คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติ สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง
นายบุญเตือน ศรีวรพจน์
คำนำ
คำฉันท์เป็นรูปแบบอย่างหนึ่งของกวีนิพนธ์ไทยที่ถือเป็นประณีตวรรณศิลป์ชั้นสูง โดยทั่วไปนำมาใช้เพื่อการประพันธ์ที่เป็นพิธีการ งานประพันธ์คำฉันท์มักเป็นเรื่องมีเนื้อหาเกี่ยวกับศาสนาหรือพระมหากษัตริย์ หรืออาจประพันธ์ขึ้นเพื่อใช้เป็นส่วนหนึ่งของพิธีกรรม เช่นคำฉันท์ดุษฎีสังเวยต่างๆ เป็นต้น
คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง เป็นวรรณคดีสมัยอยุธยาที่มีความสำคัญเรื่องหนึ่ง เนื้อหาโดยรวมเป็นการสดุดีพระเกียรติยศของพระมหากษัตริย์พระองค์นั้น นอกจากสุนทรียภาพในเชิงภาษาแล้ว สาระสำคัญอีกประการหนึ่งที่ได้จากวรรณคดีคำฉันท์เรื่องนี้คือ ข้อมูลทางประวัติศาสตร์ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ซึ่งหลายประเด็นไม่เคยปรากฏในเอกสารอื่น เช่น การที่สมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงเชื่อว่าพระองค์คือพระโพธิสัตว์ ซึ่งจะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าองค์ที่ ๑๐ ตามที่ระบุในคัมภีร์อนาคตวงศ์
อนึ่ง รูปแบบของวรรณคดีคำฉันท์นั้น ปรากฏในประวัติวรรณคดีไทยว่าหนังสือเสือโคคำฉันท์ ของพระมหาราชครูเป็นคำฉันท์เรื่องแรก แต่ในบานแพนกของคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง แสดงความเห็นไว้ว่าเรื่องเสือโคคำฉันท์แต่งภายหลังเรื่องนี้ ดังนั้นจึงอาจสรุปได้ว่า คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯน่าจะเป็นคำฉันท์เรื่องแรกและเป็นประดิษฐการทางวรรณศิลป์ที่เกิดขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง มิใช่เกิดในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชตามที่เชื่อกัน
กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ เคยตีพิมพ์คำฉันท์เรื่องนี้เผยแพร่แล้วในหนังสือ วรรณกรรมสมัยอยุธยา เล่ม ๓ การพิมพ์ครั้งนั้นคงอักขรวิธีเดิมตามต้นฉบับสมุดไทย จึงทำให้ผู้ศึกษาที่ไม่คุ้นเคยกับอักขรวิธีแบบเก่าประสบปัญหายุ่งยากในการพิจารณาเนื้อความ
ในการพิมพ์ครั้งนี้ กรมศิลปากรได้มอบให้ นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ ข้าราชการกองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ เป็นผู้ดำเนินการศึกษาวิเคราะห์เชิงเปรียบเทียบเพื่อนำเสนอข้อสรุปประเด็นต่างๆ นอกจากนี้ยังได้ตรวจสอบชำระปรับปรุงต้นฉบับใหม่ทั้งหมด โดยใช้หลักวิชาการทางอักษรศาสตร์ ภาษาศาสตร์ นิรุกติศาสตร์และประวัติศาสตร์ เรียบเรียงคำอธิบายเนื้อหา บทวิเคราะห์รวมทั้งปรับอักขรวิธีให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน ทั้งนี้ได้วิเคราะห์ศัพท์ยาก และจัดทำเป็นศัพทานุกรมท้ายเล่ม เพื่อให้สะดวกแก่การศึกษาค้นคว้าต่อไป
