ปัญญาสชาดก เล่ม ๑
คำนำ
ในงานออกเมรุพระราชทานเพลิงศพ พระธรรมสิทธาจารย์ (หนู ถาวโร ป.ธ.๕) อดีตเจ้าอาวาสวัดพระสิงห์วรมหาวิหาร ที่ปรึกษาเจ้าคณะจังหวัดเชียงใหม่ ณ วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร กำหนดวันที่ ๒๐ ธันวาคม ๒๕๕๒ นี้ สมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์ เจ้าอาวาสวัดปากน้ำ เจ้าคณะใหญ่หนเหนือ คณะผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช ได้ทำหนังสือแจ้งมายังกรมศิลปากร ว่าคณะกรรมการจัดงานออกเมรุพระราชทานเพลิงศพพระธรรมสิทธาจารย์ (หนู ถาวโร ป.ธ.๕) มีความประสงค์ขอขอนุญาตจัดพิมพ์หนังสือเรื่อง ปัญญาสชาดก เพื่อแจกเป็นอนุสรณ์ในงานนี้ กรมศิลปากรพิจารณาแล้ว ยินดีอนุญาตให้จัดพิมพ์ได้ตามความประสงค์
หนังสือปัญญาสชาดกนี้ เป็นวรรณกรรมทางพุทธศาสนาซึ่งพระเถระชาวเชียงใหม่ได้รวบรวมเรื่องนิทานปรัมปราที่แพร่หลายในยุคนั้น แล้วนำมารจนาเป็นชาดกภาษาบาลีขึ้นในระหว่าง พ.ศ. ๒๐๐๐ - ๒๒๐๐ โครงสร้างการนำเสนอปัญญาสชาดกมีลักษณะเลียนแบบนิบาตชาดกหรืออรรถกาชาดกที่พระสงฆ์ชาวลังกาประพันธ์ไว้ อันประกอบด้วย ปัจจุบันวัตถุ อดีตนิทาน บทคาถาภาษิต และสโมธานหรือประชุมชาดก
เนื้อหาสาระในปัญญาสชาดกกล่าวถึงพระพุทธเจ้าเมื่อครั้งเสวยพระชาติเป็นพระโพธิสัตว์ มีปณิธานมุ่งมั่นในการบำเพ็ญพระบารมีในอดีตชาติต่าง ๆ อย่างมั่นคง ไม่ย่อท้อต่อความทุกข์ยากและอุปสรรคนานัปการ ด้วยปรารถนาสูงสุดเพียงได้บรรสุพระสัมมาสัมโพธิญาณเท่านั้น สุดท้ายพระโพธิสัตว์ผู้มีพระจริยวัตรงดงาม เพียบพร้อมด้วยคุณธรรมล้ำเลิศ จึงสามารถผ่านพ้นความทุกข์ยากลำบาก จนได้บรรลุผลตามพระปณิธานที่ตั้งไว้ ปัญญาสชาดกจึงนับเป็นวรรณกรรมทางพุทธศาสนาชั้นเยี่ยมที่มีเนื้อหาให้ความบันเทิงพร้อมทั้งสอดแทรกคติสอนใจและหลักจริยธรรมไว้อย่างแนบเนียน ด้วยเหตุนี้ จึงมีผู้นิยมนำมาเล่าขานอ่านเขียนจนเป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวางหลายเรื่อง เช่น เรื่องสมุททโฆษ เรื่องพระสุธน นางมโนราห์ เรื่องสังข์ทอง เรื่องรถเสน และเรื่องคาวี เป็นต้น นอกจากนี้ยังแพร่หลายไปในประเทศพม่า เขมร และลาว ด้วย
/*(6)ในสมัยรัตนโกสินทร์ มีนักปราชญ์ภาษาบาลีได้แปลปัญญาสชาดกบางเรื่องเพื่อถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ครั้นถึง พ.ศ. ๒๔๖๖ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพ โปรดให้รวบรวมต้นฉบับคัมภีร์ใบลานเรื่องปัญญาสชาดกจากสถานที่ต่าง ๆ แล้วมอบให้นักปราชญ์ด้านภาษาบาลีแปล เรียบเรียงและทยอยพิมพ์เผยแพร่ จนครบบริบูรณ์ใน พ.ศ. ๒๔๘๒ รวมชาดกทั้งสิ้น ๖๑ เรื่อง แบ่งเป็น ปฐมภาค ๕๐ ชาดก และปัจฉิมภาค ๑๑ ชาดก ต่อมาใน พ.ศ. ๒๔๙๙ กรมศิลปากรได้อนุญาตให้สำนักพิมพ์ศิลปาบรรณาคารรวมพิมพ์จำหน่าย เป็นหนังสือชุด ๒ เล่มจบ ส่วนการพิมพ์ครั้งปัจจุบันนับเป็นครั้งที่สาม คณะกรรมการจัดจาน ฯ ได้จัดพิมพ์ตามต้นฉบับ พ.ศ. ๒๔๙๙ พร้อมทั้งได้เรียบเรียงประวัติพระธรรมสิทธาจารย์ (หนู ถาวโร ป.ธ.๕) ผู้มรณภาพ พิมพ์ไว้ต่อจากคำนำนี้
ขออำนาจแห่งกุศลบุญราศีทักษิณานุปทาน กับทั้งประโยชน์ทั้งปวงอันจะพึงเกิดจากหนังสือเรื่องนี้ จงเป็นประโยคสมบัติ บันดาลอิฏฐคุณมนุญผลแด่พระธรรมสิทธาจารย์ (หนู ถาวโร ป.ธ.๕) ตามคติวิสัยในสัมปรายภพ สมดังมโนปณิธานของคณะกรรมการจัดงานทุกประการเทอญ
(นายเกรียงไกร สัมปัชชลิต)
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร
ธันวาคม ๒๕๕๒
พระนิพนธ์คำนำในการพิมพ์ครั้งแรก
สมเด็จ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
หนังสือปัญญาสชาดกนี้ คือประชุมนิทานเก่าแก่ที่เล่ากันในเมืองไทยแต่โบราณ ๕๐ เรื่อง พระสงฆ์ขาวเชียงใหม่รวบรวมแต่งเป็นชาดกไว้ในภาษามคธ เมื่อพุทธศักราชประมาณราวในระหว่าง ๒๐๐๐ ถึง ๒๒๐๐ ปี อันเป็นสมัยเมื่อพระสงฆ์ประเทศนี้พากันไปเล่าเรียนมาแต่ลังกาทวีป มีการรู้ภาษามคธแตกฉาน เอาแบบอย่างของพระภิกษุสงฆ์ในลังกาทวีปมาแต่งหนังสือเป็นภาษามคธขึ้นในบ้านเมืองของตน แต่งเป็นอย่างอรรถกถาธรรมาธิบาย เช่นคัมภีร์มงคลทีปนีเป็นต้นบ้าง แต่งเป็นเรื่องศาสนประวัติ เช่นคัมภีร์ชินกาลมาลินีเป็นต้น ตามอย่างเรื่องมหาวงศ์พงศาวดารลังกาบ้าง แต่งเป็นชาดกเช่นเรื่องปัญญาสชาดกนี้เอาอย่างนิบาตชาดกบ้าง โดยเจตนาจะบำรุงพระศาสนาให้ถาวรและจะให้หนังสือซึ่งแต่งนั้นเป็นหลักฐานมั่นคง ด้วยเป็นภาษาเดียวกับพระไตรปิฎก แต่หนังสือปัญญาสชาดกนี้เห็นจะแต่งในตอนปลายสมัยที่กล่าวมา เพราะความรู้ในภาพามคธดูทรามลงไม่ถึงหนังสือแต่งชั้นก่อน
หนังสือปัญญาสชาดกนี้ต้นฉบับเดิมเป็นคัมภีร์ลาน จำนวน ๕๐ ผูกด้วยกัน เดี๋ยวนี้เห็นจะมีอยู่แต่ในประเทศสยาม กับที่เมืองหลวงพระบางและกรุงกัมพูชา ที่อื่นหามีไม่ มีเรื่องราวปรากฏว่าเคยได้ฉบับไปถึงเมืองพม่าครั้งหนึ่ง พม่าเรียกว่า “เชียงใหม่ปัณณาส” แต่พระเจ้าแผ่นดินพม่าองค์ใดองค์หนึ่งดำรัสว่าเป็นหนังสือแต่งปลอมพระพุทธวจนะ สั่งให้เผาเสียในเมืองพม่าจึงมิได้มีหนังสือปัญญาสชาดกเหลืออยู่ คำที่ติว่าแต่งปลอมพระพุทธาวจนะนั้น เพราะพระเจ้าแผ่นดินพม่าองค์นั้นหลงเชื่อว่าหนังสือนิบาตชาดก หรือที่เราเรียกในภาษาไทยว่า “เรื่องพระเจ้าห้าร้อยห้าสิบชาติ” เป็นพระพุทธวจนะ ซึ่งที่แท้หาเป็นเช่นนั้นไม่ ความจริงเป็นดังที่พระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้พระราชทานพระราชวิจารณ์ไว้ในพระราชนิพนธ์คำนำหนังสือนิบาตชาดกภาคต้น ซึ่งโปรด ฯ ให้พิมพ์ในรัชกาลที่ ๕ ว่า เรื่องนิบาตชาดกนั้นคงเป็นนิทานที่เล่ากันในพื้นเมือง มีมาแต่ก่อนพุทธกาลช้านาน เมื่อพระพุทธเจ้าทรงสั่งสอนเวไนยสัตว์ ทรงยกเอาเรื่องนิทานมาแสดงเป็นอุปมาในพระธรรมเทศนาเนือง ๆ ก็ธรรมดาในเรื่องนิทานย่อมต้องมีตัวดีและตัวชั่ว ตัวดีจะเป็นคนก็ตาม จะเป็นสัตว์เดียรัจฉานก็ตาม ย่อมเรียกว่า “มหาสัตว์” มาเกิดสมมติขึ้นต่อภายหลังพระพุทธกาลว่า มหาสัตว์ในเรื่องชาดกนั้น คือพระพุทธเจ้าในอดีตชาติ ครั้นเมื่อมาตบแต่งร้อยกรองพระไตรปิฎกกันในชั้นหลัง ๆ ผู้แต่ง/*(16)ประสงค์จะปลูกศรัทธาให้มั่นคงตามความเชื่อถือของตน จึงแต่งประชุมชาดกประหนึ่งว่าพระพุทธองค์ได้ทรงแสดงไว้ชัดเจนว่า มหาสัตว์นั้น ๆ มาเกิดเป็นพระพุทธองค์ และบุคคลหรือสัตว์อื่น ๆ นั้น มาเป็นผู้นั้นผู้นี้ไนปัจจุบันชาติ รูปเรื่องชาดกจึงปรากฏอยู่ในหนังสือนิบาตชาดก เพราะความเป็นดังอธิบายมานี้ ที่พระสงฆ์ชาวเชียงใหม่เล่านิทานในพื้นเมืองแต่งเป็นชาดก เป็นแต่แต่งตามแบบอย่างหนังสือเก่า ซึ่งพระคันถรจนาจารย์ได้แต่งมาแต่ปางก่อน หาได้ตั้งใจจะหลอกลวงผู้หนึ่งผู้ไดว่าเป็นพุทธวจนะไม่ พระเจ้าแผ่นดินพม่าหากเข้าพระทัยหลงไปเอง
ต้นฉบับหนังสือปัญญาสชาดกที่มีอยู่ในประเทศสยามนี้ไม่มีครบบริบูรณ์ ณ แห่งใด ๆ มาช้านาน แม้หนังสือฉบับหอหลวงซึ่งได้มาไว้ในหอพระสมุดสำหรับพระนครก็มีไม่ครบบริบูรณ์ กรรมการหอพระสมุด ฯ ได้พยายามสืบหาฉบับที่ขาดมาหลายปี ไปได้ฉบับมาแต่วัดระฆังบ้าง ได้มาแต่วัดอรุณบ้าง เมื่อเร็ว ๆ นี้ได้มาจากวัดประทุมคงคาอีกตอนหนึ่ง รวบรวมกันเข้าจึงได้ฉบับครบบริบูรณ์ เมื่อใน พ.ศ. ๒๔๖๖ การที่จะจัดพิมพ์หนังสือปัญญาสชาดกเป็นพระประสงค์ของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ เมื่อยังเสด็จดำรงตำแหน่งสภานายกหอพระสมุดสำหรับพระนคร ได้ทรงพระอุตสาหะแปลเรื่องสมุททโฆส อันเป็นนิทานเรื่องต้นปัญญาสชาดกไว้เรื่องหนึ่ง แต่เข้าใจว่าคงจะเป็นเรื่องเมื่อทรงแปลแล้วจึงทราบว่าต้นฉบับหนังสือปัญญาสชาดกที่มีอยู่ในหอพระสมุด ฯ บกพร่อง ไม่สามารถจะพิมพ์ให้ตลอดเรื่องได้ในสมัยนั้น จึงได้ทรงยั้งอยู่เพียงนั้น ครั้นมาเริ่มพิมพ์ปัญญาสชาดกจึงได้เอาเรื่องสมุททโฆส ซึ่งกรมพระสมมตอมรพันธุ์ได้ทรงแปลไว้มาพิมพ์เป็นเรื่องต้น ได้แก้ไขบ้างเล็กน้อย เพิ่มเติมคาถาให้เป็นรูปเดียวกับนิบาตชาดกซึ่งหอพระสมุด ฯ ได้พิมพ์นั้นเป็นต้น
นิทานในปัญญาสชาดก เป็นนิทานที่ไทยเรารู้กันอยู่ซึมซาบหลายเรื่อง เช่น เรื่องสมุททโฆส เรื่องพระสุธนนางมโนราห์ เรื่องสังข์ทอง เรื่องรถเสน และเรื่องคาวี เป็นต้น
การที่เอาหนังสือปัญญาสชาดกมาแปลพิมพ์ในครั้งนี้ จะเป็นประโยชน์สอบสวนให้รู้ว่านิทานเหล่านั้นเรื่องเขาเล่ากันมาแต่โบราณเป็นอย่างไร ที่เอามาแต่งเป็นโคลงฉันท์ และบทละคร เอามาแก้ไขเสียอย่างใดบ้าง และให้รู้เรื่องนิทานเก่าแก่ของประเทศนี้ ซึ่งมิได้ปรากฏในที่อื่นอีกหลายเรื่อง จึงเชื่อว่าหนังสือปัญญาสชาดกจะเป็นของที่พอใจนักเรียนทั้งปวง
ดำรงราชานุภาพ
ปัญญาสชาดก
๑. สมุททโฆสชาดก
/*1นมสฺสิตฺวา ติโลกคฺคํ
ภวากวกรํ นุทํ
สงฺฆฺจุตฺตมํ เสฏฺํ
ปวกฺขามิ ปรกณํ
ปฺาสชาตกํ นาม
วุจฺจมานํ อเสสโต
(ในปัญญาสชาดกนี้ พระคันถรจนาจารย์ผู้แต่งพระคัมภีร์กล่าวคำประณาม
พระรัตนตรัยไว้ในเบื้องต้นว่า) ข้าพเจ้าขอถวายนมัสการองค์สมเด็จพระสัพพัญญบรมครูเจ้า ผู้ทรงพระเดชพระคุณอันประเสริฐปรากฏในไตรภพ อนึ่งขอนอบน้อมคุณพระนพโลกุตรธรรม อันชักนำผู้ปฏิบัติให้ข้ามพ้นจากความทุกข์ในภพน้อยใหญ่ แลขอนอบนบคุณพระสงฆ์องค์พระอริยเจ้าผู้ทรงคุณอันอุดม ด้วยอำนาจรตนัตตยาธิคุณอดุลยภาพนั้น ขอจงป้องกันอุปัทวันตรายทั้งปวง อย่าให้มีมาบีฑาข้าพเจ้าผู้จะรจนาคัมภีร์พระปัญญาสชาดก โดยสุตมัยญาณตั้งแต่ต้นจนอวสานกาลจบพระคัมภีร์นั้นเถิด
พระคันถรจนาจารย์ถวายนมัสการพระไตรรัตนเสร็จแล้วจึงนำเรื่องนิทานต่าง ๆ มาแสดงไว้ในคัมภีร์ปัญญสชาดก มีเรื่องราวซึ่งจะกล่าวต่อไปนี้
สมุทฺทโฆโสติ นาเมนาติ อิทํ สตฺถา สาวตฺถิยํ อุปนิสฺสาย เชตวเน วิหรนฺโต ยโสธราเทวี อารพฺภ กเถสิ.
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อเสด็จสำราญพระอิริยาบถอยู่ ณ พระเชตวัน อาศัยเมืองสาวัตถีเป็นที่โคจรสถานทรงบิณฑบาต อารพฺภ ทรงพระปรารภพระนางพิมพายโสธรา ให้เป็นเทศนานุบัติเหตุ กเถสิ จึงตรัสเทศนาสมุททโฆสชาดกให้เป็นผลอันพระสังคีติกาจารย์กำหนดโดยพระบาลีว่า สมุททโฆโสติ นาเมน เป็นอาทิ
/*2อเลกทิวสมุหิ แท้จริง วันหนึ่งภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมกันในธรรมสภาศาลา สั่งสนทนาถึงเรื่องที่พระพุทธองค์ทรงสละสิริราชสมบัติเพื่อใครได้พระนางพิมพายโสธราว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย องค์สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์เจ้าของเราทั้งหลาย พระองค์ทรงสละราชสมบัติเสด็จไปสู่พระนครอื่น แล้วทรงแสดงศิลปศาสตร์สำคัญถึง ๖๔ อย่างจึงได้พระนางพิมพา
ฝ่ายองค์สมเด็จพระบรมศาสดา ได้ทรงสดับคำของพระสงฆ์ทั้งปวงนั้นด้วยทิพยโสตญาณ จึงเสด็จจากพระคันธกุฎีไปสู่ที่ประชุมทรงประทับ ณ ธรรมาสน์สัตตรัตนามัย เปล่งพระสุรเสียงเพียงดังว่าเสียงแห่งท้าวมหาพรหมดำรัสถามพระองค์ถึงเหตุที่ประชุมสั่งสนทนากัน พระสงฆ์กราบทูลเรื่องที่กล่าวมานั้นให้ทรงทราบทุกประการ สมเด็จพระพิชิตมารจึงตรัสว่า ตถาคตจะได้สละพระราชบิดามารดาแลราชสมบัติเพื่อพิมพา แล้วไปสู่พระนครอื่นในปัจจุบันชาตินี้ก็หาไม่ แม้ในชาติหนหลังได้สละพระราชบิดามารดาแลพระราชสมบัติไปสู่พระนครอื่น เพื่อประโยชน์แก่พิมพาก็มี ตรัสเท่านี้แล้วทรงพระดุษณีภาพ พระสงฆ์ทั้งปวงจะใคร่ทราบเรื่องอันมีแล้วแต่ปางหลัง จึงกราบทูลอาราธนา องค์สมเด็จพระศาสตาจึงนำเรื่องอันมีแล้วแต่หนหลังมาแสดงว่า
อตีเต ภิกฺขเว กาสิกรฏฺเ ชนปเท พฺรหฺมปุรํ นาม อโหสิ ฯลฯ ในกาลปางหลัง ครั้งพระเจ้าวินททัตเสวยราชสมบัติในพรหมบุรนคร มีพระอัครมเหสีทรงพระนามว่าพระนางเทพธิดา เมื่อเวลาประสูติเกิดอัศจรรย์มีเสียงลั่นทั้งโลก เพราะฉะนั้นจึงได้ถวายนามพระโพธิสัตว์ว่า สมุททโฆสราชกุมาร เมื่อพระโพธิสัตว์พระชันษาได้ ๑๒ ปีมีพระกายงามโสภา แลได้ทรงศึกษาศิลปศาสตร์รู้ชำนิชำนาญมีกิตติศัพท์แผ่ซ่านลือไปทั่วโลก
ก็แหละในกาลนั้น มีกษัตริย์อีกพระองค์หนึ่งทรงพระนามว่าพระเจ้าสิริสีหะนรคุตครองรัมมบุรธานี พระมเหสีทรงพระนามว่ากนกวดี มีพระราชธิดาองค์หนึ่งพระนามว่าวินทุมดีราชกุมารีพระรูปโฉมงามโสภาพร้อมอาจารมารยาท พระราชธิดานั้นได้ทราบข่าวที่ลือว่าพระโพธิสัตว์งามนักก็ทรงกระสันจะใคร่เห็นพระโพธิสัตว์อยู่ทุกวันทุกเวลา
อนึ่งพระเจ้าสีิริสีหะนรคุตให้สร้างศาลเทพารักษ์อันเป็นหลักเมืองไว้แห่งหนึ่งที่ท่ามกลางพระนคร ถึงวัน ๘ ค่ำ ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำก็เสด็จไปกระทำสักการบูชาทุกวัน ส่วนพระราชธิดาเมื่อจะเสด็จไปกระทำสักการบูชาเจ้าหลักเมืองนั้น ก็ประดับพระองค์/*3ทรงเครื่องแล้วเสด็จทรงวอทองแวดล้อมด้วยหญิงบริวารประมาณหมื่นสองพันกั้นพระกลดสั้นสีขาว พร้อมทั้งเครื่องประโคมเสด็จไปสู่ศาลเทพารักษ์นั้น เวียนสามรอบแล้วเสด็จเข้าไปในศาลคำนับบูชาแล้วตั้งความอธิษฐานเป็นพระคาถาว่า
สมุทฺทโฆโสติ นาเมน
ราชปุตฺโต มหิทฺธิโก
ผลิตฺวา ปถวี สพฺพํ
ยสํ ตสฺส มโนหรํ
สเจ มหิทฺธิโก อาสี
เทวปุเร มโนรถํ
ตํ ลภิตฺวา นรวรํ
กโรมิ ตว ปูชิตํ
ความว่า พระราชบุตรผู้มีนามว่าสมุททโฆส อันมีมหิทธิฤทธิ์แผ่ไปทั่วปถพีมณฑล มีพระยศอันยังพระกระมลให้ยินดีปรีดา ถ้าข้าพเจ้าได้พระสมุททโฆสพระองค์นั้นเป็นพระภัสดา สมดังความปรารถนาแล้ว จักกระทำสักการบูชาแก่ท่านให้ยิ่งกว่านี้
พระราชธิดาบนเทวดาแล้วเสด็จกลับ แต่ในดวงจิตให้คิดรำพึงถึงพระโพธิสัตว์อยู่เสมอ
ก็แหละในครั้งนั้น มีพราหมณ์ชาวเมืองรัมมบุรนคร ๕ คนเที่ยวไปจนถึงพรหมบุรนครราชธานี ขณะนั้นพระโพธิสัตว์เสด็จประทับในภายใต้เศวตฉัตรเหนือคอคชสาร พร้อมด้วยจัตุรงคเสนาและเครื่องประโคมแวดล้อมเป็นบริวาร เสด็จไปสู่พระราชอุทยานงามปานประหนึ่งว่าองค์อมรินทร์อันแวดล้อมด้วยหมู่เทวดาเสด็จไปสู่สวนสวรรค์
ฝ่ายพราหมณ์ทั้ง ๕ นั้น ครั้นเห็นพระโพธิสัตว์ก็พากันโสมนัสชมพระบารมีแล้วร้องถวายไชยมงคลด้วยเสียงอันดัง พระโพธิสัตว์ได้ทรงฟังจึงตรัสถามพราหมณ์ทั้งปวงนั้นด้วยสารพระคาถาว่า
กุโต นุ คจฺฉถ โว
พฺราหฺมณา กิลนฺตรูปา
กีสา ทุพฺพลา อาคนฺตวา
กีการณา เม ตมตฺถํ
มยฺห์ พฺรูถ ปุจฺฉามิ เต
พฺราหฺมเณ เวทปารคู
ความว่า ท่านทั้งหลายมีกายอันซูบคล้ำลำบากเพราะความทุกข์ยากมาในมรรคา ท่านมาจากพระนครชื่อไร และมีกิจธุระเป็นไฉนจึงได้มาสู่ประเทศนี้
/*4พราหมณ์ทั้ง ๔ ได้ฟังรับสั่งถาม จึงทูลความเป็นพระคาถาว่า
มยํ สพฺเพ มหาราช
รมฺมปุเร มโนรเม
ตโต อาคมา สพฺพมฺหา
ลกฺขณนฺเตฺวว ปสฺสิตุํ
ความว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้าพระองค์ทั้งปวงอยู่ในรัมมบุรนคร ได้ฟังเขาเล่าลือกัน จึงพากันมาจากรัมมบุรนคร เพื่อชมพระรูปพระโฉมพรรณสรรพางค์ของพระองค์ พระพุทธเจ้าข้า
พระโพธิสัตว์จึงชวนพราหมณ์ทั้ง ๔ ไปสู่สวนอุทยาน ทรงเล่นสำราญแล้วพักอยู่ ณ ที่แห่งหนึ่ง จึงดำรัสถามพราหมณ์ทั้ง ๔ คนนั้นว่า รัมมบุรนครมีความแปลกประหลาดอย่างไรบ้าง พราหมณ์ทั้ง ๔ ทูลว่า พระเจ้าสิริสีหะนรคุตซึ่งครองรัมมบุรนคร พระมเหสีมีนามว่าพระนางกนกวดี มีพระราชธิดาองค์หนึ่งพระนามว่าวินทุมดี รูปทรงงามโสภาหาสตรีที่จะงามเหมือนไม่มี ท้าวพระยามหากษัตริย์เป็นอันมากอยากจะได้พระราชธิดานั้น แต่งเครื่องบรรณาการมีราชสารไปทูลขอพระเจ้าสิริสีหะนรคุตๆก็ไม่พระราชทานให้แก่ผู้ใด ข้อนี้เป็นความอัศจรรย์ของรัมมบุรนคร พระโพธิสัตว์ได้สดับข่าวนั้นก็ทรงปลื้มพระหฤทัย จึงประทานทองคำแก่พราหมณ์คนละห้าร้อย ครั้นเวลาเย็นก็เสด็จกลับ รุ่งเช้าจึงเสด็จเข้าไปเฝ้าพระราชบิดามารดา กราบทูลคดีนั้นให้ทรงทราบ แล้วกราบทูลลาเพื่อจะเสด็จไปดูพระราชธิดา ด้วยบาทพระคาถาว่า
อาปุจฺฉามิ ตุวํ ตาต
คจฺฉามิ ปุรมุตฺตมํ
โอกาสํ ยทิ ลภามิ
คจฺฉามิ มยฺหํ ปุรํ
สิริสีหนรคุตฺโต
ราชา ตสฺส ปน ธิตา
อโนปมาปิ ลกฺขณา
สทิสา เทวกฺาหิ
ทฏฺุมิจฺฉามิ ตํ สุภํ

ความว่า ข้าแต่พระชนกชนนี ข้าพระองค์จะขอถวายบังคมลาไปสู่นครอันอุดม ซึ่งมีนามว่ารัมมบุรี ถ้าข้าพระองค์ได้โอกาสแล้วก็จะไปยังเมืองรัมมบุรี ก็แลเมืองนั้น พระราชาทรงพระนามว่า สิริสีหะนรคุตเป็นอธิบดีครองอาณาจักร ธิดาของพระราชานั้น มีลักษณะหาผู้ใดเปรียบมิได้ /*5งามประดุจดังว่านางเทพอัปสรกัญญา ข้าพระองค์ปรารถนาจะไปเห็นนางงามนั้น พระพุทธเจ้าข้า
ฝ่ายพระชนกนาถราชมารดาทั้ง ๒ ก็สวมกอดพระโพธิสัตว์แล้วทรงพระโศการำพัน
เมื่อจะทรงห้ามให้รอการที่จะเสด็จนั้นไว้ จึงกล่าวเป็นพระคาถาว่า
มยํ ตว ปิตา ราชา
ตว มาตา ทฺว ชนา
วินา เต ปุตฺตกานาถา
กถํ ชีวาม ปุตฺตก
ยทิ อิจฺฉสิ ปุตฺต
สหสา มา คจฉิสฺสสิ
ทูตํ จ ปหิณิสฺสาม
วาเรนฺตา ราชธีตรํ
ความว่า ดูกรปิยบุตร เราทั้งสองคือมารดาบิดาของเจ้า เมื่อเว้นจากเจ้าผู้เป็นบุตรแล้ว ก็เหมือนอนาถา มารดาบิดาทั้งสองจะมีชีวิตอย่างไรได้ ถ้าเจ้าปรารถนาจะไปก็จงยับยั้งอยู่ก่อนเราทั้งสองจะส่งทูตให้ไปขอราชธิดานั้น
พระโพธิสัตว์ กราบทูลวิงวอนขอลาเสด็จไปเองจนทรงพระอนุญาตแล้ว จึงให้เรียกพราหมณ์ทั้ง ๔ ไปบริโภคอาหารเสร็จแล้วก็ประทานทองคำอีกคนละห้าร้อย ครั้นเพลาราตรีก็ส่งพิณให้แก่บุตรปุโรหิตคนหนึ่ง ส่งห่อเครื่องประดับให้แก่บุตรอำมาตย์คนหนึ่งแล้วชวนคนทั้ง ๒ กับพราหมณ์ทั้ง ๔ เสด็จออกจากพระนครไปตามมารดา ด้วยอานุภาพแห่งพระโพธิสัตว์ราตรีหนึ่งก็ถึงรัมมบุรนคร พระโพธิสัตว์พักสรงน้ำชำระกายอยู่ที่ภายนอกพระนคร วันนั้นนางวินทุมดีราชธิดาเสด็จกลับจากศาลเทพารักษ์หลักเมืองแล้ว ขึ้นเฝ้าพระราชบิดา พระโพธิสัตว์ทรงเครื่องประดับแล้วเสด็จไปศาลเทพารักษ์นั้น หมู่มนุษย์ทั้งหลายซึ่งได้เห็นพระโพธิสัตว์ก็พากันตกตะลึงแลดูพระโพธิสัตว์มิได้วางตา เพราะรูปสิริโสภาของพระโพธิสัตว์งามแปลกกว่าสามัญชน พระโพธิสัตว์เสด็จออกจากศาลเทพารักษ์แล้ว ก็เสด็จเข้าไปในพระราชนิเวศน์เฝ้าพระเจ้าสีริสีหะนรคุต นั่งดีดสายพิณอยู่ตรงพระพักตร์ เสียงพิณนั้นดังสนั่นเสนาะเพราะจับใจประชุมชนที่ได้ฟังทั้งพระนคร พระเจ้าสิริสีหะนรคุตทอดพระเนตรดูพระโพธิสัตว์ไม่กระพริบพระเนตร พระราชธิดาก็แลดูอย่างนั้น พระเจ้าสีริสีหะนรคุตทรงพอพระหฤทัย จึงตรัสเรียกพราหมณ์ทั้ง ๔ เข้าไปสู่ที่เฝ้าแล้วตรัสถามว่า กุมารที่ดีดสายพิณอยู่นั้นดูรูปร่างงดงามยิ่งนักเป็นบุตรผู้ใด พราหมณ์ทั้ง ๔ จึงกราบทูลว่าเป็นพระราชโอรสพระเจ้าวินททัต อันเสวยราชสมบัติในพรหมบุรนคร พระนามว่าสมุททโฆส/*6ราชกุมาร พระเจ้าสิริสีหะนรคุตได้สดับก็ทรงพระเสน่หา เสด็จลุกจากราชบัลลังก์ไปใกล้พระโพธิสัตว์ แล้วทรงกอดรัดจุมพิตพระเศียรเกล้าแล้วตรัสว่า พ่ออุตสาหะละราชสมบัติของตนไม่อาลัย ตัดใจมาได้ถึงเมืองนี้ พระโพธิสัตว์กราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบว่า พระองค์ทรงพระบารมีเป็นอย่างประเสริฐในโลก ข้าพระพุทธเจ้าอุตสาหะมาด้วยหวังใจถวายตนเป็นข้าใต้ฝ่าพระบาท พระเจ้าสีริสีหะนรคุตได้สดับคำพระโพธิสัตว์ ก็ทรงพระโสมนัส จึงพาพระราชธิดากับพระโพธิสัตว์พร้อมด้วยข้าทูลละอองธุลีพระบาทเสด็จไปยังศาลเทพารักษ์ ทรงหลั่งอุทกธาราออกจากพระเต้าทอง อภิเษกพระราชธิดากับพระโพธิสัตว์ให้อยู่ร่วมสุขสมบัติภายในเศวตฉัตรเดียวกัน พระโพธิสัตว์กับพระราชธิดาก็เสด็จขึ้นสู่วอทองเดียวกันกลับจากศาลเทพารักษ์ ห้อมล้อมด้วยราชบริษัทเสด็จเข้าในพระราชวัง ประทับอยู่ในปราสาทเดียวกัน
ฝ่ายพระเจ้าสิริสีหะนรคุตจึงดำรัสสั่งให้จัดเครื่องบรรณาการ มีราชสารแจ้งความตามเหตุที่ได้พบกับสมุททโฆสราชกุมารแล้วได้จัดการอภิเษกเป็นการหมั้นไว้ให้สมุททโฆสราชกุมารอยู่ร่วมปราสาทกับพระราชธิดา ขอเชิญพระเจ้าวินททัตเสด็จมาเพื่อการวิวาหมงคลต่อไป ให้ราชทูตเชิญพระราชสารกับเครื่องราชบรรณาการไปสู่พรหมบุรนครถวายพระเจ้าวินททัต
ฝ่ายพระเจ้าวินททัตได้ทรงสดับพระราชสาร แลทอดพระเนตรเห็นเครื่องราชบรรณาการก็ทรงพระโสมนัส จึงตรัสสั่งให้จัดจัตุรงคเสนาและเครื่องราชบรรณาการ แล้วให้ราชทูตนั้นนำมรรคาเสด็จยกพยุหโยธาไปรัมมบุรนครกับด้วยพระอัครมเหสี พระเจ้าสิริสีหะนรคุตกับพระโพธิสัตว์ก็เสด็จไปทรงทำปฏิสันถาร เชิญพระเจ้าวินททัตเสด็จเข้าสู่พระนคร ให้จัดการพระราชพิธีการวิวาหมงคล กษัตริย์ทั้ง ๔ มีพระเจ้าสิริสีหะนรคุตเป็นต้น ก็อวยชัยให้พรแก่พระโพธิสัตว์กับพระราชธิดา เมื่อพระเจ้าวินททัตจะตรัสโถมนาการสรรเสริญบุญญานุภาพกษัตริย์ทั้งสองพระองค์ จึงตรัสแก่พระเจ้าสิริสีหะนรคุตด้วยบาทพระคาถา
ยถา นิกฺขมิตราชา
นรมชฺเฌน อนฺตรํ
ตถา ทุเว มยํ ราชา
มิตฺตภวาม สพฺพทา
ตว รชฺชํ มม รชฺชํ
เอกํเยว ทุเว ภเว
มม ทุกขํ ตว โหตุ
ตว ทุกขํ มมฎฺิตํ
สุขทุกฺขา สมา โหม
อิโต สุขตรํ สิยาติ
/*7ความว่า ราชบุตรและราชธิดาของเรา เป็นกษัตริย์อสัมภินนพงศ์ด้วยกันทั้งสองฝ่าย เราทั้งสองก็เป็นกษัตริย์อสัมภินนพงศ์ทั้งสองข้าง พระราชาแต่กาลก่อน เป็นพงศ์กษัตริย์อย่างไร เราทั้งสองก็เป็นพงศ์กษัตริย์อย่างนั้นเหมือนกัน เราทั้งสองจงเป็นมิตรไมตรีกันทุกเมื่อ ราชสมบัติของท่านเหมือนราชสมบัติของเรา ส่วนราชสมบัติของเราเล่าก็เหมือนราชสมบัติของท่าน เราทั้งสองเหมือนคนๆเดียวกัน ทุกข์ของเราก็เหมือนทุกข์ของท่าน ทุกข์ของท่านก็เหมือนทุกข์ของเรา เราทั้งสองจงมีสุขและทุกข์เสมอกัน จงร่วมสุขร่วมทุกษ์กันทุกเมื่อ แต่นี้ไปเราทั้งสองจะมีความสุขยิ่งขึ้นไปกว่านี้
พระเจ้าสิริสีหะนรคุตได้ทรงสดับสุนทรคาถาดังนั้น ก็มีพระหฤทัยยินดีโสมนัส จึงมีพระราชดำรัสตอบด้วยพระคาถาว่า
สาธุ สาธุ นรุตฺตม
เอกโต หุตฺวา ภวาม
สาธุ สาธุปิทํ วากฺยํ
เอวํ ภวตุ สพฺพทา
ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐสุดในนรชน พระราชดำรัสที่พระองค์ตรัสมาทั้งนี้เป็นความดีความชอบ ทำประโยชน์ให้สำเร็จทั้งสองฝ่ายเราทั้งสองจะมีฉันทอัธยาศัยเสมอกัน พระองค์จงทรงประพฤติเป็นไปดังนี้ทุกเมื่อ จนตราบเท่าเสด็จทิวงคตเถิด
พระเจ้าวินททัตกับพระอัครมเหสีได้ทรงฟังพระราชดำรัสตอบก็ทรงโสมนัสยินดี จึงประทับแรมอยู่ในรัมมบุรีนครนั้นประมาณได้เดือนหนึ่งก็ทูลลาพระเจ้าสิริสีหะนรคุต ยกพยุหโยธากลับหลังยังพระนคร พระโพธิสัตวก็เสด็จอยู่บนปราสาทกับพระราชธิดา มีความสมัครสโมสรสุขสำราญทุกเวลา
วันหนึ่งพระนางวินทุมดีราชธิดา จึงทูลพระโพธิสัตว์ราชสามีว่า หม่อมฉันจะไปที่ศาลเทพารักษ์ จะถวายเครื่องบวงสรวงแก่เทพารักษ์แก้คำปฏิญาณที่หม่อมฉันได้บนบานไว้ พระโพธิสัตว์จึงตรัสถามว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญเจ้าได้บนบานไว้ว่ากระไร พระนางวินทุมดีได้สดับพระราชสามีตรัสถาม เมื่อจะทูลความนั้นให้ทรงทราบจึงทูลเป็นบาทพระคาถาว่า
/*8ยถา ตว ยสํ สุตฺวา
ทิวารตฺตึ อนุสฺสรึ
อนุสฺสรนฺติยา ตถา
เทโว อายาจิโต มยา
ความว่า กาลเมื่อหม่อมฉันได้สดับกิตติศัพท์กิตติคุณของพระองค์ ก็มีจิตคิดประสงค์จะใคร่ได้มาเป็นพระราชสามี ระลึกถึงเนืองๆทุกทิวาราตรีกาลในกาลนั้น หม่อมฉันจึงได้บนบานเทวาดาในศาลเทพารักษ์ให้สมดังความประสงค์อย่างนั้น
พระโพธิสัตว์ได้ทรงฟังดังนั้น เมื่อจะเล่าความหลังให้พระนางวินทุมดีฟัง จึงกล่าวพระคาถาเป็นลำดับไปว่า
ยถา ปุจฺฉามิ พฺราหฺมเณ
ตํ ปวุตฺตึ สุโณมิหํ
ตวฺเจว เม จินฺตยโต
อุมฺมตฺตโก ชาโต มโน
ตสฺมา จเชยฺย อตฺตานํ
ตว สงฺคมฺม การณา
จเชตฺวา มาตาปิตโร
อาคตา ตว สนฺติเก
ความว่า ดูกรผู้มีพักตร์อันเจริญ เมื่อพราหมณ์ทั้ง ๔ ไปถึงเมืองพี่ก็ได้ถามพราหมณ์เหล่านั้น ครั้นพี่ได้ฟังประพฤติเหตุของพระน้อง ก็เฝ้าแต่รำพึงคิดถึงพระน้องอยู่เนือง ๆ จนความรักเข้ารัดรึงตรึงหฤทัย อุปมัยดังว่าจะเป็นบ้า พี่จึงสู้สละพระราชบิดามารดาทั้งสองกษัตริย์แลละราชสมบัติมิได้รักกายเสียดายชีวิต คิดแต่จะใคร่ได้พระน้องเจ้าเป็นเบื้องหน้า จึงจากเมืองมาสู่รัมมบุรีอันเป็นที่อยู่ของพระน้อง พระโพธิสัตว์ตรัสดังนี้แล้ว ก็พาพระเทวีเสด็จไปศาลเทพารักษ์แก้สินบนด้วยข้าวตอกดอกไม้กระแจะจวยจันทร์เสร็จแล้วก็เสด็จกลับยังปราสาท กาลแต่นั้นล่วงไปปีเศษ พระโพธิสัตว์เสด็จทรงวอทองเดียวกันกับพระเทวีพร้อมทั้งราชบริวารไปสู่ราชอุทยาน
ครั้งนั้นมีวิทยาธรตนหนึ่งสำนักอยู่ในจังหวัดยอดเขาไกรลาสอันโอภาสดังแสงเงิน พาภรรยาไปเที่ยวเก็บดอกไม้ต่าง ๆ ประดับประดากายเสร็จแล้ว ก็ถือพระขรรค์มือหนึ่งถือฝักมือหนึ่งให้ภรรยานั่งบนตักแล้วก็เหาะไปในอากาศ
/*9ยังมีวิทยาธรอีกตนหนึ่ง เป็นผู้สำนักอยู่ในยอดเขาสุทัศน์บรรพต ซึ่งปรากฏรัศมีดังสีแห่งทองคำ วิทยาธรนั้นพาภรรยาเที่ยวเก็บดอกมณฑาได้แล้วก็ประดับกายแล้วถือพระขรรค์เหาะไปในอากาศแต่ผู้เดียว วิทยาธรทั้งสองพบกันกลางทางก็ท้าทายกันด้วยถือว่าตนมีฤทธิ์ จึงเกิดสู้กัน วิทยาธรผู้ทรงภรรยาถูกฟันเป็นแผลทั่วทั้งกาย โลหิตไหลอาบคล้ายกับราดด้วยน้ำครั่ง สิ้นกำลังก็พลัดตกลงท่ามกลางราชอุทยาน วิทยาธรผู้ชนะได้ภรรยาไป
เวลานั้นพระโพธิสัตว์เสด็จลงจากพระตำหนักในราชอุทยานชวนบุตรปุโรหิตและบุตรอำมาตย์เสด็จประพาสราชอุทยาน ทอดพระเนตรเห็นวิทยาธรนอนอยู่ที่นั่นก็เสด็จเข้าไปใกล้ทรงไต่ถาม วิทยาธรก็ทูลเล่าความตามเหตุที่เป็นแล้วให้ทรงทราบทุกประการ พระโพธิสัตว์ทรงสงสารก็ให้พยุงวิทยาธรมายังตำหนักแล้วให้แพทย์รักษาประมาณสักห้าวัน วิทยาธรก็หายเป็นปรกติ วิทยาธรตั้งอยู่ในความกตัญญูกตเวทีจึงถวายพระขรรค์ของตนแก่พระโพธิสัตว์ทูลว่าพระขรรค์นี้มีฤทธิ์ ถ้าถือไว้ในมืออาจจะเหาะไปได้ แล้วก็ทูลลาพระโพธิสัตว์ไป
ฝ่ายพระโพธิสัตว์ก็ตรัสชวนพระเทวีเสด็จประพาสป่าหิมพานต์ ให้พระเทวีทรงนั่งบนพระเพลา พระหัตถ์ทรงพระขรรค์แล้วเหาะขึ้นบนอากาศผันพระพักตร์สู่ทิศอุดร ชมภูเขาต่างๆในป่าหิมพานต์ คือภูเขาเงิน ภูเขาทอง ภูเขาแก้ว และภูเขาแก้ว ๗ ประการสูงห้าร้อยโยชน์ มียอดใหญ่ร้อยยอด ยอดเล็กแปดหมื่นสี่พัน มีพลอยหินต่าง ๆ มีไม้กัลปพฤกษ์ต่าง ๆ มีหมู่กินนรกินรีฟ้อนรำขับขานประสานสำเนียงอยู่ไม่ขาด มีทั้งฝูงมฤคชาติคชสารราชสีห์แรดเสือแลอัสดร พระโพธิสัตว์เหาะประทับที่สิงขร ทรงเก็บบุปผานานาพรรณประดับให้พระเทวี และทรงเก็บผลไม้ที่มีรสดีต่าง ๆ เสวยกับพระเทวี แล้วทรงสระสรงคงคาในลำธาร แสนสนุกสุขสำราญพระทัย แล้วเสด็จไปประทับแรมอยู่ในคูหาตลอดราตรี
ฝ่ายข้าราชการทั้งปวง ไม่เห็นพระโพธิสัตว์และพระราชธิดา ก็ตกใจช่วยกันเที่ยวค้นหาในแนวไพรไม่ประสบสองขัติยาต่างเศร้าโศการีบเข้าไปเฝ้าพระเจ้าสิริสีหะนรคุต กราบทูลเหตุที่เกิดแล้วนั้นให้ทรงทราบทุกประการ พระเจ้าสิริสีหะนรคุตตรัสให้ไปตามที่พรหมบุรนคร ด้วยกริ่งพระหฤทัยว่าจะเสด็จไปเยี่ยมเยือนพระชนกชนนีบ้าง หมู่อำมาตย์ไปตามถึงพระนครนั้นก็หาได้ทราบข่าวไม่ จึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้าวินททัตกราบทูลประวัติเหตุนั้นให้ทรงทราบ ด้วยพระคาถาว่า
/*10ตว ปุตฺโต จ เทวี จ
เทฺว ขนา ตตฺถทฺทสํ
เตน มํ ปหิณิ ราชา
ตว สาสนํ อาจิกฺขิตุํ
ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ดำรงอิสรภาพ กษัตริย์ทั้งสองพระองค์คือพระราชบุตรและพระสุณิสาสะใภ้ของพระองค์ พากันไปชมสวนพระราชอุทยานแล้วอันตรธานหายไป ข้าพระองค์ทั้งหลายพากันเที่ยวค้นหาในพระราชอุทยานนั้น ก็มิได้พบเห็นเป็นอันสุดที่จะค้นหา โดยเหตุนี้พระเจ้าสิริสีหะนรคุต จึงตรัสใช้ให้ข้าพระองค์มากราบทูลให้ทรงทราบ พระเจ้าวินททัตกับพระมเหสีได้ทรงทราบก็ทรงพระโศกาปานประหนึ่งว่าดวงพระทัยจะทำลายลาญ ไม่เป็นอันเสวยพระกระยาหารแลบรรทม ตรอมตรม ด้วยปิยวิปโยคทรงพระกรรแสงพลาง จึงกล่าวพระคาถาทั้งหลายว่า
หาหา นตฺถา อุโภ รฏฺา
หาหา นตฺถา ชนา เทฺว จ
คตา ปุตฺตกา กุหึ โน
จชิสฺสาม ทุเว ชเน
รฏฺเ จ ปเทเส เจว
กถํ ตุมฺห จชิสฺสถ
เกน การเณน นตฺถา
กถํ โกจิ น ชานาติ
อุโภ มยํ มหาเทวิ
อปุตฺตา จ ภวามฺหเส
ปูตฺตเกน วินา อชฺช
กถํ ชีวาม ปุตฺตกาติ
ความว่า หาหา แว่นแคว้นนครเกิดพินาศแล้ว พระราชบุตรและพระสุณิสาทั้งสองของเราจึงมาหายไป ขัตติยกุมารและขัตติยกุมารีทั้งสองไปอยู่ ณ ที่ไหนหนอ ไฉนจึงมาสละเราสองเสียมิได้ระลึกถึงเราทั้งสองผู้เป็นมารดาบ้างเลย ทั้งมาละทิ้งแว่นแคว้นประเทศทั้งหลายเสียด้วย แลมาพากันหายไปด้วยเหตุอะไร ไฉนจึงไม่มีใครเห็นบ้างเลย เมื่อเป็นดังนี้เราทั้งสองชื่อว่าหาบุตรมิได้ เมื่อเราทั้งสองมาพลัดพรากจากบุตรแล้วจะมีชีวิตยืนยาวอยู่อย่างไรได้
เมื่อกษัตริย์ทั้งสองทรงพระโศการ่ำรำพันอยู่ดังนั้น หมู่อำมาตย์นั้น ก็กราบทูลลากลับมาทูลแก่พระเจ้าสิริสีหะนรคุตให้ทรงทราบว่าไม่ได้ข่าว กษัตริย์ทั้งสองพระนครก็ให้เสนาข้าราชการออกไปคอยฟังข่าวอยู่ในป่า
/*11ฝ่ายพระโพธิสัตว์ เที่ยวประพาสเพลินอยู่ในป่าหิมพานต์ประมาณ ๒ เดือน แล้วพาพระเทวีเหาะขึ้นบนเวหาไปยังยอดเขาไกรลาสทอดพระเนตรเห็นสุวรรณนครมีฝูงกินนรฟ้อนรำงามโสภาก็ลงจากเวหาเสด็จไปในสุวรรณบุรี
ฝ่ายพระยาทุมมราชอันเป็นเจ้าแห่งฝูงกินนร เห็นพระโพธิสัตว์ก็คิดอัศจรรย์ใจว่ามนุษย์ผู้ใดผู้หนึ่งที่จะได้เคยมาถึงประเทศนี้ไม่มีเลย ท่านผู้ที่มานี้ชะรอยจะเป็นคนมีฤทธิ์เดชมากเป็นแท้จึงมาได้ ก็แหละผู้ที่มีชื่อลือชาปรากฏอยู่ในโลกทุกวันนี้มีปรากฏอยู่ผู้เดียวคือพระสมุททโฆสเท่านั้น พระยาทุมมราชสันนิษฐานในใจอย่างนี้ แล้วก็ร้องเชิญพระโพธิสัตว์ให้เข้าไปนั่งใกล้ตน พระโพธิสัตว์กับพระเทวีก็ยกพระหัตถ์ไหว้พระยาทุมมราช ๆ ก็มาสวมกอดจุมพิตพระโพธิสัตว์ แล้วเชิญให้เป็นพระยาอุปราช ด้วยบาทพระคาถาว่า
อิทํ หิ นครํ รมฺมํ
ปุฺกมฺเมน สมฺภวํ
โสวณฺณมยํ ปาการํ
อฑฺฒรชฺชํ ททามิ เต
ความว่า พระนครของข้าพระองค์นี้ เป็นที่สนุกสนานควรจะเบิกบานยินดีมีกำแพงแล้วไปด้วยทองธรรมชาติ เป็นเมืองที่บังเกิดขึ้นเพราะอำนาจบุญบุรพกุศล ข้าพระองค์ขอถวายราชสมบัติในเมืองนี้แก่พระองค์กึ่งพระนคร
พระโพธิสัตว์ก็ไม่รับ ตอบว่าจะขอพักอยู่ในสำนักพระยาทุมมราชสัก ๑ เดือนแล้วจะลาไป พระยาทุมมราชก็อนุญาต พระโพธิสัตว์อยู่ในสุวรรณบุรีประมาณ ๑ เดือนแล้วก็อำลาพระยาทุมมราชเหาะขึ้นสู่อากาศไปสระอโนดาต ๆ นั้นมีแก้ว ๗ ประการ มีท่าน้ำสำหรับยักษ์และเทวดาท่า ๑ สำหรับฤาษีวิทยาธรท่า ๑ สำหรับพระพุทธองค์และพระปัจเจกพุทธและพระอรหันต์ทั้งหลายท่า ๑ พระโพธิสัตว์ประพาสริมสระอโนดาตเพลินอยู่ประมาณเดือน ๑ จึงเหาะขึ้นสู่อากาศไปยังสระฉันทันต์ ๆ นั้นมีปริมณฑลร้อยโยชน์ ปราศจากพรรณไม้น้ำทั้งปวง มีภูเขาล้อมอยู่ ๖ เขา คือ ภูเขาเงิน ๑ ภูเขาทอง ๑ ภูเขาแก้วมณี ๑ ภูเขาอัญชัน ๑ ภูเขาหรดาล ๑ ภูเขาแก้วผลึก ๑ เมื่อพระโพธิสัตว์ประพาสชมสระฉันทันต์อยู่นั้น ทรงระลึกถึงชาติหนหลังได้จึงตรัสเล่ากับพระเทวี ด้วยบาทพระคาถาว่า
อหํ ปุพฺเพสุ ชาตีสุ
ตสฺมึ ฉทนฺตทเหว
สรุตฺตเม นาคราชา
ตทา อโหสึ ฉทฺทนฺเต
/*12ตสฺมึ ฉทฺทนฺตทเห ปุเร
นาคสฏฺีสหสฺสานิ
วสาม กาฺจนคุเห

