายใน ๒ ชั่ง เครื่องประโคมข้างในพระราชทานสิ้น ๗ ตำลึง ๓ บาท รวมพระราชทานในการพระราชกุศล เป็นทอง ๑ ชั่ง ๕ ตำลึง ๑ สลึง ๑ เฟื้อง เงิน ๓๔ ชั่ง ๑๗ ตำลึง ๒ บาท
๗๑. สร้างประตูกำแพงพระบรมมหาราชวังชั้นนอก
ทรงพระราชดำริว่า ประตูกำแพงพระราชวังที่เปิดอยู่เป็นนิตย์ใกล้กระชั้นนัก ผู้คนเข้าออกละเล้าละลุมจะไว้ใจไม่ได้ จึงทำประตูออกอีกชั้น ๑ เป็นประตู ๒ ชั้นขึ้น ประตูวิเศษไชยศรีประตู ๑ ประตูเทวาพิทักษ์ประตู ๑ ประตูศรีสุนทรทวารประตู ๑ เดิมเป็นประตูชั้นเดียวมีซุ้มเป็นอย่างฝรั่ง ก็โปรดฯ ให้ทำเป็นประตู ๒ ชั้นขึ้น แก้ซุ้มเป็นยอดปรางค์ทั้งสิ้น
๗๒. เรื่องรักใคร่ระหว่างขุนสุวรรณกับเจ้าจอมช้อย
ครั้นมาถึงเดือน ๗ นั้น เกิดความเรื่องอ้ายเขียนขุนสุวรรณ บุตรพระยาราชภักดี ให้อีกุหลาบภรรยาเข้าไปพูดจาแทะโลมเจ้าจอมช้อย บุตรพระยาบำเรอภักดี มีผู้ทิ้งหนังสือข้างใน โปรดฯ ให้ตระลาการชำระได้ความว่ารักใคร่ให้เข้าของกันเนืองๆ แต่ไม่ถึงตัวกัน ลูกขุนวางบทจึงให้เอาอ้ายเขียนอีกุหลาบไปประหารชีวิตเสียที่วัดมักสัน ณวันจันทร์ เดือน ๗ แรม ๑๒ ค่ำ แต่ตัวอีช้อยนั้นให้ลงพระราชอาญาหกสิบแล้วสับเสี่ยงแล้วจำไว้
แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้เนรเทศพระโยคาญาณภิรัต วัดราชสิทธาราม ๑ เจ้าอธิการวัดบางประทุน ๑ เป็นผู้ให้น้ำมนต์อ้ายเขียนอีกุหลาบเนรเทศไปอยู่เมืองสงขลา
๗๓. พระราชทานเงินคนชราพิการ
ครั้นมาถึงเดือน ๘ ผู้ที่ไปทำบัญชีคนชราพิการทั้งในกรุงนอกกรุงและหัวเมืองชั้นใน ได้จำนวนคนชราพิการ ๑๕,๒๐๘ คน โปรดฯ ให้ปลูกปรำตลอดที่หน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ ขอแรงข้าราชการและเจ๊สัวเจ้าภาษีทำเข้ากระทงน้อยๆ พอสมควร มาเลี้ยงในวันศุกรเดือน ๘ แรม ๘ ค่ำ ครั้นรับอาหารแล้วก็พระราชทานเงินคนละ ๑ บาท เป็นจำนวนคน ๑๔,๘๒๗ คน สิ้นพระราชทรัพย์ ๑๘๕ ชั่ง ๖ ตำลึง ๓ บาท ครั้นรุ่งขึ้นณวันเสาร์ เดือน ๘ แรม ๙ ค่ำ คนที่มารับทานทางไกลยังมาไม่ถึง ก็ได้พระราชทานอีกคราว ๑ คน ๓๘๑ คน เงิน ๔ ชั่ง ๑๕ ตำลึง ๑บาท รวมเป็นคน ๑๕,๒๐๘ คน เงิน ๑๙๗ ชั่ง ๑๒ ตำลึง
๗๔. เสด็จประพาสหัวเมืองฝ่ายทะเลตะวันตก
ครั้นณวันจันทร์ เดือน ๙ ขึ้น ๓ ค่ำ เสด็จพระราชดำเนินไปประพาสทอดพระเนตรณหัวเมืองฝ่ายทะเลตะวันตก พระฤกษ์เวลา ๒ ยามเศษ เสด็จพระราชดำเนินโดยทางชลมารคณเรือพระที่นั่งกลีบสมุทร จากท่าที่ประทับนิเวศวรดิษฐ์ มีเรือกระบวนนำเสด็จ ข้าทูลละอองธุลีพระบาทซึ่งอยู่รักษาพระนคร ตามส่งเสด็จพระราชดำเนินถึงหน้าวัดยานนาวา ทรงเรือพระที่นั่งมณีเมขลา ใช้จักรไปวันอังคาร เดือน ๙ ขึ้น ๔ ค่ำ เวลา ๒ ทุ่มเศษ ถึงท่าที่ประทับปากน้ำเมืองปราณบุรี ทอดประทับแรมอยู่ในเรือพระที่นั่งราตรี ๑ วันพุธ เดือน ๙ ขึ้น ๕ ค่ำ เวลาย่ำเที่ยงแล้วออกเรือพระที่นั่งมณีเมขลาใช้จักรไป เวลา ๒ ทุ่มเศษถึงท่าที่ประทับพลับพลาทอง อ่าวตำบลเกาะหลัก แขวงเมืองประจวบคีรีขันธ์ ทอดประทับแรมอยู่ในเรือพระที่นั่งราตรี ๑ วันพฤหัสบดี เดือน ๙ ขึ้น ๖ ค่ำ เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ เสด็จพระราชดำเนินโดยเรือช่อง ไปประพาสทอดพระเนตรตามเกาะและฝั่งคุ้งมะนาว เวลาย่ำค่ำแล้วเสด็จพระราชดำเนินขึ้นประทับบนพลับพลา พระราชทานเงินแก่ราษฎรชายหญิงซึ่งมีอายุมากกว่า ๒๐,๐๐๐ วันคนละ ๑ บาท เวลายามเศษเสด็จกลับประทับแรมณเรือพระที่นั่งมหาไชยเทพ
วันศุกร เดือน ๙ ขึ้น ๗ ค่ำ เวลาย่ำรุ่งแล้วออกเรือพระที่นั่งมหาไชยเทพใช้จักรไป เวลาบ่าย ๒ โมงเศษถึงท่าที่ประทับตำบลแหลมทองหลาง แขวงเมืองกำเนิดนพคุณ ทอดเรือพระที่นั่งประทับเสด็จพระราชดำเนินโดยเรือช่อง ไปประพาสทอดพระเนตรตามเกาะและฝั่ง แล้วเสด็จขึ้นประทับบนพลับพลา พระราชทานเงินแก่ราษฎรชายหญิงซึ่งมีอายุมากกว่า ๒๐,๐๐๐ วัน คนละ ๑ บาท แล้วเสด็จพระราชดำเนินกลับประทับแรมณเรือพระที่นั่งมหาไชยเทพราตรี ๑ วันเสาร์ เดือน ๙ ขึ้น ๘ ค่ำ เวลาย่ำรุ่งแล้วออกเรือพระที่นั่งใช้จักรไป เวลาบ่าย ๔ โมงเศษถึงท่าที่ประทับพลับพลาปากน้ำเมืองชุมพร ตั้งแต่วันเสด็จพระราชดำเนินไปจนถึงวัน ๘ ค่ำ ตามทางไม่มีพายุไม่มีฝนคลื่นสงบ เมื่อเรือพระที่นั่งทอดประทับหน้าพลับพลาปากน้ำเมืองชุมพร มีลมพายุฝนตกอยู่โมงเศษ เวลาค่ำเสด็จพระราชดำเนินขึ้นประทับบนพลับพลา ผู้ว่าราชการเมืองกรมการเข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท นำสิ่งของทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย เวลายามเศษเสด็จกลับประทับแรมณเรือพระที่นั่งมหาไชยเทพราตรี ๑ วันอาทิตย์เดือน ๙ ขึ้น ๙ ค่ำ เวลาเช้า ๔ โมงเศษ เสด็จพระราชดำเนินโดยเรือพระที่นั่งมณีเมขลา ไปประพาสทอดพระเนตรตำบลเกาะง่าม เป็นที่มีรังนกอยู่ห่างฝั่งทาง ๔๘๐ เส้น เวลาบ่ายเสด็จพระราชดำเนินกลับประทับแรมบนพลับพลา พระราชทานเงินตราแก่คนชราราษฎรชายหญิงซึ่งมีอายุมากกว่า ๒๐,๐๐๐ วัน คนละ ๑ บาท แล้วเสด็จพระราชดำเนินกลับ ประทับแรมณเรือพระที่นั่งมณีเมขลา เวลา ๓ ยามเศษออกเรือพระที่นั่งใช้จักรไป วันจันทร์ เดือน ๙ ขึ้น ๑๐ ค่ำ เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ ถึงท่าที่ประทับตำบลเกาะพลิกัน แขวงเมืองนครศรีธรรมราช ทอดเรือพระที่นั่งประทับพักอยู่หน้าพลับพลาเกาะพลิกัน ผู้ว่าราชการเมืองกรมการเมืองไชยาซึ่งมาคอยรับเสด็จอยู่ที่ตำบลเกาะพลิกันนั้น จัดน้ำจืดฟืนส่งเรือพระที่นั่งทุกลำแล้ว เวลา ๒ ยามเศษออกเรือพระที่นั่งใช้จักรไป วันอังคาร เดือน ๙ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เวลาเช้า ๕ โมงเศษ ถึงท้องอ่าวปากน้ำเมืองนครศรีธรรมราช ทอดเรือพระที่นั่งประทับแรมอยู่ ๒ ราตรี วันพฤหัสบดี เดือน ๙ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เวลาย่ำเที่ยงแล้ว เสด็จณเรือพระที่นั่งมณีเขมลาใช้จักรไปถึงที่น้ำตื้น แล้วเสด็จพระราชดำเนินโดยเรือช่วงไปประทับพลับพลาตำบลท่าสัก เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ ทรงม้าพระที่นั่งเสด็จพระราชดำเนินโดยกระบวนม้า เวลาบ่าย ๕ โมงเศษถึงพลับพลาที่ประทับ ค่ายหลวงตั้งท้องสนามหน้าเมืองนครศรีธรรมราชด้านเหนือ
วันศุกร เดือน ๙ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เวลาเย็น เสด็จพระราชดำเนินไปทรงนมัสการพระมหาธาตุเจดีย์ เวลาค่ำเสด็จกลับประทับแรมณพลับพลาค่ายหลวง วันเสาร์ เดือน ๙ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เสด็จพระราชดำเนินไปวัดพระธาตุอีกโดยกระบวนม้า พระราชวงศานุวงศ์และข้าทูลละอองธุลีพระบาทตามเสด็จพระราชดำเนินไปเป็นอันมาก ทรงนมัสการแล้ว เสด็จพระราชดำเนินกลับมาประทับณพลับพลาค่ายหลวง เวลายาม ๑ กับ ๑๓ นาทีมีจันทรุปราคา พระราชทานเงินตราแก่พระราชวงศานุวงศ์ และข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยโดยสมควร และผู้สำเร็จราชการเมืองและกรมการเมืองอื่นๆ ซึ่งมาคอยรับเสด็จณเมืองนครศรีธรรมราช วันจันทร์ เดือน ๙ แรม ๒ ค่ำ เวลาบ่าย ๑ โมงเศษ เสด็จกระบวนม้าพร้อมด้วยพระราชวงศานุวงศ์ข้าทูลละอองธุลีพระบาทตามเสด็จ ทรงนมัสการพระธาตุเจดีย์อีกครั้งหนี่ง แล้วมีละครรำอย่างฝรั่งสมโภชเป็นการบูชา บังเอิญฝนตกอยู่ประมาณ ๒ ชั่วโมงเศษ เวลาเย็นเสด็จพระราชดำเนินกลับประทับแรมณพลับพลาค่ายหลวง
วันอังคาร เดือน ๙ แรม ๓ ค่ำ เวลาบ่าย ๔ โมง พระราชทานเงินตราแก่ราษฎรชายหญิง ซึ่งมีอายุมากกว่า ๒๐,๐๐๐ วัน คนละ ๑ บาท แล้วให้นิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะที่ตามเสด็จด้วย พระครูฐานานุกรมหัวเมือง ๑๐ รูป สวดพระพุทธมนต์ในพระวิหารหลวงวัดพระธาตุ วันพุธ เดือน ๙ แรม ๔ ค่ำ เวลาเช้า ๔ โมงเศษ เสด็จพระราชดำเนินไปทรงปรนนิบัติพระสงฆ์ ถวายผ้าไตรจีวรบริกขารพร้อม แล้วถวายผ้าขาวพับแก่พระสงฆ์เจ้าอธิการทุกอาราม ๕๐ รูป ให้เจ้าพนักงานประโคมเวียนเทียนสมโภช มีละครรำอย่างฝรั่งเป็นการบูชาเวลาหนึ่ง ฝนตกประปรายบ้างเล็กน้อย เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ เสด็จพระราชดำเนินกลับประทับแรมณพลับพลาค่ายหลวง วันพฤหัสบดี เดือน ๙ แรม ๕ ค่ำ เวลาเช้านิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะฐานานุกรม และเจ้าอธิการทุกอารามนั้นมารับบิณฑบาต แล้วให้มีละครข้างหน้าค่ายหลวง เวลาค่ำมีเทศนากัณฑ์ ๑ ตั้งแต่วันเดือน ๙ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เสด็จพระราชดำเนินถึงปากน้ำเมืองนครศรีธรรมราช ทรงประทับแรมอยู่ในเรือพระที่นั่ง ๒ ราตรี เสด็จพระราชดำเนินขึ้นประทับแรมอยู่บนพลับพลาค่ายหลวง ๘ ราตรี วันศุกร เดือน ๙ แรม ๖ ค่ำ เวลาเช้า ๓ โมงเศษ เสด็จพระราชดำเนินไปทรงทอดพระเนตรรูปพระพุทธสิหิงค์ ซึ่งเป็นของโบราณส่งมาแต่รามราชประดิษฐานอยู่ในหอพระณบ้านเจ้าพระยานครศรีธรรมราช แล้วเสด็จพระราชดำเนินกลับหยุดประทับทอดพระเนตรวัดโพธิ์ วัดประดู่ เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ เสด็จพระราชดำเนินถึงพลับพลาตำบลท่าสัก แล้วเสด็จโดยเรือช่องมาประทับเรือพระที่นั่งมณีเมขลา เวลา ๒ ยามเศษออกเรือพระที่นั่งใช้จักรไป วันเสาร์ เดือน ๙ แรม ๗ ค่ำ เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ ถึงท่าที่ประทับพลับพลาตั้งแหลมสนปากน้ำเมืองสงขลา ทอดประทับแรมอยู่ในเรือพระที่นั่งราตรี ๑
วันอาทิตย์ เดือน ๙ แรม ๘ ค่ำ เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ เสด็จพระราชดำเนินขึ้นประทับแรมบนพลับพลาค่ายหลวง วันอังคาร เดือน ๙ แรม ๑๐ ค่ำ เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จพระราชดำเนินไปทรงทอดพระเนตรป้อมกำแพงในเมือง แล้วเสด็จกลับประทับแรมณพลับพลาค่ายหลวง วันพุธ เดือน ๙ แรม ๑๑ ค่ำ เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ เสด็จพระราชดำเนินโดยเรือพระที่นั่งสยามอรสุมพล ถึงบ้านเจ้าพระยาสงขลาขึ้นทรงม้าพระที่นั่ง เสด็จพระราชดำเนินไปประพาสทอดพระเนตรตามแถวตลาด แล้วเสด็จกลับหยุดประทับแรมบนป้อมหน้าเมือง ทรงโปรยทานแก่ราษฎร แล้วเสด็จกลับประทับแรมณพลับพลาค่ายหลวง วันพฤหัสบดี เดือน ๙ แรม ๑๒ ค่ำ เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ เสด็จโดยเรือพระที่นั่งสยามอรสุมพลถึงท่าบ้านเจ้าพระยาสงขลา ขึ้นทรงม้าพระที่นั่งเสด็จพระราชดำเนินโดยกระบวนม้า ไปประพาสทอดพระเนตรภูเขาเก้าเซ่ง แล้วเสด็จกลับประทับแรมณพลับพลาค่ายหลวง วันศุกร เดือน ๙ แรม ๑๓ ค่ำ เวลาเช้า ให้นิมนต์พระครูฐานานุกรม ๕ รูปมารับบิณฑบาต ทรงถวายผ้าไตรจีวรและบริกขาร แล้วให้มีละครข้างในที่พลับพลาค่ายหลวง วันเสาร์ เดือน ๙ แรม ๑๔ ค่ำ เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ พระราชทานเงินตราแก่ราษฎรชายหญิงซึ่งมีอายุมากกว่า ๒๐,๐๐๐ วันคนละ ๑ บาท ตั้งแต่ณวันเดือน ๙ แรม ๗ ค่ำ เสด็จพระราชดำเนินถึงปากน้ำเมืองสงขลา ทรงประทับแรมในเรือพระที่นั่งราตรี ๑ เสด็จพระราชดำเนินขึ้นประทับบนพลับพลาค่ายหลวง ๗ ราตรี
ครั้งนั้น พระยากลันตัน ท้าวพระยาแขกหัวเมืองเข้ามาเฝ้าถวายเครื่องราชบรรณาการเป็นอันมาก เว้นแต่พระยาตรังกานูบอกป่วยเสียให้แต่ศรีตวันกรมการเข้ามาเฝ้าแทนตัว ตั้งแต่เสด็จออกไปจนวันกลับ พระราชทานคนชราจำนวนคน ๓,๘๖๓ คน พระราชทานคนละ ๑ บาท สิ้นพระราชทรัพย์ ๔๘ ชั่ง ๕ ตำลึง ๓ บาท พระราชทานข้าราชการที่ตามเสด็จและกรมการหัวเมือง เงิน ๑๒๗ ชั่ง ๑ บาท รวมสิ้นพระราชทรัพย์ ๑๗๕ ชั่ง ๖ ตำลึง วันอาทิตย์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๑ ค่ำ เวลายามเศษ เสด็จกลับจากพลับพลามาประทับเรือพระที่นั่งมณีเมขลา เวลา ๒ ยามเศษออกเรือพระที่นั่งใช้จักรมา วันจันทร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๒ ค่ำ เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ ถึงตำบลแหลมชุมพุกแขวงเมืองนครศรีธรรมราช ทอดเรือพระที่นั่งประทับพักอยู่ เวลา ๓ ยามเศษ ออกเรือพระที่นั่งใช้จักรมา วันอังคาร เดือน ๑๐ ขึ้น ๓ ค่ำ เวลาบ่ายโมงเศษ ทรงเรือพระที่นั่งมหาไชยเทพใช้จักรมา เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ ถึงตำบลช่องมุขตะเภา แขวงเมืองนครศรีธรรมราช ทอดเรือพระที่นั่งพักอยู่ เวลา ๓ ยามเศษ ออกเรือพระที่นั่งใช้จักรมา วันพุธ เดือน ๑๐ ขึ้น ๔ ค่ำ เวลาทุ่มเศษ ถึงปากน้ำเมืองชุมพร ทอดเรือพระที่นั่งประทับพักอยู่ เวลา ๓ ยามเศษออกเรือพระที่นั่งใช้จักรมา วันพฤหัสบดี เดือน ๑๐ ขึ้น ๕ ค่ำ เวลาย่ำค่ำแล้ว ถึงตำบลเกาะหลัก ถึงเมืองประจวบคีรีขันธ์ ทอดเรือพระที่นั่งประทับพักอยู่ เวลา ๓ ยามเศษออกเรือพระที่นั่งใช้จักรมา วันศุกร เดือน ๑๐ ขึ้น ๖ ค่ำ เวลา ๒ ยามเศษถึงด่านปากน้ำเมืองสมุทรปราการ วันเสาร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๗ ค่ำ เวลาเช้า ๑ โมงเศษ ถึงท่าที่ประทับนิเวศวรดิฐ เสด็จขึ้นพระมหามนเทียร
ครั้นเวลาบ่าย ๕ โมง พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมสมเด็จพระเดชาดิศร พระบรมวงศานุวงศ์ เสนาบดี เข้าไปเฝ้าที่พระที่นั่งอมรินทรวินิฉัย ยินดีที่เสด็จกลับมา เสด็จออกตรัสอยู่ด้วยจนเวลา ๔ ทุ่ม
๗๕. กรมสมเด็จพระเดชาดิศรสิ้นพระชนม์
ครั้นรุ่งขึ้นณวันจันทร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๘ ค่ำ เวลาเช้า ๕ โมง กรมสมเด็จพระเดชาดิศรประชวรลมสิ้นพระชนม์ ๆ นับเรียงปีได้ ๖๗ พรรษา
พระบรมวงศานุวงศ์พากันกราบทูลว่า เสด็จกลับมาถึงพระนครวันเสาร์เป็นเหตุทั้ง ๒ ครั้ง ครั้งเมื่อเสด็จไปเมืองจันทบุรีข้างฝั่งตะวันออก ก็เสียสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย ครั้งนี้ก็เสียกรมสมเด็จพระเดชาดิศร ตั้งแต่นั้นเสด็จไปแห่งไร ถ้าจะกลับเข้าพระนครก็เลิกวันเสาร์เสีย ก็ดีอยู่ทุกครั้ง
ในปีมะแมนั้นเกิดฝนแล้งมาจนเดือน ๑๐ จึงมีฝนมาได้ทำนา ฝนนั้นตกกล้าตลอดมาถึงเดือน ๑ เดือน ๒ เข้าที่เสียก็กลับได้คืนหมด
๗๖. เสด็จประพาสตลาดสำมุข
ครั้นมาถึงณวันพุธ เดือน ๒ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เสด็จพระราชดำเนินลงเรือพระที่นั่งมณีเมขลาใช้จักรจากท่านิเวศวรดิษฐไปประพาสตลาดที่สำมุข แล้วเสด็จกลับเข้าทางปากน้ำบางปกงทอดพระเนตรเขาดิน แล้วก็เสด็จขึ้นไปตามลำน้ำถึงเมืองปราจีนบุรี แล้วก็เสด็จกลับเข้าพระนคร ภายหลังมีผู้กล่าวว่าจรเข้หนีเข้าไปอยู่ในคลองปากน้ำโยทะกาทั้งใหญ่เล็กเป็นอันมาก ดูเหมือนไม้ซุง เรือเข้าออกก็ยากต้องระวังตัว จะเป็นเหตุด้วยเรือไฟหลายลำ เสียงจักรนั้นสนั่นไปไม่รู้ว่าอะไร จรเข้จึงได้หนีเข้าไปซ่อนอยู่ในลำแม่น้ำนั้น
๗๗. โปรดฯ ให้รื้อปราสาทผไทตาพรหม
ทรงพระราชดำริว่า ปราสาทศิลาเมืองเขมรมีมากนัก ถ้าปราสาทย่อมๆ รื้อมาทำไว้ที่เขามหาสวรรค์ปราสาท ๑ วัดปทุมวันปราสาท ๑ ก็จะเป็นเกียรติยศไปภายหน้า จึงโปรดฯ ให้พระสุพรรณพิศาล ขุนชาติวิชาออกไปเที่ยวดูที่เมืองหลวงพระนครธม พระนครวัด เมืองพุทไธสมัน ขุนชาติวิชากลับเข้ามากราบทูลว่าได้ไปดูหลายแห่งทั่วทุกตำบลแล้ว ที่เมืองอื่นๆ มีอยู่แต่ปราสาทใหญ่ๆ ทั้งนั้น จะรื้อเอาเข้ามาเห็นจะไม่ได้ ปราสาทผไทตาพรหมอยู่ที่เมืองนครเสียมราฐ มีอยู่ ๒ ปราสาทสูง ๖ วา พอจะรื้อเอามาได้ จึงโปรดฯ ให้มีตราออกไปเกณฑ์คนเมืองบัตบอง เมืองนครเสียมราฐ เมืองพนมศก ให้พระสุพรรณพิศาลไปรื้อปราสาทผไทตาพรหมแบ่งเป็น ๔ ผลัดๆ ละ ๕๐๐ คน ให้แบ่งเป็นกองชักลากบ้าง กองส่งบ้าง
๗๘. ฝรั่งเศสรบกับญวน (ต่อ)
ครั้นมาถึงเดือน ๓ อัดมิราลริโกก็ทิ้งอ่าวตุรนเสีย รื้อเครื่องไม้บรรทุกเรือมาตีปากน้ำเมืองไซ่ง่อน ญวนเมืองไซ่ง่อนสู้รบขึงทุ่นแล่นสายโซ่ไว้หน้าป้อม กำปั่นรบฝรั่งเศสก็ยิงทุ่นและสายโซ่ขาดออก แล้วตีเมืองดงนายได้แล้วก็มาตีเอาเมืองไซ่ง่อนได้ พระเจ้าเวียดนามก็จัดกองทัพให้ญวนลงมาตีเมืองไซ่ง่อนคืนก็ไม่ได้ ได้รบกันหลายครั้งญวนก็แตกไปทุกที
๗๙. งานพระศพกรมสมเด็จพระเดชาดิศร
ลุศักราช ๑๒๒๒ ปีวอก โทศก เป็นปีที่ ๑๐ ได้ทำการเมรุผ้าขาวกรมสมเด็จพระเดชาดิศรที่ท้องสนามหลวง วันศุกร เดือน ๕ แรม ๑ ค่ำ ชักพระศพไปเข้าเมรุ ณวันจันทร์ เดือน ๕ แรม ๔ ค่ำ ได้พระราชทานเพลิง
๘๐. เกิดความไข้ที่กรุงเทพฯ
ในเดือน ๕ นั้น ที่กรุงเทพมหานครเกิดความไข้จับไข้ป่วงทั้ง ๒ อย่าง เกิดมาแต่ทางเมืองตาก เมืองระแหงก่อน จึงมาถึงกรุงเทพมหานคร ไข้จับนั้นดูเหมือนไม่ร้ายแรง ครั้นไปได้ ๑๔ วัน ๑๕ วัน กระทำท้องลงเป็นโลหิตออกมา อยู่ได้ ๔๐ วัน หรือ ๔๐ วันเศษก็ตาย ไม่เห็นผู้ใดรักษาหายแต่สักคน ๑ ความไข้ครั้งนี้เป็นไม่ยืดยาว สืบข่าวดูก็เสียไปบ้านละคน ๒ คน ตามบ้านใหญ่บ้านเล็ก แล้วก็สงบหายไป
๘๑. ได้พระมหาศรีเศวตวิมลวรรณ ช้างพลายเผือกโท
ครั้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๕ ขึ้น ๗ ค่ำ พระรัตนวงศา เจ้าเมืองสวรรณภูมิพาช้างพลายเผือกโทลงมาถึงกรุงเก่า เสด็จขึ้นไปสมโภช พระรัตนาวงศากราบทูลว่า จับได้ที่เขาจองแมว แขวงฉะมาตฉะบา เมื่อณวันศุกร เดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีมะแมเอกศก สูง ๓ ศอก ๒ นิ้ว รับสั่งว่าวันจับได้ ตรงกับวันเมื่อยกพระมหาเศวตฉัตรที่พระที่นั่งอนันตสมาคม สมโภชแล้วล่องแพลงมาถึงกรุงเทพมหานคร ณวันจันทร์ เดือน ๗ แรม ๘ ค่ำ จึงโปรดฯ ให้มีราชวัติฉัตรธงปักรายตามถนนตลอดถึงท่า แล้วเสด็จพระราชดำเนินลงไปรับที่ท่าพระ มาขึ้นโรงสมโภชท้องสนามไชย หน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ สวดพระพุทธมนต์ ๓ วัน มีการมโหรสพ ๓ วัน ๓ คืน แล้วพระราชทานอ้อยจารึกชื่อต่อพระราชหัตถ์ขึ้นระวางเป็น พระมหาศรีเศวตวิมลวรรณ ฉัททันตคเชนทรชาติ วรราชรัตนกรีลักษณ์ จัตุรภักตร์พิสุทธิพงศ มิ่งมงคลสกลสรรพางคไพบูลย์ ปรเมนทรนเรนทรสูรบารมิตาสมาหาร สุนทราจารจริตงามสยามโลกยดิลก คชนายกนาคินทร์ หัศดินทรรัตนรุ่งฟ้า ช้างนั้นถ้าจะประสมสีๆ ดินแดงเป็นพื้น เจือฝุ่น เจือเหลือง แล้วพระราชทานเสื้อผ้าเงินตราพระรัตนวงศาเจ้าเมือง เงิน ๑ ชั่ง ๕ ตำลึง พระราชทานหมอควาญเจ้าของช้างต่อ เงิน ๑ ชั่ง ๑๐ ตำลึง ปลูกโรงไว้ที่เขื่อนเพ็ชร ด้านตะวันออก พระที่นั่งอนันตสมาคม
๘๒. โปรดเกล้าฯ ให้งดการรื้อปราสาทผไทตาพรหม
ฝ่ายพระยาอภัยภูเบศร บอกให้พระยาอานุภาพไตรภพ เจ้าเมืองเสียมราฐเข้ามากราบทูลว่า ได้เกณฑ์คนและกรมการให้พระสุพรรณพิศาลแล้วไปตั้งพลีกรรมบวงสรวง ได้ลงมือรื้อปราสาท เมื่อณวันเดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ มีเขมรประมาณ ๓๐๐ คนออกมาแต่ป่า เข้ายิงฟันพวกรื้อปราสาท ฆ่าพระสุพรรณพิศาลตายคน ๑ พระวังตายคน ๑ บุตรพระสุพรรณพิศาลตายคน ๑ ไล่แทงฟันพระมหาดไทยพระยกระบัตร ป่วยเจ็บหลายคน แต่ไพร่นั้นไม่ทำอันตราย แล้วหนีเข้าป่าไป ได้ทรงทราบความใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว จึงรับสั่งให้มีตราออกไปให้พระยาอภัยภูเบศร พระยาอนุภาพไตรภพ ชำระเอาผู้ร้ายรายนี้ให้ได้ แล้วเกณฑ์ให้พระยาอภัยภูเบศรรื้อปราสาท ๑ พระยาอานุภาพไตรภพรื้อปราสาท ๑ ให้เอาเข้ามาให้จงได้ ท่านเสนาบดีทราบดังนั้น เข้าชื่อกันทำเรื่องราวถวายว่า ปราสาทศิลาที่เมืองเขมรนั้น กษัตริย์แต่โบราณให้ทำไว้เพื่อจะให้เป็นเกียรติยศติดแผ่นดินอยู่ ของอันนี้ก็ช้านานมาจนไม่ทราบว่าทำมาได้กี่ร้อยปีกี่พันปี ถ้าจะไปรื้อลง คนทุกวันนี้กำลังที่ยกรื้อก็ไม่ไหว ศิลาก้อน ๑ ก็ใหญ่ๆ ถ้ารื้อลงแล้วเอาเข้ามาปรับปรุงทำขึ้นไม่ได้ ก็จะเสียพระเกียรติยศไปอีก ฤๅมีเหตุขึ้นอย่างไรอย่างหนึ่งเหมือนครั้งนี้ ก็เป็นที่จะให้เสื่อมเสียพระเกียรติยศมากไปอีก ขอพระราชทานให้ทรงพระราชดำริก่อน ได้ทรงทราบเรื่องราวแล้ว ก็รับสั่งให้งดการนั้นเสีย แต่ผู้ร้ายนั้นให้สืบสวนเอาตัวให้ได้
๘๓. พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาศหัวเมืองปักษ์ใต้
ครั้นมาถึงณวันพฤหัสบดี เดือน ๘ แรม ๙ ค่ำ เวลาเช้า ๕ โมง พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จโดยทางชลมารค ไปประพาสณเมืองปักษ์ใต้ฝ่ายทะเลฝั่งตะวันตก ตั้งแต่เมืองเพ็ชรบุรีออกไปทุกเมืองๆ ตลอดเมืองสงขลา วันพุธ เดือน ๙ แรม ๖ ค่ำ ถึงเมืองสงขลา ประทับแรมอยู่ที่ค่ายหลวงเมืองสงขลา ๑๐ ราตรี เสด็จกลับมาแวะเมืองนครฯ ณเดือน ๑๐ ขึ้น ๓ ค่ำ ขึ้นไปนมัสการพระบรมธาตุ แล้วประทับอยู่ที่ค่ายหลวงเมืองนครฯ ๓ ราตรี ครั้นณวันเดือน ๑๐ ขึ้น ๕ ค่ำ เสด็จกลับมาณกรุงเทพมหานคร
๘๔. ทูตฮอลันดาเข้ามาทำหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรี
ครั้นมาถึงเดือน ๑ พระเจ้าแผ่นดินนิเธอแลนด์ แต่งให้คองเตระเกอเชียดเป็นราชทูตนาย ๑ ชาเยเป็นอุปทูตนาย ๑ เฮสะโปนเป็นตรีทูตนาย ๑ กับขุนนางฮอลันดา มาด้วยเรือกลไฟชื่อตรูละนัน กัปตันชื่อฟองเกอแมน ไปทำสัญญาเมืองญี่ปุ่น แล้วมาขอทำสัญญากับประเทศสยาม มาถึงสันดอนวันพฤหัสบดี เดือน ๑ ขึ้น ๒ ค่ำ มีหนังสือให้ขุนนางลงเรือบดขึ้นมาส่งที่เมืองสมุทรปราการ แล้วพระยามหาอรรคนิกร พระยาสมุทรบุรานุรักษ์บอกส่งหนังสือขึ้นมา จึงโปรดฯ ให้แปลออกได้ความว่า พระเจ้าแผ่นดินนิเธอแลนด์ให้เข้ามาทำหนังสือสัญญาด้วยไม่ได้บอกล่วงหน้ามาก่อน คอเวอนเมนต์ฝ่ายสยามจะรับหรือไม่รับ ถ้าไม่รับก็จะกลับไป จึงจัดเรือกลไฟชื่อสยามอรสุมพล ให้พระยาราชานุประพันธ์ลงไปรับทูตฮอลันดา เมื่อเรือพระที่นั่งสยามอรสุมพลออกไปถึงเรือรบ ทูตให้ยิงปืนสลุตธงช้าง ๒๑ นัด แล้วเรือรับทูตเข้ามาถึงเมืองสมุทรปราการ ทหารปืนที่ป้อมเสือซ่อนเล็บได้ยิงปืนสลุตธงฮอลันดา ๒๑ นัดแล้วขึ้นมาถึงกรุงเทพมหานคร ณวันจันทร์เดือน ๑ ขึ้น ๖ ค่ำ พักอยู่ที่ตึกรับทูตที่ปากคลองผดุงกรุงเกษม
ณ วันอังคาร เดือน ๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เข้าเฝ้าออกใหญ่ณพระที่นั่งอนันตสมาคม ถวายเครื่องมงคลราชบรรณาการ ดาบยี่ปุ่น ๒ เล่ม เสื้อหมวกเครื่องแต่งตัวทหารญี่ปุ่นสำรับ ๑ ขวดปักดอกไม้ทองแดงลายเงินคู่ ๑ หม้อใส่น้ำทองแดงลายเงินขอน ๑ ธนู ๑๗ คัน มีเครื่องสำหรับธนูพร้อม กับตัวอย่างสินค้าซึ่งเกิดในแผ่นดินนิเธอแลนด์อินเดีย น้ำตาลทราย ๑๒ ปีบ กาแฟ ๑๒ ปีบ เข้าสาร ๑๐ ปีบ คราม ๑๐ ปีบ ดอกจันทน์เทศ ๔ ปีบ ผลจันทน์เทศ ๒ ปีบ กานพลู ๔ ปีบ ตัวสัตว์สำหรับย้อมผ้าแดง ๒ หีบ
ของทรงยินดีในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ดาบญี่ปุ่น ๒ เล่ม เสื้อหมวกเครื่องแต่งตัวอย่างหหารญี่ปุ่นสำรับ ๑ ธนู ๑๖ คัน มีเครื่องสำหรับธนูพร้อม เชิงเทียนทองแดงคู่ ๑ ดอกไม้ทองแดงคู่ ๑ กระถางธูปทองแดงขอน ๑ แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งผู้รับสั่งให้ปรึกษาทำหนังสือสัญญาด้วยราชทูตฮอลันดา คือพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๑ ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม ๑ เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีที่พระคลัง ๑ เจ้าพระยายมราช ๑ พระยาวรพงศพิพัฒน์ ๑ พระยาโชฎึกราชเศรษฐี เจ้ากรมท่าซ้าย ๑ รวม ๖ ปรึกษาทำหนังสือสัญญาที่พระราชวังเดิม เป็นสัญญา ๓๓ ข้อ วันประทับตรา ได้ยิงปืนสลุตที่ป้อมวิไชเยนทรประสิทธิ์ ๒๑ นัด ที่เรือรบฮอลันดาอยู่นอกสันดอนก็ยิงปืนสลุตพร้อมในเวลาเดียวกัน ครั้นณวันจันทร์เดือน ๒ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ทูตกราบถวายบังคมลากลับไป
๘๕. คนสนิทของสุลต่านมะหมุดเข้ามาขอกำลังรบเมืองปาหัง
และเมื่อณวันเสาร์เดือน ๒ ขึ้น ๕ ค่ำ เจะแดงเป็นคนสนิทของสุลต่านมะหมุด โดยสานเรือไฟเจ้าพระยาเข้ามา ณกรุงเทพมหานคร มีหนังสือพระพิเทศพานิชนำเข้ามาด้วย เจะแดงกราบเรียนต่อพณหัวเจ้าท่านที่สมุหพระกลาโหม ว่าสุลต่านมะหมุดเจ้าเมืองลิงา เดิมบิดาสุลต่านมะหมุดถึงแก่กรรมลง วิลันดาจึงตั้งตนกูมะหมุดผู้บุตร์เจ้าเมืองลิงา ขึ้นเป็นสุลต่านที่เจ้าเมือง อยู่ได้ ๑๘ ปี วิลันดาว่าสุลต่านมะหมุดไม่เอาใจใส่ในราชการ มีแต่การเล่นกับไปเที่ยวเสียทางไกลๆ เนืองๆ วิลันดาจึงตั้งตนกูมุดาผู้อาของสุลต่านมะหมุดขึ้นเป็นเจ้าเมือง สุลต่านมะหมุดเข้าเมืองมิได้ ก็พาครอบครัวพี่น้องมาอยู่ที่เมืองสิงคโปร์ แล้วก็มาอาศัยอยู่เมืองปาหัง ๓ ปี โต๊ะบันดาหราเจ้าเมืองปาหัง ไม่ชอบกับชีหวันมะหมัดผู้น้อง รบพุ่งกันเนืองๆ ไพร่บ้านพลเมืองก็รักชีหวันมะหมัด สุลต่านมะหมุดไปอยู่เมืองปาหังก็ชอบกับชีหวันมะหมัด ๆ นับถือว่าเป็นเจ้านายตัว ด้วยเมืองปาหังแต่ก่อนขึ้นกับเมืองลิงา ชีหวันมะหมัดคิดจะเอาเมืองปาหังให้ แต่ยังขัดอยู่ด้วยกำลังน้อย ถ้าพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยามช่วยอุดหนุนสุลต่านมะหมุดได้เป็นเจ้าเมืองปาหังแล้ว จะคิดเอาเมืองปาหังมาขึ้นกับกรุงเทพมหานคร ได้ทรงทราบดังนั้นแล้วดำรัสว่า เมืองปาหังเดี๋ยวนี้ก็อยู่ในบำรุงอังกฤษ จะคิดมาขึ้นกรุงเทพฯ นั้นไม่สมควร ด้วยไทยกับอังกฤษก็เป็นไมตรีรักใคร่กันสนิท ถ้าสุลต่านมะหมุดอยู่ที่เมืองปาหังไม่สบาย จะเข้ามาอยู่ณกรุงเทพมหานคร ก็จะโปรดฯ ให้อยู่เป็นสุข เจะแดงได้ทราบกระแสรับสั่งดังนั้นแล้วก็ลากลับไป ภายหลังสุลต่านมะหมุดอยู่ที่เมืองปาหังไม่สบายก็เข้ามาอยู่เมืองตรังกานูกับมารดา ด้วยมารดาสุลต่านมะหมุดนั้นเป็นพี่หญิงของตนกูอูมาซึ่งเป็นพระยาตรังกานู
๘๖. องค์พระหริรักษ์ เจ้ากรุงกัมพูชา สุรคต
ฝ่ายที่เมืองเขมรองค์พระหริรักษรามมหาอิศราธิบดีป่วย ทำศึกอยู่ด้วยเจ้าพระยาบดินทรเดชา ๘ ปี ได้รับสุพรรณบัฏแล้วทรงราชย์มาได้ ๑๓ ปี รวม ๒๑ ปี ครั้นถึงเดือน ๒ ปีวอกสุรคต อายุนับได้ ๖๕ ปี องค์พระหริรักษ์มีบุตรชายชื่อ นักองค์ราชาวดี ๑ นักองค์ศรีสวัสดิ์ ๑ นักองค์วัตถา ๑ นักองค์ศิริวงศ์ ๑ นักองค์แก้วมโนหอ ๑ นักองค์สุวรรณหงส์ ๑ นักองค์ดรอหุก ๑ บุตรหญิง นักองค์จงกลนี ๑ นักองค์พระราชธิดา ๑ นักองค์ศรีวรกษัตริย์ ๑ นักองค์อุบลปรีดา ๑ นักองค์กระเบน ๑ นักองค์สรออุก ๑ นักองค์กระเมียด ๑ นักองค์ดอกเดื่อ ๑ นักองค์ตรอลน ๑ นักองค์มุม ๑ นักองค์เภา ๑ รวม ๑๘ คน แล้วองค์เจ้าวัตถาที่ ๓ ซึ่งอยู่ที่กรุงเทพมหานคร จึงกราบถวายบังคมลาออกไปเยี่ยมศพบิดา
๘๗. สมโภชพระสมุทรเจดีย์
ในปีวอกนั้น เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดี กราบทูลว่า พระสมุทรเจดีย์ได้ก่อพอกเสริมขึ้นไปแล้วเสร็จ ขอเชิญเสด็จบรรจุพระบรมธาตุ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานฤกษ์
วันอาทิตย์ เดือน ๒ แรม ๓ ค่ำ เสด็จพระราชดำเนินทางชลมารค แห่พระบรมธาตุ แห่พระไชย พระห้ามสมุทรลงไปเมืองสมุทรปราการ พระราชาคณะฐานานุกรมเปรียญแห่ไปด้วย รุ่งขึ้นณวันจันทร์ เดือน ๒แรม ๔ ค่ำ ได้บรรจุพระบรมธาตุ พระไชย พระห้ามสมุทร ในห้องแผ่นศิลาใหญ่ที่ทำไว้ ได้ลงรักปิดทองเป็นอันดี ได้ทรงจารึกแผ่นศิลาด้วยพระหัตถ์ที่ผนังห้องพระบรมธาตุทั้ง ๔ ด้าน และข้างล่างข้างบนด้วยชาดหรคุณเป็นคาถาต่างๆ ครั้นเสร็จแล้วก็ปิดแผ่นศิลาข้างด้านทักษิณ แล้วก่ออิฐปิดช่องนั้นเสีย แล้วโปรดฯ ให้ยิงปืนสลุตที่เรือพระที่นั่งและเรือกลไฟที่ตามเสด็จลำละ ๒๑ นัดทุกลำ แล้วเสด็จข้ามมามีละครข้างในสมโภช ประทับพระที่นั่งทำใหม่ จึงประทานชื่อว่า พระที่นั่งสมุททาภิมุข ที่พระบรรทมชื่อว่าสุขไสยาศน์ ที่พระสนมเอกอยู่ชื่อว่า นงนาฏสำราญรมย์ ตึกแถวชื่อ สนมนิกร โรงละครชื่อ สัณฐาคารสภา โรงทหารให้ชื่อว่าโรงศึกษาสงคราม ครั้นเสร็จการสมโภชพระสมุทรเจดีย์วัน ๑ กับคืน ๑ แล้วเสด็จกลับมายังพระนคร
๘๘. ราชทูตไทยไปประเทศฝรั่งเศ
ครั้นณวันพฤหัสบดีเดือน ๓ แรม ๑๒ ค่ำ คอเวอนเมนต์ฝรั่งเศสแต่งให้กัปตันฟะเรศตอยยอง คุมเรือกลไฟชื่อยิรอนเดอ เข้ามารับทูตฝ่ายกรุงเทพมหานคร ออกไปเจริญทางพระราชไมตรีสมเด็จพระเจ้าเอมเปรอณกรุงปารีศฝรั่งเศส เจ้าพนักงานได้นำความขึ้นกราบทูลพระกรุณาทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้วจึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมตั้งให้พระยาศรีพิพัฒนรัตนราชโกษาธิบดีบุตรสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย เป็นราชทูตนาย ๑ เจ้าหมื่นไวยวรนารถ บุตรท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ เป็นอุปทูตนาย ๑ พระณรงค์วิชิต บุตรสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ เป็นตรีทูตนาย ๑ เชิญพระราชศาสน์แลเครื่องราชบรรณาการ รวม ๒๘ นาย ออกไปเจริญทางพระราชไมตรี สมเด็จพระเจ้าเอมเปรอกรุงฝรั่งเศส เหมือนเมื่อครั้งพระยามนตรีสุริยวงษ์ เป็นทูตออกไปเจริญทางพระราชไมตรีกรุงอังกฤษครั้งก่อนนั้น
๘๙. ใบบอกพระยาสระบุรีเรื่องคล้องได้ช้างพังเผือกโท
ครั้นมาถึงเดือน ๔ ข้างขึ้น พระยาสระบุรีบอกลงมาว่า พระสุนทรราชวงศาเจ้าเมืองยโสธรนำช้างเข้ามาถวาย ว่าพระศรีวรราช ผู้ช่วยราชการกับท้าวเพี้ยเมืองยะโสธร คล้องได้ช้างพังเผือกโทที่ป่าฉะมาตฉะบาช้าง ๑ จับได้เมื่อณวันอาทิตย์เดือน ๕ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีวอกโทศก สูง ๓ ศอก ๑ คืบ ฝึกหัดเชื่องราบแล้ว เดินช้างมาถึงเขาแก้วแขวงเมืองสระบุรี กรมการได้ปลูกโรงพักไว้คอยรับเสด็จ
๙๐. เสด็จพระราชดำเนินไปนมัสการพระพุทธบาทสระบุรี
ครั้นมาถึงณวันอาทิตย์เดือน ๔ ขึ้น ๘ ค่ำ เสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปพระพุทธบาท ยกยอดมณฑปและบรรจุพระบรมธาตุ ด้วยเสด็จขึ้นไปครั้งนั้นเป็นกระบวนใหญ่ สมเด็จพระนางรำเพยภมราภิรมย์ประชวรอยู่ ก็โปรดฯ ให้ตามเสด็จขึ้นไปด้วย พระเจ้าลูกเธอ ๑๕ พระองค์ เจ้าจอม ๒๐ พระราชวงศานุวงศ์ฝ่ายในและเจ้าจอมเถ้าแก่ ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งไม่ได้เคยไปนมัสการพระพุทธบาท ก็โปรดฯ ให้ตามเสด็จขึ้นไปด้วยเป็นอันมาก ละครข้างในสำรับเล็กด้วย วันพุธเดือน ๔ ขึ้น ๙ ค่ำ เสด็จขึ้นไปประทับพระราชวังท้ายพิกุล ณวันพฤหัสบดีเดือน ๔ ขึ้น ๑๐ ค่ำ สวดพระพุทธมนต์บนลานพระพุทธบาท เวลาค่ำมีระบำ ครั้นณวันอาทิตย์เดือน ๔ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เป็นวันพระฤกษ์ยกยอดพระมณฑป บรรจุพระบรมธาตุในพระมกุฎพันธนเจดีย์แล้วมีละครด้วย ครั้นขึ้น ๑๔ ค่ำ ทรงปิดทองพระพุทธรูปในถ้ำพิมานจักกรี เวลาบ่ายสวดพระพุทธมนต์ที่ถ้ำประทุน ครั้นรุ่งขึ้น ๑๕ ค่ำ บรรจุพระบรมธาตุพระเจดีย์ศิลาที่สั่งให้ทำเข้ามาแต่เมืองจีน เวลาบ่ายมีธรรมเทศนา
วันแรม ๑ ค่ำ เสด็จพระราชดำเนินไปเขาแก้วทางพุแคโดยทางสถลมารค ถึงพลับพลาที่ประทับเขาแก้วแล้วได้ทอดพระเนตรเห็นช้างสำคัญสีเหลืองเป็นพื้นเจือแดง จักษุเหมือนน้ำทอง ขนตัวขนหางก็เหลืองด้วย เป็นเผือกโทเทียมเอก ในตำราช้างจะเรียกว่า เหมหัตถี ก็ได้
ครั้นรุ่งขึ้นวัน แรม ๒ ค่ำ เวลาบ่ายเสด็จไปทรงนมัสการพระฉาย ประทับแรมราตรี ๑ แรม ๓ ค่ำ เสด็จกลับมาประทับเขาแก้ว รุ่งขึ้นวันแรม ๔ ค่ำ ให้มีละครทำขวัญช้าง วันแรม ๕ ค่ำ เสด็จกลับมาประทับแรมอยู่พลับพลาท่าเจ้าสนุก ทรงพระราชดำริว่าศาลเทพารักษ์เขาตกนั้น เดิมเป็นช่อฟ้าเครื่องไม้ ไฟป่าลามมาไหม้ก็ต้องทำบ่อยๆ เห็นว่าไม่มั่นคง จึงโปรดเกล้าฯ ให้พระยามหาอำมาตย์ทำเป็นเก๋งฝาอิฐปูนขึ้นหลัง ๑ แล้วให้หลวงสัจจพันธศิรีเลือกหาก้อนศิลาเนื้อดีริมศาลเจ้า ส่งลงไปกรุงเทพมหานคร จะทำจะเหว็ดเทวรูปจะเอาขึ้นไปไว้แทนจะเหว็จใหม่ วันแรม ๗ ค่ำ เสด็จกลับมาถึงกรุงเทพมหานคร
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลาคุมช้างลงมาได้วัน ๑ ครั้นเดินมาถึงบ้านเริงราง ช้างนั้นป่วยเป็นไข้ให้ตัวสั่นไปก็ล้มเสีย ได้ทรงทราบแล้วรับสั่งว่าเสียดายนักหายาก
๙๑. ราชทูตกราบถวายบังคมลา
ลุศักราช ๑๒๒๓ ปีระกา ตรีศก เป็นปีที่ ๑๑ เมื่อวันพฤหัสบดีเดือน ๕ ขึ้น ๑๐ ค่ำ พระยาศรีพิพัฒน์ ราชทูต อุปทูต ตรีทูต ได้กราบถวายบังคมลาไป
ฝ่ายที่เมืองญวนสมเด็จพระเจ้าเอมเปรอ ให้อัดมิราลกอนตราบอนาดมาเปลี่ยนอัดมิราลริโกกลับไป อัดมิราลกอนตราบอนาดได้ให้ทหารไปตี ได้เมืองสมิถ่อ ณวันศุกรเดือน ๖ ขึ้น ๓ ค่ำ
๙๒. สมโภชพระพุทธบุษยรัตน์ จักรพรรดิพิมลมณีมัย
ฝ่ายที่กรุงเทพมหานคร ทรงพระราชดำริว่า พระพุทธรูปแก้วผลึกซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ได้มาแต่เมืองนครจำปาศักดิ์ ทรงทำเครื่องประดับพระองค์เสร็จแล้วประดิษฐานไว้ในหอพระเจ้า แต่ยังหาสู้มีเพ็ชรพลอยที่มีราคามากไม่ ครั้งนี้จะทรงทำฉลองพระเดชพระคุณใหม่ให้งามดียิ่งกว่าเก่า จึงให้ช่างกระทำเครื่องประดับพระองค์และฐานเสียใหม่ ล้วนเพ็ชรพลอยใหญ่ๆ มีราคาเป็นอันมาก มีฉัตรกลางและฉัตรซ้ายขวาด้วย ครั้นณวันพุธเดือน ๗ ขึ้น ๖ ค่ำ ได้ทำการฉลองสมโภชในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ ๒๐ รูป ได้ถวายไตรจีวรพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ ๒๐ รุ่งขึ้นวันพฤหัสบดี ขึ้น ๗ ค่ำ พระสงฆ์รับพระราชทานฉัน เวลาบ่ายสวดอีก ๒๐ รูป รุ่งขึ้นวันศุกร ขึ้น ๘ ค่ำ พระสงฆ์ฉันแล้วได้ถวายพระนามว่า พระพุทธบุษยรัตน จักรพรรดิพิมลมณีมัย เวลาบ่ายตั้งบายศรีเงิน แก้ว ทอง เวียนเทียนสมโภชเวลา ๑ วัน ๙ ค่ำเว้น
รุ่งขึ้น ๑๐ ค่ำ ๑๑ ค่ำ ๑๒ ค่ำ มีการฉลองพระพุทธบุษยรัตน์ ฉลองพระเดชพระคุณ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยด้วย ทำเป็นส่วนในพระองค์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย อีกส่วน ๑ แล้วทรงพระราชอุททิศถวายสิริราชสมบัติแด่พระพุทธบุษยรัตน์ ๓ วัน เวลาบ่ายพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ในพระอุโบสถ ๑๐๘ รูป แบ่งพระสงฆ์ฉันในพระอุโบสถ ๓๖ รูป หอพระนาค ๑๕ รูป ศาลาราย ๕๗ รูป ทั้ง ๓ วัน ณวันพุธขึ้น ๑๓ ค่ำ ตั้งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน เวียนเทียนสมโภชอีกเวลา ๑ มีธรรมเทศนาวันละ ๔ กัณฑ์ มีการสมโภชตั้งแต่ณวันขึ้น ๑๐ ค่ำ ไปจนถึงวันขึ้น ๑๓ ค่ำ เวลาเช้าเวลาบ่ายมีมงครุ่มไม้ลอยญวนหก กะอั้วแทงควาย แทงพิไสย เวลาค่ำมีดอกไม้เพลิงต่างๆ ครบทุกสิ่ง สมโภช ๔ วัน ๔ คืน เมื่อมีงานสมโภชนั้น โปรดฯ ให้ขอแรงเจ้าและขุนนางผู้ใหญ่ตั้งโต๊ะที่หน้าพระอุโบสถด้วย เครื่องโต๊ะนั้นก็เปลี่ยนทุกวันประกวดประขันกันยิ่งนัก
๙๓. กรมหลวงสรรพศิลป์ปรีชาและกรมหลวงมหิศวรินทรามเรศรสิ้นพระชนม์
ฝ่ายพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงสรรพศิลป์ปรีชาไปตามเสด็จ ประชวรไข้ป่ากลับลงมาจากพระพุทธบาท สิ้นพระชนม์วันจันทร์เดือน ๘ บุรพาสาธ ขึ้น ๑๐ ค่ำ พระชนม์นับเรียงปีได้ ๕๖ พรรษา ครั้นณวันพุธเดือน ๘ อุตราสาธขึ้น ๓ ค่ำ แห่พระศพไปเข้าเมรุวัดบรมนิเวศ ซึ่งพระราชทานเพลิงพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ามณฑานพรัตน์
ในวันนั้น กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศร ซึ่งประชวรพระโรคเถาดานสิ้นพระชนม์ ๆ นับเรียงปี ๕๙ พรรษา
ครั้นณวันศุกรเดือน ๘ อุตราสาธ ขึ้น ๕ ค่ำ พระราชทานเพลิงพระศพกรมหลวงสรรพศิลปปรีชา
๙๔. สุลต่านมะหมุดเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร
เมื่อณเดือน ๗ เจ้าพระยาสงขลาแต่งเรือกำปั่นให้กรมการลงไปเตือนต้นไม้ทอง ต้นไม้เงิน เครื่องบรรณาการเมืองตรังกานู สุลต่านมะหมุดกับบุตรภรรยา ก็โดยสารเรือเมืองสงขลาเข้ามาเป็นจำนวนคนนายไพร่ชายหญิง ๖๐ คน เจ้าพระยาสงขลาส่งเข้ามาถึงกรุงเทพมหานคร ณวันพฤหัสบดีเดือน ๘ อุตราสาธ ขึ้น ๑๑ ค่ำ โปรดฯ ให้ไปอยู่ที่เรือนริมวังพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท พระราชทานเข้าสารเงินเดือนให้เจ้าพนักงานไปจ่ายให้พอสมควร ณวันศุกรเดือน ๘ อุตราสาธ แรม ๔ ค่ำ โปรดฯ ให้สุลต่านเข้าเฝ้าพร้อมด้วยศรีตวันกรมการเมืองตรังกานู ซึ่งเข้ามาถวายต้นไม้ทองเงิน เสด็จออกรับใหญ่ให้เป็นเกียรติยศแก่สุลต่านมะหมุด ๆ คิดถึงพระเดชพระคุณ จึงยกน้องหญิงต่างมารดาอายุ ๒๓ ปี ชื่อตนกูสุปิยา ถวายให้ทำราชการอยู่ข้างใน
ในเดือน ๘ นั้น เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์(เสือ) ป่วยเป็นบิด ถึงแก่อนิจกรรมอายุนับเรียงปีได้ ๗๕ ปี ครั้นณเดือน ๙ แรม ๔ ค่ำ ได้ยกโกศศพเจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ไปเข้าเมรุวัดสระเกศ ณ เดือน ๙ แรม ๑๒ ค่ำ พระราชทานเพลิง
๙๕. สมเด็จพระนางรำเพยภมราภิรมย์สิ้นพระชนม์
ฝ่ายสมเด็จพระนางประชวรพระยอดเม็ดเล็ก ทรงพระกาสะเป็นพระโลหิตติดระคนเสมหะออกมา ทรงพระประชวรอยู่หลายเดือน ครั้นมาถึงณวันจันทร์เดือน ๑๐ ขึ้น ๕ ค่ำ เวลาเช้า ๕ โมงเศษสิ้นพระชนม์ พระองค์ประสูติเมื่อณวันพฤหัสบดีเดือน ๘ อุตราสาธ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ปีมะเมีย ฉศก ศักราช ๑๑๙๖ ศิริพระชนม์ได้ ๒๘ พรรษา ได้เชิญพระศพเข้าสถิตในพระโกศทองคำ แล้วเชิญพระศพแห่ออกประตูพรหมไปประดิษฐานไว้ในหอธรรมสังเวช ด้วยเมื่อครั้งสมเด็จพระนางโสมนัส หอธรรมสังเวชทำยังไม่แล้ว ไม่มีที่จะไว้จึงได้เชิญพระศพขึ้นไว้บนพระมหาปราสาท
๙๖. เรื่องเมืองเขมร
ฝ่ายที่เมืองเขมรองค์วัตถาซึ่งกราบถวายบังคมลาไปเยี่ยมศพบิดานั้น ไปวิวาทกันขึ้นกับองค์พระนโรดมผู้พี่ด้วยเหตุผู้คนทรัพย์มรดก องค์วัตถาสู้ไม่ได้ก็พาองค์ศีริวงศ์ผู้น้องหนีเข้ามาในแดนกรุงเทพฯ ฝ่ายสนองโสซึ่งเป็นน้าองค์วัตถาเห็นว่าองค์พระนโรดมไม่โอบอ้อมอารีต่อพี่น้อง ก็คุมสมัครพรรคพวกเป็นกบฎขึ้น
ครั้นณวันจันทร์ เดือน ๑๑ แรม ๒ ค่ำ พระยาอนุชิตชาญไชย จางวางกรมพระตำรวจขวา ซึ่งโปรดฯ ให้ไปฟังราชการอยู่ที่เมืองพระตะบองจึงบอกเข้ามาว่า เมื่อณเดือน ๘ อุตราสาธ แรม ๔ ค่ำ มีศุภอักษรองค์พระนโรดม หนังสือฟ้าทะละหะเข้ามาว่าสนองโสซึ่งเป็นที่พระยามหาฤทธิรงค์ชาญไชยกับพระยากำแหงโยธาพระยาพระเขมร ๓๕ นาย ยกมาตั้งอยู่เมืองพนมเป็ญ เมืองลาดปะเอีย องค์พระนโรดมพรหมบริรักษ์มหาอุปราช และพระยาพระเขมรยกไปได้สู้รบกัน พวกกองทัพพระยากำแหงโยธาแตกแล้ว ราษฎรกำเริบตั้งเป็นกองทัพขึ้นอีก องค์พระนโรดมกับพระยาพระเขมรล่าถอยเข้ามาเมืองอุดงมีไชย แล้วให้องค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้าออกไปสืบราชการ ทราบความว่าพวกกองทัพสนองโสและพระยากำแหงโยธา จะยกมาล้อมเมืองอุดงมีไชยกำหนดณเดือน ๘ อุตราสาธแรม ๔ ค่ำ องค์พระนโรดมเห็นจะอยู่เมืองอุดงมีไชยไม่ได้ ด้วยราษฎรไม่เต็มใจด้วย จึงพาครอบครัวบุตรภรรยาพระยาพระเขมรพวกพ้อง ๓๐ นายกับบ่าวไพร่ที่ใช้สอย ๗๐๐ เศษ ลงเรือล่าหนีเข้ามาอยู่ที่ท่ากพงฉนัง มีหนังสือเข้ามาถึงพระคทาธรธรณินทร์ผู้ว่าราชการเมืองพระตะบอง ขอให้ออกไปรับ พระคทาธรธรณินทร์เกณฑ์พระหลวงขุนหมื่นและไพร่ ๖๐๐ คน บรรทุกเรือ ๕๐ ลำ ออกไปพบองค์พระนโรดมที่แพรกรังตื่นแขวงเมืองโพธิสัตว์ แล้วให้พระพลพระพิพิธราชากรมการเมืองพระตะบองออกไปณเมืองอุดงมีไชย ให้พบกับองค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้า พระคทาธรธรณินทร์พาองค์พระนโรดมพรหมบริรักษ์มหาอุปราชเข้าถึงด่านเสมาแขวงเมืองพระตะบอง แต่ณเดือน ๙ ขึ้น๑ ค่ำ
พระยาอนุชิตชาญไชยจึงได้ส่งองค์วัตถาเข้ามาเสียก่อน มาถึงเมืองศรีโสภณพบพระยาราชวรานุกูลยกออกมา พระยาราชวรานุกูลส่งองค์วัตถาเข้ามาพักอยู่ที่เมืองศรีโสภณ ให้จัดข้าหลวงกรมการนายไพร่ ๕๐๐ คน รักษาองค์วัตถาไว้ แล้วพระยาราชวรานุกูลออกไปด่านเสมา พบองค์พระนโรดมพรหมบริรักษ์มหาอุปราช แล้วบังคับให้พระคทาธรธรณินทร์ นายไพร่ ๖๐๐ คนตั้งรักษาอยู่ที่ด่านเสมา แล้วมีหนังสือไปให้พระยาอนุภาพไตรภพเมืองนครเสียมราฐ เกณฑ์กรมการนายไพร่ ๖๐๐ คน ยกไปตั้งรักษาด่านอยู่ที่สตึงกำบดพรหมแดน กับเมืองพระตะบองตำบล ๑ กับด่านทางน้ำต่อแดนเมืองกพงสวาย ๓ ตำบล ทางบก ๒ ตำบล ณ เดือน ๙ ขึ้น ๙ ค่ำ พระยาราชวรากูลกลับเข้ามาเมืองพระตะบอง จะส่งองค์วัตถาเข้าไปณกรุงเทพมหานคร ยังไม่ทันจะส่ง มีหนังสือบอกพระพลพระพิพิธราชากรมการเมืองพระตะบอง ที่ออกไปตั้งฟังราชการอยู่ณเมืองอุดงมีไชยฉะบับ ๑ หนังสือองค์หริราชดไนยไกรแก้วฟ้าฉะบับ ๑ เข้ามาใจความว่า ณ เดือน ๘ อุตราสาธแรม ๔ ค่ำ นายทัพนายกองพวกสนองโสซึ่งเป็นพระยามหาฤทธิรงค์ชาญไชยพระยากำแหงโยธา จำนวนคน ๙,๐๓๗ คน มาล้อมเมืองอุดงมีไชย แล้วแต่งคนใช้เข้าไปว่ากับองค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้าว่า ยกกองทัพมาครั้งนี้ไม่ได้เป็นกบฎต่อองค์พระนโรดม องค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้ายกมาทั้งนี้จะมาจับเอาตัวสมเด็จฟ้าทะละหะกับพระยาพระเขมร ๗ คน
องค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้า กับนักมารดาองค์พระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดี จึงให้นายทัพนายกองพระยามหาฤทธิรงค์ชาญไชยพระยากำแหงโยธา เข้าไปว่ากล่าวสมัครสมานดีกันไป แล้วให้สาบานตัวถือน้ำ เมื่อณเดือน ๘ อุตราสาธ แรม ๘ ค่ำ นายทัพนายกองพวกพระยามหาฤทธิรงค์ชาญไชย ยกกลับไปเมืองบาพนม ๓ ส่วน ยังตั้งฟังราชการอยู่ที่เมืองอุดงมีไชยส่วน ๑ พระยาราชวรานุกูลได้บอกส่งต้นหนังสือพระพลพระพิพิธราชา หนังสือองค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้าเข้าไปณกรุงเทพมหานคร ณเดือน ๙ ขึ้น ๑๓ ค่ำ พระยาราชวรานุกูลมีหนังสือบอกแต่งให้พระอินทร์เดช จมื่นรักษพิมาน พาองค์วัตถาเข้าไปส่งณกรุงเทพมหานคร เกณฑ์เจ้าเมืองกรมการหัวเมืองรายทางกำกับเข้าไปเมืองละ ๑๐๐ คน แล้วพระยาราชวรานุกูลให้พระคธาธรธรณินทร์ มีหนังสือออกไปหาตัวพระยาเดโชเจ้าเมืองกพงสวายกับพระยาสังขโลกเจ้าเมืองโพธิสัตว์ ให้เข้ามาฟังราชการณเมืองพระตะบอง พระยาเดโชเจ้าเมืองกพงสวาย พระเสน่หาไมตรีเจ้าเมืองชีแครงเข้ามาหาพระยาราชวรานุกูล ๆ ได้ชี้แจงการให้พระยาเดโชพระเสน่หาไมตรีฟัง ตามกระแสที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ออกไป แล้วองค์พระนโรดมกับพระยาพระเขมรเข้ามาณเมืองพระตะบอง ได้มาหาพระยาราชวรานุกูล พระคทาธรธรณินทร์จึงหาพระยาเดโชพระเสน่หาไมตรีมาพร้อมด้วย พระยาราชวรานุกูล พูดจาให้พระยาเดโชพระเสน่หาไมตรีให้เป็นปกติดีกันกับองค์พระนโรดมเหมือนแต่ก่อน พระยาราชวรานุกูลได้มีหนังสือให้พระยาเดโชพระเสน่หาไมตรี กลับออกไปประกาศห้ามปรามพระยาพระเขมรหัวเมืองทั้งปวง ตั้งแต่ทะเลสาบฝั่งตะวันออก ตลอดจนทะเลธมตะวันตกตะวันออก ให้พระยาอิศราพานิชถือหนังสือออกไปประกาศห้ามปราม ตั้งแต่เมืองสำโรงทองตลอดจนถึงเมืองกำปอดกพงโสม อย่าให้ผู้ใดคิดกำเริบตั้งเป็นกองทัพรบพุ่งฆ่าฟันกันต่อไป ซึ่งองค์วัตถากับองค์พระนโรดมวิวาทขัดเคืองกัน กับข้อความที่ว่าพระยาธรรมาเดโช เจ้าเมืองบาพนมจับพี่ชายสนองโสไปฆ่าเสียนั้น ได้บอกข้อความเข้าไปณกรุงเทพมหานครแล้ว จะโปรดเกล้าฯ ประการใด คงจะมีตราพระราชสีห์โปรดฯ ออกไปให้ทราบ
ณเดือน ๑๐ แรม ๑ ค่ำ องค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้ามีหนังสือบอกเข้ามาถึงพระยาราชวรานุกูล ว่าราชการที่เมืองอุดงมีไชย ซึ่งพระยาพระเขมรและราษฎรคิดกำเริบรบพุ่งฆ่าฟันกันนั้นสงบลงแล้ว กับมีหนังสือพระยาเสนาจักรวรรดิแขกจามเข้ามาฉะบับ ๑ว่า สมเด็จบวรเทศพี่ชายพระยาเสนาจักรวรรดิคิดอ่านจะพาครอบครัวแขกจาม กลับมาพึ่งพระบารมีอยู่ที่เมืองเขมรตามภูมิลำเนาเดิม พระยาเสนาจักรวรรดิมาพบพระยาธรรมาเดโช สนองโสรบกัน ได้ว่ากล่าวห้ามปราม ทั้ง ๒ ฝ่ายหยุดทัพไม่ได้รบกันต่อไปอีก แล้วสนองโสกับพระยาธรรมาเดโชได้จัดคนใช้พาพระยาเสนาจักรวรรดิ เข้ามาเฝ้าองค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้า ณเมืองอุดงมีไชย
ฝ่ายสนองโสมีหนังสือเข้ามาว่า ได้แต่งให้สนองไชยไปรับประกันตัวสมเด็จบวรเทศ พระยาเสนาจักรวรรดิมาจากองญวนผู้ใหญ่ณเมืองโจดก พระยาธรรมาเดโชมีหนังสือเข้ามาว่า พระยาเสนาจักรวรรดิเข้ามาหาพระยาเดโช ๆ ได้แต่งคนให้พระยาเสนาจักรวรรดิเข้ามาเฝ้าองค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้า ต่างคนต่างชิงความชอบกัน พระยาราชวรานุกูลได้บอกส่งต้นหนังสือทั้ง ๓ ฉะบับเข้าไปณกรุงเทพมหานครแล้ว เจ้าพระยามุขมนตรี พระยาสิงหราชฤทธิไกร กับนายทัพนายกองยกออกไปถึงเมืองพระตะบองยังกำลังที่จะจัดการแจกหนังสือประกาศ ให้พระยาพระเขมรหัวเมืองทั้งปวงทราบ ในหนังสือประกาศซึ่งโปรดเกล้าฯ พระราชทานออกมา บอกมาณวันจันทร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีระกา ตรีศก
ฝ่ายพระอินทรเดช จมื่นรักษพิมาน พาองค์วัตถาเข้ามาถึงกรุงเทพมหานครในเดือน ๑๑
๙๗. ทูตปรุศเซียเข้ามาทำหนังสือสัญญาทางพระราชไมตรี
ครั้นมาถึงณวันพฤหัสบดีเดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ พระยามหาอรรคนิกร พระยาสมุทรบุรานุรักษ์บอกขึ้นมาว่า พระเจ้าแผ่นดินปรุศเซียแต่งให้กอนต์เอวเลนเบิกเป็นราชทูตนาย ๑ มิสเตอร์ซานลีใบเซลเป็นอุปทูตนาย ๑ กอนต์เอวเลนเบิกหลานอุปทูตเป็นตรีทูตนาย ๑ กับขุนนางปรุศเซียมาด้วยเรือกลไฟชื่อเปติด กำมะโดดชื่อซุนเดระอาละ มาถึงนอกสันดอน ได้ทรงทราบแล้วจึงโปรดฯ ให้จัดเรือกลไฟเสพย์สหายไมตรีลำ ๑ เรือเขจรชลคดีลำ ๑ ให้พระยาราชานุประพันธ์ ขุนพิทักษคงคา หลวงวิสูตรสาครดิฐลงไปรับทูต ครั้นเรือออกไปถึงเรือรบทูตให้ยิงปืนใหญ่คำนับธงแผ่นดินไทย ๒๑ นัด เรือรับทูตเข้ามาถึงเมืองสมุทรปราการ ทหารปืนที่ป้อมเสือซ่อนเล็บได้ยิงปืนสลุตธงแผ่นดินปรุศเซีย ๒๑ นัดแล้วขึ้นมาถึงณกรุงเทพมหานคร พักที่ตึกแขกเมืองหน้าวัดประยูรวงศ์ วันอาทิตย์เดือน ๑ ขึ้น ๑๓ ค่ำ