ด้วยเหตุที่วรรณคดีเรื่องนี้เป็นภาษาเก่าสมัยอยุธยาตอนกลาง คำศัพท์หลายคำไม่มีใช้ในปัจจุบัน บางคำเปลี่ยนรูปไปจากเดิมซึ่งอาจรวมถึงการเปลี่ยนเสียงด้วย ทำให้การจัดทำต้นฉบับเป็นไปด้วยความยากลำบากต้องใช้วรรณคดีสมัยอยุธยาเรื่องอื่นๆ เป็นหลักในการเปรียบเทียบสอบทาน
กรมศิลปากรหวังว่า หนังสือคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง นี้จะอำนวยประโยชน์แก่ผู้สนใจศึกษาวรรณคดีและประวัติศาสตร์โดยทั่วกัน
นาวาอากาศเอก (อาวุธ เงินชูกลิ่น)
อธิบดีกรมศิลปากร
กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๒๓ พฤษภาคม ๒๕๔๓
อธิบายเรื่อง
คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง
นายบุญเตือน ศรีวรพจน์
เรียบเรียง
/*3วรรณคดีสมัยอยุธยา เรื่องคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททองของพระมหาราชครู มีเนื้อหาหลายตอนที่เกี่ยวข้องกับประเด็นประวัติศาสตร์ในรัชสมัยดังกล่าว หนังสือเล่มนี้ประพันธ์เป็นคำฉันท์ ซึ่งจำเป็นต้องประกอบด้วยศัพท์ชั้นสูง ยากแก่การทำความเข้าใจ และยิ่งเป็นกวีนิพนธ์สมัยอยุธยาด้วยแล้ว คำศัพท์ต่างๆ ที่ใช้ในครั้งนั้นหลายคำไม่มีใช้ในปัจจุบัน ดังนั้นการพิจารณาความหมายของศัพท์จึงเป็นการยากลำบากแก่ผู้ศึกษา ทั้งต้องพินิจพิเคราะห์ด้วยความรอบคอบ เพื่อมิให้เกิดการผิดพลาดในการตีความ
การจัดพิมพ์ในครั้งนี้ กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ได้ตรวจสอบชำระ ปรับปรุงต้นฉบับให้อักขรวิธีใกล้เคียงกับปัจจุบันโดยการศึกษาเปรียบเทียบกับวรรณคดีสมัยอยุธยาเรื่องอื่นๆ และใช้หลักวิชาการทางอักษรศาสตร์ ภาษาศาสตร์และนิรุกติศาสตร์ ประกอบในการอธิบายความหมายของคำศัพท์บางคำ คำศัพท์จำนวนมากที่ใช้ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ เป็นศัพท์ที่แผลงออกจากรูปศัพท์เดิม หรือตัดศัพท์เพื่อให้เหมาะสมกับบังคับของฉันทลักษณ์ คำเหล่านี้หลายคำไม่ปรากฏในพจนานุกรมไทย การพิจารณาความหมายนอกจากจะต้องใช้หลักวิชาการตามที่กล่าวแล้ว ยังต้องพิจารณาคำอื่นๆ ที่เป็นบริบทแวดล้อมคำนั้นประกอบด้วย
/*4ในส่วนของเนื้อหา คำฉันท์เรื่องนี้ให้ความกระจ่างทางด้านประวัติศาสตร์ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททองหลายประเด็นเช่นพระราชประวัติ พระราชกรณียกิจ ฯลฯ ในส่วนของสำนวนโวหาร วรรณคดีเรื่องนี้ อาจนำไปสู่สมมุติฐานการกำหนดยุคสมัยที่ชัดเจนของวรรณคดีอยุธยาบางเรื่องที่ยังคลุมเครือ รวมถึงข้อมูลใหม่เกี่ยวกับกวีในราชสำนักสมเด็จพระเจ้าปราสาททองและสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ซึ่งผู้ศึกษาได้วิเคราะห์ไว้ในตอน “ความเป็นมาของหนังสือและข้อมูลเกี่ยวกับผู้ประพันธ์”
อนึ่ง ในการพิมพ์ครั้งนี้ได้จัดทำบทอธิบายลักษณะคำประพันธ์ และรวบรวมข้อมูลที่เกี่ยวกับสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง จากพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาและเอกสารจดหมายเหตุที่ชาวต่างชาติบันทึกไว้ ทั้งได้อธิบายพระราชประวัติ พระราชกรณียกิจ และพระราชพิธีต่างๆ ที่กล่าวถึงในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯเพื่อให้ผู้อ่านมีความเข้าใจเนื้อหาของวรรณคดีเรื่องนี้ดียิ่งขึ้น
ภูมิหลังสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง
สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๕ หรือสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ซึ่งในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯขานพระนามว่าสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง คำว่าพระพุทธเจ้าหลวงนั้นเป็นคำขานพระนามพระมหากษัตริย์ที่สวรรคตแล้ว มีตัวอย่างในนิราศภูเขาทองซึ่งสุนทรภู่ แต่งในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ขานพระนามพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยว่า “พระพุทธเจ้าหลวง” เช่นกัน
ถึงสามโคกโศกถวิลถึงปิ่นเกล้า
พระพุทธเจ้าหลวงบำรุงซึ่งกรุงศรี
ประทานนามสามโคกเป็นเมืองตรี
ชื่อปทุมธานีเพราะมีบัว
สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง ทรงครองราชสมบัติระหว่างปีพุทธศักราช ๒๑๗๓-๒๑๙๘ ทรงเป็นพระมหากษัตริย์กรุงศรีอยุธยาที่กอปรด้วยบุญญาภินิหารอันน่าอัศจรรย์พระองค์หนึ่ง พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยามิได้บันทึกรายละเอียดเกี่ยวกับพระราชประวัติก่อนเสวยราชย์ของพระองค์ไว้มากนัก กล่าวเพียงว่า รับราชการมีบรรดาศักดิ์เป็นพระมหาอำมาตย์ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม แล้วเลื่อนเป็นเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์ในรัชกาลเดียวกัน
ในจดหมายเหตุวัน วลิต ซึ่ง Jeremais Van Vliet ชาวฮอลันดา พนักงานบริษัทอินเดียตะวันออกซึ่งได้มาประจำอยู่ที่กรุงศรีอยุธยาระหว่างปี พุทธศักราช ๒๑๓๖-๒๑๘๕ และเขียนจดหมายเหตุ ดังกล่าวไว้เมื่อปีพุทธศักราช ๒๑๘๓ บันทึกเหตุการณ์ตั้งแต่ปลายรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมถึงรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง วัน วลิต/*6เขียนเรื่องราวต่างๆ ที่เกิดขึ้นในราชอาณาจักรสยามครั้งนั้นจากประสบการณ์ตรงของตน จดหมายเหตุวัน วลิตทำให้เราได้ทราบพระประวัติของพระมหากษัตริย์พระองค์นี้ชัดเจนยิ่งขึ้น
สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง มีพระนามเดิมว่า พระองค์ไล เป็นบุตรของออกญาศรีธรรมาธิราชซึ่งเป็นภาดาของพระราชชนนีในสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม พระองค์ไลรับราชการในกรมมหาดเล็ก มีบรรดาศักดิ์เป็นที่จมื่นศรีสรรักษ์ (Pramonsy Saropha) ต่อมาเป็นที่จมื่นสรรเพธภักดี (Sompan Meon) แล้วเลื่อนเป็นออกญาศรีวรวงศ์ จางวางมหาดเล็ก ครั้นสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมสวรรคตแล้วได้เลื่อนเป็นออกญากลาโหม