ความว่า แต่กาลปางหลัง ครั้นเราเป็นพระยาคชสารชื่อฉันทันต์ ได้ควบคุมฝูงคชสารประมาณหกหมื่น อาศัยอยู่ในถ้ำทองนี้
ส่วนพระเทวีก็ระลึกชาติได้เหมือนกัน จึงทูลพระโพธิสัตว์ว่า ในชาตินั้นกระหม่อมฉันเป็นบาทบริจาริกาของพระองค์ มีนามชื่อว่า มหาสุภัททา เมื่อกษัตริย์ทั้ง ๒ สนทนากันอย่างนี้แล้วก็ชวนกันลงสรงเล่นน้ำในสระนั้นสนุกสนานสำราญพระทัย แล้วก็เก็บดอกไม้ต่าง ๆ ประดับพระกาย ต่างองค์ต่างมีพระหฤทัยเพลิดเพลินอยู่ในรัมณียสถานนั้น ลืมคิดถึงบ้านเมืองแล้วตรัสชวนพระเทวีเหาะไปทอดพระเนตรเห็นแท่นทองมีแก้วผลึกเป็นกระดาน สูงประมาณ ๑๕ ศอกกว้างยาวประมาณ ๓๐ ศอก ประดิษฐานอยู่ในท่ามกลางภูมิประเทศนั้น
ครั้นพระโพธิสัตว์ได้ทอดพระเนตรเห็นสิริราชสมบัติดังนั้น จึงกล่าวพระคาถาว่า
โอรุยฺหาม มหาเทวิ
เวฑูริยผลิกมเย
วิสมาม อิธ เทวิ
ปจฺฉา รมฺมปุรํ คตา
ความว่า ดูกรพระน้อง เราทั้งสองจะลงสู่ภูมิอันแล้วไปด้วยแก้วไพฑูรย์และแก้วผลึก พากันหยุดพักอยู่ที่นี้ก่อน ภายหลังเราจึงจะพากันกลับไปรัมมบุรนคร ตรัสดังนี้แล้วจึงเสด็จลงที่นั้นแล้วชวนพระเทวีว่า เราทั้ง ๒ พักอยู่ที่นี่อีกคราวหนึ่งก่อน แล้วจึงค่อยกลับไปยังรัมมบุรนคร ก็แหละในที่นั้นมีบ่อน้ำ ๒ บ่อ บ่อหนึ่งมีน้ำธรรมดาเต็มบริบูรณ์ บ่อหนึ่งมีน้ำหอมเต็มบริบูรณ์
ในที่นี้มีคำสอดถามเข้ามาว่าน้ำทั้ง ๒ บ่อนั้นมีบริบูรณ์อยู่ เพราะเหตุไรมีคำตอบว่า แต่ก่อนพวกวิทยาธรเคยเอาน้ำมาอาบและเอาของหอมมาทากาย แล้วนั่งเล่นเป็นที่สบายบนแท่นนั้น
พระโพธิสัตว์กับพระเทวีสรงน้ำชำระพระกายแล้วก็ทาน้ำหอมในบ่อนั้นแล้วเสด็จบรรทมหลับไปบนแท่นนั้น
/*13ขณะนั้นมีวิทยาธรคนหนึ่งเหาะมาในอากาศ เห็นพระโพธิสัตว์กับพระเทวีบรรทมหลับอยู่บนแท่น ก็ลักเอาพระขรรค์ได้แล้วเหาะหนีไป พระโพธิสัตว์กับพระเทวีตื่นบรรทมขึ้นแลไม่เห็นพระขรรค์ ก็มีความโสมนัสในพระทัยมาก จนถึงทรงปริเทวนาการ พระโพธิสัตว์ก็ตรัสสอนพระเทวีโดยทางธรรม ระงับความโศกของพระเทวีได้แล้ว พระเทวีจึงทูลถามพระโพธิสัตว์ว่า จะเสด็จไปที่ใดต่อไป พระโพธิสัตว์ตรัสตอบว่า คิดจะข้ามฝั่งน้ำไปฟากข้างโน้น แล้วพาพระเทวีเสด็จลงสู่ฝั่งคงคา เห็นขอนไม้ลอยมาขอนหนึ่ง จึงลงว่ายไปฉุดมาริมฝั่งชวนพระเทวีให้ลงเกาะขอนไม้นั้นว่ายข้ามไปด้วยตั้งพระทัยจะให้ถึงฝั่ง ครั้นว่ายไปถึงกลางน้ำก็บังเกิดพายุใหญ่พัดน้ำเป็นคลื่นระลอกกระฉอกฉาน ขอนไม้นั้นก็ภินทนาการแตกออกไปเป็นสองซีก คลื่นก็ซัดขอนไม้นั้นไปต่างกัน เวลาเช้าพระเทวีขึ้นฝั่งได้แลไม่เห็นพระภัสดาก็ทรงพระโศกาดูรพูนเทวษ มีน้ำพระเนตรนองนัยนาเพียงว่าจะวายชนม์ สิ้นสติสมปฤดีล้มลงเหนือพื้นปัถพี ครั้นฟื้นขึ้นได้สติดีแล้ว ก็ทรงตากผ้าแห้งแล้วก็ห่อเครื่องประดับถือมาตามรอยเท้าคชสารก็บรรลุถึงเมืองมัทราษฐ์ จึงเสด็จยุรยาตรเข้าไปในธานี พบสตรีผู้ใหญ่คนหนึ่ง สตรีนั้นไต่ถามพระราชธิดาก็บอกความว่าจะไปรัมมบุรนคร สตรีนั้นซักถามว่า เหตุไรจึงได้มาถึงพระนครนี้หรือว่ามีหมู่ญาติอยู่ในเมืองนี้ เจ้าแวะเข้ามาเพื่อจะเยี่ยมญาติ พระราชธิดาบอกว่าญาติไม่มี สตรีผู้ใหญ่นั้นก็ชวนให้ไปอยู่กับตน พระราชธิดาไปอยู่ในเรือนสตรีผู้ใหญ่นั้น ครั้นเวลาเช้าจึงเอาพระธำมรงค์เพชรวงหนึ่งให้หญิงผู้ใหญ่นั้นเอาไปขายแก่เศรษฐี ๆ ถามราคา หญิงผู้ใหญ่บอกว่าแหวนนี้กำหนดราคาไม่ได้ แต่ฉันจะต้องการทองคำ ๕ เล่มเกวียน เศรษฐีก็รับเอาแหวนนั้นไว้ให้ทองคำตามหญิงนั้นบอก หญิงนั้นก็ให้คนขับเกวียนบรรทุกทองคำมาแล้วมอบทองคำนั้นให้พระราชธิดา ๆ ให้ถ่ายทาสทาสี แล้วให้สร้างเรือนชั้นอันงาม และให้สร้างศาลาเป็นที่พักอาศัยของสมณพราหมณ์ชีในศาลานั้นให้เขียนเรื่องต่าง ๆ คือ เรื่องประชุมแต่งการวิวาหมงคลที่ศาลเทพารักษ์ เรื่องกษัตริย์ทั้ง ๒ ไสยาสน์บนบนแท่นทอง เรื่องกษัตริย์ทั้ง ๒ ทรงเกาะขอนไม้งิ้วว่ายอยู่กลางน้ำ เกิดคลื่นลมจัดไม้ขอนนั้นแตกเป็น ๒ ซีก กษัตริย์ทั้งสองลอยไปจากกันแล้วให้คนเฝ้าคอยดูว่า ถ้ามีสมณพราหมณ์มาอาศัยในศาลาก็ให้ปูอาสน์รับ และไปบอกคนครัวให้รู้ เวลาเช้าจะได้จัดหาอาหารไปถวาย และให้คนเฝ้าคอยดูกิริยาท่าทางของสมณพราหมณ์ที่เข้ามาอาศัยอยู่นั้น ว่าจะแสดงอาการแปลกประหลาดอย่างไร หรืออยู่เรียบร้อยเป็นปรกติ ถ้ามีผู้แสดงอาการแปลกก็ให้มาบอก พระราชธิดาสั่งคนเฝ้าไว้มั่นคงอย่างนี้ แต่พระราชธิดาคำนึงถึงพระภัสดาอยู่เป็นนิตย์
/*14ฝ่ายพระโพธิสัตว์ลอยอยู่กลางสมุทรเข้าฝั่งยังไม่ได้
ในที่นี้มีคำสอดถามเข้ามาว่า ด้วยวิบากของอกุศลกรรมอย่างไร พระโพธิสัตว์กับพระเทวีจึงได้ว่ายข้ามน้ำข้ามทะเล และพลัดพรากกัน
มีคำวิสัชนาว่า แต่ชาติปางก่อนพระโพธิสัตว์กับพระเทวีเป็นกษัตริย์ลงสรงน้ำในแม่น้ำในฤดูร้อน เวลานั้นมีสามแณรองค์หนึ่งพายเรือเล่นมาตามริมฝั่ง กษัตริย์ทั้ง ๒ นั้นเอาพระหัตถ์กระทบน้ำให้เป็นคลื่นเข้าไปในเรือของสามเณรจนน้ำเต็มลำ เรือก็ล่มลง สามเณรก็ร้องไห้ว่ายน้ำไป กษัตริย์ทั้ง ๒ ก็ช่วยสามเณรให้ขึ้นบกได้ ด้วยอกุศลวิบากที่ได้ทำแก่สามเณรด้วยความคะนองเท่านี้ พระโพธิสัตว์กับพระเทวีต้องว่ายน้ำอยู่ในสมุทรถึง ๕๐๐ ชาติ
เมื่อพระโพธิสัตว์ว่ายน้ำอยู่ในท่ามกลางพระมหาสมุทรครั้งนั้นถึง ๗ วัน พอนางมณีเมขลากลับจากเทวสมาคม มาตรวจท้องพระมหาสมุทรตามหน้าที่ของตน เห็นพระโพธิสัตว์ว่ายน้ำอยู่อย่างนั้น จึงไปเฝ้าพระอินทร์ทูลเหตุนั้น พระอินทร์ทรงตินางมณีเมขลาว่าไม่ใฝ่ใจในหน้าที่ของตน ละเลยไว้จนไม่ได้ช่วยบุรุษบุคคลผู้มีศีลาจารวัตร์ ให้รีบไปช่วยพระโพธิสัตว์ให้พ้นจากอุทกภัย นางมณีเมขลาพูดว่ามีวิทยาธรตนหนึ่งลักเอาพระขรรค์ของพระโพธิสัตว์ไปเสีย พระโพธิสัตว์จึงได้รับความลำบากถึงเพียงนี้ ท้าววชิรปาณีได้ทรงสดับก็ทรงพระพิโรธวิทยาธรนั้น จึงทรงกระบองเพชร เสด็จไปประดิษฐาน ณ ที่สูง แกว่งกระบองเพชรเหนือศีรษะวิทยาธร ขู่ด้วยทรงพระพิโรธว่า เฮ้ยวิทยาธรผู้เป็นโจร เหตุไรเองจึงไปลักเอาพระขรรค์ของพระโพธิสัตว์มา ถ้าเองไม่เอาไปคืนให้ท่านข้าจะตีหัวเองด้วยกระบองเพชรนี้ให้แตกเป็น ๓ เสี่ยง เองอย่าคิดหลีกเลี่ยงจงเอาไปคืนเดี๋ยวนี้ วิทยาธรนั้นกลัวพระอินทร์ก็เอาพระขรรค์ไปคืนให้พระโพธิสัตว์ท่ามกลางมหาสมุทร พระโพธิสัตว์ก็ถือพระขรรค์เหาะขึ้นสู่อากาศไปลงที่มัทราษฐ์นคร คิดว่าจะผ่อนพักบริโภคอาหารและสืบหาพระชายา เผื่อว่าจะเซซังมาอยู่ในบุรีนี้บ้าง จึงเปลื้องเครื่องประดับทั้งหมดซ่อนไว้ในที่กำบังแห่งหนึ่ง แล้วเปลี่ยนเพศเป็นพราหมณ์เข้าไปในพารา ชาวเมืองเห็นก็บอกให้ไปอาศัยที่ศาลาที่พระราชธิดาสร้าง พระโพธิสัตว์เสด็จไปที่ศาลานั้นได้รับความปฏิสันถารทุกประการ ตลอดจนอาหารก็บริบูรณ์ เมื่อพระโพธิสัตว์บริโภคอาหารเสร็จแล้ว พิจารณาดูรูปภาพในศาลานั้น เห็นเป็นเรื่องเหมือนประวัติและความพลัดพรากของพระองค์ก็ทรงพระโศกา ครั้นคลายโศกแล้วทรงพระสรวล คนรักษาศาลาก็นำอาการแปลกนั้นไปบอกกับพระราชธิดา ๆ /*15ก็รีบเสด็จไปสู่ศาลาเห็นพระโพธิสัตว์ก็ทรงพระปรีดาปราโมทย์ยิ่งใหญ่ สุดวิสัยจะเปรียบปาน จึงมีพระเสาวณีย์ตรัสคาถาว่า
นิพฺพุตา นูน เม โสภา
นิพฺพุตา นูน เม ภยา
นิพฺพุตา วิปุลา โสกา
ยสฺสายํ อีทิสา โสกา
ความว่า แต่ก่อนเรานี้ให้รุ่มร้อนด้วยความโสกาดูร เพราะพลัดพรากจากพระภัสดา บัดนี้เราได้เห็นพระภัสดา ความโศกของเราก็ดับภัยของเราก็ดับ ความโศกแลภัยเช่นไรที่เกิดขึ้นแก่เรา ความโศกและภัยเช่นนั้นก็ดับระงับไปหมดแล้ว
พระโพธิสัตว์กับพระเทวีก็จรลีขึ้นสู่เคหฐานที่สร้างไว้นั้นสรงน้ำหอมชำระพระกายบริโภคอาหารสำราญแล้ว พระโพธิสัตว์ก็ไปเอาเครื่องประดับที่ทรงซ่อนไว้นั้นมาประดับพระกาย แล้วทรงดำรัสคำเป็นที่เพลินพระทัย ประทับอยู่ ณ ที่นั้นไม่สู้ช้าวัน จึงให้หาพราหมณ์ทั้งหลายมาเฝ้า ประทานศาลาและเรือนทั้งทาสทาสีกับทองคำทั้งสิ้น เสร็จแล้ว ตรัสชวนพระเทวีเสด็จออกจากเมืองนั้นเหาะขึ้นยังเวหามาตลอดราตรีพอสว่างดีก็ถึงพระราชอุทยาน เสด็จลงมาประทับอยู่ ณ พระตำหนัก
ฝ่ายคนรักษาพระราชอุทยาน เห็นกษัตริย์ทั้ง ๒ แล้วก็รีบไปกราบทูลพระเจ้าสิริสีพะนรคุต ๆ ก็ทรงพระโสมนัส พร้อมด้วยพระมเหสีและพระราชบริวารเสด็จไปสู่พระราชอุทยาน ทรงสวมกอด จุมพิตแล้วตรัสถาม พระโพธิสัตว์กราบทูลเรื่องแต่ต้นจนกลับมาได้ให้ทรงทราบทุกประการ พระเจ้าสิริสีหะนรคุตจึงดำรัสให้ตกแต่งพระนครให้งามวิจิตรบรรจง แล้วอภิเษกพระโพธิสัตว์ถวายราชสมบัติให้เป็นสิทธิทั้งพารา แล้วพระองค์เสด็จบรรพชาเป็นฤาษีบำเพ็ญฌานจนได้สำเร็จอภิญญาสมาบัติ เมื่อสิ้นพระชนม์แล้วไปเกิดในพรหมโลก
ฝ่ายพระเจ้าวินททัตได้ทรงทราบว่าพระโพธิสัตว์ได้เสวยราชสมบัติในรัมมบุรีแล้ว ก็ให้อำมาตย์มาเฝ้าเชิญเสด็จพระโพธิสัตว์ไปมอบถวายราชสมบัติ แล้วเสด็จออกบรรพชาเป็นฤาษีบำเพ็ญฌานจนได้สำเร็จอภิญญาสมาบัติ ครั้นสิ้นพระชนม์แล้วไปเกิดในพรหมโลก
ฝ่ายพระโพธิสัตว์ให้ตั้งโรงทานให้ทานเป็นนิตย์ทั้ง ๒ พระนคร หมู่อำมาตย์ราษฎรที่ประพฤติตามโอวาทของพระโพธิสัตว์ ดำรงอยู่ในเบญจศีลเป็นอัตรา ครั้นสิ้นชีวาแล้วก็ไปเกิดในสวรรค์
/*16สตถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา ฯลฯ สมเด็จพระจอมธรรมทรงตรัสซึ่งนิทาน ครั้งนั้นเทวทัตเป็นวิทยาธรที่ลักพระขรรค์ พระเจ้าสิริสุทโธทน์เป็นพระเจ้าวินททัต พระสิริมหามายาเป็นนางเทพธิดา อานนท์เป็นบุตรปุโรหิต ราหุลเป็นบุตรอำมาตย์ สาริบุตรเป็นพระเจ้าสิริสีหะนรคุต พระมหาปชาบดีโคตมีเป็นพระนางกนกวดี โมคคัลลาน์เป็นพระยาทุมมราช อนุรุทธเป็นพระอินทร์ อุบลวรรณาเป็นนางมณีเมขลา พิมพาเป็นนางวินทุมดี เราตถาคตเป็นสมุทรโฆสราชกุมาร
จบสมุททโฆสชาดก
---
เรื่องสมุททโฆสนี้ นอกจากปัญญาสชาดกยังมีแต่งเป็นคำฉันท์ เริ่มแต่งในครั้งกรุงศรีอยุธยา พระมหาราชครูแต่งค้างอยู่ตอน ๑ สมเด็จพระนารายณ์ ทรงต่อค้างอยู่อีกตอน ๑ มาจนถึงกรุงรัตนโกสินทร กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสทรงแต่งต่ออีกตอน ๑ จึงจบ
๒. สุธนชาดก
/*17กุโต นุ อาคจฺฉสิ ลุทฺธกาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต เอกํ อุกฺกณฺิตภิกขุํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมครู เมื่อเสด็จอยู่ ณ พระเชตวันทรงพระปรารภภิกษุผู้กระสันรูปหนึ่ง ให้เป็นมูลเหตุ ได้ตรัสเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า กุโต นุ อาคจฺฉสิ ลุทฺธก ดังนี้เป็นต้น อนุสนธิเรื่องปัจจุบันนิทานดังแจ้งต่อไปนี้ว่า
กิร ดังได้สดับมา มีภิกษุรูปหนึ่งเที่ยวไปบิณฑบาต ได้เห็นหญิงรูปงามคนหนึ่งให้นึกรักใคร่ ได้กลับจากบิณฑบาตแล้วจึงเอาบาตรแขวนไว้เลยมิได้ฉันอาหาร ครั้งนั้นภิกษุเพื่อนกันได้เห็นอาการภิกษุนั้นจึงถามว่า ท่านไม่สบายเป็นอย่างไร ฯ ดูกรท่านผู้มีอายุ หาได้เป็นอะไรไม่ วานนี้ข้าพเจ้าไปบิณฑบาตเห็นหญิงคนหนึ่งชอบใจรักใคร่ เพราะฉะนั้นข้าพเจ้ากระสันถึงเขานัก พระภิกษุทั้งหลายได้พาตัวภิกษุนั้นไปเฝ้าพระบรมศาสดา ๆ ตรัสถามถึงความกระสัน ภิกษุนั้นได้ทูลความตามจริง จึงมีพุทธดำรัสว่า ดูกรภิกษุ เธอมีศรัทธาได้บรรพชาอุปสมบทในศาสนาของตถาคต อย่างไรจึงได้อุอำนาจแก่มาตุคาม ๆ ทำความชั่วร้ายยากที่จะละได้ นักปราชญ์แต่ก่อนอาศัยมาตุคามเป็นเหตุ ไม่เอื้อเฟื้อต่อสมบัติและบิดามารดา และไม่คิดต่อชีวิตของตนได้ทำความลำบากยากเข็ญ เพราะเห็นแก่มาตุคามอย่างนี้ ภิกษุทั้งหลายจะใคร่รู้เรื่องราวจึงทูลอาราธนา พระองค์ได้นำอดีตนิทานมาตรัสเทศนา ดังปรากฏต่อไปนี้ว่า
/*18อตีเต อุตฺตรปฺจาลนคเร อาทิจฺจวํโส นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ในกาลที่ล่วงแล้วแต่หลัง ยังมีพระราชาพระนามว่า อาทิจวงศ์ได้ดำรงราชสมบัติ ณ ปัญจาลนคร มีอัครมเหสีพระนามว่า จันทาเทวี ๆ มีสุนทรลักษณ์เลิศยิ่งนารี คราวนั้นพระโพธิสัตว์เจ้าของเรา ได้ถือกำเนิดในครรภ์พระนางจันทรา ถึงกำหนดถ้วนทสมาสแล้วพระนางจันทาเทวีได้ประสูติพระราชโอรส งามปรากฏเหมือนรูปสุวรรณปฏิมา เวลาเมื่อประสูติวันนั้น ขุมทองสี่ขุมเกิดขึ้น ณ มุมปราสาททั้งสี่ทิศ พระราชบิดาทอดพระเนตรแล้วตรัสว่า โอรสของเรามีบุญหนักศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพดุลท้าวสหัสสนัย ได้ทรงทำมหันตสักการ จึงให้พระนามว่าสุธนกุมารดังนี้
เมื่อพระสุธนกุมาร มีพรรษายุกาลเจริญขึ้นโดยลำดับทรงรูปสิริวิลาสโสภา เป็นที่พึงใจของมหาชนทั่วไป ล่วงเสียซึ่งวิสัยแห่งมนุษย์สามัญ พระสุธนกุมารนั้น ได้ทรงศึกษาศิลปศาสตรเชี่ยวชาญหาผู้อื่นจะเปรียบปานบมิได้
กิร ดังได้สดับฟังมาว่า ในเมืองอุตรปัญจาลด้านข้างทิศปาจีนนั้นมีสระอยู่แห่งหนึ่ง น้ำในสระนั้นใสคล้ายสีแก้วไพฑูริย์บริบูรณ์ด้วยบัวหลวงบัวแดงบัวขาว ที่รอบขอบสระนั้นล้วนต้นไม้มีดอกออกผลต่าง ๆ เป็นที่น่าชมชูใจ นาคราชนามว่าชมพูจิตรได้อาศัยอยู่ในสระนั้นทุกวัน เพราะเหตุนั้นอุตรปัญจาลนครจึงได้บริบูรณ์ด้วยภิกษาหาร มหาชนในเมืองนั้นเคยพากันไปนมัสการบูชานาคราชเสมอทุกปี ๆ ได้วิงวอนขอให้นาคราชนั้น ช่วยทำพระนครนั้นให้มีภิกษาหารบริบูรณ์เสมอไป ด้วยเหตุนั้น อุตรปัญจาลนครจึงได้บริบูรณ์ด้วยภิกษาหาร เพราะอำนาจนาคราชชมพูจิตร
ก็และในเบื้องปัศจิมทิศแต่อุตรปัญจาลนครออกไปนั้น มีนครชื่อมหาปัญจาละตั้งอยู่เมืองหนึ่ง เกิดขัดสนภิกษาหารหายาก พลเมืองได้ความลำบาก พากันอพยพจากเมืองนั้นไปตั้งบ้านเรือนอยู่ ณ เมืองอุตรปัญจาล พลเมืองมหาปัญจาละก็ร่อยหรอหมดไป ๆ ทุกที คราวนั้นพระเจ้านันทราช ผู้ปกครองมหาปัญจาละ ทอดพระเนตรพระนครมีราษฎรน้อยไป ได้ตรัสถามพวกอำมาตย์ว่า ราษฎรของเราพากันไปไหนเกือบหมดเล่า ฯ ข้าแต่พระมหาราชเจ้า เขาพากันไปอยู่เมืองอุตรปัญจาล ฯ เขาพากันไปด้วยเหตุผลอย่างไรเล่า ฯ พระเจ้าข้า เขาพากันไปด้วยเมืองอุตรปัญจาลหาอาหารบริโภคง่าย ฯ ก็เหตุไรเล่าอุตรปัญจาลจึงหาภิกษาหารง่าย ฯ พระเจ้าข้า ชมพูจิตรนาคราชเขาช่วยคุ้มครองรักษา มหาชนได้ความสุขความเจริญเพราะอำนาจนาคราช
/*19พระเจ้ามหาปัญจาลนันทราช คิดปรารถนาจะฆ่าชมพูจิตรนาคราชได้ปรึกษากับราษฎรทั้งหลายว่า เราจักฆ่านาคราชนั้นได้ด้วยอุบายอย่างไร ฯ พระเจ้าข้า มนุษย์สามัญด้วยกันแล้ว ไม่อาจฆ่านาคราชนั้นได้ ถ้าหากว่ามีพราหมณ์ผู้ร่ายมนตร์ นั่นและอาจผจญเข่นฆ่าพระยานาคได้
พระเจ้านันทราช จึงได้ประกาศหาพวกพราหมณ์มาประชุมพร้อมกันห้าร้อยคนเลือกได้พราหมณ์ผู้รู้มนตร์คนหนึ่งจึงรับสั่งว่า แน่ะพราหมณ์ เจ้าจะจับนาคราชมาทั้งเป็น หรือจะเข่นฆ่าให้ตาย นำมาให้เราเราจักแบ่งราชสมบัติให้กึ่งหนึ่ง ฯ พระเจ้าข้าดีแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าจะนำพระยานาคมาถวายให้ได้ ฯ ดูกรพราหมณ์ จงรีบไปเร็วอย่าได้ช้า พราหมณ์ผู้นั้นถวายบังคมลาไปยังสระน้ำนั้น คิดว่าจักพักค้างอยู่ก่อนต่อรุ่งเช้าเราจักทำพิธีจับนาค ในเวลาเย็นวันนั้น ได้ทดลองทำพิธีดูเพื่อจะให้รู้อำนาจมนตร์ จึงบ้วนปากแล้วนุ่งห่มผ้าขาว มือซ้ายถือหญ้าคาเหยียดมือขวาออกยืนเป่ามนตร์อยู่ริมขอบสระนั้น
ด้วยอำนาจมนตร์ที่พราหมณ์เป่าไป น้ำใสก็กลับกลายขุ่นเป็นควันขึ้นทันใด พราหมณ์ดีใจได้หยุดเป่ามนตร์แล้วพักนอนอยู่ที่นั่น ครั้นรุ่งขึ้นเช้า พราหมณ์นั้นไปเที่ยวหายาที่ในป่า พระยานาคราชได้ขึ้นมาแปลงเพศเป็นพราหมณ์ ยืนแอบดูอยู่ที่ขอบสระ ขณะนั้นนายพรานชื่อปุณฑริก เดินไปถึงประเทศตำบลนั้นด้วยกิจธุระของตนอันใดอันหนึ่ง จึงพบนาคพราหมณ์แปลง ๆ เมื่อจะถามข้อความกับนายพรานปุณฑริก จึงกล่าวคาถานี้ว่า
กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสิ
ลุทฺธก พฺราหฺมณสฺสาหํ
มนฺตุชหตฺลมาคโต
สิงฺฆํ ตุวํ เม วจนํ
สุโณหิ มํ กึกรณตฺถาย
อิธ ตุวํ อาคโตสิ
ความว่า ดูกรพ่อพราน ท่านมาแต่ไหนเล่า ตัวเราได้มาคอยดูพราหมณ์เขาจะเสกมนตร์ ท่านจงฟังคำเราถาม ตัวท่านมาด้วยกิจสิ่งใดในที่นี้ด้วยเล่า ฯ
แน่ะพ่อผู้เจริญข้าพเจ้าเป็นพรานไพร ไม่มีกิจสิ่งใดนอกจากจะหาเนื้อกิน เพราะฉะนั้น ฉันมาที่นี่ก็เพราะจะดักเนื้อ ฯ ดูกรพ่อพราน ท่านเป็นคนชาวเมืองอุตรปัญจาล หรือว่าเป็นคนชาวเมืองอื่น ฯ ข้าพเจ้าเป็นคนชาวเมืองอุตรปัญจาล ฯ ก็เมืองอุตรปัญจาลนั้น /*20ภิกษาหารหากินง่ายหรือยาก ฯ ดูกรพราหมณ์ เมืองอุตรปัญจาลหาภิกษาหารกินง่าย ฯ แน่ะนายพราน ภิกษาหารหากินง่าย เป็นด้วยเหตุไร ฯ ข้าแต่นาย บ้านเมืองของข้าพเจ้ามีข้าวปลาอาหารหากินง่ายนั้น เป็นเหตุด้วยอำนาจพระยาชมพูจิตรนาคช่วยบำรุงรักษา ฯ เออ เมื่อเป็นเช่นนั้นเดี๋ยวนี้ถ้าจะมีผู้ทำอันตรายแก่พระยาชมพูจิตรนาค ตัวท่านจะพึงทำอะไรกับเขาเล่า ฯ ข้าพเจ้าก็จักตัดศีรษะผู้ทำอันตรายพระยานาคนั้นเสีย ฯ นายพรานพูดจริงหรือ ฯ ข้าพเจ้าพูดจริงสิหนะ
พระยาชมพูจิตรนาคราช ได้บอกความจริงแก่พรานบุณฑริกว่า ตัวข้าพเจ้านี้คือนาคราช บัดนี้มีพราหมณ์คนหนึ่งมาทำอันตรายข้าพเจ้า ท่านจงช่วยฆ่าพราหมณ์คนนั้นด้วย ถ้าท่านไม่ช่วยป้องกัน ชีวิตข้าพเจ้าจักบรรลัยด้วยมือพราหมณ์ และพระยานาคจึงแจ้งความว่า ท่านจงไปซุ่มอยู่ชายป่า เมื่อพราหมณ์ได้มาร่ายมนตร์และพ่นยาที่ขอบสระแล้ว ท่านเห็นน้ำขุ่นเป็นควันพลุ่งมาในขณะใด ท่านจงยิงไปให้ถูกพราหมณ์แต่อย่าให้ตาย แล้วท่านจงรีบออกจากระหว่างพุ่มไม้ไป กระชากศีรษะมาเงื้อดาบทำท่าจะฟัน ท่านจงขู่ว่า ดูกรพราหมณ์ผู้ใจร้าย จงคลายมนตร์เสียเดี๋ยวนี้ ถ้าเจ้าไม่คลายมนตร์ เราจักฆ่าให้ตายเดี๋ยวนี้ ฯ ข้าแต่นาคราชพราหมณ์เขาคลายมนตร์แล้ว ข้าพเจ้าจะรู้ด้วยอาการอย่างไร ฯ
แน่ะพรานไพร ท่านจงสังเกตไว้ กาลเมื่อใดน้ำนั้นหยุดนิ่งเป็นปรกติแล้ว กาลเมื่อนั้นท่านพึงรู้เถิดว่าพราหมณ์เขาคลายมนตร์แล้ว ท่านจงตัดศีรษะพราหมณ์คนนั้นเสียด้วยประการดังนี้ พระยานาคราชบอกอุบายให้แล้วก็ไปยังพิภพของตน
ในลำดับนั้น พราหมณ์ได้นำเครื่องพลีมาแล้ว จึงร่ายมนตร์และพ่นยาลงไปในสระ ขณะนั้นน้ำก็เกิดเป็นควันลุกเป็นเปลวไฟ พรานบุณฑริกซึ่งแอบซุ่มที่พุ่มไม้ ได้เห็นแล้วจึงยิงลูกธนูไปถูกพราหมณ์ ๆ ได้ล้มลง จึงวิ่งตรงเข้าจิกศีรษะพราหมณ์ไว้เงื้อดาบทำท่าจะฟันได้ขู่ว่า ดูกรพราหมณ์คนชั่วถ่อย พระยาชมพูจิตรนาคราชผู้นี้เป็นเทวดาของเรา เจ้ามาประทุษร้ายทำไม จงรีบคลายมนตร์เสียโดยเร็วไว หาไม่เราจักตัดศีรษะด้วยดาบเล่มนี้ ทุฏฐพราหมณ์กลัวความตาย ได้คลายมนตร์ออกทันใด พรานบุณทริกเห็นน้ำใสหยุดนิ่งโดยสภาวะปรกติ แล้วจึงตัดศีรษะด้วยดาบพราหมณ์ขาดใจตาย ชมพูจิตรนาคราชมีกายอันเบา ขึ้นมาหาพรานบุณฑริกพาไปยังนาคพิภพ ได้ทำการเคารพบูชาสักการะครบเจ็ดวัน เมื่อจะพาขึ้นมาส่งนั้นได้ให้แก้วที่มีราคามากแก่พรานบุณฑริก แล้วพามาหยุดที่ขอบสระ /*21สั่งไว้ว่า ถ้ามีเหตุอันใดท่านต้องการพบเรา จงมาหานาคที่เฝ้าประตู ๆ เขาจักพาไปหาเรา เมื่อนาคราชจะส่งพรานบุณฑริกให้ไปนั้น จึงกล่าวคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
อุชุํ คจฺฉ อิโต สมฺม
ยตฺุถ ยตฺถ นิเวสเน
ตํ มคฺคํ ปฏิปนฺโนสิ
ชีวนฺโต สห าติภิ
ความว่า แน่ะสหาย ท่านจงเดินตรงไปตามทางนี้ ที่อยู่ของท่านมีในหนทางใด ท่านจงไต่ไปตามวิถีทางนั้น ก็จะได้ประสบพบบุตรภรรยาพร้อมด้วยญาติมิตร จงเลี้ยงชีวิตอยู่เป็นสุขสำราญเถิด
พรานบุณฑริกนั้น ได้กลับจากป่ามาถึงบ้านเรือนของตนโดยสวัสดี
เอกทิวสํ อยู่มากาลวันหนึ่ง นายพรานบุณฑริกนั้นเที่ยวแสวงหาเนื้อในป่า ได้ไปพบอาศรมบทพระกัสสปฤาษี ได้ปลดธนูศรวางไว้เข้าไปกราบไหว้พระดาบส ๆ เมื่อจะถามซึ่งเหตุที่พรานมาหาได้กล่าวพระคาถานี้ว่า
อติทูราคโตสิ ตฺวํ
อสหาโย วเน อิธ
เอโก อรฺเ วิจโร
เกน อิธมาคโตสิ
ความว่า ท่านได้มาไกลไม่มีเพื่อน มาแต่ผู้เดียวเที่ยวมาถึงป่านี้ ด้วยกิจธุระประสงค์สิ่งใดหรือ
พรานบุณฑริกจึงแจ้งความว่า ข้าแต่พระฤาษีผู้เจริญ ข้าพเจ้ามิได้ครั้นคร้ามขามขยาด องอาจดุจราชสีห์เที่ยวมาหาเนื้อไนไพรสัณฑ์คนเดียวเท่านี้ นายพรานนมัสการแล้วก็ไปเที่ยวหาเนื้อต่อไป ได้เห็นสวนตำบลหนึ่งเป็นที่รัมณิยสถาน อันตระการด้วยร่มรุกข์ล้วนไม้แคฝอยงามวิจิตร ในท่ามกลางสวนนั้นมีสระสี่เหลี่ยมเปี่ยมด้วยวารีใสสะอาด ดาดาษด้วยเบ็ญจปทุมวรรณ์ ริมรอบขอบสระนั้นดื่นไปด้วยบุปผาชาติมีจำปาและมะลิเป็นต้น พรานบุณฑริกจึงกลับมาหาพระฤาษี เมื่อจะถามถึงสวนศรีได้กล่าวคาถานี้ว่า
ตํ ตํ หิ อุยฺยานวรํ
ตสฺส มชฺเฌ มโนรมฺมํ
เอกํ ฏลากํ ทิสฺวาน
จมฺปกลงฺกตํ กินฺฺตํ
ฏลากํ ปุจฺฉามิ สิงฺฆํ
ภณสิ ตฺวํ อิสิ
/*32ความว่า ข้าแต่พระฤาษี ที่ตรงนั้นเป็นสวนศรี สระโบกขรณีมีอยู่ท่ามกลางสวน เป็นที่ยียวนใจประดับไปด้วยรุกขชาติมีจำปาเป็นต้น ข้าพเจ้าได้เห็นแล้วคิดฉงนว่า จะเป็นมนุษย์หรือเทวดามาสร้างไว้ ข้าพเจ้าขอถามพระผู้เป็นเจ้า ๆ ได้โปรดเล่าให้ข้าพเจ้าฟัง ณ กาลบัดนี้
พระกัสสปฤๅษีจึงบอกว่า ดูกรพราน สวนนั้นใครจะสร้างไว้เราไม่รู้ เห็นมีอย่างนี้ก่อนเรามาอยู่ หมู่กินรีเคยมีมาเล่นน้ำในสระนั้นท่านอยากดูจงไปยืนแอบอยู่ริมสระ ก็จักได้เห็นชมเล่นเป็นขวัญตา นายบุณฑริกพรานไพรดีใจไปแอบซุ่ม ณ พุ่มไม้ริมขอบสระศรี วันนั้นเป็นวันบุรณมีอุโบสถขึ้นสิบห้าค่ำ ฝูงกินรีทั้งหลายเคยมาเล่นน้ำที่สระสวนอุทยาน
คราวนั้น เจ็ดนางกินรีเป็นธิดาของท้าวทุมราชอยู่ที่ภูเขาไกรลาส ได้พาบริวารพันหนึ่งบินมาโดยอากาศ ครั้นถึงสระสวนได้ชวนกันลงเล่นน้ำ บ้างว่ายบ้างดำบ้างรำและขับร้องตามสบาย ครั้นเวลาบ่ายชวนกันผันผายบินกลับไป พรานบุณฑริกก็ได้เห็นแล้วเกิดความพิศวงด้วยตนยังไม่เคยเห็นแต่ก่อนจึงคิดว่า นางกินรีเหล่านี้งามนักหนา ทำไฉนเราจะได้ไปถวายเป็นอัครชายาพระสุธนกุมาร คิดแล้วก็นิวัตนาการกลับมาหาพระดาบส เมื่อจะถามความนั้นกะพระฤาษี ได้กล่าวพระคาถานี้ว่า
ทิสฺวา ตหีึ อิสิวร
กินฺนริโย คณา พหู
ตุวํ เว พฺรูหิ มหาเสฏ
กถํ ลทฺธามิ กินฺนรี
ความว่า ข้าแต่พระวรฤาษีผู้มีศีลอันประเสริฐ ข้าพเจ้าได้ไปเห็นฝูงกินรีลงเล่นน้ำในสระนั้นเป็นอันมาก เกิดความอยากได้ ทำไฉนจะได้เล่า ขอพระผู้เป็นเจ้าได้โปรดบอกอุบายให้ข้าพเจ้า ณ บัดนี้
พระกัสสปฤๅษี เมื่อจะแนะนำวิธีจับนางกินรีให้ ได้กล่าวพระคาถานี้ว่า
สุโณหิ ตุวํ เม วจนํ
อุปายํ จินฺติตํ มยา
นาคปาสํ ลภิตฺวาน
ลภิตา กินฺนรี ตยา
ตุวํ วินา นาคปาเสน
กินฺนรินฺนาภิปตฺถเย
ยถา จนฺทํภิปตฺถยา
ตถา ตฺวํ อภิปตฺถเย
/*23ความว่า ท่านจงฟังคำเราจะบอกให้ อุบายเราได้คิดไว้ ท่านได้นาคบาศมาคล้องจึงจะได้นางกินรี ท่านจะทำพิธีอย่างอื่นนอกจากนาคบาศแล้วอย่าหวังเลยว่าจะได้ อุปมัยเหมือนผู้มุ่งหมายเอาดวงพระจันทร์ ไม่มีวันได้เหนื่อยกายเปล่า
พรานบุณฑริกจึงถามพระดาบสว่า พระเจ้าข้า ทำไฉนเล่าข้าพเจ้าจึงจะรู้ว่านาคบาศมีอยู่ที่ไหน จะได้นาคบาศมาด้วยอาการอย่างไร พระผู้เป็นเจ้าได้บอกให้ข้าพเจ้าทราบ ณ บัดนี้ พระฤาษีจึงบอกให้ว่า นาคบาศนั้นเฉพาะมีที่นาคโลก ท่านอาจไปเอามาได้แล้ว นางกินรีที่ขอบใจก็เป็นอันได้สมประสงค์ พรานไพรได้ฟังดังนั้น มีใจเกษมสานต์ยิ่งนักหนา จึงกราบลาพระฤาษีตรงไปสู่สระใหญ่ ตั้งใจระลึกถึงพระยาชมพูจิตรนาคราช นายประตูรู้วาระน้ำจิตนายพรานไพร ได้นำพรานไปหานาคราช ๆ เมื่อจะถามเหตุที่พรานมาหา ได้กล่าวคาถานี้ว่า
กึ การณํ หิ ลุทฺธก
อาคโต มม สนฺติเก
เกนตฺเถนสิ ตฺวํ พฺรูหิ
ปูเรสฺสามิ มโนรถํ
ความว่า แน่ะพราน มีเหตุการณ์อะไรท่านจึงได้มาหาข้าพเจ้า จะธุระประสงค์สิ่งใดหรือจงบอกข้าพเจ้า ๆ จะจัดการให้ตามความประสงค์
พรานบุณฑริกจึงแจ้งว่า ข้าแต่นาคราชผู้เรืองฤทธิ ข้าพเจ้ามาหาปรารถนาจะขอนาคบาศ ฯ ดูกรสหาย ท่านจงขอสิ่งอื่นๆเราจะให้ นาคบาศนี้เป็นของคู่ชีวิต กาลใดพระยาครุฑมาจะจับเรา ในกาลนั้นเราถือนาคบาศไว้ พระยาครุฑไม่กาจเข้าใกล้แล้วหนีไป เหตุนี้เราให้ไม่ได้ ฯ ข้าแต่นาคราช ขอท่านได้กรุณาให้เถิดแล้วจะเอามาส่ง ฯ นาคราชจึงคิดว่า พรานผู้นี้ได้มีคุณกับเรา เขาได้ช่วยชีวิตเราไว้ เราจะมีชีวิตอยู่หรือตายก็ตาม ซึ่งเราจะไม่ให้หาควรไม่ คิดแล้วก็ส่งนาคบาศให้พรานไป พรานดีใจได้สรรเสริญนาคราชา ๆ จึงพาพรานมาส่งยังมนุษย์วิถี ได้กล่าวคาถานี้ว่า
ยงฺกิฺจิ การณํ อตฺถิ
เม สนฺติกํ อิธาคโต
ตฺวิ มมํ สรสิ สมฺม
ยงฺกิฺจิ ตว การณํ
ความว่า ดูกรสหาย ท่านมีกิจสิ่งใดจงมาหาเราที่ตรงสระนี้ จงระลึกถึงเรา ๆ จักมาทำกิจของท่านให้สำเร็จไป
/*24พรานบุณฑริกดีใจ รีบคลาไคลมาหาพระฤาษี แล้วไปแอบซุ่มอยู่ที่พุ่มไม้ใกล้สระโบกขรณี คอยดูทางนางกินรีจะบินมา
คราวนั้น ธิดาวิชาธรเจ็ดนางสวมปีกหางแต่งกายาพร้อมด้วยบริวารบินทะยานจากไกรลาสมาทางอากาศถึงสระโบกขรณี จึงเปลื้องเครื่องประดับกับปีกหางลงวางไว้ ได้พากันลงไปเล่นน้ำในสระ ณ ขณะนั้นพรานบุณฑริก ค่อย ๆ ย่องออกไปจากพุ่มไม้ ขว้างนาคบาศไปกลางฝูงกินรี บ่วงนั้นเฉพาะคล้องหัตถ์นางมโนราห์ นางกินรีทั้งหลายได้เห็นพรานป่ามีความกลัวรีบขึ้นมาแต่งตัวบินหนีไปในเวหา ได้ร้องไห้พิไรร่ำรำพันว่า แต่ก่อนไรได้เคยมาเล่นน้ำที่สระสวนนี้ จะได้มีภัยสิ่งไรก็หาไม่ ครั้งนี้มามีภัยขึ้นด้วยเหตุไรเล่า จำพวกเราจักทูลพระราชาว่า พรานป่าจับราชธิดาไว้ดังนี้ พระเทวีผู้มารดาจักทรงโศการ่ำไร คงจักตามมาตายกับพระธิดาที่นี่
เหล่าพวกกินรี ได้บินมาถึงภูเขาไกรลาส พากันสยายผมเปลื้องอาภรณ์หมอบลงแทบบาทวิชาธรทุมราช พากันร้องไห้กราบทูลว่าเกิดความพินาศใหญ่ นางมโนราห์เทวีมีพราหมณ์คนหนึ่งมาจับไว้เหมือนเสือจับเนื้อในป่าก็ปานกัน เทวีผู้มารดาได้ฟังดังนั้น ยกหัตถ์ทั้งสองค่อนพระทรวงพลางทางทรงโศกี ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า
หาหา ธิตา มยา มยฺหํ
น ปสฺสามิปิ เต มุขํ
อนุสฺสรามิ ลุทฺเธน
วิทฺธาหํ วิย สตฺติยา
มโนหรํ น ปสฺสามิ
มรณํ เม วรํ สิยา
กึ ชีวิตํ วินา ธิตา
นิยตํ เหสฺสามี ชีวิตํ
ความว่า โอโอ้มโนห์ราลูกรักของแม่ แม่ไม่ได้เห็นหน้าเจ้า เฝ้าแต่รำลึกถึง ปิ่มประหนึ่งว่าจะขาดใจ อุปมัยดังพรานไพรแทงด้วยหอกฉะนั้น แม่ไม่ได้เห็นมโนราห์ตายเสียดีกว่ามีชีวิตอยู่ ถึงมีชีวิตอยู่ต่อไปแต่ได้พรากจากลูกรักนี้ไม่มีประโยชน์อันโด แม่จักต้องตายเสียเป็นมั่นคง
ณ ครั้งนี้ พระเทวีจึงทูลพระภัสดาว่า ข้าพระบาทจะขอลาไปตามมโนราห์ ฯ แน่ะพระเทวีดีแล้วเธอรีบไปเถิด พระเทวีผู้มารดาพร้อมด้วยบริวารบินทะยานไปยังอากาศ เที่ยวเสาะหานางมโนราห์ในกาลนั้น
(ทีนี้จะกล่าวถึงพรานบุณฑริกต่อไป) พรานบุณฑริกเห็นนาคบาศคล้องหัตถ์มโนราห์ รีบสาวเท้ามาหวังจะจับหัตถ์มโนราห์ ๆ ร้องห้ามว่า ท่านอย่าได้ถูกต้องชีวิตน้องจะตายลง ท่านจงปลดบ่วงออกให้ ตัวข้าจะไปกับท่าน พรานบุณฑริกได้ปลดนาคบาศจากหัตถาแล้วพูดว่า นางเทวีจงเปลื้องเครื่องคลุมคือปีกหางให้ข้าพเจ้า นางมโนราห์ได้เปลื้องปีกหางส่งให้นายพรานถือไว้ นางได้คุกเข่าลงกับพสุธาผันหน้าต่อทิศอุดร นมัสการพระบิดามารดาด้วยถ้อยคำว่า ทีนี้เป็นที่สุดแล้ว ลูกแก้วมิได้กลับมายังสระศรีนี้อีกต่อไป ข้าแต่พระบิดามารดาเจ้าข้า ได้โปรดประทานโทษแก่ลูกด้วย จำเป็นจำใจต้องไปกับพรานป่า ข้าแต่พระบิดามารดาจักทำอย่างไร ลูกได้เคลิ้มหลงไหลได้ตกไปในอำนาจของผู้อื่นแล้วฉะนี้
เมื่อนางมโนราห์เทวี คร่ำครวญไปกับนายพรานถึงช่องภูผา นางหันหลังกลับมานั่งลงเปลื้องสังวาลแก้วมณีออกฝังฝากกับพระยาเขาหิมพานต์ว่า ถ้าพระมารดาเจ้าได้ตามมาถึงนี่ ขอพระยาเขาได้โปรดให้สังวาลมณีนี้แก่พระมารดาไปด้วยและช่วยบอกว่าพรานป่าพาไปทางนี้ นางโศกีร่ำไห้ได้กล่าวคาถานี้ว่า
ปาเท หตฺเถ น ปสฺสามิ
เมปิ สรณํ มาตรํ
อิมํ ปจฺฉิมํ น ปสฺสามิ
ทุลฺลภํ ภเว ทสฺสนํ
สภาโว สพฺพโลกานํ
อนิจฺจํ อธุวํ สทา
สงฺโยคฺจ วิโยคฺจ
สพฺเพว ปริณามิกา
วโย จ อตฺถิ โลกสฺมึ
นิจฺจํ วิโยคเมว จ
สพฺเพ ปุตฺตา ปิยายนฺติ
อนฺเต จ ปริณามิกา
ความว่า หม่อมฉันได้เคยเฝ้าพระแม่เจ้าทุกเช้าเย็น บัดนี้มิได้เห็นพระบาทและหัตถาพระชนนี พระมารดานี้เคยเป็นที่พึ่งของลูกแก้วแต่นี้ต่อไปแล้วนับวันจะไม่ได้เห็นพระมารดา ถึงจะเที่ยวดั้นด้นค้นหาก็ยากที่จะได้เห็น จะตายหรือจะเป็นไม่รู้ที่ อนึ่งคิดขึ้นมาถึงธรรมดาของสรรพโลกย่อมไม่เที่ยงถาวรความพอพร้อมและความพลัดพรากทั้งสองนี้ ย่อมมีทั่วไปในโลก สรรพสัตว์ทั้งหลายที่เกิดมามีความแปรไปเป็นธรรมดา ความเป็นหนุ่มสาวย่อมมีในโลก ความวิโยคก็ย่อมมีอยู่เป็นนิตย์ ธรรมดาลูกมารดาจะผูกความรักสักเท่าใด ในที่สุดมีความแปรผันจืดจางห่างลงทุกวันเป็นธรรมดา
/*26เมื่อนางมโนราห์พิลาปร่ำไรดังนี้ แล้วจรลีไปกับนายพราน ๆ จะได้คิดนึกเพียงจะจับหัตถ์นางมโนราห์ก็ไม่ ด้วยเหตุใดด้วยเหตุตนเป็นคนกาฬกิณณี มิได้สมควรแก่สิริ เพราะฉะนั้นนายพรานจึงไม่อาจจะอภิรมย์ร่วมกับนางมโนราห์นั้นได้ เผอิญให้คิดไปว่าเราจักพานางกินรีผู้นี้ไปถวายให้เป็นบาทบริจาริกาแต่พระสุธนกุมาร ในที่นี้มีคำรับเข้ามาว่าหญิงใดมีบุญสมควรเป็นใหญ่ในโลก หญิงนั้นมีรูปงามสมลักษณะได้เกิดแล้วในสำนักแห่งบุรุษมีรูปอันประณีต เพราะฉะนั้น พรานบุณฑริกจึงได้นางมโนราห์รามา คิดว่าจะถวายพระสุธน พรานบุณฑริกกับนางมโนราห์ได้พากันมาไม่นานนักได้บรรลุถึงพระนครอุตรปัญจาล
ตํ ทิวสํ วันนั้นพระโพธิสัตว์เจ้า ได้ทรงสมุทหัตถีเสด็จไปยังอุทยานพร้อมด้วยบริวาร ทอดพระเนตรเห็นนายพรานกับนางมโนราห์เดินผ่านมา มีจิตคิดรักใคร่ด้วยสามารถ ความเยื่อไยในชาติหนหลัง จึงรีบสั่งให้บุรุษไปหาตัววนจรกับนางมโนราห์เข้ามาเฝ้าถามว่าเจ้าชื่อใด มาแต่ไหนและมาด้วยกิจอันใด นายพรานจึงทูลว่า ข้าพระบาทชื่อบุณฑริกมาแต่ป่าหิมพานต์ ต้องการมาจะถวายราชธิดาวิชาธรแต่พระองค์พระเจ้าข้า
พระโพธิสัตว์ทรงพระโสมนัส ได้ประทานทองคำพันลิ่มกับแหวนเพชร์วงหนึ่งแก่พรานบุณฑริก และทรงเกื้อกูลด้วยสักการอื่นอีกมากมาย แล้วให้พนักงานไปกราบทูลพระราชบิดามารดา พระเจ้าอาทิจวงศ์กับองค์จันทาเทวี ทรงโสมนัสยินดีได้ให้พนักงานเภรีไปตีประกาศราษฎรว่า บรรดาประชาชนชาวนครจงจัดแจงสิ่งของบรรณาการ ออกไปต้อนรับนางมโนราห์ธิดาท้าววิชาธรลูกสะใภ้ของเรา ราษฎรทั้งหลายได้พากันทำตามประกาศพระเจ้าอาทิจวงศ์ราช ให้พนักงานจัดการแต่งนครให้งดงามวิจิตรรุ่งเรื่องราวกะว่าเมืองไตรทศทิพยวิมาน แล้วให้เชิญนางมโนราห์แต่อุทยานเข้าสู่พระราชฐาน ได้ให้จัดพิธีมงคลการสามอย่าง คือ ปราสาทมงคล วิวาหมงคล อภิเษกมงคล เมื่อเสร็จพิธีการมงคลแล้ว พระมหาสัตว์ก็ได้เสด็จร่วมรักกับมโนราห์อัครมเหสีทรงหน่ายคลายนารีอื่นมิได้อาลัยได้เสวยสุขสำราญพระหฤทัย ด้วยประการดังนี้
(ต่อนี้จะกล่าวถึงมารดานางมโนราห์) ใจความว่า นางเทวีมโนหรมาตา เที่ยวเสาะหาราชธิดามาถึงสระโบกขรณี ได้หยุดลงจากอากาศวิถี ได้เห็นกุณฑลแก้วมณีและพวงดอกไม้อันกระจัดพลัดพรายตกอยู่ที่ท่าลงเล่นน้ำ นางยั้งพระองค์ไว้ไม่ได้ก็ล้มลงไป อุปมัยดังยอดปราสาทอันต้องเวรัมพวาตหักขาดลงฉะนั้น นางทรงรำพันถึงพระลูกยาว่า /*27มารดาได้มาเห็นแต่สระศรีมิได้เห็นหน้าเจ้ามโนราห์ มารดาไม่รู้ว่าจะถามใคร ๆ ก็ไม่มีมา มารดาจะได้ถามเขา โอ้ว่ากรรมของเราจึงพลัดพรากไปจากกัน ทำไฉนจะได้เห็นหน้ามโนราห์ นางร่ำไรไปมาดุจดังจะเป็นบ้า
นางประคองสองพาหาสยายเกศ ทรงอาดูรเทวษเดินตามรอยเท้าเข้าไปป่าหิมพานต์ ได้ทัศนาการเห็นห่อเครื่องประดับวางอยู่ที่คบไม้นางได้ล้มลงในที่นั้น ครั้นได้สติขึ้นมานางโศการ่ำพิไรว่าแม่มโนราห์คงจะไปทางนี้แล้ว แม่มิได้เห็นพระลูกแก้วเห็นแต่ห่อเครื่องประดับนี้ นางจึงได้เอาลงมาแนบไว้กับอก เที่ยวงันงกเดินตามไป เมื่อไม่เห็นลูกยานางจึงกลับมายังเขาไกรลาสเข้าไปสู่สำนักทุมราชสามี ที่นั้นท้าวทุมราช ได้ทอดพระเนตรนางนาถเทวีเจ้ากลับมา เมื่อจะไต่ถามนางพระยาได้กล่าวพระคาถานี้ว่า
กี ปน ปติตํ ภทฺเท
อมฺหากํปี ธีตรฺจ
วิจรนฺตี คเวสาย
อิโต ปพฺพตวนานิ
ความว่า แน่ะพระนางเทวีผู้เจริญ เธอได้เที่ยวค้นคว้าไปตามภูเขาและเนาไม้ ได้พบพระลูกยาของเราหรือไม่จึงได้กลับมา
นางมโนหรมาตาจึงทูลว่า ข้าแต่เทวบพิตร หม่อมฉันเที่ยวด้นดั้นค้นหาทั่วไปก็มิได้พบมโนราห์เทวี ได้เห็นแต่เครื่องประดับนี้วางอยู่ค่าคบไม้ หม่อมฉันสุดที่จะตามต่อไปจึงได้กลับดังนี้ หกนางกินรีพากันนั่งล้อมชนนีพิลาปร่ำไรโดยประการต่าง ๆ
(ทีนี้จักกล่าวถึงพระโพธิสัตว์ต่อไป) ใจความว่าพระโพธิสัตว์ได้เสวยสมบัติสิ้นกาลหลายเดือนมาแล้ว มีพราหมณ์ผู้ชำนาญเวทศาสตร์คนหนึ่ง ได้สามิภักดิ์เข้ามารับใช้การงานของพระโพธิสัตว์เสมอทุกวัน พระมหาสัตว์เห็นว่าพราหมณ์นั้นขยันดีมีรับสั่งถามว่า เจ้าสู้กรากกรำลำบากอุปฐากเรา เจ้าจะต้องประสงค์สิ่งใดหรือ ฯ ข้าแต่มหาราชข้าพระบาทตั้งใจไว้ว่าเมื่อพระราชบิดาของพระองค์ทิวงคตไปแล้ว ข้าพระบาทจะขอรับบรรดาศักดิ์ตำแหน่งที่ปุโรหิต ในกาลเมื่อพระองค์ดำรงราชย์แล้วนั้น พระมหาสัตว์ได้รับคำพราหมณ์นั้นไว้ ฝ่ายปุโรหิตซึ่งยังคงตำแหน่งอยู่รู้เรื่องนั้นเข้า คิดผูกเวรต่อพระมหาสัตว์เจ้าได้กราบทูลยุยงพระเจ้าอาทิจวงศ์ว่า พระสุธนราชโอรสคิดขบถต่อพระองค์จะปลงพระชนมชีพหมายจะเป็นพระราชา พระราชบิดาได้ทรงฟังก็หาเชื่อปุโรหิตไม่
/*28อยู่มาวันหนึ่ง มีพวกข้าศึกยกมาตีเมืองปลายเขตแดนอุตรปัญจาล พระเจ้าอาทิจวงศ์ทราบแล้ว คิดจะเสด็จออกไปปราบศึกเอง แต่เกรงว่าจักไม่สามารถจะเอาชัยชนะได้จึงปฤกษากับปุโรหิต ว่าจะให้ใครออกไปปราบศึกได้ดี ฯ ข้าแต่เทวบพิตร พระองค์จงส่งพระราชโอรสไปเถิด พระเจ้าข้า ฯ ดูกรมหาพราหมณ์ ลูกของเรา ความคิดยังอ่อนแอแลทั้งไม่ฉลาดในการรบด้วย จะส่งไห้ออกไปเห็นจะไม่ได้ ฯ ข้าแต่มหาราชพระราชโอรสกำลังหนุ่มว่องไว รู้จักการรบดีกว่าผู้ใหญ่เสียอีกพระเจ้าข้า ฯ พระอาทิจวงศ์ราชาเห็นชอบด้วยปุโรหิตแล้ว ได้รับสั่งหาตัวพระสุธนกุมารเข้าตรัสว่า ดูกรพ่อสุธน พ่อจงรับอาสาออกไปปราบข้าศึกยังปัจจันตชนบทสักครั้ง พระมหาสัตว์รับโองการพระบิตุราชแล้ว ถวายบังคมลาออกไปหาพระมารดาทูลความตามที่พระปิตุราชใช้ให้ไปนั้น ครั้นแล้วได้บอกแก่นางมโนราห์เทวี ๆ ทูลวิงวอนจะขอไม่ให้เสด็จไป พระองค์ได้ปลอบนางมโนราห์เทวีให้คลายความวิโยคแล้ว ได้รีบรัดจัดกระบวนพลซึ่งจะยกออกไปไว้พร้อมเสร็จ
ครั้นได้พิชัยฤกษ์แล้ว พระสุธนกุมารจึงเสด็จขึ้นทรงหลังมาตังคกุญชร พวกนิกรสหชาติโยธาทั้งสี่หมู่ก็เดินเป็นคู่กันไป ได้ยกพยุหเคลื่อนออกจากเมือง เดินแน่นเนื่องสับสนกล่นกลาดปถพี กุญชรหัตถีก็เปล่งสำเนียงโกญจนาท พลทหารม้าผู้สามารถและพลเดินเท้าล้วนอาจหาญ แวดล้อมพร้อมด้วยบริวารสะเทื้อนสะท้านแผ่นพสุธาทั้งเทพยดาก็ยังมาช่วยอภิบาล รีบเร่งเดินกระบวนทัพ โดยลำดับจนบรรลุเขตขัณฑ์ปัจจันตชนบท ด้วยเดชานุภาพมหาสัตว์เจ้า เหล่าพวกข้าศึกทั้งหลายก็ไม่อาจรบต่อสู้ได้ พากันยกพวกพลหนีกลับไป
ตํ ทิวสํ ในคืนวันที่พระโพธิสัตว์ยกพลโยธาไปนั้นพระเจ้าอาทิจวงศ์ทรงพระสุบินว่า พระอันตะของพระองค์ไหลออกจากอุระ แล้วไปกระหวัดวงสากลชมพูทวีปสามรอบแล้วได้หดกลับเข้าในพระอุระดังเก่า พระเจ้าอาทิจวงศ์ทรงสะดุ้งตื่นบรรทม ครั้นถึงเวลาเช้า ให้หาตัวปุโรหิตเข้ามาเฝ้าตรัสถามถึงความที่ทรงนิมิต ปุโรหิตมีความดีใจคิดว่าความที่เราตั้งไว้ที่นี้จักสำเร็จแล้ว วันนี้เราจักได้เห็นสุธนผู้เป็นข้าศึกแล้ว คิดดังนี้จึงกราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่เทวบพิตร พระสุบินนิมิตนี้ไม่ดี ฯ ดูกรพราหมณ์ ไม่ดีนั้นจักเป็นอย่างไร ฯ ข้าแต่เทวบิพิตรตำราทายว่าพระราชสมบัติกับพระองค์จักเป็นอันตรายถึงความพินาศใหญ่ ฯ ดูกรพราหมณ์ ถ้าเช่นนั้นเราจะแก้ไขอย่างไรได้บ้าง ฯ ควรจะทำการบูชายัญ ฯ พิธีบูชายัญนั้น/*29จักทำอย่างไร ฯ ข้าแต่เทวบพิตรพิธีบูชายัญนั้นต้องฆ่าสัตว์สองเท้าสี่เท้าบูชา ที่ฝันร้ายจึงจะกลายเป็นดีได้ พราหมณ์บปุโรหิตทูลดังนี้แล้ว จึงได้กราบทูลด้วยคาถานี้ว่า
ยทา ทุสุปินํ ทิสฺวา
สพฺพปาณาย ขุหติ
นาสฺเสติ ทุสุปินํ ทิฏฺํ
อิติ เวโท ปวุจฺจติ
ตสฺุมาปิ ยฺํ กริตฺวา
มา จ โกจิ อุปทฺทโว
เทวิยา รชฺขํ อตฺตานํ
กตยฺํ สุขํ ลภสิ ปุเรตรํ
ความว่า ข้าแต่มหาราช คัมภีร์เวทศาสตร์ทายไว้อย่างนี้ว่า กาลเมื่อใดผู้ที่ฝันเห็นไม่ดี ได้ทำพิธีบูชาด้วยฆ่าสัตว์แล้ว ในกาลนั้นฝันร้ายก็กลับกลายเป็นดีไป เพราะเหตุนั้น พระองค์ได้ทรงทำยัญญวิธีแล้วอุปัททวันตรายก็ไม่มี พระองค์กับพระราชเทวีจักเสวยราชสมบัติ เป็นสุขสำราญยิ่งเช่นดังก่อนมาด้วยประการฉะนี้
ราชา พระเจ้าอาทิจวงศ์ทรงตรัสสั่งอำมาตย์ทั้งหลาย ให้รีบช่วยหาสัตว์สี่เท้าสองเท้าไว้ให้พร้อมเราจักทำบูชายัญ อำมาตย์ทั้งหลายนั้น ได้บังคับพวกพรานให้จัดการหาสัตว์สี่เท้าสองเท้ากับทั้งบุรุษและสตรี นำมารวมไว้ในโรงพิธียัญพร้อมเสร็จแล้ว ได้กราบทูลให้ทรงทราบทุกประการ พระราชาจึงตรัสแก่พราหมณ์ปุโรหิตว่า ดูกรพราหมณ์สิ่งสรรพสัตว์ได้จัดไว้พร้อมแล้วจงรีบทำพิธีเถิด ฯ ข้าแต่เทวบพิตร ยังขาดอยู่สิ่งหนึ่งยังทำพิธีไม่ได้ ฯ ดูกรพราหมณ์ ยังขาดอะไรอีกเล่า ฯ ข้าแต่เทวบพิตร ยังขาดกินนรอีกอย่างหนึ่ง ฯ กินนรนั้นหาได้ยากนัก ฯ หาไม่ยากนักมีอยู่ในนครนี้คือนางมโนราห์ ฯ นางมโนราห์เทวี เป็นคู่ชีวิตของสุธนเขา ไม่ควรเอามาฆ่าบูชายัญ ฯ ข้าแต่เทวบพิตร การจะควรหรือไม่ควรนั้น พระองค์จงทรงวิจารณ์ให้ดีก่อน จงเห็นความทุกข์ร้อนอันเกิดแก่พระองค์และราชเทวีถึงที่สุดราชสมบัติก็จักพินาศไป ฯ ดูกรปุโรหิตเราจักฆ่าอัครมเหสีของสุธนกุมารถูกของเราตามถ้อยคำของปุโรหิตไม่ได้ ฯ ข้าแต่พระมหาราช พระองค์จงทรงฟังข้าพระพุทธเจ้ากราบทูล บุคคลได้สละบุตรภรรยาเป็นที่รักทำการบูชายัญแล้ว บุตรและภรรยาทั้งหลายนั้น ย่อมตามรักษาตนผู้สละนั้นให้ถึงซึ่งความเจริญ บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญมากนัก
อนึ่ง ไฟอันร้อนได้ตกคิดไหม้อยู่บนพระเศียรของพระองค์เมื่อบุตรมีอยู่ในที่ใกล้พระองค์ควรจะใช้ให้บุตรช่วยดับไฟหรือจะใช้ให้ลูกเขาคนอื่นช่วยดับไฟอันร้อนเล่า เมื่อพระองค์/*30ยังดำรงพระชนม์อยู่ก็ควรจะคิดแก้ไขเปลื้องตนให้พ้นความทุกข์ร้อนจึงจะชอบ เพราะเหตุนี้ พระองค์จึงรีบรักษาพระองค์ไว้ จะต้องประสงค์อะไรกับนางมโนราห์ ถ้าพระองค์ยังดำรงพระชนม์อยู่ต่อไปอาจจะหาหญิงอื่นเสมอด้วยนางมโนราห์หรือดียิ่งกว่าก็คงจะหาได้ บุคคลผู้ใดคิดแก้ไขรักษาตนให้พ้นอันตรายไว้ได้ บัณฑิตทั้งหลายย่อมยกย่องสรรเสริญมากนัก เมื่อพราหมณ์ปุโรหิตกราบทูลอย่างนี้พระเจ้าอาทิจวงศ์ก็ทรงดุษณีภาพนิ่งอยู่ หาได้ตรัสทัดทานประการใดไม่ พราหมณ์ปุโรหิตรู้ว่าพระราชาพอพระหฤทัย จึงใช้ให้บริชนเตรียมการยัญพิธีเพื่อจะให้จับนางมโนราห์เทวีมาฆ่าบูชายัญ
คราวนั้น เสียงเล่าลือระบือแซ่ไปทั่วพระนคร ฝ่ายทาสีคนใช้สนิทของมโนราห์เทวี ๆ มีพระหฤทัยราวว่าจะแตกออกไปได้เจ็ดภาค จึงได้รีบไปเฝ้าพระราชมารดาของพระโพธิสัตว์เจ้า ครั้นถึงจึงซบพระพักตร์ลงแทบพระบาทาพระสัสสุรราช ปริเทวนาการร่ำไห้ได้กราบทูลว่า ข้าแต่พระราชมารดาพระแม่เจ้าไม่ทรงทราบหรือ บัดนี้พระเจ้าอาทิจวงศ์ทรงเชื่อถ้อยคำพราหมณ์ปุโรหิต คิดจักจับหม่อมฉันไปฆ่าบูชายัญ ขอพระมารดาได้กรุณาด้วยช่วยไปทูลขอผ่อนผันผัดรอแต่พอให้พระสุธนกุมารเธอกลับมา หม่อมจักได้ถวายบังคมบาทราชภัสดา ขอษมาโทษและทูลลาตายไปตามยถากรรม
ฝ่ายนางจันทาเทวี รับคำนางมโนราห์เทวีศรีสะใภ้จึงพร้อมด้วยบริวารเสด็จจะไปเฝ้าพระเจ้าอาทิจวงศ์ ๆ ทรงทราบว่าพระนางจันทาจะมาเฝ้า จึงรับสั่งกับราชบุรุษไว้ห้ามไม่ให้พระนางจันทาเฝ้า พระนางจันทาเทวี เมื่อไม่ได้โอกาสเข้าเฝ้าก็เสด็จกลับ แล้วเสด็จขึ้นยังปราสาทนางมโนราห์ ตรงเข้าสวมกอดศรีสะใภ้ ทรงพิลาปร่ำไรด้วยประการต่าง ๆ
นางมโนราห์เทวีจึงทูลว่า ข้าแต่พระมารดา ถ้าว่าพระมารดาเจ้าไม่ได้โอกาสเฝ้าแล้ว หม่อมฉันผู้ลูกแก้วจักตายเที่ยงแท้ไม่ต้องสงสัย นางเธอก็ร่ำไห้ได้กราบทูลว่า ถึงว่ามีพระราชาอันประเสริฐก็เชื่อว่ามีเสียเปล่า หาเป็นร่มเงาได้พึ่งอาศัยไม่ บัดนี้คนอื่นเขากลับมาจะจับหม่อมฉันนำไปฆ่าบูชายัญเสียวันนี้แล้ว ลูกแก้วได้ปราศจากภัสดาหาที่พึ่งมิได้ พระสุธนผู้ภัสดาก็จักมรณาไปตามหม่อมฉัน ถ้ากระนั้นพระราชมารดา จงได้กรุณาประทานเครื่องประดับที่หม่อมฉันฝากไว้หม่อมฉันจะได้ประดับกาย แล้วจักถวายบังคมลาตายทั้งเครื่องประดับ
/*31พระนางจันทาผู้มารดาสุธนกุมาร จึงได้ประทานเครื่องประดับกับปีกหางให้แก่นางมโนราห์เทวี ๆ จึงประดับกายอินทรีย์สวมปีกหางพร้อมเสร็จแล้ว จึงบังคมชนนีฟ้อนรำไปมา พระนางจันทาเทวีทรงคลึงเคล้าศรีสะใภ้ และรันทดสลดหฤทัยโศกีมีเสาวณีย์ตรัสว่า เจ้าสุธนลูกของเราเขากลับมาเมื่อไม่เห็นแม่มโนราห์ก็จะเที่ยวตามถามหาทั่วมนเทียรสถาน เมื่อไม่พบพานแล้วพระลูกแก้วก็จักตายเป็นมั่นคง
นางมโนราห์เทวีจึงทูลว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้า ถ้าว่าพระสุธนกุมารจอมภัสดากลับมาถึงแล้ว ทูลกระหม่อมแก้วจงบอกตามคำหม่อมฉันสั่งไว้ว่า หม่อมฉันผู้ชื่อว่ามโนราห์ ขอถวายบังคมฝ่าพระบาทราชสามี โทษกรณ์สิ่งใดมีขอได้โปรดษมาโทษแก่หม่อมฉันผู้มโนราห์ด้วย กับช่วยบอกว่าหม่อมฉันมโนราห์ ขอถวายบังคมลาตายตามยถากรรม นางมโนราห์เทวีทูลดังนี้แล้ว นางจึงบ่ายหน้าต่อบุรพทิศถวายบังคมพระมารดามหาสัตว์เจ้า ได้กล่าวคาถาว่า
อมฺม เม วจนํ พฺรูหิ
ปาเท เทฺว จิตฺตลกฺขเณ
วนฺทามิ สิรสาหนฺติ
สามิกฺจ ปุนปฺปุนํ
อิทํ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ
ทสฺสนํ ปุน ทุลฺลภํ
สงฺโยคฺจ วิโยคฺจ
เอสา โลกสฺส ธมฺมตา
ความว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้า ขอพระมารดาได้โปรดบอกกะพระสามีว่าข้าผู้ชื่อมโนราห์ ขอถวายบังคมฝ่าพระบาทพระราชสามีอันงามไพจิตร และได้กราบไหว้พระราชสามีด้วยเศียรเกล้าทุกเช้าเย็น ความกราบไหว้ของข้าพเจ้าครั้งนี้ นับว่าเป็นครั้งที่สุดที่จะมิได้กราบไหว้อีกต่อไป ความที่เคยอยู่ร่วมกันมาก็ดี ความพลัดพรากจากกันไปก็ดี อันนี้ย่อมเป็นธรรมดาของสัตว์โลก (ที่เกิดมาในสังสารวัฏ)
เมื่อนางมโนราห์เทวีศรีสะใภ้ ได้กล่าวคาถาดังนี้แล้วจึงซบศีรษะหมอบลงแทบบาทมูลพระนางจันทาเทวีได้ขอษมาโทษด้วยถ้อยคำมีประการต่าง ๆ
พระนางจันทาเทวี ก็สวมกอดศรีสะใภ้พลางทางก็ทรงโศกีร่ำไรว่า ชะรอยว่าเราได้พรากลูกเนื้อและลูกนกไปจากอกแม่แต่ปางก่อน ผลกรรมนั้นจึงติดตามทำให้มารดาอนาถาพลัดพรากลูกและผัวรัก แต่นี้ไปเราจักเซซังเที่ยวไปตามภูเขาและเนาไพรในกลางป่า /*32อุปมาเหมือนแม่เนื้ออันปราศจากลูกอ่อน เที่ยวสัญจรไปตามหาลูกฉะนั้น เหตุไรเล่า เทพยเจ้าซึ่งสิงสู่อยู่ตามไพรพฤกษ์และภูเขา ทั้งอากาศเทพยเจ้าทั้งหลาย ช่างมาปล่อยให้พลัดพรากไปจากลูกฉะนี้เล่า พระลูกเจ้าเมื่อมาถึงบุรีนี้มิได้เห็นศรีสะใภ้ ก็จักเปลี่ยวเปล่าพระหฤทัย อุปมัยเหมือนแม่นกจากพรากอันปราศจากลูกเห็นแต่รังเปล่า ก็เศร้าสร้อยละห้อยใจฉะนั้น
เมื่อนางจันทาเทวี ทรงโศกีพิลาสอยู่ด้วยประการดังนี้ราชบุรุษทั้งหลายก็พากันกรูขึ้นบนปราสาท เพื่อจะจับเอาตัวนางมโนราห์ไปฆ่าบูชายัญ นางมโนราห์นั้นก็จับเอาปีกทั้งสองสวมไว้ในหว่างแขนทั้งสองแล้วนางก็ถวายบังคมลานางจันทาเทวีแล้ว บินขึ้นโดยอากาศจะไปยังป่าหิมพานต์ นางบินไปถึงวสนัตถานที่อยู่กัสสปฤาษี นางเทวีจึงลงไปนมัสการพระกัสสปดาบส แจ้งความเรื่องราวนั้นทั้งหมดให้พระดาบสทราบทุกประการ นางจึงสั่งพระดาบสว่าข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ถ้าหากว่าพระสุธนสามีของข้าพเจ้าเที่ยวตามค้นหาได้มาถึงที่นี้ ขอพระผู้เป็นเจ้าจงให้ผ้ากัมพลผืนนี้และธำมรงค์ประดับเพชร์วงนี้ แก่พระสุธนสามีด้วย และจงช่วยห้ามตามคำข้าพเจ้าสั่งไว้ว่าขออย่าให้พระองค์ตามไปเลยดังนี้ เพราะเหตุใด จึงห้ามดังนี้เพราะเหตุว่าทางที่จะไปข้างหน้านั้นลำบากมากไม่ใช่ทางสัญจรของมนุษย์ เป็นทางถิ่นอยู่ของอมนุษย์ทั้งสิ้น เหตุดังนั้น ขอให้พระสุธนกลับแต่ที่นี้ อย่าได้ตามไปอีกเลย นางมโนราห์เทวีจึงประนมพระหัตถ์นมัสการพระบาทราชสามี แล้วกล่าวคาถานี้อีกว่า
ขมามิ อาปุจฺฉามิ เต
ยทิ อตฺถิ โทโส กาเยน
วาจาย มนสาปิ เม
กมฺมํ กตํ ทุจฺจริตํ
ปุพฺเพ ตํ สุทธจิตฺเตน
ขมาเปหิ สพฺพํ มม
ความว่า หม่อมฉันขอขมาโทษและกราบบังคมลา ถ้าโทษผิดอันมีอยู่แก่พระองค์ไซร้ แม้กรรมทุจริตที่หม่อมฉันได้ทำไว้ด้วยกาย วาจา ใจ ในกาลก่อน ขอพระองค์จงประทานอดโทษความผิดนั้นนั้นแก่หม่อมฉันด้วยหฤทัยอันบริสุทธิ์เทอญพระเจ้าข้า
เมื่อนางมโนราห์กล่าวคาถาดังนี้แล้ว จึงผินพักตร์ไปสู่ทิศทักษิณ ประนมหัตถ์นมัสการพระโพธิสัตว์เจ้าได้กล่าวคาถาอีกวาระหนึ่งว่า
/*33นูนาหํ ยาว ชีวามิ
ตยา สทฺธึ วสามิหํ
อิโต เม ปตุ์ถิตํ นตฺถิ
กึ ปุพฺเพว ตยา กตา
นูน ปุพฺเพ วิปาเกน
กริตฺวา ปาปมตฺตโน
เตน เม มตฺถกํ ปตฺตํ
มฺเ ตํตํ น มฺถ
ความว่า หม่อมฉันตั้งใจจะอยู่กับพระองค์ไป จนตราบเท่าสิ้นชีวิตโดยแท้ แต่นี้ไปไม่สมความประสงค์เสียแล้ว ชะรอยพระองค์ได้ทรงทำกรรมอันเป็นบาปสิ่งใดไว้แต่ปางก่อน ด้วยผลแห่งบาปกรรมนั้นตามมา ทำให้ความปรารถนาหม่อมฉันถึงที่สุดเสียเพียงนี้
นางมโนราห์กล่าวคาถานี้แล้ว จึงบอกกับพระดาบสไว้ว่า
ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ถ้าหากว่าสามีของข้าพเจ้าเขาจักไม่กลับ ถ้าจะตามไปขอให้ไปตามทางทิศอุดร และบอกให้เธอถือเอายาผงอันเสกด้วยมนต์นี้ติดไปด้วย เมื่อเดินไปไกลล่วงเลยทางมนุษย์ไปแล้วจักบรรถุถึงป่าไม้อันมีพิษก่อน ให้เธอจับเอาลูกวานรตัวหนึ่งไป เมื่อจะเสวยผลไม้สิ่งใด ควรปล่อยให้ลูกวานรกินก่อน ลูกวานรกินผลไม้สิ่งใด ขอให้เธอเสวยผลไม้สิ่งนั้นเถิด ถัดแต่นั้นไปจักได้พบป่าเชิงหวายใหญ่ ให้เธอเอาผ้ารัตตกัมพลผืนนี้คลุมกายให้แน่น แล้วจงทำนอนนิ่งเหนือปถพี จะมีนกหัสดีลิงค์เที่ยวมาหาอาหาร ได้พบเข้าสำคัญว่าเนื้อกวางทราย นกนั้นก็จะโฉบฉาบเฉี่ยวพระองค์ไว้ในกรงเล็บพาข้ามพ้นป่าหวายไป (ถึงรังที่ต้นไม้ใหญ่ พระองค์จงตบพระหัตถ์ขึ้น พระยานกตกใจก็จะหนีไป)
ตโต ตฺวํ ถัดนั้นไป พระองค์จะได้พบคชสารทั้งคู่ต่อสู้ซึ่งกันและกันขวางทางอยู่ พระองค์จงเอายาผงทากายาให้ทั่วถึงพระบาท แล้วร่ายมนต์เดินลอดระหว่างขาแห่งช้างไปจะไม่เป็นอันตราย ถัดแต่นั้นไปพระองค์จะได้พบภูเขาสองลูก ราวกะว่ามีจิตวิญญาณ น้อมยอดลงกระทบซึ่งกันและกันในระหว่างทางที่จะเดินไป พระองค์จงร่ายมนต์แต่ยอดตลอดถึงเชิงเขา ภูเขานั้นก็จะแยกออกไปเป็นช่อง พระองค์จงรีบดำเนินไปเสียให้พ้นช่องภูเขา ถัดแต่นั้นไปพระองค์จะได้ไปถึงที่อยู่ของหมู่ผีเสื้อน้ำ พระองค์จงทำมนตุปจารในที่นั้นแล้วดำเนินไป ล่วงระยะทางไกลอีกโยชน์หนึ่งจะบรรลุถึงป่าหญ้าคา ถัดนั้นไปจะถึงภูเขาทองภูเขาเงิน ถัดนั้นไปถึงป่าหญ้าคมบาง ถัดนั้นไปถึงป่าไม้ไผ่ ถัดนั้นไปถึงป่าดงอ้อ ระยะล่วงไปอีกสามโยชน์จะถึงที่รกชัฏอีกโดยลำดับกันคือหมู่ไม้ที่ถี่ทึบ และพุ่มไม้ในป่าล้วนเป็นหนามทึบกับทั้ง/*34สระศรีมีน้ำลึก ในแถวเลื่อนเกลื่อนไปด้วยงูหลายพรรณ ใช่แต่เท่านั้นมีสาครค้น ริมรอบขอบนทีนั้นล้วนภูเขาหาที่ราบไม่มี ยากที่จะสัญจรไปโดยสะดวกได้
ตโต ปรํ ถัดแต่นั้นไป จะถึงดงดอนแห่งหนึ่งใหญ่จะได้พบยักษ์ตนหนึ่งสูงเจ็ดชั่วลำตาลยืนตระหง่านอยู่ในท่ามกลางดงดอนนั้น พระองค์จงเอายาผงโรยลงที่ลูกศรยิงให้ถูกอกมหายักษ์ มหายักษ์ก็จะล้มลง พระองค์จงดำเนินไปตามเบื้องศีรษะมหายักษ์ เมื่อล่วงเลยแต่ที่นั้นไปได้ร้อยโยชน์ จะได้บรรลุถึงแม่น้ำอีกแห่งหนึ่งมีงูเหลือมตัวหนึ่งกายใหญ่ยาว เหยียดหางพาดขึงถึงฝั่งชลธารราวกะว่าเป็นสะพานข้ามฟากฉะนั้น เมื่อพระองค์ดำเนินไปพบเข้าจงเอายาผงโรคพื้นบาทาดำเนินไปบนหลังงูนั้น เมื่อถึงที่สุดฝั่งนทีจงรีบโผนโจนหนีไป โดยทางเบื้องบนศีรษะงูโดยเร็วพลัน
ตโต ปรํ เบื้องหน้าแต่นั้นล่วงไปได้ร้อยโยชน์ จะถึงป่าหวายทึบหาช่องทางที่จะเดินไปไม่ได้ และมีฝูงนกทั้งหลายอาศัยอยู่ในป่านั้นมาก ที่ริมป่าหวายนั้นมีต้นไม้ใหญ่ๆ พระยานกอาศัยทำรังอยู่ที่ต้นไม้นั้นมากด้วยกัน พระยานกเหล่านั้นล้วนมีกายใหญ่ยิ่งเท่าเรือน พระราชสามีของหม่อมฉันเมื่อดำเนินไปถึงที่นั้น จงขึ้นไปนอนซ่อนตัวอยู่ที่รังนกก่อน ให้สังเกตดูว่าพระยานกตัวใดจะไปเที่ยวหาอาหารในพระนคร พระองค์จงซ่อนกายเข้าอยู่ในระหว่างขนปีกแห่งพระยานกตัวนั้นยึดไว้ให้มั่น ครั้นพระยานกนั้นลงสู่ที่ จงละขนสกุณีแล้วร้องโห่ขึ้นทันใด พระยานกตกใจนักจักบินหนีไป ที่นั้นพระราชสามีก็จะประสบเขาไกรลาสสมความปรารถนา
นางมโนราห์เทวี ได้สั่งพระดาบสทุกสิ่งสรรพ์ถ้วนถี่หมด นางจึงจดอักษรลงไว้ในใบไม้พร้อมทั้งมนต์คาถา นางได้ฝากผ้ารัตตกัมพลและธำมรงค์กับยาผงแก่พระดาบสไว้ว่า ขอพระมุนีได้โปรดให้แก่ราชสามีเมื่อตามมาถึงที่นี้ด้วยพระเจ้าข้า นางจึงบ่ายหน้าน้อมเศียรลงวันทาพระสามี แล้ววันทาพระฤาษีเสร็จก็โผผินบินขึ้นบนอากาศจนบรรลุถึงเขาไกรลาสอันเป็นพระนครของพระบิดรมารดานางมโนราห์ด้วยประการฉะนี้
ตทา คราวนั้นท่านท้าวทุมราชาผู้เป็นพระบิดาของนางมโนราห์ทรงทราบว่านางมโนราห์ธิดาได้กลับมาถึงจึงทรงพระดำริว่า นางมโนราห์ธิดาของเราเขาได้ไปอยู่ร่วมกับชาติมนุษย์นานถึงปานนี้ ที่นางมโนราห์จะอยู่ร่วมพิภพกับเรา เช่นดังกาลก่อนนั้นหาควรไม่ เราควรจะสร้างปราสาททององค์หนึ่งใหม่ ให้นางมโนราห์ลูกรักของเราอยู่กับหมู่กินรีต่าง/*35หากส่วนหนึ่ง (ทรงรำพึงแล้วก็ดำรัสให้ช่างสร้างปราสาทองค์หนึ่งให้นางมโนราห์อยู่ตามทรงดำริไว้)
(จักกล่าวถึงพระโพธิสัตว์เจ้าต่อไป)
ครั้งนั้น พระสุธนบรมโพธิสัตว์เจ้า ได้ยกพลโยธาออกไปปราบพวกจลาจล ณ ปัจจันตชนบท ให้ราบคาบสงบเรียบร้อยแล้ว จึงยกพลโยธากลับคืนเข้าสู่กรุงปัญจาลราฐ เข้าเฝ้าพระเจ้าอาทิจวงศ์ผู้ราชบิดา กราบทูลข้อราชการต่าง ๆ ให้ทรงทราบทุกประการ แล้วเสด็จไปวันทนาการพระราชชนนี ฝ่ายพระนางจันทาราชชนนี เมื่อได้ทอดพระเนตรเห็นพระสุธนกลับมา เสด็จออกไปต้อนรับทรงสวมกอดพระมหาสัตว์เจ้า แล้วทรงพิลาปร่ำไห้โดยประการต่าง ๆ
พระมหาสัตว์จึงทูลถามพระราชมารดาว่า เหตุใดพระแม่เจ้าจึงทรงกรรแสงฉะนี้ฯ ดูกรพ่อสุธนกุมาร นางมโนราห์ภรรยาของเจ้าเขาหนีไปเสียแล้ว พระนางจันทาเทวีมีเสาวนีย์ตรัสเล่าเรื่องความหลังตั้งแต่ต้นให้พระสุธนทราบทุกประการ เมื่อพระสุธนกุมารได้สดับเหตุดังนั้น มีพระหฤทัยเสียวสั่นราวกับว่าจะแตกออกทันที เสด็จไปทอดพระเนตรนิเวสนฐาน อันเงียบสงัดดุจดังป่าช้า พระองค์ไม่สามารถดำรงพระกายาไว้ได้ ถึงสภาวสลบลงโดยทันใด อุปมัยเหมือนมีบุคคลมาตัดพระบาทให้ขาดไปทั้งสองข้างฉะนั้น พระนางจันทาผู้ชนนี จึงเอาอุทกวารีน้ำหอมประพรมให้ทั่วสริรกายาพระมหาสัตว์ ๆ กลับได้สติฟื้นขึ้นมาแล้ว เสด็จไปในห้องบรรทมบรมสิริไสยาสน์ ทอดพระเนตรเห็นพระยี่ภู่ปูลาดและพวงดอกไม้ อันกลาดเกลื่อนและเหี่ยวแห้งไปทั่วหมด ทรงพระกำศรดอาดูรวิลาปโดยประการต่าง ๆ ได้กล่าวคาถานี้ว่า
วีสกณฺเฑน วิทฺโธว
ผลิตหทยํ มม
กุหึ คตาสิ มโนหรา
น ทิสฺสติ จ เต มุขํ
อาปุจฺฉามิ จาหํ อมฺม
คจฺฉามิ ตํ คเวสิตุํ
น ลภึ น คมิสฺสามิ
มริสฺสามิ พฺรหาวเน
ยทิ ลทฺโธสฺมิ ภริยํ
นิวตฺติสฺสามิ ตวนฺติเก
สเจ น ลทฺโธ จ ตํ
ตตฺเถว มรณํ ธุวนฺติ
/*36ความว่า หัวใจของเราจะแตกทำลายไป อุปมัยดุจถูกยิงด้วยลูกศรอันซาบด้วยยาพิษ แม่มโนราห์หายไปไหน ไม่เห็นหน้าแม่มโนราห์ ข้าแต่พระมารดา หม่อมฉันจะขอทูลลาไปเที่ยวตามหานางมโนราห์ ถ้าไม่ได้ก็จักไม่กลับมา จักขอลาตายอยู่ในป่าใหญ่ ถ้าหม่อมฉันได้ภรรยาแล้วจักกลับมายังสำนักพระมารดา ถ้าตามไปไม่ได้นางมโนราห์หม่อมฉันจักตายอยู่ในป่านั้นเที่ยงแท้
ตทา มาตา คราวนั้นพระนางจันทาผู้มารดา ได้ทอดพระเนตรเห็นพระราชโอรส อันโศกกำสรดสะอื้นอาลัย หวังพระทัยจะให้พระเจ้าลูกคลายจากความโศกเศร้า จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า
ตาต มา ปริเทเวสิ
สนฺติ อฺเ ขตฺติยา
กฺา อุตฺตมรูปา
เทวจฺฉรปติภาคา
ตาหิ สทฺธึ อภิรมตุ
รชฺชํ ปาเลตุํ วฏฺฏตีติ
ความว่า ดูกรพ่อเจ้าอย่าร่ำไห้ถึงมโนราห์เลย ขัตติยกัญญานารีคนอื่นที่มีรูปร่างงามเปรียบดังเทพอัปสรยังมีอยู่ถมไป เจ้าจงอภิรมย์กับขัตติยกัญญาเหล่านั้น ได้ปกครองราชสมบัติสืบต่อไป พ่ออย่าได้ไปติดตามหานางมโนราห์เลย
พระบรมโพธิสัตว์เจ้าจึงทูลพระมารดาว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้าถ้าหากว่าหม่อมฉันจักไม่ได้เห็นนางมโนราห์แล้ว หม่อมฉันไม่ขออยู่เป็นคนต่อไป พระนางจันทาเทวี มีเสาวนีย์ตรัสห้ามสักเท่าใด ก็ไม่อาจจะห้ามได้แล้วก็ทรงนิ่งอยู่ พระบรมโพธิสัตว์ถวายบังคมราชมารดาแล้ว เสด็จลงจากปราสาททรงดำเนินออกนอกพระนคร พระนางจันหาเทวีราชมารดาเมื่อได้เห็นพระบรมโพธิสัตว์เสด็จไปดังนั้น พระหฤทัยก็ป่วนปั่นปิ่มประหนึ่งจะแตกทำลายไปทันที พระราชเทวีจึงรีบด่วนเสด็จตามไปถึงจึงวิงวอนให้กลับ แล้วตรัสพระคาถานี้ว่า
เอหิ ปุตฺต นิวตฺตสฺสุ
มา อนาถํ กโรหิ เม
อหํ ปุตฺตํ น ปสฺสามิ
มฺเ เหสฺสามิ ชีวิตนฺติ
ความว่า ดูกรพ่อผู้บุตร พ่อจงกลับมาเถิด พ่ออย่าได้ทำให้มารดาหาที่พึ่งบมิได้เลย มารดาไม่ได้เห็นพ่อผู้เป็นบุตร ชีวิตของมารดาก็จักต้อง/*37ดับสูญเสียในครั้งนี้ พระราชเทวีตรัสดังนี้แล้ว ก็ทรงประทับยืนทอดพระเนตรอยู่ในสถานที่นั้น
พระบรมโพธิสัตว์ เสด็จออกจากนครสัญจรไปยังสำนักนายพรานไพรตรัสถามว่า ที่อยู่ของมโนราห์เขาอยู่ที่ไหน ท่านรู้จักที่อยู่ของเขาหรือไม่ ฯ ข้าแต่สมมติเทวา ข้าพระบาทไม่รู้จัก นางมโนราห์นั้นมีฤทธิ์มากเที่ยวไปยังอากาศ เดี๋ยวนี้นางมโนราห์เห็นจักไปยังโลกที่อยู่ของหมู่วิชาธรเสียแล้ว ถ้าหากว่าพระองค์ต้องพระประสงค์จะเสด็จตามไป เชิญเสด็จไปถามท่านกัสสปฤาษีอาจรู้ตำแหน่งแห่งที่นางมโนราห์ได้ดี
พระบรมโพธิสัตว์ ใคร่จะเสด็จไปยังที่อยู่ของกัสสปฤาษีพร้อมกับพรานไพร ทรงผูกสอดพระแสงดาบและกฤชให้มั่น แล้วทรงธนูศรเสด็จออกจากอุตรปัญจาลนคร ครั้นเสด็จถึงภายนอกพระนครแล้วหวนเสด็จกลับมาทอดพระเนตรพระนครอีก เมื่อจะทำสังคหนกรรมได้ทรงตรัสคาถานี้ว่า
ยทิ ลทฺธา มโนหรา
ปุน ปสฺสามิ สิริภเว
ยทิ มโนหรา อลทฺธา
นานิวตฺตามิ สกํ ปุรนฺติ
ความว่า ถ้าหากเราได้นางมโนราห์แล้ว จะมาเห็นพิภพอันกอบด้วยสิริอีก ถ้าหากว่าเราไม่ได้นางมโนราห์แล้วจะไม่กลับมายังเมืองนี้อีกต่อไป
ครั้นตรัสคาถานี้แล้วทรงเปล่งสุรสีหนาทองอาจราวกะว่าราชสีห์บ่ายพระพักตร์มุ่งต่อป่าหิมพานต์ เสด็จไปโดยลำดับจนกระทั่งถึงที่อยู่ท่านกัสสปมุนีแล้ว จึงรับสั่งให้นายพรานกลับเสีย ส่วนพระองค์ก็ทรงเปลื้องเครื่องอาวุธวางไว้ เสด็จเข้าไปยังอาศรมบทแต่พระองค์เดียว จึงถวายนมัสการพระฤาษีแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควร ทรงทำปฏิสันถารอย่างอื่น ๆ ขึ้นก่อน เมื่อจะถามถึงข่าวคราวนางมโนราห์เทวี จึงประนมหัตถ์นมัสการฤาษีอีกครั้งหนึ่งจึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ปสฺสสิ ตวํ ปิยํ มยฺหํ
อหํ วนฺทามิ ตํ อิสึ
มโนราหํ นาม ปิยํ
ปสฺสสิ ตํ อิสิวรนฺติ
ความว่า ข้าพเจ้าขอกราบไหว้ท่านผู้ฤาษี ท่านได้พบปะนางมโนราห์ ผู้ยอดรักของข้าพเจ้าบ้างหรือไม่ พระเจ้าข้า
/*38พระกัสสปดาบส เมื่อจะทูลความแก่พระโพธิสัตว์เจ้าจึงกล่าวพระคาถานี้ว่า
ปสฺสามิ สุธนราช
ตว ภริยํ มโนหรํ
เอต มโนหรวากฺยํ
อิโตเยว นิวตฺเตตุ
ทุคโม ปูรโต มคฺโค
อมนุสฺโสคติจโร
ตสฺมาเยว นิวตฺเตตุ
เอวํ วากฺยํ มโนหรนฺติ
ความว่า แน่ะพระสุธนราชกุมาร อาตมาได้พบนางมโนราห์เทวีของพระองค์ ถ้อยคำของมโนราห์เทวีได้สั่งไว้ดังนี้ว่า ขอให้พระองค์เสด็จกลับแต่ที่นี้จงได้ หนทางที่ดำเนินต่อไปข้างหน้าลำบากยากนัก เป็นทางสัญจรของอมนุษย์พวกเดียว เพราะฉะนั้นขอเชิญให้พระองค์เสด็จกลับเสียเถิด มโนราห์เทวีได้สั่งไว้ดังนี้
กัสสปฤาษีทูลชี้แจงด้วยประการดังนี้แล้ว จึงทูลว่า มหาราชบพิตร มโนราห์เทวีได้ฝากสิ่งของไว้ให้ถวายพระองค์สามอย่างนี้ คือ พระธำมรงค์ฝังเพชร ๑ ผ้ารัตตกัมพล ๑ พระธำมรงค์ประดับนิ้วก้อย ๑ พระกัสสปมุนีจึงนำของสามสิ่งนั้นวางลง ณ พระหัตถ์พระบรมโพธิสัตว์เจ้า ๆ ได้ทอดพระเนตรของที่มโนราห์ฝากไว้ถวายนั้น พระองค์ก็ประหารพระอุระด้วยพระหัตถ์ทั้งสอง ทรงกรรแสงร่ำไห้พระหฤทัยสำคัญมโนราห์ประหนึ่งว่าได้มาปรากฏอยู่เฉพาะพระพักตร์
พระกัสสปมุนีจึงทูลถามพระสุธนว่า มหาราชบพิตร์จะเสด็จกลับเพียงนี้หรือจะเสด็จตามต่อไป ฯ ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ตายเสียดีกว่า ที่หันหน้ากลับเป็นอันไม่กลับ พระกัสสปดาบสทราบชัดแล้ว ว่าพระสุธนมีความรักมั่นคงในมโนราห์เทวี จึงทูลเล่าความตามซึ่งนางเทวีสั่งไว้นั้นทุกประการว่า มหาราชบพิตร์ ถ้อยคำของมโนราห์เทวีสั่งไว้ยังมีอยู่ ถ้าหากว่าพระองค์ไม่กลับอยากจะเสด็จตามไป ขอให้พระองค์เสด็จไปทางที่อาตมาชี้ตรงนี้ จงประกอบโอสถทำให้เป็นผงและมนต์สำหรับเสกยาอย่างนี้ ๆ แล้วจงจับเอาลูกวานรน้อย ๆ เป็นมัคคุทเทสไป จงเสด็จไปตามทิศนี้ก่อน ถ้อยคำของมโนราห์เทวีได้บอกไว้กับพระดาบสอย่างไร พระดาบสได้ทูลถวายพระสุธนกุมารนั้น โดยถ้วนถี่ทุกประการมิได้อำพรางเลย
/*39พระบรมโพธิสัตว์เจ้า ได้ทรงฟังคำพระดาบสบอกเล่าดังนั้นจึงผูกพันพระธำมรงค์ไว้กับอุระ แล้วกราบไหว้พระกัสสปมุนี ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า
ทิย ลทฺธํ ปิยํ มยฺหํ
นิวตฺเตตฺวา ปุรมตฺตโน
น ปสฺสามิ ปิยํ มยฺหํ
ตตฺเถว มรณํ สิยา
ยทิ สจฺจํ อหํ ปุพฺเพ
สพฺพสตุตหิตํ กรํ
ปรทารํ น คจฺฉามิ
ปูเรสฺสามิ มโนรถนฺติ
ความว่า ถ้าหากว่าข้าพเจ้าไปได้คู่รักแล้วก็จะกลับมาบ้านเมืองของตน ถ้าข้าพเจ้าไปตามไม่พบคู่รัก ข้าพเจ้าจำต้องตายอยู่ในป่านั้นเอง ถ้าหากว่าข้าพเจ้าได้ทำประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์ไว้ และมิได้คบกับภรรยาของผู้อื่นในกาลก่อนจริงแล้วไซร้ ขอให้ข้าพเจ้าตามไปพบมโนราห์สมดุจดังความปรารถนาเทอญ
ครั้นตรัสคาถาอย่างนี้แล้ว จึงจับเอาลูกลิงน้อยตัวหนึ่งเป็นมัคคุทเทส แล้วนมัสการลาพระดาบสทรงดำเนินไปยังประเทศที่นางเทวีบอกให้ไป ทรงกำหนดจำระยะมรรคาบ่ายพระพักตร์ต่อทิศอุดรทรงดำเนินไป พระดาบสก็ได้ตามไปส่งหน่อยหนึ่ง จึงกลับยังที่อยู่ของตน
พระบรมโพธิสัตว์เจ้า ทรงพระอุตสาหะเสด็จไปครั้งนั้น ได้ยินว่านับเวลาที่ล่วงไปได้เจ็ดปีเจ็ดเดือนกับอีกเจ็ดวัน พระองค์ทรงฝ่าอันตรายพ้นไปเป็นตอน ๆ จนลุล่วงเลยป่าดงทีบไป ครั้งนั้นมีพระยายักษ์ตนหนึ่ง รูปร่างน่ากลัวกายสูงเจ็ดชั่วลำต้นตาล นัยน์ตาแดงดังแสงไฟผิวกายเขียวดังอัญชนบรรพต มือซ้ายถือสากเหล็กมือขวาถือขวานเหล็ก ยืนสกัดทางขวางหน้าพระบรมโพธิสัตว์ไว้ พระบรมโพธิสัตว์ได้ทอดพระเนตรมหายักษ์แล้ว จะได้สะดุ้งตกพระทัยกลัวก็หาไม่ มีอาการองอาจราวกับไกรสรราชสีห์ จึงเอายาผงเสกมนต์ทาปลายลูกศรเข้าแล้ว ก็ยิงไปถูกอกมหายักษ์ ๆ ก็ชักดิ้นล้มลง ณ ปถพี พระบรมโพธิสัตว์ก็ดำเนินเหยียบมหายักษ์ไปด้านศีรษะ ทรงดำเนินต่อไปอีกบรรลุถึงแม่น้ำแสบแห่งหนึ่ง พระองค์จึงเอาผงเสกทาบาทาแล้วก็ทรงเหยียบหลังพระยางูเหลือมข้ามแม่น้ำนั้นไปได้ ทรงดำเนินต่อไปได้บรรลุถึงป่าหวายมีหนามคมยิ่งกรด พระองค์ก็ทรงเล็ดลอดเหนี่ยวโหนไปราวกับว่าวานรสัญจรไปขึ้นอยู่บนต้นไม้ต้นหนึ่ง อันตั้งอยู่ ณ ระหว่างป่าหวาย
/*40ในขณะนั้นเป็นเวลาอาทิตย์อัษฎงค์ พระองค์ก็มิได้ทราบ เพื่อจะเสด็จไปเบื้องหน้าพรงพระโศการ่ำไห้ เมื่อจะติเตียนตนของพระองค์ได้ทรงตรัสพระวาจานี้ว่า เราอาศัยอีผู้หญิงจึงมาละทิ้งพระบิดามารดาผู้มีอุปการะมาเสีย ได้มาเสวยทุกข์ลำบากอย่างใหญ่คราวนี้เราจะไปทางไหนได้เล่า พระบรมโพธิสัตว์เจ้าก็เกิดความสังเวชสลดใจอยู่ดังนี้
คราวนั้นฝูงนกทั้งหลายเป็นอันมาก ล้วนมีสกนธ์กายใหญ่เท่าเรือนได้ประชุมนอนอยู่บนต้นไม้นั้นได้ปรึกษาหารือกันว่าวันรุ่งเช้าพวกเราจะพากันหากินที่ถิ่นไหน นกตัวหนึ่งพูดขึ้นว่า ในพระนครของพระเจ้าทุมราชอยู่ที่ภูเขาไกรลาส พระเจ้าทุมราชมีธิดาองค์หนึ่งนามว่ามโนราห์ ๆ มโนราห์นั้นมนุษย์จับเอาไปได้ บัดนี้นางมโนราห์ได้กลับมาถึงแล้ว วันพรุ่งนี้เป็นวันคำรบเจ็ดที่นางมาถึง เขาจะมีการมหรสพกันใหญ่ เขาจะทำมงคลพิธีเพื่อชำระมลทินให้หายกลิ่นสาบมนุษย์ เราทั้งหลายจักพากันไปกินเครื่องพลีกรรมอันใหญ่ในเมืองนั้น พระมหาสัตว์เจ้าได้กำหนดสภาวะ ที่พวกนกทั้งหลายจักไปที่ภูเขาไกรลาสนั้นแล้ว ก็ค่อยๆ เข้าไปในระหว่างขนปีกพระยานกตัวหนึ่ง จึงนอนผูกพันสรีระด้วยเชือกให้มั่นกับขนปีกพระยานก ครั้นถึงเวลาเช้า พระยานกนั้นร้องเรียกเพื่อนกันแล้ว ก็บินข้ามป่าหวายทึบไปถึงที่ใกล้สุวรรณนครก็ร่อนลงจับอยู่ขอบสระใหญ่ พระมหาสัตว์ค่อยเปลื้องตนแล้วซ่อนอยู่ข้างสระนั้น
คราวนั้นหมู่นางธิดาวิชาธรเจ็ดนางได้ปรึกษากันว่า เราทั้งหลายจะไปตักน้ำที่สระโบกขรณีมาสรงให้มโนราห์เทวี ณ วันนี้ ปรึกษาตกลงกันแล้วก็ชวนกันถือเอาหม้อทองคำคนละหม้อ ไปถึงฝั่งสระโบกขรณีแล้วก็หยุดสนทนากันอยู่ก่อน พระมหาสัตว์เจ้านั่งประทับอยู่ข้างริมสระนั้น ได้ฟังเสียงนางกินรีเหล่านั้นพูดกันอยู่จึงทรงดำริว่า ความพยายามของเราจะถึงที่สุดสำเร็จอยู่แล้ว คราวเราจะได้ทราบเรื่องมโนราห์ความที่เราดั้นดงพงเขาแก่งกันดารมานี้ย่อมได้ผลดียิ่งเทียวหนอ แต่จะอุบายอันใดที่จะให้นางมโนราห์รู้ว่าเราตามมาหา เห็นอย่างเดียวที่เราจักทำความอธิษฐานเท่านั้นความปรารถนาของเราจักสำเร็จก็เพราะอธิษฐานจิต
แท้จริง ความอธิษฐานย่อมสำเร็จแด่พระโพธิสัตว์ทั้งหลาย จำเดิมแต่ได้พยากรณ์มาแต่สำนักพระพุทธเจ้าองค์ใดองค์หนึ่ง เหตุดังนั้นพระสุธนราชปรารถนาจะทำอธิษฐานจิตจึงภาษิตพระวาจานี้ว่า ก็ถ้าหากว่าเราจักได้สมัครสังวาสกับมโนราห์เที่ยงแท้ไซร้ ขออย่าให้หญิงผู้หนึ่งยกหม้อน้าขึ้นได้ ทรงอธิษฐานแล้วก็เสด็จออกจากระหว่างพุ่มไม้ ไปประทับนั่งอยู่ ณ โคนต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่ง
/*41ตาวเทว ณ ขณะนั้นเทียว นางกินรีทั้งหลายชวนกันลงไปตักน้ำในสระแล้วยกหม้อขึ้นมาก็พากันไป แต่นางกินรีผู้หนึ่งไม่อาจยกหม้อน้ำขึ้นได้ เหลียวไปแลมาข้างโน้นข้างนี้ ได้เห็นพระมหาสัตว์นั่งอยู่ ณ ร่มรุกขมูล จึงเข้าไปหาพระมหาสัตว์เจ้าอ้อนวอนว่า ข้าแต่นาย ขอความกรุณานายช่วยยกหม้อน้ำให้ข้าพเจ้าด้วย ฯ ดูกรน้องหญิง ตักเอาน้ำไปทำอะไรกัน นางกินรีนั้นก็บอกความตามนัยที่ได้กล่าวมาแล้วทุกประการ พระมหาสัตว์เสด็จเข้าไปใกล้ยกหม้อน้ำให้นางกินรี พระองค์จึงหยิบธำมรงค์วงหนึ่งใส่ในหม้อน้ำแล้วก็ส่งไป
ฝ่ายว่านางกินรีทั้งหลาย ที่ได้ยกหม้อน้ำไปถึงก่อน ก็ได้ให้มโนราห์สรงเป็นลำดับกันไป ส่วนกินรีผู้ที่มาถึงภายหลังได้ลดน้ำลงที่ศีรษะมโนราห์ ปุฺสมฺปทา ความปรารถนาอันถึงพร้อมด้วยบุญก็สำเร็จแก่พระมหาสัตว์เจ้า เหตุดังนั้นธำมรงค์ประดับเพชร์นั้น ก็เลื่อนไหลจากหม้อทองคำพร้อมกับสายน้ำ เข้าไปสวมใส่ในนิ้วก้อยแห่งมโนราห์เทวี ๆ เห็นดังนั้น ก็มีหฤทัยสะดุ้งว่าสามีมาถึงแล้ว น่าสงสารนักสามีที่รักของเรา อุตส่าห์บากบั่นตามมาจนถึงได้
ครั้นมโนราห์เทวีสรงเสร็จแล้ว จึงเข้าไปในห้องสิริไสยาสน์ให้หาตัวกินรีผู้นั้นเข้ามาถามว่า เหตุใดเจ้าจึงกลับมาช้ากว่าเพื่อนทั้งปวงเล่า นางกินรีผู้นั้นได้ทูลเล่าเรื่องนั้นถวายให้ทราบทุกประการ มโนราห์เทวีรับสั่งว่า ถ้อยคำใดที่เจ้าบอกเล่าแก่เรา ถ้อยคำนั้นคือสามีของเราชื่อสุธนกุมารบอกแก่เจ้า ก็บัดนี้สุธนกุมารอยู่ที่ไหนเล่า ฯ ข้าแต่พระแม่เจ้า พระสุธนเดี๋ยวนี้ยังนั่งอยู่ ณ รุกขมูลริมฝั่งสระโบกขรณี ฯ แน่ะแม่เจ้าอย่าได้พูดบอกเรื่องนี้แก่ใคร ๆ เจ้าจงเอาอาภรณ์อย่างนี้และเครื่องหอมอย่างนี้ กับทิพภูษาอย่างนี้ไปถวายสามีของเรา เจ้าจงทูลเชิญให้สรงน้ำในสระโบกขรณีก่อน แล้วเชิญให้ประดับพระองค์ด้วยเครื่องสำอางและเครื่องทรงที่ส่งไปถวายนี้ นางกินรีนั้นรับเสาวนีย์แล้วเอาเครื่องสำอางกับอาภรณ์ออกไปถวายและทูลให้ทราบตามเสาวนีย์มโนราห์ทุกประการ พระสุธนราชกุมารเสด็จลงสรงแล้วทรงเครื่องสำอางและพระภูษาเสร็จ ก็เสด็จประทับรอท่าอยู่ที่ริมสระโบกขรณีนั้น
นางมโนราห์เทวีทรงรำพึงว่า เราได้ทราบข่าวสามีเรามาถึงแล้วเราควรจักทูลให้พระมารดาทราบเสียด้วย นางจึงไปทูลแก่พระมารดาให้ทราบดังที่คิดไว้ พระมารดาจึงตรัสว่า เธอจงไปทูลสมเด็จพระบิดาให้ทรงทราบเสียด้วย นางมโนราห์เทวีพร้อมด้วยบริจาริกาเสด็จไปยังสำนักราชบิดาถวายบังคมแล้วประทับหลบอยู่ข้างหนึ่ง ด้วยเกรงพระอาญาพระราชบิดา
/*42คราวนั้น ท่านท้าวทุมราชทอดพระเนตรเห็นราชธิดาแล้วตรัสว่า แน่ะแม่มโนราห์ เธอได้ไปอยู่ร่วมกับมนุษย์นานถึงเพียงนี้ มนุษย์เช่นใดเป็นสามีของเธอ ๆ เป็นกษัตริย์หรือพราหมณ์หรือพ่อค้า บิดายังไม่รู้แน่เลย ฯ ข้าแต่สมเด็จพระบิดา สามีของหม่อมฉันใช่บุรุษคนเลว เป็นอุดมบุรุษทรงกำลังเท่ากำลังพระนารายณ์เจ็ดองค์ ได้เป็นองค์เอกอัครราชาในสกลชมพูทวีป มีพระราชาร้อยเอ็ดเป็นบริวาร พระเจ้าข้า ฯ เออแม่มโนราห์ ไฉนเธอมาละทิ้งสามีเขามาเสียที่นี่เล่า มโนราห์เทวีได้กราบทูลเรื่องความหลังตั้งแต่ต้นจนอวสานให้สมเด็จพระเจ้าทุมราชทรงทราบทุกประการ
ท่านท้าวทุมราชตรัสว่า ถ้าสามีของเธอทรงกำลังแลความเพียรมากถึงเพียงนี้แล้วไซร้ ก็เหตุไรเล่าเขาจึงไม่ติดตามเธอมา ถ้าว่าเขาติดตามมาถึงที่นี่แล้วไซร้ เราจะได้รู้จักกำลังความเพียรของเขา เราจึงจะยกเธอให้เป็นเทวีแก่เขาเสีย นางมโนราห์เทวีได้ฟังพระบิดาตรัสดังนั้น มีปีติโสมนัสเกิดขึ้นเป็นกำลังจึงกราบทูลสมเด็จพระบิดาว่า ข้าแต่เทวดา พระองค์ทรงตรัสมาทั้งนี้จะจริงหรือไม่ ฯ เออแม่มโนราห์จริง ๆ สิหนะ ฯ ข้าแต่เทวดา สามีของหม่อมฉันนามว่าสุธนกุมาร ตามมาถึงที่นี่แล้วพระเจ้าข้า ฯ แน่ะแม่มโนราห์ สามีของเธอมาถึงแล้วจริงหรือ ฯ มาถึงแล้วจริงพระเจ้าข้า ฯ เออแน่ะแม่ เดี๋ยวนี้เขาอยู่ที่ไหน ฯ เดี๋ยวนี้ได้มาอยู่นอกพระนคร พระเจ้าข้า ฯ เออแน่ะแม่ เธอจงให้ไปเรียกเขาเข้ามาเถิด นางมโนราห์เทวีจึงใช้นางบริจาริกาออกไปเชิญพระสุธนให้เข้ามาเฝ้า พระสุธนกุมารเมื่อพระราชบิดามโนราห์รับสั่งให้เชิญเข้าไปมีอาการองอาจดังไกรสรสีหราช เสด็จเข้าไปยังพระนครขึ้นบนท้องพระโรงหลวงถวายบังคมพระสัสสุรราช ซึ่งประทับอยู่ ณ รัตนสีหาสน์ แล้วก็หมอบเฝ้า ณ ที่สมควร
ส่วนวิชาธรทั้งหลายได้เห็นพระมหาสัตว์แล้ว ต่างก็แลดูจนนัยน์ตามิได้กระพริบแทบทุกคน ท่านท้าวทุมราชแต่พอได้ทอดพระเนตรพระมหาสัตว์ มีพระหฤทัยโสมนัสยินดียิ่งนักทรงซักถามว่า แน่ะพ่อ พ่อได้ข้ามภูผาป่าดงกันดารมานานเท่าใด จึงได้มาถึงพระนครนี้ ฯ ข้าแต่เทวดา ข้าพระบาทได้พยายามข้ามภูผาและป่ากันดาร มาช้านานนับได้เจ็ดปีเจ็ดเดือนกับเจ็ดวัน เมื่อล่วงพ้นสากลมัคคันดรแล้วนั้น ได้แผลงศรผลาญชีพมหายักษ์ ๑ ตายแล้วก็เดินเลียบเหยียบศีรษะยักษ์นั้นไป ครั้นล่วงเลยที่นั้นมาได้บรรลุถึงแม่น้ำแสบขวางหน้าแห่ง ๑ จึงเอายาผงซึ่งเสกมนต์คาถาทาบาทาแล้วก็ดำเนินมาบนหลังพระยางูเหลือมอันกายยาวใหญ่ ซึ่งนอนขึงศีรษะและหางจดฝั่งทั้งสอง เหมือนทำนองเป็นไม้สะพานข้าม /*43ข้าพระบาทพยายามโดดข้ามมาได้แล้ว ถัดแต่นั้นมาถึงป่าหวายทึบหมดทางจะเดินต่อไป คราวนั้นได้ลัดลิดลำหวายโหนห้อยตัวไปทีละน้อย ๆ จนบรรลุถึงต้นไม้ใหญ่ตั้งอยู่กลางดง เวลานั้นเป็นเวลาค่ำลงจึงอาศัยอยู่บนคบไม้ คืนนั้นหมู่นกมีกายใหญ่มากด้วยกันนอนอยู่ที่นั้น ปรึกษากันว่าวันรุ่งเช้าจะเข้ามาหากินที่นครนี้ ข้าพระบาทได้ซ่อนกายมัดมั่นไว้กับขนปีกพระยานก ๆ ได้พาบินข้ามป่าหวายมาหยุดลงที่ขอบสระโบกขรณี ข้าพระบาทได้หลบหนีซ่อนกายอยู่ที่สระนั้น และต่อมาจึงพบกันกับนางกินรีซึ่งลงไปตักน้ำ ณ สระโบกขรณี มโนราห์เทวีจึงทราบเรื่องที่ข้าพระบาทตามมา ด้วยประการดังนี้
ท่านท้าวทุมราชาทรงฟังดังนั้น จึงตบพระหัตถ์ตรัสว่า โอน่าอัศจรรย์จริงหนอ แล้วตรัสถามพระมหาสัตว์ต่อไปว่า ดูกรพ่อ พ่อชื่อว่าสุธนกุมารหรือ ฯ ข้าพระบาทชื่อสุธนกุมาร พระเจ้าข้า ฯ ดูกรพ่อ พ่อรู้ศิลปธนูหรือไม่ ฯ ข้าแต่เทวดา สิ่งใดสิ่งหนึ่งซึ่งข้าพระบาทจะไม่รู้นั้นเป็นอันไม่มี ฯ ดีแหละพ่อ เราจะขอดูศิลปของพ่อ ฯ ข้าแต่พระมหาราช พระองค์จงให้ราชบุรุษเอาต้นตาลเจ็ดต้นฝังเรียงกันไปไว้ระยะให้ห่างกันวาหนึ่ง จึ่งให้เอากระดานไม้มะเดื่อเจ็ดแผ่น หนาแผ่นละสามศอกกว้างหนึ่งวา วางพิงตามช่องเสาต้นตาลแล้วให้เอาศิลาเจ็ดเสาฝังไว้เบื้องหน้ากระดานไม้มะเดื่อแล้ว ให้เอาแผ่นเหล็กเจ็ดแผ่นทองแดงเจ็ดแผ่น หนาแผ่นละสี่ศอกกว้างยาวหนึ่งวาวางซ้อนกันไว้ในเบื้องหน้าแห่งเสาศิลาแล้ว ให้เอาเกวียนบรรทุกเต็มด้วยทรายเจ็ดเล่มเรียงลำดับกันไปในเบื้องหน้า ข้าพระบาทอาจจะยิงให้ลูกศรตลอดไปได้ ฯ ดูกรพ่อ พ่ออาจจะยิงทะลุไปได้เทียวหรือ ฯ ข้าแต่เทวดา พระองค์ไม่ต้องสงสัยเลย ข้าพระบาทอาจจะยิงถวายได้ พระเจ้าข้า
พระเจ้าทุมราช จึงรับสั่งให้อำมาตย์จัดการตามสุธนกุมารบอกนั้นเสร็จแล้วจึงให้ตีกลองเพื่อให้พวกวิชาธรมาประชุมกัน พระสุธนกุมารนั้นยืนอยู่หน้าพระลาน มิได้ครั่นคร้ามขามขยาดองอาจดุจเทวราชในหมู่อสุรสงครามฉะนั้น ครั้นแล้วก็ทรงยกธนูพาดลูกศรแล้วก็แผลงไป ต้นตาลเจ็ดต้นกระดานไม้มะเดื่อเจ็ดแผ่น เสาศิลาเจ็ดต้นแผ่นเหล็กเจ็ดแผ่น แผ่นทองแดงเจ็ดแผ่นเกวียนบรรทุกทรายเจ็ดเล่มก็แหลกทำลายไป ลูกศรทำลายอาลาตจักรแล้วเลยเข้าไปยังพื้นสาคร และเลยแล่นเข้าไปยังห้องภูเขาจักรวาฬ แล้วหวนกลับเข้ามาประดิษฐานอยู่ ณ พระหัตถ์ขวาพระมหาสัตว์อีก
ครั้งนั้น หมู่วิชาธรมีพระทุมราชาเป็นต้นและเทพยเจ้าบนอากาศพากันสรรเสริญให้ซร้องสาธุการพระมหาสัตว์เจ้า แล้วกล่าวพระคาถานี้ว่า
/*44สาธุ สาธุ มหาวีร
สาธุ สาธุ มหาปฺ
อจิเรเนว กาเลน
ตุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสสีติ
ความว่า ดีแล้วดีแล้ว พ่อมีเพียรมากมีปัญญายิ่งใหญ่ กาลไม่ช้าเท่าใดนัก พ่อจักได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าเที่ยงแท้
พระเจ้าทุมราชเสด็จลงจากราชบัลลังก์แล้วทรงสวมกอดพระมหาสัตว์ตรัสว่า บัลลังก์ศิลาสำหรับนครนี้มีอยู่หนึ่งอัน แต่ต้องใช้กำลังบุรุษพันหนึ่งจึงจะยกขึ้นได้ พ่ออาจยกขึ้นไหวหรือไม่ ฯ ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระบาทอาจจะยกขึ้นไหวก็เพราะบุญญานุภาพของพระองค์ และเทพยเจ้าซึ่งได้มาประชุมกัน ณ ที่นี้ ทูลเท่านั้นแล้วก็ลุกขึ้นดัดกายดุจราชสีห์ แล้วก็เข้าไปใกล้บัลลังก์ปาสาณทำปทักษิณสามรอบลูบปาสาณด้วยพระหัตถ์เบื้องขวา ปรารถนาจะทำอธิษฐานได้เปล่งพระวาจาด้วยอธิษฐานจิตดังนี้ว่า
ถ้าและว่าต่อไปในอนาคตกาล ข้าพเจ้าจะได้ขึ้นนั่งเหนือวชิรอาสน์กำจัดเสียได้ซึ่งมารและพลมารให้พ่ายแพ้ไป ทำความเพียรจนสำเร็จพระสัมโพธิญาณ อันประดับด้วยสัพพัญญุตญาณ ณ โพธิพฤกษมูล และอาจรื้อถอนซึ่งภูเขาใหญ่อันถมทับหฤทัยแห่งสัตว์สากลโลกสันนิวาสได้ไซร้ บัดนี้ขอให้บัลลังก์ศิลาจงเบาให้ข้าพเจ้ายกขึ้นได้เถิด พอขาดคำอธิษฐานลงก็ทรงยกบัลลังก์ศิลาขึ้นไหว อุปมัยเหมือนยกตั่งอันทำด้วยใบไม้ยกชูจงกรมไปมาให้พระราชาทอดพระเนตร ด้วยประการฉะนี้
พระเจ้าทุมราชา ทอดพระเนตรอัศจรรย์ซึ่งมิได้เคยมี เสด็จลงจากสีหาสน์ตรงเข้าสวมกอดพระมหาสัตว์แล้วตรัสขอษมาโทษ ฝ่ายพวกวิชาธรทั้งหลายได้พากันโห่ร้องยกธงขึ้นกวัดแกว่งไปมานับตั้งหมื่นแสน พระเจ้าทุมราชาตรัสถามพระมหาสัตว์ว่า พ่ออาจจำภรรยาของพ่อได้หรือไม่ ฯ ข้าแต่เทวดา ข้าพระบาทอาจจำได้พระเจ้าข้า ฯ พระเจ้าทุมราชาทรงพระหรรษาแล้วเสด็จกลับวัง จึงดำรัสสั่งนางเจ็ดธิดาให้ตกแต่งประดับกายาด้วยสรรพลังการ ทำให้มีรูปพรรณงดงามวิจิตร และทั้งจริตกิริยาก็ให้เหมือน ๆ กันแล้วให้เชิญธิดาทั้งเจ็ดนั้น มานั่งเรียงลำดับสลับปนกันกับมโนราห์ แล้วให้เชิญพระสุธนกุมารเข้ามา ตรัสถามว่า ดูกรพ่อสุธนกุมาร ธิดาของเราเจ็ดนางนั่งอยู่ ณ ที่นี้ ภรรยาของพ่อมีอยู่ในที่นี้ด้วยหรือหาไม่ ถ้ามีพ่อจงจับจูงกรเอาไปเถิด
/*45พระมหาสัตว์เจ้า ทอดพระเนตรสังเกตไปก็จำมโนราห์หาได้ไม่ คิดตรึกตรองหาอุบายจะใคร่รู้จักมโนราห์ จึงคิดเห็นว่าธรรมดาโพธิสัตว์แล้ว ย่อมใช้ความอธิษฐานเป็นที่ตั้ง ก็บัดนี้เราจักทำอธิษฐานบารมีจับเอากรมโนราห์เทวีให้จงได้ เมื่อจะทรงทำอธิษฐานนั้น จึงตรัสประพันธ์คาถานี้ว่า
ยทิ สจฺจํ อหํ ปุพฺเพ
สพฺพสตฺตหิตํ กรํ
ปรทารํ น คจฺฉามิ
ปูเรสฺสามิ มโนรถํ
น กิฺจิ มม ทาเรสุ
อาจิกฺขนฺตุ เม เทวตาติ
ความว่า ถ้าหากว่าข้าพเจ้า ได้ทำประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์ไว้ และมิได้คบหากับภรรยาคนอื่น ปรทารกรรมนิดหนึ่งไม่ได้มีแก่ข้าพเจ้าในกาลก่อนจริงแล้วไซร้ ขอให้ข้าพเจ้ารู้จักมโนราห์เทวีสมตามปรารถนา แลขอให้เทพยดาจงเอ็นดูบอกให้ข้าพเจ้ารู้จักเถิด
ครั้งนั้น พิภพของท้าวสักกเทวราช ก็แสดงอาการร้อนให้ปรากฏ ท้าวสหัสสนัยใคร่ครวญดูรู้เหตุนั้นแล้วได้เหาะมาโดยอากาศ เข้าไปใกล้พระมหาบุรุษราชแล้วตรัสว่า แน่ะท่านมหาบุรุษ ข้าพเจ้าจักเนรมิตเป็นแมลงวันทองทำปทักษิณศีรษะหญิงคนใด ท่านจงรู้จักหญิงคนนั้นว่าเป็นภรรยาของท่านเถิด พระมหาสัตว์เจ้าได้กำหนดจดจำถ้อยคำเทวราชบอกดังนั้นแล้ว ก็ตรงเข้าจับเอามโนราห์เทวีซึ่งท้าวโกสีย์จำแลงเป็นแมลงวันไปจับศีรษะนั้นได้ จึงทูลว่าภรรยาของข้าพระบาทคนนี้พระเจ้าข้า
ท้าวทุมราชาทอดพระเนตรเห็นอัศจรรย์ดังนั้น ทรงโสมนัสตรัสสั่งให้ทำอภิเษกมณฑป แล้วให้เอาสุวรรณหิรัญรัตนมากองลง ณ หน้าพระลานหลวง ได้พร้อมกันอภิเษกพระมหาสัตว์กับมโนราห์เทวี ให้ครอบครองราชสมบัติต่อไป พระบรมโพธิสัตว์เจ้าได้สมัครสังวาสกับมโนราห์สมความปรารถนา อยู่มาไม่ช้านัก คืนวันหนึ่งพระมหาสัตว์เมื่อจะทรงบรรทม ได้ระลึกถึงพระชนกชนนีมีพระหฤทัยสังเวชติเตียนพระองค์ว่า โอเรานี้หารู้จักคุณพระชนกชนนีไม่ เราได้เกิดมาเพราะอาศัยบิดามารดาก่อน บิดามารดามีคุณยิ่งหาสิ่งจะเปรียบมิได้ แผ่นดินและแม่น้ำภูเขาจักรวาฬ จะว่าหนาและลึกกว้างสูงก็หาเท่าคุณบิดามารดาไม่ เรานี้ช่างละทิ้งพระชนกชนนีผู้มีคุณมาเสียได้ จำเราจักต้องไปเฝ้าพระบิดามารดา ทรงติเตียนพระองค์แล้วทรงโศการ่ำไห้ ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า
/*46กี ภวิสฺสติ เม อมฺมา
กถํ คจฺฉามิ มาตรํ
มม าตึ น ปสฺสามิ
มฺเ เหสฺสามิ ชีวิตนฺติ
ความว่า ปานนี้พระชนนีของเราจักเป็นอย่างไรก็มิได้รู้ ทำไฉนจะได้ไปเห็นพระมารดา เราไม่ได้เห็นพระมารดาและหมู่ญาติของเรา ๆ คงจักต้องวอดวายอยู่ที่นี้มั่นคง
เมื่อทรงพิลาปด้วยประการฉะนี้แล้วก็หลับพระเนตรบรรทมซบเซาอยู่บนแท่นที่ไสยาสน์
มโนราห์เทวีตื่นบรรทมแล้ว เห็นพระมหาสัตว์บรรทมซบเซาอยู่จึงทูลถามถึงสองสามครั้งว่าพระองค์ทรงประชวรประการใดหรือ พระมหาสัตว์กลั้นน้ำพระเนตรไว้มิได้ ทรงกรรแสงไห้แล้วตรัสว่า แม่มโนราห์ โอพี่คิดถึงพระมารดา เมื่อเวลาที่จะมาพระมารดาได้ทรงพิลาปอย่างนี้ ฯ ข้าแต่เทวดา พระองค์จะทรงคิดทำอย่างไร ฯ แน่ะเทวีพี่ปราศจากพระมารดาแล้วไม่อาจดำรงชีพต่อไปได้ พี่จะต้องกลับไปยังสำนักพระมารดา ฯ ข้าแต่พระมหาราช หม่อมฉันจักขอตามเสด็จไปด้วย พระองค์จะทรงดำเนินไปอย่างใดหม่อมฉันจะตามไปอย่างนั้น ฯ พระมหาสัตว์ตรัสห้ามสักเท่าใดมโนราห์ก็หาฟังไม่จะขอตามเสด็จไปให้ได้ พระมหาสัตว์ตรัสว่ามโนราห์จะไปด้วยก็ดีเหมือนกัน
ครั้นเวลารุ่งเช้าพระมหาสัตว์เจ้า จึงเสด็จเข้าไปเฝ้าพระสัสสุรราชทูลลาจะไปหาพระมารดา พระเจ้าทุมราชทรงโสมนัสตรัสว่า ดูกรพ่อสุธนกุมาร เราจักไปยังมนุษยโลกกับพ่อด้วย แล้วตรัสสั่งให้พนักงานเตรียมพลนิกายไว้ให้พร้อมเสร็จตามกำหนดวันที่จะเสด็จไป จึงพระเจ้าทุมราชมีหมู่วิชาธรทั้งหลายแวดล้อมเป็นบริวาร ทรงพาพระมหาสัตว์กับมโนราห์เสด็จออกจากพระนครพร้อมด้วยมหันตบริวารยศ หมู่วิชาธรทั้งหลายถวายคำนับพาพวกพลนิกายเหาะไปโดยอากาศวิถีด้วยอานุภาพของตน โดยกาลไม่นานเท่าใดได้บรรลุถึงมนุษยโลก ครั้นถึงจึงหยุดพลนิกายลงให้จัดทำพลับพลา และตั้งกองทัพอยู่ใกล้พระนครอุตรปัญจาลสิ้นราตรีหนึ่งก็สำเร็จ ดูเหมือนสร้างนครใหม่ขึ้นเมืองหนึ่งก็ว่าได้ ในคืนนั้นชาวนครอุตรปัญจาลก็พากันป่วนปั่นตระหนกตกใจเป็นโกลาหลช่วยป้องกันรักษาพระนครไว้โดยกวดขัน
ครั้งนั้นพระเจ้าอาทิจวงศ์ ทรงเผยสีหบัญชรแต่เวลาเช้า ทอดพระเนตรไปแต่ไกล ได้เห็นนครนั้นอันมีกำแพงและหอรบล้วนสะพรั่งไปด้วยไม้สด ก็ทรงโทมนัสพระหฤทัยไม่รู้จะ/*47คิดอ่านอย่างใดทรงซบเซาอยู่ในราชฐาน ส่วนพระสุธนกุมารจึงดำริว่า พระราชบิดาของเราจะตกพระหฤทัยกลัว คงนึกว่าข้าศึกได้รู้ว่าสุธนกุมารไม่ได้อยู่แล้ว ก็จักยกทัพมาแย่งเอาราชสมบัติของเรา พระมหาสัตว์เจ้าดำริแล้วจึงเสด็จจากพลับพลา มีหมู่วิชาธรแวดล้อมเป็นยศบริวาร เสด็จเข้ายังนิเวสนถานแจ้งเหตุการณ์ให้พนักงานทราบเรื่องราว แล้วเสด็จเข้าเฝ้าถวายบังคมบาทยุคลสมเด็จพระบิดามารดา ได้กราบทูลความตามระยะที่สัญจรไปตลอดจนได้พามโนราห์กลับมา
พระเจ้าอาทิจวงศ์กับนางจันทาเทวี ได้ทอดพระเนตรปิโยรสกลับมาโดยสวัสดี จึงจุมพิตกระหม่อมพระมหาสัตว์ตรัสว่า จำเดิมตั้งแต่พ่อจากไป มารดาบิดาทั้งสองตั้งแต่ร้องไห้เสวยอัสสุชลนัยน์ต่างกระยา ทรงตรัสพรรณนาต่าง ๆ กับพระมหาสัตว์แล้ว ก็เสด็จจากนครโดยมหันตบริวาร ไปยังราชฐานที่ตั้งกองทัพพระเจ้าทุมราชา ๆ ก็เสด็จออกต้อนรับ ทรงปฏิสัณฐารล้วนพระวาจาอันเป็นที่บันเทิงพระหฤทัย ได้เสด็จอยู่ในที่นั้นสิ้นเจ็ดวัน ครั้นแล้วจึงถวายราชบรรณาการต่าง ๆ มีรัตนเป็นต้น แด่พระชนกชนนีพระมหาสัตว์เจ้า แล้วก็ทูลลากลับไปยังพระนครของพระองค์
ฝ่ายอนงค์นางมโนราห์เทวี ได้อยู่ร่วมกับพระมหาสัตว์ ครั้นพระเจ้าอาทิจวงศ์เสด็จกลับเข้าพระนครแล้ว รับสั่งให้เจ้าพนักงานตกแต่งประดับพระนครล้วนงามอดิเรก จึงได้อภิเษกพระมหาสัตว์ให้ครองราชสมบัติ ณ อุตรปัญจาล ส่วนพระเจ้าอาทิจวงศ์ก็เสด็จออกบรรพชาถือเพศเป็นดาบส โดยกาลไม่นานเท่าใดได้ยังอภิญญาสมาบัติให้เกิดขึ้น ครั้นสิ้นพระชนมายุแล้วก็มีพรหมโลกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า พระบรมโพธิสัตว์เจ้าได้เสวยราชสมบัติโดยยุติธรรม ได้บำรุงเลี้ยงพระชนกชนนีและบำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น ครั้นเมื่อสิ้นพระชนม์แล้วได้อุบัติในดุสิตพิมานสวรรค์ ฝ่ายมหาชนทั้งหลายนั้น บรรดาที่ตั้งอยู่ในโอวาทของพระมหาสัตว์เจ้าเมื่อสิ้นอายุแล้วก็ได้ไปเกิดในสวรรค์
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหรีตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดานำธรรมเทศนี้มาแล้ว จึงตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย นักปราชญ์แต่ปางก่อน ได้สละชีพของตนและบิดามารดาเสียได้ ก็เพราะอาศัยมาตุคามเป็นเหตุแรงกล้า แล้วทรงประกาศอริยสัจทั้งสี่ในที่สุดชาดกเทศนา พระภิกษุผู้กระสันนั้นก็ได้ธรรมจักษุลุพระอรหัต แล้วพระองค์จึงประมวลซึ่งชาดกว่า พระเจ้า/*48อาทิจวงศ์ในครั้นนั้นกลับชาติมาคือ พระสุทโธทน นางจันทาเทวีในกาลนั้นครั้นกลับชาติมาคือ มหามายาเทวี ท้าวทุมราชในกาลนั้น ครั้นกลับชาติมาคือ พระสาริบุตรเถร กัสสปฤาษีในกาลนั้น ครั้นกลับชาติมาคือ พระกัสสปเถระ นาคราชในกาลนั้น ครั้นกลับชาติมาคือ พระโมคคัลลานเถระ นายพรานบุณฑริกในกาลนั้นครั้นกลับชาติมาคือ พระอานนทเถระ ท้าวสักกเทวราชในกาลนั้นครั้นกลับชาติมาคือ พระอนุรุทธเถระ ปุโรหิตในกาลนั้น ครั้นกลับชาติมาคือเทวทัต นางมโนราห์ในกาลนั้น ครั้นกลับชาติมาคือมารดาพระราหุล บริษัททั้งหลายในกาลนั้น ครั้นกลับชาติมาคือพุทธบริษัท สุธนกุมารในกาลนั้น ครั้นกลับชาติมาคือ พระตถาคตนี้เทียว
จบสุธนชาดก
---
เรื่องพระสุธนนางมโนราห์ นอกจากปัญญาสหาดก ยังเป็นเรื่องเล่นละครกันมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา แต่งเป็นฉันท์ก็มีแต่งเป็นหนังสือสวดก็มี
๓. สุธนุชาดก
/*49หาหา ปุตฺต นิวตฺตสูติ อิทํ สฺตถา เชตวเน วิหรนฺโต มารพลทมนํ อารพฺภ กเถสิ.
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อเสด็จสำราญพระอิริยาบถอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภกิริยาที่พระองค์ทรงทรมานพระยามาราธิราชและพลมาร ให้เป็นเหตุเบื้องต้น จึงทรงแสดงผลคือชาดกนี้ อันพระสังคีติกาจารย์กำหนดด้วยบาทพระคาถาว่า หาหา ปุตฺต นิวตฺตสุ ดังนี้เป็นอาทิ
ตถา หิ แท้จริง นิทานที่เป็นปัจจุบันในชาดกนี้ มีเนื้อความอันพระสังคีติกาจารย์กล่าวโดยย่อว่า ในกาลนั้น ภิกษุทั้งหลายนั่งสนทนากันในโรงธรรมสภาว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย พระตถาคตเจ้าของเราทั้งหลาย ทรงสละจักรพรรดิราชสมบัติ อันจะมาถึงเงื้อมพระหัตถ์ในภายใน ๗ วัน แล้วเสด็จออกมหาภิเนษกรมแต่ลำพังพระองค์เพื่อแสวงหาคุณธรรมอันยิ่งใหญ่ เสด็จเหนือวชิรบัลลังก์ภายใต้ไม้มหาโพธิ ทรงผจญพระยามารผู้นิรมิตแขนพันหนึ่ง กับทั้งหมู่พลมารอันมีรูปต่าง ๆ แต่ล้วนน่าพิลึกสะพึงกลัวทั้งมีมืออาวุธต่าง ๆ ถ้วนทั่วทุกคน อันแวดล้อมพระองค์อยู่ในที่ประมาณ ๓๐ โยชน์ ให้ปราชัยพ่ายแพ้ โดยมิได้ทรงเปล่งวจีเภทเลย พระองค์ก็ได้ทรงมีชัยชนะพลมารทั้งหลายมีพระยามาราธิราชเป็นประธาน พระตถาคตผู้เป็นบรมศาสดาจารย์ของเราทั้งหลายมีพระเดชานุภาพอันยิ่งใหญ่เป็นมหัศจรรย์
ในขณะนั้น สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์เสด็จอยู่ในคันธกุฎีในพระเชตะวัน ได้ทรงสดับคำพระภิกษุทั้งหลายนั้น ด้วยทิพโสตญาณจึงเสด็จอุฏฐาการไปยังโรงธรรมสภา ทรงประทับเหนือพุทธอาสน์แล้วตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งปวงนั่งสนทนาถึงเรื่องอะไรกัน ภิกษุทั้งหลายจึงทูลความตามที่ได้สนทนานั้นให้ทรงทราบ จึงมีพระ/*50พุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตถาคตบำเพ็ญบารมีมา ๓๐ ทัศจนได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว และได้มีชัยชนะสงครามอันใหญ่ ใช่จะเป็นแต่กาลนี้เท่านั้นหามิได้ แม้ถึงในกาลปางก่อน เมื่อตถาคตมีญาณยังมิได้แก่กล้า ตถาคตก็ได้ทรมานฆันตารยักษ์ และได้มีชัยชนะประดุจดังกาลนี้เหมือนกัน มีพระพุทธดำรัสดังนี้แล้วก็ทรงดุษณีภาพ พระภิกษุทั้งหลายจะใคร่สดับอดีตนิทาน จึงพากันทูลอาราธนาพระพุทธองค์ก็ทรงนำเรื่องในอดีตภพมาตรัสเทศนา ดังต่อไปนี้ว่า
อตีเต ภิกฺขเว พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ฯลฯ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลเป็นอดีตล่วงแล้วนานมีพระราชาองค์หนึ่งทรงนามว่าพรหมทัต ครองราชสมบัติอยู่ ณ เมืองพาราณสี พระองค์มีพระนางเกศนีเป็นคู่ราชาภิเษก เป็นเอกอัครมเหสี เป็นใหญ่กว่าพระสนมนารีหมื่นหกพันนาง แต่พระองค์มิได้มีพระราชบุตรและพระราชธิดา
ในกาลนั้น ชาวพระนครทั้งหลายจึงพากันไปประชุมที่หน้าพระลานร้องทูลสารอุปกาศว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทวราช เมื่อพระองค์มิได้มีพระราชบุตรและพระราชธิดาดังนี้ ครั้นพระองค์เสด็จทิวงคตแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็จักเป็นผู้อนาถา หาพระราชาซึ่งจะปกครองเป็นที่พึ่งต่อไปมิได้ ขอพระองค์ได้ทรงโปรดตั้งพระหฤทัยปรารถนาพระราชโอรส อันสามารถจะดำรงราชสมบัติเป็นกษัตริย์สืบสันตติวงศ์แทนพระองค์ต่อไปเถิด พระพุทธเจ้าข้า
ราชา สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา พระเจ้าพรหมทัตได้ทรงสดับจึงมีพระราชดำรัสตอบว่า ดีแล้ว เราจะประพฤติตามความประสงค์ของท่านทั้งหลาย จึงมีรับสั่งให้หาพระสนมนารีทั้งปวง มีพระราชเทวีชื่อว่าเกศนีเป็นประธานมาเฝ้า แล้วมีพระราชโองการตรัสว่า เจ้าทั้งหลายมาอยู่ในสำนักเรา ก็ได้รับความสุขสำราญสิ้นด้วยกันทั้งหมด แต่นี้ไปเจ้าทั้งหลายจงตั้งใจปรารถนาโอรสให้เกิดขึ้นในครรภ์ ถ้าผู้ใดได้โอรสเราจะมอบราชสมบัติให้แก่โอรสของผู้นั้น เจ้าทั้งหลายจงพากันปรารถนาโอรส ดังเราสั่งนี้เถิด
พระสนมนารีทั้งหลายรับพระราชโองการแล้ว ก็ถวายบังคมลากลับมายังที่อยู่ของตน ฯ แต่นั้นมาต่างคนต่างก็นมัสการบูชาเทพยดาของตน ๆ ตามที่ได้เคยนับถือบูชา/*51มาแต่ก่อน ปรารถนาจะให้บุตรมาบังเกิดในอุทรด้วยกันทั้งหมด พระสนมนารีเหล่านั้นก็ไม่ได้โอรสสมความปรารถนา
ในลำดับนั้น พระนางเกศนีราชเทวี จึงมีพระเสาวณีย์ตรัสแก่พระสนมทั้งหลายว่า ท่านทั้งปวงจงอุตส่าห์กราบไหว้บูชาเทพยดาขอบุตรให้เกิดในตนของตนเถิด ครั้นมีพระเสาวณีย์ตรัสดังนี้แล้วส่วนพระนางเองก็ทรงสมาทานอุโบสถศีลมีองค์ ๘ ประการ และทรงสละทรัพย์แสนหนึ่ง บริจาคให้เป็นทานแก่ยาจกวณิพกคนกำพร้าอนาถาโดยเหตุที่พระองค์ทรงพระปรีชาสามารถ รอบรู้ในสิ่งที่เป็นประโยชน์และหาประโยชน์มิได้ แล้วเสด็จขึ้นเบื้องบนพระมหาปราสาท ทรงบรรทมเหนือสยนอาสน์ที่พระบรรทมน้อยพิจารณาทานที่ทรงบริจาค และองค์ศีลที่ได้สมาทาน แล้วทรงตั้งสัตยาธิษฐานว่า ถ้าศีลมีองค์ ๘ ประการที่ข้าพเจ้าได้สมาทานรักษาด้วยดีแล้วนี้ มิได้ด่างพร้อยขาดทำลายแม้แต่องค์ใดองค์หนึ่งไซ้ ขอให้โอรสมาบังเกิดในครรภ์ของข้าพเจ้า พระนางเกศนีราชเทวีทรงอธิษฐานดังนี้แล้วก็เสด็จเข้าสู่ที่นิทรารมย์ บรรทมหลับอยู่บนพระแท่นที่ไสยาสน์
ในขณะนั้น ด้วยเดชอำนาจแห่งศีลของพระราชเทวี ก็ร้อนขึ้นไปถึงอาสน์ท้าวโกสีย์สักกเทเวศร์ ท้าวสหัสนัยพิจารณาดูก็รู้เหตุว่าพระนางเกศนีราชเทวีทรงรักษาอุโบสถศีล และปรารถนาโอรสให้เกิดในพระครรภ์ จึงทรงพระดำริว่า เราควรจะเชิญเทวบุตรองค์หนึ่ง ให้ลงไปปฏิสนธิในครรภ์พระเทวี ครั้นทรงดำริฉะนี้แล้ว จึงพิจารณาเลือกหาเทวบุตรที่สมควรจะลงไปบังเกิด ก็ได้เห็นพระโพธิสัตว์เทพบุตร ซึ่งจวนจะสิ้นอายุจุติไปเกิดในมนุษยโลก จึงไปสู่สำนักพระโพธิสัตว์ตรัสอาราธนาว่า ดูกรท่านผู้นิรทุกข์ กาลนี้สมควรแล้วที่ท่านจะลงไปเกิดในมนุษยโลก ถือปฏิสนธิในครรภ์พระนางเกศนีราชเทวี ผู้เป็นอัครมเหสีของพระเจ้าพรหมทัต พระโพธิสัตว์ก็รับอาราธนาตามเทวบัญชานั้น
ท้าวสักกเทวราชทรงทราบว่า พระโพธิสัตว์รับอาราธนาแล้วก็ลงมาสู่มนุษยโลก ในเวลาปัจจุสมัยใกล้รุ่ง จึงเข้าไปในห้องพระบรรทมของพระนางเกศนี เข้าไปกระซิบที่พระกรรณของนางว่า ดูกรพระราชเทวี ในเวลาเช้าพรุ่งนี้ พระนางตื่นบรรทมสรงพระพักตร์ชำระพระองค์ ทรงประดับเครื่องอลังการแล้ว จงไปประทับแทบสีหบัญชร ผันพระพักตร์เฉพาะประตูพระราชนิเวศน์ทอดพระเนตรไปในทางอากาศ ขณะนั้นจะมีเหยี่ยวตัวหนึ่งคาบผลพุทรามา แล้วจะทำผลพุทรานั้นให้ตกลง ณ ที่ตรงพระพักตร์ พระราชเทวีจงเก็บ/*52ผลพุทรานั้นมาเสวย แล้วทิ้งเมล็ดลง ณ ปถพี ทรงทำอาการดังนี้ พระโอรสจึงมาบังเกิดในพระครรภ์ ท้าวสักกเทวราชตรัสกระซิบดังนี้แล้ว ก็เสด็จกลับไปยังเวชยันตพิมาน อันเป็นนิวาสนฐานของพระองค์
ครั้นเวลารุ่งราตรี พระนางเกศนีตื่นบรรทมก็สรงพระพักตรชำระพระสรีราพยพด้วยสุคนธวารี แล้วทรงพระภูษาประดับพระองค์ด้วยเครื่องอลังการ เสด็จไปเปิดสีหบัญชร ผันพระพักตรเฉพาะพระทวารพระราชนิเวศน์ ทอดพระเนตรดูมรรคาตามคำที่สมเด็จอมรินทราธิราชกระซิบสั่ง
ในขณะนั้น ท้าวสักกเทวราชจึงนิรมิตอัตตภาพเป็นเหยี่ยวคาบผลพุทราด้วยจะงอยปากบินมา ณ ที่เฉพาะพระพักตรพระนางเกศนีแล้วทำผลพุทรานั้นให้ตกลง ณ พื้นปถพีดล พระนางเกศนีได้ทัศนาการเห็นก็ดีพระทัย จึงเสด็จลงไปเก็บผลพุทรานั้นเสวยแล้วทิ้งเมล็ดลงที่พื้นปถพี ทันใดนั้น มีนางพาชีแก่ตัวหนึ่งวิ่งมาแต่ภายใต้ปราสาท เห็นเมล็ดพุทราที่พระนางเกศนีทิ้งลงนั้น ก็คาบมากินเป็นอาหาร ขณะนั้นนางพาชีก็มีครรภ์ตั้งขึ้น ฝ่ายพระนางเกศนีก็มีพระครรภ์ตั้งขึ้นพร้อมกับนางพาชีนั้น พระนางเกศนีรู้พระองค์ว่าทรงพระครรภ์ จึงไปทูลประพฤติเหตุนั้น ให้พระเจ้าพรหมทัตผู้เป็นพระราชสามีทรงทราบ
พระเจ้าพรหมทัตได้ทรงสดับว่าพระอัครมเหสีทรงพระครรภ์ก็ทรงพระโสมนัสปรีดา จึงพระราชทานคัพภบริหาร เครื่องรักษาพระครรภ์ และมีรับสั่งให้พระสนมกำนัลคอยระวังดูแลพิทักษ์รักษาพระราชเทวี
ฝ่ายนางพาชีชรานั้น ครั้นครรภ์ถ้วนกำหนด ก็คลอดอัศวโปดกออกมาก่อนพระราชเทวี จักษุทั้งสองของอัศวโปดกนั้น มีสัณฐานดังกุณฑลที่บุคคลทำด้วยแก้วมณี เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงเรียกชื่ออัศวโปดกลูกพาชีนั้นว่า มณีกักขิอัศวราช ดังนี้
ฝ่ายพระนางเกศนีราชเทวีนั้น ทรงพระครรภ์ถ้วนทศมาสแล้วก็ประสูติพระโพธิสัตว์ราชกุมาร มีพระฉวีวรรณกันบริสุทธิ์ผ่องใส ประดุจดังว่าทองคำธรรมชาติ ก็และขณะเมื่อพระราชกุมารโพธิสัตว์ประสูตินั้นกษัตริย์ทั้งหลายในชมพูทวีปทั้งสิ้นนำเอาแก้ว ๗ ประการ และเครื่องราชบรรณาการต่าง ๆ เป็นอันมากมาถวาย ด้วยอำนาจบุญญานุภาพของพระราชกุมารโพธิสัตว์
/*53ในกาลนั้น พระเจ้าพรหมหัตผู้เป็นพระราชบิดา จึงมีรับสั่งให้หาพราหมณ์ทั้งหลายผู้เป็นโหราจารย์รู้ทำนายลักษณะมาประชุมพร้อมกัน แล้วมีพระราชดำรัสให้พราหมณ์เหล่านั้นทำนายลักษณะพระราชกุมารปิโยรส
พราหมณ์ทั้งหลายพิจารณาดูแล้ว ก็พากันน้อมประณตทูลพยากรณ์ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทวราช ในทวีปใหญ่ทั้งสี่ที่มีทวีปน้อยสองพันเป็นบริวารจงยกไว้ แต่ในพื้นชมพูทวีปทั้งสิ้นนี้ ซึ่งจะมีผู้ใดรู้ศิลปศาสตร์ยิงธนูชำนาญ เปรียบปานดังพระราชกุมารพระองค์นี้ เป็นอันไม่มีโดยแท้ พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าพรหมทัตได้ทรงฟังพราหมณ์ทูลพยากรณ์ดังนั้น ก็ทรงพระโสมนัสยินดีเป็นที่ยิ่ง จึงให้จารึกพระนามลงในสุพรรณบัฏพระราชทานพระนามพระกุมารโพธิสัตว์ให้ชื่อสุธนุ พระราชกุมารสุธนุโพธิสัตว์นั้น ครั้นมีพระชนม์เจริญวัยโดยลำดับ ก็รอบรู้ศิลปศาสตร์ธนูเจนจบหาผู้ใดที่จะเปรียบเสมอมิได้
ในกาลนั้นบุตรีของลุงแห่งพระโพธิสัตว์นั้นมีอยู่คนหนึ่ง มีนามชื่อว่านางกเรณุวดี มีรูปโฉมลักษณะอันงามอุดม ควรจะดูจะชมให้เกิดความปลื้มใจ ผิวพรรณของนางนั้นละเอียดผ่องใสงามสะอาด ประดุจดังว่านางเทพอัปสรที่อยู่ในไกรลาสฉะนั้น ไม่มีบุรุษใดที่สมควรจะเป็นคู่ควรแก่นางนั้นเลย มีอยู่แต่พระราชกุมารโพธิสัตว์สุธนุผู้เดียว ที่จะสมควรเป็นคู่แก่นางนั้น
วันหนึ่ง พระสุธนุราชกุมารโพธิสัตว์ เล่นอยู่กับเสตกุมารผู้เป็นน้องขายของนางกเรณุวดี จึงทรงเขียนรูปสตรีขึ้นรูปหนึ่งแล้วตรัสว่า เรายังไม่ได้เห็นรูปกนิษฐภคินี ที่จะงามเหมือนรูปเขียนนี้เลย รูปที่เราเขียนนี้ จะเหมือนพระภคินีพี่สาวของท่านหรือไม่ ท่านจงดูรูปที่เราเขียนนี้ เสตกุมารจึงตอบว่า นางกเรณุวดีนั้น พระองค์ไม่ได้เคยเห็นหรือ เสตกุมารตอบดังนี้แล้ว ก็กล่าวคำอื่น ๆ มีประการต่าง ๆ ต่อไป แต่ล้วนเป็นสัมโมทนิยกถา ถ้อยคำอันนำมาซึ่งความชื่นบานบันเทิงจิต ครั้นเล่นอยู่ควรแก่เวลาแล้ว ต่างคนต่างก็กลับไปที่ของตน
ครั้นกาลเวลาล่วงไปโดยนัยนี้ จนพระราชกุมารโพธิสัตว์มีพระชนม์ได้ ๑๖ ปี พระเจ้าพรหมทัตผู้เป็นพระราชบิดาก็เสด็จทิวงคต ข้าราชการทั้งหลายมีพราหมณ์ปุโรหิตเป็นประธาน ก็พากันจัดการฌาปนกิจถวายพระเพลิงพระศพเสร็จแล้ว ปรารถนาจะกระทำการราชาภิเษกพระราชกุมารโพธิสัตว์ ให้ครองมไหสุริยสมบัติในเมืองพาราณสีสืบสันตติวงศ์ดำรงราชอาณาจักร แทนพระเจ้าพรหมทัตผู้เป็นพระชนกาธิราช จึงพร้อมกัน/*54ประดับตกแต่งสินธพชาติซึ่งมีสรีระอันขาวล้วนควรจะเป็นม้าพระที่นั่งทรงนำเข้าไปเทียบถวาย พระโพธิสัตว์ราชกุมาร พระองค์ก็ยังมิได้ทรงรับ ตรัสสั่งให้ไปประดับมณีกักขิอัศวราช ด้วยอัสสาลังการ เครื่องประดับสำหรับม้าพระที่นั่ง อำมาตย์ทั้งปวงก็กระทำตามรับสั่งแล้วนำมณีกักขิอัศวราชสินธพเข้าถวาย พระโพธิสัตว์ราชกุมารก็เสด็จขึ้นทรงมณีกักขิอัศวราชพาชี ขณะนั้น ชาวพนักงานทั้งหลายก็ประโคมดนตรีขึ้นพร้อมกัน เอิกเกริกไปด้วยเสียงสาธุการและเสียงร้องถวายชัยมงคล ทั้งเหล่ามหาชนก็ยกผืนผ้าขึ้นโบกโบย ทำเป็นธงชายถวายสักการบูชา ฝ่ายพระยามณีกักขิสินธพชาติ ก็พาพระโพธิสัตว์โลดขึ้นไปในอากาศสูงประมาณได้วาหนึ่งเป็นกำหนด ชาวพระนครทั้งหลายมีมหาอำมาตย์เป็นต้น ต่างคนได้เห็นอาการอันอัศจรรย์ก็พากันบันลือสรรเสริญบุญญาธิการ พระยามณีกักขิอัศวราชพาชีก็พาพระโพธิสัตว์ราชกุมารโลดขึ้นไปในอากาศอีก สูงประมาณชั่วลำตาล ๑ และ ๒ ชั่วลำตาล ๓ ชั่วลำตาลเป็นลำดับไป ตราบเท่าถึง ๓ ชั่วลำตาล มหาชนทั้งหลายมีอำมาตย์เป็นประธาน เห็นพระยามณีกักขิอัศวราชนั้น พาพระโพธิสัตว์ราชกุมารเหาะขึ้นไปในอากาศสูงเกินประมาณดังนั้นก็ตกใจ จึงพากันรีบไปเฝ้าพระราชเทวีเกศนีผู้เป็นพระราชมารดา เวลานั้นพระราชเทวีโสรจสรงพระสรีรกายเสร็จแล้ว กำลังทรงประทับสางพระเกศาอยู่ ยังหาทันที่จะแล้วไม่ มหาชนก็พากันตรงเข้าไปถวายบังคมแล้วปริเทวนาการพลางทูลว่า ข้าแต่พระราชเทวี พระแม่เจ้าจงเสด็จโดยเร็วพลัน พระราชกุมารโอรสของแม่เจ้านั้น พระยามณีกักขิอัศวราชพาไปสู่นภาลัยไกลยิ่งนัก พระแม่เจ้าจงอย่าให้ข้าพระบาททั้งหลายเป็นคนอนาถา หาที่พึ่งมิได้เลย
พระนางเกศนีราชเทวี ได้เห็นมหาชนพากันมาร้องไห้ปริเทวนาการร่ำไรดังนั้น มิทันที่จะสางพระเกศาให้สำเร็จ สางได้กึ่งหนึ่งเท่านั้นก็เสด็จจากที่ แต่จะทรงผลัดพระภูษาก็ยังหาทันที่จะผลัดไม่ รีบเสด็จไปทอดพระเนตร ณ ที่ใกล้พระทวารวัง แลเห็นพระยาอัศดรพาพระราชโอรสเหาะไปในอากาศ มิอาจที่จะกลั้นความโศกไว้ได้ ก็ยกพระกรข้อนพระอุระแล้วทรงปริเทวรนาการพลางกล่าวพระคาถาว่า
หาหา ปุตฺต นิวตฺตสุ
มา มํ อนาถํ กโรหิ
อชฺช ปุตฺตํ น ปสฺสามิ
หทยํ เม ผลิสฺสติ
ความว่า หาหา ดูกรพ่อผู้เป็นปิยบุตร พ่อจงกลับมาหามารดา อย่าทำมารดาให้อนาถาทรพลเลย ถ้ามารดามิได้เห็นพระปิโยรสในวันนี้ /*55ดวงหทัยของพระมารดาก็จะแตกทำลายออก ๓ ภาคแล้วจะเลยทิวงคตอยู่ ณ ประตูพระราชนิเวศน์นี้
พระโพธิสัตว์ราชกุมารได้ยินเสียงพระชนนี จึงทอดพระเนตรลงไป ณ พื้นปถพีดล ก็แลเห็นพระราชมารดาของตนยืนทรงพระกรรแสงโศกาดูร ร่ำรำพันพิลาปอยู่แทบประตูพระราชนิเวศน์มีพระอัสสุชลเนตรไหลอาบพระพักตรา ก็มีความสงสารพระมารดายิ่งนัก มีพระหฤทัยอันหดหู่ปราศจากรื่นเริง เลยสิ้นความรักพระยามณีกักขิอัศวราช ด้วยสามารถที่พระองค์ทรงพระกตัญญูกตเวทีและมีความจงรักภักดีในพระราชมารดา จึงทรงพระดำริว่า เพราะพระยาอัศวราชตัวนี้ พระชนนีบังเกิดเกล้าของเรา จึงได้ทรงปริเทวนาการแทบจะวางวายพระชนมชีพ เราจะตัดศีรษะพระยาอัศดรนี้เสีย แล้วรีบลงไปเฝ้าพระชนนีของเราดีกว่า ทรงดำริฉะนี้แล้ว ก็ชักพระแสงขรรค์กวัดแกว่งอยู่ไปมา เพื่อจะตัดศีรษะพระยามณีกักขิอัศวราชนั้น
ฝ่ายพระยามณีกักขิอัศวราชรู้พระอาการ จึงทูลพระราชกุมารโพธิสัตว์ด้วยภาษามนุษย์ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้พงศ์สมมติเทวราช พระองค์อย่าเพ่อพิฆาฏฆ่าหม่อมฉันเสียเลย พระโพธิสัตว์ราชกุมารจึงดำรัสว่า ดูกรอัศดรพาชี วาจาของท่านที่กล่าวนี้ เป็นความจริงละหรือ พระยาสินธพอัศวราชจึงทูลว่า วาจาที่หม่อมฉันกล่าวนี้เป็นความจริง พระองค์อย่าทรงแคลงพระทัยเลข
พระโพธิสัตว์ราชกุมารได้ฟังดังนั้น จึงสอดพระแสงขรรค์คืนเข้าฝัก แล้วระลึกถึงพระคุณของพระราชมารดา มีน้ำพระอัสสุชลธาราเต็มคลอพระเนตร จึงน้อมพระเกศถวายบังคมลา เชิญพระราชมารดาให้เสด็จกลับเข้าสู่พระราชนิเวศน์ ส่วนพระยามณีกักขิอัศวราชผู้เรืองเดช ก็พาพระโพธิสัตว์ราชกุมารเหาะไปถึงเสตนครราชธานี พระยาอัศดรพาชีก็พาลงจากอากาศ ให้พระโพธิสัตว์ราชกุมารหยุดพักระงับกระวนกระวายอยู่ภายนอกพระนคร อันเป็นที่กำบังคนซึ่งสัญจรไปมา
ฝ่ายบรมกษัตริย์ผู้ครองราชสมบัติในเสตนครนั้น ทรงพระนามว่าพระเจ้าเสตราช พระองค์เป็นบรมขัตติยาธิบดี พระอัครมเหสีของพระองค์ทรงพระนามชื่อว่าปทุมคัพภาราชเทวี มีพระราชบุตรีทรงพระนามว่าจีรัปภา มีรูปทรงสัณฐานอันงามเป็นที่นำมาซึ่งความปลื้มใจ วรรณสีกายของนางนั้นอุปมัยดังว่าสีดอกปทุมชาติ อันบริสุทธิสดสะอาดพึ่งผุดพ้นชลธาร /*56มีส่วนงามเปรียบปานดังนางเทพกัญญา มีรัศมีกายอันงามยิ่งก้าวล่วงวรรณของหญิงในมนุษย์ แต่ไม่ถึงรัศมีกายของนางเทพธิดาในสวรรค์ นางบริจาริกาผู้รับใช้สอยของพระราชธิดานั้น เป็นหญิงมีสรีรกายเตี้ยค่อมมีนามชื่อว่านางปทุมา เป็นทาสีที่พระราชบิดาพระราชทานไว้สำหรับไว้ดูแลพิทักษ์รักษาพระราชบุตรี
ฝ่ายกษัตริย์ต่าง ๆ ในชมพูทวีป ทุกธานีบุรีน้อยใหญ่ จะใคร่ได้พระราชธิดาจีรัปภาเทวี ไปเป็นอัครมเหสีของพระองค์ ต่างก็ส่งเครื่องราชบรรณาการ มีพระราชสาส์นมาสู่ขอพระราชธิดานั้นเนือง ๆ พระเจ้าเสตราชบรมกษัตริย์ก็มีพระราชสาส์นตอบไปทุกพระนคร ในพระราชสาส์นนั้นว่า ราชธิดาของเรานั้น สมควรแก่กษัตริย์ผู้ทรงอิสรภาพอันประเสริฐกว่าขัตติยราชทุกธานี จะได้คู่ควรแก่ท่านทั้งหลายนั้นหามิได้ อนึ่งพระเจ้าเสตราชนั้น ให้พระราชธิดาจีรัปภาอยู่ในปราสาทอันมีพื้นถึง ๗ ชั้น ให้อยู่ด้วยกันกับหญิงค่อมคนใช้ อันชื่อว่านางปทุมาสองคนเท่านั้น
ฝ่ายว่าพระโพธิสัตว์ราชกุมาร เมื่อลงมาถึงพื้นปถพี ระงับความกระวนกระวายสบายอินทรีย์แล้ว ก็เปลื้องเครื่องอานออกจากพระยาอัศดร จึงมีสุนทรวาจาว่า ดูกรมณีกักขิอัศวราชผู้เจริญ ท่านจงไปแสวงหาภักษาหารตามสบายเถิด แต่ทว่าอย่าไปเที่ยวให้ไกลนัก ถ้าเราระลึกถึงท่านเมื่อใด ท่านจงรีบมาหาเรา เมื่อนั้นมณีกักขิอัศวราชรับคำแล้ว ก็ไปเที่ยวแสวงหาอาหารในสถานที่หลังคูพระนคร เที่ยวกัดหญ้าอ่อน ๆ กินตามสบาย ส่วนพระโพธิสัตว์ก็แปลงกายเปลี่ยนเพศเป็นพราหมณ์ เดินเข้าไปเที่ยวพระนคร
ฝ่ายพวกพราหมณ์ทั้งหลายในเมืองนั้น เห็นพระโพธิสัตว์เดินเข้าไป ก็พากันรักใคร่ไปสิ้นทั้งนั้น พระโพธิสัตว์ดำเนินต่อไปก็ได้เห็นประชาชนประชุมกันใกล้ทาง แลเห็นศาลาที่ประชุมและร้านตลาดตามระวางถนน เดินไปในที่ใดก็ได้ฟังเสียงประชาชนในที่นั้น มีแต่กล่าวสรรเสริญชมพระรูปพระโฉมพระราชบุตรีจีรัปภา
มีคำปุจฉาถามแทรกเข้ามาว่า พระราชบุตรีจีรัปภานั้น มีพระรูปโฉมอันงามยิ่งนัก เพราะนางได้กระทำการกุศลอันใดไว้แต่ในชาติก่อน มีคำวิสัชนาว่า พระราชบุตรีจีรัปภามีรูปทรงสัณฐานและวรรณสีกายอันงามยิ่งนั้น เพราะผลแห่งกุศลที่ได้ถวายจตุปัจจัยและสร้างพระพุทธปฏิมากรอันงาม เป็นที่นำมาซึ่งความเลื่อมใสไว้แต่ในชาติปางก่อน
เมื่อพระโพธิสัตว์ได้ฟังคำมหาชนชาวพระนคร กล่าวสรรเสริญชมพระรูปพระโฉมพระราชธิดาจีรัปภา พรรณนาถึงความงามมีประการต่าง ๆ ดังนั้น จึงทรงพระดำริว่า /*57ทำไฉนหนอ เราจึงจะได้เห็นพระนางจีรัปภาราชบุตรี ทรงพระดำริฉะนี้แล้ว ครั้นเวลากึ่งราตรีก็ทรงทาพระสรีรกายด้วยสุคนธชาติของหอมทั้งสี่ แล้วประดับองค์ด้วยเครื่องอลังการ ทรงพวงมาลัยอันงามวิจิตรบรรจงแล้วทรงระลึกถึงอัศดรพาชีมณีกักขิสินธพ ในขณะนั้นมณีกักขิสินธพอาชาไนยก็มายืนอยู่ ณ ที่ใกล้พระโพธิสัตว์ เงี่ยโสตคอยฟังว่าจะตรัสประการใด พระโพธิสัตว์เห็นพระยาอาชาไนยมายืนอยู่จึงตรัสบอกว่า เราปรารถนาจะเห็นพระราชบุตรีทรงพระนามว่าจีรัปภา ทำไฉนจึงจะได้เห็นสมดังความปรารถนา มณีกักขิสินธพจึงทูลว่า หม่อมฉันจะพาพระองค์ไปให้ได้เห็นนาง พระโพธิสัตว์ได้ทรงฟังก็ดีพระทัย จึงทรงถือพวงมาลัยและของหอมขึ้นสู่หลังอัศวราช มณีกักขิสินธพก็พาพระโพธิสัตว์ตรงไปสู่ประตูหน้ามุขปรางค์ปราสาท อันเป็นที่อยู่ของราชบุตรีจีรัปภา ครั้นถึงบานประตูปราสาทแล้ว พระโพธิสัตว์ก็ทอดพระเนตรดูโดยช่องกุญแจแลเห็นพระราชบุตรีจีรัปภาอันบรรทมอยู่บนแท่นที่ไสยาสน์ ทั้งเห็นนางปทุมาหญิงค่อมอันนอนอยู่ ณ ที่ใกล้สยนอาสน์อีกคนหนึ่งเท่านั้น มิได้เห็นผู้ใดผู้หนึ่งในปราสาทนั้นอีกเลย จึงทรงพระดำริว่า สตรีผู้นี้มีรูปทรงอันงามยิ่งนัก ทั้งดวงพักตรผิวพรรณก็บริสุทธิสะอาด งามประดุจดังว่านางเทพกัญญาในสวรรค์ จะเป็นพระราชบุตรีจีรัปภาที่เขาพรรณนาชมพระรูปพระโฉมนั้นหรือไฉน หรือจะเป็นสตรีใดไม่ใช่พระราชบุตรี จึงดำริสงสัยฉะนี้ จึงตรัสถามมณีกักขิอัศวราชว่าสตรีที่นอนอยู่บนที่ไสยาสน์นั้นผู้ใด จะเป็นพระราชธิดาชื่อว่าจีรัปภาหรือไฉน อัศวราชอาชาไนยมองดูแล้วทูลว่า สตรีนี้มิใช่ผู้อื่นเลย คือพระราชบุตรีซึ่งมีนามว่าจีรัปภานั้นเอง
ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ก็ลงจากหลังอัศวราชมโนมัย จึงเปิดบานทวารแต่ค่อย ๆ แล้วเสด็จเข้าไปในห้องที่บรรทมพระราชธิดา ทอดพระเนตรดูพระจีรัปภาราชบุตรีตั้งแต่เบื้องพระศิโรตม์ตราบเท่าถึงเบื้องพระบาท มิได้อิ่มพระเนตร จึงลูบไล้พระวรกายพระราชบุตรีด้วยสุคนธชาติ แล้วสวมพวงกุสุมมาลัยในข้อพระกรและจารึกเป็นปริศนาไว้ในเบื้องหลังนางปทุมาทาสีแล้วทาด้วยเครื่องลูบไล้อันเหลือจากทาพระวรกายพระราชบุตรีจีรัปภา แล้วยืนทอดพระเนตรพิจารณาพระราชบุตรีอยู่ ณ ที่นั้น
ขณะนั้น มณีกักขิอัศวราชจึงทูลเชิญพระโพธิสัตว์ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทพดา เชิญพระองค์เสด็จมาเถิด มัชฌิมยามล่วงไปนานแล้ว บัดนี้ถึงปัจฉิมยามจวนจะใกล้รุ่งอยู่แล้ว เชิญเสด็จกลับไปโดยเร็วพลันเถิด พระเจ้าข้า
/*58พระโพธิสัตว์ได้ฟังสินธพอาชาทูลเชิญมิใคร่จะทรงพระดำเนินออกจากปราสาทได้ ด้วยทรงอาลัยในพระราชบุตรีจีรัปภาแล้วฝืนพระทัยรีบทรงดำเนินมาขึ้นอัศดรสินธพชาติ ฝ่ายมณีกักขิอัศวราชมโนทัย ก็พาพระโพธิสัตว์กลับมาสู่ที่พักภายนอกพระนคร ซึ่งเป็นที่หยุดพักระงับร้อนแต่เมื่อแรกมานั้น พระโพธิสัตว์คิดรำพึงถึงพระราชบุตรีจีรัปภา จึงตรัสแก่สินธพชาตินั้นว่า เราไม่สามารถจะอยู่ในที่อันปราศจากพระราชบุตรีจีรัปภาได้ ท่านจะไปหาอาหารในที่อันสบายก็จงไปเถิด แต่เมื่อถึงสมัยกึ่งราตรี พาชีจงรีบมาหาเราให้จงได้ มณีกักขิอัศวราชรับคำแล้ว ก็กลับไปหาอาหารกินอยู่ ณ ที่ใกล้คูพระนครนั้น
ครั้นรุ่งราตรีพระทิตย์อุทัยสว่างแจ้งแล้ว พระราชบุตรีจีรัปภาตื่นจากบรรทม ทอดพระเนตรเห็นรูปไซดักมัจฉาที่หลังนางปทุมาทาสีค่อม ทั้งเห็นเครื่องลูบไล้ของหอมอันทาอยู่ทั่วกายนางปทุมาทาสีก็ทรงพระสรวลแล้วมีพระเสาวณีย์ตรัสถามว่า พี่ได้ของหอมเครื่องลูบไล้ที่ไหนมาทากายของพี่ นางค่อมปทุมาได้ฟังพระเสาวณีย์ตรัสถามถึงมีวาจาว่า โอน่าอัศจรรย์จริง ๆ ของหอมเหล่านี้มาแต่ไหนหนอ แล้วแลไปเห็นเครื่องลูบไล้ของหอมที่พระกายพระราชบุตรีจีรัปภากับทั้งพวงมาลัยอันสวมอยู่ที่ข้อพระกร จึงทูลถามว่า ข้าแต่พระแม่เจ้าก็ของหอมเครื่องลูบไล้ที่พระวรกายกับทั้งพวงมาลัยที่ข้อพระกรของพระแม่เจ้านั้น พระแม่เจ้าได้มาแต่ที่ไหนเล่า พระราชบุตรีจีรัปภาได้ฟังถาม จึงเดินเข้าไปส่องพระฉาย ครั้นทอดพระเนตรเห็นพระบวรกายของพระองค์ อันลูบไล้ประทาไปด้วยเครื่องหอม และพวงมาลาที่สวมข้อพระกรอยู่นั้น ก็เกิดอัศจรรย์ใจมีความสงสัยยิ่งนัก จึงดำริในพระทัยว่า ชะรอยอมรินทราธิบดี หรือเทวราชผู้เป็นใหญ่กว่าเทพดา จะมาในปราสาทที่อยู่ของเรานี้เป็นแท้ ทรงกำหนดฉะนี้แล้ว จึงตรัสแก่นางปทุมาหาสีค่อมว่า ในราตรีวันนี้เราจะพากันคอยดูให้เห็นประจักษ์แก่ตา นางทาสีปทุมาก็รับพระเสาวณีย์
ฝ่ายหน่อพระชินสีห์สุธนุโพธิสัตว์ ครั้นถึงกึ่งราตรีก็ทรงระลึกถึงพาชีอัศวราช ครั้นอัศดรมาถึงก็ขึ้นทรง แล้วเสด็จเข้าไปในปราสาทพระราชบุตรี ทรงกระทำวิธีเหมือนดังนั้น ในราตรีเป็นคำรบ ๒ และราตรีเป็นคำรบ ๓ ฝ่ายพระราชบุตรีจีรัปภากับนางปทุมาทาสีตั้งตาเฝ้าคอยดูก็พากันหลับไป ในราตรีที่ ๒ และราตรีที่ ๓ นั้น
ครั้นถึงราตรีที่คำรบ ๔ พระราชบุตรีจีรัปภาจึงตรัสแก่นางปทุมาทาสีอีกว่า ดูกรพี่ปทุมา คืนวันนี้เราทั้งสองคน จักไม่หลับไม่นอนจะคอยจับผู้ที่เข้ามาในที่นี้ให้จงได้ /*59ถ้าเราทั้งสองไม่อาจตื่นอยู่ได้ ยังขืนจะหลับเหมือนแต่ก่อนไซร้ เราเอาก้านอุบลมาขยี้ เอาน้ำหยอดจักษุทั้งสองซ้ายขวาไว้ เมื่อกระทำดังนี้ เราทั้งสองคนก็จะหลับมิได้ จะตื่นอยู่จนรุ่งราตรี นางปทุมาทาสีจึงตอบว่า กระทำอุบายดังนี้อาจสำเร็จดั่งความปรารถนาได้ พระราชบุตรีจีรัปภากับนางปทุมาทาสีปรึกษากันฉะนี้แล้วก็กระทำเหมือนดังนั้น ก็พากันตื่นอยู่มิได้หลับ
ครั้นเวลากึ่งราตรี พระโพธิสัตว์ประดับพระองค์ด้วยเครื่องอลังการ ลูบไล้พระวรกายด้วยสุคนธชาติของหอมแล้ว ทรงถือของหอมและพวงมาลาขึ้นทรงอาชาสินธพชาติ ตรงไปปราสาทพระราชบุตรีจีรัปภา ครั้นถึงจึงเปิดบานพระทวาร ได้ทัศนาการเห็นรัศมีกายของพระราชบุตรีอันมีแสงสว่างแผ่ไปทั่วทั้งปรางค์ปราสาท ประดุจดังว่าแสงโอภาสแห่งประทีปที่บุคคลตามไว้ฉะนั้น จึงตรัสแก่สินธพอาชาไนยว่า ดูกรมณีกักขิอัศวราชผู้สหาย ท่านได้เห็นรัศมีกายของพระราชบุตรีจีรัปภาหรือไม่ อัศวราชอาชาไนยทูลว่าหม่อมฉันได้เห็นแล้ว พระเจ้าข้า
ฝ่ายพระราชบุตรบุตรีจีรัปภา ได้ทัศนาการเห็นองค์พระสุธนุโพธิสัตว์จึงกระซิบที่ใกล้หูนางปทุมาว่า เทวราชผู้เป็นใหญ่กว่าเทพดามาแล้วท่านเห็นหรือไม่ นางปทุมาทาสีก็รับพระเสาวณีย์ว่าหม่อมฉันได้เห็นแล้ว พระแม่เจ้าอย่าอื้ออึงไป ชนทั้งสองก็มีจิตประกอบด้วยปีติโสมนัส เพราะเหตุที่ได้เห็นพระโพธิสัตว์เสด็จมา จึงปิดจักษุทั้งสองด้วยชายพระภูษาที่ทรงห่ม ทำเป็นประหนึ่งว่านิทรารมย์หลับอยู่มิได้รู้สมปฤดี
ฝ่ายพระโพธิสัตว์ตรัสสั่งสินธพพาชี ก็เสด็จเข้าไปในปรางค์ปราสาท ทรงประทับ ณ แท่นที่ไสยาสน์ของพระราชบุตรีจีรัปภา ตรัสปราศรัยด้วยถ้อยคำอันเป็นที่รักเจริญใจแต่ลำพังพระองค์ แล้วทรงรูปไล้ทาวรกายพระราชบุตรีจีรัปภา ด้วยเครื่องลูบไล้และของหอมเป็นต้น แล้วเอาของหอมและเครื่องทาที่เหลือนั้น ไปทากายนางปทุมาทาสีกระทำดังที่ได้ทรงกระทำมาแต่ราตรีก่อน ๆ แล้วทอดพระเนตรดูพระราชบุตรจีรัปภามิได้พริบพระเนตร เพราะมีจิตเสน่หาปฏิพัทธ์ในพระราชบุตรีจีรัปภาเป็นกำลัง
ในกาลนั้น มณีกักขิอัศวราช จึงร้องเชิญเสด็จว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพงศ์เทพดา เชิญพระองค์เสด็จออกมาเถิด เวลาจวนจะสว่างแจ้งอยู่แล้ว พระโพธิสัตว์ได้ทรงฟังสินธพอาชาไนยทูลเชิญ จึงค่อย ๆ เคลื่อนพระองค์ลงจากพระที่ เพื่อจะเสด็จกลับออกมาทรงสินธพอัศดร
/*60ในขณะนั้น พระราชบุตรีจีรัปภาจีงกระซิบบอกนางปทุมาว่า พี่จงจับเทวราชผู้เป็นใหญ่กว่าเทวดาไว้ เราทั้งสองช่วยกันจับอย่าให้หนีออกไปได้ นางปทุมาทาสีรับพระราชเสาวณีย์แล้ว ยังมิทันที่จะลุกขึ้นจากที่ ฝ่ายพระราชบุตรีจีรัปภาก็อุฏฐาการจากที่ไสยาสน์ตรงเข้ากอดพระบาทพระโพธิสัตว์ ด้วยพระหัตถ์ทั้งสองให้มั่นแล้วทูลว่า พระองค์จงหยุดอยู่ก่อน ฝ่ายนางปทุมาทาสีก็ลุกขึ้นจากที่นอนในขณะนั้น เข้าจับพระโพธิสัตว์ให้มั่น แล้วทูลว่า ข้าแต่เทวดาพระองค์จงหยุดก่อน จะรีบร้อนเสด็จไปข้างไหนเล่า
พระโพธิสัตว์มิรู้ที่จะคิดประการใด จึงตรัสตอบสินธพออกไปว่า ดูกรอาชาผู้เป็นสหาย บัดนี้เราถูกพระราชบุตรีกับหญิงคนใช้จับไว้มั่นคงมิรู้ที่จะทำประการใด สินธพอาชาไนยจึงทูลว่า ถ้ากระนั้นพระองค์จงอยู่ก่อนเถิด ที่เกิดบาปหยาบช้านั้นมิได้มี พระโพธิสัตว์จึงตรัสว่าถ้ากระนั้น พี่พาชีจงกลับไปแสวงหาอาหารก่อนเถิด ถ้าเราระลึกถึงท่านเมื่อใด ท่านจงมาหาเราเมื่อนั้น อาชาไนยรับคำพระโพธิสัตว์แล้ว ก็กลับไปแสวงหาอาหารในที่นั้น ๆ พระโพธิสัตว์ส่งอาชาไนยไปแล้ว ก็ทรงประทับนั่ง ณ ที่บรรทมของพระราชบุตรีจีรัปภา พระราชบุตรีจึงมีสุนทรวาจาเชิญให้ไสยาสน์ รำงับกระวนกระวายพระหฤทัย แล้วนั่งนวดฟั้นพระบาทพระโพธิสัตว์ให้ทรงบรรทม แล้วสองกษัตริย์ก็ทรงอภิรมย์ซึ่งกันและกัน
ในลำดับนั้น พระราชธิดาจีรัปภาเทวี จึงมีสุนทรวาจาทูลถามพระโพธิสัตว์ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงอิสรภาพ หม่อมฉันมีความสงสัยยิ่งนัก พระองค์เป็นเทวราชผู้เป็นใหญ่กว่าเทวดาทั้งหลายหรือ หรือว่าเป็นองค์อมรินทราธิราช จงโปรดบอกหม่อมฉันให้ทราบในกาลบัดนี้
พระโพธิสัตว์ได้ทรงฟังพระราชบุตรีจีรัปภาทูลถามดังนั้น จึงทรงพระดำริว่า ถ้าเราจะบอกว่าเราเป็นพระอินทร์ หรือเป็นเทวราชผู้เป็นใหญ่กว่าเทวดา พระนางจีรัปภาก็คงจะเชื่อฟังทั้งสิ้น ก็แต่ว่าถ้อยคำเช่นนั้นเป็นคำของอสัตบุรุษ มิได้มีความเจริญเลย คำใดเป็นคำจริงปราศจากมุสาวาท คำนั้นเป็นธรรมของสัตบุรุษ อาจนำมาซึ่งประโยชน์ในภายหน้า ต้องการอะไรที่เราจะกล่าวมุสาวาท เราบอกตามจริงประเสริฐกว่า พระโพธิสัตว์ดำริฉะนี้แล้ว เมื่อจะบอกความตามจริงจึงตรัสว่า ดูกรพระน้องผู้มีพักตรอันเจริญ พี่นี้จะได้เป็นพระยาเทวดา หรือเป็นองค์อมรินทราหามิได้ พี่นี้เป็นราชโอรสของพระเจ้าพรหมทัต ซึ่งครองราชสมบัติอยู่ในเมืองพาราณสี ตัวของพี่นี้ชื่อว่าสุธนุราชกุมาร พระน้องจงทราบในกาลนี้
/*61พระราชบุตรีจีรัปภา ได้ฟังคำพระภัสดาโพธิสัตว์ตรัสบอกดังนั้นก็มีพระทัยโสมนัสยินดี ประดุจดังว่ามีบุคคลมารดด้วยสุคนธวารีได้ ๑๖ กระออม ในสราทกาลฤดูร้อนพระนางก็อยู่สมัครสโมสรกับพระโพธิสัตว์มาช้านาน
ฝ่ายนางปทุมาทาสีนั้น แต่กาลก่อนเคยนำเอากระยาหารเครื่องเสวย และเครื่องสรงเครื่องสำอาง มาถวายพระราชบุตรีจีรัปภาพอสมควรแก่พระองค์เดียว มิได้มากเกินประมาณ จำเดิมแต่พระโพธิสัตว์มาอยู่กับพระราชบุตรีจีรัปภาแล้ว นางปทุมาคนใช้นั้น เมื่อไปนำเอาสิ่งของใด ๆ มา มีพระกายาหารเครื่องเสวยเป็นต้น ก็นำเอาเพื่อพระโพธิสัตว์อีกส่วนหนึ่ง สิ่งของนั้น ๆ จึงเป็นของที่นางปทุมานำเอามามากกว่าปรกติธรรมดาหาเหมือนแต่ก่อนไม่
ฝ่ายหญิงชาวเครื่องและหญิงพนักงานเครื่องต้นเห็นดังนั้นก็มีความประหลาดใจ จึงถามนางปทุมาคนใช้ว่า ไฉนเองจึงมานำเอาของมีพระกายาหารเป็นต้นไป มากกว่าปรกติแต่ก่อน เพราะเหตุอะไรเองจึงได้ทำอย่างนี้
นางปทุมาทาสีก็มิได้ตอบประการใด เพราะเป็นความในใจก็จนจิต ครั้นจะบอกตามความจริงก็ทั้งกลัวทั้งรักพระราชบุตรีจีรัปภา มิรู้ที่ว่าจะคิดประการใด ก็นั่งก้มหน้านิ่งอยู่
หญิงพนักงานและชาวเครื่องทั้งหลาย เห็นนางปทุมาแสดงกิริยาวิปริตดังนั้น ก็พากันพูดขู่สำทับว่า ถ้าเองไม่บอกความจริงแก่เราทั้งหลาย พวกเราจะพากันไปกราบทูลพระเจ้าเสตราชให้ทรงทราบ ไหนเลยชีวิตของเองจะคงอยู่กับกาย แม้ถึงเองไม่ตายก็คงต้องรับพระราชอาญาอันสาหัส
นางปทุมาได้ฟังดังนั้น ก็กลัวพระราชอาญายิ่งนัก จึงพูดว่าท่านทั้งหลายจงปล่อยให้ข้าพเจ้ากลับไปก่อน แล้วข้าพเจ้าจะกลับมาบอกความจริงแก่ท่านทั้งหลาย นางปทุมาพูดวิงวอนดังนี้แล้วก็รีบกลับมาทูลความนั้น ให้พระราชบุตรีจีรัปภาทรงทราบ พระราชบุตรีก็ทูลความนั้น ให้พระโพธิสัตว์ทรงทราบ พระโพธิสัตว์ได้ทรงฟังก็ทรงพระโสมนัส ตรัสเรียกนางปทุมาแล้วจึงตรัสว่า ดูกรนางปทุมาเจ้าอย่ากลัวเลย จงกลับไปบอกความตามจริง อย่าได้กล่าวคำมุสา นางปทุมารับคำพระโพธิสัตว์แล้ว ก็กลับไปบอกความจริงแก่หญิงพนักงานทั้งหลาย ๆ ก็นำความนั้นขึ้นกราบทูลพระเจ้าเสตราชว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทพดา บัดนี้มีมานพหนุ่มน้อยผู้หนึ่งบังอาจเข้าไปอยู่กับพระราชบุตรีจีรัปภา พระพุทธเจ้าข้า
/*62พระเจ้าเสตราชบรมราชบรมกษัตริย์ ได้ทรงฟังก็ทรงพระพิโรธยิ่งนัก เปรียบประดุจดังว่าอสรพิษที่มีผู้มาประหารลงที่ขนดหางด้วยไม้ค้อนฉะนั้น ทรงพระพิโรธพลางทรงดำริในพระหฤทัยว่า เราควรรักษาอารมณ์ข่มความโกรธของเราไว้ มานพนั้นจะเป็นผู้มีกำลังเดชานุภาพสักเพียงไรเราควรจะพิจารณาดูกำลังอานุภาพของมานพผู้นั้นก่อน ถ้ามานพผู้นั้นเป็นผู้มีกำลังเดชานุภาพน้อย เราก็จะตัดศีรษะมานพผู้นั้นเสีย พระเจ้าเสตราชทรงพระดำริฉะนี้แล้ว ปรารถนาจะทดลองดูให้รู้ประจักษ์ จึงมีรับสั่งให้เชิญกษัตริย์ทั้งหลายบรรดาที่อยู่ในชมพูทวีปทั้งสิ้นมาประชุมพร้อมกันแล้ว จึงตรัสบังคับอำมาตย์ทั้งหลายว่า
ดูกรเจ้าทั้งหลายเราจะให้เล่นการมหรสพในวันคำรบ ๗ นับแต่วันนี้ไป เจ้าทั้งหลายจงเอากระดานไม้มะเดื่อหนา ๘ นิ้ว ๗ แผ่นเท่า ๆ กัน ตั้งให้เป็นตับอันเดียวกัน ในเบื้องหน้าแผ่นกระดานไม้มะเดื่อนั้น จงเอาแผ่นเหล็กหนา ๘ นิ้ว ๗ แผ่น ตั้งให้เป็นตับต่อกันไป ในเบื้องหน้าแผ่นเหล็กนั้น จงเอาแผ่นทองแดงหนา ๒ นิ้ว ๗ แผ่น ตั้งให้เป็นตับเป็นลำดับต่อไป ในเบื้องหน้าแผ่นทองแดงนั้น จงเอาเกวียน ๓ เล่มบรรทุกทรายให้เต็มตั้งเป็นลำดับต่อ ๆ กันไป ในเบื้องหน้าแห่งเกวียนนั้น จงเอาต้นตาล ๓ ต้น ตั้งให้ติดต่อกันเป็นลำดับไป ในที่สุดท้ายของทั้ง ๕ นั้น จงเอารูปมฤคยนต์อันหมุนเวียนผัดผันไปมาตั้งไว้ ให้แล้วเสร็จในวันที่ ๗ นั้น
อำมาตย์ทั้งหลายรับพระราชโองการแล้ว ก็กระทำตามรับสั่งทุกประการ ครั้นกระทำสำเร็จแล้ว ก็กราบทูลพระเจ้าเสตราชให้ทรงทราบ
พระเจ้าเสตราชก็เสด็จออกประทับ ณ พระที่นั่งข้างหน้า จึงมีพระราชดำรัสสั่งอำมาตย์ว่า ท่านจงไปเชิญภัสดาธิดาของเรานั้นให้มาหาเราบัดนี้ อำมาตย์นั้นรับพระราชบัญชาแล้ว ก็ถวายบังคมลาไปปราสาทพระราชบุตรีจีรัปภา แล้วทูลพระโพธิสัตว์ว่า บัดนี้มีรับสั่งให้ไปเฝ้า พระโพธิสัตว์ได้ทรงฟังดังนั้น จึงเชิญชวนพระจีรัปภาเทวีสรงสุคนธวารีชำระพระองค์แล้วทรงพระภูษา ทาพระวรกายด้วยเครื่องหอมประดับเครื่องอลังการวิภูสิตเสร็จแล้ว พระกรทรงพระแสงขรรค์ พาพระจีรัปภาเสด็จคมนาการลิลาส ดังพระยาไกรสรสีหราช อันออกจากถ้ำแก้วมณี กับนางพระยาไกรสรราชสีห์สิงหรา ถ้ามิฉะนั้นดังองค์สมเด็จอมรินทราธิราชอันเสด็จจากไพชยนตพิมานกับพระสุชาดาเทพนารี พระโพธิสัตว์เสด็จ/*63ครั้งนั้น ประกอบไปด้วยพระสิริวิสาสและพระเดชานุภาพควรที่จะมหัศจรรย์ เมื่อเสด็จจากปรางค์ปราสาทนั้น ทรงจับข้อพระหัตถ์พระจีรัปภาขัตติยนารี ไปหยุดยืนประทับอยู่ที่เชิงอัฒจันทร์แล้วทอดพระเนตรแลไปในข้างโน้นข้างนี้ บรรดาชนทั้งหลายที่อยู่ในที่อันพระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรไปนั้น ก็กัมปนาทหวั่นไหวสะทกสะท้าน ด้วยเกรงพระเดชานุภาพ
ในกาลนั้น พระเจ้าเสตราชบรมกษัตริย์ และพระปทุมคัพภาราชเทวี ทั้งพระสนมนารีราชกัญญา อีกทั้งกษัตริย์ทั้งหลายที่มาแต่สกลชมพูทวีปและพวกอำมาตย์จตุรงค์เสนาพลโยธาทวยหาญราชบริพารทั้งสิ้น ได้แลเห็นองค์พระสุธนุโพธิสัตว์ ก็ให้บังเกิดอัศจรรย์จิตพิศวง
ขณะนั้น พระโพธิสัตว์ก็เสด็จลงจากปราสาทกับพระจีรัปภาเทวีพากันเข้าไปถวายบังคมพระเจ้าเสตราช แล้วถวายบังคมพระปทุมคัพภาราชเทวีผู้เป็นพระชนนีนาถ แล้วทรงประทับ ณ ที่อันสมควร
พระเจ้าเสตราชบรมกษัตริย์ ก็ทรงกระทำปฏิสัณฐารกับพระโพธิสัตว์ แล้วมีพระราชดำรัสว่า ดูกรพ่อผู้มีทุกข์สุขเสมอด้วยบิดา บิดานี้ปรารถนาจะใคร่เห็นความสามารถของพ่อ พ่อจงแสดงความสามารถให้บิดาดูในกาลนี้
พระโพธิสัตว์ได้ฟังพระราชดำรัสดังนั้น จึงถวายบังคมแล้วทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทวราช พระองค์จงทอดพระเนตรดูกำลังความสามารถของข้าพระองค์ ซึ่งจะแสดงถวายในกาลบัดนี้ ทูลดังนี้แล้วก็นำธนูและลูกศรออกจากพระภูษาที่ทรงห่ม โยนขึ้นไปในอากาศ ธนูและลูกศรนั้นก็กลับลงมาตก ณ พื้นภูมิภาค พระโพธิสัตว์จึงตรัสแก่กษัตริย์ทั้งหลายในชมพูทวีปที่มาประชุมกันในที่นั้นว่า บรรดากษัตริย์ทั้งปวงที่มาประชุมกันในที่นี้ กษัตริย์พระองค์ใดตอาจจะยกธนูอันมีสายนี้ขึ้นได้ กษัตริย์พระองค์นั้นจงลุกขึ้นยกให้มหาชนได้เห็นในกาลบัดนี้
ในขณะนั้น กษัตริย์ทั้งหลายทุก ๆ พระองค์ก็ลุกขึ้นแล้วเข้าไปยกธนูทีละองค์ ๆ ก็ไม่อาจยกธนูนั้นให้เขยื้อนจากที่ได้ มาตรว่าสักปลายเส้นผมหนึ่ง ในลำดับนั้น พระโพธิสัตว์จึงอุฏฐาการจากอาสน์ไปทรงช้อนธนูขึ้นด้วยนิ้วก้อย แล้วยกขึ้นสอดใส่ลูกธนู น้าวสายขึ้นสิ้นวาระ ๓ ครั้ง ดูเป็นสง่างามด้วยพระสิริเดชานุภาพ เปรียบปานดังท้าวสักกเทวราชเมื่อจะเข้าสู้สงครามกับอสูรฉะนั้น แล้วลดพระองค์ลงนั่งถวายบังคม ทูลถามพระเจ้าเสตราชว่า /*64ข้าแต่พระผู้เป็นสมมติเทวราช พระองค์จะโปรดให้ข้าพระบาทยิงสิ่งใด พระเจ้าเสตราชจึงตรัสว่า ดูกรพ่อผู้ร่วมหฤทัยของบิดา บิดานี้จะให้เจ้ายิงของทั้ง ๕ อย่าง ๆ ละ ๓ ชั้น เจ้าจงยิงให้บิดาเห็นปรากฏในกาลบัดนี้
พระโพธิสัตว์ได้ทรงฟังพระราชดำรัสดังนั้น ก็อุฏฐาการจากอาสน์ถวายบังคม แล้วโก่งธนูสอดลูกแผลงไป ลูกธนูนั้นไปถูกแผ่นกระดานไม้มะเดื่ออันซ้อนกัน ๗ ชั้น ทะลุตลอดไปถูกแผ่นเหล็ก ๗ ชั้น แล้วทะลุแผ่นทองแดง ๗ ชั้น ๆ แล้วเลยตลอดไปถูกนัยน์ตาเบื้องขวาแห่งรูปมฤคยนต์ อันผัดผันหันเวียนไปมาอยู่ในชั้นที่สุด แล้วลูกธนูนั้นก็กลับย้อนมาตกลง ณ ที่เฉพาะพระพักตรพระโพธิสัตว์
ฝ่ายมหาชนทั้งหลายได้เห็นมหัศจรรย์ดังนั้น ก็พากันโห่สนั่นหวั่นไหว บางพวกก็โยนพวงมาลา บางพวกก็เปลื้องอาภรณ์ออกกระทำสักการบูชา บางพวกก็เอาผืนผ้าผูกทำเป็นธงชายขึ้นโบกโบยร้องซ้องสาธุการ
ในขณะนั้น พื้นพสุธารอันหนาได้สองแสนสี่หมื่นโยชน์ก็บันลือเสียงอุโฆษหวั่นไหว ประดุจดังว่าเสียงคชสารซับมันอันอาละวาด ใช่แต่เท่านั้น มหัศจรรย์ทั้งหลายต่าง ๆ ก็บังเกิดมีขึ้นด้วยอำนาจเดชานุภาพแห่งพระมหาสัตว์
ในกาลนั้น พระเจ้าเสตราชก็มีพระกมลโสมนัสเป็นที่ยิ่ง เสด็จจากที่นั่งไปสวมกอดพระโพธิสัตว์ จุมพิตพระเศียรเกล้าแล้ว มีพระราชดำรัสให้ตั้งโรงมงคลพิธี ทรงกระทำวิวาหมงคลพระราชบุตรีจีรัปภากับพระสุธนุโพธิสัตว์ อวยชัยให้พรให้เจริญสิริสุขสวัสดิ์แล้วต่างก็เสด็จนิวัตตนาการเข้าสู่ปรางค์ปราสาท แต่นั้นมา พระโพธิสัตว์กับพระราชบุตรีจีรัปภา ก็อยู่สามัคคีพร้อมเพรียงกัน โดยควรแก่ความสุขสำราญ
อยู่มาราตรีวันหนึ่ง พระโพธิสัตว์บรรทมอยู่บนพระแท่นที่ไสยาสน์กับพระนางจีรัปภาเทวี ครั้นเวลาปัจจุสมัยใกล้รุ่ง ทรงระลึกถึงราชมารดาเกศนี ก็มีพระอัสสุชลนัยไหลอาบพระพักตร ลูกศรคือความโศกก็เสียบสลักพระทรวง ทรงพระกรรแสงรำพันพิลาป ด้วยบาทพระคาถาว่า
กินฺนุ ภวิสฺสติ อมฺมา
กถํ คจฺฉามิ มาตรํ
มม อมฺมํ อทิสฺวาน
มฺเ เหสฺสามิ ชีวิตํ
/*65ความว่า พระราชมารดาของเราจักเป็นประการโดหนอ จักเป็นสุขหรือทุกข์อย่างไร ดังเราสำคัญ พระราชมารดาของเรานั้น เห็นจะทรงพระกำสรดโศกประชวรพระโรคาพาธ เพราะเหตุที่ทรงพลัดพรากจากเราผู้เป็นปิโยรส ไฉนเราจักได้ไปเยี่ยมพระราชมารดา ถ้าเรามิได้ไปเฝ้าพระราชมารดา เราก็คงสิ้นชีพโดยแท้
เมื่อพระโพธิสัตว์ทรงพระกรรแสงรำพันพิลาปอยู่ ดังนี้พระนางจีรัปภาตื่นจากบรรทม ได้ยินเสียงพระภัสดาทรงพระกรรแสง จึงทูลถามว่า ข้าแต่พระภัสดา ไฉนพระองค์จึงมาทรงพระกรรแสงดังนี้ หรือน้อยพระทัยในหม่อมฉันด้วยเหตุอันใดอันหนึ่ง เมื่อพระจีรัปภาทูลถามดังนี้ พระโพธิสัตว์ก็มิได้ตรัสประการใด ครั้นพระเทวีทูลถามถึง ๓ ครั้ง จึงตรัสว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตรอันเจริญ พี่ระลึกขึ้นมาถึงพระราชมารดาของพี่ ๆ จึงได้ร้องไห้ พี่จะเล่าให้พระน้องฟัง เมื่อพระราชบิดาของพี่ทิวงคตแล้ว มหาชนในเมืองพาราณสีก็พร้อมกันตั้งการพิธีราชาภิเษก ให้พี่เป็นกษัตริย์ครองราชสมบัติแทนพระราชบิดา แต่มณีกักขิอัศวราชไม่เต็มใจ พาพี่เหาะขึ้นบนอากาศ ขณะนั้น พี่ได้ยินสุรเสียงพระชนนีตรัสเรียกให้กลับ พี่แลลงไปเห็นพระชนนีเสด็จมาประทับยืนอยู่แทบประตูพระราชนิเวศน์ ทรงพระกรรแสงโศกาดูรพิไรร่ำ ตรัสรำพันด้วยพระวาจามีประการต่าง ๆ พี่มีความสงสารพระราชมารดาเป็นอย่างยิ่ง จึงน้อมเกล้าถวายบังคมลาเชิญพระราชมารดาให้เสด็จคืนปรางค์ปราสาท แล้วมณีกักขิอัศวราชก็พาพี่มาถึงเมืองนี้ แต่พี่มาอยู่ก็ช้านาน ยังมิได้เห็นพระพักตรพระราชมารดาเลย พี่ระลึกถึงถ้อยคำพระราชมารดาในครั้งนั้น ไม่อาจสามารถที่จะกลั้นความโศกไว้ได้ พี่จึงร้องไห้ปริเทวนาการอยู่ดังนี้
พระจีรัปภาเทวีได้ฟังพระภัสดาตรัสดังนี้ จึงตรัสเล้าโลมพระทัยพระภัสดาว่า ถ้ากระนั้น ขอพระองค์จงทรงอดกลั้นโศกาดูรไว้ก่อน พระองค์ทรงทุกข์ร้อนฉันใด หม่อมฉันก็ทุกข์ร้อนเสมอด้วยพระองค์ฉันนั้น บัดนี้พระองค์จะคิดประการใด ขอได้โปรดบอกให้หม่อมฉันทราบด้วย
พระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตรอันเจริญ ตัวพี่นี้พลัดพรากจากพระราชมารดามา ถ้าไม่ได้กลับไปเห็นพระพักตรพระราชมารดาแล้ว พี่ก็ไม่สามารถจะดำรงพระชนม์ชีพอยู่ได้ พี่จะขอลาพระน้องไปเฝ้าพระราชมารดา พอได้ทราบทุกข์ของพระราชมารดาแล้ว จะกลับมาอยู่กับพระน้องในเมืองนี้
/*66พระจีรัปาภาเทวีจึงทูลว่า ข้าแต่พระภัสดา ถ้าพระองค์จะเสด็จไปเยี่ยมพระราชมารดา หม่อมฉันจะขอตามเสด็จไปด้วย ขอพระองค์จงทรงพระกรุณาโปรดให้หม่อมฉันได้ตามเสด็จไปด้วยเถิด
พระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตรอันเจริญ พระน้องอย่าได้ชอบใจในการที่จะไปกับพี่เลย จงอยู่ในพระบุรีนี้เถิด พี่ไปไม่ช้านานเท่าใด แต่พอได้ถวายบังคมพระราชมารดาแล้ว ก็จะรีบกลับมาหาพระน้อง
พระเทวีจีรัปภาจึงทูลวิงวอนว่า ขอพระองค์ได้ทรงโปรดให้หม่อมฉันตามเสด็จไปด้วยเถิด เผื่อว่าพระองค์ทรงประชวรป่วยไข้ หม่อมฉันจะได้ปฏิบัติบำรุงรักษา อนึ่งพระราชมารดาของพระองค์ก็ทรงพระชราภาพ หม่อมฉันไปด้วยจะได้ช่วยปฏิบัติบำรุงท่าน อีกประการหนึ่งนั้น ถ้าพระองค์เสด็จไปแต่ผู้เดียว หม่อมฉันจะได้รับความครหาติเตียนว่าหม่อมฉันจีรัปภาน้ำใจไม่ดี ละพระภัสดาให้เสด็จจรลีแต่พระองค์เดียว ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณา ให้หม่อมฉันได้ไปถวายบังคมบาทพระราชมารดานั้นด้วยเถิด พระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ถ้ากระนั้นพระน้องจะไปด้วยก็ตามพระทัยเถิด
เมื่อพระโพธิสัตว์กับพระจีรัปภาเทวี ตรัสสนทนากันตกลงดังนี้แล้ว ครั้นเวลารุ่งราตรีสว่างแจ้ง พระโพธิสัตว์สรงพระพักตรชำระพระองค์ทรงเครื่องวิภูสิตเสร็จแล้ว ก็เสด็จไปเฝ้าพระเจ้าเสตราชและพระนางปทุมคัพภาราชเทวี ถวายบังคมสองกษัตริย์แล้วทูลว่า ข้าแต่สมเด็จพระราชบิดาและพระราชชนนี ตั้งแต่ข้าพระองค์ได้มาพึ่งพระบารมี ก็ประกอบไปด้วยความสุขหาทุกข์มิได้ บัดนี้ข้าพระองค์จะขอถวายบังคมลา ไปเยี่ยมพระราชมารดาในเมืองพาราณสี แล้วจะกลับมารองพระบาทพระชนกชนนีทั้งสองพระองค์
สองกษัตริย์ได้ทรงสดับดังนั้นมิอาจที่จะตรัสห้ามได้ จึงดำรัสว่าตามแต่อัธยาศัยของพ่อผู้เป็นปิโยรส เพราะพระชนนีเป็นที่บังเกิดเกล้า เราทั้งสองไม่สามารถที่จะทัดทานได้ พระเจ้าเสตราชจึงมีพระราชดำรัสต่อไปว่า พระบุตรีจีรัปภานั้น บิดาก็ได้ยกให้เป็นสิทธิแก่เจ้าแล้ว เจ้าจงพาไปตามอัธยาศัยเถิด จะได้ไปถวายบังคมพระชนนีของเจ้าด้วย พระโพธิสัตว์จึงทูสสนองพระราชโองการว่าพระราชบิดาทรงพระกรุณาฉะนี้ พระเดชพระคุณเป็นล้นเกล้า ข้าพระองค์จะขอรับพระราชทานพาพระราชบุตรีจีรัปภา ไปเฝ้าพระราชมารดาของข้าพระองค์ตามพระราชโองการ
/*67ในลำดับนั้น สองกษัตริย์คือ พระเจ้าเสตราชและพระปทุมคัพภาราชเทวี จึงมีรับสั่งให้มีการมหรสพ สมโภชพระโพธิสัตว์และพระราชบุตรีจีรัปภา เสร็จแล้ว ครั้นรุ่งเช้าจึงให้พระราชบุตรีจีรัปภาประดับพระองค์ด้วยเครื่องประดับสำหรับขัตติยนารี เมื่อจะพระราชทานโอวาทแก่พระราชบุตรีอันเป็นที่รัก ก็มีพระอัสสุชลเนตรอันไหลอาบพระพักตรทั้งสองพระองค์ แล้วตรัสสอนว่า ดูกรแม่จีรัปภาผู้เป็นลูกรัก เจ้าจักตามเสด็จพระภัสดาของเจ้าไป เจ้าจงอย่าได้มีความประมาท จงตั้งอยู่ในโอวาทของพระภัสดา อย่าประพฤติให้ขัดเคืองพระหฤทัย จงมีความเคารพยำเกรงพระภัสดาให้มาก อุตส่าห์ฝากตัวพระราชสามี
ครั้นกษัตริย์ทั้งสอง สั่งสอนพระราชบุตรีดังนี้แล้ว ก็ให้จัดหาเสบียงสำหรับจะได้ไปเสวยในมรรคาจึงมอบพระราชบุตรีจีรัปภาแก่พระโพธิสัตว์ ตรัสฝากฝังแล้วอวยชัยให้พร
พระโพธิสัตว์กับพระจีรัปภาเทวีรับพระพรแล้ว ก็ถวายบังคมลาพระชนกชนนีทั้งสองกษัตริย์ ต่างองค์ต่างก็มีอัสสุชลเนตรไหลอาบพระพักตร พระโพธิสัตว์ก็จับข้อพระกรพระจีรัปภาเสด็จลงจากปราสาทงามประดุจดังว่าองค์อมรินทราธิราช อันจับข้อพระกรนางเทพอัปสรสุชาดาเสด็จออกจากเวชยันต์พิมาน เมื่อสองกษัตริย์ประดิษฐาน ณ เชิงอัฒจันทร์ จึงกล่าวพระคาถาอำลามหาชนว่า
อาปุจฺฉาม มยํ โภนฺโต
ยงฺกิฺจิ โทสวจนํ
ขมถาทีนวํ ยาว
กุมารา วุฑฺฒพาลกา
มา กิฺจิ ปาปํ กโรถ
สพฺเพ ตุเมฺห นิรนฺตรํ
ความว่า ดูกรท่านทั้งหลายผู้เจริญ เราทั้งสองจะขอลาท่านทั้งปวง ถ้อยคำอันโดที่ประกอบด้วยโทษ เราทั้งสองได้กล่าวล่วงเกินมาแต่ก่อน ท่านทั้งหลายจงอดให้แก่เรา อนึ่งท่านทั้งปวงอย่าได้กระทำกรรมอันเป็นบาปหยาบช้า จงตั้งอยู่ในสุจริตธรรมแต่นี้ไป
ฝ่ายมหาชนทั้งหลายมีอำมาตย์และพราหมณ์เป็นต้น ได้ฟังคำสองกษัตริย์ตรัสอำลา ต่างก็พากันประณมกรถวายอัญชลี แล้วร้องไห้ฟายน้ำตาปริเทวนาการรำพันว่าแต่นี้ไป เราทั้งหลายจักมิได้เห็นสองกษัตริย์ อันประกอบด้วยพระสิริรูปสมบัติอันงามทั้งทรงพระเดชานุภาพอันยิ่งใหญ่อีกแล้ว ขอพระทูลกระหม่อมแก้วทั้งสองพระองค์จงเสด็จไปโดยความสุขสำราญ ปราศจากภัยพิบัติอุปัทวอันตราย มหาชนทั้งหลายปริเทวนาการรำพันดังนี้แล้วต่างก็พากันยืนเฝ้าอยู่ในที่นั้น ๆ
/*68พระโพธิสัตว์ก็พาจีรัปภาเทวีลงจากอัฒจันทร์ แล้วเสด็จโดยราชมรรคา มาหยุดยืน ณ ที่แห่งหนึ่ง จึงทรงระลึกถึงมณีกักขิสินธพๆก็มายืนอยู่ตรงหน้าพระพักตรในขณะนั้น พระโพธิสัตว์จึงเสด็จขึ้นทรงอาชากับพระจีรัปภาเทวี มณีกักขิอัศวราชพาชีก็พาสองกษัตริย์เหาะไปในอากาศ โดยกำลังสินธพชาติอันรวดเร็ว วันหนึ่งสิ้นระยะทางถึง ๗๐๐ โยชน์
ฝ่ายพระเทวีจีรัปภาเคยได้เสวยแต่ความสุข ครั้นมาต้องทุกข์ถูกลมแดดแผดเผา ก็มีพระพักตรอันเศร้าสลดสิ้นพระกำลัง ก็ถึงวิสัญญีภาพสลบซบอยู่บนหลังอาชาไนย
พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรเห็นพระเทวีจีรัปภา มีพระพักตรอันซูบซีดซบอยู่กับหลังอัศดร เป็นที่ลำบากพระสรีรกายดังนั้น จึงจับพวงดอกไม้ขว้างไปในเบื้องหน้า แล้วตรัสว่า ดูกรท่านอัศวราช ท่านจงหยุดก่อน มณีกักขิอัศดรทูลห้ามว่า พระองค์อย่าพอพระทัยที่จะหยุดอยู่ในที่นี้เลย เพราะประเทศนี้เป็นแดนของฆันตารยักษ์รักษาอยู่ พระโพธิสัตว์ตรัสถามว่า เหตุไฉนจึงเป็นแดนของฆันตารยักษ์เล่า มณีกักขิอัศวราชจึงทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวดา ฆันตารยักษ์ผู้นี้ เดิมทีได้บำรุงท้าวเวสสวรรณมหาราชด้วยการตักน้ำรดพระบาทอยู่ ๓ ปี ครั้นครบ ๓ ปีเต็มบริบูรณ์แล้วมีความปรารถนาจะเคี้ยวกินเนื้อมนุษย์ จึงขอพรท้าวเวสสวรรณ ๆ ทนความวิงวอนไม่ได้ จึงประทานพรให้ดังนี้ ดูกรฆันตารยักษ์ ถ้าท่านปรารถนาจะกินเนื้อมนุษย์ให้ได้ ท่านจงไปรักษาประเทศนี้ก่อนแล้วจงสร้างบรรณศาลาขึ้นหลังหนึ่ง จัดตั้งเครื่องอุปโภคสำหรับใช้สอย และเครื่องบริโภคของมนุษย์ทั้งหลายไว้ให้ครบครัน ถ้าผู้ใดมาอาศัยในบรรณศาลานั้น ท่านจงไปถามไปเพลาราตรี ๓ ครั้งว่า ใครมาอยู่ในศาลานี้ ถ้าผู้นั้นให้คำตอบว่าเราเองทั้ง ๓ ครั้งแล้ว ท่านจะกินผู้นั้นไม่ได้ ถ้าท่านถามผู้ใดถึง ๓ ครั้งแล้วผู้นั้นไม่ตอบ ท่านจงกินผู้นั้นเสียเถิด ฆันตารยักษ์นั้นครั้นได้รับพรจากเวสสวรรณดังนี้แล้ว จึงมายึดถือเอาประเทศนี้แล้วสร้างบรรณศาลาจัดหาเครื่องอุปโภคบริโภคที่สมควรแก่มนุษย์ตั้งไว้แล้ว ก็รักษาแดนนี้อยู่ ฆันตารยักษ์นั้นมีน้องสาวอยู่คนหนึ่งชื่อว่านางอัญชนวดี ฆันตารยักษ์นั้นจึงสร้างปราสาทขึ้นริมสมุทร สำหรับให้นางยักขินีอัญชนวดีผู้เป็นน้องสาวอยู่ แล้วไปเที่ยวแย่งชิงเอาราชธิดาทั้งหลายของกษัตริย์ที่อยู่ในชมพูทวีป มาให้เป็นบริวารของนางอัญชนวดีผู้เป็นน้องสาวนั้น แล้วฆันตารยักษ์ผู้นั้นก็อยู่ในปราสาทหลังหนึ่ง อันมีอยู่ ณ ที่ใกล้ปราสาทของนางยักขินีน้องสาวนั้น เหตุดังนั้น พระองค์อย่าพอพระทัยที่จะประทับอยู่ในแดนของฆันตารยักษ์นั้นเลย มณีกักขิอัศวราชทูลห้ามดังนี้แล้วก็รีบพาเหาะไปมิได้หยุดยั้ง ครั้นไปถึงบรรณศาลา พระโพธิสัตว์จึงตรัสถามอาชาว่า นี่บรรณศาลาของใคร มณีกักขิอาชาไนยทูลว่า บรรณศาลานี้แหละของฆันตารยักษ์ พระโพธิสัตว์จึงตรัสถามว่า ฆันตารยักษ์นั้นกินคนได้หมดหรือๆเว้นบ้างบางคน อาชาไนยทูลว่ากินได้บางคนมิได้กินทั่วไปทั้งหมด พระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า พระน้องจีรัปภาเทวีมาสิ้นสมฤดีอยู่ในอากาศก็เพราะแดดและลม ถ้าเราขืนไปต่อไปชีวิตของพระน้องก็จะดับศูนย์อยู่ในอากาศเพราะลมและแดดอันแผดเผานั้นเอง เพราะฉะนั้น เราควรจะลงหยุดพักอาศัยในศาลานี้ และรุ่งพรุ่งนี้เช้าเราจึงไปต่อไป
ฝ่ายมณีกักขิอาชาไนย เมื่อมิอาจที่จะทูลทัดทานได้ ก็พาสองกษัตริย์เหาะลงไปจากอากาศ ให้พระโพธิสัตว์ลงจากหลังตนแล้วก็ค่อย ๆ ยอบตัววางพระจีรัปภาเทวีลง ณ บรรณศาลา แล้วนำเอาอุทกวารีที่ยักษ์ตักไว้ มาถวายพระโพธิสัตว์ให้โสรจสรงองค์พระจีรัปภาเทวีให้ชุ่มชื่น จึงถวายเสบียงให้พระโพธิสัตว์เสวยแล้วยืนเฝ้ากษัตริย์ทั้งสองอยู่ ณ ที่นั้น
ในลำดับนั้น พระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ดูกรมณีกักขิอัศวราชเราจะผลัดเปลี่ยนกันนอน ท่านจงนอนก่อนเถิด เราจะคอยดูแลรักษาท่าน สินธพอาชาไนยจึงทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวดา พระองค์อย่าทรงรักษาหม่อมฉันเลย หม่อมฉันผู้เดียวจะระวังพิทักษ์รักษาพระองค์เอง พระองค์จงทรงบรรทมให้สำราญพระหฤทัยเถิด พระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ดูกรมณีกักขิอัศวราช ท่านให้เราทั้งสองรองขี่มาช้านานมีอาการลำบากกายมาก ยังจะต้องมาอดนอนรักษาระวังเราอีก เป็นการไม่สมควรเลย ท่านจงนอนก่อนเถิด เราจะคอยระวังพิทักษ์รักษา เมื่อพระโพธิสัตว์ดำรัสดังนี้ มณีกักขิอัศวราชจึงทูลว่า ข้าแต่สมมติเทาวดา พระองค์อย่าทรงคิดดังนี้เลย ธรรมดาพาชีย่อมเป็นพาหนะสำหรับขี่สิ้นด้วยกัน หม่อมฉันผู้เดียวเท่านั้นอาจป้องกันอันตรายทั้งปวงได้ เว้นแต่หลับเสียไม่เห็นเท่านั้น ขอพระองค์จงบรรทมก่อนเถิด หม่อมฉันจะอยู่พิทักษ์รักษาพระองค์พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น ก็มีพระทัยอันมั่นมิได้หวั่นหวาด จึงตรัสว่า ดูกรสินธพชาติผู้เป็นสัตบุรุษ ถ้ากระนั้นก็ดีแล้ว เราจะนอนก่อนตรัสดังนี้แล้วก็ทรงบรรทม
ครั้นเพลาราตรีปฐมยาม ฆันตารยักษ์นั้นก็มาสู่บรรณศาลาจึงเดินไปเคาะประตูร้องถามว่า ใครมานอนอยู่ในศาลานี้ มณีกักขิอัศวราชจึงตอบออกมาว่า เราเป็นผู้อยู่ในที่นี้ ฆันตารยักษ์ได้ฟังดังนั้นก็กลับไป แล้วกลับมาเคาะประตูถามเหมือนดังนั้นอีก อัศดรก็ตอบ/*70ออกมาว่าเราเอง ฆันตารยักษ์ก็กลับไป แต่ฆันตารยักษ์เวียนถามอยู่ดังนี้ อัศวพาชีก็ตอบอย่างนั้นถึง ๓ ครั้ง ปฐมยามก็ล่วงไป
ครั้นย่างเข้ามัชฌิมยาม พระโพธิสัตว์ตื่นจากบรรทม จึงตรัสแก่อัศดรว่า ดูกรมณีกักขิอัศวราช ท่านจงนอนเถิด เราจะอยู่ระวังรักษาเอง อัศดรทูลรับแล้วก็นอน
ในขณะนั้น ฆันตารยักษ์มาเคาะประตูถามว่า ใครมาอยู่ในศาลานี้ พระโพธิสัตว์จึงตอบออกมาว่าเราเอง ฆันตารยักษ์ได้ฟังดังนั้นแล้วก็กลับไป กลับมาเคาะประตูถามเหมือนดังนั้นอีก พระโพธิสัตว์ก็ตอบว่าเราเอง ฆันตารยักษ์ก็กลับไป ฆันตารยักษ์เวียนมาถึง ๓ ครั้ง พระโพธิสัตว์ก็ตอบทุกครั้ง จนมัชฌิมยามอันเป็นกึ่งแห่งราตรีก็ล่วงไป
ครั้นถึงเวลาปัจฉิมยามใกล้รุ่ง พระจีรัปภาเทวี ได้สมปฤดีฟื้นพระองค์จากวิสัญญีภาพ จึงทูลวิงวอนให้พระโพธิสัตว์ทรงพระบรรทม พระโพธิสัตว์สิมีพระกายลำบากเพราะถูกแดดลมประหาร ครั้นพระจีรัปภาเทวีทูลวิงวอนให้บรรทม จึงทรงรับว่า ดูกรพระน้องผู้มีพักตรอันเจริญ ถ้ากระนั้นก็ดีแล้วพี่จะบรรทม ตรัสดังนี้ก็ทรงบรรทม พระจีรัปภาก็นวดฟั้นพระบาท คอยระวังรักษาพระภัสดาของตนอยู่
ในกาลนั้น ฆันตารยักษ์ก็มาเคาะประตูลามว่า ใครมาอยู่ในศาลานี้ พระจีรัปภาเทวีจึงตอบออกมาด้วยคำอ่อนหวานว่า เราเองเป็นผู้อยู่ในที่นี้ ฆันตารยักษ์ได้ฟังดังนั้นก็กลับไป
แล้วกลับมาเคาะประตูถามเหมือนดังนั้นในวาระที่ ๒ ขณะนั้นจีรัปภาเทวีมีความหาวนอนเข้าครอบงำ ก็กล่าวคำตอบออกไปค่อยๆแต่พอได้ยิน ฆันตารยักษ์ได้ยินก็กลับไป ฝ่ายพระจีรัปภาเทวีนั้น ครั้นยักษ์กลับไปแล้วก็มีความง่วงเหงาหาวนอนเป็นเบื้องหน้า ไม่อาจทนความง่วงนอนได้ก็ม่อยหลับไปครู่หนึ่ง ในกาลนั้นฆันตารยักษ์ก็กลับมาเคาะประตูถามอีกเป็นวาระที่ ๓ ก็ไม่มีใครที่จะกล่าวคำตอบเพราะหลับไปด้วยกันทั้งหมด ฆันตารยักษ์ไม่ได้ยินเสียงตอบ ก็รู้ว่าคนที่อยู่ในศาลาพากันหลับหมด จึงร้องคำรามด้วยเสียงอันดังแล้วเปิดประตูเข้าไปยืนอยู่ ฝ่ายมณีกักษีสินธพชาตินอนอยู่ ณ ที่ใกล้ประตู ตื่นขึ้นเห็นยักษ์มายืนอยู่ดังนั้นจึงถามว่า ใครเข้ามายืนอยู่นี่ ฆันตารยักษ์ตอบว่า เราชื่อฆันตารยักษ์ ขณะนั้น พระโพธิสัตว์กับพระจีรัปภาเทวีตื่นจากบรรทม ได้ฟังเสียงยักษ์กับอาชาไนยพูดกันก็สะดุ้งตกพระทัยกลัวแทบจะสิ้นสมปฤดีมณีกักขิอัศวพาชีจึงทูลสองกษัตริย์ว่า
สองพระองค์อย่าทรงพระปริวิตก หม่อมฉันจะรบกับมหายักษ์เอง ให้มหายักษ์อัปราชัย/*71พ่ายแพ้จงได้ ฆันตารยักษ์ได้ฟังดังนั้นจึงถามว่าท่านจะรบกับใคร อาชาไนยตอบว่า เราจะรบกับท่านนี้แหละ แต่ทว่าท่านจงรบเราก่อนแล้วเราจึงจะสู้รบกับท่าน ฆันตารยักษ์จึงว่า ถ้าท่านจะรบกับเราท่านจงสำแดงฤทธิ์รบเราก่อน เราจึงจะรบ มณีกักขิสินธพรับว่า ถ้ากระนั้นก็ดีละ เราพากันออกไปนอกบรรณศาลาเถิด แต่พอออกมานอกศาลา มณีกักขิอัศวราชก็เหาะขึ้นไปในอากาศ สำแดงอิทธิฤทธิ์มีประการต่าง ๆ แล้วถีบหน้ามหายักษ์ด้วยเท้าหน้าทั้งสองโลหิตก็ไหลนองอาบหน้ามหายักษ์ แล้วอาชาไนยก็กลับโลดขึ้นถีบอกมหายักษ์อีก โลหิตทั้งหลายก็ไหลออกจากอกมหายักษ์
ฝ่ายสองกษัตริย์ฟังเสียงอยู่ภายในบรรณศาลา พระโพธิสัตว์จึงร้องเตือนสติมณีกักขิอัศวราชออกไปว่า ดูกรมณีกักขิอัศวราชท่านอย่าได้มีความประมาท จงระวังรักษาบังเหียนของท่านไว้ให้ดี ยักษ์ได้ยินพระโพธิสัตว์ร้องเตือนออกมาดังนั้น ก็รู้ว่าบังเหียนของอัศวพาชีคงเป็นเหล็ก จึงจับบังเหียนคั้นเข้าให้มั่น อัศาพาชีนั้นครั้นถูกยักษ์คั้นบังเหียนก็ทุพลภาพสิ้นกำลัง ไม่อาจสามารถจะชนะฆันตารยักษ์ได้ ฆันตารยักษ์ก็ขึ้นหลังมโนมัยขี่ไปส่งให้พวกยักษ์ที่เป็นบริวารแล้ว สั่งกำชับว่า เจ้าทั้งหลายอย่าประมาท จงระวังรักษาสินธพชาติตัวนี้ไว้ให้มั่นคง พวกยักษ์ที่เป็นบริวารรับคำแล้วก็จำสินธพด้วยเครื่องผูกจำทั้งหลายรักษาไว้
ฝ่ายพระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรออกไป มิได้เห็นมณีกักขิสินธพจึงเสด็จไปยืนที่ประตูบรรณศาลา ตรัสเรียกอาชาก็มิได้ยินเสียงขานรับจึงเสด็จออกไปภายนอกบรรณศาลากับพระจีรัปภาเทวีทอดพระเนตรไปในทิศทั้งสี่ ก็มิได้แลเห็นอาชา พระโพธิสัตว์กับพระจีรัปภาเทวีก็พากันทรงพระกรรแสงรำพันว่า ครั้งนี้เราทั้งสองเห็นจะพินาศ เพราะมาพลัดพรากจากอาชาไนย แล้วพากันเสด็จทอดพระเนตรไปในที่ต่าง ๆ ครั้นได้เห็นเลือดยักษ์ที่ตกดินอยู่บนปถพี ก็เข้าพระทัยว่า สินธพพาชีนั้นยักษ์จับกินเป็นอาหารเสียแล้ว กษัตริย์ทั้งสองก็สวมกอดซึ่งกันและกัน ทรงพระกรรแสงปริเทวนาการ ด้วยถ้อยคำมีประการต่าง ๆ
ในลำดับนั้นพระโพธิสัตว์ จึงยกพระหัตถ์ลูบพระปฤษฎางค์พระจีรัปภา ตรัสรำพันด้วยบาทพระคาถาว่า
อโห นฏฺา มยํ โหม
ชีวิตํ โน น เหสฺสติ
มณีกกฺขี วินา หุตฺวา
มฺเ เหสฺสามิ ชีวิตํ
/*72ความว่า ควรที่จะสังเวชสลดใจ เราทั้งสองนี้ จะมีแต่ความฉิบหายแล้ว ที่ไหนชีวิตของเราทั้งสองจักมีต่อไป ถ้าเราทั้งสองพลัดพรากจากอัศดรแล้ว เห็นว่าเราทั้งสองจักไม่พ้นความตายเป็นเป็นแน่ (คือจะมีผู้ใดมาพาเราทั้งสองไปก็มิได้มีอัศดรเคยพาเราทั้งสองไปในชนบทนิคมคามเขต อีกทั้งประเทศน้อยใหญ่และราวป่ามหาวัน บัดนี้พาเราทั้งสองมาทิ้งไว้ที่นี่แล้วหายไป หรืออัศดรนั้นจะเป็นประการใด เราทั้งสองก็มิได้รู้เห็น)
พระจีรัปภาเทวีได้ฟังพระภัสดาพิลาปรำพันดังนั้น ซบพระเศียรลงแทบพระบาทพระภัสดา แล้วทรงพระกรรแสงรำพันด้วยบาทพระคาถาว่า
หาหา อุโภหวมฺห วเน วินฏฺา
อุโภ มยํ ปุพฺพสมานกมฺมา
มหิตเลสุ ทุกฺขิตา จรนฺตา
เมทานิทุกฺขา อธิกาปิ ปตฺตา
ความว่า ดังหม่อมฉันมาสังเวช เราทั้งสองต้องพากันฉิบหายอยู่ในป่านี้โดยแท้ เราทั้งสองได้ทำกรรมมาด้วยกันแต่ปางก่อน จึ่งได้ถึงซึ่งความทุกข์ร้อนพากันเที่ยวอยู่บนพื้นปถพี ในกาลนี้ความทุกข์ทั้งหลายอันใหญ่ยิ่ง ได้มาถึงเราทั้งสองแล้ว
เมื่อพระจีรัปภาเทวีทรงพระกรรแสงปริเทวนาการดังนี้ พระโพธิสัตว์จึงตรัสปลอบประโลมว่า ดูกรพระน้องผู้มีพักตรอันเจริญ พระน้องอย่าทรงพระกรรแสงไปนักเลย พระวรพักตรจักเศร้าหมอง ความพลัดพรากจากกันนี้ย่อมมีทั่วไปแก่สัตว์โลก จะได้มีแต่เราทั้งสองเท่านั้นหามิได้ ขึ้นชื่อว่าเกิดมาแล้ว ก็ย่อมถึงซึ่งสุขและทุกข์เป็นธรรมดา มิได้เลือกหน้าว่าผู้ใดเลย พระน้องจงบรรเทาความโศกเสียให้เสื่อมคลายเถิด
เมื่อพระโพธิสัตว์ตรัสเล้าโลมเอาใจ ให้พระจีรัปภาเทวีคลายโศกแล้วจึงตรัสว่า ดูกรพระน้อง ต้นไม้ทั้งหลายตรงนี้ไป มีใบอันเขียวเสมอด้วยสีเมฆ แลเห็นปรากฏอยู่ในที่ไกล เราสำคัญว่าในที่นั้นคงจะมีมหาสมุทร์เป็นแน่ เราจะพากันไปที่ฝั่งมหาสมุทร์นั้น แล้วเอาผืนผ้าทำเป็นธงแขวนไว้บนยอดพฤกษา ทำสัญญาให้พวกพ่อค้าเห็นเป็นสำคัญ พวกพ่อค้า/*73เห็นผ้าที่เราผูกไว้ ก็จะแวะสำเภาเข้ามารับเรา เราทั้งสองก็จะได้ไปโดยควรแก่ความสุข
พระจีรัปภาจึงทูลว่า ที่พระองค์ทรงพระดำริดังนี้ หม่อมฉันเห็นเป็นการดี อาจจะให้สำเร็จประโยชน์ได้ เมื่อกษัตริย์ทั้งสองพระองค์ทรงเห็นพร้อมกันแล้ว ก็พากันเสด็จไปโดยลำดับจนถึงฝั่งสมุทร์นั้น จึ่งผูกผืนผ้าทำเป็นธงแขวนไว้บนยอดพฤกษา แล้วพากันนั่งอาศัยอยู่ ณ ภายใต้ต้นไม้นั้น
ในกาลนั้น มีพาณิช ๕๐๐ คนพากันบรรทุกสินค้าเต็มสำเภาแล้วก็แล่นสำเภามาในมหาสมุทร์ ครั้นแลเห็นธงบนยอดไม้ ก็เข้าใจว่าที่นั้นคงมีคนอยู่เป็นมั่นคง จึงแวะสำเภาเข้าไปริมฝั่ง ครั้นเห็นพระโพธิสัตว์นั่งอยู่ในที่ใต้ต้นไม้นั้น จึงถามว่า ท่านนี้มาแต่ไหน เหตุไรจึงได้มาอยู่ในที่นี้ พระโพธิสัตว์ได้ทรงฟังพวกพ่อค้าถามจึงอุฎฐาการเสด็จเข้าไปใกล้พาณิชเหล่านั้น แล้วตรัสตอบว่า เรานี้หลงทางมา ท่านทั้งหลายจงกรุณาให้เราทั้งสองโดยสารไปด้วย นึกว่าช่วยชีวิตเราทั้งสองนี้ไว้เถิด พาณิชเหล่านั้นได้ฟังคำวิงวอน ก็มีจิตประกอบไปด้วยความกรุณา พิจารณาดูรูปโฉมสองกษัตริย์ก็ให้มีความสงสารยิ่งนัก จึงเชิญสองกษัตริย์ให้ขึ้นสู่สำเภา แล้วก็หันสำเภาออกจากที่นั้นแล่นไปในมหาสมุทร์
จำเดิมแต่พระโพธิสัตว์กับพระจีรัปภาเทวีลงสำเภาแล้ว สำเภานั้นก็แล่นไปโดยกำลังลม ครั้นแล่นไปได้ ๗ วัน พอถึงท่ามกลางมหาสมุทร์ ก็บังเกิดลมสลาตันจัดเป็นพายุใหญ่พาณิชเหล่านั้นไม่สามารถที่จะลดใบทิ้งสมอให้สำเภาหยุดได้จึงร้องเสียงเอิกเกริกว่า เราทั้งหลายจะพากันฉิบหายเสียแล้ว สำเภานั้นถูกคลื่นซัดยอให้แคลงไปมาด้วยอำนาจลมสลาตันอันแรงกล้า กระดานที่ต่อก็หลุดแยกออกจากกัน น้ำและคลื่นก็ไหลเข้าสำเภาตามหัวต่อแผ่นกระดานที่แยกออกนั้น สำเภาก็มีอาการอันจะจมลงในกลางมหาสมุทร์
พ่อค้าทั้งหลายเห็นดังนั้น ก็สะดุ้งตกใจกลัวเป็นกำลัง ต่างคนต่างก็กราบไหว้เทวดาซึ่งเป็นที่นับถือของตน ๆ พากันร้องไห้บนบานบวงสรวงด้วยวาจาว่า ข้าแต่ฝูงเทพยดาทั้งหลายผู้ทรงมหิทธิฤทธิ์ คือเทพยดาที่สิงสถิตในห้วงวารีปถพีดล อีกทั้งพระจันทร์และพระอาทิตย์อันส่องโลกมณฑลให้สว่าง และเทพยดาผู้รักษามหาสมุทร์นี้ จงเป็นที่พึ่งของข้าพเจ้าทั้งหลาย ช่วยพาไปให้พ้นอันตรายในมหาสมุทร์ในครั้งนี้
เมื่อพระโพธิสัตว์เห็นพ่อค้าทั้งหลาย พากันร้องไห้บนบานบวงสรวงอยู่อย่างนั้น
จึงทรงเสวยนมเนยน้ำผึ้งน้ำตาลกรวดเป็นต้น กับพระจีรัปภาเทวี แล้วเอาพระภูษาทรงชุบ/*74น้ำมันให้ชุ่ม มาทรงพันพระองค์ให้มั่น เอาชายข้างหนึ่งผูกท่ามกลางองค์พระจีรัปภาเทวี แล้วเอาชายอีกข้างหนึ่ง ผูกแผ่นกระดานเข้าแผ่นหนึ่ง พาขึ้นไปยืนอยู่บนปลายเสากระโดง
ฝ่ายพวกพ่อค้าและมหาชนในสำเภานั้น ครั้นสำเภาจมลงก็เป็นภักษาหารของปลาและเต่า ถึงซึ่งความพินาศในมหาสมุทร์นั้น ส่วนพระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรเห็นน้ำในมหาสมุทร์ มีสีแดงดุจสีของโลหิตจึงทรงกำหนดทิศทางเมืองพาราณสี ขอพระกรขึ้นถวายอัญชลีพระราชมารดา โดยทรงอุทิศว่า พระราชมารดาของเรายังมีอยู่ในเมืองนั้นแล้ว กระโดดจากปลายเสากระโดงลงคงคา ไปตกลงในที่อันพ้นจากเต่าปลาประมาณอุสุภหนึ่ง พร้อมด้วยพระจีรัปภาเทวี และแผ่นกระดานที่ผูกเตรียมไว้นั้น แล้วกษัตริย์ทั้งสองก็เกาะอาศัยกระดานแผ่นเดียวกัน ว่ายไปตามกระแสชลธาร ด้วยอำนาจอกุศลกรรมที่กษัตริย์ทั้งสองได้ทำไว้แต่ในชาติปางก่อนนั้น มาบันดาลให้แผ่นกระดานขาดออกไปเป็นสองท่อน พระโพธิสัตว์ได้ไว้ท่อนหนึ่ง พระจีรัปภาเทวีได้ไว้ท่อนหนึ่ง กษัตริย์ทั้งสองได้แผ่นกระดานคนละท่อนแล้ว ต่างองค์ก็พลัดกันไปคนละทิศละทางมิได้แลเห็นซึ่งกันและกัน กษัตริย์ทั้งสองนั้นต่างได้รับทุกขเวทนาเพราะความเย็นและความหนาวราวกับว่าพระชนมชีพจะวางวาย ทั้งประกอบด้วยความหิวกระหายสุดกำลัง เพราะมิได้เสวยพระกระยาหารเลย ต่างพระองค์ก็ทรงพระกรรแสงถึงกัน พระโพธิสัตว์นั้นทรงพระกรรแสงถึงพระมเหสี พระจีรัปภาก็ทรงพระกรรแสงถึงพระภัสดา
ในที่นี้มีคำปุจฉาถามว่า กษัตริย์ทั้งสองได้ทำกรรมอะไรไว้ จึงได้พลัดพรากจากกันไปในมหาสมุทร์ เพราะอำนาจคลื่นและลมดังนี้ มีคำวิสัชนาว่า สองกษัตริย์ต้องพลัดพรากจากกันในท่ามกลางมหาสมุทร์ เพราะอำนาจกรรมที่ได้กระทำไว้แต่ชาติปางก่อนดังได้สดับมา เมื่อชาติปางก่อนนั้น กษัตริย์ทั้งสองนี้ได้บังเกิดเป็นสามีภรรยากัน อยู่ในบ้านอันเป็นเขตแดนเมืองพาราณสี อยู่มาวันหนึ่งสองสามีภรรยานั้นพากันไปอาบน้ำในแม่น้ำคงคา ขณะนั้น มีสามเณรองค์หนึ่งพายเรือผ่านมาในแม่น้ำนั้น สองสามีภรรยาเห็นสามเณรพายเรือมา ปรารถนาจะใคร่สัพยอกหยอกเย้าเล่น จึงช่วยกันกระทุ่มน้ำในคงคา ทำให้เป็นคลื่นระลอกซัดเรือของสามเณร เรือนั้นครั้นกระทบคลื่นระลอกก็ล่มจมลงในกระแสชล สามเณรนั้นก็ต้องว่ายน้ำเวียนวนอยู่ในคงคา จมลงไปในกระแสชลบ้าง ผุดขึ้นได้ก็ว่ายไปบ้าง ความทุกข์ลำบากบังเกิดมีขึ้นแก่สามเณรดังนี้ สองสามีภรรยาเห็นดังนี้ /*75ก็พากันว่ายออกไปอุ้มสามเณรนั้นเข้าฝั่ง กษัตริย์ทั้งสองได้กระทำอกุศลกรรมไว้ดังนี้ จึงต้องพลัดพรากจากกันในมหาสมุทร์ ด้วยอำนาจแห่งอกุศลกรรมนั้น แต่กษัตริย์ทั้งสองพลัดพรากจากกัน และเสวยทุกขเวทนาเหมือนดังนี้มา นับได้ ๕๐๐ ชาติเป็นกำหนด
เพราะฉะนั้น สมเด็จพระบรมสุคตผู้เป็นศาสตา จึงได้ตรัสพระธรรมเทศนาสอนไว้เป็นบาทพระคาถาดังนี้ว่า
มาวมฺเถ ปาปสฺส
น มตฺตํ ปาปุณิสฺสติ
วิปากํ วิปุลํ หุตฺวา
มหาทุกขํ สมาวเห
ความว่า บุคคลอย่าพึงประมาทดูหมิ่นกรรมที่เป็นบาปว่าเราทำบาปนิดหน่อยเท่านี้ วิบากคือผลจักไม่มาถึงเรา กรรมที่เป็นบาปนั้น แม้ถึงจะนิดหน่อยก็ดี เมื่อเวลาให้ผล อาจนำทุกข์มาให้เป็นอันมาก พืชข้าวกล้าที่บุคคลหว่านลงในที่นา ย่อมงอกงามเป็นผลขึ้นเห็นปานใด กรรมเป็นบาปที่บุคคลได้ทำไว้ ก็ย่อมให้ผลเห็นปานใด
ส่วนข้างบุญกุศลนั้น บุคคลก็อย่าพึงประมาทหมิ่นว่า บุญกุศลนิดหน่อยเมื่อไรผลจะมาถึงเรา บุญกุศลนั้นย่อมจะงอกงามให้ผลเหมือนกัน ต่างกันแต่กุศลให้ผลเป็นสุข อกุศลให้ผลเป็นทุกข์เท่านั้น จึงรู้เถิดว่า บุญกุศลที่ได้ทำไว้แม้ถึงนิดหน่อย ก็คงให้ผลอันประกอบไปด้วยความสุขความเจริญ ส่วนบาปอกุศลที่ได้ทำไว้ แม้ถึงนิดหน่อยก็ให้ผลอันประกอบด้วยโทษและความฉิบหาย บุคคลผู้มีปัญญาพึงพิจารณาให้เห็นว่า สิ่งนี้เป็นบุญ สิ่งนี้เป็นบาป เมื่อพิจารณาเห็นดังนี้แล้วก็ควรสั่งสมสิ่งที่เป็นบุญกุศลไว้ให้มาก สิ่งที่เป็นบาปเป็นอกุศลนั้น พึงละเว้นเสียให้ห่างไกลจากสันดาน ครั้นบุรพวาสนาแก่กล้าแล้วก็จะได้บรรลุมรรคผลญาณสมดังปณิธานความปรารถนา
เมื่อพระจีรัปภาเทวีพลัดพรากกับพระภัสดา อาศัยแผ่นกระดานลอยไปตามกระแสน้ำดังนั้น ครั้นคลื่นลมพัดเข้าไปถึงฝั่งก็ขึ้นจากคงคาทรงพระดำเนินไปแต่พระองค์เดียวควรที่จะสังเวช เพราะพระนางเป็นเพศสตรี เมื่อระลึกขึ้นมาถึงพระสามี ก็ทรงพระกรรแสงโศการำพันพิลาป ร่ำเรียกพระภัสดาด้วยคาถาว่า
กถํ ปสฺสามิ ตํ นาถํ
กถํ ชิวามิ ตํ วินา
มุขนฺเต ตํ น ปสฺสามิ
มฺเ เหสฺสามิ ชีวิตํ
/*76ความว่า ทำไฉนข้าพเจ้าจึงจะได้พบเห็นพระสุธนุสามีผู้เป็นที่พึ่ง เมื่อข้าพเจ้ามาพลัดพรากจากกันดังนี้ ที่ไหนจะมีชีวิตอยู่ต่อไปได้ ถ้าข้าพเจ้ามิได้พบเห็นพระพักตรพระภัสดานั้นแล้ว ก็เห็นว่าจักสิ้นชีพตักษัยโดยแท้
พระจีรัปภาเทวีพิลาปดังนี้แล้วจึงทรงรำพันต่อไปว่าอกุศลกรรมอะไรหนอที่ได้ทำไว้ จึ่งบันดาลให้พลัดพรากจากพระสามี กุศลกรรมสิ่งใดที่ได้สร้างมา จึงดลใจให้พบกันในบุรีอยู่ เป็นสุขสำราญอยู่ด้วยกันก็เป็นบุญแล้ว ไฉนบาปจึงบันดาลให้จากกัน กระทำให้ได้ความทุกข์โศกถึงเพียงนี้ ถ้าแม้มีเทพยดาองค์ใดองค์หนึ่ง มาชี้บอกมรรคาให้พบพระสามี นั่นแหละจึงจะมีชีวิตอยู่ต่อไป ถ้ามิได้พบพระสามีแล้วก็สิ้นชีพตักษัยเป็นมั่นคง จะมีชีพดำรงอยู่ต่อไปอย่างไรได้ เมื่อทรงพระกรรแสงรำพันดังนี้แล้ว ก็ทรงพระปริวิตกต่อไปว่า เมื่อพระภัสดาของเราว่ายมาในชลธาร มัจฉาชาติมิพากันกินเป็นอาหารเสียแล้วหรือ เพราะมัจฉาชาติทั้งหลายที่ดุร้ายในคงคาก็มีเป็นอันมาก คือมังกรและจระเข้เหราโลมาฉลามฉนากเป็นต้น เที่ยวมาพบพระภัสดาของเราแล้วกินเป็นอาหารหรือไฉน แต่เราเฝ้าเรียกหาสักเท่าใด ๆ ก็มิได้ยินเสียงขานรับเลย พระจีรัปภาเทวีทรงพระกรรแสงปริเทวนาการอยู่ดังนี้ ครั้นค่อยส่างความโศกลง จึงเอาพระภูษาชุบวารีให้ชุ่มแล้วถอดพระธำมรงค์ ๓ วง ขอดชายพระภูษาให้มั่น เพื่อจะมิให้เป็นอันตรายในกลางทาง แล้วพระนางก็ทรงพระดำเนินไปในมรรคา มิได้รู้ว่าทิศใดทางใด เดินไปโดยลำดับๆตามทางที่มีอยู่ข้างหน้า สองสามวันก็บรรลุถึงอินทปัตมหานคร จึงปลอมเพศเป็นหญิงเข็ญใจ มีพระวรกายอันเศร้าหมอง เดินเข้าไปในพระนคร
ในพระนครนั้นมีเศรษฐีคนหนึ่ง เดิมเป็นผู้บริบูรณ์ไปด้วยทรัพย์ศฤงคารบริวารยศจะนับจะประมาณมิได้ ครั้นต่อมาภายหลังเศรษฐีนั้นสิ้นทรัพย์กลับเป็นคนเข็ญใจ ถือกระเบื้องเที่ยวขอทานเขาเลี้ยงชีวิตเป็นนิจกาล พระจีรัปภาเทวีไปถึงคฤหสถานของทุคคตเศรษฐีนั้น จึงเข้าไปหาทุคคตเศรษฐีแล้วพูดว่า ข้าแต่ท่านผู้เป็นเจ้า ขอท่านได้มีความกรุณาให้ข้าพเจ้าได้อาศัยอยู่ในบ้านเรือนนี้ ทุคคตเศรษฐีจึงตอบว่า ดูกรแม่ เราเป็นคนยากไร้เข็ญใจ แต่อาหารจะกินก็ไม่มีต้องเที่ยวขอทานเขาเลี้ยงชีวิต ท่านจะอาศัยอยู่กับเราได้หรือ พระจีรัปภาจึงมีวาจาว่า ข้าพเจ้ารู้แล้วว่าท่านเป็นคนเข็ญใจ ความยากจนเข็ญใจยกไว้เถิด ถ้าท่านไม่หนักใจ ยอมอนุญาตให้ข้าพเจ้าอยู่ด้วย ข้าพเจ้าก็อยู่ได้ ทุคคตเศรษฐีจึงตอบว่า /*77ดูกรแม่ ถ้ากระนั้น ท่านปรารถนาจะอยู่ในที่ใด ก็จงอยู่ตามความปรารถนาเถิด พระจีรัปภาเทวีได้โอกาสดังนั้น ก็อาศัยอยู่ในบ้านของทุคคตเศรษฐีนั้น
ครั้นเวลารุ่งเช้า พระจีรัปภาจึงเข้าไปหาเศรษฐี ส่งธำมรงค์วงหนึ่งให้แล้วมีวาจาว่า ข้าแต่บิดา ท่านจงเอาธำมรงค์วงนี้ไปขาย นำเอาทรัพย์มาใช้จ่ายซื้อโภชนาหารเถิด ทุคคตเศรษฐีรับพระธำมรงค์มาพิจารณาดู ก็รู้ประมาณราคาว่าเป็นของค่าควรเมือง จึงถามว่าจะให้ขายราคาเท่าไร พระจีรัปภาจึงตอบว่า จงเอาไปขายให้ได้เงินมาสัก ๔ เล่มเกวียนก็เห็นจะพอ ถ้ายิ่งได้มากกว่านั้นก็ยิ่งดี ทุคคตเศรษฐีรับคำแล้ว ก็ไปหาคนที่มั่นคงในเมือง จึงขายธำมรงค์ได้เงินบรรทุกเต็ม ๔ เล่มเกวียนแล้ว ก็นำมาให้พระจีรัปภาเทวี นางจึงยกให้แก่ทุคคตเศรษฐีเล่มเกวียน ๑ อีก ๓ เล่มเกวียนนั้นเก็บไว้ใช้สอยส่วนตัว จึ่งจ่ายช่วยทาสทาสีและบริวารชนและซื้อภาชนะเครื่องใช้สอยสำหรับเรือน และซื้อโภชนาหารทั้งหลาย มีข้าวเปลือกข้าวสารเป็นต้นด้วยเงิน ๕๐๐ ตำลึง แล้วจ้างช่างไม้ให้ทำศาลาใหญ่ไว้ในถนน ๔ แพร่งหลัง ๑ สำหรับเป็นที่ประชุมของชนทั้งหลายอันมาแต่ทิศานุทิศแล้วให้ทำจิตรกรรม คือเขียนรูปภาพอันวิจิตรต่าง ๆ ที่ฝาผนังศาลา จับเรื่องตั้งแต่พระสุธนุทรงสินธพเหาะมาโดยอากาศ และรูปพระสุธนุเปิดประตูปราสาทเข้าไปในห้องบรรทม ทอดพระเนตรดูพระจีรัปภาเทวี อันบรรทมอยู่บนพระแท่นกับนางทาสีชื่อว่าปทุมา แล้วทรงทาพระเทวีจีรัปภาด้วยเครื่องลูบไล้และของหอม และเขียนรูปไซดักมัจฉาไว้ที่หลังนางปทุมาทาสีค่อม แล้วได้อยู่ร่วมแท่นกับพระเทวีจีรัปภา และรูปพระเจ้าเสตราชผู้เป็นพระราชบิดาได้ทรงทราบ ให้หาพระสุธนุไปทดลองดูศิลปศาสตร์ แล้วทำพิธีวิวาหมงคลให้อยู่กินกับพระราชบุตรีจีรัปภา แล้วเขียนรูปกษัตริย์ทั้งสองขึ้นทรงอาชาออกจากเสตนคร เหาะถึงศาลาฆันตารยักษ์ ลงหยุดพักอาศัยในบรรณศาลา แล้วเขียนรูปยักษ์อันมารบกับอาชาไนย และรูปสองกษัตริย์ผูกธงไว้บนยอดพฤกษาแล้วพากันมานั่งอยู่ใต้ต้นไม้ และรูปพาณิชทั้งหลายแล่นสำเภาเข้ามาหาสองกษัตริย์ และรูปกษัตริย์ทั้งสองลงสำเภาไปกับพาณิช และรูปสำเภาจมในมหาสมุทร์ กษัตริย์ทั้งสองขึ้นอยู่บนปลายเสากระโดง แล้วโดดลงนทีกับทั้งแผ่นกระดาน แล้วกระแสชลธารประกอบด้วยคลื่นและลมจัด พัดแผ่นกระดานให้ขาดออกไปในท่ามกลาง และรูปสองกษัตริย์พลัดกันต่างคนต่างไป พระจีรัปภาให้เขียนรูปตั้งแต่เบื้องต้น ต่อเนื่องกันมาจนพลัดกันในมหาสมุทร์เสร็จแล้ว ก็ทรงจำแนกแจกทานแก่สมณะพราหมณาจารย์ และยาจกวณิพกคนเดินทางอันมาถึงศาลานั้น เมื่อชนจำพวกใดเข้าไปในศาลา ก็ให้ชนจำพวกนั้นบริโภค/*78โภชนาหารตามชอบใจ อนึ่งพระจีรัปภาเทวีตรัสสั่งกำชับคนใช้ว่า ถ้าผู้ใดมาสู่ศาลาโรงทานนี้แล้วถามว่า ศาลาโรงทานนี้ของใคร ท่านทั้งหลายจงบอกว่า ของนางอุมมาทันตีสร้างไว้ คนใช้ทั้งหลายก็กระทำตามคำสั่งทุกประการ แต่นั้นมา ชนทั้งหลายก็เรียกศาลานั้นว่าศาลาอุมมาทันตี การที่พระจีรัปภาเทวีสร้างศาลาและให้เขียนรูปภาพดังกล่าวแล้วนั้น เพื่อจะรู้เหตุแห่งพระโพธิสัตว์ซึ่งพลัดกัน จึงสั่งคนใช้ทั้งหลายของตนอีกว่า ถ้าผู้ที่มาสู่ศาลานี้เจรจากันอย่างไรบ้าง ท่านทั้งหลายจงจำไปบอกเรา ตามที่เขาได้เจรจากันนั้น หรือผู้ที่เข้ามาในศาลานี้ ทำอาการแปลกประหลาดอย่างไรก็ดี ก็จงรีบมาบอกเราให้รู้ข้อสำคัญอีกอย่างหนึ่ง เมื่อผู้ใดเข้ามาในศาลานี้ ครั้นบริโภคโภชนาหารแล้ว ควรแนะนำให้เที่ยวเดินดูรูปเขียนตามฝาผนัง นั่นแหละเป็นที่พอใจของเรา ท่านทั้งหลายจงทำตามเราสั่งนี้ทุกประการ พระจีรัปภาตรัสสั่งคนใช้ดังนี้แล้ว ก็จัดตั้งทานวัตรไว้ เพื่อสมณะพราหมณาจารย์ทั้งหลายอันมาสู่ศาลาอุมมาทันตี เป็นนิจกาลมิได้ขาด
ฝ่ายพระโพธิสัตว์ เมื่อพลัดกันกับพระจีรัปภาเทวีแล้วก็ทรงอาศัยแผ่นกระดานลอยอยู่ในกลางสมุทร์ ครั้นคลื่นลมพัดพาไปโดยลำดับ ก็ถึงฝั่งอันชื่อว่าอัญชนวดี จึงเสด็จขึ้นจากคงคาโดยสวัสดิภาพ ทรงระลึกถึงพระจีรัปภาเทวีขึ้นมา ก็มีพระอัสสุชลนองคลอพระเนตรทรงพระกรรแสงโศกาดูรพูนเทวษ เพียงพระอุระจะภินทนาการ แข็งพระทัยเสด็จจากท่าชื่ออัญชนวดี แล้วเข้าไปซ่อนพระองค์อยู่ในดงกัททลีวัน (ป่ากล้วย)
ในกาลนั้น นางยักขินีซึ่งมีนามว่าอัญชนวดี ผู้เป็นน้องสาวของฆันตารยักษ์ จึงมีวาจาแก่นางกเรณุวดีว่า ดูกรนางกเรณุวดีท่านจงพากันไปสู่ท่านที ตักน้ำให้เราชำระสรีรกาย นางกเรณุวดีนั้นจึงร้องเรียกราชธิดาทั้งหลาย อันเป็นหญิงสหาย ๑๖ องค์มาพร้อมกันเพื่อจะไปตักน้ำด้วยกัน นางจึงให้ราชธิดาทั้ง ๑๖ องค์นั้นล่วงหน้าไปก่อน ส่วนนางกเรณุวตีนั้นไปในเบื้องหน้า ต่างคนก็เดินไปโดยทางอันใกล้ป่ากัททลี
พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรไป เห็นนางกเรณุวดีกนิฏฐภคินีก็ทรงจำได้ ครั้นพระราชธิดาทั้งหลายนั้นลงสรงวารี ชำระพระสรีระอินทรีย์เสร็จแล้ว ก็ตักน้ำใส่กระออมพากันกลับไปก่อน ฝ่ายนางกเรณุวดีลงสรงวารีแล้ว ก็ตั้นน้ำใส่กระออม เดินไป ณ เบื้องหลัง แต่พอนางเดินมาถึงป่ากัททลี พระโพธิสัตว์จึงตรัสเรียกว่า ดูกรนางกเรณุวดี ผู้เป็นกนิฏฐภคินี เชิญมานั่งสนทนากันที่นี่เถิด
/*79นางกเรณุวดีได้ฟังเสียงเรียกเชิญ จึงแลดูข้างโน้นข้างนี้ก็แลเห็นพระโพธิสัตว์นั่งอยู่ จึงเดินเข้าไปหาแล้วถามว่า ท่านนี้มีนามกรชื่อไร เหตุไฉนจึงได้มาเรียกข้าพเจ้า พระโพธิสัตว์จึงกลับมาถามว่าเจ้ามิได้รู้จักเราหรือ นางกเรณุวดีตอบว่าข้าพเจ้ามิได้รู้จักท่านเลย พระโพธิสัตว์จึงตรัสบอกว่า เรานี้ชื่อว่าสุธนุราชกุมาร นางกเรณุวดีได้ฟังชื่อดังนั้น ก็รู้ว่าเป็นพระเชฏฐาธิราชของตน จึงกราบพระบาทแล้วทูลถามว่า พระองค์เสด็จมาที่นี่ด้วยเหตุผลประการใด พระโพธิสัตว์ก็เล่าเรื่องตั้งแต่เบื้องต้น จนถึงพลัดพรากจากพระจีรัปภาเทวี ให้นางกเรณุวดีฟังถี่ถ้วนทุกประการ นางกเรณุวดีได้ฟังมีความสงสารพระเชฏฐา กลั้นน้ำตามิได้ก็ร้องไห้ปริเทวนาการ
พระโพธิสัตว์จึงตรัสถามว่า ดูกรพระน้องผู้มีพักตรอันเจริญ เหตุไฉนพระน้องจึงมาอยู่ที่นี่ นางกเรณุวดีจึงบอกว่า ฆันตารยักษ์ไปจับมาไว้สำหรับให้เป็นบริวารรับใช้ของนางยักขินีน้องสาว และพระราชธิดาอีก ๑๖ คนนั้น ก็ถูกฆันตารยักษ์ไปจับมาเหมือนกัน พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้นก็นึกในพระทัยว่า เรื่องนี้จริงเหมือนคำมณีกักขิอัศวราชเล่าให้เราฟัง นึกดังนี้แล้ว จึงตรัสสั่งนางกเรณุวดีว่า พระน้องจงอย่าบอกให้ใครรู้ว่าพี่มาอยู่ในประเทศนี้ พระโพธิสัตว์ตรัสสั่งกำชับดังนี้แล้ว ก็หยอกเย้านางกเรณุวดีด้วยอาการ ๑๖ อย่าง คือ ลูบคลำพระเกศ จับต้องใบพระกรรณ และช่องพระกรรณ ลูบคลำพระเศียร และพระนลาฏ และพระโขนง จุมพิตพระพักตร จับต้องพระนาสา เชยพระหณุประเทศ ลูบคลำพระกัณฐา จับต้องพระถัน ลูบคลำพระอุทร และพระกุจฉิประเทศ ลูบคลำพระนาภี และริมพระนาถี และอวัยวะที่ลับ แล้วกระทำสมัครสังวาสกับนางกเรณุวดี ด้วยสามารถแห่งราคกิเลศตามธรรมดาโลกวิสัย ซึ่งเป็นไปตามประเพณี นางกเรณุวดีก็มีความรื่นเริงในพระทัย ด้วยสามารถแห่งความรักใคร่พระโพธิสัตว์ ต่างคนก็มีความปฏิพัทธ์ซึ่งกันและกัน
ลำดับนั้น นางกเรณุวดีจึงสั่งพระโพธิสัตว์ว่า ข้าแต่พระภัสดาพระองค์จงอยู่ในที่นี้ แต่อย่าแสดงพระองค์ให้ใครเห็น พระโพธิสัตว์รับคำนางกเรณุวดีแล้ว ก็เข้าไปซ่อนพระองค์อยู่ในดงกัททลี ส่วนนางกเรณุวดีก็แบกกระออมน้ำไปเพื่อจะให้แก่นางยักขินี ในกาลเมื่อนางกเรณุวดีขึ้นไปบนปราสาทแล้วเดินเข้าไปในภายใน กลิ่นมนุษย์ก็ฟุ้งไปทั้งปราสาท นางอัญชนวดียักขินีก็มีความประหลาดใจ จึงถามราชธิดาทั้งหลายว่า กลิ่นมนุษย์ติดกายผู้ใดมา หรือว่ามนุษย์เข้ามาอยู่ในที่นี้ พระราชธิดาทั้งหลายจึงตอบว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า มนุษย์ผู้ใดผู้หนึ่งจะได้มาอยู่ในที่นี้หามิได้ นางอัญชนวดียักขินีก็ถามอีกถึง ๒-๓ ครั้ง ราชธิดาก็ตอบยืนคำอยู่อย่างนั้น
/*80ครั้นรุ่งขึ้นวันไหม่ พระราชธิดาทั้งหลายนั้น จึงพากันต่อว่านางกเรณุวดีว่า เมื่อท่านเดินเข้าไปในปราสาท กลิ่นมนุษย์ก็ฟุ้งทั่วไปทั้งปราสาท เราทั้งหลายมีความรังเกียจสงสัยในตัวท่าน ถ้าท่านไม่บอกความตามจริง เราทั้งหลายจะให้กรรมกรณ์ตกลงบนศีรษะท่าน คือเราทั้งหลายจะบอกนางอัญชนวดียักขินีให้ชำระลงโทษท่าน นางกเรณุวดีมีความกลัวจึงว่า ถ้าท่านทั้งหลายรู้แล้วจักไม่บอกผู้ใดผู้หนึ่ง เราจะบอกความจริงให้ท่านทั้งปวงฟัง ราชธิดาทั้งหลายจึงรับว่า เราทั้งปวงรู้แล้วจะไม่บอกผู้ใดผู้หนึ่งเลย ท่านจงบอกความตามจริงแก่เราทั้งหลายเถิด นางกเรณุวดีจึงบอกว่าพระบรมเชฏฐาของเรามาอยู่ในป่ากัททลีวัน ราชธิดาทั้งหลายถามว่า พระเชฏฐาของท่านมีนามกรชื่อไร นางกเรณุวดีบอกว่า พระเชฏฐาของเรานั้นชื่อว่า สุธนุราชกุมาร ราชธิดาทั้งหลายจึงซักถามว่า คำที่ท่านบอกนี้เป็นเรื่องจริงหรือเท็จนางกเรณุวดีตอบว่าคำที่เรากล่าวนี้เป็นความจริง จะได้กล่าวมุสาหามิได้ ราชธิดาทั้งหลายจึงซักต่อไปว่า พระเชฏฐาของท่านนั้น มีรูปทรงสัณฐานเป็นอย่างไร ท่านจงพรรณนาให้เราทั้งหลายฟังในกาลนี้
นางกเรณุวดีได้ฟังดังนั้น เมื่อจะพรรณนาพระรูปพระโฉมของพระโพธิสัตว์ซึ่งเป็นพระเชฏฐา จึงกล่าวว่า ดูกรแม่ทั้งหลายพระสุธนุผู้เป็นพี่ชายของเรานั้น ไม่มีบุรุษผู้ใดที่จะเสมอเหมือนทั้งเป็นผู้ประกอบไปด้วยพระสิริวิลาศอันงามยิ่ง สักร้อยลิ้นพันลิ้นหรือแสนลิ้นก็มิอาจพรรณนาความงามให้สิ้นได้ เราลิ้นเดียวเท่านี้ไฉนจึงจะพรรณนาพระรูปพระโฉมและความงามของพระเชฏฐาของเราให้สิ้นได้ ท่านทั้งหลายพึงทราบเถิด ว่าพระเชฏฐาของเรานั้น มีรูปทรงสัณฐานอันงาม หาบุรุษใดเปรียบปานมิได้
ราชธิดาทั้งหลายได้ฟังดังนั้น ก็มีความรักใคร่ในพระโพธิสัตว์มีฉันทอัธยาศัยร่วมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ครั้นถึงเวลาไปตักน้ำให้นางยักขินี จึงให้นางกเรณุวดีพาไปเฝ้าพระโพธิสัตว์ในป่ากัททลีวัน พระโพธิสัตว์ก็หยอกเย้ายียวน แล้วทำสมัครสังวาสเชยชมกับราชธิดาเหล่านั้น ราชธิดาทั้งหลายก็มีจิตปฏิพัทธ์รักใคร่ในพระโพธิสัตว์เป็นอย่างยิ่ง ครั้นได้เวลาก็พากันตักน้ำกลับไป แต่พอเข้าไปภายในปราสาทกลิ่นมนุษย์ก็ฟุ้งตระหลบไปถึงนาสิกของนางยักขินี นางอัญชนวดียักขินีจึงถามราชธิดาทั้งหลายว่า เหตุไฉนเมื่อท่านทั้งปวงเข้ามาในปราสาทของเรา จึงมีกลิ่นมนุษย์ปรากฏฟุ้งไปทั้งปราสาท ท่านทั้งหลายมิได้บอกความจริงแก่เรา ตั้งแต่วันวานนี้มาแล้ว ถ้าท่านทั้งปวงไม่บอกความจริงแก่เราในวันนี้ เราจะไม่ให้ท่านทั้งหลายมีชีวิตอยู่ต่อไป ความจริงอย่างไรจงบอกแก่เราอย่างนั้น ชีวิตของ/*81ท่านทั้งหลายจึงจะมีต่อไป ราชธิดาทั้งหลายได้ฟังดังนั้น ก็มีความกลัวต่อมรณภัยเป็นกำลัง ไม่อาจปิดบังความลับไว้ได้ เมื่อจะบอกความจริงจึงขออภัยให้นางยักขินียกโทษให้ นางยักขินีจึงว่า ท่านทั้งหลายจงบอกไปตามจริงเถิดเราจะไม่ทำโทษอันใดอันหนึ่งแก่ท่านทั้งหลายเลย ราชธิดาทั้งหลายจึงบอกว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ราชบุตรของพระเจ้าพาราณสีทรงพระนามสุธนุ ผู้เป็นพี่ชายของนางกเรณุวดี เข้ามาอยู่ในประเทศที่นี้บัดนี้ซ่อนพระองค์อยู่ที่ในดงกัททลีวัน
นางอัญชนวดีได้ฟังคำว่าสุธนุ ก็มีจิตประกอบไปด้วยปีติโสมนัส ประดุจดังว่ามีผู้มารดลงด้วยน้ำอมฤตวารีฉะนั้น นางจึงคิดในใจว่า ถ้าพระสุธนุเป็นผู้มีปัญญา ก็จะรู้อธิบายความประสงค์ของเรา ด้วยสัญญาเครื่องหมายที่เราส่งไป คิดดังนี้แล้ว นางจึงเขียนหนังสือเป็นปริศนาส่งให้นางกเรณุวดี แล้วกำชับสั่งว่า ท่านจงเอาหนังสือนี้ไปให้พี่ชายของท่าน ถ้าพี่ชายของท่านเป็นบัณฑิตมีปัญญา ก็จักรู้อธิบายในปริศนานี้ ถ้ารู้แล้วก็จะมาเที่ยวปราสาทนี้ ถ้าพี่ชายของท่านไม่รู้อธิบายนี้ก็จักต้องเป็นภักษาหารของเรา
นางกเรณุวดีรับหนังสือแล้วก็เดินร้องไห้ไปหาพระโพธิสัตว์ ครั้นถึงจึงส่งหนังสือนั้นให้ แล้วบอกว่า ถ้าพระองค์ทรงทราบความในหนังสือนี้ ก็จักมีพระชนมชีพสืบไป ถ้าพระองค์มิได้รู้ นางยักขินีก็จักกินพระองค์เป็นภักษาหาร
พระโพธิสัตว์รับเอาหนังสือมาทอดพระเนตร ก็ทรงทราบด้วยพระปรีชาญาณว่านางยักขินีมีความปฏิพัทธ์ในพระองค์ ด้วยอำนาจความกำหนัดในกามคุณ จึงตรัสแก่นางกเรณุวดีว่า พระน้องอย่าร้องไห้ปริเทวนาการเลย พี่รู้ความในอักษรของนางยักขินีเสร็จสิ้นแล้ว ตรัสดังนี้แล้วจึงเขียนรูปของพระองค์ อันยกพระหัตถ์ขึ้นกอดคอนางยักขินีลงในแผ่นกระดาษ ครั้นเขียนเสร็จแล้ว ก็พับผนึกส่งให้นางกเรณุวดีเอาไปให้นางยักขินี นางอัญชนาดียักขินีเปิดผนึกเห็นรูปเขียนของพระโพธิสัตว์อันทำอาการดังนั้น ก็มีโลมชาติอันชูชันทั่วทั้งสรีรกาย มีพระทัยอิ่มเอิบไปด้วยความยินดีปรีดา นางจึงคิดว่า พระสุธนุทำดังนี้สมควรเป็นผู้มีปัญญา นางจึงไปหยิบเครื่องประดับและพระภูษา อีกทั้งเครื่องลูบไล้มาลาและของหอม มาส่งให้นางกเรณุวดีแล้วสั่งว่า ท่านจงเอาไปให้พระเชฏฐาของท่าน นางกเรณุวดีก็รับเอาไปถวายพระโพธิสัตว์แล้วบอกว่า ของทั้งหลายเหล่านี้ นางยักขินีให้เอามาถวาย พระโพธิสัตว์ได้ทรงฟังดังนั้น จึงทรงดำริว่า เราควรจะไปหานางยักขินีในกาลนี้ จึงทรงอุทกวารีชำระพระกายแล้วทรงพระภูษา ประดับพระองค์ด้วยเครื่องประดับ /*82ทาพระสรีรกายด้วยของหอม แล้วเอามาลัยสวมข้อพระกร ครั้นแต่งพระองค์ด้วยสิ่งของที่นางยักขินีให้มาแล้ว ก็เสด็จไปโดยปรกติมิได้รีบด่วน คือเสด็จช้า ๆ โดยขัตติยมรรยาทอย่างกษัตริย์ งามพระด้วยพระสิริวิลาสดังพระยาไกรสรสิงหราชอันออกจากกาญจนคูหา และดุจดังองค์อมรินทราอันจะเสด็จขึ้นเวชยันตวิมาน
ฝ่ายนางอัญชนวดียักขินีนั้น เปิดพระแกลคอยแลดูพระโพธิสัตว์อันจะเสด็จมา ครั้นได้ทัศนาการเห็นพระโพธิสัตว์ อันเสด็จมาด้วยพระสิริวิลาสดังนั้น ก็มีความยินดีว่าราชบุตรสุธนุเสด็จมาแล้ว จึงร้องเชิญพระโพธิสัตว์ว่า ข้าแต่พระมหาบุรุษ เชิญพระองค์เสด็จมาโดยเร็วเถิด แล้วลงไปต้อนรับ พระโพธิสัตว์จึงจับหัตถ์นางยักขินี แล้วเลยเสด็จจรลีขึ้นสู่ปราสาทกับนางยักขินีพร้อมกัน ครั้นถึงภายในห้อง ก็ทรงนั่งเหนือที่ไสยาสน์ของนางยักขินี แล้วตรัสปฏิสัณฐารด้วยพระวาจา อันเป็นเครื่องนำมาซึ่งความรักและความเจริญใจ แล้วสมัครสังวาสร่วมรักกับนางยักขินี ตามวิสัยโลกธรรมดา
จำเดิมแต่นั้นมานางยักขินีก็มีจิตรักใคร่ผูกพันในพระโพธิสัตว์ยิ่งนัก พระโพธิสัตว์ก็อยู่กับนางยักขินีในปราสาทนั้นพร้อมด้วยราชธิดาทั้งหลายโดยควรแก่ความสุขสำราญ ประมาณได้หลายวันหลายราตรี
อยู่มาวันหนึ่ง พระโพธิสัตว์ระลึกถึงพระนางเกศนีราชมารดาขึ้นมาจึงดำริว่า เราจะคิดอุบายอย่างไรหนอ จึงจะได้ไปเฝ้าพระชนนี ดำริฉะนี้แล้ว จึงตรัสถามนางกเรณุวดีว่า พระน้องได้ยินได้ฟังบ้างหรือไม่ว่าม้าอาชาไนยในที่นี้มีอยู่หรือไม่มี นางกเรณุวดีตอบว่า หม่อมฉันได้ยินเขาพูดกันว่า ในที่นี้มีม้าอาชาไนยอยู่ตัวหนึ่ง พระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ดูกรพระน้อง ทำไฉนพี่จะได้เห็นสินธพอาชาไนยตัวนั้น ยากที่พระองค์จะได้เห็นเพราะเป็นม้าที่มีความรักใคร่เจ้าของ ๆ ตนยิ่งนัก พระยายักษ์จับมาได้จำไว้ในกรงเหล็ก แล้วให้พวกยักษ์รักษาอยู่ ถ้าพระองค์ปรารถนาจะดูให้ได้ เมื่อขณะยืนหรือนั่งหรือเดินหรือนอน หรือพูดพรรณนาถึงเรื่องอะไรก็ดี จงคิดอุบายพูดจาให้นางยักขินีไปขอมา นั่นแหละจึงจะได้เห็นสินธพอาชาสมดังความประสงค์ พระโพธิสัตว์ได้ทรงฟังนางกเรณุวดีพูดชี้แจงดังนั้น ก็รู้ว่าสินธพนั้นคือมณีกักขิอัศวราช จึงได้ทรงดำริว่า อุบายที่นางกเรณุวดีบอกนี้ อาจให้สำเร็จความปรารถนาของเราได้ ทรงดำริดังนี้แล้วก็นิ่งไว้ในพระทัย
อยู่มาวันหนึ่ง เป็นเวลาจะใกล้รุ่งราตรี พระโพธิสัตว์แสร้งทำเป็นทรงพระกรรแสงปริเทวนาการ นางยักขินีตื่นขึ้น ได้ยินเสียงพระโพธิสัตว์ทรงกรรแสง จึงถามว่า พระองค์/*83ทรงพระกรรแสงด้วยเหตุอะไร พระโพธิสัตว์ก็นิ่งเสียมิได้ตอบประการใด นางยักขินีอ้อนวอนถามถึง ๓ ครั้ง พระโพธิสัตว์จึงตอบว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตรอันเจริญ แต่ก่อนเมื่อพี่อยู่ในเมืองพาราณสี เคยขับขี่ยานพาหนะมีอัศดรเป็นต้น แล้วเที่ยวเล่นมีความสุขสำราญ ตั้งแต่พี่มาอยู่ในที่นี้ ยังไม่เคยได้เห็นยานพาหนะอันใดอันหนึ่งที่จะขับขี่ เพราะเหตุนี้พี่จึงได้ร้องไห้ ถ้าเจ้ามีความรักใคร่พี่แล้ว เจ้าจงไปวิงวอนขอสินธพที่พี่ชายของเจ้าจับไว้นั้น มาให้พี่สำหรับได้ขี่เล่น นั้นและจึงจะเห็นว่าเจ้ามีความรักใคร่พี่จริง ทั้งจะได้เห็นหน้าพี่อีกต่อไป ถ้าไม่ได้สมความปรารถนาแล้ว ชีวิตของพี่ก็จะไม่ยืดยาวต่อไปได้ นางยักขินีได้ฟังพระโพธิสัตว์ตรัสบอกดังนั้น ก็มีความสงสาร จึงมีวาจาว่า ข้าแต่พระภัสดา เหตุเท่านี้พระองค์อย่าทรงพระปริวิตกเลย จงระงับความโศกเสียเถิด หม่อมฉันจะขอมาถวายให้จงได้
ครั้นเวลารุ่งเช้า นางยักษ์ขินีจึงเรียกนางกเรณุวดีมาสั่งว่าท่านจงไปหาพี่ชายของเรา บอกว่าเราให้มาขอพาชีที่จับมาได้นั้นจะเอาไปไว้สำหรับได้ขี่เล่น นางกเรณุวดีรับคำแล้วก็ไปหาฆันตารยักษ์ ครั้นถึงจึงกระทำความเคารพ แล้วแจ้งความตามที่นางอัญชนวดีสั่งมา
ฆันตารยักษ์ได้ฟังดังนั้น จึงมีวาจาว่า ดูกรนางกเรณุวดี อย่าแต่ว่าพาชีที่มีอยู่นี้เลย แม้ถึงน้องสาวเราจะปรารถนาสิ่งใดที่มีอยู่ เราก็จะเที่ยวไปหาสิ่งนั้นมาให้ได้ดังความปรารถนา แต่ทว่าอาชาไนยตัวนี้มันดุร้ายนัก ถ้าผู้ใดเข้าไปจับมันขี่ มันก็ดีดขบผู้นั้นให้ถึงชีวิตอันตราย ถึงเอาไปไว้ก็คงขี่มันไม่ได้ อย่าเอาไปเลย เราจะเอาไปเที่ยวหามาให้ใหม่ เจ้าจงกลับไปบอกน้องสาวเรา ตามคำของเรานี้เถิด
นางกเรณุวดีก็กลับมาบอกนางยักขินี ตามคำของฆันตารยักษ์นั้นทุกประการ นางยักขินีจึงบอกความนั้นแก่พระโพธิสัตว์ ๆ ก็ทำเป็นทรงพระกรรแสงร่ำไห้ นางยักขินีเห็นดังนั้นก็มีความสงสาร จึงว่าแก่นางกเรณุวดีว่า ท่านจงกลับไปใหม่อย่ากลัวเลยเพราะว่าสินธพอาชาไนยนั้น มันถูกมหายักษ์พี่ชายเราจับมาขังไว้ช้านาน อาการที่มันดุร้ายก็คงบรรเทาลงหมดแล้ว ท่านจงไปขอมาให้พี่ของท่านขี่เถิด นางกเรณุวดีรู้ว่าเป็นอาชาไนยของพระโพธิสัตว์จึงรีบกลับไปหาฆันตารยักษ์ แล้วบอกความตามคำของนางยักขินีนั้น ฆันตารยักษ์จึงว่าถ้ากระนั้น ท่านจงไปจับมันให้มั่น แล้วพามันไปให้นางอัญชนวดีน้องสาวเรา /*84นางกเรณุวดีรับคำมหายักษ์แล้ว ก็ไปยังที่อยู่ของอาชาไนยบอกพวกยักษ์ที่รักษาว่ามหายักษ์ให้เรามาจับอาชานี้ไป แล้วเดินเข้าไปใกล้อัศดรพาชี กระซิบบอกว่า ดูกรมณีกักขิอัศวราชผู้เจริญ บัดนี้พระสุธนุผู้เป็นเจ้านายของท่านมาอยู่ในประเทศนี้แล้ว
มณีกักขิอัศวราชได้ฟังดังนั้น จึงคิดในใจว่า พระสุธนุผู้เป็นเจ้านายของเราพลัดพรากจากไปช้านานแล้ว บัดนี้มาอยู่ ณ ประเทศนี้ คิดดังนี้แล้วก็ร้องไห้ มีน้ำตาหลั่งไหลลงอาบหน้า ครั้นได้สติขึ้นมาก็กลั้นความโศกไว้ แล้วกลับรื่นเริงบันเทิงใจที่จะได้พบปะพระสุธนุจึงร้องขึ้นด้วยเสียงเป็นอันดัง
ฝ่ายนางกเรณุวดีก็ได้เปิดกรงเหล็ก แล้วเข้าไปแก้พาชีออกจากแหล่ง พาไปยืนอยู่ ณ ที่ตรงหน้าปราสาทของมหายักษ์ แล้วยอกรขึ้นไหว้มหายักษ์อันยืนอยู่บนปราสาท
ฝ่ายมหายักษ์ยืนอยู่บนปราสาท แลเห็นนางกเรณุวดีจูงมณีกักขิอัศวราชเดินมาก็บังเกิดอัศจรรย์ใจยิ่งนัก ครั้นนางกเรณุวดีมาถึงยกมือขึ้นไหว้ จึงถามว่า ดูกรนางกเรณุวดี ไฉนท่านจึงจับอาชานี้มาได้และพามาได้ด้วยอุบายอย่างไร นางกเรณุวดีตอบมหายักษ์ว่า ข้าพเจ้าจับด้วยอานุภาพของนางอัญชนวดีน้องสาวของท่าน มหายักษ์จึงถามว่า น้องสาวเรารู้เวทมนต์อาคมสิ่งใดหามิได้ เห็นจะจับได้ด้วยอานุภาพของท่านโดยแท้
นางกเรณุวดีตอบดังนี้แล้ว ก็น้อมเศียรกราบลามหายักษ์พามณีกักขิอัศวราชมาสู่สำนักพระโพธิสัตว์ ๆ แลเห็นมณีกักขิอัศวราช มิอาจที่จะกลั้นความโศกได้ ก็ทรงพระกรรแสงร่ำไห้อยู่ไปมา
ฝ่ายมณีกักขิอาชาแลเห็นพระโพธิสัตว์ ก็ร้องไห้ปริเทวนาการร่ำไร แลไปไม่เห็นนางจีรัปภาเทวีจึงทูลถามพระโพธิสัตว์ว่า พระนางจีรัปภาไปข้างไหน จึงมิได้เห็นตามเสด็จมา พระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ดูกรมณีกักขิอาชาไนย พระนางจีรัปภาเทวีนั้นพลัดกันไป เราเที่ยวติดตามหานาง จึงได้หลงเข้ามาอยู่ในแดนของยักษ์นี้ มณีกักขิอัศวราชจึงทูลว่า พระองค์จะมาอยู่ที่นี่นานนักไม่ได้ ควรจะไปเที่ยวติดตามพระจีรัปภาเทวีให้พบกันก่อน พระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ดูกรมณีกักขิอัศวราช คำที่ท่านตักเตือนนี้ต้องอดไว้ เราจะควรจะคิดผ่อนผันพากันไปให้พ้นแดนมหายักษ์นี้ก่อน แล้วจึงเที่ยวติดตามพระจีรัปภาเทวีต่อภายหลัง มณีกักขิอาชาไนยได้ฟังก็เห็นชอบด้วย พระโพธิสัตว์ก็อยู่ในปราสาทนั้นอีกสองสามวัน
/*85วันหนึ่ง พระโพธิสัตว์จึงตรัสแก่นางยักขินีว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตรอันเจริญ เราทั้งหลายจักพากันไปในสวนอุทยาน เล่นการมหรสพฉลองอัศดรที่ได้มา แล้วดื่มกินสุราบานให้สำราญพระทัยสักวันหนึ่ง
ฝ่ายนางยักขินีไม่รู้เท่าถึงก็มิได้สงสัย จึงให้ตกแต่งโภชนาหารและกับแกล้มสุราไว้เสร็จแล้ว ก็เชิญพระโพธิสัตว์กับราชธิดาทั้งหลายไปสู่สวนอุทยาน แล้วพาราชธิดาทั้งหลายที่เป็นบริวารดื่มสุราเมรัยจนมึนเมาลืมสติสิ้นด้วยกัน แต่พระโพธิสัตว์กับนางกเรณุวดีนั้น เอาสุราเมรัยนั้นใส่ปากอมไว้แล้วลอบบ้วนเสีย ครั้นเห็นนางยักขินีและราชธิดาทั้งหลายเมาสิ้นสติแล้ว ก็พากลับมายังปราสาท นางยักขินีและราชธิดาทั้งหลายต่างก็เข้าที่ไสยาสน์ของตน ๆ พากันหลับไม่เป็นสมปฤดี
ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ซึ่งตรัสปลอบนางกเรณุวดี พระน้องอย่ามีความปริวิตกเลย จงอุตส่าห์สงบจิตอยู่ที่นี่ไปก่อน พี่ไปไม่ช้าก็จะให้อัศดรกลับมารับพระน้องไป ตรัสดังนี้แล้ว ก็ขึ้นหลังมโนมัยมิได้ช้า มณีกักขิอัศวราชก็พาเหาะไปโดยอากาศ ครั้นถึงเมืองอินทปัตราชธานี พาชีก็เหาะลงสู่พื้นปถพีดล อันเป็นภายนอกพระนคร พระโพธิสัตว์ลงจากหลังอาชาแล้ว จึงตรัสว่า ดูกรมณีกักขิอัศวราช ท่านจงคอยเราอยู่ที่นี่ก่อน เราจะปลอมเพศเข้าไปในพระนคร เที่ยวสืบข่าวพระจีรัปภาเทวีว่าจะอยู่ในเมืองนี้หรือไม่ พระโพธิสัตว์ตรัสสั่งอาชาไนยดังนี้ แล้วก็ปลอมเพศเป็นพราหมณ์เข้าไปในพระนคร เมื่อเห็นประชาชนสโมสรประชุมกันในที่ใด ก็เข้าไปในที่นั้นแล้วถามว่า ดูกรท่านทั้งปวงสมณะและพราหมณ์ทั้งหลายที่มาถึงเมืองนี้แล้ว พากันไปพักอาศัยอยู่ ณ ที่ใด ชนทั้งหลายจึงบอกว่า ดูกรพราหมณ์ผู้เจริญมีนางปริพพาชิกาผู้หนึ่งอยู่ในบ้านโน้น สร้างศาลาชื่อว่าอุมมาทันตีไว้เป็นที่สำหรับบริจาคทาน สมณพราหมณาจารย์ทั้งหลายมาถึงเมืองนี้ ย่อมไปประชุมกันอยู่ในศาลานั้นโดยมาก
พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น ก็ทรงพระดำเนินไปตามมรรคาที่มหาชนบอก ครั้นถึงจึงเข้าไปนั่งในศาลาสนทนากับสมณพราหมณ์ทั้งหลายด้วยถ้อยคำที่ควรจะระลึกสิ้นกาลนาน
ฝ่ายหญิงทั้งหลายที่เป็นผู้เลี้ยงดูปฏิบัติคนที่มาในศาลานั้นจึงให้พราหมณ์คือพระโพธิสัตว์บริโภคโภชนาหาร แล้วจึงมีวาจาว่า ดูกรพราหมณ์ผู้เจริญ สมณพราหมณ์ทั้งหลายที่เข้ามาอยู่ในศาลานี้ ควรรู้จักวัตรปฏิบัติคือ ต้องเที่ยวดูรูปภาพที่เขียนไว้เป็นเรื่องราวตามฝาผนังนี้ เพราะฉะนั้น ท่านจงเดินดูรูปที่เขียนไว้ในศาลานี้เถิด
/*86พระโพธิสัตว์ก็เที่ยวดูรูปภาพที่เขียนไว้ ครั้นได้เห็นรูปของพระองค์ซึ่งทรงสินธพมาโดยอากาศ แล้วเข้าไปสู่ปราสาทพระจีรัปภา และทรงทาพระจีรัปภาด้วยเครื่องหอมนั้นก่อน ก็ทรงอิ้มแย้มพระโอยฐ์ จึงทอดพระเนตรต่อไป ครั้นเห็นรูปพระองค์เมื่อทรงประทับบนแท่น แล้วจับต้องถันประทุมพระจีรัปภา ก็ทรงพระสรวลเป็นอันดัง แล้วทอดพระเนตรรูปโดยลำดับ ๆ มาถึงรูปพระองค์ขึ้นทรงสินธพกับพระจีรัปภาเทวี ออกจากพระนครไปอาศัยอยู่ในศาลาของฆันตารยักษ์ พระโพธิสัตว์ก็มีพระพักตรสลดเศร้าหมอง แล้วเห็นรูปคนทั้งสองกำลังผูกธงที่ปลายยอดไม้ และรูปคนทั้งสองไปนั่งอยู่ใต้ต้นพฤกษา ก็มีพระทัยอันตื้นตัน กลั้นความโศกไว้มิได้ น้ำพระอัสสุชลก็หลั่งไหลคลอคลองพระเนตร ครั้นเห็นรูปที่อยู่ในสำเภาด้วยกันทั้งสอง เมื่อสำเภาแตกพากันขึ้นปลายเสากระโดงโดดลงในคงคา และรูปคนทั้งสองเกาะแผ่นกระดานอยู่ด้วยกันในมหาสมุทร และรูปแผ่นกระดานขาดในท่ามกลาง และรูปคนทั้งสองอันพลัดพรากกันต่างคนต่างไปในชลธาร ที่นั้นพระโพธิสัตว์ก็ทรงพระกรรแสงปริเทวนาการร่ำไห้ ด้วยพระสำเนียงเป็นอันดัง หญิงคนใช้ทั้งหลายเห็นดังนั้น ก็ความไปบอกพระจีรัปภาว่า ข้าแต่พระแม่เจ้าวันนี้มีพราหมณ์หนุ่มน้อยคนหนึ่งมาดูรูปเขียนที่ฝาผนังศาลา เมื่อแรกดูรูปนั้นมีความรื่นเริงหัวเราะเป็นอันดัง ครั้นดูไป ๆ ก็ร่ำร้องไห้ปริเทวนาการมิได้หยุดเลย ข้าพเจ้าทั้งหลายเห็นพราหมณ์นั้นทำกิริยาอาการอันประหลาดดังนี้จึงพากันมาแจ้งความแก่พระแม่เจ้า
พระจีรัปภาได้ทรงฟังดังนั้น ก็เปิดหน้าต่างแลดูไปในศาลาแลเห็นพราหมณ์กำลังนั่งร้องไห้อยู่ พิศแลดูก็จำได้ว่าเป็นภัสดา นางมิอาจที่จะดำรงค์พระองค์อยู่ได้ มีพระอัสสุชลนัยไหลลงโทรมพระพักตรแล้วรีบบทจรโดยด่วนไปสู่สำนักพระภัสดา ซบพระพักตรลงแทบพระบาททั้งสอง ทรงพระโศการำพันพิลาป ด้วยถ้อยคำมีประการต่าง ๆ แล้วจึงกล่าวพระคาถาว่า
สีตํ เม หทยํ อชฺช
สนฺตตฺตํ โสกมคฺคินา
ทิสฺวา หิ สามิกํ เทว
วีติโสภา ภวามิ จ
ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ดวงกมลจิตของหม่อมฉันอันรุ่มร้อนด้วยเพลิงคือความโศกในกาลก่อนนั้น วันนี้ชื่นบานเย็นระงับมีความโศกอันดับแล้ว ก้าวล่วงความโศกเสียได้เพราะได้เห็นพระองค์ผู้เป็นสามี
/*87ฝ่ายพระโพธิสัตว์เห็นพระจีรัปภาเทวี ก็ทรงพระกำสรดโศกาด้วยปิยวิปโยค ครั้นส่างโศกแล้วก็ตรัสโลมเล้าเอาพระทัยพระจีรัปภาเทวีด้วยถ้อยคำอันนำมาซึ่งความรักมีประการต่าง ๆ แล้วกษัตริย์ทั้งสองก็พากันประทับแรมอยู่ ณ ที่นั้น
กิตติศัพท์เลื่องลือปรากฏไปแก่ชาวพระนครทั้งหลายทั้งปวงว่านี่แหละพระสุธนุผู้เป็นพระราชโอรสของบรมกษัตริย์ ผู้ผ่านสมบัติในพระนครพาราณสี ชาวพระนครอินทปัตทั้งปวง ก็เอิกเกริกพากันมาสู่ศาลาอุมมาทันตีแวดล้อมองค์พระโพธิสัตว์ ต่างก็ดูพระสิริรูปสมบัติมิได้อิ่มนัยนา
ฝ่ายพระเจ้ามหาปนาทราช ผู้ครองราชสมบัติในพระนครนั้น ก็เสด็จไปสู่สำนักพระโพธิสัตว์ เชิญให้เสวยราชสมบัติในเมืองนั้น พระโพธิสัตว์ก็ถวายคืนมิได้ทรงรับ แล้วทรงอาศัยอยู่ ณ ที่นั้นสองสามวันจึงอำลาเศรษฐีเจ้าของบ้าน และอำลาพระเจ้ามหาปนาทราชผู้เป็นเจ้าของพระนคร ตรัสให้โอวาทคำสั่งสอนแก่มหาชนทั้งปวงแล้ว ก็พาพระจีรัปภาเทวีมาขึ้นหลังสินธพอาชาไนย มณีกักขีอัศวราชก็พาเหาะไปโดยอากาศ ตราบเท่าถึงนครพาราณสี
ฝ่ายพระราชเทวีเกศนี ผู้เป็นพระราชมารดาของพระโพธิสัตว์นั้นจำเดิมแต่วันพระโพธิสัตว์ไปจากพระนคร ก็ทรงพระโศกาดูรเดือดร้อนถึงพระโอรสทุกทิวาราตรีมิได้เว้นวาย เวียนเสด็จไปประทับยืนอยู่ที่ประตูปราสาทเนืองนิจ คอยดูพระโอรสว่าจะมาสู่ราชธานีในเวลาใด
ฝ่ายพระโพธิสัตว์นั้น ครั้นมาถึงพระนครของพระองค์ ก็ชักอัศดรลงจากอากาศ พาพระจีรัปภาเทวีเสด็จเข้าไปสู่ปราสาทพระราชมารดา พากันถวายบังคมเบื้องยุคลบาลพระราชชนนีแล้ว พระโพธิสัตว์ก็ทรงพระกรรแสงร่ำไห้ มีพระทัยอันอัดอั้นด้วยความโศก เพราะวิโยคพลัดพรากจากพระราชมารดา พระราชเทวีเกศนีก็เข้ามากอดพระโอรส แล้วจุมพิตพระเศียรเกล้าทรงพระกรรแสงตรัสรำพันว่า จำเดิมแต่พระโอรสจากอกมารดาไป มารดานี้ก็มีใจอันเตรียมตรอมด้วยความทุกข์ จะนั่งนอนยืนเดินก็ไม่เป็นสุขเฝ้าเสวยแต่อัสสุชล บัดนี้ทุกข์โศกในกมลของมารดาก็ดับศูนย์เพราะได้เห็นพระโอรสอันเป็นที่รัก จำเดิมแต่นี้ไป แม่จะมีแต่ความสุขทุกทิวาราตรีกาล แล้วพระนางเกศนีก็ปรามาสพระปฤษฎางค์ศรีสะใภ้ตรัสถามพระราชโอรสว่า พระนางนี้เป็นพระราชบุตรีของใคร พ่อได้มาแต่ไหนช่างงามนัก สมควรที่จะ/*88เป็นคู่อภิเษกให้เป็นเอกอัครนารี พระโพธิสัตว์จึงทูลว่า พระนางเป็นราชบุตรีพระเจ้าเสตราชบรมกษัตริย์ผู้เป็นใหญ่ในเสตนคร แล้วทูลความเบื้องต้นแต่แรกไปถึงจนได้กลับมายังเมืองพาราณสี ให้พระชนนีทรงทราบถี่ถ้วนทุกประการ พระนางเกศนีราชเทวีก็มีพระหฤทัยเบิกบานโสมนัสเป็นอย่างยิ่ง จึงมีพระเสาวณีย์ให้พระโอรสพาพระจีรัปภาไปสู่ปราสาทราชมนเทียรสถาน
ฝ่ายอำมาตย์ราชบริษัททั้งหลาย มีพราหมณ์ปุโรหิตาจารย์เป็นต้น รู้ว่าพระโพธิสัตว์เสด็จกลับมาพระนคร จึงป่าวร้องให้ประชาชนนิกรทั้งหลายมาประชุมพร้อมเพรียงกัน แล้วตั้งการพิธีราชาภิเษก ตั้งเครื่องราชกกุธภัณฑ์ทั้งห้า และกองแก้วกองทองเป็นต้น เสร็จแล้วก็เชิญกษัตริย์ทั้งสองพระองค์ให้สรงสนาน ประดับพระวรกายด้วยเครื่องขัตติยาภิเษกสำหรับกษัตริย์เสร็จแล้ว ก็อภิเษกสองกษัตริย์ให้ครองราชสมบัติสืบสันตติวงศ์ แต่นั้นมากษัตริย์ทั้งสองพระองค์ก็อยู่ในเมืองพาราณสี โดยสมควรแก่ความสุขสำราญ
อยู่มาวันหนึ่ง พระโพธิสัตว์ทรงระลึกถึงนางอัญชนวดียักขินี และนางกเรณุวดีผู้ป็นภคินีของพระองค์จึงไปทูลลาพระราชมารดา และบอกพระจีรัปภามเหสีให้อยู่ดูแลพระนคร แล้วเสด็จขึ้นประทับเหนือหลังอัศดรมณีกักขิสินธพ ตรงไปที่อยู่ของฆันตารยักษ์ แล้วตรัสเรียกว่า ดูกรฆันตารยักษ์ เรานี้มีนามกรชื่อสุธนุได้เป็นสามีของนางกัญชนวดีน้องสาวท่าน ท่านจงส่งนางอัญชนวดีผู้เป็นภรรยาของเรามาให้แก่เราเถิด ถ้าท่านไม่ให้ก็ประพฤติผิดธรรม ฆันตารยักษ์ได้ฟังดังนั้น จึงถามนางอัญชนวดีว่า พระสุธนุเป็นสามีของเจ้าหรือ นางอัญชนวดีก็รับว่า พระสุธนุเป็นสามีของข้าพเจ้าจริง ฆันตารยักษ์ได้ฟังดังนั้นจึงคิดในใจว่า พระสุธนุนั้นเป็นผู้กล่าวถ้อยคำจริง คิดดังนี้แล้วก็มีความเลื่อมใสรักใคร่ในพระโพธิสัตว์ จึงเข้าไปใกล้พระโพธิสัตว์แล้วมีวาจาว่า ดูกรบุรุษผู้เจริญ เชิญท่านมาเถิด เราจะให้น้องสาวของเราแก่ท่าน
ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ซึ่งทรงพระดำริว่า บัดนี้ฆันตารยักษ์มีจิตอ่อนลงแล้ว ควรเราจะให้ตั้งอยู่ในศีล ๕ ประการ ถ้าฆันตารยักษ์นั้นตั้งอยู่ในศีล ๕ รักษาให้บริสุทธิ์แล้ว ครั้นสิ้นชีพก็จะได้ไปบังเกิดในสวรรค์ ทรงพระดำริฉะนี้แล้ว ก็ชักสินธพลงจากอากาศ แล้วไปยังปราสาทนางอัญชนวดีกับฆันตารยักษ์ๆจึงให้ยักษ์บริวารทั้งหลายมาประชุมพร้อมกัน ก็พากันทำความเคารพนับถือพระโพธิสัตว์ แล้วมอบนางอัญชนวดีถวาย เมื่อพระโพธิสัตว์จะทรงรับนางอัญชนวดี จึงตรัสแก่มหายักษ์ว่า ดูกรมหายักษ์ แต่ปางก่อนเมื่อท่านเป็นมนุษย์ /*89ได้ประพฤติทุจริต ๓ ประการ คือประพฤติชั่วด้วยกายวาจาใจ จึงได้มาบังเกิดในกำเนิดอันหยาบช้ากล้าแข็ง จำเดิมแต่นี้ไป ท่านอย่าได้มีประมาท อย่าประพฤติทุจริต ๓ ประการ จงตั้งอยู่ในสุจริตทั้ง ๓ และรักษาศีลมีองค์ ๕ คือเว้นจากปาณาติบาต มิได้ฆ่าสัตว์ที่มีชีวิตให้จำตาย ๑ เว้นจากอทินนาทาน มิได้ลอบลักสิ่งของที่เจ้าของเขามิยอมให้ ๑ เว้นจากกามมิจฉาจาร ไม่ประพฤติผิดในกามคุณ ๑ เว้นจากมุสาวาท ไม่กล่าวคำเท็จ ๑ เว้นจากสุราเมรัย ไม่ดื่มน้ำเมาอันเป็นเหตุแห่งความประมาท ๑ นี่แหละเรียกว่าศีล ๕
ดูกรมหายักษ์ผู้ที่กระทำปาณาติบาต ฆ่าสัตว์ที่มีชีวิตให้จำตายนั้น เมื่อสิ้นชีพทำลายขันธ์ก็จะไปเกิดในอบายภูมิทั้ง ๔ มีนรกเป็นต้น ทนทุกขเวทนามีประการต่าง ๆ ครั้นพ้นจากอบายมาเกิดเป็นมนุษย์ ก็จะมีคนผูกอาฆาตจองเวร และจะประกอบด้วยพยาธิป่วยไข้ ทั้งจะมีอายุสั้นพลันตาย คือจะตายในท่ามกลางอายุ มิได้อยู่ไปจนถึงอายุขัย ปาณาติบาตกรรมย่อมให้ผลดังพรรณนามานี้เป็นต้น อนึ่งดูกรมหายักษ์ บุคคลที่ทำอทินนาทาน คือลักทรัพย์สิ่งของที่เจ้าของมิได้ยอมให้นั้น เมื่อสิ้นชีวิตทำลายขันธ์ ก็ย่อมไปเกิดในอบายภูมิ มีนรกเป็นต้น ทั้งจะได้รับทุกขเวทนาอันสาหัส ครั้นพ้นจากอบายมาเกิดเป็นมนุษย์ ก็จะเกิดในตระกูลอันต่ำอันไว้ทรัพย์สมบัติ ถึงจะมีทรัพย์สมบัติก็ไม่ถาวรคงทนเท่าใด จะพินาศด้วยโจรภัย อัคคีภัยเป็นต้น แม้จะมีช้างม้าข้าคนก็คงจะหลบลี้หนีไปไม่อยู่ด้วย จะเกิดวิบัติด้วยเหตุมีประการต่างๆ อทินนาทานกรรมย่อมให้ผลดังพรรณนามาฉะนี้เป็นต้น อนึ่งดูกรมหายักษ์ บุคคลที่ประพฤติผิดในกามทั้งหลาย มีคบหาทำชู้กับภรรยาผู้อื่นเป็นต้นนั้น เมื่อสิ้นชีพทำลายขันธ์ ก็ย่อมไปเกิดในอบายภูมิมีนรกเป็นต้น เสวยทุกขเวทนาอันหยาบช้า ครั้นพ้นจากอบายมาเกิดเป็นมนุษย์ ก็จะมีรูปทรงสัณฐานอันเลวทรามต่ำช้า ไม่เป็นที่นำมาซึ่งความรักใคร่ของผู้ใด และจะเป็นคนกระเทยและบัณเฑาะก์เป็นต้น ผลของกามมิจฉาจารมีดังนี้เป็นอาทิ ดูกรมหายักษ์ บุคคลที่กล่าวมุสาวาท คือกล่าวคำเท็จ ไม่กล่าวตามความเป็นจริงนั้น เมื่อสิ้นชีพทำลายขันธ์ก็ย่อมไปเกิดในอบาย มีนรกเป็นต้น ครั้นพ้นจากอบายภูมิมาเกิดเป็นมนุษย์ จะกล่าวถ้อยคำโฝดๆก็ไม่มีผู้ใดนับถือเชื่อฟัง จะมีบุตรธิดาภรรยาหรือผู้คนบ่าวไพร่ก็ว่ายากสอนยาก มิได้เชื่อถ้อยฟังคำ ทั้งมีคนหมิ่นประมาทต่างๆ คือกล่าวหาความที่ไม่จริงเป็นต้น ผลของมุสาวาทมีดังนี้เป็นอาทิ ดูกรมหายักษ์ บุคคลที่เสพสุราเมรัยอันทำจิตให้มัวเมาประมาทนั้น เมื่อสิ้นชีพทำลายขันธ์ ก็ย่อมไปเกิดในอบายภูมิมีนรกเป็นต้น ครั้นพ้นจากอบายมาเกิดเป็นมนุษย์ จะมีปัญญาชั่ว/*90เลวทราม ทั้งจะเป็นบ้าใบ้กล่าววาจาไม่ชัดเจน จะมีสติอันหลงลืมจำสิ่งใดไม่ได้ ผลกรรมของการเสพสุราเมรัยมีดังนี้เป็นต้น ดูกรมหายักษ์ บุคคลที่กระทำปัญจพิธเวรทั้ง ๕ ย่อมจะได้รับผลอันนำมาซี่งความทุกข์ ดังพรรณนามานี้
ฝ่ายอานิสงส์ของบุคคลที่รักษาศีล ๕ นั้น คือบุคคลผู้ใดมีจิตประกอบไปด้วยเมตตาคุณ เว้นจากปาณาติบาตกรรม มิได้ฆ่าสัตว์ที่มีชีวิตให้ถึงความตาย เอ็นดูอนุเคราะห์สัตว์ทั้งหลายในสิ่งที่เป็นประโยชน์ บุคคลผู้นั้นครั้นสิ้นชีวิตินทรีย์ เบื้องหน้าแต่จุติจิตก็ไปบังเกิดในสวรรค์สุคติภพ จะได้เสวยทิพยสุขสิ้นกาลนาน ครั้นจุติจากสวรรค์ลงมาบังเกิดในมนุษย์โลก จะมีอายุยืนสิ้นกาลนานตราบเท่าอายุขัย จะมิได้มีบุคคลที่จะอาฆาตจองเวร จะมีแต่ผู้รักใคร่เป็นมิตรเป็นสหาย จักมิได้พลัดพรากจากสัตว์และสังขารอันเป็นที่รัก จะพร้อมด้วยญาติและมิตรสหายอันเป็นที่รัก อานิสงส์ของการที่งดเว้นจากอทินนาทานนั้น คือบุคคลใดไม่ถือเอาทรัพย์สิ่งของที่เจ้าของมิได้ยอมให้ ด้วยไถยจิตนั้นคิดลอบลักฉกชิงเอามาเป็นของตน บุคคลผู้นั้นครั้นสิ้นชีวิตินทรีย์ ก็จะไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ ครั้นจุติลงมาบังเกิดในมนุษย์ในชาติในภพใด จะเป็นผู้มั่งคั่งไปด้วยทรัพย์สมบัติ จะนับจะประมาณมิได้ จะไม่พินาศฉิบหายด้วยราชภัยโจรภัยอัคคีภัยและอุทกภัยเป็นต้น ถ้าไม่ปรารถนาจะให้สิ่งของ ๆ ตนแก่ผู้ใด ผู้นั้นก็ไม่สามารถจะนำไปได้ อานิสงส์ของการที่งดเว้นจากอทินนาทานกรรมมีอาทิดังนี้ ดูกรมหายักษ์อานิสงส์ของการที่งดเว้นจากกามมิจฉาจารนั้น คือบุคคลผู้ใดเห็นโทษในกามคุณ มิได้ประพฤติผิดในภรรยาท่านผู้อื่น และสตรีที่เป็นอคมนิยฐานโทษ บุคคลผู้นั้นครั้นสิ้นชีพทำลายขันธ์ ก็ไปบังเกิดในสุคติโลกสวรรค์ ครั้นจุติลงมาบังเกิดในมนุษย์โลก จะมีรูปทรงสัณฐานอันงาม ควรจะทัศนาดูไม่รู้อิ่มเนตร จะมีสรีระประเทศและผิวพรรณอันผ่องใสดุจสีดอกประทุมชาติจะเป็นที่รักของชนทั้งหลายมีญาติมิตรเป็นต้น อานิสงส์ของการงดเว้นกามมิจฉาจารมีอาทิดังนี้ ดูกรมหายักษ์ ส่วนอานิสงส์ของมุสาวาทวิรัตินั้น คือบุคคลผู้ใดมิได้กล่าวคำเท็จ กล่าวแต่วาจาที่จริงมิได้มุสา จริงอย่างไรก็กล่าวอย่างนั้น บุคคลผู้นั้น ครั้นสิ้นชีวิตินทรีย์ ก็ไปบังเกิดในสุคติโลกสวรรค์ ครั้นจุติลงมาบังเกิดในมนุษยโลก จะมีกลิ่นปากอันหอมดังกลิ่นเกสรอุบล จะมีชิวหาประสาทอันบริสุทธิ์ จะมีระเบียบฟันอันชิดเสมอดี ดุจแก้ววิเชียรที่บุคคลเจียระไนฉะนั้น จะกล่าวถ้อยคำสิ่งใดย่อมเป็นที่รักเป็นที่เชื่อฟังของชนทั้งหลาย จะมีบุตรธิดาภรรยาอันว่านอนสอนง่าย มิได้ฝ่าฝืนโอวาทคำสั่งสอน อานิสงส์ของมุสาวาทวิรัติมีอาทิดังพรรณนามาฉะนี้ /*91ดูกรฆันตารยักษ์ อานิสงส์ของการที่เว้นจากดื่มสุราเมรัยนั้น คือบุคคลผู้ใดไม่ดื่มกินสุราและเมรัยอันเป็นของเมาเป็นเหตุที่จะให้เกิดความประมาท และให้เกิดสัญญาวิปลาสต่างๆ บุคคลผู้นั้น ครั้นสิ้นชีวิตทำลายขันธ์ ก็จะไปเกิดในสุคติภพโลกสวรรค์ ครั้นจุติลงมาเกิดในมนุษยโลก จะเป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาอันอาจตัดเสียซึ่งความสงสัย และมีปรีชาเฉลียวฉลาดในที่ปุจฉาวิสัชนา จะมีจิตไม่ฟุ้งซ่าน มีสติตั้งมั่นเป็นอันดี อานิสงส์ที่เว็นจากสุราเมรัยมีอาทิดังนี้ ดูกรฆันตารยักษ์ อานิสงส์ของศีล ๕ มีปาณาติบาตเป็นต้น ที่บุคคลรักษาเป็นอันดี ย่อมเป็นไปเพื่อสุคติปิดอบายทั้ง ๕ ดังพรรณนามาฉะนี้
พระสุธนุโพธิสัตว์ ตรัสเทศนาชี้แจงแสดงอานิสงส์แห่งศีล ๕ ด้วยประการฉะนี้แล้ว เมื่อจะตรัสสรรเสริญศีลให้ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสคาถาประพันธ์ว่า
สีลํ อาภรณํ เสฏํ
สีลํ ปาเถยฺยมุตฺตมํ
สีลํ อปายสฺฉนฺนํ
สีลํ พุทฺธานโคจรํ
ความว่า ศีลนี้เป็นอาภรณ์เครื่องประดับอันประเสริฐ หาเครื่องประดับอื่นจะเสมอมิได้ ศีลนี้เป็นเสบียงอันอุดมอย่างยิ่ง ศีลนี้มีคุณสามารถอาจปิดอบายได้ ศีลนี้เป็นโคจรพิสัยของพระอริยเจ้าทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้าเป็นต้นเป็นประธาน ศีลนี้เป็นสะพานที่จะได้ดำเนินไปสู่พระปรินิพพาน อันเป็นที่ดับเสียซึ่งทุกข์ทั้งปวง
ฆันตารยักษ์ได้ฟังพระธรรมเทศนาแห่งพระโพธิสัตว์ ก็เกิดปสันนาการเลื่อมใสยิ่งนัก จึงกล่าวคำสรรเสริญพระโพธิสัตว์ว่า พระธรรมเทศนาที่พระองค์ทรงแสดงนี้ ชื่อว่าเป็นลาภอันดีของข้าพเจ้า พระองค์ตรัสแสดงธรรมแก่พระเจ้า โดยชี้แจงแสดงให้เห็นคุณและโทษ ให้ข้าพเจ้าปราศจากความสงสัยครั้งนี้ อุปมาดังบุคคลที่ฉลาดชำนาญในมรรคาชี้ทางให้บุคคลที่หลงหนทางฉะนั้น
ครั้นพระโพธิสัตว์ทรงทรมานฆันตารยักษ์ ให้สิ้นพยศอันร้ายกาจอุปมาดังโคอุสุภราชที่ถูกตัดเขาเสีย และอุปมาดังอสรพิษที่ถูกถอนเขี้ยวออกเสียฉะนั้น แล้วตรัสสั่งสอนยักษ์ให้รักษามั่นอยู่ในศีลมีองค์ ๕ เป็นอันดี จึงพานางอัญชนวดียักขินีและนางกเรณุวดี อีกทั้งราชธิดา ๑๒ องค์ กลับมายังเมืองพาราณสี จึงตั้งนางยักขินีอัญชนวดีแสะนางกเรณุวดีและราชธิดาทั้งหลาย ไว้ในที่มีอิสริยยศและบริวารยศแล้ว พระองค์ก็กระทำสักการแก่/*93มณีกักขิสินธพชาติ ด้วยพระราชทรัพย์ประมาณห้าแสน ส่วนพระองค์ก็ทรงเสวยราชสมบัติโดยทศพิธราชธรรมประกอบด้วยสังคหะวัตถุ ๔ ประการ ครั้นสิ้นพระชนมายุสังขารแล้ว ก็ขึ้นไปอุบัติบังเกิดในพรหมโลก อันเป็นสุคติภพ
---
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมนราสภผู้ศาสดา ทรงนำสุธนุชาดกนี้มาตรัสเทศนาจบลงแล้ว จึงตรัสประชุมชาดกว่า พระยาพรหมทัตในครั้งนั้นกลับชาติมา คือพระสุทโธทนมหาราชในชาตินี้ พระนางเกศนีราชเทวีในครั้งนั้นกลับชาติมา คือพระสีริมหามายาพุทธมารดา พระเจ้าเสตราชในครั้งนั้นกลับชาติมา คือพระมหาโมคคัลลานะ นางปทุมคัพภาราชเทวีในครั้งนั้นกลับชาติมา คือพระมหาปชาบดีโคตมี สมเด็จอมรินทราธิบดีในครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระอนุรุทธ์ พระยามหาปนาทราชในครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระสาริบุตร พระจีรัปภาราชเทวีในครั้งนั้นกลับชาติมาคือ นางอุบลวรรณาเถรี มณีกักขิสินธพ ในครั้งนั้นกลับชาติมาคือ ม้ากัณฐกอัศวราช นางอัญชนาดียักขินีในครั้งนั้น กลับชาติมาคือ นางจันทเถรี นางกเรณุวดีในครั้งนั้นกลับชาติมาคือ นางสุนทรีภิกขุณี ฆันตารยักษ์ในครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระยามาราธิราช พระสุธนุโพธิสัตว์ในครั้งนั้นสืบขันธ์ประวัติมา คือพระตถาคต ในกาลนี้ ท่านทั้งหลายจงจำชาดกไว้ โดยนัยที่ตถาคตแสดงมานี้แล
จบสุธนุชาดก
๔. รัตนปโชตชาดก
/*93อจฺฉริยํ วติทํ ทุกฺขนฺติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต มาตุโปสกํ ภิกขุํ อารพฺภ กเถสิ ฯ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตะวัน ทรงพระปรารภภิกษุผู้เลี้ยงมารดาให้เป็นเหตุตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า อจฺฉริยํ วติทํ ทุกฺขํ ดังนี้เป็นอาทิ
ความเบื้องต้นของเรื่องนี้ ตั้งแต่ภิกษุนั้นอุปสมบทแล้วเที่ยวบิณฑบาตเลี้ยงมารดา ตลอดถึงภิกษุทั้งหลายพากันติเตียนว่า การที่บรรพชิตเลี้ยงคฤหัสถ์เป็นของไม่ควรนั้น มีความพิศดารเหมือนกับสุวรรณสามชาดกในคัมภีร์ทศชาดก ในที่นี้มีความย่อ ดังจะกล่าวต่อไปนี้ว่า
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดามีพระพุทธดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลาย อย่าติเตียนภิกษุผู้เลี้ยงมารดานี้เลย นักปราชญ์แต่ก่อนก็ได้เคยบำรุงเลี้ยงมารดาด้วยเพศบรรพชิตเหมือนกันอย่างนี้ ทรงตรัสดังนี้แล้วก็นิ่งอยู่ ภิกษุทั้งหลายจะใคร่รู้เรื่องราว จึงกราบทูลอาราธนาขอให้พระพุทธองค์ทรงตรัสเทศนาต่อไป สมเด็จพระบรมศาสดา จึงนำเรื่องราวที่ล่วงแล้วมาอ้างดังต่อไปนี้ว่า
อตีเต ภิกฺขเว เมฆวตินคเร มหารโถ นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ฯ ภิกฺขเว ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลที่ล่วงมาแล้วแต่หนหลัง ยังมีพระราชาองค์หนึ่งทรงพระนามว่ามหารถะ เสวยราชสมบัติ ณ พระนครนามกรชื่อว่า เมฆวตี พระอัครมเหสีของพระราชานั้นทรงพระนามว่า สิริรัตนอาภา คราวนั้นพระบรมโพธิสัตว์จุติจากสวรรค์ชั้นดุสิต ลงมาปฏิสนธิในพระครรภ์แห่งพระอัครมเหสี ๆ ทรงพระครรภ์บริบูรณ์แล้ว บังเอิญให้พอพระทัยจะ/*94ใคร่เสด็จประพาสชมสวนราชอุทยาน จึงกราบทูลแจ้งอาการนั้นให้พระราชสามีทรงทราบ สมเด็จพระมหารถราชจึงดำรัสสั่งให้หาตัวผู้รักษาสวนเข้ามาเฝ้า แล้วให้จัดการแผ้วและตบแต่งราชอุทยานให้สะอาดงดงาม นายอุทยานบาลนั้นก็รีบรัดจัดสรรพ์เสร็จตามพระราชดำรัสสั่ง ภายหลังถึงวันกำหนดจะเสด็จประพาส พระมหารถราชกับพระราชเทวี พร้อมด้วยเสวกามาตย์ราชบริพารเสด็จไปประพาสยังราชอุทยาน ทอดพระเนตรและทรงพระสำราญตามพระราชหฤทัยประสงค์ ตั้งแต่เวลาเช้าจนถึงเวลาค่ำ พระราชากับพระราชเทวีก็ไม่สามารถจะเสด็จกลับคืนเข้ายังพระนครได้ เลยประทับแรมอยู่ ณ อุทยานนั้นสิ้นราตรีหนึ่ง
ตํ ทิวสํ คืนวันนั้นพระราชากับพระราชเทวีเสด็จบรรทมร่วมไสยาสน์อันเดียวกัน เมื่อเวลาจวนจะใกล้รุ่ง พระราชเทวีทรงพระสุบินนิมิตฝันดังนี้ว่า ยังมีบุรุษผู้หนึ่งผิวกายดำผมแดงนุ่งห่มผ้าสีแดงมือถือดาบอันคมกล้าวิ่งมาแต่ทิศปราจีน ตรงเข้าไปถึงที่บรรทมพระราชเทวี รวบรัดมวยพระเกศีฉุดกระชากลากพระเทวีให้ล้มลง ตรงเข้าควักพระเนตรทั้งสองซ้ายขวา แล้วเอาดาบฟันบั่นทักขิณพาหาให้ขาดวิ่น แล้วรองรับโลหิตที่ไหลรินออกไป มิหนำซ้ำเชือดฉะพระอุระทรวงล้วงเอาหฤทัยได้แล้ว ก็บ่ายหน้าไปยังปัจฉิมทิศ
สา เทวี ส่วนพระราชเทวีนั้น มีหฤทัยหวาดหวั่นต่อมรณภัยเป็นกำลัง สะดุ้งตื่นลุกขึ้นนั่งรู้สึกว่าความฝัน ทรงรำพึงว่าอันตรายจักมีแก่เราด้วยเหตุผลแห่งสุบินนี้ จึงกราบทูลให้พระราชสามีทรงทราบ พระเจ้ามหารถะได้ทรงฟังดังนั้น จึงดำรัสสั่งให้โหรผู้ทำนายสุบินพิจารณาๆ แล้วจึงกราบทูลว่าข้าแต่เทวราชพระสุบินเป็นลางหลาก ด้วยพระองค์กับพระราชเทวีจักพลัดพรากจากกันเป็นมั่นคง ฯ ดูกรท่าน เหตุที่จะพึงทำให้พลัดพรากนั้นคืออย่างไร ฯ ข้าแต่เทวบพิตร เวลาเย็นวันนี้มหาเมฆจะตั้งขึ้นฝนจะตกใหญ่ น้ำจะท่วมขึ้นมา ทีแรกเพียงข้อเท้าและเพียงเข่าและสะเอว เพียงนม เพียงคอ เพียงศีรษะ และท่วมทวีขึ้นไปเจ็ดลำตาล ฯ ดูกรท่านเราพึงทำอย่างไรดี ฯ ข้าแต่มหาราชสิ่งอื่นนอกจากเรือแล้วไม่เป็นที่พึ่งได้ สมเด็จพระเจ้ามหารถราช จึงให้หาตัวนายช่างไม้มาดำรัสสั่งว่า ท่านทั้งหลาย จงช่วยกันต่อเรือให้แล้วในเวลานี้ ถ้าเสร็จแล้วจงบอกให้รู้โดยเร็ว นายช่างไม้รับกระแสรับสั่งแล้วระดมกันต่อเรือสำหรับทรงลำหนึ่งเสร็จ จึงกราบทูลให้ทรงทราบตามกระแสรับสั่ง
/*95ครั้นเวลาเย็นวันนั้น มหาเมฆใหญ่ก็ตั้งขึ้นทั่วทิศาภาค ฝนก็ตกลงมาไม่ขาดสายน้ำฝนท่วมขึ้นมาทีแรกเพียงข้อเท้าและเพียงแข้งเพียงสะเอวตลอดถึงเจ็ดชั่วลำตาล มหาชนทั้งหลายเห็นน้ำท่วมขึ้นมาดังนั้นพากันตกใจกลัวต่อมรณภัยแสวงหาที่พึ่งอาศัย ลูกระลอกก็พัดพามหาชนลอยไปทำให้ถึงความพินาศ ส่วนพระเจ้ามหารถราชกับนางนาฏเทวีก็เสด็จขึ้นเรือได้แล้ว ลูกคลื่นใหญ่ก็พัดพานาวาให้ลอยไปตามกระแสน้ำ พระราชเทวีสิทรงพระครรภ์แก่และเป็นหญิงขลาดไม่อาจจะดำรงกายอยู่ได้ ทรงพระกรรแสงน้ำพระเนตรไหลโทรมพระพักตรา จึงตรัสประถมคาถาดังนี้ว่า
อจฺฉริยํ วติทํ ทุกฺขํ
สุขมตฺตํ น ชายติ
กถํ ชีวามฺเหเส เทว
อปติฏฺเ มหณฺณเว
อโห อนาถา กปณา
ลภามฺหเส มโหทธึ
สลิเล อปติฏฺสฺมึ
กถํ ทีปํ ลภามฺหเส
นาหนุตํ เทว ปสฺสามิ
อนาถา มรณฺจ เมติ ฯ
แปลความว่า ข้าแต่เทวบพิตร ความสุขสักนิดหนึ่งก็ไม่มี ความทุกข์ครั้งนี้เหลือขนาด เป็นของประหลาดน่าอัศจรรย์ใจ เมื่อมาลอยคว้างอยู่กลางห้วงน้ำใหญ่ อันไม่มีที่พึ่งพิงอาศัย ไฉนกระหม่อมฉันจะมีชีวิตอยู่ต่อไปเล่า โอ้อกอาตมาชั่งกำพร้าจะหาใครเป็นที่พึ่งก็ไม่มี มาได้ห้วงน้ำใหญ่นี้เป็นเรือนอยู่ เมื่อมาเคว้งคว้างในกลางน้ำอันปราศจากที่พึ่ง ทำไฉนจะได้ประสบพบเกาะฝั่งบ้างเล่า หม่อมฉันจะไม่ได้เห็นพระองค์ คงอนาถาหาชีวิตไม่แล้ว
เอวํ วุตฺเต เมื่อพระราชเทวีตรัสคาถาอย่างนี้แล้ว สมเด็จพระเจ้ามหารถะจึงเล้าโลมปลอบราชเทวีว่า แน่ะพระนางเธอผู้เจริญอย่ากลัวเลยอย่าโศกเศร้าไปทำไม เหตุใดพี่จึงกล่าวดังนี้ เพราะว่าสมบัติมีแล้วย่อมวิบัติเป็นที่สุด มีความเจริญวัยในเบื้องต้นย่อมมีความแก่เป็นที่สุด ความไม่มีโรคมีในเบื้องต้นแล้วย่อมมีความเจ็บไข้เป็นที่สุด ความเป็นอยู่มีแล้วย่อมมีความตายเป็นที่สุด ทรงให้โอวาทดังนี้แล้ว จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
มา พาฬฺหํ ปริเทเวสิ
เอสา โลกสฺส ธมฺมตา
อนิจฺจา วต สงฺขารา
สพฺพพุทฺเธหิ เทสิตา
/*96ยงฺกิฺจิ กุสลํ กตํ
มยฺหฺเจว ตยา กตํ
สพฺพหิตฺจ กุสลํ
จินฺเตตพฺเพหิ โสภเณ
แปลความว่า พระนางเธออย่าคร่ำครวญไปนักเลย ความเป็นไปของโลกย่อมเป็นธรรมดาอย่างนี้ สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงแท้ พระพุทธเจ้าทั้งปวงได้ทรงตรัสแสดงแล้วอย่างนี้ กุศลอันใดอันหนึ่งซึ่งนางเธอได้ทำไว้แก่พี่ก็ดี จงตั้งใจคิดในส่วนคุณอันดีงามเทอญ ฯ
เมื่อพระเจ้ามหารถราชให้โอวาทปลอบพระราชเทวีอยู่ดังนี้ ที่นั้นลูกคลื่นใหญ่พัดกระหน่ำซ้อนเข้ามา นาวาพระที่นั่งก็แตกแยกออกเป็นสองภาค พระราชเทวีมีความกลัวต่อมรณะเป็นอันมาก ไม่เห็นอุบายอันใดอันหนึ่งซึ่งจะเอาตัวรอดได้ ทรงพระกรรแสงร่ำไห้ร้องให้พระราชสามีช่วย แล้วตรัสพระคาถานี้ว่า
เอหิ คณฺหาหิ มํ เทว
ขิปฺปํ โมเหิ ทุกฺขโต
ตยา วินา น ชีวามิ
มา มํ สชฺเชถ รเถสภ ฯ
ความว่า ข้าแต่สมมติเทวา เชิญพระองค์จงมาช่วยหม่อมฉันด้วย ช่วยปลดเปลื้องให้พ้นทุกข์ หม่อมฉันเว้นจากพระองค์แล้วจะไม่รอดอยู่ได้ พระองค์อย่าละทิ้งหม่อมฉันเลยพระเจ้าข้า
ราชา สมเด็จพระมหารถราช ได้ทรงฟังสำเนียงพิลาปแห่งพระราชเทวี เพราะความกลัวจะพลัดพรากจากกันไป มีพระหฤทัยสลดยิ่งนัก จึงเปลื้องพระภูษาเฉียงพระอังสาออกผูกองค์พระราชเทวีให้มั่นกับพระองค์ คราวนั้นพระภูษาก็หลุดออกจากกัน เป็นประหนึ่งแสดงให้เห็นซึ่งกรรมก่อนของพระองค์ที่ได้ทำไว้ พระราชากับพระราชเทวีทั้งสองก็พลัดลอยไปตามคลื่นแต่ลำพังพระองค์เดียว
มีคำถามว่าพระราชากับพระราชเทวีได้ทำกรรมอะไรไว้จึงต้องพลัดพรากกันดังนี้ มีคำแก้ว่า ในชาติก่อนพระราชากับพระราชเทวีเสด็จสรงน้ำอยู่ ณ ฝั่งคงคาแห่งหนึ่ง มีสามเณรองค์หนึ่ง อายุได้เจ็ดปี พายเรือมาจะจอดขึ้นฝั่งที่ตรงนั้น พระราชากับพระราชเทวีก็สัพยอกโคลงเรือสามเณรเล่น สามเณรมีความกลัวเรือจะล่ม ก็ร้องขึ้นด้วยเสียงอันดัง ด้วยผลกรรมซึ่งพระราชากับพระราชเทวีทรงทำแก่สามเณรเท่านี้ ติดตามมาให้พระราชากับพระราชเทวีต้องพลัดพรากจากกัน
/*97เตนาห ภควา เพราะเหตุการณ์นั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคจึงทรงตรัสเทศนาไว้ว่า บุคคลอย่าประมาทว่ากรรมเล็กน้อยเท่านี้จะไม่มาถึงตน ผลกรรมที่ทำชั่วทำดีจะพึงมีมาแต่ไหน อย่าได้ประมาทเช่นนี้เลย การทำชั่วทำดีถึงว่าเล็กน้อยก็ย่อมส่งผลตามกำลัง เหมือนดังพระราชากับพระราชเทวีหยอกสามเณรเล่นนิดหนึ่งเท่านี้ ยังอำนวยผลให้พรากจากกันได้
สา เทวี ใจความว่าพระราชเทวีพลัดจากพระสามี คลื่นซัดลอยไปถึงเชิงภูเขาจันทบรรพต พระนางเธอก็เสด็จขึ้นจากน้ำได้ ทรงทอดพระเนตรไม่เห็นมีผู้ไดในที่นั้น จึงทรงขยายพระภูษาทรงออกตากครึ่งหนึ่ง ทรงคลุมพระองค์ไว้ครึ่งหนึ่ง เมื่อแห้งหมดแล้วก็ทรงตามปรกติและประทับนั่งอยู่ใต้ต้นไม้แห่งหนึ่ง พระราชเทวีเสด็จอยู่แต่องค์เดียวเปลี่ยวพระหฤทัยอย่างน่ากรุณา หาเพื่อนและที่พึ่งมิได้ทรงกรรแสงร่ำไห้น้ำพระเนตรไหลโทรมพระพักตรา พระนางมีเสาวณีย์ตรัสพระคาถาดังนี้ว่า
วิโยโค เม กโต ปุพฺเพ
นรสฺส มิคปกฺขิโน
เตน กมฺมวิปาเกน
วิโยโค ปตินา สห
กถํ ปสฺสสิ มํ เอกํ
มหาราช มหิปฺปติ
อนาถิทานิ เม อชฺช
เอกิกาว พฺรหาวเน
ความว่า ในกาลปางก่อน เราได้เคยพรากทารกและลูกเนื้อลูกนกไปจากอกคู่รักของเขา มาชาตินี้เราจึงต้องพรากจากราชสามีเป็นที่รัก ด้วยผลกรรมอันหนักนั้นติดตามสนอง ข้าแต่พระมหาราชทรงพระอำนาจปกครองปถพี ทำไฉนพระองค์จะได้มาเห็นหน้าข้าบาทอันอยู่ผู้เดียวเล่า บัดนี้ข้าพระองค์องค์อนาถาอยู่ในป่าใหญ่หาที่พึ่งมิได้ คงจักวอดวายตายในวันนี้แล้วพระเจ้าข้า
มหาสตฺตสฺส ปุฺเตเชน ด้วยอำนาจบุญญาธิการของพระมหาสัตว์เจ้า ซึ่งเสด็จอยู่ในพระครรภ์ของพระราชเทวี บันดาลให้พิภพท้าวโกสีย์เร่าร้อนขึ้นทันใด ท้าวสหัสนัยน์ใคร่ครวญไปก็ทราบเหตุนั้นทุกประการ มีเทวโองการตรัสหาตัววิสสุกรรมมาสั่งว่า เจ้าจงไปที่ภูเขาจันทบรรพตจงเนรมิตสระน้ำทำให้มีบัวพร้อมทั้งห้า กับเนรมิตบรรณศาลาหนึ่งหลังพร้อมทั้งเครื่องบริขารภัณฑบรรพชิต ตบแต่งสถานที่ให้วิจิตรควรเป็นที่/*98รื่นรมย์ยินดี วิสสุกรรมเทพบุตรรับเทพยบัญชาแล้ว จึงลงมาเนรมิตสระกับบรรณศาลา และจารึกอักษรไว้ที่บานประตูบรรณศาลาว่า ผู้ใดต้องการบวชจงถือเอาเครื่องบรรพชิตบริชาร จงอยู่ให้สำราญในศาลานี้เทอญ แล้ววิสสุกรรมก็กลับไปยังที่อยู่ของตน แจ้งยุบลให้ท้าวโกสีย์ทราบทุกประการ
จะกล่าวถึงพระเจ้ามหารถราชต่อไป ราชา พระเจ้ามหารถราชเมื่อคลื่นลมระดมพัดให้ลอยไป ได้เสวยทุกข์ลำบากอันยิ่งใหญ่ลอยไปประมาณเจ็ดวันจึงกลับคืนมายังพระนครของพระองค์ได้ดังเก่า ฝ่ายพระราชเทวีนั้นเล่าต้องทนทุกข์อยู่ ณ จันทบรรพต พระนางทรงกำสรดโศกถึงพระราชาเป็นกำลัง เอกทิวสํ วันหนึ่งจึงพระเทวีเสด็จจรลีไปตามมรรคาทอดพระเนตรเห็นบรรณศาลา ทรงอ่านพระอักษรแล้ว ทราบว่าท้าวโกสีย์ทรงสร้างให้ จึงเสด็จเข้าอาศัยบรรณศาลาทรงบรรพชาเป็นดาบสินีอยู่ ณ ที่นั้น
วันหนึ่งเป็นเวลาเที่ยงคืน พระราชเทวีทรงพระประสูติพระโอรสงามปรากฏเหมือนทองคำ ครั้นรุ่งเช้าพระนางเจ้าสรงน้ำชำระองค์พระมหาสัตว์แล้วให้เสวยกษิรธารา เมื่อจะขนานนามพระโพธิสัตว์เจ้าจึงถือเอานิมิตคือวันประสูติที่มีแสงแก้วสว่างไปทั่วไปในป่าหิมวันต์ ถือเอาเหตุนั้นเป็นพระนามว่ารัตนปโชต ครั้นถึงเวลาเช้าพระราชเทวีเจ้าให้พระบรมโพธิสัตว์อยู่ในบรรณศาลา เสด็จสู่ป่าแสวงหามูลผลาผลไม้ได้แล้วก็กลับมา แต่ทรงประพฤติอยู่ด้วยอาการอย่างนี้จนพระโพธิสัตว์มีชนมายุได้ ๕ ปี
วันหนึ่งพระบรมโพธิสัตว์ตรัสถามพระชนนีว่า ข้าแต่มารดาบิดาของลูกคือใครอยู่ที่ไหน เหตุใดพระมารดาจีงอยู่ที่นี่คนเดียว ฯ ดูกรลูกรักของมารดา บิดาของพ่อเป็นพระราชา มารดาเป็นราชเทวี พระราชเทวีจึงเล่าความเบื้องหลังให้พระมหาสัตว์ฟัง พระมหาสัตว์ไม่อาจกลั้นอยู่ได้ด้วยอานุภาพความกตัญญู จึงทูลพระมารดาว่า ตั้งแต่วันนี้ต่อไปขอให้พระมารดาอยู่เฝ้าศาลา ลูกจะรับอาสาไปหาผลไม้มาเลี้ยงพระมารดาเอง ฯ ดูกรลูกรักของมารดา พ่ออย่าไปป่าเลย เมื่อพ่อมีชีวิตอยู่ก็เชื่อว่ามารดาได้มีชีวิตอยู่เหมือนกัน เพราะเหตุใดเล่า เพราะเจ้ายังเด็กเล็กนักพ่ออย่าไปป่าเลย พระบรมโพธิสัตว์เมื่อไม่ได้โอกาสก็นิ่ง ๆ อยู่ต่อไป
เวลาเช้าพระราชเทวีเจ้าเคยเสด็จป่าเพื่อหาผลาผลไม้ทุกวันๆ พระมหาสัตว์เจ้านั้นออกจากบรรณศาลาค่อยดำเนินตามรอยบาทพระมารดาไปจนจำมรรคาและทิศที่/*99พระมารดาเสด็จไปได้แม่นยำ วันหนึ่งพระราชเทวีเสด็จไปป่าแต่เช้า เก็บผลไม้ได้เต็มกระเช้าแล้วคิดจะกลับมายังบรรณศาลาจึงทรงหยุดประทับรำงับกายาอยู่ใต้ต้นไทรแห่งหนึ่ง พอหายเหนื่อยแล้วปรารภจะดำเนินต่อไป ขณะนั้นมียักษ์ตนหนึ่งชื่อพลาหกะ สิงสู่อยู่ ณ ต้นไทรนั้น ตรงเข้าจับข้อพระหัตถ์พระราชเทวีไว้ พระราชเทวีทอดพระเนตรเห็นรูปยักษ์ก็ตกพระทัยกลัวตัวสั่นคิดถึงมรณภัย และคิดถึงพระมหาสัตว์ขึ้นมาก็ทรงพระโศการ่ำไร แล้วตรัสคาถาดังนี้ว่า
อนาโถทานิ เม ปุตฺโต
วสนฺโต เอโก อสฺสเม
ผลาผลํ อลทฺธาน
มมํ ทิสฺวา อนายตึ
อสฺสมา นิกฺขมิตฺวาน
วิจรติ พฺรหาวเน
มม ปุตฺตํ อทิสฺวาน
มฺเ เหสฺสามิ ชีวิตํ
โส นูน กปโณ ปุตฺโต
จีรํ รตฺตาย รุจฺจติ
อฑฺฒรตฺเต จ รตฺเต วา
นทีว อวสุสฺสติ
ความว่า บัดนี้ลูกเราอยู่ในอาศรมแต่ผู้เดียวหาใครเป็นที่พึ่งมิได้ ไม่ได้บริโภคผลไม้แล้ว ก็จะออกจากอาศรมเที่ยวค้นหาเราต่อไปในป่าใหญ่ เราไม่ได้เห็นลูกของเราแล้ว คงต้องสิ้นชีพประลัยเป็นเที่ยงแท้ ลูกรักของแม่จะร้องไห้ เที่ยวไปจนดึกดื่นเที่ยงคืน จนสุดเสียงแล้วก็สุดสั่ง เหมือนดังน้ำในนทีอันแห้งไปฉะนั้น
ตทา โพธิสตฺโต คราวนั้นพระโพธิสัตว์เจ้านั่งคอยท่าพระมารดาอยู่ในบรรณศาลาแต่เวลาเช้าจนถึงเวลาเย็นไม่เห็นพระมารดากลับมาจึงรำพึงว่า เวลานี้ก็จวนจะค่ำอยู่แล้ว ไฉนพระมารดาเจ้าของเราจึงล่าช้ากว่าทุกวันผิดสังเกต คงจะมีเหตุอะไรเป็นแน่ คิดแล้วก็รีบออกจากบรรณศาลาเดินเรียกหาพระชนนีไปตามแถวแนวไศล เที่ยววกเวียนวนไปในพนมวันและบรรพต ทรงกำสรดโศกาถึงพระชนนีน่าเวทนา อุปมาเหมือนลูกสุวรรณหงส์อันหลงแม่ เหลือบแลไม่เห็นแล้วก็ใจหาย เดินร้องไห้ไปจนบรรลุถึงต้นไทรที่ยักษ์จับพระมารดาไว้
สา เทวี ส่วนพระราชเทวีสิริรัตนอาภา ทรงทราบว่าพระมหาสัตว์ตามมาหา จึงส่งพระสำเนียงบอกออกไปว่ามารดาอยู่นี่แล้วๆพระมหาสัตว์เจ้าจึงแวะเข้าไปเห็นพระมารดานั่งอยู่ใกล้มหายักษ์ ดีพระทัยยิ่งนักราวกะว่าพระองค์จะได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าในวันรุ่งเช้า พระมหาสัตว์เจ้าแอบเข้าไปนั่งใกล้มหายักษ์แล้วอ้อนวอนว่า ข้าแต่ท่านมหายักษ์ /*100ขอเชิญท่านกินเลือดเนื้อและหัวใจของข้าพเจ้าเถิด ขอได้โปรดปล่อยมารดาของข้าพเจ้าให้ไปโดยเร็วพลัน แล้วก็กล่าวประพันธ์คาถาดังนี้ว่า
ขาท เม มหายกฺข อานุภาว มาตุ อตฺถาย ชหามิ ชีวิตํ
รุธิรํ เน หทยํ มํสํ ขาท ขาทาสิ มํ ปติมุฺจ มาตรํ
ความว่า ข้าแต่มหายักษ์ผู้มีอานุภาพอันยิ่งใหญ่ ข้าพเจ้าขอสละชีวิตตายแทนพระมารดาข้าพเจ้า ขอเชิญท่านกินเลือดและหัวใจและเนื้อของข้าพเจ้าเถิด ขอเชิญท่านกินข้าพเจ้าคนเดียวทั้งหมด ขอท่านปลดปล่อยพระมารดาของข้าพเจ้าไป ขอให้ชีวิตมารดาของข้าพเจ้ารอดตลอดไปเทอญ
มหายักษ์จึงตอบพระมหาสัตว์ว่า แน่ะท่านมหาบุรุษ ถ้าว่าท่านพูดจริงกระนั้น ท่านจงผ่าทรวงล้วงหัวใจมาให้เรากินเดี๋ยวนี้ พระมหาสัตว์จึงดำริว่าเราจักได้มีดที่ไหนเล่า คิดแล้วก็ตั้งสติระลึกถึงบารมีแหงนหน้าขึ้นเพ่งดูอากาศ จึงตรัสเป็นบาทคาถาดังนี้ว่า
กตฺุตาย เตเชน
พุทฺโธ โหมิ อนาคเต
เอเตน สจฺจวชฺเชน
สตฺถํ ปตตุ เม มุขาติ
ความว่า ข้าพเจ้าปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตกาลภายหน้าด้วยอำนาจความกตัญญู เดชอำนาจความสัตย์จริงของข้าพเจ้า ขอให้ศัสตราวุธอันคมกล้า จงบันดาลตกลงมาตรงหน้าข้าพเจ้าบัดนี้
ทันใดนั้นยังมิทันขาดคำสัจวาจา ศัสตราอันคมกล้าลอยมาแต่ในอากาศ ตกลงเบื้องหน้าพระมหาบุรุษราชๆจึงตรัสว่า ถ้าเราจะไปเป็นพระพุทธเจ้าในกาลเบื้องหน้า เราขอกราบไหว้พระมารดาไปกว่าจะสิ้นชีพ ท่านจงให้ชีวิตแก่มารดาเราด้วย แล้วพระโพธิสัตว์ก็ผ่าอกของพระองค์ด้วยศัสตราควักหัวใจออกมาวางไว้ ณ หัตถ์เบื้องซ้าย ยกหัตถ์ทั้งสองประคองเหนือเศียรเกล้าแล้วกล่าวพระคาถานี้ว่า
กตฺุตาย เตเชน
พุทฺโธ โหมี อนาคเต
หทยํ ขาทตุ มยฺหํ
มา เม ยกฺข น ขียตูติ
ความว่า ด้วยอำนาจความกตัญญูของข้าพเจ้า ขอให้ข้าพเจ้าได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าในกาลภายหน้า ดูกรมหายักษ์ เชิญท่านกินหัวใจของเราและขอชีวิตของข้าพเจ้าอย่าเพ่อดับสูญสิ้นไปก่อนเลย
/*101ตรัสคาถานี้แล้ว พระองค์ประสงค์จะให้หัวใจแก่ยักษ์โดยเคารพ จึงยกหัตถ์ขึ้นจับแล้ววางไว้บนฝ่ามือยักษ์ ประกาศให้แจ้งประจักษ์ว่า แน่ะท่านมหายักษ์ผู้เจริญ เราให้เนื้อหัวใจแก่ท่านนี้ ใช่จะปรารถนาสมบัติบรมจักรหรือสมบัติอินทรพรหมและปัจเจกพุทธก็หามิได้ ด้วยผลที่ให้เนื้อหัวใจนี้ ขอให้ได้ตรัสเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในกาลภายหน้า เราจะรื้อขนนิกรชนให้เต็มนาวาคือสัทธรรม นำออกจากสงสารภพให้ถึงฝั่งคือพระนฤพานอันเกษมนิราศภัย พระมหาสัตว์ตรัสดังนี้แล้ว ก็บอกให้มหายักษ์กินเนื้อหัวใจตามแต่จะประสงค์ มหายักษ์ก็ยินดีนำพระชนนีมาส่งให้แก่พระมหาสัตว์
โส มาตรํ ลภิตฺวา สมเด็จพระบรมโพธิสัตว์ได้พระมารดาแล้วพาไปให้ประทับอยู่ใต้ร่มไม้ต้นหนึ่ง จึงถวายบังคมพระมารดากราบทูลว่า ข้าแต่พระชนนีเจ้า จำเดิมแต่ข้าพเจ้าปฏิสนธิมาจนถึงวันนี้ ความผิดพลั้งอันเป็นไปในกายวาจาใจสิ่งใดสิ่งหนึ่งซึ่งมีอยู่แก่ข้าพเจ้านี้ ขอพระชนนีเจ้าจงกรุณาโปรดประทานโทษแต่ข้าพเจ้าด้วยเถิด พูดได้เท่านี้ก็หับพระโอษฐ์สลบลงตรงที่ประทับพระชนนี
สา เทวี ส่วนพระราชเทวีทอดพระเนตรเห็นพระมหาสัตว์สลบไปตกพระทัย ลุกขึ้นประคองพระหัตถ์พระมหาสัตว์เข้าไว้กับพระอุระ ทรงพระโศการ่ำไห้ปิ้มประหนึ่งดวงพระหฤทัยจะแตกออกเป็นสองภาค พระหัตถ์ทั้งสองประคองอุ้มองค์พระมหาสัตว์พลางทางก็ตรัสพระคาถาดังนี้ว่า
ปติโต นูน เม ปุตฺโต
สุริโย วิย มหีตเล
ปติโตทานิ เม ปุตฺโต
จนฺโทว ปติโต ฉมา
อุฏฺเหิ ปุตฺต มา สเย
ทยฺหนฺเต หทยํ มม
ตยิ มเต มริสฺสามิ
กถํ ชีวามิ เอกิกา
อนาถาทานิหํ ปุตฺต
ปุตฺตนฏฺา ยถา มิคี
อรฺเ วิจริสฺสามิ
วเน หิ จ มริสฺสามิ
ปพฺพตานิ วนานิ จ
รุกฺขวิมานภุมฺมฏฺา
อากาสฏฺเทวตา จ
ชลถลา จ เย เทวา
อินฺทเทวา สพฺรหฺมกา
อฺชลึ เต นมสฺสามิ
ขิปฺปํ ปุตฺตํ ปมุฺจถ
ขิปฺปํ ปุตฺตํ ปมุฺจถ
/*102ความว่า ลูกเรามาล่วงลับดับเสียไปเสียจริงแล้ว เหมือนพระอาทิตย์และพระจันทร์อันสิ้นแสงตกเหนือปถพี ลูกรักของแม่ลุกขึ้นเถิด จะมานอนนิ่งอยู่ไย ดวงหฤทัยของแม่นี่หมุ่นไหม้อยู่ร่อแร่ เมื่อลูกรักของแม่ตายไปแล้ว แม่ก็จักตายตามเจ้าไป แม่จะมีชีวิตอยู่ผู้เดียวทำไม ดูกรบุตรสุดที่รักของมารดา บัดนี้แม่อนาถาไม่มีที่พึ่ง เหมือนหนึ่งแม่เนื้ออันพลัดลูกอ่อน แม่ก็จักเที่ยวจรไปในกลางป่า ก็จักถึงแก่มรณาอยู่ในไพรสณฑ์
อนี่งเล่าเทพยเจ้าทั้งหลายใด ซึ่งสิงสู่อยู่ตามภูเขาลำเนาไพรอีกพฤกษาวิมานนางไม้และภูมิเทวาอากาศกับทั้งเทพยดา อันทรงอำนาจรักษาสถลและชลธาร และท้าวมัฆวานตลอดถึงท้าวมหาพรม ข้าพเจ้าขอนมัสการ ประนมมือไหว้เทพยเจ้าเหล่านั้น ขอเชิญมาช่วยกันเปลื้องปลดให้ลูกข้าพเจ้ารอดพ้นจากความตาย ณ กาลบัดนี้
พระราชเทวีสวมกอดพระโอรสทรงพระกำสรดโสกีโดยนัยดังนี้
อถสฺส กตฺุตาย เตเชน คราวนั้นพิภพแห่งท้าวโกสีย์ก็แสดงอาการร้อนผิดประหลาด ด้วยอำนาจความกตัญญูของพระมหาบุรุษเจ้า ท้าวสหัสสนัยน์ใคร่ครวญดูก็รู้เหตุ จึงรีบเสด็จจากทิพยวิมาน มาประดิษฐานอยู่บนอากาศที่ตรงมหายักษ์อยู่ทรงขู่ตวาดว่า แน่ะวลาหกยักษ์เจ้าทำกรรมหยาบนักหนา ถ้าหากว่าพระมหาบุรุษจักไม่เป็นขึ้นได้ ณ บัดนี้ เราจักตัดศีรษะเจ้าให้แตกออกเป็นเจ็ดภาคด้วยวชิราวุธ วลาหกยักษ์ได้ฟังดังนั้น ก็ตกใจกลัวตัวสั่น จึงประคองพระมหาสัตว์แล้วชะโลมด้วยทิพยโอสถ บัดเดี๋ยวใจพระมหาสัตว์ก็ฟื้นขึ้นทันที
สมเด็จพระราชเทวีดำริว่า เราจะตั้งความสัตย์ขึ้น ณ บัดนี้ จึงมีพระเสาวณีย์ตรัสพระคาถาดังนี้ว่า
กตฺุตาย ยุตฺโต โส
พุทฺโธ โหติ อนาคเต
มม สจฺจานุภาเวน
ขิปฺปํ ชีวตุ โอรโส
ความว่า พระโอรสของข้าพเจ้านั้น ตั้งมั่นอยู่ในความกตัญญูจะได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าในกาลภายหน้าจริงๆด้วยอานุภาพความจริงของข้าพเจ้าขอให้โอรสได้ชีวิตกลับคืนขึ้นมาโดยพลัน ณ กาลบัดนี้
/*103เมื่อจบคำสัจจาธิษฐานของราชเทวีครั้งที่หนึ่ง พระมหาบุรุษก็มีผิวพรรณผ่องใสคล้ายกับสีทอง ครั้นจบคำสัจจาธิษฐานคำรบสอง พระมหาบุรุษก็หายใจเข้าออกได้คล่อง พลิกพระองค์กลับไปมา ณ เบื้องซ้ายขวา ครั้นจบคำสัจจธิษฐานคำรบสาม พระมหาสัตว์ก็ได้สติลุกขึ้นนั่งแล้วกราบไหว้พระชนนีในกาลครั้งนั้น
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาเห ความอันใดยังมิได้ปรากฏ สมเด็จพระสุคตศาสดา เมื่อจะประกาศความนั้นให้แจ้ง ทรงแสดงพระคาถาดังนี้ว่า
นิโรโค อุฏหิตฺวาน
วนฺทิตฺวา สกมาตรํ
เอกมนฺเต นิสีทิตฺวา
อาวชฺช คุณมตฺตโน
เอวํ ถาวชฺชมาโน โส
อกมฺปิ ธรณี ตทา
สาคโรปิ สงฺขุพฺภติ
สิเนรุ ตตฺถ โอนมิ
จาตุมฺมหาราชิกา เทวา
ตาวตึสา จ ยามิกา
ตุสิตา เจว เย เทวา
นิมฺมานรติเยว จ
ปรนิมฺมิตวสวตฺตี
เย พฺรหฺมา ปิ จ เทวตา
อานนฺทิตา ปมุทิตา
ทิสาทิสํ อกํสุ เต
ทิพฺพมณฺฑารวปุปฺผํ
ปทุมํ ปาริฉตฺตกํ
ทิสาทิสํ โอกิรสุ
นภตเล นรา มรุํ
จมฺปกํ สรลนิปํ
นาคปุนาคเต ตลํ
ทิสาทิสํ โอกิรึสุ
ภุมฺมา ภูมฺมฎเทวตา
สพฺเพ เทวา สมาคตา
ปูชยึสุ นรุตฺตมํ
ปูชยนฺตา จ เย เทวา
อิทํ วจนมพฺรวิ
สาธุ สาธุ มหาวีร
กตเวที นรุตฺตม
อจิเรเนว กาเลน
พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ
ความว่า พระมหาบุรุษเจ้าผู้ปราศจากโรคแล้ว ลุกขึ้นได้กราบไหว้พระชนนี นั่งนึกถึงคุณความดีของตน ณ ที่ควรส่วนหนึ่ง เมื่อทรงพระรำพึงอยู่อย่างนี้ ทีนั้นพระธรณีก็กัมปนาท เขาสินเนรุราชก็เอนอ่อน สมุทรสาครก็ตีฟองเป็นลูกคลื่นอยู่ฉะฉาด เทพยดาแต่ชั้นจาตุมหาราชและดาวดึงสายามาดุสิตนิมมานรดีและปรนิมมิตวสวดีตลอดถึงเทพยดาชั้นพรหม /*104พากันชื่นชมยินดีโปรยปรายดอกทิพยมณฑาปาริฉัตกปทุมชาติ ให้ตกลงเกลื่อนกลาดทั่วทิศน้อยและใหญ่ ฝูงชนทั่วไปก็โปรยปรายเมล็ดทรายและดอกไม้ต่าง ๆ มีดอกจำปาเป็นต้น ให้เกลื่อนกล่นตลอดไปในอากาศและทิศานุทิศ เทพยเจ้าทั้งหลายมีภูมเทวดาเป็นต้น ประชุมชวนกันบูชาพระมหาบุรุษนรุตตมพงศ์ และส่งสำเนียงสรรเสริญขึ้นพร้อมกันว่า นรุตฺตม ข้าแต่มหาบุรุษนรุตตมพงศ์ พระผู้ทรงคุณกล้าหาญยิ่งใหญ่ พระองค์ได้สนองคุณพระชนนี ความปรารถนาของพระองค์จงล่วงลุดังพระประสงค์ อีกไม่นานเท่าใดก็จักได้ตรัสเป็นองค์สัมมาสัมพุทธเจ้าในโลกนี้เที่ยงแท้
อถ ครั้งนั้น วลาหกยักษ์จึงกราบไหว้ขอขะมาโทษพระบรมโพธิสัตว์เสร็จแล้ว เทพยดาทั้งหลายมีสมเด็จท้าวสักกเทวราชเป็นประธาน จีงนฤมิตคานหามทองอันเชิญพระราชเทวีกับพระมหาบุรุษ ให้ประทับนั่ง ณ คานหามทองนำไปส่งถึงเมืองเมฆวดีในราตรีเที่ยงคืน ให้ประทับอยู่ ณ รัตนมัญจอาสน์บนปราสาทเจ็ดชั้น เทพยเจ้าเหล่านั้นก็ถวายอภิวันทน์ลากลับไปยังที่อยู่ของตน ๆ ด้วยประการฉะนี้
ราชา สมเด็จพระเจ้ามหารถราช เสด็จมาได้ทอดพระเนตร ทรงจำและรำลึกได้แน่ถนัด ทรงพระโสมนัสอภิเษกพระมหาสัตว์ให้ครองราชสมบัติต่อไป พระมหาสัตว์ครั้นได้ราชาภิเษกเสวยเบญจกามคุณตามสมควรแล้ว ทรงบำเพ็ญทานสิ้นเดือนหนึ่งจึงถวายคืนราชสมบัตินั้นแก่สมเด็จพระราชบิดา และได้ให้สมเด็จพระบิดามารดาสรงและทรงเสวยให้สำราญพระทัย จึงถวายบังคมขอขะมาโทษ และขออนุญาตลาออกทรงผนวช เมื่อมหาชนชาวนครทั้งหลายพากันร้องไห้ตามไปส่ง พระองค์ก็เสด็จไปแต่ผู้เดียว บ่ายพระพักตร์ต่อป่าหิมพานต์ เปรียบปานดังลูกหงส์อันจรจากยอดแห่งภูเขาฉะนั้น
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห เนื้อความใดอันมิได้ปรากฏ สมเด็จพระสุคตศาสดา เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ยโต รชฺชํ ลภิตฺวาน
มาสํ ทานํ อทาสิ โส
ปิตุ รชฺชํ นิยาเทตฺวา
หิมวนฺตํ นิวตฺตยิ
ความว่า กาลใด พระมหาสัตว์ได้ครองราชสมบัติแล้ว กาลนั้น พระองค์ทรงบำเพ็ญทานประมาณเดือนหนึ่ง จึงมอบราชสมบัติถวายแก่/*105สมเด็จพระราชบิดา บังคมทูลลาเสด็จไปยังป่าหิมพานต์ พระมหาสัตว์ทรงบรรพชาเป็นฤษีแล้ว ทำอภิญญาห้าและสมาบัติแปดให้เกิดบริบูรณ์มีฌานอันไม่เสื่อมสูญ สิ้นอายุแล้วได้ไปเกิดในพรหมโลก
ราชา สมเด็จเจ้ามหารถราชกับนางนาฏสิริรัตนอาภาและมหาชนชาวพาราเมฆวดี ได้ตั้งอยู่ในโอวาทแห่งหน่อพระชินศรีพากันบำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น เมื่อสิ้นพระชนมายุกาลแล้ว ก็ได้ไปเกิดในโลกสวรรค์
---
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสตาทรงนำธรรมเทศนาเรื่องนี้มาแล้ว จึงประกาศพระอริยสัจจธรรมทั้งสี่อีกวาระหนึ่ง เมื่อจบพระอริยสัจจลง มาตุโปสกภิกษุก็ได้บรรลุพระโสดาปัตติผลเป็นพระอริยบุคคลในพระพุทธศาสนา พระบรมศาสดาจึงประมวลซึ่งชาดกว่า พระชนนีของพระบรมโพธิสัตว์ในครั้งนั้น ครั้นกลับมาคือพระมหามายา สมเด็จพระราชบิดาของพระบรมโพธิสัตว์ในครั้งนั้นกลับชาติมาคือ สุทโธทนมหาราชา ท้าวสักกเทวราช ในครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระอนุรุทธเถระ วลาหกยักษ์ในครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระองคุลิมาลเถระ พระมหาสัตว์รัตนปโชตในครั้งนั้น ครั้นกลับชาติมาคือสมเด็จพระโลกนาถนี้ ท่านทั้งหลายจงจำทรงไว้ซึ่งชาดกด้วยประการฉะนี้ ฯ
จบรัตนปโชตชาดก
๕. สิริวิบุลกิตติชาดก
อิเม เสนา คมิสฺสนฺตีติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต มาตุโปสกํ ภิกฺขุํ อารพฺภ กเถสิ ฯ
สตฺถา สมเด็จพระบรมครู เมื่อเสด็จอยู่ ณ พระเชตวัน ทรงปรารภภิกษุผู้เลี้ยงมารดาให้เป็นมูลเหตุ ตรัสธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า อิเม เสนา คมิสฺสนฺติ ดังนี้เป็นต้น อนุสนธิในเรื่องนี้ มีเนื้อความเหมือนกับสุวรรณสามชาดก ในที่นี้มีความปรากฏดังต่อไปนี้
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา ตรัสถามภิกษุผู้เลี้ยงมารดานั้นว่า ดูกรภิกษุ ได้ยินเขาว่าเธอเลี้ยงคฤหัสถ์จริงหรือ ฯ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ จริงพระเจ้าข้า ฯ คฤหัสถ์นั้นเป็นอะไรกับเธอ ฯ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ คฤหัสถ์นั้นเป็นมารดาของข้าพระองค์พระเจ้าข้า ฯ สมเด็จพระบรมศาสดาทรงให้สาธุการสามครั้งว่าสาธุดีแล้วดังนี้ จึงทรงตรัสต่อไปอีกว่า เธอตั้งอยู่ในทางที่ตถาคตเคยเดินมาแล้ว กิจที่บำรุงเลี้ยงมารดาบิดานี้ ย่อมเป็นประเพณีวงศ์ของนักปราชญ์แต่ก่อนๆ ย่อมสละชีวิตเพื่อประโยชน์แก่มารดาบิดา ตรัสเท่านั้นก็ทรงดุษณีภาพนิ่งอยู่ ภิกษุนั้นจะใคร่รู้จึงกราบทูลอาราธนา สมเด็จพระบรมศาสดาจึงทรงนำอดีตนิทานมาตรัสเทศนาดังต่อไปนี้
อตีเต จมฺปกนคเร ยสกิตฺติราชา นาม รชฺชํ กเรสิ ในกาลอันล่วงแล้วแต่ปางหลัง ยังมีพระราชาพระองค์หนึ่งทรงพระนามว่า ยศกิตติได้ดำรงราชสมบัติ ณ จัมปากนคร พระองค์มีพระอัครมเหสีมีนามกรว่า สิริมดี เป็นใหญ่ยิ่งกว่าสนมนารีหมื่นหกพัน พระเจ้า/*107กิตติราชนั้นหามีพระโอรสและธิดาไม่ คราวนั้นชาวพระนครทั้งหลายทราบชัดแล้วว่าพระมหากษัตริย์ไม่มีราชโอรสและราชธิดา จึงพากันไปประชุม ณ หน้าพระลานหลวงพากันรบเร้าทูลว่า ข้าแต่เทวบพิตร รัฐมณฑลของพระองค์จักพินาศเสียเป็นมั่นคงพระเจ้าข้า ฯ ดูกรชาวเจ้าทั้งหลาย รัฐมณฑลของเราจักพินาศด้วยเหตุไร ฯ ข้าแต่เทวบพิตร พระราชโอรสของพระองค์ซึ่งจักดำรงรักษาวงศ์ตระกูลหามีไม่ รัฐมณฑลจักพินาศไปด้วยเหตุนี้พระเจ้าข้า ฯ แน่ะท่านทั้งหลายๆอย่าคิดวิตกไปเลย จงพากันกลับไปก่อนเถิด
พระเจ้ายศกิตติราช รำพึงถึงอุปกาศของชาวนครนั้นแล้วจึงตรัสกับพวกสนมหมื่นหกพันว่า ให้ช่วยกันปรารถนาหาบุตรจงทุกๆคน สนมนารีหมื่นหกพันก็พากันทำบวงสรวงแก่สิ่งที่นับถือมีพระจันทร์เป็นต้น ตั้งใจปรารถนาหาบุตรด้วยกันทุกคน ก็หาเป็นผลสำเร็จไม่ พระเจ้ายศกิตติราชจึงตรัสกับราชเทวีว่า แน่ะพระนางสิริมดี จงตั้งใจปรารถนาหาบุตรสักคนหนึ่งเถิด พระราชเทวีสิริมดีรับพระราชดำรัสว่า ข้าแต่เทวบพิตรดีแล้ว หม่อมฉันจะตั้งใจปรารถนา แต่นั้นมาพระราชเทวี จึงสมาทานอุโบสถศีลตั้งพระหฤทัยปรารถนาซึ่งบุตร พระนางเธอพิจารณาดูศีลของพระองค์แล้วทรงทำความสัจว่า ถ้าศีลของข้าพเจ้าไม่ขาดไซร้ ขอให้ข้าพเจ้าได้บุตรสมปรารถนา ณ กาลบัดนี้
ด้วยอำนาจศีลของพระราชเทวี พิภพของท้าวโกสีย์ก็แสดงอาการอันร้อนขึ้นทันที ท้าวโกสีย์ใคร่ครวญดูก็รู้เหตุว่า พระนางสิริมดีปรารถนาหาบุตร เราจักให้บุตรแก่พระนางสิริมดี จึงทรงพิจารณาดูบุตรที่จะคู่ควรแก่พระราชเทวี ก็ได้เห็นพระโพธิสัตว์จวนจะสิ้นอายุ แต่ต้องการจะเกิดในเทวโลกชั้นบนต่อไป ท้าวสหัสนัยน์จึงเสด็จไปยังสำนักพระโพธิสัตว์ตรัสว่ามาริส แน่ะท่านผู้นิรทุกข์ บัดนี้ควรท่านจะไปเกิดในมนุษย์โลกฯ ข้าแต่ท้าวสักกเทวราช เมื่อข้าพเจ้าไปเกิดในมนุษยโลกแล้ว จะมีคุณอานิสงส์เป็นอย่างไรบ้าง ฯ แน่ะท่านผู้นิรทุกข์ เมื่อท่านไปเกิดในมนุษยโลกแล้ว บารมีของท่านจักบริบูรณ์ยิ่งๆขึ้นไป และความสุขความเจริญจักมีแก่มหาชน ฯ ถ้าเช่นนั้นข้าพเจ้าจักรับนิมนต์ให้สำเร็จดังประสงค์ พระโพธิสัตว์เจ้ารับนิมนต์ท้าวสักกะแล้วจึงจุติจากเทวโลก มาถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระสิริมดีราชเทวี
ตทา คราวนั้น พระนางสิริมดีราชเทวี บรรทมหลับในราตรีทรงพระสุบินดังนี้ว่า มีพระดาบสองค์หนึ่ง มาแต่วิบุลบรรพตโดยทางอากาศ หยิบเอาแก้วมณีมีสีและลักษณะงามสะอาดวางไว้ ณ ฝ่าพระหัตถ์พระราชเทวีๆตื่นบรรทมแล้ว จึงกราบทูลให้พระราชสามี/*108ทรงทราบ พระเจ้ายศกิตติจึงรับสั่งให้หาพวกพราหมณ์ผู้ทายพระสุบินเข้ามาเฝ้า ทรงตรัสเล่าพระสุบินแล้วรับสั่งถามว่า สุบินนี้จะเป็นเหตุให้ผลร้ายดีประการใด สุบินปาฐกพราหมณ์ทั้งหลาย จึงถวายพยากรณ์ว่า พระนางสิริมดีราชเทวีจักได้พระราชโอรสกอบด้วยบุญลักษณะ พระเจ้าข้า ครั้นต่อมาพระนางสิริมดีราชเทวีทรงทราบว่าพระองค์ทรงครรภ์ จึงกราบทูลให้พระราชสามีทรงทราบทุกประการ พระเจ้ายศกิตติก็พระราชทานคัพภบริหารแก่พระราชเทวีโดยกวดขัน
ในระหว่างแห่งกาลนั้น มีพระราชาองค์หนึ่งอยู่ต่างรัฐประเทศของพระเจ้ายศกิตติ พวกอำมาตย์ของพระราชาพาเหียรนั้นกราบทูลว่า ข้าแต่เทวบพิตร พระเจ้ายศกิตติเป็นพระเจ้าทรงธรรมควรพระองค์จะรบเอาเมืองจัมปากได้แล้วพระเจ้าข้า ๆ เออถ้าเมื่อเป็นเช่นนี้ พวกท่านจะคิดทำอย่างไรเล่า ฯ ข้าแต่เทวบพิตร พระเจ้ายศกิตติทรงสมาทานศีลมั่นเป็นนิตย์ แม้จะมีเหตุถึงแก่ชีวิตพระองค์หาได้คิดทำลายล่วงองค์ศีลไม่ ซึ่งจะรบเอาเมืองจัมปากนั้นคงได้ง่ายดาย อุปมาเหมือนรังผึ้งอันร้ายไม่มีตัวปกครองฉะนั้น พระเจ้าพาหิรราชทรงเห็นชอบด้วยอำมาตย์แล้ว จึงยกพลเสนาไปตั้งอยู่ใกล้เมืองจัมปาก แล้วส่งทูตให้ไปทูลพระเจ้ายศกิตติว่า ถ้าจะเจ้ายศกิตติจะใคร่รบกับเรา ก็ให้ออกมารบกันนอกเมือง ถ้าไม่คิดจะรบก็จงมอบเศวตฉัตรให้แก่เราเสียโดยตี
ตทา คราวนั้น พวกอำมาตย์ของพระเจ้ายศกิตติราชพันหนึ่ง ล้วนเป็นผู้แกล้วกล้าสามารถทุกคน เมื่อได้ฟังคำราชทูตดังนั้น มีความโกรธเป็นกำลัง จึงตระเตรียมอาวุธเครื่องรบเสร็จแล้ว เข้าไปเฝ้าพระเจ้ายศกิตติราช จึงกราบทูลรับอาสาด้วยพระคาถานี้ว่า
อิเม เสนา คมิสฺสนฺติ
ปริจาคํ ตยา กตํ
ชีวิตํ โน ขหิสฺสามิ
ตวตฺถาย รเถสภาติ
ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ พวกเสนาเหล่านี้เขาเต็มใจรับอาสาออกไปรบศึก ถึงพวกข้าพระบาทจะเสียชีวิตก็มิได้ละทิ้งพระองค์เลยเป็นอันขาด
พระเจ้ายศกิตติราช ทรงฟังพวกอำมาตย์กราบทูลรับอาสาดังนั้น เมื่อจะทรงให้โอวาทจึงตรัสคาถาสองคาถาดังนี้ว่า
/*109ตุเมฺห สามตฺถเสนาย
มา ยุชฺฌิตฺถ วิโลปนํ
สเจ ยุชฺฌิตุกามตฺถ
โทมนสฺเสน โกธสา
อนฺธกาเรน โกเปน
อเนกทุกฺขราสิโย
อุปฺปชฺชนฺติ อิธ โลเก
มา โกเธน ชเยถ โว
ความว่า ถ้าท่านทั้งหลายอยากจะรบกับเขา ก็อย่าใช้รบกันด้วยทแกล้วเสนาเลย กองทุกข์ทั้งหลายจะเกิดขึ้นในโลกนี้ ก็เพราะความน้อยใจและความโกรธและความขุ่นเคือง อันทำให้มืดมน ท่านทั้งหลายอย่าชนะเขาด้วยความโกรธเลย
ทรงให้โอวาทพวกอำมาตย์และโยธาบุรุษดังนี้แล้วก็สั่งให้กลับไป
เมื่ออำมาตย์กับโยธาบุรุษกลับไปแล้ว พระราชาจึงเสด็จไปยังที่อยู่แห่งพระราชเทวี ประทับเหนือพระแท่นที่สิริไสยาสน์ เมื่อจะพระราชทานโอวาทแก่พระนางสิริมดี จึงตรัสพระคาถาดังนี้ว่า
อาปุจฺฉามิ อหํ ภทฺเท
อรฺเ คนฺตุํ อิจฺฉามิ
ปพฺพขิสฺสามิหํ ตตฺถ
มา ภทฺเท จินฺตยิ มมํ
กุจฺฉิมฺหิ ตว สตฺโตปิ
สมฺมา ปาเลหิ เต คพฺภํ
อิตฺถิปุริสาภาวํ วา
น ชานามิ สิรีมตีติ
ความว่า แน่ะพระนางผู้เจริญ พี่จะขอลาพระน้องนางเสียวันนี้ พี่อยากจะไปบวชอยู่ในป่า พระน้องนางอย่าได้คิดถึงพี่เลย อนึ่งสัตว์ที่อยู่ในครรภ์ของพระน้องนางๆ จงประคับประคองเลี้ยงให้ดี พี่นี้ไม่รู้แน่ว่าจะเป็นหญิงหรือชายประการใด
ตํ สุตฺวา พระนางสิริมดีราชเทวี ได้ทรงฟังพระราชดำรัสดังนั้น มีพระหฤทัยประหนึ่งว่าต้องสายอสุนีบาต และลูกศรร้อยเล่มเข้าเสียบไว้ ยกพระหัตถ์ทั้งสองค่อนพระทรวงแล้วทรงกรรแสงร่ำไห้ มิได้เงยพักตรดูพระราชสามี มีพระเสาวณีย์ตรัสพระคาถานี้ว่า
เนส ธมฺโม มหาราช
ยํ ตฺวํ คจฺฉสิ เอกโก
อหํปิ เตน คจฺฉามิ
อรฺเ วาสมิจฺฉามิ
/*110วนํ เทวา ตยิ คเต
กถํ อหํ ชีเวยฺยํ
จากวากวิรหิตา
จากวากีว ฌายิสฺสํ
ตยิ คเต อหํ ตยา
สทฺธึ คมิจฺฉามิ เทว
ยถา นูน มาตงฺโคปิ
กุฺชโร อรฺเ จโร
วิสมคิริทุคฺเคสุ
กเรณุกา ปทาปทํ
ตํ อนุคจฺฉนฺตี ธุวํ
เอวมาหํ สามิเกน
อรฺเ จรนฺเตนปิ
อนุคจฺฉิสฺสามิ สห
เยน มคฺเคน คจฺฉ ตฺวํ
ตมฺหิ มยฺหเมว คติ
ตยิ ทุกฺขิเต จ กถํ
สุขํ วเสยฺยํ นคเร
ตยิ คเต อหํ ปจฺฉโต
อนุพนฺธิสฺสามิ ปตึ
ความว่า ข้าแต่พระมหาราช พระโองการซึ่งตรัสประกาศมานี้ยังหาชอบธรรมไม่ พระองค์จะเสด็จไปสู่ป่าแต่พระองค์เดียวด้วยอาการใดใด หม่อมฉันก็จะไปอยู่เสียในป่า ด้ายอาการนั้นนั้น ข้าแต่เทวบพิตรเจ้า เมื่อพระองค์เสด็จไปป่าแล้ว หม่อมฉันจะดำรงชีพอยู่ผู้เดียวอย่างไรได้ นับวันแต่จะซูบผอมตรอมใจตาย อุปมัยดังนางนกจากพรากอันพลัดผัวฉะนั้น เมื่อพระองค์เสด็จไปถึงไหน หม่อมฉันก็จะตามเสด็จไปถึงนั้นกับพระองค์ด้วย
ธรรมดากุญชรชาติมาตังคตระกูล ย่อมสัญจรซอกซอนไปตามถิ่นที่ต่าง ๆ นางช้างกเรณุกาก็ได้ตามรอยเท้าไปทุกย่างก้าวฉันใด เมื่อพระองค์จะเสด็จจรลีไปสู่ป่า หม่อมฉันผู้บาทบริจาริกาจะไปตามเสด็จกับพระองค์ด้วยเหมือนฉันนั้น พระองค์จะเสด็จโดยทางใด หม่อมฉันก็จะตามเสด็จไปในทางนั้น เมื่อพระองค์ตกไร้ได้ทุกข์อยู่กลางโพร หม่อมฉันจะมาอยู่แต่ในเมืองให้เป็นสุขอย่างไรเล่า เมื่อพระองค์เจ้าเสด็จไปตำบลใด หม่อมฉันจักขอติดตามพระองค์ไป ณ เบื้องหลัง
พระเจ้ายศกิตติราช ได้ทรงฟังพระเสาวณีย์ราชเทวีทูลตอบกอบด้วยกตัญญูดังนั้นจึงตรัสว่า ถ้ากระนั้นก็ตามใจ เธอจงไปกับพี่ ณ กาลบัดนี้ พระราชากับพระราชเทวีจึงปลอมเพศไม่ให้คนอื่นรู้จัก แล้วเสด็จออกจากเมืองจัมปากไป จนบรรลุถึงไพรสณฑ์/*111ตำบลหนึ่งใกล้ภูเขาเวปุลบรรพต ในประเทศนั้น มีบรรณศาลาอันฤษีองค์ก่อนทิ้งร้างไว้ พระองค์จึงพาพระราชเทวีเข้าไปอาศัยอยู่ในบรรณศาลานั้น ครั้นภายหลังพระองค์จัดแจงซ่อมศาลาที่รั่วร้ำทำให้ดีแล้ว จึงพร้อมกับพระราชเทวีทรงผนวชถือเพศเป็นฤษี
พระนางตาปสินีสิริมดีนั้น ทูลขออนุญาตกับพระราชสามีว่า หม่อมฉันจะไปเที่ยวเก็บมูลผลาผลมาปรนนิบัติพระองค์เสมอไป ครั้นได้รับอนุญาตแล้วพระนางก็จัดทำวัตรปฏิบัติตามที่ขออนุญาตไว้นั้นทุกประการ พระราชฤษีทรงยินดีเลื่อมใส ได้เปล่งพระอุทานวาจาว่า วันนี้เราได้ผลดีแล้วหนอ กิจที่เรามาอยู่ในป่าสำเร็จปรารถนาเราแล้ว เราละราชสมบัติอันกอบด้วยกังวลใหญ่เสียได้มาอยู่ที่นี้แล้ว ก็เมื่อเราทิ้งราชสมบัติใหญ่เป็นประหนึ่งว่าเรือนเป็นที่อยู่ของหมู่โจรได้แล้ว มาทำตปะธรรมอยู่ในป่า เราหาไปนรกไม่แล้วดังนี้
ตทา คราวเมื่อพระราชาพาเหียรวิลุปราชยกกองทัพมาติดเมืองจัมปากนั้น ครั้นเข้าเมืองได้ทำราชสมบัติอยู่ในพระหัตถ์ของพระองค์แล้ว จึงเที่ยวค้นจับพระเจ้ายศกิตติ ทราบว่าพระเจ้ายศกิตติหนีไปเสียแล้ว จึงประกาศให้ทราบทั่วกันว่า ถ้าผู้ใดนำศีรษะพระเจ้ายศกิตติมาให้เราได้ เราจะให้รางวัลผู้นั้นพันตำลึง
คราวนั้น มีพรานป่าผู้หนึ่ง ได้ฟังคำประกาศนั้นแล้วก็กำหนดนิ่งไว้ในใจ วันหนึ่งจึงไปแสวงหาเนื้อในป่า เดินป่าไปไกลหลงทางไปประมาณเจ็ดวัน พรานป่านั้นกลัวความตายเดินร้องไห้วนเวียนอยู่ในป่า ไปพบที่อยู่ของพระราชฤษียศกิตติเข้าก็จำได้ เข้าไปขออาศัยอยู่ ณ ที่นั้นประมาณเจ็ดวัน เมื่อจะกลับไปเมืองจึงขอให้พระราชฤษีเป็นที่พึ่งช่วยชี้หนทางให้ พระราชฤษียศกิตตินั้น ก็รับรองจะบอกหนทางให้ จึงนำพรานป่านั้นไปส่งที่ต้นทางแล้วตรัสว่า เจ้าจงจำระยะทางไว้จงเดินไปตามทางนี้ อนึ่ง เจ้ากลับไปถึงบ้านเมืองแล้ว อย่าบอกให้ใครๆ รู้เป็นอันขาดว่าเราอยู่ที่นี้ นายพรานป่านั้นรับถ้อยคำสัญญาว่าสาธุดังนี้แล้วก็ถวายบังคมลาไป
นายพรานไพรผู้นั้น เมื่อพระราชฤษีทรงต้อนรับให้อาศัยอยู่ถึงเจ็ดวัน เมื่อจะกลับไปนั้นก็กลับไปโดยสวัสดีหาอุปสัคมิได้ มีอุปมาดังน้ำอันตกเหนือใบบัวไม่ข้องขังฉะนั้น แต่นายพรานสันดานมากด้วยอกตัญญู และอกตเวทีมีแต่คิดจะทำลายเป็นเบื้องหน้า เพราะฉะนั้น เมื่อนายพรานเดินมาได้กำหนดมรรคาและแนวภูเขาเงาไม้ไว้ในใจ เดินไป/*112ตามลำดับจนถึงจัมปากนคร ความอกตัญญูหากเตือนใจ จึงเข้าไปเฝ้าพระยาพาเหียรวิลุปราชกราบทูลว่า ข้าแต่เทวบพิตร ข้าพระบาทไปรู้จักที่อยู่พระเจ้ายศกิตติแล้ว พระเจ้าข้า ฯ ดูกร นายพรานจริงกระนั้นหรือ ฯ พระเจ้าข้า จริงดังกราบทูลนี้ ฯ พระยาพาเหียรวิลุปราชจึงประทานทรัพย์พันกหาปณะให้นายพราน พระองค์พร้อมด้วยเสนาทวยหาญแล้วให้นายพรานนำมรรคาเสด็จไปตามลำดับ จนบรรลุถึงที่อยู่แห่งพระราชฤษียศกิตติ
คราวนั้น พระราชฤษียศกิตติได้ทรงสดับเสียงโกลาหล และทอดพระเนตรพลเสนามามากมาย จีงบอกแก่ตาปสินีสิริมดีว่า แน่ะพระนางผู้เจริญ ชะรอยเจ้าบุรุษอธรรมคนนั้น จะไปบอกที่อยู่ของเราแล้ว วันนี้พี่กับน้องจะต้องพลัดพรากจากกัน สัตว์ซึ่งอยู่ในครรภ์ของพระนางๆ จงรักษาไว้อย่าได้ประมาท ฯ ก็พระองค์จะเสด็จไปทางไหนเล่า ฯ พี่นี้ไม่หนีไปไหน จะให้เสนาจับไปโดยดี ตรัสดังนี้แล้วจึงตรัสพระคาถานี้ว่า
อาปุจฺฉามิ อหํ ภทฺเท
รฺโ สนฺติกํ อุปาคมิ
ปาเลหิ คพฺภคตํ
เต เทมิ กมฺพลํ มุทฺธิกํ
ความว่า แน่ะพระนางผู้เจริญ พี่จะขอลาไปสู่สำนักพระราชา พระนางเธออยู่ข้างหลัง จงระวังเลี้ยงลูกซึ่งอยู่ในครรภ์ไว้ให้ดี พี่จะให้ผ้ากัมพลกับธำมรงค์สองสิ่งนี้แก่เธอไว้ เป็นเครื่องระลึกต่อไปภายหน้า
ตํ สุตฺวา พระนางตาปสินีสิริมดี ได้สดับฟังพระดำรัสราชสามีดังนั้น ประหนึ่งพระหฤทัยจะแตกทำลายไปเจ็ดภาค น้ำพระเนตรไหลลงทรงพระโศกา ยกพระหัตถ์ซ้ายขวาเข้าทุ่มพระอุระประเทศ สยายพระเกศที่มุ่นชฎาแล้วตรัสพระคาถานี้ว่า
วนฺทามิ เทว เต ปาเห
กี มํ ชหามิ เอกิกํ
สํสโย ชีวิตํ มยฺหํ
ชเหสฺสามิ พฺรหาวเน
อนุกมฺปตุ มํ เทว
อปราธํ กตํ มยา
วนฺทามิ สิรสา ปาเท
ปจฺฉิมํ วนฺทนํ มม
ความว่า ข้าแต่เทวบพิตร หม่อมฉันขอถวายบังคมพระบาทของพระองค์ พระองค์ทำไมจึงจะละทิ้งหม่อมฉันไว้แต่ผู้เดียวเล่า หม่อมฉันจักทิ้งชีพไว้ในป่าใหญ่เที่ยงแท้ ข้าแต่เทวบพิตร พระองค์เคยทรงพระกรุณา/*113หม่อมฉันมาแต่ก่อน โทษกรณ์สิ่งใดหม่อมฉันทำไว้แล้วขอพระองค์จงโปรดประทานโทษแต่หม่อมฉันเสียวันนี้ ๆ เป็นที่สุดที่หม่อมฉันจะได้ถวายบังคมพระบาทด้วยเศียรเกล้าเพียงเท่านี้
พระราชเทวีทรงขอขมาโทษพระราชสามีแล้ว ตามไปส่งเสด็จทอดพระเนตร เห็นพระราชสามีกำลังทรงดำเนินไปกลั้นน้ำพระเนตรไว้มิได้ แล้วก็เสด็จกลับ
พระราชฤษียศกิตติ ทอดพระเนตรราชเสนาอันตรูกันมา ก็มิได้ครั่นคร้ามขามขยาด องอาจดุจราชสีห์ รีบลงจากภูเขาตรงเข้าไปต้อนรับพวกอำมาตย์ราชเสนา ๆ พากันล้อมจับพระยศกิตติ บางคนที่ใจบาปหยาบช้าตรงเข้าผูกมัดให้มั่น บางคนตีด้วยสันดาบนับตั้งพัน พระฉวีนั้นก็ขาดวิ่นเป็นชิ้นๆไป พระโลหิตก็ไหลจากพระกรรณและพระนาสิกมุขประเทศน่าสังเวชยิ่งนักหนา แล้วมิหนำซ้ำจำด้วยเครื่องจำห้าประการ นำไปขังไว้ในเรือนจำ ณ จัมปากนคร
เมื่อพระราชฤษียศกิตติถูกเขาจับไปแล้ว ฝ่ายพระนางตาปสินีสิริมดีทรงพระครรภ์แก่พอครบกำหนด พระนางเธอจึงประสูติพระราชโอรสงามเพียงดังสุวรรณในเวลาเที่ยงคืนวันนั้นเอง พระนางทอดพระเนตรรูปสิริวิลาสพระโพธิสัตว์ ทรงอุ้มแอบไว้กับอุระแล้วก็ทรงโศกาว่า มารดาพึ่งมาได้ลูกน่าพึงชมเป็นประถมนี้ บิดาของพ่อก็ไม่มี พ่อนี้มาคลอดเสียในป่าใหญ่ บุญของพ่อนั้นน้อยไป เมื่ออยู่ในพระนครแต่ก่อนไยพ่อจึงไม่มาเกิดเล่า เวลานี้ก็มืดค่ำมารดาผู้เดียวมิรู้ที่ว่าจะทำประการใดได้ ถ้าหากว่าเมื่อยังพร้อมอยู่กับหมู่ญาติ พ่อมาเกิดแล้วคงจะได้รับความอิ่มใจมิใช่น้อย เวลานี้บิดาของพ่อก็ไม่มี แม้ที่สุดอัคคีก็ไม่มีผิงท้อง พระนางเธอร่ำร้องอยู่ด้วยประการฉะนี้ ต่อรุ่งราตรีแล้วจึงสรงองค์พระโพธิสัตว์และให้บรรทมเหนือเพลา เมื่อวันจะให้นามพระลูกเจ้า พระนางถือเอาพระนามมารดา และพระบิดาประสมกันเข้า จึงให้พระนามพระลูกเจ้าว่าสิริวิบุลกิตติดังนี้
พระบรมโพธิสัตว์ เมื่อเจริญวัยใหญ่ขึ้นโดยลำดับ พระองค์ทรงทำอุปการแก่พระมารดาโดยเต็มกำลัง กิร ดังได้สดับมาว่า คราวหนึ่ง พระนางตาปสินีสิริมดีทรงพระสุบินอันนี้ว่า พระนางเธอทรงพระสรวลสำรวลเล่นกับพระเจ้ายศกิตติราชสามี ครั้นตื่นบรรทมแล้วก็ทราบว่าฝัน จึงอุฏฐาการจากสยนาสนะแล้วค่อนพระอุระ มีพระเสาวณีย์ตรัสว่าชะรอยแต่ปางก่อนเราคงทำกรรมไว้ เราจึงได้มาเสวยทุกข์ยากลำบากอยู่ในกลางป่า และกลับมา/*114ฝันว่าได้เห็นพระราชสามี ครั้นตื่นแล้วก็มิได้เห็นดังความฝัน กลับพูนเพิ่มความโศกศัลยและโทมนัสให้มากขึ้นถึงปานนี้ เรามิได้เห็นพระบาทราชสามีก็เพราะเรานี้มีบุญอันน้อย ชะรอยว่ากรรมเราทำไว้แต่ปางก่อนจึงมาพลัดพรากจากที่เคยนั่งนอนและผัวรักเห็นประจักษ์โดยสภาวะดังนี้
ตํ สุตฺวา พระมหาสัตว์เจ้า ได้ฟังพระมารดาพรรณนาถ้อยคำต่าง ๆ ดังนั้น จึงเข้าไปใกล้กราบไหว้แล้วถามว่า พระมารดาร้องไห้ทำไม โทษทัณฑ์สิ่งใดมีแก่ข้าพเจ้า หรือพระมารดาเจ้าร้องไห้ด้วยเหตุอย่างอื่นประการใด ฯ ดูกรพ่อ บิดาของพ่อเป็นพระราชา ทรงพระนามว่ายศกิตติดำรงราชสมบัติอยู่ในเมืองจัมปาก ถูกพระราชาโกงยกทัพมารบชิงเอาเมืองจัมปากได้ พระราชบิดากับมารดาพากันหนีมาบวชอยู่ที่นี้ ครั้นต่อมาอำมาตย์ราชเสนาของพระราชาโกงนั้น พากันติดตามมาจับเอาพระราชบิดาของพ่อไปอีก เดี๋ยวนี้มารดาไม่รู้ว่าบิดาของพ่อดำรงชีพอยู่ หรือสิ้นพระชนม์แล้วประการใด แต่มารดาได้ฝันเห็นบิดาของพ่อว่ายังอยู่ เพราะเหตุนี้มารดาจึงร้องไห้รำพันถึงบิดาของพ่อดังนี้
พระมหาสัตว์สดับเรื่องราวพระมารดาเล่าให้ฟังดังนั้น จึงดำริว่าเมื่อเรายังดำรงชีพอยู่ ขอพระบิดาเราอย่าพินาศเสียเลย ก็ทำไฉนเราจะทราบข่าวบิดาบ้างเล่า ถ้าเราจะอยู่ป่าอย่างนี้ ก็ชื่อว่าเป็นคนอกตัญญูที่ไหนจะรู้ข่าวบิดาได้ คิดจะใคร่ไปแก้ไขบิดาให้พ้นทุกข์ จึงบอกกับพระมารดาว่า ข้าแต่พระมารดา ถ้ากระนั้นข้าพเจ้าจักไปตามหาพระบิดา เมื่อจะอำลามารดาจึงกล่าวพระคาถานี้ว่า
อาปุจฺฉามิ อหํ อมฺม
ปิตรํ ปริเยสิสฺสํ
มยิปิ ธรมาเน จ
ปิตา มม น วินสฺสติ
ความว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้า ข้าพเจ้าขอลาไปตามหาพระบิดา แม้เมื่อข้าพเจ้ายังดำรงชีพอยู่ เชื่อแน่ว่าบิดาของข้าพเจ้าจักยังไม่ถึงความพินาศเป็นอันขาด
พระนางสิริมดี เมื่อจะห้ามพระมหาสัตว์จึงตรัสรำพันว่า ดูกรพ่อเวลานี้พ่ออย่าเพ่อไปเลย มารดาผู้เดียวอยู่ในป่าหาที่พึ่งบมิได้ มารดาไม่อาจกลั้นความวิโยคได้ เมื่อครั้งก่อนมารดาก็จากบิดาเจ้าคราวหนึ่งแล้ว พระลูกแก้วซ้ำจะมาจากมารดาไปอีกเล่า ชีวิตของมารดาคงจะดับสูญเป็นเที่ยงแท้ มารดาจักไม่เห็นหน้าพระบิดาของพ่ออีกต่อไป /*115พ่อจงเอ็นดูอยู่เป็นเพื่อนมารดาในป่านี้เถิด พ่ออย่าไปจากมารดาเลย มารดาจะเสวยทุกข์ลำบากเหมือนลูกนกจากพราก อันปราศจากแม่ไปฉะนั้น
พระมหาสัตว์ตรัสอ้อนวอนพระมารดาอยู่ร่ำไปว่า กิริยาที่ปราศจากบิดาแล้ว มีชีวิตเป็นอยู่ ก็ไม่สู้มีประโยชน์เท่าไรนัก ควรที่จะต้องรู้ข่าวคราวพระบิดาจึงจะดี พระนางสิริมดีเห็นว่าไม่อาจห้ามได้ จึงให้ผ้ากัมพลกับพระธำมรงค์ฝังเพชร์แก่พระบรมโพธิสัตว์ ๆ รับเอาสิ่งของสองอย่างแล้วจึงกราบลาพระมารดาออกจากป่าหิมพานต์ ทรงดำเนินไปโดยลำดับ ไปถึงประเทศใกล้เมืองจัมปาก จึงแวะเข้าไปอาศัยนอนอยู่ ณ ศาลา ที่ริมประตูนอกเมืองคืนหนึ่ง
ในคืนวันนั้น พระราชาซึ่งชิงเอาเมืองจัมปากได้นั้น บรรทมอยู่ ณ สิริไสยาสน์ ทรงรำพึงว่า ราชสมบัตินี้เป็นของของใครหนอ อ้อราชสมบัตินี้เป็นของพระเจ้ายศกิตติเจ้าเมืองนี้เอง ก็ถ้าหากว่าพระเจ้ายศกิตติไปคบคิดกับพระราชาฝ่ายอื่นแล้ว อาจจะรบเอาเมืองนี้คืนไป รุ่งเช้าเราจักให้ฆ่าพระราชายศกิตติเสียเถิด พอเวลารุ่งสว่างแล้ว จึงรับสั่งให้หาพวกโจรฆาฏเข้ามาเฝ้ารับสั่งว่า พวกเจ้าจงเบิกตัวพระราชายศกิตติออกจากเรือนจำ จงเฆี่ยนเสียพันหนึ่งแล้วตัดศีรษะให้ตกตายไปในวันนี้ พวกโจรฆาฏทั้งหลายถวายคำนับแล้ว ก็พากันจัดแจงทำตามหน้าที่ของตนแต่ยังหาถึงเวลาที่จะฆ่าไม่
คราวนั้นเป็นเวลาเช้า พระมหาบุรุษเจ้าผู้ดาบส ทำสรีระกิจเสร็จแล้วเที่ยวภิกขาจารไป และประสงค์จะตามหาพระราชบิดาของพระองค์ เดินตรงเข้าไปยังนคร เห็นพระราชบิดาอันต้องอธิกรณ์โทษดังนั้น จึงกระซิบถามมหาชนว่า คนที่ต้องโทษทัณฑ์นั้นคือใคร มหาชนเขาบอกว่า ข้าแต่นาย ท่านผู้นี้เดิมเป็นเจ้าของปกครองเมืองนี้ บัดนี้มาถึงความวิบัติเสียแล้ว
พระมหาบุรุษเจ้า ได้ฟังมหาชนบอกเล่าดังนั้น ก็มั่นใจว่าเป็นบิดาของเราแน่ แท้จริงพระมหาบุรุษทรงพระกำลังมากเท่ากำลังเจ็ดช้างสารแต่ทรงพระจินตนาการว่า ถ้าเราจะเข้ากำจัดชิงเอาซึ่งสมบัติเมืองนี้กับทั้งพระราชา ก็สามารถจะทำได้ไม่ข้องขัด แต่ว่าศีลของเราจักพิบัติไป เราไม่ควรจะล่วงศีลเพราะเหตุแก่ชีวิตนิดเท่านี้ ถ้าเราทำลายศีลเสียแล้ว ก็จะไม่ถึงพระสัพพัญญุตญาณ ซึ่งเราปรารถนามานานแล้วนั้น ทรงรำพึงดังนี้ มีพระหฤทัยราวกะว่าจะแตกไปด้วยลูกศรคือความโศก พระองค์ก็สลบล้มลงกับปถพี /*116เมื่อพระองค์ทรงได้สติขึ้นมา เอาพระขรรค์ทองคือพระปัญญาประหารหักความโศกเสียได้ ตรงเข้าไปใกล้ถวายบังคมพระราชบิดา
ณ กาลครั้งนั้น มหาชนจึงพากันพูดขึ้นว่า พระดาบสไปทำอะไรอยู่กับพระราชา จะว่าเป็นราชบุตรก็ไม่ใช่ ราชบุตรและราชธิดาของพระราชานั้นไม่มีมาแต่ไหนๆ พระมหาบุรุษเจ้าเมื่อจะแสดงให้แจ้งว่าพระองค์เป็นราชโอรสของพระเจ้ายสกิตติราช จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
อหํ เทว ปเวเทมิ
อาคโตหํ ตวตฺรโช
อิทํ วชิรมุทฺธิกํ
ปสฺสถ ตว กมฺพลํ
อาคโต ฉทฺทยิสฺสามิ
อตฺตํ ตว ชีวิตเหตุ
ความว่า ข้าแต่เทวบพิตร ข้าพระบาทขอกราบทูลว่า ข้าพระบาทเป็นโอรสของพระองค์ตามมาถึงแล้ว นี่พระธำมรงค์ฝังเพชร์ นี่ผ้ากัมพล เป็นของพระองค์ๆจงทอดพระเนตรเถิด พระเจ้าข้า ข้าพระบาทมาครั้งนี้ จักสละร่างกายถวายตายแทนพระองค์ พระเจ้าข้า
พระเจ้ายศกิตติทรงฟังดังนั้น ยังทรงจำไม่ได้ เมื่อจะตรัสถามให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ตาตาหํ อปุตฺตโก จ
อรฺเ วาสเมกโต
กุโต นุ ตุวํ อาคโตสิ
กุโต ภเวยฺย อตฺรโช
ความว่า ดูกรพ่อ เราผู้เดียวอยู่ในป่าหาบุตรบ่มิได้ ท่านมาแต่ไหน ลูกเต้าของเรามีแต่ครั้งไร (หรือเดาพูดไปกระมัง)
พระมหาบุรุษเจ้า เมื่อจะกราบทูลยืนยันจึงกล่าวคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
สเจ อสทฺทเห วาจํ
อาคโตมฺหิ ตวตฺรโช
อิทํ วชิรมุทฺธิกํ
ปสฺสถ ตว กมฺพลํ
ความว่า ข้าพระบาทผู้มาแล้วนี้คือราชโอรสของพระองค์จริง ถ้าพระองค์ไม่เชื่อ จงทอดพระเนตรพระธำมรงค์และผ้ากัมพลของพระองค์นี้เถิดพระเจ้าข้า
/*117พระเจ้ายศกิตติ ทรงทราบชัดว่าพระมหาสัตว์เป็นราชโอรสของพระองค์แน่นอน เมื่อจะทรงสอนและห้ามปรามพระมหาสัตว์จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ชิณฺโณหมสฺมิ อพโล
ชีวิตํ กึ ปโยชนํ
ตฺวฺจ วโย วุฒิสมฺปนฺโน
ชีวิตํ มา ชหิสฺสสิ
ความว่า บิดานี้แก่แล้วไม่มีกำลัง ถึงมีชีวิตอยู่ก็ไม่สู้มีประโยชน์เท่าใด พ่อยังกำลังเจริญวัย อย่าสละชีวิตเสียเลย จงเชื่อคำบิดาห้ามเถิด
พระมหาสัตว์ได้ฟังพระราชบิดาห้ามดังนั้น เมื่อจะห้ามดำรัสพระราชบิดาจึงกราบทูลว่า เนส ธมฺโม มหาราช ข้าแต่พระมหาราช เมื่อข้าพระบาทยังดำรงชีพอยู่ทั้งคน จะปล่อยให้พระองค์สิ้นพระชนม์ไปนั้นข้อนี้ยังหาชอบด้วยยุติธรรมไม่ ขอให้พระองค์ดำรงพระชนม์เถิดพระเจ้าข้า
พระเจ้ายศกิตติจึงตรัสตอบว่า ไฉนพ่อละทิ้งพระมารดาไว้ให้อยู่ในป่าแต่ผู้เดียวเล่า เจ้าจงกลับไปหาพระมารดาดีกว่า พ่อจงทำตามคำบิดา ฯ ข้าแต่พระมหาราช ความทุกข์ของพระบิดานี้เหลือขนาดความทุกข์ของพระมารดาหรือพี่น้องหญิงและความทุกข์ของข้าพระบาท ก็ไม่เท่าทุกข์ของพระองค์ซึ่งข้าพระบาทมาเห็นแล้วนี้ พระชนม์ชีพของพระองค์คงจะปลดปลงไปเสียแน่แล้ว ก็เมื่อข้าพระบาทยังดำรงชีพอยู่นี้จะมีประโยชน์อะไร ข้าพระบาทจะขอถวายชีวิตแก่พระองค์ เพื่อเหตุให้พระองค์ทรงชีพสืบต่อไป อันนี้ได้ชื่อว่ากุศลกตัญญู เทพยดาทั้งหลายย่อมสรรเสริญผู้มีกตัญญูนั้นมากนัก แม้ผู้กตัญญูจะดับขันธ์ไปแล้ว จักไปบันเทิงใจในโลกสวรรค์ พระเจ้ายศกิตติไม่สามารถจะห้ามได้ก็ทรงพระกรรแสงร่ำไห้ด้วยประการต่าง ๆ
พระมหาบุรุษเจ้าจึงรีบเข้าไปเฝ้าพระราชาโกงนั้น เมื่อจะทูลขอเปลี่ยนชีวิตของตนกับพระราชบิดาจึงกราบทูลว่า ข้าแต่เทวบพิตร ข้าพระบาทจะขอสละชีวิตตายแทนบิดา ขอได้ทรงพระกรุณาเถิดพระเจ้าข้า ฯ ถ้าเจ้าต้องการจะให้ชีวิตของเจ้าแก่บิดา เจ้าจงให้เขาปล่อยบิดาเจ้าไป ฯ พระมหาบุรุษดีใจรับว่าสาธุดังนี้แล้วจึงกลับมายังสำนักพระราชบิดา เมื่อจะให้ปล่อยพระราชบิดา จึงกล่าวพระคาถาประกาศเทวดาว่า
สุณนฺตุ โภนฺโต วจนํ
เทวสงฺฆา สมาคตา
จชามิ ชีวิตํ มยฺหํ
ปิตรํ เม ปโมจามิ
/*118สีลํ จกฺขุหทยฺจ
ชิวฺหา มํสฺจ โลหิตํ
ททามิ น วิกมฺปามิ
โพธิยาเยว การณา
ความว่า ข้าแต่เทพยดาทั้งหลายผู้เจริญ ขอเชิญฝูงเทพยดาเจ้าที่มาพร้อมกัน ณ ที่นี้ จงฟังถ้อยคำของข้าพเจ้า บัดนี้ข้าพเจ้าจะสละชีวิตของข้าพเจ้า จะเปลื้องเอาพระบิดาให้พ้นจากมรณะ แม้จะมีผู้ต้องการศีรษะจักษุและหฤทัย หรือชิวหาเนื้อและเลือด ข้าพเจ้าจะฉะเชือดออกให้มิได้ท้อถอย ด้วยเหตุที่ให้เป็นปัจจัยแก่โพธิญาณ
พระบรมโพธิสัตว์ประกาศแก่หมู่เทพยดาดังนี้แล้ว จึงแก้ปล่อยพระราชบิดาส่งกลับไป จึงให้นายเพชฌฆาฏจำพระองค์ด้วยเครื่องจำห้าประการ
นายเพชฌฆาฏทั้งหลายจึงนำพระโพธิสัตว์ไปเพื่อจะประหารเสียที่ป่าช้าสำหรับฆ่าคน ด้วยอำนาจความเมตตาและความกตัญญูของพระโพธิสัตว์นั้น ดาบที่เพชฌฆาฏจะตัดศีรษะก็หักเป็นจุณวิจุณไปทันที พวกเพชฌฆาฏก็ประหลาดใจ ไปกราบทูลให้พระราชาทรงทราบ พระราชาทรงพระพิโรธเป็นกำลัง อุปมาดังงูอันบุคคลตีขนดหางด้วยไม้ฉะนั้น จึงรับสั่งว่าถ้ากระนั้นเจ้าจงปล่อยช้างซับมันให้เหยียบเสียบัดนี้ พวกเพชฌฆาฏก็พากันไปทำตามรับสั่งอย่างนั้น ช้างซับมันทำเสียงโกญจนาทแล้วหนีไป พระราชาทรงทราบแล้วจึงรับสั่งว่า ถ้ากระนั้นพวกเจ้าจงเอามันโยนลงไปในหลุมถ่านเพลิง พวกเพชฌฆาฏทั้งหลายก็พากันไปจัดการตามรับสั่งอย่างนั้นน่าอัศจรรย์ใจดอกปทุมทองอันใหญ่ประมาณเท่ากงเกวียนแหวกแผ่นดินผุดขึ้นมารับพระมหาสัตว์ไว้ ไฟก็มิได้ไหม้ พระมหาสัตว์งามผ่องใสดุจเทพยดาอันสถิตในท่ามกลางกัมพลศิลาอาสน์
พระเจ้ากูฏราชทรงทราบแล้ว ทรงพระพิโรธเป็นกำลังรับสั่งว่า ถ้ากระนั้นพวกเจ้าจงเอามันทิ้งในเหวที่ฆ่าโจร พวกเพชฌฆาฏก็เอาพระมหาสัตว์ไปทิ้งในเหวตามรับสั่ง ครั้งนั้นนาคราชขึ้นมาแต่นาคพิภพ เอาดอกปทุมทองอันบานประมาณเท่ากงเกวียนมารองรับพระมหาสัตว์ไว้แล้วนำไปยังนาคพิภพ ในขณะนั้น แผ่นดินใหญ่ก็แยกออกไปให้ช่องแก่พระเจ้ากูฏราชๆผู้มุ่งมาดร้ายต่อพระมหาสัตว์อันหาโทษผิดมิได้ ก็จมลงไปเกิดในนรกใหญ่
ในลำดับนั้น นาคราชพร้อมด้วยนาคบริวารและมหันตสักการ นำพระมหาสัตว์ขึ้นจากนาคพิภพ จึงอภิเษกพระมหาสัตว์ให้ดำรงราชสมบัติในเมืองจัมปากเสร็จแล้วก็กลับไปยังนาคพิภพของตน
/*119เมื่อพระมหาสัตว์ผ่านราชสมบัติแล้ว จึงพร้อมด้วยพระราชบิดาแวดล้อมไปด้วยเสนาพลนิกาย เสด็จออกไปยังที่ประทับของพระราชมารดา คราวนั้น พระราชมารดาพระมหาสัตว์เสวยทุกข์โทมนัส เพราะพลัดพรากจากพระราชสามี และทั้งมิได้เห็นปิยราชโอรส ทรงพระรันทดจนพระสรีระซูบผอมตรอมพระหฤทัย ถึงสิ้นชีพตักษัยอยู่ในบรรณศาลานั้น
พระมหาสัตว์เจ้าเสด็จไปเบื้องหน้า ทอดพระเนตรบรรณศาลาอันเงียบสงัด พระหฤทัยให้ประหวัดหวั่นว่า โอ้ไฉนบรรณศาลาจึงสงัดเงียบเยือกเย็นดังนี้เล่า พระองค์รีบตรงเข้าไปในบรรณศาลา ทอดพระเนตรเห็นกาลกิริยาของพระมารดาน่าอนาถ ทรงร้องขึ้นด้วยสำเนียงอันดังว่า โอพระมารดาสิ้นพระชนม์เสียแล้ว พระองค์ทรงพระกรรแสงร่ำไห้บ่นเพ้อไปว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้าข้า จะบรรทมไปถึงไหนเชิญลุกขึ้นเถิด ลูกน้อยอันเกิดแต่อกพระมารดามาถึงแล้ว คราวนั้น พระเจ้ายศกิตติและหมู่เสนาอำมาตย์ทั้งหลาย ได้ยินเสียงพระมหาสัตว์ทรงรำพันดังนั้น อดกลั้นความโศกมิได้ ทรงกรรแสงและร้องไห้ระงมไป
พระบรมโพธิสัตว์เจ้า จึงให้พนักงานยกพระศพพระราชมารดาลงในหีบทอง เชิญพระศพขึ้นตั้งบนพระวอทอง แห่กลับคืนยังพระนคร จึงทรงพระอนุสรไปว่า ราชสมบัตินี้มาถึงแล้วแก่เราก็เพราะอาศัยร่างกายมีใจครองเป็นประธาน กายสังขารนี้หาแก่นสารมิได้ มีความวิบัติไปเป็นเบื้องหน้า เพราะเหตุนั้น เราจะบริจาคชีวิตของเราเผาตัวสนองคุณพระมารดาเสียเถิด เราจะทำเหตุให้เกิดพระสัพพัญญุตญาณ ณ กาลบัดนี้ว่า
อาปุจฺฉามิ อหํ เทว
มาตุยา หิตการณา
มฺชุเส มรณตฺถาย
จิตฺตคพฺภนฺตเร สยึ
ความว่า ข้าแต่เทวบพิตร ข้าพระบาทขอลาไปนอนในระหว่างจิตตกรประสงค์จะให้ตายอยู่ใต้หีบพระศพ เพื่อจะสนองคุณพระมารดาพระเจ้าข้า
พระเจ้ายศกิตติผู้บิดาจึงตรัสห้ามว่า ดูกรพ่อๆอย่าตายไปตามพระมารดาเลย พระมหาสัตว์เจ้าเมื่อพระราชบิดาห้ามสักเท่าใดก็มิฟังด้วยกำลังพระกตัญญูหากเตือนพระทัย จึงเข้าไปนอนหงายอยู่ภายในจิตตกร ให้เขายกหีบพระศพพระมารดาขึ้นวางทับ ณ พระอุระ แล้วให้เขาประชุมเพลิงพร้อมกัน คราวนั้น ด้วยอานุภาพความกตัญญูกตเวทิตาคุณ/*120พระมหาสัตว์ เป็นบุพพนิมิตประหนึ่งส่อให้เห็นชัดว่า พระองค์จะได้ตรัสรู้พระพัญญุตญาณแน่ในภายหน้า ความร้อนหน่อยหนึ่งจะต้องกายาก็หาไม่ พระสรีรกายงามผ่องใสดุจพระสุวรรณปฏิมา อันปรากฏ ณ ท่ามกลางพระอังคาร มหาชนได้เห็นดังนั้นก็พากันโบกธงทำบูชานับตั้งพัน พระบรมโพธิสัตว์ จึงพร้อมกันถวายพระเพลิงพระศพพระมารดารด้วยเครื่องสักการอันยิ่งใหญ่ ด้วยประการฉะนี้
คราวนั้น มหาปถพีอันหนาได้สองแสนสี่หมื่นโยชน์ ก็บันลือสั่นครวญครางอย่างประหนึ่งช้างซับมันอันร้องโกญจนาท ขุนเขาสิเนรุราชก็น้อมยอดทำบูชา อุปมาดังยอดหวายอันถูกไฟลนฉะนั้น มหาสมุทรก็ป่วนปั่นเป็นฝอยฟอง ใช่เทศการฟ้าร้องก็คะนองแลบไปมาในอากาศ เสียงเนียรนาทเป็นโกลาหล แต่ปถพีดลถึงพรหมโลกเป็นที่สุด
เมื่อพระมหาบุรุษทำฌาปนกิจเสร็จแล้ว เสด็จไปสร้างบ้านหมู่หนึ่งไว้ใกล้บรรณศาลา ณ เชิงภูเขาเวปุลบรรพต กำหนดเป็นที่อนุสาวรีย์และทรงให้มีการมหรสพเสมอทุกปี ๆ บ้านตำบลนั้นครั้นนานมาจึงปรากฏว่า ธัมมนิคม พระโพธิสัตว์ดำรงราชสมบัติครบอายุขัย ก็เสด็จไปยังโลกสวรรค์
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้วจึงประกาศพระอริยสัจจกถา เมื่อจบอริยสัจจเทศนาลง พระภิกษุที่เลี้ยงมารดานั้นได้บรรลุพระโสดาปัตติผลเป็นพระอริยบุคคลในพระพุทธศาสนา แล้วพระพุทธองค์ทรงประชุมชาดกว่า นางสิริมดีราชมารดาในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระมหามายา พระเจ้ายศกิตติราชบิดาในครั้งนั้น ครั้นกลับชาติมาคือพระเจ้าสุทโธทนมหาราช พระเจ้ากุฏราชในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระเทวทัต นายโจรฆาฏในครั้งนั้นกลับชาติมาคือสุนักขตภิกษุ บริษัททั้งหลายในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพุทธบริษัท พระเจ้าสิริวิบุลกิตติในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือ สมเด็จพระโลกนาถผู้ตถาคต มีพระพุทธพจน์ให้จบลงด้วยประการฉะนี้
จบสิริวิบุลกิตติชาดก
๖. วิบุลราชชาดก
หริตสรีโรติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน ทานปารมี อารพฺภ กเถสิ ฯ
สตฺถา องค์สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อเสด็จประทับ ณ พระเชตวัน ทรงปรารภทานบารมีของพระองค์ให้เป็นเหตุ ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า หริตสรีโร ดังนี้เป็นต้น
อนุสนธิปัจจุบันนิทานมีพิสดารว่า วันหนึ่งภิกษุทั้งหลายประชุมกัน ณ โรงธรรมสภาสนทนากันว่า ดูกรท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตของเรามีบุญมากมีปัญญามากบริบูรณ์ด้วยพระบารมี
ครั้งนั้นสมเด็จพระสุคตมุนีบรมศาสดา ได้ทรงสดับวรรณกถาด้วยทิพโสตธาตุ จึงเสด็จออกจากคันธกุฎีมาประทับเหนือบวรธรรมาสน์แล้วตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เธอประชุมกันกล่าวด้วยเรื่องราวเป็นอย่างไร พระภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลความตามนัยที่สนทนา สมเด็จพระบรมศาสดาจึงมีพุทธดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความที่ตถาคตมีบุญมีปัญญาและบริบูรณ์ด้วยมหาบารมีในชาตินี้นี่ไม่สู้อัศจรรย์นัก ในกาลปางก่อนเมื่อตถาคตยังอบรมทานบารมีอยู่นั้น ตถาคตมิได้เอื้อเฟื้อเยื่อใย ได้สละบุตรภรรยายอดรักให้เป็นทาสของผู้อื่น อันนี้ควรเป็นที่น่าอัศจรรย์ ทรงตรัสเท่านั้นแล้วก็ดุษณีภาพนิ่งอยู่ พระภิกษุทั้งหลายจะใคร่รู้เรื่องราวจึงกราบทูลขอให้พระพุทธองค์ทรงตรัสเทศนา สมเด็จพระบรมศาสดาจึงทรงนำเรื่องราวที่ล่วงมาแล้วมาแสดงดังต่อไปนี้ว่า
อตีเต สุจิวตฺตินามนคเร ในกาลที่ล่วงมาแล้วแต่ปางหลัง ยังมีพระราชาองค์หนึ่งทรงพระนามว่าวิบุลราช ได้เสวยสมบัติ ณ พระนครสุจิวัตตี พระราชเทวีของพระเจ้าวิบุลนั้น ทรงพระนามว่าสุนทรี พระราชบุตรีของพระราชเทวีนั้น ทรงพระนามว่าสุจิกุมาร พระเจ้าวิบุลราชพระองค์นั้นเสวยราชสมบัติโดยยุติธรรม ทรงสร้างศาลาโรงทานถึง ๕ แห่ง บริจาคทรัพย์ให้เป็นทานวันละห้าแสนทุก ๆ วัน มนุษย์ชาวชมพูทวีปทั้งหลายนั้น ประหนึ่ง/*122จะไม่ต้องทำวานิชกรรมและเวชกรรมเลย แสนสบายรื่นรมย์อุดมไปด้วยโภคขันธ์หิรัญรัตน เสวยสุขสมบัติเพลินไปด้วยกามารมณ์
อเถกทิวสํ ภายหลัง ณ วันหนึ่ง พระเจ้าวิบุลราชเสด็จประทับอยู่ ณ วรปราสาท รับสั่งให้เปิดพระแกลออกแล้ว ทอดพระเนตรอิสริยสมบัติแล้วทรงรำพึงว่า เราทำทานภายนอกบริบูรณ์เต็มที่แล้ว บัดนี้เราประสงค์จะให้ทานภายในบ้าง หากว่าจะมีใครมาขอศีรษะหรือดวงตาและหัวใจและมังสะ เราจะฉะเชือดออกให้ทุกอย่าง อนึ่งหากว่าจะมีผู้เอ๋ยอ้างออกปากขอตัวเราเอาไปเป็นทาส เราอาจยอมตัวเราไปเป็นทาสให้เขาให้ตามประสงค์ เมื่อทรงดำริอยู่อย่างนี้ ที่นั้นมหาปถพีอันหนาแน่นได้สองแสนสี่หมื่นโยชน์ ก็ครวญครางหวั่นไหวอุปมัยเหมือนช้างซับมันอันร้องก้องไป ฉะนั้น พระยาภูเขาสิเนรุก็เอนอ่อน น้ำในสมุทรสาครก็กำเริบเป็นลูกคลื่น และฝอยฟอง มหาเมฆก็คำรนร้องอยู่เบื้องบน ยังฝนลูกเห็บให้ตกลงมาเกลื่อนกล่น สายฟ้าก็แลบอยู่เบื้องบนอากาศเวหา เหล่าเทพยดาตั้งแต่เบื้องต่ำตลอดขึ้นไปจนถึงพรหมโลก ก็พร้อมกันซ้องสาธุการเป็นโกลาหล อัศจรรย์ก็บันดาลดลเห็นประหลาดหลากต่าง ๆ ด้วยประการฉะนี้
เตน วุตฺตํ เพราะเหตุนั้น พระคันถรจนาจารย์จึงประพันธ์พระคาถาไว้ว่า
ตทา อารุยฺห ปาสาเท
โอโลเกตฺวา มหาสิรึ
สุทธจิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา
ทานํ ทาตุํ อจินฺตยิ
สีสํ สเจปิ จกฺขุฺจ
หทยฺจาปิ มํสกํ
ทเทยฺยํ กายํสาเวตฺวา
ยทิ โก ยาเจยฺย มม
สภาวํ จินฺตยนฺตสฺส
อกมฺปิตมสณฺิตํ
อกมฺปิตตฺถ ปถวี
สิเนรุวนวฏํสกา
พระคาถานี้เนื้อความเหมือนกันดังที่กล่าวมาแล้วในเบื้องหลัง ครั้งนั้นด้วยอำนาจพระบารมีของพระมหาสัตว์เจ้า พิภพท้าวโกสีย์แสดงอาการร้อนขึ้นทันใด ท้าวสหัสสนัยพิจารณาดูก็รู้เหตุทุกประการ จึงทรงจินตนาการว่า อ้อพระเจ้าวิบุลราชหน่อพุทธเจ้าเสด็จอยู่ในมนุษย์โลก ทรงอาโภคที่จะทำทานภายใน เราจักลงไปเพิ่มบารมีให้สมประสงค์ พระองค์จึงแปลงเพศเป็นพราหมณ์หนุ่มไปนั่งอยู่ ณ โรงทาน
/*123คราวนั้นเป็นเวลาเช้า พระเจ้าวิบุลราชทรงสรงและเสวยแล้วทรงเครื่องเสร็จ เสด็จทรงช้างพระที่นั่งพร้อมด้วยหมู่อำมาตย์ ครั้นถึงโรงทานแล้วเสด็จลงทรงตรวจตราจัดแจงแบ่งทานวัตรให้ปฏิคาหกอินทรพราหมณ์จึงยกมือบังคมไหว้ ยืนถวายพระพรชัยว่า ข้าแต่พระมหาราช ขอฝ่าพระบาทจงชนะ ขอฝ่าพระบาทจงชนะเถิด พระเจ้าข้า ราชาพระเจ้าวิบุลราชได้ทรงฟังดังนั้นทรงพระดำริพราหมณ์ผู้นี้มาเพื่อต้องการอะไร เราจักถามดูให้รู้แน่ เมื่อจะถามเหตุนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
หริตสรีโร ตวฺจ
ทสฺสนิโย สุรูปิโย
ปคฺคยฺห อฺชลิฺเจว
กึ มํ ยาจสิ พฺราหฺมณ
ความว่า ดูกรพราหมณ์ ท่านมีสรีรกายคล้ายทองคำธรรมชาติ รูปร่างสะอาดน่าใคร่ชม เจ้ามาประนมมือไหว้จะขออะไรกับเราหรือ อินทรพราหมณ์ได้ฟังราชดำรัสถามมีความยินดี เมื่อจะทูลขอพระราชเทวี จึงกราบทูลทุติยคาถาดังนี้ว่า
ยถา วาริวโห ปูโร
สพฺพกาลํ น ขียติ
เอวนฺตํ ยาจิตาคฺฉึ
เทวึ เม เทหิ ยาจิโต
ความว่า ห้วงแม่น้ำใหญ่อันเต็มเปี่ยมไปด้วยวารี มิได้มีเวลาถอยถดหมดไปฉันใด น้ำพระหฤทัยของพระองค์ก็ชุ่มชื่นด้วยทานเหมือนฉะนั้น ข้าพระบาทบากบั่นมาครั้งนี้ เพื่อจะขอรับพระราชทานพระเทวีของพระองค์ จงพระราชทานให้แก่ข้าพระบาทเถิด พระเจ้าข้า
ตํ สุตฺวา สมเด็จพระเจ้าวิบุลราชได้ทรงฟังดังนั้น มีพระหฤทัยเกษมสานต์ เปรียบปานดังคนยากได้รับพระราชทานทองคำหนักพันตำลึงแต่สำนักพระราชา พระองค์จึงตรัสตติยคาถานี้ว่า
ททามิ น วิกมฺปามิ
ยํ มํ ยาจสิ พฺราหฺมณ
สนฺตํ น ปติคุยฺหามิ
ทาเน เม รมตี มโน
ความว่า ดูกรพราหมณ์ เราจะให้มิได้ย่อท้อ ท่านออกปากขอสิ่งใดกับเรา สิ่งนั้นมีอยู่แล้วเราจะได้ช่อนเร้นเป็นอันไม่มี ใจของเรานี้ยินดีในทานการให้อยู่เป็นนิตย์ ทรงภาษิตคาถานี้แล้ว จึงให้เชิญพระราชเทวี/*124เข้ามาแล้วตรัสว่า แน่ะพระนางสุนทรีผู้เจริญ พราหมณ์ผู้นี้มาขอตัวพระน้องนาฏ เราตั้งใจปรารถนาพระสัพพัญญุตญาณ เรายังไม่ถึงสัพพัญญุตญาณตราบใด ขอพระน้องช่วยเพิ่มพูนบารมีของเราให้เต็มตราบนั้นเทอญ พระราชเทวีทรงฟังพระราชสามีตรัสดังนั้น มีพระหฤทัยเกษมสันต์ จึงตรัสประพันธ์คาถาดังนี้ว่า
มาสี ตุยฺหํ อหํ เทว
สามิโก มม อิสฺสโร
ยสฺสิจฺเฉ ตสฺส มํ ทชฺชา
วิกิเณยฺย หเนยฺย วา
ความว่า ข้าแต่เทวบพิตร หม่อมฉันคิดว่าเป็นข้าธุลีพระบาทพระองค์ ทรงราชอำนาจเป็นเจ้านายของหม่อมฉัน พระองค์ทรงพอพระหฤทัยจะประทานหม่อมฉันให้ผู้ใดไป พึงประทานให้ผู้นั้นตามพระประสงค์ หรือพระองค์จะไม่ทรงพระกรุณาปรานี จะซื้อขายและเข่นฆ่า หม่อมฉันสุนทรียอมสารภาพทุกสิ่งอัน
พระเจ้าวิบุลราชได้ทรงฟังเสาวณีย์ดังนั้น จึงทรงจับพระเต้าทองด้วยพระหัตถ์เบื้องขวา จับจูงหัตถ์พระราชเทวีด้วยพระหัตถ์เบื้องซ้าย แล้วหลั่งน้ำทักษิโณทกให้ตกลงเหนือมือพราหมณ์แล้วประกาศว่า แน่ะท่านพราหมณ์ ภรรยาผู้นี้เป็นยอดรักของเรา ก็แต่ว่าพระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักยิ่ง ๆ กว่าภรรยาของเรานับได้ร้อยเท่าพันเท่าแสนเท่า เราให้ภรรยาแก่ท่านนี้ ใช่เราจะปรารถนาสมบัติในมนุษย์และสวรรค์ชั้นอินทร์พรหม หรือสาวกภูมิปัจเจกภูมิก็หาไม่ เราตั้งใจปรารถนาจะสัพพัญญุตญาณอย่างเดียวเท่านั้น ทรงตรัสดังนี้แล้วก็มอบพระราชเทวีให้อินทรพราหมณ์ไป
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห เนื้อความอันใดยังมิได้ปรากฏสมเด็จพระสุคตศาสดา เมื่อพระองค์จะทรงประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
เทวึ หตฺเถ คเหตฺวาน
อุทกกมณฺฑลุํ คณฺหิ
ปสนฺนมนสงฺกปฺโป
ตสฺส เทวึ อทาสิ โส
เทวิยา ททมานาย
ปิยจิตฺเตน ปโมทิตา
ตสฺมา ปถวี กมฺปติ
สุเนรุวนวฏํสกา ฯ
/*125ความว่า พระเจ้าวิบุลราชพระองค์นั้น จับจูงพระราชเทวีไว้ในพระหัตถ์ข้างหนึ่ง จึงจับพระเต้าน้ำด้วยพระหัตถ์ข้างหนึ่ง มีพระหฤทัยผ่องใสมุ่งหมายสัพพัญญุตญาณ แล้วประทานพระราชเทวีแก่อินทรพราหมณ์ไป เมื่อทรงประทานราชเทวีไปแล้ว น้ำพระหฤทัยผ่องแผ้วปราโมทย์ยินดี เหตุดังนั้นปถพีก็หวั่นไหว ภูเขาแลเนาไพรก็น้อมยอดทอดกิ่งกวัดไกวประหนึ่งให้สาธุการ
อินทรพราหมณ์นำพระราชเทวีไปหน่อยหนึ่งจึงอันตรธานหายไป บัดเดี๋ยวใจก็แปลงเพศเป็นพราหมณ์คนอื่นอีกใหม่ กลับเข้ามาถวายพระพรชัยแล้วกราบทูลด้วยพระคาถาดังนี้ว่า
ยถา วาริวโห ปูโร
สพฺพกาลํ น ขียติ
เอวนฺตํ ยาจิตาคฺฉึ
ปุตฺตึ เม เทหิ ยาจิโต
ความว่า ห้วงแม่น้ำใหญ่อันเต็มไปด้วยวารี มิได้มีเวลาถอยถดหมดสิ้นไปข้อนี้ฉันใด น้ำพระหฤทัยของพระองค์ทรงชุ่มชื่นด้วยทานเห็นปานดังนั้น ข้าพระบาทบากบั่นมาปรารถนาจะขอรับพระราชทานราชธิดาของพระองค์ จงพระราชทานให้ข้าพระบาทเถิด พระเจ้าข้า
ตํ สุตฺวา สมเด็จพระเจ้าวิบุลราชได้ทรงฟังดังนั้น ทรงเกษมสันต์โสมนัสจึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ททามิ น วิกมฺปามิ
อิสฺสโร นย พฺราหฺมณ
สนฺตํ น ปติคุยฺหามิ
ทาเน เม รมตี มโน
ความว่า เรายอมยกให้มิได้ย่อท้อ ดูกรท่านพราหมณ์ เจ้าจงเป็นอิสรภาพนำราชบุตรีของเราไปตามความประสงค์สิ่งอื่นๆ ที่มีอยู่เจ้าต้องการ เราจะให้มิได้ปิดบังไว้ ใจของเรายินดีในทานการให้ฝ่ายเดียว
ตรัสดังนี้แล้วจึงให้เชิญพระราชธิดาเข้ามา ให้พระราชธิดาสรงและให้เสวยและทรงเครื่องแล้วจุมพิต เมื่อจะประทานให้เป็นสิทธิ์แก่พราหมณ์ไป จึงประกาศให้เทพยดาเป็นพยานด้วยพระคาถาดังนี้ว่า
/*126โภนฺโต เทวาสงฺฆาโย
สพฺเพ เทวา สมาคตา
ทานํ เม อนุโมทนฺตุ
ปุฺํ คณฺหนฺตุ อีทิสํ
ตสฺส ปุตฺติฺจ ทสฺสามิ
ปิยํ จิตฺเตน เทมิหํ
ปุตฺตมหสุภชาตึ
โพธิยาเยว การณา ฯ
ความว่า ข้าแต่ฝูงเทพยดาทั้งหลายผู้เจริญ ขอเชิญเทพยดาจงมาประชุมกันอนุโมทนาทานของข้าพเจ้า จงถือเอาส่วนบุญด้วยเทอญ บัดนี้ข้าพเจ้าจักให้ราชบุตรีเป็นที่รักทรงลักษณ์อันเลิศแก่พราหมณ์ไป เพื่อเหตุเป็นปัจจัยแก่พระโพธิญาณ ในอนาคตกาลภายหน้า ทรงประกาศดังนี้แล้วก็มอบราชบุตรีให้อินทรพราหมณ์ไป
คราวนั้นอัศจรรย์ก็บันดาลบังเกิดมีด้วยอำนาจทานบารมีของพระมหาสัตว์เจ้านั้น เพราะเหตุนั้นพระคันถรจนาจารย์จึงประพันธ์คาถานี้ว่า
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ
ตทาสิ โลมหํสนํ
ราชปุตฺติมุหิ ปทินฺนมฺหิ
เมทนี สมกมฺปถ
อจฺฉริยฺจ อาสิ โส
โฆโส วิปุโล มหา
ปุตฺตภริเย ปทินฺนมฺหิ
สกลสคฺคํ กมฺปถ
ความว่า ในคราวเมื่อพระเจ้าวิบุลราช ทรงประทานพระราชบุตรี ครั้งนั้นบันดาลให้เกิดขนพองสยองเกล้าแก่เหล่ามหาชน เมทนีดลก็หวั่นไหวอัศจรรย์ดลดาลเห็นหลากประหลาด เมื่อพระเจ้ามหาวิบุลราชประทานพระราชบุตรีกับพระราชเทวี เสียงบันลือลั่นสนั่นหวั่นไหวอยู่ไปมา ทั่วสรวงสวรรค์ชั้นฟ้าก็สยดสยองป่วนปั่นอยู่เนียรนาท พระเจ้าวิบุลราชทรงบำเพ็ญทานบารมีแล้ว น้ำพระหฤทัยผ่องแผ้วยังพระปีติยินดีให้เกิดขึ้นด้วยประการดังนี้
อถ สกฺโก ลำดับนั้นท้าวสักกเทวราชพาพระสุจีราชบุตรีไปหน่อยหนึ่ง จึงอันตรธานหายไปด้วยอานุภาพของพระองค์ แล้วทรงแปลงเพศเป็นพราหมณ์แก่คนอื่นใหม่ พราหมณ์แก่นั้นถือไม้เท้าผมหงอกขาว มีหนวดยาวเข้าไปนั่งอยู่ริมประตูพระราชวัง พระเจ้าวิบุลราชทอดพระเนตร์แล้ว เมื่อจะถามเหตุนั้นให้แจ้งชัดจึงตรัสพระคาถาดังนี้ว่า
/*127อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน
เกน วา ปน เหตุนา
อนุปฺปตฺโตสิ นครํ
ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต
ความว่า เราขอถามท่าน ท่านมาถึงเมืองนี้ด้วยเรื่องอะไร หรือด้วยเหตุการณ์อย่างไร เราถามท่านๆ จงบอกความนั้นแก่เราให้แจ้ง ณ บัดนี้
ท้าวโกสีย์พราหมณ์แปลงได้สดับราชดำรัสถามดังนั้นจึงกราบทูลว่า ข้าพระบาทเป็นคนแก่ชราเดินมาแต่ทางไกล ทราบว่าพระองค์ทรงดำรงอยู่ในสุจริตธรรมบำเพ็ญทานมิได้ย่อท้อ ข้าพระบาทอุตสาหะมายังสำนักของพระองค์ เจาะจงจะขอรับพระราชทานพระนครสุจิวัตตี ขอพระองค์ทรงพระปรานียกพระนครนี้ให้ข้าพระบาทเถิด พระเจ้าข้า
ตํ สุตฺวา พระเจ้าวิบุลราชโพธิสัตว์ได้ทรงฟังดังนั้นมีพระหฤทัยเกษมสันต์เต็มไปด้วยพระปีติ เมื่อจะพระราชทานรัชสิริแก่อินทรพราหมณ์ จึงตรัสประพันธ์คาถานี้ว่า
คณฺหาหิ ตว อิจฺฉมฺหิ
อิสฺสโร นย พฺราหฺมณ
มโนรถนฺเต ปูเรสฺสามิ
ทาเน เม รมตี มโน
ความว่า ดูกรพราหมณ์ ท่านต้องการพระนครเราจงถือเอาเถิด ท่านจงเป็นอิสรภาพปกครองต่อไป เราจักยังความปรารถนาของท่านให้สำเร็จบริบูรณ์เต็มที่ ใจของเรานี้ยินดีอยู่ในทานอย่างเดียวเท่านั้น ตรัสดังนี้พลางทางก็ทรงจับพระเต้าทองอันเต็มด้วยวารี ทรงหลั่งทักษิโณทกให้ตกลงเหนือมืออินทรพราหมณ์ เมื่อจะยกนครให้สิทธิ์ขาดจึงตรัสเป็นบาทพระคาถาดังนี้ว่า
อิทํ หิ นครํ มยฺหํ
สพฺพโลกสมิทฺธนํ
หตฺวาน นครํ อิทฺธํ
เขลปิณฺฑํ วิย ชาติ-
สํสารตรณตฺถาย
กามราคมหณฺณเว
สพฺเพ สตฺตา ปวตฺตาว
ปาปุณิสฺสามิ นิพฺพุตฺตึ
ความว่า แท้จริง เมืองของเรานี้สมบูรณ์กว่าเมืองบรรดามีในโลกนี้ เรายกเมืองอันสมบูรณ์ให้ อุปมัยเหมือนถ่มก้อนเขละออกจากชิวหาก็ว่าได้ หวังเพื่อจะให้ข้ามพ้นจากสงสารคือความเกิด บรรดาสัตว์ทั้งหลายอันเวียนเกิดตายอยู่ในห้วงใหญ่คือกามราคะนั้นมากนัก เราจักช่วยให้ถึงซึ่ง/*128พระนฤพานอันปราศจากกองทุกข์ ทรงตรัสดังนี้แล้วก็มอบพระนครให้แก่อินทรพราหมณ์ด้วยความยินดี
ท้าวโกสีย์เห็นมหัศจรรย์ดังนั้นจึงกราบทูลว่า พระองค์ผู้เป็นพุทธังกุรวงศ์ พระองค์จักได้ตรัสเป็นพระบรมโลกนาถเที่ยงแท้ ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระบาทหาใช่พราหมณ์โดยชาติไม่ ข้าพระบาทคือท้าวสหัสสนัย เห็นคุณความดีของพระองค์ จึงลงมาเพิ่มพระสัพพัญญุตญาณของพระองค์ให้เต็มบริบูรณ์ ขอพระองค์จงรับราชบุตรีและพระมเหสีไว้เทอญ พระเจ้าข้า กราบทูลดังนั้นแล้ว ก็ถวายพระราชบุตรีและพระมเหสีคืนแก่พระราชา ก้มศีรษะถวายคำนับแล้วเหาะขึ้นไปประดิษฐาน ณ กลางอากาศ ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห เนื้อความอันใดมิได้ปรากฏ สมเด็จพระสุคตศาสดาเมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสคาถานี้ว่า
ตสฺส สงฺกปฺปมฺาย
มฆวา เทวกุฺชโร
อากาสคคฺคเณ ตฺวา
อิทํ วจนมพฺรวิ
นินฺนาทิตา เต ปถวี
สทฺโท เต ติทิวงฺคโต
สมนฺตา วิชุตา อาคู
คิรีนฺจ ปติสฺสุตา
ตสฺส เต อนุโมทนฺติ
อุโภ นารทปพฺพตา
อินฺโท พฺรหฺมา ปชาปติ
โสโม ยโม เวสฺสวณฺโณ
สพฺเพ เทวา อนุโมทนฺติ
ทุกฺกรํ หิ กโรติ โส
ทุทฺททํ ททมานานํ
ทุกฺกรํ กมฺมกุพฺพตํ
อสนฺโต นานุกุพฺพนฺติ
สตํ ธมฺโม ทุรนฺวโย
ตสฺมา สตฺจ อสตฺจ
นานา โหติ อิโต คติ
อสนฺโต นิริยํ ยนฺติ
สนฺโต สคฺคปรายนา
ความว่า ท้าวมัฆวานเจ้าฟ้า ทรงทราบวาระน้ำจิตพระมหาสัตว์ผู้ทรงศรัทธาบริจาคอัชฌัตติกทาน ท้าวมัฆวานจึงโสมนัสตรัสสรรเสริญทานบารมี มหาปถพีก็กึกก้องหวั่นไหว เสียงซ้องสาธุการนั้นสนั่นทั่วพิภพเมืองสวรรค์ทุกชั้นฟ้า เทพยดาอินทร์พรหมยมราชท้าวเวสสวัณตบพระหัตถ์ให้ซึ่งอนุโมทนาทานบารมีของพระมหาสัตว์ แล้วชวนกันสรรเสริญว่าพระเจ้าวิบุลราชเจ้าเอ่ย ใครทำไม่ได้ ใครให้ไม่ได้ พระองค์ทำและให้ได้/*129ง่าย ๆ ถ้ามิใช่หน่อแนวพระชินสีห์แล้วทำไม่ได้เลยเป็นอันขาด ท้าวสักกเทวราชทำอนุโมทนาหานและชมเชยพระมหาสัตว์แล้ว ก็เสด็จกลับยังทิพยพิมานของพระองค์ ตมตถํ ปกาเสนโต สตถา อาห เนื้อความอันใดยังมิได้ปรากฏ สมเด็จพระสุคตศาสดา เมื่อประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสคาถานี้ว่า
อิทํ วตฺวาน มฆวา
เทวราชา สุชมฺปติ
โพธิสตฺตํ ถูตึ กตฺวา
สคฺคกายํ อปกฺกมิ
ความว่า ท้าวมัฆวานเทวราชสุชัมบดี ตรัสคาถานี้แล้วทำความสรรเสริญพระโพธิสัตว์เจ้าเสร็จ ก็เสด็จกลับยังโลกสวรรค์ สมเด็จพระเจ้าวิบุลราชนั้น ทรงบำเพ็ญทศพิธราชธรรมให้บริบูรณ์และบำเพ็ญบุญ มีทานเป็นต้น เมื่อสิ้นพระชนม์แล้วก็เสด็จไปยังเทวโลก
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึงประกาศอริยสัจซ้ำลงในที่สุดจบชาดกเทศนาเมื่อจบอริยสัจกถาลง พระองค์จึงประมวลซึ่งชาดกว่า ท้าวสักกเทวราชในครั้งนั้น ครั้นกลับชาติมาคือพระอนุรุทธเถระ พระนางสุนทรีราชมเหสีในกาลครั้งนั้น ครั้นกลับชาติมาคือพระพิมพายโสธรา พระสุจีราชบุตรีในกาลครั้งนั้น ครั้นกลับชาติมาคือกัณฑณเถรี ราชบริษัททั้งหลายในกาลครั้งนั้น ครั้นกลับชาติมาคือพุทธบริษัท พระเจ้าวิบุลราชในกาลครั้งพั้น ครั้นกลับชาติมาคือพระตถาคตนี้เทียวแล ฯ
จบวิบุลราชชาดก
๗. สิริจุฑามณิชาดก
ททามิ น วิกมฺปามีติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน ทานปารมึ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมครู เมื่อเสด็จอยู่ ณ พระเชตวันทรงพระปรารถนาทานบารมีของพระองค์ให้เป็นมูลเหตุ ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า ททามิ น วิกมฺปามิ ดังนี้เป็นต้น อนุสนธิ ในปัจจุบันนิทานมีปรากฏต่อไปนี้ว่า
วันหนึ่ง พระภิกษุทั้งหลาย ประชุมพูดกัน ณ โรงธรรมสภาดังนี้ว่า ดูกรท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระบรมครูของเราไม่อิ่มไปด้วยทานเลย เมื่อครั้งยังเป็นพระโพธิสัตว์อยู่นั้น พระองค์บำเพ็ญชีวิตทานอย่างอุกฤษฐ ครั้นได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ทรงประทานอริยมรรคอริยผลแก่เวไนยชนทั่วไปด้วยพระกรุณา สมเด็จพระบรมศาสดาเสด็จมาแล้ว ทรงตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลายพวกเธอประชุมพูดกันด้วยเรื่องอะไร ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลถวายให้ทรงทราบด้วยทุกประการ ตถาคตใช่จะยินดีด้วยทานในชาตินี้หาบมิได้ ในกาลปางก่อนตถาคตยังเป็นพระโพธิสัตว์อยู่นั้น ได้ฟันกายครึ่งหนึ่งให้เป็นทานแก่ยาจกผู้มาขอ แล้วพระองค์ทรงนำอดีตนิทานมาอ้างดังปรากฏต่อไปนี้ว่า
อดีเต พาราณสิมฺหิ สิริจุฑามณี นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ในกาลที่ล่วงมาแล้วแต่หนหลัง ยังมีพระราชานามว่าสิริจุฑามณีดำรงราชสมบัติ ณ เมืองพาราณสี พระอัครมเหสีของพระราชานั้น ทรงพระนามว่าปทุมาวดี นางปทุมาวดีมีพระราชโอรสพระนามปรากฏว่าจันทกุมาร พระเจ้าจุฑามณีทรงเสวยราชสมบัติโดยชอบธรรม โปรดให้สร้างโรงทานขึ้นหกแห่ง ทรงบริจาคทรัพย์บำเพ็ญทานวันละหกแสนทุกๆวัน ครั้นถึงเวลาเช้าพระเจ้าสิริจุฑามณีทรงให้โอวาทแก่มหาชนมีอำมาตย์เป็นต้น ให้ทำกุศลคือทานแลศีล ส่วนพระองค์สรงแล้ว/*131ทรงเครื่องเสร็จเสด็จขึ้นหลังมงคลหัตถีชื่อบุณฑริก มีหมู่อำมาตย์แวดวงเป็นบริวารเสด็จไปสู่ทานศาลา ทรงแจกทานแก่ยาจกด้วยพระหัตถ์ตามสมควรส่วนทานนี้เหลืออยู่ ทรงมอบให้หมู่อำมาตย์แจกต่อไปโดยนัยนี้เสมอมา
วันหนึ่ง พระเจ้าจุฑามณีราช ตื่นบรรทมแต่เวลาเช้า ทรงประทับนั่งรำพึงไปว่า เราอยากจะให้อัชฌัตติทานภายใน ถ้าหากจะมียาจกคนใด มาขอจักษุศีรษะและหัวใจก็ดี หรือจะขอเนื้อและเลือดหรือสรีระครึ่งหนึ่งและของทั้งหมด เราจักเชือดและปลิดปลดออกให้แก่ยาจกผู้นั้นไปทำให้เป็นปัจจัยแก่สัพพัญญุตญาณ
คราวนั้นอัศจรรย์บันดาลบังเกิดมี มหาปถพีอันหนาได้สองแสนสี่หมื่นโยชน์ ก็อุโฆษณ์ครวญครางอย่างเสียงช้างร้องฉะนั้น ขุนเขาสิเนรุก็น้อมยอดทอดมาข้างเมืองพาราณสี มีอุปมาดังยอดหวายอันถูกไฟลนฉะนั้น สาครสมุทรก็ป่วนปั่นเป็นลูกคลื่น เทพยดาอินทร์พรหมก็ระดมกันให้สาธุการ เสียงสนั่นโกลาหลแต่ปถพีดลถึงพรหมโลกเป็นที่สุด เตน วุตฺตํ เพราะเหตุนั้น พระคันถรจนาจารย์ ท่านจึงประพันธ์พระคาถานี้ว่า
สิริจุฑามณี นาม
โสหํ รชฺชมการยึ
ตทาหํ นิสชฺช ปาสาเท
ทานํ หาตุํ วิจินฺตยึ
หทยํ ทเทยฺยํ จกฺขุํ
มํสํปิ รุธิรํปิ จ
ทเทยฺยํ กายํ สาเวตฺวา
ยทิ โกจิ ยาเจยฺย
สกตฺตภาวํ จินฺตยสฺส
อกมฺปิตมสณฺิตํ
อกมฺปิตตฺถ ปถวี
สิเนรุวนฏํสกา
ความในพระคาถานี้ มีเนื้อความเหมือนที่กล่าวมาแล้ว
คราวนั้น พิภพของท้าวสักกเทวราช แสดงให้มีอาการร้อนรนขึ้นทันที ท้าวโกสีย์จึงใคร่ครวญดูว่า ใครหนอจะเป็นเทวดาหรือมนุษย์ ผู้ปฏิบัติชอบในบิดามารดาหรือประพฤติมั่นในพรหมจรรย์ มาทำเราให้ไหวหวั่นที่นั่งดังนี้ ท้าวโกสีย์ทรงทราบแล้วมีพระหฤทัยผ่องแผ้วว่า พระเจ้าสิริจุฑามณีหน่อแนวพระพุทธเจ้าในภายหน้า เราควรจะไปเพิ่มทานบารมีให้พระองค์ได้ตรัสโดยเร็วดังนี้ ท้าวโกสีย์จึงเสด็จยังเมืองพาราณสีทรงละเสียซึ่งรูปเป็นพระอินทร์ นฤมิตให้เป็นรูปพราหมณ์มีกายครึ่งหนึ่ง จึงสถิตอยู่ ณ หน้าพระลาน ยกมือประสานแล้วร้องถวายชัยมงคลว่า ข้าแต่พระมหาราช ขอฝ่าพระบาทจงชนะเถิด พระเจ้าข้า
/*132พระเจ้าจุฑามณี ทรงฟังอินทรพราหมณ์ถวายชัยมงคลดังนั้น จึงเสด็จออกประทับข้างหน้าปราสาท ทอดพระเนตรอินทรพราหมณ์อันมีกายครึ่งหนึ่ง จึงเสด็จลงตรงเข้าใกล้ กลั้นน้ำพระเนตรไว้มิได้ เมื่อจะตรัสถามอินทรพราหมณ์ให้ได้ความชัดจึงตรัสพระคาถานี้ว่า
อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน
เกน วา ปน เหตุนา
อนุปฺปตุโตสิ เม รฏฺํ
ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต
ความว่า เราขอถามท่าน ท่านมาถึงบ้านเมืองเรา ด้วยเรื่องราวและเหตุผลเป็นอย่างไร เราถามท่าน ๆ จงบอกเรื่องราวนั้นให้เราทราบ ณ กาลบัดนี้
ท้าวโกสีย์ผู้พราหมณ์แปลง แกล้งทำกายให้สั้นงกงัน ยกมือขึ้นอภิวันทน์ กราบทูลคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
ยถา วาริวโห ปูโร
สพฺพการํ น ขียติ
เอวนฺตํ ยาจิตาคฺฉึ
อฑฺฒสรีรํ เม เทหิ ยาจิโต
ความว่า ห้วงมหานทีอันเปี่ยมด้วยวารีมิได้รู้ขาดฉันใด น้ำพระหฤทัยของพระองค์ก็เต็มอยู่ด้วยบริจาคทานมีอาการฉันนั้น ข้าพระบาทมุ่งมาดมาครั้งนี้ จะขอรับพระราชทานพระกายของพระองค์สักซีกหนึ่ง ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาพระราชทานให้เถิด พระเจ้าข้า
พระเจ้าสิริจุฑามณี มีพระหฤทัยยินดียิ่งนัก ราวกะว่าจักได้พระสัพพัญญุตญาณในวันรุ่งเช้า หรือราวกะว่ายาจกคนจนแบมือออกขอทรัพย์ และมีผู้นับเงินพันหนึ่งส่งให้ทันทีก็ดีใจฉันนั้น เมื่อพระองค์จะยังชนชาวนครให้บันลือลั่น จึงตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
ททามิ น วิกมฺปามิ
ยํ มํ ยาจสิ พฺราหฺมณ
สนฺตํ น ปติคุยฺหามิ
ทาเน เม รมตี มโน
ความว่า แน่ะท่านพราหมณ์ ท่านขอสิ่งใดกะเรา ๆ จะให้สิ่งนั้นแก่ท่านไม่ท้อถอย เรามิได้ปิดบังไว้ซึ่งสิ่งของที่มีอยู่เลย แน่ะพราหมณ์เอ๋ย ใจของเรานี้ยินดีในการให้เป็นเบื้องหน้า
/*133แล้วพระองค์จึงตรัสว่า แน่ะท่านตาพราหมณ์ ท่านจงคอยท่าเราอยู่ที่นี่ก่อน จึงเสด็จขึ้นบนปราสาทให้มหาชนมีอำมาตย์เป็นต้นมาประชุมพร้อมกันแล้ว ให้เชิญนางปทุมาวดีราชเทวีกับพระจันทกุมารโอรสเข้าเฝ้า ทรงจุมพิตกอดรัดแล้วตรัสว่า ดูกรปิยบุตรยอดรักของบิดา พ่อจงอย่าได้ประมาท จงอุตส่าห์ให้ทานรักษาศีล บิดาจักบำเพ็ญอัชฌัตติกทานในวันนี้ แล้วเชิญพระราชโอรสขึ้นประทับเหนือรัตนบัลลังก์ ทรงหลั่งน้ำด้วยพระเต้าทองคำ ทำราชพิธีอภิเษกแล้วมอบราชสมบัติให้พระราชโอรสจันทกุมารในกาลครั้งนั้น
เมื่อพระบรมโพธิสัตว์ มอบราชสมบัติให้ราชโอรสเสร็จแล้ว จึงเสด็จไปยังสำนักอินทรพราหมณ์ ทอดพระเนตรอากาศแล้วประกาศด้วยสัจจวาจาว่า ข้าแต่เทพยดาทั้งหลายผู้เจริญขอเชิญหมู่เทพยดาจงมาพร้อมกันฟังคำข้าพเจ้า บัดนี้ข้าพเจ้าจะบริจาคชีวิตให้เป็นทานโดยความประสงค์แก่พระโพธิญาณเท่านั้น แล้วทรงอธิษฐานว่า ธรรมเนียมพระมหาสัตว์แต่ปางก่อน ย่อมถึงพระสัพพัญญุตญาณด้วยเบญจมหาบริจาคเที่ยงแท้ ด้วยความสัจจริงอันนี้แล ขอเลื่อยตกลงมา ณ บัดนี้
ในขณะนั้น ด้วยกำลังอธิษฐานบารมีของพระมหาสัตว์ มียักษ์สองตนรูปร่างน่ากลัว มีเขี้ยวใหญ่ฟันยาวแดงนัยน์ตาแดง ขนคิ้วและผมหนวดก็แดง ถือเลื่อยอันคมกล้าแหวกแผ่นดินผุดขึ้นมายืนอยู่ตรงหน้าพระที่นั่ง พวกมนุษย์ทั้งหลายเห็นมหายักษ์สองตนนั้น ตกใจกลัวจนตัวสั่นพากันหนีไปไกล พระราชาสิริจุฑามณี ทอดพระเนตร์มหายักษ์แล้วตรัสว่า ดีแล้วมหายักษ์ ท่านจงอนุโทนาอัชฌัตติกทานของเรา ๆ ต้องการจะให้ร่างกายของเราซีกหนึ่งแก่พราหมณ์เฒ่า ท่านจงกรุณาแก่เรา ช่วยเลื่อยกายเราตั้งแต่ศีรษะถึงบาทา ผ่าออกให้เป็นสองส่วน เราจักให้แก่พราหมณ์ส่วนหนึ่งเหลือจากนั้นท่านจงกินเถิด
มหายักษ์ทั้งสองนั้นรับราชบัญชาว่าสาธุแล้ว ก็เข้าไปยืนอยู่ใกล้พระมหาสัตว์ๆ ทรงจับเลื่อยลูบดู เมื่อจะประกาศให้หมู่เทพยดาทราบจึงทอดพระเนตรอากาศตรัสว่า ข้าแต่เทพยดาเจ้าทั้งหลายผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้บริจาคตัวให้เป็นทานในครั้งนี้ จะปรารถนาสมบัติมนุษย์สมบัติอินทรพรหมและบรมจักรพรรดิก็หาไม่ และจะปรารถนาปัจเจกพุทธสมบัติและสาวกสมบัติหาบมิได้ ขอให้เป็นปัจจัยแก่พระสัพพัญญุตญาณสิ่งเดียวเท่านั้น เมื่อสำเร็จพระสัพพัญญุตญาณแล้ว จักช่วยปลดเปลื้องสัตว์โลกให้พ้นจากสังสารทุกข์ด้วยประการฉะนี้
/*134คราวนั้น หมู่เทพนิกรก็เอิกเกริกเป็นโกลาหล มหาชนมีอำมาตย์เป็นต้น พากันมาประชุมอยู่เกลื่อนกล่น เอามือทุบอกสยายผมร้องเสียงหวีดกรีดกราด ประหนึ่งว่าจะขาดใจ มหายักษ์ก็ผ่าพระเศียรพระมหาสัตว์ด้วยคมเลื่อย ดูน่าเวทนา
พระนางปทุมาวดีเทวี และพระจันทกุมารราชโอรส ทรงพระกำสรดโศกาตรงเข้ากอดพระบาทาไว้ ทรงกรรแสงร่ำไห้ด้วยประการต่างๆ เมื่อคมเลื่อยหยั่งถึงพระนลาต พระโลหิตก็ไหลสาดออกมาน่าสะดุ้งหวาดเสียวใจ
ในสมัยกาลนั้น เทพยดาทั้งหลายซึ่งประชุมอยู่นั้นกันโบกธงอยู่ไสว เสียงเทพมโหรธึกดังกึกก้องสนั่นไป ฝนดอกไม้ตกลงมาเกลื่อนกลาด
สายฟ้าบนอากาศก็แลบอยู่ไปมา หมู่เทพยดาทำบูชาด้วยสักการมีประทีป ธูปและดอกไม้เป็นต้น
ครั้นเมื่อคมเลื่อย ล่วงเลยพระนลาตถึงพระโอษฐ์แล้ว พระมหาสัตว์ยังตรัสสอนมหาชนว่า อย่าได้พากันเศร้าโศกร่ำไรเลย เมื่อคมเลื่อยล่วงเลยถึงพระศอ ทุกขเวทนามีกำลังกล้าเกิดขึ้นมาก แต่พระองค์หากอดกลั้นไว้ยังตรัสสรรเสริญคุณพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ เมื่อคมเลื่อยล่วงเลยไปใกล้หัวใจ พระองค์ได้ตรัสบอกมหายักษ์ว่า ให้ช่วยตัดให้ดีดี มหายักษ์ก็เลื่อยให้เลี่ยงหัวใจ เลยไปถึงพระอุทรตลอดไปเบื้องต่ำ ทำให้เป็นสองซีกสองส่วน ควรน่าจะพิศวงพระองค์จะได้สิ้นพระชนม์ก็หาไม่
ครั้งนั้น พระนางปทุมวดีราชเทวีกับพระโอรส และพวกอำมาตย์ราชเสวกทั้งมหาชน ล้มสลบลง ณ ปถพี พระเจ้าสิริจุฑามณี จึงตรัสประทานสรีระซีกหนึ่งแก่อินทรพราหมณ์ ๆ รับเอามาประกบเข้ากับร่างกายของตน ที่นั้นเทพยดาพร้อมกันทำสาธุการขึ้นอีกหนหนึ่ง ดุจนัยที่กล่าวแต่เบื้องต้น
คราวนั้น ท้าวสักกเทวราชทำสกนธ์กายของพระมหาสัตว์ให้ติดสนิทคืนเหมือนอย่างเก่า พระมหาสัตว์เจ้าทรงอุฏฐาการประทับนั่ง พระมังสังงามดุจรูปหล่อด้วยทองคำ ท้าวสักกเทวราชทราบว่า พระมหาสัตว์มีอัธยาศัยอันผ่องแผ้ว แล้วจึงสรรเสริญพระมหาสัตว์เจ้าว่า ข้าแต่มหาราช พระองค์ทรงบำเพ็ญทานครั้งนี้พร้อมด้วยเจตนาสามคือเมื่อเริ่มจะให้และเมื่อให้อยู่และให้แล้ว มีน้ำพระหฤทัยผ่องแผ้ว ขอพระองค์ทรงอิ่มด้วยทานเพียงนี้เถิด พระเจ้าเทวราชทำสาธุการพระมหาสัตว์แล้ว จึงลากลับยังไพชยนตพิมานด้วยประการฉะนี้
/*135ในลำดับนั้น ท้าวสามนตราชมีอำมาตย์เป็นต้น และมหาชนมีคหบดีเป็นอาทิ ได้ฟื้นสติขึ้นมาปรกติแล้ว พร้อมกันทำสาธุการเป็นโกลาหลหน่อพระทศพลทรงบำเพ็ญทานแล้ว เมื่อถึงพระชราจึงออกไปบรรพชาถือเพศเป็นฤษีอยู่ในไพร ทำฌานให้เกิดขึ้นมิได้เสื่อม ครั้นนั้นพระชนมายุแล้ว จึงเสด็จไปยังพรหมโลกพิมาน
---
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้วตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลายตถาคตจะได้ยินดีด้วยทานในกาลบัดนี้หาบมิได้ แม้แต่กาลปางก่อนตถาคตบริจาคอัชฌัตติกทานมาแล้วอย่างนี้ พระองค์จึงประมวลชาดกว่า นางปทุมาวดีราชเทวีในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระราหุล บริษัททั้งหลายในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพุทธบริษัท พระเจ้าสิริจุฑามณีในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือโลกนาถตถาคต มีพุทธพจน์ให้จบลงด้วยประการฉะนี้
จบสิริจุฑามณิชาดก
๘. จันทราชชาดก
/*136น โมเจมีติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต สตฺตโมจนํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อพระองค์ทรงประทับอยู่ ณ พระเชตวันวิหาร ทรงพระปรารภความปลดเปลื้องสัตว์จากทุกข์ให้เป็นเหตุ จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า น โมเจมิ ดังนี้เป็นอาทิ
อนุสนธิปัจจุบันนิทานมีพิสดารว่า วันหนึ่งพระภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมกัน ณ โรงธรรมสภา พากันสรรเสริญพระบารมีพระผู้มีพระภาคเจ้า สมเด็จพระบรมศาสดาเจ้าของเราทั้งหลาย เมื่อพระองค์ทรงบำเพ็ญพระบารมีอยู่ ก็เพื่อจะปลดเปลื้องสัตว์ให้พ้นจากสงสารทุกข์เป็นเบื้องหน้า ครั้งนั้นสมเด็จพระบรมศาสดาเสด็จออกจากคันธกุฎีไปประทับ ณ โรงธรรมสภา มีพระพุทธฎีกาตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เธอทั้งหลายประชุมพูดกันด้วยเรื่องราวอะไร ครั้นภิกษุทั้งหลายกราบทูลตามมูลนัยที่สนทนากันให้ทรงทราบแล้ว จึงมีพุทธดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตถาคตจะได้ปลดเปลื้องสัตว์ออกจากทุกข์แต่เดี๋ยวนี้ก็หาไม่ ในกาลปางก่อนตถาคตเป็นพระโพธิสัตว์มีปัญญายังอ่อนจรไปกับพวกพาณิช เคยปล่อยสัตว์ให้รอดชีวิตมาเป็นอันมาก ทรงตรัสดังนี้แล้วก็นิ่งอยู่ ภิกษุทั้งหลายจะใคร่รู้เรื่องราวจึงกราบทูลอาราธนาให้ทรงตรัสเทศนาต่อไป สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำเรื่องราวที่ล่วงแล้วมาอ้าง ดังจะกล่าวต่อไปนี้ว่า
อตีเต พาราณสิยํ เอโก วานิโช ธนโก นาม วสติ ในกาลที่ล่วงแล้วแต่หลัง ยังมีพ่อค้าผู้หนึ่งชื่อว่าธนกะอยู่ ณ เมืองพาราณสี ภรรยาของนายธนกะพ่อค้านั้นชื่อว่านันทา นายพ่อค้าผู้นั้นเป็นใหญ่กว่าพ่อค้าห้าร้อย คราวนั้น พระบรมโพธิสัตว์เสด็จอยู่ ณ /*137ดาวดึงสพิภพ เมื่อสิ้นอายุแล้วจุติลงมาถือปฏิสนธิในครรภ์แห่งนางนันทา ๆ ทรงไว้ซึ่งครรภ์พอครบกำหนดสิบเดือน คืนวันหนึ่งเป็นเวลาจวนจะใกล้รุ่ง นางนันทานั้นฝันไปว่า มีดาบสองค์หนึ่งเหาะลงมาทางอากาศ ถือเอาจันทรมณฑลมาวางไว้ในมือของนาง ๆ จึงตื่นขึ้นแล้วก็คลอดบุตรเป็นผู้ชาย นางดีใจว่าได้ลูกอันประเสริฐเพราะฝันเห็นแล้วนั้น จึงให้นามบุตรว่าจันทกุมาร ๆ เจริญรุ่งขึ้นโดยลำดับมีอายุนับได้ ๑๖ ปี เป็นที่รักที่ยินดีชอบใจของชนทั่วไป และได้เรียนรอบรู้ศิลปศาสตร์ทั้งปวงจนชำนิชำนาญ
คราวนั้น พวกพ่อค้าห้าร้อยจะพากันไปค้าขาย ณ เมืองสุวรรณภูมิ ฝ่ายจันทกุมารนั้นจึงกราบไหว้มารดาบิดาขอลาว่า ข้าพเจ้าจักไปค้าขาย ณ เมืองสุวรรณภูมิกับพ่อค้าห้าร้อย มารดาบิดาจึงห้ามว่า ดูกรพ่อๆอย่าไปเลย พ่ออย่าละทิ้งมารดาบิดาเสียเลย ดูกรพ่อ ชื่อว่าท้องทะเลมีความสะดวกน้อยนัก บางคราวก็สะดวก บางคราวก็ไม่สะดวก ทั้งอันตรายก็มีมาก ลูกรักของมารดาบิดาพ่ออย่าไปเลย เมื่อห้ามอยู่ฉะนี้จึงกล่าวคาถาดังนี้ว่า
หาหา ปิยปุตฺตก
หาหา ปิยหทย ตาต
มา โน ปหาย ปุตฺตก
ตาต มา โน จ ฉทฺเทหิ
ความว่า ฮือ ฮือ ลูกรักเสมอด้วยดวงใจของบิดามารดา พ่อเป็นลูกผู้เดียวเท่านี้ ขอพ่ออย่าละทิ้งมารดาบิดาไปเสียเลย จันทกุมารจึงตอบว่า ข้าแต่บิดามารดา ๆ อย่าห้ามข้าพเจ้าเลย ข้าพเจ้าจักไปกับพวกพาณิชให้จงได้ มารดาบิดาไม่อาจห้ามไว้ได้จึงอนุญาตว่า พ่อจักไปก็ไปตามใจเทอญ จันทกุมารรับคำอนุญาตแล้วก็กราบไหว้บิดามารดาด้วยปัญจางคประดิษฐ์ทั้งห้า ถือเอาซึ่งทรัพย์ตามสมควรแล้วลาไป
ครั้นถึงวันฤกษ์งามยามดี จันทกุมารนั้นก็ขึ้นไปอยู่ในเรือสำเภาลำใหญ่ไปพร้อมกับด้วยพวกพ่อค้าทั้งหลาย สำเภาใหญ่นั้นแล่นไปถึงฝั่งตำบลหนึ่งจึงให้จอดเรือพักอยู่ที่นั้น จันทกุมารเห็นมหาชนเขาไปตลาดกัน จึงลงเรือขึ้นไปบนตลาดขายของ เห็นมหาชนเขาขายสัตว์ต่างๆ จึงซื้อหนูและค่างเป็นเป็นมาใส่เรือไว้ ครั้นเคลื่อนเรือจากฝั่งนั้น ใช้ใบแล่นต่อไป ถึงฝั่งอื่นก็ให้จอดเรือเข้าอีก จันทกุมารเห็นตลาดขายของก็ขึ้นไปเลือกซื้อตะกวดและงูเป็นเป็นอีกนำมาใส่ไว้ในเรือ พวกพ่อค้าทั้งหลายเห็นสัตว์เหล่านั้นจึงถามว่า ดูกรพ่อจันทกุมาร ท่านซื้อสัตว์เป็นนี้มาเพื่อต้องการอะไร ข้าแต่พาณิชทั้งหลายผู้เจริญ ข้าพเจ้าซื้อสัตว์เป็นนี้/*138มาปรารถนาจะเอาไปปล่อย ดูกรพ่อจันทกุมาร ธรรมดาพ่อค้าเขาค้าขายก็หมายจะให้ได้ทรัพย์มาก ก็ตัวท่านกลับมาซื้อสัตว์ปล่อยหน่อยทรัพย์ของท่านก็จักพินาศหมดไป ท่านเป็นคนโง่เสียแล้ว ข้าแต่ท่านพาณิชทั้งหลายข้าพเจ้าหาใช่คนโง่ไม่ ท่านทั้งหลายนั่นแหละเป็นคนโง่ เพราะเหตุใดเล่า เพราะว่ามหาชนคนที่ปล่อยสัตว์ ย่อมได้คุณสมบัติมีอายุยืนยาวเป็นต้น บัณฑิตชนย่อมสรรเสริญผู้ปล่อยสัตว์ ชนที่ได้ทำบุญแล้วมีปล่อยสัตว์เป็นต้น ย่อมจะเสวยผล คือความสุขยิ่งยิ่ง ฝ่ายชนที่ไม่ได้ทำบุญแล้วย่อมถึงซึ่งความพินาศใหญ่
พวกพาณิชทั้งหลายไม่อาจห้ามจันทกุมารนั้นได้ ก็พากันแล่นเรือต่อไป พระมหาสัตว์คือจันทกุมารเห็นภูเขาลูกหนึ่ง สูงใหญ่งดงามตั้งอยู่ริมฝั่งสมุทรจึงคิดว่า ภูเขาลูกนี้จักมีสมณะผู้ครองศีลอยู่เป็นแน่ เราควรจะนำสัตว์ที่ซื้อมาไปปล่อยไว้ยังสำนักแห่งสมณะนั้น มีพระเถระองค์หนึ่ง ประสงค์จะทำความสงบจิต มานั่งเจริญภาวนาอยู่ ณ ที่สบายในภูเขานั้น
พระมหาสัตว์เห็นพระเถระเจ้าแล้ว มีความเลื่อมใสเดินเข้าไปใกล้นั่งลงกราบไหว้แล้วปราศรัยว่า ข้าแต่พระเถระผู้เจริญพระผู้เป็นเจ้ามานั่งอยู่ ณ ที่นี้ต้องการอะไร ฯ ดูกรอุบาสก เราทำความเพียรเพื่อจะทำความสงบจิต จึงมานั่งอยู่ ณ ที่นี้ พระมหาสัตว์เห็นเหงื่อไหลโทรมทั่วร่างกายพระเถระจึงพูดว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องการจะทำบุญ ฯ ดูกรอุบาสก เชิญท่านทำบุญเถิด พระมหาสัตว์จึงตักเอาน้ำมาแปดหม้อ ให้พระเถระสรงน้ำ แล้วถวายข้าวน้ำและหมากพลู จุดตามประทีปอีกแปดดวงถวายพระเถระ แล้วแก้สัตว์เป็นที่ซื้อมาปล่อยไว้ ณ สำนักพระเถระ ยกมือประนมไหว้เมื่อจะตั้งไว้ซึ่งความปรารถนา จึงกล่าวพระคาถาดังนี้ว่า
ภนฺเต เถร จ อุตฺตม
สุณาถ มม วจนํ
พนฺธนา สตฺตโมจนํ
บุฺกมฺมํ กตํ มยา
อิมินา ปุฺกมฺเมน
พุทฺโธ โหมิ อนาคเต
ชาติปารํ ตริสฺสามิ
สนฺตาเรสฺสํ สเทวกํ
ธมฺมนาวํ สมาธรุยฺห
อุทฺธริสฺสามิ ชนตํ
ความว่า ข้าแต่พระเถระผู้เจริญ พระผู้เป็นเจ้าผู้สูงสุดในพระพุทธศาสนา จงฟังถ้อยคำปรารถนาของข้าพเจ้าดังนี้ว่า บุญกรรมคือปล่อยสัตว์/*139ให้พ้นจากที่คุมขังข้าพเจ้าได้ทำแล้ว ด้วยบุญกรรมอันนี้ ขอให้ข้าพเจ้าได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งในภายหน้า ข้าพเจ้าจักข้ามไปให้พ้นฝั่ง คือชาติและรื้อขนประชุมชนกับทั้งเทพยดา บรรทุกให้เต็มธรรมนาวาแล้ว นำข้ามส่งให้ถึงฝั่งคือพระนฤพาน ด้วยประการดังนี้
พระเถระได้ฟังดังนั้น มีจิตเกษมสานต์ เมื่อจะทำอนุโมทนาทานจึงกล่าวพระคาถาดังนี้ว่า
ยํ ย ปตฺถิตํ ตุยหํ
ตํ ตํ สพฺพํ สมิชฺฌตุ
อิมินา ปุฺกมฺเมน
พุทฺโธ โหหิ อนาคเต
ชาติปารํ ตริตฺวาน
สนฺตาเรหิ มหาชนํ
ธมฺมนาวํ สมารุยฺห
ปาปุณิสฺสสิ นิพฺพานํ
ความว่า ความปรารถนาท่านตั้งไว้ด้วยกายวาจาใจอย่างใด ๆ ขอความปรารถนาอย่างนั้น ๆ ทั้งหมด จงสำเร็จมโนรถของท่านที่ตั้งไว้ด้วยบุญกรรมอันนี้ ขอให้ท่านได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งในภายหน้า ท่านข้ามถึงฝั่งอันเป็นที่สุดของชาติได้แล้ว ขอท่านช่วยขนมหาชนบรรทุกให้เต็มธรรมนาวา แล้วพาข้ามส่งให้ถึงพระนิพพานด้วยเทอญ
พระมหาสัตว์จึงทำปทักษิณและกราบไหว้พระเถระเจ้าแล้วก็ลากลับลงจากภูเขา ขึ้นสู่สำเภาแล่นไปกับด้วยพ่อค้าทั้งหลาย เรือสำเภานั้นครั้นแล่นไปยังท่ามกลางสมุทร ก็โคลงเคลงด้วยกำลังลมพัดกล้า พระมหาสัตว์ทราบชัดแล้วว่าเรือสำเภาจักแตกแน่ จึงรีบบริโภคอาหารที่มีรส แล้วพระองค์เอาผ้าเนื้อดีมาสองผืน ชุบนำมันเสียแล้วนุ่งผูกพันเข้าไว้ให้มั่นคง ประสงค์จะให้มีกำลังว่ายน้ำ มหาชนา มหาชนบรรดาอยู่ในเรือสำเภานั้น กลัวความตายพากันร้องไห้ร่ำไรต่าง ๆ พระมหาสัตว์จึงปีนขึ้นไปนั่งอยู่ ณ เสากระโดงทางศีรษะเรือ เมื่อเรือแตกจะจมลงพระองค์ก็โดดไปด้วยกำลังแรง ข้ามพ้นฝูงปลาทั้งหลายไปได้ มหาชนทั้งหลายก็เป็นภักษาหารแห่งฝูงสัตว์มีปลาเป็นต้น
วันที่สำเภาแตกนั้นเป็นวันอุโบสถ พระมหาสัตว์แลดูเบื้องบนก็ทราบว่าวันนี้เป็นวันอุโบสถแน่ พระองค์ทรงบ้วนปากแล้ว สมาทานอุโบสถศีล ตั้งสติมั่นคงระลึกอยู่ในองค์ศีลเป็นอันดี
/*140คราวนั้น พระมหากษัตริย์ครอบครองสมบัติ ณ จังหวัดสุวรรณภูมิทรงประชวรหนัก แพทย์ไม่สามารถจะรักษาให้หายได้ถึงสิ้นชีพสวรรคาลัยในวันเดียวกันเมื่อเรือสำเภาแตกนั้น
ในระหว่างนั้น นางเทพยดาชื่อมณีเมขลา ท้าวโลกบาลทั้งสี่ตั้งไว้ให้เป็นพนักงานรักษามหาสมุทร สำหรับอนุเคราะห์คนที่ควรอนุเคราะห์ เช่นบุคคลกอบด้วยคุณมีการปฏิบัติบิดามารดาเป็นต้น นางมณีเมขลาคิดว่าเราจะไปตรวจตราดูตามท้องมหาสมุทร คิดแล้วก็เที่ยวตรวจไป เห็นพระมหาสัตว์กำลังว่ายน้ำข้ามสมุทร มีพรรณกายบริสุทธิ์งดงาม เมื่อจะถามพระมหาสัตว์เจ้าจึงกล่าวคาถานี้ว่า
โกยํ มชฺเณ สมุทฺทสฺมึ
อปสฺสํ ติรมารุเยห
กี ตฺวํ อตฺถวสํ ตฺวา
เอวํ วายมเส ภูสํ
ความว่า ท่านนี้เป็นคนอย่างไร เมื่อยังไม่เห็นฝั่งมีที่ไหน ท่านมาเพียรว่ายน้ำอยู่ ณ ท่ามกลางสมุทรนี้ทำไม หรือท่านรู้จักอำนาจประโยชน์คุณอันใด จึงพยายามว่ายน้ำอยู่อย่างนี้เป็นนักเป็นหนา พระโพธิสัตว์เจ้าได้ฟังนางมณีเมขลาถามดังนั้น เมื่อจะแสดงความให้แจ้งชัด จึงตรัสคาถานี้ว่า
อหํ นิสมฺม วตฺตํ โลกสฺมึ
เทวเต สุโณหิ เม
โย ปมชฺชนฺติ โลกสฺมึ
พหู ปาปสมากุลา
ปาเปติ เต อกฺกมิตฺวา
เต คเหตฺวา มุฺจนฺติ
อตฺตานํ ปุฺกมฺเมน
หิ อากุโล ตรนฺโต โส
ยถาสติ ยถาพลํ
วุยฺหนฺเต สาครนฺตํ
ตฺจ ปสฺสามิ สนฺติเก