ครั้นณวันศุกรเดือน ๑ แรม ๑๐ ค่ำ เข้าเฝ้าออกใหญ่ณพระที่นั่งอนันตสมาคม ถวายรูปสมเด็จพระเจ้าปรุศเซีย ๑ เครื่องตะแลแกรบสำรับ ๑ พระแสงกระบี่องค์ ๑ เครื่องพิมพ์หนังสือสำรับ ๑ แล้วโปรดเกล้าฯ ตั้งผู้รับสั่งปรึกษาทำหนังสือสัญญากับกอนต์เอวเลนเบิกราชทูต คือพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๑ ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม ๑ เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดี ๑ เจ้าพระยายมราช ๑ พระยามนตรีสุริยวงศ์แทนพระยาวรพงศพิพัฒน์ ๑ รวม ๕ ประชุมปรึกษาทำหนังสือสัญญาด้วยกอนต์เอวเลนเบิกราชทูตที่พระราชวังเดิม กอนต์เอวเลนเบิกแจ้งว่า พระเจ้าแผ่นดินปรอยซินคืออังกฤษเรียกปรุศเซีย ยอมให้กษัตริย์เมืองเหนือๆ ขึ้นไปในพวกพ้องของเมืองปรุศเซียนั้นหลายจำพวกหลายกษัตริย์ เข้าชื่อกันเข้ามาขอทำหนังสือสัญญาด้วยเมืองละฉะบับ คือซอละฟะไรนะและประเทศดอยชะคือเมืองเมกเลนบูร์คสะเอริน ๑ เมืองเมกเลนบูร์คะสะเตรีลิศ ๑ เมืองลุกเซมบูร์ค ๑ เมืองอันฮันตะเดะเซาโกเตน ๑ เมืองอันฮันตะแปรินบูร์ค ๑ เมืองวันเดกแลปีระมอนต์ ๑ เมืองลิปเป ๑ เมืองไมเซนไฮม์ ๑ ที่เรียกในภาษาดอยชะซอละฟะไรนะ คือเมืองเบเวเรีย ๑ เมืองซักโซนี ๑ เมืองฮันโนเวอร์ ๑ เมืองเวอเตมบูร์ค ๑ เมืองบาเดน ๑ เมืองเฮะซินกาสะลี ๑ เมืองเฮะซินการมัสตาศ ๑ และฮัมบูร์ค และประเทศทรินคี เมืองซักเซนไวมาระไอเซนนาค ๑ เมืองซักเซนไมนินเคน ๑ เมืองซักเซนอาละเตมบูร์ค ๑ เมืองซักเซนโคบูร์คโคตา ๑ เมืองฉวาศบูร์คะรูดลสตาศ ๑ เมืองฉวาศบูร์คซนเดอซะรอเซน ๑ เมืองรอยชะใหญ่ ๑ เมืองรอยชะน้อย ๑ ทั้งเมืองปรอนสะไวค์ ๑ เมืองออลเดนบูร์ค ๑ เมืองนาเซาและรีปับลิก คือฟรันกะโฟด ๑ คือเมกเลนบูร์คสะเวะริน ๑ และเมืองเลนบูร์คสะเตรีลิศ ๑ รวม ๒๘ เมือง เป็นสัญญา ๓๖ ข้อรวม ๒๘ ฉะบับ เนื้อความต้องกัน ความแจ้งอยู่ในสัญญานั้นแล้ว เมื่อวันลงชื่อในหนังสือสัญญานั้น ได้ยิงปืนสลุตที่ป้อมวิไชเยนทรประสิทธิ์ ๒๑ นัด ฝ่ายทูตเอาพวกแตรขึ้นมาเป่าประโคมด้วย ฝ่ายที่กำปั่นรบนอกสันดอนก็มีหนังสือลงไปนัดให้ยิงปืนสลุตให้ถูกต้องเวลากัน
๙๘. ราชทูตไทยกลับจากประเทศฝรั่งเศ
ครั้นมาถึง ณเดือน ๑ ขึ้น ๘ ค่ำ พระยาศรีพิพัฒนรัตนราชโกษา ราชทูต อุปทูต ตรีทูต และข้าหลวงมีชื่อซึ่งออกไปกรุงฝรั่งเศสกลับเข้ามาถึงกรุงเทพมหานครด้วยกำปั่นรบฝรั่งเศสชื่อเยอระเบียน กำมโดชื่อเลอฟาเประ ความโดยพิสดารแจ้งอยู่ในเรื่องราวจดหมายเหตุนั้นแล้ว
๙๙. เรื่องเมืองเขมร (ต่อ)
ครั้น ณเดือน ๒ แรม ๙ ค่ำ องค์พระนโรดมเข้ามาถึงกรุงเทพมหานคร ก็โปรดฯ ให้ไปอยู่บ้านพระยาไกรโกษาซึ่งตีใช้หนี้เงินหลวง แล้วจึงโปรดฯ ให้มีศุภอักษรออกไปให้องค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้าว่าราชการแผ่นดินอยู่ ภายหลังพณหัวเจ้าท่านสมุหพระกลาโหมกลับเข้ามาจากเมืองสิงคโปร์พร้อมกัน จึงได้ทรงปรึกษาพระวงศานุวงศ์ท่านเสนาบดีว่า เมืองเขมรจะจัดให้ผู้ใดเป็นเจ้านายดี องค์พระนโรดมเป็นบุตรผู้ใหญ่แต่ราษฎรไม่รักใคร่เป็นคนโคลงอยู่ องค์พระหริราชดไนยผู้น้องเป็นคนซื่อๆ ราษฎรก็รักใคร่นับถือมาก จะตั้งน้องขึ้นเป็นเจ้าแผ่นดิน ก็ต้องเก็บพี่ไว้เสียที่กรุงเทพมหานคร จะให้อยู่ด้วยกันไม่ได้ พระราชวงศานุวงศ์ท่านเสนาบดีกราบทูลว่า ถ้าจะเลี้ยงองค์หริราชดไนยผู้น้องขึ้นก็จะไม่รู้พระเดชพระคุณ ด้วยถือใจว่าราษฎรนิยมรักใคร่ตัว จึงได้เป็นเจ้าแผ่นดินกัมพูชา ถ้าจะชุบเกล้าฯ เลี้ยงองค์พระนโรดมผู้พี่ขึ้น เห็นจะรู้พระเดชพระคุณมาก ด้วยไม่มีผู้ใดนับถือต้องหนีเข้ามาพึ่งพระบารมีกลับได้เป็นเจ้าเมืองออกไป ก็จะคิดถึงพระเดชพระคุณเป็นอันมาก ดีกว่าตั้งองค์หริราชดไนยไกรแก้วฟ้า ทรงพระราชดำริเห็นด้วยความคิดพระราชวงศานุวงศ์ ท่านเสนาบดี
๑๐๐. งานพระศพ กรมหลวงมหิศวรินทร์ เจ้าฟ้าอิศราพงศ์ และพระองค์เจ้านิลวรรณ
ฝ่ายเจ้าพนักงานทำเมรุผ้าขาว กรมหลวงมหิศวรินทรามเรศร ที่วัดอรุณราชวรารามเสร็จแล้ว ณวันเสาร์ เดือน ๓ ขึ้น ๙ ค่ำ ได้ชักพระศพลงเรือที่ท่าพระแห่ไปเข้าเมรุ ณเดือน ๓ ขึ้น ๑๑ ค่ำ พระราชทานเพลิง แล้วได้ชักพระศพเจ้าฟ้าอิศราพงศ์ พระองค์เจ้านิลวรรณในพระบวรวงศ์เธอชั้นที่ ๑ มาเข้าเมรุพระราชทานเพลิงอีกคราว ๑
พวกทูตปรุศเซียพากันไปดูเห็นเขาทอดผ้าชักมหาบังสุกุล จึงให้ล่ามถามว่า คนนุ่งขาววางผ้าลง คนนุ่งเหลืองหยิบเอาไปทำอะไรกัน ล่ามก็แปลว่าเป็นการทำบุญของไทย
๑๐๑. ส่งองค์พระนโรดมไปครองเมืองเขมร
ครั้นการศพเสร็จแล้ว จึงโปรดฯ ให้พระยามนตรีสุริยวงศ์ พระยาบริรักษราชา เจ้าหมื่นศรีสรรักษ์ คุมกองทัพหัวเมืองฝ่ายตะวันออกพาองค์พระนโรดมพรหมบริรักษ์มหาอุปราชไปทางทะเลด้วยเรือกลไฟ ไปขึ้นที่เมืองกำปอดให้ไปสมัครสมานด้วยองค์หริราชดไนยไกรแก้วฟ้า ได้ออกจากกรุงเทพมหานคร ณวันพุธเดือน ๓ ขึ้น ๑๒ ค่ำ
๑๐๒. ทูตปรุศเซียกราบถวายบังคมลา
ฝ่ายกอนต์เอวเลนเบิกราชทูตปรุศเซียขึ้นไปเที่ยวดูพระพุทธบาทกลับลงมาแล้ว ครั้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๓ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ได้เข้าเฝ้ากราบถวายบังคมลาไปเที่ยวเมืองเพ็ชร์บุรี แล้วก็ลงเรือไปทีเดียว
ฝ่ายพระยามนตรีสุริยวงศ์ยกไปถึงเมืองกำปอดแล้ว พักรอถ้ากองทัพหัวเมืองตะวันออกพร้อมแล้ว จึงยกขึ้นไปเมืองอุดงมีไชย เมื่อออกเดินนั้นองค์พระนโรดมก็แต่งกระบวนแห่ของตัว มีทหารปืนแห่ดาบหอก แล้วมีธงฝรั่งเศสนำหน้ากระบวนไปด้วย ดูเหมือนจะลืมพระเดชพระคุณที่ได้ทรงพระมหากรุณาชุบเลี้ยงออกไปแต่ครั้งนั้นมา พระยามนตรีสุริยวงศ์ระงับความวิวาทให้สมัครสมานกันแล้ว ก็พาพระราชเสนาซึ่งอยู่ด้วยองค์แก้วฟ้ากลับมาเสีย แล้วให้พระยาพิไชยชาญฤทธิ์รอฟังราชการอยู่ที่เมืองกำปอด จึงโปรดฯ ให้มีตราออกไปถึงเจ้าพระยามุขมนตรี พระยาราชวรานุกูล ซึ่งออกไปตั้งฟังราชการอยู่ที่เมืองพระตะบองแต่ก่อน ยกลงไปเป็นเพื่อนองค์พระนโรดมที่เมืองอุดงมีไชย เพื่อจะได้ป้องกันสนองโสพวกกบฎด้วย เจ้าพระยามุขมนตรีกับพระนโรดมจัดกองทัพเขมรไปจับสนองโส ๆ สู้ไม่ได้ หนีเข้าไปอยู่ในเขตต์แดนฝรั่งเศส ได้มีหนังสือไปขอเอาตัวสนองโส อัดมิราลบอนาดตอบมาว่า การโปลิติกเป็นธรรมเนียมกฎหมายอย่างยุโรปส่งไม่ได้ แต่จะระวังรักษามิให้กลับมาทำอันตรายได้อีก เจ้าพระยามุขมนตรี พระยาพิไชยชาญฤทธิ์ เห็นว่าการกบฎสงบแล้วก็กลับเข้ามาณกรุงเทพมหานคร แต่พระยาราชวรานุกูลยังอยู่เป็นเพื่อนองค์พระนโรดม
๑๐๓. ทำเงินตราใช้แทนเบี้ยและหอย
แล้วทรงพระราชดำริว่าราษฎรใช้หอยเบี้ยจ่ายของกินกันมาแต่โบราณมาช้านานแล้ว ไม่เห็นสมควรเลย ด้วยแต่ก่อนเป็นคนป่า เห็นว่าหอยเบี้ยมาแต่ทางทะเล ไม่มีผู้ใดทำแปลกปลอมได้ จึงให้ใช้กันแทนเงินได้ ก็ครั้งนี้บ้านเมืองสมบูรณ์ขึ้นแล้ว ควรจะยักย้ายเปลี่ยนธรรมเนียมเสียบ้าง จึงโปรดฯ ให้เอาดีบุกบริสุทธิ์มาเจือสังกะสีทองแดงให้แข็งขึ้น ทำเป็นอัฐและโสฬศเป็นเหรียญด้วยเครื่องจักร ใช้แทนเบี้ย ๘ อันเป็นเฟื้องเรียกว่า อัฐ ๑๖ เป็นเฟื้องเรียกว่า โสฬศ ทองแดงทำเป็นเหรียญ ๒ แผ่นเป็นเฟื้องเรียกว่า ซีก ๔ แผ่นเป็นเฟื้องเรียกว่า เสี้ยว ราษฎรก็นิยมยินดีใช้สอยกันทั่วไปทั้งพระราชอาณาเขตต์ และเงินบาทนั้นทำกว่าจะได้ก็ช้านัก จึงโปรดฯ ให้ทำเงินเหรียญบาทขึ้นใช้แทนเงินตราบาท เบี้ย อัฐ โสฬศและซีก เสี้ยว ก็เกิดขึ้นตั้งแต่นั้นมา
๑๐๔. ตัดถนน ๓ สายและขุดคลอง
ครั้นมาถึง เดือน ๓ พวกกงสุลเข้าชื่อกันมีหนังสือถวายว่า ชาวยุโรปเคยขี่รถขึ้นขี่ม้าเที่ยวตากอากาศ ได้ความสบายไม่มีไข้ เข้ามาอยู่ที่กรุงเทพมหานครไม่มีถนนหนทางที่จะขี่รถขี่ม้าไปเที่ยว พากันเจ็บไข้เนืองๆ ได้ทรงทราบหนังสือแล้วทรงพระราชดำริเห็นว่า พวกยุโรปเข้ามาอยู่ในกรุงมากขึ้นทุกปีๆ ด้วยประเทศบ้านเมืองเขามีถนนหนทางก็เรียบรื่นสะอาดไปทุกบ้านทุกเมือง บ้านเมืองของเรามีแต่รกเรี้ยว หนทางก็เป็นตรอกเล็กซอกน้อย หนทางใหญ่ก็เปรอะเปื้อนไม่เป็นที่เจริญตา ขายหน้าแก่ชาวนานาประเทศ เขาว่าเข้ามาเป็นการเตือนสติ เพื่อจะให้บ้านเมืองงดงามขึ้น จึงโปรดเกล้าๆ ให้พณฯ ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหมเป็นแม่กอง จึงให้พระอินทราธิบดีสีหราชรองเมืองเป็นนายงาน ได้จับการทำตั้งแต่ณวันพุธ เดือน ๓ ขึ้น ๖ ค่ำ และทำทางก่อถนนที่สพานเหล็กริมวังเจ้าเขมรออกไป ๒ สาย สาย ๑ ตัดตรงไปข้ามคลองผดุงกรุงเกษมต่อถนนตรงไปคลองพระโขนงสาย ๑ แยกไปข้ามคลองผดุงข้างวัดแก้วฟ้าตลอดลงไปทะลุออกแม่น้ำดาวคนองสาย ๑ อีกสายหนึ่งตัดตรงหลังบ้านกงสุลฝรั่งเศส ตลอดมาถึงคลองถนนตรงริมศาลาเจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีสร้างไว้ ขุดคลองตั้งแต่คลองบางรักมาตลอดถึงคลองถนนตรง เอามูลดินขึ้นถมเป็นถนน ไม่ต้องหามูลดินที่อื่นมาถม ถนนกว้าง ๕ วา สูง ๑ ศอกคืบ รวมทั้ง ๓ สายเป็น ๒๘๑ เส้น ๕ วา ค่าจ้างจีนถมทางเส้นละ ๑๕ ตำลึง ๒ บาท ๑ สลึง ค่าถมนั้นเป็นเงิน ๒๑๙ ชั่ง ๑๐ ตำลึง ๒ บาท ค่าถมร่องค่าขุดตอไม้อีกเป็นเงิน ๑๓๐ ชั่ง ๔ ตำลึง ๓ บาท รวมกันเป็นเงิน ๓๕๐ ชั่ง ๙ ตำลึง ๒ บาท ค่าขุดคลองกว้าง ๖ วา ลึก ๖ ศอก ยาว ๖๘ เส้น ๑๖ วา เส้นละ ๑ ชั่ง ๕ ตำลึง เป็นเงิน ๘๖ ชั่ง ค่าขุดตอไม้เงิน ๑๖ ชั่ง ๘ ตำลึง ๑ บาท ๒ สลึง รวมเป็นเงิน ๑๐๒ ชั่ง ๘ ตำลึง ๑ บาท ๒ สลึง
๑๐๕. สร้างสะพานข้ามคลอง
การถนนแล้วยังไม่มีสพาน ได้บอกบุญขุนนางและเจ๊สัวตามแต่ผู้ใดจะศรัทธา รับทำสพานข้ามคลองที่ตรงถนนใหม่ข้าม ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม รับทำสพานเหล็ก ข้ามคลองรอบกรุงริมวังเจ้าเขมรข้าม คิดทั้งเหล็กสพานค่าจ้างค่าไม้ค่าอิฐ รวมเป็นเงิน ๑๖๐ ชั่ง ที่สพานหันเก่าข้ามคลองรอบกรุงลงไปวัดจักรวรรดิทำสพานเหล็กอีกสพาน ๑ เป็นของหลวง ราคาเครื่องเหล็กที่สั่งเข้ามาก็เหมือนกัน สพานข้ามคลองวัดจักรวรรดิลงไปถนนสำเพ็ง เป็นสพานไม้ของพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธรจ้างทำ ค่าไม้ค่าเหล็กเหมาเสร็จ เป็นเงิน ๑๐ ชั่ง สะพานข้ามศาลเจ้าใหม่สพาน ๑ เป็นสพานก่ออิฐปูนของพระศรีทรงยศจ้างทำเหมาเสร็จ เป็นเงิน ๒๐ ชั่ง สพาน ๑ ข้ามคลองวัดสามจีนเป็นสพานไม้ ของหลวงจิตต์จำนงวานิชจ้างทำเหมาเสร็จเป็นเงิน ๑๒ ชั่ง สพานข้ามคลองผดุงริมป้อมปิดปัจจนึกเป็นสพานไม้ ของพณฯ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม จ้างทำเหมาเสร็จ เป็นเงิน ๑๓ ชั่ง สพานข้ามคลองหลังบ้านกงสุลอังกฤษ เป็นสพานก่ออิฐปูนของพระภาษีสมบัติสมบูรณ์ (ยิ้ม) จ้างทำเหมาเสร็จเป็นเงิน ๑๘ ชั่ง สพาน ๑ ข้ามคลองบางรัก เป็นสพานอิฐปูนของหลวงพิศาลศุภผล จ้างทำเหมาเสร็จ เป็นเงิน ๒๐ ชั่ง สะพาน ๑ ข้ามคลองเหนือวัดยานนาวาข้างเหนือ เป็นสพานก่ออิฐปูน ของพระยาโชฎึกราชเศรษฐี (จ๋อง) จ้างทำเหมาเสร็จ เป็นเงิน ๒๐ ชั่ง สพาน ๑ ข้ามคลองวัดยานนาวาข้างใต้เป็นสพานก่ออิฐปูน ของหลวงนาวาเกนิกร จ้างทำเหมาเสร็จ เป็นเงิน ๑๘ ชั่ง สพาน ๑ ข้ามคลองวัดลาว เป็นสพานก่ออิฐปูน ของหลวงไมตรีวานิช จ้างทำเหมาเสร็จ เป็นเงิน ๑๗ ชั่ง สพาน ๑ ข้ามคลองบางขวางเป็นสพานก่ออิฐปูน ของหลวงภาษีวิเศษจ้างทำเหมาเสร็จ เป็นเงิน ๒๐ ชั่ง สพาน ๑ ข้ามคลองวัดใหม่ เป็นสพานก่ออิฐปูน ของกลีบบุตรอำแดงแฟง จ้างทำเหมาเสร็จ เป็นเงิน ๑๖ ชั่ง สพาน ๑ ข้ามปลายคลองบางรักริมคลองบางขวางขุดใหม่ เป็นสพานก่ออิฐปูน ของเจ้าพระยาพลเทพ (หลง) จ้างทำเหมาเสร็จเป็นเงิน ๑๒ ชั่ง สพาน ๑ ข้ามคลองถนนตรงต่อเนื่องมาสพานเจ้าพระยาพลเทพ เป็นของพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร จ้างทำเหมาเสร็จ เป็นเงิน ๑๒ ชั่ง สพาน ๑ ข้ามคลองปทุมวันเป็นสพานไม้ ของเจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดีจ้างทำเหมาเสร็จ เป็นเงิน ๑๐ ชั่ง อีกสพาน ๑ ข้ามคลองปทุมวันมาข้ามคลองผดุงมาคลองถนนตรงเป็นสพานไม้ ของเจ้าพระยาวริวงศมหาโกษาธิบดี จ้างทำเหมาเสร็จ เป็นเงิน ๑๓ ชั่ง และถนนนอกนั้นโปรดฯ ให้ชื่อว่าถนนเจริญกรุง
๑๐๖. งานพระศพกรมหมื่นเชษฐาธิเบนทร์และพระองค์เจ้าสว่าง
ครั้นมาถึง ณเดือน ๔ ขึ้น ๗ ค่ำ ได้ชักพระศพพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นเชษฐาธิเบนทร์ และพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสว่าง แต่วังไปลงเรือศรีที่ท่าวัดพระเชตุพน ไปเข้าเมรุวัดอรุณราชวราราม ณวันเดือน ๔ ขึ้น ๙ ค่ำ ได้เสด็จพระราชทานเพลิง
๑๐๗. โสกันต์พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์
ครั้นมาถึงณเดือน ๔ แรม ๑ ค่ำ แรม ๒ ค่ำ แรม ๓ ค่ำ ได้ตั้งการมงคลพิธีโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ ๓๐ รูป เวลาบ่ายตั้งกระบวนแห่แต่เกยที่ประทับในพระบรมมหาราชวัง เลี้ยววัดพระศรีรัตนศาสดารามเข้าประตูพิมานไชยศรี ประทับเกยที่พระที่นั่งอาภรณ์พิโมกข์ปราสาทแห่ไปฟังสวดทั้ง ๓ วัน รุ่งขึ้น ณวันพุธ เดือน ๔ แรม ๔ ค่ำ เวลาเช้าพระฤกษ์ได้โสกันต์ แล้วสรงน้ำที่ภูเขาทำด้วยศิลาที่หลังพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ด้านตะวันตก ชีพ่อพราหมณ์ถวายน้ำกลศน้ำสังข์เสร็จแล้วแห่กลับตามทางที่แห่มา คู่เคียงและคู่แห่ผลัดเครื่องชมพู ครั้นเวลาบ่าย ตั้งกระบวนแห่มาสมโภชเวียนเทียนบนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทอีกเวลา ๑ กระบวนแห่และเครื่องเล่นรายทางมีพร้อมทุกสิ่งเหมือนอย่างโสกันต์ใหญ่
๑๐๘. พระราชพิธีรับพระสุพรรณบัฏ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์
ครั้นรุ่งขึ้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๔ แรม ๕ ค่ำ เวลาบ่ายจะได้ตั้งการพระราชพิธีแห่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ตั้งกระบวนแห่แต่เกยที่ประทับข้างในมาออกประตูราชสำราญ เลี้ยวมาหน้าพระที่นั่งอนันตสมาคม มาฟังพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์บนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท รับพระสุพรรณบัฏแทนลงสรง กระบวนแห่เหมือนแห่โสกันต์อย่างใหญ่ มีนางมยุรฉัตร นางเชิญเครื่อง นางสระ คู่เคียงพระราชยานนั้นทรงพระราชดำริว่า จะต้องจัดท่านที่เนื่องมาตามตระกูลซึ่งเคยเป็นคู่เคียงเมื่อครั้งทรงโสกันต์นั้นมาเป็นคู่เคียง บุตรที่ทำราชการเป็นผู้มีฐานันดรยศก็มีอยู่หลายตระกูล จึงโปรดฯ ให้เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดี ตระกูลในพระยามนตรีสุริยวงศ์ เจ้าพระยายมราช (นุช) ตระกูลในเจ้าพระยาอภัยภูธรเป็นคู่ที่ ๑ ที่ ๒ เจ้าพระยาพลเทพ (หลง) เจ้าพระยาธรรมาธิกรณ์ (เสือ) ที่ ๓ พระยาราชภักดี (ช้าง) พระยามหาอำมาตย์ (บุญศรี) ที่ ๔ พระยาราชบุรี (กุ้ง) ตระกูลในเจ้าพระยาวงศาสุรศักดิ์ พระยาราชพงศานุรักษ์ตระกูลในพระยาอุไทยธรรม (แก้ว) ที่ ๕ พระยาศรีพิพัฒน์ (แพ) ตระกูลพระยาศรีสุริยวงศ์ พระยาประชาชีพ ตระกูลเจ้าพระยาพลเทพ ที่ ๖ พระยาโบราณบุรานุรักษ์ พระวิชิตสรไกร ตระกูลเจ้าพระยานครศรีธรรมราช
ครั้นรุ่งขึ้น ณวันศุกร เดือน ๔ แรม ๖ ค่ำ เวลาเช้าตั้งกระบวนแห่ไปรับพระสุพรรณบัฏ ครั้นถึงพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทเสด็จเข้าที่สรง แล้วพระราชทานพระสุพรรณบัฏจารึกพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพยมหามกุฎ บุรุษยรัตนราชรวิวงศ์ วรุตมพงศบริพัตร สิริวัฒนราชกุมาร แล้วโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งเจ้ากรมเป็นหมื่นพิฆเนศวรสุรสังกาศ ปลัดกรมเป็นหมื่นวรราชบุตรารักษ์ สมุหบาญชีเป็นหมื่นอนุรักษ์พลสังขยาแล้วแห่กลับ คู่เคียงและกระบวนแห่ผลัดเครื่องชมพู เวลาบ่ายแห่มาสมโภชเวียนเทียนบนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทอีกเวลา ๑ พระราชวงศานุวงศ์ ท่านเสนาบดีและข้าทูลละอองธุลีพระบาท ก็ได้ทำการสมโภชเป็นอันมาก เสร็จการพิธี
พระยาเพ็ชรรัตนทำเทวรูปแล้ว ได้นำเข้ามาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย โปรดฯ ให้มีละครสมโภชแล้วแห่ลงเรือที่ท่าพระ ส่งขึ้นไปประดิษฐานไว้ศาลเจ้าเขาตก
๑๐๙. เจ้าเมืองเบตาเวียเข้ามาเปลี่ยนหนังสือสัญญาฮอลันดา
ลุศักราช ๑๒๒๔ ปีจอ จัตวาศก เป็นปีที่ ๑๒ เมื่อณวันจันทร์ เดือน ๕ ขึ้น ๑ ค่ำ อาเล็กซันเดอร์ลูคอนที่ ๒ เจ้าเมืองเบตาเวียเข้ามาเปลี่ยนหนังสือสัญญาฮอลันดา ซึ่งคองเตระเกอเชียดเข้ามาทำไว้ ได้ถวายพงศาวดารครั้งกรุงศรีอยุธยาเก่าซึ่งมีในจดหมายเหตุและหนังสือต่างๆ ที่ชาวยุโรปจดไว้คัดออกทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย โปรดฯ ให้แปลออกมีความว่า เมื่อเดือนโนเวมเบอ คริสตศักราช ๑๖๐๑ ตรงกับเดือน ๑๒ จุลศักราช ๙๖๓ ปีฉลู ตรีศก อัดมิราลอันเนตได้มาทำหนังสือสัญญากับผู้ครองเมืองตานีซึ่งเคยส่งเครื่องบรรณาการที่กรุงสยาม ในสัญญานั้นว่าจะยอมให้ลูกค้าไปตั้งห้างค้าขาย ตั้งแต่นั้นมามีเรือลูกค้าเข้าไปค้าขายที่เมืองตานีบ้าง มาจนถึงคริสตศักราช ๑๖๐๔ ตรงกับจุลศักราช ๙๖๖ ปีมะโรง โทศก ครั้งนั้นกำแมนเดอร์ไวปรันวรเวกได้ตั้งผู้ดีนาย ๑ ชื่อโกระผิกลิศเปกสะให้เข้ามาเฝ้าพระเจ้ากรุงสยามกราบทูลให้ได้ความว่า พระเจ้ากรุงสยามจะมีพระทัยโปรดทำนุบำรุงให้พวกฮอลันดาเข้ามาตั้งห้างค้าขายหรือประการใดอยากจะใคร่ทราบ พระเจ้ากรุงสยามทรงพระกรุณาโปรดฯ รับรองทูตด้วยดี และยอมให้ลูกค้าฮอลันดาเข้ามาตั้งห้างค้าขาย ครั้นมาถึงคริสตศักราช ๑๖๐๘ ตรงกับจุลศักราช ๙๗๐ ปีวอก สัมฤทธิศก พระเจ้ากรุงสยามได้แต่งให้ราชทูตฝ่ายไทยไปถึงเมืองเฮก คือเมืองหลวงฮอลันดา ให้ไปเฝ้าสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินนิเธอแลนด์ฮอลันดาผู้เป็นปรินซ์ออฟออแรนซ์ ตั้งแต่นั้นมาทางพระราชไมตรีฝ่ายกรุงสยามกับกรุงนิเธอแลนด์ฮอลันดาก็ได้เป็นไมตรีกันสนิทมา
ฉะบับ ๑ มีความว่า ในครั้งนั้นพระเจ้ากรุงสยามมีอำนาจลงไปจนถึงข้างทิศใต้เป็นอันมาก และแหลมมลายูมีความปรารถนาจะยกเกาะที่ปากน้ำเมืองตะนาวศรีให้แก่พวกฮอลันดา เมื่อทางพระราชไมตรีนี้ยังอยู่ มิสเตอร์ปราวเออร์ราชทูตสำหรับเมืองญี่ปุ่นได้แวะเข้ามาที่กรุงสยาม ในคริสตศักราช ๑๖๑๓ ตรงกับจุลศักราช ๙๗๕ ปีฉลูเบ็ญจศก แล้วได้ตั้งห้างค้าขายขึ้นที่กรุงสยามและเมืองนคร โกระนีลิศวอรในอินรตูได้รักษาห้างนั้นไว้นาน
หนังสืออีกฉะบับ ๑ ว่า ในคริสตศักราช ๑๖๒๐ ตรงกับจุลศักราช ๙๘๒ ปีวอก โทศก เจ้าเขมรที่อยู่กับไทยนั้นทำวุ่นวายขึ้น คอเวอเนอเยเนราลเจ้าเมืองเบตาเวีย ชื่อโกเอนได้ใช้ให้กำปั่น ๒ ลำมาช่วยพระเจ้าแผ่นดินสยามระงับพวกกบฏเขมร ครั้นมาถึงคริสตศักราช ๑๖๒๗ ตรงกับจุลศักราช ๙๘๙ ปีเถาะ นพศก พระเจ้ากรุงสยามได้มีพระราชศาสน์กับสิ่งของออกไปขอบใจเจ้าเมืองเบตาเวีย ให้ส่งของทรงยินดีออกไปเมืองหลวงฮอลันดา ครั้นมาถึงคริสตศักราช ๑๖๒๘ ตรงกับจุลศักราช ๙๙๐ ปีมะโรง สัมฤทธิศก พระเจ้าแผ่นดินนิเธอแลนด์ได้ตั้งให้ขุนนางฮอลันดา ๒ คน ชื่อมิสเตอร์นาริศคน ๑ ชื่อมิสเตอร์ชะรูเตอคน ๑ เชิญพระราชศาสน์คุมสิ่งของมาทรงยินดีตอบแทนพระเจ้ากรุงสยาม ตั้งแต่นั้นมาทางพระราชไมตรี และการค้าขายทั้ง ๒ ฝ่ายได้เจริญทวีขึ้นเป็นอันมาก ครั้นมาถึงคริสตศักราช ๑๖๓๓ ตรงกับจุลศักราช ๙๙๕ ปีระกาเบ็ญจศก มีอีกคน ๑ ตำแหน่งสูงชื่อดีรอย กับที่ ๒ คน ๑ รับใช้มาแต่เมืองเบตาเวียได้มาที่กรุงสยาม เชิญพระราชศาสน์ของพระเจ้ากรุงนิเธอแลนด์คำนับมายังพระเจ้ากรุงสยาม พระเจ้ากรุงสยามได้รับทูต ๒ คนนี้โดยยศสมควรเป็นอันมาก ครั้นราชทูต ๒ คนนั้นได้รับพระราชศาสน์และของทรงยินดีของพระเจ้ากรุงสยามตอบแทนไปถึงพระเจ้ากรุงนิเธอและนด์แล้วก็ทูลลากลับไป มิสเตอร์ชะรูเตอที่อยู่ก่อนคน ๑ และคนของราชทูตค้างอยู่ชื่อมิสเตอร์วอนวะเลียตคน ๑ เมื่อเดือนแฟบวารีตรงกับเดือน ๓ ได้เข้าไปเฝ้าที่ศาลาโรงละคร แล้วพระเจ้ากรุงสยามได้ตั้งคน ๑ เป็นที่หลวง คน ๑ เป็นที่ขุน พระราชทานเครื่องยศถมตะพอง แล้วพระเจ้ากรุงสยามขอให้เจ้าเมืองเบตาเวียช่วยระงับการวุ่นวายที่เมืองตานี เจ้าเมืองเบตาเวียจึงได้ใช้ให้กำปั่น ๘ ลำและพวกทหารบก ๔๕๐ คน กับแม่ทัพชื่อมิสเตอร์กลาศบูรอินไปที่ปากอ่าวเมืองตานี ก็ได้ช่วยการวุ่นวายให้สงบลงแล้ว เจ้าเมืองตานีก็ยอมแต่งทูตไปขึ้นแก่พระเจ้ากรุงสยามดังเก่า การงานก็เจริญมาจนถึงคริสตศักราช ๑๖๕๘ ตรงกับจุลศักราช ๑๐๒๐ ปีจอสัมฤทธิศก ครั้งนั้นสมเด็จพระนารายน์ พระเจ้าช้างเผือก มีข้อเข้าพระทัยผิดไปมีเหตุขึ้น แต่ความนั้นสงบลงเร็วแล้วท่านจึงได้ตั้งชาวฮอลันดาอีก ๒ คนๆ ๑ ชื่อมิสเตอร์เวศเตอเวน คน ๑ ชื่อมิสเตอร์ดีไรกะ พระราชทานเครื่องยศเป็นเครื่องถมตะทอง การค้าขายก็ยังไม่เจริญขึ้นน้อยลงไป พวกฮอลันดาก็ได้เลิกห้างค้าขายที่กรุงและที่เมืองนครเสีย แล้วพระเจ้ากรุงสยามได้แต่งราชทูตเชิญพระราชศาสน์และของทรงยินดีไปถึงคอเวอเนอเยเนราลเจ้าเมืองเบตาเวียให้มาตั้งห้างค้าขายใหม่ คอเวอเนอเยเนราลก็ยอมตาม จึงได้ตั้งให้มิสเตอร์ดีบิดเป็นทูตให้มีอำนาจมาทำหนังสือสัญญาการค้าขายที่กรุงสยาม ราชทูตก็ได้ทำสัญญาเสร็จในเดือนออกัสต์ คริสตศักราช ๑๖๖๔ ตรงกับเดือน ๙ จุลศักราช ๑๐๒๖ ปีมะโรงฉศก ตั้งแต่นั้นมาการค้าขายก็ได้เจริญทวีขึ้นเป็นอันมาก
ฉะบับ ๑ว่า การวุ่นวายในคริสตศักราช ๑๖๘๘ ตรงกับจุลศักราช ๑๐๕๐ ปีมะโรง สัมฤทธิศกนี้ คราวสมเด็จพระเพทราชา พระยาวิชาเยนทร์ อันมีชื่อเสียงในพงศาวดาร ได้มีคุณในการรักษาทางพระราชไมตรีทั้ง ๒ ฝ่าย ครั้นถึงอนิจจกรรมแล้วก็ไม่มีผู้ใดทำนุบำรุงทางพระราชไมตรี การวุ่นวายในบ้านเมืองก็ยังมีอยู่ ครั้นถึงคริสตศักราช ๑๗๐๔ ตรงกับจุลศักราช ๑๐๖๖ ปีวอก ฉศก พระเจ้าเสือได้ผ่านพิภพใหม่ เพราะการวุ่นวาย ห้างค้าขายที่กรุงสยามและที่เมืองนครก็ต้องเลิก ในคริสตศักราช ๑๗๐๕ ตรงกับจุลศักราช ๑๐๖๗ ปีระกา สัปตศก จนทูตกอลุเออร์ได้เข้ามาขอการค้าขายและเจริญทางพระราชไมตรีอีก ในคริสตศักราช ๑๗๐๘ ตรงกับจุลศักราช ๑๐๗๐ ปีชวดสัมฤทธิศก แต่ยังมีการวุ่นวายต่างๆ จนต้องเลิกอีก ในคริสตศักราช ๑๗๔๑ ตรงกับจุลศักราช ๑๑๓๐ ปีระกา ตรีศก คราวนั้นทรัพย์สิ่งของทั้งปวงต้องเก็บเอาไปเมืองเบตาเวีย เหลืออยู่แต่ ๒ คน ๓ คน พอได้รักษาห้างและของที่เหลือค้างอยู่นั้น ตั้งแต่ปีนั้นมาการค้าขายฝ่ายเบตาเวียและกรุงสยามไม่ใคร่จะเป็นผลประโยชน์ มีแต่เรือบางลำเคยไปมาบ้าง ฝ่ายประเทศสยามจึงได้มีหนังสือออกไปขอให้ขุนนางฮอลันดาเข้ามาทำหนังสือสัญญาใหม่ คอเวอเนอเยเนราล จึงตั้งให้มิสเตอร์บางและมิสเตอร์โยนาสเป็นทูตเข้ามาทำสัญญา ห้างเมืองนครไม่มีกำไรจึงได้เก็บทรัพย์สิ่งของทั้งปวงเข้ามาตั้งห้างค้าขายอยู่ที่กรุงศรีอยุธยา ครั้นมาถึงคริสตศักราช ๑๗๖๐ ตรงกับจุลศักราช ๑๑๒๒ ปีมะโรง โทศก มังลองพม่ายกมาตีกรุงศรีอยุธยาครั้ง ๑ ห้างก็ค้าขายไม่มีผลประโยชน์ มาจนถึงคริสตศักราช ๑๗๖๗ ตรงกับจุลศักราช ๑๑๒๙ ปีกุญ นพศก กรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่าห้างค้าขายก็เสียไปด้วย ทรัพย์สิ่งของพวกฮอลันดาพม่าก็เก็บเอาไปหมด พม่าฆ่ามิสเตอร์บางและอีกคน ๑ และจับพวกฮอลันดาอีก ๕ คนที่เป็นคนสำหรับห้างเอาไปเป็นชะเลย ตั้งแต่นั้นมาลูกค้าฮอลันดาก็ไม่อาจเข้ามาตั้งห้างค้าขายต่อไปอีกจนกาลทุกวันนี้ พระเจ้าแผ่นดินนิเธอแลนด์ได้ทราบว่ากรุงสยามตั้งขึ้นใหม่มีความเจริญ ด้วยลูกค้าพานิชเข้ามาค้าขายเป็นอันมาก คิดถึงทางพระราชไมตรีเก่าซึ่งเคยมีมาแต่ก่อน จึงได้แต่งให้คองเตระเกอเชียดเป็นราชทูตเข้ามาขอทำหนังสือสัญญา เมื่อเดือน ๑ ปีวอก โทศก จุลศักราช ๑๒๒๒
อาเล็กซันเดอร์ลูคอนเปลี่ยนหนังสือสัญญาแล้ว ก็กราบถวายบังคมลากลับไป
๑๑๐. งานพระศพสมเด็จพระนางรำเพยภมราภิรมย์
ฝ่ายพนักงานทำการพระเมรุสมเด็จพระนาง เมรุครั้งนั้นยกพื้นสูงทำเป็นภูเขาประกอบเชิงเมรุรอบ ที่สามสร้างก็แปลงเป็นศาลารายรอบ พระที่นั่งทรงธรรมก็ทำติดแท่นสามสร้างอยู่ด้าน ๑ สิ่งของเครื่องประดับผ้าดาดหลังคาในบริเวณพระเมรุก็ใช้ผ้าดำทั้งนั้น การเพิ่มเติมนอกธรรมเนียม มีพระราชาคณะตั้งโคมประกวดประขันกันเป็นอันมาก มีพระญวนสวดกงเต๊กทั้งกลางวันกลางคืน ครั้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๕ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เวลาบ่าย ๒ โมงเชิญพระบรมธาตุ พระบรมอัฏฐิ ออกจากพระบรมมหาราชวัง แห่ออกประตูวิเศษไชยศรี เลี้ยวไปป้อมเผด็จดัสกร ไปเข้าประตูพระเมรุด้านตะวันออกมีการสมโภชคืน ๑ ครั้นรุ่งขึ้นได้ถวายไทยทานมีธรรมเทศนาและงานสมโภช ครั้นเวลาบ่ายทรงโปรยทาน เวลาค่ำมีหนังมีดอกไม้อีกคืน ๑ ครั้นรุ่งขึ้นวัน ๑๓ ค่ำเวลาเช้า พระสงฆ์ฉันแล้วแห่กลับ วัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ หยุดเป็นวันสงกรานต์ ณวันอังคาร เดือน ๕ แรม ค่ำ ๑ เวลาเช้า ได้เชิญพระศพออกประตูศรีสุนทรทวาร แห่ไปตามทางท้ายสนมเข้ากระบวนใหญ่ที่หอกลอง โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ขึ้นรถพระภูษาโยง สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้าพระองค์กลาง ขึ้นพระยานุมาศทรงโปรยเข้าตอก โปรดฯ ให้ทรงฉลองพระบาทอย่างการพระราชพิธีโสกันต์ แห่ไปสู่พระเมรุด้านตะวันออก ได้ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลและมีงานสมโภช ๔ วัน ๔ คืน ณ วันศุกร เดือน ๕ แรม ๔ ค่ำ เวลาบ่ายพระราชทานเพลิง ณวันเสาร์ เดือน ๕ แรม ๕ ค่ำ เวลาเช้าเชิญพระอังคารแห่ลงไปลอย แล้วจะได้แห่พระบรมอัฏฐิ พระอัฏฐิในสมเด็จพระวรวงศ์เธอ ออกพระเมรุ มีงานสมโภชพร้อมกันกับพระอัฏฐิสมเด็จพระนางอีก ๒ วัน ครั้นรุ่งขึ้นณวันจันทร์ เดือน ๕ แรม ๗ ค่ำ เวลาเช้าได้เชิญพระบรมอัฏฐิและพระอัฏฐิ แห่กลับเข้าพระบรมมหาราชวัง
๑๑๑. ราชศาสน์เจ้ากรุงจีน
ครั้นมาถึงณวันจันทร์ เดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำ จีนเนี่ยวถิมขุนนางเมืองกวางตุ้งนาย ๑ มาด้วยสำเภาเซงหิน จีนไก๋เป็นนายสำเภา เชิญพระราชศาสน์พระเจ้าฮำหอง ๒ ฉะบับ พระเจ้าถ้องตี้ฉะบับ ๑ รวม ๓ ฉะบับ เป็นคำประกาศว่าจะทำบั้นซิ่วพระเจ้าฮำหองพระชนม์ได้ ๓๐ ปี พระราชศาสน์ลงวันเดือน ๓ ขึ้นค่ำ ๑ ปีมะแมเอกศก ฉะบับ ๑ว่า สมเด็จพระเจ้าฮำฮองทรงพระประชวรมาก วันเดือน ๙ แรมค่ำ ๑ ได้ประชุมพระวงศานุวงศ์และขุนนางผู้ใหญ่ ฝ่ายทหารพลเรือนพร้อมกัน เขียนเป็นคำรับสั่งด้วยชาด ตั้งพระราชโอรสองค์ใหญ่ชื่อใจสุนเป็นฮองไทจือ พระราชศาสน์ลงวันเดือน ๙ แรม ๒ ค่ำ ฮำฮอง ๑๑ ปีระกาตรีศก พระราชศาสน์สมเด็จพระเจ้าถ้องตี้พระเจ้าแผ่นดินใหม่ประกาศว่า ด้วยสมเด็จพระเจ้าฮำฮองสวรรคต วันเดือน ๙ แรม ๑ ค่ำ เวลาย่ำรุ่ง พระเจ้าถ้องตี้ได้ราชสมบัติวันเดือน ๓ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีใหม่ ให้ใช้ศักราชถ้องตี้ตั้งแต่ณเดือน ๓ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีระกาตรีศก พระราชศาสน์ลงวันเดือน ๑๒ ขึ้น ๙ ค่ำ ฮำฮอง ๑๑ ปีระกาตรีศก
หนังสือจงต๊กเมืองกวางตุ้ง นำพระราชศาสน์เข้ามาด้วย ๔ ฉะบับ กับหนังสือนายห้างปุนกังเมืองกวางตุ้งผู้ได้รับการฝ่ายกรุงเทพมหานคร มาถึงเจ้าพระยาพระคลังเสนาบดี ๒ ฉะบับ ๆ ๑ ว่าขอให้ทำนุบำรุงจีนเนี่ยวถิม จีนไก๋ และขอยกค่าธรรมเนียมเรือฉะบับ ๑ ว่า ตั้งแต่พระเจ้าฮำฮองเข้ามาแล้ว ก้องค้างมาจนเดี๋ยวนี้ เมื่อศักราชฮำฮองได้ ๕ ปี ปีเถาะสัปตศกก้อง ๑ เมื่อศักราชฮำฮองได้ ๙ ปี ปีมะแมเอกศกอีกก้อง ๑ ทุกวันนี้เปลี่ยนแผ่นดินใหม่
๑๑๒. พระราชศาสน์ถึงเจ้ากรุงจีน
เป็นธรรมเนียมกรุงเทพมหานคร ต้องไปจิ้มก้องสมเด็จพระเจ้าถ้องตี้ได้ราชสมบัติใหม่ก้อง ๑ เยี่ยมพระศพพระเจ้าฮำฮองก้อง ๑ จะต้องตอบแทนที่หองเข้ามาให้ก้อง ๑ รวมทั้งค้าง ๕ ก้อง ถ้าจะแต่งทูตออกไปขอให้จีนเนี่ยวถิมเป็นท่องซือรองด้วย หนังสือลงวันเดือน ๓ แรม ๒ ค่ำ ปีระกา ตรีศก พระราชศาสน์มีมาคราวนี้ ได้ให้แต่พระยาโชฎึกราชเศรษฐีมีหนังสือตอบไปถึงจงต๊กหมูอี้ ผู้สำเร็จราชการเมืองกวางตุ้งฉะบับ ๑ ว่า กรุงปักกิ่งกับกรุงพระมหานครศรีอยุธยา ก็เป็นทางพระราชไมตรีกันมาช้านาน บัดนี้จงต๊กได้ส่งพระราชศาสน์เข้ามาณกรุงพระมหานครศรีอยุธยาแล้ว ก็ได้ให้เจ้าพนักงานจัดกระบวนแห่พระราชศาสน์คำประกาศให้สมพระเกียรติยศประเทศใหญ่ เหมือนอย่างเคยทำมาแต่ก่อน จึงเจ้าพนักงานได้จัดกระบวนแห่พระราชศาสน์ทางน้ำทางบกโดยสมควร ได้เคารพแก่สมเด็จพระเจ้ากรุงปักกิ่ง แล้วได้รับหนังสือของจงต๊กตามอย่างธรรมเนียม ได้ให้ล่ามแปลพระราชศาสน์ และหนังสือของจงต๊กทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยาม ทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว จึงบอกมาให้แจ้ง
หนังสือลงวันเดือน ๗ แรม ๑๓ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก
ฉะบับ ๑ ใจความว่า นายห้างปูนกังมีหนังสือเตือนก้องเข้าไปนั้น ครั้นจะนำความขึ้นกราบบังคมทูล แด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยามทรงให้ทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทเล่า ก็เห็นว่าเป็นแต่หนังสือนายห้าง จึงได้ปรึกษาท่านเสนาบดี ๆ ให้ตอบออกมาว่า กรุงพระมหานครศรีอยุธยากับกรุงปักกิ่ง ก็เป็นทางพระราชไมตรีกันมาช้านาน ก็คิดจะไปจิ้มก้องอยู่ทุกคราวก้อง มิให้เสียทางพระราชไมตรีซึ่งมีมาแต่ก่อน แต่เห็นว่าเมื่อปีชวด จัตวาศก ที่กรุงพระมหานครศรีอยุธยาได้แต่งทูตานุทูตออกไปจิ้มก้องขอหองกรุงปักกิ่ง ครั้นทูตกลับไปถึงตำบลห้อหนำ แขวงเมืองเอียงเซียงกุ้ย มีโจรเข้าตีชิงเอาของทรงยินดีตอบแทนและของทูตไปสิ้น แล้วฆ่าจีนหงทองสื่อใหญ่ตายเสียคน ๑ จงต๊กมิได้ชำระเอาตัวโจรมาทำโทษให้ได้ ที่กรุงพระมหานครศรีอยุธยาก็ได้ความอัประยศไปครั้ง ๑ ครั้นจะแต่งทูตานุทูตออกมาตอบแทนหองก็เห็นว่าโจรผู้ร้ายยังกำเริบมากอยู่ จึงได้งดทูตไว้ ครั้นถึงมรสุมปีเถาะสัปตศก กำหนดก้อง ก็ได้สืบทราบว่าพวกกบฏกำเริบมากขึ้นยิ่งกว่าแต่ก่อน จึงต้องงดก้องไว้ ครั้นมรสุม ปีมะแม เอกศก กำหนดก้องอีกครั้ง ๑ ก็ได้สืบทราบว่าเมืองกวางตุ้งเกิดรบขึ้นกับอังกฤษ จงต๊กก็ไม่ได้อยู่ที่เมืองกวางตุ้ง จะแต่งทูตานุทูตออกมาก็ไม่มีผู้ใดจะรับรอง ครั้นมาถึงปีระกา ตรีศก ก็ได้สืบทราบว่า อังกฤษ ฝรั่งเศส ขึ้นไปรบกวนถึงกรุงปักกิ่ง ๆ มีการศึกใหญ่อยู่ พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยาม มีพระราชวิตกถึงทางพระราชไมตรีสมเด็จพระเจ้ากรุงปักกิ่ง ให้เจ้าพนักงานสืบสวนข่าวราชการซึ่งเกิดในแผ่นดินจีน ก็ได้ความแต่เรือลูกค้าเข้าออกเสมอทุกเดือนทุกปี ครั้นจะแต่งทูตานุทูตออกมาตามกำหนดก้อง และเยี่ยมพระศพสมเด็จพระเจ้าฮำฮอง และก้องสมเด็จพระเจ้าถ้องตี้แผ่นดินใหม่ ไม่ให้เสียอย่างธรรมเนียมแต่ก่อน เห็นว่าพวกกบฎและโจรผู้ร้ายยังกำเริบอยู่ ทูตจะขึ้นไปกรุงปักกิ่งก็จะได้ความลำบากเหมือนครั้งก่อน ถ้าท่านเสนาบดีกรุงปักกิ่ง ปราบปรามพวกกบฏและโจรผู้ร้ายเสร็จสิ้นแล้ว บ้านเมืองราบคาบเป็นแผ่นดินเดียวไม่มีเสี้ยนหนาม กรุงพระมหานครศรีอยุธยาก็จะได้แต่งทูตานุทูตออกมาเจริญทางพระราชไมตรี สมเด็จพระเจ้ากรุงปักกิ่งตามอย่างประเพณี ไม่ให้เสื่อมเสียทางพระราชไมตรี ขอให้นายห้างปุนกังแจ้งความแก่จงต๊ก บอกความขึ้นไปยังลีปูตาทั่งเสนาบดีกรุงปักกิ่งให้ทราบด้วย หนังสือลงวันเดือน ๗ แรม ๑๓ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก
๑๑๓. ญวนทำสัญญาใช้เบี้ยปรับให้ฝรั่งเศส
ฝ่ายที่เมืองญวน เมื่อณวันพุธ เดือน ๗ ขึ้น ๓ ค่ำ อัดมิราลบอนาดกับขุนนางญวนเมืองเว้ ชื่อองฟันทันยาง ล่ามชื่อองเยียนเทียบ ทำหนังสือสัญญากันที่เมืองไซ่ง่อน ข้อ ๘ ว่า เจ้าเมืองญวนต้องปรับใช้เงินให้ฝรั่งเศส ๔ ล้านเหรียญ กำหนด ๑๐ ปีจะใช้ให้สิ้น ญวนจะยกเมืองบินวา เมืองยาดิน เมืองดินเตืองกับเกาะปูลอกองดอนให้เป็นของฝรั่งเศส
๑๑๔. เรื่องสุลต่านมะหมุด
ฝ่ายสุลต่านมะหมุดอยู่ที่กรุงเทพมหานครได้ ๑๑ เดือน ถึงเดือน ๗ ตนกูลิบามารดาสุลต่านมะหมุด อยู่ที่เมืองตะรังกานู มีหนังสือเข้ามาว่าระลึกถึงให้ออกไป สุลต่านมะหมุดจึงทูลลาขอออกไปเยี่ยมมารดา จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมว่า เรือมหาพิไชยเทพจะออกไปลาดตระเวน ให้ไปส่งสุลต่านด้วย สุลต่านมะหมุดไปอยู่ที่เมืองตรังกานูแล้วก็ไปถึงเขตต์แดนเมืองปาหัง คบคิดกันกับชีหวันมะหมัด จะเอาเมืองปาหังให้ได้ โต๊ะบันดาหราเจ้าเมืองปาหัง จึงได้ไปฟ้องยังคอลอแนลออระโฟเกาวนาเจ้าเมืองสิงคโปร์ว่า สุลต่านมะหมุดมาคบคิดกับชีหวันมะหมัด จะทำการอินชุลาม เกาวนาเจ้าเมืองสิงคโปร์จึงมีหนังสือมายังเซอร์รอเบอร์ตจอมเบิก กงสุลอังกฤษ ซึ่งอยู่ณกรุงเทพมหานคร ให้ต่อว่าคอเวอนเมนต์ฝ่ายสยามว่า ให้เรือรบออกไปส่งสุลต่านมะหมุด ทำให้ที่เมืองปาหังเกิดอินชุลามรบพุ่งกันขึ้น เพราะคอเวอนเมนต์สยามให้อำนาจไป ลูกค้าอังกฤษเสียผลประโยชน์ไปเป็นอันมาก ด้วยมีผู้กลัวหาอาจไปร่อนทองและทำดีบุกไม่ แล้วก็ไม่มีลูกค้าเอาเข้าปลาอาหารเข้าไปขาย ได้ความอดอยากเพราะสะเบียงอาหาร ให้คอเวอนเมนต์เอาตัวสุลต่านเข้ามาไว้เสียที่กรุงเทพมหานครโดยเร็ว จึงโปรดฯ ให้ตอบออกไปใจความว่า สุลต่านก็ไม่ได้เป็นคนอยู่ในบังคับฝ่ายสยาม เป็นคนอยู่ในบังคับวิลันดา เมื่อเข้ามาเขาก็เข้ามาเอง เมื่อออกไปเขาก็ออกไปเองก็ไม่ได้มีเรือส่ง เขาโดยสารเรือลาดตระเวนออกไป ทำการให้เมืองปาหังกำเริบขึ้น จะต้องมีหนังสือไปถึงพระยาตรังกานูให้ส่งเข้ามา ครั้นจะแต่งเรือรบออกไปฤดูนี้ก็เป็นลมว่าว ที่ปากน้ำเมืองตรังกานูไม่มีที่อาศัย ความเรื่องนี้ได้โต้ตอบกันหลายครั้ง เกาวนาเจ้าเมืองเห็นว่าฝ่ายไทยบิดเบือนอยู่ จึงให้เรสิเดนต์กอนสิลาเป็นข้าหลวง ไปด้วยกำปั่นไฟ ๒ ลำ ชื่อโกเกศลำ ๑ ชื่อสเกศเดลำ ๑ มีหนังสือเจ้าเมืองสิงคโปร์ ไปถึงพระยาตรังกานูว่า ให้ส่งตัวสุลต่านมะหมุดให้เรสิเดนต์กอนสิลา จะได้ส่งเข้ามาณกรุงเทพมหานคร ถ้าพระยาตรังกานูบิดเบือนไม่ส่งให้จะต้องลงโทษ พระยาตรังกานูก็พูดบิดเบือนไม่ส่งให้ ครั้นถึงเวลากำหนดเรสิเดนต์กอนสิลาข้าหลวงคอยอยู่ ก็ไม่เห็นพระยาตรังกานูส่งสุลต่านมะหมุดไปให้ จึงมีหนังสือขึ้นไปให้พระยาตรังกานูไล่เด็กและผู้หญิงเสียให้พ้นทางปืน
ครั้นณเดือน ๑๒ แรม ๕ ค่ำ เวลาบ่าย ๑ โมงครึ่ง เรสิเดนต์กอนสิลาจึงสั่งให้กัปตันเบรเบศนายเรือรบโกเกศ ยิงปืนอามสตรองขึ้นไป ๓ นัด ตกถึงบ้านพระยาตรังกานู ทางประมาณ ๔๐๐ เส้นเศษ คอยอยู่จนเวลาบ่าย ๕ โมง ก็ไม่เห็นพระยาตรังกานูให้คนมาว่าประการใด จึงให้ยิงปืนขึ้นไปอีก ๓๐ นัด พอเวลาค่ำแล้วจึงให้หยุด คอยจนเวลา ๕ ทุ่ม ได้ยิงปืนไปอีก ๓ นัด ครั้นรุ่งขึ้นเดือน ๑๒ แรม ๖ ค่ำ เวลาเช้า ๕ โมง กำปั่นโกเกศได้ยิงขึ้นไปอีก ๖ นัด ๗ นัด คลื่นใหญ่นักก็หยุดถอยเรือออกมาที่ลึก คอยฟังราชการอยู่จนณเดือน ๑๒ แรม ๑๑ ค่ำ เรือรบอังกฤษก็กลับไปเมืองสิงคโปร์
ที่เมืองตรังกานูนั้น เจ้าเมืองและราษฎรรู้ว่าอังกฤษจะยิง ก็หนีขึ้นไปปลายน้ำ ครั้งนั้นผู้คนมิได้เป็นอันตราย ถูกปืนตายแต่ผู้หญิงคน ๑ ฝ่ายที่กรุงทราบความแล้ว จึงแต่งให้หลวงศรีมหาราชาไปด้วยเรือกลไฟชื่อสงครามครรชิต ไปรับสุลต่านมะหมุดเข้ามา
๑๑๕. สร้างถนนเจริญกรุงตอนใน
ครั้นณเดือน ๑๑ ขึ้น ๑ ค่ำ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เจ้าพระยายมราช (ครุฑ) และพระพรหมบริรักษ์เป็นแม่กองตัดทางใหม่ ตั้งแต่มุมวัดพระเชตุพน ไปถึงกำแพงพระนครตรงวังเจ้าเขมรข้าม เจาะประตูใหม่ ถนนนั้นกว้าง ๔ วา ยาว ๒๕ เส้น ๑๐ วา ๒ ศอก มีท่อ ค่าก่ออิฐกันข้างถนนราคาเส้นละ ๒ ชั่ง ๑๐ ตำลึง ค่าอิฐ ค่าปูน ค่าทราย รวมเป็นเงิน ๑๗๘ ชั่ง ๕ ตำลึง แล้วให้ก่อตึกตลาดทั้ง ๒ ฟากถนนให้ลูกค้าเช่า ให้ชื่อถนนเจริญกรุง
๑๑๖. กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธรสิ้นพระชนม์
ฝ่ายพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร ประชวรพระโรคโบราณ เป็นอุจจารธาตุมาหลายเดือน ครั้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๑ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ๕ เวลา ๑ ทุ่มกับ ๕ บาท สิ้นพระชนม์
๑๑๗. พระราชพิธีรับพระสุพรรณบัฏ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑล
ครั้นมาถึงเดือน ๒ ข้างขึ้น พระฤกษ์จะได้ตั้งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑล ตั้งการพระราชพิธีณพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท จัดการปักราชวัติฉัตรเบญจรงเครื่องเล่นกระบวนแห่เหมือนอย่างโสกันต์ใหญ่ จัดการพิธีแล้ว ณวันเสาร์ เดือน ๒ ขึ้น ๗ ค่ำ เวลาบ่ายพระสงฆ์ ๒๐ รูปสวดพระพุทธมนต์ รับพระราชทานฉันแล้วจะได้ถวายไชยมงคลด้วย เมื่อเวลาพระฤกษ์อาลักษณ์จารึกพระสุพรรณบัฏลงทรงพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑล โสภณภควดี เชิญพระสุพรรณบัฏขึ้นสถิตไว้ในพระแท่นมณฑล ณวันเดือน ๒ขึ้น ๘ ค่ำ ๙ ค่ำ ๑๐ ค่ำ เวลาบ่ายพระสงฆ์ ๑๕ รูป สวดพระพุทธมนต์ บนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ตั้งน้ำวงด้าย สวดที่พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ๕ รูปตามกำหนด สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจันทร์มณฑลทรงพระราชยานคู่เคียงที่ ๑ เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดี เจ้าเชียงใหม่ (กาวิโลรส) ที่ ๒ เจ้าพระยายมราช เจ้าพระยานครราชสีมา เป็นตระกูลในพระยาเกษตรรักษา (สิงห์) ที่ ๓ พระยามนตรีสุริยวงศ์ (นุช) พระยาศรีพิพัฒน์ (แก้ว) ที่ ๔ พระยาราชภักดี พระยามหาอำมาตย์ ที่ ๕ พระยาราชบุรี พระยาราชพงศานุรักษ์ ที่ ๖ พระยาประชาชีพ จมื่นจิตรเสน่ห์ บุตรเจ้าพระยานครศรีธรรมราช ตั้งกระบวนแห่ที่ฉนวนในพระที่นั่งนงคราญสโมสร ออกประตูราชสำราญ กระบวนแห่เครื่องขาว มาฟังสวดพระพุทธมนต์ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ๓ วัน
ครั้นณวันพุธ เดือน ๒ขึ้น ๑๑ ค่ำ เวลาย่ำรุ่งแล้ว ๕ บาท พระฤกษ์จะได้รับพระสุพรรณบัฏและสรงด้วย ตั้งกระบวนแห่ที่พระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ มาพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท รับพระสุพรรณบัฏสรงแล้ว กระบวนแห่ก็ผลัดเครื่องชมพูแห่กลับไปเข้าประตูราชสำราญ เวลาบ่ายก็แห่เครื่องชมพูมาสมโภชที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทอีกเวลา ๑ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จรับพระกรและส่ง ก็เหมือนเมื่อครั้งสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ เสร็จการถวายพระนาม
๑๑๘. โสกันต์พระเจ้าลูกเธอ ๓ พระองค์
ครั้นณเดือน ๒ แรม ๘ ค่ำ ๙ ค่ำ ๑๐ ค่ำ ได้ตั้งการมงคลพิธีโสกันต์ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าทักษิณชานราธิราชบุตรี พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าโสมวดี ศรีรัตนราชธิดา พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าประภัศร พระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์บนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ๗๐ รูป เวลาบ่ายตั้งกระบวนแห่ไปทรงฟังสวดพระพุทธมนต์ทั้ง ๓ วัน รุ่งขึ้นณวันเดือน ๒ แรม ๑๑ ค่ำ เวลาเช้าโสกันต์แล้วแห่มาสมโภชอีกวัน ๑ กระบวนแห่และเครื่องเล่นรายทางนั้นมีพร้อมครบทุกสิ่ง เหมือนอย่างพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ แต่มีนางเชิญเครื่องมยูรฉัตรทั้ง ๓ พระองค์ จัดกระบวนแห่เป็นตอนๆ
ครั้นมาถึงเดือน ๔ ขึ้น ๘ ค่ำ อัดมิราลกอนตราบอนาดให้ทหารไปตีได้เมืองโกดอง แล้วขึ้นมาเที่ยวที่เมืองเขมร มาถึงพระนครหลวง พระนครวัด แล้วสมเด็จพระเจ้าเอมเปรอให้อัดมิราลเดลากรอนเดลงมาเปลี่ยนอัดมิราลกอนตราบอนาดกลับไป
๑๑๙. การรับและสมโภชพระเศวตสุวรรณาภาพรรณ ช้างพังสีประหลาด
ในเดือน ๔ นั้น พระรัตนวงศาอุปฮาดราชวงศ์เมืองสุวรรณภูมิ คล้องได้ช้างพังสีประหลาดช้าง ๑ ที่กระแจะป่าฉะมาตฉะบา แขวงข่าลัดแด สูง ๓ ศอก คืบ ๙ นิ้ว ฝึกหัดเชื่องราบแล้วเดินช้างลงมาถึงวังจันทรเกษมวันเสาร์เดือน ๔ ขึ้น ๑๑ ค่ำ พักช้างอยู่ที่วังจันทรเกษมแล้วเสด็จขึ้นไปสมโภช ๓ วัน ๓ คืนแล้ว เสด็จพระราชดำเนินกลับลงมารับสั่งว่า ช้างนี้จะจัดเอาเป็นช้างเผือกโทก็ได้ โปรดให้ปลูกโรงสมโภชหน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์เหมือนอย่างพระมหาศรีเศวตวิมลวรรณ และให้ปลูกโรงให้อยู่ต่อยืนโรงพระมหาศรีเศวตวิมลวรรณมาอีกหลัง ๑ เจ้าพนักงานได้เร่งรัดกันทำโรงสมโภชและโรงอยู่
ลุศักราช ๑๒๒๕ ปีกุน เบญจศก เป็นปีที่ ๑๓ โรงช้างทำแล้ว ช้างได้ลงแพล่องลงมาถึงวัดเขียน ณวันพฤหัสบดีเดือน ๕ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ได้เสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปรับมาถึงท่าพระ ครั้นณวันศุกรเดือน ๕ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ได้แต่งช้างสีประหลาดลงไปรับทุกๆ ช้าง แล้วเสด็จลงไปรับที่ท่าพระด้วย ตามถนนที่แห่ช้างขึ้นมานั้น มีราชวัติฉัตรเบญจรงค์ปักรายขึ้นมาถึงโรงสมโภช ครั้นเวลาบ่าย พระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ มีการมหรสพทำขวัญ ๓ วัน ๓ คืน ช้างนั้นถ้าจะประสมสี ๆ เหลืองเป็นพื้น เจือแดงเจือฝุ่นน้อย จารึกนามในท่อนอ้อยว่า พระเศวตสุวรรณาภาพรรณ สรรพางคพิบูลยลักษณ เผือกเอกอรรคอุดม บรมรัตนราชกริณี ยิ่งอย่างดีศรีพระนคร สุนทรสุภโสภณ มิ่งมงคลคชคุณ อดุลยกิริยามารยาท ช้างชาติอุโบสถ ลักษณปรากฏพร้อมมูล บริบูรณ์บัณฑรนัขเนตร โลมเกศกายฉวี วรรณศรีทองผ่องแผ้ว เป็นกุญชรีแก้วกำเนิดพรหมพงศ์ ดำรงราชบารมี สมเด็จพระสยามาธิบดีปรเมนทรมหาราช วรวิลาศเลิศฟ้า พระราชทานให้ช้างรับต่อพระหัตถ์ เสร็จการสมโภชตั้งชื่อแล้ว ก็แห่เข้ามาผูกยืนโรงไว้ที่ทำใหม่ สวดมนต์ทำขวัญ ๓ วัน แล้วพระราชทานเสื้อผ้าเครื่องอุปโภคบริโภคให้พระรัตนวงศา และหมอควาญ กับเงิน ๑๐ ชั่ง
ช้างเผือก ๕ ช้างนี้คล้องได้มาป่าเดียวกัน สีสันก็คล้ายๆ กัน เป็นแต่ยิ่งกว่านั้น เหมือนช่างเขียนประสมสีสิ่งนั้นมากบ้าง สิ่งนี้น้อยบ้าง สีจึงไม่ตรงกันได้
๑๒๐. กรมพระพิทักษเทเวศรสิ้นพระชนม์
ในเดือน ๕ นั้น กรมพระพิทักษเทเวศประชวรพระโรคไข้พิษ สิ้นพระชนม์วันพฤหัสบดี เดือน ๕ แรม ๑๓ ค่ำ พระองค์ประสูติ เมื่อณวันพุธ เดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก พระชนม์ได้ ๖๕ พรรษา
ในวันเสาร์ เดือน ๕ แรม ๑ ค่ำ หลวงศรีมหาราชา พาสุลต่านมะหมุดเข้ามาถึงกรุงเทพฯ เป็นจำนวนคนนายไพร่ชายหญิงใหญ่น้อย ๗๘ คน โปรดฯ ให้ไปอยู่ที่เรือนพักอยู่แต่ก่อน
๑๒๑. งานโสกันต์
ครั้นมาถึงณเดือน ๖ ขึ้น ๒ ค่ำ ๓ ค่ำ ๔ ค่ำ ได้ตั้งการมงคลพิธีโสกันต์ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าศรีพัฒนา พระองค์เจ้าโต ในพระบวรราชวัง หม่อมเจ้าหลานเธอ ในกรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร พระสงฆ์ ๒๕ รูป สวดพระพุทธมนต์บนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เวลาบ่ายแห่ออกทางประตูสนามราชกิจมาฟังพระสงฆ์สวด รุ่งขึ้นณวันพุธ เดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำ เวลาเช้า แห่มาโสกันต์
ครั้งนั้นทรงพระราชดำริให้เจ้าพนักงาน ทำพระเสลี่ยงเป็นอย่างใหม่แทนพระยานุมาศ แต่ยกรูปครุฑเสีย ผูกคาน ๔ มีคนหาม ๘ อย่างพระยานุมาศ กระบวนแห่นั้นเหมือนโสกันต์พิธีตรุษ
๑๒๒. พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสถวายเครื่องราชอิศริยยศ
ในเดือน ๖ ข้างแรมนั้น อัดมิราลบอนาดเจ้าเมืองไซ่ง่อนแต่งให้กำมดันเรบุญ เชิญดิกอเรแซนพระราชอิศริยยศประดับเพ็ชรเข้ามา ๒ องค์ ว่าเป็นของทรงยินดีสมเด็จพระเจ้าเอมเปรอให้อัดมิราลบอนาด นำเข้ามาถวายในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวองค์ ๑ ในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวองค์ ๑ อัดมิราลบอนาดติดราชการอยู่ยังไม่ว่าง แล้วสมเด็จพระเจ้าเอมเปรอให้อัดมิราลเดลากรอนเดเข้ามาเปลี่ยน อัดมิราลบอนาดจะต้องรีบกลับออกไป จึงให้กำมดันเรบุญเชิญเครื่องพระราชอิศริยยศเข้ามาแทนตัว มาด้วยเรือ ๒ เสาเครื่องจักรท้าย ชื่อเรราเดีย เข้ามาถึงกรุงเทพมหานคร ณวันพุธ เดือน ๖ แรม ๔ ค่ำ ครั้นณวันอาทิตย์ เดือน ๖ แรม ๘ ค่ำ เวลาเช้า ๕ โมง กำมดันเรบุญเข้าเฝ้าออกใหญ่ รับพระราชทานอิศริยยศต่อพระหัตถ์ในพระที่นั่งอนันตสมาคม ครั้นรุ่งขึ้นกำมดันเรบุญได้นำพระราชอิศริยยศไปถวายพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
๑๒๓. งานพระศพพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร
ฝ่ายการพระเมรุพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร ที่ท้องสนามหลวง เจ้าพนักงานทำเป็นเมรุขนาดกลางเสร็จแล้ว ครั้นณวันอาทิตย์ เดือน ๖ แรม ๘ ค่ำ เวลาพลบค่ำ ได้เชิญพระศพพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธรลงเรือกิ่งแต่วัง แห่มาประทับหน้าวัดพระเชตุพน รุ่งขึ้นณวันจันทร์ เดือน ๖ แรม ๙ ค่ำ เชิญพระศพขึ้นพระยานุมาศ แห่แต่หอกลองไปเข้าเมรุ มีการสมโภช ๔ วัน ๔ คืน ก็ได้โปรดฯ ให้เจ้าพนักงานพากำมดันเรบุญไปดูงานพระศพด้วย ครั้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๖ แรม ๑๒ ค่ำ พระราชทานเพลิง
๑๒๔. สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑลฯ สิ้นพระชนม์
ในวันประทานเพลิงนั้น สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑลประชวรไข้ป่วงมาแต่ณวันแรม ๑๑ ค่ำ ครั้นแรม ๑๒ ค่ำ สิ้นพระชนม์ พระชนม์ได้ ๑๐ พรรษา ได้เชิญพระศพสถิตในพระโกศทอง แห่ไปประดิษฐานไว้บนหอธรรมสังเวช ทรงสงสัยอยู่ว่า ไม่ได้เชิญพระบรมอัฏฐิออกสมโภชเหมือนอย่างแต่ก่อน จึงเป็นเหตุขึ้น
ครั้นรุ่งขึ้นณวันเดือน ๖ แรม ๑๓ ค่ำ แจงพระรูปเก็บพระอัฏฐิไว้ในพระโกศ ลอยพระอังคารเสร็จแล้ว เชิญพระบรมอัฏฐิพระเจ้าอยู่หัวทั้ง ๓ แผ่นดิน แห่ออกสมโภชพร้อมด้วยพระอัฏฐิกรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร ๓ วัน ๓ คืนเสร็จแล้ว ครั้นณวันอาทิตย์ เดือน ๖ แรม ๑๕ ค่ำ แห่กลับเข้าพระบรมมหาราชวัง
๑๒๕. งานพระศพกรมพระพิทักษเทเวศร และพระองค์เจ้าใย
ครั้นถึงณเดือน ๘ ขึ้น ๗ ค่ำ เชิญพระศพพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมพระพิทักษเทเวศร พระเจ้าพี่นางเธอ พระองค์เจ้าใย ขึ้นบนพระยานุมาศ ๓ ลำคาน ตั้งกระบวนแห่แต่หอกลองไปเข้าพระเมรุท้องสนามหลวง พร้อมกันทั้ง ๒ พระศพ มีการสมโภช ๓ วัน ๓ คืน ครั้นณวันเดือน ๘ ขึ้น ๙ ค่ำ ได้พระราชทานเพลิง
๑๒๖. เตรียมการสมโภชพระบรมอัฏฐิ
ทรงพระราชดำริว่าได้ตรัสไว้เนืองๆ ว่า ถ้าได้ครอบครองสิริราชสมบัติได้ ๑๐ ปีแล้ว จะมีการมหรสพสมโภชฉลองพระเดชพระคุณพระบรมอัฏฐิเป็นการใหญ่ครั้ง ๑ บัดนี้ก็เกินมาถึง ๓ ปีแล้ว จึงโปรดฯ ให้รื้อพระเมรุกรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร แล้วให้เก็บเอาไม้ที่เหลือจ่ายอยู่ตามเจ้าพนักงานนายด้านมาทำพระบรมบรรพตขึ้น ถ้าไม่พอก็ให้เอาไม้สักจ่ายลง
๑๒๗. เรื่องราชศาสน์เจ้ากรุงจีน
ครั้นมาถึงณวันจันทร์ เดือน ๘ อุตราสาธ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เรือกลไฟซาปั้นกิมนายจีนสือแต่งไปค้าขายเมืองจีนกลับมา จงต๊กหมูอี้เมืองกวางตุ้งแต่งให้จีนเนี่ยวถิมจีนเตียวทาย เชิญพระราชศาสน์สมเด็จพระเจ้ากรุงปักกิ่ง ๓ ฉะบับ หนังสือจงต๊ก นายห้างปุนกังรวม ๕ ฉะบับ โดยสารเรือกลไฟเข้ามาณ กรุงเทพฯ เจ้าพนักงานกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท แล้วรับสั่งให้พระยาโชฎึกราชเศรษฐี จัดที่ให้ขุนนางจีน ๒ นายพักอยู่ พระยาโชฎึกราชเศรษฐีได้จัดที่ตึกหน้าบ้านให้อยู่แล้วเลี้ยงดูด้วย ความในพระราชศาสน์ฉะบับ ๑ว่า สมเด็จพระเจ้าถ้องตี้จารึกพระนามสมเด็จพระเจ้าฮำฮองเข้าไว้ในหอทายเปียว พระราชศาสน์ลงวันเดือน ๒ ขึ้น ๘ ค่ำ ฮำฮอง ๑๑ ปีระกา ตรีศก
ฉะบับ ๑ ว่า จารึกพระนามฮองเฮาเจงเสงฮองไทยฮอ พระมเหษีสมเด็จพระเจ้าเตากวางไว้ในหอทายเปียว พระราชศาสน์ลงวันเดือน ๒ ขึ้น ๙ ค่ำ ถ้องตี้  ๑ ปีจอ จัตวาศก
ฉะบับ ๑ ว่า จารึกพระนามจูอันจูฮัน พระมเหษีสมเด็จพระเจ้าฮำฮอง ตั้งพระนามขึ้นเป็นฮองทายฮอฉะบับ ๑ ลงวันเดือน ๖ แรม ๑๑ ค่ำ ถ้องตี้ปี ๑
หนังสือจงต๊กหมูอี้เจ้าเมืองกวางตุ้ง มีมาถึงท่านเจ้าพระยาพระคลังเสนาบดี ๔ ฉะบับเตือนก้อง ใจความว่า ซึ่งมีหนังสือออกไปว่า กำหนดก้อง ๕ ก้องยังค้างอยู่ ด้วยเหตุเมืองจีนโจรผู้ร้ายหนทางไปมา ถ้าโจรผู้ร้ายไม่มีจึงจะแต่งทูตออกไปจิ้มก้องนั้น บัดนี้ทางเมืองจีนปกติไปมาได้ จะว่าขัดข้องด้วยทางเกิดโจรผู้ร้ายเห็นจะไม่ชอบกล ถ้าจะขึ้นไปกรุงปักกิ่งกำหนดให้ถึงในเดือน ๒ ฉะบับ ๑ อีก ๓ ฉะบับเป็นแต่บอกนำพระราชศาสน์เท่านั้น ความแจ้งอยู่ในพระราชศาสน์และหนังสือจงต๊กหมูอี้นั้นแล้ว
เจ้าพนักงานได้นำความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ดำรัสว่าการที่จะแต่งทูตไปขึ้นที่เมืองกวางตุ้ง เหมือนอย่างแต่ก่อนก็เป็นการลำบากนัก แล้วโจรผู้ร้ายก็ชุกชุม คิดจะแต่งทูตออกไปขึ้นที่เมืองเทียนจิ๋น หนังสือก็ได้โครงร่างถวายทรงทอดพระเนตรแล้ว จึงโปรดเกล้าฯ ให้ปรึกษาพระบรมวงศานุวงศ์ท่านเสนาบดี
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท พณฯ ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม เรียงคำปรึกษาขึ้นทูลเกล้าๆ ถวาย มีความว่า ด้วยเจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดี เชิญพระกระแสพระราชดำริมาแจ้งแก่ข้าพระพุทธเจ้า ว่าการที่จงต๊กเตือนเข้ามาให้แต่งทูตไปจิ้มก้อง ข้อ ๑ ถ้าฝ่ายเราจะว่าไปด้วยจะให้ทูตไปทางเมืองกวางตุ้ง พวกกบฏและโจรผู้ร้ายก็ยังไม่สงบ ผู้ที่จะเป็นทูตไปก็ครั่นคร้ามอยู่จะหักหาญให้ไปก็ไม่ควร ถ้าฝ่ายจีนจะตอบมาว่าไทยกลัวอยู่ดังนั้น ก็ให้ส่งพระราชศาสน์และเครื่องราชบรรณาการไปณเมืองกวางตุ้ง จงต๊กจะรับส่งไปให้ ความข้อ ๑ จะว่าผู้ซึ่งเป็นทูตครั่นคร้ามอยู่นั้นไม่ควรจะว่า ด้วยคนอยู่ในพระราชอาญาแล้วจะใช้ไปก็คงจะต้องไปจนถึง ข้อ ๒ ฝ่ายเราจะขอแต่งทูตไปขึ้นที่เมืองเทียนจิ๋น ความข้อนี้ ถ้าจีนยอมให้ไปเหมือนอย่างว่า ก็จะต้องแต่งทูตออกไป เรือที่จะไปส่งทูตต้องใช้เรือกลไฟ หรือเรือใบที่โตใหญ่จึงจะไปได้ การต้องลงทุนมากโดยจะได้ของตอบแทนก็ไม่คุ้มทุน ความข้อ ๒ ซึ่งโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมว่าไม่ควรจะต้องเสียทุนรอนมาก เพราะการก้องนั้นก็ชอบอยู่ ด้วยในการนี้ไม่ได้หาผลกำไรในการค้าขายเหมือนแต่ก่อนยกเสียไม่ว่าก็ได้ ข้อ ๓ ถ้าจะต้องแต่งทูตไปจริงๆ แล้ว พระราชศาสน์อักษรจีนกับอักษรไทยก็ไม่ต้องกัน จะต้องประกาศให้ชาวยุโรปรู้ว่า เรามีพระราชศาสน์ไปความว่าอย่างนี้ๆ ดอก แต่เสมียนจีนผู้แต่งแปลพระราชศาสน์เป็นคำจีน ไปดัดแปลงเสียเอาตามโบราณ ความข้อ ๓ ซึ่งจะคัดข้อความในพระราชศาสน์ไปลงพิมพ์ประกาศนั้นเห็นไม่ควร ข้อ ๔ ถ้าฝ่ายเราจะไม่ไปจิ้มก้อง ลูกค้าที่แต่งเรือไปค้าขายเมืองจีนอยู่ก็จะร้องว่าขาดผลประโยชน์ หรือเจ๊กจีนที่อยู่ในกรุงเทพมหานครเป็นอันมาก จะคิดการกำเริบไปต่างๆ อย่างไรบ้าง ให้ข้าพระพุทธเจ้าตริตรองปรึกษาหารือกันให้ตกลง เห็นความอย่างไรจะดีจะควรมีหนังสือตอบไปอย่างไร ก็สุดแต่จะเห็นพร้อมกันเถิด ความข้อ ๔ นั้นคิดดูก็เป็นที่ควรจะวิตกอยู่ ด้วยคนซึ่งเป็นใจพาลกำเริบก็จะผูกพันเอาเหตุอันนี้ยกขึ้นเป็นต้น ชักชวนเกลี้ยกล่อมให้เป็นเหตุร้ายมีขึ้นต่างๆ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมว่า ซึ่งพระราชศาสน์และหนังสือจงต๊กมีเข้ามานั้นอย่าเพิ่งตอบก่อน ให้แต่พระยาโชฎึกราชเศรษฐีมีหนังสือไปถึงห้างปุนกังว่ามรสุมปีนี้ก็สิ้นแล้ว เรือซึ่งจะเป็นฮูก้องเจียก้อง ซึ่งเคยใช้อยู่แต่ก่อนก็ผุเสียไปหมด ยังหาได้จัดแจงขึ้นไม่ การต่อไปภายหน้าจึงจะคิดจัดเรือซึ่งควรจะเชิญพระราชศาสน์จึงค่อยพูดคิดอ่านกันต่อไป ว่าเลยๆ กันอยู่แต่เพียงเท่านี้ก็เห็นจะดีอยู่ จะจับเอาว่าจะไปหรือไม่ไปจะเอาเป็นแน่ก็ไม่ได้ เมื่อมีหนังสือเตือนมาภายหลังจึงค่อยหาเหตุพูดต่อไปอีก
ความทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว หนังสือที่ร่างไว้จะมีไปนั้น รับสั่งให้งดไว้ก่อน
ครั้งนั้นพระราชศาสน์ และหนังสือเจ้าพระยาพระคลังหาได้มีตอบออกไปไม่ ให้แต่พระยาโชฎึกมีหนังสือออกไปถึงนายห้างปุนกังฉะบับ ๑ ให้จีนเนี่ยวถิมถือไป ใจความตามคำพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท พณฯ ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่ สมุหพระกลาโหมปรึกษา
๑๒๘. เสด็จประพาสหัวเมืองปักษ์ใต้ (ลองเรืออรรคราชวรเดช)
ฝ่ายเรืออรรคราชวรเดชยาว ๓๐ วา มีพื้น ๒ ชั้น จักรข้าง ๒ ปล่อง พณหัวเจ้าท่านที่สมุหพระกลาโหมทำเสร็จแล้ว ทรงพระราชดำริว่าจะใคร่ลองดูทางไกลๆ จะเดินน๊อตละกี่ไมล์ จึงดำรัสสั่งพณหัวเจ้าท่านสมุหพระกลาโหม ให้จัดเรือกลไฟพระที่นั่งสยามอรสุมพล พระที่นั่งรานรุกไพรี พระที่นั่งมณีเมขลา พระที่นั่งมหาพิไชยเทพและเรือสงครามครรชิต เรือศักสิทธาวุธ เรือเขจรชลคดี รวม ๗ ลำ
ครั้นณวันอังคาร เดือน ๙ แรม ๒ ค่ำ ๑ เวลาเช้า ๔ โมง เสด็จพระราชดำเนินลงเรือพระที่นั่งอรรคราชวรเดช พร้อมด้วยเรือกลไฟก็ใช้จักรออกไปถึงเขาสามร้อยยอด แล้วเสด็จไปแวะเมืองชุมพร แล้วแวะเมืองนครศรีธรรมราชประทับแรมอยู่ ๓ ราตรี แล้วไปเมืองสงขลาประทับแรมอยู่ ๔ ราตรี ณวันพฤหัสบดี เดือน ๙ แรม ๑๑ ค่ำ เวลาบ่าย ๕ โมง ถึงเมืองตานีทอดเรือพระที่นั่งประทับอยู่ ครั้งนั้นเป็นเทศกาลคลื่นใหญ่ ลมว่าวพัดกล้า เรือกลไฟอื่นซึ่งตามเสด็จพระราชดำเนินไปนั้น จะฝ่าคลื่นไปมิได้ เสด็จลงไปแต่พระที่นั่งอรรคราชวรเดชลำเดียว พระยาตานีและศรีตวันกรมการลงมาเฝ้าในเรือพระที่นั่ง เสด็จออกเป็นการรับแขกเมืองอย่างน้อยๆ บนเรือพระที่นั่ง เวลายามเศษก็ใช้จักรเสด็จพระราชดำเนินกลับมา ณวันอาทิตย์ เดือน ๙ แรม ๑๔ ค่ำ เวลาเช้า ๔ โมงเศษ โปรดเกล้าฯ ให้แวะรับพระองค์เจ้าปัทมราชที่หน้าเมืองนครศรีธรรมราช ลงเรือพระที่นั่งมหาไชยเทพ แล้วเสด็จกลับเข้ามาถึงกรุงเทพฯ ณวันจันทร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๑ ค่ำ เรือนั้นเดินถ้าใส่ไฟแรงเดินได้น๊อตละ ๑๑ ไมล์ ถ้าไฟอ่อนเดินได้น๊อตละ ๑๐ ไมล์
๑๒๙. องค์พระนโรดมบอกเรื่องทำหนังสือสัญญาระหว่างเขมรกับฝรั่งเศส
ในเดือน ๑๑ นั้น หนังสือบอกองค์พระนโรดมบอกส่งรายทางต่อๆ กันเข้ามาถึง เมื่อณเดือน ๑๑ ขึ้น ๕ ค่ำ ใจความว่า เมื่อณเดือน ๘ อุตราสาธ แรม ๑๒ ค่ำ อัดมิราลเดลากรอนเดมาเยี่ยมเยียนองค์พระนโรดม ครั้นณวันอังคาร เดือน ๘ อุตราสาธ แรม ๑๒ ค่ำ อัดมิราลเดลากรอนเดให้ทำหนังสือสัญญาเขมรกับฝรั่งเศส เป็นสัญญา ๑๙ ข้อ องค์พระนโรดมกลัวก็ต้องทำ เนื้อความในหนังสือนั้นว่าเขมรก็เข้าอยู่ในบำรุงฝรั่งเศส แจ้งอยู่ในสัญญานั้นแล้ว โปรดฯ ให้เจ้าพนักงานมีหนังสือตอบว่าไปถึงมินิศเตอร์กรุงฝรั่งเศส ๆ ตอบมาว่า เขมรแต่ก่อนขึ้นอยู่กับญวนบ้างไทยบ้าง เดี๋ยวนี้ฝรั่งเศสแทนญวน เขมรขอเข้าอยู่ในบำรุงฝรั่งเศสก็ต้องรับไว้เหมือนอย่างญวน เมื่อเขมรจะไปส่งเครื่องบรรณาการจะขึ้นอยู่แก่ไทยตามเดิม ฝรั่งเศสก็ไม่ห้ามปราม
ครั้นมาถึงณวันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๓ ค่ำ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ตั้งสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลาขึ้นเป็นกรมขุนบำราบปรปักษ์
๑๓๐. สุลต่านมะหมุดหนีกลับ
ครั้นมาถึงเดือน ๑๒ สุลต่านมะหมุดได้หนังสือพวกเมืองปาหังฝากเข้ามาว่าให้คิดอ่านหนีออกไปจะยกเมืองปาหังให้ ณวันอาทิตย์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๕ ค่ำ สุลต่านมะหมุดกับแดงมะหมัดแต่งตัวปลอมเป็นกลาสี โดยสารเรือเจ้าพระยาหนีออกไปถึงเมืองสิงคโปร์ แล้วก็ลอบหนีไปเมืองปาหัง
๑๓๑. สร้างถนนบำรุงเมือง
ในเดือน ๑๒ ทรงพระราชดำริว่า ถนนเสาชิงช้ายังมิได้กระทำใหม่ เป็นที่รกรุงรังไม่งามแก่บ้านเมือง จึงโปรดฯ ให้พระพรหมบริรักษ์เป็นแม่กองจ้างจีนกระทำขึ้น พระพรหมบริรักษได้วัดตั้งแต่ป้องสัญจนใจวิงไปถึงตลาดเสาชิงช้าตรงออกประตูวัดสระเกศ ยาว ๒๙ เส้น ๑๔ วา ๓ ศอก กว้าง ๓ วา ได้จ้างจีนทำ ราคาค่าจ้างจีนถมถนนก่ออิฐกันข้างมีท่อยาว ๒๑ เส้น ๑๔ วา ๓ ศอก เส้นละ ๑ ชั่ง ๑๐ ตำลึง รวมเป็นเงิน ๕๔ ชั่ง ๖ ตำลึง ๓ บาท ไม่มีท่อยาว ๘ เส้น ๆ ละ ๑ ชั่ง ๕ ตำลึง เป็นเงิน ๑๐ ชั่ง รวมเงิน ๖๔ ชั่ง ๖ ตำลึง ๓ บาท รวมทั้งค่าอิฐ ค่าทราย ค่าปูน เป็นเงิน ๑๘๘ ชั่ง ๑๓ ตำลึง พระราชทานชื่อว่าถนนบำรุงเมือง ให้สร้างป้อมขึ้นใหม่ตรงถนนบำรุงเมือง เป็นระวางป้อมเผด็จดัสกรและป้อมสิงขรขันธ์ เสร็จแล้วพระราชทานชื่อว่า ป้อมสัญจรใจวิง
๑๓๒. สร้างถนนเฟื่องนคร
อีกสาย ๑ แก้ถนนเก่าบ้าง ตัดใหม่บ้าง ตั้งแต่กำแพงด้านทักษิณระหว่างวังกรมหลวงเทเวศรวัชรินทร์ ตลอดมาถึงบ้านหม้อ จนถึงกำแพงพระนครด้านอุดร ข้างวัดบวรนิเวศ ยาว ๕๐ เส้น กว้าง ๑๐ ศอก เป็นเงินค่าจ้างทำถนน ค่าอิฐ ค่าปูน ค่าทราย รวมเป็นเงิน ๒๑๕ ชั่ง ๑๒ ตำลึง พระราชทานชื่อถนนเฟื่องนคร
ครั้นมาถึงเดือน ๒ เจ้าพระยานิกรบดินทร์ป่วยเป็นโรคชรา ถึงแก่อนิจจกรรม อายุนับเรียงปีได้ ๘๐ ปี
๑๓๓. ฝรั่งเศสถวายรูปราชสีห์
ในเดือน ๒ นั้นนักปราชญ์ฝรั่งเศสส่งรูปราชสีห์เข้ามาณกรุงเทพมหานคร ราชสีห์รายนี้เจ้าพระยารวิวงศมหาโกษาธิบดี ได้คิดสั่งไปถึงนักปราชญ์ที่เลี้ยงสัตว์ต่างๆ เมืองฝรั่งเศส ขอราชสีห์ผู้เมียเข้ามาคู่ ๑ จะทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย เพราะด้วยมีไมตรีหาสัตว์ต่างๆ ส่งออกไปให้เขาบ้าง พวกนักปราชญ์จึงได้อนุเคราะห์ตามกำลัง จึงมีหนังสือเข้ามาว่าจะส่งราชสีห์เป็นๆ เข้ามาเป็นความลำบาก ด้วยสัตว์นั้นดุร้ายนัก จึงยิงเอาราชสีห์ที่ป่ามาถอดเอาเนื้อและกระดูกออกเสียประกอบยารักษาไว้มิให้ผุพังไป แล้วยัดสำลีทำเป็นรูปงามดีเหมือนดังเป็น กับหนังนางราชสีห์ผืนหนึ่งส่งเข้ามาณกรุงเทพมหานคร ได้นำทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายไว้สำหรับแผ่นดิน เสียเงินค่าระวางเป็นเงิน ๓๑๐ เหรียญ เป็นเงินตรา ๖ ชั่ง ๙ ตำลึง ๒ สลึง ๑ เฟื้อง
๑๓๔. สมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา เสด็จไปเที่ยวค้นดูช้างในแขวงเมืองนครนายก
ในเดือน ๒ นั้นดำรัสว่า เมื่อเดือน ๑๑ นั้นมีผู้ได้เห็นช้างเผือกลูกโขลงกินอยู่ที่ท้องทุ่ง แขวงเมืองนครนายก ครั้นจะให้ออกไปสืบดูก็เป็นระดูน้ำอยู่ บัดนี้ตกแล้งแล้ว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา เสด็จขึ้นไปเอาช้างต่อหมอควาญกรมช้างโขลง ไปเที่ยวค้นดู
๑๓๕. พระราชทานสุพรรณบัฏเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์
ในเดือน ๒ นั้น โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานแผ่นทองสุพรรณบัฏ จารึกนาม พณฯ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ เสด็จมารดน้ำสรงด้วยน้ำอันวิเศษและสิ่งของพระราชทานกล่าวไว้ในเบื้องต้นนั้นแล้ว
๑๓๖. ญวนแต่งทูตไปกรุงปารีส
ฝ่ายที่เมืองญวนเมื่อณเดือน ๓ พระเจ้ากรุงเวียดนามแต่งให้องพานทันยางเป็นราชทูต องลามตรีงายเป็นอุปทูต องง่วนจันที เป็นตรีทูต กับญวน ๕๐ คน ถือราชศาส์นคุมสิ่งของเครื่องบรรณาการไปกรุงปารีส ไปด้วยเรือรบฝรั่งเศสถึงกรุงปารีสแล้ว คอเวอนเมนต์ฝรั่งเศสไม่สู้นับถือเหมือนทูตไทย ว่าเป็นเมืองรบแพ้เหมือนชะเลย การรับรองทูตก็รับแต่ตามธรรมเนียมเท่านั้น
๑๓๗. สร้างพระบรมบรรพต
ฝ่ายที่กรุงเทพมหานคร พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ เป็นแม่กองทำพระบรมบรรพต ขอแรงกรมหลวงเทเวศรวัชรินทร์ด้าน ๑ กรมขุนราชสีหวิกรมด้าน ๑ กรมหมื่นบวรวิไชยชาญด้าน ๑ พระองค์เจ้าชิตเชื้อพงศ์ด้าน ๑ ทำเป็นภูเขาใหญ่สูง ๑๓ วา มณฑปสูง ๗ วา รวม ๒๐ วา เป็นที่ประดิษฐานไว้พระบรมอัฏฐิ แล้วมีมณฑปน้อยอีก ๔ ทิศเป็นที่ไว้พระอัฏฐิกรมพระราชวังบวรบ้าง พระบรมวงศ์ผู้ใหญ่แต่ก่อนบ้าง มีศาลาช่อฟ้าบนยอดเขาต่อเนื่องมณฑปลงมา เป็นที่พระสงฆ์สดับปกรณ์และฉันด้วย มีพระที่นั่งทรงธรรมใหญ่อยู่ใกล้บรมบรรพต มีศาลารายรอบภูเขาแทนสามสร้าง ภูเขานั้นทำวิจิตรมีรูปภาพและเครื่องจักรกลไกต่างๆ เกณฑ์เจ้าต่างกรมทำภูเขาน้อยอีก ๔ ทิศ ประกวดประขันกัน แล้วขอแรงเจ้าต่างกรมที่ไม่ถูกเกณฑ์ และพระราชาคณะขอทำเก๋งมีเครื่องจักรกลไกในเก๋งต่างๆ ตั้งล้อมภูเขาออกไปอีกชั้น ๑ มีรูปสัตว์และระทาสูง ๑๒ วา มีราชวัติฉัตรธงสิ่งของอื่นๆ เครื่องประดับและเครื่องเล่นเหมือนอย่างพระบรมศพอย่างใหญ่ทุกสิ่งทุกประการ โปรดฯ ให้เอารูปราชสีห์ไปตั้งให้ราษฎรดูด้วย
ครั้นณเดือน ๓ ขึ้น ๒ ค่ำ ได้เชิญพระพุทธรูป ตั้งกระบวนแห่แต่หน้าพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ ออกไปสมโภชที่พระบรมบรรพต ครั้นณเดือน ๓ ขึ้น ๓ ค่ำ เชิญพระพุทธรูปแห่กลับเข้าพระราชวัง
๑๓๘. สมโภชพระบรมอัฏฐิและพระอัฏฐิ
ครั้นณเดือน ๓ ขึ้น ๔ ค่ำ เชิญพระบรมอัฏฐิสมเด็จพระไอยิกาธิราชปฐมวงศ์ พระโกศ ๑ พระบรมอัฏฐิสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระโกศ ๑ พระบรมอัฏฐิสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระโกศ ๑ พระบรมอัฏฐิสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระโกศ ๑ พระอัฏฐิสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ กรมพระเทพสุดาวดี กรมพระศรีสุดารักษ์ ๒ พระโกศ พระบรมอัฏฐิสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ พระโกศ ๑ พระบรมอัฏฐิสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ พระโกศ ๑ พระอัฏฐิกรมพระราชวังบวรในแผ่นดินต้น แผ่นดินที่สอง ๒ พระโกศ พระอัฏฐิกรมหลวงศรีสุนทรเทพ พระโกศ ๑ พระอัฏฐิกรมหลวงเทพวดี พระโกศ ๑ กับสมเด็จพระรูปต้นปฐมวงศ์ของสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ พระโกศ ๑ รวม ๑๓ พระโกศ ที่เป็นพระบรมอัฏฐิ ทรงพระที่นั่งราเชนทรบุษบก ที่เป็นพระอัฏฐิทรงพระที่นั่งยานุมาศ ตั้งกระบวนแห่ออกประตูวิเศษไชยศรีเลี้ยวไปป้อมเผด็จดัสกร แห่ไปสู่พระมณฑปทิศตะวันออก ประดิษฐานในพระมณฑปใหญ่บ้าง ในพระมณฑปน้อย ๔ ทิศบ้าง ทรงพระราชดำริถึงพระศพสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑลว่า บุตรคนนี้ถ้ายังดำรงชีพอยู่จนถึงคราวโสกันต์ ก็ควรต้องมีเขาไกรลาศเป็นการใหญ่ และครั้งนี้ได้ทำเป็นพระบรมบรรพตขึ้นฉลองพระเดชพระคุณพระบรมอัฏฐิ พระอัฏฐิเสร็จแล้ว ก็ให้ศพนี้ขึ้นตั้งที่มณฑปบนบรรพตพิมานด้วยเถิด แทนที่เขาไกรลาศ ก็ได้มีการสมโภชถวายไทยธรรมพระสงฆ์ และทิ้งฉลากทิ้งทานต้นกัลปพฤกษ์ให้แก่ข้าราชการและราษฎรเป็นอันมาก พระวงศานุวงศ์และเสนาบดีผู้ใหญ่ก็ได้พระราชทานทองคำลิ่มหนักลิ่มละ ๖ ตำลึง ๑ บาท องค์หนึ่ง ๑๐ ลิ่มก็มี ๘ ลิ่มก็มี ๕ ลิ่มก็มี ๔ ลิ่มก็มี ที่สุดจนลิ่ม ๑ ทั้งเจ้าและขุนนางที่ได้ราชการมากได้ทั่วถึงกัน พระราชทานของฉลากรายวันให้ข้าราชการราษฎร และคนชาวต่างประเทศทุกๆ วัน ครบ ๔ วัน ๔ คืนแล้ว ครั้นณวันเดือน ๓ ขึ้น ๗ ค่ำ แห่พระบรมอัฏฐิ พระอัฏฐิกลับเข้าพระราชวัง
๑๓๙. งานพระศพสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑล
ครั้นณเดือน ๓ ขึ้น ๙ ค่ำ เชิญโกศพระศพสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิงจันทรมณฑล โสภณภควดี แต่หอธรรมสังเวช จัดเป็นกระบวนแห่ไปเข้าพระมณฑปบนพระบรมบรรพต พระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าศุขสวัสดิ ขึ้นพระยานมาศชักพระภูษาโยง พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ ขึ้นพระยานมาศทรงโปรยเข้าตอก มีเครื่องเล่นสมโภช ๓ วัน ๓ คืน ครั้นณวันเดือน ๓ ขึ้น ๑๑ ค่ำ จึงโปรดฯ ให้เชิญพระศพลงมาตั้งที่พระเมรุเชิงพระบรมบรรพตพิมานด้านตะวันตก พระราชทานเพลิงเสร็จแล้ว ก็ให้รื้อมณฑปออกเสีย ทำที่พระราชทานเพลิงใหม่ เป็นมณฑปผ้าขาว
๑๔๐. งานพระศพพระองค์เจ้าขนิษฐน้อยนารี
ครั้งณวันพุธ เดือน ๓ แรม ๒ ค่ำ เชิญโกศพระศพพระเจ้าน้องนางเธอ พระองค์เจ้าขนิษฐน้อยนารีเข้าสู่มณฑป ครั้นณวันศุกร แรม ๔ ค่ำ พระราชทานเพลิงแล้ว
๑๔๑. พระราชทานเพลิงศพเจ้าพระยานิกรบดินทร์
ครั้นณวันเสาร์ เดือน ๔ แรม ๔ ค่ำ ได้ยกโกศศพเจ้าพระยานิกรบดินทร์ที่สมุหนายก แห่ไปเข้าสู่มณฑปผ้าขาว ครั้นณวันจันทร์ เดือน ๔ แรม ๗ ค่ำ ได้พระราชทานเพลิง
๑๔๒. ตั้งผู้แทนทำหนังสือสัญญาเขตต์แดนอังกฤษกับไทย
ลุศักราช ๑๒๒๖ ปีชวด ฉศกเป็นปีที่ ๑๔ กอลอแนลฟิศ ผู้สำเร็จราชการเมืองร่างกุ้งมีหนังสือเข้ามาถึงมิสเตอร์นอคซ์ กงสุลเยเนราลอังกฤษว่า ไวส์รอยอินเดียให้ทำหนังสือสัญญาเขตต์แดนอังกฤษกับไทยเป็นที่หมายไว้ต่อกันให้สำเร็จ กำหนดกอลอแนนฟิศจะมาถึงเมืองกระในเดือน ๖ ข้างขึ้น ให้คอเวอนเมนต์ฝ่ายสยามแต่งข้าหลวงออกไปพูดจากันให้ตกลง จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระยาเทพวรชุน ๑ พระยาชุมพร ๑ พระสุรินทรามาตย์ ๑ ออกไปคอยกอลอแนลฟิศอยู่ที่เมืองกระ
ครั้นณวันพฤหัสบดีเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ตรงกับวันที่ ๑๙ เดือนเมษายน กอลอแนนฟิศมาถึงเมืองกระได้พูดจาปรึกษากันกับพระยาเทพประชุน พระยาชุมพร พระสุรินทรามาตย์ ข้าหลวงว่าด้วยการที่จะทำหนังสือสัญญาเขตต์แดนตกลงกันแล้ว กอลอแนนฟิศก็กลับไป
๑๔๓. ราชาภิเศกองค์พระนโรดมขึ้นเป็นเจ้าแผ่นดินกรุงกัมพูชา
ฝ่ายที่กรุง อัดมิราลเดลากรอนเดมีหนังสือมานัดจะเศกองค์พระนโรดมพรหมบริรักษ์ มหาอุปราช ขึ้นเป็นเจ้าแผ่นดินกัมพูชา ให้กรุงเทพมหานครออกไปเศกให้พร้อมกัน ครั้นณเดือน ๖ ขึ้น ๑๕ ค่ำ จึงโปรดเกล้าฯ ให้พระยามนตรีสุริยวงศ์คุมเครื่องอิศริยยศสุพรรณบัฏไปเศกองค์พระนโรดมด้วยเรือรบกลไฟฝรั่งเศสชื่อดังเตอสกาโต เพราะเหตุที่จะให้คอเวอนเมนต์ฝรั่งเศสเห็นว่าเป็นการปราณีประนอมสามัคคีรสกันเรียบร้อย จึงได้ไปในเรือรบฝรั่งเศสไปเข้าปากน้ำเมืองไซ่ง่อน อัดมิราลเดลากรอนเดจึงแต่งให้ขุนนางที่ ๑ ชื่อมองซิเออร์แดร์มูแลงผู้แทนอัดมิราลที่ ๒ มองซิเออเดอลาเกรที่ ๓ มองซิเออ เดวลาชัล ที่ ๔ มองซิเออร์อามิโล ที่ ๕ มองซิเออร์เรอปูฟา ที่ ๖ มองซิเออร์เลอแฝบ ที่ ๗ มองซิเออร์แฮนนอกาส ที่ ๘ มองซิเออร์โลริศตองกับมองซิเออร์ยอช นายทหาร มีทหารเรือ ๒๐ ทหารบก ๖๐ ลงเรือกลไฟเล็กไปด้วยพระยามนตรีสุริยวงศ์ ไปตามลำน้ำจนถึงเมืองพนมเป็ญ เดินขึ้นไปอุดงมีไชย สิ่งของเครื่องอุปภิเศกกับเจ้าพนักงาน ก็ได้ลงเรือกลไฟสงครามครรชิต ไปขึ้นที่เมืองกำปอดเดินบกไปอุดงมีไชย ได้ออกเรือพร้อมกันกับพระยามนตรีสุริยวงศ์ ได้เศกองค์พระนโรดมพรหมบริรักษ์ มหาอุปราช แต่ณวันเดือน ๖ แรม ๑๑ ค่ำ ทรงนามว่า องค์สมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร คุณสารสุนทรฤทธิ์ มหิศวราธิบดี ศรีสุริโยสุรัตน์นฤพัทธพงศ์ดำรงราช บรมนารถมหากำโพชาธิบดินทร สรรพศิลปสิทธิ์สถิตสถาพร พรหมามรอำนวยไชย เป็นมไหสวริยาธิบดีในปฐพีดล สกลกัมโพชาณาจักร อัครมหาบุรุษรัตนวัฒนาดิเรก เอกอุดมบรมบพิตร พระเจ้ากรุงกัมโพชาธิบดี
องค์สมเด็จพระนโรดมบรมรามเทวาวตาร ไม่สามัคคีรสกับองค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้าผู้น้อง องค์หริราชดไนยไกรแก้วฟ้าก็อพยพครอบครัวหนีมาทางเมืองพระตะบอง เข้ามาณกรุงเทพมหานคร จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ไปอาศัยอยู่บ้านพระยาไกรโกษา องค์พระหริราชดไนยไกรแก้วฟ้าอยู่ไม่สบาย จึงกราบถวายบังคมลาไปด้วยเรือรบกลไฟฝรั่งเศสไปอยู่เมืองไซ่ง่อน
๑๔๔. งานฉลองสพานและถนน
ในปีชวดนั้น การทำสพานและถนนเสร็จแล้ว ทั้งในกรุงนอกกรุงเมื่อเดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ๑๑ ค่ำ ๑๒ ค่ำ โปรดฯ ให้มีการฉลอง ๓ วัน ๓ คืนเป็นการมโหรสพใหญ่มีระทาดอกไม้สูง ๑๒ วา ๔ ระทา ที่หน้าพระที่นั่งไชยชุมพล ครั้นการฉลองเสร็จแล้ว ก็เสด็จไปประพาสถนนใหม่นั้นทุกสาย
๑๔๕. คล้องได้ช้างเผือกเอก
ครั้นมาถึงเดือน ๗ ข้างขึ้น สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมขุนบำราบปรปักษ์ บอกลงมาว่า ได้ไปต้อนโขลงมารวมตำบลไผ่เขียวไผ่ขาด พรมแดนเมืองนครนายกเมืองปราจีนบุรีต่อกัน ฝูงช้างสำคัญออกมาจากป่าหลังวัดน้ำฉ่า ได้เห็นกลางทุ่งนาไผ่เขียวไผ่ขาดพร้อม จึงได้ชักนำโขลงนั้นมาเข้าคอกบ้านนาแขวงเมืองนครนายก คล้องได้ช้างเผือกเอก เมื่อณเดือน ๗ ขึ้น ๘ ค่ำ ติดลำโยงปลูกโรงเข้าไม้ฝึกหัดที่บ่อโพง ช้างนั้นสีขาวบริสุทธิ์เป็นเผือกเอก จักษุขาวใสบริสุทธิ์ขนหางขาวเจือเหลือง สีตัวขาวเจือชาด จะงอยปากล่างขบขึ้นไปเหมือนปากนกแก้ว ได้เสด็จขึ้นไปทอดพระเนตรที่บ่อโพงแล้ว รับสั่งให้ปลูกโรงที่หน้าพะเนียดเก่า แล้วก็ย้ายมาสมโภชที่โรงใหม่ แล้วเสด็จกลับลงมาฉลองวัดชุมพลนิกายาราม เกาะบางปะอิน เมื่อณเดือน ๗ ขึ้น ๑๒-๑๓-๑๔ ค่ำ ได้ถวายผ้าไตรแก่พระสงฆ์ สวดพระพุทธมนต์ มีการมโหรสพสมโภช มีโขนข้างในและข้างหน้าที่ฟากเกาะนั้นด้วย และการเล่นอื่นๆ ครบทุกอย่าง ๓ วัน ๓ คืน ครั้นการฉลองวัดเสร็จแล้ว ก็เสด็จกลับลงมากรุงเทพมหานคร โปรดฯ ให้พระราชาคณะและพระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายหน้าฝ่ายใน ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ผลัดเปลี่ยนกันขึ้นไปดูทุกคน กลับลงมากราบทูลว่า เห็นช้างนั้นดีเสมอเหมือนพระเทพกุญชรและพระยาเศวตกุญชร พระยาเศวตไอยรา พระยาเศวตคชลักษณ์ และนางพระยาช้างที่คล้องได้ใหม่นี้ ถ้าจะเทียบกับช้าง ๔ ช้าง สีตัวก็ผิดกันบ้าง เหมือนช้างประสมสี ลางทีฝุ่นมากไป ลางทีเอาเหลืองเจือบ้าง ลางทีเอาชาดเจือบ้าง สีจึงไม่ตรงกัน แต่เป็นตระกูลเดียวกัน ไม่เป็นตระกูลเหมือนอย่างช้าง ๕ ช้าง ที่ได้มาแต่ป่าฉะมาตฉะบาแต่ก่อนนั้น แล้วเสด็จขึ้นไปประทับวังจันทรเกษม โปรดฯ ให้มีละครข้างในและการเล่นอื่นๆ อีกเป็นหลายอย่าง สมโภชที่โรงหน้าเพนียด ๓ วัน ๓ คืนเป็นการใหญ่ แล้วก็เสด็จกลับลงมา
๑๔๖. เปรสิเดนต์ส่งกระบี่เครื่องทองคำเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย
ณวันพุธ เดือน ๘ ขึ้น ๓ ค่ำ มิสเตอร์เวอยินผู้ว่าการกงสุลอเมริกัน แจ้งว่าปะเรไสแดนส่งกระบี่เครื่องทองคำ เข้ามาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายองค์ ๑ ได้เสด็จออกรับที่พระที่นั่งอนันตสมาคม
๑๔๗. สุลต่านมะหมุดถึงแก่กรรม
ฝ่ายสุลต่านมะหมุดไปถึงเมืองปาหังแล้ว การที่พวกเมืองปาหังจะยกเมืองให้ก็ไม่จริง เสียใจป่วยถึงแก่กรรมเมื่อณวันอาทิตย์เดือน ๘ ขึ้น ๕ ค่ำ โต๊ะบันดาหราได้จัดแจงการศพฝังไว้ที่ปากน้ำเมืองปาหัง แล้วโปรดฯ ให้มีหนังสือเจ้าพนักงานฟ้องเกาวนาเจ้าเมืองสิงคโปร์ไปยังลอดรัตเชนผู้ว่าการต่างประเทศกรุงลอนดอนว่า เกาวนาให้กำปั่นรบมายิงเมืองตรังกานู มีความเสียใจนักด้วยยังไม่ได้ว่ากล่าวให้เห็นความผิดสิ่งไรก่อน ทำดังนี้เป็นที่น่ากลัวนัก คอเวอนเมนต์อังกฤษจึงมีหนังสือประกาศไปถึงอัดมิราลซึ่งได้ว่าการในทะเลจีนว่า เจ้าเมืองใดๆ ในกอละนี อังกฤษจะเรียกกำปั่นไปลงโทษ เมืองใดๆ ที่เขาไม่ได้เป็นเมืองขึ้นของอังกฤษก็อย่าให้ฟังบังคับ ต่อมีหนังสือเกาวนาเยเนราลเจ้าเมืองกละกตา กับหนังสือคอเวอนเมนต์อังกฤษที่กรุงลอนดอนบังคับไปแล้ว จึงให้ทำตาม ถ้าเกาวนาเจ้าเมืองใดๆ จะเรียกให้กำปั่นรบไปช่วยกบฏหรือการศึกในเมืองกอละนีอังกฤษจึงช่วยได้
ความเรื่องสุลต่านมะหมุดเข้ามาอยู่ที่กรุง เจ้าเมืองสิงคโปร์มีหนังสือมาว่ากล่าวหลายครั้ง แจ้งอยู่ในหนังสือกอริศปอนเดนซ์นั้นแล้ว ครั้นภายหลังพระยาตรังกานูมีหนังสือเข้ามาขอครอบครัวสุลต่านมะหมุดซึ่งตกค้างอยู่ที่กรุงเทพมหานคร ก็โปรดฯ ให้ออกไป
๑๔๘. ช้างเผือกและช้างสำคัญในรัชชกาลที่ ๔
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลากลับลงมากราบทูลว่า ช้างนั้นป่วยเป็นไข้ลำบองขึ้นที่ขากรรไกรแห่ง ๑ ที่ท้องแห่ง ๑ ช้างนั้นล้มเสียแต่ณวันศุกร เดือน ๘ ขึ้น ๑๒ ค่ำ แล้วและในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ช้างเผือกโท เผือกตรีถึง ๖ ช้าง ได้ช้างต่างๆ รายปีมาอีก ๗ ช้าง
พระสุวรรณวิมลศีล วัดสุวรรณาดาราราม กรุงเก่า ถวายช้างพลายนิลช้าง ๑ ขึ้นระวางเป็นพระศรีสกนธ์กฤษณ์ สุทธสนิทฉวีวรรณ สังขทันตสรรพางคโสภณพิเศษ นิลเนตรนิลนัข วรลักษณมหากุฬาวชาตรีกมลาศน์รังสฤษดิ์ ราชบุญฤทธิ์สมาคมอุดมคติผล มิ่งมงคลคชินทร สยามาธิบดินทรพาหนะนารถ ประเสริฐเลิศฟ้า
เสด็จไปคล้องช้างที่พะเนียดได้ช้างลูกโขลงช้าง ๑ ปลายงาแดงเจือเหลืองเข้ามาสีเนื้อสีโปร่ง ขึ้นระวางเป็นพระเทวสยามมหาพิฆเนศวร์ พิเศษสรรพวรลักษณ์ เศวตฉัตรนัขทักษิเณกทันต์ ประสิทธิสรรพศุภผล เจริญราชวรชนมายุกาล คชาธารประเสริฐเลิศฟ้า
ช้างนายสิงบุตรพระไชยบาดาล ถวายช้างพลายเล็บครบช้าง ๑ สูง ๕ ศอก ๓ นิ้ว ขึ้นระวางเป็นพระบรมนักขสมบัติ ทั้งช้างข้าหลวงเดิม เล็บดำช้าง ๑ สูง ๔ ศอก ๔ นิ้ว ขึ้นระวางเป็น พระพิไชยนิลนัข จับได้ช้างพลายเล็บดำที่พะเนียดช้าง ๑ สูง ๓ ศอก ขึ้นระวางเป็นพระพิไชยกฤษณาวรรณ
หลวงจินดารักษ์ถวายช้างพลายกระช้าง ๑ สูง ๓ ศอก ๑ คืบ ๒ นิ้ว ขึ้นระวางเป็นพระบรมคชรัตน์
๑๔๙. น้ำไหลมาแต่เหนือมีสีแดง
ครั้นมาถึงเดือน ๙ มีน้ำอาบโขลงมาถึงกรุงเทพมหานคร เมื่อวันเสาร์ เดือน ๙ แรม ๙ ค่ำ สีแดงเหมือนน้ำปูน สีน้ำแดงขึ้นไปจับหลังคาเรือหลังคาแพแดงไปหมด อาณาประชาราษฎรก็พากันตกใจว่าไม่เคยได้ยิน ไม่เคยเห็น กลัวจะมีเหตุใหญ่ ผู้มีวาสนาก็ไม่กินน้ำในตีนท่า ให้บ่าวไปตักน้ำที่บ่อและสระมากิน ที่คนยากจนก็ทนกิน ไปตักน้ำค้างคืนไว้ น้ำก็ใสเป็นปกติ มีแต่ตะกอนเป็นดินแดงอยู่ก้นตุ่มและอ่าง ผู้มีปัญญาก็พิจารณาดูว่าจะเป็นเหตุอย่างไร ลำแม่น้ำอื่นๆ จึงไม่เป็น มาเป็นที่ลำแม่น้ำกรุงเทพมหานครแห่งเดียว สืบได้ความว่าฝนข้างเหนือแล้งมีแต่ฝนฝ่ายเมืองกำแพงเพ็ชร์ ระแหง น้ำพ่นนองลงมาข้างแควนั้นมาก ดินที่แผ่นดินนั้นแดง แล้วน้ำจึงได้แดงไป แควอื่นๆ น้ำน้อยไม่เจือกันลงมาได้ มีแต่น้ำแควเดียว จึงได้แดงมากกว่าทุกปีๆ ที่เรียกว่าน้ำอาบโขลงมานั้น สีแดงเรื่อๆ เพราะน้ำแควอื่นปะปนระคนกันลงมามาก จึงเรียกว่าน้ำอาบโคธรรมดา ก็น้ำครั้งนี้แดงอยู่ได้ประมาณ ๗ วัน ๘ วัน ก็ค่อยจางไปทีละน้อยๆ ก็หายไป เพราะน้ำแควอื่นมีมากขึ้นเจือกันเข้าก็จางออกไป คิดดูก็ไม่มีเหตุสิ่งไร มีแต่ฝนแล้ง น้ำน้อยทำนาไม่ได้ด้วยกันทุกแห่ง ปลายปีนั้นเข้าแพง เข้าเปลือกตวงด้วยสัด ๒๕ เกวียนละ ๑๐๐ บาท เข้าสารถังละกึ่งตำลึงบ้าง ๑๐ สลึงบ้าง แพงอยู่ไม่ช้า พวกลูกค้าต่างประเทศเห็นเหตุดังนั้น จึงมีหนังสือไปถึงนายห้างเมืองนอกให้เอากำปั่นบรรทุกเข้าสารตามเมืองต่างๆ มาขาย ราคาเข้าก็ตกอยู่เพียงถังละ ๑ บาทเฟื้องบ้าง บาท ๑ บ้าง การที่น้ำแดงมีเหตุอยู่แต่ฝนแล้งเข้าแพงเท่านั้น ขอท่านทั้งปวงที่สืบไปภายหน้า ถ้าเห็นดังนี้แล้วอย่าตื่นตกใจไป ได้ค้นดูในแผนที่ก่อนๆ ก็มีน้ำแดงมาหลายครั้งแล้ว ก็ไม่เป็นสิ่งไร
๑๕๐. เฉลิมพระชนมพรรษาครบ ๖๐
ครั้นมาถึงเดือน ๑๑ ทรงพระราชดำริว่า พระชนมพรรษาครบเต็มบริบูรณ์ ๖๐ จะทำการเฉลิมพระชนมพรรษาอย่างใหญ่เหมือนอย่างเจ้าแผ่นดินเมืองจีนและเมืองยุโรป เขาทำก็เป็นการใหญ่ตามวิสัยเขา เมื่อเวลาครบ ๖๐ ปี จึงโปรดฯ ให้ตั้งสวดพระพุทธมนต์และมีพระธรรมเทศนา ณวันเดือน ๑๑ แรม ๑ ค่ำ ๒ ค่ำ ๓ ค่ำ วันพุธ เดือน ๑๑ แรม ๔ ค่ำ ได้พระฤกษ์สรงน้ำพระมุรธาภิเศก พระบรมวงศานุวงศ์ท่านเสนาบดีข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยคิดกันทำการฉลองพระเดชพระคุณ เพื่อจะให้พระชนมายุเจริญนาน จึงเป่าร้องบอกกล่าวกันทั้งในกรุงเทพมหานคร และหัวเมืองปักษ์ใต้ ฝ่ายเหนือ ในพระราชอาณาจักร กรุงเทพมหานคร ให้นิมนต์พระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ มีธรรมเทศนาถวายไทยทานพร้อมกัน ณวันพุธ เดือน ๑๑ แรม ๑๔ ค่ำ
ครั้งนั้นจะหาพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ก็ต้องแย่งชิงกัน พระสงฆ์ไม่พอ ปี่พาทย์หามาทำเมื่อสวดมนต์เย็นฉันเช้าราคาก็ถึงวันละ ๑๕ ตำลึง ละครเหมาเล่นอยู่วันละ ๒ ตำลึงราคาก็ถึง ๑ ชั่ง เวลากลางคืนก็พากันไปจุดประทีปผูกเป็นโคมรูปต่างๆ ชักขึ้นบนเสาธง ที่พื้นแผ่นดินทำเป็นลับแลไฟบ้าง ทำเป็นเรือนไฟต่างๆ กันบ้าง ที่บ้านใหญ่ประมาณไฟถึง ๕๐๐ - ๖๐๐ ดวง ที่ผู้น้อยก็อยู่ใน ๑๐๐ หรือ ๑๐๐ เศษ ลูกค้าต่างประเทศ และกงสุลก็พลอยมีความยินดี ทำโคมเป็นรูปต่างๆ อย่างยุโรป ชักขึ้นเสาธงบ้าง ที่เรือชักขึ้นเสากระโดงบ้าง ทุกบ้านทุกเรือน จนชั้นแต่ราษฎรที่ยากจนก็พากันติดโคมแขวนหน้าบ้านหน้าเรือน ๑ ดวง ๒ ดวง ทุกบ้านทุกเรือน มิได้เว้นในน้ำบนบก ตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ มาจนวันแรม ๕ ค่ำ ดูสว่างไปทั้งแผ่นดิน เป็นอัศจรรย์ด้วยอำนาจพระบารมี จึงได้มีคนพากันนิยมชมชื่นรื่นเริงไม่ได้คิดที่ว่าจะเสียทรัพย์สินไป
ครั้นทรงทราบว่าคนนิยมชมชื่น พากันจุดประทีปทั้งบ้านทั้งเมือง ก็เสด็จลงเรือพระที่นั่งกลไฟในเวลากลางคืน ทอดพระเนตรโคมตลอดทั้งเหนือน้ำทั้งใต้น้ำ ครั้งนั้นได้ทรงทราบว่า คนทั้งปวงจะพากันสวดมนต์เลี้ยงพระในวันเฉลิมพระชนมพรรษา ก็จะพากันซื้อเนื้อสดปลาสดมาทำบุญ ที่เคยฆ่าสัตว์ซื้อขาย ก็จะฆ่าสัตว์ซื้อขาย ชีวิตสัตว์ก็จะตายไปมากกว่ามากนัก โดยทรงพระมหากรุณาเมตตาแก่สัตว์ จึงให้มีหมายประกาศห้ามคนทั้งปวงที่จะทำบุญเลี้ยงพระสงฆ์ในการเฉลิมพระชนมพรรษานี้ อย่าให้ซื้อเนื้อสดปลาสดมาทำของเลี้ยงพระ ให้ใช้แต่เครื่องเค็มตามกำลังที่จะหาได้ การเฉลิมพระชนมพรรษาครั้งนั้นทั่วหัวเมือง และในพระราชอาณาจักร กงสุลฝ่ายสยามที่ได้ทรงตั้งไปอยู่เมืองต่างประเทศรู้เหตุแต่เดิมก็มีหนังสือถามเข้ามาว่าวันไรเป็นแน่ เจ้าพนักงานก็ได้บอกออกไป กงสุลเหล่านั้นก็ได้ทำตามวิสัยเขา ก็เป็นพระราชกุศลใหญ่คราว ๑
เมื่อวันสรงนั้น ก็ได้พระราชทานเงินแก่คนชราพิการ คนอายุ ๑๐๐ ปี ๗ คนๆ ละ ๑ ตำลึง ๒ บาท เงิน ๑๐ ตำลึง ๒ บาท คนอายุ ๙๐ ปี ๑๕ คนๆ ละตำลึง เงิน ๑๕ ตำลึง อายุ ๘๐ ปี ๒๓ คนๆ ละ ๓ บาท เงิน ๑๗ ตำลึง ๑ บาท อายุ ๗๐ ปี ๒,๓๓๗ คนๆ ละ ๒ บาท เงิน ๕๘ ชั่ง ๘ ตำลึง ๒ บาท รวมเป็นคน ๒,๓๘๒ คน สิ้นพระราชทรัพย์ ๖๐ ชั่ง ๑๑ ตำลึง ๑ บาท
๑๕๑. การแบ่งเขตต์แดนประเทศสยามกับพม่าของอังกฤษ
ฝ่ายมิสเตอร์นอคซ์ผู้ว่าการกงสุลอังกฤษ ได้รับหนังสือกอลอแนลฟิศ เมื่อณวันเสาร์ เดือน ๑๒ แรม ๑๓ ค่ำ แล้วมิสเตอร์นอคซ์มีหนังสือมาถึงพณฯ หัวเจ้าท่านที่สมุหพระกลาโหมฉะบับ ๑ ใจความว่า เกาวนาเยเนราลเมืองอินเดีย มีความชอบใจซึ่งคอเวอนแมนต์ไทยกับกอลอแนลฟิศในการเขตต์แดน ซึ่งได้ตกลงกันที่เมืองกระ และการที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินสยามจะให้ว่ากล่าวให้ตกลงในที่เขตต์แดนข้างเหนือ ข้างตะวันออกเมืองมระแมน เกาวนาเยเนอราลไว้ส์รอยอินเดียก็เห็นดีด้วย ได้ตั้งให้มิสเตอร์แอกอันโอไรเล ซึ่งเป็นที่ ๒ เจ้าเมืองมัตะมะ ให้รับคำสั่งกอลอแนลฟิศ มาดูแบ่งปันเขตต์แดน ขุนนางอังกฤษจะมาอยู่พร้อมกันที่พระเจดีย์ ๓ องค์ ในเดือนยันนุวารี วันที่ ๑๕ ขอให้กราบบังคมทูลให้ขุนนางฝ่ายไทยออกไปโดยเร็ว พบกับขุนนางอังกฤษจะได้ว่ากล่าวให้สำเร็จกัน พณฯ หัวเจ้าท่านที่สมุหพระกลาโหม ถวายหนังสือทรงทราบแล้ว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้หลวงนายเดช พระยาเกียรติ พระยาธนูจักร พระยาสิงหจักรเพ็ชร พระศรีสวัสดิ์ เป็นข้าหลวงออกไปดูเขตต์แดนออกไปทางเมืองกาญจนบุรี แล้วเลยไปเมืองร่างกุ้ง ไปฉลองศาลาที่ทรงสร้างไว้ด้วย ได้กราบถวายบังคมลาไปจากกรุงเทพมหานคร ณวันเดือน ๒ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีชวดฉศก ไปถึงเมืองกาญจนบุรี ณวันเดือน ๒ ขึ้น ๘ ค่ำ ได้มีหนังสือแต่งให้หลวงรามกับพวกรามัญ เดินบกถือหนังสือไปถึงมิสเตอร์แอกอันโอไรเลลุตแตนแนนกระแนนปรอนที่พระเจดีย์ ๓ องค์ ก็บอกให้รู้ว่า หลวงนายเดชออกมาถึงเมืองกาญจนบุรีแล้ว หลวงนายเดชไปถึงท่าขนุน วันเดือน ๒ แรม ๕ ค่ำ พักอยู่ ๙ วัน
ณ เดือน ๒ แรม ๑๑ ค่ำ หลวงรามที่ให้ถือหนังสือไปกลับมาแจ้งความว่าไม่พบขุนนางอังกฤษ เกรี่ยงพวกอังกฤษที่พระเจดีย์ ๓ องค์แจ้งความว่า ขุนนางอังกฤษอยู่ที่อังมา ถัดพระเจดีย์ ๓ องค์ออกไปทาง ๓ วัน หลวงรามได้มอบหนังสือให้เกรี่ยงไปส่งขุนนางอังกฤษ หลวงนายเดชขึ้นบกเดินไปจากท่าขนุน ๕ วันถึงแม่น้ำเกลิงธอ วันเดือน ๓ ขึ้น ๓ ค่ำ ได้เอาตัวหลวงพลนายด่านเมืองสังคลบุรีกับหลวงจบศรีพิทักษ์ นายด่านเมืองศรีสวัสดิ์มาถามด้วยเขตต์แดนได้ความว่า ด่านเมืองศรีสวัสดิ์ได้เคยลาดตระเวนตั้งแต่สงคลุนลังกา มาถึงอังกะดอม หอยเตเลหนองน้ำขุ่น พรมแดนเมืองสังคลบุรี ด่านเมืองสังคลบุรีเคยลาดตระเวนตั้งแต่หนองน้ำขุ่นไปพระเจดีย์ ๓ องค์ เลียบเข้าลิโลไปตามริมฝั่งแม่น้ำเกลิงธอฝั่งตะวันออกมา จนถึงปลายน้ำกะมองสอยมะปรางสองต้น หลวงนายเดชได้ทำแผนที่เขตต์แดนตามคำเกรี่ยงชาวด่านบอกเห็นถูกต้องตามร่างตราเดิม
ครั้นเดือน ๓ ขึ้น ๗ ค่ำ ๒ ขุนนางอังกฤษ ๔ นาย กับไพร่ ๑๕๐ คน มาที่แม่น้ำเกลิงธอ หลวงนายเดชกับพวกด่านได้เอาแผนที่ออกชี้แจงให้มิสเตอร์แอกอันโอไร มิสเตอร์เลอเยแมงเมืองมระแมน มิสเตอร์ยาชุตหกโบต์ และขุนนางอังกฤษดู ขุนนางอังกฤษว่าซึ่งจะแบ่งเขตต์ครั้งนี้ จะต้องเอาภูเขาเป็นกลาง ถ้าน้ำห้วยไหลฟากเขาตะวันออก เป็นเขตต์แดนกรุง ถ้าน้ำไหลลงฟากข้างเขาตะวันตก เป็นเขตต์แดนของอังกฤษ หลวงนายเดชจึงตอบว่า จะเอาตามน้ำไหลนั้นก็จะยอมให้เป็นแห่งๆ ด้วยบางแห่งต้นน้ำไหลออกจากภูเขาแขวงกรุง น้ำไหลลงข้างแดนอังกฤษ เหมือนอย่างแม่น้ำเกลิงธอแม่น้ำแม่กษัตริย์ ต้นน้ำไหลออกจากภูเขาแขวงอังกฤษ ปลายน้ำไปลงแม่น้ำ มีเขตต์แดนเมืองอังกฤษกระหนาบคาบเกี่ยวกันอยู่ ถ้าแบ่งเอาตามคำชาวด่านที่ได้เคยไปลาดตระเวนมาแต่ก่อน จึงจะถูกต้องกันทั้ง ๒ ฝ่าย ขุนนางอังกฤษก็ยอมตามแผนที่ซึ่งทำไว้นั้น
ขุนนางอังกฤษว่าได้มาใกล้เขตต์แดนกรุงแล้ว จะขอไปดูที่ตั้งแต่พระเจดีย์ ๓ องค์ ไปทางด่านเมืองสังคลบุรี ด่านเมืองศรีสวัสดิ์ ถึงด่านเมืองอุทัยธานี แล้วจะไปคอยหลวงนายเดชอยู่ที่เมืองอมรวดี กว่าหลวงนายเดชจะกลับมาแต่เมืองร่างกุ้ง จะได้ว่ากล่าวด้วยเขตต์แดนเมืองตาก เมืองอุทัยธานีต่อไป หลวงนายเดชส่งแผนที่เข้ามาณกรุงแล้ว จึงให้พระยาธนูจักร พระศรีสวัสดิ์ กับพระหลวงขุนหมื่นนายด่านเมืองศรีสวัสดิ์ กับหลวงปลัดพระหลวงขุนหมื่นนายด่านเมืองสังคลบุรีไปด้วยขุนนางอังกฤษ หลวงนายเดชได้ล่องแพจากลำน้ำแม่กษัตริย์ไป เมืองมระแมน เมืองร่างกุ้ง วันอาทิตย์ เดือน ๓ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ขุนนางอังกฤษได้ออกจากแม่น้ำกษัตริย์
ณวันอังคาร เดือน ๓ ขึ้น ๑๒ ค่ำ หลวงนายเดช พระยาเกียรติ พระยาสิงหจักรเพ็ชร นายไพร่ ๓๒ คน ไปถึงเมืองมระแมน นิมนต์พระสงฆ์เจ้าอธิการเมืองมระแมน ๓๐ รูป พร้อมด้วยหลวงสยามานุเคราะห์ กงสุลสยามลงเรือไฟชื่อปานา ออกจากเมืองมรแมน ณวันศุกร เดือน ๔ ขึ้น ๑ ค่ำ รุ่งขึ้นณวันอาทิตย์ เดือน ๔ ขึ้น ๒ ค่ำ ถึงเมืองร่างกุ้ง อาศัยอยู่ที่เรือนหลวงสยามานุเคราะห์ แต่พระสงฆ์นั้นอยู่ที่ศาลาหลวง ณวันพุธ เดือน ๔ ขึ้น ๕ ค่ำ หลวงนายเดช หลวงสยามานุเคราะห์ ได้เชิญพระราชหัตถเลขาให้กอลอแนลฟิศเจ้าเมืองร่างกุ้ง
๑๕๒. การฉลองศาลาที่เมืองร่างกุ้ง
ครั้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๔ ขึ้น ๖ ค่ำ ได้นิมนต์พระสงฆ์เจ้าอธิการที่เมืองร่างกุ้ง กับพระสงฆ์ที่มาแต่เมืองมระแมนสวดมนต์ที่ศาลา ๓ วันๆ ละ ๗ รูป ได้ทำสำรับคาวหวานถวายพระสงฆ์ทั้ง ๓ วัน มีเทศน์ด้วยวันละ ๒ กัณฑ์ ได้ถวายผ้าไตรเครื่องอัฏฐบริกขารของไทยธรรม แก่พระสงฆ์สวดมนต์ ๑๑ รูป เทศนา ๑๖ รูป แล้วแจกทานคนป่วยชราพิการ และทำสำรับเลี้ยงราษฎรชายหญิง ๑,๐๐๐ คน มีหุ่น ละคร มวย การเล่นฉลองศาลาเสร็จ ณวันอาทิตย์ เดือน ๔ ขึ้น ๙ ค่ำ รวมเงินใช้ในการฉลองศาลาเป็นเงิน ๕๗๓ รูเปีย
ครั้นณเดือน ๔ ขึ้น ๑๑ ค่ำ หลวงนายเดชไปลากอลอแนลฟิศเจ้าเมืองร่างกุ้ง ๆ มอบหนังสือเข้ามาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย ๒ ฉะบับ รุ่งขึ้นณเดือน ๔ ขึ้น ๑๒ ค่ำ หลวงนายเดช พระยาเกียรติ พระยาสิงหจักรเพ็ชร นายไพร่ลงเรือกลไฟมาจากเมืองร่างกุ้ง ถึงเมืองมระแมน ณวันเดือน ๔ ขึ้น ๑๓ ค่ำ อยู่ที่เมืองมระแมน ๘ วัน แล้วกลับมาเมืองอมรวดี พร้อมด้วยลุตแตนแนนกระแนนปรอน ถึงเมืองอมรวดี ณเดือน ๔ ขึ้น ๑๕ ค่ำ พบกับขุนนางอังกฤษซึ่งไปดูเขตต์แดนฝ่ายเหนือ พูดจาด้วยเขตต์แดนกับขุนนางอังกฤษ ได้ตกลงกันตามแผนที่ซึ่งนายด่านได้เคยลาดตระเวนมาแต่ก่อน แล้วหลวงนายเดช พระยาเกียรติ พระยาธนูจักร พระยาสิงหจักรเพ็ชร พระศรีสวัสดิ์ นายไพร่กลับเข้ามากรุงเทพมหานครทางเมืองตาก
๑๕๓. เรื่องค่านาคู่โค
ฝ่ายกรุงเทพฯนั้น ทรงพระราชดำริว่า นาคู่โคแต่ก่อนเงินค่านาได้ทำก็ต้องเสีย มิได้ทำก็ต้องเสีย คงเรียกเอาตามหน้าโฉนดไร่ละสลึงเฟื้อง เหมือนนาสวนปักดำ นาปักดำทำได้เท่าไร ก็เรียกเท่านั้น ราคาเข้าก็แพงกว่านาคู่โค เห็นว่าไม่เป็นยุตติธรรม ด้วยนาคู่โคเสียเปรียบอยู่ ไม่ได้ทำก็ต้องเสีย ราคาเข้าก็ถูกกว่านาสวน จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ยกนาคู่โคเสีย ๑ เฟื้อง ตั้งแต่ณวันจันทร์ เดือน ๒ ขึ้น ๑ ค่ำไป คงเรียกแต่ไร่ละสลึง ให้น้อยกว่านาปักดำ
๑๕๔. โสกันต์พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าพักตร์พิมลพรรณ และพระองค์เจ้ามัณยาภาธร
ครั้นมาถึงณเดือน ๒ เสด็จพระราชดำเนินออกไปเมืองเพ็ชรบุรี ให้ตั้งพิธีโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าพักตร์พิมลพรรณ พระองค์เจ้าหมันหยาพาธร วันศุกร เดือน ๒ แรม ๒ ค่ำ เวลาบ่าย พระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์บนพระนครคิรีที่พระที่นั่งราชธรรมสภา ๓๐ รูป ตั้งกระบวนแห่แต่หน้าพระตำหนักมาตามถนนราชวิถี ขึ้นไปทรงฟังสวดพระพุทธมนต์ทั้ง ๓ วัน ครั้นรุ่งขึ้นณวันจันทร์ เดือน ๒ แรม ๕ ค่ำ เวลาเช้าโสกันต์ ครั้นเวลาบ่ายแห่มาสมโภชอีก ๑ วัน กระบวนแห่และเครื่องเล่นรายทางนั้นมีพร้อมทุกสิ่ง เหมือนอย่างโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ แล้วเสด็จกลับเข้ามากรุงเทพมหานคร
๑๕๕. เสด็จประพาสเมืองราชบุรีและกาญจนบุรี
ทรงพระราชดำริว่า แขวงเมืองราชบุรี เมืองกาญจนบุรี ยังมิได้เสด็จไปทอดพระเนตร และมีพระราชประสงค์จะได้วัดแดดวัดดาว รู้ว่าลัตติตูต ลอนติตูตเท่าไร จะได้ทราบว่าผู้รักษาเมืองกรมการทำนุบำรุงราษฎรเป็นสุข หรือได้ความเดือดร้อนประการใด จึงสั่งให้เจ้าพนักงานทำที่ประทับร้อนแรมตามระยะทาง และทางม้าล้อเกวียนเตรียมคอยรับเสด็จที่เมืองเพ็ชรบุรี ครั้นณวันจันทร์ เดือน ๓ แรม ๓ ค่ำ ก็ทรงเรือพระที่นั่งอรรคราชวรเดชไปประทับที่พระนครคิรีราตรี ๑ ครั้นรุ่งขึ้นณวันพุธ เดือน ๓ แรม ๕ ค่ำ ก็ยกพยุหยาตราโดยสถลมารคล่วงมรรคามาถึงพลับพลาที่ประทับแรมบ้านทุ่งป่าคา ล่วงมรรคาได้ ๔๐๐ เส้น ครั้นรุ่งขึ้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๓ แรม ๖ ค่ำ เสด็จยกพยุหยาตรามาถึงบ้านเขาย้อยประทับร้อน เวลาเที่ยงได้ทรงวัดแดดครั้ง ๑ แล้วเสด็จไปถึงด่านบางน้ำเค็ม สิ้นแดนเมืองเพ็ชรบุรีทาง ๓๐๐ เส้น รวมทาง ๗๐๐ เส้น เข้าแดนเมืองราชบุรีไปถึงพลับพลาประทับแรมบ้านห้วยโรง เป็นระยะทาง ๑๑๓ เส้น เวลาค่ำก็ทรงวัดดาว ครั้นรุ่งขึ้นวันศุกร เดือน ๓ แรม ๗ ค่ำ เสด็จจากห้วยโรงมาถึงเขาถ้ำปลา ล่วงมรรคา ๒๕๗ เส้น ประทับร้อนทอดพระเนตรปลาในถ้ำ พระธำมรงค์เพ็ชร์ตกหายในที่นั้น แล้วทรงวัดแดดอีกครั้ง ๑ เวลาบ่ายก็เสด็จมาถึงพลับพลาบ้านอ่างทอง ล่วงมรรคา ๑๑๓ เส้น ครั้นรุ่งขึ้นวันเสาร์ เดือน ๓ แรม ๘ ค่ำ เสด็จจากบ้านอ่างทองถึงเขาสวนหลวง ล่วงมรรคา ๓๖๐ เส้น ประทับร้อนทรงวัดแดดอีกครั้ง ๑ ครั้นเวลาบ่ายก็เสด็จจากเขาสวนหลวง ไปถึงพลับพลาแรมบ้านโคกกระต่าย ล่วงมรรคา ๒๓๐ เส้น เวลาค่ำก็ทรงวัดดาว รุ่งขึ้นวันอาทิตย์ แรม ๙ ค่ำ เสด็จจากที่ประทับโคกกระต่าย มาถึงบ้านเขานางแก้ว บ้านเขาชะงุ้ม แล้วถึงพลับพลาหนองหลักทอง ล่วงมรรคา ๔๖๔ เส้น ประทับร้อนในที่นั้น กันดารน้ำยิ่งนัก ไพร่พลไม่มีน้ำรับประทาน กรมการตักไว้แต่พอในพลับพลา ทรงวัดแดดแล้ว ก็รีบเสด็จมาถึงพลับพลาเขาหีบน้ำ ล่วงมรรคา ๓๓๐ เส้น ประทับแรมสิ้นแดนเมืองราชบุรี ในที่นั้นกันดารน้ำยิ่งนัก มีแต่พอรับประทานเล็กน้อย เวลาค่ำทรงวัดดาว ครั้นรุ่งขึ้นวันจันทร์ แรม ๑๐ ค่ำ เสด็จจากเขาหีบน้ำมาถึงพลับพลาดอนขี้เหล็ก ล่วงมรรคา ๓๗๐ เส้น ประทับร้อน เวลาเที่ยงทรงวัดแดดอีกครั้ง ๑ เวลาบ่ายเสด็จทางชลมารค ทรงเรือพระที่นั่งเก๋ง ทวนน้ำขึ้นไปถึงเขาถ้ำแว้ ขึ้นนมัสการพระในถ้ำแล้วเสด็จลงเรือพระที่นั่ง ไปถึงพลับพลาบ้านชุกกุ่มเมืองกาญจนบุรี ล่วงมรรคา ๕๙๕ เส้น ประทับแรม รุ่งขึ้นวันอังคาร แรม ๑๑ ค่ำ เสด็จทอดพระเนตรแก่งหลวงแควน้อย รุ่งขึ้นวันพุธ แรม ๑๒ ค่ำ ทอดพระเนตรทุ่งนาคราช รุ่งขึ้นวันพฤหัสบดี แรม ๑๓ ค่ำ เสด็จทอดพระเนตรพุรางแล้ว เสด็จทอดพระเนตรบ้านราษฎรในแขวงเมืองกาญจนบุรี