ขณะที่ยังอยู่ในวัยหนุ่มคะนองมีบรรดาศักดิ์เป็นจมื่นศรีสรรักษ์นั้น จดหมายเหตุวัน วลิต กล่าวว่า ทรงมีอุปนิสัยห้าวหาญ ไม่ยอมแพ้ใคร ครั้งหนึ่งในพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ สมเด็จพระเจ้าทรงธรรมทรงแต่งตั้งให้ “ออกญาข้าว” เป็นพระยาแรกนา จมื่นศรีสรรักษ์ได้ก่อคดีอุกฉกรรจ์ขึ้น
“...พระองค์ได้พระราชทานพระภูษาใหม่อันเป็นฉลองพระองค์ของกษัตริย์ และให้ใส่มงกุฎรูปกรวยแหลมลงบนศีรษะ ออกญาข้าวต้องนั่งในบุษบกเล็กๆ ทรงปิรามิด มีคน ๘ คนหามออกเดินจากพระราชวังไปตามถนน มีบริวารล้นหลาม พร้อมด้วยเครื่องดีดสีตีเป่าติดตามไปยังชนบท ทุกๆ คนแม้แต่เสวกามาตย์และชาววังคนอื่น ๆ ถวายเกียรติยศทำนองเดียวกับที่ถวายพระเกียรติแก่พระเจ้าแผ่นดิน ทั้งนี้เพราะเขาได้ถูกสมมุติให้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน ออกญาข้าวไม่ได้รับค่าตอบแทนอื่นใด นอกจากเงินที่เก็บจากค่าปรับไหมจากคนที่พบกลางทาง...พระยาแรกนาเมื่อมาถึงโรงพิธี ก็อนุญาต/*7ให้ทุก ๆ คนเข้าโจมตีต่อสู้กับพรรคพวกและบริวารผู้ติดตาม มีกฎอยู่ว่าผู้ที่เข้าโจมตีจะแตะต้องตัวหรือองครักษ์ของพระยาแรกนาไม่ได้ และถ้าหากพระยาแรกนาได้ชัยชนะในการต่อสู้กับฝูงชนแล้ว จะเป็นสัญลักษณ์ว่าปีนั้นข้าวอุดมสมบูรณ์ และถ้าการณ์กลับตรงกันข้าม พระยาแรกนาต้องหนีกระเจิงก็ทำนายว่าเป็นลางร้ายและเกรงว่าภูตผีจะทำลายพืชผลของแผ่นดิน... ขณะนั้นออกญากลาโหมเพิ่งมียศเป็นจมื่นศรีสรรักษ์และมีอายุประมาณ ๑๘ ปี วันหนึ่งเมื่อมีการทำพิธีนี้ เขาได้อยู่ที่ชนบทนั้นด้วย โดยมากับน้องชาย ...ทั้ง ๒ คนขี่ช้างมีบ่าวไพร่ติดตามมาหลายคนและได้เข้าโจมตีพระยาแรกนาอย่างดุเดือด ดูเหมือนว่ามีเจตนาจะฆ่าพระยาแรกนาและกลุ่มผู้ติดตามทั้งหมดด้วย ...จมื่นศรีสรรักษ์ก็ถอดดาบและโถมเข้าสู้อย่างดุเดือด จนพระยาแรกนาและองครักษ์จำต้องถอยหนี...”
เหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นตั้งแต่สมเด็จพระเจ้าปราสาททองยังทรงพระเยาว์ วัน วลิตยังมิได้เข้ามาในราชอาณาจักรสยามแต่คงได้ทราบเรื่องราวจากคำบอกเล่าของคนไทย หรือพนักงานของบริษัทอินเดียตะวันออกซึ่งเข้ามาอยู่ในกรุงศรีอยุธยาก่อนหน้านั้นแล้ว และเรื่องที่เกิดต้องเป็นข่าวใหญ่ร่ำลือกันทั่วพระนคร สมเด็จพระเจ้าทรงธรรมทรงพระพิโรธยิ่งนัก รับสั่งให้ติดตามจับกุมจมื่นศรีสรรักษ์เป็นการด่วน ทั้งคาดโทษออกญาศรีธรรมาธิราช ผู้เป็นบิดาว่าหากไม่สามารถนำตัวผู้กระทำความผิดมาลงโทษได้จะประหารชีวิตออกญาศรีธรรมาธิราชด้วย จมื่นศรีสรรักษ์นั้นหนีไปหลบซ่อนอยู่กับพระสงฆ์ในวัดแห่งหนึ่งเมื่อทราบว่าบิดากำลังได้รับความเดือดร้อนเช่นนั้นจึงออกจากที่หลบซ่อนมาเฝ้าพระเจ้าอยู่หัว
/*8“...พระองค์จับเขาโยนเข้าไปในคุกใต้ดินรับสั่งให้พันธนาการไว้ด้วยโซ่ตรวนที่ส่วนทั้ง ๕ ของร่างกาย จมื่นศรีสรรักษ์ถูกจำขังอยู่ในคุกมืดเป็นเวลา ๕ เดือน จนกระทั่งเจ้าขรัวมณีจันทร์ชายาม่ายของพระเจ้าอยู่หัวในพระโกศ คือ พระ Marit หรือ พระองค์ดำ ได้ทูลขอจึงได้กลับเป็นที่โปรดปรานอีก...”