ความว่า ดูกรเทพธิดา เราพิเคราะห์ดูแล้วซึ่งวัตตกิริยาซึ่งมีในโลก (เห็นอานิสงส์ความเพียรนี้มีมากนัก อาจจะให้ผู้เพียรได้ประสบสุขเป็นแท้ เหตุนี้เราจึงไม่ละทิ้งความเพียร) ดูกรนางเทพธิดา ท่านจงฟังถ้อยคำของข้าพเจ้าดังจักกล่าวต่อไปนี้ สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ ที่เกลือกกลั้วอยู่ด้วยบาปประมาทอยู่มากนัก เราผู้ได้ถือเอาสัตว์เหล่านั้นปล่อยไปเพราะว่าเรานั้นยังอากูลอยู่ด้วยบุญและกรรม ต้องเพียรทำตนให้ข้ามไปตามสติกำลัง
เมื่อเราพยายามว่ายข้ามสมุทรสาครไม่หยุดยั้ง จึงมาบรรลุยังสำนักแห่งท่านได้พบกันดังนี้
/*141นางมณีเมขลา ฟังวาจาพระมหาสัตว์ตรัสดังนั้น มีจิตเกษมสานต์โสมนัส จึงอุ้มพระมหาสัตว์เจ้าเหาะไปโดยอากาศเวหา พาพระมหาสัตว์เจ้าไปวางไว้เหนือมงคลศิลาลาด ในราชอุทยาน ณ จังหวัดสุวรรณภูมิ บังคับเทพยดาที่เฝ้าสวนอุทยานนั้น ให้ช่วยกันรักษาพระมหาสัตว์ไว้มิให้เป็นอันตราย แล้วนางมณีเมขลาก็อันตรธานหายไป
จะกล่าวฝ่ายข้างเมืองสุวรรณภูมิ เมื่อพระเจ้าแผ่นดินผู้ปกครองทิวงคตแล้ว อำมาตย์ทั้งหลายมีเสนาบดีเป็นต้น จึงพร้อมกันถวายพระเพลิงพระศพพระเจ้าสุวรรณภูมิตามพระราชประเพณีเสร็จแล้ว จึงปรึกษากันว่า พระราชโอรสของพระราชาหามีไม่ มีแต่พระราชธิดาทรงพระนามว่าสิมพลีพระองค์หนึ่ง พวกเราทั้งหลายจะควรทำประการใด บางพวกก็เห็นว่าบุรุษชนคนหนึ่ง ซึ่งมีบุญสมควรแก่พระราชธิดาเจ้านายของเราคงจะมีแน่ พวกพราหมณ์ทั้งหลายจึงพูดว่า เราควรจักเสี่ยงทายปุสสรถถ้าปุสสรถไปสู่สำนักผู้ใด ผู้นั้นและจักได้เป็นที่พึ่งแก่พวกเรา ปรึกษาเห็นดีพร้อมแล้ว พราหมณ์ทั้งหลายก็พากันจัดแจงแต่งปุสสรถเสร็จแล้วก็ปล่อยไปแล้วจัดให้คนถือธงและเครื่องปัญจางคดนตรีให้ตามไปเบื้องหลัง ปุสสรถนั้นทำปทักษิณพระนครแล้ว ก็บ่ายหน้าไปสู่ราชอุทยาน
ตทา มหาสตฺโต คราวนั้น พระมหาสัตว์เจ้า พระองค์ทรงกายว่ายน้ำลำบากมาในมหาสมุทร ทรงคลุมศีรษะนอนหลับอยู่ ณ แท่นมงคลศาลา ปุสสรถก็ตรงไปถึงแท่นแผ่นมงคลศิลา ทำปทักษิณแล้วปรารถเพื่อจะทูลบาทมูลพระมหาสัตว์เจ้า พราหมณ์ผู้หนึ่งได้เห็นพระมหาสัตว์นอนอยู่ข้างหนึ่งแห่งปุสสรถนั้นจึงดำริว่า มาณพผู้นี้จะมีบุญหรือหาไม่ เราจักพิจารณาดูให้รู้แน่ก่อน คิดแล้วก็ตรวจดูลักษณะในบาททั้งสองของพระมหาสัตว์ ก็ทราบว่ามาณพผู้นี้มีบุญสามารถจักเป็นพระราชาครองราชสมบัติในทวีปทั้งสี่ได้ จึงทำสัญญาให้ชาวเครื่องดนตรีตีเป่าขึ้นพร้อมกัน อัญเชิญพระมหาสัตว์เจ้าว่า ท่านผู้มีบุญใหญ่ ราชสมบัติมาถึงท่านแล้ว ท่านจงเป็นพระราชาแห่งข้าพเจ้าทั้งหลายเถิด
พระมหาสัตว์เจ้าได้ฟังดังนั้น ก็ลุกขึ้นนั่งแล้วถามพราหมณ์ว่า ดูกรท่านพราหมณ์ พระราชาของท่านไปไหนเสียแล้ว ฯ พระราชาของข้าพเจ้าทิวงคตเสียแล้ว ฯ พระราชบุตรีและราชธิดาของพระราชานั้นไม่มีดอกหรือ ฯ พระราชบุตรหามีไม่ มีแต่พระราชธิดาอยู่องค์หนึ่ง ฯ ถ้ากระนั้นเราจักรับเป็นพระราชาแห่งท่านทั้งหลาย /*142อำมาตย์ทั้งหลายมีพราหมณ์เป็นต้น จึงเชิญพระมหาสัตว์ให้ขึ้นสู่ปุสสรถแล้ว พร้อมด้วยมหันตบริวารนำเสด็จเข้าสู่พระนคร พระมหาสัตว์เสด็จถึงพระนครแล้วเสด็จขึ้นยังมหาปราสาท ทรงประทับเหนือราชอาสน์ ณ ภายใต้เศวตฉัตร์ ซึ่งเจ้าพนักงานได้ประจงจัดถวายเป็นอันดี อำมาตย์ทั้งหลายจึงมอบถวายราชสมบัติแก่พระมหาสัตว์ ยกขึ้นให้เป็นบรมกษัตริย์ทรงพระนามบัญญัติว่าจันทราชา แล้วให้เชิญพระนางสิมพลีราชธิดามาตั้งให้เป็นอัครมเหสีของพระเจ้าจันทราช พระเจ้าจันทราชเสวยราชสมบัติโดยธรรมจริยาแลสมจริยา
จำเดิมแต่กาลที่มหาสัตว์ได้เสวยราชสมบัติแล้วนั้นได้ทรงบำเพ็ญมหาทานทุกๆวัน พระเจ้าจันทราชนั้น ให้ราชบุรุษไปรับบิดามารดาแต่เมืองพาราณสี ทรงปฏิบัติมารดาบิดาเป็นนิตย์ทุกวันไปมิได้ขาด พระจันทราชทรงระลึกถึงการกุศลที่พระองค์ได้ปล่อยสัตว์แล้ว เกิดปีติโสมนัสว่า โอ้น่าอัศจรรย์ใจ บุญที่เราทำย่อมไห้ผลสำเร็จในทันตาเห็นเทียวหนอ
ตทา คราวนั้น เทพยดาทั้งหลายได้นำเอาน้ำหอมแต่สระอโนดาตมาถวายเป็นน้ำสรงวันละแปดหมื่นหม้อ ทุกวัน ๆ ด้วยอานุภาพที่พระองค์ถวายน้ำอาบแปดหม้อแก่พระเถระที่ภูเขานั้น เทพยดาทั้งหลายได้บันดาลฉ้อฟ้าใบระกามหาปราสาทให้รุ่งเรืองแปดหมื่นสี่พันทำบูชาทุกวัน ๆ ด้วยอานุกาพที่ได้บูชาประทีปแปดดวงแก่พระเถระนั้น
นกแขกเต้าแปดหมื่นสี่พัน ได้นำเอาข้าวสาลีแต่ป่าหิมพานต์มาบูชาพระเจ้าจันทราชทุกวันๆ ด้วยอานุภาพที่ได้ปล่อยนกแขกเต้าในคราวก่อนนั้น เหยี่ยวขาตะไกรแปดหมื่นสี่พัน พากันไปนำดอกไม้ต่างๆแต่ป่าหิมพานต์มาบูชาพระเจ้าจันทราชทุกวัน ๆ ด้วยอานุภาพที่ได้ปล่อยเหยี่ยวขาตะไกรในคราวก่อนนั้น
หนูทั้งหลายแปดหมื่นสี่พันพากันมาช่วยเกล็ดเมล็ดข้าวสาลีถวายพระเจ้าจันทราช ด้วยอำนาจที่ปล่อยหนูในคราวนั้น หมู่ค่างทั้งหลายแปดหมื่นสี่พัน พากันไปนำผลไม้ต่างๆ แต่ป่าหิมพานต์มาบูชาพระเจ้าจันทราชทุกวัน ด้วยอานุภาพที่ได้ปล่อยค่างทั้งหลายนั้น จะกวดทั้งหลายแปดหมื่นสี่พัน พากันไปนำไม้มะเดื่อมาบูชาพระเจ้าจันทราช ด้วยอานุภาพที่ได้ปล่อยจะกวดในคราวก่อนนั้น พวกงูทั้งหลายแปดหมื่นสี่พัน พากันไปเอาแก้วมณีแต่มหาสมุทรมาบูชาพระเจ้าจันทราช ด้วยอำนาจกุศลที่ได้ปล่อยงูในคราวก่อนนั้น บรรดาสัตว์ทั้งหลายมากด้วยกัน นำเครื่องสักการมาแต่ทิศต่าง ๆ บูชาพระเจ้าจันทราชทุกวันๆ /*143อีกเทพยดาทั้งหลายเหล่าอื่น ๆ ได้นำเครื่องบูชามาบูชาอยู่เนืองนิตย์ ท้าวพระยาร้อยเอ็ดในสากลทวีปได้นำเครื่องบรรณาการมาบูชาพระมหาสัตว์โดยอเนกประการดังนี้
จำเดิมแต่พระบรมโพธิสัตว์ ได้ดำรงราชสมบัติแล้วนั้นพระเกียรติยศก็ลือชาปรากฏทั่วไปในชมพูทวีป ครั้นอยู่ต่อมาภายหน้า พระนางสิมพลีราชเทวีได้ประสูติพระโอรสองค์หนึ่ง พระราชากับอำมาตย์ทั้งหลายได้สถาปนาพระนามว่า มหิลกุมาร พระบรมโพธิสัตว์ได้เสวยสุขสมบัติอยู่ในจังหวัดสุวรรณภูมิ เมื่อทรงพระชราลงพระองค์ดำริว่า เราจะให้สัตตสดกมหาทาน จึงรับสั่งให้หาตัวเสนาคุตอำมาตย์มาเฝ้าแล้วตรัสว่าบัดนี้เราจักบริจาคสัตตสดกมหาทาน ท่านจงตระเตรียมช้างเจ็ดร้อย ม้าเจ็ดร้อย รถเจ็ดร้อย ทาสีเจ็ดร้อย ทาสาเจ็ดร้อย โคผู้เจ็ดร้อย โคนมเจ็ดร้อย และข้าวปลาอาหารอย่างอื่นอีกสิ่งละเจ็ดร้อยๆ ท่านจักเตรียมเสร็จแล้วจงบอกให้เราแจ้ง ฝ่ายเสนาคุตอำมาตย์รับโองการแล้วรีบจัดเตรียมไว้เสด็จดังประสงค์แล้วกราบทูลให้ทรงทราบ พระมหาสัตว์เจ้าได้เสด็จไปยังโรงทาน ทรงบริจาคมหาทานเป็นการใหญ่ สิ่งละเจ็ดร้อยๆ
คราวนั้น เทพยดาทั้งหลายได้ช่วยป่าวร้อง แก่พระราชาและยาจกทั้งหลายในสากลทวีปว่า พระเจ้าจันทราชบริจาคมหาทาน ท่านทั้งหลายต้องการแล้วเชิญรับประทานเถิด มหาชนทั้งหลายมีพระราชาและยาจกเป็นต้น เกลื่อนกล่นพากันมาแต่ทิศานุทิศ ส่วนพระราชาก็ขอรับเอาเหล่าพวกนารีแล้วกลับไป ส่วนพวกยาจกคนจนก็ขอรับเอาทรัพย์ได้แล้วก็กลับไป ผู้ที่ต้องการสิ่งใดก็ขอรับทานสิ่งนั้นไปตามประสงค์ของตนๆ พระเจ้าจันทราชบรมโพธิสัตว์ ทอดพระเนตรมหาชนรับทานแล้วเดินกลับไปเป็นหมู่ๆ พระองค์ยิ่งทรงปราโมทย์ยินดี
คราวนั้น ด้วยอำนาจทานบารมี มหาปถพีอันหนาแน่นได้สองแสนสี่หมื่นโยชน์ ก็หวั่นไหวครวญครางดุจเสียงช้างร้อง พระยาภูเขาสุเนรุก็น้อมยอดทอดไปข้างสุวรรณภูมินคร เหมือนหวายอ่อนอันบุคคลลนไฟฉะนั้น น้ำในสาครก็ป่วนปั่นเป็นฝอยฟอง ใช่ฤดูกาลฟ้าคะนองฟ้าก็ร้องและเปล่งแสงแลบทั่วทิศา ฝนลูกเห็บก็บันดาลตกลงมาเกลื่อนกล่น เสียงสนั่นโกลาหลแต่ปถพีถึงถึงพรหมโลกเป็นที่สุด
ครั้งนั้น ด้วยอำนาจทานบารมีของพระบรมโพธิสัตว์ บันดาลให้พิภพท้าวสักกเทวราช แสดงอาการเร่าร้อนให้ปรากฏมี ท้าวโกสีย์ใคร่ครวญดูก็รู้เหตุนั้นทุกประการ /*144ทรงจิตนาการว่า พระเจ้าจันทราชองค์นี้ เป็นหน่อแนวพระพุทธเจ้า ได้ทรงบำเพ็ญสัตตสดกมหาทานเป็นการใหญ่ เราควรจะลงไปยังมนุษยโลก ณ บัดนี้ ดำริแล้วจึงเสด็จขึ้นเวชยันรถ ไปประดิษฐานปรากฏอยู่ข้างหน้าปราสาท พระมหาสัตว์ได้ทอดพระเนตรแล้ว เมื่อจะทรงถามให้ได้ความชัดจึงตรัสคาถานี้ว่า
กึ วิมานํ ปุเรฏฺิตํ
เทวปุตฺโต สยาคโต
ตฺจ อหํ น ชานามิ
ตฺวํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต
ความว่า วิมานอะไร ได้มาตั้งอยู่หน้าปราสาทเรา ท่านเป็นเทวบุตรหรือใครมาธุระอะไร เรายังไม่รู้จักท่าน เราถามท่าน ๆ จงบอกให้แจ้ง ณ บัดนี้ ท้าวโกสีย์จึงกราบทูลว่า ข้าพเจ้าเป็นท้าวสักกเทวราช ได้ลงมายังสำนักพระองค์โดยอำนาจทานบารมี ยินดีอนุโมทนาทานของพระองค์ เมื่อจะทรงทำความสรรเสริญต่อไป จึงกล่าวนัยคาถานี้ว่า
สพฺเพ ชิตา เต ปจฺจุหา
เย ทิพฺพา จ เย มานุสา
พฺรหฺมยานมโนกฺกมฺม
สคฺเค เต ตํ วิปจฺจตุ
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ
ตทาสิ โลมหํสนํ
มหาทาเน ปทินฺนมฺหิ
เมทนี สมกมฺปถ
นินฺนาทิตา เต ปถวึ
สทฺโท เต ติวิวงฺคโต
สมนฺตา วิชฺชุตา อาคู
คิรีนํว ปติสฺสุตา
ตสฺส เต อนุโมทนฺติ
อุโภ นารทปพฺพตา
อินฺโท จ พฺรหฺมา จ ปชาปติ จ
โสโม ยโม เวสฺสวณฺโณ จ ราชา
สพฺเพ เทวา อนุโมทนฺติ
ทุกฺกรํ หิ กโรติ โส
ทุทฺททํ ททมานานํ
ทุกฺกรํ กมฺมกุพฺพตํ
อสนฺโต นานุกุพฺพนฺติ
สตํ ธมฺโม ทุรนฺวโย
ตสฺมา สตฺจ อสตฺจ
นานา โหติ อิโต คติ
อสนฺโต นิริยํ ยนฺติ
สนฺโต สคฺคปรายนา
แปลความว่า พระคุณเอ่ย พระเจ้าข้า สารพัดที่พระองค์จะชนะศึก คือมัจฉริยะ อันจะกั้นไว้ซึ่งทิพยสมบัติ และมนุษย์สมบัติ พระองค์ทรงกำจัดให้ห่างไกล ได้ทรงบำเพ็ญทานอันจะให้ได้ซึ่งพรหมยาน เหตุว่าทาน/*145ธรรมจัดเป็นปัจจัยแก่พระโพธิญาณในอวสานแห่งวิบากผลจะยังบุคคลผู้เจ้าให้ล่วงพ้นจากอบายิกทุกข์แล้วจะได้เสวยสุขในสวรรค์และนิพพาน แผ่นดินก็จะทนทานมิได้ กึกก้องหวาดหวั่นไหว เสียงสาธุการนั้นสนั่นทั่วพิภพเมืองสวรรค์ทุกชั้นฟ้า เทพยดาอินทร์พรหมยมราชเวสสวรรณ และสันดุสิตบรรดาเทพยดาผู้ทรงฤทธิ์ออกสถิตอยู่ในประตูวิมานตบพระหัตถ์อยู่ฉาดฉานอนุโมทนาทานแห่งพระองค์ แล้วชวนกันสรรเสริญว่า พระจันทราชเจ้าเอ่ย ใครทำไม่ได้พระองค์ก็ทำได้ ใครให้ไม่ได้พระองค์ก็ให้ได้ง่าย ๆ ไม่เสียดายเหนียวแน่นเลย การพุทธวิสัยนี้ยากที่บุคคลจะทำได้ ถ้ามิใช่องค์อริยสัตบุรุษแล้วทำไม่ได้เลยเป็นอันขาด
ท้าวสักกเทวราชทำอนุโมทนาทานดังนี้แล้ว จึงถวายโอวาทว่า ข้าแต่มหาราช แต่นี้ต่อไปขอให้พระองค์จงอย่าได้ประมาท จงทรงบำเพ็ญพระกุศลมีทานเป็นต้นให้ยิ่งขึ้นไป ท้าวสหัสสนัยก็กลับยังนิวาสสถานของพระองค์ จำเดิมแต่นั้นมา พระมหาสัตว์เจ้ามิได้ประมาทในการบุญ ทรงเสวยราชสมบัติโดยสวัสดิภาพสิ้นพระชนมายุแล้ว ก็ได้เสด็จไปสู่กนกรัตนพิมานในชั้นดุสิตสวรรค์
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห เนื้อความใดยังมิได้ปรากฏสมเด็จพระสุคตศาสดา เมื่อจะประกาศความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ตโต จนฺทนราธิโป
ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย
กายสฺส เภทา สปฺโ
สคฺคํ โส อุปปชฺชถ
ความว่า จำเดิมแต่กาลนั้นมา จอมกษัตริย์ทรงพระนามว่าจันท ผู้เป็นอธิบดีของนรชน พระองค์ทรงรอบรู้ทั่วไป ได้ทรงบำเพ็ญทานยิ่งใหญ่ทุกวัน ๆ พระเจ้าจันทราชนั้นสิ้นพระชนม์แล้ว ได้เสด็จยังกนกรัตนพิมานสวรรค์
---
/*146สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้วตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตถาคตได้เปลื้องปลดสัตว์ให้พ้นทุกข์ในชาตินี้ก็หามิได้ ในกาลก่อนเมื่อตถาคตยังเป็นโพธิสัตว์ก็ได้ปล่อยสัตว์ให้พ้นทุกข์เป็นอันมากดังนี้ แล้วพระองค์ทรงประกาศอริยสัจสี่ประการ เมื่อจบอริยสัจลงพระภิกษุทั้งหลายมากด้วยกัน ก็ได้ตั้งอยู่ในมรรคผลมีพระโสดาปัตติผลเป็นต้น พระบรมทศพลจึงประมวลซึ่งชาดกว่า นางเทพธิดามณีเมขลาในกาลนั้นกลับชาติมาคือ นางอุบลวัณณาเถรี เสนาคุตอำมาตย์ผู้มีศีลในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือ พระสาริบุตร มหิลราชกุมารในกาลครั้งนั้น ครั้นกลับชาติมาคือ พระราหุลพุทธชิโนรส พระนางสิมพลีราชเทวีในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระยโสธรามารดาพระราหุล ราชมารดาในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระมหามายา ธนกะพาณิชผู้เป็นบิดาในกาลนั้น กลับชาติมาคือพระสุทโธทนมหาราช พระราชาร้อยเอ็ดในชมพูทวีป ณ กาลนั้นกลับชาติมาคือพุทธบริษัท พระเจ้าจันทราชในกาลครั้งนั้น ครั้นกลับชาติมาคือเราตถาคต มีพุทธพจน์ให้จบลงด้วยประการดังนี้
จบจันทราชชาดก
๙. สุภมิตตชาดก
/*147อวกาสิ ตุวํ เทวาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต เทวทตฺตสฺส อกตฺุตํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมครู เมื่อเสด็จอยู่ ณ พระเชตวันทรงพระปรารภพระเทวทัตผู้อกตัญญู ให้เป็นมูลเหตุตรัสเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า อวกาสิ ตุวํ เทว ดังนี้เป็นต้น อนุสนธิเรื่องปัจจุบันดังปรากฏต่อไปนี้ว่า
วันหนึ่ง พระภิกษุทั้งหลายประชุมกันในโรงธรรมสภา พูดกันถึงเรื่องภิกษุเทวทัตผู้อกตัญญู ไม่รู้จักคุณพระบรมครูดังนี้ สมเด็จพระชินสีห์เสด็จมายังที่ประชุมสงฆ์ ทรงตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลายพวกเธอพูดกันอยู่ด้วยเรื่องราวอะไร พระภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลให้พระองค์ทราบแล้วทุกประการ พระบรมศาสดาจารย์ตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเทวทัตจะเป็นคนอกตัญญูต่อตถาคตในปัจจุบันชาตินี้หาบมิได้ แม้ในกาลปางก่อน ภิกษุเทวทัตเคยอกตัญญูต่อตถาคตมาแล้ว ตรัสดังนี้แล้วก็นิ่งอยู่ ภิกษุทั้งหลายจะใคร่รู้ จึงกราบทูลอาราธนาให้เทศนาต่อไป พระองค์จึงนำอดีตนิทานมาตรัสเทศนาดังปรากฏต่อไปนี้ว่า
อตีเต จมฺปากนคเร สุภมิตฺโต นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ในกาลที่ล่วงมาแล้วแต่ครั้งหลัง ยังมีพระราชาพระนามว่า สุภมิตรดำรงราชสมบัติในจัมปากนคร พระราชนิฏฐของพระเจ้าสุภมิตรพระนามว่า อสุภมิตรดำรงตำแหน่งที่อุปราช พระราชเทวีของพระเจ้าสุภมิตรพระนามว่าเกสินีๆมีพระราชโอรสของพระองค์ ๆ ผู้ที่นามว่าไชยเสน พระองค์ผู้น้องพระนามว่าไชยทัต
/*148เมื่อกาลล่วงไปภายหน้า พระราชนิฏฐอสุภมิตรนั้นดำริว่า เมื่อพระเจ้าพี่ของเรายังเสด็จอยู่พระนครนี้ เราก็จักไม่ได้ราชสมบัติเต็มที่ ควรเราจะแย่งเอาราชสมบัติเสียเถิด ดำริแล้วจึงประทานทองคำและแก้วแหวนเครื่องนุ่งห่มเป็นอันมากแก่พวกอำมาตย์เกลี้ยกล่อมเพื่อจะให้ชิงเอาราขสมบัติของพระเจ้าพี่ เห็นว่าจะได้ท่วงทีแล้วจึงเตรียมพลเสนาเข้าไว้ ในกาลครั้งนั้น มีอำมาตย์ผู้หนึ่งมีความกตัญญูต่อพระเจ้าสุภมิตร มีจิตกอบด้วยกรุณา จึงเข้าไปเฝ้าพระราชาเมื่อจะกราบทูลเหตุนั้นให้แจ้ง จึงกล่าวคาถานี้ว่า
อวกาสิ ตุวํ เทว
เต หิ ยาจิตุมาคโต
อุฏฺเหิ เทว สึฆมฺหิ
อหํ วกฺขามิ การณํ
อชฺชเมว อิมํ รตฺตึ
อนิฏฺโ ตํ ฆาเฏสฺสติ
อปฺปมาเทน รกฺขาหิ
อตฺตานฺจ อชฺชเมว
ความว่า ข้าแต่เทวบพิตร พระองค์ได้เผลอเสียแล้ว ข้าพระพุทธเจ้ามาเฝ้า จะขอเตือนสติพระองค์ ๆ จงลุกขึ้นเร็ว ๆ ข้าพระพุทธเจ้าจะกราบทูลเหตุการณ์ให้ทรงทราบ บัดนี้พระราชกนิฏฐคิดขบถ จักปลงพระชนม์พระองค์ในคืนวันนี้ พระองค์จงรักษาพระองค์ไว้ให้ดีในวันนี้ด้วยความไม่ประมาทเถิด พระเจ้าข้า
ตํ สุตฺวา จินฺเตสิ พระเจ้าสุภมิตรทรงฟังดังนั้นจึงดำริว่าถ้าหากว่าจักรบกันไซร้ พระราชกนิฎฐและพลนิกายทั้งหลายจักถึงซึ่งมหาวินาศยกใหญ่ เพราะเหตุนั้น เราจะหนีไปจากพระนครในเวลาราตรีวันนี้ แล้วพระองค์จึงประทานรางวัลให้แก่อำมาตย์ผู้กตัญญูนั้น แล้วส่งให้กลับออกไป พระราชาจึงเสด็จไปยังสำนักราชเทวีทรงกอดรัดและจุมพิตสองราชโอรสแล้วตรัสว่า แน่ะพระนางผู้เจริญ เธออย่าได้ประมาทพึงปกครองลูกทั้งสองไว้ให้ดี ราชกนิภฐอสุมิตรจะพึงไม่ฆ่าลูกเราได้อย่างใด เธอพึงเลี้ยงรักษาลูกเราไว้อย่างนั้น เพราะเหตุอสุมิตรเขาคิดขบถ จะยกพลเข้ามาจับพี่ฆ่าในคืนนี้ พี่รู้เหตุนี้ก็เพราะอำมาตย์ผู้หนึ่งบอกเมื่อกี้
เมื่อจะลาพระราชเทวีจึงตรัสคาถาดังนี้ว่า
อหํ หิมวนฺตํ คจฺฉามิ
โฆรํ พาหมิคายุตํ
สํสโย ชีวิตํ มยฺหํ
เอกกสฺส พฺรหาวเน
อฆนฺตํ ปฏิเสวิสฺสํ
พหุมิคคณายุตํ
/*149วเน พาลมิคากิณฺเณ
ขคฺคทีปนิเสวิเต
อหํ ปุฺานิ กโรมิ
ตุเมฺห ปํกมฺหิ สีทถ1
ความว่า พี่จะขอลาพระน้องนางไปป่าพระหิมพานต์ อันตระการด้วยพาลมฤคอันร้ายกาจคะนองไพร แต่ผู้เดียวเที่ยวไปเกสินีอย่าสงสัยว่าจะรอดชีวิต พี่จะสู้ทนเสวยทุกข์เวทนาในกลางไพร อันหมู่พาลมฤคและแรดเสือเสพอาศัยอยู่เนืองนิตย์ พี่จะตั้งจิตบำเพ็ญบุญต่อไป ท่านทั้งหลายจงจมอยู่ในเปือกกล่าวคือกามคุณเถิด
ตํ สุตฺวา พระนางเกสินีศรีสรรพโสภางค์ พระนางได้สดับโองการพจนารถแห่งพระราชสามีกลั้นน้ำพระเนตรไว้มิได้ ทรงพระพิไรพร่ำกราบทูลว่า อภุมฺเม พระพุทธเจ้าข้าไยมาตรัสฉะนี้หาชอบไม่ ข้อซึ่งจะเสด็จแต่พระองค์เดียวโดด ขอพระองค์ได้โปรดเกสินีไม่ชอบเลยพระคุณเจ้าเอ่ย เกสินีจะขอตามเสด็จ ถึงเกสินีตามเสด็จไป แม้ว่าจะบรรลัยลงในกลางป่า ตายเสียเช่นนั้น เกสินีจะก่อไฟให้มีเปลวอันรุ่งโรจน์ กระโดดวิ่งโผเข้าไปตายเสียกลางไฟเกสินีไม่ขออยู่จะสู้บทจรตามไปในภายหลัง เปรียบเหมือนอย่างนางพังอันเดินตามหลังแห่งกุญชรตัวประเสริฐ ได้โปรดเถิด เกสินีจะตามเสด็จด้วยพระเจ้าข้า
ตโต สุกมิตฺโต ราชา1 ลำดับนั้น พระเจ้าสุภมิตรบรมโพธิสัตว์ ได้ทรงสดับถ้อยคำนางเกสินีดังนั้น จึงตรัสห้ามว่า ลกฺขเณ แน่ะเกสินีผู้มีสุนทรลักษณา และมีสริรกายอันประพรมด้วยจันทร์แดงพระน้องเอ๋ย อย่าไปเลยฟังพี่ว่า วเน เย โหนฺติ ทุสฺสหา พระน้องจะไปอยู่สู้ทนกระไรได้ ในราวป่านั้นไซร้มากไปด้วยเหลือบยุงริ้นร่านมักจะราวี กายน้องจะซูบซีดผิดสีผอมพิกล ความทุกข์เช่นนี้เกสินีจะทนได้ฤานา อนึ่งเกสินี มีสัตว์จำพวกหนึ่งชื่อว่างูเหลือม ลายละเลื่อมตัวเป็นมันโตใหญ่ ย่อมอาศัยอยู่ที่ท่าธารน้ำไหล เห็นมนุษย์หญิงชายทั้งกวางทรายเข้ามาใกล้ มันก็เอาหางกระหวัดเข้าไว้กินเป็นภักษา ยังสัตว์จำพวกหนึ่งชื่อว่าหมีเป็นที่นำมาซึ่งทุกข์พ้นวิสัย ถึงจะเป็นผู้ชายจะหนีขึ้นต้นไม้ก็ไม่พ้น ในไพรสณฑ์นั้นสารพัดจะมีสัตว์ร้าย ทั้งโคควายกระทิงเถื่อนเที่ยวอยู่กลางป่า มีเขาแหลมเรียวขาวราวจะขวิดกระดูกให้แตก ในราวไพรมากไปด้วยสัตว์ร้ายเช่นนี้เกสินีจะทำไฉนพระน้องอย่าปรารถนาที่จะไปเลยฟังพี่ว่า
/*150ตมพฺรวิ เกสินี พระนางเกสินีคศรีสรรพโสภางค์ พระนางได้ฟังโองการตรัสห้าม จะมิให้ไปตามพระราชสามีจึงกราบทูลว่า พระพุทธเจ้าข้า ซึ่งทรงเห็นว่ามรรคานั้นไกลจะไปนั้นลำบากยิ่งจริงดังโองการแต่หม่อมฉันไม่กลัวต่อความยาก จะเอาพระอุระต่างพร้ามีดกรีดคาและป่าหนามตามพระภัสดาไปไม่คิดจะจากพระเจ้าผัว ด้วยกลัวตัวจะเป็นหม้าย กระหม่อมฉันจะสู้ทนทุกข์ภัยในหิมพานต์นั้นดีกว่า ทุกข์ที่พลัดพรากจากพระภัสดาอยู่เป็นหม้ายนั้นทุกข์จริง เกิดมาเป็นหญิงในโลกนี้กว่าจะได้สามีนั้นเต็มยาก ต้องมากด้วยวัตตจริยานั้นหลายเล่ห์ กลัวว่าตะโพกนั้นจะไม่ผาย ขวนขวายทุบด้วยไม้ค้อนดังคางโค กลัวว่าพุงจะโตกินข้าววันละน้อยๆ กลัวว่ากายจะพ่วงพีจะมิสู้เลิศด้วยผิวพรรณ ถึงจะหนาวให้คางสั่นก็ต้องอาบน้ำแต่เช้าตรู่ ถึงจะร้อนก็สู้อุตส่าห์ผิงไฟ หวังจะให้เอวไหล่นั้นเกลี้ยงกลมสมเสน่หา ครั้นได้ผัวแล้วกลับมาเป็นหม้ายนี้น่าเวทนา ถ้าแก่ชราแล้วมิเป็นไร อันหญิงสาวเป็นหม้ายนี้ทุกข์เหลือ พระพุทธเจ้าข้า ขึ้นชื่อว่าของอันเป็นเดนใครเขาจะพอใจก็มีแต่จะได้ความเดือดร้อนด้วยกันไม่เลือกหน้า อันเป็นหม้ายแล้วเป็นที่ดูหมิ่นแก่บุรุษชาย บุรุษเล่าก็มิใช่พอดีพอร้าย รู้ว่าแม่หม้ายแล้วก็หยอกเย้าเล่นตามชอบใจ เข้ายื้อยุดฉุดชายผ้า ราวกะว่ากาที่ตอมรุ้ง หน่อยก็จะนุงถุงไปด้วยกันไม่เกรงใคร
ญาติกุเล ผิเต หนึ่งถึงจะมั่งคั่งด้วยญาติก็ชั่งเป็นไรความนินทานั้นจะพ้นก็หามิได้ ทั้งนี้ก็เพราะโทษที่เป็นหม้าย นที อนูทกา ชื่อว่านทีไม่มีน้ำชื่อว่าสูญเปล่า เมืองไม่มีเจ้านายปกครองก็สูญเปล่าไม่เป็นการ ผู้หญิงเป็นหม้ายไม่มีชายประสมสอง ก็อ้างว้างวิเวกเวทนา ธโช รถสฺส ธรรมดาว่าราชรถจะปรากฏเพราะมีธงไชย ควันเป็นที่ให้ปรากฏแก่กองเพลิงโดยสัญญา ผู้หญิงจะมียศถานุศักดิ์ก็เพราะสามีเป็นที่เฉลิมให้ปรากฏ เหมือนรถมีธงเป็นที่เฉลิมงอนงามสง่า ข้าศึกก็จะไม่กล้ามาย่ำยี
ยา ทลิทฺที อนึ่งเกสินีได้สดับฉบับบุราณมาว่า คราวเมื่อภัสดาได้ยากจนทุกข์เข็ญ บมิได้หลบซ่อนเร้นเอาตัวออกหากอุตส่าห์อุ้มชูสู้ยากไปด้วยกัน หญิงเช่นนั้นเอาเป็นครูไว้ฝึกสอน เทวา ปสํสนฺติ อย่าว่าแต่มนุษย์ถึงเทวดาก็ให้พรทุกเวลา อปิ สาครปริยนฺตํ ถึงจะยกโภคทรัพย์หิรัญรัตนจักรพรรดิสมบัติให้สะถ้าและว่าพลัดพรากจากราชสามีแล้ว สมบัตินั้นเกสินีมิได้ปรารถนาเลย สุดแท้แต่พระภัสดาเสด็จสู่ประเทศใด ถึงชีวิตจะบรรลัยก็ไม่ว่า จะขอติดตามพระองค์ไปสู่ประเทศนั้นโดยเจตนาเหตุไรจึงว่าอย่างนี้ เหตุว่าพระองค์ราชสามีมีคุณได้อุดหนุนให้สำเร็จดังปรารถนา ข้าพระพุทธเจ้าจะขอตามเสด็จไปด้วย ณ บัดนี้
ตมพฺรวิ มหาราชา พระมหาราชบพิตรสุภมิตร ได้ทรงฟังก็สลดพระทัย ทรงพระอาลัยด้วยพระเจ้าลูกรัก อุ้มสองกุมารขึ้นสู่ตักแล้วพิไรร่ำว่า สาลินโมทนํ ภุตฺวา โอ้พระลูกรักของบิดาเอ่ย เจ้าสิเคยเสวยโภชนาสาลี มีรสมันสารพันสูปอันโอชา คราวนี้สองกุมาราจะไปเสวยแต่มูลผลาอันเฝื่อนฝาดน่าเวทนา พระลูกข้าเคยถูกภูษากาสิกพัสตรและโขมพัสตร ทีนี้แหละจะต้องทรงเปลือกไม้และคากรองระคายกาย กถํ กาหนฺติ เจ้าจะทรงกระไรได้ดูอนาถา แต่ฉลองบาทก็จะไม่มีทรง บาทเจ้าก็จะพุพองเป็นหนองเน่าตั้งแต่นี้ เจ้าจะเอาร่มรุกข์เป็นเรือนอยู่ จะเอาแฝกคาหญ้าใบไม้มาปรององค์ จะอาบจะสรงก็สมเพช จามรีโมรหตฺเถหิ เมื่อเจ้าอยู่ยังนิเวศน์สถาน มีนางพนักงานคอยโบกวีทุกเวลา ฑํเสหิ มกเสหิ ผุฏฺา ทีนี้จะมีแต่เหลือบยุงร่านริ้นจะมาราวีกาย เจ้าก็จะเศร้าสีผิดพิกล ที่ไหนพระลูกจะทนไปกระไรได้ เห็นเป็นสุดวิสัยพระบิดาในครั้งนี้
ตมพฺรวิ เกสินี ส่วนพระนางเกสินีจอมนารี ได้ฟังพระราชสามียกเหตุมาตรัสห้ามจะมิให้ตามเสด็จไป จึงกราบทูลว่า พระองค์อย่าได้ตรัสอย่างนี้ เกสินีไม่ชอบเลย พระคุณเจ้าเอ่ย หัวใจข้าเกสินีนี้จะหม่นไหม้ จะขอตามเสด็จไป แม้ถึงจะบรรลัยในกลางป่า เห็นว่าดีกว่ามีชีวิตอยู่ พระองค์ได้ทรงเสวยทุกข์ยากอย่างไรกระหม่อมฉันจะสู้ตามไปทนทุกข์ยากอย่างนั้นบ้าง จะจูงพระเจ้าลูกตามไปเบื้องหลังในครั้งนี้
เมื่อพระบรมโพธิสัตว์ไม่อาจห้ามพระนางเกสินีได้ จึงตรัสปราศรัยว่า ถ้ากระนั้นเกสินีจะไปด้วยก็ตามใจ ครั้นได้รับอนุญาตแล้ว พระนางเธอจึงสั่งซึ่งต้องใช้ และเสบียงสำหรับเลี้ยงชีพในป่าเสร็จแล้ว ไชยทัตราชกุมารขึ้นนั่งบนพระอังษา ส่วนพระราชาทรงหาบเสบียงด้วยพระอังษาข้างซ้าย จับจูงไชยเสนราชกุมารด้วยพระหัตถ์ขวา สี่กษัตริย์ก็รีบออกจากพระนครสัญจรไปในเวลาราตรี ทรงดำเนินไปไกลบรรลุถึงแม่น้ำแห่งหนึ่ง จึงแวะเข้าไปอาศัยใต้ต้นไม้มะพลับอยู่ใกล้นที จึงประทานของเสวยแก่พระราชกุมาร แน่ะพระนางเกสินี แม่น้ำนี้ลึกกว้างใหญ่ เราทั้งสี่จะข้ามไปให้ถึงพร้อมกันคราวเดียวไม่ได้ ราชกุมารทั้งสองยังเด็กเล็กนัก พี่จะพานางเธอไปข้ามส่งเสียก่อน จึงจะย้อนกลับมารับลูกไป
พระนางเกสินีราชเทวี ได้ให้ไชยทัตเสวยถันธาราแล้ว ปูผ้าสาฎกให้ไสยาสน์ เห็นว่าไชยทัตบรรทมหลับแล้ว จึงค่อย ๆ อุฏฐาการมาประทานของเสวย แก่พระไชยเสน แล้วจุมพิต ให้โอวาทแก่ไชยเสนว่า ดูกรพ่อไชยเสน พ่ออย่าได้เลินเล่อหนะ พ่ออยู่ข้างหลัง/*152จงระวังดูน้องให้ดี ฯ ข้าแต่พระบิดามารดาเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าทั้งสองยังเล็กนักหนา เมื่อพระบิดามารดามาทิ้งไว้ในราตรีแล้วไป ใครจะเป็นที่พึ่งเล่า พระเจ้าข้า เพราะเหตุนั้น พระบิดามารดาอย่าได้ช้าจงรีบกลับมารับข้าพระพุทธเจ้าพี่น้องทั้งสองไป สองกษัตริย์สดับฟังไชยเสนพิไรรำพันดังนั้น มีพระหฤทัยไหวหวั่นประหนึ่งว่าจะแตกออกไป พระราชาปราศรัยปลอบราชเทวี พาข้ามนทีได้ประมาณสามคาพยุต ถึงฝั่งสมุทรฟากโน้นแล้ว เชิญให้พระราชเทวีประทับนั่งอยู่ ณ โคนต้นไม้ต้นหนึ่ง จึงปรารภเพื่อจะข้ามไปรับราชบุตรต่อไป
ในระหว่างสมัยราตรีวันนั้น มีพรานแหสองคนลงเรือเที่ยวหาสัตว์น้ำตามชายหาดทราย พระราชกุมารได้ยินเสียงพรานทั้งสองพูดกันสำคัญว่าเป็นบิดาของตน จึงร้องเรียกให้ข้ามมารับ พรานแหสองคนได้ยินเสียงราชกุมารดังนั้น ชวนกันแวะขึ้นไปได้เห็นแล้วก็สงสารจึงรับสองกุมารมาคนละองค์ พาลงเรือกลับไปบ้านของตน1
พระเจ้าสุภมิตร เสด็จข้ามน้ำกลับมารับสองกุมาร เมื่อมิได้เห็นพระลูกทั้งสองในที่นั้น ให้หวาดจิตคิดพลางเรียกไปพลางจนรุ่งสว่างแล้วก็หาไม่เห็นสุดที่ว่าจะสังเกต น้ำพระอัสสุชลเนตรเธอหลั่งไหลทรงพระกรรแสงร่ำไห้ ไม่อาจดำรงพระทัยไว้ ได้ล้มลงทรงพระพิลาปพลางทางก็ตรัสพระคาถาว่า
สงฺโยคฺจ วิโยคฺจ
เอสา โลกสฺส ธมฺมตา
สภาวํ อตฺตานํ ตฺวา
อภิสํเวโค ภวติ
ความว่า ความอยู่ร่วมด้วยสัตว์และสังขารที่รักใคร่ก็ดี ความที่ปราศจากสัตว์และสังขารที่รักใคร่ไปก็ดี อันนี้ย่อมเป็นธรรมดาของโลก เมื่อมารู้สึกตนตามสภาวธรรมดาแล้วก็น่าสลดใจยิ่งนัก พระสุภมิตรทรงสุภาษิตดังนี้แล้ว จึงดำรงพระสติข้ามน้ำจะกลับไปหาพระราชเทวีต่อไป
คราวนั้น มีนายสำเภาผู้หนึ่ง พร้อมด้วยบริวารห้าร้อยคนเที่ยวค้าขายไปตามชายนที จอดนาวาแล้วขึ้นไปบนฝั่งที่พระราชทวีประทับอยู่นั้น ครั้นได้เห็นพระราชเทวีอันสมบูรณ์ด้วยลักษณะเลิศนารี นายสำเภาจึงเข้าไปปราศรัยทำความตกลงให้รับไป จึงเชิญให้พระราชเทวีประทับในนาวาไปตามความพอใจ พระราชเทวีมีพระหฤทัยอย่างประหนึ่งว่า/*153จะแตกตาย คิดถึงพระเจ้าลูกและพระราชสามี ทรงพระโสกีพิลาปรำพันถึง จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
วิโยโค เม กโต ปุพฺเพ
ตรยึ มิคปกฺขิโน
เตน กมฺมวิปาเกน
วิโยโค ปตินา สห
ความว่า แต่ก่อนเราได้พรากลูกเนื้อและนกจากอกแม่ไปด้วยผลกรรมที่เราทำไว้ จึงซัดให้เราต้องพลัดพรากจากลูกรักและผัวขวัญ ด้วยประการฉะนี้
ทีนั้น พระเจ้าสุภมิตรขึ้นจากน้ำได้ ไปทอดพระเนตรพระราชเทวีที่ใต้ต้นไม้ก็มิได้เห็น พระหฤทัยก็เต้นประหนึ่งดังตีปลา เที่ยวดั้นด้นค้นมาหาเมื่อไม่เห็นแล้ว ทรงพระพิลาปร่ำรำพันโดยนัยนี้ว่า บัดนี้เราชั่งอนาถาเสียจริงๆ เราข้ามน้ำกลับมาหาลูกสองราก็หาไม่พบ ครั้นตลบกลับไปหาเกสินีก็มิได้เห็น ความทุกข์วิโยคยากชั่งกระไรหากเป็นแต่ละอย่างดังนี้ เราจะตายเสียดีกว่าอยู่ต่อไป จะอยู่ไปทำไมเล่าเราผู้เดียว กึ กริสฺสามิ แน่ะเจ้าเกสินี พี่มาอยู่ในป่าแต่ผู้เดียวเปลี่ยวนัก จักทำประการใดได้ ไฉนจึงมาตกทุกข์ยากลำบากถึงเพียงนี้ อนึ่งเล่า เทพยเจ้าผู้สิงสู่อยู่ ณ ภูเขาและภูมิมณฑล และเทพยเจ้าเหล่าเบื้องบนอากาศประหลาดนัก ไยไม่เมตตากรุณาบ้างชั่งนิ่งเฉยเสียได้ ปล่อยให้ถึงความทุก์ฉะนี้เล่า ข้าพเจ้าจะต้องบรรลัยในครานี้ ทำไฉนจะได้เห็นหน้านางน้องเกสินีบ้างหนา เทพยดามนุษย์หรือยักษ์ผู้มเหศรศักดิ์คนใด หากมาช่วยเปลื้องทุกข์ข้าพเจ้าได้ ข้าพเจ้าจะยืดถือผู้นั้นไว้เป็นที่พึ่งถึงวันตาย พระเจ้าสุภมิตรพรงพิลาปร่ำไรดังนี้ ก็ถึงวิสัญญีภาพสลบลง เมื่อทรงพระสติคืนมาก็มีอาการประหนึ่งว่าจะเป็นบ้า
ในที่นี้มีคำถามว่า กษัตริย์ทั้งสี่ต้องพลัดพรากจากกันไปอย่างนี้เพราะทำกรรมอะไรไว้ มีคำแก้ว่า กษัตริย์ทั้งสี่นั้นเมื่อชาติก่อนเดินไปตามมัคคันดร พากันหยุดระงับร้อน ณ ร่มรุกขแห่งหนึ่ง กุมารสองพี่น้องได้ยินเสียงลูกนกแขกเต้าร้องอยู่บนยอดไม้ อยากจะได้เอามาเล่นร้องไห้วิงวอนมารดา ๆ มารดาจึงบังคับสามีให้ไปจับเอามา สามีนั้นจับลูกนกแขกเต้านั้นได้ส่งให้กุมาร กุมารเล่นแล้วได้ถอนขนลูกนกแขกเต้าสามขนหลุดไป เลือดนกก็หลั่งไหลด้วยความทุกข์เวทนา ภายหลังจึงปล่อยลูกนกแขกเต้าไว้ดังเก่า ด้วยวิบากผลเพียงเท่านี้ กษัตริย์ทั้งสี่พระองค์ต้องพลัดพรากจากกันถึงห้าร้อยชาติด้วยประการฉะนี้
/*154พระเจ้าสุภมิตร ทรงพระดำเนินไปพลาง ทรงคิดถึงสองพระเจ้าลูกและราชเทวีเป็นกำลัง ทรงตั้งพระสติไว้ได้แล้วตรัสว่า ความอยู่ร่วมกับสังขารอันไม่เป็นที่รักก็เป็นทุกข์ ความพลัดพรากจากสัตว์และสังขารที่รักใคร่ไปก็เป็นทุกข์ ควรเราจะตัดปิยวิปโยคเสียให้ขาดเถิด เปมโต กามโต ตณฺหาย รติยา โสโก ความโศกจะเกิดได้ ก็เพราะความรักและความใคร่ ความอยากได้และความยินดี เมื่อละเสียได้ซึ่งความรักและความใคร่ความอยากได้และความยินดีแล้ว ความโศกก็ไม่มี ภัยความหวาดหวั่นจะมีมาแต่ไหนเล่า เมื่อผู้มาแจ้งชัดดังนี้แล้ว ก็ไม่ควรทำความผูกพันความรักใคร่ความอยากได้ความยินดีไว้เลย
พระเจ้าสุภมิตรทรงภาษิตดังนี้แล้ว ก็เสด็จไป ๆ โตยลำดับจนบรรลุถึงเมืองตักกสิลา และเข้าไปอาศัยสวนพระราชอุทยานอยู่ ทรงบรรทมคลุมพระเศียรอยู่ ณ มงคลศิลาบัฏ ใกล้โคนต้นไม้รัง ครั้งนั้นพระเจ้าตักกสิลาราชถึงทิวงคตล่วงไปได้เจ็ดวัน อำมาตย์ทั้งหลายพร้อมกันถวายพระเพลิงเสร็จแล้ว ประชุมปรึกษากันว่า พระราชโอรสของพระราชาก็ไม่มี ธรรมดารัฐมณฑลไม่มีพระราชาแล้ว พวกเราก็ไม่สามารถจะรักษาปกครองไปได้ บัดนี้จะได้ใครเป็นพระราชาเล่า บางคนก็กล่าวแก่งแย่งกันว่า ท่านผู้นี้ท่านผู้นั้นจงเป็นพระราชาดังนี้ไม่ตกลงกัน ครั้งนั้น ท่านปุโรหิตาจารย์จึงพูดขึ้นว่า พวกเราควรจะปล่อยปุสสรถไปให้ถือเอาพระราชา ผู้ใดมีบุญมากผู้นั้นแหละสามารถจักเป็นพระราชาได้ อำมาตย์ทั้งหลายเห็นดีพร้อมกันทุกคน จึงจัดแจงแต่งปุสสรถเชิญเครื่องบัญจกกุธภัณฑ์ขึ้นตั้งไว้ในปุสสรถแล้ว ประดับผู้พันด้วยหญ้ามุงกระต่าย ปุโรหิตเมื่อจะปล่อยให้ปุสสรถไปได้กล่าวว่า เครื่องภัณฑห้าอย่างนี้คือ เศวตฉัตร ๑ จามรี ๑ อุณหิส ๑ พระแสงดาบ ๑ ฉลองพระบาททองคู่ ๑ เป็นเครื่องราชาภิเษก เห็นผู้ใดสมควรจะเป็นพระราชา ให้ราชกกุภัณฑ์ทั้งห้าถึงแก่ผู้นั้นเถิด ดังนี้แล้วก็ปล่อยไป
ปุสสรถนั้น ทำปทักษิณราชมณเทียรแล้ว ก็เคลื่อนออกโดยพระทวารวังด้านปราจีน พนักงานชาวเครื่องประคองดนตรีตามไปเบื้องหลัง ปุสสรถนั้นตรงไปยังราชอุทยาน ทำปทักษิณแล้วหยุดปรารภเพื่อจะเกยขึ้นแผ่นมงคลศิลาจึงให้บรรเลงเครื่องดนตรีขึ้นพร้อมกัน ขณะพระมหาสัตว์ตื่นบรรทมเปิดพระภูษาทอดพระเนตรพวกเสนาแล้ว พระองค์ก็พลิกพระกายกลับบรรทมต่อไป ปุโรหิตเข้าไปเลิกพระภูษาที่คลุมพระบาท เห็นลักษณะในพระบาทแล้วจึงประกาศว่า บุรุษผู้นี้ควรเป็นที่พึ่งของพวกเราสมควรเป็นพระราชาในทวีปทั้งสี่/*155ได้เที่ยงแท้ มหาชนได้ฟังดังนั้นก็พากันยกอัญชลีเพื่อจะเชื้อเชิญให้เป็นพระราชา จึงกล่าวพระคาถานี้ว่า
อิมฺจ นครํ รมฺมํ
พหุปาการโตรณํ
สพฺเพ มยํ สุรกฺขิตา
ตุยฺหฺเจว ททาม เต
อิมฺจ วรปาสาทํ
กุฏาคารวิโรจิตํ
สพฺพกฺาหิ ปูริตํ
ตุยฺหฺเจว ททาม เต
ความว่า พระนครราชธานีนี้ เป็นที่รื่นรมย์อุดมด้วยสรรพศฤงคาร อเนกแน่นด้วยปราการแลหอรบ ข้าพเจ้าทั้งหลายช่วยกันรักษาไว้แล้วดี บัดนี้พร้อมใจกันมอบให้แก่ท่านโดยสิทธิ์ขาด นี่วรปราสาทมีหย่อมยอดงามสง่า อันเนื่องแน่นไปด้วยสาวสุรางค์นางกัลยา ข้าพเจ้าทั้งหลายพร้อมใจกันยกให้แก่ท่าน ณ กาลบัดนี้
พระมหาสัตว์ทรงฟังดังนั้น จึงค่อยอุฏฐาการขึ้นนั่งแล้วตรัสถามว่า แน่ะท่านทั้งหลายผู้เจริญ พระราชาของพวกท่านไปไหนเล่า ฯ ข้าแต่เจ้า พระราชาทิวงคตเสียแล้ว ฯ พระราชโอรสและพระราชธิดาไปไหนหมดเล่า ฯ พระราชโอรสและพระราชธิดาหามีไม่ ฯ ถ้ากระนั้น ข้าพเจ้าจะรับเชิญของพวกท่านไว้ เมื่อพระมหาสัตว์ตรัสดังนี้ มหาชนมีเสนามนตรีเป็นต้น พร้อมด้วยมหันตยศแห่นำและตามเสด็จ เข้ายังพระนครให้ประทับ ณ พระมหาปราสาท จำเดิมแต่นั้นมา พระมหาสัตว์ดำรงราชสมบัติโดยยุติธรรม ทรงบำเพ็ญพระกุศลมีทานเป็นต้น โดยสมควรแก่พระหฤทัยประสงค์
ที่นี้จะกล่าวถึงสองราชกุมารที่นายพรานแหพาไปนั้น ใจความว่า นายพรานแหสองคนนั้น พาพระราชกุมารไปเลี้ยงไว้รักใคร่เสมอด้วยลูกของตน ครั้นสองพระกุมารเจริญพระชนมายุแล้ว นายพรานแหจึงจัดแจงเครื่องบรรณาการ พาสองราชกุมารไปเมืองตักกสิลาพาไปถวายพระราชาให้เป็นข้าราชการเสวก พระมหาสัตว์เจ้าทอดพระเนตรเห็นสองกุมารก็จำไม่ได้ แต่ให้นึกสงสัยจึงตรัสถามว่า กุมารสองคนนี้เป็นลูกของใคร ฯ ข้าแต่สมมุติเทวดา เป็นบุตรของข้าพระบาทพระเจ้าข้า ฯ กุมารสองคนนี้รูปร่างหน้าตาดีทำไมไม่เหมือนเจ้าเล่า ฯ พระเจ้าข้า รูปร่างเขาค่อนไปทางมารดา ฯ พระมหาสัตว์เจ้าทรงพระดำริไปว่า เจ้าสองคนนี้เหมือนลูกของเรา ถ้าว่าลูกของเรายังอยู่บัดนี้ ก็จักโตรุ่นราวคราวกันกับเจ้าสองคนนี้ได้ ทรงยินดีรักใคร่แต่นั้นมา และทรงพระเมตตาประทานสิ่งของต่าง ๆ
/*156ที่นี้จักกล่าวถึงพระนางเกสินีเทวีต่อไป ใจความว่า นายสำเภาพาพระนางเกสินีราชเทวีไปนั้น มีจิตผูกพันประสงค์สังวาสนกิจด้วยราชเทวี ด้วยอำนาจศีลแห่งพระราชเทวี และอำนาจความอธิษฐานของพระราชเทวีนั้นคุ้มรักษา สริรกายนายสำเภาก็ให้ร้อนเร่าไม่อาจทำประทุษร้ายได้ กลับใจให้นับถือราชเทวีดังเทวดานางพระยาเจ้านมัสการทำบูชาเทพยดาต่างๆ มีจันทเทวบุตรเป็นต้น พระนางตั้งพระหฤทัยว่า ขอให้ข้าได้ประสบพบพระบาทราชสามีเถิด
เมื่อพระราชเทวีอยู่กับนายสำเภาได้เจ็ดปีล่วงไป เป็นด้วยเทพยดาดลใจให้นายสำเภานั้นพาพระราชเทวีไปยังตักกสิลานครนำเครื่องบรรณาการไปถวายพระมหาสัตว์ พักจอดเรือที่ท่าน้ำตำบลหนึ่งได้สองสามวัน เมื่อจะทูลลาพระราชามหาสัตว์กลับไปนั้น จึงกล่าวคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
อาปุจฺฉามิ ตฺวํ เทว
คมิสฺสามิ สพานิชา
จิรํ โน อิธ วาโสว
คมิสฺสาม สกาลยํ
ความว่า ข้าพระพุทธเจ้าอาศัยอยู่ ณ เมืองนี้ เป็นสุขสบายได้หลายวันแล้ว บัดนี้ข้าพระพุทธเจ้า ขอทูลลากลับไปบ้านพร้อมด้วยพวกพ่อค้าพระเจ้าข้า
พระราชามหาสัตว์ทรงฟังดังนั้น เมื่อจะห้ามไว้ยังไม่ให้ไป ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า
ปสฺสาหิ โภ มหานาว
นจฺจคีเต สุวาทิเต
เอกรตฺตึ วสิตฺวาน
ปาโต คจฺฉสิ นาวิก
ความว่า ดูกรนายสำเภาใหญ่ จงอยู่ดูการละเล่นเต้นรำและดีดสีตีเป่าเสียสักคืนหนึ่ง ต่อรุ่งเช้าเจ้าจึงไปเถอะเป็นไร
แล้วทรงต้อนรับนายสำเภา ๆ กราบทูลว่า ข้าแต่เทวบพิตร ธรรมดาพวกพาณิชไม่ชอบดูการละเล่น ข้าพระพุทธเจ้าจักอยู่ไปในคืนนี้เกรงด้วยโจรภัยไม่มีใครเฝ้าเรือ ฯ ดูกร ท่านนายพาณิช ข้อนั้นท่านอย่าคิดวิตกเลย จงดูจงฟังเล่นตามสบาย เราจักใช้คนไปเฝ้าเรือไว้ให้ จึงให้หาสองกุมารมาเฝ้าแล้วตรัสว่า เจ้าทั้งสองจงพร้อมด้วยราชเสวก ไปช่วยกันรักษาเรือสำเภาไว้ กว่าพวกพาณิชเขาจะกลับไป สองกุมารรับโองการแล้วพร้อมด้วยเสวกห้าร้อยคนพากันไปเฝ้าเรือที่ริมฝั่งนที สองกุมารเป็นประธานนั่งอยู่ศีรษะเรือ
/*157คืนวันก่อนหน้าที่ซึ่งนายสำเภามาจอดเรือนั้น เป็นเวลาค่อนจะรุ่งสว่าง พระนางเกสินีทรงพระสุบินไปว่า พระราชสามีกับราชเทวีและราชกุมารเสด็จประทับ ณ ท้องพระโรงวินิจฉัย มีบุรุษสองคนนำดอกอุบลขาวหนึ่งคู่มาถวายวางลง ณ ฝ่าพระหัตถ์พระราชสามี ๆ ประทานแก่ราชเทวี ๆ ทรงทัดพระกรรณทั้งสอง ละอองเกสรบัวหลวงก็โรยร่วงต้องพระอุระราชเทวีดังนี้ พระราชเทวีตื่นบรรทมแล้วทรงสันนิษฐานว่า วันรุ่งเช้าเราจะพึงประสบพระราชสามีกับสองโอรสมั่นคง ตั้งแต่ฝันเห็นสองกุมารและราชสามี พระราชเทวีกลั้นน้ำพระเนตรไม่ได้ ทรงกรรแสงร่ำไห้ด้วยประการต่าง ๆ
ในเวลาราตรีเที่ยงคืนวันนั้น พวกมนุษย์ทั้งหลายเขาพากันหลับแล้ว พระไชยทัตมัวแต่นั่งหลับร่ำไป ฝ่ายไชยเสนก็เฝ้าปลุกให้ตื่นขึ้น พระไชยทัตไม่อาจระงับความหลับด้วยอุบายอย่างไรได้ จึงพูดกับไชยเสนพี่ชายว่า ข้าแต่พระพี่พี่รู้เรื่องนิทานเก่า ๆ ช่วยเล่าให้ฟังบ้างพอประทังแก้ง่วงนอน ฯ ดูกรพ่อไชยทัต เรื่องนิทานเก่า ๆ เราไม่รู้ เรารู้แต่เรื่องที่เราพลัดพรากจากกันเท่านั้น ฯ ข้าแต่พี่ ข้านี้ไม่ทราบเรื่องความพลัดพราก ทำไฉนข้าจะรู้บ้างเล่า ฯ ดูกรเจ้าผู้น้อง เราจะเล่าเรื่องซึ่งน้องกับพี่ต้องพลัดพรากจากบ้านเมืองมาให้น้องฟัง ฯ ข้าแต่พี่บิดามารดาของเราอยู่บ้านเกวัฏคามมิใช่หรือ พี่เล่าเรื่องพลัดพรากอะไรที่ไหนอีกเล่า ฯ ดูกรพ่อผู้น้อง บิดามารดาทั้งสองของเขาคนอื่นต่างหาก พี่กับน้องได้เกิดร่วมท้องมารดาเดียวกัน ฯ ข้าแต่พี่ ถ้าเช่นนั้นพี่จงเล่าให้ข้าพเจ้าฟังเถิด พระไชยเสนกุมารจึงเล่าความตามลำดับเบื้องต้นดังปรากฏต่อไปว่า
ดูกรพ่อผู้น้อง เมื่อเรายังเป็นเด็กเล็กนั้น บิดามารดาของเราได้ครองราชสมบัติเป็นกษัตริย์ พระอนุชาธิราชพระนามว่าอสุภมิตรรับตำแหน่งที่อุปราช อสุภมิตรคิดขบถยกพลเสนาจะจับราชบิดาของเราฆ่าเสียจะได้เป็นพระราชา อำมาตย์กตัญญูผู้หนึ่งกระซิบทูลพระราชบิดา ๆ ทรงเห็นว่าเกิดความวินาศใหญ่ จึงพาน้องกับพี่และพระราชชนนีหนีจากพระนครมาในเวลาพลบค่ำ ดำเนินไปถึงแม่น้ำเก่าแวะเข้าหยุดเหนื่อยอยู่ครู่หนึ่ง พระราชมารดาให้น้องดื่มถันธาราให้ข้าบริโภคอาหาร แล้วสั่งให้พี่อยู่ดูน้องไว้ก่อนพระราชบิดาจึงพาพระราชชนนีไปส่งฝั่งโน้น ขณะนั้น นายพรานแหสองคนมาพบเราเข้า พาพี่กับเจ้าไปเลี้ยงไว้ทำเป็นลูกของตนโดยเหตุผลซึ่งพี่เล่ามานี้เป็นความจริง
ตํ สุตฺวา ไชยทัตกุมารได้ฟังเรื่องราวซึ่งพี่เล่าดังนั้น อดกลั้นความโศกไว้มิได้ร้องไห้รำพันไปด้วยประการต่าง ๆ ไชยเสนกุมารจึงห้ามว่า ดูกรพ่อผู้น้อง อย่าร้องไห้เลย /*158ถ้าหากว่าพระราชบิดามารดาของเรายังทรงพระชนมายุอยู่ ท่านจะตามหาเราพี่น้องจนได้พบกัน ฯ ข้าแต่พี่ เมืองเกิดของเราเรียกว่าเมืองอะไร ฯ ดูกรพ่อผู้น้อง เขาเรียกว่าจัมปากนคร ฯ ข้าแต่พี่นามกรพระราชบิดามารดาชื่อใด ฯ ดูกรพ่อผู้น้อง พี่ไม่อาจบอกพระนามพระราชบิดามารดาได้ ไชยทัตกุมารอ้อนวอนให้พี่ชายบอก ไชยเสนจึงยกอัญชลีขึ้นเหนือเศียรเกล้าถวายบังคมแล้วบอกว่า พระราชบิดาทรงพระนามว่าสุภมิตร พระราชมารดาพระนามว่าเกสินี
เมื่อกุมารทั้งสองสนทนากันอยู่อย่างนี้ พระนางเกสินีซี่งประทับอยู่ในเรือสำเภาสดับเรื่องราวนั้นตบพระอุระด้วยพระพาหาเลิกม่านออกมาทอดพระเนตร ทรงพูนเทวษโศกาตรงเข้ากอดสองกุมาราด้วยพระหัตถ์ สองกุมารมีความกลัวสลัดพระหัตถ์หนีไป พระนางเธอก็ยิ่งอาลัยร่ำรัก กวักพระหัตถ์ร้องเรียกว่า แน่ะพ่อไชยเสนและไชยทัต ข้านี้แหละคือเกสินีมารดาของพ่อ ๆ จงกลับมาหาชนนี พ่อจะหนีไปไหนเล่า เจ้าพลัดพรากจากกันมานานถึงกาลนี้ ชนนีไม่ได้รับความสุขเลยลูกรักเจ้าแม่เอ่ย จงมารับมารดาด้วยในกาลบัดนี้ กุมารทั้งสองรู้สึกดีว่าเป็นชนนีของตนแน่ จึงพากันกลับมาหมอบลงที่พระบาทา พากันร่ำร้องไห้อยู่ที่เรือสำเภา
คราวนั้น พวกพาณิชทั้งหลายได้ฟังเสียงกาหลอลหม่าน จึงนำเอาอาการนั้นไปบอกแก่นายสำเภา ๆ ก็โกรธรีบเข้าไปเฝ้าพระมหาสัตว์แกล้งกราบทูลใส่โทษว่า สองบุรุษของพระองค์ที่ส่งไปเฝ้าเรือนั้น ทำรังแกแก่ภรรยาข้าพระพุทธเจ้า พระราชามหาสัตว์ทรงพระพิโรธ บังคับให้เพชฌฆาตลงโทษสองกุมารแล้วให้ประหารชีวิตเสีย เพชฌฆาตรับโองการแล้ว จับสองกุมารมาโบยและจำด้วยเครื่องจำห้าประการแล้วพาตัวไปถวายให้ทอดพระเนตรสริรกายสองกุมารล้วนเปื้อนไปด้วยโลหิตสด ดุจหนึ่งว่ารดด้วยน้ำครั่ง พระราชารับสั่งว่าให้เอาไปตัดศีรษะเสียวันนี้ เพชฌฆาตนำสองกุมารไปยังป่าช้าที่สำหรับฆ่าคนโทษถึงตาย
คราวนั้น ท่านญาณปุโรหิตผู้รู้เดินสวนทางมาพบเข้าจึงคิดว่าธรรมเนียมโบราณราช จะลงโทษผู้ใดต้องทรงวิจารณ์ให้ได้ความจริงแล้วจึงให้ลงโทษ คิดแล้วจึงเรียกสองกุมารมาถามว่าเรื่องราวเป็นอย่างไรขึ้นก่อน ไชยเสนกุมารให้การตามเป็นจริงดุจนัยที่กล่าวแล้วแต่หนหลัง ญาณปุโรหิตได้ฟังดังนั้นห้ามเพชฌฆาตไว้ก่อน จึงรีบร้อนเข้าเฝ้าพระราชามหาสัตว์กราบทูลฟอกซะกว่า ข้าแต่เทวบพิตรพระองค์ทรงเห็นโทษสองกุมารแล้วหรือจึงสั่งให้ฆ่า ควรพระองค์จงทรงวิจารณ์เสียใหม่จะดี
/*159พระราชามหาสัตว์ทรงฟังดังนั้น สะดุ้งพระหฤทัยขึ้นมารับสั่งว่า ถ้ากระนั้นท่านจงให้ไปเรียกตัวมาไต่สวน ปุโรหิตผู้บัณฑิตให้เชิญสองกุมารมาให้นั่งเหนือพื้นเบื้องบน ส่วนตนลดลงมานั่ง ณ เบื้องต่ำอันปราศจากโทษ
พระราชามหาสัตว์ทอดพระเนตรสองกุมาร อันต้องกรรมกรณ์สาหัสสลดพระทัยยิ่งนักตรัสถามว่า เหตุไรเจ้าสองคนทำซุกซนรังแกแก่ภรรยานายสำเภาเขาเล่า ฯ พระพุทธเจ้าข้า หาได้ทำเช่นพระโองการตรัสไม่ ไชยเสนทูลความไปตามจริง ตั้งแต่ต้นจนที่สุดซึ่งได้พบพระราชชนนีที่เรือสำเภา พระราชามหาสัตว์ยังกริ่งพระทัยสอบถามซ้ำอีกว่า นามเมืองที่เจ้าเกิดนั้นเขาเรียกว่าเมืองอะไร ฯ พระเจ้าข้า เขาเรียกว่าจัมปากนคร ฯ ใครเล่าเป็นบิดาของเจ้า เขาชื่ออะไร ฯ พระเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้าไม่กล้าบอกนามบิดาได้ ฯ เป็นไรเล่าเจ้าไม่กล้าบอก ฯ พระเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้ากลัวหนักหนา ฯ เจ้าอย่ากลัวเลย จงบอกออกไปเถิด ฯ ไชยเสนกุมารทำอัญชลีเหนือเศียรเกล้าถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า พระเจ้าข้า พระราชาพระนามว่าสุภมิตร เป็นพระราชบิดาของข้าพระพุทธเจ้า ฯ ก็มารดาของเจ้าชื่อไร ฯ พระเจ้าข้า มารดาข้าพระพุทธเจ้าชื่อเกสินีเทวี พระเจ้าข้า
ตํ สุตฺวา ราชา พระราชามหาสัตว์ทรงสดับดังนั้น พระหฤทัยหวาดหวั่นประหนึ่งว่าจะแตกออกไปเจ็ดภาค รีบเสด็จลงจากราชมนเทียร ยกพระพาหาทั้งสองประคองกอดพระราชกุมารปริเทวนาการด้วยสำเนียงอันดัง สลบพับลงกับพระที่นั่ง ราชบุรุษฝ่ายหน้ามีอำมาตย์เป็นต้น และราชกัลยาคณานางฝ่ายในมีเทวีเป็นประธาน กับทั้งเสนาข้าราชการทั้งหมด อดกลั้นความโศกมิได้พากันร้องไห้ระงมไปทั่วทั้งพารา ถึงซึ่งสัญญีภาวะสลบลงด้วยประการฉะนี้
ทีนั้น พระราชามหาสัตว์ฟื้นสติขึ้นมาได้ รับสั่งให้แก้สองกุมารจากเครื่องจำจอง สองราชกุมารสะทกสะท้านกลัวมรณภัย เมื่อพระราชาจะยังสองราชกุมารให้ทราบชัด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
หา ตาต เชยฺยเสน
หา ตาต เชยฺยทตฺต
สุพฺภมิตฺโต อหํ ราชา
เอวํ ชานาถ ปุตฺตกา
ทารุณํ วต เต กมฺมํ
กถํ ตุเมฺห น คณฺหถ
ทีฆรตฺตํ วสนฺตานํ
กถํ ตุเมฺห น ภณถ
/*160ความว่า โอ้พ่อไชยเสนพ่อไชยทัต เรานี้แหละคือพระราชาสุภมิตร เป็นบิดาของพ่อ ๆ จงรู้จักด้วยประการฉะนี้ โอ้พ่อมาทำการสะเพร่า ไฉนเล่าจึงไม่กำหนดจดจำไว้ให้มั่น เมื่อเจ้าสองรามาอยู่กับบิดานานนักหนา ไฉนพ่อชั่งไม่พูดจาบอกเล่าบ้างเลย ช่างนิ่งเฉยเสียได้
ไชยเสนกุมารเมื่อจะกราบทูลให้แจ้งจึงแสดงพระคาถานี้ว่า
น ชานาม มยํ เทว
ปิตรํ อมฺมานา
เกวฏฺฏา อมฺห คเหตฺวา
คจฺฉนฺติ เกวฏฺฏคาเม
ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ เมื่อนายพรานแหเขาพาข้าพระพุทธเจ้าพี่น้องไปไว้บ้านเกวัฏคาม เวลานั้นข้าพระพุทธเจ้ายังเยาว์ จำเค้าพระบิดาไม่ได้ถนัด ครั้นพลัดพรากจากไปนานแล้ว มาพบเข้าจึงไม่รู้จักดังนั้น พระเจ้าข้า
ไชยเสนเมื่อจะให้พระราชบิดาทราบชัด จึงซบพระพักตร์ลงเบื้องบาท พระราชบิดาพรรณนาถึงแรกแต่ครั้งวิโยคมา พระราชาตรัสถามว่า เดี๋ยวนี้มารดาของเจ้าอยู่ไหน พระเจ้าข้า พระมารดาของข้าพระพุทธเจ้าอยู่ในเรือสำเภา พระเจ้าข้า พระราชามหาสัตว์ทรงโสมนัส จึงพร้อมด้วยสองราชกุมารและอำมาตย์เสด็จไปถึงท่านที่เสด็จขึ้นประทับ ณ เรือสำเภา
พระราชเทวีเจ้าประทับอยู่กลางลำเรือ ทอดพระเนตรเห็นพระราชาแล้วจำได้ ทรงพระกรรแสงร้องไห้แล้วสลบลง สองกุมารตรงเข้ากอดพระบาทาไว้ พระราชาทรงร่ำไห้แล้วตรัสพระคาถานี้ว่า
อุฏฺเหิ เกสินี ภทฺเท
สามิโก อิธมาคโต
ปุตฺตา เต อาคตา จาทา
กินฺนุ สุเตน พุชฺฌติ
ความว่า แน่ะพระน้องนางเกสินี เชิญลุกขึ้นเถิดสามีมาถึงแล้ว ทั้งพระลูกแก้วสองราก็มาพร้อมกัน ณ บัดนี้ แม่เกสินีได้ยินเขาบอกข่าวหรือจึงรู้ว่าพี่อยู่ที่นี้ พระนางเกสินีได้สติคืนมา จึงหมอบลงแทบพระบาทพระราชสามี แล้วตรัสพระคาถานี้ว่า
/*161นิพฺพุโตทานิ เม โสโก
นิพฺพุตาทานิ เม ภยา
นิพฺพุตา วิปลา โสโก
ปสฺสนฺตา อีทิสํ ปตึ
ความว่า ข้าบาทบริจาริกา มาประสบพบพระราชสามีความโศกโรคภัย และความที่ข้าพระบาทร่ำไรถึงก็ระงับดับสนิทดุจปลิดทิ้ง พระเจ้าข้า
นางพระยาสวมกอดพระเจ้าลูกทรงพิลาปร่ำไรเหล่าอำมาตย์ฝ่ายหน้าและนางกัลยาฝ่ายใน พากันร้องไห้ถึงวิสัญญีกับด้วยราชเทวีในกาลครั้งนั้น
เมื่อสี่กษัตริย์ คร่ำครวญถึงกันและกันในกลางนาวา แต่เวลาเช้าถึงเวลาพระอาทิตย์อัสดงคต อำมาตย์ทั้งหลายจึงจัดพระวอทองมาเทียบไว้เสร็จ จึงเชิญพระราชากับพระราชเทวีให้เสด็จประทับสุวรรณสีวิการ่วมกันวอหนึ่ง จึงเชิญให้สองกุมารขึ้นประทับสุวรรณสีวิการ่วมกันวอหนึ่ง นำเสด็จเข้าสู่พระราชวังใน จัดให้มีการมโหรสพครบเจ็ดวัน เป็นการสมโภชรับมิ่งขวัญสามกษัตริย์ และจัดพิธีการตั้งพระราชเทวีในที่อัครมเหสี ตั้งไชยเสนไว้ในที่อุปราช ตั้งไชยทัตไว้ไนที่เสนาบดีจำเดิมแต่กาลนั้นมา สี่กษัตริย์ทรงบำเพ็ญพระกุศลมีทานเป็นต้น เมื่อสิ้นพระชนมายุแล้วได้อุบัติในดุสิตสวรรค์
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึงประมวลมาซึ่งชาดกว่า อสุมิตรในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือภิกษุเทวทัต ไชยทัตในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระอานนท์เถระ ไชยเสนในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือ ราหุลพุทธชิโนรส พระนางเกสินีในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระมหามายา บิดาพระมหาสัตว์ในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระสุทโธทนมหาราช พระเจ้าสุภมิตรในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระโลกนาถตถาคต มีพระพุทธพจน์ให้จบลง ด้วยประการฉะนี้.
จบสุภมิตตชาดก
๑๐. สิริธรชาดก
/*162ปสฺสถ สทฺธาย ทานนฺติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต เอกํ ปุริสํ อารพฺภ กเถสิ ฯ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวันวิหาร ทรงพระปรารภบุรุษคนหนึ่งให้เป็นเหตุ ตรัสพระกรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า ปสฺสถ สทฺธาย ทานํ ดังนี้เป็นต้น
กถานุสนธิ์ในเรื่องนี้มีพิสดารว่า ยังมีชายเข็ญใจผู้หนึ่งหาเลี้ยงชีพกับด้วยภรรยา ณ เมืองสาวัตถี สองสามีภรรยานั้นเที่ยวเกี่ยวหญ้าและหาฟืนมาขายได้ทรัพย์มาเลี้ยงชีวิตตามกำลังของตน แต่บุรุษคนจนนั้นกอบด้วยศรัทธา ได้ทรัพย์มาแล้วก็แบ่งเป็นสามส่วน คือ บริจาคทานส่วนหนึ่ง บริโภคใช้สอยส่วนหนึ่ง เก็บไว้เพื่อมีเหตุจำเป็นจะได้ใช้ส่วนหนึ่ง บุรุษเข็ญใจนั้นกอบด้วยปัญญาคิดว่า สัตว์และสังขารที่เป็นอดีตอนาคตและปัจจุบันล้วนไม่เที่ยงสิ้นทั้งนั้น เมื่อเห็นดังนี้ก็มีจิตคิดที่จะทำทานให้ยิ่งขึ้นไป จึงปรึกษากับภรรยาว่า ดูกรเจ้าผู้เจริญไจ บรรดาสังขารทั้งหลายย่อมไม่เที่ยงและมีความตายเป็นที่สุด สมบัติที่มีอยู่ตายแล้วเอาไปไม่ได้เลย ทานใดที่ให้แล้วนั้นแหละจะติดตามไปได้ อุปมัยเหมือนเงาที่ติดตามกายฉะนั้น ดูกรเจ้า เราคิดจะเอาทรัพย์ที่เก็บไว้นั้นออกจ่ายทำทานเพิ่มขึ้นอีกส่วนหนึ่ง เจ้าจะเห็นเป็นประการใด ภรรยานั้นจึงอนุโมทนาว่า ข้าพเจ้ายินดีตามท่านแล้ว
สองสามีภรรยา สำเร็จกิจเลี้ยงชีวิตด้วยทรัพย์ส่วนหนึ่ง บริจาคทานด้วยทรัพย์สองส่วน ตั้งแต่นั้นมาอุตส่าห์เกี่ยวหญ้าและหาฟืนขายได้มูลค่ามากขึ้น ๆ จนถึงเป็นคนมั่งมีทรัพย์ด้วยอาการดังนี้ วันหนึ่งสองสามีภรรยาระลึกถึงสมเด็จพระบรมศาสดา จึงพากันไปเฝ้าสมเด็จพระโลกนาถเจ้า ถวายนมัสการแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระพุทธองค์ผู้ทรงพระเจริญ ข้าพระบาทได้ไทยธรรมสิ่งใดมาแล้ว ก็ได้แบ่งออกบริจาคทานสองส่วนเสมอมา บัดนี้พ้นจากความอนาถากลับมั่งมีทรัพย์มากขึ้น เห็นคุณอานิสงส์ประจักษ์ในชาตินี้
/*163สมเด็จพระสุคตมุนีตรัสว่า ดูกรอุบาสก ท่านให้ทานแล้วกลับถึงซึ่งความมั่งมีเหมือนด้วยโบราณบัณฑิตแต่ปางก่อน ตรัสดังนี้แล้วก็นิ่งอยู่ สองสามีภรรยาจะใคร่รู้เรื่องราว จึงกราบทูลอาราธนาขอให้ตรัสเทศนาต่อไป พระพุทธองค์จึกทรงนำเรื่องราวที่ล่วงแล้วมาอ้างดังแจ้งต่อไปนี้ว่า
---
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา อโหสิ ในกาลที่ล่วงมาแล้วแต่หลัง ยังมีพระราชาองค์หนึ่งทรงพระนามว่าพรหมทัตเสวยราชสมบัติ ณ พระนครพาราณสี คราวนั้นพระบรมโพธิสัตว์เจ้าบังเกิดเป็นเศรษฐีมีนามว่าสิริธร อยู่ ณ เมืองพาราณสีนั้น สิริธรเศรษฐีกอบด้วยศรัทธาตั้งอยู่ในศีลห้าเป็นนิตย์ คราวครั้งนั้นมีพระปัจเจกโพธิองค์หนึ่ง ออกจากนิโรธสมาบัติในวันคำรบเจ็ดจึงคิดว่า วันนี้เราจะไปบ้านสิริธรเศรษฐี ทำสรีรกิจสีฟันบ้วนปากแล้วคลุมจีวร ถือเอาบาตรดินเหาะไปโดยอากาศลงมายืนอยู่ ณ ประตูเรือนสิริธรเศรษฐี พอดีเป็นเวลาบริโภคอาหารเช้า ภัตตการพ่อครัวจัดอาหารให้สุกเสร็จดีแล้ว
สิริธรเศรษฐีนั้นครั้นเห็นพระปัจเจกโพธิสัตว์เจ้าก็ดีใจว่าเราได้พบพระปัจเจกโพธินี้เป็นลาภของเรายิ่งใหญ่ ท่านมาแต่ไกลหวังจะอนุเคราะห์เรา จึงถือเอาถาดใส่ภัตตาหารยกขึ้นทูนเศียรเกล้าเข้าไปสู่สำนักพระปัจเจกโพธิวางสำรับนั้นบนบาตร์แล้วทำความปรารถนาว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ด้วยอำนาจผลทานของข้าพเจ้านี้ ขอให้เทพยดาและมนุษย์ทั้งหลายจงทำสักการบูชาใหญ่แก่ข้าพเจ้า อนึ่งเล่าขอให้ข้าพเจ้าได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งในกาลภายหน้า พระปัจเจกโพธิสัตว์นั้นกล่าวว่าความปรารถนาของท่านจงสำเร็จเทอญ แล้วก็กล่าวพระคาถาดังนี้ว่า
อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ
ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ
สพฺเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา
จนฺโท ปณฺณรโส ยถา
ความว่า ความประสงค์ที่ท่านปรารถนาแล้วด้วยใจ และความปรารถนาที่ท่านตั้งไว้ด้วยกายและวาจา จงสำเร็จแก่ท่านโดยเร็วพลัน สงฺกปฺปา ความดำริคิดอ่านทั้งหมด จงเต็มบริบูรณ์สมมโนรถของท่าน อุปมาเหมือนพระจันทร์อันเด่นดวงในวันขึ้นสิบห้าค่ำฉะนั้น
/*16เมื่อพระปัจเจกโพธิเจ้ากล่าวคาถาประพันธ์ดังนี้แล้ว ก็เหาะไปยังภูเขาคันธมาทน์ แล้วฉันอาหารบิณฑบาตสำเร็จทิวาวิหารอยู่ในที่นั้น
โพธิสตฺโต พระบรมโพธิสัตว์กลับเข้าไปเรือน ระลึกถึงทานที่ตนให้แล้วนั้นจึงทำอธิษฐานว่า หากว่าอานิสงส์ทานของเรามีจริงแล้วไซร้ ขอให้ลาภเกิดปรากฏแก่เราในชาตินี้เทอญ ณ ทันใดนั้น ด้วยอำนาจผลทานของพระบรมโพธิสัตว์ เรือนเก่าก็หายไป ปราสาททองอันเต็มไปด้วยแก้วเจ็ดประการเกิดแทนขึ้นใหม่ พระบรมโพธิสัตว์เห็นปราสาททองเกิดขึ้นดังนั้น มีจิตเกษมสันต์เข้าไปนั่งอยู่ในสุวรรณปราสาท พ่อครัวยกสำรับมาตั้งไว้ตรงหน้าพระบรมโพธิสัตว์ ขณะนั้นทิพโภชนาหารก็บันดาลเกิดมีขึ้นเต็มถาดทอง พระมหาสัตว์เห็นทิพโภชนาแล้วมีจิตปราโมทย์บริโภคด้วยอำนาจผลทานเปรียบปานดังเทพยดา
เมื่อพระบรมโพธิสัตว์บริโภคเสร็จแล้ว จึงให้ชนบริวารประมาณร้อยและพันบริโภคทิพโภชนาหารๆ นั้นหาหมดสิ้นไปไม่ กลิ่นทิพโภชน์นั้นหอมฟุ้งทั่วไปทั้งพระนคร มนุษย์นิกรพากันมาดูสุวรรณปราสาท แล้วสรรเสริญเป็นโกลาหล หมู่นิกรชนเห็นสมบัติของพระมหาสัตว์แล้วไม่อาจดำรงตนอยู่ได้ พากันประนมมือไหว้แล้วกล่าวว่า ข้าแต่ท่านเศรษฐี ข้าพเจ้าทั้งหลายนี้ขออนุโมทนายินดีต่อทานของท่าน แล้วชวนกันโบกธงส่งเสียงซ้องสาธุการสนั่นลั่นไป พระบรมโพธิสัตว์เจ้าเมื่อจะแสดงธรรมในที่ประชุมชน จึงกล่าวประถมบาทคาถาว่า
ปสฺสถ สทฺธาย ทานํ ดังนี้เป็นต้น ความว่า ท่านทั้งหลายจงเห็นเถิด ทานที่ให้แล้วด้วยศรัทธา ย่อมนำมาซึ่งผลเห็นประจักษ์ในปัจจุบัน ผลทานนั้นอาจนำมาชึ่งคุณ คือ อายุ วรรณะ สุขะ พละ ยสะ กิตติ ในภพนี้และภพเบื้องหน้า เมื่อจบธรรมเทศนาลงครั้งนั้นมหาชนเกิดความเลื่อมใส บางพวกได้มอบตนให้เป็นทาสและทาสี บูชาธรรมพระมหาสัตว์เจ้า
ในขณะนั้น เทพยดาในชั้นกามาพจรสวรรค์ ชวนกันโปรยทิพบุปผา พระยานาคก็นำมาซึ่งแก้วเจ็ดประการ ท้าวมัฆวานก็ประทานทิพภูษา ท้าวมหาพรหมก็นำเอาร่มมากางกั้นทำสักการะเป็นธรรมบูชาแก่พระมหาสัตว์ พระเจ้าพรหมทัตไม่อาจอดกลั้นอยู่ได้ พระราชทานให้กุญชรและอัศดรกับราชรถอีกนารีสวยสดอย่างละร้อยเป็นธรรมบูชาแก่พระมหาบุรุษ
/*165เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดา ได้ตรัสเป็นองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ทานฺจ อุตฺตโม โลเก
ทานฺจ ลาภิมานสา
ทานฺจ กิตฺติ วฑฺฒติ

ความว่า ทานเป็นสิ่งประเสริฐสุดในโลกนี้ ทานอันบุคคลให้แล้วย่อมนำมาซึ่งลาภเป็นที่พึ่ง ทานที่บุคคลให้แล้วย่อมมีอานิสงส์คือ ให้เกียรติคุณเจริญฟุ้งไปด้วยประการดังนี้
ตโต ปฏฺาย ตั้งแต่นั้นมา พระบรมโพธิสัตว์เจ้าก็ใช้สอยเงินทองวันละพัน ๆ ทุก ๆ วัน หมู่มนุษย์ในคราวนั้นมารับทานแล้วสรรเสริญพระบรมโพธิสัตว์ ๆ เสวยสมบัติอันเกิดด้วยผลแห่งทาน พระองค์ก็บำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น เมื่อสิ้นพระชนมายุแล้วได้ไปเกิดเป็นเทวบุตรในกนกรัตนพิมานสูงได้ยี่สิบห้าโยชน์ มีนางเทพอัปสรแสนหนึ่งเป็นบริวาร เสวยทิพโภชนาหารและกามสุขอันไพศาล
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำเทศนาเรื่องนี้มาแล้ว จึงประกาศอริยสัจซ้ำลงในที่สุดจบชาดกเทศนา ชนทั้งสองคือสามีภรรยาก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล พระบรมทศพลจึงประชุมชาดกว่า ท้าวเทวราชในกาลนั้นกลับชาติมาคือ พระอานนทเถระ พระเจ้าพรหมทัตในกาลครั้งนั้นครั้นกลับชาติมาคือ พระสาริบุตร พระยานาคในครั้งนั้น ครั้นกลับชาติมาคือ พระโมคคัลลานเถระ บริษัททั้งหลายในกาลครั้งนั้น ครั้นกลับชาติมาคือพุทธบริษัทในกาลนี้ พระปัจเจกโพธินิพพานแล้วในกาลครั้งนั้น สิริธรเศรษฐีในกาลครั้งนั้น ครั้นกลับชาติมาคือ พระตถาคตนี้เทียว
จบสิริธรชาดก
๑๑. ทุลกบัณฑิตชาดก
กมฺมโยนิ กมฺมพนฺธูติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน ทานปารมี อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อทรงประทับอยู่ ณ พระเชตวันทรงพระปรารภทานบารมีของพระองค์ให้เป็นเหตุ จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า กมฺมโยนิ กมฺมพนฺธุ ดังนี้เป็นต้น
อนุสนธิของเรื่องนี้มีว่า (1วันหนึ่งภิกษุทั้งหลาย นั่งประชุมกัน ณ โรงธรรมสภา พากันสรรเสริญบารมีพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า สมเด็จพระบรมศาสดาของเราทั้งหลาย เมื่อทรงบำเพ็ญบารมีอยู่ ก็เพื่อจะปลดเปลื้องสัตว์ให้พ้นจากสังสารทุกข์เป็นเบื้องหน้า สมเด็จพระบรมศาสดาเสด็จมาถึงจึงตรัสถาม ครั้นทรงทราบความแล้วจึงมีพุทธดำรัสว่า ในกาลปางก่อนตถาคตเมื่อยังมีปัญญายังอ่อนอยู่นั้น ได้ให้ทองหนักเท่าตัวแก่พระราชาถ่ายเอาภิกษุ ๓๓ รูปซึ่งถูกเขาจะฆ่า แล้วทรงนำเรื่องที่ล่วงมาแล้วอ้างดังต่อไปนี้ว่า)
---
อตีเต กิร สมเย ปรินิพฺพุเต กสฺสปโลกนาเถ ดังได้ยินมาว่า ในกาลที่ล่วงมาแล้วแต่ปางหลัง ครั้งเมื่อพระโลกนาถทรงพระนามว่ากัสสป เสด็จดับขันธปรินิพพานแล้วได้เจ็ดวัน คราวนั้นมีพระราชาองค์หนึ่งทรงพระนามว่าจินราช เสวยราชสมบัติ ณ จินนคร พราหมณ์คนหนึ่งในเมืองนั้น รับตำแหน่งเป็นปุโรหิตาจารย์ของพระเจ้าจินราช กิร ดังได้สดับมาว่า ในคราวนั้นมีภิกษุสามสิบสามรูป สำรวมอิริยาบถงดงามพากันเดินมาตามถนน/*167หลวงผ่านไปในพระนคร พราหมณ์ปุโรหิตเห็นภิกษุสามสิบสามรูปแล้วคิดว่า ภิกษุเหล่านี้เป็นสาวกของพระพุทธเจ้าจริงแท้ แต่ถ้าปล่อยให้มาเมืองนี้แล้ว พระราชาของเราจักเลื่อมใสต่อภิกษุเหล่านี้ ลาภสักการะของเราที่เคยได้ก็จักเสื่อมไป ถ้ากระไรเราจักยุยงให้พระราชาฆ่าภิกษุพวกนี้เสียให้ได้ คิดแล้วก็เข้าเฝ้าพระเจ้าจินราช ได้โอกาสแล้วจึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช พวกโจรทั้งหลายปลอมเป็นเพศภิกษุพากันมาเพื่อจะปล้นเอาพระนครนี้แน่ พระจินราชทรงฟังก็หลงเชื่อถ้อยคำของพราหมณ์ปาปมิตรแล้วตรัสถามว่า แน่ะอาจารย์ เราจักทำอย่างไรเล่า ฯ ข้าแต่เทวบพิตร พระองค์อย่าทำให้ช้าเลย จงรีบจับภิกษุมัดเข้าเฆี่ยนเสียแล้วให้เอาไปเสียบปลายไม้หลาวไว้
ตํ สุตฺวา ราชา พระเจ้าจินราชทรงฟังดังนั้น รับสั่งว่าดีแล้วอาจารย์ แล้วให้หานายเพชฌฆาตเข้ามาเฝ้ารับสั่งว่า พวกเจ้าจงไปจับพวกโจรมาผูกเฆี่ยนแล้วนำไปยังป่าช้า เอาขึ้นเสียบไม้หลาวไว้ทั้งเป็น พวกเพชฌฆาตรับโองการแล้วหาความกรุณามิได้ และไม่รู้จักคุณพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ตรงเข้าไปสู่สำนักพระนาคทีปกเถระทุบบาตรเสียบ้าง บางพวกฉีกจีวรเสียบ้าง เอามือทุบศีรษะและตบปากพระเถระ และทุบตีพระภิกษุทั้งหลายองค์อื่น ทำเอาจนเลือดไหลออกทางหูและจมูกและปากพระภิกษุทั้งหลายพากันร้องไห้บ่นเพ้อไปต่างๆ
ฝ่ายสังฆเถระจึงปลอบพระภิกษุทั้งหลายด้วย ธรรมีกถา ว่า ดูกรท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายอย่าคิดอะไรและอย่าร้องไห้ไปนักเลย สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วว่า พวกเราที่ต้องโทษอย่างนี้เพราะกรรมที่เราทำมาแล้วแต่ก่อน พระสังฆเถระก็กล่าวสอนด้วยพระคาถาดังนี้ว่า
กมฺมโยนิ จ กมฺมพนฺธุ
กมฺมสฺสกตา ภวาภเว
ยาว กมฺมา น มุจฺจนฺติ
ตาว กมฺเมน สตฺตาปิ
สพฺเพ กมฺมสฺสกา
กมฺมทายาทา กมฺมปฏิสรณา
สพฺเพ ทุกฺขา ทุกฺขกมฺเมว
เทติ
ความว่า กรรมคือบุญบาปย่อมเป็นกำเนิดเป็นเผ่าพันธุ์ สัตว์ทั้งหลายที่เวียนเกิดเวียนตายอยู่ในภพน้อยภพใหญ่ ล้วนมีกรรมคือบุญบาปเป็นของๆ ตนสิ้น สัตว์ทั้งหลายยังไม่พ้นจากกรรมคือบุญบาปอยู่ตราบใด ก็ย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะกรรมอยู่ตราบนั้น สัตว์ทั้งปวงย่อมมีกรรมคือ/*168บุญและบาปเป็นของ ๆ ตนย่อมรับมรดกผลแห่งกรรม และมีกรรมเป็นที่พึ่งของตน กรรมคือทุกข์ย่อมให้ผลเป็นทุกข์แท้จริง
ตทา คราวนั้น ชนชาวพระนครก็กำเริบ คือเล่าลือกันต่อ ๆ ไปว่า ภิกษุสามสิบสามรูปจะต้องถูกเสียบหลาวทั้งเป็น ในกาลครั้งนั้น พระบรมโพธิสัตว์อุบัติในตระกูลเศรษฐีมีนามว่า ทุลกบัณฑิต ๆ ทราบเรื่องนั้นแล้ว รีบด่วนไปยังสำนักแห่งพระนาคทีปเถระ กราบไหว้แล้วไต่ถามว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย ๆ มีโทษความผิดอย่างใด จึงจะต้องถูกลงพระอาญาเสียบหลาวดังนี้ ฯ ดูกรอุบาสก โทษความผิดของเราทั้งหลาย ยังไม่เคยมีปรากฏในชาตินี้เลย แต่เราทั้งหลายหากไม่รู้ซึ่งโทษอันเกิดแล้วในชาติก่อน
ลำดับนั้น พระบรมโพธิสัตว์เจ้า ตรงเข้าแก้อาฆาฏาภรณ์ (คือเครื่องจำจองของคนที่จะต้องถูกฆ่า) แล้ว อ้อนวอนนายเพชฌฆาตว่า ขอท่านกรุณาโปรดงดการฆ่าไว้สักครู่หนึ่งเถิด ข้าพเจ้าจะขอเฝ้าพระราชา แล้วก็รีบเข้าไปยังพระราชวัง ถวายบังคมพระราชาแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราช ข้าพระบาทจักถวายเงินและทรัพย์ เพื่อขอถ่ายตัวภิกษุสามสิบสามรูป ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาแก่ข้าพระบาทเถิดพระเจ้าข้า ฯ ดูกร ทุลกบัณฑิตเจ้าจะให้จริงหรือ ฯ ข้าแต่สมมติเทวราช ข้าพระบาทจะถวายจริงฯ ถ้าเจ้าจะให้จริงดังนั้น เจ้าจงให้ทองเท่าตัวคนที่จะถ่ายทุกคนไป
ตํ สุตฺวา ทุลกบัณฑิตฟังโองการตรัสนั้นแล้ว มีจิตเต็มตื้นด้วยปีติ รับราชโองการแล้วถวายบังคมลากลับไปบ้านกราบไหว้มารดาแล้ววิงวอนว่า ข้าแต่พระมารดา ทองคำของมารดาซึ่งมืออยู่มากน้อยเท่าใด ขอพระมารดาจงยกให้แก่ข้าพเจ้าเถิด ฯ ดูกรพ่อ เจ้าจะเอาทองคำไปทำไม ฯ ข้าแต่พระมารดาข้าพเจ้าต้องการจะเอาไปถ่ายตัวพระภิกษุสามสิบสามรูปซึ่งถูกพระราชาบังคับให้ฆ่าเสีย มารดาได้ฟังดังนั้นเอามือลูบอกของตนแล้วพูดว่า โอเราได้ลูกผู้หาผลประโยชน์อย่างนี้ดีนักหนา จึงว่าเจ้าจงถือเอาทรัพย์สมบัติทั้งหลายเถิด
พระบรมโพธิสัตว์ฟังคำมารดาอนุญาตดังนั้น มีจิตเกษมสันต์ผ่องใส อุปมัยดังมณฑลพระจันทร์ในวันเพ็ญลอยอยู่ในอากาศฉะนั้น พระบรมโพธิสัตว์เจ้าจึงนุ่งห่มผ้ามีราคามาก ให้คนขนเอาทองไปกองไว้ยังหน้าพระลานหลวง แล้วจึงเข้าไปกราบทูลพระราชาว่า ขอพระองค์จงทรงรับเอาทอง ณ กาลบัดนี้ ฯ เจ้าจงแบ่งทองให้มีน้ำหนักเท่ากับโจรทุก ๆ คน ทุลกบัณฑิตจึงไปยังสำนักพระนาคทีปเถระ นมัสการกราบไหว้แล้วจึงวิงวอนว่า ข้าแต่/*169พระเถระผู้เจริญ พระผู้เป็นเจ้าจงกรุณาขึ้นนั่งบนที่สำหรับชั่ง ๆ ได้น้ำหนักประมาณเท่าใด ข้าพเจ้าจักเอาทองคำชั่งให้เท่าน้ำหนักตัวพระผู้เป็นเจ้าเท่านั้น เมื่อชั่งทองคำได้น้ำหนักพอตัวพระนาคทีปเถระเสร็จแล้ว พระบรมโพธิสัตว์เจ้า เมื่อปรารถนาจะปลดเปลื้องภิกษุสามสิบสามรูปอีก ตามนัยที่ได้ชั่งทองเท่าตัวพระนาคทีปเถระแล้วนั้น จึงกล่าวคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
สุณนฺตุ โภนฺโต วจนํ
เทวสงฺฆา สมาคตา
ภิกฺขูนํ หิ ปโมเจยฺยํ
โพธิยาเยว การณา
ความว่า ข้าแต่เทพยดาเจ้าทั้งหลายผู้เจริญ ขอเชิญฝูงเทพยดาจงมาพร้อมกันฟังถ้อยคำของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะถ่ายพระภิกษุทั้งหลายให้พ้นจากความตายครั้งนี้ ด้วยเหตุเพื่อพระโพธิสัตว์ญาณสิ่งเดียวเท่านั้น
เมื่อพระบรมโพธิสัตว์ประกาศให้เทพยดาทราบชัดดังนี้แล้ว แล้วจึงถ่ายพระภิกษุไปทีละรูป ๆ ด้วยวิธีเอาทองคำชั่งให้ได้น้ำหนักเท่าตัวทุก ๆ รูป ทองคำที่นำมานั้นก็หมดยังไม่พอแก่ภิกษุอีกสามรูป
พระเจ้าจินราชตรัสถามว่า ดูกรทุลกบัณฑิต ทองคำของเจ้ามีอีกหรือไม่ ฯ ข้าแต่สมมติเทวดา ทองคำของข้าพระบาทไม่มี ฯ ถ้าเช่นนั้นเจ้าจะทำอย่างไรเล่า ฯ ข้าพระบาทขอผัดสักครู่หนึ่งก่อนพระเจ้าข้า พระบรมโพธิสัตว์ถวายบังคมลากลับไปยังบ้าน จึงบอกกับภรรยาว่า เราถวายทองคำแก่พระราชาเพื่อถ่ายตัวพระภิกษุสามสิบสามรูปให้พ้นจากถูกฆ่า บัดนี้ภิกษุยังเหลืออยู่สามรูปทองคำหมดไม่พอถ่าย เราจะขายตัวเราเอาเงินไปซื้อทองคำมาถ่าย เราจักยังยอดทานบารมีให้เต็มบริบูรณ์ เจ้าจะเห็นอย่างไร
ฝ่ายภรรยาได้ฟังดังนั้นก็ร้องไห้จึงพูดว่า ข้าแต่ลูกเจ้าผู้สามี ท่านอย่าขายตัวท่านเลย ท่านจงขายตัวข้าพเจ้าและลูกของท่านดีกว่า ได้มูลราคามาแล้ว ท่านจงทำตามความชอบใจของท่านเถิด พระบรมโพธิสัตว์ได้ฟังภรรยาว่าดังนั้นก็ดีใจตอบว่า ดูกรแม่ผู้เจริญดีแล้ว จึงจูงมือบุตรภรรยาพาไปขายฝากไว้ในสำนักเศรษฐีมีทรัพย์แล้ว เอาเงินมาจ่ายซื้อทองคำนำไปชั่งได้นำหนักพอเฉพาะภิกษุสองรูป ยังเหลืออยู่แต่สามเณรน้อยองค์หนึ่ง บังเอิญทองหมดเสียอีก
โส สามเณโร สามเณรน้อยนั้นมีความกลัวต่อความตาย นั่งร้องไห้จนศีรษะตก จึงบอกกับนายเพชฌฆาตว่า ท่านทั้งหลายจงแทงข้าพเจ้าให้ตายด้วยหลาวเถิด /*170นายเพชฌฆาตทั้งหลายฟังคำสามเณรผู้หาที่พึ่งมิได้ดังนั้นก็ให้คิดสงสาร จึงเปลื้องสามเณรออกจากเครื่องจำจอง สามเณรนั้นครั้นได้โอกาสแล้วจึงเข้าไปยังสำนักพระนาคทีปเถระ นมัสการกราบไหว้แล้วกล่าวว่า ข้าแต่พระเถระผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอกราบลาตายในวันนี้ จำเดิมแต่วันซึ่งข้าพเจ้าบรรพชาแล้วจนถึงวันนี้ โทษผิดที่เป็นกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ซึ่งมีอยู่ในสำนักพระผู้เป็นเจ้า ขอพระผู้เป็นเจ้ากรุณาอดโทษนั้นแก่ข้าพเจ้า ด้วยกิจที่ข้าพเจ้าจะทำความเคารพกราบไหว้ก็เป็นที่สุดครั้งเดียวนี้ อนึ่งถ้าหากว่าบิดามารดาของข้าพเจ้าจะพึงถามถึงข้าพเจ้าไซร้ ขอพระผู้เป็นเจ้าโปรดให้รัดประคตนี้ และผ้าจีวรผ้าสาฎกผืนนี้ ๆ แก่บิดามารดา ๆ เห็นจำได้จะบรรเทาความเศร้าโศกให้หายไป สามเณรน้อยละห้อยละเหี่ยตรงเข้ากอดรัดพระนาคทีปเถระ ร่ำร้องไห้โดยนัยดังนี้
นาคทีปเถโร พระนาคทีปเถระเจ้า ฟังคำรำพันแสดงความโศกศัลย์ของสามเณรน้อย มีความสลดรันทดใจสุดอาลัยยิ่งนักจึงปลอบว่า ดูกรสามเณรผู้มีอายุ เธออย่าโศกเศร้าเสียใจและคิดไปนักเลย เราจักไม่ปล่อยให้เธอตายแต่ผู้เดียวได้เมื่อจะแสดงธรรมสั่งสอนต่อไปจึงกล่าวนัยคาถาดังนี้ว่า
สพฺเพ อนิจฺจา ธมฺมา
อุปฺป่าทวยธมฺมิโน
อุปฺปชฺฌิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ
เตสํ วูปสโม สุโข
ความว่า ธรรมทั้งหลายทั้งหมด เป็นของไม่เที่ยงแท้ มีอันบังเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา ธรรมทั้งหลายเกิดขึ้นแล้วก็ย่อมดับไป ความที่ธรรมทั้งหลายนั้นเข้ารำงับเสีย ย่อมเป็นสุขด้วยประการดังนี้
ทุลกบัณฑิต ได้ฟังธรรมกถาดังนั้น จึงตัดพ้อตนของตนเองว่า ดูกรทุลกบัณฑิต เจ้ารักชีวิตของเจ้ามากหรือรักพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ มากกว่ารักชีวิต เมื่อทุลกบัณฑิตคิดเห็นว่า พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิต จึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจินราชแล้วกราบทูลว่า ขอพระกรุณาปกเกล้า ข้าพระพุทธเจ้าจักรับอาสาตายแทนสามเณร ฯ ดูกรทุลกบัณฑิตจริงกระนั้นหรือ ฯ พระเจ้าข้าตายแทนสามเณรได้จริง ฯ ถ้าเช่นนั้นเจ้าจงให้ชีวิตแก่สามเณร ฯ ทุลกบัณฑิตจึงไปสู่สำนักสามเณรแก้สามแนรออกจากเครื่องจองจำแล้วกล่าวคาถาดังนี้ว่า
/*171สุณนุตุ โภนฺโต วจนํ
เทวสงฺฆา สมาคตา
อตฺตโน ชีวิตํ ทตฺวา
โพธิยาเยว การณา
ความว่า ข้าแต่เทพยดาเจ้าทั้งหลายผู้เจริญ ขอเชิญหมู่เทพยดาเจ้าจงมาประชุมพร้อมกันฟังถ้อยคำของข้าพเจ้า ณ บัดนี้ข้าพเจ้าสละชีวิตของข้าพเจ้าตายแทนสามเณร ก็เพราะเหตุแก่พระโพธิญาณสิ่งเดียวเท่านั้น
ทุลกบัณฑิตกล่าวคาถานี้แค้ว จึงประกาศให้เทพยดาทราบอีกต่อไปว่า ขอเทพยดาผู้มีมหิทธิฤทธิ ซึ่งสถิตในอากาศและภูเขาเนาวไพร จงฟังถ้อยคำของข้าพเจ้า ซึ่งกล่าวบัดนี้เป็นคำจริงทั้งสิ้น ผู้ใดต้องการหัวใจและศีรษะและจักษุชิวหาเนื้อหรือเลือดผู้นั้นจงฉะเชือดเอาไปตามประสงค์ ข้าพเจ้าปลงชีวิตครั้งนี้ชื่อว่าทานบารมี ด้วยอำนาจชีวิตทานนี้ ขอให้ข้าพเจ้าได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าองค์ใดองค์หนึ่งในกาลข้างหน้า จักรื้อขนสัตว์ซึ่งจมอยู่ในสังสารวัฏ ให้ข้ามตื้นขึ้นฝั่งคือ พระนฤพาน เมื่อประกาศดังนี้แล้ว จึงนมัสการสามเณรแล้วกล่าวว่าขอให้สามเณรอยู่ตั้งใจรักษาศีลและเจริญภาวนาทำเมตตาจิตเป็นอารมณ์ อนึ่งถ้าหากว่าข้าพเจ้าประมาทพลาดพลั้งด้วยกายวาจาใจ ขอท่านจงให้อภัยอดโทษแก่ข้าพเจ้าด้วย แล้วก็บอกแก่นายเพชฌฆาตว่า ท่านทั้งหลายจงจำจองเฆี่ยนข้าพเจ้าตามแบบบังคับเถิด นายเพชฌฆาตทั้งหลายก็พากันจับทุลกบัณฑิตเข้าจำด้วยเครื่องจำห้าประการ จึงประหารด้วยหวายแล้วนำไปยังป้าช้าผีดิบ
ตํ ทิวสํ ในเวลาวันนั้น ชนชาวพระนครก็พากันแตกตื่นพูดกันถึงเรื่องทุลกบัณฑิตปลงชีวิตจะตายแทนสามเณรนั้น ฝ่ายมารดาของทุลกบัณฑิตได้ยินข่าวเล่าลือดังนั้น ตัวสั่นขวัญหายเอามือทั้งสองตีอกสยายผมกลิ้งเกลือกร้องไห้ร่ำไร วิ่งตามไปถึงป่าช้าผีดิบ เห็นลูกรักอันไม่มีความผิดต้องถูกจำจองห้าประการ หัวใจปานประหนึ่งว่าจะแตกออกเจ็ดภาค น้ำตาไหลลงพราก ๆ แล้วก็กล่าวพระคาถาดังนี้ว่า
หา ตาต ปิยปุตฺตก
หา ตาต หทย มม
หา ตาต ปุตฺตก ลภิ
ตฺวฺจ กาลกโต ปุพฺเพ
อนาถมรณํ มม
สพฺเพ เต จ ภเวยฺยาหํ
ขุปฺปิปาสาหิ ปิติยา
นิวตฺเตหิ ตุวมฺปิ ปุตฺตก
/*172ความว่า ดูกรพ่อลูกรักดังดวงใจ มารดาขอห้ามเจ้าไว้ก่อน เจ้าจะตายไปก่อนมารดาแล้ว มารดาหาที่พึ่งมิได้ก็จะตายไปตามเจ้า อนึ่งเล่าทรัพย์สมบัติของพ่อยังมีมาก เราแม่ลูกมิได้ลำบากด้วยอยากข้าวและน้ำ พ่อจงกลับไปบ้านของเราเถิด
มารดากล่าวคาถานี้แล้ว ก็พร่ำบ่นไปต่าง ๆ ว่า มารดาจักตายวันนี้หรือวันพรุ่งเป็นแน่ มารดาย่อมยกทรัพย์สมบัติให้แก่เจ้าทั้งหลาย เจ้าจงเห็นแก่มารดาเถิด
ลำดับนั้น พระบรมโพธิสัตว์เจ้าจึงตอบมารดาว่า มารดาอย่าว่าอย่างนั้นเลย ข้าพเจ้าสละชีวิตครั้งนี้เพื่อประโยชน์แก่พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ มารดาจงอย่าห้ามข้าพเจ้าเลย เหตุใดข้าพเจ้าจึงว่าดังนี้เล่า เพราะว่าพระพุทธเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆ์เจ้านี้ เป็นประทีปส่องสัตว์โลกให้สว่างทุกแหล่งหล้าฉะนั้น คนจำพวกใดถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์เป็นที่พึ่งแล้ว ความหวาดหวั่นต่ออันตรายย่อมไม่มีแก่คนจำพวกนั้นเลย คนจำพวกนั้นย่อมจะถึงซึ่งทางดำเนินแห่งความสุขอันเกษม ด้วยเหตุนี้มารดาอย่าห้ามเลย
สา มาตา ส่วนมารดานั้น ไม่อาจจะยังพระโพธิสัตว์ให้กลับได้ จึงเดินตามไปถึงที่ซึ่งนายเพชฌฆาตเขาจะฆ่า พระบรมโพธิสัตว์จึงเอามือลูบไม้หลาวแล้วกล่าวว่า ดูกรไม้หลาว ไม้ต้นอื่นเขาเอาไปทำเป็นพระวิหารก็มี เป็นพระพุทธรูปและเป็นที่จงกรมเป็นอาวาสที่อยู่ก็มี ส่วนไม้หลาวนี้ทำไมจึงมาตั้งรับอสุจิอยู่เล่า ตสฺมึ ขเณ ในขณะบัดเดี๋ยวใจเทพยดาฟังคำพระบรมโพธิสัตว์แล้ว จึงบันดาลให้ไม้หลาวหักเป็นจุณวิจุณไป คราวนั้นชนชาวพระนครก็ตื่นเต้นพากันมาดูและพูดกันต่อไป
ตํ ทิวสํ ในเวลาวันนั้น สุขาตพราหมณ์ผู้บิดาของพระโพธิสัตว์ซึ่งไปค้าขายได้ทองคำเต็มเรือ กลับมาแต่เมืองปาตลีบุตรพอประจวบมาถึงจินนคร มหาชนจึงบอกกับสุชาตพราหมณ์ว่า ท่านไม่รู้หรือทุลกบัณฑิตบุตรของท่าน สละชีวิตให้เป็นทานแก่พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ บัดนี้เพชฌฆาตเขาจะยกขึ้นไว้บนปลายไม้หลาวแล้ว สุชาตพราหมณ์ได้ยินเขาบอกดังนั้น ก็ตระหนกตกใจรีบตามไปถึงป่าช้า จึงวิงวอนนายเพชฌฆาตว่า อย่าเพ่อทำบุตรของข้าพเจ้าให้พินาศเลย ข้าพเจ้าจะขอถ่ายบุตรของข้าพเจ้า แล้วก็รีบไปเฝ้าพระเจ้าจินราชกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวดา ขอทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ให้ข้าพระพุทธเจ้าถ่ายทุลกบัณฑิตเถิดพระเจ้าข้า ฯ ดูกรพราหมณ์ เจ้าจงให้ทองคำหนักเท่าตัว/*173ทุลกบัณฑิต สุชาตพราหมณ์รับพระราชโองการแล้ว รีบไปเปิดท้องเรือนำเอาทองคำมาชั่งหนักเท่าตัวทุลกบัณฑิต ถ่ายแล้วก็พากันกลับไปบ้านเรือนของตน
ตทา สงฺฆเถโร คราวนั้น พระสงฆเถรเจ้าชื่อนาคทีปะ จึงให้โอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายว่า ดูกรท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เราขอตักเตือนท่านทั้งหลาย บัดนี้พวกเราได้รอดพ้นจากทุกข์ เพราะอาศัยทุลกบัณฑิตช่วยถ่ายพวกเราด้วยทองคำเท่าตัว ๆ พวกเราทั้งหลายควรจะสรรเสริญคุณศรัทธาและเห็นอุปการะของทุลกบัณฑิต พวกเราควรจะพยายามทำความเพียรเจริญพระกรรมฐานให้ยิ่งขึ้นไป พระภิกษุทั้งหลายเหล่านั้น พากันยินดีรับโอวาทของพระสังฆเถระ ๆ กับพระภิกษุทั้งหลายก็ตั้งใจเจริญพระกรรมฐาน ไม่ช้านานเท่าไดก็ได้บรรลุพระอรหัตต์ พร้อมด้วยปฏิสัมภิทาญาณพระสังฆเถระจึงปรึกษากับพระภิกษุสามสิบสองรูปว่าอย่ากระนั้นเลย พวกเราจะช่วยกันทำความสงเคราะห์แก่ทุลกบัณฑิตเถิด พระภิกษุทั้งหลายมีความยินดีพร้อมกัน ลุกขึ้นห่มคลุมจีวรถือเอาบาตรของตน ๆ เหาะขึ้นบนอากาศ งามปรากฏดังหงส์เหมราช บางองค์ยืนอยู่เหนือยอดภูเขา เอามือลูบพระอาทิตย์พระจันทร์ พากันทำปาฏิหาริย์ให้เห็นเป็นอัศจรรย์ต่าง ๆ
อถ ราชา ครั้งนั้นพระเจ้าจินราช ทอดพระเนตรเห็นอัศจรรย์ซึ่งไม่เคยทอดพระเนตร ก็สะดุ้งตกพระทัยเสียวสยองเส้นพระโลมา จึงดำรัสแก่พวกอำมาตย์ว่า ดูกรอำมาตย์ผู้เจริญ พวกโจรเหล่านี้พากันเหาะมาโดยอากาศ หมายมาดมาจะฆ่าพวกเรา เราจะคิดอ่านทำอย่างไร ฯ ข้าแต่สมมติเทวดา ขอพระองค์โปรดรับสั่งให้หาตัวทุลกบัณฑิตเข้ามาสอบถามดูเห็นจะดีพระเจ้าข้า จึงรับสั่งให้อำมาตย์ไปตามตัวทุลกบัณฑิตเข้ามาเฝ้าตรัสถามว่า พวกโจรสามสิบสามที่เจ้าถ่ายตัวปล่อยไปแล้ว บัดนี้พากันเหาะมาโดยอากาศหมายมาดจะฆ่าพวกเรา เจ้าจงแก้ไขให้เราพ้นอันตราย
พระบรมโพธิสัตว์เจ้าสดับพระราชดำรัสดังนั้น มีจิตเกษมสันต์หน้าชื่นบาน เปรียบปานดังพระจันทร์ในวันเพ็ญอันเด่นดวงฉะนั้น จึงกราบทูลว่า ขอพระองค์อย่าทรงพระวิตกเลย ข้าพระบาทจักอาราธนาให้ลงมาในวันนี้ ทูลปลอบดังนี้แล้ว ก็ให้คนจัดแจงแต่งอาสนะไว้เป็นอันดี พระเจ้าจินราชทรงยืนประทับถือเครื่องสักการะมีดอกไม้และของหอมเป็นต้นคอยท่าอยู่ ฝ่ายทุลกบัณฑิตจึงประนมหัตถ์นมัสการเงยหน้าขึ้นดูอากาศ แล้วประกาศว่าขออาราธนาพระสงฆ์พุทธสาวกจงลงจากอากาศเถิดพระเจ้าข้า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ตัวข้าพเจ้าชื่อว่าทุลกบัณฑิต ขอนิมนต์พระผู้เป็นเจ้า ๆ จงรับนิมนต์เถิดพระเจ้าข้า
/*174พระภิกษุสามสิบสามรูป ได้ยินเสียงว่าทุลกบัณฑิตก็จดจำได้ จึงพากันลงจากอากาศ มานั่งพร้อมกัน ณ อาสนะในราชนิเวศน์สถาน พระเจ้าจินราชถวายอภิวาทด้วยปัญจางคประดิษฐ์ทั้งห้าทำการสักการบูชาพระภิกษุทั้งหลายโดยเคารพ พระนาคทีปเถระเจ้าเมื่อจะแสดงธรรมสั่งสอนพระเจ้าจินราช จึงประกาศพระคาถาดังนี้ว่า
สกึ เทว มหาราช
สพฺภิ โหติ สมาคโม
โส นํ สงฺคโม ปาเลติ
น สพฺภิ พหุสงฺคโม
สพฺภิเรว สมาเสถ
สพฺภิ กุพฺเภถ สนฺถวํ
สตํ จ ธมฺมมฺาย
เสยฺโย โหติ น ปาปิโย
ความว่า ข้าแต่มหาราชเจ้าผู้สมมติเทวดา ความคบหาด้วยสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่มากแต่ครั้งเดียว ความคบหาด้วยสัตบุรุษนั้น ย่อมอุ้มธารเลี้ยงผู้คบหานั้นไว้ได้ดี พระองค์จงคบและทำความรักใคร่ด้วยสัตบุรุษทั้งหลายเถิด คุณอันประเสริฐไม่เป็นธรรมลามกจะบังเกิดมีโดยส่วนเดียวเพราะรู้ธรรมของสัตบุรุพทั้งหลายแท้จริง
ข้าแต่มหาราชบพิตร ราชรถงดงามวิจิตร์ด้วยเงินทองก็ดี หรือสรีระอินทรีย์อันผ่องใส ก็ย่อมเสื่อมซุดคร่ำคร่าไปทุกวัน ธรรมของสัตบุรุษทั้งหลายนั้น ย่อมไม่ถึงซึ่งความชราชำรุดเลย อนึ่งพวกสัตบุรุษย่อมรู้ธรรมตามพวกสัตบุรุษด้วยกัน ธรรมของพวกสัตบุรุษและอสัตบุรุษนั้น ห่างไกลกันคนละซีก เหมือนฟ้าห่างกับดิน และเหมือนฝั่งแห่งมหาสมุทร
ผู้อยู่ครองเรือนบริโภคกาม เป็นผู้เกียจคร้านก็ไม่ดี ผู้ที่บวชแล้วไม่สำรวมอินทรีย์ก็ไม่งาม พระราชาไม่ทรงวิจารณให้ถ่องแท้ก่อนก็ไม่ดี ผู้เป็นบัณฑิตแล้วมักโกรธเร็วก็ไม่ดี ผู้ใดหลงแล้วไปถามคนที่หลงด้วยกัน ผู้นั้นก็ย่อมจะหลงมากไปอีก และจะไม่ได้ประสบความสวัสดี ผู้ไว้ปรีชาย่อมปรารถนามากเกินไป
ข้าแต่พระมหาราชบพิตร ผู้ใดต้องการเดินทางตรงแต่หลงไปเดินตามภูเขา ผู้นั้นย่อมไม่ประสบความสวัสดี มีแต่จะตกลงตามซอกภูเขาและหุบเหวฉันใด ความคบคนพาลก็มีอาการเช่นเดียวกันฉันนั้น ผู้ใดเอากฤษณากะลำพักห่อกับใบไม้ ๆ นั้นก็มีกลิ่นหอมฟุ้งไปฉันใด ความคบนักปราชญ์ ๆ ก็จะพาไปในสิ่งที่ดีฉันนั้น
/*175ผู้ใดชอบคบและทำความรักใคร่ต่อคนพาล ผู้นั้นย่อมยินดีเลื่อมใสต่อลัทธิแห่งคนพาล ความทุกข์ก็ทวีขึ้นแก่ผู้นั้น เหมือนพืชพรรณที่คนเพาะให้งอกงามฉะนั้น คนใดทำความชั่วและความดี คนนั้นย่อมจะได้รับผลความชั่วและความดี คนพาลย่อมเสวยทุกข์ในนรก นักปราชญ์ย่อมเสวยสุขคือพระนฤพาน
คนพาลย่อมไม่เชื่อฟังคำสอนของบิดามารดาและครูอาจารย์ คนเป็นนักปราชญ์ย่อมเชื่อฟังคำสอนของบิดามารดาครูอาจารย์ นรชนคนเหล่าใด ย่อมก่อกรรมทำบาปเนื่อง ๆ นรชนคนเหล่านั้นย่อมไปนรกในที่ไม่ควรไป นรชนคนเหล่าใดมีบุญได้ทำไว้แล้วละเว้นเสียจากการบาป นรชนคนเหล่านั้นย่อมไปสวรรค์และย่อมได้สมบัติโดยแท้
เทสนาวสาเน เมื่อจบเทศนาลงครั้งนั้น พระเจ้าจินราชมีพระราชหฤทัยปสาทเลื่อมใส มอบพระองค์เป็นศิษย์แก่พระรัตนตรัย แล้วรับสั่งให้ราชบุรุษตีกลองป่าวร้องให้ราษฎรทราบทั่วกันว่า ราษฎรทั้งหลายบรรดาอยู่ในแว่นแคว้นของเรา จงนับถือพระรัตนตรัยอย่าได้ประมาทเลย จำเดิมตั้งแต่นั้นมา มนุษย์ชาวเมืองจินนครที่เป็นฝ่ายมิจฉาทิฐิ ก็กลับเป็นสัมมาทิฐิทั้งสิ้น พระเจ้าจินราชจึงตรัสแก่พระนาคทีปเถระว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญข้าพเจ้าทำล่วงเกินด้วยกายวาจาไจ เป็นไปในอดีตและปัจจุบันนับว่าเป็นโทษใหญ่ เพราะเหตุที่คบบาปมิตรผิดไป ขอพระผู้เป็นเจ้าได้โปรดงดโทษแก่ข้าพเจ้า แล้วก็ตรัสพระคาถาดังนี้ว่า
กาฬปกฺเข ยถา จนฺโท
หายเตว สุเว สุเว
กาฬปกฺขูปโม ภนฺเต
อสตํ โหติ สมาคโม
ตถา หิ พฺราหฺมณสงฺคโม
สาหสิกํ ปุริสาธมํ
อกาสิหํ ปาปกมฺมํ
เยน คจฺฉามิ ทุคฺคตึ
สุกปกฺเข ยถา จนฺโท
วฑฺฒเตว สุเว สุเว
สุกปกฺขูปโม ภนฺเต
สตํ โหติ สมาคโม
ตถา หิ ตว สงฺคโม
เอวํ ชานาหิ ปณฺฑิต
กาหามิ กุสลํ กมฺมํ
เยน คจฺฉามิ สุคตึ
ความว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ พระจันทร์ในวันข้างแรมย่อมลับแสงไปทุกวัน ๆ ฉันใด ความคบหาอสัตบุรุษทั้งหลาย ก็เหมือนกับ/*176พระจันทร์ในวันข้างแรมฉันนั้น ดวามคบหากับพราหมณ์ผู้ปุโรหิตทำให้ข้าพเจ้ามืดมิดสมจริงดังนั้น ข้าพเจ้าจะไปทุคคติด้วยบาปกรรมสิ่งใด ข้าพเจ้าได้ทำบาปกรรมซึ่งเป็นอธรรมของบุรุษล้วนสาหัสสิ่งนั้นเสียแล้ว ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ พระจันทร์ในวันข้างขึ้น ย่อมเปล่งรัศมีสว่างฉันใด ความสมาคมกับสัตบุรุษทั้งหลาย ก็เหมือนพระจันทร์ในวันข้างขึ้นฉันนั้น ความที่มาคบหาพระผู้เป็นเจ้า ทำให้ข้าพเจ้าสว่างสมจริง ปณฺฑิต ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้มีปัญญา ขอพระผู้เป็นเจ้าจงรู้อย่างนี้ว่า ข้าพเจ้าจะไปสุดติด้วยกุศลกรรมสิ่งใด ข้าพเจ้าจะทำกุศลกรรมสิ่งนั้นทุกประการ
พระเจ้าจินราชทรงประกาศดังนี้แล้ว ก็ส่งพระภิกษุทั้งหลายไปโดยสวัสดิภาพ จึงตั้งทุลกบัณฑิตให้เป็นที่เสนาบดีแล้วขับไล่พราหมณ์ปุโรหิตปาปมิตรนั้นให้ไปเสียจากพระนคร หมู่ประชาราษฎรในเมืองนั้นพากันทำบุญต่าง ๆ มีทานเป็นต้น และอุปฐากสังฆมณฑลด้วยปัจจัยทั้งสี่ เมื่อทำลายชีวิตินทรีย์แล้ว ก็ไปเกิดในโลกสวรรค์ พระเจ้าจินราชกับทุลกเสนาบดีนั้น ได้บำเพ็ญกุศลมีทานเป็นต้น เมื่อสิ้นพระชนมายุแล้วได้ไปบังเกิดในเทวสถาน
---
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึงประชุมชาดกว่า พราหมณ์ผู้มีมิจฉาทิฐิในกาลนั้น กลับชาติมาคือภิกษุเทวทัตต์ พระเจ้าจินราชผู้ประทุษร้ายต่อภิกษุในกาลนั้น กลับชาติมาคือพระอานนทเถร มารดาทุลกบัณฑิตในกาลนั้น กลับชาติมาคือพระมหามายา บิดาทุลกบัณฑิตในกาลนั้น กลับชาติมาคือพระสุทโธทนมหาราชเจ้า ภรรยาทุลกบัณฑิตในกาลนั้น กลับชาติมาคือพระพิมพายโสธรา บุตรของทุลกบัณฑิตในกาลนั้น กลับชาติมาคือพระราหุล บริษัททั้งหลายในกาลนั้น กลับชาติมาคือพุทธบริษัท ทุลกบัณฑิตนั้น ครั้นกลับชาติมาคือพระโลกนาถ ด้วยประการฉะนี้
จบทุลกบัณฑิตชาดก
๑๒. อาทิตชาดก
/*177สทฺธาย ทานํ ททโตติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ทานปารมึ อารพฺภ กเถสิ
สตถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อทรงประทับอยู่ ณ พระเชตวันวิหาร ทรงพระปรารภทานบารมีให้เป็นเหตุ จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า สทฺธาย ทานํ ททโต ดังนี้เป็นต้น
อนุสนธิในเรื่องนี้มีว่า วันหนึ่งพระภิกษุทั้งหลายประชุมกันในโรงธรรมสภา พากันสรรเสริญบารมีของพระบรมศาสดาว่า ดูกรผู้มีอายุทั้งหลาย พระบรมศาสดาพระองค์ไม่อิ่มไม่เบื่อในทานเลยน่าอัศจรรย์นัก ลำดับนั้น สมเด็จพระบรมศาสดาเสด็จออกจากคันธกุฎี ทรงพระดำเนินไปยังโรงธรรมสภา ประทับเหนือบวรพุทธอาสน์แล้วตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายประชุมกันพูดถึงเรื่องอะไร พระภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลความตามที่พูดกันนั้นให้พระพุทธองค์ทรงทราบทุกประการ สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์มีพุทธดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตถาคตไม่อิ่มไม่เบื่อในทาน ณ กาลบัดนี้ไม่สู้เป็นอัศจรรย์นัก เมื่อตถาคตยังสร้างพระบารมีอยู่ในกาลปางก่อน ไม่รู้อิ่มรู้เบื่อเลยนั่นและเป็นอัศจรรย์ยิ่งนัก ตรัสดังนี้แล้วจึงนำเรื่องราวที่ล่วงแล้วมาอ้างดังต่อไปนี้ว่า
อตีเต ภิกฺขเว เชตุตฺตรนคเร อาทิตราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลที่ล่วงมาแล้วแต่หนหลัง ยังมีพระราชาทรงพระนามว่า อาทิตราช เสวยราชสมบัติในเมืองเชตุตร มีอัครมเหสีทรงพระนามว่าสังขเทวี พระเจ้าอาทิตราชนั้น เสวยราชสมบัติโดยยุติธรรม โปรดให้สร้างโรงทานหกแห่ง คือที่ริมประตูเมืองสี่แห่ง ท่ามกลางเมืองหนึ่ง ที่ริมพระทวารราชนิเวศน์แห่งหนึ่ง ทรงบริจาคทรัพย์บำเพ็ญทานวันละแสนทุกวัน ๆ และทรงรักษาศีลมิได้ประมาท
/*178วันหนึ่งเวลาจะใกล้รุ่ง พระเจ้าอาทิตราชทรงพระสุบินนิมิตว่ามีพราหมณ์แก่คนหนึ่ง มาขอพระกายาหารที่เสวย พระองค์ตื่นบรรทมแล้วใคร่ครวญดูก็ทราบชัดว่า เวลาเช้าวันนี้จะมียาจกมาขอทาน จึงทรงพระรำพึงต่อไปว่าถ้าหากจะมียาจกมาขอหัวใจหรือศีรษะเนื้อและเลือด หรือขอร่างกายแต่ครึ่งหนึ่งหรือขอทั้งหมดไซร้ เราจักยอมยกให้ทุกสิ่ง อนึ่งหรือจะขอลูกเมียยอดรักและราชสมบัติก็ดี เราจักยอมยกให้สิ้นทั้งนั้น หรือหากว่าจะขอเอาตัวเราไปเป็นทาสเราจักยอมไปเป็นทาสได้ทุกประการ
เมื่อพระเจ้าอาทิตราชทรงดำริอยู่ดังนี้ ทีนั้นมหาปถวีอันหนาแน่นได้สองแสนสี่หมื่นโยชน์ก็ไหวหวั่นหวาด ขุนเขาสิเนรุราชก็น้อมยอดทอดไปข้างเมืองเชตุดร เปรียบดังหน่อหวายอ่อนที่ถูกไฟลน เสียงฟ้าก็คำรนร้องก้องอากาศ สาครสมุทร์ก็ตีฟองเป็นลูกคลื่นดังฉะฉาดฉาน ฝนลูกเห็บก็ตกลงเกลื่อนกลาดปถพี ท้าวโกสีย์ก็ปรบหัตถ์อยู่ฉัดฉาน ฝูงเทพยเจ้าให้ซ้องสาธุการโกลาหลตลอดทั่วถึงพรหมโลกเบื้องบนล้วนเสียงสาธุการ
ขณะนั้น พิภพท้าวมัฆวานก็แสดงอาการร้อนผิดประหลาด ท้าวสักกเทวราชเล็งดูด้วยทิพยจักษุก็ทราบเหตุว่า บัดนี้พระเจ้าอาทิตราชหน่อแนวพระพุทธเจ้า ประสงค์จะบำเพ็ญทาน เราจักไปเพิ่มพระบารมีของพระองค์ให้เต็มบริบูรณ์ เราจักไปขอโภชนาหารก่อน ทรงอนุสรแล้วก็เสด็จจากสวรรค์ แปลงรูปเป็นพราหมณ์แก่หง่อม สรีรกายนั้นซูบผอมผมหงอกขาวถือไม้เท้าเดินงกงันตรงไปในพระนคร แสดงตนให้พระเจ้าอาทิตราชทอดพระเนตรแล้วส่งเสียงถวายชัยมงคลขึ้นสามหนว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้าขอพระองค์จงชนะ ขอพระองค์จงชนะ ขอพระองค์จงชนะ เถิดพระเจ้าข้า
ราชา พระเจ้าอาทิตราชทอดพระเนตรเห็นอินทรพราหมณ์นั้น มีพระหฤทัยอันพระกรุณาตักเตือน จึงเอื้อนพระโอษฐ์ตรัสถามว่า ดูกรพราหมณ์ท่านมาจะต้องการสิ่งใดหรือ ฯ ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าแก่เถ้าชราทุพลภาพยากไร้แสนเข็ญเป็นโรคพยาธิเบียดเบียนในท้อง ข้าพระพุทธเจ้ามาครั้งนี้ เพื่อจะรับพระราชทานโภชนาหาร พระเจ้าข้า
ราชา พระเจ้าอาทิตราช (คือพระโพธิสัตว์) ทรงพระโสมนัสรีบเสด็จไปยกเอาสุวรรณภาชนะใส่พระกระยา ด้วยพระหัตถ์ของพระองค์ แล้วส่งให้แก่อินทรพราหมณ์ มีโองการตรัสว่า แน่ะท่านพราหมณ์เถ้าเราให้ทานแก่ท่านครั้งนี้ เราจะได้ปรารถนาสมบัติบรมจักรพรรดิ หรือสมบัติอินทร์และสมบัติพรหมหามิได้ ทานที่เราให้นี้ ขอจงเป็นปัจจัยให้/*179เราได้ตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณ ดูกรพราหมณ์ ท่านจงรับเอาโภชนาหารนี้ไปตามประสงค์เถิด
อินทรพราหมณ์รับเอาโภชนาหารต่อพระหัตถ์ได้แล้ว ก็เททิ้งเสียต่อหน้าพระที่นั่งพูดว่า พระเจ้าอาทิตราชทำไมจึงให้โภชนาหารหยาบ ๆ ฉะนี้เล่า อินทรพราหมณ์ก็ทำกิริยาเป็นที่โกรธ ทูลตัดพ้อด้วยถ้อยคำต่าง ๆ แล้วก็ลุกไปเสีย พระเจ้าอาทิตราชทอดพระเนตรโภชนะซึ่งอินทรพราหมณ์เททิ้ง และทรงฟังคำอินทรพราหมณ์ตัดพ้อนั้น พระองค์หาทรงพิโรธไม่ พระพักตรเบิกบานปานดอกปทุมอันแย้มฉะนั้น
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห ยํ อตฺถํ เนื้อความใดยังมิได้ปรากฏ สมเด็จพระสุคตศาสดา เมื่อจะประกาศความนั้นให้ชัดจึงตรัสคาถานี้ว่า
สทฺธาย ทานํ ททโต
โภชนํ ทิพฺพสมฺปทํ
พฺราหมณสฺส อทา ทานํ
โพธิยาเยว การณา
ททามิ โภชนํ ทานํ
พฺราหฺมโณ โกธมานโส
ปหาย โภชนฺเจว
ราชา อโกธมานโส
ราชา ปสนฺนจิตฺโตว
สมฺโพธิกามโต ภเว
พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ
สมฺโพธึ ปาปุณิสฺสสิ
ความว่า พระเจ้าอาทิตราชกอบด้วยพระศรัทธา เมื่อจะบริจาคโภชนาหารให้เป็นทาน ล้วนแต่ของประณีตเสมอดังของทิพย์ ทรงประทานให้แก่พราหมณ์ไป ตั้งความปรารถนาไว้ว่า เราได้ให้โภชนาหารเป็นทานนี้เพื่อเหตุแก่พระโพธิญาณสิ่งเดียวเท่านั้น พราหมณ์กลับขึ้งโกรธทิ้งโภชนะเสียต่อหน้าพระที่นั่ง พระราชาก็หาทรงพิโรธไม่ มีพระหฤทัยเลื่อมใสรักใคร่ต่อพระโพธิญาณยิ่งนัก พระองค์ทรงบริจาคทานแก่พราหมณ์ครั้งนั้นประหนึ่งจะประกาศว่า พระองค์จักถึงซึ่งพระโพธิญาณ ในกาลภายหน้าเที่ยงแท้
อถ มหาสตฺโต ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เจ้ากำลังทรงปีติในการบำเพ็ญทาน จึงทรงพระจินตนาการต่อไปว่า ร้ายดีคงจะมียาจกอื่นมาขอทานแก่เราอีกเป็นมั่นคง พระองค์ทรงประทับนั่งพระเนตรจ้องคอยมองหายาจกผู้ซึ่งจะมาขอรับทาน เปรียบปานดุจนักเลงสุราบานคอยแสวงหาเจ้าของเหล้าฉะนั้น
/*180สกฺโก เทวราชา ท้าวสักกเทวราช เมื่อลุกเดินไปแล้วครู่หนึ่ง จึงยังเพศพราหมณ์แก่นั้นให้อันตรธานหาย แล้วแปลงกายเป็นพราหมณ์หนุ่มน้อยรูปร่างแช่มช้อยงดงาม เดินกลับมาใหม่เข้าไปเฝ้าใกล้ๆพระราชา จึงกราบทูลถ้อยคำปฏิสัณฐารว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ พระองค์อยู่เป็นสุขสบายไม่มีภัยเบียดเบียนหรือ พระองค์ยังทรงพระสำราญปราศจากโรคาพาธิ์หรือประการใด ชนบทขัณฑสีมา ยังบริบูรณ์ด้วยข้าวปลาหรือขัดสนประการใด อนึ่งน้ำฝนตกต้องตามฤดูกาลหรือแห้งแล้งประการใดพระเจ้าข้า
มหาสตฺโต พระมหาสัตว์เจ้าจึงตรัสตอบว่า ดูกรพราหมณ์ เราอยู่เป็นสุขปราศจากทุกข์ภัยและหาโรคาพาธิ์บมิได้ ดูกรพราหมณ์ ๆ มาคราวนี้ชื่อว่ามาดี ถึงมหาพราหมณ์มาแต่ไกลชื่อว่ามาใกล้ มหาพราหมณ์จงล้างเท้าเข้ามานั่งข้างใน พักผ่อนเสียให้สบาย พระมหาสัตว์ตรัสดังนี้แล้ว ทรงพระดำริว่า พราหมณ์ผู้นี้คงมีเหตุจึงได้มาหาเรา ๆ จักถามเหตุที่พราหมณ์มา จึงตรัสพระคาถาดังนี้ว่า
อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน
เกน วา ปน เหตุนา
อนุปปตฺโตสิ เม รฏฺํ
ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต
ความว่า เราขอถามเจ้า ๆ มาถึงแว่นแคว้นของเรา ด้วยเรื่องราวและเหตุผลเป็นอย่างไร เราถามเจ้า ๆ จงบอกแก่เรา ณ บัดนี้
อินทรพราหมณ์จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ข้าพระพุทธเจ้ามาเฝ้าครั้งนี้ เพื่อจะขอรับประทานสังขเทวีของพระองค์ จงทรงพระกรุณาประทานให้เถิดพระเจ้าข้า กราบทูลดังนี้แล้ว จึงกราบทูลด้วยพระคาถาดังนี้ว่า
ยถา วาริวโห ปูโร
สพฺพกาลํ น ขียติ
เอวนฺตํ ยาจิตาคฺฉี
ภริยํ เม เทหิ ยาจิโต
ความว่า ห้วงน้ำใหญ่อันเต็มไปด้วยวารี มิได้มีเวลาหมดไปฉันใด น้ำพระหฤทัยของพระองค์ ก็ชุ่มชื่นด้วยทานฉันนั้น ข้าพระพุทธเจ้าสู้บากบั่นมาครั้งนี้ เพื่อจะขอรับประทานพระราชเทวีของพระองค์ จงประทานให้แก่ข้าพระพุทธเจ้าเถิดพระเจ้าข้า
/*181มหาสตฺโต พระมหาสัตว์เจ้าได้ทรงฟังดังนั้น พระองค์ทรงโสมนัสจะได้ย่อท้อหาบมิได้ เมื่อจะยังปถพีให้ไหวหวั่น จึงตรัสคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
ททามิ น วิกมฺปามิ
ยํ มํ ยาจสิ พฺราหฺมณ
สนฺตํ น ปติคุยฺหามิ
ทาเน เม รมตี มโน
ความว่า ดูกรพราหมณ์ ๆ ขอสิ่งใดกับเรา ๆ จะยอมยกให้มิได้ย่อท้อ สิ่งอื่น ๆ ที่มีอยู่พราหมณ์ต้องการ เราจะให้มิได้ปิดบังไว้เลย ใจของเรายินดีในการให้ทานฝ่ายเดียวเท่านั้น
ตรัสดังนี้แล้วก็ทอดพระเนตรดูพระราชเทวีแล้วตรัสว่า แน่ะพระนางเธอผู้เจริญ พี่ต้องการพระโพธิญาณนัก ทำไฉนดีจึงจะได้เล่า พระสังขเทวีเจ้าสดับโองการตรัสดังนั้น พระนางเธอจะได้แสดงสภาพสะดุ้งหวาดหวั่นหาบมิได้ จึงกราบทูลด้วยพระคาถาดังนี้ว่า
ทาสี ตุยฺหํ อหํ เทว
สามิโก มม อิสฺสโร
ยสฺสิจฺเฉ ตสฺส มํ ทชฺชา
อภีโต ปน มานโส
อนุกมฺปา ตุเมหฺ เทว
อปฺปราธํ ขมถ เม
วนฺทามิ สิรสา ปาเท
ปจฺฉิมวนฺทนํ มม
ความว่า ข้าแต่เทวบพิตร หม่อมฉันเป็นทาสีของพระองค์ ๆ เป็นเจ้าปกครองหม่อมฉัน พระองค์จะให้ปันแก่ผู้ใดพระองค์ไม่ต้องเกรงใจ พึงประทานหม่อมฉันให้แก่ผู้นั้นเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ขอพระองค์จงทรงพระกรุณาโปรดอดโทษานุโทษหม่อมฉันด้วย หม่อมฉันขอถวายบังคมฝ่าพระบาทด้วยเศียรเกล้า หม่อมฉันจะได้ถวายบังคมก็เป็นที่สุดครั้งเดียวเท่านั้น
พระมหาสัตว์เจ้าทรงฟังสังขเทวีกราบทูลดังนั้น มีพระหฤทัยเกษมสันต์ ทรงจับเต้าน้ำมาทันที จึงหลั่งอุทกวารีลง ณ มือพราหมณ์แล้วตรัสว่า ดูกรพราหมณ์ พระสังขเทวีนี้เป็นที่รักเป็นที่ยินดีของเรายิ่งนัก แต่ทว่าเรารักพระสัพพัญญุตญาณมากกว่าสังขเทวีนับด้วยร้อยเท่าและแสนเท่า ทรงตรัสดังนี้แล้วก็ประทานพระสังขเทวีแก่อินทรพราหมณ์ไป
ทันใดนั้น ก็บังเกิดมหัศจรรย์แผ่นดินไหว มหาสมุทร์ทะเลใหญ่ก็ตีฟองเป็นลูกคลื่น พระยาเขาสิเนรุก็น้อมยอดลงทำบูชาหมู่เทพยดาทั้งหลายก็ถวายสาธุการบันลือลั่น/*182โกลาหล ตลดดทั่วถึงเบื้องบนพรหมโลกเป็นที่สุด เตน วุตฺตํ เพราะเหตุดังนั้น พระคันถรจนาจารย์ท่านจึงประพันธ์พระคาถาดังนี้ว่า
เทวี หตฺเถ คเหตฺวาน
อุทกสฺส กมณฺฑุลุํ
พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ
โพธิยาเยว การณา
ตทาสิ ยํ ภีสนกํ
ตทาสิ โลมหํสนํ
เทวี ปริจฺจชนฺตสฺส
เมทนิ สมกมฺปถ
ความว่า พระเจ้าอาทิตราชหน่อโพธิสัตว์ ทรงจับหัตถ์พระราชเทวี แล้วหลั่งอุทกวารีลงเหนือมือพราหมณ์ แล้วทรงประทานให้แก่พราหมณ์ไป และประกาศว่า เราให้พระราชเทวีเป็นทานนี้ เพราะเหตุแก่พระโพธิญาณสิ่งเดียวเท่านั้น เมื่อพระเจ้าอาทิตราชประทานพระราชเทวีแก่พราหมณ์ครั้งนั้น เกิดมหัศจรรย์เป็นโกลาหล ฝูงประชาชนก็ขนพองสยองเกล้าทุกตัวตน เมทนีดลก็กัมปนาทหวาดหวั่นไหว
คราวนั้น ท้าวสหัสสนัย แกล้งยุดมวยพระเกศราชเทวี มิได้ปราณีฉุดลากผลักไสไปต่อหน้าพระที่นั่ง พระราชเทวีก็ร้องขึ้นด้วยเสียงอันดัง พระราชาทรงฟังจึงตรัสปลอบว่า แน่ะพระท้าวน้องผู้เจริญ อย่าร้องไห้ไปเลยจะเศร้าศรี พี่ขอพระโพธิญาณกะพระนางเธอครั้งนี้ พระนางสังฑราชเทวี จึงกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าเต็มใจถวายพระโพธิญาณแก่พระองค์มิได้หน่ายหนี
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห ยํ อตฺถํ เนื้อความอันใดยังไม่ปรากฏ สมเด็จพระศรีสุคตเมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัดจึงตรัสคาถานี้ว่า
ภริยาย ทานกาเล
พฺราหฺมโณ โกธมานโส
ราชา อโกธจิตฺโตว
สมฺโพธิการณา สจฺจํ
ความว่า ในกาลเมื่อพระเจ้าอาทิตราช ทรงบำเพ็ญภริยาทาน ครั้งนั้นพราหมณ์มีความโกรธ ฉุดกระชากลากพระราชเทวีไปต่อพระพักตร พระราชาจะได้ทรงพิโรธหาบมิได้ ทรงมุ่งหมายพระโพธิญาณอย่างเดียวจริง
อถ สกฺโก ลำดับนั้นท้าวสักกเทวราช ทราบชัดว่ากษัตริย์ทั้งสองมีอัธยาศัยปรองดองกันเป็นอันดี ท้าวโกสีย์จึงกราบทูลสรรเสริญว่า ข้าแต่พระมหาราชบพิตร /*183ฝ่าพระบาททั้งสองมีพระหฤทัยปรองดองกันเดียวกัน พระองค์จักตรัสเป็นพระพุทธเจ้าในภายหน้า ข้าแต่เทวบพิตร ข้าพระพุทธเจ้าหาใช่พราหมณ์โดยชาติไม่ คือท้าวสหัสสนัย อาศัยสุจริตธรรมของพระองค์ จึงลงมาเพิ่มภริยาทาน ณ กาลบัดนี้ ท้าวโกสีย์กราบทูลขอขมาโทษที่ทำล่วงเกินแล้วนั้น เมื่อจะถวายคืนสังขเทวีแก่พระเจ้าอาทิตราชจึงกล่าวบทคาถานี้ว่า
ททามิ โภโต ภริยํ
เทวึ สพฺพงฺคโสภนํ
ตฺวฺเจว เทวิยา ฉนฺโท
เทวี จ ปตินา สห
ยถา ปโย จ สงฺโข จ
อุโภ สมานวณฺณิโน
เอวํ ตฺวฺจ เทวี จ
สมานมนมานสา
สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท
อาคโตสฺมิ ตวนฺติเก
อฺชลี เต ปคฺคณฺหามิ
ราช เสฏฺ นมามิหํ
สาธุ สาธุ มหาวีร
ยตฺถ ยตฺถ ลภิสฺสสิ
อนาคเต หิ สมฺพุทฺโธ
โลเก นาโถ ภวิสฺสสิ
ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ ข้าพระบาทขอถวายคืนพระราชเทวีอัครชายา ผู้ทรงลักษณะโสภาแก่พระองค์ไว้ดังเก่า อนึ่งเล่า พระองค์สมควรเป็นสามี พระราชเทวีสมควรเป็นบาทจาริกา น้าในเต้านมกับสังข์ทั้งสองมีสีขาวบริสุทธิ์เสมอกันฉันใด พระองค์กับพระราชเทวีมีน้ำพระหฤทัยผ่องใสเสมอกันก็ฉันนั้น ข้าพระบาทผู้ชื่อสักกเทวราช มาเฝ้าฝ่าพระบาทอภิวาทถวายบังคมโดยความยินดีเลื่อมใส ข้าแต่พระราชาเจ้าผู้ประเสริฐ ผู้อาจหาญทรงบำเพ็ญทานได้ดังนี้ดีนักหนา พระองค์เจตนาสิ่งใด จักได้สมประสงค์ทุกประการ ต่อไปภายหน้าพระองค์จักได้ตรัสเป็นองค์สัมพุทธโลกนาถเที่ยงแท้
ท้าวสักกเทวราช เมื่อจะถวายโอวาทอื่นอีกต่อไปจึงทูลว่า ข้าแต่มหาราชผู้จอมกษัตริย์ ขอพระองค์จงประพฤติธรรมปฏิบัติในพระราชชนกและพระชนนี จงประพฤติธรรมสังคหวิธีในหมู่พาหนะและพลนิกาย จงประทานอภัยในหมู่สัตว์มีเนื้อและนกเป็นต้น ธรรมความชอบอันใดอันบุคคลประพฤติได้ดีแล้ว ย่อมนำมาซึ่งความสุข พระองค์จงประพฤติซึ่งธรรมนั้น ขอพระองค์จงบำเพ็ญเทวดาพลี และเกื้อกูลสมณพราหมณ์จงเนืองนิตย์ /*184พระองค์ประพฤติธรรมสุจริตได้ดังนี้ ก็จักเสด็จไปยังโลกสวรรค์ ขอพระองค์จงอย่าประมาทเลยพระเจ้าข้า ท้าวสักกเทวราชถวายโอวาทดังนี้แล้ว ก็ทูลลากลับไปยังที่อยู่ของตน
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห ยํ อตฺถํ เนื้อความใดยังไม่ปรากฏ สมเด็จพระสุคตศาสดา เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
อิทํ วตฺวาน มฆวา
เทวราชา สุชมฺปติ
โพธิสตฺตสฺส ถูตึ กตฺวา
สคฺคกายํ อปฺปกฺกมิ
ความว่า ท้าวมัฆวานเทวราชสุชัมบดี ตรัสถวายโอวาทนี้แล้ว ทำความสรรเสริญพระโพธิสัตว์เสร็จ จึงเสด็จกลับไปยังเทวโลกสวรรค์
---
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึงประกาศอริยสัจจซ้ำลงในที่สุดจบชาดกเทศนา เมื่อจบอริยสัจจกถาแล้ว พระองค์จึงประชุมชาดกว่า พระราชมารดาของพระเจ้าอาทิตราชในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระมหามายา พระราชบิดาของพระเจ้าอาทิตราชในครั้งนั้น กลับชาติมาคือ พระสุทโธทนมหาราช ท้าวสักกเทวราชในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระอนุรุทธเถระ สังขเทวีราชมเหสีในครั้งนั้น กลับชาติมาคือ นางยโสธรา บริษัททั้งหลายในครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พุทธบริษัท พระเจ้าอาทิตราชในครั้งนั้น กลับชาติมาคือ พระโลกนาถ
จบอาทิตชาดก
๑๓. ทุกัมมานิกชาดก
โย ปุคฺคโล โทสชโนติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน ทุกฺขํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมครูเมื่อเสด็จอยู่ ณ พระเชตวันทรงพระปรารภความทุกข์ยากของพระองค์ให้เป็นเหตุ ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า โย ปุคฺคโล โทสชโน เป็นอาทิ.
กิร ดังได้สดับมาว่า ภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมพูดกันในโรงธรรมสภาว่า ดูกร ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย น่าชมเชยนัก สมเด็จพระบรมครูเจ้าของเรา พระองค์ทรงอดกลั้นความทุกข์ยาก ลำบากพระกาย ลำบากพระหฤทัยมากนัก กว่าจะได้ตรัสพระสัมโพธิญาณ สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์เสด็จจากคันธกุฏี ไปประทับ ณ บวรพุทธอาสน์ทรงตรัสถามว่า ภิกฺขเว ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอนั่งสนทนากันด้วยเรื่องอะไร พระภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลให้ทรงทราบทุกประการ พระองค์จึงตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตถาคตจะได้อดกลั้นความทุกข์ยากลำบากแต่เดี๋ยวนี้หาบมิได้ แม้ในกาลปางก่อน เมื่อตถาคตเกิดแล้วในตระกูลกุฎุมพีคิดเปลื้องตนให้พ้นจากทุกข์ ซึ่งถูกพระราชาผู้อธรรมจะฆ่าให้ตายเพราะตถาคตฉลาดในอุบาย ตรัสดังนี้แล้วก็นิ่งอยู่ พระภิกษุทั้งหลายจะใคร่รู้ จึงกราบทูลอาราธนาให้พระองค์ตรัสอดีตนิทาน พระองค์จึงทรงนำอดีตนิทานมาอ้างดังต่อไปนี้ว่า
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ในกาลที่ล่วงมาแล้วแต่หนหลัง ยังมีพระราชาพระนามว่าพรหมทัต ดำรงพระราชสมบัติอยู่ในพระนครพาราณสี เมื่อพระเจ้าพรหมทัตทิวงคตแล้ว พระราชบุตรพระนามว่าธุธระผู้รัชทายาทได้เสวยราชสมบัติสืบราชวงศ์ต่อไป เมื่อพระเจ้าธุธระราชทิวงคตแล้ว พระราชบุตรของพระเจ้าธุธระราชดำรงราชสมบัติสืบต่อไปอีก
/*186คราวนั้น พระบรมโพธิสัตว์อุบัติเกิดเป็นบุตรกุฏมพีผู้หนึ่งอยู่ในชนบท นามปรากฏว่าทุกัมมานิก บิดาของทุกัมมานิกโพธิสัตว์ เมื่อถึงเวลาจะใกล้ตายสอนพระโพธิสัตว์ไว้ว่า หญิงสามผัว เจ้าอย่าเอามาเป็นภรรยา บุรุษบวชแล้วสึกสามหน เจ้าอย่าคบไว้เป็นเพื่อนเลย พระราชาที่ไม่ทรงวิจารณ์ ทำอะไรก็มักง่าย เจ้าอย่าคบไว้เลยเป็นอันขาด ให้โอวาทดังนี้แล้วก็ทำกาลไปปรโลก พระบรมโพธิสัตว์รำพึงถ้อยคำที่บิดาสอนไว้ว่าคำที่บิดากล่าวสอนนั้นจะเป็นจริงหรือไม่หนอ
ครั้นอยู่ต่อมา มีหญิงผู้หนึ่งมีผัวแล้วสามคน ทำความคุ้นเคยกับพระโพธิสัตว์ ๆ จึงคิดว่า เราจะทดลองดูตามคำบิดาว่าจะจริงหรือหาไม่ จึงคบหญิงนั้นไว้เป็นภรรยา แล้วต่อมาก็ได้คบบุรุษบวชแล้วสึกสามหนคนหนึ่งมาเป็นสหาย พระโพธิสัตว์จะใคร่คิดหาอุบายลองใจภรรยา
คราวนั้น หงส์ทองของพระเจ้าพาราณสีมีอยู่ตัวหนึ่ง หงส์ทองนั้นเชื่องบินไปเที่ยวหาอาหารตามท่าน้ำ วันหนึ่ง ภรรยาของพระโพธิสัตว์ไปจ่ายตลาดยังไม่กลับมา พระโพธิสัตว์จึงจับหงส์ทองนั้นได้แล้ว จึงขุดหลุมให้กว้างเอาหงส์ทองนั้นใส่ลงไว้ในหลุม เอาข้าวตอกกับน้ำผึ้งใส่ไว้ให้หงส์ทองกินจนพอ แล้วเอากระเบื้องปิดปากหลุมไว้ ทำให้มีช่องหายใจได้ แล้วก็กลับมายังเรือนของตน จึงจับหงส์ตัวอื่นมาฆ่าแลต้มแกงไว้ท่าภรรยา
ครั้นภรรยากลับจากจ่ายตลาดมาถึงบ้านแล้ว พระโพธิสัตว์แกล้งกล่าวมุสาว่า เราจับหงส์ทองของพระราชามาฆ่าได้ต้มแกงไว้อย่างนี้ ภรรยาได้ฟังดังนั้นก็ร้องโวยวายว่า ท่านไม่รู้จักกรรมอันหนัก จับเอาหงส์ที่เขาไม่ให้มาได้หรือ คราวนั้นพวกชาวพ้านก็เล่าลือกันต่อไปว่า หงส์ทองของพระราชาหายไป ราชบุรุษก็เที่ยวค้นหาหั่วไปได้ประกาศว่า ใครรู้จักคนที่ลักหกส์ทองไป จงมารับเอาทองคำพันกษาปณ์นี้
ตโต ตสฺส ภริยา ลำดับนั้น ภรรยาของพระโพธิสัตว์คิดจะใคร่อยู่กับชายอื่น แลคิดจะเอาทองพันกษาปณ์ด้วย จึงบอกกับอำมาตย์ว่า ข้าพเจ้ารู้จักตัวผู้ลักจับหงส์ทองไป ท่านจงให้ทองแก่ข้าพเจ้า ฯ ใครเล่าจับหงส์ทองไป ฯ สามีของข้าพเจ้าเองจับเอาหงส์ทองไป ฯ จริงกระนั้นหรือ ฯ ข้าแต่ท่าน จริงดังนั้น อำมาตย์ทั้งหลายจึงนำความกราบทูลพระราชา ๆ ตรัสว่า ถ้ากระนั้นจงไปจับเอาตัวมา อำมาตย์ทั้งหลายจึงไปจับทุกัมมานิกบุตรกุฏุมพีจำด้วยเครื่องห้าประการ ประหารด้วยหวายแล้วนำไปถวายให้พระราชาทอดพระเนตร
/*188เมื่ออำมาตย์จับพระโพธิสัตว์จำแลโบยด้วยหวายนำไปเพื่อถวายทอดพระเนตรนั้น เพื่อนของพระโพธิสัตว์ที่บวชแล้วสึกสามหนนั้น เดินมาพบเข้าจะได้มีความปรานีก็หาไม่ กลับอ้อนวอนขอผ้านุ่งกับพระโพธิสัตว์ว่า แน่ะสหายไหนไหนสหายจะตายแล้ว จงให้ผ้านุ่งแก่เราเถิด พระโพธิสัตว์ก็เปลื้องผ้านุ่งผ้าห่มให้แก่ชายคนนั้นไป
เมื่อพระเจ้าพาราณสีทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์ที่เขานำมาเฝ้าในห้องพระโรงจึงรับสั่งว่า จงเอาไปฆ่าเสียที่นอกพระนครในวันนี้ พระโพธิสัตว์จึงพูดขึ้นว่า ถ้าหากเราจักตายไซร้หงส์ทองนั้นก็จักตายเหมือนกัน ถ้าเราจักไม่ตายหงส์ทองนั้นก็เหมือนกัน อำมาตย์ได้ยินดังนั้นแล้วตอบว่า เจ้าฆ่าหงส์แกงกินแล้ว หงส์ทองที่ไหนจักมีอีกเล่า แล้วนำพระโพธิสัตว์ไปยังประตูพระราชวังด้านปราจีณทิศในวันนั้นเป็นเวลาจวนเย็น นายประตูเขาปิดประตูวังหมดทุกด้าน
อำมาตย์ทั้งหลายเรียกนายประตูมาบังคับว่า คนนี้ทำความผิดโทษถึงตาย ท่านจงเปิดประตูวังออก พวกเราจักเอาคนนี้ไปฆ่าเสียในวันนี้ตามรับสั่ง นายประตูจึงตอบว่า แต่ก่อน ๆ มาเมื่อจับผู้ทำผิดได้แล้ว พระราชาต้องทรงวิจารณ์ไต่สวนให้ได้ความจริงแล้วจึงสั่งให้ลงโทษตามความผิด ข้าพเจ้าจักปิดประตูไว้ไม่ยอมเปิดให้ตลอดถึงสามวัน กิจที่พระราชาทำสะเพร่า ไม่ทรงวิจารณ์ให้ถ่องแท้ รับสั่งให้เอาคนไปฆ่าเสียง่าย ๆ นั้น ย่อมจะได้รับความเดือดร้อนภายหลัง อำมาตย์จึงซักถามอีกว่า แน่ะนายประตู กิจที่ไม่ทรงวิจารณ์ไต่สวนก่อน ย่อมได้รับความเดือนร้อนภายหลังนั้น มีตัวอย่างเรื่องราวอย่างไร ท่านจงเล่าให้พวกข้าพจ้าฟังบ้าง นายประตูจึงเล่าเรื่องราวให้ฟังดังต่อไปนี้ว่า
กิร ดังได้สดับมา ยังมีสองสามีภรรยา มีบุตรอยู่ผู้หนึ่งสามีภรรยานั้นเลี้ยงพังพอนไว้ตัวหนึ่ง รักใคร่เสมอเท่ากับบุตรของตน วันหนึ่งสองสามีภรรยาพากันออกไปทำไร่ ให้บุตรอยู่เรือนกับพังพอน งูตัวหนึ่งมากัดเอาบุตรนั้นตาย พังพอนก็ช่วยต่อสู้กับงูกัดงูตาย พังพอนจึงออกไปหมายจะบอกแก่สองสามีภรรยา ๆ เห็นเลือดติดตามตัวพังพอน จึงโกรธโทษเอาว่าพังพอนกัดลูกของตัวตาย ฉวยได้ดุ้นฟืนฟาดศีรษะพังพอน ๆ ถึงแก่ความตาย ภายหลังกลับมาบ้านเห็นลูกชายกับงูตายทับกันอยู่ที่ริมฝาเรือน สองสามีภรรยาจึงรู้สึกว่าพังพอนหาได้กัดลูกชายตายไม่ พากันร้องไห้รักลูกแลพังพอน ข้าแต่ท่านอำมาตย์ พระราชาของเราทำการสะเพร่าไม่ทรงวิจารณ์ก่อน ก็จะได้รับความเดือดร้อนเหมือนดังเรื่องที่กล่าวมานี้
/*188สพฺเพ อมจฺจา ฝ่ายอำมาตย์ทั้งปวง จึงพาพระโพธิสัตว์ไปยังประตูวังด้านทักษิณทิศ เรียกนายประตูมาบังคับว่า คนนี้ทำความผิดโทษถึงตาย ท่านจงเปิดประตูวังออกพวกเราจักเอาคนนี้ไปฆ่าในวันนี้ตามรับสั่ง นายประตูได้ฟังจึงตอบว่า แต่ก่อน ๆ มาเมื่อจับผู้ทำผิดมาได้ พระราชาต้องทรงไต่สวนได้ความจริงแล้ว จึงสั่งให้ลงโทษตามความผิด ข้าพเจ้าจักปิดประตูไว้ไม่ยอมเปิดชั่วสามวัน กิจที่พระราชาไม่ทรงวิจารณ์ไต่สวน รีบด่วนให้เอาคนไปฆ่านั้น ย่อมจะได้รับความเดือดร้อนต่อภายหลัง แน่ะนายประตูคำที่ท่านว่าไม่วิจารณ์ไต่สวนก่อน ย่อมได้รับความเดือดร้อนนั้น เคยมีตัวอย่างเรื่องราวอย่างไร จงเล่าให้พวกข้าพเจ้าฟังบ้าง นายประตูจึงเล่าให้ฟังดังต่อไปนี้ว่า
กิร ดังได้สดับมา มีบุรุษพรานนกผู้หนึ่ง เลี้ยงนกเหยี่ยวไว้ตัวหนึ่ง วันหนึ่งพรานนกนั้นไปป่าเพื่อแสวงหายิงนก นกเหยี่ยวก็บินตามหลังไปด้วยกัน พรานนกนั้นเที่ยวแสวงหาน้ำกินตามธารนที มีงูตัวหนึ่งขดตัวอยู่ในที่ลับ พรานนกนั้นก้มลงประสงค์จะกินน้ำ หาเห็นงูที่จะกัดนัยน์ตาของตนไม่ ฝ่ายเหยี่ยวเห็นงูจ้องจะคอยกัดนายพราน จึงคิดว่านายของเราไม่เห็นงู เราจักห้ามไว้ก่อนจักดี คิดดังนี้แล้วก็เอาปีกทั้งสองกระทุ่มน้ำให้กระเทือน นายพรานก็โกรธจึงตีศีรษะนกเหยี่ยวด้วยกระบอกใส่น้ำผึ้ง เหยี่ยวก็ถึงความตาย แล้วนายพรานก็ดื่มกินน้ำ งูได้โอกาสจึงกัดเอานัยน์ตานายพราน ๆ รู้สึกตัวจึงคิดว่า นกเหยี่ยวเห็นภัยดังนี้จึงห้ามเราไว้ นายพรานร้องไห้ร่ำไรอยู่กลางป่า นัยน์ตาทั้งสองของตนก็ไม่เห็นหนสิ่งใด ข้าแต่มหาอำมาตย์พระราชาของเราทำการสะเพร่า ไม่ทรงวิจารณ์ก่อน จะได้รับความเดือดร้อน เหมือนดังเรื่องที่กล่าวมานี้
สพฺเพ อมจฺจา อำมาตย์ทั้งปวงเหล่านั้น จึงพากันนำพระโพธิสัตว์ไปยังประตูวังด้านปัจฉิมทิศ เรียกนายประตูมาบังคับว่า คนนี้ทำความผิดโทษถึงตาย ท่านจงเปิดประตูออก พวกเราจักเอาคนนี้ไปฆ่าตามรับสั่ง นายประตูได้ฟังจึงตอบว่า แต่ก่อน ๆ มาเมื่อจับผู้กระทำผิดได้แล้ว พระราชาต้องทรงวิจารณ์ไต่สวนได้ความจริงแล้วจึงให้ลงโทษตามความผิด ข้าพเจ้าจักปิดประตูไว้ไม่ยอมเปิดให้ตลอดชั่วสามวัน ซึ่งพระราชาไม่ทรงไต่สวนรีบด่วนจะให้เอาคนไปฆ่า ย่อมจะได้รับความเดือดร้อนต่อภายหลัง ฯ แน่ะนายประตู คำที่ท่านว่าไม่วิจารณ์ไต่สวนก่อนย่อมได้รับความเดือดร้อนนั้น เคยมีตัวอย่างเรื่องราวอย่างไร จงเล่าให้พวกเราฟังบ้าง นายประตูจึงเล่าเรื่องราวให้ฟังดังต่อไปนี้ว่า
/*189กิร ดังได้สดับมาว่า มีพระราชาองค์หนึ่งทรงพระนามว่าพรหมทัต ดำรงราชสมบัติอยู่ในนครพาราณสี พระเจ้าพรหมทัตมีพระราชธิดาองค์หนึ่ง พระนามว่าสุนทรา นางสุนทรานั้น เคยเสด็จไปสรงหน้าเล่นในสระโบกขรณีทุก ๆ วัน แลมีสุนัขอันสนิทตามไปด้วยเสมอ วันหนึ่งพระราชธิดาสุนทราทรงเครื่องประดับพระสอแล้ว จึงเสด็จไปสรงน้ำกับสุนัขที่สระน้ำ มีบุรุษที่ผูกเวรกับพระราชธิดา ย่องตามแทงพระราชธิดาด้วยหลาว พระราชธิดาสิ้นพระชนม์อยู่ริมขอบสระ จะมีผู้ใดรู้เห็นก็หามิได้ สุนัขเห็นเหตุนั้นก่อนที่พระราชธิดาจะได้เสด็จไป สุนัขได้ห้ามไว้ก็ไม่ทรงฟัง สุนัขนั้นจึงคาบเอาเครื่องประดับพระสอของพระราชธิดามาวางไว้ตรงหน้าพระที่นั่งพระราชา ๆ เห็นดังนั้นทรงคิดว่าสุนัขนี้ฆ่าธิดาของเราคาบเอาเครื่องประดับมา ทรงพระพิโรธให้ฆ่าสุนัขนั้นเสีย ภายหลังเสด็จไปพบศพพระราชธิดา มีรอยหลาวปักอยู่ที่สรีระพระราชธิดา จึงทรงทราบว่าหาใช่สุนัขทำให้ตายไม่ ทรงกรรแสงร่ำไรต่าง ๆ ดังนี้ ข้าแต่ท่านอำมาตย์ข้อซึ่งพระราชาไม่ทรงวิจารณ์ไต่สวนก่อน ย่อมจะได้รับความเดือดร้อนเหมือนดังเรื่องที่กล่าวมานี้
สพฺเพ อมจฺจา อำมาตย์ทั้งหลายเหล่านั้น ชวนกันนำพระโพธิสัตว์ไปยังประตูด้านทิศอุดร เรียกนายประตูมาบังคับว่า คนนี้ได้ทำความผิดโทษถึงตาย ท่านจงเปิดประตูออกเดี๋ยวนี้ พวกเราจักเอาคนนี้ไปฆ่าตามรับสั่ง นายประตูได้ฟังจึงตอบว่า แต่ก่อน ๆ เมื่อพระราชาเมื่อจับผู้ทำผิดได้มาแล้ว ต้องทรงวิจารณ์ไต่สวนได้ความจริงแล้ว จึงให้ลงอาญาตามความผิด ข้าพเจ้าจักปิดประตูไว้ จักไม่เปิดให้สิ้นสามวัน ข้อซึ่งพระราชาไม่ทรงวิจารณ์ไต่สวนเสียก่อน ย่อมได้รับความเดือดร้อนเมื่อภายหลัง ฯ แน่ะท่านนายประตู คำที่ท่านกล่าวว่าไม่ทรงวิจารณ์ไต่สวนก่อนย่อมได้รับความเดือดร้อนนั้น เคยมีตัวอย่างเรื่องราวอย่างไร จงเล่าให้พวกเราฟังบ้าง นายประตูจึงเล่าเรื่องราวให้ฟังดังต่อไปนี้ว่า
กิร ดังได้สดับมา ยังมีบุรุษสองคนเป็นเพื่อนรักสนิทกัน แต่สหายผู้หนึ่งอยู่บ้านทางทิศปราจิณ สหายผู้หนึ่งอยู่ทางทิศปัจฉิม วันหนึ่งสหายที่อยู่ปัจฉิมคามนั้น ไปหาเพื่อนที่อยู่ปราจิณคาม ค้างอยู่บ้านนั้นคืนหนึ่ง เมื่อจะลากลับบ้าน เพื่อนที่อยู่ปราจิณคาม ให้สุนัขตัวหนึ่งแก่เพื่อนปัจฉิมคาม ๆ จึงกล่าวคำที่พึงใจว่า เราขอบใจท่าน ๆ ให้สุนัขแก่เรา ขอให้เพื่อนเป็นสุขปราศจากโรคเถิด แล้วกอดรัดสุนัขพาไปบ้านของตน
ครั้นอยู่ต่อมาภายหลัง ปัจฉิมคามสหายทำเครื่องประดับผูกคอสุนัขให้ แล้วส่งไปยังสำนักปราจิณคามกสหาย สุนัขตัวนั้นดีใจคิดว่านายรักใคร่เรา ทำเครื่องประดับ/*190ผูกคอให้เรา ๆ จักไปบอกนายเก่าให้ทราบ คิดแล้วก็กลับไปบอกเจ้าของเดิม ฝ่ายปราจิณคามบุรุษผู้เป็นเจ้าของเดิมนั้น ครั้นเห็นสุนัขมาหาเครื่องประดับผูกคอมาคิดว่าสุนัขนี้ชะรอยจะลักเครื่องประดับของเพื่อนเรามา จึงตัดศีรษะสุนัขนั้น ๆ ก็ถึงแก่ความตาย อยู่มาอีกสองสามวัน ปัจฉิมคามกสหายนั้น ไปหาปราจิณคามกสหายแล้วพูดว่า ดูกรสหาย เราเอาเครื่องประดับผูกคอสุนัขส่งมายังสหายแล้ว สุนัขนั้นดีใจได้เครื่องประดับกลับมาหาสหาย ๆ เห็นแล้วหรือไม่ ฯ ดูกรสหาย เราเห็นแล้ว แต่เราสำคัญผิดคิดว่า สุนัขลักเครื่องประดับของสหายมา เราฆ่าสุนัขนั้นตายเสียแล้ว สหายทั้งสองพากันร้องไห้ได้ความร้อนใจ ดังนี้ ข้าแต่ท่านอำมาตย์ ซึ่งพระราชาไม่ทรงวิจารณ์ก่อนย่อมจะได้รับความเดือดร้อนเหมือนดังที่กล่าวมานี้
เมื่อนายประตูสนทนากับอำมาตย์อยู่ดังนี้ จนราตรีสว่างขึ้นมา อำมาตย์จึงพาพระโพธิสัตว์กลับไปถวายพระราชา ๆ ทอดพระเนตรแล้วตรัสว่า เราสั่งให้เอาทุกัมมานิกไปฆ่า ทำไมพวกเจ้าเอากลับมาอีก ฯ ข้าแต่มหาราชเจ้า นายประตูทั้งสี่ด้านทัดทานห้ามไว้ไม่เปิดประตูให้ไป อำมาตย์ทั้งหลายจึงกราบทูลมูลเหตุที่กล่าวมาแล้วให้ทรงทราบทุกประการ
พระเจ้าพาราณสีทรงฟังดังนั้นจึงรับสั่งถามพระโพธิสัตว์ว่า ดูกรเจ้าทุกัมมานิก เรื่องราวของเจ้าเป็นอย่างไร จงเล่าให้เราฟัง ฯ ข้าแต่มหาราชเจ้า บิดาของข้าพระบาทเมื่อใกล้จะตายให้โอวาทแก่ข้าพระบาทไว้สามข้อแล้วทำกาลไป ข้อที่ ๑ ว่าหญิงมีผัวแล้วสามคน เจ้าอย่าได้เอามาเป็นภรรยา ข้อที่ ๒ ว่าชายบวชแล้วสึกสามหน เจ้าอย่าได้คบเอามาเป็นเพื่อน ข้อที่ ๓ พระราชาที่ไม่ทรงวิจารณ์ทำการสะเพร่า เจ้าอย่าได้เสวนะเลยเป็นอันขาด
ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระบาทจะใคร่ทดลองถ้อยคำบิดาว่าจะจริงหรือไม่จริง ข้าพระบาทจึงนำหญิงสามผัวมาเป็นภรรยาและได้คบบุรุษบวชแล้วสึกสามหนคนหนึ่งมาเป็นสหาย ข้าพระบาททำอุบายจับหงส์ทองพระองค์ซ่อนไว้ หามีผู้ใดรู้เห็นไม่ ได้จับหงส์ตัวอื่นมาฆ่าแกง แล้วแกล้งบอกกับภรรยาให้รู้ว่าฆ่าหงส์ทองของพระองค์ ภรรยานั้นประสงค์จะคบชู้อื่นและโลภต่อทรัพย์ จึงนำอำมาตย์ไปจับข้าพระพุทธเจ้า ส่วนพระองค์เล่าก็มิได้ทรงวิจารณ์ รับสั่งให้ประหารชีวิตข้าพระบาท เมื่ออำมาตย์กำลังนำข้าพระบาทไปเพื่อจะฆ่า สหายซึ่งบวชและสึกสามหนคนนั้น มาพบข้าพระพุทธเจ้ากลับวิงวอนของผ้านุ่งข้าพระบาท ข้าพระบาทก็เปลื้องให้สหายไป ผ้านุ่งนั้นใช่ผ้าดีล้วนแต่มีเลือดติดอยู่ทั้งผืน ข้าแต่พระมหาราช ข้าพระบาทได้ขุดหลุมฝังหงส์ไว้ในที่โน้นพระเจ้าข้า
/*191ราชา ตํ สุตฺวา พระเจ้าพาราณสีทรงฟังดังนั้นจึงรับสั่งว่า เจ้าจงไปนำหงส์ทองมา พระโพธิสัตว์ไปนำหงส์ทองนั้นมาวางไว้ ณ หน้าพระลานหลวง พระเจ้าพาราณสีมีพระหฤทัยยินดี จึงประทานราชสมบัติกึ่งหนึ่งให้แก่พระโพธิสัตว์ตรัสว่า ดูกรมหาบุรุษเจ้า จงถือเอาตำแหน่งที่อุปราชเถิด พระโพธิสัตว์จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช บิดาของข้าพระบาทให้โอวาทไว้ว่า พระราชาองค์ใดไม่วิจารณ์ทำการมักง่าย เจ้าอย่าได้อยู่ในสำนักพระราชาองค์นั้นเลย พระองค์มิได้ทรงวิจารณ์ข้าพระบาทว่า ควรจะฆ่าหรือไม่ควรฆ่าก่อน รีบร้อนรับสั่งให้ฆ่าโดยมิได้ไต่สวน ข้าพระบาทไม่สมควรอยู่ในแว่นแคว้นของพระองค์ต่อไป แล้วจึงกราบทูลโดยนัยคาถาดังนี้ว่า
โย ปุคฺคโล โทสชโน
น สหาโย ทุกฺขปฺปตฺโต
สุขิโต ฆาฏย มิตฺตํ
ทีฆกาลํ ทุกฺขํ ปตฺโต
ยา อิตฺถีปิ ติวิธวา
น ภรียา ทุกฺขปฺปตฺตา
สุขิตา ยาติ วินาสํ
ทีฆกาลํ ทุกขํ ปตฺตา
ฉนฺทโทสภยโมหํ
โย ธมฺมํ อติวตฺตติ
นิหียติ ตสฺส ยโส
กาพปกฺเขว จนฺทิมา
ฉนฺทโหสภยโมหํ
โย ธมฺมํ นาติวตฺตติ
อาปูรติ ตสฺส ยโส
สุกปกฺเขว จนฺทิมา
กาฬปกฺเข ยถา จนฺโท
หายเตว สุเว สุเว
กาฬปกฺขูปโม ราช
อสตํ โหติ สงฺคโม
สุกปกฺเข ยถาจนฺโท
วฑฺฒเตว สุเว สุเว
สุกปกฺขูปโม ราช
สตํ โหติ สงฺคโม
ถเล ยถา วาริชา จ
นินฺนวุฏฺา อนนฺเทยฺยุํ
เอวํ น วิรูหติปิ
อสตํ สงฺคโม มยฺหํ
ยถา วาริชา ชนินฺท
วุฏฺาปิ จิรฏฺิติกา จ
เอวํ สตํ สงฺคโม
จิรตฺถิกํ มยฺหํ โหติ
อุทกํว สเร อพฺยาธิโก โหติ

สตํ สมาคโมเยว ปติฏฺเยฺย

ขิบฺปํ หิ วินสฺสติ อสตํ สงฺคโม

ตสฺมา สตํ ธมฺโม อสพฺภิ อารกา

/*192ราชา โย อเชยฺยํ ชินาติ
โส ทุฏฺโ นาม ยสสฺมึ
โย น สขา นาม โหติ
โย มิตฺตสขานํ ชินาติ
น จ สา โหติ ภริยา
ยา ปาปิจฺเฉ น ภายเส
เย น ภรนฺติ ปิตุโปสํ
เต จ ปุตฺตา น โหนฺติ วา
เย มานสา น สมนฺติ
อสนฺเตน เน เต สนฺโต
เย น ภณนฺติ ธมฺมํ
เต อสนฺโต นาม โหติ
ราคฺจ โทสฺจ โมหํ
ธมฺมํ ปหาย วทนฺติ
สนฺโต น ภาสมานํ ชานนฺติ
มิสฺสํ พาเลหิ ปณฺฑิตํ
ตํ ภาสมานํ ชานนฺติ
เทเสนตฺตํ อมตํ ปทํ
แปลความว่า บุคคลผู้ใดประทุษร้ายต่อเพื่อน บุคคลเช่นนั้นไม่ควรคบเป็นเพื่อน เพื่อนชนิดนี้มีแต่จะพาให้ถึงทุกข์ยาก ถึงได้สุขแล้วยังอาจฆ่ามิตรสหายได้ มีแต่จะได้ความทุกข์สิ้นกาลนาน แม้หญิงผู้ใดมีผัวสามคนแล้ว หญิงเช่นนั้นไม่ควรเอาเป็นภรรยา ๆ เช่นนี้มีแต่จะพาให้ถึงความทุกข์ ถึงได้ความสุขแล้วก็มีแต่จะวนไปหาความฉิบหายเป็นเบื้องหน้า มีแต่จะได้รับความทุกข์สิ้นกาลนาน
บุคคลผู้ใดลุอำนาจธรรม คือ ฉันทาคติ โทสาคติ ภยาคติ โมหาคติ บุคคลผู้นั้นย่อมเสื่อมเสียจากยศศักดิ์ เหมือนพระจันทร์ในกาฬปักษ์ข้างแรมไม่แจ่มใสฉะนั้น บุคคลผู้ใดไม่ลุอำนาจธรรม คือ ฉันทา โทสา ภยา โมหาคติ บุคคลผู้นั้นย่อมบริบูรณ์ยิ่งด้วยยศศักดิ์เหมือนพระจันทร์ในสุกปักษ์ข้างขึ้นฉะนั้น
ข้าแต่พระราชาเจ้า อนึ่งเล่าพระจันทร์ในปักษ์ข้างแรมย่อมเสื่อมแสงลงทุกวัน ๆ ฉันใด ความสมาคมกับอสัตบุรุษ ก็เหมือนพระจันทร์ในกาฬปักษ์ข้างแรมฉันนั้น พระจันทร์ในสุกปักษ์ข้างขึ้นย่อมเปล่งรัศมีแจ่มใสขึ้นทุกวัน ๆ ฉันใด ความสมาคมกับสัตบุรุษก็เหมือนดุจพระจันทร์ในสุกปักษ์ข้างขึ้นฉันนั้น
ธรรมดาปลาในน้ำ ชอบอยู่ในที่ลุ่มน้ำลึก ไม่ยินดีอยู่บนบกเลย ฉันใด ความที่ข้าพระบาทจะคิดคบกับอสัตบุรุษ ย่อมไม่ผุดไม่ผลิเลยฉันนั้น ข้าแต่พระชนินทรราชเจ้า อนึ่งเล่าปลาอยู่ในน้ำย่อมมีชีวิตอยู่ได้นาน ๆ ฉันใด ความที่ข้าพระบาทสมาคมกับสัตบุรุษก็ย่อมทำประโยชน์อยู่ได้นาน ๆ ฉันนั้น
/*193ความสมาคมกับด้วยสัตบุรุษ เป็นคุณสูงสุดตั้งอยู่ฝ่ายข้างเจริญ เหมือนน้ำในสระใหญ่ พลันที่ว่าจะเสื่อมซุดพินาศไปเท่านั้น ตสฺมา เพราะเหตุนี้ ธรรมของพวกสัตบุรุษ จึงอยู่ห่างจากพวกอสัตบุรุษ
พระราชาพระองค์ใด ผจญซึ่งบุคคลที่ไม่ควรเอาชนะเขา พระราชาพระองค์นั้น ชื่อว่าทำลายแล้วซึ่งความเป็นอิสรภาพของพระองค์เอง เพื่อนคนใดย่อมกดขี่เอาเปรียบแก่มิตรสหายฝ่ายหนึ่ง เพื่อนคนนั้นไม่ชื่อว่าเป็นเพื่อนเลย ภรรยาคนใดใจบาปดื้อด้าน ภรรยาคนนั้นไม่นับว่าเป็นภรรยาได้เลย
บุตรเหล่าใดไม่เลี้ยงมารดาบิดาที่ตนจำจะต้องเลี้ยง บุตรเหล่านั้นไม่นับว่าเป็นบุตรเลย ชนเหล่าใดมีใจไม่สงบรำงับนั้น ชนเหล่านั้นไม่นับว่าเป็นสัตบุรุษได้ เพราะสันดานไม่สงบรำงับนั้น ชนเหล่าใดพูดจาไม่เป็นธรรม ชนเหล่านั้นชื่อ อสัตบุรุพ สัตบุรุษย่อมละซึ่งธรรม คือ ราคะ โทสะ โมหะ ได้แล้วจึงสอนผู้อื่น คนสัตบุรุษใช่จะรู้จักพูดถ้อยคำอันเจือด้วยพาลและบัณฑิตเท่านั้นก็หาไม่ คนสัตบุรุษย่อมรู้จักพูดและรู้จักแสดงอมตบท คือทางพระนฤพานนั้นด้วย พระโพธิสัตว์ถวายโอวาทคาถาให้จบลงด้วยประการฉะนั้น
ราชา อาห พระเจ้าพาราณสีมีโองการตรัสว่า แน่ะมหาบุรุษตั้งแต่นี้ไปเราจะตั้งอยู่ในโอวาทของท่าน ๆ จงอยู่ในนครนี้เถิด ฯ ข้าแต่พระราชาเจ้า บิดาข้าพระพุทธเจ้าสอนไว้อย่างใด ข้าพระพุทธเจ้าต้องทำตามคำบิดาสอนอย่างนั้น ฯ แน่ะมหาบุรุษท่านจงเป็นพระราชาครองราชสมบัติโดยธรรม อย่าไปประเทศอื่นเลย ฯ ข้าแต่พระราชาเจ้า พระราชาองค์ใดไม่ทรงวิจารณ์ทำการสะเพร่า ข้าพระพุทธเจ้าอยู่ไม่ได้อยู่ในนครของพระราชานั้น พระโพธิสัตว์กราบทูลขัดดังนั้น แล้วขอษะมาโทษพระราชา กราบถวายบังคมลาไปเมืองตักกสิลา ครั้นถึงจึงเข้าไปอาศัยนอนอยู่ที่แผ่นมงคลศิลา ในราชอุทยาน
ในกาลคราวนั้น พระเจ้าตักกสิลราชถึงทิวงคตล่วงไปได้เจ็ดวัน ขาวพระนครมีอำมาตย์เป็นต้น ประชุมกันปลงพระศพถวายพระเพลิงเสร็จในวันครบเจ็ดนั้น อำมาตย์ทั้งหลายจึงปรึกษากันว่า บัดนี้พระนครของเราไม่มีเจ้านายรักษา จะหาใครมาเป็นพระราชาได้ อำมาตย์ผู้หนึ่งมีปัญญาตอบว่า ควรเราทั้งหลายจะปล่อยปุสสรถ ๆ ไปเรือนผู้ใด ผู้นั้นจะ/*194เป็นพระราชาของพวกเรา ปรึกษาเห็นพร้อมกันแล้ว จึงผูกปุสสรถเทียมด้วยม้าสินธพสี่ม้าแล้วเสี่ยงทายปล่อยไปว่า ท่านจงไปยังเรือนพระราชาของพวกเรา ณ บัดนี้
ปุสสรถนั้นได้ทำปทักษิณพระราชนิเวศน์แล้ว จะไปเรือนของใครก็หาไม่ แล่นออกนอกพระนคร ตรงเข้าไปยังราชอุทยานหมู่อำมาตย์ทั้งหลาย พากันถือเครื่องดนตรีตามหลังปุสสรถไป ปุสสรถนั้นทำปทักษิณแผ่นมงคลศิลา หยุดยืนเตรียมจะเกยพระบรมโพธิสัตว์ พราหมณ์ปุโรหิตจึงเข้าไปยกเท้าพระมหาบุรุษดูเห็นลักษณะแล้วจึงพูดว่า นักปราชญ์ผู้นี้สามารถจะดำรงราชสมบัติได้ในทวีปทั้งสี่ พราหมณ์ปุโรหิตจึงสะกิดให้ตื่นขึ้นแล้วแจ้งว่า ข้าแต่ท่านบัณฑิต ราชสมบัติมาถึงท่านแล้ว เชิญท่านไปครองราชสมบัติ ณ บัดนี้เถิด
ตํ สุตฺวา โพธิสตฺโต พระบรมโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้นจึงถามว่า แน่ะท่านปุโรหิต ราชโอรสและราชอนุชาภาคินัยของพระราชาท่านทั้งหลายไม่มีหรือ ฯ ข้าแต่ท่านผู้ดังว่าเทวดา ไม่มีพระเจ้าข้า ฯ ท่านทั้งหลายพอใจพร้อมกันแล้วหรือ ฯ ข้าพเจ้าทั้งหลายพอใจพร้อมกันทั้งหมดฯ เออถ้ากระนั้นก็ดีแล้ว พราหมณ์ปุโรหิตมีจิตโสมนัส จึงพร้อมกันอภิเษกพระโพธิสัตว์ในที่นั้นเสร็จแล้ว จึงเชิญให้เสด็จขึ้นสู่ปุสสรถนำเสด็จกลับพระนคร มหาชนมีอำมาตย์เป็นต้น บางพวกถือเอาเครื่องดนตรีแห่เสด็จไปหน้า และตามเสด็จไปเบื้องหลัง ล้วนสะพรั่งไปด้วยกระบวนแห่ตลอดถึงภายในราชนิเวศน์สถาน ตโต ปฏฺาย จำเดิมแต่นั้นมา พระบรมโพธิสัตว์ ดำรงราชสมบัติตามยุติธรรมประเพณี และโปรดให้สร้างโรงทานถึงหกแห่ง ทรงบริจาคทรัพย์ บำเพ็ญทานวันละหกแสนทุกวัน ๆ
คราวนั้น ภรรยาคนเก่าและสหายคนเก่าทั้งสองของพระโพธิสัตว์นั้น ไปอยู่ร่วมกันเป็นสามีภรรยา ผัวเมียทั้งสองนั้น จะได้ทำบุญกุศลสิ่งหนึ่งก็หาไม่ มีแต่ทำการบาปเป็นเบื้องหน้า วันหนึ่งบุรุษสามีจึงปรึกษากับภรรยาว่า ได้ยินพระราชาเมืองตักกสิลาทรงบำเพ็ญมหาทานเป็นการใหญ่ เราสองคนควรจะไปขอทานเลี้ยงชีวิตในเมืองตักกสิลานั้นจะดี ปรึกษาเห็นพร้อมกันแล้ว ก็พากันไปนครตักกสิลาไปสู่โรงทานของพระราชา ๆ ทอดพระเนตรจำได้ว่าเป็นเพื่อนเก่าและเมียเก่าจึงตรัสถามคนสองคนนั้นว่า เจ้าเป็นผัวเมียกันหรือ ฯ ข้าแต่มหาราช ข้าพระบาททั้งสองเป็นผัวเมียกัน ฯ จึงบังคับราชบุรุษว่าเจ้าจงจับมัดผัวเมียสองคนนี้ ไล่ให้ไปเสียยังเมืองอื่น ราชบุรุษก็ทำตามรับสั่งดังนั้น พระมหาสัตว์ยังมหาทานให้เป็นไปโดยทานมุข ด้วยประการฉะนี้
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห เนื้อความใดยังมิได้ปรากฏ สมเด็จพระสุคตเจ้า เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัดจึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ตโต ตกฺกสิลราชา
ปุฺกมฺเมน อานิโต
รตนสิริสมฺปนฺโน
ราชา โหติ มหิทฺธิโก
มหาปุฺโ มหาปฺโ
มหาาติ มหายโส
มหพฺพโล มหาเตโช
ราชสิริสมฺปตฺติโย
ปุฺธโร ราชเสฏฺโ
โสหํ ธมฺเมน รชฺชํ
วิปุลฺลํ กาเรสึ ปุฺํ
ผลํ วิปากสมฺภารํ
สพฺพสุขปรมาทีสุ
ชชฺชลมานาเนสุ
แปลความว่า แต่กาลนั้น พระเจ้าตักกสิลราช ด้วยอำนาจบุญกรรมนำมาให้ได้เป็นพระราชา สมบูรณ์ด้วยรัตนสิริทรงมหิทมีบุญและปัญญามากยิ่งด้วยญาติและยศใหญ่ ทรงพระกำลังเดชานุภาพมาก ทรงไว้ซึ่งบุญอันประเสริฐ พระองค์ทรงประกาศว่า เรานั้นได้ดำรงราชสมบัติโดยยุติธรรม บำเพ็ญบุญกรรมให้ไพบูลย์ ผลวิบากอันนั้นเกื้อกูลให้เราได้ความสุขยิ่งใหญ่ อันรุ่งเรืองทั่วไปในที่ทุกสถาน
---
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึงตรัสประกาศอริยสัจจเทศนา เมื่อจบอริยสัจจกถาลงมหาชนเป็นอันมากได้บรรลุมรรคผลมีโสดาเป็นต้น พระทศพลจึงประมวลซึ่งชาดกว่า มารดาของพระโพธิสัตว์ในครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระมหามายา บิดาของพระโพธิสัตว์ในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระสุทโธทนะมหาราช บุรุษผู้ประทุษร้ายมิตรในกาลนั้นกลับชาติมาคือพระเทวทัต ภรรยาผู้ทุศีลในกาลนั้นกลับชาติมาคือนางจิญจมานวิกา นายประตูสี่คนในกาลนั้นกลับชาติมาคือพระธุดงค์เถระองค์ใดองค์หนึ่ง บริษัททั้งหลายในกาลนั้น กลับชาติมาคือ พุทธบริษัท ทุกัมมานิกราชในกาลนั้น กลับชาติมาคือ พระโลกนาถตถาคต มีพุทธพจน์ให้จบลงด้วยประการฉะนี้
จบทุกัมมานิกชาดก
๑๔. มหาสุรเสนชาดก
/*196ปตฺตํ ทตฺวาน เย ธีราติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อฏฺปริกฺขารทานํ อารพฺภ กเถสิ.
พระบรมศาสดาเมื่อประทับอยู่ในพระเชตวันวิหาร ทรงปรารภการถวายอัฏฐบริขาร จึงตรัสพระพุทธพจน์ว่า ปตฺตํ ทตฺวาน เย ธีรา ดังนี้ เป็นอาทิ ฯ
ดังได้สดับมา ในพระนครสาวัตถี พระภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้เฉลียวฉลาดมาก ครั้นบวชในพระศาสนาของพระโกนาคมน์พุทธเจ้าแล้วลาภสักการฟุ่มเฟือยและเจริญด้วยยศศักดิ์ มีบริวารมากมาย เป็นผู้ทรงจำพระไตรปิฎก พรรคพวกมีอเนก คล้ายจะไม่รู้จักพวกศิษยานุศิษย์ได้ทั่วถึง ตั้งใจว่าจักบูชาพระพุทธรัตนะ พระธรรมรตนะ พระสังฆรตนะ จึงประกาศแก่พวกศิษยานุศิษย์ให้ทราบทั่วกันว่า เราจักถวายอัฏฐบริขารอาหารบิณฑบาต และน้ำปานะทุกชนิด แก่พระภิกษุประมาณพันรูป สามเณรประมาณพันรูป จักให้ทานเป็นผ้าผ่อนแก่พวกอัญญดิตถีย์ พวกคฤหัสถ์พวกเธอจงช่วยกันปลูกปะรำสำหรับเป็นโรงทาน ฯ พวกบริวารก็ช่วยกันทำเสร็จตามคำสั่ง ฯ ขณะนั้น พระพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะทรงเล็งเห็นท่าน ด้วยพระพุทธญาณอันดุจข่าย เข้าพระทัยว่า ภิกษุรูปนี้จักเป็นหน่อแห่งพระพุทธเจ้า จักอุดมด้วยโลกุตตรทรัพย์ ฯ พระภิกษุรูปนั้นให้ปลูกปะไรเสร็จแล้ว จึงนิมนต์พระสงฆ์มามอบปะรำพร้อมด้วยบริเวณ แล้วได้ถวายอัฏฐบริขารเป็นจำนวนมากถวายอยู่ตั้ง ๗ วัน อัฏฐบริขารจึงหมด เลยถวายไทยทานอย่างอื่นจนหมดอีก เสร็จแล้วไปอยู่ป่าเริ่มบำเพ็ญเตรสธุดงค์ พวกชาวป่าพากันมารับรองท่านเป็นจำนวนมาก ท่านเจริญวิปัสสนาอยู่ไม่นานเวลานัก ก็มรณภาพไปอุบัติในพรหมโลก ฯ พระพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมน์ จึงทรงดำริว่า เพราะพรรณนาคุณการถวายอัฏฐบริขารเธอจึงได้ความโสมนัสฉะนี้ แล้วตรัสว่าธรรมดาทานควรให้เพื่อประโยชน์แก่ยาจกที่มาขอ แม้โบราณกบัณฑิตทั้งหลาย ก็ได้บำเพ็ญมหาทานมา/*197จนศีรษะของตน ตรัสฉะนั้นแล้วทรงดุษณีภาพอยู่ ฯ อันพระภิกษุทั้งหลายทูลอาราธนา จึงได้ทรงนำอดีตนิทานมา ความว่า
---
ดูกรภิกษุทั้งหลาย ครั้งอดีตกาลพระนครพาราณสี พระเจ้ามหาสุรเสนะได้
เสด็จดำรงราชสมบัติ พระองค์มีพระอัครมเหสีพระนามว่าวิชุลตาเทวี ได้มีพระบรมราโชวาทกะมหาชนซึ่งมีอำมาตย์เป็นประมุขทั้งเวลาเช้าเวลาเย็น สำเนาความว่า พวกท่านจงอย่าประมาท จงพากันทำบุญรักษาศีลบำเพ็ญทาน แม้พระองค์เองรับสั่งให้ปลูกโรงทานเสร็จแล้ว ก็ได้ทรงบำเพ็ญทานเป็นจำนวนพระราชทรัพย์หลายแสนทุก ๆ วัน ถึงวัน ๑๔ คำ ๑๕ ค่ำ ทรงรักษาอุโบสถ ฯ
เช้าวันหนึ่งสรงสนานเสร็จแล้ว ทรงเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เสด็จทรงช้างมหาบุณฑริกะไปยังโรงทาน แล้วได้ทรงบำเพ็ญทานแก่พวกยาจกด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง เสร็จแล้วทรงมอบพระภาระให้แก่อำมาตย์ ด้วยพระราชโองการว่า กาลต่อไปท่านทั้งหลายจงให้ทานโดยวิธีนี้ แล้วทรงมหาบุณฑริกะหัตถี เสด็จกลับยังพระราชฐาน ฯ อยู่มาวันหนึ่ง เวลาเช้ามืดเสด็จลุกขึ้นจากที่บรรทมแล้วประทับนั่งสมาธิ ทรงคะนึงถึงการบำเพ็ญทานของพระองค์ว่า ได้ทรงบำเพ็ญแต่พาหิรกทานอย่างเดียว เราหาปีติยินดีในทานนั้นไม่ ไฉนยาจกจะมาขออัชฌัตติกทานบ้างหนอ ถ้าพึงมาขอจักษุหฤทัยหรือสรีระบางส่วนกะเรา เรายินดีให้ทุกอย่าง ฯ
เมื่อทรงคำนึงอยู่นั้น พิภพของท้าวสักกะเปลี่ยนแปลงอาการร้อนขึ้น ฯ ท้าวสักกะจึงทรงรำพึงเหตุการณ์นั้น ก็ทรงเข้าพระทัยเลยทรงพระปราโมทย์ ถึงกะเปล่งอุทานว่า สาธุ มหาสุรเสนะ ผู้เป็นหน่อแห่งพระพุทธเจ้า ปรารถนาจะบำเพ็ญอัชฌิตติกทาน จักเป็นพระพุทธเจ้าผู้เป็นนาถะของโลก ในอนาคตกาลเป็นแน่ ฉะนี้แล้วจึงทรงพระดำริว่า แม้พระโพธิสัตว์ในกาลก่อนบริจาคไทยทานทั้ง ๕ ประเภทแล้ว ก็สามารถเป็นพระพุทธเจ้าได้ เราจักพูนความปรารถนาเสียให้เต็ม ดำริฉะนี้แล้วเสด็จลงจากเทวโลก แปลงพระองค์เป็นมาณพคอขาดถือไม้ที่คร่ำเครอะเสด็จมายืนอยู่ ณ ที่อันมีระดับสูงกว่าพื้นธรรมดา แล้วได้แสดงพระองค์ปรากฏขึ้น ฯ พระมหาสัตว์เสด็จออกทรงเครื่อง อันพระราชบริพารและประชาราษฎร์แวดล้อม เสด็จขึ้นทรงช้างมหามงคล แล้วทรงไสช้างไปยังโรงทานเพื่อทรงบำเพ็ญทาน ฯ
/*198ท้าวสักกะทรงชูพระหัตถ์เบื้องขวา แสดงพระองค์ขึ้นที่ท่ามกลางมหาชน แล้วบันดาลเสียงให้ปรากฏว่าข้าแต่พระองค์ ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณา โปรดพระราชทานแก่ข้าพระพุทธเจ้า ฯ ข้าราชบริพารทุกเหล่า เห็นดังนั้นก็พากันเศร้าใจแปลบใจไปตามกัน ฯ แม้พระโพธิสัตว์เมื่อทอดพระเนตรเห็นดังนั้นก็ทรงพระคำนึงว่า นี่อะไรกันหนอ พลางตระหนักพระทัยว่า บุรุษนี้ชะรอยจะไม่ใช่มนุษย์ จักเป็นเทวดาก็เป็นได้ จึงทรงดำริต่อไปว่า ผู้นี้มาเพราะมุ่งการบริจาคของเรา ประสงค์จะเพิ่มพูนความปรารถนาของเราให้เต็ม ฉะนี้แล้วจึงตรัสปฐมคาถา ความว่า ท่านจะขอสิ่งใดก็ตามที่ท่านปรารถนาเถอะ เราจะบริจาคให้ท่านวันนี้ เราถึงความสำเร็จการบริจาคทานแล้ว จึงจักบำเพ็ญเสียให้บริบูรณ์ เราจักเป็นพระพุทธเจ้าผู้มีชัยต่อมาร จักข้ามภพน้อยภพใหญ่ในโลกนี้พร้อมด้วยเทวโลกในอนาคตกาลเป็นแน่ จักตัดรากแห่งสงสารเสียไม่ท่องเที่ยวต่อไป หวังพระโพธิญาณอยู่ด้วยจักพาสัตว์ทั้งหลายให้ข้ามจากทุกข์ที่น่าหวั่นไปเสีย ฯ พระมหาสัตว์ครั้นตรัสฉะนี้แล้ว รับสั่งกะมหาสุปินะอำมาตย์ว่า ท่านมหาสุปินะ จงพาบุรุษผู้ไร้ศีรษะมายังพระราชมนเทียร ฯ อำมาตย์รับพระราชโองการแล้ว นำบุรุษนั้นมาเฝ้าพระราชา ฯ
ขณะนั้นพระราชาประทับอยู่ ณ สีหาสน์ รับสั่งหาพระปิโยรสพระนามว่าวรโชติกุมาร รับสั่งให้ประทับบนกองแก้วแล้วอภิเษก เสร็จแล้วรับสั่งหาพระราชเทวีมา รับสั่งว่า พระนางจงฟังคำสุภาษิตของฉันนี้ ซึ่งเป็นคำที่ก่อประโยชน์ จงเห็นการบำเพ็ญทานของฉันที่ยากจะเห็นได้ จงพินิจดูการบริจาคศีรษะ ซึ่งเป็นทานที่พระพุทธเจ้าทุกพระคงค์ทรงสรรเสริญทรงอนุโมทนา แล้วจึงบำเพ็ญประโยชน์และเสวยความสุขอย่างเยี่ยมทุกพระองค์ ตรัสคาถาจบแล้วได้เกิดโกลาหลอย่างหนึ่งขึ้นแก่พวกฝ่ายในมีพระบรมราชเทวีเป็นประธาน และมหาชนซึ่งมีอำมาตย์เป็นประธาน ฯ พระราชเทวีทอดพระองค์ลงกรรแสงแทบพระบาทยุคลของพระราชา ทรงรำพันแล้วรำพันเล่าว่า ข้าแต่พระองค์ ไฉนพระองค์จึงทำเช่นนี้เล่า หม่อมฉันจำพรากจากพระองค์แล้ว เป็นต้องเสวยโทมนัสแสนทวี ฉะนี้เป็นอาทิ ฯ พระมหาสัตว์จึงทรงพระวิตกว่า เราเห็นจะไม่สามารถที่จะบำเพ็ญปรมัตถบารมีในที่นี้ได้ จักบำเพ็ญนอกพระนครเถิด จึงพระราชทานพระราโชวาทแก่พวกฝ่ายใน ซึ่งมีพระราชเทวีเป็นประธานและแก่มหาชนอันมีอำมาตย์เป็นประธาน ให้ตั้งอยู่ในพระราชธรรมอันประเสริฐสุด ให้เกิดปีติปราโมทย์พอแล้ว จึงทรงพาอำมาตย์และเอาพระขรรค์แก้วมีสายสะพานอันขลิบด้วยทอง และพาบุรุษคอขาดไปยังพระราชอุทยาน ฯ
/*199ขณะนั้นทวยนาครและพวกฝ่ายในต่างสยายผมค่อนทรวงไปตามกัน ลงจากปราสาทตามพระราชาเป็นหมู่ไป ฯ เมื่อพระโพธิสัตว์ไม่สามารถจะให้มหาชนกลับได้จึงตรัสแก่พวกอำมาตย์ว่า ในพระนครพาราณสีใครเล่าได้เสวยราชสมบัติอยู่แล้ว เมื่อกราบทูลว่า พระองค์พระเจ้าข้า จึงเอาปลายดาบทรงขีดลงที่พื้นดินแล้วตรัสว่า ใครล่วงล้ำเส้นต้องถูกลงพระราชอาญา ฯ ทวยนาครก็ไม่สามารถที่จะข้ามเส้นขีดนั้นได้ ต่างพากันทำความเคารพเส้นขีด ร้องไห้สะอึกสะอื้นหวนไปหวนมา ฯ พระราชาเสด็จถึงพระราชอุทยานแล้ว เอาสายสะพานทองพับบั้นพระองค์ที่โคนไม้ต้นใหญ่แล้ว รับสั่งหาบุรุษคอขาดว่า สัตบุรุษจงมาเอาเถิด ฯ พวกอำมาตย์ก็นำบุรุษคอขาดมาใกล้พระองค์ ฯ พระราชาตรัสกะสุจิอำมาตย์ว่า สุจิ จงเอาดาบตัดศีรษะเราแล้วให้แก่ผู้นั้น ฯ อำมาตย์ก็ยืนเช็ดน้ำตาอยู่ ฯ ขณะนั้น พระองค์ทรงหยิบพระขรรค์มา เริ่มจะปลงพระเศียรของพระองค์แล้วเบือนพระพักตร์ขึ้นสู่อากาศประกาศว่า ขอหมู่เทวดาเจ้าทั้งหลายจงเล็งดูการบริจาคทานของข้าพเจ้า จักรวัตติสมบัติ ฉกามาวจรสมบัติ พรหมสมบัติ ปัจเจกพุทธสมบัติ ข้าพเจ้าไม่ขอปรารถนาด้วยการบริจาคทานนี้ พอแต่จงเป็นปัจจัยแห่งพระสัพพัญญุตญาณ อันทำประโยชน์ให้แก่สรรพโลกได้ ฉะนี้แล้ว ตรัสพระคาถานี้ความว่า ข้าพเจ้าตื่นแล้วต้องปลุกนรชนให้ตื่นบ้าง เมื่อรู้เห็นอยู่ต้องพานรชนให้ข้ามจากโลกคือความทุกข์ ต่อไปเบื้องหน้า ข้าพเจ้าพึงเป็นพระพุทธเจ้าผู้มีพระญาณ หาที่สุดมิได้ เมื่อยังท่องเที่ยวอยู่ในสงสาร ธรรมที่ขจัดราคะ โทสะ โมหะ ของเหล่าสัตว์ ขอจงได้โอกาสแสดงเพื่อให้โลกิยชนฟัง ข้าพเจ้าเป็นอิสระในภพน้อยภพใหญ่ ผู้มุ่งไปจากภัย ผู้กำจัดมืดคือโมหะพึงได้เลือกธรรมที่ไพเราะเสนาะโสตออกแสดงแก่เหล่าสัตว์ผู้มักสะดุ้งในโลกนี้ทั้งเทวโลก ฯ
พระมหาสัตว์ตรัสฉะนี้แล้วหามีความหวาดเสียวไม่ เริ่มปลงพระเศียรของพระองค์ประหนึ่งนักรบผู้ชาญชัยเข้าสงครามฉะนั้น ด้วยเดชแห่งทานของพระองค์ มหาปถพีอันมีน้ำล้อมรอบหวั่นไหว ชัยเภรีก็กึกก้อง ฝนคือดอกโกสุมทั้ง ๕ ชนิดก็ตกลง เทวดาพากันให้สาธุการ เกิดอัศจรรย์ขึ้นเกือบทุกอย่าง ฯ พระราชาปลงพระเศียรของพระองค์แล้ว บุรุษคอขาดก็รับพระราชทานไปยืนเปล่งวจีเภทว่า ข้าแต่พระองค์ผู้สัตบุรุษขอจงเป็นสุขๆ เถิด แล้วเสด็จขึ้นเทพสถาน อำมาตย์ฟุบลงร่ำไห้แทบพระบาทยุคลของพระมหาสัตว์เอาพระโลหิตมาเปียกป้ายที่ศีรษะของตน แล้วกลับไปยังพระนครกราบทูลข้อความแด่พระราชเทวีและแจ้งแก่มหาชน ฯ ปวงนาครซึ่งมีอำมาตย์เป็นประมุขและพวกฝ่ายใน ครั้นทราบเช่นนั้น/*200ต่างไม่สามารถที่จะดำรงตนอยู่ได้ พากันร้องไห้สะอึกสะอื้นออกจากพระนครเข้าไปยังพระราชอุทยาน ต่างเอาศีรษะของของตนเคล้าพระโลหิตของพระมหาสัตว์ ประคองแขนทั้งสอง เข้าคร่ำครวญจนสลบไปตาม ๆ กัน ฯ พระนางวิชุลตาเทวีตรงเข้ากอดพระมหาสัตว์ เอากำผมเข้าคลุกพระโลหิต หวนไปหวนมาคล้ายกับคนบ้า จนถึงพระวิสัญญีภาพ ฯ ลำดับนั้น นางในพระราชฐานให้พระนางสระสรงน้ำเย็นชุ่มพอแล้ว พระนางก็กลับได้ลมอัสสาสะขึ้น เอาพระหัตถ์ทั้งสองเข้าค่อนพระอุระ ไม่สามารถจะทรงพระองค์อยู่ได้ ดูพระฉวีหม่นหมองลงเพราะพระหฤทัยเหี่ยวแห้ง ทรงรำพึงต่าง ๆ นา ๆ ว่าข้าแต่พระสวามี หม่อมฉันจักสำเร็จชีพตามพระองค์ เมื่อหม่อมเป็นหม้ายตั้งแต่นี้ไป ก็จักต้องเสวยทุกข์อย่างแสนสาหัสดังนี้เป็นต้น ขณะนั้นท้าวเทวราชทรงเครื่องเทพอลังการพร้อมแล้ว แสดงพระองค์แก่หมู่ชนเหล่านั้นปรากฏ ประหนึ่งพระอาทิตย์แรกไขแสงไพโรจน์อยู่ ณ อากาศฉะนั้น รับสั่งหาพระราชเทวีมาปลอบว่า อย่าโศกเศร้าไปเลยพระนาง ฉันจักคืนพระชนม์ของพระสวามีให้ในบัดนี้ ฯ ด้วยอานุภาพและด้วยเดชแห่งบุญของท้าวสักกะ พระเศียรของพระราชาได้ผุดขึ้นในทันใดนั้น ฯ พวกมหาชนได้เห็นอัศจรรย์นั้น จึงพากันชูผ้าขึ้นพร้อมด้วยการเปล่งอุทานว่า สาธุ ๆ พระราชเทวีเห็นพระราชสวามีของพระองค์ร่างกายปรกติอย่างเดิมจึงเกิดความปลาบปลื้มพระทัย ได้ประทับยืนเปล่งวจีเภทว่า ขึ้นชื่อว่าทานควรบำเพ็ญแท้ ฯ เมื่อท้าวสักกะประทับอยู่บนอากาศ ประทานสาธุการ จึงมีเทพดำรัสว่า สาธุ ท่านผู้สัตบุรุษ ท่านชื่อว่าเป็นนาถะของโลกแท้ บำเพ็ญมหาบริจาคทานที่ข้าพเจ้ากล่าวประเภทไว้ คือบริจาคไทยทาน บริจาคอวัยวะ บริจาคชีวิต บริจาคบุตร บริจาคภรรยา รวม ๕ ประเภท แล้วจักเป็นพระพุทธเจ้า ฉะนี้แล้วก็อันตรธานไป ณ ที่นั้น ฯ ตั้งแต่นั้นมาพระราชาก็ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลมีทานเป็นต้น ในที่สุดแห่งพระชนมายุขัย ได้ทรงอุบัติในพิภพดุสิต ฯ
ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงมีพระพุทธดำรัสว่า เพราะถวายบาตร นรชนย่อมเป็นผู้มีปัญญา มีกำลังใหญ่ที่จะก้าวไปสู่คุณเบื้องหน้าหาเวรมิได้ ถึงพร้อมด้วยอิทธิฤทธิ์ มีเดชานุภาพมากเป็นที่รักของหมู่ชน บริวารมากมายงดงามด้วยสรรพโภคสมบัติ สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีฤทธิ์ดุจพระเจ้าจักรพรรดิ บริบูรณ์ด้วยกามาวจสมบัติ รูปาวจรสมบัติ อรูปาวจรสมบัติ ได้เสวยโลกิยสุข ย่อมบังเกิดในยุคที่พระพุทธเจ้าทรงอุบัติเป็นผู้นำหมู่สัตว์โลก เป็นเจ้าในหมู่สัตว์ ภายหลังมาถึงความเป็นพระพุทธเจ้า ฯ ถวายผ้าสังฆาฏิ ย่อมเป็นผู้ย่ำยีมารและเสนามารเสียได้ โสมาของผู้นั้นก็ไม่ชูชันเพราะ/*201อสนีมากหลาย จักเป็นผู้ไม่หวาดเสียวไม่สยดสยอง ได้เสวยสุขชั้นกามารมณ์ ภายหลังมาถึงความเป็นพระพุทธเจ้า ฯ ถวายผ้าอุตตราสงค์ พึงชนะข้าศึกในสงคราม เป็นหัวหน้าของปวงชน ภายหลังมาถึงความเป็นพระพุทธเจ้า ฯ ถวายผ้าอันตรวาสก พึงเป็นผู้กล่าวถึงซึ่งวินัยฉลาด ชนะหมู่มารได้เป็นนิตย์ ภายหลังมาถึงความเป็นพระพุทธเจ้า ฯ ถวายรัดประคตเอว ย่อมเป็นผู้หมดจดในภพต่างๆเป็นอิสระในที่ทั่วไป ภายหลังมาถึงความเป็นพระพุทธเจ้า ฯ เป็นผู้บริสุทธิ์หาเวรมิได้ พร้อมด้วยลักษณะทุกอย่าง อายุยืนได้ประสบความสุข การถวายมีดโกนมีผลดังนี้ ฯ เกิดในยุคที่ชอบมีปัญญาหลักแหลม ทราบอรรถทั้งปวงได้แจ่มแจ้ง มีวาทะจัดจ้านกว่าหมู่ชนสามารถเพื่อเอาชัยได้ ภายหลังมาถึงความเป็นพระพุทธเจ้า ฯ ถวายเข็มด้วยศรัทธา ย่อมเป็นผู้มีอายุยืนยาว มีปัญญาบริสุทธิ์เป็นพหุสูต ทรงไว้ซึ่งธรรม มีรูปงดงาม ชื่อเสียงกระฉ่อนอยู่ในโลก เกิดในที่ทั้งปวง ต้องเป็นผู้ฉลาดหาเวรมิได้ มีรูปพรรณสะสวยชวนหมู่ชนให้รักใคร่ มีคุณเครื่องเจริญยืดยาวอินทรีย์ผ่องใส ฯ นรชนที่ถวายผ้าครองน้ำแก่ภิกษุ ย่อมเกิดในฐานะเช่นนั้นแล และล้วนเป็นอำมาตย์ เป็นวีรบุรุษอย่างเยี่ยม มีความสวัสดิ์ทุกเมื่อ มีเกียรติเฟื่องในสกุลเป็นนิตย์ ฯ เพราะการถวายร่ม ในเวลาหลังหรือก่อนฤดูก็ตาม ย่อมได้ร่มที่วิจิตรด้วยทอง ร่มลายนกยูง ร่มแผ่นผ้า ร่มที่ขจิตด้วยแก้วและนางที่สำอางอนึ่งย่อมได้ ฉัตร จามร มงกุฎ พระขรรค์ รองเท้าทอง ทั้ง ๕ อย่างนี้ โดยทางที่บัณฑิตไม่รังเกียจ ฯ ไตรจีวร บาตร มีดโกน เข็ม รัดประคตเตว ผ้ากรองน้ำ บริขารทั้ง ๘ อย่างนี้นั้น เป็นทรัพย์อันประเสริฐของภิกษุ ผู้ที่ถวายทั้ง ๘ อย่างด้วยศรัทธาอันบริสุทธิ์ ย่อมเป็นผู้มีบริวารเหลือหลาย ถึงซึ่งภาวะแห่งเกียรติยศทุกแผนก ฯ ถวายท่อนหนัง ย่อมเป็นผู้มีฤทธิ์ ดุจพระเจ้าจักรพรรดิ เป็นที่รักใคร่ในปวงชน มั่งคั่งด้วยรูปารมณ์เป็นต้น ฯ เหล่าชนย่อมเป็นผู้มีสมบัติและอิทธิฤทธิ์มาก พร้อมด้วยกำลังทุกประเภท ภายหลังจึงถึงพระนิพพาน ไม่ใช่เพราะถวายจีวรเท่านั้น อัฏฐบริขารทุกอย่างก็เช่นเดียวกัน และผู้ถวายจะเป็นบุรุษก็ตามสตรีก็ตาม เป็นต้องสมบูรณ์ด้วยสมบัติทิพย์และยศทิพย์ มีทาสหญิงทาสชายเหลือหลาย เสวยสุขในกามโลก สุขในรูปโลก สุขชั้นอรูปโลก ภายหลังบรรลุถึงพระนิพพาน ฯ
อันภิกษุผู้ปรารถนานวโลกกุตตรธรรม ต้องบำเพ็ญบารมีครบทั้ง ๓๐ ทัศภาวะแห่งทานบารมี แม้เป็นเบื้องต้นพระพุทธเจ้าทุกองค์ก็ยังทรงสรรเสริญเป็นนิตย์ อันภิกษุเอามาใส่ใจอยู่แล้ว เป็นอันได้บรรลุพระนิพพานเป็นแท้ ฯ เมื่อพระตริยเมตตรัยเจ้า/*202มายังชมพูทวีป ด้วยการถวายอัฏฐบริขาร ย่อมเป็นผู้ถึงซึ่งความเป็นเอหิภิกขุภาพในสำนักของพระองค์ เป็นบุตรของพระองค์มีปัญญายิ่งใหญ่ เป็นอันถึงศูนย์ที่ปรารถนาแท้จริง หากปรารถนาพระพุทธภูมิด้วยอานุภาพแห่งบริขาร ย่อมได้สาธุการแห่งพวกเทวดาโดยทางที่บัณฑิตไม่รังเกียจ เพราะฉะนั้น ธีรชน ผู้มีปัญญายิ่งใหญ่เมื่อเห็นผลแห่งการถวายบริขารมากมายอยู่ จึงถวายในกาลแห่งพระพุทธเจ้าตามพระพุทธประสงค์ ฯ
---
พระศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มา แล้วทรงประมวลชาดก ความว่า นางวิชุลตาเทวี ในบัดนั้นเป็นนางยโสธรา ผู้ชนนีของราหุล วรโชติกุมารผู้โอรส เป็นราหุล ผู้บุตรสุคต สุจิอำมาตย์ผู้ช่วยเหลือเป็นอานนท์ สักกเทวราชผู้สูงสุดด้วยทิพจักษุเป็นอนุรุทธ พระเจ้ามหาสุรเสนผู้ยินดีในการทรงบำเพ็ญทาน เป็นเราผู้สัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งเป็นนาถะของโลก จงจำชาดกไว้ด้วยประการฉะนี้ ฯ
จบมหาสุรเสนชาดก
๑๕. สุวรรณกุมารชาดก
/*203เอกสฺมึ กิร สมเย ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ
ดังได้สดับมา ณ สมัยครั้งหนึ่ง สมเด็จพระผู้มีพระภาค เสด็จประทับ ณ พระเชตวัน ซึ่งเป็นอารามของอนาถปิณฑิกโสดาบันสร้างถวาย ใกล้เมืองสาวัตถีมหานคร ในกาลนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ภิกฺขเว ดังนี้เป็นการเตือนให้คอยสดับพระธรรมเทศนา ครั้นพระภิกษุทั้งหลายรับพุทธฎีกามีหน้าเฉพาะฟังแล้ว จึงมีพุทธดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตถาคตระลึกถึงเรื่องของตถาคตที่เคยมีมาแล้วในกาลก่อน เธอทั้งหลายจงเงี่ยโสตคอยสดับเถิด มีพระพุทธดำรัสดังนี้แล้ว จึงทรงนำเรื่องไนอดีตกาลมาตรัสเทศนาดังต่อไปนี้ว่า
---
อตีเต อิมสฺมึ นคเร มหาภตฺตา นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ฯลฯ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในอดีตกาลล่วงแล้วมีพระกษัตริย์พระองค์หนึ่งทรงพระนามว่า มหาภัตตราช ได้เสวยราชสมบัติอยู่ในเมืองสาวัตถีนี้ พระอัครมเหสีของพระเจ้ามหาภัตตราชนั้น ทรงพระนามว่าจันทาเทวี พระนางประกอบไปด้วยกัลยาณธรรม ๕ ประการ คือ ตื่นบรรทมก่อนพระราชสามี แลเมื่อบรรทมก็บรรทมทีหลัง แลคอยสดับฟังว่าจะโปรดให้กระทำกิจอันใด แลกล่าววาจาแต่ล้วนเป็นที่รักใคร่ของพระราชสามี ทั้งบริบูรณ์ไปด้วยสัมมาจริยวัตรอันดีทุกอย่าง พระนางประกอบไปด้วยกัลยาณธรรมทั้ง ๕ ดังนี้ พระเจ้ามหาภัตตราชจึงโปรดปรานรักใคร่ ทรงตั้งไว้ให้เป็นใหญ่กว่าพระสนมนารีทั้งห้าพันนาง อนึ่งพระเจ้ามหาภัตตราชนั้น มีพระราชบุตรห้าร้อยองค์แต่ล้วนทรงพระเจริญวัย ทั้งประกอบด้วยรูปทรงสัณฐานอันงามยิ่ง เป็นที่พอพระหฤทัยของพระราชบิดาสิ้นด้วยกัน
/*204ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ขึ้นไปบังเกิดเป็นท้าวสักกเทวราช เสวยทิพยสมบัติอยู่ในเวชยันตปราสาท ในชั้นดาวดึงสเทวพิภพ วันหนึ่งทรงพระปรารภถึงวงศ์ญาติที่อยู่ในมนุษยโลกจึงเล็งแลดูด้วยทิพจักษุ ก็ได้เห็นวงศ์ญาติของพระองค์อันเป็นวงศ์อนาถา จึงพิจารณาเลือกฐานะทั้ง ๕ คือ กาล ๑ ประเทศ ๑ ตระกูล ๑ มารดา ๑ อายุ ๑ ตามเยี่ยงอย่างพระโพธิสัตว์ทั้งหลายในกาลก่อน เมื่อทรงเลือกฐานะทั้ง ๕ เห็นว่าสมควรแล้ว ก็จุติจากเทวโลกลงมาปฏิสนธิในครรภ์พระนางจันทาเทวี ซึ่งเป็นอัครมเหสีของพระเจ้ามหาภัตตราช
ส่วนพระนางจันทาเทวีอัครมเหสีนั้น ทรงพระครรภ์ครบกำหนดทศมาส ๑๐ เดือน ก็ประสูตพระราชโอรสในวันอันประกอบนักขัตฤกษ์ พระราชกุมารโพธิสัตว์มีผิวพรรณดุจสีทองธรรมชาติ แลมีรูปทรงสัณฐานดังพระพุทธปฏิมากร ที่นายช่างทองผู้ฉลาดหล่อแล้วเชิญมาประดิษฐานไว้ เพราะเหตุนั้น พระชนกนาถราชชนนีและพระประยูรญาติ กับทั้งมหาอำมาตย์พราหมณ์พฤฒาจารย์ จึงกันขนานนามพระโพธิสัตว์ให้ชื่อว่า สุวรรณกุมาร ครั้นพระโพธิสัตว์มีวัยวัฒนาการได้ ๑๖ ปี ก็ทรงพระกำลังอันว่องไวพร้อมทั้งกำลังกาย แลกำลังปัญญา ทรงรอบรู้ในสรรพวิทยาแลชำนาญในศิลปศาสตร์ธนู ๑๘ ประการ ครั้นถึงกำหนดรอบปีหนึ่ง จึงให้จาตุรงคเสนาโยธาทหารประมาณแปดหมื่นสี่พัน มาประชุมพร้อมกันแล้วจึงตรัสว่า ดูกรท่านทั้งหลายผู้เจริญ พระมหาสมุทรนั้นเป็นอัศจรรย์ควรจะยินดี เพราะบริบูรณ์ไปด้วยแก้วอเนกประการ เราปรารถนาจะชมเล่นให้เป็นผาสุกสำราญพระหฤทัย อำมาตย์ทั้งหลายจึงทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพงศ์เทวราช พระมหาสมุทรนั้น ข้าพระบาทยังไม่เคยเห็นเลยพระพุทธเจ้าข้า
ฝ่ายพระเจ้ามหาภัตตราชผู้เป็นพระราชบิดานั้น ครั้นได้ทรงทราบว่าพระโพธิสัตว์ราชโอรสจะใคร่ไปชมมหาสมุทรดังนั้น จึงมีรับสั่งให้ตระเตรียมรี้พลโยธาทหารในการที่จะไปชมมหาสมุทร แล้วเสด็จแวดล้อมด้วยราชบุตรทั้งหลายมีพระสุวรรณกุมารเป็นต้น แลพระสนมนารีราชกัญญาประมาณสองหมื่น มีพระอัครมเหสีชื่อว่าจันทาเทวีเป็นประธาน เสด็จพาพระราชโอรสออกจากพระนครโดยทวารด้านปราจิณทิศ งามไปด้วยเสนาอำมาตย์ราชบริพาร ประดุจดังว่าท้าวมฆวานสักกเทวราชอันแวดล้อมด้วยเทพบริษัท เสด็จจากเวชยันตปราสาทไปสู่นันทวันทิพยอุทยาน พระเจ้าภัตตราชเสด็จโดยอนุกรมลำดับ ก็บรรลุถึงฝั่งมหาสมุทร จึงมีพระราชโองการให้ปลูกพลับพลาที่ประทับทอดพระเนตร ได้ทัศนาการ/*205เห็นภูมิประเทศอันเป็นที่ยินดีมีประการต่างๆเป็นต้นว่า ระดาดาษไปด้วยทรายโดยรอบตามริมฝั่ง ในมหาสมุทรนั้น คับคั่งไปด้วยพื้นคลื่นระลอกดูประหลาด ก็มีพระหฤทัยเต็มไปด้วยปีติโสมนัส จึงมีพระราชดำรัสให้เล่นการมหรสพที่ริมฝั่งมหาสมุทรครบถ้วน ๗ วัน แต่พระเจ้ามหาภัตตราชบรมกษัตริย์ทรงเพลิดเพลินอยู่ ณ ที่นั้นช้านานจะมีพาลมฤคเนื้อร้ายแลสัตว์ในมหาสมุทรมีจระเข้เป็นต้น มาเบียดเบียนกล้ำกลายผู้ใดผู้หนึ่งก็หามิได้ เป็นทั้งนี้ด้วยเดชานุภาพบารมีของพระมหาสัตว์
ในลำดับนั้น พระโพธิสัตว์สุวรรณกุมารปรารถนาจะแสดงบุญญานุภาพ จึงทรงพระจินตนาการว่า ทำไฉนหนอ เราจึงจะเดินไปบนชลธาร ให้เหมือนดังเดินไปบนพื้นปถพี จะได้แลเห็นแก้วบรรดามีในมหาสมุทรนั้น สมดังความปรารถนาของเราได้
ในกาลนั้น เทพยดาทั้งหลายที่สิงอาศัยอยู่ ณ สมุทรพิมาน ครั้นเวลาพระอาทิตย์อุทัย ก็นำเอาพระยามงคลคชสารอันประเคริฐ มีอวัยวะทั้งปวงอันขาวเลิศประหนึ่งว่าสีสังข์ ประกอบด้วยสรรพลักษณะอันอุดม สมควรเป็นพระราชพาหนะพระที่นั่งทรงมาถวายพระโพธิสัตว์สุวรรณกุมาร สำหรับจะได้ประพาสเที่ยวเล่นบนหลังชล เมื่อพระโพธิสัตว์ได้มงคลคชาธารพระที่นั่งทรง งามดังองค์อมรินทราธิราชอันทรงช้างเอราวัณ ถ้ามิฉะนั้นงามดังพระอาทิตย์มีรัศมีอันอ่อน ซึ่งอุทัยขึ้นเหนือยอดเขายุคันธรก็ปานกัน
ฝ่ายมหาชนทั้งหลายบรรดาที่อยู่ ณ ที่นั้น ครั้นได้เห็นก็บังเกิดอัศจรรย์จิต เพราะมิได้เคยเห็นมาแต่ในกาลก่อน ก็บังเกิดมีโลมชาติอันชูชัน ต่างก็ถวายอภิวาทพร้อมกันทั้งหมด สรรเสริญบุญญาอภินิหารแห่งพระสุวรรณกุมารโพธิสัตว์ แล้วพากันแวดล้อมเป็นยศบริวาร พระโพธิสัตว์ก็ขับมงคลคชาธารเที่ยวไปในมหาสมุทรโดยควรแก่พระอัธยาศัย ปรารถนาจะเสด็จในที่ใดๆ ก็บ่ายหน้าคชาธารไปในที่นั้น ๆ มหาชนทั้งหลายก็พากันตามเสด็จไปมิได้ห่างด้วยอำนาจบุญบารมีอภินิหาร อุทกวารีที่ลึกประมาณ ๘ หมื่น ๕ พันโยชน์ ก็แหวกออกเป็นสองภาคดุจมีฝากั้นไม้ มหาชนทั้งหลายที่ตามเสด็จไปในท่ามกลางมหาสมุทร จะได้ถูกต้องหยาดวารีมาตรว่าหยาดหนึ่งก็หามิได้ ต่างก็มีใจชื่นชมเที่ยวไปในกระแสชลประดุจดังว่าเที่ยวตามถนนฉะนั้น
ฝ่ายนางนาคีทั้งหลายที่เที่ยวอยู่ในมหาสมุทรนั้น ครั้นพระมหาบุรุษสุวรรณกุมาร อันเสด็จเที่ยวมากับบริวารทั้งหลายในมหาสมุทร อันมีชลธารประดุจดังว่ามีฝากั้นไว้/*206ก็ห้อยทิพบุปผามาลัยพวงแก้วสักการบูชา ฝ่ายพระยานาคาธิบดีก็พานางนาคีจุดประทีปกระทำสักการบูชาเป็นถ่องแถวตามทางชโลธาร พากันแวดล้อมพระโพธิสัตว์ เพื่อขจัดเสียซึ่งอุปัทวันตราย อันจะบังเกิดในกระแสสายสินธุวารี
แต่พระโพธิสัตว์สุวรรณกุมาร เที่ยวอยู่ในห้องมหาสมุทรกับชนที่เป็นบริวารทั้งหลายดังนี้ ฝูงนาคและฝูงนาคาทั้งหลายที่อยู่ในมหาสมุทรนั้นตามอภิบาลบำรุงรักษา ทั้งให้เสวยโภชนาหารมีรสอันเลิศ เสมลด้วยโภชนะอันเป็นทิพย์ พระโพธิสัตว์สุวรรณกุมารก็มีความเพลิดเพลินเบิกบานพระหฤทัย ดังได้เสวยสรรพสมบัติ คือความเป็นอิสระในมหาสมุทร อันเปรียบประดุจดังว่าสมบัติทิพย์ฉะนั้น สิ้นกาลประมาณได้หลายวันแล้วก็ยังไม่เสด็จกลับสู่พลับพลา
ในกาลนั้น กษัตริย์ทั้งสองคือพระราชบิดาและพระราชมารดาของพระโพธิสัตว์มิได้ทราบเหตุว่าจะเป็นอย่างไร จึงปรึกษากันว่า พระโอรสของเราไปชมมหาสมุทร ก็ช้านานประมาณหลายวันหลายราตรีแล้ว ไฉนจึงยังไม่กลับมาเล่า หรือจะมีเหตุการณ์อย่างเราก็มิได้รู้ ควรเราจะใช้อำมาตย์ทั้งหลายไปสอดแนมดูให้รู้เหตุ ทรงปรึกษากันดังนี้แล้ว จึงตรัสแก่อำมาตย์ทั้งปวงว่า ท่านทั้งหลายจงไปสืบข่าวคราวโอรสของเราแลบอกว่าเราทั้งสองสั่งให้กลับมาเฝ้า อำมาตย์ทั้งสองรับพระราชโองการแล้ว ก็ตรงไปยังมหาสมุทร เดินไปประดุจดังว่าทางบกที่มนุษย์เที่ยวไปมาด้วยอานุภาพบุญญาธิการของพระสุวรรณกุมารโพธิสัตว์ ครั้นได้เห็นพระสุวรรณกุมารโพธิสัตว์เสด็จอยู่ในท้องมหาสมุทร พร้อมมหาชนทั้งหลายที่เป็นบริวาร จึงเข้าไปถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า บัดนี้สมเด็จพระราชบิดาแลพระชนนีมีรับสั่งให้เชิญพระองค์ไปเฝ้า
พระโพธิสัตว์ได้ทรงฟังคำอำมาตย์พูดดังนั้นจึงตรัสว่า ดีแล้วเราจะขึ้นไปเฝ้า ตรัสดังนี้แล้วจึงอำลาเทพยดาผู้รักษามหาสมุทรแลฝูงนาคทั้งหลายว่า ข้าแต่ท่านทั้งหลายผู้เจริญ บัดนี้สมเด็จพระราชบิดาแลพระราชมารดาของเรา ทรงระลึกถึงเราซึ่งเป็นพระราชบุตร มีรับสั่งให้เราขึ้นไปเฝ้า เพราะฉะนั้น เราขอลาท่านทั้งหลายก่อนละ ท่านทั้งปวงจงอยู่มีความสุขสำราญกันทั่วทุก ๆ ท่าน แลให้ปราศจากสรรพอุปัทวันตราย
ในกาลนั้น เทพยดาทั้งหลายที่รักษาพระมหาสมุทร แลฝูงนาคทั้งหลาย มีพระยานาคาคินทรนาคราชเป็นประธาน เมื่อได้ฟังพระโพธิสัตว์สุวรรณกุมารตรัสอำลา/*207ดังนั้น ต่างก็ดำริในใจว่า การที่เราได้ปฏิบัติบำรุงพระสุรรรณกุมารโพธิสัตว์นี้ ได้ชื่อว่ามีชีวิตอยู่ประกอบด้วยวิบุลผล คือจะนำมาซึ่งความสุขแก่ตนทั้งในภพนี้แลภพหน้า ดำริดังนี้แล้วจึงนำแก้วมีประการต่าง ๆ ที่พระโพธิสัตว์ยังไม่เคยทอดพระเนตรมาถวายพระโพธิสัตว์สุวรรณกุมารแล้วทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพงศ์สมมติเทวดา ขอพระองค์จงให้ป่าวร้องบริวารชนของพระองค์ว่า ผู้ใดมีความประสงค์แก้วแลทองแลสิ่งของใด ๆ บรรดาที่มีอยู่ในห้องมหาสมุทร ผู้นั้นจงนำไปตามความปรารถนาของตน พระโพธิสัตว์ให้ป่าวร้องประกาศแก่พวกบริวารชน ตามคำเทพยดาแสฝูงนาคทั้งหลายนั้น
ฝ่ายมหาชนทั้งหลายที่อยู่ริมฝั่งกับทั้งพวกมหาชนที่ตามเสด็จไปในพระมหาสมุทร ครั้นได้ฟังคำประกาศดังนั้นก็พากันดีใจ ต่างคนก็พากันลงไปยังห้องมหาสมุทร ขนเอาพัสดุทั้งหลายมีแก้วแลทองคำเป็นต้น ใส่ลงในกระทอแลห่อผ้าและสมุก บางพวกก็ขนลงบรรทุกในเล่มเกวียน ขนเอาไปไว้ในสวนพระราชอุทยาน เมื่อจะกล่าวสรรเสริญบุญญาธิการของพระโพธิสัตว์ จึงกล่าวพระคาถาว่า
สผลา จนฺเทวิยา
ราชาปิ สผโล ภเว
สผโล โน มหารฏฺโ
สผลา ธรณีตลา
ลทฺโธ ตสฺมึ ทิโส นาโถ
อโหสิ ปิยตโร จ โน
ความว่า พระนางจันทาเทวีมีพระราชโอรสประกอบไปด้วยผลดี ไม่เสียทีที่ได้ทรงรักษาพระครรภ์มา ฝ่ายพระเจ้าภัตตราชบรมกษัตริย์เล่า เมื่อได้พระโอรสเห็นปานดังนี้ ก็ได้ชื่อว่าประกอบไปด้วยผลประโยชน์ อนึ่งแว่นแคว้น อาณาเขตทั่วทั้งประเทศมณฑล ก็ได้ชื่อว่าได้ลาภผลเป็นอันดี เพราะได้ทรงบุคคลที่ดีไว้ พระราชโอรสพระองค์นี้เป็นที่รักใคร่ของเราทั้งหลาย เราทั้งหลายชื่อว่าได้ที่พึ่งเป็นอันดีเช่นนี้
ฝ่ายพระสุวรรณกุมารโพธิสัตว์สัตว์นั้น ครั้นมหาชนทั้งหลายขนธนสารมีแก้วเป็นต้นเสร็จแล้ว ก็แวดล้อมไปด้วยบริวารทั้งหลาย กลับมาสู่สำนักพระราชบิดามารดา ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ กระทำสักการบูชาด้วยแก้วแลเครื่องอาภรณ์ แล้วประทับอยู่ ณ ที่อันสมควร
/*208ในลำดับนั้น สมเด็จพระราชบิดาแลพระราชมารดา ได้ทอดพระเนตรเห็นแก้วทั้งหลาย ที่พระราชโอรสโพธิสัตว์นำมาถวาย อันพระองค์ยังมิเคยได้ทอดพระเนตรมาแต่ก่อนกาล ก็มีพระหฤทัยอันเบิกบานไปด้วยปีติโสมนัส ต่างเสด็จมาปรามาสพระปฤษฎางค์พระโพธิสัตว์ แล้วสวมกอดประทับไว้แนบพระอุระ เมื่อจะประกาศความยินดีให้ปรากฏชัด จึงตรัสเป็นพระคาถาว่า
อยํ จตุทีปสิริ อเสสํ
สุนฺทริโภคํ สหสฺสานุโภนฺโต
ยาว พฺรหฺมสมฺปตฺตึ ปเทวสํ
ลทฺธา สทิโส ปุตฺตสโม น โหติ
ความว่า พระโอรสของเราองค์นี้ เป็นพระโอรสที่มีสิริในทวีปทั้งสี่ ได้เสวยโภคสมบัติอันดีหาเศษมิได้ เราได้พระโอรสองค์นี้เสมอด้วยเราได้ทิพย์สมบัติของพรหม ความเสน่หารักใคร่ไนสิ่งอื่น ๆ ที่เราได้มาแล้ว ที่จะเทียบเคียงเสมอด้วยพระโอรสที่เราได้นี้มิได้เลย
พระมหาภัตตราชบรมกษัตริย์ ตรัสประกาศความยินดีของพระองค์ดังนี้แล้ว จึงมีรับสั่งให้ขนเอาแก้วทั้งสิ้นไปเก็บไว้ในท้องพระคลัง แล้วตรัสสั่งให้พระสุวรรณกุมารอัครปิโยรสขึ้นทรงพระยาเศวตคชสาร พาพวกจตุรงค์โยธาทหารล่วงหน้าไปก่อน ส่วนพระองค์นั้นเสด็จไปในเบื้องหลัง ทอดพระเนตรดูสิริสมบัติของพระโพธิสัตว์อันเสด็จไปในเบื้องหน้า จนกระทั่งถึงพระนครพาราณสี
ฝ่ายเทพยดาทั้งหลายในดาวดึงส์พิภพ ก็นำเอาแก้วทั้งหลายมาใส่ให้เต็มพระคลังแล้วก็กลับไป พระนครพาราณสีนั้นก็บริบูรณ์ไปด้วยสรรพรัตนทุกประการ เปรียบปานดังพิภพของสมเด็จอมรินทราธิราช ด้วยอำนาจบุญญานุภาพของพระโพธิสัตว์ ชาวพระนครทั้งหลายก็บริบูรณ์ไปด้วยสิริสมบัติสิ้นด้วยกันทุกคนด้วยอำนาจของการกุศลที่ได้กระทำไว้ในชาติก่อน
มีคำปุจฉาถามว่า พระสุวรรณกุมารโพธิสัตว์บริบูรณ์ไปด้วยรัตนสมบัติ คือแก้วที่เกิดไนมหาสมุทร แลแก้วในอากาศ ที่เทวดานำมาถวายนั้น เพราะอำนาจกุศลอันใดที่ได้กระทำไว้ในชาติปางก่อน มีคำวิสัชนาว่า พระสุวรรณกุมารโพธิสัตว์บริบูรณ์ด้วย/*209รัตนสมบัติเห็นปานดังนี้นั้น เพราะอำนาจอานิสงส์ที่ได้ถวายบิณฑบาตแก่ภิกษุสงฆ์เนืองนิตย์ แต่ในบุรพชาติปางก่อน มีอุทาหรณ์ดังจะกล่าวต่อไปนี้ คือ
ในบุรพชาติล่วงแล้วนาน พระสุวรรณกุมารโพธิสัตว์นี้ได้บังเกิดเป็นบุตรเศรษฐีในเมืองพาราณสี บุตรเศรษฐีนั้นยินดีในการจำแนกแจกทาน อยู่มาวันหนึ่ง ได้เห็นพระภิกษุรูปหนึ่งซึ่งเป็นสาวกของพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้า อันเที่ยวไปโคจรบิณฑบาต ก็มีจิตประสาทเลื่อมใส จึงใช้บริษัทของตนให้ไปรับบาตรจากภิกษุนั้น แล้วอาราธนาให้ขึ้นไปนั่งบนเคหสถาน จึงนำเอาโภชนาหารใส่ลงในบาตรแล้วหลั่งน้ำทักษิโณทกให้ตกลง ณ ฝ่ามือของพระภิกษุนั้น แล้วถวายนมัสการอาราธนาว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ แต่นี้ไปขอพระผู้เป็นเจ้าจงมารับบิณฑบาตในเรือนของข้าพเจ้านี้ ให้เป็นนิจกาลทุกวันเถิด พระภิกษุนั้นรับปฏิญาณแล้ว ก็มารับบิณฑบาต ณ เรือนเศรษฐีบุตรนั้นทุก ๆ วัน วันหนึ่งพระภิกษุนั้นบริโภคภัตตาหารเสร็จแล้ว ก็กระทำอนุโมหนาด้วยพระคาถาว่า
อโกปฺจ ปฺจเวรํ
คุรุวาจํ กโรนฺติ เย
เต ติวิธํ สพฺพสมฺปตฺตึ
ลภนฺติ พุทฺธเสวิตํ
ความว่า นรชาติทั้งหลายจำพวกใด ได้รักษาคุรุธรรมคือศีล ๕ ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายได้ทรงประพฤติมาแล้วมิได้กำเริบ นรชาติจำพวกนั้นย่อมได้สมบัติ ๓ ประการคือ มนุษย์สมบัติ สวรรค์สมบัติ นิพพานสมบัติ
บุตรเศรษฐีนั้น ครั้นได้ฟังพระธรรมเทศนา ก็มีจิตศรัทธาเลื่อมใสเต็มไปด้วยปีติ จึงมอบกายถวายชีวิตแก่พระรัตนตรัยว่า ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ข้าพเจ้าขอถึงพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่งตราบเท่าสิ้นชีวิต ข้าพเจ้าขอมอบกายเป็นศิษย์พระผู้เป็นเจ้า พระผู้เป็นเจ้าจงให้โอวาทสั่งสอนข้าพเจ้า ๆ จะตั้งอยู่ในโอวาทของพระผู้เป็นเจ้าตั้งแต่นี้ไป
ฝ่ายพระภิกษุนั้น ครั้นมารับบิณฑบาตแล้วก็แสดงพระธรรมเทศนาเปนนิตย์ทุกวัน เศรษฐีบุตรนั้นก็ประพฤติสุจริตธรรมเป็นนิจกาล ถวายบิณฑบาตทานแก่พระภิกษุนั้น ตราบเท่าถึงกาลสิ้นอายุดับเบญจขันธ์ ก็ขึ้นไปบังเกิดในสวรรค์สัคคเทวโลก ครั้นจุติจากสุคติสวรรค์มาบังเกิดในขัตติยตระกูล อันประกอบด้วยเดชานุภาพ จึงมีอดิเรกลาภ อันมีเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายนำมาให้ บริบูรณ์ไปด้วยอิสริยยศแลบริวารยศ เห็นปรากฏดุจกล่าวมาแล้ว ด้วยอำนาจบิณฑบาตทานที่บริจาคเป็นนิตย์ แลประพฤติกุศลสุจริตเป็นนิจกาลในครั้งนั้น
/*210เมื่อพระสุวรรณกุมารโพธิสัตว์ บริบูรณ์ไปด้วยรัตนสมบัติเป็นอเนกประการพร้อมด้วยบริวารทั้งหลายดังนี้ ในกาลนั้นมีพ่อค้าพาณิช ๕๐๐ คน บรรทุกสินค้าเต็มสำเภาแล้ว ก็แล่นสำเภาไปค้าขายในทวีปสิงหล ครั้นถึงจึงจำหน่ายสินค้าพากันเข้าไปในเมือง แล้วกล่าวสรรเสริญลาภยศสิริสมบัติของพระสุวรรณกุมารโพธิสัตว์มีประการต่าง ๆ ให้ชาวสิงหลทั้งหลายฟัง ชาวสิงหลทั้งหลายจึงนำความนั้นขึ้นกราบทูลบรมกษัตริย์ผู้ครองสมบัติในทวีปสิงหล พระเจ้าสิงหลบรมกษัตริย์ได้ทรงฟัง ก็เคืองพระทัยประกอบไปด้วยความริษยา จึงมีรับสั่งให้หาตัวพาณิชเหล่านั้นมาเฝ้า แล้วมีพระราชปุจฉาถามว่า เจ้านายของท่านทั้งหลายมีนามชื่อไร แลประกอบด้วยสิริสมบัติอานุภาพเป็นไฉน
พาณิชทั้งหลายจึงทูลตอบพระราชโองการว่า ข้าแต่สมมติเทวราช เจ้านายของข้าพระบาททรงพระนามว่า พระเจ้าภัตตราช มีพระราชโอรสทรงพระนามว่าสุวรรณกุมาร พระราชโอรสสุวรรณกุมารนั้น ทรงบริบูรณ์ด้วยรัตนสมบัติเป็นอเนกประการ และประกอบด้วยอภินิหารมีมหิทธิศักดานุภาพ อาจปราบปรปักษ์ปัจจามิตรให้พ่ายแพ้ได้ บรรดากษัตริย์ทั้งหลายทั้งร้อยเอ็ดพระนคร ไม่มีกษัตริย์องค์ใดที่จะไปต่อกรพระราชโอรสนั้นได้ ด้วยเกรงพระเดชานุภาพเป็นอย่างยิ่ง พระสุวรรณกุมารผู้เป็นพระราชโอรสของกษัตริย์ผู้เป็นจ้าวนายของข้าพระบาท ประกอบด้วยอิสริยยศแลพระเดชานุภาพดังพรรณนามานี้ ขอพระองค์ได้ทรงทราบพระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าสิงหลบรมกษัตริย์ ได้ทรงฟังพวกพ่อค้าพรรณนาสิริราชสมบัติ แลเดชานุภาพของพระโพธิสัตว์ดังนั้น ก็ทรงพระพิโรธยิ่งนัก ด้วยอำนาจความริษยา อุปมาดังพระยานาคินทรนาคราช ที่มีบุคคลเอาไม้มาประหารที่ขนดหางฉะนั้น จึงมีพระราชโองการตรัสสั่งให้เตรียมโยธาที่มีกำลังแกล้วกล้าสามารถอาจทำยุทธนาการในสงครามให้มีชัยชนะได้ แล้วจึงมีพระราชดำรัสสั่งว่า ท่านทั้งหลายจงพากันไปเมืองพาราณสีพร้อมด้วยพวกพาณิชทั้งหลายเหล่านี้ แล้วแจ้งประพฤติข่าวสาส์นแก่พระเจ้าภัตตราชว่า พระเจ้าสิงหลบรมกษัตริย์ผู้มีเดชานุภาพมาก ทั้งประกอบด้วยรี้พลโยธาทหารจะนับประมาณมิได้ ไม่มีกษัตริย์องค์ใดที่จะเปรียบปาน กษัตริย์ทั้งหลายมีพระนครน้อยใหญ่ย่อมนำเครื่องราชบรรณาการมาถวายทั้งสิ้น เพราะฉะนั้น ให้พระยาภัตตราชประดับพระยาเศรตกุญชรด้วยเครื่องอลังการ นำไปถวายพระเจ้าสิงหลบรมกษัตริย์ แล้วเข้าไปถวายบังคม นั่นและพระเจ้าสิงหลจะได้ทรงพระกรุณา ถ้าหากว่าพระเจ้าภัตตราชมิได้ไปเฝ้าถวายเครื่องราชบรรณาการ เมืองพาราณสี/*211ก็จะแหลกเป็นจุณปราศจากความสุข จะมีความทุกข์ทั่วไปตลอดพระราชอาณาเขต ด้วยเดชานุภาพพระเจ้าสิงหลบรมกษัตริย์
พวกโยธาทั้งหลายรับพระราชทานอาณัติแล้ว ก็ถวายบังคมลาพาพวกพ่อค้านั้นไปยังเมืองพาราณสี ครั้นถึงจึงพากันเข้าเฝ้าพระเจ้าภัตตราชทูลประพฤติข่าวสาส์นตามที่พระเจ้าสิงหลมีพระราชโองการดำรัสสั่ง
พระเจ้าภัตตราชได้ทรงฟังก็สะดุ้งพระทัยจึงรับสั่งให้หาเสนาบดีแลปุโรหิตาจารย์เข้ามาเฝ้า ตรัสเล่าเนื้อความตามประพฤติข่าวสาส์นนั้นให้ฟัง เสนาบดีแลปุโรหิตาจารย์ได้ฟังดังนั้นก็มีความหวาดหวั่นสะดุ้งกลัวอำนาจพระเจ้าสิงหล ต่างคนก็พากันนิ่งอยู่ มิได้ทูลตอบประการใด พระเจ้าภัตตราชก็สะดุ้งตกพระทัยมากขึ้น ทั้งประกอบไปด้วยความทุกข์ความกลัวเป็นกำลัง มิได้ทรงสบายพระราชหฤทัย
ฝ่ายพระโพธิสัตว์สุวรรณกุมาร ได้ทราบประพฤติข่าวสาส์นแลความทุกข์อันบังเกิดขึ้นแก่พระราชบิดา จึงเข้าไปเฝ้าถวายบังคมแล้วทูลว่า ข้าแต่สมเด็จพระชนกาธิราช ขอพระองค์อย่างทรงพระปริวิตกหวั่นหวาดพระทัยเลย จงบรรเทาเสียซึ่งความทุกข์ ดำรงราชสมบัติให้เป็นสุขพระทัยเถิด หม่อมฉันจะไปทวีปสิงหลแทนพระราชบิดาเอง พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าภัตตราชจึงมีพระราชดำรัสว่า ดูกรผู้เป็นปิโยรส เจ้ายังเป็นเด็กเล็กนัก เจ้าจักไปแทนบิดานั้น เจ้าจักกระทำประการใด บิดานี้มิใคร่วางพระทัยเลย เพราะพระเจ้าสิงหลนั้นประกอบด้วยกำลังรี้พลเป็นอันมาก ยากที่จะต่อยุทธนาการ
พระโพธิสัตว์สุวรรณกุมารจึงทูลว่า ข้าแต่สมเด็จพระชนกาธิราช โดยอำนาจเดชาของหม่อมฉัน กับพวกพลโยธาทั้งหลาย จะไปนำพระเจ้าสิงหลราชมาถวายพระองค์ให้จงได้ พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าภัตตราชจึงตรัสว่า ดูกรพ่อผู้เป็นปิโยรส พระนครแว่นแคว้นของพระเจ้าสิงหลนั้น กว้างขวางโตใหญ่กว่าพระนครของเราเหลือที่จะประมาณ ทั้งพวกพลโยธาทหารก็มากกว่าเราเป็นหลายเท่าหลายส่วน อนึ่งพวกพลโยธาของพระเจ้าสิงหลนั้นแต่ล้วนมีกำลังแกล้วกล้าร้ายกาจ ไฉนเจ้าจะสามารถจับพระเจ้าสิงหลมาได้ บิดานี้มิใคร่จะวางพระทัยเลย
/*212พระโพธิสัตว์สุวรรณกุมารจึงทูลว่า ข้าแต่สมเด็จพระชนกาธิราช พระองค์อย่าทรงหนักพระทัยเลย หม่อมฉันอาจจับพระเจ้าสิงหลมาถวายได้ ด้วยเดชานุภาพอภินิหารของหม่อมฉัน พระพุทธเจ้าข้า
เมื่อพระโพธิสัตว์สุวรรณกุมารทูลดังนั้น อำมาตย์ทั้งหลายก็พากันมีความยินดี จึงยอกรอัญชลีราชโอรสสุวรรณกุมารแล้วทูลว่า ข้าแต่พระราชบุตรผู้ประเสริฐ การที่พระองค์จะเสด็จออกไปจับพระเจ้าสิงหลมานั้น ข้าพระบาททั้งหลายเห็นว่าคงสำเร็จโดยมิได้สงสัย ขอพระองค์จงเสด็จไปจับมาถวายพระราชบิดาของพระองค์
พระเจ้าภัตตราชได้ทรงฟังก็คลายพระทัย จึงตรัสว่า ดูกรพ่อผู้เป็นปิโยรส ถ้ากระนั้น เจ้าจะไปรบกับพระเจ้าสิงหลก็ตามพระทัยเกิด ตรัสดังนี้แล้วจึงมีรับสั่งให้อำมาตย์ไปนำเครื่องราชกกุธภัณฑ์ทั้ง ๕ มาแล้วให้หาพราหมณ์ปุโรหิตมานั่งเป็นประธาน จึงให้ตั้งมงคลการพิธี คือให้ปักต้นกัททลีแลต้นอ้อย แล้วให้ห้อยพวงมาลาแลของหอมในทิศทั้ง ๕ และให้ขนเอาแก้วมาประดิษฐาน แล้วให้เชิญพระสุวรรณกุมารขึ้นนั่งบนกองแก้วอภิเษกในราชสมบัติ ให้เป็นกษัตริย์ครองเมืองพาราณสี ขณะนั้น มุขมาตย์ราชมนตรีทั้งหลายก็พากันถวายชัยมงคล
ฝ่ายพระสุวรรณกุมารโพธิสัตว์นั้น ครั้นได้ราชาภิเษกแล้วก็ให้เตรียมรี้พลจตุรงค์เสนาโยธาทหาร ครั้นฤกษ์งามยามดีประกอบด้วยดิถีนักขัตฤกษ์แล้ว ก็เสด็จเคลื่อนพลโยธาทัพออกจากพระนคร แวดล้อมไปด้วยหมู่พหลพลนิกร ทั้งซ้ายขวาหน้าหลังเป็นขนัดๆ แลสะพรั่งไปด้วยราชวัติฉัตรธงทั้งหลาย พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรพลนิกาย อันห้อมล้อมพร้อมเพรียงกันเป็นอันมากดังนั้น จึงทรงพระดำริว่าบรรดาเทวดามนุษย์ทั้งหลาย ที่ได้สมบัติอันได้เกิดความสุขสบายตลอดจนถึงพรหมโลก จะได้ด้วยสิ่งอื่นหามิได้ ย่อมได้ด้วยเดชแห่งบุญกุศลที่ตนกระทำไว้ อย่ากระนั้นเลย เราจะแนะนำพลนิกายทั้งหลายให้ประกอบการบุญกุศลจะได้เป็นที่พึ่งของตนๆไปภายหน้า ทรงพระดำริดังนี้แล้วก็ถึงพระสรณคมเป็นที่พึ่ง เปล่งอุทานวาจาว่า พุทธํ สรณํ คจฺฉามิ ข้าพเจ้าขอถึงพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ ข้าพเจ้าขอถึงพระธรรมเจ้าเป็นที่พึ่ง สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามิ ข้าพเจ้าขอถึงพระสงฆ์เจ้าเป็นที่พึ่ง ครั้นทรงมั่นในสรณคมดังนี้แล้ว จึงทรงสมาทานถือมั่นในองค์ศีล เมื่อพระองค์ทรงมั่นในสรณคมและศีลแล้ว จึงยังพลนิกายทั้งหลายให้ถึงสรณคมและสมาทานถือมั่น/*213ในศีล แล้วพระองค์ก็ทรงกระทำสักการบูชาพระรัตนตรัย มีจำแนกแจกทานเป็นต้น แล้วตรวจน้ำลง ณ พื้นปถพีดล เปล่งอุทานวาจาอุทิศผลแผ่ไปว่า ด้วยเดชกุศลมีทานเป็นต้น ที่ข้าพเจ้าอุทิศให้นี้ บรรดาญาติทั้งหลายของข้าพเจ้าซึ่งไปบังเกิดในที่ใดภพใดก็ดี ขอจงพ้นจากความทุกข์และมีความสุขสิ้นด้วยกัน อนึ่งสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงที่เสวยทุกข์ก็ขอให้พ้นทุกข์ ที่เสวยสุขอยู่ด้วยก็ขอให้มีสุขยิ่งๆขึ้นไป สัตว์ทั้งหลายที่เกิดในอบายมีเปรตวิสัยเป็นต้น ก็จงพ้นจากทุกข์ในอบายมีทุคติเป็นต้น แล้วจงได้ทิพยสมบัติโดยควรแก่ความสุขสำราญ สัตว์ทั้งหลายที่เกิดในสุคติสถานแล้วก็จงมีความสุขสำราญเจริญยิ่ง ๆ ขึ้นไป
เมื่อพระโพธิสัตว์สุวรรณกุมารทรงบำเพ็ญศีลทานการกุศลอุทิศผลให้แก่สัตว์ทั้งหลายดังนี้แล้ว ก็พาพวกจตุรงค์เสนาโยธาทหารคนนาการถึงฝั่งมหาสมุทร จึงให้หยุดกองทัพปลูกพลับพลาอาศัยอยู่ที่นั้น ครั้นเพลาราตรีก็ทรงบรรทมรำพึงไปว่า กษัตริย์ที่เสวยราชสมบัติในสิงหลทวีปนั้นจะมีอานุภาพเช่นไรหนอ หรือจะมีบุญญาอภินิหารประการใด
ในขณะนั้น พิภพของท้าวสหัสสนัยสักกเทวราช ก็แสดงอาการอันร้อนผิดปรกติ ด้วยเดชอำนาจแห่งศีลทาน และความจงรักภักดีต่อพระราชบิดามารดาของพระโพธิสัตว์ ท้าวสักกเทวราชจึงทรงพิจารณาด้วยทิพยเนตร ก็ทราบเหตุสิ้นทุกประการ จึงเสด็จจากเวชยันตพิมาน ทรงถือธนูพระอินทร์อันมีลูกศรทั้ง ๕ ประกอบด้วยฤทธิ์ต่าง ๆ กัน ลงมาสู่สำนักพระโพธิสัตว์สุวรรณกุมาร เปล่งรัศมีกายให้สว่างชัชวาลแล้วตรัสเรียกพระโพธิสัตว์ว่า ข้าแต่พระมหาบุรุษ พระองค์จงตื่นบรรทมเถิด ข้าพระองค์จะถวายทิพยอาวุธวิเศษ อันมีเดชอาจย่ำยีปรปักษ์ปัจจามิตรให้พ่ายแพ้ได้ ลูกศรถูกหนึ่งนั้นเมื่อแผลงออกไป อาจตกแต่งยวดยานและวิมานปราสาทถวายได้ ลูกศรลูกหนึ่งเมื่อแผลงออกไป เป็นเพลิงสว่างโอภาส อาจเผาผลาญบ้านเมืองให้ไหม้เป็นจุณวิจุณไปได้ ลูกศรถูกหนึ่งนั้นเมื่อยิงไป อาจทะลุเกราะเพชร์ตลอดไป ให้ข้าศึกปัจจามิตรสิ้นชีวิตภายใน ๑ วัน ลูกศรลูกหนึ่งเมื่อยิงไปอาจให้ข้าศึกมีความกลัวพากันปลาสนาการหนีไป ข้าแต่พระมหาบุรุษ พระองค์จงทรงกำหนดไว้โดยนัยที่ข้าพระองค์ได้บรรยายแล้วนี้
พระโพธิสัตว์ได้ทรงสดับถี่ถ้วนทุกประการแล้ว ก็เสด็จอุฏฐาการจากสัยนอาสน์ ทรงรับธนูกับลูกศรอันท้าวสักกเทวราชประสาทให้ ก็มีพระหฤทัยชื่นชมโสมนัส ครั้นท้าวสุชัมบดีถวายเทพยอาวุธแก่พระโพธิสัตว์แล้ว จึงกล่าวพระคาถาว่า
/*214ชเยหิ ตฺวํ มหาราช
สพฺพฏาเนสุ ปากโฏ
จตุทีเปสุ มนุสฺเสสุ
ตุยฺหํ อาณา ภวนฺตุ เตติ
ความว่า ข้าแต่มหาบุรุษผู้เป็นมหาราชเจ้า พระเดชานุภาพของพระองค์จงปรากฏไปในทวีปทั้งปวง พระราชอาณาของพระองค์จงแผ่ไปในมนุษย์ทั้งหลาย ในทวีปใหญ่ทั้ง ๔ มีทวีปน้อยสองพันเป็นบริวาร
ท้าวสักกเทวราช ทรงประสาทพรพระบรมโพธิสัตว์แล้ว ก็อำลาเสด็จกลับไปยังเทวโลก เข้าสู่เวชยันตวิมานอันเป็นนิวาสฐานของพระองค์ ฝ่ายพระโพธิสัตว์จึงมีรับสั่งให้จัดแจงนาวาทั้งหลายให้เป็นพวกเป็นเหล่าแล้ว ครั้นถึงวันศุภฤกษ์ จึงเสด็จลงสู่สำเภากับพวกโยธาทหารเป็นอันมาก แล่นไปตามกระแสคงคา
เมื่อนาวาแล่นถึงฝั่งคงคาแล้ว พระโพธิสัตว์สุวรรณกุมาร ก็พาพวกรี้พลโยธาทหารทั้งหลายขึ้นจากสำเภา แล้วให้ปลูกพลับพลาที่ประทับอาศัย จึงให้แต่งพระราชสาส์นเพื่อจะให้ไปถวายพระเจ้าสิงหล ใจความในพระราชสาสน์ว่า ดูกรกษัตริย์สมมติเทวราช พระเจ้าสุวรรณกุมารผู้โอรสพระเจ้ามหาภัตตราชผู้ครองเมืองพาราณสี มีพระเดชานุภาพอันอาจย่ำยีกษัตริย์ในสากลทุก ๆ พระนคร แต่ลำพังลูกศรของพระเจ้าสุวรรณกุมารเท่านั้น ก็อาจจะกระทำพระนครแว่นแคว้นของพระเจ้าสิงหลให้พินาศแหลกเห็นจุณไปได้ บัดนี้พระเจ้าสุวรรณกุมารผู้เป็นโอรสนั้น เสด็จยาตราทัพมากับพลนิกรเป็นอันมากมาถึงแว่นแคว้นของพระองค์แล้ว เสด็จประทับอยู่ ณ ริมฝั่งมหานที ให้พระเจ้าสิงหลรีบเตรียมโยธาทหารออกไปทำยุทธสงคราม ถ้าไม่รบก็จงแต่งเครื่องราชบรรณาการออกไปเฝ้าขอประทานชีวิตไว้ ครั้นแต่งพระราชสาส์นเสร็จแล้ว จึงเอาพระราชสาส์นนั้นผูกลูกศรพระโพธิสัตว์ก็ทรงแผลงไปให้เป็นราชทูต ลูกศรราชทูตนั้นก็แล่นไปใกล้พระกรรณของพระเจ้าสิงหล ทำพระราชสาส์นให้ตกลง ณ ที่เฉพาะพักตร์แล้วกระทำเสียงร้องคำรณว่า เราจะตัดพระเศียรของท่านไปถวายพระเจ้าสุวรรณกุมาร
พระเจ้าสิงหลราชได้สวนาการเสียงทูตศร และทราบในพระราชสาส์นดังนั้น ก็ทรงพระพิโรธดุจนาคราชอันบุคคลเคาะลงที่ขนดหาง แต่ถึงกระนั้นก็ประกอบด้วยความสะดุ้งตกพระทัย จึงมีรับสั่งให้อำมาตย์ราชบริษัททั้งหลายมาประชุมพร้อมกันในหน้าพระลาน ทรงปรึกษาว่าพระเจ้าสุวรรณกุมารบรมกษัตริย์ มีวิทาการฉลาดในศิลปศาสตร์ยิงธนูเห็นปานดังนี้ เมื่อเราเข้าต่อยุทธนาการก็คงจะปราชัยพ่ายแพ้พระเจ้าสุวรรณกุมารนั้นเป็นมั่นคง
/*215ในกาลนั้น ชาวพระนครสิงหลทั้งหลายสิ้นทั้งพระนครเมื่อได้ยินคำพระเจ้าสิงหลราชตรัสปรึกษาดังนั้น ต่างก็พากันสะดุ้งตกใจเอิกเกริกเป็นโกลาหล
ฝ่ายทูตศรนั้นก็ออกจากปราสาทพระเจ้าสิงหล กลับมาทูลความนั้นแก่พระโพธิสัตว์ ๆ ก็ทรงแผลงลูกศรอันอาจตัดศีรษะมาถวายไปอีกลูกหนึ่ง ลูกศรนั้นก็แล่นไปทำอาการประดุจดังว่า จะตัดศีรษะชาวพระนครทั้งหลายพร้อมกัน แล้วกลับมาสู่แหล่งดังเก่า
ในกาลนั้น พวกพระสนมนารีราชกัญญาทั้งหลายในพระนครสิงหล อีกทั้งเหล่าประชาชนพระนครทั้งสิ้น ต่างก็พากันหวาดเสียวสะดุ้งตกใจกลัวทั่วพระราชอาณาเขต
ในลำดับนั้นพระโพธิสัตว์ ก็ทรงแผลงถูกศรไปอีกลูกหนึ่ง ก็บังเกิดเป็นวิมานและยวดยานพาหนะ เป็นต้นว่าสินธพชาติราชรถกึกก้องด้วยเสียงดุริยดนตรีต่างๆ มีนางเทพอัปสรขับร้องฟ้อนรำบำเรออยู่ในวิมาน วิมานนั้นก็ไปประดิษฐานอยู่ในอากาศท่ามกลางพระนครแล้ว ลูกศรก็กระทำปทักษิณสิ้นตติยวาร ประดิษฐานอยู่บนอากาศภายนอกพระนคร
ในกาลนั้น ชาวพระนครสิงหลทั้งหลายทั้งสิ้น กับทั้งพระเจ้าแผ่นดินเมืองสิงหล ต่างคนได้เห็นอัศจรรย์อันวิปลาส คือพิมานและสินธพชาติราชรถ อันปรากฏอยู่ในอากาศท่ามกลางพระนคร ต่างก็พากันสะดุ้งตกใจกลัวเป็นกำลัง
ในลำดับนั้นพระโพธิสัตว์ ก็ทรงแผลงลูกศรไปอีกถูกหนึ่งก็บังเกิดเป็นอัคคี มีเสียงประดุจดังว่าเสียงสายอสุนีบาต อันตกลงในพระนคร แล้วไปนั้นก็แสงรุ่งโรจน์ไปรอบพระนคร กระทำปทักษิณสามรอบแล้วก็กลับไปเข้าแหล่งดังเก่า
ในกาลนั้น ชาวพระนครสิงหลทั้งหลายทั้งปวง ต่างก็พากันสะดุ้งกลัวมรณภัย ด้วยมิได้เคยเห็นมหัศจรรย์แต่กาลก่อนมา ต่างคนต่างก็ลูบหลังบุตรภรรยาของตน ๆ แล้วพากันปริเทวนาการร่ำร้องไห้
ฝ่ายพระเจ้าสิงหลมหาราช เป็นกษัตริย์มีชาติอันประกอบด้วยมานะกระด้าง กลัวก็กลัวแต่แข็งพระทัยมีพระราชดำรัสว่า อานุภาพเห็นปานดังนี้จะได้มีแต่พระเจ้าสุวรรณกุมารพระองค์เดียวหามิได้ เมื่อเข้าต่อยุทธนาการเมื่อใด ความอัปราชัยก็คงจะมีแก่พระเจ้าสุวรรณกุมารเมื่อนั้น
เมื่อพระเจ้าสิงหลราชตรัสดังนี้ พระโพธิสัตว์จะได้ทรงพระพิโรธมาตรว่าหน่อยหนึ่งก็หามิได้ พระองค์จึงส่งราชทูตไปให้ทูลพระเจ้าสิงหลว่า ในเวลาเย็นวันนี้ เราจะยก/*216รี้พลออกไปรบกับพระเจ้าสิงหล ราชทูตรับพระราชโองการแล้วก็ไปเฝ้าพระเจ้าสิงหล ทูลความตามรับสั่งของพระเจ้าสุวรรณกุมารโพธิสัตว์
พระเจ้าสิงหลได้ทรงฟัง จึงมีรับสั่งให้อำมาตย์ทั้งหลายมาประชุมพร้อมกันแล้ว มีพระราชโองการให้เตรียมพลโยธาทหาร อันผูกสอดด้วยสรรพศัสตราวุธออกยุทธนาการ อำมาตย์ทั้งหลายก็พากันตระเตรียมพลหวยหาญ ตามพระราชบัญชาทุกประการ
ในขณะนั้น พระโพธิสัตว์สุวรรณกุมาร จึงทรงแผลงลูกศรไปอีกลูกหนึ่งและสั่งว่า ท่านจงไปแทงหทัยเสนาบดีทั้งสอง อันสอดใส่เกราะเครื่องยุทธนาการ ถืออาวุธยืนอยู่ ณ ราชมนเทียรสถานของพระเจ้าสิงหล แต่เมื่อไปถึงนั้นจงขึ้นไปส่งสำเนียงอยู่บนยอดมนเทียร ก่อนว่า ถ้าพระเจ้าสิงหลมีอาลัยในชีวิตก็อย่าออกรบ ถ้าทรงเชื่อจงสละทิฐิมานะเสีย ถ้าทรงไม่เชื่อก็จะได้เห็นเสนาบดีทั้งสองอันจะสิ้นชีวิตใน ๗ วัน ถ้าพระเจ้าสิงหลไม่ทรงเชื่อภายหลังท่านจึงทำตามคำสั่งนั้น
ในกาลนั้น พระเจ้าสิงหลราชปรารถนาจะใคร่รู้เหตุอันเท็จและจริง จึงรับสั่งให้ราชบุรุษผูกหุ้มสรีระเสนาบดีทั้งสองด้วยเกราะหนัง และเอาแผ่นกระดานมาตั้งกำบังไว้ แล้วให้เสนาบดีทั้ง ๒ เข้าไปนั่งอยู่ในภายในเรือน ๗ ชั้น
ฝ่ายลูกศรนั้น ไปเวียนรอบพระนคร ๓ ครั้งแล้ว จึงเปล่งเสียงเป็นอันดังดุจเสียงสายอสุนีบาต ชาวพระนครสิงหลทั้งปวงไม่สามารถที่จะดำรงกายอยู่ได้ ประกอบไปด้วยความสะดุ้งตกใจกลัวเป็นกำลัง บางพวกก็ถือกระด้งขึ้นบังบนศีรษะ บางพวกก็พากันซ่อนเร้นในที่ต่าง ๆ มีโรงและฉางเป็นต้น ลูกศรนั้นก็ไปแทงฝาปราสาทตลอดถึงแผ่นกระดานทะลุเลยถึงเกราะหนังกระทั่งถึงดวงหทัยแห่งเสนาบดีทั้งสอง ครั้นวันที่ ๗ เสนาบดีนั้นก็ล้มลงสิ้นชีวิตอยู่ ณ พื้นมนเทียรสถาน
พระเจ้าสิงหลราชเห็นอาการอันมหัศจรรย์ ก็มีพระหฤทัยอันหวั่นหวาด จึงตรัสปรึกษาพวกเสนามาตย์ราชบริพารทั้งหลายว่า เราจะไปเฝ้าพระเจ้าสุวรรณกุมารทูลขอชีวิตไว้ ถ้าหากว่าเรามิไปเฝ้า พระนครแว่นแคว้นราชอาณาเขตของเรา ก็คงจะพินาศถึงซึ่งความฉิบหาย ทั้งรี้พลและชาวเมืองทั้งปวงก็พากันล้มตายเป็นอันมาก โดยเหตุนี้ เราควรจะไปเฝ้าพระเจ้าสุวรรณราชกุมาร ทูลถวายราชสมบัติรัชศฤงคารในสิงหลทวีปทั้งสิ้น เพื่อจะป้องกันอันตรายมิให้บังเกิดแก่บ้านเมืองทั้งพวกเราและชาวพระนครทั้งหลายก็จะอยู่เย็นเป็นสุขด้วยกัน ท่านทั้งหลายจะเห็นเป็นประการใด
/*217พวกอำมาตย์ราชบริพารทั้งหลายจึงทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราช ข้าพระบาททั้งปวงเห็นสมควรโดยพระราชดำรัสทุกประการ ขอพระองค์จงเสด็จไปเฝ้าพระเจ้าสุวรรณกุมารในกาลนี้เถิด พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าสิงหลราชได้ทรงสดับดังนั้น จึงมีพระราชดำรัสให้ขนแก้วแหวนเงินทองในท้องพระคลัง จัดเป็นเครื่องราชบรรณนาการพร้อมเสร็จแล้ว พระองค์ก็เสด็จไปเฝ้าพระโพธิสัตว์สุวรรณกุมาร ครั้นถึงจึงถวายบังคมกราบทูลด้วยพระคาถาว่า
น โน ทิฏโ อิโต ปุพฺเพ
น สุโตปิ น กสฺสจิ
เอวํ เตโช มหาปุฺโ
ตาทิโส จ มหึตเล
นาครํ รชฺชฺจ สกลํ
ปาณฺจ ตุมฺหากฺเจว
ททามิ เต มหาราช
ยาจามิ ชีวิตํ ตุวํ
ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงอิสราธิบดี พระบรมเดชานุภาพและบุญญาภินิหารเห็นปานดังนี้ ข้าพระองค์ยังไม่เคยเห็นในกาลก่อนเลย ทั้งจะได้ยินได้ฟังแต่สำนักผู้ใดผู้หนึ่งก็หามิได้ อนึ่งกษัตริย์ในพื้นปถพีที่ประกอบด้วยเดชานุภาพและบุญญาภินิหารเช่นดังพระองค์นี้ ข้าพระองค์ก็ยังไม่เคยเห็นเลย ข้าพระองค์ขอถวายราชสมบัติทั้งสิ้นในพระนครสิงหล กับทั้งพระนครแว่นแคว้นอาณาเขตประเทศมณฑล บรรดาที่เป็นของข้าพระบาททั้งหมดแก่พระองค์ในกาลนี้ พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าสุวรรณกุมารโพธิสัตว์จึงมีพระราชดำรัสว่า ดูกรมหาราชผู้ครองนครสิงหล ราชสมบัติและพระนครอาณาเขตประเทศมณฑลทั้งสิ้น ที่เป็นของพระองค์นั้น ก็สมควรแด่พระองค์ทั้งสิ้น พระองค์จงดำรงราชสมบัติอยู่โดยสุขสถาพรเถิด เรานี้จะได้ปรารถนาสมบัติของพระองค์หามิได้ ราชสมบัติของพระองค์ก็จงเป็นของพระองค์อยู่ดังเก่า พระองค์อย่ากลัวภัยอันตรายสิ่งใดเลย จงมีความสุขสำราญดุจกาลก่อนเถิด เรามานี้มีความประสงค์จะจับดวงหทัยของพระองค์
พระเจ้าสิงหลได้สดับพระราชดำรัสดังนั้น ก็ให้มีพระสริรกายอันสะทกสะท้านหวั่นไหว มีความสะดุ้งกลัวต่อมรณภัยเป็นกำลัง มีพระเสโทอันไหลหลั่งลงโทรมพระพักตร์ ให้อั้นอ้นจนพระทัยมิรู้ที่ว่าจะกราบทูลประการใด
/*218พระเจ้าสุวรรณกุมารโพธิสัตว์ ทอดพระเนตรเห็นเจ้าสิงหลนั้น มีพระสริรกายอันหวาดหวั่นสะทกสะท้าน และมีเสโทอันไหลอาบพระพักตร์ ก็มีความสงสารประกอบด้วยพระกรุณาจึงมีพระราชดำรัสว่า ดูกรมหาราชผู้ครองนครสิงหล พระองค์อย่ามีความร้อนรนกลัวมรณภัยเลย จงวางพระทัยให้เป็นสุขสบายเถิด ใช่ว่าเราจะต้องการดวงหทัยของพระองค์ก็หามิได้ และจะปรารถนาเลือดเนื้อสิ่งใดในกายของพระองค์ก็มิได้มี ที่เรากล่าวว่าจะจับดวงหฤทัยของพระองค์นั้น ประสงค์จะให้ความรักของพระองค์มีในเรา และความรักของเราก็จะมีในพระองค์สิ้นกาลนาน การที่จะเป็นมิตรรักใคร่กันนั้น ก็ต้องอาศัยดวงหทัยเป็นประมาณ เพราะเหตุไร เพราะเหตุว่า ธรรมดาบุคคลที่สงเคราะห์ผู้อื่น ต้องกำหนดจับดวงหทัยก่อน จึงจะให้ผู้นั้นประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์ได้ และจะพึงห้ามผู้นั้นให้ห่างไกลจากธรรมอันลามกได้ ผู้ที่สงเคราะห์อนุเคราะห์นั้นชื่อว่ากัลยาณมิตร กัลยาณมิตรเช่นนี้ประเสริฐกว่าแก้วจินดามณี เพราะเหตุว่า แก้วจินดามณีนั้นให้สำเร็จประโยชน์ตามความคิดได้แต่ในภพอันเป็นปัจจุบันเท่านั้น ฝ่ายกัลยาณมิตรที่เป็นคนดีนั้น ย่อมให้สำเร็จประโยชน์ทั้งในภพนี้และภพหน้า บุคคลผู้มีปัญญาพึงคบหาสมาคมกัลยาณมิตรในกาลทั้งปวง เพราะว่าแก้วจินดามณีมีคุณไม่เสมอกัลยาณมิตรเพราะเหตุนั้น สมเด็จพระภควันตบพิตรจึงตรัสเทศนาไว้ว่า จินตามณี สพฺพมณีนํ เสฏฺโ แก้วจินดามณีประเสริฐกว่าแก้วทั้งหลายในโลกนี้ เพราะว่าแก้วจินดามณีอาจให้สำเร็จความปรารถนาได้แม้ถึงกระนั้นก็ดี แก้วจินดามณีอาจให้สำเร็จดังในปรารถนาได้แต่ในภพเป็นปัจจุบัน ไม่สามารถจะให้สำเร็จประโยชน์ความปรารถนาในภพเบื้องหน้าได้
ฝ่ายกัลยาณมิตรที่ดีนั้น ถ้าผู้ใดคบหาสมาคมแล้ว ก็อาจให้ผู้นั้นสำเร็จความปรารถนาทั้งในภพนี้และภพเบื้องหน้า ผู้ใดตั้งอยู่ในมิตรธรรม คือประพฤติตามคำสอนของกัลยาณมิตร ผู้นั้นจะได้เป็นอิสรชนในโลกนี้ ครั้นทำลายขันธ์ขาดชีวิตินทรีย์ก็จะได้อิสรสมบัติในโลกเบื้องหน้า เพราะฉะนั้น โบราณกบัณฑิตจึงได้ประพันธ์พระคาถาไว้ว่า
โย มิตฺตธมฺเม ติฏฺมาโน
อฺถา ทิฏฺเว ธมฺเม
โส ลพฺภเตว ปสํโส
สมฺปรายฺจ สุคตึ
ความว่า ผู้ใดตั้งอยู่ในมิตรธรรม ผู้นั้นจะได้ความสรรเสริญในทิฏฐธรรมชาตินี้ด้วย จะได้สุคติในสัมปรายภพภายหน้าด้วย
/*219พระสุวรรณกุมารโพธิสัตว์ตรัสสรรเสริญกัลยาณมิตรดังนี้แล้ว เมื่อจะติเตียนปาปมิตรจึงตรัสว่า ดูกรมหาราชผู้ครองนครสิงหล บุคคลบางคนกล่าวถ้อยคำอันใดอันหนึ่ง แต่ดวงหทัยเป็นอย่างอื่นหาสมกับถ้อยคำไม่ เมื่อความทุกข์เกิดขึ้นแก่ผู้อื่น ทำอาการเหมือนสละชีวิตของตนช่วยทุกข์ของผู้นั้น ครั้นมองดูเห็นไม่เป็นประโยชน์แก่ตนก็เพิกเฉยเสีย บางทีก็กลับกล่าวยกโทษซ้ำเติมผู้นั้นขึ้นอีก บุคคลเช่นนี้เรียกว่าปาปมิตร ๆ เช่นนี้มิได้มีความสุขความเจริญในทิฏฐธรรมชาตินี้ ครั้นสิ้นชีพทำลายขันธ์ไปปรโลกก็ได้เสวยทุกข์อันใหญ่ในโลหกุมภี มหานรกสิ้นกาลนาน ดูกรมหาราชผู้เป็นใหญ่ในสิงหล พระองค์จงพิจารณาดูภัยที่บังเกิดขึ้นแก่ตนบัดนี้ แล้วจงกล่าวตามความเป็นจริงแก่เรา อย่าเป็นผู้กล่าวโดยเหตุอาศัยมานะที่มีในตน
เมื่อพระเจ้าสิงหลได้สดับพระราชดำรัสดังนั้น ก็มีพระหฤทัยเต็มไปด้วยปีติโสมนัส เมื่อจะตอบพระราชดำรัส จึงตรัสเป็นพระคาถาว่า
สาธุ สาธุ มหาราช
สพฺพเมตํ สุภาสิตํ
น อสุตํ นาภิชานาติ
เอวํ ธมฺมํ อนุตฺตรํ
ชีวิตหทยํ เปมํ
รชฺชํ อนุภูตํปิจ
สพฺพํ เต เทมิ สทฺธาย
คณฺหสฺสุ อริมทฺทนา
ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงคุณธรรมอันประเสริฐ พระวาจาที่พระองค์ตรัสนี้ เป็นคุณความดีอาจให้สำเร็จประโยชน์ทั้งสองประการ ควรข้าพระองค์จะมนสิการไว้ในใจ ข้าพระองค์มิได้เคยฟังแต่สำนักผู้ใดเลย ข้าพระองค์มีหฤทัยประกอบด้วยความรักในฝ่าพระบาท ขอถวายสิริราชสมบัติแก่พระองค์ พระองค์ได้โปรดสั่งสอนโดยเป็นอธิบดี ข้าพระบาทจะขอรองฝ่าธุลีพระบาท ตั้งอยู่ในโอวาทของพระองค์ตั้งแต่วันนี้ไป พระพุทธเจ้าข้า
พระสุวรรณกุมารโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ถ้าเป็นความจริงดังพระองค์ดำรัสนี้ พระองค์จงเสด็จไปเมืองพาราณสีด้วยกัน จะได้เฝ้าพระราชบิดาของเราให้ทรงรู้จักไว้ พระเจ้าสิงหลจึงตรัสตอบว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมหาราช ข้าพระองค์นี้จะได้ขัดพระราชโองการหามิได้ ข้าพระองค์ขอผัดผ่อนแต่พอได้ตระเตรียมการ ที่จะจัดพลทวยหาญไปตามเสด็จก่อน /*220พระพุทธเจ้าพระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ถ้ากระนั้นเราจะรอคอยท่าพระองค์จงตระเตรียมการตามปรารถนาเถิด
พระเจ้าสิงหลราชได้รับพระราชานุญาตดังนั้นแล้ว ก็ถวายบังคมลาพระโพธิสัตว์มาสู่พระราชนิเวศน์ จึงจัดแจงราชนารีทั้งหลายที่พึ่งแรกรุ่นประมาณสองหมื่นแปดพันแต่ล้วนมียุคลถันทัดเทียมประทุมทอง มีพระพักตร์อันผุดผ่องดังพระจันทร์ในวันปัณณรสี มีพระสรีระอินทรีย์อันงามดังนางเทพอัปสรในสวรรค์ ฝ่ามือและฝ่าเท้าของราชกัญญาเหล่านั้น ดุจดังว่าย้อมด้วยน้ำครั่งทั้งมีสรีระประเทศปราศจากโทษ ๖ ประการ คือ ไม่ผอมนัก ไม่พีนัก ไม่สูงนัก ไม่ต่ำนัก ไม่ดำนัก ไม่ขาวนัก และประกอบด้วยเบญจกัลยาณีความงามทั้ง ๕ อย่างคือ งามผม งามผิว งามเล็บ งามฟัน งามวัย ราชกัญญานางหนึ่ง ๆ นั้น มีทาสีคนใช้อันงามไปด้วยรูปเป็นต้น ๑๐ คนล้วนประดับไปด้วยเครื่องอลังการส่งไปบำเรอพระเจ้าสุวรรณกุมารโพธิสัตว์อยู่ทั้งกลางคืนและกลางวัน แล้วพระเจ้าสิงหลราชนั้น มีรับสั่งให้หาเสนาคุตตอำมาตย์มาเฝ้าตรัสสั่งว่า ดูกรอำมาตย์ผู้ปกครองจตุรงคเสนา ท่านจงตระเตรียมพลโยธาทั้ง ๕ หมู่ให้ครบครัน ทั้งพวกโยธาพลรบนั้นให้แต่งกายสีต่าง ๆ พวกหนึ่งให้แต่งตัวสีแดงมีหน้าเขียว พวกหนึ่งให้แต่งตัวสีดำมีหน้าขาว พวกหนึ่งให้แต่งตัวเป็นนาคราช พวกหนึ่งให้แต่งตัวเป็นสุบรรณ เป็นคชสาร เป็นราชสีห์ เป็นอัศวพาชี เป็นกระบือ ถืออาวุธให้ครบถ้วนทุกคน ให้แต่งตนใส่เกราะจัมมาภรณ์ อันกระทำด้วยหนังเหน็บอาวุธและเครื่องสำหรับยุทธนาการ เราจะตามเสด็จพระเจ้าสุวรรณกุมาร ไปเมืองพาราณสีมหานคร
เสนาคุตตอำมาตย์รับพระราชโองการแล้ว ก็สั่งเสนาโยธาทั้งหลายทุกหมวดทุกกอง ให้ตกแต่งกายด้วยเครื่องอลังการ ใส่เกราะสวมสะพายพักแล่งธนูขึ้นประจำบนหลังคชสาร เสนาอัศดรทั้งหลายก็นุ่งห่มประดับกายด้วยอลังการสีเหลืองล้วน พวกพลราชรถก็แต่งกายตามกระบวนพลรถ เทียมด้วยสินธพพาชี มีนายสารถีประจำถ้วนตัวอัศดร พวกพลบทจรก็แต่งตัวตามตำแหน่งใส่เสื้อแดงสวมลำพอก มือถือหอกดาบโล่เขนและธนู ยืนเป็นทิวแถวถ้วนตามรับสั่ง พวกพิชัยเภรีกลองชนะกลองใหญ่ ก็เตรียมจัดตามกระบวนทุกตำแหน่งเป็นขนัด เสนาหมู่หนึ่งมีนายสารวัตรเดินตรวจทุกหมู่ทุกกอง ถือฉัตรทองและพัดหางนกยูง ยกขึ้นไว้หมู่หนึ่ง ๆ นั้นประมาณได้ ๕ หมื่น ๆ พวกพลช้างพลม้าพลรถทั้งนั้น ประมาณได้หมื่นหนึ่งเป็นกำหนด พวกพลทั้งปวงต่างตระเตรียมพร้อมกันทุกหมู่ทุกกอง
/*221พระเจ้าสิงหลได้จัดแจงรี้พลทั้งปวง ล่วงไปได้เดือนหนึ่งจึงสำเร็จ ครั้นพวกพลโยธาพรักพร้อมกันแล้ว พระเจ้าสิงหลราชจึงกราบทูลพระโพธิสัตว์ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมหาราชเจ้าพวกพลเสนาโยธาหาญทั้งหลาย ข้าพระองค์ตระเตรียมไว้พร้อมเสร็จแล้ว ขอพระองค์จงเสด็จกลับพระนคร ข้าพระองค์จะได้ตามเสด็จไปเฝ้าพระชนกาธิราช กับทั้งพระราชชนนีของพระองค์ ถวายบังคมและถวายตัวเป็นข้าบาทตราบเท่าสิ้นชีวิต พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าสุวรรณกุมารโพธิสัตว์ทรงทราบว่าเตรียมพลโยธาทั้งหลายพร้อมเสร็จ ก็เสด็จแวดล้อมด้วยราชกัญญาทั้งหลาย อันมีสรีรกายประดับด้วยเครื่องสรรพาภรณ์สมเป็นองค์อนงคนิกรราชนารี มีท่ามกลางพระอินทรีย์อันงามเล็ก ทั้งประกอบด้วยเบญจกัลยาณี สอดใส่สังวาลอันวิจิตร สวมพระอุณหิสประดับด้วยเพชร์รัตน์ มีข้อพระหัตถ์สวมสุวรรณวลัย ประดับไปด้วยรัตนพาหุรัด มีหัตถ์เชิญพระแสงขรรค์แก้ว ตามเสด็จโดยเบื้องซ้ายและเบื้องขวา พระโพธิสัตว์เสด็จโดยท่ามกลางแห่งหมู่ราชกัญญา งามดังองค์สมเด็จอัมรินทรา อันเสด็จ ณ ท่ามกลางนางเทพอัปสร ราชกัญญาบางพวกก็ถือจามร บางพวกถือพัดวาลวิชนี บางพวกเชิญพระสุวรรณภาชนะพานพระศรีฉลองพระโอษฐ์เป็นหมู่ ๆ กัน ในท่ามกลางนางราชกัญญาทั้งหลายนั้น มีดรุณราชกุมารีอันมีสรีระอินทรีย์งามดังนางเทพนารีในชั้นดาวดึงส์มีท่ามกลางองค์อันอ้อนแอ้นประหนึ่งว่าวาดเขียน พระสอเศียรและนาสาสมเป็นขัตติยปริจาริกาของบรมกษัตริย์ ทรงพระภูพาสพักล้วนสุวรรณวิจิตร เครื่องสรรพาภรณ์วิภูสิตแล้วไปด้วยทองคำธรรมชาติ เชิญพระแสงดาบวชิรขัคคาวุธ ในภายนอกราชนารีนั้นมีเสวกามาตย์ราชบุรุพอันตั้งอยู่ในมัชณิมวัย ถือหอกดาบโล่ดั้งตามเสด็จโดยกระบวน ในลำดับต่อไปนั้น มีพลคชสารล้วนมาตังคตระกูลดำเนินพล ในลำดับคชสารนั้น มีพวกพลอัศดรสินธพชาติ ล้วนท่วงทีองอาจทนปืนไฟไม่ถอยหด ในลำดับอัศดรนั้น มีพลรถเรียบเรียงเป็นขนัด ในลำดับพลราชรถนั้น ล้วนพวกพลโยธาเดินเท้าไต่เต้าตามกันชั้นละสี่ ถัดนั้นมาถึงพวกพลโยธีแกล้วกล้าสามารถ มีมือถือธนูศรโตมรและกระบองหอกดาบประจำหัตถ์มีกายประดับอาภรณ์สำหรับยุทธนาการ ชนทั้งหลายที่เป็นบริวารตามเสด็จก็แวดล้อมพระโพธิสัตว์ ในทิศบุรพาและทิศปราจิณและทิศทักษิณทิศอุดร กำหนดพลนิกรที่ยืนอยู่ในที่นั้นประมาณได้สามโยชน์ทั้งสี่ทิศ
/*222ครั้นได้มหามงคลฤกษ์ พระโพธิสัตว์สุวรรณกุมาร ก็เสด็จขึ้นทรงมงคลคชสาร อันประดับด้วยหัตถาภรณ์วิภูสิต ทรงสถิตยังรัตนบัลลังก์ เหนือหลังมงคลคชยาน แวดล้อมด้วยเสนามาตย์ราชบริพาร เสด็จออกจากพระนครสิงหลโดยลำดับมา พระเจ้าสิงหลราชก็ตามเสด็จด้วยจาตุรงคโยธามาเบื้องหลัง พระโพธิสัตว์เสด็จในครั้งนั้นดังองค์สมเด็จอัมรินทราทรงคชเอราวัณทิพยาน ณ ท่ามกลางหมู่เทพยดาและอุปมาดังพระสุเมรุบรรพต อันงามด้วยสัตตบริภัณฑ์คีรี กึกก้องไปด้วยเสียงจตุรงคเสนีราชบริวาร ประดุจเสียงลมยุคันธวาต เสด็จทรงคชินทรราชไปในพระมหาสมุทร์ ดำรัสสั่งให้ปลูกพลับพลาที่ประทับแทบริมฝั่ง เสด็จประพาสเล่นอยู่ในมหาสมุทร์นั้น สิ้น ๗ วันเป็นกำหนด ขึ้นจากท้องพระมหาสมุทร์แล้วเล่นอยู่ริมฝั่งอีก ๗ วัน
ในกาลครั้งนั้น พระเจ้าสิงหลราชจึงกราบทูลพระโพธิสัตว์ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จออกจากที่ประทับเถิด จะได้ข้ามพระมหาสมุทร์ไปในวันพรุ่งนี้ พระพุทธเจ้าข้า พระโพธิสัตว์ได้ทรงสดับจึงมีรับสั่งให้ป่าวร้องพวกพลเสนาทั้งหลายให้รู้ทั่วกัน พระเจ้าสิงหลราชก็กระทำตามรับสั่ง
ครั้นถึงเวลานักขัตฤกษ์ศุภมงคล พระโพธิสัตว์ก็เสด็จลงสู่สุวรรณนาวากับด้วยราชกัญญาพระสนมนารีทั้งหลาย พระเจ้าสิงหลราชก็ขึ้นสู่มหานาวา พร้อมด้วยพวกพลโยธาทั้งปวง
ในกาลครั้งนั้น พระยานาคราชทั้งหลายและเทพยดาอันสิ่งอยู่ในพระมหาสมุทร์จึงนฤมิตตนเป็นนาวาแก้ว กระทำให้เต็มบริบูรณ์ด้วยโภชนาหาร สำหรับให้พวกพลโยธาราชบริพารอาศัยบริโภคตามอัธยาศัย ฝ่ายนางนาคีและนางเทพธิดาทั้งหลายที่รักษาสมุทร์คงคา ต่างก็นฤมิตอัตตภาพเป็นดรุณสัตรี มีสรีระอินทรีย์อันงามดังเทพนารีสาวสวรรค์ ถือมาลาของหอมและจุณแก่นจันทร์เครื่องลูบไล้ ผลัดเปลี่ยนกันบำรุงบำเรอพระโพธิสัตว์สุวรรณกุมาร ฝ่ายเสนาโยธาทั้งหลายก็ได้บริโภคโภชนาหาร เป็นต้นว่ามัจฉมังสาสูปพยัญชนะมีรสอันเลิศ อันบังเกิดด้วยอานุภาพของนาคราชและเทพยดาที่รักษาพระมหาสมุทร์ ทั้งได้ดื่มกินสุราเมรัยตามปรารถนา และประดับกายด้วยพวงมาลาของหอมเครื่องลูบไล้ บางพวกก็ร่าเริงบันเทิงใจฟ้อนรำขับร้องตามเจตนา บางพวกก็ผิวปากโสมนัสปรีดาสำราญจิต บางพวกก็ปรบมือโลดเต้นเล่นคะนองตามลำพัง โดยควรแก่ความผาสุกหาความทุกข์มิได้ เมื่อ/*223พระโพธิสัตว์เสวยสมบัติดุจทิพยสมบัติ ณ กลางพระมหาสมุทร์ และรุ่งเรืองประดุจดังว่าทิวากร มิฉะนั้นดังดวงศศิธรอันอยู่ในท่ามกลางแห่งหมู่ดาว มิฉะนั้นราวกะว่าพระยาสุวรรณราชหงส์อันแวดล้อมไปด้วยหมู่หงสบริวาร ประมาณได้ ๓ วันก็ถึงฟากฝั่งข้างโน้น จึงส่งทูตไปยังสำนักพระราชบิดามารดา
ในกาลครั้งนั้น สมเด็จพระชนกนาถราชชนนี จึงมีรับสั่งให้ตกแต่งสถลวิถีราชมรรคา ให้ประดับประดาด้วยธงฉัตรราชวัติและต้นกล้วยต้นอ้อย ตั้งตุ่มสุราและเมรัย และตุ่มน้ำทั้งภาชนะอันเต็มด้วยขนมเป็นต้นตลอดทั้งสองข้างมรรคา และให้ตั้งศาลาโรงทาน ทั้งโรงงานมหรสพฟ้อนรำขับร้องให้ครบครัน ตามทางที่พระโพธิสัตว์จะเสด็จมานั้น แล้วให้ประดับประดาพระนครพาราณสีอันมีปริมณฑลได้ ๑๒ โยชน์เป็นกำหนด แล้วเสด็จไปต้อนรับพระโพธิสัตว์ราชโอรส ณ ท่ามกลางมรรคา พระโพธิสัตว์ก็เสด็จมาถวายบังคมพระราชบิดามารดา แล้วยาตราพลมายังเมืองพาราณสีจึงถวายหมู่พลขัตติยาธิบดีพระเจ้าสิงหล พาพระเจ้าสิงหลเข้าเฝ้าพระราชบิดามารดา พร้อมด้วยเครื่องราชบรรณาการทั้งหลายที่ได้มามีเงินและทองเป็นต้น พระราชบิดามารดาทรงตรัสสรรพพัสดุแล้วก็มีพระกมลเต็มไปด้วยปีติ เมื่อจะประทานพรแก่พระโพธิสัตว์ จึงตรัสพระคาถาว่า
จิรํ ชีวตุ ภวํ ปุตฺต
มา วิโยโค ปีเยหิ จ
ขิปฺปตุ ตว สงฺกปฺโป
จนฺโท ปณฺณรโส ยถา
ความว่า ดูกรพ่อผู้ปิยบุตร เจ้าจงดำรงพระขนมชีพสิ้นกาลนาน โรคาพาธสิ่งใดจงอย่าได้แผ้วพาลประทุษร้าย พระปิโยรสจงอย่าได้พลัดพรากจากสัตว์และสังขารทั้งหลาย อันเป็นที่รักจงสามัคคีพร้อมเพรียงด้วยบุตรและภรรยา ความปรารถนาจงสำเร็จทุกประการ ปรารถนาสิ่งใดก็ให้ได้สิ่งนั้นดังความปรารถนา อุปมาดังดวงพระจันทร์ในวัน ๑๕ ค่ำ
กษัตริย์ทั้งสองพระองค์ ทรงประสาทประสิทธิ์พรแก่พระโพธิสัตว์ดังนี้แล้ว ก็ทรงมอบมไหสุริยสมบัติ ให้พระโพธิสัตว์ดำรงราชอาณาจักรแทนพระองค์
ในกาลครั้งนั้น กษัตริย์ทั้งหลายในสกลชมพูทวีป ก็เกรงกลัวพระราชเดชานุภาพพระโพธิสัตว์ ต่างองค์ก็ส่งเครื่องราชบรรณาการมาถวาย มอบราชสมบัติและมอบตนให้อยู่ในอำนาจของพระโพธิสัตว์ ๆ ก็พระราชทานพระภูษาและเครื่องอลังการตามสมควรแก่/*224อิสริยยศ แก่กษัตริย์ทั้งหลายเหล่านั้น โดยที่สุดแต่ควาญคชสารและนายอัสสาจารย์ก็พระราชทานทั่วทุกตัวคน เมืองพาราณสีมีกำหนด ๑๒ โยชน์นั้น ก็เอิกเกริกไปด้วยเสียงขับร้องต่าง ๆ อย่างประหนึ่งว่าทิพยสังคีตอันบำเรอสมเด็จอมรินทราธิราช โรคาพาธสิ่งใดสิ่งหนึ่งซึ่งมิได้เป็นที่พอใจจะได้มีแก่ราษฎรผู้ใดผู้หนึ่งก็หามิได้ ด้วยเดชานุภาพของพระโพธิสัตว์
อยู่มาวันหนึ่ง พระโพธิสัตว์เสด็จทรงนั่ง ณ บัลลังก์รัตนสิงหาสน์ตรัสพระราชทานโอวาทแก่กษัตริย์ทั้งหลาย ๆ พากันถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมหาราชเจ้า สมบัติของพระองค์ประดุจดังว่าทิพยสมบัติ ข้าพระองค์ทั้งหลายจะได้เคยเห็นและเคยได้ยินได้ฟังหามิได้ กิตติศัพท์กิตติยศของกษัตริย์องค์ใดองค์หนึ่งในพื้นปถพี จะได้ปรากฏเหมือนพระองค์หามิได้ พระองค์ประกอบไปด้วยพระเดชานุภาพอันยิ่งใหญ่พ้นที่จะประมาณ พระโพธิสัตว์ได้ทรงฟังกษัตริย์ทั้งหลายชมโพธิสมภารดังนั้น เมื่อจะทรงห้ามจึงตรัสพระคาถาว่า
นาหํ ปรินฺทโท ราช
นาหํ เทโว มหิทฺธิโก
มหานุภาโว ธมฺเมน
ปวตฺโต อีทิสํ สุขํ
ความว่า ดูกรกษัตริย์ทั้งหลาย เราจะได้เป็นองค์อมรินทราธิราชก็หามิได้ เราจะได้เป็นเทวดาผู้มีฤทธิ์มีอานุภาพมากก็หามิได้ เราได้ประพฤติสุจจิตกรรมไว้ จึงได้สุขสมบัติเห็นปานดังนี้
ในลำดับนั้นกษัตริย์ทั้งหลายเมื่อจะทูลถามพระโพธิสัตว์จึงกล่าวเป็นพระคาถาว่า
กมฺเมน เกน สุกเตน
ปราเชตฺวา วิโรจติ
เอเต อเมฺห ยถา สุริโย
ตมํ นาเสติ รํสิยา
ความว่า ข้าแต่พระองค์ทรงเดชานุภาพอันรุ่งเรือง ทำข้าพระบาททั้งหลายให้ปราชัย ดังพระอาทิตย์อันอุทัยขึ้นมาบรรเทาเสียซึ่งมืดให้อันตรธานด้วยรัศมี พระองค์ทรงรุ่งเรืองกว่าข้าพระบาททั้งหลาย เพราะพระราชกุศลที่ได้ทรงบำเพ็ญมาอย่างไร ขอพระองค์ได้ทรงโปรดให้ข้าพระบาททั้งหลายทราบ สิ้นความสงสัยในกาลบัดนี้ พระพุทธเจ้าข้า
/*225เมื่อพระโพธิสัตว์ จะประกาศบุรพกุศลที่พระองค์ได้บำเพ็ญในกาลก่อนให้กษัตริย์ทั้งหลายเหล่านั้นฟัง จึงมีพระราชดำรัสว่า ดูกรขัตติยราชทั้งหลาย สิริราชสมบัติเห็นปานดังนี้ เราได้ด้วยกุศลอันใดที่เราได้กระทำไว้ ท่านทั้งหลายจงฟังบุรพกุศลอันนั้น คือ ในกาลก่อนเรามิได้กระทำเวรทั้ง ๕ อันใดอันหนึ่งเลย แลกล่าววาจาที่ควรเคารพ คือ มิได้กล่าวคำมุสาวาท แลมิได้กล่าวคำอันทำจิตผู้ฟังให้กำเริบ แลมิได้ประกอบด้วยความริษยา เราจึงได้สิริราชสมบัติเห็นปานดังนี้ เมื่อพระโพธิสัตว์จะประทานโอวาทแก่กษัตริย์ทั้งหลายให้ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสพระคาถาว่า
โสตฺถิโลโก ปรโลโก
ชยํ ปตฺเถนฺติ สาธโว
ชีวิตํ จชหนฺโตปิ
สุทฺธวาจํ น จเชยฺย
ปาณฆาฏํ ปรวิตฺติ
น กโรนฺติ น คณฺหนฺติ
ปรทารํ มุสาวาทํ
สุราปานํ จ วชฺเชยฺย
ความว่า ดูกรขัตติยราชทั้งหลายผู้เป็นสัปบุรุษ บุคคลผู้ปรารถนาความเจริญในโลกนี้ และปรารถนาชัยมงคลในโลกเบื้องหน้าแล้ว ถึงจะต้องเสียชีวิตก็ไม่พึงละวาจาที่ดีงาม และไม่ฆ่าสัตว์ที่มีชีวิต และไม่คิดลอบลักสิ่งของอันเป็นที่รักของผู้อื่น อนึ่งพึงละเว้นการเสพอสัทธรรมในภรรยาของผู้อื่น และเว้นการกล่าววาจามุสาวาท และเว้นจากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท
ดูกรมหาราชทั้งหลาย เมื่อบุคคลผู้ใดอาจประพฤติได้ดังนี้บุคคลผู้นั้นจะปรารถนาสิ่งใดก็จะได้สำเร็จดังความปรารถนา อีกประการหนึ่ง ธรรมดากษัตริย์ต้องพิจารณาใคร่ครวญเสียก่อน แล้วจึงกระทำซึ่งกิจการทั้งปวง การที่พิจารณาเสียก่อนแล้ว จึงกระทำนั้นเป็นกิจการของกษัตริย์ตั้งอยู่ในราชธรรมอิสริยยศและกิตติคุณของกษัตริย์ผู้ตั้งอยู่ในราชธรรมนั้น ย่อมแผ่ไพศาลไปในทิศานุทิศ เพราะฉะนั้นกษัตริย์ทุก ๆ พระองค์จงทรงรักษาราชอาณาจักรของตน ๆ โดยทศพิธราชธรรมอุตสำห์บำเพ็ญทานการกุศล พึงรับรื้อขนกัลยาณธรรมอันดีงาม ห้ามอย่าให้จิตของตนตกไปในอำนาจของความตระหนี่รีบขนรีบทำการบุญการกุศลอันจะเป็นประโยชน์แก่ตนในภพเบื้องหน้า
/*226กษัตริย์ทั้งหลายได้สดับธรรมเทศนาของพระโพธิสัตว์ ก็มีหฤทัยโสมนัสปรีดา จึงพากันกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมหาราชเจ้า พระองค์พระราชทานโอวาทคำสอนอันใด ข้าพระองค์ทั้งหลายจักขอประพฤติตามโอวาทอันนั้นทุกประการ พระองค์เป็นศาสดาจารย์ของข้าพระองค์ทั้งหลาย เหมือนดังสั่งสอนให้ถึงสุคติสวรรค์
เมื่อพระมหาสัตว์ทรงประทานโอวาทแก่กษัตริย์ทั้งหลายเหล่านั้นแล้ว จึงมีพระราชดำรัสให้กษัตริย์ทั้งหลายมีพระเจ้าสิงหลเป็นประธาน ให้เสด็จนิวัตตนาการกลับยังพระนครของตน ๆ พร้อมด้วยหมู่พหลพลนิกาย
ขัตติยราชทั้งหลายก็มีพระหฤทัยโสมนัส เมื่อจะสรรเสริญชมพระโพธิสัตว์ จึงกล่าวเป็นพระคาถาว่า
สผลํ โน มนุสฺสตฺตํ
สผลํ โนปิ ชีวิตํ
ธมฺมเตเชน สมฺปนฺโน
ตาทิสา สุภวามฺหเส
ความว่า ความเป็นมนุษย์ของเราทั้งหลาย เป็นของประกอบไปด้วยผลประโยชน์ แม้ถึงชีวิตความเป็นอยู่ของเราทั้งหลายเล่า ก็เป็นสิ่งที่ประกอบไปด้วยผลประโยชน์เหมือนกันพระเจ้าสุวรรณกุมารบรมกษัตริย์นั้น พระองค์ทรงสมบูรณ์ไปด้วยเดชแห่งธรรม ข้าพระองค์ทั้งหลายจะพึงมีความงาม ความเจริญเช่นดังพระองค์นั้น กษัตริย์ทั้งหลายกล่าวสรรเสริญพระโพธิสัตว์ดังนี้แล้ว ต่างก็พาพวกพหลพลนิกรกลับยังพระนครของตน ๆ
ฝ่ายพระโพธิสัตว์สุวรรณกุมารนั้น ก็ทรงดำรงราชสมบัติโดยปราศจากราชอาญาและเครื่องสรรพศัสตราวุธ และให้สร้างโรงทาน ๖ แห่ง คือที่ประตูพระนครทั้ง ๔ และที่ท่ามกลางพระนคร ๑ แทบประตูพระราชนิเวศน์ ๑ รวม ๖ แห่งดังนี้ แล้วทรงบริจาคพระราชทรัพย์สำหรับโรงทานวันละ ๖ แสน ทุก ๆ วัน พระองค์ทรงบำเพ็ญทานนั้นเป็นนิจกาล ตราบเท่าสิ้นพระชนมายุสังขาร ก็เสด็จขึ้นไปอุบัติในเทวโลกกับด้วยบริวารทั้งหลายเป็นอันมาก
/*227สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระผู้มีพระภาคบรมศาสดา ทรงนำพระธรรมเทศนามาแสดงดังนี้แล้ว จึงมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุภิกษุณีหรืออุบาสกอุบาสิกาก็ดี เมื่อปรารถนาความชนะในที่ทั้งปวง และปรารถนาความสุขที่ตนได้แล้วมิให้เสื่อมหาย จงละเสียซึ่งปัญจพิธเวรทั้ง ๕ ประการ และห้ามความริษยาอย่าให้มีในสันดานของตน นรชนจำพวกใด ประพฤติตามคำสั่งสอนอันเป็นบรมพุทโธวาท นรชนพวกนั้นก็จะได้รับความชนะและความสุขกายสุขจิต สมดังมโนรถความปรารถนาทุกประการ ประดุจดังพระสุวรรณกุมารโพธิสัตว์นั้น มีพระพุทธฎีกาดังนี้แล้ว จึงตรัสเทศนาพระอริยสัจทั้ง ๕ ครั้นจบพระอริยสัจจเทศนาลง ภิกษุทั้งหลายก็ได้ดำรงในผลทั้งหลาย มีโสดาปัตติผลเป็นต้น
ลำดับนั้น องค์พระทศพลจึงทรงประชุมชาดกว่า พระเจ้าสิงหลมหาราชนั้นกลับชาติมาคือ พระสาริบุตรพุทธสาวกในกาลนี้ พระราชมารดาของสุวรรณกุมารในครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระสิริมหามายาพุทธมารดาในกาลนี้ พระเจ้าภัตตราชผู้เป็นพระราชบิดาในกาลนั้นกลับชาติมาคือ พระเจ้าสุทโธทนะมหาราชพุทธบิดาในกาลนี้ สมเด็จท้าวโกสีย์สักกเทวราชในครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระอนุรุทผู้ได้ทิพจักษุญาณในกาลนี้ ฝ่ายสุวรรณกุมารในครั้งนั้นกลับชาติมาคือ ตถาคตผู้เป็นศาสดาอันได้ตรัสรู้ ณ ควงไม้มหาโพธิพฤกษเจดีย์ แล้วและตรัสเทศนาพระธรรมจักร ให้สัตว์พุทธเวไนยได้สำเร็จมรรคาผลตามพุทธประเพณี ท่านทั้งหลายจงทรงจำชาดก ดังตถาคตแสดงมาแล้วดังนี้
จบสุวรรณกุมารชาดก
๑๖. กนกวรรณราชชาดก
/*228ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว กนกจิตฺเต นาม นคเร กนกวณฺโณ นาม ราชา กนกเทวิยา สทฺธึ ตสฺมึ รชฺชํ กาเรสิ ชมฺพูทีเป อิสฺสโร โหติ
ในกนกชาดกนี้มีความว่า วันหนึ่งภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมกันในโรงธรรมสภา กล่าวสรรเสริญพระเดชพระคุณของสมเด็จพระบรมศาสดา ด้วยเรื่องภัตตทานการบริจาคภัตตาหาร
ขณะนั้น สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์เสด็จยังโรงธรรมสภา จึงมีพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภัตตทานนี้ได้เคยมีมาแล้วในกาลปางก่อน เมื่อครั้งพระเจ้ากนกวรรณราชเสวยราชสมบัติอยู่ในพระนครกนกวดี พระอัครมเหสีทรงพระนามว่า กนกเทวีราชกัญญา พระเจ้ากนกวรรณราชนั้น เป็นเอกราชทรงอิสรภาพเป็นใหญ่ในชมพูทวีป ปุโรหิตาจารย์ของพระเจ้ากนกวรรณราชนั้น เป็นผู้รอบรู้ศิลปศาสตร์ทั้งปวง
อยู่มาวันหนึ่ง พระเจ้ากนกวรรณราชมีรับสั่งให้หาปุโรหิตาจารย์เข้าไปเฝ้า แล้วมีพระราชดำรัสถามว่า ดูกรอาจารย์ในปีนี้ ความสุขจะมีมากหรือ หรือว่าความทุกข์จะมีมากอย่างไร ดาวฤกษ์ได้แสดงเหตุผลเป็นไฉน ท่านอาจารย์จงตรวจตราดูให้รู้เหตุ ทั้งในปัจจุบันและเบื้องหน้า
พราหมณ์ปุโรหิตได้ฟังรับสั่งถาม ก็พิจารณาดูฤกษ์ยามตามตำราไสยเวท ก็แจ้งเหตุอันร้ายและดีในปีนั้น จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมหาราช ข้าพระองค์พิจารณาตูตามคัมภีร์ไสยศาสตร เห็นว่าปีนี้จะมีความสุขมาก เหมือนเมื่อปีอันประกอบกฤตยุคมีทุกข์น้อย ราษฎรทั้งหลายจะมีความสุขสำราญ สรรสิ่งธัญญาหารในพระราชอาณาจักรจักบริบูรณ์อุดมดี ข้าแต่มหาราชเจ้า แต่ทว่าเมื่อถึงกำหนด นับแต่ปีนี้ไปอีกสิบปีล่วงแล้ว จะเกิดทุพภิกขภัยข้าวแพง ฝนจะแล้งถึงสิบสองปี แม้แต่หยาดวารีเดียวก็มิได้ตกในพระราชอาณาเขต พระพุทธเจ้าข้า
/*229พระเจ้ากนกวรรณราชได้ทรงสดับดังนั้น ก็มีพระหฤทัยอันหวั่นหวาดประดุจดังว่าถูกยิงด้วยลูกศร อันซึมชาบไปด้วยยาพิษ มีพระกมลจิตประกอบไปด้วยความทุกข์ โดยทรงพระปริวิตกว่าน่าสังเวชนัก นับแต่ปีนี้ไปอีกสิบปีจะมีอันตรายคือข้าวแพง เพราะฝนแล้งถึงสิบสองปี มหาชนเป็นอันมากจะพากันฉิบหายเสียแล้ว ชมพูทวีปจะว่างเปล่าจากมหาชน ถึงจะมีอยู่บ้างก็เบาบางไม่สมบูรณ์ เราจะทำประการใดดีหนอ ทุพภิกขภัยคือข้าวแพงเพราะฝนแล้ง จึงจะไม่มีในเบื้องหน้า เมื่อทรงสังเวชสลดพระทัย ถึงทุพภิกขภัยอันจะมีในเบื้องหน้า ดังนี้ จึงมีรับสั่งให้อำมาตย์ทั้งหลายไปประชุมพร้อมกันหน้าพระลาน ตรัสเล่าความตามคำปุโรหิตาจารย์ทูลทำนาย แล้วมีพระราชดำรัสว่า ดูกรท่านทั้งหลายผู้เจริญ ท่านทั้งปวงจงพากันไปในชมพูทวีปทั้งสิ้น บอกกล่าวมหาชนทั้งหลายให้รู้ทั่วกันว่า นับแต่ปีนี้ไปอีกสิบปีล่วงแล้ว จะเกิดทุพภิกขภัยข้าวแพงเพราะฝนแล้งถึงสิบสองปี ให้มหาชนทั้งหลายพากันทำไร่ไถนา หว่านข้าวกล้าลงในลุ่มที่ดอนทั้งปวง เมื่อข้าวกล้ามีผลออกรวงแล้ว จงเก็บเกี่ยวบรรทุกไว้ในยุ้งฉางทุกบ้านทุกเรือน
อำมาตย์ทั้งหลายรับพระราชโองการแล้ว ก็แยกกันเที่ยวบอกกล่าวป่าวร้องชาวชมพูทวีปให้รู้ทั่วกันตามมีรับสั่ง มหาชนทั้งหลายได้ฟังดังนั้นก็พากันทำไร่ไถนา เก็บข้าวเปลือกขึ้นบรรทุกไว้ในยุ้งฉางทุกบ้านทุกเรือน
ฝ่ายพระเจ้ากนกวรรณราชนั้น ครั้นทรงทราบว่า ชาวชมพูทวีปเก็บข้าวเปลือกไว้ตามยุ้งฉางเสร็จแล้ว จึงมีรับสั่งให้อำมาตย์ทั้งหลายไปเที่ยวตรวจตรา ประมาณดูข้าวเปลือกของมนุษย์ทั้งหลาย ที่มีอยู่ในบ้านน้อยเมืองใหญ่และปัจจันตคามราชธานี ว่าจะมีอยู่ประมาณสักเท่าใด ครั้นอำมาตย์ทั้งหลายออกไปตรวจตราประมาณข้าวเปลือกแล้ว ก็กลับเข้ามากราบทูลให้ทรงทราบว่า ข้าวเปลือกทั้งสิ้นมีอยู่ประมาณเท่านั้น ๆ พระเจ้ากนกวรรณราชได้ทรงทราบประมาณข้าวเปลือกในชมพูทวีปทั้งสิ้นแล้ว ก็บริจาคพระราชทรัพย์ซื้อไว้เป็นของหลวง สำหรับได้แจกจ่ายในเวลาเมื่อเกิดทุพภิกขภัยตามสมควร
ครั้นถึงกำหนดสิบปีล่วงแล้ว ย่างเข้าปีที่สิบเอ็ด น้ำฝนมาตรทว่าหยาดหนึ่งก็มิได้ตกในชมพูทวีป มนุษย์ชาวเมืองทั้งหลายถูกทุพภิกขภัยเบียดเบียนอดอยากอาหารล้มตายลงเป็นอันมากขึ้นทุกวัน บางทีตายวันละร้อยคน พื้นชมพูทวีปทั้งสิ้นฟุ้งตระหลบไปด้วยกลิ่นชากศพของมนุษย์ ประดุจดังว่าสุสานะประเทศป่าช้า เป็นที่น่าพิลึกสะพึงกลัวยิ่งนัก
/*230ในลำดับนั้น พระเจ้ากนกวรรณราชเสด็จประทับอยู่ ณ พื้นปราสาท จึงมีพระราชดำรัสแก่อำมาตย์ทั้งหลายว่า ดูกรท่านทั้งหลายผู้เจริญ ในชมพูทวีปนี้แร้งกาและสุนัขทั้งหลายย่อมกัดกินทรากศพ ให้มีกลิ่นอันตระหลบฟุ้งไป ทั้งกุลธิดาทั้งหลายก็พากันซุ่มซ่อนอยู่ในเรือน มิได้แลเห็นพระจันทร์พระอาทิตย์ ท่านทั้งหลายควรจะพากันไปอาศัยอยู่ในราวป่า ไม่ช้าเท่าไรก็จะพากันตาย หรือท่านทั้งหลายปรารถนาจะไปอยู่ ณ ที่ใด ก็จงพาบุตรภรรยาไปอยู่ที่นั้น ตามความปรารถนาเถิด
อำมาตย์ทั้งหลายได้ฟังพระราชดำรัสอนุญาตดังนั้น จึงกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ข้าพระองค์ทั้งหลายจะขออาศัยพึ่งโพธิสมภารอยู่ในเมืองนี้กับทั้งบุตร์และภรรยาทั้งหลาย แม้ถึงจะทำกาลกิริยาตาย ก็จะขอตายอยู่ ณ ที่ใกล้บาทมูลของพระองค์ พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้ากนกวรรณราชมิได้ตรัสประการใด ทรงพระราชทานข้าวหลวงให้แก่พวกอำมาตย์ และมหาชนทั้งหลายทุก ๆ วัน ทั้งพระราชทานแก่ทารกของชาวเมือง และทารกของพวกอำมาตย์ทั้งหลาย ประมาณได้ ๕ เดือน ข้าวเปลือกของหลวงที่เป็นส่วนพระราชทานก็หมดสิ้น ยังเหลืออยู่แต่ข้าวสำหรับพระกระยาหารแลสำหรับพระมเหสีราชบุตรราชธิดาเท่านั้น ครั้นล่วงไปอีกเดือนหนึ่ง ข้าวทั้งนั้นก็หมดสิ้น คงเหลืออยู่แต่ข้าวสารประมาณทนานหนึ่ง สำหรับพระกระยาหารของพระเจ้ากนกวรรณราชและพระราชกุมารเท่านั้น พระนางกนกราชเทวีผู้เป็นมเหสี จึงเอาข้าวสารทนานหนึ่งนั้นมาหุงเป็นพระกระยาหาร แล้วเก็บไว้สำหรับจะให้พระราชสามีและพระราชกุมารทรงเสวย
ในขณะนั้น มีพระปัจเจกโพธิองค์หนึ่งอยู่ ณ ยอดเขาคันธมาทน์ พระปัจเจกโพธินั้นทรงอานุภาพมาก ด้วยสามารถปัจเจกโพธิญาณ เข้าสู่ฌานสมาบัติอยู่ ๗ วัน ครั้นถึงวันที่ ๗ ออกจากสมาบัติแล้ว จึงพิจารณาดูสัตว์โลก ด้วยทิพยจักษุญาณอันบริสุทธิ์ล่วงเสียซึ่งจักษุอันเป็นของแห่งมนุษย์ ประดุจดังว่าจักษุแห่งเทพยดา ก็ได้เห็นเหตุในชมพูทวีปทั้งสิ้น จึงคิดรำพึงว่าน่าสังเวชนัก สัตว์โลกทั้งหลายมีแต่ประกอบไปด้วยความประมาทมิได้บำเพ็ญทานรักษาศีลและมิได้เจริญเมตตาภาวนา ทั้งมิได้กระทำสักการะบูชาพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และมิได้ปฏิบัติเลี้ยงดูบิดามารดา และปราศจากความเคารพผู้ที่เจริญกว่าในตระกูล มีผู้เฒ่าผู้แก่บิดามารดาเป็นต้น การที่สัตว์โลกมาพากันมีความประมาทเช่นนี้ /*231โรคภัยอันตรายทั้งปวงเป็นอันมากจึงบังเกิดมีขึ้นในชมพูทวีป ครั้นพระปัจเจกโพธิคิดรำพึงดังนี้แล้ว จึงพิจารณาต่อไปว่า เราควรจะทำการสงเคราะห์ผู้ใดก่อนดีหนอ ก็เห็นด้วยญาณจักษุว่าพระเจ้ากนกวรรณราชนั้นเป็นหน่อพุทธางกูร จักได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตกาลภายหน้า เราควรทำการสงเคราะห์แก่พระเจ้ากนกวรรณราชนั้น ให้ได้ทรงบำเพ็ญทานบารมี จะได้เป็นที่สรรเสริญของประชาชนทั่วไปในชมพูทวีป พระปัจเจกโพธิเจ้าพิจารณาเห็นดังนี้ จึงเหาะไปโดยอากาศ ลอยอยู่ตรงพระราชนิเวศน์ของพระเจ้ากนกวรรณราชนั้น
ฝ่ายอำมาตย์ราชเสวกทั้งหลาย ได้เห็นพระปัจเจกโพธิประดิษฐานอยู่ ณ อากาศ จึงกราบทูลพระเจ้ากนกวรรณราชว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า โน่นยักษ์เหาะมาเพื่อจะเคี้ยวกินข้าพระองค์ทั้งหลาย พระเจ้ากนกวรรณราชได้ทรงสดับ ทอดพระเนตรไปเห็นพระปัจเจกโพธิ จึงตรัสว่า ดูกรอำมาตย์ทั้งหลาย รูปกายที่เหาะอยู่นั้นมิใช่ยักษ์ จักเป็นพระปัจเจกโพธิเจ้าเสด็จมาโดยแท้ ตรัสดังนี้แล้ว ก็ทรงเลื่อมใสในพระปัจเจกโพธิอันบริบูรณ์ด้วยอิริยาบถอันงาม จึงเสด็จอุฏฐาการจากราชอาสน์ประคองพระหัตถ์ถวายอภิวาทน์พระปัจเจกโพธินั้น แล้วบูชาด้วยเครื่องสักการะของหอมและดอกไม้เป็นต้น
ขณะนั้น พระปัจเจกโพธิก็เหาะลงมาจากอากาศ มาประดิษฐานอยู่ตรงหน้าพระพักตร์พระเจ้ากนกวรรณราชบรมกษัตริย์ ๆ ทอดพระเนตรเห็นพระปัจเจกโพธิถือบาตรอันเปล่า ก็ทรงทราบว่าพระปัจเจกโพธิเจ้าปรารถนาภัตตาหาร จึงทรงพระดำริว่า เวลานี้เราก็ยากจนเข็ญใจเพราะเป็นสมัยที่เกิดข้าวแพง ไม่สามารถที่จะถวายอาหารบิณฑบาต ได้ทรงดำรีดังนี้แล้วจึงตรัสแก่พระปัจเจกโพธิว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ เงินและทองก็ดี ทั้งแก้วมณีแก้วมุกดาและผ้านุ่งผ้าห่มก็ดี ของข้าพเจ้ามีอยู่เป็นอันมากเหลือที่จะประมาณ แต่ทว่าข้าวเปลือกหรือข้าวสารมาตรว่าสักทนานหนึ่งในเรือนของข้าพเจ้ามิได้มี ข้าพเจ้าเกิดความเดือดร้อนรำคาญเสียใจที่ไม่ได้ถวายบิณฑบาตทานแก่พระผู้เป็นเจ้าในครั้งนี้ พระปัจเจกโพธิก็ยืนอยู่มิได้ตอบประการใด
พระเจ้ากนกวรรณราชเห็นอาการดังนั้น จึงทรงพระดำริว่า พระผู้เป็นเจ้าที่ควรทักษิณาทานเช่นนี้ ยากที่เราจะหาได้โดยแท้ แต่เป็นการจนจิตมิรู้ที่จะคิดประการใด ทรงพระดำริฉะนี้แล้ว จึงตรัสถามราชบริษัทว่า ภัตตาหารของใครมีอยู่บ้าง พระราชเทวีได้ทรงฟังจึงทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ข้าวสารประมาณทนานหนึ่ง หม่อมฉันได้หุงไว้เป็น/*232พระกระยาหารสำหรับพระองค์และพระราชกุมารมีอยู่ พระเจ้ากนกวรรณราชได้ทรงสดับจึงรับสั่งให้ยกภัตตภาชนะออกมา แล้วทรงถือเอาภัตตาหารที่เป็นส่วนของพระองค์ ทรงพระดำริในพระหฤทัยว่า ถ้าเราจะบริโภคโภชนาหารนี้ ชีวิตก็จักไม่ดำรงอยู่นานเท่าใด เราบริจาคภัตตาหารถวายพระผู้เป็นเจ้าจักประเสริฐกว่า จะได้รับอานิสงส์ผลในภายหน้าเป็นอันมาก อนึ่งสมเด็จพระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสเทศนาไว้ว่า ร่างนี้จะได้จิรฐีติกาลตั้งอยู่นานหามิได้ จะมีแต่ความแตกทำลายเป็นเบื้องหน้า เราจะประโยชน์อะไรด้วยร่างกาย เราจะถวายภัตตาหารนี้แก่พระผู้เป็นเจ้า ทำร่างกายของเราอันไม่มีแก่นสารให้เป็นแก่นสารขึ้น ทรงพระดำริดังนี้แล้ว ก็กล่าวพระคาถาว่า
วิชฺชุลตา ยถา กาโย
ตถา โภนฺโต อสารโก
อสารกสฺส โภคสฺส
สารมาทาย ปณฺฑิโต
ความว่า ดูกรท่านทั้งหลายผู้เจริญ ร่างกายของเรานี้มิได้มีแก่นแน่นหนา คือไม่ตั้งอยู่นานเท่าใด อุปมาดังสายฟ้าอันแลบออกแล้ว ก็พลันที่จะสาบสูญไปฉะนั้น บัณฑิตผู้มีปัญญาพิจารณาเห็นเหตุนี้จึงกระทำร่างกายและโภคทรัพย์ทั้งหลายให้เป็นแก่นสารคือจำแนกทานและเคารพท่านผู้มีศีล และปฏิบัติบำรุงมารดาบิดาเป็นต้น ถือเอาสิ่งที่เป็นประโยชน์เป็นแก่นสารสำหรับตนในภายหน้า
พระเจ้ากนกวรรณราชตรัสพระคาถาดังนี้แล้ว ก็มีพระกมลอันผ่องแผ้วเบิกบาน ทรงจับสุวรรณภาชนะอันเต็มด้วยพระกระยาหารแล้ว มีพระสริรกายเต็มไปด้วยปีติปราโมทย์ เสด็จไปสู่ที่ใกล้พระปัจเจกโพธิถวายนมัสการแทบบาทยุคล แล้วตรัสอาราธนาว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ บิณฑบาตทานของข้าพเจ้านี้ จะน้อยหรือมากก็ดี จะเศร้าหมองหรือปราณีตบรรจงก็ดี ข้าพเจ้าถวายด้วยจิตศรัทธาโสมนัส ขอพระผู้เป็นเจ้าจงรับบิณฑบาตทานนี้ เพื่อสงเคราะห์ให้เป็นประโยชน์และความสุขแก่ข้าพเจ้าสิ้นกาลนาน ตรัสอาราธนาดังนี้แล้ว ก็ใส่ภัตตาหารลงในบาตรตั้งความปรารถนาว่า ด้วยอำนาจอานิสงส์แห่งภัตตทานของข้าพเจ้านี้ ข้าพเจ้าจะเกิดในชาติใดภพใดก็ดี ขออุปัทวทุกขภัยทั้งปวง จงอย่าได้มีแก่ข้าพเจ้าทุกภพทุกชาติไป อนึ่งในอนาคตกาลภายหน้า ขอให้ข้าพเจ้าได้ตรัสรู้เป็นพระสัพพัญญูพุทธเจ้า เมื่อข้าพระเจ้ายังท่องเที่ยวอยู่ในสงสารวัฏตราบใด ขึ้นชื่อว่าทุพภิกขภัยอดอยากอาหารเห็นปานดังนี้ จงอย่าได้มีแก่ข้าพเจ้าตราบเท่าจนถึงพระปรินิพพาน
/*233ฝ่ายพระปัจเจกโพธินั้น ครั้นรับภัตตาหารจากบรมกษัตริย์แล้ว เมื่อจะกระทำอนุโมทนาจึงกล่าวพระคาถาว่า
อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ
ขิปฺปเมว สมิชฺฌเตุ
สพฺเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา
จนฺโท ปณฺณรโส ยถา
ติลมตฺตํ กตํ ปุฺํ
ยุตฺตํ าเณน เจตสา
เมรูปฺปมาณํ ผลฺจ
นิโคฺรธมิว พีชกํ
วีขานเมว วปฺปานํ
วิรุยฺหกา สทา โหติ
ทกฺขิเณยฺยาสุ ทตฺวาน
อนฺตราโย น วิชฺชติ
ยํ ยํ ลูขํ ปณีตํ วา
ยสฺมึ จิตฺเต ปโมทติ
ตํ ตํ เทนฺติ เย สทา
ตํ ทานํ สพฺภิวณฺณิตํ
สทฺธาย ทินฺนํ ยํ ทานํ
วทนฺติ มหปฺผลํ
วินา สทฺธาย ยํ ทินฺนํ
ตํ น โหติ มหปฺผลํ
ความว่า ผลที่ท่านปรารถนาประสงค์นี้ จงสำเร็จแก่ท่านโดยเร็วพลัน ความดำริจิตทั้งปวงของท่าน จงสำเร็จบริบูรณ์เต็มที่ ดุจพระจันทร์ในวันปัณณรสี ๑๕ ค่ำ อันเต็มดวงบริบูรณ์ฉะนั้น อนึ่งบุญกุศลที่บุคคลทำแล้วด้วยจิตผ่องใส อันประกอบไปด้วยปรีชาญาณ แม้ถึงจะน้อยประมาณเท่าเมล็ดงาเท่านั้น ผลจะมากอุปมาเท่าเขาพระเมรุ และดุจพืชผลแห่งต้นไทรอันดกดาดไปฉะนั้น และดุจพืชข้าวกล้าที่บุคคลหว่านลงในนาแล้ว ย่อมงอกงามให้ผลมากในกาลทุกเมื่อ ด้วยเดชอำนาจแห่งทานที่ถวายแก่ทักขิเณยยบุคคลนี้ สรรพอันตรายทุกสิ่งก็จักไม่บังเกิดมี อนึ่งวัตถุทานที่บริจาคใด ๆ จะเป็นของเศร้าหมองหรือปราณีตบรรจงก็ตาม เมื่อทานนั้นทำจิตทายกผู้บริจาคให้ชื่นบานยินดีได้ ทายกทั้งหลายก็ควรให้วัตถุทานนั้นด้วยศรัทธาและความเลื่อมใส ทานนั้นสัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นประธาน ให้โถมนาการสรรเสริญไว้ ว่ายากที่บุคคลจะพึงบริจาคได้ ทานใดที่บุคคลให้แล้วด้วยจิตเลื่อมใสศรัทธา นักปราชญ์ทั้งหลายได้กล่าวพรรณนาทานนี้ ว่ามีผลานิสงส์มากไม่มีประมาณ ทานใดที่บุคคลให้ด้วยปราศจากศรัทธา ทานนั้นจะมีผลานิสงส์น้อยไม่ไพบูลย์เต็มที่
/*234เมื่อพระปัจเจกโพธิกล่าวคาถาอนุโมทนาดังนี้แล้ว ก็เหาะไปโดยอากาศ ครั้นถึงยอดเขาคันธมาทน์ก็กระทำภัตตกิจฉันภัตตาหารนั้น เมื่อสำเร็จภุตตกิจแล้ว มหาเมฆก็ตั้งขึ้นในอากาศ ด้วยอำนาจผลทานที่บรมกษัตริย์ได้ถวายแก่พระปัจเจกโพธินั้น
ฝ่ายมหาชนชาวพระนครทั้งหลาย ได้เห็นมหาเมฆตั้งขึ้นมาในอากาศฉะนั้น ต่างก็พูดอื้ออึงว่า นี่มหาเมฆตั้งขึ้นมาเห็นปรากฏในพื้นอากาศควรจะอัศจรรย์ อำมาตย์ทั้งหลายได้ฟังเสียงเอิกเกริกดังนั้นจึงกราบทูลพระเจ้ากนกวรรณราชว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า มหาเมฆตั้งขึ้นในอากาศดังนี้ ก็ด้วยอำนาจบุญบารมีที่พระองค์ได้ทรงถวายภัตตทาน มหาเมฆคงบันดาลฝนให้ตกลงในสกลชมพูทวีปในวันนี้แหละ พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้ากนกวรรณราช ได้ทรงสดับจึงทรงพระดำริว่าการที่มหาเมฆตั้งขึ้นปรากฏในอากาศบัดนี้ ก็ด้วยคุณานุภาพแห่งพระปัจเจกโพธิโดยแท้ควรเป็นมหัศจรรย์ยิ่งนัก
ขณะนั้นมหาเมฆยังห่าฝนให้ตกลงชำระพื้นภูมิภาคให้หมดจดสะอาด ให้ทรากศพลอยไปตกในมหาสมุทรก่อน แล้วยังห่าฝนดอกไม้ทิพย์ให้ตกลงโดยลำดับ กลบกลิ่นที่ปฏิกูลด้วยทรากศพให้อันตรธานเสื่อมหาย กลายเป็นกลิ่นดีทั่วปถพีดล ครั้นห่าฝนดอกไม้ทิพย์หยุดแล้ว ในลำดับนั้น มหาเมฆก็ยังห่าฝนอันระคนไปด้วยขนมของเคี้ยวให้ตกลง ณ ภูมิภาค มหาชนทั้งหลายกำลังมีความอดอยาก ก็พากันเก็บขนมของเคี้ยวกินเป็นอาหาร ที่เหลือจากบริโภคก็เก็บไว้ในบ้านเรือนของตน ๆ ครั้นห่าฝนขนมของเคี้ยวหยุดปวัตตนาการ ห่าฝนคือข้าวสารก็ตกลงโดยลำดับถึง ๗ วัน ในลำดับนั้น ห่าฝนอันระคนด้วยผ้านุ่งผ้าห่มเครื่องอาภรณ์ และห่าฝนอันระคนด้วยแก้ว ๓ ประการ ก็ตกลงมา ณ พื้นภูมิภาคโดยลำดับ ๆ อย่างละ ๗ วัน ๆ เมืองกนกวดีในครั้งนั้น ก็บริบูรณ์ไปด้วยสรรพสมบัติเสมอด้วยเทวโลกทิพยสถาน
เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ จะทรงประกาศผลทานนั้นให้แจ้งชัด จึงมีพระพุทธดำรัสเป็นพระคาถาว่า
สทฺธาปุพุพงฺคมทานํ
อปิ กิฺจิปิ เย กตํ
ปสนฺนา ตีสุ กาเลสุ
ลกนฺติ ติวิธํ สุขํ
มนูสฺเสสุ ยฺจ เทติ
สคฺเคสุ จ ปรํ สุขํ
ตโต จ นิพฺพานสุขํ
สพฺพทาเนน ลภติ
/*235ความว่า ทานการให้การบริจาค มีศรัทธาเป็นบุรพภาคส่วนเบื้องต้น อีกประการหนึ่ง ผู้ที่บำเพ็ญทานการกุศลนั้น เมื่อมีศรัทธาความเลื่อมใสมั่นในกาลทั้งสาม คือกาลก่อนเมื่อจะบริจาคก็ประกอบด้วยความเลื่อมใสศรัทธา และขณะเมื่อจะบริจาคอยู่เล่าก็มีจิตยินดีผ่องใส ครั้นบริจาคให้แล้วก็เกิดปรีดาโสมนัส เมื่อบริบูรณ์ด้วยเจตนาในสามกาลดังนี้ ผู้บำเพ็ญทานนั้นย่อมได้สุขสมบัติ ๓ ประการ คือสุขสมบัติในมนุษย์ สุขสมบัติในสวรรค์ สุขสมบัติอย่างยิ่งคือพระนิพพาน
---
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำเรื่องในอดีตกาลมาตรัสเทศนาดังนี้แล้ว จึงทรงประกาศพระจตุราริยสัจ ครั้นจบพระจตุราริยสัจแล้ว แล้วทรงประชุมชาดกว่า พระราชกุมารในครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระราหุลพุทธชิโนรส อำมาตย์ในครั้งนั้น กลับชาติมาคือธรรมเสนาบดีสาริบุตร ปุโรหิตาจารย์ในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระมหาโมลคัลลานะ พระนางกนกเทวีผู้เป็นมเหสีในครั้งนั้น กลับชาติมาคือนางพิมพาสุนทราเถรี พระเจ้ากนกวรรณราชบรมกษัตริย์ในครั้งนั้น สืบขันธ์ประวัติมาคือพระตถาคตในกาลนี้ ท่านทั้งหลายจงทรงจำชาดกดังตถาคตแสดงมานี้
จบกนกวรรณราชชาดก
๑๗. วิริยบัณฑิตชาดก
/*236เอกทา กิร สมเย ปฺจาลราชา เอกรตฺตกมฺพลํ มหารฏฺสส รฺโ เปเสติ มหารฏฺโ ราชา ตํ รตฺตกมฺพลํ ทิสฺวา เอวมาห
ในชาดกนี้มีความว่า ณ สมัยครั้งหนึ่ง พระเจ้าปัญจาลผู้เป็นอิสระภาพในปัญจาลนคร ได้ส่งผ้ากัมพลแดงผืนหนึ่งไปถวายพระเจ้ามหารัฏฐราช ฝ่ายพระเจ้ารัฏฐราชผู้ครองมหารัฏฐนคร ได้ทอดพระเนตรเห็นผ้ากัมพลแดงที่พระเจ้าปัญจาลราชส่งมาถวายนั้น จึงตรัสว่า พระเจ้าปัญจาลราชผู้เป็นพระสหายของเรา ได้ส่งผ้ากัมพลแดงมีค่าเป็นอันมากมาถวาย ข้างฝ่ายเราควรจะส่งรัตนะอันมีค่ามากไปถวาย ให้เป็นราชบรรณาการตอบแทนจึงจะชอบ ตรัสดังนี้แล้วจึงทรงพระราชดำริต่อไปว่า รัตนะอะไรหนอที่จะเป็นรัตนะอันมีค่ามาก ก็ทรงเห็นว่ารัตนะอันอื่น ที่จะมีค่าเสมอด้วยพุทธรัตนะมิได้มี ควรจะส่งพุทธรัตนะไปถวายพระเจ้าปัญจาลราชนั้นเถิด ทรงพระดำริดังนี้แล้ว จึงมีรับสั่งให้ช่างทองแผ่ทองคำ กระทำให้เป็นผืนผ้า แล้วให้เขียนรูปพระพุทธปฏิมากรสูงประมาณหนึ่งศอก มีลักษณะอันงามเป็นที่นำมาซึ่งความเลื่อมใส ด้วยภู่กันอันชุบชุ่มไปด้วยชาดและหรดาลสอดสีใส่มีลวดสายวิจิตรบรรจง ครั้นพระพุทธปฏิมากรสำเร็จบริบูรณ์แล้ว ก็ทรงบูชาด้วยเครื่องสักการะทั้งหลายต่าง ๆ จึงให้ต่อสำเภาเอารูป พระพุทธปฏิมากรนั้นประดิษฐานไว้ในท่ามกลางเรือ จึงมอบให้แก่ราชทูตของพระเจ้าปัญจาลราช เมื่อสำเภาจะออกจากท่า จึงทรงอภิวาทน์พระพุทธปฏิมากรมีสุนทรวาจาว่า ข้าแต่พระโลกนายกผู้เจริญ ผู้เป็นสรณะที่พึ่งอาศัยของสัตว์โลก ผู้ประกอบด้วยพระมหากรุณา เป็นศาสดาอนุเคราะห์สั่งสอนสรรพสัตว์ เมื่อชนทั้งหลายผู้เป็นพุทธเวไนยประชุมกันอยู่ ณ ที่ใด พระพุทธองค์ได้ทรงละพุทธสุขุมาลชาติและขัตติยสุขุมาลชาติ แล้วเสด็จไป ณ ที่ประชุมของเวไนยสัตวชนเหล่านั้น ทำประโยชน์/*237และความสุขให้เกิดขึ้น ในกาลเมื่อยังทรงทรมานพระชนม์อยู่ พระพุทธองค์ทรงพระกรุณาแก่สรรพสัตว์ในกาลนี้ฉันนั้น ข้าแต่พระพุทธปฏิมากรผู้เจริญ พระเจ้าปัญจาลราชผู้เป็นพระสหายของข้าพระองค์เป็นผู้ประกอบด้วยมิจฉาทิฐิ ถือผิดจากพระบรมพุทโธวาทที่ตรัสสอน ถ้าแม้พระพุทธปฏิมากรไปถึงปัญจาลนครแล้ว จงทรงกระทำพระพุทธปาฏิหาริย์ทรมานปลดเปลื้องพระเจ้าปัญจาลราช ผู้เป็นพระสหายของข้าพระองค์ ให้หลุดพ้นจากมิจฉาทิฐินั้นเถิด
พระเจ้ามหารัฏฐราช ทรงกระทำสักการบูชาพระพุทธปฏิมากร และตรัสวิงวอนด้วยสุนทรวาทีดังนี้แล้ว ก็เสด็จลงไปประดิษฐานยืนอยู่ในน้ำ อันลึกประมาณเพียงพระศอของพระองค์
ในขณะนั้น พระมหาสมุทรก็เต็มเปี่ยมไปด้วยน้ำ อันมีสีดุจทองคำที่เหลวคว้างอยู่ในเบ้า สรรพรัตนะทั้งหลายมีรัศมีอันรุ่งเรืองมีอย่างต่าง ๆ ก็ผุดขึ้นมาจากท้องสมุทรแล้วลอยอยู่บนหลังน้ำ งามโอภาสไปด้วยรัศมีอันวิจิตรรจนา เพื่อกระทำสักการบูชาพระพุทธปฏิมากร ทั้งพื้นสมุทรสาครอันขจิตรไปด้วยแก้ว ๗ ประการก็งามสะอาด ประดุจดังว่าภาชนะทองคำธรรมชาติฉะนั้น อนึ่งดอกประทุมเบญจพรรณก็ผุดขึ้นในระหว่าง ๆ ตามทางชลมารค เพื่อเป็นเครื่องสักการบูชาพระพุทธปฏิมากร
ในลำดับนั้น พระยานาคทั้งหลายที่อยู่ในสมุทรสาครพร้อมด้วยบริษัทที่พากันออกมาจากนาคพิภพของตน ๆ แล้วกระทำสักการบูชาพระพุทธปฏิมากรนั้น ด้วยของหอมและดอกไม้ต่าง ๆ เป็นต้น แล้วต่างคนก็ขับร้องชมเชยด้วยสุรเสียงอันไพเราะเนียระนาท ฝ่ายเทพยดาทั้งหลายก็โปรยปรายดอกไม้ทิพย์ลงมาจากอากาศ และประโคมทิพยดนตรีทั้งหลาย มีหัตถ์ถือธงชายธงแผ่นผ้ามีสีอันวิจิตรรจนาต่าง ๆ แล้วพากันแวดล้อมพระพุทธปฏิมากรอยู่ ณ อากาศ
ฝ่ายพระเจ้ามหารัฏฐราชนั้น ครั้นสำเภาออกจากท่าแล่นไปในมหาสมุทร ก็ทรงทอดพระเนตรพระพุทธปฏิมากร ประนมพระหัตถ์นมัสการจนสำเภาลับพระเนตร ก็เสด็จขึ้นจากคงคานิวัตตนาการเข้าสู่พระราชนิเวศน์ เสด็จขึ้นสู่ปรางค์ปราสาท
ฝ่ายราชทูตทั้งหลายนั้น ครั้นสำเภาถึงพระนครปัญจาลราชโดยลำดับก็ลงจากสำเภาเข้าไปเฝ้าพระเจ้าปัญจาลราช ทูลประพฤติเหตุมหัศจรรย์ทั้งปวงให้ทรงทราบ
/*238พระเจ้าปัญจาลราชได้ทรงสดับเหตุมหัศจรรย์ ก็มีพระหฤทัยอันเอิบอาบไปด้วยพระปีติ จึงทรงพระราชดำริว่า พระสหายของเราให้เขียนรูปพระพุทธปฏิมากร แล้วกระทำสักการบูชาอันยิ่งใหญ่ส่งมาให้เรา ข้างฝ่ายเราควรกระทำสักการบูชาพระปฏิมากรนั้น ให้ยิ่งกว่าสหายเรากระทำถึงสองเท่า แล้วจึงให้นำสำเภาอันเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธปฏิมากรเข้ามาเมือง ทรงพระดำริฉะนี้แล้ว มีพระราชดำรัสให้จัดเครื่องสักการบูชาอันใหญ่ยิ่ง แล้วเสด็จจากสถานราชมนเทียร แวดล้อมไปด้วยจตุรงคเสนาทั้งหลาย อันมีเครื่องสักการะและมีเครื่องดนตรีต่าง ๆ ในมือ และมีเสียงอันไพเราะร้องถวายชัยมงคลพระพุทธปฏิมากร ครั้นเสด็จถึงท่าที่สำเภาจอด ก็ทรงถวายนมัสการด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วทรงบูชาด้วยเครื่องสักการวรามิส มีประทีปธูปเทียนและระเบียบดอกไม้ของหอมเป็นต้น แล้วเสด็จลงไปประดิษฐานอยู่ในกระแสชลมารคเพียง พระศอ ได้ทอดพระเนตรเห็นพระพุทธปฏิมากรก็มีพระหฤทัยประกอบไปด้วยปีติโสมนัส จึงมีพระราชดำรัสปฏิญาณพระองค์ว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอถึงสรณะตราบเท่าสิ้นชีวิต ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงทราบว่า ข้าพระองค์เป็นอุบาสกผู้ถึงพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง พร้อมด้วยกายและจิตจำเดิมแต่วันนี้ไป
ขณะนั้น พระพุทธปฏิมากรจึงกระทำปาฏิหาริย์ ลอยขึ้นไปขัดสมาธิประดิษฐานอยู่ ณ อากาศ ด้วยกำลังแห่งศรัทธาความเชื่อความเลื่อมใสของพระเจ้าปัญจาลราช ในลำดับนั้น พระรัศมีทั้งหลายมีพรรณ ๖ ประการ โดยประเภทแห่งวรรณอันเขียวและเหลืองและแดง และขาวและแดงอ่อนและเลื่อมประภัสสรก็ฟุ้งออกจากสรีระของพระพุทธปฏิมากรนั้น
พระรัศมีสีเขียวนั้นสร้านออกไปจับพื้นอากาศ พื้นอากาศนั้นดุจดังว่าดาดไปด้วยดอกอุบลเขียว พระรัศมีที่สีเหลืองนั้นก็สร้านออกไปจับทิศาภาค ทิศส่วนนั้นก็ประดุจดังว่ากางกั้นด้วยแผ่นทองธรรมชาติ พระรัศมีสีแดงโอภาสนั้นก็สร้านออกไปในทิศาภาค ทิศส่วนนั้นก็โอภาสดุจย้อมไปด้วยน้ำครั่ง พระรัศมีที่ขาวนั้นก็สร้านออกไปในทิศาภาค ทิศส่วนนั้นก็โอภาสดุจดังว่าขจิตรไปด้วยแผ่นเงิน พระรัศมีที่สีแดงอ่อนนั้นก็สร้านออกไปในทิศาภาค ทิศส่วนนั้นก็โอภาสดุจสีดอกอังกาบ พระรัศมีเลื่อมประภัสสรนั้นก็สร้านออกไปในทิศาภาค ทิศส่วนนั้นก็โอภาสดุจอาการแห่งฟ้าแลบ พระรัศมีมีพรรณ ๖ ประการนั้นสร้านไปตามทิศาภาคแล้วก็กลับลงมาจับพื้นปถพี ขณะนั้นมหาปถพีดลอันหนาได้สองแสน/*239สี่หมื่นโยชน์ ก็งามประดุจดังว่าแผ่นทอง และน้ำในที่ทั้งหลายมีสมุทร์และลำคลองเป็นต้น ก็มีวรรณดุจดังว่าน้ำทองที่หลอมในปากแห่งเบ้าก็ปานกัน แล้วพระรัศมีมีพรรณ ๖ ประการนั้นก็กลับฟุ้งขึ้นจับพรหมโลกและอนันตจักรวาลโลกธาตุ ที่ทั้งหลายมีพระรัศมีโอภาสสร้านไปนั้น มิได้มีแสงพระอาทิตย์พระจันทร์และรัศมีกายของเทพยดาทั้งหลาย อนึ่งท้าวมหาพรหมที่มีรัศมีกายโอภาส สามารถแผ่ไปในหมื่นจักรวาฬก็ปราศจากรัศมีมีอุปมาดังหิ่งห้อยในเพลาพระอาทิตย์อุทัย
ในกาลนั้น ท้าวสหัสสนัยสักกเทวราชกับทั้งหมู่เทพยดาก็พากันบูชาพระพุทธปฏิมากร ด้วยเครื่องสักการะทั้งหลายมีดอกไม้และของหอมเป็นต้น ต่างคนก็ประคองอัญชลีประดิษฐานอยู่ ณ อากาศ ขณะนั้น มนุษย์ทั้งหลายก็ได้แลเห็นเทพยดา ๆ ก็ได้แลเห็นมนุษย์ทั้งหลาย
ฝ่ายพระเจ้าปัญจาลราชได้ทอดพระเนตรเห็นพระปาฏิหาริย์ดังนั้น ก็มีพระหฤทัยอันชื่นบานเกิดปีติโสมนัส จึงมีพระราชดำรัสนิมนต์พระพุทธปฏิมากรว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ ขอเชิญพระพุทธองค์ทรงนิสีทนาการ ณ สุวรรณสีวิกานี้เถิด พระพุทธเจ้าข้า ฝ่ายพระพุทธปฏิมากรก็ลงมาจากอากาศแล้วก็นิสีทนาการอยู่ ณ สุวรรณสีวิกานั้น พระเจ้าปัญจาลราชกับพลนิกายราชบริษัท ก็เข้าแวดล้อมนำพระพุทธปฏิมากรไปด้วยสุวรรณสีวิกา แล้วประดิษฐานไว้ในมหามณฑปราชสถาน พระเจ้าปัญจาลราชนั้นก็กระทำนมัสการบูชา ด้วยเครื่องสักการะทั้งหลายมีประทีปธูปเทียนเป็นต้น เมื่อทรงระลึกถึงพระพุทธคุณจึงกล่าวพระคาถาว่า
โยหํ พุทฺธฺจ ธมฺมฺจ
สงฺฆฺจ สรณ์ คโต
อุปาสกตฺตํ เทเสสิ
สากฺยปุตฺตสฺส สาสเน
มม จิตฺตํ ปสาเทตฺวา
โมเจสิ ภวทุกฺขโต
ความว่า ข้าพระองค์ได้ถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ว่าเป็นสรณะที่พึ่ง แล้วประกาศตนว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงพระรัตนตรัยด้วยจิตเลื่อมใสในพระศาสนาของพระพุทธองค์ ผู้เกิดในสากยวงศ์ ขอพระพุทธองค์จงปลดเปลื้องข้าพระองค์ ให้พ้นจากทุกข์ในภพสงสาร
/*240พระเจ้าปัญจาลราชทรงตรัสพระคาถาปฏิญาณแล้วดังนั้น ก็มีพระสรีรอินทรีย์เต็มไปด้วยปีติทั้งห้า จึงทรงพระราชดำริว่า พระสหายทองเราให้เขียนรูปพระพุทธปฏิมากรให้ยิ่งขึ้นไปได้สองเท่าจึงจะสมควร ทรงพระราชดำริดังนี้แล้ว จึงมีรับสั่งให้หาแก่นจันทร์แดงอันมีค่า และให้หานายช่างจิตรกรรมมาเฝ้าแล้วตรัสว่า ดูกรนายช่างจิตรการผู้เจริญ เจ้าจงเอาไม้แก่นจันทร์แดงไปแกะเป็นพระพุทธปฏิมากร ครั้นสำเร็จแล้วจึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมหาราชเจ้า พระพุทธปฏิมากรที่ทรงโปรดให้ข้าพระองค์กระทำนั้นบัดนี้เสร็จแล้ว พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าปัญจาลราชได้ทรงสดับว่า พระพุทธปฏิมากรสำเร็จแล้ว ก็มีพระหฤทัยโสมนัสเบิกบาน จึงให้เชิญพระพุทธปฏิมากรนั้น มาประดิษฐานไว้ในกุฏาคารศาลา ให้มีราชบุรุษอยู่พิทักษ์รักษาเป็นนิตยกาล แล้วมีรับสั่งให้ป่าวร้องชาวพระนครว่า ดูกรชาวเมืองทั้งหลายผู้เจริญ ผู้ใดมีทองคำ มาตรว่าหน่อยหนึ่งก็ดี ถ้ามีศรัทธาความเลื่อมใสจะใคร่ปิดทองพระพุทธปฏิมากร จงพากันมาปิดทองพร้อมกันกับพระมหากษัตริย์เจ้า
ฝ่ายพระโพธิสัตว์มีนามกรชื่อว่า วิริยบัณฑิต เป็นผู้ยากจนอาศัยอยู่ในเมืองนั้น พระโพธิสัตว์นั้นมีภรรยาชื่อว่า นางสุชาดา มีบุตรคนหนึ่งชื่อว่า เรวัตตกุมาร เมื่อได้สวนาการเสียงป่าวร้องฉะนั้นจึงคิดว่า เราควรจะทำการบุญการกุศลกับพระราชาในกาลนี้ คิดดังนี้แล้วจึงปริวิตกต่อไปว่า เรานี้เป็นคนยากจนอนาถา จะได้ทองคำมาด้วยอุบายอย่างไร เราจะทำการอะไรดีหนอ เราจักขายอะไรจึงจะได้ทองคำมาปิดพระพุทธปฏิมากร อย่ากระนั้นเลย เราจักขายตัวของเรานี้และ เมื่อได้ทรัพย์แล้ว จึงเอาไปซื้อทองคำมาปิดพระพุทธปฏิมากรกับด้วยพระราชา คิดดังนี้แล้วก็บอกบุตรภรรยาว่า ดูกรเจ้าสุชาดาและเจ้าเรวัตตผู้เป็นบุตร เราจะขอลาเจ้าทั้งสองในกาลนี้
นางสุชาดาได้ฟังสามีพูดดังนั้น จึงถามว่า ข้าแต่ท่านผู้เป็นสามี ท่านจักไปข้างไหนจึงมาพูดดังนี้ พระโพธิสัตว์จึงบอกความว่า ดูกรเจ้าสุชาดาเราจักไปในที่ไหนหามิได้ ก็แต่ทว่าเราได้เสียงเขาป่าวร้องให้ไปปิดทองพระพุทธปฏิมากร เราปรารถนาจะทำกุศลพร้อมกับพระราชาสักคราวหนึ่ง จึงขอลาเจ้าเพื่อจะขายตัวเอาทรัพย์มาซื้อทองไปกระทำการกุศลพร้อมกันกับพระราชา นางสุชาดาได้ฟังดังนั้น ก็มีหทัยอันหวั่นไหว น้ำตาไหลลงอาบหน้า จึงพูดแก่พระโพธิสัตว์ว่า ข้าแต่ท่านผู้เป็นสามี ข้าพเจ้านี้/*241เป็นบาทบริจาริกาของท่าน ส่วนเรวัตตกุมารผู้เป็นบุตรนั้นก็ดุจเป็นทาส ท่านจงพาข้าพเจ้าทั้งสองนี้ ไปขายไว้ในตระกูลอันมั่งคั่ง เมื่อท่านปรารถนาสิ่งใดเป็นต้นว่าเงินหรือทองก็ดี ก็จงถือเอาสิ่งนั้นมาทำการกุศลตามชอบใจเถิด
พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น จึงพูดห้ามนางสุชาดาถึงสองครั้งสามครั้ง นางสุชาดาก็หาฟังไม่ พูดยืนคำอยู่ดังนั้น เมื่อพระโพธิสัตว์ไม่สามารถที่จะห้ามนางได้ จึงพูดว่า ดูกรเจ้าผู้พักตร์อันเจริญ ถ้ากระนั้นก็ดี เจ้าทั้งสองคนแม่ลูกจักได้เป็นกัลยาณมิตร คือเป็นคู่ที่ได้บำเพ็ญทานบารมีของเราต่อไป นับได้ร้อยชาติพันชาติหมื่นชาติแสนชาติในอนาคตกาลภายหน้า พูดดังนี้แล้ว ก็พาบุตรภรรยาไปขายไว้ในตระกูลอันมั่งคั่ง แล้วถือเอาทองคำมาส่งให้ช่างทองตีแผ่เป็นทองคำเปลว ครั้นสำเร็จเป็นแผ่นดีแล้ว ก็มีจิตอันประกอบด้วยความเลื่อมไส จึงถือเอาทองคำเปลวนั้นไปยังกุฏาคารศาลาอันเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธปฏิมากร ข้าพเจ้าปรารถนาจะปิดทองพระพุทธปฏิมากร จึงได้มาหาท่านในที่นี้ ขอท่านได้อนุญาตให้ข้าพเจ้าได้ทำการกุศลในครั้งนี้
ราชบุรุษผู้รักษาทั้งหลายจึงตอบว่า ดูกรวิริยบัณฑิต วันพรุ่งนี้หรือปะรืนนี้เป็นวันฤกษ์ดี พระราชาจะทรงปิดทองพระพุทธปฏิมากร ท่านจะมาปิดก่อนพระราชาในวันนี้อย่างไรได้ ท่านจงคอยให้พระราชาทรงปิดก่อนแล้วท่านจึงปิดเถิด
พระโพธิสัตว์ได้ฟังคำผู้รักษาทั้งหลายพูดห้ามปราม ก็เกิดความโทมนัสสลดใจ จึงกล่าวพระคาถาว่า
อโห ฉินฺนา วต เม อาสา
ทลิทฺทสฺส การณา
ปุตฺตทารํ ปริจฺจาคา
นิปฺผโล เม ภวิสฺสติ
ความว่า โอ ความปรารถนาของเราไม่สำเร็จแล้วหนอเพราะเหตุที่เราเป็นคนยากจน การที่เราสละบุตรกรรยาไปขายนั้นจักไม่เป็นผลสำเร็จแก่เราเสียแล้ว
ครั้นพระโพธิสัตว์กล่าวคาถาดังนี้แล้ว ก็ทำเป็นประการหนึ่งว่าไม่ได้ยินถ้อยคำที่ราชบุรุษผู้รักษาห้ามปราม โดยความที่เป็นผู้ประกอบด้วยศรัทธาอันยิ่งใหญ่ จึงเดินเข้าไปในกุฏาคารศาสา
/*242ฝ่ายราชบุรุษผู้รักษาทั้งหลายเห็นดังนั้น ก็พากันฉุดคร่าห้ามปรามพระโพธิสัตว์ไว้ ชนทั้งหลายที่ยืนอยู่ ณ ที่นั้น จึงช่วยกันพูดว่าแนะนำพระโพธิสัตว์ว่า ดูกรวิริยบัณฑิตผู้เจริญ ถ้าหากว่า ท่านมีความปรารถนาจะปิดทองพระพุทธปฏิมากรในวันนี้ไซร้ ท่านจงเข้าไปกราบทูลพระราชาขอนุญาตเสียก่อน ก็คงจะได้ปิดทองพระพุทธปฏิมากรสมความปรารถนา
พระโพธิสัตว์ได้ฟังชนทั้งหลายพูดจานั้น จึงกล่าวคำตอบว่า การที่ท่านทั้งหลายพูดแนะนำข้าพเจ้านี้ เป็นการดีอาจให้สำเร็จประโยชน์ได้กล่าวดังนี้แล้ว ก็ถือทองคำเปลวไปเฝ้าพระเจ้าปัญจาลราช ครั้นถึงก็กราบถวายบังคมเบื้องยุคลบาทแล้วทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทวดา ข้าพระองค์มีความปรารถนาจะปิดทองพระพุทธปฏิมากร ขอพระองค์ผู้เป็นมหาราชเจ้า ได้ทรงพระกรุณาโปรดอนุญาตแก่ข้าพระองค์เถิด พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าปัญจาลราชได้ทรงฟังดังนั้น มีพระราชประสงค์จะทรงสัพยอกจึงตรัสว่า ดูกรวิริยบัณฑิต ท่านจงไปพูดกับพระพุทธปฏิมากรเถิด ถ้าหากว่าพระพุทธปฏิมากรพูดกับท่านได้ท่านจงปิดทองพระพุทธปฏิมากร ถ้าหากว่าพระพุทธปฏิมากรไม่พูดกับท่านไซร้ ท่านจงอย่าปิดทองพระพุทธปฏิมากรนั้นเป็นอันขาด
พระโพธิสัตว์ได้ฟังพระราชดำรัสดังนั้น ก็ร้องทูลด้วยถ้อยคำอันรื่นเริงว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทวดา ที่พระองค์ทรงพระกรุณาโปรดดังนี้พระเดชพระคุณหาที่สุดมิได้ แล้วกราบถวายบังคมลาถือทองคำเปลวทูลศีรษะตรงไปยังกุฏาคารศาลา ราชบุรุษทั้งหลายที่เฝ้ารักษาอยู่ รู้ว่าพระราชาทรงประทานโอกาสก็มิได้ห้ามปราม พระโพธิสัตว์เข้าไปถึงชุกชีที่ประดิษฐานพระพุทธปฏิมากร จึงวางทองคำเปลวลง ณ ที่ใกล้พระพุทธปฏิมากร แล้วคุกเข่าหมอบลงแทบพระบาทยุคลพระพุทธปฏิมากร ตั้งอัญชลีขึ้นเหนือศีรษะกราบแล้วกราบเล่า เมื่อจะพรรณนาคุณพระพุทธปฏิมากรจึงกล่าวพระคาถาทั้งหลายว่า
ภนฺเต ปุเร มยา สุตํ
ตุมฺหากํ จริตฺ ภเว
โพธิสตฺเตว กาเล จ
สตฺตานํ อนุกมฺปเก
สีสํปิ อธิกเมรุ
ตารกาธินยนฺจ
มํสํปิ อธิกภูมิ
รุธิรํ สมุทฺธนฺตถา
หทยํ อฒสรีรํ
สรีรํ สกลํปิ วา
ทานํ อคฺคปริจตฺตํ
ตยา ทินฺนํ อเสสโต
/*243สพฺพฺุตสฺส อตฺถาย
สุขโลกสฺส ปณีตํ
สเจ สุจริตํ สจฺจํ
มยา สุตํ วิทิตรํ
อนุกมฺปาย มํ ภนฺเต
มยา สทฺธึ กเถหิ ตฺวํ
สเจ มยา จ น กเถสิ
พุทฺธปาเท มริสฺสามิ
ความว่า ข้าแต่พระพุทธปฏิมากรผู้เจริญ ความประพฤติของพระพุทธองค์ในภพก่อน ๆ ก็ดี ในกาลเมื่อเป็นพระโพธิสัตว์ผู้อนุเคราะห์สัตว์ทั้งหลายก็ดี ข้าพระองค์ได้สดับฟังมาแล้ว พระเศียรที่พระพุทธองค์ทรงบริจาคมาแล้วมากกว่าเขาพระเมรุ ดวงพระนัยเนตรที่ทรงบริจาคมาแล้ว ก็มากกว่าดาวในอากาศ พระมังสังที่ทรงบริจาคมาแล้ว ก็มากกว่าพื้นพสุธาทั้งสิ้น พระโลหิตที่ทรงบริจาคอันเลิศ คือดวงหทัยและพระสรีระกึ่งหนึ่งและพระสรีระทั้งสิ้น พระพุทธองค์ก็ได้ทรงบริจาคแล้ว โดยมิได้มีส่วนเหลือเลย ถ้าหากว่า สุจริตที่พระพุทธองค์ได้ทรงประพฤติมาแล้ว เพื่อประโยชน์แก่พระสัพพัญญุตญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งความสุขของสัตว์โลกทั้งหลาย เป็นความจริงดังที่ข้าพระองค์ได้ฟังมาแล้วไซร้ ขอพระพุทธองค์จงอนุเคราะห์วาจากับข้าพระองค์ ถ้าพระพุทธองค์ไม่กล่าววาจากับข้าพระองค์ไซร้ ข้าพระองค์ก็จักตายอยู่แทบพระบาทยุคลในกาลนี้
ในขณะนั้น เทพยดาทั้งหลายที่รักษาพื้นปถพี ได้ฟังคำร่ำวิงวอนของพระโพธิสัตว์ดังนั้น ต่างไม่สามารถที่จะเพิกเฉยอยู่ได้จึงเข้าไปสิงอยู่ในพระพุทธปฏิมากร บันดาลให้พระพุทธรูปนั้นโยกคลอนหวั่นไหวประดุจดังว่าทรงพระชนม์อยู่ เปล่งพระฉัพพิธพรรณรังสีอันโอภาสแล้วตรัสว่า ดูกรวิริยบัณฑิต ท่านจงทำกิจอันควรแก่ความสุขของท่านเถิด เสียงที่พระพุทธปฏิมากรกล่าวนั้น ก็แผ่ไปทั่วทั้งเมืองปัญจาลนครทั้งสิ้น
ในลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ก็ถือแผ่นทองคำเปลวปิดพระพุทธปฏิมากร ครั้นรู้ว่าทองคำเปลวนั้นปิดไม่เต็ม จึงคิดว่า ทองคำที่ได้เพราะมูลว่าที่ขายบุตรภรรยาสิ้นแล้ว ทำไฉนเราจึงจะได้ทองคำอื่นมาปิดอีก ความปรารถนาของเรายังขาดอยู่ ยังไม่สมดังที่เรามีความปรารถนา ถ้าหากว่าในวันนี้ มีผู้ใดผู้หนึ่งสามารถจะกระทำเนื้อของเราให้เป็นแผ่นทองคำเปลวได้ เราจักมอบตนของเราให้แก่ผู้นั้น ขอแต่ให้ได้แผ่นทองคำเปลวมาปิดพระพุทธปฏิมากรในกาลนี้
/*344ขณะนั้น มหาปถพีดลอันหนาได้สองแสนสี่หมื่นโยชน์ ก็เกิดจลนาการหวั่นไหวกัมปนาท ทั้งบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ของท้าวมัฆวาฬ ก็แสดงอาการอันรุ่มร้อนผิดปรกติ ท้าวสักกเทวราชจึงทรงพระดำริว่า ใครหนอปรารถนาจะให้เราเคลื่อนจากเทวสถาน เมื่อทรงอาวัชนาการพิจารณาดูก็รู้เหตุ จึงรีบเสด็จลงจากเทวโลกนฤมิตเพศให้เหมือนนายช่างทอง แล้วยืนประดิษฐานอยู่ ณ เบื้องหน้าพระโพธิสัตว์ ครั้นพระโพธิสัตว์ถามว่าท่านคือใคร จึงตรัสตอบว่าเราเป็นช่างทอง
พระโพธิสัตว์ได้ฟังคำตอบดังนั้น จึงถามว่า ดูกรนายช่างทองผู้เจริญ ท่านอาจกระทำเนื้อมนุษย์ให้เป็นแผ่นทองคำได้หรือไม่ ครั้นท้าวสักกเทวราชตอบว่าเราสามารถจะกระทำได้ พระโพธิสัตว์ก็ยินดีมีใจประกอบด้วยปีติโสมนัส จึงพูดว่า ถ้าเช่นนั้นเราจักตัดเนื้อของเราออกให้ท่านกระทำให้เป็นแผ่นทองคำในวันนี้
ท้าวโกสีย์แปลงก็รับว่า ถ้าท่านอาจตัดเนื้อของท่านออกให้เราได้ เราก็จักทำเนื้อของท่านนั้นให้เป็นแผ่นทองคำสมดังความปรารถนาของท่าน ท่านอย่ามีความวิตกเลย
พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น ด้วยอำนาจกำลังแห่งอจลศรัทธาปรารถนาจะตัดเนื้อของตนออกแต่มิได้มีสาตราในที่นั้น จึงแลขึ้นไปบนอากาศเวหา แล้วร้องอุโฆษณาการ ด้วยบาทพระคาถาว่า
โภนฺโต โภนฺโต เทวสงฺฆา
สุณนฺตุ วจนํ มม
สเจ อนาคเต กาเล
พุทฺโธ เหสฺสามิ นายโก
อิมินา มํสทาเนน
มม จิตฺตพเลน จ
มยฺหํ ปุฺณานุภาเวน
สตฺถํ ปตตุ สมฺมุขา
ความว่า ข้าแต่หมู่เทพยดาทั้งหลายผู้เจริญ เทพยเจ้าทั้งหลายจงฟังคำของข้าพเจ้า ถ้าหากว่าข้าพเจ้าจักได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตกาลและจะได้นำสัตว์ทั้งหลายให้พ้นจากวัฏฏไซร้ ด้วยอำนาจมังสทานที่ข้าพเจ้าจะบริจาคในวันนี้ด้วย ด้วยกำลังแห่งศรัทธาจิตของข้าพเจ้าด้วย ด้วยอานุภาพบุญบารมีของข้าพเจ้าด้วย ขอสาตราจงตกลงมาในที่เฉพาะหน้าข้าพเจ้าในกาลนี้เถิด
/*245ในลำดับนั้น สาตราก็ตกลงมาจากอากาศตั้งอยู่ในที่เฉพาะหน้าพระโพธิสัตว์ พระโพธิสัตว์ก็หยิบสาตรามาปรารถนาจะเชือดมังสะออกจากตน แล้วตั้งสัตยาธิษฐานอีกว่า ถ้าข้าพเจ้าปิดทองพระพุทธปฏิมากรยังไม่สำเร็จทั่วองค์ตราบใด ขออย่าให้ชีวิตของข้าพเจ้าแตกดับตราบนั้น เมื่อข้าพเจ้าปิดทองพระพุทธปฏิมากรทั่วทั้งองค์สำเร็จแล้ว ชีวิตของข้าพเจ้าจึงแตกดับเถิด ครั้นอธิษฐานดังนี้แล้ว ก็เชือดมังสะออกจากกายส่งให้นายช่างทองคือท้าวโกสีย์ ท้าวโกสีย์แปลงรับเอาชิ้นมังสะนั้นมา แล้วกระทำให้เป็นแผ่นทองคำเปลวด้วยอำนาจเทวฤทธิ์ ครั้นสำเร็จแล้วก็มอบให้พระโพธิสัตว์ในขณะนั้น พระโพธิสัตว์เห็นเนื้อของตนเป็นแผ่นทองคำเปลวดังนั้น ก็มีจิตประกอบด้วยปีติโสมนัส ด้วยคิดว่าความปรารถนาในใจของเรา จักเป็นผลสำเร็จถึงที่สุดในวันนี้ คิดดังนี้แล้วก็รับแผ่นทองคำเปลวมาปิดพระพุทธปฏิมากร ครั้นปิดทองพระพุทธปฏิมากรสำเร็จทั่วแล้ว ก็บังเกิดความโสมนัสยินดีปรีดา จึงหมอบฟุบลงแทบพระบาทพระพุทธปฏิมากรแล้วก็วิสัญญีสลบอยู่ ณ ที่นั้น
ในลำดับนั้น ท้าวสักกเทวราชจึงหยิบเอาทิพยโอสถ ทาลงที่สรีรกายของพระโพธิสัตว์ แล้วประพรมลงด้วยน้ำหอมอันเป็นทิพย์ พระโพธิสัตว์ก็กลับฟื้นคืนชีวิตได้สมประฤดี และมีวรรณสีกายดุจทองคำธรรมชาติ ทั้งมีสาภสักการะเป็นอันมากเกิดขึ้น ด้วยอำนาจอานุภาพของท้าวสักกเทวราช และอานุภาพบุญบารมีที่ได้สร้างสมมา เมื่อท้าวสักกเทวราชจะพรรณนาคุณของพระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ดูกรมหาบุรุษ ท่านจงรู้เถิด ด้วยอำนาจบุญกรรมที่ท่านได้ทำแล้วนี้ ท่านจักได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตกาลภายหน้าโดยแท้
พระโพธิสัตว์ได้ฟังคำพยากรณ์ดังนั้น จึงถามว่า ดูกรนายช่างทองผู้เจริญ ท่านนี้มาแต่ที่ไหน ท้าวสหัสสนัยตรัสตอบว่า ดูกรมหาบุรุษ เราเป็นพระอินทร์มาแต่เทวโลก ที่เรามาหาท่านนี้ก็ด้วยอำนาจที่ท่านมีศรัทธาอันกล้าหาญ ท้าวมัฆวานตรัสดังนี้แล้วก็เหาะลอยขึ้นไปในอากาศ มีกายอันงามโอภาสดุจพระอาทิตย์มีรัศมีอันอ่อนพึ่งแรกอุทัยขึ้นเหนือยอดเขายุคันธรฉะนั้น แล้วอำลาพระโพธิสัตว์นิวัตตนาการกลับยังเทวโลกอันเป็นนิวาสถานของอาตมา
/*246ในกาลนั้น พระเจ้าปัญจาลราชและชาวพระนครทั้งหลายก็พากันกระทำสักการบูชาพระโพธิสัตว์ แล้วพระเจ้าปัญจาลราชจึงทรงพระราชทานสรรพสมบัติให้แก่วิริยบัณฑิตโพธิสัตว์นั้นเป็นอันมาก
วิริยบัณฑิตโพธิสัตว์นั้น ก็ได้เสวยสรรพสมบัติอันบริบูรณ์พร้อมทั้งบุตรและภรรยาโดยควรแก่ความผาสุขสำราญ และมีภูมัฏฐเทวดาและอากาสัฏฐเทวดาทั้งหลาย ตามพิทักษ์รักษาบริหารให้มีความสุข มิให้โรคาพาธทุกข์อันสาหัสมาเบียดเบียนบีฑา
เมื่อพระโพธิสัตว์จะสิ้นอายุสังขาร กามาวจรเทพยดาทั้งหลายในหกชั้นฟ้าก็นำเอาบุษบกทองทั้งหกอันเต็มด้วยอาภรณ์ทิพย์มาจากเทวโลกทั้งหกขึ้นตั้งไว้ ณ อากาศ แล้วร้องเชิญพระโพธิสัตว์ว่า ดูกรท่านผู้เช่นเรา ท่านจงมาไปกับเราทั้งหลาย ไปอภิรมย์สมบัติในเทวโลกเถิด
พระโพธิสัตว์ได้ฟังคำเชื้อเชิญดังนั้นจึงถามว่า โพธิสัตว์ทั้งหลายที่มีบารมีได้สร้างสมมาแล้ว ได้ไปบังเกิดในเทวโลกชั้นไหน เทพยดาทั้งหลายตอบว่า ได้เคยไปเกิดในชั้นดุสิตเทวพิภพ พระโพธิสัตว์จึงบอกว่า เราจักขอไปบังเกิดในดุสิตเทวพิภพนั้น เทพยดาทั้งหลายจึงให้พระโพธิสัตว์ขึ้นบนรถแล้ว ก็นำไปสู่วิมานทองอันสูงได้ ๑๒ โยชน์ เต็มไปด้วยเครื่องอาภรณ์และนางอัปสรทิพย์ ซึ่งประดิษฐานอยู่ ณ ดุสิตเทวพิภพนั้น
พระโพธิสัตว์นั้น ก็มีอาการประดุจดังว่าหลับแล้วและตื่นขึ้น เมื่อปรารถนาสิ่งใดสิ่งที่เป็นทิพย์นั้น ก็สำเร็จดังความปรารถนาทุกประการ ได้เสวยทิพย์ศฤงคารพร้อมด้วยอิสริยยศและปริวารยศในดุสิตพิภพนั้นสิ้นกาลช้านาน ครั้นพระโพธิสัตว์นั้นปรารถนาจะบำเพ็ญโพธิสมภารให้บริบูรณ์ยิ่งขึ้นไป ก็จุติจากเทวพิภพลงมาบังเกิดในราชตระกูล ครั้นเจริญวัยวัฒนาการก็ได้เป็นพระเจ้าบรมจักรพรรดิ ครองสิริราชสมบัติเป็นกษัตริย์อันประเสริฐ ทรงชนะในปถพีมณฑลทั้งสกลอาณาเขต ทรงรักษารัฐมณฑลด้วยสังคหวัตถุพิเศษ ๔ ประการ และทรงสั่งสอนพระราชาทั้งหลายในทิศทั้ง ๔ ให้ได้ประสบความสุขไพศาล แล้วทรงบำเพ็ญโพธิสมภารให้ไพบูลย์ ดำรงพระชนมายุยืนนานจนตราบเท่าทิวงคตก็ขึ้นไปบังเกิดในเทวโลก
แต่พระโพธิสัตว์ท่องเที่ยวเวียนจุติปฏิสนธิ ในเทวโลกและมนุษย์โลกอยู่ดังนี้ ครั้นบารมีเต็มบริบูรณ์แล้วก็ได้ไปบังเกิดในดุสิตพิภพในอวสานการเสวยทิพยสมบัติรัชศฤงคาร/*247โดยควรแก่ความสุข แล้วจุติลงมาบังเกิดในอาทิตยวงศ์ ทรงละจักรวัติสมบัติอันจะมาถึงเงื้อมพระหัตถ์ในภายใน ๗ วัน ออกทรงบรรพชากระทำทุกรกิริยาอยู่ ๖ พรรษา แล้วเสด็จประทับเหนือรัตนบัลลังก์ ณ ภายใต้โพธิพฤกษ์มณฑล ทรงกำจัดพระยามารกับทั้งมารพลอันแวดล้อมพระองค์อยู่ ณ ที่ประมาณ ๓๐ โยชน์ ให้พ่ายแพ้ด้วยอำนาจพระบารมีญาณ
ในกาลนั้นเทพยดาทั้งหลายในหมื่นจักรวาฬก็มาประชุมอยู่ในจักรวาฬอันเดียวกัน เครื่องสักการะบูชาทั้งหลายมีฉัตรและธงชายและธงผ้าเป็นต้น ที่เทพยดาและมนุษย์ทั้งหลายยกขึ้นบูชานั้น ตั้งแต่พื้นปฤพีตราบเท่าถึงพวัคคพรหมเป็นที่สุด อีกทั้งพวงของหอมและพวงมาลาทั้งหลาย ก็ห้อยย้อยลงมาจากอากาศ เทพยดาและพรหมทั้งหลายในหมื่นโลกธาตุต่างก็ถือจามรและธงทองมีคันประดับด้วยแก้วอินทนิล ยืนโบกโบยอยู่ ณ อากาศเวหา แต่มีกายมิได้แสดงให้เห็นปรากฏแก่ประชุมชนพื้นนภดลนั้น ดุจเยียดยัดไปด้วยเครื่องสักการบูชาทั้งหลาย จะหาอากาศที่เป็นระหว่างว่างเว้นหามิได้ พวกคนธรรพ์ทั้งหลายก็พากันอัญชลีกร ขับสรรเสริญพระคุณด้วยเสียงอันไพเราะเนียรนาท อนึ่งพฤกษาลดาชาติทั้งหลายในพื้นปถพี ก็ผลิดอกออกผลดกเดียรดาดควรเป็นมหัศจรรย์ ทั้งดอกประทุมเบญจพรรณก็ทำลายแผ่นดินผุดขึ้นมา การที่พระมหาบุรุษโพธิสัตว์เจ้าได้เครื่องสักการบูชาเป็นต้นเห็นปานนี้ ก็เพราะอำนาจอานิสงส์ที่ได้ทรงสักการบูชาพระพุทธปฏิมากรในกาลนั้น
แท้จริง อานิสงส์พระพุทธปฏิมากรนี้ มีผลเป็นมหัศจรรย์เมื่อผู้ที่กระทำสักการบูชานั้น ยังท่องเที่ยวอยู่ในสงสารวัฏตราบใดอานิสงส์พระพุทธปฏิมากรก็คงตามให้ผลอยู่ตราบนั้นมิได้รู้สิ้นสุด เพราะเหตุนั้น พระพุทธคาถาจึงมีปรากฏว่า
พุทฺธพิมฺพํ กรา เย เย
เต น ชายนฺติ ทุคฺคตึ
ลาภิโน จ เสฏฺลาภา
พุทฺธพิมฺพสสิทํ ผลํ
เหมวณฺณา สุรูปา จ
ภาคฺยวณฺณา ชนมปิยา
นารีวรคณากิณฺณา
พุทฺธพิมฺพสสิทํ ผลํ
สีลวนฺโต คุณวนฺโต
ปณฺฑิตา จ วิสารทา
ยสฺสสิโน ปติมนฺโต
พุทฺธพิมฺพสสิทํ ผลํ
ยาวตา พุทฺธภูมิโย
พุทฺธสาวกภูมิฺจ
พุทฺธพิมฺพสสิทํ ผลํ