ในวันนั้นเกิดพายุพัดฝนตกหนัก คนในค่ายหลวงป่วยเจ็บเป็นอันมาก โปรดฯ พระราชทานน้ำพระพุทธมนต์ให้รับประทาน คนที่ป่วยเจ็บก็หายไม่มีผู้ใดเป็นอันตราย เสด็จประทับแรมอยู่ ๕ ราตรี ได้ทรงวัดแดดวัดดาว รุ่งขึ้นวันศุกร แรม ๑๔ ค่ำ เสด็จจากพลับพลาเมืองกาญจนบุรี มาถึงพลับพลาบ้านหนองขาว ล่วงมรรคา ๓๕๐ เส้น ประทับแรมอยู่ราตรี ๑ รุ่งขึ้นณวันเสาร์ เดือน ๔ ขึ้น ๑ ค่ำ เสด็จจากบ้านหนองขาวมาถึงพลับพลาบ้านน้อย พรหมแดนเมืองกาญจนบุรี ล่วงมรรคา ๑๕๐ เส้น ประทับร้อนแล้วเสด็จถึงพลับพลาพระแท่นดงรังเวลาบ่าย ๕ โมง ล่วงมรรคา ๔๐๐ เส้น ประทับแรมอยู่คืน ๑ รุ่งขึ้นเสด็จนมัสการพระแล้ว เวลาบ่ายก็เสด็จมาประทับแรมห้วยกะบอก ล่วงมรรคา ๓๐๐ เส้น ครั้นรุ่งขึ้นเวลาเช้า ๑ โมง เสด็จมาประทับร้อนพลับพลาหนองแขม เวลาบ่ายก็เสด็จมาจากหนองแขม มาประทับอยู่พระราชวังพระปฐมเจดีย์ วันเดือน ๔ ขึ้น ๓ ค่ำ เมื่อเสด็จตามระยะทางที่มีบ้านเรือน ราษฎรก็พาบุตรหลานออกมาเฝ้าทั้งชายหญิงสองข้างมรรคา ถวายของป่าตามมีตามได้ ก็ทรงปราศรัยบ้าง พระราชทานเงินคนชราพิการและคนที่ถวายของบ้าง ทรงไต่ถามถึงสุขทุกข์ของราษฎร ราษฎรก็ร้องทุกข์ว่า พระยากาญจนบุรีเบียดเบียนได้ความเดือดร้อนนัก ได้ทรงทราบดังนี้เป็นหลายราย
พณฯ หัวท่านเจ้าสมุหพระกลาโหม เกณฑ์ให้เจ้าภาษีไปตั้งโรงครัวที่ประทับแรมทุกแห่ง ข้าราชการไพร่พลทหารมิได้อดอยาก มาประทับอยู่ที่พระปฐมเจดีย์ ครั้นบำเพ็ญพระราชกุศลอยู่ ๓ ราตรีแล้ว ก็เสด็จกลับพระนคร จึงสั่งให้เจ้าพนักงานถอดพระยากาญจนบุรีออกเสียจากที่เจ้าเมือง
๑๕๖. ตั้งผู้ปรึกษาทำหนังสือสัญญาเขตต์แดนเมืองเขมร
ลุศักราช ๑๒๒๗ ปีฉลู สัปตศก เป็นปีที่ ๑๕ ณวันศุกร เดือน ๕ ขึ้น ๖ ค่ำ มองซิเออร์ออบาเรต กงสุลฝรั่งเศสมีหนังสือมาว่า สมเด็จพระเจ้าเอมเปรอกรุงฝรั่งเศส ให้มาทำหนังสือสัญญาการเมืองเขมรและเขตต์แดนเมืองเขมรเสียให้แล้ว จะไม่ได้วิวาทกัน เป็นหนังสือสัญญา ๖ ข้อ มองซิเออร์ออบาเรตได้โครงหนังสือสัญญามายื่นต่อเจ้าพนักงาน ได้นำขึ้นกราบบังคมทูลทรงทราบแล้ว ตั้งให้พณฯหัวท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม เป็นผู้ปรึกษาทำหนังสือสัญญาด้วยมองซิเออร์ออบาเรต ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เห็นความในข้อ ๔ ว่า เมืองพระตะบอง เมืองนครเสียมราฐ ยกให้เป็นสิทธิ์ฝ่ายไทยวัดตรา แต่จะปักเขตต์แดนลงที่ตรงไรหามีความชัดไม่ จึงขอแก้ลงให้ชัดว่า จะปักปันเขตต์แดนกันเพียงนั้นๆ ตามซึ่งมีอยู่ในกาลทุกวันนี้ มองซิเออร์ออบาเรตก็ไม่ยอม แล้วได้ขออีกข้อ ๑ ว่า แผนที่ซึ่งอัดมิราลกอนตราบอนาดทำเขตต์แดนไทยกับเขมร ติดต่อกันเพียงนั้นๆ ก็เป็นยุตติธรรมดีอยู่แล้ว ขอให้ลงข้อสัญญาตามแผนที่นั้น มองซิเออร์ออบาเรตก็ไม่ยอม ความจึงไม่ตกลงค้างกันอยู่
๑๕๗. โปรดฯ ให้ชำระเจ้าพนักงานฉ้อพระราชทรัพย์
ครั้นวันเสาร์ เดือน ๕ แรม ๑๒ ค่ำ หลวงพิไชยวารี (หณุ) ทำเรื่องราวทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย กล่าวโทษพระยาสมบัตยาธิบาล (นาก) จมื่นราชนาคา (เลี้ยง) ซึ่งเป็นเจ้าพนักงานเบิกจ่ายเหล็กฉ้อพระราชทรัพย์ของหลวง ปี ๑ เป็นเงินถึง ๕,๐๐๐ ชั่งเศษ มีพระบรมราชโองการให้พระยาสุริวงศวัยวัฒน์เป็นตระลาการชำระให้ได้ความจริง ท่านตระลาการได้เรียกบัญชีฎีกาพระคลังในขวา สอบกับบัญชีพระคลังมหาสมบัติ ได้ความว่าในจำนวนปีระกา ตรีศก จ่ายเหล็ก ๔๔,๐๔๐ หาบ ปีจอ จัตวาศก จ่ายเหล็ก ๕๑,๕๕๐ หาบ ปีกุญ เบญจศกทำได้ ๑๐ เดือน จ่ายเหล็ก ๖๕,๘๙๐ หาบ ๒ ปีกับ ๑๐ เดือน รวมเงินหลวงได้ออกจากท้องพระคลังไปแล้ว ๑๑,๙๗๕ ชั่ง ๒ ตำลึง ๓ สลึง ปีชวดฉศก เหล็ก ๗๕,๘๐๐ หาบ คิดค่าเหล็ก ค่าถ่าน เป็นเงิน ๖,๑๕๘ ชั่ง ๑๕ ตำลึง ชำระบัญชีที่จ่ายเหล็กครั้งนั้น ๓ ปีกับ ๘ เดือน รวมเหล็ก ๒๓๗,๒๘๐ หาบ เงินในท้องพระคลังออกไปแล้ว ๑๘,๑๓๓ ชั่ง ๑๗ ตำลึง ๓ สลึง พณฯหัวเจ้าท่านสมุหพระกลาโหมเห็นว่า พระยาสมบัติยาธิบาล จมื่นราชนาคา เป็นเจ้าพนักงานฉ้อพระราชทรัพย์ของหลวง มีความผิดเป็นอันมาก กราบทูลขึ้น โปรดฯ ให้ถอดเสียจากที่ส่งไปจำไว้ณคุกทั้ง ๒ คน แล้วยกพิกัดเก่าเสีย จัดการใหม่มิให้คิดฉ้อได้ แล้วโปรดฯ ให้เจ้าหมื่นสรรเพธภักดี (ทองอยู่) เป็นที่พระยาสมบัตยาธิบาล ให้นายขันแย้ม เป็นจมื่นราชนาคาต่อไป แต่นั้นมาโดยมีราชการในเรื่องใช้เหล็กอย่างมาก ปี ๑ ออกเงินหลวงเพียง ๖๐๐ - ๗๐๐ ชั่งเท่านั้น ผิดกว่าแต่ก่อนปี ๑ ถึง ๔,๐๐๐ - ๕,๐๐๐ ชั่ง การก็เรียบร้อยเป็นอย่างมาจนทุกวันนี้
๑๕๘. นายพลเรือโท ยอช กิง เข้ามากรุงเทพฯ
ครั้นณวันเสาร์ เดือน ๗ แรม ๓ ค่ำ อัดมิราลกิงเข้ามาถึงกรุงเทพมหานคร เข้าเฝ้าณพระที่นั่งอนันตสมาคม ณวันอังคาร เดือน ๗ แรม ๕ ค่ำ เสด็จออกรับอย่างกลาง ครั้นรุ่งขึ้นณวันพุธ เดือน ๗ แรม ๖ ค่ำ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ให้พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสเสด็จลงไปเยี่ยมเยือน อัดมิราลกิงเข้ามาครั้งนั้น พักอยู่บ้านกงสุลอังกฤษ ๖ วัน กลับออกไป
๑๕๙. พระยามนตรีสุริยวงศ์ออกไปเมืองนครฯ
ครั้นมาถึงเดือน ๙ โปรดฯ ให้พระยามนตรีสุริยวงศ์ ออกไปเผาศพเจ้าพระยาสงขลา (สังข์) และศพพระยาวิชิตรสรไกรปลัดเมืองนคร ไปด้วยเรือกลไฟของท่านชื่อมอนิงสตาร์ ได้ออกจากกรุงณเดือน ๙ ขึ้น ๔ ค่ำ
ในเดือน ๙ ในเดือน ๑๐ ปีฉลูนั้น ฝนก็ยังน้อยอยู่ แต่ไม่แล้งเหมือนปีชวด ราคาเข้าก็ยังคงอยู่ถังละบาทเฟื้องบ้าง บาท ๑ บ้าง ต่อเข้าใหม่ออก ราคาเข้าก็ลดลงมาอยู่เพียงถังละ ๓ สลึงบ้าง ๓ สลึงเฟื้องบ้าง
๑๖๐. ทรงเปลี่ยนนามเจ้าพระยาทิพากรวงศ์
ครั้นมาถึงณเดือน ๑๑ ทรงพระราชดำริว่า ชื่อเจ้าพระยารวิวงศ์ซึ่งรับราชการกรมท่า ชื่อเป็นกาฬกัณณีหาทันพิจารณาไม่ จึงป่วยไข้อยู่ จึงเปลี่ยนชื่อใหม่ ลงนามในแผ่นสุพรรณบัฏว่า เจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี นานาไพรัชไมตรีบริรักษ ยุติธรรมพิทักษ์ราชศักดานุการราชสมบัติ สารพิพัฒน์ปทุมรัตนมุรธาธร สมุททตีรนครเกษตราธิบาล สรรพดิฐการมหิศวรฤทธิธาดา พิพิธกุศลจริยาภิทธยาศรัย อภัยพิรียบรากรมพาหุ เสด็จไปพระราชทานน้ำสังข์ สุพรรณบัฏ มาลาเสาสเทิน เสื้อจีบ แหวนนพเก้า สังข์เลี่ยมทอง กล้องยาแดง ตลับประดับเพ็ชร์
๑๖๑. โสกันต์สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์
ครั้นมาถึงเดือน ๒ พระฤกษ์จะได้โสกันต์สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ โปรดฯ ให้ทำเขาไกรลาสขึ้นที่หน้าเก๋งเทพรัตนสถาน สูง ๘ วา มีมณฑป บนยอดเขามีรูปพระอิศวร และรูปพระจันทร์ พระอาทิตย์ เทวดาทั้ง ๘ ทิศ ระย้ากินนรบรรจุพระบรมธาตุ ตั้งพระมหาสมุทร เครื่องพิธีครบทุกสิ่ง สิ่งของที่ตั้งในพระมณฑป ก็ตั้งเต็มตามตำราอย่างเขาไกรลาสมาแต่ก่อน ครั้งนี้ทรงเพิ่มเติมขึ้นใหม่ ตั้งพระมหาสมุทร ไม้มหาโพธิ เครื่องที่จะทรงเมื่อโสกันต์แล้ว ได้ตั้งรวมในพิธีมณฑปยอดเขาไกรลาสทั้งสิ้น และรูปสัตว์จตุบาททวิบาทต่างๆ นานา มีพระยานาค พระยามังกร พระยาช้างอัฐทิศซึ่งอยู่ตามทิศเชิงพระเมรุมาประดับประดาไว้ในบริเวณนั้นทุกสิ่งทุกประการ ตามอย่างราชประเพณีแต่ก่อน กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสเป็นแม่กองทำ ขอแรงพวกจีนเจ้าภาษีนายอาการทำเครื่องภูเขาวิจิตรต่างๆ หนทางก็ปูเสื่อมาในราชวัติฉัตรเบญจรงค์ตั้งแต่เกยในพระราชวังหน้าพระที่นั่งนงคราญสโมสร ตลอดมาถึงพระที่นั่งอาภรณพิโมกข์ถึงประตูพรหมเต็มไปทั้งเขาไกรลาส มีทหาร ๑๐ หมู่นั่งกลาบาตปี่พาทย์กลองแขก และเครื่องเล่นหกคะเมนไต่ลวด นอนหอกนอนดาบคาบค้อนเล่นกลต่างๆ รายเข้ามาตามหว่างราชวัติถึงประตูพิมานไชยศรี ชั้นในก็มีมงครุ่ม คุลาตีไม้ กะอั้ว แทงควาย แทงพิไสย มีระเบง แต่งระบำนั้นแต่งเจ้าจอมละครรำออกไปรับเมื่อพระที่นั่งประทับเคยยัดเยียด
ครั้นเสร็จการแล้ว ณวันจันทร์เดือน ๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เวลาบ่าย ตั้งกระบวนแห่ออกประตูราชสำราญ กระบวนหน้ามีทหารสก๊อตคืออังกฤษ ทิศเหนือถือขวานหมู่ ๑ ถัดมามีทหารญี่ปุ่นถือธนูหมู่ ๑ ถัดมาทหารอย่างยุโรปถือปืนไรฟันหมู่ ๑ มหาดไทยกลาโหมเป็นประตูหน้า ถัดมามหาดเล็กนุ่งเกี้ยวทองขาวสอดเสื้อครุยสวมลำพอกเดินพนมมือ ๒ แถวหมู่ ๑ สายกลางมีจ่าหุ้มแพรเดินเป็นสารวัตรแถว ๑ ถัดมาเด็กมลายูเดิน ๒ แถวหมู่ ๑ เด็กฝรั่งเดิน ๒ แถวหมู่ ๑ เด็กญวนเดิน ๒ แถวหมู่ ๑ เด็กแขกเทศเดิน ๒ แถวหมู่ ๑ เด็กจีนเดิน ๒ แถวหมู่ ๑ เด็กศีร์ษะจุกเดิน ๒ แถวหมู่ ๑ ในระหว่างเด็กนั้นมีกลองชนะแตรสังข์ประโคม ถัดมามีมหาดเล็กเชิญเครื่องสูงเชิญพระแสงสลับกัน ถึงหน้าพระลานมีนางมยุรฉัตร ๑ นางเชิญพุ่มดอกไม้เงินทอง ๒ นาง
ราชนิกูลกำกับ ๒ ข้างพระราชยานนั้น มีอินทร์พรหมเชิญเครื่องสูงเคียงพระราชยานนั้นจัดเอาเจ้าพระยาและพระยาที่เป็นเชื้อพระวงศ์บ้าง ที่เป็นตระกูลคู่เคียงแต่ครั้งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวบ้าง เคียงที่ ๑ เจ้าพระยานครราชสีมา พระยามนตรีสุริยวงศ์ เคียงที่ ๒ พระยาราชภักดี พระยามหาอำมาตย์ ที่ ๓ พระยาศรีพิพัฒน์ พระยาราชานุประพันธ์ ที่ ๔ พระยาราชบุรี พระยาราชพงศานุรักษ์ ที่ ๕ พระยาประชาชีพภิบาล พระยาเสนาภูเบศร ที่ ๖ พระยาโบราณบุรานุรักษ์ พระยาบำเรอภักดี แต่งตัวนุ่งยกเสื้อเยียระบับอย่างน้อยชั้นใน สวมเสื้อกรุยสวมลำพอกพันโหมดบ้างพันผ้าบ้าง แต่งตัวประกวดประขันกันยิ่งนัก กระบวนหลังมีเจ้าจอมเชิญเครื่องแต่งตัวสวมมงกุฎ พระบุตรีตามเสด็จหมู่ ๑ ถัดมาเจ้าจอมเป็นนางสระหมู่ ๑ ถัดลงมาเจ้าจอมแต่งเป็นนางสระฝรั่งอีกหมู่ ๑ มีเจ้าจอมเถ้าแก่ เจ้าจอมแต่งเป็นทหารสลับกันไปทุกตอน จนกระทั่งถึงพวกนางสระโขลนนุ่งโจงกระเบน ต่อนางสระโขลนลงไปพวกหญิงสาวใช้ข้าในกรมนุ่งโจงกระเบนหมู่ ๑ มหาดเล็กผู้ชายข้าในกรมหมู่ ๑ รถพระที่นั่ง ม้าพระที่นั่ง พระเสลี่ยง พระวอหมู่ ๑ กระบวนหลังมีมหาดไทยถือเครื่องอาวุธต่างๆ และทหารปืนอย่างยุโรปแห่งไปฟังพระสงฆ์เจริญพระปริตรที่พระที่นั่งดุสิดมหาปราสาท ๓ วัน
รุ่งขึ้นณวันพฤหัสบดีเดือน ๒ แรม ๓ ค่ำ เวลาเช้าพระฤกษ์ได้โสกันต์ แล้วโปรดฯ ให้พณฯ หัวเจ้าท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม เจ้าพระยาภูธราภัยที่สมุหนายก ด้วยเป็นเชื้อพราหมณ์แต่งตัวเป็นเทวดาจูงพระกร ขึ้นไปส่งที่สระอโนดาตเขาไกรลาส ครั้นส่งเสร็จแล้วก็ผลัดพระภูษาพลับพลาน้อยแล้ว เสด็จขึ้นไปบนมณฑปรับน้ำสังข์และพระอิศวร ครั้งนั้นพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงแต่งพระองค์เป็นพระอิศวร ครั้นรับพระกรเสด็จแล้ว ก็เสด็จกลับลงมาประทับที่พลับพลาด้านทักษิณทิศ ทรงเครื่องต้นเสร็จแล้ว กระบวนแห่ก็ผลัดเครื่องแดง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จมาส่งขึ้นพระราชยาน แล้วก็แห่เวียนเขาไกรลาสโดยทักษิณาวัฏ ๓ รอบ แล้วเลยแห่ไปเข้าประตูราชสำราญขึ้นเกยที่หน้าพระที่นั่งนงคราญสโมสร ครั้นเวลาบ่ายก็แห่เครื่องแดงมาสมโภชที่พระที่นั่งดุสิดมหาปราสาทอีกเวลา ๑ กับ ๒ วันเป็นคำทรบ ๖ วัน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้รับพระกรและส่งขึ้นเกยลงเกยข้างในและข้างนอกทุกเวลา ครั้นณวันอาทิตย์เดือน ๒ แรม ๖ ค่ำ แห่ผะอบซึ่งใส่พระเกษาเป็นกระบวนเรือไปลอยที่ท้ายพระบรมมหาราชวัง
๑๖๒. พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวสวรรคต
ในวันลอยผะอบนั้น พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งทรงประชวรมาช้านานประมาณ ๕ ปี ครั้นถึงวันอาทิตย์เดือน ๒ แรม ๖ ค่ำ เวลาเช้าย่ำรุ่งแล้ว ๓ นาฬิกากับ ๓ บาท เสด็จสู่สวรรคต พระชนมายุนับเรียงปีได้ ๕๘ พรรษา อยู่ในอุปราชาภิเศกสมบัติ ๑๕ พระพรรษา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็เสด็จขึ้นไปสรงน้ำ แล้วเจ้าพนักงานทรงเครื่องเชิญพระบรมศพสถิตในพระโกศทองคำ แห่มาประดิษฐานไว้ในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัย แล้วโปรดฯ ให้หมายประกาศให้ข้าในกรม ให้โกนศีร์ษะแต่ฝ่ายเดียว มิให้ทั่วไปทั้งแผ่นดิน พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชบุตร ๑๖ พระราชบุตรี ๑๔ พระองค์ สิ้นพระชนม์เสียแต่ยังเยาว์ ๓๓ พระองค์ รวม ๖๓ พระองค์ เมื่อพระองค์ยังมีพระชนม์อยู่ได้สร้างแต่พระอารามน้อยที่บ้านสีทา และทำพลับพลาที่ประทับอย่างลาวไว้แห่ง ๑ พระองค์โปรดแคนไปเที่ยวทรงตามเมืองพนัศนิคมบ้าง ลาวบ้านสำประทวนเมืองนครไชยศรีบ้าง บ้านสีทาแขวงเมืองสระบุรีบ้าง พระองค์ฟ้อนและทรงแอ่วได้ชำนิชำนาญ ถ้าไม่ได้เห็นพระองค์แล้วก็สำคัญว่าลาว
และเมื่อปีระกาตรีศกนั้น มีผู้มากระซิบกราบทูลว่า กลีบมารดาพระองค์เจ้าซึ่งเป็นนายเครื่องทำเสน่ห์ยาแฝด จึงได้โปรดฯ ให้พระยาพิไชยบุรินทรา พระยามณเฑียรบาล ตระลาการในพระบวรราชวังชำระ การครั้งนั้นตระลาการเห็นว่าพระอัธยาศัยไม่สู้กริ้วนัก ก็ชำระแต่พอเป็นราชการ ก็ไม่ได้ความจริง จึงโปรดให้กลีบมารดาออกเสียจากที่นายเครื่อง ให้พระยาราชโยธาเข้ามากำกับเป็นนายเครื่อง เครื่องนั้นโปรดฯ ให้พวกพ่อครัวผู้ชายทำ ครั้นภายหลังทรงพระประชวรไม่สบายเสวยพระกระยาหารไม่ได้ ก็ตรัสชักนำไปด้วยจะให้กลีบมารดาเข้ามาทำเครื่องใหม่ พระยาพิไชยบุรินทรา หลวงเสนาพลสิทธิ์ หลวงเพ็ชรชลาลัย จมื่นศรีบริรักษ์ จ่าการประกอบกิจ ท้าวพิพัฒนโภชา แย้ม ผู้ช่วย ขำภรรยาพระพรหมธิบาล (เสม) จึงเข้าชื่อกันทำเรื่องราวรับประกันกลีบมารดาว่า ถ้าเป็นผู้ทำเสน่ห์ยาแฝดแน่แท้แล้วหรือกลับทำใหม่อีก ก็ให้เอาโทษผู้นายประกันถึงสิ้นชีวิตด้วย ขอให้กลีบมารดาเข้ามารับทำเครื่องใหม่จะได้เสวยพระกระยาหารได้ ได้ทรงทราบทัณฑ์บนแล้วก็โปรดให้กลีบมารดาเข้ามาทำเครื่องดังเก่า ครั้นมาถึงเดือน ๑ ปีฉลูสัปตศก ทรงพระประชวรมากไป กลีบมารดาทำเครื่องแกงก๋วยเตี๋ยวให้เจ้าพนักงานตั้งถวาย พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเสวยได้ ๒ ฉลองพระหัตถ์เห็นเป็นขนอยู่ในชามพระเครื่องแกงก๋วยเตี๋ยว
ครั้นณวันจันทร์ เดือน ๒ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จขึ้นไปเยี่ยมประชวร พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงกราบบังคมทูลว่า ทรงประชวรครั้งนี้มีความสงสัยกลีบทำเสน่ห์ยาแฝดจึงทรงประชวรมากไป ขอรับพระราชทานข้าทูลละอองธุลีพระบาทในพระบรมมหาราชวังเป็นตระลาการชำระให้ได้ความจริง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้พระยามณเฑียรบาล พระยาอนุชิตชาญไชย พระยาบริรักษราชา พระยาอัษฎาเรืองเดช พระพรหมธิบาล พระพรหมสุรินทร์ เป็นตระลาการชำระ ก็ได้ความว่าทำเสน่ห์ยาแฝดจริง อ้ายช้าง อ้ายขนานแดง อ้ายโสมเป็นครู จึงให้ลูกขุนปรึกษาโทษ ลูกขุนปรึกษาโทษว่า กลีบมารดามีพระองค์เจ้าถึง ๑๒ พระองค์ ไม่มีความกตัญญูรู้พระเดชพระคุณมาคิดทรยศ อนึ่งอ้ายช้าง อ้ายโสม อ้ายขนานแดงผู้เป็นครู น้อย แย้ม ขำ จ่าการประกอบกิจ ซึ่งเป็นญาติและรู้เห็นด้วยรวม ๘ คน ให้ริบราชบาตรลงพระราชอาชญาเฆี่ยนแล้วให้ไปประหารชีวิตเสีย พระยาพิไชยบุรินทรา จมื่นศรีบริรักษ์ หลวงเสนาพลสิทธิ์ เป็นแต่ผู้นายประกันทำตามพระอัธยาศัยไม่ได้รู้เห็นเป็นใจด้วย ให้ถอดเสียจากที่ลงพระราชอาญาจำส่งไปคุก อ้ายจันชุม อียา อีสุข อีอ่วม อีสุด อีป้อมก้อน อียิ้มแก้ว อีหนู ไม่ได้เป็นบ่าวทาสมารับอาสาให้กลีบมารดาใช้และรู้เห็นด้วย ให้ลงพระราชอาชญาเฆี่ยนแล้วส่งไปจำไว้ณคุก และคนที่เป็นแต่ปลายเหตุก็ให้ส่งไปโรงสีบ้าง เป็นคนระบาดบ้าง ครั้นลูกขุนปรึกษาโทษแล้วก็ทรงพระประชวรหนักลงถึงสวรรคต
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระราชดำริสงสัยแคลงอยู่ว่าการจะไม่จริง จึงทรงพระราชหัตถเลขาให้เนรเทศกลีบมารดา ๑ แย้ม ๑ ขำ ๑ ไปอยู่เสียเมืองสุโขทัย อ้ายโสม อ้ายช้าง อ้ายขนานแดง หมอ ให้ส่งไปจำไว้ณคุก จ่าการประกอบกิจกับน้อยนั้น โปรดฯ ให้ยกโทษเสียปล่อยไป พระยาพิไชยบุรินทรา หลวงเสนาพลสิทธิ์ จมื่นศรีบริรักษ์ ก็โปรดฯ ให้พ้นจากเวรจำมิได้ตั้งขึ้นรับราชการอีก คนที่นอกไปจากโทษถึงตายอีกนั้นก็ให้ทำโทษตามคำลูกขุนปรึกษา
๑๖๓. โสกันต์พระเจ้าลูกเธอและพระเจ้าหลานเธอ ๓ พระองค์
ครั้นรุ่งขึ้นณวันเดือน ๒ แรม ๗ ค่ำ ๘ ค่ำ ๙ ค่ำ ได้ตั้งพิธีแห่โสกันต์พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ากรรณิกาแก้ว พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าศรีนาคสวาดิ พระเจ้าหลานเธอในพระบวรราชวัง พระองค์เจ้าวรภักดิ์ พระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์บนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ๓๑ รูป เวลาบ่ายตั้งกระบวนแห่ไปทรงฟังพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ทั้ง ๓ วัน รุ่งขึ้นวันพฤหัสบดีเดือน ๒ แรม ๑๐ ค่ำ แห่มาโสกันต์แล้วสมโภชวัน ๑ กระบวนแห่เครื่องเล่นรายทางนั้นมีพร้อมทุกสิ่ง เหมือนอย่างโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์
๑๖๔. การปักเขตต์แดนสยามกับพม่าของอังกฤษ
ฝ่ายมิสเตอร์โยไรลีซึ่งเป็นที่แนกยาวุนเซนตอแมนยีเบศเคน มีหนังสือนัดเข้ามาว่า เดือน ๓ จะเข้ามาปักเขตต์แดนที่พระเจดีย์ ๓ องค์ที่ได้ตกลงกันไว้กับหลวงนายเดช ให้แต่งข้าหลวงออกไปพร้อมกัน กงสุลอังกฤษจึงได้ทำหนังสือยื่นมายังพณฯหัวเจ้าท่านสมุหพระกลาโหมกราบบังคมทูลทรงทราบแล้ว จึงโปรดฯ ให้พระยาเกียรติ หลวงสุนทรบริรักษ์ผู้ช่วยราชการเมืองราชบุรี สมิงสิทธิราชากับไพร่ไทยมอญ ๘๑ คนออกไป ได้กราบถวายบังคมลาไปเมื่อณวันอังคาร เดือน ๓ ขึ้น ๗ ค่ำ ไปทางเมืองกาญจนบุรี ได้พบกันกับมิสเตอร์โยไรลีซึ่งเป็นแนกยาวุนเซนตอแมนยีเบศเคนที่ ๒ เจ้าเมืองมัตมะนาย ๑ อะเยแบงผู้ว่าราชการเมืองทวาย ๑ เสมียนอังกฤษ ๑ เสมียนพม่า ๓ เสมียนมอญ ๓ เสมียนทวาย ๑ เสมียนแขก ๑ ทหารแขก ๑๙ คน คนใช้พม่ามอญกะเหรี่ยง ๗๑ คน ได้ไปปักเขตต์แดนตั้งแต่พระเจดีย์ ๓ องค์ แดนเมืองสังคลบุรีต่อกับเมืองมระแมนปลายน้ำแม่กษัตริย์ตำบล ๑ เขาสูง เขาพงา เขาช้างเผือก ปลายแม่น้ำน้อยแดนเมืองไทรโยกต่อกันกับเมืองทวายตำบล ๑ เขาสูงที่วังหมึกแขวงเมืองสมิงขบุรีตำบล ๑ หนองน้ำขุ่นมาเขาเลโล เขาลือกลอ เขาพยุหิน ๓ กอง มะปราง ๓ ต้น ขุนนางอังกฤษถากไม้จารึกอักษรไว้ พระยาเกียรติขุนนางฝ่ายไทย กองศิลาปักไม้แก่นจารึกอักษรไทยอักษรรามัญไว้ ครั้นมาถึงท่าวังหมึก พระยาเกียรติป่วยเป็นไข้พิษ มิสเตอร์โยไรลีป่วยก็กลับไป พระยาเกียรติมาถึงบางกระเจ้าแขวงเมืองสมุทรสาครก็ถึงแก่กรรม
๑๖๕. สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ทรงพระผนวชสามเณร
ลุศักราช ๑๒๒๘ ปีขาล อัฐศก เป็นปีที่ ๑๖ วันพุธ เดือน ๘ ขึ้น ๖ ค่ำ เวลาบ่าย ตั้งการสมโภชเวียนเทียนสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ทรงพระผนวชสามเณร
รุ่งขึ้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๘ ขึ้น ๗ ค่ำ เวลาเช้า ตั้งกระบวนแห่ มีกระบวนช้าง กระบวนม้า ออกประตูเทวาพิทักษ์ ไปเลี้ยวถนนเจริญกรุงมาทางถนนเฟื่องนคร ขึ้นมาถนนบำรุงเมือง แล้วเข้าประตูสวัสดิโสภา ทรงพระผนวชเป็นสามเณรในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เสร็จแล้วก็ประทับอยู่ในพระอุโบสถ เวลาบ่ายพระสงฆ์ราชาคณะได้สวดพระพุทธมนต์ รุ่งขึ้นเวลาเช้าพระสงฆ์ฉันเสร็จแล้วก็ตั้งกระบวนแห่แต่ล้วนทหารปืนทั้ง ๔ ไปประทับอยู่วัดบวรนิเวศ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็เสด็จไปส่งที่วัดบวรนิเวศ ทรงพระราชรถคันเดียวกันทั้ง ๒ พระองค์
ครั้นส่งสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอแล้ว เสด็จกลับมาพระบรมมหาราชวัง รับสั่งให้พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสทำกระจาดใหญ่ เหมือนอย่างในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โปรดฯ ให้กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ทำกระจาดใหญ่ถวายกัณฑ์เทศน์แด่เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อทรงผนวชสามเณรนั้น มีอย่างธรรมเนียมมาดังนี้
๑๖๖. เรื่องหนังสือสัญญาการเมืองเขมร
ครั้นณวันอาทิตย์ เดือน ๘ แรม ๑๑ ค่ำ มองซิเออร์ออบาเรต กงสุลฝรั่งเศสที่กรุงเทพมหานคร มีหนังสือเตือนมาว่า คอเวอนแมนต์ฝรั่งเศสสั่งมาว่า ให้ทำหนังสือสัญญาการเมืองเขมรเสียให้สำเร็จ ก็เดี๋ยวนี้การก็ไม่สำเร็จเกิดการทุ่มเถียงกันขึ้นไม่ตกลงกันดังนี้ จะต้องบอกไปให้คอเวอนแมนต์ฝรั่งเศสรู้ว่าไทยบิดเบือนเสียไม่ทำหนังสือสัญญา จึงทรงพระราชดำริว่า จะนิ่งอยู่ดังนี้ มองซิเออร์ออบาเรตก็จะบอกกล่าวโทษเอาแต่ฝ่ายเดียว จึงโปรดฯ ให้ตอบมองซิเออร์ออบาเรตว่า การที่จะพูดกันนี้ก็เห็นจะไม่ตกลงกัน จะต้องแต่งทูตออกไปถึงกรุงปารีส ด้วยการงานเรื่องอื่นก็ยังเกี่ยวข้องกันอยู่หลายอย่าง ขอให้คอเวอนแมนต์ฝรั่งเศสตัดสินให้ตกลงแล้วในครั้งหนึ่งคราวเดียว จะไม่ต้องเถียงกันอีก
๑๖๗. พระราชทานเพลิงศพพระยามนตรีสุริยวงศ์และพระยาอภัยสงคราม
ครั้นมาถึงเดือน ๑๐ กำหนดจะได้ชักศพพระยามนตรีสุริยวงศ์ ซึ่งป่วยเป็นบิดถึงแก่อสัญกรรมเมื่อณเดือน ๗ ขึ้น ๑ ค่ำ พระยาอภัยสงคราม ซึ่งป่วยเป็นโรคอุจจารธาตุถึงแก่อสัญญกรรม ได้ชักศพณวันอังคาร เดือน ๑๐ ขึ้น ๙ ค่ำ แห่ทางบกมาหน้าวัดประยูรวงศ์ ไปเข้าเมรุที่สนามม้าริมวัดบุบผารามพร้อมกันทั้ง ๒ ศพ ณวันพฤหัสบดี เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๑ ค่ำ พระราชทานเพลิง
๑๖๘. สมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ถวายเทศนามหาชาติ
ครั้นณเดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ได้ถวายเทศนามหาชาติกัณฑ์สักรบรรพ ในพระที่นั่งทรงธรรมข้างใน เหมือนเมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระผนวชสามเณร ได้ถวายเทศนากัณฑ์สักรบรรพอย่างนี้ครั้ง ๑ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสเป็นเจ้าของกัณฑ์ ผูกรูปสำเภาแทนกระจาดขึ้นที่หน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ลำ ๑ ปากกว้าง ๕ วา ยาว ๑ เส้น มีของไทยทานต่างๆ นั่งร้านขายของทำเหมือนสำเภา ที่ลูกค้านั่งร้านขายของกันอย่างไรก็ทำอย่างนั้น สิ่งของไทยทานวางร้านเป็นสินค้าเหลือที่จะพรรณนา ที่พื้นแผ่นดินก็ทำเป็นลูกคลื่น ประดับด้วยเนื้อและปลาและของกินต่างๆ เป็นรูปเต่าปลามัจฉาชาติที่มีอยู่ในทะเลทุกสิ่ง ของที่ลงทุนไปนั้น เจ้าภาษีอากรช่วยคิดทั้งสำเภาด้วย เป็นเงินประมาณ ๓๐๐ ชั่ง ก็สั่งให้พระราชทานเงินหลวงตอบแทน ก็เป็นการเอิกเกริก ผู้คนมาดูเบียดเสียดเยียดยัดกันทั้งกลางวันกลางคืนจนเลิก
๑๖๙. เสด็จพระราชดำเนินไปสมโภชพระพุทธชินราชที่เมืองพิศณุโลก
ครั้นมาถึงณวันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ แรม ๑ ค่ำ เสด็จพระราชดำเนินไปสมโภชพระพุทธชินราชเมืองพระพิศณุโลก ทรงเรือพระที่นั่งอรรคราชวรเดชขึ้นไปถึงเมืองพระพิศณุโลก ณวันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ แรม ๘ ค่ำ เวลาบ่าย ๑ โมง แล้วมีหนังละครดอกไม้เพลิงสมโภชพระพุทธชินราช
ครั้นณวันเสาร์ เดือน ๑๑ แรม ๑๐ ค่ำ เวลาบ่าย เสด็จกลับมาถึงกรุงเก่า พระราชทานผ้าพระกฐินวัดเสนาศน์ วัดขุนญวน วัดศาลาปูน
ณเดือน ๑๑ แรม ๑๑ ค่ำ พระราชทานผ้าพระกฐินวัดชุมพลนิกายาราม แล้วก็เสด็จลงมากรุงเทพมหานคร ก็ได้พระราชทานผ้าพระกฐินที่กรุงต่อไป
๑๗๐. เรื่องปันเขตต์แดนทางประเทศพม่า
ครั้นมาถึงณวันอังคาร เดือน ๑ ขึ้น ๔ ค่ำ ตรงกับวันที่ ๑๑ เดือนยันยุอารี กัปตันแบกโดยสารเรือเจ้าพระยาเข้ามาถึงกรุงเทพมหานคร เข้ามาแจ้งว่า มิสเตอร์โยไรลีมาดูเขตต์แดนป่วยกลับไปถึงแก่กรรม กอลอแนลฟิศจึงให้กัปตันแบกรับการเรื่องเขตต์แดนต่อไป เมื่อเดือน ๒ เดือน ๓ ปีฉลู สัปตศกนั้น ได้ไปตรวจดูเขตต์แดนเห็นจะแจ้ง ตั้งแต่เมืองเพ็ชรบุรีไปถึงแดนเมืองมะริด ตั้งแต่เมืองมะริดต่อแดนเมืองชุมพร ขอให้ขุนนางไทยไปด้วย กัปตันแบกจะได้ชี้ให้ดูเป็นสำคัญ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระยาพระราม พระพลสงคราม นายด่านเมืองเพ็ชรบุรีกับไพร่ ๕๐ คนไปด้วยกัปตันแบก ไปทางเมืองเพ็ชรบุรี ได้กราบถวายบังคมลาไปจากกรุงณวันศุกร เดือน ๑ แรม ๖ ค่ำ ไปถึงเมืองเพ็ชรบุรีพักอยู่เมืองเพ็ชรบุรี ๑๒ วัน วันเดือน ๒ ขึ้น ๕ ค่ำ ไปจากเมืองเพ็ชรบุรี ณวันเดือน ๒ แรม ๑ ค่ำ ไปถึงเมืองประจวบคีรีขันธ์ กัปตันแบกถากต้นตะเคียนจารึกเป็นอักษรอังกฤษไว้ที่ต้นตะเคียนเขาสิงขรหมอนเจ้าแห่ง ๑ ออกจากเขาสิงขรหมอนเจ้า ณเดือน ๓ ขึ้น ๑ ค่ำ ไปถึงเขาปูนแขวงเมืองประทิว กัปตันแบกได้ถากต้นไม้จารึกเป็นอักษรอังกฤษไว้อีกตำบล ๑ แล้วไปเมืองกระถึงช่องกระในถากไม้ใหญ่จารึกเป็นอังกฤษไว้เป็นสำคัญไว้อีกตำบล ๑ แล้วกัปตันแบกไปลงเรือที่เมืองกระไปเมืองมะริด พระยาพระรามก็กลับมาลงเรือที่เมืองชุมพรเข้ามากรุงเทพมหานคร แจ้งว่ากัปตันแบกถากต้นไม้เขียนหนังสือเป็นสำคัญไว้นั้น คือที่ปลายน้ำขึ้นเข้าปากน้ำออกทะเลฝั่งตะวันตก น้ำไหลลงไปทางเขตต์แดนเมืองอังกฤษจึงทำสำคัญไว้ เป็นที่ราบแล้วก็ไม่ทำ
๑๗๒. ทำแผนที่อาณาเขตต์ทางหัวเมืองลำแม่น้ำโขง
แล้วทรงพระราชดำริว่า ลำแม่น้ำโขงเขตต์แดนติดต่อกันกับเขมรญวน เดี๋ยวนี้ฝรั่งเศสได้ไปทำแผนที่สระเวย์ลำแม่น้ำโขงแต่ฝ่ายเดียว ฝ่ายเราจะไม่ทำไว้บ้างก็จะไม่ชอบ จึงโปรดฯ ให้พระพิเทศพานิชสืบจ้างหาอังกฤษที่เคยทำแผนที่ พระพิเทศพานิชหาจ้างได้มิสเตอร์โดยชกคน ๑ ราคาเดือนละ ๑๘๐ เหรียญ ส่งเข้ามา จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้พระยาพระกฤษณ์นาย ๑ หลวงเดชอัษดรนาย ๑ ขุนอินทอนันต์นาย ๑ ขุนวิสูตร์นาย ๑ รวม ๔ นาย ไปกับมิสเตอร์โดยชกอังกฤษ ได้กราบถวายบังคมลาไป ณวันอังคาร เดือน ๒ แรม ๙ ค่ำ ขึ้นไปทำแผนที่ตั้งแต่เมืองฝ่ายเหนือไปเมืองแพร่ เมืองน่าน เมืองเชียงของ เมืองหลวงพระบางลงมาตามลำน้ำโขงถึงเมืองมุกดาหาร ครั้นทำแผนที่เสร็จแล้วก็เดินบกมาลงเรือที่เมืองสระบุรี มาณกรุงเทพมหานคร
๑๗๓. งานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว
ในปีขาลนั้นโปรดฯ ให้ทำพระเมรุบรมศพพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวขนาดใหญ่เสาเส้น ๑ มีการอย่างพระบรมศพ การทำพระเมรุเสร็จแล้ว ณเดือน ๓ ขึ้น ๔ ค่ำ ได้เชิญพระบรมธาตุแต่พระที่นั่งอิศราวินิจฉัย ตั้งกระบวนแห่ออกไปประตูมหาโภคราช ออกประตูบวรยาตราเหนือพระที่นั่งพลับพลาสูงไปหว่างศาลาคู่ เข้าประตูพระเมรุด้านตะวันออก มีการสมโภชพระบรมธาตุวัน ๑ กับคืน ๑ แห่พระบรมธาตุกลับเข้าพระบวรราชวัง
ครั้นณเดือน ๓ ขึ้น ๖ ค่ำ เวลาบ่าย ๒ โมง เชิญพระบรมศพขึ้นทรงพระยานุมาศในพระบวรราชวัง ตั้งกระบวนแห่แต่ประตูโอภาศพิมานไปประตูพิจิตรเจษฎาถึงพระตำหนักน้ำ แล้วเชิญพระบรมศพลงเหนือพระแท่นแว่นฟ้า ในเรือพระที่นั่งไกรสรมุขพิมาน ตั้งกระบวนแห่ล่องลงมาประทับหน้าพระราชวังเดิมเหนือปากคลองบางกอกใหญ่ ให้มีการสมโภชโขนหุ่นละครงิ้วและการเล่นต่างๆ ในน้ำคืน ๑ ครั้นเวลา ๓ ยามเศษแห่ข้ามมาประทับที่ฉนวนวัดพระเชตุพน เชิญพระบรมศพขึ้นทรงพระยานุมาศแห่ไปถึงถนนหอกลอง แล้วเชิญพระบรมศพขึ้นประดิษฐานบนมหาพิไชยราชรถ เดินกระบวนแห่มาตามท้องสนามไชยหน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์เข้าสู่พระเมรุด้านบุรพทิศ แล้วเชิญพระบรมศพทรงเหนือพระยานุมาศแห่ทักษิณพระเมรุ ๓ รอบ แล้วเชิญพระบรมโกศทรงประดิษฐานบนพระเบญจาทองคำ จำหลักลายกุดั่นประดับพลอยเนาวรัตน์ ภายใต้พระบรมเศวตฉัตรในพระเมรุทอง เจ้าพนักงานตั้งเครื่องสูงชุมสายประดับพระบรมศพเสร็จแล้ว พระสงฆ์ราชาคณะอันดับฐานานุกรมสดับปกรณ์เป็นอันมากทุกวัน พระสงฆ์ ๖๐ รูปเปลี่ยนกันสวดพระอภิธรรมกลางวันกลางคืน มีการสมโภช ๗ วัน ๗ คืน
ครั้นณเดือน ๓ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เวลาบ่ายพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชทานเพลิง พระบรมวงศานุวงศ์ข้าราชการก็ได้ถวายพระเพลิง ครั้นรุ่งขึ้นณวันเดือน ๓ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เพลาเช้า เจ้าพนักงานชาวพระภูษามาลาได้ดับพระเพลิงประพรมด้วยน้ำหอม แปรพระรูป เก็บพระบรมอัฏฐิประดิษฐานในพระโกศทองคำลงยา ประดิษฐานไว้ในพระเบญจาทองดังเก่าแล้ว เชิญพระอังคารแห่ออกประตูพระเมรุด้านประจิมทิศ ขึ้นทรงพระยานุมาศออกประตูท่าพระ ทรงเรือพระที่นั่งไกรสรมุขไปลอยหน้าวัดยานนาวา มีงานเฉลิมพระบรมอัฏฐิเป็นคำรบ ๒ วัน ๒ คืน รุ่งขึ้นณวันเดือน ๓ แรม ๑ ค่ำ เวลาเช้าตั้งกระบวนแห่พระบรมอัฏฐิกลับเข้าสู่พระบวรราชวัง
๑๗๔. งานพระศพเจ้านาย
ครั้นณวันเสาร์ เดือน ๓ แรม ๑๑ ค่ำ ได้เชิญพระโกศพระศพพระบรมวงศ์เธอฝ่ายใน พระองค์เจ้าพลับ ซึ่งประชวรพระโรคชราสิ้นพระชนม์นั้น ตั้งกระบวนแห่แต่หอธรรมสังเวชออก ประตูศรีสุนทรทวารไปออกประตูสกัดเหนือ ตามทางหน้าวัดมหาธาตุไปเข้าประตูพระเมรุด้านตะวันตก เชิญพระศพขึ้นบนพระเบญจา มีการมโหรสพ ๓ วัน ๓ คืน ครั้นรุ่งขึ้นณเดือน ๓ แรม ๑๔ ค่ำ พระราชทานเพลิง
ครั้นณเดือน ๔ ขึ้น ๓ ค่ำ ได้เชิญพระศพพระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอุดมรัตนราศรี ซึ่งประชวรพระโรคง่อยมาหลายปีไปเข้าพระเมรุ มีการมโหรสพ ๓ วัน ๓ คืน ครั้นเดือน ๔ ขึ้น ๕ ค่ำ พระราชทานเพลิง
ครั้นมาถึงณวันพฤหัสบดีเดือน ๔ แรม ๑ ค่ำ เชิญพระโกศพระศพพระบวรวงศ์เธอ กรมขุนนรานุชิต ซึ่งประชวรไข้จับสิ้นพระชนม์ เมื่อวันพระราชทานเพลิงพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว แล้วแห่ไปเข้าพระเมรุ มีงานมโหรสพ ๒ วัน ๒ คืน ครั้นณวันศุกร เดือน ๔ แรม ๒ ค่ำ พระราชทานเพลิง
๑๗๕. ขุดคลองภาษีเจริญ
ในปีขาลนั้น โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระภาษีสมบัติบริบูรณ์ ซึ่งเป็นเจ้าภาษีฝิ่น เอาเงินภาษีฝิ่นขุดคลองตั้งแต่คลองบางกอกใหญ่ริมวัดปากน้ำไปตกแม่น้ำเมืองนครไชยศรี ยาว ๖๒๐ เส้น กว้าง ๗ วา ลึก ๕ ศอก เป็นราคาค่าจ้างขุดคลองและตอไม้รวมเป็นเงิน ๑,๔๐๐ ชั่ง ชื่อว่าคลองภาษีเจริญ
๑๗๖. ทำกะโจมไฟที่หลังสันดอน
ในปีขาลนั้น โปรดฯ ให้พระยาเทพอรชุนไปทำไลต์เฮาส์ คือเรือนตะเกียง๗ ที่หลังสันดอนสำหรับเรือลูกค้าเป็นที่หมายทางเข้าออก
๑๗๗. สร้างพระราชวังสราญรมย์
แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภเป็นนายงานทำพระราชวังขึ้นที่ตึกดินเก่าหมู่ ๑ สำหรับจะได้เสด็จไปประทับเมื่อเวลาทรงพระชรา ให้ชื่อวังสราญรมย์
๑๗๘. มีละครทำขวัญพระบรมมหาราชวัง
ในปีขาลนั้นเจ้าจอมเป้าบุตรพระยาบริรักษภูธรโกรธว่าอีกิมจูทาสหนี จับตัวได้ผูกมืออีกิมจูทาสเฆี่ยนจนขาดใจตายในพระราชวังข้างใน รับสั่งให้เจ้าจอมเป้ามีละครทำขวัญพระราชวังทุกประตู
๑๗๙. โสกันต์พระเจ้าลูกเธอและพระเจ้าหลานเธอ ๕ องค์
ลุศักราช ๑๒๒๙ ปีเถาะนพศก เป็นปีที่ ๑๗ ครั้นมาถึงณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ๑๑ ค่ำ ๑๒ ค่ำ ได้ตั้งพิธีโสกันต์พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร พระองค์เจ้าเสมอสมัยหรรษา พระองค์เจ้าอนงค์นพคุณ พระองค์เจ้าวานีรัตนกัญญา พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าวิไลย ในพระบวรราชวัง พระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์บนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ๓๐ รูป เวลาบ่ายตั้งกระบวนแห่ไปฟังพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ทั้ง ๓ วัน รุ่งขึ้นณเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ แห่มาโสกันต์แล้วแห่สมโภชวัน ๑ กระบวนแห่และเครื่องเล่นรายทางคล้ายกันกับโสกันต์ใหญ่ แต่มีนางเชิญเครื่องมยุรฉัตรสำรับเดียวแต่ราชยานหน้า
๑๘๐. โปรดเกล้าฯ ให้จำลองปราสาทที่นครวัด
และเมื่อณเดือน ๓ แรม ๑๓ ค่ำ ปีขาล อัฐศก โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระสามภพพ่ายออกไปถ่ายแบบปราสาทที่พระนครวัด จะจำลองขึ้นไว้ในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เพื่อจะให้คนทั้งหลายเห็นว่าเป็นของอัศจรรย์ ทำด้วยศิลาทั้งสิ้นไม่มีสิ่งไรปน พระสามภพพ่ายกลับมาถึงกรุงเทพมหานครณวันเดือน ๗ ขึ้น ๙ ค่ำ กราบทูลว่าได้ถ่ายรูปราสาทและพระระเบียงเข้ามา พระนครวัดนั้นมีคู ๓ ด้าน กว้าง ๑๐ วา ลึก ๓ ศอก ด้านยาวๆ ๒๖ เส้น ด้านสกัดยาว ๒๔ เส้น คูนั้นซี่เขื่อนกรอบเขื่อนเป็นศิลามีลายจำหลักลงไปจนในน้ำพ้นปากคูข้างในเข้าไป ๗ วา มีกำแพงรอบ ๓ ด้าน พ้นกำแพงเข้าไป ๓๐ วาถึงพระระเบียง มีประตูด้านละ ๓ ประตูๆ กลางเป็นยอดปราสาท ประตูข้าง ๒ ประตูยอดเป็นจตุรมุข พระระเบียงชั้นที่ ๑ หันหน้ามาข้างนอก ยาว ๔ เส้น ๑๒ วา พื้นสูง ๗ ศอก ศิลาปูพื้นยาวศอกคืบ หน้าใหญ่ ๑๘ นิ้ว หน้าน้อย ๑๔ นิ้ว กว้างร่วมใน ๖ ศอกคืบ ขื่อกว้าง ๘ ศอก ผนังสูง ๗ ศอก หน้า ๑ คืบ ๑๘ นิ้ว เสาในประธานสูง ๗ ศอก หน้า ๒๐ นิ้ว ๔ เหลี่ยม มีบัวปลายเสาเป็นลูกแก้วเดี่ยว หลังคาสูง ๓ ศอกคืบ เฉลียงกว้าง ๔ ศอก เสาเฉลียงสูง ๓ ศอกคืบ หน้า ๑๖ นิ้ว ๔ เหลี่ยม มีบัวลูกแก้ว ปลายเสาห้องละ ๕ ศอก ขื่อขัดหน้า ๑๖ นิ้ว ๔ เหลี่ยม ผนังระเบียง ๔ ด้านๆ ข้างหน้าสลักเป็นเรื่องรามเกียรติ ด้านข้างตะวันออกสลักเป็นกระบวนพลม้าแห่กษัตริย์ ด้านตะวันตกสลักเป็นทะเลและมีเกาะและสัตว์ในทะเลต่างๆ ด้านหลังสลักเป็นกระบวนแห่พลช้าง ระเบียงด้านหน้ามีประตูใหญ่ ๓ ประตู หลังคาเป็นจตุรมุขเฉลียงรอบ มีประตูเล็กในระหว่างประตูใหญ่อีก ๒ ประตู ชานตั้งแต่ระเบียงชั้นต้นถึงชั้น ๒ กว้าง ๑ เส้น ๖ วา ประตูมุมยอดเป็นปราสาท ระเบียงชั้น ๒ ยาว ๒ เส้น ๑๖ วา พื้นสูง ๑๑ ศอก ศิลาปูพื้นยาว ๑ ศอกคืบ หน้าใหญ่ ๑๘ นิ้ว หน้าน้อย ๑๔ นิ้ว กว้างร่วมใน ๖ ศอกคืบ ขื่อกว้าง ๘ ศอก เสาในประธานสูง ๖ ศอกคืบ หน้าใหญ่ ๒๐ นิ้ว ๔ เหลี่ยม มีบัวลูกแก้วปลายเสา สพานทับปลายเสาหน้าใหญ่ ๒๐ นิ้ว หน้าน้อย ๘ นิ้ว ลอกลูกแก้วยาวห้องละ ๕ ศอก เฉลียงกว้าง ๓ ศอกคืบ มีเสา๔ เหลี่ยมสูง ๓ ศอก หน้า ๑๖ นิ้ว มีสพานทับปลายเสาหน้าใหญ่ ๑๖ นิ้ว หน้าน้อย ๖ นิ้ว ลวดลูกแก้วห้องละ ๕ ศอก มีลูกมะหวดรับสพานในระหว่างห้องระยะห่างกัน ๑๔ นิ้ว ขื่อขัดหน้าใหญ่ ๑๖ นิ้ว ๔ เหลี่ยม มีประตูหลังคาเป็นจตุรมุขที่มุมทั้ง ๔ ทำเป็นปรางค์เรียกว่าปราสาท มีบันไดขึ้นไปจากพื้น มีประตูเข้าไปในปราสาท แล้วออกหลังปราสาท ตั้งแต่ระเบียงชั้น ๒ มาถึงพระระเบียงชั้น ๓ กว้าง ๙ วา พระระเบียงชั้น ๓ หันหน้าเข้า ยาว๑ เส้น ๑๗ วา พื้นสูง ๕ วา ๒ ศอก ขื่อกว้าง ๘ ศอก ศิลาปูพื้นเท่ากันกับชั้นที่ ๒ กว้างร่วมใน ๖ ศอกคืบ เฉลียงเท่ากันกับชั้นที่ ๒ มีประตูกลางประตู ๑ ทั้ง ๔ ด้าน หลังคาเป็นจตุรมุข ที่มุมพระระเบียงทำเป็นปราสาท มียอดปรางค์ในระหว่างกว้าง ๗ ศอก สูง ๑๕ วา มีประตูและบันไดขึ้นไปจากพื้นทั้ง ๔ ปราสาท มีประตูออกจากปราสาทเข้าไปปราสาทใหญ่ หลังคาพระระเบียงเอาศิลายาว ๒ ศอก หน้าใหญ่ ๑ ศอกเศษ หน้าน้อยกำมา ๑ ทับเหลื่อมกันขึ้นไปประจบเป็นอกไก่ พื้นหลังคาสกัดเป็นลูกฟูก เอาศิลาแผ่นยาวๆ ทับหลังเหมือนอย่างทับหลังคา ไม่มีสิ่งไรรับข้างล่างก็ตั้งอยู่ได้ทั้ง ๓ ชั้น ด้วยเป็นของหนัก ถัดพระระเบียงเข้าไปมีลานกว้าง ๑๐ วาถึงองค์ปรางค์ เขมรเรียกว่าปราสาท ฐานกว้าง ๑๑ วา สูง ๑๙ วา ๒ ศอก มีในร่วมข้างในที่หว่างมุม ๔ ด้าน กว้าง ๗ ศอกคืบ ตรงกลางนั้นก่อตัน หน้ากระดานสลักเป็นลายเขมร กลีบขนุน สลักเป็นครุฑเป็นเทวดา ตั้งพระพุทธรูปไว้ในหว่างมุขทั้ง ๔ มุขๆ ละองค์ รวมตั้งแต่แผ่นดินขึ้นไปจนถึงพระระเบียง ๓ ชั้น สูง ๑๐ วา องค์ปราสาทใหญ่นั้นสูง ๑๙ วา ๒ ศอก ตลอดยอดสูง ๑ เส้น ๙ วา ๒ ศอก ยอดต่างหาก แต่ยอดหามีไม่ จะสูงเท่าไรกำหนดมิได้ คูและกำแพงด้านหลังนั้นทำค้างไว้หรือประการใดไม่แจ้ง ที่ว่างอยู่นั้นไม่มีภูเขาและอะไรติดเนื่องกัน จะเว้นไว้ทำอะไรต่อออกไปอีกก็ไม่ปรากฏ มีแต่พลับพลาติดพระระเบียงเข้าไว้ ดูข้างหลังก็เห็นเป็นพระระเบียง ๒ ชั้น จึงโปรดฯ ให้ช่างกระทำจำลองตามแบบที่ถ่ายเข้ามานั้น ขึ้นไว้ในวัดพระศรีรัตนศาสดารามจนทุกวันนี้
๑๘๑. ฝรั่งเศสได้เมืองญวน ๓ เมือง
ฝ่ายข้างเมืองญวน เมื่อวันศุกรเดือน ๗ แรม ๔ ค่ำ อัดมิราลเดลากรอนเดให้ทหารไปตีเอาป้อมใหญ่เมืองวินลอง วันเสาร์ เดือน ๗ แรม ๕ ค่ำ ให้ทหารไปตีเอาเมืองโจฎก ณวันจันทร์ เดือน ๗ แรม ๗ ค่ำ ให้ทหารไปตีเอาเมืองบันทายมาศ ญวนไม่ได้สู้รบทิ้งเมืองเสียทั้ง ๓ ตำบล
๑๘๒. พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสถวายพระแสง
ครั้นมาถึงเดือน ๘ มองซิเออร์ออบาเรตกลับเข้ามาจากเมืองปารีสแจ้งว่า สมเด็จพระเจ้าเอมเปรอจัดของทรงยินดีส่งเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวายในหลวง พระแสงกระบี่องค์ ๑ พระแสงกระเบาองค์ ๑ เป็นของสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์
ครั้นณวันจันทร์เดือน ๘ แรม ๖ ค่ำ ได้เข้าเฝ้าถวายพระแสงในพระที่นั่งอนันตสมาคม เสด็จออกรับอย่างใหญ่ แล้วได้ถวายพระแสงกระเบาในสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ด้วย
๑๘๓. กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสสิ้นพระชนม์
ฝ่ายพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาส ทรงประชวร เสวยไม่ได้บรรทมไม่หลับ เป็นพระโรคโบราณ ครั้นถึงณวันพุธ เดือน ๘ แรม ๘ ค่ำ สิ้นพระชนม์ พระชนม์นับเรียงปีได้ ๔๖ พรรษา
๑๘๔. ราชทูตไทยกลับจากประเทศฝรั่งเศส
ครั้นมาถึงเดือน ๑๐ แรม ๑๓ ค่ำ พระยาสุรวงศวัยวัฒน์ ราชทูต พระราชเสนา อุปทูต ซึ่งออกไปกรุงปารีสกลับเข้ามาถึงกรุงเทพมหานคร ราชทูตแจ้งว่าได้ออกไปว่าการแก่คอเวอนเมนต์ฝรั่งเศสตกลงกัน คือเขตต์แดนเมืองเขมร ๙ ข้อ ว่าด้วยสุรา ๗ ข้อ แต่ข้อที่ว่าด้วยคนสัปเยกนั้น คอเวอนเมนต์ฝรั่งเศสว่าหนังสือสัญญายังไม่ครบ ๑๒ ปีจะแก้ไขอย่างไรไม่ได้
ทูตไปครั้งนั้นใช้เงิน ค่ากิน ค่าโดยสาน ค่าที่อยู่ คิดเป็นเงิน ๕๗๔ ชั่ง ๑๓ ตำลึง ๒ บาท ๒ สลึง
พระยาสุรวงศวัยวัฒน์ว่า คอเวอนเมนต์ฝรั่งเศส จะแต่งให้ราชทูตเชิญพระราชศาสน์สมเด็จพระเจ้าเอมเปรอ และหนังสือสัญญาเข้ามาต่อภายหลัง
๑๘๕. ทูตฝรั่งเศสเข้ามาประทับตราหนังสือสัญญา
ครั้นณเดือน ๑๒ ขึ้น ๘ ค่ำ มองซิเออดูเชดเนอรเบลดูรมินิสเตอเปลนิปอเตลแชรี่ราชทูต มาด้วยเรือกลไฟ ๒ เสาครึ่ง ใช้จักรท้ายชื่ออาลาม ถึงกรุงเทพมหานคร ทอดเรืออยู่ที่หน้าตึกกงสุลฝรั่งเศส ราชทูตแจ้งว่าสมเด็จพระเจ้าเอมเปรอกรุงฝรั่งเศสให้เข้ามาประทับตรา ที่ทูตไทยออกไปทำหนังสือสัญญาตกลงกัน เจ้าพนักงานได้นำความขึ้นกราบบังคมทูลแด่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงทราบใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้จัดการรับรองมินิสเตอเปลนิปอเตลแชรี่ราชทูตตามอย่างราชทูตเมืองใหญ่ ครั้นณวันอาทิตย์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ที่เรือรบราชทูตได้ยิงปืนสลุตคำนับธงแผ่นดินสยาม ๒๑ นัด ฝ่ายไทยก็ได้ยิงปืนใหญ่ที่ป้อมฮึกเหี้ยมหาญสลุตตอบ ๒๑ นัด ครั้นเวลาบ่ายได้เชิญราชทูตไปเฝ้าไปรเวตครั้ง ๑ แล้วได้เชิญราชทูตและขุนนางออฟิศเซอร์ไปดูการพิธีชักโคม และลอยประทีปตามอย่างธรรมเนียมโบราณ
รุ่งขึ้นวันจันทร์ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ และพระบวรวงศ์เธอ กรมหมื่นบวรวิไชยชาญ เสด็จลงไปเยี่ยมมองซิเออดูเชดเนอร์เบลตูรราชทูตฝรั่งเศส ที่เรือรบชื่ออาลามครั้ง ๑ ครั้งนั้นมองซิเออดูเชดเนอรเบลดูรราชทูต จัดการที่จะรับรองให้สมควรนั้นหาทันไม่
๑๘๖. ทูตโปรตุเกศเข้ามาเจริญทางพระราชไมตรี
ในระหว่างทูตฝรั่งเศสยังอยู่นั้น ผู้รักษาเมืองสมุทรปราการบอกขึ้นมาว่า โยเซฟมารียาเดปอนเตอฮอตา เจ้าเมืองมะเกา เชิญพระราชศาสน์สมเด็จพระเจ้ากรุงโปรตุคอล เข้ามาเจริญทางพระราชไมตรี มาด้วยเรือกลไฟชื่อษาเดบันเดียร์ใช้จักรเข้ามาทอดนอกสันดอน ณวันอังคาร เดือน ๑๒ แรม ๑ ค่ำ เรือกลไฟษาเดบันเดียร์ เป็นเรือใหญ่ข้ามสันดอนไม่ได้ เจ้าพนักงานนำความขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้จัดเรือกลไฟอัคเรศรัตนนารถ ให้หลวงพิเศษพจนการ หลวงวิสูตรสาครดิษฐ์ เจ้าท่าลงไปรับโยเซฟมารียาเดปอนเตอฮอตา เจ้าเมืองมะเกา กับออฟิศเซอร์และทหารขึ้นมากรุงเทพมหานคร เมื่อเรือรับทูตออกไปถึงเรือรบกลไฟ ราชทูตให้ยิงปืนใหญ่คำนับธงไทย ๒๑ นัด ครั้นราชทูตเข้าถึงเมืองสมุทรปราการ ทหารที่ป้อมก็ได้ยิงปืนใหญ่คำนับธงแผ่นดินโปรตุเกศ ๒๑ นัด ราชทูตขึ้นมาถึงกรุงเทพมหานครวันเดือน ๑๒ แรม ๒ ค่ำ แล้วโปรดฯ ให้ราชทูตพักอยู่ที่บ้านมิสเตอร์สก็อต เหนือคลองผดุงกรุงเกษม เพราะตึกรับแขกเมืองนั้นรื้อกำแพงทำค้างอยู่
๑๘๗. โสกันต์พระเจ้าลูกยาเธอ ๓ องค์
ครั้นมาถึงวันเดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ ๕ ค่ำ ๖ ค่ำ ได้ตั้งพิธีโสกันต์พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าคัคณางคยุคล พระองค์เจ้าสุขสวัสดิ์ พระองค์เจ้าทวีถวัลยลาภ เวลาบ่ายแห่ไปฟังพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ทั้ง ๓ วัน
ในวันแรม ๖ ค่ำ เวลาเช้า เจ้าเมืองมะเกาได้เข้าเฝ้าถวายพระราชศาสน์ณพระที่นั่งอนันตสมาคม ไม่มีความสิ่งใด เป็นแต่เข้ามาเจริญทางพระราชไมตรีเท่านั้น ครั้นเวลาบ่าย แห่กระบวนโสกันต์ ก็ได้โปรดฯ ให้เจ้าพนักงานพาทูตฝรั่งเศสไปดูแห่โสกันต์ด้วย
รุ่งขึ้นณวันจันทร์ เดือน ๑๒ แรม ๗ ค่ำ พระฤกษ์ได้โสกันต์ เวลาบ่ายแห่มาสมโภช กระบวนแห่เครื่องเล่นรายทางมีพร้อมทุกสิ่ง เหมือนอย่างโสกันต์พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์
ครั้นณวันเดือน ๑๒ แรม ๘ ค่ำ ๙ ค่ำ ๑๐ ค่ำ๑ ได้ตั้งการพิธีโสกันต์พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าอรุณวดี พระองค์เจ้าศิริวัฒนาในสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนบำราบปรปักษ์ พระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์บนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ๖๘ รูป เวลาบ่ายแห่ไปฟังพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์ทั้ง ๓ วัน ก็ได้โปรดฯ ให้เจ้าพนักงานพาเจ้าเมืองมะเกาไปดูแห่โสกันต์ด้วย ณวันศุกร เดือน ๑๒ แรม ๑๑ ค่ำ เวลาเช้า แห่มาโสกันต์สมโภชวัน ๑ กระบวนแห่เครื่องเล่นรายทางมีพร้อมทุกสิ่งเหมือนอย่างเขาไกรลาส
๑๘๘. ราชทูตโปรตุเกศกราบถวายบังคมลากลับ
ครั้นณวันเสาร์ เดือน ๑๒ แรม ๑๒ ค่ำ เจ้าเมืองมะเกาได้กราบถวายบังคมลากลับออกไปจากกรุงเทพมหานคร ได้จัดเรือกลไฟชื่ออัคเรศรัตนนารถ ไปส่งทูตโปรตุเกศถึงเรือรบษาเดบันเดียร์ด้วย การที่รับทูตนั้นแจ้งอยู่ในจดหมายเหตุนั้นแล้ว
๑๘๙. เปลี่ยนหนังสือสัญญากับฝรั่งเศส
ครั้นณวันอาทิตย์ เดือน ๑๒ แรม ๑๓ ค่ำ เป็นวันกำหนดโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พณฯหัวเจ้าท่าน เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหม เป็นผู้รับเปลี่ยนหนังสือสัญญาที่ศาลต่างประเทศออฟฟิศหน้าวัดพระเชตุพน หนังสือสัญญาลงตราแผ่นดินแล้ว ลงพระนามประทับตรา พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๑ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนบำราบปรปักษ์ ๑ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ๑ ตราพระคชสีห์ ๑ พระราชสีห์ ๑ บัวแก้ว ๑ เปลี่ยนหนังสือสัญญาแล้ว ฝ่ายไทยยิงปืนสลุตคำนับหนังสือสัญญา ๒๑ นัด ที่เรือรบทูตฝรั่งเศสก็ได้ยิงปืนใหญ่สลุต ๒๑ นัดเหมือนกัน ครั้นเปลี่ยนหนังสือสัญญาแล้ว ราชทูตก็ได้เข้าเฝ้าออกใหญ่ณพระที่นั่งอนันตสมาคมในวันนั้นด้วย ครั้นณวันจันทร์เดือน ๑๒ แรม ๑๔ ค่ำ ราชทูตและออฟฟิศเซอร์ฝรั่งเศสเข้าเฝ้าไปรเวต ณพระที่นั่งบรมพิมาน ถวายพระรูปหล่อด้วยทองเหลือง รูปสมเด็จพระเจ้าเอมเปรอกรุงฝรั่งเศส ๑ และพระรูปสมเด็จพระอัครมเหษี ๑ แล้วมองซิเออร์ดูเซดเนอรเบเลตูร ราชทูต เชิญสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ลงไปเที่ยวที่เรือรบ
ครั้นณวันพุธเดือน ๑ ขึ้น ๑ ค่ำ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ เสด็จไปที่เรือรบฝรั่งเศสมีขอไปพระราชทานราชทูต กำมะดัน ออฟฟิศเซอร์ด้วย ในวันนั้นราชทูตจัดการรับเสด็จอย่างพระมหากษัตริย์ มีทหารชักธงรูปช้างเผือกขึ้นที่เสากลาง มีทหารถือปืนและขึ้นยืนเพลา ราชทูต กำมะดัน ออฟฟิศเซอร์แต่งตัวเต็มยศคำนับ เมื่อเสด็จกลับนั้นที่เรือรบได้ยิงปืนสลุต ๒๑ นัด ครั้นณวันอาทิตย์เดือน ๑ ขึ้น ๕ ค่ำ ราชทูตเข้าเฝ้าไปรเวตรับดิกรแชนรูปช้างเผือก เป็นเกียรติยศสำหรับติดเสื้ออีกครั้ง ๑
ครั้นณวันพุธเดือน ๑ ขึ้น ๘ ค่ำ ราชทูตถวายบังคมลากลับไปจากกรุงเทพมหานคร การที่รับทูตนั้นแจ้งอยู่ในจดหมายเหตุนั้นแล้ว
๑๙๐. ฉลองวัดปทุมวนาราม
ในเดือน ๑นั้น โปรดให้ฉลองวัดประทุมวนาราม ณวันจันทร์เดือน ๑ แรม ๑๐ ค่ำ เวลาบ่ายได้ตั้งกระบวนแห่พระพุทธรูปผ้าไตรเครื่องบริกขารลงเรือเอกไชยแต่หน้าพระที่นั่งชลังคพิมาน กระบวนแห่มีเรือเอกไชยบุษบกลำ ๑ เรือดั้ง ๕ คู่ เรือกราบ ๒ เรือศรี ๒ ณเดือน ๑ แรม ๑๑ ค่ำ ๑๒ ค่ำ ๑๓ ค่ำ เวลาบ่าย พระสงฆ์ ๑๐๘ รูปสวดพระพุทธมนต์ที่พระอุโบสถ ๒๐ รูป พระวิหาร ๗๓ รูป ที่พระศรีมหาโพธิ ๑๕ รูป วันแรม ๑๒ ค่ำ ๑๓ ค่ำ ๑๔ ค่ำ เวลาเช้า พระสงฆ์รับพระราชทานฉันทั้ง ๓ วัน ถวายไทยทานแก่พระสงฆ์เป็นอันมาก ณวันแรม ๑๔ ค่ำ ตั้งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน บายศรีตอง เวียนเทียนสมโภช มีธรรมเทศนาด้วยวันละกัณฑ์ ของไทยทานกระจาด ๓ ชั้น กระจาดละ ๕ ตำลึง มีผลกัลปพฤกษ์ทิ้งทาน ๔ ต้นๆ ละชั่ง มีการสมโภชโขนหุ่นละครงิ้วไม้ต่ำไม้สูง ๓ วัน เวลาค่ำมีหนังมีระทาสูง ๑๒ วา ๖ ระทาและดอกไม้เพลิงต่างๆ ๔ คืน เสด็จไปประทับแรมที่วังริมวัดปทุม ๕ ราตรี รุ่งขึ้นเดือน ๒ ขึ้น ๑ ค่ำ เสด็จกลับ เสร็จการฉลอง