เจ้าขรัวมณีจันทร์ที่วัน วลิตระบุว่าเป็นพระชายาของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช เอกสารต่างชาติหลายฉบับขานพระนามสมเด็จพระนเรศวรมหาราชว่า พระนเรศ พระนริศ หรือ พระองค์ดำ การที่เจ้าขรัวมณีจันทร์ได้กราบทูลขอพระราชทานอภัยโทษจมื่นศรีสรรักษ์นั้น น่าจะแสดงถึงความสัมพันธ์ในฐานะพระญาติสนิทของบุคคลทั้ง ๒ และเจ้าขรัวมณีจันทร์ผู้นี้คือพระชนนีของสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม ประเด็นดังกล่าวนี้สนับสนุนว่าสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมทรงเป็นพระราชโอรสในสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ซึ่งมีความจำเป็นทางการเมืองบังคับให้ต้องทรงผนวชในรัชกาลสมเด็จพระเอกาทศรถ
เนื้อความที่ว่าจมื่นศรีสรรักษ์เป็นพระญาติฝ่ายพระชนนีของสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม และนับเนื่องเป็นเจ้าหลานเธอในพระเจ้าแผ่นดิน นอกจากจะปรากฏในเอกสารของวัน วลิตแล้ว ในคำให้การขุนหลวงหาวัด เอกสารของพม่าซึ่งสอบถามเรื่องราวต่างๆ เกี่ยวกับกรุงศรีอยุธยา จากสมเด็จพระเจ้าอุทุมพร ภายหลังจากเสียกรุงศรีอยุธยา ครั้งที่ ๒ แล้ว มีข้อความตอนหนึ่งที่ระบุว่าสมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงเป็นพระราชนัดดาของสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม
“...พระราชนัดดาองค์หนึ่งเป็นหน่อเนื้อข้างฝ่ายพระมารดา พระองค์จึงเอาพระราชนัดดาที่ชื่อสุริยวงศ์กุมารนั้นมาเลี้ยงไว้ในพระราชฐานจึงประทานชื่อให้เรียกว่าเจ้าพระยาสุริยวงศ์ ว่าที่จักรีกลาโหม กรมท่า แล้วประทานเครื่องสูงต่างๆ มี/*9พานทองสองชั้น กระโถนทองทั้งพระแสงก็ประทาน นั่งแคร่จมูกสิงห์...”
ข้อมูลพระราชประวัติตามเอกสารของวัน วลิต กล่าวต่อไปอีกว่า จมื่นศรีสรรักษ์หลังจากได้รับพระราชทานอภัยโทษ จากการทูลขอของเจ้าขรัวมณีจันทร์ แทนที่จมื่นศรีสรรักษ์จะเข็ดขยาดต่อราชทัณฑ์ที่เคยได้รับในคราวโจมตีพระยาแรกนา กลับคิดการร้ายยิ่งขึ้นไปอีกถึงขั้นวางแผนลอบปลงพระชนม์พระองค์ทองกับพระศรีศิลป์ พระอนุชาของสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม แต่ยังไม่ทันได้ลงมือทำการ ความทราบถึงพระเจ้าอยู่หัวเสียก่อน ครั้งนี้จมื่นศรีสรรักษ์ต้องได้รับโทษถูกจำอยู่ในคุกมืดถึง ๓ ปี จนคราวหนึ่งเขมรตั้งแข็งเมืองสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมมีพระราชดำริจะกรีธาทัพไปปราบด้วยพระองค์เอง จมื่นศรีสรรักษ์ซึ่งอยู่ในที่คุมขังจึงทูลอาสาไปในการศึกครั้งนั้น แม้ว่ากองทัพไทยจะไม่สามารถตีเขมรได้สำเร็จ แต่จมื่นศรีสรรักษ์ได้แสดงความองอาจในการรบให้เห็นเป็นที่ประจักษ์ เมื่อกองทัพกลับถึงกรุงศรีอยุธยาแล้วจมื่นศรีสรรักษ์จึงได้กลับเข้ารับราชการอีกครั้งในตำแหน่งจมื่นสรรเพธภักดี อย่างไรก็ตามเอกสารของวัน วลิตยังคงเรียกนามเดิมคือจมื่นศรีสรรักษ์
“...แม้กระนั้นจมื่นศรีสรรักษ์ก็ไม่เปลี่ยนแปลงอุปนิสัยสันดาน เพราะมาเป็นชู้กับชายาและสนมของเจ้าชายพระอนุชาของพระเจ้าแผ่นดิน พระอนุชาได้กราบทูลร้องทุกข์อย่างขมขื่นในเรื่องนี้ พระเจ้าแผ่นดินทรงกริ้วมากถึงกับให้ตัดสินลงโทษประหารชีวิต และด้วยเห็นแก่คำอ้อนวอนของพระราชมารดาและออกญาศรีธรรมาธิราชบิดาของเขา จึงทรงลดโทษเป็นจำคุกตลอดชีวิต...”