/*24ความว่า ชนทั้งหลายเหล่าใด ได้สร้างพระพุทธรุปขึ้นกระทำสักการบูชา ชนทั้งหลายเหล่านั้น ย่อมไม่ไปเกิดในทุคติภพและจะได้ประสบลาภสักการะ ทั้งบริบูรณ์ไปด้วยธนสารอันเป็นลาภประเสริฐ ลาภผลที่บังเกิดขึ้นนั้น เพราะอานิสงส์ที่ได้สักการบูชาพระพุทธปฏิมากร
อนึ่ง บุคคลจะมีพรรณสีกายงาม และมีรูปทรงสัณฐานผิวพรรณเหมาะส่วน และควรเป็นที่รักเจริญใจของประชุมขนและบริบูรณ์ไปด้วยหมู่นารีอันงามประเสริฐ อันนี้ก็เป็นอานิสงส์ของการที่ได้สักการบูชาพระพุทธปฏิมากร
อนึ่งบุคคลจะได้เป็นบัณฑิต มีสีลคุณบริบูรณ์ไปด้วยปัญญา และมีความแกล้วกล้าในที่ประชุมบริษัททั้งสี่ และมีอิสริยยศได้เป็นอธิบดีอันยิ่งใหญ่ ก็อาศัยอานิสงส์ผลที่ได้สักการบูชาพระพุทธปฏิมากร
อนึ่งบุคคลจะได้บรรลุถึงพุทธภูมิ และได้สำเร็จพุทธสาวกภูมิก็ดี ก็ได้อาศัยอานิสงส์ผลอันเนื่องมาแต่พระพุทธปฏิมากร ที่ตนได้กระทำความเคารพสักการบูชา
---
สตถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ทรงนำอดีตนิทานมาตรัสเทศนาดังนี้แล้ว จึงทรงประกาศพระอริยสัจทั้งสี่ ครั้นจบพระอริยสัจเทศนาแล้ว ก็ทรงประชุมชาดกว่า พระเจ้ามหารัฏฐราชในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระธรรมเสนาบดีสาริบุตร พระเจ้าปัญจาลราชในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระอานนท์ธรรมภัณฑาคาร ราชทูตผู้ทูลราชสาส์นในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระอนุรุทธ์ วิริยบัณฑิตในครั้งนั้น กลับชาติมาคือตถาคต ผู้เป็นบรมโลกนายก ท่านทั้งหลายจงทรงจำอดีตชาดกไว้โดยนัยที่แสดงมานี้แล
จบวิริยบัณฑิตชาดก
๑๘. ธรรมโสณฑกชาดก
ปมํ ธมฺมโสณฺฑกวตฺถูหิ อตฺถุปฺปตฺติ เอวํ เวทิตพฺพํ กสฺสปทสพลสฺส พุทธสฺส สาสเน อนฺตรธานโต น จิรสฺเสเนว กาเล พาราณสิรฺโ ปุตฺโต ธมฺมโสณฺฑก กุมาโร นามาติ
เรื่องราวในวัตถุนิทานแห่งพระเจ้าธรรมโสณฑกราชนี้ นักปราชญ์จึงรู้โดยนัย ดังจะกล่าวต่อไปนี้
ความว่า ในกาลเมื่อพระพุทธศาสนาของพระพุทธกัสสปทศพลญาณอันตรธานไปแล้วไม่นานนัก พระราชโอรสของพระเจ้าพาราณสีองค์หนึ่งทรงพระนามว่า ธรรมโสณฑกราชกุมาร ครั้นพระเจ้าพาราณสีผู้เป็นพระราชบิดาเสด็จทิวงคต ก็ได้ประดิษฐานผ่านราชสมบัติสืบสันตติวงศ์เป็นลำดับมา พระเจ้าธรรมโสณฑกราชนั้นเมื่อได้เสวยรัชสมบัติแล้ว มีพระหฤทัยปรารถนาจะทรงฟังธรรมตามกระแสพระพุทธฎีกาที่พระพุทธกัสสปทศพลญาณได้ทรงแสดงไว้ ก็ยังมิได้ทรงฟังธรรมนั้นสมดังพระราชประสงค์ ครั้นพระองค์ดำรงอยู่ในราชสมบัติได้ประมาณเดือนหนึ่ง ก็ประกอบไปด้วยพระเดชานุภาพอันไพศาล เปรียบปานดังว่าพระเจ้าจักรพรรดิราช อันเสวยราชสมบัติในเมืองพาราณสี และเมืองพาราณสีนั้น ก็บริบูรณ์ไปด้วยสรรพสมบัติรัชศฤงคาร เสมอด้วยเทวนครอมรสถานก็ปานกัน
ในกาลนั้น พระเจ้าธรรมโสณฑกราชจึงทรงพระดำริว่า ราชสมบัติของเราอันประกอบไปด้วยสิริวิลาส พร้อมด้วยราชานุภาพก็เห็นดังนี้ ถ้าปราศจากพระธรรมแล้วจะได้ชื่อว่างามหามิได้ เปรียบประดุจดังว่าอากาศอันปราศจากดวงทิวากร ถ้ามิฉะนั้นเปรียบประดุจดังว่าราตรีที่มีได้มีศศิธรเปล่งรัศมี ถ้ามิฉะนั้นเปรียบประดุจดังว่าพระยานาคราชอันปราศจากเขี้ยวแก้วมณีอันอำไพ ถ้ามิฉะนั้น เปรียบประดุจดังว่า มหาสมุทรชลาลัย/*250อันปราศจากน้ำเค็ม ถ้ามิฉะนั้น เปรียบประดุจดังว่า ภัณฑะเครื่องใช้สอยที่บุคคลขัดสีไว้เป็นอันดี แต่หามีจักษุที่จะดูจะชมไม่ ถ้ามิฉะนั้น เปรียบประดุจว่าต้นปาริฉัตตกที่มีดอกอันบาน แต่หากลิ่นอันหอมมิได้ฉะนั้น ก็เมื่อสิริราชสมบัติของเราไม่มีความงาม เพราะปราศจากอริยธรรมเทศนาดังนี้ พระนครธานีน้อยใหญ่ตลอดถึงขอบเขตปัจจันตคาม จะมีความงามมาแต่ไหน เมื่อทรงพระดำริฉะนี้แล้ว จึงมีพระราชดำรัสให้เอาถุงอันเต็มด้วยทรัพย์พันตำลึงใส่ลงในผะอบตั้งไว้ ณ ตระพองมงคลหัตถี แล้วให้เอาเภรีไปเที่ยวตีประกาศตามถนนน้อยใหญ่ ในภายในพระนครเมืองพาราณสีว่า ถ้าผู้ใดรู้ธรรมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอาจกล่าวพระคาถาได้บาทหนึ่งหรือสองบาทสามบาทหรือสี่บาทก็ดี ผู้นั้นจงถือเอาถุงทรัพย์พันตำลึง ซึ่งอยู่ในผะอบอันตั้งอยู่ในกระพองช้างนี้ไปเถิด อนึ่งเราผู้เป็นพระราชา ก็จักกระทำสักการบูชา ผู้ที่รู้ธรรมนั้นอีกด้วย
ราชบุรุษทั้งหลายรับพระราชโองการแล้ว ก็เอาเภรีไปเที่ยวตีป่าวร้องโดยนัยนั้นทั่วพระนครพาราณสี ก็ไม่ได้ผู้ที่รู้ธรรมมาตรว่าสักคนหนึ่ง โดยที่สุดจะหาผู้ที่รู้คาถามาตรว่าบทหนึ่งก็มิได้มี จึงนำความนั้นขึ้นกราบทูลพระเจ้าพาราณสีให้ทรงทราบ
พระเจ้าธรรมโสณฑกราชได้ทรงสดับดังนั้น จึงมีรับสั่งให้ทวีทรัพย์ขึ้นไปสองพันตำลึง สามพันตำลึง สี่พันตำลึง จนถึงหมื่นแสนโกฏิตำลึงตราบเท่าถึงร้อยโกฏิพันโกฏิตำลึงเป็นที่สุด ก็ยังหาผู้ที่จะแสดงธรรมมิได้จนถึงทรงสละประเทศมณฑลมีคามนิคมชนบทเป็นต้น และทรงสละเศวตฉัตรและพระองค์ประสงค์จะบูชาผู้ที่รู้ธรรม ก็หาบุคคลผู้ที่จะรู้ธรรมมิได้ เมื่อไม่ได้ผู้ที่จะแสดงธรรมโดยนัยนี้ ก็ทรงวิปฏิสารีเดือดร้อนในพระหฤทัย จึงตรัสว่า เราจะประโยชน์อะไรด้วยราชสมบัติอันปราศจากพระสัทธรรม ทรงพระราชดำริดังนี้แล้ว ก็ทรงมอบราชสมบัติให้แก่พระยาอุปราชแล้วเสด็จเที่ยวไปในประเทศราวป่า เพื่อจะแสวงหาผู้ที่รู้พระสัทธรรม
ในขณะนั้นเมื่อพระเจ้าธรรมโสณฑกราช เสด็จเข้าไปประภาสเที่ยวอยู่ในป่าโดยพระราชประสงค์จะหาผู้ที่แสดงธรรมดังนั้น อาสนะของท้าวสักกเทวราช ก็แสดงอาการร้อนผิดปรกติ เมื่อท้าวสักกเทวราชจะทรงดำริใคร่ครวญชึ่งเหตุนั้น จึงกล่าวพระคาถาประพันธ์ว่า
โย มาตรํ วา ปิตรํ
คุรุํ ปาเลติ ธมฺเมน
ทานํ วา พฺรหฺมจริยํ วา
มมํ จาเลติ อาสนา
/*251ความว่า ผู้ใดเป็นผู้เลี้ยงมารดาบิดาครูบาอาจารย์ หรือเป็นผู้บำเพ็ญทานและประพฤติพรหมจรรย์ ผู้นั้นแหละจะทำเราให้เคลื่อนจากอาสน์ได้
ครั้นท้าวสหัสสนัยกล่าวคาถาดังนี้แล้วจึงพิจารณาดูไปในมนุษย์โลกด้วยทิพยจักษุ ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นพระเจ้าธรรมโสณฑกราชนั้นเที่ยวแสวงหาผู้ที่แสดงพระสัทธรรมอยู่ในป่า จึงทรงดำริว่า เราจักนฤมิตแปลงเพศเป็นผู้อื่น แล้วจักชี้แจงแสดงโทษในสรีรกายอินทรีย์ ว่ามีแต่ชาติชราพยาธิมรณะเบียดเบียนอยู่เนื่องนิตย์ ให้พระธรรมโสณฑกราชดำริจิตคิดเห็นเป็นอนิจลักษณะก่อน แล้วจะแสดงธรรมสั่งสอนต่อภายหลัง ทรงเทวดำริฉะนี้แล้ว จึงนฤมิตตนแปลงเพศเป็นรูปยักษ์ ยืนอยู่ตรงพระพักตร์ของพระเจ้าธรรมโสณฑกราชนั้น
พระเจ้าธรรมโสณฑกราชทอดพระเนตรเห็นรูปยักษ์แปลงก็มิได้สะดุ้งตกพระทัย ด้วยทรงพระราชดำริว่า ยักษ์มีรูปเห็นปานดังนี้ ชะรอยจะรู้พระสัทธรรมเป็นมั่นคง จึงเสด็จเข้าไปยืนอยู่ ณ ที่ใกล้ แล้วตรัสปราศรัยกับยักษ์แปลงนั้นว่า ข้าแต่ท่านผู้มีบุญญานุภาพอันยิ่งใหญ่ ในประเทศราวป่านี้ มีผู้ใดที่ได้รู้พระสัทธรรมบ้างหรือไม่ ยักษ์แปลงตอบว่า ดูกรมหาราช เรานี้และเป็นผู้รู้พระสัทธรรม ฯ ข้าแต่ท่านผู้มีบุญญานุภาพ ถ้าว่าท่านรู้ธรรมไซร้ ท่านจงแสดงธรรมนั้นให้ข้าพเจ้าฟังในกาลนี้ฯ ดูกรมหาราช เราจักแสดงธรรมให้ท่านฟังได้อยู่ แต่ทว่า ท่านจักเอาอะไรมากระทำสักการบูชา เราผู้แสดงธรรมเล่า ฯ ข้าแต่ท่านผู้มีบุญญานุภาพมาก ถ้าท่านแสดงธรรมให้ข้าพเจ้าฟังก่อนแล้ว ข้าพเจ้าจักให้ท่านเคี้ยวกินเนื้อในสรีระของข้าพเจ้าภายหลัง ฯ ดูกรมหาราชเจ้าถ้ากระนั้นเราขอเตือนให้ท่านรู้ว่า เรานี้มีความหิวกระหายเป็นอันมาก อยากจะกินเนื้อท่านก่อนแล้วจึงจะแสดงธรรมให้ฟัง ถ้าเราไม่ได้กินเนื้อท่านก่อน ก็ไม่สามารถจะแสดงธรรมให้ท่านฟังได้ เพราะเหตุที่เรามีความหิวกระหายยิ่งนัก ฯ ดูกรมหายักษ์ ถ้าท่านกินข้าพเจ้าเสียก่อนแล้ว ใครเล่าจะเป็นผู้ฟังธรรมของท่าน ฯ ดูกรมหาราชเรานี้อดอาหารมามีความหิวกระหายยิ่งนักมิอาจที่จะแสดงธรรมให้ท่านฟังก่อนได้ ท่านจงให้เรากินท่านเสียก่อนเถิด ฯ ข้าแต่ท่านผู้มีบุญญานุภาพ ท่านจงรู้เถิดว่า การฟังธรรมเป็นลาภของข้าพเจ้า การที่กินเนื้อของข้าพเจ้าเป็นลาภของท่าน ท่านอย่าให้เสื่อมประโยชน์ทั้งสองฝ่ายเลย ธรรมเป็นอาหารของข้าพเจ้า ฝ่ายเนื้อของข้าพเจ้าเป็นอาหารของท่าน ท่านจงทำประโยชน์ให้สำเร็จด้วยกันทั้งสองฝ่ายเถิด
/*252ในลำดับนั้น ท้าวสักกเทวราชยักษ์แปลงจึงรับคำว่า ดูกรท่านมหาราช คำที่ท่านพูดนี้ดีแล้ว เป็นประโยชน์ด้วยกันทั้งสองฝ่าย รับคำดังนี้แล้ว ก็นฤมิตอัญชนะบรรพตอันใหญ่ สูงประมาณได้สามคาพยุตไว้ในที่ใกล้ แล้วพูดว่า ดูกรมหาราช ถ้าหากว่าท่านอาจขึ้นไปบนยอดบรรพตนี้ แล้วลงมาโดยทางอากาศ ทำตนให้ตกลงปากของเราได้ไซร้ ในขณะเมื่อท่านโดดลงมาโดยทางอากาศนั้น เราจักแสดงธรรมให้ท่านฟัง ถ้าเราทั้งสองต่างทำได้อย่างนี้แล้ว ธรรมก็จักเป็นลาภของท่าน ส่วนเนื้อของท่านก็จักเป็นลาภของเรา จักสำเร็จประโยชน์ด้วยกันทั้งสองฝ่าย
พระเจ้าธรรมโสณฑกราชได้ทรงฟังดังนั้น จึงทรงพระดำริว่า ในสังสารวัฏอันมีที่สุดเบื้องต้นและเบื้องปลายมิได้ปรากฏนี้ ถ้าเปล่าจากธรรมสามัคคีความพร้อมเพรียงแห่งธรรม คือ มิได้มีพระธรรมสำหรับโลกแล้ว สัตว์ทั้งหลายก็มิได้มีความปรารถนาที่จะฟัง จะมีแต่กระทำปาณาติบาต อทินนาทาน และประพฤติกามมิจฉาจารกล่าวมุสาเสพย์สุราเมรัยเป็นต้น บางพวกก็จะทำแต่อกุศลต่างๆ คือ ฆ่าสุกรฆ่าแพะแกะและฆ่าเนื้อผ่านก เปรียบดุจดังว่าทารกทั้งหลายของชาวบ้านที่มิได้รู้จักการที่เป็นบุญและบาป การที่สัตว์ทั้งหลายเป็นไปดังนี้ ก็เพราะมิได้สดับฟังพระสัทธรรมนั้น อนึ่งสัตว์ทั้งหลายที่ร้องไห้รักกันอยู่ในสังสารวัฏ คือบุตรธิดาเป็นต้นร้องไห้ถึงบิดามารดา ๆ ร้องไห้เศร้าโศกถึงบุตรธิดาเป็นต้น ถ้าจะประมาณน้ำอัสสุชลก็มากกว่าในมหาสมุทร์ทั้งสี่ เมื่อนรชนผู้มีเมธาอันดีมามีความระลึกรู้ว่า พระสัทธรรม เป็นสิ่งที่จะนำมาซึ่งผลและอานิสงส์อันยิ่งใหญ่ พึงบริจาคทรัพย์เพราะเหตุจะรักษาร่างกายของตน หรือบริจาคร่างกายเพราะเหตุจะรักษาชีวิตของตนไว้ หรือบริจาคชีวิตของตนเสียเพราะเหตุที่จะรักษาพระสัทธรรมไว้ หรือบริจาคทั้งทรัพย์ทั้งกายทั้งชีวิต เพื่อจะได้สดับฟังพระธรรมที่มีผลอานิสงส์อันยิ่งใหญ่ เพราะฉะนั้นการนี้เราควรจะสละชีวิตร่างกายของเราให้เป็นอาหารแก่มหายักษ์ เพื่อจะได้สดับฟังพระสัทธรรมให้สมดังความปรารถนา
เมื่อพระเจ้าธรรมโสณฑกราช ทรงพิจารณาเห็นเหตุดังนี้ จึงตรัสว่า ข้าแต่มหายักษ์ผู้มีอานุภาพ เราจะยอมทำตามถ้อยคำของท่าน ให้เป็นการสำเร็จประโยชน์ด้วยกันทั้งสองฝ่าย ตรัสดังนี้แล้ว ก็เสด็จไปบนบรรพตทรงยืนอยู่ยอดภูเขาแล้ว มีพระราชดำรัสตรัสประกาศว่า ข้าแต่หมู่เทพยดาทั้งหลายผู้เจริญ ขอเทพยเจ้าทั้งปวงจงสดับคำของข้าพเจ้าไว้เป็นทิพย์พยาน ข้าพเจ้าจะสละร่างกายพร้อมทั้งชีวิต ให้เป็น/*253อาหารแก่มหายักษ์เพื่อประโยชน์จะฟังพระธรรมในกาลนี้ จะได้ปรารถนามนุษย์สมบัติและสวรรค์สมบัติ และพรหมสมบัติ และสาวกสมบัติ และปัจเจกพุทธสมบัติ และสมบัติท้าวจตุโลกบาล และจักรวัติสมบัติและฉกามาพจรสมบัติ และสมบัติในพรหมโลก ๑๒ ชั้นฟ้า ก็หามิได้โดยแท้ การที่ข้าพเจ้าสละร่างกาย และชีวิตให้เป็นทานแก่มหายักษ์ประสงค์จะสดับพระสัทธรรมในครั้งนี้ โดยปรารถนาจะได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้า อันตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณ เพื่อจะเปลื้องตนและขนสัตว์ให้พ้นจากตุรโอฆสงสาร ในอนาคตกาลภายภาคหน้า ขอเทพยดาทั้งหลาย จงเป็นทิพย์พยานของข้าในกาลนี้
ในลำดับนั้น ท้าวโกสีย์ยักษ์แปลงจึงกล่าวว่า ดูกรมหาราช ท่านจงโดดลงมาโดยอากาศ ทำตนให้ตกลงตรงเข้าในปากเราในกาลนี้ พระเจ้าธรรมโสณฑกราชจึงตรัสว่า ข้าแต่มหายักษ์ เราบริจาคชีวิตของเรากับทั้งราชสมบัติของเราให้แก่ท่าน เพื่อประโยชน์จะฟังพระสัทธรรมของท่าน เพราะฉะนั้นท่านจงรีบแสดงธรรมให้เราฟังธรรมโดยเร็วพลันในกาลนี้ มีพระธาชดำรัสดังนี้แล้ว ก็มีพระราชหฤทัยประกอบด้วยปีติโสมนัส จึงโดดลงมาจากยอดบรรพตโดยทางนภากาศ
ในกาลนั้น ท้าวสักกเทวราชยักษ์แปลง ไม่สามารถจะดำรงเพศเป็นยักษ์อยู่ได้ ก็กลายเพศเป็นท้าวสหัสสนัยเทวราช เหาะขึ้นไปรับองค์พระเจ้าธรรมโสณฑกราชด้วยพระพาหาแผ่สัมผัสทิพย์ให้ถูกต้องประคองไว้แนบพระอุระประเทศ อุ้มเหาะไปยังดาวดึงส์เทวสถาน ครั้นถึงจึงวางพระเจ้าธรรมโสณฑกราช ให้นิสีทนาการเหนือบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ณ ภายใต้ปาริฉัตกรุกขมูลแล้ว ก็บูชาด้วยเครื่องสักการะมีมาลาและของหอมทิพย์เป็นต้น เมื่อจะแสดงธรรมให้พระเจ้าโสณฑกราชฟัง จึงกล่าวพระคาถาว่า
อนิจฺจา วต สงฺขารา
อุปฺปาทวยธมฺมิโน
อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ
เตสํ วูปสโม สุโข
อนิจฺจา สพฺพสงฺขารา
ยทา ปฺาย ปสฺสติ
อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข
เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา
ความว่า สังขารทั้งหลายเป็นของไม่เที่ยง มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เมื่อเกิดขึ้นเป็นรูปกายแล้วก็ดับไป ความระงับสังขารเสียได้นั้นเป็นความสุข บุคคลมาพิจารณาเห็นว่าสังขารทั้งปวง/*254ไม่เที่ยง ด้วยปัญญาในกาลใด ผู้พิจารณาเห็นนั้น ก็ย่อมเหนื่อยหน่ายในทุกข์เมื่อนั้น การที่มีความหน่ายในทุกข์นี้เป็นหนทางแห่งความบริสุทธิ์
เมื่อท้าวสักกเทวราชแสดงธรรมเทศนา แก่พระเจ้าธรรมโสณฑกราชดังนี้แล้ว จึงแสดงทิพย์สมบัติในเทวโลกให้พระเจ้าธรรมโสณฑกราชทอดพระเนตร แล้วจึงมีเทวดำรัสว่า ดูกรมหาราช ความปรารถนาของท่านได้สำเร็จถึงที่สุดแล้ว คือท่านปรารถนาจะทรงสดับพระธรรมเทศนา บัดนี้เราก็ได้แสดงธรรมิกถาให้ท่านฟังแล้ว ท่านจงมนสิการทำไว้ในใจให้มั่นคงเถิด ครั้นท้าวสักกเทวราชตรัสดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงสรรเสริญพระเจ้าธรรมโสณฑกราชให้ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสว่า ดูกรมหาราช ตัวท่านจักได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าในโลก ทรงพระนามว่าโคดมสมดังความปรารถนาของท่าน แล้วจักเป็นนายกผู้นำสัตว์ให้พ้นจากโอฆสงสาร ได้บรรลุพระอมตมหานิพพานเป็นที่สุด บัดนี้ พระองค์จงลงไปในมนุษย์โลก เสวยราชสมบัติโดยทศพิธราชธรรมจรรยาไม่เนิ่นช้าเท่าใด ต่อไปในอนาคตกาลภายหน้า ท่านก็จักได้ตรัสเป็นพระพุทธสัพพัญญูในโลกนี้ ท้าววชิรปาณีตรัสดังนี้แล้ว ก็พาพระเจ้าธรรมโสณฑกราชลงมาจากเทวโลก แล้วให้ประดิษฐานครองราชสมบัติอยู่ในเมืองพาราณสี เมื่อจะประสาทพรให้เกิดความสวัสดีมีอายุยืนยาว จึงกล่าวพระคาถาว่า
ยาว ติฏฺนฺติ เสเลนฺโต
จนฺทสุริยา วิโรจนฺติ
ตาว ติฏฺติ โส ราชา
รชฺชํ ปาเลตุ สพฺพทา
ความว่า บรรพตอันแล้วด้วยศิลามีนามว่าสิเนรุคิรี ยังประดิษฐานอยู่ในโลกนี้ตราบใด พระจันทร์พระอาทิตย์ทั้งสอง ยังส่องโลกให้สว่างไสวอยู่ตราบใดก็ดี พระองค์จงเสวยราชย์รักษาแว่นแคว้นราชธานีอยู่ทุกเมื่อสิ้นกาลตราบนั้นเทอญ
ท้าวสักกเทวราชประสาทพรด้วยประการดังนี้แล้ว จึงตรัสสอนพระเจ้าธรรมโสณฑกราชให้ตั้งอยู่ในพระอัปปมาทกรรมแล้วนิวัฒนาการกลับยังเทวโลกเข้าสู่เวชยันตวิมาน
ฝ่ายพระเจ้าธรรมโสณฑกราชนั้น ก็ทรงบำเพ็ญบุญญาภิสมภารมีทานบริจาคเป็นต้น ครั้นทำลายขันธ์สิ้นพระชนม์ ก็ขึ้นไปบังเกิดในดุสิตเทวพิภพ
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมนราศภผู้ศาสดา ทรงนำเรื่องในอดีตกาลมาตรัสเทศนาดังนี้แล้วจึงทรงประกาศอริยสัจจกถา เมื่อจบพระอริยสัจจเทศนาครั้งนั้นเทพยดาและมนุษย์ทั้งหลายมากด้วยกัน ต่างได้บรรลุธรรมาภิสมัยมีพระโสดาเป็นต้น สมเด็จพระทศพลจึงประชุมชาดกว่า พระราชมารดาในครั้งนั้นครั้นกลับชาติมาคือพระมหามายาพุทธมารดาในกาลนี้ พระราชบิดาในครั้งนั้นกลับชาติมา คือพระเจ้าสุทโธทนมหาราชพุทธบิดาในกาลนี้ ท้าววชิรปาณีสักกเทวราชในครั้งนั้นกลับชาติมา คือพระพิมพายโสธราในกาลนี้ ราชบริษัททั้งหลายในครั้งนั้นกลับชาติมา คือพุทธบริษัทในกาลนี้ พระยาธรรมโสณฑกราชในครั้งนั้นกลับชาติมา คือพระตถาคตนี้และท่านทั้งหลายจงทรงจำชาดกไว้ตถาคตแสดงมาในกาลนี้
จบธรรมโสณฑกชาดก
๑๙. สุทัสนชาดก
/*256อตีเต พาราณสินคเร เอโก เสฏฺี ปติวสติ
ในอดีตกาลล่วงแล้ว มีเศรษฐีผู้หนึ่งอยู่ในพระนครพาราณสี ครั้งนั้นพระบรมโพธิสัตว์เจ้าเกิดในตระกูลเศรษฐีนั้นในกาลเมื่อพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ มีพระเถรเจ้าองค์หนึ่ง ท่านปรารถนาจะกระทำความสงบสงัดกายวาจาใจจึงเข้าไปอาศัยอยู่ในประเทศราวป่า ครั้งนั้นพระบรมโพธิสัตว์เจ้ามีธุระส่วนตนเข้าไปสู่อรัญประเทศเที่ยวแลดูไปข้างโน้นบ้าง ข้างนี้บ้าง ได้เห็นพระเถรเจ้าองค์นั้น ท่านมีอินทรีย์สงบระงับก็เกิดจิตเลื่อมใส จึงเข้าไปใกล้ ถวายนมัสการแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง จึงเจรจาปราศรัยกะพระเถรเจ้าว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ พระผู้เป็นเจ้าอยู่ในอรัญประเทศนี้หรือพระเจ้าข้า พระเถรเจ้าจึงตอบว่า ดูกรอุบาสกอาตมาอยู่ไนอรัญประเทศนี้ พระบรมโพธิสัตว์เจ้าจึงรำพึงในใจว่า คราวนี้สมควรที่เราจะกระทำบุญกุศลแล้ว ก็ละการงานของตนเสีย สร้างบรรณศาลากระทำที่สำหรับจงกรมขุดบ่อน้ำขนทรายมาเรี่ยรายลงโดยรอบบริเวณ กระทำสถานที่นั้นให้บริบูรณ์ไปด้วยเครื่องสักการบูชาต่าง ๆ มีเทียนและธูปและของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นแล้ว ถวายวิหารทานอันสรรพไปด้วยเครื่องบริขารทั้งปวงแล้ว นิมนต์พระเถรเจ้าให้เข้าอยู่ในบรรณศาลานั้นเสร็จแล้ว ก็ถวายนมัสการลากลับเข้าไปสู่บ้าน
จำเดิมแต่พระบรมโพธิสัตว์เจ้า ได้เข้าไปใกล้พระเถรเจ้าแล้ว ก็ได้ถวายไตรจีวร ถวายบิณฑบาต ถวายสรรพขาทนิยาหารและรองเท้าไม้เท้า และตุ่มเล็กตุ่มใหญ่และประทีปและเตียงตั้งเครื่องปูลาด และเบญจโครสแก่พระเถรเจ้า
/*257เมื่อพระเถรเจ้าจะกระทำอนุโมทนาจึงกล่าวเป็นพระคาถาว่า
อนฺนโท พลโท โหติ
วตฺถโท โหติ วณฺณโท
ยานโท สุขโท โหติ
ทีปโท โหติ จกฺขุโท
แปลว่า ผู้ที่ได้ให้ข้าวปลาอาหารแก่บุคคลอื่น ได้ชื่อว่าเป็นผู้ให้กำลัง ให้ผ้านุ่งห่ม ได้ชื่อว่าให้พรรณสีกาย ให้ยานเครื่องที่เป็นประโยชน์แก่การไป ได้ชื่อว่าให้ความสุข ให้ประทีปแสงสว่าง ได้ชื่อว่าให้ดวงตา ดังนี้ ฯ พระบรมโพธิสัตว์เจ้าได้ถวายสรรพบริขารแก่พระเถรเจ้าแล้ว ก็ปลูกต้นไม้มีหนามไว้ ณ ภายนอกบริเวณบรรณศาลาแล้ว ปลูกต้นตาลเป็นแถวในภายในบริเวณบรรณศาลา
พระโพธิสัตว์เจ้านิมนต์พระเถรเจ้าให้อยู่จำพรรษาแล้ว ส่วนตนก็รักษาอุโบสถศีลในวัน ๑๔ ค่ำบ้าง ๑๕ ค่ำบ้าง ครั้นออกพรรษาแล้ว พระบรมโพธิสัตว์เจ้าก็พาพระเถรเจ้าเข้าไปสู่บ้าน นิมนต์ให้นั่งเหนืออาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว ก็ฟังพระธรรมเทศนาแล้วถวายบิณฑบาตถวายผ้าคู่หนึ่งแก่พระเถรเจ้า พระบรมโพธิสัตว์เจ้าได้อุปฐากพระเถรเจ้ากระทำกองการกุศลอยู่จนตลอดอายุ ครั้นถึงคราวสิ้นอายุจุติจากมนุษย์โลก แล้วไปบังเกิดในสวรรค์เทวโลกพระบรมโพธิสัตว์เจ้านั้นได้เสวยสมบัติในเมืองสวรรค์ อันพร้อมไปด้วยอายุก็เป็นทิพยศก็เป็นทิพ ดุริยางตนตรีมีอายุ ๕ ประการ กับทั้งการฟ้อนรำขับร้องก็ล้วนเป็นของทิพแต่ละอย่างๆ เล่นสำราญอยู่ในเมืองสวรรค์สิ้นกาลนาน ครั้นสิ้นอายุอันเป็นทิพจุติจากสวรรคเทวโลกแล้วได้มาบังเกิดเป็นพระเจ้าบรมจักรพรรดิ์ ทรงพระนามพระเจ้าสุทัสนมหาราช เสวยสิริราชสมบัติอยู่ในกุสาวดีราชธานีมหานคร
พระเจ้าสุทัสนมหาราชนั้น บริบูรณ์ไปด้วยรัตนะ ๗ ประการ คือ จักกรัตน จักรแก้ว หัตถีรัตน ช้างแก้ว อัสสรัตน ม้าแก้ว อิตถีรัตน นางแก้ว มณิรัตน ดวงแก้วมณี คหบดีรัตน ขุนคลังแก้ว ปรินายกรัตน ขุนพลแก้ว
มีคำกลางถามขึ้นมาว่า รัตน ๗ ประการนี้มาจากสถานที่ใด มีคำวิสัชนาว่า จักรแก้วมาจากมหาสมุทร ช้างแก้วมาจากตระกูลช้างฉัททันท์ ม้าแก้วมาจากตระกูลม้าวลาหก นางแก้วมาจากอุตรกุรุทวีป ดวงแก้วมณีมาจากวิบุลบรรพต ขุนคลังแก้วเกิดขึ้นในกุสาวดีราชธานีนั้น ขุนพลแก้วมาจากชมพูทวีป รัตน ๗ ประการเหล่านี้ มาจากที่นั้น ๆ แล้วมา/*258ปรากฏในกุสาวดีราชธานีมหานคร ฯ สมบัติเหล่านี้เกิดมีขึ้นแก่พระเจ้าสุทัสนมหาราชด้วยผลกรรมอะไร ฯ ปราสาทถึงแปดหมื่นสี่พันปราสาทกับทั้งเรือนคลัง ได้บังเอิญมีขึ้นด้วยผลอันไหลมาจากการถวายบรรณศาลาน้อยหลังหนึ่ง ดวงแก้วมณีโชติถึงแปดหมื่นสี่พันดวงได้เกิดขึ้นด้วยอานิสงส์ที่ถวายประทีปดวงหนึ่ง พระราชบุตรถึงแปดหมื่นสี่พันองค์ ได้เกิดมีขึ้นด้วยอานิสงส์ที่ถวายไม้เท้าต้นหนึ่ง พระราชบุตรทั้งหลายแต่ละองค์ ๆ ล้วนแกล้วกล้าสามารถจะย่ำยีเสนาของปรปักษ์ให้ย่อยยับถึงซึ่งความชนะวิเศษตลอดชมพูทวีป สรรพสิ่งทั้งปวงอย่างละแปดหมื่นสี่พัน ได้เกิดมีแก่พระเจ้าสุทัสนมหาราชนั้น ด้วยอานิสงส์วัตถุทานที่ได้ถวายพระเถรเจ้าแต่ละสิ่ง ๆ
อัสดรถึงแปดหมื่นสี่พันม้า ได้เกิดมีขึ้นด้วยอานิสงส์ที่ถวายเครื่องปูลาดอันหนึ่ง เรือนคลังอันเต็มไปด้วยวัตถาภรณ์มีประการต่าง ๆ ได้เกิดมีขึ้นด้วยอานิสงส์ที่ถวายไตรจีวรและผ้าทั้งหลายคือผ้าโกไสยพัสตร์ ผ้ากัปปาสิกพัสตร์ ผ้านิลกัมพล ผ้ารัตกัมพล ผ้าเหล่านี้ได้มีแล้วในกุสาวดีราชธานีมหานคร หม้ออันเต็มไปด้วยทรัพย์ ที่บุคคลฝังไว้ทั้งหลายถึงแปดหมื่นสี่พันหม้อ ได้เกิดมีขึ้นด้วยอานิสงส์ที่ถวายตุ่มใหญ่ ฉางอันเต็มไปด้วยข้าวเปลือกถึงแปดหมื่นสี่พันได้เกิดมีขึ้น ด้วยอานิสงส์ที่ถวายบิณฑบาตทาน เบญจโครสมีรสอร่อยถึงแปดหมื่นสี่พัน ได้เกิดมีขึ้นด้วยอานิสงส์ที่ถวายเบญจโครส บ่ออันเต็มไปด้วยรัตน ๗ ประการถึงแปดหมื่นสี่พันได้เกิดมีขึ้นด้วยอานิสงส์ที่ได้ถวายบ่อ ๆ หนึ่ง พระราชอุทยานอันพร้อมไปด้วยสระโบกขรณีถึงแปดหมื่นสี่พัน ได้เกิดมีขึ้นด้วยอานิสงส์ถวายสวน โภชนาหารอันเป็นทิพประกอบไปด้วยโอชารสถึงแปดหมื่นสี่พัน ได้เกิดมีขึ้นด้วยอานิสงส์ที่ได้ภัตตาหารกำแพง ๓ ชั้น ชั้นหนึ่งล้วนแล้วไปด้วยทองคำ ชั้นหนึ่งล้วนแล้วไปด้วยเงิน ชั้นหนึ่งล้วนแล้วไปด้วยทับทิม ชั้นหนึ่งล้วนแล้วไปด้วยแก้วประพาฬ ขั้นหนึ่งล้วนล้วนไปด้วยแก้วมณี ชั้นหนึ่งล้วนแล้วไปด้วยแก้วมรกต ชั้นหนึ่งล้วนแล้วไปด้วยรัตน ๗ ประการ ได้เกิดมีขึ้นด้วยอานิสงส์ที่ได้ปลูกต้นไม้มีหนามล้อม ณ ภายนอกบริเวณบรรณศาลา กำแพงแล้วไปด้วยต้นตาล ๗ ชั้น ชั้นหนึ่งเป็นต้นตาลทองคำ ชั้นหนึ่งเป็นต้นตาลเงิน ชั้นหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วทับทิม ชั้นหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วมรกต ชั้นหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วประพาฬ ชั้นหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วผลึก ชั้นหนึ่งเป็นต้นตาลรัตน ๗ ประการ ใบตาลนั้นบางใบเป็นทองคำ บางใบเป็นเงิน บางใบเป็นแก้วทับทิม บางใบเป็นแก้วประพาฬ บางใบเป็นแก้วมณี บางใบเป็นแก้วมรกต บางผลเป็นแก้วผลึก บางผลเป็นแก้วมรกต บางผลเป็นแก้วรัตน ๗ ประการ ผลแห่ง/*259ต้นตาลนั้น บางผลเป็นทองคำ บางผลเป็นเงิน บางผลเป็นแก้วทับทิม บางผลเป็นแก้วประพาฬ บางผลเป็นแก้วผลึก บางผลเป็นแก้วมรกต บางผลเป็นแก้วรัตน ๗ ประการ บรรดาใบและผลของต้นตาลทั้งปวงย่อมรุ่งเรืองปรากฏ เมื่อถูกต้องลมอ่อนๆ รำเพยพัดก็หวั่นไหวบันลือเสียงดุจสำเนียงเบญจางคดุริยดนตรีฉะนั้น ทั้งนี้ได้เกิดมีขึ้นด้วยอานิสงส์ที่ได้ปลูกต้นตาลถวายพระเถรเจ้า
ในกาลนั้น บรรดามนุษย์ทั้งหลายที่อยู่ในกุสาวดีราชธานีนั้น บางพวกก็บริโภคอาหาร บางพวกก็เล่น บางพวกก็ฟ้อนรำ บางพวกก็ขับร้อง บางพวกก็ปรบหัตถ์ บางพวกก็โลดเต้น บางพวกก็รื่นเริงบันเทิงใจอยู่เป็นสุขเกษมสำราญ กุสาวดีราชธานีนั้นกึกก้องไปด้วยเสียงช้างเสียงม้าเสียงรถเสียงบัณเฑาะว์เสียงมโหรธึก เสียงกลองดุจแผ่นดินจะแตกพังทำลาย ฉะนั้น กุสาวดีธานีนั้นเป็นพระนครใหญ่ เป็นราชธานีอุดมสมบูรณ์ไปด้วยรัตน ๗ ประการ พระเจ้าสุทัสนมหาราชเสวยสิริราชสมบัติอยู่พระนครกุสาวดีราชธานีนั้น พระองค์ถึงพร้อมไปด้วยพระเดชานุภาพเป็นอันมาก และบริบูรณ์ไปด้วยพระคลังทองเป็นอันมาก เบิกบานพระราชหฤทัยอยู่ด้วยดุริยางคดนตรีประโคมขับอยู่เป็นนิจกาล เพราะเหตุนั้นโบราณาจารย์เจ้าจึงได้กล่าวประพันธ์ไว้เป็นพระคาถาว่า
โย อนฺนปานํ วตฺถยานํ
มาลฺจ คนฺธวิเลปนฺจ
เสยฺยํ อาวาสํ ปทีปฺจ
อิตฺถิปุริโส อิธ ลภติ
แปลว่า สตรีบุรุษคนใดได้ให้ข้าวน้ำผ้านุ่งยวดยานระเบียบดอกไม้ของหอมเครื่องลูบทา และที่นอนที่อยู่และประทีปไว้แล้วในกาลปางก่อน สตรีบุรุษนั้นย่อมได้ในอัตตภาพนี้ ดังนี้
ด้วยผลพระกุศลที่พระเจ้าสุทัสนมหาราช ได้ถวายวิหารทานนั้น พระองค์มีพระชนมายุเท่าไร ฯ พระเจ้าสุทัสนมหาราชนั้น พระองค์เป็นกุมารเล่นอยู่แปดหมื่นสี่พันปี ตั้งอยู่ในที่เป็นอุปราชแปดหมื่นสี่พันปี เป็นบรมกษัตริย์อยู่แปดหมื่นสี่พันปี ประพฤติพรหมจรรย์อยู่แปดหมื่นสี่พันปี พระองค์เสวยสิริราชสมบัติเป็นพระเจ้าบรมจักรพรรดิมีพระชนมายุยืนนาน รวมพระชนมายุเข้าด้วยกันทั้งสี่กาลได้สามแสนสามหมื่นหกพันปี อายุประมาณของพระเจ้าสุทัสนมหาราชเพียงเท่านี้ พระชนกชนนีจะได้ประทานให้ก็หามิได้ เป็นผลพระกุศลที่พระองค์ได้ถวายบรรณศาลาหลังหนึ่งแก่พระเถรเจ้า เพราะฉะนั้นโบราณาจารย์เจ้าจึงได้กล่าวไว้เป็นพระคาถาดังนี้ว่า
สทฺธาปุพฺพงฺคมํ ทานํ
อปฺปํ กิฺจิปิ เย กตํ
ปสนฺนา ตีสุ กาเลสุ
ลภนฺติ ติวิธํ สุขํ
สุขมานุสํ ยํ เหติ
สคฺเคสุ จ ปรํ สุขํ
ตโต จ นิพฺพานสุขํ
สพฺพทาเนน ลภติ
แปลว่า ชนทั้งหลายใดมีศรัทธาเป็นเบื้องหน้า มีจิตผ่องใสในกาลทั้งสามแล้ว ได้กระทำทานน้อยก็ดีมากก็ดี ชนทั้งหลายนั้นย่อมได้ซึ่งความสุขสามประการ คือผลทานนั้นย่อมให้ความสุขซึ่งเป็นของมนุษย์ และย่อมให้ความสุขในสวรรค์เทวโลกอันยิ่งขึ้นไปกว่าความสุขซึ่งเป็นของมนุษย์ และย่อมให้ความสุขคือพระนิพพานอันยิ่งขึ้นกว่าความสุขในสวรรค์เทวโลกนั้น สาธุชนย่อมได้ความสุขสามประการด้วยสรรพทานด้วยประการฉะนี้
บุคคลที่ได้กระทำวิหารทาน ย่อมรื่นเริงบันเทิงใจอยู่ตลอดกาลทั้งปวง ครั้นจุติไปบังเกิดยังสวรรค์เทวโลกแล้ว ย่อมได้เสวยสมบัติซึ่งเป็นผลอานิสงส์ใหญ่ เหมือนอย่างพระเจ้าสุทัสนมหาราชในพระนครกุสาวดีราชธานีฉะนั้น
พระบรมโพธิสัตว์เจ้ากระทำกรรมซึ่งเป็นบุญกุศลมีประการเป็นอันมาก ครั้นถึงสิ้นพระชนมายุจุติจากมนุษย์โลกนี้แล้ว ก็ไปบังเกิดในวิมานทองในดาวดึงสเทวโลก มีนางอัปสรแวดล้อมเป็นบริวาร ส่วนประชุมชนหมู่ใหญ่ชาวพระนครทั้งปวงได้กระทำกรรมเป็นกุศล ครั้นถึงความสิ้นชีพวายชนม์ก็พากันไปบังเกิดในสวรรค์เทวโลก
เพราะเหตุนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์จึงได้ประทานพระธรรมเทศนาไว้เป็นบาทพระคาถาว่า
สาธโว สุขกามา เย
ปฏฺเตฺวา สคฺคโมกฺขมคฺคํ
ทานํ ทตฺวา สามคฺคิยา
จุตา คจฺฉนฺติ เต สคฺคํ
แปลว่า สาธุสัตบุรุษทั้งหลายใด มุ่งหมายความสุขปรารถนาหนทางสวรรค์นิพพานแล้ว จงพร้อมเพรียงกันบริจาคทานเถิด สาธุชนทั้งหลายนั้น ครั้นจุติจากมนุษย์โลกแล้ว ย่อมได้ไปบังเกิดสุคติโลกสวรรค์ ด้วยประการดังนี้
จบสุทัสนชาดก
๒๐. วัฏฏังคุลีราชชาดก
/*261เอวํ เม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺทิกสฺส อาราเม เตน โข ปน สมเยน ปสฺเสนทิโกสโล ราชา ตสฺมึ นคเร รชฺชํ กาเรสิ
ในชาดกนี้ มีคำพระอานนทเถรเจ้ากล่าวไว้ในเบื้องต้นว่า พระสูตรนี้ข้าพเจ้าชื่อว่าอานนท์ ได้ฟังมาในที่เฉพาะพระพักตร์สมเด็จพระผู้มีพระภาคโดยอาการอย่างนี้ เมื่อพระอานนท์เถรเจ้ากล่าวปฏิญาณตนให้พ้นจากสยัมภูวิสัยดังนี้แล้ว จึงกล่าวนิทานวจนะเป็นลำดับไปว่า
เอกํ สมยํ สมัยครั้งหนึ่ง สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ซึ่งเป็นอารามที่อนาถปิณฑิกโสดาบันสร้างถวาย อาศัยเมืองสาวัตถีมหานครเป็นที่โคจรทรงบาตร
ในกาลนั้น พระเจ้าปัสเสนทิโกศลราช เสด็จเถลิงถวัลยรัชในเมืองสาวัตถีนั้นโดยทศพิธราชธรรมประเพณี ทรงปกครองไพร่ฟ้าประชาราษฎร์ด้วยการงดเว้นราชทัณฑ์และศัสตราเครื่องประหาร ห้ามมิให้ลงอาชญามีทรมานและฆ่าตีเป็นต้น และทรงสงเคราะห์ประชาชนชาวพระนครด้วยสังคหะวัตถุ ๔ ประการ พระเจ้าปัสเสนทิโกศลราชนั้น ครั้นเวลาเย็นก็ให้ราชบุรุษเชิญเครื่องสักการบูชามีมาลาและของหอมเป็นต้น เสด็จไปสู่พระวิหารเชตวันเพื่อจะทรงฟังพระธรรมเทศนา ทรงประพฤติดังนี้เป็นนิตยกาลโดยลำดับมามิได้ขาด
อยู่มาวันหนึ่งสมเด็จพระบรมโลกนาถทรงพิจารณาดูสัตว์โลกด้วยพุทธจักษุญาณในเวลาปัจจุบันสมัย ได้ทอดพระเนตรเห็นสัตว์พุทธเวไนย ที่ควรจะทรงทรมานให้ได้สำเร็จมรรคผล ครั้นเวลาเช้าสมเด็จพระทศพลก็เสด็จจากคันธกุฏี ทรงกระทำสรีรกิจตามพระพุทธประเพณีสำเร็จแล้ว ทรงผ้าสุคตจีวรพระกรทรงบาตร เสด็จพุทธลีลาศไป ณ ที่นั้นแต่ลำพังพระองค์เดียว แล้วทรงแสดงธรรมเทศนา ให้เวไนยสัตว์ผู้นั้นได้ดำรงอยู่ในพระโสดาปัตติผล ยังมิทันที่จะเสด็จกลับมาสู่พระวิหาร
/*262ในกาลนั้น พระเจ้าปัสเสนทิโกศลพร้อมด้วยราชบริพารให้ราชบุรุษเชิญเครื่องสักการบูชาแล้ว เสด็จไปยังพระเชตวันในเพลาสายัณหสมัย เพื่อพระราชประสงค์จะทรงสดับพระธรรมเทศนา ครั้นถึงพระเชตวันมิได้เห็นองค์สมเด็จพระศาสดา ก็มีพระทัยประกอบไปด้วยความโทมนัส จึงมีพระราชดำรัสว่า น่าสังเวชนักพระเชตวันมหาวิหารนี้ มาว่างเปล่าจากพระสัพพัญญูพุทธเจ้าเสียแล้ว ยังเหลืออยู่แต่พระเชตวัน อนึ่งความปรารถนาของเราที่ตั้งใจมาในกาลนี้ ก็เป็นอันขาดสูญไปไม่สมดังความปรารถนา มีพระราชดำรัสดังนี้แล้ว ก็เกิดวิปฏิสารีมีความเดือดร้อนในพระหฤทัย จึงทรงบูชาพระพุทธอาสน์อันเป็นที่ประทับของพระพุทธองค์ ด้วยเครื่องสักการทั้งหลายมีประทีปธูปเทียนและมาลาของหอมเป็นต้น ที่พระองค์ได้ทรงจัดมาแล้วนั้น ครั้นบูชาแล้วก็เสด็จกลับเข้าสู่พระนครสาวัตถี ในเพลาราตรีคืนวันนั้น พระเจ้าปัสเสนทิโกศลทรงรำพึงถึงพระศาสดาเป็นอารมณ์ เสด็จเข้าผู่ที่บรรทมก็มิได้หลับตลอดราตรี ครั้นรุ่งเช้า จึงมีรับสั่งให้หาอำมาตย์และพราหมณ์คฤหบดีเข้ามาเฝ้า แล้วมีพระราชดำรัสว่า ดูกรท่านทั้งหลายผู้เจริญ ขึ้นชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั้น เป็นผู้ประกอบไปด้วยพระมหากรุณาอันใหญ่ยิ่ง จะได้เสด็จอยู่ประจำในที่อันเดียวหามิได้ เพราะเหตุว่า เมื่อสัตว์ทั้งหลายซึ่งเป็นพุทธเวไนย ที่ควรจะทรงทรมานให้ได้สำเร็จมรรคผลมีอยู่ ณ ที่ใด ก็ย่อมเสด็จไปในที่นั้น แล้วทรงทรมานให้สำเร็จมรรคผลตามบูรพวาสนา แม้ถึงพระพุทธเจ้าผู้เป็นบรมศาสดาของเราทั้งหลาย พระองค์ก็ทรงพระมหากรุณาอันยิ่งใหญ่เหมือนกัน แต่เรานั้นปรารถนาจะเข้าไปใกล้พระรัตนตรัยเป็นนิตยกาล ถ้าหากว่าพระพุทธองค์เสด็จทรงทรมานเวไนยสัตว์เสียในที่อื่นไซร้ วัตตปฏิบัติของเราก็จะขาดไปเพราะประโยชน์ของผู้อื่น เพราะเหตุนั้น เมื่อพระบรมศาสดาของเราทั้งหลายเสด็จกลับมา เราจะไปเฝ้าทูลขออนุญาตสร้างพระพุทธปฏิมากรไว้ กระทำให้เป็นรูปเปรียบแทนพระองค์ ในเวลาเมื่อเสด็จไปทรมานเวไนยสัตว์ในที่อื่น เราทั้งหลายจะได้กระทำสักการบูชาให้สมประสงค์เป็นนิตยกาล
อำมาตย์ราชบริษัททั้งหลาย ไต้ฟังพระราชดำรัสดังนั้นต่างก็มีจิตชื่นบานโสมนัส จึงพร้อมกันกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทวราช ที่พระองค์ทรงพระราชดำรัสนี้ชอบแล้ว ถ้าแม้ได้รับพระบรมพุทธานุญาต สร้างพระพุทธปฏิมากรขึ้นได้สมดังพระราชประสงค์แล้ว ก็จะเป็นคุณเป็นประโยชน์แก่สรรพสัตว์สิ้นกาลนาน ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็จักได้พากันกระทำสัมมานะสักการะโดยควรแก่กำลังความสามารถ ขอเชิญสมมติเทวดาเจ้าเสด็จไปเฝ้าพระบรมโลกนาถ ทูลขอพระพุทธานุญาตดังพระราชดำรินี้เถิด พระพุทธเจ้าข้า
/*263ในลำดับนั้น พระเจ้าปัสเสนทิโกศลราชทรงทราบว่า สมเด็จพระบรมศาสดาเสด็จกลับมาประทับอยู่ ณ พระเชตะวันวิหาร ครั้นรุ่งเช้าเวลาสายัณหสมัย จึงให้ราชบุรุษเชิญเครื่องนมัสการมีมาลาของหอมเป็นต้น แล้วเสด็จไปยังพระเชตุพน พร้อมด้วยเสนามาตย์ราชบริพาร ครั้นถึงจึงกระทำสักการบูชาสมเด็จพระศาสดาจารย์ ด้วยเครื่องสักการะทั้งหลายมีประทีปธูปเทียนเป็นต้น แล้วทรงประทับ ณ ที่อันควรข้างหนึ่ง ครั้นทรงประทับโดยปรกติแล้ว จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ เวลาวันวานนี้หม่อมฉัน พร้อมด้วยชาวเมืองสาวัตถีพากันมาเฝ้าพระผู้มีพระภาค ครั้นมาถึงพระเชตวันไม่เห็นพระพุทธองค์เสด็จประทับอยู่ ต่างก็พากันเกิดวิปฏิสารีเดือดร้อนรำคาญ ว่าพระเชตวันว่างเปล่าจากพระสัพพัญญูพุทธเจ้าเสียแล้ว จึงพากันกระทำอภิวาทน์พระเชตวันอันว่างเปล่าแล้วพากันกลับไปยังที่อยู่ของตน ๆ เพราะเหตุนี้หม่อมฉันมีความปรารถนาจะสร้างพระพุทธปฏิมากร กระทำให้เป็นรูปเปรียบแทนพระพุทธองค์ไว้ในพระวิหาร ชนทั้งหลายที่มีศรัทธาปสันนาการจะได้มากระทำสักการบูชา ในเวลาเมื่อพระพุทธองค์มิได้เสด็จประทับอยู่ในพระเชตวัน ขอพระพุทธองค์ได้ทรงอนุญาตให้หม่อมฉันได้สร้างพระพุทธปฏิมากรสมดังความปรารถนาในกาลนี้เถิด พระพุทธเจ้าข้า
สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ ได้ทรงสดับคำพระเจ้าปัสเสนทิโกศลทูลขอพรดังนั้น จึงมีพระพุทธดำรัสว่า ดูกรบพิตรผู้เป็นมหาราช ที่บพิตรขอนั้นเป็นการดีแล้ว ตถาคตยอมอนุญาตให้สร้างพระพุทธปฏิมากรได้ โดยควรแก่ความปรารถนาทุกประการ
พระเจ้าปัสเสนหิโกศลได้รับพระบรมพุทธานุญาต ก็มีพระหฤทัยอันโสมนัสเบิกบานเป็นที่ยิ่ง ครั้นทรงฟังพระธรรมเทศนาแล้ว ก็กราบถวายบังคมลาพาราชบริษัทคืนเข้าสู่พระราชนิเวศน์ ครั้นเพลารุ่งเช้า จึงมีรับสั่งให้หานายช่างเข้ามาเฝ้า แล้วทรงมอบไม้แก่นจันทร์แดงอันหาค่ามิได้ ให้ไปแกะทำเป็นรูปพระพุทธปฏิมากร ครั้นพระพุทธปฏิมากรสำเร็จแล้ว จึงให้เขียนลวดลายระบายสีอันงามวิจิตรในที่อันควรต่าง ๆ คือพระขนง พระโอษฐ์และพระเกศเป็นต้น แล้วให้เอาผ้ากาสาวพัสตร์อย่างดีมาทำเป็นสบงและจีวรนุ่งห่มพระพุทธปฏิมากรแก่นจันทร์ พระพุทธปฏิมากรนั้นก็งามละม้ายคล้ายองค์พระพุทธสัพพัญญูดูอัศจรรย์
ในกาลนั้น พระเจ้าปัสเสนทิโกศลราช จึงให้สร้างมณฑปอันแล้วไปด้วยแก้ว ๗ ประการ แล้วให้กระทำบุษบกเรือนแก้วอันงามวิจิตรแล้วให้เชิญพระพุทธปฏิมากร/*264ขึ้นสถิตบนบุษบกในท่ามกลางมณฑปนั้น ทรงกระทำสักการบูชาด้วยเครื่องสักการะเป็นอันมาก แล้วเสด็จไปเฝ้าสมเด็จพระผู้มีพระภาค ณ พระเชตวัน พร้อมด้วยเสนามาตย์ราชบริพาร ถวายนมัสการแล้วทูลว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ พระพุทธปฏิมากรนั้น หม่อมฉันได้สร้างทำสำเร็จแล้ว มีพระลักษณะสัณฐานอันงามยิ่งนัก บัดนี้หม่อมฉันให้เชิญประดิษฐานไว้ในบุษบกเรือนแก้ว ขอเชิญเสด็จพระพุทธดำเนินไปทอดพระเนตรเถิด พระพุทธเจ้าข้า
สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ได้ทรงสดับ ก็ทรงรับโดยพระอาการดุษณีภาพ ครั้นรุ่งเช้าก็ทรงแวดล้อมไปด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์ เสด็จพระพุทธดำเนินไปสู่พระราชนิเวศน์ ทรงทอดพระเนตรพระพุทธปฏิมากร อันประดิษฐานอยู่ ณ บุษบกเรือนแก้วอันงามวิจิตรควรจะทัศนาการ
ในขณะนั้น พระพุทธปฏิมากรเห็นสมเด็จพระบรมศาสดาจารย์เสด็จมาก็มีอาการประดุจดังคิดว่า เมื่อสมเด็จพระพุทธสัพพัญญยังดำรงพระชนม์อยู่ การที่เราผู้เป็นแต่รูปเปรียบฉลองพระคงค์จะมานั่งอยู่บนอาสนะอันสูงเห็นปานดังนี้ ดูเป็นการไม่สมควรเลย คิดดังนี้แล้ว ก็ปรารภที่จะเลื่อนลงจากบุษบกอันแล้วไปด้วยแก้ว ๗ ประการ
สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ ทอดพระเนตรเห็นพระพุทธปฏิมากรทำอาการดังนั้น จึงทรงเหยียดพระหัตถ์เบื้องขวา อันงามประดุจดังว่างวงไอราวัณ แล้วยกพระหัตถ์ตรัสห้ามว่า ดูกรอาวุโส ท่านอย่าลงมาเลย จงนั่งอยู่บนบุษบกเรือนแก้วนั้นเถิด ไม่ช้านานเท่าไรตถาคตก็จะปรินิพพาน ท่านจงอยู่รักษาพระศาสนาคำสอนของเราไว้เพื่อได้เป็นหิตานุหิตประโยชน์แก่สัตว์โลกทั้งปวง ให้ครบกำหนดได้ห้าพันพระวัสสา พระพุทธปฏิมากรนั้นก็มีอาการประดุจดังว่าได้ฟังพระพุทธดำรัสจึงกลับประดิษฐานอยู่บนบุษบกนั้นโดยปรกติของตน
ในกาลนั้น หมู่มหาชนมีพระราชาเป็นประธาน ได้แลเห็นความอัศจรรย์ดังนั้น จึงพากันมอบกายถวายชีวิตแก่พระศาสนา แล้วต่างคนก็ยกแผ่นผ้ามีประมาณแสนหนึ่ง ทำเป็นธงขึ้นโบกโบยเหนือเศียรเกล้าของตน ๆ เมื่อพระเจ้าปัสเสนทิโกศลจะทูลถามถึงอานิสงส์แห่งการสร้างพระพุทธปฏิมากร จึงถวายนมัสการสมเด็จพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ บุรุษสตรีผู้ใดผู้หนึ่งก็ดี เมื่อได้สร้างทำพระพุทธปฏิมากร กระทำให้เป็นรูปเปรียบจำลองพระพุทธองค์ขึ้นไว้ จะได้ประสบอานิสงส์เช่นไร พระพุทธเจ้าข้า
/*265สมเด็จพระบรมศาสดาได้ทรงสดับ จึงเผยพระโอษฐ์มีวรรณอันแดงดังผ้ากัมพล และกลิ่นอันหอมเปรียบประดุจดังว่ากลิ่นอุบลบุปผาชาติ แล้วมีพระพุทธดำรัสว่า ดูกรบพิตรผู้เป็นมหาราช บุรุษหรือสตรีผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งประกอบด้วยศรัทธา เมื่อได้สร้างทำพระพุทธปฏิมากรขึ้นไว้ในพระศาสนา พระพุทธปฏิมากรนั้นบุคคลจะสร้างทำด้วยดินเหนียวหรือศิลาก็ตาม หรือจะทำด้วยโลหะและทองแดงก็ตาม หรือจะทำด้วยไม้และสังกะสีดีบุกก็ตาม หรือจะทำด้วยรัตนะและเงินทองก็ตาม ผู้ที่สร้างทำนั้น จักได้อานิสงส์ผลเป็นอันมากพ้นที่จะนับจะประมาณ อนึ่ง ดูกรบพิตรพระราชสมภาร เมื่อพระพุทธปฏิมากรประดิษฐานอยู่ในโลกตราบใด โลกก็ชื่อว่าไม่ว่างเปล่าจากพระพุทธเจ้าตราบนั้น พระพุทธปฏิมากรนี้ได้ชื่อว่ายังพระพุทธศาสนาให้ตั้งมั่นถาวร อีกประการหนึ่ง ผู้ที่ได้สร้างทำพระพุทธปฏิมากรแล้วนั้น จะมีแต่ความสุขเป็นเบื้องหน้า แม้จะปรารถนาผลอันใด ก็จักได้ผลอันนั้นสำเร็จดังมโนรถปรารถนา ดูกรบพิตรพระราชสมภาร การที่สร้างพระพุทธปฏิมากร หรือปฏิสังขรณ์พระพุทธรูปก็ดี เป็นประเพณีของพระพุทธเจ้าทั้งหลายซึ่งยังเวียนว่ายอยู่ในสังสารวัฏ ครั้งเมื่อตถาคตเสวยพระชาติเป็นพระโพธิสัตว์ได้สร้างกุศลบำเพ็ญพระบารมีมาในกาลก่อน ได้เห็นนิ้วพระหัตถ์พระพุทธปฏิมากร ซึ่งทำด้วยดินเหนียวอันหักขาดไปนิ้วหนึ่ง จึงนำเอาดินเหนียวมาปั้นทำให้บริบูรณ์เป็นปรกติ แล้วกระทำสักการบูชาด้วยมาลาของหอมมีประมาณน้อย ครั้นทำลายเบญจขันธ์ก็ได้ขึ้นไปเสวยสมบัติในสวรรค์สัคคเทวโลก ด้วยอำนาจอานิสงส์ผลที่ได้ปฏิสังขรณ์นิ้วพระพุทธปฏิมากร แล้วกระทำสักการบูชานั้น ครั้นจุติจากสวรรค์ก็ได้มาบังเกิดเป็นบรมกษัตริย์ เสวยราชสมบัติเป็นเอกราชในชมพูทวีปสิ้นกาลนาน ภายหลังเมื่อโพธิสมภารพุทธการกธรรมเต็มบริบูรณ์แล้ว ก็ได้นิสีทนาการ ณ โพธิพฤกษ์มณฑล ผจญเสียซึ่งพระยามาร และพลแห่งมารให้พ่ายแพ้แล้วและได้ตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณในอวสานที่สุด มีพระพุทธฎีกาตรัสเทศนาดังนี้แล้ว ก็ทรงดุษณีภาพ พระเจ้าปัสเสนทิโกศลจะใคร่ทราบอดีตนิทานจึงทูลอาราธนา พระพุทธองค์ก็ทรงนำเรื่องในอดีตกาลมาตรัสเทศนาดังนี้ต่อไปนี้ว่า
อตีเต กิร อมรวตีนามนคเร เอโก พาณิโช กุลภทฺทกุมาโร นาม ปติวสติ ในกาลเป็นอดีตภาคล่วงแล้วมีพาณิชพ่อค้าคนหนึ่ง ชื่อว่ากุลภัททกุมารตั้งเคหสถานอาศัยอยู่ในเมืองอมรวดี อยู่มา ณ กาลวันหนึ่ง กุลภัททกุมารนั้นชวนพ่อค้าทั้งหลายประมาณพันคนออกจากบ้าน จะไปค้าขายที่เมืองอื่น เมื่อไปในกลางทางนั้น ได้เห็นพระพุทธปฏิมากรอันทำด้วยดินเหนียวองค์หนึ่ง ซึ่งประดิษฐานอยู่ในพระอารามอันตั้งอยู่ในป่าชัฏ พระพุทธปฏิมากรนั้น มีนิ้วพระหัตถ์อันหักทำลายไปนิ้วหนึ่ง เพราะถูกน้ำฝนตกรด จึงนำเอาดินเหนียว มาขยำกับน้าอ้อย ปั้นนิ้วพระพุทธปฏิมากร กระทำการปฏิสังขรณ์ให้เต็มบริบูรณ์เป็น ๕ นิ้วแล้ว ก็นมัสการด้วยเครื่องสักการะทั้งหลายมีประทีปธูปเทียนและมาลาของหอมเป็นต้น แล้วหยิบเอาทรัพย์ส่วนของตน ๕ กหาปณะ มอบให้แก่หญิงทาสีคนหนึ่ง เพื่อให้ปฏิบัติรักษาพระพุทธปฏิมากรอันเป็นเจดีย์นั้นด้วย เพื่อให้เป็นมูลค่าประทีปธูปเทียนและของหอม สำหรับบูชาพระพุทธปฏิมากรนั้นด้วย ครั้นบูชาสักการะสำเร็จแล้ว จึงตั้งความปรารถนาว่า ข้าแต่พระพุทธปฏิมากรผู้เจริญ ด้วยอำนาจอานิสงส์ผลที่ข้าพเจ้าได้ปฏิสังขรณ์นิ้วพระหัตถ์ ก็ขึ้นชื่อว่าข้าศึกศัตรูทั้งปวงแล้ว ขออย่าให้มีในที่เฉพาะของข้าพเจ้าเลย อนึ่งขอให้ข้าพเจ้าตรัสรู้เป็นพระสัพพัญญูพุทธเจ้าในอนาคตกาลภายหน้า สมดังความปรารถนาของข้าพเจ้านี้เถิด จำเดิมแต่นั้นมาข้าศึกศัตรูแลเนื้อร้ายทั้งหลาย โดยที่สุดแต่งูและตะขาบแมลงป่องเป็นต้น ก็มิได้กล้ำกรายมาในที่เฉพาะหน้าของกุลภัททกุมาร เมื่อกุลภัททกุมารนั้นทำลายขันธ์จากมนุษย์โลก ก็ได้ขึ้นไปเกิดในเทวโลก เสวยทิพย์สมบัติในเมืองสวรรค์ พวกอสูรทั้งปวงที่อยู่ในเทวโลกนั้นก็มิอาจที่จะเข้าไปใกล้ พากันปลาสนาการหนีไปจากเทวโลกแล้ว ก็มิได้กลับหน้าไปแลดูโลกสวรรค์นั้นอีกเลย ครั้นกุลภัททกุมารเทพบุตรจุติจากสวรรค์ก็ลงมาปฏิสนธิในครรภ์พระอัครมเหสีของพระเจ้าพาราณสีบรมกษัตริย์ เทพบุตรทั้งหลายพันหนึ่งซึ่งเป็นบริวารก็พากันจุติลงมาปฏิสนธิในครรภ์ภรรยาของพวกอำมาตย์ พระอัครมเหสีนั้นครั้นทรงพระครรภ์ถ้วนทศมาส ก็ประสูติพระราชกุมารโพธิสัตว์ อันบริบูรณ์ด้วยลักษณะสมบัติอันประเสริฐ ฝ่ายภรรยาของอำมาตย์ทั้งหลาย ที่เทพบุตรพันหนึ่งมาถือปฏิสนธิกำเนิดในครรภ์ ต่างก็คลอดบุตรพร้อมกันในวันเดียวกับพระอัครมเหสีซึ่งประสูติพระโพธิสัตว์ เมื่อพระโพธิสัตว์นั้นทรงพระเจริญวัยวัฒนาการ กับด้วยสหชาตกุมารพันหนึ่งเป็นบริวาร
/*267ในกาลนั้นสัตว์พาหนะทั้งหลายมีช้างและม้าเป็นต้นที่บุคคลผู้เป็นนายหัตถาจารย์และนายสารถีฝึกหัดทรมานห้ามปรามโดยยาก เมื่อได้แลเห็นพระราชกุมารโพธิสัตว์ยกนิ้วพระหัตถ์ชี้มาในกาลใด สัตว์พาหนะทั้งหลายเหล่านั้น ก็พากันล้มเซซวนไปในกาลนั้น พระประยูรญาติทั้งหลายมีพระราชธิดาและพระราชมารดาเป็นต้น จึงขนานนามพระโพธิสัตว์ให้ชื่อว่า วัฏฏังคุลีราชกุมาร ๆ นั้นมีพระชนม์ได้ ๑๖ พรรษา พระเจ้าพาราณสีผู้เป็นพระราชบิดาก็เสด็จทิวงคต เสนามาตย์และพราหมณ์คฤหบดีทั้งหลาย จึงอภิเษกพระโพธิสัตว์ผู้เป็นพระราชโอรสขึ้นครองราชสมบัติ เป็นกษัตริย์สืบสันตติวงศ์ดำรงราชอาณาจักรโดยราชประเพณี
เมื่อพระเจ้าวัฏฏังคุลีราชโพธิสัตว์ เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติในครั้งนั้น พระองค์ทรงปกครองมหาชน ด้วยการยกเลิกราชทัณฑ์และศัตราคือห้ามมิให้ลงพระราชอาญาและฆ่าตี และทรงสงเคราะห์ชาวพระนครด้วยสังคหะวัตถุ ๔ ประการ เป็นพระเจ้าธรรมมิกราชดำรงอยู่ในทศพิธราชธรรม ทั้งมีพระกมลสันดานประกอบด้วยพระราชศรัทธา มีพระราชดำรัสให้สร้างฉทานศาลาในที่ ๖ สถาน คือประตูพระนครทั้งสี่แลที่ท่ามกลางพระนคร ๑ ที่ ประตูพระราชนิเวศน์ ๑ รวมเป็น ๖ สถาน แล้วทรงบริจาคพระราชทรัพย์ สำหรับโรงทานทั้ง ๖ แห่งนั้น วันละหกแสนทุกวัน ๆ มิได้ขาด
อนึ่ง พระเจ้าวัฏฏังคุลิราชโพธิสัตว์นั้น พระองค์ทรงประกอบด้วยพระเมตตากรุณาอันมั่น มิได้ทำโลหิตมาทว่าแมลงวันดื่มกิน ให้ไหลตกจากสรีรกายของสัตว์อื่น จะกล่าวไปไยถึงการที่พระองค์จะทรงเบียดเบียน และฆ่าสัตว์ทั้งหลายให้จำตายนั้นเล่า อนึ่งพระองค์มิได้ทรงยินดีที่จะถือเอาพัสดุของผู้อื่นมาทว่ากากนึกหนึ่งเป็นประมาณ อนึ่งมิได้ทอดทัศนาการดูภรรยาของผู้อื่นด้วยสามารถแห่งราคดำฤษณา อนึ่งมิได้ตรัสคำมุสาวาทว่าสักคำหนึ่งเลย อนึ่งพระองค์มิได้เสวยสุราและเมรัย มาทว่าสักหยาดหนึ่งเป็นกำหนด พระองค์ทรงรักษาศีล ๕ คือปัญจเวรวิรัติมั่นอยู่ในพระกมลสันดานด้วยประการดังนี้
ในกาลนั้น พระยาร้อยเอ็ดทั้งหลายในชมพูทวีปทั้งสิ้น เมื่อได้ยินกิตติคุณของพระโพธิสัตว์วัฏฏังคุลีราช จึงมาประชุมสันนิบาตในที่อันเดียวกัน แล้วปรึกษากันว่า เราทั้งหลายจักไปชิงเอาราชสมบัติของพระเจ้าวัฏฏังคุลีราช อันอุปมาประดุจดังว่าดอกประทุมชาติ อันอยู่ในเงื้อมหัตถ์ก็ปานกัน เพราะเหตุว่า พระเจ้าวัฏฏังคุลีราชนั้นประกอบ/*268ด้วยพระเมตตากรุณา มิได้ฆ่าสัตว์ที่มีชีวิตให้ถึงแก่ความตาย แม้ว่าเราทั้งหลายยกพลโยธาไปประชิดพระนครในกาลนี้ ก็คงจะได้ราชสมบัติสมดังความปรารถนา เมื่อพระยาร้อยเอ็ดทั้งหลายปรึกษากันดังนี้แล้ว ต่างก็ตระเตรียมพลโยธาอันประกอบด้วยเสนามีองค์สี่ประมาณได้สิบแปดอักโขเภนีเป็นกำหนด แล้วยาตราทัพไปยังเมืองพาราณสีมหานคร เมื่อเดินกองทัพไปถึงท่ามกลางมรรคา จึงให้เขียนพระราชสาส์นมีความว่า พระเจ้าวัฏฏังคุลีราชจงมอบราชสมบัติให้แก่เราทั้งหลาย ถ้าไม่ยอมมอบราชสมบัติให้ก็จงตระเตรียมโยธาไว้จะได้ออกมาต่อยุทธนาการ ครั้นให้เขียนราชสาส์นสำเร็จแล้ว ก็ส่งให้ราชทูตนำไปถวายพระเจ้าวัฏฏังคุลีราชก่อนแต่กองทัพยังไม่ทันถึงเมืองพาราณสี
ราชทูตรับพระราชสาส์นแล้ว ก็รีบไปยังเมืองพาราณสีครั้นถึงจึงเข้าไปยืนอยู่ที่หน้าพระลาน อำมาตย์ผู้หนึ่งได้เห็นราชทูตถึงไต่ถามเมื่อทราบความว่าเป็นราชทูตเชิญพระราชสาส์นมาดังนั้น จึงนำความขึ้นกราบทูลพระเจ้าวัฏฏังคุลีราชให้ทรงทราบ
พระเจ้าวัฏฏังคุลีราชโพธิสัตว์ จึงมีพระราชดำรัสให้หาตัวรายทูตนั้นเข้าไปเฝ้า ครั้นราชทูตพื้นเข้าไปเฝ้าถวายพระราชสาส์นแล้ว พระเจ้าวัฏฏังคุลีราชก็ทรงอ่าน ทราบความตามพระราชสาส์นนั้นแล้ว ก็มิได้มีความสะดุ้งตกพระทัย มีพระกิริยาอาการอันองอาจประดุจดังว่าพระยาไกรสรสิงหราชหนุ่ม ทรงพระสรวลแล้วตรัสถามราชทูตว่า กองทัพที่ยกมาในคราวนี้ มีพระราชาประมาณกี่องค์ และมีหมู่พหลจตุรงค์ประมาณได้ ๑๘ อักโขเภนี พระพุทธเจ้าข้า จึงมีพระราชดำรัสแก่ราชทูตว่าเราผู้เดียวนี้และจะให้พระราชาทั้งร้อยเอ็ดพระองค์ กับหมู่พหลจตุรงค์ทั้ง ๑๘ อักโขเภนีปลาสนาการหนีไป ด้วยอำนาจนิ้วมือของเรานิ้วเดียวเท่านั้น เราไม่ปรารถนาที่จะฆ่าฟันพลนิกาย แลพระราชาร้อยเอ็ดให้ถึงแก่ความตายด้วยเครื่องศัตราวุธยุทธภัณฑ์
ในขณะนั้น เหล่าอำมาตย์ทั้งหลายที่เป็นสหชาต จึงพร้อมกันถวายบังคมพระเจ้าวัฏฎังคุลีราช แล้วทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทวดา ข้าพระองค์ทั้งหลายมีกำลังกล้าสามารถทั้งประกอบด้วยวิริยภาพและปัญญาปรีชาญาณมิได้ท้อถอยในการที่จะต่อยุทธสงครามอันคับขัน ข้าพระองค์ทั้งปวงนี้ขอรับอาสาไปจับพระราชาทั้งร้อยเอ็ดนั้นมาถวาย และย่ำยีหมู่จตุรงค์เสนาของพระราชาทั้งหลายนั้นให้พินาศ เปรียบประดุจดังว่างากุญชรชาติอันเหยียดออกไปแล้ว ที่จะกลับสั้นหดเข้ามาหามิได้โดยไม่ใช่วิสัยงาช้างอย่างสามัญ พระพุทธเจ้าข้า
/*269เมื่ออำมาตย์สหชาตทั้งหลายนั้น ทูลวิงวอนขอรับอาสาดังพรรณนามาดังนี้ พระเจ้าวัฏฏังคุลีราชจึงตรัสว่า ดูกรดำมาตย์สหชาตทั้งปวง ท่านทั้งหลายอย่าออกไปรบเลย พระราชาทั้งร้อยเอ็ดพระองค์ กับหมู่พหลจตุรงค์ทั้งหลาย จะพากันพินาศล้มตายเสียหมดหาประโยชน์มิได้ เมื่อพระราชาร้อยเอ็ดและหมู่อำมาตย์ทั้งหลายตายเสียหมดมิได้เหลือสักคนหนึ่งแล้ว ใครเล่าจะพึงไปบอกบุตรภรรยาของเขาให้รู้ซึ่งเหตุการณ์ เราคิดจะให้พระราชาและโยธาหาญทั้งปวงหนีไปโดยความสวัสดี มิให้มีความเดือดร้อนและถึงชีวิตอันตราย โดยเหตุนี้ ท่านทั้งหลายจึงพากันกลับไปเคหะสถาน วันรุ่งพรุ่งนี้ จงอาบน้ำชำระกายบริโภคอาหารเสียแต่เช้าแล้วประดับกายด้วยเครื่องสรรพาภรณ์วิภูษิตตามแวดล้อมเราไปโดยตามปรกติลีลาศ ส่วนตัวเราจะขึ้นทรงกุญชรชาติที่นั่งต้น ออกไปยังพระยาร้อยเอ็ดกับหมู่พหล ให้ปลาสนาการหนีไปด้วยนิ้วมือของเรานิ้วเดียวเท่านั้น มิให้ผู้ใดผู้หนึ่งถึงชีวิตันตราย
สหชาตอำมาตย์ทั้งหลายได้ฟังพระราชดำรัสดังนั้น ก็ถวายบังคมลาพากันไปสู่ที่อยู่ของตน ๆ ครั้นเวลารุ่งเช้า ต่างคนก็รีบบริโภคอาหารประดับกายด้วยอลังการวิภูษิต แล้วพากันไปคอยเฝ้ารับเสด็จอยู่ที่สนามหน้าพระลาน
ฝ่ายพระเจ้าวัฏฏังคุลีราชโพธิสัตว์นั้น ครั้นเวลาสว่างแจ้งแล้วก็เสด็จจากที่พระบรรทมชำระพระพักตร์สรงสนาน เสวยกระยาหารมีรสอันเลิศต่าง ๆ แล้วทรงประดับเครื่องอลังการวิภูษิตสำหรับกษัตริย์เสร็จแล้ว เสด็จมาประทับที่หน้าพระลาน ทอดพระเนตรเห็นอำมาตย์ราชบริพารมาประชุมเฝ้าพร้อมกัน จึงเสด็จขึ้นทรงมงคลคชสารอันประดับด้วยหัตถาอลังการ เครื่องประดับสำหรับช้างพระที่นั่งต้น อันเป็นพระราชพาหนะที่นายหัตถาจารย์ฝึกสอนแล้วเป็นอันดี สามารถจะย่ำยีเสียซึ่งเสนาแห่งผู้อื่นให้พินาศ
ขณะนั้น เหล่าสหชาตอำมาตย์ก็ตามแวดล้อมเป็นขนัดพรั่งพร้อมไปด้วยราชบริษัทจตุรงคเสนา และพระสนมราชกัญญามีรูปอันอุดม ประดับด้วยอาภรณ์อันงามวิจิตรรจนา เปรียบดังนางเทพอัปสรกัญญาในสวรรค์ บางพวกนั้นก็ถือพัดวาลวิชนีอันแล้วไปด้วยทอง มีด้ามอันวิจิตรไปด้วยรัตนะต่าง ๆ บางพวกก็ถือเศวตฉัตรอันแล้วไปด้วยแก้วและทอง บางพวกก็ถือธงชายธงปฏากและดนตรีมีประการต่าง ๆ พากันแวดล้อมพระเจ้าวัฏฏังคุลีราชโพธิสัตว์ งามดังองค์สมเด็จวชิรหัตถ์เทวราช อันแวดล้อมไปด้วยเทพนิกรก็ปานกัน
/*270พระเจ้าวัฏฎังคุลีราชโพธิสัตว์นั้น ออกจากพระนครโดยพระทวารด้านปราจีณทิศ เมื่อได้ทอดพระเนตรเห็นจตุรงคเสนาเหล่าปัจจามิตรอันตั้งพยุหะแวดล้อมอยู่ในเบื้องหน้า จึงตรัสถามพวกอำมาตย์ด้วยบาทพระคาถาว่า
หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺติ
เสนาว จตุรงฺคินี
สมนฺตํ ปริวาเรนฺติ
โสภนฺติ สุริโย วิย
กสฺส จ เสนา มหตี
ปิฏฺิโต อนุปิฏิยา
วิวิธา อปริมาณา
สาครสฺเสว อุมฺมิโย
ความว่า เสนาทั้งหลายอันมีองค์ ๔ คือ พลช้าง พลม้า พลรถ พลบทจรเดินเท้า รวมสี่เหล่าเรียกว่า พลจตุรงค์ ยืนแวดวงอยู่โดยรอบเป็นหมวดหมู่ ดูงามราวกะว่าดวงสุริยมณฑลเสนารี้พลของใครผู้ใดหนอ ดูมากมายหนักหนามีประการต่าง ๆ จะนับจะประมาณมิได้ คับคั่งไปทั้งเบื้องซ้ายและเบื้องขวา เบื้องหน้าและเบื้องหลัง เปรียบประดุจดังว่าคลื่นในสมุทรสาครฉะนั้น
อำมาตย์ทั้งหลายได้ฟังรับสั่งถามจึงทูลความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทวดา กองทัพทั้งปวงคือพระยาร้อยเอ็ดทั้งหลายในชมพูทวีปยกมา ปรารถนาจะทำยุทธสงครามด้วยพระองค์โดยประสงค์จะชิงเอาราชสมบัติ เหล่าจตุรงคเสนาที่ยืนอยู่เป็นขนัดพ้นที่จะนับจะคณนาอุปมาดังว่าคลื่นในมหาสมุทรสาคร คือพวกพลนิกรของพระยาร้อยเอ็ดทั้งหลายนั้น พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าวัฏฏังคุลีราชได้ทรงสดับดังนั้น จึงมีพระราชดำรัสว่า ดูกรท่านทั้งหลายผู้เจริญ ถ้ากระนั้น ท่านทั้งปวงจงไปบอกพระยาร้อยเอ็ดพระนคร ประสงค์จะทำการยุทธสงครามกับเราไซร้ ก็ให้พระยาทั้งร้อยเอ็ดทั้งปวงนั้น พากันขึ้นทรงคชสารพร้อมกัน พวกพลช้างนั้นก็ให้ขึ้นสู่กุญชรชาติ พวกพลอัศวราชให้ขึ้นสู่อัสดร พวกพลราชรถก็ให้ขึ้นสู่รถ พลบทจรเดินเท้าก็ให้ผูกสอดเครื่องศัตราวุธยุทธภัณฑ์ แล้วต่างพวกก็จงพร้อมกันทำกิจการที่ควรทำในที่จะต่อยุทธสงครามโดยกล้าหาญ
อำมาตย์ทั้งหลายรับพระราชโองการแล้ว ก็ไปบอกพระยาทั้งร้อยเอ็ดพระองค์ให้ทรงทราบ ตามพระราชดำรัสนั้นทุกประการ
/*271พระยาทั้งร้อยเอ็ดพระองค์ได้ทรงฟังดังนั้น ก็พากันปรบพระหัตถ์ทรงพระสรวลเสียงสนั่น ประดุจดังว่าเสียงแผ่นดินจะทรุดฉะนั้น แล้วให้เตรียมพลช้างม้าพลราชรถบทจรเดินเท้า ให้เป็นหมวดเป็นเหล่าพร้อมกัน แล้วให้พลนิกายเหล่านั้นผูกสอดศัตราวุธเครื่องยุทธทนาการ ถือโล่ดาบแหลนหลาวและดาบดั้งและหอกซัดเป็นต้น เหล่าพลช้างก็ร้องคำรนเสียงโกญจนาท เสียงพลอัศวราชร้องก้องหือรือหรรษ์ เสียงพลราชรถสนั่นสะเทือนสะท้านเสียงพลโธธาหาญโห่ร้องกึกก้องมีประการต่าง ๆ เสียงบันลือของพลนิกายทั้งปวงในกาลนั้น ดุจเสียงกึกก้องแห่งลมยุคันธวาต อันพัดให้เขาสิเนรุราชหักพังลงก็ปานกัน
ในกาลนั้น พระยาร้อยเอ็ดพระองค์ ต่างก็ขึ้นทรงพระยาคชาธารที่นั่งต้น แล้วไสช้างตรงไปในที่เฉพาะพระพักตร์พระเจ้าวัฏฏังคุลีราชเพื่อจะทำยุทธสงครามตามราชประเพณี
ในขณะนั้น พระเจ้าวัฏฏังคุลีราชโพธิสัตว์ ก็ทรงยกนิ้วพระหัตถ์ชี้ไปตรงพลนิกาย ทันใดนั้นพระยาร้อยเอ็ดทั้งหลาย ต่างก็ตกจากช้างที่นั่งทรง หมู่พลจตุรงค์ทั้ง ๔ เหล่า คือพลช้างทั้งหลายก็ตกจากคอช้างทั้งหมด อีกทั้งพลอาชาชาติและพลราชรถก็ตกจากหลังอาชาและบัลลังก์รถ พวกพลนิกายเดินเท้าทั้งปวงนั้น พากันล้มเดียระดาษทั้งหมด แล้วต่างคนก็รีบหนีไป บางพวกทิ้งเครื่องคัสตราวุธยุทธภัณฑ์ไว้ หนีเข้าไปอยู่ในถ้ำและบรรพตและชัฏแห่งป่า บางพวกก็หนีไปสู่ฝั่งคงคามหาสมุทร บางพวกมีผ้านุ่งห่มอันหลุ่ยหลุด หนีไปแต่ตัวด้วยอำนาจความกลัวพระโพธิสัตว์อันทรงยกนิ้วพระหัตถ์ซึ่งทรงสำเร็จด้วยอำนาจอานิสงส์ผลที่ได้ปฏิสังขรณ์ กระทำนิ้วพระพุทธปฏิมากรให้เต็มบริบูรณ์แต่ชาติก่อนนั้น
พระวัฏภังคุลีราชโพธิสัตว์ ทอดพระเนตรเห็นพระยาร้อยเอ็ดและหมู่พหลพลขันธ์มีความลำบากกายถึงซึ่งวิปการต่าง ๆ ดังนั้น ก็มีพระหฤทัยประกอบด้วยพระมหากรุณา จึงมีพระราชดำรัสว่า ดูกรท่านทั้งหลายผู้เจริญ ท่านทั้งปวงจงพากันลุกขึ้นเถิดอย่ากลัวเราเลย เราไม่ให้ท่านทั้งหลายถึงชีวิตอันตราย
ในกาลนั้น พวกจตุรงคโยธาทั้งหลายมีพระยาทั้งร้อยเอ็ดเป็นประธาน ต่างก็พากันอุฏฐาการลุกขึ้นถวายอัญชลีพร้อมกัน มีความกลัวมรณภัยเป็นกำลังพากันนั่งอยู่ ณ ที่นั้น ๆ ฝ่ายพระยาร้อยเอ็ดพระองค์นั้นก็พากันทูลถวายราชสมบัติ และราชธิดาของตน ๆ
/*272เมื่อหน่อพระทศพลวัฏฏังคุลีราช มีชัยชำนะพระยาร้อยเอ็ดผู้เป็นปัจจามิตรแล้ว ก็พระราชทานโอวาทานุสาส์นสั่งสอนพระยาร้อยเอ็ดให้ตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม ๑๐ ประการ แล้วมีพระราชดำรัสให้กลับไปครองรัชยสถานของตน ๆ ส่วนพระองค์ก็พร้อมด้วยหมู่พหลเสนามาตย์ราชบริพาร เสด็จกลับเข้าสู่พระนครอันเป็นนิวาสฐานของพระองค์ ทรงบริจาคพระราชทรัพย์จะนับจะประมาณมิได้ ให้เป็นทานแก่ยาจกวณิพกคนกำพร้าอนาถา และทรงปกครองรัชสีมาโดยทศพิธราชธรรมประเพณี แต่นั้นมาพระยาทั้งร้อยเอ็ดพระนครต่างองค์ก็ส่งเครื่องราชบรรณาการมีประการต่าง ๆ มาถวายพระเจ้าวัฏฏังคุลีราชโพธิสัตว์ทุก ๆ ปีมิได้ขาด
ในกาลเป็นลำดับนั้น ได้ยินว่าพิภพของท้าวสักกเทวราชแสดงอาการอันร้อนด้วยอำนาจแห่งความกรุณาของพระมหาสัตว์ ท้าวสักกเทวราชวชิรหัตถ์พิจารณาดูด้วยทิพยเนตร ก็ทรงทราบประพฤติเหตุทุกประการ จึงเสด็จลงมาจากเทวสถานไปสู่สำนักพระเจ้าวัฏฏังคุลีราช เปล่งพระรัศมีไห้โอภาสสว่างรุ่งเรืองเปรียบประดุจดังว่าแสงแห่งพระอาทิตย์ซึ่งมีรัศมีอันอ่อน พึ่งแรกอุทัยขึ้นมาเหนือยอดยุคันธรบรรพต เมื่อจะมีเทวบัญชาตรัสถามพระเจ้าวัฏฏังคุลีราช จึงกล่าวเป็นบาทพระคาถา
ปุจฺฉามิ ตํ มหาราช
กึ ปุฺํ ปกตํ ตยา
ปุพฺเพปิ ยํ ตว ปุฺเน
ลทฺธา เต วิชโย อยํ
ความว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า เราขอถามท่านบัดนี้ ท่านได้กระทำบุญกุศลอะไรไว้ อนึ่งความที่ท่านมีชัยชำนะข้าศึกศัตรู ด้ายนิ้วมือนิ้วเดียวนี้ ท่านได้เพราะบุญกุศลอันใดของท่านที่ได้ก่อสร้างมาในชาติปางก่อน ขอท่านจงชี้แจงแสดงบุรพกุศลอันนั้น ให้เราได้รู้เห็นเป็นอุทาหรณ์ ในกาลบัดนี้
พระเจ้าวัฏฏังคุลีราช ได้ทรงสดับคำถามดังนั้น ก็มีพระทัยอันโสมนัสเบิกบาน บังเกิดชาติสรญาณคือทรงระลึกชาติหลังได้ เมื่อจะทรงชี้แจงบุรพกุศลที่พระองค์ได้ทรงบำเพ็ญไว้แต่ในชาติปางก่อนให้แจ้งชัด จึงตรัสเป็นบาทพระคาถาทั้งหลายว่า
พานิโชหํ ปุเร อาสึ
นามโก กุลภทฺทโก
คจฺฉามิ เตน สทฺธึ โส
ธเนน ทายํ เอสติ
ฉินฺนเมกางฺคุลึ ทิสฺวา
พุทฺธรูปสฺส ตาวเท
/*276อหํ ตุฏฺจิตฺโต อาสึ
น อุสฺสหามิ เจตสา
มทฺทิตฺวา มติกาสุทฺธํ
คุลิยา องฺคุลึ กเร
เตน ปุฺานุภาเวน
ลทฺโธ เม วิชโย อยํ
สีโหปิ สมฺมุขา คนฺตุวา
มม ทุกฺขาย ฆาฏกํ
มยา เจกางฺคุลึเยว
ปกสาเต ปุฺเตชสา
มหาคเชนฺทสหสฺสานิ
สโยธา วาหนานิ จ
สมฺมุขานิ จ เม คนฺตวา
สุจิตฺตานิ ปตนฺติ เจ
อนาคเต จ สมฺพุทธํ
สมฺพุชฺฌิสฺสามิ โกสิย
มยหํปิ ปุฺเตเชน
ภวิสฺสํ โลกนายโก
โภนฺโต พุทฺธปูชาย หิ นาม

อปฺปกาปิ พุทฺธสฺส กตา

มหปฺผลํ โหนฺติ มหานิสํสํ

ความว่า ข้าแต่ท้าวสักกเทวราช ในชาติปางก่อนนั้นข้าพเจ้าเกิดเป็นพ่อค้า มีนามชื่อว่า กุลภัททพานิช ได้ไปแสวงหาทรัพย์กับพวกพ่อค้าที่มีทรัพย์ด้วยกัน ข้าพเจ้าได้ไปเห็นนิ้วพระพุทธรูปอันหักอยู่นิ้วหนึ่งเท่านั้น ก็บังเกิดมีจิตยินดีประกอบด้วยความเลื่อมใส ไม่อาจนิ่งอดทนอยู่ได้ จึงเอาดินเหนียวมาขยำกับน้ำอ้อยปั้นพระพุทธปฏิมากรนั้นให้เป็นปรกติดี ด้วยจิตอันเลื่อมใสศรัทธาโดยอานุภาพแห่งบุญได้กระทำนิ้วพระพุทธปฏิมากรให้ดีเป็นปรกติเป็นห้านิ้วนั้น มาชาตินี้ข้าพเจ้าจึงได้มีชัยชำนะข้าศึกด้วยอำนาจนิ้วที่ชี้ไป อนึ่งแม้ถึงสีหมิคราชตัวกล้า หรือคชสารซับมันสักพันหนึ่งก็ดี หรือพลโยธาทั้งหลายพร้อมด้วยจตุรงคเสนาก็ดี ซึ่งเข้ามาในที่เฉพาะหน้าของข้าพเจ้าเพื่อจะประทุษร้าย ถ้าข้าพเจ้ายกนิ้วมือนิ้วเดียวขึ้นชี้ไป ก็อาจป้องกันทุกข์ภัยมิให้มีแก่ข้าพเจ้าได้ ข้าศึกศัตรูทั้งหลายมีราชสีห์เป็นต้นนั้น ก็พากันล้มซมซานปลาสนาการหนีไป ใช่แต่เท่านั้น ข้าแต่ท้าวสหัสสนัยโกสีย์ ด้วยเดชอำนาจแห่งบุญที่ข้าพเจ้าได้ปฏิสังขรณ์นิ้วชี้พระพุทธปฏิมากรนั้น ในอนาคตกาลภายภาคหน้า ข้าพเจ้าจักได้ตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณ จักขนสัตว์ให้พ้นจากวัฏฏสงสาร อันเป็นเหตุที่จะให้เวียนตายเวียนเกิดไม่มีที่สุด
/*274ดูกรท่านทั้งหลายผู้เป็นสัตบุรุษอันเจริญ ขึ้นชื่อว่าพุทธบูชานี้ ถึงจะกระทำน้อย ก็เป็นคุณอันนำมาซี่งอานิสงส์ผลอันยิ่งใหญ่ ท่านทั้งหลายจงมนสิการทำในใจด้วยประการฉะนี้
ท้าววชิรปาณีสักกเทวราช ได้สดับคำชี้แจงของพระเจ้าวัฏฏังคุลีราชด้วยบาทพระคาถาดังนั้น ก็มีพระหฤทัยประกอบด้วยความเลื่อมใสโสมนัส เมื่อจะแสดงตนและกล่าวสรรเสริญชมเชยพระมหาสัตว์ จึงตรัสว่า ดูกรมหาบุรุษ ตัวเรานี้คือสักกเทวราช ผู้เป็นใหญ่กว่าเทพยดา ได้มาสู่สำนักของท่านในกาลบัดนี้ ต่อไปในอนาคตกาลภายหน้า ท่านจักนั่ง ณ โพธิพฤกษามณฑล จะกำจัดเสียซึ่งมารและพลมารให้ปราชัยพ่ายแพ้ แลจะกำจัดเสียซึ่งกิเลสมารและขันธมารมัจจุราชให้สูญไปโดยมิให้เหลืออยู่จักได้ตรัสเป็นพระสัพพัญญูสัมมาสัมพุทธเจ้า ยกธรรมขึ้นแสดงสั่งสอนสัตว์ให้ถึงสวรรค์และนฤพาน เมื่อท้าวมฆวานตรัสสรรเสริญเชยชมพระมหาสัตว์ดังนี้แล้ว ก็นิวัตนาการกลับไปยังเทวโลกอันเป็นนิวาสนฐานของตน
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมทศพลทรงนำเรื่องในอดีตกาลมาตรัสเทศนาดังนี้แล้ว เมื่อจะแสดงอานิสงส์แห่งการปฏิสังขรณ์พระพุทธปฏิมากรให้ยิ่งขึ้นไป จึงตรัสพระธรรมเทศนาด้วยบาทพระคาถาว่า
สตฺตกฺขตฺตุํ จ เทวินฺโท
เทวรชฺชมการยิ
อสีติ จ สตกฺขตฺตุํ
จกฺกวตฺติสิริวโร
ปเทสรชฺชํ วิปุลํ
คณนาโต อสงฺขโย
ยํ ยํ องฺคฺจ วิกลฺลํ
พุทฺธรูปํ สลทฺธเร
มตฺติกามตฺติกาเยว
ผลนฺตสฺส อจินฺตยํ
ตาทิสํ พุทฺธรูปฺจ
ปิติยา โยปิ สนฺถเร
ผลนฺตํ วิปุลนฺตสฺส
จิรํ อุปติโม สทา
กริตุวา มตฺติกา เสฏฺา
ลิกฺขิตฺวาว ยถารหํ
มหาเตโช สทา โหนฺติ
สุริโย วิมโล ยถา
ตํ กตฺวา กุสลํ กตฺวา
ยาวชีวํ มนุสฺสตฺตํ
/*275นรเก เปเต น ชายนฺติ
ทุชาติยํ น ชายเร
ติรจฺฉานคเต กาเย
มหนฺเต ขุทฺทกานิ จ
เย พิมฺพรูปํ การยิ
เลกฺขผลสฺส ตํ สมํ
โย โพธิรุกขํ โรเปติ
โย จ ปพฺพชิโต นโร
โย จ สตฺถุ กโร พิมฺพํ
ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ
โย จ กโร พุทฺธรูปํ
ทนฺเตน จ สิงฺเคน วา
สิลาย อิฏฺกาย จ
การาเปสิ สงฺฆกเต
อนาคเต ภเว ชาโต
เมตฺเตยฺยสฺเสว สนฺติเก
ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสติ
ปจฺฉา พุทฺโธ ภวิสฺสติ
ความว่า บุคคลผู้สร้างทำพระพุทธรูปนั้น จะได้เป็นพระอินทร์เสวยเทวสมบัติถึง ๗ ครั้ง ทั้งจะได้เป็นสมเด็จบรมจักรพรรดิ มีสิริสมบัติอันประเสริฐถึง ๘๐ ชาติหรือ ๑๐๐ ชาติ และจะได้เป็นพระราชาผู้ครองประเทศราชนั้น จะนับจะประมาณบมิได้ อนึ่งบุคคลได้ปฏิสังขรณ์พระพุทธรูปองค์ใด ซึ่งมีอวัยวะอันวิกลคือยังไม่สำเร็จบริบูรณ์เต็มที่ ด้วยดินเหนียวอย่างเดียวเท่านั้น ผลอานิสงส์แห่งการปฏิสังขรณ์พระพุทธรูปของบุคคลผู้นั้น เป็นอจิณไตยคือไม่ควรคิดว่ามากน้อยเท่าใด เมื่อบุคคลมาก่อสร้างพระพุทธรูปเช่นนั้นด้วยปีติความเลื่อมใสแล้ว ผลอานิสงส์ก็ไพบูลย์เต็มที่มีอันจะให้ผู้นั้นเกิดในสวรรค์สิ้นกาลนานทุกเมื่อ พระพุทธรูปนั้นจะทำด้วยดินเหนียวเป็นต้นหรือจะวาดเขียนตามสมควรก็ตาม บุคคลผู้สร้างนั้นจะเป็นผู้มีเดชานุภาพอันใหญ่และกล้าอุปมาดังดวงพระอาทิตย์ที่ปราศจากมลทินมีรัศมีอันกล้าฉะนั้น เมื่อเป็นมนุษย์อยู่ตราบเท่าสิ้นชีวิตแล้ว จะไม่ไปบังเกิดในนรกและเปรตวิสัย และไม่ไปเกิดในทุคคติกำเนิดและติรัจฉานกำเนิดทั้งหลาย ซึ่งมีร่างกายอันใหญ่และเล็ก เพราะเหตุที่ได้ทำกุศลคือสร้างพระพุทธรูปนั้น พระพุทธรูปนั้น บุคคลจะสร้างให้ใหญ่หรือเล็กก็ตามหรือจะสร้างด้วยวัตถุสิ่งใดก็ตาม ผลอานิสงส์นั้นก็คงเสมอกันไม่ยิ่งไม่หย่อนกว่ากัน ใช่แต่เท่านั้น นรชนอีกสามจำพวก คือนรชนผู้ปลูกไม้มหาโพธิ์ ๑ นรชนผู้บวชตน ๑ นรชนผู้สร้างพระพุทธปฏิมากร ๑ นรชนสามจำพวกนี้ จักได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าเที่ยงแท้ อนึ่งบุคคลผู้ใดได้สร้างพระพุทธรูป ด้วยงาช้างก็ดี ด้วยเขาสัตว์ก็ดี /*276ด้วยศิลาก็ดี ด้วยอิฐปูนก็ดี ในอนาคตกาลภายภาคหน้า ผู้นั้นจะได้บังเกิดในภพ ประสบศาสนาพระอริยเมตไตรย และจะได้กระทำที่สุดแห่งความทุกข์ให้สิ้นไปในศาสนานั้นหรือไม่ฉะนั้น ถ้าปรารถนาพระสัพพัญญุตญาณ ก็จะได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าในกาลเป็นภายหลัง สมดังมโนรถความปรารถนา
เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาตรัสเทศนาจบลงนั้น เทพยดาและมนุษย์ทั้งหลายมากด้วยกัน ต่างก็ได้สำเร็จมรรคผลมีโสดาปัตติมรรคเป็นต้นเป็นประธาน สมเด็จพระทศพลญาณจึงทรงประมวลชาดกว่า สหชาตโยธาในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพุทธบริษัทในศาสนานี้ ฝ่ายพระยาวัฏฏังคุลีราชในครั้งนั้น สืบขันธประวัติมาคือตถาคตผู้เป็นอรหัตตสัมมาสัมพุทธในกาลนี้แล
จบวัฏฏังคุลีราชชชาดก
๒๑. โบราณกบิลราชชาดก
/*277เอวมฺเม สุตํ เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม ฯ อถโข อายสฺมา สาริปุตฺโต ภควนฺตํ ปฺหํ ปุจฺฉิ โย โกจิ ภนฺเต ภควา สาสนภูตํ ปิฏกตฺตยํ ลิกฺขาเปสิ ฯ
เอตํ สุตฺตํ อันว่าพระสูตรนี้ อันข้าพเจ้าผู้ชื่อว่าอานนท์ได้สดับ ณ ที่เฉพาะพระพักตร์สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยอาการดังนี้ สิ้นคำพระอานนท์ปฏิญาณแต่เท่านี้
ดำเนินความตามนิทานวจนะว่า เอกํ สมยํ สมัยกาลครั้งหนึ่งสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จอยู่ ณ พระเชตวนารามของอนาถบิณฑิกมหาเศรษฐี ใกล้พระนครสาวัตถี ฯ ครั้งนั้นพระสารีบุตรเถรเจ้าผู้มีอายุ กราบทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เจริญ บุคคลผู้ใดผู้หนึ่งได้สร้างพระไตรปิฎกซึ่งเป็นพระพุทธศาสนาคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าไว้แล้ว บุคคลผู้นั้นจะได้อานิสงส์ประมาณเท่าไรด้วยบุญกุศลที่ได้สร้างพระไตรปิฎกนั้น
ลำดับนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงตรัสพยากรณ์แก่พระสาริบุตรเถรเจ้าผู้มีอายุว่า ดูกรสาริบุตร บุคคลผู้ใดผู้หนึ่งได้สร้างพระไตรปิฎก ซึ่งเป็นพุทธศาสนาคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าไว้ บุคคลผู้นั้นจะได้อานิสงส์ใหญ่หลวงจะนับจะประมาณหาที่สุดมิได้ ฯ บุคคลที่ได้สร้างพระไตรปิฎกไว้แล้วเป็นบรมจักรพรรดิราชก็หลายครั้ง ได้เป็นเจ้าประเทศราชก็หลายครั้ง ได้เป็นท้าวสักกเทวราชก็หลายครั้ง ได้เป็นท้าวมหาพรหมก็หลายครั้ง ด้วยผลกุศลที่ได้สร้างพระไตรปิฎกไว้นั้น โดยที่สุดแต่ได้เขียนพระพุทธวจนะแต่เพียงอักษรเดียวหรือบทเดียวเท่านั้น ยังมีผลอานิสงส์จะนับจะประมาณหาที่สุดมิได้ บุคคลที่ได้สร้างพระไตรปิฎกนั้นได้เสวยความสุขสิ้นกาลนาน คือได้เป็นบรมจักรพรรดิราชถึงแปดหมื่นสี่พันชาติ /*278ได้เป็นเจ้าประเทศราชถึง ๙ อสงไขย ได้เป็นพราหมณบัณฑิต ๙ อสงไขย ได้เป็นมหาเศรษฐีคหบดีถึง ๙ อสงไขย ได้เป็นภูมเทวดาถึง ๙ อสงไขย ได้เป็นอากาศเทวดาถึง ๙ อสงไขย ได้เสวยสมบัติทิพย์ในชั้นจาตุมหาราชิกาและดาวดึงสา มายา ดุสิต นิมมานรดี ปรนิมมิตวสวดี ทั้ง ๖ ชั้น แต่ละชั้น ๆ ชั้นละ ๙ อสงไขย ได้เสวยสมบัติทิพย์ใหญ่ยิ่งอย่างนี้ แล้วจุติจากเทวโลกมาบังเกิดในมนุษยโลก เป็นคนบริบูรณ์มั่งคั่งมีโภคทรัพย์สมบัติมาก ไม่ได้เกิดในชาติที่ต่ำช้าเลวทราม ไม่ยากจนขัดสนไม่เป็นคนกำพร้า ได้รักษาศีลห้ามิได้ขาดและด่างพร้อย ได้ทำบุญกุศลอย่างอุกฤษฎ์มีให้ทานเป็นต้น จนได้เป็นเนื้อหน่อพุทธางกูรบรมโพธิสัตว์ ดังนี้
ลำดับนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงธรรมเทศนาแก่พระสาริบุตรเถรเจ้า จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ทุวิธํ เจติยํ โลเก
พุทฺธธมฺมวเสน จ
ตถาปิ ติวิธํ พุทฺธํ
เจติยํ พุทฺธวณฺณิตํ
สมฺพุทฺโธ ติฏฺมาโน โส
สตฺตานํ สุขทายโก
ทุกฺขโต ปริโมเจสิ
เวเนยฺยพนฺธเว ชเน
สมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต
เจติยํ ทุวิธํ วรํ
พุทฺธรูปํ จ เจติยํ
ธมฺมํ จ ปิฏกํ วรํ
ปิฏกา อกฺขรา เสฏฺา
พุทฺธเสฏฺเน วณฺณิตา
โชเตนฺติ สพฺพธมฺเมสุ
สพฺพตฺเถสุ จ ปาณินํ
ยถาปิ นิเธ ปุริโส
นิธิฏฺาเน มโนรเม
ตมฺปิ สฺนนตฺถาย
สิลาถมฺภํ สอกฺขรํ
ลิกฺขาเปติ ตสฺมิมฺปิ ถมฺเภ
นิธิฏฺานํ น นสฺสติ
วินตฺเถ ตสฺมึ ถมฺภสฺมึ
ตํ นสฺสติ นิสํสยํ
แท้จริง เจดีย์สถานที่ควรบูชาก่อให้เกิดบุญกุศลมี ๒ ประการ ด้วยสามารถพุทธเจดีย์และธรรมเจดีย์ เจดีย์ที่พระพุทธเจ้าตรัสสรรเสริญไว้มี ๓ ประการ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อยังดำรงพระชนม์อยู่ ก็ได้ประทานความสุขแก่สัตว์ ได้ปลดเปลื้องเวไนยชนให้พ้นไปจากทุกข์ นับว่าเป็นเจดีย์ประการ ๑ ครั้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จดับขันธ์ปรินิพพาน/*279แล้ว เจดีย์จึงคงมีอยู่แต่ ๒ ประการ คือพระพุทธรูปและพระธรรมปิฎก อักขระทั้งหลายที่บุคคลจารึกเป็นพระไตรปิฏกเป็นอักขระประเสริฐ พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐได้ตรัสสรรเสริญแล้ว อักขระทั้งหลายย่อมส่องเนื้อความทั้งสิ้นในธรรมทั้งปวงแก่สรรพสัตว์ทั้งหลาย เหมือนอย่างบุรุษที่ฝังขุมทรัพย์ก็ย่อมให้ช่างจำหลักเสาศิลาเป็นอักขระ ประดิษฐานไว้ตรงขุมทรัพย์ที่ตนฝังไว้นั้นตามชอบใจของตน เพื่อจะให้เป็นเครื่องจำเครื่องหมายซึ่งที่ที่ตนฝังทรัพย์นั้น ครั้นเมื่อเสาหลักนั้นยังปรากฏอยู่ ขุมทรัพย์ฝังไว้นั้นก็ยังปรากฏอยู่ไม่สูญหาย ครั้นเมื่อเสาหลักนั้นสูญหายไปเสียแล้ว ขุมทรัพย์ที่ฝังไว้นั้นก็ย่อมพินาศสูญหายไปโดยไม่สงสัย ฯ ครั้นเมื่ออักขระทั้งหลายยังมีปรากฏอยู่ พระสัทธรรมก็ยังประดิษฐานอยู่ เมื่ออักขระเหล่านั้นสูญหายไปเสียแล้ว พระสัทธรรมก็ย่อมพินาศสูญหายไปเหมือนฉะนั้น
ในสมัยเมื่อจะเสด็จดับขันธ์ปรินิพพาน สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ได้มีพระพุทธประสงค์จะให้ภิกษุทั้งหลายจารึกพระไตรปิฎกไว้ จึงตรัสว่า พระไตรปิฎกนั้นแล จะเป็นครูสั่งสอนท่านทั้งหลาย อักขระทั้งหลายย่อมผูกพันรักษาไว้ซึ่งพระธรรมขันธ์ทั้งแปดหมื่นสี่พันพระธรรมขันธ์ เพราะเหตุนั้น อักขระทั้งหลายไม่มีสิ่งอื่นจะยิ่งกว่าฯ อักขระตัวหนึ่งๆ เป็นเครื่องสอดส่องคำสั่งสอนของพระชินสีห์เจ้า พระพุทธเจ้าได้ตรัสสรรเสริญไว้ว่า อักขระตัวหนึ่ง ตัวหนึ่งมีคุณหาที่สุดมิได้ เพราะเหตุนั้นบุรุษผู้เป็นบัณฑิต เมื่อปรารถนาความสุขแก่ตน พึงเขียนเองหรือให้ผู้อื่นเขียนอักขระที่เป็นคำสั่งสอนของพระชินสีห์เจ้า แม้จะมีบุรุษที่มีสติปัญญาเป็นอันมาก ยกพระสัมพุทธเจ้าเสียแล้ว ถึงจะมีปากถึงร้อยปากก็ไม่สามารถจะพรรณนาผลบุญของผู้ที่เขียนอักขระที่เป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าได้
จะกล่าวผลของกรรมที่บุคคลได้เขียนอักขระที่เป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าโดยสังเขป ว่านรชนผู้ใดถึงพร้อมไปด้วยสติปัญญา ได้เขียนอักขระซึ่งเป็นคำสั่งสอนของพระชินสีห์เจ้าผู้ประเสริฐไว้ สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสเรียกนรชนผู้นั้นว่า สุตฺตธโร ผู้ทรงพระสูตร ดังนี้ นรชนผู้นั้น เมื่อยังท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏก็ย่อมได้เสวยความสุขในที่ทั้งปวงทั้งในเทวโลกและมนุษยโลก ผู้นั้นจะได้บรมจักรพรรดิราช เป็นอิสรภาพในทวีปทั้งสี่ สมบูรณ์ไปด้วยจักรรัตนะมีพระชนมายุยืนนาน พระบรมจักรพรรดิราชนั้น บริบูรณ์ไปด้วยรัตนะเหล่านี้ คือ จักรแก้ว ช้างแก้ว ม้าแก้ว นางแก้ว ขุนพลแก้ว ขุนคลังแก้ว ดวงแก้วมณี รัตนทั้งปวงนี้ย่อมเกิดมีแก่พระเจ้าจักรพรรดิราชด้วยผลแห่งกุศลกรรมที่ได้สร้างพระไตรปิฎกไว้
/*280ถ้าสตรีภาพผู้ใดถึงพร้อมไปด้วยปัญญา ได้กระทำบุญกุศลอย่างนั้น สตรีภาพผู้นั้นก็จะได้เป็นอัครมเหสีของพระเจ้าจักรพรรดิราชถึงพันครั้ง
ผู้ใดได้สร้างพระไตรปิฎกนั้น จะได้ช้างอันประดับไปด้วยเครื่องประดับทั้งมีรัตนตคนพานหน้า พานหลัง แล้วไปด้วยทองประกอบไปด้วยเครื่องประดับศีรษะและข่ายแล้วไปด้วยทอง มีนายควาญช้างมีมือกุมหอกซัดและขอขึ้นประจำคอ เที่ยวไปทุกเย็นทุกเช้าถึงแปดหมื่นสี่พันช้าง จะได้ม้าสินธพชาติอาชาไนยซึ่งเป็นพาหนะอย่างเร็วไว อันประดับไปด้วยเครื่องประดับทั้งปวง อันนายสารถีมีมือถือแซ่จามรี ขึ้นขับขี่เที่ยวไปทุกเย็นทุกเช้าถึงแปดหมื่นสี่พันม้า จักแวดล้อมไปด้วยเสนามีองค์สี่ประการคือ พลช้าง พลม้า พลรถ พลเดินเท้า จักมีนางนารีทั้งหลายมีวงพักตร์อันเบิกบานแย้มยิ้มพริ้มพรายมีตระโพกอันผึ่งผายมีเอวบางร่างน้อย อันตกแต่งสริรกายด้วยเครื่องประดับทั้งปวง แวดล้อมเป็นบริวารถึงแปดหมื่นสี่พันนาง จักบันเทิงรื่นเริงภิรมย์ใจ อยู่ในปราสาทอันแล้วไปด้วยทอง มีฝูงนกยูงและนกกาเรียนมาส่งสำเนียงเสียงร้องอันไพเราะ และบนยอดปราสาทนั้น มีธงชัยอันบุคคลชักขึ้นประดับประดาไว้ดูน่าชม และมีกระดึงอันบุคคลแขวนไว้ดูงดงาม และผู้ที่ได้สร้างพระไตรปิฎกนั้นจะได้ไสยาสน์เหนือบัลลังก์อาสน์อันปูลาดไปด้วยอาสนพิเศษ มีขนอันยาว และจะได้ผ้านุ่งห่มก็ล้วนเป็นผ้ากัปปาสิกพัตถ์ โกเสยพัตถ์ สาณพัตถ์ ภังคพัตถ์ ผ้ากัมพล ถึงแปดหมื่นสี่พัน จะได้ดื่มน้ำนมโคสดและจะได้บริโภคโภชนาหาร ล้วนแล้วไปด้วยข้าวสาลี และข้าวสุกมีรสอันอุดมสนิท (อร่อย) จะมีอายุยืนนานจะมีรูปดุจหล่อด้วยทองคำ และมีสัณฐานดุจรูปอันนายช่างเขียนไว้พร้อมไปด้วยลักษณะอันงามผู้ที่ได้สร้างพระไตรปิฎกนั้น เมื่อท่องเที่ยวอยู่ในสงสารวัฏก็ไม่กลับเกิดเป็นสตรี หรือเป็นบัณเฑาะก์ หรือเป็นอุภโตพยัญชนก ย่อมเกิดแต่ในมัชฌิมประเทศ อันเป็นที่สำหรับบังเกิดของมเหศรบุรุษทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้าเป็นต้นจะบังเกิดในตระกูลทั้งสอง คือตระกูลกษัตริย์หรือตระกูลมหาพราหมณ์ จะไม่ไปบังเกิดในตระกูลที่เลวทราม จะบริบูรณ์ไปด้วยโภคสมบัติเป็นอันมาก จะมีพาหนะที่มีกำลังเป็นอันมาก จะมีหมู่นางนารีที่มีสริรกายอันงดงามสำหรับใช้สอยอยู่เกลื่อนกลาด จะได้ทั้งทาสทาสี โคกระบือช้างม้าเป็นอันมาก ผู้ที่สร้างพระไตรปิฎกนั้น จะไม่รู้ไปบังเกิดยังทุคติกำเนิดอันประเทศที่เกิดของสัตว์นรก จะได้ไปบังเกิดแต่ในสุคติภพโลกสวรรค์ บรรดาสรรพโรคทั้งปวงเป็นต้นว่า โรคเงื้อนโรคปมเปากลากเกลื้อนโรคไอหืดและเป็นบ้า สรรพโรคทั้งปวงนี้ ย่อมไม่มาแผ้วพานผู้นั้นเลย อนึ่ง บรรดาพิการทั้งหลายเป็นต้นว่าบอดแต่กำเนิด /*281หรือเป็นคนหูหนวก เป็นคนใบ้เป็นคนเตี้ยเป็นคนค่อม เป็นคนง่อยเปลี้ยก็ดีก็ไม่เกิดมีแก่ผู้นั้น ผู้ที่ได้สร้างพระไตรปิฎกนั้น ย่อมมีสริรกายดุจสีทองคำ และเป็นคนว่าง่ายเป็นที่ชอบใจของชนทั้งหลาย บริบูรณ์ไปด้วยทรวดทรงสีสัณฐานมีรูปเป็นที่น่ารักน่าชม เปรียบดังรูปเทพยดาฉะนั้น ฯ อนึ่งนรชาติหญิงขายทั้งหลายใดได้ถวายกำใบลาน เพื่อจะให้เป็นที่ประดิษฐานอักขระอันรักษาไว้ซึ่งคำสอนของพระชินสีห์เจ้า นรชาติหญิงชายทั้งหลายนั้น ย่อมได้ปราสาทอันงาม จงรื่นเริงบันเทิงใจอยู่ในปราสาทนั้นกับด้วยนางนารีทั้งหลาย เป็นที่เอิกเกริกไปด้วยการฟ้อนรำขับร้อง และเป็นที่กึกก้องไปด้วยเสียงนกยูงและนกกาเรียน ไม่เป็นที่เงียบสงัดด้วยเสียง ๑๐ ประการ มีเสียงช้างเป็นต้น และย่อมได้บริโภคสูปพยัญชนะโภชมาหารอันบริบูรณ์ไปด้วยประการทั้งปวง มิได้บกพร่องเป็นนิจนิรันดร ฯ อนึ่งนรชาติหญิงชายทั้งหลายใดได้ถวายไม้กรอบคัมภีร์ นรชาติหญิงชายทั้งหลายนั้นย่อมได้ปราสาทมีห้องอันงดงาม ฟุ้งไปด้วยเครื่องอบมีกลิ่นอันหอม มีเตียงตั่งบัลลังก์นวมและพรมเจียม เครื่องปูลาดเป็นที่ชื่นบานใจ และมีพวงระย้าในเบื้องบนอันงดงาม ดุจดวงดาวบนอากาศฉะนั้น ฯ อนึ่ง นรชาติหญิงชายทั้งหลายใดได้ถวายด้ายสำหรับร้อยพระคัมภีร์ นรชาติหญิงชายทั้งหลายนั้นย่อมเป็นผู้มีจิตหมดจดสะอาดดี ปราศจากธรรมที่เป็นอกุศล มีโมหมูลเป็นต้น และเป็นผู้มีพรรณสีกายผ่องใสสะอาดงามควรเปรียบด้วยท่อนทองฉะนั้น เป็นผู้มีกายอันตรงไม่โอนค้อมน้อมไปในเบื้องหน้าเบื้องหลัง จิตของนรชาติหญิงชายทั้งหลายนั้นก็จะเป็นจิตซื่อตรง อนึ่งอักขระที่เป็นคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ นรชาติทั้งหลายนั้นได้เขียนไว้หรือได้คิดหรือได้จำทรงไว้ หรือได้บอกกล่าวผู้อื่นก็ดี เพื่อจะให้ถือเอารสพระนิพพาน นรชาติทั้งหลายนั้นก็ล้วนเป็นผู้มีกุศล ย่อมเป็นคนแกล้วกล้าในอรรถทั้งปรง และเป็นผู้ประกอบไปด้วยคุณคือระลึกชาติได้ และเป็นผู้ฉลาดในพระโลกุตตรธรรม ย่อมถึงซึ่งความสุขในนิพพาน ฯ อนึ่ง นรชาติหญิงชายทั้งหลายใดได้ถวายเหล็กจารสำหรับจารพระพุทธวจนะ นรชาติชายหญิง ทั้งหลายนั้น จะได้ผ้านุ่งห่มและเครื่องประดับอันงาม และจะมีปัญญาดีแกล้วกล้าอาจหาญปรากฏไปในสรรพทิศาภาค ประดุจภูเขาหิมาลัยบรรพตฉะนั้น ฯ อนึ่งนรชาติชายหญิงทั้งหลายใดได้ถวายประทีปน้ำมัน นรชาติชายหญิงทั้งหลายนั้น ย่อมเป็นผู้มีร่างกายอันบริสุทธิ์ มีมังสะอันละเอียด ปราศจากโทษทั้งปวง และจะได้ทิพจักษุแลเห็นทั่วไปในทิศทั้งหลาย ฯ อนึ่งนรชาติชายหญิงทั้งหลายใดได้ถวายผ้าห่อพระคัมภีร์ นรชาติชายหญิงทั้งหลายนั้น จะมีรูปโฉมอันงามดุจรูปพิมพ์ /*282ไม่เป็นที่เบื่อหน่ายของชนทั้งหลายที่ได้ทัศนา เป็นที่รักที่ปรารถนาของมหาชนทั่วทุกทิศ จะมีต้นไม้กัปปพฤกษ์งอกขึ้นสำหรับบุญของนรชาติทั้งหลายนั้น จะมีผ้านุ่งห่มเครื่องใช้สอยต่าง ๆ ห้อยย้อยลงมาจากต้นไม้กัปปพฤกษ์นั้น นรชาติทั้งหลายนั้นปรารถนาสิ่งใด ๆ ย่อมได้สิ่งนั้นๆจากต้นกัปปพฤกษ์นั้น สำเร็จตามความปรารถนาทุกประการ จะได้เป็นผู้มีโภคสมบัติเลวทรามหามิได้ ฯ อนึ่งนรชาติชายหญิงทั้งหลายใดได้ถวายเชือกสำหรับห่อพระคัมภีร์ นรชาติชายหญิงทั้งหลายนั้น จะเป็นผู้ถึงพร้อมไปด้วยปัญญา มีจิตตั้งมั่นมีอารมณ์เป็นอันเดียวไม่ฟุ้งซ่าน และจะได้อยู่พร้อมเพรียงกับด้วยบุคคลอันเป็นที่รักใคร่ จะได้พลัดพรากจากของรักหามิได้ และจะไม่เป็นคนแตกร้าวจากผู้หนึ่งผู้ใดเลย ฯ ได้ถวายอาธารเครื่องสำหรับรองพระคัมภีร์ นรชาติชายหญิงทั้งหลายนั้น ย่อมเป็นผู้มีปัญญาปรีชาฉลาดในอรรถและธรรมทั้งปวง ย่อมเป็นผู้ทรงพระไตรปิฎกแกล้วกล้าในอรรถธรรมทั้งหลาย และเมื่อยังท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏ จะได้เป็นปราโมกข์อาจารย์ผู้พหูสูตทรงพระธรรมฉลาดในมติของความรู้ทั้งหลาย ฯ อนึ่งนรชาติชายหญิงทั้งหลายใด มีฉันทอัธยาศัยอันดี ได้ถวายพัดวิชนีในพระพุทธศาสนา นรชาติชายหญิงทั้งหลายนั้น จะเป็นผู้ประกอบพร้อมไปด้วยหิริโอตตัปปะความอายความสะดุ้งแต่บาป และมีสติปัญญา และเป็นที่รักของมหาชน ย่อมไม่รู้สึกความหนาวความร้อน ตั้งอยู่ในความสุขเป็นที่ยินดีปรีดา มีผู้บำเรอพัดวีด้วยขนทรายจามรีและกำหางนกยูงอยู่เป็นนิจ หมู่สัตว์ทั้งหลาย มีต้นว่าเหลือบยุงเลือดไรตะเข็บตะขาบ และตัวแมลงทั้งปวงก็ไม่อาจเบียดเบียนผู้นั้น ฯ อนึ่งนรชาติชายหญิงทั้งหลายใดได้ถวายผ้ากัมพล นรชาติชายหญิงทั้งหลายนั้นย่อมได้ปราสาทอันประดับไปด้วยของทิพย์ ย่อมนอนในห้องอันวิจิตรมีเตียงตั่งบัลลังก์ลาดด้วยผ้าอันประเสริฐ มีฟูกและหมอนหนุนหมอนข้างบริบูรณ์ มีเพดานประดับงดงามดุจรูปดวงดาว มีม่านรูดม่านไขอันงดงาม เป็นสุขสำราญเบิกบานใจ
นรชาติชายหญิงทั้งหลายใด ได้กระทำบุญกุศลเป็นอันมากมีประการดังพรรณนา มานี้แล้ว ถ้านรชาติชายหญิงทั้งหลายนั้นจะปรารถนาสาวกภูมิก็ดี ปัจเจกพุทธภูมิก็ดี หรือจะปรารถนาสัมมาสัมโพธิญาณอย่างสูงสุด เพื่อจะช่วยปลดเปลื้องสรรพสัตว์ให้พ้นไปจากทุกข์ก็ดี ก็ย่อมได้ดังความปรารถนาทุกประการ
เอวํ ภควา ปิฏกตฺตยผลํ อนนฺตํ อปฺปริมาณํ มหนฺตํ สมฺปตฺติทายกํ ทสฺเสตฺวา สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงผลของนรชนที่ได้สร้างพระไตรปิฎก/*283ว่าเป็นกุศลให้ได้สมบัติใหญ่ ไม่มีที่สุดไม่มีประมาณฉะนี้แล้ว มีพระพุทธประสงค์จะทรงประกาศบุรพจารีตของพระองค์ให้แจ้งชัดจึงตรัสว่า ดูกรสาริบุตร ในอดีตกาลนั้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงพระนามพระปุราณโคดม เราได้กระทำการบูชาด้วยทรัพย์มีราคาเป็นอันมาก เพื่อจะให้พระไตรปิฎกที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าปุราณโคดมได้ภาษิตไว้ ให้ประดิษฐานอยู่ถ้วนห้าพรรษาแล้วให้ช่างเขียนพระไตรปิฎกไว้ เราจึงได้มาเป็นกษัตริย์อยู่ในปุราณกบิลบุรี แล้วได้เสวยความสุขเป็นพระเจ้าจักรพรรดิราช จะนับจะประมาณมิได้ จนมาได้ถึงสัมมาสัมโพธิญาณอย่างนี้ ด้วยผลกุศลที่เราได้สร้างพระไตรปิฎกนั้น
พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสบุรพจารีตของพระองค์ด้วยประการฉะนี้ แล้วทรงนำอดีตนิทานที่ภพเก่ากำบังไว้มาแสดงดังต่อไปนี้ว่า
อตีเต กิร กาเล ดังได้สดับมา ในอดีตกาลล่วงแล้วครั้งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพระนามพระปุราณโคดมบังเกิดขึ้นในโลก ฯ พระองค์มีพระชนมายุแปดสิบพรรษา ฯ ส่วนพระศาสนาคำสั่งสอนซึ่งเป็นพระไตรปิฎก ประดิษฐานอยู่ถ้วนห้าพันพรรษา ฯ พระปุราณโคตมสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น เมื่อพระองค์ยังเป็นพระราชกุมาร ทรงพระนามว่า สิทธัตถราชกุมาร พระชนนีของพระองค์ทรงพระนามว่า พระนางสิริมหามายา พระชนกทรงพระนามว่า พระเจ้าสุทโธทนมหาราช พระชนนีองค์น้อยทรงพระนามว่า พระนางกีสาโคตมี ปชาบดีทรงพระนามว่า ยโสธราราชเทวี พระราชบุตรทรงพระนามว่า พระราหุลกุมาร แม้พระนครในครั้งนั้นก็ชื่อว่ากบิลพัสดุ์บุรี ในกาลนั้นพระโพธิสัตว์เจ้าของเราทั้งหลายเป็นอำมาตย์ของท้าวสุทโธทนมหาราช พระราชบิดาของพระปราณโคดมสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้บูชาพระไตรปิฎกซึ่งเป็นคำสั่งสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้นด้วยสักการบูชาอันยิ่งใหญ่ เพื่อจะให้พระไตรปิฎกนั้นประดิษฐานอยู่ถ้วนห้าพันพรรษาแล้ว จึงให้ช่างจาร ๆ พระไตรปิฎกไว้ พระปุราณโคดมสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงได้ตรัสพยากรณ์ไว้ว่า อำมาตย์ผู้นี้จะได้คำพยากรณ์ในพระบาทมูลของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพระนามว่าทีปังกร ในอนาคตกาลว่าจักเป็นพระพุทธเจ้าเหมือนกับเรา เพราะเหตุนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลาย จึงได้มีพรรษายุกาลเพียงแปดสิบพรรษา ถึงศาสนธรรมคำสั่งสอนก็ประดิษฐานอยู่เพียงห้าพันพรรษา พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่าทีปังกร ก็ได้ตรัสพยากรณ์พระโพธิสัตว์เจ้าของเราทั้งหลาย ตามนัยที่พระปราณโคตมสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสไว้แล้วนั้น ว่าอำมาตย์ผู้นี้จักเป็นเนื้อหน่อของพระพุทธเจ้าต่อไปอนาคตกาล จักเป็นกุมารชื่อว่า สิทธัตถ จักเป็นพระพุทธเจ้าชื่อว่า โคดม /*284พระมารดาชื่อว่านางสิริมหามายา พระบิดาชื่อว่าสุทโธทนะ พระมารดาองค์น้อยชื่อว่านางกีสาโคตมี มีปชาบดีชื่อว่ายโสธราราชเทวี มีพระโอรสชื่อว่าราหุลกุมาร นครที่เกิดชื่อกบิลพัสดุบุรี ฯ พระโพธิสัตว์ดำรงพระชนม์อยู่สิ้นกาลกำหนดแล้ว ได้ไปเกิดในดาวดึงสพิภพ ด้วยผลกุศลที่ได้เขียนพระไตรปิฎกที่พระปุราณโคดมสัมมาสัมพุทธเจ้าภาษิตไว้นั้น พระโพธิสัตว์เจ้าดำรงพระชนม์อยู่ในดาวดึงสพิภพนั้น สิ้นกาลกำหนดแล้ว จุติจากดาวดึงสพิภพนั้น ได้มาปฏิสนธิในพระครรภ์พระนางนันทาเทวี ซึ่งเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าอินทราช ในพระนครปุราณกบิลพัสดุ์นั้นแล ฯ ในขณะเมื่อพระโพธิสัตว์เจ้าประสูติจากพระครรภ์พระมารดา ก็บันดาลให้ฝนตกลงมาเป็นรัตนเจ็ดประการ ด้วยอานิสงส์ที่ได้สร้างพระไตรปิฎกนั้น ท้าวมหาพรหมก็บูชาด้วยทองคำถึงแสนตำลึง ท้าวสักกเทวราชก็บูชาด้วยทรัพย์และเครื่องประดับเป็นอันมาก พระยานาคราชก็บูชาด้วยรัตนะเป็นอันมาก พระยาสีหราชซึ่งอยู่ในป่าหิมพานต์ด้านเหนือก็ส่งเนื้อบรรดาเป็นอาหารของสัตว์เดรัจฉานทั้งปวงมาถวายเป็นนิจกาล ท้าวมหาพรหมก็มาเฝ้าพิทักษ์รักษาในสายัณหสมัย ส่วนฉกามาพจรเทพเจ้าทั้งหลายก็มาเฝ้าในเวลาราตรี เทพยเจ้าเหล่าหมู่ภูมนิกายก็มาเฝ้าในเวลาปัจฉิมยาม พฤกษเทวดาทั้งหลายก็มาเฝ้าในเวลาเช้า พระยานาคราชก็ได้บูชาด้วยหม้ออันประดับด้วยรัตนะเจ็ดประการ อันเต็มไปด้วยน้ำหอมเป็นนิจกาล ฯ เทพยดาทั้งหลายได้นำนางนารีมีรูปอันงามดุจนางเทพอัปสร มาจากอุตตรกุรุทวีป มาบูชาพระโพธิสัตว์เจ้า พระยาอัศวราชมีสริรกายประดับไปด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ออกจากกลีบเมฆมาบูชาพระโพธิสัตว์เจ้า พระยาช้างเผือกออกจากฉัททันตสระมาบูชาพระโพธิสัตว์เจ้า พระมหาสัตว์เจ้าถึงพร้อมไปด้วยพระกำลังเท่ากับบุรุษพันหนึ่ง บริบูรณ์ไปด้วยพระพาหาเท่ากับบุรุษพันหนึ่ง มีพระรูปและพระกำลังเปรียบดังท้าวมหาพรหม เป็นผู้ประเสริฐกว่าโลกทั้งสาม เสวยแต่เครื่องบรรณาการที่พระราชาทั้งปวงส่งมาถวาย
พระมหาสัตว์เจ้าแวดล้อมไปด้วยพระราชบุตรถึงพันพระองค์ แต่ละพระองค์มีเรียวแรงกำลังบุญเดชานุภาพมาก เสวยแต่เครื่องบรรณาการที่พระราชาทั้งปวงส่งมาถวายแต่นานาประเทศ ด้วยผลกุศลที่พระองค์ได้สร้างพระไตรปิฎกถวายในพระพุทธศาสนา
กษัตริย์ทั้งหลายก็ส่งขาทนิยโภชนียาหาร มีรสอันเลิศมาแต่ทิศต่าง ๆ ใส่ในเตียบทองถึงแปดหมื่นสี่พัน แลส่งผ้านุ่งห่มและเครื่องประดับอันเลิศบรรจุใส่ในผอบถึงแปดหมื่นสี่พันมาถวาย และยานพาหนะทั้งหลายก็มาจากทิศต่าง ๆ ถึงแปดหมื่นสี่พัน /*285พระมหาสัตว์เจ้านั้น เมื่อร่วมอภิรมย์สังวาสกับด้วยหญิงมนุษย์ก็เป็นไปประดุจถูกต้องกายของนางเทพธิดาฉะนั้น
พระมหาสัตว์เจ้าบริบูรณ์ไปด้วยข้าวน้ำขัชโภขนาหาร และบริบูรณ์ด้วยทรัพย์สมบัติโคกระบือช้างม้า และเครื่องนุ่งห่มเครื่องประดับตกแต่งเป็นอันมาก และบริบูรณ์ไปด้วยของหอมเครื่องทาและระเบียบดอกไม้ มีประการต่าง ๆ และบริบูรณ์ไปด้วยรัตนะเป็นอันมาก ประดับไปด้วยภูมิภาคเป็นที่รื่นเริงบันเทิงหฤทัย ให้สำเร็จความปรารถนาทั้งปวง
สถานที่อันใดที่พระมหาสัตว์แลดูแล้ว สถานที่นั้นก็หวั่นไหว เป็นสถานที่สามารถจะนำมาซึ่งทิพยจักษุญาณ ฯ พระมหาสัตว์เจ้านั้น เสวยความสุขใหญ่หลวงดุจเสวยสมบัติอันให้สำเร็จความปรารถนาทั้งสิ้น บริบูรณ์ไปด้วยสถานที่ต่าง ๆ มีสวนอุทยานและสระโบกขรณีเป็นต้น เทวดาและยักษ์และคนธรรพ์ทั้งหลายก็มาบูชาด้วยเครื่องสักการะ มีโภชนาหารทิพย์เป็นต้น
พระมหาสัตว์จึงให้ท้าวมหาพรหมอยู่ในปราสาทแก้วมณีเจ็ดชั้น ให้ท้าวสักกเทวราชอยู่ในปราสาททองคำเจ็ดชั้น ให้พระยานาคราชอยู่ในปราสาทรัตนะเจ็ดประการ ให้เจ้าประเทศราชในพื้นชมพูทวีปทั้งสิ้น อยู่ในปราสาททองอันประดับไปด้วยรัตนะเจ็ดประการ
ในสถานที่ประมาณสิบโยชน์ ส่วนข้างปาจีณทิศแห่งปราสาท มีหม้อน้ำทองคำ มีทองคำไหลออกจากปากหม้อน้ำทองและมีต้นไม้ทองต้นไม้เงินทรงดอกและผล เป็นทองเป็นเงินงอกขึ้นโดยรอบหม้อน้ำทอง อันตั้งอยู่ในสถานที่มีประมาณสิบโยชน์นั้นเสียงกึกก้องของดอกและผลและกิ่งไม้ทองเงิน แซ่ไปดุจเสียงกึกก้องของดนตรีห้าประการฉะนี้ มีต้นกัปปพฤกษ์งอกขึ้นในประเทศที่ทั้งสี่มุขแห่งปราสาท ในต้นไม้ทั้งหลายนั้นมีผ้านุ่งห่มและรัตนะต่างๆเต็มไปโดยรอบ มีแสงสว่างรุ่งเรืองออกจากกำแพงรัตนะเจ็ดประการโดยรอบปราสาท มีกำแพงงาประดับไปด้วยรัตนะเจ็ดประการแวดล้อมโดยรอบแล้วมีกำแพงงาช้างนับร้อยแวดล้อมโดยรอบแล้ว มีกำแพงทำเป็นรูปราชสีห์ ประดับไปด้วยรูปิยะทำด้วยทองคำแวดล้อมโดยรอบแล้ว มีประตูทองคำอันขจิตไปด้วยรัตนะเจ็ดประการ เป็นที่เข้าออกของมหาชนทั้งหลาย เสียงกึกก้องของกำแพงและประตูทั้งหลายเหล่านั้น /*286แซ่ไปประดุจเสียงดนตรีอันพร้อมไปด้วยองค์ห้าประการฉะนั้น มีถนนสำหรับเดินด้วยแข้งทำด้วยทองคำ เรี่ยรายด้วยทรายทอง มีต้นจันทร์ทองคำงอกขึ้นในระหว่างกำแพง มีรูปสุนัขทำด้วยทองเป็นที่ให้น่ากลัวถึงแปดหมื่นสี่พันรูป มีรูปโคทองกระบือทองอย่างละแปดหมื่นสี่พัน มีศาลากว้างยาวประมาณหนึ่งโยชน์เป็นที่งดงาม มีนางเทพธิดาชื่อมณีเมขลาพายเรือทองเวียนไปมาอยู่ในมหาสมุทรถึงแปดหมื่นสี่พันลำฯ พระมหาสัตว์เสวยมนุษย์สมบัติอันบริบูรณ์ไปด้วยข้าวและน้ำขัชโภชนาหารและผ้านุ่งห่ม และอลังการเครื่องประดับและรัตนะทั้งปวงให้สำเร็จความปรารถนาทุกประการ
พระมหาสัตว์เจ้ามีพระสริรกายประดุจดังท้าวมหาพรหม มีพระกำลังเรี่ยวแรงสามารถอาจหาญ เป็นบรมจักรพรรดิราชอยู่ในพระนครปราณกบิลบุรีนั้น ฯ พระมหาสัตว์เจ้าเป็นประดุจดังท้าวสักกเทวราชมีนางเทพธิดาเป็นปชาบดีสองนาง คือนางสุธรรมา นางสุทธินิยา นางเทพธิดาทั้งสองนางนี้ตั้งอยู่ในที่เป็นอัครมเหสีของพระมหาสัตว์เจ้านั้น พระมหาสัตว์เจ้ามีนางเทพอัปสรแปดหมื่นสี่พันประดับตกแต่งด้วยอลังการทั้งปวงแวดล้อมเป็นบริวาร
พระมหาสัตว์เจ้า อาศัยนางสุทธินิยาอยู่ครอบครองเรือนได้พระราชบุตรมีรูปดังท้าวมหาพรหม บริบูรณ์ไปด้วยกำลังเรี่ยวแรงเดชาบุญญานุภาพถึงพันพระองค์ จึงโปรดให้พระราชบุตรไปยังอุตตรกุรุทวีปพระองค์หนึ่ง ไปยังอมรโคยานทวีปพระองค์หนึ่ง ไปยังนาคพิภพพระองค์หนึ่ง ไปยังหิมวันตประเทศพระองค์หนึ่ง ให้กระทำการงานต่าง ๆ ในชมพูทวีปพระองค์หนึ่ง ให้อยู่ใกล้พระองค์พระองค์หนึ่ง ฯ ส่วนพระราชบุตรทั้งปวงก็กระทำราชกิจนั้น ๆ ของพระราชบิดา ตามพระราชประสงค์
พระมหาสัตว์เจ้าได้เป็นบรมจักรพรรดิ เสวยความสุขในจักรวัตติรัชสมบัติไม่มีที่สุดไม่มีประมาณ อยู่ในพระนครปุราณกบิลบุรี ทรงพระชนมายุอยู่สิ้นกาลนาน ด้วยผลอานิสงส์ที่ได้สร้างพระไตรปิฎกนั้น
เอวํ ปิฏกตฺตยกตานิสํโส อานิสงส์สร้างพระไตรปิฎกเป็นเหตุให้ได้สมบัติอันยิ่งใหญ่ ไม่มีที่สุดไม่มีประมาณด้วยประการฉะนี้
/*287สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนาอันนี้มาแสดงแล้ว ทรงประชุมชาดกว่า ตทา อุตตรกุรุโต อาคตา นางนารีที่มาจากอุตตรกุรุทวีปในครั้งนั้น ครั้นประวัติกาลกลับชาติมาเป็นนางเขมาเถรี นางสุธรรมาเทพธิดา เป็นนางอุบลวรรณา ภูมเทพยดา เป็นพระสีวลีเถร นาคราชเป็นพระโมคคัลลานเถร รุกขเทพยดาเป็นมหากัสสปเถร สักกเทวราชเป็นพระอนุรุทธเถร อินทราชเป็นท้าวสุทโธทนะมหาราช นันทาเทวีเป็นนางสิริมหามายา นางมณีเมขลาเป็นนางสีกาโคตมี นางสุทธินิยาเทวธิดา เป็นนางยโสธรา ราชบุตรพระองค์ใหญ่เป็นพระราหุล ซึ่งเป็นบุตรของสมเด็จพระศาสดา วัสสวัตติเทวราชเป็นพระอานนทเถร สีหราชเป็นพระฉันนเถร บริษัททั้งปวงเป็นพุทธบริษัท พระเจ้าบรมจักรพรรดิราชในปุราณกบิลบุรีเป็นพระบรมโลกนาถ สาธุสัตบุรุษทั้งหลายจงทรงจำชาดกนี้ไว้ด้วยประการฉะนี้ พรรณนามาด้วยผลอานิสงส์ที่ได้สร้างพระไตรปิฎก คือเขียนอักษรเป็นเครื่องสอดส่องให้ได้สมบัติสามประการ คือมนุษย์สมบัติ สวรรค์สมบัติ จบลงเพียงนี้แล ฯ
จบโปราณกบิลราชชาดก
๒๒. ธรรมิกบัณฑิตราชชาดก
ทานวตฺถนฺติ อิทํ สตฺถา เมฆวตึ นาม นครํ อุปนิสฺสาย เชตวเน วิหรนฺโต อฏฺปริกฺขารทานํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตะวัน อาศัยเมืองเมฆวดีเป็นที่โคจรภิกขาจารทรงพระปรารภอัฏฐบริขารทาน การถวายบริขารแปดให้เป็นเหตุเบื้องต้น จึงตรัสแสดงผลคือชาดกนี้ อันพระสังคีติกาจารย์กำหนดด้วยบาทพระคาถาว่า ทานวตฺถํ ดังนี้เป็นอาทิ
ดังได้สดับมา ในเมืองเมฆวดีนั้น มีกุฎุมพีผู้หนึ่งเป็นผู้ยินดีในทานและดำริแต่ในกาลที่จะบริจาคมหาทานเนืองนิตย์ อยู่มาวันหนึ่ง กุฎุมพีผู้นั้นมีจิตประกอบด้วยศรัทธาจึงหานายช่างมาให้กระทำโรงปะรำนั้นสำเร็จแล้วจึงไปนิมนต์พระพุทธองค์พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์พุทธบริพาร ให้มานั่ง ณ ปะรำแล้วถวายมหาทานสิ้น ๗ วัน ในวันที่ ๗ นั้นก็ถวายอัฏฐบริขาร
สมเด็จพระบรมศาสดา ทรงกระทำอนุโมทนาทานของกุฎุมพีนั้นแล้วจึงมีพระพุทธดำรัสว่า ดูกรอุบาสกผู้เจริญ ตัวท่านเป็นทายกผู้บริจาคทานควรกระทำจิตของตนให้ปสันนาการเลื่อมใสในทานที่บริจาคนั้น เพราะเหตุว่าขึ้นชื่อว่าทานแล้ว เป็นกิจที่ควรบุคคลจะพึงให้แก่ยาจกวณิพกคนกำพร้าอนาถา แม้ถึงบัณฑิตทั้งหลายแต่ครั้งโบราณมา ก็ย่อมยินดีในความประพฤติทานบริจาค ก็ทรงดุษณีภาพนิ่งอยู่มิได้ตรัสต่อไป กุฎุมพีนั้นปรารถนาจะใคร่สดับวัตถุนิทาน จึงถวายนมัสการแล้วทูลอาราธนา พระพุทธองค์ก็ทรงนำเรื่องในอดีตภพมาตรัสเทศนาดังต่อไปนี้ว่า
/*289อตีเต พาราณสินคเร ธมฺมิกปณฑิโต นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ฯ ในกาลเมื่ออดีตล่วงแล้ว มีบรมกษัตริย์พระองค์หนึ่งทรงพระนามว่า ธรรมิกบัณฑิตราช ครองรัชยสมบัติอยู่ในพระนครพาราณสี พระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชนั้น ทรงยินดีในทานบริจาคเป็นเบื้องหน้า จึงมีรับสั่งให้สร้างมณฑป อันดาดเพดานด้วยแผ่นผ้าประดับด้วยเครื่องอลังการ สำหรับเป็นที่ถวายทานแก่พระพุทธปมุขสงฆ์ ครั้นมณฑปนั้นสำเร็จแล้ว จึงให้นิมนต์พระพุทธองค์กับพระภิกษุสงฆ์พุทธบริวาร มานิสีทนาการ ณ ท่ามกลางมณฑปนั้น แล้วทรงถวายทานวัตตมีอันนปานาหารเป็นอาทิ ครั้นเสร็จภัตกิจแล้ว ก็กระทำสักการบูชาด้วยเครื่องสักการะทั้งหลายมีมาลาและของหอมเป็นต้น ทรงนมัสการองค์สมเด็จพระทศพลแล้วทูลตั้งปณิธานความปรารถนาว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้กระทำสักการ
บูชาพระพุทธองค์ ด้วยเครื่องสักการะทั้งหลายมีสรรพรัตนวัตถาลังการเป็นต้น ใช่ว่าข้าพระองค์จะปรารถนาสมบัติในเทวโลกและพรหมโลกหาบมิได้ ขอผลทานที่ข้าพระองค์บริจาคนี้ จงเป็นปัจจัยให้ข้าพระองค์ได้ตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณในอนาคตกาลภายภาคหน้า
ในขณะนั้น พื้นปถพีอันหนาได้สองแสนสี่หมื่นโยชน์ ก็กัมปนาทหวาดหวั่นไหวสะเทื้อนสะท้าน มีอาการดุจดังว่ากุญชรชาติซับมันอันอาละวาดทั้งบรรพตสิเนรุราช ก็โอนอ่อนดุจถวายอภิวันทน์น้อมยอดมีหน้าเฉพาะตรงเมืองพาราณสี เปรียบประดุจดังว่าลำหวายที่ถูกบุคคลลนด้วยอัคคีอันน้อมยอดลงฉะนั้น ทั้งพระมหาสมุทรก็บันลือลั่นไปด้วยเสียงคลื่นระลอก มหาเมฆก็คำรณเสียงอัสนีสนั่นยังห่าฝนลูกเห็บให้ตกลง ณ พื้นปถพี สายฟ้าในอากาศวิถีอันใช่ฤดูกาล ก็แลบฉวัดเฉวียนทั่วไปในอากาศ ขณะนั้นท้าวสักกเทวราชทรงปรบพระหัตถ์ ทั้งท้าวมหาพรหมและเทพบริษัทก็ร้องซ้องสาธุการ มหัศจรรย์ทั้งหลายนั้นบันดาลเอิกเกริกโกลาหล ตั้งแต่พื้นปถพีดลตราบเท่าถึงพรหมโลกเป็นที่สุดอวสาน
เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ จะทรงประกาศเนื้อความแห่งเหตุอันให้เกิดมหัศจรรย์นั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสเป็นบาทพระคาถาว่า
กโต ธมฺมิกปณฺฑิโต
ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย
พุทฺธสฺส ภิกฺขุสงฺเฆน
มณฺฑปํ ทานมุตฺตมํ
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ
ตทาสิ โลมหํสนํ
วตฺถทาเน ปทินฺนมฺหิ
เมทนี สมกมฺปล
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ
ตทาสิ โลมหํสนํ
วตฺถทาเน ปทินฺนมฺหิ
ขุพฺภิตฺถ นครํ ตทา
/*290ความว่า บรมกษัตริย์ทรงพระนามว่า ธรรมิกบัณฑิตนั้น ครั้นทรงบริจาคมหาทาน ซึ่งเป็นทานอันอุดมสูงสุด แก่พระพุทธองค์พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์พุทธบริวารในมณฑป อันเป็นสถานที่ทรงบริจาคนั้นแล้ว ในกาลนั้นมหัศจรรย์อันน่าพิลึกพึงกลัว มีให้เกิดขนพองสยองเกล้าเป็นต้น อีกทั้งพื้นปถพีดลก็กัมปนาทหวาดหวั่นไหว และพระนครพาราณสีนั้นก็กำเริบโกลาหล เพราะวัตถทานและอันนทานเป็นต้น ที่พระธรรมิกบัณฑิตราชได้ทรงบริจาคนั้นเป็นเหตุ
ในที่สุดแห่งคาถาอุทานนั้น พิภพของท้าวสักกเทเวศร์ก็แสดงอาการอันร้อนด้วยเดชอำนาจแห่งทานของพระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชบรมกษัตริย์ เมื่อท้าววชิรหัตถ์จะทรงอาวัชนาการพิจารณา จึงกล่าวเป็นบาทพระคาถาว่า
โกนุ เทโว มนุสฺโส วา
สมฺมา ปูเชนฺติ มาตรํ
ทานํ วา พฺรหฺมจริยํ
มมํ จาเวติ อาสนา
ความว่า ใครผู้ใดหนอ จะเป็นเทวดาหรือเป็นมนุษย์บุคคลผู้ใด ซึ่งเป็นผู้บำรุงมารดาบิดา หรือเป็นผู้สักการบูชาพระรัตนตรัย หรือเป็นผู้บริจาคทานประพฤติพรหมจริยวาส มีความประสงค์จะให้เราเคลื่อนจากบัณฑุกัมพลสิลาอาสน์ในเทวพิภพ
เมื่อท้าวสักกเทวราชกล่าวคาถาปรารภดังนี้แล้ว จึงพิจารณาดูด้วยทิพยเนตร ก็ได้ทราบประพฤติเหตุทุกประการจึงทรงเทวดำริว่า บัดนี้พระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชหน่อพุทธางกูรทรงบริจาคทานเป็นมหัศจรรย์ เราควรจะลงไปในมนุษย์โลก เชื้อเชิญพระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชนั้นให้ขึ้นสู่ทิพยวิมาน แล้วนำมาให้ประดิษฐานอยู่ในเทวโลกนี้
ครั้นทรงเทวดาดำริดังนี้แล้ว ก็เสด็จขึ้นสู่วิมานอันประดับด้วยรัตนะทั้ง ๗ ออกจากเทวดึงส์เทวพิภพ ลอยลงมาประดิษฐานอยู่ ณ เบื้องหน้ามณฑป อันเป็นที่บริจาคทานของพระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราช
พระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชโพธิสัตว์ ได้ทอดพระเนตรรัตนวิมานอันมาลอยอยู่ ณ อากาศฉะนั้น เมื่อจะมีพระราชดำรัสถามจึงกล่าวพระคาถาว่า
กึ วิมานํ ปุเร ิโต
เทวปุตฺโตสิ อาคโต
วิมานฺจ นิมนฺตามิ
กินฺนุ ติฏฺติ อกฺขาหิ เม
/*291ความว่า วิมานอะไร มาประดิษฐานลอยอยู่ ณ เบื้องหน้ามณฑปของเรา ท่านผู้เป็นเทวบุตรจงมาเถิด เราขอเชิญท่านทั้งวิมานด้วย เหตุไฉนวิมานจึงมาประดิษฐานลอยอยู่ดังนี้ ท่านที่อยู่ในรัตนวิมาน จงบอกอาการให้เราได้ทราบในกาลนี้
ในลำดับนั้น ท้าวโกสีย์สักกเทวราชได้สดับคำถาม เมื่อจะตรัสบอกพระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชทรงทราบ จึงกล่าวพระคาถาว่า
เตน เตน นิมนฺเตสิ
อหํ สกฺโก ปุรินฺทโท
ทานปุฺเน กมฺเมน
อากาเสว วิชุลตา
สมนฺตา นิจฺฉรนฺตา อาคู
ศิรินํว ปติสฺสุตา
ตสฺส เต อนุโมทนฺติ
อุโภ นารทปพฺพตา
อินฺโท จ พฺรหฺมา จ
ปชาปติ จ
โสโม ยาโม เวสฺสวณฺโณ
จ ราชา
สพฺเพ เทวา อนุโมทนฺติ
ทุกฺกรํ หิ กโรติ โส
ทุทฺททํ ททมานานํ
ทุกฺกรํ กมฺมกุพฺพตํ
อสนฺโต นานุกุพฺพนฺติ
สตํ ธมฺโม ทุรนฺนโย
ตสฺมา สตฺจ อสตฺจ
นานา โหติ อิโต คติ
อสนฺโต นิรยํ ยนฺติ
สนฺโต สคฺคปรายนา
ความว่า เราคือท้าวปุรินททสักกเทวราช มาเชื้อเชิญพระองค์พร้อมด้วยรัตนวิมานบัดนี้ เพราะเหตุบุญกรรมที่พระองค์ได้บำเพ็ญทาน สายฟ้าในอากาศก็บันดาลคะนองเสียง แลบฉวัดเฉวียนไปโดยรอบขอบจักรวาฬ เทพยดาทั้งหลายที่อาศัยคิรีและลำธารและนารทบรรพตทั้งสอง ได้สดับฟังมหัศจรรย์อันบันดาลดังนั้น ต่างก็พากันมาอนุโมทนาทานบารมีของพระองค์ ไม่แต่เท่านั้นเทพยดาทั้งหลายทั้งปวงคือ พระอินทร์พระพรหมพระปชาปติเทวราช และโสมเทวบุตรยามาเทวราช อีกทั้งท้าวมหาราชชื่อว่าเวสสวรรณ ต่างก็พากันสาธุการอนุโมทนาว่า พระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชนั้น ทรงกระทำพระกุศลที่บุคคลจะกระทำได้ด้วยยาก เมื่อบุคคลผู้เป็นสัตบุรุษทั้งหลายจะบริจาคทานนั้น ก็บริจาคที่บุคคลจะพึงได้โดยยาก เมื่อกระทำ/*292กิจการที่เป็นกุศลนั้น ก็กระทำกิจการกุศลที่บุคคลจะพึงกระทำโดยยาก บุคคลที่เป็นอสัตบุรุษทั้งหลายไม่สามารถจะกระทำตามได้ ธรรมของสัตบุรุษทั้งหลายนั้น ยากที่อสัตบุรุษจะพึงรู้จะพึงประพฤติ เพราะเหตุฉะนั้น คติความดำเนินไปจากโลกนี้ของสัตบุรุจและอสัตบุรุษทั้งหลาย จึงเป็นของต่างกันมิได้เหมือนกัน บุคคลที่เป็นอสัตบุรุษทั้งหลายนั้นย่อมไปสู่นรกจตุราบาย แต่ฝ่ายบุคคลที่เป็นสัตบุรุษทั้งหลายเป็นผู้มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า
พระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชนั้น ครั้นได้ฟังคาถากล่าวบรรยาย ของท้าวสักกเทวราชนั้นจึงตรัสถามว่าข้าแต่ท้าวสุชัมบดี พระองค์จะมาพาข้าพเจ้านี้ไปเทวโลกหรือ ท้าวสักกเทวราชก็รับคำว่า ข้าพเจ้าจะนำพระองค์ไปสู่เทวสถาน พระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชได้ฟังดังนั้น ก็มีพระหฤทัยโสมนัสชื่นบานทรงพระดำริว่า เทวโลกอันเป็นที่อยู่ของเทวดา เรายังไม่เคยเห็นมาแต่กาลก่อน เราควรจักไปชมเทวโลกในกาลนี้ ทรงพระดำริฉะนี้แล้ว จึงมีรับสั่งให้หาอำมาตย์ผู้ใหญ่มาเฝ้าแล้วตรัสว่า ดูกรอำมาตย์ผู้เจริญ ท่านจงเป็นผู้รักษาราชการบ้านเมืองแทนเรา และหมั่นตรวจตราราชกิจให้เป็นไปโดยทศพิธราชธรรมจนกว่าเราจะกลับมา ทรงมอบราชกิจเสร็จแล้ว ก็เสด็จเข้าไปในวิมานทรงประทับเหนือรัตนบัลลังก์อาสน์ ท้าวสหัสสนัยรู้ว่าพระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชเสด็จเข้าไปในวิมานแล้ว ก็สำแดงเทวฤทธิ์เหาะไปในนภาลัยประเทศอากาศ บันดาลให้พระเจ้าธรรมิกบัณฑิราชกับทั้งวิมานไปถึงดาวดึงส์เทวภพแล้วให้ลงประทับ ณ ทิพยอาสน์อันแล้วไปด้วยแก้ว ๗ ประการ
ในลำดับนั้น พระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชได้ทอดพระเนตรเห็นวิมานทั้งหลาย อันประดับไปด้วยรัตนะต่าง ๆ มิใช่อย่างเดียวกัน จึงตรัสว่า เราได้มาเห็นวิมานเป็นการอัศจรรย์ยิ่งนัก สิ่งที่เราไม่เคยได้พบเห็น และไม่เคยมีไม่เคยเป็นแก่เราเลย เราได้มาประสบในวันนี้ นับว่าเป็นเหตุควรอัศจรรย์ ตรัสดังนี้แล้ว จึงถามท้าวสักกเทวราชว่า ข้าแต่ท้าวสุชัมบดีเทวราช เทพยดาทั้งหลายเหล่านั้น ในเบื้องบุรพชาติได้กระทำกุศลสิ่งไรจึงได้มาบังเกิดในเทวสถาน ได้รัตนวิมานอันเป็นทิพศฤงคารเห็นปานดังนี้
เมื่อท้าวโกสีย์สหัสสนัยเทวราชจะตรัสบอกกุศลกรรม อันเป็นเหตุให้ได้รัตนวิมานของเทพยดาทั้งหลาย จึงกล่าวพระคาถาว่า
/*293พุทธรูปํ เจติยฺจ
วิตานํ วิหารํ สาลํ
ถูปํ โพธึ ตลากฺจ
วิมานรตนํ ลภิ
เกตุกํ อนฺนปานฺจ
ธชาทีนิ ปฏาทิกํ
วาลุกเจติยํ เตลํ
วิมานรตนํ ลภิ
ทีปธูปฺจ คนฺธฺจ
มาลฺจ วตฺถบปูชิตํ
สพฺพกุสลกมฺมานิ
จิมานรตนํ ลภิ
อรหนฺเต สิติภูเต
สกฺกจฺจํ ปติปาทยิ
จีวรํ ปิณฺฑปาตฺจ
จิมานรตนํ ลภิ
ความว่า เทพยดาทั้งหลายที่ได้รัตนวิมานนั้น ๆ บางพวกเมื่ออยู่ในมนุษยโลกได้กระทำกุศลราศี คือสร้างพระพุทธรูปและเจดีย์และสร้างวิหารศาลาอันวิจิตรด้วยเพดาน และขุดบ่อสระปลูกต้นไม้มหาโพธิ์ ครั้นทำลายขันธ์จากมนุษยโลกจึงมาบังเกิดในสวรรค์ได้รัตนวิมาน บางพวกเมื่ออยู่ในมนุษยโลกได้กระทำการกุศลคือสร้างสะพานและถวายอันนปานาหารแก่ภิกษุสงฆ์ และทำธงเป็นต้นว่าธงชายและธงแผ่นผ้าทั้งหลาย และก่อเจดีย์ทรายถวายน้ำมันตามประทีป ครั้นทำลายขันธ์สิ้นชีพจากมนุษยโลก จึงได้มาบังเกิดในสวรรค์ได้รัตนวิมาน บางพวกเมื่ออยู่ในมนุษยโลกได้กระทำกุศลทั้งหลาย คือบูชาพระรัตนตรัยด้วยประทีปธูปเทียนและของหอมมาลาและผ้าเครื่องอาภรณ์ ครั้นทำลายขันธ์จากมนุษยโลก จึงได้มาบังเกิดในสวรรค์ได้รัตนวิมาน บางพวกเมื่ออยู่ในมนุษย์โลกได้สร้างกุศลคือนิมนต์พระอรหันต์ทั้งหลายสรงวารี ชำระสริรอินทรีย์ให้เย็นสำราญแล้วถวายจีวรทานและบิณฑบาตทานโดยเคารพ ครั้นทำลายขันธ์จากมนุษยโลก จึงได้มาบังเกิดในสวรรค์ได้รัตนวิมานเห็นปานดังนี้
เมื่อท้าวสุชัมบดีเทวราช แสดงรัตนวิมานอันรุ่งเรืองวิจิตร์ต่าง ๆ และแสดงบุรพกุศลของเทพยดาผู้เป็นเจ้าของวิมานฉะนี้แล้ว ก็พาพระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชเสด็จเข้าไปในมนเทียร แล้วมีเทวบัญชาว่า พระองค์จงอยู่ครองวิมานอันบริบูรณ์ด้วยทิพยศฤงคารกึ่งหนึ่งนี้
/*294พระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชได้สดับคำท้าวโกสีย์ตรัสดังนั้น มิได้มีความปรารถนาที่จะอยู่ครองวิมาน เมื่อจะตรัสห้ามจึงกล่าวพระคาถาว่า
ยถา ยาจิตกํ ยานํ
ยถา ยาจิตกํ ธนํ
เอวํ สมฺปท เม เทตุ
ยํ ปรโต ทานปจฺจโย
นจาหเมตํ อิจฺฉามิ
ยํ ปรโต ทานปจฺจโย
สยํ กตานิ ปุญญานิ
ตํ เม อนฺเต นิยํ ธนํ
โสหํ คนฺตวา มนุสฺเสสุ
กาหามิ กุสลํ พหุํ
ทาเนน สมจริยาย
สฺเมน ทเมน จ
ยํ กตฺวา สุขิโต โหมิ
น จ ปจฺฉานุตปฺปสึ
ความว่า ยวดยานพาหนะที่ยืมเขามาก็ดี ทรัพย์สมบัติที่ยืมเขามาก็ดี อุปมาฉันใด วิมานที่พระองค์ประสาทให้แก่ข้าพเจ้านี้ มีทานของผู้อื่นเป็นปัจจัย ก็มีอุปมัยฉันนั้น ทรัพย์สมบัติอันใดมีทานอยู่ผู้อื่นเป็นปัจจัยต้องอาศัยทานของผู้อื่น ข้าพเจ้ามิได้ปรารถนาทรัพย์สมบัติอันนั้นเลย บุญกุศลทั้งหลายที่กระทำด้วยตนเอง เป็นทรัพย์ที่จะนำตนไปในภพอันเป็นที่สุดแห่งทุกข์ ถ้าข้าพเจ้าออกจากเทวโลกนี้ ไปในโลกเป็นที่อยู่ของมนุษย์ทั้งหลายแล้วจักกระทำการกุศลให้มาก ข้าพเจ้าจะเป็นผู้ถึงซึ่งความสุขสำราญและไม่เดือดร้อนรำคาญในกาลเป็นภายหลัง เพราะเหตุกระทำกุศลอันใด เป็นต้นว่าด้วยทานการให้การบริจาคก็ดีหรือด้วยความประพฤติตนให้เสมอก็ดี หรือด้วยความสำรวมกายวาจาใจก็ดี หรือด้วยความฝึกหัดทรมานตนก็ดี ข้าพเจ้าก็จักกระทำกุศลอันนั้นให้มาก
พระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชโพธิสัตว์กล่าวพระคาถาดังนี้แล้ว จึงตรัสอำลาท้าวสักกเทวราชว่า ข้าแต่ท้าววชิรปาณีผู้เป็นใหญ่ในชั้นฟ้า บัดนี้ข้าพเจ้ามีความปรารถนาจะลงไปสู่มนุษยโลก ขอพระองค์ได้กรุณาโปรดนำข้าพเจ้าลงไปส่งในกาลนี้ ท้าววชิรปาณีได้สดับคำอำลา จึงทรงรับว่าข้าพเจ้าจะนำพระองค์ไปส่งตามความปรารถนา แล้วมีเทวบัญชาให้นำเวชยันตราชรถมาเทียมไว้ พระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชโพธิสัตว์ก็มีความชื่นบานสำราญพระหฤทัย ตรัสปราศรัยกับหมู่เทพยดาทั้งหลายแล้ว ก็อำลาเทพยดาทั้งหลายขึ้นทรงเวชยันตราชรถกับท้าวมฆวาน ออกจากเทวสถานเลื่อนลอยมาโดยอากาศวิถี บ่ายหน้า/*295ราชรถเฉพาะเมืองพาราณสีขับไปด้วยอานุภาพท้าวสหัสสนัยหากบันดาล ครั้นถึงประตูพระราชนิเวศน์ด้านปาจีณทิศาภาคก็เสด็จลงจากเวชยันตราชรถเข้าสู่พระราชนิเวศน์ขึ้นประทับ ณ ปรางค์ปราสาท ฝ่ายท้าวสหัสสนัยเทวราช ก็อำลากลับไปยังเทวโลกอันเป็นทิพยสถาน
ในลำดับนั้น มหาชนชาวพระนครทั้งหลายได้ทราบว่าพระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชโพธิสัตว์ซึ่งเสด็จคมนาการขึ้นไปสู่เทวโลกนั้น บัดนี้เสด็จกลับมายังพระราชนิเวศน์ ต่างก็มีจิตโสมนัสชื่นบานพากันจัดเครื่องบรรณาการเข้าไปกระทำสักการบูชาถวายชัยมงคล อวยพรให้มีพระชนม์ยืนยาวตราบเท่าอายุขัย แล้วกราบทูลถามว่าข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทวราช เทวโลกที่ได้ทอดพระเนตรนั้นเช่นไร พระพุทธเจ้าข้า
เมื่อพระโพธิสัตว์จะตรัสบอกทิพยสมบัติในเทวโลก จึงกล่าวเป็นบาทคาถาว่า
ตาวตึเสสุ จิมานา
มุตฺตา เวฑุริยา มณี
นารีวรคณากิณฺณา
วิมานรตนํ ลภิ
ปภาสติมิทํ พฺยมหํ
ชาตรูปสฺส นิมฺมิตา
ททฺทฬฺหมานา อาเภนฺติ
วิชุลตามิว อมฺพเร
นารีวรคณากิณฺเณ
นจฺจคีเตหิ สงฺฆุฏฺเ
ตโต อุยฺยานสมฺปนฺนา
กปฺปรุกฺเขสุ ลมฺพเร
กปฺปาสิกฺจ โกเสยฺยํ
โขมโกทุมฺพรานิ จ
ปุฺกมฺมาภินิพฺพตฺตา
กปฺปรุกฺเขสุ ลมฺพเร
ตโต โขมฺจ กายุรํ
องฺคทํ มณิเมขลํ
ปุฺกมฺมาภินิพฺพตฺตา
กปฺปรุกฺเขสุ ลมฺพเร
ตโต โขมฺจ กายุรํ
คีเวยฺยํ รตนามยํ
ปุฺกมฺมาภินิพฺพตฺตา
กปฺปรุกฺเขสุ ลมฺพเร
ความว่า ในดาวดึงส์เทวโลก มีวิมานอันประดับด้วยแก้วมุกดา และวิมานอันประดับด้วยแก้วไพฑูริย์ และวิมานอันประดับด้วยแก้วมณีเป็นต้น ในรัตนวิมานนั้น ๆ มีหมู่นางเทพอัปสรอยู่เกลื่อนกล่นเดียรดาษ เทพบุตรที่มีกุศลอันได้กระทำไว้จึงได้รัตนวิมานนั้น ๆ อนึ่งรัตนวิมานนั้น โอภาสสว่างไปด้วยรัศมีแก้วต่าง ๆ อันงามวิจิตรรจนา ประดุจดังสายฟ้าอันสว่างรุ่งเรืองในพื้นอัมพร ในเทวโลกนั้น เกลื่อนกล่นไปด้วยหมู่นางเทพอัปสรอันฟ้อนรำ/*296ขับร้องเสียงกึกก้องโกลาหล ทั้งบริบูรณ์พร้อมด้วยสวนอุทยาน และมีเครื่องอลังการห้อยย้อยอยู่ตามต้นกัปปพฤกษ์ อีกทั้งเครื่องอลังการต่าง ๆ คือสุวรรณวลัยและสร้อยสอิ้งสังวาล และธำมรงค์และเครื่องกัณฐาภรณ์แต่ล้วนประดับไปด้วยแก้ว ๗ ประการ เป็นของบังเกิดแต่บุญกรรมที่เป็นกุศล ก็ห้อยอยู่ตามต้นกัปปพฤกษ์นั้น ๆ
เมื่อพระโพธิสัตว์ ตรัสพรรณนาทิพยสมบัติในสวรรค์ให้มหาชนทั้งปวงนั้นฟังโดยประการทั้งปวงแล้ว จึงพระราชทานโอวาทสั่งสอนว่า ท่านทั้งหลายอย่ามีความประมาท จงพากันให้ทานรักษาศีลและเจริญเมตตาภาวนาทุกทิวาราตรีกาล เมื่อกระทำการกุศลอย่างนี้แล้ว สิ้นชีพก็จะได้ไปเสวยทิพยสมบัติรัตนวิมานในเมืองสวรรค์ พระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชโพธิสัตว์ตรัสประทานโอวาทแก่มหาชนทั้งหลายดังนี้แล้ว ส่วนพระองค์ก็ดำรงอยู่ในราชสมบัติโดยทศพิธราชธรรม ๑๐ ประการ ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลมีบริจาคทานเป็นต้น ครั้นสิ้นพระชนม์ก็ขึ้นไปอุบัติในเทวโลกเสวยทิพยสมบัติ ฝ่ายมหาชนทั้งหลายที่ประพฤติตามโอวาทของพระโพธิสัตว์นั้น ครั้นทำลายขันธ์จากมนุษยโลกก็ได้ขึ้นไปบังเกิดในเทวสถาน
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ทรงนำเรื่องในอดีตกาลมาตรัสเทศนาดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงประชุมชาดกจึงตรัสโอสานคาถาว่า
สกฺโก เทวานมินฺโท โส
อนุรุทฺโธ อิทานิ โข
ตสฺส ปริสา ชนา สพฺเพ
พุทฺธสฺส ปริสา อหุ
ธมฺมิกปณฺฑิโต โลกนาโถ
เอวํ ธาเรถ ชาตกํ
ความว่า ท้าวสักกเทวราชผู้เป็นใหญ่กว่าเทพยดาทั้งหลาย ในครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระอนุรุทธในกาลนี้แล ชนทั้งหลายทั้งปวงที่เป็นบริษัทของพระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพุทธบริษัทในกาลนี้ พระเจ้าธรรมิกบัณฑิตราชโพธิสัตว์ในครั้งนั้น สืบขันธประวัติมาคือพระตถาคตผู้เป็นนาถของสัตว์โลกในกาลนี้ ท่านทั้งหลายจงพากันทรงจำชาดกไว้โดยนัยที่ตถาคตแสดงมาอย่างนี้แล
จบธรรมิกบัณฑิตราชชาดก
๒๓. จาคทานชาดก
ยงฺกิฺจิ ทานํ รชฏสุวณฺณนฺติ อิทํ เชตวเน วิหรนฺโต ปริจาคทานํ อารพฺภ กเถสิ
สมเด็จพระศาสดา เมื่อเสด็จอยู่ในพระเชตวันมหาวิหารทรงพระปรารภซึ่งทานที่ได้บริจาคแล้วของพระองค์ ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำว่า ยงฺกิฺจิ ทานํ รชฏสุวณฺณํ เป็นต้น
ครั้งนั้นเป็นสมัยที่พระภิกษุทั้งหลายอยู่จำพรรษาแล้ว เวไนยชนทั้งหลายอยู่ในประเทศใด สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ก็พาพระเถรเจ้าสามพระองค์คือ พระโมคคัลลานะ พระโกณฑัญญะ พระอานนท์ ไปในที่นั้น ได้เสด็จไปจนถึงอชิตบุรนคร ในพระนครนั้นมีบรมกษัตริย์ครอบครองสิริรัชยสมบัติ ทรงพระนามพระเจ้าอชิตมหาราช อัครมเหสีของพระเจ้าอชิตมหาราชนั้น ทรงพระนามนางกาญจนเทวี พระเจ้าอชิตมหาราชโปรดให้พระนางกาญจนเทวีเป็นใหญ่กว่านางทั้งหลายถึงหมื่นหกพันนาง ในครั้งนั้นพระเจ้าอธิตมหาราชทรงพระราชทานผ้าผืนหนึ่ง มีราคาถึงแสนตำลึงแก่พระราชเทวีแล้ว พระราชทานผ้ากุสุมพัตถ์มีราคาผืนละพันนิกขะ ถึงหมื่นหกพันผืน แก่นางสนมทั้งหลายหมื่นหกพันนาง ๆ ละผืน ๆ แล้วตรัสว่า เราให้ผ้าเหล่านี้แก่ท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงรับผ้าที่เราให้เหล่านี้ไว้เถิด ครั้นรุ่งขึ้นวันใหม่พระเจ้าอชิตมหาราหก็ยกจตุรงค์พลนิกายเสด็จไปยังปลายประราชอาณาเขต เพื่อจะกระทำยุทธสงครามกับด้วยเสนาของพระราชาอื่น (ของข้าศึก) ในกาลนั้นสมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ จึงตรัสกับพระโมคคัลลานะว่า ดูกรโมคคัลลานะ พรุ่งนี้เช้าท่านจงเข้าไปรับบิณฑบาตในพระนคร พระเถรเจ้าก็ทรงบาตร์จีวร เข้าไปยังพระนครแต่เช้า ครั้นถึงพระลานหลวงแล้ว ส่วนนางกาญจนเทวีเปิดสีหบัญชรแลเห็นพระเถรเจ้า แล้วก็มีจิตชื่นชมยินดีจึงใช้ให้ราชบุรุษนิมนต์พระเถรเจ้านั่งบนบัญญัตตาอาสน์ในตำหนักของตนแล้ว /*298นางก็ออกจากห้องใส่โภชนาหารมีรสเลิศต่างๆ ให้เต็มในบาตร์ทรงอังคาสพระเถรเจ้า ครั้นเสร็จภัตตกิจแล้ว นางปรารถนาจะฟังพระธรรมเทศนา จึงวิงวอนพระเถรเจ้าให้แสดงธรรม พระเถรเจ้าก็แสดงพระธรรมเทศนาอันประเสริฐคือทานกถา สีลกถา สัคคกลา แล้ว แสดงพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสงฆคุณ แก่พระราชเทวีนั้น ส่วนพระราชเทวี ครั้นได้เสวนาการพระธรรมเทศนานั้นแล้วก็มีจิตเลื่อมใส จึงทรงจิตนาการว่า พระมหากษัตริย์เจ้าพระองค์นี้ จะทิ้งเราหรือจะขับไล่เราเสีย จะขายเราเสียหรือจะจำจองเราก็ดี พระองค์ปรารถนาจะทำเราอย่างไรอย่างไร ก็จงทำเราอย่างนั้นอย่างนั้นเถิด แล้วพระราชเทวีก็ถวายผ้าที่มีราคาถึงแสนตำลึงนั้นให้เป็นธรรมบูชา ฯ ในกาลนั้นนางราชกัญญาทั้งหมื่นหกพันนาง ก็พากันจิตนาการเหมือนฉะนั้นแล้ว ก็พากันบูชาพระเถรเจ้าด้วยผ้ากุสุมพัตถ์ของตน ๆ ให้เป็นธรรมบูชาทั้งสิ้นแล้ว นางราชกัญญาทั้งปวง มีพระราชเทวีเป็นประธาน ก็พากันรักษาศีลห้าประการทุกนางๆ ตามที่ได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระเถรเจ้านั้น พระเถรเจ้าทราบเวลาพอสมควรแก่กาลแล้ว ก็ลาพระราชเทวีถือบาตร์มาโดยทางอากาศแล้ว เหาะลง ณ ที่ใกล้สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า บรรดาผ้าทั้งสิ้นที่พระราชเทวีและนางสนมถวายพระเถรเจ้า ก็ลอยตามพระเถรเจ้ามาข้างหลัง นางราชกัญญาทั้งหลายมีพระราชเทวีเป็นประธาน ถวายนมัสการพระเถรเจ้าแล้วก็พากันแลดูอยู่ ครั้งนั้นสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสวยโภชนาหารนั้นกับด้วยพระสาวกทั้งหลายเต็มสถานที่ประมาณสามโยชน์ แล้วประทานผ้าทั้งสิ้นแก่พระสาวกโดยลำดับกัน ฯ ส่วนพระเจ้าอชิตมหาราชปราบปรามปัจจามิตรให้พ่ายแพ้ประมาณสองสามวันแล้ว พอถึงสายัณหสมัยก็เสด็จมาถึง เสด็จขึ้นยังปราสาทประทับเหนือราชบัลลังก์อาสน์ บรรดานางราชกัญญาทั้งหลายมีพระราชเทวีเป็นประธาน ก็พากันเฝ้าแวดล้อมพระเจ้าอชิตมหาราช ในกาลนั้นพระเจ้าอชิตมหาราช ไม่เห็นผ้าของนางราชกัญญาเหล่านั้น จึงตรัสถามว่า ผ้าของท่านทั้งหลายไปอยู่ที่ไหนเล่า พระราชเทวีกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ข้าพระบาททั้งหลายบูชาธรรมของพระมหาเถรเจ้าเสียแล้ว พระเจ้าอธิตมหาราชได้ทรงฟังถ้อยคำของพระราชเทวี ก็มีพระหฤทัยโสมนัสมีพระประสงค์จะทัศนาการสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงโปรดให้อำมาตย์ไปเชิญสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า อำมาตย์นั้นก็ไปเชิญสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า
/*299ลำดับนั้นสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า ก็เสด็จยังพระราชนิเวศน์กับด้วยพระสาวกทั้งปวง ฯ พระเจ้าอชิตมหาราชถวายนมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ชื่อว่าทานการให้การบริจาคแล้ว สมควรจะให้อะไรจึงจะมีผลานิสงส์ใหญ่หลวง ลำดับนั้นสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ดูกรมหาราชเจ้า ชื่อว่าทานแล้วสมควรที่บุคคลจะพึงให้ทรัพย์สมบัติบ้าง เงินทองบ้าง ผ้านุ่งห่มบ้าง ดูกรมหาราชเจ้า ในกาลปางก่อน พระบรมโพธิสัตว์เจ้าทั้งหลายมากกว่ามากเปรียบด้วยเมล็ดทรายในพระมหาสมุทร ได้ให้ทานคือบริจาคใหญ่ห้าประการแล้ว ได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณ ถึงเราตถาคตก็ได้ให้มหาทานบริจาคแล้ว จึงได้ถึงพร้อมซึ่งความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ดูกรมหาราชเจ้า บุคคลบางคนปรารถนาเป็นพระเจ้าจักรพรรดิราชก็ดี ปรารถนาเทวสมบัติ พรหมสมบัติ นิพพานสมบัติก็ดี ย่อมได้สมบัตินั้น ๆ สมความปรารถนา ก็เพราะอาศัยทาน การให้การบริจาค อีกประการหนึ่งบุคคลจะเป็นผู้มีสีกายเหมือนอย่างสีทองก็ดี จะได้นุ่งผ้าห่มผ้ามีราคาเป็นอันมากก็ดี จะได้นุ่งผ้าห่มผ้าอันวิจิตรงดงามก็ดี ก็ย่อมได้เพราะอาศัยวัตถุทานการให้ผ้า อีกประการหนึ่ง บุคคลจะได้เป็นผู้บริบูรณ์ไปด้วยรัตนเจ็ดประการ ก็เพราะอาศัยทานการให้การบริจาค อีกประการหนึ่ง บุคคลจะได้ช้างที่ดี ม้าที่ดี รถที่ดี ทาสาที่ดี ทาสีที่ดี บุตรภรรยาที่ดี ยศที่ดี เรือนที่ดี เรือกสวนไร่นาที่ดี จะได้อวัยวะที่ดีงาม มีผมงามเป็นต้น ก็ย่อมได้เพราะอาศัยวัตถทานการให้ผ้านุ่งห่มดังนี้ ลำดับนั้น พระเจ้าอชิตมหาราชได้ทรงสดับธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็มีพระทัยเลื่อมใส จึงทรงรำพึงในพระทัยว่า ชื่อว่าทานย่อมเป็นที่ตั้งเป็นที่พึ่งของบรรดาสัตว์มีชีวิตทั้งปวง แล้วโปรดให้เปิดพระคลังสำหรับเก็บผ้าออกแล้วถวายคู่ผ้าถึงพันคู่แต่ละคู่มีราคาถึงแสนตำลึง ให้เป็นธรรมบูชาแก่สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระราชทานคู่ผ้าสิบคู่แต่ละคู่มีราคาถึงแสนตำลึง แก่นางราชกัญญาทั้งหมื่นหกพันนาง ฯ ส่วนนางราชกัญญามีพระราชเทวีเป็นประธานได้รับพระราชทานผ้าทั้งสิ้นแล้ว ก็ถวายสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าให้เป็นธรรมบูชาด้วยกันทั้งสิ้น ฯ ลำดับนั้นสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ลาพระเจ้าอชิตมหาราช เสด็จไปยังพระเชตวันมหาวิหารด้วยอำนาจพระพุทธเดชานุภาพก็บันดาลให้ผ้าทั้งสิ้นลอยขึ้นไปบนอากาศ ลอยตามสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า ไปตกลงเป็นกองเดียวกันบูชาสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ที่พระเชตวันมหาวิหาร ครั้งนั้นภิกษุทั้งหลายซึ่งประชุมกันอยู่ ณ โรงธรรมสภา ได้เห็นอัศจรรย์ฉะนั้นแล้ว ก็เจรจากันขึ้นว่า น่าอัศจรรย์หนอไม่เคยมีมามีขึ้นแล้วอานุภาพของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นของอัศจรรย์
/*300สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เสด็จมาถึงจึงตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายนั่งประชุมกันอยู่ในกาลนี้ เจรจากันด้วยกถาอะไรหรือ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายเจรจากันอยู่ด้วยอานุภาพของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นของอัศจรรย์ แล้วพระพุทธองค์จึงตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เหตุอัศจรรย์เช่นนี้จะได้มีขึ้นแต่ในกาลนี้เท่านั้นก็หามิได้ ถึงในกาลปางก่อนเมื่อเรายังเป็นโพธิสัตว์อยู่ เราได้ถวายวัตถุทาน เราก็กลับไปผ้าเป็นอันมากในอัตตภาพนั้นโดยแท้ แล้วพระพุทธองค์ก็ทรงนิ่งอยู่ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลวิงวอนพระพุทธองค์เพื่อประสงค์จะทราบเหตุนั้น พระพุทธองค์จึงได้นำอดีตนิทานมาแสดงต่อไปว่า
ในอดีตกาลล่วงแล้ว มีพระราชาทรงพระนามพระเจ้ากมลราช ผ่านสมบัติอยู่ในกมลนคร ครั้งนั้นพระบรมโพธิสัตว์เจ้าเป็นมาณพเลี้ยงมารดาอยู่ในพระนครนั้น วันหนึ่งพระโพธิสัตว์เจ้าเข้าไปสู่อรัญญประเทศ ด้วยกรณียกิจของตนแต่เช้า ครั้นถึงเวลาสายัณหสมัยก็กลับมาถึงท่ามกลางระหว่างมรรคา ได้เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าถูกโจรชิงเอาจีวรเสียแล้วเหลืออยู่แต่ผ้าอุทกสาฏกเท่านั้น จึงดำริในใจว่า เวลานี้สมควรที่เราจะกระทำบุญกุศลแล้ว ก็รีบกลัดใบไม้ถวายให้พระปัจเจกโพธินุ่งแล้วกระทำผ้าสาฎกของตนสองผืนให้เป็นผ้ากาสาวพัสตร์ถวายพระปัจเจกพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้านุ่งผืนหนึ่ง ห่มผืนหนึ่ง แล้วก็ประดิษฐานยืนอยู่ พระบรมโพธิสัตว์เจ้ามีจิตเลื่อมใสจึงกล่าวว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ผ้าทั้งหลายนี้จงปรากฏเป็นผ้าเป็นอันมากในทิฏฐธรรมอัตตภาพชาตินี้บ้าง ในสัมปรายภพภายหน้าบ้าง เมื่อจะกระทำความปรารถนา จึงกล่าวเป็นพระคาถาว่า
อิมินา วตฺถทาเนน
มา ทลิทฺทกุเล อหุ
ทิฏฺเ วา อภิสมฺปราเย วา
ชายนฺตุ ทิพฺพวตฺถกา
แปลว่า ขอให้ข้าพเจ้าอย่าได้รู้ไปบังเกิดในตระกูลที่ยากจนขัดสนเลย และขอให้ผ้าทิพย์จงบังเกิดมีแก่ข้าพเจ้าในทิฏฐธรรมอัตตภาพชาตินี้และในสัมปรายภพภายหน้าด้วยวัตถุทานนี้เถิด
/*301เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าจะกระทำอนุโมทนา จึงกล่าวเป็นพระคาถาว่า
อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุมฺหํ
ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ
สพฺเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา
จนฺโท ปญฺณรโส ยถา
อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุมฺหํ
ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ
สพุเพ ปูเรนฺตุ สงฺกปฺปา
มณิ โชติรโส ยถา
แปลว่า ความปรารถนาที่ท่านตั้งไว้แล้ว จงสำเร็จแก่ท่านโดยเร็วเถิด ความดำริทั้งปวงของท่านจงเต็มบริบูรณ์ ดุจพระจันทร์ในวันขึ้นสิบห้าค่ำเถิด ความปรารถนาที่ท่านตั้งไว้แล้วจงสำเร็จแก่ท่านโดยเร็วเถิด ความหวังทั้งปวงของท่านจงเต็มบริบูรณ์ ดุจดวงแก้วมณีโชติรสให้สำเร็จความปรารถนาทุกประการเถิด
ในขณะนั้น ใบไม้ที่ลมพัดมา ก็เป็นใบไม้ดุจดังเทพยดานฤมิตเป็นผ้าทิพย์บังเกิดขึ้นแล้ว มาตกลงแทบบาทมูลของพระบรมโพธิสัตว์เจ้าบังเกิดเป็นคู่ผ้าหลายแสนคู่ ด้วยอำนาจเดชานุภาพของผลทานนั้น พระบรมโพธิสัตว์เจ้าก็ถวายผ้าทิพย์บูชาพระปัจเจกพุทธเจ้า มิได้มีเหลือ ผ้าทิพย์เหล่านั้นก็บังเกิดเป็นบัลลังก์ขึ้นด้วยเดชานุภาพของพระปัจเจกพุทธเจ้า ๆ ก็ประทับอยู่ ณ ท่ามกลางบัลลังก์นั้น ในขณะนั้น แผ่นปฐพีใหญ่ที่หนาถึงสองแสนสี่หมื่นโยชน์ ก็สำแดงเสียงก้องกังวานตั้งร้อยเสียงพันเสียงแสนเสียง ครวญครางบันลือลั่นกัมปนาทหวาดหวั่นไหว ประดุจดังกังสะดาล (ฆ้องระฆัง) ที่บุคคลประหารด้วยค้อนเหล็กฉะนั้น พระมหาสมุทรทั้งสี่ก็ตีฟองคะนองคลื่นอยู่ฉ่าฉาด ทั้งขุนเขาสิเนรุราชก็อ่อนน้อมลงมา เสียงกึกก้องเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ก็บันลือลั่นขึ้นไปตั้งแต่พื้นปฐพีจนถึงพรหมโลก สักกพิภพ เทพสถานก็สำแดงอาการอันเร่าร้อน ด้วยเดชานุภาพผลทานของพระบรมโพธิสัตว์เจ้านั้น
ท้าวสักกเทวราชทรงอาวัชนาการทราบเหตุนั้นแล้ว ก็โยนผ้าทิพย์ลงมาถวายกระทำสักการบูชาสาธุการผืนหนึ่ง ผ้าทิพย์ผืนนั้นครั้นตกลงมาถึงท่ามกลางอากาศ ก็ขาดออกไปเป็นสองภาคสามภาคสี่ภาคจนถึงร้อยพันภาค มาตกลงแทบบาทมูล กระทำการบูชาพระบรมโพธิสัตว์เจ้า
สมเด็จพระบรมศาสดาเมื่อพระองค์ได้ตรัสรู้แล้ว ทรงแสดงธรรมสั่งสอนสัตว์ด้วยสามารถทานบริจาค จึงตรัสว่า
/*302ทานการให้อย่างใดอย่างหนึ่งเป็นต้นว่าให้เงินให้ทองให้ผ้านุ่งห่มหรือข้าวน้ำอาหาร ด้วยจิตของบุคคลผู้ให้นั้นผ่องใส บุคคลผู้นั้นย่อมได้ความสุขอย่างประเสริฐสามประการ ด้วยอานุภาพผลทานนั้น คือผู้บริจาคเป็นคนที่ดีย่อมได้สิ่งที่ดี ผู้บริจาคเป็นคนอุดมย่อมได้สิ่งที่อุดม ความบริจาคหาค่ามิได้ ผู้บริจาคย่อมได้สิ่งที่หาค่ามิได้ ผ้าที่บริจาคเป็นของดีผู้บริจาคย่อมได้สิ่งที่ดี ผ้าที่บริจาคเป็นของประเสริฐผู้บริจาคย่อมได้สิ่งที่ประเสริฐ ผ้าที่บริจาคเป็นของอุดมผู้บริจาคย่อมได้สิ่งที่อุดม ผ้าที่บริจาคเป็นผ้าที่หาค่ามิได้ผู้บริจาคย่อมได้สิ่งที่หาค่ามิได้ ผู้บริจาคทานย่อมมีสีดุจสีทอง มีสรีรกายบริบูรณ์ ถึงพร้อมไปด้วยด้วยสรีรกายอันงามเลิศดุจสรีรกายของเทพยดา ย่อมได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิราชผู้ประเสริฐ เสวยสิริรัชสมบัติพร้อมไปด้วยรัตนะเจ็ดประการ ฯ ทานการให้การบริจาคบุคคลมากระทำอยู่ ถึงจะเป็นทานเล็กน้อยก็มีผลมากถ้ายิ่งทำมากก็ยิ่งมีผลใหญ่หลวง เพราะเหตุนั้น บัณฑิตผู้มีเมธา เมื่อวัตถุที่ควรจะให้มีอยู่น้อยก็ดี มากก็ดี ก็ควรจะผจญความตระหนี่เสียบริจาคทานเถิด ทานการให้การบริจาคที่บุคคลทำไว้แล้ว เปรียบเหมือนพืชพรรณเพาะปลูกบุคคลหว่านลงไว้เช่นใด ก็ย่อมได้ผลเช่นนั้น บุคคลผู้กระทำซึ่งกรรมอันดีงาม ย่อมประสบซึ่งกรรมอันดีงาม บุคคลผู้กระทำซึ่งกรรมอันเป็นบาป ก็ย่อมประสบซึ่งกรรมอันเป็นบาป ปฐพีและสาครและภูเขาเมรุราช ย่อมสิ้นไปในกาลสิ้นยุคแห่งแสนกัปทั้งหลาย ส่วนทานที่บุคคลกระทำไว้ในพระพุทธเจ้า ย่อมไม่พินาศไป
พระโพธิสัตว์เจ้าถือเอาผ้าทิพย์ตามชอบใจแล้ว ถวายนมัสการลาพระปัจเจกพระพุทธเจ้ากลับไปยังเรือนของตน ฯ ในขณะนั้นผ้าทิพย์ทั้งหลายก็ลอยขึ้นติดตามพระมหาสัตว์เจ้า ไปตกลงประดิษฐานอยู่เหมือนอย่างกองแห่งภูเขาโดยรอบเคหะสถานของพระมหาสัตว์เจ้านั้น
ครั้งนั้นพระบรมกษัตริย์กับพระราชเทวี และมหาชนทั้งปวงมีเสนาบดีและอำมาตย์เป็นต้น ไม่สามารถจะดำรงตนอยู่ได้ ก็พากันนำช้างม้ารถนางนารีทาสาทาสีอย่างละร้อยอย่างละร้อยไปบูชาพระมหาสัตว์เจ้า ส่วนพระมหาสัตว์เจ้าก็เสวยโภคสมบัติไม่มีที่สุด กระทำกองการกุศลมีทานเป็นต้น ครั้นสิ้นอายุแล้วก็จุติไปบังเกิดเป็นเทพบุตร มีสรีรกายใหญ่ประมาณสามคาพยุต มีเครื่องประดับถึงหกสิบเล่มเกวียนอยู่ในดุสิตพิภพกับด้วยภริยา เสวยทิพย์สมบัติอยู่ในดุสิตพิภพนั้น ถึงเจ็ดโกฏิหกสิบแสนกับสี่พันปีซึ่งเป็นอายุทิพย์ ครั้นจุติจากดุสิตพิภพนั้นได้มาบังเกิดในสากยตระกูล แล้วเสด็จมหาภิเนษกรม ได้ตรัสรู้อนุตรสัมมาสัมโพธิญาณ
/*303สมเด็จพระศาสดาจารย์ นำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงเมื่อจะประชุมชาดก จึงกล่างพระคาถาในที่สุดว่า
สหสฺสเนตฺโต เทวินฺโท
อนุรุทฺโธ ทิพฺพจกฺขุโก
อรฺเ เทวตา อาสิ
อานนฺโท อโหสิทานิ จ
กมลราชา ปุเร อาสิ
โมคฺคคลฺลาโน อิทานิสิ
ตสฺส เทวีปิ ภริยา
กีสาโคตมินามกา
มาตา อาสิ มหามายา
ปิตา สุทฺโธทโน อหุ
ปจฺเจกพุทฺโธ สตฺตหิโต
นิพฺพุโต โส อนาสโว
มหาปุริโส โลกนาโถ
อหเมว ตถาคโต
เชฏฺโ เทวมนุสฺสานํ
เอวํ ธาเรถ ชาตกํ
แปลว่า ท้าวสหัสสเนตรเทวราชในครั้งนั้น มาเป็นพระอนุรุทธเถรทิพจักษุในครั้งนี้ อรัญญเทพยดามาเป็นพระอานนท์ พระยากมลราชมาเป็นพระโมคคัลลานะ นางเทวีซึ่งเป็นภริยาของพระมหาสัตว์เจ้า มาเป็นนางกีสาโคตมี มารดาพระมหาสัตว์เจ้ามาเป็นนางมหามายา บิดาพระมหาสัตว์เจ้ามาเป็นท้าวสุทโธทนะมหาราช พระปัจเจกพุทธเจ้า ซึ่งทำประโยชน์แก่สัตว์นั้น ท่านสิ้นอาสวะนิพพานไปแล้ว พระมหาบุรุษซึ่งเป็นที่พึ่งของโลกมาเป็นเรา ผู้ตถาคตผู้เป็นเชฏฐของเทวดามนุษย์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงทรงจำชาดกนี้ไว้ ด้วยประการฉะนี้
จบจาคทานชาดก
๒๔. ธรรมราชชาดก
/*304สาลํ รูปํว โสภิตฺวาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต โคปาลสาลํ อารพฺภ กเถสิ
สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อเสด็จอยู่ในพระเชตวันมหาวิหารทรงพระปรารภศาลาของคนเลี้ยงโคให้เป็นเหตุ จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ให้เป็นผล มีคำว่า สาลํ รูปํว โสภิตฺวา เป็นต้น
ดำเนินความว่า คนเลี้ยงโคคนหนึ่งทำศาลาไว้ใกล้ทาง ครั้งนั้นพระเถรเจ้า ๒ พระองค์คือพระสาริบุตรกับพระอานนท์ ท่านมายังเมืองสาวัตถีได้เห็นศาลาของคนเลี้ยงโค แล้วจึงเจรจากันว่า ดูกรอาวุโส ความผ่องใสของจิตย่อมเกิดขึ้น น่าอัศจรรย์ ไม่เคยมีมามีขึ้นหนอ ดังนี้แล้วพระเถรเจ้าทั้งสองก็เดินเจรจาตามกันไป พระมหาเถรทั้งสองเข้าไปถึงพระเชตวันมหาวิหาร ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่งอยู่ในที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ฝ่ายพระอานนท์เถรเจ้าจึงกราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เจริญ นายโคบาลคนหนึ่งทำศาลาไว้ใกล้ทาง จะได้ผลเป็นประการใดพระพุทธเจ้าข้า ฯ สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงฟังคำถามนั้นแล้ว จึงตรัสว่า ดูกรอานนท์นายโคบาลทำศาลาไว้มีอานิสงส์มาก นายโคบาลนั้น ครั้นสิ้นอายุจุติจากโลกนี้ จักไปบังเกิดในเทวโลก มีนามกรว่าโคปาลเทพบุตร จักแวดล้อมไปด้วยนางเทพกัญญาพันหนึ่ง เสวยทิพย์สมบัติใหญ่อยู่ในวิมานทอง มีปริมณฑลได้ ๑๒ โยชน์ แล้วตรัสว่า ดูกรอานนท์ เราตถาคตกล่าวอยู่ว่าการที่นายโคปาลได้ทำศาลาไว้ จุติจากมนุษย์ไปบังเกิดในเทวโลกนั้น ไม่เป็นการอัศจรรย์ เพราะเหตุไร ส่วนบัณฑิตแต่โบราณได้ทำศาลาไว้แล้วได้ไปยังเทวโลกทั้งสรีรกายที่เป็นมนุษย์อันนี้เป็นการอัศจรรย์แท้ แล้วพระองค์ก็ทรงนิ่ง ภิกษุทั้งหลายทูลวิงวอนประสงค์จะทราบเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด พระองค์จึงได้นำอดีตนิทานมาแสดง ดังต่อไปนี้ว่า
/*305อตีเต ภิกฺขเว ชมฺพูทีปนคเร ธมฺมราชา นาม ธมฺเมน รชฺชํ กาเรสิ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในอดีตกาลครั้งพระเจ้าธรรมราช ปกครองรัชยสมบัติโดยธรรมอยู่ในชมพูทีปนคร อัครมเหสีของพระองค์ ทรงพระนามวิมลาเทวี ได้เป็นใหญ่กว่านางนารีถึงหมื่นหกพันนาง ครั้งนั้นวันหนึ่งพระโพธิสัตว์เจ้าทรงบรรทมบนพระแท่นที่สิริไสยาสน์ ทอดพระเนตรดูเศวตฉัตรแล้วทรงพระราชดำริว่า สมบัติทั้งนี้ใครให้หนอแล้วทรงทราบว่า พระองค์ได้ให้ทานทำบุญไว้ในปางก่อนจึงได้สมบัตินี้ แล้วมีพระประสงค์จะกระทำศาลาแล้ว จึงตรัสเรียกพระราชเทวีมาดำรัสว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ เราปรารถนาจะกระทำศาลาลักหลังหนึ่ง ฯ พระราชเทวีรับราชโองการว่าสาธุแล้ว บรมกษัตริย์จึงตรัสเรียกเสนาบดีมาตรัสว่า ดูกรเสนาบดีผู้มีธุระอันเสมอ ท่านจงจัดรถเทียมโคไว้ให้มาก เราจักเข้าไปสู่ป่า ฯ ลำดับนั้น เสนาบดีรับพระราชโองการแล้วก็จัดรถมาประเทียบไว้ในหน้าพระลานแล้ว กราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าได้จัดรถไว้แล้ว บรมกษัตริย์ได้ทรงฟังอำมาตย์กราบทูลแล้วก็เสด็จลงจากพระราชมนเทียร แวดล้อมไปด้วยมหาชนเป็นอันมาก เสด็จขึ้นราชรถเข้าไปสู่อรัญญประเทศ แล้วโปรดให้ตัดต้นไม้ถากเกลา ยกขึ้นบนราชรถออกจากอรัญญประเทศนำมายังพระนครแล้ว ให้กองไว้ภายนอกพระนคร แล้วให้มหาชนตัดถากต้นไม้ทำเป็นศาลาประมาณสองวันก็สำเร็จ ส่วนศาลาดูงดงามประดุจดังสุธรรมาเทพสถานฉะนั้น บรรดามหาชนที่สัญจรไปมาได้เห็นศาลาก็พากันกล่าวสรรเสริญพรรณนาถึงศาลานั้นกะกันและกันว่า ศาลานี้งามยิ่งนักน่าชมเชยทั้งเป็นที่มโนสารภิรมย์นำมาซึ่งความเลื่อมใส จะพิศดูที่ไหนก็ดูงามไปทุกแห่ง เปรียบประดุจสุธรรมาเทพสภาศาลาฉะนั้น
ส่วนพระมหาสัตว์เจ้าได้ทอดพระเนตรบรรณศาลาแล้ว ก็มีพระทัยยินดีปรีดา เมื่อจะชมเชยบรรณศาลาจึงตรัสเป็นพระคาถาว่า
สาลํ รูปํว โสภิตฺวา
เทวตา วิย ลงฺกตา
สุธมฺมาเทวสภาว
เทวดา จ สมาคตา
แปลว่า ศาลานี้มีทรวดทรงโสภาราวกะเทพยดามาสร้างสรรค์ เปรียบประดุจดังสุธรรมาเทพสภาศาลา เป็นที่เทพยดามาประชุมกันฉะนั้น ฯ
พระมหาสัตว์เจ้าพระราชทานทองคำแสนตำลึงให้เป็นเครื่องไทยธรรม สำหรับพระราชทานแก่มหาชนทุกวัน ๆ ในขณะนั้นมหาปฐพีก็หวาดหวั่นไหว ทั้งมหาสมุทรไททะเลลึกก็ก้องกึกกัมปนาท ทั้งขุนเขาสิเนรุราชก็อ่อนน้อมระทวยระทม ทั้งเทพยดาอินทรพรหมก็กระทำซ้องสาธุการ
/*306สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัดจึงตรัสเป็นพระคาถาว่า
ทาเน เม รมติ จิตฺโต
ทานํ ทตฺวาน ขตฺติโย
ปถวี สมุทฺโท เมรุ
เทวพฺรหฺมาภิวณฺณิตา
แปลว่า เราเป็นกษัตริย์ได้ให้ทานแล้ว จิตของเราย่อมยินดีบันเทิงร่าเริงอยู่ในทาน จนถึงแผ่นปฐพีกับทั้งมหาสมุทร และเขาสุเมรุราชก็กัมปนาทหวาดหวั่นไหว ทั้งเทพยดาอินทรพรหมก็พากันกระทำซ้องสาธุการดังนี้
ครั้งนั้นพระมหาสัตว์เจ้าทรงกระทำอธิษฐานว่า ขอผลอานิสงส์ของทานที่เราได้บริจาคนี้ จงเป็นปัจจัยแก่ธรรมอันจะตรัสรู้ ซึ่งพระสัพพัญญุตญาณเถิดดังนี้แล้ว ก็ทรงบริจาคทาน ฯ ในขณะนั้นพิภพของท้าวสักกเทวราชก็สำแดงอาการให้เร่าร้อน ท้าวสักกเทวราชเมื่ออาวัชนาการทราบเหตุนั้นแล้ว จึงรำพึงว่า โอ้พระเจ้าธรรมราชเป็นเนื้อหน่อของพระพุทธเจ้า บัดนี้พระองค์ทรงสร้างศาลาแล้วบริจาคทาน มุ่งหมายต่อโพธิญาณ จำเราจะไปเชิญเสด็จมายังเทวโลกนี้ แล้วท้าวสักกเทวราชก็ลงจากเทวโลกด้วยกุสุมวิมาน มาประดิษฐานอยู่บนอากาศแทบใกล้พระมหาสัตว์เจ้า ฯ ในขณะนั้นพระมหาสัตว์เจ้าออกจากราชมนเทียรทอดพระเนตรขึ้นไปบนอากาศ ได้เห็นวิมานนั้นแล้ว เมื่อจะตรัสถามจึงตรัสเป็นพระคาถาว่า
เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ
อาทู สกฺโก ปุรินฺทโท
มนุสฺสภูโต อิทฺธิมา
กถํ ชาเนมุ ตํ มยํ
แปลว่า ท่านเป็นเทพยดาหรือคนธรรพ หรือว่าเป็นปุรินททสักกเทวราช หรือว่าเป็นมนุษย์ผู้มีฤทธิ์ ไฉนข้าพเจ้าทั้งหลายจะรู้จักท่าน ฯ ท้าวสักกเทวราชจึงกล่าวคาถาตอบว่า
นมฺหิ เทวา น คนฺธพฺโพ
อหํ สกฺโก ปุรินฺทโท
เทวราชา มหิทฺธิมา
เอวํ ชานาหิ ขตฺติโย
ตมฺปิ ราช นิมนฺเตมิ
วิมาเนนาคโต สิยา
เทวโลกํ คโตสิ ตฺวํ ฯ