๑๙๑. เรื่องปักเขตต์แดนทางเมืองเขมร
ในเดือน ๒ นั้น โปรดให้พระราชเสนา หลวงเสนาภักดี หลวงสุริยามาตย์ ๓ นายออกไปเมืองพระตะบอง ได้พร้อมด้วยพระยาพระเขมรและฝรั่งเศสปักเขตต์แดนกัน พระราชเสนาได้กราบถวายบังคมลาไป ณวันเดือน ๒ ขึ้น ๔ ค่ำ ไปถึงเมืองพระตะบอง ณวันเดือน ๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ อัดมิราลเดลากรอนเดแต่งให้มองซิเออร์เตอตูเนจ มองซิเออร์เปรวอชังเม มองซิเออร์โยรัง ๓ นาย องค์พระนโรดมจัดให้พระยาพหุลเทพ พระยานุชิตภักดี พระยาศรีสุนทรเทพ ๓ นาย มาพร้อมกันที่เมืองพระตะบอง ได้พากันไปที่ท่าข้ามแขวงเมืองระสือ ต่อแดนกับเมืองโปริสาท ปักเขตต์แดนลงหลักศิลาฟากละหลัก คลองอยู่กลาง แล้วกลับมาเมืองพระตะบองไปเมืองนครเสียมราฐ ได้พร้อมกันกับพระยกระบัตร พระมหาดไทย พระภักดีสุนทร ปักเขตต์แดนที่ถนนพรมศกต่อเขตต์แดนกับเมืองชีแครง ณ เดือน ๔ ขึ้น ๔ ค่ำ ลงหลักศิลาทั้ง ๒ ฟาก ลำคลองอยู่กลาง เขตต์แดนต่อขึ้นไปข้างเมืองลาวก็ให้ตกลงกันตามแผนที่ ซึ่งอัดมิราลกอนตราบอนาดทำไว้หาได้ปักไม่ การปักเขตต์แดนก็เป็นยุตติกัน
๑๙๒. อักษรศาสน์ไว้ส์รอยอินเดีย
ฝ่ายที่กรุงเทพมหานคร เมื่อณวันพุธเดือน ๒ แรม ๖ ค่ำ ตรงกับวันที่ ๑๕ เดือนยันนุวารี กัปตันแบกโดยสานเรือเจ้าพระยาเข้ามาถึงกรุงเทพมหานครแจ้งว่า ไว้ส์รอยอินเดียมีอักษรศาสน์ให้เข้ามาถวาย ด้วยว่าแผนที่เขตต์แดนนั้นไว้ส์รอยอินเดียยังทำอยู่ ถ้าทำแล้วจะส่งเข้ามาประทับตรารัติฟายต่อภายหลัง ได้โปรดฯ ให้กัปตันแบกเข้าเฝ้าแห่รับอักษรสาสน์ตามอย่างรับครั้งก่อน เฝ้าในพระที่นั่งอนันตสมาคมรับอย่างกลาง
๑๙๓. งานพระศพกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาส
ครั้นมาถึงเดือน ๓ เจ้าพนักงานจัดการทำพระเมรุขนาดกลางเสร็จแล้ว ครั้นณเดือน ๓ ขึ้น ๘ ค่ำ ได้เชิญพระศพพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศแต่วัง ตั้งกระบวนแห่มาประทับอยู่ที่ปากคลองบางลำภู มีเครื่องเล่นสมโภชวัน ๑ เวลาค่ำแห่พระศพไปประทับที่หน้าวัดพระเชตุพน มีการเล่นสมโภชคืน ๑ ครั้นณเดือน ๓ ขึ้น ๑๑ ค่ำตั้งกระบวนแห่เข้าสู่พระเมรุท้องสนามหลวง มีการมโหรสพสมโภช ๓ วัน ๓ คืน ครั้นณวันเดือน ๓ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เวลาบ่ายพระราชทานเพลิง
ครั้นณวันอังคาร เดือน ๓ แรม ๓ ค่ำ กัปตันแบกได้กราบถวายบังคมลาออกไป
๑๙๔. การฉลองวัดหงษ์และโรงธรรมวัดกัลยาณมิตร
แล้วทรงพระราชดำริว่าวัดหงษารามซึ่งสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ กับพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวบูรณะไว้แต่ก่อนยังมิได้ฉลอง กับที่หลังพระพิหารหลวงวัดกัลยาณมิตร เดิมเป็นที่วังของกรมสมเด็จพระศรีสุดารักษ์ ได้โปรดฯ ให้ทำเป็นโรงธรรมขึ้นในที่ตรงนั้น การเดี๋ยวนี้ก็แล้วเสร็จ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้มีการฉลอง กำหนดณวันเสาร์เดือน ๔ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ได้ถวายผ้าไตรจีวรแก่พระสงฆ์สวดณวัดกัลยาณมิตร ๒๐ รูป วัดหงษาราม ๑๐๐ รูป เชิญพระอัฏฐิกรมสมเด็จพระศรีสุดารักษ์ ตั้งกระบวนแห่ไปประดิษฐานที่โรงธรรมวัดกัลยาณมิตร เชิญพระอัฏฐิกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ และพระบรมอัฏฐิพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว แห่ไปประดิษฐานไว้ที่พลับพลาวัดหงษาราม ได้สวดพระพุทธมนต์ ๓ วัน และมีธรรมเทศนามีการมโหรสพ ๓ วัน ๓ คืน ครั้นฉลองเสร็จแล้วแห่พระอัฏฐิเข้าสู่พระมหาราชวัง
๑๙๕. ตั้งสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ เป็นกรมขุนพินิตประชานารถ
ครั้นมาถึงวันอาทิตย์เดือน ๔ แรม ๗ ค่ำ ได้ตั้งการพิธีเลื่อนสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ขึ้นเป็นกรมขุนพินิตประชานารถ
๑๙๖. อสุนีบาตตกหลายแห่ง
ลุศักราช ๑๒๓๐ ปีมะโรง สัมฤทธิศก เป็นปีที่ ๑๘ วันอาทิตย์ เดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ เวลา ๗ ทุ่มเศษ ฝนตกฟ้าลงที่วัดพระเชตุพน ถูกพระเจดีย์หมู่ ๕ องค์ ด้านตะวันออกเฉียงใต้ใหญ่องค์ ๑ เล็กองค์ ๑ แตกแต่ยอดถึงคอระฆังแห่ง ๑ ลงที่วัดบวรสถานสุทธาวาส ช่อฟ้าหัก กระเบื้องหลังคาร่วงยาวประมาณ ๔ ศอก กว้างประมาณ ๒ ศอกแห่ง ๑ ลงที่วัดมหาธาตุ กุฎีเล็กหน้ากุฎีพระศาสนานุรักษ์ ถูกอกไก่ปั้นลมปูนแตกกระเบื้องร่วงตลอดถึงเชิงกลอนแห่ง ๑ ลงที่วังพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภูวไนยนฤเบนทราธิบาล ถูกเสาธงแตก เสาตะเกียบแตกถึงดินแห่ง ๑ ลงที่บ้านจีนกิมริมถนนเจริญกรุงตรงปากตรอกบ้านพระยาไพบูลย ถูกต้นชมพู่หักถึงดินแห่ง ๑ ลงที่บ้านพม่าคอกกระบือ ถูกต้นมะขามแตกตลอดถึงดินแห่ง ๑ ลงที่แพหน้าบ้านพระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ หลักแพแตกตลอดถึงน้ำแห่ง ๑ ลงที่เรือบรรทุกน้ำอ้อยของพระภาษีสมบัติบริบูรณ์ ทอดอยู่กลางน้ำหน้าวัดอรุณราชวราราม เสากระโดงหัก จีนตายดำไหม้ทั้งตัวแห่ง ๑ ลงที่วัดอินทราราม ถูกเสาข้างหน้าพระอุโบสถแตกตั้งแต่บัวรับข้างบนลงมาจนถึงพื้นดินแห่ง ๑ ลงที่วัดหงษาราม ถูกต้นสนที่หน้าพระอุโบสถแห่ง ๑ ลงที่บ้านเสื่อริมวัดคฤหบดี ถูกต้นมะพร้าวในสวนแห่ง ๑ ลงที่สวนนายหมวกบางพลัด ถูกต้นหมากต้น ๑ แห่ง ๑ ในวันเดียวกันรวม ๑๒ แห่ง
ณวันศุกร เดือน ๖ ขึ้น ๓ ค่ำ เวลาเช้า ๒ โมงเศษ ฝนตกหนัก ฟ้าลงที่ตำหนักเจ้าจอมข้างใน ในพระบรมมหาราชวัง ถูกอกไก่ปูนพัง กระเบื้องหัก ฝาผนังแตก ผ้าสบงไหม้ ๑๐ ผืน แห่ง ๑ ลงที่วัดบุบผาราม ถูกพระอุโบสถข้างตะวันตกแห่ง ๑ ลงที่วัดประยุรวงศ ถูกพระอุโบสถมุขข้างตะวันตกแห่ง ๑ ลงที่วัดสระเกศ ถูกเสาโคมที่ชานกุฎีพระสมุห์ฉัตร เสาโคมหักแห่ง ๑ ลงที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ในพระบรมมหาราชวัง ที่หอเจ้า ถูกริมช่อฟ้าด้านตะวันออก โคมตั้งแตก กระจกติดฝาผนังแตกบาน ๑ ตู้ใส่เทียนพรรษาฝากระจกแตก ๒ บาน แห่ง ๑ ในวันเดียวรวม ๕ แห่ง
วันอาทิตย์ เดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำ เวลา ๘ ทุ่มเศษ ฝนตก ฟ้าลงที่พระที่นั่งดักลม ริมพลับพลาทุ่งท้องสนามหลวง ถูกบัวถัดยอดด้านตะวันออกเฉียงเหนือ กรอบหน้าบันตะวันออกแตก บัวด้านตะวันตกถึงกรอบเช็ดหน้าแตก ฝาผนังแตกแห่ง ๑ ลงที่พระที่นั่งวสันตพิมาน ในพระบวรพระราชวัง ถูกริมช่อฟ้าข้างใต้ใกล้ที่ทรงบาตร กระเบื้องกระจาย กว้าง ๑ ศอก ลงมาถึงชายกลอนข้างกรงนกแห่ง ๑ ลงที่ป้อมอินทรรังสรรค์ ถูกเสาธงยอดเสาหัก กลางเสาแตกตลอดถึงเสาตะเกียบแห่ง ๑ ลงที่วังพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ถูกต้นสนแตกแห่ง ๑ ลงที่สวนนายขุนเณรบางซื่อ ถูกต้นหมาก ต้นมะพร้าวหักทับต้นทองหลาง เป็นลายเหมือนขวานสับตามต้นลงมาแห่ง ๑ ยาว ๒ ศอกคืบถึงพื้นดินแห่ง ๑ ลงที่สวนอำแดงนาคบางซื่อฝั่งใต้ ถูกใบมะพร้าวเกรียมต้น ๑ ใบหมากเกรียม ๓ ต้นแห่ง ๑ ในวันเดียวกันรวม ๖ แห่ง จึงรับสั่งให้ข้าหลวงไปเที่ยวสืบตามหัวเมืองใกล้ๆ ก็มีใบบอกเข้ามาว่า ฟ้าลงเมืองละแห่ง ๒ แห่ง ๓ แห่ง ๔ แห่งทุกบ้านทุกเมือง
ครั้นมาถึงณวันอาทิตย์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ เวลา ๔ ทุ่มเศษ ฝนตก ฟ้าลงที่หอนั่งบ้านพระยาเจริญราชไมตรีด้านตะวันตก ถูกปั้นลมแถบข้างเหนือเป็นสะเก็ดกระจายไปทั้งสิ้น แปลานแตกกระจายขาดเสมอจั่ว ๓ ตัว จั่วแตกป่นไปซีก ๑ กระเบื้องร่วงลงมาสิ้น ๒ ห้องครึ่ง เสาดั้งแตกกระจายเหมือนสับฟากตลอดลงมาถึงหลังรอด เสาในประธานมุขข้างเหนือตั้งแต่ท้องรอดแตกขาดกระจายลงมาเสมอไปลงถึงดิน เหลือโคนเสาเป็นกลีบจำปาอยู่ ๒ ศอกเศษ ปลาเค้าตายอยู่ริมเสาปลา ๑ กุ้ง ๑๒ ตัว ที่เสาและฝาหอนั่งด้านตะวันตก แตกยับเป็นหลายแห่ง คนนอนอยู่ที่เฉลียงด้านข้างอสนีบาตลงก็มีมาก หามีอันตรายไม่ แต่คนนอนอยู่ในประทุนเรือเป็ดห่างประมาณ ๕ วา สะเก็ดปั้นลมกระเด็นไปถูกที่โครงจมูกแตกมากหาตายไม่
๑๙๗. เปิดคลองดำเนินสดวก
ครั้นมาถึงวันจันทร์ เดือน ๗ ขึ้น ๔ ค่ำ พณฯหัวเจ้าท่านสมุหพระกลาโหม ได้ไปเปิดคลองขุดใหม่ที่บางนกแขวก คลองนั้นได้ลงมือขุดเมื่อปลายปีขาล อัฐศก ขุดตั้งแต่แม่น้ำบางยางเมืองนครไชยศรีฝั่งตะวันออก ไปตกคลองบ้างนกแขวกแขวงเมืองราชบุรี ยาว ๘๔๐ เส้น กว้าง ๖ วา ลึก ๖ ศอก รวมค่าจ้างขุดค่าตอไม้ เงินในพณฯหัวเจ้าท่านสมุหพระกลาโหม ๑,๐๐๐ ชั่ง ในหลวงพระราชทานธารณะด้วย ๔๐๐ ชั่ง รวมเป็นเงิน ๑,๔๐๐ ชั่ง ให้ชื่อคลองดำเนินสดวก
๑๙๘. ขุดคลองบางลี่และแก้คลองลัดยี่สานเมืองสมุทรสงคราม
ครั้นแล้วท่านมีศรัทธากับเจ้าคุณตำหนักใหม่ เข้าทุนกันขุดคลองบ้างลี่แขวงเมืองสมุทรสงคราม ไปตกคลองยี่สาน ยาว ๓๔๑ เส้น ๓ วา ๒ ศอก กว้าง ๖ วา ลึก ๔ ศอก ค่าจ้างขุดเส้นละ ๑ ชั่ง ๑๒ ตำลึง ๒ บาท เป็นเงิน ๕๕๔ ชั่ง ๑๓ ตำลึง ค่าขุดตอไม้เงิน ๕๔ ชั่ง ๑๙ ตำลึง ๓ บาท ๒ สลึงเฟื้อง ค่าโสหุ้ยใช้ในการขุดคลอง ค่าไม้ ค่าจ้าง ๒๔ ชั่ง ๑๕ ตำลึง ๒ บาท ๒ สลึง รวมเป็นเงิน ๖๓๔ ชั่ง ๙ ตำลึง ๓ สลึงเฟื้อง
แก้คลองลัดออกยี่สานบางตะบูรอีกคลอง ๑ ยาว ๖๐ เส้น ๑๓ วา กว้าง ๖ วา ลึก ๔ ศอก ราคาเส้นละ ๑ ชั่ง ๒ ตำลึง ๒ บาท เป็นเงิน ๖๘ ชั่ง ๔ ตำลึง ๒ บาท ๒ สลึง ค่าขุดตอไม้ค่าโสหุ้ยใช้สรอยเงิน ๘ ชั่ง ๖ ตำลึง ๑ บาท ๒ สลึง รวมเงิน ๗๖ ชั่ง ๑๑ ตำลึง รวมทั้งคลองขุดใหม่และแก้รวมกันเป็นเงิน ๗๑๑ ชั่ง ๓ สลึงเฟื้อง
๑๙๙. ขุดคลองที่ลัดขุนเมืองสมุทรสาคร
และเมื่อเดือน ๑๑ ปีมะเส็ง นพศก เจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี จ้างจีนขุดคลองที่ลัดขุนแขวงเมืองสมุทรสาครคลอง ๑ ยาว ๒๑ เส้น ๑๐ วา กว้าง ๕ วา ลึก ๑ ศอก ราคาเส้นละ ๑๐ ตำลึง รวมเงิน ๑๐ ชั่ง ๑๕ ตำลึง ภายหลังคลองนั้นยังตื้นอยู่ จึงจ้างพวกมอญขุดอีกเส้นละ ๑๐ ตำลึง พวกมอญจึงเอากระบือลงลุยไล่เอา คลองนั้นก็ลึกกว้างออกไป มาทุกวันนี้น้ำกัดเซาะออกไปอีก กว้างทั้งเก่าใหม่ถึง ๑๓ วา ๑๔ วา จนเรือเสาใบเดินได้ น้ำแห้งก็ไม่ขัด
คลองที่ลัดกรูดแห่ง ๑ เดิมในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พวกจีนขุดคลองเล็กๆ สำหรับขนอ้อย เดี๋ยวนี้น้ำกัดเซาะก็กว้างออกไปเท่าแม่น้ำใหญ่
๒๐๐. ไวซ์รอยอินเดียทำแผนที่เขตต์แดนส่งมาประทับตรา
ในเดือน ๗ นั้น ตรงกับเดือนยูน กงสุลอังกฤษมีหนังสือแจ้งความมาว่า ไวซ์รอยอินเดียได้ทำแผนที่เขตต์แดนแล้วส่งเข้ามาให้รัติฟาย จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้เจ้าพนักงานตรวจดูแผนที่เห็นว่าถูกต้องแล้ว ก็ลงนามประทับตราพระคชสีห์ดวง ๑ ตราพระราชสีห์ดวง ๑ ตราเลเฟเตเนระอาระเตปะเรฝ่ายอังกฤษดวง ๑ ทั้ง ๒ ฉะบับ แผนที่นั้นมอบให้กงสุลอังกฤษส่งไปแผ่น ๑ เจ้าพนักงานรักษาไว้ที่กรุงเทพมหานครแผ่น ๑ เขตต์แดนซึ่งติดต่อกันแจ้งอยู่ในแผนที่นั้นแล้ว
๒๐๑. สถานที่ซึ่งทรงก่อสร้างและเปลี่ยนแปลงในรัชชกาลที่ ๔
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้โปรดให้ทำการพระนคร การวัด ตั้งแต่เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติจนสิ้นแผ่นดิน ที่แล้วบ้างก็มี ที่ยังบ้างก็มี
ดำรัสว่าพระบรมมหาราชวังกว้างนัก ให้ทำเขื่อนเพ็ชร์มีพื้น ๒ ชั้นสูงกว่าเขื่อนเพ็ชร์เก่า ทำเป็นเล่าเต๊งตั้งแต่ท้ายสนมตัดตรงขึ้นไปจดเอาเขื่อนเก่า ด้านตะวันออกในระหว่างเขื่อนเพ็ชร์ใหม่กับเขื่อนเพ็ชร์เดิมนั้น โปรดให้ทำเป็นที่อัฏฐิสถาน ก่อผนังหลังคาเป็นจตุรมุข สำหรับไว้พระอัฏฐิพระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายใน มีศาลาเป็นบริวารอีก ๔ หลังสำหรับเป็นที่สดับปกรณ์ มีฉางเข้าไว้ด้วยหลัง ๑ เป็นธรรมเนียมสำหรับพระราชวังฝ่ายใน หน้าเขื่อนเพ็ชรทำใหม่นั้น โปรดให้ทำตึกพระราชทานพระราชธิดาและเจ้าจอม พระสนมเอกขึ้นอีกหลายหมู่ ฝ่ายนอกพระราชวังข้างพระที่นั่งอมรินทร์วินิจฉัยฝ่ายบูรพทิศโปรดให้สร้างพระที่นั่งอย่างฝรั่งขึ้นอีกองค์ ๑ ติดกับฉนวนให้ชื่อพระที่นั่งราชฤดี เป็นที่ประทับว่าราชการเมื่อเวลาว่างออกขุนนาง และให้รื้อเก๋งบอกพระไตรปิฎก ซึ่งอยู่ที่ริมหอพระปริตรไปปลูกไว้หน้าวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ให้พระสงฆ์ไปเรียนหนังสือที่นั้น ให้ทำเก๋งขึ้นที่ริมพระที่นั่งราชฤดีอีก ๒ หลัง หน้าพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยขยายกำแพงแก้วออกไปอีกชั้น ๑ ย่อเข้าประจวบกำแพงแก้วเดิม มีประตูใหญ่ชื่อว่าเทวาภิบาล ข้างด้านหอกลองด้านเหนือพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ เดิมเป็นเกยช้างก็ให้รื้อเสียทำเป็นเกยพระราชยานขึ้น ย้ายเกยช้างมาไว้ข้างด้านตะวันตกฝ่ายในกำแพงแก้วใหม่ ให้รื้อกำแพงแก้วเดิมเสีย ชักกำแพงสะกัดมีมุขพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เข้าประจบกำแพงแก้วใหม่เป็นสะกัด ทำประตูยอดพรหมพักตร์ไว้ทั้ง ๒ ข้าง ที่มุมกำแพงก็ทำซุ้มตะเกียงไว้ทั้งซ้ายขวา ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยเดิมพระแกลพระทวารเป็นผนังเปล่าไม่มีซุ้ม โปรดให้ทำซุ้มจระนำขึ้นทั้งสิ้น
ที่กำแพงพระราชวังชั้นในริมประตูสนามราชกิจ โปรดให้ทำเก๋งพระที่นั่งขึ้นองค์ ๑ ชื่อสีตลาภิรมย์เป็นพระที่นั่งเย็นขึ้นอีกแห่ง ๑ ที่ชาลาหน้าโรงช้างหว่างกะถางไม้ดัดเป็นที่อ่างแก้วปลูกบัวแต่ก่อน โปรดให้ทำกรงใหญ่ใส่นกสัตว์ต่างๆ ให้ชื่อกรงสกุณวัน แล้วให้ทำเก๋งขึ้นริมกรง ๔ ทิศ ๆ บูรพาเป็นพระที่นั่งราชานุราชอาสน์ ด้านทักษิณชื่อเก๋งวรนาฎนารีเสพย์ ด้านประจิมชื่อเก๋งเทพรัตนสถาน ด้านอุดรชื่อเก๋งสำราญมุขมาตยา ที่ริมฉนวนทางออกวัดพระแก้ว ให้สร้างเก๋งขึ้นอีกหลัง ๑ สำหรับพระสงฆ์เข้ามาพักอาศัย ชื่อสังฆาสนศาลา
ฝ่ายพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทก็โปรดให้ทำปราสาทน้อยองค์ ๑ ที่หลังกำแพงแก้ว ชื่ออาภรณพิโมขปราสาท กำแพงแก้วล้อมปราสาทเดิมเป็นประตูหูช้าง ก็โปรดให้ทำประตูยอดขึ้นทุกประตู ในกำแพงแก้วด้านประจิมทิศโปรดให้ก่อเขาขึ้นไว้สำหรับสรงน้ำเจ้านายโสกันต์ นอกกำแพงแก้วนั้นเป็นที่หัดละครมาแต่เดิม ก็โปรดให้สร้างตึกขึ้นไว้ ๒ หลังสำหรับไว้พระศพเจ้าฝ่ายในหลัง ๑ ชื่อหอธรรมสังเวช หลัง ๑ สำหรับกวนเข้าทิพย์ในพิธีสารท หน้าพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทนอกกำแพงแก้วฝ่ายทิศอุดรมุมข้างด้านตะวันตกนั้น ทำเป็นตึกมีพื้นชื่อว่าหอพระราชพิธี ไว้พระไสยศาสตร์ สำหรับพระครูพราหมณ์ทำพิธีต่างๆ มุมข้างด้านตะวันออกโปรดให้ทำตึกใหญ่ชื่อตึกกระสาปนสิทธิการ สำหรับทำเงินเหรียญอัฐโสฬส ที่หน้าโรงนาฬิกาก็ก่อเรือนนาฬิกาสูง ๑๐ วา ไว้นาฬิกาใหญ่
และโรงช้างต้นโปรดให้ยกพื้นขึ้นให้พ้นดินทุกโรง โรงม้าต้นนั้นโปรดให้รื้อทำใหม่สูงกว่าเก่า ชั้นนอกศาลาลูกขุนในริมกำแพงก็ให้รื้อทิมเก่าเสียทำเป็นโรงทหารขึ้นหลัง ๑ หว่างศาลาลูกขุนโปรดให้ทำโรงปืนใหญ่หลัง ๑ ที่สระน้ำหน้าศาลาลูกขุนก็ทำเป็นเก๋งลงเขื่อนซ่อมแซมขึ้นใหม่
วัดพระศรีรัตนศาสดารามนั้น โปรดให้รื้อมณฑปเก่าซึ่งไว้พระธรรมเปลี่ยนเครื่องบนใหม่ ทำแล้วให้รื้อแผ่นเงินออกเสียสานเป็นเสื่อเงินปูไว้ ด้านตะวันออกโปรดให้สร้างพระพุทธปรางคปราสาทขึ้นองค์ ๑ สูง ๑ เส้น เท่ากันกับมณฑป ทรงพระราชดำริว่าจะเชิญพระแก้วมรกตไปประดิษฐานไว้ในนั้น ด้านตะวันตกมณฑปให้สร้างพระเจดีย์ขึ้นองค์ ๑ ชื่อพระศรีรัตนเจดีย์ สูง ๑ เส้นเท่ากันกับมณฑปเก่า มีกำแพงแก้วรั้วเหล็กเสาและกรอบทำด้วยศิลาล้อมทั้งพระพุทธปรางปราสาท เป็นบริเวณเดียวกัน ได้บริกรรมการอื่นเพิ่มอีกเป็นหลายสิ่ง หลังพระอุโบสถนั้น โปรดฯ ให้สร้างพระพิหารน้อย ๒ หลัง หลังเหนือไว้รูปพระพุทธเจ้า ๓๔ ปาง จารึกอุททิศถวายกษัตริย์ครองกรุงศรีอยุธยาเดิมทั้ง ๓๔ พระองค์ แล้วให้เขียนเรื่องพระราชพงศาวดารกรุงเก่าไว้ที่ผนังด้วย หลังใต้ไว้พระพุทธรูป ๓ ปาง จารึกอุททิศถวายสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทั้ง ๓ พระองค์ที่ล่วงไปแล้ว ให้เขียนเรื่องสร้างกรุงอมรรัตนโกสินทรมหินทรายุธยาไว้ที่ผนังด้วย ในพื้นพระอุโบสถเดิม แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ชักลวดทองเหลืองเป็นเส้นแบบสานเป็นเสื่อปูพื้นไว้ ครั้นมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ให้ช่างหล่อทองเหลืองเป็นแผ่นอิฐหนากึ่งนิ้วปูพื้นเสียใหม่จะได้ขัดสีง่าย โปรดให้ชักพระระเบียงย่อออกไปข้างตะวันออกตรงพระพุทธปรางปราสาท โอบพระปรางค์ไว้ ๒ พระองค์ ด้านตะวันตก โปรดให้ชักพระระเบียงตรงพระศรีรัตนเจดีย์ย่อออกไปเหมือนด้านตะวันออก ภายหลังเมื่อปีเถาะ นพศก โปรดให้รื้อหลังคาพระอุโบสถเปลี่ยนตัวไม้เป็นตัวๆ เป็นแห่งๆ
ภายในพระบรมมหาราชวัง พระราชมนเทียรที่ในสวน ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ก็โปรดให้ซ่อมแซมทำเสียใหม่ แต่ผนังเดิมนั้นปิดทองร่อนชาดก็โปรดให้ลงรักปิดทองเขียนลายรดน้ำเรื่องพระพุทธเจ้า มีในพระสูตรต่างๆ ทั้ง ๓ พระองค์ แล้วสร้างพระเจดีย์ทองเหลืองกาไหล่ทองคำองค์ ๑ ฐาน ๓ ศอก สูง ๗ ศอก ตั้งเครื่องสักการบูชาเป็นอเนกอนันต์ แต่พระมหามนเทียรนั้นก็พระราชทานชื่อว่าพระพุทธมนเทียรทั้ง ๓ องค์
ตรงหน้าพุทธมนเทียร ด้านตะวันออก โปรดให้สร้างพระวิหารองค์ ๑ เสาและฝาผนังพนักแล้วไปด้วยศิลา เช็ดหน้าบานประตูหน้าต่างประดับมุกด์ ภายในปูเสื่อสานด้วยเงิน ทั้งชุกชีทำด้วยงาช้าง มีพานแว่นฟ้าหุ้มทองคำจำหลักหลายชั้น ๑ มีพระมณฑปสูง ๘ ศอกหุ้มทองคำจำหลักลายกุดั่นประดับพลอยเนาวรัตน์ ภายในมณฑปไว้พระพุทธบุษยรัตนจักพรรดิพิมลมณีมัย ผนังและเพดานดาดด้วยกะจกเงามีเครื่องสักการบูชาเป็นอันมาก พระพิหารนั้น พระราชทานชื่อว่าพระพุทธรัตนสถาน ข้างด้านตะวันออกมีหอระฆังทำเป็นมณฑปล้วนด้วยศิลาทั้งสิ้น ด้านข้างพิหารนั้นมีอ่างแก้วซ้ายขวา ข้างทิศใต้เป็นทะเล ข้างทิศเหนือเป็นป่าและเขา ทำนองแผนที่ในพระราชอาณาจักรทั้งปักษ์ใต้ปักษ์เหนือ ภายในพระพิหารมีเสาศิลาปักไว้ ๔ ต้น หล่อทองเหลืองเป็นรูปพระราชลัญจกรทั้ง ๔ แผ่นดินตั้งอยู่ปลายเสา แล้วสร้างพระปรัศว์ซ้ายขวาไว้ ๒ หลังแล้วไปด้วยศิลาทั้งสิ้น ด้านตะวันตกหลังพระพุทธมนเทียรโปรดให้สร้างปราสาทขึ้นองค์ ๑ ชื่อมหิศรปราสาท ภายในประดิษฐานพระปฎิมากรรูปต่างๆ และพระไตรปิฎก ซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงสถาปนาไว้ ชักกำแพงแก้วล้อมรอบ ภายในกำแพงแก้วที่พื้นมีเครื่องตั้งวิจิตรแล้วไปด้วยศิลาต่างๆ รวมในบริเวณนั้นเรียกว่าพุทธนิเวศน์ อุททิศถวายพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทั้งสิ้น
นอกกำแพงแก้วตรงพุทธนิเวศน์ด้านตะวันออกนั้น ทำเป็นสวนปลูกพรรณดอกไม้ได้มาแต่เมืองประเทศต่างๆ ในสวนนั้นโปรดให้ทำปราสาทน้อยๆ ขึ้นไว้เทวรูปทำด้วยแก้วผลึกสูง ๑๕ นิ้ว เป็นหลักสำหรับรักษาพระบรมมหาราชวังฝ่ายใน ฝ่ายทิศทักษิณแห่งพระพุทธมนเทียรเป็นเก๋งโรงละครเดิม ก็โปรดให้ซ่อมแซมขึ้นใหม่ ให้ชื่อว่าพระธรรมสภาศาลา สำหรับกรมฝ่ายในทำบุญมีเทศนาที่นั้น การทั้งนี้กรมขุนราชสีหวิกรมเป็นนายช่าง
และการในพระนครก็ให้เจ้าพนักงาน มีนายด้านซ่อมแซมกระทำขึ้นใหม่เป็นอันมาก ที่หน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ก็ให้ปักเสานางเรียงเรียกว่าท้องสนามไชย ที่ทุ่งพระเมรุก็ให้ชื่อท้องสนามหลวง ด้านข้างใต้ริมพระราชวังโปรดฯ ให้สร้างเป็นพระวิหารน้อยไว้พระคันธารราฐสำหรับพระราชพิธีพรุณศาสตร์ แล้วสร้างหอพระไสยศาสตร์ไว้พระพิฆเนศวร สำหรับทำพระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัล และสร้างพลับพลาโรงละครขึ้นไว้ในการพิธีนั้นด้วย แล้วสร้างพลับพลาสำหรับทอดพระเนตรทำนาอีกหลัง ๑ สร้างฉางเข้าไว้เข้าซึ่งได้ในนานั้นด้วย แล้วก่อกำแพงล้อมรอบเป็นบริเวณ
และที่ศาลเจ้าหลักเมือง ศาลเจ้าพระกาฬ และศาลพระเสื้อเมือง (พระ) ทรงเมืองนั้น เดิมเป็นแต่หลังคาตัวไม้มุงกระเบื้อง ทรงพระกรุณาโปรดให้ช่างก่อรอบมียอดปรางค์เหมือนอย่างศาลเจ้าพระกาฬที่กรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยาเก่าทั้ง ๔ ศาล และที่หอกลองนั้นเดิมชั้น ๒ ชั้น ๓ ขัดแตะถือปูนทำเป็นยอดเกี้ยวโปรดให้ทำใหม่ ก่อผนังถือปูนแปลงเป็นยอดมณฑป
และท้องสนามข้างถนนหน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์นั้นโปรดให้ทำเป็นตึกแถวขึ้นหลัง ๑ ยาว ๔๐ ห้อง ให้ครูสอนหนังสือและครูหัดทหารอย่างยุโรปอยู่บ้าง ให้ลูกค้าแขกฝรั่งเศสเช่าค้าขายอยู่บ้าง และทำตึกต่อมาอีก ๕ หลัง สำหรับพวกทหารที่หัดอย่างยุโรปอยู่บ้าง
ฝ่ายด้านน้ำนอกกำแพงพระนคร พระตำหนักน้ำเดิมทำเป็นตำหนักปักเสาลงในน้ำ ทอดคาน
ทำเหมือนพระตำหนักแพเดิม หลังคามุงกระเบื้อง จึงโปรดให้รื้อทำเสียใหม่ ให้ก่ออิฐถมที่ขึ้นเสมอพื้นดินปลูกเป็นที่พระที่นั่งฝ่ายหน้าฝ่ายใน และองค์กลางที่ประทับหลัง ๑ พลับพลาข้างหน้าชื่อชลังคพิมาน องค์กลางชื่อทิพยสถานเทพยสถิต องค์เหนือชื่อราชกิจวินิจฉัย องค์ใต้ชื่ออนงค์ในสราญรมย์ ทำป้อมขึ้น ๒ ป้อม เหนือน้ำชื่อป้อมพรหมอำนวยศิลป์ ใต้น้ำป้อม ๑ ชื่ออินทรอำนวยศร ที่พระตำหนักน้ำนั้น ก่อเป็นกำแพงล้อม สำหรับเป็นที่ส่งพระเจ้าลูกยาเธอหัดว่ายน้ำในที่นั้น ที่ท่าหน้าพระตำหนักให้ชื่อว่าท่าราชวรดิฐ ท่าขุนนางขึ้นพระราชทานชื่อว่าท่านิเวศน์วรดิฐ แล้วโปรดให้ทำเพิงที่ริมฉนวนอีกหลัง ๑ สำหรับให้ขุนนางเฝ้าเมื่อเวลาเสด็จกลับจากลอยพระประทีป
๒๐๒. การพระราชกุศล
และการพระราชกุศลนั้น ที่วัดพระศรีรัตนศาสดารามในวันสงกรานต์ขึ้นเถลิงศกและวันวิสาขบูชา ก็มีธรรมเทศนาทำการสมโภชเวียนเทียนมีดอกไม้เพลิงและเครื่องประโคมต่างๆ และมีโคมรูปตราบรรดาศักดิ์ พระราชาคณะและเจ้าต่างกรมและเจ้ายังไม่ได้ตั้งกรมข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยทุกพนักงาน ทำสักการบูชาในวันวิสาขบูชา ๓ วัน ๓ คืน เสด็จกลับจากวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ไปประทับพระที่นั่งทรงธรรมแล้ว พระราชทานธรรมเทศนาให้กรมฝ่ายในฟังจนรุ่งสว่างทั้ง ๓ วันทุกปี
ทรงบำเพ็ญพระราชกุศล ฉลองพระเดชพระคุณพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และกรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ กรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ทุกๆ พระองค์ ในวันประสูติวัน ๑ วันสวรรคตวัน ๑ ทุกๆ ปี มิได้ขาด และการพระราชกุศลอื่นอีกเป็นการฉลองพระบ้าง ฉลองวัดบ้าง
และการพระราชพิธีตรุษ เดือน ๕ ขึ้น ๑ ค่ำ ได้มีละครสมโภชพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท แล้วเลี้ยงโต๊ะเจ้านายขุนนางและกงสุลต่างประเทศด้วยทุกปี
ครั้นถึงพิธีถือน้ำปีละ ๒ ครั้ง แต่ก่อนก็เป็นแต่ขุนนางภรรยาเข้าไปรับน้ำพระพิพัฒนสัตยา ที่ในวัดพระศรีรัตนศาสดารามเท่านั้น กรมพระราชวังและพระบรมวงศานุวงศ์ก็เข้าไปเฝ้าอยู่ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เจ้าพนักงานก็นำน้ำเข้าไปถวายให้เสวยหน้าพระที่นั่ง ก็ครั้งนี้ทรงพระราชดำริเห็นว่าการถือน้ำพิพัฒนสัตยาเป็นการใหญ่ จะให้พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยรับน้ำพระพิพัฒนสัตยาแต่ฝ่ายเดียว ก็ไม่เป็นการยุตติธรรมต่อกัน ถ้าถือดังนั้นก็ผู้รับน้ำพระพิพัฒนสัตยาก็ต้องรักษาความสุจริตแต่ฝ่ายเดียว พระเจ้าแผ่นดินไม่ถือด้วย จะคิดร้ายประการใดๆ ก็ได้ ความสุจริตข้าง ๑ รักษา ข้าง ๑ ไม่รักษาก็ไม่สมควร ต้องรักษาด้วยกันทั้ง ๒ ฝ่าย น้ำพิพัฒนสัตยาจึงจะศักดิ์สิทธิ์ เพราะฉะนั้นถึงวันพระราชพิธีถือน้ำจึงได้เผดียงพระสงฆ์ราชาคณะเป็นส่วนในหลวง ๓๐ รูป ส่วนพระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการในพระบรมมหาราชวังและพระบวรราชวังคนละรูป เป็นพระสงฆ์ ๕๐๐ รูป เจริญพระปริตรในเดือน ๕ ขึ้น ๒ ค่ำวัน ๑ เดือน ๑๐ แรม ๑๒ ค่ำวัน ๑ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระราชอุตสาหะเสด็จไปฟังพระสงฆ์เจริญพระปริตร ครั้นรุ่งขึ้นเวลาเช้าเป็นวันรับน้ำพระพิพัฒนสัตยาก็เสด็จไปปรนนิบัติพระสงฆ์ ข้าราชการก็ทำเข้ากระทงไปถวายพระสงฆ์ตามผู้ใหญ่ผู้น้อยทุกพระองค์ แล้วทรงกระทำสัตย์รับน้ำพระพิพัฒนสัตยาก่อน พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการก็ตั้งความสัตย์สุจริตอ่านคำสาบานถวาย แล้วก็รับน้ำพระพิพัฒนสัตยาเป็นลำดับกันตามผู้ใหญ่ผู้น้อยในพระอุโบสถ แล้วก็ออกมากำกับให้หลวง ขุน หมื่น พัน ทนาย ถือน้ำพระพิพัฒนสัตยาทุกตัวคน แล้วก็เสด็จขึ้นกระทำสักการบูชาพระบรมอัฏฐิ พระบรมวงศานุวงศ์ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยที่สมควร ก็ตามเสด็จเข้าไปในพระบรมมหาราชวัง จุดธูปเทียนดอกไม้กราบถวายบังคมพระบรมอัฏฐิขอเอาพระเดชพระคุณเป็นที่พึ่ง
ครั้นมาถึงหน้าฤดูแล้งฤดูน้ำก็ดี มีพระราชอุตสาหะเสด็จไปนมัสการพระสถูป และถวายไทยธรรมพระสงฆ์และทอดพระกฐินหัวเมืองต่างๆ บ้าง และเดือน ๑๑ แรม ๘ ค่ำก็ได้เสด็จพระราชดำเนินทางสถลมารคเป็นกระบวนพยุหยาตราเรือ พระราชทานผ้าพระกฐินเสมอทุกปีมิได้ขาด
และความฎีกานั้นทรงพระราชดำริว่า ผู้จะเข้ามาตีกลองร้องถวายฎีกาได้ยากลำบาก เขาจะต้องเสียเงินค่าไขกุญแจ จึงโปรดให้เลิกตีกลองเสีย ยกเอากลองวินิจฉัยเภรีไปทำหอไว้ที่ริมป้อมสิงขรขัณฑ์ ถึงวันถือน้ำก็ให้ ๆ ขุนศาลไปเวียนเทียนสมโภชทุกคราว ป่าวร้องให้ราษฎรมาร้องถวายฎีกาที่หน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ในวันขึ้น ๗ ค่ำ แรม ๗ ค่ำบ้าง แรม ๑๓ ค่ำ บ้าง เสด็จออกรับฎีกาของราษฎรเสมอ ถ้าเป็นการร้อนจะร้องเมื่อไรก็ได้ ฎีกาครั้งนั้นมาก คราว ๑ ก็ถึง ๑๐ ฉะบับ ๒๐ ฉะบับ ผู้ที่มีบรรดาศักดิ์ก็ระวังตัวไม่อาจที่จะเบียดเบียนข่มเหงราษฎร ด้วยทรงพระมหากรุณาเมตตาแก่ราษฎรโปรดพระราชทานยกโทษเสีย ถึงจะเอาเท็จเข้ามากล่าวก็ไม่มีโทษ ครั้นจะเอาโทษก็กลัวจะเลื่องลือไปว่า เข้ามาร้องถวายฎีกาต้องถูกรับพระราชอาชญาจะพากันตื่นไป แล้วก็พระราชทานจ่ายไปให้ตำรวจบ้าง ขุนนางบ้าง ตุลาการเดิมบ้างชำระ การก็ไปติดอยู่ปี ๑-๒ ปี จึงแล้วก็มี ภายหลังมีปัญญาคนโกงเห็นว่า ความจะแพ้เขาแล้ว ก็เข้าไปร้องถวายฎีกา ลากหนามจุกช่องไว้แต่พอให้ความยาวไปดังนี้ก็มีโดยมาก ด้วยพระราชกิจการมีมาก ส่งไปแล้วก็ไม่ได้ไถ่ถามต่อไป ความใหม่ก็ทับเข้ามามากทุกๆ เดือน เพราะฉะนั้นความฎีกาจึงมากกว่ามากนัก
ทรงพระกรุณาเมตตาแก่ราษฎร พระนครก็สมบูรณ์มั่งคั่งด้วยสมบัติ ฝนก็ตกต้องตามฤดู ลูกค้าวาณิชมาตั้งห้างค้าขาย สิ่งของต่างๆ ที่ไม่เห็นก็ได้เห็น ของที่ไม่เคยมีก็มีขึ้น และลูกค้านานาประเทศเข้ามาค้าขายซื้อเข้าออกไปปี ๑ ก็ถึง ๓๐๐ ลำ บางปีก็ถึง ๔๐๐ ลำ ราษฎรก็ได้ขายเข้าไปแก่ลูกค้านานาประเทศ เป็นจำนวนเข้าออกไปปี ๑ ก็ถึง ๘๐,๐๐๐ เกวียนบ้าง ๘๐,๐๐๐ เกวียนเศษบ้าง และภาษีฝิ่นก็ได้เงินปีละ ๖,๐๐๐ ชั่ง ๗,๐๐๐ ชั่ง เงินค่านาก็ถึง ๔,๐๐๐ ชั่ง ๕,๐๐๐ ชั่ง ราษฎรก็ได้มั่งมีเงินทองขึ้นทุกแห่งทุกตำบล จนชั้นแต่ลาวเป็นคนเกียจคร้านไม่ใคร่จะทำไร่ไถนายากจนทรพลยิ่งกว่าภาษาอื่นๆ หาเช้ากินค่ำตำเข้ากรอกหม้อขอทานเขากิน ทุกวันนี้มีเงินซื้อกินไม่เหมือนแต่ก่อน
๒๐๓. การภาษีอากร
ภาษีอากรก็บวกขึ้นทวีมากขึ้นทุกสิ่ง สิ่งไรที่ยังไม่มีภาษีจีนก็ผูกทำเป็นภาษีขึ้น คืออากรการพนันต่างๆ ภาษีงิ้ว ละคร การเล่นต่างๆ ภาษีสุกรและเนื้อสด ภาษีปลาสดน้ำจืดน้ำเค็ม ภาษีปลาทู ภาษีไหม ขี้ผึ้ง ภาษีผัก ภาษีหม้อหวด ภาษีถัง เตารูปพรรณ์ ภาษีเรือมาดโกลน แจวโกลน พายโกลน พริกไทย ๕ ชั่งยกเสียเรียกสมพัตสรค้าง ภาษีฟืนซอไม้ไผ่หัวเมืองมีขึ้นแล้วเกิดวิวาทขึ้นก็ต้องเลิกเสีย ภาษีน้ำมันมะพร้าวแก้เป็นภาษีต้นมะพร้าวเก็บ ๓ ต้นต่อ ๑ สลึง ไม่มีผู้ใดปลูกมะพร้าวๆ แพง ต้องเลิกภาษีต้น กลับเรียกภาษีน้ำมันดังเก่า ภาษีตลาดเลิกเสียเอาภาษีค่าเช่าเรือโรงร้านเข้าแทน อากรสมพัตสรเดิมไร่ละ ๑ บาทเลิกเสียเก็บเอาไร่ละสลึงเฟื้อง ภาษีเกวียนภาษีเรือจ้างเลิกเสีย อากรทุเรียนเดิมต้นละ ๑ บาทลดเสียเก็บต้นละสลึงเฟื้อง ของสิ่งไรที่เหลืออยู่ไม่ได้เรียกภาษีก็น้อยทีเดียว กับเข้าของกินก็แพงขึ้นทุกสิ่ง จะเป็นเหตุด้วยเกิดภาษีขึ้นหรือจะว่าด้วยคนมากขึ้น หรือจะเป็นด้วยอำนาจพระบารมีที่จะให้คนยากคนจนทำมาหากินได้ผลประโยชน์มีกำไรมากขึ้น จนชั้นแต่ของจมอยู่ในดินก็ยังมีผู้ขุดเอามาถวายได้หลายอย่าง
ได้ทองก้อนใหญ่มาแต่เมืองภูเขียวและเมืองอื่นๆ บ้าง หนัก ๑ ชั่งบ้าง ๑๕ ตำลึงบ้าง ๘ ตำลึงบ้าง ๗ ตำลึงบ้าง ที่สุดจน ๕ ตำลึงหลายก้อน มีคนทอดแหที่แม่น้ำมูลเมืองนครราชศรีมา ได้มงคลทองคำมีกะจังจำหลักพระพุทธรูป ๒๑ พระองค์ ทองคำหนัก ๗ ตำลึงเป็นเครื่องของคนโบราณ พระยานครราชศรีมานำมาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย
๒๐๔. ขุดได้พระพุทธรูปนิรันตราย
อนึ่งพระเกรียงไกรกระบวนยุทธปลัดเมืองฉะเชิงเทรา ขุดได้พระพุทธรูปนั่งสมาธิที่ดงศรีมหาโพธิองค์ ๑ ทองคำหนัก ๕ ตำลึง พระราชทานรางวัลเป็นเงินตรา ๔ ชั่ง ชื่อว่าพระนิรันตราย และเป็นรูปพระไสยศาสตร์ รูปพระศิวลึงค์บ้าง แก้วผนึกบ้าง เป็นของคนโบราณซึ่งจมอยู่ในแผ่นดินก็มีคนขุดได้ด้วยพระบารมี กษัตริย์นานาประเทศทั้งหลายก็จัดของทรงยินดีให้ทูตนำเข้ามาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายหลายบ้านหลายเมือง
๒๐๕. สั่งปืนเข้ามาใช้ในราชการ
ทรงพระราชดำริว่าบ้านเมืองก็เจริญขึ้นแล้ว ปืนใหญ่ๆ ที่จะรักษาพระนครยังมีอยู่น้อย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ สั่งปืนกะสุน ๑๐ นิ้ว เข้ามาเพียง ๑๐๐ บอกยังไม่พอใช้ จึงโปรดให้พณฯหัวเจ้าท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์สั่งปืนกะสุน ๘ นิ้ว ๑๒ นิ้วเข้ามาอีก พณฯหัวเจ้าท่าน จึงสั่งนายทหารกุมปันนีว่าราคาตกลงกันกะสุน ๑๒ นิ้ว บอกละ () กะสุน ๘ นิ้วราคาบอกละ () ก็ได้ปืนเข้ามาเป็นอันมาก กับปืนเฟาลิงปิด ๔ บอกมีรูปช้างคร่ำทองคำราคาบอกละ ๓ ชั่ง ๑๘ ตำลึง ๒ บาท ปืนอามสตรองกะสุนหนัก ๔๐ ปอนด์ ๒ บอก คิดทั้งเครื่องสำหรับปืนและส่งถึงกรุงบอกละ ๖๑ ชั่ง ๑๕ ตำลึง ๑ สลึง ปืนอามสตรองกะสุนหนัก ๑๒ ปอนด์ ๒ บอก คิดทั้งเครื่องสำหรับปืนและค่าจ้างส่งถึงกรุงบอกละ ๔๗ ชั่ง ๑ สลึง ปืนทองเหลือง ๖๐ บอก ๆ ละ ๒ ชั่ง ๑๔ ตำลึง ๓ บาท สลึงเฟื้อง ปืนหลังช้าง ๔๐ บอกๆ ละ ๖ ตำลึง ๑ บาท และปืนคาบสิลาปืนไรเฟิลฉนวนทองแดงเข้ามารักษาพระนครอีกเป็นอันมาก
๒๐๖. ต่อเรือพระที่นั่งและเรือกลไฟ
แล้วทรงพระราชดำริว่า พระเจ้าแผ่นดินที่ล่วงมาแล้วก็ได้ทรงกระทำเรือพระที่นั่งขึ้นไว้สำหรับแผ่นดิน เป็นเกียรติยศทั้ง ๓ แผ่นดินแล้ว แผ่นดินปัจจุบันนี้ไม่ได้กระทำขึ้นไว้ให้เป็นเกียรติยศ จึงให้เกณฑ์มาดเส้นหัวเมืองมหาดไทย กลาโหม กรมท่าให้หามาดเส้นมาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย พระยาวิชยาธิบดีหาได้ที่ป่าเมืองจันทบุรีลำ ๑ พระเทพสงครามปลัดหาได้ที่ตะเคียนทองลำ ๑ พระแกลงแกล้วกล้าหาได้ที่ปลายน้ำเมืองแกลง ๒ ลำ พระอินทรอาสา (ทุม) หาได้ที่ปลายน้ำเมืองระยองลำ ๑ พระอินทรักษาหาได้ที่ปลายน้ำเมืองแกลงเมืองระยองลำ ๑ พระราชภักดีสงคราม ผู้ว่าราชการเมืองระยอง หาได้มาด ๑๘ วาที่ป่าเมืองระยองลำ ๑ รวมทั้งมาดเส้นเป็น ๗ ลำ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ส่งขึ้นไปถวายพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวมาดเส้น ๒ ลำ เอาไว้เหลาในพระบรมมหาราชวัง มาดเส้น ๔ ลำ มาด ๑๘ วาลำ ๑ รวม ๕ ลำ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมสมเด็จพระเดชาอดิศร สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ดูแลในการช่างเรือเหลามาดเส้น ๖ ศอก ทำเป็นเรือพระที่นั่งกราบขึ้น ๒ ลำ ชื่อยอดไตรจักรลำ ๑ ชื่อหลักไตรโลกลำ ๑
ทรงพระราชดำริว่า พระที่นั่งครุฑของเดิมก็มีอยู่แล้ว แต่พระที่นั่งนาคยังหามีไม่ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย กรมขุนราชสีหวิกรม เอามาดเส้น ๔ ศอก ทำเป็นเรือพระที่นั่งบัลลังก์นาค ๗ เศียร ชื่อว่าพระที่นั่งอนันตนาคราช ยังมาดเส้นอีกลำ ๑ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เหลาเป็นเรือพระที่นั่งประกอบพื้นแดงชื่อพระที่นั่งเทวาธิวัตถ์ มาด ๑๘ วาให้เหลาเป็นเรือประกอบออกไปได้ ๑ เส้น ชื่อว่าเสวยสวัสดิ์เกษมสุข แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมว่า มาด ๑๖ วา ๑๗ วากรมมหาดไทยยังมีอยู่ ให้ทำเป็นเรือศรีประกอบขึ้นอีก ชื่อว่าพระที่นั่งเพ็ชรรัตนดาราราย ประกอบสีน้ำเงิน ยาว ๑ เส้น ๒ นิ้ว กำลัง ๖ ศอก ๑ ชื่อพระที่นั่งทวยเทพถวายกร ประกอบสีแสด ยาว ๑๘ วา กำลัง ๖ ศอก ๑
แล้วทรงพระราชดำริว่า แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยและแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เรือกลไฟหามีไม่ มีแต่เรือกำปั่นใบ บ้านเมืองเดี๋ยวนี้ก็สมบูรณ์เจริญขึ้นพอจะสร้างเรือรบกลไฟขึ้นไว้สำหรับรักษาพระนครและลาดตระเวนให้เป็นเกียรติยศบ้าง จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ต่อกำปั่นใบขึ้นอีกชื่อจบสมุทร ๑ ชื่อสุดสาคร ๑ ชื่อจรจับโจร ๑ ชื่อโผนเผ่นทะเล ๑ เป็นเรือข้าหลวงเดิมต่อขึ้นแทนเรือเทพโกสินทร์ ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งผุชำรุดไป ชื่อศรีรัตนโกสินทร ๑ ต่อเทพไชยราชฤทธิ ชื่อราชรังสฤษดิ์ ๑ ต่อเป็นเรือกันโบตปาก ๔ วา ขึ้น ๔ ลำชื่อปราบหมู่ปรปักษ์ ๑ ชื่อหาญหักศัตรู ๑ ชื่อต่อสู้ไพรีรณ ๑ ชื่อประจญปัจจนึก ๑
เมื่อปีเถาะ สัปตศก โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พณฯหัวเจ้าท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหมสั่งเครื่องจักรกลไฟเข้ามาต่อเป็นเรือพระที่นั่งย่อมๆ ลองดูก่อน ชื่อสยามอรสุมพล ต่อเป็นเรือประเทียบขึ้น ๒ ลำ ชื่อเวหนชลเดช ๑ ชื่อนทีเทพธิดา ๑
ครั้นมาถึงปีมะเส็ง นพศก โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ต่อเรือพระที่นั่งกลไฟใหม่ขึ้นอีกลำ ๑ ชื่อมณีเมขลา พระที่นั่งรองอีกลำ ๑ ชื่อพระที่นั่งเทวาสุราราม และทำเป็นเรือกลไฟขึ้นอีกลำ ๑ ชื่อมหาพิไชยเทพ เรือกลไฟทำด้วยเหล็กมาแต่เมืองลอนดอนลำ ๑ ชื่อเสพย์สหายไมตรี เรือพระที่นั่งอีก ๑ ลำ ๒ ปล่องชื่ออรรคราชวรเดช ยาว๑ เส้น ๑๐ วา เรือพระที่นั่งรองลำ ๑ ชื่ออรรคเรศรัตนาสน์ เรือนำริ้ว ๒ ลำ ชื่อวรเดชกิจการลำ ๑ ชื่อชลธารมารคมุขลำ ๑ เรือกันโบต ๒ ลำ ชื่อสงครามครรชิตลำ ๑ ชื่อศักดิ์สิทธาวุธลำ ๑ ต่อเป็นเรือกำปั่นรบกลไฟจักรท้ายอีก ๒ ลำๆ ๑ ชื่อราญรุกไพรี ชื่อสยามูปสดัมภ์ ปากกว้าง ๔ วา ๓ ศอก ยาว ๓๐ วา
เรือกลไฟในบวรราชวัง ๓ ลำ ชื่อภารประภาลำ ๑ ชื่ออาสวดีรสลำ ๑ ชื่อยงยศอโยชฌยาลำ ๑ เรือใบ ๒ ลำนั้นชื่อเป็นอังกฤษ ของพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ๒ ลำ ของพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธรลำ ๑ ชื่อขัติโยปนกา ของพณฯหัวเจ้าท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหม ๓ ลำ ชื่อเสนินทรประดิษฐ์ลำ ๑ ชื่อฤทธิแรงศรลำ ๑ ชื่อเขจรชลคดีลำ ๑ ของพระยาสุรวงศ์วัยวัฒน์ ๒ ลำ ชื่อเวคาภิจรลำ ๑ ชื่อประพาศอุดรสยามลำ ๑
ครั้งนั้นอังกฤษเอาเรือกลไฟเหล็กเข้ามาขายลำ ๑ ชื่อว่าเจ้าพระยา จีนเรียกว่าญี่ปุ่น บรรทุกสินค้าได้ ๗,๕๐๐ หาบ พระภาษีสมบัติบริบูรณ์ซื้อไว้เป็นเงิน ๕๕,๐๐๐ เหรียญ พระยาพิศาลศุภผลต่อเรือกลไฟใหญ่ขึ้นลำ ๑ ชื่ออาลิเกเตอร์ แล้วตีใช้หนี้เงินหลวง โปรดให้ชื่อศรีอยุธยาเดช แล้วซื้อเรือกลไฟใหญ่ทำด้วยเหล็กลำ ๑ ชื่อไวคอนแก ๑ จีนเรียกว่าสาบานกิม โตกว่าเรือเจ้าพระยา จุ ๙,๐๐๐ หาบ เรือลูกค้าพวกอเมริกันมารับจ้างลากเรือลูกค้า ๒ ลำ ชื่อเยวอดลำ ๑ ชื่อไฟเนียลำ ๑
ภายหลังพวกเจ๊สัวและนายห้างก็ทำเรือกลไฟเล็กๆ ขึ้นอีกหลายลำ ลูกค้าวาณิชก็นำม้าเทศม้าเกาะอาแจและรถเข้ามาถวายเป็นอันมาก
พระองค์มีช้างเผือก เอก โท ตรี ประหลาด นิล เล็บครบ รวม ๑๓ ช้าง
๒๐๗. เมืองที่ทรงตั้งในรัชกาลที่ ๔
ได้ทรงตั้งบ้านขึ้นเป็นเมืองบ้าง และแปลงชื่อหัวเมืองบ้าง และชื่อผู้รักษาเมืองกรมการบ้าง ขุนนางในกรุงบ้าง ตั้งขึ้นใหม่บ้าง
เมืองขึ้นกรมมหาดไทย ยกบ้านบางโพเป็นเมืองอุตรดิษฐ์ ยกบ้านภูวาเป็นเมืองภูวดลสอาง ยกบ้านโพสว่างเป็นเมืองสว่างแดนดิน ยกบ้านสระบัวเป็นเมืองกมลาสัย ยกบ้านพันลำเป็นเมืองสหัสขันธ์ เมืองอากาศอำนวยแก้เป็นเมืองอาทมาต ยกบ้านกวางชะโดเป็นเมืองพิมูลมังสาหาร ยกบ้านสะพือเป็นเมืองตระการพืชผล ยกบ้านบึงแก้เป็นเมืองมหาชนไชย ยกบ้านแร่กุดลิงเป็นเมืองวานรนิวาศ ยกบ้านกระสังเป็นเมืองบรรพตพิไสย ยกบ้านพยุหแด่นเป็นเมืองพยุหคิรี ยกบ้านบางทรายเป็นเมืองพาลุกาดลภูมิ ยกบ้านมวญเป็นเมืองประชุมชลาลัย ยกบ้านลาสกายางใหญ่เป็นเมืองมหาสารคาม ยกบ้านอุทุมพรเป็นเมืองอุทุมพรพิไสย ยกบ้านห้วยลำแสนเป็นเมืองกันทราลักษ ยกบ้านท่าซานเป็นเมืองพนมสารคาม เมืองบัตบองแปลงว่าเมืองพระตะบอง รวม ๑๘ เมือง
เมืองขึ้นกลาโหม เมืองคลองวาฬแก้เป็นเมืองประจวบคิรีขันธ์ เมืองท่าทองแก้เป็นเมืองกาญจนดิษฐ์ รวม ๒ เมือง
เมืองขึ้นกรมท่า เมืองนนทบุรีศรีมหาสมุทรแปลงเป็นเมืองนนทบุรีศรีมหาอุทยาน เมืองสาครบุรีแปลงเป็นเมืองสมุทรสาคร เกาะกงให้ชื่อเมืองประจันตคิรีเขตต์ รวม ๓ เมือง
๒๐๘. ทรงแปลงและตั้งนามขุนนาง
แล้วทรงตั้งขุนนางแปลงเปลี่ยนชื่อทั้งในกรุงและหัวเมือง
กรมมหาดไทย ที่จักรี เจ้าพระยานิกรบดินทรมหินทรมหากัลยาณมิตร แล้วเลื่อนเจ้าพระยายมราชขึ้นเป็นเจ้าพระยาภูธราภัย เมตยาภิทยาศรัยมหาดไทยนายก สยามดิลกมหาเสนาธิบดี จักรธารีวรราชสีห์สิงหมุรธาธร มหาชนนิกรกิจจานุกิจ สฤษดิธุรพาหสกโลตรรัษฎาธิปาลานุรักษ อุดมศักดิ์สรรพประสิทธิ์วิจิตรปรีชา อภัยพิริยบรากรมพาหุ จักรีที่ ๒
พระยามหาอำมาตยาธิบดี อภัยพิรียพาห แปลงว่า พระยามหาอำมาตยาธิบดี จุลราชสีหมุรธาธร สถาพรพิริยพาห สมุหฝ่ายเหนือ
ตั้งใหม่ พระยาพฤฒาธิบดีกำกับถือน้ำ พระยาราชนิกูล แปลงว่า พระยาราชวรานุกูลวิบูลยภักดี พระยาศรีสหเทพแปลงว่า พระยาศรีสิงหเทพ พระอักษรสุนทรเสมียนตราแปลงว่า หลวงพจนวิลาศ
กรมพระกลาโหม พระยาเทพวรชุน แปลงว่าพระยาเทพประชุน พระจักราราชมนตรี แปลงว่าพระเสนางควิจารณ์ หลวงเทพเสนี แปลงว่าหลวงอำนาจสุรเสนี หลวงวุธอัคนีแปลงว่าหลวงอาวุธอัคนี หลวงพิบูลย์สมบัติแปลงว่าหลวงพิบูลย์พลไชย ทรงใหม่ พระยาพุทธภูมิภักดีกำกับถือน้ำ หลวงจำนงทวยหาญ หลวงไกรกรีฑา
กรมท่ากลาง ที่ปลัดทูลฉลองแทนพระยาทิพโกษา แปลงเป็นพระยาราชานุประพันธ์ ด้วยเป็นราชนิกูล
หลวงแก้วอายัติ แปลงเป็นหลวงรัตนายัติ หลวงวิเศษโกษาแปลงเป็นหลวงพิเศษพจนการ ตั้งใหม่ พระสุธรรมไมตรี พระศรีธรรมศาสน์ พระสิลาการวิจารณ์ พระดิษฐการภักดี จางวางทหารปืนขวา เดิมพระยาณรงค์ฤทธิโกษาแปลงว่าพระยามหาอรรคนิกร จางวางขวาเดิม พระยาวิเศษศักดาแปลงเป็นพระยาอมรมหาเดช จางวางซ้าย ตั้งขุนนางฝรั่งในกรมท่า เจ้าท่าเดิมเป็นหลวงสาครแปลงเป็นหลวงสุรสาคร แล้วแปลงเป็นหลวงวิสูตรสาครดิษฐ์เจ้าท่า นายทหารปืนปลายหอกตั้งใหม่ หลวงอุปเทศทวยหาญ
๒๐๙. ทรงตั้งนามราชทูตและกงสุล
ตั้งเซอร์ยอนโบวริงเป็นพระสยามานุกูลกิจ สยามิศรมหายศ สำเร็จราชการอยู่ที่กรุงลอนดอน ๑ กงสุลนั้นชื่อพระสยามธุรพาห ๑ กรุงปารีสนั้นกงสุลชื่อพระสยามธุรานุรักษ ๑ ช่างทอง ขุนรัตนานุจิตร ๑ ไวซ์กงสุลอยู่ที่เมืองมาร์เซ ชื่อหลวงพิทักษสยามการ ไวซ์กงสุล ๑ ที่เมืองลิสบอนเมืองหลวงโปรตุเกศ กงสุลชื่อหลวงสยามูปนิคสิทธิ์ ๑ กรุงเบอลินเมืองหลวงปรุศเซีย กงสุลชื่อหลวงสยามยศบาล ๑ เมืองร่างกุ้ง กงสุลชื่อหลวงสยามานุเคราะห์ ๑ เกาะปีนัง กงสุลชื่อหลวงทวีปสยามกิจ ๑ เมืองสิงคโปร์ กงสุลชื่อพระพิเทศพานิชสยามพิชิตภักดี ๑ ไวซ์กงสุลชื่อหลวงศรีสยามกิจ น้องพระพิเทศพานิชชื่อตันสุอีลิมเป็นผู้ช่วย ชื่อขุนสิทธิสยามการ ๑ เกาะเบตาเวียกงสุลชื่อหลวงชวาทวีปสยามกิจ ๑ เกาะฮ่องกง กงสุลชื่อ หลวงจีนวิสัยสยามการ ๑ เกาะมะเกา กงสุลชื่อหลวงจินาสันสยามมิตร ๑
๒๑๐. ทรงตั้งและแปลงนามบรรดาศักดิ์ขุนนาง
กรมนา ทรงตั้งใหม่ พระยาอาหารบริรักษ์ พระยาประชาชีพ ราชปลัดทูลฉลองแปลว่าพระยาประชาชีพบริบาล หลวงโพธากร แปลว่าหลวงโภชากร
กรมวัง ทรงตั้งใหม่ พระยามหานิเวศนานุรักษ์จางวาง พระนิเวศ์พิสุทธิ์จางวางเกณฑ์ขาด พระยารักษมณเฑียรแปลงว่าพระยาอนุรักษราชมณเฑียร ขุนอักษรเสมียนตราแปลงว่าขุนอักษรสมบูรณ์เสมียนตรา
กรมเมือง ทรงตั้งใหม่ เจ้าพระยายมราชชาติเสนางคนรินทร มหินทราธิบดีศรีวิชัย ราชมไหศวริยบริรักษ์ ภูมิพิทักษโลกาธิกรณ์ ทัณฑ์ฤทธิธรชาติศรีสิงหพาหเทพมุรธาธร มหานครบาลสมุหบดี อภัยพิรียบรากรมพาหุ
กรมมหาดเล็ก ทรงตั้งใหม่ ที่จางวางพระยามนตรีสุริยวงศ พระยาวรพงศพิพัฒน์ คราว ๑ ภายหลังตั้งใหม่ พระยาสุรวงศ์วัยวัฒน์ พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ พระยาประสิทธิ์ศุภการ
กำกับราชบัณฑิต หลวงราชภักดีการ จางวางก้าวหลาว ขุนสมุทรโคจร ขุนสาครวิสัย ขุนชลาลัยไกกล ขุนสิงหฬสาคร ขุนทวยหาญพลรบ กำกับทหาร
หัวหมื่นมหาดเล็กเดิมเป็นจมื่นก็แปลงเป็นเจ้าหมื่น นายจันทร์มีชื่อแปลงว่านายฉันท์ นายจิตรแปลงว่านายชิต
กรมพระตำรวจหน้า พระยาอนุชิตราชาจางวางซ้ายแปลงว่าพระยาอนุชิตชาญไชย ทรงใหม่ จ่าชำนิทั่วด้าน จ่าจางวางซ้าย จ่าชำนาญทั่วด้าว จ่าจางวางขวา พระยาอภัยโนฤชจางวางขวาแปลงเป็นพระยาอภัยรณฤทธิ์ จมื่นไชยพรปลัดใหญ่ขวาแปลงว่าจมื่นไชยภรณ์ จมื่นราชาบาลปลัดนอกซ้ายแปลงว่าจมื่นราชานุบาล
กรมพระคลังสินค้า ทรงใหม่ พระนานาพิธภาษีเจ้ากรม ขุนบรรณานุวิธารเสมียนตรา ขุนยิ่งยศพิกัด
กรมพระคลังมหาสมบัติ ทรงตั้งใหม่ พระราชธนพิทักษ์ หลวงรักษราชหิรัญ พนักงานถวายเงิน ขุนกระสาปน์ภาคย์ ขุนนานาฆมาสกพนักงานรับจ่ายอัฐฬส พระยาพิพิธโภไคย เติมว่าพระยาพิพิธโภไคยสวรรย์ คลังพิมานอากาศ หลวงทิพรักษาเจ้ากรมแปลงว่าหลวงรัตนรักษา ขุนยี่สารสมบัติปลัดแปลงว่าขุนมณีสารสมบัติ
กรมพระคลังทอง ทรงใหม่ พระกาญจนานุกิจ จางวาง
กรมพระคลังในซ้าย พระราชชัยมไหยสุริยาธิบดีเจ้ากรม แปลงว่าพระยาราไชสวริยานุรักษบดี จมื่นราชสมบัติแปลงว่าจมื่นราชธนารักษ์
กรมพระคลังในขวา พระสมบัติบาลเจ้ากรม แปลงว่าพระยาสมบัตยาธิบาล ในกรมพระคลังราชการ พระราชอากรเจ้ากรมแปลงว่าพระยาราชสมภารากร
คลังสรรพยุทธ ขุนวิเศษภักดีปลัด แปลงว่าขุนวิเศษสมบัติ
กรมพระคลังศุภรัต ทรงใหม่ พระอรหัตตธัชการ จางวาง พระศุภรัตน์เจ้ากรม แปลงว่าพระศุภรัตกาสายานุกิจ
คลังวิเศษ ทรงใหม่ หลวงสุนทรสมบัติ
กรมพระคลังสวน ทรงใหม่ หลวงอุทยานาธิกรณ์ ผู้ตรวจระวางสวน
กรมสรรพากร ทรงใหม่ พระสรรพากรบดี
กรมท่าซ้าย จางวางล่ามญวน หลวงราชมนตรีแปลงให้เป็นหลวงอนัมมนตรี
เจ้าภาษี ทรงตั้งใหม่ พระยาพิศาลศุภผล พระภาษีสมบัติบริบูรณ์ พระพิศลย์สุภการ พระบริบูรณ์โกษากร พระภักดีภัทรากร หลวงพิศาลผลพานิช หลวงนาวาเกนิกร หลวงอุดรภัณฑพานิช หลวงพิพิธภัณฑพิจารณ์ หลวงวิวัฒนราชากร หลวงภาษีวิเศษ หลวงวารีราชายุทธ หลวงสมุทรพิชากร หลวงบาลเบิกบุรีรัตน์ ขุนปัญจพีชากร ขุนยสานุวงศ์
กรมพระสัสดี ทรงใหม่ พระยาประมวลประมาณพลปลัดจางวาง
ตำรวจพลพัน จมื่นมหาสนิทปลัด แปลงว่าจมื่นใจสนิท
กรมทนายเลือกหอก ทรงใหม่ หลวงมัลโยธานุโยคเจ้ากรมซ้าย หลวงไชยโชกชกชนะ เจ้ากรมขวา ขุนโยธาภักดีเจ้ากรมแปลงว่าขุนโยธานุรักษ์ ปลัดกรมอาสาใหญ่ พระยาสิหราชเดโชไชย อภัยพิรียบรากรมพาหุ แปลงว่าพระยาฤทธิไกรเกรียงหาญพลการภักดี
กรมเขนทอง พระยาพิไชยรณฤทธิ์เจ้ากรม แปลงว่าพระยาพิไชยชาญฤทธิ์ หลวงศรสำแดงปลัด เพิ่มว่าหลวงสรสำแดงฤทธิ์ หลวงสิทธิสำแดงปลัด เพิ่มว่าหลวงสิทธิสำแดงรณ
กรมทวนทอง หลวงนรารณฤทธิ์ปลัด แปลงว่าหลวงนราธิกรณฤทธิ์
กรมอาสาญี่ปุ่น ขุนสุรสงครามปลัด แปลงว่าขุนจรูญเรืองฤทธิ์
กรมคู่ชัก ทรงใหม่ พระยานาวาพลานุโยคจางวาง ขุนประชาพลปลัด แปลงว่าขุนบัญชาพล
กรมเกนหัดอย่างฝรั่ง ทรงใหม่ ขุนคงปืนไฟปลัด ขุนไล่พลรบปลัด
กรมสนมกลาง หลวงนเรนทรชาติสังหาญ เจ้ากรม แปลงว่าหลวงอเรนทรชาติสังหาร
กรมอาสา ทรงใหม่ ขุนอินทรอุดมปลัดแปลงว่าหลวงอินทโรดม
กรมเรือกลไฟ ทรงใหม่ พระอรสุมพลาธิบาล เจ้ากรม หลวงชำนาญนาวากลปลัด
กรมรักษาองค์ ทรงใหม่ หลวงวิจารณราชารักษ์ปลัดจางวาง ขุนผดุงสีตลาอาศน์ ขุนรักษาราชฤดี ขุนราชคฤหรักษ์ ขุนพิทักษพฤกษา หลวงกันยุบาท เจ้ากรม ทรงแปลงว่าหลวงกันพยุบาท