/*307แปลว่า เราไม่ใช่เทพยดาสามัญไม่ใช่คนธรรพ เราเป็นท้าวปุรินททสักกเทวราชผู้มีมหิทธิฤทธิ ข้าแต่บรมกษัตริย์พระองค์จงทราบอย่างนี้เถิด ข้าแต่บรมกษัตริย์ เรามาทั้งวิมานประสงค์จะเชิญเสด็จพระองค์ไปยังเทวโลก ในลำดับนั้นพระมหาสัตว์เจ้า รับคำท้าวสักกเทวราชกับพระราชเทวี ก็เสด็จเข้าไปยังกุสุมวิมาน มีท้าวสักกเทวราชเป็นสี่สามวิมานนั้นก็เลื่อนลอย ขึ้นไปบนอากาศจนถึงเทวโลก เทพยดาทั้งปวงก็กระทำสักการบูชาพระมหาสัตว์เจ้า ส่วนท้าวสักกเทวราชเมื่อจะเชิญเสด็จพระมหาสัตว์เจ้า ด้วยอิสริยยศเป็นของทิพย์ จึงกล่าวพระคาถานี้ว่า
อเนกรูปํ รุจิรํ
นานาวิจิตฺรปภสฺสรํ
ปวีส มนฺทิรํ เทว
ทิพฺพสุขมการยิ
แปลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชพระองค์จงเสด็จเข้าไปยังทิพยมนเทียร อันเลื่อมประภัสสรไพจิตรมีประการต่างๆ อันงดงามหลายอย่างหลายประการ จงเสวยความสุขเป็นของทิพย์เถิด ฯ
ลำดับนั้นพระมหาสัตว์เจ้า จะห้ามเสียซึ่งความสุขอันเป็นของทิพย์นั้น จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ยถา ยาจิตกํ ยานํ
ยถา ยาจิตกํ ธนํ
เอวํ สมฺปตฺติเมเวตํ
ยํ ปรโต ทานปจฺจโย
น จาหเมตํ อิจฺฉามิ
ยํ ปรโต ทานปจฺจโย
สยํกตานิ ปุฺานิ
ยมฺเม สาเวติ สธนํ
ตฺจ ธนํ อิจฺฉามหํ
ยถา ปุฺเน ปตฺถิตํ
โสหํ คนฺตวา มนุสฺเสสุ
กาหามิ กุสลํ พหุํ
ทาเนน สมจริยาย
สฺเมน ทเมน จ
ยํ กตฺวา สุขิโต โหมิ
น จ ปจฺฉานุตปฺปสึ
แปลว่า สมบัติอันใดที่มีทานเป็นปัจจัยมาแต่บุคคลอื่น สมบัตินั้นนั่นและเปรียบเหมือนยานพาหนะหรือเปรียบเหมือนทรัพย์ที่ยืมของเขามาใช้ เราไม่อยากได้สมบัติเช่นนั้น บุญทั้งหลายที่เราได้ทำแล้วเอง หรือทรัพย์อันใดที่ท่านยังเราให้ได้ยินว่าทรัพย์ของตน เราปรารถนาบุญนั้น /*308เราปรารถนาทรัพย์นั้น เป็นของประดิษฐานอยู่ตามสมควรแก่บุญ เราจะไปในหมู่มนุษย์ทั้งหลายจะกระทำบุญกุศลให้มาก
เราจะกระทำกรรมใดด้วยทานบ้าง ด้วยความประพฤติเสมอบ้าง ด้วยความสำรวมกายวาจาใจบ้าง ด้วยความทรมานกายใจบ้าง แล้วเป็นผู้ได้ซึ่งความสุข เราจะทำกรรมนั้นจะได้ไม่เดือดร้อนในภายหลัง ฯ ท้าวสักกเทวราชเชื้อเชิญพระมหาสัตว์เจ้าด้วยอิสริยยศอันเป็นของทิพย์แล้ว พระมหาสัตว์เจ้าก็ห้ามอิสริยยศอันเป็นของทิพย์นั้นเสีย
สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อพระองค์จะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถาว่า
สหสฺสเนตฺโต เทวินฺโท
ธมฺมราชํ นิมนฺตยิ
อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวาน
เทวโลกเมว คโต
แปลว่า ท้าวสหัสสเนตรเทวราชได้เชิญพระเจ้าธรรมราชให้เลื่อนลอยขึ้นไปยังอากาศไปยังเทวโลก ดังนี้
ครั้งนั้น พระมหาสัตว์เจ้า ขึ้นสู่รถวิมานลงจากเทวโลกมายังมนุษยโลกแล้ว ลงจากรถเสด็จเข้าไปยังพระราชนิเวศน์ของพระองค์ ลำดับนั้นท้าวสักกเทวราช ถวายโอวาทแก่พระมหาสัตว์เจ้าว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า พระองค์จงกระทำบุญมีทานเป็นต้น อย่าได้ประมาท แล้วท้าวสักกเทวราชก็เสด็จไปยังสถานของพระองค์
สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถาว่า
อิทํ วตฺวาน มฆวา
เทวราชา มหิทฺธิโก
ธมฺมราโชวาทํ ทตฺวา
สคฺคกายํ อปกฺกมิ
แปลว่า ท้าวมฆวานเทวราชผู้มีฤทธิใหญ่ ได้ถวายโอวาทแก่พระเจ้าธรรมราชแล้ว ก็เสด็จกลับไปยังสวรรคเทวโลก ฯ ในกาลนั้นมนุษย์ทั้งหลายชาวอยู่ในพระนครทั้งปวง ก็ตั้งอยู่ในโอวาทของพระมหาสัตว์เจ้า กระทำบุญกุศลมีทานเป็นต้น ครั้นสิ้นอายุแล้วก็พากกันจุติไปเต็มบริบูรณ์อยู่ยังเทวโลก
สมเด็จพระบรมศาสดา ทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้ว ทรงประกาศสัจจะ ๔ ประการ พอจบสัจจะธรรมเทศนาลงมนุษย์ทั้งหลายเป็นอันมาก ก็ได้บรรลุมรรคผล มีโสดาปัตติผลเป็นต้น แล้วเมื่อพระองค์จะทรงประชุมชาดก จึงตรัสพระคาถาในที่สุดท้ายว่า
ตทา จ วิมลา เทวี
ราหุลมาตา ยโสธรา
สพฺเพ ชนา ราชปริสา
พุทฺธปริสา อิทานิ เต
สกฺโก เทวานมินฺโท โส
อนุรุทฺโฮ ทิพฺพจกฺขุโก
ธมฺมราชา โลกนาโถ
เอวํ ธาเรถ ชาตกํ
แปลว่า นางวิมลาเทวีในครั้งนั้นมาเป็นนางยโสธรามารดาพระราหุล บรรดาชนทั้งหลายที่เป็นราชบริษัทในครั้งนั้น มาเป็นพุทธบริษัทในกาลนี้ ท้าวสักกเทวราชในครั้งนั้น มาเป็นพระอนุรุทธเถรทิพพจักษุในกาลนี้ พระเจ้าธรรมราชในครั้งนั้น มาเป็นพระโลกนาถในกาลนี้ ท่านทั้งหลายจงจำชาดกนี้ไว้ด้วยประการฉะนี้
จบธรรมราชชาดก
๒๕. นรชีวชาดก
อุทฺธริสฺสามิ เต สีสนฺติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต มาตุโปสกภิกฺขุ อารพฺภ กเถสิ
เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาประทับอยู่ในพระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภภิกษุเลี้ยงมารดา จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้มีคำเริ่มต้นว่า อุทฺธริสฺสามิ เต สีสํ เป็นต้นไป
เรื่องนี้เหมือนกันกับสามชาดก ฯ สมเด็จพระศาสดาตรัสถามภิกษุนั้นว่า ดูกรภิกษุ ได้ยินว่าท่านเลี้ยงคฤหัสถ์หรือ ภิกษุนั้นกราบทูลว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าเลี้ยงคฤหัสถ์พระพุทธเจ้าข้า ฯ คฤหัสถ์นั้นเป็นอะไรของท่าน ฯ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า คฤหัสถ์นั้นเป็นมารดาบิดาของข้าพระพุทธเจ้า ฯ พระพุทธองค์เจ้าก็ประทานสาธุการว่า สาธุ ภิกขุ ดังนี้ถึงสามครั้งแล้วตรัสว่า ท่านตั้งอยู่ในทางที่เราตถาคตดำเนินมาแล้ว ชื่อว่าการเลี้ยงมารดาบิดาเป็นวงศ์ของบัณฑิตทั้งหลาย บัณฑิตแต่ปางก่อนทั้งหลายย่อมสละชีวิตเพื่อประโยชน์แก่มารดาบิดา พระพุทธองค์ตรัสดังนี้แล้วก็ทรงนิ่งอยู่ ฯ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลวิงวอนเพื่อจะทราบเรื่องนั้นให้แจ้งชัด พระพุทธองค์เจ้าจึงทรงนำอดีตนิทานมาแสดงต่อไปนี้ว่า
อตีเต ภิกฺขเว พาราณสินคเร โพธิสตฺโต สํสาเร สํสรนฺโต ทลิทฺทกุเล นิพฺพตฺเตตฺวา ทสมาสจฺจเยน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ ฯ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในอดีตกาลล่วงแล้ว พระโพธิสัตว์เจ้าเมื่อท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏ ได้บังเกิดในตระกูลคนจนในพระนครพาราณสี ครั้นถ้วนทศมาสก็คลอดจากครรภ์มารดา ในครั้งนั้นถึงวันตั้งชื่อ คนทั้งหลายจึงตั้งชื่อกุลบุตรนั้นชื่อว่า นรชีวะ ดังนี้ เจ้านรชีวะนั้น ครั้นเจริญวัยแล้วก็มีรูปงดงามเป็นที่ชวนดู เป็นผู้ชอบในทางกุศลกรรมบถทั้ง ๑๐ ประการ สำเร็จการเลี้ยงชีพแต่ที่ชอบ เลี้ยงมารดาบิดาด้วยความกตัญญู ครั้นกาลต่อไปบิดาของเจ้านรชีวะนั้น ถูกพยาธิอันใดอันหนึ่งมา/*311เบียดเบียนก็กระทำกาลกิริยา ลำดับนั้นนรชีวะโพธิสัตว์ก็เลี้ยงแต่มารดาไป ในสมัยอื่นพระโพธิสัตว์เจ้า ปรารถนาจะกระทำกสิกรรมเพื่อจะเลี้ยงมารดา จึงเข้าไปหาผู้สำเร็จการงานบอกว่า ข้าแต่เจ้า ข้าพเจ้าปรารถนาจะกระทำกสิกรรมกับด้วยบริชนของท่าน ฯ ในกาลนั้นเศรษฐีจึงกล่าวว่าดีละพ่อ ถ้ากระนั้นท่านจงทำตามสบายเถิด ฯ พระโพธิสัตว์เจ้ารับคำว่าสาธุแล้วก็กระทำการงานกับด้วยคนของเศรษฐี ภายหลังได้แบ่งข้าวให้เป็นส่วนกันแล้วก็ลาเศรษฐี มารดาอยู่สบายที่ใดก็เข้าไปสู่ที่นั้น ไหว้แล้วจึงบอกมารดาว่า ข้าแต่แม่ เดี๋ยวนี้ข้าวกล้าของเราสุกแล้ว แม่จงไปรักษาข้าวกล้ากับด้วยข้าพเจ้าเถิด ฯ มารดาได้ฟังแล้วจึงบอกกับบุตรว่า ดีละพ่อ เจ้าจงไปตามสบายเถิด ฯ ลำดับพระโพธิสัตว์ถือเอาโภชนาหารพอสมควรแล้ว ก็ไปยังนากับด้วยมารดา ครั้นถึงโรงนาแล้วก็พักอยู่ในโรงนานั้น แล้วให้มารดาอาบน้ำร้อน แล้วให้บริโภคภัตตาหารอันประณีตแล้วให้บ้วนปาก แล้วเข้าไปใกล้มารดาจึงบอกมารดาเพื่อประสงค์จะเกี่ยวข้าวกล้าว่า ข้าแต่แม่ แม่อย่าได้ออกไปข้างนอกเลย จงอยู่ในโรงนานี้เถิด แล้วก็ไปเกี่ยวข้าวกล้าในนา ในกาลนั้นในที่ใกล้มารดาพระโพธิสัตว์มีจอมปลวกอยู่จอมหนึ่ง มีอสรพิษอยู่ในภายในจอมปลวกนั้นตัวหนึ่ง เวลานั้นอสรพิษนั้นออกจากจอมปลวกเที่ยวไปเพื่อจะแสวงหาอาหาร จึงเลื้อยไปหยุดอยู่ใกล้มารดาพระโพธิสัตว์ ๆ เหยียดเท้าไปถูกงูด้วยความหลับ งูก็แผ่พังพานขึ้นแล้วก็กัดเอาเท้ามารดาพระโพธิสัตว์ พองูกัดแล้วมารดาพระโพธิสัตว์ก็ตื่นลุกขึ้นนั่ง ไม่อาจทรงทนอยู่ได้ด้วยกำลังพิษก็ร้องไห้คร่ำครวญว่าโอ้โอ้พ่อลูกรัก ลูกเอ๊ยเจ้าจงอยู่เถิด ชีวิตของแม่จะดับไปแล้ว โอ้ลูกเอ๊ย พ่อนรชีวะผู้เสมอด้วยหทัยและนัยนาของแม่ แม่ถูกงูกัดแล้ว กำลังพิษงูครอบงำแล้ว โอ้เจ้านรชีวะเว้นจากแม่เสียแล้วก็จะไม่มีที่พึ่ง โอหนอเจ้านรชีวะ จะถึงพร้อมไปด้วยทุกข์ ว่าดังนี้แล้วก็พลิกกลับ กระทำกาลกิริยาในสถานที่นั้น ส่วนงูนั้นก็สะดุ้งกลัวแล้วก็หนีไปซ่อนอยู่ในกองฟางแห่งหนึ่ง พอเวลาพระอาทิตย์ขึ้นมา พระโพธิสัตว์ก็ยกมัดข้าวกล้าขึ้นวางบนศีรษะแล้วลงจากนาเพื่อจะไปเลี้ยงมารดา ครั้นไปถึงศาลาได้เห็นแต่ศาลาเปล่า ก็หวั่นใจว่ามารดาเราไปไหนหนอ หรือว่ายังนอนอยู่ พระโพธิสัตว์ก็ปลงมัดข้าวกล้าลงจากศีรษะวางไว้ที่ข้างหนึ่ง แล้วเปิดประตูเห็นมารดานอนอยู่บนเตียง แล้วนวดเท้ามารดาด้วยมือ ได้เห็นปากของมารดาหาลมอัสสาสปัสสาสมิได้ แลเห็นสรีรกายมีสีเขียวก็ทราบว่ามารดาถูกงูกัดแล้ว จึงฉวยได้ท่อนไม้ไปเที่ยวค้นหางูนั้น เที่ยวไปในข้างโน้นบ้างข้างนี้บ้าง ไปจนถึงมีกองฟางมีท่อนไม้กีดกั้นอยู่โดยรอบ งูนั้นไม่อาจหนีไปได้ก็หยุดอยู่ในที่นั้น พระโพธิสัตว์ได้เห็นงูนั้นแล้ว/*312จึงคิดว่ามารดาของเราคงจักถูกงูตัวนี้กัดแล้ว ถ้าเราจะฆ่ามันเสีย เราก็จะเป็นผู้ทำลายศีลเสีย คิดแล้วจึงกล่าวว่า ดูกรพ่ออุรคชาติสัตว์เลื้อยไปด้วยอกเจ้าได้ชีวิตฉันใด ขอให้มารดาของข้าจงได้ชีวิตฉันนั้นเถิด เจ้าจงเลื้อยไปตามสบายเถิด ลำดับนั้นพระโพธิสัตว์เข้าไปหามารดาฟุบลงแทบบาทมูลของมารดาแล้วร้องไห้คร่ำครวญว่า แม่จ๋า ลูกชื่อนรชีวะมาถึงแล้ว แม่จงลุกขึ้นเถิด ข้าแต่แม่ ลูกไปนอนค้างคืนโทษย่อมมีแก่ลูก แม่ไม่พูดกับลูกเพราะเหตุอะไร โอ้ธรรมทั้งหลายนี้ไม่เที่ยงมีกำลังเหลือเกิน แล้วกล่าวว่า ข้าแต่แม่ อมนุษย์ทั้งหลายในเวลากลางคืนในภายนอกพระนครนี้ก็มีอยู่ เราจักกระทำอย่างไรดีแล้วจึงกล่าวปฐมคาถาว่า
อุทฺธริสฺสามิ เต สีลํ
ปาเท โก อุทฺธริสฺสติ
ปาเท เจ อุทฺธริสฺสามิ
สีลํ โก อุทฺธริสฺสติ
กึ กริสฺสามิ เต อมฺม
โสหํ เขตฺตํ อิธาคโต
ตฺวฺจ มจฺจุมุเข ปตฺตํ
กถํ โมเจมิ มาตรํ
หา รุกฺขปพฺพตภูมตฺถา
อาภาสตฺถา จ เทวตา
อนาถ มรณํ เอหิ
กถํ ปสฺสามิ มาตรํ
โก นุ เทโว มนุสฺโส วา
ยกฺโข วาปิ มหิทฺธิโก
โมจยิสฺสติ มํ ทุกฺขา
ตฺวฺจ เม สรณํ ภว
แปลว่า ลูกจะยกข้างศีรษะแม่ขึ้น ใครเล่าจะช่วยยกข้างเท้า ถ้าลูกจะยกข้างเท้าใครเล่าจะช่วยยกข้างศีรษะ ข้าแต่แม่ ลูกจะกระทำอะไรแก่แม่ได้ ลูกไปนามาถึงที่นี้แม่ก็ตกไปในปากมัจจุราชเสียแล้ว ลูกจะปลดเปลื้องแม่ออกจากปากมัจจุราชอย่างไรได้ ฯ ขอเชิญเทพยดาเจ้าทั้งหลายที่สถิตอยู่ในต้นไม้ หรือในภูเขาหรือในพื้นแผ่นดิน หรือสถิตอยู่บนอากาศก็ดี จงเสด็จมายังที่มารดาข้าพเจ้าตายอันหาที่พึ่งมิได้ ทำไฉนข้าพเจ้าจักได้เห็นมารดา ใครหนอจะเป็นเทพยดาก็ดีเป็นมนุษย์ก็ดี หรือว่าเป็นยักษ์มีฤทธิใหญ่ก็ดี จักช่วยปลดเปลื้องข้าพเจ้าให้พ้นจากทุกข์ได้ ขอท่านจงเป็นที่พึ่งของข้าพเจ้าเถิด
ในขณะนั้นก็สำแดงให้เร่าร้อนไปถึงพิภพของท้าวสักกเทวราช ท้าวสักกเทวราชเมื่อจะทรงอาวัชนาการถึงมนุษยโลกจึงกล่าวคาถาว่า
/*313โก นุ เทโว มนุสฺโส วา
สมฺมา ปูเชติ มาตรํ
ทานํ พฺรหฺมจริยํ วาปิ
มมํ จาเลติ อาสนา
แปลว่า ใครหนอเป็นเทวดาหรือมนุษย์ มาบูชาอยู่โดยชอบ คือเลี้ยงมารดา หรือจำแนกแจกทาน หรือประพฤติพรหมจรรย์ จะทำให้เราเคลื่อนไปจากที่นั่ง
ท้าวสักกเทวราชทราบเหตุนั้นแล้ว ก็เสด็จลงจากสวรรค์นฤมิตเป็นพราหมณ์ ทำเป็นหลงทางมาถึงโรงนาของพระโพธิสัตว์แล้วปราศรัยว่า ดูกรพ่อมหาบุรุษเจ้าข้า ท่านทั้งหลายจงบอกหนทางที่จะไปยังพระนครพาราณสีแก่ข้าพเจ้าเถิด ฯ พระโพธิสัตว์เจ้ามีพระทัยอันความกรุณาหากตักเตือนอยู่เสมอ ครั้นได้สดับคำนั้นจึงกล่าวตอบว่า ข้าแต่พ่อมหาพราหมณ์ท่านมาแต่ไหน ฯ พราหมณ์กล่าวว่า เรามาจากที่ไกล ฯ พระโพธิสัตว์ได้ฟังคำนั้นแล้วจึงกล่าวว่า ข้าแต่มหาพราหมณ์ดีแล้ว หนทางที่จะไปพระนครพาราณสีนี้ของเรา ท่านจงไปตามสบายเถิด ฯ ลำดับนั้นพราหมณ์จึงถามพระโพธิสัตว์อีกว่า ดูกรมหาบุรุษ ท่านร้องไห้เพราะเหตุอะไรหรือ ฯ พระโพธิสัตว์บอกว่า ข้าแต่เจ้าพราหมณ์ มารดาของข้าถูกงูกัดตายเสียแล้ว เพราะเหตุนั้นข้าพเจ้าจึงร้องไห้ แล้วคิดขึ้นได้อีกว่า ชื่อว่าพราหมณ์ทั้งหลายย่อมรู้จักมนต์ เราจะถามพราหมณ์ดู คิดแล้วจึงกล่าวว่า ข้าแต่เจ้าพราหมณ์ ท่านทราบมนต์อยู่หรือหนอ ขอท่านจงช่วยบอกยาให้แก่เราเถิด ฯ ดูกรมหาบุรุษ มนต์นั้นเราทราบอยู่ แต่ยาที่เราจะให้ชีวิตแก่มารดาของท่านไม่มี ฯ ข้าแต่มหาพราหมณ์เราจะได้ยาที่ไหนในเวลากลางคืนในที่ภายนอกพระนครนี้ ยานั้นเป็นอย่างไร ฯ ดูกรมหาบุรุษ ถ้าท่านได้หัวใจมนุษย์เราจักทำยาด้วยหัวใจมนุษย์นั้นแล้ว จึงกล่าวว่าเราจักบูชาท่านด้วยศีรษะของเรา ว่าแล้วก็ปริเทวนาการ แล้วจึงกล่าวต่อไปว่า ข้าแต่มหาพราหมณ์ ดีแล้วถ้าท่านปรารถนาหัวใจมนุษย์อย่างนั้นเราก็จะให้ชีวิตแก่มารดา ท่านปรารถนาสิ่งใด ๆ เราจะให้สิ่งนั้น ๆ ตามปรารถนา ท้าวสักกเทวราชจึงกล่าวว่า ดูกรมหาบุรุษ ถ้ากระนั้น เราจะให้ชีวิตแก่มารดาของท่าน ฯ ลำดับนั้นพระโพธิสัตว์ปรารถนาจะเชือดดวงหทัย เมื่อจะแสวงหาศัสตราจึงแลดูไปบนอากาศกล่าวอย่างนี้ว่า ข้าแต่หมู่เทพยดาทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงฟังคำข้าพเจ้า ถ้าข้าพเจ้าจะพึงได้พระสัพพัญญุตญาณในอนาคตกาลไซร้ ขอให้ศัสตราจงปรากฏในที่เฉพาะหน้าข้าพเจ้าเถิด พอจบถ้อยคำลง อากาศเทวดาทั้งปวงก็ผูกศัสตราด้วยเชือกหย่อน/*314ลงมาในวันนั้น ด้วยอานุภาพแห่งความกตัญญูของพระโพธิสัตว์ พระโพธิสัตว์ได้เห็นศัสตราแล้ว จึงคิดโดยชอบอย่างนี้ว่า โอ้ความดำริของเราก็สำเร็จแล้วจึงจับศัสตรานั้นด้วยมือเบื้องขวา ปรารถนาจะเชือดดวงหทัย จึงกล่าวประกาศอย่างนี้ว่า ข้าแต่หมู่เทพยดาผู้เจริญทั้งหลาย จงกระทำอนุโมทนาอัชฌัตติกทานของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าหาได้ปรารถนาประเทศราชสมบัติหรืออินทรสมบัติพรหมสมบัติด้วยหทัยทานนี้ไม่ ข้าพเจ้าจะให้สัตว์ทั้งหลายในโลกสันนิวาสกับทั้งเทพยดาที่หลงอยู่ในสงสาร ให้ข้ามพ้นไปจากสงสารในอนาคตกาล พระโพธิสัตว์นั้นเชือดดวงหทัยแล้ว ในกาลนั้นก็บังเกิดทุกขเวทนาเป็นอันมาก แล้วก็ให้ดวงหทัยแก่พราหมณ์ พราหมณ์จึงกล่าวว่า ดูกรมหาบุรุษท่านจงใส่ดวงหทัยของท่านกับทั้งโลหิตให้เข้าไปในปากของมารดาเราจะสาธยายมนต์ พระโพธิสัตว์ก็กระทำอย่างนั้น พอท้าวสักกเทวราชสาธยายมนต์ขึ้น มารดาพระโพธิสัตว์ก็ลุกขึ้นนั่งได้ ฯ พระโพธิสัตว์กราบลงที่เท้ามารดาให้มารดาอดโทษแล้ว เมื่อจะลามารดาจึงกล่าวคาถาว่า
อาปุจฺฉามิ ตฺวํ อมฺม
ปูเรสฺสามิ จ ปารมี
ชีวิตํ อชฺช ทสฺสามิ
โพธิยา เยว การณา
สา นูน กปฺปนา อมฺมา
จีรํ รตฺตาย รุจฺจติ
อฑฺฒรตฺเต จ รตฺเต วา
นทีว อวสุสฺสติ
สา นูน กปฺปนา อมฺมา
จีรํ รตฺตาย รุจฺจติ
อฑฺฒรตฺเต จ รตฺเต วา
กุนฺนนที อนูทกา
ปุตฺตโสเกน ปโรทิสุํ
สุฺติ ขิปฺปเมว จ
สา นูน กปฺปนา อมฺมา
จีรํ รตฺตาย รุจฺจติ
ปิยํ ปุตฺตํ อทิสฺวาน
มมํ มาตา มริสฺสติ
อนาถา ทานิ เม อมฺมา
ชิณฺณกา คตโยพฺพนา
สา วิโยคทุกฺขปฺปตฺตา
กถํ ชีวติ เอกิกา
ทุกฺขิตา ทานํ เม อมฺมา
ปุตฺตโสเกน ปีฬิตา
ขุปฺปิปาสาย ปุณฺณาย
กถํ ชีวติ เอกิกา
วรากานิ จ เม อมฺมา
กีสา เม จ อปุตฺตกา
อาทิตฺตา ปุตฺตโสเกน
กถํ ชีวติ เอกิกา
แปลว่า ข้าแต่แม่ ลูกจะลาแม่ไป ลูกจะบำเพ็ญบารมีลูกให้ชีวิตแก่แม่ในวันนี้ ก็เพราะเหตุแก่พระโพธิญาณอย่างเดียว ข้าแต่แม่ ความสำเร็จ/*315ดังความประสงค์นั้น ย่อมเป็นที่ชอบใจของแม่ผู้มีความยินดีมานานแล้วก็จริง ก็แต่ว่าความสำเร็จดังความประสงค์ของแม่นั้น เหมือนอย่างแม่น้ำย่อมเหือดแห้งลง ตลอดครึ่งคืนบ้างตลอดคืนยันรุ่งบ้าง ส่วนคนทั้งหลายที่ร้องไห้คร่ำครวญเพราะความเศร้าโศกถึงบุตร ความเศร้าโศกถึงบุตรนั้นย่อมสูญหายไปเร็วพลันทีเดียว ข้าแต่แม่ ความสำเร็จดังความประสงค์นั้น ย่อมเป็นที่ชอบใจของแม่ผู้มีความยินดีมานานแล้วก็จริง แต่ว่าแม่ของลูกก็คงจะตาย เพราะไม่ได้เห็นบุตรอันเป็นที่รัก เดี๋ยวนี้แม่ของลูกเป็นคนชราแล้ว มีวัยอันเจริญไปแล้ว ไม่มีที่พึ่งก็จะถึงซึ่งความทุกข์ เพราะความพลัดพรากจากบุตร เป็นคนอยู่คนเดียวจะมีชีวิตอยู่อย่างไรได้ มารดาของลูกได้ความทุกข์ยากเหลือประมาณ ไม่มีความสุขก็จะซูบผอม อีกทั้งเป็นคนไม่มีบุตร อันความเศร้าโศกถึงบุตรแผดเผาเอาแล้ว เป็นคนอยู่คนเดียวจะมีชีวิตอยู่อย่างไรได้
พระโพธิสัตว์ปริเทวนาการ โดยนัยเป็นอาทิฉะนี้แล้วก็ล้มลงกระทำกาลกิริยาในสถานที่นั้นแล
ลำดับนั้นมารดาพระโพธิสัตว์ได้เห็นบุตรอันเป็นที่รักล้มลงแล้วก็มีหทัยหวาดไหว จึงเข้าประคองบุตรจุมพิตบนศีรษะแล้วปริเทวนาการใหญ่ จึงกล่าวคาถานี้ว่า
หา ตาต ปุตฺต สุภรูป
ปมํ ปุตฺตกํ ลภึ
อิทานิ เต ปิตา นตฺถิ
กถํ ชหาสิ ชีวิตํ
รุจิยา มาตุยา นิจฺจํ
ปิตโร ตว ชหิตา
ตฺวฺจ กาลกโต อชฺช
อนาถา มรณํ ภเว
สพฺเพ เต อุภยํ อมฺหา
ขุปฺปิปาสาย ปีฬิตา
ตฺวฺจ กาลกโต สพฺเพ
โก เม ทุกฺขํ วิโนทยิ
ตฺวํ สุชีวมาโน โส
ตฺวฺจ สีลสมฺมโต
ตฺวฺจ อุปฺสงฺกมฺม
กตฺวา ปุฺุปการณา
เตน ปุฺเน โส กตา
สาหํ ทุกฺเขน ปีฬิตา
ขิปฺปเมว วฏฺฏทุกฺขา
โมจยิสฺสสิ ปุตฺตกา
อุทฺธริสฺสามิ เต สีสํ
ปาเท โก อุทฺธริสฺสติ
ปาเท เต อุทฺธริสฺสามิ
โก สีสํ อุทฺธริสฺสติ
/*316แปลว่า ดูกรพ่อผู้เป็นบุตรมีรูปอันงาม แม่ได้เจ้าผู้เป็นบุตรที่แรก เดี๋ยวนี้บิดาของเจ้าก็ไม่มีแล้ว ไฉนเจ้ามาสละชีวิตเสียเล่า เจ้าเป็นที่ชอบใจของแม่อยู่เป็นนิจ บิดาของเจ้าก็ทิ้งแม่ไปเสียแล้ว ส่วนเจ้าก็มากระทำกาลกิริยาลงวันนี้ ความตายของเจ้าเป็นความตายอนาถาหาที่พึ่งมิได้ เราทั้งสองคนด้วยกันอันความหิวข้าวและอยากน้ำบีบคั้นก็พออยู่แล้ว เจ้ายังมาทำกาลกิริยาไปอีก ใครเล่าเขาจะมาช่วยบรรเทาความทุกข์ให้แก่แม่ ว่าดังนี้แล้วจึงกล่าวว่า ดูกรเจ้านรชีวะ เจ้าลุกขึ้นเถิด ไฉนเจ้ามาทิ้งแม่เสียเล่า ความผิดของแม่ก็ไม่มี เจ้าลุกขึ้นพูดกับแม่เถิด ว่าแล้วก็สยายผมประหารอุระประเทศด้วยมือทั้งสองปริเทรนาการอยู่ แล้วจึงคิดได้ด้วยความที่ตนเป็นบัณฑิตดำเนินด้วยปัญญาอย่างนี้ว่า สัตบุรุษทั้งหลายในกาลปางก่อน ย่อมได้ชีวิตมารดาบิดาด้วยถ้อยคำของพระโพธิสัตว์ เราจะกระทำไฉนหนอจะได้ชีวิตบุตรคืนมา เราจะกระทำคำสัจให้จารึกไปในเบื้องหน้า บุตรของเราจักได้ชีวิตจริงแท้ก็เพราะเหตุอะไรเราจึงได้กล่าวอย่างนี้ เราได้เคยได้ยินมาว่าพระสัพพัญญพุทธเจ้า ท่านกระทำกิจของท่านสำเร็จ ก็เพราะอาศัยคำสัจ พระอรหันต์เจ้าทั้งหลาย หรือพระอัครสาวกเจ้าทั้งหลาย ท่านกระทำกิจของท่านสำเร็จ ก็เพราะอาศัยคำสัจ คำสัจเป็นคำที่พึ่งของเรา จะเป็นที่ไปในเบื้องหน้าของเรา คิดแล้วนางก็แลดูขึ้นไปบนอากาศจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ข้าแต่หมู่เทพเจ้าทั้งหลายผู้เจริญ ขอท่านจงฟังคำข้าพเจ้า บุตรของข้าพเจ้านี้ชื่อนรชีวะกุมาร เป็นผู้มีศีลถึงพร้อมไปด้วยความกตัญญู ข้าพเจ้าเป็นมารดาของนรชีวะกุมาร พัวพันอยู่ด้วยความรักในบุตร บุตรของข้าพเจ้าชื่อนรชีวะกุมารนี้แหละ ด้วยคำสัจนี้ บุตรของข้าพเจ้าชื่อนรชีวะจงได้ชีวิตเถิด เมื่อนางจะกระทำอธิษฐานจึงกล่าวคาถาว่า
เยน สจฺเจน นรชีโว
มาตาเปติภรํ ชนฺตุ
เอเตน สจฺจวชฺเชน
ปุตฺโต เม ลภตุ ชีวิตํ
มาตาเปติภรํ ชนฺตุ
กุเล เชฏฺาปจายิโน
เอเตน สจฺจวชฺเชน
ปุตฺโต เม ลภตุ ชีวิตํ
อากาสตฺถา จ เทวตา
มม อนุกมฺปาย จ
มํ ปสฺสนฺตุ ทิโสทิสํ
ปุตฺโต เม ชีวิตํ ลภตุ
/*317แปลว่า เจ้านรชีวะเป็นผู้เกิดมาเลี้ยงมารดาบิดา ด้วยคำสัจใด ด้วยคำสัจนั้น ขอให้บุตรของข้าพเจ้าจงได้ชีวิตเถิด เจ้านรชีวะผู้เกิดมาเลี้ยงมารดาบิดา เป็นผู้ประพฤติต่ำตนในบุคคลผู้เจริญกว่าในตระกูล ด้วยคำสัจใด ด้วยคำสัจนั้น ขอให้บุตรของข้าพเจ้าได้ชีวิตเถิด อนึ่งขอเทพยเจ้าผู้เที่ยวอยู่บนอากาศทั้งหลาย จงอนุเคราะห์ไหวตามข้าพเจ้า จงแลดูข้าพเจ้าทั่วทุกทิศเถิด ขอให้บุตรของข้าพเจ้าจักได้ชีวิตเถิด
พอจบคำอธิษฐานลง พระมหาสัตว์เจ้าก็ประหนึ่งว่าตื่นขึ้นจากความหลับ ครั้นตื่นขึ้นแล้ว ก็เป็นผู้ไม่มีโรคลุกขึ้นนั่งอยู่ ฯ ลำดับนั้นมารดาพระโพธิสัตว์ก็กอดพระโพธิสัตว์ จุมพิตบนศีรษะแล้ว ชนทั้งสองก็เกิดความโสมนัส มีหฤทัยเต็มไปด้วยปีติ ฯ ในกาลนั้นท้าวสักกเทวราชสถิตอยู่ในที่ใกล้ ก็เปล่งรัศมีให้รุ่งเรืองโพลงขึ้นด้วยอัตตภาพอันเป็นทิพย์ ประดุจดังพระอาทิตย์มีแสงอันอ่อนประดิษฐานอยู่บนอากาศ กระทำภูมิประเทศทั่วขอบเขตทั้งสิ้น ให้สว่างเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เมื่อจะบอกความที่ตนเป็นท้าวสักกเทวราช จึงกล่าวเป็นคาถาว่า
สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท
อาคโตสฺมิ ตว สนฺติเก
สาธุ สาธุ มหาวีร
พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ
อิมินา กตกมฺเมน
อจิเรเนว คมิสฺสสิ
สาธุ สาธุ มหาวีร
พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ
แปลว่า เราเป็นเทวินท์สักกเทวราช มาอยู่ ณ ที่ใกล้ท่านแล้ว ดูกรมหาวีร ท่านผู้มีความเพียรใหญ่ สาธุ สาธุ ดีแล้ว ดีแล้ว ไม่นานทีเดียว ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าในโลก ท่านจักถึงซึ่งความเป็นพระพุทธเจ้า ด้วยกุศลกรรมที่ท่านทำแล้วนี้ ดูกรมหาวีรท่านผู้มีความเพียรใหญ่ สาธุ สาธุ ดีแล้ว ดีแล้ว ท่านจักเป็นพระพุทธเจ้าในโลก ดังนี้แล้วให้โอวาทว่า ดูกรพ่อ ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมไปด้วยคุณมีความกตัญญูเป็นต้น ท่านเป็นเนื้อหน่อของพระพุทธเจ้า โลกคือหมู่สัตว์นี้ ไม่มีผู้ต้านทาน ไม่มีที่ซ่อนเร้น ไม่มีสรณะที่พึ่ง ท่านจงเป็นที่พึ่งของสัตว์โลกนี้เถิด ดังนี้แล้ว ก็เสด็จไปยังทิพยสถานของพระองค์
/*318สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถาว่า
อิทํ วตฺวาน มฆวา
เทวราชา สุชมฺปติ
โพธิสตฺตํ ถุตฺตึ กตฺวา
สคฺคกายํ อปกฺกมิ
แปลว่า ท้าวสุชัมบดีมัฆวานเทวราช ชมเชยพระโพธิสัตว์แล้ว ก็เสด็จไปยังสัคคนิกายทิพยสถาน พระโพธิสัตว์ปฏิบัติมารดาอยู่ตลอดชีวิตของมารดาแล้ว ดำรงอยู่จนตลอดอายุ ครั้นสิ้นอายุกระทำกาลกิริยาแล้ว ก็มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า
สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้ว ทรงประกาศสัจจธรรมทั้งสี่ประการ ครั้นจบสัจจธรรมแล้ว เมื่อพระองค์จะทรงประชุมชาดก จึงตรัสพระคาถาในที่สุดว่า
มาตุโปสกภิกฺขุ จ
โสตาปตฺติผลํ ลภิ
มาตา อาสิ มหามายา
ปิตา สุทฺโธทโน อหุ
สกฺโก อนุรุทฺโธ อาสิ
ทิพฺพจกฺขุ อิทานิ โส
เสฏฺี จ โส อานนฺโทสิ
อคฺคํ ธมฺมํ ลภิสฺสติ
นรชีโว โลกนาโถ
เอวํ ธาเรถ ชาตกํ
แปลว่า ภิกษุผู้เลี้ยงมารดาได้สำเร็จโสดาปัตติผล มารดาพระโพธิสัตว์มาเป็นนางมหามายา บิดาพระโพธิสัตว์มาเป็นท้าวสุทโธทนมหาราช ท้าวสักกเทวราชมาเป็นพระอนุรุทธเถรทิพจักษุในกาลนี้ เศรษฐีมาเป็นพระอานนท์ผู้ได้ซึ่งธรรมอันเลิศ นรชีวะกุมารมาเป็นพระบรมโลกนาถ ท่านทั้งหลายจงทรงจำชาดกนี้ไว้ด้วยประการดังนี้เถิด
จบนรชีวชาดก
๒๖. สุรูปชาดก
มริจฺจมายาชลิเตน สนฺนิภนฺติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน ปารมิโย อารพฺภ กเถสิ
เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาประทับอยู่ในพระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภทานบารมีของพระองค์ จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า มริจฺจมายาชลิเตน สนฺนิภํ ดังนี้เป็นต้น
ในกาลนั้น วันหนึ่งภิกษุทั้งหลาย ประชุมเจรจากันในโรงธรรมสภา ว่าดูกรอาวุโส น่าอัศจรรย์หนอ สมเด็จพระบรมศาสดาพระองค์ไม่อิ่ม ไม่เบื่อด้วยทาน ไฉนหนอ พระองค์บวชวักกลิพราหมณ์แล้วก็ประทานพระอรหัตตผลคราวเดียวกันเร็วพลันทีเดียว ภิกษุทั้งหลายสรรเสริญพระพุทธคุณฉะนี้แล้วก็พากันนิ่งอยู่ ลำดับนั้นสมเด็จพระผู้มีพระภาคได้ฟังถ้อยคำของภิกษุทั้งหลายเหล่านั้น แล้วเสด็จลุกขึ้นจากพระที่สีหไสยาสน์ เสด็จมายังโรงธรรมสภา เสด็จประทับนั่งเหนือธรรมาสน์อันประเสริฐ จึงดำรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายนั่งประชุมกันอยู่ในถาลนี้ด้วยกถาถ้อยคำอะไรหรือ ครั้งนั้นภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย นั่งประชุมเจรจาสรรเสริญพระบรมศาสดา ว่าพระองค์ไม่อิ่มไม่เบื่อด้วยทานพระพุทธเจ้าข้า พระพุทธองค์จึงตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราตถาคตตั้งอยู่แล้วในความเป็นพระพุทธเจ้าเหตุดังนี้ไม่สู้อัศจรรย์นัก ส่วนเราได้ให้บุตร์ด้วยให้ภรรยาด้วยให้ตนเองด้วย เพื่อประโยชน์แก่ผู้ฟังธรรมในกาลก่อน เมื่อเรายังเป็นปุถุชนอยู่นั้นเป็นเหตุอัศจรรย์ยิ่งนัก ตรัสดังนี้แล้วก็ทรงนิ่งอยู่ภิกษุทั้งหลายกราบทูลวิงวอน พระองค์จึงนำอดีตนิทานมาแสดงต่อไปว่า
/*320อตีเต ภิกฺขเว อินฺทปตฺถนคเร สุรูโป นาม รธาชา รชฺชํ กาเรสิ ฯ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในอดีตกาลล่วงแล้ว มีพระราชาทรงพระนามพระเจ้าสุรูปราชครองสิริรัชสมบัติอยู่ในอินทปัตถนคร พระเจ้าสุรูปราชนั้นพระองค์ตั้งอยู่ในธรรมประกอบไปด้วยพระอิสริยยศ บริบูรณ์ไปด้วยศีล มีพระอัครมเหสีพระองค์เดียว ทรงพระนามว่านางสุนทรีราชเทวี พระราชบุตรของพระองค์ทรงพระนามสุนทรราชกุมาร วันหนึ่งพระองค์ประทับอยู่บนปราสาทชั้นบน เสด็จออกจากพระแท่นที่สีหไสยาสน์แล้วทรงพิจารณาพระสรีรกายในปัจจุบันเวลาใกล้รุ่ง ทรงทราบแจ้งชัดว่าเป็นของไม่เที่ยง จึงตรัสพระคาถาเป็นปฐมว่า
มริจฺจมายาชลิเตน สนฺนิภํ

กทฺทลิอสารํ พหุทุกฺขสฺชนํ

โคฬยํ ครหิตํ ปณฺฑิเตหิ

สุปินํว กาโย อิทํ ปทิสฺสติ

ผลานมิว ปกฺกานํ
นิจฺจํ ปตนโต ภยํ
เอวํ ชาตานมจฺจานํ
นิจฺจํ มรณโต ภยํ
อจฺจยนฺติ อโหรตฺตา
ชีวิตํ อุปรุชฺฌติ
อายุ ขียติ มจฺจานํ
กุนฺนทีนมิโวทกํ
อุสฺสาวพินฺทุ ติณมฺหิ
สุริยุคฺคมนํ ปติ
เอวํ อายุ มนุสฺสานํ
ขิปฺปํ อปฺปตรํ คโต
แปลว่า สรีรร่างกายนี้ คล้ายคล้ายกันกับแสงสว่างแห่งพยับแดด ไม่มีแก่นสารเปรียบเหมือนต้นกล้วย เป็นที่ประชุมเกิดขึ้นของทุกข์เป็นอันมากหรือเปรียบเหมือนงบน้ำอ้อย บัณฑิตทั้งหลายติเตียนแล้วว่าร่างกายนี้ ปรากฏมีขึ้นเหมือนกับความฝัน หรือเปรียบเหมือนผลไม้ที่สุกแล้ว ย่อมมีภัยความกลัวแต่จะต้องหล่นไปอยู่เป็นนิจฉันใด สรีรร่างกายของมัจจสัตว์ที่เกิดมาแล้วทั้งหลาย ก็ย่อมมีความกลัวแต่จะต้องตายไปอยู่เป็นนิจฉันนั้น อนึ่งวันและคืนทั้งหลายย่อมล่วงไปล่วงไปฉันใด ชีวิตความเป็นอยู่ของสัตว์ทั้งหลาย ก็ย่อมรุกร้นเข้าเข้าไปหาความตายอยู่ทุกวันทุกเวลาฉันนั้น อนึ่งอายุความรวบรวมประมวลมาชึ่งวันและคืน ของมัจจสัตว์ผู้จะต้องตายเป็นธรรมดาทั้งหลายย่อมหมดไปสิ้นไป เปรียบเหมือนแม่น้ำที่มีน้ำอันน้อย /*321มีแต่จะแห้งไปหมดไปฉันนั้น หรือเปรียบเหมือนหยาดน้ำค้างที่ติดอยู่บนยอดหญ้า เมื่อต้องแสงพระอาทิตย์แล้ว ก็มีแต่ว่าจะเหือดแห้งหายไปฉันใด อายุของมนุษย์ทั้งหลายก็ย่อมถึงความย่อยยับสูญหายไปฉันนั้น
ดังได้สดับมา ในสมัยครั้งหนึ่ง พระบรมโพธิสัตว์ทรงรำพึงในพระทัยว่า อย่างไรหนอเราจะได้ฟังธรรม แล้วจึงถามอำมาตย์ทั้งปวง อำมาตย์ทั้งหลายกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า มีแต่สำเนียงเสียงกึกก้องประกาศกันว่า พระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ดังนี้ ตั้งร้อยพันหมื่นแสนกัลป์มาแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายยังไม่ได้ประสบการเห็นพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ แต่ที่ไหนเลย กาลเป็นที่บังเกิดขึ้นของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในกัลป์นี้ไม่มีแล้ว พระองค์จะได้ฟังธรรมแต่ที่ไหน บรมกษัตริย์ได้ทรงฟังอำมาตย์กราบทูลดังนั้นแล้ว จึงทรงรำพึงในพระทัยว่า เราจะหาอุบายให้ได้ฟังธรรมจงได้ แล้วจึงให้ราชบุรุษขอเอาทองคำพันตำลึง ขึ้นบรรทุกบนหลังช้าง แล้วให้ป่าวประกาศไปว่า ผู้ใดสามารถจะกล่าวธรรมถวายบรมกษัตริย์ได้ เราทั้งหลายจะให้ทองคำพันตำลึงและผอบแก้วกับทั้งช้าง ภายหลังบรมกษัตริย์จักกระทำการบูชาเป็นการใหญ่ ราชบุรุษทั้งหลายก็กระทำตามพระราชดำรัส ฯ ตั้งแต่ป่าวร้องมาทั่วพระนครถึงเจ็ดวัน เจ็ดเดือน เจ็ดปีแล้ว ก็ไม่มีใครสามารถจะกล่าวธรรมได้ อำมาตย์ทั้งหลายจึงกราบทูลประพฤติเหตุนั้นแก่บรมกษัตริย์ บรมกษัตริย์ได้สดับประพฤติเหตุนั้นแล้ว ก็บังเกิดโทมนัสเสียพระทัยว่า โอโลกมาว่างเปล่าไปเสียแล้วหนอ แล้วพระทับนั่งมีพระเศียรน้อมลง ณ เบื้องต่ำเกรียมกรอมพระทัยอยู่ แล้วทรงรำพึงในพระทัยว่า โอหนอ ถ้าเรามีบุญขอให้มีคนมากล่าวธรรมแก่เรา คนไรมากล่าวธรรมแก่เราจะปรารถนาทรัพย์สิ่งใด เราจักให้ทรัพย์สิ่งนั้นนั้น เป็นต้นว่าจะปรารถนาภริยาหรือบุตรหรือเงินทองรัตนะทาสีทาสาหรือช้างม้าโคกระบือ เราจะให้สิ่งนั้นตามปรารถนา แล้วจึงตรัสพระคาถาว่า
ปุตฺตํ ภริยํ มณี ทชฺชํ
ธมฺมสฺสานตฺถาย ชีวิตํ
รชฏํ สุวณฺณํ ทาสํ
ทาสึ วา หตฺถึ อสฺสํ วา
เทมิ อหํ สพฺพนฺตํ ทานํ
นิเสสํ ธมฺมปูชาย วิธิยา
น ทุลฺลภํปิธนํ รชฺชํ
ปุตฺตภริยํ น ทุลฺลภํ
ธมฺโม จ ทุลฺลโภ โลเก
พุทฺธานํ สุขทายโก
อชฺชเมว อนปฺปโก
ลาโภ มยาธิคโต สิยา
ทุลฺลภํ หิ มนุสฺสตฺตํ
น ทุลฺลภา หิ สมฺปตฺติ
ทุลฺลภํ หิ มนุสฺสตฺตํ
สทฺธา จ อติทุลฺลภา
ชินสทฺธมฺโม เทสิโต
พุทฺโธ จาปีติทุลฺลโภ
นิรเย อุปปนฺนสฺส
อตฺตานฺจ กุโต สุขํ
มหาทุกฺขสฺส ปูเรตฺวา
ธมฺมสฺส น สุโต กุโต
แปลว่า เราจะให้บุตรและภริยาและดวงแก้วมณี ซึ่งเป็นของอันเราพึงให้ เราจะให้ชีวิตเพื่อประโยชน์แก่การฟังธรรม เราจักให้เงินและทอง ให้ทาสและทาสี เราจักให้ช้างและม้า เราจักให้สรรพทานทั้งสิ้น มิให้มีเหลือ ตามวิธีของการบูชาธรรม อนึ่งทรัพย์สมบัติก็ดี รัชสมบัติก็ดี ไม่เป็นของหาได้ด้วยยาก บุตรก็ดี ภริยาก็ดี ก็ไม่เป็นของหาได้ด้วยยาก ส่วนธรรมของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอุบายให้ซึ่งความสุขเป็นของหาได้โดยยากนักในโลกวันนี้แล ขอลาภไม่น้อยพึงมีมาถึงแก่เราเถิด จริงอยู่ความได้อัตตภาพเป็นมนุษย์เป็นของหาได้ด้วยยาก แต่ทรัพย์สมบัติไม่เป็นของหาได้ด้วยยาก อีกประการหนึ่งความเป็นมนุษย์เป็นของหาได้ด้วยยากก็จริงก็จริง แต่ศรัทธาความเชื่อกรรม เชื่อผลของกรรมเป็นของหาได้ด้วยยากเหลือเกิน อนึ่งสัทธรรมคำสั่งสอนของพระชินสีห์เจ้าที่พระองค์แสดงแล้วเป็นของหาได้ด้วยยาก แม้พระพุทธเจ้าก็เป็นผู้อันสัตวโลกหาได้ด้วยยากเหลือล้น เมื่อสัตวโลกทำตนให้ไปเกิดเสียในนรกแล้ว จะได้ความสุขมาแต่ไหน เมื่อทำตนให้เต็มไปด้วยความทุกข์อันใหญ่แล้ว ก็ไม่ได้ฟังธรรมแต่ที่ไหนเลย
ในขณะนั้นมหาปฐพีนี้หนาถึงสองแสนสี่หมื่นโยชน์ ก็กัมปนาทหวาดหวั่นไหว ประดุจดังช้างซับมันคำรนร้องอยู่ฉะนั้น ทั้งเขาสิเนรุราชก็โอนอ่อนน้อมลงมาเฉพาะหน้าต่ออินทปัตถนคร ประดุจหน่อหวายที่ถูกไฟลวกแล้วฉะนั้น ทั้งเทพวลาหกก็กระหึ่มให้เป็นฝนลูกเห็บตกลงมา ทั้งสายฟ้าแลบอันไม่ใช่ฤดูกาล ก็แผ่ซ่านแปลบปลาบไป ทั้งสมุทรสาครทะเลใหญ่ก็กำเริบตีฟองคะนองคลื่น เทพยเจ้าทั้งปวงก็พากันกระทำสาธุการ ท้าวสักกเทวราชก็ปรบพระหัตถ์อยู่กึกก้อง เสียงโกลาหลเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันก็ดังลั่นขึ้นไป ตั้งแต่มนุษยโลกจนถึงพรหมโลก พิภพของท้าวสักกเทวราชก็สำแดงอาการให้เร่าร้อน ความอัศจรรย์ในมนุษย์ก็แล่นขึ้นไปจนถึงพรหมโลก ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์เจ้ามีพระประสงค์จะทรงฟังธรรม
/*323ท้าวสักกเทวราชเมื่อจะทรงอาวัชนาการ จึงกล่าวเป็นพระคาถาว่า
โก นุ โข เทโว มนุสฺโส วา
สมฺม ปูเชนฺติ มาตรํ
ทานํ พฺรหฺมจริยํ วา
มมํ จาเลติ อาสนา
แปลว่า ใครแลหนอจะเป็นเทวดาหรือมนุษย์ มาบูชามารดาอยู่โดยชอบ หรือมาจำแนกแจกทานอยู่ หรือประพฤติพรหมจรรย์อยู่ จะมากระทำเราให้เคลื่อนไปจากที่นั่ง ฯ
ท้าวสักกเทวราชทรงทราบเหตุการณ์ดังนี้แล้ว จึงจิตนาการว่าบรมกษัตริย์พระองค์นี้เป็นเนื้อหน่อของพระพุทธเจ้า มีพระประสงค์จะฟังธรรม ที่นั่งของเราจึงได้หวั่นไหวด้วยอานุภาพของบรมกษัตริย์นั้น เราจะทดลองเธอดู แล้วสละความเป็นท้าวสักกะเสีย เหาะลงมาจากเทวโลก นฤมิตเป็นรูปยักษ์น่ากลัว มีนัยน์ตาแดงสว่างโพลงเหมือนไฟ มีผมแดงขนยาวแดง กระทำเสียงกึกก้องนฤนาทให้น่ากลัวแล้วเข้าไปในหน้าพระลานหลวง ยืนอยู่ตรงหน้าพระโพธิสัตว์เจ้า พระโพธิสัตว์เจ้าได้เห็นมหายักษ์แล้ว จึงตรัสถามว่านั่นอะไร มหาชนทั้งหลายได้เห็นรูปยักษ์น่ากลัวก็พากันหนีไป บรมกษัตริย์เมื่อจะตรัสถามว่า ดูกรมหายักษ์ ท่านมาแล้วในที่นี้จะประโยชน์กะไรหรือดังนี้ จึงตรัสเป็นคาถาว่า
กิเมว ตฺวํ มหายกฺข
อิจฺฉสิ มม สนฺติเก
การณฺจ ปเวเทสิ
ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต
แปลว่า ดูกรมหายักษ์ ท่านมีประสงค์สิ่งอะไรหรือ จึงได้มายังสำนักเรา จงแจ้งให้เราทราบเหตุ เราได้ถามแล้ว จงบอกเหตุนั้นแก่เราดังนี้
ยักษ์จึงกล่าวคาถาตอบว่า
ราชาธิราช มนุชินฺโท
จตุทีเปสุ อิสฺสโร
ธมฺมเทสนมตฺถาย
อาคโต ตว สนฺติเก
แปลว่า ข้าแต่พระบรมกษัตริย์ผู้ใหญ่ยิ่งกว่าบรมกษัตริย์ทั้งปวง พระองค์ผู้เป็นใหญ่ในมนุษย์ เป็นอิสรภาพในทวีปทั้งสี่เรามาในสำนักท่านเพื่อประสงค์จะแสดงธรรม พระมหาสัตว์จึงกล่าวคาถาตอบว่า
/*324สาธุ สาธุ มหายกฺข
ยํ วาจํ มนโส ปิยํ
หทยํ เมภิสิฺจิถ
ฆเฏน ปริปูรยิ
แปลว่า ดูกรมหายักษ์ ท่านมาดีแล้ว วาจาของท่านเป็นที่รักใคร่ชอบใจของเรา เหมือนท่านมารดหทัยเราด้วยหม้ออันเต็มด้วยน้ำ
มหายักษ์จึงกล่าวว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า เรามาในที่นี้ก็เพื่อประสงค์จะแสดงธรรมแก่พระองค์ พระมหาสัตว์ได้สดับวาจานั้นแล้ว ก็บังเกิดพระทัยยินดีปรีดา เปรียบเหมือนบุรุษที่ยากจนขัดสนได้พบปะขุมทรัพย์ และเปรียบเหมือนพระจันทร์ที่ต้องสุริยคาหะ และเปรียบเหมือนกุมารที่ประสบความชนะในการเล่น และเปรียบเหมือนพ่อค้ามาประสบสินค้าฉะนั้น แทบจะวางถุงทรัพย์สักพันถุงลงในมือของมหายักษ์นั้น จึงตรัสว่าดูกรมหายักษ์ ดีแล้ว ดีแล้ว ท่านจงแสดงธรรมเถิด แล้วให้มหายักษ์นั่งเหนือพระแท่นที่รัตนไสยาสน์ของบรมกษัตริย์แล้ว ตรัสพระคาถาว่า
อารุฬฺห วุฑฺฒปติ เสฏฺโ
อนุกมฺปาย ยาจิโต
ธมฺมํ เทเสสิ สุสร
ธมฺมํ สุตฺวา สสาทรํ
แปลว่า ดูกรวุฒบดีท่านจงลุกขึ้นเถิด ท่านเป็นผู้ประเสริฐ ข้าพเจ้าได้วิงวอนท่านแล้ว เพื่อจะให้ท่านอนุเคราะห์ ดูกรท่านผู้มีสำเนียงอันไพเราะ ขอท่านจงแสดงธรรม เราจะตั้งใจฟังธรรมโดยเคารพ
ยักษ์จึงกล่าวคาถาตอบว่า
อหํ อาคโต มหาราช
ขุปฺปิปาสาย ปีฬิโต
น สกฺกา ธมฺมมกฺขาตุํ
เอวํ ชานาหิ กุฺชร
แปลว่า ข้าแต่มหาราช เราเป็นผู้อันความหิวแลกระหายบีบคั้นมาแล้ว ยังไม่สามารถจะกล่าวธรรมแก่พระองค์ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เปรียบดังพระยากุญชร อันเที่ยวสัญจรไปในแผ่นดินขอพระองค์ทรงทราบด้วยพระปรีชาอย่างนี้เถิด
ลำดับนั้นบรมกษัตริย์ ก็ยกเอาพระกระยาหารส่วนของพระองค์มาประทานให้ยักษ์ ๆ ก็ไม่บริโภคพระกระยาหารนั้น บรมกษัตริย์จึงตรัสถามยักษ์ว่า ดูกรมหายักษ์ /*325ไฉนท่านจึงไม่บริโภคภัตตาหารเล่า ฯ ยักษ์ตอบว่า พระองค์ไม่ทรงทราบหรือ ฯ ดูกรมหายักษ์ เราไม่ทราบ ฯ ยักษ์จึงกล่าวว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า เราย่อมเคี้ยวกินเนื้อมนุษย์ที่ยังมีชีวิตกับทั้งโลหิต ถ้าพระองค์ให้มนุษย์ที่ยังมีชีวิตแก่เรา เราจะแสดงธรรมแก่พระองค์ พระโพธิสัตว์เจ้าได้สดับคำมหายักษ์แล้ว จึงตรัสว่าดีแล้ว ดีแล้ว ดูกรมหายักษ์ท่านจงแสดงธรรมแก่เรา ภายหลังเราจะให้ตนของเราแก่ท่าน
ในกาลนั้น พระราชเทวีประทับอยู่ในห้องที่สิริไสยาสน์ ได้สดับคำนั้นแล้วจึงทรงรำพึงว่า เราจะทำความปรารถนาของพระภัสดาให้สำเร็จ แล้วพระนางก็ออกจากที่สิริไสยาสน์ กระทำปทักษิณถวายบังคมบรมกษัตริย์แล้วกราบทูลว่า ขอพระองค์ประทานข้าบาทให้แก่ยักษ์ตามความปรารถนาเถิด แล้วกล่าวคาถาว่า
อหํ ทาสี ตุยฺหํ เทว
สามิโก มม อิสฺสโร
ธมฺมเหตุกํ ทชฺชามิ
ยกฺขสฺส อภิปฺปาเยน
เม ยทิ อตฺถิ ยํ โทสํ
กาเยน วาจาย อุท
เจตสา ปาปํ มยา กตํ
ทุจฺจริตํ ขมามิ เทว
แปลว่า ข้าแต่เทวดาเจ้า ข้าพระบาทเป็นทาสีของพระองค์ พระองค์เป็นเจ้าอิสระของข้าพระบาท พระองค์จงประทานข้าพระบาทให้แก่ยักษ์ตามพระราชประสงค์เถิด ถ้าโทษสิ่งใดของข้าพระบาทมีอยู่ หรือว่ากรรมอันเป็นบาปทุจริตที่ข้าพระบาทได้กระทำแล้วด้วยกายวาจาใจ ขอพระองค์โปรดอดโทษนั้น ๆ แก่ข้าพระบาทเถิด ฯ
พระมหาสัตว์เจ้าได้สดับคำนั้นแล้ว ก็มีพระทัยยินดีเข้าประคองพระราชเทวีแล้ว จุมพิตเบื้องพระเศียรเกล้าแล้วพระราชทานพระราชเทวีแก่ยักษ์แล้วตรัสพระคาถาว่า
ททามิ ภริยํ ยกฺข
ธมฺมํ ปิยตรํ สทา
นิกฺขมิสฺสามิ สมฺพุทธํ
สนฺตาเรสฺสํ สเทวกํ
แปลว่า ดูกรยักษ์ เราให้ภริยาแก่ท่าน เรารักธรรมยิ่งกว่าภริยาอยู่เสมอ ขอให้เราได้เป็นพระพุทธเจ้า เราจะให้หมู่สัตว์โลกกับทั้งเทพยดา ข้ามพ้นไปจากทุกข์ทั้งปวง แล้วตรัสว่าดูกรยักษ์ เราให้ราชเทวีนี้แก่ท่านเพื่อประโยชน์แก่การฟังธรรมขอให้เราได้เป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตกาลเที่ยงแท้
/*326บรรดาสัตว์ทั้งหลายพากันยินดีแล้วซึ่งราคะโทสะโมหะจึงได้พากันท่องเที่ยวอยู่ในสงสารวัฏอันเป็นทางไกล ขอให้เราเป็นปัจจัยที่พึ่งอาศัยของสัตว์ทั้งหลาย เพื่อประโยชน์จะทำแม่น้ำ กล่าวคือราคะโทสะโมหะให้พินาศไปเถิด แล้วก็พระราชทานพระราชเทวีแก่ยักษ์ ยักษ์รับพระราชทานพระราชเทวีไว้แล้ว ทำกำบังกายด้วยเพศเป็นรูปยักษ์ประดุจดังว่าจะสูบกินโลหิตจะเคี้ยวกินพระราชเทวี มหาชนทั้งหลายได้เห็นพระราชเทวีนั้นแล้ว ยกแขนทั้งสองยืนขึ้นคร่ำครวญอยู่ พระมหาสัตว์จึงตรัสว่า ดูกรมหายักษ์ ท่านจงรีบกล่าวธรรมแก่เราเถิด ยักษ์จึงกล่าวว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า เรายังไม่อิ่ม แล้วกล่าวคาถาว่า
ภริยฺจ น ตปฺปามิ
ยทิ ตฺวํ ปุตฺตํ เทสิ เม
อิธาหํ คโต วกฺขามิ
ธมฺมสฺส พุทฺธเทสิตํ
แปลว่า ท่านให้ภริยาเรายังไม่อิ่ม ถ้าให้บุตรแก่เรา เราจักกล่าวธรรมที่พระพุทธเจ้าแสดงไว้แก่ท่านในที่นี้
พระราชกุมารได้สดับถ้อยคำแล้วจึงรำพึงในพระทัยว่า พระราชบิดาจะให้เราแก่ยักษ์เพื่อประสงค์จะทรงฟังพระธรรม เราก็จักถวายตนของเรา แล้วก็ลุกขึ้นนั่งถวายบังคมบรมกษัตริย์เจ้า แล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ประดุจดังเทพยดา ข้าพระบาทเป็นบุตรเกิดจากพระอุระของพระองค์ ขอพระองค์จงพระราชทานข้าบาทให้แก่ยักษ์ เพื่อประสงค์จะทรงฟังพระธรรมเถิด แล้วจึงกล่าวคาถาว่า
สาธุ สาธุ มหาราช
ตวตฺถาย จ ชีวิตํ
ททามิ น วิกมฺปามิ
ชีวิตํ เทมิ มโนรโถ
แปลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ดีแล้ว ดีแล้ว ข้าพระบาทถวายชีวิตเพื่อประโยชน์ของพระองค์ ข้าพระบาทมิได้หวั่นไหวขอถวายชีวิต ตามแต่พระองค์จะปรารถนา
พระมหาสัตว์เจ้าเข้าประคองพระสุนทรกุมารแล้ว จุมพิตพระเศียรเกล้าแล้ว ไม่อาจทรงกลั้นน้ำพระเนตรได้ ก็ทรงจับพระหัตถ์เบื้องขวาของราชกุมาร ด้วยพระประสงค์จะพระราชทานแก่ยักษ์จึงมีพระราชดำรัสว่า ขอเทพนิกรเจ้าผู้เจริญทั้งหลายจงทอดทัศนาการดู/*327การบริจาคบุตรของข้าพเจ้า ด้วยบุตรบริจาคนี้ ข้าพเจ้าไม่ได้ปรารถนาสมบัติประเทศราช ไม่ได้ปรารถนาสมบัติเทวโลก ไม่ได้ปรารถนาสมบัติบรมจักร ไม่ได้ปรารถนาสมบัติพระอินทร์ ไม่ได้ปรารถนาสมบัติพระพรหม ไม่ได้ปรารถนาสมบัติพระปัจเจกโพธิ ไม่ได้ปรารถนาสมบัติพระสาวก ข้าพเจ้าได้ให้บุตรภริยาเป็นทานแก่ยักษ์ ขอให้ข้าพเจ้าได้เป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตกาลเถิด แล้วตรัสพระคาถาว่า
สพฺเพ เทวา จ นาคา จ
คนฺธพฺพา สุรมานุสา
อิทฺธิวิชาธรา ยกฺขา
ปุตฺตํ เม อนุโมทนํ
แปลว่า ขอเทพเจ้า และนาค และคนธรรพ์ และอสูร และอมนุษย์ และผู้มีฤทธิ์วิทยาธรและยักษ์ทั้งปวงจงพากันอนุโมทนาบุตรทานของข้าพเจ้า พระมหาสัตว์เจ้าตรัสดังนี้แล้ว ก็พระราชทานบุตรแก่ยักษ์ ยักษ์ก็ทำอาการประดุจดังจะเคี้ยวกินพระสุนทรกุมาร แล้วก็ให้สุนทรกุมารอันตรธานหายไปด้วยกำลังฤทธิ์ มหาชนทั้งหลายได้เห็นดังนั้นก็พากันกลัวหนีไปสิ้น บรมกษัตริย์จึงตรัสว่า ดูกรยักษ์ ท่านจงแสดงธรรมแก่เราโดยเร็วเถิด ยักษ์จึงกล่าวว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้าพเจ้ายังไม่อิ่ม ท่านจงให้ผู้อื่นแก่เราเถิด
บรมกษัตริย์ได้ทรงฟังดังนั้นจึงตรัสกับยักษ์ว่า ดูกรยักษ์ดีแล้ว ดีแล้ว เราได้ฟังธรรมแล้วเราจะให้ตนของเราแก่ท่าน ท่านจงแสดงธรรมแก่เราเถิด ยักษ์รับคำแล้ว พระมหาสัตว์เจ้าจึงให้นั่งเหนืออลงกตรัตนสีหโสยาสน์ เมื่อยักษ์จะแสดงธรรมตามพุทธลีลาส จึงกล่าวคาถานี้ว่า
เปมโต ชายเต โสโก
เปมโต ขายเต ภยํ
เปมโต วิปฺปมุตฺตสฺส
นตฺถิ โสโถ กุโต ภยํ
ตณฺหาย ชายเต โสโก
ตณฺหาย ชายเต ภยํ
ตณฺหาย วิปฺปมุตฺตสฺส
นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ
รติยา ชายเต โสโก
รติยา ชายเต ภยํ
รติยา วิปฺปมุตฺตสฺส
นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ
กามโต ชายเต โสโก
กามโต ชายเต ภยํ
กามโต วิปฺปมุตฺตสฺส
นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ
/*328แปลว่า ความเศร้าโศกและความกลัวย่อมบังเกิดเพราะความรัก เมื่อบุคคลมาพ้นไปเสียจากความรักแล้ว ความเศร้าโศกและความกลัวแต่ที่ไหน ๆ ก็ไม่มี อนึ่งความเศร้าโศกและความกลัวย่อมเกิดเพราะตัณหา เมื่อบุคคลพ้นไปเสียจากตัณหาแล้ว ความเศร้าโศกและความกลัวแต่ที่ไหน ๆ ก็ไม่มี อนึ่งความเศร้าโศกและความกลัวย่อมบังเกิดแต่ความยินดี เมื่อบุคคลพ้นไปเสียจากความยินดีแล้ว ความเศร้าโศกและความกลัวจากที่ไหน ๆ ก็ไม่มี อนึ่งความเศร้าโศกและความกลัวย่อมบังเกิดเพราะกามความใคร่ความปรารถนา เมื่อบุคคลมาพ้นไปเสียจากความใคร่ความปรารถนาแล้ว ความเศร้าโศกและความกลัวแต่ที่ไหน ๆ ก็ไม่มี
บรมกษัตริย์ได้สดับธรรมของยักษ์แล้ว ก็บังเกิดพระทัยยินดีปรีดา ได้บริจาคพระราชเทวีและพระราชกุมารแล้ว ก็ให้ตนของพระองค์แก่ยักษ์ ดุจถ่มก้อนเขฬะเสียฉะนั้น น่าอัศจรรย์นัก ครั้งนั้นมหาชนทั้งหลายได้เห็นอัศจรรย์แล้วก็พากันสรรเสริญ ยักษ์ก็กระทำการชมเชยแล้วกล่าวว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า พระองค์จงดูพระราชเทวีและพระราชบุตรของพระองค์ พระองค์จะประสงค์หรือไม่ บรมกษัตริย์ตรัสตอบว่าเรามีความประสงค์ ลำดับนั้น ท้าวสักกเทวราชก็ประดับกษัตริย์ทั้งสองพระองค์ด้วยเครื่องประดับทั้งปวงถวายพระโพธิสัตว์เจ้า พระโพธิสัตว์เจ้าก็มีพระทัยยินดี ท้าวสักกเทวราชก็ประดิษฐานยืนโพลงอยู่ดุจดวงอาทิตย์อันอ่อนประดิษฐานอยู่บนอากาศฉะนั้นแล้วตรัสว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า เรามาในที่นี้หวังจะทดลองพระองค์
สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถาว่า
ตโต โส อินฺทโก ยกฺโข
ธมฺมํ เทเสสิ อิทฺธิยา
โอวทิตฺวาน ราชานํ
เทวโลกมุปาคมิ
แปลว่า ครั้งนั้นอินทรยักษ์ได้แสดงธรรมสั่งสอนบรมกษัตริย์ด้วยเทวฤทธิ์แล้ว ก็เสด็จกลับไปยังเทวโลก ตั้งแต่นั้นมาพระบรมโพธิสัตว์เจ้าก็ทรงบำเพ็ญพระกุศลมีทานเป็นต้น ครั้นสิ้นพระชนมายุแล้วก็ไปบังเกิดยังสวรรค์เทวโลก
/*329สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ นำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้วทรงประกาศสัจจธรรมทั้งสี่ประการ ครั้นจบสัจจธรรมแล้วทรงประชุมชาดกว่า นางสุนทรีราชเทวีในครั้งนั้นมาเป็นนางยโสธรามารดาพระราหุล สุนทรกุมารมาเป็นพระราหุล ท้าวสักกะมาเป็นพระอนุรุทธ มหาชนนิกรทั้งหลายมาเป็นพุทธบริษัท สุรูปราชมาเป็นพระบรมโลกนาถ ท่านทั้งหลายจงทรงจำชาดกนี้ไว้ด้วยประการฉะนี้
จบสุรูปชาดก
๒๗. มหาปทุมชาดก
/*330ปสฺสาหิ ตฺวํ มหาราชาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต มาตุโปสกํ ภิกฺขุ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อประทับอยู่ในพระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภภิกษุเลี้ยงมารดาตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้น ปสฺสาหิ ตฺวํ มหาราช เป็นต้นไปเรื่องนี้เหมือนกันกับสามชาดก
แท้จริง สมเด็จพระบรมศาสดาตรัสถาม พระภิกษุนั้นว่าได้ยินว่าท่านเลี้ยงคฤหัสถ์หรือ ภิกษุนั้นกราบทูลรับตามพระพุทธดำรัสถามฉะนั้น ตรัสถามว่าคฤหัสถ์นั้นเป็นอะไรของท่าน ภิกษุนั้นกราบทูลว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เจริญ คฤหัสถ์นั้นเป็นมารดาบิดาของข้าพระบาท พระพุทธองค์ตรัสว่า ท่านทั้งหลายอย่าได้ยกโทษเธอเลย ซึ่งบัณฑิตแต่โบราณก็ได้บริจาคชีวิตของตนเพื่อประโยชน์แก่บิดามารดา ตรัสดังนี้แล้วก็ทรงนิ่งอยู่ ภิกษุทั้งหลายวิงวอนพระพุทธองค์ ประสงค์จะทราบเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด พระพุทธองค์จึงได้นำอดีตนิทานมาแสดงดังจะกล่าวต่อไปนี้ว่า
อตีเต กิร องฺควตฺตินคเร องฺคเสโน นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ดังได้สดับมาในอดีตกาลส่วนล่วงแล้ว มีบรมกษัตริย์ทรงพระนามพระเจ้าอังคเสนราช เสวยสิริรัชสมบัติอยู่ในอังควดีนคร พระเจ้าอังคเสนราชนั้นพระองค์ตั้งอยู่ในธรรม พระอัครมเหสีของพระองค์ทรงพระนามนางสุเมขลาราชเทวี พระนางบริบูรณ์ไปด้วยศีล มีพระรูปทรงงามยิ่งนัก ในระหว่างกาลที่เป็นไปแล้วนั้นพระโพธิสัตว์เจ้าจุติจากดุสิตพิภพมาถือเอาปฏิสนธิในพระครรภ์พระราชเทวีนั้น จำเดิมกาลตั้งแต่พระโพธิสัตว์เจ้าถือเอาปฏิสนธิในพระครรภ์แล้ว /*331พระราชเทวีเจ้ายิ่งมีรูปทรงงามมากขึ้นเปรียบประดุจนางเทพอัปสร ครั้งนั้นมหาชนทั้งหลายก็นำเครื่องราชบรรณาการมาถวายนับด้วยพัน ด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์เจ้า
ในกาลนั้น ยังมีบรมกษัตริย์พระองค์หนึ่ง ทรงพระนามเจ้ากูฏราช (พระยาโกง) ได้สดับข่าวสารการบอกเล่าของมนุษย์ทั้งหลาย ก็บังเกิดโลภจิต คิดจะไปชิงนางแก้วบริบูรณ์ไปด้วยลักษณะทั้งปวงจึงตรัสเรียกอำมาตย์ทั้งหลายมาสั่งว่า จะไปยึดเอาอังควดีนคร อำมาตย์ทั้งหลายได้ฟังกระแสรับสั่งดังนั้น ก็พร้อมใจกันรับพระราชโองการตามพระกระแสรับสั่งนั้น ลำดับนั้นพระเจ้ากูฏราช ก็ให้ประชุมพลนิกายแวดล้อมไปด้วยจตุรงคเสนาโยธาทัพยกไปยังอังควดีนคร ครั้นถึงแล้วก็ให้ตั้งค่ายลงในที่นั้น จึงส่งราชทูตให้เข้าไปบังคับว่า ถ้าพระสหายอังคเสนราชปรารถนาจะรบกับเรา จงประชุมพลนิกายออกมารบกับเรา ณ กาลบัดนี้
ลำดับนั้น พระเจ้าอังคเสนราชได้สดับข่าวดังนั้น ก็สั่นพระเศียรทรงพระราชดำริว่า โอมหาชนจะพากันพินาศเสียแล้วหนอในครั้งนี้ ครั้งนั้นชาวพระนครทั้งหลาย ก็รวมเข้าเป็นหมวดหมู่กันมาร้องประกาศอยู่ที่หน้าพระลานหลวงว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า พวกข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายขอสละชีวิตของตนถวายเพื่อประโยชน์แก่พระองค์ แล้วกล่าวคาถาว่า
ปสฺสาหิ ตฺวํ มหาราช
อมฺหากฺจ ปรกฺกมํ
อมฺเหสุ วิชฺชมาเนสุ
มา เต รฏฺํ วินาสฺสตุ
ตฺวฺจ เสฏฺโ มนุสฺสานํ
อมฺหากํ สามิโก ตุวํ
มยํ ตุมฺหากมตฺถาย
ชีวิตฺจ ชหามฺหเส.
แปลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทอดพระเนตร ดูความเพียรของข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายยังมีอยู่แล้ว พระองค์อย่าได้ทรงพระวิตกว่าพระราชอาณาเขตของพระองค์จะพินาศไป พระองค์เป็นผู้ประเสริฐของมนุษย์ทั้งหลาย เป็นเจ้านายของข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ๆ ขอสละชีวิตถวายเพื่อเป็นประโยชน์แก่พระองค์
มหาชนทั้งหลายเหล่านั้นกราบทูลพระอังคเสนราชอยู่เนือง ๆ อย่างนี้ พระเจ้าอังคเสนราชเมื่อจะห้ามมหาชนนั้น จึงตรัสพระคาถาว่า
/*332นาหํ ยุชฺฌิตุมิจฺฉามิ
อฺมฺํ อฆาฏยุํ
เอกสฺส การณา มยฺหํ
หึเสยฺยุํ พหุกา ชนา
อหํ ทาเนน สีเลน
จาเคน สํยเมน จ
สพฺเพ อมิตฺเต ชิตฺวาน
นาหํ อิจฺฉามิ สพฺพทา
แปลว่า เราไม่ปรารถนาจะรบ คนทั้งหลายจะต้องฆ่าฟันกัน คนทั้งหลายเป็นอันมากจะเบียดเบียนกันเพราะเหตุเราคนเดียว เราจะผจญข้าศึกทั้งสิ้นด้วยทานและศีล และการบริจาค และการสำรวมกายวาจาใจ เราไม่ปรารถนาการสู้รบกันในกาลทั้งปวง
พระเจ้าอังเสนราชไม่อาจห้ามปรามโยธาเหล่านั้นได้ โยธาเหล่านั้นมีฉันทอัธยาศัยเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ก็พากันออกจากพระนคร ครั้นไปถึงแล้วไม่อาจสู้รบข้าศึกเพราะรู้สึกตนว่าไม่มีนาย ก็แลดูหน้ากันอยู่แล้วก็พากันหนีไปสิ้น พระเจ้าอังคเสนราชทรงทราบว่าเสนาของพระองค์พ่ายแพ้ไปแล้ว ก็บังเกิดทุกขโทมนัสว่า โยธาของพระองค์ไม่อาจจะสู้รบกับข้าศึกพากันหนีไปแล้ว จึงเสด็จเข้าไปใกล้พระนางสุเมขลาราชเทวีตรัสว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตรอันเจริญ เจ้าจงอยู่เป็นสุขเถิด พระราชเทวีกราบทูลว่า ไฉนพระองค์จึงตรัสอย่างนี้ ดูกรเจ้าผู้มีพักตรอันเจริญ พลนิกายโยธาของเราแพ้เขาแล้ว เราไม่อาจจะอยู่ในเรือนนี้ได้ อีกประการหนึ่งถึงตัวเจ้าก็จงรักษาตนไว้ให้ดี อย่าได้มีความประมาทเลย นางสุเมขลาราชเทวีได้สดับพระกระแสรับสั่งดังนั้น มีดวงหทัยประหนึ่งว่าจะแตกออกไปเป็นเจ็ดภาค ไม่สามารถจะดำรงพระกายอยู่ได้จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระภัสดาเจ้า ไฉนพระองค์จะมาตรัสพระวาจาในที่หาความภาคภูมิมิได้ พระองค์เสด็จไปที่ไหน ข้าพระบาทก็จักเสด็จตามไปที่นั้น ข้าพระบาทเว้นจากพระองค์เสียแล้วจะอยู่ไปอย่างไรได้ คิดเห็นว่าความตายจักมีเป็นแน่ แล้วกล่าวพระคาถาว่า
อคฺคึ อุชฺชาลยิตฺวาน
เอกชาลสสมาหิตํ
ตตฺเถว มรณํ เสยฺโย
ยฺเจ ชีเว ตยา วินา
นคฺคา นที อนูทกา
นคฺคํ รฏฺํ อราชิกํ
อิตฺถีปิ วิธวา นคฺคา
ยสฺสาปิ ทส ภาตโร
เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก
คจฺฉฺเว รเถสภ
/*333ยา ทิลิทฺที ทลิทฺทสฺส
อทฺธา อทฺธสฺส กิตฺติมา
ตํเว เทวา ปสํสนฺติ
ทุกฺกรํ หิ กโรติ สา
สามิกํ อนุพนฺธิสฺสํ
สทา กาสายวาสินี
ปถพฺยาปิ อเภชนฺตุยา
เวธพฺยํ กฏุกิตฺถิยา
อปิ สาครปริยนฺตํ
พหุวิตฺตธรํ มหึ
นานารตนปริปูรํ
เนจฺเฉตํ สามิกํ วินา
กถํนุ ตาสํ หทยํ
สุขรา วต อิตฺถิโย
เย สามิเก ทุกฺขิตมฺหิ
สุขมิจฺฉนฺติ อตฺตโน
สามิกํ อนุพนฺธิสฺสํ
สทา กาสายวาสินี
แปลว่า ข้าพระบาทคิดอยู่ว่า จะก่อเพลิงให้ลุกโพลงขึ้นพอประชุมเปลวเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแล้วเข้าไปตายเสียในกองเพลิงนั้นประเสริฐกว่า ถ้าละเว้นจากพระองค์เสียแล้วอยู่ไปเปรียบเหมือนแม่น้ำที่ไม่มีน้ำก็ไม่งาม อนึ่งสตรีแม้จะมีพี่น้องชายสักสิบคนถ้าตนเป็นหญิงหม้ายก็ไม่งาม ความเป็นหญิงหม้ายเป็นที่เดือดร้อนใจในโลก ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐในโลก ข้าพระบาทจะขอตามเสด็จไป สตรีผู้ใดเมื่อสามีตกยากก็ตกยากด้วย เมื่อสามีมั่งมีก็มั่งมีด้วย สตรีผู้นั้นจึงจะเป็นที่สรรเสริญของชนทั้งปวง เทพยเจ้าทั้งหลายก็ย่อมสรรเสริญสตรีผู้นั้น เพราะสตรีผู้นั้นกระทำกรรมที่บุคคลกระทำได้ด้วยยาก ถึงข้าพระบาทจะได้นุ่งห่มแต่ผ้าย้อมฝาดอยู่เสมอก็ไม่ว่า จะขอติดตามพระภัสดาไปจงได้ อนึ่งแผ่นปฐพีนี้ยังไม่แตกทำลายอยู่ตราบใด จะขอติดตามพระภัสดาไปตราบนั้น ความเป็นหญิงหม้ายเป็นที่เดือดร้อนใจของสตรี อีกประการหนึ่ง ถึงจะมีผู้มาหยิบยกเอาแผ่นปฐพีทรงสมบัติเครื่องปลื้มใจมีอยู่มากและเต็มไปด้วยรัตนะมีประการต่างๆ มีสมุทรสาครเป็นที่สุดโดยรอบมายื่นให้ ถ้าถึงแก่จะต้องพลัดพรากจากภัสดาแล้ว ข้าพระบาทก็ไม่ปรารถนา หญิงทั้งหลายเหล่าใดที่เป็นคนใจกล้าแข็ง เมื่อสามีตกยากย่อมปรารถนาแต่ความสุขแก่ตน น้ำใจพวกเขาเหล่านั้นเป็นอย่างไรหนอ ส่วนข้าพระบาทถึงจะได้นุ่งห่มแต่ผ้าย้อมฝาดอยู่เป็นนิจก็ไม่ว่า จะขอติดตามพระภัสดาไปจงได้
/*334พระเจ้าอังคเสนราชได้ทรงสดับพระเสาวนีย์ของพระราชเทวีดังนั้นแล้ว จึงตรัสว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตรอันเจริญ ถ้อยคำที่เจ้ากล่าวนั้นเป็นการดีแล้ว กษัตริย์ทั้งสองพระองค์นั้นมีพระอัธยาศัยเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน จัดแจงตระเตรียมพระองค์ เพื่อป้องกันรักษาชีวิตแล้วก็เสด็จออกจากอังควดีนคร ตั้งพระพักตรจะเสด็จไปให้ถึงหิมวันตประเทศ ส่วนพระราชเทวีเป็นกษัตริย์สุขุมาลชาติ ครั้นต้องทรงพระดำเนินทางไป พระบาททั้งสองก็แตกโลหิตไหล เสด็จไปโดยลำดับจนถึงแม่น้ำแห่งหนึ่ง บรมกษัตริย์จึงเอาไม้มามัดเข้าเป็นแพแล้วจึงตรัสว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตรอันเจริญ มาเถิดเจ้าเราทั้งสองจะพากันข้ามแม่น้ำคงคาไปแล้วให้พระราชเทวีนั่งบนแพแล้ว ก็ทรงนั่งกับด้วยพระราชเทวีนั้น พอแพลอยมาถึงกลางน้ำก็บังเกิดลมอกาลวาตพัดมา แพก็แตกไปด้วยกำลังลมพัด กษัตริย์ทั้งสองพระองค์ก็พลัดกันไปคนละทิศ แลไม่เห็นกัน ส่วนพระราชเทวีก็ขึ้นฝั่งแม่น้ำคงคาข้างโน้นได้ ด้วยอานุภาพของพระราชเทวี ที่ทรงประพฤติวัตต์ปฏิบัติในพระภัสดา และด้วยบุญเดชาของพระมหาสัตว์เจ้าด้วย จึงทอดพระเนตรไปข้างโน้นบ้างข้างนี้บ้าง ได้แลเห็นพระภัสดาของพระองค์โผล่ขึ้นมา ไม่สามารถจะดำรงพระองค์อยู่ได้ก็ร้องขึ้นด้วยพระสำเนียงอันดัง คร่ำครวญอยู่ว่าภัสดาของเราไม่มีที่พึ่งเชียวหนอ โอพระภัสดาของเราทรงหวาดหวั่นอยู่เทียวหนอ เราจะทำไฉนดี ทรงรำพึงว่า เราจะกระทำอธิษฐานในกาลบัดนี้ ก็คงจะให้พระภัสดาพ้นจากอันตรายได้โดยแท้แล้ว พระราชเทวีเจ้าก็บ้วนพระโอษฐ์กระทำสัจจกิริยาธิษฐานเป็นพระคาถาว่า
สุณนฺตุ โภนฺโต วจนํ
เทวสงฺฆา สมาคตา
สเจปิ เม ปติพฺพตฺตา
คงฺโคทกา อเจตนา
อิมาย ปวิสมา
อนุคจฺฉามิ ปิฏฺิยํ
แปลว่า ขอเทพนิกรเจ้าผู้เจริญทั้งหลาย จงประชุมกันฟังคำข้าพเจ้า ถ้าว่าความเป็นผู้ประพฤติวัตต์ปฏิบัติในพระภัสดาของข้าพเจ้าที่มีอยู่ไซร้ ขอให้น้ำในแม่น้ำคงคาที่ไม่มีเจตนาจงกลายเป็นเสมือนแผ่นดิน ข้าพเจ้าจะขอไปตามพระภัสดาบนหลังแม่น้ำนี้
พอจบคำอธิษฐานลง แม่น้ำคงคานั้นก็เป็นเหมือนสิ่งที่มีเจตนา ถึงซึ่งความเป็นของแข็งเกิดขึ้น พระราชเทวีได้เห็นดังนั้นแล้ว ก็บันเทิงพระหฤทัย รีบด่วนเสด็จไปยึดพระหัตถ์พระภัสดาแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่เทวราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาพากันไปจากแม่น้ำคงคาเถิด
/*335พระเจ้าอังคเสนราชทอดพระเนตรเห็นพระราชเทวีแล้ว ก็ค่อยสบายพระทัย ครั้นถึงฝั่งฟากโน้นแห่งแม่น้ำคงคาแล้ว จึงตรัสกับพระราชเทวีว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตรอันเจริญ ฝั่งแม่น้ำคงคาไฉนจึงได้อัศจรรย์ฉะนี้ แล้วตรัสพระคาถาว่า
อทิฏฺปุพฺพํ ปสฺสาหิ
อพฺภูตํ โลมหํสนํ
มํ ตฺวํ ภทฺเท ปโมเจสิ
ตฺวํ จ เม สรณํ ภเว
ภทฺเท เต มยฺหํ นิสฺสาย
ชีวิตฺจ ลทฺธํ ตุวํ
แปลว่า เจ้าจงดู ของที่เราไม่เคยเห็น ไม่เคยมีมามีขึ้น น่าสยดสยองนัก ดูกรเจ้าผู้มีพักตรอันเจริญ เจ้าช่วยปลดเปลื้องให้พี่พ้นจากอันตรายได้ เจ้าเป็นที่พึ่งของพี่ ชีวิตของพี่ที่ได้แล้วก็เพราะอาศัยเจ้า
กษัตริย์ทั้งสองพระองค์ครั้นตรัสปราศรัยกันดังนี้แล้ว ก็ตั้งพระพักตรเฉพาะป่าหิมพานต์เสด็จดำเนินไป ในขณะนั้นจึงสำแดงอาการให้เร่าร้อนขึ้นไปถึงพิภพท้าวสักกเทวราช ท้าวสักกเทวราชเมื่อทรงอาวัชนาการทราบเหตุนั้นแล้ว จึงตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาตรัสว่า พ่อจงไปยังป่าหิมพานต์นฤมิตบรรณศาลาขึ้นสองหลังให้พร้อมไปด้วยเครื่องบรรพชิตบริขาร แล้วจงกลับมา วิสสุกรรมเทพบุตรไปในป่าหิมพานต์ นฤมิตบรรณศาลาขึ้นสองหลังให้พร้อมไปด้วยเครื่องบรรพชิตบริขารสำเร็จแล้ว จึงจารึกเป็นอักษรไว้ที่ใบทวารบรรณศาลาว่า ชนทั้งหลายไม่ว่าใครใดปรารถนาจะบรรพชา ชนทั้งหลายเหล่านั้นจงเข้าพักอาศัยในศาลานี้เถิด แล้วก็นฤมิตหนทางไว้ทางหนึ่งเสร็จแล้ว ก็กลับไปยังสถานที่อยู่ของตน ครั้งนั้นพระเจ้าอังคเสนราช กับพระราชเทวีเสด็จมาโดยลำดับ ก็บรรลุถึงบรรณศาลา ทรงอ่านอักษรกราบทูลความว่า ท้าวสักกเทวราชประสาทให้ ก็เปิดบรรณศาลาเข้าไป ณ ภายใน ได้ทอดพระเนตรเห็นเครื่องบรรพชิตบริขาร มีทั้งผ้าทำด้วยหนังเสือ และไม้เท้าสำหรับคนแก่ด้วย ก็ทรงเปลื้องผ้าสาฎกมีสีเหมือนสีสังข์ออกเสียแล้ว ทรงนุ่งผ้าคากรอง ทรงพาดผ้าหนังเสือเหนือพระอังสาแล้ว ทรงผูกชฎามณฑล ทรงจับไม้เท้าธารพระกรดำเนินจงกรมไปไปมามา แล้วทรงเปล่งพระอุทานวาจาว่า สถานที่นี้มีความสุขเจริญหนอ สถานที่นี้เป็นที่บรมสุขเหลือล้น ส่วนพระราชเทวีเจ้าจึงกราบทูลขอพระพร จำเดิมแต่นั้นมาว่า ข้าแต่เทพราชเจ้า จำเดิมแต่นี้ไปขอพระองค์อย่าทรงกระทำการงานเลย ข้าพระบาทจะขอกระทำกิจการงานแต่ผู้เดียว ส่วนพระองค์จงกระทำแต่สมณธรรมเถิด พระเจ้าอังคเสนราชได้สดับพระเสาวนีย์ของพระราชเทวีฉะนั้นแล้ว ก็ตรัสว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตรอันเจริญ /*336เจ้ามีความประสงค์พรเช่นนั้นเป็นการดีแล้ว จำเดิมแต่นั้นมา พระราชเทวีก็จัดแจงไม้สีพระทนต์และน้ำสำหรับชำระพระโอษฐ์ และน้ำสรงพระพักตร กับทั้งพระกระยาหารสำหรับเสวย ครั้นเวลาราตรีสว่างแจ้งแล้ว พระนางเจ้าก็กระทำวัตต์ปฏิบัติที่ควรจะกระทำไว้พร้อมเสร็จแล้ว ถือกระเช้าและเสียมเข้าไปสู่อรัญประเทศแต่เวลาเช้า เก็บผลไม้มีรสใส่ลงให้เต็มกระเช้าแล้ว ก็นำมาถวายบรมกษัตริย์ บรมกษัตริย์เสวยมูลผลาหารเสวยน้ำแล้ว พระราชเทวีก็เสวยต่อภายหลัง บรมกษัตริย์ทั้งสองพระองค์ ก็กระทำสมณธรรมประทับอยู่ในสถานที่นั้นโดยนิยมอย่างนี้
ครั้นเมื่อกาลล่วงไปล่วงไป พระเจ้าอังคเสนราชก็ประชวรด้วยโรคาพาธอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่สามารถจะดำรงพระองค์อยู่ได้ อันทุกขเวทนามาเบียดเบียนบีบคั้นก็สิ้นพระชนม์ลงในสถานที่นั้น
ส่วนพระราชเทวี ได้เห็นพระภัสดาของพระองค์สิ้นพระชนม์ลงแล้วก็ตกพระทรวง ไม่สามารถจะดำรงพระองค์ได้ ก็ทรงพระกรรแสงกำสรดโศกาพิไรร่ำรำพันไปด้วยพระสำเนียงอันดังว่า หาหา พระภัสดาเป็นที่รัก ไฉนมากระทำข้าพระบาทให้พินาศไปจากที่พึ่งแล้วเสด็จไป โอ ตัวเราเดี๋ยวนี้ไม่มีที่พึ่งหนอ ที่พึ่งของเราไม่มีแล้ว เราต้องอยู่คนเดียวในอรัญประเทศนแล้วก็ตรัสเป็นพระคาถาว่า
อนาถา วต เมทานิ
อรฺเ เอกิกา วสึ
อชฺเชวาหํ น ปสฺสามิ
สามิกํ ธมฺมิกํ วรํ
โก นุ เม เทติ โอวาทํ
กถํ ปริจรามิหํ
ปพฺพชิตา ธารยนฺตา
กถํ วจฺฉามิ เอกิกา
แปลว่า บัดนี้ที่พึ่งของเราไม่มีแล้ว เราต้องอยู่คนเดียวในอรัญประเทศนี้ ตั้งแต่บัดนี้ไปเราจะไม่ได้เห็นพระภัสดาผู้ทรงธรรมผู้ประเสริฐ ใครเล่าเขาจะมาให้โอวาทสั่งสอนเรา เราจะปฏิบัติอย่างไรดี เราก็ทรงเพศเป็นบรรพชิต จะอยู่ไปผู้เดียวอย่างไรได้หนอ
พระราชเทวีเจ้าทรงพระกรรแสงพิไรร่ำประดุจดังคนบ้าด้วยประการดังนี้แล้วก็ออกจากบรรณศาลา ขนเอาไม้แห้งมากองไว้ในที่ใกล้แล้วยกพระศพขึ้นให้ไสยาสน์ ณ ท่ามกลางเชิงตะกอนแล้ว ถวายพระเพลิงแล้วเก็บดอกไม้ในป่ามาบูชาแล้วปริเทวนาการไปว่า /*337ข้าแต่พระภัสดาเจ้า จำเดิมแต่นี้ไปการที่ข้าพระบาทจะได้เห็นและจะได้ถวายบังคมพระรูปพระโฉมของพระองค์ ก็เป็นการได้ด้วยยากเสียแล้ว การที่ได้เห็นและการที่ได้ถวายบังคมครั้งนี้เป็นครั้งมีในภายหลังของข้าพระบาทแล้ว พระราชเทวีเจ้าทรงปริเทวนาการอยู่ฉะนี้ จนถึงเวลาพระอาทิตย์อัสดงคต พระราชเทวีเจ้าชำระสระสรงพระเศียรเกล้าแล้วเสด็จมายังบรรณศาลาแล้ว ก็ตั้งแต่จะทรงพระโศกากรรแสงเศร้าปริเทวนาการไป จำเดิมแต่นั้นก็เลี้ยงพระองค์มาจนกาลล่วงไป พอพระครรภ์บรรจบครบถ้วนทศมาส ก็ประสูติพระราชโอรส
พอพระมหาสัตว์เจ้าประสูติจากครรภ์พระมารดาแล้ว ด้วยอานุภาพของพระมหาสัตว์เจ้านั้น บังเกิดมีดอกปทุมทองขนาดใหญ่มีประมาณเท่ากงจักรผุดขึ้นมาจากพื้นแผ่นดิน มารองรับพระบาทพระมหาสัตว์เจ้า พระราชเทวีเจ้าจึงทรงพระรำพึงไปว่า บุตรของเรามีอานุภาพใหญ่มีบุญใหญ่ บัดนี้ดอกปทุมทองบังเกิดขึ้นพร้อมกับการประสูตินั้น เพราะเหตุนั้นเราจะขนานพระนามบุตรของเราว่ามหาปทุมกุมารดังนี้ ในกาลนั้นพระมหาสัตว์เจ้าแลดูพระมารดาอยู่ ส่วนพระราชเทวีเจ้าไปเห็นพระราชบุตรแล้ว ไม่อาจจะดำรงพระองค์ได้ ก็ทรงพระกรรแสงคร่ำครวญแล้ว ตรัสพระคาถาว่า
สเจ องฺควตฺตินคเร
ชาติมนฺโตสิ ปุตฺตก
ญาติสงฺฆา สมาคตา
อุปสิฺจิ ภวนฺติ เต
อิทมฺปิ ทุติยํ สลฺลํ
ตปฺเปติ หทยํ มม
สามิกฺจ น ปสฺสามิ
ปุตฺตํ ปสฺสามิ เอกกํ
แปลว่า ดูกรลูกน้อย ถ้าเจ้าเกิดในอังควดีนคร หมู่พระประยุรญาติทั้งหลายก็จะประชุมกันอภิเษกเจ้าเป็นบรมกษัตริย์ ความทุกข์ข้อนี้เป็นความทุกข์ครั้งที่สอง เป็นดังลูกศรเสียบหทัยแม่ แม่ไม่ได้เห็นพระภัสดา ได้เห็นแต่ลูกคนเดียว
พระราชเทวีเจ้ารำพันคร่ำครวญดังนี้แล้ว ก็สรงน้ำให้พระปิยบุตรแล้ว อุ้มขึ้นจุมพิตพระเศียรเกล้าแล้วให้เสวยนม พระมหาสัตว์เจ้าค่อยทรงพระเจริญจนถึงพระชันษาได้ ๑๐ปี มีพระรูปพระโฉมเป็นที่น่ารักน่าเลื่อมใส พระราชเทวีเจ้าก็เลี้ยงพระองค์กับพระราชบุตรด้วยรากไม้และผลไม้อยู่ในอรัญประเทศนั้น ในกาลนั้นพระมหาสัตว์เจ้าได้เห็นพระมารดาเสด็จไปในป่าแต่พระองค์เดียว จึงถวายบังคมแล้วทูลถามพระมารดา ด้วยพระวาจาอันอ่อนหวานว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้า พระบิดาของข้าพระบาททรงพระนามกรอย่างไรพระเจ้าข้า /*338พระราชเทวีจึงตรัสบอกว่า บิดาของเจ้าเป็นบรมกษัตริย์ ทรงพระนามว่าพระเจ้าอังคเสนราช ข้าแต่พระมารดาเจ้า พระบิดาของข้าพระบาทเสด็จไปไหน พ่อเอ๋ยพระบิดาของเจ้าสิ้นพระชนม์เสียแล้ว พระมหาสัตว์เจ้าได้สดับว่าพระบิดาของพระองค์สิ้นพระชนม์เสียอย่างนี้แล้ว ก็ทรงปริเทวนาการด้วยกำลังความรักว่า โอพระมารดาของเราไม่มีที่พึ่งหนอ อยู่ในป่าแต่พระองค์เดียว ถ้าหากว่าพระมารดาของเราจะบังเกิดความลำบากยากเข็ญขึ้นในป่า เราจะทำไฉนจะได้ชีวิตอยู่ต่อไป
พระมหาสัตว์เจ้าจึงกราบทูลพระมารดาว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ตั้งแต่นี้ไปพระแม่เจ้าอย่าได้ไปหาผลาผลเลย ลูกจะไปหาผลาผลมาเลี้ยงพระแม่เจ้า ลูกขอสละชีวิตถวายพระแม่เจ้า พระราชเทวีได้ทรงฟังคำของพระราชบุตรแล้ว ก็หวาดหวั่นพระทัย จึงตรัสกับพระลูกรักว่า พ่อเอ๋ยเจ้าจะไปในป่าใหญ่แต่คนเดียวต้องการอะไร เหตุไฉนแม่จึงว่าอย่างนี้ เพราะว่าสัตว์เนื้อเสือร้ายท่องเที่ยวอยู่ในป่านี้มากนัก ถ้าพ่อจะไปในป่านี้แต่คนเดียวแล้ว หทัยของแม่ก็จะแตก พ่อเอ๋ยเจ้าอย่าไปเลย พระราชเทวีเจ้าทรงห้ามพระปิยบุตรอยู่เนือง ๆ ด้วยประการดังนี้ พระมหาสัตว์เจ้าได้ทรงฟังคำพระมารดาแล้วก็นิ่งอยู่ พระราชเทวีเจ้าประทานโอวาทพระราชบุตร แล้วก็ให้พระราชบุตรประทับอยู่ ณ บรรณศาลาแล้ว ส่วนพระองค์ก็ถือเอากระเช้ากับเสียมเข้าไปสู่ป่า ตั้งแต่นั้นมาพระมหาสัตว์เจ้าทรงรำพึงในพระทัยอยู่เสมอว่า ถ้าหากว่าอันตรายจะเกิดขึ้นแก่พระมารดาเจ้าของเราในป่าแล้ว ใครเล่าเขาจะบอกข่าวของพระมารดาเจ้า ตัวเราก็ควรจะต้องแสวงหาให้รู้จักหนทางไว้แล้ว ก็ออกจากบรรณศาลาติดตามไปไม่สู้ไกลนัก พอสังเกตมรรคาได้แล้วก็กลับมาสู่บรรณศาลา
ส่วนพระราชเทวีเที่ยวแสวงหาผลาผลได้แล้ว พอถึงสายัณหสมัยก็เสด็จกลับ ในวันเกิดมหาเมฆตั้งขึ้นมา ฝนก็ตกมืดไปทั่วทุกทิศ พระราชเทวีเจ้าก็พักอยู่ ณ โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ในโคนต้นไม้นั้นมีจอมปลวกอยู่จอมหนึ่ง ในจอมปลวกนั้นมีทีฆชาติอยู่ตัวหนึ่ง ทีฆชาตินั้นได้กลิ่นมนุษย์อันระคนไปด้วยธุลีละออง แล้วก็ไม่สามารถจะดับความโกรธได้ ก็รีบออกจากปล่องกัดเอาที่พระบาทพระราชเทวีเจ้า พระราชเทวีเจ้าก็บังเกิดทุกขเวทนาเป็นอันมาก จึงระลึกถึงพระราชบุตรด้วยกำลังความรัก ทรงปริเทวนาการว่า โอ้ลูกของแม่ ไม่มีใครเป็นที่พึ่งแล้วหนอ ใครเล่าจะหาผลาผลมาเลี้ยงพ่อลูกรักของแม่ แล้วตรัสพระคาถาว่า
/*339น เม อิทํ ตถา ทุกขํ
ลพฺภาว อิตฺถิยา อิทํ
ยฺจ ปุตฺตํ น ปสฺสามิ
ตํ เม ทุกฺขตรํ อิโต
ติณลตานิ โอสโถฺย
ปพฺพตานิ วนานิ จ
สิรสสิรสา วนฺทามิ
สุปติตฺเถ จ อาปเก
คุหา เทวตา สุโสพฺเภ
ปพฺพตานิ วนานิ จ
โภนฺโต สุณาถ เม อชฺช
วชฺชนฺตุ ปุตฺตสฺส โรคฺยํ
กณฺหสปฺโป ทีฆชาโต
ฑํสิ ปาเท จ เวทนา
นนุ ปุตฺโต วินา ภเว
ชีวิตา มรณํ สิยา
แปลว่า ความทุกข์เช่นนี้จะได้มีเฉพาะแก่เราผู้เดียวก็หามิได้ ความทุกข์เช่นนี้อันสัตว์เกิดมาเป็นสตรีแล้วก็จะต้องได้เหมือนกัน เราไม่ได้เห็นบุตรใด ความที่เราไม่ได้เห็นบุตรนั้น เป็นทุกข์ของเราเหลือเกินยิ่งกว่าทุกข์นี้ ข้าพเจ้านมัสการเทพยเจ้าทุกหย่อมหญ้าทั่วทุกลดาเครือเขาพระยายักษ์ และเทพยเจ้าซึ่งสิงสถิตอยู่ ณ ภูเขาและป่าไม้ และในถิ่นที่ใกล้ท่าน้ำและในน้ำในถ้ำและตระพังน้ำด้วยเศียรเกล้า ข้าแต่เทพยเจ้าผู้เจริญทั้งหลาย จงฟังคำข้าพเจ้าในวันนี้ ขอให้ทุกข์โศกโรคภัยของบุตรข้าพเจ้าจงปราศจากไปเถิด อนึ่งทีฆชาติงูเห่าดำได้กัดเอาที่เท้าข้าพเจ้า ๆ ได้เสวยทุกขเวทนาเป็นอันมาก บุตรของข้าพเจ้าปราศจากไปจากข้าพเจ้าแล้ว ก็คงตายเป็นแน่
พระราชเทวีเจ้าบ่นเพ้ออยู่ด้วยประการดังนี้ ไม่สามารถจะดำรงพระองค์อยู่ได้ด้วยความโศกถึงบุตร ก็สลบลงด้วยกำลังพิษสิ้นพระขนม์ลงในสถานที่นั้น
ลำดับนั้นพระมหาสัตว์เจ้า ก็กระเหม่นพระเนตรเบื้องขวาประดุจประกาศนิมิตว่าพระมารดาได้เสวยความทุกข์ จึงทรงพระดำริว่า พระมารดาของเราเสด็จไปนานนักหนาแล้ว ชะรอยจะมีอันตรายเป็นแน่ เหตุไฉนเราจึงกล่าวฉะนี้เราไม่อาจสงบอยู่ได้เพราะได้เห็นนิมิตร้าย เราจะเที่ยวแสวงหาให้พบพระมารดาจงได้ แล้วก็ออกจากบรรณศาลาไปตามรอยพระบาทของพระมารดา ในเวลาที่ไปนั้นเที่ยวไปเหมือนหงสโปดกอันพลัดแม่
พระมหาสัตว์เจ้า เมื่อจะสำแดงพระองค์ให้ปรากฏแก่พระมารดา จึงตรัสพระคาถาว่า
/*340หาหา อมฺม กถํ ติฏฺ
ปพฺพเตสุ คุหาสุ จ
อชฺเชวาหํ น ปสฺสามิ
มฺเ เหสฺสามิ ชีวิตํ
แปลว่า พระมารดาเป็นที่รักอยู่ในภูเขาหรืออยู่ในถ้ำอย่างไร ลูกไม่เห็นพระมารดาในวันนี้ ลูกก็คงจะต้องสละชีวิตเป็นแท้
เมื่อพระมหาสัตว์เจ้าทรงพระกรรแสงปริเทวนาการอยู่อย่างนี้ ก็เสด็จไปโดยลำดับมรรคาจนถึงมูลประเทศต้นไม้นั้น ได้เห็นพระมารดาของพระองค์ล้มอยู่ในที่นั้น เหมือนอาการของคนที่ถูกสายฟ้าจึงเข้าไปใกล้แล้วลูบคลำสรีรกายของพระมารดา ก็ทรงทราบว่าถูกอสรพิษกัด แล้วมีพระประสงค์ประกาศพระองค์ให้ปรากฏ จึงตรัสพระคาถาว่า
อุฏฺเหิ อมฺม กึ เสยฺยสิ
อาคโต ตว อตฺรโช
ตมหํ ปริเยสิสฺสํ
วิจรามิ ทิโสทิสํ
แปลว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้า ขอเชิญเสด็จลุกขึ้นเถิด จะทรงพระบรรทมอยู่ไยเล่า ข้าพระบาทเป็นบุตรเกิดจากพระองค์ เที่ยวค้นหาพระมารดาอยู่ทั่วทุกทิศมาถึงแล้ว ดังนี้ ฯ
พระมหาสัตว์เจ้าได้เห็นพระมารดาสิ้นพระชนม์แล้ว ไม่อาจจะดำรงพระองค์อยู่ได้ด้วยกำลังความโศก ก็ปริเทวนาการซบพระเศียรลง ณ เบื้องพระบาทของพระมารดา แล้วยกพระเศียรของพระมารดาขึ้นวางบนตักพิศดูพระพักตร์แล้วตรัสว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้า ขอเชิญเสด็จลุกขึ้นเถิดจะทรงนิ่งอยู่ไยเล่า ข้าพระบาทเว้นจากพระมารดาเสียแล้ว ก็ไม่มีที่พึ่งจะมีชีวิตเป็นอยู่อย่างไรได้ พระมหาสัตว์เจ้าทรงปริเทวนาการอยู่ประดุจดังคนบ้าตั้งแต่เวลาปฐมยามมาจนเวลามัชฌิมยาม จึงนมัสการเทพยดาทั้งหลายตรัสว่า ขอเทพยสังฆคณานิกรเจ้าทั้งหลาย จงฟังถ้อยคำของข้าพเจ้าผู้หาที่พึ่งมิได้ แล้วตรัสพระคาถาว่า
สุณาถ ตุมฺเห วจนํ
เทวตาโย มหิทฺธิโย
หทยํ เม สีสํ จักขุํ
ชิวฺหา มํสฺจ โลหิตํ
โอสถตฺถายหํ ทมฺมิ
มาตรเมว ติกิจฺฉถ
แปลว่า ขอเทพยเจ้าผู้มีฤทธิ์ทั้งหลาย จงฟังถ้อยคำของข้าพเจ้า ๆ จะให้ดวงหทัยจะให้ศีรษะจะให้นัยน์ตา จะให้ชิวหาจะให้เนื้อและเลือดของข้าพเจ้าเพื่อเป็นยารักษาพระมารดา
/*341ในขณะนั้น พิภพของท้าวสักกเทวราช ก็สำแดงอาการให้เร่าร้อน ท้าวสักกเทวราชทรงอาวัชนาการทราบเหตุนั้นแล้ว จึงคิดว่า อย่ากระนั้นเลยเราจะทดลองพระมหาสัตว์เจ้าแล้วก็ลงจากสวรรค์ นฤมิตตนเป็นพราหมณ์ พอได้เวลากี่งราตรีก็มาถึงสำนักพระมหาสัตว์เจ้า จึงตรัสว่า ดูกรพระมหาบุรุษ ท่านมีนามกรอย่างไร พระมหาสัตว์เจ้าจึงตอบว่า ข้าแต่มหาพราหมณ์ ข้าพเจ้ามีนามกรว่าปทุมกุมาร ท้าวสักกเทวราชจึงตรัสว่า ดูกรปทุมกุมารเราเป็นคนหลงทางมาปรารถนาจะไปเมืองพาราณสี ท่านจงบอกหนทางแก่เราเถิด พระมหาสัตว์จึงตอบว่า ข้าแต่มหาพราหมณ์ท่านผู้นี้เป็นมารดาของข้าพเจ้าถูกงูเห่ากัดแล้ว ขอท่านจงช่วยอนุเคราะห์บอกยาให้แก่ข้าพเจ้าเถิด พราหมณ์ได้ฟังถ้อยคำนั้นแล้วจึงกล่าวว่า ดูกรปทุมกุมารผู้เจริญ เรารู้จักยาทิพย์ ถ้าท่านได้ยาทิพย์มามารดาของท่านก็จะได้ชีวิต ถ้าท่านไม่ได้ยาทิพย์มามารดาของท่านก็ไม่ได้ชีวิต พระมหาสัตว์เจ้าได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงตอบพราหมณ์ว่า ข้าแต่มหาพราหมณ์ ท่านจะให้เราหายาอย่างไร ดูกรปทุมกุมาร ถ้าได้หัวใจมนุษย์ใส่เข้าไปในปากมารดาของท่าน ๆ ก็จะเป็นขึ้นมาเที่ยงแท้ทีเดียว พระโพธิสัตว์เจ้าได้สดับถ้อยคำของพราหมณ์แล้ว ก็มีหทัยประดุจดอกบัวที่บานแล้ว จึงรำพึงว่า โอยาทิพย์เช่นนี้หาไม่สู้ยากนัก แล้วปรารถนาจะเชือดหทัยของพระองค์จึงแลขึ้นไปบนพื้นอากาศ เมื่อจะกระทำสัจจกิริยาธิษฐาน จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
สเจ ฉินฺทามิ หทยํ
พุทฺโธ เหสฺสามิ อนาคเต
เอเตน สจฺจวชฺเชน
สตฺถํ อาเนตุ เทวตา
แปลว่า ถ้าข้าพเจ้าจะเชือดดวงหทัย ข้าพเจ้าจักได้เป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตกาล ด้วยวาจาสัจจะนี้ ขอเทพยเจ้าทั้งหลายจงนำเอาศัสตรามาให้แก่ข้าพเจ้าเถิด พอจบคำอธิษฐาน ศัสตราอาศัยเกิดแต่สายฟ้าก็ปรากฏเกิดขึ้นในอากาศ เป็นประดุจดังเทพยดาประกาศบุรพนิมิตให้ปรากฏฉะนั้น พระมหาสัตว์เจ้าได้เห็นศัสตรานั้นแล้วก็รำพึงในพระทัยว่า บารมีของเราจักเต็มบริบูรณ์แล้ว ก็จับศัสตราด้วยพระหัตถ์เบื้องขวา เกิดปีติโสมนัสทำลายอุระประเทศแล้วเชือดเอาดวงหทัยวางไว้ที่นั้นแล้ว จึงตรัสกับพระองค์เองว่า ดูกรปทุมกุมารเอ๋ย เรายังไม่เห็นพระมารดามีชีวิตเพียงใด ชีวิตของเราก็อย่าเพิกออกไปจากร่างเพียงนั้น แล้วก็วางดวงหทัยไว้ในมือของพราหมณ์ ในกาลนั้นพราหมณ์ก็ขยำดวงหทัยดวงมือแล้ว ใส่เข้าไปในปากมารดาพระมหาสัตว์เจ้าและ/*342ด้วยอานุภาพของท้าวสักกเทวราช พระมารดาพระมหาสัตว์เจ้าก็ลุกขึ้นจากที่นอน ประดุจดังบุคคลที่หลับแล้วตื่นขึ้น พระมหาสัตว์เจ้าได้เห็นมารดาดังนั้น ก็ถวายบังคมพระมารดา ขอขมาโทษแล้วไม่สามารถจะดำรงพระองค์อยู่ได้ ก็สิ้นพระชนม์ลงในสถานที่นั้น
ส่วนพระราชเทวีได้เห็นพระราชบุตรเป็นที่รักสิ้นพระชนม์ลงแล้ว ไม่สามารถจะดำรงพระองค์อยู่ได้ ก็ทรงปริเทวนาการใหญ่หลวง ประดุจดังหญิงที่เป็นบ้า ก็ล้มลงในสถานที่นั้น ท้าวสักกเทวราช ได้เห็นอาการดังนั้นจึงตรัสกับพระราชเทวีว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ถ้าว่าพระแม่เจ้าจะปรารถนาให้บุตรมีชีวิต ก็อย่าทรงพระกรรแสงปริเทวนาการไปเลย จงกระทำความอธิษฐานขึ้นเถิด บุตรของพระแม่เจ้าก็จะได้ชีวิตเป็นขึ้นโดยแท้ พระราชเทวีเจ้าได้ทรงฟังดังนั้น ก็ทรงเช็ดพระอัสสุชลแล้ว เมื่อจะประกาศให้เทพยดาทั้งหลายทราบ จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ยทิ เอวํ อิทํ สมฺม
กมฺมํ ปุตฺเตน ทุกฺกรํ
มยฺหํ อตฺถายํ หทยํ
ติกฺขสตฺเถน ฉินฺทิย
กตฺุตาย เตเชน
ชีวตุ มม โอรโส
แปลว่า ข้าแต่ท่านผู้มีธุระอันเสมอ กรรมอันนี้บุคคลกระทำได้ด้วยยาก บุตรของเราทำแล้ว คือได้เชือดดวงหทัยด้วยศัสตราอันคม เพื่อประโยชน์แก่ข้าพเจ้า ถ้าเป็นอย่างนี้ไซร้ ด้วยเดชแห่งความกตัญญูนั้น ขอให้โอรสของข้าพเจ้าจงเป็นขึ้นมาเถิด
พอเสร็จคำอธิษฐานแล้ว ท้าวสักกเทวราชก็หยิบเอายาทิพย์มาโสรจสรงพระโพธิสัตว์เจ้า ด้วยเดชบุญของพระโพธิสัตว์เจ้าด้วย ด้วยอานุภาพของท้าวสักกเทวราชด้วย ด้วยเดชแห่งคำอธิษฐานของพระราชเทวีด้วย บรรดาพระโรคาพาธทั้งปวงก็ระงับไป พระโพธิสัตว์เจ้ามีสกลสรีระประดุจดังทองคำ เสด็จลุกขึ้นถวายบังคมพระมารดาแล้วประทับนั่ง ทรงระลึกถึงคุณของพระองค์ ในขณะเมื่อระลึกอยู่นั้น มหาปฐพีก็หวั่นไหว มหาสมุทรก็กำเริบ สายฟ้าในอันใช่ฤดูก็แลบแวบวาบไป ภูเขาสิเนรุราชก็โอนอ่อนไป
สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อทรงจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถาว่า
จลติ ราติ ปวี
อุจฺฉุยนฺตีว ปึสิตํ
เตลยนฺตํ ยถา จกฺกํ
เอวํ กมฺเปติ เมทนี
สงฺขุพฺภึสุ สมุทฺโท จ
คิรินฺโท ตตฺถ โอนมิ
โอนมิเต สิเนรุมฺหิ
หึหึสทฺโท ปวตฺตติ
แปลว่า มหาปฐพีเมทนีดลก็สะเทื้อนส่งเสียงร้องดุจเสียงเครื่องยนต์ที่หีบอ้อย และเกิดกัมปนาทหวาดหวั่นไหว ดุจเครื่องยนต์ที่สกัดน้ำมันและเครื่องจักร์ฉะนั้น ทั้งพระมหาสมุทรก็ตีฟองคะนองคลื่น ทั้งพระยาเขาในภาคพื้นก็โอนอ่อนน้อมลงมา ให้บังเกิดมีสำเนียงเสียงดังหึ่งหึ่งกึกก้องไปในเขาสิเนรุราชที่โอนอ่อนไปมาอยู่นั้น
ในครั้งนั้นท้าวสักกเทวราช มีพระสรีรกายรุ่งเรืองอยู่ด้วยรัศมีของพระองค์ เมื่อจะสำแดงพระองค์ให้ปรากฏ จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท
อาคโต ตว สนฺติเก
สุทุกฺกรํ อหํ ปสฺสํ
ปาเท วนฺทามิ ราชปุตฺต
นนฺทติ ตว มาตา
ตํปิ นนฺทาหิ ขตฺติย
อหํ นนฺทามิ ตุยฺหฺจ
อาปุจฺฉามิ มหาราช
แปลว่า เราเป็นท้าวเทวินทรสักกเทวราชมาแล้วในสำนักของท่าน ได้เห็นกรรมที่บุคคลกระทำด้วยยากอย่างดีของท่าน ข้าแต่ราชบุตร ข้าพเจ้านมัสการพระบาททั้งสองของท่าน พระมารดาของท่านก็มีความยินดี ข้าแต่บรมกษัตริย์ ถึงตัวท่านก็จงยินดีซึ่งกรรมนั้น ถึงตัวข้าพเจ้าก็ยินดีซึ่งกรรมนั้นของท่าน ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้าพเจ้าขอลาท่าน ณ บัดนี้ เมื่อท้าวสักกเทวราชตรัสพระคาถานี้แล้ว ชมเชยพระมหาสัตว์เจ้าแล้วลากลับไปยังเทพยสถานของตน
สมเด็จพระศาสดาจารย์ เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถาว่า
อิทํ วตฺวาน มฆวา
เทวราชา สุชมฺปติ
โพธิสตฺตํ ถูตึ กตฺวา
สคฺคกายํ อปกฺกมิ
แปลว่า ท้าวสุชัมบดีมฆวานเทวราชตรัสพระคาถานี้ ชมเชยพระโพธิสัตว์เจ้าแล้ว กลับไปยังสัคคกายเทวโลก
/*344ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เจ้า เชิญเสด็จพระมารดาพาไปยังบรรณศาลา จำเดิมแต่นั้นมาก็ทรงปฏิบัติพระมารดาโดยเคารพอยู่จนถึงกาลกำหนดพระชนมายุ ครั้นจุติจากมนุษยโลกแล้ว ก็ไปบังเกิดในสวรรค์
สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์นำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้ว ทรงประชุมชาดกตรัสพระคาถาว่า
กูฏราชา ปุเร อาสิ
นาฺโ โส เทวทตฺตโก
พฺราหฺมณนิมฺมิโต สกฺโก
อนุรุทฺโธ วิจกฺขุโก
องฺคเสโน ตทา ราชา
ปิตา สุทฺโธทโน อหุ
สุเมขลา จ สา ปพฺเพ
มหามายา อิทานิปิ
มหาปทุโม โลกนาโถ
อมฺหากํปิ ตถาคโต
เสฏฺโ เชฏฺโ มนุสฺสานํ
ตุมฺเห ธาเรถ ชาตกํ
แปลว่า พระเจ้ากูฏราชในกาลก่อนนั้น ไม่ใช่คนอื่นมาเป็นพระเทวทัตในกาลนี้ ท้าวสักกเทวราชซึ่งเป็นพราหมณ์ผู้รู้นิมิตในครั้งนั้นมาเป็นพระอนุรุทธผู้มีจักษุอันวิเศษ พระเจ้าอังคเสนราชในครั้งนั้น มาเป็นพระเจ้าสุทโธทนมหาราชผู้พระพุทธบิดา นางสุเมขลาในกาลก่อน มาเป็นนางมหามายาในกาลนี้ พระมหาปทุมราชกุมารในครั้งนั้น มาเป็นพระตถาคตบรมโลกนาถของเราทั้งหลาย เป็นผู้ประเสริฐเป็นใหญ่กว่ามนุษย์และเทพยดาทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงทรงจำชาดกนี้ไว้ ด้วยประการฉะนี้
จบมหาปทุมชาดก
๒๘. ภัณฑาคารชาดก
/*345สุโณหิ เม ตํ มหาราชาติ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน ปฺาพลํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อเสด็จอยู่ในพระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภกำลังพระปัญญาของพระองค์ ตรัสพระธรรมเทศนานี้มีคำเริ่มต้นว่า สุโณหิ เม ตํ มหาราช ดังนี้
วันหนึ่งภิกษุทั้งหลายประชุมเจรจากันอยู่ในโรงธรรมสภาว่า น่าอัศจรรย์นัก สมเด็จพระบรมศาสดามีพระปัญญาใหญ่หลวงมีพระปัญญาแน่นหนา มีพระปัญญาว่องไว มีพระปัญญาเป็นที่รื่นเริง มีพระปัญญาสอดส่องตลอด มีพระปัญญาคมกล้า ควรบูชาสักการะของเทพยดาและมนุษย์ทั้งหลาย พระองค์ให้เทพยดาและมนุษย์ทั้งหลายประดิษฐานอยู่ในพระไตรสรณคมน์และศีลห้าแล้ว ให้ประดิษฐานอยู่ในโสดาปัตติมรรคโสดาปัตติผล สกทาคามิมรรค สกทาคามิผล อนาคามิมรรค อนาคามิผล อรหันตมรรค อรหันตผลดังนี้
สมเด็จพระบรมศาสดาได้ทรงสดับถ้อยคำของภิกษุทั้งหลายเหล่านั้นด้วยทิพพโสตญาณแล้ว จึงเสด็จออกจากคันธกุฎีด้วยพุทธลีลา เสด็จมายังโรงธรรมสภาด้วยพุทธสิริวิลาส ไม่มีสิ่งใดจะเปรียบปาน ประทับนั่งเหนือบัญญัติบวรพุทธอาสน์ ตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายนั่งเจรจากันด้วยกถาอะไรหรือ ครั้นภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ข้าพระบาททั้งหลาย นั่งเจรจากันด้วยกถาสรรเสริญกำลังพระปรีชาญาณของพระองค์ว่า พระบรมศาสดามีพระปัญญาใหญ่หลวงแน่นหนาว่องไว เป็นที่รื่นเริงบันเทิงใจของบริษัททั้งปวง พระพุทธเจ้าข้า
/*346พระพุทธองค์ตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราผู้ศาสดาจะได้มีปัญญาใหญ่หลวง มีปัญญาแน่นหนา มีปัญญาว่องไว แต่ในกาลนี้เท่านั้นหามิได้ ถึงในกาลปางก่อน เราก็วิชัสนาแก้ปัญหาด้วยปัญญาของตนได้ ท้าวสักกเทวราชกับทั้งมนุษย์ทั้งหลายกระทำสักการบูชาเป็นการใหญ่ ตรัสดังนี้แล้วก็ทรงนิ่งอยู่ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลวิงวอน หวังจะให้ทรงแสดงเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด พระพุทธองค์จึงนำอดีตนิทานมาแสดงดังจะกล่าวต่อไปนี้ว่า
อตีเต ภิกฺขเว มิถิลายํ วิเทหรฏฺเ โกรพฺโย นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ในกาลเป็นอดีตภาคล่วงแล้ว มีบรมกษัตริย์พระองค์หนึ่งทรงพระนามพระเจ้าโกรพยราช เสวยสิริราชสมบัติอยู่ในมิถิลานคร แว่นแคว้นวิเทพราฐ มีพระอัครมเหสีทรงพระนามนางสุมนาราชเทวี พระเจ้าโกรพยราชนั้น พระองค์ตั้งอยู่ในธรรมทรงบำเพ็ญทานรักษาศีลอยู่เป็นนิจ
ในกาลนั้นพระมหาสัตว์เจ้า จุติจากดาวดึงสเทวโลกลงมาถือปฏิสนธิในพระครรภ์พระนางสุมนาราชเทวี บรรดาเทพบุตรพันหนึ่ง ก็จุติจากดาวดึงสเทวโลกลงมาบังเกิดในตระกูลอำมาตย์บ้างในตระกูลเศรษฐีบ้าง จำเดิมแต่พระโพธิสัตว์เจ้าถือปฏิสนธิแล้วพระชนกชนนีก็หาพระโรคาพาธมิได้ ครั้นถ้วนทศมาสท้าวสักกเทวราชก็เสด็จมาประดิษฐานอยู่ในอากาศ ใต้เศวตฉัตรในเวลาราตรี เมื่อจะถามปัญหากับพระเจ้าโกรพยราช จึงตรัสพระคาถาว่า
สุโณหิ เม ตํ มหาราช
เอโก ปฺโห อทุติโย
ทุติโย จ อตฺถิ เจว
ตติโย น ภวิสฺสติ
ตติโย อตฺถิ น จตุตฺโถ
จตุตโถ เจว นตฺถิ ปฺโห
ปฺจโม อตฺถิ น ฉฏฺโ
ฉฏฺโ ปฺโห น ภวิสฺสติ
สตฺตโม อตฺถิ ปฺโห จ
อฏฺโม น ภวิสฺสติ
อฏฺโม อตฺถิ ปฺโห จ
นวโม น ภวิสฺสติ
นวโม อตฺถิ ปฺโห จ
ทสโม น ภวิสฺสติ
ทสโม อตฺถิ ปฺโห จ
เอกาทสโม น ภาวิสฺสติ
สตฺตาวสฺเสว สมฺปตฺเต
สตฺตมาเส สตฺตทิวเส
สตฺตทิวเส สมฺปตฺเต
สีฆํ เม ปุจฺฉิโต ปฺโห
/*347แปลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า พระองค์จงทรงฟังปัญหาของข้าพระเจ้า ในปัญหานั้นว่า หนึ่งไม่มีสองได้แก่สิ่งอะไร สองไม่มีสามได้แก่สิ่งอะไร สามไม่มีสี่ได้แก่สิ่งอะไร สี่ไม่มีห้าได้แก่สิ่งอะไร ห้าไม่มีหกได้แก่สิ่งอะไร หกไม่มีเจ็ดได้แก่สิ่งอะไร เจ็ดไม่มีแปดได้แก่สิ่งอะไร แปดไม่มีเก้าได้แก่สิ่งอะไร เก้าไม่มีสิบได้แก่สิ่งอะไร สิบไม่มีสิบเอ็ดได้แก่สิ่งอะไร
ปัญหาที่ข้าพเจ้าถามนี้ พระองค์จงแก้โดยเร็วพลัน ในภายในกำหนดเจ็ดปีเจ็ดเดือนเจ็ดวันดังนี้ แล้วตรัสต่อไปอีกว่า ถ้าพระองค์ทรงทราบจงกล่าวออกไป ถ้าไม่ทรงทราบปัญหาของข้าพเจ้า เทวทัณฑ์ก็จักบังเกิดมีแก่พระองค์ เทวทัณฑ์นี้จักตกลงแก่พระองค์ ๆ ก็จักสิ้นพระชนม์ ท้าวสักกเทวราชถามปัญหากับพระเจ้าโกรพยราชแล้ว ก็เสด็จไปยังทิพยสถานของตน
พระเจ้าโกรพยราช ได้สดับปัญหาที่ท้าวสักกเทวราชถามนั้น แล้วก็สะดุ้งหวาดพระทัยอยู่สิ้นราตรียังรุ่ง ครั้นตื่นบรรทมแล้วลุกขึ้นจากที่ไสยาสน์ประทับนั่ง ทรงดำริในพระทัยอยู่จนรุ่งสว่างก็ไม่ทรงทราบเนื้อความของปัญหานั้น ครั้นถึงเวลาเช้าจึงให้หาอำมาตย์ทั้งหลายมาตรัสถาม อำมาตย์ทั้งหลายเหล่านั้นก็ไม่ทราบ แล้วตรัสถามผู้รักษาเรือนคลังต่อไป ผู้รักษาเรือนคลังก็ไม่ทราบ จึงตรัสถามบรรดาผู้รักษาพระทวารพระราชมนเทียรต่อไป ชนทั้งหลายเหล่านั้นกราบทูลว่าไม่ทราบเกล้า พระเจ้าโกรพยราชได้ทรงฟังถ้อยคำของชนเหล่านั้นแล้ว ก็สะดุ้งพระทัยว่าความตายจะมีแก่พระองค์เป็นแน่ จึงตรัสเรียกพระราชเทวีมาตรัสถามว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตรอันเจริญ เทพยดามาถามปัญหาเรา เราหาทราบปัญหานั้นไม่ เจ้าจงพิจารณาปัญหานั้นดูเถิด
พระราชเทวีจึงกราบทูลว่า ขึ้นชื่อว่าปัญหาแล้วข้าพระบาทหาทราบไม่ ข้าแต่เทวราชเจ้า ไฉนหนอมนุษย์ทั้งหลายจะวิสัชนาปัญหาของเทพยดาได้
พระเจ้าโกรพยราชได้สดับถ้อยคำของพระราชเทวีแล้วก็ตกพระทัยสะดุ้งหวาดหวั่น กลับทรงพระพิโรธพิฆาตโทษพระราชเทวีถึงแก่จะฆ่าให้สิ้นชีพ จึงตรัสสั่งให้ภัณฑาคาริกอำมาตย์ จับพระราชเทวีไปประหารเสีย
พระราชเทวีจึงบอกให้ภัณฑาคาริกอำมาตย์ทราบความตามเหตุที่เป็นมาแล้ว ภัณฑาคาริกอำมาตย์ได้ฟังถ้อยคำของพระราชเทวีแล้ว จึงกราบทูลว่า เวลานี้สมควรแล้วที่/*348ข้าพระบาทสมควรจะช่วยบำรุงพระราชเทวีไว้ก่อน ข้าแต่พระราชเทวีเจ้าผู้เจริญ ขอพระราชเทวีเจ้าอย่าเสวยความทุกข์เสียพระทัยเลย ถึงพระเจ้าโกรพยราชจะทรงพระพิโรธสักเท่าไร ข้าพระบาทก็ทราบน้ำพระทัยของพระองค์ ว่าแล้วก็เชิญเสด็จพระราชเทวีไปด้วยความดีใจแล้วจึงรำพึงในใจว่า มนุษย์อื่นบางคนก็จะทราบปัญหาของเทพยดาได้ เราจะยังไม่ประหารชีวิตพระราชเทวีก่อน จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระราชเทวีผู้เจริญ จำเดิมแต่นี้ไปขอพระราชเทวีเจ้าจงรักษาชีวิตไว้ก่อน
ในกาลนั้น พระราชเทวีเจ้าทรงพระครรภ์ถ้วนทศมาสแล้วครั้นรุ่งขึ้นเป็นวันใหม่ ประจวบวันพระจันทร์เสวยอุตตราสาธนักขัตฤกษ์ พระราชเทวีเจ้าก็ประสูติพระราชโอรส ภัณฑาคาริกอำมาตย์ก็รักษาพระราชเทวีไว้ พระราชกุมารประสูติจากครรภ์พระมารดาแล้ว ก็มีพระสรีรกายดังสีทอง ภัณฑาคาริกอำมาตย์ได้เห็นพระราชกุมารแล้ว ก็เกิดยินดีปรีดาช่วยอุปถัมภ์บำรุงพระราชเทวีกับพระราชกุมารสืบมา พระราชกุมารกับเทวบุตรพันองค์ซึ่งจุติลงมาจากเทวโลก ครั้นพากันคลอดจากครรภ์มารดาแล้วก็เจริญวัยขึ้นมา ส่วนพระราชเทวีก็เลี้ยงพระราชบุตรของพระองค์ เพราะอาศัยความเจริญนั้น จึงขนานนามพระราชบุตรว่าภัณฑาคาริกทุมาร
ครั้นพระราชกุมารมีชันษาได้เจ็ดปีกับเจ็ดเดือนกับเจ็ดวันแล้ว เวลานั้นเป็นเวลาราตรี ท้าวสักกเทวราชก็ลงมาจากเทวโลกมาประดิษฐาน ณ ภายใต้เศวตฉัตร ถามปัญหากับพระเจ้าโกรพยราชว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ปัญหาสิบข้อที่ข้าพเจ้าถามไว้นั้น พระองค์ทรงทราบอย่างไร พระองค์ยังไม่ได้กล่าวแก้ ถ้าพระองค์ไม่ทรงทราบ ข้าพเจ้าจะประหารพระเศียรของพระองค์ด้วยตะบองเหล็กให้แตกเป็นเจ็ดเสี่ยง
พระเจ้าโกรพยราชสดับถ้อยคำของท้าวสักกเทวราชแล้ว ก็เกิดสะดุ้งหวาดพระทัย ตื่นพระบรรทมลุกจากพระราชอาสน์ ประทับนั่งรำพึงในพระทัยว่า ท้าวสักกเทวราชถามปัญหาไว้ แต่เราดำริตริตรองอยู่ถึงเจ็ดปีเจ็ดเดือนเจ็ดวันแล้ว ยังไม่ทราบเนื้อความปัญหานั้น จึงตรัสว่า ข้าแต่ท้าวสักกเทวราชผู้เจริญ ท่านได้ถามปัญหาข้าพเจ้าไว้นานแล้ว ข้าพเจ้าก็ได้ถามอำมาตย์ที่เป็นบัณฑิตทั้งปวง เขาก็พากันไม่ทราบทั้งนั้น บัดนี้ถึงวันใหม่ ข้าพเจ้าจักถามอำมาตย์แต่เช้าทีเดียว
ลำดับนั้นครั้นรุ่งแสงอรุโณทัย พระเจ้าโกรพยราชก็สรงน้ำชำระพระเศียรเกล้า ทรงพระภูษาผ้าทรงอันสะอาด เสวยพระกระยาหารแต่เช้า แล้วประดับพระองค์ด้วย/*349สรรพอลังการ ประทับนั่ง ณ พระที่นั่งมหาวินิจฉัยแล้ว อำมาตย์ทั้งปวงก็พากันมาถวายบังคมพระเจ้าโกรพยราชแล้ว พากันนั่งอยู่ ณ พื้นใหญ่หน้าพระลานหลวง
พระเจ้าโกรพยราช เมื่อจะดำรัสถามภัณฑาคาริกอำมาตย์เป็นปฐมทีแรก จึงตรัสพระคาถาว่า
ภณฺฑาคาริก เม นาโถ
นคเร วิปุเล อสิ
ตุวํ มหาปฺกุสเล
ตฺวา ชาโต กุสโล จ
ปณฺฑิโต จ ภวิสฺสติ
รชฏํ วา สุวณฺณํ วา
มุตฺตา เวฑุริยา มณิ
นาริโย สมลงฺกตา
สตํ หตฺถี สตํ อสฺสา
สตํ รถา สตํ ควํ
สุวณฺณสตํ สหสฺสํ
อฒเรชฺชํ ททามิ เต
แปลว่า ดูกรภัณฑาคาริกอำมาตย์ ท่านเป็นที่พึ่งของเรา เพราะท่านรู้จักคนทั้งหลายที่มีปัญญาฉลาดมากมายใหญ่หลวงนัก อนึ่ง คนที่ฉลาดที่เป็นบัณฑิตจักเกิดมีขึ้นแล้วในพระนครอันไพศาล เราจักให้เงินให้ทองให้แก้วมุกดา ให้แก้วไพฑูรย์ ให้แก้วมณี เราจักให้นางนารีที่ตกแต่งเครื่องประดับพร้อม เราจักให้ช้างร้อยช้าง ม้าร้อยม้า รถร้อยรถ โคร้อยโค เราจักให้ทองคำแสนตำลึงแก่ท่าน จะให้ท่านเสวยราชสมบัติกึ่งหนึ่ง
ภัณฑาคาริกอำมาตย์ได้ฟังพระราชดำรัสของพระเจ้าโกรพยราชแล้ว จึงกราบทูลเป็นบาทพระคาถาว่า
เคหสฺมึ อิตฺถิยา มยฺหํปิ
เอกปุตฺตโก สุรูปตี
ทิสฺวาน ชายปุตฺตฺจ
กุสโล โหติ ปณฺฑิโต
นิกฺขมิ มาตุยา คพฺภา
นกฺขตฺเตสุ ทิวเสสุ
ปสฺสํเยว ปณฺฑิโต จ
องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺโน
รูปวณฺโณ สุลกฺขโณ

แปลว่า บุตรของหญิงคนหนึ่ง มีรูปร่างงดงาม ข้าพระบาทได้เห็นบุตรนั้นตั้งแต่แรกคลอดมา เป็นเด็กฉลาดเป็นบัณฑิตคลอดจากครรภ์มารดาในวันนักขัตฤกษ์ ข้าพระบาทเห็นว่า เป็นบัณฑิตที่มีอวัยวะใหญ่น้อยบริบูรณ์ มีรูปและวรรณและลักษณะอันงาม มีอยู่ในเรือนของข้าพระบาท
/*350พระเจ้าโกรพยราชได้สดับคำภัณฑาคาริกอำมาตย์กราบทูลแล้ว ก็มีพระทัยยินดีปรีดา จึงดำรัสว่า ดูกรภัณฑาคาริกอำมาตย์ท่านจงไปตามบุตรของท่าน ว่าบุตรของท่านสามารถจะแก้ปัญหาของเทพยดาได้หรือไม่ เมื่อบุตรของท่านสามารถจะแก้ปัญหาของเทพยดาได้ ท่านจงบอกให้เราทราบ
ภัณฑาคาริกอำมาตย์ถวายบังคมลาพระเจ้าโกรพยราชแล้วรีบไปยังเรือน เมื่อจะถามบุตรที่รักจึงกล่าวคาถานี้
ตาต ปุตฺต อยํ ราชา
มหาทุกฺโข ภวิสฺสติ
สกฺเกน ปุจฺฉิตํ ปฺหํ
โส น ชานาติ ราชินํ
ปหิณิตฺวาน อาคโต
ตว ปุจฺฉิตุํ ตาต ปุตฺต
ตฺวํ ตฺวา ตมฺหิ เม อาจิกฺข

แปลว่า ดูกรพ่อผู้เป็นบุตร สมเด็จพระบรมกษัตริย์พระองค์นี้ เสวยความทุกข์เดือดร้อนพระทัยใหญ่หลวงนัก ด้วยท้าวสักกเทวราชถามปัญหาไว้ พระองค์หาทรงทราบปัญหานั้นไม่ จึงรับสั่งให้บิดามาถามพ่อ ดูกรพ่อผู้เป็นบุตร พ่อทราบปัญหานั้น แล้วจงบอกบิดาให้ทราบ
พระโพธิสัตว์เจ้าได้ฟังถ้อยคำของภัณฑาคาริกอำมาตย์ ก็เกิดความโสมนัสแล้ว พิจารณาปัญหาที่ท้าวสักกเทวราช เมื่อจะวิสัชนาปัญหาอันสุขุมละเอียด จึงกล่าวว่าข้าแต่บิดา ข้าพเจ้าทราบอยู่ ปัญหานี้สุขุมละเอียดนัก ภัณฑาคาริกอำมาตย์ได้ฟังถ้อยคำของกุมารแล้ว ก็มีจิตยินดีรับว่าสาธุดังนี้ ฝ่ายมารดาจึงพูดกับบุตรที่รักว่า ดูกรพ่อผู้เป็นบุตรที่รัก เจ้ายังเด็กอยู่จะรู้จักอะไร ถ้าเจ้าไม่รู้พระเจ้าโกรพยราชก็จะทรงพระพิโรธ ภัยก็จะบังเกิดมีแก่เจ้า
พระโพธิสัตว์เจ้าจึงพูดกับมารดาว่า ข้าแต่พระแม่เจ้าข้าพเจ้าทราบอยู่ ลำดับนั้นมารดาจึงพูดว่า ดูกรพ่อผู้เป็นที่รักเจ้าทราบอยู่ก็ดีแล้ว พระโพธิสัตว์จึงพูดกับภัณฑาคาริกอำมาตย์ว่า บิดาจงไปยังที่เฝ้าบรมกษัตริย์กราบทูลว่า ข้าแต่เทวราชเจ้า บุตรของข้าพระบาททราบปัญหาที่ท้าวสักกเทวราชถามนั้น
ภัณฑาคาริกอำมาตย์ได้ฟังถ้อยคำของปิยบุตรแล้วกล่าวว่า ดูกรพ่อปิยบุตร ถ้อยคำของพ่อดีนักหนา แล้วก็ไปยังที่เฝ้ากราบทูลพระเจ้าโกรพยราชว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า บุตรของข้าพระบาททราบปัญหาที่ท้าวสักกเทวราชถามนั้น
/*351พระเจ้าโกรพยราชได้สดับถ้อยคำของอำมาตย์แล้ว จึงตรัสว่า ดูกรอำมาตย์ บุตรของท่านทราบก็เป็นการดีทีเดียว ท่านจงไปอาบน้ำชำระสรีรกายบุตรของท่านให้สะอาดดีแล้ว ให้นุ่งห่มผ้าที่สะอาดแล้ว ตกแต่งด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ให้บริโภคอาหารแล้วพามาเถิด
ภัณฑาคาริกมาตย์ ได้ฟังพระราชดำรัสแล้ว ถวายบังคมลารีบมาบอกกุมารว่า ดูกรพ่อผู้เป็นบุตร บิดาได้กราบทูลบรมกษัตริย์ตามถ้อยคำของพ่อแล้ว บัดนี้ท้าวเธอมีพระประสงค์จะทอดพระเนตรเจ้า จึงตรัสสั่งให้บิดาพาเจ้าไปเฝ้า พระโพธิสัตว์เจ้าได้ฟังถ้อยคำของภัณฑาคาริกมาตย์ ก็รับว่าสาธุดังนี้แล้ว จึงพูดกับภัณฑาคาริกมาตย์ว่า ข้าแต่บิดา บิดาจงไปกราบทูลพระเจ้าโกรพยราชว่า ขอพระองค์จะให้ปูลาดอาสนะไว้ในพระราชเรือนหลวง ประดับตกแต่งให้งดงามไปด้วยข้าวตอกดอกไม้ และของหอมเครื่องลูบทาและธูปเทียน เครื่องบูชาที่เป็นของมีสิริอันงามเลิศ แล้วดาดเพดานตั้งเศวตฉัตร และหม้อน้ำทองกระทำบนปราสาทให้เป็นที่สะอาดเตียน ลาดผ้าสีต่าง ๆ มีผ้าสีเขียวสีขาวสีแดงเป็นต้นแล้ว ให้ชาวพระนครประชุมกัน ให้ข้าราชการทั้งหลายมีอำมาตย์เป็นต้นมาประชุมกันแล้ว ให้ประโคมด้วยเครื่องสรรพดนตรีทั้งปวง บรรดาชนหมู่น้อยหมู่ใหญ่มาประชุมพร้อมจะทำการมงคลแล้ว ให้มีผ้าและเครื่องประดับอย่างสะอาด ตั้งไว้บนหลังช้างอันเป็นราชยานกั้นด้วยเศวตฉัตรแล้ว ให้มีมหาชนแวดล้อมมาถึงข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจึงจักไปเฝ้า
ภัณฑาคาริกมาตย์ได้ฟังถ้อยคำของปิยบุตรจึงรับว่าสาธุ แล้วก็ไปกราบทูลแก่พระเจ้าโกรพยราช พระเจ้าโกรพยราชได้สดับถ้อยคำของกุมารแล้ว ก็มีพระทัยปสันนาการเลื่อมใส จึงดำรัสสั่งอำมาตย์ทั้งหลายให้กระทำตามคำสั่งของกุมารนั้น ชนทั้งหลายมีอำมาตย์เป็นต้น ก็กระทำตามพระราชดำรัสแล้ว ประดับช้าง ๆ หนึ่ง มีสายรัดพักทองมีเศวตฉัตรกางกั้น ตั้งไว้ซึ่งผ้าและเครื่องประดับอันสะอาดที่เป็นมงคลบนหลังช้างสำหรับจะไปรับกุมารสำเร็จแล้วก็ส่งไปให้กุมาร บรรดาชนทั้งหลายมีอำมาตย์เป็นต้น ประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับทั้งปวง และเข้าไปถึงเรือนกุมารกระทำสักการบูชาแล้วกล่าวว่า ข้าแต่เจ้า พระเจ้าโกรพยราชตรัสใช้ให้ข้าพเจ้าทั้งหลายมาเชิญท่านไป แล้วพากันกระทำอัญชลีประณมกรนมัสการเชิญพระมหาสัตว์ว่า ข้าแต่เวลานี้สมควรจะไปแล้ว
/*352ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เจ้า จึงรับคำขอเชิญของชนทั้งหลายนั้นว่า สาธุแล้วก็สระสรงสรีรกายด้วยน้ำหอม แล้วตกแต่งประดับองค์ด้วยเครื่องประดับทั้งปวงแล้ว ลงจากเรือนแวดล้อมไปด้วยหมู่อำมาตย์ทั้งปวง มหาชนทั้งหลายก็ประโคมดนตรีขึ้นพร้อมกัน เมื่อจตุรงคเสนากองช้างกองม้ากองรถกองเดินเท้าทั้งปวงจะไปนั้น มหาชนทั้งปวงก็พากันไต่เต้าไปตามมรคาด้านข้างปุริมทิศ พระมหาสัตว์เจ้าก็ขึ้นหลังคชาธารไป
สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถาว่า
ตโต โส นิกฺขมิตฺวาน
วรเคหา สกา ฆรา
อารุยฺหิตฺวา หตฺถิขนฺธํ
สุวณฺณปฏิมา วิย
หตฺถิขนฺเธ ราชยาเน
อมจฺจคณปริวุตฺโต
สมาคตา ชนปทา
มงฺคลวจนํ อิทํ
สตฺตวสฺสิโก กุมาโร
ปณฺฑิโต อตฺถทสฺสิมา
เจลุกฺเขโป ปวตฺติตฺถ
ราชบุตฺตสฺส ยสสฺสิโน
ตโต กุมารสหสฺสา
สพฺพาลงฺการภูสิตา
สมนฺตา ปริกรึสุ
ราชมคฺคํ ปฏิปชฺชิ
หตฺถาโรหา อนิกตฺถา
รถิกา ปตฺติการกา
สมนฺตา ปริกรึสุ
ราชมคฺคํ อโสภถ
กโรนฺทิยา จมฺมธรา
อินทิหตฺถา สุวมฺมิกา
ปุรโต ปฏิปชฺชึสุ
ราชมคฺโค อโสภถ
ปฏิยตฺโต ราชมคฺโค
วิจิตฺโต ปุปฺผสณฺิโต
ภณฺฑาคาริโก ปฏิปชฺชิ
ราชมคฺคํ อโสภถ
เต ปาวึสุ ปุรํ รมฺมํ
พหุปาการโตรณํ
อุเปตํ อนฺนปาเนหิ
นจฺจคีเตหิ จูภยํ
เจลุกฺเขโป ปาตฺติตฺถ
สาธุการํ จ มงฺคลํ
/*353แปลว่า พระมหาสัตว์เจ้าออกจากเรือนขึ้นหลังช้าง เปรียบเหมือนรูปพระปฏิมาหล่อด้วยทองที่บุคคลตั้งไว้เหนือหลังพระยาคชาธาร อันเป็นราชยานฉะนั้น แวดล้อมไปด้วยหมู่อำมาตย์เป็นอันมาก ชาวชนบททั้งหลายบรรดาที่ได้ยินได้ฟังถ้อยคำอันเป็นมงคลว่า กุมารมีอายุเจ็ดขวบเป็นบัณฑิต คิดเห็นเนื้อความของปัญหาดังนี้ ก็พากันมาประชุมพร้อม ยกท่อนผ้าขึ้นเชิดชูแห่ห้อมล้อมมาให้เป็นเกียรติยศแก่พระลูกเจ้า ต่อนั้นไปกุมารพันคนก็แต่งตนด้วยเครื่องประดับทั้งปวงห้อมล้อมมา หมู่เสนาทั้งหลายบางพวกก็ขึ้นช้างขึ้นม้าขึ้นรถ บางพวกก็เดินเท้า และโยธาที่ใส่หมวกและโยธาที่สวมเกราะ โยธาที่ถือดาบโยธาที่หุ้มข่ายก็แห่แหนมาในเบื้องหน้า และไต่เต้าตามกันไปในท้องถนนหลวง ส่วนภัณฑาคาริกมาตย์ก็แต่งตนให้วิจิตรเดินโปรยข้าวตอกมาดูงามยิ่งนัก ชนทั้งหลายเหล่านั้นเข้าไปถึงป้อมเชิงปราการพระนครแล้ว ก็เลี้ยงดูกันอิ่มหนำสำราญ ด้วยขัชโภชนาหารมีข้าวและน้ำเป็นต้น และเล่นการฟ้อนรำขับร้องสนุกสนาน บางพวกก็ยกท่อนผ้าขึ้นโบกไปมากระทำสาธุการแสดงการมงคล
ส่วนพระเจ้าโกรพยราช ก็เสด็จประทับนั่งตั้งพระทัยคอยทอดพระเนตรหนทางที่พระมหาสัตว์จะเสด็จไปนั้น เปรียบเหมือนนักเลงสุราอันกระหายสุรา ตั้งใจคอยแต่ว่าจะดื่มอยู่ฉะนั้น พอได้สดับสำเนียงเสียงกึกก้อง มาได้เห็นกุมารงดงามนัก เมื่อจะตรัสสรรเสริญจึงตรัสพระคาถาว่า
กสฺเสตํ มุขมาภาติ
เหมํ วุตฺตตฺตมคฺคินา
นิกฺขํว ชาตรูปสฺส
อุกฺกามุขํ ปหํสิตํ
นิสินฺโน หตฺถิขนุเธว
ปฏิมา วิย โสภติ
แปลว่า ดวงหน้าของใครนั้นดูสว่างรุ่งเรือง เหมือนอย่างทองที่นายช่างทองหล่อหลอมด้วยไฟฉะนั้น ร่าเริงอยู่เหมือนอย่างลิ่มทองชาตรูปที่นายช่างทองเทออกจากปากเบ้าฉะนั้น นั่งมาบนหลังช้างดูงามนัก เหมือนอย่างรูปพระปฏิมาฉะนั้น ครั้งนั้นพระมหาสัตว์เจ้าครั้นมาถึงพระทวารพระราชวัง ก็ลงจากหลังช้าง มหาชนทั้งปวงก็ประโคมดนตรีเสียงอึงมี่กึกก้องโกลาหล
/*354สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสเป็นพระคาถาว่า
ตฺจ ทิสฺวาน อายนฺตํ
กุมารํ ปิตุคิทฺธินํ
โกรพฺโย จ มหามจฺโจ
ปจฺจุคฺคนฺตฺวาน อวนฺทิสุํ
ปาสาทํ อภิรุยฺหิตฺวา
มหามจฺจปริวาริโต
อุโภ หตฺเถ คเหตฺวาน
ปาวีสิ จ มหาฆเร
โกรพฺโย จ กมาโร
นิสินฺโน โส จ เอกโต
นิสินฺโน อาสเนเยว
สาราณิยํ กถํ วทา
กจฺจิ อมชฺชโป ตาต
กจฺจิ เต สุรมปฺปิยํ
กจฺจิ สจฺเจ จ ธมฺเม จ
ทาเน เต รมตี มโน
แปลว่า พระเจ้าโกรพยราชกับทั้งมหาอำมาตย์ทั้งปวง ได้เห็นพระกุมารผู้กำดัดในบิดามาถึงแล้ว ก็พากันมาต้อนรับอภิวันทนาการ เชิญให้ขึ้นนั่งยังปราสาทแล้ว พระเจ้าโกรพยราชก็จูงพระหัตถ์พระกุมารพาเข้าไปในเรือนหลวง ให้ประทับร่วมพระราชอาสน์อันเดียวกัน แล้วตรัสเป็นทางสาราณิยกถา พระวาจาปราศรัยเป็นที่ชวนให้ทรงระลึกว่า ดูกรกุมาร เจ้าคงจะไม่เป็นคนดื่มน้ำเมา และการดื่มสุราก็คงจะไม่เป็นที่รักใคร่ชอบใจของเจ้า และใจของเจ้าก็คงจะรื่นรมย์ยินดีอยู่ในสัจจะในธรรมและในการให้บริจาคกระมังหนา
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เจ้าจึงกราบทูลพระราชบิดาเป็นบาทพระคาถาว่า
อมชฺชโป จาหํ ตาต
อโถ เม สุรมปฺปิยํ
อโถ สจฺเจ จ ธมฺเม จ
ทาเน เม รมตี มโน
แปลว่า ข้าแต่พระราชบิดา ข้าพระบาทหาได้เป็นคนดื่มน้ำเมาไม่ ประการหนึ่งการดื่มน้ำเมา ก็ไม่เป็นที่รักใคร่ชอบใจของข้าพระบาท ใจของข้าพระบาทรื่นรมย์ยินดีอยู่แต่ในสัจจะในธรรม และในทานการให้การบริจาค พระพุทธเจ้าข้า
/*355พระเจ้าโกรพยราชได้สดับถ้อยคำของพระมหาสัตว์เจ้าแล้วจึงตรัสว่า ดูกรกุมาร เทพยดาถามปัญหากะเราถึงสิบข้อแล้วบังคับเราว่า ท่านจงแก้ปัญหาของเราให้จงได้ เมื่อแก้ปัญหาไม่ได้ก็จะเกิดความทุกข์ใหญ่หลวง ท้าวสักกเทวราชจะประหารศีรษะ ด้วยตะบองเหล็กให้แตกเป็นเจ็ดเสี่ยง ตั้งแต่ได้ถามปัญหาไว้ ล่วงมาถึงเจ็ดปีเจ็ดเดือนเจ็ดวัน แล้วมาเตือนเราว่า ท่านจงแก้ปัญหาของเราให้ได้โดยเร็วพลันทีเดียวดังนี้
พระมหาสัตว์เจ้าจึงกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ปัญหาของเทพยดาสถิตหยุดอยู่ในเบื้องต่ำก็เพียงอวิจีมหานรก สถิตหยุดอยู่ในเบื้องบนก็เพียงอกนิฏฐภพพรหมโลกเท่านั้น ข้าพระบาทจะแก้ปัญหาถวาย พระมหาสัตว์เจ้าสำแดงพระปรีชาญาณมีประการต่างๆ เปรียบเหมือนโปรยทรายทองลงมาจากเชิงเขาสิเนรุราช และเปรียบเหมือนพระจันทร์เต็มดวงในพื้นท้องฟ้าอากาศฉะนั้น เทพยดาและมนุษย์ และนางสิวิกัญญาและพลนิกายทั้งปวง บรรดาที่สถิตอยู่ในปราสาทของพระเจ้าโกรพยราชก็เกิดอัศจรรย์ใจ
พระมหาสัตว์ เมื่อจะประกาศอานุภาพพระปรีชาญาณของพระองค์ จึงกล่าวพระคาถานี้ว่า
โภนฺโต โภนฺโต เทวสงฺฆา
สุณนฺตุ วจนํ มม
เทวตา ปุจฺฉิตํ ปฺหํ
ราชา อตฺถํ น ปสฺสติ
สมาคตา เทวสงฺฆา
โมทิตา จ มหาชนา
โกรพฺยฺจ อมจฺเจ จ
เสนาปติ จ อาทโย
ตสฺมึ ปฺเห วิสชฺเชนฺเต
สาธุการา ภวนฺติ เม
แปลว่า ขอเชิญเทพนิกรเจ้าผู้เจริญทั้งหลาย จงฟังถ้อยคำของข้าพเจ้า เทพยดาถามปัญหา บรมกษัตริย์ไม่ทรงทราบเนื้อความของปัญหานั้น ขอเทพนิกรเจ้ากับทั้งมหาชนทั้งปวง จงเชิญมาประชุมกันโมทนารื่นเริงบันเทิงใจ เมื่อข้าพเจ้าวิสัชนาปัญหานั้นแล้ว บรรดามหาชนทั้งปวงมีพระเจ้าโกรพยราชและอำมาตย์และเสนาบดีเป็นต้น ก็จะพากันซ้องสาธุการแก่ข้าพเจ้า
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เจ้า กราบทูลถามพระเจ้าโกรพยราชว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ปัญหาที่ท้าวสักกเทวราชถามนั้นเป็นอย่างไร พระเจ้าข้า
/*356พระเจ้าโกรพยราชได้สดับถ้อยคำของพระมหาสัตว์เจ้าแล้วจึงตรัสกับพระกุมารว่า ดูกรกุมาร เทพยดาถามว่า หนึ่งไม่มีสอง ได้แก่สิ่งอะไร
พระมหาสัตว์เจ้ากราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงสดับถ้อยคำของข้าพระบาท บรรดาสิ่งทั้งปวงซึ่งมีอยู่ในโลกนี้ สิ่งใดซึ่งจะเสมอเหมือนด้วยภูเขาสิเนรุราชไม่มีเลย ซึ่งปัญหาว่ามีแต่สิ่งหนึ่งไม่มีสองนั้น ได้แก่ภูเขาสิเนรุราช พระเจ้าข้า
ลำดับนั้น ท้าวสักกเทววราช ได้สดับพระมหาสัตว์เจ้าวิสัชนาปัญหาแล้ว ก็มีพระทัยโสมนัสเกิดอัศจรรย์จิต เปลื้องพระภูษาทรงและเครื่องประดับองค์ออกกระทำสักการะแล้ว จับรัตนจังโกฏก์ (คนโทแก้ว) อันเต็มไปด้วยน้ำหอมโปรยลงมา ใช่แต่เท่านั้น เทพยดาและมนุษย์ทั้งปวงกับทั้งพระเจ้าโกรพยราช ได้สดับพระกุมารวิสัชนาปัญหาแล้วก็มีจิตโสมนัส ทั้งได้เห็นความอัศจรรย์อันเกิดมีแล้วก็เปลื้องผ้าและเครื่องประดับถวายเป็นธรรมบูชาแก่พระมหาสัตว์เจ้า
บรรดามหาชนทั้งหลายมีเสนาบดีและอำมาตย์เป็นต้น และนางสิวิกัญญาทั้งหลายกระทำสาธุการแล้ว จึงกล่าวสรรเสริญว่า ข้าแต่เจ้า ท่านก็ยังเด็กเล็กอยู่ มีอายุได้เจ็ดขวบเท่านั้นแต่มีปัญญามาก
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เจ้า จึงกราบทูลถามพระเจ้าโกรพยราชว่า ปัญหาอะไรยังมีอีก พระเจ้าข้า
พระเจ้าโกรพยราชจึงตรัสว่า ดูกรกุมาร เทพยดาถามปัญหาว่า สองไม่มีสาม ได้แก่สิ่งอะไร
พระมหาสัตว์เจ้าจึงกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงฟังถ้อยคำของข้าพระบาท สิ่งทั้งหลายที่มีแต่สองนั้นคือพระจันทร์และพระอาทิตย์ สิ่งอื่นที่จะเสมอเหมือนด้วยพระจันทร์พระอาทิตย์ไม่มีแล้ว ซึ่งปัญหาว่าสองไม่มีสามนั้น ได้แก่พระจันทร์และพระอาทิตย์ พระเจ้าข้า
ท้าวสักกเทวราชได้สดับถ้อยคำของพระกุมารแล้ว ก็แหวกกัมพูฉัตร์ออกสำแดงกายให้ปรากฏกึ่งพระองค์กล่าวว่า ท่านแก้ปัญหาของเราถูกต้องแล้ว ก็กระทำสาธุการ ด้วยสำเนียงอันไพเราะ แล้วก็อันตรธานหายไป
/*358บรรดามหาชนทั้งปวงก็กระทำอัญชลีนมัสการกล่าวถ้อยคำเป็นมงคลแก่กุมารแล้ว ก็ประโคมเครื่องประโคมต่าง ๆ เสียงเอิกเกริกกึกก้องไปในปราสาทของพระเจ้าโกรพยราช
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เจ้าจึงกราบทูลถามซึ่งปัญหาเทพยดาต่อไปอีกว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ปัญหาอะไรยังมีอีก พระเจ้าข้า
พระเจ้าโกรพยราชจึงตรัสกับกุมารว่า ดูกรกุมาร เทพยดาถามปัญหาว่า สามไม่มีสี่ ได้แก่สิ่งอะไร
พระมหาสัตว์เจ้ากราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงสดับปัญหาที่ข้าพระบาทจะวิสัชนา ณ กาลบัดนี้ บรรดาสิ่งชื่อว่าสามมีอยู่ คือ พระพุทธเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆเจ้า ถึ่งอื่นที่จะเสมอเหมือนด้วยพระพุทธเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆเจ้า ไม่มีแล้ว ซึ่งปัญหาว่าสามไม่มีสี่นั้น ได้แก่พระพุทธเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆเจ้า พระเจ้าข้า
ท้าวสักกเทวราช ได้สดับถ้อยคำของพระมหาสัตว์เจ้าแล้วก็บูชาพระมหาสัตว์เจ้าด้วยดอกไม้ของหอมและธูปเทียนเป็นของทิพย์แล้ว ก็อันตรธานหายไป
พระเจ้าโกรพยราชได้เห็นอัศจรรย์ฉะนั้นแล้ว ก็เกิดปิติโสมนัสแล้วบูชาพระมหาสัตว์ด้วยสรรพสิ่งทั้งปวง มีทองและเงินและแก้วมณีแก้วมุกดาเป็นต้น พวกอำมาตย์และเสนาบดีและนางกัญญาทั้งหลายก็บูชาพระมหาสัตว์ มหาชนทั้งหลายก็เริ่มประโคมเครื่องดนตรีเสียงเอิกเกริกโกลาหล
พระโพธิสัตว์เจ้าจึงทูลถามพระเจ้าโกรพยราชต่อไปอีกว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า เทพยดาถามปัญหาอะไรต่อไปอีก พระเจ้าข้า
พระเจ้าโกรพยราชจึงตรัสว่า ดูกรกุมาร เทพยดาถามปัญหาว่า สี่ไม่มีห้า ได้แก่สิ่งอะไร ดังนี้
พระมหาสัตว์กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงฟังถ้อยคำของข้าพระบาท ทวีปทั้งหลายซึ่งจะเสมอเหมือนด้วยทวีปทั้งสี่ คือ ชมพูทวีป ปุพพวิเทหทวีป อมรโคยานทวีป อุตตรกุรุทวีป ไม่มีแล้ว ซึ่งปัญหาว่าสี่ไม่มีห้านั้น ได้แก่ทวีปทั้งสี่ พระเจ้าข้า
ท้าวสักกเทวราชได้สดับถ้อยคำของพระมหาสัตว์เจ้าด้วยทิพโสตแล้ว ก็บังเกิดโสมนัสจึงบันดาลให้ฝนรัตนะเจ็ดประการตกลงมาบูชาพระมหาสัตว์เจ้า เทพยดาทั้งหลายก็ซ้องสาธุการ กระทำธรรมบูชาแก่พระมหาสัตว์เจ้า
/*358พระเจ้าโกรพยราชได้เห็นอัศจรรย์นั้นแล้ว ก็กระทำสาธุการเพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์เจ้าจึงได้กล่าวประพันธ์เป็นคาถาไว้ว่า
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ
ตทาสิ โลมหํสนํ
ราชา ปฺชลึ กโต จ
อิทํ วจนมพฺรวิ
อติปฺโ จ ตฺวํ เทว
ปฺหํ สุกถิโต อิทํ
แปลว่า ความสะทกสะท้านสะดุ้งหวาดเกิดโลมชาติชูชันสยดสยองได้เกิดมีแล้วในครั้งนั้น พระเจ้าโกรพยราชได้กระทำอัญชลีกรนมัสการตรัสสุนทรพจน์นี้ว่า เจ้ามีปัญญาเหลือล้นได้แก้ปัญหาของเทพยดาได้โดยสะดวกดังนี้แล้ว
ตรัสต่อไปอีกว่า ดูกรกุมาร เจ้าก็ยังเป็นเด็กเล็กอยู่ แต่มีปัญญามาก เป็นผู้ฉลาดอย่างประเสริฐ เราให้โคมหิงสาแก่เจ้าอย่างละร้อย ให้ม้าให้ช้างอย่างละร้อย ให้ทองคำแก่เจ้าพันลิ่ม เพื่อให้เป็นธรรมบูชาแก่เจ้า
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เจ้า จึงกราบทูลพระเจ้าโกรพยราชว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ปัญหาอะไรที่เทพยดาถามยังมีอยู่ ขอพระองค์จงตรัสต่อไป
พระเจ้าโกรพยราชได้สดับถ้อยคำของพระมหาสัตว์เจ้าแล้วจึงตรัสว่า ดูกรกุมาร เทพยดาถามปัญหากับเราว่า ห้าไม่มีหกได้แก่สิ่งอะไร
พระโพธิสัตว์เจ้าได้ฟังพระราชดำรัสแล้ว มีความประสงค์จะอธิบายปัญหานั้นให้พิสดารจึงกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ปัญหาคำรบห้าที่เทพยดาถามนั้นได้แก่ศีลมีองค์ห้า ไม่มีสิ่งอะไรในโลกนี้จะเปรียบปานชนทั้งปวงมารักษาศีลมีองค์ห้าประการไว้ ด้วยอานุภาพของศีลห้านั้น ครั้นจุติจากโลกมนุษย์โลกนี้ไปแล้ว ก็ได้ไปบังเกิดเป็นเทพยดาในดาวดึงสพิภพ ซึ่งปัญหาเทพยดาว่าห้าไม่มีหกนั้น ได้แก่ศีลมีองค์ห้าประการพระพุทธเจ้าข้า
ท้าวสักกเทวราช ได้สดับปัญหาพยากรณ์นั้นแล้ว ก็บังเกิดโสมนัสโปรยของหอมและเครื่องประดับอันเป็นทิพย์ ลงมากระทำสักการบูชาแก่พระมหาสัตว์เจ้า
ชนทั้งปวงก็ประณมกรขึ้นนมัสการกระทำซ้องสาธุการ พระเจ้าโกรพยราชได้เห็นอัศจรรย์นั้นแล้ว ก็มีพระทัยยินดีจึงพระราชทานทาสีทาสาอย่างละร้อย กับทองคำพันลิ่มแก่พระมหาสัตว์เจ้า อำมาตย์ทั้งปวงก็ประโคมดนตรีเสียงกึกก้องไปในปราสาท
/*359ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เจ้าจึงกราบทูลถามพระเจ้าโกรพยราชว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า เทพยดาถามปัญหาอะไรต่อไปอีก พระเจ้าข้า
พระเจ้าโกรพยราชจึงตรัสว่า ดูกรกุมาร เทพยดาถามว่า หกไม่มีเจ็ดได้แก่สิ่งอะไร
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เจ้าได้ฟังพระราชดำรัสแล้ว ก็ทราบเนื้อความของปัญหาปรากฏชัดจึงกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงสดับปัญหาพยากรณ์ของข้าพระบาท ปัญหาว่ามีแต่หกไม่มีเจ็ด ได้แก่กามาพจรเทวโลกทั้งหกชั้น คือชั้นจาตุมหาราชิกา ดาวดึงสา ยามา ดุสิตา นิมมานรดี ปรนิมมิตวสวัดดี พระเจ้าข้า
ท้าวสักกเทวราชได้สดับถ้อยคำของพระมหาสัตว์เจ้า ก็บังเกิดปีติโสมนัสรื่นเริงบันเทิงพระทัย ทรงจับสุวรรณจังโกฏก์(คนโทน้ำทอง) อันประดับด้วยรัตนะเจ็ดประการสาดไปบูชา ณ บาทมูลพระมหาสัตว์เจ้า
บรรดากษัตริย์ทั้งปวง มีพระเจ้าโกรพยราชน์ในประธานก็บูชาด้วยรัตนะมีราคาถึงแสนตำลึง
พระโพธิสัตว์เจ้า จึงกราบทูลถามปัญหาต่อไปอีกว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า เทพยดาถามปัญหาว่าอะไรต่อไปอีก พระเจ้าข้า
พระเจ้าโกรพยราชจึงตรัสว่า ดูกรกุมาร เทพยดาถามปัญหาว่า เจ็ดไม่มีแปด ได้แก่สิ่งอะไร
พระมหาสัตว์เจ้ากราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงสดับ ภูเขาที่วงรอบแวดล้อมเขาพระเมรุอยู่เจ็ดชั้น ไม่มีสิ่งใดจะเสมอเหมือน ซึ่งปัญหาว่าเจ็ดไม่มีแปดนั้น ได้แก่เขาสัตตบริภัณฑ์ ซี่งวงรอบแวดล้อมเขาพระเมรุอยู่เจ็ดชั้นนั้น พระเจ้าข้า
ท้าวสักกเทวราชก็กระทำสาธุการโปรยพวงมาลัยทองเจ็ดพันพวงลงมา ณ เบื้องหน้าพระมหาสัตว์เจ้า ใช่แต่เท่านั้น เทพยดาทั้งหลายและพระเจ้าโกรพยราช กับทั้งอำมาตย์และเสนาบดีและราชกัญญา และชาวในพระราชวังทั้งปวง ก็บูชาพระมหาสัตว์เจ้าแล้ว ประโคมดนตรีกึกก้องโกลาหล
ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เจ้า จึงกราบทูลถามพระเจ้าโกรพยราชว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า เทพยดาถามปัญหาอะไรต่อไปอีก พระเจ้าข้า
/*360พระเจ้าโกรพยราชจึงดำรัสว่า ดูกรกุมาร เทพยดาถามปัญหาว่า แปดไม่มีเก้า ได้แก่สิ่งละไร
พระมหาสัตว์เจ้ากราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ศีลมีองค์แปดประการ ไม่มีสิ่งใดจะเสมอเหมือน ซึ่งปัญหาว่าแปดไม่มีเก้านั้น ได้แก่ศีลแปดประการ พระเจ้าข้า
ท้าวสักกเทวราชได้สดับปัญหาพยากรณ์นั้นแล้ว ก็บันดาลให้ฝนลูกเห็บตกลงมาเป็นดอกไม้ทิพย์บูชาพระมหาสัตว์เจ้า
บรรดาเทพคณานิกรทั้งปวงก็นำเอาผ้าและรัตนะทั้งหลายมาบูชา พระเจ้าโกรพยราชได้เห็นอัศจรรย์ดังนั้นแล้ว ก็มีพระทัยโสมนัสพระราชทานเครื่องประดับและเงินทองเป็นอันมากแก่พระมหาสัตว์เจ้า กษัตริย์ทั้งปวงและชนทั้งหลายมีอำมาตย์และเสนาบดีเป็นต้น ก็นำเอาทองและเงินแล้วแก้วมุกดาแก้วไพฑูริย์ และเครื่องประดับมาบูชาพระมหาสัตว์เจ้า พระเจ้าโกรพยราชจึงโปรดให้ขนทั้งหลายยกเอาสรรพดนตรีและมหรธึกและกลองใหญ่น้อยและพิณมาประโคมพระมหาสัตว์เจ้า ชนทั้งหลายก็กระทำสาธุการเอิกเกริกลือลั่นแซ่สนั่นไปในสถานที่นั้น
พระโพธิสัตว์เจ้าจึงทูลถามพระเจ้าโกรพยราชว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า เทพยดาถามปัญหาว่าอะไรต่อไปอีก พระเจ้าข้า
พระเจ้าโกรพยราชจึงตรัสว่า ดูกรกุมาร เทพยดาถามปัญหาว่าเก้าไม่มีสิบนั้น ได้แก่สิ่งอะไร ดังนี้
พระมหาสัตว์เจ้ามีความประสงค์จะประกาศเนื้อความของปัญหานั้นให้ปรากฏ จึงกราบทูลว่า สภาวธรรมอันใดในโลกนี้ซึ่งจะเสมอเหมือนด้วยพระโลกุตตรธรรมเก้าประการไม่มีแล้ว ซึ่งปัญหาว่าเก้าไม่มีสิบนั้น ได้แก่พระนพโลกุตตรธรรม ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าแสดงแล้วไม่มีสิ่งใดในโลกนี้จะเสมอเหมือน พระเจ้าข้า
ในกาลนั้น ท้าวสักกเทวราช มีพระทัยยินดีด้วยปัญหาพยากรณ์นั้น จึงบันดาลให้ฝนตกเป็นรัตนะเจ็ดประการลงมาบูชาพระมหาสัตว์เจ้าแล้วก็กระทำซ้องสาธุการ
พระเจ้าโกรพยราชได้เห็นอัศจรรย์ดังนั้นแล้ว ก็มีพระทัยยินดี พระราชทานราชสมบัติกึ่งหนึ่งแถ่พระมหาสัตว์เจ้า
บรรดาชนทั้งหลายก็เปลื้องเครื่องอาภรณ์ อันประดับไปด้วยแก้วไพฑูริย์แก้วมณีแก้วมุกดาออกกระทำการสาธุการแก่พระโพธิสัตว์เจ้า
/*361ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เจ้า จึงกราบทูลถามพระเจ้าโกรพยราชว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า เทพยดาถามปัญหาอะไรต่อไปอีก พระเจ้าข้า
พระเจ้าโกรพยราชได้สดับถ้อยคำของพระโพธิสัตว์เจ้าแล้วจึงตรัสว่า ดูกรกุมาร เทพยดาถามปัญหาว่าสิบไม่มีสิบเอ็ดได้แก่สิ่งอะไร
พระมหาสัตว์เจ้าได้ฟังพระราชดำรัสแล้ว เมื่อจะแสดงปัญหานั้นโดยประการต่าง ๆ เพื่อจะประกาศปัญญาอันวิเศษจึงกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์จงสดับถ้อยคำของข้าพระบาทในปัญหาทั้งหลายเหล่านั้น รวมด้วยกันถึงสิบปัญหา ศีลสิบประการไม่มีสิ่งใดในโลกนี้จะเสมอเหมือน ซึ่งปัญหาว่าสิบไม่มีสิบเอ็ดนั้น ได้แก่ศีลสิบประการ พระเจ้าข้า
ท้าวสักกเทวราชมีพระทัยยินดีด้วยปัญหาพยากรณ์ข้อสิบแล้ว ก็บันดาลให้ฝนตกลงมาเป็นรัตนะเจ็ดประการ เป็นเครื่องประดับทิพย์เป็นตาข่ายแก้วมุกดา ประดุจมหาเมฆให้ฝนตกลงมาฉะนั้น กระทำการบูชาธรรมของพระมหาสัตว์เจ้า ใช่แต่ท้าวสักกเทวราชองค์เดียวเท่านั้น บรรดาเทพยดาทั้งหลาย เหล่าภูมเทพยดา รุกขเทพยดา อากาศเทพยดา และเทพยดาที่บังเกิดในห้องจักรวาฬทั้งสิ้น มีฉันทอัธยาศัยเป็นอันหนึ่งอันเดียวพร้อมเพรียงกัน ถวายทิพยสำเนียงเสียงแซ่ซ้องสาธุการ
พระเจ้าโกรพยราชได้เห็นอัศจรรย์ดังนั้นแล้ว ก็มีพระทัยยินดีพระราชทานราชสมบัติทั้งสิ้นบูชาธรรมพระโพธิสัตว์เจ้า
บรรดาเสนาอำมาตย์และนางสิวิกัญญาและพวกพลนิกายทั้งปวง ก็ถวายเครื่องประดับและทองเงินแก้วมุกดาแก้วมณี และผ้านุ่งหุ่มมีประการต่างๆ แล้วก็ยกท่อนผ้าขึ้นโบกไปมาเสียงกึกก้องไปด้วยเสียงดนตรี ตะโพนบัณเฑาะว์กลองเล็กใหญ่ เอิกเกริกโกลาหล
ในขณะนั้น ชนทั้งหลายเหล่านั้น ก็บูชาด้วยดอกไม้มีประการต่าง ๆ แล้วถวายสาธุการพระโพธิสัตว์เจ้าแล้ว กระทำอัญชลีกรนมัสการร้องถวายชัยมงคลกึกก้องไปทั้งสิ้น ประดุจดังมหาปฐพีจะพังทำลายฉะนั้น
พระมหาสัตว์เจ้าวิสัชนาปัญหาจบลงครั้งไร ท้าวสหัสนัยเทวราชก็ให้สาธุการทุกครั้ง แต่หาแสดงตนให้เห็นปรากฏไม่
/*362พระมหาสัตว์เมื่อจะถามท้าวสักกเทวราชจึงตรัสคาถาว่า
เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ อาทู สกฺโก ปุรินฺทโท
ตสฺมึ ปฺเห วิสชฺชิเต สาธุการํ ปุนปฺปุนํ
แปลว่า ท่านเป็นเทวดาหรือคนธรรพ์ หรือว่าเป็นท้าวปุรินททสักกเทวราช ครั้นเราวิสัชนาปัญหานั้น ๆ จบแล้วก็ได้ยินแต่เสียงซ้องสาธุการทุกครั้ง
ลำดับนั้น ท้าวสักกเทวราช เมื่อจะให้พระมหาสัตว์ทราบพระองค์ว่าเป็นท้าวสักกเทวราช จึงตรัสพระคาถาว่า
สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท
อาคโต ตว สนฺติเก
ปฺหํ ปุฏฺโ จ โกรพฺโย
ราชา อตฺถํ น ปสฺสติ
ตฺวเมจ ปฺเห พฺยากาสิ
สาธุการํ ททามิ เต
สาธุ สาธุ มหาวีร
สมฺปนฺนํ เต มโนรถํ
อจิเรเนว ตฺวํ กาเลน
พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ
วเร วรสฺสุ กุมาร
วเร จตุ ททามิ เต
แปลว่า เราเป็นเทวินทรสักกเทวราช มาแล้วยังสำนักท่าน เราได้ถามปัญหาไว้ พระเจ้าโกรพยราชไม่ทรงทราบเนื้อความของปัญหานั้น ส่วนท่านพยากรณ์ปัญหานั้นได้ เราจึงได้สาธุการแก่ท่าน ดีแล้ว ดีแล้ว ความปรารถนาของท่านจงสำเร็จดังความปรารถนาเถิด ไม่สู้ช้านานนัก ท่านจะได้เป็นพระพุทธเจ้าในโลก ดูกรกุมาร ท่านจงปรารถนาพรเถิด เราจะให้พรสี่ประการแก่ท่าน
เมื่อท้าวสักกเทวราชตรัสอยู่ จึงบันดาลรัศมีให้รุ่งเรืองด้วยอัตตภาพอันเป็นทิพย์ประดิษฐานอยู่บนอากาศ ประดุจดังพระอาทิตย์มีรัศมีอันอ่อนแจ่มจ้าอยู่บนอากาศฉะนั้น
ภัณฑาคาริกกุมารได้สดับแล้ว เมื่อจะรับพรจึงตรัสคาถาว่า
วรฺเจ เม อโท สกฺก
สพฺพภูตานมิสฺสร
ปิตา มํ อนุโมเทยฺย
อิโต ปตฺตํ สกํ ฆรํ
อาสเนน นิมนฺเตยฺย
ปเมตํ วรํ วเร
/*363ปุริสวธํ น โรเจยฺยํ
อปิ กิพฺพิสการกํ
วชฺฌํ วธมฺหา โมเจยฺยํ
ทุติเยตํ วรํ วเร
เย วุฑฺฒา เย จ ทหรา
เย จ มชฺฌิมโปริสา
มเมว อุปชีเวยฺยุํ
ตติเยตํ วรํ วเร
ปรทารํ น คจฺเฉยฺยํ
สทารปสุโต สิยํ
ถีนํ วสํ น คจฺเฉยฺยํ
อกตํ สพฺพปาณินํ
อหเมว สกฺก ชาเยถ
ราชา โส จ ทีฆายุโก
ธมฺเมน ชิเน ปวึ
อธมฺโม ธมฺมรกฺขิโต
ททโต เม น ขีเยตฺถ
ทตฺวา นานุตปฺเปยฺยาหํ
ททํ จิตฺตํ ปสาเทยฺยํ
จตุตฺเถตํ วรํ วเร
แปลว่า ข้าแต่ท้าวสักกเทวราชผู้เป็นใหญ่กว่าภูตสัตว์ทั้งปวง ถ้าแลว่าพระองค์จะทรงพระเมตตาประทานพรให้แก่ข้า ขอจงให้พระราชบิดามีพระทัยโสมนัส จงเสด็จออกมาเชิญซึ่งข้าด้วยราชสมบัติโดยใจหวัง พระพรอันนี้เป็นปฐม ขอจงสำเร็จสมเจตนาแห่งข้า อนึ่งขออย่าให้ข้านี้ชอบใจที่จะเบียดเบียนฆ่าฟันซึ่งบุรุษอื่น และขอให้องอาจที่จะปล่อยนักโทษอันกระทำผิดให้พ้นภัย พระพรอันนี้เป็นคำรบสอง จงสำเร็จดังใจข้าปรารถนา อนึ่งบรรดาประชาชนอย่าได้เลือกหน้าทั้งหนุ่มชราและปานกลาง จงพากันมาใกล้อาศัยซึ่งข้าแล้วและเลี้ยงชีวิตเป็นนิจกาล พระพรอันนี้เป็นคำรบสามจงสำเร็จความปรารถนา อนึ่งขออย่าให้ข้านี้ยินดีคบหาภรรยาท่านผู้อื่น ให้มีน้ำจิตชมชื่นอยู่แต่ภรรยาแห่งอาตมาและอย่าให้มีจิตระคนลุอำนาจแห่งสตรี และอย่ามีจิตชื่นชมยินดีในที่จะกระทำโทษทุกข์ภัยต่างๆ ซึ่งไม่ควรจะกระทำ ให้เป็นที่เดือดร้อนแก่สรรพสัตว์ทั้งสิ้น และขอให้ข้าได้เป็นบรมกษัตริย์มีพระชนมายุยืนนาน ชำนะทั่วทั้งปฐพีมณฑลโดยทางธรรม บรรดาคนที่เป็นอธรรมทุจริต ขอให้บันดาลดลจิตคิดเป็นผู้รักษาธรรม อนึ่งเมื่อข้าพเจ้าจะทำทาน ขอไทยธรรมวัตถุทานนั้น อย่าได้รู้บกพร่องหมดสิ้นไปให้ทานแล้วอย่าให้สอดแคล้วเมื่อภายหลัง และเมื่อกำลังให้ทานอยู่ก็ให้มีจิตประสาทเลื่อมใส พระพรอันนี้ไซร้เป็นคำรบสี่ประการขอท้าวมัฆวานจงประสิทธิ์ให้แก่ข้า
/*364ท้าวมัฆวานเทวราช ได้สดับถ้อยคำของพระโพธิสัตว์เจ้าแล้วจึงตรัสว่า ดูกรกุมาร แต่นี้ไปไม่ช้า พระราชบิดาก็จะราชาภิเษกท่านให้เป็นบรมกษัตริย์ ท้าวสุชัมบดีมัฆวานเทวราชตรัสดังนั้นแล้วก็ประสิทธิพรให้แก่ราชกุมารแล้ว ก็เสด็จกลับยังสัคคกายทิพยสถานเทวโลก
ในลำดับนั้น พระเจ้าโกรพยราชจึงรับสั่งให้สระสรงพระราชกุมารแล้ว ให้เสวยพระกระยาหารอันเอมโอชแล้ว ตกแต่งพระราชกุมารด้วยเครื่องประดับมีประการต่างๆ แล้ว ให้ประทับนั่งเหนือพระเพลาตรัสปราศรัยไต่ถามต่อไป
สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถาว่า
ตโต โกรพฺยราชา
สกปุตฺตํ อชานยิ
ภณฺฑาคาริกํ ปุจฺฉิตฺวาน
ชานาสิ ปุตฺตกํ อหุ
ราชา จุมฺพิตโก สีสํ
กุมารํ ปิตุคิทฺธินํ
ราชา วิย ปุตฺตํ ทิสฺวา
มุฺจึสุ อสฺสุนิ ตทา
สีสํ นฺหาตํ สุจิวตฺถํ
สพฺพาลงฺการภูสิตํ
ราชา องฺเก กริตฺวาน
ปิตา ปุตฺตํ ปริปุจฺฉถ
กุณฺฑลํ ฆุสิตํ มาลํ
สพฺพาลงฺการภูสิตํ
ราชา องฺเก กริตฺวาน
อิทํ วจนมพฺรวิ
หา ตาต ปิยปุตฺตก
ตฺจ ปุตฺตํ น ชานามิ
ตว มาตา กุหึ าเน
ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต
แปลว่า ในกาลนั้นพระเจ้าโกรพยราช ยังหาได้ทรงทราบว่าพระราชกุมารเป็นพระโอรสของพระองค์ไม่ ครั้นตรัสถามภัณฑาคาริกอำมาตย์แล้ว จึงทรงทราบว่าพระราชกุมารเป็นโอรสของพระองค์ แล้วทรงจุมพิตพระเศียรเกล้าพระราชกุมารได้เห็นพระราชกุมารละม้ายคล้ายคลึงกับพระองค์ ก็ทรงพระกรรแสงร่ำไห้น้ำพระเนตรไหลกระเซ็นต้องพระเศียร กับทั้งพระภูษาทรงและเครื่องประดับองค์พระราชกุมาร แล้วอุ้มพระราชกุมารขึ้นบนพระเพลาดำรัสปลอบถามว่า ดูกรพ่อผู้ลูกรัก บิดาไม่ทราบว่าพ่อเป็นบุตร มารดาของพ่ออยู่ที่ไหนจงบอกบิดาให้ทราบ
พระราชกุมารจึงกราบทูลว่า มารดาของข้าพระบาทอยู่ในเรือนของภัณฑาคาริกอำมาตย์ ๆ พิทักษ์รักษาไว้ได้เจ็ดปีเจ็ดเดือนเจ็ดวันแล้ว พระราชบิดาเป็นอิสราธิบดี/*362ย่อมทรงทราบ แต่ไม่ทรงทราบว่าว่าข้าพระบาทเป็นพระราชบุตรของพระองค์ ส่วนข้าพระบาทเป็นพระราชบุตรของพระองค์ทราบเกล้าอยู่ว่า พระองค์เป็นบรมกษัตริย์
พระเจ้าโกรพยราชได้สดับถ้อยคำของพระราชกุมารแล้วจึงตรัสให้เจ้าพนักงานไปป่าวร้องเสนาบดีทั้งปวง ให้ตระเตรียมจตุรงคเสนาพลช้างพลม้าพลรถพลเดินเท้า ให้เข้ามาประชุมกันในพระราชวังแล้ว ให้จัดนางราชกัญญาพันนาง ให้ประดับตกแต่งกายให้งดงาม ไปรับพระราชเทวีเข้ามายังพระราชวัง
เจ้าพนักงานทั้งปวง ก็กระทำตามพระราชดำรัส นำพลจตุรงคเสนาไปโดยสวัสดี ครั้นถึงเรือนภัณฑาคาริกอำมาตย์แล้ว ก็เข้าไปยังเรือนถวายบังคมพระราชเทวีเจ้าแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า บรมกษัตริย์ทรงทราบว่า พระราชกุมารเป็นพระราชบุตรของพระองค์แล้ว ตรัสปราศรัยเป็นที่รักใคร่ซึ่งกันและกัน บัดนี้บรมกษัตริย์มีพระประสงค์จะประสบพระพักตร์พระแม่เจ้า จึงโปรดเกล้าให้ข้าพระบาททั้งปวงมารับพระแม่เจ้า
ฝ่ายพระนางสุมนาราชเทวี ได้สดับถ้อยคำของเจ้าพนักงานเหล่านั้นแล้ว ก็ทรงดำริในพระทัยว่า เราจะได้เห็นพระพักตร์พระราชสามีแล้ว ก็สรงน้ำชำระพระเศียรเกล้าแล้ว ทรงพระภูษาอันสะอาด ทรงประดับตกแต่งพระองค์เสด็จขึ้นประทับเหนือหลังคชาธาร แวดล้อมมาด้วยนางราชกัญญาทั้งปวง
ครั้งนั้นพระเจ้าโกรพยราช คอยทอดพระเนตรวิถีทางที่พระราชเทวีเจ้าจะเสด็จมา ครั้นได้เห็นพระราชเทวีเจ้าเสด็จมาถึงแล้ว ก็มีพระทัยโสมนัส เพราะเหตุจะได้สัมผัสถูกต้องพระสรีรกายพระราชเทวีซึ่งเป็นสตรีรัตน์ จึงเสด็จลุกขึ้นจากราชอาสน์เสด็จไปต้อนรับพระราชเทวีเจ้า เมื่อพระราชเทวีเจ้าเสด็จลงจากหลังคชาธารอันเป็นราชยานแล้ว ก็ทรงจับพระกรพระราชเทวีเจ้าด้วยพระหัตถ์เบื้องขวาพากันเสด็จมา
สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถาว่า
ราชา เทวี คเหตฺวาน
อุโภ จ เต เอกฏฺาเน นิสีทึสุ
ราชา ตํ เอตทพฺรวิ
ตุวํ อหํ กุทฺโธ อมฺม
ฆาเฏสิ ตํ อทูสกํ
อิทานิ ลทฺธชีวิตํ
ตุวํ ปิยตรํ มยฺหํ
ภณฺฑาคารํ จ ตํ รกฺขํ
/*366ตุวํ ติฏฺสิ ชีวิตา
มยา ชีวตุ สตฺตํ
ตมฺปิ มาตา ปุตฺตํ ลภิ
มยฺหํ ปุตฺโต มหาปุฺโ
สกฺโกปิ เทวตา สทฺธึ
กมฺพเลหิ จ สาธุกํ
ทิพฺพวตฺเถหิ ทิพฺพมาเลหิ
เทวตา สาธุกํ ปุนปฺปุนํ
สกฺโก จตุวรํ ทตฺวา
ตุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ
แปลว่า พระเจ้าโกรพยราชรับพระราชเทวีมาแล้ว ก็ประทับนั่งเหนือพระราชอาสน์อันเดียวกันทั้งสองพระองค์ จึงตรัสกับพระราชเทวีว่า เดิมพี่บันดาลความโกรธสั่งให้ภัณฑาคาริกอำมาตย์เขากระทำโทษแก่เจ้า ผู้ที่ไม่มีความผิดถึงสิ้นชีวิต บัดนี้เจ้ายังไม่ตายมีชีวิตรอดมาได้ เจ้าเป็นที่รักของพี่อย่างยิ่ง ภัณฑาคาริกอำมาตย์รักษาชีวิตเจ้าไว้ เจ้าอยู่ในเรือนภัณฑาคาริกอำมาตย์จึงได้รอดชีวิต เจ้าจงอยู่กับพี่ต่อไป เจ้าได้บุตรมา บุตรของเรามีบุญมาก ถึงท้าวสักกเทวราชกับทั้งเทพยดาทั้งหลาย ก็พากันมาสักการบูชาด้วยผ้ากัมพลผ้าทิพย์และพวงมาลัยทิพย์กระทำสาธุการอยู่เนือง ๆ ท้าวสักกเทวราชก็ได้ประสิทธิพรสี่ประการให้ว่าจะได้เป็นพระพุทธเจ้า ดังนี้
ในกาลนั้น พระนางสุมนาราชเทวีรับพระราชดำรัสแล้ว พระเจ้าโกรพยราชก็ให้พระราชเทวีเจ้าสรงสนานชำระพระสรีรกายด้วยน้ำหอมแล้ว ให้ทรงตกแต่งพระองค์ด้วยเครื่องประดับทั้งปวงแล้ว ให้เสวยพระกระยาหารมีรสอันดีแล้ว ตั้งไว้ในที่เป็นพระอัครมเหสีดังเก่า
ต่อนั้นมา ภัณฑาคาริกราชกุมาร ก็ได้ราชาภิเษกเป็นบรมกษัตริย์ สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถาว่า
สีสนฺหาโต สุจิวตฺโถ
สพฺพาลงฺการภูสิโต
ราชาภิเสกํ อลภิ
รตนราสิมฺหิ นิสีทิ
เหฏฺา รตนปลฺลงฺเก
เสตฉตฺตสฺส อุปริ
สพฺเพ ชนา สมาคตา
มงฺคลานํ ปุนปฺปุนํ
อุโฆเสยฺโย มหาเชยฺโย
สพฺพเชยฺโย ภวนฺตุ เต
รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต
อชโร อมโต ภว
/*367เอกราชา ลภิตฺวาน
ทสธมฺเมหิ วฑฺฒตุ
เอกโฆโส มหาสทฺโท
เภริสทฺโท จ ตุริโย
นจฺจคีตกิฬา โหนฺติ
กิฬา ภิยฺโย ว โหนฺติ จ
สพฺเพ รฏฺา สมาคตา
เนคมา จ สมาคตา
อนุโตชนา พหิชนา
สาธุการํ ปุนปฺปุนํ
อิตฺเถยติ ปริกิณฺณา
นจฺจคีเตหิ รมฺมนา
แปลว่า ภัณฑาคาริกุมาร ก็สรงน้ำชำระพระเศียรเกล้าทรงพระภูษาอันสะอาด ตกแต่งพระองค์ด้วยเครื่องประดับทั้งปวงประทับนั่งเหนือกองรัตนะที่จะได้ราชาภิเษกบนรัตนบัลลังก์อันกั้นด้วยเศวตฉัตร มหาชนทั้งปวงก็มาประชุมกันร้องประกาศถวายชัยมงคลว่า มหาชโยขอสรรพชัยจงบังเกิดมีแก่พระองค์ ขอให้พระองค์เสวยราชสมบัติ ทรงพระเจริญอย่าได้ทรงพระชรา อย่าได้สิ้นพระชนมายุไปเลย ขอให้ได้เป็นเอกราช ทรงพระเจริญอยู่ด้วยทศพิธราชกรรมเถิด เสียงมหาชนกับทั้งเสียงเภรีเสียงดนตรีและการเล่นฟ้อนรำขับร้อง ก็กึกก้องเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน บรรดาชนที่อยู่ในพระนครและชาวนิคมชนบททั่วพระราชอาณาเขต ก็ประชุมกันแซ่ซ้องสาธุการทั้งหญิงทั้งชายเกลื่อนกล่นกันไปพากันดูการเล่นฟ้อนรำขับร้องเป็นที่สนุกสนานนัก
ครั้นเสร็จพระราชพิธีราชาภิเษกแล้ว พระมหาสัตว์เจ้าก็พระราชทานสมบัติแก่ภัณฑาคาริกอำมาตย์เป็นอันมาก
ฝ่ายภัณฑาคาริกอำมาตย์ ก็เสวยสมบัติเป็นอันมาก จำเดิมแต่นั้นมาพระมหาสัตว์เจ้า ก็ทรงบันเทิงพระราชหฤทัย ตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรมทรงบำรุงราษฎรเสวยราชสมบัติอยู่โดยธรรมบรรดากษัตริย์ทั้งปวง ก็ถวายราชสมบัติของตน ๆ แล้ว ตกแต่งธิดาของตนๆ ด้วยเครื่องประดับทั้งปวงนำมาถวายแล้ว ยกอัญชลีประณมกรถวายบังคมพระโพธิสัตว์เจ้า พระโพธิสัตว์เจ้าก็ประทานโอวาทแก่กษัตริย์ทั้งหลายเหล่านั้นว่า จำเดิมแต่นี้ไปท่านทั้งหลายอย่าได้ประมาทจงรักษาศีลห้าเจริญภาวนาสั่งสมบุญกุศลอย่าเบียดเบียนสัตว์มีชีวิต อย่าถือเอาทรัพย์ของผู้อื่น อย่าเจรจามุสาวาท อย่าประพฤติล่วงภรรยาผู้อื่น อย่าดื่มสุราเมรัย จงให้ทานสืบ ๆ ไป
/*368พระโพธิสัตว์เจ้าประทานโอวาท แก่กษัตริย์ทั้งหลายเหล่านั้น โดยปริยายเป็นอันมาก ให้กษัตริย์ทั้งหลายเหล่านั้นรื่นเริงบันเทิงพระทัยแล้วส่งให้กลับไปยังสถานที่อยู่ของตน ๆ ส่วนพระโพธิสัตว์เจ้าทรงบำเพ็ญพระกุศลมีทานเป็นต้น บรรดาชนทั้งหลายเหล่านั้น ครั้นสิ้นอายุแล้วก็ไปบังเกิดในเทวโลก เสวยสมบัติทิพย์เป็นสุขสำราญ
ส่วนพระโพธิสัตว์เจ้า ครั้นพระชนมายุแล้ว ก็ไปบังเกิดในเทวโลกเสวยทิพย์สมบัติอันประเสริฐในเทวโลกนั้น
สมเด็จพระบรมศาสาดา นำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้วตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราผู้ตถาคตจะได้เป็นผู้มีปัญญาใหญ่ แต่ในอัตตภาพนี้เท่านั้นหามิได้ เราตถาคตได้เป็นผู้มีปัญญาใหญ่มาแล้วในกาลปางก่อน แล้วทรงประกาศอริยสัจสี่ประการ ครั้นจบอริยสัจสี่ประการ ครั้นจบอริยสัจจเทศนาลง ทรงประมวลชาดกตรัสพระคาถานี้ว่า
สุมนเทวี ทุกฺขปฺปตฺตา
มหามายา อิทานิปิ
โกรพฺโย จ มหาราชา
ปิตา สุทฺโธทโน อหุ
สกฺโก อนุรุทฺโธ อาสิ
ทิพฺพจกฺขุ อนุตฺตโร
ภณฺฑาคารฺจ รกฺขนฺโต
อานนฺโท โย กตฺตาปิ จ
สพฺเพ เสนา อมจฺจา จ
พุทฺธปริสา ชนา อหุ
ภณฺฑาคารกุมารโร จ
โพธิสตฺโต สพฺพปารมี
สพฺพฺู โลกนาโถ โส
เอวํ ธาเรถ ชาตกํ
แปลว่า นางสุมนาราชเทวี ที่ตกทุกข์ได้ยากได้ความลำบากในกาลนั้น สืบขันธประวัติกลับชาติมาเป็นนางสิริมหามายาในกาลนี้ พระเจ้าโครพยราชในกาลนั้น มาเป็นท้าวสุทโธทนมหาราชพระพุทธบิดาในกาลนี้ ท้าวสักกเทวราชในกาลนั้น มาเป็นพระอนุรุทธผู้มีจักษุเป็นทิพย์ไม่มีผู้อื่นจะยิ่งกว่าในกาลนี้ ส่วนภัณฑาคาริกอำมาตย์ ที่รักษาพระมารดาของพระโพธิสัตว์ไว้ในกาลนั้น มาเป็นพระอานนท์ในกาลนี้ บรรดาเสนาอำมาตย์ราชบริวารในกาลนั้นมาเป็นพุทธบริษัทในกาลนี้ ภัณฑาคาริกกุมารบรมโพธิสัตว์ผู้มีพระบารมีมากกว่าชนทั้งปวงในกาลนั้น มาเป็นพระสัพพัญญูบรมโลกนาถในกาลนี้ ท่านทั้งหลายจงทรงจำชาดกนี้ไว้ด้วยประการฉะนี้
จบภัณฑาคารชาตก
๒๙. พหลาคาวีชาดก
นตฺถิ สจฺจํ สมํ ปุฺนุติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต มาตุกตฺุตํ อารพฺภ กเถสิ.
สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์เสด็จสำราญพระอิริยาบถอยู่ในพระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภความกตัญญูในมารดาของพระองค์ให้เป็นเหตุ จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ให้เป็นผล มีคำเริ่มต้นว่า นตฺถิ สจฺจํ สมํ ปุฺํ ดังนี้เป็นอาทิ
วันหนึ่งพระภิกษุทั้งหลาย นั่งประชุมกับสรรเสริญความกตัญญูของพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ในโรงธรรมสภา สมเด็จพระบรมศาสดาเสด็จมาถึง ตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายนั่งประชุมเจรจากันด้วยกถาถ้อยคำอะไรในกาลนี้
พระภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั่งประชุมเจรจากัน สรรเสริญความกตัญญูของพระองค์ พระพุทธองค์ตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราผู้ตถาคตจะได้เป็นกตัญญูบุคคลแต่ในกาลนี้เท่านั้นก็หามิได้ ถึงในกาลปางก่อนเราก็ได้เป็นกตัญญูบุคคลมาแล้ว ครั้นพระองค์ตรัสดังนี้แล้วก็ทรงนิ่งอยู่ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลวิงวอนพระองค์ปรารถนาจะทราบเนื้อความนั้นให้แจ่มแจ้ง พระพุทธองค์จึงนำอดีตนิทานมาตรัสแสดงพระธรรมเทศนามีเนื้อความพิศดารดังจะกล่าวต่อไป ดังนี้
/*370อตีเต ภิกฺขเว โกสลรฏฺเ เอกสฺส กุฏุมฺพิกสฺส เอกา พหลา นาม คาวี อโหสิ.
ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลที่เป็นอดีตส่วนล่วงแล้ว มีบุรุษคนหนึ่งอยู่ในโกศลราฐ บุรุษนั้นเลี้ยงแม่โคไว้ตัวหนึ่ง ชื่อนางพหลา นางพหลาคาวีนั้นมีลูกตัวหนึ่ง ในสมัยหนึ่งนางพหลาคาวีนั้น ออกจากบ้านจะไปแสวงหาหญ้ากับลูกของตนแล้วจึงไปกับด้วยฝูงโคทั้งหลาย นางพหลาคาวีนั้นเข้าไปในป่าแต่ตัวเดียว ส่วนลูกโคติดตามไปกับฝูงโคทั้งหลาย
ในกาลนั้น มีเสือโคร่งอยู่ในป่าตัวหนึ่ง ได้เห็นนางโคกินหญ้าอยู่คิดจะจับนางโคกินเป็นอาหารจึงเข้าไปใกล้นางโค นางโคเงยหน้าขึ้นแลเห็นเสือโคร่งแล้วจึงพูดว่า ข้าแต่เสือโคร่งผู้เป็นใหญ่ท่านมาจะต้องประสงค์อะไร
เสือโคร่งตอบว่าข้าจะมาจับเจ้ากินเป็นอาหาร นางโคจึงตอบว่า ข้าแต่เสือโคร่งผู้เป็นใหญ่ ท่านจงงดข้าพเจ้าไว้ก่อน ข้าพเจ้ามีลูกอ่อนอยู่ตัวหนึ่ง จะไปให้ลูกกินนมแล้วจะมาให้ท่านกินเป็นอาหาร เสือโคร่งจึงว่า ถ้าถ้อยคำของเจ้าเป็นคำจริงแล้วข้าจะงดให้เจ้า นางพหลาคาวีก็ลาเสือโคร่งไปหาลูกพูดกับลูกว่า หา หา เจ้าลูกรักเจ้าจงรีบกินนมแม่เร็วๆ เถิด แม่จะไปให้เสือโคร่งกินเป็นอาหาร ลูกโคน้อยจึงถามแม่ว่า เหตุไฉนแม่จึงมาพูดกับข้าอย่างนี้ แม่โคจึงร้องไห้ด้วยความรักบุตรแล้ว จึงบอกเนื้อความนั้นแก่บุตร ลูกโคน้อยจึงพูดกับแม่โคด้วยความภักดี และความกตัญญูในแม่โคว่า แม่อย่าไปให้เสือโคร่งกินเลยลูกจะไปให้เสือโคร่งกินแทนคุณแม่ แม่โคจึงพูดว่า เมื่อแม่จะมา แม่ได้ให้ปฏิญาณแก่เสือโคร่งไว้ว่าจะให้เสือกิน คำของแม่เป็นคำจริง ธรรมดาว่าคำจริงเป็นสภาวธรรมให้ได้สมบัติทั้งปวง เทพยดามนุษย์ทั้งหลายก็สรรเสริญ ส่วนคำเท็จเป็นคำลามกเลวทรามใหญ่ เพราะเหตุนั้น ถึงสรีรร่างกายของแม่จะพินาศฉิบหายไปแม่ก็ไม่ละคำสัจ ในกาลนั้น แม่โคจึงเข้าไปยืนใกล้เสือโคร่ง ส่วนลูกโคน้อยก็เดินร้องไห้ตามไปยืนอยู่ข้างหลังแม่ จึงพูดกับเสือโคร่งว่า ข้าแต่เสือโคร่งผู้เป็นใหญ่ ท่านจงอนุเคราะห์กินข้า จงให้ชีวิตแก่มารดาข้าเถิด
สมเด็จพระบรมศาสดา ได้ตรัสประทานพระธรรมเทศนาไว้ว่าอันธรรมดาว่า ความกตัญญูเป็นสภาวธรรมให้ได้สมบัติทั้งปวง เทพยดามนุษย์ทั้งหลายย่อมสรรเสริญ เพราะเหตุนั้น ควรที่เสือโคร่งจะทราบได้ว่าลูกโคน้อย เป็นสัตว์กตัญญูแล้วงดโทษให้ /*371ส่วนขันตีความอดกลั้นเล่า ก็เป็นกุศลธรรมอย่างประเสริฐกว่าบุญกุศลทั้งปวงเป็นสภาวธรรม ให้ได้สมบัติทั้งปวง เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายก็ย่อมสรรเสริญ
ในกาลนั้นเสือโคร่งได้ฟังลูกโคน้อยพูดดังนั้นจึงพูดว่า ข้างดโทษให้เจ้า ข้าไม่กินเจ้าทั้งสองแล้ว
ครั้งนั้น ด้วยอำนาจเดชานุภาพสัจจะความจริง และขันตีความอดใจและความกตัญญูความที่รู้จักคุณผู้อื่นได้กระทำไว้ของสัตว์ทั้งสามนั้น จึงสำแดงอาการให้เร่าร้อนขึ้นไปจนถึงพิภพท้าวสักกเทวราช
ลำดับนั้น ท้าวสักกเทวราชทรงอาวัชนาการทราบเหตุนั้นแล้ว จึงลงมาจากสวรรค์เข้าไปใกล้สัตว์ทั้งสามนั้น เมื่อจะสำแดงธรรมจึงตรัสพระคาถาว่า
นตฺถิ สจฺจํ สมํ ปุฺํ
นตฺถิ ขนฺติสมํ สุภํ
กตฺุตา สมา นตฺถิ
ติวิธํ อุตฺตมํ วรํ
โย สพฺพกุสลํ กตฺวา
สจฺจํ ตสฺส น วฑฺฒติ
นิรตฺถฺจ ผลนฺตสฺส
สพฺพพุทฺเธหิ เทสิตํ
โย สพฺพกุสลํ กตฺวา
ขนฺติ ตสฺส น วฑฺฒติ
นิรตฺถฺจ ผลนฺตสฺส
สพฺพพุทฺเธหิ เทสิตํ
โย สพฺพกุสลํ กตฺวา
น ชีวติ กตฺุตา
นิรตฺถฺจ ผลนฺตสฺส
สพฺพพุทฺเธหิ เทสิตํ
แปลว่า บรรดาบุญกุศลส่วนที่งามทั้งปวง ซึ่งจะเสมอเหมือนด้วยสัจจะความจริงและขันติความอดใจ และกตัญญูความเป็นผู้รู้จักคุณที่ผู้อื่นทำไว้แก่ตนไม่มีแล้ว ความจริงและความอดใจและความรู้จักคุณที่ผู้อื่นกระทำไว้แก่ตน ทั้งสามประการนี้ เป็นกุศลบุญราศีอย่างสูงสุดอย่างประเสริฐ สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย ได้สำแดงพระธรรมเทศนาไว้ว่า บุคคลผู้ใดกระทำสรรพกุศลไว้ แต่ผู้นั้นหาได้กระทำสัจจะความจริง ขันติ ความอดใจและกตัญญูความเป็นผู้รู้จักคุณที่ผู้อื่นกระทำไว้แก่ตนให้เจริญรุ่งเรืองไม่ ผลกุศลของบุคคลผู้นั้น ก็หาประโยชน์มิได้ ดังนี้
/*372ท้าวสักกเทวราช จึงพาสัตว์ทั้งสามนั้นไปยังเทวโลก ประทานทิพยวิมานอันเดียรดาษไปด้วยนางเทพอัปสรพันหนึ่ง พรั่งพร้อมไปด้วยโภคสมบัติทิพย์ กึกก้องไปด้วยการฟ้อนรำขับร้องและดุริยางดนตรีมีองค์ห้าประการ เกลื่อนกลาดไปด้วยธงชายและธงประฎากเป็นอันมาก สำเร็จไปด้วยกามคุณเป็นของทิพย์ให้แก่สัตว์ทั้งสามนั้นตนละพิมาน
ในกาลนั้น สัตว์ทั้งสามนั้น ก็สละอัตตภาพของตน ๆ เสียกลับได้อัตตภาพเป็นเทวบุตรในสำนักท้าวสักกเทวราชแล้ว ก็เสวยทิพยสุขอยู่ในเทวโลก
เพราะเหตุนั้น สมเด็จพระบรมศาสดา จึงได้ตรัสพระธรรมเทศนาไว้เป็นคาถาว่า
สจฺจํ หิ ปรมํ โลเก
สจฺจํ โลเก ปธานตํ
สจฺจมฺหิ วิชฺชมานมฺหิ
สพฺพปุฺาติวฑฺฒติ
ยถาปิ พหลา ปุพฺเพ
สจฺจฺจ ปติวฑฺฒติ
เอเตน สจฺจวชฺเชน
สคฺคํ สา อุปฺปชฺชติ
ขนฺติปิ ปรมา โลเก
ขนฺติ โลเก ปธานตา
ขนฺติยา วิชฺชมานาย
สพฺพปุฺาติวฑฺฒติ
ยถาปิ พยคฺฆราชา จ
คาวี ขมติ โส ตทา
เอเตน ขนฺติเตเชน
สคฺคํ โส อุปปชฺชติ
กตฺุตา ธมฺมมูลา
กตฺุตา ปธานตา
กตฺุตาย สนฺติยา
สพฺพปุฺาภิวฑฺฒติ
ยถาปิ วจฺฉโก ปุพฺเพ
มาตุยา จ กตฺุตา
กตฺุตานุภาเวน
สคฺคํ โส อุปปชฺชติ
ตสฺมา หิ สพฺพสมฺปตฺตึ
ปฏฺยนฺตา วิจกฺขณา
กตฺุตํ ขนฺติ สจฺจํ
สพฺพทา จ กโรนฺติ เต
โย มาตรํ ปิตรํ วา
คุรุํ วา ปยิรุปาสติ
กตฺุขนฺติโก นิจฺจํ
สจฺจวาโท ขโม สทา
มนุสฺเส เทวโลเก วา
ปปฺโปติ ปรมํ สุขํ
มูโค ผกฺโก จ พธิโร
ขชฺโช อนฺโธปมารโณ
สพฺเพ โรคา น ชายนฺติ
สพฺพํ สจฺจสฺสิทํ ผลํ
/*373กุฏฺิ คณฺโท กิลาโส จ
กาโส สาโส จ ปิงฺคโล
สพฺพทุกฺขา ปฏิกฺกนฺตา
สพฺพโสภา ภวนฺติ เต
สุทฺธงฺคุลี สุทฺธนขา
สุทฺธทนฺตา จกฺขุสุทฺธา
สุทฺธนาสา สุทฺธโสตา
ทสฺสนิยา มโนรมา
องฺคปจฺจจงฺคสมฺปนฺนา
อาโรหปรินาหวา
สุขาตา ชวสมฺปนฺนา
วฏฏองฺคา มุทุ สุจิ
อเภชฺชปริสา โหนฺติ
ติกฺขปฺา วิสารทา
วิสฏฺวจนา โหนฺติ
สพฺพํ ขนฺติสฺสิทํ ผลํ
ทีฆายุกา สทา โหนฺติ
วณฺณวา พลวา สุขํ
สุขํ ติฏฺํ สุขํ เสยฺยํ
สุขํ จงฺกมนาทินํ
มรณกาเล อมุฬฺโห
อุชุํ คจฺฉติ สพฺพทา
สพฺพสุขํ อนุโภติ
กตฺุตายิทํ ผลํ
ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ

ธมฺโม สุจิณฺโณ สุขมาวหาติ

เอสานิสํโส ธมฺเม สุจิณฺเณ

น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารี

แปลว่า สัจจะความจริงนั้นแหละเป็นประธานอย่างยิ่งในโลก ครั้นเมื่อสัจจะมีอยู่แล้ว สรรพกุศลทั้งปวงก็ย่อมเจริญยิ่งเหมือนอย่างนางพหลาคาวีรักษาไว้ซึ่งคำสัจ นางได้ไปบังเกิดในสวรรค์ ก็ด้วยอำนาจคำสัจนั้น
ส่วนขันติความอดกลั้นเล่า ก็เป็นประธานอย่างยิ่งในโลก เมื่อขันติอดใจมีอยู่แล้ว สรรพกุศลทั้งปวงก็ย่อมเจริญยิ่ง เหมือนอย่างพระยาเสือโคร่งอดใจให้แก่นางโคนั้น พระยาเสือโคร่งได้ไปบังเกิดในสวรรค์ ด้วยเดชานุภาพของขันติความอดใจนั้น
ส่วนกตัญญุตาเล่า เป็นรากเหง้าของความดีความชอบเป็นประธานอย่างยิ่งในโลก เมื่อความเป็นคนกตัญญูมีอยู่แล้ว สรรพกุศลทั้งปวงก็ย่อมเจริญรุ่งเรือง เหมือนอย่างลูกโคน้อยมีความกตัญญูต่อมารดา ได้ไปบังเกิดในสวรรค์ด้วยอำนาจความกตัญญูนั้น
/*374เพราะเหตุนั้น สัตบุรุษสาธุชนทั้งหลาย เมื่อปรารถนาสมบัติทั้งปวง จงเป็นคนมีสติปัญญาพิจารณากระทำสัจจะความจริง และขันติความอดใจ และกตัญญุตาความเป็นคนรู้จักคุณที่บุคคลอื่นกระทำไว้แก่ตนเสมอ ๆ ไป บุคคลผู้ใดจะเข้าไปใกล้มารดาบิดาครูบาอาจารย์ จงเป็นผู้ทรมานตนให้ตั้งอยู่ในความกตัญญู และเป็นผู้กล่าววาจาเป็นสัจจะและเป็นผู้อดใจแล้ว บุคคลผู้นั้นย่อมได้ประสบความสุขอย่างยิ่งในมนุษยโลกและเทวโลก บรรดาสรรพโรคาพาธทั้งปวง เป็นต้นว่าเป็นโรคโบ้และโรคที่จะต้องปกปิดอวัยวะ โรคหนวก โรคง่อย โรคบอด โรคบ้าหมู โรคเรื้อน โรคปมเปา โรคกราก โรคหืด โรคมงคร่อ โรคผอมเหลือง โรคเหล่านี้ย่อมไม่เกิดมีแก่บุคคลผู้นั้น สรรพความไม่มีโรคทั้งปวงนี้ เป็นผลของความสัจจะ บุคคลผู้นั้นก็จะเลี่ยงหลีกออกไปจากทุกข์ทั้งปวงเสียได้ สรรพสวัสดีก็จะบังเกิดมีแก่บุคคลผู้นั้น อนึ่งความเป็นคนมีองคุลี และเล็บ และฟัน และนัยน์ตา และนาสา และโสต ผ่องใสสะอาดงามน่าดูน่าชมบริบูรณ์ไปด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ไม่นูนขึ้นไม่ยุบลง เกิดในตระกูลที่มีสติปัญญาว่องไว มีอวัยวะร่างกายกลมกล่อมละมุนละไมหมดจดดี ไม่เป็นคนแตกร้าวบาดหมางกับใคร ๆ และมีปัญญาคมกล้าไม่ครั้นคร้ามต่อผู้ใด มีวาจาสละสลวย สรรพคุณความดีทั้งปวงนี้เป็นผลของความอดใจ
อนึ่งความเป็นคนที่มีอายุยืนยาว มีสีสัณฐานวรรณผ่องใสมีกำลังกายมีความสุข จะยืนเดินนั่งนอนก็เป็นสุข ไม่เป็นคนหลงกระทำกาลกิริยา สรรพความสุขทั้งปวงนี้เป็นผลของกตัญญุตาความเป็นคนกตัญญู
ธรรมความดีความชอบ ย่อมรักษาบุคคลที่ประพฤติความดีความชอบไว้ ธรรมความดีความชอบ บุคคลมาประพฤติดีแล้ว ย่อมนำความสุขมาให้แก่บุคคลที่ประพฤติดีแล้วนั้น นี่แหละเป็นอานิสงส์ในธรรมความดี ความชอบที่บุคคลประพฤติดีแล้วนั้น บุคคลที่ประพฤติธรรมความดีความชอบแล้ว ย่อมไม่ไปบังเกิดในทุคติเลย
/*375สมเด็จพระบรมศาสดา นำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้วเมื่อจะสืบอนุสนธิประมวลชาดก จึงตรัสพระคาถาที่สุดว่า
สกฺโก อนุรุทฺโธ อาสิ
ทิพฺพจกฺขูนมุตฺตโม
มหาพฺยคฺโฆ วเน จโร
ปิตา สุทฺโธทโน อหุ
พหลา นาม คาวี สา
มาตา มหามายา อสิ
ปุตฺตคาโว โลกนาโถ
เอวํ ธาเรถ ชาตกํ
แปลว่า ท้าวสักกเทวราชในกาลนั้น ประวัติกลับชาติมาในกาลนี้ เป็นพระอนุรุทธ์ผู้อุดมกว่าภิกษุที่เป็นทิพจักษุทั้งปวง เสือโคร่งผู้เป็นใหญ่ที่เที่ยวอยู่ในป่าในกาลนั้น มาเป็นพระเจ้าสุทโรทนมหาราช ผู้พระพุทธบิดาในกาลนี้ นางพหลาคาวีในกาลนั้น มาเป็นพระนางสิริมหามายาผู้พระพุทธมารดาในกาลนี้ ลูกโคในกาลนั้น มาเป็นพระบรมโลกนาถในกาลนี้ ท่านทั้งหลายจงทรงจำชาดกนี้ไว้ ด้วยประการฉะนี้
จบพหลาคาวีชาดก
๓๐. เสตบัณฑิตชาดก
/*376อหํ สกฺโกมิ โมเจตุนฺติ อิทํ สตฺถา กปิลวตฺถุ อุปนิสฺสาย นิโคฺรธาราเม วิหรนฺโต สีลทานปารมึ อตฺตโน อานนฺทสฺสตฺถาย ชีวิตปริจฺจสงฺขาตํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดาเสด็จสำราญพระพุทธอิริยาบถอยู่ในนิโครธาราม อาศัยพระนครกบิลพัสดุเป็นที่โคจรภิกขาจาร ทรงพระปรารภมีทานบารมี ศีลบารมี ซึ่งนับว่าสละชีวิตของพระองค์เพื่อประโยชน์แก่พระอานนท์ จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า อหํ สกฺโกมิ โมเจตุํ เป็นต้น
ในกาลนั้น มีพราหมณ์คนหนึ่ง ชื่อสุธรรมบาลอยู่ในพระนครพาราณสี พราหมณ์นั้นเลี้ยงหนูเผือกเหมือนสีสังข์ไว้ตัวหนึ่ง หนูนั้นรักษาศีลห้า บางวันรักษาศีลแต่เวลาเช้าจนถึงเวลากลางวัน ตั้งแต่เวลากลางวันไปถึงเวลาเย็นหาได้รักษาไม่ บางวันไม่ได้รักษาในเวลาเช้าจนถึงเวลากลางวัน มารักษาตั้งแต่เวลากลางวันจนถึงเวลาเย็น พราหมณ์นั้นเดิมเป็นทาสของมหาเศรษฐี ภายหลังได้อาศัยพระโพธิสัตว์จึงได้ทรัพย์เป็นอันมาก มีทาสทาสีทรัพย์สินเงินทองบริบูรณ์มั่งคั่ง ในกาลนั้นมหาเศรษฐีถึงเวลาไปเฝ้าบรมกษัตริย์ แล้วเคยมาเล่นกับหนูที่รักษาศีลห้านั้นเล่นอยู่ตั้งแต่เวลาเช้าจนเวลากลางวันบ้าง ตั้งแต่เวลากลางวันจนถึงเวลาเย็นบ้าง เป็นนิจนิรันดรมา เมื่อมหาเศรษฐีเล่นอยู่กับหนูนั้น ได้จับหนูเล่นบ้าง ได้ลูบศีรษะหนูเล่นบ้าง
หนูนั้นจึงคำนึงในใจว่า วันนี้ท่านมหาเศรษฐีมาเล่นกับเรา ท่านมหาเศรษฐีก็จะทำลายศีลเรา การที่ท่านเศรษฐีมาเล่นกับเรานั้นไม่สมควรเป็นบาป ท่านเศรษฐีมาจับเราไว้มั่นคง ความเวทนาก็จักเกิดมีแก่เรา บาปก็จักมีแก่มหาเศรษฐี ท่านมหาเศรษฐีจะทุบเราจะขว้างปาเราไปให้ตกเหนือภาคพื้น ความเวทนาก็จะเกิดมีแก่เรา บาปก็จะมีแก่เศรษฐี เพราะเหตุนั้นขออย่าให้ท่านมหาเศรษฐีมาเล่นกับเราเลย เราก็จะได้ไม่เล่นกับ/*377ท่านมหาเศรษฐี ท่านมหาเศรษฐีหาทราบเนื้อความนั้นไม่ มาเล่นกับเราก็จะเป็นอันตรายแก่ศีลของเรา
อยู่มาวันหนึ่งท่านมหาเศรษฐีมาจากที่เฝ้าบรมกษัตริย์ พระมหาสัตว์จึงเข้าไปใกล้กล่าวว่า ข้าแต่ท่านมหาเศรษฐี ข้าพเจ้ารักษาศีลห้า วันนี้ท่านก็ดี พราหมณ์ก็ดี อย่าได้เล่นกับข้าพเจ้าเลย ถ้าท่านเล่นกับข้าพเจ้าแล้ว บาปเป็นอันมากก็จะหลั่งไหลมาถึงท่าน ถ้าท่านไม่เล่นกับข้าพเจ้าแล้ว บุญกุศลเป็นอันมากก็จะหลั่งไหลมาถึงท่าน ท่านก็จะได้ประสบหนทางที่จะไปยังสวรรค์
พราหมณ์ได้ฟังวาจานั้นแล้วบันดาลความโกรธหนู จึงบังคับทาสกรรมกรว่า เจ้าจงจับหนูไปทุบศีรษะโยนทิ้งเสียที่พื้นดิน ท่านมหาเศรษฐีจึงรำพึงในใจว่า จะเอาหนูไปขายถึงจะได้ทรัพย์มามากสักร้อยตำลึงพันตำลึงก็ไม่สมควร เราก็ดีพราหมณ์ก็ดี ได้เป็นผู้มีโภคทรัพย์สมบัติมากก็เพราะอาศัยหนูนี้ เพราะเหตุนั้นอุปัทวะอันตรายจักบังเกิดมีแก่เราๆ จะต้องไปยังทุคติ ถ้าเราจะไม่กระทำหนูเราก็จะได้ไปสวรรค์ พราหมณ์ใช้ทาสกรรมกรให้กระทำอันตรายแก่หนู ๆ ตายลงเมื่อใด เราก็จะไม่มีชีวิตเมื่อนั้น แล้วคิดได้อุบายอันหนึ่ง จึงรีบลุกขึ้นไปชิงเอาหนูได้แล้ว ออกจากเรือนพราหมณ์ไปก็ล้มลงเหนือภาคพื้นได้ทุกขเวทนาเป็นอันมากแล้วก็ปล่อยหนูไป หนูหลุดพ้นไปจากมือท่านมหาเศรษฐีแล้วก็หนีเข้าป่าไป พราหมณ์ได้ยินเสียงท่านมหาเศรษฐีแล้วก็ออกจากเรือน ได้เห็นท่านมหาเศรษฐีแล้วก็สะดุ้งตกใจ จึงฉวยได้น้ำสำหรับรดให้เป็นสิริมงคลรดท่านมหาเศรษฐีก็ฟื้นลุกขึ้นนั่งได้ พราหมณ์ก็พาท่านมหาเศรษฐีเข้าไปยังเคหสถาน
จำเดิมตั้งแต่วันที่หนูออกจากเรือนไปแล้ว พราหมณ์ก็ใช้สอยทรัพย์หมดเปลืองสิ้นไปจนถึงแก่ความตกยากต้องขายทาส ครั้นทรัพย์ที่ขายทาสได้มาหมดสิ้นไปแล้วต้องขายทาสี ครั้นทรัพย์ที่ขายทาสีได้มาหมดสิ้นไปแล้วต้องขายบุตรธิดา ครั้นทรัพย์ที่ขายบุตรธิดาได้มาหมดสิ้นไปแล้วต้องขายภรรยา ครั้นทรัพย์ที่ขายภรรยาได้มาหมดสิ้นไปแล้วต้องขายเรือน ครั้นทรัพย์ที่ขายเรือนได้มาหมดสิ้นไปแล้วต้องขายผ้านุ่งห่มผ้าห่ม ครั้นทรัพย์ที่ขายผ้านุ่งผ้าห่มได้มาหมดสิ้นไปแล้ว ตั้งแต่นั้นมาก็ต้องนุ่งห่มผ้าขาดถือกระเบื้องเที่ยวขอทานได้ความขัดสน เลี้ยงชีวิตด้วยความลำบากยากจนกะเบียดเกษียณ แต่พราหมณ์นั้นเป็นคนใจอ่อนได้รักษาศีลห้าอยู่เสมอทุกวัน ๆ
/*378ครั้นกาลล่วงไปได้ปีหนึ่ง พระมหาสัตว์จึงรำพึงในใจว่า นายเราที่อยู่ในพระนครจะประพฤติเป็นไปอย่างไรหนอ นายนั้นก็คงไม่ทราบว่าเราอยู่ที่ไหน จำเราจะไปเยี่ยมเยือนนายของเรา คิดแล้วก็ออกจากป่ามาไม่เห็นเรือนพราหมณ์ ไม่เห็นภรรยาบุตรธิดา ทาสทาสีของพราหมณ์ ไม่เห็นโคกระบือช้างม้ารถของพราหมณ์ เที่ยวค้นหาไปถึงบ้านร้างแห่งหนึ่งได้เห็นพราหมณ์นอนอยู่ใต้รถคร่ำคร่าคันหนึ่ง ในเรือนของคนอื่นในหมู่บ้านร้างนั้นแล้ว ซ้ำได้เห็นของที่มีกลิ่นเหม็นเต็มไปในกระเบื้องรองผ้านุ่งไว้ พระมหาสัตว์ได้เห็นพราหมณ์เป็นคนกำพร้า ก็มีน้ำตาหลั่งไหลจูบเท้าพราหมณ์แล้วร้องไห้ จึงปลุกพราหมณ์ว่า ข้าแต่เจ้า ท่านจงลุกขึ้นเถิด
พราหมณ์ได้ยินดังนั้นแล้วจึงถามว่าใคร หนูจึงพูดว่า ข้าแต่เจ้า ข้าพเจ้าชื่อเสตปาลก พราหมณ์ลุกขึ้นเห็นหนูเผือกรุ่งเรืองไปด้วยสิริ มีศีรษะราวกับสวมมงกุฎ ประดุจดังพระเจ้าบรมจักรพรรดิราชฉะนั้น ก็จำได้แล้วระลึกขึ้นมาได้ถึงสมบัติของตนก็ร้องไห้
หนูเผือกจึงพูดเล้าโลมเอาใจให้พราหมณ์บรรเทาทุกข์ แล้วจึงกล่าวคาถาว่า
อหํ สกฺโกมิ โมเจตุํ
อหํ สกฺโกมิ โมเจยฺยํ
สุวณฺณรชฏาเสสํ
เวฑุริยํ พหุธนํ
สพฺเพเหว สุสมฺปตฺติ
ปุพฺเพ ภุฺชตุ เต วิย
ความว่า ข้าพเจ้าสามารถจะปลดเปลื้องทรัพย์สมบัติแก้วแหวนเงินทองทั้งปวงของท่านที่หมดสิ้นไปแล้วนั้นให้กลับคืนมาได้ มิให้หลงเหลือ จะให้ท่านได้บริโภคสมบัติทั้งปวงเหมือนแต่ก่อนแล้วจึงพูดว่า ข้าแต่ท่านมหาพราหมณ์ ท่านอย่าคิดวิตกไปเลย ท่านจงพาข้าพเจ้าไปขายแต่อย่าไปขายแก่เศรษฐี ท่านจงพาข้าพเจ้าไปขายในราชสำนักเถิด
ครั้นล่วงราตรีนั้นแล้ว ถึงเวลาเช้าพอแสงอรุณขึ้นมาพราหมณ์รีบอาบน้ำตกแต่งกายแล้วไปหาท่านเศรษฐี พรรณนาคุณของหนูให้เศรษฐีฟัง ท่านมหาเศรษฐีได้เห็นหนูแล้วจึงพูดว่าท่านพราหมณ์ให้หนูแก่ข้าเถิด แล้วก็อุ้มเอาหนูไปกอดไว้ได้เห็นหนูมีนัยน์ตาเป็นดังนิล จึงพูดว่า ดูกรบุรุษผู้เจริญ ท่านให้หนูแก่ข้าเถิด ข้าจะให้ทรัพย์แก่ท่านพันตำลึง
พราหมณ์ตอบว่าข้าพเจ้าไม่รับ เศรษฐีจึงพูดว่า ข้าจะให้ทรัพย์แก่ท่านหมื่นตำลึง พราหมณ์ก็ตอบว่าข้าพเจ้าไม่รับ เศรษฐีพูดว่าข้าจะให้ทรัพย์แก่ท่านแสนตำลึง พราหมณ์จึงตอบว่า /*379ท่านจะขนเอาทรัพย์ของท่านมาให้แก่ข้าพเจ้าสักเท่าไร ๆ ก็ดี ข้าพเจ้าไม่ต้องประสงค์ทรัพย์ของท่านข้าพเจ้าไม่ขายแก่ท่าน มหาเศรษฐีจึงพูดว่า ถ้าท่านไม่ขายท่านมาเรือนข้าต้องการอะไร
พราหมณ์จึงตอบว่า ข้าแต่ท่านเศรษฐีผู้เจริญ หนูตัวนี้อยู่ในเรือนใด ๆ ก็จะเกิดลาภใหญ่ในเรือนนั้น ๆ ถ้าขนของหนูนี้เส้นหนึ่งก็ดีสองเส้นก็ดีสามเส้นก็ดีตกอยู่ในเรือนใด ทรัพย์สมบัติใหญ่ก็จะเกิดมีในเรือนนั้น เพราะเหตุนั้นข้าพเจ้าไปแล้วลาภสักการอันใหญ่ที่จะมีแก่ท่าน และในสำนักของท่าน ลำดับนั้นท่านมหาเศรษฐีจึงให้ผ้าขาวบูชาหนูสองผืน แล้วขอขนไว้สองสามเส้น พราหมณ์เป็นคนยากจนขัดสนจึงให้ขนหนูแก่ท่านมหาเศรษฐีสองสามเส้นแล้ว ก็นุ่งผ้าขาวนั้นผืนหนึ่งเข้าไปยังพระราชนิเวศน์
บรมกษัตริย์ทอดพระเนตร์เห็นพราหมณ์แล้วก็มีพระทัยยินดี มีพระประสงค์จะฟังธรรม พราหมณ์ก็เข้าไปนั่งอยู่ในท่ามกลางบริษัท เมื่อบรมกษัตริย์จะตรัสถามพราหมณ์ จึงตรัสพระคาถาว่า
กฺสุมินฺนุ รฏฺเ ตว ชาติภูมิ
มูสิกมาทาย อิธาปิ ปตฺโต
อิทานิ ทสสหสฺสํ สตสหสฺสํ
กิตฺตกํ ธนํ ลพฺภสิ ตฺวํ
ความว่า ชาติภูมิของท่านอยู่ถึงแว่นแคว้นตำบลไหนจึงได้เอาหนูมาจนถึงที่นี้ เดี๋ยวท่านอยากจะได้ทรัพย์สักหมื่นตำลึงหรือสักแสนตำลึงหรือสักเท่าไรหนอ
พราหมณ์ได้ฟังพระราชดำรัสแล้ว จึงกราบทูลเป็นคาถาว่า
สตํควํ สตํหตฺถี
สตํทาสี สตํทาสา
สตํกฺา สตํเคหา
สพฺพสมฺปตฺติ เม สตํ
ความว่า ข้าพระบาทปรารถนาจะได้โคร้อยโค ช้างร้อยช้าง นางทาสีร้อยนางทาสร้อยคน นางกัญญาร้อยนางเรือนร้อยหลัง สรรพสมบัติทั้งปวงอย่างละร้อย ๆ พระพุทธเจ้าข้า
บรมกษัตริย์ทอดพระเนตรเห็นหนูแล้วจึงรื่นเริงบันเทิงพระทัย จึงตรัสว่า พราหมณ์ให้หนูแก่ข้าเถิด แล้วทรงรับเอาหนูไว้โดยเคารพ ทรงจุมพิตที่ท้องหนูบ้างที่ศีรษะหนูบ้าง เมื่อจะตรัสกับเจ้าพนักงาน จึงตรัสพระคาถาว่า
/*380สตํ หตฺถี สตํ อสฺสา
สตํ วาสฺสตรี รถา
สตํ กฺา สตํ เคหา
สตํ ทาสี สตํ ทาสา
สตํ ควํ สตุสุโภ
สพฺพสมฺปตฺติ เม สตํ
ความว่า เจ้าพนักงานจงนำเอาช้างร้อยช้าง ม้าร้อยม้า นางอัสดรร้อยตัว รถร้อยรถ นางกัญญาร้อยนาง เรือนร้อยหลัง ทาสีร้อยคน ทาสาร้อยคน โคร้อยโค อุสุภราชร้อยตัว สรรพสมบัติทั้งปวงอย่างละร้อยมาให้แก่ข้า
เจ้าพนักงานกระทำการตามพระราชดำรัสแล้ว บรมกษัตริย์จึงพระราชทานสรรพสมบัติทั้งปวงอย่างละร้อย กับทั้งเครื่องประดับทั้งปวงแก่พราหมณ์ แล้วก็กระทำสักการะใหญ่แก่หนูนั้น
พราหมณ์ได้รับสมบัติทั้งปวงไปแล้ว ก็เป็นผู้มียศใหญ่เหมือนแต่ก่อน หนูนั้นก็แสดงธรรมสั่งสอนบรมกษัตริย์กับทั้งมหาชนทั้งปวงให้ตั้งอยู่ในธรรม ส่วนบรมกษัตริย์กับทั้งชาวพระนครทั้งปวงก็บำเพ็ญมหาทานรักษาศีลตั้งอยู่ในโอวาทของหนูนั้น เพราะเหตุนั้นชนทั้งหลาย มีบรมกษัตริย์เป็นประธาน ก็บังเกิดเป็นคนตั้งอยู่ในธรรม จึงพากันขนานนามกรหนูนั้นว่า ธรรมเสตบัณฑิต
สมเด็จพระบรมศาสดาเมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถาว่า
สุณาถ วจนํ มม
นามโคตฺตํ น าตีนํ
ราชา มยฺหํ ธมฺเม ิโต
ธมฺมเสโต จ ปณฺฑิโต
อหํ เสฏฺโ มนุสฺสานํ
ชาโต สตฺโต มูสิ ตทา
สพฺพสตฺตหิตตฺถาย
ธมฺมํ เสฏฺมหํ กโร
ธมฺมนาวปุณฺณสตฺเต
ปาปุณิสฺสามิ นิพฺพุตึ
ความว่า ท่านทั้งหลายฟังถ้อยคำเรา เราได้เกิดแล้วในกำเนิดสัตว์เป็นพระยาหนู ชื่อธรรมเสตเป็นบัณฑิตตั้งอยู่ในธรรมประเสริฐกว่ามนุษย์ทั้งหลาย นามและโคตรของญาติทั้งหลายไม่ปรากฏ เราได้กระทำการแสดงธรรมอันประเสริฐ เพื่อจะให้เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์ทั้งปวง ประสงค์จะบรรทุกสัตวโลกให้เต็มนาวา กล่าวคือพระธรรมนำข้ามฟากฝั่งไปให้ถึงพระนฤพาน
/*381พระโพธิสัตว์ แสดงธรรมอยู่ในพระราชสำนักมาสิ้นกาลนาน ส่วนบรมกษัตริย์กับทั้งมหาชนทั้งปวงก็ตั้งอยู่ในโอวาทคำสั่งสอนของพระมหาสัตว์ ครั้นกระทำกาลกิริยาลงแล้วก็ไปบังเกิดในเทวโลก พระมหาสัตว์เล้าโลมให้บรมกษัตริย์กับทั้งมหาชนทั้งปวงให้รื่นเริงบันเทิงใจแล้ว เมื่อจะแสดงธรรมเทศนา จึงกล่าวคาถาว่า
อปฺปมาโท อมตํ ปทํ
ปมาโท มจฺจุโน ปทํ
อปฺปมตฺตา น มียนฺติ
เย ปมตฺตา ยถา มตา
เอวํ วิเสสโต ตฺวา
อปฺปมาทมฺหิ ปณฺฑิตา
อปฺปมาเท ปโมทนฺติ
อริยานํ โคจเร รตา
ความว่า ความไม่ประมาทเป็นทางให้ผู้ปรนนิบัติดำเนินไปถึงพระนฤพาน ความประมาทเป็นทางไปของมัจจุราชกล่าวคือความตาย ชนทั้งหลายผู้ไม่ประมาหแล้วชื่อว่าไม่ตาย ชนทั้งหลายเหล่าใดที่เป็นผู้ประมาทแล้ว ชนทั้งหลายเหล่านั้นถึงจะยังมีชีวิตอยู่ก็เหมือนตายแล้ว ชนทั้งหลายได้ชื่อว่าเป็นบัณฑิต เพราะรู้เนื้อความนั้นแจ่มแจ้งประจักษ์ชัดแล้วและไม่ประมาทอย่างนี้ย่อมรื่นเริงบันเทิงใจอยู่ในความไม่ประมาทรี่นรมย์ยินดีอยู่ในวัตตปฏิบัติเป็นที่ประพฤติของพระอริยเจ้าทั้งหลาย
บรมกษัตริย์กับทั้งมหาชนทั้งปวงได้สดับธรรมเทศนาของพระโพธิสัตว์เจ้าแล้ว พากันกระทำกองการกุศลมีบริจาคทานและรักษาศีลเป็นต้น ส่วนพระโพธิสัตว์ก็ถวายบังคมลาบรมกษัตริย์ ออกจากพระนครไปอยู่ในหิมวันตประเทศ ในกาลนั้น ครั้นถึงวันบุรณมีดิถีมีพระจันทร์เต็มดวงวันหนึ่ง พระโพธิสัตว์อาบน้ำชำระสรีรกายแล้วไม่บริโภคอาหาร รักษาศีลสิบประการอยู่ตั้งแต่เช้าจนเย็น ครั้งนั้นให้สำแดงอาการเร่าร้อนขึ้นไปถึงพิภพท้าวสักกเทวราช ท้าวสักกเทวราชทรงอาวัชนาการว่าใครหนอจะทำเราให้เคลื่อนไปจากสมบัติ ทรงทราบเหตุนั้นแล้ว ทรงดำริว่า หนูนี้ปรารถนาอะไร คงจะปรารถนาพราหมณ์สมบัติ คงจะไม่ปรารถนาสมบัติอื่น หรือว่าจะปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้า ดังนี้แล้ว ก็ลงมาจากสวรรค์แปลงเพศเป็นพราหมณ์มายืนอยู่ใกล้พระมหาสัตว์ ๆ ได้เห็นดังนั้นก็ดีใจ เมื่อจะถามต่อไปจึงกล่าวคาถาว่า
อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน
เกน วา ปน เหตุนา
อนุปฺปตฺโต พฺรหารฺํ
ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต
/*382ความว่า ท่านมีเพศเป็นอะไรมีเหตุอะไรจึงได้มาถึงพรหาป่าใหญ่นี้ ข้าพเจ้าขอถามท่าน ๆ จงแจ้งเนื้อความนั้นแก่ข้าเถิด
พราหมณ์จึงกล่าวคาถาตอบว่า
ปุณฺณมิยํ อภกฺขสิ
ปาโต ภุฺชนมตฺตํ เม
อหํ ยาจามิ มํสฺจ
อาคโต ตว สนฺติเก
ความว่า ในวันบุรณมีนี้ท่านยังไม่ได้บริโภคอาหารหรือ ถึงข้าพเจ้าก็ยังไม่ได้บริโภคอาหารตั้งแต่เช้ามาแล้วเหมือนกัน ข้าพเจ้ามาหาในสำนักท่านประสงค์จะขอเนื้อท่าน
พระมหาสัตว์ได้ฟังดังนั้นแล้วก็ดีใจประดุจดังว่าจะได้สำเร็จพระโพธิญาณในวันพรุ่งนี้ฉะนั้น จึงกล่าวคาถานี้ว่า
ทารูนิ อาหราเปสิ
อคฺคึ กตฺวา สุองฺคารํ
ตว กมฺมํ กโรนฺตสฺส
มม มํสํ ททามิ เต
ความว่า ท่านจงนำเอาฟืนมาทำไฟให้เป็นถ่านให้ดี เมื่อท่านทำไฟให้เป็นถ่านดีแล้วข้าพเจ้าจะให้เนื้อแก่ท่าน ลำดับนั้นพราหมณ์จึงนฤมิตให้เป็นหลุมเต็มไปด้วยถ่านเพลิงแล้วจึงบอกแก่พระโพธิสัตว์
ลำดับนั้นพระมหาสัตว์อธิษฐานในใจด้วยอานุภาพที่มีจิตประกอบไปด้วยเมตตา ว่าขอให้สัตว์ทั้งปวงอย่าได้มีอยู่ในสรีรกายของเราเลย แล้วจึงกล่าวว่า ดูกรพราหมณ์ผู้เจริญ เราไม่ปรารถนามนุษย์สมบัติ เราไม่ปรารถนาเทวสมบัติ เราปรารถนาแต่พระสัพพัญญุตญาณเท่านั้น แล้วจึงกล่าวคาถานี้ว่า
ททามิ น วิกมฺปามิ
โพธิยาเยว การณา
ยทา สพฺพฺุตํ ปตฺโต
ตาเรสฺสามิ สเทวกํ
นิมุคฺคํ ชนตํ สพฺพํ
นิมุคฺคํ อุทฺธริตฺวาน
ปาปุณามิ สิวํ เขมํ
อชรํ อมรํ ปทํ
ความว่าเราจะให้เราไม่หวั่นหวาดเพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณเทียว เมื่อใดเราได้ถึงพระสัพพัญญุตญาณแล้ว เราจักให้ประชุมชนกับทั้งเทวดา/*383ที่จมอยู่ทั้งสิ้น ให้ข้ามพ้นไปจากสังสารสาคร ครั้นเรารื้อขนสัตว์ที่จมอยู่ขึ้นแล้ว เราก็จะเข้าสู่พระนิพพานเป็นที่เกษมสุขสำราญไม่มีแก่ไม่มีตายดังนี้
พระมหาสัตว์กล่าวดังนี้แล้ว ก็โจนลงไปในหลุมอันเต็มด้วยถ่านเพลิง ดอกบัวใหญ่ก็เกิดปรากฏขึ้นรับพระมหาสัตว์ไว้ ด้วยบุญญานุภาพของพระมหาสัตว์ ๆ ประดิษฐานอยู่บนดอกบัวใหญ่แล้ว เมื่อจะเปล่งอุทานวาจาจึงกล่าวคาถาว่า
สีลเตเชน ปุพฺเพสุ
กตํ กลฺยาณสาธุกํ
สพฺพฺุตํ ปิยํ มยฺหํ
โอตริตฺวาน อคฺคิมฺหิ
ตํขณฺเว เตเชน
สุวณฺณปทุโม อหุ
รถจกฺกปฺปมาเณน
อคฺคิชาโล มโหปภา
เอกโลมํ อสุสฺสติ
ปุณฺณจนฺทํ ยถา สุภํ
สตฺตโยชนสตุพฺเพธํ
สหสฺสปตฺถรวนํ
มชฺฌิมกาลจนฺทสฺมึ
โชตติ สกลํ วเน
ความว่า ด้วยเดชของศีลและกรรมที่ข้าพเจ้าทำแล้วในกาลก่อน หากเป็นกรรมดีงามทำประโยชน์ให้สำเร็จแล้วไซร้ ขอให้ข้าพเจ้าได้พระสัพพัญญุตญาณอันเป็นที่รักของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าได้ลงไปในไฟเพื่อประสงค์จะได้พระสัพพัญญุตญาณนั้น ในขณะนั้นดอกประทุมทองมีประมาณเท่ากงจักรก็ผุดขึ้นมารับข้าพเจ้า เปลวไฟมีแสงสว่างรุ่งเรืองใหญ่ก็ไม่ไหม้ข้าพเจ้า โดยที่สุดแต่ขนเส้นหนึ่งก็ไม่ขาด ด้วยเดชของพระสัพพัญญุตญาณนั้น ดอกประทุมทองนั้นสูงขึ้นไปได้เจ็ดโยชน์ แผ่ไปได้พันโยชน์ งามดังพระจันทรเต็มดวง สว่างไปทั้งป่า ในเวลาพระจันทรเที่ยง
ท้าวสักกเทวราช จึงถือเอาดอกประทุมทองที่รองรับพระมหาบุรุษไว้มิให้ไฟไหม้ ด้วยเดชานุภาพของบุญที่พระมหาบุรุษปรารถนาพระสัพพัญญุตญาณนั้นวางไว้บนพื้นพระหัตถ์ เสด็จไปยังดาวดึงสพิภพ สำแดงแก่เทพยดาทั้งปวงว่า ท่านทั้งหลายจงทัศนาการบุรุษผู้นี้ ๆ จักถึงพระสัพพัญญุตญาณ จักปลดเปลื้องเทวดาและมนุษย์ทั้งปวงให้พ้นจากทุกข์แล้วจักเข้าสู่พระนิพพานในอนาคตกาล ตรัสดังนี้แล้วก็ให้พระมหาบุรุษนั่งเหนือบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์แล้ววิงวอนให้แสดงธรรม
/*384ลำดับนั้น พระมหาสัตว์เมื่อจะแสดงธรรมจึงกล่าวคาถานี้ว่า
เย เทวา มนุสฺสา สตฺตา
ปฺจสีลาสุ รกฺขนฺติ
โลกสฺมึ สุขิตา ปตฺตา
ปรโลเก สุขี ภว
สกฺกสมฺปตฺติ พฺรหฺมานํ
ปจฺฉา นิพฺพานสนฺติเก
สีลํ อาภรณํ เสฏฺํ
สีลํ ปาเถยฺยมุตฺตมํ
สีลํ สคฺคสฺส โสปาณํ
สีลํ พุทฺธานโคจรํ
แปลว่า บรรดาสัตว์ทั้งหลายเหล่าใดจะเป็นเทวดาหรือมนุษย์ก็ตาม มารักษาอยู่ในศีลห้าประการ สัตว์ทั้งหลายเหล่านั้นก็จะได้ความสุขสำราญในโลกนี้ ครั้นละโลกนี้ไปสู่ปรโลกแล้วก็จะมีแต่ความสุข จะได้สมบัติเป็นพระอินทร์พระพรหม ภายหลังก็จะได้สำเร็จแก่พระนิพพาน เพราะศีลเป็นเครื่องประดับอันประเสริฐ ศีลเป็นเสบียงอันอุดม ศีลเป็นบันไดของสวรรค์ ศีลเป็นโคจรข้อปฏิบัติของพุทธบุคคลทั้งหลาย
ครั้นจบธรรมเทศนาลง เทพคณานิกรทั้งหลายก็ซ้องสาธุการบูชาด้วยผ้าทิพย์และธูปเทียนดอกไม้และของหอมและเครื่องประดับทิพย์แล้ว ตั้งอยู่ในคำสอนของพระมหาสัตว์แล้ว เจรจาตักเตือนกันและกันว่า ท่านผู้เจริญทั้งหลายผู้นฤทุกข์ ท่านทั้งหลายอย่าเป็นผู้ประมาทเลย แล้วก็อำลาท้าวสักกเทวราชไปยังทิพย์พิมานของตน
ลำดับนั้น ท้าวสักกเทวราชก็พาพระโพธิสัตว์ลงมาจากสวรรค์ให้พระโพธิสัตว์ประดิษฐานในที่อยู่แล้ว นฤมิตสระโบกขรณีมีประทุมชาติห้าประการ ประดับไปด้วยรัตนะเจ็ดประการมีประมาณกว้างใหญ่ถึงห้าสิบโยชน์เสร็จแล้วอำลาพระโพธิสัตว์กลับไปยังทิพย์สถานของตน
พระมหาสัตว์รักษาศีลห้าประการอยู่ในที่รัมณียสถานครั้นสิ้นอายุกาลแล้วก็ไปบังเกิดในเทวโลก
/*385สมเด็จพระศาสดา นำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้วเมื่อจะประชุมชาดก จึงตรัสพระคาถานี้ในที่สุดพระชาดกว่า
สารีปุตฺโต ตทา ราชา
อานนฺโท ปาลโก ตทา
อนุรุทฺโธ ตทา สกฺโก
กสฺสโป พฺราหฺมโณ ตทา
อมฺพตฺโถ โลมเสฏี จ
เทวตา พุทฺธสาวกา
ธมฺมเสโต สีลธโร
สพฺพฺู ทิปทุตฺตโม
ความว่า พระราชาในกาลนั้น สืบประวัติกลับชาติมาเป็นพระสาริบุตรในกาลนี้ บุรุษที่เลี้ยงหนูเป็นพระอานนท์ ท้าวสักกเทวราชเป็นพระอนุรุทธ พราหมณ์สุธรรมปาลเป็นพระกัสสป เศรษฐีที่ได้ขนหนูไว้เป็นพระอัมพัตถเถระ เทพยดาทั้งหลายเป็นพุทธสาวก หนูทรงศีลชื่อธรรมเสต เป็นพระสัพพัญญูผู้อุดมกว่าสัตว์สองเท้า
จบเสตบัณฑิตชาดก
๓๑. ปุปผชาดก
อิมินา ตุยฺหนฺติ อิทํ สตฺถา สาวตฺถึ อุปนิสฺสาย เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺสาราเม วิหรนฺโต อตฺตโน ทานปารมี อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เสด็จสำราญพระพุทธอิริยาบถอยู่ในเชตวันมหาวิหาร ซึ่งเป็นอารามของเศรษฐีชื่ออนาถบิณฑิก อาศัยพระนครสาวัตถีเป็นที่เสด็จโคจรภิกขาจารทรงพระปรารภทานบารมีของพระองค์ให้เป็นเหตุ จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า อิมินา ตุยฺหํ เป็นต้น
ครั้งนั้นพระเจ้าปัสเสนทิโกศลบรมกษัตริย์ มีกษัตริย์และพราหมณ์คฤหบดีมหาศาลแวดล้อมเป็นบริวาร ให้ราชบุรุษเชิญเครื่องสักการบูชา มีธูปเทียนและดอกไม้ของหอมเป็นต้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเสด็จประทับโดยที่ใด ก็เสด็จเข้าไปโดยที่นั้น ถวายนมัสการพระผู้มีพระภาคทรงบูชาแล้วเสด็จประทับอยู่ ณ ส่วนสุดข้างหนึ่ง
ลำดับนั้นพระเจ้าปัสเสนทิโกศลบรมกษัตริย์จึงกราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เจริญ กษัตริย์ก็ดี พราหมณ์ก็ดี นางพราหมณีก็ดี คฤหบดีก็ดี เวสชนก็ดี สูทชาติก็ดี มีจิตเลื่อมใสนิมนต์พระสงฆ์ให้สรงน้ำแล้วกระทำสักการบูชาจักได้ผลอย่างไร
ลำดับนั้นสมเด็จพระผู้มีพระภาคจึงเผยพระโอษฐ์ ดุจผ้ากัมพลแดง เปล่งพระสุรเสียงพรหมตรัสแก่บรมกษัตริย์ว่า ดูกรมหาราชบัณฑิต แต่ปางก่อนได้นิมนต์พระภิกษุสงฆ์ให้สรงน้ำกระทำสักการบูชาแล้ว ตรัสดังนี้แล้วก็ทรงนิ่งอยู่ ครั้ั้นบรมกษัตริย์กราบทูลวิงวอน พระองค์จึงนำอดีตนิทานมาประทานพระธรรมเทศนาดังต่อไปนี้ว่า
อตีเต วิสาเล นาม มคเร วิชโย นาม ราชา ธมฺเมน รชฺชํ กาเรสิ ในอดีตกาลล่วงแล้ว มีบรมกษัตริย์ทรงพระนามพระเจ้าวิชัยราช ผ่านสิริราชสมบัติโดยราชธรรมอยู่ในวิสาลนคร พระเจ้าวิชัยราชนั้นเสวยพระกระยาหารมีรสอันเลิศในเวลาบุพพัณหสมัยแล้ว ประดับพระบวรกายด้วยสรรพอลังการแล้ว เสด็จไปยังมณฑลที่ประชุมเจรจาธรรม ครั้งนั้นพระพุทธเจ้าทรงพระนามพระสรณังกรบังเกิดขึ้นในโลก ในกาลนั้นมีพระภิกษุนามว่าพระอสุภะ ท่านได้พร้อมกับด้วยบริวารของท่านไปถึงวิสาลนคร พระเจ้าวิชัยราชทรงเลื่อมใสเสด็จไปต้อนรับพระเถรเจ้ากับทั้งบริวารทั้งสิ้น ด้วยความที่พระองค์มีพระทัยเลื่อมใสเป็นอันมาก ถวายนมัสการแล้วจึงนิมนต์พระเถรเจ้า เพื่อจะให้สรงน้ำแล้วสรงพระเถรเจ้าด้วยน้ำหอมสี่หม้อ ครั้นพระเถรเจ้าสรงน้ำแล้ว บรมกษัตริย์ทรงชำระเท้าพระเถรเจ้าแล้ว ถวายผ้าคู่มีเนื้ออันเลิศแล้วถวายเครื่องสักการบูชาทั้งปวง ทรงนิมนต์ให้พระเถรเจ้านั่งเหนือปัญญัตตาอาสน์ แล้วบูชาด้วยเครื่องสักการบูชาแล้วมอบพระกายถวายตนแล้ว กระทำความปรารถนาว่า ข้าแต่พระเถรเจ้าผู้เจริญ ด้วยเดชบุญนี้ขอให้สรรพสัตว์ที่มีชีวิตทั้งหลายในสรรพภพ ได้เห็นข้าพเจ้าแล้วจงมีจิตเลื่อมใสมอบกายถวายชีวิต ตั้งอยู่ในโอวาทของข้าพเจ้า แล้วตรัสพระคาถาแป็นปฐมว่า
อิมินา ตุยฺหํ นหาเปตฺวา
อภิเสกา จ เม กตา
ยตฺถ ยตฺถ ภเว ชาโต
วณฺณวา พลวา อหํ
สพฺพปริกฺขารทานา
ปุปฺผปูชา จ เม กตา
เตน สพฺพภเว โหมิ
สกฺกโต ปูชิโต สทา
ลาภิโน เสฏฺลาภานํ
สกฺกาเรเหว สกฺกโต
ปณฺณาการสหสฺสานิ
อาคจฺฉนฺตุ มม สนฺติเก
อิมินา เม ภนฺเต ปุฺ-
กมฺเมเนจ อนาคเต
สพฺพสตฺตุตฺตโม พุทฺโธ
ภเวยฺยํ อหุ โส ชิโน
ภเวยฺยํ อุตฺตเม ชาเต
ภเวยฺยํ อุตฺตเม กุเล
พลรูปคุณูเปโต
ปฺวา จ นรุตฺตโม
ปจฺจามิตฺตา นรา นาม
มา โหนฺตุ มม สมฺมุขา
สพฺพเวรภยาตีตํ
ลเภยฺยํ ปรมํ สุขํ
ขุชฺชติณฺโณ อยํ โลโก
สํสาเร วินิมุตฺตโต
ธมฺมนาวํ ปาปุณิตฺวา
อุทฺธริสฺสํ สเทวกํ
/*388แปลว่า การอภิเษกโสรจสรงพระเถรเจ้า ข้าพเจ้าได้กระทำแล้ว ด้วยเดชแห่งบุญนี้ ข้าพเจ้าเกิดแล้วในภพใดๆ ขอให้ข้าพเจ้ามีพรรณสีกายผ่องใสและมีกำลังเรี่ยวแรงเป็นอันมาก อนึ่งขอถวายบริขารทั้งสิ้น และการบูชาด้วยดอกไม้ข้าพเจ้าได้ทำแล้ว ด้วยเดชบุญแห่งนั้น ข้าพเจ้าเกิดในภพทั้งปวง ขอจงเป็นผู้มีบุคคลสักการบูชาอยู่เป็นนิตย์ และเป็นผู้มีลาภมากกว่าบุคคลที่มีลาภอันประเสริฐทั้งหลาย จงเป็นผู้มีคนสักการบูชาเป็นอันมาก เครื่องบรรณาการตั้งพันจงมาถึงสำนักข้าพเจ้า ข้าแต่พระเถรเจ้าผู้เจริญด้วยกรรมเป็นบุญนี้ของข้าพเจ้า ขอให้ข้าพเจ้าไปเป็นพระพุทธเจ้าผู้อุดมกว่าสรรพสัตว์ในอนาคตกาล ขอให้ข้าพเจ้าได้เป็นพระชินสีห์เจ้าบังเกิดในชาติและตระกูลอันสูงสุด มีรูปงามประกอบไปด้วยคุณเป็นอันมาก มีปัญญาอุดมกว่านรชน ขออย่าได้มีข้าศึกศัตรูหมู่ปัจจามิตร ขอให้ข้าพเจ้าได้ความสุขอย่างยิ่ง ล่วงเสียซึ่งเวรและภัยทั้งปวง
สัตว์โลกนี้จะข้ามพ้นไปได้น้อยนัก เพราะจมลงเสียในสังสารวัฏมากนัก ข้าพเจ้าจะรื้อขนหมู่สัตว์กับทั้งเทวดาขึ้นยังนาวา กล่าวคือพระธรรมนำไปให้ถึงพระนิพพาน
ครั้งนั้นพระธรรมเสนาบดีอุสภเถรเจ้า เมื่อจะกระทำอนุโมทนา จึงกล่าวพระคาถาว่า
สทฺธาปุพฺพงฺคมํ ทานํ
อปิ กิฺจิปิ เย กตํ
เย กตา ปสนฺนา ตีสุ
กาเล ลภนฺติ ติวิธํ
สุขํ มานุสิยํ เทติ
สคฺเคสุ ปรมํ สุขํ
ตโต จ นิพฺพานสุขํ
สพฺพทาเนปิ ลพฺภติ
แปลว่า ทานการให้มีศรัทธาเป็นของถึงก่อน อันบุคคลใดทำไว้บ้างแล้ว อนึ่งความเลื่อมใสในรัตนะสามประการ อันบุคคลใดทำไว้แล้ว บุคคลนั้นย่อมได้สุขสามประการตามกาล คือย่อมได้ความสุขเป็นของมนุษย์ ย่อมได้ความสุขคือพระนิพพานพ้นจากความสุขในมนุษย์และความสุขในสวรรค์นั้น เพราะทานการให้วัตถุทั้งปวง
พระเถรเจ้ากระทำอนุโมทนาแล้วจึงกล่าวคาถาสำแดงด้วยธรรมจริยาสิบประการเหล่านี้ถวายบรมกษัตริย์ ซึ่งมีพระประสงค์จะเสวยทิพย์สมบัติอันใหญ่ต่อไปอีกว่า
/*389ธมฺมฺจร มหาราช
มาตาปิตูสุ ขตฺติย
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
ปุตฺตทาเรสุ ขตฺติย
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
สมณพฺราหฺมเณสุ จ
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
มิคปกฺขีสุ ขตฺติย
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
มิตฺตามจฺเจสุ ขตฺติย
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
รฏฺเสุ ชนปเทสุ จ
อิธ ธมฺมํ จริตวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
ธมฺโม สุจิณฺโณ สุขมาวหาติ
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
อินฺทา เทวา สพฺรหฺมกา
สุจิณฺเณน ทิวปฺปตฺตา
มา ธมฺมํ ราช ปมาทยิ
ความว่า ขัตติยมหาราชเจ้า พระองค์จงประพฤติธรรมในพระชนกชนนีทั้งสองด้วย ในพระโอรสและพระชายาทั้งหลายด้วย ในสมณะและพราหมณ์ทั้งหลายด้วย ในมฤคชาติและปักษีชาติทั้งหลายด้วย ในมิตรและอำมาตย์ทั้งหลายด้วย ในแว่นแคว้นและชนบททั้งหลายด้วย พระองค์ประพฤติธรรมในสถานทั้งสิบประการนี้แล้ว จักได้ไปบังเกิดในสวรรค์ พระองค์จงประพฤติธรรม ธรรมที่พระองค์ประพฤติดีแล้ว จะนำความสุขมาให้พระองค์ สัตว์ทั้งหลายจะได้เป็นพระอินทร์เป็นเทวดาเป็นพรหมได้เสวยทิพยสมบัติอันไพศาลก็เพราะธรรมที่ตนประพฤติดีแล้ว พระองค์อย่าได้ประมาทธรรมเลย
พระเจ้าวิชัยราชได้สดับธรรมสิบประการของพระธรรมเสนาบดีอุสภเถรเจ้าแล้วก็เกิดพระปิติโสมนัส ถวายนมัสการพระเถรเจ้าแล้วมีพระทัยมากไปด้วยความยินดีปรีดา ครั้นส่งพระเถรเจ้าไปแล้ว ก็เสวยสิริรัชสมบัติอยู่เป็นสุขสำราญตลอดพระชนมายุแล้วก็ไป/*390บังเกิดในวิมานทองอันกว้างใหญ่ถึงสิบสองโยชน์ อันกึกก้องไปด้วยนางเทพอัปสรนับด้วยแสน เสวยทิพยสมบัติอยู่ในดาวดึงสเทวโลก ครั้นจุติจากเทวโลก ลงมาถือเอาปฏิสนธิในพระครรภ์พระนางสิริพันธี พระมเหสีของพระเจ้าสิริพันธราชในสิริพันธนคร เทพยเจ้าทั้งหลายก็น้อมนำเอาน้ำสำหรับสนานเป็นของทิพย์สี่หม้อเข้าไปถวายพระราชเทวีเจ้าด้วยบุญญานุภาพของพระโพธิสัตว์เจ้าที่ได้สรงน้ำพระภิกษุสงฆ์ บรรดากษัตริย์ร้อยเอ็ดพระนครก็ส่งราชบรรณาการมาถวายพระเจ้าสิริพันธราช ครั้นถ้วนทศมาสพระราชเทวีเจ้าก็ประสูติพระราชบุตร เทพยดาเจ้าทั้งหลายก็ถวายสาธุการสักการบูชาพระโพธิสัตว์เจ้า ด้วยทิพสุคนธวารีและทิพสุคนธวารีและทิพบุปผากับทิพภูษาและพวงทองพวงแก้วเจ็ดประการ ด้วยบุญญานุภาพของพระโพสิสัตว์เจ้าที่ได้กระทำการบูชาไว้แต่ปางก่อน พระประยูรญาติทั้งหลายจึงถวายพระนามพระโพธิสัตว์เจ้าในวันนามคหณมงคลว่า บุปผากุมารดังนี้ พระเจ้าสิริพันธผู้พระชนกนาถก็พระราชทานนางนมทั้งหลายที่ปราศจากโทษถึง ๖๔ นางแก่พระโพธิสัตว์เจ้า ครั้นพระโพธิสัตว์เจ้าทรงพระเจริญแล้วก็ทรงศึกษารอบรู้ในศิลปศาสตรทั้งปวง พระเจ้าสิริพันธราชจึงตรัสให้หาชัยเสนาบดีมาเฝ้าแล้วตรัสว่า ดูกรชัยเสนาบดี เราชราแล้ว เราปรารถนาจะกระทำการอภิเษกบุปผกุมารผู้เป็นโอรสของเราแล้วจะมอบราชสมบัติให้ ชัยเสนาบดีถวายบังคมพระเจ้าสิริพันธราชแล้วก็ให้ตกแต่งพระนครกระทำให้งดงามด้วยเครื่องอุปกรณ์ทั้งปวง แล้วจึงผูกพระยาช้างชื่อชัยมาศด้วยพวนทองคำ ตกแต่งด้วยรัตนะเจ็ดประการ นำมาถวายพระโพธิสัตว์เจ้า เพื่อจะให้ทรงในการอภิเษก
สมเด็จพระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสพระคาถาว่า
ตโต จ โส ปุปฺผราชา
อภิเสกํ ลภิตฺวาน
หตฺถิยานํ อภิรุยฺหิ
สุริเยว ปุรกฺขิโต
สงฺฆณฺหาเตน ปุฺเน
ฉทฺทนฺตรตนนาโค
อากาเสนาปิ ลอาคฺนฺตวา
ปุปฺผราชศสฺสุปนยิ
สงฺมอตฺตนิยฺยาเทน
นารีรตนฺจ โสภนํ
อุตฺตรกุรุโต อาคตํ
ปุปฺผราชมุปฏฺหิ
เสนาปติรตนฺจ
ชมฺพุทีปโต อาคตํ
พลวนฺตํ จ สุรูปํ
ปุปฺผราชมุปฏฺิตํ
สงฺฆปวารเณเนว
ปูชฺจ ภตฺตทาเนน
/*391นฺหาเปตุํ อุทกคนฺธํ
วตฺถเสนฺจนปฺปกํ
หตฺถิรตหนาภิรุยฺหานํ
ฉตฺตึสโยชนมณฺฑเล
โยธา จ ปุริสา สูโร
ปุปฺผราชานํ ปริวารยึสุ
นครปทกฺขิณฺจ
สห ปริวาเรหิ จ
อากาเสน คจฺฉนฺโต โส
ชมฺพุทีปปทกฺขิณํ
สงฺฆปจฺจุศคจฺณนฺเตน
สลาทรานุภาเวน
เอกสตราชาโน จ
ปริวาเรนฺติ สพฺพโส
ตโต โยธา พลวนฺตา
สุรูปา จารุทสฺสนา
สมนฺตา ปริกรึสุ
นนฺทยนฺตา รเถสภํ
หตฺถาโรหา อนีกฏฺา
รถิกา ปตฺติการกา
สมนฺตา ปริกรึสุ
นนฺทยนฺตา รเถสภํ
กโรฏิยา จมฺมธรา
อินฺทิหตฺถา สุวมฺมิกา
ปุรโต ปฏิปชฺชึสุ
เทวปุตฺโตว นนฺทเน
ชมฺพูทีปปทกฺขิณํ
ปุนาคนฺตวา ปุรํ รมฺมํ
ความว่า ก็แหละในกาลนั้น พระเจ้าบุปผราชได้ราชาภิเษก แล้วก็เสด็จขึ้นทรงช้างพระที่นั่งดูงดงามปานประหนึ่งว่าสุริยเทพบุตรฉะนั้นแวดล้อมไปด้วยบริวารเป็นอันมาก หัตถีรัตนะซึ่งเคิดโนฉันทันตตระกูลก็เหาะมาโดยอากาศแล้วน้อมเศียรเข้าไปถวายพระองค์ ด้วยพระกุศลที่พระองค์ได้สรงน้ำพระสงฆ์ อีกประการหนึ่ง นางนารีรัตนะมีสรีรกายอันงามก็มาจากอุตตรกุรุทวีป มาบำรุงบำเรอพระองค์ ด้วยพระกุศลที่พระองค์ได้มอบกายถวายพระสงฆ์ ใช่แต่เท่านั้น เสนาบดีรัตนะมีกำลังมากมีรูปงามก็มาจากชมพูทวีป มาบำรุงบำเรอพระองค์ ด้วยพระกุศลที่พระองค์ได้ปวารณาแก่พระสงฆ์ และทำการสักการบูชาและถวายภัตตหารและถวายน้ำหอมให้สรงน้ำและถวายผ้านุ่งห่มและเสนาสนะแก่พระสงฆ์มีประการเป็นอันมาก ใช่เท่านั้น เมื่อเสด็จขึ้นทรงหัตถีรัตนะบรรดาโยธาทวยหาญที่แกล้วกล้าก็มาแวดล้อมพระองค์ เต็มไปในสถานที่มีปริมณฑลได้หกสิบโยชน์ เมื่อพระองค์จะเสด็จปทักษิณพระนครหรือเสด็จปทักษิณชมพูทวีป ก็เสด็จไปทางอากาศ /*392กับด้วยบริวารกษัตริย์ทั้งร้อยเอ็ดพระนครก็พากันมาแวดล้อม ด้วยอำนาจกุศลที่พระองค์ได้เสด็จไปต้อนรับพระสงฆ์โดยเคารพ ลำดับนั้นโยธาที่มีกำลังมากมีร่างกายงดงามควรที่จะทัศนาก็มาแวดล้อมอยู่โดยรอบ ทั้งพลช้างม้ารถพลเดินเท้าทั้งหลายก็มาแวดล้อมอยู่โดยรอบ เป็นที่รื่นเริงบันเทิงพระทัย เหล่าทหารอาสาทั้งหลายก็สวมเกราะมือถือดาบโล่นำเสด็จไปในเบื้องหน้า พระเจ้าบุปผราชเสด็จเลียบชมพูทวีป ดูงดงามประดุจดังเทพยดาทั้งหลายอันเสด็จไปชมสวนนันทวันฉะนั้น แล้วเสด็จกลับยังพระนคร เสด็จขึ้นประทับบนปรางค์ปราสาท ในลำดับนั้นพระโพธิสัตว์เจ้าเมื่อจะประทานโอวาทแก่กษัตริย์ทั้งร้อยเอ็ดพระนคร จึงตรัสว่า
ตุเมฺห ยาวายุกํ ิตา
มา สตฺตานํ อหึสถ
มา หึสถ ปเรสฺจ
ปรทารํ น เสวถ
มา ภณาถ มุสาวาทํ
สุราปานํ น ปีวถ
ปฺจสีเลสุ ติฏฺถ
ทานํ ทเทล สพฺพทา
นตฺถิ ทานสโม มาตา
นตฺถิ ทานสโม ปิตา
นตฺถิ ทานสโม าติ
นตฺถิ ทานสโม นิธิ
ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส
ทานํ ทเทยฺย สพฺพทา
มาตาเปติภรํ ชนฺตุํ
กุเล เชฏฺาปจายินํ
สณฺหํ วาจํ ภณตฺถํ จ
เปสุเณยฺยปหายินํ
มจฺเฉรวินเย ยุตฺตํ
สจฺจํ โกธวิธํ นรํ
ตํเว เทวา ตาวตึสา
อาหุ สปฺปุริโส อิติ
ปรทารํ ชเนตฺตีว
เลณฺฑุํว ปรภณฺฑกํ
อตฺตานํ สพฺพภูตานิ
โส ปณฺฑิโต ติ วุจฺจติ
สีตวาโจ พหุมิตฺโต
ผรุโส จ อมิตฺตโก
ปทุมํ เอตฺถ าตพฺพํ
จนฺโท นกฺขตฺตราชโก
สุริโย อุตฺตโม โลเก
อุณฺโห ชาโตติ เอกโก
จนฺทฺจ สีตลํ ชาตํ
ตารกา ปริวาริตา
/*393ความว่า ท่านทั้งหลายยังมีอายุดำรงอยู่เพียงใด อย่าได้เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายเพียงนั้น อนึ่งอย่าเบียดเบียนทรัพย์สิ่งของของผู้อื่น อย่าคบหาภรรยาผู้อื่น อย่าเจรจาคำเท็จ อย่าดื่มสุราบาน จงดำรงอยู่ในศีลห้าประการ จงจำแนกแจกทานตลอดกาลทั้งปวง มารดาก็ดีบิดาก็ดีญาติก็ดี ทรัพย์ที่จะพึงฝังไว้ก็ดี บรรดาสิ่งเหล่านี้ซึ่งจะเสมอเหมือนด้วยทานย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้นบุรุษผู้ประกอบด้วยปัญญาพึงจำแนกแจกทานตลอดกาลทั้งปวง เทพยเจ้าชาวดาวดึงส์ทั้งหลาย กล่าวสรรเสริญบุรุษที่เลี้ยงมารดาบิดาและประพฤติถ่อมตนในบุคคลผู้เจริญกว่าในตระกูล มีวาจาละเอียดอ่อนหวาน กล่าวถ้อยคำนำมาซึ่งประโยชน์ ละเสียชี่งวาจาส่อเสียด ปราศจากความตระหนี่ มีวาจาสัจจริงกำจัดความโกรธเสียได้ว่าเป็นสัตบุรุษ อนึ่งบุคคลผู้ใดมาทำในใจว่า ภรรยาของผู้อื่นเหมือนดังมารดาของตน พัสดุสิ่งของผู้อื่นเหมือนดังก้อนดิน คนอื่นเหมือนตนของตน ดังนี้ นักปราชญ์ย่อมกล่าวสรรเสริญบุคคลผู้นั้นว่าเป็นบัณฑิต อนึ่งผู้ที่วาจาเยือกเย็นเป็นเหตุให้มีมิตรสหายมาก ผู้ที่มีวาจาหยาบคายเป็นเหตุให้ปราศจากมิตรสหาย ในอุปมานี้ บัณฑิตพึงรู้ว่าเหมือนดอกปทุมชาติหรือเหมือนดังพระจันทร์อันเป็นพระราชาของหมู่ดาวฤกษ์ ส่วนพระอาทิตย์เป็นผู้อุดมในโลกก็จริง แต่พระอาทิตย์เป็นสิ่งที่เร่าร้อน เพราะเหตุนั้นพระอาทิตย์จึงเป็นผู้เดียว ส่วนพระจันทร์เป็นของเย็นจึงมีหมู่ดาวแวดล้อม ด้วยประการดังนี้ ครั้งนั้นกษัตริย์ทั้งร้อยเอ็ดพระนคร รับพระโอวาทด้วยเศียรเกล้ากระทำสาธุการแล้วถวายรัชสมบัติของตน เพื่อจะบูชาพระโอวาทแล้วถวายบังคมลาพระมหาสัตว์กลับไปสู่พระนครของตน เพราะเหตุนั้นสมเด็จพระผู้มีพระภาค จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า
อปฺปกาปิ กตา ปูชา
สีลวนฺเตสุ เทนฺติ เย
อภิรูปา สทา โหนฺติ
ปริวารา สุขํ สิยุํ
สทฺโธ สีเลน สมฺปนฺโน
ยโสโภคสมปฺปิโต
ยํ ยํ ปเทสํ คจฺฉติ
ตตฺถ ตตฺเถว ปูชิโต
องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺโน
อาโรหปริวาหตา
โย โส โภเคน สมฺปนฺโน
สุวณฺณวณฺณรุจิโร
/*394วิสาลวิภเว สาเล
ชายนฺติ สมิทฺธกุเล
กุลํ วา ยสํ วา ปฺา
สงฺฆณฺหาตสุสิทํ ผลํ
อสีติกฺขตฺตุํ เทวินโท
ทิพฺพรชฺชมการยิ
สตฺตกฺขตฺตุํ จกฺกวตฺติ
จตุทีเปสุ อิสฺสโร
ปเทสรชฺชํ วิปลํ
คณนาโต อสงฺเขยฺโย
อนุโภติ สพฺพสมฺปตฺตึ
สงฺฆณฺหาตสุสิทํ ผลํ
ภวาภเว สพฺพชาตีสุ
ปฺวา สุวิสารโท
สพฺพทา สุขสมฺปนฺโน
สงฺฆณุหาตสฺสิทํ ผลํ
เทฺว กุเล อุปฺปชฺชติ
ขตฺติเย จาปิ พฺราหฺมเณ
หีเน กุเล น ชายติ
สงฺฆณฺหาตสุสิทํ ผลํ
สุวณฺณตา สุสรตา
สุสณฺานํ สุรูปตา
อธิปจฺจํ ปริวาโร
สงฺฆณฺหาตสฺสิทํ ผลํ
สตหตฺถิสหสฺสานิ
สพฺพาลงฺการภูสิตา
ปริวาเรนฺติ ตํ นิจฺจํ
สงฺฆณฺหาตสุสิทํ ผลํ
ปฺาชวนสมฺปนฺโน
สพฺพสตฺถวิสารโท
สพฺพชนปิโย สูโร
สงฺฆณฺหาตสุสิทํ ผลํ
ปเทสรชฺชํ อิสฺสริยํ
จกฺกวตฺติ มหิทฺธิโก
สตฺตรตนสมฺปนฺโน
ยโสโภคสมปฺปิโต
ยํ ยํ ปเทสํ คจฺฉติ
ตตฺถ ตตฺเถว ปูชิโต
จตุราสีติสหสฺสานิ
ชาติยา จ สตานิ จ
ทุคฺคตึ นาภิชานาติ
สงฺฆณฺหาตสฺสิทํ ผลํ
ปฏิสมฺภิทา วิโมกฺขา จ
ยา จ สาวกปารมี
ปจฺเจกพุทฺธภูมิ
สพฺพเมเตน ลพฺภติ
สงฺฆณฺหาเต ปโมเทตา
ปีติจิตฺเตน สพฺพทา
มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ
เทวโลเก จ มานุเส
ยํ ยํ อิจฺฉติ ปฏฺิยํ
ตํ ตํ สพฺพํ ลภนฺติ เต
ภวาภเว สํสรนฺตา
ปจฺฉา ปปฺโปนฺติ นิพฺพุตึ
/*395กุฏํ คณฺโท กิลาโส จ
กาโส สาโส น ชายติ
เสทา รโชชลฺลํ นตฺถิ
กาโย จ ปริสุทฺธโก
ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส
ปฏฺเนฺโต สุขมตฺตโน
พุทฺธปุตฺตาภิเสจนํ
กโรถ พุทฺธสาสเน
ทุลฺลภํ จ มนุสฺสตฺตํ
สทฺธา จ ทุลฺลภตรา
ทุลฺลโภ ชินสทฺธมฺโม
เทสโก จาปิ ทุลฺลโภ
ลภิตฺวาทานิ ตํ สพฺพํ
ยุฺชถ พุทฺธสาสเน
ความว่า การบูชาที่บุคคลกระทำไว้แล้ว ถึงเป็นการเล็กน้อยก็มีผลมาก ชนทั้งหลายใดได้ให้ทานในท่านผู้มีศีลทั้งหลาย ชนทั้งหลายนั้นย่อมเป็นผู้มีรูปงาม มีบริวารมีความสุขเสมอ บุคคลที่มีศรัทธาบริบูรณ์ไปด้วยศีลแล้ว ย่อมเป็นผู้เอิบอิ่มไปด้วยยศและโภคสมบัติ ผู้นั้นจะไปยังประเทศถิ่นฐานตำบลใดๆ ย่อมมีผู้นับถือบูชาในประเทศถิ่นฐานนั้น ย่อมเป็นผู้บริบูรณ์ไปด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ จะลุกขึ้นและเยื้องกรายก็ดูงดงาม และเป็นผู้สมบูรณ์ไปด้วยยศและโภคสมบัติ มีสีสรรพ์วรรณงดงามดุจสีทอง ย่อมบังเกิดในตระกูลอันมีทรัพย์สมบัติบริบูรณ์ไพศาล ความที่ได้เกิดในตระกูลดีมียศมีปัญญานี้ เป็นผลอานิสงส์ที่ได้สรงน้ำพระสงฆ์ ผู้ที่ได้สรงน้ำพระสงฆ์ จะได้เป็นพระอินทร์เสวยสมบัติทิพย์ถึงแปดสิบครั้ง จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิราช เป็นอิสระในทวีปทั้งสี่ถึงเจ็ดครั้ง จะได้เป็นพระเจ้าประเทศราชเสวยสิริรัชสมบัติอันไพบูลย์จะคณนามิได้ อันนี้เป็นผลอานิสงส์ที่ได้สรงน้ำพระสงฆ์ ผู้ที่ได้สรงน้ำพระสงฆ์นั้นจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิราช มีฤทธานุภาพใหญ่หลวง สมบูรณ์ไปด้วยรัตนะเจ็ดประการ อิ่มเอิบไปด้วยยศและโภคสมบัติ จะไปยังประเทศถิ่นฐานตำบลใด ๆ ย่อมมีผู้นับถือบูชาในประเทศถิ่นฐานตำบลนั้น ๆ ย่อมไม่รู้ไปบังเกิดยังทุคคติสถานนับด้วยร้อยชาติ ถึงแปดหมื่นสี่พันหน อันนี้เป็นผลอานิสงส์ที่ได้สรงน้ำพระสงฆ์ ผู้ที่ได้สรงน้ำพระสงฆ์นั้น จะได้ถึงปฏิสัมภิทาญาณปัญญาแตกฉานในห้องพระปฏิสัมภิทาญาณสี่ประการ และวิโมกขธรรมแปดประการและสาวกบารมีญาณปัจเจกโพธิญาณพุทธภูมิ ผลอานิสงส์ทั้งปวงนี้สาธุชนย่อมได้ด้วยกุศลที่ได้สรงน้ำพระสงฆ์ สาธุชนทั้งหลายเป็นผู้รื่นเริงบันเทิงอยู่ใน/*396การที่ได้สรงน้ำพระสงฆ์ด้วยจิตปีติยินดีอยู่เสมอแล้ว ย่อมได้สมบัติทรัพย์อันใหญ่หลวงในเทวโลกและมนุษย์โลก ผู้ที่ได้สรงน้ำพระสงฆ์นั้น เมื่อท่องเที่ยวอยู่ในภพน้อยภพใหญ่ จะปรารถนาสิ่งที่ตนปรารถนาใด ๆ ย่อมได้สิ่งที่ตนปรารถนานั้น ๆ ทุกประการ จะได้ถึงพระนิพพานในชาติหลัง อีกประการหนึ่ง บรรดาโรคทั้งปวงมีต้นว่า โรคเรื้อน โรคฝี โรคกลาก โรคไอ โรคหืดเหล่านี้ ย่อมไม่บังเกิดมีแก่ผู้นั้น เหงื่อไคลของผู้นั้นก็ไม่มี กายของผู้นั้นเป็นกายบริสุทธิ์ เพราะเหตุนั้นบุรุษผู้ประกอบไปด้วยปัญญา เมื่อปรารถนาจะให้ความสุขสำราญเกิดมีแก่ตน จงกระทำการอภิเษกโสรจสรงพระพุทธบุตรในพระพุทธศาสนา อนึ่งความเป็นมนุษย์ก็เป็นของหาได้โดยยาก ศรัทธาความเชื่อในคำสั่งสอนของพระชินเจ้าก็เป็นของหาได้โดยยากยิ่งนัก พระสัทธรรมคำสั่งสอนของพระชินเจ้าก็เป็นของหาได้โดยยาก ผู้ที่จะแสดงธรรมคำสั่งสอนก็หาได้โดยยาก บัดนี้สาธุชนมาได้ประสบพบปะของที่หาได้ด้วยยากนั้นทุกประการแล้ว ควรจะตั้งตนไว้ในคำสั่งสอนของพระชินเจ้านั้น ด้วยประการดังนี้
พระมหาสัตว์เจ้าทรงเลี้ยงมารดาบิดา ประพฤติถ่อมตนในบุคคลผู้เจริญกว่า กระทำการบูชาพระรัตนตรัย ประทานโอวาทสั่งสอนมหาชนทั้งหลายทรงกระทำกองการกุศลมีจำแนกแจกทานเป็นต้น เป็นนิจนิรันดร์มา ครั้นสิ้นพระชนมายุแล้วก็ไปบังเกิดในเทวโลก กษัตริย์ทั้งร้อยเอ็ดพระนครได้ตั้งอยู่ในโอวาทของพระมหาสัตว์ ครั้นสิ้นพระชนมายุแล้วก็ไปบังเกิดในเทวโลก
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้ว เมื่อจะประมวลชาดก จึงตรัสพระคาถาในที่สุด
มาตา อาสิ มหามายา
ปิตา สุทฺโธทโน อหุ
เชยฺยเสโน สาริปุตฺโต
โมคฺคลฺลาโน จ สารถิ
ปุปฺผราชา โพธิสตฺโต
อหเมว ตถาคโต
สงฺฆณฺหาตานุภาเวน
จกฺกวตฺติ มหิทฺธิโก
ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส
ปฏฺเนฺโต สุขมตฺตโน
สงฺฆปูชํ วรํ กตฺวา
มหาธมฺมเสนาปติ
ความว่า พระมารดาพระโพธิสัตว์ในครั้งนั้น ครั้นประวัติกลับชาติมาเป็นพระนางมหามายา พระบิดาเป็นท้าวสุทโธทนมหาราช ไชยเสนาบดีเป็นพระสาริบุตรเถร สารถีเป็นพระมหาโมคคัลลานเถร พระโพธิสัตว์ทรงพระนามเจ้าปุปผราช ซึ่งเป็นพระเจ้าจักรพรรดิราช มีฤทธานุภาพเป็นอันมาก ด้วยอานุภาพพระกุศลที่ได้สรงน้ำพระสงฆ์ในครั้งนั้น ครั้นประวัติขันธ์กลับชาติมาเป็นเราผู้ตถาคตนี้แล เพราะเหตุนั้นบุรุษผู้ประกอบไปด้วยปัญญา เมื่อปรารถนาความสุขแก่ตนควรจะกระทำการสักการบูชาพระสงฆ์ให้เป็นการสักการบูชาอย่างประเสริฐ ดังนี้ ทันใดนั้นพระเจ้าปัสเสนทิโกศลบรมกษัตริย์จึงกราบทูลพระบรมศาสดาว่า ข้าพระบาทปรารถนาจะกระทำนามกรว่าสาริบุตรเถระดังนี้ ให้เป็นนามกรของพระมหาธรรมเสนาบดี การที่กระทำนามกรดังนี้นั้นจะเป็นการสมควรยิ่งนัก พระพุทธองค์จึงตรัสว่า สาธุ สาธุ พระมหาราชเจ้า การที่ทรงพระดำรินั้นเป็นการที่ทำประโยชน์ให้สำเร็จแท้ การที่กระทำนามกรว่าพระสาริบุตรเถระให้เป็นนามกรของพระมหาธรรมเสนาบดีนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและแก่เทวดาและมนุษย์เป็นอันมาก ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขเป็นทิฏฐานุคติตัวอย่างแบบแผน และเป็นทางที่จะให้บรรถุถึงสวรรค์และนิพพานแก่มนุษย์ทั้งหลายที่จะมาเกิดต่อไปข้างหน้าในกาลยังไม่มาถึง ดังนี้แล้ว ทรงอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายต่อไปว่า
/*398พระเจ้าปัสเสนทิโกศลบรมกษัตริย์ ได้สดับพระพุทธดำรัสนั้นแล้ว ก็มีพระทัยผ่องใส จึงนิมนต์พระเถรเจ้าให้เข้าไปยังปราสาทของพระองค์แล้ว ให้พระเถรเจ้านั่งบนปัญญัติตาอาสน์ที่ปูลาดตกแต่งไว้ดีแล้ว ทรงอังคาสพระเถรเจ้าด้วยขาทนิยโภชนิยาหารอันประณีตแล้ว จึงสรงน้ำชำระล้างเท้าพระเถรเจ้าด้วยน้ำหอมแล้วทรงบูชาพระเถรเจ้าด้วยสรรพบริขารเป็นอันมาก และสรรพบุปผามาลาประทีปธูปเทียนมีพรรณต่าง ๆ เป็นมเหาฬารสักการ แล้วทรงขนานนามาภิธัยพระเถรเจ้าว่าพระมหาธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระ ดังนี้ แล้วเสด็จไปส่งพระเถรเจ้ายังพระอารามด้วยบริวารหมู่ใหญ่ แล้วเสด็จกลับยังพระนครของพระองค์ จำเดิมแต่นั้นมาพระเถรเจ้าจึงมีนามบังเกิดปรากฏว่าพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถรดังนี้ ตลอดชมพูทวีปทั้งสิ้น
พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลาย จึงบังเกิดเป็นพระธรรมเทศนาประกอบไปด้วยประโยชน์เป็นอันมาก ด้วยความตามระลึกถึงธรรมนั้น จำเดิมแต่กาลนั้นมา มนุษย์ทั้งหลายจึงได้กระทำกรรมที่เป็นบุญกุศลแล้วได้ไปบังเกิดในเทวโลกด้วยประการดังนี้แล
จบปุปผชาดก
๓๒. พาราณสิราชชาดก
เอกสฺมึ กิร สมเย ภทฺทกปฺเป กสฺสปสมฺพุทฺธสาสเน ตทา เอกา อิตฺถี สามิเกน อฺมฺํ ปติพทฺธจิตฺตา อติวิยสิเนหปริสุทฺธจิตฺตา โหติ ฯ
กิร ดังได้สดับฟังมาว่า ณ สมัยคราวหนึ่ง ในศาสนาพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าซึ่งอุบัติแล้วในภัททกัลปนี้ คราวนั้นมีสตรีผู้หนึ่งมีจิตผูกพันมั่นหมาย รักใคร่เยื่อใยเลื่อมใสในสามีนัก วันหนึ่ง สตรีผู้นั้นทำบูชาและถวายบิณฑบาตแก่ภิกษุสงฆ์มีองค์พระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วตั้งความปรารถนาว่า ข้าพเจ้าจะเกิดไปในสรรพภพใด ขอให้ข้าพเจ้าพ้นจากความเป็นสตรี และสามีนั้นขอให้ได้เป็นพี่ชายรักสนิทชิดชมกับข้าพเจ้า อนึ่งเล่า ถ้าหากว่าข้าพเจ้าทั้งสองจะไปเกิดในกำเนิดสัตว์เดียรัจฉานไซร้ ขอให้ข้าพเจ้ามีสรีรกายติดเนื่องอันเดียวกัน แต่ศีรษะขอให้เป็นสองเศียรดังนี้ สมเด็จพระบรมศาสดาทรงทำอนุโมทนาแล้ว จึงเสด็จกลับไปยังพระวิหารพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์บริวาร
ต่อแต่นั้นมา สตรีภาพผู้นั้นกับสามีดำรงชีพอยู่ในมนุษย์โลกสิ้นกาลนาน ครั้นถึงกำหนดกาลสิ้นอายุแล้ว ด้วยบุญกรรมนำไปให้เกิดเป็นกุมารในตระกูลมหาเศรษฐีคราวหนึ่ง ในตระกูลพราหมณ์มหาศาลคราวหนึ่ง ในตระกูลขัตติยมหาศาลคราวหนึ่ง กุมารทั้งสองนั้นเมื่อคลอดก็คลอดตามกันออกมา (ตามธรรมดาที่เรียกกันว่าลูกแฝด) กุมารที่คลอดก่อนนับเป็นผู้พี่ กุมารที่คลอดภายหลังนับว่าเป็นผู้น้อง กุมารทั้งสองนั้นสมัครรักกันยิ่งหนักหนา
สองกุมารนั้นครั้นจุติจากอัตตภาพเป็นมนุษย์แล้ว ได้ไปเกิดในกำเนิดหงส์ทองอาศัยอยู่ที่สระประทุม ณ หิมวันตประเทศหงส์ทองนั้นมีกายติดเนื่องอันเดียวกัน แต่ศีรษะนั้นเป็นสองเศียร หงส์สองเศียรนั้นปรองดองเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน จะไปหากินที่ถิ่นใดก็พร้อมใจกันไป จะได้วิวาทบาดหมางต่อกันก็หาบมิได้
/*400อยู่มา ณ กาลวันหนึ่ง นายพรานผู้หนึ่งเที่ยวไปถึงที่หงส์ทองอยู่นั้น เห็นหงส์ทองสองเศียรตัวติดกันนึกอัศจรรย์ใจ แล้วกลับมากราบทูลพระเจ้าพาราณสีให้ทรงทราบ คราวนั้น พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพระราชาพาราณสี ๆ ได้ทรงสดับทราบความแล้วทรงประทานราชทรัพย์และเสบียงอาหารแก่นายพรานแล้วดำรัสว่า ถ้าหากว่าเจ้าจักไปเอาหงส์นั้นมาให้เราได้ เราจักให้สมบัติแก่เจ้ามากยิ่งกว่านี้
นายพรานไพรรับราชดำรัสแล้ว ถวายบังคมลาถือเอาเมณฑสิงคธนูออกจากพระนครเข้าไปในหิมวันตประเทศ จับหงส์ทองสองเศียรตัวนั้นได้ด้วยอุบายของตน แล้วนำมาถวายเป็นบรรณาการแต่พระเจ้าพาราณสี ๆ ทรงยินพระหฤทัยประทานทรัพย์และบ้านส่วยให้แก่พราน ท้าวเธอทรงรับหงส์ทองด้วยพระหัตถ์ แล้วประทานให้อัครมเหสีรับไปอุ้ม ณ ขณะนั้น เศียรทั้งสองของหงส์นั้น เปล่งรัศมีดุจทองคำและบันลือสำเนียงไพเราะจับใจ พระราชเทวีทรงปรีดิ์เปรมพอพระทัย รับสั่งให้ใส่ไว้ในกรงทองประทานข้าวตอกกับน้ำผึ้งใส่ถาดทองให้หงส์นั้นกินทุกวัน
ครั้นภายหลังต่อมา พระราชเทวีจึงกราบทูลพระเจ้าพาราณสีว่าหงส์ทองสองเศียรแต่ตัวนั้นเป็นอันเดียวกัน ถ้าหากว่าพรากออกเป็นสองตัวได้ไซร้ ตัวหนึ่งจะได้เลี้ยงไว้ในราชนิเวศน์ ตัวหนึ่งจะให้ไปเลี้ยงไว้ที่สวนประสมสัตว์สำหรับชมเล่น พระเจ้าพาราณสีทรงเห็นดีด้วยพระราชเทวี จึงรับสั่งให้อำมาตย์ทั้งหลายมาประชุมแล้วตรัสถามว่า ใครอาจจะพรากหงส์สองเศียรนี้ให้เป็นสองตัวได้ เราจักให้สักการะแก่ผู้นั้น อำมาตย์ผู้หนึ่งฉลาดในอุบายจะพรากหงส์ให้เป็นสองตัวได้ จึงกราบทูลพระราชาขอรับอาสาทำถวาย พระราชาจึงประทานทรัพย์ให้เป็นรางวัล แล้วมอบสุวรรณหงส์ให้แก่อำมาตย์รับไป อำมาตย์นั้นรับเอาหงส์นั้นไปเลี้ยงปรนปรือไว้ในเรือนของตน
ครั้นอยู่มา ณ กาลวันหนึ่ง อำมาตย์ผู้นั้นเข้าไปเฝ้าพระราชา กลับมาถึงบ้านเรือนแล้ว จึงเอียงคอของตนเข้าไปให้ใกล้เศียรหงส์ข้างหนึ่ง จึงทำเสียงขลุกขลักประหนึ่งว่าจะกระซิบพูดความลับแล้วก็ผละไปเสีย ฝ่ายหงส์อีกข้างหนึ่งนั้นนึกสงสัยจึงถามหงส์เพื่อนกันว่า เมื่อกี้อำมาตย์เขากระซิบพูดความลับอะไรกะท่าน ๆ จงบอกให้เรารู้บ้าง
ดูกรสหาย เราได้ยินเขาพูดแต่ไม่รู้เรื่องฟังไม่ชัดเจน ฯ ดูกรสหายเราไม่เชื่อท่าน เรื่องนี้เราได้เห็นด้วยตาเราเอง ท่านดูหมิ่นเราเสียแล้ว เราคบกันเป็นสหายมานานถึงเพียงนี้ /*401(หมายว่าจะชื่อตรงต่อกัน) ท่านทำประหนึ่งว่าคอยท่าเห็นว่าเราหลับแล้ว จึงแสดงจิตใจให้คนอื่นเขารู้หมด จิตของท่านคดไม่บริสุทธิ์ในตัวเราแล้ว คราวใดเรารู้สึกความรักสนิทของท่านมีในเรา คราวนั้นเรารักสนิท ของเราจึงจะมีแก่ท่านต่อไป
หงส์ฝ่ายหนึ่งก็ทำหงส์อีกฝ่ายหนึ่งให้เชื่อกันไม่ได้ เมื่อความแปลกใจเกิดแล้วแก่หงส์สองฝ่าย อำมาตย์ผู้นั้นงดไม่ไปหาหงส์อยู่สองสามวัน แล้วไปคลุกเคล้าปรนปรือหงส์อีกฝ่ายหนึ่ง ทำกิริยาอาการเหมือนที่ทำแล้วแก่หงส์ครั้งก่อนนั้น หงส์ฝ่ายหนึ่งจึงสอบถามบ้าง หงส์ฝ่ายหนึ่งก็บอกความเหมือนกันดุจกล่าวมาแล้วนั้น หงส์ทองสองฝ่ายทำกันและกันให้เชื่อไม่ได้ เกิดทะเลาะกันยกใหญ่ต่างกล่าวกันว่า นมนานมาแล้วแม้โทษผิดที่ไม่พอใจหรือพลั้งพลาดอย่างหนี่งอย่างใดก็ดี เราก็ไม่ได้ทำอะไรต่อกันและกันเลย คราวนี้ท่านมาถือเอาถ้อยคำของคนที่มาพบประเดี๋ยวหนึ่ง จึงมาทิ้งความดีซึ่งตั้งอยู่นมนานเสียได้ ต่อไปนี้ท่านอย่าได้พูดกับเราเลยหงส์สองฝ่ายทำความทะเลาะให้ทวีมากขึ้น แล้วปริภาษด่าว่าและยกปีกขึ้นกระพือจิกกัน ด้วยอำนาจความโกรธแรงกล้าสรีรกายาก็แตกออกไปเป็นสองภาค
อำมาตย์ผู้นั้นเห็นแล้ว จึงนำหงส์ทองสองตัวไปถวายพระราชา พระราชาทอดพระเนตรแล้วทรงพระโสมนัส จึงประทานราชทรัพย์และบ้านส่วยให้แก่อำมาตย์ แล้วจึงประทานหงส์ตัวหนึ่งให้เลี้ยงไว้ยังภายในราชนิเวศน์ แล้วส่งหงส์ตัวหนึ่งให้ไปเลี้ยงไว้ยังสวนประสมสัตว์เป็นแล้ว พระองค์ทรงถามอำมาตย์นั้นว่า ท่านทำอุบายอย่างไรจึงให้หงส์แยกจากกันออกเป็นสองตัวได้ อำมาตย์จึงทูลอาการที่ตนทำถวายให้ทรงทราบแต่ต้นจนอวสาน
พระเจ้าพาราณสีทรงสดับทราบความแล้ว ได้ความสังเวชสลดจิต แล้วทรงภาษิตว่า โอน่าใจหาย หงส์ทองสองเศียรตัวติดกัน เป็นสหายรักสนิทมั่นถึงเพียงนี้ เมื่อถูกคนอื่นเขายุให้แตกกันเข้า มาถือเอาโทษที่เขายุให้แตกนั้นเป็นอารมณ์ แล้วไม่เอื้อเฟื้อซึ่งเคยสมัครรักใคร่กันมานานได้ถึงภินทนาการแตกกันได้ จะกล่าวไปไยถึงอย่างอื่น ๆ เล่า แม้ประชาชนทั้งมวลถือเอาโทษที่จะแตกร้าวรานกันไว้ ไม่พิจารณาใคร่ครวญแล้วทำไปอาจแตกร้าวกันได้เหมือนกัน
/*402แท้จริง คนเมื่อจะแตกนั้นมีหลายประเภท คือบางพวกแตกกันด้วยโทษคือความประทุษร้ายต่อกัน บางพวกแตกกันด้วยความขุ่นเคืองใจ บางพวกแตกกันด้วยโทษคือลาภสักการะ หรือด้วยความรักเจ้านายของตน และด้วยถือเอาถ้อยคำของเจ้านายบ้าง บางพวกแตกแยกกันด้วยความถือความกล้าหาญแห่งราชกิจ บางพวกแตกกันเพราะพลพาหนะแก่งแย่งกัน และด้วยหาปัญญารอบรู้มิได้ บางพวกแตกกันเพราะชิงบ้านและนิคมที่ไร่นาเคหะฐานกันบ้าง ชิงโคมหิงสาช้างม้าทาสทาสีกันบ้าง คนบางพวกแตกกันเพราะไม่ถือเอาคุณูปการซึ่งเคยสั่งสมกันมานานแล้ว บางพวกประกาศโทษแม้เล็กน้อยเปรียบเทียบให้มากเท่าภูเขา ทำคุณมากที่มีแล้วให้วินาศเสื่อมถอยไป คนที่ตั้งอยู่ในถ้อยคำส่อเสียดแล้วทีแรกก็ทำให้เป็นโทษแต่เล็กน้อย นานเข้าก็ประสมมากขึ้นทุกทีเหมือนคนที่เข้าไขน้ำ ทีแรกๆ เขาขุดทางน้ำให้ไหลเดินแต่น้อย ๆ ภายหลังน้ำมันกัดกว้างลึกออกไปจนกลับกลายเป็นห้วงน้ำใหญ่ฉะนั้น
อนึ่งบุคคลประพฤติลวงล่อเขาด้วยปิสุณาวาจา ทำสติให้เป็นดังมูลฝอยเชื้อเพลิง เห็นเขาพลั้งพลาดลงนิดหน่อยก็คอยสุมส่อก่อขึ้นทีละน้อย จนทำให้ถึงความพินาศป่นปี้ เหมือนวารีที่ไหลล้นนทีและบึงบ่อ ก็จะพัดพารุกขาทิชาติซึ่งเกิดอยู่ริมฝั่งให้พังทำลายไป ฉะนั้น ผู้มีปรกติทำความแตกร้าวกัน ย่อมทำตนและคนอื่นให้ถึงพินาศ คนที่ไม่พินิจพิจารณาแล้วถือเอาคำของคนผู้ยุยงไว้ ทำเหตุภายนอกมาไว้ภายในใจย่อมจะให้ถึงอนัตถความพินาศใหญ่ แล้วพระราชาทรงตรัสคาถานี้อีกว่า
รตนากโรว คมฺภีเร
มาลุเตน จ ขุภิโส
คารธโร ภูมิปาโล
อมิจฺเจเนว ขุภิโส
น โหติ ปพฺพโต ภาโร
น ภาโร สพฺพสาคโร
มิตฺตทุพฺภิ นโร ภาโร
วิสาสนตฺตโก ชโน
ปถวิ สาคโร เมรุ
ขยํ ยนฺติ ยุคฺคกฺขเย
กปฺปานํ สตสหสฺสานํ
ทุพฺภิ ปาปํ น ปสฺสติ
กณฺณชปฺปมฺปิ กตฺวาน
กุเต วาปิ วินาสกา
ปาสาณปฺปลฺลกูฏาว
อุทเกเนว เภทกา
/*403ความว่า บ่อแก้วในที่ลึกแท้ ๆ แต่ลมยังให้สะเทือนได้ พระเจ้าแผ่นดิน ผู้ปกครองบ้านเมือง พวกอำมาตย์อาจให้กำเริบร้าวได้ บรรพตและสาครชื่อว่าหนักแน่นยังไม่ได้ คนทำลายมิตรคนทำลายความคุ้มกันนั่นแหละหนักมาก แผ่นดินและสาครหรือภูเขา ถึงคราวสิ้นยุคแห่งแสนกัลปแล้ว ก็ถึงซึ่งความสิ้นสูญไปทั้งนั้น คนคิดทำลายกันแม้มีอยู่ ณ สกุลใด ไม่เห็นแก่บาปกรรมทำความกระซิบหู (คือว่ายุแหย่อยู่แล้ว) ก็อาจทำสกุลนั้นให้พินาศทำลายไป อุปไมยดังกองหินโตเท่าพ้อมถูกน้ำพัดแรงกล้าก็พากันแตกกระจายไปได้
ตั้งแต่นั้นมา พระราชาก็ให้จับคนยุแหย่และให้ไล่ออกไปเสียจากสกลรัฐ และโปรดให้ยกโทษเสียด้วย เมื่อจะทรงสอนชนบริษัทจึงตรัสคาถาดังนี้ว่า
ชีวิตมฺปิ จชิตฺวาน
เภทนฺตรํ น การเย
กายวาจฺจ รกฺขิตฺวา
วิจาเรตฺวา ว การเย
นิสมฺม ปณฺฑิตา กยิรา
นานิสมฺมาปิ กยิรา
วิมํสิตฺวา วิจาเรตฺวา
ปจฺฉา น อนุตปฺปติ
ยถา สุวณฺณหํสาปิ
เกนจิ ปริเภทิตา
ภินฺทนฺตสฺส คเหตฺวาน
อฺมฺํว เภทิตา
เอโก อนฺโต นิเวเสติ
เอโก พหิ นิวีสติ
อฺมฺํ อสํสฏฺา
มุเขนาปิ อทฺทสิตา
ความว่า ถึงแม้ชีวิตจะพรากจากกาย บุคคลอย่าพึงทำโทษ คือความร้าวรานกัน พึงสำรวมกายวาจา พิจารณาให้ถ่องแท้แล้วจึงทำแต่ที่ถูก นักปราชญ์ทั้งหลายท่านใคร่ครวญแล้วจึงทำ ยังไม่ได้ใคร่ครวญก่อนแล้วอย่าทำไป บุคคลไม่ใคร่ครวญสอบสวนแล้วทำไป ย่อมจะตามเดือดร้อนในภายหลัง เหมือนหงส์ทองสองหัวตัวติดกัน ถูกอำมาตย์ผู้หนึ่งยุให้แตกกัน ต่างถือเอาคำของอำมาตย์คนยุ เลยแตกจากกันจริงจัง หงส์ตัวหนึ่งได้ให้เลี้ยงไว้ภายในวัง หงส์ตัวหนึ่งให้ไปอยู่นอกวัง ต่างแยกกันไปเห็นประจักษ์ต่อหน้าต่อตาแล้ว
/*404ต่อแต่นั้นมา พระราชาก็ได้ดำรงราชสมบัติโดยสม่ำเสมอ ชนชาวพระนครก็ได้อยู่สมัครสโมสรปรองดองกัน มนุษย์ในสกลรัฐพากันระงับกายวาจาจิตเรียบร้อยดี พระเจ้าพาราณสีตั้งพระทัยบำเพ็ญสมดึงสบารมีเป็นเบื้องหน้า ครั้นเวลาทิวงคตแล้วได้เสด็จไปยังโลกสวรรค์ ครั้นถึงชาติที่สุดจุติมาดำรงอัตตภาพเป็นพระเวสสันดร ทรงบำเพ็ญสัตตสดกมหาทานเสร็จ แล้วเสด็จไปอุบัติในดุสิตบุรี โดยพระบารมีเต็มบริบูรณ์แล้ว เทพยดาในหมื่นจักรวาฬจึงวิงวอนขอให้จุติ พระองค์ทรงพิจารณาปัญจมหาวิโลกแล้วเสร็จ เสด็จจากดุสิตสวรรค์มาปฏิสนธิในพระครรภ์แห่งพระมหามายา แต่ประสูติจากพระครรภ์แล้วมาถึงพระชนม์ได้ยี่สิบเก้าพรรษา ได้พระราชโอรสพระองค์หนึ่ง ในสมัยเที่ยงคืนวันหนึ่งพระองค์พอพระทัยใคร่จะบรรพชา มีหมู่เทพยดาหมื่นจักรวาฬกับนายฉันน์เป็นสหาย เสด็จออกสู่มหาภิเนกษกรม ทรงบำเพ็ญมหาปธานวิริยอยู่ในป่าถึงหกพรรษา ต่อนั้นไปพระองค์ได้เสวยมธุปายาสอันนางสุชาดานำมาถวาย แล้วเสด็จขึ้นนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ตั้งพระพักตร์ต่อบุรพทิศดำรงจิตโดยสมาธิวัตต์ ทรงกำลังพระยามารทั้งมารพลแล้ว ก็ได้ตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณ ต่อแต่นั้นพระองค์ทรงประทานธรรมเทศนาแก่เทพยดาและมนุษย์เป็นลำดับไป พระองค์ระลึกได้ถึงพาราณสีชาดก จึงยกความเรื่องนั้นมาล้างเป็นมูลเหตุแล้วตรัสพระธรรมเทศนา โดยนัยอาทิคาถาดังนี้ว่า
มิตฺตปิเยสุ ภชถ
อมิตฺตฺจ น เสวเย
สุกฺกธมฺมํ ปวตฺเตถ
กณฺหธมฺมํ น เสวิถ
ความว่า ท่านทั้งหลายจงคบมิตรที่รักใคร่ จงอย่าได้คบคนผู้อมิตรเลย จงประพฤติธรรมส่วนขาว อย่าเสพธรรมส่วนดำเลย
อนึ่ง คนที่ดีเมื่อคบคนไม่ดีก็เป็นเช่นเดียวกัน บุคคลหว่านพืชชนิดใดไว้ย่อมได้ผลชนิดอย่างนั้น ผู้ทำความดีไว้ย่อมจะได้ผลที่ดี ผู้ทำความชั่วไว้จะได้ผลชั่วร้าย ท่านทั้งหลายอย่าคบบุรุษคนเลว พึงคบมิตรและบุรุษที่ดี ๆ ถ่ายเดียว บุคคลทำคนชนิดใดไว้เป็นมิตร และคบสนิทกะคนชนิดใด ผู้คบหานั้นย่อมจะกลายเป็นเช่นเดียวกันได้ ฝ่ายท่านมีผู้มีปัญญาไม่กล้าคบคนเลวเป็นสหาย เพราะกลัวแต่จะเข้าไปเปื้อนกับเขา ผู้ใดห่อปลาเน่าไว้ด้วยหญ้าคา แม้หญ้าคานั้นก็พลอยเหม็นเน่าไปด้วยฉันใด ความคบคนพาลก็มีอาการเหมือนกันฉันนั้นเทียว
/*406ผู้ใดห่อกฤษณาไว้ด้วยใบไม้ ใบไม้ก็จะพลอยมีกลิ่นฟุ้งไปตามกันฉันใด ความเข้าไปเสพกับบัณฑิต ย่อมถึงความหอมอย่างอุกฤษฎ์ฉันนั้น ผู้อสัตบุรุษย่อมไปนรก ผู้สัตบุรุษมีสวรรค์เป็นที่ไปข้างหน้า ผู้แสวงหาโทษใส่เขา ย่อมทำลายคนหมู่มากให้พินาศ นายพรานล่อลวงเนื้อด้วยหัวล่อให้มาสู่สำนักตนแล้วประหารฟันแทงเอาตามชอบใจฉันใด มนุษย์ทั้งหลายล่อลวงมหาชนด้วยข้าวน้ำและวาจาอ่อนหวาน หาโทษได้สักสิ่งหนึ่งแล้ว ทำทุกข์ยากและทำคดีโทษชัวร้ายให้เกิดขึ้น ทำลายความดีให้สูญไปฉันนั้น
อนึ่ง ความที่สุนัขจิ้งจอกและนกทั้งหลาย รู้จักใจกันดีแล้วอยู่ร่วมกันได้ ความที่มนุษย์ต่อมนุษย์อยู่ร่วมกันยากนัก ยากที่จะรู้จักใจกันได้ ใจคนย่อมเปลี่ยนแปลงไปในขณะ ๆ เพราะฉะนั้น บุคคลพึงเว้นเสียซึ่งโทษคือความยุยงให้ห่างไกลทุกเมื่อเถิด โทษแห่งการแตกร้าวกัน ย่อมแตกร้าวเพราะวาจาส่อเสียด ผู้ทำการส่อเสียดเป็นหัวหน้า ย่อมไปไหม้อยู่ในนรกสิ้นแสนกัลป และทำให้แตกกันอยู่ร่ำไป เมื่อพ้นจากนรกแล้วจะเกิดเป็นมนุษย์ ก็จะเป็นคนยากจนวิกลกายาและจะเป็นคนกำพร้า มีกายเหมือนเปรตน่าเกลียดน่าชัง ทนอดข้าวและน้ำ ทั้งนี้ก็เพราะโทษแห่งการทำให้แตกกันอำนวยผล ผู้ทำการส่อเสียดไว้ในกาลปางก่อนก็กินแต่หนอนเป็นอาหาร นักปราชญ์ผู้ปรีชาญาณท่านเห็นโทษอย่างนี้ จึงเว้นทำการชั่วเสียให้ห่างไกล การทำชั่วและทำดีไว้ ย่อมได้ผลชั่วผลดีอย่างนั้นเอง มิต้องพักสงสัยเลย
สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่คจะทรงประกาศอานิสงส์แห่งความสามัคคี จึงตรัสอาทิคาถานี้ว่า
เย สมคฺคา ปุฺรตา
เอกจิตฺตสมาหิตา
ปปฺโปนฺติ สคฺคสมฺปตฺตึ
วิเสสํ ปาปุณึสุ นิพพฺตึ
ความว่า ผู้ใดยินดีต่อบุญมีไมตรีจิตเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน ผู้นั้นย่อมจะถึงซึ่งสมบัติสวรรค์และคุณวิเศษยิ่งใหญ่ไพศาลภายหลังจะได้ถึงพระนฤพาน อันเกษมสุขนิราศภัย
อนึ่ง แม้จะเวียนอยู่ในสังสารวัฏ ก็จะเป็นผู้มีญาติมากพร้อมเพรียงกัน เหมือนรุกขชาติอันเกิดมากมูลในป่าฉะนั้น ความพร้อมเพรียงเป็นสามัคคีกันอาจจะป้องกันอันตรายซึ่งจะมีมาถึงตนให้พ้นไปได้ อุปไมยเหมือนสุกรพวกมากพร้อมใจกัน อาจจะจับเสือตัวเดียวที่ดุร้ายฆ่าตายได้ เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงยินดีในอัปปมาทธรรม จงรักษา/*406จิตใจไว้ให้ดี พึงรักษากายวจีมโนทวารไว้ทุกๆ วัน พึงละเว้นเสียซึ่งวาจาเสียดส่อ และความทะเลาะแก่งแย่งกันให้ห่างไกลจากสันดานจงทุกวัน ผู้กอบด้วยสามัคคี ก็จะมีแต่ความสุขทุกอิริยาบถ และจะได้อานิสงส์ถึงสิบเอ็ดประการ
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดา ทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึงประมวลชาดกว่า นายพรานเนื้อในกาลนั้นกลับชาติมาคือพระฉันนเถระ หงส์ทองตัวหนึ่งในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระศิริมานนทเถระ หงส์ทองตัวหนึ่งในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระกาลุทายีเถระ อำมาตย์ผู้ฉลาดในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระสาริบุตรเถระ บริษัททั้งหลายในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพุทธบริษัท พระเจ้าพาราณสีในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระตถาคต มีพุทธพจน์ให้จบลงด้วยประการฉะนี้
จบพาราณสีราชชาดก
๓๓. พรหมโฆสราชชาดก
อตีเต ภิกฺขเว กุสุมฺพปุรํ นาม นครํ อโหสิ อเนกสหสฺสโยชนปฺปมาณํ นานาอุยฺยานโปกฺขรณิตฏา กสมงฺคลกตํ คชหยรถสมากิณฺณํ นานารตนสมฺปนฺนํ ตสฺมึ นคเร พฺรหฺมโฆโส นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ
ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลที่ล่วงมาแล้ว มีนครหนึ่งนามว่ากุสุมพบุรี กว้างขวางประมาณหลายพันโยชน์ มีสวนและสระโบกขรณีต่าง ๆ เป็นที่สำราญรื่นรมย์ อุดมไปด้วยหัยรถคชพาหนะและนานารัตน์ พระมหากษัตริย์ทรงพระนามว่า พรหมโฆส ครองราชสมบัติอยู่ ณ เมืองกุสุมพบุรี พระมเหสีของพระราชาพรหมโฆสพระนามว่า สุนันทาเทวี
ได้ยินว่าสมัยครั้งนั้น พระสัมพุทธเจ้าทรงพระนามว่า ปทุมุตตร พระองค์ได้อุบัติแล้วในมนุษย์โลก เสด็จประทับอยู่ ณ เมืองกุสุมพบุรี พระเจ้าพรหมโฆสราชทรงอุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคกับภิกษุสงฆ์ ด้วยโภชนะและปานิยาหารประมาณได้สิบหกพรรษา และทรงพระเมตตาชุบเลี้ยงประชาชนด้วยสังคหวัตถุสี่ประการ พวกประชาบาลทั้งหลายพากันเป็นสุขสบายทั่วกัน สมบูรณ์ด้วยอเนกธนและธัญญาหารพร้อมทุกอย่าง พระราชาอาราธนาพระบรมศาสดาให้แสดงธรรมเป็นนิรันตรกาล ครั้นจบธรรมเทศนาแล้ว เทพยดาและมนุษย์ทั้งหลายแปดสิบพันโกฏิได้บรรลุธรรมวิเศษต่าง ๆ กัน
คราวนั้น พิภพแห่งท้าวโกสีย์แสดงอาการร้อนให้ปรากฏขึ้น ท้าวเทวราชสอดส่องดูก็รู้ชัดว่า พระเจ้าพรหมโฆสราชครองราชสมบัติเป็นยุติธรรม เราจักไปทดลองดูให้รู้แน่แก่ใจ แล้วให้หาตัวพระมาตลีมาสั่งว่า ท่านจงแปลงกายให้เหมือนรูปสุนัขลงไปมนุษย์โลกก่อน /*408แล้วเราจักตามลงไปภายหลัง พระมาตลีรับเทวบัญชาแล้วลงมาจากเทวโลก ไปถึงเมืองกุสุมพบุรีแปลงกายเป็นสุนัข ท้าวเทวราชแปลงเพศเป็นคนเลี้ยงสุนัข ท้าวเทวราชกับมาตลีเข้าไปยืนอยู่ท่ามกลางพระนคร พระมาตลีจึงบันลือเสียงดังก้องกังวานขึ้นสามครั้ง แผ่นดินก็สะท้านหวั่นไหว ชาวนครก็ตระหนกตกใจพากันวิ่งหนีละลนละลาน บางคนก็ไปซุ่มซ่อนอยู่ตามซอกภูเขาและพุ่มไม้และตามชายนที พระราชาสดับศัพท์โฆษแล้วตกพระทัย เสด็จขึ้นไปประทับอยู่บนปราสาทเจ็ดชั้นแล้วตรัสถามว่านั่นเสียงอะไรท้าวสหัสสนัยผู้เลี้ยงสุนัขกราบทูลว่า ข้าแต่สมมุติเทวา สุนัขของข้าพระบาทหิวนักจึงร้องเสียงดัง ขอพระองค์จงประทานข้าวสุกให้สุนัขกินเถิดพระเจ้าข้า
พระราชาจึงบังคับพวกอำมาตย์ให้นำข้าวสุกไปให้สุนัขนั้น ๆ กินแล้วหาอิ่มไม่ ได้ทำเสียงอุโฆษขึ้นอีกวาระที่สอง พระราชาสั่งถามทราบความว่าสุนัขกินข้าวยังหาอิ่มไม่ จึงรับสั่งใช้อำมาตย์ให้บังคับคนในเมืองนอกเมือง ให้ขนเอาข้าวสุกไปให้สุนัขนั้นกินให้อิ่ม สุนัขนั้นกินข้าวสุกหมดแล้วก็ยังหาอิ่มไม่ ได้ทำเสียงอุโฆษขึ้นเป็นวาระที่สาม พระราชาทราบความแล้วหาดำรัสประการใดไม่ ท้าวสหัสสนัยเจ้าของสุนัขกราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่พระมหาราช ในเมืองนี้มีคนพวกอธรรมอยู่มาก พระองค์จงประทานคนพวกอธรรมเหล่านั้นให้สุนัขกินเสีย สุนัขได้กินพวกอธรรมแล้วจึงจะอิ่มและจะไม่ร้องอีกต่อไป ท้าวสหัสสนัยจึงตรัสคาถาเจ็ดคาถาดังนี้ว่า
เย อธมฺมา กุฏิวิหารํ
เทวฏฺานฺจ เฉทกา
มาตาปิตุคุรุภาตา
อสิเนหากตฺุตา
ปุตฺตทารํ น รกฺขนฺติ
ตานิ สพฺพานิ เทหิ ตฺวํ
ปาณาติปาเต หีสา จ
สีสํ อฏฺฏวึ ฉินฺทนฺติ
สมณํ พฺราหฺมณํ นินฺทนฺตา
ตานิ สพฺพานิ เทหิ ตฺวํ
เย ธนภิกฺขสตฺเถน จ
อสหายา อกตฺุตา
ยา คพฺภธารี ปตติ ปุตฺตํ
ตานิ สพฺพานิ เทหิ ตฺวํ
เย ปวิทานํ ทตฺวา
โสมนสฺเสน เจตสา
ปุน ภุมฺมึ คเหตฺวาน
ตานิ สพฺพานิ เทหิ ตฺวํ
เย ภิกฺขุโภชนํ ทตฺวา
ภุฺชิตฺวาน สยํ อทา
อาสนา ภิกขู เฉตฺวา
ตานิ สพฺพานิ เทหิ ตฺวํ
/*409เย พาณิชา อธมฺมา จ
ปรธนฺจ คณฺหิตา
โปตฺถกํ วิกินิตฺวา จ
ตานิ สพฺพานิ เทหิ ตฺวํ
เย อนนฺทา ธมฺมํ สุตฺวา
อฺํ การํ สรนฺติ จ
ปาณาติปาเต หึสา จ
ตานิ สพฺพานิ เทหิ ตฺวํ
ความว่า คนผู้อธรรมทำลายกุฎีวิหารและเทวสถาน เป็นคนอกตัญญูไม่เคารพรักมารดา บิดา ครู และ พี่น้องของตน และไม่ปกครองบุตรภรรยาทิ้งให้อนาถา พระองค์จงประทานคนทั้งมวลนั้นให้สุนัขกินเสียเถิด อนึ่งคนผู้เบียดเบียนสัตว์ให้ได้ความเดือดร้อนใจ และตัดหัวคนเดินดงชิงเอาทรัพย์ และคนที่นินทาว่าร้ายสมณพราหมณ์ก็ดี พระองค์จงประทานคนพวกเหล่านี้ ให้สุนัขกินเสียให้หมดเถิด คนเหล่าใดไม่คบพวกขอทาน และมีสันดานเป็นคนอกตัญญูก็ดี อนึ่งสตรีมีครรภ์ทำให้ลูกตกไป (รีดลูกเสีย) พระองค์จงประทานคนพวกเหล่านี้ ให้สุนัขกินเสียให้สิ้นเถิด คนเหล่าใดเต็มใจยกที่ดินให้เขาแล้ว ภายหลังเรียกกลับคืนเอาปกครองเสียเอง พระองค์จงประทานคนพวกนั้นทั้งหมดให้สุนัขกินเสียเถิด อนึ่ง คนผู้ใดให้โภชนะแก่ภิกษุแล้วเอามาบริโภคเสียเองและขับไล่ภิกษุไปเสียจากอาสนะ พระองค์จงประทานคนพวกนั้นทั้งหมดให้สุนัขกินเสียเถิด พ่อค้าพาณิชเหล่าใดรับเอาทรัพย์ของผู้อื่นเขาไว้แล้ว ขายของขี้ริ้วขี้เหร่ให้แก่เจ้าของทรัพย์เขาไป พระองค์จงประทานให้คนพวกนั้นทั้งหมดแก่สุนัขกินเสียเถิด อนึ่งคนเหล่าใดไม่ยินดีฟังธรรมไปคิดนึกการอะไร ๆ อื่นเสียก็ดี และคนที่เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายก็ดี พระองค์จงประทานให้คนพวกนั้นทั้งหมด แก่สุนัขกินเสียเถิด พระเจ้าข้า
คราวนั้น พระมาตลีสุนัขแปลง แสร้งทำทีประหนึ่งว่าจะโดดเข้ากัดชนชาวเมือง ๆ ก็ตระหนกตกใจ วิ่งหนีไปหลบซ่อนอยู่ ณ ที่ต่าง ๆ พระมาตลีเทวบุตรนั้นครั้นละรูปสุนัขเสียแล้ว แปลงเพศให้เหมือนดรุณสุริยเทวบุตร ประดับสรรพาลังการ มีหมู่เทพยดาเป็นบริวารประดิษฐานอยู่กลางอากาศ ท้าวสักกเทวราชจึงแสดงวิมานพันหนึ่ง ซึ่งมีนางอัปสรประจำอยู่วิมานละพัน ๆ ชวนกันบรรเลงดุริยางดนตรีเสียงไพเราะจับใจ และแสดงให้เห็นสมบัติต่าง ๆ บันดาลให้สกลนครสว่างด้วยทิพยโอภาสแห่งวิมานทั้งหลายแล้วทูลบรรยายว่า ดูกรมหาราช พระองค์ปรารถนาซึ่งทิพยสมบัติอยู่ จงทำตามคำของข้าพเจ้า แล้วประกาศทวาทสคาถานี้ว่า
/*410เย สทฺธาย ปพฺพชิตฺวา
ทสสีเลสุ รกฺขนฺติ
สพฺพปุฺานิ กตฺวาน
เต วิมาเนว ทิสฺสเร
โย โพธิรุกฺขํ โรเปติ
โย จ ปพฺพชิโต นโร
โย จ สตฺถุ พิมฺพํ กโร
โส วิมาเนว ทิสฺสเร
เย คหฏฺา ปุฺกรา
สีลวนฺตา อุปาสกถา
ปุตฺตทารฺจ โปเสนฺติ
เต วิมาเนว ทิสฺสเร
เย กุฏิวิหารํ กตฺวา
เทวฏฺานํ รกฺขิตา จ
มาตาปิตุคุรุภาตา
โปเสนฺติ ทิเน ทิเน
กตฺุตาหิ สมฺปนฺนา
เต วิมาเนว ทิสฺสเร
ปาณาติปาเต อหึสา
เนว อฏฺฏวึ ฉินฺทนฺตา
สมณานํ อนินฺทา จ
เต วิมาเนว ทิสฺสเร
เย ธนภิกฺขสตฺเถน
สหายา กตฺุตา
ยา คพฺภธารี น ปตติ
เต วิมาเนว ทิสฺสเร
เย ปวิทานํ ทตฺวา
โสมนสฺเสน เจตสา
ปุน ภุมฺมึ อคเหตฺวา
ปจฺฉา โหนฺติ จ อิสฺสรา
เย ภิกฺขุโภชนํ ทตฺวา
น ภุฺชิตฺวา สยํ อทา
อาสนา ภิกฺขู ตปฺเปนฺติ
เต วิมาเนว ทิสฺสเร
เย พาณิชา สุธมฺมา จ
ปรธนํ อคณฺหิตา
โปตฺถกํ เนว วิกิณนฺติ
เต วิมาเนว ทิสฺสเร
เย จ นนฺทา ธมฺมํ สุตฺวา
อฺํ การํ น สรนฺติ
เย วาจํ คุรุโน กตฺวา
คุรุโทสํ น คณฺหิตฺวา
ทูเร วา อวิทูเร วา
สรนฺติ ทิเน ทิเน
คุรูนํ จิตฺตํ ปสาเทนฺติ
เต วิมาเนว ทิสฺสเรติ
ความว่า ชนเหล่าใดบวชด้วยศรัทธา รักษาศีลสิบทำบุญทั้งปวงไว้ ชนเหล่านั้นจะได้อยู่ในวิมานเทียว ชนใด ๆ ได้ปลูกต้นโพธิไว้ก็ดี หรือตนบวชแล้วก็ดี สร้างพระศาสดาไว้บูชาก็ดี ชนนั้น ๆ ย่อมจะได้อยู่ในวิมานเทียว คฤหัสถ์เหล่าใดทำบุญไว้และเป็นอุบาสกมีศีล บำรุงเลี้ยงบุตรภรรยา /*411(ตามกำลังของตน) คนเหล่านั้นจะไปอยู่ในวิมานเที่ยงแท้ ชนเหล่าใดก่อสร้างกุฏิวิหารและรักษาเทวสถานไว้ กอบไปด้วยความกตัญญู เลี้ยงดูมารดาบิดา พี่น้องและครูอาจารย์ทุกวันทุกวัน ชนเหล่านั้นย่อมจะได้ไปอยู่ในวิมานเที่ยงแท้ ชนเหล่าใดไม่ฆ่าสัตว์ไม่ทำสัตว์ให้ลำบากและไม่แย่งชิงชาวดงชาวป่า ไม่นินทาสมณพราหมณ์ทั้งหลาย ชนเหล่านั้นย่อมจะไปอยู่ในวิมานสวรรค์
ชนเหล่าใดกตัญญูผู้คบหากับพวกขอทานก็ดี สตรีมีครรภ์คนใดไม่ทำลูกให้ตกไปก็ดี ชนเหล่านั้นย่อมจะไปอยู่ในวิมานเที่ยงแท้ ชนเหล่าใดเต็มใจให้ที่ดินแก่เขาแล้ว ภายหลังไม่คืนที่ดินเข้าปกครองอีกต่อไป ชนเหล่านั้นย่อมจะไปอยู่ในวิมานชั้นฟ้า ชนเหล่าใด ให้โภชนะแก่ภิกษุแล้วและมิได้เอามาบริโภคเสียเอง ให้ภิกษุทั้งหลายฉันจนอิ่ม ชนเหล่านั้นย่อมจะไปอยู่ในวิมานแน่แท้ พาณิชคนใดใจเป็นกรรมดี มิได้รับทรัพย์ของคนอื่นแล้ว และมิได้ขายของขี้ริ้วขี้เหร่ให้เขาไป พาณิชเหล่านั้นย่อมจะไปอยู่ในวิมานแน่ทีเดียว ก็ชนเหล่าใดยินดีฟังธรรม มิได้ระลึกถึงการงานอย่างอื่น เป็นผู้ทำตามถ้อยคำของครูอาจารย์ มิได้ถือโทษของครูอาจารย์ ไม่ว่าอยู่ไกลอยู่ใกล้ย่อมระลึกถึงครูอาจารย์ทุกวันๆ และย่อมทำจิตใจของครูอาจารย์ให้เลื่อมใสยินดี ชนเหล่านั้นย่อมจะไปอยู่ในวิมานเที่ยงแท้ ดูกรมหาราช ข้าพเจ้าคือท้าวเทวินทร์ละทิพยสมบัติลงจากเทวโลกมาสู่สำนักของพระองค์ (ประสงค์จะถวายโอวาท) ขอพระองค์จงดำรงอยู่ในปัญจศีล ต่อแต่นี้ไปพระองค์อย่าได้ประมาทเลย ท้าวอินทรเทวราชถวายโอวาทแล้วกลับไปยังสถานที่ของพระองค์
จำเดิมแต่คราวนั้นมา พระมหาสัตว์บำเพ็ญกุศลวัตต์ มีทานและศีลเป็นต้น ประทานโอวาทแก่มหาชนทรงดำรงราชสมบัติโดยธรรมสม่ำเสมอ เมื่อสิ้นพระชนมายุแล้วมีสวรรค์เป็นที่ดำเนินไปข้างหน้า หมู่ประชาชนชาวนครตั้งอยู่ในโอวาทพระโพธิสัตว์แล้ว เบื้องหน้าแต่ทำลายขันธ์มีสวรรค์เป็นที่ไป ณ เบื้องหน้า
/*412สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึงประกาศจตุราริยสัจกถา เทพยดาและมนุษย์ได้รับประทานฟังแล้วก็ได้ดำรงอยู่ในมรรคผลมีพระโสดาปัตติผลเป็นต้น สมเด็จพระทศพลจึงประชุมชาดกว่า ท้าวสักกเทวราชในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคืออนุรุทธ มาตลีเทวบุตรในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพระอานนทเถระ นางนันทาเทวีกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือนางอุบลวรรณาเถรี มหาชนในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือพุทธบริษัท พระเจ้าพรหมโฆสราชในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระตถาคต มีพุทธพจน์ให้จบลงดังนี้
จบพรหมโฆสราชชาดก
๓๔. เทวรุกขกุมารชาดก
อิมินา จ ปน ภนฺเตติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตตฺโน ทานปารมึ อารพฺภ กเถสิ ฯ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ทรงพระปรารภทานบารมีของพระองค์เป็นมูลเหตุตรัสธรรมเทศนานี้มีคำเริ่มว่า อิมินา จ ปน ภนฺเต เป็นอาทิเบื้องต้น อนุสนธิในนิทานวจนะมีดังนี้ว่า
มีบุรุษคนหนึ่งถือเอาดอกไม้กับธงและภัตตาหาร ออกจากบ้านไปสู่พระเชตวัน ถวายอภิวาทพระศาสดาแล้ว นั่งบูชาพระธรรมอยู่ด้วยดอกไม้กับธงและภัตต์ คราวนั้น ดอกไม้กับธงและภัตต์ก็แตกกระจายออกไปตั้งพัน เกิดขึ้นบูชาพระธรรมตรงพระพักตรพระศาสดา ด้วยกำลังอานุภาพแห่งการบูชา บุรุษคนนั้นเห็นอัศจรรย์แล้วก็เกิดโสมนัส สรรพรัตนะก็ปรากฏมีขึ้นที่บ้านเรือนของบุรุษนั้น ๆ ก็เลื่อมใสถือพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่งจนตลอดชีวิต
วันหนึ่ง พระภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมกัน ณ โรงธรรมสภาพรรณนาคุณรัตนตรัยว่า ชื่อว่าพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ทรงไว้ซึ่งกำลังคุณมากมาย สรรพสัตว์ทั้งหลาย คือ เทวดา มนุษย์ นาค ครุฑ คนธรรพ์ และกินนรเป็นอาทิ พากันเลื่อมใสทำบูชารัตนตรัยด้วยกำลังศรัทธา สมบัติทั้งหลายได้ปรากฏมีเห็นประจักษ์ต่อตาอย่างนี้
พระนราสภมุนีทรงสดับด้วยทิพยโสตแล้ว จึงเสด็จมายังที่ประชุมสงฆ์ตรัสถามทราบความแล้วมีพุทธดำรัสว่า ชื่อว่าทานอันบุคคลให้แล้วด้วยศรัทธาจิต ผลอันอุกฤษฎ์ย่อมเกิดปรากฏเห็นประจักษ์ในปัจจุบัน ผลทานเป็นของอัศจรรย์หนักหนา นักปราชญ์แต่ปางก่อนมีปัญญายังอ่อนอยู่ ได้ทำบูชาพระพุทธรูปคราวเดียวเท่านั้น ย่อมได้สมบัติในปัจจุบันด้วยกำลังแห่งผลบูชา พระบรมศาสดาตรัสดังนี้แล้วก็นิ่งไป พระภิกษุทั้งหลายจะใคร่รู้เรื่องราว จึงกราบทูลอาราธนาขอให้พระศาสดาตรัสเทศนา พระบรมศาสดาทรงนำอดีตนิทานมาอ้างดังปรากฏต่อไปนี้ว่า
อตีเต กิร ปุรินฺทนคเร ปุรินฺทราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ ได้ยินเล่ากันมาว่า ในกาลล่วงมาแล้วนาน มีพระราชาทรงพระนามว่า ปุรินท ดำรงราชสมบัติอยู่ ณ ปุรินทนคร คราวครั้งนั้นพระโพธิสัตว์ได้เกิดในตระกูลเข็ญใจ นามว่าเทวรุกขกุมาร พระโพธิสัตว์เจ้าลุกขึ้นแต่เช้า ๆ เข้าไปสู่ป่าเกี่ยวหญ้าและหาฟืนมาขาย ได้ทรัพย์มาเลี้ยงขีพของตนและอุตส่าห์รักษาปัญจศีลและอุโบสถตามกาลตามสมัย
วันหนึ่งพระโพธิสัตว์ไปสู่พนมไพร ได้เห็นต้นรังส่งรัศมีงามดังแสงสุริโยทัย แล้วนึกไปว่า ไม้รังตันนี้สีงามนัก ชะรอยอะไรจักมีอยู่ที่นั่น คิดแล้วเดินเข้าไปใกล้ได้เห็นพระพุทธองค์หนึ่งอยู่ที่โคนต้นรัง ก็ตกใจยกหัตถ์นมัสการไหว้แล้วเก็บดอกไม้มาบูชาเปลื้องผ้าห่มออกทำเป็นวิชนี ปัดกวาดภายใต้สาลพฤกษ์แล้ว ฉีกผ้าสาฏออกทำเป็นแผ่นธงบูชาพระพุทธรูปโดยสักกัจเคารพ เมื่อจะความปรารถนาจึงกล่าวพระคาถานี้ว่า
อิมินา จ ปน ภนฺเต
ปุฺกมฺเมน อนาคเต
สพฺพสตฺตุตฺตโม พุทฺโธ
ภเวยฺยํ อตฺโล ชิโน
สํสรนฺโต จ สํสาเร
ภเวยฺยํ อุตฺตเม กุเล
พลรูปคุณุเปโต
ปฺวา จ นรุตฺตโม
ปจฺจามิตฺตา โจราทโย
มา โหนฺติ มม สมฺมุขา
สพฺพเวรภยาตีโต
ภเวยฺยํ ปรมํ สุขนฺติ
ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยบุญกรรมอันนี้ ขอข้าพเจ้าได้เป็นพระพุทธอดุลชิน ผู้ประเสริฐสุดกว่าสรรพสัตว์ในกาลภายหน้า ก็เมื่อยังเที่ยวอยู่ในสงสารวัฏต่อไป ขอพึงไปเกิดในอุดมตระกูล บริบูรณ์ด้วยคุณคือกำลังและรูปงาม และให้มีปัญญาประเสริฐสุดกว่ามุนษย์ชน พวกปัจจามิตรมีโจรเป็นต้น ขออย่าได้มีมาเฉพาะหน้า ขอให้ข้าล่วงพ้นเวรภัยทั้งมวล เป็นบรมสุขทุกทิวาราตรี แล้วพระโพธิสัตว์ก็เดินนึกนั่งนึกถึงบุญอยู่ ณ สถานที่นั้น
/*415คราวนั้น มีหญิงหม้ายคนจนผู้หนึ่งเป็นหญิงดีมีศีล เที่ยวเกี่ยวหญ้าหาฟืนขายได้ทรัพย์มาเลี้ยงมารดา หญิงนั้นกลับแต่ป่าเดินมาพบพระพุทธรูปองค์นั้น แล้วเข้าไปนมัสการฉีกผ้าที่โพกศีรษะออกท่อนหนึ่งทำบูชา นึกอยากจะให้ได้เป็นภรรยาแห่งพระโพธิสัตว์ เมื่อจะทำความปรารถนาจึงกล่าวคาถานี้ว่า
อิมินา วตฺถปูเชน
วณฺณวา รูปวา โหตุ
สุวณฺณาทิอลงฺการา
เทวกฺาว รูปวา
อคฺคมเหสิ จ ตสฺส
ยตฺถ ชาเต กุเล สิยา
โส อิสฺสโร จ สามิโก
อชฺฌาสยํ ตเถว จ
ชาติสตสหสฺเสสุ
มา ทลิทฺที ภวามิหํ
หีเน กุเล น ชายามิ
ขตฺติเย จาปิ พฺราหฺมเณ
สพฺพอิสฺสรา ภวามิหํ
นรเทเวหิ ปูชิตา
กปฺปาสิกฺจ โกเสยฺยํ
โขมโกทุมฺพรานิ จ
สพฺพานิ ปาตุภเวยฺยุํ
ยาว นิพฺพานปาปุณา
ตโต โขมฺจ กายุรํ
องฺคทํ มณิเมขลํ
สพฺพานิ ปาตุภเวยฺยุํ
ยาว อรหตฺตปาปุณา
ตโต โขมฺจ กายุรํ
คิเวยฺยํ รตนามยํ
สพฺพานิ ปาตุภเวยฺยุํ
ยาว นิพฺพานอชฺฌคา
อุณฺณตํ มุขผุลฺลฺจ
นานารตฺเต จ มาณิเย
สพฺพานิ ปาตุภเวยฺยุํ
ยาว นิพฺพานปาปุณา
อุคฺคตฺถนํ คิงฺคมกํ
เมขลํ ปติปาทุกํ
สพฺพานิ ปาตุภเวยฺยุํ
ยาว นิพฺพานนครา
ความว่า ด้วยการบูชาผ้านี้ ข้าพเจ้าจะเกิดในชาติกุศลใด ขอให้มีรูปทรงผิวพรรณงามประดับล้วนด้วยทองคำ งามดังเทวกัญญา จงได้เป็นอัครชายาของชายคนนั้น ชายคนนั้นขอได้เป็นสามีข้า มีอิสรภาพเต็มตามอัธยาศัย และขออย่าให้ข้าเป็นคนเข็ญใจ นับได้แสนแห่งชาติ และขออย่าให้ไปเกิดในสกุลเลวทราม ให้ได้ไปเกิดในสกุลพราหมณ์และกษัตริย์ เป็นอิสรภาพกว่านรชนทั้งมวล อันมนุษย์และเทพยดาทั้งหลายบูชาแล้ว (เป็นนิตย์)
/*416ผ้ากับปาสิกพัตถ์ (ผ้าทอด้วยฝ้าย) โกไสยพัตถ์ (ผ้าทอด้วยไหม) โขมพัตถ์ (ผ้าเปลือกไม้) โกทุมพรพัตถ์ (ผ้าทอด้วยขนสัตว์เนื้อละเอียด) ทั้งมวลหมด พึงให้เกิดมีร่ำไป กว่าข้าพเจ้าจะได้ถึงพระนิพพาน เครื่องประดับคอล้วนแล้วด้วยทองคำก็ดี เครื่องประดับต้นแขนก็ดี สร้อยสังวาลก็ดี ของเหล่านี้ทั้งหมดมวล พึงเกิดปรากฏเสมอไป กว่าข้าพเจ้าจะได้ถึงพระอรหัตต์ ต่อแต่นั้นธำมรงค์และเครื่องประดับสำหรับสวมคอแล้วด้วยแก้วทั้งหลาย พึงเกิดปรากฏเรื่อยไป กว่าข้าพเจ้าจะได้ถึงพระนิพพาน ต่อแต่นั้นเครื่องประดับสำหรับรัดอกให้ผึ่ง และประดับไกรเกศด้วยพวงมาลัย แก้วมณีสีต่างๆ ทั้งมวลหมดจงเกิดปรากฏเสมอไป กว่าข้าพเจ้าจะได้ถึงพระนิพพาน อนึ่งอาภรณ์สองอย่างคือเครื่องประดับทรวงให้ถันช้อยตั้ง และเครื่องประดับไหล่ก็ดี อีกเครื่องประดับเอวสตรีและเครื่องประดับเท้างาม (รองเท้างาม) เหล่านี้ทั้งมวลหมดพึงเกิดปรากฏเรื่อยไป กว่าข้าจะได้ถึงพระนิพพาน ด้วยประการฉะนี้ สตรีเข็ญใจครั้นทำความปรารถนาแล้ว ลุกออกมานั่งนึกถึงการบุญอยู่ใกล้ ๆ ชนทั้งสองต่างนั่งนึกถึงการบุญของตน ๆ อยู่พร้อมกัน
ลำดับนั้น ด้วยอำนาจบุญแห่งชนทั้งสองที่ได้ทำไว้แล้วในปางก่อน และด้วยอานุภาพกุศลที่ชนทั้งสองได้ก่อสร้างในปัจจุบันอำนวยผล อาสนะแห่งท้าวสักกเทวราช ก็แสดงอาการรุ่มร้อนผิดปรกติท้าวโกลีย์เมื่อใคร่ครวญดูก็รู้เหตุนั้นแล้วจึงรับสั่งให้วิษณุกรรมว่า ท่านจงไปยังมนุษย์โลกแล้ว นฤมิตปราสาทและสรรพรัตนะให้แก่ชนทั้งสอง ณ บัดนี้ วิษณุกรรมเทพบุตรรับเทวบัญชา ลงมาทำตามท้าวเทวราชสั่งเสร็จก็กลับไปยังที่ของตนเคยอยู่ ด้วยอำนาจบุญนั้นหากอำนวยผล ชนทั้งสองก็ได้เป็นสามีภรรยากัน เสวยทิพยสมบัติอยู่ในปราสาทนั้น
ท้าวสักกเทวราชเมื่อจะประกาศการบุญ และจะอุดหนุนสองสามีภรรยา ให้ถือกุศลเจตนาด้วยอำนาจศรัทธา จึงเสด็จมาประดิษฐานอยู่ตรงหน้าปราสาท พระโพธิสัตว์เห็นแล้ว ยังมิได้รู้จักแจ้งจิต จึงภาษิตคาถานี้ว่า
โก นุ ตฺวํ ปลฺลงฺกมาภุเช
น ชานามิ ตว โคตฺตํ
เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ
อาทู สกฺโก ปุรินฺทโท
/*417ความว่า ดังข้าพเจ้าถาม ท่านเป็นใครมาคู้บัลลังก์นั่งอยู่ ข้าพเจ้ายังไม่รู้จักโคตรของท่าน ท่านเป็นเทวดาหรือคนธรรพ์ หรือเป็นปุรินททอินทราประการใด
ท้าวสหัสสนัยจึงตอบว่า ข้าพเจ้าคือท้าวเทวินทร์อินทรามาสู่สำนักของท่าน ข้าพเจ้าขอนอบน้อมท่านผู้ประเสริฐ ตัวท่านจักได้เป็นพระสัมพุทธโลกนาถในอนาคตกาลเที่ยงแท้ เทพยดาทั้งมวลเขาชวนกันสรรเสริญโพธิญาณของท่าน เชื่อว่ากาลข้างหน้าต่อไปตัวท่านจักได้เป็นพระสัมพุทธเจ้า ผู้สูงสุดกว่ามนุษย์จะเปลื้องปลดสัตว์ให้พ้นจากเวรภัยได้ดังนี้
ครั้นเมื่อท้าวโกสีย์ภาษิตอย่างนี้แล้ว พระโพธิสัตว์เมื่อจะถามต่อไปจึงกล่าวพระคาถานี้ว่า
เทวราช มยํ ปุจฺฉาม
กึ ปุฺํ ปติลภติ
สุโข วิปาโก ปุฺสฺส
กาธิปฺปาโย สมิชฺฌติ
ความว่า ข้าแต่เทวราช ข้าพเจ้าขอถามท่าน บุคคลเฉพาะได้ทำบุญสิ่งใดไว้ ผลแห่งการบุญนั้นจึงนำสุขมาให้ ความประสงค์จำนงหวังของบุคคลจะสำเร็จไปด้วยอย่างไร ท้าวสหัสสนัยเมื่อจะบอกความแก่พระโพธิสัตว์ จึงตรัสคาถานี้ว่า
ตฺวํ ว กโรสิ ตํ ปุฺํ
ธชปูชฺจ ปูเชสิ
เตน ปุฺเตเชน
ปาสาทํ รตนํ ลภิ
ความว่า ท่านเทียวแหละ บูชาธงถวายพระพุทธรูปไว้แล้ว ท่านทำบูชาธงนั่นแหละคือบุญ ด้วยอำนาจบุญนั้นท่านจึงได้ปราสาทและสมบัติเครื่องปลื้มใจ
ท้าวสหัสสนัยเพื่อจะทำความชมเชยพระโพธิสัตว์และภรรยาจึงกล่าวว่า น้ำนมและสังข์ทั้งสองสีขาวเสมอกันฉันใด ท่านก็ดีนารีคือภรรยาก็ดี มีน้ำใจใสเสมอกันฉันนั้น ท่านพึงทำเถิดซึ่งบุญทั้งหลาย ท่านพึงเป็นผู้ให้อยู่เนืองๆเถิด บุคคลจะมีโภคะก็เพราะทาน ผู้จะมีสุขสำราญก็เพราะศีล เพราะฉะนั้น วิญญูท่านผู้รู้พึงบำเพ็ญทานและศีลไว้เป็นนิตย์เถิด ท้าวโกสีย์ให้โอวาทแก่พระโพธิสัตว์เจ้าแล้ว ก็เสด็จไปยังสถานที่อยู่ของพระองค์
/*418คราวนั้น สรรพสุวรรณหิรัญโคมหึสา ทาสทาสีบริวารนับตั้งแสนเกิดเนื่องแน่นกันไป พระโพธิสัตว์เห็นอัศจรรย์ดังนั้น ก็ปรีดิ์เปรมปลื้มในใจ ครั้นรุ่งราตรีแล้ว มหาชนเกลื่อนกล่นกันมาดูแล้วก็ไปกราบทูลพระราชา พระราชาทรงฟังแล้วก็กริ้วใหญ่ รับสั่งให้เกณฑ์พลโยธานับตั้งแสน แล้วพระองค์เสด็จเป็นประธานยกออกไปทำยุทธกับพระโพธิสัตว์ พระโพธิสัตว์อธิษฐานสมาธิคู้บัลลังก์อยู่ในปราสาท ด้วยเดชอำนาจพระโพธิสัตว์ พลนิกายทั้งหลายก็แตกกระจายหนีไป
พระราชาทอดพระเนตรเห็นอัศจรรย์ ก็สยดสยองร้องประกาศว่า อานุภาพบุญน่าอัศจรรย์เทียวหนอ พระองค์ก็ทรงโสมนัสตรัสสั่งอำมาตย์ว่า อำมาตย์ทั้งหลาย จงช่วยกันประดับประดาปราสาทนี้ ด้วยเครื่องอลังการมีธงและผ้าเป็นอาทิ ให้ตลอดไปถึงปราสาทของเรา ครั้นอำมาตย์จัดการตามรับสั่งเสร็จ พระราชาก็เสด็จพร้อมด้วยอำมาตย์ทั้งมวล ให้นำบรรณาการไปบูชาพระโพธิสัตว์ พระโพธิสัตว์เทวรุกขกุมารจึงถวายบังคมพระราชา แล้วกล่าวคาถานี้ว่า
อฺชลึ เต ปคฺคยฺหามิ
ตํว เสฏฺํ นมามิหํ
อนุกมฺปํ อุปาทาย
เทว เสนา อนูปมา
ความว่า ข้าแต่สมมติเทวา ข้าพระบาทน้อมหัตถอัญชลีถวายบังคมแก่พระองค์ อาศัยพระองค์ทรงพระกรุณา พวกเสนามากมายจึงทำอันตรายมิได้ ด้วยประการฉะนี้
พระราชาทรงฟังดังนั้นแล้ว เมื่อจะปฏิสัณฐารตอบกลับพระโพธิสัตว์ จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ
กจฺจิ นุ เทเวหิ ทินฺนํ
สนฺโต สตฺเถน วา ปน
เกน เต อีถิสํ ลทฺธํ
ความว่า แน่ะท่านผู้เจริญ ท่านอยู่เป็นสุขสบายหรือประการใด เราถามท่าน สมบัติเทพยดาให้ท่านหรือ หรือว่าพวกสัตบุรุษให้แก่ท่าน หรือท่านได้ด้วยคุณวิเศษอย่างไร
/*419เทวรุกขกุมารพระโพธิสัตว์เมื่อจะประกาศการบุญของตนจึงกล่าวนิพนธ์คาถานี้ว่า
โย จ ปุพฺเพกตปุฺโ
อิทานิ มหทฺธโน ภเว
สเจ ปุฺํ ขีณํ โหติ
ทลิทฺโท โหติ จ นโร
วิปากํ ชานิตฺวา ปน
ปุพฺเพ จ อุปจีนตา
สพฺพปุฺานิ กริตฺวา
ทานสีลาทิกมฺปิ จ
ตสฺเสว ปุฺานุภาเวน
อธิปฺปาโย สมิชฺฌติ
ปาปํวา อกุสลํ เจว
สุขทุกฺขํ ตเถว จ
อินฺทเหวาทิสมฺปตฺติ
นิพฺพานฺจ วรํ วรํ
น มาตาปิตาหิ ทินฺนํ
อฺเ วา ปน าตโย
สยํ กตานิ ปุฺานิ
ปาปกมฺมานิ ตเถว จ
สพฺเพ เต อุปเสวนฺติ
เอวํ ชานาติ ขตฺติย
ความว่า ก็ผู้ใดมีการบุญได้ทำไว้ในกาลก่อนแล้ว ผู้นั้นมาเดี๋ยวนี้พึงเป็นผู้มั่งมี ถ้าหากบุญสิ้นไปแล้ว ผู้นั้นก็จะเป็นผู้ยากจน เพราะเหตุว่าบุญอันบุคคลก่อสร้างไว้ในก่อน เพราะทราบผลอย่างนี้ ผู้ใดทำบุญทั้งปวง มีทานศีลเป็นต้นไว้ ความปรารถนาของผู้นั้น ย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพบุญเทียวแล แม้บาปอกุศลก็ดีหรือความสุขทุกข์ก็ดี สมบัติแห่งพระอินทร์และเทวดาก็ดี พระนิพพานประเสริฐสุดกว่าสมบัติอื่นก็ดี มารดาบิดาก็ให้ไม่ได้ หรือผู้อื่นและญาติก็ให้ไม่ได้เหมือนกัน บุญกุศลก็ดี บาปกรรมก็ดี อันบุคคลผู้ใดทำด้วยตนเอง ข้าแต่พระขัตติยวงศ์ พระองค์จงทรงทราบด้วยอาการอย่างนี้
พระราชาทรงสดับธรรมเทศนาของพระโพธิสัตว์แล้ว มีพระหฤทัยโสมนัส พระโพธิสัตว์ทราบพระราชาธิบายแล้ว เมื่อจะแสดงธรรมให้ยิ่งต่อไป จึงกล่าวนัยคาถานี้ว่า
ธมฺมฺจร มหาราช
มาตาปิตูสุ ขตฺติย
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
ปุตฺตหาเรสุ ขตฺติย
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
พเลสุ พาหเนสุ จ
/*420อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
นิคเม ชนปเทสุ จ
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
มิคปกฺขีสุ ขตฺติย
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
มิตฺตามจฺเจสุ ขตฺติย
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
สมณพฺราหฺมเณสุ จ
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
อุทเกสุ ถเลสุ จ
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
ยาจเก จ วณิพฺพเก
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ธมฺมฺจร มหาราช
ทานสีเลสุ ขตฺติย
อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน
ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ
ความว่า ข้าแต่จอมขัตติยมหาราช พระองค์จงประพฤติธรรมสุจริต ในชนกชนนีทั้งหลาย ในโอรสและมเหสีทั้งหลาย ในพลพาหนะทั้งหลาย ในชาวนิคมและขนบทั้งหลาย ในหมู่เนื้อและนกทั้งหลาย ในมิตรและอำมาตย์ทั้งหลาย ในสมณพราหมณ์ทั้งหลาย ในสัตว์ทั่วไปในน้ำและบนบก ในพวกยาจกและวณิพกทั้งหลาย และในทานและศีลด้วย พระองค์ทรงประพฤติในธรรมไว้ในโลกนี้แล้ว (เบื้องหน้าแต่ทิวงคต) ก็จักเสด็จไปสู่โลกสวรรค์
พระราชาทรงฟังธรรมเทศนา ดุจดังว่าพระพุทธภาษิต มีพระกมลจิตโสมนัส จึงประทานราชสมบัติกึ่งหนึ่งบูชาธรรมพระโพธิสัตว์ ๆ ดำรงตำแหน่งอุปราชาแล้ว ทรงสั่งสอนอรรถธรรมแก่ประชาชน บำเพ็ญกุศลมีทานเป็นต้น สิ้นพระชนมายุแล้วจึงอุบัติเป็นเทวบุตร ดุจหลับแล้วและตื่นขึ้นในกนกรัตนพิมานเมืองสวรรค์
/*421เพราะเหตุดังนั้น พระบรมศาสดาเมื่อพระองค์ได้ตรัสรู้แล้วเล็งเอาความเรื่องนี้ตรัสสอนพุทธบริษัทดังนี้ว่า ชนทั้งหลายเหล่าใด แม้จะเป็นเด็กหนุ่มเจริญวัยสูงอายุกาล หรือคนพาลไร้ปรีชาและบัณฑิตผู้มีปัญญาก็ดี ผู้มั่งมีและยากจนทั้งมวลหมดย่อมมีมัจจุราชคือความตายเป็นที่ไปเสมอกันสิ้น นรชนผู้ใดได้ความสังเวชสลดใจฉะนี้แล้ว สมาทานปัญจศีลและอุโบสถศีล ทำพุทธบูชาถวายผ้าทำเพดานพระพุทธเจดีย์เป็นต้น ด้วยผลแห่งบุญที่บำเพ็ญแล้วนั้น นรชนนั้นๆย่อมจะได้รื่นรมย์ในเทววิมานสวรรค์
อนึ่ง ผู้ใดได้บำเพ็ญทสทาน คือข้าวน้ำผ้าระเบียบดอกไม้ของหอม เครื่องยานพาหนะที่นั่งที่นอนประทีปสิบอย่างนี้ หรือบริจาคแต่อย่างหนึ่งก็ดี ผู้นั้นครั้นทำลายขันธ์แล้ว ก็จะได้ไปรื่นรมย์อยู่ในเทวโลก จะได้เป็นพระอินทร์เจ็ดชาติ จะได้เป็นจักรพรรดิราชและประเทศราชถึงพันชาติ จะไม่เกิดในอบายภูมิสี่ จะเกิดในมนุษย์โลกก็จะไม่เกิดในตระกูลต่ำมีทาสทาสีเป็นต้น ย่อมจะเกิดในตระกูลกษัตริย์และพราหมณ์ ด้วยอำนาจบุญนั้นติดตามสนอง ถ้าสัตว์เดียรัจฉานปรารถนาจะเป็นพระพุทธเจ้าไซร้ เมื่อได้อัตตภาพเป็นมนุษย์แล้ว จะบริบูรณ์ด้วยทวัตตึสวรลักษณ์ กอร์ปด้วยวิสารทญาณเฉียบแหลม ถ้าว่าบุญนั้นบกพร่องขาดไป ก็จะได้ผลติดต่อก่อขึ้นใหม่ในปัจจุบัน บุญเก่านั้นยังไม่สิ้นไป อาจจะยังอันตรายให้วินาศ ฉันวุตติกโรคภายในมีวรรณโรคเป็นต้นก็จักพินาศไป ภัยร้อยแปดมีราชภัยเป็นต้น ก็จักไม่มีมาพ้องพาน จะเป็นอิสรภาพทั่วทุกสถาน มนุษย์และเทพยดาจะบูชาเป็นนิย์ จะมีความสุขกายสบายจิตทุก ๆ อิริยาบถ ด้วยวิบากบุญนั้น ๆ อำนวยผล
สตฺถา อิมํ ชาตกํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำชาดกนี้มาแล้ว จึงประชุมชาดกว่า ท้าวสักกเทวราชในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระอนุรุทธเถระ กุมาริกาหม้ายได้เป็นชายาของอุปราชในครั้งนั้น กลับชาติมาคือ ยโสธรามารดาพระราหุล บริษัทนอกจากนั้นครั้นกลับชาติมาคือ พุทธบริษัททั้งปวงบ้าง คือพุทธสาวกและพุทธโอรสบ้าง คือพระพุทธบิดาและพุทธมารดาบ้างเทา รุกขกุมารในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระตถาคต มีพุทธพจน์ให้จบลงดังนี้แล
จบเทวรุกขกุมารชาดก
๓๕. สลภชาดก
อหํ ชาติโก หุตฺวาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต กากกิมิมานํ อตฺตนา ปฺหํ พฺยากตํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ทรงปรารภซึ่งพระองค์ทรงแก้ปัญญาแก่กาและหนอนเป็นมูลเหตุ ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า อหํ ชาติโก หุตฺวา เป็นอาทิเบื้องต้น อนุสนธิในนิทานวจนะมีต่อไปมา
สมัยนั้น มีกาตัวหนึ่งจรจากหิมวันต์มาถึงที่อยู่ของมหากิมิน (หนอนตัวใหญ่) ละไปเห็นตัวมหากิมินแล้วนึกดีใจว่า โอ วันนี้เราได้อาหารกินแหละ กานั้นจึงโผเข้าไปใกล้มหากิมินแล้วพูดว่า แน่ะมหากิมิน เราจะกินท่านแหละ มหากิมินได้ยินเสียงกาพูดว่าจะกิน เหลือบไปเห็นกาแล้วตอบว่า แน่ะกาตัวร้าย ท่านรู้ธรรมอะไรจึงจะกินเราได้ แน่ะมหากิมิน ตัวท่านรู้ธรรมหรือแน่ะกา เรารู้มากสิหนะ แน่ะกิมิน ถ้าว่าท่านรู้มากจงพูดไปให้เราฟังก่อน แน่ะกา เราจะถามปัญหากะท่านสี่ข้อ แน่ะกิมินถ้าว่าท่านรู้จริง จงถามเราเถอะ แน่ะกา ถ้าว่าท่านรู้จักแก้ปัญหาไซร้ ท่านจงกินเราเถอะ ถ้าท่านไม่รู้จักแก้ปัญหายังจะกินเราอยู่ ศีรษะของท่านจะต้องแตกออกไปเจ็ดภาค แน่ะกิมินท่านจงพูดไปก่อนเถอะ
มหากิมินจึงตามปัญหาสี่ข้อ ข้อที่ ๑ ถามว่าธรรมชาติที่ใหญ่ยิ่งจะได้แก่สิ่งอะไร ข้อที่ ๒ ถามว่าธรรมชาติที่รวดเร็วยิ่งจะได้แก่สิ่งอะไร ข้อที่ ๓ ถามว่าธรรมชาติที่คมแหลมยิ่งจะได้แก่สิ่งอะไร ข้อที่ ๔ ถามว่าสภาพที่มีกำลังใหญ่ยิ่ง จะได้แก่สิ่งอะไร กาจึงพยากรณ์แก้ปัญหาสี่ข้อเป็นลำดับไป ข้อที่ ๑ แก้ว่าเทวดาชื่อว่าใหญ่ยิ่ง ข้อที่ ๒ แก้ว่าม้าอัสดรชื่อว่ารวดเร็ว ข้อที่ ๓ แก้ว่าลูกศรชื่อว่าคมแหลม ข้อที่ ๔ แก้ว่าพระนารายณ์มีกำลังมากมาย ท่านมหากิมินจงทราบอธิบายอย่างนี้
/*423มหากิมินได้ฟังคำแก้ปัญหาของกาแล้วจึงพูดว่า ตัวท่านหารู้จักแก้ปัญหาได้ไม่ ปัญหาสี่ข้อนี้ท่านแก้ไม่ถูกแต่สักข้อเดียวท่านยังจะกินเราอยู่ ศีรษะของท่านจะต้องแยกออกเจ็ดภาค คนอื่นนอกจากพระพุทธเจ้าแล้วไม่มีใครจะแก้ได้ แน่ะกา ถ้าว่าท่านจักกินเราให้ได้ไซร้ ท่านจงไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ๆ ทรงพยากรณ์สมคำของท่านแล้ว ท่านจงกินเราตามปรารถนา กาจึงพูดว่า เราจักไปสู่สำนักพระผู้มีพระภาคได้เร็วพลัน ก็ตัวท่านจะไปได้แหละหรือ มหากิมินจึงบอกกาว่า ท่านไปหาเถาวัลย์มาพันกลางตัวเราให้มั่นแล้วท่านคาบปลายเถาวัลย์บินไปให้ถึงสำนักพระศาสดา กาก็ทำอย่างนั้นพากันไปถึงสำนักพระศาสดา
ณ สมัยกาลคราวนั้นแล สมเด็จพระบรมศาสดาพิจารณาดูสัตวโลกอยู่ ทอดพระเนตรเห็นสองสัตว์นั้นแล้วก็แย้มพระโอษฐ์ พระอานนท์จึงทูลถามเหตุแห่งการแย้มพระโอษฐ์กะพระศาสดาว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ มีเหตุอะไรมีปัจจัยอย่างไร พระองค์จึงทรงแย้มพระโอษรฐ์ ดูกรอานนท์ มีเหตุสิ่งหนึ่งน่าอัศจรรย์เธอจงรอดูสักครู่หนึ่งก่อนก็จะได้เห็น
เมื่อพระศาสดาทรงตรัสอยู่กับพระอานนท์ กาก็พอบินมาถึงพระเชตวัน จึงแก้เถาวัลย์ซึ่งผูกพันกิมินออกแล้วเข้าไปเฝ้าพระศาสดา ฝ่ายกิมินก็ยืดกายค่อยๆ คลานเข้าไปใกล้พระศาสดาแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ผู้ทรงพระกรุณาทำประโยชน์ให้สรรพสัตว์ ขอความสวัสดีจงมีแก่ข้าพระบาท กาตัวนี้จะกินข้าพระบาท ๆ จึงว่าแก่กาว่า ท่านแก้ปัญหาสี่ข้อได้แล้วจงกินเราเถิด ถ้าท่านแก้ไม่ได้ขึ้นใจกินเรา ศีรษะของท่านจะต้องแตกเจ็ดภาค กาตัวนี้ไม่รู้จักแก้ปัญหา จึงพาข้าพระบาทมาเฝ้าพระองค์
สมเด็จพระผู้มีพระภาค ทรงทราบวาระน้ำจิตแล้วตรัสถามกิมินว่า ปัญหาสี่ข้อที่ท่านถามนั้นอย่างไร กากล่าวแก้ปัญหาสี่ข้อนั้นเป็นไฉน กิมินกราบทูลข้อถามและความแก้ปัญหาถวายให้ทรงทราบ ดังเนื้อความที่กล่าวมาแล้วเบื้องต้น พระทศพลตรัสถามกาอีกว่า ท่านแก้ปัญหาเหมือนคำกิมินว่ากระนี้จริงหรือไม่ กากราบทูลว่าจริงดังกราบทูลฉะนั้น พระบรมศาสดาตรัสแก่กาว่า ท่านหารู้จักแก้ปัญหาได้ไม่ แล้วพระองค์ทรงวิสัชนาแก้ปัญหาสี่ข้อตังต่อไปนี้ว่า
ปัญหาข้อที่ ๑ ที่ว่าธรรมชาติใหญ่ยิ่งนั้น ได้แก่พระกุตรธรรม ๆ นี้ใหญ่ยิ่งกว่าสิ่งอื่น ปัญหาข้อที่ ๒ ที่ว่าธรรมชาติรวดเร็วยิ่งนั้น ได้แก่จิต ๆ แล่นไปแล่นมาเกิดดับรวดเร็ว/*424เสมอไป ปัญหาข้อที่ ๓ ที่ว่าธรรมชาติแหลมคมนั้น คือได้แก่น้ำ ๆ อาจจะซึมเซาะเข้าไปในสิ่งทั้งปวงได้ ปัญหาข้อที่ ๔ ที่ว่าสภาพมีกำลังยิ่งนั้น คือ ได้แก่ พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๆ ทรงกำลังยิ่งหาผู้เสมอมิได้
มหากิมินได้สดับพุทธปัญหาพยากรณ์แล้วให้สาธุการ แล้วพูดกะกาว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพยากรณ์ปัญหาหาสมกับคำของท่านไม่ ท่านยังจะกินเราได้อย่างไร กาตอบว่าเราไม่กินท่านหละ พระผู้มีพระภาคตรัสกะกาว่า ต่อแต่นี้ไป ท่านจงกินอาหารที่ควรกิน อย่ากินอาหารที่ไม่ควรจะกิน กานั้นครั้นได้ฟังธรรมเทศนาแล้วก็ยินดี จึงถวายพระอภิวาทน์พระชินสีห์แล้ว ก็กลับไปยังที่อยู่ของตน
พระผู้มีพระภาคจึงตรัสกะมหาชนว่า ท่านจงจับกิมินไปปล่อยไว้ในฉางข้าวรักษาไว้ให้ดี มหาชนก็ทำตามพุทธดำรัส อยู่มาอีกสองสามวัน กิมินนั้นทำกาลกิริยาตายไปตามยถากรรมของตน พระบรมศาสดาเมื่อจะประกาศปัญหาให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถาทั้งหลายนี้ว่า
อหมฺปิ ชาติโก หุตฺวา
สุตฺตโสโม จ ปากโฏ
ปฺาย ปริมุฺจามิ
โปริสาทสฺส หตฺถโต
อหมฺปิ ชาติโก หุตฺวา
มโหสโถ จ ปากโฏ
ราชาโน ปริมุฺจามิ
ปฺา จ มา ภวิสฺสติ
อหมฺปิ ชาติโก หุตฺวา
วิธูโร นาม ปณฺฑิโต
ปฺาย ปริมุฺจามิ
ปุณฺณยกฺขสฺส หตฺถโต
อนฺตมโส หิ สตฺโต จ
กิมิโน จ ยถาสุขํ
ปฺาย ปริมุจฺจติ
กากสฺส มรณโต จ
ความว่า แม้เราตถาคตมีชาติปรากฏว่าสุตตโสมบัณฑิตได้เปลื้องปลิดตนจากมือของโปริสาทได้ด้วยปัญญา แม้เราเมื่อเกิดปรากฏเป็นมโหสก ได้เปลื้องปลดพระราชาทั้งหลายให้พ้นมรณภัย อาศัยเรามีปัญญาช่วยไว้ได้ แม้เมื่อเราเกิดปรากฏนามว่าวิธูรบัณฑิต ได้เปลื้องปลิดตนพ้นจากมือบุณณกยักษ์ได้ ก็เพราะอาศัยปัญญา โดยที่สุดกิมินรอดตายจากปากกาก็ด้วยปัญญาของตน
/*425เมื่อจบปริยายคาถาลง มหาชนมากด้วยกัน บรรลุถึงซึ่งมรรคและผลมีโสดาเป็นต้น คราวนั้นพระภิกษุทั้งหลาย ประชุมสนทนากัน ณ โรงธรรมสภา พรรณนาคุณพระบรมศาสดาว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย พระตถาคตมีพระปัญญาหลักแหลมลึกซึ้งว่องไวแก่กล้าเบิกบาน แม้แต่ปัญหาของสัตว์เดียรัจฉานพระองค์ทรงพยากรณ์ได้ ทรงพยากรณ์เหมาะเจาะไพเราะจับใจดี พระตถาคตมุนีมีพระปัญญามากเทียวหนอ สมเด็จพระบรมศาสดาเสด็จมายังที่ประชุมสงฆ์ ทรงไต่ถามความตลอดแล้วจึงตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลายตถาคตจะได้วิสัชนาติรัจฉานปัญหาในชาตินี้ก็หาไม่ ถึงในกาลปางก่อนติรัจฉานปัญหาเช่นนี้ก็ได้เคยมีมาแล้ว ตรัสดังนี้แล้วทรงนำอดีตนิทานมาอ้างดังต่อไปนี้ว่า
อตีเต พาราณสินคเร พฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ในกาลที่ล่วงมาแล้วนาน พระราชาพระนามว่าพรหมทัต ครองราชสมบัติอยู่ในพาราณสีนคร คราวนั้นพระโพธิสัตว์อุบัติในกฏุมพิกสกูล เมื่อคลอดแล้วเจริญวัยขึ้นตามลำดับเมื่อบิดาทำกาลตายไปแล้ว พระโพธิสัตว์ได้ทรัพย์สมบัติของบิดาไว้มาก คิดจะบริจาคทานให้เป็นทางไปสู่สวรรค์ คิดแล้วบริจาคทานถึงเจ็ดวัน ทรัพย์ที่เหลือจากนั้นแบ่งถวายพระราชาส่วนหนึ่ง มอบให้แก่หมู่ญาติเสียส่วนหนึ่ง แล้วไปบวชเป็นดาบส ณ ป่าหิมพานต์บำเพ็ญกสิณบริกรรมทำฌานให้เกิดขึ้นอยู่สิ้นกาลนาน
คราวนั้น มีต้นไทรใหญ่ต้นหนึ่ง ตั้งอยู่แต่เบื้องปาจิณทิศแห่งอาศรมพระดาบส มีตั๊กแตนตัวหนึ่งตัวใหญ่เท่าลูกฟัก อาศัยอยู่ที่ต้นไทรนั้น มีนกครุฑตัวหนึ่งเที่ยวไปในสรรพทิศ ไม่ได้อาหารกินอดอยู่ถึงเจ็ดวัน บินมาถึงมหานิโครธนั่งจับเจ่าอยู่ เห็นตั๊กแตนตัวนั้นแล้วคิดว่า วันนี้เราได้กินอาหารหละ คิดแล้วจึงพูดว่า แน่ะตั๊กแตน เราจะกินตัวท่านละ มหาสลภะได้ยินดังนั้นก็ตกใจนึกว่า เราจักทำอุบายอย่างไรจึงจะพ้นความตายก็ซังกะตายพูดกะนกครุฑว่า แน่ะท่านมหาครุฑ ท่านรู้จักธรรมสิ่งใดจึงจะมากินเรา แน่ะมหาสลภะ ท่านรู้ธรรมจงพูดให้เราฟัง เออดีหละ เราจะถามปัญหาสี่ข้อกะท่าน ถ้าว่าท่านรู้จงกินเราเถอะ ถ้าว่าท่านไม่รู้ขืนจะกินเรา ศีรษะของท่านจักแตกไปได้เจ็ดภาค ฯ แน่ะมหาสลภะ ท่านจงพูดไปเถอะ มหาสลภะจึงถามปัญหาขึ้นทีละข้อ เป็นลำดับกัน ดังจะกล่าวต่อไปนี้
ปัญหาข้อที่ ๑ ถามว่าสภาวะสิ่งหนึ่งงามยิ่ง คือจะได้แก่สิ่งละไร ปัญหาข้อที่ ๒ ถามว่าสภาวะสิ่งหนึ่งละเอียดยิ่ง คือจะได้แก่สิ่งกะไร ปัญหาข้อที่ ๓ ถามว่าสภาพอันหนึ่งชื่อว่ายาวยิ่ง คือจะได้แก่สิ่งอะไร ปัญหาข้อที่ ๔ ถามว่าสภาพอันหนึ่งชื่อว่าไม่มีหาสิ่งอื่นไม่มียิ่ง คือจะได้แก่สิ่งอะไร
/*426นกครุฑจึงพยากรณ์แก้ปัญหาสี่ข้อตามลำดับดังต่อไปนี้ว่า ปัญหาข้อที่ ๑ แก้ว่าสภาพอันหนึ่งงามยิ่ง คือได้แก่พระจันทร์เมื่อวันเพ็ญสิบห้าค่ำ ปัญหาข้อที่ ๒ แก้ว่าสภาพอันหนึ่งละเอียดอ่อน คือได้แก่นุ่นสำลีใย ปัญหาข้อที่ ๓ แก้ว่าสภาพอันหนึ่งชื่อว่ายาวยิ่ง คือได้แก่มรรคาที่มหาชนเดินไปมาทุกๆ วัน ปัญหาข้อที่ ๔ แก้ว่าสภาพอันหนึ่งชื่อว่าไม่มีหาสิ่งอื่นไม่มียิ่งนั้น คือได้แก่มรณกรรมคือความตาย อัสสาสะปัสสาสะของสัตว์โลกชื่อว่าไม่มีสภาพอื่นยิ่งกว่า
มหาสลภะจึงตอบว่า แน่ะครุฑ ท่านหารู้จักอธิบายเนื้อความปัญหาสี่ข้อให้ถูกแต่สักข้อหนึ่งไม่ ท่านจะกินเรายังไม่ได้ ถ้าว่าท่านจะขืนกินเราศีรษะของท่านจักแตกออกเจ็ดภาค ถ้าว่าท่านกินเราให้ได้ เรามาพากันไปถามพระดาบส ๆ ท่านพยากรณ์สมคำของท่าน ๆ จงกินเราเถิด นกครุฑตอบว่าดีแล้วก็บินไปยังสำนักพระดาบส ตั๊กแตนก็บินตามไปด้วย ครุฑกับตั๊กแตนจึงนมัสการพระดาบส ไต่ถามทุกข์สุขกะดาบส ๆ ทำปฏิสัณฐารแสดงความทุกข์สุขแล้วตั๊กแตนจึงพูดขึ้นว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ครุฑตัวนี้จะกินข้าพเจ้า ๆ สัญญาถามปัญหาสี่ข้อกันก่อน ถ้าว่าครุฑแก้ปัญหาถูกแม้แต่ข้อหนึ่ง ข้าพเจ้ายอมให้ครุฑกินโดยดี ครุฑนี้แก้ปัญหาหาถูกไม่ ข้าพเจ้าทั้งสองจึงต้องพากันมาหาท่าน ขอท่านได้กรุณาช่วยวิสัชนาปัญหา ทำเนื้อความปัญหาให้แจ่มแจ้งแก่ข้าพเจ้าทั้งสองนี้ด้วยเถิด
พระดาบสถามตั๊กแตนว่า แน่ะมหาสลภะ ปัญหาสี่ข้อนั้นท่านถามว่ากระไร นกครุฑเขาแก้ปัญหาได้ความว่าอย่างไร ตั๊กแตนจึงบอกข้อถามและความแก้ให้พระดาบสฟังดุจดังเนื้อความที่กล่าวมาแล้วแต่หลัง พระดาบสได้ฟังแล้วถามนกครุฑว่า ท่านแก้ปัญหาสี่ข้ออย่างนี้จริงดังตั๊กแตนพูดหรือไม่ นกครุฑรับสารภาพว่าจริงดังตั๊กแตนบอก
พระดาบสพูดว่า แน่ะครุฑ ท่านหารู้จักพยากรณ์ปัญหาให้ถูกได้ไม่ พระดาบสจึงพยากรณ์ปัญหาสี่ข้อให้ฟัง ปัญหาข้อที่ ๑ ที่ว่าสภาพอันหนึ่งงามยิ่งนั้น คือได้แก่ศีลห้า ศีลแปด ศีลสิบ ศีลห้า ศีลแปด ศีลสิบเหล่านี้มีอยู่แก่มนุษย์พวกใด มนุษย์พวกนั้นชื่อว่างามยิ่งในโลกนี้และโลกเบื้องหน้า ปัญหาข้อที่ ๒ ที่ว่าสภาพอันหนึ่งละเอียดอ่อนยิ่งนั้น ได้แก่โลกกุตรธรรมกับปริยัติธรรม ๆ สุขุมละเอียดยิ่งกว่าสิ่งอื่นทั้งมวล ปัญหาข้อที่ ๓ ที่ว่าสภาพอันหนึ่งยาวยิ่ง คือได้แก่ธรรม ๒ ประการ คือสัปบุริสธรรม ๑ อสัปปุริสธรรม ๑ ธรรม ๒ ประการนี้ชื่อว่ายาวและไกลกัน เหมือนดังฝั่งสมุทรหรือแผ่นดินกับฟ้าฉะนั้น /*427ปัญหาข้อที่ ๔ ที่ว่าสภาพอันหนึ่งชื่อว่าไม่มี หาสิ่งอื่นไม่มีเหมือนนั้น คือ ได้แก่พระอริยสาวกทั้งหลาย ๆ แรกทำวิปัสนาให้เจริญแล้ว บรรลุฌานที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ ที่ ๕ แล้วบรรลุโสดาปัตติผล สกทามิ อนาคามิ และอรหัต แล้วดับกิเลศได้สิ้นเชิง ส่วนนี้เรียกว่า สอุปาทิเสสนิพพาน ปัญจขันธ์ ๕ คือ กองรูป กองเวทนา กองสัญญา กองสังขาร กองวิญญาณ ย่อมดับไป อาการ ๓๒ มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เป็นอาทิย่อมดับไป พระพุทธพระปัจเจกพุทธ พุทธสาวกทั้งหลายท่านย่อมดับปัญจขันธ์ ๕ อย่างนี้เรียกว่า อนุปาทิเสสนิพพาน อันนี้และชื่อว่ามรณธรรมนั้นผิดหาถูกไม่
ตั๊กแตนได้ฟังปัญหาพยากรณ์ของพระดาบสแล้วให้สาธุการ เทพยดาในไพรสัณฑ์ก็ให้สาธุการ ตั๊กแตนจึงว่าขานกะนกครุฑว่า ปัญหาสี่ข้อที่เราถามท่าน ๆ แก้หาถูกไม่ พระดาบสท่านพยากรณ์ก็หาสมคำท่านไม่ ท่านยังจะกินเราอีกหรือ นกครุฑจึงตอบว่าเราไม่กินท่านละ พระดาบสให้โอวาทสั่งสอนแก่นกครุฑว่า ต่อนี้ไปท่านจงกินอาหารที่ควรกิน อย่ากินอาหารที่ไม่ควรกิน แล้วพระดาบสจึงแสดงศีลห้าให้ฟัง นกครุฑกับตั๊กแตนจึงนมัสการลาพระดาบสกลับไปยังที่อยู่ของตน
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแล้วตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราตถาตตจะได้พยากรณ์ปัญหาแก่สัตว์เดียรัจฉานแต่ในชาตินี้ก็หาไม่ แม้ในกาลปางก่อนการพยากรณ์ดิรัจฉานปัญหา ได้มีมาแก่ตถาคตแล้วอย่างนี้ แล้วพระองค์ประชุมชาดกว่า มารดาพระโพธิสัตว์ในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระมหามายา บิดาพระโพธิสัตว์ในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระเจ้าสุทโธทนมหาราช พระเจ้าพาราณสีในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระอานนท์ ตั๊กแตนในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระสารีบุตร นกครุฑในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือ พระโมคคัลลาน สรรพญาติทั้งหลายในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือพุทธบริษัท พระดาบสในกาลครั้งนั้น กลับชาติมาคือ พระตถาคต มีพุทธพจน์ให้จบลงดังนี้
จบสลภชาดก
๓๖. สิทธิสารชาดก
ตโต โส สิทฺธิสาโร จาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ธมฺมจกฺกํ อารพฺภ กเถสิ ฯ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ทรงพระปรารภพระธรรมจักรเป็นมูลเหตุ ตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า ตโต โส สิทฺธิสาโร จ เป็นอาทิ
เอกทิวสํ ณ วันหนึ่งพระภิกษุทั้งหลาย นั่งประชุมพรรณนาโพธิสมภารพระผู้มีพระภาคอยู่ ณ โรงธรรมสภาว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย พระบรมศาสดาของเรา พระองค์มีพุทธสมภารอันสำเร็จ ด้วยผลแห่งพระกุศลซึ่งพระองค์ทรงบำเพ็ญมาแล้ว พระบรมศาสดาเสด็จแต่คันธกุฎี ไปยังโรงธรรมสภาแล้วตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอประชุมกล่าวเรื่องราวอะไรในเวลานี้ ภิกษุทั้งหลายทูลเล่าความถวายให้ทรงทราบแล้วทรงตรัสว่า ตถาคตจะได้มีพุทธสมภารอันสำเร็จมาแต่กุศลวิบากในชาตินี้ก็หาไม่ แม้แต่ในกาลปางก่อน ในกาลเมื่อตถาคตยังเป็นพระโพธิสัตว์เคยมีสมบัติบริบูรณ์ด้วยกุศลวิบากมาแล้ว ตรัสดังนี้แล้วจึงนำอดีตนิทานมาอ้าง ดังปรากฏต่อไปนี้ว่า
อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา รชชํ กาเรสิ ในกาลที่ล่วงมาแล้วนมนาน พระราชาพระนามว่าพรหมทัต ครองราชสมบัติ ณ เมืองพาราณสี พระอัครมเหสีของพระเจ้าพรหมทัตนั้น พระนามว่าวิมลาราชเทวี พระโพธิสัตว์จุติดุสิตพิภพมาปฏิสนธิในพระครรภ์วิมลาเทวี เมื่อถ้วนกำหนดทศมาสแล้ว พระนางวิมลาเทวีก็ประสูติพระโอรสสวยงามดังสีทอง พระราชบิดามารดาทั้งสองประทานนามว่าสิทธิสาร
/*429คราวนั้น มีเศรษฐีหนึ่งนามว่าธนญชัย ภรรยาของธนญชัยเศรษฐีนั้นนามว่าสุนทรี เทวบุตรผู้สหายของของพระมหาสัตว์จุติแต่ดุสิตพิภพแล้วมาปฏิสนธิในครรภ์แห่งภรรยาเศรษฐี เมื่อถ้วนกำหนดทศมาสแล้ว ภรรยาเศรษฐีก็ตลอดบุตรงามดุจทองคำ กุมารนั้นกอร์ปด้วยบุญสัมปทา บิดามารดาให้ชื่อว่าบุญสาร พระโพธิสัตว์มีบริวารพันหนึ่ง บุญสารมีบริวารห้าร้อย พระสิทธิสารกับบุญสารได้เป็นสหายกัน สองกุมารนั้นมีปัญญามากและกล้าหาญหากลัวผู้อื่นไม่ สองกุมารเล่นอยู่กับหมู่กุมารอื่น ๆ รังแกด่าว่าทุบตีเขาต่าง ๆ พวกกุมารทั้งหลายร้องไห้ไปบอกแก่มารดาบิดา มารดาบิดาแห่งกุมารเหล่านั้นพากันไปเฝ้าพระราชากราบทูลให้ทรงทราบ
พระราชาทรงทราบแล้วก็กริ้วใหญ่รับสั่งให้ขับไล่สองกุมารเสีย พระนางวิมลาเทวีทรงกรรแสงไปเฝ้าพระราชา วิงวอนขออธิกรณ์โทษ พระราชาก็มิได้โปรดประภาษประการใด พระสิทธิสารกุมารกับบุญสาร ทำอภิวันทนาบิดามารดาแล้วจึงออกจากนครพวกบริวารของพระมหาสัตว์ก็ตามออกไปส่ง
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห เนื้อความใดยังมิได้ปรากฏ สมเด็จพระบรมสุคตศาสดา เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ตโต โส สิทฺธิสาโร จ
ราชานํ อภิวาทยิ
โรทมาโน ว โส คนฺตวา
นครา นิกฺขมิ ตทา
ตโต โส ปุฺสาโร จ
ราชานํ อภิวาทยํ
โรทมาโน ว โส คนฺตวา
นครา นิกฺขมิ ตทา
สาปิ ปริเทวิตฺวา จ
โอโรเธหิ ปุรกฺขิตา
สพฺพกฺา ปโรทิตฺวา
ปุน เทวี ปจฺจาคมุํ
ความว่า ลำดับนั้น สิทธิสารกุมารและบุญสารกุมาร ถวายอภิวาทพระราชาร้องไห้เดินออกไปจากนคร คราวนั้น พระนางวิมลาเทวีมีหมู่นางนักสนมแวดวงทรงพระโสกี ทั้งหมู่นารีราชกัญญาพากันร้องไห้ ตามออกไปส่งแล้วก็กลับมา พระมหาสัตว์ทรงประทานโอวาทแก่บริวารของพระองค์แล้วส่งให้กลับเสีย
/*430ต่อแต่นั้นไป พระสิทธิสารกับบุญสารกุมาร พากันคมนาการไปตามมรรคา จึงบรรลุถึงต้นไทรต้นหนึ่ง เทพยดาสิงสู่อยู่ที่ต้นไทรได้เห็นสองกุมารแล้วดำริว่า กุมารสองคนนี้จักเป็นผู้มีบุญคิดแล้วจึงเข้าไปใกล้กระซิบบอกว่า ท่านทั้งสองจงเดินไปข้างหน้าจะได้เห็นสุวรรณมฤค ท่านจงฆ่าสุวรรณมฤคนั้นเสีย ผู้ใดได้กินตาขาวของเนื้อตัวนั้น ผู้นั้นจักได้เป็นพระราชาจักรพรรดิ ผู้ใดได้กินตาซ้ายของเนื้อตัวนั้น แก้วเจ็ดประการจักร่วงจากปากผู้นั้น ในเมื่อผู้นั้นหัวเราะขึ้น
สองกุมารได้ฟังคำเทวดาบอกแล้วก็รับคำว่าสาธุกระนี้ แล้วพากันดำเนินไปได้โยชน์หนึ่ง พบสุวรรณมฤคแล้วฆ่าเสียตามคำเทวดาบอกไว้ พระมหาสัตว์จึงควักตาข้างขวามาบริโภค ฝ่ายบุญสารกุมารจึงบริโภคตาข้างซ้าย สองกุมารก็รื่นเริงบันเทิงใจ พากันดำเนินต่อไป
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห เนื้อความอันใดยังมิได้ปรากฏ สมเด็จพระบรมสุคตศาสดา เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
อิทฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา
เทวตาย สุนิมฺมิตา
ปุฺสมฺภารสมฺปนฺนา
มานุเส สมฺปตฺตึ ลเภ
อถ ปุฺานิ กยิรา
ปุฺเขตฺเตสุ ตาทิสุ
ปุฺานิ ปรโลกสฺมึ
มานุเส ภุฺชสมฺปตฺตึ
กโรถ ปุฺานิ โลกสฺมึ
ทานสิลาทีนิ ปน
ตํ เว ทานํ มหปฺผลํ
สพฺพพุทฺเธหิ เทสิตํ
ความว่า สองกุมารสมบูรณ์ด้วยบุญสมภารบารมีแล้ว มีเทวดามานฤมิตให้ได้ปัจจัยอันนี้ และให้ได้สมบัติในมนุษย์ อนึ่งบุคคลพึงทำเถิดซึ่งบุญทั้งหลาย บุญทั้งหลายอันบุคคลทำแล้ว ในปฏิคาหกผู้เป็นนาบุญมั่นคง ก็จะส่งให้ผู้บำเพ็ญได้เสวยสมบัติในปรโลกและมนุษยโลก ท่านทั้งหลายจงทำบุญมีทานศีลเป็นต้นไว้ในโลกเถิด ทานศีลนั้นพระสัมพุทธทั้งหลายตรัสเทศนาแล้วว่ามีผลมากเทียว
เทพยดาสิงสู่อยู่ที่ต้นไทรในระหว่างทาง ได้เห็นสองกุมารเดินมานึกในใจว่า สองกุมารนี้มีบุญเราจักช่วยรักษาไว้มิให้เป็นอันตราย คิดแล้วจึงเข้าไปใกล้ ๆ บอกว่า /*431แน่ะพ่อกุมาร พ่อเดินทางแต่นี้ไปได้โยชน์หนึ่ง จะได้พบสีมาหินที่ระหว่างทาง และข้างทิศตะวันออกมีสระโบกขรณีสี่เหลี่ยมสระหนึ่ง ตั้งอยู่ระหว่างทางสองแยก พ่อจงหยุดดูอักษรซึ่งจารึกไว้ที่สีมาหิน จงเก็บเอาดอกประทุมในสระนั้นทำบูชาขอขมาสีมาหินเสียก่อน ก็แหละมรรคันดรสองแยกนั้น ทางหนึ่งแยกไปเมืองมิถิลา ทางหนึ่งแยกไปเมืองกุสุมภบุรี
สองกุมารฟังเทวดาบอกดังนั้นแล้ว ก็เดินทางต่อไปได้โยชน์หนึ่งพบสีมาหินแล้วหยุดดูอักษรที่จารึก ได้เห็นทางสองแพร่งทางหนึ่งแยกไปเมืองมิถิลา ทางหนึ่งแยกไปเมืองกุสุมภ์ จึงเก็บดอกประทุมในสระทำบูชาขมาสีมาแล้ว สองกุมารต่างร่าเริงคลึงเคล้าพูดจากัน แล้วปรึกษากันว่า ท่านจงถือเอาทางนี้ เราจะถือเอาทางโน้นแล้วก็เดินไป พระโพธิสัตว์เดินไปได้โยชน์หนึ่ง จึงบรรถุถึงเมืองมิถิลา แล้วเข้าไปยังสวนราชอุทยานเอาผ้าคลุมศีรษะและบาทานอนอยู่ ณ มงคลศิลาบัฏ
คราวนั้น พระมหากษัตริย์ประชวรพระโรค เสด็จทิวงคตไปได้เจ็ดวัน มหาชนมีอำมาตย์เป็นต้น ได้ทำการปลงพระศพเสร็จแล้วจึงปรึกษากันว่า พระราชโอรสและราชธิดาของพระราชาหามีไม่ ก็ใครจะเป็นพระราชาของพวกเรา ปุโรหิตจึงพูดขึ้นว่า เราทั้งหลายจักแต่งปุสสรถให้งามวิจิตร ยกเอาปัญจราชกกุธภัณฑ์ใส่ไว้แล้วปล่อยไป อำมาตย์ทั้งหลายเห็นดีพร้อมกัน จึงประดับปุสสรถด้วยสรรพาภรณ์วิภูสิตา แล้วตั้งจิตอธิษฐานว่า แน่ะปุสสรถ ใครเป็นเจ้านายของพวกเรามีอยู่ในสกลนคร ปุสสรถจงจรไปสู่สำนักแห่งเจ้านายคนนั้น อธิษฐานแล้วก็ปล่อยไป พวกพนักงานก็ประคองดนตรีตามไปเบื้องหลัง
ปุสสรถนั้นทำปทักษิณนครแล้ว ออกจากนครตรงไปสู่ราชอุทยานทำปทักษิณมงคลศิลาบัฏแล้ว ทำอาการเหมือนจะเกยทับพระมหาสัตว์ ปุโรหิตเห็นปุสสรถหยุดอยู่ที่มงคลศิลาบัฏ มองไปเห็นพระมหาสัตว์นอนหลับจึงดำริว่า บุรุษผู้นี้ไม่มีบุญก็จักลุกหนีไป ถ้าว่ามีบุญก็จักไม่หนี เราจักทดลองดูให้รู้แน่แก่ใจ คิดแล้วก็บอกให้พนักงานประโคมดนตรีขึ้นพร้อมกัน พระมหาสัตว์สดับเสียงดนตรี แล้วเลิกผ้าคลุมศีรษะออกแลดูแล้วก็นอนทางเบื้องซ้ายอีกต่อไป
ปุโรหิตเดินเข้าไปใกล้พระมหาลสัตว์ เลิกผ้าคลุมเท้าออกตรวจดูปาทลักษณะ เห็นปาหลักษณะแล้วจึงพูดขึ้นว่า บุรุษผู้นี้มีบุญอาจจะครองราชสมบัติในทวีปทั้งสี่ได้ แล้วจึงปลุกให้พระโพธิสัตว์ตื่นขึ้นแล้วแจ้งว่า ข้าแต่นาย ราชสมบัติมาถึงแก่ท่านละ ท่านจงเป็น/*432อิสระปกครองประชาชนเถิด พระมหาสัตว์จึงถามว่า พระราชโอรสและราชธิดาของพระราชาไม่มีหรือ ปุโรหิตตอบว่า พระราชโอรสและราชธิดาของพระราชาหามีไม่ พระมหาสัตว์จึงรับถ้อยคำว่าสาธุกระนี้ แล้วขึ้นรถไปกับพวกอำมาตย์และพลนิกายทั้งหลาย ๆ พากันนำไปถึงพระนคร พร้อมกับอภิเษกพระมหาสัตว์ถวายพระนามว่าจักรพรรดิราช พระโพธิสัตว์ได้เป็นจักรพรรดิราชแล้วทรงครองราชสมบัติโดยยุติธรรม
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห เนื้อความใดยังมิได้ปรากฏ สมเด็จพระสุคตศาสดา เมื่อจะประกาศความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสอาทิคาถานี้ว่า
ตโต สิทฺธิสาโร ราชา
ปุฺกมฺเมน สิชฺฌติ
สตฺตรตนสมฺปนฺโน
จกฺกวตฺติ มหิทฺธิโก
มหาปุฺโ มหาปฺโ
มหาาติ มหายโส
มหพฺพโล มหาเตโช
จงฺกมาโน สมิชฺฌติ
ความนั้น ตั้งแต่พระสิทธิสารได้เป็นพระราชาจักรพรรดิแล้วบริบูรณ์ด้วยแก้วเจ็ดประการ ทรงอิทธิฤทธิใหญ่ มีบุญมากมีปัญญามาก มีลาภและยศมาก มีกำลังและเดชมาก ย่อมได้สำเร็จผลด้วยบุญกรรมที่ทรงทำไว้
ตโต ปรํ เบื้องว่าบุญสารกุมาร เดินทางต่อไปได้โยชน์หนึ่ง บรรลุถึงเมืองกุสุมภบุรี ได้เข้าไปนั่งพักอยู่ในศาลาใกล้ประตูคราวนั้น พระราชธิดาองค์หนึ่งพร้อมด้วยทาสี เสด็จจะไปสรงน้ำที่แม่น้ำ ทอดพระเนตรเห็นบุญสารให้นึกรักใคร่ จึงรับสั่งกะทาสีว่าเจ้าจงไปบอกกุมารนั้นให้มาหาเรา ทาสีนั้นไปสู่สำนักบุญสารกุมารแล้วทำยิ้มแย้ม บุญสารนั้น ยิ้มแย้มรับทาสีอยู่ แก้วเจ็ดประการก็ร่วงออกจากปาก ทาสีเห็นแล้วก็รีบกลับมาทูลพระราชธิดา ๆ ทรงพระโสมนัส แล้วไปกราบทูลแก่พระราชบิดาให้ทรงทราบ
พระราชาทรงสดับทราบความแล้ว จึงรับสั่งให้บุรุษคนหนึ่งไปพาตัวบุญสารกุมารเข้ามาเฝ้า บุญสารกุมารมาถึงจึงขึ้นยังปราสาท อภิวาทพระราชาแล้วก็นั่งอยู่ ณ ที่ควร พระราชาทรงพระโสมนัส ดำรัสสั่งให้พนักงานจัดการมงคลพิธีแล้ว จึงพระราชทานพระราชธิดาให้เป็นบาทบริจาริกาแก่บุญสาร
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห เนื้อความใดยังมิได้ปรากฏ สมเด็จพระสุคตศาสดา เมื่อจะประกาศความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
/*433ปุฺสาโร ปุฺตโร
ปุฺกมฺเมน สิชฺฌติ
ปุพฺเพ ปุฺํ กริตฺวาน
สพฺพสุขํ รมฺมติ โส
กตปุฺโ สทา โลเก
ปุฺเขตฺเตสุ ตาทิสุ
อิธ โลเก ปรโลเก
สพฺพสุขํ ลภิสฺสติ
เทวานํ เทวตา เสฏฺโ
ตุสิตาทิปติฏฺิโต
อายุ วณฺโณ พลเตโช
สพฺพสุขํ สมิชฺฌติ
ความว่า บุญสารกุมารมีบุญยิ่งล้น ย่อมสำเร็จผลมาแต่บุญกุศล บุคคลผู้ใดได้ทำบุญไว้ในกาลก่อน บุคคลผู้นั้นย่อมจะรื่นรมย์ในความสุข ผู้มีบุญได้ทำแล้วในบุญเขต ผู้ทรงคุณมั่นคงไว้ในโลกนี้เนืองๆ ผู้นั้นจักได้ความสุขทั้งปวงในโลกนี้และโลกเบื้องหน้า แม้ว่าทำลายขันธ์แล้วก็จะได้ไปเกิดในสวรรค์มีชั้นดุสิตเป็นอาทิ จะเป็นเทวดาผู้ประเสริจุกว่าเทวดาทั้งหลาย จะมีอายุวรรณพลศักดาเดชสมบูรณ์ด้วยความสุขทั้งสิ้น
อยู่มากาลวันหนึ่ง ราชธิดากราบทูลพรรณนาคุณความดีของสามีอันเป็นที่รักของตน ให้พระราชมารดาบิดาทรงทราบ พระราชมารดาบิดาตรัสว่า สามีเป็นที่รักของลูกมากมาย ลูกจงขอเอาแก้วเจ็ดประการมาให้มารดาบิดาบ้าง ครั้นรุ่งขึ้นอีกวันหนึ่ง ราชธิดาเมื่ออยู่กับบุญสารต่างสนทนาปราศรัยให้เกิดสิเนหา พระราชธิดาจึงวิงวอนขอสัตตรัตน์ ฝ่ายบุญสารจึงบ้วนปากคายสัตตรัตน์ส่งให้ราชธิดา ราชธิดาจึงนำเอามาถวายพระราชมารดาบิดา ให้ทอดพระเนตรแล้วกราบทูลเหตุที่บุญสารคายแก้วออกจากปากให้ทรงทราบ
พระราชาทรงสดับความแล้วจึงตรัสว่า ถ้ากระนั้น เราทั้งหลายจักชวนกันไปชมสวน จักให้สามีของลูกดื่มน้ำชัยบานอันเจือด้วยยาพิษ (คิดจะแหวะเอาแก้วในท้อง) ดำรัสแล้วจึงรับสั่งให้เตรียมพลเสนาเสร็จ แล้วจึงเสด็จออกไปยังราชอุทยาน ประทับ ณ ราชบัลลังก์ ณ โคนต้นไทร ทรงเสวยน้ำชัยบานและโภชนาหารให้พนักงานมโหรสพบรรเลงดนตรี แล้วลอบใส่ยาพิษให้บุญสารกิน บุญสารถึงเวทนามาก พระราชาทอดพระเนตรเห็นบุญสารทนทุกขเวทนา จึงให้ปกปิดบุญสารไว้แล้วเสด็จหนีไป
คราวนั้น มียักษ์สามตนพบบุญสารทนทุกขเวทนา พากันตรงมาจะกินบุญสารเสีย นิโรธพฤกษ์เทวดาเห็นยักษ์จะกินบุญสาร จึงดำริว่าบุญสารผู้นี้มีบุญ เมื่อครั้งเป็นพาราณสี/*434เศรษฐี ได้สร้างศาลาและวิหาร บริจาคบิณฑบาตและจีวรเภสัชแก่พระภิกษุสงฆ์ไว้ และได้รักษาอุโบสถศีล เมื่อเรายังดำรงชีพอยู่อย่างนี้ ไม่ควรจะปล่อยให้บุญสารตายเสียเลย คิดแล้วก็เข้าไปใกล้ยักษ์แล้วตะคอกขู่ว่า ดูกรยักษ์ ท่านทั้งหลายอย่าได้กินบุญสาร คุณวิเศษของพากท่านมีอย่างไรหรือ บุญสารเขามีคุณสมบัติเขาเป็นสหายของพระราชาจักรพรรดิ
ยักษ์ตนหนึ่งจึงตอบเทวดาว่า ข้าแต่เทวดา คนทีน้ำทิพย์สิ่งหนึ่งของข้าพเจ้ามีอยู่ ถ้าสัตว์ผู้ใดตายแล้วเอาน้ำในคนที่รดลง สัตว์ผู้นั้นก็กลับเป็นขึ้นมาได้อยู่เป็นสุขต่อไป ยักษ์ตนหนึ่งบอกว่าข้าแต่เทวดา หากทองเหลืองของข้าพเจ้ามีอยู่อันหนึ่ง เอาสัมภาระอะไรใส่เข้าข้างหนึ่งก็จักกลายเป็นทอง เอาสัมภาระอะไรใส่เข้าข้างหนึ่งก็จักกายเป็นเงิน ยักษ์ตนหนึ่งจึงบอกว่า ข้าแต่เทวดา รองเท้าทิพคู่หนึ่งของข้าพเจ้ามีอยู่ ผู้ใดสวมใส่เท้าเข้าแล้ว ผู้นั้นก็เหาะไปได้ในอากาศ
เมื่อยักษ์ทั้งสามพูดอยู่กับเทวดา บุญสารก็ทำอาการไหวตัวกระดิกมือและเท้าได้ ยักษ์ทั้งสามได้เห็นก็ตกใจกลัว ทิ้งทิพคนทีและทิพขรากาชะปาทุกาหนีไป ทีนั้นพฤทษ์เทวดาหยิบเอาทิพคนที รินน้ำรดสรีราพยพบุญสาร บุญสารก็ได้ชีวิตเป็นขึ้นมาดังเก่า
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห เนื้อความอันใดยังมิได้ปรากฏ สมเด็จพระสุคตศาสดา เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
อิทฺจ ปจฺจยํ ลทฺธา
ปุฺกมฺเมน สิชฺฌติ
สพฺเพ โรคา วินสฺสนฺติ
อนฺตราโย อุปทฺทโว
ความว่า บุญสารกุมารได้ปัจจัยอันนี้มา ได้สำเร็จความปรารถนา และสรรพโรคันตรายอุปัทวทั้งหลาย ย่อมวินาศปราศจากไปด้วยกรรม คือบุญของตน
ฝ่ายบุญสารกุมารจึงอำลาเทวดาสวมใส่วรรณปาทุกาเหาะไปลงยังปราสาทราชธิดา ๆ เห็นบุญสารกลับมาได้ตกใจกลัวรีบออกไปต้อนรับ แล้วไปกราบทูลพระราชาให้ทรงทราบ พระราชาจึงตรัสถามพระราชธิดาว่า ภัสดาของเจ้าเขาได้อะไรมาบ้างหรือไม่ /*435ข้าแต่พระบิดา ภัสดาได้คนทีกับหาบและรองเท้ามาสามอย่าง ภัสดาของลูก เอาคนทีกับหาบและรองเท้ามา จักทำประโยชน์อะไรได้ ฯ ข้าแต่พระบิดา สิ่งของที่ภัสดาได้มานั้น มีคุณวิเศษต่างกันคือว่าสัตว์ทั้งหลายตายแล้วรินน้ำในคนทีรดสัตว์ที่ตายก็กลับกลายเป็นขึ้น หาบนั้นถ้าเอาสัมภาระใส่เข้า สัมภาระนั้นก็กลายเป็นเงินเป็นทองไป ถ้าผู้ใดใคร่จะไปในอากาศ ผู้นั้นสวมใส่รองเท้าแล้วก็เหาะไปได้ ถ้ากระนั้น บิดาจะออกอุบายให้ ลูกยาจงพูดกะภัสดาว่า ฉันอยากจะไปเที่ยวป่าหิมพานต์ ช่วยพาไปสักครั้งหนึ่ง ครั้นภัสดาเขาพาไปถึงหิมวันต์ ภัสดานั้นเผลอตัวแล้ว เจ้าจงสวมปาทุกาพาเอาของสองอย่างนั้นมาเสีย
พระราชธิดาก็รับจะทำตามพระราชบิดาดำรัสสั่งทุกประการ บุญสารกุมารจึงสวมใส่สุวรรณปาทุกา เชิญให้พระราชธิดาประทับบนตัก เหาะไปจนถึงป่าหิมพานต์ บุญสารเห็นศิลาสีแก้วไพฑูรญ์ซ้อนกันเหมือนเศวตฉัตรอันตั้งอยู่ภายใต้เงาไม้ไทร จึงพาพระธิดาลงนั่งอยู่ ณ ที่นั้น พระบุญสารไสยาสน์อยู่ ณ โคนต้นไม้ก็เลยหลับไป พระราชธิดาฉวยได้คนทีน้ำและหาบ แล้วสวมปาทุกาเหาะหนีภัสดากลับมายังปราสาทของนาง
ฝ่ายบุญสารตื่นขึ้นมิได้เห็นกรรยา นั่งระทมทุกข์ถึงราชธิดา โสกาพลางทางดำเนินค้นหาไปตามสระบ่อและซอกภูเขาพนมวัน รำพันเพ้อด้วยวาจาว่า ภรรยาของเราตายเสียแน่แล้ว แม้กาป่าและนกก็ไม่มีมาวี่แวว ใครเล่าช่างมาฆ่าภรรยาของเราเสียได้หรือ สกุณทั้งหลายมาคาบเอาไป หรือพาลมฤคอันร้ายภาจ คือไกรสรสีหราชพยัคฆทีบีมาฉวยฉาบคาบเอาไปกินเสียสิ้นแล้ว ไฉนน้องแก้วทิ้งพี่ไว้ให้อนาถา พระบุญสารมีหทัยไหวหวั่นเหมือนกุญชรซับมันอันไกรสรสีหจับไว้มั่นฉะนั้น
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห เนื้อความอันใดยังมิได้ปรากฏ สมเด็จพระสุคตศาสดา เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
ตโต โส ปริเทวิตฺวา
ปพฺพตานิ วานิ จ
ปุน รุกฺขฉายาคนฺตวา
กลูนํ ปริเวทยิ
ความว่า ต่อแต่นั้น บุญสารปริเทวนาการ เที่ยวดั้นด้นค้นหาราชธิดาไปตามภูเขาลำเนาไพร เมื่อไม่เห็นแล้วก็กลับมานั่งอยู่ที่ร่มไม้ไทรนั้นอีก โศกสะอื้นถึงราชธิดาประหนึ่งว่าชีวาจะอาสัญ
ก็ ณ บรรพตนั้น มีนิโครธพฤกษ์เทวดาองค์หนึ่ง เห็นบุญสารนั่งร้องไห้อยู่ดังนั้นจึงคิดว่า บุญสารมีบุญได้อบรมไว้ เมื่อครั้งก่อนได้เป็นมหาเศรษฐีอยู่เมืองพาราณสี เธอบำเพ็ญทานด้วยเจตนาแรงกล้า คือว่ามหาเศรษฐีนั้น วันหนึ่งไปฟังพระธรรมเทศนาที่โรงประชุมฟังธรรม เกิดเลื่อมใสในพระธรรมเทศนา จึงเปลื้องผ้าห่มของตนฉีกออกเป็นสองท่อน ผ้าท่อนหนึ่งทำเป็นธง ผ้าท่อนหนึ่งบูชาพระธรรมเทศนา อาตมาควรจักสงเคราะห์พระบุญสาร คิดแล้วจึงบอกกะบุญสารว่า ไทรต้นนี้มีผลทรงคุณวิเศษนักหนา ผู้ใดได้กินผลไทรกิ่งตะวันออกแล้ว ผู้นั้นจะเป็นเสือไป ผู้ใดกินผลไทรกิ่งตะวันตกแล้ว ผู้นั้นจะกลายเป็นลิงไปได้ ผู้ใดกินผลไทรกิ่งทิศทักษิณแล้ว ผู้นั้นจะกลายเป็นหมีไป ผู้ใดกินผลไทรกิ่งทิศอุดรแล้ว ผู้นั้นจะกลายเป็นนกยางไป ผู้ใดกินผลไทรกิ่งยอดแล้ว ผู้นั้นจะเป็นมนุษย์รูปร่างงามนัก
บุญสารจดจำคำพฤกษ์เทวดาได้แม่นยำแล้ว จึงเก็บผลไทรทั้งห้ากิ่งมาพันห่อกายาไว้มั่น แล้วจึงบริโภคผลไทรกิ่งเบื้องอุดรทิศ บัดเดี๋ยวใจก็กลายเป็นนกยางบินมาทางอากาศถึงปราสาทพระราชธิดา พระราชธิดาผู้บาทบริจาริกาเห็นดังนั้นก็ร้องบริภาษว่า แน่ะนกยางจัญไร เจ้าทำไมมาจับเรือนเรา บุญสารเพศเป็นนกยางจึงตอบว่า พี่นี้แหละเป็นภัสดาของเธอพี่กลับมาได้แล้ว พระบุญสารก็เล่าความที่ได้ผลไทรให้นางทราบ แล้วบริโภคผลไทรกิ่งยอดก็กลายเป็นมนุษย์รูปงามยิ่งกว่าเก่า
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต สตฺถา อาห เนื้อความใดยังมิได้ปรากฏ สมเด็จพระบรมสุคตศาสดา เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
กุสเล ผลวิปาเก
ปุฺทาเน อภิรโต
ปุฺานิ ปรโลกสฺมึ
อิเธว เต สมิชฺฌนฺติ
สทฺโธ สีเลน สมฺปนฺโน
ยโสโภคสมปฺปิโต
ยํ ยํ ปเทสํ คจฺฉติ
ตตฺถ ตตฺเถว ปูชิโต
ความว่า ผู้ใดยินดีบำเพ็ญบุญทานการกุศลอันให้ผลไพบูลย์ บุญทั้งหลายย่อมจะยังผู้นั้น ให้สำเร็จความสุขในโลกนี้และโลกหน้า ผู้มีศรัทธาบริบูรณ์ด้วยศีลแล้ว จะเป็นผู้มียศและเพียบพูนไปด้วยโภคทรัพย์ แม้จะไปยังประเทศใดๆ คนในประเทศนั้นนับถือบูชาแล้ว ด้วยประการฉะนี้
/*438พระราชธิดาจึงวิงวอนพระบุญสารว่า ข้าแต่ภัสดา ท่านจงถวายผลไม้ทิพย์แก่พระราชมารดาบิดาของฉันให้ท่านเสวยบ้าง บุญสารก็รับคำว่าสาธุแล้ว จึงให้มหาชนมาประชุมพร้อม แล้วถวายผลไทรกิ่งตะวันตกให้ราชมารดาบิดาของพระชายาเสวย พระราชบิดา มารดาของพระชายาเสวยแล้ว มหาชนชาวพระนครพากันกินผลไทรกิ่งตะวันตกนั้น ก็พากันกลับกลายเป็นเพศวานรไปหมดสิ้น
บุญสารทิ้งกุสุมภนครเสียแล้ว สวมใส่สุวรรณปาทุกาให้ชายานั่งเหนือตักเหาะไปยังสำนักพระราชจักรพรรดิ ทูลความแต่ต้นมาให้ทรงทราบทุกประการ พระราชาจักรพรรดิจึงประทานตาเนื้อเบื้องขวาซึ่งเหลือให้พระบุญสารบริโภค พระบุญสารก็ถวายตาเนื้อเบื้องซ้ายซึ่งเหลือให้พระราชาจักรพรรดิเสวย พระราชาจักรพรรดิสิ้นพระชนมายุแล้วก็เสด็จไปอุบัติในดุสิตสวรรค์ พลนิกายทั้งหลายนั้นจึงอภิเษกบุญสารให้เป็นพระราชาจักรพรรดิ ๆ ครองราชสมบัติโดยธรรมเสมอมา
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำเทศนานี้มาแล้ว จึงประชุมชาดกว่า พฤกษเทวดาในมรรคันดรที่ ๑ กลับชาติมาคือ พระฉันนเถระ พฤกษเทวดาในมรรคันดรที่ ๒ กลับชาติมาคือพระสาริบุตรเถระ พฤกษเทวดาในมรรคันดรที่ ๓ กลับชาติมาคือ พระโมคคัลลานเถระ พฤกษเทวดาในมรรคันดรที่ ๔ กลับชาติมาคือ พระกัสสปเถระ บุญสารกลับชาติมาคือพระอานนท์เถระ พระเจ้าพรหมทัตกลับชาติมาคือพระสุทโธทนมหาราช พระวิมลาราชเทวีกลับชาติมาคือ พระมหามายาเทวี พระสิทธิสารกลับชาติมาคือ พระโลกนาถตถาคต มีพุทธพจน์ให้จบลงด้วยประการฉะนี้
จบสิทธิสารชาดก
๓๗. นรชีวกฐินทานชาดก
เย ชนา สุขมิจฺฉนฺตาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต ปสฺเสนทิโกสลรฺโ กินทานํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ทรงพระปรารภกฐินทาน แห่งพระราชาปัสเสนทิโกศลเป็นมูลเหตุ ตรัสธรรมเทศนานี้ว่า มีคำเริ่มว่า เย ชนา สุขมิจฺฉนฺตา กระนี้เป็นอาทิเบื้องต้น อนุสนธิในนิทานวจนะมีดังต่อไปนี้ว่า
คราวเมื่อฤดูฝน พระเจ้าปัสเสนทิโกศลมีรับสั่งให้พนักงานเภรีเอากลองไปตีประกาศป่าวร้องทั่วไปในพระนครว่า ดูกรชาวนครทั้งหลายผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงช่วยกันปฏิบัติพระภิกษุซึ่งจำพรรษาในระหว่างไตรมาส ด้วยจตุปัจจัยตามที่ได้มา ส่วนพระองค์ทรงนิมนต์พระกัจจายนเถระ ให้มาจำพรรษาเป็นประธานแก่พระสงฆ์ในพระอาราม ครั้นสิ้นไตรมาสแล้วพระองค์ทรงซื้อผ้าขาวบริสุทธิ์ผืนหนึ่ง เพื่อจะถวายเป็นผ้ากฐินแล้ว เตรียมเครื่องอุปกรณ์มีเข็มเย็บผ้าเป็นอาทิ และรับสั่งให้จักแจงเครื่องบริโภคมียาคูและภัตรเป็นต้น และให้ปริชนขนเครื่องสักการะมีประทีปธูปและคันธมาลาเป็นอาทิแล้ว นำผ้าผืนนั้นไปยังพระวิหารมอบถวายเป็นกฐินจีวรแก่ภิกษุสงฆ์มีพระกัจจายนะเป็นประมุข
ขณะนั้น พระภิกษุสงฆ์ประชุมกันเปล่งกรรมวาจา มอบให้พระกัจจายนเถระ เพื่อครองและกราลผ้ากฐิน พระกัจจายนเถระรับผ้านั้นไว้ จึงฉีกและย้อมเสร็จในวันนั้น แล้วทำกัปปพินธุประจุผ้าจีวรเก่า อธิษฐานผ้าใหม่แล้วห่มออกมานั่งอยู่ ณ อลงกตมัญจอาสนะ พระราชากับพระราชบริษัทก็บังเกิดโสมนัสยิ่งนัก
/*439คราวนั้น พระกัจจายนเถระจึงแสดงธรรมแก่พระราชาและมหาชน เมื่อจบธรรมเทศนาลง บริษัททั้งหลายก็ได้บรรลุมรรคผลมีพระโสตาปัตติผลเป็นต้น เว้นแต่พระเจ้าปัสเสนทิโกศลหาบรรลุธรรมวิเศษไม่ มีคำปุจฉาถามว่า เหตุไร พระราชาจึงหาได้อัครธรรมไม่ คำบริหารแก้ว่า พระราชาทรงปรารถนาพระโพธิญาณไว้ เพราะเหตุดังนั้นพระราชาจึงมิได้อัครธรรมคือมรรคผล
คราวนั้น พระภิกษุทั้งหลาย ประชุมสนทนากัน ณ โรงธรรมสภาว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย โอน่าสรรเสริญจริง ได้ยินว่าพระเจ้าปัสเสนทิโกศล ทรงพระราชทานผ้าพระกฐินแก่พระกัจจายนเถระ ราชบริษัททั้งหลายได้ฟังอานิสงส์กฐินแต่พระกัจจายนเถระแล้วได้เป็นโสดาบันบุคคลเป็นอันมาก พอสมเด็จพระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงจึงตรัสถาม ทรงทราบความตลอดแล้วจึงดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่ากฐินทานจะได้มีแต่เดี๋ยวนี้ก็หาไม่ ถึงในกาลปางก่อนเมื่อตถาคตยังเป็นพระโพธิสัตว์อยู่ ตถาคตได้ชักชวนนายกุฎุมพีผู้หนึ่งให้ถวายผ้ากฐินแก่ภิกษุสงฆ์ มีองค์พระปทุมมุตรพุทธเจ้าเป็นประธาน ตถาคตจึงได้พระสัพพัญญุตญาณในกาลบัดนี้ แล้วพระชินสีห์เจ้าจึงนำอดีตนิทานมาอ้างดังต่อไปนี้ว่า
อตีเต หํสวตินคเร อถานนฺทราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ ในกาลที่ล่วงมาแล้วนมนาน พระราชาพระนามว่าอานันทครองราชสมบัติอยู่ในนครหงสาวดี คราวนั้น พระโพธิสัตว์ได้อุบัติในสกุลคนเข็ญใจนามปรากฏว่านรชีว ๆ เป็นผู้เลี้ยงมารดา ในที่ใกล้นครหงสาวดีมีหมู่บ้านอยู่ตำบลหนึ่ง ในหมู่บ้านนั้นมีสกุลอยู่ห้าสกุล ชนในห้าสกุลนั้นมีคนห้าคนเป็นสหายกัน คือ นายช่างทำรถผู้ ๑ นายพรานเนื้อผู้ ๑ นายพรานนกผู้ ๑ นายช่างกัลบกผู้ ๑ นายกุฎุมพีผู้ ๑ ในคนห้าคนนั้น นายกุฎุมพีเป็นผู้มีศรัทธา ได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระปทุมมุตรสัมพุทธเจ้าแล้ว จึงบำเพ็ญกุศลมีทานเป็นต้น
คราวนั้น พระโพธิสัตว์เที่ยวทำการรับจ้างเขาเลี้ยงชีพเที่ยวไปถึงบ้านตำบลนั้น ได้รับจ้างเฝ้าไร่ข้าวของกุฎุมพีอยู่ที่บ้านนั้น ครั้นกาลนานมาพระโพธิสัตว์จึงตักเตือนนายกุฎุมพีว่า คนมั่งมีทรัพย์เหมือนเช่นตัวท่านนี้ (หาได้ยาก) ทานอันใดที่มีผลมากท่านควรบริจาคทานนั้นไว้ในพระศาสนาของพระปทุมมุตรสัมมาสัมพุทธเจ้า นายกุฎุมพีนั้นจึงถามว่า ทานอะไรจะมีผลมากกว่าทานทั้งปวง พระโพธิสัตว์จึงตอบว่า ชื่อว่าทานอันบุคคลถวายแก่พระบรมศาสดา นั้นแหละมีผลมากนักหนา กุฎุมพีได้ฟังดังนั้นก็มีจิตโสมนัสหรรษา ใคร่จะ/*440ถวายผ้ากฐินทาน จึงจัดหาเครื่องสมณบริขารมีฟูกหมอนเป็นอาทิ ซึ่งสมควรแก่พระภิกษุสงฆ์ ครั้นแล้วจึงชักชวนสหายสี่คน เพื่อจะให้ทำกุศลด้วยกัน ในสหายสี่คนนั้น นายช่างกัลบกคนเดียวจึงอนุโมทนากฐินของนายกุฎุมพีโดยเคารพว่า ข้าพเจ้าจะช่วยทำการใช้สอยด้วยกำลังภายในกฐินทานนี้ ฝ่ายสหายอีกสามคนหายินดีในกฐินทานของกุฎุมพีนั้นไม่
เมื่อกุฎุมพีจัดผ้ากฐินกับเครื่องบริขารเสร็จแล้ว จึงพร้อมด้วยนรชีวและบริษัทของตน ช่วยกันขนออกไปยังพระวิหารถวายสมเด็จพระบรมศาสดาแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระโลกนาถเจ้าผู้เจริญ ผลแห่งกฐินนี้จักมีอย่างไรบ้าง ขอพระองค์จงทรงพยากรณ์แก่ข้าพระบาทให้ทราบเถิด สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อจะทรงแสดงอานิสงส์กฐินทานแก่กุฎุมพีนั้น จึงตรัสประพันธ์คาถานี้ว่า
เย ชนา สุขมิจฺฉนฺตา
ทตฺวาน กินจีวรํ
เตปิ ทุกฺขา ปมุฺจเร
เทวามนุสฺเสสุ ปตฺวา
นรกาทิมฺหิ น ชายนฺติ
กินทานสฺสิทํ ผลํ
ความว่า บุคคลเหล่าใดปรารถนาหาความสุขนั้น ได้ถวายผ้ากฐินจีวรไว้ บุคคลเหล่านั้นจะพ้นจากความทุกข์ เมื่อละโลกนี้ไปแล้ว ก็ย่อมจะถึงความสุขในหมู่เทวดาและมนุษย์ และจะไม่ไปเกิดในอบายมีนรกเป็นต้น อันนี้เป็นผลแห่งกฐินทาน
นายกุฎุมพีได้สดับฟังอานิสงส์กฐินทาน มีจิตชื่นบานยิ่งนักหนา ฝ่ายว่านรชีว จึงหมอบลงแทบบาทมูลแห่งพระปทุมมุตรสัมพุทธเจ้าแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ตักเตือนกุฎุมพี ให้ได้ทำบุญสำเร็จด้วยกายวาจาใจ ณ กาลบัดนี้ เมื่อจะทำความปรารถนา จึงกล่าวคาถานี้ว่า
อิมินา ภนฺเต ปุฺเน
ปโพธิโต กินํ เทมิ
อนาคเต พุทฺโธ โหมิ
ยาว พุทฺธตํ นานุปตฺโต
มา ทลิทฺโท ภวามหํ

ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยกุศลผลบุญที่ข้าพระองค์ได้ชักนำกุฎุมพีให้ถวายผ้ากฐินนี้ ขอให้ข้าพระองค์เป็นพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งในกาลภายหน้า แม้ข้าพระองค์ยังไม่ไปถึงความเป็นพระพุทธเจ้าตราบใด /*441ชื่อความเข็ญใจอย่าได้มีแก่ข้าพระองค์เลย พระเจ้าข้า พระปทุมมุตรโลกนาถเจ้าทรงพยากรณ์ว่า ด้วยผลแห่งกฐินทานนี้ ท่านจักเป็นพระสากยมุนีในอนาคตกาลความหวังของท่านจักสำเร็จสมปรารถนาเถิด
ในขณะนั้น มีกุมาริกากุลธิดาผู้หนึ่งและกุมารผู้หนึ่ง ได้สดับพุทธพยากรณ์ความปรารถนาของนรชีวมาณพนั้น พากันปรีดาปราโมหย์กับนรชีวมาณพ นางกุลธิดาจึงเปลื้องผ้าห่มเนื้อสะอาดกับกลุ่มดอกกมุท วางลงแทบบาทมูลแห่งพระปทุมมุตรสัมพุทธเจ้า แล้วตั้งความปรารถนาว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ นรชีวมาณพผู้นี้จะได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าในกาลเมื่อใด ขอให้ข้าพระองค์ได้อมตธรรมในสำนักพระพุทธเจ้านั้นในกาลเมื่อนั้น ถ้าว่าข้าพระองค์ยังเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏ ขอให้พระองค์เป็นภรรยาแห่งนรชีวมาณพร่ำไป และขออย่าให้ข้าพระองค์แคล้วคลาดจากนรชีวเลย พระเจ้าข้า
คราวนั้น กุมารผู้หนึ่งจึงเปลื้องสุวรรณอุณหิส (กรอบหน้าอันทำด้วยทอง) ราคาพันกหาปณะวางลงแทบพุทธบาทมูลบูชาคุณพระผู้มีพระภาค เมื่อจะตั้งความปรารถนา จึงกล่าวพระคาถานี้ว่า
อิมินา ปุฺกมฺเมน
อยํ ภนฺเต ยทา พุทฺโธ
ตทา ลพฺภึ อคฺคธมฺมํ
ตสฺส เม สํสรโตปิ
ชาโต ปุตฺโต ภวามหํ
อเนกชาติเย ภว
ความว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เจริญ ด้วยบุญกรรมนี้ นรชีวมาณพผู้นี้ จะได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าในกาลเมื่อใด ขอข้าพระองค์ได้อัครธรรมในกาลนั้นเถิด
คราวนั้น มีเศรษฐีผู้หนึ่งถอดแหวนวงหนึ่งราคาพันกหาปณะบูชาพระพุทธเจ้า เมื่อจะตั้งความปรารถนา จึงกล่าวพระคาถานี้ว่า
อิมินา ปุฺเตเชน
อยํ ภนฺเต ยทา พุทฺโธ
ตสฺส ปิตา อหํ ตทา
สํสาเร มา วิคตา โหตุ
ความว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เจริญ ด้วยอำนาจกุศลผลบุญอันนี้ นรชีวมาณพผู้นี้จะได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าในคราวใด ขอข้าพระองค์ได้เป็นบิดาของพระพุทธเจ้าในคราวนั้น และเมื่อข้าพระองค์ยังท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏ ขออย่าได้แคล้วคลาดจากนรชีวเลย
/*442ต่อแต่กาลนั้นมา พระโพธิสัตว์ประกอบการค้าขายบ้างและทำการรับจ้างเขาบ้าง จนถึงความมั่งคั่งมีทรัพย์มาก ได้บริจาคมหาทานในพุทธปมุขสงฆ์และวณิพกทั้งหลาย เมื่อสิ้นอายุแล้วได้ไปอุบัติในดุสิตบุรี ฝ่ายกุฎุมพีผู้กฐินทานนั้น ครั้นจุติจากอัตตภาพเป็นมนุษย์แล้ว ได้ไปเกิดเป็นภูมเทวดาอยู่ที่คันธมาทนบรรพต ณ ป่าหิมพานต์ ฝ่ายนายช่างกัลบกนั้น ครั้นทำลายกิริยาตายแล้วได้ไปเกิดในสกุลพาณิช ณ เมืองพาราณสี
นายช่างรถนั้นครั้นจุติจากอัตตภาพเป็นมนุษย์ ได้ไปเกิดเป็นเสือโคร่งอยู่ริมฝั่งน้ำใกล้ทางใหญ่ เมื่อมนุษย์ทั้งหลายเดินทางมา ปรารถนาจะกินน้ำในที่แห่งนั้น เสือโคร่งก็ตะครุบเอามนุษย์เดินทางกินเป็นอาหาร
ฝ่ายนายพรานเนื้อนั้นจุติจากอัตตภาพเป็นมนุษย์แล้ว ได้ไปเกิดเป็นยักษ์อยู่ที่ต้นไทรใกล้หนทางใหญ่ มนุษย์ทั้งหลายเดินทางมาอาศัยพักระงับร้อนที่โคนต้นไทร ยักษ์นั้นก็จับมนุษย์เหล่านั้นกินเสียสิ้น ฝ่ายนายพรานนกนั้นครั้นทำกาลกิริยาแล้ว ได้ไปเกิดเป็นนกกระไน (นกกระเต็นก็แปล) อาศัยอยู่ที่ต้นไม้ใกล้หนทางสามแจง ณ ราวไพรใกล้ป่าหิมพานต์ ก็ทางสามแจงนั้นคือ ทางหนึ่งแยกไปเมืองพาราณสี หางหนึ่งแยกไปเมืองสุวรรณภูมิ ทางหนึ่งแยกไปคันธมาทนบรรพต
อยู่มากาลวันหนึ่ง นายช่างกัลบกซึ่งไปเกิดในสกุลพาณิชนั้น เมื่อทำการค้าขายอยู่ ได้ตระเตรียมโวหารูปกรณวัตถุเป็นอาทิ เสร็จแล้วจึงดำริว่า เราจักไปดูสินค้าที่เมืองสุวรรณภูมิ ครั้นรุ่งขึ้นอีกวันหนึ่ง จึงออกจากบ้านเดินทางไปหลายคืนหลายวัน จึงบรรลุถึงลำธารนทีซึ่งพยัคฆ์อาศัยอยู่ ฝ่ายพยัคฆ์เห็นพาณิชนั้นแล้ว ก็เผอิญให้มีจิตเมตตากรุณา เพราะเหตุที่ได้เคยเป็นสหายกันมาในชาติก่อน แล้วพยัคฆ์นั้นจึงถามพาณิชว่า ดูกรสหาย ท่านจะไปในประเทศใด ดูกรพยัคฆ์ เราจะไปยังเมืองสุวรรณภูมิ ดูกรสหาย ท่านจงค้างอยู่ที่นี่สักคืนหนึ่งพอสบายกาย ต่อรุ่งเช้าท่านจึงค่อยไป พาณิชนั้นอาศัยอยู่ที่โคนต้นไทรคืนหนึ่ง ส่วนพยัคฆ์นั้นจึงฆ่าเนื้อมาให้พาณิชกินอิ่มหนำสำราญแล้ว จึงบอกกะพาณิชว่า ทางที่ท่านจะเดินไปข้างหน้า มียักษ์ตนหนึ่งร้ายนักอาศัยอยู่ที่ต้นไทร ยักษ์นั้นจับมนุษย์กินเสียมากมาย ท่านเดินไปถึงที่นั้นท่านอย่าเข้าไปนั่งนอนที่ต้นไทรนั้นเลย พยัคฆ์สั่งแล้วก็ส่งพาณิชนั้นไป
พาณิชนั้นก็เดินไปตามลำดับหนทาง จึงบรรลุถึงต้นไทรซึ่งยักษ์อาศัยอยู่นั้น ยักษ์ได้ลงจากต้นไทรจะไปเที่ยวหาอาหารกิน แต่พอเหลือบเห็นพาณิชก็เผอิญให้มีจิตกรุณา /*443เพราะว่าเคยได้เป็นสหายกันมาในชาติก่อน แล้วถามพาณิชว่า ดูกรสหาย ท่านจะไป ณ ที่ไหน ดูกรท่านยักษ์ เราจักไปเมืองสุวรรณภูมิ ยักษ์นั้นจึงเชื้อเชิญพาณิชให้พักอยู่ที่นั่นสิ้นราตรีหนึ่ง จึงนำผลไม้รสต่างๆ มีขนุนเป็นอาทิให้พาณิชบริโภค เสร็จแล้วจึงบอกมรรคาให้เดินไปว่า ดูกรสหาย ทางข้างหน้าแต่นี้ไป มีนกกระไนอาศัยอยู่ที่ต้นไม้ใหญ่ใกล้มรรคาสามแพร่ง นกนั้นสำแดงบอกข่าวสาสน์แก่มหาชน ถ้านกนั้นร้องห้ามอยู่หนทางใด ท่านอย่าไปยังทางนั้นเลย
พาณิชนั้นเดินไปตามลำดับจนถึงทางสามแพร่ง หยุดยืนแหงนหน้า คิดว่าทางนี้ก็เป็นทางสามแพร่ง เราจักไปยังเมืองสุวรรณภูมิโดยทางไรดี ทีนั้นนกกระไนเที่ยวไปหาอาหารแล้วกลับจับอยู่ที่ยอดไม้ แลไปเห็นพาณิชก็มีจิตกรุณา เพราะว่าได้เคยเป็นสหายกันในชาติก่อนจึงถามพาณิชว่า ดูกรสหาย ท่านจะไป ณ ที่ใด ดูกรพ่อ เราจักไปเมืองสุวรรณภูมิ นกกระไนจึงปราศรัยเชื้อเชิญให้พาณิชพักอาศัยอยู่คืนหนึ่ง แล้วนำเอาเนื้อที่เหลือเดนสีหราชกินมาให้พาณิชบริโภคอิ่มหนำแล้ว จึงบอกหนทางที่จะไปยังคันธมาทนบรรพตแก่พาณิชว่า ดูกรสหาย ท่านจงเดินไปตามมรรคานี้เถิด
ต่อแต่นั้นพาณิชก็เดินไปตามมรรคาที่นกกระในบอกให้ได้บรรลุถึงคันธมาทนบรรพต ในขณะนั้นภูมิเทวดาเปิดสีหบัญชรแลไปเห็นพาณิชเดินมา ก็ให้มีจิตคิดกรุณา เพราะว่าเคยเป็นสหายกันในชาติก่อน แล้วจึงเรียกพาณิชเข้ามาหาจึงเชื้อเชิญว่า ดูกรสหาย ท่านจงอยู่ที่นี้กับเราด้วยเถิด พาณิชรับคำเทวดาแล้วขึ้นไปยังสุวรรณปราสาทนั่ง ณ บัญญัตตาอาสน์
ภูมิเทวดาระลึกเหตุคือชาติหนหลังได้จึงพูดกับพาณิชว่า ดูกรสหายในชาติปางก่อนเราเกิดเป็นกุฎุมพี ได้ร่วมรักกันเป็นสหายกันห้าคน สหายอีกสามคนหาได้ทำบุญร่วมกับเราด้วยไม่ สหายคนหนึ่งได้เกิดเป็นพยัคฆ์ สหายคนหนึ่งได้เกิดเป็นนกกระไน สหายผู้หนึ่งคือตัวท่าน ได้ทำบุญร่วมกับเราไว้ในครั้งก่อน ตัวเราได้มาเกิดเป็นภูมิเทวดาด้วยผลอานิสงส์แห่งกฐินทาน
ภูมิเทวดาประกาศความเบื้องหลังให้พาณิชฟัง แล้วเชิญให้ยับยั้งอยู่ที่สุวรรณปราสาท พาณิชได้บริโภคทิพยโภชนาหาร อันภูมิเทวดาให้อาศัยอยู่ที่นั่นสิ้นสองสามวันแล้ว ภูมิเทวดาจึงจัดแก้วเจ็ดประการห่มผ้าให้พาณิชแล้วส่งไปให้ถึงเมืองพาราณสี แท้จริง พาณิชนั้นแต่ก่อนเป็นคนจน ต่อแต่นั้นมากลับเป็นคนมีทรัพย์มากกว่ามนุษย์อื่น ๆ /*444มีชื่อเสียงปรากฏทั่วไปในพาราณสีนคร พาณิชนั้นเป็นอุดมบุรุษเพราะผลแห่งกุศลที่ตนได้ทำไว้ แต่มีรูปร่างอันพิกลเพราะตนมิได้รักษาศีลไว้ในชาติก่อน
คราวครั้งนั้น ที่เมืองพาราณสีมีเศรษฐีมั่งมีทรัพย์คนหนึ่ง เศรษฐีนั้นมีธิดาอยู่คนหนึ่งรูปร่างสวยงาม เป็นที่พอใจรักใคร่ปรารถนาพึงใจของพวกกุมารหนุ่ม ๆ ทั้งหลาย ฝ่ายเศรษฐีผู้บิดาจึงส่งข่าวไปถึงพาณิชให้ไปขอธิดาของตน กำหนดนัดวันคืนในการอาวาหมงคลเสร็จแล้ว จึงทำพาณิชนั้นให้เป็นสามีของเศรษฐีธิดา
เมื่อพาณิชนั้นอยู่กินเป็นสามีภรรยาแล้วมินาน มีกุมารเศรษฐีบุตรประมาณพันคน เป็นผู้ไม่มีศีลและกระด้างด้วยมานะตั้งอยู่ในอำนาจแห่งอวิชชา เป็นผู้ไม่รู้จักบาปบุญคุณและโทษปรึกษากันว่า พวกเราชวนกันไปอยู่ในเรือนเศรษฐีคลุกคลีกับพาณิชคิดเย้ากวนหลอกลวงเศรษฐี ด้วยวาจาพรรณนาถึงภัยต่างๆ ให้เศรษฐีฟัง ปรึกษาตกลงกันแล้วจึงกรูกันไปกล่าวโทษพาณิชในสำนักเศรษฐีว่า แน่ะท่านมหาเศรษฐี พาณิชลูกเขยของท่านผู้นี้เดิมก็เป็นคนจน บัดนี้เป็นคนมั่งมีขึ้นแล้ว การที่พาณิชมั่งมีทรัพย์ขึ้นก็เพราะได้มาทางโจรกรรม พาณิชได้มาอยู่ที่เรือนของท่านก็จะพาทรัพย์สมบัติของท่านให้ฉิบหายไป ท่านจงรู้ตามคำเราจะบอกให้ว่า ทรัพย์สมบัติของท่านยังจักถาวรอยู่ตราบใด เราทั้งหลายจึงพากันนิ่งนานอยู่ช้าไม่ได้ จักพากันปลอบโยนจับเอาพาณิชไปปล่อยเสียในป่าหิมวัน ทรัพย์สมบัติของท่านก็จักตั้งมั่นอยู่ตราบนั้นดังนี้แล
มหาเศรษฐีก็ตระหนกตกใจราวกะว่าหฤทัยจะทำลายไป จึงรับถ้อยคำเศรษฐีกุมารทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายจะทำอย่างไรก็ตามใจพวกท่านเถิด เศรษฐีกุมารทั้งหลายพร้อมใจกันแล้ว จึงกรูเข้าจับพาณิชคร่าออกไปปล่อยเสียที่ป่ามหาวันแล้วก็พากันกลับมา เบื้องว่าพาณิชนั้นด้นดั้นไปในพนมไพร อันเป็นที่อาศัยอยู่ของหมู่แรดและพยัคฆ์ทีบีเป็นอาทิ จนตราบเท่าถึงคันธมาทนบรรพต
ในสมัยกาลครั้งนั้น ภูมิเทวดาแลไปตามทิศานุทิศเห็นพาณิชเดินมาก็จำได้ จึงเรียกพาณิชเข้ามาถามว่า ดูกรสหายทรัพย์ทั้งปวงที่เราให้แก่ท่านไปหมดสิ้นแล้วหรือ หรือว่าท่านกลับมาหาเราเพื่อต้องการสิ่งไร พาณิชก็เล่าความแต่ต้นจนปลายให้ภูมิเทวดาฟัง ภูมิเทวดาจึงปลอบพาณิช แล้วพูดว่า ดูกรสหายท่านอย่าคิดร้อนใจไปเลย เราจะทำความสงเคราะห์แก่ท่าน ภูมิเทวดาจึงบอกว่า ดูกรสหาย ต้นทิพยโอสถมีอยู่ต้นหนึ่ง กิ่งเจ็ด/*446กิ่งล้วนเป็นยาทั้งสิ้น ใครได้กินกิ่งกิ่งหนึ่งก็จะกลายเป็นนกยางบินไป ใครกินกิ่งกิ่งหนึ่งจะกลายเป็นวานรไป ใครกินกิ่งกิ่งหนึ่งจะกลายเป็นมนุษย์รูปงาม ใครกินกิ่งกิ่งหนึ่งจะเป็นผู้มีกำลังมาก ใครกินกิ่งกิ่งหนึ่งจะเป็นผู้มีปัญญามาก ใครกินกิ่งกิ่งหนึ่งจะเป็นผู้ไม่มีโรค ภูมิเทวดาบอกดังนี้แล้ว จึงหักกิ่งต้นยามาสองกิ่ง คือกิ่งคนกินเป็นวานรและกิ่งคนกินมีรูปงาม พาณิชก็กลายเป็นผู้มีรูปสวยงามน่าทัศนา ภูมิเทวดาจึงส่งมักกฏสาขายาวคืบหนึ่งให้ พาณิชรับเอาไปไว้แล้วสั่งว่า ดูกรสหาย ชนทั้งหลายเหล่าใดได้กินกิ่งยาท่อนนี้ ชนเหล่านั้นก็จะกลายเป็นวานรไป ชนเหล่าใดจะทำร้ายท่าน ๆ จงให้ชนเหล่านั้นกินกิ่งยานี้ ชนเหล่านั้นก็จะเป็นวานรไป ทรัพย์สมบัติของเหล่านั้น ก็จะตกเป็นของๆท่านทั้งสิ้น ภูมิเทวดาให้โอวาทแก่พาณิชแล้ว ครั้นถึงเวลาราตรีจึงพาพาณิชเหาะไปและให้นอนอยู่ห้องเรือนเศรษฐีธิดาผู้ภรรยาเดิมของตน
ในขณะนั้น เศรษฐีธิดาตื่นขึ้นพลิกตัวมาถูกกายาสามีของตน ร้องถามว่านี่ใคร พี่เองคือสามีของน้อง สามีถูกเศรษฐีกุมารเอาไปปล่อยเสียกลางป่า ไฉนจึงมาได้เล่า พาณิชหาพูดบอกความประการใดไม่ ต่อรุ่งขึ้นเช้าเศรษฐีธิดาเห็นสามีรูปสวยงามกว่าเก่าก็ดีใจ ไปบอกแก่เศรษฐีบิดาว่าสามีกลับมาได้แล้ว มหาเศรษฐีก็ตกใจรีบไปเรียกกุมารทั้งหลายเหล่านั้นมา กุมารทั้งหลายพร้อมกันนั่งประชุมอยู่ในเรือนเศรษฐี ๆ จึงบอกว่า เดี๋ยวนี้พาณิชลูกเขยของข้าเขามาได้อีกแล้ว เชิญท่านทั้งหลายไปดูพร้อมกัน ณ บัดนี้
กุมารเศรษฐีบุตรทั้งหลาย พร้อมกันไปดูพาณิชบุตรเขยมหาเศรษฐีพากันงวยงงหลงใหลแล้วถามพาณิชว่า แน่ะนาย แต่ก่อนท่านมีรูปร่างอันวิกล บัดนี้มีรูปร่างสวยงามยิ่งนัหนา ท่านได้กินยาอะไรหรือ พาณิชจึงบอกแก่มหาเศรษฐีและกุมารทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายนำเราไปปล่อยไว้ที่ป่าไม้ล้วนต้นยาทั้งนั้น เที่ยวไปหิวอ่อนเข้าแล้วจึงกินรากยาเข้าไปหน่อยหนึ่ง และได้เอาติดตัวมาหน่อยหนึ่ง มหาเศรษฐีและกุมารเศรษฐีจึงอ้อนวอนขอรากยากินบ้าง พาณิชจึงแบ่งรากยาให้มหาเศรษฐีและกุมารเศรษฐีผู้ประทุษฐ์ร้ายเหล่านั้นกินคนละน้อย มหาเศรษฐีและกุมารเศรษฐีกินรากยานั้นแล้ว ก็มีเพศกลับกลายเป็นวานรไปหมดด้วยกัน พาณิชจึงบอกชนเหล่าอื่นที่ไม่ใช่ผู้ประทุษฐ์ร้าย ให้ช่วยกันจับวานรเหล่านั้นไปปล่อยเสีย มหาชนทั้งปวงก็ช่วยกันจับมัดวานรเหล่านั้นนำไปแก้ปล่อยไว้ที่ห้วงน้ำใกล้ป่ามหาวัน ตั้งแต่คราวนั้นมา พาณิชนั้นก็ได้ทรัพย์สมบัติของกุมารเศรษฐีและมหาเศรษฐีทั้งปวง กลับมั่งมีเป็นมหาเศรษฐี ลาภและยศก็ปรากฏเล่าลือกันต่อไป
/*446ฝ่ายภูมิเทวดาจุติจากอัตตภาพนั้นแล้ว ก็ได้ไปเกิดเป็นท้าวสักกเทวราชในดาวดึงสพิภพ เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกเทวราชจึงประกาศบุพพกุศลของตนว่า คราวหนึ่งเราเกิดเป็นกุฎุมพีผู้มีทรัพย์อยู่ ณ เมืองพาราณสี ได้ถวายผ้าพระกฐินจีวร (แก่พระปทุมมุตรสัมพุทธเจ้า) เราจุติจากอัตตภาพเป็นมนุษย์แล้ว ได้เกิดเป็นภูมิเทวดามีศักดาเดชอยู่ ณ ภูเขาคันธมาทน์ เสวยทิพยสมบัติอยู่นาน ครั้นจุติจากอัตตภาพเป็นภูมิเทวดาแล้ว ได้เกิดเป็นสักกเทวราชผู้มเหศราธิบดีแห่งเทวดาทั้งหลาย ครั้นจุติจากอัตตภาพแห่งสักกเทวราชแล้ว จักเกิดเป็นจักรพรรดิมีกำลังเดชานุภาพมากในทวีปทั้งสี่และจักเสวยมนุษย์และเทวสมบัติสิ้นแสนกัลป ด้วยอำนาจผลแห่งกฐินทาน ด้วยประการฉะนี้
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึงประชุมชาดกว่า นายช่างกัลบกในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระฉันนเถระ กุฎุมพีทานทายกในกาลครั้งนั้นกลับชาติมา คือ พระนาคเถระ เศรษฐีผู้บริจาคแหวนทำสักการบูชาในกาลนั้นกลับชาติมา คือ พระสุทโธทน กุมารผู้บริจาคอุณหิสทำบูชาในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระราหุล นางกุลธิดาผู้บริจาคผ้าทำบูชาในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระยโสธรา บริษัททั้งหลายอื่นในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พุทธบริษัท นรชีวในกาลครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระโลกนาถตถาคต มีพุทธพจน์ให้จบลงด้วยประการฉะนี้
จบนรชีวกฐินทานชาดก
๓๘. อติเทวราชชาดก
สุจาปิ ตสฺมึ นคเร จาติ อิทํ สตฺถา ราชคหํ อุปนิสฺสาย เวฬุวเน มหาวิหาเร วสฺสํ วสนฺโต อตฺตโน ปุพฺพจริยํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์เมื่อเสด็จจำพรรษาอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน ทรงอาศัยเมืองราชคฤห์เป็นที่ภิกขาจารบิณฑบาต ทรงพระปรารภบุรพจริยาของพระองค์ ซึ่งได้ทรงประพฤติมาแล้วในกาลก่อนให้เป็นเทศนาอุบัติเหตุ จึงตรัสเทศนาอติเทวราชชาดกนี้ให้เป็นผล อันพระสังคีติกาจารย์ กำหนดด้วยบาทต้นพระคาถาว่า สุจาปิ ตสฺมึ นคเร ดังนี้เป็นอาทิปฐมบาท
แท้จริงเมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ทรงอนุญาตผ้าเพื่อกฐินแก่ภิกษุทั้งหลาย ซึ่งมีจีวรอันคร่ำคร่า ผู้มีพรรษาอันอยู่แล้วถ้วนไตรมาสแล้วบัญญัติแต่งตั้งสิกขาบทไว้ โดยนัยที่พระสังคีติกาจารย์ได้กล่าวแล้วในคัมภีร์มหาวรรคนั้น ครั้นพระองค์ทรงพิจารณาด้วยทิพยจักษุญาณได้เห็นทายกผู้ถวายกฐินทานในพระพุทธเจ้าแต่ปางก่อน อันได้ซึ่งอานิสงส์อันยิ่งใหญ่ในเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย จึงตรัสแสดงผลานิสงส์อันยิ่งใหญ่ในประชุมพุทธบริษัท
ในกาลนั้น พระนารทเถรเจ้าได้ฟังพระพุทธดำรัสอันพรรณนาอานิสงส์ผลแห่งกฐินทาน ก็มีจิตสันดานอันเต็มไปด้วยปีติอันแรงกล้า จึงดำริในใจว่า เราจักถวายผ้าเพื่อกฐินแก่พระภิกษุสงฆ์ เมื่อดำริในจิตฉะนี้แล้ว ก็อุฏฐาการอาสนะตรงไปสู่ตระกูลญาติของตน จึงเล่าความตามที่ได้สดับอานิสงส์ผลแห่งกฐินทาน แล้วชักชวนหมู่ญาติให้จัดหาเครื่องอุปการทั้งหลาย มีท่อนผ้าเพื่อกฐินเป็นต้น แล้วพาบรรดาเครือญาติของตนไปยังพระอาราม ครั้นถึงจึงวางผ้ากฐินลงแทบบาทมูลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วถวาย/*448ด้วยถ้อยคำว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญข้าพเจ้าขอถวายผ้าทั้งหลายแก่พระภิกษุสงฆ์ เพื่อประโยชน์ให้เป็นผ้ากฐิน พระพุทธเจ้าข้า
อถ โข ภควา ในลำดับนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆประมาณ ๕๐๐ รูป ก็เริ่มทำบุรพกิจมีเย็บย้อมเป็นต้น ให้ผ้านั้นสำเร็จกิจเป็นผ้ากฐิน ทั้งทำกิจคือกราลและอนุโมทนา
วันหนึ่งภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมกันในโรงธรรมสภา จึงสนทนาแก่กันว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย พระนารทเถรเจ้าเป็นผู้ดำรงตนอยู่ในสมณเพศ เป็นผู้มีอัธยาศัยในทานบริจาค เมื่อได้สดับว่ากฐินทานมีผลานิสงส์มาก จึงไปชักชวนหมู่ญาติทั้งหลาย หาผ้ามาถวายเป็นกฐินทานบริจาคแก่พระภิกษุสงฆ์ มืองค์พระผู้มีพระภาคเป็นประธาน พระพุทธองค์ก็ทรงกระทำกิจและเย็บย้อมและกราลและอนุโมทนา พร้อมด้วยหมู่พระภิกษุสงฆ์ อันนี้เป็นเหตุควรอัศจรรย์
ในขณะนั้น สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์เสด็จประทับอยู่ ณ คันธกุฏีในพระเชตวัน ได้สดับถ้อยคำของภิกษุทั้งหลายเหล่านั้นด้วยทิพย์โสตญาณ จึงเสด็จอุฏฐาการจากพระคันธกุฏีมาผู้โรงธรรมสภา เสด็จประทับ ณ พระพุทธอาสน์แล้วตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า เธอทั้งหลายสนทนากันถึงเรื่องอะไร ภิกษุทั้งหลายจึงทูลความตามที่ได้สนทนานั้นให้ทรงทราบ จึงมีพระพุทธดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย การที่นารทภิกษุถวายผ้ากฐินทานในกาลนี้เป็นอัศจรรย์น้อย โบราณกบัณฑิตทั้งหลายในอดีตกาลปางก่อน ได้บำเพ็ญทานกระทำมหาทวีปทั้ง ๔ มีทวีปน้อยใหญ่สองพันเป็นบริวารให้เป็นที่ดอน แล้วถวายกฐินทานแก่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ในครั้งนั้นเป็นอัศจรรย์มาก มีพระพุทธฎีกาตรัสดังนี้แล้ว ก็ทรงดุษณีภาพ พระภิกษุทั้งหลายจะใคร่ทราบอดีตนิทานจึงทูลอาราธนา พระพุทธองค์จึงทรงนำเรื่องอดีตกาลมาตรัสเทศนาดังต่อไปนี้ว่า
อตีเต ภิกฺขเว สารกปฺเป รมฺมวตีนคเร โกณฺฑฺโ นาม ภควา โลเก อุทปาทิ ฯลฯ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลเป็นอดีตล่วงแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงพระนามว่าโกณฑัญญะ ได้อุบัติในเมืองรัมมวดีในสารกัป พระพุทธบิดาทรงพระนามว่าอานันทราช พระพุทธมารดาทรงพระนามว่าสุชาดา มีพระอัครมเหสีทรงนามว่าสุบินเทวี พระพุทธโกณฑัญญะนั้นเป็นฆราวาสครองเรือนอยู่หมื่นปี แล้วเสด็จออกมหาอภิเนษกรมด้วยรถยาน /*449ทรงบำเพ็ญมหาปธานวิริยะอยู่ ๑๐ เดือน ก็ได้ตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณ ณ โคนต้นขานาง บังเกิดเป็นพระพุทธเจ้าปรากฏขึ้นในโลก มีภิกษุสงฆ์ประมาณแสนโกฏิเป็นพุทธบริพาร เสด็จโปรดเวไนยสัตว์ทั้งหลายโดยลำดับมา จนถึงเมืองอัญญวดีมหานคร
ก็แหละในเมืองอัญญวดีนั้น พระโพธิสัตว์เจ้าของเราทั้งหลายได้บังเกิดเป็นบรมจักรพรรดิ ทรงพระนามว่าวิจิตรราช เป็นอิสระมีอำนาจแผ่ไปในทวีปใหญ่ทั้ง ๔ มีทวีปน้อยสองพันเป็นบริวาร ครั้นได้ทรงทราบว่าพระพุทธโกณฑัญญะนั้น เสด็จคมนาการมาถึงพระนครของพระองค์ ก็มีพระหฤทัยประกอบด้วยปีติโสมนัสจึงเสด็จออกไปต้อนรับพร้อมด้วยราชบริษัทอันยิ่งใหญ่ ถวายอภิวาทด้วยปัญจางคประดิษฐ์แล้ว เชิญเสด็จพระพุทธองค์ให้เข้าสู่พระราชนิเวศน์ ทรงถวายมหาทานอันเลิศต่าง ๆ เมื่อเสร็จภุตตกิจแล้ว ทรงถือพระสุวรรณภิงคาร คือ พระเต้าทอง หลั่งน้ำให้ตก ณ ฝ่าพระหัตถ์ ตรัสถวายอัญชนราชอุทยานของพระองค์ ให้เป็นนิวาสน์สถานที่อยู่แก่หมู่ภิกษุสงฆ์ทั้งนั้น พระโกณฑัญญะพุทธเจ้าก็ทรงจำพรรษาในพระราชอุทยานนั้นกับด้วยพระภิกษุสงฆ์แสนโกฏิอันเป็นพุทธบปริวาร พระเจ้าจักรพรรดิราชก็ทรงถวายมหาทานเป็นนิจนิรันดรมิได้ขาด ครั้นถ้วนกำหนดไตรมาส พระโกณฑัญญะพุทธองค์ทรงปวารณาพรรษาแล้ว พระเจ้าวิจิตรราชบรมจักรพรรดิมีพระราชประสงค์จะทรงบริจาคมหาทานอันยิ่งใหญ่ จึงมีพระราชดำรัสให้ป่าวร้องชาวชมพูทวีปทั้งสิ้น บรรดาที่อยู่ในทวีปใหญ่ทั้ง ๔ แล้วให้ประดับพระนครที่อยู่ของพระองค์ ด้วยอลังการอันวิจิตรต่างๆ และให้ประดับตกแต่งหนทางที่จะไปยังพระราชอุทยานด้วยธงชายและธงแผ่นผ้า และปลูกต้นกล้วย ต้นอ้อย ทั้งสองข้างทางจนตราบเท่าถึงพระนครอันเป็นพระราชนิเวศน์สถาน
ครั้นเวลารุ่งเช้า พระเจ้าจักรพรรดิราชก็เสด็จสรงสนานพระเศียรสำเร็จแล้ว ทรงประดับพระองค์ด้วยเครื่องอลังการวิภูสิต ทรงวางคู่ผ้าลงในสมุกทองคำ แล้วทูนสมุกด้วยพระเศียรของพระองค์ เสด็จพระราชดำเนินไปโดยมรรคาที่ให้ประดับแล้วนั้น แล้วให้ราชบริพารเป็นอันมากถือเอาคู่ผ้าทั้งหลายคนละคู่ ๆ และเครื่องบูชาสักการะคนละสำรับ ๆ ตามเสด็จไปในทางนั้น ครั้นถึงพระอารามอันชื่อว่าอัญชนอุทยาน ก็ถวายคู่ผ้าเพื่อกฐินทานแก่หมู่ภิกษุสงฆ์ มีพระโกณฑัญญะพุทธองค์เป็นประมุข แล้วทรงเปล่งวจีเภทว่า ข้าพเจ้าขอถวายผ้าเพื่อกฐินแก่หมู่ภิกษุสงฆ์ ครั้นทรงเปล่งวจีเภทดังนี้แล้ว ก็ประทับอยู่ ณ ที่อันสมควรข้างหนึ่ง จึงอังคาสพระภิกษุสงฆ์มีพระพุทธองค์เป็นประธานด้วยยาคูภัตตาหารเป็นต้น
/*450ในลำดับนั้น พระโกณฑัญญะทศพลก็เสด็จประทับ ณ ท่ามกลางแห่งหมู่ภิกษุสงฆ์ พระเถรเจ้าผู้เป็นเสนาบดีในพระภัททาธิกรรมก็กราลผ้ากฐิน ครั้นเสร็จกฐินัตถารกิจแล้ว พระโกณฑัญญะทศพลก็เสด็จขึ้นประทับ ณ ธรรมาสน์ อันบุคคลแต่งตั้งไว้ ณ ท่ามกลางแห่งบริษัท ๔ คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา
ฝ่ายพระเจ้าวิจิตรราชบรมราชาเสด็จเข้าไปใกล้พระผู้มีพระภาคแล้วถวายอภิวาทด้วยปัญจางคประดิษฐ์ ทรงอธิษฐานว่า
อิมินา กินทาเนน
พุทฺโธ โหมิ อนาคเต
ยทา สพฺพฺุตมฺปตฺโต
ตาเรยิสฺสามิ ปาณินํ
ความว่า เพราะผ้ากฐินทานนี้ ขอให้ข้าพเจ้าได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตกาล ถ้าข้าพเจ้าได้ตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณกาลใด ก็จักรื้อขนสัตว์ให้พ้นไปจากวัฏฏสงสารในกาลนั้น
ครั้นจบคำอธิษฐานลง พระโกณฑัญญะพุทธองค์ จึงพิจารณาดูอนาคตกาล ก็ทรงทราบด้วยพุทธจักษุญาณปรีชาว่า ความปรารถนาของบรมกษัตริย์นั้นจักสำเร็จดังความประสงค์ จึงทรงพยากรณ์ว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในที่สุดแห่งสามอสงไขยแสนกัลป์ นับแต่กัลป์นี้ไปในอนาคตกาลภายหน้า บรมกษัตริย์องค์นี้จักได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าทรงพระนามว่าโคดม พระนครที่ประสูตินั้น จักมีนามชื่อว่ากบิลพัสดุ์ พระพุทธบิดาจักทรงพระนามว่า สุทโธทนมหาราช พระพุทธมารดาจักทรงพระนามว่ามหามายา พระมเหสีจักมีนามชื่อว่าพิมพา จักมีพระโอรสชื่อว่าราหุลกุมาร พระพุทธโคดมนั้นจักเป็นฆราวาสอยู่ครองฆรสถาน ๒๙ ปี แล้วจักเสด็จออกมหาอภิเนษกรมด้วยกัณฐกอัสสยาน ทรงกระทำมหาปธานทุกกรกิริยาอยู่ ๒ ปี ก็จักได้ตรัสเป็นพระพุทธสัพพัญญูปรากฏในโลกวันวิสาขปุณณมีเพ็ญเดือน ๖ จักมีปริพพาชกทั้งสองชื่อว่าโกลิตและอุปดิศเป็นอัครสาวกซ้ายขวา จักมีพุทธอุปฐากชื่อว่าอานนท์ จักมีภิกษุณีทั้งสอง คือ เขมาภิกษุณีเป็นอัครสาวิกา จักมีอุบาสกมีนามว่าอนาถบิณฑิกเศรษฐี จักมีมหาอุบาสิกาชื่อว่า วิสาขา
พระเจ้าจักรพรรดิบรมราชาได้ทรงสดับพุทธพยากรณ์ดังนั้น ก็มีพระหฤทัยเต็มไปด้วยปีติโสมนัส จึงประคองอัญชลีถวายนมัสการพระผู้มีพระภาค ประดิษฐานอยู่ ณ ที่นั้น พระโกณฑัญญะพุทธองค์ก็ทรงแสดงธรรมเทศนา โดยประเภทแห่งธรรมมี/*451ทานกถาเป็นต้น ครั้นจบพระธรรมเทศนาลงแล้ว ธรรมาภิสมัย คือบรรลุมรรคาผล ก็บังเกิดมีแก่มหาชนหลายโกฏิและอสงขัย
พระเจ้าวิจิตรราชโพธิสัตว์เสวยจักรพรรดิราชสมบัติดำรงพระชนม์อยู่สิ้นกาลนาน แล้วทรงบำเพ็ญมหาทานบริจาคอันยิ่งใหญ่ครั้นสิ้นพระชนมายุก็ขึ้นไปบังเกิดในเทวโลก เสวยทิพยสมบัติโดยอนุโลมปฏิโลมในกามาพจรภพทั้ง ๒ ชั้น บริบูรณ์ด้วยสังคีตและดนตรีอันเป็นทิพย์ และประกอบที่นั่งที่นอนและยศอันเป็นทิพย์เป็นต้น ด้วยอานิสงส์ผลแห่งทานบริจาดนั้น ๆ ครั้นสิ้นพระชนมายุจุติจากเทวโลก ก็มาบังเกิดในมหานครชื่อว่ากุสาวดี ได้เป็นบรมจักรพรรดิราช ทรงพระนามว่าอติเทวบรมกษัตริย์ ครองราชสมบัติอยู่ในเมืองกุสาวดี โดยยาวได้ ๑๒ โยชน์ และกว้างได้ ๗ โยชน์เป็นประมาณ พระเจ้าอติเทวบรมกษัตริย์นั้นบริบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ คือ จักร์แก้ว ๑ ช้างแก้ว ๑ ม้าแก้ว ๑ แก้วมณี ๑ นางแก้ว ๑ ขุนคลังแก้ว ๑ ขุนพลแก้ว ๑ รวม ๓ ประการด้วยกัน
จักร์แก้วนั้น เลื่อนลอยมาแต่มหาสมุทรเบื้องบุริมทิศ ช้างแก้วนั้นมาแต่ตระกูลฉันทันต์ ผ้าแก้วนั้นมาแต่ตระกูลพลาหก แก้วมณีนั้นลอยมาแต่วิบูลบรรพต นางแก้วนั้นมาแต่อุตตรกุรูทวีป ขุนคลังแก้วนั้นบังเกิดขึ้นในชมพูทวีป ขุนพลแก้วนั้นมาแต่บุรพวิเทหะทวีป รัตนะ ๗ ประการบังเกิดมีขึ้นแก่พระเจ้าอติเทวบรมจักรพรรดิ ซึ่งครองสิริราชสมบัติอยู่ในเมืองกุสาวดีด้วยประการฉะนี้
มีคำปุจฉาถามว่า ความที่พระเจ้าอติเทวเป็นบรมจักรนั้นอันกรรมอะไรเป็นผู้ให้เป็น อนึ่ง รัตนะ ๗ ประการ มีจักรแก้วเป็นต้น มาบังเกิดมีขึ้นแก่พระเจ้าอติเทวบรมจักรนั้นเพราะอานิสงส์ผลแห่งกรรมอะไร มีคำวิสัชนาว่า พระเจ้าอติเทวราชได้เป็นบรมจักรและได้รัตนะสมบัติ ๗ ประการ มีจักร์แก้วเป็นต้นนั้น เพราะอานิสงส์ผลที่ได้ถวายผ้ากฐินทานแก่พระภิกษุสงฆ์ มีพระโกณฑัญญะพุทธองค์เป็นประธาน
เมื่อพระเจ้าอติเทวบรมจักรนั้น เสวยสมบัติรัชศฤงคารในทวีปใหญ่ทั้ง ๔ มีเมืองกุสาวดีเป็นพระราชอาณาจักร์ มีพระราชประสงค์จะเสด็จคมนาการไปสู่บุรพเทหะทวีปในกาลใด ก็ให้เอาเภรีไปตีประกาศให้ราชบริษัทรู้ทั่วกัน แล้วพระองค์ก็เสด็จแวดล้อมไปด้วยราชบริษัทนั้น ๆ คือแวดล้อมไปด้วยหมู่อำมาตย์ราชเสนา และหมู่พราหมณ์ปุโรหิตาจารย์ เป็นต้น และหมู่เศรษฐีคฤหบดีเป็นประธาน พวกราชบริษัทนั้นบางพวกก็ตามเสด็จด้วยคชยาน/*452บางพวกตามเสด็จด้วยรถยาน บางพวกก็คมนาการตามเสด็จไปด้วยเดินเท้า ส่วนพระเจ้าจักรพรรดิโพธิสัตว์ประดับพระองค์ด้วยขัตติยวิภูสิตอลังการ เสด็จขึ้นสู่พระยาคชสารอันประดับด้วยหัตถาภรณ์ พร้อมด้วยหมู่พหลพลนิกรมีปริมณฑลได้ ๒๐ โยชน์ เสด็จไปสู่ทวีปบุรพวิเทหะด้วยพระยศอันยิ่งใหญ่
ฝ่ายมหาชนทั้งหลายมีพระราชาเป็นต้นในทวีปนั้น ก็พากันออกมาต้อนรับเสด็จโดยยินดีโสมนัส ต่างถวายอภิวาทพระเจ้าจักรพรรดิ และบูชาด้วยเครื่องสักการะมีดอกไม้เป็นต้น แล้วเชิญเสด็จให้เข้าไปในพระนครของตนโดยสวัสดิภาพ เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิเสด็จเข้าไปในทวีปนั้นสรรพทรัพย์ทั้งปวงมีเงินและทองเป็นต้น ก็บังเกิดมีขึ้นพร้อมเพรียงด้วยจักรวัตติราชานุภาพ
พระเจ้าจักรพรรดิราช จึงพระราชทานทรัพย์ทั้งปวงให้แก่มหาชนอันอยู่ในทวีปนั้นให้พอเพียง แล้วทรงสั่งสอนให้ทำบุญมีบริจาคทานรักษาศีลเป็นต้น ครั้นสั่งสอนให้มหาชนตั้งอยู่ในราโชวาทแล้ว ก็เสด็จกลับยังกุสาวดีมหานคร และเมื่อจะเสด็จไปทรงสั่งสอนมหาชนในอุตตรกุรุทวีปและอมรโคยานทวีป ก็เสด็จโดยนัยที่ได้กล่าวแล้วในบุรพวิเทหะทวีปนั้น แล้วทรงสั่งสอนให้มหาชนในทวีปนั้น ๆ บำเพ็ญทานรักษาศีลโดยบรมราโชวาท
พระโพธิสัตว์จักรพรรดิราชนั้น เสวยสิริราชสมบัติในมนุษย์อันยิ่งใหญ่เห็นปานดังนี้ ครั้นทำลายขันธ์สิ้นพระชนม์จากมนุษย์โลก ก็ขึ้นไปบังเกิดเป็นท้าวสักกเทวราช เสวยทิพยสมบัติในดาวดึงส์เทวพิภพ แต่ได้เป็นท้าวสักกเทวราชถึงแปดหมื่นสี่พันชาติและได้เป็นบรมจักรพรรดิราชถึงแปดหมื่นสี่พันชาติ และได้เป็นพระราชาครองเอกราชก็แปดหมื่นสี่พันชาติ และได้เป็นอัครมหาเสนาบดีก็แปดหมื่นสี่พันชาติ และได้เป็นอัครปุโรหิตาจารย์แปดหมื่นสี่พันชาติ และได้เป็นอัครมหาเศรษฐีก็แปดหมื่นสี่พันชาติ ดูกรภิกษุทั้งหลายโดยเหตุนี้แหละกฐินทานจึงได้ชื่อว่ามีผลและอานิสงส์อันยิ่งใหญ่เป็นอเนกัปปการ จะนับจะประมาณมิได้ ทั้งสามารถจะให้ทายกผู้บริจาคนั้นสิ้นสรรพทุกข์ภัยพ้นจากความวิบัติทั้งปวง จนบรรลุล่วงถึงอมตมหานฤพานเป็นอวสานที่สุด
เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาตรัสเทศนาดังนี้แล้ว จึงตรัสพระคาถาทั้งหลายว่า
/*453โย โส วิเนยฺย มจฺเฉรํ
วิปฺปสนฺเนน เจตสา
ทชฺชา กาเลน อริเยสุ
ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ
กินํ ทตฺวา พหุโน
ทกฺขิเณยฺเยสุ ทกฺขิณํ
ตโต จุตา มนุสฺสตฺตา
สคฺคํ คจฺฉนฺติ ทายกา
อนุโลมปฏิโลเมน
สํสาเรสุ จ สํสารํ
ทิพฺพสุขํ อนุภวิตฺวา
จิรํ วสนฺติ ทายกา
กปฺปสตสหสฺสมฺหิ
นาภิชานนฺติ ทุคฺคตึ
เทฺว กุเล อุปฺปชฺชนฺติ
ขตฺติเย จาปิ พฺราหฺมเณ
มหิทฺธิกา ปุฺสมฺปทา
เตชวนฺตาว สูริยา
สพฺพาสเว ปริฺาย
นิพฺพายิสฺสนฺติ อนาสวา
ความว่า บุคคลผู้ใดนำเสียชึ่งความตระหนี่ มีใจเลื่อมใสศรัทธา พึงบริจาคทานโดยกาลอันควรในพระอริยะทั้งหลาย ทานที่บุคคลถวายในพระทักขิเณยยบุคคลจำพวกนั้น ครั้นทายกผู้บริจาคนั้นเคลื่อนจากชาติเป็นมนุษย์แล้ว ย่อมไปบังเกิดในโลกสวรรค์ เมื่อทายกผู้บริจาคนั้นยังท่องเที่ยวอยู่สังสารวัฏไปๆมาๆ ก็จักได้เสวยทิพยสุขสิ้นกาลนาน อนึ่งทายกผู้บริจาคทานนั้น จักไม่ไปเกิดในทุคคติสิ้นแสนกัลป์ จักบังเกิดแต่ในตระกูลทั้งสอง คือตระกูลกษัตริย์มหาศาล และตระกูลพราหมณ์มหาศาล ทั้งจะมีอิทธิฤทธิ์บุญญาธิการอันยิ่งใหญ่ และมีเดชานุภาพอันกล้า อุปมาดังพระอาทิตย์ในอากาศ เมื่อถึงที่สุดแห่งภพแห่งชาติ ก็จักกำหนดรู้สรรพอาสวกิเลส สิ้นอาสวะทั้งปวง ล่วงเข้าสู่อมตมหานฤพาน
สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ทรงประกาศบุรพจริยาของพระองค์ด้วยประการฉะนี้ จึงตรัสแก่ภิกษุทั้งปวงว่า ดูกรภิกษุทั้งหลายขึ้นชื่อว่ากฐินนี้เนื่องมาแต่วงศ์ของพระพุทธสัพพัญญู และเป็นจารีตของโบราณกบัณฑิตทั้งหลาย เป็นทานมีอานิสงส์ผลอันยิ่งใหญ่ ดังตถาคตพรรณนามาฉะนี้
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระผู้มีพระภาคพระบรมศาสดาจารย์ ทรงนำวัตถุนิทานมาตรัสเทศนาดังนี้แล้วจึงทรงประกาศอริยสัจทั้ง ๔ ครั้นจบพระอริยสัจเทศนาลง พระภิกษุสงฆ์ทั้งหลายเป็นอันมากก็ได้บรรลุผลทั้งหลายมีโสดาปัตติผลเป็นต้น สมเด็จพระทศพลจึงทรงประมวลชาดกว่า บริษัทของพระเจ้าจักรพรรดิเทวราชในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพุทธบริษัทในกาลนี้ พระเจ้าอติเทวราชในครั้งนั้นสืบขันธ์ประวัติมา คือพระตถาคตในกาลนี้ ท่านทั้งหลายจงทรงจำชาดกดังตถาคตแสดงมานี้แล
จบอติเทวราชชาดก
๓๙. ปาจิตตกุมารชาดก
ตว ภควา ภูมิปาโลติ อิทํ สตฺถา เวสาลิยํ นครํ อุปนิสฺสาย พิมฺพาเทวี ปพฺพชิตํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ทรงอาศัยเมืองไพสาลีเป็นที่โคจรสถานทรงบาตร อารพภ องค์พระโลกนาถทรงพระปรารภพระนางพิมพาซึ่งออกบรรพชาเป็นภิกษุณี ให้เป็นเทศนานุบัติเหตุ กเถสิ จึงตรัสพระธรรมเทศนาชาดกนี้ให้เป็นผล มีพระบาลีเริ่มต้นว่า ตว ภควา ภูมิปาโล ดังนี้
เอกทิวสมฺหิ แท้จริงวันหนึ่งภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมสนทนากันในโรงธรรมสภาว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย พระนางพิมพาเทวีนั้นครั้นบรรพชาเป็นนางภิกษุณีแล้ว ก็มีพระรูปลักษณะอันงามยิ่งนัก ควรเป็นมหัศจรรย์
ในขณะนั้น สมเด็จพระบรมศาสดาเสด็จอยู่ในพระคันธกุฎีได้สดับถ้อยคำพระภิกษุทั้งหลายด้วยทิพโสตญาณ จึงเสด็จคมนาการไปสู่โรงธรรมสภา ทรงประทับ ณ พุทธอาสน์แล้ว ตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า เธอทั้งปวงนั่งสนทนาถึงเรื่องอะไรกัน พระภิกษุทั้งหลายจึงทูลความตามที่ได้สนทนานั้นให้ทรงทราบ จึงมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย นางพิมพาเทวีจะได้งามด้วยเพศบรรพชาแต่ในกาลบัดนี้หามิได้ แม้ถึงในกาลปางก่อน นางได้ถือเพศบรรพชาก็มีลักษณะจรรยาอันงามเหมือนกัน มีพระพุทธฎีกาตรัสดังนี้แล้ว ก็ทรงดุษณีภาพ พระภิกษุทั้งหลายจะใคร่ทราบอดีตนิทานจึงทูลอาราธนา พระพุทธองค์จึงทรงนำเรื่องในอดีตกาลมาตรัสเทศนาดังต่อไปนี้ว่า
/*456อตีเต ภิกฺขเว พฺรหฺมพนฺธุนคเร มหาธมฺมราชา นาม เอโก ราชา รชฺชํ กาเรสิ ฯลฯ ดูกรภิกษุทั้งหลายในกาลเป็นอดีตล่วงแล้ว มีพระราชาองค์หนึ่งทรงพระนามว่ามหาธรรมราชา ครองราชสมบัติอยู่ ณ เมืองพรหมพันธุนคร มีพระอัครมเหสีงามบวรทรงนามว่าสุวรรณเทวี
ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์จุติจากเทวโลกลงมาปฏิสนธิในครรภ์พระอัครมเหสีนั้น ครั้นถ้วนทศมาสก็ประสูติจากพระครรภ์พระประยุรญาติทั้งหลายมีพระราชบิดาเป็นประธาน จึงให้นามพระราชกุมารนั้นว่า ปาจิตตกุมาร ดังนี้ ครั้นพระราชกุมารโพธิสัตว์มีพระชนม์ได้ ๑๒ ปีพระเจ้ามหาธรรมราชาปรารถนาจะอภิเษกให้ครองราชสมบัติ จึงมีพระราชสาสน์ไปยังกษัตริย์ทั้งร้อยเอ็ดพระนคร ให้ประดับตกแต่งราชธิดาส่งมา เพื่อจะเลือกขัตติยกัญญาที่สมควรเป็นคู่อภิเษกกับพระราชโอรส
พระยาทั้งร้อยเอ็ดพระนครได้ทราบพระราชสาสน์ของพระเจ้ามหาธรรมราชา ต่างก็ตกแต่งธิดาของตน ๆ ส่งมายังเมืองพรหมพันธุนคร พระเจ้ามหาธรรมราชาจึงให้ธิดาของพระยาร้อยเอ็ดนั้นนั่งเรียงกันเป็นลำดับในหน้าพระลาน แล้วมีพระราชโองการให้พระราชโอรสโพธิสัตว์เลือกคู่ตามปรารถนา พระโพธิสัตว์แลดูราชธิดาทั้งร้อยเอ็ด ก็มิได้พอพระทัยในราชธิดาเหล่านั้น ครั้นพระราชบิดาตรัสถามว่า ดูกรพ่อปาจิตตกุมาร ผู้เป็นปิโยรสราชธิดาทั้งหมดนั้น ไม่เป็นที่พอใจของเจ้าหรือ จึงทูลรับว่า หม่อมฉันไม่มีความปรารถนาในราชธิดาเหล่านั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า ถ้าแม้สมเด็จพระราชบิดาทรงอนุญาต หม่อมฉันจะถวายบังคมลาฝ่าพระบาทไปแสวงหาภรรยาตามชอบใจ พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าธรรมราชาจึงตรัสว่า ดูกรพ่อผู้เป็นปิยบุตร บิดาจะให้โหราจารย์ทำนายดูก่อน ให้รู้ว่าคู่ของเจ้าจะอยู่ในทิศใดทางใด เจ้าจงไปเสาะหาในทิศนั้นทางนั้น มีพระราชดำรัสดังนี้แล้ว จึงให้หาโหราจารย์เข้าไปเฝ้าแล้วตรัสว่า บัดนี้โอรสของเราจะไปแสวงหาคู่ ท่านจงพิจารณาดูว่านางนั้นจะอยู่ทิศใด จะมีรูปสรรพางค์เป็นอย่างไร และเป็นบุตรของผู้ใด เกิดในตระกูลอะไร
โหรรับราชโองการแล้ว คูณหารพิจารณาดูโดยคัมภีร์ไสยศาสตร์จึงทูลพระเจ้ามหาธรรมราชาว่า ข้าแต่สมมติเทวดา คู่ของพระราชโอรสนั้นมีบุญลักษณะอันประเสริฐ /*457ทั้งประกอบไปด้วยเบญจกัลยาณี แต่บัดนี้นางอยู่ในครรภ์ มารดาของนางนั้นเป็นหญิงหม้ายอนาถา ต้องทำไร่ไถ่นาด้วยกำลังของตน แต่มีกลดเป็นเงากั้นอยู่เบื้องบนศีรษะด้วยอำนาจบุญญาธิการของธิดาที่อยู่ในครรภ์ แต่มหาชนทั้งปวงนั้นมิได้เห็นกลด ถ้าพระราชโอรสเสด็จไปทางทิศบูรพาก็จะได้พบนางนั้น พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้ามหาธรรมราชาได้ทรงฟังดังนั้น ไม่สามารถที่จะห้ามพระโอรสได้ จึงตรัสว่า ดูกรพ่อผู้เป็นปิโยรส ถ้ากระนั้นเจ้าจะไปหาคู่ก็ตามปรารถนาเถิด ขอให้เจ้าไปได้ประสบดังความปรารถนา เจ้าจงไปในทิศบูรพาตามคำโหราจารย์
ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ปาจิตตกุมารก็กราบยุคลบาทพระราชบิดามารดา ถวายบังคมลาออกจากพระนคร บทจรไปในทิศบูรพาโดยลำดับ วันเดียวสิ้นระยะทางได้ ๖๐ โยชน์ ครั้นรุ่งเช้าก็บรรลุถึงเมืองพาราณสี เดินไปพบสตรีมีครรภ์แก่คนหนึ่งทำการไถนาอยู่ ณ ที่นั้น ทั้งมีกลดเป็นเงากั้นอยู่บนศีรษะดุจคำโหราจารย์ ก็สันนิษฐานแน่ในพระทัยว่าทาริกาที่อยู่ในครรภ์นั้นเป็นคู่ของเรา จึงเดินเข้าไปใกล้สตรีนั้นแล้วถามว่า ดูกรแม่ สามีของท่านไม่มีหรือ ท่านจึงมาไถนาดังนี้ ดูกรพ่อ สามีของข้าหามีไม่ ข้าจึงต้องมาทำการไถนาดังนี้ ดูกรแม่ ถ้าบุตรในครรภ์ของท่านคลอดออกมาเป็นหญิง ท่านยกให้แก่เรา ๆ จะทำการไถนาแทนท่าน ดูกรพ่อ ถ้าบุตรของเราเป็นหญิงเรายอมยกให้แก่ท่าน ๆ จงไถนาแทนเราเถิด
จำเดิมแต่นั้น พระปาจิตตกุมารโพธิสัตว์ก็ทำการไถนา ครั้นเวลาเย็นก็เก็บแอกและไถไปยังเรือนแห่งหญิงนั้น แต่พระโพธิสัตว์ทำการไถนาโดยนิยมนี้ จนสตรีนั้นครรภ์แก่ครบกำหนด ๑๐ เดือน ก็คลอดบุตรออกมาเป็นหญิง มีรูปพรรณสัณฐานอันงามบริสุทธิ์ ไม่มีหญิงในมนุษย์ที่จะเปรียบด้วยความงาม นางประกอบด้วยเบญจกัลยาณีอันงามเลิศ ดุจนางเทพอัปสรในสวรรค์ เพราะเหตุนั้น นางจึงมีนามชื่อว่า อรพิมพกุมาริกา ครั้นนางเจริญวัยได้ ๑๖ ปี ก็ได้เป็นภรรยาของปาจิตตกุมารโพธิสัตว์ แต่พระโพธิสัตว์อยู่เพลิดเพลินเจริญใจกับด้วยนางอรพิมพกุมาริกานั้นสิ้นกาลนาน
อยู่มาวันหนึ่ง พระโพธิสัตว์ระลึกถึงพระราชมารดาในเวลาปัจจุสมัย ก็ร้องไห้ปริเทวนาการรำพันด้วยวาจาว่า พระมารดาของเราจักเป็นอย่างไรก็มิได้รู้ เราจักไปเยี่ยมมารดาของเรา ถ้าเรามิได้ไปเห็นมารดาชีวิตของเราก็จักไม่มีต่อไป
/*458ครั้นเพลารุ่งเช้า มารดาของภรรยาพระโพธิสัตว์ว่า ดูกรพ่อ เมื่อคืนนี้เหตุไฉนพ่อจึงได้ร้องไห้ พระโพธิสัตว์ตอบว่า ข้าพเจ้าคิดถึงมารดาขึ้นมาจึงได้ร้องไห้โดยเหตุนี้ ข้าพเจ้าจักขอลาไปเยี่ยมมารดา พอได้เห็นพักตร์มารดาแล้วก็จักกลับมา ข้าพเจ้าขอฝากนางอรพิมพ์ภรรยาไว้กับมารดาด้วย นางอรพิมพ์ได้ฟังดังนั้น ก็ร้องไห้ร่ำพิไรจะขอตามไปด้วย พระโพธิสัตว์จึงห้ามว่าอย่าไปเลยหนทางที่จะไปนั้นกันดารนัก จงอยู่กับมารดาในเมืองนี้เถิด มารดาของนางไม่สามารถจะห้ามพระโพธิสัตว์ได้ จึงพูดโลมเล้าเอาใจธิดาของตนว่า เจ้าจงอยู่กับมารดาก่อนเถิด หนทางที่จะไปนั้นล้วนประกอบด้วยอันตราย สามีของเจ้าเขาไป ไม่ช้าก็จักกลับมา เจ้าอย่ามีความวิโยคโศกเศร้าไปเลย
พระโพธิสัตว์ลามารดาและโลมเล้านางอรพิมพ์ภรรยาแล้วก็แปลงเพศออกจากเมืองพาราณสี เดินไปโดยลำดับมรรคาวิถี ก็ถึงเมืองพรหมพันธุนครโดยสุขสวัสดิ์ จึงเข้าไปถวายบังคมสองกษัตริย์ผู้เป็นพระราชบิดามารดา สองกษัตริย์เห็นพระราชโอรสกลับมา ก็มีพระทัยชื่นชมโสมนัสจึงตรัสว่า เจ้าจากบิดามารดาไปช้านาน เจ้าได้พบนางตามคำโหราจารย์ทำนายแล้วหรือ พระโพธิสัตว์จึงทูลความตามประพฤติเหตุให้ทรงทราบ แล้วทูลว่า หม่อมฉันระลึกถึงจึงรีบมาเฝ้าพระชนกชนนี แล้วจะกลับไปพานางอรพิมพ์เทวีมาเฝ้าต่อภายหลัง พระพุทธเจ้าข้า
ในกาลเมื่อพระโพธิสัตว์ออกจากเมืองพาราณสีไปแล้ว อยู่มาวันหนึ่งในเมืองพาราณสีมีการมหรสพ มหาชนทั้งหลายต่างตกแต่งประดับกายแล้ว ต่างก็พากันเที่ยวไปในที่นั้น ๆ
ฝ่ายพรหมทัตกุมารบุตรพระเจ้าพาราณสีก็แวดล้อมไปด้วยยศบริวารคมนาการ ไปสู่นทีเพื่อจะอาบน้ำ ครั้นไปเห็นนางอรพิมพ์กุมารีมีรูปทรงสัณฐานอันงามเลิศ จึงถามว่า ดูกรแม่ เจ้ามีสามีแล้วหรือยัง นางอรพิมพ์ตอบว่า ข้าแต่พระราชกุมาร ข้าพเจ้ามีสามีแล้ว พรหมทัตกุมารตรัสว่า เจ้ายังมิได้มีสามี ว่าดังนี้แล้วก็ฉุดนางอรพิมพ์ไปยังปราสาทที่อยู่ของตน
ฝ่ายนางอรพิมพ์กุมารีนั้น ระลึกถึงพระโพธิสัตว์สามีร้องไห้ปริเทวนาการอยู่ไปมา จึงกล่าวคำเป็นคาถาว่า
/*459วิโยโค เม กโต ปุพฺเพ
นรสฺส มิคปกฺขิโน
เตน กมฺมวิปาเกน
วิโยโค โหติ สามิกา
ความว่า ความที่พลัดพรากจากกัน เราได้กระทำไว้แก่นรชนและเนื้อนกแต่ปางก่อน ด้วยอำนาจวิบากของกรรมนั้น มาบัดนี้ เราจึงต้องพลัดพรากจากสามีของเรา
เมื่อนางอรพิมพ์ปริเทวนาการร่ำไร ด้วยถ้อยคำดังนี้เป็นต้น พรหมทัตกุมารก็เข้าไปในปราสาท ปรารถนาจะอภิรมย์สัมผัสด้วยราคฤดี นางอรพิมพ์เทวีก็ปริภาษตัดพ้อพรหมทัตกุมารด้วยถ้อยคำมีประการต่างๆ แล้วจึงกล่าวคาถาว่า
น ทิสฺวา ภูมิปาลปุตฺโต
น ผุสฺสปาทาปิ อิจฺฉามิ
อหํ ตว กุสรีรกาโย
มุตฺตกรีสปริปุณฺณสทิสํ
ความว่า ท่านเป็นพระโอรสของพระเจ้าแผ่นดิน แต่เราไม่ปรารถนาจะดูท่าน สริรกายของท่านเต็มไปด้วยมูลและกรีสเราไม่ปรารถนาที่จะถูกต้องด้วยเท้าของเรา
เมื่อนางอรพิมพ์เทวีกล่าวบริภาษตัดพ้อดังนี้ พรหมทัตกุมารก็ไม่สามารถจะข่มขี่นางได้ เมื่อเข้าไปใกล้นางก็ให้ร้อนรนพ้นกำลังนัก จึงเดินออกมาพักอยู่ภายนอกปราสาท
ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์คิดรำพึงถึงนางอรพิมพ์เทวี จึงไปทูลชนกชนนีสองกษัตริย์ รีบบทจรมายังเมืองพาราณสี ครั้นไม่เห็นนางอรพิมพ์เทวีจึงถามารดาของนางว่า นางอรพิมพ์เทวีไปอยู่ ณ ที่ไหน มารดาของนางบอกว่า นางอรพิมพ์ภรรยาของท่านนั้น พรหมทัตกุมารมานำไปด้วยพลการของตน พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้นก็ตรงไปยังหน้าพระลาน
นางอรพิมพ์เทวีเห็นพระโพธิสัตว์สามีมา จึงเข้าไปทูลพระเจ้าพรหมทัตว่า บัดนี้พี่ชายของหม่อมฉันมีนามว่าปาจิตตกุมารมาเที่ยวตามหาหม่อมฉันผู้เป็นน้องสาวพระพุทธเจ้าข้า พระเจ้าพรหมทัตจึงตรัสว่า ถ้าพี่ชายของท่านตามมา ก็จงพาขึ้นไปบนปราสาทเถิด นางอรพิมพ์ทูลว่า หม่อมฉันกลัวพระราชกุมาร ไม่สามารถจะพาขึ้นไปได้ พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าพรหมทัตจึงมีพระราชบัญชา ให้อำมาตย์ผู้หนึ่งนำพระโพธิสัตว์ขึ้นไปบนปราสาท พระโพธิสัตว์ขึ้นไปบนปราสาทยังมิทันได้เห็นพรหมทัตกุมาร ว่ามีกิริยาอาการเป็นอย่างไร
/*460ขณะนั้น นางอรพิมพ์เทวีรินสุราบานมีรสอันเข้ม เอาไปถวายให้พรหมทัตกุมารเสวย ครั้นพรหมทัตกุมารเสวยสุราเมาหลับอยู่ ณ ที่นั้น นางจึงเอาดาบตัดพระศอพรหมทัตกุมารให้ขาดสิ้นชีพ แล้วนางก็รีบมาบอกพระโพธิสัตว์สามีว่า บัดนี้ข้าพเจ้าฆ่าพรหมทัตกุมารเสียแล้ว เราทั้งสองจงรีบพากันหนีไปจากเมืองนี้เถิด พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้นก็ตกใจ มีความทุกข์เป็นอันมาก มิรู้ทีว่าจะหนีไปด้วยอุบายอันใด นั่งเป็นทุกข์อยู่กับนางอรพิมพ์เทวี
ขณะนั้น ก็ร้อนถึงอาสน์ท้าวโกสีย์สักกเทวราช ด้วยเดชอำนาจบุญญาธิการของชนทั้งสองที่ได้อบรมมา ท้าวสักกเทวราชจึงพิจารณาดูด้วยทิพย์เนตร ก็ได้เห็นเหตุอันนั้น จึงลงจากเทวโลกนฤมิตกายกลายเป็นอัศวราช รีบเข้าไปหาปาจิตตกุมารโพธิสัตว์แล้วบอกว่า ท่านทั้งสองจงขึ้นนั่งบนหลังข้าพเจ้ารีบหนีไปในกาลนี้เถิด
พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้นก็มีความยินดี จึงพานางอรพิมพ์เทวีขึ้นนั่งบนหลังอัศวราช อัศวพาชีก็พาเหาะไปโดยอากาศ ครั้นถึงอรัญญประเทศก็ให้ลงพักอยู่ใต้ต้นไทร แล้วท้าวสักกเทวราชก็เหาะกลับไปยังเทวพิภพ พระโพธิสัตว์กับนางอรพิมพ์เทวีก็นั่งพักอาศัยอยู่ ณ ภายใต้ต้นไทรนั้น
ครั้นรุ่งเช้า พระเจ้าพรหมทัตมิได้เห็นราชบุตร และมิได้เห็นพระโพธิสัตว์กับนางอรพิมพ์ในที่ปราสาท จึงมีพระราชดำรัสถามพวกอำมาตย์ว่า พระราชโอรสของเรากับทั้งปาจิตตกุมารและนางอรพิมพ์ ไปอยู่ ณ ที่ใด จึงมิได้เห็นอยู่ในปราสาท ข้าแต่สมมติเทวราช พระราชโอรสของพระองค์ถูกปลงพระชนม์ชีพเสียแล้ว แต่ปาจิตตกุมารกับนางอรพิมพ์นั้น ข้าพระองค์ทั้งหลายมิได้เห็น พระพุทธเจ้าข้า จึงมีพระราชดำรัสถามว่า พระราชโอรสของเราถูกปลงพระชนม์ชีพด้วยเหตุไร อำมาตย์ที่รู้เหตุผลจึงทูลว่าข้าแต่สมมติเทวราช พระราชโอรสของพระองค์พาสตรีคนหนึ่งมาไว้ ชะรอยสตรีผู้นั้นจะปลงพระชนม์ให้ตักษัย พระพุทธเจ้าข้า พระเจ้าพรหมทัตได้ทรงฟังประพฤติเหตุดังนั้น ก็ทรงนิ่งอยู่มิได้ตรัสประการใด ด้วยทรงทราบในพระทัยว่า พระราชโอรสของพระองค์มิได้ดำรงอยู่ในสุจริตธรรม ประพฤติแต่ในทางที่ไม่ควรประพฤติ จึงต้องสิ้นชีพตักษัยเป็นธรรมดา
ในกาลนั้น มีนายพรานคนหนึ่ง ขี่กระบือออกจากเมืองเข้าไปสู่ป่า ครั้นแลเห็นพระโพธิสัตว์กับนางอรพิมพ์นั่งอยู่ใต้ต้นพฤกษาดังนั้น จึงคิดในใจว่า เราจักยิงสามีเสีย/*461พาเอาเมียไปในกาลนี้ คิดดังนี้แล้ว ก็ลงจากหลังกระบปือถือหน้าไม้ ย่องเข้าไปยิงพระโพธิสัตว์ให้ถึงความตายอยู่ ณ ที่นั้น แล้วพานางอรพิมพ์มาขึ้นหลังกระบือ จึงขี่ขับกระบือไปในอรัญญประเทศราวป่า
ฝ่ายนางอรพิมพ์นั้นเมื่อขี่กระบือมากับนายพราน นางก็รำปริเทวนาการถึงสามีเป็นเบื้องหน้า ครั้นนางคิดอุบายได้อย่างหนึ่งจึงพูดแก่นายพรานว่า ข้าแต่พ่อ ข้าพเจ้านั่งอยู่ข้างหน้าดังนี้ ให้มีความสะดุ้งกลัวเขากระบือเหลือกำลัง ข้าพเจ้าขอนั่งขี่ไปข้างหลังท่านเถิด นายพรานได้ฟังดังนั้น จึงให้นางอรพิมพ์มานั่งข้างหลังตนตามปรารถนา ครั้นกระบือเดินไปได้หน่อยหนึ่ง นางอรพิมพ์จึงพูดว่า ข้าแต่พ่อ ท่านจงส่งดาบมาให้ข้าพเจ้าถือเถิด ท่านจะได้ขี่ขับกระบือไปโดยสะดวก นายพรานไม่รู้อุบาย จึงส่งดาบให้นางอรพิมพ์แล้วก็ขับกระบือไปโดยควรแก่ความปรารถนา ไปได้หน่อยหนึ่ง นางอรพิมพ์จึงเอาดาบที่ตนถือนั้น ฟันคอนายพรานป่าให้ขาดตกลงจากหลังกระบือ แล้วนางอรพิมพ์ก็ลงจากหลังกระบือ วิ่งกลับไปที่ศพพระโพธิสัตว์ผู้เป็นภัสดา ตรงเข้ากอดบาทพระสามีแล้ว ก็ร้องไห้ปริเทวนาการสลบอยู่ ณ ที่นั้น ครั้นนางฟื้นสมปฤดีคืนมา จึงพิไรรำพันว่า ข้าแต่พระสามี พระองค์จงลุกขึ้นเถิด ไฉนจึงมานอนอยู่ ณ กองทรายดังนี้ ถ้าพระองค์ดำรงอยู่ในราชสมบัติ ก็จักพาเสนาอำมาตย์ราชบริษัทมาพาข้าพเจ้าไป ถ้าพระองค์สิ้นชีพตักษัยอยู่ในปราสาท พระศพก็จะโสรจสรงด้วยสุคนธชาติอันหอมตลบไปด้วยกลิ่นสุมาลี จะมีสรรพดุริยางค์ดนตรีประโคมอยู่กึกก้อง บัดนี้พระองค์มานอนสิ้นชีพอยู่แต่ผู้เดียว ปล่อยให้กิมิชาติทั้งหลายมาสูบกินน้ำเลือดและน้ำหนองของพระองค์หาควรไม่ นางอรพิมพ์เทวีร่ำพิไรรำพันอยู่ดังนี้
ขณะนั้น อาสน์ของท้าวโกสีย์สักกเทวราชก็แสดงความร้อนผิดปรกติ ท้าวสักกเทวราชดำริก็รู้เหตุ จึงตรัสเรียกพระมาตลีมาแล้วตรัสว่า ดูกรมาตลีเทวบุตร บัดนี้นายพรานป่ามายิงพระโพธิสัตว์ให้ถึงความตาย นางอรพิมพ์ผู้ภรรยามาร่ำร้องไห้เห็นน่าเวทนา ท่านจงนฤมิตกายเป็นพังพอนตัวหนึ่ง ส่วนตัวเราจะนฤมิตกายเป็นงูเห่า พากันไปในที่ใกล้พระโพธิสัตว์ ท้าวสักกเทวราชมีเทวดำรัสดังนี้แล้ว ก็พาพระมาตลีลงมาจากเทวโลก แล้วต่างองค์ก็นฤมิตกายเป็นพังพอนและงูเห่า แล้วนฤมิตโอสถวิเศษแท่งหนึ่ง วางไว้ในที่อันสมควรข้างหนึ่ง
ทันใดนั้น พังพอนคือพระมาตลี งูเห่าคือท้าวโกสีย์ ต่างก็ตรงเจ้ากัดซึ่งกันและกัน ข้างพังพอนนั้นตายก่อน งูเห่าจึงไปคาบเอาแห่งยามาเคี้ยวพ่นลงที่พังพอน พังพอน/*462ก็กลับเป็นขึ้น แล้วเข้ากัดเอางูเห่านั้นตาย พังพอนก็ไปคาบเอายานั้นมาเคี้ยวพ่นที่งูเห่า งูเห่านั้นก็กลับเป็นขึ้น
นางอรพิมพ์เห็นดังนั้นจึงคิดว่า ยาแท่งนั้นเป็นยาอันวิเศษ เราจักไปเอายาเคี้ยวพ่นสามีเราในกาลบัดนี้ ครั้นนางคิดดังนี้แล้ว ก็ไปหยิบเอาแห่งยานั้นมาเคี้ยวพ่นลงที่องค์พระโพธิสัตว์ ๆ ก็กลับมีชีวิตเป็นขึ้น จึงลุกขึ้นนั่งแล้วถามนางอรพิมพ์ว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ พี่นอนหลับไปนานอยู่หรือ นางอรพิมพ์จึงบอกว่า ข้าแต่พระสามี พระองค์มิได้ไสยาสน์หามิได้ พระองค์ถูกนายพรานป่ายิงให้สิ้นชีพตักษัย แล้วนางก็เล่าความตามที่ได้ฆ่านายพรานป่าจนเคี้ยวยาพ่นให้มีพระชนม์คืนมา
พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น เมื่อจะพรรณนาคุณของภรรยาจึงกล่าวพระคาถาว่า
นตฺถิ เม สรณํ อฺํ
ตวฺจ เม สรณํ วรํ
อจฺฉริยํ ปุพฺเพ น ชาตา
อพฺภูตํ โลมหํสนํ
ความว่า สิ่งอื่นมิได้เป็นที่พึ่งที่ระลึกของเรา ตัวของเจ้านี้เป็นที่พึ่งอันประเสริฐของเรา การที่เจ้าเป็นที่พึ่งของเรานี้ เป็นอัศจรรย์ที่ไม่เคยมีมามีขึ้น ทำให้เราเกิดขนพองสยองเกล้า
เมื่อพระโพธิสัตว์เจ้าสรรเสริญคุณของภรรยาดังนี้แล้ว จึงถามนางอรพิมพ์ว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ แท่งยาที่เจ้าได้นั้นอยู่ที่ไหน ข้าแต่พระสามี ข้าพเจ้าได้เก็บไว้แล้ว ดูกรเจ้าผู้พักตร์อันเจริญ เจ้าจงเก็บไว้ให้ดีอย่าได้ประมาท เอาไว้เป็นที่พึ่งของเราไปในภายหน้า นางอรพิมพ์รับคำแล้ว ก็เอายานั้นผูกขอดชายผ้าห่มไว้เป็นอันดี แล้วสองภริยาสามีก็พากันเดินไปโดยลำดับ ครั้นถึงฝั่งแม่น้ำแห่งหนึ่ง พระโพธิสัตว์จึงพูดกับภรรยาว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ เรือแพอันใดก็มิได้มี เราทั้งสองจักข้ามแม่น้ำนี้อย่างไรได้ พูดดังนี้แล้วก็แลไปในข้างโน้นข้างนี้
ในขณะนั้น มีสามเณรน้อยองค์หนึ่งพายเรือมาในแม่น้ำนั้น ครั้นพระโพธิสัตว์เห็นสามเณรพายเรือมา จึงมีวาจาว่า ข้าแต่พ่อเณรน้อย พ่อเณรช่วยสงเคราะห์ข้ามส่งให้ข้าพเจ้าทั้งสองได้ไปถึงฝั่งโน้นด้วยเถิด ดูกรอุบาสก เรือของเราเล็กเท่านี้ จะข้ามส่งท่านทั้งสองอย่างไรได้ ถ้าท่านข้ามไปแต่ทีละคนพอจะส่งได้ ข้าแต่พ่อเณร ถ้ากระนั้นก็ดีแล้ว พ่อเณรสงเคราะห์ข้ามส่งทีละคนเถิด พระโพธิสัตว์พูดดังนี้แล้วก็ลงไปในเรือก่อน สามเณร/*463ก็พายเรือพาพระโพธิสัตว์ข้ามไปถึงฝั่ง แล้วก็กลับมารับนางอรพิมพ์ลงไปนั่งในเรือแล้ว สามเณรก็ลอยเรืออยู่มิได้ข้ามส่ง นางอรพิมพ์จึงถามว่า เหตุไฉนพ่อเณรจึงมิข้ามส่ง พ่อเณรจะพาข้าพเจ้าไปข้างไหน สามเณรตอบว่า ดูกรอุบาสิกา เราจะพาเอาภรรยาของพี่ชายของเราไป นางอรพิมพ์ได้ฟังดังนั้นก็มิได้ตอบประการใด สามเณรก็พานางไปโดยกระแสน้ำตามริมฝั่ง
ฝ่ายพระโพธิสัตว์เห็นสามเณรหายไป ก็มีความหนักใจยิ่งนัก จึงแลดูไปข้างโน้นข้างนี้ก็มิได้เห็นสามแณรและภรรยา จึงปริเทวนาการกล่าวเป็นคาถาว่า
อนาถา วตฺตมานาปิ
นทีติเร ตรามฺหเส
ภริยํ เม น ปสฺสามิ
ภริยาปิ น ติเรสฺสติ
สพฺพา โอโลกิยา ทิสา
ภริยํ เม น ปสฺสามิ
หทยํ เม จ โสเกน
มรณฺจ ภวิสฺสติ
คงฺคามชฺเฌ โอโลเกสึ
ภริยํ เม น ปสฺสามิ
สพฺพสตฺตา ชเล จรา
มจฺฉกาปิ จ กุมฺมิกา
กุมฺภิลา มงฺกรา พหู
สพฺเพ หิ ภกฺขา ขาทนฺติ
สุริโย จ อตฺถงฺคโต
จนฺโทปิ ปุน อุฏฺหิ
สามเณเรน คหิตา
เก ทิสฺสาม น อีทิเส
ความว่า เราทั้งสองเป็นผู้อนาถาพากันข้ามฝั่งแม่น้ำ บัดนี้เรามิได้แลเห็นภริยาของเรา หรือสามเณรนั้นจะไม่ข้ามส่งภรรยาเรา เราแลดูไปในทิศทั้งปวงก็มิได้เห็นภรรยา หทัยของเราจะแตกทำลาย เพราะความโศกในครั้งนี้ เราตั้งตาแลดูไปในกลางนที ก็มิได้แลเห็นภรรยาของเรา อนึ่งสัตว์ทั้งหลายที่เที่ยวอยู่ในน้ำเล่าก็ล้วนเป็นสัตว์ที่ดุร้ายเป็นอันมาก มีทั้งฉลาม ฉนาก จระเข้และมังกรเป็นต้น สัตว์เหล่านั้นจะเคี้ยวกินกรรยาของเราเสียแล้วหรือไฉน เวลานี้พระอาทิตย์ก็ใกล้ที่จะอัสดงคต ทั้งแสงพระจันทร์ก็รางขึ้นมาในอากาศวิถี หรือสามเณรนั้นจะพานางอรพิมพ์เทวีไปแห่งใด เราก็มิได้แจ้งเหตุ ผู้ใดที่จะได้ความเดือดร้อนเช่นเรามิได้มี
แต่พระโพธิสัตว์ปริเทวนาการคร่ำครวญอยู่ดังนี้ มีอาการประดุจดังว่าเป็นบ้า
/*464ฝ่ายสามเณรน้อยนั้นก็พายนาวาพานางเลียบไปตามฝั่งนที นางอรพิมพ์เทวีแลขึ้นไปบนบก ได้เห็นต้นมะเดื่อมีผลอันดกเดียรดาษก็คิดเห็นอุบาย จึงบอกสามเณรน้อยว่า ข้าแต่พ่อเณร ข้าพเจ้ามีความหิวกระหายเหลือกำลัง ถ้าได้บริโภคผลมะเดื่อนั้นบ้างก็จะพอมีชีวิตยืนยาวไปได้ พ่อเณรจงแวะเรือเข้าไปเก็บผลมะเดื่อโดยเร็วเถิด สามเณรได้ฟังดังนั้นก็แวะเรือลงเขมนโจงกระเบนให้มั่นคง ลงจากเรือแล้วก็รีบขึ้นไปบนต้นมะเดื่อ นางอรพิมพ์ก็รีบขึ้นจากเรือเอาหนามสะเสียรอบต้น แล้วก็กลับลงมาเรือจึงร้องบอกขึ้นไปว่า ดูกรพ่อเณร พ่อเณรจงอยู่ดีเถิดฉันจะลาไปก่อน แล้วนางก็รีบพายเรือข้ามไปจนถึงฝั่งในเวลาพลบค่ำ ครั้นถึงฝั่งแล้วนางก็ทิ้งเรือเสีย รีบขึ้นบกไปตามหาพระสามี เที่ยวเดินหาไปในข้างโน้นข้างนี้ก็มิได้พบ นางจึงปริเทวนาการตั้งสัตยาธิษฐานด้วยถ้อยคำว่า ความทุกข์ในครั้งนี้มีความตายเป็นที่สุด มิรู้ว่าที่จะเที่ยวตามหาในที่ใด ถ้าพระสามีของข้าพเจ้าสิ้นชีพตักษัยไปเป็นปลา ข้าพเจ้าขอตายไปเป็นคงคาที่อาศัย ถ้าพระสามีตายไปเป็นช้างงา ข้าพเจ้าจะตายไปเป็นป่าพนาสัณฑ์ ถ้าพระสามีนั้นตายไปเป็นภุมรา ข้าพเจ้าจะตายไปเป็นบุปผาให้เชยชม แม้พระสามีตายไปเกิดในที่ใด ข้าพเจ้าขอตายไปเกิดในที่นั้น แม้พระสามีตายไปเกิดเป็นพระราชา ตัวของข้าขอเกิดเป็นอัครมเหสี
นางอรพิมพ์เทวีปริเทวนาการด้วยถ้อยคำดังนี้แล้ว ก็เดินไปโดยมรรคาจนถึงเมืองจัมปากนคร นางจึงเข้าไปหยุดพักระงับร้อนในวิหารแห่งหนึ่ง จึงเข้าไปนมัสการพระพุทธปฏิมากรในวิหารนั้น แล้วตั้งสัตยาธิษฐานด้วยพระคาถาว่า
ภนฺเต ภควา โลกนาโถ
สุนฺทโร โลกนายโก
อุโภ ถนา ตุจฺฉา โหนฺตุ
เวสโปโส ภวิสฺสติ
ความว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เป็นที่พึ่งของสัตว์โลก พระองค์เป็นนายกผู้นำสัตว์โลกเป็นอันดี ขอให้นมทั้งสองในกายของข้าพเจ้านี้อันตรธานหาย แล้วเพศชายจงบังเกิดมีแก่ข้าพเจ้า
ในขณะนั้น นมทั้งสองของนางก็อันตรธานหาย เพศชายก็บังเกิดปรากฏขึ้นแก่นาง ด้วยอานุภาพแห่งคำอธิษฐานนั้น นางจึงเปลี่ยนแปลงชื่อตนให้ชื่อว่าปาจิตตกุมาร คือเอาชื่อพระโพธิสัตว์ผู้เป็นสามีมาเป็นชื่อของตน แล้วนางก็พักอาศัยอยู่ในแดนเมืองจัมปากนคร ในกาลนั้น ธิดาของพระราชาผู้ครองเมืองจัมปากนครกระทำกาลกิริยาตายโดยโรคอันเกิดขึ้นในขณะนั้น พวกอำมาตย์ก็พากันจัดแจงการที่จะชำระพระศพ ปาจิตตกุมารแปลง/*465รู้เหตุนั้นจึงเข้าไปในเมือง ครั้นเห็นอำมาตย์ทั้งหลายวุ่นวายกันอยู่ จึงเดินเข้าไปถามว่า ท่านทั้งหลายจัดการประดับตกแต่งอะไร อำมาตย์ทั้งหลายบอกว่า ธิดาของเจ้านายเราทำกาลกิริยามาได้ ๗ วันแล้ว เราทั้งหลายจัดการที่จะประดับพระศพในกาลนี้ ปาจิตตกุมารจึงบอกว่าเรานี้เป็นหมออาจรักษาคนที่ตายได้ ๗ วัน ให้มีชีวิตกลับเป็นขึ้นได้ อำมาตย์ทั้งหลายได้ฟังดังนั้น จึงพากันเข้าไปทูลพระราชาว่า ข้าแต่สมมติเทวดา บัดนี้มีหมอวิเศษคนหนึ่งมา บอกว่าอาจรักษาคนที่ตายแล้ว ๗ วัน ให้มีชีวิตกลับเป็นขึ้นได้ พระพุทธเจ้าข้า พระเจ้าจัมปากราชได้ทรงสดับฟังดังนั้นก็มีพระหฤทัยโสมนัสเบิกบาน จึงมีพระราชดำรัสให้หาปาจิตตกุมารเข้าไปเฝ้า แล้วตรัสถามว่าเจ้าอาจรักษาธิดาให้มีชีวิตได้หรือ ข้าแต่สมมติเทวดา ข้าพระองค์สามารถรักษาได้พระพุทธเจ้าข้า จึงตรัสถามว่า เจ้าจะต้องการอะไรในวิธีที่จะรักษา ข้าแต่สมมติเทวดา ขอให้แวดวงพระศพด้วยม่านโดยรอบเท่านั้น พระพุทธเจ้าข้า จึงมีพระราชดำรัสให้เอาม่านมาแวดวงพระศพราชธิดาในทันใด
ปาจิตตกุมารนั้นถวายบังคมแล้วก็เดินเข้าไปในม่าน จึงแก้ยาออกจากชายผ้าแล้วเคี้ยวพ่นลงที่พระศพ เมื่อพ่นลงทีแรกพระธาชธิดาก็ลืมพระเนตรขึ้น ครั้นพ่นลงคำรบสองพระราชธิดาก็พลิกพระกาย ครั้นพ่นลงคำรบสาม พระราชธิดาก็ลุกขึ้นนั่งได้ ปาจิตตกุมารก็ออกจากม่านในทันใด
ขณะนั้น พระเจ้าจัมปากราชก็เสด็จเข้าไปภายในม่านครั้นได้เห็นพระราชธิดากลับมีช์วิตเป็นขึ้นมา ก็มีพระหฤทัยโสมนัสเป็นอย่างยิ่ง จึงจูบเศียรเกล้าพระราชธิดาแล้วเสด็จออกมานอกม่าน จึงมีพระราชโองการตรัสแก่ปาจิตตกุมารว่า ดูกรพ่อ เราขอมอบราชสมบัติทั้งสิ้นให้แก่เจ้า อีกทั้งธิดาของเรานั้นด้วย เจ้าจงครองราชอาณาจักร์แทนเราต่อไป
ปาจิตตกุมารทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวดา ที่ทรงพระกรุณานั้น พระเดชพระคุณหาที่สุดมิได้ ข้าพระองค์ขอถวายราชสมบัติและพระราชธิดาคืน ขอได้ทรงพระกรุณาอนุญาตให้ข้าพระองค์บรรพชาเถิด พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าจัมปากราชจึงตรัสว่า ถ้ากระนั้นก็ดีแล้ว เราอนุญาตให้เจ้าบวชตามปรารถนา แล้วมีพระราชดำรัสให้หาเครื่องบรรพชิตบริขารล้วนประณีต มอบให้ปาจิตตกุมารได้เครื่องสมณบริขารพร้อมแล้ว ก็เข้าไปหาพระเถระผู้เป็นอุปัชฌายะ แล้วบวชเป็นภิกษุเรียนคันถธุระประกอบด้วยความอุตสาหะอย่างยิ่ง ครั้นกาลต่อมา ก็ได้เป็นพระสังฆราชาปรากฏอยู่ในเมืองนั้น
/*466ในลำดับนั้นพระปาจิตตสังฆราชาจึงไปหานายช่างมาสร้างศาลางามวิจิตรหลังหนึ่ง แล้วให้นายช่างจิตรกรรมเขียนรูปภาพ จับเรื่องตั้งแต่พระโพธิสัตว์พานางอรพิมพ์ขึ้นสู่อัศวราช พากันหนีออกจากปราสาทในเมืองพาราณสี แล้วลงจากอัศวพาชีนั่งพักอยู่ใต้ร่มพฤกษา มีนายพรานป่าลอบเข้ามายิงพระโพธิสัตว์ให้ตายในที่นั้น และมีงูกับพังพอนมากัดกัน พังพอนตายงูเคี้ยวยาพ่นให้กลับเป็น งูตายพังพอนก็เคี้ยวยาพ่นให้เป็นขึ้นมา แล้วนางอรพิมพ์เก็บเอายานั้นมาเคี้ยวพ่นพระสามีให้ได้สมปฤดีเป็นขึ้นมา แล้วสองสามีภริยาก็พากันเดินไปถึงฝั่งแม่น้ำ พบสามเณรน้อยพายเรือมา พระโพธิสัตว์ขออาศัยนาวาข้ามฟาก สามเณรส่งพระโพธิสัตว์แล้วกลับมารับนางอรพิมพ์เทวี จนถึงนางอรพิมพ์ลวงให้สามเณรขึ้นต้นมะเดื่อ แล้วนางก็รีบลงเรือหนีไปในคงคา
ครั้นพระสังฆราชาให้เขียนรูปเรื่องเสร็จแล้ว จึงจัดคนทั้งหลายให้อยู่พิทักษ์รักษาศาลานั้น แล้วสั่งว่า ถ้าผู้ใดเข้ามาในศาลานี้ จะเป็นบุรุษก็ตาม สตรีก็ตาม เมื่อได้เห็นรูปภาพที่เขียนไว้แล้ว และร้องไห้ปริเทวนาการโศกเศร้า ท่านทั้งหลายจงรีบมาบอกเราให้จงได้ พระสังฆราชาสั่งดังนี้ด้วยคิดว่า พระโพธิสัตว์สามีมาถึงศาลานี้ก็จะได้พบกัน
ฝ่ายปาจิตตกุมารโพธิสัตว์นั้นครั้นพลัดกันกับนางอรพิมพ์เทวี ก็มีแต่ความวิโยคโศกเศร้าเป็นเบื้องหน้า มิรู้ที่ว่าจะติดตามไปในที่ใด ฝืนพระทัยเดินไปในมรรคา บรรลุถึงเมืองจัมปากนครหยุดพักพอหายเหนื่อยเมื่อยล้าแล้ว เดินต่อไปถึงศาลาของพระสังฆราชา จึงเข้าไปในศาลานั้น แล้วเที่ยวเดินดูรูปภาพเป็นลำดับ ได้เห็นรูปเรื่องตั้งแต่ออกจากเมืองพาราณสีจนไปถึงฝั่งนที พบสามเณรพายเรือมา ขอโดยสารข้ามคงคาเป็นอวสาน ก็มีหทัยตื้นตัน จึงยืนร้องไห้ปริเทวนาการอยู่ ณ ที่นั้น
ชนทั้งหลายที่เฝ้าศาลาเห็นดังนั้น จึงนำความไปบอกพระสังฆราชา ๆ จึงให้พาตัวพระโพธิสัตว์เข้าไปถามว่า ดูกรอุบาสก ท่านมาร้องไห้ด้วยเหตุอันใด พระโพธิสัตว์จึงบอกว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ข้าพเจ้าพลัดกันกับภริยา ครั้นมาเห็นรูปภาพที่เขียนไว้เป็นเรื่องเหมือนกับเรื่องที่ข้าพเจ้าพลัดกันมา ข้าพเจ้าจึงได้ร้องไห้ พระเจ้าข้า พระสังฆราชาจึงว่า ดูกรอุบาสกถ้าท่านปรารถนาจะพบภริยาของท่าน ท่านบวชในพระพุทธศาสนา ก็จะได้พบเห็นภรรยาของท่านโดยแท้ พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น อยากจะพบเห็นนางอรพิมพ์ภรรยา จึงขอบวชเป็นภิกษุในพระพุทธศาสนา
/*467ในกาลนั้น บรรพชิตทั้งสอง คือ พระโพธิสัตว์และพระสังฆราชาก็มีรูปวรรณสัณฐานอันงามยิ่งนัก เปรียบปานดุจรูปทองคำธรรมชาติ ที่นายช่างหล่อผู้ฉลาดหล่อแล้วและตั้งไว้
จำเดิมแต่นั้น บรรพชิตทั้งสองก็มีความรื่นเริงบันเทิงใจอยู่ด้วยกัน แต่พระโพธิสัตว์ภิกษุนั้นพิจารณาดูพระสังฆราชาเห็นรูปทรงสัณฐานคล้ายกับนางอรพิมพ์ภรรยาของตนก็มีความสงสัย แต่มิรู้ที่ว่าจะคิดประการใด เพราะเหตุว่าเมื่อพิจารณาดูไปก็เห็นเป็นชายประจักษ์ชัด
อยู่มาวันหนึ่ง พระสังฆราชาจึงพูดแก่พระโพธิสัตว์ว่า ดูกรภิกษุ ท่านจงฟังคำเราในกาลนี้ ตัวเราคืออรพิมพ์เทวีซึ่งเป็นภรรยาของท่าน เรามาบวชอยู่นี้ก็นานแล้ว บัดนี้เราทั้งสองพากันลาสิกขาบทกลับไปบ้านเมืองเถิด พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้นจึงตอบว่า ถ้ากระนั้นก็ดีแล้ว แต่ไฉนท่านจึงเป็นชายเราไม่สิ้นความสงสัย
ในกาลนั้น พระสังฆราชาจึงเดินเข้าไปในวิหาร ถวายนมัสการพระพุทธปฏิมากรแล้ว จึงอธิษฐานว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เป็นนายกของสัตว์โลก ขอให้นมทั้งสองของข้าพเจ้ามีขึ้นดุจกาลก่อน เพศหญิงของข้าพเจ้าจงปรากฏในกาลนี้ ครั้นสิ้นคำอธิษฐานแล้ว นมทั้งสองก็กลับมีขึ้นในกาลนั้น พระสังฆราชาก็กลับเป็นนางอรพิมพ์เทวี
พระโพธิสัตว์ภิกษุเห็นดังนั้นก็มีความยินดียิ่งนัก จึงลาสิกขาบทเป็นคฤหัสถ์ ในทันใดสองสามีภริยานั้นครั้นจะเข้าไปทูลลาพระเจ้าจัมปากราชก็ให้มีความละอายไม่สามารถจะไปได้ จึงพากันออกจากเมืองจัมปากนครรีบไปยังเมืองพรหมพันธุราชธานี ครั้นถึงจึงพากันเข้าไปเฝ้าถวายบังคมพระราชบิดามารดา แล้วทูลประพฤติเหตุให้ทรงทราบทุกประการ
พระเจ้ามหาธรรมราชกับพระอัครมเหสีทอดพระเนตรเห็นพระโอรสและนางอรพิมพ์เทวี ก็มีพระหฤทัยโสมนัสเบิกบาน จึงมีพระราชโองการให้จัดการราชาภิเษก ตั้งนางอรพิมพ์เทวีให้เป็นเอกอัครมเหสี ทรงมอบพระราชอาณาจักรให้พระโพธิสัตว์ปกครอง แล้วอวยชัยให้พรทั้งสองกษัตริย์ให้ดำรงสิริราชสมบัติสิ้นกาลนาน ประกอบด้วยผาสุกสำราญโดยสิริสวัสดิ์
จำเดิมแต่นั้นพระปาจิตตกุมารโพธิสัตว์ก็ดำรงราชอาณาจักรโดยทศพิธราชธรรม แล้วทรงอุปถัมภ์ประชาชนด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ และทรงบำเพ็ญบุญญาภิสมภารมีทานเป็นต้น ครั้นทำลายขันธ์สิ้นพระชนม์ ก็ขึ้นไปบังเกิดในเทวโลกทิพยสถาน
/*468สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ทรงนำเรื่องในอดีตภพมาตรัสเทศนาดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย พระนางพิมพาเทวีซึ่งบวชเป็นภิกษุณีนั้นจะได้มีความงามแต่ในกาลนี้หามิได้ แม้ถึงในบุรพชาติปางก่อน นางก็มีความงามเป็นอย่างยิ่งในกาลเมื่อบวชเป็นพระสังฆราชา ดังตถาคตแสดงมาแล้ว มีพระพุทธดำรัสดังนี้แล้วก็ทรงประชุมชาดกว่า จุลสามเณรในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระยาอชาตสัตตุราช นายพรานป่าในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระเทวทัต ท้าวสักกเทวราชในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระอนุรุทธ พระมาตลีเทวบุตรในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระฉันนภิกษุ พระเจ้ามหาธรรมราชในครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระเจ้าสุทโธทนพุทธบิดา อัครมเหสีของพระเจ้ามหาธรรมราชในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระมหามายาพุทธชนนี นางอรพิมพ์เทวีในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพิมพาภิกษุณี ปาจิตตกุมารโพธิสัตว์ในครั้งนั้นกลับชาติมาคือ พระตถาคต ท่านทั้งหลายจงทรงจำชาดกดังแสดงมานี้
จบปาจิตตกุมารชาดก
๔๐. สรรพสิทธิชาดก
สุวณฺณโสภาปีติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน คุณวิเสสํ อารพฺภ กเถสิ
เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ พระองค์เสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตวันพุทธานิวาส ทรงพระปรารภคุณวิเศษของพระองค์ แล้วตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มต้นว่า สุวณฺณโสภาปิ เป็นอาทิ
ในกาลนั้น ภิกษุทั้งหลายประชุมกัน ณ โรงธรรมสภาแล้วพรรณนาคุณวิเศษของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย พระองค์มีกิจและอุบายและความตรึกตรองมาก และพระองค์มีศิลปและความฉลาดก็มาก พระองค์มีคุณสำเร็จแล้วโดยอาการทั้งปวงด้วยประการฉะนี้
ลำดับนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคพระองค์ได้ทรงสดับฟังถ้อยคำของภิกษุทั้งหลายกล่าวดังนั้นแล้ว จึงเสด็จออกจากพระคันธกุฎีไปสู่โรงธรรมสภา ประทับนั่ง ณ อาสน์ ดังพระยาไกรสรราชสีห์อันออกจากห้องแก้วรัตนคูหา แล้วมีพระพุทธฎีกาตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย บัดนี้พวกเธอมาประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร ภิกษุเหล่านั้นก็พากันกราบทูลเรื่องที่ตนได้สนทนากันนั้นให้ทรงทราบทุกประการ สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์จึงมีพระพุทธฎีกาตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราผู้ตถาคตจะได้เป็นผู้มีกิจมากเป็นต้นแต่ในกาลนี้ก็หามีได้ แม้ครั้งก่อนในกาลเมื่อเราเสวยพระชาติเป็นพระโพธิสัตว์ แสวงหาซึ่งโพธิสมภารบารมีอยู่นั้น เราผู้ตถาคตก็มีศิลปและความเฉลียวฉลาดและมีปัญญามากเหมือนกัน ย่อมถึงซึ่งสิ่งเป็นที่ชอบใจ บรรดากษัตริย์ทั้งหลายในสกลชมพูทวีป ที่เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฝั่งแห่งไตรเพท และมีศิลปพร้อมเพรียงทุกประการ จะได้เสมอกับด้วยเราผู้ตถาคต/*470หามิได้ ด้วยว่าเราผู้ตถาคตได้เป็นพระราชโอรสผู้ประเสริฐกว่ากษัตริย์เหล่านั้น ก็บัดนี้ เราผู้ตถาคตได้ถึงแล้วซึ่งสัพพัญญุตญาณ ตรัสรู้ไญยธรรมทั้งปวง เป็นผู้ประเสริฐกว่าสรรพสัตว์ทั้งหลาย มีพระญาณหาที่สุดมิได้
ครั้นมีพระพุทธฎีกาตรัสฉะนี้แล้วก็ดุษณีภาพนิ่งอยู่ ภิกษุเหล่านั้นจึงพากันกราบทูลอาราธนาให้ตรัสพระธรรมเทศนา สมเด็จพระบรมศาสดาจึงทรงนำอดีตนิทานมาทรงแสดงดังต่อไปนี้
อตีเต ภิกฺขเว คิริภชคเร อสภราชา รชฺชํ กาเรสิ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในอดีตกาลล่วงมาแล้วช้านาน ยังมีพระมหากษัตริย์ทรงพระนามชื่อว่า อุสภราช ได้เสวยราชสมบัติในกรุงคิริภชนคร พระองค์มีพระราชธิดาองค์หนึ่ง ทรงพระนามชื่อว่า สุวรรณโสภา ซึ่งเป็นพระราชธิดาเกิดกับด้วยพระราชเทวีทรงพระนามชื่อว่า สุกุมพะ ครั้นพระราชธิดานั้นมีพระชนมายุได้ ๑๖ พรรษาแล้ว มีพระรูปพระโฉมงดงามยิ่งนักทั้งพร้อมด้วยเบ็ญจลักษณะทั้งปวง หาสตรีที่อื่นจะเสมอเหมือนมิได้
จึงมีคำปุจฉาสอดถามเข้ามาว่า พระราชธิดานั้นมีพระรูปพระโฉมงดงามหาสตรีอื่นที่จะเสมอมิได้นั้น เพราะเหตุอะไร
มีคำวิสัชนาว่า เพราะเมื่อครั้งบุรพชาติหนหลัง พระนางได้สมาทานรักษาศีลบำเพ็ญกุศลมามาก ทั้งมีจิตชื่นแช่มอ่อนน้อมในสรรพสัตว์ทั้งหลายมิได้เลือกหน้า แล้วก็ประกอบไปด้วยศรัทธาเลื่อมใสในคุณพระรัตนตรัย และประพฤติตนต่ำต่อบุคคลผู้เจริญ (คือเจริญ โดยชาติ โดยวัย โดยคุณ) เมื่อนางฟังธรรมเทศนาแล้วก็บริจาคทานและรักษาอุโบสถศีล เพราะเหตุนั้น ครั้นมาในชาตินี้พระนางจึงมีพระรูปพระโฉมงดงามหาสตรีอื่นที่จะเสมอมิได้ แล้วนางก็ได้มาบังเกิดในตระกูลอันประกอบด้วยลาภและยศมาก เห็นปานฉะนี้ พระราชธิดานั้นจึงได้ลือชาปรากฏทั่วไปในสกลชมพูทวีป
ครั้งนั้นพระราชาทั้งหลายในสกลชมพูทวีป ครั้นได้ทรงสดับข่าวนั้นแล้ว ต่างก็พากันมีจิตกระสันต์รักใคร่ในพระราชธิดานั้น จึงได้รับสั่งให้ราชบุรุษจัดแจงเครื่องบรรณาการและตกแต่งช้างม้าของตน ๆ เสร็จแล้ว ต่างเสด็จขึ้นทรงช้างและม้าพระที่นั่ง เสด็จออกจากพระนครไปยังสำนักพระเจ้าอุสภราช ครั้นถึงแล้วก็นำเครื่องบรรณาการเข้าไปถวาย เมื่อจะทรงทำปฏิสัณฐารกับพระเจ้าอุสภราชนั้นจึงกล่าวเป็นคาถาว่า
/*471มหาราช ทุรมาคตา
ตุมฺหากํ สนฺติกํ มยํ
ตุมฺหากํ ธีตุทสฺสิตุํ
ธีตรํ โน เทถ ยาจิตา
ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นราชาอันประเสริฐ ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้พากันมาแล้วยังสำนักของพระองค์แต่ที่ไกล เพื่อจะทูลขอรับพระราชทานพระราชธิดาของพระองค์ ขอพระองค์จงพระราชทานพระราธิดาให้เห็นแก่ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายเถิดดังนี้
ลำดับนั้น พระเจ้าอุสภราชครั้นได้ทรงฟังถ้อยคำของพระราชาทั้งหลายเหล่านั้นแล้วก็ทรงยินดี แล้วมีพระราชดำรัสว่า ผิฉะนั้น เชิญพวกท่านทั้งหลายจงพากันไปพูดกับธิดาของเราคนละสี่ยามจำเพาะราตรีเดียว ที่บัณฑิตกำหนดเป็นประถมยามมัชณิมยามและปัจฉิมยามเท่านั้น ในพวกท่านทั้งหลาย ผู้ใดไปพูดกับธิดาของเราในราตรีเดียวนั้นนางพูดด้วยแล้ว เราก็จะให้แก่ผู้นั้น ครั้นพระราชาทั้งหลายเหล่านั้นได้ทรงฟังพระราชดำรัสดังนั้นแล้ว ก็พากันมีจิตชื่นชมยินดี รับพระราชโองการว่าสาธุ ดังนี้แล้วก็พากันมาประชุม ณ ที่ควรข้างหนึ่ง จึงปรึกษาซึ่งกันและกัน ในการที่จะให้ผู้ใดไปก่อนและหลัง ครั้นตกลงกันแล้ว บรรดาพระราชาทั้งหลายเหล่านั้น พระราชาองค์หนึ่งจึงทูลลาพระเจ้าอสุภราชนั้นแล้วเสด็จขึ้นสู่ปราสาทของพระราชธิดานั้นในประถมยาม แล้วทรงนิสัชนาการประทับอยู่ ณ ภายนอก กล่าวถ้อยคำเป็นที่รักกับพระราชธิดาสุวรรณโสภา แม้เมื่อพระราชานั้นตรัสอยู่ด้วยอาการอย่างนั้นตลอดราตรีหนึ่งแล้ว พระราชธิดานั้นจะได้ตรัสถ้อยคำอย่างใดอย่างหนึ่งหามิได้ ครั้นสว่างแล้ว พระราชานั้นจึงเสด็จลงจากปราสาทของพระราชธิดา ไปกราบทูลพระเจ้าอุสภราชให้ทรงทราบทุกประการ พระเจ้าอุสภราชจึงมีพระราชดำรัสว่า เหตุทั้งนี้ของดไว้ก่อน พวกท่านทั้งหลายจงพากันไปพูดกับธิดาของเราให้เป็นลำดับกันไป
จำเดิมแต่นั้นไป พระราชาองค์หนึ่งจึงเสด็จขึ้นผู่ปราสาทแล้ว ประทับ ณ ภายนอก กล่าวปิยวาจากับพระราชธิดานั้นจนเวลาสว่าง แม้พระราชธิดานั้นจะได้ตรัสถ้อยคำอย่างใดอย่างหนึ่งก็หามิได้ พระราชานั้นก็เสด็จลงจากปราสาทไปสู่สำนักพระเจ้าอุสภราช กราบทูลเหตุนั้นให้ทรงทราบ แม้พระเจ้าอุสภราชก็ยังตรัสอยู่อย่างนั้น พระราชาทั้งหลายเหล่านั้นก็ผลัดเปลี่ยนกันเสด็จขึ้นสู่ปราสาทพระราชธิดานั้นโดยลำดับ ๆ กันอีก พระราชาองค์หนึ่ง ๆ ก็ได้กล่าวถ้อยคำเป็นที่รักกับด้วยพระราชธิดานั้นคนละราตรี ๆ จนเวลาสว่าง พระราชธิดา/*472นั้นก็มิได้ตรัสอย่างใดอย่างหนึ่งกับพระราชาเหล่านั้น พระราชาเหล่านั้นจึงได้พากันเสด็จไปยังสำนักพระเจ้าอุสภราช ต่างก็พากันกราบทูลเหตุนั้นให้ทรงทราบว่า ข้าแต่สมมติเทวดา พระราชธิดาของพระองค์มิได้ตรัสอย่างใดอย่างหนึ่งกับข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะเหตุฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายจะขอถวายบังคมลาฝ่าพระบาทไป ณ บัดนี้ พระเจ้าอุสภราชจึงมีรับสั่งให้ราชบุรุษทั้งหลายถวายเครื่องบรรณาการคืนให้แก่กษัตริย์เหล่านั้นโดยลำดับกัน แล้วพระองค์ก็ทรงประสาทพระพรให้แก่กษัตริย์เหล่านั้นว่า เชิญท่านทั้งหลายจงพากันไปให้เป็นสุขสำราญเถิด พระราชาเหล่านั้นต่างก็พากันเสด็จกลับไปยังพระนครของตน ๆ
ในกาลครั้งนั้น ยังมีพระราชาทรงพระนามชื่อว่าวิชัยราชในกรุงอลิกนคร พระองค์เป็นผู้ตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม ๑๐ ประการมีพระอัครมเหสีทรงพระนามว่าชื่ออุบลเทวี
ครั้งนั้นพระโพธิสัตว์จุติจากเทวนิกาย มาปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระราชเทวีนั้น ครั้นถ้วนทศมาสแล้วก็ประสูติครรโภทรประเทศ ลำดับนั้นพระเจ้าวิชัยราช จึงมีรับสั่งให้มหาพราหมณ์ทั้งหลายเข้ามาทำนายพระลักษณะของพระราชกุมารนั้น พราหมณ์ทั้งหลายเหล่านั้นจึงพากันพิจารณาตรวจดูพระเอกลักษณะของพระราชกุมารนั้นแล้ว จึงพยากรณ์ทำนายถวายพระเจ้าวิชัยราชว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพระราชาอันประเสริฐ พระราชโอรสของพระองค์นี้จะเป็นผู้มีศิลปและความตรึกมาก ทั้งจะประกอบด้วยพระปัญญาปรีชาเฉลียวฉลาด และจะมีอุบายวิธีมากหลายประการ ครั้นพระเจ้าวิชัยราชบรมกษัตริย์ได้ทรงสดับคำพยากรณ์ที่พราหมณ์ทั้งหลายกราบทูลถวายดังนั้นแล้ว ก็มีพระหฤทัยโสมนัสยินดียิ่งนัก
ฝ่ายพระราชกุมารนั้น ครั้นทรงพระเจริญวัยขึ้นมาแล้ว ก็มีพระรูปพระโฉม
อันอุดมประเสริฐ และเป็นที่นำมาซึ่งความเลื่อมใส และเป็นที่ควรทัศนาแห่งมหาชนผู้ที่ได้เห็น ทั้งเป็นที่รักใคร่ชอบเนื้อเจริญใจของพระเจ้าวิชัยราช ครั้งนั้น พระเจ้าวิชัยราชปรารถนาจะให้พระราชกุมารนั้นทรงศึกษาศิลปวิทยา จึงได้ทรงพระราชทานซึ่งทองคำพันลิ่มแก่พระราชกุมารนั้นแล้วตรัสว่า ดูกรบุตรผู้เป็นที่รักของบิดา เจ้าจงไปศึกษาเล่าเรียนศิลปวิทยาในสำนักของทิศาปาโมกข์ ณ เมืองตักกสิลานั้นเถิด พระโพธิสัตว์รับพระราชโองการรับเอาทองพันหนึ่งนั้นแล้ว ถวายบังคมลาพระราชบิดาไปยังเมืองตักกสิลา เข้าไปสู่สำนักอาจารย์นั้นแล้ว ทำความเคารพแล้วกล่าวว่า บัดนี้ข้าพเจ้า/*473จะขอศึกษาศิลปวิทยาในสำนักของท่านอาจารย์ อาจารย์จึงถามว่า ดูกรพ่อมาณพ เจ้าจะเรียนศิลปชนิดไร พระโพธิสัตว์กล่าวว่า ข้าแต่ท่านอาจารย์ ศิลปที่ทำลายอกแล้วนำเอาจิตออกมาแล้วเอากลับเข้าไปไว้อย่างเดิมได้อีกนั้น ขอท่านอาจารย์จงสอนศิลปที่สามารถเช่นนั้นให้แก่ข้าพเจ้าเถิด ฝ่ายอาจารย์ก็รับสอนให้อย่างนั้น ครั้นพระโพธิสัตว์ได้ฟังถ้อยคำของอาจารย์ตังนั้นแล้ว ก็บังเกิดโสมนัสยินดี แล้วเรียนศิลปในสำนักอาจารย์นั้นเดือนเดียวก็สำเร็จ แล้วทำสักการบูชาตอบแทนอาจารย์ด้วยทองพันหนึ่งนั้น ครั้นแล้วก็ลาอาจารย์กลับไปยังพระนครของพระองค์ ครั้นถึงแล้วก็เข้าไปถวายบังคมสมเด็จพระชนกชนนีกราบทูลความนั้นให้ทรงทราบทุกประการ
ครั้นวันรุ่งขึ้นเป็นวันเคารบสอง พระเจ้าวิชัยราชจึงมีรับสั่งให้ราชบุรุษทั้งหลาย เอากลองไปเที่ยวตีป่าวร้องทั่วทั้งพระนครว่าพระราชกุมารซึ่งเป็นพระราชโอรสของเรานี้ ได้สำเริ่จวิทยาทั้งปวงแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงได้ตั้งพระนามชื่อว่าสรรพสิทธิราชกุมาร
ลำดับนั้น สรรพสิทธิราชกุมารโพธิสัตว์ ครั้นได้ทรงสดับประพฤติเหตุพระราชธิดาผู้ทรงพระนามชื่อว่า สุวรรณโสภา นั้นแล้ว ก็ให้บังเกิดปีติโสมนัสมีพระทัยปฏิพัทธ์รักใคร่ แล้วพระองค์ก็เสด็จขึ้นทรงรถพระที่นั่ง พร้อมด้วยจาตุรงค์เสนา เสด็จออกจากกรุงอลิกนคร ไปสิ้นมรรคา ๒๕ โยชน์ จึงบรรลุถึงกรุงคิริภชนคร ครั้นถึงแล้วพระโพธิสัตว์จึงนำเครื่องบรรณาการเข้าไปถวายพระเจ้าอุสภราชเสร็จแล้ว จึงทำปฏิสัณฐารทูลขอพระราชธิดาว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพระราชาอันประเสริฐ ข้าพระพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐกว่ามนุษย์ทั้งหลาย ได้มาแล้วยังสำนักของพระองค์เพื่อจะทูลขอพระราชธิดานั้น ขอพระองค์จงทรงพระราชทานพระราชธิดาให้แก่ข้าพระพุทธเจ้าเถิด ครั้นพระเจ้าอุสภราชได้ทรงสดับตังนั้นจึงตรัสถามว่า ดูกรพ่อ ตัวของพ่อมีนามว่าสรรพสิทธิกุมารหรือ พระโพธิสัตว์จึงทูลว่าพระพุทธเจ้าข้า พระเจ้าอุสภราชจึงมีพระราชดำรัสว่า ขอเชิญพ่อจงไปพูดกับธิดาของเราเถิด ถ้าหากว่าธิดาของเราพูดแล้วไซร้ เราก็จะยกธิดานั้นให้แก่เจ้า พระโพธิสัตว์เจ้าก็รับพระราชโองการว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐการที่พระองค์รับสั่งนี้เป็นการดีแล้วข้าพระพุทธเจ้าก็จะทำตามพระราชดำรัส ครั้นพระโพธิสัตว์กราบทูลดังนี้แล้ว ก็ถวายบังคมลาพระเจ้าอุสภราช พอถึงประถมยามราตรี พระองค์จึงได้พาอำมาตย์ผู้หนึ่งเสด็จขึ้นไปสู่ปราสาทของพระราชธิดานั้น แล้วประทับอยู่ ณ ห้องภายนอกตรัสอยู่กับด้วยอำมาตย์ ครั้นย่างเข้าสมัยราตรี พระองค์จึงทำลายซึ่งอกของอำมาตย์นั้นออกด้วยศิลปวิทยา นำดวงจิตออกไปวางไว้ในตะคันซึ่งอยู่ ณ ที่นั้น แล้ว/*474พระองค์ก็เสด็จกลับมาประทับอยู่ ณ ที่เดิม แล้วตรัสถามดวงจิตของอำมาตย์นั้นว่า ดูกรอำมาตย์ผู้เจริญเราจะขอถามท่านบัดนี้ ฝ่ายดวงจิตของอำมาตย์จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ขอเชิญพระองค์จงตรัสถามตามประสงค์เถิด ครั้นดวงจิตกราบทูลดังนี้แล้ว พระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ดูกรอำมาตย์ผู้เจริญ ยังมีพาณิชพ่อค้าเรือ ๔ คนซึ่งเป็นสหายกัน ต่างก็พากันไปนอนอยู่ ณ ที่ใกล้เชือกเพื่อจะรักษาหลักเรือของตนๆ ครั้นราตรีสมัยบรรดาพาณิชเหล่านั้นพากันหลับอยู่ พาณิชผู้หนึ่งตื่นขึ้นแล้วแลไปเห็นท่อนจันทร์ท่อนหนึ่งลอยตามกระแสน้ำมากระทบเรือเข้า ก็ทราบว่าเป็นแก่นไม้จันทร์ จึงเก็บเอาไว้แล้วแกะเป็นรูปนารีมีรูปงดงาม ทำให้เป็นของควรแก่ความกำหนัดยินดี ต่อนั้นไป ยังมีบุรุษอีกคนหนึ่งได้เห็นรูปนารีนั้นแล้ว จึงไปประดับตกแต่งนุ่งห่มรูปนั้นด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ทำให้งดงามเป็นที่ควรดูควรชม ต่อนั้นไป ยังมีบุรุษอีกคนหนึ่งได้เห็นรูปนารีซึ่งประดับตกแต่งงดงามนั้นแล้ว ก็แสดงความพอใจรักใคร่เชื้อเชิญรูปนารีนั้นให้นั่ง ณ อาสนะด้วยความปีติยินดี ต่อนั้นไปอีก มีบุรุษอีกคนหนึ่งได้เห็นรูปนารีนั้นแล้ว ก็ไปนั่งสนทนาปราศรัยอยู่กับรูปนารีให้เห็นอธิบายว่าตนได้ บุรุษทั้ง ๔ คนเหล่านั้น ก็มีจิตรักใคร่ปรารถนารูปนารีนั้นด้วยกัน จึงได้พร้อมใจกันยกเอารูปนารีนั้นมาแล้วกล่าวถ้อยคำโต้เถียงซึ่งกันและกันในเรื่องที่ไม่ตกลงกัน ก็บรรดาบุรุษทั้ง ๔ คนเหล่านั้น ใครจะเป็นผู้ได้รูปนารีนั้นเล่า ดวงจิตของอำมาตย์นั้นจึงกราบทูลว่า บุรุษผู้ได้แก่นจันทร์แล้วเอามาแกะรูปนารีทำให้เป็นของควรแก่ความกำหนัดยินดีนั้นแหละ ควรได้รูปนารีนั้นพระพุทธเจ้าข้า
ครั้นพระราชธิดาได้ทรงสดับถ้อยคำของดวงจิตอำมาตย์กล่าวดังนั้นแล้ว จึงมีพระเสาวนีย์ตรัสว่า ดูกรอำมาตย์ คำท่านว่านั้นไม่ควร ก็บุรุษผู้ใดได้แก่นจันทร์แล้วเอามาแกะเป็นรูปนารี ทำให้เป็นของควรแก่ความกำหนัดยินดี บุรุษผู้นั้นควรเป็นบิดา ก็บุรุษผู้ใดไปนั่งสนทนาปราศรัยกับรูปนารีนั้น บุรุษผู้นั้นควรเป็นพี่ บุรุษผู้ใดแสดงความพอใจรักใคร่แล้วเชื้อเชิญรูปนารีนั้น ให้นั่ง ณ อาสน์ด้วยความปีติยินดี บุรุษผู้นั้นควรเป็นมารดา บุรุษผู้ใดไปประดับตกแต่งรูปนารีนั้นด้วยผ้าและเครื่องอาภรณ์ทั้งหลายบุรุษผู้นั้นควรเป็นสามี
ในกาลครั้งนั้น ราชบุรุษทั้งหลายครั้นได้ฟังพระเสาวนีย์ของพระราชธิดาตรัสดังนั้นแล้ว ก็พากันประโคมปัญจดุริยางค์ตนตรีขึ้นพร้อมกัน เสียงกึกก้องอันใหญ่ก็ได้บังเกิดมีขึ้นแล้ว อันนี้ชื่อว่าเหตุเป็นปฐมทีแรก
/*475ครั้นถึงมัชฌิมยามราตรี พระโพธิสัตว์จึงเอาดวงจิตของอำมาตย์นั้นไปวางไว้ ณ เท้าเตียงที่บรรทมของพระราชธิดานั้น แล้วพระองค์ก็เสด็จกลับมาประทับอยู่ ณ ที่นั้นอีก แล้วตรัสถามดวงจิตอำมาตย์นั้นว่า ดูกรอำมาตย์ผู้เจริญ ยังมีพระราชกุมารทั้ง ๔ พระองค์ พากันไปสู่เมืองตักกสิลาเพื่อไปเรียนศิลปวิทยาในสำนักทิศาปาโมกข์ องค์หนึ่งเรียนศิลปในทางยิงธนู องค์หนึ่งเรียนศิลปในทางทำให้สัตว์ที่ตายแล้วกลับให้เป็นขึ้นมาได้อีก องค์หนึ่งเรียนศิลปในทางดำน้ำอยู่ในน้ำได้นาน ๆ องค์หนึ่งเรียนศิลปะในทางโหราศาสตร์ ครั้นพระราชกุมารเหล่านั้นเรียนศิลปวิทยาสำเร็จแล้วจึงพากันลาอาจารย์เพื่อกลับไปสู่พระนครของตน ๆ ครั้นมาถึงแว่นแคว้นแดนเมืองแห่งหนึ่ง จึงพากันไปนั่ง ณ ร่มไม้ไทรใหญ่ต้นหนึ่งซึ่งอยู่ใกล้ริมฝั่งพระมหาสมุทรแล้วกล่าวว่า เราทั้งหลายจะมีลาภเมื่อไรตามคำนวณนั้น พระราชกุมารทั้ง ๓ จึงพากันถามพระราชกุมารซึ่งเรียนศิลปในทางโหราศาสตร์นั้นว่า ดูกรสหาย พวกเราจะมีลาภเมื่อไรตามคำนวณในทางโหราศาสตร์นั้น ฝ่ายพระราชกุมารนั้น จึงได้คำนวณตามวิธีเสร็จแล้วจึงพยากรณ์ทำนายว่า ดูกรสหายผู้เจริญทั้งหลาย จะมีนกหัสดีลิงค์ตัวหนึ่งพานารีบินมาโดยอากาศแล้วบอกกับพระราชกุมารซึ่งเป็นผู้ชำนาญในทางยิงธนูว่า ท่านจงคอยยิงธนูเถิด
ขณะนั้น มีนกหัสดีลิงค์ตัวหนึ่งโฉบลงจับเอาพระอัครมเหสีของพระราชาในเมืองนั้น ซึ่งทรงพระภูษาอันประเสริฐมีสีอันแดง ด้วยสำคัญว่าชิ้นเนื้อพาไปโดยอากาศ พระราชกุมารเหล่านั้นได้เห็นแล้ว จึงบอกกับพระราชกุมารซึ่งเป็นผู้ชำนาญในทางยิงธนูนั้นว่า ดูกรสหายผู้เจริญ ท่านจงยิงธนูไปเถิด พระราชกุมารนั้นก็ยิงไปตามคำพระราชกุมารเหล่านั้นบอก พอพระราชกุมารนั้นยิงลูกธนูออกไป นกหัสดีลิงค์ตกใจก็ปล่อยพระอัครมเหสีนั้นแล้วบินหนีไป พระราชเทวีนั้นก็ตกลงไปในท่ามกลางมหาสมุทร์ พระราชกุมารซึ่งเป็นผู้ชำนาญในทางดำน้ำนั้น ก็ดำลงไปในมหาสมุทรนำเอาพระราชเทวีนั้นขึ้นมาจากน้ำ พระราชกุมารซึ่งเป็นผู้ชำนาญในทางแก้สัตว์ที่ตายแล้วให้กลับเป็นขึ้นได้นั้น จึงร่ายพระเวทย์ทำให้พระราชเทวีนั้นกลับฟื้นขึ้นได้ พระราชกุมารทั้ง ๔ เหล่านั้น ปรารถนาจะใคร่ได้พระราชเทวีนั้นทุก ๆ พระองค์ ต่างก็สนทนาหารือซึ่งกันและกันในเรื่องที่อยากจะได้พระราชเทวีนั้น พระโพธิสัตว์จึงตรัสถามดวงจิตของอำมาตย์นั้นว่า ดูกรอำมาตย์ผู้เจริญ ก็ผู้ใดจะได้พระราชเทวีนั้นเล่า ดวงจิตของอำมาตย์จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทวดา พระราชกุมารองค์ใดยิงลูกธนูไปให้นกหัสดีลิงค์ปล่อยพระราชเทวี พระราชกุมารพระองค์นั้นแหละควร พระพุทธเจ้าข้า
/*476ครั้งนั้น พระราชธิดาได้ทรงสดับถ้อยคำของอำมาตย์กล่าวดังนั้นแล้ว จึงมีพระเสาวนีย์ตรัสว่า ดูกรอำมาตย์ผู้เจริญ คำที่ท่านว่านี้ไม่ควร พระราชกุมารชึ่งดำน้ำลงไปนำเอาพระราชเทวีขึ้นมานั่นแหละควรได้ เพราะได้พยายามด้วยความเหนื่อยยาก เพราะเหตุนั้น พระราชกุมารนั้นจึงควรได้โดยแท้
ราชบุรุษทั้งหลายครั้นได้ฟังพระเสาวนีย์พระราชธิดาตรัสดังนั้นแล้ว ก็พากันบรรเลงดนตรีขึ้นพร้อมกัน เสียงกึกก้องอันใหญ่ก็ได้บังเกิดมีขึ้นแล้วอันนี้เป็นเหตุวาระที่ ๒
ครั้นถึงปัจฉิมยามสมัย พระโพธิสัตว์จึงนำเอาดวงจิตของอำมาตย์นั้นไปวางไว้ ณ ที่ใกล้พระบรรทม แล้วพระองค์ก็เสด็จกลับมาประทับ ณ ที่เดิมนั้นอีก ตรัสถามดวงจิตของอำมาตย์นั้นว่า ดูกรอำมาตย์ผู้เจริญ มีบุรุษ ๔ คน และหญิง ๔ คนซึ่งเป็นชู้กันและกันได้พากันไปนั่ง ณ ใต้ร่มไม้ต้นหนึ่ง บุรุษเหล่านั้นก็เจรจากันอยู่ด้วยถ้อยคำเป็นที่รักแก่กันและกัน ด้วยสามารถทำเป็นมารยา แล้วต่างก็ไถ่ถามเคหะสถานบ้านเรือนของหญิงซึ่งเป็นชู้ของตนๆ หญิงคนที่หนึ่งเอามือลูบศีรษะแล้วบอกว่า เรือนของดิฉันอยู่ที่นี่ หญิงคนที่สองเอามือปรามาสถันแล้วบอกว่า เรือนของดิฉันอยู่ที่นี่ หญิงคนที่สามเอามือลูบแก้มแล้วบอกว่า เรือนของดิฉันอยู่ที่นี่ หญิงคนที่สี่เอามือลูบคิ้วแล้วบอกว่า เรือนของดิฉันอยู่ที่นี่ ครั้นหญิงเหล่านั้นบอกด้วยอาการอย่างนี้แล้ว ก็พากันกลับไปสู่เรือนของตน ๆ เมื่อบุรุษทั้ง ๔ เหล่านั้นมิได้ทราบบ้านเรือนของหญิงเหล่านั้นแล้วจึงถามกันและกัน ก็ไม่ได้ความว่าหญิงที่เป็นชู้ของตน ๆ บอกเคหะสถานบ้านเรือนแก่ตนว่ากระไร
ในกาลนั้น ยังมีโจรผู้หนึ่งถูกเสียบหลาวอยู่ทั้งเป็น นอนกลิ้งเกลือกอยู่ ณ ที่แห่งหนึ่ง ซึ่งไม่ไกลกันกับที่อยู่ของบุรุษทั้ง ๔ คนเหล่านั้น ครั้นได้ฟังถ้อยคำของบุรุษเหล่านั้นถามซึ่งกันและกันอยู่ ฉะนั้น บุรุษโจรจึงถามว่า พวกท่านพูดอะไรกัน บุรุษเหล่านั้นจึงบอกว่า พวกข้าพเจ้าถามกันเรื่องเคหะสถานบ้านเรือนของชู้ บุรุษโจรนั้นจึงถามว่า ก็พวกท่านรู้แล้วหรือ บุรุษเหล่านั้นบอกว่าพวกข้าพเจ้าไม่รู้ บุรุษโจรนั้นจึงได้กล่าวว่า ดูกรท่านทั้งหลายผู้เจริญ ข้าพเจ้ารู้จัก พวกบุรุษเหล่านั้นจึงได้พากันกล่าวว่า ถ้าท่านรู้จักไซร้ ขอท่านจงกรุณาช่วยบอกแก่พวกข้าพเจ้าด้วยเถิด บุรุษโจรจึงกล่าวว่า พวกท่านทั้งหลายจงไปนำเอาน้ำมาให้เรากินก่อน แล้วเราจึงจะบอกให้ บุรุษเหล่านั้นก็พากันไปนำเอานำมาให้บุรุษโจรนั้นกิน เมื่อบุรุษโจรนั้นได้กินน้ำแล้วจึงได้ถามบุรุษ/*477ทั้ง ๔ คนนั้นว่า ชู้ของพวกท่านเขาบอกว่ากระไร บรรดาบุรุษทั้ง ๔ คนเหล่านั้น บุรุษที่หนึ่งจึงบอกว่า ข้าแต่นาย ชู้ของข้าพเจ้าเขาเอามือลูบศีรษะ แล้วบอกว่าเรือนของอยู่ที่ตรงนี้ บุรุษโจรนั้นจึงกล่าวว่า ถ้าอย่างนั้น นับตั้งแต่ที่นี่ไปไกลประมาณ ๕ อุศุภและมีต้นไทรสำหรับเล่นอยู่ข้างทิศบูรพา เรือนของชู้จักอยู่ที่นั้น ครั้นบอกบุรุษที่หนึ่งดังนี้แล้วจึงถามบุรุษที่สองต่อไปว่า ชู้ของท่านเขาบอกว่ากระไร บุรุษที่สองนั้นจึงบอกว่า ชู้ของข้าพเจ้าเขาเอามือปรามาสถัน แล้วบอกว่าเรือนของดิฉันอยู่ที่ตรงนี้ ถ้าอย่างนั้น นับตั้งแต่ที่นี้ไปไกลประมาณ ๘ อุศุภ และมีต้นขนุนอยู่ข้างทิศปราจิณ เรือนของชู้จักอยู่ที่นั้น ครั้นบอกบุรุษที่สองดังนี้แล้ว จึงถามบุรุษที่สามต่อไปอีกว่า ชู้ของท่านเขาบอกว่ากระไร บุรุษที่สามนั้นจึงบอกว่า ชู้ของข้าพเจ้าเอามือลูบแก้ม แล้วบอกว่าเรือนของดิฉันอยู่ที่ตรงนี้ ถ้าอย่างนั้น นับตั้งแต่ที่นี่ไปไกลประมาณกึ่งโยชน์ และมีเตาของช่างหม้ออยู่ข้างทิศทักษิณ เรือนของชู้จักอยู่ที่นั้น ครั้นบอกบุรุษที่สามดังนี้แล้ว จึงถามบุรุษที่สี่ต่อไปว่า ชู้ของท่านเขาบอกว่ากระไร บุรุษที่สี่นั้นจึงบอกว่า ชู้ของข้าพเจ้าเอามือขึ้นลูบคิ้ว แล้วบอกว่าเรือนของดิฉันอยู่ที่ตรงนี้ ถ้าอย่างนั้น นับตั้งแต่ที่นี่ไปไกลประมาณโยชน์หนึ่ง มีสระสาหร่ายอยู่ข้างทิศอุดร เรือนของชู้จักอยู่ที่นั้น
เมื่อบุรุษโจรบอกดังนี้แล้ว บุรุษทั้ง ๔ คนเหล่านั้น ก็มีจิตชื่นชมยินดีต่างก็พากันลาบุรุษโจรนั้นไปเที่ยวเสาะแสวงหาเคหะสถานบ้านเรือนชู้ของตน ๆ ผู้หนึ่งไปทางทิศบูรพา ผู้หนึ่งไปหางข้างทิศปราจิณ ผู้หนึ่งไปทางข้างทิศทักษิณ ผู้หนึ่งไปทางข้างทิศอุดร เมื่อเที่ยวเสาะแสวงหาไปก็ได้พบเรือนชู้ของตนๆ แล้วต่างก็มีจิตยินดีเป็นที่ยิ่งกับด้วยหญิงทั้งหลายเหล่านั้น จึงได้ถามว่า ดูกรพ่อ เหตุไรท่านจึงรู้จักเคหะสถานบ้านเรือนของพวกดิฉันเล่า บุรุษเหล่านั้นจึงได้เล่าเหตุของตน ๆ ให้หญิงเหล่านั้นฟังทุกประการ พวกหญิงเหล่านั้นจึงกล่าวว่า ดูกรท่าน พวกท่านมาทำแก่พวกข้าพเจ้าเอาตามอำนาจกิเลสดังนี้ไม่สมควรเลย ครั้นกล่าวดังนี้แล้วต่างก็พากันขับไล่บุรุษเหล่านั้นด้วยถ้อยคำว่า จำเดิมแต่นี้ไปพวกท่านทั้งหลายอย่าอยู่ในที่นี้เลย จงไปเสียที่อื่นเถิด
ลำดับนั้น พวกหญิงเหล่านั้นจึงพากันไปปลดเอาบุรุษโจรที่ถูกเสียบหลาวอยู่ทั้งเป็นนั้นมา บำรุงปฏิบัติมีให้ข้าวและน้ำเป็นต้น บรรดาหญิงทั้ง ๔ คนเหล่านั้น คนหนึ่งนำเอาอาหารมาปฏิบัติเป็นนิตย์ คนหนึ่งปฏิบัติด้วยน้ำสำหรับล้างหน้าเป็นนิตย์ คนหนึ่งปฏิบัติด้วยน้ำร้อนเป็นนิตย์ คนหนึ่งนำเอามูตรและกรีสไปเทเป็นนิตย์ บุรุษโจรนั้น/*478ครั้นได้รับความปฏิบัติของหญิงเหล่านั้นก็หายโรคเป็นปรกติ ก็ในหญิงจำพวกนั้น หญิงคนไรจะเป็นใหญ่ และจักได้บุรุษโจรนั้นเป็นสามีเล่า ดวงจิตของอำมาตย์จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นราชาอันประเสริฐหญิงที่นำเอามูตรและกรีสไปเทเป็นนิตย์นั่นแหละ ควรได้บุรุษโจรนั้นเป็นสามี
ครั้นพระราชธิดาได้ทรงสดับคำของอำมาตย์กล่าวดังนั้นแล้วจึงมีพระเสาวนีย์ดำรัสว่า ดูกรอำมาตย์ผู้เจริญ คำท่านว่านี้ไม่ควร หญิงคนใดได้นำเอาอาหารมาปฏิบัติบุรุษโจรนั้นเป็นนิตย์ หญิงคนนั้นแหละควรได้บุรุษโจรนั้นเป็นสามี
ขณะนั้นพวกราชบุรุษทั้งหลายครั้นได้ฟังพระเสาวนีย์พระราชธิดาตรัสดังนี้นั้นแล้ว ก็พากันบรรเลงดุริยางคดนตรีขึ้นพร้อมกันเสียงเอิกเกร็กกึกก้องก็ได้บังเกิดขึ้นอีกเป็นครั้งที่สาม
ครั้นถึงปัจจุสมัยจะใกล้รุ่ง พระโพธิสัตว์จึงนำเอาดวงจิตของอำมาตย์นั้นไปวางไว้ ณ ที่ใกล้พระเขนย แล้วพระองค์ก็เสด็จกลับมาประทับ ณ ที่เดิมนั้นอีก แล้วตรัสถามดวงจิตของอำมาตย์นั้นว่า ดูกรอำมาตย์ผู้เจริญมีนารีคนหนึ่งรูปงาม ทั้งมีร่างกายแบบบาง มีเส้นเกศาอันละเอียดอ่อน ควรดูควรชมเช่นนี้แหละ จึงจะเป็นที่ชอบเนื้อเจริญใจของสัตว์โลกทั้งหลาย ก็แต่ว่าการสัมผัสทั้ง ๒ คือนุ่นและสตรีทั้ง ๒ อย่างนี้ อย่างไหนจะอ่อนกว่ากัน ดวงจิตของอำมาตย์จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพระราชาอันประเสริฐ สัมผัสของนุ่นเป็นสัมผัสอ่อนกว่าสัมผัสของสตรีพระพุทธเจ้าข้า
ครั้นพระราชธิดาได้ทรงสดับถ้อยคำของดวงจิตอำมาตย์กล่าวดังนั้นแล้ว จึงมีพระเสาวนีย์ตรัสว่า ดูกรอำมาตย์ผู้เจริญ คำที่ท่านว่านี้ไม่ควร สามีที่ถึงพร้อมบริบูรณ์ด้วยจิตอ่อนไม่กระด้างนี้แหละ จึงจะมีชื่อว่ามีสัมผัสอ่อนยิ่งกว่าสัมผัสนุ่นและสตรี
ลำดับนั้น พวกราชบุรุษทั้งหลายครั้นได้ฟังพระเสาวนีย์ของพระราชธิดาตรัสดังนั้นแล้ว ก็พากันประโคมดุริยางคดนตรีขึ้นพร้อมกัน เสียงเอิกเกริกก็ได้บังเกิดขึ้นเป็นครั้งที่สี่
พระโพธิสัตว์จึงค่อยหยิบเอาดวงจิตของอำมาตย์มาใส่เข้าในอกของอำมาตย์นั้น และพระองค์ก็เสด็จกลับมาประทับ ณ ที่เดิมนั้นอีก พอเวลาพระอาทิตย์อุทัยไขรัศมีแล้ว พระองค์จึงเสด็จลงจากปราสาท มีหมู่อำมาตย์แวดล้อมเป็นยศบริวาร เสด็จไปประทับ ณ อาสน์อันตกแต่งแล้วเป็นอันดี ตรงหน้าพระที่นั่งของพระอุสภราช แล้วก็กราบทูลให้/*479ทรงทราบทุกประการ พระเจ้าอุสภราชครั้นได้ทรงสดับดังนั้นแล้ว จึงทรงปรึกษากับพระราชเทวีกุสุมพะว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตรอันเจริญ เจ้าสรรพสิทธิราชกุมารนี้ เป็นผู้วิเศษประเสริฐกว่ากษัตริย์ทั้งหลายในสกลชมพูทวีป สมควรจะเป็นคู่ครองกับพระราชธิดาของเราได้ เจ้าจะเห็นเป็นประการใด พระราชเทวีนั้นก็มิได้ทรงคัดค้านประการใด ทรงเห็นชอบด้วยขณะนั้น พระเจ้าอุสภราชจึงมีพระราชดำรัสให้หาพราหมณ์ทั้งหลายเข้ามาเฝ้าแล้วตรัสว่า ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกท่านจงตรวจดูวันดีคืนดีที่จะทำการมงคลด้วยเถิด พราหมณ์เหล่าก็พากันตรวจดู ครั้นได้วันดีคืนดีแล้วจึงกราบทูลให้พระเจ้าอุสภราชทรงทราบ
ลำดับนั้น พระเจ้าอุสภราชจึงเสด็จไปยังปราสาทของพระราชธิดาแล้วตรัสเล่าเรื่องให้พระราชธิดานั้นทราบทุกประการ ครั้นพระราชธิดาได้ทรงสดับพระราชดำรัสดังนั้นก็ยินยอมด้วย (จึงรับพระราชโองการว่าสาธุดังนี้)
พระโพธิสัตว์ก็เสด็จไปยังที่เฝ้าพระเจ้าอุสภราช ประทับนั่ง ณ อาสน์อันตกแต่งเป็นอันดี ครั้นพระโพธิสัตว์เสด็จประทับนั่งแล้ว พระเจ้าอุสภราชก็ได้ตรัสคาถาสรรเสริญพระโพธิสัตว์ทั้งสามคาถาว่า
ราชวโร นรเสฏฺโ
คุณวิเสโส สปฺวา
พหุวิตกฺโก โกวิโท
ธมฺเม ปติฏฺิโต โหติ
สพฺพราชูหิ เสฏฺโ ว
พหุวิตกฺโก สพฺพราชูหิ
วิติกฺกโม วิตกฺโก ว
ราชูหิ นานปฺปการกํ
วิตกฺโก เสฏฺธมฺเมสุ
สพฺพราชูหิ ปฺวา
ปิยวาโจ มโนรมฺเม
ตุยฺหํ ทสฺสามิ ธีตรํ
ความว่า เธอเป็นพระราชาอันประเสริฐ และทั้งประเสริฐกว่านระทั้งหลาย ทั้งมีคุณวิเศษและปัญญาความคิดอ่าน และมีความตรึกตรองและความเฉลียวฉลาดมาก เป็นผู้ตั้งอยู่แล้วในธรรม อนึ่งเป็นผู้ประเสริฐกว่าพระราชาทั้งหลายทั้งปวง และมีความตรึกตรองอันก้าวล่วงเสียซึ่งความตรึกตรองของพระราชาทั้งหลายมีประการต่าง ๆ และมีความตรึกตรองในธรรมอันประเสริฐทั้งมีปัญญาความคิดดีกว่าพระราชาทั้งปวง และมีวาจาถ้อยคำเป็นที่รักใคร่ทำใจของเราให้ยินดี เพราะฉะนั้น บัดนี้เราจะยกราชธิดาให้แก่เจ้าดังนี้
/*480ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์ได้ทรงสดับพระราชดำรัสตรัสดังแล้ว จึงตรัสคาถานี้ต่อไปว่า
สพฺพราชูหิติกฺกโม
จิตกฺโก นานปฺปการวิตกฺกํ
คเวสมาโน เสฏฺสิปฺโป
สีลํ รกฺขามิ ปุพฺเพ ภเว
อตฺตโน จิตฺตํ ปสาเทตฺวา
ทานํ ปุฺานิ กโรมิ
ยํ ยํ อิจฺฉามิ กมฺมเมว
ตํ ตํ กมฺมเมวา สมิชฺฌติ
อิทานิ มตฺถกํ ปาปุณามิ

ความว่า การที่ข้าพเจ้ามีความตรึกตรองเกินกว่าพระราชาทั้งปวงเช่นนี้ ก็ด้วยข้าพระพุทธเจ้าได้เสาะแสวงหาซึ่งความตรึกตรองและศิลปอันประเสริฐมีประการต่าง ๆ อนึ่งเมื่อในภพก่อน ข้าพระพุทธเจ้าทำจิตของข้าพเจ้าให้เลื่อมใสยินดี ได้รักษาศีลบำเพ็ญทานการบุญ เพราะฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจะปรารถนาผลกรรมใดๆ ผลกรรมนั้นๆ ก็ย่อมสำเร็จได้ทุกประการ ครั้นมาบัดนี้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงได้ถึงซึ่งผลอันเป็นที่สุด และประเสริฐกว่านรชาติทั้งหลายดังนี้
พระเจ้าอุสภราชได้ทรงสดับฟังซึ่งถ้อยคำของพระโพธิสัตว์กราบทูลด้วยคาถาดังนั้น ก็บังเกิดพระโสมนัสยินดี จึงมีรับสั่งให้เสนาผู้ใหญ่เข้ามาเฝ้าแล้วดำรัสว่า ท่านจงให้นายช่างปลูกพระมหาปราสาทตกแต่งให้งดงาม และให้แต่งตั้งอาสนะมีประการต่าง ๆ ณ ที่บัลลังก์อันแล้วด้วยทอง แล้วดาดเพดาน ณ เบื้องบนบัลลังก์นั้น ครั้นทำการสำเร็จแล้วท่านจงมาบอกให้เราทราบ เสนาผู้ใหญ่ก็ไปทำตามรับสั่งทุกประการ พระเจ้าอุสภราชจึงพาพระโพธิสัตว์เสด็จไปด้วยราชบริพารเป็นอันมาก ครั้นถึงปรางค์ปราสาทแล้วก็เสด็จประทับบนบัลลังก์ทอง ฝ่ายพระราชธิดาสุวรรณโสภาก็เสด็จประทับนั่งบนบัลลังก์ทอง ณ เบื้องซ้ายของพระโพธิสัตว์ ราวกะนางเทพธิดาชื่อว่าสุชาดาอันประทับนั่งกับท้าวสักกเทวราชฉะนั้น
ในกาลนั้น สาวสุรางค์นางกำนัลทั้งหลายก็พากันนั่งแวดล้อมอยู่พร้อมกันทั้งซ้ายขวาหน้าและหลัง แล้วกล่าวถ้อยคำสรรเสริญมีประการต่าง ๆ อันประกอบด้วยถ้อยคำอันเป็นมงคลเป็นต้น ฝ่ายพระกุสุมพราชเทวีนั้นก็ได้กล่าวคาถาอำนวยพระพรนี้ว่า
/*481ยงกิฺจิ กุสลปุฺํ
มยฺหฺเจว ปิตุ จ
เตน สพฺเพน กุสเลน
อชรา อมรา ภว
ความว่า กุศลผลบุญอันใดอันหนึ่งของเราก็ดี ของพระราชบิดาก็ดี ที่ได้ทำไว้แล้ว ด้วยอำนาจกุศลผลบุญทั้งปวงนั้น ขอให้เธอทั้งสองจงอย่ารู้แก่ตายเลย ดังนี้
ครั้นเสร็จพระราชพีธีแล้ว พอเวลาสายัณหสมัย พระโพธิสัตว์ก็เสด็จเข้าสู่ที่สิริไสยาสน์บรรทม ณ บัญญัติตาอาสน์กับพระราชเทวี พระนามว่าสุวรรณโสภานั้น จำเดิมแต่นั้นไป กษัตริย์ทั้งสองก็พากันไปกวายบังคมพระชนกชนนี บูชาด้วยเครื่องสักการบูชาต่าง ๆ มีของหอมและดอกไม้เป็นต้น ครั้นเสร็จแล้วจึงกราบทูลว่าข้าแต่สมเด็จพระชนกชนนีผู้ประเสริฐ บัดนี้ข้าพระบาททั้งสองขอถวายบังคมลาฝ่าพระบาทไปยังอลิกนคร ขอให้ฝ่าพระบาททั้งสองจงปราศจากสรรพโรคาพาธ จงทรงสำราญอยู่ด้วยความสุขทุกพระอิริยาบถเถิด
ครั้นกราบทูลถวายบังคมลาและถวายพระพรเสร็จแล้วพระโพธิสัตว์ก็พาพระราชเทวีสุวรรณโสภานั้น ไปสู่นครของพระองค์ถึงแล้วก็เสด็จขึ้นสู่ปราสาทพร้อมด้วยบริพารเป็นอันมาก เมื่อสายัณหสมัยพระองค์ก็พาพระราชเทวีเสด็จเข้าสู่ที่สิริไสยาสน์ รุ่งขึ้นกษัตริย์ทั้งสองก็พากันไปถวายบังคมสมเด็จพระชนกชนนีแล้วก็ประทับอยู่ ณ ที่ควรข้างหนึ่ง ขณะนั้นมหาชนทั้งหลายพากันมาบูชาพระโพธิสัตว์เจ้า ด้วยเครื่องสักการบูชาเป็นอันมาก
จำเดิมแต่นั้นไป พระเจ้าอลิกนครก็ทรงโปรดมีรับสั่งให้อภิเษกพระโพธิสัตว์และพระสุวรรณโสภาราชเทวีนั้น ให้เป็นพระอัครมเหสีของพระโพธิสัตว์นั้น ครั้นแล้วจึงทรงมอบเครื่องราชกกุธภัณฑ์สำหรับกษัตริย์ทั้ง ๕ คือ เศวตฉัตร์ ๑ จามร ๑ ฉลองพระบาททอง ๑ พระวอทอง ๑ พระมงกุฎแก้วมณี ๑ กับทั้งราชสมบัติทั้งหลาย แก่กษัตริย์ทั้งสองพระองค์ ให้ทรงดำรงราชคาณาจักร์สืบสัตติวงศ์ต่อไป แต่ในเวลานั้นพระโพธิสัตว์หาได้ครองราชสมบัติไม่ เพราะพระราชบิดายังมีพระชนม์ดำรงอยู่ เมื่อพระราชบิดานั้นเสด็จสวรรคคตแล้ว พระโพธิสัตว์ก็ได้ดำรงราชย์ในอลิกนครต่อไป พระองค์ได้ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลมีประการต่าง ๆ มีทานศีลเป็นต้น ครั้นเสด็จสวรรคคตแล้ว/*482ก็ได้ไปบังเกิดในดุสิตสวรรค์ จุติจากดุสิตพิภพแล้วได้มาบังเกิดในมนุษย์โลก แต่พระองค์ท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏดังนี้ สิ้นสื่อสงไขยแสนกัลป์ จึงได้ตรัสแก่พระปรมาภิเษกสัมโพธิญาณ ด้วยประการฉะนี้
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อพระองค์ทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาโปรดประทานฉะนี้แล้ว จึงทรงสืบอนุสนธิประชุมชาดกว่า พระเจ้าอุสภราชในกาลครั้งนั้น ได้มาเป็นพระเจ้าสุปปพุทธในครั้งนี้ พระราชเทวีผู้ทรงพระนามว่ากุสุมพะในกาลครั้งนั้น ได้มาเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าสุปปพุทธ์ในครั้งนี้ พระเจ้าวิชัยราชในกาลครั้งนั้น ได้มาเป็นสมเด็จพระพุทธบิดา ทรงพระนามว่าสุทโธทนมหาราชในครั้งนี้ พระอุบลเทวีซึ่งเป็นพระอัครมเหสีของพระเจ้าวิชัยราชในกาลครั้งนั้น ได้มาเป็นสมเด็จพระพุทธมารดา ทรงพระนามว่ามหามายาในครั้งนี้ พระสุวรรณโสภาราชเทวีซึ่งเป็นพระอัครมเหสีของพระโพธิสัตว์ในกาลครั้งนั้น ได้มาเป็นพระพิมพายโสธราซึ่งเป็นมารดาของพระราหุลในครั้งนี้ ฝ่ายสรรพสิทธิโพธิสัตว์ในกาลครั้งนั้นได้มาเป็นเราผู้ตถาคตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นที่พึ่งแก่สัตว์โลกทั้งปวง ขอท่านทั้งหลายจงพากันทรงจำชาดกนี้ไว้ตามนัยที่แสดงมานี้เถิด
จบสรรพสิทธิชาดก
๔๑. สังขปัตตชาดก
/*483มหาพฺรหฺมสงฆา มหิทฺธิกาติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน ทานปารมี อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระเชตะวันวิหาร ทรงพระปรารภทานบารมีของพระองค์เป็นมูลเหตุตรัสพระธรรมเทศนานี้ มีคำเริ่มว่า มหาพฺรหฺมสงฺฆา มหิทฺธิกา ดังนี้เป็นอาทิเบื้องต้น
หิ ดังมีความในนิทานวจนะว่า วันหนึ่ง พระภิกษุทั้งหลายประชุมสนทนากันในโรงธรรมสภาว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย พระตถาคตเจ้าพระองค์บำเพ็ญพระบารมีมีปฐมทานเป็นอาทิ จึงได้ตรัสรู้บรมสัมโพธิญาณน่าอัศจรรย์นัก ทานบารมีย่อมเป็นปัจจัยให้ซึ่งสัพพัญญุตญาณอย่างยอดเยี่ยม สมเด็จพระบรมศาสดาเสด็จมายังที่ประชุมสงฆ์ ทรงประทับ ณ บัญญัติตาอาสน์แล้วตรัสถามว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายประชุมกันกล่าวเรื่องอะไร ครั้นพระภิกษุทั้งหลายกราบทูลให้ทรงทราบแล้วจึงตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตมีอัธยาศัยยินดีในทานมิได้เบื่อหน่าย เมื่อยังแสวงหาโพธิญาณอยู่นั้น ถึงว่าจะต้องทุกข์ยากอย่างไร ย่อมละเสียซึ่งทานได้เลยเทียว ตรัสดังนี้แล้ว จึงนำอดีตนิทานมาอ้างว่า
อตีเต อสุกรฏฺเ โปตปุรนคเร ยโส นาม ราชา ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรสิ ในอดีตสมัย พระราชาพระนามว่ายสะผ่านราชสมบัติโดยธรรมสม่ำเสมอ ณ โปตบุรีในอสุกรัฐ สมบูรณ์ด้วยพลพาหนะมั่งคั่งไปด้วยรัตนะอเนกประการพระราชเทวีมีนามว่าสุตตกิตตี ได้เป็นอัครมเหสีแห่งพระเจ้ายสราช คราวนั้น ยังมีพระมหาราชาพระนามว่าอังกุระครองราชสมบัติในโลมานทวีปใกล้ฝั่งสมุทร์ พระอัครมเหสีมีนามว่าอนังคเสนา ก็แลพระเจ้ายสราช และพระเจ้าอังกุรมหาราชสองพระองค์นั้น เป็นทองแผ่นเดียวกัน ด้วยว่า/*484พระสุตตกิตตีราชเทวีนั้นเป็นกนิษฐภคินีของพระเจ้าอังกุรมหาราช มีรูปสิริวิลาศทรงปัญจกัลยาณีมีศีลเป็นอาจิณวัตรจริยา เมื่อแรกพระเจ้าอังกุรมหาราชา ได้ส่งพระกนิษฐกคินีนั้นไปถวายพระเจ้ายสราช พร้อมด้วยนาวาพันหนึ่งอันบรรทุกเต็มไปด้วยสัตตรัตนะ กับราชบริวารเป็นอันมาก พระสุตตกิตตีราชเทวีนั้นเมื่อได้เป็นอัครมเหสีแล้ว ก็ได้เป็นที่โปรดปรานของพระเจ้ายสราชยิ่งนัก
คราวนั้น พระโพธิสัตว์เจ้าของเรา ทรงบำเพ็ญธรรมเพื่อจะให้พระบารมีแก่กล้า ได้เสด็จอยู่ในดาวดึงส์พิภพ แล้วจุติมาปฏิสนธิในพระครรภ์พระอัครมเหสีแห่งพระเจ้ายสราช ขณะเมื่อพระโพธิสัตว์ปฏิสนธินั้น พระราชเทวีมีพระครรภ์เหมือนดังว่าจะเต็มไปด้วยแก้ววิเชียร พระราชเทวีมีพระประสงค์จะทรงบริจาคทรัพย์บำเพ็ญทานวันละหกแสน แล้วจึงกราบทูลความประสงค์นั้นให้พระราชาทรงทราบ พระราชารับสั่งให้สร้างโรงทาน ๖ แห่ง คือ ในหน้าพระลานหลวง ๑ ท่ามกลางพระนคร ๑ ใกล้พระทวารนคร ๔ แห่ง แล้วรับสั่งแก่พระราชเทวี ๆ ทรงบริจาคทรัพย์วันละ ๖ แสนบำเพ็ญทานเสมอไป
เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จอยู่ในพระครรภ์พระราชมารดา ส่วยสาอากรก็เกิดเพิ่มพูนขึ้นแก่พระราชามากมาย พระราชาทั้งหลายในชมพูทวีป ก็จัดส่งเครื่องราชบรรณาการมาถวายเป็นอันมาก พระราชเทวีทรงพระครรภ์ถ้วนกำหนดทศมาสแล้ว ก็ประสูติพระราชโอรสอันสมบูรณ์ด้วยธัญญลักษณะ พระราชาทอดพระเนตรเห็นฝ่าพระหัตถ์พระโพธิสัตว์ ปรากฏเป็นลายเหมือนรูปสังข์ จึงพระราชทานนามว่าสังขปัตตกุมาร ๆ ทรงเจริญวัยกับด้วยกุมารบริวาร เปรียบปานพระจันทร์ในศุกลปักษ์ฉะนั้น และสมบูรณ์ด้วยรูปวิลาศเลิศในโลก ทรงเกียรติยศปรากฏในทศทิศ บริจาคราชทรัพย์วันละหกแสนบำเพ็ญทานเป็นนิตย์มิได้ขาด
ฝ่ายพระเจ้าอังกุรมหาราชซึ่งเสวยราชสมบัติในโสมานทวีปกับด้วยอนังคเสนาเทวี ได้มีพระราชธิดาองค์หนึ่งพระนามว่ารัตนวดี ทรงปัญจกัลยาณีบริบูรณ์งามยิ่งนักหนา เปรียบปานดังเทพอัปสรสวรรค์ พระราชบิดาทรงโปรดปรานนัก ใคร่จักประทานแก่พระมหาสัตว์เจ้า ท้าวเธอจึงให้ข่างเขียนวาดรูปพระบวรราชธิดาลงในแผ่นทองคำ แล้วให้ทำธำมรงค์ ๒ วง ประดับปัทมราชวง ๑ ประดับด้วยแก้วอินทนิลวง ๑ ให้จารึกพระนาม/*485พระโพธิสัตว์ลงไว้ แล้วให้จารึกสุภอักษรว่า หม่อมฉันจักถวายพระราชธิดากับราชสมบัติแต่พระราชโอรสของพระองค์ดังนี้ แล้วก็มอบให้ราชทูตนำไปถวายพระเจ้ายสราช
พระเจ้ายสราชมหาราช ทรงอ่านราชสาส์นและสดับราชทูตกราบทูลและทรงทอตพระเนตรรูปสิริแห่งรัตนวดีเสร็จแล้ว มีพระหฤทัยผ่องแผ้วแล้วประทานพระธำมรงค์ทั้งคู่ กับรูปแผ่นทลงคำแต่พระโพธิสัตว์ ๆ มีจิตปฏิพัทธ์ด้วยสามารถบุรพสิเนหะ พระเจ้ายสราชจึงพระราชทานสักการะแก่ราชทูตนั้นแล้วตรัสว่า ดีแล้วเราจักส่งสังขปัตตไปถวาย แล้ววาดรูปพระโพธิสัตว์ลงในพระสุพรรณบัฏ แล้วส่งให้แก่ราชทูตของพระเจ้าโลมานทวีปพร้อมด้วยอเนกราชบรรณาการไป แล้วเสด็จไปยังสำนักราชเทวีแจ้งคดีที่จะส่งพระราชโอรสไปยังโลมานทวีปให้ราชเทวีทราบ
พระราชเทวีได้สดับพระราชบัญชาแล้ว พระนางก็กลัวแต่ภัยคือบุตตวิโยค มิได้ปรารถนาที่จะให้พระโพธิสัตว์เสด็จไป จึงกราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่สมมติเทวดา ธรรมดามหาสมุทร์เป็นที่น่ากลัวนัก ล้วนมีมัจฉาปลาร้าย และปราศจากที่ยุดหน่วง ทั้งสังขกุมารเล่าเขาก็เป็นเด็กทรามปัญญา ปากยังไม่สิ้นกลิ่นน้ำนมเห็นจักไม่สามารถเที่ยวไปไกลได้ ก็พระองค์ไม่ทรงทราบหรือว่ามหาสมุทร์อันกว้างใหญ่มีภัยก็มาก ดูกรภคินีผู้เจริญ ซึ่งมหาสมุทร์กว้างใหญ่มีภัยก็มาก พี่ก็รู้อยู่เต็มใจ แต่ว่าเมื่อกรรมมาถึงแล้ว แม้จะอยู่บนปราสาทก็ตาม จะห้อมล้อมด้วยจาตุรงค์เสนาก็ตาม ก็ไม่อาจจะหนีความตายได้ เมื่อยังไม่ถึงคราวจะตายแล้วก็อาจจะล่วงพ้นหมู่มัจฉามังกรติมิงคละไป ได้บรรลุถึงความสวัสดี อนึ่งพาณิชทั้งหลาย อาศัยไปค้าขายในมหาสมุทร์ ได้มั่งมีเงินทองแก้วแหวนต่าง ๆ ถึงความเป็นอิสรภาพสมประสงค์ก็มี แม้พระราชาอื่นเป็นอันมาก ต้องการด้วยราชสมบัติ ยกจาตุรงค์พลนิกายไปทางสมุทร์ ทำยุทธสงครามกันมิลำบากยิ่งกว่านี้อีกหรือ โอรสของเราเมื่อข้ามไปถึงฝั่งสมุทร์จักได้เสวยราชสมบัติอันสมบูรณ์ด้วยรัตนะ เหมือนสมบัติแห่งท้าวสักกเทวราชฉะนั้น อนึ่งเราก็เป็นกษัตริย์มุรธาภิเษก แกล้วกล้าสามารถทั้งราชโอรสเล่าเขาก็กล้าหาญชาญชัย คงจะไปมีความสุขสวัสดิ์แน่แท้ ข้าแต่สมมติเทวดา ถ้ากระนั้นเชิญพระองค์ทรงทำที่ควรเถิด
พระเจ้ายสราช จึงรับสั่งให้พระโพธิสัตว์เข้ามาเฝ้า แล้วให้แต่งพระองค์ทรงเครื่องแล้ว ให้เสวยพระกระยาหารแล้วตรัสสอนว่า พระเจ้าลุงใคร่จะทอดพระเนตรเห็นพ่อ รับสั่งมาว่าให้พ่อไปเฝ้าพระเจ้าลุง พ่อจงไปสำนักพระเจ้าลุง พ่อไปแล้วจะได้/*486ครองราชสมบัติของพระเจ้าลุง เมื่อพ่อได้ครองสมบัติแล้ว จงทำความสงเคราะห์แก่นักปราชญ์และเหล่าสุรเสนา ราชสมบัตินั้นก็จะเจริญยิ่งๆ ขึ้นไป พระเจ้ายสราชประทานโอวาทโดยนัยนี้แล้ว จึงจุมพิตพระเศียรเกล้าพระโพธิสัตว์แล้วตรัสว่า ดูกรพ่อ พ่อจงไปโดยสวัสดิภาพเถิด แล้วส่งให้ไปกับชัยทัตอำมาตย์และวทวามุขพราหมณ์
พระมหาสัตว์เจ้า ถวายอภิวาทพระราชมารดาบิดา ทำปทักษิณเสร็จก็เสด็จดำเนินไป พระราชมารดาเสด็จตามส่งพระมหาสัตว์จนถึงศีรษะบันได มีพระอัสสุชลนัยน์ไหลโทรมพระพักตราจึงมีเสาวนีย์ว่า ดูกรพ่อ พ่อไปถึงแล้วจงรีบกลับมาหามารดาบ้าง ตรัสดังนี้แล้วเมื่อพระมหาสัตว์เสด็จลับพระเนตรแล้ว พระนางเธอก็เสด็จกลับเข้าราชนิเวศน์ พระมหาสัตว์กับมหาชนบริวาร เสด็จออกจากนครสถานไปถึงฝั่งสมุทร์จึงเสด็จขึ้นสู่นาวา ใช้ใบแล่นไปในมหาสมุทร์
เมื่อนาวาแล่นไปได้เจ็ดวัน ก็ไม่สามารถจะข้ามสมุทร์ต่อไปได้ แผ่นกระดานนาวาก็แยกแตกทำลายไป นาวาก็ล่มจมลงไปในกลางสมุทร์ทะเลหลวง มหาชนทั้งปวง ก็ร้องไห้ปริเทวนา ต่างก็นมัสการบวงสรวงนา ๆ เทพยดาแล้วกล่าวคาถานี้ว่า
มหาพฺรหฺมสงฺฆา มหิทฺธิกา
กจฺจายถ สุมเหสฺสร
เทวสงฺฆา จนฺทเทวา
รวิเทวา สมุทฺทเทวา
อมฺเห อิโต หรถ โน
สรณฺจ ตุมฺเห โหถ
ความว่า ข้าแต่เทพยดาเจ้าทั้งหลาย คือ ท้าวมหาพรหมผู้ทรงมหิทธิและพระอิศวรผู้ศักดิ์สิทธิ พระอาทิตย์ พระจันทร์ พระสมุทรเทวดา ขอท่านทั้งสองจงช่วยนำพาพวกข้าพเจ้าไปให้พ้นมหาสมุทร์นี้ด้วยเถิด ขอท่านทั้งหลายจงมาเป็นที่พึ่งแก่พวกข้าพเจ้าเถิด
ก็ฝ่ายพระมหาสัตว์เจ้า จะได้ทรงกรรแสงปริเทวนานมัสการเทพยดานั้นหาไม่ พระองค์ทรงทราบว่านาวาแตกแล้ว จึงขยำน้ำตาลกรวดเขากับสัปปิ เสวยอิ่มแล้วเอาผ้าเนื้อดีสองผืนชุบน้ำมันผูกพันกับพระองค์มั่นดี ทรงขึ้นขี่กระดานว่ายน้ำไป ครั้นทอดพระเนตรเห็นมหาชนซึ่งเป็นอาหารแห่งมัจฉาชาติ ทรงกอร์ปด้วยพระกรุณา ทรงพระดำริว่า เมื่อเรายังมีชีวิตอยู่ สัตว์เหล่านี้จงอย่าได้ตายเลย แล้วก็ทรงประทานแผ่นกระดานให้แก่มหาชนที่ไม่อาจจะข้ามสมุทร์ได้
/*487คราวนั้น ชัยทัตอำมาตย์เป็นคนสนิทติดพระองค์ไปด้วย เมื่อจะทูลห้ามพระมหาสัตว์ จึงกล่าวคาถาที่ ๑ ถวายดังนี้ว่า
เนส ธมฺโม มหาราช
เตสํ ตฺวํทาสิ ผลกํ
เต เนตฺถ มรณํ เสฏฺํ
ปสฏฺํ อตฺตการณา
ความว่า ข้าแต่พระมหาราช ชี่งพระองค์ทรงประทานแผ่นกระดานแก่มหาชนเหล่านั้นเสีย ข้อนี้ไม่เป็นยุติธรรมเลย พระองค์จะปลงชีวิตให้ในหมู่มหาชนเหล่านั้นหาประเสริฐไม่ ความตายเพราะเหตุของตนเองข้อนี้ประเสริฐดีกว่า
พระมหาสัตว์เจ้า ได้สดับคำของชัยทัตอำมาตย์นั้นแล้วจึงตรัสคาถาที่ ๒ ดังนี้ว่า
อริยานํ ปสฏฺโ เอโส
มจฺโจ อฺสฺส การณา
โย โมเจสิ ปเร ทุกฺขา
สพฺพมจฺจานมุตฺตโม
ความว่า ดูกรชัยทัต สัตว์ผู้ใดได้เห็นผู้อื่นต้องทุกข์ช่วยปลดเปลื้องให้พ้นทุกข์ สัตว์ผู้นั้นนับว่าประเสริฐกว่าสรรพสัตว์ทั้งปวง นี่เป็นธรรมยอันพระอริยเจ้าสรรเสริญนัก
ชัยทัตอำมาตย์ เมื่อจะกราบทูลห้ามพระมหาสัตว์ตามขัตติยธรรมอีก จึงกล่าวคาถาที่ ๓ ถวายดังนี้ว่า
ธนํ จเช กุลตฺถาย
คามสฺสตฺถาย ตํ กุลํ
คามํ ชนปทตฺถาย
อตฺตตา พสุนฺธรํ
ความว่า ธรรมดากษัตริย์ย่อมละเสียซึ่งทรัพย์เพื่อรักษาตระกูล ถึงจะเสียตระกูลก็ไม่ให้เสียบ้าน ถึงจะเสียบ้านท่านก็ไม่ให้เสียชนบท ถึงจะเสียแผ่นดินท่านก็ไม่ให้เสียพระองค์
พระมหาสัตว์เจ้า เมื่อจะตรัสสอนชัยทัตอำมาตย์ จึงตรัสประภาษว่า ดูกรชัยทัตผู้สหาย ข้อปรนนิบัติอย่างท่านว่านี้ เป็นประเวณีแห่งกษัตริย์สามัญ หาใช่เป็นธรรมดาของพระโพธิสัตว์ไม่ ธรรมดาพระบุรพโพธิสัตว์ ได้เห็นทุกข์ของผู้อื่นแล้ว จะได้เอื้อเฟื้อต่อชีวิตของตนไม่ ย่อมขวนขวายประโยชน์ตนและประโยชน์คนอื่นเป็นหัวหน้า แต่ประโยชน์ผู้อื่นย่อมเป็นที่เคารพนับถือของพระโพธิสัตว์เหล่านั้น เพราะเหตุนั้นท่านอย่าห้ามเราเลย
เมื่อจะทรงแสดงธรรมแก่ชัยทัต จึงตรัสคาถา ๓ คาถา (ที่ ๔-๕-๖) ดังนี้ว่า
/*488สยํ ชีวนฺติ สกุณา
ปสู สพฺเพ วเน มิคา
ชีวนฺติ ปุเธ ธีรา จ
สนฺโต สตฺตหิเต รตา ฯ
จิตฺตํ องฺคฺจ ปาณฺจ
ตํ ธารึสุ หิตาย จ
โส หิ สนฺโต พหุสตฺตํ
สนฺตาเรสฺสํ สเทวกํ ฯ
อิมินา สารหีเนน
กาเยนาปิ กตฺุนา
อหนฺตํ นูน ยํ ลาภํ
ลภิสฺสามิ สยํ ธุวํ
ความว่า นกและปศุสัตว์และมฤคทั้งปวงในป่า ย่อมเป็นอยู่ด้วยลำพังตนเอง ก็สัตบุรุษผู้มีปรีชาในปางก่อน ท่านยินดีในกิจเกื้อกูลแก่สัตว์เป็นอยู่ ชีวิตจิตใจอวัยวะของมนุษย์นั้น จะดำรงอยู่ได้ก็เพราะความเกื้อกูลกัน เพราะว่าตัวเรานั้นนับว่าเป็นสัตบุรุษ จักยังสัตว์มากมายกับเทวดาให้ข้ามพ้นจากสังสารวัฏ
ลาภใดเป็นของถาวรยั่งยืน เราจักได้ลาภนั้นด้วยรู้จักใช้กายอันหาสาระมิได้โดยแน่แท้
พระมหาสัตว์ตรัสอยู่กับชัยทัตอำมาตย์อย่างนี้แล้ว ทรงว่ายข้ามมหาสมุทรไปด้วยกำลังพระพาหางามดุจดังว่าท่อนทอง
ในที่นี้มีคำปุจฉาถามว่า ไฉนพระมหาสัตว์เจ้า จึงต้องมาจมน้ำอยู่ในกลางสมุทร์เล่า มีคำวิสัชนาแก้ว่า พระมหาสัตว์ต้องมาจมน้ำด้วยผลกรรมที่พระองค์ทรงทำไว้ในปางก่อน อุทาหรณ์เรื่องนี้ นักปราชญ์พึงทราบ โดยนัยที่ได้กล่าวมาแล้วในสุธนูชาดกนั้นว่า
อตีเต พาราณสิยํ ฯลฯ ในอดีตสมัย ที่เมืองพาราณสี มีผัวเมียสองคนวันหนึ่งพากันไปเล่นน้ำที่ฝั่งนที มีสามเณรน้อยรูปหนึ่งนั่งเรือน้อย ๆ พายเล่นน้ำอยู่ สองผัวเมียเห็นสามเณรแล้ว ใคร่จะหยอกเธอเล่น จึงกระทุ่มน้ำให้เป็นลูกคลื่น เรือน้อยนั้นครั้นถูกคลื่นชัดแล้วก็จมน้ำไป เมื่อสามเณรจมน้ำอยู่นั้นมหันตทุกข์ก็เกิดขึ้นแก่สามเณร สองผัวเมียเห็นแล้วก็ช่วยกันกู้เรืออุ้มสามเณรขึ้นบนเรือ สองผัวเมียได้ทำกรรมไว้เท่านั้นต้องไปตกน้าอยู่ถึง ๕๐๐ ชาติ เพราะเหตุนั้นพระอาจาริยเจ้า จึงได้กล่าวคาถานี้ว่า
/*489มาวมฺเถ ปาปสฺส
น มตฺตํ อาคมิสฺสติ
วิปากํ วิปุลํ หุตฺวา
มหาทุกฺขมาวหาติ
ความว่า บุคคลไม่ควรดูหมิ่นต่อบาป ว่าบาปมีประมาณน้อยนักจักไม่มาถึง คือว่าจักไม่ให้ผล ผลแห่งบาปประมาณน้อยให้ผลแรงกล้านำความทุกข์มากมาให้
ฝ่ายชัยทัตอำมาตย์ ถูกลูกคลื่นซัดก็พลัดจากมหาสัตว์สอยไปจนตราบเท่าถึงโปตปูรนคร ขึ้นจากมหาสมุทรได้แล้ว มีกายซูบผอมมากเพราะอดอาหารมานานถึง ๗ วัน จึงบิดผ้าสาฎกนุ่งด้วยผ้าผืนหนึ่ง ห่มด้วยผ้าผืนหนึ่ง ค่อย ๆ เดินไปยังหนทางใหญ่
เวลาใกล้รุ่งคืนวันที่นาวาพระมหาสัตว์แตกจมน้ำนั้น พระสุตตกิตตีราชเทวีพระชนนีพระมหาสัตว์ ทอดพระเนตร์เห็นพระสุบินว่า มีบุรุษโจรผู้หนึ่ง ล่ำสันกายดำ นัยน์ตาแดง นุ่งผ้าแดง มือถืออาวุธคมกล้าแล่นมาถึง จึงฉุดกระชากพระราชเทวีให้อุตตานภาพ แล้วควักพระเนตร์เบื้องขวา ตัดเอาทักขิณพาหาผ่าพระอุระล้วงเอาดวงหฤทัยได้แล้วก็ไป เราฝันเห็นลางร้ายลามกนัก อันตรายจักมีแก่ตัวเราหรือแก่พระราชสามี หรือสังขปัตตกุมารประการใดหนอ ดำริพลางพระนางก็เสด็จไปเฝ้าพระเจ้ายสราช กราบทูลพระสุบินสิ้นทุกประการ พระเจ้ายสราชทรงทราบแล้วตรัสปลอบพระราชเทวีว่า ดูกรพระนางผู้เจริญ เธออย่าได้คิดวิตกไปเลย ซึ่งฝันเห็นเช่นนี้บางที่จะเป็นเพราะธาตุกำเริบจะมีเหตุการณ์สิ่งใดสิ่งหนึ่งก็หาไม่ ตั้งแต่นั้นมาพระราชากับพระมเหสีทรงปรารภถึงพระราชโอรสแล้วก็กระสันเป็นทุกข์นักแล้วทรงบำเพ็ญทานและอธิษฐานอุโบสถ มีหมู่อำมาตย์ห้อมล้อมเป็นขนัด เสด็จประทับอยู่ ณ มหาดลปราสาท
ฝ่ายชัยทัตอำมาตย์ เดินร้องไห้เข้าไปถึงพระนคร เข้าเฝ้าถวายบังคมพระราชากราบทูบเรื่องพระมหาสัตว์เจ้าถวายให้ทรงทราบ พระราชชนกชนนีก็เพียบพูนไปด้วยความโศก คิดปุตตวิโยคแล้วสลบลง คราวครั้งนั้นพวกอำมาตย์ฝ่ายหน้าและข้าราชการฝ่ายในพากันตบอกแล้วร้องไห้สลบไปตามกัน ดุจสาลวันอันต้องลมยุคันธวาตหักขาดไปฉะนั้น
เนื้อความใดยังมิได้ปรากฏ สมเด็จพระสุคตเมื่อจะประกาศความนั้นให้แจ้งชัด จึงตรัสพระคาถานี้ว่า
/*490สาลาว สมฺปมทฺทิตา
มาตุเลน ปมทฺทิตา
เสนฺติ ปุตฺตา จ ทารา จ
ยสราชนิเวสเน ฯ
โอโรธา จ กุมารา จ
เวสิยานา จ พฺราหฺมณา
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกณฺฑุํ
กสุมา โน วิชฺชเหสฺสตีติ
ความว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย มหาชนทั้งหลายบรรดาอยู่ในเรือนหลวงแห่งพระเจ้ายสราช คือ ลูกหลวงเมียหลวง และตำรวจราชกุมาร พ่อค้าและพราหมณ์ทุกถ้วนหน้า บรรดาที่รู้ข่าวพระมหาสัตว์แล้ว ก็พากันร้องไห้เสียงเซ็งแซ่ไปทั้งวัง กลิ้งเกลือกเสือกสลบทับทอดกันไป อุปมัยเหมือนสาลวันอันหักทับทอด ด้วยกำลังยุคันธวาตฉะนั้น
ฝ่ายพระสุตตกิตตีราชเทวี ค่อยฟื้นสติขึ้นมาจึงอุฏฐาการประทับนั่งทอดพระเนตรเห็นชัยทัตอำมาตย์เฝ้าอยู่ตรงพระพักตรา เมื่อจะถามข่าวพระราชโอรส จึงดำรัสพจนคาถานี้ว่า
ชยทตฺต มิตฺโต อาสิ
มม ปุตฺตสฺส เสวโก
พาลปภูติ วิสฏฺโ
โอหาย ปุตฺตํ อาคโต ฯ
อมจฺโจ สห ชาโตสิ
มม ปุตฺเตน จ คโต
นิมุคฺคํ ชลมชฺเฌ ตํ
กถํ นุ จชฺชิ เอกกํ
ความว่า ดูกรชัยทัต ตัวท่านเป็นสหชาตกับโอรสของเรา สนิทชิดชมกันมาแต่ยังเป็นพาลทารก ตัวท่านได้เป็นมิตรสหาย ทั้งเป็นอำมาตย์ราชเสวกของโอรสเรา เมื่อไปก็ไปกับลูกเรา เหตุไฉนท่านจึงสละลูกเรามาเสีย ปล่อยให้ลูกเรานั้นจมน้ำในกลางทะเลอยู่ผู้เดียวเล่า
ชัยทัตอำมาตย์ได้สดับเสาวนีย์ราชเทวีดังนั้น ก็เกิดความละอายใจนัก หัวใจดังจักแตกออกเจ็ดภาค นัยน์ตาฟูมไปด้วยอัสสุธารา เมื่อจะทูลเล่าเรื่องราวของพระมหาสัตว์ถวายอีก จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้าอยู่หัว พระราชโอรสนั้นสามารถจะเปลื้องพระองค์ให้รอดได้ ขณะเมื่อนาวาจะจมนั้น ท้าวเธอก็ได้ตระเตรียมพระองค์ทรงเสวยน้ำตาลกรวดแล้วทรงภูษาชุบน้ำมัน ครั้นแล้วก็เกาะแผ่นกระดาน ปรารภจะข้ามพระมหาสมุทร์กับข้าพระองค์ ครั้นทรงเห็นมหาชนอันหากระดานจะขี่ว่ายมิได้ ทรงประทานแผ่นกระดาน/*491ของพระองค์แก่มหาชนเหล่านั้น ข้าพระองค์ทูลห้ามหลายครั้งก็มิทรงเชื่อฟังหวังพระทัยต่อโพธิญาณ ประทานแผ่นกระดานแล้วทรงโสมนัสปรีดาว่ายข้ามมหาสมุทรด้วยกำลังพระพาหาของพระองค์ ครั้นถูกระลอกซัดกล้าข้าพระบาทกับราชโอรสก็พลัดกัน ข้าพระองค์นั้นใคร่จะตายเสียในกลางสมุทร์ อาศัยบุราณกตกรรมที่ทำไว้หากอุปถัมภ์จึงมิได้ถึงความตาย สู้ฝ่าคลื่นลมมาถึงพระนครนี้ได้ อนึ่ง ข้าพระองค์เป็นคนบุญน้อยจึงไม่อาจติดตามพระราชโอรสไปได้ ข้อนี้ก็น่าเห็นว่าเป็นคนอกตัญญู
พระสุตตกิตตีราชเทวี ได้สดับกิริยาอาการของพระราชกุมารแล้ว ทรงพระโสกีพิลาปร่ำไรว่า ดูกรพ่อสังขปัตต ไฉนพ่อมาทำมารดาให้อนาถาอยู่ผู้เดียว พ่อพลัดพรากจากมารดาไปครั้งนี้ เป็นเหตุด้วยพระเจ้าลุงประโลมพ่อด้วยอัครมเหสีและราชสมบัติ ชะรอยว่าเวรานุเวรกรรมมารดาได้ทำไว้เก่าก่อนมาตามทัน น่าสังเวชนักหนา เวรกรรมย่อมไม่ละเว้นผู้ใดเลยเทียวหนอ พระนางเธอทรงกรรแสงพิลาปต่าง ๆ แล้วกราบทูลพระราชสามี ข้าแต่พระมหาราช หม่อมฉันปราศจากโอรสแล้วมิอาจที่จะดำรงชีวิตต่อไปได้ หม่อมฉันจะขอทูลลาไปเที่ยวสืบหาตามริมฝั่งสมุทร์ ถ้าพบพระเกษา พระขนะ พระอัฐิ แลกเลวระสิ่งหนึ่งของพระเจ้าลูกแล้ว จะจัดแจงทำจิตรกรเก็บเอาฟืนมาเผาเสีย แล้วหม่อมฉันจะพึงโจนเข้ากลางเพลิง ให้ม้วยมอดไปกับพระโอรส
พระเจ้ายสราชตรัสห้ามว่า ดูกรพระนางเธอผู้เจริญ เธอจะไปเที่ยวแสวงหาโอรสจงงดไว้ก่อน เธอได้นิมิตแต่สำนักสมุทรเทวดาก่อนแล้ว จงค่อยไปต่อภายหลัง แล้วให้หาสปุณณพราหมณ์ปุโรหิตเข้ามาเฝ้าตรัสว่า ท่านจงไปยังฝั่งสมุทร์ ทำบวงสรวงแก่เทวดา ขอให้รู้เหตุว่าพระเจ้าลูกจะเป็นประการใด หาสปุณณพราหมณ์ปุโรหิตก็ไปทำตามพระราชดำรัสสั่ง สมุทรเทวดานั้นก็แสดงกายให้ปรากฏแล้วบอกเหตุว่า ท่านจงไปกราบทูลพระราชาว่าอย่าทรงโศกเศร้าเลย พระราชาจักได้ประสบกับพระราชโอรส เทพยดาจักนำพระราชาไปในโลมาทวีป ด้วยกุสุมวิมาน ครั้นเมื่อราชโอรสอภิเษกแล้ว เทพยดาก็จักพาพระองค์กลับมายังนครของพระองค์อีก
ครั้นเมื่อราตรีสว่างแล้ว พราหมณ์ปุโรหิตก็กลับมากราบทูลพระราชาตามคำเทวดาบอก พระราชาทรงสดับแล้วก็ทรงพระโสมนัส ตรัสคาถานี้ว่า
/*492องฺครสฺส จิรทฏฺสฺส
ปุตฺตโสกคฺคินาภูสํ
อิทานิ สงฺคโม ชาโต
เทวตา จ ปวทติ
ความว่า เมื่อลูกของเรามิได้เห็นกันนาน ไฟคือความโศกถึงลูกเผาเรายิ่งนัก บัดนี้เทวดาบอกว่าจะได้พบกันแล้ว ตรัสดังนี้แล้วจึงรับสั่งให้หาราชเทวีมาเฝ้า ตรัสเล่าเนื้อความตามที่เทวดาบอกให้ทราบทุกประการ
อล พฺราหฺมโณ ฝ่ายวทวามุขพราหมณ์ ซึ่งเป็นสหายไปกับพระมหาสัตว์นั้น ครั้นระลอกใหญ่พัดมาลอยไปพอเวลาเช้าก็ถึงโลมานทวีป ณ ฝั่งสมุทร์ ขึ้นฝั่งไปแล้วก็เดินไปยังหนทางใหญ่ ตรงเข้าไปยังราชอุทยาน ลงอาบน้ำในสระโบกขรณี และเก็บผลไม้ในสวนบริโภคแล้ว ก็ขึ้นนอนมงคลศิลา คนเฝ้าสวนนั้นเที่ยวเดินไปได้เห็นพราหมณ์นั้นหลับอยู่จึงสั่นเท้าปลุกให้ลุกขึ้นแล้วถามว่า ท่านเป็นใคร เราชื่อว่าวทวามุขพราหมณ์เป็นสหายของสังขปัตตกุมาร บัดนี้ พระลูกเจ้าเสด็จอยู่ที่ไหน พระลูกเจ้ามาสำเภาลำเดียวกัน สำเภาอับปางในกลางทะเล พระลูกเจ้าลอยน้ำหายไปแล้ว คนเฝ้าสวนก็รีบพาพราหมณ์นั้นเข้าไปเฝ้าพระเจ้าโลมานทวีป ๆ ทอดพระเนตรเห็นวทวามุขพราหมณ์ตรัสถามว่าข่าวคราวของพระราชกุมารเป็นอย่างไรบ้าง วทวามุขพราหมณ์ก็ร้องไห้แล้วกราบทูลว่า พระราชนัดดามาในลำสำเภา ๆ แตกจมลงในมหาสมุทร์ หาอาหารที่จะเสวยบมิได้ พระเจ้าข้า
พระเจ้าโลมานทวีปกับอนังคเสนาเทวีได้สดับทราบความแล้วก็ทรงพระกรรแสงร่ำไห้ พวกอำมาตย์ฝ่ายหน้าและข้าราชการฝ่ายในพากันสยายผมตบอกร้องไห้ พระราชเทวีกราบทูลพระราชสามีว่า ข้าแต่พระมหาราช พระราชกุมารเธอยังทรามปัญญาเสด็จมาเพราะส่งสาสน์ไปเรื่องใด เรื่องนั้นเป็นโทษผิดของเราทั้งสิ้น พระราชาตรัสว่าธรรมตาสัตว์ที่เกิดมาจะได้พ้นกรรมวิบากไปไม่มีเลย ก็แต่ว่ามหาบุรุษผู้สมบูรณ์ด้วยตาทิลักษณะยังไม่ถึงกาลควรจะตาย เมื่อจะปลอบพระราชเทวี ตรัสคาถานี้ว่า
ตถา ตํ สีลสมฺปนฺนํ
ธมฺมฏฺํ สจฺจวาทินํ
ปาเลติ มจฺจุโน มุขา
เทวตา ว ชลติฏฺี
ความว่า คราวนั้น เทพยดาผู้ตั้งอยู่เหนือชล จะต้องเลี้ยงรักษาพระราชนัดดา ผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ดำรงอยู่ในธรรม ผู้กล่าวคำสัจจริงไว้จากปากมฤตยูราชได้เทียว
/*493พระราชาตรัสปลอบราชเทวีฉะนี้แล้ว ให้พราหมณ์บริโภคอาหารประทานที่ให้อยู่ว่า ดูกรวทวามุขะ นิเวสนะของพระเจ้ายสราชท่านได้พบเห็นอย่างใด นิเวสนะของเราก็เหมือนกันอย่างนั้น วทวามุขพราหมณ์รับราชดำรัสแล้ว ก็ออกจากที่เข้าเฝ้าไปนั่งตามสบาย นึกถึงพระมหาสัตว์ขึ้นมาน้ำตาก็ไหลคิดในใจว่า คำโลกเขาพูดว่า ใจของพราหมณ์ไม่เหลวไหล ข้อนี้หาจริงไม่ ถ้าใจพราหมณ์ดีจริงแล้ว เมื่อเราพลัดพรากจากปิยสหาย ไฉนใจของเราไม่แห้งหายไปด้วยเล่า นี่หัวใจของเราชั่งแข็งกระด้างเหมือนอย่างเพชร์ฉะนั้น คิดฉะนี้แล้วก็ติเตียนตัวเอง เมื่อมีกายลำบากด้วยอดอาหารมาหลายวัน ก็นอนหลับอยู่ที่นั้น
ณ ขณะนั้น พระรัตนวดีราชธิดา ทรงเครื่องอาภรณ์จะเสด็จไปเฝ้าพระราชบิดา ครั้นสดับเรื่องราวพระมหาสัตว์แล้ว ก็เปลื้องเครื่องเสียทรงกรรแสงไห้ ระบายอัสสาสปัสสาสร้อน ๆ เศร้าโศกถึงพระมหาสัตว์ นางปัลวิกาคนใช้ทูลห้ามว่า พระแม่เจ้าจะโศกเศร้าทำไม พระสังขปัตตก็อยู่ไกล ทำไมพระแม่จะเห็นเล่า ดูกรเจ้าปัลวิกา หัวอกสตรีที่วาสนาน้อยก็ย่อมจะเดือดร้อนเป็นธรรมดา ข้าแต่พระแม่เจ้า อย่าตรัสดังนี้เลยพระแม่เจ้ามีโภคสมบัติก็มาก ทั้งมีบุญหนักศักดิ์ใหญ่ เป็นราชธิดาของพระเจ้ายสราชจะวาสนาน้อยอย่างไร ดูกรแม่ปัลวิกา ถ้าว่ามีวาสนามากแล้วพระภัสดาก็จะมาให้เห็นหน้า นี่ก็มาหายไปทิ้งให้เราเป็นหม้าย ข้าแต่พระแม่เจ้า ๆ พระราชบิดาก็ยังมิได้ประทานให้ผู้อื่นก่อน จะเรียกเป็นหม้ายอย่างไรได้ เจ้าปัลวิกา เราเป็นหม้ายจริง เมื่อก่อนพระราชบิดาทรงปฏิญาณไว้ว่า เราจะให้ราชธิดาแก่พระสังขปัตตกระนี้ พระแม่เจ้า สักแต่ว่าพูดปากเปล่าเท่านั้นจะเป็นหลักฐานอย่างไร พระนางรัตนวดีตอบว่า ปฏิญาณวาจานี้ย่อมเป็นยุติธรรมของกุลบุตรทั้งหลาย เมื่อนางเธอจะแสดงปเวณีธรรมจึงตรัสคำคาถาว่า
สกึ ปนฺติ ราชาโน
สกึ ปนฺติ พฺราหฺมณา
สกึ กฺา ปยนฺติ
เอโส ธมฺโม สนนฺตโน
ความว่า ธรรมดากษัตริย์ย่อมตรัสคราวเดียว พราหมณ์และหญิงก็ย่อมพูดจริงคราวเดียว หาแปรผันเป็นอย่างอื่นไม่ ธรรมนี้เป็นของเก่าสืบ ๆ มา
นางปัลวิกาทูลว่า พระแม่เจ้านับว่าพระราชบิดาประทานแก่พระสังขปัตตแล้ว แต่พระแม่และพระสังข์ยังหาได้ประสบพบกันไม่ รัตนวดีตอบว่าพระสังข์ลูกเจ้าได้ประสบ/*494พบกับเราแล้ว นางปัลวิกาทูลถามว่า ได้พบกันที่ไหน รัตนวดีตอบว่า ได้พบกันในระหว่างฝันเห็น นางปัลวิกาทูลว่า พระแม่เจ้าเป็นบ้าเพราะความรักเสียแล้ว รัตนวดีทรงดำว่า อีปัลวิกานี้ปากกล้าสามานย์ พูดประจานเราว่าเป็นบ้าหลงรัก เราก็จักไม่สามารถพูดสลัดตัดขาดจากพระเจ้าลูกเสียได้ ดำริแล้วจึงตรัสว่า ดูกรปัลวิกา ความร้อนใจของเราทวีขึ้นมากนัก แม่ปัลวิกาจงไปที่สระบัวเก็บเง่าและดอกบัวมาให้เราเล่นให้เพลินใจสักหน่อย นางปัลวิกาทูลว่า หม่อมฉันจะทิ้งพระองค์ไปเสียอย่างไรได้ รัตนวดีตรัสว่า พระลูกเจ้าอยู่เป็นเพื่อนเรามีไม่เป็นไร เจ้าจงไปเถิด นางปัลวิกาลุกจากอาสนะแล้วก็ไป
รัตนวดีทอดพระเนตร์เห็นรูปวาดพระมหาสัตว์ในแผ่นทองพระเนตร์นองไปด้วยอัสสุชล แล้วบ่นพร่ำรำพันว่า ข้าแต่พระลูกเจ้า โทษกรณ์สิ่งใดของหม่อมฉันมีอยู่หรือ พระองค์จึงไม่ทรงตรัสปราศรัยกับหม่อมฉันบ้าง หรือสมุทรเทวดาเล้าโลมไว้ จึงไม่เสด็จมาให้หม่อมฉันเห็น ถึงเป็นเช่นนั้นก็ชั่งไม่บอกข่าวมาถึงหม่อมฉันเลย อนึ่งได้ยินว่าพระลูกเจ้าเป็นพุทธางกูร หวังจะโปรดสัตว์ทั่วไปไม่เลือกหน้า ทำไมไม่ทรงพระเมตตาแก่หม่อมฉันผู้ชนคนเดียวเล่า ถึงพระลูกเจ้าจะไม่ใยดีมาทิ้งหม่อมฉันไว้ให้เป็นหม้ายจึงไม่เสด็จมาบรรเทาทุกข์หม่อมฉันหรือพระลูกเจ้าสิ้นพระชนม์เสียจริงจังกระมัง เมื่อเสด็จไปปรโลกแล้วหม่อมฉันจะประโยชน์อะไรด้วยโภคและชีวิตเล่า พระลูกเจ้ามาต้องอันตรายในสมุทร์ก็เพราะเหตุตัวหม่อมฉัน นางเธอรำพันฉะนี้แล้ว จึงเอาภูษาทำให้เป็นบ่วงผูกเข้ากับเสาอภิวาทพระบาทลูกเจ้า แล้วตรัสว่า ข้าแต่พระลูกเจ้า หม่อมฉันขอตามไปเป็นทาสีบำเรอบาทพระองค์ในปรโลก ด้วยสรีรร่างกายนี้
คราวนั้น พระพี่เลี้ยงของรัตนวดีชื่อว่าวิชยายืนอยู่ที่ประตูห้องนางก็เผลอไปไม่ทันดู ครั้นเห็นกิริยารัตนวดีแล้วร้องไห้น้ำตาไหล ร้องทูลห้ามว่า นางทาริกาเช่นนี้จะฆ่าตัวตายตามภัสดาหามีประโยชน์ไม่ รัตนวดีเข้าไปใกล้เสา เอาหัตถาลูบและตบพระอุระตรัสสอนตนว่า ท่านอย่ากลัวเจ้าจักได้ไปร่วมกับสังขปัตตแน่ แล้วนางเธอก็ปรารถนาที่จะให้พระศอของตนเข้าไปในบ่วง
ณ ขณะนั้น วิชยาธาตีวิ่งผลุนมาเข้าไปประคองรัตนวดีด้วยพาหาทั้งสองร้องห้ามว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ไฉนเล่าพระองค์ทำกรรมสาหัสอย่างนี้ ที่พระองค์ทรงทำนี้สมควรแล้วหรือ รัตนวดีตรัสว่า ซึ่งเราทำนี้เห็นไม่ควรอย่างไร พระเจ้าลูกเธอสละชีวิต/*495เพราะกิจประสงค์เรา ฉันใดเราจะสละชีวิตเพราะกิจประสงค์ของพระเจ้าลูกฉันนั้น วิชยาธาตีทูลว่า พระองค์สละสรีรร่างกายเพื่อหมายว่าจักได้ไปประสบพบกับพระเจ้าลูกในปรโลก วิชยาธาตีทูลว่า ยิ่งพระแม่ตรัสอย่างนี้หาชอบไม่ หม่อมฉันได้สดับมาว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงภาษิตไว้ว่า ผู้ใดผู้หนึ่งบำเพ็ญทานรักษาศีล ประพฤติธรรมความชอบไว้ ความที่จะได้ประสบพบกันของผู้นั้นจักเป็นผลสำเร็จดังประสงค์ นางวิชยาธาตีเมื่อจะทูลสอนต่อไปจึงกล่าวคาถาถวายว่า
เยน ตฺวํ สห ปุฺานิ
กโรนฺตีปิ ปติพฺพตา
เตน จ ปิยสํวาสํ
ปรโลเก ลภิสฺสติ
ความว่า พระองค์รู้จักปรนนิบัติผัว ได้บำเพ็ญบุญกับพระสังข์องค์ใด พระองค์ก็จักได้อยู่ร่วมรักกับพระสังข์องค์นั้น
รัตนวดีทรงสดับอนุสาสนีของนางวิชยาธาตีนั้นแล้ว ก็ยินดีตรัสว่า ดูกรแม่ เราจักทำตามโอวาทแม่ ฝ่ายว่านางปัลวิกาคนใช้เก็บได้รากเหง่าบัวเป็นต้นแล้วก็นำไปจะถวายรัตนวดี นางธาตีชื่ออุสสยันตีผู้หนึ่ง จึงร้องตวาดว่า ดูกรปัลวิกา ไฉนเจ้าทิ้งเจ้านายไว้องค์เดียวไปเที่ยวเสียได้ นางปัลวิกาตอบว่า โทษกรณ์ของฉันหามีไม่ ฉันไปตามคำเจ้านายใช้ รัตนวดีตรัสว่า ดูกรแม่ แม่อย่าโกรธเขาเลย ถ้อยคำของปัลวิกาพูดนั้นจริง แล้วแสดงความที่นางปัลวิกาหาโทษมิได้ ตั้งแต่นั้นมารัตนวดีราชกัญญา ทรงบำเพ็ญทานรักษาศีลห้าและสมาทานอุโบสถศีลเพื่อทรงอุทิศผลถวายพระมหาสัตว์เจ้า
มหาสตฺโต ส่วนพระมหาสัตว์เจ้า ครั้นให้แผ่นกระดานแก่มหาชนในมหาสมุทร์ ปลดเปลื้องให้พ้นจากสัตว์ร้ายมีมังกรเป็นต้นแล้ว ก็ทรงรำพึงว่า เราได้ให้ทานดีแล้วหนอ ดังนี้แล้ว ก็ทรงบ้วนพระโอษฐ์ด้วยน้ำเค็ม ทรงอธิษฐานองค์อุโบสถแล้วก็ว่ายข้ามไปด้วยกำลังพระพาหาล่วงไปได้ ๗ วัน ก็ถึงเกาะโลมานทวีป พอเพลาเย็นก็ขึ้นจากทะเลได้ บิดผ้าสาฎกแล้วก็นุ่งด้วยชายข้างหนึ่งห่มด้วยชายข้างหนึ่งประทับนั่งอยู่ในที่ร่มไม้ ทรงเคล้นไคลพระหัตถ์ทั้งซ้ายทั้งขวา พักพอหายเหนื่อยหน่อยหนึ่งแล้ว ทรงพระดำเนินไปตามหลังหาดทรายอันขาวคล้ายกับแผ่นเงิน ทอดพระเนตร์เห็นฝูงช้าง ฝูงเนื้อ ฝูงนกเหล่านี้ มิได้มีสำคัญมั่นหมายในธรรมเลย แต่มันยังมีความสิเนหามิได้สละพวกพ้องของตน ส่วนเราเป็นมนุษย์ พระมารดาได้อุ้มท้องประคองมาถึง ๑๐ เดือน ครั้นคลอดจากครรภ์สมมโนรถ/*496ปรารถนาแล้ว ก็อุตส่าห์บำรุงรักษาด้วยขีรธาราอันบังเกิดแต่อก อาบน้ำป้อนข้าววันละสามเวลา บำรุงรักษามาด้วยความยากจนเติบใหญ่ถึงเพียงนี้ เรายังละทิ้งพระมารดาผู้มีพระคุณมาได้ เพราะเหตุจะใครได้ซึ่งหญิงและราชสมบัติ เมื่อพระโพธิสัตว์ทรงระลึกถึงพระมารดา อันทรงพระกรรแสงครวญคร่ำมีน้ำพระอัสสุชลเต็มพระเนตร์เวลาที่พระองค์ทูลลาดังนี้แล้ว ก็ทรงพระโศกาถึงพระบิดามารดาด้วยความกตัญญูกตเวทีทรงปริเทวนาการน่าสงสารเปล่งกระแสเสียงเป็นคาถาดังนี้
อมฺมา สุตฺวา นิมุคคํ มํ
จิรํ รตฺตาย รุจฺจติ
อฑฺฒรตฺเต จ รตฺเตวา
นทีว อาสุสฺสติ
ปุตฺตโสเกน กปณา
หตปุตฺตาว เธนุกา
สุตฺวา ตาโต นิมุคฺคํ มํ
จิรํ รตฺตาย รุจฺจติ
ปุตฺตโสเกน กปโณ
หตปุตฺโตว กุฺชโร
สา นูน กปณา อมฺมา
วิลินหทยมทฺทิตา
ปุตฺตโสเกน สนฺตตฺตา
มฺเ เหสฺสา ทิวงฺคตา
โส นูน กปโณ ตาโต
วิลินหทยมทฺทิโต
ปุตฺตโสเกน สนฺตตฺโต
มฺเ เหสฺสา ทิวงฺคโต
กึ กริสฺสสิ สา อมฺมา
กึ กริสฺสสิ โส ปิตา
อตฺตโน ปุพฺพกมเมน
สมุทฺทสฺส นิมุคฺคโต
ปุตฺตโสเกน สนฺตตฺโต
มฺเ เหสฺสา ทิวงฺคโต
ปาเท หตฺเถ น ปสฺสามิ
ปิตุ เม สห มาตุยา
ยงฺกิฺจิตฺถิ กตํ ปุฺํ
จิรํ รตฺตาย สงฺขตํ
ตสฺเสว อานุภาเวน
โหตุ อมฺมาย โสตฺถิ เม
ยงฺกิฺจิตฺถิ กตํ ปุฺํ
จิรํ รตฺตาย สงฺขตํ
ตสฺเสว อานุภาเวน
โหตุ ตาตสฺส โสตฺถิ เม
ความว่า พระมารดาและพระราชบิดาของเรา ถ้าได้ทรงฟังข่าวว่าลูกต้องล่มจมในมหาสมุทร์แล้ว ก็จะทรงพระโศกาอาดูรจนเที่ยงคืนหรือตลอดรุ่งสิ้นเวลายืดยาวนาน พระหฤทัยก็จะเหือดแห้งเหมือนนทีธารเมื่อฤดูคิมหันต์ เป็นกำพร้าน่าสงสารด้วยความโศกศัลย์ถึงลูก ดุจแม่โคนม/*497และพระยาคชสารที่ลูกหาย น่าสงสารพระมารดาบิดาทั้งสองจะมีพระหฤทัยดุจดังบีบให้เหลวละลายเดือดร้อนด้วยความโศกถึงลูกรัก น่าที่พระองค์จักถึงทิวงคตทั้ง ๒ พระองค์พระมารดาบิดาทั้งสอง จะทรงกระทำประการใดที่ลูกต้องล่มจมลงในมหาสมุทร์ก็เพราะบุพกรรมของตนเอง พระมารดาบิดาทั้ง ๒ น่าที่จะโศกเศร้าถึงลูกจนเสด็จทิวงคต ลูกจะมิได้เห็นพระบาทและพระหัตถ์พระบิดาทั้งมารดาอีกแล้ว บุญกุศลอันใดที่ลูกได้ทำและสั่งสมไว้สิ้นกาลนาน ขออานุภาพบุญนั้นจงบันดาลให้พระมารดาบิดามีความสวัสดีเถิด
เอวํ ปริเทวิตฺวา พระบรมโพธิสัตว์ทรงปริเทวนาการร่ำไรฉะนี้แล้ว ก็ฝืนพระองค์ดำรงได้ด้วยกำลังปฏิสังขารญาณ ทรงอาวัชการนึกถึงทานของพระองค์อยู่
ตทา ปุณฺณมีอุโปสโถ คราวนั้นพอเป็นวันอุโบสถ ดิถีที่สิบห้า พอพระอาทิตย์อัสดงค์พระจันทร์ก็ขึ้นมาในอากาศ
คราวนั้นมีพราหมณ์คนหนึ่งใฝ่ใจแต่ในการเป็นนักเลง จนต้องเป็นหนี้เขาตั้งแสน เจ้าหนี้ทักท้วงหนักเข้าก็ไม่สามารถจะใช้ให้ได้ คิดจะฆ่าตัวเสียให้ตาย จึงออกจากในเมืองในเวลาราตรีเข้าไปสู่ป่า ทำเชือกให้เป็นบ่วงถือเข้าไปด้วย ไปจนถึงที่ใกล้พระโพธิสัตว์แล้วก็ปีนขึ้นไปบนต้นไม้ เอาเชือกบ่วงผูกกิ่งไม้เข้าแล้วก็เริ่มจะผูกคอ
คราวนั้นพระโพธิสัตว์ยืนอยู่ใกล้ ๆ ได้เห็นพราหมณ์ผู้นั้นแล้วก็ทรงพระกรุณา เมื่อจะตรัสห้ามพราหมณ์มิให้ฆ่าตนเองจึงกล่าวเป็นคาถาว่า
สุทุลฺลภํ มนุสฺสตํ
ปตฺถิตํ อปเรหิปิ
ปุฺเกมฺเมน ลทฺธพฺพํ
กิมตฺถํ มตมิจฺฉสิ
ความว่า ความเกิดเป็นมนุษย์หาได้ยากอย่างยิ่ง ต้องทำบุญถึงจะได้ คนอื่น ๆ เขาต้องการ ทำไมท่านจึงอยากตาย
พราหมณ์ได้ยินเสียงพระโพธิสัตว์ก็เหลียวซ้ายแลขวา ก็แลเห็นพระโพธิสัตว์ด้วยแสงพระจันทร์ส่องสว่าง จึงนึกในใจว่าบุรุษนี้ชะรอยจักเป็นมหาสัตว์ มิใช่คนต่ำช้า สามารถจะบรรเทาทุกข์ของเราได้ จำเราจะไปหาบุรุษนี้ คิดแล้วก็ทิ้งเชือกบ่วงเสียแล้วลงจากต้นไม้ไปสู่สำนักพระโพธิสัตว์ เล่าเหตุการณ์ของตนให้ฟัง ในระหว่างที่จะเล่า/*498แลเห็นพระธำมรงค์ที่พระหัตถ์ของพระโพธิสัตว์สองวง ก็บังเกิดโลภเจตนาคิดหาอุบายจะเปลื้องหนี้ แล้วคิดต่อไปว่า เราสามารถจะเปลื้องหนี้และเลี้ยงลูกเมียของเราได้ เพราะอาศัยธำมรงค์รัตนะอันหาค่ามิได้นี้ เราจะคิดฆ่าบุรุษนี้เสียให้ได้คิดแล้วก็เล่าเหตุต่อไปว่า ข้าแต่ท่านมหาบุรุษ ข้าพเจ้าเป็นหนี้เขาอยู่แสนหนึ่งมิสามารถจะหาให้เขาได้ เพราะเหตุนี้จึงคิดจะฆ่าตัวเสีย ขอท่านกรุณาช่วยปลดเปลื้องหนี้ข้าพเจ้าด้วยเถิด ครั้นพระโพธิสัตว์รับว่าจะช่วย พราหมณ์ก็กล่าวต่อไปว่า ขอท่านช่วยปลดเปลื้องหนี้ของข้าพเจ้าด้วยธำมรงค์รัตนะอันหาค่ามิได้นี้
ตํ สุตฺวา มหาสตฺโต พระมหาสัตว์เจ้าได้ทรงฟังแล้วก็ทรงรับว่าดีแล้วดีแล้วพราหมณ์ เราจะให้สำเร็จมโนรถความปรารถนา ดูกรพราหมณ์ ด้วยความช่วยเหลือนี้ ขอให้เป็นปัจจัยได้สำเร็จแก่พระสัพพัญญุตญาณ ตรัสดังนี้แล้วก็ทรงภาษิตเป็นคาถาว่า
ททาสิ น วิกมฺปามิ
ยํ มํ ยาจสิ พฺราหฺมณ
สนฺตํ นปฺปติคุยฺหามิ
ทาเน เม รมตี มโน
อิมินา มุตฺตทาเนน
โหตุ สพฺพฺุตํ มม
อนาคเต ตารยนฺโต
นิพฺพานํ สุขเมฏฺิตํ
ความว่า ดูกรพราหมณ์ ท่านขอสิ่งใดเราจะยอมให้จะมิได้หวั่นไหว จะไม่ซ่อนของที่มี ใจของเรายินดีอยู่ในทาน ด้วยอำนาจที่เราให้แหวนมุกดานี้ ขอให้เป็นปัจจัยให้สำเร็จพระสัพพัญญุตญาณข้ามจากวัฏสงสารในอนาคตกาลภายหน้า พระนิพพานเป็นสุขที่เราปรารถนายิ่งนัก
ครั้นทรงเปล่งวาจาดังนี้แล้ว ก็ตรัสว่า ดูกรพราหมณ์ ท่านจงไปโดยสบายเถิด
พราหมณ์กล่าวว่า ข้าแต่ท่านมหาบุรุษ ประเทศป่านี้ประกอบด้วยภัย พรุ่งนี้ข้าพเจ้าจักเข้าไปในพระนครกับด้วยท่าน
พระมหาสัตว์จึงตรัสว่า ท่านจงคาดกาลตามประมาณของท่านเถิด พราหมณ์จึงถามว่า ข้าแต่ท่านมหาบุรุษ ท่านเป็นใครมาจากไหน พระโพธิสัตว์ราชกุมารจึงตอบว่า เราเป็นคนเสียสำเภาพึ่งขึ้นจากทะเลได้เดี๋ยวนี้เอง พราหมณ์จึงกล่าวว่า ข้าแต่ท่านมหาบุรุษ ท่านเหน็ดเหนื่อยมามาก ขอเชิญนอนบนตักข้าพเจ้าพักผ่อนให้สบายเถิด
/*499ตามปรกติพระโพธิสัตว์เจ้าเป็นผู้ไม่ระแวงและมีพระทัยดี ทรงเห็นว่าพราหมณ์นั้นจะตอบแทนคุณก็มิได้สงสัย จึงบรรทมลงบนตักพราหมณ์ พราหมณ์เห็นพระโพธิสัตว์หลับแล้วจึงรำพึงว่า จะคิดอุบายอะไรดีหนอจึงจะได้แหวนในนิ้วมืออีกวง ๑ จึงคิดได้ว่าถ้าเราควักลูกตาเสียทั้งสองข้างก็จะหนีไปได้ตามสบายใจ คิดแล้วก็เอามือทั้งสองรัดรวบพระโพธิสัตว์ควักลูกพระเนตร์ออกเสีย
พระมหาสัตว์เจ้าได้เสวยเวทนาเป็นอันมาก ก็ตวัดพราหมณ์เข้าไว้ด้วยพาหาทั้งสองข้าง พระองค์ทรงพระกำลังมากดังช้างสารบีบพราหมณ์เข้าไว้แน่นเหมือนดังหีบอ้อย พราหมณ์ได้รับความเจ็บปวดเหลือประมาณก็ตกใจกลัวความตาย เมื่อจะร้องขอให้พระโพธิสัตว์เป็นที่พึ่งป้องกันอันตราย จึงกล่าวเป็นคาถาว่า
กตาปราโธ ทุมฺเมโธ
ตายสฺสุ อนุกมฺปโก
วิสรุกฺขํว โรเปตฺวา
รูหนํ นาภิฉินฺทติ
ความว่า ข้าพเจ้าผู้เขลาปัญญาได้ทำความผิดแล้ว ขอท่านจงอนุเคราะห์ต้านทานป้องกันอันตรายด้วยเถิด เหมือนบุคคลปลูกต้นไม้พิษ ย่อมไม่ตัดทอนต้นไม้ที่งอกงามเจริญแล้ว
เมื่อพระมหาสัตว์จะปลอบพราหมณ์มิให้ต้องวิตก จึงตรัสเป็นคาถาว่า
มยาปิ ตฺวํ สกึ ทิฏฺโ
ตปฺปสิ สุริยมณฺฑเล
ยถาสิ ตฺวํ พฺรหฺเม
สตํ ธมฺเม น ทกฺขสิ
ความว่า ดูกรพราหมณ์ ตัวท่านแม้เราที่ได้เห็นครั้งเดียว ท่านมิได้เป็นธรรมแห่งสัตบุรุษทั้งหลายฉันใด ท่านก็จะได้รับความเดือดร้อนเหมือนในดวงพระอาทิตย์ฉันนั้น
พระโพธิสัตว์ปลอบพราหมณ์อย่างนี้แล้ว ก็วางพราหมณ์นั้นเสียแล้วถามว่า ทำไมท่านจึงทำทุกข์ให้แก่เราถึงเพียงนี้ พราหมณ์จึงตอบว่า ข้าพเจ้าอยากได้แหวนวงที่ ๒ นั้นอีก พระมหาสัตว์จึงตรัสว่า ตัวเรานี้มีพอใจในการให้ทานโดยแท้ แหวนวงเดียวจะมีประโยชน์อะไร ถ้าท่านบอกเสียแต่เดิมแล้วเราก็จะให้ทั้งหมด ตรัสดังนี้แล้วเมื่อจะทรงประกาศถึงจาคเจตนาจึงตรัสเป็นคาถาว่า
/*500สเจ สีสํปิ จกฺขูนิ
มํสํปิ รุธิรํปิ จ
ยาเจยฺย หทยฺจาปิ
ทเทยฺยํ น วิกมฺเปยฺยํ
จิตฺตโต องฺคโต เจว
ปิยพนฺธูหิ พฺราหฺมณ
ทานํ ปิยตรํ มยฺหํ
ทาเน เม รมตี มโน
กุลิโน ปิยโต ปีติ
ทานํ ปปฺโปติ นนฺทิตุํ
ชยํ ตถาปิ พุทฺธตฺตํ
ทีปทุตฺตมุตฺตโม
ความว่า ถ้าหากว่าใครจะมาขอศีรษะ, จักษุ, เนื้อ และดวงหทัย เราก็จักให้มิได้หวั่นไหวเลย ดูกรพราหมณ์ เรารักทานยิ่งกว่าจิตใจร่างกายและเผ่าพันธุ์ที่รัก ใจของเราย่อมยินดีในการให้ทาน ความอิ่มใจย่อมเกิดแก่คนผู้มีตระกูลเพราะความรัก ทานย่อมถึงซึ่งความเพลิดเพลิน แม้ถึงพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสูงสุดกว่าเทวดา มนุษย์ ได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าผู้มีชัยชนะแล้วก็เหมือนกัน
เอวํ โส เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา พระมหาสัตว์เจ้าทรงระงับเสียซึ่งเวทนาอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงบรรลือสีหนาทประกาศปัจจัยแห่งพระสัพพัญญุตญาณ จึงประทานธำมรงค์แก้วอินทนิลให้แก่พราหมณ์ พราหมณ์ก็รื่นเริงบันเทิงใจว่าได้เลี้ยงชีวิตโดยสวัสดีแล้วก็กลับไปจากที่นั้น
ตทา พลวปจฺจูเส คราวนั้นพอเป็นเวลาปัจจุสสมัยพวกโจรประมาณ ๕๐๐ คนซึ่งคอยปล้นตามหนทาง ต่างเที่ยวแอบอยู่ตามพุ่มไม้เป็นต้น ยืนคอยดูคนที่จะเดินมาเดินไป พบพราหมณ์ผู้นั้นเข้าก็จับตัวแย่งแหวนจากนิ้วมือควักลูกตาทั้งสองของพราหมณ์ผู้นั้นเสีย แล้วนำพราหมณ์ผู้ประทุพร้ายมิตร์นั้นไปสู่สำนักพระราชาอันดุร้าย
ก็แหละครั้งนั้นยังมีพรานป่าสองนาย คนหนึ่งชื่อราชสีห์ คนหนึ่งชื่อกุญชร พรานทั้งสองนั้นอาศัยอยู่ที่ใกล้กำแพงสวนหลวงของพระเจ้าแผ่นดิน พออรุณขึ้นพรานทั้ง ๒ ก็เตรียมธนูศรเที่ยวล่าเนื้อเข้าไปในป่า เที่ยวไปโดยลำพังจนถึงที่ที่พระโพธิสัตว์นั่ง เห็นพระโพธิสัตว์แล้วจึงเข้าไปถามว่า ข้าแต่เจ้าทำไมมานั่งอยู่ที่นี่ พระโพธิสัตว์ตอบว่า ข้าพเจ้าสำเภาแตก พึ่งขึ้นจากทะเลได้เมื่อวานนี้ พรานทั้งสองจึงถามว่า ทุกข์ ๆ ครั้งนี้ใครทำให้ พระโพธิสัตว์ตอบว่า กรรมแต่กาลปางก่อนทำให้ พรานทั้งสองได้ฟังแล้วจึง/*501คิดในใจว่าควรจะเชยชมคำสุภาษิตเช่นนี้เราไม่เคยฟัง คนที่เป็นสัตบุรุษเช่นนี้เราควรจะคบหาสมาคมไว้ คิดแล้วจึงพูดว่า ข้าแต่เจ้า เราทั้งสองคิดจะใคร่ปฏิบัติท่าน ๆ สามารถจะไปเรือนเราได้หรือไม่ พระโพธิสัตว์ตอบว่า ท่านอย่าเข้าใจว่าเราไม่มีเท้าที่จะเดินไป พรานทั้งสองก็เชื้อเชิญก่อนแล้วจึงจับมือพระโพธิสัตว์พาไปสู่เรือนชำระล้างแผลตาที่บอดทั้งสองข้างใส่ยาหาอาหารให้บริโภค ปูลาดที่นอนให้ ปฏิบัติรักษาด้วยกายกรรมเป็นต้น อันประกอบด้วยเมตตา พระมหาสัตว์ได้รับความปฏิบัติเช่นนี้ ล่วงมาสองสามวันก็หายคลายจากโรค พรานทั้งสองจึงบอกแก่พระโพธิสัตว์ว่า ข้าแต่เจ้า ที่อยู่นี่คับแคบมาก ท่านมานั่งบริโภคอาหารในที่นี้แล้วเวลาพักผ่อนกลางวันควรไปนั่งที่มงคลศิลาภายในสวนอุทยาน พระโพธิสัตว์ตอบว่า ตามใจท่านทั้งสองเถิด ตั้งแต่นั้นมาพรานทั้งสองก็ให้พระโพธิสัตว์อาบน้ำและบริโภคอาหารแต่เวลาเช้าทุก ๆ วัน แล้วจูงพระโพธิสัตว์เข้าไปสู่สวนอุทยานให้นั่งอยู่ที่แผ่นมงคลศิลา พอพระอาทิตย์อัสดงก็พากลับมาเรือน
คจฺฉนฺเต ปน กาลนฺตเร ก็และในระหว่างเวลาที่ล่วงไปอยู่ ณ วันหนึ่ง นางรัตนวดีราชกัญญาประทับอยู่ในพระราชวังมิได้มีความรื่นเริงพระทัยสักเวลา นางปรารถนาจะไปสู่สวนอุทยานเพื่อจะบรรเทาความกระสันต์ความรำคาญได้บ้าง จึงเสด็จออกนอกพระนครด้วยบริวารเป็นอันมาก ฝ่ายพวกกรมวังทั้งหลายก็วิ่งไปข้างโน้นข้างนี้ ห้ามกันพวกผู้ชายมิให้มาปะปน
เวลานั้นพระโพธิสัตว์นั่งอยู่บนแผ่นศิลาได้ยินเสียงร้องห้ามกันคนเช่นนั้น จึงถามพรานราชสีห์และกุญชรทั้งสองคนว่าเสียงอะไร พรานทั้งสองจึงบอกว่า ข้าแต่เจ้า นางรัตนาวดีธิดาเจ้านายของข้าพเจ้าจะเสด็จประพาสสวน เสียงอึกทึกนั้นคือเสียงตำรวจห้ามกันผู้ชาย พระโพธิสัตว์ตอบว่า ข้าแลไม่เห็น พรานทั้งสองจึงกล่าวว่า ตัวท่านถึงเป็นชายก็จริง แต่ตาบอดจงอยู่ที่นี่แหละ พระโพธิสัตว์จึงถามว่า ดูกรนาย ประเทศนี้คือโลมานทวีปใช่หรือไม่ พรานทั้งสองก็บอกว่าใช่แล้วต่างก็หลีกไป
ฝ่ายนางรัตนวดีเสด็จเข้าไปในสวนหลวงแล้ว เที่ยวประพาสชมสวนอุทยานอันประดับด้วยไม้ดอกมีประการต่าง ๆ ทอดพระเนตรสระโบกขรณีอันดาดาษด้วยประทุมห้าประการ ประดับด้วยเต่าปลามีพรรษต่าง ๆ ทั้งทรงสดับเสียงสกุลชาติอันร้องขานอย่างไพเราะ แต่ก็ไม่สามารถจะบรรเทาซึ่งความโศกถึงพระโพธิสัตว์ได้
/*502ฝ่ายนางปัลวิกาปรารถนาจะให้พระราชธิดารื่นเริงหฤทัย ก็สัญจรไปทางโน้นทางนี้เที่ยวหาดอกไม้และผลไม้ที่นางมิใคร่เคยเห็นมาถวาย ไปแลเห็นพระมหาสัตว์นั่งอยู่ที่แผ่นศิลาแต่ไกล จึงคิดว่านั้นใครหนอ แล้วเดินเข้าไปถามว่า ท่านคือใคร พระโพธิสัตว์ตอบว่า ข้าพเจ้าเป็นคนสำเภาแตก นางปัลวิกาได้ฟังดังนั้นจึงกลับมาหานางรัตนวดีทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า บุรุษคนนั้นเป็นคนสำเภาแตก รูปร่างงดงามหนักหนา แต่นัยน์ตาพิการนั่งอยู่ที่แผ่นศิลานั้น นางรัตนวดีจึงตรัสว่า พระลูกเจ้าถูกสำเภาแตกอย่างว่า เออก็บุรุษนั้นเห็นจะมีผู้อยู่เป็นเพื่อน มาเราจะพากันไปดู ตรัสแล้วก็เสด็จไปยังสำนักพระมหาสัตว์ ทอดพระเนตรเห็นแล้วก็ไม่รู้จัก ความที่โศกก็หายไป เกิดความปรีดาด้วยสามารถบุรพสิเนหะ แล้วประทับอยู่ตรงพักตราพระมหาสัตว์ นางปัลวิกาพูดว่า ข้าแต่เจ้าพระราชธิดารัตนวดีของฉัน ท่านเสด็จมาขอถามข้อความกะท่าน พระมหาสัตว์ตรัสว่าชอบใจจะถามอะไรจงถามไปเถิด รัตนวดีราชธิดาตรัสถามว่า ใครทำทุกข์ให้แก่ท่านจนเสียตา พระมหาสัตว์ตรัสว่า ฉันทำตามวิธีของฉันเอง รัตนวดีตรัสถามว่า อะไรเรียกว่าวิธี พระมหาสัตว์ตรัสว่า กรรมเก่าอย่างใดมีกรรมเก่าอย่างพื้นแหละเรียกว่าวิธี ตรัสฉะนี้แล้ว เมื่อจะแสดงธรรมเทศนาตรัสคาถาว่า
อตฺตนา ยํ กตํ กมฺมํ
วิปากํ อฺชาตีสุ
อนฺภูตํ อิทํ ตสฺส
ผลํ กมฺมํ อิทํ กตํ
ยํ หิ กโรติ ปุริโส
กาเยน วาจา มนสา
ตํ หิ ตสฺส สกํ โหติ
ตฺจ อาทาย คจฺฉหิ
ความว่า บุคคลทำกรรมใดไว้ด้วยตน วิปากผลนั้นตามสนองไปในชาติอื่น ผลกรรมนี้หม่อมฉันได้ทำแล้ว แท้จริงบุรุษทำกรรมใดไว้ด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยน้ำใจ กรรมนั่นเทียวย่อมเป็นของบุรุษผู้นั้น ๆ จะต้องพากรรมนั้นไปด้วย
รัตนวดีตรัสถามว่า ความพลัดพรากจากนี้ใครทำให้แก่ท่านเล่า พระมหาสัตว์ตรัสว่า ความพลัดพรากจากเผ่าพันธุ์อันเป็นที่รัก หม่อมฉันได้ทำแก่ผู้อื่นไว้ในกาลก่อน หม่อมฉันนั้นจึงได้ความวิโยค พืชที่บุคคลหว่านไว้อย่างใด ย่อมจะให้ผลอย่างนั้น รัตนวดีได้สดับธรรมเทศนาเท่านี้ ก็มีปีติโสมนัสแล้วตรัสว่า ถ้อยคำที่ท่านกล่าวนี้ไพเราะจับใจ แล้วตรัสใช้นางปัลวิกาว่า เจ้าจงไปหยิบทองพันหนึ่งมาเร็ว ๆ นางปัลวิการีบไปหยิบ/*503สุวรรณพันหนึ่งมาถวายรัตนวดี ๆ จึงประทานให้แก่พระมหาสัตว์ แล้วตรัสว่า ข้าแต่เจ้า สุวรรณพันหนึ่งนี้ ฉันบูชาสุภาษิตของท่าน ท่านจงรับเอาไว้เถิด พระมหาสัตว์ดำริว่า เรารู้แต่จะให้ทาน รัตนวดีกลับจะมาให้ทานเรา เราจักรับไว้อย่างไรได้ ดำริแล้วจึงห้ามเสียว่า ข้าแต่แม่เจ้า พระองค์ผู้อัครราชธิดามีบุญญาธิการมาก เป็นแต่ประทานวาจาเท่านั้นก็พอแล้ว สุวรรณนั้นอย่าประทานเลย รัตนวดีอ้อนวอนว่าข้าแต่เจ้า สุวรรณนี้สมควรแก่ท่าน ท่านจงรับไว้ด้วยความอนุเคราะห์เถิด พระมหาสัตว์ดำริว่า ปิยสหายผู้มีอุปการคุณแก่เรามีอยู่ เราจักรับสุวรรณพันหนึ่งนี้ไว้สนองคุณปิยสหายเถิด ดำริแล้วก็แบฝ่าพระหัตถ์ซึ่งไม่เคยแบเพื่อจะรับสุวรรณนั้นไว้ นางปัลวิกาแลดูฝ่าพระหัตถ์แล้วทูลแก่รัตนวดีว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ฝ่ามือของเจ้าเป็นลายสังข์ ทีจะเป็นพระสังขปัตตลูกเจ้ากระมัง รัตนวดีจึงทอดพระเนตรแล้วดำริว่าใคร่จะรู้จักว่าเป็นใครแน่ แล้วก็ประทานสุวรรณพันหนึ่งแก่พระมหาสัตว์ ๆ ทรงรับแล้วก็วางไว้ใกล้พระองค์ รัตนวดีประทานทองแล้วก็ถอยออกมาห่างหน่อยหนึ่ง จึงปรึกษากับนางปัลวิกาว่า ดูกรปัลวิกา ทำไฉนเราจักรู้จักว่าผู้นี้เป็นพระสังขปัตตแน่ นางปัลวิกาพูดว่า ข้าแต่แม่เจ้า ควรจะเอารูปแผ่นทองมาเทียบเคียงดู ปรึกษาตกลงแล้ว นางปัลวิกาก็ไปหยิบรูปแผ่นทองมาถวายรัตนวดี ๆ ทอดพระเนตรเปรียบเทียบดูแล้วสงสัยเพราะรูปจริงวิกลพระเนตรไป ภายหลังจึงรับสั่งให้หาตัววทวามุขพราหมณ์มาเฝ้า แล้วชี้บอกว่าผู้ที่นั่งอยู่บนมงคลศิลาท่านรู้จักหรือไม่
วทวามุขพราหมณ์เห็นพระกุมารแต่ไกลก็จำได้ วิ่งแล่นเข้าไปใกล้ครวญคร่ำร่ำไรร้องบอกว่า จงมาเถิด นี่แหละพระสังขปัตตสหายของเรา คราวนั้นสนมกำนัลนางในและพระรัตนวดีเป็นประธานก็ปริเทวนาการร่ำไร ฝ่ายวทวามุขพราหมณ์แลดูพระพักตร์พระมหาสัตว์แล้วทูลถามว่า ใครทำทุกข์ให้พระองค์เสียพระเนตร พระมหาสัตว์ตรัสว่า ดูกรพราหมณ์ ท่านจงนิ่งเสียเถิด ท่านยังท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฏ หารู้ชัดเรื่องนี้ไม่ เมื่อพระองค์จะทรงแสดงปุริมทุกข์ จึงตรัสคาถาว่า
ภเว วิจรมานานํ
สตฺตานํ กมฺมปจฺจยา
นิสฺสารฺจ กตํ ปุพฺเพ
จกฺกเนมิว อนฺเวติ
กมฺเมน อนุภวติ
กมฺเมน หนวธพนฺธํ
กมฺเมน นานากรณํ
ตสฺสา วโธ น อตฺถิ กมฺมํ
/*504ความว่า สัตว์ยังเที่ยวอยู่ในภพ ก็เพราะกรรมเป็นปัจจัย กรรมที่ไม่เป็นสาระที่สัตว์ทำไว้ในก่อน ย่อมติดตามสัตว์ผู้ทำนั้นไป อุปมัยเหมือนกำกงเกวียนอันตามรอยโคฉะนั้น สัตว์ย่อมเสวยทุกข์ก็เพราะกรรม การถูกตีถูกฆ่าถูกมัดก็เพราะกรรม ที่ต้องกรรมกรณ์ต่างๆ ก็เพราะกรรม เพราะเหตุนั้น ไม่ควรตีฆ่ากันเลย เพราะว่ากรรมมีอยู่
คราวนั้น พระรัตนวดีตรัสว่า ดูกรปัลวิกาสาวใช้ เจ้าจงรีบไปกราบทูลเรื่องนี้แก่พระราชบิดา นางปัลวิกาก็ไปยังราชสำนักกราบทูลเรื่องราวพระมหาสัตว์แก่พระเจ้าอังกุรราช ๆ กับอนังเสนาเทวีทรงพระปรีดา จึงเสด็จไปยังสำนักพระมหาสัตว์ วทวามุขพราหมณ์เห็นสองกษัตริย์เสด็จ จึงทูลพระมหาสัตว์ว่า พระมาตุลราชกับพระสัสสุรีของพระองค์เสด็จมาแล้ว จึงจับพระหัตถ์พระมหาสัตว์ให้ถวายบังคมบาทพระราชาและราชเทวี พระราชาตรงเข้าสวมกอดพระมหาสัตว์แล้วกรรแสงไห้ พระราชเทวีอนังคเสนากับคณานางในและอำมาตย์ทั้งหลายพากันร้องไห้ทุก ๆ คน ครั้นพระราชาคลายพระโสกาแล้วตรัสถามว่าใครทำทุกข์ให้พระนัดดา พระมหาสัตว์กราบทูลว่า กรรมวิบากของตนทำทุกข์ให้หม่อมฉัน
ครั้นนั้นแล พระสุตตกิตตีชนนีของพระมหาสัตว์ เสด็จโดยนาวาได้มาถึงท่าโลมานทวีปในวันนั้น พนักงานเฝ้าประตูราชวังก็พากันกราบทูลพระเจ้าอังกุรราชให้ทรงทราบ พระเจ้าอังกุรราชกับพระมเหสี ทรงเปรมปริดิ์เสด็จไปรับเสด็จพร้อมด้วยมหันตบริวาร พระมหาสัตว์ทรงทราบว่าพระชนนีเสด็จมา ทูลวิงวอนพระเจ้าลุงจะขอไปเฝ้าพระมารดา พระเจ้าลุงตรัสห้ามไว้ถึง ๓ ครั้ง แต่ก็ยังใคร่จะไปเพื่อประกาศคารวะต่อพระชนนี เมื่อไม่สามารถจะไปได้ เลยนั่งนิ่งอยู่กับพระราชา
ฝ่ายอนังคเสนาเทวีกับรัตนวดีราชธิดาพร้อมด้วยมหันตบริวารเสด็จไปยังฝั่งสมุทร์ บังคมพระชนนีพระมหาสัตว์แล้วเชิญให้เสด็จขึ้นประทับวอทอง นำไปยังสำนักพระราชกุมาร ครั้นพระราชมารดาเสด็จถึงราชอุทยานแล้ว พระมหาสัตว์จึงอุฏฐาการไปต้อนรับพระมารดาแล้วถวายอภิวาท พระราชมารดาบังคมพระราชาแล้วทรงคลึงเคล้าจุมพิตเศียรเกล้าพระเจ้าลูกทรงพระโสกา แล้วตรัสเล่าพระสุบินนิมิตให้พระมหาสัตว์ฟัง ดุจนัยที่กล่าวแล้วในหนหลัง จึงรับสั่งว่าตั้งแต่ฝันแล้วมา มารดาก็ร้องไห้ถึงพ่อทุกเวลาอุตส่าห์รักษาอุโบสถศีล /*505เสวยกระยาแก่เวลาเดียว ปรนนิบัติอย่างนี้ด้วยตั้งใจจะใคร่พบพ่อ บัดนี้มารดามาพบพ่อสมประสงค์แล้ว แต่นี้ไปเบื้องหน้า อชรามโร พ่อจงอย่ารู้แก่เจ็บตายเลย จงเจริญสุขสวัสดิ์เถิด
คราวนั้น ราชบริษัททั้งหลาย ได้ฟังสำเนียงปริเทวนาของพระราชมารดาต่างก็พากันร้องไห้ พระราชเทวีเมื่อคลายความโศกได้แล้ว ทอดพระเนตรดูพักตราพระมหาสัตว์แล้วตรัสตามว่า ใครทำทุกข์ให้แก่พ่อ พระมหาสัตว์ทูลว่า พราหมณ์คนหนึ่งทำทุกข์ให้หม่อมฉัน แล้วเล่าความหนหลังให้พระมารดาฟังพระราชมารดาสดับแล้วทรงพิลาปร่ำไร ตรัสนัยคาถาว่า
อกตฺู ทิโช ลุทฺโท
ปุตฺโตปิ สพฺพทายโก
เอวํ กลฺยาณํ กริสฺส
โลโภ ทุพฺภิมการยิ
ความว่า พราหมณ์นี้ชั่งโลภเหลือประมาณ ลูกของเราให้ทรัพย์จนหมดสิ้น ทำคุณความดีถึงเพียงนี้ ยังไม่รู้จักคุณกลับประทุษร้ายลูกของเราได้
ณ ขณะนั้น พระเจ้าอังกุรราชทรงดำริว่า ราชกุมารนี้มาเพื่อต้องการธิดาของเรา ได้มาถึงทุกข์ภัยอันตรายอย่างนี้ เดิมเราก็ได้ปฏิญาณว่าจะให้ราชธิดาแก่นัดดา แต่นัดดามาเสียจักษุไปก็ชั่งเถอะ เราควรจะให้ธิดาของเราแก่เขา ดำริแล้วก็ประทานรัตนวดีราชธิดาแก่พระมหาสัตว์โดยโองการตรัสว่า ดูกรสังขปัตต รัตนวดีนี้ลุงยกให้เป็นบาทบริจาริกาของพ่อตั้งแต่วันนี้ไป พระมหาสัตว์ถวายบังคมรับราชดำรัสทรงอนุโมทนา พระราชาจึงให้เชิญพระมหาสัตว์เข้าสู่อลังกตนครกับราชธิดา ให้ประทับอยู่ในอลังกตปราสาทเสมอด้วยเทววิมานกับรัตนวดี ๆ มีวัตตจริยาอันดีนับถือพระมหาสัตว์ดุจเทวดา ปรนนิบัติโดยเมตตากายกรรมเป็นอาทิ
คเต กาลนฺตเร ครั้นเมื่อกาลล่วงไปภายหน้า พระเจ้าโลมานทุฏฐราชจึงบังคับราชบุรุษว่า ท่านทั้งหลายจงนำธำมรงค์สองวงนี้กับตัวอันธพราหมณ์ไปถวายเป็นเครื่องบรรณนาการแต่พระเจ้าอังกุรราช ราชบุรุษทั้งหลายก็ถือเอาธำมรงค์สองวงจูงพราหมณ์ผู้จองจำนำเข้าไปยังพระนคร ประชาราษฎรเห็นเขาจูงอันธพราหมณ์ผู้ต้องจำมา ก็พากันโจทย์เสียงเซ็งแซ่ไป ฝ่ายว่าหญิงค่อมสาวใช้ของพระรัตนวดีนั้น ครั้นได้เห็นเขาจูงอันธพราหมณ์เดินมา จึงนำความไปทูลแก่พระรัตนวดี ๆ เสด็จออกจากห้องในเปิดสีหบัญชรมหาดลปราสาท ยืนประทับจะคอยถามเรื่องนั้น
/*506ฝ่ายพระมหาสัตว์เจ้า ทรงพระดำริว่า เราจักดื่มน้ำตาลกรวด แล้วรับสั่งเรียกพระรัตนวดีราชเทวี ๆ มิทันได้ยิน ต่อรับสั่งเรียกถึง ๒-๓ ครั้ง พระรัตนวดีจึงได้ยินรับสั่ง แล้วกลับเข้ามาจัดน้ำตาลกรวดที่โอชารสใส่ลงในขันทองคำ น้อมนำเข้าไปถวายพระมหาสัตว์เจ้า ๆ มีขัตติยมานะคิดว่ารัตนวดีดูหมิ่นเรานัก เกิดโทมนัสแล้วตรัสว่า ทุกข์ทั้งปวงเกิดมีแก่เราก็เป็นโทษของรัตนวดีนั้น แล้วทรงตัดพ้อรัตนวดีว่า สตรีดูหมิ่นสามีด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ สามียากจน ๑ สามีเป็นโรค ๑ สามีเฒ่าชรา ๑ สามีเป็นนักเลงสุรา ๑ สามีมือหงิกงอ ๑ สามีเป็นบ้า ๑ สามีทำการงานไม่เป็น ๑ สามีไม่อาจทำการงานให้เกิดทรัพย์ ๑ ตรัสฉะนี้แล้วก็ห้ามเมียมิให้รับขันน้ำตาลกรวดไว้
ฝ่ายพระรตันวดีเธอประสูติในมหาตระกูล ได้สดับพระมหาสัตว์ตรัสพ้อก็มีความกลัวยิ่งนักหนา ราวกับว่าหฤทัยจะทำลายไป ๗ ภาค กราบลงพระบาทขอขมาว่า ข้าแต่พระราชสามี ขอพระองค์จงอดโทษแก่หม่อมฉัน ๆ สาลวนส่งจิตไปอื่นหาทันได้ยินไม่ พระนางเธอวิงวอนขอโทษ ๒-๓ ครั้ง ท้าวเธอก็ยังมิอนุญาตให้ นางก็เสด็จไปเฝ้ามารดาบิดากราบทูลตามเรื่องนั้นให้ทรงทราบ พระราชมารดาบิดาตรัสแก่พระรัตนวดีว่า ดูกรแม่รัตนวดี ไฉนทำความโทมนัสให้เกิดแก่สามีเล่า พระรัตนวดีกราบทูลว่า วันนี้และหม่อมฉันจักทำสัตย์สาบานให้พระราชสามีอดโทษจนได้
ลำดับนั้น ครั้นพระรัตนวดีกราบทูลฉะนี้แล้ว จึงให้นิมนต์ธรรมิกสมณพราหมณ์มา ให้นั่ง ณ อลังกตมหาดลปราสาทคล้ายอสุรวิมาน แล้วเชิญพระราชบิดาให้ประทับ ณ ราชาอาสน์ ในท่ามกลางสมณพราหมณ์เหล่านั้น ฝ่ายพระอังคเสนาเทวีประทับ ณ อาสนะอันสมควรแล้ว จึงให้เชิญพระมหาสัตว์มาด้วยสีวิกาให้ประทับ ณ อาสนะอันสมควร ครั้นเมื่อหมู่มหาชนประชุมแล้วพระรัตนวดีสรงน้ำชำระองค์ทรงเครื่องสรรพาภรณ์แล้ว ก็ทำสักการบูชารัตนตรัยด้วยประทีปธูปเทียนเป็นต้น แล้วผันพระพักตร์ต่อบุริมทิศ ทำชุลีกรเหนือเศียรเกล้าอธิษฐานว่า ความนอบน้อมของข้าพเจ้า จงมีแต่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย อหํ สามิเกน ปกฺโกสิตา ข้าพเจ้านี้เมื่อขณะพระราชสามีรับสั่งหา ได้ยินอยู่จะได้แกล้งนิ่งหาบมิได้ ข้าพเจ้าตั้งใจปรนนิบัติพระราชสามีมิได้ประมาทอันนี้เป็นความจริง ด้วยอำนาจความสัจจริงนี้ ขอให้พระเนตรเบื้องซัายของพระราชสามี จงปรากฏขึ้นเป็นปรกติดังเก่า
/*507ในระหว่างแห่งคำอธิษฐานของรัตนวดี พระเนตร์เบื้องซ้ายของพระมหาสัตว์ก็เกิดปรากฏขึ้นมาดังเก่า ณ ขณะนั้นมหัศจรรย์ก็เกิดมีปฐพีไหวเป็นต้น ทั้งเทพยดาก็ให้สาธุการเพราะเหตุนั้น พระอรรกถาจารย์เมื่อจะแสดงความให้ปรากฏจึงกล่าวบทคาถาว่า
จลติ รวติ ปวี
อุจฺฉุยนฺตํว ปิลิตํ
เตลยนฺตํ ยถา จกฺกํ
เอว กมฺปิตฺถ เมทนิ
สงฺขุภิ สมุทฺทหา จ
คิรินฺโท ตตฺถ โอนมิ
โอนมิตา สิเนรูปิ
หึ หึ สทฺโท ปวตฺตยิ
ความว่า ปฐพีร้องครางสะเทือนไหน อุปมัยดังจักรยนต์หีบอ้อยและน้ำมันฉะนั้น สมุทร์สาครก็ปั่นป่วนเป็นระลอก สิเนรคิรินทร์ก็โอนอ่อนกลับกลอกไปมาในอากาศเวหา เสียงสนันลั่นอยู่หึหึ
ณ ขณะนั้น พระมหาสัตว์เจ้า ลุกขึ้นบังคมพระราชมารดาบิดา กราบทูลว่าจักขอทำอธิษฐานบ้าง พระราชมารดาบิดาก็ทรงอนุญาตว่า สาธุดังนี้ พระมหาสัตว์ทรงบ้วนพระโอษฐ์แล้ว ผันพระพักตร์ต่อปุริมทิศ คุกพระชานุเบื้องขวาจดปฐพี ทำอัญชลีเหนือเศียรเกล้าอธิษฐานว่า นมตฺถุ พุทฺธานํ ความนอบน้อมของข้าพเจ้า จงมีแก่พระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอรหันต์ทั้งหลายที่ล่วงไปแล้วและยังจะมาข้างหน้า พระอริยเจ้าทั้งปวงมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น จงสดับฟังคำของข้าพเจ้าซึ่งกล่าวบัดนี้คือ เมื่อขณะพราหมณ์ควักเนตร์ของข้าพเจ้า ๆ หาขึ้งโกรธพราหมณ์นั้นไม่ อันนี้เป็นความสัจจริง ด้วยอำนาจสัจนี้ ขอให้เนตร์เบื้องขวาปรากฏมีขึ้น ในระหว่างสัจจวาจาของพระมหาสัตว์ ทักขิณเนตร์งามเสมอด้วยแก้วอินทนิลก็เกิดปรากฏมีมา ขณะนั้นมหัศจรรย์ก็บันดาลเกิดมีเหมือนนัยหนหลัง
ฝ่ายพระเจ้ายสราชกับปุโรหิต เทพยดาเขานำไปยังโลมานทวีปด้วยบุปผวิมาน ให้ประทับอยู่ ณ อากาศ คราวนั้น วทวามุขพราหมณ์แหงนดูเบื้องบนเห็นพระราชาเสด็จมา จึงชี้ให้มหาชนดูว่า ใครนั้นมาแล้วด้วยบุปผวิมาน ทันใดนั้นบุปผวิมานก็ไปประดิษฐานอยู่ ณ ธรณีสีหบัญชร พระเจ้าอังกุรมหาราชเสด็จออกต้อนรับ ถวายคำนับพระเจ้ายสราช ๆ ทอดพระเนตร์พระราชโอรสและพระสุณิสาแล้ว ทรงปลื้มพระหฤทัยตรัสว่า ดูกรปิยบุตร ขอให้พ่อดำรงชีพยืนนานถึงพันปี
/*508คราวนั้น อำมาตย์ทั้งหลายกราบทูลพระเจ้าอังกุรราชว่า ข้าแต่พระมหาราช บัดนี้ราชทูตของพระเจ้าทุฏฐมานราชมาเพื่อจะเฝ้าพักอยู่ ณ พระทวารวัง พระเจ้าอังกุรมหาราชรับสั่งว่าให้พาเขาเข้ามาเฝ้าเถิด อำมาตย์เหล่านั้นจึงพาราชทูตนำราชบรรณนาการเข้าไปถวายพระราชา ราชทูตนั้นถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช พระธำมรงค์คู่นี้พระเจ้าโสมานทุฏฐราชถวายมาเป็นราชบรรณนาการ พระเจ้าอังกุรมหาราชทรงรับมาทอดพระเนตร์แล้วจำได้ จึงถวายให้พระเจ้ายสราชทอดพระเนตร์ทูลว่า ธำมรงค์คู่นี้เมื่อครั้งแรกหม่อมฉันส่งไปให้พระสังขปัตต พระองค์ยังทรงจำได้มิใช่หรือ แล้วท้าวเธอก็ประทานแก่พระมหาสัตว์ จึงซักถามราชทูตว่าธำมรงค์คู่นี้ได้มาแต่ไหน ขอพระราชทาน ได้มาแต่พราหมณ์คนหนึ่ง พราหมณ์คนนั้นบัดนี้พักอยู่ที่ราชทวารแต่เป็นคนพิการจักษุทั้งต้องจำจองอยู่ด้วย ข้าพระองค์ไม่อาจจะให้เข้ามาได้ พระมหาสัตว์ได้ฟังดังนั้นกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช พระองค์จงให้เขาแก้พราหมณ์จากเครื่องจำเถิด พระเจ้าอังกุรราชดำรัสสั่งให้ราชทูตแก้พราหมณ์จากเครื่องจำ และให้นำตัวเข้ามา แล้วตรัสถามพระมหาสัตว์ว่า พราหมณ์ผู้นี้หรือที่ทำร้ายพ่อ พระมหาสัตว์กราบทูลว่า พราหมณ์คนนี้แหละที่ทำร้ายข้าพระองค์ พราหมณ์ได้ยินเสียงพระมหาสัตว์จำได้ ตกใจกลัวล้มลงกับพื้น พระมหาสัตว์ทอดพระเนตร์เห็นดังนั้น ก็มีความกรุณาลุกขึ้นไปกอดพราหมณ์แล้วปลอบว่าท่านอย่ากลัวเลย แล้วพยุงพราหมณ์ให้ลุกขึ้นนั่ง เมื่อพระองค์จะทรงทำสัจจกิริยา ตรัสคาถาว่า
น จ เม หทเย โกโธ
นยนุปฺปฏเนน จ
มม สจฺเจน เม อตฺถิ
ตุยฺหํ อกฺขิทฺวยํ อิธ
ความว่า ด้วยเหตุที่ท่านควักลูกตาเรา ใจเราไม่มีความโกรธเคืองท่านเลย ด้วยความสัจจริงของเรามีอยู่ ขอให้นัยน์ตาทั้งสองของท่านบังเกิดขึ้นในที่นี้
ในระหว่างแห่งคำอธิษฐานของพระมหาสัตว์ นัยน์ตาทั้งสองของพราหมณ์ก็ปรากฏมีขึ้นพร้อมกัน พราหมณ์นั้นเห็นพระมหาสัตว์แล้วก็ปรีดาจึงเปล่งอุทานวาจาว่า ความสมาคมด้วยกัลยาณมิตร์น่าอัศจรรย์หนักหนา ชื่อว่าเวรภัยหามีไม่ พระมหาสัตว์ตรัสสอนว่า ดูกรพราหมณ์ ท่านอย่าได้ทำประทุษฐร้ายมิตร์อย่างนี้อีก พราหมณ์รับโอวาทพระมหาสัตว์ว่า ข้าแต่มหาบุรุษพผลแห่งมิตตทุพภิกรรม ข้าพระองค์ได้เห็นแจ้งประจักษ์แล้ว /*509ต่อนี้ไป ข้าพระองค์จักไม่ทำกรรมประทุษฐร้ายมิตร์อีกหละ พระมหาสัตว์จึงประทานสุวรรณพันหนึ่งแก่พราหมณ์ ๆ ก็มีความปลื้มใจว่า เราจะได้เลี้ยงชีพโดยความสวัสดีแล้วก็กลับไป
พระมหาสัตว์กราบทูลพระเจ้าอังกุรราชว่า ข้าแต่พระมหาราช หม่อมฉันอยากจะพบนายพรานราชสีห์และนายพรานกุญชร พระเจ้าอังกุรราชรับสั่งให้ราชบุรุษไปตามตัวนายพรานสองคนนั้นมาแล้ว ให้หยุดพักอยู่ ณ ราชทวาร จึงรับสั่งแก่สังขปัตตกุมารว่า บัดนี้นายพรานราชสีห์นายพรานกุญชรมาพักอยู่ที่ราชทวารแล้ว พระมหาสัตว์เสด็จออกจากสถาน ครั้นถึงจึงสวมกอดสองพรานไพร จับมือจูงเข้าไปยังราชนิเวศน์ให้หมอบเฝ้าพระราชา แล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช หม่อมฉันจักให้เศวตฉัตร(ที่เศรษฐี) กับบ้านส่วยพันบ้านแก่นายพรานสองคน พระเจ้าอังกุรราชตรัสว่า ดูกรพ่อ พ่อจงให้ตามประสงค์เถิด พระมหาสัตว์ประทานเศวตฉัตรและบ้านส่วยพันบ้านแก่นายพรานสองคนนั้นแล้ว สั่งสอนให้ตั้งอยู่ในศีลห้าแล้วส่งให้กลับไป
พระเจ้าอังกุรราชทรงทำมงคลวิธีทั้งปวงมีประการมากอย่าง แล้วเชิญพระมหาสัตว์ให้ประทับเหนือกองแก้ว แล้วอภิเษกให้ครองราชย์สมบัติในโลมานทวีปกับพระรัตนวดี เมื่อเสร็จการราชาภิเษกแล้ว เทพยดาจึงนำพระเจ้ายสราชไปส่งยังโปตปุรนครด้วยบุปผวิมานอีก พระมหาสัตว์ครองราชสมบัติโดยธรรมสม่ำเสมอ ทรงบำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น ครั้นสิ้นพระชนม์แล้วมีสวรรค์เป็นไปเบื้องหน้า
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำธรรมเทศนานี้มาแล้ว จึงประกาศสัจกถาแล้วตรัสประชุมชาดกว่า พระราชมารดาพระบิดาพระมหาสัตว์ในครั้งนั้น สืบประวัติขันธ์มาคือมหาตระกูล นายพรานชื่อสีหะในครั้งนั้น สืบประวัติขันธ์มาคือ สาริบุตร นายพรานชื่อกุญชรในครั้งนั้น สืบขันธ์ประวัติมาคือโมคคัลลาน พราหมณ์ในครั้งนั้น สืบขันธ์ประวัติมาคือ เทวทัตภิกษุ พระรัตนวดีเทวีในครั้งนั้น สืบขันธ์ประวัติมาคือมารดาพระราหุล พระสังขปัตตราชาในกาลครั้งนั้น สืบขันธ์ประวัติมาคือ เราตถาคตมีพุทธพจน์ให้จบลง
จบสังขปัตตชาดก
๔๒. จันทเสนชาดก
ปฺจกามคุณํ ภูหนฺตีติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต นิกฺขมานิสํสํ อารพฺก กเถสิ
สตฺถา อันว่าพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อเสด็จสำราญพระอิริยาบถอยู่ในพระเชตวัน ทรงพระปรารภเนกขัมมานิสงส์ให้เป็นเหตุ จึงตรัสเทศนาชาดกนี้ให้เป็นผล อันพระสังคีติกาจารย์กำหนดด้วยบาทต้นพระคาถาว่า ปฺจกามคุณํ ฏหนฺตีติ ดังนี้เป็นอาทิ
เอกทิวสมฺหิ แท้จริง วันหนึ่งสมเด็จพระบรมศาสดาตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ร่างกายของสรรพสัตว์ทั้งหลายนี้ เป็นของไม่มีแก่นสาร เปรียบปานประหนึ่งว่าต้นไม้ละหุ่ง และเปรียบดุจดังว่าต้นกัทลีอันมิได้มีแก่นแน่นหนา และอุปมาดุจกาลแห่งฟองน้ำอันตั้งขึ้น และอุปมาเช่นกับสายฟ้าอันแลบในอากาศ ดูกรภิกษุทั้งหลาย สรรพสัตว์ที่ตกอยู่ในวิสัยแห่งมัจจุราช เมื่อจะตายย่อมไม่รู้สึกตนว่าวันนี้หรือปะรืนนี้เราจักตาย แท้จริงสรรพสัตว์ทั้งหลายที่กระทำบาปหยาบช้าลามก ครั้นตายจากโลกนี้ไปแล้ว ก็ย่อมไปตกในอบายมีนรกเป็นต้น อนึ่ง ชนทั้งหลายเหล่าใด ปราศจากศรัทธามิได้พิจารณาเห็นอานิสงส์ผลแห่งการบุญ ก็ย่อมไม่สร้างพระพุทธปฏิมากร และไม่ปลูกโพธิพฤกษ์อันเป็นมหาโพธิ์ และมิได้ก่อพระสถูปอันเป็นเจติยสถานและมิได้ปลูกสร้างเสนาสนะมีวิหารเป็นต้น มีจิตยินดีแต่ในฝ่ายบาปฝ่ายอกุศลมีประการต่าง ๆ แล้วกระทำทับถมตนของตนโดยลำดับกาล นรชนทั้งหลายจำพวกนั้น ครั้นกายแตกทำลายจุติจากโลกนี้ ย่อมไปเกิดในอบายทั้งสี่ มีนรกเป็นต้น อนึ่ง นรชนทั้งหลายจำพวกใดประกอบด้วยศรัทธา พิจารณาเห็นอานิสงส์ผลแห่งบุญ ย่อมสร้างพระพุทธปฏิมากร หรือปลูกต้นไม้มหาโพธิ์ หรือก่อพระสถูปกระทำให้เป็นเจติยสถาน หรือปลูกสร้างวิหารสะพานก็ดี นรชนทั้งหลายจำพวกนั้น ครั้นทำลาย/*511ขันธ์จากโลกนี้ ย่อมขึ้นไปบังเกิดในเทวโลกทิพยสถาน เสวยทิพยสมบัติรัตนพิมานสะพรั่งพร้อมด้วยนางอัปสรเทพกัญญา
เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาตรัสเทศนาดังนี้แล้ว ก็ทรงดุษณีภาพนิ่งอยู่ พระภิกษุทั้งหลายจึงอาราธนาพระพุทธสัพพัญญ เพื่อจะสดับอดีตนิทาน พระพุทธองค์จึงทรงนำเรื่องในอดีตกาลมาตรัสเทศนาดังต่อไปนี้ว่า
อตีเต ภิกฺขเว พาราณสิยํ ราชา รชฺชํ กาเรสิ ฯลฯ
ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลเป็นอดีตล่วงแล้ว มีพระราชาองค์หนึ่งทรงพระนามชื่อว่า พรหมทัต เสวยสิริราชสมบัติอยู่ในเมืองพาราณสี พระราชานั้นประกอบด้วยศรัทธาทรงยินดีในทานศีลภาวนาอปัจจายนะธรรม และทรงประกาศแนะนำมหาชนชาวพระนครให้บริจาคทาน และให้กระทำปฏิสังขรณ์พระอารามอันชำรุดคร่ำคร่าเป็นต้น ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์บังเกิดในตระกูลคนเข็ญใจอนาถา ทั้งเป็นทุคคตบุรุษกำพร้าหาที่พึ่งมิได้ เที่ยวเก็บฟืนและผักในป่ามาขายเลี้ยงชีวิตกับด้วยภรรยา
อยู่มาวันหนึ่ง ทุคคตบุรุษพระโพธิสัตว์นั้นเข้าไปสู่ป่ากับภรรยาเพื่อจะเก็บฟืนและผักมาขาย ได้เห็นพระพุทธรูปในวิหารอันคร่ำคร่าหลังหนึ่ง ซึ่งมีพระเศียรและพระกรรณพระบาทอันหักทำลาย เพราะฝนตกเขาะกระทำให้สลายแตกหัก จึงดำริว่า ดังเราชมเชยพระพุทธปฏิมากรองค์นี้มีรูปและทรวดทรงอันงามยิ่งนักเรายังมิได้เคยเห็นเลย เมื่อเรามาเห็นพระพุทธรูปอันชำรุดสลายเห็นปานดังนี้ เราจักกระทำอย่างไรดีหนอ ครั้นพระโพธิสัตว์ดำริฉะนี้แล้ว ก็มีจิตโสมนัสประกอบด้วยศรัทธาจึงพูดกับภรรยาว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์ ผ้าผ่อนท่อนสไบและเงินทองสิ่งใดในเรือนเราก็มิได้มี และจะกระทำอย่างไรจึงจักได้ปฏิสังขรณ์พระพุทธรูปองค์นี้ อย่ากระนั้นเลย เราทั้งสองช่วยกันเอาดินเหนียวมาขยำเข้าให้ดี แล้วกระทำปฏิสังขรณ์พระพุทธปฏิมากรองค์นี้เถิด เมื่อสามีภรรยาทั้งสองปรึกษากันตกลงแล้ว จึงเอาดินเหนียวมาขยำทำการปฏิสังขรณ์พระพุทธนั้น ให้ที่ชำรุดหักพังทั้งปวงเต็มบริบูรณ์เป็นปรกติดีแล้ว ครั้นเวลาเย็นก็พากันกลับมาเคหสถาน
/*512ฝ่ายพระโพธิสัตว์นั้นครั้นมาถึงเรือน ก็มีจิตเบิกบานเลื่อมใสยิ่งนัก จึงพูดแก่ภรรยาว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ ทรัพย์อันใดอันหนึ่งเป็นต้นว่าเงินและทองก็ดี ในเรือนเราทั้งสองนี้มิได้มีเลย เราปรารถนาจะปิดทองพระพุทธรูปที่เราปฏิสังขรณ์ ทำไฉนจึงจะได้ปิดทองสมดังเราปรารถนา
ภริยาจึงพูดว่า ข้าแต่ท่านผู้เป็นสามี ถ้าท่านจะปรารถนาปิดทองพระพุทธให้ได้ ท่านจงพาตัวข้าพเจ้าไปขายในเรือนผู้มั่งคั่งแล้วถือเอาเงินหรือทองจากเรือนนั้น มาปิดพระพุทธรูปตามความปรารถนาของท่านเถิด
พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้น ก็เกิดปีติโสมนัสเป็นอย่างยิ่งจึงพาภรรยาไปขายไว้ในเรือนของผู้มั่งคั่ง และรับเอาเงินมาซื้อทองคำเปลวปิดพระพุทธปฏิมากร ครั้นปิดสำเร็จแล้วก็มีจิตประกอบไปด้วยความยินดีปรีดา จึงไปบอกภรรยาว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ พระพุทธรูปที่เราช่วยกันปฏิสังขรณ์นั้น เราได้ปิดทองสมดังปรารถนาแล้ว เจ้าจงตั้งใจอนุโมทนาส่วนกุศลเถิด แต่ตัวของเรานี้ปรารถนาจักได้ตรัสเป็นพระพุทธสัพพัญญูในอนาคตกาลภายหน้า
ภรรยาได้ฟังดังนั้นก็มีจิตโสมนัสปรีดา จึงตั้งปณิธานปรารถนาว่า ด้วยเดชะกุศลที่ข้าพเจ้าสละกายให้สามีนำมาขายแล้วได้ปิดทองพระพุทธรูปในกาลนี้ ไปในภพภายหน้า ขอให้ข้าพเจ้ามีสีกายอันงามดุจสีทองคำธรรมชาติ และมีรัศมีกายอันโอภาสสว่างไปในทิศทั้งปวง ให้สมดังปณิธานปรารถนาของข้าพเจ้าในกาลนี้
ครั้นกาลต่อมา ภรรยาของพระโพธิสัตว์ก็พ้นจากความเป็นทาสี ผัวเมียทั้งสองก็มีจิตยินดีในกาลกุศล ระลึกถึงบุญที่ตนได้กระทำกุศลวัตรตราบเท่าอายุกาล เมื่อพระโพธิสัตว์มีอายุถึงปริโยสานที่สุด ก็มีเทพบุตรนำเอารถมาจากเทวโลกลอยอยู่ในอากาศแล้วร้องเชิญว่า ข้าแต่มหาบุรุษท่านจงมาเถิด มาขึ้นรถไปสู่เทวโลกของเราทั้งหลาย
พระโพธิสัตว์จึงถามเทพบุตรทั้งนั้นว่า ข้าแต่ท่านทั้งหลายผู้เจริญ พระโพธิสัตว์ทั้งหลายที่มีสมภารอันก่อสร้างแล้วได้ไปบังเกิดในเทวโลกชั้นไหน ครั้นเทพบุตรเหล่านั้นบอกว่า เคยไปเกิดในดุสิตเทวพิภพ จึงกล่าวว่า ถ้ากระนั้น ท่านทั้งหลายจงนำเราไปในพิภพดุสิตนั้น พระโพธิสัตว์กล่าวดังนี้แล้ว ก็ประหนึ่งว่าขึ้นสู่รถ หลับแล้วและตื่นขึ้นก็ไปบังเกิดในวิมานทองอันสูงได้ ๑๒ โยชน์ เกลื่อนกล่นไปด้วยนางเทพอัปสรเป็นยศบริวาร อันมีในดุสิตเทวสถาน/*513นั้น เมื่อเทวบุตรโพธิสัตว์ปรารถนาโภคสมบัติใด ๆ ก็ได้โภคสมบัตินั้น ๆ ด้วยวรรณสีกายและยศและความเป็นใหญ่โดยอิสรภาพ พระโพธิสัตว์เสวยทิพย์สมบัติอยู่ในดุสิตเทวพิภพนั้นสิ้นกาลนาน เมื่อปรารถนาจะบำเพ็ญโพธิสมภารในมนุษย์โลกให้ไพบูลย์ ก็จุติจากดุสิตเทวพิภพ ถือเอาปฏิสนธิในครรภ์อัครมเหสีแห่งพระเจ้าพรหมทัต ครั้นถ้านทศมาสก็ประสูติจากพระครรภ์ ในวันพระโพธิสัตว์ประสูตินั้น ห่าฝนแก้ว ๗ ประการก็ตกลงมาจากอากาศ ใช่แต่เท่านั้น ศุภนิมิตบังเกิดให้เห็นปรากฏประดุจดวงภานุมาศทั้งสอง คือ พระจันทร์และพระอาทิตย์ ลอยมาตกลงหน้าพระลาน พระประยูรญาติทั้งหลายมีพระเจ้าพาราณสีเป็นประธาน ถือเอาศุภนิมิตนั้นเป็นเหตุพร้อมกันถวายนามโพธิสัตว์ว่า จันทเสนกุมาร
ครั้นพระโพธิสัตว์เจริญวัยวัฒนาการมีพระชนม์ได้ ๑๒ ปี ทรงพระลักษณะราศีพร้อมมูล ประกอบด้วยรูปสิริอันงามบริบูรณ์หาบุรุษผู้ใดจะเสมอมิได้ พระเจ้าพาราณสีทอดพระเนตรเห็นรูปสมบัติของพระโพธิสัตว์ปิโยรส ปรารถนาจะกระทำการอภิเษกให้ครองสิริราชสมบัติแทนพระองค์ จึงส่งพระราชสาสน์ไปยังพระยาร้อยเอ็ดว่า พระยาทั้งร้อยเอ็ดพระนครจงประดับตกแต่งพระธิดาของตนๆ ส่งมาเมืองพาราณสี ให้โอรสของเราเลือกคู่ในการพิธีราชาภิเษกให้เป็นเอกอัครมเหสีครองราชย์สมบัติ
พระยาทั้งร้อยเอ็ดได้ทราบราชสาสน์ของพระเจ้าพรหมทัตต่างก็ประดับตกแต่งธิดาของตน ๆ ส่งไปยังเมืองพาราณสี พระเจ้าพรหมทัตจึงมีรับสั่งให้พระโพธิสัตว์พระราชโอรสเลือกราชกุมารทั้งร้อยเอ็ดพระองค์นั้น เมื่อพระจันทเสนราชกุมารโพธิสัตว์เลือกธิดาของพระยาร้อยเอ็ด มิได้พอพระทัยในราชธิดาแม้แต่สักคนหนึ่ง พระเจ้าพรหมทัตก็ทรงพระพิโรธจึงตรัสว่า โอรสของเรานี้เห็นจะเป็นบ้าหาสติสัมปชัญญะมิได้ ราชธิดาของพระยาร้อยเอ็ดทั้งหลายจึงมิได้เป็นที่รักพอใจของโอรสเรา เราไม่สามารถจะหาราชธิดาใดให้เสมอด้วยโอรสของเราได้
พระโพธิสัตว์จันทเสนราชกุมารได้สดับพระราชโองการดังนั้น จึงถวายบังคมพระราชบิดามารดาแล้วทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ถ้าพระชนกชนนีทั้งสองทรงอนุญาตแล้ว หม่อมฉันจะกราบถวายบังคมลาฝ่าบาทไปเที่ยวเลือกหาภรรยาตามความพอใจ ถ้าหากว่าบุญของหม่อมฉันมีอยู่ไซร้ หม่อมฉันก็จักได้หญิงที่บริบูรณ์ด้วยลักษณะทั้งปวง ทั้งเป็นผู้มีศีลวัตร์และประกอบด้วยรูปสมบัติอันงามยิ่ง และเป็นหญิงอันสมบูรณ์ด้วยปัญญาคุณอันคมกล้า สมดังความปรารถนาที่มุ่งมาตร์ ครั้นพระชนกชนนีตรัสอนุญาตแล้ว พระจันทเสน/*514ราชกุมารโพธิสัตว์ก็ถวายบังคมลากระทำประทักษิณพระราชบิดามารดาแล้ว ก็ออกมาจัดหาเสบียงทางใส่กระทอแขวนเหนือพระอังสา ออกจากพระนครพาราณสีไปสิ้นมรรคาประมาณได้ ๑๐ โยชน์ ก็บรรลุถึงเมืองสากลนครตำบลหนึ่ง จึงเข้าไปหยุดพักอยู่ในเมืองนั้น
ฝ่ายพระราชาผู้ครองเมืองสากลนั้น มีราชธิดาสององค์มีรูปทรงอันงามอุดมสมเป็นขัตติยนารีราชกานดา ราชกุมารีทั้งสองนั้น ครั้นเพลาสายัณหสมัย ก็ประดับสรีรกายาด้วยเครื่องอลังการแวดล้อมไปด้วยบริวารเป็นอันมากพากันไปสู่ท่าน้ำ สรงสนานแล้วก็เล่นอยู่ในชลธารเป็นที่เบิกบานพระทัยทุกวัน
พระจันทเสนราชกุมารนั้นทอดพระเนตร์เห็นพระราชธิดาทั้งสองจึงดำริติเตียนในพระทัยว่า ราชธิดาทั้งสองนี้มิได้มีสติสัมปชัญญะเลย ขาดจากขัตติยนารีจรรยา มีอากัปปกิริยาไม่น่าจะเป็นที่รักใคร่ของกษัตริย์องค์ใดองค์หนึ่งเลย ทรงดำริดังนี้แล้วก็อาศัยอยู่ ณ เมืองนั้นสองวัน ครั้นรุ่งขึ้นวันที่สามก็ออกจากสากลนครไปสิ้นมรรคาประมาณ ๒๐ โยชน์ก็บรรลุถึงเมืองเอกลารภูมิ พระราชาผู้ปกครองมิได้มีราชบุตร มีแต่พระราชธิดาอยู่ ๕ นาง พระราชิดาทั้ง ๕ นางนั้น มีรูปสรรพางค์อันงามอุดมดุจนางเทพอัปสรในสวรรค์ ในราชธิดาทั้ง ๕ ราชธิดาคนหนึ่งมีบริวารประมาณร้อยหนึ่ง ครั้นเพลาสายัณหสมัยราชธิดาทั้ง ๕ นั้นก็ประดับกายพากันไปเพื่อจะสรงสนานพร้อมด้วยบริวาร ครั้นไปถึงสระโบกขรณีในสวนอุทยานก็พากันลงสรงวารี แล้วกลับขึ้นมาเล่นยุทธวิธีรบซึ่งกันและกัน เสียงสนานโกลาหลพร้อมด้วยพวกบริวารของตน ๆ ในที่นั้น
ฝ่ายพระจันทเสนราชกุมารโพธิสัตว์ช่อนตัวอยู่บนต้นละหุ่ง เมื่อทอดพระเนตรเห็นราชธิดาทั้ง ๕ องค์นั้น ก็มีความสังเวชสลดจิตจึงดำริว่านางกษัตริย์เหล่านี้มีรูปทรงสัณฐานอันงามยิ่ง แต่เป็นหญิงปราศจากความสำรวมอินทรีย์ มีปากอันกล้าและเสียงดัง มิได้ระวังมือและเท้าและแข้งขาซึ่งจะเมื่อยล้าหักทำลาย ขึ้นชื่อว่าขัตติยกัญญาทั้งหลายควรจะมีปรกติกายวาจาใจให้ดีงาม ราชธิดาเหล่านี้มีกิริยามรรยาทไม่เป็นที่ให้เกิดความพอใจของเราเลย ดำริดังนี้แล้วก็พักอยู่ในเมืองนั้น ๒ วัน ครั้นรุ่งขึ้นวันที่สามก็ออกจากเมืองนั้นไป สิ้นระยะทางประมาณ ๓๐ โยชน์ ก็บรรลุถึงอัมพังคนคร
ฝ่ายพระราชาผู้ครองอัมพังคนครนั้น มีธิดาองค์หนึ่งชื่อว่า อุบลวาเทวี นางมีพระสรีรรูปเป็นที่นำมาซึ่งความยินดี ทั้งประกอบด้วยสรรพลักษณะอันอุดมควรเชยชม/*515ให้เกิดความปลื้มใจ มีฉวีวรรณลันผ่องใสเปรียบดังนางเทพอัปสรก็ปานกัน รัศมีกายของนางนั้นโอภาสสว่างไปประมาณได้วาหนึ่งใน ๔ ทิศ ด้วยอานุภาพแห่งบุญที่นางได้ปิดทองพระพุทธปฏิมากร และปฏิสังขรณ์พระพุทธรูปในศาสนาพระเวสสภูสัมมาสัมพุทธเจ้า ครั้นพระนางมีพระชนม์ได้ ๑๖ ปี พระราชบิดาก็ให้สร้างปราสาท ๗ ชั้น แล้วให้พระราชธิดานั้นขึ้นอยู่เบื้องบนปราสาทชั้นที่ ๗ กับหญิงบริจาริกาคนหนึ่งสำหรับใช้สอยและคอยบำรุงรักษา กษัตริย์ทั้งหลายในชมพูทวีปต่างแต่งเครื่องราชบรรณนาการกับทั้งราชสาสน์มาสู่ขอเพื่อจะไปอภิเษกเป็นเอกอัครมเหสี ก็มิได้สมดังความปรารถนา
อยู่มาวันหนึ่ง นางอุบลวาราชธิดาบรรทมอยู่ ณ พระที่สิริไสยาสน์ ครั้นเพลากึ่งราตรี อำนาจกิเลศทำให้เร่าร้อนรำคาญในอารมณ์ นางไม่สามารถที่จะบรรทมนิ่งอยู่ได้ จึงอุฏฐาการจากที่บรรทมทรงพระกรรแสงร่ำไห้ แล้วกลับบรรทมและลุกขึ้นทรงกรรแสงอีก เป็นทั้งนี้เพราะพระราชธิดาตั้งอยู่ในวัยกำดัดรุ่นจึงมีความหมกมุ่นในกามราคเป็นธรรมดา
ฝ่ายนางบริจาริกาหญิงผู้บำเรอ ได้ยินเสียงพระราชธิดาปริเทวนาการก็สงสัยจึงถามว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า เหตุอะไรพระแม่เจ้าจึงปริเทวนาการเห็นปานดังนี้ พระราชธิดาก็มิได้กล่าวคำตอบ แต่หญิงผู้บำเรอเฝ้าปลอบอ้อนวอนถามอยู่ถึงสองครั้งสามครั้ง พระราชธิดาก็นิ่งเสียมิได้ตอบประการใด ครั้นรุ่งเช้านางบริจาริกามีความหนักใจกลัวความผิด จึงไปเฝ้าพระเจ้าอัมพังคราชทูลประพฤติเหตุนั้นให้ทรงทราบ
พระเจ้าอัมพังคราชได้ทรงสดับดังพั้น จึงทรงพระราชดำริว่า ธิดาของเราร้องไห้ปริเทวนาการด้วยเหตุอะไรหนอ ข้าวน้ำโภชนาหารและวัตถาลังการเงินทองก็เพียงพอทุกสิ่งสรรพ์ เมื่อธิดาเราปรารถนาสิ่งใดก็ได้สิ่งนั้นสมความปรารถนาทุกประการ ธิดาเราจะเกิดทุกข์ร้อนรำคาญด้วยเหตุอะไรก็มิได้มี ธิดาเราโศกเศร้าในกาลนี้ ชะรอยจะเป็นเพราะอยู่ผู้เดียวไม่มีเพื่อนสอง นางคงจะปรารถนาสามีผู้ปกครองเป็นมั่นคง เมื่อทรงพระราชดำริดังนี้แล้วจึงมีรับสั่งให้หาจตุรงค์เสนาเข้ามาเฝ้า แล้วมีพระราชดำรัสว่า ท่านทั้งหลายจงส่งพระราชสาสน์ไปถึงพระยาร้อยเอ็ด ให้ตกแต่งราชบุตรของตนๆ ส่งมาในเมืองเรานี้ เราจะให้ธิดาของเราเลือกราชกุมารที่มีรูปอันงามอันเป็นที่รักพอใจ ให้เป็นสามีตามความปรารถนา
ในลำดับนั้น อำมาตย์ราชเสนาทั้งหลายจึงพากันกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทวราช ตามพระราชโองการที่ตรัสนี้ มิได้เป็นการอันควร อนึ่งขึ้นชื่อว่า/*516ขัตติยนารีที่จะแสวงหาสามีนั้นมิได้สมควรเลย พระพุทธเจ้าข้า จึงมีพระราชดำรัสว่า ถ้ากระนั้นเราจักกระทำอย่างไร ธิดาเราจักจึงได้สามีสมความปรารถนาเล่า อำมาตย์ราชเสนาทั้งหลายจึงทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ควรให้กระทำรูปนกยูงอันประกอบด้วยจักรและยนต์และนัยน์ตาทั้งสองและตั้งไว้ยอดปรางค์ปราสาท ถ้ากุมารที่เป็นขัตติยราชผู้ใด มีโพธิสมภารได้กระทำไว้กับพระราชธิดาในกาลก่อน เมื่อเป็นผู้ฉลาดในศิลปศาสตร์ธนูศรทั้งปวง ก็จักถือเอาธนูมายิงรูปมยุรยนต์ที่ตั้งไว้บนยอดปราสาท เมื่อขัตติยราชกุมารพระองค์นั้นยิงมยุรรูปยนต์ตกลงมา ก็จักได้พระราชธิดาของพระองค์ ถ้ายิงไม่ถูกก็จักไม่ได้พระราชธิดา ถ้าโปรดให้เป็นไปดังนี้ จึงเป็นการสมควร พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าอัมพังคราชได้ทรงฟังพวกอำมาตย์ทูลดังนั้น ทรงเห็นด้วย จึงให้กระทำรูปนกยูงดังกล่าวแล้วตั้งไว้บนยอดปราสาท แล้วให้เหล่าอำมาตย์ไปป่าวร้องพระยาร้อยเอ็ดพระนครว่า ถ้าผู้ใดเป็นผู้สามารถมีศิลปศาสตร์ได้ฝึกหัดแล้ว ผู้นั้นจึงถือเอาธนูไปยิงรูปนกยูงยนต์ ที่บนยอดปราสาทให้ตกลงมา พระเจ้าอัมพังคราชจะยกพระราชธิดาให้แก่ผู้นั้น
ฝ้ายราชกุมารทั้งหลายทั้งร้อยเอ็ดพระนครได้ฟังประกาศป่าวร้องดังนั้น ต่างคนก็มีความยินดีที่จะได้พระราชธิดา จึงตกแต่งกายถือธนูรีบมายิงรูปนกยุงยนต์ ก็มิอาจที่จะยิงรูปนกยูงยนต์ให้ถูกตกลงมาได้ ขัตติยกุมารทั้งหลายมีความละอายก็พากันกลับไป
ในลำดับนั้น พระเจ้าอัมพังคราชจึงให้ประกาศป่าวร้องให้เสนาบดีทั้งหลายและชาวพระนครทั้งสิ้น ตลอดถึงชาวบ้านปัจจันตคามและนายเนสารท ก็ไม่มีผู้ใดสามารถที่จะยิงรูปนกยูงยนต์นั้นให้ตกลงได้
ขณะนั้น มีนายเนสารทพรานผู้ใหญ่คนหนึ่ง ซึ่งเป็นผู้เฉลียวฉลาด ฝีมือธนูแม่นยำกว่านายเนสารททั้งปวง ครั้นได้ฟังเสียงป่าวร้องมาดังนั้นก็มีความยินดี จึงถือธนูรีบมาในเพลาตะวันเที่ยง เป็นผู้มีกายเหน็ดเหนื่อยเพราะถูกแดดแผดเผา ไม่สามารถจะเข้าไปในเมืองให้ทันประตูได้ จึงนอนพักอาศัยอยู่ใต้ต้นไม้ต้นหนึ่งที่ริมพระทวาร
เวลานั้น พระโพธิสัตว์จันทเสนราชกุมารมาพบนายเนสารทนั้นจึงถามว่า ดูกรลุง ลุงจะไปข้างไหนและมาธุระอะไร จึงได้มานอนพักอยู่ไต้ต้นไม้นี้? ดูกรมาณพ เรามานี้ด้วยคิดว่า จะยิงรูปนกยูงยนต์แล้วจักได้พระราชธิดา แต่เรามาไม่ทันเขาปิดประตู/*517เมืองจึงต้องนอนพักอาศัยอยู่ใต้ต้นไม้นี้ ดูกรมาณพ ราชธิดานั้นมีลักษณะงามยิ่งนัก รูปทรงผิวพรรณและดวงพระพักตร์ดุจนางเทพอัปสรในเมืองสวรรค์ และพระราชบิดารักษาไว้ในเบื้องบนปราสาทถึง ๗ ชั้น ฝ่ายตัวท่านเป็นผู้มีรูปทรงอันงามยิ่งนัก ท่านจงไปเถิดคงจักได้พระราชธิดานั้น พระโพธิสัตว์จันทเสนราชกุมารได้ฟังดังนั้นก็มีความโสมนัสยิ่งนัก ทั้งความรักก็เกิดขึ้นประดุจดังว่าจดเยื่อกระดูกฉะนั้น จึงพูดว่า ดูกรลุง ธนูของเราก็มิได้มีมา เราจะได้พระราชธิดานั้นด้วยอุบายอะไร? ดูกรมาณพ ท่านจงถือเอาธนูของเรานี้ไปเถิด เห็นท่านจะได้ราชธิดานั้นเป็นมั่นคง พระโพธิสัตว์จันทเสนราชกุมารได้ฟังดังนั้นก็มีความยินดี ครั้นรุ่งเช้าก็ถือเอาธนูเข้าไปในพระนคร ครั้นไปถึงหน้าพระลานก็เข้าไปถวายบังคมพระเจ้าอัมพังคราชทูลว่า ข้าพระบาทจะขอยิงรูปนกยูงยนต์ถวายให้ทอดพระเนตร ทูลดังนี้แล้วก็ขึ้นธนูดีดสาย เสียงสายธนูที่ดีดนั้นก็บรรลือลั่นทั่วทั้งพระนคร พระจันทเสนราชกุมารโพธิสัตว์จึงหยิบลูกธนูมาพาดสายยิงไป ลูกธนูก็ไปถูกรูปนกยูงยนต์กับทั้งจักรให้ตกลงในที่นั้น
พระเจ้าอัมพังคราชทอดพระเนตรเห็นดังนั้น ก็มีพระหฤทัยโสมนัสพ้นที่จะประมาณ จึงสวมกอดจันทเสนราชกุมารโพธิสัตว์แล้วจุมพิตเศียรเกล้าตรัสว่า ท่านจงเป็นบุตรเราเถิด บุรุษผู้ใดผู้หนึ่งที่จะประเสริฐเสมอด้วยท่านนี้มิได้มี ธิดาของเราสมควรแก่ท่านผู้เดียว เราจักกระทำการอภิเษกยกธิดาของเราให้แก่ท่าน ตรัสดังนี้แล้วก็กระทำการอภิเษกกษัตริย์ทั้งสองให้ครองกัน
พระโพธิสัตว์จันทเสนราชกุมารก็ขึ้นอยู่บนปราสาท ๗ ชั้น เสวยสิริสมบัติเป็นมหัศจรรย์กับด้วยนางอุบลวาราชธิดา ดุจสมเด็จอมรินทราเสด็จอยู่ ณ ท่ามกลางเทพบริษัท มีนางสุชาดาเทพรัตนกัญญาเป็นประธาน เมื่อเสวยราชสมบัติรัชสิงคารนานมาก็ระลึกถึงพระราชบิดามารดาทั้งสอง จึงตรัสแก่นางอุบลวาเทวีว่า ดูกรพระน้อง พี่จะขอลาเจ้าไปเยี่ยมพระราชบิดามารดาของพี่ พระน้องค่อยอยู่จงดีโดยควรแก่ความสุขเถิด พี่ไปเฝ้าพระราชบิดามารดาแล้ว ก็จะกลับมาอยู่กับพระน้องในเมืองนี้
นางอุบลวาเทวีได้สดับคำพระภัสดาก็หวั่นพระทัย จึงทูลว่า ข้าแต่พระสามี ไฉนพระองค์จึงมาตรัสฉะนี้ แม้พระองค์เสด็จจรลีไปแห่งใดหม่อมฉันก็ขอตามเสด็จไปกับพระองค์ แม้มิทรงอนุญาตให้ตามเสด็จไปหม่อมฉันก็จะม้วยบรรลัยไม่ขออยู่ทนทุกข์ทรมา ขอพระองค์ได้กรุณาให้หม่อมฉันไปด้วยเถิด
/*518พระจันทเสนราชกุมารโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ถ้าฉะนั้น ก็ตามอัธยาศัยของพระน้อง ตรัสดังนี้แล้ว ก็ไปเฝ้าพระเจ้าอัมพังคราชพร้อมด้วยนางอุบลวาเทวี แล้วทูลประพฤติเหตุให้ทรงทราบทุกประการ
พระเจ้าอัมพังคราชจึงตรัสว่า ถ้ากระนั้น เจ้าจงพาอุบลวาเทวีธิดาเราไปด้วยเถิด จะได้รู้จักตระกูลของเจ้าผู้เป็นสามี เจ้าทั้งสองจงพากันไปโดยสวัสดีควรแก่ความสุขสำราญ
พระโพธิสัตว์จันทเสนราชกุมารรับพระพรแล้ว ก็ถวายบังคมลาสองกษัตริย์ พานางอุบลวาเทวีออกจากพระนคร พร้อมด้วยบริวารประมาณ ๕๐๐ คน เทพยดาช่วยย่นมรรคาให้ถึงแดนเมืองพาราณสีในวันที่ ๗ ครั้นถึงต้นไทรใหญ่ก็เข้าพักอาศัยระงับร้อนอยู่ใต้ร่ม
ฝ่ายโรธยักษ์ผู้สิงอยู่ที่ต้นไทรนั้น ครั้นเห็นพระจันทเสนราชกุมารพร้อมด้วยบริวารทั้งหลายมาอาศัยอยู่ จึงลงจากต้นไทรใหญ่มาสู่สำนักแล้วกล่าวว่า ดูกรมาณพ ท่านมาสู่ปริมณฑลต้นไม้ของเราด้วยเหตุอะไร เรานี้เป็นผู้ใคร่จะเคี้ยวกินเนื้อมนุษย์ ท่านจงให้เนื้อมนุษย์เรากินในกาลนี้
พระจันทเสนราชกุมารกล่าวตอบว่า ดูกรยักษ์ผู้เจริญ เราจักให้เนื้อท่านกิน แต่ทว่าเราจักขอผลัดไปเยี่ยมเยือนบิดามารดาเราก่อน เมื่อเราได้เยี่ยมเยือนบิดามารดาเราแล้ว เราจะมาให้ท่านกินเป็นอาหารในที่นี้
โรธยักษ์จึงกล่าว่า ดูกรมาณพ คำที่ท่านกล่าวแก่เรานี้ถ้าเป็นความสัจจริงแล้ว ท่านจะไปเยี่ยมเยือนบิดามารดาของท่านก็ตามเถิด แล้วจงกลับมาให้เรากินเป็นอาหาร
พระจันทเสนราชกุมารรับคำยักษ์แล้ว ก็ไปยังเมืองพาราณสีพร้อมด้วยบริวารทั้งหลาย ครั้นรุ่งเช้าก็เข้าไปเฝ้าถวายบังคมพระราชชนกชนนี แล้วทูลความจำเดิมแต่ออกจากเมืองพาราณสี แล้วและได้นางอุบลวาเทวีให้ทรงทราบทุกประการ แล้วพานางอุบลวาเทวีผู้มีรูปทรงสัณฐานผิวพรรณอันงาม ทั้งมีรัศมีภายอันสว่างแผ่ไปดุจรัศมีพระจันทร์จะหาหญิงใดในโลกเสมอด้วยนางนั้นมิได้มี ให้เข้าเฝ้าถวายบังคมพระชนกชนนี แล้วก็มอบนางถวายพระราชบิดามารดา ครั้นรุ่งขึ้นวันที่สามก็อำลาพระชนกชนนีและนางอุบลวาเทวีอัครภรรยา ครั้นพระราชชนกชนนีตรัสถามจึงทูลตามความที่ได้ให้ปฏิญาณไว้แก่โรธยักษ์อันสิงอยู่ ณ ต้นไทร
/*519พระราชบิดามารดาได้ทรงฟังก็มีหทัยดุจแตกทำลาย พากันทรงพระกรรแสงปริเทวนาการร่ำไห้แล้วตรัสว่า ดูกรพ่อเป็นปิยบุตร เจ้าอย่าไปเลย จงอยู่ในบ้านเมืองของเราเถิด เสนาประชาราษฎรทั้งหลายของเรามีอยู่เป็นอันมาก เราจักกรีฑาทัพไปรบยักษ์นั้นให้ถึงความตายก็จักได้ ไม่ควรที่เจ้าจะออกไปยอมให้ยักษ์กินเป็นอาหาร
พระจันทเสนราชกุมารจึงทูลว่า ข้าแต่สมเด็จพระชนกชนนีทั้งสองพระองค์ อย่าได้ทรงตรัสดังนี้เลย หม่อมฉันได้ให้ปฏิญาณแก่ยักษ์แล้วถึงตัวจะตายก็จะไม่ทำลายความสัจ ทั้งสองพระองค์อย่าทรงโทมนัสเลย ทูลดังนี้แล้วก็ถวายบังคมลากษัตริย์ทั้งสองไปอยู่สำนักโรธยักษ์
ฝ่ายโรธยักษ์นั้นแลเห็นพระโพธิสัตว์มาแต่ไกล ก็มีหฤทัยอันสะดุ้งกลัวอำนาจ จึงลงจากต้นไทรนั้นโดยเร็วพลัน แล้วแลเห็นสรีรกายทั้งสิ้นของพระโพธิสัตว์นั้นโพลงรุ่งเรืองประดุจดังว่าเปลวอัคคีจึงร้องว่า ดูกรมหาบุรุษท่านอย่ามาสู่สำนักเรานี้เลย จงไปในที่อื่นเถิด
พระโพธิสัตว์ได้ฟังดังนั้นจึงตอบว่า ดูกรยักษ์ ถ้าท่านจักไม่เคี้ยวกินเนื้อมนุษย์ไซร้ ท่านจงให้คำปฏิญาณแก่เราในกาลนี้ เราจักพาเอาท่านไปเลี้ยงดูให้มีความสุขสำราญ
ครั้นยักษ์นั้นให้คำปฏิญาณว่าจักไม่กินเนื้อมนุษย์ต่อไป พระโพธิสัตว์ก็ให้ยักษ์นั้นสมาทานศีล ๕ และพายักษ์นั้นไปยังเมืองพาราณสี ถวายบังคมพระราชชนกชนนีแล้วก็ทูลความตามประพฤติเหตุให้ทรงทราบ กษัตริย์ทั้งสองพระองค์ก็ทรงพระโสมนัสยินดี
จำเดิมแต่นั้นมา โรธยักษ์ก็เคี้ยวกินเครื่องพลีกรรมที่ชนทั้งหลายนำมาบูชา แล้วประดิษฐานอยู่ท่ามกลางเมืองพาราณสีโดยความสุขสำราญ
ฝ่ายพระโพธิสัตว์จันทเสนราชกุมารนั้นครั้นพระราชบิดาเสด็จทิวงคตสิ้นพระชนม์ ชาวพระนครทั้งหลายมีอำมาตย์เป็นต้นก็พร้อมกันตั้งพิธีราชาภิเษกให้ครองสิริราชสมบัติเป็นบรมกษัตริย์สืบสันติวงศ์ดำรงราชประเพณี พระองค์ทรงปกครองประชาชนด้วยการยกเลิกราชทัณฑ์ และทรงสงเคราะห์ประชาชนด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ ทรงบำเพ็ญทานรักษาศีล ๕ เป็นนิตย์และทรงสมาทานอุโบสถศีลในวันปักขอุโบสถมิได้ขาด
อยู่มาวันหนึ่งพระโพธิสัตว์เสด็จประทับเหนือสยนอาสน์แล้วทรงพระดำริรำพึงว่า บัดนี้ ชาติธรรม ชราธรรม พยาธิธรรม ก็มาถึงเราแล้ว ต่อไปมรณธรรมก็คงจักมาถึงเราโดยแท้หาสงสัยมิได้ ดังเรามีความสลด ราชสมบัติทั้งหลายทุกสิ่งสรรพที่จะตามบุคคล/*520ผู้ไปยังปรโลกนั้นก็มิได้มีเลย โดยที่สุดแม้แต่สรีรร่างกายของตน สัตว์โลกก็จำต้องจะทิ้งไว้จะพาไปก็มิได้ สัตว์โลกทั้งหลายก็จำต้องละสิ่งของทั้งปวงไปเป็นธรรมดา เมื่อเห็นอยู่ดังนี้แล้ว ต้องการอะไรที่เราจะอยู่เป็นฆราวาสครองราชสมบัติ เราจะออกบรรพชาบำเพ็ญกัลยาณวัตรให้ไพบูลย์เถิด ทรงพระราชดำริดังนี้แล้ว จึงทรงมอบราชสมบัติให้แก่อัครมเหสีแล้วไปเฝ้าสมเด็จพระชนนีราชมารดา ถวายบังคมลาเข้าไปสู่หิมวันตประเทศถือบรรพชาเพศเป็นดาบสบำเพ็ญพรตเจริญพรหมวิหารทั้ง ๔ ก็ได้ฌานสมาบัติเป็นโลกีย์ แล้วประดิษฐานอยู่ป่าหิมพานต์ ครั้นสิ้นชีพทำลายขันธ์ก็มีพรหมโลกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ทรงนำอดีตนิทานมาตรัสเทศนาดังนี้แล้ว จึงทรงประกาศอริยสัจจเทศนาลง ก็ทรงประชุมชาดกว่า พระเจ้าอัมพังคราชในกาลนั้น กลับชาติมาคือ สาริบุตรธรรมเสนาบดี นางบริจาริกาผู้บำเรอในกาลนั้น กลับชาติมาคือนางขุชชุตตราอุบาสิกา พระราชบิดามารดาในกาลนั้นกลับชาติคือมหาราชตระกูล นายเนสาทในกาลนั้น กลับชาติมาคือพระฉันนะเถระ นางอุบลวาในกาลนั้น กลับชาติมาคือพระนางพิมพายโสธรา พระฉันทเสนโพธิสัตว์ในกาลนั้นสืบขันธ์ประวัติมาคือตถาคตในกาลนี้
เมื่อสมเด็จพระมหามุนีบรมศาสดาตรัสเทศนาชาดกนี้จบลงแล้ว จึงมีพระพุทธดำรัสโอสานคาถาว่า
ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารี
ธมฺโม สุจิณฺโณ สุขมาวหาติ
เอสานิสํโส ธมฺเม สุจิณฺเณ
น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารี
ความว่า ธรรมย่อมคุ้มครองรักษาผู้ที่ประพฤติธรรม ธรรมนั้นเมื่อบุคคลมาประพฤติดีแล้ว ย่อมนำความสุขสำราญมาให้ อันนี้เป็นอานิสงส์ของธรรมที่บุคคลประพฤติดีย่อมประสบคุณ ดังนี้ อนึ่งผู้ที่ประพฤติธรรมนั้นเมื่อสิ้นชีพทำลายขันธ์ก็จักไม่เกิดในทุคคติคือจะมีแต่สุคติเป็นเบื้องหน้า
จบจันทเสนชาดก
๔๓. สุวรรณกัจฉปชาดก
/*521อภิฺเยฺยํ อภิฺาตนฺติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน มํสทานํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อเสด็จประทับ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ทรงพระปรารภมังสทานของพระองค์ให้เป็นเทศนานุปัติเหตุ จึงตรัสเทศนาชาดกนี้ให้เป็นผล อันพระสังคีติกาจารย์กำหนดด้วยบาทต้นพระคาถาว่า อภิฺเยฺยํ อภิฺาตํ ดังนี้เป็นอาทิ
เอกทิวสมฺหิ แท้จริง วันหนึ่งภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมสนทนากันในโรงธรรมสภาว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย ดังเราสรรเสริญสมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ของเราทั้งหลาย พระองค์มิได้มีความเบื่อหน่ายในทานบารมี และในทานปรมัตถบารมี ทรงยินดีในทานบริจาคเป็นเบื้องหน้า
ในลำดับนั้น สมเด็จพระบรมศาสดาได้ทรงสดับถ้อยคำของภิกษุทั้งหลายด้วยทิพยโสตญาณ จึงเสด็จคมนาการไปสู่โรงธรรมสภา ตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า เธอทั้งปวงนั่งสนทนากันถึงเรื่องอะไร ครั้นภิกษุเหล่านั้นกราบทูลโดยนัยที่ได้สนทนากันให้ทรงทราบ จึงมีพระพุทธดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมิได้มีความเบื่อหน่ายในทานบารมี ใช่จะเป็นแต่ในกาลนี้เท่านั้นหามิได้ แม้ในกาลปางก่อนตถาคตก็มิได้เบื่อหน่ายในทานบารมี ได้บริจาคมังสะของเราออกบำเพ็ญเป็นทานบารมี มีพระพุทธดำรัสดังนี้แล้วก็ทรงดุษณีภาพ พระภิกษุทั้งหลายใคร่จะทราบเรื่องจึงพากันกราบทูลอาราธนา พระพุทธองค์ทรงนำเรื่องในอดีตกาลมาตรัสเทศนาดังต่อไปนี้ว่า
/*522อตีเต ภิกฺขเว พาราณสินคเร พฺรหฺมทตฺโต นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ฯลฯ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในอดีตกาลล่วงแล้ว มีพระราชาทรงพระนามว่าพรหมทัต เสวยราชสมบัติอยู่ ณ เมืองพาราณสี ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์เสวยชาติเป็นเต่า อยู่ในท่ามกลางมหาสมุทร เต่าโพธิสัตว์นั้นมีวรรณดังสีทองธรรมชาติมีอวัยวะยาวประมาณยี่สิบวา โดยส่วนกว้างก็ยี่สิบวาเท่ากัน และมีนามว่าสุวรรณกัจฉปะ ก็เพราะเหตุที่มีวรรณเสมอด้วยทองอันงามบริสุทธิ์ เต่าโพธิสัตว์นั้นเที่ยวโคจรหาอาหารอยู่ในมหาสมุทร แล้วก็อาศัยเชิงบรรพตอันมีอยู่ ณ เกาะใหญ่เป็นนิวาสถาน
ครั้งนั้น มีพาณิชทั้งหลายประมาณ ๕๐๐ คน พากันออกจากเมืองพาราณสี มาขึ้นสำเภาลำเดียวกันแล่นไปในมหาสมุทร สำเภานั้นแล่นไปได้ ๓ วัน ก็ถูกคลื่นใหญ่ลมจัดไม่สามารถจะแล่นฝืนคลื่นลมไปได้ แผ่นกระดานอันเป็นที่ต่อทั้งหลายก็แตกทำลายด้วยกำลังระลอก สำเภานั้นก็มีอาการอันจะจมลงในท่ามกลางสมุทร
ฝ่ายพาณิชทั้งหลายเห็นดังนั้น ก็พากันร้องไห้ปริเทวนาการ และกราบไหว้บนบานเทวดาอารักษ์ต่าง ๆ ให้ช่วยพิทักษ์รักษาให้พ้นอันตรายด้วยศัพท์สำเนียงอันดัง
เต่าโพธิสัตว์ได้ฟังเสียงมนุษย์ร้องไห้ ก็ผุดขึ้นมาจากมหาสมุทรแลไปเห็นพวกพ่อค้าร้องไห้ปริเทวนาการอยู่ดังนั้น ก็บังเกิดความกรุณาเป็นกำลัง จึงไปสู่สำนักพ่อค้าเหล่านั้นแล้วถามว่า ดูกรท่านทั้งหลายผู้เจริญ ท่านทั้งปวงจงพากันขึ้นหลังเราเถิด เราจะนำท่านทั้งหลายไปโดยควรแก่ความสุข พ่อค้าทั้งหลายได้ฟังดังนั้น ต่างพากันขึ้นบนหลังเต่าโพธิสัตว์ๆ ก็พาพวกพ่อค้าข้ามสมุทรไปโดยลำดับ ก็ถึงเกาะใหญ่อันมีอยู่ ณ ท่ามกลางสมุทรนั้น พวกพ่อค้าเหล่านั้นก็พากันลงจากหลังพระโพธิสัตว์ แต่ไม่สามารถจะขึ้นบนเกาะนั้นได้ เพราะเหตุที่มิได้บริโภคอาหารเลยถึง ๗ วัน ก็พากันนอนอ่อนเพลียอยู่ ณ หาดทรายนั้นมีอยู่ ณ ที่ใกล้แห่งเกาะนั้น
เต่าโพธิสัตว์เห็นอาการดังนั้น จึงคิดว่าพวกพาณิชเหล่านี้มีได้มีที่พึ่ง ก็คงจะถึงความตายโดยไม่สงสัย อย่ากระนั้นเลยเราจักให้เนื้อของเราเป็นทาน ให้พวกพาณิชเหล่านี้มีชีวิตยืนนานต่อไป คิดดังนี้แล้วจึงบอกพาณิชทั้งปวงนั้นว่า ท่านทั้งหลานจงแล่เอาเนื้อของเราไปปิ้งบริโภคให้มีกำลัง แล้วจงเอากระดูกหลังคือกระดองของเรากระทำต่างเรือแล้วเอากระดูกอกของเรากระทำกิจการทั้งปวง แล้วเก็บเอาเนื้อที่เหลืออยู่ กระทำเป็นเสบียงเลี้ยงตัวไปในกลางทางเถิด
/*523พวกพาณิชได้ฟังดังนั้นต่างคนก็พากันยกมือขึ้นไหว้เต่าโพธิสัตว์แล้วทูลว่า ข้าแต่เต่าทองผู้เป็นใหญ่ อุปการคุณท่านเป็นอันมาก ที่ท่านได้กระทำแล้วแก่ข้าพเจ้าทั้งหลายในครั้งนี้เป็นคุณเหลือที่จะนับจะประมาณ ข้าพเจ้าทั้งหลายไม่สามารถจะฆ่าท่านได้
เต่าโพธิสัตว์ได้ฟังคำพวกพาณิชเท่านั้น จึงคิดว่าพวกพาณิชเหล่านี้ไม่ปรารถนาฆ่าเรา เพราะเหตุที่เขาเป็นผู้ประกอบด้วยกตัญญู รู้จักอุปการคุณของเราเป็นอันมาก อย่ากระนั้นเลยเราจักขึ้นไปบนยอตบรรพตเอง แล้วจักทำตนให้ตกจากยอดบรรพต ให้กระดูกที่อกแตกทำลายให้เนื้อเป็นทานแก่พาณิชทั้งหลายในกาลนี้ พวกพาณิชเหล่านี้ได้กินเนื้อเราแล้วก็จักมีชีวิตอยู่ต่อไป อนึ่งตัวเรานี้ไซร้ก็เป็นผู้บังเกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ปัญจขันธ์ของเราเล่าก็มิได้เป็นแก่นสาร เปรียบปานประดุจดังว่าต้นกล้วยมิได้มีแก่นแน่นหนา ทั้งเป็นที่ติเตียนนินทาของพระอริยเจ้า ถ้าหากว่าเราจักตั้งอยู่ตลอดกาลยืดยาวแล้วจึงจักตายไซร้ แม้ถึงกระนั้น เราก็ไม่พอใจที่จะเป็นอยู่ เราจักตายเสียในวันนี้แล้วจักให้เนื้อเป็นทาน กระทำปัญจขันธ์ให้เป็นแก่นแน่นหนา ให้เป็นปัจจัยแก่พระสัพพัญญุตญาณในอคาคตประเสริฐกว่า ผลทานอันนี้จึงคลานขึ้นไปบนบรรพต ครั้นถึงยอดภูเขาแล้วหยุดพักครู่ เมื่อจะปรารถนาเป็นพระสัพพัญญพุทธเจ้า จึงกล่าวคำประกาศแก่หมู่เทพยดาด้วยบาทพระคาถาทีแรกว่า
อายนฺตุํ โภนฺโต อิธ เทวสงฺฆา
ทาเนน มํสํ อนุโมทนา
ทสฺสามิ ทานํ อตฺตโน ชีวิตํ
พุทฺโธ ภวิสฺสามิ อนาคเต
ความว่า หมู่เทพยดาทั้งหลายผู้เจริญ อันสิงสถิตอยู่ ณ ที่นี้ ขอจงมาอนุโมทนามังสทานของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจักให้ชีวิตของข้าพเจ้าเป็นทาน จักปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตกาลเบื้องหน้า
ในลำดับนั้น เทพยดาทั้งหลายที่สิงสถิตอยู่ ณ ที่นั้นครั้นได้ฟังคำเต่าโพธิสัตว์ประกาศ ต่างก็มาสันนิบาตประชุมกัน ณ บรรพตนั้น เมื่อจะกล่าวยกย่องชมเชย จึงกล่าวพระคาถาว่า
สาธุ สาธุ มหาวีร
อิทํ กมฺม ตยา กตํ
ทชฺชาสิ อตฺตโน มํสํ
พุทฺธงฺกุโร ภวิสฺสสิ
/*524ความว่า ข้าแต่ท่านผู้มีความเพียรอันใหญ่ ความปรารถนาของท่านจะสำเร็จประโยชน์ จะสำเร็จประโยชน์ กรรมอันนี้ท่านกระทำดีแล้ว ท่านได้ให้เนื้อของตนเป็นทาน ท่านจักเป็นเชื้อสายของพระพุทธเจ้าในอนาคตกาลภายหน้า
ในขณะนั้น เต่าโพธิสัตว์จึงตั้งความปรารถนาว่า ถ้าหากว่าข้าพเจ้าจักได้ตรัสเป็นพระพุทธเจ้าไซร้ เมื่อข้าพเจ้าตกลงจากบรรพตแล้ว ขอกระดูกอกของข้าพเจ้าจงแตกทำลายเลือดเนื้อของข้าพเจ้า จงเป็นก้อนน้อยก้อนใหญ่เป็นส่วน ๆ แต่กระดูกหลังคือ กระดองของข้าพเจ้านั้นอย่าพึ่งแตกทำลายเป็นอันตรายเลย กระดูกหลังนั้นจะได้เป็นนาวาพาพวกพ่อค้าทั้ง ๕๐๐ ไปให้พ้นจากความตาย ครั้นอธิษฐานดังนี้แล้ว ก็ทำตนให้ตกจากบรรพตลงไปกระทบเชิงภูเขาเสียงดังสนั่น ขณะนั้นกระดูกอกแตกทำลายเลือดเนื้อก็บังเกิดเป็นก้อนน้อยใหญ่ แต่กระดองนั้นมิได้ภินทนาการดุจคำอธิษฐานไว้นั้น เต่าโพธิสัตว์นั้น เมื่อสิ้นชีวิตแล้วก็ไปบังเกิดในดุสิตเทวพิภพ
ฝ่ายพวกพ่อค้านั้น ได้ฟังเสียงกึกก้องดังสนั่นหวันไหว แลดูไปก็เห็นเต่าโพธิสัตว์ตายอยู่ที่เชิงบรรพต ต่างคนก็ประหารอกของตนร่ำร้องไห้ปริเทวนาการ พากันกราบไหว้คุณของเต่าโพธิสัตว์นั้น แล้วพรรณนาคุณด้วยถ้อยคำมีประการต่าง ๆ ครั้นส่างโศกพ่อค้าซึ่งเป็นหัวหน้าจึงกล่าวว่า ดูกรท่านทั้งหลายผู้เจริญ เต่าทองตัวนี้ได้ให้เนื้อของตนเป็นทานแก่พวกเราทั้งหลายแล้ว เราทั้งหลายไม่ปรารถนาจะเป็นแบบนี้ ท่านก็สละชีวิตของท่านออกทำทานเอง เราทั้งหลายจงพากันจัดแจงสีไฟให้ติดขึ้น ปิ้งเนื้อเต่าเคี้ยวกินเป็นอาหารแล้วเก็บเอาเนื้อที่อยู่สำหรับเป็นเสบียงเลี้ยงตนไปในกลางทาง บริโภคไปกว่าจะถึงเมืองพาราณสี พวกพ่อค้าเหล่านั้นก็พร้อมกันกระทำตามถ้อยคำของพ่อค้าผู้ใหญ่ ครั้นพากันบริโภคเนื้อเต่าอิ่มหนำแล้ว ก็เอากระดองเต่าทำเป็นเรือ แล้วกระทำกิจการทั้งปวงด้วยกระดูกอก พากันขึ้นเรือกระดองเต่านั้นแล้วก็บ่ายหน้าเรือไปเฉพาะเมืองพาราณสี เมื่อถึงที่ใดจอด ณ ที่นั้นตามปรารถนา ได้บริโภคเนื้อเต่าเป็นเสบียงมา เดือนหนึ่งก็ถึงเมืองพาราณสี แล้วกล่าวสรรเสริญคุณของเต่าโพธิสัตว์แก่ชาวพระนครทั้งหลาย มหาชนทั้งปวงได้ฟังดังนั้น ก็พากันสรรเสริญชมเชยคุณของเต่าโพธิสัตว์ตลอดไปทั่วพระนครราชอาณาเขต
ในกาลนั้น พระเจ้าพรหมทัตทอดพระเนตรเห็นกระดูกยักษ์เต่าทอง อันมีวรรณเสมอด้วยทองคำ ก็ทรงพระปรีดาโสมนัส ครั้นได้ฟังคุณสมบัติของเต่าทองจึง/*525ทรงพระราชดำริว่า สัตว์ผู้นี้มิใช่สัตว์อื่น คงจักเป็นหน่อพุทธางกูรโดยไม่ต้องสงสัย ทรงพระราชดำริดังนี้แล้ว จึงมีรับสั่งให้ประดิษฐานกระดองเต่านั้นไว้ ณ ที่อันสมควรแก่พระนครด้านทักษิณ กระดองเต่านั้นก็ประดิษฐานอยู่ดุจสุวรรณบรรพตตลอดกาลนาน
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำเรื่องในอดีตกาล มาตรัสเทศนาดังนี้แล้ว เมื่อจะสืบต่ออนุสนธิจึงตรัสคาถาว่า
อภิฺเยฺยํ อภิฺาตํ
ภาเวตพฺพฺจ ภาวิตํ
ปหาตพฺพฺจ ปหีตํ
ตสฺมา พุทฺโธสฺมิ ภิกฺขเว
ทุกโข อทฺธานมคฺโค โย
ชจฺจนฺโธว อนายโก
เอกทา ยาติ มคฺเคน
อมคฺเคปิจ เอกทา
ตํ หํ เทวมนุสฺสานํ
อุชุมคฺคํ วินายโก
สตฺเต มุฬฺเห จ สํสาเร
สตฺเต เนตุํ ปทํ สุขํ
ความว่า เหตุที่ควรรู้ตถาคตก็ได้รู้แล้ว กิจที่ควรเจริญตถาคตก็ได้เจริญแล้ว กิจที่ควรละตถาคตก็ได้ละแล้ว เพราะเหตุนั้นแล ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตถาคตจึงได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ทางยืดยาวอันใดที่สัตว์ไปโดยยาก สัตว์ผู้บอดแต่กำเนิดหาผู้ที่จะนำทางมิได้ ย่อมไปโดยทางบางครั้งเดินผิดทางบ้างบางคราว ตถาคตเป็นผู้แนะนำทางตรงให้แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย และเป็นผู้สามารถที่จะนำสัตว์ทั้งปวงอันหลงอยู่ในสงสาร ให้ถึงซึ่งทางนฤพานอันเป็นบรมสุขโดยแท้
เทสนาปริโยสาเน ครั้นจบพระธรรมเทศนาลงแล้ว สัตว์ทั้งหลายเป็นอันมากได้บรรถุถึงโสดาปัตติผลเป็นต้น สมเด็จพระทศพลจึงประชุมชาดกว่า พระยาพรหมทัตในครั้งนั้นกลับชาติมาคือภิกษุชื่อว่าสาริบุตร พ่อค้าผู้ใหญ่ในครั้งนั้น กลับชาติคือภิกษุชื่อว่าโมคคัลลานะ พาณิชอันเศษทั้งหลายในครั้งนั้น กลับชาติมาคือปัญจวัคคีภิกษุทั้งหลาย เต่าทองในครั้งนั้น กลับชาติคือตถาคตผู้เป็นบรมโลกนาถนี้แล
จบสุวรรณกัจฉปชาดก
๔๔. สิโสรชาดก
อโห วิปตฺติ เม ทุกฺขนฺติ อิทํ สตฺถา สาวตฺถิยํ อุปนิสฺสาย เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน กมฺมํ อารพฺภ กเถสิ
สตฺถา สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ทรงอาศัยเมืองสาวัตถีเป็นที่โคจรบิณฑบาต ทรงพระปรารภกรรมของพระองค์ให้เป็นเทศนานุบัติเหตุ จึงตรัสเทศนาชาดกนี้ให้เป็นผลอันพระสังคีติกาจารย์กำหนด ด้วยบาทต้นพระคาถาว่า อโห วิปตฺติ เม ทุกฺขํ ดังนี้เป็นอาทิ
ปรินิพฺพานสมยมฺหิ แท้จริงในสมัยเมื่อสมเด็จพระผู้มีพระภาคจะดับขันธ์ปรินิพพานนั้น พระภิกษุทั้งหลายนั่งประชุมสนทนากันว่า ดูกรอาวุโสทั้งหลาย ท่านทั้งปวงจงเห็นเถิด แต่องค์สมเด็จพระผู้มีพระภาคผู้เป็นบรมศาสดาของเรา พระองค์เป็นผู้ล้ำเลิศประเสริฐกว่าเทพยดาและมนุษย์ทั้งหลาย อกุศลวิบากยังตามมาประจญพระองค์ได้ คือในสมัยเมื่อพระพุทธองค์จะทรงฉันอุทกวารี น้ำในกุกฎนทีอันใสสะอาด ก็บันดาลกลับเป็นน้ำขุ่นมัวไป จะป่วยกล่าวไปไยถึงมนุษย์ที่เป็นสามัญชน
เรื่องน้ำในกุกฎนทีอันใสสะอาด กลับบันดาลเป็นขุ่นข้นดุจเจือระคนไปด้วยเปลือกตมนั้น มีแจ้งอยู่ในคัมภีร์พุทธวิบาก
ขณะนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับคำภิกษุทั้งหลายซึ่งสนทนาปรารภเรื่องบุรพกรรมของพระองค์ จึงมีพระพุทธดำรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย กรรมวิบากจะได้ตามทันตถาคตแต่ในกาลนี้หามิได้ แม้ถึงในบุรพชาติปางก่อน เมื่อตถาคตยังเป็นโพธิสัตว์สร้างโพธิสมภารอยู่ก็ได้รับทุกขเวทนาอันสาหัส เพราะอำนาจกรรมวิบากอันตามทัน มีพระพุทธดำรัสดังนี้แล้วก็ทรงดุษณีภาพ พระภิกษุทั้งหลายจะใคร่ทราบอดีตนิทานจึงกราบทูลอาราธนา พระพุทธองค์จึงทรงนำเรื่องในอดีตกาลมาตรัสเทศนาดังต่อไปนี้ว่า
/*527อตีเต กาเล อนนฺตนคเร สิโสโร นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ ฯลฯ ในอดีตกาลล่วงแล้ว พระโพธิสัตว์เสวยพระชาติเป็นพระราชาทรงพระนามว่าสิโสรราช เสวยราชสมบัติอยู่ในอนันตนคร มีพระอัครมเหสีร่วมราชาภิเษก ทรงนามว่าอนันตเทวี ทรงพระสิริรูปลักษณะสรรพางค์อันงามเลิศ เป็นที่ให้เกิดความรักเจริญพระราชหฤทัย
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์นั้น พระองค์ทรงบริบูรณ์ไปด้วยจตุรงค์เสนาโยธาหาญ และมีฤทธิ์เดชบุญญาธิการแผ่ไปในชมพูทวีปทั้งสิ้น ประดุจดังว่าบรมจักรพรรดิผู้ทรงมหิทธิศักดานุภาพอันไพศาล
ในกาลนั้น พระราชาทั้งหลายในชมพูทวีปทั้งสิ้น ต่างกลัวอำนาจบุญญาธิการพระเจ้าสิโสรราช ไม่สามารถจะดำรงตนอยู่โดยปรกติได้ ต่างถือพวงดอกไม้เงินพวงดอกไม้ทองไปเฝ้าถวายพระโพธิสัตว์สิโสรราชนั้น โดยเบียดเสียดเยียดยัดกันจะนับจะประมาณมิได้ แก้วมณีรัตน์ประดับมงกุฎและสังวาลของกษัตริย์เหล่านั้นครูดสีซึ่งกันและกันร่วงหล่นเรี่ยราดอยู่ ณ ที่นั้น ๆ เป็นอันมาก
ฝ่ายคนทั้งหลายที่รักษาพระราชนิเวศน์ ครั้นกษัตริย์เหล่านั้นกลับไปแล้ว ต่างก็ปัดกวาดพระราชนิเวศน์เก็บมณีรัตน์ที่ร่วงหล่นอยู่ ณ ที่นั้นๆ ได้ประมาณวันละ ๑ ทนาน จึงนำเข้าไปถวายพระเจ้าสิโสรราช ๆ ก็มิได้ทรงรับ กลับพระราชทานให้แก่คนผู้รักษาเหล่านั้นไปใช้สอยตามความปรารถนา
อนึ่ง พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์นั้น มีอาชาไนยอันอุดมสองอาชามีฝีเท้าอันเร็วไวยิ่งนัก อาชานัยทั้งสองนี้เป็นที่รักเจริญพระราชหฤทัยอย่างยิ่ง อาชานัยหนึ่งมีนามชื่อว่าติปกะ เป็นพระราชพาหนะอันว่องไว เมื่อพระเจ้าสิโสรราชเสด็จขึ้นประทับ ณ หลังอาชานั้นแล้ว และควบไปสู่นาคพิภพ อาจจะกลับมาสรงสนานและเสวยน้ำในอโนดาดแล้วและกลับมายังพระนครในวันนั้นได้
อีกอาชาหนึ่งมีนามชื่อว่ามหาลทะ เมื่อพระเจ้าสิโสรราชปรารถนาจะไปชมเมืองสวรรค์ เสด็จขึ้นประทับ ณ หลังอาชาแล้ว อาชานัยนั้นก็เหาะไปในอากาศ พาพระเจ้าสิโสรราชไปชมทิพยสมบัติรัตนพิมานในเทวโลกแล้ว อาจพาเสด็จกลับยังอนันตนครในวันนั้นได้ พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์มีบุญญฤทธิ์เดชานุภาพแผ่ไปในชมพูทวีปทั้งสิ้น มิได้มีกษัตริย์องค์ใดในสากลชมพูทวีปที่จะเสมอเหมือน ดังพรรณนามาฉะนี้
/*528อนึ่ง พระเจ้าสิโสรราชนั้น พระองค์เสวยราชสมบัติโดยทศพิธราชธรรมประเพณี และทรงบำเพ็ญบุญญนฤธีบริจาคทาน ทั้งทรงรักษาศีลห้าเป็นนิจกาลมิได้ขาด และทรงรักษาอัฏฐมีอุโบสถและปัณณรสีอุโบสถโดยปักขคณนาวิธี เป็นอาจิณปฏิปหาสัมมาปฏิบัติ
อยู่มาวันหนึ่ง พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์เสด็จเข้าสู่ที่บรรทมในเพลาราตรี หยั่งลงสู่นิทรารมณ์เหนือพระแท่นที่สิริไสยาสน์ ทรงพระสุบินนิมิตเห็นยอดปราสาทที่อยู่ของพระองค์หักตกลงมา ณ พื้นภูมิภาค แล้วก็หักกระเด็นออกไปเป็นท่อนน้อยท่อนใหญ่ พระเจ้าสิโสรราชตื่นจากนิทรารมณ์ ก็มีพระทัยอันสะดุ้งหวั่นหวาด เสด็จประทับนั่งอยู่ ณ พระแท่นที่สิริไสยาสน์นั้น ตราบเท่าจนอรุณสว่างแจ้ง จึงพรงพระราชดำริว่า ยอดปราสาทของเรานี้ก็บริบูรณ์ดีอยู่ เหตุไฉนจึงนิมิตเห็นว่าหักตกลงมา ณ พื้นปฐพี
ขณะนั้น วิปลาสห้าประการ คือ พระหฤทัยเศร้า ๑ พระเสโทไหล ๑ พระวรกายาเศร้าหมอง ๑ พระสรีรกายหวั่นไหว ๑ พระเนตรมืดมัว ๑ ก็บังเกิดมีขึ้นแก่พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์นั้น
ครั้นเวลารุ่งเช้า พระเจ้าสิโสรราชจึงมีพระราชดำรัสให้หาพราหมณ์ทั้งหลาย มีพราหมณ์ปุโรหิตเป็นต้นเข้ามาเฝ้า แล้วตรัสเล่าสุบินนิมิตที่ได้ทรงเห็นนั้น ให้พราหมณ์ทั้งหลายฟัง แล้วตรัสถามว่า ที่เราเห็นสุบินนิมิตผิดประหลาดดังนี้ เหตุการณ์อะไรจะมีแก่เราหรือไม่
พราหมณ์ทั้งหลายได้ฟังรับสั่งถาม จึงพร้อมกันพิจารณาตามคัมภีร์โหราศาสตร์ แล้วทูลถวายพยากรณ์ว่า ข้าแต่สมมติเทวราช บาปเคราะห์จักมาให้โทษแก่พระองค์ จึงได้ทรงพระสุบินนิมิตไปดังนี้ กำหนดอีก ๗ วัน พระเสาร์เทพบุตรจักเสด็จมาร่วมราศีทับลัคนาของพระองค์ จักกระทำให้พระองค์กัมปนาทหวั่นไหวระส่ำระสายจากที่ ดุจกำลังลมอันเกิดแต่ธรณีฉะนั้น พระอย่าได้ทรงดูหมิ่นและสำคัญพระทัยว่าพระองค์เป็นผู้มีเดชานุภาพอันยิ่งใหญ่ดังนี้ ขอพระองค์จงให้จัดการบัตรพลีพร้อมด้วยเครื่องสักการบูชา สำหรับไว้กระทำพลีกรรมรับพระเสาร์เทวา อันจะเสด็จมาในวันที่ ๗ นับแต่วันนี้ไป ถ้าพระองค์กระทำสักการบูชารับพระเสาร์เทพบุตรแล้ว พระเสาร์เทพบุตรนั้นจักให้คุณแก่พระองค์ พระองค์จักมีความสุขสำราญสิ้นกาลนาน พระพุทธเจ้าข้า
/*529พระเจ้าสิโสรราชได้ทรงสดับคำพยากรณ์ดังนั้น ก็ทรงพระพิโรธเป็นกำลัง ประดุจดังว่าพระยานาคที่มีผู้มาประหารลงที่ขนดหาง มีพระสุรสีหนาทตรัสบริภาษพราหมณ์เหล่านั้นว่า ดูกรพราหมณ์อันชั่วร้าย เหตุไฉนพวกเอ็งทั้งหลาย จึงมาวิงวอนให้เรากราบไหว้บูชาพระเสาร์ พระเสาร์นั้นเป็นเทพบุตร ตัวเราก็เป็นเทวาบริบูรณ์ด้วยจาตุรงค์เสนา เมื่อพระเสาร์นั้นมาในกาลใด เราก็จะออกไปต่อยุทธกับพระเสาร์ด้วยจตุรงคเสนาในกาลนั้น ถ้าผู้ใดมีกำลังอานุภาพมากความชนะก็จักมีแก่ผู้นั้น เราไม่ยอมที่จะกราบไหว้บูชาพระเสาร์เทพบุตรนั้นเป็นอันขาด
พราหมณ์ทั้งหลายจึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทวราช พระเสาร์เทพบุตรนั้นเมื่อมาก็มิได้แสดงตนให้เห็นประจักษ์ เป็นแต่ฉายาคือเงาของพระเสาร์นั้นมาทับลัคน์ของพระองค์เท่านั้น ขอพระองค์อย่าทรงมานะอหังการแก่พระเสาร์เทวราช จงจัดการรับพระเสาร์ด้วยเครื่องสักการบูชาตามคำข้าพระบาททั้งหลายเถิด ความสุขสิริสวัสดิ์จักบังเกิดแก่พระองค์สืบไป พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าสิโสรราชก็มิได้ยอมกระทำพลีกรรม ตามคำวิงงอนของพราหมณ์เหล่านั้น ตรัสขับพราหมณ์ทั้งหลายให้ออกจากที่เฝ้า แล้วมีรับสั่งให้หาเสนาบดียุทธนาธิการเข้าไปเฝ้า แล้วตรัสว่า ดูกรผู้เจริญ จำเดิมแต่วันนี้ไปถึงวันที่ ๗ ท่านจงวางพลรบเตรียมไว้ในประตูพระนครทั้ง ๔ ทิศ ประตูละพันคน ๆ ในเบื้องบนปราสาท ๗ ชั้นนั้น จงวางนักรบไว้ให้อยู่พิทักษ์รักษาชั้นละร้อยคน ๆ เป็นกำหนด แล้วจงบังคับบรรดาพลรบทั้งหมดว่า ถ้าท่านทั้งหลายเห็นพระเสาร์มาในกาลใด จงรุมกันฟันแทงฆ่าพระเสาร์เสียในกาลนั้น ถ้ามิฉะนั้น ก็จงตีรันจับพระเสาร์จำจองด้วยเครื่องจำห้าประการ แล้วพาตัวมาหาเราให้จงได้
เสนาบดีรับพระราชโองการแล้ว ก็ถวายบังคมลาออกมาจัดการวางพลรบไว้ในที่นั้น ๆ ตามพระราชบัญชาทุกประการ พระเจ้าสิโสรราชก็มิได้ประมาทพระองค์ ทรงถือถาวุธทั้ง ๕ คอยระวังรักษาพระองค์อยู่เป็นนิจมิได้ขาด ครั้นถึงวันที่ ๗ พระเสาร์เทวราชก็จรมาทับลัคน์ของพระองค์ ดุจคำที่พราหมณ์ทั้งหลายถวายพยากรณ์ ในกาลนั้น พระเจ้าสิโสรราชก็มีพระหฤทัยอันรุ่มร้อนกระวนกระวาย และมีพระวรกายกัมปนาทหวาดหวั่น พระอาการนั้นดุจหนึ่งว่าเป็นบ้า เมื่อทอดพระเนตรเห็นพลรบที่อยู่รักษาบนปราสาทก็ทรงพระพิโรธเร่งขับไล่ฟันฟาดด้วยพระแสงขรรค์ บรรดาพลรบทุกขเวทนาอันสาหัส พลรบที่เหลืออยู่นั้น ไม่สามารถที่จะเจ้าไปใกล้พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์นั้นได้ ต่างคนก็ถอยหลัง/*530รอราอยู่ ณ ที่นั้นๆ พระเจ้าสิโสรราชทรงฟาดฟันพลรบทั้งหลาย บรรดาที่พิทักษ์รักษาอยู่บนปราสาททั้ง ๗ ชั้นนั้นโดยลำดับ ๆ ครั้นถึงพื้นพสุธาก็ขึ้นทรงอาชานัย รีบควบขับออกจากประตูพระนคร
ฝ่ายพวกพลนิกรทั้งหลายที่อยู่รักษาพระทวารนั้น เมื่อไม่สามารถที่จะห้ามกันได้ ต่างก็พากันรีบไปตามพระเจ้าสิโสรราช บรรดาพวกพหลพลนิกรทั้งหลายเหล่านั้น ใครผู้ใดไม่สามารถที่จะตามเสด็จทันมาทว่าสักคนหนึ่งได้ ด้วยฝีเท้าอาชานัยที่ทรงขี่นั้นเร็วยิ่งนัก
แท้จริง เมื่อพระเคราะห์อันร้ายแรงให้โทษอยู่ดังนี้ อาชานัยที่ทรงขี่เคยพาเหาะไปในนภากาศ ก็ไม่สามารถที่จะเหาะไปได้ เมื่ออาชานั้นไปไม่ได้โดยอากาศ ก็ต้องพาพระเจ้าสิโสรราชไปในมรรคาด้วยกำลังแรงของตน ไปในวันเดียวสิ้นระยะทางประมาณ ๑๐ โยชน์ ครั้นเพลาสายัณหสมัยก็บรรจุถึงต้นไทรใหญ่ในป่ามหาวัน อาชานัยก็มีกายอันเหน็ดเหนื่อยทุพพลภาพสิ้นกำลัง ไม่สามารถที่จะไปในหนทางเบื้องหน้าต่อไปอีกได้
ฝ่ายพระเจ้าสิโสรราชนั้น ก็มีพระกายอันลำบากเพราะแดดและลม ทั้งมีพระทัยอันเกรียมกรมไปด้วยความหิวกระหาย เพราะมิได้เสวยพระกระยาหารเลย เสด็จลงจากหลังอาชาไนยแล้ว ก็ทรงพระกายเข้าสวมกอดคออัสดร ครั้นทรงระลึกถึงสิริสมบัติและพระนคร ก็กล่าวพระคาถารำพันพิลาปว่า
อโห วิปตฺติ เม ทุกฺขํ
ปเรน จ กตํ ทุกฺขํ
ตฺจ กตํ สยฺเจว
ปโรหิตสฺส วจนํ
อสุตตฺตาย เม โทโส
อโห ปุพฺเพ สุขํ ปตฺโต
ภูฺชมาโน สุทฺธาภตฺตํ
สุวณฺณภาชเน วเร
รตฺติภาเค สยมาโนปิ
สยาปิ สุขสมฺผสฺเส
สยมาเน สยนคพฺเภ
นิสินฺโนปิ นิโคฺรธมณฺฑเล
นิสินฺนปลฺลงฺเก วเร
อหํทานิ ทุกฺขิโตปิ
เอกโก วนสณฺเก
สห อสฺเสน สหาโย
สยมาโน ติณสณฺเร
เคหํ นิโคฺรธมณฺฑลํ
ปาสาทกํ วนสณฺฑํ
กเร นครกํ วรํ
จนฺโทภาเสน ทีปกํ
ปกฺขิสทฺทํ ตุริยนฺตํ
/*531อโห ทุกฺขตรํ สิยา
กถํ ภุฺเช กถํ สเย
ปาโตเยว กุสึ คจฺเฉ
ปเร ชนา อสหาโย
โก ชโน มคฺคุทฺเทสโก
อโห อนนฺตเทวีปิ
สามินา วิปฺปโยคาว
ทุกฺขิตา โหติ ทุมนา
อสฺสุโภชา ทิวารตฺตึ
ยาว สามิอภิมุขาติ
ความว่า โอ้ตัวเราในครั้งนี้ มาเกิดวิบัติพลัดพรากจากพระนคร ต้องมาทนทุกขเวทนาอยู่กลางไพร ความทุกข์อันนี้ผู้อื่นมิได้กระทำให้แก่เราเลย เรากระทำใส่ตัวเราเองโดยแท้ เพราะเหตุที่เรามิได้เชื่อฟังคำปุโรหิตาจารย์ โทษพิบัติจึงบันดาลเกิดขึ้นแก่เราในครั้งนี้ โอ้ตัวเราเคยอยู่ในบุรีประกอบด้วยความสุขสำราญ เมื่อยามเสวยก็เสวยพระกระยาหารในสุวรรณภาชน์ ยามเมื่อไสยาสน์ก็บรรทมเหนือพระแท่นในห้องบรรทม อันปูสาดด้วยสุขุมพัตถ์เป็นปัจธุรณ์ มีสัมผัสอันนิ่มอ่อนนำมาชึ่งความสุขสำราญ เมื่อยามนั่งก็นั่ง ณ สถานที่บัลลังก์อันประเสริฐ แวดล้อมไปด้วยเสนามาตย์ราชบริพาร มาบัดนี้เรามิได้มีอาหารอันใดอันหนึ่งบริโภคเลยต้องเสวยทุกขเวทนาหิวกระหาย เมื่อยามนอนก็ต้องนอนเหนือใบไม้ลาดบนปฐพีดล เมื่อยามนั่งก็ต้องนั่งใต้มณฑลต้นนิโครธเอกากาย มีแต่อาชามาเป็นสหายอยู่ตัวเดียวเท่านั้น กับมีแสงจันทร์โอภาสสว่างต่างประทีปชวาลา และมีเสียงสกุณาปักษาต่างตนตรี โอ้ความทุกข์ในครั้งนี้เป็นอย่างยิ่ง เราจะได้สิ่งอันใดมาบริโภคต่างโภชนา และจะนั่งนอนเหยียดเหนือพื้นพสุธาอย่างไรได้ ครั้นรุ่งเช้าก็มิรู้ที่ว่าจะไปในแห่งหนตำบลใด ไม่มีใครที่จะเป็นเพื่อนและช่วยชี้บอกหนทาง โอ้สงสารนางอนัตตเทวี เจ้าจะมีความวิโยคโศกเศร้า เพราะไม่เห็นเราผู้เป็นพระสามี นางจะระทมไปด้วยความทุกข์โทมนัส จะไม่เป็นสรงและจะไม่เป็นอันที่จะเสวยทุกทิวาราตรีกาล จะเสวยแต่อัสสุชลต่างโภชนาหารทุกเวลา จนกว่าจะได้พบพักตร์เราผู้เป็นพระสามี
พระเจ้าสิโสรราชตรัสรำพันด้วยพระคาถาดังนี้แล้ว ครั้นเพลารุ่งเช้า พระองค์กับอาชาทุพลภาพอิดโรยสิ้นกำลังเพราะมิได้บริโภคโภชนาหารสิ่งอันใดเลย มีพระกาย/*532อันกัมปนาทการหวั่นไหว แข็งพระทัยลุกขึ้นจูงอาชาดำเนินไปในอารัญประเทศ ก็บรรลุถึงทุ่งนาข้าวสาลีอันมีอยู่ ณ ที่สุดแห่งชายป่า
ในที่นั้น มีบุรุษชาวนาคนหนึ่งเป็นผู้รักษาไร่ข้าวสาลี บุรุษชาวนานั้นใส่อาหารลงในกระบายแล้ว ก็เอาไปวางไว้ที่คันนาปรารถนาจะบริโภคเมื่อขากลับ แล้วก็เดินไปไล่ขับฝูงนกอันมากินข้าวสาลีในที่สุดแห่งปลายนา ขณะนั้น มีสุนัขตัวหนึ่ง ลอบเข้ามาคาบเอากระบายภัตตาหารนั้นไป พอพระเจ้าสิโสรราชจูงอาชาไนยมาถึงที่นั้น บุรุษชาวนากลับมาไม่เห็นกระบายภัตตาหาร แลไปเห็นมงกุฎอันบันดาลกลับกลายเหมือนกระบายของตนอยู่บนเศียรของพระโพธิสัตว์สิโสรราช ก็เข้าไปโบยตีทิ่มแทงด้วยประฏัก แล้วบริภาษด้วยคำอันหยาบคายว่า ดูกรโจรคนชั่วร้าย เหตุไฉนเอ็งจึงลักภัตตาหารของเราไปกิน แล้วเอากระบายของเราครอบหัวมาดังนี้
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ตรัสตอบว่า ดูกรบุรุษผู้เจริญ เรานี้มิได้เป็นโจรลักสิ่งใดสิ่งหนึ่งของท่านเลย นี่มงกุฎของเราแท้ ๆ มิใช่กระบายของท่าน เหตุไฉน ท่านจึงมากล่าวตู่มงกุฎของเราว่าเป็นกระบายของท่านดังนี้เล่า
บุรุษชาวนาได้ฟังดังนั้น ก็มีความโกรธมากขึ้น จึงคุกคามบริภาษว่า ดูกรอ้ายโจรผู้ร้าย กระบายของกูครอบหัวมึงอยู่เห็นประจักษ์แก่นัยน์ตา ยังจะมีหน้ามาเถียงอีกเล่า น้ำหน้ามึงจะได้มงกุฎมาแต่ไหน เหตุไรมึงจึงปากแข็งเถียงกูดังนี้ ว่าแล้วก็เอาประฏักแทงปากพระโพธิสัตว์อีก
พระโพธิสัตว์สิโสรราชถูกตีแทงด้วยประฏัก ก็มีโลหิตอันไหลโทรมพระสรีรกาย เสวยทุกขเวทนาเจ็บปวดเป็นสาหัส จึงมีพระราชดำรัสว่า ดูกรบุรุษผู้เจริญ นี่มงกุฎของเราจริง ๆ เมื่อท่านเห็นว่าเป็นกระบายของท่านๆ จงเอาไปเถิด ขอแต่ชีวิตไว้เท่านั้น ท่านจงมีความกรุณาให้ทานชีวิตแก่เราเถิด
บุรุษชาวนาได้ฟังคำวิงวอนก็ค่อยคลายความโกรธ จึงหยิบเอามงกุฎไปจากพระเศียร แล้วกล่าวคำกำชับว่า แต่นี้ไปเอ็งอย่าได้มาในที่นี้อีกเลย ถ้าเอ็งขืนมาอีกจะต้องถึงแก่ความตาย ว่าดังนี้แล้ว ก็ขับไล่พระโพธิสัตว์สิโสรราชไปเสียจากที่นั้น
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ มีพระกายอันลำบากบอบช้ำ และมีโลหิตไหลโทรมพระองค์ พระทรงกำสรดครวญคร่ำในพระทัยว่า โอ้ตัวเรามาเกิดความวิบัติ ต้องมารับ/*533ทุกขเวทนาอันสาหัสเพียงชีพตักษัย เพราะเรามีมานะอหังการ มิได้เชื่อถือคำปุโรหิตาจารย์เขาทำนายไว้ จึงต้องมารับโทษภัยถึงเพียงนี้ แล้วจูงอาชาออกจากที่นานั้นไปถึงที่นาอีกแห่งหนึ่ง
ฝ่ายบุรุษซึ่งเป็นเจ้าของที่นานั้นเป็นคนเกียจคร้าน ต่อสองหรือสามวันจึงไปตรวจดูข้าวในนานั้นครั้งหนึ่ง โจรทั้งหลายได้ช่องก็มาลักเกี่ยวเอาข้าวในนาไปทุกวัน ๆ วันนั้น บุรุษเจ้าของนาถือหอกไปซุ่มอยู่ในที่นา ครั้นเห็นพระโพธิสัตว์สิโสรราชเดินจูงอาชามาในที่นั้น แลเห็นพระขรรค์กลายเป็นเคียว ก็วิ่งเข้าไปโบยตีพระโพธิสัตว์ด้วยด้ามหอก แล้วด่าบริภาษว่า ดูกรอ้ายโจรร้ายมึงมาลักเกี่ยวข้าวของกูไปทุกวัน ๆ กูพึ่งมาพบมึงในวันนี้
พระเจ้าสิโสรราชตกพระทัย มิได้รู้ว่าเหตุผลประการโดจึงตรัสว่า ดูกรบุรุษผู้เจริญ เรามิได้เป็นโจรลอบลักสิ่งใดของท่าน ไฉนท่านมาโบยตีเรา กล่าวหาว่าเราเป็นโจรด้วยเหตุใด
บุรุษเจ้าของนาจึงซ้ำด่าว่า ดูกรอ้ายโจรร้ายปากแข็ง มึงเป็นโจรมีเคียวเป็นพยานอยู่ในมือมึง ยังจะมีหน้ามาโกหกอีกเล่า ถ้ามึงไม่มาลักเกี่ยวข้าวของกู มึงจะถือเคียวมาธุระอะไร ว่าดังนี้แล้ว ก็กลับตีโบยพระโพธิสัตว์สิโสรราชอีก จนพระสรีรกายบอบช้ำมีโลหิตอันลามไหล
ขณะนั้น พระเจ้าสิโสรราชก็สลดพระทัยทรงพิศวงว่า เหตุไฉนพระขรรค์ในมือเราจึงมากลับกลายให้บุรุษนี้เห็นเป็นเคียวไป ชะรอยจะเป็นเวรกรรมที่เราทำไว้ตามมาทัน ทรงดำริดังนี้แล้ว จึงตรัสวิงวอนเจ้าของนานั้นว่า ดูกรบุรุษผู้เจริญ นี่พระขรรค์ของเราแท้ ๆ เมื่อท่านมาเห็นว่าเป็นเคียวก็จงเอาไปเถิด เราขอแค่ชีวิตเราไว้ ขอท่านอย่าโบยตีให้ถึงแก่ความตายเลย
บุรุษเจ้าของนาได้ฟังคำวิงวอนก็คลายความโกรธ จึงไปหยิบเอาเคียวมาจากพระหัตถ์ แล้วสั่งกำชับว่า ดูกรโจร เอ็งอย่ามาในที่นานี้อีกต่อไป ถ้าเอ็งขืนมาก็จะต้องตายอยู่ ณ ที่นี้ ว่าดังนี้แล้วก็ไล่พระโพธิสัตว์ไปเสียจากที่นั้น
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ สู้อดกลั้นกล้ำกลืนถ้อยคำที่เขาบริภาษอันหยาบช้าและทนทุกขเวทนาที่ถูกโบยตีอย่างสาหัสดังนี้แล้ว ก็มีพระอัสสุชลอันไหลอาบพระพักตร์ควรจะสังเวช ทรงจูงอาชาไนยออกจากที่นาอันเป็นเขตของบุรุษนั้นแล้ว ก็ไปบรรลุถึงที่นาของผู้อื่นอีก
/*534ฝ่ายบุรุษเจ้าของนานั้น จูงโคตัวหนึ่งไปผูกไว้ให้กินหญ้าอยู่ในที่นาของตนแล้วก็กลับมาบริโภคอาหาร โคนั้นดึงเชือกที่ผูกไว้ขาดก็วิ่งเข้าไปอยู่ในฝูงนางโค บุรุษผู้เป็นเจ้าของโคบริโภคอาหารแล้วกลับไปไม่เห็นโคที่ตนผูกไว้ จึงแลดูไปในเบื้องหน้า ครั้นเห็นอาชาที่พระโพธิสัตว์จูงไปเหมือนกับโคของตน จึงวิ่งไปโดยเร็วแลร้องว่า ดูกรโจรทรพลริษยา เหตุไฉนเอ็งจึงไปลักจูงโคของเรามาดังนี้
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ดูกรบุรุษผู้เจริญ เราจะบอกให้ท่านรู้ ม้าที่เราจูงมานี้ก็เป็นม้าของเราแท้ๆ ท่านมาหาว่าเราไปจูงเอาโคของท่านมาดังนี้ด้วยเหตุอันใด รูปร่างโคของท่านเป็นอย่างไรเราก็ยังมิเห็น ไฉนท่านจึงมากล่าวตู่เอาเราดังนี้
บุรุษเจ้าของโคได้ฟังดังนั้นก็โกรธ จึงเข้าไปเตะต่อยทุบตีพระโพธิสัตว์ด้วยมือและเท้าทั้งสอง แล้วตวาดว่า ดูกรอ้ายผู้ร้ายปากกล้า มึงไปลักโคของกูจูงเดินมาเห็นปรากฏชัดอยู่แก่นัยน์ตาดังนี้ ยังมีหน้ามาโกหกว่าเป็นม้าพาชีของตัวไปได้ โคกับม้ามันเหมือนกันเมื่อไร กูไม่รู้จักหรือ ว่าดังนี้แล้ว ก็ชิงเอาม้าไปจากพระโพธิสัตว์ ที่เป็นไปดังนี้ เพราะเหตุว่าพาชีนั้นมาวิบัติกลับกลายไปเป็นโค ด้วยอำนาจวิบากแห่งกรรมที่ทำไว้ตามมาทัน
เพราะเหตุนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคจึงตรัสเทศนาว่า สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้มีกรรม คือบุญและบาปที่ทำไว้เป็นของๆ ตนเป็นผู้ต้องรับมรดก คือผลแห่งบุญและบาปที่ได้กระทำไว้ กรรมที่เป็นบาปเป็นอกุศลนั้นย่อมให้ผลประกอบไปด้วยความทุกข์โทมมัส และเป็นเหตุให้เกิดโทษวิบัติอันตรายต่างๆ เป็นต้น ส่วนกรรมที่เป็นบุญเป็นกุศลนั้น ย่อมให้ผลประกอบไปด้วยสิริสวัสดิ์ล้วนนำมาซึ่งความสุขสำราญ
แท้จริง สรรพสัตว์ทั้งหลาย บรรดาที่ท่องเที่ยวเวียนวนอยู่ในวัฏสงสาร ย่อมได้เสวยสุขและทุกข์ต่าง ๆ เป็นธรรมดา กุศลให้ผลในกาลใดก็ได้รับความสุขสำราญในกาลนั้น ถ้าอกุศลให้ผลในกาลใดก็ได้รับความทุกข์โทมนัสในกาลนั้น สัตว์โลกย่อมพัวพันอยู่ด้วยสุขและทุกข์ ดังนี้จึงต้องประสบสุขบ้างตามอำนาจของกรรม เมื่อบุญกุศลมาอุปถัมภ์ก็นำให้เป็นผู้บริบูรณ์ไปด้วยลาภยศความสุขสำราญ และประกอบด้วยเดชานุภาพอันยิ่งใหญ่ ทั้งเป็นที่รักที่เจริญใจของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เมื่อผู้นั้นไปในประเทศที่ใด ก็เป็นที่นับถือกราบไหว้สักการบูชาของชนทั้งหลายที่อยู่ในประเทศที่นั้น ผู้ที่บุญกุศลอุปถัมภ์ย่อมเป็นผู้รุ่งเรืองดุจพระจันทร์ในวันเพ็ญอันเปล่งรัศมีฉะนั้น ถ้าบาปอกุศลมาตามทันก็ทำให้/*535เสื่อมลาภถอยยศหมดความสุขสำราญ และปราศจากเดชานุภาพอันยิ่งใหญ่ ไม่เป็นที่รักที่เจริญไจของญาติมิตรและประชุมชนทั้งหลาย เมื่อไปในประเทศที่ใดก็ไม่เป็นที่นับถือยำเกรงสักการบูชาของขนในประเทศที่นั้น ผู้ที่บาปอกุศลอุปถัมภ์ย่อมไม่ไพโรจน์รุ่งเรือง ดุจหนึ่งว่าหิ่งห้อยอันปราศจากแสงในเพลาพระอาทิตย์อุทัยฉะนั้น
เมื่อพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ ถูกเขาชิงเอามงกุฎและพระขรรค์กับทั้งอาชาไนยไปสิ้นแล้ว ยังเหลือแต่พระองค์กับพระภูษาที่ทรงนุ่งห่ม ก็ให้เปล่าเปลี่ยวพระทัยยิ่งนัก ด้วยพระองค์มีความรักอาชาไนยอย่างยิ่ง มิรู้ที่ว่าจะทำประการใด ต้องฝืนพระทัยทรงพระดำเนินกรรแสงไปแต่พระองค์เดียว ครั้นเพลาสายัณหสมัย ก็มีพระหฤทัยอันอิดโรยโหยหิวยิ่งนัก เพราะมิได้เสวยโภชนาหารสิ่งใดสิ่งหนึ่งเลย จึงเข้าไปนั่งพักอาศัยอยู่ ณ ร่มไม้ชายป่าแห่งหนึ่ง ครั้นความหิวกระหายค่อยบรรเทาลงก็ทรงพระอุตสาหะลุกขึ้นทรงพระดำเนินต่อไป ครั้นถึงพระอารามแห่งหนึ่ง จึงทรงพระดำริว่า เรานี้อดอยากอาหารมาสองสามวันแล้ว อย่ากระนั้นเลย เราจักเข้าไปในพระอารามนี้ แล้วจักขอภัตตาหารที่เป็นเดนเหลืออยู่ในบาตรของภิกษุสามเณรมาบริโภค ทรงพระดำริดังนี้แล้วก็เข้าไปในพระอารามนั้น ครั้นทอดพระเนตร์เห็นสามเณรน้อยองค์หนึ่งก็ทรงพระปีติโสมนัสมีความรักใคร่ในสามเณรนั้นจึงตรัสว่า ดูกรพ่อเณร ข้าพเจ้านี้อดอาหารหลายวันแล้วมีความหิวยิ่งนัก ถ้าพ่อเณรไม่มีความหนักใจ ข้าพเจ้าจักขออยู่อาศัยบริโภคภัตตาหารสักสองสามวัน พอบรรเทาทุกขเวทนาก็ลาไป
สามเณรนั้น แลไปเห็นพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ ก็ให้มีจิตโสมนัสประกอบไปด้วยกรุณา อาศัยบุพเพสันนิวาสที่ได้เคยอุปถัมภ์กันมาแต่ชาติก่อน จึงพาพระเจ้าสิโสรราชให้เข้าไปนั่ง ณ ที่อันควรข้างหนึ่ง
ฝ่ายพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์นั้นมีพระกำลังทุพลภาพเพราะมิได้เสวยโภชนาหาร ก็มีพระสรีรกายกัมปนาทการหวั่นไหวทั้งเปรอะเปื้อนไปด้วยโลหิต บ้างเปียกบ้างแห้งติดกรังอยู่ทั่วพระกาย มิอาจที่จะดำรงพระองค์อยู่ได้ก็ล้มลงนอนครอกนิ่งไปมิได้เป็นสมปฤดี สามเณรเห็นตังนั้นก็ตกใจจึงรีบวิ่งไปบอกพระภิกษุทั้งหลายว่ามีอุบาสกคนหนึ่งมาขออาศัยอยู่ บัดนี้ล้มลงนอนนิ่งแน่ไป จะเป็นตายอย่างไรก็มิได้รู้
พระภิกษุทั้งหลายได้ฟังสามเณรบอกดังนั้น ก็พากันรีบไปดู ครั้นเห็นพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์กลับได้สมปฤดีคืนมา จึงถามว่า ดูกรอุบาสกเหตุไฉนกายของท่านจึงชอกช้ำยับเยินไปดังนี้เล่า
/*536พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ ยกพระหัตถ์ขึ้นนมัสการพระภิกษุทั้งหลายแล้วตรัสบอกว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นกษัตริย์พลัดบ้านเมืองมา ข้าพเจ้ามิได้มีความผิดสิ่งใดสิ่งหนึ่งเลย ชาวนาทั้งหลายมันเห็นข้าพเจ้าเดินมา มันก็บริภาษด่าว่าด้วยถ้อยคำอันหยาบคาย หาว่าข้าพเจ้าเป็นผู้ร้ายลักสิ่งของๆ มัน แล้วต่างคนก็เข้าโบยตีเตะต่อยข้าพเจ้า ชิงเอามงกุฎและพระขรรค์กับทั้งอาชาไนยไปหมดสิ้น ข้าพเจ้าจึงเดินโซเซมาขออาศัยในพระอารามนี้ ขอพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงกรุณาแก่ข้าพเจ้า
พระภิกษุทั้งหลายได้ฟังดังนั้น ก็พากันมีความสงสารด้วยสามารถแห่งจิตที่มีความกรุณา จึงต้มน้ำร้อนมาช่วยกันชะล้างบาดแผล แล้วชำระขัดสีพระกายให้สะอาดหมดจด ต่างองค์ก็หาน้ำมันและโอสถมาช่วยกันรักษาบาดแผล แล้วให้พระโพธิสัตว์บริโภคภัตตาหาร พระภิกษุทั้งหลายช่วยกันรักษาพยาบาลโดยนิยมดังนี้ประมาณได้สองสามวัน พระเจ้าสิโสรราชนั้นก็ปราศจากโรคาพยาธิทุกข์ ค่อยมีความผาสุกกายสบายพระทัย เพราะอาศัยความอนุเคราะห์ของภิกษุเหล่านั้น
มีคำถามว่าพระภิกษุทั้งหลายช่วยกันสงเคราะห์รักษาพยาบาลให้พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์นั้นมีควาสุขสำราญนั้นเพราะเหตุไร มีคำวิสัชนาว่า ในบุรพชาติปางก่อน เมื่อพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์บังเกิดเป็นกุลกบัณฑิต ได้ให้ชีวิตเป็นทานแก่ภิกษุทั้งหลายทั้งปวง เพราะเหตุนั้นพระภิกษุทั้งหลายเห็นพระเจ้าสิโสรราชต้องภัยได้ทุกข์มา จึงได้เอาใจใส่ช่วยกันบำรุงรักษาพยาบาลให้ปราศจากทุกข์ภัย ได้รับความสุขสำราญดังนี้
เมื่อพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ได้ความสุขกายสบายพระทัยแล้ว จึงเข้าไปกราบไหว้พระภิกษุทั้งหลายแล้ววิงวอนว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะใคร่บรรพชาบวชอยู่ในพระอารามนี้ ขอพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงกรุณาให้ข้าพเจ้าได้บรรพชาเถิด ดูกรอุบาสก ที่ท่านจะบวชในพระพุทธศาสนานี้เป็นการดีแล้ว เครื่องบริขารทั้งปวงก็มีอยู่พร้อมเพรียง ยังขาดอยู่แต่จีวรตัวหนึ่งเป็นของหาได้โดยยาก ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายผู้เจริญ ผ้าห่มของข้าพเจ้ามีอยู่ ขอพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงกรุณาช่วยสงเคราะห์จัดการให้ข้าพเจ้าด้วยเถิด ตรัสดังนี้แล้วก็เปลื้องพระภูษาที่ทรงห่มยื่นให้พระภิกษุสงฆ์
/*537พระภิกษุทั้งหลายรับพระภูษามาแล้ว ก็มีอัธยาศัยเป็นอันเดียวกันตัดเย็บให้เป็นจีวรสำเร็จแล้ว จึงส่งให้พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ แล้วสั่งว่า ดูกรอุบาสก ท่านจงเอาผ้าจีวรนี้ไปซักให้หมดจดสะอาดแล้วถากเอาแก่นขนุนไปต้มย้อมให้ดีเถิด
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์รับผ้าจีวรแล้ว ก็เอาไปซักให้สะอาดตากผึ่งไว้ แล้วถากแก่นขนุนใส่หม้อลง จึงดำริว่า ถ้าเราจะต้มในที่ใกล้กุฏินี้ไซร้ ควันไฟก็จะเบียดเบียนพระภิกษุทั้งหลาย อย่ากระนั้นเลย เราเอาไปต้มภายนอกพระอารามแล้วย้อมผ้าจีวรในที่นั้นเถิด ดำริดังนี้แล้วก็หยิบเอาผ้าจีวรกับหม้อกรักไปที่ภายนอกพระอาราม ครั้นถึงจึงเอาจีวรตากผึ่งไว้ แล้วติดไฟตั้งหม้อกรักนั่งเคี่ยวอยู่ในที่นั้น
ในกาลนั้น โคของบุรุษห้าคนหายไปตัวหนึ่ง บุรุษทั้งห้าคนนั้นก็พากันไปเที่ยวตามหาโคในที่ต่าง ๆ ครั้นไปถึงที่ใกล้พระอารามนั้น แลเห็นควันไฟที่ต้มกรักมีอยู่ภายนอกพระอาราม จึงพากันแวะเข้าไปดู
ขณะนั้น ผ้าจีวรที่ตากอยู่ก็กลับกลายเป็นหนังโค รัตคดกลายไปเป็นไส้โค ชิ้นกรักทั้งหลายที่ในหม้อกลายเป็นชิ้นเนื้อและตับไตเครื่องในโค น้ำต้มกรักที่ในหม้อกลายเป็นเลือดโคด้วยอำนาจกรรมวิบากมาตามทัน
บุรุษห้าคนที่เป็นเจ้าของโคเห็นประจักษ์ดังนั้น ก็กรูกันเข้าไปเตะต่อยตีรันพระเจ้าสิโสรราช แล้วขู่ตวาดว่า ดูกรอ้ายโจรร้าย ไฉนมึงไปลักเอาโคของกูมาฆ่าต้มอยู่ดังนี้
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ถูกเขาโบยตีเตะต่อยล้มลงในที่นั้น ครั้นลุกขึ้นได้จึงกล่าวคำตอบว่า ดูกรบุรุษทั้งหลาย เรานี้ไม่ได้เป็นโจรลักอะไรของใครมา เรานั่งเคี่ยวแก่นขนุนจะย้อมผ้าอยู่ที่นี่ ท่านทั้งหลายมาหาว่าเราลักเอาโคของท่านมา แล้วรุมกันเข้าเตะต่อยทุบตีด่าว่าเราดังนี้ด้วยเหตุอะไร
บุรุษห้าคนได้ฟังดังนั้นจึงด่าว่า ดูกรอ้ายโจรผู้ร้ายปากแข็ง สิ่งทั้งหลายมีหนังโคและไส้โคเป็นต้น เห็นประจักษ์อยู่แก่ตา มึงยังมีหน้ามาเถียงว่านั่งเคี่ยวแก่นขนุนอยู่ ไม่ได้ลักเอาโคของกูมาดังนี้ มึงจงแลดูสิ่งทั้งปวงที่เป็นพยานนั้น
พระเจ้าสิโสรราชจึงตรัสว่า ดูกรบุรุษทั้งหลาย เรามิได้ไปลักโคของท่านมาเลยเป็นความจริง เราเคี่ยวแก่นขนุน คือ กรัก เพื่อจะย้อมจีวรบวชอยู่ในพระอารามนี้ ถ้าท่านทั้งหลายไม่เชื่อเราก็จงไปถามพระภิกษุทั้งหลายดูเถิด
/*538บุรุษทั้งห้าคนนั้นจึงผูกพระศอพระเจ้าสิโสรราชลากไปยังสำนักพระภิกษุทั้งหลาย แล้วถามว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายผู้เจริญ บุรุษผู้นี้เขาอ้างว่าเขาเคี่ยวแก่นขนุนเพื่อจะย้อมจีวร พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายได้รู้เห็นเป็นพยานจริงหรือ
พระภิกษุทั้งหลายจึงว่า ดูกรอุบาสกทั้งหลาย เราจะเล่าความตามจริงให้ฟัง ท่านทั้งหลายจงฟังคำเราเล่า บุรุษผู้นี้เป็นกษัตริย์พลัดพรากจากพระนคร ได้ความทุกข์ยากจึงเที่ยวสัญจรมาในตำบลนี้ ครั้นถูกชาวนาแย่งชิงเอามงกุฎและพระขรรค์กับทั้งม้าพาชีไปหมดสิ้น จึงวิ่งเข้ามาหาเราแล้ววิงวอนว่า จะใคร่บรรพชาอยู่ในพระอารามนี้ ครั้นเราบอกว่าผ้าจีวรไม่มีเป็นของหายาก เธอจึงเปลื้องผ้าหุ่มของเธอออกให้เราช่วยทำเป็นจีวร ครั้นเราช่วยกันตัดเย็บให้เป็นจีวรแล้ว จึงส่งให้เธอเอาไปซักย้อม เธอรับจีวรแล้วก็ถากแก่นขนุนใส่หม้อแล้วยกเอาหม้อกลับออกไปต้มภายนอกพระอาราม ความจริงเป็นดังนี้ บุรุษนี้คงไม่เป็นโจรไปลักโคของท่านทั้งหลายมา
บุรุษทั้งหาคนได้ฟังดังนั้นก็โกรธจึงพูดว่า ท่านทั้งหลายเป็นสมณะอยู่ในป่า พากันเลี้ยงโจรไว้ สำหรับได้ไปลักโคเขามาฆ่าต้มแกงกินด้วยกัน จึงมาพูดยืนยันเป็นพยานดังนี้ ว่าดังนี้แล้วก็บริภาษด่าภิกษุทั้งหลายด้วยวาจาอันหยาบคายมีประการต่าง ๆ แล้วก็เข้าอุดกระชากลากพระเจ้าสิโสรราชออกจากที่นั้น
ฝ่ายสามเณรน้อยเห็นดังนั้น ก็มีหทัยตื้นตันดุจแตกออกไป ๗ ภาค มีน้ำตาไหลลงพรากๆ แล้วพูดอ้อนวอนว่า ดูกรอุบาสกทั้งหลายผู้เจริญ เราขอรับตัวบุรุษนี้ไว้ ถ้าบุรุษนี้หลบหลีกหนีหายไปในกาลใด ท่านทั้งหลายจงมาจับเอาเราในกาลนั้นเถิด
บุรุษห้าคนผู้เป็นเจ้าของโค ได้ฟังคำอ้อนวอนของสามเณรน้อยดังนั้น ก็มีจิตอ่อนประกอบด้วยความสงสาร จึงวางพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ไว้ ณ ที่นั้น แล้วหันหน้าไปว่ากะภิกษุทั้งหลายว่า พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายอย่าได้คบหาสมาคมกับโจรอีกต่อไป ถ้าขืนคบกับโจรจะต้องได้รับความทุกข์ในภายหน้า ว่าดังนั้นแล้วก็พากันกลับไป
ฝ่ายพระภิกษุทั้งหลายกับสามเณรน้อยนั้น ครั้นบุรุษห้าคนผู้เป็นเจ้าของโคไปแล้ว ก็ช่วยกันปรนนิบัติพระเจ้าสิโสรราชด้วยให้บริโภคภัตตาหาร และรักษาพยาบาลด้วยน้ำร้อนและโอสถเป็นต้น ประมาณสองสามวัน พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์นั้นก็ปราศจากโรคที่ชอกช้ำมีความผาสุกสำราญ
/*539ในลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงพูดว่า ดูกรอุบาสก ท่านไม่อาจที่จะอยู่ในอารามนี้ต่อไปอีกได้โดยแท้ เพราะว่าชาวบ้านทั้งหลายในตำบลนี้ มันเป็นคนพาลดุร้ายหยาบช้ากล้าแข็งนัก ถ้ามันพักพากันมาโบยตีทำโทษท่าน เราทั้งหลายก็ไม่สามารถที่จะห้ามปรามมันได้ โดยเหตุนี้ ท่านจงไปหาที่อยู่ให้เป็นสุขสำราญในสถานที่อื่นดีกว่า
พระเจ้าสิโสรราชได้ฟังดังนั้น จึงกราบไหว้อำลาภิกษุสามเณรทั้งหลายแล้วตรัสว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย ขอพระผู้เป็นเจ้าทั้งปวงจงอยู่มีความสุขสำราญเถิด แล้วก็ดำเนินออกจากพระอาราม
ฝ่ายสามเณรน้อยนั้น มีเนตรทั้งสองอันนองไปด้วยน้ำตาเดินร้องไห้ออกมาส่งถึงภายนอกพระอาราม แลดูพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ดำเนินไปจนลับตา ด้วยอำนาจความกรุณาสงสาร ก็เดินร้องไห้กลับมายังที่อยู่ของตน
ฝ่ายพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์นั้น ก็มีพระทัยพะวักพะวนถึงสามเณรน้อยยิ่งนัก ด้วยสามารถแห่งความสิเนหาลัย มิใคร่จะดำเนินไปจากที่นั้นได้ ก็ทรงพระกรรแสงร่ำไรอยู่ ณ ที่นั้น ครั้นมาทรงปรารภถึงพระองค์ ก็ทรงพิลาปรำพันด้วยพระคาถาทั้งหลายว่า
อโห วต มยฺหํ เวรา
กึ ปุพฺเพ เม กตํ กมฺมํ
กปโน ทลิทฺทานาโถ
นิโทโสปิ โทสภูโต
อมฺรโห จ มฺโต
อยุตฺตเสยฺยโต สโย
อภฺฺชิตพฺโพ ภุฺชิตฺวา
ปุพฺเพ น ปราจริตา
กตฺถ าเน คมิสฺสามิ
โก การุฺิสฺสติ มมํ
โก สหาโยปิ าตโย
โก ชานิสฺสติ มํ ราชา
โก ภายิสฺสติ เอกิกํ
ยตฺถ คโต ภยํ โหติ
ยตฺถ ภยํ ตตฺถ ทุกฺขํ
กสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามิ
นิวาสฺจ ลภิสฺสามิ
โก มํ การุฺติ หเว
กํ นิสฺสาย ภุฺชิสฺสามิ
นิโภโค มรณํ ธุเว
อกาลํ มรณํ ปตฺตํ
อาหารขเย ตยุโก
อายุ ปุฺฺจ เม อตฺถิ
อาหารุปจฺเฉโท มโต
น กสฺสจิทํ ทุกฺขฺจ
อตฺตาหิ อตฺตโน กตฺตา
/*540อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ
โกจิ นาโถ ปรํ นตฺถิ
ปุฺปาปฺจ เย กตํ
เตปิ ผลํ ลภิตพฺพํ
โลโก อมฺิตพฺโพว
อปฺปกํ กมฺมํ เม กตํ
วิปากํ มยฺหํ น เทติ
อปิกิฺจิ เยน กตํ
ปฺจ ผลํ มหาเยว
กาเลน โหติ วิปุลํ
ความว่า โอ้เวรของเรา เรากระทำกรรมอะไรไว้ในชาติก่อน จึงมาเป็นคนกำพร้าอนาถาถึงเพียงนี้ โทษความผิดสิ่งใดมิได้มี โทษความผิดสิ่งนั้นก็มามีมาเป็นขึ้น คิดขึ้นมาก็น่าอนาถไม่ควรให้เขาดูถูกหมิ่นประมาท เขาก็มาดูถูกหมิ่นประมาทได้ ที่ที่ไม่ควรจะนอนก็ต้องนอน สิ่งที่ไม่ควรจะบริโภคก็ต้องบริโภค แต่ก่อนมิได้เคยเที่ยวมาเลยก็ต้องเที่ยวมา บัดนี้มิรู้ว่าที่จะไปในแห่งหนตำบลใด ใครเล่าเขาจักมีความกรุณาเรา ใครเขาจักมาเป็นญาติเป็นมิตรสหายของเรา ใครเขาจักรู้ว่าเรานี้เป็นพระราชา ใครเขาจักมาเกรงกลัวเราซึ่งเป็นคนผู้เดียว เราไปในที่ใดก็เกิดภัยในที่นั้น เกิดภัยในที่ไหนก็ต้องเสวยทุกขเวทนาในที่นั้น บัดนี้เราจักไปสู่สำนักใคร จึงจะได้ที่อยู่ที่อาศัยเล่า ใครเขาจักเอ็นดูกรุณาเราเห็นจะไม่มี เมื่อเป็นดังนี้เราจักได้อาศัยใครบริโภคเล่า เมื่อเราไม่มีอาหารที่จะบริโภคก็จะต้องตายโดยแท้ ความตายที่ไม่ควรจะตายมาถึงเราแล้ว เพราะไม่มีอาหารที่จะบริโภค ถ้าอายุแลบุญของเรายังมีอยู่ เราก็จักได้อาหารบริโภค ถ้าขาดอาหารมิได้บริโภคแล้วเราก็จักตายโดยไม่มีความสงสัย ความทุกข์อันนี้ใครมิได้กระทำให้ ตัวเราทำใส่ตัวของเราเอง ตนนั่นแหละเป็นที่พึ่งของตน ใครจะเป็นที่พึ่งแก่ใครได้ บุญและบาปที่ผู้ใดได้กระทำไว้ ผู้นั้นก็ต้องได้รับผลของบุญและบาปที่ทำไว้นั้น สัตว์โลกอย่าพึงสำคัญดูหมิ่นว่ากรรมที่เราทำนั้นเล็กน้อย กรรมที่ทำไว้นั้นแม้ถึงจะเล็กน้อยก็ดี ย่อมให้ผลอันไพบูลย์มิได้มีกำหนด ดุจตัวเราอันได้เสวยทุกข์โศกกำสรดอยู่ดังนี้ ก็เพราะอำนาจกรรมมาตามทัน
เมื่อพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ ทรงพระกำสรดตรัสรำพันดังนี้แล้ว ครั้นคลายความโศกก็ทรงพระดำเนินต่อไป พอเวลาสายัณห์สมัยจะพลบค่ำ ก็บรรลุถึงบ้านไร่/*541แห่งหนึ่ง ผัวเมียทั้งสองที่อยู่ในบ้านนั้นเป็นคนแก่เฒ่าชรา พระเจ้าสิโสรราชทอดพระเนตรเห็นบ้านนั้น จึงทรงพระดำริว่า เราจักขออาศัยอยู่ในบ้านนี้ แล้วเข้าไปหายายเฒ่าเจ้าของบ้าน ครั้นถึงจึงตรัสว่า ข้าแต่คุณยายข้าพเจ้าเดินทางมาแต่ที่ไกล จะเดินต่อไปก็ถึงเวลาพลบค่ำ ถ้าคุณยายไม่มีความหนักใจ ข้าพเจ้าจักขออาศัยนอนอยู่ในบ้านนี้สักคืนหนึ่ง
ยายเฒ่าเจ้าของบ้านได้ฟังดังนั้นก็โกรธจึงว่า เมื่อเวลากลางวันเอ็งไปอยู่ที่ไหน ครั้นพลบค่ำจะมาขออาศัยในบ้านนี้ ข้าไม่รู้ว่าเอ็งจะเป็นคนร้ายดีอย่างไร ตาเฒ่าผัวได้ยินจึงร้องออกไปว่า ดูกรท่านยาย เขาเดินมาแต่ที่ไกล เมื่อเขามาขออาศัยจงให้อาศัยเอาบุญเถิด พระเจ้าสิโสรราชก็เข้าไปอาศัยอยู่ในบ้านนั้น
ในเวลากลางคืนวันนั้น ผัวเมียสองคนนอนไม่ใคร่หลับจึงลุกขึ้นนั่งสนทนาปรึกษากัน ตาผัวจึงพูดว่า ดูกรท่านยาย พืชพันธุ์คือเมล็ดฟักแฟงแตงน้ำเต้าของเรามีอยู่ เราจักเอาพืชพันธุ์นั้นไปเพาะปลูก แล้วพรวนดินรดน้ำให้งอกงามมีผล แล้วเก็บผลไปขาย รวบรวมทรัพย์ไว้ให้มาก แล้วจักไปช่วยเอาทาสีทั้งหลายที่สาว ๆ งาม ๆ มาให้นั่งพัดวีเราทั้งสอง ในเบื้องซ้ายและเบื้องขวา ยายเมียหัวเราะแล้วจึงพูดว่า ยังไม่ทันได้เห็นน้ำ จะมาคิดตัดกระบอก ยังไม่หันได้เห็นตัวกระรอก จะมารีบโก่งหน้าไม้ ถ้าไม่สมดังมุ่งหมาย ความละอายก็จักมีขึ้น
ครั้นเวลารุ่งเช้า ผัวเมียสองคนก็ลุกขึ้นค้นหาพืชพันธุ์มิได้พบ ยายเมียจึงพูดว่า พืชพันธุ์นั้นข้าห่อผ้าเก็บไว้เป็นอันดี ทุก ๆ วันก็ไม่เคยหาย ต่อมีบุรุษมาอาศัยอยู่ในบ้านนี้ พืชพันธุ์ทั้งหลายจึงหายไปหมดสิ้นดังนี้
พระโพธิสัตว์สิโสรราชได้ยินดังนั้นจึงตรัสว่า ข้าแต่คุณยาย ข้าพเจ้าจักเอาพืชพันธุ์นั้นไปทำอะไรได้ ที่ข้าพเจ้าได้มาพักอาศัยอยู่นี้ก็เป็นพระคุณอย่างยิ่งแล้ว อย่าได้มีความสงสัยในตัวข้าพเจ้าเลย
ผัวเมียสองคนได้ฟังดังขั้น ก็พิจารณาดูสรีรกายของพระเจ้าสิโสรราช ครั้นแลเห็นชายพระภูษาขอดอยู่ก็มีความสงสัย จึงเอาพระภูษามาแก้ออกดู ขณะนั้นด้วยอำนาจบาปเคราะห์ของพระโพธิสัตว์ เพชรพลอยมณีรัตน์ที่ห่อขอดพระภูษาไว้ก็บันดาลกลับกลายเป็นเมล็ดพืชพันธุ์ ผัวเมียเห็นดังนั้นจึงบริภาษว่า ดูกรโจรชั่วร้าย เอ็งลักเอาเมล็ดพืชพันธุ์ของเรามาห่อผ้าไว้เพื่อเหตุอะไร
/*542พระเจ้าสิโสรราชจึงตรัสว่า ข้าแต่ท่านตายาย ข้าพเจ้ามิได้เป็นผู้ร้ายลักสิ่งใดของท่านเลย เพชรพลอยมณีรัตน์ของข้าพเจ้าแท้ ๆ ไฉนท่านทั้งสองจึงว่าเมล็ดพืชพันธุ์ของท่านดังนี้
ผัวเมียทั้งสองได้ฟังดังนั้นก็โกรธ จึงด่าว่า ดูกรอ้ายโจรผู้ร้าย ยังจะมีหน้ามาเถียงอีกได้ นี่เมล็ดพันธุ์พืชของกูไม่ใช่หรือ น้ำหน้ามึงจะเอาเพชรพลอยมาแต่ไหน เมล็ดพืชพันธุ์เห็นประจักษ์อยู่แก่ตา มึงมาเถียงกูว่าเพชรพลอยด้วยเหตุอันใด ว่าดังนี้แล้ว ก็เข้าทุบถองโบยตีพระโพธิสัตว์แล้วขับไล่ให้ออกไปนอกบ้าน จึงเก็บเพชรพลอยที่กลายเป็นเมล็ดพืชพันธุ์นั้นไว้
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ ถูกเขาทุบตีขับไล่ดังนั้นแล้ว ก็มีแต่ความทุกข์โทมนัสเป็นเบื้องหน้า มิรู้ที่ว่าจะไปในแห่งหนตำบลใด ก็ทรงพระดำเนินด้นดั้นไปในทิศทางต่าง ๆ ก็บรรลุถึงเมื่องอจลนคร ครั้นเวลารุ่งเช้า ได้ทอดพระเนตรเห็นยาจกทั้งหลายพากันเข้าไปขอทานในเมืองนั้น ก็มิได้ปรารถนาที่จะเข้าไปกับพวกยาจก จึงประดิษฐานยืนอยู่ ณ ที่นั้น ครั้นพวกยาจกไปแล้ว ก็ปลอมพระองค์เป็นคนขอทาน เข้าไปขอภัตตาหารได้แล้ว ก็มานั่งเสวยอยู่ที่ร้านขายขนม ครั้นเสวยภัตตาหารแล้ว จึงบอกหญิง เราอยากกินขนมของท่านยิ่งนัก หญิงแม่ค้าขนมเห็นพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ ก็มีจิตปฏิพัทธ์รักใคร่ จึงหยิบขนมมาส่งให้ พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์เสวยขนมแล้ว ก็เลยอาศัยนั่งนอนอยู่ที่ร้านขนมนั้นทั้งกลางวันและกลางคืน กาลก็ล่วงไปได้ประมาณสองสามวัน
ฝ่ายพระราชาผู้ครองเมืองอจลนครนั้น ทรงพระนามว่า กินนุวัตตราช มีพระอัครมเหสีทรงพระนามว่าสุทธิวดี พระราชธิดาของพระราชานั้นมีนามชื่อว่าสุทัตตเทวี มีพระรูปพระโฉมอันงามยิ่งนัก ผิวพรรณและวงพักตร์ดุจนางเทพอัปสรในสวรรค์ นางเป็นที่รักเจริญพระหฤทัยของพระราชบิดานั้นยิ่งนัก ทั้งเป็นหญิงประกอบด้วยจรรยาสัมมาปฏิบัติทุกสิ่งทุกอย่าง
อยู่มาวันหนึ่ง พระเจ้ากินนุวัตตราชบรมกษัตริย์ เสด็จบรรทมเหนือพระแท่นสิริรัตน์ไสยาสน์ในเพลาราตรีกาล ครั้นเพลาปัจจุสมัยจะใกล้รุ่ง ก็ตื่นพระบรรทม บันดาลให้ทรงพระปรารภถึงพระราชธิดาว่า บัดนี้ธิดาของเรามีวัยอันเจริญแล้วเมื่อไรนางจึงจะได้คู่ครอง ทรงพระปรารภรำพึงดังนี้แล้ว ครั้นเพลารุ่งเช้าจึงมีรับสั่งให้หาปุโรหิตาจารย์เข้าไปเฝ้า /*543แล้วพระราชทานดวงชะตาของพระราชธิดาให้ปุโรหิตนั้นดู แล้วตรัสถามว่า ดูกรปุโรหิตาจารย์ ธิดาของเราเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความเจริญวัย สักเมื่อไรนางจึงจักได้คู่ครอง
ปุโรหิตาจารย์รับดวงชะตามาแล้ว ก็คูณหารพิจารณาตามคัมภีร์โหราศาสตร์ แล้วกราบทูลว่า ข้าแต่สมติเทวราช อีกไม่ช้านานเท่าไรพระราชธิดาก็จักได้คู่ครอง บัดนี้ คู่ครองของพระราชธิดาเข้ามาอยู่ในเมืองนี้แล้ว พระพุทธเจ้าข้า ฯ จึงมีพระราชดำรัสถามว่า คู่ครองของธิดาเรานั้นมีชาติตระกูลอย่างไร อยู่ในที่ใกล้หรืออยู่ในที่ไกล เป็นบุตรของใคร เป็นผู้ที่มั่งคั่งบริบูรณ์หรือยากจนอนาถา ฯ ข้าแต่สมมติเทวดา ขอพระองค์อย่าทรงพระพิโรธข้าพระบาทเลย คู่ครองของพระราชธิดานั้นเป็นคนยากไร้อนาถา บัดนี้เที่ยวขอทานเขาเลี้ยงชีวิตอยู่ทุกวัน ต่อไปข้างหน้านั้นจึงจะปรากฏยศใหญ่ พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้ากินนุวัตได้ทรงฟังพยากรณ์ดังนั้น ก็มีพระทัยโทมนัสยิ่งนัก จึงทรงพระดำริว่า เรามีธิดายอดรักอยู่คนเดียวเท่านั้น เราอุตส่าห์เลี้ยงอุปถัมภ์บำรุงมา ปรารถนาจะแบ่งราชสมบัติให้ครอบครองกึ่งหนึ่ง ชั่งมาอาภัพถึงเพียงนี้ ถ้าเลี้ยงไว้ในบุรีก็จะมีความขายหน้า ทรงพระดำริฉะนี้แล้วก็ทรงพระพิโรธ มีพระราชดำรัสให้ขับนางสุทัตตธิดาออกไปเสียจากพระนคร
ฝ่ายพระนางสุทธิวดีเทวีได้สดับเหตุนั้น ก็ทรงพระกรรแสงรีบไปเฝ้าพระเจ้ากินนุวัตตราช ครั้นถึงจึงซบพระพักตร์ลงแทบพระบาท ทูลวิงวอนว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นสมมติเทวราช พระองค์และหม่อมฉันก็มีแต่ธิดาอยู่คนเดียวเท่านั้น มิได้มีบุตรและธิดาอื่นเลย พระองค์ก็มาหลงเชื่อคำปุโรหิตผู้ประกอบด้วยความริษยา จึงให้ขับพระราชธิดาออกเสียจากพระนคร หม่อมฉันเห็นว่าจะไม่จริงเหมือนคำพยากรณ์ของปุโรหิต ขอพระองค์อย่าได้ทรงเชื่อถือเลย ถ้าหากว่าจะจริงเหมือนคำพยากรณ์ก็ทำเนาเถิด ธรรมดาเกิดมาเป็นสตรี จะได้สามีเป็นคนดีและชั่วก็แล้วแต่วาสนาของตน ถ้าเป็นบุญเป็นกุศลก็จะได้สามีที่ดี ถ้าเป็นบาปเป็นอกุศลก็จะได้สามีที่ชั่ว สุดแพ้แต่กุศลแลอกุศลที่ได้กระทำมา ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาเห็นแก่หม่อมฉัน อย่าขับพระราชธิดานั้นให้ออกไปไกลจากพระนครเลย ขอพระองค์ได้ทรงโปรดให้สร้างเรือนให้อยู่เพียงภายนอกพระนครตามยถากรรมของเขาเถิด พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้ากินนุวัตตราชได้ทรงฟังคำวิงวอนของพระราชเทวีก็มีพระกระมลตื้นตัน เกิดความสังเวชสลดพระทัย จึงมีรับสั่งให้ขับพระราชธิดาออกไปเสียภายนอกพระราชนิเวศน์
พระนางสุทธิวดีราชเทวีก็ถวายบังคมลา เดินเช็ดพระอัสสุชลเนตร์มายังปราสาทพระราชธิดา ครั้นถึงจึงสวมกอดนางสุทัตตเทวีผู้เป็นปิยธิดา แล้วตรัสพิลาปรำพันด้วยพระคาถาทั้งหลายว่า
หาหา อมฺม ปิยา ธีตา
เม เอกนยนาสมา
มาตุ ทฺวิพาหุสทิสา
มาตุยา หทยูปมา
ทสมาสานิ ธาเรนฺตี
ยาว ชาตา จ ทุพฺพลา
สุขทุกฺขํ เวทยนฺตี
มาตา ตํ โปสิตา สทา
นหาเปตฺวา สยาเปตา
โภเชนฺตา ตํ ทิวา ทิวา
น ผุสฺสนฺติ อุกฺกา โอกา
เหมวณฺณา สุรูปตา
ภาคฺยวณฺณา ชนปิยา
มุขํ เต ปุณฺณจนฺทิมา
คณฺฑา จ วฏฺฏสณฺานา
ถนา จงฺโกฎสทิสา
เทฺว พาหา อยฺยรูปมา
วฏฺฏสมา ทสงฺคุลา
นาติทีฆา นาติรสฺสา
นาจฺโจธาตา นาติกาฬกา
ฉวิวณฺณา จ สุขุมา
สุสณฺานา สุรูปตา
ปุพเพ ปจฺจุฏฺเร เสยฺยํ
นิปนฺนา ภูมิยํ กถํ
นานคฺคโภชฺชํ ภุฺชา
ภุฺชา มูลผลํ กถํ
ปุเร ทาสิคณายุตฺตา
คจฺฉติ เอกิกา
โก าติ โก สหาโย จ
โก เต ทสฺสติ โภชนํ
ปุพฺเพ เวรา วิปฺปโยคา
เอกา ทลิทฺทกปฺปนา
สีวิกาย ปุเร ยาติ
กถํ คจฺฉติ ปตฺติกา
ตยา วินา มตา เสยฺโย
กถํ กปฺเปติ ชีวิตํ
ความว่า ดูกรแม่ เจ้าเป็นธิดายอดรักของมารดาอย่างยิ่งเสมอ ด้วยนัยน์ตาข้างเดียวของมารดา อนึ่งเจ้าเป็นที่รักเสมอด้วยแขนซ้ายขวา และประดุจดังว่าดวงหทัยของแม่ฉะนั้น จำเดิมแต่เจ้ามาเกิดในครรภ์ของมารดา แม่ก็สู้อุ้มท้องประคองเจ้ามาถึงสิบเดือนเป็นกำหนด สิ่งใดที่เผ็ดร้อนหรือเย็นนักถึงแม้จะอยากก็สู้ออมอดมิได้บริโภค ทั้งทนทุกขเวทนาเวลาเดินยืนและนั่งนอน ครั้นเจ้าคลอดออกมาจากอุทรแล้ว แม่ก็อุตส่าห์บำรุงเลี้ยงรักษาทุกค่ำเช้า คือให้อาบน้ำป้อนข้าวและให้นอนในอู่ทอง ทั้งคอยระวังเลือดไรมิให้กัดแลไต่ตอมเจ้าทุกเวลา แม่กล่อมเลี้ยงเจ้ามาจนเจริญวัยถึงเพียงนี้ แม่มีความอาลัยเจ้ายิ่งนัก รูปทรงผิวพรรณของเจ้าก็งามเป็นที่รักของมหาชน พระพักตร์ของเจ้างามดุจจันทร์มณฑลอันเต็มดวง พระปรางทั้งสองของเจ้าก็ผุดผ่องเปล่งปลั่งประดุจดังว่าผลแห่งมะปราง ถันของเจ้าทั้งสองข้างก็มีสัณฐานประดุจดังว่าผอบฉะนั้น พระกรทั้งสองของเจ้า ก็งามอ่อนดุจดังว่างวงไอยรา นิ้วมือทั้งสิบของเจ้าเล่า ก็กลมเรียวเสมอเป็นอันดี พระวรกายของเจ้าก็ผ่องสีมีทรวดทรงสัณฐานอันสมศักดิ์ คือไม่พีไม่ผอมนักและไม่ขาวไม่ดำจนเกินไป เจ้างามพร้อมทุกสิ่งสรรพ์ พระลูกเอ๋ยเจ้าเคยไสยาสน์บนสุวรรณบรรจฐรณ์ เจ้าจะต้องไปนอนเหนือภาคพื้นดูน่าอนาถ เจ้าเคยบริโภคโภชนาหารอันมีรสในสุวรรณภาชน์ทุกเวลา เจ้าจะไปบริโภคเผือกมันผลพฤกษาอย่างไรได้ เจ้าเคยอยู่ในปราสาทมีทาสีแวดล้อมเป็นบริวาร เจ้าจะต้องไปอยู่ในเคหสถานแต่ผู้เดียว ใครเล่าเขาจะตามไปเป็นเพื่อน ใครเล่าเขาจักเชิญเตือนให้บริโภคโภชนาหาร พระลูกเอ๋ย เจ้าเคยทำเวรมาแต่ปางก่อน เจ้าจึงจะพลัดพรากจากมารดาไปเป็นกำพร้าเอกากาย เจ้าจะไปไหนก็เคยไปด้วยวอทอง แต่นี้ไปเจ้าจะต้องดำเนินไปด้วยเท้าพระลูกเอ๋ย เมื่อเจ้ามาพลัดพรากจากแม่ไป แม่จะมีชีวิตอยู่ไปไยให้ได้ทุกขเวทนา ตายเสียประเสริฐกว่าอยู่ในบุรี
เมื่อพระนางสุทธิวดีทรงพระกรรแสงรำพันดังนี้ นางสุทัตตธิดาก็ทรงกำสรดแสนเทวศ มีพระอัสสุชลเนตรไหลอาบพระพักตรา กราบบาทพระชนนีแล้วทูลว่า ข้าแต่พระชนนีเพราะกรรมเวรที่ลูกได้ทำมาจึงต้องจากพระมารดาไปห่างไกล พระมารดาได้เลี้ยงลูกมาแต่เยาว์จนเติบใหญ่ถึงเพียงนี้ อย่าเศร้าเสียพระทัยเลย นึกว่าเลี้ยงเอาแต่บุญเถิด ทูลเกล้า ลูกจะได้ทดแทนพระคุณหรือไม่ก็ตามที ลูกนี้จะถวายบังคมลาก้มหน้าไปตามกรรม ทูลดังนี้แล้วก็ซบพักตร์ลงกับบาทพระชนนี สองกษัตริย์ก็ทรงพระโสกีรำพันพิลาป จนถึงวิสัญญีภาพสลบลงในที่นั้น ครั้นฟื้นสมปฤดีกลับได้อัสสาสปัสสาสะ พระนางสุทธิวดีจึงมีพระเสาวนีย์ตรัสสั่งให้สร้างเรือนขึ้นหลังหนึ่งในภายนอกพระนคร แล้วจัดทาสกรรมกรทั้งหลาย กับทั้งเงินและทองและผ้าอาภรณ์เป็นต้น มอบให้แก่นางสุทัตตราชธิดา แล้วให้ออกมาอยู่ ณ เรือนภายนอกพระนคร
/*546นางสุทัตตราชธิดานั้น ครั้นออกมาสู่ ณ เรือนภายนอกพระนครแล้ว ก็มีจิตอันผ่องแผ้วบำเพ็ญทานการกุศล คือให้ข้าวน้ำโภชนาหารเป็นทานแก่ยาจกทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์เป็นต้น เป็นนิจกาลมิได้ขาด
ในกาลนั้น ยาจกทั้งหลายปรึกษากันว่า ได้ยินว่าพระราชธิดาชื่อสุทัตตเทวีถูกพระราชบิดาขับไล่ให้ออกไปอยู่นอกพระราชฐาน บัดนี้นางไปตั้งบ้านเรือนอยู่ภายนอกพระนคร แล้วบริจาคทานอันสะอาดล้วนประณีตบรรจง เราทั้งหลายพากันไปขอทานบริโภคในที่นั้นเถิด ปรึกษากันดังนี้แล้ว ก็พากันไปในที่บริจาคทานของพระราชธิดานั้น ครั้นถึงจึงพากันกราบไหว้ด้วยความเคารพแล้วหมอบฟุบลง ณ พื้นดิน
ฝ่ายพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์นั้น เอาชายพระภูษาข้างหนึ่งมาทรงนุ่ง แล้วทรงคลุมพระเศียรด้วยชายพระภูษาข้างหนึ่ง แล้วทรงพระดำเนินไปในที่บริจาคทานนั้น ครั้นถึงจึงยืนพิจารณาดูพระราชธิดาแล้วเลยยืนอยู่อย่างนั้น มิได้กราบไหว้หมอบคลานเหมือนดังยาจกทั้งหลาย
ฝ่ายนางสุทัตตราชธิดานั้น ทอดพระเนตรดูยาจกวณิพกทั้งหลายแล้วทอดพระเนตรไปเห็นพระเจ้าสิโสรราชยืนคลุมพระเศียรอยู่ มิได้กราบไหว้หมอบคลานเหมือนยาจกทั้งหลาย ก็ประหลาดพระหทัยจึงทอดพระเนตรดูอยู่ไปมา พระเจ้าสิโสรราชก็ทอดพระเนตรดูพระธิดาอยู่เนือง ๆ พอเนตรต่อเนตรแลสบประสบกัน กษัตริย์ทั้งสองก็เกิดความสิเนหารักใคร่ซึ่งกันและกัน ด้วยอำนาจบุพเพสันนิวาสที่เคยได้อยู่ครองกันมาแต่ในชาติก่อน เพราะเหตุฉะนั้นท่านจึงแสดงอุทาหรณ์เป็นคาถาประพันธ์ไว้ว่า
ปุพฺเพว สนฺนิวาเสน
ปจฺจุปนฺนหิเตน วา
เอวนฺตํ ชายเต เปมํ
อุปลํว ยโถทเก
ความว่า ความรักย่อมเกิดด้วยเหตุสองประการคือ ด้วยบุพเพสันนิวาสที่เคยอยู่ร่วมรักกันแต่ชาติก่อนประการหนึ่ง ด้วยเหตุที่เกื้อกูลกันในกาลเป็นปัจจุบันประการหนึ่ง เปรียบเหมือนดอกอุบลที่เกิดขึ้นในน้ำก็ต้องอาศัยเหตุสองประการ คือต้องอาศัยน้ำและเปลือกตมจึงจะบังเกิดขึ้นได้
/*548ในลำดับนั้น พระราชธิดาจึงเรียกทาสีทั้งหลายมาบอกว่า ดูกรทาสีทั้งหลาย มียาจกคนหนึ่งแปลกมา ไม่เหมือนกับยาจกทั้งหลาย ยาจกนั้นเอาผ้าคลุมศีรษะมายืนอยู่แต่ผู้เดียว ท่านทั้งหลายจงไปบอกให้ยาจกนั้นนำผ้าที่คลุมศีรษะออกเสีย เมื่อเราได้เห็นหน้าจะได้ให้ทานตามคุณานุรูป
ทาสีทั้งหลายรับคำแล้วก็พากันไป ครั้นถึงจึงไหว้พระเจ้าสิโสรราชด้วยเกรงอำนาจเดชานุภาพ แล้วจึงพูดว่า ดูกรบุรุษผู้เจริญ ท่านมาขอทานเขาบริโภค เหตุไฉนจึงเอาผ้าคลุมศีรษะมาไม่ให้เห็นหน้า เมื่อท่านมาทำอย่างนี้ เขาจะให้ทานท่านหรือ ท่านเลิกผ้าออกเสียจากศีรษะเถิด เขาจะได้ให้ทานแก่ท่าน
พระเจ้าสิโสรราชได้ทรงฟังดังนั้นจึงตรัสตอบว่า ดูกรแม่ทั้งหลาย แสงพระอาทิตย์ร้อนจัดมาก จนเหงื่อทั้งหลายไหลออกจากสรีรกายของเรา เพราะฉะนั้น เราจึงต้องเอาผ้าคลุมศีรษะไว้ดังนี้ เมื่อท่านให้ทานเราเร็ว ๆ ก็จะได้รับ เมื่อท่านไม่ให้ทานเรา ๆ ก็จะไปขอเขาที่อื่นต่อไป
ทาสีทั้งหลายเหล่านั้น จึงนำเอาถ้อยคำที่พระเจ้าสิโสรราชตรัสนั้นมาทูลพระราชธิดาให้ทรงทราบ
พระราชธิดาได้ทราบดังนั้น ก็ให้เกิดความพิศวงยิ่งนัก จึงดำริว่าบุรุษผู้นั้นมิใช่ยาจกคนโดยแท้ ดำริดังนี้แล้ว จึงถามทาสีทั้งหลายว่า ท่านทั้งปวงจะเห็นว่าเป็นใครคือบุรุษผู้นั้น จะเป็นผู้มีราชตระกูลอันสูงหรือ ๆ จะเป็นผู้มีชาติตระกูลอันต่ำช้า มีกิริยาวาจาอันเหลาะแหละ และเป็นนักเลงสุรานารี และเป็นนักเลงสกาเป็นต้น ทำไฉนเราจึงจักรู้ได้ว่าบุรุษนั้นเป็นคนเช่นไร เพราะเรามิได้เห็นหน้าของบุรุษนั้น
ในทาสีทั้งหลายเหล่านั้น มีทาสีคนหนึ่งเป็นคนเฉลียวฉลาดเฉียบแหลมรอบรู้มารยาทของบุรุษจึงทูลว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า ขึ้นชื่อว่าบุรุษที่เป็นหนุ่มทั้งหลาย แม้ถึงจะยากจนอนาถา หรือต้องทุกขเวทนาประการใดก็ดี ครั้นเหลือบเห็นหญิงสาวแล้วก็มีความปรารถนาจะแลดู เพราะฉะนั้นขอพระแม่เจ้าจงประดับกายด้วยเครื่องอาภรณ์ทั้งปวง แล้วเดินไปเดินมาแสดงตนให้บุรุษนั้นเห็น บุรุษนั้นเห็นพระแม่เจ้าก็จะเลิกผ้าที่คลุมศีรษะออกดู ขณะนั้นพระแม่เจ้าก็จะเห็นรูปสิริของบุรุษนั้น แล้วจงพิจารณาดูโดยควรแก่อัธยาศัยเถิด
/*548พระราชธิดาได้ฟังดังนั้นจึงว่า ดูกรพี่ทาสี อุบายที่ท่านบอกนี้ดีนัก เราจักได้เห็นหน้าของบุรุษนั้น ว่าดังนี้แล้วก็อาบน้ำชำระกายประดับเครื่องอาภรณ์ เสร็จแล้วก็ออกไปแสดงตนให้พระเจ้าสิโสรราชเห็น แล้วเดินไปมาอยู่ ณ ที่นั้น
พระสิโสรราชโพธิสัตว์ ทอดพระเนตรเห็นพระราชธิดาเดินไปมาอยู่ ก็เลิกผ้าออกจากพระเศียรทอดพระเนตรดูพระราชธิดา นางสุทัตตราชธิดาก็แลดูพระเจ้าสิโสรราช ชนทั้งสองต่างคนต่างก็แลดูซึ่งกันและกัน
ในลำดับนั้น นางสุทัตตราชธิดาจึงสั่งทาสีทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายจงรีบไปพาบุรุษนั้นมาในเรือนไฟของเรา ทาสีทั้งสองก็รีบไปทูลพระเจ้าสิโสรราชว่า พระราชธิดามีรับสั่งให้เรามาพาท่านไป ท่านจงมาไปกับเราเถิด แล้วก็พาพระเจ้าสิโสรราชมา
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ จึงตรัสแก่ทาสีทั้งสองนั้นว่า ดูกรแม่ทั้งสอง ท่านทั้งสองไม่มีศรัทธาเลื่อมใสที่จะให้ทานเราก็ทำเนาเถิด เหตุไฉนท่านทั้งสองจึงมานำเราไป จะทำอะไรเราก็มิรู้เลย พระเจ้าสิโสรราชตรัสดังนี้ถึงสามครั้ง ครั้นทาสีพามาให้อยู่ในครัวไฟ จึงทรงพระดำริว่า เราเห็นจะพ้นทุกข์ จะพึงได้ความสุขในกาลนี้ ที่ทรงพระดำริดังนี้เพราะพระองค์เป็นผู้ทรงพระปรีชาฉลาดในมารยาทของหญิง
ฝ่ายพระราชธิดาชื่อว่าสุทัตต จึงทรงจัดโภชนาหารมีรสอันเลิศต่าง ๆ มอบให้ทาสีทั้งสองแล้วสั่งว่า ท่านทั้งสองจงนำโภชนะนี้ไปให้บุรุษนั้นบริโภค แล้วจงพิจารณาดูกิริยาที่บริโภคของบุรุษนั้น เมื่อบุรุษนั้นบริโภคแล้ว ท่านอย่ากระทำโภชนะที่เหลือจากบริโภคให้เป็นอันตราย จงเอามาให้เราดูก่อน ทาสีทั้งสองรับโภชนะแล้ว ก็นำไปถวายแก่พระเจ้าสิโสรราช
พระเจ้าสิโสรราชจึงโกรธว่า เราเป็นผู้มีสรีรกายอันเศร้าหมอง ทั้งประกอบด้วยเหงื่อและไคล จักบริโภคโภชนะอย่างไรได้ ทาสีทั้งสองก็นำเอาถ้อยคำนั้นมาทูลพระราชธิดา ๆ จึงให้นำเอาน้ำสำหรับอาบและเครื่องลูบไล้ของหอมไปให้ พระเจ้าสิโสรราชสรงน้ำแล้ว ก็ทรงทาเครื่องลูบไล้ของหอม แล้วก็เสวยโภชนาหารโดยอาการที่พระราชาเสวยไปแสดงแก่พระราชธิดา
นางสุทัตตราชธิดา พิจารณาดูโภชนะที่เหลือจากบริโภคก็มีความยินดีด้วยคิดว่า บุรุษผู้นี้บริโภคเหมือนกับพระราชบิดาของเรา บุรุษผู้นี้มิใช่คนสามัญธรรมดา จักเป็นกษัตริย์โดยแท้ คิดดังนี้แล้ว จึงให้ปัดกวาดเรือนไฟให้สะอาด แล้วให้ปูลาดด้วยปัจฐรณ์ แล้วให้จัดแจงที่เป็นที่นอนอันมีสิริ ให้แก่พระเจ้าสิโสรราชนั้น ครั้นเพลาพลบค่ำ จึงให้นำเอาอาสนะทั้งปวงมาเสีย เหลือไว้แต่เสื่อลำแพนผืนเดียว ครั้นเพลากลางคืน จึงให้นางทาสีทั้งหลายไปประโลมพระเจ้าสิโสรราช ๆ ก็ตรัสบริภาษด่าทาสีทั้งหลายด้วยคำมีประการต่าง ๆ ครั้นรุ่งเช้า นางจึงเอาโภชนะอันเลวไปถวายพระเจ้าสิโสรราช
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ทอดพระเนตรเห็นโภชนะอันเศร้าหมองจึงตรัสบริภาษว่า โภชนะนี้เราบริโภคไม่ได้ โภชนะนี้มิได้สมควรแก่เรา ท่านทั้งหลายจงนำเอาของท่านไปเถิด
ทาสีทั้งหลายก็พากันกลับมาทูลพระราชธิดา ตามคำพระเจ้าสิโสรราชตรัสบริภาษนั้น ๆ พระราชธิดาจึงบังคับทาสีทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายจงไปกระทำมารยาหญิงประโลมบุรุษนั้นด้วยอุบายมีประการต่าง ๆ ก็ไม่สามารถที่จะยังพระเจ้าสิโสรราชนั้นให้ยินดีได้ จึงกลับมาทูลพระราชธิดาว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า พระแม่เจ้าจงเสด็จไปเองเถิด บุรุษผู้นั้นเห็นพระแม่เจ้าแล้วก็จักคลายความโกรธ แล้วจักกล่าวคำและคำตอบกับพระแม่เจ้า
ในกาลนั้น พระราชธิดาชื่อว่าสุทัตต จึงไปสู่สำนักพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์กับทาสีทั้งหลาย ครั้นถึงจึงไหว้พระเจ้าสิโสรราช แล้วนั่งอยู่ ณ ที่อันสมควรข้างหนึ่ง
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ ทอดพระเนตรเห็นพระราชธิดาก็ทรงยินดี จึงตรัสปราศรัยว่า ดูกรภคินี พระน้องกระทำคุณูปการแก่พี่ในกาลก่อน ครั้นภายหลัง พระน้องกระทำโทษให้พี่มีความละอาย แม้ถึงกระนั้น พี่ก็ยังคิดอยู่ว่าพระน้องได้กระทำคุณอันใหญ่ ในกาลเมื่อพี่ตกทุกข์ได้ยาก พี่จะต้องกระทำคุณตอบแทนพระน้อง แต่ทว่าบุตรภรรยาและญาติสาโลหิตของพี่มิได้มี พระน้องจงเป็นที่พึ่งอาศัยของพี่เถิด ภายหลังพี่จักกระทำการตอบแทนพระน้อง ตราบเท่าสิ้นชีวิต
พระราชธิดาสุทัตตสดับดังนั้นแล้ว จึงทูลเล้าโลมพระเจ้าสิโสรราชว่าข้าแต่มหาราชเจ้า พระองค์อย่าทรงพระพิโรธหม่อมฉันเลย หม่อมฉันได้แต่งเครื่องอุปการทั้งปวง มีโภชนาหารของเสวยเป็นต้นส่งมาถวายพระองค์ สิ่งอะไรที่พระองค์จะไม่ได้นั้นมิได้มี
กษัตริย์ทั้งสองพระองค์ตรัสปราศรัยซึ่งกันและกัน และแสดงขัตติยมายาแห่งกันและกัน โดยอาการอย่างนี้
/*550ในลำดับนั้น นางสุทัตตราชธิดายังพระเจ้าสิโสรราชให้ยินดีแล้วจึงทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า พระองค์จงเสด็จขึ้นสู่เรือนอยู่ให้เป็นสุขสำราญเถิด พระพุทธเจ้าข้า พระเจ้าสิโสรราชก็เสด็จขึ้นสู่เรือนกับพระราชธิดา แล้วเสวยโภชนาหารอันมีรสเลิศต่าง ๆ แล้วก็อยู่ร่วมสมัครสังวาสกับพระราชธิดาแต่นั้นมา จนนางสุทัตตราชธิดาทรงพระครรภ์
ฝ่ายพระราชเทวีผู้เป็นมารดาของนางสุทัตต ได้ทราบพฤติเหตุนั้นก็มีความโทมนัสน้อยพระทัย จึงเสด็จไปหาพระธิดาแล้วทรงพระกรรแสงร่ำไห้ว่า ดูกรแม่ เจ้าเป็นธิดายอดรักของมารดา แม่อุตส่าห์บำรุงเลี้ยงเจ้ามาจนเติบใหญ่ถึงเพียงนี้ ปรารถนาจะตบแต่งให้เจ้ามีสามีที่มีชาติตระกูลเสมอกัน แล้วจะให้ปันทาสกรรมกรและเงินทองทั้งหลาย มิให้ได้ความละอายแก่คนทั้งปวง เจ้ามาทำใจเร็วหาสามีโดยลำพังตนเอง มิได้มีความกลัวเกรงพระราชบิดาและมารดา มาชอบใจยาจกอันมีชาติตระกูลต่ำช้ามาจากประเทศอื่น กระทำให้แม่มีความละอายแก่ทาสกรรมกรและชนทั้งหลายมีเสนาบดีเป็นประธาน พระราชเทวีรำปริเทวนาการดังนี้แล้ว ก็เสด็จกลับเข้าสู่พระราชนิเวศน์
ฝ่ายนางสุทัตตราชธิดานั้น ทรงครรภ์ถ้วนกำหนด ๑๐ เดือนก็ประสูติพระกุมารผู้บริบูรณ์ด้วยบุญญลักษณะ ละหม้ายคล้ายกับสมเด็จพระอัยกา
พระเจ้ากินนุวัตตราชได้ทรงทราบประพฤติเหตุนั้น ประดุจดังว่านาคราชที่มีผู้มาประหารลงที่ขนดหางฉะนั้น จึงมีพระดำรัสว่า อ้ายลูกทาสีมันทำให้เรามีความอาย อ้ายบุรุษนั้นมันดูหมิ่นเราโดยแท้ เราจักฆ่ามันเสียให้จงได้ ตรัสดังนี้แล้ว อยู่มาวันหนึ่งจึงทรงพระดำริว่า กุมารที่เกิดแล้วนั้นมันเป็นอย่างไรเราอยากจะเห็น ทรงพระดำริแล้วจึงมีรับสั่งให้หมู่นางสนมพากุมารมาเฝ้า
หมู่นางสนมทั้งหลายจึงไปทูลพระราชธิดาว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า บัดนี้มีรับสั่งให้หม่อมฉันทั้งหลายมาพาพระกุมารไปเฝ้า เพื่อพระราชประสงค์จะทอดพระเนตร ครั้นพระราชธิดาอนุญาตแล้วจึงพากุมารมาเฝ้าพระอัยกา
พระเจ้ากินนุวัตทอดพระเนตรเห็นนัดดา ก็เกิดความสิเน่หารักใคร่เป็นอย่างยิ่ง ความสิเน่หาในพระนัดดานั้น เปรียบประดุจดังว่าตัดผิวหนังของพระราชาแล้วเข้าไปจดเยื่อกระดูกตั้งอยู่ เพราะฉะนั้นพระเจ้ากินนุวัตจึงสวมกอดจุมพิตพระเศียรพระกุมาร แล้วให้พระกุมารนั้นนอนอยู่เหนือพระเพลาของพระองค์ แล้วจึงตรัสว่า ดูกรนัดดา อัยกาจัก/*551ให้เขาไปรับมารดาของเจ้าเข้ามา แต่ทว่าบิดาของเจ้านั้นอัยกามีความเกลียดยิ่งนัก เจ้าอย่ามีความน้อยใจอัยกาเลย ตรัสดังนี้แล้วจึงมีรับสั่งให้กระทำเครื่องประดับสำหรับพระกุมาร แล้วให้กระทำอ่างทองใบหนึ่งสำหรับให้พระกุมารสรงน้ำ แล้วมอบพระกุมารหลานรักให้แก่นางสนมทั้งหลาย มีหญิงแม่นมเป็นต้น แล้วตรัสบังคับนางนมทั้งหลายว่า เจ้าทั้งหลายจงพิจารณาหาโทษใส่บุรุษนั้น ถ้าได้ช่องโอกาสแล้ว จงให้ฆ่าบุรุษนั้นเสีย เราจักนำธิดาของเราเข้ามาไว้
จำเดิมแต่นั้นมา หญิงแม่นมทั้งหลายก็มองหาโทษของพระเจ้าสิโสรราช เมื่อไม่เห็นโทษและความพลั้งพลาดอันใดอันหนึ่งจึงปรึกษากันว่า เราแสวงหาโทษของบุรุษผู้นี้มานานแล้ว ก็มิได้เห็นโทษและความผิดอันใดอันหนึ่ง อย่ากระนั้นเลย เราทั้งหลายจักบริภาษซึ่งกันและกัน บุรุษนั้นเห็นเราทะเลาะวิวาทกันก็จักโกรธ เมื่อเป็นดังนี้แล้ว จึงด่าซึ่งกันและกันด้วยเลศนัยของพระราชาว่า ดูกรกุมารผู้เป็นลูกทาส ผู้มีชาติแห่งคนจัณฑาล เจ้าเป็นผู้เที่ยวมาแต่บ้านอื่นเมืองไกล ใครเล่าจักรู้จักโคตรของเจ้า เจ้าเป็นคนผู้เดียว มิได้มีญาติและมิตรสหายเราทั้งหลายไม่พึงกลัวเจ้าเลย เจ้าเป็นประหนึ่งว่า บุรุษอันเกียจคร้านอันบริโภคผลมะเดื่อ เจ้าเป็นผู้กินแล้วก็นอน ครั้นนอนแล้วก็ลุกขึ้นกิน มิได้กระทำกิจการอันใดอันหนึ่ง เจ้ามีความอายเขาหรือไม่
พระโพธิสัตว์สิโสรราช ได้ฟังคำด่าบริภาษเปรียบเปรยแห่งหญิงแม่นมเหล่านั้นก็มีความสลดพระทัย มีพระเนตรทั้งสองอันเต็มไปด้วยอัสสุชลธารา พระองค์ทำเป็นประหนึ่งว่าไม่ได้ยิน จึงหลีกไปพ้นจากนางนมเหล่านั้น แล้วทรงพระดำริว่า ความทุกข์อันใดที่เราได้ประสบแล้วในก่อนความทุกข์อันนั้นมิได้เสมอด้วยทุกข์คือคำบริภาษของทาสีพวกนี้เลย
ทรงพระดำริดังนี้แล้วจึงตรัสบอกเหตุนั้นแก่นางสุทัตตเทวี แล้วตรัสว่า ดูกรพระน้อง พี่เป็นผู้ถือซึ่งความทุกข์ยากเป็นกำพร้า ได้มาอาศัยพระน้องก็ได้สุขสำราญ แต่ความทุกข์ในครั้งนี้เป็นทุกข์อันยิ่งกว่าความทุกข์ที่พี่ได้ทนทานมาแต่ก่อน เราทั้งสองจะต้องพลัดพรากจากกันในครั้งนี้ พี่ไม่สามารถที่จะอยู่ในสำนักของพระน้องได้ พระน้องจงอยู่โดยความสุขสำราญช่วยอภิบาลเลี้ยงบุตรของเราไว้ พระน้องอย่ามีความเศร้าหมองอาลัยด้วยพี่เลย จงแสวงหาภัสดาอื่นเถิด พี่จะไปตามยถากรรมของพี่
นางสุทัตตเทวีได้ฟังคำพระราชสามีดังนั้น ประดุจดังว่ามีหทัยอันแตกออกไป ๗ ภาค มีอัสสุชลนัยน์ไหลลงพราก ๆ มิได้ขาดสาย ฟุบลงแทบพระบาทพระราชสามีแล้ว/*552วิงวอนว่า ข้าแต่พระราชสามี พระองค์อย่าถือเอาถ้อยคำของทาสีเป็นประมาณเลย พระองค์ไม่เห็นแก่หม่อมฉันก็จงมีความกรุณาแก่ลูกอ่อนเถิดอย่าเสด็จไปเลย
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ ได้ฟังคำนางสุทัตตราชธิดาร้องไห้วิงวอนดังนั้น ก็มีความสงสารรักใคร่บุตรยิ่งนัก จึงสู้อดกลั้นความทุกข์อันเกิดแต่คำบริภาษแล้วก็อยู่ต่อไปอีก
หญิงแม่นมทั้งหลายหยิบยกโทษไม่ได้สมดังความคิด จึงปรึกษาหาเลศอุบายอื่นอีก วันหนึ่ง จึงให้พระกุมารนอนอยู่ ณ ที่เป็นที่เดินไปมาแล้วไม่ให้บริโภคน้ำนมและขนมโภชนาหารสิ่งใดเลย พากันไปซ่อนเสียในที่ลับแห่งหนึ่ง พระกุมารไม่ได้บริโภคอาหารและน้ำนมก็มีความหิวกระหายเป็นกำลัง จึงร้องไห้กลิ้งเกลือกไปมาอยู่ ณ ที่นั้น
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ เห็นบุตรนอนร้องไห้กลิ้งเกลือกอยู่ดังนั้นก็มีความสงสารลูกยิ่งนัก ไม่สามารถจะนิ่งอยู่ได้ จึงไปสวมกอดกุมารนั้น แล้วคุ้มไปอาบน้ำในอ่างทอง พระกุมารนั้นครั้นได้อาบน้ำก็มีจิตโสมนัสร่าเริงด้วยความยินดีจึงตีน้ำในอ่างทองนั้นเล่น น้ำในอ่างทองนั้นก็กระเซ็นไปถูกสรีระของพระโพธิสัตว์ สรีระทั้งสิ้นของพระโพธิสัตว์สิโสรราชก็เปียกชุ่มไปด้วยน้ำ
หญิงแม่นมทั้งหลายเห็นดังนั้น จึงหยิบเอาโทษไปทูลพระราชาโดยเลศอุบายว่า ข้าแต่สมมติเทวราช บุรุษนั้นมีความบังอาจไปอาบน้ำในอ่างทองกับพระกุมารผู้เป็นราชนัดดาของพระองค์ พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้ากินนุวัตบรมราชา ได้ทรงสดับคำนางนมทั้งหลายก็ทรงพระพิโรธว่าบุรุษนั้นอหังการยิ่งนัก จึงมีรับสั่งให้เพชฌฆาตเข้าไปเฝ้า แล้วตรัสบังคับว่า เจ้าทั้งหลายจงไปจับบุรุษจัณฑาลนั้นแล้วจองจำด้วยเครื่องจำทั้งหลาย เอาไปขังไว้ในเรือนจำ
เพชฌฆาตทั้งหลายรับพระราชโองการแล้ว ก็พากันรีบไปโดยเร็วพลัน ครั้นถึงจึงเข้าจับพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์นั้น แล้วผูกมัดจองจำด้วยเครื่องจำทั้งหลาย เอาไปขังไว้ในเรือนจำ
ฝ่ายนางสุทัตตเทวีนั้นเมื่อเพชฌฆาตกำลังผูกมัดสามีอยู่ นางจึงถามเพชฌฆาตว่าโทษความผิดอะไรที่สามีของเราได้กระทำแล้ว ท่านทั้งหลายจึงพากันมาจับจองจำดังนี้
ครั้นเพชฌฆาตทูลว่า ข้าพระองค์กระทำตามบังคับของพระราชา นางจึงอุ้มบุตรด้วยสะเอวไปเฝ้าพระราชบิดา ครั้นถึงจึงทูลรำพันว่า ข้าแต่สมเด็จพระราชบิดา โทษความผิดอะไรซึ่งสามีของหม่อมฉันได้กระทำแล้ว เมื่อพระองค์ทรงเกลียดชังหม่อมฉัน มีรับสั่งให้ขับไล่หม่อมฉันเสียจากแว่นแคว้นแล้ว หม่อมฉันก็อยู่สู้ทนความทุกข์ยากเพราะวิบากที่ได้กระทำมา หม่อมฉันจึงได้สามีตามยถากรรมของหม่อมฉัน พระราชบิดาจะทรงละอายด้วยเหตุอะไร หรือว่าพระราชบิดาทรงเห็นว่า สามีของหม่อมฉันตกทุกข์ได้ยากจักฆ่าสามีของหม่อมฉันเสีย แล้วจักพระราชบุตรอื่นที่งามดีให้เป็นสามี ข้าแต่สมเด็จพระราชบิดา เมื่อสามีของหม่อมฉันตายแล้ว หม่อมฉันด้วยบุตรด้วยก็จักตายลงเป็นสามด้วยกัน หม่อมฉันเป็นผู้เกิดแล้วในตระกูลกษัตริย์ ที่หม่อมฉันจะทรงปรนนิบัติสามีถึงสองและสามนั้นไม่เป็นการประเสริฐเลย หม่อมฉันจักฟุบลงแทบพระบาทของพระราชบิดาแล้วทูลลาตายไปเกิดใหม่เป็นการประเสริฐกว่า
ฝ่ายนางสุทธิวดีเทวีผู้เป็นมารดาของนางสุทัตตได้ฟังคำธิดาพิลาปรำพันดังนั้น นางก็มีความสงสารมีพระเนตรทั้งสองเต็มไปด้วยอัสสุชล จึงทูลวิงวอนพระราชสามีว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมหาราชเจ้า ขอพระองค์อย่าทรงกระทำเวรกรรมเลย ถ้าว่าพระธิดาอยู่ในพระราชนิเวศน์ไซร้ พระองค์ก็จักได้รับความอับอาย บัดนี้พระองค์ขับไล่นางเสียจากแว่นแคว้น พระองค์จะทรงละอายด้วยเหตุอะไร เมื่อพระองค์ไม่ทรงเห็นแก่ธิดาก็จงทรงพระกรุณาแก่หลานน้อยเถิด พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้ากินนุวัตได้ทรงฟังคำพระอัครมเหสี ก็ค่อยบรรเทาพระพิโรธลงหน่อยหนึ่ง จึงตรัสเรียกราชบุรุษทั้งหลายมา แล้วตรัสบังคับว่า เจ้าทั้งหลายจงไปนำคนโทษนั้นมา เราจะซักถามมันดูสักหน่อย
ราชบุรุษทั้งหลายรับพระราชอาณัติแล้ว จึงไปถอดพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ออกจากเครื่องจำ แล้วนำมายังหน้าพระที่นั่ง พระเจ้าสิโสรราชมาถึงก็มิได้ถวายบังคมพระราชา ทรงนั่งเป็นปรกติอยู่
พระเจ้ากินนุวัตทอดพระเนตรเห็นดังนั้น ก็ทรงพระพิโรธจึงตรัสคุกคามว่า ดูกรนักโทษคนร้าย ชีวิตของเอ็งจะไม่มีแล้วเหตุไฉนเองจึงไม่ไหว้เรา เองมาดูหมิ่นเราด้วยเหตุอะไร
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์จึงตรัสตอบว่า ข้าแต่สมมติเทวดา ข้าพเจ้าเป็นคนโทษถึงตายไม่ควรที่จะไหว้พระองค์ ถ้าหากว่าข้าพเจ้าจักไหว้พระองค์ไซร้ความสิริมงคล/*554อันใดก็ย่อมไม่มีแก่พระองค์ พระองค์เป็นพระราชาอันเลิศย่อมไม่งามเพราะความไหว้ของข้าพเจ้าผู้เป็นนักโทษ พระองค์เป็นพระราชาอันประเสริฐ ควรแก่ความไหว้ของอิสรชนทั้งหลาย มีอำมาตย์และเสนาบดีเป็นต้น ความสิริสวัสดิ์มงคลจึงจะบังเกิดมีแด่พระองค์
พระเจ้ากินนุวัตได้ทรงฟังคำของพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ดังนั้นจึงทรงพระดำริว่า บุรุษผู้นี้เป็นผู้ฉลาดในถ้อยคำที่จะพึงกล่าวและเป็นผู้มีวาทะถ้อยคำอันแม่นยำยั่งยืน บุรุษผู้นี้ไม่ใช่ยากจนเป็นผู้มีรูปทรงและผิวพรรณอันงามยิ่งนัก ทั้งมีพักตร์อันเจริญเบิกบานงามดี บุรุษผู้นี้คงจักมีชาติอันดีเกิดในตระกูลอันมั่งคั่งสูงศักดิ์ นางสุทัตตเทวีลูกรักของเราย่อมจะรู้เหตุด้วยปัญญาจึงได้ยึดเอาบุรุษนี้เป็นสามีของตน ทรงพระดำริดังนี้แล้ว จึงตรัสถามพระโพธิสัตว์สิโสรราชว่า ดูกรบุรุษผู้เจริญ ท่านเป็นบุตรใครถึงได้กระทำอหังการมาอาบน้ำในอ่างทองร่วมกับกุมารผู้เป็นหลานของเรา ท่านจงบอกความไปตามจริง
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ จึงตรัสว่า ข้าแต่สมมติเทวดา ข้าพเจ้าจะบอกความจริงคือ วันหนึ่งหญิงแม่นมทั้งหลายทิ้งให้กุมารหลานของพระองค์นอนอยู่ ณ ที่เป็นที่เดินไปมา แล้วไม่ให้บริโภคน้ำนมและโภชนาหาร กุมารมีความหิวก็นอนกลิ้งเกลือกร้องไห้จะกินนม หญิงแม่นมเหล่านั้นก็นิ่งเสียมิได้ดูแล ข้าพเจ้าเห็นกุมารนั้นมีความลำบากก็สงสาร จึงอุ้มไปอาบน้ำในอ่างทอง กุมารนั้นได้ความผาสุกสำราญก็ประหารน้ำเล่น น้ำนั้นก็ฟุ้งกระเซ็นถูกสรีระข้าพเจ้าเปียกชุ่ม ข้าพเจ้ารู้อยู่ว่าข้าพเจ้าเป็นคนยากจน เหตุไฉนจึงจะไปอาบน้ำร่วมกับพระราชนัดดาของพระองค์ ข้าพเจ้าระวังตัวกลัวพระราชอาญายิ่งนัก จำเดิมแต่พระองค์มีความรักในพระราชนัดดามาจนบัดนี้ คำที่ข้าพเจ้าเล่าถวายทั้งปวงนี้ เป็นความจริงของข้าพเจ้า
พระเจ้ากินนุวัตจึงตรัสว่า ดูกรบุรุษนักโทษ ถ้าเป็นความจริงอย่างนั้น ก็จงยกไว้ก่อน ท่านเป็นบุตรของใคร มีนามและโคตรชื่อไร ท่านมาสู่แดนเราแล้วจึงมิได้กลัวเรา อนึ่ง ท่านอยู่ร่วมสมัครสังวาสกับราชธิดาแล้วเหตุไรจึงไม่ไหว้เราผู้เป็นพ่อตา
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์จึงตรัสว่า พระองค์ถามถึงนามและโคตร ข้าพเจ้าจักบอกแต่นาม ส่วนโคตรนั้นข้าพเจ้าจักไม่บอก ข้าแต่สมมติเทวดา ข้าพเจ้านี้มีนามชื่อว่าสิโสรราช ครองราชย์สมบัติอยู่ในอนันตนคร
/*555พระเจ้ากินนุวัตได้ทรงฟังนามกรดังนั้น ก็สะดุ้งตกพระทัยกลัวยิ่งนัก มีพระพักตร์อันสลดเกิดขนพองสยองเกล้า จึงเสด็จลงจากราชบัลลังก์ไปฟุบลงแทบพระบาทพระเจ้าสิโสรราช แล้วทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมหาราชเจ้า กระหม่อมฉันมิได้รู้จักพระองค์ ขอพระองค์จงพระราชทานอภัยแก่กระหม่อมฉันเถิด ตรัสดังนี้แล้วจึงเชิญพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ ให้เสด็จขึ้นประทับบนราชบัลลังก์ ส่วนพระองค์เองประทับอยู่ ณ อาสน์อันต่ำ แล้วจึงทูลถามว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมหาราชเจ้า พระองค์เป็นพระราชาอันล้ำเลิศ เหตุไฉนจึงทรงละพระนครเสด็จแต่พระองค์เดียวดังนี้
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ข้าแต่สมมติเทวดา คืนวันหนึ่ง ข้าพเจ้าได้เห็นสุบินนิมิตอันชั่ว จึงเล่าสุบินนิมิตนั้นให้ปุโรหิตฟัง ครั้นปุโรหิตเขาบอกให้บูชาพระเสาร์เทพบุตร ข้าพเจ้าเป็นผู้มีมานะอันกระด้างมิได้บูชา เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงต้องพลัดพรากจากพระนครเที่ยวมา ถูกบุรุษชาวนาทั้งหลายมันชิงเอามงกุฎและพระขรรค์และอาชาไนยไปหมดสิ้น แล้วมิหนำทำโทษเป็นสาหัส ข้าพเจ้าได้เสวยความทุกข์โทมนัสอันใหญ่ยิ่ง ตราบเท่าจนถึงวันนี้ประมาณได้ปีหนึ่งกับหกเดือน ตรัสบอกดังนี้แล้ว จึงเล่าความตามนัยที่ได้กล่าวแล้วในเบื้องหลังให้พระเจ้ากินนุวัตฟังถี่ถ้วนทุกประการ
พระเจ้ากินนุวัตทรงได้ฟังดังนั้น ก็มีพระหฤทัยอันสลดสังเวชยิ่งนัก จึงอภิเษกพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ ให้ครองสิริราชสมบัติกับธิดาของพระองค์ แล้วกระทำการมงคลสมโภชสิ้น ๗ วันเป็นกำหนด ครั้นเสร็จการมงคลสมโภชแล้ว จึงตรัสบังคับเสนาบดีว่า ดูกรท่านผู้เจริญ ท่านจงสั่งให้เที่ยวตรวจตราค้นหาเครื่องราชกกุธภัณฑ์ที่ชาวนาทั้งปวงชิงเอาไว้นั้น นำมาให้เราโดยเร็วพลัน
เสนาบดีนั้นรับพระราชโองการแล้ว ก็จัดราชบุรุษทั้งหลายเป็นพวก ๆ ให้ออกจากพระนคร เที่ยวค้นหาเครื่องราชกกุธภัณฑ์ทั้งหลายในทางและทิศต่าง ๆ
ฝ่ายพระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์นั้น ครั้นบาปเคราะห์บรรเทาเบาบางลง เครื่องทรงทั้งปวงที่ชาวนาชิงไปนั้นก็กลับคืนเป็นปรกติดังเก่า คือ มงกุฎก็เป็นมงกุฎ พระขรรค์ก็เป็นพระขรรค์ อาชาไนยก็คงเป็นผ้าอาชาไนย
บุรุษชาวนาทั้งหลายผู้ชิงเอาไป ต่างคนก็มีความร้อนใจ จึงคิดว่าราชภัณฑ์เครื่องทรงของกษัตริย์นี้ไม่ควรมีอยู่ในเรือนเราโดยแท้ เราจะเอาเครื่องราชภัณฑ์นี้ไปถวาย/*556พระราชาเสียเถิด คิดดังนี้แล้วต่างคนก็ถือเอาราชภัณฑ์มีมงกุฎเป็นต้น ออกจากเรือนของตน ๆ มาร่วมในทางเดียวกัน
ฝ่ายราชบุรุษทั้งหลายผู้เที่ยวสอดแนมค้นหา ได้เห็นเครื่องต้นในมือชนทั้งหลายเหล่านั้น จึงถามว่า ดูกรท่านทั้งหลาย เครื่องต้นทั้งปวงนี้ท่านทั้งหลายได้มาแก่ใคร ท่านทั้งหลายจะพากันไปข้างไหน ครั้นบุรุษชาวนาเหล่านั้นบอกว่าเราจะเอาเครื่องต้นนี้ไปถวายพระราชา ราชบุรุษทั้งหลายจึงผูกคอชาวนาเหล่านั้นนำไปถวายพระราชากินนุวัต พร้อมด้วยเครื่องทรงสำหรับกษัตริย์อันเป็นของกลางทั้งปวง
พระเจ้ากินนุวัตทอดพระเนตรเห็นชาวนาพร้อมด้วยเครื่องทรงสำหรับกษัตริย์ก็ทรงพระพิโรธ จึงตรัสบังคับราชบุรุษทั้งหลายว่า ท่านทั้งหลายจงลงอาญาพันหนึ่งแก่อ้ายพวกโจรเหล่านั้น
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ จึงตรัสห้ามการลงอาญาแก่ชาวนาเหล่านั้น แล้วตรัสว่า ข้าแต่สมมติเทวดา ข้าพเจ้าได้ความทุกข์ลำบากเพราะบาปเคราะห์ของข้าพเจ้าเอง พระองค์จงโปรดให้ปล่อยชาวนาเหล่านั้นเสียเถิด มีพระราชดำรัสให้ปล่อยชาวนาพวกนั้นแล้ว จึงให้ไปนิมนต์ภิกษุทั้งหลายกับสามเณรน้อยในอารามที่พระองค์ได้อาศัยในกาลก่อนนั้นมา แล้วถวายนมัสการภิกษุสามเณรทั้งหลายนั้นแล้วให้ฉันบิณฑบาตมีรสอันเลิศต่าง ๆ แล้วถวายไตรจีวร และเครื่องอัฏฐบริขารแก่ภิกษุเหล่านั้นองค์ละเครื่องละเครื่อง แล้วมีรับสั่งให้ปฏิสังขรณ์พระอารามนั้น แล้วให้อุปฐากภิกษุทั้งหลายโดยความเอื้อเฟื้อ แล้วให้สามเณรน้อยนั้นลาสิกออกจากสามเณร แล้วทรงตั้งไว้ในที่แห่งราชบุตรของพระองค์ และทรงชุบเลี้ยงโดยความรักใคร่เสมอกับบุตร ครั้นกาลต่อมา ก็ส่งพระราชสาสน์ไปถึงพระอัครมเหสีของพระองค์ในเมืองอนันตนคร พระราชเทวีได้ทรงทราบพระราชสาสน์นั้นก็ทรงพระโสมนัสยินดี จึงมีพระเสาวนีย์ให้หาเสนาคุตรเข้าไปเฝ้า แล้วตรัสว่า ดูกรเสนาบดีผู้เจริญ บัดนี้พระราชาของท่านทั้งหลายเสด็จประทับอยู่ในอจลนคร เราทั้งหลายจักไปเชิญเสด็จมาด้วยจาตุรงค์เสนานิกรทั้งปวง ท่านจงตระเตรียมจตุรงคเสนาโยธาทั้งหลายโดยเร็วไวเถิด
เสนาบดีรับพระเสาวนีย์แล้ว จึงออกมาประกาศว่า พลช้าง พลม้า พลราชรถ พลบทจรเดินเท้าทั้งหลาย จงมาประชุมพร้อมกัน พวกพราหมณ์ปุโรหิตและเศรษฐีคหบดีทั้งหลายนั้น จงพากันมาตามเรา
/*557ในลำดับนั้นพลช้างทั้งหลายประมาณหกหมื่น ล้วนประดับด้วยสรรพอลังการและกล้าหาญในการยุทธสงคราม มีกายอันดูงามไปด้วยเครื่องประดับ ต่างคนก็ขึ้นยังคอช้างทั้งหลายมาพร้อมกัน
ในลำดับนั้น พลอาชาชาติทั้งหลายประมาณหกหมื่น ล้วนประดับไปด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมหมวกพื้นทองใส่เกราะหนัง ต่างก็ขึ้นนั่งบนหลังอาชาชาติทั้งหลายพร้อมกัน
ในลำดับนั้น พลรถทั้งหลายประมาณหกหมื่น แต่ล้วนหุ้มด้วยหนังแรดและหนังเสือเหลืองและเสือโคร่งทั้งหลาย มีธงชายปกชายงอนทั่วทุกคันหมด มีเสนารถขึ้นนั่งบนบัลลังก์รถพร้อมกัน
ในลำดับนั้น พลบทจรเดินท้าวอันห้าวหาญ ล้วนแต่ชำนิชำนาญในยุทธสงคราม มีเครื่องประดับกายอันงามวิจิตรบวร ทั้งมีอาวุธประจำกรถ้วนทั่วทุกตัวคน มาประชุมพร้อมกันในที่นั้น
เมื่อเสนาบดีจัดแจงจตุรงค์เสนา ประมาณสิบสองอักโขเภนีสำเร็จแล้วใน ๗ วัน จึงเข้าไปทูลพระราชเทวีว่า ข้าแต่พระแม่อยู่หัวเจ้า จตุรงคเสนาโยธาหาญทั้งปวงนั้น ข้าพระองค์จัดไว้พร้อมเพรียงแล้วเป็นอันดี
ในกาลนั้น พระนางอนันตราชเทวี จึงมีพระเสาวนีย์ตรัสบังคับองค์แห่งเสนา มีเสนาบดีเป็นหัวหน้าว่า ท่านทั้งปวงจงรีบพากันไปยังอจลนครนั้นเถิด มีพระเสาวนีย์ตรัสบังคับดังนี้แล้ว พระนางก็เสด็จด้วยอำมาตย์ราชเสนาหมู่ใหญ่ ตามไปส่งในระหว่างหนทาง แล้วก็เสด็จกลับเข้าสู่พระราชนิเวศน์ คอยทรงสดับเหตุแห่งพระราชสามี
แท้จริง หนทางในระหว่างเมืองอนันตนคร กับเมืองอจลนครนั้นเป็นทางไกลกันมาก ต้องเดินทางแต่เมืองอนันตนครไปสามเดือนจึงจะถึงเมืองอจลนคร เมื่อออกจากอจลนครไปก็สามเดือนจึงถึงอนันตนคร
ฝ่ายอำมาตย์และจาตุรงค์เสนานิกรทั้งหลาย ไปโดยลำดับก็ถึงเมืองอจลนคร เสนาบดีจึงพักพลนิกรทั้งหลายอยู่นอกเมืองแล้วให้กราบทูลพระราชาให้ทรงหราบ
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ได้ทรงทราบเหตุนั้น จึงมีรับสั่งให้หาอำมาตย์ทั้งหลาย มีเสนาบดีเป็นต้น เข้าไปเฝ้าแล้วทรงกระทำปฏิสันฐารถามข่าวคราวถึงพระราชเทวีและบ้านเมือง /*558อำมาตย์ทั้งหลายมีเสนาบดีเป็นประธาน จึงทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า พระราชเทวีนั้น เมื่อพระองค์หายไปมิได้เห็นพระองค์ ก็ทรงพระกำสรดพิไรร่ำปริเทวนาการ เสวยพระอัสสุชลต่างโภชนาหารทุกเวลา จึงมีพระเสาวนีย์ให้ข้าพระบาททั้งหลายเที่ยวเสาะหาพระองค์ในทิศานุทิศ ก็มิได้ประสบพบพระองค์ ข้าพระบาททั้งหลายจึงเที่ยวแสวงหาพระองค์ตามพระนครต่าง ๆ เว้นแต่เมืองนี้ ข้าพระบาททั้งหลายมิได้รังเกียจสงสัยจึงมิได้มา เพราะเห็นว่าเป็นเมืองเล็กน้อย ที่ไหนพระองค์จะเสด็จมา
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์จึงตรัสว่า เพราะเรามิได้เชื่อฟังคำโหราจารย์ เราจึงต้องจากพระนครสถานมาถึงซึ่งความทุกข์ มิได้บริโภคโภชนาหารเป็นหลายวัน ทั้งถูกชาวนาทั้งหลายมันชิงเอามงกุฎและพระขรรค์กับทั้งอาชาไนยไปหมดสิ้น แล้วมันทำโทษโบยตีเราแทบบันดาตาย เราแทบจะไม่ได้เห็นหน้าท่านทั้งหลายเสียแล้ว
อำมาตย์ทั้งหลายมีเสนาบดีเป็นประธาน เมื่อได้ฟังพระราชดำรัสดังนั้นก็พากันสงสารไม่สามารถจะกลั้นความโศกได้ ต่างคนก็ร้องไห้ มือฝ่ายนำตา แล้วจึงกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราช ขอเชิญพระองค์เสด็จกลับพระนครเทอญ พระพุทธเจ้าข้า
พระเจ้าสิโสรราชจึงตรัสแก่พระกินนุวัตว่า ข้าแต่สมมติเทวดา ข้าพเจ้าจักขอลาพระองค์กลับไปยังบ้านเมืองของข้าพเจ้า พระองค์จงอยู่ครองสิริราชสมบัติอันข้าพเจ้าถวายคืนโดยควรแก่ความสุขเถิด
พระเจ้ากินนุวัตจึงจัดหมู่นางสนมทั้งหลายสำหรับจะให้ไปกับพระธิดาของพระองค์ แล้วทรงจัดแจงโดยวิธีจตุรงค์เสนา เลือกเอาอำมาตย์ ๔ คน ในระหว่างจตุรงค์เสนานั้น สำหรับให้เป็นผู้ดูแลผิดและชอบ มอบให้แก่ธิดาของพระองค์ ครั้นจัดแจงสำเร็จแล้วจึงตรัสถามพระเจ้าสิโสรราชว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมหาราช พระองค์จักเสด็จไปวันไร
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ข้าแต่สมมติเทวดา วันพรุ่งนี้เป็นวันชัยมงคลอันดี ข้าพเจ้าจักขอลาพระองค์ไปในวันพรุ่งนี้ ขอพระองค์จงอยู่ครอบครองอาณาจักรของพระองค์ให้เป็นสุขสำราญโดยทศพิธราชธรรมเถิด
พระเจ้ากินนุวัตทรงทราบกำหนดดังนั้น ครั้นเวลาราตรีจึงตรัสเรียกธิดามาสู่ที่ใกล้ เมื่อจะประทานวัตตจรรยาที่หญิงสะใภ้ควรประพฤติแก่ธิดาอันมีนามชื่อว่าสุทัตต จึงตรัสว่า ดูกรลูกรัก เจ้าจักไปอยู่ในตระกูลพระราชสามีนั้น เจ้ารู้จักวัตตจริยาของ/*559หญิงสะใภ้แล้วหรือ ข้าแต่พระราชบิดา หม่อมฉันรู้ประจักษ์อยู่ พระพุทธเจ้าข้า ดูกรลูกรัก วัตตจริยาของหญิงสะใภ้ที่เจ้ารู้โดยประจักษ์นั้น คืออะไรบ้าง
เมื่อนางสุทัตตราชธิดานั้น จะกล่าววัตตจริยาของหญิงสะใภ้ให้พระราชบิดาฟัง จึงทูลว่า ข้าแต่พระราชบิดา ขึ้นชื่อว่านารีที่จะไปอยู่ในตระกูลผัวพึงศึกษาโอวาท ๑๐ อย่างคือ ไฟภายในอย่าพึงนำออกอย่าง ๑ ไฟภายนอกอย่าพึงนำเข้าอย่าง ๑ พึงให้แก่บุคคลที่ให้อย่าง ๑ อย่าพึงให้แก่บุคคลที่ไม่ให้อย่าง ๑ พึงให้แก่บุคคลที่ให้และบุคคลที่ไม่ให้อย่าง ๑ พึงนั่งให้เป็นสุขอย่าง ๑ พึงบริโภคให้เป็นสุขอย่าง ๑ พึงนอนให้เป็นสุขอย่าง ๑ พึงบำเรอไฟอย่าง ๑ พึงนอบน้อมเทวดาทั้งหลายอย่าง ๑ โอวาททั้งสิบอย่างนี้ ชื่อว่าวัตตจริยาของหญิงสะใภ้ผู้ที่ไปอยู่ในตระกูลแห่งผัว
พระเจ้ากินนุวัตจึงตรัสถามว่า ดูกรลูกรัก ไฟภายในอย่าพึงนำออกไปภายนอกนั้น มีอธิบายอย่างไร ข้าแต่พระราชบิดา หญิงสะใภ้ที่อยู่ในตระกูลผัวนั้น เมื่อเห็นโทษสิ่งใดสิ่งหนึ่งของแม่ผัวและพ่อผัวและผัวของตนแล้ว อย่าพึงนำไปบอกแก่ชนทั้งหลายที่อยู่ภายนอกเรือน ที่สอนว่าไฟภายในอย่าพึงนำออกไปในภาคนอก มีอธิบายดังนี้
พระเจ้ากินนุวัตจึงตรัสถามว่า ไฟภายนอกอย่าพึงนำเข้าไปในภายในนั้น มีอธิบายอย่างไร ข้าแต่พระราชบิดา หญิงสะใภ้ผู้ไปอยู่ในตระกูลผัวนั้น เมื่อได้ยินได้ฟังชนทั้งหลายในเรือนอันคุ้นเคยและใกล้เคียง เขากล่าวโทษติเตียนแม่ผัวและพ่อผัวและผัวของตน ก็อย่าพึงนำเอาถ้อยคำของชนเหล่านั้นมาบอกแก่แม่ผัวและพ่อผัวและผัวของตน ว่าคนผู้โน้นเขากล่าวโทษท่านอย่างนี้ ๆ คนนั้นเขานินทาติเตียนท่านอย่างนี้เป็นต้น โอวาทที่สอนว่าไฟภายนอกอย่าพึงนำเข้าไปในภายในนั้น มีอธิบายดังนี้
พระเจ้ากินนุวัตจึงตรัสถามว่าโอวาทที่ว่าพึงให้แก่บุคคลที่ให้นั้นมีอธิบายอย่างไร
ข้าแต่พระราชบิดา ชนทั้งหลายเหล่าใดยืมเครื่องอุปการใช้สอยไปแล้ว ครั้นเสร็จธุระก็เอามาคืนไห้ (ส่งคืน) ภายหลังมาขอยืมอีก หญิงสะใภ้ผู้อยู่ในตระกูลผัว พึงให้แก่ชนทั้งหลายเหล่านั้น โอวาทที่สอนว่าพึงให้แก่บุคคลที่ให้นั้น มีอธิบายอย่างนี้
พระเจ้ากินนุวัตจึงตรัสถามว่า โอวาทที่ว่าอย่าพึงให้แก่บุคคลที่ไม่ให้นั้นมีอธิบายอย่างไร ข้าแต่พระราชบิดา ชนทั้งหลายเหล่าใดยืมเครื่องอุปการใช้สอยไป ครั้นสิ้นธุระแล้วไม่เอามาคืนให้ (ไม่ส่งคืน) ภายหลังมายืมอีก หญิงสะใภ้ผู้อยู่ในตระกูลผัว อย่าพึงให้แก่ชนทั้งหลายเหล่านั้น โอวาทที่สอนว่าอย่าพึงให้แก่บุคคลที่ไม่ให้นั้น มีอธิบายอย่างนี้
/*560พระเจ้ากินนุวัตจึงตรัสถามว่าโอวาทที่ว่าพึงให้แก่บุคคลที่ให้และบุคคลที่ไม่ให้นั้น มีอธิบายอย่างไร ข้าแต่พระราชบิดา เมื่อญาติและมิตรทั้งหลายที่ยากจนขัดสน มายืมสิ่งของเครื่องใช้สอยไปแล้ว จะคืนให้หรือมิคืนให้ก็ดี ภายหลังมายืมอีก หญิงสะใภ้ผู้อยู่ในตระกูลผัว พึงให้แก่ญาติมิตรผู้ยากจนเหล่านั้น โอวาทที่สอนว่าอย่าพึงให้แก่บุคคลที่ให้และบุคคลที่ไม่ให้นั้น มีอธิบายอย่างนี้
พระเจ้ากินนุวัตจึงตรัสถามว่า โอวาทที่ว่าพึงนั่งให้เป็นสุขนั้น มีอธิบายอย่างไร ข้าแต่พระราชบิดา หญิงสะใภ้ผู้ไปอยู่ในตระกูลผัว ไม่ควรนั่ง ณ ที่เป็นที่เห็นซึ่งแม่ผัวและพ่อผัวและผัวแล้วและต้องลุกขึ้น เมื่อนั่ง ณ ที่อันตนพึงต้องลุกขึ้น ชื่อว่านั่งไม่เป็นสุข เมื่อนั่งณที่อันตนไม่ต้องลุกขึ้นชื่อว่านั่งเป็นสุขสบาย โอวาทที่สอนว่าพึงนั่งให้เป็นสุข มีอธิบายอย่างนี้
พระเจ้ากินนุวัตจึงตรัสถามว่าโอวาทที่ว่าพึงบริโภคให้เป็นสุขนั้นมีอธิบายอย่างไร ข้าแต่พระราชบิดา หญิงสะใภ้ผู้ไปอยู่ ณ ตระกูลแห่งผัวนั้น อย่าพึงบริโภคก่อนแม่ผัวและพ่อผัวและผัวทั้งหลาย ควรดูแลเพิ่มเติมสิ่งที่แม่ผัวและผัวได้แล้วและยังไม่ได้แล้วจึงบริโภคเองในกาลเป็นภายหลังจึงจะเป็นสุข โอวาทที่สอนว่าพึงบริโภคให้เป็นสุข มีอธิบายอย่างนี้
พระเจ้ากินนุวัตจึงตรัสถามว่า โอวาทที่ว่าพึงนอนให้เป็นสุขนั้น มีอธิบายอย่างไร ข้าแต่พระราชบิดา หญิงสะใภ้ผู้ไปอยู่ ณ ตระกูลผัวนั้น อย่าพึงนอนก่อนแม่ผัวและพ่อผัวและผัวทั้งหลาย ควรกระทำวัตรปฏิบัติที่ตนควรพึงกระทำแก่แม่ผัวและพ่อผัวและผัวทั้งหลายเสียก่อนแล้วและนอนในกาลเป็นภายหลังจึงจะเป็นสุข โอวาทที่สอนว่าพึงนอนให้เป็นสุข มีอธิบายอย่างนี้
พระเจ้ากินนุวัตจึงตรัสถามว่า โอวาทที่ว่าพึงบำเรอไฟนั้น มีอธิบายอย่างไร ข้าแต่พระราชบิดา หญิงสะใภ้ผู้ไปอยู่ ณ ตระกูลแห่งผัวนั้น ควรบำเรอแม่ผัวและพ่อผัวและผัวทั้งหลาย กระทำให้เป็นประหนี่งว่ากองแห่งไฟที่ฤษีชีไพรบำเรออยู่ฉะนั้น โอวาทที่สอนว่าพึงบำเรอไฟ มีอธิบายอย่างนี้
พระเจ้ากินนุวัตจึงตรัสถามว่า โอวาทที่ว่าพึงนอบน้อมเทวดาทั้งหลายนั้น มีอธิบายอย่างไร ข้าแต่พระราชบิดา หญิงสะใภ้ผู้ไปอยู่ ณ ตระกูลผัวนั้น พึงนอบน้อมแม่ผัวและพ่อผัวและผัวทั้งหลาย กระทำให้เป็นประหนึ่งว่าเทพยดาทั้งหลายที่บุคคลนับถือกราบไหว้สักการบูชาฉะนั้น โอวาทที่สอนว่าพึงนอบน้อมเทวดาทั้งหลาย มีอธิบายอย่างนี้
/*561เมื่อพระเจ้ากินนุวัตตรัสสอนพระธิดา และสอบถามโอวาททั้ง ๑๐ อย่าง อันเป็นวัตตจริยาของหญิงสะใภ้ผู้จะไปอยู่ ณ ตระกูลผัว กับธิดาของพระองค์ในเวลาราตรีเสร็จสิ้นแล้ว
ครั้นรุ่งเช้าเวลาอรุณส่องแสงวโรภาส พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ เสด็จตื่นจากปัจฐรณ์รัตนสยนาอาสน์ สระสรงเสาวคนธชาติวารีกระหลบองค์ แล้วทรงเครื่องราชวิภูสิตสำหรับกษัตริย์เสร็จแล้ว ทูลอำลาพระเจ้ากินนุวัตและพระนางสุทธิวดี พานางสุทัตตเทวิขึ้นประทับ ณ คอมงคลคชสาร แวดล้อมด้วยหมู่จตุรงค์โยธาหาญเป็นขนัด เสด็จออกจากอจลนครแรมมาในอารัญญประเทศ ประมาณสามเดือนก็บรรลุถึงอนันตนคเรศราชธานี จึงพานางสุมัตตเทวีเสด็จเข้าสู่พระราชนิเวศน์
พระนางอนันตราชเทวีได้สดับเหตุ จึงเสด็จมาซบพระเศียรลงแทบยุคลบาทพระราชสามี แล้วทรงพระกรรแสงโสกีรำพันพิลาปว่า ข้าแต่สมเด็จพระราชสามี หม่อมฉันนี้จำเดิมแต่เว้นจากพระองค์แล้ว ก็บริโภคอัสสุชลต่างโภชนาหาร จึงให้เสนาทั้งหลายไปเที่ยวแสวงหาพระองค์ แยกย้ายกันไปในชนบทและราชธานีทั้งหลาย ก็มิได้ประสบพบพระองค์ หม่อมฉันสำคัญว่าพระองค์วายพระชนม์ นี่หากว่าบุญกุศลของพระองค์และหม่อมฉันมีอยู่ พระองค์กับหม่อมฉันจึงได้มาพบเห็นซึ่งกันและกันในวันนี้ ข้าแต่พระราชสามีผู้เป็นมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงดำรงค์พระชนม์อยู่เกินกว่าหมื่นปี และมิได้แก่เฒ่าชราหาโรคาพาธมิได้ ทรงปกครองไพร่ฟ้าประชาชนทั้งหลายให้มีความสุขสำราญ
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ จึงตรัสเล่าถึงเหตุการณ์จำเดิมแต่ออกจากพระนคร แล้วและได้รับความทุกข์ร้อนต่าง ๆ จนได้นางสุทัตตเป็นบาทจาริกามีราชบุตร และกลับได้พระขรรค์มงกุฎอาชาไนยคืนมา ให้พระนางอนันตเทวีฟังถี่ถ้วนทุกประการ แล้วจึงตรัสว่า นางสุทัตตเทวีได้มีอุปการะให้พี่มีความสุขสำราญดังพรรณนามาฉะนี้ พระน้องจงอย่ามีความขึ้งเคียดเสียดสีเลย จงมีความรักสมัครสมานกันโดยฉันท์ญาติอันสนิทเถิด ตรัสดังนี้แล้ว ก็กระทำการอภิเษกให้นางอนันตเทวีเป็นอัครมเหสีฝ่ายขวา ให้นางสุทัตตขัตติยกัญญาเป็นอัครมเหสีฝ่ายซ้าย พระเจ้าสิโสรราชได้อภิเษกถึงสามครั้งดังนี้ แล้วให้มีมงคลสมโภชกำหนดถ้วน ๗ วัน
ฝ่ายชาวพระนครทั้งหลายก็พากันมีจิตชื่นชมโสมนัส จึงกระทำสักการบูชาพระโพธิสัตว์ ด้วยเครื่องสักการบูชาทั้งหลายอันมโหพาร แล้วอวยชัยถวายพรให้มีพระชนม์อันยืนนาน ยิ่งกว่าหมื่นพรรษา
/*562พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์จึงให้สร้างโรงทานสำหรับบริจาคมหาทานแก่ยาจกวณิพกทั้งหลาย มีสมณพราหมณาจารย์เป็นต้น ทรงตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม และทรงสงเคราะห์อุปถัมภ์ชาวพระนครด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ ทรงรักษาศีลห้าและบริจาคทานด้วยพระองค์เอง และทรงชักชวนชนทั้งหลายอื่นให้รักษาศีลบำเพ็ญทาน ครั้นถึงวันปักข์ก็แสดงธรรมเทศนาสอนประชาชนทั้งปวง ในกาลนั้น ชาวเมืองทั้งหลายทั้งปวงก็ประกอบไปด้วยความสุขโสมนัสปรีดา บ้านเมืองก็ปราศจากโจรผู้ร้าย และมิได้มีข้าศึกที่จะกล้ำกรายเข้ามารบกวน บ้านเมืองก็เป็นสุขบริบูรณ์ด้วยสรรพสิ่งธัญญาหาร ดุจกาลเป็นที่บังเกิดขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าฉะนั้น
พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ ทรงบำเพ็ญบุญทั้งหลายมีทานเป็นต้น ครั้นสิ้นพระชนม์ก็ขึ้นไปบังเกิดในสุคติเทวสถาน ภายหลังได้บำเพ็ญบารมีญาณ ๓๐ ทัศ จนได้ตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณผจญเสียซึ่งพระยามารและเสนามาร ให้พ่ายแพ้ ณ โพธิพฤกษมณฑล
สตฺถา อิมํ ธมฺมเทสนํ อาหริตฺวา สมเด็จพระทศพลทรงนำเรื่องในอดีตกาลมาตรัสเทศนาดังนี้แล้ว จึงประชุมชาดกว่า พระเจ้ากินนุวัตในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระเทวทัต ชนทั้งห้าผู้กระทำโทษแก่พระโพธิสัตว์ในครั้งนั้น ครั้นกระทำกาลกิริยาก็ไปไหม้อยู่ในนิริยาบาย นางสุทธิวดีผู้เป็นแม่ยายของพระโพธิสัตว์ในครั้งนั้น กลับชาติมาคือวิสาขามหาอุบาสิกา นางอนันตเทวีอัครมเหสีของพระโพธิสัตว์ในครั้งนั้น กลับชาติมาคือปฏิจฉราภิกษุณี นางสุทัตตเทวีผู้เป็นมเหสีของพระโพธิสัตว์ในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระนางพิมพายโสธราผู้เป็นมารดาพระราหุล พระกุมารโอรสของพระโพธิสัตว์ในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพระราหุลพุทธชิโนรส ชนทั้งหลายทั้งปวงมีพระยาสามนต์และเสนาบดีเป็นต้นในครั้งนั้น กลับชาติมาคือพุทธบริษัทในกาลครั้งนี้ พระเจ้าสิโสรราชโพธิสัตว์ในครั้งนั้น สืบขันธ์ประวัติมาคือตถาคตผู้เป็นสัมมาสัมพุทธในกาลนี้ ท่านทั้งหลายจงทรงจำชาดกดังตถาคตแสดงมาด้วยประการฉะนี้
จบสิโสรชาดก
๔๕. วรวงสชาดก
/*563ในวรวงสชาดกนี้ ไม่มีคำปรารภเริ่มความเบื้องต้น และไม่มีเรื่องความที่เป็นปัจจุบัน มีแต่กล่าวเรื่องเป็นอดีตกาลดังกล่าวต่อไปนี้ว่า
อตีเต กาเล ภูสานคเร วํสาธิราชา นาม รชฺชํ กาเรสิ ในอดีตกาลล่วงแล้ว มีบรมกษัตริย์ทรงพระนามพระเจ้าวงศาธิราช เสวยราชสมบัติอยู่ในภูสานคร ทรงตั้งพระนางวงศ์สุริยราชเทวีไว้ในที่เป็นอัครมเหสี ให้เป็นใหญ่กว่าพระสนมสิบหกหมื่น พระอัครมเหสีนั้นเป็นที่รักใคร่พอพระทัยของท้าวเธอเป็นอันมาก ในกาลนั้นพระเมตไตรยบรมโพธิสัตว์เจ้าจุติจากเทวโลกมาปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระมเหสี ครั้นครบถ้วนทศมาสแล้วพระนางเจ้าก็ประสูติพระราชกุมารมีพระฉวีวรรณประดุจสีทอง สมบูรณ์ไปด้วยบุญลักษณะอันประเสริฐ มีพระรูปโฉมเป็นที่น่าทัศนานำมาซึ่งความเลื่อมใส
ครั้นถึงวันที่จะขนานพระนาม พระประยูรญาติทั้งปวงมาประชุมพร้อมกัน ถวายพระนามพระราชกุมารนั้นว่า วงศ์สุริยามาศกุมาร ภายหลังพระโพธิสัตว์เจ้าของเราทั้งหลายได้มาปฏิสนธิในพระครรภ์ร่วมพระมารดาเดียวกัน ครั้นประสูติจากพระครรภ์มีพระฉวีวรรณประดุจสีทอง สมบูรณ์ไปด้วยบุญลักษณะอันประเสริฐดุจกัน พระประยูรญาติทั้งหลายเหล่านั้นจึงถวายพระนามว่าวรวงศ์ราชกุมาร พระเจ้าวงศาธิราชบรมกษัตริย์มีพระมเหสีน้อยอีกนางหนึ่งทรงพระนามว่ากาไวยเทวี นางกาไวยเทวีมีพระราชบุตรองค์หนึ่งทรงพระนามว่าไวยทัตกุมาร ๆ นั้นเป็นคนมีสันดานกระด้างหยาบช้าทารุณ ว่ายากสอนยากไม่เอาใจใส่ในราชการ กระทำแต่การข่มเหงชาวเมืองให้ได้ความเดือดร้อน
ส่วนราชกุมารทั้งสอง เป็นผู้มีความจงรักภักดีในพระราชบิดาเปรียบเหมือนอำมาตย์ข้าบาทมูลิกาทั้งปวง มิได้มีความประมาทหมั่นไปยังที่กระทำราชกิจจนพระราชบิดามีพระทัยโปรดปรานเป็นอันมาก
/*564ภายหลังชาวพระนครซึ่งถูกพระไวยทัตเบียดเบียนก็มาประชุมกัน ณ ที่ท้องพระลานหลวง ร้องประกาศกล่าวโทษไวยทัตกุมารให้บรมกษัตริย์ทรงทราบ พระเจ้าวงศาธิราชบรมกษัตริย์ได้สดับถ้อยคำของประชาชนเหล่านั้นแล้ว ก็ทรงพระพิโรธมีพระราชดำรัสว่า เจ้าไวยทัตนี้เป็นคนว่ายาก เป็นคนพาล จะรักษาตระกูลราชวงศ์สืบไปไม่ได้ จะทำให้ตระกูลราขวงศ์ต้องครหานินทา สมควรจะให้เป็นทาสสำหรับใช้สอยของราชกุมารทั้งสอง พระราชกุมารทั้งสองสมควรจะสืบตระกูลราชวงศ์ไปได้เป็นแท้ แล้วก็ตรัสบริภาษไวยทัตกุมารโดยประการเป็นอันมาก
นางกาไวยเทวีได้ฟังพระราชดำรัสแล้ว ก็มีพระทัยหวาดเสียวเสวยทุกข์โทมนัสรำพึงไปว่า อนิจจาเอ๋ยบุตรของเราเป็นคนไม่มีประโยชน์แก่นสารเป็นคนอาภัพเสียแล้ว ในกาลสืบไปภายหน้าพระราชกุมารทั้งสองได้ครองสมบัติแล้ว เราก็จะได้ความละอาย เราจะกระทำอุบายให้พระราชกุมารทั้งสองถึงความพิบัติจากราชสมบัติ นางดำริดังนี้แล้วจึงเรียกพระราชกุมารทั้งสองเข้ามาในสถานที่สำหรับบำเรอพระราชบิดาด้วยพระเสาวนีย์ว่า พ่อกุมารน้อยทั้งสองเชิญมาใกล้มารดา แล้วสวมกอดพระราชกุมารทั้งสอง ให้ประทับนั่งบนเพลาจุมพิตแล้วกระทำกลอุบายกล่าวว่า ไวยทัตกุมารซึ่งเป็นกนิษฐาของพ่อ เป็นคนว่ายากสอนยากไม่เหมือนกับพ่อ ไม่เอาใจใส่ในราชกิจทำให้พระราชบิดาทรงพระพิโรธเป็นคนพินาศเสียแล้ว
พระราชกุมารทั้งสองจึงกล่าวว่า กนิษฐานของข้ายังเป็นเด็กทารก ปัญญายังอ่อนอยู่จึงต้องถูกพระราชบิดาด่าว่าปริภาษนาการ จะทำอย่างไรได้ ขอพระมารดาเจ้าอย่าเศร้าโศกเสียพระทัยเลย
นางกระทำความพิศวาสกับด้วยพระราชกุมารทั้งสองมาประมาณสองสามวันแล้วปรารถนาจะยกโทษ จึงให้พระราชกุมารทั้งสองเข้าไปในห้องในให้นิปัชนาการเหนือที่สิริไสยาสน์ปรารถนาจะให้ได้ความละอายด้วยอาการโกง จึงกระทำเสียงดังกึกก้องร้องอื้ออึงขึ้น หวังจะให้ผู้คนรู้ว่าตนถูกพระราชบุตรพาลข่มเหงในเวลากลางวัน แล้วก็กรรแสงปริเทวนาการไปเฝ้าพระเจ้าวงศาธิราช แต่พอพระเจ้าพระเจ้าวงศาธิราชตรัสถามว่าใครทำเจ้า ก็แสร้งกราบทูลว่าพระราชกุมารทั้งสองเข้าไปกระทำการข่มเหงข้าพระบาทถึงห้องใน ให้ข้าพระบาทนอนหงายแล้วขึ้นนั่งทับบนอก ให้อ้าปากแล้วเอาผ้าปิดปากบีบคอไว้มิให้/*565ร้องออกได้ แล้วกลับทูลข้าอีกว่า ข้าแต่เทวราชเจ้า ข้าพระบาทได้ความละอายเป็นใหญ่หลวง ถ้าพระองค์ไม่ทรงพระกรุณาแล้ว ข้าพระบาทจักขอถวายบังคมลาตายเสียในวันนี้
พระเจ้าวงศาธิราชบรมกษัตริย์ แต่พอได้สดับคำอสัจที่นางกราบทูลฉะนั้นแล้วก็ทรงพระพิโรธ เปรียบประดุจอสรพิษถูกคนประหารที่ขนดหางฉะนั้น จึงดำรัสสั่งบังคับเพชฌฆาตให้ไปจับพระราชกุมารทั้งสองมัดแขนไพล่หลังเข้ามาถวาย พวกเพชฌฆาตเหล่านั้นก็ไปผูกมัดพระราชกุมารทั้งสองนำมาถวายตามรับสั่ง
พระราชกุมารทั้งสองครั้นถูกเพชฌฆาตผูกมัดแล้ว จึงร้องเรียกหาพระราชมารดาว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้า ขอพระมารดาเจ้าจงมาช่วยลูกด้วย เกล้ากระหม่อมฉันซึ่งเป็นบุตรของพระองค์ จักถึงความพินาศใหญ่แล้ว
พระราชเทวีเจ้าได้สดับดังนั้นก็มีพระทัยหวั่นหวาดข้อนพระทรวงทรงกรรแสง เสด็จไปเฝ้าบรมกษัตริย์กราบทูลถามว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ พระองค์ดำรัสใช้ให้เพชฌฆาตไปผูกมัดพระราชบุตรทั้งสองมาเพราะเหตุอะไร พระเจ้าข้า
ส่วนสมเด็จพระเจ้าวงศาธิราชบรมกษัตริย์ ครั้นได้สดับคำพระเมหสีกราบทูลถาม ก็ทรงพระพิโรธตรัสปริภาษว่า เจ้าเป็นหญิงชั่วข้าสามานย์ บุตรของเจ้าจึงระคนเจือปนไปด้วยชาติเป็นคนพาล นางกาไวยเขาช่วยเลี้ยงดูด้วยจิตกรุณาเสมือนบุตรของตน ควรหรือมากระทำความอกตัญญูหาได้รู้จักคุณที่เขาทำไว้แต่ตนไม่ สืบไปภายหน้าก็จักฆ่าเราเสียชิงเอาราชสมบัติเป็นมั่นคง ตรัสบริภาษดังนี้แล้วจึงตรัสสั่งเพชฌฆาตว่า เจ้าพวกเพชฌฆาตจงไปลงพระราชอาญาแก่โจรทั้งสองคนละ ๘๐ ที แล้วผูกคอพาไปประหารชีวิตเสียที่อามกสุสานประเทศ (ป่าช้าผีดิบ) พวกเพชฌฆาตทั้งหลายนั้นก็พาพระราชกุมารทั้งสองไปตามพระราชอาณัติ
ส่วนพระนางเจ้าวงศ์สุริยราชเทวี ก็วิ่งไปสวมกอดพระราชบุตรทั้งสองไว้ด้วยกำลังความสิเนหาอาลัย ทรงพระกรรแสงโศกาเป็นมหาปริเทวนาการ พลางกล่าวเป็นบาทพระคาถาว่า
หาหา ปุตฺตา นยนุปมา
หาหา ปุตฺตา สุขาวหา
หาหา ปุตฺตา สุนฺทรวาจา
ตาตา เม วจนํ คหา
ยุโภ ปุตฺตา มม ปิยา
อุรโต อวิรหิตา
/*566วินาภาวา ยทิ สิยํ
นตฺถตฺโถ ชีวเตน โน
อชฺช เม ปุตฺตรหิตา
อชฺช เม มรณํ สิยา
เมตฺตจิตฺตา อเวรา จ
เวริกา ตุฏฺมานสา
เอกาหัปิ จิรํ ทุกฺขี
ทุกฺเขน อนุฌายินี
อสฺสุโภชา ทิวารตฺตึ
ปุตฺตโสเกน ทุกฺขิตา
เจ้าผู้เป็นบุตรประดุจดวงนัยน์เนตรของมารดา เคยนำแต่ความสุขสบายมาให้แก่มารดา มีวาจาไพเราะอ่อนหวานรู้เชื่อถ้อยคำมารดา เป็นที่รักของมารดาทั้งสองคน ไม่เคยพลัดพรากจากอุระของมารดาเลย ถ้าเจ้าทั้งสองมาพลัดพรากจากมารดาไปแล้ว มารดาก็ไม่สามารถที่จะมีชีวิตอยู่ต่อไปเลย มารดาพลัดพรากจากเจ้าผู้เป็นบุตรในวันนี้ มารดาก็จะตายในวันนี้ คนทั้งหลายที่มีไมตรีจิต หรือคนที่ไม่มีเวรและคนที่มีเวรก็ดี เขาพากันรื่นเริงบันเทิงใจ ส่วนมารดาคนเดียวจักต้องหมกไหม้อยู่ด้วยความทุกข์ทนลำบากยากเย็นอยู่นมนาน เสวยแต่ความทุกข์โศกเศร้าถึงบุตร กลืนแต่น้ำตาไปทุกวันคืน
ลำดับนั้นพระราชกุมารทั้งสองเห็นพระมารดาโศกเศร้าโศกาดังนั้น ก็ทรงพระกรรแสงปริเทวนาการทูลพระมารดา เป็นบาทพระคาถาว่า
อมฺม ปุตฺตชีวสม
อชฺช เม มรณํ ธุวํ
ตุยฺหํ คุโณ วโร อตฺถิ
สิรสาเยว โน สทา
มยมฺหา ปาลิตา ตว
อกตคุณปฏินี
อมฺหากํ มรณํ อชฺช
อมฺมา จ โหตุ สุขิตา
ราชกิจฺเจสุ ปมุฏฺา
สุหชา สามิภตฺติกา
อุปฏฺากา ราชกิจฺเจ
อปฺปมตฺตา ทิวาทิวํ
อคฺคิกฺขนฺธสโม ราชา
อมฺหากํ ชนโก วโร
คโต จ สุขิโต โหตุ
ทีฆายุกาชรามโร
มา ปมตฺโต กุสเลสุ
ปมาโท มจฺจุโน ปทํ
อธุวํ ชีวิตํ จชฺชา
โลกมฺหิ มรณํ ธุวํ
สมฺปทํ ติวิธํ โลเก
ธมฺมตาย สทา สิยา
อโรคา จ รุชปฺปตฺตา
ชีวิตํ มรณํ สทา
อนิจฺจา วต สงฺขารา
สพฺพพุทฺเธหิ เทสิตา
/*568แปลว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้าผู้เสมอชีพของข้าพระบาทผู้เป็นบุตร ข้าพระบาทตายในวันนี้แน่ พระคุณอย่างประเสริฐของพระมารดาเจ้ามีอยู่ ขอพระคุณนั้นจงปกคลุมศิรเกล้าข้าพระบาทอยู่เสมอ พระมารดาเจ้าได้เลี้ยงรักษาข้าพระบาทมา ข้าพระบาทยังหาได้กระทำตอบแทนพระคุณไม่ ข้าพระบาทก็จักถึงความตายในวันนี้แล้ว ขอพระมารดาเจ้าจงทรงพระสำราญเถิด อย่าได้ทรงลืมในราชกิจ จงมีพระทัยดี สามิภักดิ์ปฏิบัติราชกิจปราศจากความประมาททุกทิพาราตรีกาลเถิด และขอให้ชนกของข้าพระบาทซึ่งเป็นบรมกษัตริย์อันประเสริฐเสมอด้วยกองเพลิง จงทรงพระดำเนินในราชกิจให้เป็นสุขสำราญเถิด จงมีพระชนมายุยืนยาว อย่าได้ทรงพระชราและสิ้นพระชนมชีพไปเลย ขอจงอย่าได้ประมาทในการบำเพ็ญพระกุศลเลย อันความประมาทเป็นหนทางของมัจจุราช ชีวิตความเป็นอยู่ของสัตว์ทั้งหลายไม่เป็นของยั่งยืน สัตว์ทั้งหลายจำต้องละเว้นของทั้งปวงไป อันความตายเป็นของยั่งยืนในโลก สมกับคำที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ทรงแสดงไว้ว่า ความถึงพร้อมบริบูรณ์ ๓ ประการ คือสัตว์ทั้งหลายที่ไม่รู้มีโรค และมามีโรคภัยไข้เจ็บเสียบแทง ๑ ความที่สัตว์ทั้งหลายมีชีวิตอยู่และมาถึงความตาย ๑ สังขารทั้งหลายเป็นของไม่เที่ยงแท้ ๑ มีอยู่ในโลกเป็นธรรมดาดังนี้
พวกเพชฌฆาตทั้งหลาย เมื่อกษัตริย์ทั้งสามพระองค์ทรงกรรแสงอยู่ ก็ฉุดคร่าพระราชกุมารทั้งสองพระองค์จากพระหัตถ์พระราชเทวีพาออกจากพระราชวังไป ส่วนพระราชเทวีก็ถึงวิสัญญีภาพล้มลง นางชาวในทั้งหลายก็พากันเข้าอุ้มพระราชเทวีเชิญขึ้นไปยังปราสาท เมื่อพระราชเทวีฟื้นจากวิสัญญีแล้วก็ทรงกรรแสงปริเทวนาการคร่ำครวญ แล้วทรงพระดำริว่า จำเราจักให้ทองคำพันตำลึงแก่เพชฌฆาตจะให้เขาปล่อยบุตรเราไป ครั้นทรงจินตนาการดังนี้แล้วจึงใช้ให้นางปริจาริกาที่สนิทคนหนึ่งนำเอาทองคำไปให้เพชฌฆาต แล้วสั่งไปตามความประสงค์ทุกประการ
นางปริจาริกาก็นำเอาทองคำนั้นไปให้เพชฌฆาตแล้วแจ้งข้อความให้เพชฌฆาตทราบทุกประการ
/*568ส่วนเพชฌฆาตเหล่านั้นเกิดความยินดีปรีดา รับเอาทองคำพันตำลึงไว้ด้วยโลภเจตนาแล้วบอกว่า คืนวันนี้เราจะพาพระราชกุมารทั้งสองไปนอกพระนคร แล้วจะฆ่าโจรที่มีโทษหนักเสียสักสองคน ครั้นถึงเวลาพลบค่ำพระนางเจ้าก็ให้นางสนิทพาพระราชบุตรทั้งสองพระองค์มาแล้วทรงจุมพิตทรงพระกรรแสงด้วยความรัก แล้วพระราชทานขนมและข้าวสะตูและภัตตาหารองค์ละไถ้ กับทั้งหัวแหวนและแก้วมณีดวงหนึ่ง ๆ มีราคาประมาณแสนตำลึงองค์ละทะนานแล้วตรัสว่า ดูกรพ่อลูกรัก ของเหล่านี้แม่ให้ไว้สำหรับเอาไปขายซื้ออาหารเลี้ยงชีพในประเทศอื่น พระกุมารทั้งสองกราบลง ณ เบื้องพระบาทพระมารดาแล้วทรงพระกรรแสงโศกากราบทูลว่า ข้าแต่พระมารดาเจ้า ถ้าข้าพระบาททั้งสองยังมีชีวิตอยู่ในภายในสามปี ข้าพระบาทจะมาเฝ้าพระมารดาให้จงได้ กราบทูลดังนี้แล้วก็ถวายบังคมลาพระมารดาไป
พระราชกุมารทั้งสองพี่น้องมีพระเนตรนองไปด้วยอัสสุชล ทรงพระกรรแสงปริเทวนาการแล้วพากันลงจากปราสาทดำเนินไป มีหมู่เทพเจ้าตามพิทักษ์รักษาปราศจากพระโรคาที่จะเบียดเบียน เสด็จไปตามมรรคาอันกันดาร ครั้นถึงต้นไทรใหญ่ในเวลาสายัณหสมัยก็พากันเปลื้องพระภูษาปูลงบนที่ใบไม้สาดแล้วก็ทรงพระบรรทม ครั้นถึงเวลาปัจจุสมัยก็แก้ข้าวสะตูออกจากไถ้ทรงนั่งในที่แห่งหนึ่งแลดูพระพักตร์กันและกัน ระลึกถึงพระมารดามีพระเนตรเต็มไปด้วยอัสสุชลธาราทรงกรรแสงพลางเสวยข้าวสะตูพลาง ครั้นถึงรัตติภาคสมัยเวลาบรรทมก็ระลึกถึงคุณพระมารดาแล้วปริเทวนาการรำพันไปโดยประการต่าง ๆ เป็นบาทพระคาถาว่า
อมฺมา จ โนนุโสจติ
ปุตฺตโสเกน ทุกฺขิตา
กปณา ภาติกมฺมาว
อนาถา อสหายกา
แปลว่า พระมารดาของเรา ก็คงจะเศร้าโศกเสวยความทุกข์ ด้วยความโศกเศร้าถึงเราผู้เป็นบุตร ส่วนเราพี่น้องก็เป็นคนกำพร้าไม่มีที่พึ่งไม่มีสหาย ย่อมเศร้าโศกเหมือนดังพระมารดาฉะนั้น
ในกาลนั้น มีพระยาไก่สองตัว ๆ หนึ่งสีดำตัวหนึ่งสีขาวอาศัยอยู่บนต้นไทรนั้น ในพระยาไก่ทั้งสองนั้น ไก่สีขาวมาถึงก่อนก็นอนที่สูง ไก่สีดำมาทีหลังก็นอนอยู่ที่ต่ำ ครั้นถึงเวลาปัจฉิมยามไก่สีขาวก็ขันขึ้น ไก่สีดำได้ฟังเสียงขัน จึงกล่าวว่า เจ้าไก่พาลคุณวิเศษของเจ้า/*569มีอยู่หรือ จึงได้มาดูหมิ่นเรา ขึ้นไปนอนโปรยขี้ตีนลงมารดหัวเราได้ ไก่สีขาวจึงตอบว่า เจ้าไก่สีดำราวกะโจร เรามาถึงก่อนก็นอนที่สูง เจ้ามาถึงทีหลังเจ้าก็นอนที่ต่ำจะมาโกรธเราเหตุอะไร คุณวิเศษของเรามีซิ ผู้ใดได้กินเนื้อหัวใจเมื่อเวลาเราตาย ผู้นั้นจะได้เป็นพระเจ้าบรมจักรพรรดิราช ก็คุณวิเศษของเจ้ามีอย่างไรเล่า ไก่สีดำจึงตอบว่า ผู้ใดได้กินเนื้อหัวใจของเรา ผู้นั้นสามารจะยกหลักศิลาขึ้นแล้วฆ่ายักษ์ให้ตายเป็นบรมกษัตริย์ ไก่ทั้งสองนั้นบันดาลความโกรธตีกันจนถึงสิ้นชีวิตพลัดตกยังพื้นปฐพี
พระราชกุมารได้ฟังเสียงไก่วิวาทกัน จึงทรงปรึกษากันว่า ชะรอยไก่ทั้งสองตัวนี้จักเป็นไก่เทพยดาเจ้าช่วยสงเคราะห์เราเป็นแน่ แล้วก็ติดไฟปิ้งไก่ทั้งสองตัวนั้น พระเชษฐาเสวยเนื้อหัวใจไก่สีขาว พระอนุชาเสวยเนื้อหัวใจไก่สีดำ
พระวรวงศ์กุมารผู้อนุชาจึงกล่าวว่า พระพี่เจ้าเราทั้งสองเป็นผู้มีบุญสืบไป เบื้องหน้าเราคงได้ประสบพบพระมารดาเป็นแท้ พระราชกุมารทั้งสองก็ออกจากที่นั้นเที่ยวสัญจรไปยังทิศน้อยใหญ่ จนกาลล่วงไปประมาณสักเดือนครึ่งก็บรรลุถึงอัยมาศนคร ชวนกันเข้าไปบรรทมอยู่บนศาลาแห่งหนึ่งซึ่งมีอยู่ ณ ภายนอกพระนคร
สมัยนั้นบรมกษัตริย์ผู้ครองอัยมาศนคร เสด็จทิวงคตเสียประมาณได้ ๓ วันมาแล้ว และท้าวเธอไม่มีพระราชบุตรและพระราชธิดาที่จะสืบขัตติยสันติวงศ์ต่อไป พวกราชบุตรทั้งปวงมีอำมาตย์ราชปุโรหิตาจารย์เป็นต้น จึงได้ประชุมปรึกษากันว่าสมควรจะเสี่ยงบุศราชรถแสวงหาท่านผู้มีบุญที่สมควรจะปกครองราชสมบัติ จึงจัดบุศยราชรถแล้วเสี่ยงสัตยาธิษฐานว่าขอให้บุศยราชรถจงไปถึงสำนักท่านผู้มีบุญแล้วก็ปล่อยไป บุศยราชรถก็บ่ายหน้าออกนอกพระนครแล่นไปถึงศาลาที่พระราชกุมารทั้งสองบรรทมอยู่ ก็กระทำปทักษิณเวียนรอบศาลานั้นสิ้นตติยวาร กระทำอาการดุจเชิญเสด็จพระราชกุมารให้ขึ้นประทับนั่งบนบุศยราชรถแล้ว เอางอนจรดลงแทบพระบาทพระเชษฐาราชกุมารแล้วก็หยุดนิ่งอยู่
ท่านปุโรหิตผู้เป็นประธานก็พิจารณาดูลักษณะพระบาทได้เห็นพระบาทสมบูรณ์ไปด้วยลักษณะอันดี จึงร้องขึ้นว่า ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านผู้มีบุญนี้อย่าว่าแต่ราชสมบัติในทวีปเดียวเลย ถึงราชสมบัติในทวีปใหญ่ทั้งสี่ก็สามารถจะปกครองได้ ครั้นแล้วก็พากันเข้าไปคุ้มพระเชษฐากุมารขึ้นวางบนราชรถพาไปยังพระราชวังให้บรรทมเหนือพระแท่นสิริไสยาสน์บนปรางค์ปราสาท
/*570เมื่อพระวงศ์สุริยามาศ ฟื้นตื่นพระบรรทมแล้ว ได้เห็นนางกำนัลและเสนาข้าราชการมีท่านปุโรหิตาจารย์เป็นต้น ก็อุฏฐาการจากพระที่สิริไสยาสน์ทรงประทับนั่งอยู่บรรดาพวกอำมาตย์ราชปุโรหิตาจารย์ทั้งปวงจึงกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า บัดนี้บรมกษัตริย์ของข้าพระบาททั้งหลายเสด็จทิวงคตเสียแล้ว พระราชบุตร์พระราชธิดาและพระราชกนิษฐาพระราชภาดาของท้าวเธอไม่มีแล้ว ขอพระองค์จงอนุสาสน์สั่งสอนปกครองราชสมบัติในพระนครนี้เถิด
พระวงศ์สุริยามาศบรมโพธิสัตว์เจ้าจึงมีพระดำรัสตอบว่า พวกท่านไปพาแต่เรามา ก็น้องชายของเราไปไหนเล่า ราชบุรุษเหล่านั้นกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า พระกนิษฐาของพระองค์ทรงบรรทมอยู่บนศาลานั้นพระพุทธเจ้าข้า ทรงพระพิโรธตรัสว่า เราสองคนพี่น้องปราศจากพระนครพลัดพรากพระมารดาบิดาได้ร่วมทุกข์ร่วมสุขกันมา เหตุไฉนท่านทั้งปวงจึงทิ้งน้องเราเสียไม่พามาด้วยเล่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ขอพระองค์อย่าได้ทรงเสียพระทัยเลย ข้าพระบาททั้งปวงจะเชิญเสด็จพระกนิษฐาของพระองค์มาถวายให้จงได้ ครั้นกราบทูลแล้วก็พาเสนาไปถึงศาลาแล้ว ไม่เห็นพระกุมารบนศาลาก็แยกย้ายกันไปเที่ยวค้นหาทั่วทุกทิศ ครั้นไม่เห็นแล้วก็เกิดความพิศวงกลับมากราบทูลพระวงศ์สุริยามาศว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า น่าอัศจรรย์นักข้าพระบาททั้งปวงไปเที่ยวค้นหาพระอนุชาของพระองค์ทั่วทุกตำบลไม่ประสบพบปะแล้ว จึงได้พากันกลับมาเฝ้ากราบทูลให้ทรงทราบ พระพุทธเจ้าข้า
ลำดับนั้น พระวงศ์สุริยามาศ ทรงพระปรารภถึงพระอนุชาทรงปริเทวนาการ ตรัสเป็นบาทพระคาถาว่า
หนฺท มยํ มริสฺสาม
กสฺมา อาเนถ มํ เอกํ
ตํ กนิฏฺํ ชหิตฺวาน
กนิฏฺโ เม จิรายติ
ตาว โภนฺโต ปิตา มาตา
นตฺถิ าติสหายกา
มุโขโลกา ทิวาทิวํ
อฺมฺํ มยํ อุโภ
กุหึ คโต กนิฏโ เม
กปเณกสฺสุปุณฺณโก
อปสฺสิโก อนาถโก
นฏฺาวาโส มโต ภเว
แปลว่า ถึงตัวเราจักตายก็ตามเถิด เหตุไฉนท่านทั้งหลายพามาแต่เราผู้เดียว ทิ้งน้องเราเสียทำให้น้องเราต้องเที่ยวซัดเซพเนจรไป ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เราทั้งสอวไม่มีบิดามารดาไม่มีญาติมิตรสหาย ได้เห็นหน้ากันแต่พี่น้องทุก ๆ วันเท่านั้น น้องเราจะไปข้างไหน ได้เป็นกำพร้าแต่ผู้เดียวก็จะทรงกรรแสงมีพระพักตร์นองไปด้วยอัสสุชล ไม่มีคนเห็นเป็นคนอนาถาหาที่อยู่ไม่ได้ ก็จะถึงแก่ความตายเป็นแท้
พวกราชบุรุษพากันกราบทูลว่า ขอพระองค์มีดำรัสสั่งให้สร้างศาลา แล้วให้เขียนรูปภาพว่าด้วยเรื่องตั้งต้นแต่พระราชบิดารับสั่งให้เพชฌฆาตจับมัดพระราชกุมารทั้งสองไปประหารชีวิต แล้วพระราชกุมารทั้งสองพ้นจากมรณภัยพากันหนีออกจากพระนคร ไปจนถึงพระเชษฐามาบรรทมหลับอยู่กับพระอนุชาบนศาลา แล้วพวกราชบุรุษรับเอาแต่พระองค์ผู้พระเชษฐาออกจากศาลามา แล้วให้ทำพระรูปจำลองทองให้เหมือนกับพระรูปของพระองค์ประดิษฐานไว้ แล้วขอให้ทรงบริจาคแก่คนกำพร้าอนาถาทุก ๆ วัน พระกนิษฐาของพระองค์ยังมีพระชนม์ชีพอยู่เสด็จมาได้เห็นประวัติอันนั้นแล้ว ทรงอดกลั้นไม่ได้ก็จะทรงพระกรรแสง ข้าพระบาททั้งปวงก็จะทราบได้ว่าผู้นั้นเป็นพระกนิษฐาของพระองค์ พระวงศ์สุริยามาศก็โปรดให้กระทำตามนัยที่พวกราชบุรุษกราบทูลฉะนั้น
ในกาลเมื่อพระวรวงศ์กุมารตื่นบรรทมแล้ว ไม่เห็นพระเชษฐาก็ออกจากศาลาเที่ยวค้นหา ทรงพระกรรแสงรำพันไปต่าง ๆ พลางกล่าวเป็นบาทพระคาถาว่า
มยํ กนิฏฺภาติกา
มาตุยา ชหิตาตุรา
อุโภ โหม สหายกา
อิทานิ กปเณกโก
อสหาโย จ โคจรํ
กุหึ กุหึ อหํ ลเภ
มโต เม เจ กวิสฺสติ
อชานิ ภาติโก จ โส
พฺยคฺเฆน คหิโตปิ โส
กึ ยกฺขภูตขาทิโต
เจ สตฺตาหารโก มโต
ภกฺขเสโส ภวิสฺสติ
อาทู สกิฺจโน มยา
มยิ ภารวโห ชหิ
มมปิ สุขกามตา
ยตฺถ ผาสุกเมกโก
จโร จเรตุ กามโต
ภาตุจิตฺตํ สมํ สิยา
การุฺํ ชนกํ เอว
มม ทุกฺเขน ทุกฺขิตํ
พาหา คณฺหติ มํ หรา
ภาติกาติคุณวรา
มํ ชหิตา น สิยาว
อโห ปุพฺเพ กมฺมเวรา
ปิยวิปโยคปตฺตา
เอสากุสลธมฺมตา
/*572แปลว่า เราพี่น้องพลัดพรากจากพระมารดามาได้รับความเดือดร้อนพอได้เป็นสหายกันสองคน บัดนี้เราก็มาเป็นคนกำพร้าคนเดียวไม่มีสหาย เราจะได้อาหารที่ไหน ถ้าความตายมีแก่เราพระเชษฐาก็ไม่ทรงทราบ ถึงพระเชษฐาเล่าเสือโคร่งคาบเอาไปเสียแล้ว หรือยักษ์ภูตผีปีศาจกินเสียแล้วเราก็ไม่ทราบ ถ้าสัตว์กินพระชนม์ชีพเสียแล้ว ก็คงจักมีทรากพระศพที่สัตว์กินแล้วเหลืออยู่ หรือว่าพระเชษฐาจักมีพระกังวลด้วยเรา จะพาเราไปเป็นที่หนักในพระทัยจึงได้ทิ้งเราเสีย เราผู้เดียวจะแสวงหาความสุขจะได้ความสุขสำราญที่ไหน พระเชษฐาจะเที่ยวไปก็จงเที่ยวไปตามพระประสงค์เถิด แต่พระทัยของพระเชษฐามีพระกรุณาเราอยู่เสมอดังพระชนกทีเดียว เมื่อเราได้ความลำบากด้วยทุกข์ พระเชษฐายังได้พาเราอุ้มไปด้วยพระพาหาทั้งสอง พระเชษฐามีพระคุณแก่เราอย่างประเสริฐเหลือล้นซึ่งจะทิ้งเราเสียนั้นไม่มีเลย ทั้งนี้ก็เป็นเพราะกรรมเวรที่ทำไว้ในปางก่อน จึงได้พากันมาต้องวิปโยคทุกข์ถึงเพียงนี้ ความเป็นธรรมดาของกุศลและอกุศลเป็นอย่างนี้
พระวรวงศ์กุมาร เธอบรรเทาความเศร้าโศกให้เบาบางลงเสียได้ด้วยกำลังพระปรีชาญาณ แล้วเสด็จจรไปตามมรรคาจนหลงทางไม่รู้ว่าจะไปแห่งหนตำบลใด เวลาบรรทมก็บรรทมอยู่ในป่าใหญ่ มีหมู่เทพเจ้าพิทักษ์รักษาปราศจากโรคาที่จะมาเบียดเบียน ครั้นตื่นบรรทมก็เสด็จสัญจรไป พอเวลาสายัณหสมัยก็บรรถุถึงบ้านเศรษฐีแห่งหนึ่ง จึงเสี่ยงบารมีเข้าไปขออาหารกะนางทาสีของเศรษฐีว่า ข้าแต่แม่ป้า ข้าเป็นคนหลงทางมา ขอแม่ป้าจงให้อาหารแก่ข้าเอาบุญเถิด ยายเฒ่าทาสีมีจิตกรุณาก็เอาภาชนะทำด้วยดินใส่อาหารให้แล้วกล่าวว่า ป้าเป็นคนจนไต้หรือเทียนก็ไม่มี พ่อจงรับประทานอาหารที่มืด ๆ เถิด
พระโพธิสัตว์เป็นคนกำพร้ารับภาชนะใส่อาหาร แล้วนั่งในที่ส่วนสุดข้างหนึ่ง เปลื้องแก้วมณีออกวางบนภาชนะแล้วก็เสวยพระอาหารด้วยแสงแก้ว
ยายเฒ่าเห็นดังนั้นนึกในใจว่า บุรุษผู้นี้ได้ไต้หรือเทียนมาแต่ไหน ครั้นเดินเข้าไปใกล้เห็นเป็นแก้วมณี จึงรีบไปบอกโลภันธเศรษฐีว่า มีบุรุษผู้หนึ่งวางแก้วมณีไว้บนภาชนะใส่อาหารแล้วรับประทานอาหารด้วยแสงแก้วอยู่ที่นอกบ้าน
ส่วนโลภันธเศรษฐี เป็นคนมีปรกติตั้งอยู่ในอำนาจแห่งความโลภ ครั้นได้ฟังถ้อยคำของยายเฒ่าแล้วก็เกิดความยินดี จึงเรียกทาสกรรมกรมาเป็นอันมาก สั่งให้จับพระโพธิสัตว์ไปโบยตี หาว่าเป็นโจรลักเอาแก้วของตนมา จึงชิงเอาแก้วนั้นไว้แล้วผูกคอพระโพธิสัตว์พาไป
พระโพธิสัตว์เจ้าได้เสวยทุกขเวทนาเป็นอันมาก จึงกล่าวว่าเราไม่ได้ลักเอาแก้วของท่านมา แก้วนี้มารดาให้แก่เรา ถ้าท่านอยากได้แก้วนี้ท่านจงเอาไปเถิด จะมาทำเราให้ได้ความลำบากเพราะเหตุอะไร เศรษฐีให้จำโซ่พระโพธิสัตว์ไว้แล้วมอบให้แก่ทาสไป พระโพธิสัตว์เจ้าได้เสวยทุกขเวทนาอดอาหารได้ความลำบากเป็นอันมาก
ในกาลนั้น ยังมีเศรษฐีธิดาคนหนึ่งชื่อว่านางคารวี ได้เห็นพระโพธิสัตว์เจ้าเสวยทุกขเวทนาเหลือเกินดังนั้น จึงเกิดความสิเนหารักใคร่ ด้วยอำนาจที่ได้เคยสันนิวาสกันมาแต่ปางก่อน จึงไปหาบิดา ยกมือขึ้นไหว้แล้วกล่าวว่า ข้าแต่บิดา ๆ อย่ากระทำบาปกรรมเลย จงปล่อยบุรุษนั้นเสียเถิด เหตุไฉนบิดาไม่กลัวเวรกรรมมาให้ทุกข์แก่ผู้อื่น ความทุกข์นั้นก็จะกลับได้แก่ตน ว่าแล้วก็ร้องไห้
เศรษฐีผู้บิดาได้ฟังวาจาของนางแล้วก็ด่าบริภาษว่า อีลูกทาสีเหลวไหลร้ายกาจเหลือเกิน มาผูกจิตรักใคร่ในโจรก็เป็นได้ ถ้าเจ้าขืนผูกสมัครรักใคร่ในโจรทำให้ขายหน้าบิดามารดาแล้ว พ่อจะฆ่าเจ้าเสีย
นางเศรษฐีธิดาได้รับความละอายหมดปฏิภาณจึงคมนาการกลับไปสู่เคหาของตนแล้วเรียกนางทาสีผู้สนิทคนหนึ่งมาสั่งว่า เจ้าจงรับเอาเงินและทองไปยังสำนักนายโจรบาลบอกว่า ท่านจงรับสินบนนี้ จงปล่อยโจรเสียอย่าได้ผูกพันธนาการโจรเลยตามคำเราสั่ง
นางพาสีรับเอาเงินและทองไปให้แก่นายโจรบาลแล้วบอกว่าท่านจงรับเอาสินบนนี้ จงปล่อยโจรเสียอย่าได้ผูกพันธนาการโจรเลย นายโจรรับเอาเงินและทองไว้แล้วก็แก้พระโพธิสัตว์ออกจากเครื่องพันธนาการ
นางคารวีจึงจัดขนมและของเคี้ยวและอาหารมีข้าวยาคูและภัตตาหารเป็นต้น ส่งไปบำเรอพระโพธิสัตว์เจ้า อยู่มาประมาณสองสามวันพระโพธิสัตว์เจ้าก็ปราศจากพระโรคาพาธได้ความสุขสำราญอยู่ ณ เรือนจำนั้น
อยู่มาภายหลังโลภันธเศรษฐีอยากจะไปค้าขายประเทศอื่นจึงจัดแจงสิ่งของต่าง ๆ บรรทุกลงสำเภาพาพระโพธิสัตว์เจ้าไปในสำเภาด้วย
/*574นางคารวีเกิดความทุกข์เสียใจโศกเศร้ากลัวจะพลัดพรากจากพระโพธิสัตว์เจ้า จึงไปวิงวอนบิดาว่าจงพาข้าพเจ้าไปด้วย ข้าพเจ้าอยากจะเห็นประเทศอื่น ๆ เศรษฐีบิดาโกรธด่าบริภาษว่า หญิงร้ายเหลวไหลอยากได้โจรเป็นผัว จะตามโจรไปพ่อก็จะไม่พาเจ้ากลับมา
นางคารวีทำสำออยให้บิดาหายโกรธแล้วจึงหมอบลงแทบเท้าบิดาวิงวอนว่า ข้าแต่คุณพ่อ เมื่อคุณพ่อไปทางไกลเกิดความเจ็บไข้ได้ความทุกข์ ไม่มีใครปฏิบัติคุณพ่อก็จะได้ความลำบาก
โลภันธเศรษฐีได้ฟังถ้อยคำของธิดาก็เกิดความยินดีปรีดา รับว่าจริงของเจ้า แล้วก็พาธิดาลงเรือสำเภาไป
พอถึงวันฤกษ์ดีโลภันธเศรษฐีก็ให้ทาสกรรมกรทั้งปวงเคลื่อนสำเภาออกจากท่า ทาสกรรมกรทั้งสิ้นเหล่านั้นก็ไม่สามารถจะฉุดสำเภาให้เคลื่อนออกจากท่าได้
เศรษฐีจึงให้พระโพธิสัตว์ถือธงขึ้นไปโบกบนศีรษะเรือ พอพระโพธิสัตว์โบกธงขึ้น เรือสำเภาก็เคลื่อนออกจากที่ได้ คนทั้งปวงได้เห็นพระมหาสัตว์ดังนั้นก็เกิดโสมนัสยินดีปรีดา
เมื่อเศรษฐีไม่สามารถจะฆ่าพระโพธิสัตว์ให้ตายได้ ก็เกิดความไม่ชอบใจพระโพธิสัตว์ ด้วยความที่เศรษฐีเห็นผิดไป เรือสำเภาแล่นไปในมหาสมุทร์อยู่นานหลายวันก็บรรลุถึงท่านครหนึ่งชื่อว่า ขุรนคร (ถ้ามีผู้โจทก์ถามเข้ามาว่า พระนครนี้ชื่อว่า ขุรนคร เพราะเหตุอะไร มีผู้วิสัชนากล่าวว่า พระนครนี้ชื่อว่า ขุรนคร เพราะพระนครนั้นมีสระน้ำกรด)
แท้จริงในพระนครมีสระใหญ่ มีเสาประโคนแล้วด้วยศิลาอยู่ในสระนั้นมียักษ์สิงอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงได้ชื่อว่า ขุรนคร (พระนครมีสระน้ำกรด) แลมีอักษรจารึกไว้ที่หลักศิลานั้นว่า ผู้ถอนหลักศิลาขึ้นได้ก็จะได้พระขรรค์สามารถจะฆ่ายักษ์ใหญ่ได้ จะเป็นผู้มีบุญใหญ่ดังนี้ ครั้นครบกำหนดสามปีน้ำในสระใหญ่นั้นเกิดเป็นน้ำกรด มียักษ์เกิดขึ้นจากเสาประโคนศิลานั้นมากินกษัตริย์ที่ครองราชย์สมบัติในพระนครนั้นเสีย ประการหนึ่งเมื่อมีกษัตริย์ครองราชย์สมบัติล่วงมาได้ ๓ ปี ยักษ์นั้นมากินกษัตริย์เสีย แล้วมีกษัตริย์อื่นมาครองราชสมบัติอีก แล้วยักษ์กินเสียแล้วมีกษัตริย์อื่นมาอีกเป็นลำดับมาดังนี้
/*575ในกาลนั้นมีกษัตริย์พระองค์หนึ่ง ทรงพระนามพระเจ้าภุสาราช ครองราชย์สมบัติอยู่ในนครนั้น โลภันธเศรษฐีจึงให้คนเชิญเครื่องราชบรรณาการไปถวายพระเจ้าภุสาราช กราบทูลว่า ข้าพระบาทจับโจรได้คนหนึ่งนำมาถวายพระองค์
พระเจ้าภุสาราชได้สดับแล้วทรงพระจินตนาการว่า ถึงวันคำรบเจ็ดตัวเราก็จะถูกยักษ์กินเป็นอาหาร อย่ากระนั้นเลยเราจะตั้งโจรนี้ไว้ในราชสมบัติ ยักษ์มาถึงก็จะกินโจรเสีย เรารอดตายแล้วภายหลังเราจักครองราชย์สมบัติต่อไป ครั้นทรงพระจินตนาการดังนี้แล้วจึงกล่าวว่า มหาเศรษฐีท่านจงนำโจรนั้นมาเถิด แล้วก็สั่งให้ราชบุรุษไปกับเศรษฐี พวกราชบุรุษมาถึงสำเภาแล้วก็เข้าคร่าพระโพธิสัตว์โบยตีพาไป พระมหาสัตว์เจ้าก็ทรงพระโศกากรรแสงไห้มีน้ำพระเนตร์ไหลโทรมพระพักตร์ดำเนินตามพวกราชบุรุษไป
นางคารวีเห็นดังนั้นก็โศกเศร้าเพียงดังว่าดวงหทัยแตกออกไปได้เจ็ดซีก ก็ถึงวิสัญญีสลบล้มลง
พวกราชบุรุษก็พาพระมหาสัตว์เจ้าไปถวายพระเจ้าภุสาราช พระเจ้าภุสาราชได้ทอดพระเนตร์เห็นรูปสมบัติของพระมหาสัตว์เจ้าแล้วก็เกิดความเสื่อมใส มีพระราชดำรัสว่า พ่อเอ๋ยเจ้าก็ยังหนุ่มน้อยรูปร่างก็งดงามนัก เจ้ามาทำโจรกรรมเช่นนี้เจ้าไม่ละอายหรือ
พระโพธิสัตว์จึงกราบทูลบรมกษัตริย์ว่า ข้าแต่สมมติเทวาราชเจ้า ข้าพระองค์ไม่ได้เป็นโจร แก้วดวงนี้พระมารดาของข้าพระบาทประทานให้ เศรษฐีนี้มาแย่งชิงเอาแก้วไปแล้วกล่าวคำเท็จใส่โทษข้าพระบาท จำจองข้าพระบาทด้วยโซ่แล้วพามาพระเจ้าข้า
บรมกษัตริย์ได้สดับคำกราบทูลดังนั้นแล้วตรัสว่า พ่อมาณพผู้จำเริญเราจักเลี้ยงเจ้าไว้ให้ครองราชย์สมบัติ
พระมหาสัตว์กราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ความทุกข์ของข้าพระบาทยังมีอยู่เป็นอันมาก จิตของข้าพระบาทก็ยังไม่มีสุขสำราญ ข้าพระบาทจะครองราชย์สมบัติไปอย่างไรได้
บรมกษัตริย์ตรัสว่า ความทุกข์ของเจ้าเพียงเท่านั้นจะเป็นอะไรไป กุมารกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ข้าพระบาทพลัดพรากจากพระนครและบิดามารดามาด้วยกันสองคนพี่น้อง แล้วกราบทูลเล่าประวัติจำเดิมแต่ต้นถวายให้บรมกษัตริย์ทรงทราบทุกประการ
/*576พระเจ้าภุสาบรมกษัตริย์ได้สดับประวัติดังนั้นจึงตรัสว่า เราสำคัญว่าเจ้าเป็นเด็กโจร ไม่ทราบเลยว่าเจ้าเป็นวงกษัตริย์ เป็นเนื้อหน่อพระชินสีห์สัพพัญญพุทธเจ้า ดูกรพ่อ เจ้าจงไปอ่านอักษรที่จารึกไว้ที่เสาแล้วฆ่ายักษ์เสียให้ตายแล้วจงครองราชย์สมบัติเถิด
พระโพธิสัตว์เข้าไปที่ใกล้เสาอ่านอักษรจารึกทราบความแล้ว รำพึงในใจว่า เราจักถอนเสานี้ขึ้นได้พระขรรค์แล้วเราจะฆ่ายักษ์เสีย แล้วเกิดความยินดีกลับมากราบทูลบรมกษัตริย์ว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ขอพระองค์อย่าทรงพระดำริโศกเศร้าเสียพระทัยเลย ขอพระองค์จงได้ความสุขสำราญพระทัยเถิด ข้าพระบาททราบเกล้าอยู่ ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ผู้ใดที่จะสามารถถอนเสาขึ้นได้ ผู้นั้นคือข้าพระบาททีเดียว พระองค์จะได้ทอดพระเนตร์ข้าพระบาทในวันที่เจ็ด แต่ขอได้โปรดเกล้ามีรับสั่งให้โลภันธเศรษฐีนำเอาแก้วมณีของข้าพระบาทคืนมา ข้าพระบาทจะทำแก้วมณีนั้นให้เป็นสหายของตนแล้วจะรบกับยักษ์
ในทันใดนั้น พระเจ้าภุสาบรมกษัตริย์มีรับสั่งให้โลภันธเศรษฐีนำเอาแก้วมณีมาพระราชทานแก่พระมหาสัตว์เจ้า
พระมหาสัตว์เจ้าได้แก้วมณีแล้ว ก็บังเกิดปีติยินดีเป็นอันมาก ประหนึ่งว่าได้เห็นพระพักตร์พระมารดาฉะนั้น ยกแก้วขึ้นจุมพิตแล้ววางไว้บนพระเศียรเกล้าแห่งพระองค์
พระเจ้าภูสาบรมกษัตริย์ โปรดเกล้าให้พระโพธิสัตว์เจ้าสระสรงวารีแล้ว ให้ตกแต่งด้วยอลังการทั้งปวง แล้วให้เสวยโภชนาหารมีรสอันเลิศต่าง ๆ ทรงชุบเลี้ยงพระมหาสัตว์เจ้าดุจดังพระโอรสอันเกิดจากพระอุทรประเทศฉะนั้น กิติศัพท์อันนั้นก็เล่าลือไปทั่วพระนคร
ครั้นถึงวันเป็นคำรบเจ็ด บรรดาชนทั้งหลายก็พากันมาจากทิศน้อยทิศใหญ่ บางจำพวกก็ได้รับความเศร้าโศกเสียใจ บางจำพวกได้รับความสุขรื่นเริงบันเทิงใจ ยืนประชุมกันอยู่ในที่มีพื้นเสมอกัน ปรารถนาจะดูยักษ์กินบรมกษัตริย์
พระเจ้าภุสาบรมกษัตริย์ จึงตรัสให้โยธาเป็นอันมากเข้าถอนหลักศิลา พวกโยธาทั้งสิ้นเหล่านั้นไม่สามารถจะถอนหลักศิลาให้หลุดได้ ก็พากันล้มสลบไปทุกคน
พระเจ้าภุสาบรมกษัตริย์เกิดความหวาดพระทัยเป็นอย่างยิ่ง จึงตรัสวิงวอนพระโพธิสัตว์เจ้าว่า ดูกรพ่อ พวกโยธาทั้งหลายพากันสลบไปสิ้นแล้ว ในพวกโยธาเหล่านั้นจะมีผู้สามารถถอนขึ้นได้แต่สักคนหนึ่งก็ไม่มีแล้ว พ่อจงถอนหลักศิลาขึ้นด้วยกำลังเรี่ยวแรงของพ่อเถิด
พระมหาสัตว์เจ้าเข้าไปใกล้เสาแล้ว จึงตั้งสัตยาธิษฐานว่า ข้าแต่หมู่เทพเจ้าผู้เจริญทั้งหลาย ถ้าข้าพเจ้าจักได้เป็นพระสัพพัญญูพุทธเจ้าในอนาคตกาลไซร้ แต่พอข้าพเจ้าเอามือไปแตะต้องเสาศิลาเข้าแล้ว ขอให้เสาศิลานั้นหลุดถอนขึ้นได้โดยง่ายดายเถิด
ในทันใดนั้น เทพเจ้าทั้งหลายมีท้าวสักกรินทราธิบดีเป็นประธาน ก็มาสันนิบาตประชุมกันช่วยกระทำการถอนเสาศิลานั้นเป็นการเอิกเกริกโกลาหล
ส่วนพระมหาสัตว์เจ้า เมื่อจะถอนเสาศิลา พระองค์จึงระลึกถึงพระบารมีทั้งหลายแล้วกล่าวว่า พระบารมีทั้งหลาย คือ พระทานะบารมี พระสีละบารมี พระเนกขัมมะบารมี พระปัญญาบารมี พระวิริยะบารมี พระขันตีบารมี พระสัจจะบารมี พระอธิษฐานะบารมี พระเมตตาบารมี พระอุเบกขาบารมี ทั้งปวงจงมาแวดล้อมข้าพเจ้าช่วยกันรบกับยักษ์เถิด ว่าแล้วก็เข้าไปถอนเสาศิลาขึ้นได้โดยสุขสวัสดี แล้วได้รับพระขรรค์เล่มหนึ่งในประเทศที่มูลรากแห่งศิลานั้น
พระโพธิสัตว์เจ้าฉวยเอาพระขรรค์ได้แล้ว ก็โยนเสาศิลาลงในน้ำ เสาศิลาก็กระทำเสียงดังปรูปรูเหมือนขั้วข้าวตอก แล้วก็ย่อยละเอียดเป็นจุณวิจณไป อัศจรรย์ทั้งหลายก็ปรากฏบังเกิดมีแผ่นมหาปฐพีนี้ก็กัมปนาทสนั่นหวั่นไหว ดุจพระยาช้างอันเมามันฉะนั้น บรรดาเทพยดาทั้งหลายตลอดขึ้นไปจนถึงพรหมโลกก็พากันซ้องเสียงสาธุการ
พระเจ้าภุสาบรมกษัตริย์จึงตรัสว่า การที่ท่านทำให้สำเร็จไปแล้วนี้เป็นขั้นทีแรก ยังจะมียักษ์เป็นดอกปทุมชาติผุดขึ้นมาต่อภายหลัง
พระมหาสัตว์เจ้าจึงตั้งสัตยาธิษฐานว่า ถ้าเราเป็นผู้มีบุญจะได้เป็นกษัตริย์ในพระนครนี้ไซร้ เราจะโยนแก้วมณีลงไปในน้ำ ขอแก้วมณีที่เราโยนไปแล้วอย่าได้จมลงเลย ครั้นอธิษฐานแล้วก็โยนแก้วมณีไป แก้วมณีก็ไม่จมน้ำกลับลอยอยู่บนหลังน้ำ พระมหาสัตว์เจ้าก็ถือพระขรรค์ลงไปในสระนั้นมีแก้วมณีเป็นอันมากก็มาแวดล้อมพระมหาสัตว์ประดิษฐานอยู่ ส่วนยักษ์ก็เป็นดอกปทุมชาติผุดขึ้นมา พระมหาสัตว์เจ้าก็ฟาดดอกปทุมชาติด้วยพระขรรค์ ดอกปทุมชาติก็ปรากฏเป็นยักษ์ถึงซึ่งความตาย เทพยดาและมนุษย์ทั้งหลายก็เกิดความโสมนัสบรรลือเสียงสรรเสริญอยู่กึกก้อง ชนทั้งหลายที่กล่าวการมงคลด้วยปากก็อวยชัยมงคลแก่พระมหาสัตว์เจ้า
/*578ในกาลนั้นพระเจ้าภุสาบรมกษัตริย์ก็เข้าสวมกอดพระโพธิสัตว์เจ้า แล้วตรัสว่า ดูกรพ่อ เจ้าให้ชีวิตแก่เรา ๆ จะให้นางมกุฎเทวีซึ่งเป็นราชธิดาของเราแก่เจ้า จะกระทำการอภิเษกมอบราชสมบัติให้แก่เจ้า
พระมหาสัตว์จึงกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ชายาของข้าพระบาทชื่อว่านางคารวี เป็นธิดาของโลภันธเศรษฐีมีแล้วพระเจ้าข้า
บรมกษัตริย์ตรัสว่า ซึ่งเจ้าว่ามีชายาอยู่แล้วนั้นช่างเถิด คนทั้งหลายเขามีชายาสองคนก็มี เจ้าจงเลี้ยงชายาทั้งสองคนให้เป็นฝ่ายขวาคนหนึ่งให้เป็นฝ่ายซ้ายคนหนึ่ง แล้วตรัสให้ราชบุรุษไปเชิญนางคารวีมาเฝ้า ตรัสว่า ดูกรแม่คารวี ตัวเจ้าก็ดี นางมกุฎเทวีธิดาเราก็ดี ทั้งสองนางนี้จงมีความเสน่หารักใคร่กันให้เป็นเหมือนพี่น้องร่วมพระครรภ์มารดาเดียวกัน จงช่วยกันปฏิบัติสามีเถิด
นางคารวีถวายบังคมบรมกษัตริย์ แล้วรับพระราชโองการว่า สาธุ ซึ่งทรงพระมหากรุณาโปรดเกล้าข้าพระบาทดังนี้เป็นการดีแล้วพระเจ้าข้า
บรมกษัตริย์โปรดให้กระทำการมงคลอยู่ถึงเจ็ดวันแล้ว พระโพธิสัตว์ก็ขึ้นครองราชย์สมบัติ กิติศัพท์ก็ฟุ้งขจรไปว่า มีพระบรมกษัตริย์ทรงพระนามว่าพระเจ้าวรวงศ์ ปรากฏว่าเป็นผู้มีบุญฆ่ายักษ์เถ้ารึงตาย ได้ครองราชย์สมบัติแล้ว
พระเจ้าวรวงศ์จึงอัญเชิญพระเสื้อเมืองในพระนครนั้น ซึ่งถูกยักษ์เถ้ารึงขับไล่ไปประดิษฐาน ณ ขอบจักรวาฬมา แล้วกระทำพลีกรรมด้วยสักการะอันใหญ่แล้วให้อยู่ในเทวกุล (ศาลเทพารักษ์)
พระเสื้อเมืองทราบคุณของพระโพธิสัตว์เจ้าแล้วปรารถนาจะตอบแทนพระคุณพระโพธิสัตว์เจ้า จึงถวายแก้วมณีดวงหนึ่งมีอานุภาพเป็นอันมากแก่พระโพธิสัตว์เจ้า แล้วกราบทูลอุปเท่ห์ที่จะใช้สอยแก้วนั้นว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า แก้วดวงนี้มีอานุภาพเป็นอันมาก ถ้าพระองค์ปรารถนาจะเสด็จไปบนอากาศจงถือเอาแก้วดวงนี้ไป ถ้าพระองค์จะมีพระราชประสงค์อย่างใด แก้วดวงนี้ก็จะประพฤติตามพระราชประสงค์ทุกประการ
พระเจ้าวรวงศ์บรมโพธิสัตว์เจ้าทรงรับแก้วนั้นไว้แล้วเสวยราชสมบัติอยู่ช้านาน อยู่มาวันหนึ่งถึงเวลาอัฑฒรัตติกสมัย ทรงหวนระลึกถึงพระเชษฐาของพระองค์ อันความโศกแลความทุกข์เข้าบีบคั้นก็ทรงพระกรรแสงแล้วทรงจินตนาการว่า ตั้งแต่เราได้เป็น/*579บรมกษัตริย์แล้ว ยังไม่ทราบข่าวพระเชษฐาเลยว่าพระเชษฐายังจะมีพระชนม์ชีพอยู่หรือประการใด ทรงจินตนาการดังนี้แล้ว ครั้นรุ่งขึ้นเป็นวันใหม่ก็ไปเฝ้าพระสัสสุรราช มอบราชสมบัติแก่พระสัสสุรราชแล้ว กราบทูลว่า ข้าพระบาทขอถวายบังคมลาไปเที่ยวแสวงหาพระเชษฐาของข้าพระบาทพระเจ้าข้า
พระเจ้าภูสาบรมกษัตริย์ได้สดับพระวาจาพระบรมโพธิสัตว์เจ้าแล้ว พระเนตรทั้งสองก็ฟูมฟองไปด้วยพระอัสสุชล มีพระดำรัสว่า พ่อจะไปเที่ยวแสวงหาพระเชษฐาเป็นที่รัก บิดาจะห้ามเจ้าก็มิบังควร เจ้าจะพาทั้งสองเทวีไปด้วยหรือประการใด
พระเจ้าวรวงศ์บรมโพธิสัตว์กราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ข้าพระบาทขอฝากนางมกุฎเทวีไว้แก่พระองค์ จะพาแต่นางคารวีไปพอได้เป็นเพื่อนกัน ฝ่ายนางมกุฎเทวีได้สดับคำพระราชสามีแล้ว ไม่อาจกลั้นความโศกได้ก็ทรงพระกรรแสงวิงวอนพระราชสามี กล่าวเป็นบาทคาถาว่า
มา ชหาติ จ มํ เนหิ
สหายกา อหํ ตยา
คมิสฺสาม สุขทุกฺขา
วนาวเน ตโย ชนา
คตมคฺเค อฺมฺํ
มุขํ ทสฺเสม หาสนํ
มํ ชหา คารวึ เนติ
กึ ปาปํ ปกตํ มยา
มริสฺสามิ ตยา วินา
ชีวิตา มรณํ เสยฺโย
วิธวํ กฏุกํ โลเก
คจฺฉฺเว รเถสภ
แปลว่า ข้าแต่พระราชสามีเจ้า พระองค์อย่าได้ทิ้งข้าพระบาทเลย พาข้าพระบาทไปด้วยเถิด ข้าพระบาทจะได้เป็นเพื่อนพระองค์ เราทั้งสามคนจะได้ร่วมสุขร่วมทุกข์กันไปในป่าน้อยป่าใหญ่ จะได้เห็นหน้ากันพอได้เป็นที่รื่นเริงใจในหนทางที่จะไป พระองค์มาละทิ้งข้าพระบาทเสียจะพาแต่แม่คารวีไปดังนี้ ก็ข้าพระบาทได้กระทำกรรมชั่วช้าลามกสิ่งใดไว้เล่า ข้าพระบาทพลัดพรากจากพระองค์แล้วก็คงจะตาย ตายเสียดีกว่ามีชีวิตอยู่ ความที่เป็นหญิงหม้ายเป็นเครื่องเดือดร้อนใจในโลก ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐในรถ ข้าพระบาทจะขอตามเสด็จไป
/*580พระเจ้าวรวงศ์บรมโพธิสัตว์ จึงตรัสตอบเป็นบาทพระคาถาว่า
นตฺถิ ปาปํ กตํ ตยา
ตฺวํ น โหติ อปฺปิยา
อหํ อากาสคมโน
ทฺวินฺนํ คณฺหามิ กํ คโต
อจฺฉสฺสุ ปิตุ สนฺติเก
น จีรสฺเสว เม คโต
ติฏฺ ยาว มมาคตา
มา โสจิตฺถ มยา วินา
แปลว่า เจ้าจะได้กระทำกรรมชั่วลามกก็หามิได้ อนึ่งเจ้าจะไม่เป็นที่รักของพี่ก็หามิได้ พี่จะไปทางอากาศจะอุ้มเจ้าไปถึงสองคนอย่างไรได้ เจ้าจงอยู่กับพระบิดาเถิด พี่ไปจะไม่ให้ช้านัก เจ้าจงคอยอยู่จนกว่าพี่จะกลับมา เจ้าอย่าได้เศร้าโศกถึงการที่พลัดพรากจากพี่เลย
พระเจ้าวรวงศ์บรมโพธิสัตว์เจ้า ถวายบังคมลาพระเจ้าภุสาราช แล้วก็อุ้มนางคารวีขึ้นบนตักถือเอาแก้วมณีเหาะขึ้นไปบนอากาศ เมื่อคนทั้งหลายทั้งภายนอกพระนครทั้งภายในพระนครมีนางมกุฎเทวีเป็นประธาน พากันร้องไห้อยู่ ก็เหาะไปโดยอากาศทั้งสองคน พอถึงเวลาสายัณหสมัยได้เห็นศาลาพระดาบสในป่าใหญ่ ทั้งสองผัวเมียก็เหาะลงไป จึงเข้าไปใกล้ไหว้พระดาบสแล้วก็นั่งอยู่ในที่ส่วนสุดข้างหนึ่ง
พระดาบสถามว่า ท่านทั้งสองมาจากประเทศสถานที่ไหน
พระโพธิสัตว์เจ้าจึงบอกว่า ข้าแต่พระดาบสผู้เจริญ ข้าพเจ้าทั้งสองมาจากขุรนคร จะขออาศัยอยู่ในสำนักพระผู้เป็นเจ้าตลอดราตรีนี้ แต่พออรุณขึ้นมาก็จะลาพระผู้เป็นเจ้าไป
พระดาบสถามว่า ท่านทั้งสองพากันมาได้กี่วันแล้ว
พระโพธิสัตว์บอกว่า ข้าพเจ้าทั้งสองออกแต่เวลาเช้า พอถึงเวลาเย็นก็มาถึงสถานที่นี้
พระดาบสถามว่า ได้ยินว่าขุรนครอยู่ไกลเหลือเกิน เหตุไฉนท่านจึงมาได้วันเดียว
พระมหาสัตว์บอกว่า ข้าพเจ้ามาทางอากาศด้วยอานุภาพแก้วมณี
พระดาบสได้ฟังแล้วคิดว่า เมื่อคนทั้งสองนอนหลับแล้ว เราจะลักเอาแก้วมณีแล้วจะเหาะไป
พระโพธิสัตว์เจ้ากับนางคารวี มีพระกายเหน็ดเหนื่อยก็บรรทมหลับไป
/*582พระดาบสทำเป็นเดินจงกรมไป ๆ มา ๆ ครั้นทราบว่าทั้งสองคนหลับแล้ว ก็ค่อย ๆ ย่องเข้าไปลักเอาแก้วมณีได้แล้วก็เหาะไปบนอากาศ
พระมหาสัตว์เจ้าตื่นพระบรรทมแล้วไม่เห็นแก้วมณี และไม่เห็นพระดาบสในศาลา จึงปลุกนางคารวีขึ้นบอกว่า ดูกรผู้มีพักตร์อันเจริญ พระดาบสลักเอาแก้วมณีของเราหนีไปแล้ว
นางคารวีกราบพระสามีลงที่พระบาท แล้วก็กรรแสงไห้ว่า ข้าแต่พระสามีเจ้า เราจะพากันไปก็ไม่รู้จักทิศไหนต่อทิศไหน ใครจะบอกหนทางให้แก่เรา เราก็หลงเที่ยวไปในป่าอันพลุกพล่านไปด้วยสัตว์เสือเนื้อร้าย ก็จะพากันตายไม่ต้องสงสัย
พระโพธิสัตว์เจ้าสวมกอดนางคารวีจุมพิต แล้วกล่าวคาถารำพันไปว่า
ภทฺเท ปุพฺเพ กมฺมเวรา
สีลธโรติ มฺิตา
น กุหโกติ กงฺขาม
กสฺมา ปาปํ น ภายติ
ตาปโส นาม การฺโ
พฺรหฺมวิหารยุตฺตโก
กสฺมา อมฺเห ทุกฺเข กโร
ภทฺเท ตฺวํ สุขิตา ปุเร
ปาสาเท เต วสํ สุขา
ปตฺติกา กนฺตารมาคตา
โสกาตุริยสมฺปตฺตา
ครุคพฺภา กถํ จเร
สพฺเพ สตฺตา วเน สนฺติ
จณฺฑาลา จ วิหึสกา
อมฺเห ทุกฺขปฺปตฺเต มคฺเค
กถํ คจฺฉามิ ภีรุกา
แปลว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ กรรมเวรของเราได้กระทำไว้แต่ปางก่อน เราสำคัญว่าพระดาบสเป็นผู้ทรงศีล ไม่สงสัยเลยว่าแกเป็นคนโกง เหตุไฉนแกจึงไม่กลัวบาป ขึ้นชื่อว่าดาบสย่อมประกอบไปด้วยความกรุณา ประกอบไปด้วยวิหารธรรมเป็นเครื่องอยู่ของพรหม เหตุไฉนมาทำให้เราได้ความลำบาก ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ แต่ก่อนเจ้าได้เคยเสวยความสุข เมื่อเจ้าอยู่ในปราสาทเจ้าเคยเป็นสุขสำราญ บัดนี้มาถึงที่กันดารต้องเดินด้วยเท้า ได้เสวยความโศกเศร้าความเดือดร้อน และเจ้าก็มีครรภ์แก่จะเที่ยวไปอย่างไรได้ ในป่าก็มีแต่สัตว์อันดุร้าย คอยแต่จะเบียดเบียนกันทั้งนั้น เราทั้งหลายก็เป็นคนขลาดจะไปในทางที่ลำบากอย่างไรได้
/*582พระเจ้าวรวงศ์บรมโพธิสัตว์เจ้า ปริเทวนาการแล้วก็จูงพระหัตถ์พระราชเทวี ไม่ทราบว่าทิศไหนเป็นทิศน้อยทิศใหญ่ ก็ดำเนินไปตามทางกันดาร และปลอบพระราชเทวีว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ ถ้ามียักษ์มันเที่ยวอยู่ในป่ามาประจวบเฉพาะหน้าเราเข้าเราจะทำอย่างไร อาวุธในมือก็ไม่มี ถ้ามีพระขรรค์อยู่ในมือแล้วจะต้องกลัวยักษ์เพราะเหตุอะไร
พระมหาสัตว์เจ้ากับพระราชเทวี สิ้นความสามารถที่จะดำเนินต่อไปอีกได้ ก็เข้าหยุดพักนั่งอยู่ใต้ต้นไทรของพระยายักษ์ตนหนึ่ง
ในขณะนั้น มียักษ์ตนหนึ่งได้เห็นกษัตริย์ทั้งสองแล้วก็แล่นมาด้วยกำลังเร็ว ร้องขึ้นด้วยเสียงอันดังพิลึกพึงกลัว พระโพธิสัตว์ได้เห็นยักษ์แล้วก็ฉวยเอาพระหัตถ์เทวีลุกขึ้นหนีไป ยักษ์ก็ไล่ติดตามเหยียบต้นไม้ใหญ่น้อยหักทำลายมา ครั้นถึงพระมหาสมุทรไม่อาจลงไปได้ก็รอช้าอยู่ กษัตริย์ทั้งสองก็พากันว่ายน้ำทรงกรรแสงปริเทวนาการคร่ำครวญไป พระโพธิสัตว์จึงตรัสว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ พระมหาสมุทรเป็นที่น่ากลัว ประกอบไปด้วยภัยอันตรายเป็นอันมากเป็นที่อยู่ของหมู่มัจฉาชาติ เจ้าจงเจริญเมตตาจิตไปในหมู่สัตว์ทั้งปวง
ครั้งนั้นก็เกิดมีลมพายุใหญ่มหาเมฆก็ตั้งขึ้น ฝนก็ตกลงมา ท้องฟ้าอากาศก็เกิดมืดมนอนธการทั่วไป จนกำหนดทิศน้อยทิศใหญ่ไม่ได้ กษัตริย์ทั้งสองถูกคลื่นในมหาสมุทรซัดเอาจนเหน็ดเหนื่อยพระกายอ่อนกำลังลง ก็พลัดพรากจากกัน ต่างคนต่างลอยไป จนเวลาแสงสว่างอรุณขึ้นมา พอเวลารุ่งเช้าคลื่นก็ซัดพระโพธิสัตว์เจ้าไปถึงฝั่ง
พระโพธิสัตว์ขึ้นจากฝั่งได้แล้ว ก็เที่ยวค้นหาพระราชเทวีตามหาดทราย เมื่อไม่ประสบพบพระราชเทวี ก็กล่าวเป็นบาทพระคาถาปริเทวนาการว่า
อโห เวรา ปุเร กตา
ตฺวํ คณฺหามิ วุยฺหิตํ
อชฺช รตฺตึ ตุจฺฉหตฺถา
วุยฺหมานา จ เอกิกา
ตรงฺคาหิ หตา วุยฺหา
คมฺภีรณฺณววุยฺหิตา
โอโลเกนฺโต น ปสฺสามิ
ทิสฺวาน ตุจฺฉมูทกํ
กึ มชฺเฌ นุ มจฺฉภกฺขี
อุทาหุ ทุพฺพลา มตา
น ทิสฺสามิ จ เม ชายา
อาทู ติณฺณา สมุทฺทกา
สามิกฺจ คเวสนฺตี
อปสฺสนฺตี มมํ คตา
/*583มฺนุตี สามิกํ มตํ
ตตฺถ คจฺฉติ เอกิกา
กาจิ คุณสมา นตฺถิ
อติคุณวรา ิตา
สกุโกติ กปณากาเล
ยาว รชฺชมการเย
ตาปโส โทสกาโร จ
มณี โน เถนิโต คโต
สเจ หิ เม มณิ ลทฺธา
ทุกฺขปฺปตฺตา น จ สิยา
เนนฺตุ อินฺโท จ พฺรหฺมา จ
จตฺตาโร โลกปาลกา
ฉกามาวจรา เหาวา
สมุทฺทรกุขกาปิ จ
สพฺเพ โน สงฺคหํ กตฺวา
ปาเลนฺตุ มา ปมุฏฺกา
มม สนฺติกมาคนฺตฺวา
โสตฺถี ภานฺตุ โน สทา
แปลว่า โอ้กรรมเวรเราได้กระทำไว้แต่ปางก่อน พี่อุ้มเจ้ามาถูกว่ายน้ำ ในคืนวันนี้เจ้าก็มีแต่มือเปล่า ๆ ว่ายน้ำไปแต่ผู้เดียว ถูกคลื่นซัดลอยไปว่ายอยู่ในทะเลลึก พี่ไม่เห็นเจ้าเห็นแต่น้ำเปล่า ๆ เจ้าคงจะเป็นเหยื่อมัจฉาชาติในกลางพระมหาสมุทรเสียแล้ว มิฉะนั้นเจ้าคงจะหมดกำลังตายเสียแล้ว ชายาของพี่เอ๋ยพี่ไม่เห็นแล้ว หรือว่าเจ้าขึ้นจากพระมหาสมุทรได้แล้วเที่ยวแสวงหาสามี ไม่เห็นพี่ก็เดินไป สำคัญว่าสามีตายเสียแล้ว ก็เดินไปแต่ผู้เดียว ใครที่จะมีคุณแก่พี่เสมอเจ้าไม่มีแล้ว เจ้ามีคุณแก่พี่อย่างประเสริฐเหลือเกิน เจ้าเป็นผู้สามารถอาจหาญตั้งแต่เมื่อพี่ยังเป็นคนกำพร้า มาจนถึงพี่ได้ครองราชสมบัติ ดาบสเป็นผู้ชั่วร้ายมาลักเอาแก้วมณีของเราไปเสีย ถ้าหากเราได้แก้วมณีแล้วเราก็จะไม่ถึงความลำบากยากเข็ญอย่างนี้ ขอพระอินทร์พระพรหมท้าวจตุโลกบาลและเทพเจ้าในกามาพจรสวรรค์ทั้ง ๖ ชั้น และเทพยดาที่รักษาพระมหาสมุทรทั้งสิ้น จงช่วยนำเอาแก้วมณีมาให้ข้าพเจ้า จงกระทำความสงเคราะห์ข้าพเจ้า ช่วยพิทักษ์รักษาข้าพเจ้าทั้งสอง อย่าได้หลงลืมข้าพเจ้าเสียเลย ขอความสวัสดีจงมีมาถึงข้าพเจ้าทั้งสองในกาลทุกเมื่อเถิด
พระมหาสัตว์เจ้า ปริเทวนาการอยู่ไม่สามารถจะดำรงพระกายอยู่ได้ก็ถึงวิสัญญีภาพล้มเหนือหาดทราย ไม่ช้าก็กลับได้สติมาเข้าพระทัยว่าพระราชเทวีสิ้นพระชนม์ชีพแล้ว ถูกไฟกล่าวคือความโศกเผาผลาญพระทัย ก็เกิดความเร่าร้อนพระมังสะในหทัย /*584พระมหาสัตว์เจ้าก็ทรงดำรงพระสติแล้วก็อุฏฐาการจากหาดทรายดำเนินไป ด้วยความเข้าพระทัยว่าพระราชเทวีสิ้นพระชนม์ชีพแล้ว เสด็จสัญจรไปในป่าน้อยป่าใหญ่ถ้วนเจ็ดทิวากาล ก็บรรลุพระนครหนึ่งชื่อว่า อัยมาศนคร
ครั้งนั้นดาบสที่ลักแก้วมณีไปนั้น ครั้นลักเอาแก้วมณีได้แล้วก็เหาะขึ้นไปสูงเกินประมาณถูกลมกรดพัดเอาศีรษะขาดก็ตกลงในที่ใกล้พระนครอัยมาศกับทั้งแก้วมณี
พวกพ่อค้าเก็บเอาแก้วมณีได้ก็เอาไปถวายพระเจ้าวงศ์สุริยามาศ ๆ ก็โปรดให้นำเอาไปประดิษฐานไว้ในโรงทาน
ส่วนพระโพธิสัตว์เจ้าได้เห็นโรงทานแล้วจึงทรงจินตนาการว่า เราจะบริโภคอาหารในโรงทานแล้วก็จะเข้าไปยังโรงทานเที่ยวแลดูรูปที่เขาเขียนไว้ ได้เห็นรูปภาพเชษฐากับดวงแก้วมณีในห้องแรก ได้เห็นรูปภาพพี่น้องพลัดพรากจากพระมารดาในห้องที่สอง ได้เห็นรูปภาพพี่น้องบรรทมหลับอยู่บนศาลาในห้องที่สามแล้ว ไม่สามารถจะดำรงพระกายอยู่ได้ก็ถึงวิสัญญีภาพล้มลง
พวกราชบุรุษได้เห็นพระโพธิสัตว์เจ้าแล้วก็เกิดความพิศวง จึงพากันไปกราบทูลพระวงศ์สุริยามาศให้ทรงทราบ
พระเจ้าวงศ์สุริยามาศทรงทราบเหตุนั้นแล้ว ก็ขึ้นคอคชาธารเสด็จไปโดยด่วน เข้าไปยังโรงทานได้เห็นพระกนิษฐาแล้วก็เข้าสวมกอดจุมพิตพระเศียรทรงพระกรรแสง
ฝ่ายพระเจ้าวรวงศ์ผู้เป็นพระกนิษฐา ได้เห็นพระเชษฐาแล้วก็เข้าสวมกอด ทรงปริเทวนาการ กษัตริย์ทั้งสองพระองค์ทรงพระสะอึกสะอื้นไห้ อันความวิปโยคโศกเศร้าถูกต้องแล้วเสมือนดังบุคคลมีสรีรกายที่เขายกขึ้นวางไว้เหนือเชิงตะกอนฉะนั้น ไม่สามารถจะดำรงพระกายอยู่ได้ก็ถึงวิสัญญีภาพล้มลง
บรรดาพวกพลนิกายทั้งหลาย ได้เห็นกษัตริย์ทั้งสองพระองค์ทรงวิสัญญีภาพล้มลงดังนั้น อันความเศร้าโศกที่อาศัยการุณภาพหากบีบคั้นก็พากันล้มลงประดุจดังป่าไม้รังถูกลมพายุใหญ่ประหัตประหารฉะนั้น
/*585กษัตริย์ทั้งสองพระองค์ก็ได้สติฟื้นขึ้นแล้ว พระกนิษฐาจึงทูลถามพระเชษฐาว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า เมื่อพระองค์บรรทมหลับอยู่กับข้าพระบาทแล้วมาทิ้งข้าพระบาทเสียเสด็จไปแห่งหนตำบลใดเจ้าข้า
พระเชษฐาตอบว่า ดูกรเจ้าน้อง น้องเจ้าพูดอะไร พี่จะเล่าให้น้องเจ้าฟัง น้องเจ้าจงฟังคำพี่ เมื่อเราสองนอนอยู่ด้วยกันบนศาลา ชนทั้งหลายมีอำมาตย์ราชปุโรหิตเป็นต้น พากันยกพี่ขึ้นวางบนรถแล้วพาไปถึงมหานคร พี่ตื่นขึ้นไม่เห็นน้องเจ้า พี่จึงให้พลนิกายทั้งปวงไปดูน้องเจ้าที่ศาลา พลนิกายเหล่านั้นไม่เห็นน้องเจ้า แล้วก็เที่ยวไปสู่ทิศต่างๆ ไม่เห็นน้องเจ้าที่ไหน ๆ แล้วก็กลับมาบอกพี่ พี่จึงให้สร้างศาลาแล้วให้ทานเพื่อความประสงค์จะเห็นน้องเจ้า จำเดิมแต่นั้นพี่ก็ไม่มีความสุขสำราญ เสวยแต่ความทุกข์มาจนได้เห็นหน้าน้องเจ้า ก็น้องเจ้าเล่าตั้งแต่พลัดพรากจากพี่ แล้วน้องเจ้าไปถึงที่ไหนเป็นสุขเป็นทุกข์อย่างไร
พระกนิษฐาจึงทูลว่า ข้าแต่พระเชษฐา ข้าพระบาทถูกความพลัดพรากและความโศกเศร้าและความทุกข์เข้าบีบคั้น เป็นคนกำพร้าเดินไปจนถึงบ้านโลภันธเศรษฐี โลภันธเศรษฐีชิงเอาแก้วมณีไปเสียแล้ว โบยตีเอาข้าพระบาทไปขังไว้เรือนจำ ธิดาของเศรษฐีชื่อนางคารวีได้เห็นข้าพระบาทแล้วมีใจหวาดหวั่นไปด้วยความกรุณา จึงให้สินบนแก่ผู้คุมให้ปลดเปลื้องข้าพระบาทจากเครื่องจำจองแล้ว ให้ขาทนิยโภชนิยาหารแก่ข้าพระบาท
อยู่มาภายหลังโลภันธเศรษฐีไปค้าขายยังเมืองขุรนครพาข้าพระบาทไปด้วย พระเจ้าภุสาในประเทศอื่นหวังจะให้พระเจ้าภุสาฆ่าข้าพระบาทเสีย ครั้นถึงวันคำรบเจ็ดยักษ์จะกินพระเจ้าภุสา ข้าพระบาทจึงถอนหลักศิลาขึ้นแล้วฆ่ายักษ์ตาย พระเจ้าภุสาทรงโปรดข้าพระบาท พระราชทานพระราชธิดาชื่อนางมกุฎเทวีกับราชสมบัติให้ข้าพระบาท ข้าพระบาทจึงกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ภริยาของข้าพระบาทเป็นธิดาของเศรษฐีมีอยู่แล้วพระเจ้าข้า
เวลานั้นพระเจ้าภุสาจึงให้ไปรับนางคารวีมาตั้งให้เป็นอัครมเหสีเอก แล้วให้นางมกุฎเทวีเป็นอัครมเหสีที่สอง แล้วอภิเษกข้าพระบาทในราชสมบัติ ข้าพระบาทครองราชย์สมบัติมาไม่สู้ช้านักจึงหวนระลึกถึงฝ่าพระบาท จึงไปทูลลาพระสัสสุรราชแล้วอุ้มนางคารวีขึ้นบนเพลา ถือเอาแก้วมณีที่เทพยดารักษาพระนครกระทำตอบแทนคุณให้แล้วเหาะมาทางอากาศ พอถึงเวลาสายัณหสมัยก็เข้าไปอาศัยอยู่ในศาลาของพระดาบสกับด้วยนางเทวี /*586ครั้นถึงเวลาราตรีพระดาบสก็ลักเอาแก้วมณีไป จำเดิมแต่นั้นมาข้าพระบาทสองผัวเมียก็เที่ยวสัญจรไปในป่า มียักษ์ตนหนึ่งเที่ยวอยู่ในป่าได้เห็นข้าพระบาททั้งสองก็ติดตามมา ข้าพระบาทจึงพาเทวีหนีไปในเวลากลางคืน ครั้นถึงฝั่งมหาสมุทรข้าพระบาททั้งสองก็ลงว่ายน้ำอยู่ในพระมหาสมุทร พอถึงอัฑฒรัตติกสมัยเวลาเที่ยงคืนก็เกิดลมพายุใหญ่ นางเทวีมีครรภ์แก่ถูกพระมหาสมุทรกลืนกินเสียแล้วก็หายไป ข้าพระบาทถึงฝั่งแล้ว เที่ยวแสวงหาเทวีอยู่ไม่ประสบเทวีแล้วจึงได้มาถึงพระนครนี้พระเจ้าข้า
พระเจ้าวงศ์สุริยามาศจุมพิตพระเศียรเกล้าแล้วลูบพระปฤษฎางค์ด้วยพระหัตถ์เบื้องขวา มีพระราชดำรัสว่า เจ้าอย่ากลัวเลย เจ้าอย่าได้จินตนาการไปเลย จำเดิมแต่นี้ไปพี่จะให้ราชสมบัติแก่เจ้ากึ่งหนึ่ง เราสองพี่น้องจะได้ครองราชย์สมบัติอยู่ในพระนครนี้ ตรัสดังนี้แล้วก็พาพระกนิษฐาเข้าสู่พระนคร
พระเจ้าวงศ์สุริยามาศจึงพระราชทานแก้วมณีของพาณิชแก่โพธิสัตว์เจ้าแล้วตรัสว่า ดูกรน้อง น้องจงทดลองแก้วมณีดูก็จะรู้ว่าเป็นของของน้อง เมื่อพระโพธิสัตว์เจ้าเห็นแก้วมณีแล้วกราบทูลพระเจ้าวงศ์สุริยามาศว่าเป็นของตน พระเจ้าวงศ์สุริยามาศก็พระราชทานให้
พระโพธิสัตว์เจ้าจึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ข้าพระบาทจะไปพานางมกุฎเทวีมาเฝ้าฝ่าพระบาทพระเจ้าข้า
พระเจ้าวงศ์สุริยามาศจึงตรัสว่า พี่จะห้ามน้องก็ทราบอยู่แก่ใจของตน นางคารวี คนใดเล่า น้องพามาจนหายไปแล้วยังจะไปพานางมกุฎเทวีมาอีกหรืออย่างไร ก็แต่ว่าไปแล้วก็อย่าไปให้ช้านัก
พระวรวงศ์โพธิสัตว์เจ้า ก็ถือเอาแก้วมณีเหาะขึ้นบนอากาศไปถึงขุรนคร พระเจ้าภุสาและมเหสีกับนางมกุฎเทวีได้เห็นแล้วก็ดีพระทัย จึงเชิญให้ประทับบนราชอาสน์ แล้วตรัสปฏิสันฐารถามข่าวถึงนางคารวี พระโพธิสัตว์ก็กระทำการปฏิสันฐารกราบทูลประวัติทั้งปวงโดยนัยดังนี้แล้วแต่หนหลัง
กษัตริย์ทั้งสามพระองค์ทรงสดับประพฤติเหตุแล้ว ไม่สามารถจะกลั้นความโศกได้ก็ทรงพระกรรแสง ครั้นกษัตริย์ทั้งสามค่อยส่างโศกได้อารมณ์เป็นที่สบายพระทัยแล้ว /*587พระโพธิสัตว์เจ้าจึงกราบทูลวิงวอนปรารถนาจะมอบเวนราชสมบัติว่า พระเชษฐาของข้าพระบาทได้เป็นกษัตริย์อยู่ ณ อัยมาศนคร มีพระประสงค์จะทอดพระเนตรนางมกุฎเทวี จึงโปรดให้ข้าพระบาทมารับนางมกุฎเทวีไปเฝ้า แม่มกุฎเทวีจะไปหรือไม่
นางมกุฎเทวีกราบทูลว่า พระองค์ตรัสอะไร ข้าพระบาทอยากจะตามเสด็จไป ขอพระองค์จงพาข้าพระบาทไป
พระเจ้าภุสาทรงพระกรรแสงแล้วตรัสว่า พ่อลูกรัก ครั้งก่อนพ่อก็พาเทวีไปทิ้งเสียคนหนึ่งแล้ว เดี๋ยวนี้เหตุไฉนจะพาไปอีกคนหนึ่งเล่า ตรัสแล้วก็พระราชทานพระขรรค์แก่พระโพธิสัตว์เจ้า
พระโพธิสัตว์เจ้ารับพระขรรค์แล้วก็พาพระราชเทวีถวายบังคมลาพระราชบิดาพระราชมารดาแล้ว เหาะไปทางอากาศถึงอัยมาศนครในวันนั้น ทั้งสองกษัตริย์ก็เข้าไปถวายบังคมพระเจ้าวงศ์สุริยามาศ ผู้พระเชษฐาธิราช แล้วประทับอยู่ ณ ส่วนสุดข้างหนึ่ง
พระเจ้าวงศ์สุริยามาศได้เห็นนางมกุฎเทวีแล้วก็เกิดปีติโสมนัสตรัสชมเชยแล้วตรัสว่า ทั้งสองผัวเมียมีพระรูปโฉมเหมือนกันเปรียบเหมือนทองประดับไปด้วยแก้วฉะนั้น ขออย่าได้รู้จักแก่จักตายเลย จงมีชนมายุยืนยาวยิ่งกว่าพันปีเถิด อีกประการหนึ่งจงให้มตกภัตทานอุทิศไปถึงคารวีที่สิ้นชนม์ชีพในกลางพระมหาสมุทรด้วยเถิด
ในกาลนั้น นางคารวี ว่ายอยู่ในกลางมหาสมุทรถึงสามวันแล้ว ก็ลอยไปถึงฝั่ง ได้ความเหน็ดเหนื่อยพระกายเป็นอันมาก เที่ยวแสวงหาพระสามีไปพลางกล่าวเป็นบาทคาถารำพันไปว่า
ชายสามิ ตาต กุหึ
วสสิ ตฺวํ ติรํ คโต
อุทาหุ มรณํ ปตฺโต
มหาสมุทฺทมชุฌเก
อุทาหุ สุขิโต โหหิ
คณฺหิ มํปิ อนาทโร
มํ อการุณิโก ปุตฺตํ
คพฺภชํ เมปิ การุโณ
อโห วรวงฺสราชาติ
อุตฺตริโต อุทาหุ โน
ตริตฺวาน ยทิ ตีรํ
มม สนฺติกมาคโต
ปสฺสามหํ ตว มุขํ
สุขิตา จ อนาทรา
อชฺชาหํ ทุกฺขิตา โหมิ
มามนฺตยามิ ตํ ปิยํ
/*588กตฺถ วสสิ เม สามิ
กุทฺโธ ตุณฺหี กถํ สิยา
อุทาหุ มจฺฉคีลิโต
ยทิ อมตวาตโต
อุโภ มยํ ชายปตี
คมิสฺสาม ยถาสุขํ
แปลว่า พ่อสามีของเมียอยู่ที่ไหน เธอถึงฝั่งแล้วหรือ หรือเธอสิ้นพระชนมชีพในกลางพระมหาสมุทรเสียแล้ว หรือเธอได้ความสุขแล้ว ช่างไม่มีพระทัยเอื้อเฟื้อมารับข้าพระบาทบ้างเลย ถึงไม่มีพระทัยกรุณาข้าพระบาท ก็ควรจะมีพระทัยกรุณาราชบุตรที่เกิดในครรภ์ของข้าพระบาทบ้าง อนิจจาเอ๋ย พระสามีทรงพระนามว่าวรวงศ์ราชเธอขึ้นฝั่งได้แล้วหรือยังขึ้นไม่ได้ ถ้าเธอขึ้นฝั่งได้ก็คงจะมาหาข้าพระบาทแล้ว ข้าพระบาทได้เห็นพระพักตร์ของเธอแล้วก็จะได้ความสุขไม่ต้องเดือดร้อนใจ วันนี้ข้าพระบาทได้เสวยความทุกข์จึงได้เรียกร้องหาพระองค์อันเป็นที่รักของข้าพระบาท พระสามีของข้าพระบาทอยู่ที่ไหนหนอ หรือเธอทรงพระพิโรธแกล้งนิ่งเสียเป็นอย่างไร หรือว่ามัจฉาชาติกลืนกินเสียแล้ว ถ้ายังไม่สิ้นพระชนมชีพก็คงจะเสด็จมา เราทั้งสองผัวเมียจะได้เที่ยวไปตามสบายใจ
นางคารวีกลับได้สติ สำคัญว่าพระสามีสิ้นพระชนมชีพแล้วก็เที่ยวบทจรไป นางปราศจากผ้านุ่งแล้วนางก็กลัดใบไม้มาทำเป็นผ้านุ่งแล้ว จึงตั้งจิตอธิษฐานว่า เมื่อใดเราจักได้เห็นบุตรมีบุญที่ยังอยู่ในครรภ์ ขอให้เราได้อาศัยคนใดคนหนึ่งที่สามารถจะสงเคราะห์เราได้จะได้คลอดบุตร
ในกาลนั้นมีนายพรานป่าคนหนึ่ง เที่ยวยิงเนื้อในป่ามาขายเลี้ยงชีวิต นายพรานป่านั้นเที่ยวไปในป่าได้เห็นนางแล้วก็คิดไปว่า นางคนนี้คงจักเป็นภูตผีปีศาจมาไล่เนื้อของเราให้หนีไปเราจะยิงมันเสีย คิดแล้วจึงชักธนูยกขึ้นปรารภจะยิงนาง นางเกิดความกลัวสะดุ้งหวาดจึงห้ามนายพรานป่าว่า พ่อลุงเจ้าขา ฉันหลงทางมาจากเมือง พ่อลุงจะยิงฉันทำไม
นายพรานป่าจึงเข้ามาใกล้นางถามว่า แม่เอ๋ยเจ้าเป็นหญิง เหตุไฉนจึงเที่ยวมาในป่าแต่คนเดียว
นางตอบว่า พ่อลุง ฉันสองคนผัวเมียถูกยักษ์ตามมาจึงลงว่ายน้ำอยู่ในมหาสมุทรจนพลัดกัน ฉันเที่ยวแสวงหาสามีอยู่ พ่อลุงจงเลี้ยงฉันไว้เอาบุญเถิด
/*589นายพรานป่า อันความกรุณาหากตักเตือนไจ จึงให้ผ้าอาบน้ำแก่นาง แล้วกล่าวว่า เจ้าจงนุ่งผ้านี้กินขนมและข้าวสะตูแล้วมากับเรา เราจะไปบ้าน ว่าแล้วก็พานางไป
นางเดินตามหลังนายพรานป่าไปจนเวลาสายัณหสมัยก็บรรลุถึงที่ใกล้บ้าน
ยายเถ้าภรรยาของนายพรานป่าชื่อนางภูษา ได้เห็นนางมากับสามีก็เกิดจิตริษยาคิดในใจว่า ตาเถ้าคนนี้ไปเป็นผัวเมียกันกับอีนางคนนี้ทิ้งไว้ในป่าช้านานจนท้องแก่ บัดนี้พากันมาจะคลอดบุตร คิดแล้วก็เกิดความโกรธฉวยเอาไม้ไผ่ซีกเคี้ยวฟันวิ่งแล่นเข้าไปขู่ตวาดว่า อีหญิงชั่วร้ายเหลวไหลไม่รู้จักอะไรจะมาบำเรอผัว กูจะประหารโบยตีมึงด้วยมือและเท้า (จะตบจะถีบ) กูจะจองจำมึงไว้ด้วยวัตถุอันเป็นเครื่องผูกพันธนาการ
นายพรานป่าเห็นดังนั้นจึงกล่าวปรานีประนอมห้ามปรามยายเถ้าว่า ดูกรแม่เถ้า เจ้าอย่าได้โกรธเลย ข้าจะบอกกับเจ้า เจ้าอย่าเพิ่งโกรธถึงแก่จะประหารโบยตีด้วยมือและเท้าเลย จงฟังคำข้า ดูกรแม่เถ้า นางคนนี้หนียักษ์มากับผัว ทั้งผัวทั้งเมียต่างคนต่างวิ่งไปจนพลัดกัน จะมาช่วยเราทอหูก เราทั้งหลายไม่มีถูกหลาน เจ้าแก่ลงแล้วจะได้สุขสบาย
นางพันธุสาบรรเทาความโกรธลงได้แล้ว ใคร่ครวญดูตามถ้อยคำของนายพรานแล้วก็เกิดความเลื่อมใส
ครั้นอยู่มาภายหลัง ยายเถ้ากลับเบียดเบียนบีบคั้นด้วยความริษยา ไม่ควรจะด่าก็ด่าไม่ควรจะตีก็ตี จูงหัตถ์นางเทวีไปเที่ยวบอกชายทั่วทุกบ้าน
ชาวบ้านชาวเมืองทั้งหลายพากันกล่าวว่า ขึ้นชื่อว่าหญิงครรภ์แก่ เขาเรียกกันว่าคนสี่ตาเขาจะซื้อไว้ต้องการอะไร
เมื่อนางเทวีปริเทวนาการอยู่ ยายเถ้าพันธุสาก็จูงนางเทวีไปยังเรือน นางเทวีถูกความโศกบีบคั้นไม่สามารถจะอดทนได้ ก็ทรงพระกรรแสงว่า อนิจจาเอ๋ย เวรกรรมของเราติดตามมา ยายเถ้าคนนี้ข่มเหงเราราวกับว่าเราเป็นทาสี เราคิดถึงครรภ์ดอก อนึ่งถ้าเราไม่ตายคราวนี้ เราก็คงตายคราวหน้า ถ้าเราไม่คิดถึงครรภ์เราจักตายเสีย
นางเทวีมีครรภ์บริบูรณ์แล้ว ครั้นถึงเวลาราตรีนางก็ประสูติพระราชบุตรในภายใต้เรือนนั้น นางอาบน้ำชำระล้างพระราชบุตรแล้วสวมกอดอวยพรทูนขึ้นเหนือศีรษะ/*590แล้วกล่าวว่า ดูกรพ่อลูกรัก เจ้ามาเกิดในเวลาแม่เป็นคนกำพร้า ทรัพย์สมบัติอะไร ๆ ก็ไม่มี แม่จึงไม่ได้ให้ทรัพย์พรหมทัยทำขวัญเจ้า แต่แก้วมณีหาราคามิได้ของนางมี นางจึงนำเอาแก้วมณีนั้นออกมาผูกหัตถ์พระราชบุตรทำเป็นพรหมทัยของทำขวัญ แล้วพิศดูพักตร์พระราชบุตรอวยพรว่า ขอให้บรรดาทุกข์ทั้งหลายจงอันตรธานสูญหายไป ขอเจ้าจงได้ประสบแต่ความสุขเถิด
นางเถ้าพันธุสาทราบว่านางประสูติพระราชบุตร ก็บันดาลความโกรธ ลงจากเรือนแล้วชิงเอาพระราชบุตรไปทิ้งเสียในที่ใกล้โรงทาน
นางเทวีถูกความโศกถึงบุตรมากระทบกระทั่งแล้ว เป็นประหนึ่งว่ามีดวงหทัยราวกับจะแตกออกไปเจ็ดภาคก็ถึงวิสัญญีภาพสลบไป ครั้นกลับได้ลมระบายหายใจคล่องแล้วนางก็ปริเทวนาการรำพันไปว่า พ่อลูกรักดังดวงนัยน์เนตรและดวงหทัยของมารดา แม่พลัดพรากจากพระมารดาพระบิดาและพลัดพรากจากพระนครมา ได้ความลำบากเป็นอันมากเหลือที่จะทนทานด้วยวิโยคทุกข์ ทุกข์สิ่งนั้นยังไม่เสมอเหมือนที่แม่มาพลัดพรากจากเจ้า ทุกข์สิ่งนี้เป็นทุกข์อย่างเหลือเกินแท้หาที่ประมาณมิได้ ไม่ต้องสงสัย
ครั้นรุ่งขึ้นอีกวันหนึ่ง กษัตริย์ทั้งสองพระองค์มีเทพเจ้าคอยพิทักษ์รักษา เสด็จประทับเหนือคอคชาองค์ละข้าง มีหมู่เสนาข้าราชการแวดล้อม มีพระประสงค์จะเสด็จเลียบพระนครจึงเสด็จออกมาโดยทางทวารพระนคร
เวลานั้นพวกราชบุรุษได้เห็นพระกุมารนอนอยู่ จึงนำพระกุมารไปถวายพระเจ้าวรวงศ์ราช ๆ ได้เห็นแก้วมณีสารที่ผูกหัตถ์พระกุมาร ก็เข้าพระทัยว่ากุมารนี้เป็นพระราชบุตรของพระองค์ ท้าวเธอไม่สามารถจะกลั้นความโศกได้ก็ทรงพระกรรแสง แล้วตรัสว่า กุมารนี้ยังเด็กนักพูดยังไม่ได้ ถ้าพูดได้พ่อจะได้ถามถึงข่าวมารดาเจ้าว่ามารดาของเจ้าอยู่ที่ไหน เดี๋ยวนี้เป็นภรรยาของใคร เป็นทาสีของใคร เป็นสุขสบายหรือได้ความลำบาก ถ้าพ่อได้ทราบข่าวจะได้ไปรับมารดาของเจ้ามา
พระเจ้าวงศ์สุริยามาศผู้พระเชษฐา ได้ฟังประพฤติเหตุนั้นจึงไสช้างเข้าไปใกล้ ครั้นทรงทราบเหตุนั้นแล้วก็ทรงพระกรรแสง ครั้นเลียบพระนครเสด็จแล้วก็กลับเสด็จขึ้นยังปราสาท จึงพระราชทานนางนมแก่พระราชกุมารนั้นถึงหกสิบสี่นาง ใช่แต่เท่านั้นโปรดให้หมู่นางสนมเป็นอันมากแวดล้อมพระราชกุมาร กระทำการมงคลอยู่ถึง ๗ วันแล้ว โปรดให้/*591สร้างศาลาจารึกรูปเลขาอันวิจิตร พรรณนาด้วยเรื่องจำเดิมตั้งแต่พระเจ้าวรวงศ์อุ้มนางคารวีเหาะขึ้นยังเวหาสจนถึงพลัดพรากจากกัน แล้วให้ตั้งการบริจาคทาน ให้ราชบุรุษบังคับบัญชาดูแลรักษา
ครานั้นนางคารวีถูกความโศกถึงบุตรบีบคั้นจนเหน็ดเหนื่อย พระกายผ่ายผอมดุจใบไม้แห้ง ไม่ได้ความสบายในพระทัยเลย
ส่วนนางพันธุสาบันดาลความโกรธ จูงหัตถ์นางเทวีไปเที่ยวบอกขายทั่วทุกบ้าน จนชาวบ้านชาวเมืองพากันกล่าวว่า ดูกรยายเถ้าพันธุสา ทาสีของยายนี้ผ่ายผอมถูกยายบีบคั้นนักจะทำการงานของข้าทั้งหลายอย่างไรได้ ข้าไม่ซื้อแล้ว
ยายเถ้าพันธุสาโกรธตีนางเทวีแล้วไล่ออกจากบ้าน กล่าวว่าหญิงร้ายเหลวไหล จะไปไหนก็ไปตามปรารถนาเถิด
จำเดิมแต่นั้นนางเทวีก็เที่ยวสัญจรไป จนถึงศาลาเข้าไปนั่งแลดูรูปวิจิตรเลขาอยู่ ได้เห็นในห้องแรกเขียนเป็นรูปพระเจ้าวรวงศ์ถูกเศรษฐีร้ายจับไปทำโทษแล้ว ธิดาของเศรษฐีมีใจกรุณาบำรุงบำเรออยู่ ได้เห็นในห้องที่สองเขียนรูปเป็นพระเจ้าวรวงศ์ยืนโบกธงอยู่ที่ศีรษะเรือจะให้เรือเคลื่อนจากที่ ได้เห็นในห้องที่สามเขียนเป็นรูปพระเจ้าวรวงศ์ฆ่ายักษ์ตาย แล้วพระเจ้าภุสาพระราชทานพระราชธิดาให้ ได้เห็นในห้องที่สี่เขียนเป็นรูปพระเจ้าวรวงศ์ได้รับธิดาของนายสำเภามาเป็นชายาแล้วขึ้นครองราชย์สมบัติ ได้เห็นในห้องที่ห้าเขียนเป็นรูปพระเจ้าวรวงศ์อุ้มเอาชายาไปบนอากาศ ครั้นถึงเวลาราตรีถูกดาบสลักเอาแก้วมณีหนีไป ได้เห็นในห้องที่หกเขียนเป็นรูปสองผัวเมียถูกยักษ์ไล่ติดตามมาจนถึงพลัดกันในพระมหาสมุทร แล้วก็ทรงพระกรรแสงไห้
พวกราชบุรุษที่รักษาเหล่านั้นเกิดความพิศวง จึงรีบไปกราบทูลบรมกษัตริย์ว่า ข้าแต่สมมติเทวาราชเจ้า วันนี้มีนางคนหนึ่งมาร้องไห้ปริเทวนาการจนถึงวิสัญญีภาพสลบอยู่ในศาลาพระเจ้าข้า
พระเจ้าวรวงศ์ราชได้ฟังคำราชบุรุษเหล่านั้นแล้ว รีบขึ้นคอคชาธารขับไป ได้เห็นนางเทวีแล้วก็อุ้มขึ้นให้นอนบนพระเพลาเมื่อจะถามถึงความพลัดพรากจากกันตั้งแต่ต้นมา จึงกล่าวเป็นบาทวิปลาปคาถาว่า
เทวี อหํ ตฺวํ มตาสิ
สฺามิ คงฺคาติเรน
คเวสิ ตํ น ปสฺสามิ
โรทามิ วิสฺี ปตฺโต
แปลว่า ดูกรนางเทวี พี่สำคัญว่าเจ้าตายเสียแล้ว พี่เที่ยวหาเจ้าตามฝั่งพระมหาสมุทรไม่เห็นเจ้าจึงได้ร้องไห้ จนวิสัญญีภาพสลบไป
พระเจ้าวรวงศ์ได้อัสสาสะสบายพระทัยจึงตรัสถามว่า ดูกรนางเทวี เจ้าไปอยู่ที่ไหนได้สุขทุกข์อย่างไร
นางทรงพระกรรแสงสะอื้นพลางกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ข้าพระบาทพลัดพรากจากพระองค์ แล้วไปถึงฝั่งในวันนั้น เที่ยวหาพระองค์อยู่ไม่เห็นแล้วก็เที่ยวสัญจรไปในป่า นายพรานป่าได้เห็นข้าพระบาทแล้วจะยิงเสีย ข้าพระบาทร้องขอชีวิตจึงได้รอดมา นายพรานป่านั้นพาข้าพระบาทไปให้เป็นทาสีของภรรยาตน ภรรยานายพรานป่าโกรธ ด่าบริภาษโบยตีข้าพระบาททั้งกลางคืนกลางวัน แล้วจูงมือข้าพระบาทไปเที่ยวบอกขายเขาทุกบ้าน เขาก็ไม่ซื้อเพราะมีครรภ์ ภายหลังข้าพระบาทประสูติพระราชบุตรแล้วภรรยานายพรานนั้นลักเอาบุตรของข้าพระบาทไปทิ้งเสีย ข้าพระบาทไม่ทราบว่าจะไปพึ่งที่ไหน ก็หมกไหม้อยู่ด้วยไฟ คือความโศกอันวิโยคพลัดพรากจากฝ่าพระบาทแล้ว มิหนำซ้ำถูกความโศกถึงบุตรบีบคั้นเข้าอีกได้เสวยความทุกข์เป็นอันมาก ภรรยานายพรานป่าโกรธว่านางคนนี้เราจะไม่ขายละเราจะขายแต่เนื้อ นางจูงมือข้าพระบาทไปขับไล่เสีย ข้าพระบาทเที่ยวไปยังทิศต่าง ๆ จึงได้เห็นศาลานี้ แล้วเห็นรูปเขียนแล้วเห็นฝ่าพระบาทพระเจ้าข้า
พระเจ้าวรวงศ์จึงตรัสว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ บุตรของเจ้าพี่ได้มาแล้ว เจ้ามาไปด้วยกันเถิดจะได้เห็นบุตรเจ้า ตรัสแล้วก็พาพระราชเทวีไปยังพระราชวัง นางคารวีราชเทวีได้เห็นพระราชบุตรแล้วก็สวมกอดจุมพิตพระเศียรเกล้าให้นอนบนตัก แล้วมีจิตกรุณาบ่นรำพันไปด้วยบาทคาถาว่า
อาคม ปียปุตฺตก
มาตา มโตติ มฺิตา
ปุฺวํ ปิตรํ ปสฺสิ
อมฺหากํ อตฺถิ ชีวิตํ
ปสฺสามิหํ โอรสํ ตํ
ทุกฺขโสกา ปมุฺจิตา
นิสฺโสกาทุกฺขาโรคาชฺช
สพฺเพ มยํ สมาคตา
อชฺชปภูติ มยํ สพฺเพ
อฺมฺํ อวีคตา
ทีฆายุโก จ นิสฺโสโก
อโรโค อชรามโร
จตฺตาโร ขตฺติยา เอเต
จิตฺตสุขํปิ ลภนฺตุ
แปลว่า ดูกรพ่อลูกรักเจ้ามาหาแม่เถิด แม่สำคัญว่าเจ้าตายเสียแล้ว เจ้ายังได้มาพบพระบิดาผู้มีบุญ เราทั้งหลายยังมีชีวิตอยู่ แม่จึงได้พบเจ้าผู้เป็นโอรส แม่พ้นทุกข์พ้นโศกแล้ว วันนี้เราทั้งหมดด้วยกันปราศจากทุกข์โศกโรคภัยแล้วจึงได้มาพบปะกัน ตั้งแต่วันนี้ไปเราทั้งหมดด้วยกันไม่ต้องพลัดพรากจากกันแล้ว ขอให้เจ้ามีอายุยืนยาว ปราศจากโศกปราศจากโรคอย่ารู้แก่รู้ตายเลย อนึ่งขอให้กษัตริย์ทั้งสี่พระองค์จงได้เสวยความสุขความสบายพระทัยเถิด
ลำดับนั้น พระเจ้าวรวงศ์จึงกราบทูลเตือนพระเจ้าวงศ์สุริยามาศ โดยประสงค์จะให้ไปเยี่ยมพระราชมารดาว่า ข้าแต่พระเชษฐาธิราชเจ้า เราไม่ได้เห็นพระมารดาถึงสามปีแล้ว ไม่ทราบว่าพระมารดาเจ้าจะเป็นสุขหรือทุกข์ ยังมีพระชนม์ชีพอยู่หรือสิ้นพระชนม์ชีพแล้ว ไม่ควรเราจะอยู่ข้า ควรจะไปจะได้ทราบข่าวพระมารดา พระเจ้าข้า
พระเจ้าวงศ์สุริยามาศ ได้ทรงสดับรับคำพระกนิษฐาแล้วจึงตรัสสั่งจตุรงค์เสนา คือกรมช้างกรมม้าและเสนารถเสนาบทจรเดินเท้า ให้จัดแจงแต่งตัวประชุมให้พร้อมกัน และให้บอกทั้งชาวนิคมและพราหมณ์ปุโรหิตให้ทราบ แต่เสนาบทจรเดินเท้านั้น ให้จัดพวกโยธาทั้งหกหมื่น ให้ประดับกายนุ่งห่มผ้ามีสีต่าง ๆ กัน ให้นุ่งห่มผ้าสีเขียวพวกหนึ่ง สีเหลืองพวกหนึ่ง สีแดงพวกหนึ่ง สีขาวพวกหนึ่ง ให้งดงามไปด้วยเครื่องประดับต่าง ๆ แล้วให้ผูกช้างหมื่นสี่พันช้าง ผูกด้วยสานตะพัดรัดประคนทอง มีผ้าปกกระพองรัดงา ให้มีหมอและมีควาญเลือกแต่คนที่ดี ๆ ถือของ้าวขึ้นขี่ขับ ต่อนั้นไปให้จัดพลม้าหมื่นสี่พัน เลือกสรรแต่อาชาไนยเหล่าสินธพชาติเป็นพาหนะอันว่องไว ให้ผู้ขับขี่ถือแซ่และธนูเกาทัณฑ์ทุกคน ต่อนั้นไปให้จัดเสนารถหมื่นสี่พันรถ เลือกเอาแต่รถที่มั่นคงมีกำกงหุ้มด้วยเหล็ก มีเรือนรถอันวิจิตร ปิดทองทึบทั่วไปทั้งเรือนรถ ให้นายขมังธนูที่มือแม่นใส่เกราะนวมให้แน่นขึ้นขับขี่ประจำรถ ให้มีซ่างรถกำกับไปทุกรถ จงเร่งจัดกันอย่างช้าให้เสร็จในเจ็ดวัน
/*594ครั้นถึงวันที่เจ็ด จตุรงคเสนามาประชุมกันพร้อมแล้ว กษัตริย์ทั้งสองพระองค์ก็เสด็จออกจากพระนครด้วยมหันตปริวารยศจตุรงคเสนาหมดทั้งสิ้นเป็นหมู่ใหญ่นับประมาณได้สิบสองอักโขภินี
พระเจ้าวรวงศ์ทรงคชาธารกั้นเศวตฉัตรขับไปเบื้องหน้านางคารวีกับนางมกุฎเทวี ทั้งสองมีหมู่นางสนมเป็นบริวารตามไปเบื้องหลัง ครั้นถึงภูษานครแล้ว พระเจ้าวรวงศ์ก็ให้ตั้งค่ายมั่นลง ส่งทูตนำราชสาสน์ไปถวายพระบิดา ในราชสาสน์นั้นว่า ท่านผู้ปกครองพระนครจงยินยอมยกราชสมบัติให้แก่เรา ถ้าไม่ให้ราชสมบัติแล้วจงพาเสนานิกรออกจากพระนครมากระทำยุทธหัตถีกันให้ถึงแพ้และชนะ
พระเจ้าวงศาธิราช ได้สดับพระราชสาส์นดังนั้นก็เกิดพระทัยสะดุ้งหวาด ไม่สามารถจะดำรงพระกายได้ จึงให้หาไวยทัตกุมารมาเฝ้าแล้วตรัสว่า พ่อไวยทัตบัดนี้มีกษัตริย์องค์หนึ่งพาเอาพลนิกายมากมายมาถึงพระนครเรา ส่งทูตมาว่าจะทำยุทธหัตถี เขามีพลนิกายมากเหลือล้นพ้นที่จะนับจะประมาณ เจ้าจะคิดประการใด
ไวยทัตได้ฟังคำพระบิดาแล้ว เป็นผู้จะถึงคราวสิ้นอายุ จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระบิดา ข้าพระบาทคิดไว้ว่าจะขอพลนิกายไปรบพระนครอื่น บัดนี้มีกษัตริย์องค์หนึ่งมาถึงพระนครเราแล้ว ดีทีเดียว ขอพระบิดาอย่าเศร้าพระทัยเลย ข้าพระบาทจะรบกับกษัตริย์นั้น
พระเจ้าวงศาธิราชได้สดับแล้ว ก็ให้จัดพลนิกายให้ไวยทัตกุมาร ไวยทัตกุมารขึ้นขี่ช้างคุมพลนิกายออกจากพระนคร ขับพลนิกายบันลือลั่นสนั่นมา
พระเจ้าวรวงศ์ได้เห็นไวยทัตกุมารแล้ว ตรัสว่า เจ้าไวยทัตเอ๋ย เจ้ากระทำแต่ความยากลำบาก เจ้าจะรบกับเราหรือ ชีวิตของเจ้าจะไม่มีเสียแล้ว ถ้าเจ้าอดความโกรธแก่เรา เราจะให้ชีวิตแก่เจ้า
ไวยทัตกุมารตอบว่า เราไม่รู้ว่าท่านทั้งสองยังมีชีวิตอยู่ ท่านไปข้างไหนมาไม่ครองราชสมบัติของพระบิดา แล้วด่าพระโพธิสัตว์ว่า ตัวท่านกับทั้งพลนิกายจะไม่มีชีวิตแล้ว เราจะไม่ให้ท่านกลับไปบ้านเมืองอีกแล้ว
พระเจ้าวรวงศ์ก็ไสช้างเข้ารบกับไวยทัตกุมาร บรรดาพลนิกายทั้งสองฝ่าย/*595ก็กระทำมหายุทธนาการกันเป็นโกลาหล ไวยทัตกุมารก็ถูกตัดศีรษะตกลงเหนือพื้นพสุธา พลนิกายทั้งปวงเห็นดังนั้นก็พากันหนีเข้าพระนคร
พระเจ้าวงศาธิราชทรงทราบดังนั้นแล้ว ก็สะดุ้งตกพระทัย เมื่อจะทรงรำพันถึงพระโอรสจึงตรัสเป็นบาทคาถาว่า
เวยฺยทตฺตํ อหํ ทิสฺวา
สีสจฺฉินฺโน จ โส มโต
กํนุ มุขํ ปสฺสิสฺสามิ
สพฺพสตฺตุวิธํสนํ
วงฺสุริยา วรวงฺสา
อุโภ ปุตฺตา ยทิ สิยา
เม ทกฺขิณวามหตฺถา
ปจฺจามิตฺตาวมฺิตา
อุโภ ปุตฺตา จ โน นตฺถิ
ปจฺจามิตฺโตวมฺติ
เต โน นครมาคมา
อหํ มหลฺลโก ชโร
ปุพฺเพ เกสํ น ภายามิ
กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต
นานาทิสํ ผริตฺวาน
ทุพฺพโล อวมฺิตา
อิทานิ กึ กริสฺสามิ
เตสํ คจฺฉามิ สนฺติกํ
เตสํ เสตจฺฉตฺตํ เทมิ
กามํ ชีวํ ลภามิหํ
แปลว่า เราเห็นแต่เจ้าไวยทัตกุมาร บัดนี้ก็มาถูกเขาตัดศีรษะตายเสียแล้ว จะเห็นหน้าใครหนอมาช่วยกำจัดศัตรูทั้งปวงได้ ถ้าเจ้าวงศ์สุริยามาศเจ้าวรวงศ์บุตรเราทั้งสองคนเป็นดังแขนซ้ายขวาของเรายังมีอยู่ ไหนเลยปัจจามิตรจะมาดูหมิ่นได้ บัดนี้บุตรทั้งสองของเราก็ไม่มีแล้ว ปัจจามิตรจึงมาดูหมิ่นได้ ปัจจามิตรเหล่านี้มาถึงพระนครของเรา เราก็แก่เฒ่าชราแล้ว เหมือนดังแต่ก่อนแล้วเราไม่ต้องกลัวใคร กิติศัพท์ฟุ้งสร้านไปทั่วทุกทิศ บัดนี้เราทุพลภาพแล้ว ปัจจามิตรจึงมาดูหมิ่นได้ เราจะทำประการใดดี ควรเราจะไปหาเขาให้เศวตฉัตรแก่เขาจึงจะได้มีชีวิตอยู่เป็นแท้
พระเจ้าวรวงศ์ได้ชนะสงครามแล้ว ก็คอยท่าพระเชษฐาอยู่ ณ ค่าย ลำดับนั้นพระเจ้าวงศ์สุริยามาศผู้เป็นพระเชษฐาเสด็จด้วยจตุรงคเสนามาถึงสถานที่นั้น ก็ให้ตั้งค่ายลงตรงหน้าพระนครนั้น สนั่นเอิกเกริกกึกก้องไปด้วยเสียงสัตว์พาหนะเป็นอันมากมีช้างม้าเป็นต้น
/*596พระเจ้าวรวงศ์ตั้งค่ายอยู่หลังพระนคร ได้ยินว่าพระเชษฐามาถึงแล้ว ก็เสด็จมาต้อนรับกราบทูลว่า ข้าแต่เทวราชเจ้า เจ้าไวยทัตมากระทำยุทธหัตถีกับด้วยข้าพระบาทก็ถูกตัดศีรษะขาดไปแล้ว
พระเจ้าวงศ์สุริยามาศได้ทรงฟังมีพระทัยโสมนัส กษัตริย์ทั้งสองทรงปรึกษากันว่า เราอย่าทำอันตรายแก่พระนครเลย เราจะส่งทูตถือราชสาส์นเข้าไปให้ส่งพระราชมารดาของเรามา ครั้นเราได้พระมารดาแล้ว เราจะพาพลนิกรกลับพระนครของเรา ครั้นปรึกษากันแล้วก็ส่งราชสาส์นไป
ในกาลนั้น พระเจ้าวงศาธิราชประทับบนพระสีวิกาจึงโปรดให้อำมาตย์ราชเสนาทั้งปวงถือธงขาวเสด็จออกจากพระนครแล้วจึงใช้ให้อำมาตย์ผู้หนึ่งว่า ท่านจงไปทูลกษัตริย์ที่ยกกองทัพมานั้นว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า กษัตริย์ของข้าพระบาทเสด็จมาแล้วจะถวายราชสมบัติแก่พระองค์แล้วจะขอพระราชทานชีวิตไว้
อำมาตย์นั้นไปเฝ้าพระเจ้าวงศ์สุริยามาศผู้พระเชษฐา กราบทูลประพฤติเหตุโดยนัยดังที่กล่าวมาแล้วแต่หลัง
พระเจ้าวงศ์สุริยามาศจึงดำรัสว่า เราไม่ได้เป็นใหญ่ ท่านผู้ที่ตั้งอยู่ ณ ค่ายเบื้องหลังพระนครเป็นใหญ่
อำมาตย์ก็มากราบทูลพระเจ้าวงศาธิราชอย่างนั้น
พระเจ้าวงศาธิราชก็เสด็จไปยังค่ายเบื้องหลังนครอีก (แต่ไป ๆ มา ๆ อยู่อย่างนั้น) ได้ความเหน็ดเหนื่อยลำบากพระกายจนพระเสโทไหล ถูกความโศกเข้าบีบคั้นก็ทรงพระกรรแสงไห้ว่า ถ้าบุตรทั้งสองของเรายังมีอยู่ ใครจะมาดูหมิ่นเราได้ นี่บุตรทั้งสองของเราไม่มีแล้ว กษัตริย์อื่นจึงดูหมิ่นเราได้เหลือเกิน
ในกาลนั้น พระเจ้าวงศ์สุริยามาศเห็นพระราชบิดาเหน็ดเหนื่อยพระกายแล้ว จึงโปรดให้อำมาตย์ผู้หนึ่งไปทูลพระราชบิดาว่า เราไม่ปรารถนาราชสมบัติของท่าน ท่านจงรีบเข้าไปยังพระนครส่งพระนางมหาวงสุริยาราชเทวีออกมา เราได้พระนางมหาวงสุริยาราชเทวีแล้วเราจะกลับไปพระนครของเรา อำมาตย์ก็ไปกราบทูลตามรับสั่ง
พระเจ้าวงศาธิราชเสด็จกลับเข้าพระนครแล้ว จึงตรัสให้หาพระนางมหาวงสุริยาราชเทวีมาเฝ้าแล้วตรัสตวาดทรงพระพิโรธว่า /*597ดูกรหญิงร้ายเหลวไหล พวกปัจจามิตรมาถึงพระนครของเราได้ก็ด้วยกลอุบายของเจ้า ถ้าเจ้าปรารถนาคนอื่นเป็นสามีเราจะส่งเจ้าไป
พระนางมหาวงสุริยาราชเทวี ทรงพระกรรแสงปริเทวนาการกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ข้าพระบาทอยู่แต่คนเดียวไม่ได้ไปหาใคร จำเดิมแต่พระราชบุตรสิ้นพระชนม์ชีพมาจนวันนี้ ถ้าพระองค์ไม่ทรงพระกรุณาชุบเลี้ยงแล้วจงฆ่าข้าพระบาทเสียเถิด ขออย่าได้ส่งข้าพระบาทไปเลย
พระเจ้าวงศาธิราชกลับทรงพระพิโรธโปรดสั่งให้พวกอำมาตย์พาพระราชเทวีเจ้าส่งไป
พระราชเทวีเจ้าทรงพระโศกาว่า บัดนี้เราไปเสียแล้ว ถ้าพระราชบุตรของเราทั้งสองมาภายหลังเราก็ไม่ได้พบปะกัน พระราชบุตรทั้งสองว่าจะไปถึงสามปี มารดาคอยท่าอยู่ช้านานแล้วไม่มาให้เห็นเลย ที่ไหนจะรู้ว่ามารดาไปประเทศอื่นเสียแล้ว
พวกอำมาตย์เหล่านั้นก็พาพระราชเทวีไปใกล้ค่าย กษัตริย์ทั้งสองพระองค์ได้เห็นพระราชมารดาแต่ไกล ก็เสด็จอุฏฐาการไปต้อนรับพระราชมาดา แล้วกราบลงแทบเท้าพระราชมารดาทรงพระกรรแสง ไม่สามารถจะกลั้นความโศกได้ ก็ถึงวิสัญญีภาพสลบไป
พระราชเทวีเห็นพระราชบุตรทั้งสองแล้ว ก็เข้าสวมกอดจนถึงวิสัญญีภาพสลบไป
พระราชสุนิสาทั้งสองพระองค์วิ่งมาถึงเข้าก็วิสัญญีภาพสลบไป
พลนิกายทั้งปวงมีนางสนมเป็นต้น มีใจภักดีต่อเจ้านายของตน ก็พากันถึงวิสัญญีภาพสลบไป จะหาใครสามารถไปตักน้ำมาประพรมกันได้แต่สักคนหนึ่งก็ไม่มี
ในขณะนั้นพิภพของท้าวสักกเทวราช ก็สำแดงอาการให้เร่าร้อน ท้าวสักกเทวราชทรงทราบเหตุนั้นแล้ว ทรงจินตนาการว่า กษัตริย์เป็นอันมากพากันถึงวิสัญญีสลบไปแล้ว อย่ากระนั้นเลยเราจะช่วยทั้งสี่พระองค์กับพลนิกายบันดาลให้ฝนลูกเห็บตกลงมา ครั้นทรงจินตนาการแล้วก็บันดาลให้ฝนลูกเห็บตกลงมา คนทั้งสิ้นเหล่านั้นได้สติแล้วก็พากันลุกขึ้นนั่งอยู่
พระราชเทวีแลดูพระราชบุตรทั้งสองแล้วกล่าววิปลาปคาถาว่า
/*598ตาตา ปุตฺตา กุมารกา
ปสฺสิตฺวา โว มุขํ อหํ
ปิติยา สุสมารทฺธา
ฆาเฏตุ ถามกาลโต
ปฏฺาย จ พหุทุกฺขา
อสฺสุโภชา ทิวาทิวํ
นิทฺทํ อลภมานา จ
ตุมฺหํ ปสฺสิตุมารภึ
ทิวสานิ วิชฺชโหรํ
ตุมฺหํ ชาตํ วิมํสยึ
ตสฺมึ ขเณ หิ โหราโย
พฺยากรึสุ ชาตกํ
ภาติโก สุขิโต รชฺเช
กนิฏฺเโกจ ทุกฺขิโต
สฺจรนฺโต ทิโสทิสํ
กปโณ อสหายโก
อหํ ปุจฺฉามิ ตํ ปุตฺตํ
นิพทฺธํว ทิวาทิวํ
พฺยากรณํ ธุวํ อาทู
อธุวํ วิตถํ กถํ
แปลว่า ดูกรพ่อกุมารผู้เป็นบุตร แม่ได้เห็นหน้าเจ้ามีใจแช่มชื่นไปด้วยความปีติยินดีเป็นอันมาก แม่ได้ความทุกข์ยากลำบากกินแต่น้ำตาทุกคืนมา ตั้งแต่เวลาที่พระบิดามีประสงค์จะฆ่าเจ้า แม่ไม่ได้หลับนอน ปรารภแต่จะเห็นหน้าเจ้า แม่ให้โหรที่มีวิชาความรู้เขาตรวจตราชะตาของเจ้าอยู่ทุกวัน ในขณะนั้นนั้นแหละโหรเขาได้พยากรณ์ชะตา พี่ชายได้ครองราชย์สมบัติอยู่เป็นสุขสบาย แต่น้องชายผู้เดียวได้ความลำบากเที่ยวสัญจรไปในทิศน้อยทิศใหญ่ เป็นคนกำพร้าไม่มีสหาย แม่ถามถึงพ่อผู้เป็นบุตรอยู่เนืองนิตย์ทุกวัน การพยากรณ์ของเขาแน่นอนหรือไม่แน่นอนหรือเขาพยากรณ์ผิดเป็นประการใด
ครั้นนั้นพระราชบุตรทั้งสองไม่สามารถจะอดกลั้นได้ ก็ทรงพระกรรแสงปริเทวนาการ พระกรทรงยึดข้อพระบาทพระราชมารดาแล้วกล่าววิปลาปคาถาว่า
อมฺม มยํ ตยา วินา
สฺจรนฺตา วนาวเน
นิคโคฺรเธกํ ปาปุณนฺตา
ขาทนฺตา กุกฺกุเฏกกํ
ตโต จรา สาลสุปฺปา
เนตา ชเนหิ ภาตรํ
เอโกหํ กปโณ โหมิ
สฺจรนฺโต ทิโสทิสํ
สมฺปาปุณึ พาลเสฏฺึ
ทิสฺวา อจฺฉินฺทิ เม มณึ
/*599มํ พนฺธิ สงฺขลิเกน
ตสฺส ธีตา จ คารวี
เม สงฺคหํ กโรนฺตา สา
คุณฺวา มํ สุโปสิตา
เสฏฺี มาเรตุกาโม มํ
นาวํ สชฺช กยา คโต
อาทาย มํ คโต อฺํ
เทสํ ฆาเฏตุมารภิ
อหํ ยกฺขํ มาเรตฺวาน
รฺา มยิ ปสาทิโต
ตสฺมึปิ นคเร รชฺชํ
ลภามิ ภาตรํ สรํ
คณฺหนฺโต คารวึ องฺเก
มณึ อาทา วิหงฺคโต
ตาปสํ อุปนิสฺสามิ
มณึ เถเนสิ ตาปโส
ปตฺติโก คารวิยา จ
ยกฺเขน อนุพนฺธิโต
อฺมฺํ วิปฺปโยโค
เขทปฺปตฺโต คตฺชสํ
ภาตุโน นคราคมฺม
ปสฺสามิ ปุตฺตภีริยํ
อุโภ มยํ สริตฺวาน
มาตรํ พลวาหนา
อิทาเนเวธ อาคนฺตฺวา
ปาเท วนฺทาม มาตุยา
แปลว่า ข้าแต่พระราชมารดา ข้าพระบาททั้งสองจากพระราชมารดาไปแล้ว เที่ยวสัญจรไปในป่าน้อยป่าใหญ่ไปถึงต้นไทรต้นหนึ่ง ได้รับประทานเนื้อไก่คนละตัว และเที่ยวไปจากต้นไทรนั้น ไปนอนหลับอยู่บนศาลาถูกคนมาอุ้มเอาพระเจ้าพี่ไปเสีย ข้าพระบาทเป็นกำพร้าอยู่แต่ผู้เดียว ก็เที่ยวสัญจรไปยังทิศน้อยทิศใหญ่ไปจนถึงเศรษฐีพาล เศรษฐีเห็นข้าพระบาทแล้วชิงเอาแก้วของข้าพระบาทไปเสีย แล้วเอาโซ่ตรวนจำจองข้าพระบาทไว้ ส่วนธิดาของเศรษฐีชื่อนางคารวีได้กระทำการสงเคราะห์ข้าพระบาทเป็นอันดี เศรษฐีให้บ่าวไพร่จัดแจงนาวาปรารภจะไปค้าขาย จะพาข้าพระบาทไปฆ่าเสียที่ประเทศอื่น แต่ข้าพระบาทได้ไปฆ่ายักษ์ตาย บรมกษัตริย์ในประเทศนั้นทรงโปรดปรานพระราชทานราชสมบัติให้ข้าพระบาท ๆ ได้ครองราชย์สมบัติในพระนครนั้นแล้วหวนระลึกถึงพระเจ้าพี่ จึงอุ้มนางคารวีขึ้นบนเพลาถือแก้วมณีเหาะไปบนอากาศ เข้าไปอาศัยพระดาบสพักเหนื่อยอยู่ พระดาบสลักเอาแก้วมณีของข้าพระบาทไปเสีย ข้าพระบาทต้องเดินไปกับนางคารวี ถูกยักษ์ไล่ติดตามมาหนียักษ์จนพลัดกันได้ความลำบาก เดินไปตามทางจนถึงพระนครของเจ้าพี่ จึงได้พบปะบุตร/*600ภรรยา ข้าพระบาททั้งสองระลึกถึงพระราชมารดาจึงพากันมาถึงพระนครนี้ ในเวลานี้ด้วยพลพาหนะเป็นอันมาก ข้าพระบาททั้งสองขอถวายบังคมใต้ฝ่าพระบาทพระราชมารดาเจ้าพระเจ้าข้า
อำมาตย์ทั้งปวงเห็นดังนั้น จึงไปกราบทูลพระเจ้าวงศาธิราชให้ทรงทราบ พระเจ้าวงศาธิราชทรงทราบดังนั้นแล้ว จึงเสด็จไปหาพระราชกุมารทั้งสอง เข้าสวมกอดแล้วทรงพระกรรแสง
เมื่อพระราชกุมารทั้งสองจะกราบทูลพระราชบิดา จึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระราชบิดาเจ้า ข้าพระบาททั้งสองจะเป็นพระราชบุตรของพระองค์อย่างไรได้ พระองค์มาสวมกอดข้าพระบาททั้งสอง ซึ่งไม่ใช่พระราชบุตรของพระองค์ต้องการอะไร ข้าพระบาททั้งสองอยู่ประเทศอื่นไม่ใช่พระราชบุตรของพระองค์ พากันมาปรารถนาจะเห็นพระพักตร์พระราชมารดา พระราชบิดาของข้าพระบาททั้งสองไม่มีในที่นี้ ข้าพระบาททั้งสองเป็นบุตรหญิงหม้าย พระองค์ทรงเชื่อฟังแต่ถ้อยคำของนางกาไวย ทรงพระพิโรธข้าพระบาททั้งสองเหลือล้นไม่ทรงไต่ถามให้เห็นเท็จและจริง ข้าพระบาททั้งสองจะเป็นไปจริงตามถ้อยคำของนางกาไวยได้เทียวหรือ พระองค์ตรัสอะไร ข้าพระบาททั้งสองก็ยังเป็นเด็กจะเพียงพออะไรกัน ถึงพระราชมารดาของข้าพระบาทก็ได้ไปเฝ้ากราบอยู่แทบพระบาททูลแล้วทูลเล่า พระองค์ช่างไม่ทรงด้วยพระกรุณาช่างมึนมืดเสียเหลือเกิน ข้าพระบาททั้งสองคิดว่าเป็นบาปกรรมจึงได้ถวายชีวิตแก่พระองค์ ปรารถนาจะเชิญเสด็จพระราชมารดาของข้าพระบาททั้งสองซึ่งเป็นคนกำพร้า ไปยังพระนครของตนไม่ปรารถนาจะเห็นพระพักตร์พระองค์แล้ว
พระเจ้าวงศาธิราชเมื่อพระองค์จะให้พระราชบุตรทั้งสองอดโทษจึงตรัสว่า พ่อลูกรักบิดานี้ผิดจริงแล้ว เหตุทั้งนี้ไซร้ก็เพราะบิดาเชื่อถ้อยฟังคำของนางกาไวย จึงสั่งให้เพชฌฆาตประหารชีวิตพ่อทั้งสองผู้ไม่มีความผิด ดูกรพ่อลูกรักจงกระทำโทษกรรมกรณ์แก่บิดาตามปรารถนาเถิด
พระราชบุตรทั้งสองได้ฟังตรัสของพระราชบิดาก็บรรเทาความโกรธลงแล้ว กราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า นครของข้าพระบาทมีอยู่ ข้าพระบาทจะไปครองราชย์สมบัติในประเทศนั้น
ลำดับนั้นพระเจ้าวงศาธิราชจึงพาพระราชบุตรทั้งสอง เข้าไปยังพระนคร
/*601ครั้นนางกาไวยราชเทวีจึงรำพึงในพระทัยว่า พระราชบุตรทั้งสองเป็นปัจจามิตรเรา ครั้นได้ครองราชสมบัติแล้วก็จะฆ่าเราเสีย เราจะกลืนยาพิษให้ตายเสียดีกว่า นางรำพึงแล้วก็กลืนยาพิษสิ้นชีพแล้ว แลก็ไปเกิดในอเวจีมหานรก
พระเจ้าวงศาธิราชได้ทราบเหตุนั้นแล้ว ก็ให้พนักงานรับซากเกฬวระไปทิ้งเสียที่เวจกุฎีแล้ว ให้ตกแต่งพระนครให้งดงามดังนครเทพยดา พระประยูรญาติทั้งหลายมีพระอัยกีพระอัยกาเป็นต้น ก็ถวายพระนามพระราชนัดดาซึ่งเป็นบุตรของนางคาววีว่าดาราวงศ์กุมาร
พระเจ้าวงศาธิราชทรงตกแต่งพระเจ้าวรวงศ์ ซึ่งเป็นพระราชบุตรผู้น้องอภิเษกให้ครองราชย์สมบัติ ครั้นถึงวันคำรบเจ็ดก็กระทำการมงคล
พระเจ้าวรวงศ์บรมโพธิสัตว์เจ้า เสด็จสถิตอยู่ในราชสมบัติแล้ว ทรงกระทำตอบแทนพระคุณพระเจ้าวงศ์สุริยามาศผู้พระเชษฐา แล้วจัดการส่งเสด็จกลับไปยังอัยมาศนครแล้ว ก็ครองราชย์สมบัติอยู่โดยธรรมจนทรงพระชราภาพเกิดความสังเวช จึงอภิเษกพระราชบุตรขึ้นครองราชสมบัติแล้ว เสด็จออกจากพระนครไปประพฤติเพศเป็นบรรพชิต จำเริญสมณธรรมไปจนพระชนมายุกาลได้สองพันพรรษา ก็เสด็จทิวงคตไปบังเกิดในดุสิตเทวโลก
พระโพธิสัตว์เจ้าสถิตอยู่ในดุสิตพิภพนานแล้ว จุติจากดุสิตพิภพมาบังเกิดในมนุษย์โลกสร้างพระบารมีไป จนได้เป็นพระสัพพัญญูสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพระนามว่าพระโคดม
สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ ทรงนำอดีตนิทานมาตรัสแล้วทรงประกาศพระจตุราริยสัจ เทศนาแล้วทรงประชุมชาดกว่าโลภันธเศรษฐีในครั้งนั้น กลับชาติมาเป็นพระเทวทัต นางกาไวยในครั้งนั้นมาเป็นนางจิณจมาณวิกา ยักษ์ผู้เป็นมารในครั้งนั้นมาเป็นสุกร นางมกุฎเทวีมาเป็นนางสุชาดา พระเจ้าวงศ์สุริยามาศมาเป็นพระเมตไตรยโพธิสัตว์ พระเจ้าวงศาธิราชมาเป็นพระเจ้าสุทโธทนมหาราช พระนางวงสุริยาเทวีมาเป็นพระนางมหามายา ดาราวงศ์กุมารมาเป็นพระราหุล นางคารวีมาเป็นนางยโสธราเทวี พระเจ้าวรวงศ์ราชมาเป็นเราผู้ตถาคตนี้แล
จบวรวงสชาดก
๔๖. อรินทมชาดก
/*602สุปุณฺณมโนรถนฺติ อิทํ สตฺถา เชตวเน วิหรนฺโต อตฺตโน ทานปารมี อารพฺภ กเถสิ ฯ
เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาเสด็จประทับอยู่ในพระเชตวันมหาวิหารทรงพระปรารภทานบารมีของพระองค์ให้เป็นเหตุ จึงตรัสพระธรรมเทศนานี้ให้เป็นผล ยุติด้วยคำเบื้องต้นว่า สุปุณฺณมโนรถํ ดังนี้เป็นอาทิ จะกล่าวความโดยพิสดาร วันหนึ่งพระภิษุสงฆ์เป็นอันมาก ประชุมกันอยู่ ณ โรงธรรมสภาได้เจรจากันขึ้นว่า ดูกรท่านผู้มีอายุ เหตุการณ์น่าอัศจรรย์หนอ สมเด็จพระบรมศาสดาพระองค์ไม่อิ่มด้วยทาน ส่วนในกาลเมื่อพระองค์ยังเป็นพระบรมโพธิสัตว์อยู่ ก็ให้ทานเป็นการใหญ่แล้วมาในกาลเมื่อพระองค์ได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า พระองค์ก็ยังได้พระราชทานพระอริยมรรคเป็นทานอยู่ในกาลบัดนี้ แล้วพากันนั่งสรรเสริญพระพุทธคุณมีประการต่าง ๆ ในกาลนั้นสมเด็จพระบรมศาสดาได้ทรงสดับเหตุนั้นด้วยทิพโสตญาณ แล้วจึงเสด็จออกจากพระคันธกุฏี เสด็จพุทธดำเนินไปยังโรงธรรมสภา เสด็จทรงนิสัชนาการเหนือธรรมาสน์แล้วมีพระพุทธฎีกาตรัสถามว่า ภิกฺขเว ดูกรภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายนั่งประชุมเจรจากันอยู่ ณ เวลานี้ด้วยกถาถ้อยคำอะไร ครั้นภิกษุทั้งหลายกราบทูลตามความที่ตนเจรจากันแล้ว พระพุทธองค์จึงตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลนี้เราผู้ตถาคตตั้งอยู่ในอัตตภาพเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว การที่ให้พระอริยมรรคเป็นทานนั้นไม่เป็นของอัศจรรย์ ในกาลก่อนเมื่อเรายังเป็นโพธิสัตว์ตั้งอยู่ในความเป็นปุถุชนเราเป็นผู้ไม่อิ่มด้วยทานอยู่เสมอ ตรัสดังนี้แล้วก็ดุษณีภาพนิ่งอยู่ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลวิงวอนพระองค์จึงได้นำอดีตนิทานมาแสดงว่า
/*603อตีเต ภิกฺขเว สุจีรวตีมหานคเร อรินฺทโม นาม ราชา รชฺชํ กาเรสิ แปลความว่า ภิกฺขเว ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในตดีตกาลครั้งพระเจ้าอรินทมราช ผ่านสมบัติอยู่ในสุจิรวดีมหานคร พระอัครมเหสีของพระเจ้าอรินทมราช ทรงพระนามว่านางสุวัณณคัพภา นางสุวัณณคัพภานั้นเป็นที่โปรดปรานของพระเจ้าอรินทมราชครั้งนั้นพระเจ้าอรินทมราชโปรดให้สร้างโรงทานไว้ ๖ ตำบล คือ ที่ริมทวารพระนครทั้ง ๔ และที่ท่ามกลางพระนคร และที่ริมทวารพระราชนิเวศน์ พระราชทานมหาทานสิ้นพระราชทรัพย์วันละ ๖ แสนทุกวัน
พระบรมโพธิสัตว์ให้ฝนคือทานบริจาคตกลงปกคลุมสกลชมพูทวีปให้เป็นเนินอันสูงสุดดุจมหาเมฆปกคลุมสกลชมพูทวีปในคราวไกรดายุคฉะนั้น
อยู่มาวันหนึ่งพระเจ้าอรินทมราชตื่นพระบรรทมในเวลาใกล้รุ่งทรงพระจินตนาการถึงทานของพระองค์ ก็บังเกิดพระปรีดาปราโมชว่า เราได้ให้พาหิรถทานอยู่เป็นนิรันดร พาริกทานนั้นทำให้เรายินดีปรีดายังไม่ได้ เราปรารถนาจะให้อัชฌัตติกทาน ดังเราปรารถนาว่าวันนี้เราลุกขึ้นแต่เช้าแล้ว ยาจกที่จะมาขออย่าได้ขอพาหิรกทานเลย จงขอแต่อัชฌัตติกทานเถิด พระมหาสัตว์เจ้าทรงพระจินตนาการดังนี้แล้ว จึงดำรัสว่า ถ้ามีใครมาขอศีรษะเราก็จะตัดศีรษะเหมือนดังตัดผลตาลให้ ถ้ามีใครมาขอดวงหทัยเราก็จะทำลายอุระประเทศหยิบเอาหทัยมังสะที่หยาดโลหิตกำลังไหลอยู่ออกให้ อีกประการหนึ่ง ถ้ามีใครมาขอดวงเนตรหรือขอโลหิตขอมังสะ ขอสรีระทั้งสิ้น เราก็จะให้ดวงเนตรและโลหิตและมังสะและสรีระทั้งสิ้น ถ้ามีใครมาขอว่าท่านจงเป็นทาสของเราดังนี้ เราก็จะดำรงอัสสาสะปัสสาสะกระทำทานแล้วจะให้ตนของตนเป็นทาน อีกประการหนึ่งจะมีผู้มาขอรัชสมบัติของเรา เราก็จะให้รัชสมบัติแก่ผู้นั้น จะมีผู้มาขอสิ่งใด ๆ เราก็จะให้ทั้งสิ้น เมื่อพระมหาสัตว์ทรงพระจินตนาการอยู่นั้น ก็สำแดงอาการร้อนขึ้นไปถึงพิภพขอท้าวสักกเทวราช ท้าวสักกเทวราชทรงอาวัชนาการทราบเหตุนั้นแล้วมีพระทัยยินดี ทรงจินตนาการว่า ถ้าดังนั้นเราจะช่วยทำพระบารมีของบรมกษัตริย์ให้เต็มบริบูรณ์ แล้วจึงลงมาจากเทวโลกในวันนั้น นฤมิตตนเป็นพราหมณ์ชรามีมือถือไม้เท้า มีสรีรกายสั่นยกขึ้นซึ่งทักขิณหัตถ์กระทำสัททะ สำเนียงถวายพระพรชัย ๓ ครั้งว่า เชยฺยตุ ภวํ เชยฺยตุ ภวํ เชยฺยตุ ภวํ มหาราช ขอพระมหาราชเจ้าจงชนะ ขอพระมหาราชเจ้าจงชนะ ขอพระมหาราชเจ้าจงชนะดังนี้ เมื่อบรมกษัตริย์ยังแลไม่เห็นจะให้บรมกษัตริย์ทรงทราบ พระมหาสัตว์ได้เห็นพราหมณ์นั้นแล้วก็มีพระทัยเต็มไปด้วยพระกรุณาจึงตรัสถามว่า ท่านมหาพราหมณ์มาถึงที่นี้ด้วยมีประสงค์สิ่งอะไร พราหมณ์จึงกราบทูลว่า ข้าแต่มหาราช/*604เจ้า ข้าพระบาทเป็นผู้ชราทุพลภาพ ขอพระองค์จงทรงพระอนุเคราะห์ พระราชทานพระราชทรัพย์แก่ข้าพระบาทสักพันตำลึงเถิด พระมหาสัตว์เจ้าได้สดับคำพราหมณ์แล้ว มีพระอาการเปรียบเหมือนชนชาติทลิทกที่ได้ประสบขุมทรัพย์ฉะนั้นจึงตรัสว่า ดูกรมหาพราหมณ์ ดีแล้วดีแล้ว เราจักให้ทรัพย์พันตำลึงแก่ท่าน แล้วก็พระราชทานทรัพย์พันตำลึงแก่พราหมณ์ในขณะนั้น ท้าวสักกเทวราชรับพระราชทานทรัพย์แล้ว ทำอาการเหมือนอย่างออกไปแล้วก็กลับมาอีก กราบทูลว่า ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้าพระบาทขอถวายทรัพย์นี้คืนไว้แก่พระองค์ พระมหาสัตว์เจ้าจึงตรัสว่า ดูกรมหาพราหมณ์เราจะรักษาไว้ให้ ท้าวสักกเทวราชจึงทูลว่า ข้าแต่มหาราช เมื่อใดกิจของข้าพระบาทมี ข้าพระบาทจักรับเอาทรัพย์นั้นไป ตรัสว่า ดูกรพราหมณ์ดีแล้วดังนี้ ท้าวสักกเทวราชถวายคืนทรัพย์นั้นแก่บรมกษัตริย์ แล้วทำอาการเหมือนดังจะก้าวออกก็อันตรธานหายไป ลำดับนั้นท้าวสักกเทวราชก็สละเพศเป็นพราหมณ์ชราเสีย นฤมิตตนเป็นพราหมณ์หนุ่มเข้ามาใกล้พระมหาสัตว์อีก กระทำสัททะสำเนียงถวายพระพรชัยโดยนัยก่อนแล้วสำแดงตนยืนอยู่ให้ปรากฏแก่บรมกษัตริย์ พระมหาสัตว์เจ้าเห็นพราหมณ์หนุ่มแล้วก็ตรัสถามเหมือนดังที่ถามพราหมณ์ชราฉะนั้นว่า ดูกรมหาพราหมณ์ท่านมาแต่ไหน ตรุณพราหมณ์กราบทูลว่า ข้าพระบาทเป็นพราหมณ์ขัดสน ขอพระองค์จงทรงพระกรุณาพระราชทานราชสมบัติแก่ข้าพระองค์เถิด แล้วก็ยื่นหัตถ์ออกกล่าวคาถานี้ว่า
ยถา วาริวโห ปูโร
สพฺพกาลํ น ขียติ
เอวนฺตํ ยาจิตาคฺฉึ
รชฺชํ เม เทหิ ยาจิโต
แปลว่า ห้วงน้ำอันเต็มบริบูรณ์อยู่สิ้นสรรพกาลไม่รู้สิ้นไปหมดไปฉันใด อัชฌาสัยของพระองค์ก็เต็มบริบูรณ์อยู่เสมอไม่รู้สิ้นไปหมดไปเหมือนฉะนั้น ข้าพระบาทมาแล้วปรารถนาจะทูลขอพระราชทานรัชสมบัติของพระองค์ ขอพระองค์จงพระราชทานรัชสมบัติแก่ช้าพระบาทเถิด
พระมหาสัตว์ได้สดับคำพราหมณ์แล้ว มีพระทัยมั่นหมายประดูจว่าจะได้เป็นพระพุทธเจ้าในวันพรุ่งนี้เช้า จึงตรัสว่า ดูกรมหาพราหมณ์ดีแล้วดีแล้วเราจะให้สำเร็จตามความปรารถนาของท่าน แล้วตรัสพระคาถานี้ว่า
ททามิ น วิกมฺปามิ
ยํ มํ ยาจสิ พฺราหฺมณ
สนฺตํ น ปติคุยฺหามิ
ทาเน เม รมตี มโน
/*605แปลว่า ดูกรพราหมณ์ท่านมาขอสิ่งใดกะเรา เราจะให้สิ่งนั้นแก่ท่าน เรามิได้หวั่นไหวเลยของสิ่งใดของเราที่มีอยู่เราไม่ปิดบังซ่อนเร้นหวงแหนเลย ใจของเรายินดีอยู่ในทานการให้การบริจาค แล้วตรัสว่า อีกประการหนึ่ง เราตื่นขึ้นในเวลาใกล้รุ่งเราปรารถนาว่าจะให้อัชฌัตติกทานในวันนี้ บัดนี้ท่านจักขอพาหิรกทาน แล้วตรัสพระคาถาว่า
สุปุณฺฺณํ เม มโนรถํ
อชฺฌตฺตํ อชฺช จินฺตยึ
ยํปิ สมฺพุทฺธจริตํ
อิมํ อิจฺฉามิ กาตเว
สีสํ จกฺขุฺจ หทยํ
ชิวฺหํ มํสฺจ โลหิตํ
กายํ อทฺฒฺจ สกลํ
ทาสํ ททามิ อตฺตโน
รชฺชํ วา โกจิ ยาเจยฺย
สพฺพนฺตํ วา ททามิหํ
เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน
ปจฺจุสฺเส อชฺช ปาปุณึ
แปลว่า ความปรารถนาของเราก็เต็มบริบูรณ์ดีแล้ว เราคิดไว้ว่าจะให้อัชฌัตติกทานในวันนี้ จารีตของพระสัมพุทธเจ้าอันใดมีอยู่ เราปรารถนาจะกระทำตามจารีตของพระสัมพุทธเจ้านี้ เราจะให้ดวงเนตร เราจะให้ดวงหทัย เราจะให้ชิวหา เราจะให้มังสะ เราจะให้โลหิต เราจะให้ร่างกายกึ่งหนึ่ง เราจะให้ร่างกายหมดทั้งสิ้น เราจะให้ตนของตนเป็นทาส หรือว่ามีใครมาขอรัชสมบัติ เราจะให้รัชสมบัติหมดทั้งสิ้น เราคิดไว้อย่างนี้มาจนถึงเวลาใกล้รุ่งวันนี้
พระมหาสัตว์เจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว บรรดาอำมาตย์ราชเสวกก็มาประชุมกันเกิดเสียงบันลือลั่นทั่วไปทั้งพระนคร
ลำดับนั้น ชาวพระนครทั้งปวงมีเสนาบดีเป็นประธาน กราบทูลบรมกษัตริย์ว่า ข้าแต่เทวราชเจ้าขอพระองค์อย่าได้พระราชทานรัชสมบัติเลย ขอพระองค์อย่าได้ให้พวกข้าพระบาททั้งหลายต้องกระทำกิจการของผู้อื่นเลย ขอพระมหาราชเจ้าจงพระราชทานแต่ทรัพย์เถิด แก้วมุกดาและแก้วไพฑูริย์ก็ยังมีอยู่เป็นอันมาก
บรมกษัตริย์ได้สดับถ้อยคำของชาวพระนครแล้ว จึงดำรัสว่าเราขอตักเตือนว่า ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายอย่าได้ว่ากล่าวอย่างนี้เลย มีผู้มาขอสิ่งใดกะเรา เราก็จะให้สิ่งนั้นนั้นแหละ ไม่มีผู้มาขอทานสิ่งใดเราก็ไม่ให้ทานสิ่งนั้น
/*606ลำดับนั้นท่านเสนาบดีจึงกราบทูลว่า ขอพระมหาราชเจ้าจงทรงพระราชดำริเถิด พระมหาสัตว์เจ้าจึงตรัสว่า ดูกรท่านเสนาบดีผู้เจริญ เราได้พิจารณาถึงรัชสมบัตินั้นอยู่ ถ้าท่านทั้งหลายมีความจงรักภักดีในเรา ท่านทั้งหลายจงตั้งพราหมณ์นี้ไว้ให้เหมือนด้วยเรา พราหมณ์นี้จงเป็นพระราชาของท่านทั้งหลาย พระมหาสัตว์เจ้าตรัสดังนี้แล้วก็รีบทรงจับพระเต้าทอง ตรัสว่าดูกรมหาพราหมณ์ท่านมานี่เถิด แล้วให้พราหมณ์นั่งเหนือรัตนบัลลังก์ แล้วมีพระราชดำรัสว่า ดูกรพราหมณ์ผู้เจริญ เว้นตัวเราและพระราชเทวีและม้าและรถเสียแล้ว สมบัติทั้งสิ้นไม่มีเหลือเราให้แก่ท่าน ดูกรมหาพราหมณ์ผู้เจริญ รัชสมบัตินี้เป็นที่รักของเราก็จริง แต่พระสัพพัญญุตญาณนั้นแหละเป็นที่รักยิ่งกว่าความรักรัชสมบัติได้ร้อยเท่าพันเท่าแสนเท่า เราบริจาคทานนี้ใช่เราจะปรารถนาสมบัติพระเจ้าจักรพรรดิราช หรือสมบัติในสวรรค์หรือสมบัติพระสาวก หรือสมบัติพระปัจเจกโพธิ์ก็หามิได้ ทานของเรานี้ขอจงเป็นปัจจัยแก่ความตรัสรู้แจ้งแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณในอนาคตกาลเถิด แล้วทรงทำอุทกวารีให้ตกลงเหนือหัตถ์พราหมณ์
สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้นให้ปรากฏจึงตรัสว่า
ตโต อรินฺทโม ราชา
ปตฺเถตฺวา พุทฺธุปาทกํ
สมฺโพธึ ลภนตฺถาย
ทตฺวา รชฺเชน พฺราหฺมณํ
แปลว่า ลำดับนั้นพระเจ้าอรินทมราชปรารถนาความบังเกิดเป็นพระพุทธเจ้า จึงพระราชทานรัชสมบัติแก่พราหมณ์ เพื่อพระราชประสงค์จะได้บรรลุพระสัมโพธิญาณ ในกาลเมื่อพระเจ้าอรินทมราชทรงหลั่งทักษิโณทกให้ตกลงในมือพราหมณ์ แผ่นปฐพีอันใหญ่นี้มีส่วนหนาได้สองแสนสี่หมื่นโยชน์ ก็กัมปนาทหวั่นไหวดุจช้างซับมันคำรณร้องอยู่ฉะนั้น เขาสิเนรุราชก็น้อมลงดุจหน่อหวายต้องเพลิงลวกลนแล้วมาประดิษฐานอยู่จำเพาะหน้าพระนครสุจิรวดีฉะนั้น เสียงกึกก้องโกลาหลเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ก็บังเกิดมีตลอดขึ้นไปจนถึงชั้นฉกามาพจรสวรรค์เทวโลกด้วยสัททสำเนียงเสียงบันลือลั่นขึ้นไปจากปฐพีดล เทพวลาหกก็กระหึ่มคำรามรณให้พัสธาราท่อธารน้ำฝนเป็นลูกเห็บตกลงมา วิชฺชุลตา สายฟ้าแลบในสมัยใช่ฤดูกาลก็ฉวัดเฉวียนและวับวาบแปลบปลาบทั่วไปในอากาศ สาคโร พระสมุทสาครก็กำเริบตีฟองคะนองคลื่น สกฺโก เทวราชา ท้าวสักก/*607เทวราชก็ตบพระหัตถ์อยู่กึกก้อง มหาพฺรหฺมา ท้าวมหาพรหมก็ประกาศเสียงแส้ซ้องกระทำซึ่งสาธุการ สัตว์ทั้งหลายมีสีหราชเป็นประธาน ก็บันลือสำเนียงสนั่นก้องไปทั่วหิมวันตประเทศ มหัศจรรย์เห็นปานฉะนี้ก็ปรากฏบังเกิดมีทั่วไปตลอดสถานที่ทั้งปวง
สมเด็จพระบรมศาสดา เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสว่า
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ
ตทาสิ โลมหัสนํ
รชฺชํ ปริจฺจชนฺตสฺส
ขุพฺภิตฺถ นครํ ตทา
ตทาสิ ยํ ภึสนกํ
ตทาสิ โลมหํสนํ
รชฺชํ ปริจฺจชนฺตสฺส
เมทนี สมกมฺปถ
สมากุลํ ปุรํ อาสิ
โฆโส จ วิปุโล มหา
รชฺชํ ปริจฺจชนฺตสฺส
ขุพฺภิตฺถ นครํ ตทา
อเถตฺถ วตฺตติ สทฺโท
ตุมุโล เภรโว มหา
รชฺชํ ปริจฺจชนฺตสฺส
ขุพฺภิตฺถ นครํ ตทา
แปลว่า ในครั้งเมื่อพระเจ้าอรินทมราชทรงบริจาครัชสมบัติอยู่นั้น ชาวพระนครก็เกิดความหวาดเสียวสะดุ้งขลาดเกิดขนพองสยองเกล้า พากันแตกตื่นตระหนกตกใจ เมทนีดลก็กัมปนาทหวาดหวั่นไหวเสียงเอิกเกริกกึกก้องใหญ่ก็กำเริบทั่วไปทั้งพระนคร ใช่แต่เท่านั้น เสียงพิลึกพึงกลัวซึ่งดังอยู่ในเบื้องบน ก็ประพฤติเป็นไปในสถานที่นั้น
พระเจ้าอรินทมราชพระราชทานรัชสมบัติของพระองค์แล้วก็บังเกิดพระปรีดาปราโมทย์ ทรงยกอัญชลีขึ้นนมัสการทานบริจาคของพระองค์แล้วเปล่งอุทานว่า สุทินฺนํ วต เม ทานํ ทานเราได้ให้ดีแล้วโดยแท้ดังนี้ จึงโปรดให้นำเอารถเทียมด้วยม้ามาประเทียบไว้ ทรงตกแต่งพระวรกายปรารถนาจะออกจากพระนคร จึงลามหาชนแล้วให้พระราชเทวีขึ้นบนรถก่อน ส่วนพระองค์ขึ้นรถต่อภายหลังเสด็จออกจากพระนครทางทวารด้านทิศประจิมทิศ ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสเป็นคาถาว่า
ตโต อรินฺทโม ราชา
รชฺชํ ทตฺวา พฺราหฺมณสฺส
รถํ เทวึ คเหตฺวาน
นิกฺขมนฺโตเยว คโต
/*608แปลว่า ลำดับนั้นพระเจ้าอรินทมราชพระราชทานรัชสมบัติแก่พราหมณ์แล้ว ก็พาพระราชเทวีขึ้นรถเสด็จไป มนุษย์ชาวพระนครทั้งสิ้นก็พากันร่ำร้องอยู่เซ็งแซ่
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาจะประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสเป็นคาถาว่า
โอโรธา จ กุมารา จ
เวสิยานา จ พฺราหฺมณา
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกณฺฑุํ
ราชา ปายาสิ นครํ
สมาคตา ชนปทา
เนคมา จ สมาคตา
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกณฺฑุํ
ราชา ปายาสิ นครํ
หตฺถาโรหา อณีกตฺถา
รถิกา ปตฺติการกา
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกณฺฑุํ
ราชา ปายาสิ นครํ
แปลว่า เหล่านางพระสนมและพระราชกุมาร และพ่อค้า และพราหมณ์ และชาวชนบท และชาวนิคม และนายหัตถาจารย์ นายอัสสาจารย์ นายสารถี และพลเดินเท้าทั้งปวงก็มาประชุมกัน และยกแขนทั้งสองขึ้นปริเทวนาการคร่ำครวญ ส่วนพระเจ้าอรินทมราชก็เสด็จออกจากพระนคร มหาชนทั้งหลายได้เห็นดังนั้นแล้วก็พากันติดตามไป พระมหาสัตว์เจ้าเห็นมหาชนติดตามมาแล้วก็เปลื้องเครื่องประดับออกพระราชทานแล้วตรัสว่า ดูกรท่านทั้งหลายผู้เจริญท่านทั้งหลายอย่าเศร้าโศกร่ำไรเลย เพราะการบริจาคทานเช่นนี้เป็นธรรมดาของเรา แล้วตรัสว่าบรรดาสังขารทั้งปวง เป็นสภาวธรรมไม่เที่ยงแท้ยังยืนคงทนถาวรเลย แม้แต่ท่านทั้งหลายยังมีความรักในเราแล้ว ท่านทั้งหลายจงให้ทานรักษาศีลจำเริญภาวนาเถิด ทรงสั่งสอนมหาชนให้ตั้งอยู่ในความไม่ประมาทแล้วก็ให้มหาชนกลับไป ครั้นมหาชนกลับไปแล้วพระองค์ก็ขับราชรถไป
ด้วยเหตุดังนี้ สมเด็จพระบรมศาสดาจึงตรัสเป็นพระคาถาไว้ว่า
ตโต อรินฺทโม ราชา
โอวทิตฺวา มหาชนํ
นิวตฺติตฺวาน ปาเชสิ
รถํ ปายาสิ โส มคฺคํ
แปลว่า ลำดับนั้นพระเจ้าอรินทมราชทรงโอวาทมหาชน ครั้นมหาชนกลับไปแล้ว พระก็ขับราชรถไปตลอดหนทาง
เมื่อเสด็จไปใน/*609ระหว่างทาง ท้าวสักกเทวราชก็ออกจากพระนครสละเพศเป็นพราหมณ์หนุ่มเสียแล้ว นฤมิตเพศเป็นพราหมณ์อื่นตามพระมหาสัตว์ไปทูลขอรถเทียมม้านั้น พระมหาสัตว์เจ้าก็มีพระทัยยินดี เสด็จลงจากรถแล้วให้พระราชเทวีลงจากรถแล้วตรัสว่า ดูกรนางผู้เจริญเจ้าจงอนุโมทนาทานนั้นเถิด แล้วตรัสเป็นพระคาถาว่า
นปาหเมตํ ยสสา ททามิ
อนุตฺตมิจฺเฉ น ธเน น รถํ
สตฺจ ธมฺโม จริโต ปุราโณ
อิจฺเจว ทาเน รมตี มโน เม
แปลว่า เราไม่ได้ให้รถนี้เพื่อจะต้องการยศ ไม่ได้ปรารถนาจะไปเกิดในตระกูลสูง ไม่ได้ปรารถนาทรัพย์สมบัติ ไม่ได้ปรารถนารถ ความประพฤติในการจำแนกแจกทานนี้เป็นธรรมดาของสัตบุรุษทั้งหลายมีมาแต่โบราณ เพราะเหตุนี้นี่แหละใจของเราจึงยินดีในทาน
ครั้นตรัสอย่างนี้แล้วก็พระราชทานรถเทียมม้าแก่พราหมณ์ ส่วนท้าวสักกเทวราชรับเอารถเทียมม้าได้แล้ว ก็อันตรธานหายไป
จำเดิมแต่นั้นมากษัตริย์ทั้งสองพระองค์ก็ทรงพระดำเนินเสด็จไป พระบาทของบรมกษัตริย์ทั้งสองพระองค์ก็แตกไป พระราชเทวีทอดพระเนตรเห็นบรมกษัตริย์อ่อนพระกำลังลงแล้ว ส่วนพระนางเจ้าก็ทรงพระครรภ์หนัก พระพักตร์ก็นองไปด้วยอัสสุชลธารา ด้วยความที่พระนางเจ้าประกอบไปด้วยวัตรจริยาในพระราชสามี และมีความจงรักภักดีในพระราชสามีเป็นกำลัง และมีพระทัยเต็มไปด้วยความกรุณาจึงกราบทูลพระมหาสัตว์เจ้าว่า ขอเชิญเสด็จมายึดเหนี่ยวข้าพระบาทไว้แล้วพากันไปเถิด พระมหาสัตว์จึงตรัสว่าเจ้าช่างพูดจาไพเราะอ่อนหวาน แล้วก็ทรงจับไม้ธารพระกรเสด็จไป
ในกาลนั้น คนเดินทางทั้งหลายได้เห็นกษัตริย์ทั้งสองพระองค์แล้วก็พากันเจรจาต่าง ๆ ด้วยความกรุณาในขณะนั้น ท้าวสักกเทวราชจึงสละเพศเป็นพราหมณ์อื่นเสีย นฤมิตเป็นพราหมณ์ชราดังก่อน มีมือถือไม้เท้าทำตัวสั่นติดตามพระมหาสัตว์ไปแล้วทูลว่า ติฏฺตุ มหาราช /*610ขอพระมหาราชเจ้าจงหยุดอยู่ก่อนแล้วก็ทูลขอกหาปณะว่า ขอพระองค์จงพระราชทานกหาปณะแก่ข้าพระบาทเถิด พระมหาสัตว์เจ้าจำพราหมณ์นั้นได้แล้วจึงตรัสว่า ดูกรพราหมณ์ ท่านจงอดโทษอย่าได้โกรธเราเลย ตัวเรากับพระราชเทวีจักเป็นทาสาทาสีของท่าน พราหมณ์ทูลว่าข้าแต่พระมหาราช ข้าพระบาทไม่มีความประสงค์จะให้พระองค์เป็นทาสาทาสี ถ้ากระนั้นมหาพราหมณ์ท่านเอาเราไปขายเถิด ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ข้าพระบาทไม่สามารถจะขายพระองค์ได้ พระองค์จงพระราชทานกหาปณะพันหนึ่งแก่ข้าพระบาทโดยเร็วเถิด ดีแล้วมหาพราหมณ์เราจะขายตัวเรากับพระราชเทวีแล้วจะให้กหาปณะพันหนึ่งแก่ท่าน พระมหาสัตว์เจ้าเล้าโลมพราหมณ์แล้วทอดพระเนตรดูพระราชเทวีตรัสว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ เราจะมอบพระสัพพัญญุตญาณไว้กับเจ้า พระราชเทวีเจ้ารับพระราชบัญชาว่า ข้าแต่เทวราชเจ้าดีแล้ว ขอพระองค์จงขายข้าพระบาทก่อนแล้วข้าพระบาทจึงจะทำความปรารถนาของพระองค์ให้บริบูรณ์ตามพระราชประสงค์ แล้วตรัสเป็นพระคาถาว่า
ทาสิ ตุยฺหํ อหํ เทว
สามิโก มม อิสฺสโร
เทวตา เม ปติฏฺาสิ
วิกิณาถ ยถาสุขํ
แปลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ข้าพระบาทเป็นทาสีของพระองค์ พระองค์เป็นเจ้าเป็นอิสระของข้าพระบาท เป็นเทวดาและเป็นที่พึ่งของข้าพระบาท ขอพระองค์จงขายข้าพระบาทตามพระราชประสงค์เถิด พระมหาสัตว์เจ้าได้ทรงสดับพระราชเสาวนีย์แล้วก็มีพระทัยยินดี แล้วกลับมีพระทัยกัมปนาทหวาดไหวมีน้ำพระเนตรหลั่งไหลดุจท่อน้ำมากไปด้วยพระกรุณาปราณี จึงตรัสว่าถ้อยคำของเจ้าเป็นสุภาษิต ถ้อยคำของเจ้าเป็นสุภาษิต ถ้อยคำของเจ้าเป็นที่จับจิตจับใจนัก แล้วก็พาพราหมณ์กับพระราชเทวีไปถึงอินทปัตถนคร ครั้นไปถึงสำนักเศรษฐีที่มีทรัพย์มากในพระนครนั้นแล้วจึงถามไปว่า ท่านจะซื้อทาสีบ้างหรือไม่ ยังมีพราหมณ์ผู้หนึ่ง เป็นคนมีทรัพย์มาก จึงถามพระมหาสัตว์เจ้าว่าดูกรท่านผู้สหายทาสีของท่านราคาเท่าไร แน่ะนายเมื่อนายจะซื้อแล้วจงให้กหาปณะแก่ข้าห้าร้อยกหาปณะ แล้วพระมหาสัตว์เจ้าก็ขายพระราชเทวีให้แก่พราหมณ์นั้นแล้วตรัสว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ เจ้าจงอยู่ทำกิจการในบ้านนี้เถิด
/*611พระราชเทวีเจ้าก็เข้ากอดพระบาทพระมหาสัตว์เจ้าถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า ขอพระองค์จงอดโทษความผิดแก่ข้าพระบาท การที่ข้าพระบาทได้ถวายบังคมพระบาทของพระองค์ก็ดี การที่ได้เห็นพระองค์ก็ดี การที่ได้อยู่ร่วมกันกับพระองค์ก็ดี การที่ได้เจรจากันกับพระองค์ก็ดี ครั้งนี้เป็นครั้งในภายหลัง ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพระบรมราชสามี ขอพระองค์จงอดโทษที่อาศัย กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ซึ่งได้ประพฤติล่วงเกินไปแล้วนั้นด้วยเถิด พระมหาสัตว์เจ้าเล้าโลมเอาใจพระราชเทวี แล้วจึงเข้าไปใกล้พราหมณ์เจ้าทรัพย์นั้นตรัสว่า ข้าแต่นายท่านจงซื้อตัวข้าพเจ้าไว้ด้วย พราหมณ์เจ้าทรัพย์จึงถามว่า ดูกรสหายตัวของท่าน ราคาเท่าไร ข้าแต่นายตัวของข้าพเจ้าราคาห้าร้อยกหาปณะ จะให้ท่านรักษาประตูท่านจะรักษาได้หรือไม่ ข้าพเจ้ารักษาได้ พราหมณ์เจ้าทรัพย์นั้นก็ให้ทรัพย์แก่พระมหาสัตว์ห้าร้อยกหาปณะ พระโพธิสัตว์เจ้าทรงรวบรวมทรัพย์ซึ่งเป็นค่าตัวของพระองค์ และค่าตัวของพระราชเทวีไว้แล้วจึงพูดกับพราหมณ์ว่า ดูกรมหาพราหมณ์ผู้เจริญ ด้วยผลทานอันนี้ขอให้สัตว์ทั้งหลายทั้งสิ้นอย่าได้วิโยคพลัดพรากจากกันและกันเลย กล่าวดังนี้แล้วก็ให้กหาปณะพันหนึ่งแก่พราหมณ์
ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสเป็นพระคาถาว่า
ตโต อรินฺทโม ราชา
วิกิณิตฺวาน อตฺตโน
วิกิณิตฺวาน เทวึ จ
มูลํ อทาสิ พฺราหฺมณํ
แปลว่า ในกาลนั้นพระเจ้าอรินทมราชขายตัวของพระองค์กับพระราชเทวีแล้ว พระราชทานทรัพย์ซึ่งเป็นค่าตัวนั้นแก่พราหมณ์ พราหมณ์รับเอากหาปณะทั้งสิ้นได้แล้วก็อันตรธานหายไป
ลำดับนั้น ส่วนพระโพธิสัตว์เจ้าจำเดิมแต่วันนั้นมาก็รักษาประตูอยู่ในบ้านนั้น ครั้นกาลล่วงไปๆ พระราชเทวีเจ้าทรงพระครรภ์แก่บริบูรณ์เต็มที่แล้ว ก็เข้าไปนั่งอยู่ภายใต้ซุ้มประตูของนางพรหมณี วันหนึ่งเป็นวันอมาวสีแรมเดือนเชฎฐมาส พระนางเจ้าก็ประสูติพระราชกุมารในเวลาอัฒรัตติกสมัยกำลังฝนตก
พระราชกุมารนั้น ครั้นประสูติจากพระครรภ์แล้วก็สิ้นพระชนม์ พระนางเจ้าทรงทราบว่าพระราชกุมารสิ้นพระชนม์แล้ว และได้เห็นพระราชกุมารยังเปื้อนอยู่ด้วยพระเสมหะ/*612และพระโลหิต ก็ทรงอุ้มพระราชกุมารขึ้นไว้ แล้วพระนางจึงทรงระลึกไปถึงพระโพธิสัตว์เจ้า เมื่อจะทรงปริเทวนาการรำพันถึงพระโพธิสัตว์ซึ่งได้มีพระกรุณา จึงกล่าวพระคาถานี้ว่า
หา ตาตก สุภํ รูปํ
ปมํ ปุตฺตกํ ลภึ
อิทานิ เต ปิตา นตฺถิ
ตุวฺจ ชาโต มริสฺสสิ
ปุพฺเพ าติคเต กาเล
สุขํ โหติ อนปฺปกํ
อิทานิ ทาสิภาวาหํ
กถํ กาหามิ ปุตฺตก
หา ตาต ทกฺขิณกฺขิ เม
หา ตาต หทยํ มม
กถเมตํ กริสฺสามิ
อชฺช รตฺตีหิ เอกิกา
อิทานิ เต วินา รฺา
อคฺคิมตฺตํปิ นาลภึ
แปลว่า พ่อเอ๋ยแม่ได้ลูกน้อยหัวปีที่แรกรูปร่างงดงาม เวลานี้บิดาของเจ้าก็เหมือนไม่มี ถึงตัวเจ้าเล่าได้เกิดมาแล้วก็มาถึงตาย แต่ก่อนได้มีญาติไปมาหากันได้รับแต่ความสุขสบายเป็นอันมาก บัดนี้แม่ก็เป็นทาสีจะทำอะไรได้เล่าพ่อลูกน้อย พ่อดวงนัยน์เนตรเบื้องขวาของแม่ พ่อดวงหทัยของแม่ วันนี้ก็เป็นเวลากลางคืนทั้งแม่ก็เป็นผู้หญิงคนเดียว ไฉนจะทำกิจการอันนี้ให้สำเร็จได้ เวลานี้แม่มาพลัดพรากจากพระราชบิดาของเจ้าเสียแล้วแต่ชั้นไฟก็หาไม่ได้ พระราชเทวีเจ้า ทรงปริเทวนาการโดยนัยเป็นอาทิฉะนี้แล้ว
ลำดับนั้น นางพรหมณีได้ยินเสียงพระราชเทวีทรงพระกรรแสงไห้จึงถามว่า อีทาสีชั่วร้ายเจ้าร้องไห้ทำอะไร พระราชเทวีบอกว่า คุณนายเจ้าขา บุตรฉันพอออกมาก็ตายเสียแล้ว นางพรหมณีโกรธกล่าวว่า หญิงชั่วร้ายเจ้าจงรีบออกไปเสียจากเรือนของข้า พระราชเทวีจึงตอบว่า คุณนายเจ้าขา เวลานี้ก็เป็นเวลากลางคืนวันสิ้นเดือนฝนก็ยังตกอยู่ ฉันก็เป็นหญิงคนเดียวไม่มีเพื่อน ขอรอไปจนถึงวันพรุ่งนี้เถิดฉันจะออกไปแต่เช้า นางพรหมณีเป็นหญิงไม่มีความกรุณาแก่คน จึงด่าพระราชเทวีว่า เจ้าเป็นหญิงชั่วช้าอยู่ในเรือนนี้ไม่ได้ จงออกไปเสียจากเรือนนี้โดยเร็ว พระราชเทวีเจ้าโดยความที่พระนางเจ้าเป็นนางกษัตริย์สุขุมาลชาติ ครั้นได้ฟังเสียงที่นางพรหมณีด่าบริภาษ ก็มีพระทัยเร่าร้อนด้วยเพลิงโศกไม่สามารถจะกลั้นน้ำพระเนตรได้ จึงอุ้มพระราชบุตรออกจากภายใต้ซุ้มประตู /*613ได้อาศัยแสงสว่างที่ฟ้าแลบพอแลเห็นหนทางเที่ยวไปทั่วทิศ เมื่อพระนางเจ้าเที่ยวไปโดยลำดับกว่าจะถึงประตูที่พระโพธิสัตว์เจ้ารักษา ก็มีพระเนตรนองไปด้วยพระอัสสุชลธารา เที่ยวไปถึงประตูไหนพระนางเจ้าก็กล่าวพระคาถานี้ที่ประตูนั้นว่า
อนุกมฺปาหิ มํ สามิ
อหํ ทาสี จ วีธวา
เม ปุตฺโต ชายติ มโต
ตสฺมา มํ เทหิ โอกาสํ
แปลว่า นายเจ้าขาสงเคราะห์ฉันด้วย ฉันเป็นหญิงทาสีและเป็นหญิงหม้ายด้วย บุตรของฉันพอเกิดมาก็ตายเสียแล้วเหตุการณ์เป็นเช่นนี้ ขอนายจงให้ที่อาศัยแก่ฉันเถิด
ส่วนพระโพธิสัตว์เจ้าได้ฟังพระวาจาน่าอนาถของพระราชเทวีนั้นแล้ว ไม่สามารถจะดำรงพระองค์อยู่ได้ ก็เสด็จอุฏฐาการจากที่บรรทมทรงนั่งแล้วตรัสกับพระราชเทวีว่า ดูกรแม่เวลานี้ยังดึกอยู่ ตัวเรามาอยู่ในอำนาจผู้อื่น เรากลัวนายไม่อาจเปิดประตูได้ เจ้าจงไปขอที่ประตูอื่นเถิด พระราชเทวีเจ้าตอบว่า นายเจ้าขาประตูอื่นไม่มีแล้ว จึงกอดพระราชบุตรไว้แทบพระราชอุระ ทำอาการเหมือนคนบ้า คุกพระชานุประเทศลงเหนือแผ่นสุธาแล้ว แหงนพระศอขึ้นปริเทวนาการรำพันถึงเรื่องซึ่งควรจะกรุณาของตนแล้วกล่าวคาถาว่า
หา ตาต อปฺปปุฺาสิ
ปูพฺเพ รชุเช น ชายสิ
อิทานิ ทาสิภาวาหํ
กถํ กาหามิ ปุตฺตก
สเจ อรินฺทโม อตฺถิ
ปิตา เต มม สามิโก
กุฏาคาเร จ สิวิกา
มนาปา รตนามยา
ตาย ตํ นีหริสฺสามิ
มนาปํ ตฺวํ ลภิสฺสสิ
อิทานาหํ วินา รฺา
ทฺวารมตฺตมฺปิ นาลภึ
แปลว่า ดูกรพ่อ เจ้าเป็นผู้มีบุญน้อย แต่ก่อนแม่ยังอยู่ในรัชสมบัติเจ้าไม่มาเกิดเสีย บัดนี้แม่เป็นทาสีจะทำกระไรได้พ่อลูกน้อย ถ้าพระบิดาของเจ้าซึ่งเป็นสามีของแม่ยังเป็นพระเจ้าอรินทมราชอยู่ แม่จะพาเจ้าไปบนเรือนยอดพระสิวิกาที่แล้วไปด้วยรัตนะเป็นที่ปลื้มใจนั้น เจ้าก็จักได้รื่นเริงบันเทิงใจ บัดนี้แม่มาพลัดพรากจากพระราชาเจ้าเสียแล้ว แต่ชั้นประตูก็เข้าไม่ได้
/*614พระโพธิสัตว์เจ้าได้สดับเสียงทรงพระกรรแสงของพระราชเทวีเจ้าแล้วก็สลดพระทัยจึงถามว่า ดูกรแม่ ชื่อของเจ้าว่ากระไร พระราชเทวีได้สดับแล้วจึงบอกว่า นายเจ้าขาฉันชื่อสุวัณณคัพภา
พระโพธิสัตว์เจ้า แต่พอได้ยินว่าสุวัณณคัพภาก็ลุกขึ้นจากพระที่นั่ง เปิดระตูออกแล้วเข้าไปใกล้พระราชเทวีเข้าประคองจุมพิตพระเกศบอกว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ เราเป็นพระราชาชื่ออรินทมะ พระราชเทวีเจ้าได้สดับแล้วก็กอดเอาพระบาทพระมหาสัตว์เจ้าแล้วก็ถึงวิสัญญีสลบไปในสถานที่นั้น
พระมหาสัตว์เจ้าอุ้มพระราชเทวีขึ้นแล้วตรัสว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ หยุดเท่านั้นเถิด อย่าเศร้าโศกปริเทวนาการไปเลย เราได้บอกเจ้าไว้ว่า ความพร้อมเพรียงกันและความพลัดพรากจากกันนี้เป็นธรรมดาของโลก ชีวิตของมนุษย์ทั้งหลายมีความตายเป็นที่สุด เพราะเหตุใด เพราะเหตุนั้น เจ้าอย่าได้ปริเทวนาการไปเลย พระราชเทวีเจ้าประดิษฐานอยู่แทบเบื้องพระบาทพระมหาสัตว์เจ้า แล้วกราบทูลถึงสรรพทุกข์ของตนถวายให้ทรงทราบ
พระมหาสัตว์เจ้าอุ้มพระราชบุตรของพระองค์ขึ้นแล้ว ให้พระราชเทวีลุกขึ้นด้วยพระดำรัสว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญลุกขึ้นเถิดอย่าเศร้าโศกให้ช้าเลย เมื่อจะประกาศความที่โลกไม่เที่ยงจึงตรัสพระคาถาว่า
มา พาฬฺหํ ปริเทเวสิ
เอสา โลกสฺส ธมฺมตา
อนิจฺจา สพฺพสงฺขารา
สพฺพพุทฺเธหิ เทสิตา
แปลว่า เจ้าอย่าเศร้าโศกให้หนักนักเลย ธรรมดาของโลกเป็นอย่างนี้ พระพุทธเจ้าทั้งหลายได้แสดงไว้ว่า สรรพสังขารทั้งหลายเป็นสภาวธรรมไม่เที่ยง
พระราชเทวีเจ้าดำรงอยู่ในพระโอวาหแล้ว จึงกราบทูลประวัติของตนแก่พระราชสามี
พระโพธิสัตว์เปิดประตูแล้วอุ้มพระกุมารไปยังป่าช้ากับพระราชเทวี ได้เห็นต้นไม้ในป่าช้าด้วยแสงสว่างที่ฟ้าแลบปรารถนาจะขุดแผ่นดิน จึงส่งพระราชกุมารให้พระราชเทวี ๆ ก็อุ้มพระราชกุมารไว้
/*615ส่วนพระโพธิสัตว์เจ้าระลึกขึ้นมาได้จึงว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ เราจะให้ชีวิตแก่บุตร เราจะให้ชีวิตแก่บุตรอย่างไรเจ้ารู้หรือไม่ ในโลกนี้ที่พึ่งอย่างอื่นซึ่งจะเสมอเหมือนด้วยคำสัตย์ไม่มีเลย กล่าวดังนี้แล้วก็บ่ายพระพักตร์เฉพาะต่อบูรพทิศาภาค ประคองอัญชลีขึ้นเมื่อจะกระทำสัตยาธิษฐาน จึงกล่าวคาถาว่า
สุณนฺตุ โภนฺโต เม วจนํ
เทวสงฺฆา สมาคตา
สจฺจาธิฏฺานํ กตฺวาน
ปุตฺตสฺสตฺถาย ชีวิตํ
ยโต สรามิ อตฺตานํ
ยโต ปตฺโตสฺมิ โยวนํ
นาภิชานามิ สฺจิจุจ
ปาณํ หิสฺสามิ อตฺตนา
กุฺกิปิลิมตฺตํปิ
น หนามิ กุทาจนํ
เอเตน สจฺจวชฺเชน
ปุตฺโต เม อชฺช ชีวตุ
กากนิกมตฺตฺจาปี
อทินฺนํ สามินิคฺคเห
เอเตน สจฺจวชฺเชน
ปุตฺโต เม อชฺช ชีวตุ
ปรทานํ น คจฺเฉยฺยํ
มุสาวาทํ น ภาณมิ
เอเตน สจฺจวชฺเชน
ปุตฺโต เม อชฺช ชีวตุ
สุราปานํ น ปิวามิ
สีลํ เม ปริสุทฺธติ
เอเตน สจฺจวชฺเชน
ปุตฺโต เม อชฺช ชีวตุ
ทตฺวา ทานํ ยาจกานํ
สทฺธาจิตฺเตน ททามิ
เอเตน สจฺจวชฺเชน
ปุตฺโต เม อชฺช ชีวตุ
ยทา เม ทินฺนาวกาเล
จิตฺตํ เม ปริสุทฺธติ
สพฺพสตฺเต หิตตฺถาย
สมฺมาสมฺโพธิการกํ
ตทาหํ วิกิณิตฺวาน
สจฺจํ จิตฺตํ น โกปเย
เอเตน สจฺจวชฺเชน
ปุตฺโต เม อชฺช ชีวตุ
สพฺพทาเนน เม สจฺจํ
พุทฺโธ เหสฺสามิ อนาคเต
เอเตน สจฺจวชฺเชน
ปุตฺโต เม อชฺช ชีวตุ
แปลว่า ข้าแต่เทพสังฆาคณานิกรเจ้าทั้งหลาย ขอเชิญมาประชุมกันฟังคำของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะกระทำสัตยาธิษฐานปรารถนาจะให้ชีวิตแก่บุตร ตั้งแต่ข้าพเจ้าระลึกรู้สึกตนมา และตั้งแต่ข้าพเจ้าเป็นเด็กมา/*616ข้าพเจ้าไม่ได้คิดแกล้งฆ่าสัตว์มีชีวิตด้วยตนเลย แต่ชั้นที่สุดมดดำ มดแดง ข้าพเจ้าก็ไม่ได้ฆ่าสักครั้งหนึ่งเลย ด้วยคำสัตย์นี้ขอให้บุตรข้าพเจ้ามีชีวิตขึ้นมาในวันนี้เถิด อนึ่งข้าพเจ้าไม่ได้ข่มเหงเจ้าของถือเอาสิ่งของที่เขามิได้ให้ มาตรว่ากากนึกหนึ่ง ด้วยคำสัตย์นี้ขอให้บุตรข้าพเจ้ามีชีวิตขึ้นมาในวันนี้เถิด อนึ่งข้าพเจ้าไม่ได้ประพฤติล่วงภรรยาท่านผู้อื่นและไม่ได้กล่าวมุสาวาท ด้วยคำสัตย์นี้ขอให้บุตรข้าพเจ้ามีชีวิตขึ้นมาในวันนี้เถิด อนึ่งข้าพเจ้าไม่ได้ดื่มน้ำสุราบาน ศีลของข้าพเจ้าบริสุทธิ์ ด้วยคำสัตย์นี้ขอให้บุตรข้าพเจ้ามีชีวิตขึ้นมาในวันนี้เถิด อนึ่งเมื่อข้าพเจ้าให้ทานแก่ยาจกทั้งหลาย ข้าพเจ้าให้ด้วยจิตศรัทธา ด้วยคำสัตย์นี้ขอให้บุตรข้าพเจ้ามีชีวิตขึ้นมาในวันนี้เถิด เมื่อใดในกาลที่ข้าพเจ้าให้ทาน ข้าพเจ้าตั้งใจบริสุทธิ์เพื่อประสงค์จะบำเพ็ญสัมมาสัมโพธิการกบารมีธรรมให้เป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวง เมื่อข้าพเจ้าขายตัวลงทำทาน ข้าพเจ้าตั้งจิตประกอบด้วยสัจจะมิให้จิตกำเริบได้ ด้วยคำสัตย์นี้ขอให้บุตรข้าพเจ้ามีชีวิตขึ้นมาในวันนี้เถิด ด้วยสรรพทานานิสงส์ของข้าพเจ้าซี่งเป็นส่วนสัจจะนี้ขอให้ข้าพเจ้าได้เป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตกาลเถิด ด้วยคำสัตย์นี้ขอให้บุตรข้าพเจ้ามีชีวิตขึ้นมาในวันนี้เถิด
ตสฺมึ ขเณ โพธิสตฺตสฺส สจฺจาธิฏฺานานุภาเวน ในขณะนั้นทารกก็พลิกตัวกลับไปนอนลงโดยข้างเบื้องขวา ด้วยอานุภาพสัตยาธิษฐานของพระโพธิสัตว์เจ้า
ลำดับนั้นพระราชเทวีเจ้า จึงตรัสว่า ข้าแต่พระราชสามีเจ้า บุตรของเราทั้งหลายมีชีวิตขึ้นมาแล้ว (เป็นขึ้นมาแล้ว ฟื้นขึ้นมาแล้ว)
พระราชเทวีเจ้า เกิดอัศจรรย์พระทัย พระโลมชาติสยดสยองด้วยผลสัตยาธิษฐานที่เป็นไปเห็นประจักษ์ จึงทูลพระราชสามี ข้าแต่พระราชสามีเจ้า ถึงตัวข้าพระบาทก็ควรจะกระทำซึ่งคำสัตย์ฯ ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ การที่เจ้าจะกระทำซึ่งคำสัตย์นั้นเป็นการดีแล้ว
ลำดับนั้นพระราชเทวีเจ้า เมื่อจะให้เทพยดาทั้งหลายทราบแจ้งประจักษ์จึงกล่าวคาถาว่า
โภนฺโต โภนฺโต เทวสงฺฆา
ปพฺพตา วนกนฺทรา
อากาสคมโน เทวา
สพฺเพ เทวา สุณนฺตุ เม
/*617ตหา เม วิกิณิตฺวาน
สจฺจํ จิตฺตํ น โกปเย
เอเตน สจฺจวชฺเชน
ปุตฺโต เมทานิ อุฏฺหิ
ข้าแต่เทพสังฆาคณานิกรเจ้าผู้เจริญทั้งหลาย ขอเทพเจ้าแต่บรรดาซึ่งอยู่ในภูเขาและป่าและซอกเขา และเหพเจ้าซึ่งท่องเที่ยวไปในอากาศทั้งปวงจงฟังคำข้าเจ้า เมื่อข้าพเจ้าขายตัวลงทำทาน ข้าพเจ้าตั้งจิตประกอบด้วยสัจจะมิให้จิตกำเริบได้ ด้วยคำสัตย์นี้ ขอให้บุตรข้าพเจ้าลุกขึ้นได้ในเวลานี้เถิด
ลำดับนั้นทารกก็พลิกกลับลุกขึ้นดื่มถันพระมารดาได้ด้วยอานุภาพสัตยาธิษฐาน
ขณะนั้นก็บังเกิดปรากฏเป็นอัศจรรย์ ท้าวสักกเทวราชเจ้ามีจิตเลื่อมใสมาประดิษฐานอยู่บนอากาศ รุ่งเรืองอยู่ด้วยสรีรกายอันเป็นทิพย์ ประดุจดังดวงพระอาทิตย์มีรัศมีอันอ่อน ประดิษฐานอยู่บนอากาศฉะนั้น กระทำปริมณฑลสุสานประเทศทั้งสิ้นให้สว่างเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน แล้วให้ฝนบุปผชาติอันเป็นทิพย์ตกลงมา เมื่อจะบอกพระโพธิสัตว์เจ้าให้ทราบว่าพระองค์เสด็จมา จึงกล่าวคาถาว่า
สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท
อาคโต ตว สนฺติเก
อฺชลินฺเต ปคฺคยฺหามิ
ราชเสฏฺํ นมามิหํ
สาธุ สาธุ มหาราช
ยํ ปตฺถิตํ ตยา ลภิ
อนาคเต ทิ สมฺพุทฺโธ
โลกนาโถ ภวิสฺสติ
แปลว่า ข้าพเจ้าเป็นเทวินทรสักกเทวราช มาแล้วยังสำนักของพระองค์ ข้าพเจ้ากระทำอัญชลีแก่พระองค์ ข้าพเจ้านมัสการพระองค์ผู้เป็นกษัตริย์อันประเสริฐ ข้าแต่มหาราชเจ้าดีแล้วดีแล้ว พระองค์จะปรารถนาสิ่งใด ขอพระองค์จงได้สิ่งนั้นตามปรารถนาเถิด พระองค์จักเป็นพระสัมพุทธเจ้าเป็นที่พึ่งของสัตว์โลกในอนาคตกาลเป็นแท้
ท้าวสักกเทวราชกล่าวคาถาเหล่านี้แล้ว ก็พากษัตริย์ทั้งสองพระองค์กับทั้งพระราชบุตรมาสิ้นหนทางสามโยชน์ให้ประดิษฐานอยู่ในสุจิรวดีมหานครในวันนั้น
ในสมัยนั้น พอเวลาราตรีสว่างแล้ว ท้าวสักกเทวราชก็ถวายรัชสมบัติแก่พระมหาสัตว์เจ้าแล้ว ขอขมาโทษพระมหาสัตว์เจ้าแล้วกล่าวว่า ข้าพเจ้ากระทำอย่างนี้ปรารถนาจะให้ทานบารมีของพระองค์เต็มบริบูรณ์ ข้าแต่มหาราชเจ้า ด้วยทานบริจาคของพระองค์ ๆ จะได้บรรลุพระสัพพัญญุตญาณโดยฉับพลัน ขอพระองค์อย่าได้ประมาทเลย ข้าแต่มหาราชเจ้ารัชสมบัตินี้จงเป็นของพระองค์เถิด ข้าพเจ้าจักลาพระมหาราชเจ้าไปยังเทวโลก ว่าแล้วก็อันตรธานไป
เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาจารย์จะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสเป็นพระคาถาว่า
ตโต สกฺโก เทวราชา
รชฺชํ ทตฺวาน ขตฺติยา
มโนรถํ ปูเรสฺสามิ
เทวโลกํ อุปาคมิ
แปลว่า ในกาลนั้นท้าวสักกเทวราช ถวายรัชสมบัติแก่บรมกษัตริย์เจ้าแล้วทูลว่า ข้าพเจ้าจะทำความปรารถนาของพระองค์ให้บริบูรณ์ดังนี้แล้ว ก็เสด็จไปยังเทวโลก
เมื่อพระมหาสัตว์เจ้าได้รัชสมบัติแล้วมีพระทัยยินดีเป็นอันมาก จึงโปรดให้มหาชน มาประชุมกันแล้วตรัสเล่าประวัติทุกประการ แล้วพระราชทานโอวาทแก่มหาชนเหล่านั้น
ในกาลนั้นมหาชนทั้งปวงก็บังเกิดอัศจรรย์ใจ ชาวพระนครทั้งหลายก็ถือเครื่องบรรณาการมาถวายพระมหาสัตว์เจ้าเป็นอันมาก ส่วนพระมหาสัตว์เจ้าก็พระราชทานโอวาทแก่ชาวพระนครเหล่านั้นแล้ว เสวยรัชสมบัติอยู่โดยธรรม
เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาจารย์จะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสเป็นพระคาถาว่า
ตโต อรินฺทโม ราชา
ลทฺธา รชฺเช ปติฏฺติ
นาคเร สนฺนิปาเตตฺวา
สพฺพทุกขํ กเถสิ ตํ
สพฺเพ ชนาโลมหํโสวา
สุตฺวา ราชา กถํ ตทา
พหุลฺจ คเหตฺวาน
ทสฺเสหิ ธรณี ปติ
แปลว่า ในกาลนั้นพระเจ้าอรินทมราช ได้ประดิษฐานอยู่ในรัชสมบัติแล้ว จึงโปรดให้ชาวพระนครมาประชุมพร้อมกัน แล้วตรัสเล่าถึงความทุกข์ที่เป็นมาแล้วนั้นทุกประการ บรรดาชาวพระนครครั้นได้ฟังพระราชดำรัสแล้ว ก็บังเกิดโลมชาติสยดสยอง พากันถือเอาบรรณาการมาถวายเป็นอันมาก
/*619ครั้งนั้น พระมหาสัตว์เจ้าจึงให้หาเสนาบดีคนหนึ่งเข้ามาเฝ้า แล้วตรัสว่า ท่านจงถือเอากหาปณะพันหนึ่งไปให้แก่จันทปาลกะพราหมณ์ ส่วนยาจกทั้งหลายได้ทราบว่า พระมหาสัตว์เจ้าได้รัชสมบัติแล้วก็พากันเข้าไปขอทาน
เมื่อสมเด็จพระบรมศาสดาจารย์จะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสเป็นพระคาถาว่า
สพฺเพ เต ยาจกา นํปิ
สุตฺวา ราชานมาคตํ
อุปสงฺกมิตฺวาน ราชานํ
ทานํ ยาจนฺติ เต ตทา
เต ยาจเก ราชา ทิสวาน