กรมรักษาองค์ปืนปลายหอก ทรงใหม่ หลวงอภิบาลภูวนารถเจ้ากรมซ้าย หลวงราชวรานุรักษ์ เจ้ากรมขวา ขุนอาจอัคนิกร ปลัดซ้าย ขุนอมรศักดาวุธ ปลัดขวา ขุนเร้าเร่งพล ขุนรณเร่งรบนายทหารใหญ่ ขุนจบกระบวนยุทธ ขุนสุทธิกระบวนรบนายทหารรอง
กรมฝรั่งแม่นปืนหน้า เดิมพระยาวิเศษสงคราม ทรงใหม่พระเพลิงพลามแผลงฤทธิ์จางวางรอง ขุนมหิทธิไฟลามปลัดจางวาง ขุนอนัมคามบริรักษ์ ผู้กำกับฝรั่งแม่นปืนหลัง หลวงกลมาพิจิตรเจ้ากรม แปลงว่าหลวงกลามารพิชิต ทหารอย่างยุโรป ทรงใหม่ พระพหลพลพยุหเสนาเจ้ากรม หลวงโยธาธิบาลปลัด หลวงทวยหาญรักษาปลัด ขุนรักษาบทหัด สมุหบาญชี ฝีพายลำทรง ทรงใหม่ พระยาวิชิตชลธาร จางวาง กรมอาสาฝีพาย ทรงใหม่ หลวงพิทักษพลพาย
เจ้ากรมมหาดเล็กปี่พาทย์ ทรงใหม่ ขุนพิณพาทย์ไพเราะ ขุนเสนาะพิณพาทย์ หมื่นสอาดดุริยางค์ หมื่นสว่างบรรเลง
กรมภูษามาลา ทรงใหม่ พระเทพาภรณ์เจ้ากรม พระราชาวุธาธร พนักงานเชิญพระแสงเวลาสรงมุรธาภิเศก
กรมแสงใน ทรงใหม่ ขุนสุนทรสาทิศลักษณ์ ขุนยนต์โรควิชาชาญ ขุนชำนาญยามยนต์ ขุนทิพสุคนธ์ปลัดทรงแปลงว่า ขุนทิพมงคล
กรมเกณฑ์หัดแสงปืน ทรงใหม่ หลวงสิทธิ์สรสงคราม ปลัดจางวาง
กรมแสงปืนต้นโรงใหญ่ พระอภัยศรเพลิงจางวาง แปลงว่าพระยาอัคคีสราภัย หลวงสนิทอาวุธเจ้ากรม แปลงว่าหลวงสนิทสรยุทธ ขุนรามสรชิตปลัด แปลงว่าขุนรามศรประสิทธิ์
กรมช่างหุงกะจก ทรงใหม่ หมื่นสุนทรกาจกิจปลัด ขุนบรรณาธิเปลเจ้ากรม แปลงว่าขุนพรรณาธิเปล
กรมโหรหลัง ขุนเทพากรณ์ แปลงว่าขุนเทพพยากรณ์
กรมราชบัณฑิต ทรงใหม่ พระยาปริยัติธรรมธาดา พระเมธาธิบดี จางวาง หลวงวิจิตรธรรมปริวัตร ปลัดจางวาง หลวงธรรมวิธานาจารย์ พนักงานพิธีธรรม พระยาธรรมปรีชาจางวาง แปลงว่าพระยาธรรมสัตย์สุจริต
ช่างประดับกะจก ทรงใหม่ ขุนรจนาประดับเจ้ากรม หมื่นประดับลายแก้วปลัด
กรมช่างหยก ทรงใหม่ หมื่นอภัยพินิต มหาดเล็ก ทรงใหม่ หลวงสัณหกิจโกศล ช่างหุ้มทองเหลือง ทรงใหม่ ขุนโลหไพจิตร ช่างต่อไม้ลาย ทรงใหม่ หมื่นไพฬุการพิจิตร ช่างมุข ทรงใหม่ (หมื่น) มุกดาประดับปลัด
ช่างสนะไทย หลวงจิตราภรณ์เจ้ากรม แปลงว่าหลวงวิจิตรภัทราภรณ์ ขุนบวรโกสัยปลัด แปลงว่าขุนสุนทรสีพพนกิจ ช่างสนะจีน ขุนสุทธิภูษาเจ้ากรมแปลงว่า ขุนสิพพนกิจปรีชา ขุนรัตนาภูษิตเจ้ากรม แปลงว่า ขุนรจนาสิพพนกิจ หมื่นพิมลภูษาปลัด แปลงว่าหมื่นชำนิสุธาการ หมื่นชำนาญโกสัยปลัดแปลงว่าหมื่นชำนาญสุรกิจ หมื่นศรีพัฒน์ปลัด แปลงว่าหมื่นโสภณโกสัยกิจ หมื่นภูษาวิจิตรปลัด แปลงว่าหมื่นวิจิตรโกสัยการ
กรมช่างชาดศรีสุก ทรงใหม่ ขุนวิจารณวรรณเลปกิจผู้ช่วย ขุนชาติศรีสุกเจ้ากรม แปลงว่าขุนชาติศรีสุขสวัสดิ์ หมื่นชาติชลสุทธิ์ปลัด แปลงว่าหมื่นรัตวรรณการ
กรมหางไถ หลวงพิมุขมนตรีเจ้ากรม แปลงว่า หลวงนังคัลกิจบรรหาร ขุนสาลีพิทักษ์ปลัด แปลงว่า หลวงกสิการบัญชา
กรมวังนอก ทรงใหม่ พระยาบำรุงราชฐานจางวาง นายกิจการปลัด พระสำราญหฤทัยจางวาง แปลงว่า พระยาภูบาลบรรเทิง ในกรมชาวที่บรรทม หลวงรัตนาภรณ์เจ้ากรม แปลงว่า หลวงรัตนราชอาศน์ ขุนราชบรรทมปลัด แปลงว่า ขุนราชบรรจฐรณ์ ในกรมอภิรมย์ หลวงราชพิมานเจ้ากรม แปลงว่า หลวงราชปริมาณ ในกรมเฝ้าพระมหาปราสาท ขุนวิเชียรรักษาปลัด แปลงว่า ขุนพิมานมนเทียร ในกรมโขลนพระยาอนันต์ยอสูเจ้ากรม แปลงว่า พระยาอนันตกยโส พระยาอนันตโยธังเจ้ากรม แปลงว่า พระยาอนันตกโยธางค์ ในกรมม้าเกราะทอง หมื่นยุทธพิชัยปลัด เติมว่า จมื่นยุทธพิชัย หมื่นไกรเพ็ชรปลัด เติมว่า จมื่นไกรเพ็ชร กรมม้าแซงใน หลวงพิชัยมนตรีเจ้ากรม แปลงว่า หลวงพิชัยพาชี
กรมหมอยา ทรงใหม่ พระยาอมรศาสตรประสิทธิ์ศิลป์ หลวงรูชาปัญญายศปลัดจางวาง หลวงวีชยาสมบัติ หมื่นคุณเวทย์วิทยากรรม ขุนราชนิทานปลัด แปลงว่า ขุนโรคนิทาน ในกรมหมอตำแย หมื่นสรรพชาติวาโย แปลงว่า หมื่นสรชาติวาโย เป็นหมอผดุงครรภ์ ห้ามไม่ให้เรียกหมอตำแย หมอนวด ทรงใหม่ พระสุขุมาลยบริหารจางวาง ขุนทารกรักษา หมอยาตา หลวงราชเนตรเจ้ากรม แปลงว่า หลวงนัยเนตรรักษา ขุนทิพเนตรปลัดทรงแปลงว่า ขุนนัยนานุกูลหมอประสานหมื่นชำนาญอัฏฐิ แปลงว่า หมื่นชำนาญสนธิ หมองู หมื่นปราบนาคา แปลงว่า หมื่นอาศีวิสพินาส หมอบาดแผลฝรั่ง ทรงใหม่ หมื่นวัณเวทยาปลัด หมอบาดแผลไทย ให้แปลงเป็น หลวงวรรณกรรม หมอตั้งพระเครื่องต้น ทรงใหม่ ขุนราชวโรสถจางวาง ขุนมุรธาธิกรโณสถจางวาง
กองตระเวน ทรงใหม่ ขุนนครเขตรเกษมศรีปลัดรองขวา ขุนพิพิธธรรมสัญจรปลัดรองซ้าย หมื่นจงใจสวามิภักดิ์ นายอำเภอแขกไพร่หลวงกรมเมือง หลวงสุธาพิทักษ์เจ้ากรม แปลงว่าหลวงพสุธาพิทักษ์ ไพร่หลวงมหันตโทษ ขุนภูมิภาคพิสุทธิ์เจ้ากรม ในกรมอาสาวิเศษ ขุนรณฤทธิพิไชยปลัด แปลงว่า ขุนพิชิตชลหาญปลัด ขุนกำแหงสงครามปลัด แปลงว่า ขุนชลธารยุทธกิจ ขุนวิชิตสงครามปลัด แปลงว่า ขุนอนุชิตสงคราม
ในกรมสนมพลเรือน ทรงใหม่ พระยาอัพภันตริกามาตย์ จางวาง หลวงราชวัตรโยธารักษ์ปลัดจางวาง ในกรมอาสาใหม่ ขุนนราพิทักษ์ปลัด แปลงว่า ขุนนราภักดี
ในกรมกองกลาง ทรงใหม่ พระยาสรรพกิจจาธิบดีจางวาง หลวงถวัลยสรรพกิจปลัดจางวาง หลวงมหาโยธีเจ้ากรม ทรงแปลงว่า หลวงมหิทธิโยธี ขุนผลาญไพรณปลัด แปลงว่า ขุนผลาญไพรีรณ ในกรมไพร่หลวงมหาดเล็ก ขุนอนุรักษราชาเจ้ากรม แปลงว่า หลวงอนุรักษภักดี ในกรมช่างศิลา ทรงใหม่ ขุนประดิษฐศิลานายกอง หมื่นภูผาผุยผงปลัดกอง
ในกรมล้อมวัง พระเทพบริบาลปลัดจางวาง แปลงว่า พระยาเวียงในนฤบาลปลัดจางวาง พระทิพบริบาลปลัดจางวาง แปลงว่า พระราชฐานบริคุต พระพิเดชสงครามเจ้ากรม แปลงว่า พระอภิเดชสงคราม
จีนช่างปูน ทรงใหม่ ขุนอุตสาหภักดีผู้ช่วย พระพิบูลย์ไอศวรรย์ แปลว่า หลวงพิบูลย์พิรียพาห
ในกรมลูกขุน ทรงใหม่ พระยามนูเนติบรรหาร พระยามนูสารศาสตรบัญชา พนักงานถือกฎหมาย ขุนพิเทศพิสัย ขุนนครภัยพิเฉท ขุนเกษตรธุราธิการ ขุนราชการธุระพิเนติ ผู้ปรับ พระเกษมราชสุภาวดี แปลงว่า พระเกษมสุขการีราชสุภาวดี
ในกรมธรรมการ ทรงใหม่ หลวงธรรมการปลัดจางวาง ขุนซุกซนสังฆาธิกรณ์ผู้ช่วย พระยาพระเสด็จสุเรนทราธิบดีศรีศุภราช พิรียพาห จางวางธรรมการแปลงว่า พระธรรมการบดีศรีวิสุทธิคณวโรปการ
ในกรมอาลักษณ์ ทรงใหม่ นายราชาณัตยานุหาร พนักงานหนังสืออังกฤษ ขุนปฏิภาณพิจิตรผู้ช่วย ขุนประสิทธิอักษรศาสตร์ผู้ช่วย ขุนคามิตเสริฐ ผู้ช่วย ขุนพิพิธอักษรพรรณ
ศาลต่างประเทศ พระพิพากษานานาประเทศกิจ ในกรมโรงพิมพ์ ทรงใหม่ ขุนอักษรพิมพการ เจ้าหมื่นวิจารณวรรณมาลาปลัด จีนช่างเขียน ทรงใหม่ ขุนจำนงจิตรการเจ้ากรม หมื่นชำนาญจิตรกรรมปลัดกรม
กรมโรงทาน หลวงธรรมาธิบดีเจ้ากรม แปลงว่า หลวงทานาธิบดี ขุนศรีสุธาภัตปลัด แปลงว่า ขุนศรีศรัทธาภัตร กรมช่างเงิน ทรงใหม่ หลวงประสาทสุทธกระสาปน์เจ้ากรม
ทหารกระบี่ ทรงใหม่ ขุนนัศดานุรักษ์ หมื่นอมรินทรามเหศร ญวนอาสาปืนใหญ่ นายกอง ๑ ขุนเรืองลั่นปืน ขุนอินทรอันสาท ขุนพาฆาตทำตาม ขุนสท้านทำตรี ทรงใหม่ ขุนเหี้ยมหาญฮึก ขุนข้าศึกยำ ขุนอนัมทวยหาญ ขุนชำนาญอาวุธ ญวนแจว ทรงใหม่ พระนาวาพลบดีจางวาง
นายช่างต่อกำปั่น ขุนภักดีเภตรานายกอง แปลงว่า ขุนภักดีโปตเภตรา หมื่นนราชลธีปลัดกอง แปลงว่า หมื่นโปตนาวาการ หมื่นเทพเสนีปลัดกอง แปลงว่า หมื่นชำนาญโปตกิจ
มอญกองตุ่ม สมิงคุมพล แปลงว่า สมิงจาฏิพลการบดี สมิงสิทธิเดช แปลงว่า สมิงจาฏิการสิทธิ์ สมิงกุมภภักดีแปลงว่า สมิงจาฏิการภักดี
ช่างทหารในเดิม พระยาราชสงคราม แปลงใหม่ เป็นพระยาราชสงคราม ตั้งใหม่ พระยาสามภพพ่ายเป็นจางวางขึ้นอีกคน ๑ ขุนวิจิตรทัพพสมภาร ขุนวิจารณกฤทัต ขุนสนัดวัฒกีกิจ ขุนสนิทวัฒกีการ ขุนชำนาญหัตถการ ขุนชาติปรีชา แปลงว่า ขุนชาติวิชา ช่างทหารในญวน พระประดิษฐ์นิเวศน์จางวางเดิม แปลงเป็นขุนวิเศษวัฒกีการจางวาง หมื่นการวิจิตรปลัด แปลงว่า หมื่นการประสิทธิ์ ช่างปั้น หลวงกลมาพิจิตรเจ้ากรม แปลงว่า หลวงกลมัยนิมิตร ช่างกลึง ขุนภมรเจ้ากรม แปลงว่า ขุนภมรเลขนกิจ หมื่นจิตรภมรปลัด แปลงว่า หมื่นจิตรภมรการ ช่างหล่อ หลวงวิจิตรบรรจงจางวาง แปลงว่า หลวงโลหกรณ์ หมื่นวิจิตรบรรจงปลัด แปลงว่า หมื่นโลหกรรมพิจิตร หมื่นนิมิตรสรรเพลิงปลัด แปลงว่า หมื่นพินิตการเพลิง จีนช่างหล่อ หลวงชำนาญโลหะเจ้ากรม แปลงว่า หลวงชำนาญโลหอาวุธ จีนช่างดีบุก ขุนพิลัยโลหการเจ้ากรม แปลงว่า ขุนพิลัยดิปุการ หมื่นหาญโลหกิจปลัด แปลงว่า หมื่นหาญดิปุการ
ในกรมแตร ตั้งใหม่ หลวงกาหลพลภักดี จีนอำเภอเข้ารีด ขุนราชกิจพยาบาล
ในกรมวิเศษหญิง ทรงใหม่ ท้าวปฏิบัติบิณฑทาน นายวิเศษข้างทรงบาตร ท้าวสำราญมุข นายวิเศษหมากพลู ท้าวราชโภชนาจารินี นายวิเศษเครื่องต้น
สวนหลวงริมวัดชัยพฤกษ์ หลวงราชนุจิตรเจ้ากรม ทรงแปลงว่า หลวงราชอุทยานิศร สวนดอกไม้ริมวัดสระเกศ หมื่นสกลมาลา แปลงว่า หมื่นสุมลมาลี สวนนันทอุทยาน ทรงใหม่ ขุนราชบุตรบริพารนายกอง จ่าอุทยานบริรักษ์ผู้กำกับ ผู้รักษาสระปทุมวัน ทรงใหม่ ขุนราชเกษตรานุรักษ์เจ้ากรม หมื่นพิทักษปทุมวัน ปลัดกรม หมื่นสกลประมาณ สมุหบัญชี
วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ทรงใหม่ พระบำรุงสาสนาธรรม เสนาบดีจางวาง หลวงเจดียานุรักษ์ปลัดจางวาง พระธรรมเสนาเจ้ากรม แปลงว่าหลวงรัตนพิมพานุรักษ์ ขุนเทพมนเทียรปลัด แปลงว่าขุนเทพวิหารปลัด ขุนมนเทียรปลัดช่าง แปลงว่า ขุนเทพวิหารปลัดวัดสุวรรณาราม เดิมหลวงสุวรรณวิหารารักษ์เจ้ากรม ทรงแปลงว่าหลวงสุวรรณวิหาราภิรักษ์ วัดอรุณ เดิมหลวงพุทธสถานานุรักษ์เจ้ากรม แปลงว่าหลวงมุนีรัตนานุรักษ์ วัดบวรนิเวศ ทรงใหม่ หมื่นเสน่ห์วิหารผู้ช่วย วัดบรมนิวาสทรงใหม่ ขุนราชิการามิศรเจ้ากรม วัดเทพธิดา เดิมหมื่นราชรักษาปลัด แปลงว่า หมื่นราชอาราม วัดโสมนัสทรงใหม่ ขุนเทวีวรวิหาร เจ้ากรม หมื่นวิจารณเจดีย์ปลัด หมื่นศรีสมาหาร สมุหบัญชี วัดอมรินทร์ ขุนทราวาสเจ้ากรม แปลงว่าขุนอินทราวาส วัดปฐมเจดีย์ ทรงใหม่ ขุนพุทธเกษตรานุรักษ์เจ้ากรม ขุนพุทธจักรรักษาปลัด หมื่นพุทธาณาธิบดีสมุหบัญชี วัดสุวรรณดารารามกรุงเก่า ทรงตั้งใหม่ ขุนราชาธรรมิกนารถเจ้ากรม หมื่นอาจนายกปลัด วัดพนัญเชิงกรุงเก่า ทรงใหม่ ขุนพุทธรูปานุรักษ์เจ้ากรม ขุนปฏิมานุรักษ์ปลัด
ในกรมเกณฑ์พระราชกุศล ทรงใหม่ว่า พระศรีสุริเยนทรามาตย์เจ้ากรม หลวงบรมนารถภักดีปลัด ขุนเทวีวรามาตย์สมุหบัญชี หลวงวรนารีรัตนามาตย์เจ้ากรม ขุนราชกัญญาภักดีปลัด หมื่นเทวีวรญาติสมุหบัญชี
เจ้ากรมปลัดกรมสมุหบัญชีในเจ้าต่างกรม ทรงตั้งใหม่ พระปรมานุชิตชิโนรสเจ้ากรม หลวงยศนรินทร์ปลัด ขุนชนินทรบริบาลสมุหบัญชี พระรามอิศเรศรเจ้ากรม หลวงภูเบศรบริรักษ์ปลัด ขุนลักษณปรีชาสมุหบัญชี หลวงพิเศษศรีสวัสดิ์เจ้ากรม ขุนสุขวัฒนานิกรปลัด หมื่นบวรพินิตสมุหบัญชี พระยาเดชาดิศรเจ้ากรม พระสุนทรบริรักษ์ปลัด หลวงพิทักษโยธาสมุหบัญชี พระยาพิพิธโภคภูเบนทร์เจ้ากรม หลวงภูเบนทรพิทักษ์ปลัด หลวงบริรักษพลขันธ์สมุหบัญชี พระพิทักษเทเวศรเจ้ากรม หลวงนเรศรบริบาลปลัด ขุนชำนาญราชพาหนะสมุหบัญชี หลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์เจ้ากรม ขุนพินิจบริบาลปลัด หมื่นชำนาญลิขิตสมุหบัญชี หลวงมหิศวรินทรามเรศรเจ้ากรม ขุนวิเศษราชกิจปลัด หมื่นประสิทธิ์ราชการสมุหบัญชี หลวงเทเวศรวัชรินทร์เจ้ากรม ขุนมหินทรภักดีปลัด หมื่นปรีชาอักษรสมุหบัญชี หลวงสรรพศิลปปรีชาเจ้ากรม ขุนเทวาภิบาลปลัด หมื่นวิจารณพลขันธ์สมุหบัญชี หลวงวงศาธิราชสนิทเจ้ากรม ขุนราชกิจปลัดไทย ขุนสวามิภักดิ์ภูธรปลัดจีน หมื่นรักษาพลนิกรสมุหบัญชี
ขุนสถิตยสฐาพร เจ้ากรม หมื่นสุนทรพินิตย์ ปลัด หมื่นสนิทอักษร สมุหบาญชี
ขุนบำราปปรปักษ เจ้ากรม หมื่นพิทักษพลพยุห ปลัด หมื่นบันลุอักษรสาตร สมุหบาญชี ขุนสถิตสถาพรเจ้ากรม หมื่นสุนทรพินิจปลัด ปมื่นสนิทอักษรสมุหบัญชี ขุนบำราบปรปักษ์เจ้ากรม หมื่นพิทักษพลพยุหปลัด หมื่นบัลลุอักษรศาสตร์สมุหบัญชี  ขุนวรจักรธรานุภาพเจ้ากรม หมื่นปราบไพรีปลัด หมื่นศรีพยุหรักษ์สมุหบัญชี หมื่นถาวรวรยศเจ้ากรม หมื่นกำหนดราชกิจปลัด หมื่นสิทธิอักษรสมุหบัญชี หมื่นอลงกฎกิจปรีชาเจ้ากรม หมื่นรจนาทิโกศลปลัด หมื่นสกลพยุหรักษ์สมุหบัญชี หมื่นวรศักดาพิศาลเจ้ากรม หมื่นชำนาญราชกิจปลัด หมื่นวินิตพลขันธ์สมุหบัญชี หมื่นภูบาลบริรักษ์เจ้ากรม หมื่นประจักษ์ราชกิจปลัด หมื่นลิขิตวิจารณ์สมุหบัญชี หมื่นเชษฐาธิเบนทร์เจ้ากรม หมื่นเจนกิจการปลัด หมื่นประมาณพลนิกรสมุหบัญชี หมื่นภูมินทรภักดีเจ้ากรม หมื่นศรีพลเสพย์ปลัด หมื่นเทพพลานุรักษ์สมุหบัญชี ขุนราชสีหวิกรมเจ้ากรม หมื่นภิรมย์รณฤทธิ์ปลัด หมื่นวิชิตพลขันธ์สมุหบัญชี หมื่นอดุลยลักษณสมบัติเจ้ากรม หมื่นสวัสดิวิจารณ์ปลัด หมื่นบริบาลพลพยุหสมุหบัญชี หมื่นอุดมรัตนราศีเจ้ากรม หมื่นภักดีสุนทรปลัด หมื่นนิกรบริรักษ์สมุหบัญชี หมื่นภูบดีราชหฤทัยเจ้ากรม หมื่นใจจงรักษ์ปลัด หมื่นวรอักษรศาสน์สมุหบัญชี หมื่นภูวนัยนฤเบนทราธิบาลเจ้ากรม หมื่นราชการภักดีปลัด หมื่นปราณีไพร่พลสมุหบัญชี หมื่นอักษรศาสน์โสภณเจ้ากรม หมื่นพหลภักดีปลัด หมื่นอังกนีบริบาลสมุหบัญชี หมื่นเจริญผลพูลสวัสดิ์เจ้ากรม หมื่นพิพัฒนพลากรปลัด หมื่นสุนทรสังเกตสมุหบัญชี ขุนพินิตประชานารถเจ้ากรม หมื่นวรราชบุตรารักษ์ปลัด หมื่นอนุรักษพลสังขยาสมุหบัญชี หมื่นมเหศวรศิววิลาสเจ้ากรม หมื่นราชดนยานุรักษ์ปลัด หมื่นประจักษ์พลประมาณสมุหบัญชี หมื่นวิศณุนาถนิภาธรเจ้ากรม หมื่นดัษกรบำราบปลัด หมื่นทราบสกลการสมุหบัญชี
เจ้าต่างกรมในพระบวรราชวัง หมื่นกษัตริย์ศรีศักดิเดชเจ้ากรม หมื่นบวเรศรรักษาปลัด หมื่นพลสังขยารักษ์สมุหบัญชี หมื่นอานุภาพพิศาลศักดิ์เจ้ากรม หมื่นประจักษราชกิจปลัด หมื่นประสิทธิ์ราชการสมุหบัญชี หมื่นอมเรศรรัศมีเจ้ากรม หมื่นปราณีบริพารปลัด หมื่นชำนาญสังเกตสมุหบัญชี หมื่นบวรรังษีเจ้ากรม หมื่นภักดีภิบาลปลัด หมื่นชำนาญราชกิจสมุหบัญชี หมื่นอนันตการฤทธิ์เจ้ากรม หมื่นวิจิตรครุการปลัด หมื่นชำนาญกำหนดสมุหบัญชี หมื่นสิทธิสุขุมการเจ้ากรม หมื่นวิจารณสุขุมกิจปลัด หมื่นลิขิตจำนวนพลสมุหบัญชี หมื่นบวรวิชัยชาญเจ้ากรม หมื่นราญราชไพรีปลัด หมื่นภักดีพลารักษ์สมุหบัญชี
หม่อมเจ้าต่างกรม หมื่นมนตรีรักษาเจ้ากรม พันปฤชาชาญาณปลัด พันสกลสังกัดสมุหบัญชี หมื่นเทวานุรักษ์เจ้ากรม พันศักดิ์สรพลปลัด พันสกลสังเกตสมุหบัญชี
ในสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ หลวงบำเรอปรมามาตย์จางวาง ขุนวรบาทบริรักษ์ปลัดจางวาง หมื่นศักดิ์ประสิทธิการสมุหบัญชี ในสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย หลวงบำรุงปรมามาตย์จางวาง ขุนวรบาทบริบาลปลัดจางวาง หมื่นสรรพการกิจประสิทธิ์สมุหบัญชี
๒๑๑. ทรงตั้งและแปลงนามเจ้าเมืองกรมการ
ทรงตั้งชื่อเจ้าเมืองกรมการและแปลงใหม่ เมืองขึ้นกรมมหาดไทย กรุงเก่า เดิม พระยาไชยวิชิต สิทธิสาตรามหาประเทศราช ราชาชาติเสนาธิบดี ผู้รักษากรุงเก่า แปลงว่า เจ้าพระยามหาศิริธรรม พโลปถัมภ์เทพทวาราวดี ศรีรัตนธาดา มหาประเทศาธิบดี อภัยพิรียบรากรมพาหุ ผู้รักษากรุงเก่า แปลงที่ ๒ พระยาสิงหราชฤทธิไกร ยุตินัยเนตรธาดา มหาประเทศาธิบดี อภัยพิรียบรากรมพาหุ ผู้รักษากรุงเก่า แปลงที่ ๓ พระยาไชยวิชิต ประสิทธิศักดามหานัคราธิการ ผู้รักษากรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยามหานครบุราณ ตั้งใหม่ พระยาโบราณบุรานุรักษ์ปลัดขวา เดิมพระพิทักษธานีปลัด แปลงว่า พระพิทักษเทพธานีปลัดซ้าย หลวงยกระบัตร แปลงว่า หลวงกรุงศรีกษัตริย์ ตั้งใหม่ หลวงสมัคสโมสร หลวงสุนทรภักดีผู้ช่วย หลวงปราณีประชาชนผู้ช่วย ขุนโสภณเพ็ชรรัตน์ผู้ช่วย เมืองอ่างทอง พระอินทรวิชิต สิทธิสงคราม รามนิเวศน์ วิเศษโยธิน อินทรักษา แปลงว่า พระยาวิเศษไชยชาญ ปรีชาญาณยุตติธรรม โกศลเกษตราวิไสย เมืองพรหม พระพรหมบุรินทร์ แปลงว่า พระพรหมประสาทศิลป์ เมืองอินทร์ พระอินทบุรี แปลงว่า พระอินทรประสิทธิศร เมืองไชยนาท ตั้งใหม่ หลวงวิจารณ์จีนประชาปลัดจีน เมืองพยุหคิรี ทรงใหม่ พระพยุหาภิบาลเจ้าเมือง เมืองบรรพตพิไสย พระบรรพตภูมาธิการ เจ้าเมือง เมืองพระพิศณุโลก เดิมพระยาสุรสุนทรบวรพิษณมาธิราช ชาติพัทธยาธิเบศรวราธิบดี อภัยพิริยบรากรมพาหุ แปลงว่า พระยาพิศณุโลกาธิบดีศรีสุรสุนทร นครเกษตรานุรักษ์ อรรคอุดมมหาสยามาธิราชภักดี อภัยพิรียบรากรมพาหุ เมืองขึ้นเมืองพิศณุโลก พระนครไทย แปลงว่า พระอินทคิรีศรีรัตนปกาไสย พระนครป่าหมาก แปลงว่า พระอุดรบุรินทร์ เมืองศรีสำโรง พระศรีสำโรง แปลงเป็นพระศรีสมารัง เมืองพิไชย พระยาศรีสุริยราชาไชย อภัยพิรียพาห แปลงว่า พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร พิพัฒนพิไชย อภัยพิรียพาห หลวงศักดิราชยกระบัตร แปลงว่า พระภักดีราชยกระบัตร เมืองอุตรดิษฐ์ตั้งใหม่ พระอุตรดิษฐาธิบาล ผู้ว่าราชการเมือง เมืองตาก เดิมพระยาวิชิตชลธี ศรีสุรสงครามรามราชราไชย อภัยภักดีพิรียพาห แปลงว่า พระยาวิชิตชลธี ศรีสุรสงคราม รามราชราไชย อภัยพิรียพาห หลวงปลัด แปลงว่า พระศักดาเรืองฤทธิปลัดไทย พระวิชิตรักษาปลัดลาว หลวงยกระบัตร แปลงว่า พระทิพรักษายกระบัตร เมืองลพบุรี พระนครพราหมณ์ แปลงว่า พระยาสุจริตรักษา ลพบุรานุรักษ์ พิทักษ์ทวีชาติภูมิ เจ้าเมือง ขุนบุรีราชรักษาปลัด แปลงว่า พระนครพราหมณ์ปลัด แก้วประศักเมืองปรันตปะ พระพุทธบาท ขุนอนันตคิรี ขุนโขลน แปลงว่า หลวงสัจจภัณฑคีรี ศรีรัตนไพรวัน เจติยาสันคามวาสีนพคูหาพนมโขลน เมืองสระบุรี ขุนสรบุรีปลัด แปลงว่าพระสยามลาวบดีปลัด เมืองวิเชียร พระยาประเสริฐสงครามคามประเทศราไชย อภัยพิรียพาห แปลงว่า พระยาเลิศสงครามเขตต์ร ประเทศราไชย อภัยพิรียพาห เมืองเพ็ชรบูรณ์ พระเพ็ชรพิไชยปลัด แปลงว่า พระเพชรพิชภูมิปลัด เมืองนครราชสีมา ทรงใหม่ พระยาบรมราชบรรหารผู้ช่วย พระยาบรมราชมนตรีผู้ช่วย พระบวรราชสิทธิฤทธิสงครามยกระบัตร พระเหมสมาหารจางวางส่วยทอง พระสุริยเดชราชปลัด ทรงแปลงว่า พระสุริยเดชวิเศษฤทธิทิศวิไชย เมืองหลวงพระบาง แปลงชื่อใหม่ว่า เจ้าจันทรเทพประภาคุณ สุนทรธรรมธาดา ประเทศราชาธิบดี ศรีสัตนาคณหุตอุดมบุรี ราชธานีดำรง ลาวไวยพงศพิทยานุรักษ์เรืองศักดิ์สถิตในหลวงพระบางราชธานี เมืองนครจำปาศักดิ์ เจ้ายุตติธรรมนครจำปาศักดิ์ แปลงเป็นเจ้ายุตติธรรมสุนทร นครจำปาศักดิ์ เมืองมุกดาหาร พระจันทรสุริยวงศ์ แปลงว่าเจ้าจันทรเทพสุริยวงศ ดำรงรัฐสีมา มุกดาธิบดี เมืองประชุมชนาไลย ตั้งใหม่ พระศรีสุรศักดิ์สุนทรเจ้าเมือง เมืองพาลุกาดลภูมิ์ ตั้งใหม่ พระอมรฤทธิธาดาเจ้าเมือง เมืองอุบล พระพรหมราชวงศา แปลงเป็น เจ้าพรหมเทวานุเคราะห์วงศ์ ดำรงรัฐสีมา อุบลราชธานีบาล เมืองพิบูลมังสาหาร ตั้งใหม่ พระบำรุงราษฎรเจ้าเมือง เมืองตระการพืชผล ตั้งใหม่ พระอมรดลใจเจ้าเมือง เมืองมหาชลาลัย ตั้งใหม่ พระชนไชยชาญเจ้าเมือง เมืองกาฬสินธุ์ พระยาพิไชยสุนทรเจ้าเมือง เมืองขึ้นเมืองกาฬสินธุ์ เมืองสหัสขันธ์ พระประชาชนบาลเจ้าเมือง เมืองกมลาสัย ตั้งใหม่ พระราษฎรบริหารเจ้าเมือง เมืองภูวดลสอาง ตั้งใหม่ พระราชภูวดลบริรักษ์เจ้าเมือง เมืองสว่างแดนดินตั้งใหม่ พระศรีสิทธิศักดิ์เจ้าเมือง เมืองยโสธร ๒ เมือง มีผู้ว่าราชการเมืองคนเดียวกัน เมืองนครพนม เดิมชื่อพระสุนทรราชวงศา มหาขัตติยชาติ ประเทศราชชวาเวียงดำรงรักษ ภักดียศฦๅไกร ศรีพิไชยสงคราม แปลงว่า พระพนมนครานุรักษ์ ศรีสิทธิศักดิ์เทพฤๅยศบุรี ศรีโคตบูรหลวง เมืองขอนแก่น เดิมพระนคร แปลงว่า พระนครศรีบริรักษ์บรมราชภักดีศรีศุภสุนทรเจ้าเมือง เมืองหนองคาย ตั้งใหม่ พระปทุมเทวาธิบาลเจ้าเมือง เมืองภูเวียงตั้งใหม่ พระศรีทรงไกรเจ้าเมือง เมืองวานรนิวาส ตั้งใหม่ พระเจริญราชเดชเจ้าเมือง เมืองสิงขรภูมิ ตั้งใหม่ พระสิงขรภูมิ์นุรักษ์เจ้าเมือง เมืองกันทราลักษ์ตั้งใหม่ พระกันทรลักษบาลเจ้าเมือง เมืองอุทุมพรพิไสย ตั้งใหม่ พระอุทุมพรเทศานุรักษ์เจ้าเมือง
ฝ่ายตะวันออกนั้น เมืองฉะเชิงเทรา พระวิเชียรไชยชาญยุทธปลัด แปลงว่าพระเกรียงไกรกระบวนยุทธ ตั้งใหม่ พระกัมพุชภักดีปลัดเขมร หลวงวิสุทธิ์จีนชาติปลัดจีน หมื่นวิจารณกฤตจีนนายอำเภอ เมืองพนมสารคาม ตั้งใหม่ พระพนมสารคามนรินทร์เจ้าเมือง เมืองพระตะบอง พระยาอภัยภูเบศร วิเศษสงคราม รามนรินทร์ อินทราธิบดี พิรียพาห แปลงว่าพระคทาธรธรณินทร์ รามนรินทร์อินทราธิบดี พิรียพาห เมืองนครเสียมราฐ พระยานุภาพไตรภพสบสรรพยุทธฤชา พระยานครเสียมราฐ แปลงว่า พระยานุภาพไตรภพสบสรรพยุทธฦๅชา มหาพิไชยสงคราม
หัวเมืองขึ้นกรมพระกลาโหม เมืองนครเขื่อนขันธ์ พระยานครเขื่อนขันธ์ รามัญราชชาติเสนาบดี ศรีสิทธิสงคราม ผู้ว่าราชการเมือง แปลงเป็นพระยาดำรงราชพลขันธ์ รามัญราชชาติเสนาบดี ศรีสิทธิสงคราม หลวงประจันตคามปลัด แปลงว่าหลวงขยันสงคราม หลวงภูคามใจภักดิ์ ยกระบัตร แปลงว่า หลวงนิคมคามบริรักษ์ ยกระบัตร เมืองปทุมธานี หลวงศรีสงครามยกระบัตร แปลงว่าหลวงศรีประสิทธิสงครามยกระบัตร หลวงพิทักษ์ผู้ช่วย แปลงว่าหลวงปทุมคามพิทักษ์ เมืองราชบุรี ตั้งใหม่ พระภักดีดินแดนปลัดไทย พระแสนทองฟ้าปลัดเขมร หมื่นสาสนาคฤสตรักษ์ หมื่นพิทักษคฤสตรีจีนนายอำเภอ เมืองสมิงขบุรีนั้น พระสุรินทรศักดา พระสมิงขบุรี ผู้ว่าราชการเมือง แปลงว่าพระสมิงสิงหบุรินทร์ เมืองลุ่มซุ่ม พระนรินทรเดชะ พระลุ่มซุ่ม ผู้ว่าราชการเมือง แปลงว่า พระนิพนธ์ภูมิบดี เมืองท่าตะกั่ว พระณรงเดชะผู้ว่าราชการเมือง แปลงว่าพระชินดิฐบดี เมืองท่าขนุน พระพรหมภักดี ผู้ว่าราชการเมือง แปลงว่าพระปนัศติฐบดี เมืองท่ากะดาน พระท่ากะดาน ผู้ว่าราชการเมือง แปลงว่าพระผลกติฐบดี เมืองไทรโยค พระไทรโยคผู้ว่าราชการเมือง แปลงว่าพระนิโครธาพิโยค เมืองท้องผาภูมิ พระท้องผาภูมิผู้ว่าราชการเมือง แปลงว่าพระเสลภูมิบดี เมืองเพ็ชรบุรีนั้น พระยาศรีสุรินทรฦๅไชย ผู้ว่าราชการเมือง แปลงว่าพระยาสุรินทรฦๅไชยอภัยพิรียพาห หลวงเพ็ชรบุรินทร์ปลัด แปลงว่าพระเพชรพิไสยศรีสวัสดิ์ปลัด หลวงเพ็ชรบุรียกระบัตร แปลงว่าพระพิพัฒน์เพ็ชรภูมิ์ยกระบัตร ผู้ที่รักษาพระนครคีรี ตั้งใหม่นั้น พระยามหาตาลวันจางวาง พระบริบาลคิรีมาตย์ ขุนราชคีรีรักษ์ปลัด หมื่นพิทักษราชบรรพต เมืองประจวบคิรีขันธ์ ผู้ว่าราชการเมือง ตั้งใหม่ พระพิไชยชลสินธุ์ เมืองกำเนิดนพคุณ พระกำเนิดนพคุณ ผู้ว่าราชการเมือง แปลงว่าพระมหาสิงคคุณ อดุลยสุพรรณภูมานุรักษ์ เมืองประทิว ตั้งใหม่ พระภักดีราชาจางวาง พระเพ็ชรคีรีศรีสุรสงคราม ผู้ว่าราชการเมือง แปลงว่าพระเพ็ชรคีรีสมุทรประเทศบริรักษ์ หลวงปลัดแปลงเป็นหลวงเพ็ชรจักรพิคเดชปลัด หลวงยกระบัตรแปลงเป็นหลวงสมุทรเขตตพิทักษ์ยกระบัตร เมืองท่าแซง พระท่าแซง ผู้ว่าราชการเมือง แปลงเป็นพระเทพยไชยบุรินทร์ เมืองหลังสวน พระภักดีโภคา แปลงเป็นพระสุรินทรภักดีศรีพิไชยสงคราม สยามประชานุกูลกิจ เมืองกาญจนดิฐ พระท่าทองผู้ว่าราชการ แปลงว่าพระกาญจนดิฐบดี หลวงปลัด แปลงว่าหลวงคิรีสุพรรณกิจปลัด เมืองพัทลุง พระยารัตนมนตรี ศรีสุริยราชบดินทร์ นรินทรบวรนุวงศ์ ดุรงคฦๅไชย มไหศวรรยา เดชานุชิต พิพิธภักดี พิรียพาห แปลงว่าพระยาอภัยบริรักษ์ จักราวิชิต พิพิธภักดี พิรียพาห ตั้งผู้ช่วยขึ้นใหม่ หลวงศักดิ์สุรการ ๑ หลวงรามวารีราบ ๑ หลวงรองราชมนตรี ๑ เมืองประเหลียน หลวงศรีสมุทรสงคราม แปลงว่า พระวรนารถสัมพันธ์ เมืองสงขลา พระยาวิเชียรคีรี ศรีสมุทรวิสุทธิกา มหาพิไชยสงคราม รามภักดี พิรียพาห แปลงว่าเจ้าพระยาวิเชียรคิรีศรีสมุทรวิสุทธิศักดา มหาพิไชยสงคราม รามภักดี พิรียบรากรมพาหุ พระสุนทรนุรักษ์ผู้ช่วย แปลงว่าพระยาสุนทรานุรักษ์ เมืองยะหริ่ง ตั้งผู้ช่วยขึ้นใหม่ พระวิเศษวงศา ๑ หลวงประชาภิบาล ๑ เมืองตานี พระยาวิชิตภักดี ศรีสุริยวงศา รัตนาเขตต์ ประเทศราช แปลงว่าพระยาวิชิตภักดี ศรีโสภณพงศารัตนาเขตต์ ประเทศราช เมืองระแงะ พระยาตะมะงันภักดีศรีสุวรรณประเทศวิเศษสวัสดิวงศา แปลงว่าพระยาภูผาภักดี ศรีสุวรรณประเทศ วิเศษวงศา เมืองกลันตัน ตั้งผู้ช่วยขึ้นใหม่ พระศักดาธิบดินทรบุตรบุรุษพิเศษ เมืองตรังกานู พระพีริยามุดา แปลงว่าพระไชเยนทรฤทธิรงค รายามุดา
ตะวันตก เมืองไทร พระยาอภัยธิเบศร มหาประเทศราช ชาติอธิบดินทร์ อินทรขันธเสมา เดชานุชิต พิพิธภักดี พิรียพาห แปลงว่าพระยาฤทธิสงคราม รามภักดี ศรีสุลต่านมะหะหมัด รัตนราชมณินทร สุรินทรวงศา ตั้งผู้ช่วยขึ้นใหม่ พระอินทรวิไชย ๑ พระเกไดสวรินทร ๑ พระชลสินธุ์สงครามไชย ๑ เมืองสตูล พระยาประเทศภักดีศรีมัคกะตา รายาเดหวา แปลงว่าพระยาอภัยนุราช ชาติรายาภักดี ศรีอินทรดาหะราวิบาหะยา ตั้งขึ้นใหม่ พระปักษาวาสวารนินทร์ผู้ช่วยราชการเป็นแม่กองรังนกด้วย เมืองภูเก็จ พระภูเก็จผู้ว่าราชการ แปลงว่า พระยาภูเก็จโลหเกษตรารักษ์ ผู้ช่วยชื่อหลวงพิทักษทวีปภูเก็จ แปลงเป็นพระอาณาจักรบริบาล เมืองพังงา พระนุชิตภักดีผู้ช่วย แปลงว่าพระนิกรบริบาล พระวิเศษสงครามจางวางด่าน แปลงว่าพระพลหาญสงคราม เมืองตะกั่วทุ่ง พระตะกั่วทุ่งบางขลี แปลงว่าพระยาบริสุทธิโลหภูมินทราธิบดี ตั้งใหม่ พระบริสุทธิโลหกร ผู้ช่วยอากรดีบุก เมืองตะกั่วป่า พระยศภักดีศรีพิไชยสงคราม แปลงว่าพระยาเสนานุชิต สิทธิสาตรามหาสงคราม สยามรัฐภักดี พิรียพาห หลวงปลัด แปลงว่าพระวิชิตภักดีศรีสุริยสงคราม หลวงนุรักษโยธาผู้ช่วย แปลงว่าพระเรืองฤทธิรักษราช ตั้งใหม่ พระสุนทรภักดีผู้ช่วยราชการในอากรดีบุก เมืองระนองผู้ช่วยตั้งใหม่ พระสิโลหะภูมิ์ เมืองกระ พระแก้วโครบผู้ว่าราชการ แปลงเป็นพระยาอัษฎงคตทิศรักษา แล้วเพิ่มอีกว่า สยามประชานุกูลกิจ
เมืองขึ้นกรมท่า เมืองนนทบุรี พระนนทบุรีศรีมหาอุทยาน ผู้ว่าราชการ แปลงว่าพระนนทบุรีศรีเกษตราราม หลวงปลัด แปลงว่าหลวงสยามนนทเขตต์ขยันปลัด ทรงเห็นว่าในแขวงเมืองนนทบุรีมีรามัญตั้งบ้านเรือนอยู่มาก จึงตั้งหลวงรามัญเขตต์รคดีปลัดรามัญอีกนาย ๑ เมืองนครไชยศรีตั้งปลัด พระสยามพลภักดีปลัด หลวงทวีประชาชนปลัดจีน ยกระบัตรตั้งเป็นหลวงสากลนิกรพิทักษ์ หมื่นคฤสัตศีลรักษานายอำเภอ เมืองสมุทรสาคร พระวิชิตภักดีศรีสงคราม แปลงว่า พระสมุทรสาครานุรักษ์ หลวงสาครบุรีแปลงว่าหลวงเรืองศักดิ์สาครเขตต์ปลัด ขุนสาครบุรีแปลงว่าขุนเรืองเดชสาครขันธ์ยกระบัตร ตั้งปลัดจีนขึ้นอีกนาย ๑ ชื่อหลวงพิทักษสาครจีนปลัด เมืองสมุทรสงคราม พระยาสมุทรสงคราม แปลงว่าพระยาราชพงศานุรักษ์ ศิริศักดิ์สมบูรณอัทธยาศรัย อภัยพิรียพาห พระสมุทรสงคราม แปลงว่าพระสินธุชลสงครามปลัด หลวงสมุทรสงคราม แปลงว่าหลวงอร่ามเรืองฤทธิ์ยกระบัตร หลวงสัจจาภิรมย์ แปลงว่าหลวงวิชิตชลไชยผู้ช่วย เมืองสมุทรปราการ พระยาสมุทรแปลงว่าพระยาสมุทรบุรานุรักษ์ พระสมุทรปราการ แปลงว่าพระสิทธิศักดิ์สมุทรเขตต์ปลัด หลวงสมุทรปราการ แปลงว่าหลวงสิทธิเดชสมุทรขันธ์ยกระบัตร เมืองชลบุรี พระยาชลบุรีศรีมหาสมุทร แปลงว่าพระยาชลบุรานุรักษ์ หลวงชลบุรี แปลงว่าหลวงฤทธิศักดิชลเขตต์ หลวงชลบุรี(?) แปลงว่าหลวงฤทธิเดชชลขันธ์ยกระบัตร ทรงใหม่ หลวงพิทักษจีนประชาปลัดจีน เมืองบางลมุง พระเพ็ชรคิรี ศรีสงครามรามนรินทร์ แปลงว่าพระยาสาครสงครามนิคมคามรักษา ขุนสัจจาผู้ช่วย แปลงว่าหลวงสัตยานุกูลผู้ช่วย เมืองระยอง พระราชภักดีศรีสงคราม แปลงว่าพระศรีสมุทรโภคไชยโชคชิตสงคราม ตั้งใหม่ พระนคโรปการจางวาง หลวงจีนาธิกรณ์กิจปลัดจีน เมืองจันทบุรี พระยาวิไชยธิบดีศรีณรงคฦๅไชย แปลงว่าพระยาวิชยาธิบดีศรีรณรงคฦๅไชย อภัยพิรียพาห ทรงใหม่ พระบูรพทิศจีนพิจารณ์ปลัด เมืองแกลงขึ้นเมืองจันทบุรี พระแกลงกล้าหาญ แปลงว่าพระแกลงแกล้วกล้า เมืองตราด พระยาพิพิธสมบัติ แปลงว่าพระยาพิพิธฤทธิเดชวิเศษสิงหนาท แล้วแปลงว่าพระยาพิพิธภักดีศรีสมบัติ แล้วแปลงอีกว่าพระยาพิพิธพิไสยสุนทรการ หลวงราชภักดีศรีสงคราม แปลงว่าพระวรบาทภักดีศรีสงครามปลัด หลวงศรีสงครามแปลงว่า หลวงรามฤทธิรงค์ยกระบัตร ตั้งปลัดจีนขึ้นใหม่อีกนาย ๑ พระปราณีจีนประชาปลัดจีน เมืองปจันตคีรีเขตต์ เดิมหลวงเกาะกง ทรงตั้งใหม่ว่า พระพิไชยชลธี หลวงคีรีเนมิทวีปปลัด
๒๑๒. ทรงตั้งและแปลงนามพระราชาคณะฐานานุกรม
หม่อมเจ้าพระราชาคณะพระครูฐานาในกรุงทรงใหม่ หม่อมเจ้าธรรมุณหิศธาดา ๑ หม่อมเจ้าศีลวราลังการ ๑ หม่อมเจ้าญาณวราภรณ์ ๑ หม่อมเจ้าสังวรวรประสาธน์ ๑ หม่อมเจ้าพระพุทธุปบาทปิลันธน์ ๑ หม่อมราชวงศ์พระครูราชพันธุ์ประพัทธ์ ๑ พระภัทรมุขมุนี ๑ พระภัทรศีลสังวร ๑ พระศาสนดิลก ๑ พระอมราภิรักขิต ๑ พระศาสนานุรักษ์ ๑ พระสาธุศีลสังวร ๑ พระเนกขัมมุนี ๑ พระภาวนาภิราม ๑ พระศีลาจารพิพัฒน์ ๑ พระธรรมทานาจารย์ ๑ พระวินยานุกูลเถร ๑ พระศาสนโสภณ ๑ พระธรรมุเทศาจารย์ ๑ พระสรภาณกวี ๑ พระธรรมฐิติญาณ ๑ พระสุธรรมธีรคุณ ๑ พระจันทโคจรคุณ ๑ พระธรรมานุกูล ๑ พระเขมาภิมุขธรรม ๑ พระประสิทธิสุตคุณ ๑ พระประสิทธิศีลคุณ ๑ พระพุทธิวิริยากร ๑ พระธรรมภาณพิลาศ ๑ พระธรรมปหังสนาจารย์ ๑ พระอมรเมธาจารย์ ๑ พระวินัยกิจจการี ๑ พระสุคุณคณาภรณ์ ๑ พระรามัญมุนี ๑ พระสุนทรสมาจาร ๑ พระครูธรรมวิทานาจารย์ ๑ พระครูทักษิณคณิศร ๑ พระครูอุดรคณารักษ์ ๑ พระครูธรรมาภินันท์ ๑ พระครูมหาพฤฒาจารย์ ๑ พระครูธรรมจริยาภิรมย์ ๑ พระครูธรรมธาดา ๑ พระครูสาธุกิจจการี ๑ พระครูสมณธรรมสมาทาน ๑ พระครูสมณคณาจารย์ ๑ พระครูธรรมสารโสภณ ๑ พระครูพฤฒศีลาจารย์ ๑ พระครูโวทานธรรมาจารย์ ๑ พระครูสุนทรธรรมขันธ์ ๑ สมเด็จพระพนรัตน์ ทรงแปลงว่าสมเด็จพระวันรัต ๑ พระอริยวงศาคตญาณ แปลงว่าสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ ๑ พระธรรมอุดม แปลงว่าพระธรรมวโรดม ๑ พระปิฎกบัณฑิตย์ แปลงว่า พระปิฎกโกศล ๑ พระศรีสากยบุตร์ แปลงว่าพระศากยบุตติยวงศ์ ๑ พระครูนิโรธรังษี แปลงว่าพระครูธรรมรังษี ๑ พระราชาคณะพระครูฐานา นอกกรุง ทรงใหม่ พระรามัญมหาเถร ๑ พระพรหมเทพาจารย์ ๑ พระพิศาลสมณกิจ ๑ พระสนิทสมณคุณ ๑ พระธรรมปาลาจารย์ ๑ พระครูพุทธวิหารโสภณ ๑ พระครูมหาสมณวงศ์ ๑ พระครูปฐมเจติยานุรักษ์ ๑ พระครูสมุทรคุณากร ๑ พระครูสาครคุณาธาร ๑ พระครูกุศลธรรมธาดา ๑ พระครูนวกรรมโกศล ๑ พระครูรามัญสมณคุต ๑ พระครูสังฆภาราจารย์ ๑ พระครูปาโมกขมุนี ๑ พระครูวรกันทราจารย์ ๑ พระครูพุทธฉาย แปลงว่าพระครูพุทธฉายาภิบาล ๑ พระครูชลโธปมธาดามหามุนี แปลงว่าพระครูชลโธปมคุณมุนี ๑
๒๑๓. ทรงตั้งและแปลงนามวัดต่างๆ
ชื่อวัดทรงใหม่ วัดราชประดิษฐ์ ๑ วัดมหรรณพาราม ๑ วัดบุรณศิริมาตยาราม ๑ วัดนามบัญญัติ ๑ วัดโสมนัสวิหาร ๑ วัดตรีทศเทพ ๑ วัดบรมนิวาส ๑ วัดไชยฉิมพลี ๑ วัดเวฬุราชิณ ๑ วัดสมุหประดิษฐ์ เจ้าพระยานิกรบดินทร์สร้างที่เมืองสระบุรี ๑ วัดสุปฏิการามเมืองนครไชยศรี ๑ ชื่อวัดทรงแปลงใหม่ วัดน้อยบางใส้ไก่ แปลงว่าวัดหิรัญรูจี วัดพระยาญาติการามเดิม แปลงว่า วัดพิชัยญาติการาม วัดใหม่ ทรงแปลงว่า วัดอนงคาราม วัดประยูรวงศ์อาวาศ แปลงว่าวัดประยูรวงศาราม วัดดอกไม้ แปลงว่าวัดบุบผาราม วัดอรุณราชธาราม แปลงว่าวัดอรุณราชวราราม วัดหงษาราม แปลงว่า วัดหงสรัตนาราม วัดกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส แปลงว่าวัดชิโนรสาราม วัดระฆังโฆสิตาราม แปลงว่าวัดราชคัณฑิยาราม วัดเกาะแก้วแปลงว่าวัดสัมพันธวงศาราม วัดตะเคียน แปลงว่าวัดมหาพฤฒาราม วัดสระเกศ แปลงว่าวัดเจดียบรรพตาราม วัดบางลำภู แปลงว่าวัดสังเวชวิศยาราม วัดสมอแครงกรมพระพิทักษเทเวศรสร้าง แปลงว่าวัดเทวราชกุญชร วัดสมอราย แปลงว่า วัดราชาธิวาส วัดชีปะขาว แปลงว่าวัดศรีสุดาราม วัดเงิน แปลงว่าวัดรัชฎาธิฐาน วัดทอง แปลงว่าวัดกาญจนสิงหาศน์ วัดอภัยธาราม แปลงว่า วัดอภัยทามริการาม วัดเขมาเดิม แปลงว่าวัดเขมาภิรตาราม วัดนายกรับลคร แปลงว่าวัดสัมมัชชผล วัดอุทัยธาราม แปลงว่าวัดอุทัยทิศ วัดบุคคโล แปลงว่าวัดอุบลวัน วัดสนามควาย แปลงว่าวัดสุนทรธรรมทาน วัดดอนหลังบ้านทวาย แปลงว่าวัดปรมสถล วัดม่วงแค แปลงว่าวัดปาตลี วัดพระยาชำนิ แปลงว่าวัดชำนิหัตถการ วัดวิเศษอาวาศ แปลงว่าวัดวิเศษการ วัดอุบาสิการาม แปลงว่าวัดอุบาสิกาคุณ วัดสุธาสวรรรค์ แปลงว่าวัดสุทธาสุทธิ วัดอัมพวัน แปลงว่าวัดสวัสดิ์วารีวัน วัดภุมรินทร์ปักษี แปลงว่าวัดภมรปักษี วัดหงษารามจางวางดิศ แปลงว่าวัดดิศหงษคีรี วัดวิสุทธาราม แปลงว่าวัดวิสุทธาจารย์ วัดอมรตาราม แปลงว่าวัดอมตรส วัดอำแดงแฟง แปลงว่าวัดคณิกาผล วัดจางวางดิศ แปลงว่าวัดดิศานุการาม วัดช่างแสง แปลงว่าวัดกรรมารการ วัดสารพัดช่าง แปลงว่าวัดสรรพการสิทธิ วัดอินทาราม แปลงว่าวัดอินทรประดิษฐ์ วัดเทพนารี แปลงว่าวัดเทพากรนารี วัดเทพทาราม แปลงว่าวัดอับษรนารี วัดสุวรรณพลับพลา แปลงว่าวัดสถลเจดีย์ วัดใหม่จางวางพ่วง แปลงว่าวัดเทวีวรญาติ วัดไทรทอง แปลงว่าวัดเบญจบพิตร วัดธรรมาพิมล แปลงว่าวัดราชประดิษฐ์ วัดใหญ่บางยี่ขัน แปลงว่าวัดอมรคีรี วัดขำเขมการาม แปลงว่าวัดขำโคราช วัดหัวเมือง วัดทรงธรรมเมืองนครเขื่อนขันธ์ แปลงว่าวัดดำรงราชธรรม วัดไชยพฤกษ์เมืองนนท์เดิม แปลงว่า วัดไชยพฤกษมาลา วัดประทมเมืองนครไชยศรี แปลงว่าวัดปฐมเจดีย์ กรุงเก่า วัดชุมพลเดิม แปลงว่าวัดชุมพลนิกายาราม วัดเสนาศน์เดิม แปลงว่าวัดเสนาศนาราม วัดขวิด เมืองลพบุรี แปลงว่าวัดกระวิศราราม วัดมหาสมณะเมืองเพ็ชรเดิม แปลงว่าวัดมหาสมณาราม วัดเทพยกฎมพังเดิม แปลงว่าวัดเทพอุทิศ รวมทรงชื่อใหม่ในกรุงและหัวเมือง ๑๑ วัด ทรงแปลงชื่อในกรุงและหัวเมือง ๕๖ วัด
๒๑๔. เสนาบดีเข้าชื่อกันทำเรื่องราวทูลเกล้าฯ ถวาย เรื่องราษฎรกล่าวว่า พระบาง พระพุทธรูปทำให้ฝนแล้ง
และเมื่อปีชวด ฉศก เกิดฝนแล้งข้าวแพง ท่านเสนาบดีเข้าชื่อกันทำเรื่องราวทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายว่า
ด้วยได้ยินราษฎรชายหญิงหลายพวกหลายเหล่า บ่นซุบซิบกันอยู่เนืองๆ มานานแล้วว่า ครั้งตั้งแต่พระเสิมเมืองเวียงจันทร์ ซึ่งมาอยู่เมืองหนองคาย เชิญลงมาไว้ในณกรุงเทพมหานคร เมื่อปลายปีมะเส็ง นพศก และพระไสยเมืองเวียงจันทร์ซึ่งมาอยู่ด้วยพระเสิมณเมืองหนองคาย และพระแสนเมืองมหาไชย เชิญมาไว้ณวัดปทุมวนาราม เมื่อปลายปีมะเมีย สัมฤทธิศกนั้นมา ฝนในแขวงกรุงเทพมหานครตกน้อยไปกว่าแต่ก่อนทุกปี ต้องบ่นว่าฝนแล้งทุกปี ลางพวกก็ว่าพระพุทธรูปเหล่านี้ไปอยู่ที่ไหนของแพงที่นั่น และว่าของลาวเขาถือว่าพระพุทธรูปของบ้านร้างเมืองเสีย ปิศาจมักสิงสู่ ลาวเรียกว่าพุทธยักษ์ รังเกียจนักไม่ให้เข้าบ้านเข้าเมือง ข้าพระพุทธเจ้าได้ฟังเนืองๆ แล้วจึงได้ปรึกษากันรำพึงถึงกาลเก่า เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เป็นแม่ทัพเสด็จขึ้นไปตีเมืองเวียงจันทร์ครั้งก่อน ก็ได้พระพุทธรูปมีชื่อทั้งปวงในเมืองนั้นมาอยู่ในอำนาจ แต่ทรงเลือกให้เชิญลงมากรุงธนบุรีแต่พระแก้วมรกตกับพระบาง ๒ องค์ พระพุทธรูปมีชื่อนอกนั้นก็ได้โปรดให้คงอยู่เมืองเวียงจันทร์ ครั้นได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว ทรงจัดการแผ่นดินและสร้างพระนครพระราชวังใหม่ เจ้านันทเสนและเจ้าเขียวค่อมท้ายสวนกราบทูลพระกรุณาว่า
พระแก้วกับพระบางมีปิศาจที่รักษาพระพุทธรูปไม่ชอบกัน ถ้าอยู่ด้วยกันเมืองใดก็ไม่มีความสบายที่เมืองนั้น การเห็นเป็นอย่างมา ๓ ครั้งแล้ว คือ
เดิมพระแก้วอยู่เมืองเชียงใหม่ พระบางอยู่เมืองหลวงพระบาง ครั้นภายหลังเจ้าเมืองหลวงพระบางได้เจ้าเชียงใหม่เป็นเขย จึงขอยืมพระแก้วมานมัสการ เจ้าเมืองเชียงใหม่ก็คุมพระแก้วมาเมืองหลวงพระบางด้วย เจ้าเมืองหลวงพระบางกักขังเจ้าเชียงใหม่ผู้เป็นเขยไว้กับพระแก้วช้านาน ชาวเชียงใหม่จึงตั้งเจ้าเชียงใหม่อื่นขึ้นใหม่ เจ้าเชียงใหม่เก่าจึงขอกองทัพเมืองหลวงพระบางไปรบเอาเมืองเชียงใหม่คืน การรบกันเป็นไปหลายปี ฝ่ายพวกเมืองหลวงพระบางเอาไชยชนะไม่ได้ พวกเมืองเชียงใหม่ได้ไชยชนะเขตต์แดนใกล้เข้ามา จนพวกเมืองหลวงพระบางต้องกลัวจะเสียเมือง จึงลงผีถามคนทรง ผีที่รักษาพระบางออกความว่า ตัวผีรักษาพระบางเป็นเจ้าของเมืองไม่ชอบกับผีรักษาพระแก้ว ขอให้ไล่พระแก้วไปเสียจากเมือง ผีรักษาพระบางจึงจะช่วยในการศึกให้มีไชย เจ้าเมืองหลวงพระบางไม่อยากจะคืนพระแก้วให้ชาวเชียงใหม่เป็นข้าศึก แต่กลัวผีที่รักษาพระบาง จึงให้เชิญพระแก้วไปฝากไว้เมืองเวียงจันทร์ ซึ่งเวลานั้นนับถือเป็นบ้านพี่เมืองน้องกัน ตั้งแต่เชิญพระแก้วไปไว้เมืองเวียงจันทร์แล้ว พวกเมืองหลวงพระบางก็มีกำลังขึ้น กลับได้ไชยชนะพวกเมืองเชียงใหม่คืนเอาเขตต์แดนที่เสียไปแก่พวกเชียงใหม่ได้หมด พวกเชียงใหม่ก็ไม่ได้มารบกวนต่อไป การศึกก็เป็นสงบ
ครั้นล่วงมานาน ๒๐๐ ปีเศษ เจ้าเมืองเวียงจันทร์รบกับเจ้าเมืองหลวงพระบาง ได้ไชยชนะเมืองหลวงพระบาง จึงให้เชิญพระบางมาไว้เมืองเวียงจันทร์ ตั้งแต่นั้นมาเมืองเวียงจันทร์ก็ไม่มีความสุข เกิดรบพุ่งในพี่น้องกันเองบ้าง ต้องรบกับญวนเสียอำนาจต้องยอมแพ้ญวน แล้วภายหลังจึงได้เสียเมืองต่อใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท เมื่อเสด็จขึ้นไปปราบปราม เมื่อปีกุญ เอกศก ศักราช ๑๑๔๑ นั้น ก็พระแก้วกับพระบางมาอยู่ด้วยกันที่กรุงธนบุรีได้ ๒ ปี ก็เกิดวุ่นวาย ขอพระราชทานโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้แยกย้ายพระแก้วกับพระบางให้อยู่ห่างต่างบ้านเมืองกัน จึงจะมีความเจริญแก่พระนครซึ่งตั้งใหม่ในครั้งนี้
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ได้ทรงสดับก็มีพระราชหฤทัยรังเกียจตามเหตุการณ์ ซึ่งเจ้านันทเสนกับเจ้าเขียวค่อมท้ายสวนกราบทูลพระกรุณา จึงพระราชทานพระบางให้คืนกลับไปประดิษฐานอยู่เมืองเวียงจันทร์ การซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เป็นปฐมในพระบรมราชวงศ์นี้ทรงดังนั้นก็เป็นการเยี่ยงอย่างมา มีผู้ใหญ่ได้ทราบเล่าต่อกันมาคุ้มบัดนี้
ครั้นเมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้าอนุเวียงจันทร์คิดกบฎ จึงได้มีพระราชโองการให้กรมพระราชวังบวรสถานมงคลเสด็จยกทัพขึ้นไปปราบปรามตีได้เมืองเวียงจันทร์อีกครั้งหนึ่ง ครั้งนั้นพระพุทธรูปมีชื่อในเมืองเวียงจันทร์ทุกพระองค์ ก็ได้ทรงรวบรวมมาทอดพระเนตร ทรงเลือกเชิญลงมาแต่พระบางและพระแทรกคำ พระฉันสมอ กับพระพุทธรูปศิลาเขียวเป็นของประหลาดไม่มีชื่อ ถวายในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่เดิมยังไม่ได้ทรงสดับความหลัง จึงทรงพระราชศรัทธาให้เชิญพระบาง พระแทรกคำ พระฉันสมอไว้ในหอพระนาค วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ครั้นภายหลังได้ทรงสดับการแต่หลังมา จึงทรงพระราชดำริว่าจะขัดแก่การซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกได้ทรงบังคับมาแต่ก่อน เพื่อเป็นมงคลแก่พระนคร หาควรไม่ ควรจะให้พระมีชื่อซึ่งลาวนับถือว่ามีปิศาจสิง ๒ พระองค์ ให้ไปอยู่ภายนอกพระนคร จึงพระราชทานพระบางให้เจ้าพระยาบดินทรเดชาเชิญไปไว้วัดจักรวรรดิราชาวาส พระราชทานพระฉันสมอให้เจ้าพระยาพลเทพ (ฉิม) ไปไว้วัดอับสรสวรรค์ พระราชทานพระแทรกคำให้พระยาราชมนตรี (ภู่) เชิญไปไว้วัดคฤหบดี เป็นภายนอกพระนครทั้ง ๓ พระองค์
ก็พระเสริม พระไส พระศุกร์ ๓ พระองค์ ก็เป็นพระพุทธรูปมีชื่อ ลาวนับถืออยู่ที่เมืองเวียงจันทร์มานาน ก็การจะเป็นอย่างไร ครั้งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จยกทัพไปตีเอาเมืองเวียงจันทร์ เมื่อปีกุน เอกศก ศักราช ๑๑๔๑ ก็ดี ครั้งกรมพระราชวังในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จขึ้นไปตีเอาเมืองเวียงจันทร์ เมื่อปีกุน นพศก ศักราช ๑๑๘๙ นั้นก็ดี พระพุทธรูป ๓ พระองค์นี้ก็มีนามได้ทรงสดับทราบ แต่แคลงอยู่ว่าจะมีผู้กราบทูลอย่างไรจึงไม่ทรงพระราชดำริให้เชิญลงมาเลยทั้ง ๒ คราว เป็นที่ให้คนเป็นอันมากจะปรารภบ่นวิตกไปต่างๆ ฝนแล้งเข้าคราวใด ก็มีผู้พูดซุบซิบรังเกียจด้วยพระพุทธรูป พระเสิม พระไส ๒ พระองค์นี้เนืองๆ หนาหู และกาลบัดนี้ก็เป็นประตูที่คนผู้อยากจะหยิบยกโทษต่างๆ บ่นว่า จะลอบไปให้โรงพิมพ์อเมริกันลงพิมพ์นินทาว่าบ่นไปต่างๆ ตามคำราษฎร จะเอาตัวผู้บ่นก็ไม่ได้ จะเป็นที่เสื่อมเสียพระเกียรติยศไป เพราะพระพุทธรูปเป็นแต่ของหล่อด้วยทองสัมฤทธิ์ย่อมๆ ไม่เป็นที่เห็นเป็นประหลาดอัศจรรย์อะไรนักนั้น ก็ไม่ควรแก่พระบารมีเลย พระพุทธรูปอย่างนี้ถึงอยู่ในกรุงเทพมหานคร ก็ไม่เป็นที่ออกอวดแขกเมืองได้เหมือนพระแก้วมรกตและพระแก้วผลึก พระฉลองพระองค์ทรงเครื่องทองคำประดับเพ็ชรพลอยต่างๆ นั้นเลย พระแก้วมรกต พระแก้วผลึก พระสิหิงค์ และพระพุทธรูปทองสัมฤทธิใหญ่ๆ ซึ่งงามดีเป็นศรีพระนครคู่พระบารมี เคยอยู่กับบ้านเมืองมีความสุขมา ก็มีอยู่ในกรุงเทพมหานครนี้เป็นอันมากแล้ว ก็พระบาง พระแทรกคำ พระเสิม พระไส พระแสน เป็นของดีแต่ที่ลาวเล่าลือออกชื่อเชิดชูว่าศักดิ์สิทธิ์ เชิญมาไว้ก็นานก็ยังไม่ได้เห็นฤทธิ์เดชวิเศษเป็นคุณแก่บ้านเมืองได้อย่างไร มีผู้นับถือมากก็แต่พวกลาว ก็คนในพระนครนี้เป็นลาวสักส่วน ๑ เป็นคนมิใช่ลาวหลาย ๑๐ ส่วน
ถ้าโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม มีพระราชประสงค์จะให้เป็นที่นมัสการบูชาของราษฎรที่เป็นลาวได้ทำบุญมากเต็มศรัทธาแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงเห็นด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม จะขอรับพระราชทานพระพุทธรูปที่ลาวนับถือ คือพระเสิม พระไส พระแสน หรือพระบาง พระแทรกคำ พระฉันสมอ พระมีชื่ออื่นๆ ด้วย พระราชทานคืนให้เจ้าเมืองหัวเมืองลาวที่เดิมหรือเมืองอื่นที่นับถือรับไปไว้ทำบุญบูชา หรือถ้าทรงพระราชดำริเห็นว่าได้เชิญมาแล้วจะคืนไปเป็นที่เสื่อมเสียพระเกียรติยศ ก็ขอพระราชทานพระบาง พระราชทานไปเมืองหลวงพระบาง ให้ได้ประดิษฐานอยู่ตามชื่อเมืองเดิม ก็จะเป็นพระเกียรติยศมาก ด้วยทำให้เมืองนั้นซึ่งเป็นข้าของขันธเสมาคงชื่อเดิม และพระพุทธรูปอื่นขอรับพระราชทานให้ไปอยู่เมืองสระบุรี หรือพระพุทธบาท เขาปถวีเป็นที่ใกล้บ้านลาวมาก พระพุทธบาทและวัดเขาปถวีและเขาแก้วก็เป็นพระอารามหลวง เมื่อพระพุทธรูปของหลวงไปประดิษฐานอยู่ที่นั้น ก็จะไม่เป็นที่เสื่อมเสียพระเกียรติยศเลย ราษฎรลาวเมืองนั้นมากกว่าไทย ก็จะได้มีความยินดี ถึงราษฎรลาวชาวกรุงเทพมหานครที่นับถือพระพุทธรูปมีชื่อเหล่านั้น ก็ย่อมไปนมัสการพระพุทธบาทและพระพุทธฉาย เขาปถวี และเยี่ยมเยือนญาติพี่น้อง ณเมืองสระบุรีอยู่เนืองๆ มิได้ขาด คงได้ไปนมัสการบูชาตามปรารถนาไม่ห่างไกลไป
อนึ่งได้ความทราบเกล้าทราบกระหม่อมว่า พระไส พระเสิม แต่เดิมเคยอยู่แห่งเดียวกัน และได้ยินว่า บัดนี้พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ทรงพระราชศรัทธาสร้างพระอารามหลวงลงที่ตำบลบ้านสีทาแห่ง ๑ เสด็จไปทรงบำเพ็ญพระราชกุศลอยู่ที่นั้นปี ๑ ๒ ครั้ง ๓ ครั้งมิได้ขาด ถ้าแม้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม พระราชทานพระไสแก่พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว และมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งขอให้เชิญไปกับพระเสิม ซึ่งอยู่ในพระบวรราชวังนั้น ไปประดิษฐานไว้ในพระอารามหลวง ในพระราชวังณตำบลบ้านสีทานั้นได้แล้ว การจะเป็นงามดีสมควรยิ่งนักหนา พระพุทธรูปมีชื่อเหล่านี้ ถ้าอยู่ในกำแพงพระนคร ก็จะเป็นที่คนต่างๆ ซุบซิบกันบ่นไปเนืองๆ ในคราวที่เหตุบังเกิดมี เพราะฝนในกรุงเทพมหานครน้อยมาหลายปีแล้ว ถึงต้นเข้าได้รอดงามดีก็เพราะน้ำเหนือไหลลงมาช่วย และที่เชิญพระมีชื่อพวกนี้มาไว้ในกำแพงพระนครก็เป็นการขัดกับพระราชดำริแผ่นดินก่อนดังว่ามาแล้ว ราษฎรเป็นอันมากจึงเก็บเอาความนั้นบ่นวิตกได้ ขอพระบารมีโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ได้ทรงชี้แจงให้พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริ ตามความคิดข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวง ซึ่งคิดจะให้การเป็นไปต้องใจราษฎรเป็นอันมากนี้ด้วย
ควรมิควรสุดแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรด
๒๑๕. พระราชทานพระบางคืนไปเมืองหลวงพระบาง
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงสดับในเรื่องราวนั้นแล้ว ทรงพระราชดำริเห็นด้วย ครั้นมาถึงณปีขาลอัฐศก เจ้าอุปราชเมืองหลวงพระบางมาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้รับพระบางขึ้นไปประดิษฐานไว้ณเมืองหลวงพระบางตามเดิม เจ้าอุปหาดราชวงศ์ได้เชิญเสด็จพระบางออกจากพระวิหารวัดจักรวรรดิ์ ณวันเดือน ๕ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เวลาเพลแล้ว โปรดให้ไปประทับไว้ที่พระตำหนักน้ำทำการสมโภชอยู่ ๓ วัน แล้วบอกบุญพระราชาคณะเปรียญฐานานุกรมสัตบุรุษแห่ขึ้นไปส่งเพียงปากเกล็ด
พระเสิม พระไสนั้น โปรดให้ประดิษฐานไว้ที่วิหารวัดปทุมวนาราม พระแสนนั้นประดิษฐานไว้ในพระอุโบสถด้วยกันทั้ง ๓ พระองค์ พระเสิมหน้าตักกว้าง ๒ ศอก ๑ นิ้ว พระไสหน้าตักกว้าง ๑ ศอก ๑ นิ้ว พระแสนหน้าตักกว้าง ๑ ศอก ๖ นิ้ว
๒๑๖. สร้างและปฏิสังขรณ์พระอารามในกรุง