ปสนฺนมานโส หุตฺวา
อทาสิ ทานํ ยาจกานํ
แปลว่า ยาจกทั้งสิ้นเหล่านั้น ได้ยินว่าบรมกษัตริย์พระองค์นั้นเสด็จมาแล้ว ก็เข้าไปขอพระราชทานอยู่เสมอ บรมกษัตริย์ได้ทอดพระเนตรเห็นยาจกเหล่านั้นแล้วก็มีพระทัยเลื่อมใสพระราชทานไทยทานแก่ยาจกเหล่านั้น
จำเดิมแต่กาลนั้นมาพระมหาสัตว์เจ้ากับพระราชเทวีก็ทรงบำเพ็ญบุญกุศลมีทานเป็นต้น ครั้นสิ้นพระชนมายุแล้วก็ไปบังเกิดในเทวโลก
หมู่ชนเป็นอันมากที่ตั้งอยู่ในโอวาทของพระมหาสัตว์เจ้านั้น ก็มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า
สมเด็จพระบรมศาสดาทรงนำพระธรรมเทศนานี้มาแสดงแล้วทรงประชุมชาดกว่า ดูกรภิกษุทั้งหลายในกาลก่อนเราได้ให้มหาทานอย่างนี้ ท้าวสักกเทวราชในกาลนั้น ครั้นประวัติกาลกลับชาติมาเป็นพระอนุรุธ นางสุวรรณคัพภาในกาลนั้นมาเป็นนางยสุนทรา ราชบุตรในกาลนั้นมาเป็นพระราหุล พระเจ้าอรินทมราชในกาลนั้นมาเป็นเราซึ่งเป็นสัมมาสัมพุทธบรมโลกนาถนี้แล
จบอรินทมชาดก
๔๗. รถเสนชาดก
/*620ในรถเสนชาดกนี้ ไม่มีคำปรารภเริ่มความเบื้องต้น และไม่มีเรื่องความที่เป็นปัจจุบัน มีแต่กล่าวเรื่องเป็นส่วนอดีตดังจะกล่าวต่อไปนี้ว่า
เอกสฺมึ กิร สมเย พุทฺธกสฺสปสฺส สาสเนเยว เอโก นนฺโท นาม เสฏฺี สมิทฺธคามวาสี มหทฺธโน มหาโภโค อโหสิ ฯ
ดังได้ยินมาสมัยกาลครั้งหนึ่ง ครั้งศาสนาของพระพุทธกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า มีเศรษฐีคนหนึ่งชื่อว่านนท์ อยู่ในบ้านสมิทธคามเป็นคนมีทรัพย์สมบัติมาก หาบุตรและธิดาบมิได้
นนทเศรษฐี ถือเอากล้วยสิบสองผลทูนศีรษะตนไปมาในพระอารามประสงค์จะถวายพระพุทธเจ้า แต่รำพึงในใจว่าเราจะกระทำพุทธบูชาพระกัสสปสัมพุทธเจ้า เราจะกระทำความปรารถนาให้ได้บุตรไปในอนาคตกาล เราจะได้บุตรและธิดาเป็นอันมาก ครั้นไปถึงพระอารามแล้วก็ถวายนมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้า ยกกล้วยสิบสองผลขึ้นเชิดชูถวาย พระพุทธกัสสปแล้วกระทำความปรารถนาตามที่ตนคิดไว้นั้นแล้ว ถวายนมัสการลากลับไปสู่เคหา บอกเนื้อความนั้นแก่ภรรยาตนแล้วมีความดีใจเป็นอันมาก อยู่มาภายหลังภรรยาเศรษฐีก็ตั้งครรภ์ แต่ตั้งครรภ์เรื่อย ๆ มาในไม่ช้านักก็คลอดธิดาได้ถึงสิบสองคน ในกาลเมื่อธิดาเหล่านั้นยังเป็นเด็กเที่ยวไปเล่นไป จนภายหลังทรัพย์สมบัติมีทองและเงินเป็นต้นในเรือนของเศรษฐีก็ย่อยยับไป ทาสีทาสาก็พากันล้มตายไป นนทเศรษฐีกับภรรยาก็กลายเป็นคนยากจนเข็ญใจไป เศรษฐียังต้องหาข้าวต้มและข้าวสวยมาเลี้ยงธิดาอีก อาหารมีข้าวต้มและข้าวสวยเป็นต้นก็หมดเปลืองไป ด้วยเหตุนี้เศรษฐีโกรธจึงพาเอาธิดาทั้งสิบสองคนใส่เกวียนแล้วขับเกวียนไปปล่อยเสียในป่า แล้วก็ขับเกวียนกลับมายังเคหสถานของตน
/*621ในกาลปางก่อน นนทเศรษฐีได้ถือเอาทรัพย์สมบัติมีทองและเงินเป็นต้นของธิดาเหล่านั้นในเวลาบริโภคอาหาร แล้วเศรษฐีไม่ได้ให้ด้วยเหตุนั้นวิบากของกรรมเก่าจึงได้ติดตามมา เพราะเหตุนั้นเศรษฐีจึงได้เป็นคนอนาถา ถูกธิดาสิบสองคนบีบคั้น กรรมที่เป็นบาป เป็นผลของเวรมีในภายหลังเป็นแท้
เพราะเหตุนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ว่า
อนิจฺจา วต สงฺขารา
อุปปาทวยธมฺมิโน
อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ
เตสํ วูปสโม สุโข
กมฺมสฺสโก กมฺมทายาโท
ยํ ยํ กมฺมํ อกาหสิ
แปลว่า สังขารทั้งหลายเป็นสภาพธรรมหาความเที่ยงแท้มิได้หนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เกิดขึ้นแล้วก็ดับไป ความที่สังขารเหล่านั้นเข้าถึงความสงบระงับดับสูญไปเสียได้เป็นความสุข
บุคคลได้กระทำกรรมอะไร ๆ ไว้แล้ว ย่อมมีกรรมนั้น ๆ เป็นของ ๆ ตน เป็นผู้จะต้องได้รับมรดก คือผลของกรรมนั้น ๆ
ในกาลนั้น นางทั้งสิบสองคนเที่ยวค้นหาบิดาอยู่ในป่า ไม่ช้านักก็ไปถึงสวนของสันธมารยักขินี เวลานั้นนางสันธมารยักขินีเข้าไปในสวนได้เห็นนางสิบสองคนแล้วก็มีจิตรักใคร่พาไปเลี้ยงไว้เหมือนน้องหมดทั้งสิบสองคน
คราวหนึ่งนางที่เป็นพี่คนใหญ่ ได้เห็นนางสันธมารยักขินีกินเนื้อมนุษย์ จึงบอกน้องทั้งปวงว่า พวกเราพากันมาอยู่ในสำนักของนางยักขินี
นางน้องทั้งปวงได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็คิดกลัวพากันหนีไปทั้งสิบสองคน ภายหลังนางสันธมารยักขินีเข้าไปในสวนไม่เห็นนางสิบสองคนก็เที่ยวติดตามไป นางสิบสองคนไปไม่สู้ไกลนักก็เข้าไปเสียในท้องช้าง
นางสันธมารยักขินีไม่เห็นนางเหล่านั้นแล้ว จึงถามช้างว่า ดูกรช้างเจ้าได้เห็นนางสิบสองคนมาทางนี้บ้างหรือไม่ ช้างตอบว่าเราไม่เห็น นางสันธมารยักขินีก็กลับไป นางสิบสองคนออกจากท้องช้างแล้ว นางสันธมารยักขินีก็ตามมาอีก นางทั้งสิบสองคนก็เข้าไปในท้องม้า นางสันธมารยักขินีไม่เห็นแล้ว จึงถามม้าว่า ดูกรม้า เจ้าเห็นนางสิบสองคน/*622บ้างหรือไม่ ม้าตอบว่าไม่เห็น นางสันธมารยักขินีก็กลับไป นางสิบสองคนออกจากท้องม้าแล้ว นางสันธมารยักขินีก็ตามมาอีก นางทั้งสิบสองคนก็เข้าไปในห้องโค นางสันธมารยักขินีจึงถามโคว่า ดูกรโคเจ้าเห็นนางสิบสองคนบ้างหรือไม่ โคตอบว่าไม่เห็น นางสันธมารยักขินีก็กลับไปยังสวน
ดังได้ยินมาว่า ในกาลปางก่อนนางสิบสองคนเป็นเด็กกำลังเล่นอยู่ ได้เอาลูกสุนัขเล็กๆ ไปทิ้งเสียในป่าสิบสองตัว กรรมที่เป็นบาปนี้ได้ให้ผลแก่นางสิบสองคนถึงห้าร้อยชาติ ด้วยกรรมเป็นบาปนั้น นางสิบสองคนจึงได้เที่ยวไปในประเทศนั้นโดยลำดับจนถึงกุตารนคร มีต้นไทรต้นหนึ่งอยู่ที่ริมฝั่งสระของพระนคร นางสิบสองคนได้เห็นต้นไทรแล้วก็พากันขึ้นไปนั่งอยู่บนต้นไทร
เวลานั้น พระเจ้ารถสิทธราชครองราชย์สมบัติอยู่ในกุตารนคร ได้พระราชทานหม้อน้ำทองแก่นางค่อมทาสีคนหนึ่งสำหรับตักน้ำสรงมาถวาย นางค่อมทาสีถือหม้อน้ำทองไปถึงสระนั้นแล้ว ได้เห็นฉายรัศมีของนางสิบสองคนส่องสว่างมาถึงตนนาง ๆ เห็นน้ำเป็นเสมือนแสงทอง จึงคิดในใจว่าเราก็สวยงามจะมาตักน้ำต้องการอะไร นางเกิดความโกรธทุบหม้อน้ำทองเสีย ครั้นหม้อทองแตกแล้วนางค่อมหาสีก็กลับมา พระเจ้ารถสิทธราชไม่เห็นหม้อนำทองแล้ว จึงพระราชทานหม้อน้ำเงินแก่นางค่อม ๆ ถือหม้อน้ำเงินไปเห็นอาการอย่างนั้น ก็เกิดความโกรธทุบหม้อน้ำเงินแล้วก็กลับมา พระเจ้ารถสิทธราชไม่เห็นหม้อน้ำเงิน จึงโปรดพระราชทานหม้อน้ำทำด้วยหนัง นางถือหม้อน้ำหนังไปถึงสระน้ำอีกเห็นอาการอย่างนั้นก็เกิดความโกรธทุบหม้อหนังเสียอย่างนั้นอีก หม้อน้ำทำด้วยหนังนั้นไม่แตก นางค่อมทาสีต้องตักน้ำเดินกลับไปกลับมา นางสิบสองคนจึงหัวเราะตบมือขึ้น นางทาสีได้ยินเสียงตบมือจึงแลดูไปได้เห็นนางสิบสองคนบนต้นไม้มีรัศมีงดงาม จึงรีบมากราบทูลพระเจ้ารถสิทธราชว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ข้าพระบาทได้เห็นนางฟ้าอยู่บนต้นไทรพระเจ้าข้า
พระเจ้ารถสิทธราชได้สดับดังนั้น ก็เสด็จออกจากพระนครด้วยจตุรงคเสนา ทอดพระเนตรเห็นนางสิบสองคนเหล่านั้นแล้วมีพระทัยยินดีเป็นอันมาก จึงตรัสเรียก นางสิบสองคนเหล่านั้นได้ฟังตรัสเรียกดังนั้นก็พากันลงมาจากต้นไทรถวายบังคมแล้วก็ยืนอยู่
พระเจ้ารถสิทธราชโปรดให้นางสิบสองคนนั้นนั่งบนพระวอ แล้วให้ประโคมเภรีดุริยางค์ดนตรีฟ้อนรำขับร้อง รับขึ้นไปยังปราสาท ตั้งไว้ในที่เป็นอัครมเหสีเป็นที่รัก/*623โปรดปรานของพระองค์ทั้งสิบสองนาง อยู่มาภายหลังนางสันธมารยักขินีได้ทราบว่านางสิบสองคนได้เป็นมเหสีของพระเจ้ารถสิทธ จึงออกจากคชปุรนครรีบไปถึงกุตารนคร เห็นต้นไทรริมฝั่งสระก็ขึ้นนั่งบนต้นไทร มีรูปร่างสวยงามดังพระจันทร์เต็มดวงฉะนั้น
เวลานั้นนางค่อมทาสีของพระเจ้ารถสิทธ ไปตักน้ำสรงยังสระนั้น ได้เห็นน้ำงามไปด้วยฉายแสงรัศมีของนางสันธมาร แลขึ้นไปข้างบนเห็นนางงามอย่างสูงสุด จึงรีบไปกราบทูลพระเจ้ารถสิทธให้ทรงทราบว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า มีนางงามดุจนางเทพอัปสรสถิตอยู่บนต้นนิโครธพระเจ้าข้า
พระเจ้ารถสิทธได้สดับดังนั้น ก็พาบริวารทั้งปวงกับทั้งจตุรงคเสนาออกจากพระนครเสด็จไป ได้เห็นนางสันธมารก็มีพระทัยยินดี เมื่อจะเรียกนางสันธมาร จึงกล่าวเป็นคาถาว่า
อุฏฺเหิ สิโอตเรยฺยา
อนาถา รุกฺขโต อิธ
เทวกฺา เม อสมา
สุวณฺณรูปพิมฺพา ยถา
แปลว่า ดูกรนางเทพกัญญาของพี่ ดุจรูปทองที่นายช่างมาพิมพ์ไว้หาผู้ใดจะเสมอเหมือนมิได้ เจ้าจงลุกขึ้นลงมาจากต้นไทรเถิด เจ้าจะนั่งอยู่บนต้นไทรนี้ก็จะหาที่พึ่งบ่มิได้
นางสันธมารได้ฟังพระเจ้ารถสิทธตรัสเรียกดังนั้น ก็ลงจากต้นไทรถวายบังคมพระเจ้ารถสิทธแล้ว พระเจ้ารถสิทธก็ให้นั่งบนพระวอทองพาไปให้อยู่ท่ามกลางปราสาท ตั้งให้เป็นอัครมเหสีผู้ใหญ่
นางสันธมารนั้นเป็นที่รักที่เอิบอิ่มพระทัยของพระองค์เป็นอันมาก แท้จริงนางสันธมารนั้น มีรูปงดงามอุดมกว่าอัครมเหสีเดิมของพระเจ้ารถสิทธทั้งสิบสองนาง เป็นวิบากกรรมเก่าของนางสิบสองมาถึงเข้าแล้ว
ครั้งนางสันธมารแกล้งทำทุกขเวทนานอนเหมือนคนไข้ คนทั้งหลายจึงกราบทูลความนั้นแก่พระเจ้ารถสิทธว่า นางสันธมารเป็นไข้ นางสันธมารก็ทำเป็นทุกข์โทมนัส
พระเจ้ารถสิทธก็รีบเสด็จไปบรรทมในที่สิริไสยาสน์ของนาง แล้วตรัสถามว่าเราจะทำประการใด จึงตรัสให้เรียกพราหมณ์และโหรเข้ามาเฝ้าแล้วตรัสว่า ดูกรพราหมณ์ /*624ท่านจงเชิญเทพดาที่ศักดิ์สิทธิ์ให้มารักษา จงประกอบโอสถและเวทมนต์รักษา จงให้พราหมณ์และโหรรับรักษา
นางสันธมารทำเป็นถูกความทุกข์โทมนัสเบียดเบียนอยู่เนือง ๆ จึงกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า เวลานี้ข้าพระบาทอันความทุกข์ครอบงำเหลือเกิน ถ้าโปรดเกล้าให้ควักลูกตานางสิบสองเสีย จะเป็นที่สบายอารมณ์เป็นอันมาก
พระเจ้ารถสิทธได้ฟังดังนั้น จึงตรัสให้หานางสิบสองมาเฝ้า แล้วบังคับให้นั่งเรียงลำดับกันตามคำของนางสันธมาร
เวลานั้นนางสันธมารลุกขึ้นจากที่นอน ควักลูกตานางสิบสองแล้วโลหิตกำลังหลั่งไหลอยู่ ก็ส่งลูกตานั้นให้แก่กองลมสั่งว่า กองลมเจ้าจงส่งไปให้นางกังรีธิดาของเรา แล้วนางสันธมารก็เกิดปรีดาปราโมทย์รับประทานอาหารสบายใจ
ครั้งนั้น พระเจ้ารถสิทธเมื่อไม่ได้เห็นนางสิบสองแล้วก็เสวยทุกขเวทนาไม่เป็นที่สบายพระทัย
นางสิบสองคนได้เสวยทุกขเวทนา อันเป็นผลกรรมที่ตนทำไว้แต่อดีตกาล
นางผู้พี่สิบเอ็ดคนได้ความลำบากเป็นอันมาก แต่นางน้องสุดท้องยังแลเห็นอยู่ด้วยตาข้างหนึ่ง นางเจริญภาวนาสังขารทั้งปวงไม่เที่ยงเป็นทุกข์ และเป็นอนัตตาใช่ตัวใช่ตน
อยู่มาไม่ช้านางพี่สาวสิบเอ็ดคนก็ตั้งครรภ์ แต่นางสุดท้องยังหาตั้งครรภ์ไม่
ในขณะนั้น พิภพท้าวสักกเทวราชก็แสดงอาการให้เร่าร้อน ท้าวสักกเทวราชทรงระลึกทราบเหตุนั้นแล้วจึงทรงรำพึงว่า นางสิบสองเกิดความลำบากหาที่พึ่งมิได้แล้ว อย่ากระนั้นเลยเราจะให้บุตรแก่นางน้องคนเล็กอันหาที่พึ่งมิได้ แล้วทรงพิจารณาหาบุตรซึ่งสมควรแก่นางนั้น ได้เห็นพระโพธิสัตว์เจ้ามีพระชนมายุจะสิ้นอยู่แล้ว ปรารถนาจะไปเกิดยังเทวโลกสูงขึ้นไป จึงเสด็จไปยังสำนักพระโพธิสัตว์เจ้าตรัสบอกว่า ดูกรท่านผู้นฤทุกข์ ท่านควรจะไปเกิดยังมนุษยโลก
พระมหาสัตว์เจ้าได้สดับดังนั้นจึงกล่าวว่า การที่หม่อมฉันจะไปเกิดยังมนุษยโลกนั้นจะมีอานิสงส์เพียงใด
/*625ท้าวสักกเทวราชจึงตรัสว่า ดูกรท่านผู้นฤทุกข์ ท่านจะได้ไปสร้างบารมี จะได้เป็นที่พึ่งแก่มหาชน
พระมหาสัตว์เจ้าจึงรับอาราธนาของท้าวสักกเทวราชว่า การที่หม่อมฉันไปเกิดในมนุษยโลกมีอานิสงส์ คือจะได้สร้างพระบารมี จะได้เป็นที่พึ่งแก่มหาชนนั้นเป็นการทำประโยชน์ให้สำเร็จดีแล้ว
ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์เจ้าก็จุติจากเทวโลกลงมาถือเอาปฏิสนธิในกุจฉิประเทศของนางน้องสุดท้อง
พระเจ้ารถสิทธสั่งให้อำมาตย์ขุดอุโมงค์ จับเอานางสิบสองไว้ในอุโมงค์ แล้วให้ปิดอุโมงค์เสีย
ครั้งนั้นพระโพธิสัตว์เจ้าจำเดิมแต่พระองค์เกิดมา ก็ได้บรรเทาความทุกข์ของนางสิบสองให้เบาบางลง
ดังได้สดับมาในกาลปางก่อน นางทั้งสิบสองคนนี้เป็นทารกเล่นอยู่ริมฝั่งน้ำ จับปลาได้สิบสองตัวเอาไปวางไว้บนบก นางน้องเล็กแทงนัยน์ตาปลาตัวหนึ่งแต่ข้างหนึ่ง ส่วนนางผู้พี่สิบเอ็ดคนแทงนัยน์ตาปลาสิบเอ็ดตัวทั้งสองข้าง ไม่เล่นแล้วก็ปล่อยไป ด้วยกรรมวิบากของนางสิบสองนั้น นางสันธมารยักขินีจึงได้ควักลูกตานางสิบเอ็ดคนทั้งสองข้าง ควักลูกตานางน้องสุดท้องแต่ข้างเดียว กรรมที่เป็นบาปของนางสิบสองนั้นติดตามมาไม่ปล่อยวางเลย
ครั้งนั้น ครั้นเมื่อครรภ์ถ้วนทศมาส นางสิบเอ็ดคนก็คลอดบุตร อาหารที่จะรับประทานก็ไม่มี นางเหล่านั้นจึงฉีกเนื้อบุตรแบ่งกันกิน นางเหล่านั้นกินเนื้อบุตรเลี้ยงตนมาทุกวัน ๆ เหมือนนางยักษ์
อยู่มาภายหลัง นางน้องสุดท้องครั้นเมื่อครรภ์ถ้วนทศมาสแล้ว ก็คลอดพระมหาสัตว์มีรูปทรงเปล่งปลั่งดังสีทอง นางเหล่านั้นจึงตั้งนามกรว่ารถเสนกุมาร
ครั้งนั้นพระมหาสัตว์เจ้าจึงถามมารดาว่า ข้าแต่แม่สถานที่นี้เป็นอะไร
มารดาจึงบอกว่า ดูกรพ่อสถานที่นี้เป็นอุโมงค์ พระเจ้ารถสิทธให้ขุดไว้ให้แม่กับญาติของเจ้าเข้ามาอยู่ในอุโมงค์นี้
/*626พระมหาสัตว์เจ้าได้ฟังคำมารดาแล้ว มีหทัยหวั่นไหวเกิดความทุกข์รำพึงว่า มารดากับญาติของเราเป็นคนอนาถา เป็นคนกำพร้าได้ความลำบากนัก
พระสัพพัญญุตญาณก็ส่องสว่างไปด้วยพระรัศมีทั่วทั้งอุโมงค์ ดุจรัศมีพระอาทิตย์ด้วยกำลังอธิษฐานบารมีของพระมหาสัตว์ พระมหาสัตว์เจ้าได้เห็นแล้วก็บังเกิดความโสมนัส เทพยดาที่รักษาประตูอุโมงค์ก็เปิดประตูอุโมงค์ไว้
ครั้งนั้นพระมหาสัตว์เจ้าขึ้นไปเบื้องบนประตูอุโมงค์ เมื่อจะกระทำการอธิษฐาน จึงแลขึ้นไปบนอากาศคล่าวคาถาว่า
ปตฺถนํ เม ปริปุณฺณํ
เทวราชา อทาสิ มํ
เทวินฺโท วตฺเถ คเหตฺวาน
สาธุการํ ปวตฺตยิ
แปลว่า ความปรารถนาของเราสำเร็จบริบูรณ์แล้ว ขอให้ท้าวสักกเทวราชผู้เป็นใหญ่กว่าเทพยดาถือนำเอาผ้ามาให้เราแล้วกระทำสาธุการเถิด
ครั้งนั้น ท้าวสักกเทวราชแลลงมาด้วยนัยน์เนตรทั้งพันดวงทรงทราบว่าเวลาพระโพธิสัตว์เจ้าไปบังเกิดในมนุษยโลกแล้ว ก็ถือเอาเครื่องประดับและผ้ามีสีอันงามและพวงมาลัยทิพย์ และเครื่องรัดองค์มากระทำสาธุการแล้ว สอนให้รู้อุบายเล่นการพนันต่าง ๆ
พระโพธิสัตว์เจ้า รับเอาเครื่องประดับและผ้าทิพย์ไว้แล้วก็ลงไปยังอุโมงค์ ไหว้มารดาแล้วถูกมารดาซักถาม จึงซบศีรษะลงแทบเท้ามารดากล่าวคาถากึ่งคาถาว่า
มยํ อุโภ ปวสฺสาม
กึ เอกํ กํ กโรสิ มํ
แปลว่า ฉันกับแม่ก็อยู่ด้วยกันสองคนเท่านี้ ไฉนแม่มาทำฉันให้เป็นใครไปอีกคนหนึ่งเล่า มารดาตอบว่า พ่อลูกรักดุจดวงหทัยของแม่
ครั้งนั้น พระมหาสัตว์เจ้าไหว้ลามารดาแล้ว ออกจากอุโมงค์แลดูไปทั่วทิศได้เห็นบรรณศาลามีมนุษย์เล่นอยู่ จึงเข้าไปใกล้เห็นเป็นกุฎุมพีเล่นอยู่ กุฎุมพีเหล่านั้นเป็นพวกเลี้ยงโคได้เห็นพระมหาสัตว์แล้วก็ชวนให้เล่นด้วยกัน พระมหาสัตว์ถามว่า ข้าแต่พี่เราจะเล่นที่ไหน พวกกุฎุมพีบอกว่าพ่อจงไปที่สนามชนไก่ แล้วก็พาพระมหาสัตว์ไปที่สนามชนไก่
/*627ครั้งนั้น พระมหาสัตว์เจ้าจึงกล่าวว่า ถ้าข้าแพ้พี่ทั้งหลายข้าจะให้ทองและแก้ว ถ้าพี่ทั้งหลายแพ้จงให้ห่อข้าวแก่ข้าสิบสองห่อ
พวกเลี้ยงโคจึงพาพระมหาสัตว์ไปยังสนามที่ชนไก่ เล่นชนไก่กันแพ้พระมหาสัตว์หลายครั้ง จึงให้ห่อข้าวแก่พระมหาสัตว์สิบสองห่อ
พระมหาสัตว์เจ้าเปรียบเหมือนโคอุสุภราชใหญ่ ถือเอาห่อข้าวสิบสองห่อลงไปยังอุโมงค์ไปหามารดา ไหว้มารดาแล้วก็ทูนห่อข้าวไว้บนศีรษะ กล่าวคาถานี้ว่า
อมฺม มํ อนุกมฺปาย
ภตฺตํ อาทาย ภุฺชหิ
มาตา เม าตกาโย จ
ภตฺตปูฏํ ปริภุฺชถ
แปลว่า ข้าแต่แม่ แม่จงอนุเคราะห์ข้าพเจ้ารับเอาห่อข้าวไปรับประทานเถิด แม่ด้วยหมู่ญาติทั้งหลายด้วยจงรับห่อข้าวของข้าพเจ้าไปรับประทานเถิด
พระมหาสัตว์เจ้าปฏิบัติมารดา มารดารับประทานอาหารแล้วก็บ่นรำพันไป ญาติทั้งหลายได้รับประทานอาหารแล้วถึงเวลาราตรีก็พากันเป็นสุขสบายใจ
ครั้งนั้นมารดาจุมพิตศีรษะบุตรแล้วลูบหลังกล่าวว่า ดูกรพ่อเจ้าผู้เดียวเท่านั้นแหละ จงช่วยแก้ไขให้แม่กับหมู่ญาติพ้นจากความลำบากด้วยเถิด
ลำดับนั้น รถเสนกุมารเมื่อจะแสดงธรรมให้มารดาฟัง จึงกล่าวคาถาว่า
อหํ อมฺม เทเสมิ ธมฺมํ โว
ธมฺมํ สุณนฺตุ าตกา
นตฺถิ ธมฺมสมํ สุขํ
นตฺถิ ธมฺมสมํ นิธิ
นตฺถิ ธมฺมสโม โลโก
สุขา ธมฺมํ คจฺฉนฺติ สตฺตวรํ
แปลว่า ข้าแต่แม่ฉันจะสำแดงธรรมให้แม่ฟัง ญาติทั้งหลายจงพากันฟังธรรม ความสุขที่จะเสมอเหมือนด้วยธรรมไม่มี ขุมทรัพย์ที่จะเสมอเหมือนด้วยธรรมไม่มี โลกที่จะเสมอเหมือนด้วยธรรมไม่มี สัตว์โลกทั้งหลายที่ได้เสวยความสุขสบาย ย่อมถึงคือรักษาไว้ซึ่งธรรมอันประเสริฐของสัตว์
/*628เมื่อรถเสนกุมารสำแดงธรรมให้เจริญภาวนาแล้วพรรณนาถึงพระพุทธคุณเป็นอันมาก
บรรดาญาติทั้งหลายกับมารดาได้ฟังธรรมแล้ว มีจิตปราโมทย์ พากันซ้องเสียงสาธุการด้วยสำเนียงแสดงความเคารพในธรรม พระมหาสัตว์จึงถามมารดาว่า ข้าแต่แม่ บิดาของฉันชื่ออะไร มารดาตอบว่า บิดาของเจ้าชื่อพระเจ้ารถสิทธราช รถเสนกุมารพิจารณาดูกรรมวิบากของญาติทั้งหลายแล้ว จึงลามารดาไปหาพวกเลี้ยงโคเล่นชนไก่ได้ความชนะจนปรากฏทั่วไป
พระเจ้ารถสิทธได้ยินลือจึงใช้ราชบุรุษให้ไปหาตัวเข้าไปเฝ้า อำมาตย์ทั้งหลายก็รีบพากันออกไปหารถเสนกุมารเข้าไปเฝ้า รถเสนกุมารไปเฝ้าถวายบังคมบรมกษัตริย์แล้ว กระทำสิงหนาทดุจพระยาราชสีห์
พระเจ้ารถสิทธจึงตรัสว่า ดูกรพ่อกุมารเจ้าจงเล่นสกากับเรา พระมหาสัตว์กราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ข้าพระบาทแพ้จะถวายตัวแก่พระองค์ พระองค์เล่นแพ้จงพระราชทานห่อข้าวแก่ข้าพระบาทสิบสองห่อ
พระเจ้ารถสิทธได้สดับแล้ว ก็ทรงเล่นสกากับรถเสนกุมาร เล่นครั้งแรกก็แพ้ ครั้งที่สองก็แพ้ จึงพระราชทานห่อข้าวให้แก่รถเสนกุมารสิบสองห่อ ทำกุมารให้เสมอกับพระองค์
รถเสนกุมารถวายบังคมลาบรมกษัตริย์ แล้วก็ไปหามารดา ไหว้มารดาแล้วกล่าวคาถาว่า
อหํ ปุตฺโต รฺา กิลิตฺวา
ทฺวาทสภตฺตานิ ลภึ
มธุรสโภชนา ลทฺธา
ภตฺตํ อาทาย ภุฺชหิ
แปลว่า ข้าพเจ้าผู้เป็นบุตรไปเล่นสกากับบรมกษัตริย์ได้ข้าวมาสิบสองห่อ ข้าวที่ได้มานี้เป็นโภขนาหารมีรสอร่อย แม่จงรับเอาเข้าไปรับประทานเถิด
ครั้นรุ่งเช้าอีกวันหนึ่ง พระเจ้ารถสิทธทรงระลึกถึงรถเสนกุมาร จึงให้หาอำมาตย์มาสั่งว่า ดูกรพณายเจ้าจงไปพากุมารมาหาเรา อำมาตย์ทั้งหลายก็กระทำตามรับสั่ง พระมหาสัตว์เจ้าไหว้ลามารดาไปเฝ้าบรมกษัตริย์สำแดงตนอยู่ที่หน้าพระลาน
/*629บรมกษัตริย์ทอดพระเนตรเห็นรถเสนกุมารแล้วจึงตรัสเรียก แล้วตรัสว่า ดูกรพ่อกุมาร วันนี้เจ้าจงขึ้นมาบนปราสาทเถิด รถเสนกุมารได้ยินแล้วก็ขึ้นไปบนปราสาท
พระเจ้ารถสิทธได้เห็นกุมารรูปงามเสมอด้วยเรือนทองเป็นที่รักเจริญใจจึงตรัสว่า ดูกรพ่อกุมาร มารดาของเจ้าชื่ออะไร พระโพธิสัตว์เจ้าได้ฟังดังนั้นจึงทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า มารดาและญาติของข้าพระบาทเป็นนางสิบสองคน บิดาของข้าพระบาททรงพระนามพระเจ้ารถสิทธราช แล้วทูลให้ทราบว่ามารดาและญาติของตนเป็นอัครมเหสี
พระเจ้ารถสิทธได้ทรงฟังดังนั้น ก็ทรงจุมพิตเศียรเกล้าแห่งพระกุมารกล่าวคาถานี้ว่า
หา ตาต ปิยปุตฺตก
หา ตาต หทยํ มม
หา ตาต ทกฺขิณพาหุ
มํ อนาถา จ โมจถ
แปลว่า ดูกรพ่อลูกรักดังดวงหทัยของบิดาหรือดังพาหาเบื้องขวาของบิดาจงช่วยปลดเปลื้องบิดาให้พ้นจากความอนาถาเถิด
ในขณะนั้น นางสันธมารได้ยินดังนั้น รู้สึกตนว่าจะตายก็เกิดทุกข์โทมนัส อุบายเป็นไข้เสวยความทุกขเวทนารำพึงในใจเราจะทำอุบายประการใด นางจึงไปที่บรรทม บรมกษัตริย์เห็นพระกุมารแล้วก็ยิ่งเสียใจ จึงเรียกอำมาตย์มาสั่งว่าท่านจงไปกราบทูลบรมกษัตริย์ว่า พระมหาราชเทวีประชวรเป็นไข้หนัก อำมาตย์ไปเฝ้ากราบทูลบรมกษัตริย์ตามที่นางสั่งฉะนั้น พระเจ้ารถสิทธบรมกษัตริย์ได้สดับดังนั้น ทรงพระเสน่หาในนางเทวี ทรงพระทุกข์โทมนัสเป็นอันมาก ทรงรำพึงในพระทัยว่าจะทำประการใด จึงตรัสให้หาอำมาตย์มาสั่งว่า เจ้าทั้งหลายจงให้หมอมาประกอบโอสถรักษานางเทวีเถิด
อำมาตย์ได้ฟังรับสั่งดังนั้น ก็ให้หมอมาประกอบโอสถถวาย นางสันธมารยักขินีลูบคลำโอสถดู ก็ยังไม่พ้นไปจากทุกข์ที่เสียบแทงรู้ตนว่าจะตาย จึงให้อำมาตย์ไปกราบทูลบรมกษัตริย์ว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระอัครมเหสียังไม่เบาบางจากพระโรค
พระเจ้ารถสิทธโปรดให้หาหมอในพระนครมารักษาโรคของนางก็ยังไม่หาย นางเทวีไม่บริโภคโภชนาหาร บรมกษัตริย์ก็ไม่เสวยพระกระยาหาร นางเทวีจึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ยารักษาโรคมีอยู่ในนครคชปุรนครพระเจ้าข้า บรมกษัตริย์จึงโปรดให้ตีกลองประกาศให้ชาวพระนครมาประชุมกัน ณ พระลานหลวง ครั้นชาวพระนครมาประชุม/*630พร้อมกันแล้ว จึงมีพระดำรัสว่า ท่านทั้งหลายใครอาสาเราไปนำเอายาที่คชปรนครมาได้ ถ้าประสงค์ทองเราจะให้ทอง ประสงค์เงินเราจะให้เงิน ท่านทั้งหลายบรรดาที่เป็นมนุษย์ถ้าใครมีความเพียรไปนำเอายาที่คชปุรนครมาได้เราจะตั้งให้เป็นเสนาบดีผู้ใหญ่
เสนาบดีได้ฟังรับสั่งกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า คชปุรนครอยู่ไกลนัก ขึ้นชื่อว่าเป็นมนุษย์แล้วไม่มีใครไปถึงพระเจ้าข้า นางสันธมารยักขินีกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงโปรดใช้ให้รถเสนกุมารผู้เป็นพระราชบุตรไปจึงจะได้ พระเจ้ารถสิทธจึงตรัสให้หาพระราชบุตรมาปรึกษาว่า ดูกรพ่อลูกรักเจ้าจงไปนำเอายาที่มีอยู่ในคชปุรนครมารักษาโรคนางจึงจะหาย รถเสนกุมารกราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทวราช ข้าพระบาทเคยได้ปฏิบัติมารดาและญาติของข้าพระบาทอยู่ทุกวัน ๆ จึงได้มีชีวิตอยู่ บัดนี้ข้าพระบาทจะไปถึงคชปุรนคร ถ้าโปรดเกล้าให้ใครช่วยปฏิบัติรักษามารดาและหมู่ญาติของข้าพระบาทได้ ข้าพระบาทจะไปนำเอายามาถวายพระเจ้าข้า
พระเจ้ารถสิทธตรัสว่า ดูกรพ่อลูกรัก บิดาจะให้มีผู้คอยปฏิบัติรักษามารดาและหมู่ญาติของเจ้าๆ อย่าคิดวิตกไปเลย รถเสนกุมารได้ฟังตรัสแล้วก็รับคำพระบิดาว่าสาธุ แล้วกราบทูลว่า ข้าพระบาทจะไปคชปุรนครด้วยพาหนะอย่างไร ข้าแต่สมมติเทวราชเจ้า ถ้าข้าพระบาทจะไปทางทะเลก็ต้องไปด้วยเรือ ถ้าจะไปทางแผ่นดินก็ต้องไปด้วยรถ ถ้าจะไปทางอากาศก็ต้องไปด้วยอัศดรจะโปรดเกล้าให้ข้าพระบาทไปด้วยพาหนะอะไรพระเจ้าข้า พระเจ้ารถสิทธตรัสว่า ดูกรพ่อลูกรัก ถ้าเจ้าจะไปทางอากาศ ในหมู่ม้าพันหนึ่งเจ้าจงไปเลือกดูตามชอบใจเถิด พระมหาสัตว์เจ้าถวายบังคมลาบรมกษัตริย์ แล้วไปถึงโรงเลี้ยงม้าได้เห็นอัศวราชราชานัยมีอยู่ในโรงนั้นถึงยี่สิบสองม้า ก็เลือกอัศวราชที่ชอบใจได้ม้าหนึ่งตั้งชื่อม้านั้นว่าเจ้าพาชี แล้วผูกอัศวราชนั้นตกแต่งด้วยเครื่องประดับทั้งปวงแล้ว ขึ้นขับขี่เผ่นขึ้นไปบนอากาศ เหาะไปได้โยชน์หนึ่งยังไม่เพียงพอแก่กำลังจึงลงจากอากาศมายังมนุษย์โลกให้พาชีบริโภคอาหารแล้ว ก็ขึ้นไปบนอากาศอีกสิ้นหนหางประมาณสิบโยชน์แล้วลงมาให้บริโภคอาหารในป่าหิมพานต์แล้วจึงขึ้นไปบนอากาศอีกสิ้นหนทางยี่สิบสองโยชน์แล้วลงมายังมนุษย์โลก เปลื้องเครื่องแต่งพาชีลงแล้วขึ้นไปบนปราสาท เข้าเฝ้าพระราชบิดาถวายบังคมกราบทูลเนื้อความนั้นให้ทรงทราบแล้วขึ้นไปบนปราสาทนางสันธมาร
นางสันธมารได้เห็นพระราชกุมารแล้วจึงเจรจาปราศรัยว่า ดูกรพ่อลูกรัก เจ้าเป็นที่พึ่งที่อาศัยของแม่เจ้าจงเห็นแก่แม่อนุเคราะห์แม่เถิด
/*631ครั้งนั้นพระมหาสัตว์เจ้าเป็นผู้กรุณาแก่มารดาและญาติทั้งหลาย เมื่อจะประกาศความนั้นจึงกล่าวคาถาว่า
สจฺจ ปรมตฺถํ นาม
โพธิสตฺโต จ การุโณ
มาตาปิตโร ปาเลติ
าติกํ กรุณา ทโม
สจฺจ จ ปรมํ โลเก
สจฺจํ โลเก ปธานกํ
กรุณา ปรมํ โลเก
กรุณา โลเก ปธานกํ
แปลว่า ความสัจ ชื่อว่าเป็นประโยชน์อย่างยิ่งประการหนึ่ง พระโพธิสัตว์เจ้าประกอบไปด้วยความกรุณาอุตสาหะ ทนทุกข์ทรมาน พระองค์เลี้ยงมารดาบิดา และทรงพระกรุณาต่อพระประยูรญาติ
ประการหนึ่ง ความสัจเป็นประโยชน์อย่างยิ่งในโลก ความสัจเป็นประธานในโลก ความกรุณาเป็นประโยชน์อย่างยิ่งในโลก ความกรุณาเป็นประธานในโลก
ครั้นนั้นพระโพธิสัตว์เจ้าไปหามารดาไหว้ลามารดาแล้วยืนพูดอยู่บนอุโมงค์ว่า ข้าแต่แม่ แม่กับญาติของฉันจงอยู่ไปพลาง ฉันจะไปเก็บยาที่คชปุรนคร
มารดากับญาติทั้งหลายได้ฟังดังนั้น ก็พากันร้องไห้บ่นรำพันไปเป็นโกลาหลจนเหน็ดเหนื่อยแล้วล้มลงดุจป่าไม้รังถูกกำลังลมมาย่ำยีฉะนั้น
ครั้งนั้นแล พระมหาสัตว์เจ้าไหว้มารดาแล้วไปเฝ้าพระบิดา นางสันธมารแต่งจดหมายให้พระมหาสัตว์ พระมหาสัตว์รับแล้วผูกไว้ในคอม้าพาชีแล้วขึ้นไปบนปราสาท แต่งกายเสร็จแล้วขึ้นยังอัศวราชเผ่นขึ้นบนอากาศเหาะไปสิ้นทางโยชน์หนึ่ง แล้วเหาะอีกสิ้นทาง ๔ โยชน์ ๕ โยชน์ ๖ โยชน์ ๗ โยชน์ ๘ โยชน์ ๙ โยชน์ ๑๐ โยชน์ ในขณะที่เหาะไปนั้นเสียงเครื่องประดับเท้าม้าดังสนั่นดังเสียงเมฆ เทพยดาทั้งปวงก็พากันตบหัตถ์ เสียงเท้าม้าได้ยินขึ้นไปตั้งแต่ชั้นปรนิมมิตวัสวัดดี สายฟ้าแลบก็แปลบปลาบไปในอากาศ ขุนเขาสิเนรุราชก็อ่อนโน้มลงดุจยอดหวายที่ถูกไฟลวก ฝนลูกเห็บก็ตกลงมาสมุทรสาครก็คะนองคลื่น ท้าวสักกเทวราชก็ปรบพระหัตถ์ ท้าวมหาพรหมก็กระทำสาธุการ มหาปัฐพีหนาสองแสนสี่หมื่นโยชน์ไม่สามารถดำรงคงที่อยู่ได้ก็กระหึ่มครึมคำรามเปล่งเสียงดังสนั่นตั้งร้อยเสียงพันเสียงหมื่นเสียงแสนเสียง บันลือลั่นกัมปนาทสนั่นหวั่นไหวทั่วไป
/*632ครั้งนั้นพระโพธิสัตว์เจ้าเหาะไปด้วยอานุภาพพาชีอัศวราชสิ้นทางถึงสิบโยชน์ ได้เห็นอาศรมพระฤษีก็ลงจากอากาศเข้ายังพระอาศรม เปลื้องเครื่องแต่งม้าให้กินหญ้าและโภชนาหาร ปล่อยม้าและวางเครื่องแต่งม้าไว้ใกล้อาศรมพระฤษีแล้วก็หลับไป
พระฤษีอยู่ในภายในพระอาศรม ได้ยินม้าจึงคิดว่านี่เสียงอะไรจึงออกจากพระอาศรมเที่ยวแลดูไปได้เห็นม้าแล้วนึกในใจว่า นี่ม้าของใครจึงเดินเข้าไปใกล้ลูบหลังม้าแลเห็นหนังสือ ซึ่งผูกอยู่ที่คอม้าแก้ออกอ่านดูได้ความแล้วจึงดำริว่า พระเจ้ารถสิทธนี้หลงรักนางสันธมาร ใช้ลูกของตนไปเมืองยักษ์จะให้ยักษ์กิน กุมารนี้เป็นลูกพระเจ้ารถสิทธชื่อรถเสนกุมาร ควรจะเป็นผัวนางกังรีซึ่งเป็นธิดาของนางสันธมารจะได้ครองราชย์สมบัติในคชปุรนคร คิดแล้วจึงเขียนอักษร เปลี่ยนแปลงถ้อยคำเสียใหม่ ผูกไว้ที่คอม้าตามเดิมแล้วเห็นพระมหาสัตว์ยังหลับอยู่จึงเข้าไปใกล้เปิดผ้าห่มขึ้นดูเห็นลักษณะที่พระบาท จึงคิดว่ากุมารนี้เป็นพระมหาบุรุษจะได้สำเร็จพระสัพพัญญุตญาณ เรามีลาภมากจึงได้พบเห็นจึงสรรเสริญคุณพระโพธิสัตว์ว่า กุมารนี้เป็นพุทธางกูรจักได้เป็นพระพุทธเจ้าจึงปลุกรถเสนกุมารให้ลุกขึ้น
รถเสนกุมารลุกขึ้นนมัสการพระฤษีแล้วบอกว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ข้าพเจ้ามาจากกุตารนคร
พระฤษีถามว่า ท่านชื่ออะไร บิดามารดาของท่านชื่ออะไร
กุมารบอกว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ พระบิดาของข้าพระเจ้าทรงพระนามว่าพระเจ้ารถสิทธ มารดาของข้าพเจ้าเป็นนางสิบสองคน เป็นอัครมเหสีของพระเจ้ารถสิทธนั้น พระเจ้าข้า
ครั้งนั้นเมื่อพระมหาสัตว์เจ้าจะขอพรจึงกล่าวคาถาว่า
อหํ ภนฺเต วรํ ยาจํ
อตฺตโนว มโนรถํ
สุขํ เทโว วิย เตโช
ยาจิโต เทหิ เม วรํ
แปลว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้าผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอพรให้สำเร็จตามความประสงค์ของตน ขอให้ข้าพเจ้าได้เสวยความสุขมีเดชานุภาพดุจดังเทพยดา ขอพระผู้เป็นเจ้าจงประสิทธิประสาทพรให้แก่ข้าพเจ้าตามที่ข้าพเจ้าขอแล้วนี้เถิด
/*633เมื่อพระฤษีจะประสิทธิประสาทพรจึงกล่าวคาถาว่า
ชยนฺโต โพธิยา มูเล
สกฺยานํ นนฺทิวทฺฒโน
เอวํ ตฺวํ วิชโย โหหิ
รถเสน ชยมงฺคลํ
แปลว่า พระพุทธเจ้าผู้ทำความยินดีให้จำเริญแก่ศากยราชทั้งหลาย เมื่อพระองค์ชนะพระยามารในปริมณฑลแห่งไม้มหาโพธิฉันใด ขอให้ท่านมีชัยชนะอย่างนั้นเถิด ดูกรรถเสน ความชนะและความจำเริญจงมีแก่ท่านเถิด
ครั้งนั้นพระมหาสัตว์เจ้า ผูกเครื่องแต่งม้าแล้วจึงลาพระฤษีขี่พาชีเผ่นขึ้นบนอากาศสิ้นทางสิบโยชน์ แล้วเหาะไปด้วยอานุภาพม้าพาชีสิ้นทางยี่สิบโยชน์แล้วเหาะไปอีกสิ้นทางสามสิบโยชน์ เทพยดาทั้งปวงกระทำสาธุการบูชาพระโพธิสัตว์เจ้าด้วยบุปผชาติมีประการต่าง ๆ พาชีได้เห็นบุปผชาติก็มีความยินดี
ในขณะนั้นพระมหาสัตว์ได้เห็นแว่นแคว้นของมารแล้ว แลเห็นมารก็เกิดความกลัวจึงถามพาชีว่า ดูกรพ่อพาชี เจ้าจะทำประการใด
พาชีจึงตอบว่า ข้าแต่เทวราชเจ้า ขอพระองค์อย่าทรงพระวิตกเลย ข้าพระบาทจะรบมารให้ชนะจะให้มารพ่ายแพ้ไป
ขณะนั้นโยธามารทั้งหลายก็มาทางอากาศ พาชีก็แผดเสียงดังสนั่น ท้องฟ้าอากาศบางแห่งก็เป็นควันกลุ้มบางแห่งก็รุ่งเรืองประดุจเปลวไฟ
พวกมารกับทั้งเสนามารได้ยินเสียงกึกก้องดังนั้น ก็พากันตกตะลึงอยู่ พระมหาสัตว์เจ้าพิจารณาไปได้เห็นเสนามารกับพลนิกายมารเป็นอันมากเหาะขึ้นบนอากาศ ตกแต่งกายมีพรรณต่าง ๆ นิรมิตภายใหญ่ตั้งแต่ ๑ โยชน์ ขึ้นไปจนถึง ๓๐ โยชน์ บางพวกนิมิตกายเป็นโคอุสุภราช บางพวกนิมิตกายตนเป็นควาย เป็นเสือโคร่ง เป็นราชสีห์ เป็นเสือเหลือง เป็นหมี เป็นแรด เป็นหมู เป็นครุฑ เป็นนกอินทรีย์ เป็นกุมภัณฑ์ นิรมิตตนเป็นสีขาว สีเขียว สีดำ มีประการต่าง ๆ แล้วมีมารนิมิตแขนตั้งพัน ถืออาวุธต่าง ๆ พาเสนามารมา
พระมหาสัตว์เจ้าได้ยินเสียงมารดังนั้น จึงรำพึงในพระทัยว่า เราได้ความทุกข์เป็นอันมากจะทำประการใดดี แล้วก็เกิดความกลัวแต่มรณภัย จึงระลึกถึงคุณพระมารดา คุณพระฤษี คุณเทพยดาทั้งปวง จึงอธิษฐานสัจจบารมีกล่าวเป็นคาถาว่า
/*634สจฺจปารมีตา โยธา
อุปฏฺากคุณา จ เม
สรณา เทวคณา จ
มํ รกฺขนฺตุ จ โพธิยา
สพฺเพ เทวา นาคคนฺธพฺพา
นานายกฺขาสุราทโย
สจฺจปารมีตา เอสา
มารเสนํ ปราเชยฺย
แปลว่า ขอโยธา กล่าวคือ สัจจบารมี และคุณ กล่าวคือ ความที่ข้าพเจ้าได้บำรุงมารดา และหมู่เทพยดาทั้งหลาย จงเป็นที่พึ่งของข้าพเจ้า จงอภิบาลรักษาข้าพเจ้าเพื่อให้ข้าพเจ้าสำเร็จแก่พระโพธิญาณ ขอเทพยดาและนาคและคนธรรพ์และยักษ์ต่างๆ มีอสูรเป็นต้น จงอภิบาลรักษาข้าพเจ้า ขอสัจจบารมีนี้จงให้เสนามารพ่ายแพ้ไปเถิด
ในขณะนั้น พาชีอุศวราชก็พาพระมหาสัตว์เจ้าไปถึงเสนามาร พระโพธิสัตว์เจ้าก็แก้อักษรที่ผูกคอม้าไว้นั้นทิ้งลงไป ณ พื้นดิน เสนามารทั้งหลายได้เห็นอักษรและได้เห็นพระโพธิสัตว์เจ้าแล้ว ก็พากันรีบเร่งคลี่คลายพลนิกายออกเชิญพระมหาสัตว์เจ้าให้ลงจากอากาศ พิจารณาดูอักษรแล้วก็ทูนไว้บนศีรษะแล้วเชิญพระมหาสัตว์ให้นั่งบนราชอาสน์ บังคมพระมหาสัตว์เจ้าแล้วก็ไปแจ้งความนั้นให้นางกังรีทราบ
นางกังรีได้ฟังดังนั้นก็เกิดปรีดาปราโมทย์เปล่งวาจาว่า เราจะพ้นจากความทุกข์แล้ว มีนางสามสิบนางตกแต่งขนมมีรสอร่อยต่าง ๆ มาส่งให้แล้วกล่าวปราศรัยว่า ท่านมาแต่ที่ไกลเห็นปานดังนี้ จงรับประทานขนมที่ข้าพเจ้าตกแต่งมาเต็มถาดทองนี้เถิด
นางกังรีจึงไปหาพระมหาสัตว์เชิญให้บริโภคผลาผลไม้แล้วถามว่า ข้าแต่เทวดาเจ้าผลไม้น้อยใหญ่ซึ่งมีรสหวานกับมีโอชารสอย่างไหนจะดีกว่า
พระมหาสัตว์กล่าวว่าดูกรนางผู้มีพักตร์อันเจริญผลไม้ที่มีโอชารสเป็นผลไม้ดีกว่า
รูปโฉมของพระโพธิสัตว์เจ้าสวยงามเป็นที่รักเจริญใจแก่นางกัญญาทั้งปวง นางเหล่านั้นจึงเชิญพระโพธิสัตว์ให้นั่งเหนือปัจฐรณ์อันใหญ่ แล้วก็พากันแวดล้อมพระโพธิสัตว์เจ้า ดุจดังหมู่ดาวแวดล้อมพระจันทร์ฉะนั้น
/*635พระมหาสัตว์เจ้าอันหมู่อมนุษย์และเทพยดาแวดล้อมดุจดังพระเจ้าจักรพรรดิราชเจ้าอันกษัตริย์ร้อยเอ็ดพระองค์แวดล้อมฉะนั้น
สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ เมื่อจะประกาศเนื้อความจึงตรัสพระคาถาว่า
อิทฺจ วรนครํ
พหุปาการโตรณํ
สพฺเพ เทวา ปุริกฺขิตฺวา
ตุยฺหฺเจว ททาม เต
อิมฺจ วรปาสาทํ
กุฏาคารวิโรจิตํ
สพฺพา กฺา นิเวเทตฺวา
ตุยฺหฺเจว ททาม เต
อโห สุขํ ปรมสุขํ
ตโต นิพฺพานํ ปรมํ สุขํ
ยถาปิ ภุชงฺคราชา
นาคิยา ปริวาริตา
ยถาปิ สีโห ราชาปิ
สีเหหิ ปริวาริโต
แปลว่า เทพยดาทั้งปวงมาแวดล้อมถวายเมืองแก่พระมหาสัตว์เจ้าว่า ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายพระนครอันประเสริฐนี้มีกำแพงและหอรบเป็นอันมากแด่พระองค์ ใช่แต่เท่านั้นนางทั้งปวงก็กราบทูลถวายปราสาทแก่พระมหาสัตว์เจ้าว่า ข้าพระบาทขอถวายปราสาทอันประเสริฐอันไพโรจน์ไปด้วยเรือนยอดแก่พระองค์ พระมหาสัตว์เจ้าได้เสวยความสุขอย่างยิ่งไม่มีความสุขอื่นจะยิ่งกว่า เว้นจากความสุขนั้นแล้ว แต่ก็มีแต่พระนิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง พระมหาสัตว์เจ้าเหมือนอย่างพระยาภุชงคนาคราชอันแวดล้อมไปด้วยนางนาค ถ้ามิฉะนั้นเหมือนอย่างพระยาราชสีห์แวดล้อมไปด้วยฝูงราชสีห์ฉะนั้น
ในกาลนั้นเสนาทั้งปวงก็ตกแต่งพระนครให้เป็นประดุจดังเทพนคร แล้วให้ถือเอาเครื่องประดับรักษาอยู่โดยรอบ พระมหาสัตว์เจ้าเข้าไปยังพระนครแล้วก็ขึ้นไปยังปราสาทได้อภิเษกครองราชย์สมบัติ เป็นพระเจ้ารถเสนราชแล้วก็พระราชทานสรรพัสดุต่าง ๆ มีทองและเงินและผ้านุ่งห่ม และเครื่องประดับตกแต่งเป็นต้น แก่พวกบุรุษโยธาทั้งปวงแล้วก็ส่งเสนาบริวารให้กลับไปแล้วก็เสวยราชสมบัติอยู่ในคชปุรนคร เจ็ดเดือนบริบูรณ์
/*636ลำดับนั้น อัศวราชกราบทูลว่า ข้าแต่พระเจ้ารถเสน พระองค์ละทิ้งมารดามาบัดนี้พระองค์ทำอะไรอยู่ในพระนครนี้ พระเจ้าข้า
พระเจ้ารถเสนจึงตรัสว่า ดูกรอัศวราชเราละทิ้งพระมารดามาถึงพระนครนี้ถูกนารีเป็นอันมากแวดล้อมเราอยู่เหมือนอย่างท้าวสักกเทวราช ซึ่งเป็นใหญ่กว่าเทพยดาถูกนางเทพธิดาแวดล้อมอยู่ฉะนั้น
วันหนึ่งพระเจ้ารถเสนอยู่แต่พระองค์เดียว ลงจากปราสาทมาหาอัศวราชแต่พระองค์เดียว ทราบว่าพาชีโกรธจึงตรัสปราศรัยว่า ดูกรอัศวราชท่านโกรธเราต้องการอะไร ตรัสแล้วพระราชทานอาหารแก่พาชี พาชีได้บริโภคอาหารแล้วจึงกราบทูลว่า ข้าแต่พระเจ้ารถเสน พระองค์จะอยู่ในพระนครนี้ก็จงอยู่เถิด ข้าพระบาทจะไปกุตารนคร
พระมหาสัตว์เจ้าได้ฟังคำพาชีดังนั้นจึงตรัสว่า ดูกรอัศวราชท่านมีคุณแก่เราเป็นอันมาก เพราะเหตุนั้นท่านจึงโกรธเรา
พาชีได้ฟังดังนั้นจึงทูลว่า ข้าแต่พระเจ้ารถเสน คำที่ข้าพระบาทจะกราบทูลนี้คงเป็นจริงอย่างว่า พระรถเสนกุมารจะถูกยักษ์ฆ่ากินถึงแก่ความตายเหมือนอย่างอุรัคชาติถูกสุบรรณกินถึงแก่ความตายฉะนั้น หรือเหมือนอย่างบุรุษหลงฟังถ้อยคำภริยาไม่เหลียวแลชีวิตของมารดาตน หญิงร้ายก็ทำชีวิตของสามีให้พินาศฉะนั้น
พระเจ้ารถเสนได้สดับดังนั้นก็ขึ้นยังปราสาทไปหานางกังรี แล้วนั่งบนพระที่นั่งบรรณจฐรณ์ทำอุบายเป็นไข้
ครั้นถึงเวลาปัจจุสมัยจวนใกล้รุ่ง พระโพธิสัตว์เจ้าระลึกถึงพระมารดาไม่อาจกลั้นพระอัสสุชลได้ ก็ทรงพระกรรแสงกล่าวเป็นบาทพระคาถาว่า
กึ ภวิสฺสติ อมฺมา เม
กตํ คจฺฉามิ มาตรํ
มมฺจ มาตา ปสฺสติ
มฺเ เหสฺสามิ ชีวิตํ
แปลว่า มารดาของเราจักเป็นอย่างไร เราจะไปหามารดาอย่างไร อนึ่งเราสำคัญว่า ชีวิตของเรายังมีอยู่ มารดาจะได้เห็นเรา
ครั้งนั้นพระเจ้ารถเสน เสด็จเข้าไปบรรทมอยู่ในห้องสิริไสยาสน์แต่เวลาเช้า เสนาบดีไปเฝ้าไม่เห็นพระองค์จึงไต่ถามนางทั้งปวงทราบความว่าทรงพระประชวรแล้วก็กลับไป
/*637ครั้งนั้นนางทั้งหลายจึงแวดล้อมพระมหาสัตว์ทูลว่า ข้าแต่พระองค์จงหาอุบายกำจัดพระโรคาพาธเสีย
พระมหาสัตว์ได้ฟังดังนั้นจึงกล่าวว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ อยู่ในพระนครโรคาพาธคงจะไม่สงบรำงับ เราจะไปเล่นสวนอุทยานโรคาพาธจึงจะสงบรำงับ
นางทั้งหลายได้ฟังดังนั้นจึงถามพระมหาสัตว์ว่า ข้าแต่พระรถเสนราชผู้เป็นเจ้า พระองค์จะเสด็จไปสวนอุทยานประมาณทางสักกี่โยชน์
พระมหาสัตว์เจ้าตรัสว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ เราจะไปอุทยานประมาณทางเพียงสิบโยชน์
นางทั้งหลายกราบทูลว่า สวนอุทยานแห่งหนึ่งประมาณทางเพียงสิบสองโยชน์ เป็นที่รัมณิยสถายเป็นสุขสำราญดังอุทยานในเมืองสวรรค์ พระเจ้าข้า
พระมหาสัตว์ได้ฟังดังนั้น ก็มีพระทัยโสมนัส จึงตรัสว่าโรคาพาธของเราจะสงบรำงับ แล้วก็เสด็จออกจากปราสาท ทรงนั่งบนบัลลังก์ทองที่เขาตกแต่งไว้ในพระวอ แวดล้อมไปด้วยพลเสนาเป็นอันมาก ชนทั้งหลายก็ประโคมดุริยางค์ดนตรี
ลำดับนั้นนางทั้งหลายก็สั่งพลเสนาว่า วันพรุ่งนี้บรมกษัตริย์จะเสด็จไปสวนอุทยาน
อำมาตย์ทั้งหลายได้ฟังแล้วก็ให้ตีกลองประกาศไปทั่วคชปุรนคร ให้ชาวพระนครมาประชุมกันในพระลานหลวง
ครั้งนั้นพาชีมีความดีใจ เมื่อจะลองกำลังจึงเผ่นขึ้นบนอากาศกระทำเสียงสนั่นหวั่นไหวไปสิ้นทางสิบโยชน์ เทพดาทั้งปวงตลอดขึ้นไปจนท้าวมหาพรหมก็กระทำสาธุการ แล้วอัศวราชก็ลงยังพื้นแผ่นดิน พวกเสนาทั้งปวงก็พากันสรรเสริญว่าอัศวราชของเจ้านายเรามีฤทธิ์อานุภาพเป็นมาก
บรรดานางทั้งหลายที่นุ่งผ้าและแต่งกายสีขาว ก็เดินไปข้างขวาพระมหาสัตว์ ที่นุ่งผ้าสีเหลืองก็ถือแส้เดินไปข้างหน้าพระมหาสัตว์ที่นุ่งผ้าสีต่าง ๆ ก็เดินไปข้างหลัง และเดินแวดล้อมไปโดยรอบ
/*638พระมหาสัตว์เจ้าพลนิกายแวดล้อม เหมือนดังพระจันทร์แวดล้อมไปด้วยหมู่ดาว เสด็จไปถึงประตูสวนอุทยานยักษ์ที่รักษาประตูสวนได้เห็นแล้วก็เปิดเทพทวารถวาย แต่ประตูหนึ่ง ๆ ยักษ์ถึงพันหนึ่งถึงจะเปิดปิดได้
ครั้งนั้นนางบริวารทั้งหลาย จึงพานางกังรีเทวีไปถึงสวนอุทยาน สวนอุทยานนั้นเป็นที่ร่มรื่นบริบูรณ์ไปด้วยต้นไม้ต่าง ๆ เป็นต้นว่า กุ่ม และจำปา บุนนาค ต้นสักซาก กรรณิกาและทองหลาง อันทรงดอกและผลงดงาม และมีทั้งไม้ดอกต่างๆ เป็นต้นว่า ต้นหงอนไก่และชะเอมและกำยานและต้นสามสิบ และว่านหางช้างและอ้อยและพรรณไม้ดอกต่างๆ และมีต้นไทรอันทรงดอกและผลแวดล้อมอยู่ชั้นนอก นางทั้งหลายไปถึงสวนอุทยานได้ฟังเสียงนกต่าง ๆ เป็นต้นว่า เสียงไก่เถื่อนและนกหัสดีลิงค์ นกยูง นกประหิต นกกระจิบ นกกะเรียน ร่ำร้องเป็นที่รื่นรมย์ แซ่สำเนียงสนั่นอยู่กึกก้อง
ครั้งนั้นพระมหาสัตว์เจ้าจึงถามนางทั้งปวงว่า ดูกรเจ้าผู้มีพักตร์อันเจริญ ต้นไม้ชื่อว่าต้นบุนนากและต้นคิรีบุนนากมีอยู่แห่งใด
นางทั้งปวงทูลว่า ข้าแต่พระรถเสนราชผู้เป็นเจ้า ต้นไม้ที่ตรัสถึงมีอยู่ที่นันทนอุทยานพระเจ้าข้า
พระมหาสัตว์เจ้าจึงอธิษฐานแล้วกระทำเสียงสาธุการว่า พุทธบุนนากพุทธคิรีบุนนากดังนี้
ทันใดนั้นเทพยดาทั้งหลาย ได้ยินพระมหาสัตว์เจ้าตรัส ก็กระทำเสียงสาธุการกึกก้องโกลาหล ว่าท่านจะได้ตรัสพระสัพพัญญุตญาณ
พระมหาสัตว์เจ้ายื่นพระหัตถ์ไปเก็บผลไม้ได้แล้ว ก็มีหทัยยินดีจึงให้ผู้บัญชาการเสนาตรวจตราพลนิกายเสร็จแล้ว เมื่อมาถึงประตูให้ยักษ์พันหนึ่งเปิดให้แล้วก็ออกจากสวนอุทยาน นางกังรีก็ตามไปครั้นถึงพระนครแล้วก็ขึ้นยังปราสาท มีพนักงานสรรพดุริยางค์ดนตรีฟ้อนรำขับร้องห้อมล้อม เสด็จประทับนั่งบนรัตนบัลลังก์ แวดล้อมไปด้วยพลนิกายเป็นอันมาก ดุจดังท้าวสักกเทวราชฉะนั้น
พระเจ้ารถเสนจึงบอกนางกังรีราชเทวีว่า เจ้าจงบังคับให้พวกพลนิกายทั้งปวงเล่นการมหรสพ นางกังรีราชเทวีก็บังคับให้พวกพลนิกายเล่นการมหรสพ อำมาตย์ทั้งปวงได้ฟังคำนางแล้วก็ชวนกันประโคมดุริยางค์ฟ้อนรำขับร้องเล่นการมหรสพ
/*639พระเจ้ารถเสนจึงอุบายบอกให้นางกังรีดื่มสุราบานเป็นที่สบายใจ แต่พระองค์หาดื่มไม่
ส่วนนางกังรีครั้นดื่มน้ำสุราเมาแล้วก็ล้มลงบนที่ไสยาสน์จึงบอกพระมหาสัตว์ว่า ข้าพระบาทขอทูลให้พระองค์ทรงหราบว่าลูกตานางสิบสองเขาแขวนไว้ที่ข้างบนครัวไฟ พระเจ้าข้า
พระมหาสัตว์จึงถามต่อไปว่า ยาที่จะทำลูกตาขึ้นสว่างมีหรือไม่
นางกังรีทูลว่า ยาห่อหนึ่งที่แขวนอยู่นั้นเป็นยาทิพย์สำหรับรักษาลูกตา ยาห่อหนึ่งทิ้งลงไปแล้วกลายเป็นภูเขา ยาห่อหนึ่งทิ้งลงไปแล้วกลายเป็นป่า ยาห่อหนึ่งทิ้งลงไปแล้วกลายเป็นลม ยาห่อหนึ่งทิ้งลงไปแล้วกลายเป็นไฟ ยาห่อหนึ่งทิ้งลงไปแล้วกลายเป็นฝน ยาห่อหนึ่งทิ้งลงไปแล้วกลายเป็นเมฆ ยาห่อหนึ่งทิ้งลงไปแล้วกลายเป็นมหาสมุทร พระเจ้าข้า
พระมหาสัตว์เจ้าได้ฟังดังนั้น ก็เกิดพระทัยโสมนัสรำพึงว่าเราจะได้เห็นพระพักตร์พระมารดาเราคราวนี้ พอนางกังรีหลับแล้ว ก็ฉวยเอาห่อยาเหล่านั้นขึ้นยังพาชีอัศวราชหนีไปในเวลาเที่ยงคืน กำลังนางยังหลับอยู่
ส่วนนางกังรีตื่นขึ้นในเวลาปัจจุสมัย ไม่เห็นพระมหาสัตว์เจ้าก็ตีพระทรวงติดตามดูสามีไปตามทาง
ในเวลานั้นพระมหาสัตว์เจ้าก็โปรยยาลงกลายเป็นภูเขาเกิดเป็นต้นไม้กระทบกันอยู่ นางกังรีก็ติดตามไปอีก พระมหาสัตว์ก็โปรยยาลงกลายเป็นป่า นางกังรีก็ติดตามไปอีก พระมหาสัตว์ก็โปรยยาลงกลายเป็นไฟ นางกังรีก็ติดตามไปอีก พระมหาสัตว์เจ้าก็โปรยยาลงกลายเป็นฝน นางกังรีก็ติดตามไปอีก พระมหาสัตว์เจ้าก็โปรยยาลงกลายเป็นเมฆ นางกังรีก็ติดตามไป พระมหาสัตว์เจ้าจึงโปรยยาห่อหนึ่งลงไป กลายเป็นมหาสมุทร นางกังรีจึงหยุดยืนแลไป ได้เห็นพระมหาสัตว์แต่ไกลไม่อาจจะกลั้นน้ำตาได้ ก็กรรแสงปริเทวนาการ กล่าวเป็นคาถาว่า
หาหา สามิก ปิยฺจ
อหํ กลูนํ ปริเทวึ
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกณฺฑึ
สามิโก จ นิราลโย
มรณํ วา ตยา สทฺธึ
ชิเว กึ โสกทุกฺขิโต
/*640อปุฺานิ กโรมิหํ
ชาติยา สํสรึ ปฏฺนา
ปิโย ปิเยน สงฺคมฺม
สโมหเมว วินาทุเร
แปลว่า ข้าแต่พระสามีที่รัก ข้าพระบาทครั่งครวญร้องไห้รักพระสามีเป็นที่รัก ส่วนพระสามีช่างไม่มีความอาลัยรักใคร่ข้าพระบาทเลย ข้าพระบาทไม่ได้ไปกับพระองค์แล้วก็ต้องตาย จะอยู่ไปให้ได้ความเศร้าโศกลำบากกายต้องการอะไร ข้าพระบาทไม่ได้ทำบุญกุศลไว้ เมื่อข้าพระบาทยังท่องเที่ยวเวียนว่ายอยู่ด้วยชาติความเกิดแล้ว ข้าพระบาทขอตั้งความปรารถนาไว้ ขอให้ข้าพระบาทได้มาอยู่ร่วมกันกับสามีเป็นที่รัก และให้ได้อยู่ร่วมเสมออย่าได้พลัดพรากจากกันไปไกลเลย
ครั้งนั้นพระโพธิสัตว์เจ้าจึงทรงทราบว่านางกังรีมีจิตรำงับดีแล้ว จึงตรัสตอบด้วยความกรุณาว่า ดูกรนางกังรีผู้มีพักตร์อันเจริญ เจ้ามีคุณแก่พี่เป็นอันมากก็จริงอยู่ แต่บิดามารดาของพี่มีคุณแก่พี่มากกว่าคุณของเจ้าได้ร้อยเท่าพันเท่าแสนเท่า ตรัสดังนี้แล้วเมื่อจะปริเทวนาการจึงตรัสเป็นบาทคาถาว่า
ภทฺเท กํริ มา จินฺตยิ
อหํ พุทโธ ปโมจสึ
พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกณฺฑึ
ทุกฺขชาตํ ปิยมาตรํ
สพฺพฺุตาณํ ปตฺถิตํ
สรณํ กํริ วินาสติ
ตํ อาเลยฺยา มาตรํ ภาตรํ
โย นิวตฺติตฺวา น โสจติ
อิทานิ ตฺวํ อนุพนฺธาหิ
อนาคเต กาเล วจฺฉมิว
แปลว่า ดูกรเจ้ากังรีผู้มีพักตร์อันเจริญ เจ้าอย่าคิดไปเลย พี่จะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าปลดเปลื้องเสียซึ่งสัตว์ทั้งหลาย พี่ต้องประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญเกิดทุกข์ถึงมารดาที่รัก พี่ปรารถนาพระสัพพัญญุตญาณ ดูกรนางกังรี ผู้ใดยอมกลับไม่โศกเศร้าอาลัยถึงมารดาและพี่น้อง ที่พึ่งย่อมฉิบหายเดี๋ยวนี้เจ้าจงตามพี่ไป ประดุจดังว่าแม่โคตามลูกโคในอนาคตกาล
เมื่อพระโพธิสัตว์กล่าวดังนี้แล้วก็ขับพาชีไปในอากาศ นางกังรียืนอยู่ภายหลังก็มีสีสันวรรณอันเศร้าหมอง มีดวงหทัยแตกออกไปเจ็ดภาคตายอยู่ที่ฝั่งสมุทรนั้น ส่วน/*641พระมหาสัตว์ก็เสด็จไปจนถึงเมืองกุตารนคร คราวนั้นนางสันธมารเห็นพระโพธิสัตว์แต่ที่ไกล ก็ไปสู่ปราสาทเสียใจจนหทัยแตกออกไปเจ็ดภาค ทำกาลกิริยาตาย
คราวนั้นพระโพธิสัตว์จึงถือเอายาทิพย์เข้าไปที่อุโมงค์ใส่ตาแห่งมารดาและญาติทั้งหลาย ตาแห่งมารดาและญาติก็กลับสว่าง มารดาและญาติกลับได้ทิพยจักษุ พระโพธิสัตว์ก็พามารดาและญาติไปสู่นคร พระเจ้ารถสิทธจึงตั้งนางทั้งสิบสองไว้ในที่อัครมเหสี มีสมาคมเป็นบรมสุขยิ่งใหญ่ด้วยนางทั้งสิบสองนั้น
ต่อมาพระเจ้ารถสิทธจึงอภิเษกพระรถเสนราชบุตรในราชสมบัติ พระเจ้ารถเสนก็ดำรงสิริรัชยยโดยทำนองคลองธรรม ทรงอุปถัมภ์แก่มหาชนจำเดิมแต่เสวยราชย์มา
อิติ สตฺถา ธมฺมํ เทเสนฺโต สมเด็จพระบรมศาสดาจารย์ทรงแสดงธรรมด้วยประการดังนี้แล้วจึงตรัสซ้ำว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกาลปางก่อนเมื่อเราบำเพ็ญโพธิสมภารก็ได้มีความกตัญญูกตเวทีแก่มารดาและญาติ ตรัสดังนี้แล้วจึงทรงประกาศอริยสัจจเทศนา จบแล้วจึงทรงประชุมชาดก ยกเป็นโอสานคาถาที่สุดแปลความว่า นางสันธมารกลับชาติมาคือพระเทวทัต ม้าอัศวราชกลับชาติมาคือม้ากัณฐก ท้าวโกสีย์กลับชาติมาคือพระอนุรุธ พระฤษีคือพระสารีบุตร พระเจ้ารถสิทธคือพระพุทธบิดาสุทโธทนมหาราช พระมารดาคือพระมหามายา ญาติอันเศษคือพุทธบริษัท นางกังรีคือนางยโสธรามารดาพระราหุล พระเจ้ารถเสนคือเราผู้เป็นโลกนาถ เป็นผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาดตรัสรู้พร้อมด้วยตนเองหาครูอาจารย์มิได้ เอวํ ธาเรถ ชาตกํ ท่านทั้งหลายจงทรงไว้ซึ่งชาดกโดยนัยดังกล่าวมานี้
จบรถเสนชาดก
สารบาญค้นเรื่อง
ปัญญาสชาดก
" 0
เล่ม/หน้า	ป	เล่ม/หน้า
ท.	:
๑. กนกวรรณราชชาดก	๑/เต๒๕
๑๓๑, ป่าจิตตกุมารชาดก ๑/๕๕๕
๓. จันทราชชาดก	อ/๐๓	6ร ม [ต	“ท
1119่ก็ด	โ	๑๓. โปราณกบิลราชชธาดก ๑/๒๑
๕. จาคทานชาดก	๑/เต๓	พ.
๒๒๐. พรหมโฆสราชชาดก	๑/ส๐๑นนา7	ญาร	๒๑. พหลาคาวีชาดก	@/๓๒ส
๑. ทุลกบัณฑิตชาดก	๑/๑ออ
2 ลกกกวัณตท	1 1 1	๒๒๓. พาราณสิราชชาดก	@/๓๓๕๕
ก
5	๒๕. ภัณฑาคารชาดก	อ๑/๓๕๕
๑๐. ธิรรมราชชาดก	@/๓๐๕	ม.
๑๑. ธรรมโสณฑกซาดก	๑/๒๕๕ .]๒๕. มหาปทุมชาดก	๑/๓๓๐
อ๑๒. ธรรมิกบัณฑิตราชชาดก ๑/๒๕๕ ไเ๒๐. มหาสุรเสนชาดก	๑/๑๓๕๒
น,	ร.
๑๓. นรชีวกจินทานชาดก	๑/๕๓๕ ]/๒๓. รถเสนชาดก	๑/อ๒๕
๑๕. นรชีวชาดก	๑/๓๑๐ เ๒๕. รัตนปโชตชาดก	๑/๓๓
จ	6	๒ว๕๓
เล่ม/หน้า	เล่ม/หน้า
ว,	๕๒. สุทัสสนชาดก	๑/๒๕๒
๓๒. วัฏฏังคุลีราชชาดก	๑/๒๑๑ #%๐. สุภิตตชาดก	๑/๑๕๓
๓๓. วจิบุลราชชาดก	๑/๑๒๑ ๕๑ ฤรัพภลขดก 6 717 ๒/๓๐๓
๓๕. วิริยบัณฑิตชาดก	๑/๒๓๐9 %ฉ๕๒๒๓. สุรปชาดก	๑/๓๑๕
๕๓. สุวรรณกัจฉปชาดก	๑/๕๑๒
1 ม	ผี น	๕๕. สุวรรณกุมารชาดก	๑@/เต๐๓
๓อ. สรรพสิทธิชาดก	๑/๕๒๕
๓๓. สลภชาดก	๑/๕๒๒
๓๕. สังขปัตตชาดก	๑/๕๕๓	เล 0
ลไชไก	ว๓	๕๕. เสตบัณฑิตชาดก	@/๓๑ข่อ
(๕๓ โสนันททดก ๒7990
: จงจงเเ
๕๑. สีริจุฑามณีชาตก	๑/อ๑๓๐	อ.
๕๒๓. สิริธรชาดก	๑/๑อย ๐. ยติเทวราชชาดก	๑/๕๕๓
๕๓. สิริวิบุลกิตติชาดก	๑/๑๐๐ 5๑. อิรินทมชาดก	๑/อ๐๒
๕๕. สิโสรชาดก	๑/๕๒๒ อ๒อ๒. อาทิตชาดก	๑/๑๓๓
๕๕ ถีหนาทชาดก // ๒/๑๓๕ 9๓. ถานิสงส์ผ้าบังสุกล ๒๒/๐๕๑
ชะธ


คำปรารภ
หลวงพ่อเจ้าพระคุณพระธรรมสิทธาจารย์ (หนู ถาวโร ป.ธ.#) อดีตเจ้าอาวาสวัด
พระสิงห์วรมหาวิหาร ที่ปรึกษาเจ้าคณะจังหวัดเชียงใหม่ เป็นพระมหาเถระที่เคร่งครัดในพระ
ธรรมวินัย มีปฏิปทาและวัตรปฏิบัติอันงดงาม ดำรงอยู่ในเมตตาธรรม ได้ถึงมรณภาพลงเมื่อ
วันที่ ๒๕ มกราคม ๒๕สา๓ เป็นเหตุนำมาซึ่งความเสียใจแก่คณะศิษยานุศิษย์ นับเป็นการสูญ
เสียเสาหลักที่เป็นกำลังสำคัญของคณะสงฆ์ไนภาคเหนือตอนบนอีกครั้งหนึ่ง หากแต่ผลงาน
และคุณความดีที่หลวงพ่อเจ้าคุณ ฯ ได้บำเพ็ญมาตลอดชีวิต จะยังคงประทับอยู่ในจิตใจของ
พุทธศาสนิกชนทั้งหลายสิ้นกาลนาน
งานบำเพ็ญกุศลศพของหลวงพ่อเจ้าคุณพระธรรมสิทธาจารย์ ได้อาศัยคณะสงฆ์
จัตพระสิงห์วรมหาวิหาร โดยการนำของท่านเจ้าคุณพระสิงหวิชัย รักษาการเจ้าอาวาส
จัตพระสิงห์ ฯ เป็นกำลังสำคัญ ทำให้งานดำเนินไปด้วยความเรียบร้อย พร้อมด้วยคณะศรัทธา
ที่มีความเคารพในหลวงพ่อเจ้าคุณ ฯ ที่ได้เสียสละเวลามาร่วมงานโดยตลอด
อนึ่ง คณะสงฆ์หนเหนือ ได้ตั้งคณะกรรมการจัดงานออกเมรุพระราชทานเพลิงศพ
หลวงพ่อพระธรรมสิทธาจารย์ และได้ปรารภจัดพิมพ์หนังสือเพื่อเป็นอนุสรณ์แก่หลวงพ่อเจ้า
คุณ ฯ โดยพิจารณาเห็นว่า หนังสือปัญญาสชาดก เป็นหนังสือที่สมควรจัดพิมพ์ เนื่องจาก
เป็นหนังสือที่เป็นภูมิปัญญาของพระเกระชาวเชียงใหม่ ที่แต่งขึ้นในจังหวัดเชียงใหม่ มีอายุ
ประมาณ ๕๐๐ กว่าปี เป็นที่รู้จักกว้างขวาง ประกอบด้วยคติธรรมสอนไจที่ลึกซึ้ง อีกทั้งยัง
สอดคล้องกับชีวิตของหลวงพ่อพระธรรมสิทธาจารย์ที่อุทิศชีวิตเพื่องานพระศาสนา ให้ศาสนา
มั้นคงและแพร่หลายกว้างขวางที่สุด
(อ
ขออนุโมทนายอบคุณท่านอธิบดีกรมศิลปากร คุณเกรียงไกร สัมปัชชลิต ที่ได้
อนุญาตในการจัดพิมพ์คครั้งนี้ และขออบนุโมทนาขอบคุณเจ้าหน้าที่กรมศิลปากรที่อำนวย
ความสะดวกในการติดต่อประสานงาน คือ คุณอนุสรณ์ คงเกิด และ นางสาวอรสรา สายบัว
ขอขอบใจคณะทำงานดำเนินการจัดพิมพ์หนังสือ มีพระมหา ดร.ารัญญู วรณุญ ผู้ช่วยเจ้าอาวาส
วัดปากน้า เลขานุการรองเจ้าคณะภาค ๕ เป็นหัวหน้า และผู้ที่ร่วมด้วยช่วยกันตรวจปรีฟ
หนังสือ โดยยึดแนวต้นฉบับเดิม ได้แก่ ท่านเจ้าคุณพระราชปัญญาภรณ์ รองเจ้าคณะภาค ๒
และท่านเจ้าคุณพระวิสุทธิธีรพงศ์ เลขารองเจ้าคณะภาค ๒ วัดนางซี พระมหาเตชาธร สุภขโย
วัดปากน้า ครูขุณหภักดิ ร้อยพิลา โรงเรียนทีปังกรวิทยาพัฒน์ (ทวีวัฒนา) คุณสุธิตา สุวรรณนภาคศรี
คุณดารณี แสงเพชร และอาทรการพิมพ์
ขออนุโมหนาพระเกรานุเกระ เจ้าคณะพระสังฆาธิการ และสาธุขนทั้งหลายที่มีส่วน
ร่วมบริจาคในการจัดพิมพ์หนังสือนี้ทุกท่าน
ขออำนาจคุณพระศรีรัตนตรับและศีลสุตาทิคุณที่หลวงพ่อเจ้าคุณพระธรรมสิทธาจารย์
ได้บำเพ็ญมา รวมทั้งกุศลจริยาที่คณะศิษยานุศิษย์ ได้พร้อมใจกันบำเพ็ญกุศลด้วยความ
กตัญญูกตเวทีมาโดยลำดับ จงเป็นพลวปัจจัยให้หลวงพ่อเจ้าคุณ ฯ ได้บันเทิงสุขอยู่ใน สุคติ
สัมปรายภพ และแผ่บุญบารมีปกปักรักษาคณะศิษยานุศิษย์ตราบกาลนานเทอญ ฯ
๕ .
(สมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์)
เจ้าอาวาสวัดปากน้ำ
เจ้าคณะใหญ่หนเหนือ
คณะผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช
๑ ธันวาคม ๒๕๕๒
(๓