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงบำเพ็ญพระราชกุศล ให้สร้างพระอารามขึ้นใหม่ ให้บุรณะปฏิสังขรณ์พระอารามเก่าที่ปรักหักพังบ้าง
ทรงสร้างใหม่นั้น วัดนามบัญญัติ ๑ วัดราชประดิษฐ์ ๑ วัดโสมนัสวิหาร ๑ วัดปทุมวนาราม ๑ วัดตรีทศเทพวัด ๑ เป็นวัดกรมหมื่นวิศนุนารถนิภาธรสร้างไว้เดิม ครั้นสิ้นพระชนม์แล้ว กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสทำสืบมา ครั้นกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาสสิ้นพระชนม์ไปแล้ว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงได้ทรงกระทำต่อไป พระราชทานชื่อว่าวัดตรีทศเทพ รวมสร้างใหม่ ๕ วัด
ทรงบุรณะปฏิสังขรณ์ในพระบรมมหาราชวัง วัดพระศรีรัตนศาสดารามก็ได้กล่าวไว้แล้ว บุรณะปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนวัด ๑ ทำพระเจดีย์ แก้พระรัศมีพระพุทธไสยาศน์ก็กล่าวมาแล้ว วัดมหาธาตุวัด ๑ วัดชนะสงครามวัด ๑ บุรณะแต่ของที่ปรักหักพัง โปรดให้กระทำพระวิหารหลังพระอุโบสถอีกหลัง ๑ กระทำกุฏิสงฆ์เป็นตึกทั้งสิ้น ในคลองก็ให้ลงเขื่อนศิลาเป็นคั่นบันได
ฐานพระชินสีห์นั้น โปรดให้หล่อทองเหลืองเปลี่ยนฐานอิฐปูนเดิมออกเสีย แล้วทำการอื่นเพิ่มเติมอีกเป็นอันมาก
วัดสุทัศน์นั้น พระศาสดาซึ่งสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยไปเชิญเอามาแต่วัดบางอ้อยช้างในกรุงเทพฯ มาไว้ที่วัดประดู่ ทรงเห็นว่าพระศาสดา พระชินราช พระชินสีห์ ท่านอยู่วัดเดียวกัน จะให้ไปอยู่วัดในเรือกสวนนั้นไม่สมควร จึงให้ไปเชิญมาไว้หน้าพระอุโบสถ ต่อพระประธานใหญ่ออกมา ภายหลังวิหารวัดบวรนิเวศแล้ว ก็ให้เชิญพระศาสดาไปไว้ แล้วให้สร้างพระพุทธรูปใช้ใหม่องค์ ๑ พระอสีติมหาสาวก ๘๐ องค์นั่งฟังธรรมเทศนา ประดิษฐานแทนไว้ในพระอุโบสถ แล้วถวายพระนามพระประธานในวิหารว่า พระพุทธศรีสากยมุนี พระประธานในพระอุโบสถ ถวายพระนามว่า พระพุทธตรีโลกยเชษฐ์
วัดกัลยาณมิตร์ พระประธานในพระวิหาร ถวายพระนามว่า พระพุทธไตรรัตนนายก
วัดอรุณราชวรารามนั้น ก็โปรดให้ทำเพิ่มเติมขึ้นอีก คือให้ช่างทำเป็นมณฑปขึ้นที่ผนังหุ้มกลองหน้ามุขด้านตะวันออก ไว้พระพุทธรูปทรงเครื่องต้น อย่างพระพุทธรูปฉลองพระองค์สมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยมณฑป ๑ อีกมณฑป ๑ ให้ทำที่ผนังหุ้มกลองหน้ามุขด้านตะวันตกไว้พระพุทธรูป ๒ พระองค์ อย่างพระพุทธรูปฉลองพระองค์ เป็นส่วนอุททิศถวายในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวพระองค์ ๑ อย่างพระพุทธรูปฉลองพระองค์ เป็นส่วนในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระองค์ ๑ และพระอุโบสถเดิมนั้นประดับกระเบื้องเป็นลายดอกไม้ใบไม้ทำมาแต่เมืองจีนที่ข้างนอกทั่วไป แต่เสาหน้ามุขกับเสารายเฉลียงรอบนั้นเป็นแต่ถือปูนเปล่า หาได้ประดับลายกระเบื้องไม่ โปรดสั่งให้ทำดอกไม้มาแต่เมืองจีน ประดับเสารายเพิ่มเติมรอบทั่วไปทั้งสิ้น แล้วถวายพระนามพระประธานในพระอุโบสถว่า พระพุทธธรรมิศรราชโลกธาตุดิลก
ที่วัดสระเกศนั้น ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว สร้างพระปรางค์ใหญ่ขึ้นที่ริมคลององค์ ๑ ก่อขึ้นไปพอสิ้นลายฐานก็ซุดแตกร้าวไป การจะทำต่อไปไม่ได้ ต้องหยุดเสียจนทุกวันนี้ ทรงพระราชดำริเห็นว่า ของใหญ่ไม่ควรจะทิ้งไว้ให้เป็นกองอิฐอยู่ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระยาศรีพิพัฒน์เป็นแม่กอง พระยาราชสงครามเป็นนายช่างกระทำซ่อมแปลงเป็นภูเขาขึ้น ก่อพระเจดีย์ขึ้นไว้บนยอด มีพระระเบียงรอบชื่อบรมบรรพต และการสิ่งไรที่ค้างอยู่ก็ให้ทำเสียให้แล้ว ๆ ถวายพระนามพระอัฏฐารส ศรีสุคตทศพลญาณบพิตร
วัดตะเคียนวัด ๑ ไม่ได้เป็นพระอารามหลวง มีเจ้าอธิการองค์ ๑ ชื่อแก้ว อายุ ๑๐๗ ปี ไม่หลงลืม เป็นแต่จักษุไม่เห็น หูตึงเท่านั้น ก็โปรดตั้งเป็นพระมหาพฤฒาจารย์ราชาคณะ แล้วโปรดฯ ให้ปฏิสังขรณ์วัดตะเคียนขึ้น ทำพระอุโบสถและวิหารกุฎิสงฆ์เสนาสนะ ก่อสวมพระปรางค์เดิม ๔ องค์ขึ้นให้สูงใหญ่กว่าเก่าเป็นหลั่นๆ กันลงมา อุททิศเป็นของพระพุทธเจ้าทั้ง ๔ พระองค์ วัดนั้นสำเร็จแล้วให้ชื่อว่า วัดมหาพฤฒาราม กรมหมื่นภูมินทรภักดีเป็นแม่กองทำ ในคลองบางกะปิตรงคลองมหานาคเข้าไป
วัดพระราชรินทรอาศน์สร้างไว้ค้างอยู่ ถวายเป็นวัดข้าหลวงเดิม โปรดให้ทำการเพิ่มเติมขึ้นอีกหลายสิ่ง และก่อพระเจดีย์องค์ใหญ่ไว้หลังพระอุโบสถองค์ ๑ พระราชทานชื่อว่าวัดบรมนิวาส
วัดปทุมคงคา แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระยาสวัสดิวารีกราบทูลขอบุรณะปฏิสังขรณ์ขึ้นใหม่ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ยอมอนุญาตให้ พระยาสวัสดิวารีทำการปฏิสังขรณ์ขึ้นยังไม่ทันแล้วก็ถึงแก่กรรม ครั้นถึงแผ่นดินปัจจุบันนี้ พระยาพิศาลศุภผลรับทำต่อไป จึงทรงพระราชดำริว่า วัดนี้เป็นวัดของสมเด็จกรมพระราชวังบวรฯ สร้างอุททิศถวายสมเด็จพระบรมไปยิกาธิราช จึงโปรดให้กรมขุนราชสีหวิกรมทำการเพิ่มเติมขึ้นอีก ให้ช่างยกพระพุทธรูปในพระอุโบสถให้สูงขึ้น แล้วทำเป็นพระทรงเครื่องต้นอย่างกษัตริย์ แล้วต่อชุกชีออกมา ทำเป็นรูปเทวราชถือพุ่มฉัตรดอกไม้ทองดอกไม้เงินด้วย ๒ องค์ แล้วพระราชทานรางวัลช่างซึ่งกระทำนั้นด้วย
กรมขุนธิเบศรบวรสร้างขึ้นที่หลังวังวัด ๑ ก็ค้างอยู่ โปรดให้บุรณะปฏิสังขรณ์ต่อไป กรมหมื่นอนันตการฤทธิ์เป็นแม่กองทำ พระราชทานชื่อวัดวงศ์มูล
ในคลองมอญวัดกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสสร้างไว้ยังค้างอยู่  โปรดให้สร้างพระเจดีย์อีก ๒ องค์ และเขียนผนังทำการยังค้างอยู่นั้นจนสำเร็จ พระราชทานชื่อวัดชิโนรสาราม
และวัดราชโอรสนั้น โปรดให้ซ่อมแซมพระวิหารโถงหลัง ๑ กับซ่อมแซมทำศาลารายอีก ๖ หลัง ถวายพระนามพระประธานในพระอุโบสถว่า พระพุทธอนันตคุณ อดุลยญาณบพิตร ถวายพระนามพระไสยาศน์ว่า พระพุทธไสยาศน์นารถมุนินทรชินสากยะบรม สมเด็จสรรเพ็ชญพุทธบพิตร
วัดสมอรายนั้น เสด็จอยู่เมื่อก่อนเสด็จมาวัดบวรนิเวศ ก็โปรดให้พระยาสามภพพ่ายไปกระทำเพิ่มเติมขึ้นอีก ได้ทำมุขหน้าหลังต่อพระอุโบสถออกมา ทำพระเจดีย์ขึ้นข้างหลังพระอุโบสถอีกองค์ ๑ และสร้างกุฏิเสนาสนะขึ้นใหม่ ให้ชื่อว่าวัดราชาธิวาส
วัดบวรมงคลนั้น เป็นวัดของกรมพระราชวังบวรฯ แผ่นดินที่ ๒ ก็โปรดให้พระองค์เจ้าใยเป็นแม่กองบุรณะปฏิสังขรณ์ขึ้น
วัดชีปะขาวในคลองบางกอกน้อยเดิมเป็นวัดของกรมสมเด็จพระศรีสุดารักษ์ตำหนักแดง ท่านปฏิสังขรณ์ขึ้นไว้ ครั้นมาถึงแผ่นดินปัจจุบันนี้ ตลิ่งพังขึ้นไปจนถึงหน้าพระอุโบสถ ก็โปรดให้เจ้าพระยามุขมนตรีทำพระอุโบสถขึ้นใหม่ ให้เลื่อนขึ้นไปให้พ้นตลิ่งหน้าตลิ่งนั้นก็ให้ถมศิลากันสายน้ำแทง ได้ทำการอื่นๆ อีกเป็นหลายสิ่ง แล้วพระราชทานชื่อว่า วัดศรีสุดาราม
วัดน้อยในคลองบางใส้ไก่ เป็นวัดของท่านเจ๊สัวเงิน ซึ่งเป็นภัศดาของกรมสมเด็จพระศรีสุดารักษ์สถาปนาขึ้นไว้ โปรดให้พระยาสีหราชเดโชไปบุรณะปฏิสังขรณ์ขึ้นใหม่ แล้วพระราชทานชื่อว่า วัดหิรัญรูจี
วัดภคินีนาฎ เป็นวัดของกรมหลวงเทพยวดี ชำรุดหักพังก็โปรดให้บุรณะขึ้น
แล้วทรงพระราชดำริว่า วัดเขมาของสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ทรงปฏิสังขรณ์ไว้แต่ก่อนชำรุดซุดโทรมไป จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้กรมหมื่นมนตรีรักษา ซึ่งเป็นสัมพันธวงศ์พระยาราชภักดีไปบุรณะปฏิสังขรณ์ซ่อมแซมของเก่านั้นให้เปลี่ยนเสีย ทำให้ดีขึ้นไป แล้วให้ช่างขึ้นไปถ่ายอย่างพระเจดีย์วัดเดิมกรุงเก่าองค์ระฆังเป็นกลีบบัว ให้ก่อหุ้มพระเจดีย์เก่าหลังพระอุโบสถสูง ๑๕ วา มีพระเจดีย์อีก ๔ องค์ตามอย่าง โปรดให้ต่อชุกชีในพระอุโบสถให้ยาวออกมา ทรงสถาปนาพระอสีติมหาสาวกล้อมพระพุทธเจ้า แล้วสร้างวิหารการเปรียญ เรือนระฆัง เจดีย์ ศาลารายและกุฏิสงฆ์ขึ้นใหม่เป็นอันมาก และการที่กระทำทั้งปวงนั้นทั่วไปเป็นอันดีแล้ว โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้รื้อพระตำหนักกรมสมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ ขึ้นไปปลูกไว้ในพระอารามนั้นเสร็จแล้ว ให้ชื่อวัดเขมาภิรตาราม จึงตั้งพระสงฆ์ธรรมยุติกาเป็นเจ้าอธิการ เป็นพระราชาคณะ ชื่อว่าพระเขมาภิมุขธรรม ทรงถวายเครื่องบริกขารแก่พระสงฆ์ที่ไปอยู่ใหม่นั้นด้วย
ทรงพระราชดำริว่าวัดไชยพฤกษ์นั้น เป็นวัดของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยสร้างไว้แต่ก่อนไม่สำเร็จ ครั้นถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ยังไม่ได้กระทำ ด้วยมีรับสั่งให้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังมิได้ทรงผนวชเป็นแม่กองทำ เพราะฉะนั้นพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงได้งดไว้ ครั้งนี้จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาส เป็นแม่กองไปปฏิสังขรณ์ใหม่ ทำพระอุโบสถ พระวิหารการเปรียญ ทำพระเจดีย์ใหญ่ขึ้นในระหว่างข้างหลังพระอุโบสถพระวิหารองค์ ๑ สร้างกุฏิสงฆ์เป็นฝากะดานเสร็จแล้ว พระราชทานชื่อว่าวัดไชยพฤกษมาลา เจ้าอธิการนั้นตั้งให้เป็นที่พระครูไชยพฤกษธิกามหามุนี
๒๑๗. สร้างและปฏิสังขรณ์พระอารามหัวเมือง
ทีนี้จะว่าด้วยวัดหัวเมืองต่อไป
วัดทรงธรรมที่เมืองนครเขื่อนขันธ์ กรมพระราชวังบวรสถานมงคลทรงสร้างค้างอยู่ ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระอุโบสถนั้นทำด้วยฝากะดาน โปรดให้พระยามนตรีสุริยวงศ์จ้างลูกจ้างทำพระอุโบสถ พระเจดีย์ กุฏิขึ้นใหม่
แล้วทรงพระราชดำริว่า พระสมุทรเจดีย์ เมืองสมุทรปราการ ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงพระราชดำริไว้ว่า จะให้ทำที่เกาะทรายท้ายป้อมผีเสื้อสมุทร ก่อสร้างพระสมุทรเจดีย์ขึ้น ครั้นถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้เจ้าพระยาพระคลังซึ่งว่าที่สมุหพระกลาโหม ถมศิลาเป็นเกาะก่อพระเจดีย์ขึ้นสูง ๑๐ วา มีศาลา ๔ ทิศ ชักกำแพงแก้วล้อมสูง ๑ ศอกคืบ ก็เป็นที่ประชาชนลงไปนมัสการและกระทำสักการบูชาทุกปีในวันเดือน ๑๑ แรม ๘ ค่ำ มิได้ขาด จึงทรงพระราชดำริว่าพระสมุทรเจดีย์นี้เป็นของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงพระราชดำริไว้แต่เดิมแล้ว แต่ยังมิได้กระทำ เดี๋ยวนี้ก็เป็นที่ราษฎรไปนมัสการปีละครั้งเป็นนักษัตรฤกษ์ใหญ่คราว ๑ ที่เกาะก็คับแคบอยู่ เรือลูกค้าไปมาก็ได้เห็นเป็นพระเกียรติยศแผ่นดินอย่าง ๑ จะทรงสถาปนาให้สูงใหญ่ขึ้นไปอีก จะให้มีพระพิหารเป็นเรือนพระเจดีย์ด้วย แต่พระเจดีย์ไม้ ๑๒ นี้ไม่โปรดด้วยไม่ต้องอย่าง จึงโปรดให้ช่างไปถ่ายอย่างพระเจดีย์กรุงเก่ามาทำ เจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดีเป็นแม่กองเจ้าของการ พระยามหาอรรคนิกร พระอมรมหาเดชเป็นนายงานคุมเลขทหารปืนปากน้ำทำ ได้จัดซื้อศิลาถมเพิ่มออกไปอีกให้รอบเกาะ ข้างทิศใต้ถมเป็นชานออกไปอีก จึงก่อพิหารขึ้นหลัง ๑ องค์พระเจดีย์นั้นได้ก่อฐานพอกออกมากว้าง ๖ ศอกรอบองค์เก่าเป็นฐานกว้าง ๑๐ วา ไขส่วนสูงขึ้นไปอีก ๘ วาทำกำแพงและศาลารายใหม่ทั้ง ๔ ทิศ มีหอระฆังที่หน้าพระพิหาร เรือนตะเกียงใหญ่น้อยรายรอบขอบเกาะ มีหลักศิลาปักสำหรับผูกเชือก ที่เกาะนั้นก่อแลงเป็นคั่นบันไดล้อมเกาะไว้รอบ ฝ่ายข้างเหนือให้ถมศิลาก่อพิหารน้อยๆ ๒ หลัง เพื่อว่าผู้ที่สร้างพระพุทธรูปจะได้เอาไปฝากไว้ แล้วให้ก่อกะถางปลูกต้นมหาโพธิ ซึ่งได้ผลมาเพาะแต่เมืองพุทธคยาบุรี เป็นที่นับถือของพวกพราหมณ์ว่าพระพุทธเจ้าได้ตรัส เป็นเจดียฐานขึ้นอีกแห่ง ๑ พวกสัตบุรุษได้ทำสักการบูชานมัสการ ทรงบริจจาคพระราชทรัพย์ใช้ในการทำเจดีย์ และพระพิหารการอื่นสิ้นทั้งเกาะ พระราชทรัพย์ ๒๖๕ ชั่ง ๑๐ ตำลึง ๑ บาท ๒ สลึง เงินสาธารณะ ๑๖ ชั่ง ๑๖ ตำลึง ๑ สลึง เงินตัวเลขขาด ๒๖ ชั่ง ๑๙ ตำลึง ๒ บาท ๒ สลึงเฟื้อง รวมเงิน ๓๐๙ ชั่ง ๖ ตำลึงสลึงเฟื้อง ให้ค่าจ้างถือปูน ๓๓ ชั่ง ๑ บาทเฟื้อง ค่าจ้างทำลูกมะหวดศิลารับยอดพระเจดีย์ ๓ ชั่ง ๔ ตำลึง ค่าจ้างปั้นช้าง ๒ ชั่ง ๓ ตำลึง ค่าช่างไม้ ๓ ชั่ง ๕ ตำลึง ๓ บาท ๒ สลึง ค่าเลื่อยไม้ ๕ ชั่ง ๑ ตำลึง สลึงเฟื้อง ค่าจ้างปูกระเบื้อง ๑ ชั่ง ๒ ตำลึง ๓ บาท รวมค่าจ้าง ๔๘ ชั่ง ๔ ตำลึง ซื้ออิฐ ๑๐๔ ชั่ง ๑๐ ตำลึง ซื้อปูนหอยปูนศิลา ๖๓ ชั่ง ๑ ตำลึง ๒ บาท สลึงเฟื้อง ซื้อศิลาถมเติมเกาะและก่อรอบเกาะ ๘๐ ชั่ง ๓ ตำลึง ๑ บาท ๓ สลึง ใช้เบ็ดเสร็จ ๒ ชั่ง ๑๓ ตำลึง ค่ากระเบื้องเคลือบมุงพระพิหาร เงิน ๙ ชั่ง ๑๕ ตำลึง รวมเป็นเงิน ๒๖๐ ชั่ง ๒ ตำลึง ๑ บาท สลึงเฟื้อง แต่ของเบิกนั้นไม่ได้คิด และการวาดเขียน และปั้นลายหน้าบันช่อฟ้าหางหงส์ ประดับกะจกในการพระพิหารยังไม่แล้วเสร็จ จะมีจดหมายในแผ่นศิลาต่อไป
ฝั่งข้างตะวันออกข้างเมือง ก็โปรดให้สร้างเป็นวังที่ประทับสำหรับมีการสมโภชสมุทรเจดีย์ไว้พระเกียรติยศขึ้นอีกตำบล ๑ ที่พลับพลานั้นให้ชื่อว่าพระที่นั่งสมุททาภิมุข ที่พระบรรทมนั้นชื่อพระที่นั่งสุขไสยาศน์ ที่เรือนประเทียบหลัง ๑ ให้ชื่อตำหนักนาฎนารีรมย์ ที่ตึกแถวให้ชื่อสนมนิกร โรงละครชื่อสัณฐาคารสภา สำหรับรับแขกเมืองที่นั่นด้วย โรงหัดทหารให้ชื่อโรงศึกษาสงคราม ที่ต้นมหาโพธิหน้าเมืองก็โปรดให้ทำพิหารและก่อกำแพงล้อมด้วย ด้วยเป็นมหาโพธิต้องอย่างมาแต่เกาะลังกา
ที่อ่างศิลาแขวงเมืองชล อากาศดี โปรดให้ทำที่ประทับแห่ง ๑ ได้ทำแต่อิฐปูนขึ้นไว้กับถมสพานศิลาเป็นถนนออกมาสาย ๑ พณฯหัวเจ้าท่าน เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหมสร้างตึกใหญ่ขึ้นไว้หลัง ๑ เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ได้สร้างตึกขึ้นไว้หลัง ๑ เพื่อจะให้พวกยุโรปที่เจ็บไข้ไปอยู่รักษาตัวตากอากาศที่นั้นเป็นการบุญ และที่ตลาดหลังเขาสมมุขนั้น โปรดให้ทำพลับพลาเป็นที่ประพาสขึ้นไว้หมู่ ๑ ให้ถมศิลาเป็นถนนออกมาสาย ๑
ที่เกาะสีชังนั้นก็เสด็จออกไปประพาสเนืองๆ เห็นแหลมเกาะข้างทิศตะวันออกแห่ง ๑ เป็นที่ชอบกลอยู่ ควรจะสร้างเป็นพระอารามน้อยขึ้นไว้สำหรับชาวเกาะทำบุญให้ทาน จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้เจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดีจ้างผู้มีชื่อสร้างพระอุโบสถ กุฏิ เสนาสนะ ศาลาโรงธรรมขึ้นไว้ที่เกาะนั้นตำบล ๑ ยังไม่ได้พระราชทานชื่อ
และที่บางพระนั้น พระครูวรกันทราจารย์ถวายพระพรว่า ที่วัดนั้นพระอุโบสถชำรุดเครื่องบนผุไป หามีผู้ใดบุรณะปฏิสังขรณ์ไม่ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี จ่ายเงินภาษีเข้าสถาปนาให้งามดีขึ้น เปลี่ยนเครื่องบนเสียใหม่และเสริมผนังขึ้นไปอีก ๒ ศอก ต่อมุขหลังออกไปสร้างพระเจดีย์ขึ้นหลังพระอุโบสถองค์ ๑ สูง ๕ วา
และเมื่อปีมะแมเอกศก เสด็จพระราชดำเนินออกไปเมืองสงขลา เสด็จกลับเข้ามาถึง จึงโปรดให้พระยาสามภพพ่ายเป็นข้าหลวงออกไปให้เจ้าพระยาสงขลาสร้างพระเจดีย์ขึ้นที่ยอดเขาตังกวนฝั่งข้างเมืององค์ ๑ สูง ๙ วา ๓ ศอก
๒๑๘. สร้างพระนครคีรี ที่เมืองเพ็ชรบุรี
เมื่อปีขาลฉศก ที่เมืองเพ็ชรบุรีนั้น โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม พระเพ็ชรพิไสยศรีสวัสดิ์ปลัดเป็นนายงาน ทำวังขึ้นที่เขามหาสมณะแห่ง ๑ เขามหาสมณะนั้นเปลี่ยนชื่อว่าเขามหาสวรรค์ ที่เขามหาสวรรค์นั้นมี ๓ ยอด ให้ชื่อว่าพระนครคีรียอด ๑ มีพระที่นั่งที่ประทับและตึกประเทียบป้อมศาลามีประตูกำแพงวัง ให้ชื่อประตูนารีประเวศ ๑ ชื่อประตูวิเศษราชกิจ ๑ ชื่อประตูราชฤทธิแรงปราบ ๑ ชื่อประตูอานุภาพเจริญ ๑ ชื่อประตูดำเนินทางสวรรค์ ๑ ชื่อประตูจันทรแจ่มจำรูญ ๑ ชื่อประตูสูรย์แจ่มจำรัส ๑ พระที่นั่งเพ็ชรภูมิไพโรจน์ ๑ พระที่นั่งปราโมทย์มไหศวรรย์ ๑ พระที่นั่งเวชยันต์วิเชียรปราสาท ๑ พระที่นั่งราชธรรมสภา ๑ ตำหนักสัณฐาคารสถาน ๑ หอพิมานเพ็ชรมเหศวร์ ๑ หอพระจตุเวทประดิษฐพจน์ ๑ ซุ้มตะเกียงชื่อหอชัชวาลเวียงไชย ๑ แล้วให้สร้างป้อมขึ้น ๕ ป้อม ให้ชื่อป้อมธตรฐป้องปก ๑ ป้อมวิรุฬหกบริรักษ์ ๑ ป้อมวิรูปักษ์ป้องกัน ๑ ป้อมเวสสวรรณรักษา ๑ ป้อมวัชรินทราภิบาล ๑ มีศาลาลูกขุนในซ้ายขวาทิมดาบตำรวจและที่สถานต่างๆ เขาอีกยอด ๑ โปรดให้ทำพระเจดีย์ศิลาเป็นซีกๆ ไปแต่เกาะสีชัง ฐาน ๖ ศอก สูง ๔ วา ๒ ศอก ไปประดิษฐานไว้ที่ยอดเขานั้น ให้ชื่อว่าสุทธิเสลเจดีย์ โปรดให้สร้างพระวิหารโรงธรรม อุโบสถ กุฏิ เสนาสนสงฆ์ เป็นอารามขึ้นแต่ยังไม่ได้พระราชทานชื่อ เขาอีกยอด ๑ โปรดให้ก่อหุ้มพระเจดีย์เก่าขึ้นอีกองค์ ๑ ฐาน ๑๐ วา สูง ๑ เส้นให้ชื่อพระธาตุจอมเพ็ชร์
โปรดให้บุรณะปฏิสังขรณ์วัดที่เนินเขาอีกแห่ง ๑ ให้ชื่อว่า วัดสมณาราม เจ้าอธิการชื่อพระครูสมณวงศ์ และวัดคงคารามเป็นวัดเดิมอยู่ที่พื้นแผ่นดินวัด ๑ โปรดให้บุรณะปฏิสังขรณ์ขึ้น ตั้งพระราชาคณะไปอยู่ชื่อพระพิศาลสมณกิจ และถนนนั้นให้ชื่อว่าถนนราชวิถี แล้วให้ทำสะพานข้ามแม่น้ำ ก่อด้วยอิฐอย่างสพานยุโรปสะพาน ๑ ฟากข้างเมืองเก่าให้สร้างถนนและตึกตลาดขึ้น ๒ ฟากถนน
เมื่อปีกุนเบญจศก พระปรางค์เดิมของโบราณที่วัดมหาธาตุหักทำลายลงมา ก็โปรดให้ก่อสร้างขึ้นเสียใหม่
ที่ถ้ำเขาหลวงก็โปรดให้สร้างพระพุทธรูปใหญ่ขึ้นองค์ ๑ หน้าตัก ๔ ศอก สร้างพระบาทจำลองไว้ด้วย แล้วบุรณะปฏิสังขรณ์พระพุทธรูปเก่าๆ ขึ้นทุกองค์ โปรดให้พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาส กรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร สร้างพระเจดีย์ขึ้นไว้สูง ๖ ศอก ๒ องค์ที่เขาพนมขวด หว่างพระนครคิรีกับเขาหลวงนั้น ก็โปรดให้สร้างพระเจดีย์ขึ้นบนยอดเขาองค์ ๑ สูง ๔ วา ที่ลานหน้าเขา โปรดให้สร้างพลับพลาตรีมุขขึ้นหลัง ๑ มีตึกและโรงพิธีสำหรับแรกนาขวัญขึ้นที่นั่นด้วย ที่หน้าพลับพลานั้นโปรดให้ซื้อนาราษฎร ๗๑๔ ไร่ ๒ งาน เป็นเงิน ๙๑ ชั่ง ๑๙ ตำลึง ๓ สลึงเฟื้อง เสด็จไปประทับแรมอยู่ปีละคราวบ้าง ๒ คราวบ้าง เสมอทุกปี
ที่เมืองสมุทรสงคราม วัดอัมพวันก็โปรดให้ซ่อมแซมพระอุโบสถ แล้วสร้างโรงธรรมเพิ่มเติมไว้ที่หน้าวัดหลัง ๑ ตั้งพระราชาคณะไปอยู่ ชื่อพระธรรมปาลาจารย์
ที่พระแท่นดงรัง ก็โปรดให้ผู้ว่าราชการเมืองกรมการเมืองราชบุรี ทำพิหารพระอุโบสถที่ค้างอยู่ทำเสียให้แล้วๆ แล้วให้ทำพระเจดีย์ที่หลังพระแท่นองค์ ๑ การได้ทำอิฐไว้ภายหลังโปรดให้เลิกเสีย การจึงค้างมา
ที่เมืองสุพรรณบุรี พระป่าเลไลยใหญ่ วิหารเครื่องบนก็ชำรุดไปหมด ก็โปรดให้เจ้าพระยานิกรบดินทร์ไปทำเครื่องบนเสียใหม่ และของสิ่งไรชำรุดก็ให้ซ่อมแซมขึ้น
๒๑๙. กระแสพระราชดำริก่อนปฏิสังขรณ์พระปฐมเจดีย์
ที่เมืองนครไชยศรีนั้น ทรงพระราชดำริว่ามีพระเจดีย์ใหญ่องค์ ๑ เป็นพระเจดีย์ยอดปรางค์ตอน ๑ ฐานล่างกลมเป็นรูประฆังตอน ๑ พิเคราะห์ดูเห็นจะทำมาหลายคราว ราษฎรเรียกว่าพระปฐม ด้วยความประสงค์ของท่านทั้งหลายว่าพระพุทธเจ้าเสด็จมาบรรทมอยู่ที่นั้น แต่เห็นว่าจะไม่ถูก ด้วยได้ทอดพระเนตรเห็นหนังสือเก่าๆ เห็นเขียนว่าปฐมเจดีย์ เมื่อแต่ก่อนยังไม่ได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติได้เสด็จไปนมัสการหลายครั้ง เป็นมหาเจดีย์ใหญ่กว่าพระเจดีย์ในประเทศสยามทุกๆ แห่ง สืบดูทั้งพระราชอาณาจักรฝ่ายเหนือตั้งแต่เชียงแสนเชียงใหม่ ตลอดลงมาฝ่ายใต้จนถึงเมืองนครศรีธรรมราช และเมืองลาว เมืองเขมรฝ่ายตะวันออก พระสถูปเจดีย์ซึ่งจะโตใหญ่กว่าพระปฐมเจดีย์ไม่มี พิเคราะห์ดูเห็นจะเป็นของเก่ามาช้านานก่อนพระเจดีย์ในประเทศสยาม จึงได้เรียกว่าพระปฐมเจดีย์ ทอดพระเนตรดูฝีมือทำอิฐและก่อ เห็นจะเป็นของทำแล้วเก่าแก่มาหลายครั้งหลายคราว ที่เนินใหญ่เป็นกองอิฐหักลงมา ได้ชันสูตรขุดลงไปดูลึก ๒ ศอก ๓ ศอกบ้าง พบอิฐยาว ๑ ศอกหน้าใหญ่ ๑๒ นิ้ว หน้าน้อย ๖ นิ้ว ก่อเป็นพื้นอยู่ พิเคราะห์ดูเห็นว่าจะเป็นองค์พระเจดีย์เดิมจะหักพังลงมา มีผู้ศรัทธามาเกลี่ยอิฐให้เป็นเกาะขึ้น แล้วมาก่อเป็นพระเจดีย์กลมขึ้นอีกคราว ๑ เหมือนอย่างพระเจดีย์ในเกาะลังกา ครั้นนานมายอดจะหักลงมาอีก จะมีผู้ศรัทธาปฏิสังขรณ์ขึ้นอีกคราว ๑ จะเห็นว่าพระเจดีย์ยอดแหลม จะไม่ถาวรมั่นคงจึงเกลี่ยที่ให้เสมอเพียงไหล่ที่ก่อองค์ปรางค์ต่อตั้งขึ้นไปแทนยอด ที่ริมขอบเวทีก่อกำแพงแก้วไว้เป็นที่ทักษิณ ก่อบันไดลงมาถึงพื้นเนินเก่า พิเคราะห์ดูบันไดก่อทับปะคอระฆังเข้าไว้ เห็นจะเป็นของทำทีหลัง แต่วิหารอยู่ด้านตะวันออกบนเนินเรียงกันอยู่ทั้ง ๔ วิหาร วิหารพระนาคปรกวิหาร ๑ อยู่ข้างทิศตะวันออกเฉียงใต้ ถัดมาถึงวิหารพระไสยาศน์วิหาร ๑ วิหารไว้พระพุทธรูปต่างๆ วิหาร ๑ วิหารพระป่าเลไลยที่สุดด้านตะวันออก แล้วมีพระเจดีย์เฉียงเหนือเป็นแถวกันมา ย่อมๆ อีกหลายองค์ไม่เป็นฝีมือในหลวงสร้าง เป็นฝีมือราษฎรชาวบ้านทำเล็กๆ ใหญ่ๆ เป็นของทำทีหลังแน่ทีเดียว ที่ของเดิมแท้ๆ วิหารหลวงพระอุโบสถอยู่ที่พื้นแผ่นดิน พิหารอยู่ตรงเก๋งจีนและพลับพลาทรงโปรยลงไป ด้วยเสาศิลาแลงมีปรากฏอยู่หลายต้น พระอุโบสถนั้นก็ตรงพระอุโบสถเดี๋ยวนี้ลงไป กุฏิสงฆ์อยู่หน้ากะเปาะข้างทิศใต้ ด้วยได้เห็นของสำคัญหลายอย่าง คือ สระน้ำและถนนอิฐปูเป็นพื้น ที่จอมปลวกใหญ่ก็รื้อได้พระพุทธรูปในนั้นยังปรากฏอยู่ในวัดเดี๋ยวนี้ ที่พระสงฆ์อยู่เป็นของย้ายมาทีหลังเมื่อแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย แต่องค์พระปรางค์เห็นจะเป็นของหลวง ได้โปรดให้วัดองค์พระปรางค์ตั้งแต่แผ่นดินขึ้นไปถึงหลังเกาะสูง ๔ วาบ้าง ๕ วาบ้าง ด้วยแผ่นดินไม่เสมอกัน ตั้งแต่หลังเกาะขึ้นไปเป็นองค์พระเจดีย์กลม สูง ๑๔ วา ๒ ศอก องค์ปรางค์สูง ๒๐ วา ยอดนภศูลขึ้นไป ๘ ศอก รวมตั้งแต่หลังเกาะขึ้นไปตลอดยอดนภศูลคิดได้ ๔๐ วา ๒ ศอก พระปฐมเจดีย์นี้ จะมีกษัตริย์แต่โบราณตั้งเป็นเมืองหลวงอยู่ที่นั้นสร้างขึ้นก่อนพระเจดีย์ทั้งปวงในประเทศสยาม จึงสืบได้ความในหนังสือเก่าๆ ว่าสร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ ๕๖๙ ปีบ้าง สร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ ๑๐๐๐ ปีบ้าง สร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ ๑๐๘๕ ปีบ้าง สร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ ๑๒๖๔ ปีบ้าง สร้างเมื่อพระพุทธศักราชล่วงได้ ๑๖๓๓ ปีบ้าง ไม่ถูกกัน มีกำหนดนับว่าสูง ๔๕ วาศอก ว่าเป็นที่พระแท่นพระพุทธเจ้าเสด็จมาบรรทมอยู่ที่นั้น และได้บรรจุพระทันตธาตุคือพระเขี้ยวแก้วองค์ ๑ ครั้ง ๑ บรรจุพระบรมธาตุอีกทะนาน ๑ อีกครั้งบรรจุพระบรมธาตุ ๑๐๐ องค์ ได้ความไม่ถูกกัน จะคิดเอาเป็นที่แน่นอนทีเดียวก็ยังสงสัยอยู่ แต่เห็นว่าจะสร้างเมื่อครั้งกษัตริย์ศรีธรรมาโศกราช แจกพระบรมธาตุไปในประเทศทั้งปวงที่นับถือพระพุทธศาสนาเหมือนกัน ในครั้งนั้นพระพุทธศักราชล่วงมาได้ ๒๑๘ ปี ภายหลังเห็นว่าจะมีผู้สถาปนาเพิ่มเติมมาอีกหลายครั้งหลายคราวมาแล้ว และเป็นสถานที่ใหญ่กว่าที่อื่น คงจะมีพระบรมธาตุบรรจุไว้เป็นแน่ ไม่เป็นที่สงสัยเลย พระปฐมเจดีย์มีหนังสือเก่าๆ ว่ามีปรากฏก่อนที่คนได้พบพระพุทธบาทพระฉายกว่า ๑๐๐๐ ปี ไม่ควรที่จะทิ้งให้รกร้างอยู่ จึงได้ถวายพระพรพระบรมเชษฐาธิราช พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทราบแล้ว ดำรัสว่าเป็นของอยู่ในป่ารกถึงจะกระทำขึ้นก็ไม่เป็นประโยชน์สิ่งไรนัก ครั้นได้ทรงสดับพระกระแสว่าไม่โปรดแล้ว ก็ทรงพระจินตนาไว้ว่า ถ้าได้สิริราชสมบัติแล้วจะทรงสถาปนาปฏิสังขรณ์ขึ้นไว้ให้จงได้ ก็ครั้งนี้ได้เถลิงถวัลยราชสมบัติแล้ว ควรจะทำตามพระราชประสงค์ไว้แต่เดิม
จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ช่างทหารใน ต่อตัวอย่างถวายเป็นรูปพระเจดีย์กลม ฐานทักษิณไม่มี ก่อเป็นหน้ากะดานและช่องกระจกขึ้นไปจนถึงบัวกลม แล้วชักลูกแก้วเข้าไปทั้ง ๓ ชั้น จึงตั้งบัวกลม ปากระฆังตัวอย่างพระเจดีย์ตามรูปเดิมเสร็จแล้ว จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ คือสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่เป็นแม่กองเจ้าของการ ให้พระศิริสมบัติ หลวงพิทักษโยธา หลวงนราเรืองเดช เจ้ากรมไพร่หลวงอาสาใหม่ หลวงโยธาไพจิตร ช่างทหารในออกไปเป็นนายงานทำ ได้ลงมือถางต้นไม้บนองค์พระและถางที่ขุดคลอง
๒๒๐. ปฏิสังขรณ์พระปฐมเจดีย์
ครั้นมาถึงวันพฤหัสบดี เดือน ๒ขึ้น ๕ ค่ำ ปีฉลูเบญจศก จุลศักราช ๑๒๑๕ ปี เวลายามเศษ เห็นที่องค์พระปรางค์เป็นดวงกลมออกตามซุ้มคูหาฝ่ายอุดรทิศ ดวงโตเท่าผลส้มเกลี้ยง มีรัศมีสว่างขึ้นไปเบื้องบนถึงยอดนภศูล เบื้องต่ำถึงชั้นทักษิณเดิม แล้วก็หายไป ได้จัดการทำมาได้ปีเศษ สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ให้ซื้อเอาอิฐมีผู้มารื้อขายที่วัดเก่าๆ บ้าง และให้ทำขึ้นบ้าง ก่อฐานขึ้นไปได้ ๘ ศอก
ครั้นมาถึงณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำปีเถาะ สัปตศก สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ถึงแก่พิราลัย จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เจ้าพระยารวิวงศ์ ซึ่งแปลงชื่อมาเป็นเจ้าพระยาทิพากรวงศ์มหาโกษาธิบดี เป็นแม่กองเจ้าของทำการต่อไป จึงพระราชทานเมืองนครไชยศรีซึ่งขึ้นกรมมหาดไทยมาขึ้นกรมท่าด้วย เจ้าพระยาทิพากรวงศ์จึงได้เกลี้ยกล่อมพวกรามัญมารับจ้างทำอิฐบ้าง ที่เป็นทาสลูกหนี้ผู้มีชื่อ ก็ช่วยมาให้ทำอิฐหลาย ๑๐ ครัว คิดหักค่าตัวให้ ได้จ้างจีนเผาปูนและจีนก่อขึ้นไป จึงให้พระสุธรรมไมตรีเป็นกงสีจ่ายเงินค่าจ้างแรงจีนและค่าจ้างมอญทำอิฐ และดูการเบ็ดเสร็จทั่วไป ให้พระศรีธรรมศาสน์เป็นผู้ช่วยซื้อของส่งนายงานเก่า พระศรีสมบัติก็เลื่อนที่เป็นพระยาศรีสรราช หลวงพิทักษโยธา หลวงนราเรืองเดช เป็นเจ้ากรมไพร่หลวง ราชการมีมากให้กลับเข้ามารับราชการเสียในกรุง จึงตั้งนายงานใหญ่ ขุนหมื่นในกรมท่า หมื่นบำรุงเจดีย์ ๑ หมื่นชำนาญชลธี ๑ ทหารปืน หลวงศักดาเดชเจ้ากรม ขุนยงสงครามปลัดกรม และขุนหมื่นเป็นนายงานรองบ้าง เป็นเสมียนบ้างอีก ๓๐ นาย ได้สร้างพระเจดีย์เล็กๆ ไว้บนยอดเขาคนละองค์ มีชื่อปรากฏอยู่ในฐานพระเจดีย์นั้นแล้ว ได้ช่วยกันคุมคนหัวเมือง เมืองนครไชยศรี เมืองสมุทรสงคราม เมืองสมุทรสาคร เมืองราชบุรี เมืองพนัศนิคม มีจำนวนคนผลัดเปลี่ยนเป็น ๔ ผลัด ได้เดือนละ ๒๐๐ คน ก่อขึ้นไปได้สูง ๑๐ วา
ครั้นณวันอังคาร เดือน ๕ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีมะเมียสัมฤทธิศก พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จโดยทางพยุหยาตราทางชลมารคขึ้นที่วัดไชยพฤกษมาลา ด้วยครั้งนั้นคลองมหาสวัสดิ์ คลองเจดีย์บูชายังขุดไม่แล้ว แล้วเสด็จทางสถลมารคไปประทับแรมที่พลับพลาท่าหอราตรี ๑ ครั้นณวันพุธเดือน ๕ ขึ้น ๑๐ ค่ำ เสด็จพระราชดำเนินทางชลมารคด้วยเรือกระบวนขึ้นที่ปากคลองเจดีย์บูชา แล้วเสด็จพระราชดำเนินทางสถลมารคประทับพลับพลาค่ายหลวง จึงโปรดให้กระทำเครื่องสักการบูชาต่างๆ เป็นอันมาก ครั้นเวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จขึ้นประทับพลับพลาบนเนินฐานพระปฐมเจดีย์ ฟังพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์แล้วเสด็จพระราชดำเนินประทักษิณรอบ ๑ แล้วทรงจุดดอกไม้เพลิงกระทำสักการบูชา พอจุดฝักแคก็เห็นดวงย้อยออกมาตามซุ้มคูหาข้างบูรพทิศ รัศมีขาวตกลงมาหายไปที่หลังวิหารพระไสยาศน์เก่า ซึ่งอยู่ที่วิหารหลวงเดี๋ยวนี้ บรรดาพระบรมวงศานุวงศ์ข้าราชการที่เฝ้าอยู่บนนั้นได้เห็นก็เป็นอันมาก คนจำพวกที่อยู่ไกลได้เห็นก็ว่าดวงดาวตกใกล้จนถึงลานพระบ้าง ถึงหลังพระราชวังบ้าง ที่อยู่ใกล้ก็เห็นตกไกลออกไป ที่อยู่ใกล้ก็เห็นตกใกล้เข้ามาเสมอเพียงตัวอยู่ ก็เป็นการอัศจรรย์อย่าง ๑ ครั้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๕ ขึ้น ๑๑ ค่ำ มีการสมโภชต่างๆ และมีละครผู้หญิงข้างในและเวียนเทียนด้วย แล้วพระราชทานเงินพระคลังเดิมเป็นส่วนพระราชกุศลอีก ๓๐ ชั่ง พระราชทานแก่คนทำการ แล้วทรงโปรยทานแจกราษฎรที่มาเชยชมพระบารมีอยู่ที่ทางเสด็จพระราชดำเนิน สิ้นพระราชทรัพย์เป็นอันมาก
ฝ่ายพระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการมีจิตต์เลื่อมใสศรัทธาบริจาคทรัพย์เข้าในส่วนพระราชกุศลตามศรัทธาแทบทุกคน แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เรียกว่า พระปฐมเจดีย์ ตามหนังสือเก่าๆ ด้วยทรงเห็นว่าพระเจดีย์นี้มีขึ้นก่อนพระเจดีย์ในประเทศสยาม แล้วทรงอุททิศยกคนบ้านพระปฐมเจดีย์ชายฉกรรจ์ถวายเป็นข้าพระ ๑๒๖ คน ตั้งเจ้ากรมเป็นที่ขุนพุทธเกษตรานุรักษ์ ตั้งปลัดกรมเป็นที่ขุนพุทธจักรรักษา หมื่นฐานาธิบาล สมุหบัญชี ยกค่านาและสมพัตสรที่ใกล้องค์พระเป็นกัลปนาขึ้นวัด ลางปีก็ได้ค่านา ๓ ชั่งบ้าง ๒ ชั่งเศษบ้าง สมพัตสรลางปีก็ได้ชั่ง ๑๐ ตำลึงบ้าง ๒ ชั่งบ้าง ทรงถวายนิตยภัตรด้วย แล้วก็เสด็จพระราชดำเนินกลับพระนคร
ครั้นณวันอาทิตย์เดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินออกไปทอดพระเนตรพระปฐมเจดีย์ ครั้นณวันอังคาร เดือน ๖ ขึ้น ๘ ค่ำ ได้ตั้งการสวดพระพุทธมนต์ ทรงจุดดอกไม้เพลิงกระทำสักการบูชา ครั้นรุ่งขึ้นก็มีการสมโภช แล้วเสด็จพระราชดำเนินไปนมัสการพระแท่นดงรัง แล้วเสด็จกลับพระนคร
ได้ก่อขึ้นไปอีกสูง ๗ วา ๒ ศอก รวมเป็น ๑๗ วา ๒ ศอก
ครั้นมาถึงปีวอกโทศก เดือน ๘ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เวลากลางคืนได้ยินเสียงร้องไห้เซงแซ่ไปที่องค์พระจนชาวบ้านตกใจ ครั้นรุ่งขึ้น ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ ฝนตกหนักทั้งกลางวันกลางคืน อิฐที่ก่อนั้นหนักตัวก็เลื่อนซุดลงมารอบตัว เพราะฐานทักษิณไม่มี ข้างบนหนัก ข้างล่างบางเพียง ๓ ศอก ๔ ศอก ทรงกันไว้ไม่อยู่ต้องรื้อออกเสียทำใหม่ จึงโปรดเกล้าฯให้พระเจ้าบวรวงศ์เธอ กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ ปิยพรหมจรรยวรธรรมยุติ ซึ่งสถิตอยู่วัดบวรนิเวศพระองค์ ๑ กรมขุนราชสีหวิกรมองค์ ๑ คิดตัวอย่างถวายแล้วทรงแนะนำตัวอย่าง แล้วโปรดให้ถมพื้นที่ลุ่มดอนขึ้นมาให้เสมอกันไขส่วนสูง วัดด้วยวาทองธารพระกร ตั้งแต่พื้นดินขึ้นไปเสมอพื้นหน้าพระระเบียงกลม สูง ๔ วา ๒ ศอกบ้าง ๕ วาบ้าง แต่พื้นหน้าพระระเบียงขึ้นไปถึงทักษิณที่ ๑ สูง ๖ ศอกคืบ ๒ นิ้ว ตั้งแต่พื้นทักษิณที่ ๑ ขึ้นไปถึงฐานบัวคว่ำสูง ๘ ศอกคืบ ตั้งแต่ทักษิณที่ ๒ ขึ้นไปถึงปากระฆังสูง ๙ วาคืบนิ้ว องค์ระฆังสูง ๑๔ วา ๔ นิ้ว บัลลังก์สูง ๓ วา ๑ คืบ ๖ นิ้ว ตั้งแต่บัลลังก์ถึงหลังฝาละมีสูง ๕ วาคืบ ๑๑ นิ้ว ปล้องไฉน ๒๗ ปล้อง สูง ๑๕ วา ๒ ศอกคืบ ๕ นิ้ว บัลลังก์บัวแวงสูง ๓ วาคืบ ๖ นิ้ว ฐานทองเหลือง สูงศอกคืบ ๒ นิ้ว ยอดนภศูลขึ้นไปตลอดยอดมงกุฎสูง ๓ วานิ้ว คิดรวมตั้งแต่พื้นดินขึ้นไปตลอดยอดมงกุฎคิดได้เป็น ๓ เส้นคืบ ๖ นิ้ว ก่อฐานใหญ่รอบ ๕ เส้น ๑๖ วา ๓ ศอก ทักษิณที่ ๑ ก่อออกมากว้าง ๕ วา ตั้งแต่ลูกแก้วหลังบัวถลาขึ้นไปก่อกว้าง ๔ วาบ้าง ๔ วาเศษบ้างตลอดถึงทักษิณที่องค์ปรางค์ตั้งอยู่ ก่อกว้าง ๗ วาบ้าง ๗ วา ๒ ศอกบ้าง ลดเข้าไปทุกทีจนกระทั่งที่ตั้งเวที ที่นั้นกว้าง ๓ วา ที่ปล้องฉนัยนั้นกว้าง ๕ ศอก จนตลอดยอดปรางค์ ฐานล่างถ้าจะชักเป็น ๔ เหลี่ยม ด้าน ๑ ยาว ๒ เส้น ๗ วา เท่ากับฐานกะเปาะทำไว้ทั้ง ๔ ด้าน
ครั้นตัวอย่างตกลงแล้ว พระฤกษ์เมื่อณวันพฤหัสบดีเดือน ๑๑ ขึ้น ๔ ค่ำ จุลศักราช ๑๒๒๒ ปีวอกโทศก จะได้ก่อพระฤกษ์ จึงรับสั่งว่ามีราชการอยู่ที่กรุง เสด็จออกไปไม่ได้ จึงโปรดให้กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ ปิยพรหมจรรยวรธรรมยุติ เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ออกไปก่อพระฤกษ์ องค์พระปฐมเจดีย์นั้นก่อขึ้นแล้วที่ชั้นทักษิณที่ ๑ ปักเสานางเรียงรอบองค์แล้วมีเสาปักขาทรายค้ำเสานางเรียงด้วย ชั้นทักษิณที่ ๒ มีแต่เสาขาทรายไม่มีเสานางเรียง ที่ตรงบัวถลาลงไปมีนางเรียงปักไม้ซุงทั้งต้นปักถึงพื้นอีกรอบ ๑ รัดด้วยไม้ซุงทั้งต้น แล้วเอาสายโซ่ใหญ่รัดที่หน้ากระดานท้องไม้ใต้บัวถลาแห่ง ๑ รัดหลังบัวถลาแห่ง ๑ รัดตั้งแต่ท้องไม้ลูกแก้วถึงบัวคลุมปากระฆังอีก ๕ ชั้น ที่กลางองค์ระฆังมีเสานางเรียงรัดสายโซ่อีก ๓ รอบ ที่คอถลามีเสานางเรียง ตีนเสาเชิงเรียงนั้นใส่ปลอกไม้ซากชั้น ๑ แล้วรัดสายโซ่อีก ๕ รอบ ปลายเสานั้นเอาไม้ซาก ๑๐ นิ้ว ๔ เหลี่ยมสับปากกันเป็นปลอกปลายเสาอีกชั้น ๑ ลูกแก้วปล้องฉนัยฝาละมีรัดสายโซ่มีท้องไม้อีก ๘ รอบ แล้วก่ออิฐถือปูนหุ้ม
การที่ทำในบริเวณองค์พระนั้นได้ก่อวิหารไว้ ๔ ทิศ ประดิษฐานรูปพระปฏิมากรทั้ง ๔ ปาง วิหารใหญ่ข้างทิศบูรพานั้น ห้องนอกไว้พระพุทธรูปมารวิไชยได้ตรัส ห้องในไว้พระแท่นที่นมัสการ มุขหน้าไว้พระพุทธรูปฉลองพระองค์ วิหารทิศทักษิณห้องนอกไว้พระเทศนาธรรมจักรโปรดปัญจวัคคีย์ ห้องหลังไว้พระนาคปรกซึ่งเป็นของเดิม มุขหลังไว้รูปพระยาภาน ทิศประจิมนั้นทำวิหารพระพุทธไสยาศน์ใช้ของเก่าหลัง ๑ พระพุทธไสยาศน์เดิมยาว ๔ วา องค์ใหม่ยาว ๘ วา ๒ ศอก วิหารห้องเบื้องหลังไว้พระนิพพานองค์ ๑ วิหารทิศอุดรนั้นห้องนอกไว้พระประสูติ ห้องเบื้องหลังไว้พระป่าเลไลยซึ่งเป็นของเดิม มุขหลังไว้พระรูปพระยากง แล้วชักระเบียงกลมล้อมรอบถึงกันทั้ง ๔ ด้าน จดจารึกคาถาพระธรรมบทไว้ทุกห้อง รอบนอกนั้นก่อหอระฆังรายรอบไปอีกชั้น ๑ ชั้นล่างก่อกำแพงถมดินกะเปาะขึ้นมาทั้ง ๔ ทิศ บนกะเปาะด้านข้างตะวันออกทำโรงธรรมข้าง ๑ ทำโรงพระอุโบสถตรงพระอุโบสถเก่าขึ้นมาข้าง ๑ ประดิษฐานพระคันธารราฐซึ่งได้มาแต่วัดทุ่งพระเมรุ ด้านใต้บนกะเปาะจำลองรูปพระปฐมเจดีย์เดิมไว้ข้างตะวันออกองค์ ๑ สูง ๙ วา ๑ คืบ ยอดนภศูลศอกคืบ ๒ นิ้ว ต่ำกว่าองค์เดิมอยู่ ๒๖ วาศอก ๒ นิ้ว ข้างตะวันตกนั้นได้จำลองรูปพระเจดีย์เมืองนครศรีธรรมราช ที่เรียกว่าพระบรมธาตุใหญ่ศักดิ์สิทธิ์ทำขึ้นไว้ เดิมของท่านสูง ๓๗ วา ๒ ศอกตลอดยอดพุ่ม จำลองใหม่สูง ๑๐ วา ๒ ศอก ๑ คืบ ยอดนภศูล ๓ ศอก ๑ นิ้วกึ่ง ต่ำกว่าองค์เดิม ๒๖ วาคืบ ๑ นิ้วกึ่งเพื่อให้สัตบุรุษเห็น จะได้ส่งใจไปนมัสการพระธาตุเมืองนคร กะเปาะด้านตะวันตกนั้น ชั้นบนได้ประดิษฐานพระมหาโพธิเมื่อครั้งพระอาจารย์ดี พระอาจารย์เทพออกไปเกาะลังกาได้เข้ามา ชั้นล่างประดิษฐานไม้สำคัญที่ควรจะกระทำสักการบูชาเป็นที่ระลึก คือไม้อัชปาลนิโครธ แปลว่าไม้ไทร ที่พระพุทธเจ้าฉันมธุปายาสได้ตรัสแล้วเสด็จไปเสวยวิมุตติสุขอยู่ที่นั้นอีกคราว ๑ ถึง ๗ วัน แล้วเสด็จไปอาศัยอยู่ใต้ร่มไม้มุจลินท์คือไม้จิก คราวนั้นฝนตกหนักพระยานาคขึ้นมาทำกายวงล้อมพระพุทธเจ้า แล้วเลิกพังพานปกเบื้องบน ฝนก็ไม่รั่วน้ำก็ไม่ท่วมเข้าไปได้ พระองค์อยู่ใต้ร่มไม้จิก ๗ วัน แล้วเสด็จมาประทับอยู่ใต้ร่มไม้ราชายตนะคือไม้เกต ครั้นนั้นได้รับสะตูก้อนสะตูผง ของนายตปุสสะภัลลิกะพ่อค้าเกวียน ตั้งแต่ได้ตรัส ๔๘ วัน มาเสวยพระกระยาหารในวันที่ ๔๙ และไม้พหูบุตตนิโครธคือไม้กร่าง ที่พระองค์ได้พบพระมหากัสสปในร่มไม้นั้น สาลรุกโขคือไม้รัง เป็นที่พระองค์ได้ประสูติในร่มไม้นั้นอย่าง ๑ ปรินิพพานใต้ต้นไม้รังอย่าง ๑ เป็น ๒ อย่างด้วยกัน ไม้ชมพูคือไม้หว้า เมื่อพระองค์ยังเยาว์อยู่ตามเสด็จพระราชบิดาไปแรกนาขวัญ ได้ประทับอยู่ในร่มไม้นั้นก็ได้พิจารณากรรมฐานถึงปฐมฌานเป็นปฐมที่ ๑ ครั้งนั้นเกิดอัศจรรย์หลายอย่างจนแผ่นดินไหว เงาไม้ก็มิได้ย้ายไปตามพระอาทิตย์ ไม้อัมพวา คือไม้มะม่วง ที่พระองค์ได้กระทำยมกปาฏิหาริย์ในยอดไม้มะม่วงนั้น ไม้ที่พรรณนามานี้ก็คล้ายๆ กันกับไม้พระศรีมหาโพธิเรียกว่าสัตตมหาสถาน จึงเอามาประดิษฐานไว้เป็นที่ระลึกด้วย กะเปาะข้างทิศเหนือนั้นก็ทำเป็นคลัง ๑ โรงประโคมหลัง ๑ ระหว่างกะเปาะทำเป็นภูเขาไว้ทั้ง ๔ ทิศ หน้าภูเขาออกมามีรั้วเหล็กล้อมชั้น ๑ หน้ารั้วเหล็กออกมาทำเป็นฐานพระมหาโพธิทั้ง ๔ ทิศ ได้ผลมาแต่เมืองพุทธคยาบุรี ว่าเป็นหน่อเดิมที่พระได้ตรัส พระมหาโพธิต้นนั้นมีพระระเบียงล้อมถึง ๗ ชั้น พวกพราหมณ์หวงแหนอยู่แน่นหนา เจ้าเมืองอังกฤษจึงไปขอเอาผลและใบถวายเข้ามา ทรงเพาะได้งอกงามดี พระราชทานให้ไปปลูกที่วัดหลวงทุกวัด หน้าชานพระมหาโพธิออกมาชักกำแพงปีกกามีหลังคาพอคนอาศัยได้ บรรจบกะเปาะออกมาทั้ง ๔ ทิศ ที่มุมมีหอกลองหลัง ๑ หอระฆังหลัง ๑ สลับกันทั้ง ๔ มุม คิดจะมิให้ของโบราณเสื่อมศูนย์ ไปเที่ยวเก็บเอาศิลาใหญ่อยู่ในป่าในรกเอามาไว้ให้ดูทุกสิ่ง แล้วตั้งพระราชาคณะไปอยู่ ชื่อพระสนิทสมณคุณ พระครูชื่อพระครูปฐมเจติยานุรักษ์ เสด็จพระราชดำเนินออกไปครั้งไร ก็ทรงพระราชดำริแนะนำให้กระทำทุกครั้ง แล้วมีพระราชอุตสาหะทรงอิฐ ๑ แผ่น ๒ แผ่นบ้าง เสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปทางสะพานนั่งร้านทรงก่อทุกครั้ง แล้วเปลื้องพระภูษาทรงสะพักขึ้นทำธงบูชาที่ก่อนั้นด้วย จนองค์พระสูงขึ้นไปจนถึงปล่องฉนัยชั้นที่ ๕
๒๒๑. กล่าวด้วยปาฏิหาริย์พระปฐมเจดีย์
และเมื่อพระยังไม่พังนั้น เมื่อปีมะโรง อัฐศก วันพฤหัสบดี เดือน ๑ ขึ้น ๒ ค่ำ เห็นที่องค์พระปรางค์เป็นดวงช่วงออกมาทางซุ้มคูหาทิศเหนืออีกคราว ๑ ครั้นมาถึงวันพฤหัสบดีเดือน ๑ ขึ้น ๗ ค่ำ เห็นรัศมีส่องไปทั้งองค์ปรางค์เหมือนแสงดอกไม้เทียน จับอยู่ที่องค์พระได้เห็นด้วยกันมาก ในเดือน ๑ ปีมะโรงอัฐศก เห็นอัศจรรย์ ๒ ครั้ง การที่ปาฏิหาริย์มีนั้นทุกปี ๆ ละ ๒ ครั้งบ้าง ๓ ครั้งบ้าง ถ้าสมโภชเวียนเทียนเมื่อใดก็เป็นทุกคราว และที่พระปฐมเจดีย์มีเหตุอัศจรรย์หลายอย่าง คือที่องค์พระปรางค์ลางทีเดือนมืดก็บังเกิดเป็นรัศมีเหมือนบุคคลเอาผ้าขาวเข้าไปหุ้มไว้ แล้วก็หายไปทีละน้อยๆ แล้วก็สว่างขึ้นทีละน้อยๆ จนเต็มกำลัง และเห็นขึ้นไปจนตลอดยอดนภศูล ลางทีก็สว่างซีก ๑ ลางทีสว่างข้างล่างมืดข้างบนแล้วสว่างข้างบนมืดข้างล่าง เมื่อจะสว่างนั้นก็เป็นรัศมีเรืองขึ้นทีละน้อยๆ สว่างเต็มกำลังตลอดยอดนภศูล แล้วรัศมีก็โรยอ่อนลงมาทีละน้อยๆ จนมืดไปทั้งองค์พระปรางค์ แล้วก็ค่อยมีรัศมีเรืองๆ ขึ้นมาอีกดังกล่าวมาแล้ว เป็นอยู่ ๒ ทุ่มบ้าง ๓ ทุ่มบ้าง แล้วจึงหายไปทีเดียว ลางทีก็เห็นเป็นดวงดาวติดอยู่ปลายยอดนภศูลมีรัศมีแดงเหลืองเขียวสีต่างๆ ค่อยๆ เลื่อนลงมาทีละน้อย หายไปในช่องคูหา ลางทีดูที่องค์พระปรางค์มืดเป็นปกติ แต่ขอบริมนั้นมีรัศมีขาวสว่างรุ่งขึ้นไปตลอดยอด ลางทีเวลาพลบก็ได้ยินเสียงโห่ร้อง ครั้นขึ้นไปถึงชั้นสุดดูก็ไม่เห็นผู้ใด ลางทีก็ได้ยินเสียงฆ้องไชยเหมือนบุคคลตีอยู่ในองค์พระเจดีย์ ลางทีใช่เวลาสัตบุรุษขึ้นนมัสการ พวกทำงานก็ได้กลิ่นธูปเทียนหอมตระหลบไป บางจำพวกมิอาจที่จะขึ้นไปบนทักษิณได้ ก็นั่งกราบไหว้อยู่แต่พื้นดิน ครั้นถามก็ว่านมัสการที่นี้ก็ได้บุญเหมือนกัน คนผู้นั้นจะกลัวบาปว่าพระบรมธาตุอยู่ข้างล่าง หรือจะกลัวอย่างไรก็ไม่รู้จักน้ำใจเขา และการที่กล่าวด้วยอัศจรรย์องค์พระปี ๑ ก็เป็นหลายครั้งหลายคราวทุกปี จะว่าด้วยอำนาจพระพุทธเจ้า หรือว่าพระบรมสารีริกธาตุ หรือจะว่าด้วยอำนาจเทพดา หรือจะว่าไฟฟ้าไฟดินขึ้นกินกัน ก็สุดแล้วแต่ปัญญาท่านผู้ใดจะคิดเห็น การที่กล่าวมานี้ก็เป็นความจริงมีพะยานโดยมาก และปีฉลูสัปตศก เสด็จพระราชดำเนินพระราชทานผ้าพระกฐิน แล้วประทับอยู่ ๒ ราตรี ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นพระปาฏิหาริย์ในที่ประชุมพระวงศานุวงศ์ ข้าราชการได้เห็นด้วยกันมาก พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระปีติโสมนัส รับสั่งว่าเหมือนผีหลอก ไม่รู้ที่จะว่าอย่างไรได้ เห็นจะเป็นไฟธาตุกินอยู่ในอิฐปูนถูกน้ำฝนเข้าก็เกิดเป็นรัศมีขึ้น ที่รับสั่งตรัสดังนี้ เพื่อจะมิให้คนที่ไม่ถือศาสนาพากันติเตียนได้ แต่ทองทศทองพิษมีอยู่ในฉลองพระองค์เท่าไร ก็เทออกพระราชทานให้เป็นส่วนพระราชกุศลจนสิ้น ยังปาฏิหาริย์อีกอย่าง ๑ พวกชาวยุโรปออกไปเที่ยวดูหลายพวกหลายเหล่า บางพวกก็มีศรัทธาแบกอิฐขึ้นไปก่อแล้วก็นั่งลงกราบไหว้ บางพวกรู้ว่าจะกาไหล่ยอดนภศูลก็เอาทองมาเข้าด้วย ได้ทอง ๔ ตำลึงกึ่งบ้าง บางพวกแจ้งว่าต้องการสายโซ่รัดองค์พระ ไปถามซื้อก็พลอยยินดีให้เปล่าๆ และโต๊ะหะยีแขกบางพวกก็พากันไปนมัสการก็มีบ้าง ครั้นไต่ถามว่า พวกแขกมานับถือดังนี้ไม่กลัวบาปหรือ แขกตอบว่า เป็นที่พระเจ้าแท้แก่เขาที่ล่วงไปนาน แล้วเสด็จมาบรรทมอยู่ที่นี่ คนโบราณจึงก่อพระเจดีย์ทับไว้ กราบไหว้ที่พระเจ้าบรรทมต่างหาก จะมีบาปมาแต่ไหน ซึ่งการเป็นดังนี้ เป็นอัศจรรย์จึงต้องกล่าวไว้บ้าง พวกที่ออกปากว่า ไปเที่ยวเล่นที่พระปฐมเจดีย์เป็นที่สนุก คนผู้นั้นก็ไม่เห็นองค์พระเจดีย์ เห็นแต่วัดและวังและที่สถานอื่นๆ ที่องค์พระนั้นเห็นเป็นป่าไผ่ไปหมด เป็นดังนี้ก็มีบ้าง ภายหลังการปาฏิหาริย์มีเนืองๆ ขึ้น จึงมีผู้กล่าวคำว่าพระปฐมเจดีย์มีรัศมีสว่าง เพราะด้วยธาตุไฟกินอยู่ในปูนจึงเป็นเช่นนี้ ด้วยตำราฝรั่งเขาเรียกว่า ฟอสฟอรัสเป็นของมีรัศมี ไม่เป็นพระบรมธาตุปาฏิหาริย์ดอก จึงโปรดเกล้าฯ ให้กรมหมื่นอลงกฎกิจปรีชา พระยาอนุชิตชาญไชย พระวิสูตรโยธามาตย์ เอาเครื่องมือทำฝาฟอสฟอรัส และต้นดอกไม้เทียนดอกตาดออกไปชันสูตร ก็ว่าเป็นไฟธาตุเกิดขึ้นเองดอก ไม่ใช่พระปาฏิหาริย์ ครั้นตกลงกันดังนั้นแล้ว เจ้าหญิงและหม่อมห้ามในกรมหมื่นอลงกฎกิจปรีชา บุตรภรรยาพระยาอนุชิตชาญไชย พากันไปเที่ยวข้างหลังพระกับบ่าวไพร่ มีแมลงผึ้งจำพวกหนึ่งมาต่อยเอา จึงถึงแก่ถอดเสื้อและแก้ผ้าวิ่งหนีบ้างทั้งนายและบ่าว ดูน่าสังเวชนัก ต่อแมลงผึ้งหายไปหมดแล้ว มีผู้เอาผ้าไปส่งให้จึงได้นุ่งห่มกลับมาเรือ ผึ้งต่อยครั้งนั้นยับเยิน วิ่งหนีจนศีร์ษะกระทบไม้แตกก็มี ที่วิ่งหนีไปถูกขวากในไร่จีนก็มี ที่วิ่งเข้าไปซ่อนอยู่ในโรงเจ๊กก็มี ครั้นจะกลับมาก็กลัวผึ้งจึงรออยู่จนพลบค่ำ จึงได้กลับมาได้ ในขณะนั้นได้ให้ไปชันสูตรดูไม่เห็นแมลงผึ้งอยู่ที่ไหน ตั้งแต่ทำมา ๑๐ ปีได้แล้ว ก็ไม่เห็นผึ้งที่ไหนทำร้ายผู้ใด ตั้งแต่พากันว่ากล่าวดังนั้นแล้ว ที่องค์พระก็ไม่เห็นมีการอัศจรรย์สิ่งไรอีกเลย
๒๒๒. สร้างพระราชวังที่นครปฐม
แล้วโปรดให้สร้างพระราชวังที่ประทับไว้คู่กันกับวัดชื่อว่า วังปฐมนคร เพราะเหตุด้วยที่เมืองนั้นแต่โบราณเป็นเมืองหลวงของชาวสยามแต่เดิมมา ชื่อว่าเมืองนครไชยศิริ สังเกตได้ที่พระเจดีย์ใหญ่ยังปรากฏอยู่ในป่าเป็นหลายตำบล แล้วที่วัดสังเกตได้ติดเนื่องกันไปไม่ขาดระยะยิ่งกว่ากรุงเก่า ที่วังเดิมนั้นอยู่ข้างตะวันตก พระปฐมเจดีย์ห่างประมาณ ๓๐ เส้น มีฐานปราสาทและท้องพระโรง โบสถ์พราหมณ์ สระน้ำ กำแพงชั้นในชั้นนอกก็ยังปรากฏอยู่บ้าง แต่เดี๋ยวนี้พวกจีนไปตั้งทำไร่รื้อทะลายที่ส่ำเสียเป็นอันมาก
๒๒๓. ขุดคลองเจดีย์บูชา
และคลองที่ขุดตั้งแต่ท่าหน้าเขาไปถึงที่วัง เลยไปจนถึงวัดพระงาม กว้าง ๕ วาบ้าง กว้าง ๖ วา ๗ วา บ้าง ๘ วาบ้าง แยกเป็นสายขึ้น ๒ สาย ยาว ๔๔๘ เส้น ลึก ๕ ศอกบ้าง ๖ ศอกบ้าง ๗ ศอกบ้าง ๘ ศอกบ้าง เป็นแห่งๆ ตามที่สูงและที่ต่ำ คิดค่าขุดคลอง เงิน ๖๐๗ ชั่ง ๑๑ ตำลึง ๒ บาท ๒ สลึงเฟื้อง ค่าขุดตอไม้ เงิน ๑๓ ชั่ง ๔ ตำลึง ค่าเกลี่ยดิน เงิน ๑๐ ชั่ง ๔ ตำลึง ค่าแก้คลองคดให้ตรง เงิน ๕๓ ชั่ง ๑ ตำลึง ๒ บาท ๑ สลึงเฟื้อง รวมเงิน ๘๐๔ ชั่ง ๑๐ ตำลึง ๓ บาท ๒ สลึง พระราชทานชื่อคลองเจดีย์บูชา
แล้วตัดทางทำถนนขึ้นอีกสาย ๑ ไว้เพื่อเสด็จฤดูแล้ง ตั้งแต่ช่องสะเดาถึงวัง เป็นทาง ๑๕๐ เส้น ค่าแรงจีนถมกว้าง ๔ วา สูง ๑ ศอก ๒ ศอก ๓ ศอกบ้าง ตามที่ลุ่มและดอน รวมเงิน ๒๘ ชั่ง ๕ ตำลึง ๒ บาทเฟื้อง
การที่สร้างพระปฐมเจดีย์และพระราชวังนั้น บริจจาคพระราชทรัพย์ค่าปูน ค่าทราย ค่าอิฐ ค่าแรงจีน ธารณะเจ้านาย ข้าราชการราษฎร ทองกาไหล่ยอดนภศูลสิ้นไปเท่าไรยังมิได้คิดบัญชี ด้วยการยังไม่เสร็จ ต่อเมื่อการเสร็จจะมีแจ้งจารึกไว้ในแผ่นศิลาต่อไปภายหน้า
๒๒๔. ทรงปฏิสังขรณ์วัดเฉลิมพระเกียรติ
ที่เมืองนนทบุรีนั้น วัดเฉลิมพระเกียรติธารามในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้เจ้าพระยาพระคลัง ซึ่งว่าที่สมุหพระกลาโหม เป็นผู้กระทำขึ้นไว้ จะให้เป็นพระเกียรติยศปรากฏอยู่ในแผ่นดิน ถวายชนกชนนีของสมเด็จพระศรีสุลาลัย พระพันปีหลวง เป็นบุตรพระยานนทบุรี จึงได้ทำฉลองคุณไว้ ครั้นสิ้นแผ่นดินไป การวัดนั้นก็ยังค้างอยู่บ้างเล็กน้อย จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี จ้างช่างไปเขียนผนังพระอุโบสถพิหารการเปรียญ และเขียนเพดานประตูหน้าต่าง เขียนเป็นลายรดน้ำ มีปราสาทตราแผ่นดิน และเขียนเป็นดวงพระจันทร์เต็มบริบูรณ์ คือพระชนกชนนีของสมเด็จพระศรีสุลาลัยท่านทรงพระนามว่าเพ็งองค์ ๑ จันทร์องค์ ๑ เบื้องต่ำเขียนเป็นเครื่องยศหญิงบาน ๑ ชายบาน ๑ คือท่านได้เป็นผู้ได้ว่าราชการเมืองนนทบุรี แล้วให้แก้ไขพระเจดีย์เสียใหม่ให้ต้องตามแบบอย่างกรุงเก่า แล้วถวายพระนามพระประธานว่า พระพุทธไตรรัตนโลกาภินันทปฎิมา
๒๒๕. ปฏิสังขรณ์วัดชุมพลนิกายารามและสร้างตำหนักที่บางปะอิน
ที่เกาะบางอออินแขวงกรุงเก่านั้น ก็โปรดให้เจ้าพระยาพลเทพสรรพพลเสพเสนาบดี (หลง) เป็นแม่กองไปบุรณะปฏิสังขรณ์วัดชุมพลนิกายาราม ซึ่งเป็นของสมเด็จพระเจ้าปราสาททองกรุงเก่าสร้างไว้แต่เดิม มีพระที่นั่งอยู่ริมวัดแห่ง ๑ เรียกว่าพระที่นั่งไอศวรรย์ทิพอาศน์ แต่สาบศูนย์ไปหมดมีปรากฏอยู่แต่รากอิฐก่อ ก็โปรดให้สร้างเป็นพระที่นั่งน้อยขึ้นไว้ในที่นั้น ๓ หลังพอเป็นพระเกียรติยศ
เกาะนี้คำกล่าวเล่ากันว่า สมเด็จพระเจ้าเอกาทศรฐเสด็จลงมาเที่ยวประพาสที่อยู่ที่เกาะนั้น ได้ไปพบปะหญิงคน ๑ ชื่ออิน ทำไร่แตงอยู่ที่เกาะนั้น หญิงนั้นเกิดบุตรขึ้น ครั้นเจริญวัยจึงได้เอาไปถวายเป็นมหาดเล็กทำราชการจนได้เป็นพระยามหาอำมาตย์ นานมาจนได้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน เพราะฉะนั้นคนทั้งหลายจึ่งเรียกว่านางอินบ้าง เกาะบางอออินบ้าง ทรงเห็นว่าหยาบไป จึงพระราชทานชื่อเสียใหม่ ชื่อเกาะบางปะอิน
ที่กรุงเก่าพระประธานใหญ่ในพิหารวัดพระนางเชิงชำรุดแตกร้าวไป ก็โปรดให้บุรณะปฏิสังขรณ์ทำใหม่งามดีขึ้น ลงรักปิดทองใหม่ทั้งพระองค์
ตรงข้ามมาในกำแพงพระนครมีวัด ๑ ชื่อวัดสุวรรณดาราราม เป็นของสมเด็จพระบรมไอยกาธิราชเจ้า ครั้งกรุงเก่าทรงสร้างไว้ ครั้นถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ก็โปรดให้ช่างไปบุรณะปฏิสังขรณ์เสียใหม่ ให้มีพระสงฆ์จำพรรษาอยู่ ครั้นถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ช่างขึ้นไปบุรณะปฏิสังขรณ์เพิ่มเติมขึ้นอีก ครั้นถึงแผ่นดินปัจจุบันนี้ก็โปรดให้ช่างทำพระเจดีย์ใหญ่ ตรงหน้าพระเจดีย์ใหญ่สร้างพิหารหลวงขึ้นใหม่อีกหลัง ๑ ให้ช่างจำลองพระแก้วมรกตด้วยศิลา ไปประดิษฐานไว้ในพระพิหารนั้น แล้วก่อกำแพงแก้วล้อมรอบพระอุโบสถและพระพิหาร และทำศาลาโรงควงโรง ๑ และขุดคลองเข้าไปถึงวัดด้วย แล้วโปรดให้มีพระราชาคณะพระสงฆ์อันดับขึ้นไปอยู่ พระราชาคณะชื่อพระสุวรรณพิมลศีล ตั้งพระครูชื่อพระครูโยคานุกูล
ที่วังจันทรเกษมนั้นโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท เป็นแม่กองขึ้นไปทำวังขึ้นใหม่ ก่อกำแพงทำที่ประทับขึ้นไว้ ที่วังใหญ่ยังมิได้กระทำก็พอประชวรลมปัตฆาต จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระยาราชนุกูล (รอด) เป็นแม่กองทำต่อไป แล้วทำพระที่นั่งฝ่ายหน้าฝ่ายใน เรือนประเทียบเป็นระเบียบถ่องแถว และโรงทหารโรงช้าง และที่ข้าราชการพักอาศัยทุกสิ่ง
แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้พระยาราชสงครามจ้างลูกจ้างบุรณะปฏิสังขรณ์วัดเสนาศน์วังจันทรเกษมนั้นด้วย ให้ตั้งพระราชาคณะไปอยู่ พระราชาคณะชื่อพระพรหมเทพาจารย์
และวัดขุนแสนนั้นโปรดให้พระยาราชสงครามทำขึ้นอีกวัด ๑ เป็น ๒ วัดด้วยกัน ทำเป็นปราสาทน้อยๆ ไว้รูปพระมหากษัตริย์กรุงเก่าทุกๆ พระองค์
และที่พะเนียดจับช้างเดิมไม่มีพลับพลา โปรดให้ทำพลับพลาขึ้นเป็นที่เสด็จไปทอดพระเนตรจับช้าง
๒๒๖. ทรงบุรณะปฏิสังขรณ์พระพุทธบาทและวังท้ายพิกุล
และเมื่อปีมะเส็งนพศก ทรงพระราชดำริว่า พระมณฑปพระพุทธบาทนั้น ทำแต่ครั้งแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก มาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ไฟไหม้ม่านและพระมณฑปชั้นใน การยับเยินไปหลายสิ่ง จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้พระยาพิไชยสงคราม คุมช่างขึ้นไปทำดีดังเก่า แต่พระมณฑปใหญ่นั้นหาได้เปลี่ยนตัวไม้เครื่องบนและซุ้มไม่ แล้วโปรดให้พระครูมงคลเทพวัดนางเชิง เป็นผู้กำกับดูและกระทำซ่อมแซมต่อมา
ครั้งนี้ มีผู้เข้ามาว่าตัวไม้และซุ้มเครื่องบนนั้นผุยุ่ยไปหมด จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย ให้ช่างขึ้นไปถ่ายแบบตัวอย่างตัวไม้ลงมาปรุงเครื่องบนใหม่ ไปแต่กรุงเทพมหานครทีเดียว เมื่อณวันศุกร เดือน ๒ แรม ๙ ค่ำ ปีมะเส็งนพศก โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระพิมลธรรมวัดพระเชตุพน กับสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยไปเกณฑ์เลขพระพุทธบาทมารื้อเครื่องบนเก่า เมื่อณวันอังคาร เดือน ๔ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีมะเส็งนพศก ได้ยกเครื่องบนใหม่ แต่ลูกแก้วเดิมเป็นไม้ ก็ได้โปรดให้หล่อทองเหลืองเปลี่ยนเสียใหม่
พื้นในมณฑปเดิมปูแผ่นเงิน กาลนานมาแผ่นที่เชื่อมกันเข้าไว้หลุดออกจากกัน ก็เป็นแง่เหลี่ยม เกี่ยวผ้านุ่งสัตบุรุษขาดไป ฤดูหนึ่งก็หลายสิบคน จะเชื่อมเสียใหม่ก็เห็นจะไม่ติด จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศรวัชรินทร์เป็นแม่กอง เอาแผ่นเงินเดิมมาหลอมชักเป็นลวดเส้นแบนสานเป็นเสื่อเงินขึ้น และพระอุโบสถพิหารศาลาโรงธรรม กุฏิ ศาลาราย และคลังบูชาในบริเวณเป็นของเก่า ก็โปรดให้บุรณะปฏิสังขรณ์ขึ้นงามดีดังเก่าทุกแห่ง
พระราชวังเก่าที่ท้ายพิกุลก็ได้ทำที่ประทับขึ้นใหม่ มีพระที่นั่งและเรือนประเทียบขึ้นหลายหลัง ที่ท่าเรือเหนือวัดรวกขึ้นไป แต่ก่อนหาได้มีศาลาไม่ สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยได้ทำเป็นศาลาฝาอิฐปูนขึ้นอีก ๓ หลัง สำหรับสัตบุรุษได้พักอาศัยขึ้นนมัสการพระ แล้วให้ขุดบ่อน้ำปลูกศาลาตามระยะทางขึ้นไปอีก ตั้งแต่บางโขมดขึ้นไปเกือบถึงท้ายเขาตก แต่บริเวณพระพุทธบาทได้ทำกุฏิสงฆ์ ๒ ห้องขึ้นที่ท้ายพิกุล ๗ หลัง และในวังนั้นทำเป็นศาลายาว ๙ ห้องหลัง ๑ และโรงธรรม ๕ ห้องหลัง ๑ เป็นของสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยทำบุญ สำหรับสัตบุรุษอาศัย
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ได้บุรณะตึกเก่าที่หน้าวัดพุทธบาทริมตลาดตึก ๑ พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศบุรณะสระสามเส้นขึ้นอีกแห่ง ๑ พณฯหัวเจ้าท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม ได้บุรณะตึกเก่าขึ้นที่ริมบ่อโพงหลัง ๑ เจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี ได้บุรณะโรงเครื่องที่ริมประตูยักษ์หลัง ๑ ไปปลูกกุฏิสงฆ์ที่วังท้ายพิกุลหลัง ๑ การมณฑปนั้นค้างอยู่ แต่การรักการทองที่เสารายมณฑป ๒๐ ต้น การพิหาร ๑๖ ห้อง ที่เรียกว่าท้องพระโรงแห่ง ๑ บานประตูและหน้าต่างสกัดเป็นดวงตราพระเจ้าแผ่นดินทั้ง ๔ พระองค์ ค้างอยู่แต่ที่เขียนลายเพดาน
รวมพระราชทรัพย์ทำพระมณฑปและในบริเวณ เงิน ๓๓๑ ชั่ง ๓ สลึงเฟื้อง รวมเป็น ๔๔๑ ชั่ง ๔ ตำลึง ๓ บาท ๑ สลึงเฟื้อง แต่ของเบิกไม่ได้คิด
๒๒๗. ทรงสร้างพระนารายน์ราชนิเวศน์เมืองลพบุรี
และที่เมืองลพบุรีนั้น ทรงพระราชดำริว่าเป็นเมืองพระเจ้าแผ่นดินมาแต่โบราณชื่อเมืองละโว้ สมเด็จพระนารายน์มหาราชได้ทรงสร้างไว้ เดี๋ยวนี้ป้อมกำแพงเชิงเทินยังดีอยู่ แต่ว่าปราสาทมนเทียรเครื่องบนไม่มี มีอยู่แต่ผนัง แผ่นดินสมเด็จพระนารายมหาราช ถวายเป็นที่วิสุงคามสีมา ถ้าจะและกเปลี่ยนกันก็ได้ ด้วยในบาลีของสงฆ์แล้วก็แลกกันได้ ถ้าจะซ่อมแซมขึ้นไว้เป็นพระนครชั้นในอีกชั้น ๑ ก็จะดี มีการฉุกเฉินอย่างไร ก็จะได้ไปพักอยู่เมืองนั้น ด้วยนิสสัยพระองค์เป็นปราชญ์ มิได้มีความประมาทแก่กาลอนาคต จึงโปรดเกล้าฯ ให้ชุมนุมสงฆ์ในหัวเมืองนั้น ขอเอาที่นี้เปลี่ยนวิสุงคามสีมาในที่นั้น ถวายเป็นของสงฆ์ทั่วไปในจังหวัดหัวเมืองลพบุรี และตีราคาปราสาทในบริเวณวังซึ่งยกเป็นค่าอิฐค่าปูนบริจจาคพระราชทรัพย์นั้นมาสร้างวัดใช้ ๓ ตำบล คือวัดขวิดอยู่ริมพระราชวังที่เมืองลพบุรี ๑ พระราชทานชื่อว่าวัดกระวิศวราราม แล้วมาสร้างวัดเสนาศน์ที่กรุงเก่า อยู่ริมวังจันทเกษม เป็นวัดของสมเด็จพระนารายน์มหาราชวัด ๑ มาสร้างวัดชุมพลนิกายารามที่เกาะบางปะอิน เป็นวัดของพระเจ้าปราสาททอง ซึ่งเป็นพระชนกของสมเด็จพระนารายน์มหาราช และซื้อที่นาใช้เป็นที่สงฆ์ คิดตำบล ๑ เท่ากันกับที่ในพระราชวัง เป็น ๔๐ ไร่ ๒ งาน งานหนึ่ง ๕ วา บ้านตึกวิชาเยนทร์ ๔ ไร่ ๑ งาน และทรงพระราชอุททิศพระราชทรัพย์สร้างวัดและซื้อที่นาใช้ เห็นว่าราคานั้นเกินกว่าวังที่เมืองลพบุรีอยู่แล้ว จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหมเป็นแม่กองเจ้าของการ ให้พระนรินทรเสนีเป็นกงสี พระยาพิชัยชาญฤทธิ พระยาวิชิตณรงค์ เจ้ากรมเขนทองซ้ายขวาเป็นนายด้าน กับพระมหาสงคราม เจ้ากรมทวนทองขวา กองมอญทำอิฐ พระยาเกียรติ์ พระยาพระราม พระยาภักดีสงคราม พระยารัตนจักร กองเผาปูน หลวงนราฤทธา แล้วเกณฑ์คนเมืองนครราชสีมา เดือนละ ๕๐๐ คน มาทำการเบ็ดเสร็จ ได้กระทำซ่อมแซมของเก่าขึ้น และทำใหม่เพิ่มเติมอีกบ้าง ในพระราชวังเป็นที่พระบรรทมและตึกประเทียบขึ้นหลายหมู่ และปราสาทพระที่นั่งเดิมนั้นก็ให้นามตามเดิม องค์กลางชื่อ พระที่นั่งดุสิตสุวรรค์ธัญมหาปราสาทองค์ ๑ พระที่นั่งเบื้องขวาชื่อ พระที่นั่งสุทธาไอศวรรย์องค์ ๑ พระที่นั่งเบื้องซ้ายชื่อ จันทรพิศาลองค์ ๑ พระที่นั่งทำใหม่ ชื่อพระที่นั่งพิมานมงกุฎ เป็นที่พระบรรทมองค์ ๑ พระที่นั่งวิสุทธิวินิจฉัย เป็นที่ท้องพระโรงเสด็จออกว่าราชการ ๑ หอไชยศาสตรากรหลัง ๑ หออักษรศาสตราคมหลัง ๑ และซ่อมแซมตึกคลังของเดิมให้งามดีดังเก่า โปรดให้ทำถนนไปจนถึงพระพุทธบาท ครั้นภายหลังได้เสด็จขึ้นไปประทับแรมอยู่ที่พระที่นั่งทำใหม่ครั้ง ๑ ทรงพระราชดำริเห็นว่าอากาศไม่ดี ไม่เป็นที่สบาย ก็สั่งให้เลิกการนั้นเสีย การเมืองลพบุรีจึงได้ค้างตั้งแต่นั้นมา
ทรงพระราชดำริว่าที่เมืองเขมรเดี๋ยวนี้ตั้งตัวเป็นเอกราชขึ้นแล้ว ที่เมืองปราจิณบุรีเป็นเมืองหน้าศึกนั้น ป้อมกำแพงยังไม่ได้ทำ จะต้องทำป้อมกำแพงเมืองขึ้นไว้ อย่างเมืองพระตะบอง เมืองนครเสียมราฐ ๑ ชั้น ๒ ชั้น
การที่เมืองเหนือนั้นพระเจดีย์ใหญ่เมืองสวางคบุรีนั้นทำลายลงมา เมื่อปีมะโรงอัฐศก มีผู้ได้ผะอบเหล็กผะอบสัมฤทธิ์อยู่ในนั้น เปิดออกดูมีพระบรมสารีริกธาตุในผะอบสัมฤทธิ์ ๑,๐๐๐ เศษ โตเท่าเมล็ดถั่วเขียวบ้าง เท่าเมล็ดพรรณผักกาดบ้าง กับผะอบต่างๆ ๑๖ ผะอบ เจ้าพระยาธรรมาฯ เมื่อยังเป็นพระยามหาอำมาตย์ขึ้นไปสักเลขเมืองเหนือได้นำลงมาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้เกณฑ์เลขวัดข้าพระโยมสงฆ์ทุกหัวเมืองเหนือมาบุรณะปฏิสังขรณ์ขึ้นจนสำเร็จ แล้วโปรดให้คืนบรมธาตุพระเจดีย์ไว้ดังเก่า รวมได้สร้างพระอารามใหญ่น้อยขึ้นใหม่ ๕ วัด บุรณะปฏิสังขรณ์ทั้งในกรุงและหัวเมือง ๓๕ วัด รวม ๔๒ วัด บำเพ็ญพระราชกุศลอื่นๆ อีกเป็นอันมากเหลือที่จะพรรณนา
๒๒๘. กงสุลฝรั่งเศสเข้ามาเปลี่ยนตัว
ครั้นมาถึงเดือน ๙ ปีมะโรง สัมฤทธิศก สมเด็จพระเจ้าเอมเปรอกรุงฝรั่งเศสให้มองซิเออร์ครอศเข้ามาเป็นกงสุล เปลี่ยนมองซิเออร์ออบาเรตอยู่กรุงเทพมหานคร มองซิเออร์ครอศมาด้วยเรือกลไฟชื่อเฟลอง ถึงกรุงณวันจันทร์ เดือน ๙ ขึ้น ๘ ค่ำ เข้าเฝ้าถวายพระราชศาสน์ในพระที่นั่งอนันตสมาคม ณวันศุกร เดือน ๙ ขึ้น ๑๒ ค่ำ มองซิเออร์ครอศถวายของสมเด็จพระเจ้าเอมเปรอทรงยินดีแกะ ๔ ตัว ขวดแก้วปักดอกไม้ ๒ ขวด ขวดน้ำขวด ๑ กับหีบปืนเป็นส่วนของสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ กรมขุนพินิตประชานารถบอก ๑
๒๒๙. เสด็จทอดพระเนตรสุริยุปราคาที่หว้ากอ จังหวัดประจวบคีรีขันธ์
ในเดือน ๙ นั้นทรงพระราชดำริรำพึงถึงการสุริยุปราคาซึ่งจะมีในเดือน ๑๐ ขึ้น ๑ ค่ำ ได้ทรงคำนวณไว้แต่เมื่อปีขาล อัฐศกว่า ในปีมะโรง  จุลศักราช ๑๒๓๐ จะมีสุริยุปราคาจับหมดดวงซึ่งยากนักที่จะได้เห็นในพระราชอาณาจักร ด้วยวิธีโหราศาสตร์ได้ทรงสระสมมานานตามสารัมภ์ไทย สารัมภ์มอญ แต่ตำราอเมริกันฉะบับเก่าและตำราอังกฤษเป็นหลายฉะบับ ได้ทรงคำนวณสอบสวนต้องกัน ได้ทรงกะการตามในแผนที่ว่าจะมีเป็นแน่ ทวีปขิยอุดรองสา ๑๑ ลิบดา ๔๑ พิลิบ ๔๐ เป็นตะวันตกกรุงเทพมหานครเพียง ลิบดา ๕๐ เวลา กับในกรุงเทพมหานครเพียง ๓ นาทีกับ ๒๐ วินาที ได้ทรงพิจารณาละเอียดถ้วนถี่แล้วว่า พระอาทิตย์จะจับหมดดวง และเห็นบนหน้าแผ่นดินไปไกลถึงลิบดา ๑๓๐ ต่อ ลิบดา ๑๔๐ ที่ตำบลหว้ากอแขวงเมืองประจวบคีรีขันธ์ ตรงท่ามกลางที่มืดหมดดวง ขึ้นมาข้างบนถึงเมืองปราณบุรี ลงไปข้างใต้ถึงเมืองชุมพร ได้ทราบการเป็นแน่ดังนี้แล้ว จึงมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งพณฯ หัวเจ้าท่านสมุหพระกลาโหมให้จัดการจ้างคนในหัวเมืองเพ็ชรบุรี เมืองปราณบุรี เมืองประจวบคีรีขันธ์ เมืองกำเนิดนพคุณ เมืองประทิว และนายงานหลายนายให้จัดการทำค่ายหลวงและที่พลับพลาประทับแรม ที่ตำบลหว้ากอ ตรงเกาะจานเข้าไป ใต้คลองวานลงไปทาง ๒๔ เส้น แล้วโปรดให้แต่งคำประกาศตีพิมพ์แจกให้ทราบทั่วกัน
ในครั้งนี้ พวกนักปราชญ์ฝรั่งเศสได้ทราบว่าสุริยุปราคาจะมีในพระราชอาณาจักรแผ่นดินสยาม จึงมีหนังสือมาถึงกงสุลฝรั่งเศสที่อยู่ในพระนครนี้ ให้กราบทูลขอพระราชทานอนุญาตที่จะเข้ามาดูสุริยุปราคา ก็โปรดพระราชทานตามประสงค์ พวกฝรั่งเศสมาเที่ยวค้นหาที่จะดูนั้นเป็นหลายตำบล ค้นลงไปถึงเมืองชุมพร ก็ไม่ได้ตำบลซึ่งจะชี้ให้ตรงที่กึ่งกลางทางพระอาทิตย์ ครั้นเมื่อพณฯ ท่านสมุหพระกลาโหมกะการให้ตั้งทำที่ค่ายหลวงที่ตำบลหว้ากอตรงเกาะจานเข้าไปแล้ว ภายหลังพวกนักปราชญ์ฝรั่งเศสจึงได้มาตั้งโรงที่จะดูนั้นที่แห่ง ๑ ต่ำลงไปข้างใต้พลับพลาที่ค่ายหลวงทาง ๑๘ เส้น ตั้งเครื่องกล้องใหญ่น้อยหลายอย่างประมาณ ๕๐ คันเศษ
ครั้นณวันศุกรเดือน ๙ แรม ๔ ค่ำ เวลาเช้า ๔ โมง ๕๐ นาที เสด็จพระราชดำเนินโดยเรือพระที่นั่งอรรคราชวรเดช ออกจากท่านิเวศน์วรดิษฐ์ใช้จักรไปถึงเมืองสมุทรปราการ เวลาย่ำเที่ยงแล้ว ๑๕ นาที ทอดสมออยู่ ๓ ชั่วโมงเศษ เวลาบ่าย ๔ โมง ๑๕ นาทีใช้จักรออกที่ทอดสมอแล้วข้ามสันดอน ตกน้ำลึก ๓ วา เย็น ๕ โมง ๔๓ นาทีแล้ว ยิงสลุตรับ ๓ นัด เรือสยามูปสดัมภ์ก็ยิงรับ ๑๒ นัด จนถึงเวลา ๖ โมง ๑๒ นาที
รุ่งขึ้นณวันเสาร์เดือน ๙ แรม ๕ ค่ำ เวลาย่ำรุ่งแล้วถึงเขาสามร้อยยอด ใช้จักรไปเวลา ๔ โมงเช้าถึงเกาะหลัก เวลาเที่ยงถึงที่ทอดสมอหน้าค่ายหลวงตำบลหว้ากอ ที่ตรงนั้นน้ำลึก ๘ ศอกใต้คลองวานเหนือเกาะจาน แต่อากาศมืดคลุ้ม มีแต่เมฆปกคลุมไปทุกทิศทุกแห่งไม่เห็นแดดและเดือนดาวเลย พระอาทิตย์พระจันทร์เห็นบ้างรางๆ บาทนาฬิกา ๑ บ้าง กึ่งบาทบ้าง และที่ทอดเรือหน้าค่ายหลวงที่ตรงกับตำบลหว้ากอนั้น คลื่นใหญ่่เรือโคลงอยู่เสมอเรือพระที่นั่ง ได้ทอดอยู่ที่หน้าค่ายหลวงประมาณ ๖ ชั่วโมง ครั้นเวลาย่ำค่ำมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งให้ถอยเรือพระที่นั่งกลับไปทอดประทับแรมอยู่ที่อ่าวมะนาว อันเป็นที่ลับบังลมไม่มีคลื่นใหญ่ เหนือที่พลับพลาไปทางประมาณ ๒๐๐ เส้นเศษ ทอดประทับแรมอยู่ ๒ วัน
ณวันจันทร์ เดือน ๙ แรม ๗ ค่ำ เวลาเย็น เสด็จพระราชดำเนินขึ้นจากเรือพระที่นั่งอรรคราชวรเดชขึ้นฝั่ง ทรงม้าพระที่นั่งตั้งแต่อ่าวมะนาวลงไปถึงพลับพลาค่ายหลวงตำบลหว้ากอ เวลาย่ำค่ำเรือพระที่นั่งก็ถอยลงไปทอดอยู่ที่หน้าค่ายหลวง ห่างฝั่งประมาณ ๒๐ เส้นเศษ เรืออรรคเรศรัตนาศน์ เรือสยามูปสดัมภ์และเรืออื่นๆ ก็ทอดล้อมวงอยู่ชั้นนอกพร้อมกัน
รุ่งขึ้นณวันอังคาร เดือน ๙ แรม ๘ ค่ำ เวลาเช้า ๓ โมงเศษ ได้พระฤกษ์ยกเสาธงและฉัตร ชักธงพระจอมเกล้าขึ้นที่พลับพลาค่ายหลวง รับสั่งให้ประโคมแล้วทรงจุดปืนใหญ่ด้วยพระหัตถ์ สลุตธงสลับกันกับทหารปืนใหญ่ฝ่ายละนัดจนครบ ๒๑ นัด ทั้ง ๒ ข้าง ปืนเรือสยามูปสดัมภ์ได้ยิงอีก ๒๑ นัด รวมเป็น ๖๓ นัด เวลาบ่าย ๑ โมง พวกนักปราชญ์ฝรั่งเศสมาเฝ้าที่พลับพลา ๘ นาย พระราชทานทองคำ (บางสะพาน) กำเนิดนพคุณทุกนาย
รุ่งขึ้นณวันพุธ เดือน ๙ แรม ๙ ค่ำ เวลาย่ำค่ำ พวกออฟฟิศเซอร์ในเรือรบ ๑๒ นาย ขึ้นมาเฝ้าที่พลับพลา พระราชทานทองคำกำเนิดนพคุณทุกนาย
ณ วันพฤหัสบดี เดือน ๙ แรม ๑๐ ค่ำ เวลาเช้า กัปตันนายเรือรบฝรั่งเศส ขอเชิญสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานารถ ให้เสด็จลงไปเที่ยวในเรือรบ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พณฯหัวเจ้าท่าน เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ลงไปด้วย กำมดันจัดการรับเสด็จเหมือนอย่างรับกษัตริย์ในประเทศยุโรป มีทหารทอดกริบและยืนเพลา แล้วยิงปืนใหญ่รับ ๒๑ นัด ทหารบรรจุปืนปัศตันลุกขึ้นลากกระชากเอาแขนขาดตายคน ๑ ครั้นเวลาค่อนเที่ยง ทรงวัดแดดสอบแผนที่ที่ตั้งค่ายหลวง ครั้นเวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จพระราชดำเนินไปที่โรงนักปราชญ์ฝรั่งเศสมาตั้งอยู่ เวลาจวนค่ำเสด็จกลับ
ณ วันศุกร เดือน ๙ แรม ๑๑ค่ำ เวลาเช้า ๓ โมงเศษ มิสเตอร์อาลบาสเตอร์ ผู้ว่าราชการกงสุลอังกฤษขึ้นไปเฝ้าที่พลับพลา โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ยิงปืนรับ ๗ นัด
ณ วันเสาร์ เดือน ๙ แรม ๑๒ ค่ำ เวลาเช้า ๓ โมง เรือเจ้าพระยามาถึงที่ค่ายหลวง ได้ทรงรับหนังสือข่าวต่างๆ หลายฉะบับ กับของที่สั่งไปจัดซื้อมาแต่เมืองลอนดอนสำหรับแจกในการพระราชพิธีโสกันต์อีกมาก
ณวันอาทิตย์ เดือน ๙ แรม ๑๓ ค่ำ ๔ (เซอร์ แฮร์รีออด) เจ้าเมืองสิงคโปร์ มาด้วยเรือกลไฟ ๓ ลำ ถึงหว้ากอเวลา ๓ โมงเช้า โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้หลวงพิเศษพจนการ เป็นข้าหลวงไปเยี่ยมเยียน
ครั้นณวันจันทร์ เดือน ๙ แรม ๑๔ ค่ำ เจ้าเมืองสิงคโปร์ขึ้นมาเฝ้าที่พลับพลาค่ายหลวง โปรดให้ยิงปืนสลุตรับ ๑๑ นัด ให้พระราชทานทองคำบางสพาน ตั้งแต่เจ้าเมืองสิงคโปร์และพวกออฟฟิศเซอร์ที่ขึ้นมาเฝ้าทุกคน แล้วเชิญให้ไปอยู่ที่เรือนพักซึ่งทำไว้รับแขก
รุ่งขึ้นณวันอังคาร เดือน ๑๐ ขึ้น ๑ ค่ำ เวลา ๒ โมงเช้า เจ้าพนักงานเตรียมกล้องใหญ่น้อยเครื่องทรงทอดพระเนตรสุริยุปราคา เวลาเช้า ๔ โมง ๓ นาที เสด็จออกทรงกล้อง แต่ท้องฟ้าเป็นเมฆฝนคลุ้มไป ในด้านตะวันออกไม่เห็นอะไรเลยต่อเวลา ๔ โมง ๑๖ นาที เมฆจึงจางสว่างออกไปเห็นดวงพระอาทิตย์ไรๆ แลดูพอรู้ว่าจับแล้ว จึงประโคมเสด็จสรงมุรธาภิเศก ครั้นเวลา ๕ โมง ๒๐ นาที แสงแดดอ่อนลงมา ท้องฟ้าตรงดวงอาทิตย์สว่างไม่มีเมฆเลย ที่อื่นแลเห็นดาวใหญ่ด้านตะวันตกและดาวอื่นๆ มากหลายดวง เวลา ๕ โมงกับ ๓๖ นาที ๒๐ วินาที จับสิ้นดวง เวลานั้นมืดเป็นเหมือนกลางคืนเวลาพลบค่ำ คนที่นั่งใกล้ๆ กันก็แลดูไม่รู้จักหน้ากัน แล้วพระราชทานเงินแจกพระราชวงศานุวงศ์และข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย ซึ่งตามเสด็จโดยพระราชดำเนินออกไปทั่วกัน
รุ่งขึ้นณวันพุธ เดือน ๑๐ ขึ้น ๒ ค่ำ ๑ เวลาเช้า ๓ โมงเศษ เจ้าเมืองสิงคโปร์ขอถ่ายพระรูป แล้วโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้มีละครผู้หญิงให้พวกอังกฤษและฝรั่งเศสดู ให้พาภรรยาเจ้าเมืองสิงคโปร์เข้าไปข้างใน ได้พระราชทานทองและก๊าศพระเจ้าลูกเธอฝ่ายในทุกพระองค์ เวลาบ่าย ๓ โมง ๑๕ นาที เสด็จลงเรือพระที่นั่งอรรคราชวรเดช พวกทหารปืนใหญ่ยิงสลุตส่งเสด็จ ๒๑ นัด ทหารที่ยิงปืนปัศตันลุกขึ้นลากพุ่งออกมากระชากเอาแขนขาดไปข้าง ๑ ตายในที่นั้น เรือพระที่นั่งออกจากที่ทอดหน้าค่ายหลวง ใช้จักรมา
๒๓๐. ลงพระราชอาชญาพวกมหาดเล็กเล่นไพ่
เสด็จออกทอดพระเนตรเห็นพวกมหาดเล็กเล่นไพ่ที่ดาดฟ้าชั้นบน ทรงขัดเคืองกริ้วแล้วให้ชำระได้ตัวการ ๕ นาย ถึงเวลาบ่าย ๔ โมง ๓ นาที มีพระบรมราชโองการดำรัสให้เอาตัวหลวงนายเดช (ทองอยู่) นายพินัยราชกิจ (เวก) นายขัน นายชิต (ละม้าย) ๔ นาย ลงเรือโบตไปปล่อยเสียที่ฝั่ง ครั้นเวลาบ่าย ๕ โมง ๒๐ นาที ออกจากที่ทอดหน้าเกาะหลัก เวลาค่ำแล้วมาทอดอยู่ที่หน้าตะเกียบ รุ่งขึ้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๑๐ ขึ้น ๓ ค่ำ เวลาเช้า ๕ โมงเศษ เสด็จขึ้นทอดพระเนตรตามหาดและบนฝั่ง เวลาบ่าย ๕ โมง เสด็จกลับประทับในเรือพระที่นั่ง ครั้นเวลา ๕ ทุ่มเศษ เสด็จออกจากที่หน้าตะเกียบใช้จักรมา
รุ่งขึ้นณวันศุกร เดือน ๑๐ ขึ้น ๔ ค่ำ เวลาเช้า ๒ โมง ๑๕ นาที ถึงที่พระสมุทรเจดีย์ เสด็จขึ้นทรงนมัสการ เวลาเช้า ๓ โมง ๒๗ นาที ออกจากที่พระสมุทรเจดีย์ เวลาเที่ยงแล้ว ๖ นาที ถึงท่านิเวศน์วรดิษฐ์ เสด็จขึ้นทรงที่พระที่นั่งราชกิจวินิจฉัย พระวงศานุวงศ์และข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่ผู้น้อยเฝ้าพร้อมกัน แล้วให้ลงพระราชอาชญาหมื่นวิเศษในกรมพระแสงปืนต้นผู้เป็นเจ้าของไพ่ ๓๐ ที แล้วให้ชำระเอาตัวพวกที่เล่นไพ่ไปขัดศิลาที่วังสราญรมย์ แล้วเสด็จขึ้นในพระบรมมหาราชวัง
๒๓๑. ทำทัณฑกรรมโหรและท้าวสมศักดิ์ท้าวโสภา
ณ วันเสาร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๕ ค่ำ เวลาเช้า ๓ โมงเศษ เสด็จออกพระที่นั่งอนันตสมาคม มีพระบรมราชโองการรับสั่งถามพระโหราธิบดีว่า สุริยุปราคาที่กรุงเทพมหานครจับกี่ส่วน ยังเหลือกี่ส่วน พระโหราธิบดีและโหรมีชื่อกราบทูลพระกรุณาไม่ถูก ทรงพระพิโรธ ให้ไปขัดศิลาที่วังสราญรมย์อยู่วัน ๑ แล้วให้ทำทัณฑกรรมไว้ภายใต้ห้องอาลักษณ์ ลูกประคำหอยโข่งสวมคอ กินเข้าน้ำด้วยกะลากาบหมากเป็นภาชนะใส่กับเข้า อยู่ ๘ วันจึงพ้นโทษ
แล้วเสด็จขึ้นรับสั่งถามท้าวสมศักดิ์ท้าวโสภาว่า สุริยุปราคาจับเท่าใดยังเหลือเท่าใด ท้าวสมศักดิ์ท้าวโสภาและท่านเฒ่าแก่กราบทูลว่า ยังเหลืออยู่ประมาณนิ้วกึ่ง จึงรับสั่งว่า เขาวัดนิ้วแต่ของผู้ชายดอก กราบทูลก็ไม่ถูก เป็นท้าวเป็นนางเสียเปล่าๆ ให้เฒ่าแก่ท้าวนางไปขัดศิลาที่วังสราญรมย์อยู่วัน ๑ จึงให้พ้นโทษ แล้วกริ้วเจ้าและขุนนางซึ่งอยู่รักษาพระนคร ว่าไม่บอกการสุริยุปราคาที่กรุงออกไปให้ทรงทราบ แล้วพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ให้ทำใบบอกออกไปกราบบังคมทูล มอบไว้ที่หอพระอาลักษณ์ตามพระราชประสงค์
ครั้นณวันจันทร์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๗ ค่ำ เวลาเช้า ๓ โมงเศษ เสด็จออกทรงปรนนิบัติพระสงฆ์ในพระพุทธนิเวศน์ รับสั่งถามพระราชาคณะด้วยเรื่องสุริยุปราคา พระราชาคณะถวายพระพรไม่ต้องกัน ทรงขัดเคือง
เสด็จขึ้นไปประทับพระที่นั่งนงคราญสะโมสร มีรับสั่งให้หาพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานารถเข้าไปเฝ้า จึงรับสั่งกะการที่จะตั้งพระราชพิธีโสกันต์ พระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี ครั้นเวลาบ่าย ๔ โมงเศษ ให้มีละครชาตรีรำบวงสรวงเทพารักษ์ ข้างพระที่นั่งจันทรทิพโยภาศ เวลา ๒ ทุ่มเศษ เสด็จออกพระที่นั่งอนันตสมาคม ทรงทอดพระเนตรตำราดาวพระพุธจะเข้าในดวงพระจันทร์ ด้วยห้ามมิให้ข้าราชการเข้าเฝ้าในเวลานั้น ทรงทอดพระเนตรดาวพระพุธแล้วเสด็จพระราชดำเนินไปนมัสการพระแก้วมรกตเวลา ๑
๒๓๒. สมโภชพระปฏิมากรแก้วมรกต
ณ วันพุธ เดือน ๑๐ ขึ้น ๙ ค่ำ เวลา ๓ โมงเช้า ให้เจ้าพนักงานกรมสังฆการีนิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะฐานานุกรมมาฉันที่พระที่นั่งไชยชุมพล เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ เสด็จพระราชดำเนินไปนมัสการพระแก้วมรกต วัดพระศรีรัตนศาสดาราม แล้วเสด็จพระราชดำเนินกลับประทับณพระที่นั่งไชยชุมพล โปรดให้มีโขนและการเล่นต่างๆ ที่หน้าพระที่นั่งไชยชุมพล เวลาค่ำมีหนังและดอกไม้เพลิงสมโภชพระแก้วมรกตเป็นการบูชาเวลา ๑
๒๓๓. ทรงพระประชวร
ครั้นเวลายามเศษ เสด็จกลับประทับในพระบรมมหาราชวัง ให้ครั่นพระองค์ทรงพระประชวร ไม่เสด็จออกว่าราชการ เสวยพระโอสถข้างที่ ณวันอาทิตย์ เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เวลาทุ่มเศษ ทรงจับสั่นไปจนเวลา ๒ ยามเศษ ครั้นส่างจับแล้ว รับสั่งให้หาพระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ เข้าไปเฝ้าในที่ทรงพระประชวร จึงรับสั่งให้ไปประชุมหมอหลวงมีชื่อประกอบพระโอสถถวาย กรมขุนวรจักรธรานุภาพก็รับพระบรมราชโองการออกมาสั่งให้หลวงทิพจักษุประกอบพระโอสถเข้าไปตั้งถวาย
ณวันพุธ เดือน ๑๐ แรม ๘ ค่ำ เรือกลไฟเจ้าพระยาเข้ามาถึงกรุงเทพมหานคร เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ โปรดให้เลื่อนขุนศรีสยามกิจ เป็นหลวงศรีสยามกิจ ไวซ์กงสุลสยามเมืองสิงคโปร์ โปรดให้เข้าไปรับนามสัญญาบัตรต่อพระหัตถ์ ในที่ทรงพระประชวร แต่สัญญาบัตรนั้น ให้พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าอุณากรรณ ประทับพระราชลัญจกรแทน ด้วยทรงพระกำลังน้อยดำรงพระองค์ขึ้นไม่ใคร่จะได้ แต่ทรงพระอุตสาหะเซ็นพระนามให้เป็นสำคัญ แล้วรับสั่งให้หลวงศรีสยามกิจ ไวซ์กงสุล กลับไปเมืองสิงคโปร์ด้วยเรือเจ้าพระยา
๒๓๔. พระราชพิธีถือน้ำพระพิพัฒนสัตยา
ครั้นณวันจันทร์ เดือน ๑๐ แรม ๑๓ ค่ำ ๑ เวลาเช้า ๓ โมงเศษ เป็นวันประชุมถือน้ำ พระวงศานุวงศ์และท่านเสนาบดี ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยพร้อมกัน รับพระราชทานน้ำพระพิพัฒนสัตยาบนพระที่นั่งอนันตสมาคม แต่ข้าราชการผู้น้อยรับพระราชทานน้ำพระพิพัฒนสัตยาในวัดพระศรีรัตนศาสดารามแล้ว เข้ามาถวายบังคมพร้อมกันในพระที่นั่งอนันตสมาคม
๒๓๕. ตั้งกองล้อมวง
พณฯหัวเจ้าท่าน เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหมจึงว่าแก่พระวงศานุวงศ์ว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ กรมขุนพินิตประชานารถ ซึ่งเป็นพระราชโอรสผู้ใหญ่ก็ประชวรอยู่ด้วย ไม่ควรจะประมาทนิ่งเพิกเฉยเสีย ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงมีประสาทสั่งให้ล้อมวงตั้งกองป้องกันพิทักษ์รักษาพระบรมมหาราชวังและที่ตำหนักสวนกุลาบไว้ มิให้ผู้ใดที่ไม่ควรกับตำแหน่งราชการของตัวเข้าไปเป็นอันขาด จึงสั่งให้พระยาสีหราชฤทธิไกรท้ายน้ำ และเจ้ากรม ปลัดกรมพระตำรวจนอกซ้ายขวา ทหารอย่างยุโรปประจำซองล้อมวง และข้าราชการที่มีตำแหน่งก็ให้ไปรักษาอยู่ทุกแห่งทุกตำบล
๒๓๖. ประชุมหมอหลวงถวายพระโอสถ
ณวันอังคาร เดือน ๑๐ แรม ๔ ค่ำ เวลาเช้า ๔ โมงเศษ พระอาการกำเริบมากขึ้น ให้ทรงเชื่อม กระหายน้ำ พระกระยาเสวยถอยลง พระอาการแปรไปข้างอุจจารธาตุ พระวงศานุวงศ์ ท่านเสนาบดี ปรึกษาพร้อมกันเห็นว่า หลวงทิพจักษุถวายพระโอสถมาก็หลายวันแล้ว พระอาการหาคลายไม่ จึงให้ประชุมหมอหลวงว่า ผู้ใดจะรับฉลองพระเดชพระคุณได้ หมอทั้งปวงก็นิ่งอยู่ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท จึงรับฉลองพระเดชพระคุณ ตั้งพระโอสถเข้าไปถวายหลายเวลา พระอาการก็ไม่ถอย
ณวันจันทร์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๕ ค่ำ เวลาย่ำเที่ยงแล้ว พระอาการกำเริบขึ้นอีก ทรงพระอาเจียนพระโลหิตตกเป็นหลิ่มเหลวบ้าง ทรงรับด้วยพระภูษาซับพระโอฐ ให้ป่วนพระนาภี จึงรับสั่งให้หาพระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ พระประเสริฐศาสตร์ดำรงเข้าไปเฝ้าในที่ จึงรับสั่งว่าพระโรคมากอยู่แล้ว ถ้าเห็นพระอาการเหลือปัญญาแพทย์หมอก็ให้กราบบังคมทูล อย่าให้ปิดบังไว้ จะได้จัดแจงการแผ่นดินให้เรียบร้อย พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ พระประเสริฐศาสตร์ดำรงกราบทูลว่า ข้าทูลละอองธุลีพระบาท ที่ป่วยอาการมากกว่าที่พระโรคก็มี ได้รับพยาบาลหายมามาก จึงโปรดให้พระประเสริฐศาสตร์ดำรงเข้าถวายพระโอสถต่อไป ครั้นเวลาค่ำประมาณ ๒ ทุ่มเศษ ไปพระบังคนหนัก พระโลหิตเจือพระบังคนออกมาก็รับสั่งว่า พระโรคครั้งนี้เห็นจะไม่คลาย
ครั้นณวันอังคาร เดือน ๑๑ ขึ้น ๖ ค่ำ รับสั่งให้หาพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศรวัชรินทร์ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม เข้าไปเฝ้าในที่ทรงพระประชวร จึงมีพระราชดำรัสราชานุญาตสรรพกิจการพระนครมอบให้ปรึกษากัน อย่าให้ราษฎรได้ความเดือดร้อน
๒๓๗. กระแสพระราชดำริถึงผู้สืบราชสมบัติ
รุ่งขึ้นณวันพุธ เดือน ๑๑ ขึ้น ๗ ค่ำ พระราชทานพระราชหัตถ์เชิญออกมายังพระที่นั่งอนันตสมาคม ให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวง กรมขุนและท่านเสนาบดี อ่านความในพระราชหัตถ์มีว่า พระราชดำริทรงเห็นว่า ซึ่งจะสืบพระราชสุริยวงศ์ต่อไปภายหน้านั้น พระเจ้าน้องยาเธอ พระเจ้าลูกยาเธอ พระเจ้าหลานเธอก็ให้ไปปรึกษากันจงพร้อม แล้วแต่จะเห็นท่านผู้ใดมีปรีชาควรรักษาแผ่นดินได้ก็ให้ยกขึ้น
ครั้นณวันอาทิตย์ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เวลาย่ำรุ่งแล้ว มีพระบรมราชโองการ ให้หาพระยาบุรุษรัตนราชพัลลภเข้าไปเฝ้า จึงรับสั่งว่า ทรงพระประชวรครั้งนี้เห็นจะเหลือมือหมอหลวงแล้ว ถ้าเพลี่ยงพล้ำลง ท่านผู้มีความสวามิภักดิและข้าหลวงเดิมก็จะเสียใจว่าพยาบาลไม่เต็มมือ จึงพระราชทานพระบรมราชวโรกาศว่าผู้ใดมีหมอยาก็ให้ถวายเถิด ขณะนั้นพระราไชยศวรรยา เจ้ากรมพระคลังในซ้ายซึ่งเป็นข้าหลวงเดิม รับฉลองพระเดชพระคุณ ประกอบพระโอสถไพลกับเกลือเจือด้วยเวทมนต์ถวาย ครั้นทรงเสวยแล้วพระอาการที่แน่นพระอุระก็ถอยลง จึงมีพระบรมราชโองการรับสั่งให้หาเจ้าต่างกรมและขุนนางผู้ใหญ่มาพร้อมกัน ที่พระที่นั่งอนันตสมาคม จึงโปรดให้พนักงานนำสิ่งของซึ่งเป็นส่วนของพระวงศานุวงศ์และท่านเสนาบดีถวายไว้ เมื่อเฉลิมพระชนมพรรษาใหญ่ ส่วนของใครก็ให้ประทานคืนไปทุกคน เว้นไว้แต่พระเจ้าน้องยาเธอ สมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา กรมขุนบำราบปรปักษ์ ได้พระราชทานตลับทองคำลงยาใส่ทองคำบางสะพานหนัก ๕ ตำลึง ลงยันต์ด้วยพระดินสอเพ็ชร นาฬิกาใหญ่ซุ้ม ๑ มีเข็มดูวันเดือนปีทุ่มโมง กับพระประทุมทำด้วยศิลาองค์ ๑ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ ได้พระราชทานนาฬิกาใหญ่ มีแก้วเลี่ยมครอบ มีเข็มดูวันเดือนปีทุ่มโมงพร้อม มีปรอทดูร้อนดูหนาว พณฯหัวเจ้าท่าน เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ได้พระราชทานหีบงากรอบทองคำ มีเครื่องสำหรับเขียนหนังสือพร้อมทุกสิ่ง ทำด้วยทองคำประดับเพ็ชร์ ทับทิม มรกต คิดดูราคามากกว่า ๑๐๐ ชั่ง แล้วพระราชทานเงินอีก ๑,๐๐๐ ชั่ง
ครั้นณวันอังคาร เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เวลาย่ำรุ่งแล้ว พระราชทานพระธำมรงค์เพ็ชร์ใหญ่ราคา ๑๐๐ ชั่ง บูชาในพระพุทธบุษยรัตนจักรพรรดิพิมลมณีมัย องค์ ๑ แล้วรับสั่งให้หาพระยาสุรวงศวัยวัฒน์ พระยาบุรุษยรัตนราชพัลลภเข้าไปเฝ้า จึงรับสั่งถามถึงพระอาการสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนพินิตประชานารถ ซึ่งทรงพระประชวรอยู่ณพระตำหนักสวนกุหลาบ พระยาสุรวงศวัยวัฒน์กราบทูลว่า พระอาการพระเจ้าลูกยาเธอคลายขึ้นแล้ว จึงรับสั่งว่า พระยาสุรวงศวัยวัฒน์ก็มีความชอบอยู่ในแผ่นดินเป็นอันมาก ยังไม่ได้เลื่อนยศศักดิ์และพระราชทานสิ่งของให้สมควรกับความชอบเลย จึงพระราชทานกระบี่ฝักทองศีร์ษะนาคประดับพลอย เหมือนอย่างเจ้าต่างกรม ให้พระยาสุรวงศวัยวัฒน์เล่ม ๑ แล้วขอฝากพระเจ้าลูกยาเธอ สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานารถด้วย
ครั้นรุ่งขึ้นณวันอังคาร เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เวลาเช้า ๔ โมงเศษ โปรดให้เจ้าพนักงานนำเอาทองลิ่มและเงินตราออกมาพระราชทานให้หมอนวดหมอยา และจ่าหุ้มแพรมหาดเล็ก ที่ได้เข้าไปพยาบาลพระโรคนั้น พระองค์รักษา หลวงราโชวาท หมอนวด นายจ่าเรศมหาดเล็ก ได้ทองคำคนละลิ่ม ๆ ๑ หนัก ๖ ตำลึง พระประเสริฐศาสตร์ดำรง หลวงทิพจักษุ ขุนราชวรโอสถ หมอยา ได้เงินตราคนละ๑ ชั่ง ๑๐ ตำลึง ยังผู้อื่นอีกก็ได้ตามเหนื่อยมากและน้อย
วันพุธ เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ รับสั่งให้หาพณฯหัวเจ้าท่านที่สมุหพระกลาโหมเข้าไปเฝ้า รับสั่งถามด้วยราชการและการอื่นๆ อีกเป็นหลายข้อ พณฯ หัวเจ้าท่านที่สมุหพระกลาโหม กราบทูลโดยการที่จัดไว้เสร็จแล้วทุกประการ จึงโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าโสมาวดี พณฯ หัวเจ้าท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์นำพระธำมรงค์กับประคำ เครื่องแต่ครั้งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ประคำสายนี้พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าจะพระราชทานกรมหมื่นอุดมรัตนราศี บังเอิญให้เจ้าพนักงานหยิบผิดไปหาใช่องค์นี้ไม่ ไปพระราชทานสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนพินิตประชานารถ ณพระตำหนักสวนกุหลาบ แล้วพระราชทานบัญชีเงินบัญชีของให้พณฯ หัวเจ้าท่าน เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหม แจกพระเจ้าลูกยาเธอองค์ละ ๓๐ ชั่ง คือ พระองค์เจ้ากฤษฎาภินิหาร ๑ พระองค์เจ้าคัคณางคยุคล ๑ พระองค์เจ้าศุขสวัสดิ์ ๑ พระองค์เจ้าทวีถวัลยลาภ ๑ พระองค์เจ้าทองกองก้อนใหญ่ ๑ พระองค์เจ้าเกษมสันตโสภาคย์ ๑ พระองค์เจ้ากัมลาศน์เลอสรรค์ ๑ รวมเป็นเงิน ๒๑๐ ชั่ง แล้วรับสั่งให้พณฯ หัวเจ้าท่าน เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหม บอกข้าทูลละอองผู้ใหญ่ผู้น้อยว่าพระอาการที่ทรงพระประชวรครั้งนี้มากอยู่ เห็นจะไม่ได้อยู่ช่วยท่านทั้งปวงรักษาแผ่นดินต่อไปแล้ว ซึ่งได้ผิดพลั้งเหลือเกินต่อกันฉันใดอย่าได้มีเวรเลย
ครั้นเวลาบ่าย ๕ โมง รับสั่งให้หาพระยาศรีสุนทรโวหาร เข้าไปเฝ้า จึงรับสั่งให้พระศรีสุนทรโวหารจดคาถาเป็นคำมคธพระราชนิพนธ์ แล้วรับสั่งถามพระศรีสุนทรว่า รับสั่งดั่งนี้ผิดเพี้ยนอย่างไรบ้าง พระศรีสุนทรโวหารกราบทูลว่า ที่ทรงตรัสดังนี้ไม่ผิดเพี้ยนแต่สิ่งหนึ่งสิ่งใดเหมือนหนึ่งปกติไม่ประชวร จึงรับสั่งว่า พระอาการมากถึงเพียงนี้แล้ว ก็ยังไม่ฟั่นเฟือนสติทรงพระคาถาได้จนจบ ให้พระศรีสุนทรออกไปคัดลอก แล้วให้มหาดเล็กเชิญธูปเทียนเท่าพระชันษา และพระคาถาไปลาพระสงฆ์ราชาคณะ ทุกพระอารามหลวง คำแปลพระคาถาว่าดังนี้
๒๓๘. แปลคำที่ทรงคาถาขอขมาพระสงฆ์วัดราชประดิษฐ์
ขอเผดียงพระสงฆ์จงทราบ เมื่อครั้งตัวฉันเป็นภิกษุอยู่ ฉันได้เจรจานี้เนืองๆ ว่า เราเกิดแล้วออกจากครรภ์มารดาแล้วในวันมหาปวารณา คือ วันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ถ้าเมื่อเราจะตาย หากว่าป่วยหนักลงในวันมหาปวารณา พวกศิษย์ช่วยนำไปถึงที่ประชุมสงฆ์ทำปวารณาในโรงอุโบสถ ยังประกอบด้วยกำลังเช่นนั้น ด้วยกำลังเช่นไรเล่า เราจะพึงทำปวารณา ๓ จบกะสงฆ์แล้วจึงตายนี้ ฉะเพาะหน้าพระสงฆ์ การนี้ทำได้นั้นเป็นการดีเป็นการสมควรแก่เรา วาจาอย่างนี้ตัวฉันได้พูดเนืองๆ เมื่อครั้งเป็นภิกษุ บัดนี้ตัวฉันเป็นคฤหัสถ์จักทำอะไรได้อย่างที่ว่าไว้นั้น เพราะฉะนั้นฉันส่งเครื่องสักการบูชาเหล่านี้ไปยังวิหาร ฉันบูชาธรรมนั้นและบูชาพระสงฆ์ซึ่งทำปวารณากรรมด้วยเครื่องสักการะเหล่านี้ ทำให้เป็นของแทนตัวฉัน วันมหาปวารณาคือวันเพ็ญ ๑๕ ค่ำวันนี้ก็เป็นวันพฤหัสบดี เหมือนวันตัวฉันเกิด ความเจ็บไข้ของตัวฉันก็เจริญทวีมากขึ้น ตัวฉันกลัวว่าจะต้องตายลงในวันนี้ ฉันขอลาพระสงฆ์เจ้า ฉันขออภิวาทไหว้ต่อพระผู้มีพระภาค ผู้อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแม้ปรินิพพานแล้วนาน ฉันขอนมัสการพระธรรมของพระผู้มีพระภาคนั้น ขอนอบน้อมพระอริยสงฆ์ ด้วยตัวฉันผู้ได้ถึงพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่งที่ระลึกแล้ว
โทษคือความล่วงเกินได้เป็นไปล่วงเกินตัวข้าพเจ้า ผู้พาล ผู้หลง ผู้ไม่ฉลาดคนไรเล่า ตัวฉันได้เป็นผู้ประมาทแล้วอย่างนั้นๆ ได้ทำกรรมเป็นอกุศลทั้งหลายณอัตตภาพนี้ ขอพระสงฆ์จงรับโทษล่วงเกินของข้าพเจ้านั้น โดยความเป็นโทษล่วงเกินจริง เพื่อสังวรระวังตนต่อไปข้างหน้า
บัดนี้ตัวฉันได้ทำความอธิษฐานการสังวรระวังในศีล ๕ แล้ว รู้ความทำในใจอย่างนี้ ศึกษาอยู่ในขันธ์ทั้งหลาย ๕ ในอายตนะทั้งหลายภายใน ๖ ในอายตนะทั้งหลายภายนอก ๖ ในวิญญาณทั้งหลาย ๖ ในสัมผัสทั้งหลาย ๖ ในเวทนาทั้งหลาย ๖ ซึ่งเป็นไปในทวารทั้งหลาย ๖ ของนั้นไม่มีในโลก ของสิ่งไรเล่าเมื่อสัตว์เขาถือเอามั่นจะพึงไม่มีโทษ อนึ่งหรือบุรุษเขาถือเอามั่นของสิ่งไรเล่าจะพึงไม่มีโทษได้ ตัวฉันศึกษาความไม่ยึดหน่วงถือเอามั่นว่าสรรพสังขารทั้งหลายทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งหลายทั้งปวงเป็นอนัตตา ใช่ตัวตน ย่อมเป็นไปตามปัจจัย ของนั้นใช่ของเรา ส่วนนั้นใช่เรา ไม่เป็นเรา ส่วนนั้นใช่ตัวตนของเรา ความตายใดๆ ของสัตว์ทั้งหลาย ความตายนั้นไม่เป็นอัศจรรย์เพราะความตายนั้นเป็นหนทางไปของสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงหมดด้วยกัน ขอพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด ฉันขอลา ขอไหว้นมัสการ ข้อใดเป็นความผิดพลั้งของตัวฉัน ขอพระสงฆ์จงอดโทษเป็นความผิดทั้งปวงของตัวฉันเถิด
ครั้นเมื่อกายของฉันแม้นถึงกระสับกระส่ายอยู่ จิตต์จะไม่เป็นของกระสับกระส่าย ศึกษาอยู่อย่างนี้ ทำความไปตามคำสอนของพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้
๒๓๙. ทรงขอขมาพระบรมวงศานุวงศ์และท่านเสนาบดี
ครั้นรุ่งขึ้นณวันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เวลาเช้า ๓ โมงเศษ รับสั่งให้หาพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทเวศรวัชรินทร์ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท กรมขุนวรจักรธรานุภาพ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนบำราบปรปักษ์ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ที่สมุหพระกลาโหม เจ้าพระยาภูธราภัย เข้าไปเฝ้าในที่ทรงพระประชวร จึงรับสั่งว่าวันนี้เป็นวันพระจันทร์เต็มดวง นักปราชญ์ทั้งหลายก็ถึงความดับเป็นอันมากในวันเพ็ญดังนี้ ควรพระชนมายุจะหมดจะดับในวันนี้เป็นแน่แล้ว ซึ่งขัดเคืองว่ากล่าวแก่ท่านทั้งหลายทั้งปวงมาแต่ก่อนนั้น ขออโหสิกรรมกันเสียเถิด อย่าให้เป็นเวรกันต่อไป ขอฝากแต่พระเจ้าลูกยาเธอ และเจ้าลูกเธอด้วย ถ้าจะมีความผิดสิ่งหนึ่งสิ่งใดเป็นข้อใหญ่ ขอแต่ชีวิตไว้ ให้เป็นแต่โทษเนรเทศ
พระเจ้าน้องยาเธอกรมหลวง กรมขุน ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ก็รับพระราชโองการแล้ว พากันเศร้าโศกสะอึกสะอื้นไปอยู่ในหน้าพระที่นั่ง จึงรับสั่งห้ามว่าอย่าร้องไห้ ความตายไม่เป็นอัศจรรย์อะไรนัก เป็นของธรรมดา เกิดมาแล้วก็ต้องตายด้วยกันทุกคน แล้วท่านทั้ง ๖ เห็นว่าพระอาการอ่อนนักแล้ว ก็พากันถอยออกมา ครั้นเวลาย่ำค่ำแล้ว รับสั่งให้หาพระยาบุรุษรัตนราชพัลลภเข้าไปเฝ้า ให้พะยุงพระองค์พลิกพระเศียรทับพระพาหาเหมือนอย่างพระไสยาศน์ จึงตรัสว่าเขาตายกันดังนี้
๒๔๐. พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต
จึงรับสั่งให้พระยาบุรุษฯ จุดเทียนชัย และห้ามมิให้ถวายพระหนทาง แล้วก็ทรงเจริญพระกรรมฐานสมาธิภาวนานิ่ง ศีร์ษะสู่ทิศอุดร ผันพระพักตร์ต่อประจิมทิศ พอย่ำค่ำประถมยามแล้ว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จสู่สวรรคต ตั้งแต่วันทรงพระประชวรมาจนวันสวรรคตได้ ๓๗ วัน อยู่ในราชสมบัติได้ ๑๘ พระพรรษา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวประสูติวันพฤหัสบดี เดือน ๑๑ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีชวดฉศก ศักราช ๑๑๖๖ สิริพระชนม์ได้ ๖๕ พรรษา
ขณะนั้นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ที่สมุหพระกลาโหม สั่งให้หมู่องครักษ์และกรมอาสา ๘ เหล่า กรมทหารอย่างยุโรปทั้งปวงในพระบรมมหาราชวังและพระบวรราชวัง ตั้งกองจุกช่องล้อมวงทั้งชั้นนอกชั้นใน ให้กวดขันมั่นคงขึ้นกว่าแต่ก่อน แล้วพณฯ หัวเจ้าท่าน เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์สั่งให้สังฆการีไปเชิญเสด็จกรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ และพระราชาคณะฐานานุกรมฝ่ายธรรมยุติกา ซึ่งไปประชุมเยี่ยมฟังพระอาการอยู่ที่พระที่นั่งสุทไธศวรรย์ ๒๕ องค์ ให้อาราธนามาฟังเป็นประธานในเวลาที่ประชุม ท่ามกลางพระที่นั่งอนันตสมาคม ตรงหน้าพระมหาเศวตฉัตร พร้อมด้วยพระวงศานุวงศ์ข้าทูลละอองผู้ใหญ่ผู้น้อย มาอยู่ในที่ประชุมนั้น คอยฟังคำปรึกษา
พณฯ หัวเจ้าท่านที่สมุหพระกลาโหมเห็นเจ้าและขุนนางพร้อมกันแล้ว จึงกล่าวขึ้นในท่ามกลางประชุมว่า เมื่อพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังทรงพระชนมายุอยู่ ก็ได้โปรดอนุญาตให้ว่าผู้ที่จะดำรงทรงแผ่นดินต่อไปให้ประชุมปรึกษากันให้พร้อมเพรียง จะเห็นพระเจ้าน้องยาเธอ หรือพระเจ้าลูกยาเธอ หรือพระเจ้าหลานเธอ องค์หนึ่งองค์ใด ซึ่งทรงพระสติปัญญาวัยวุฒิรอบรู้สรรพสิ่งทั้งปวง ควรจะปกป้องสมณะชีพราหมณ์อาณาประชาราษฎรได้ ก็ให้ยกพระองค์นั้นขึ้นเถิด มิได้ทรงรังเกียจที่จะให้แก่พระเจ้าลูกยาเธอฝ่ายเดียว สุดแต่การสโมสรเห็นพร้อมเพรียงกัน ฉันใดจะได้ความสุขทั่วกัน ก็ตามใจพระวงศานุวงศ์และท่านเสนาบดี บัดนี้สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็สวรรคตแล้ว แผ่นดินว่างเปล่าอยู่ ท่านทั้งหลายซึ่งอยู่ในที่ประชุมนี้ จะเห็นเจ้านายพระองค์ใด ที่จะเป็นที่พึ่งแก่พระวงศานุวงศ์ และเสนาบดีอาณาประชาราษฎรได้ไม่เกิดการยุคเข็ญ ก็ให้ว่าขึ้นในที่ท่ามกลางประชุมนี้ อย่าได้มีความเกรงขามเลย
ฝ่ายกรมหลวงเทเวศรวัชรินทร์ ซึ่งมีพระชนมายุยิ่งกว่าพระวงศานุวงศ์ทั้งปวง จึงกล่าวขึ้นในที่ประชุมว่า พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้ามีพระเดชพระคุณ ได้ทำนุบำรุงพระวงศานุวงศ์และชุบเลี้ยงมุขมนตรีใหญ่น้อยขึ้นเป็นอันมาก มีพระคุณล้นเหลือ ไม่มีสิ่งใดจะทดแทนพระคุณนั้นได้ ขอให้ยกสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานารถ ซึ่งเป็นพระราชโอรสผู้ใหญ่ขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดิน เหมือนหนึ่งได้ทดแทนพระคุณท่านเห็นว่ายังทรงพระเยาว์อยู่ ให้ช่วยกันทำนุบำรุงกว่าจะทรงพระเจริญขึ้น
พณฯ หัวเจ้าท่าน ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ จึงซ้ำถามพระวงศานุวงศ์และมุขมนตรีทั้งหลายว่า กรมหลวงเทเวศรวัชรินทร์ตรัสดังนี้ ท่านทั้งปวงจะเห็นควรประการใดก็ให้ว่าขึ้น ท่านทั้งหลายก็ยินยอมพร้อมกัน ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงว่าขึ้นอีก แผ่นดินที่ล่วงแล้วแต่ก่อนๆ มา มีพระมหากษัตริย์แล้วก็ต้องมีอุปราชฝ่ายหน้าเป็นเยี่ยงอย่างมาทุกๆ แผ่นดิน ก็ครั้งนี้จะควรแก่ท่านผู้ใด ที่จะเป็นที่อุปราชฝ่ายหน้า
กรมหลวงเทเวศรวัชรินทร์จึงกล่าวขึ้นอีกว่า เห็นแต่กรมหมื่นบวรวิชัยชาญ ควรจะรับราชการในที่อุปราชได้ ด้วยได้ศึกษาร่ำเรียนวิชาและทหารอย่างยุโรปชำนิชำนาญ และการช่างต่างๆ ก็ได้เรียนรู้ตามแบบอย่างพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงกระทำมา และจะให้คุ้มครองข้าไทยในกรมนั้นด้วย ขอให้ยกกรมหมื่นบวรวิชัยชาญขึ้นเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคลเถิด
ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ได้ซ้ำถามพระวงศานุวงศ์เสนาบดีก็เห็นพร้อมกันแล้ว ท่านเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ว่า สมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนบำราบปรปักษ์ ก็ทรงพระสติปัญญารอบรู้ราชการในแผ่นดินต่างๆ ด้วยได้เคยทำราชการในตำแหน่งที่กรมวังมาถึง ๒ แผ่นดินแล้ว ขอให้เป็นผู้สำเร็จราชการในพระคลังมหาสมบัติ และพระคลังต่างๆ และในสถานราชกิจ และเป็นผู้อุปถัมภ์ในการพระเจ้าแผ่นดินด้วย
การปรึกษาตกลงยินยอมพร้อมกันในที่ประชุมแล้ว กรมหมื่นบวรรังษีสุริยพันธุ์ และพระราชาคณะถานานุกรม ก็สวดชัยมงคลขึ้นพร้อมกัน
๒๔๑. สรงน้ำพระบรมศพ
ครั้นเสร็จการประชุมแล้ว รุ่งขึ้นเวลาเช้าจะได้สรงน้ำเครื่องพระบรมศพ พระวงศานุวงศ์และพณฯ หัวเจ้าท่านสมุหพระกลาโหม จึงให้พระยาสุริวงศวัยวัฒน์ไปเชิญเสด็จสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าฯ กรมขุนพินิตประชานารถ หมู่องครักษ์แห่ห้อมมา เสด็จดำเนินยังไม่ได้ ก็ให้ทรงพระเสลี่ยงเก้าอี้หามเข้าไปจนถึงข้างใน ทรงสรงพระบรมศพเสร็จแล้วไม่สบายพระองค์ แล้วมอบการให้สมเด็จเจ้าฟ้ามหามาลา กรมขุนบำราบปรปักษ์เป็นธุระในการพระบรมศพ แล้วประทานพระมหาพิชัยมงกุฎให้สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์ สรวมพระบรมศพแทน ฝ่ายสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนบำราบปรปักษ์ จัดแจงกะการพระบรมศพเสร็จแล้ว เชิญเข้าไปประดิษฐานในพระโกศทองคำจำหลักลายกุดั่นประดับพลอย แล้วตั้งกระบวนแห่ไปออกประตูสนามราชกิจ ประดิษฐานในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทตามเยี่ยงอย่างราชประเพณีพระบรมศพพระมหากษัตริย์
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโอรส พระราชธิดา พระเจ้าลูกยาเธอเดิม ๒ พระองค์ ในเศวตฉัตร สมเด็จเจ้าฟ้า ๕ พระองค์ และพระเจ้าลูกยาเธอ ฝ่ายหน้า ๓๓ พระองค์ ฝ่ายใน ๔๒ พระองค์ รวม ๘๒ พระองค์
๑๗๑. ราชทูตไทยไปประเทศฝรั่งเศส
และเมื่อเดือน ๒ นั้น ทรงพระราชดำริถึงการหนังสือสัญญาเมืองเขมรและเรื่องสุราที่ไม่ตกลงกัน จะต้องแต่งทูตออกไปเมืองฝรั่งเศส จึงโปรดเกล้าฯ ให้พระยาสุรวงศวัยวัฒน์ ซึ่งเคยเป็นอุปทูตไปเมื่อครั้งพระยาศรีพิพัฒนรัตนราชโกษาเป็นราชทูตนั้น เป็นราชทูตออกไป โปรดฯ ให้พระราชเสนากรมมหาดไทยเป็นอุปทูต บาดหลวงหลุยเป็นล่าม ๑ เสมียนคนใช้รวม ๖ นาย ได้ลงเรือเจ้าพระยาออกไปจากกรุงเทพมหานคร ณวันอาทิตย์ เดือน ๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ไปถึงเมืองสิงคโปร์แล้วก็โดยสารเรือเมล์ฝรั่งเศสต่อไป