/*10จมื่นศรีสรรักษ์ติดคุกอยู่อีก ๓ ปี ก็ได้รับพระราชทานอภัยโทษ และกลับเข้ารับราชการอีกครั้งหนึ่งการได้รับพระราชทานอภัยโทษครั้งหลังสุดนี้จดหมายเหตุวัน วลิตมิได้ระบุสาเหตุ แต่อาจสันนิษฐานได้ว่าเจ้าขรัวมณีจันทร์พระชนนีของสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมคงทูลขอพระราชทานอภัยโทษเช่นเดียวกับคราวก่อนๆ
หลังจากพ้นโทษแล้วจมื่นศรีสรรักษ์ตั้งใจปฏิบัติหน้าที่อย่างเข้มแข็ง ความกล้าได้กล้าเสีย กล้าตัดสินใจ ผนวกกับความสามารถในราชการจึงเป็นที่โปรดปรานของสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมจนได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นออกญาศรีวรวงศ์
ปัจจัยสำคัญประการหนึ่งที่ทำให้ออกญาศรีวรวงศ์ก้าวขึ้นสู่ราชบัลลังก์กรุงศรีอยุธยาได้แก่เหตุการณ์ตอนปลายรัชกาลสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม ที่ได้ทรงแสดงเจตน์จำนงมอบราชสมบัติให้แก่พระราชโอรสอันเป็นการขัดต่อกฎมนเทียรบาลที่ระบุไว้ว่า ผู้ที่สืบราชสมบัติต่อจากพระเจ้าแผ่นดินที่สวรรคตคือสมเด็จพระอนุชาธิราชซึ่งทรงดำรงตำแหน่งพระมหาอุปราชหรือเป็นวังหน้าอยู่ก่อน วัน วลิตแสดงความเห็นเกี่ยวกับเรื่องนี้ว่า
“...ในอาณาจักรสยามมีกฎหมายสำคัญบทหนึ่ง ซึ่งบ่งว่าพระอนุชาธิราชของพระเจ้าแผ่นดินที่สวรรคตต้องได้ครองราชบัลลังก์และให้ตัดสิทธิ์พระโอรสออกไป การฝ่าฝืนกฎหมายนี้ได้เกิดขึ้นโดยพระมหากษัตริย์ทรงธรรมเจ้าช้างเผือก พระเจ้าแผ่นดินอาณาจักรสยาม ได้ทรงแต่งตั้งพระราชโอรสของพระองค์ให้สืบสันตติวงศ์ครองอาณาจักรแทนพระอนุชาซึ่งควรจะได้รับมงกุฎต่อไป...”
เมื่อสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมสวรรคต ข้าราชการทั้งปวงมีออกญาศรีวรวงศ์เป็นหัวแรงสำคัญได้อัญเชิญพระราชโอรสองค์โต ซึ่ง/*11มีพระชนม์เพียง ๑๕ พรรษาขึ้นครองราชสมบัติ ทรงพระนามว่าสมเด็จพระเชษฐาธิราช ทั้งนี้ต้องกำจัดพระศรีศิลป์ พระอนุชาของสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมซึ่งดำรงตำแหน่งพระมหาอุปราชอยู่ รวมทั้งต้องกำจัดข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ส่วนหนึ่งที่ไม่เห็นด้วยกับการเสด็จขึ้นครองราชย์ของสมเด็จพระเชษฐาธิราช เช่นออกญาพระคลัง ออกญากลาโหม และออกญาเสนาภิมุขหัวหน้ากองอาสาญี่ปุ่น ครั้นกำจัดออกญากลาโหมผู้คุมกำลังสำคัญของราชอาณาจักรลงได้สำเร็จ ออกญาศรีวรวงศ์ก็ขึ้นเป็นออกญากลาโหมแทน มีนามตามที่ปรากฏในพระราชพงศาวดารว่าเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์
สมเด็จพระเชษฐาธิราชครองราชสมบัติได้ ๑ ปี ๗ เดือน เจ้าพระยากลาโหมจัดการปลงศพมารดาเป็นงานใหญ่ ความในพระราชพงศาวดารมีว่า
“...เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์ออกไปตั้งการปลงศพ ณ วัดกุฏิข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือนผู้ใหญ่ผู้น้อยออกไปช่วยนอนค้างอยู่เป็นอันมาก ฝ่ายข้าหลวงเดิมพระเจ้าอยู่หัวกราบทูลยุยงเป็นความลับว่า เจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์ทำการครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก หากเอาการศพเข้ามาบังไว้ เห็นจะคิดประทุษร้ายต่อพระองค์เป็นมั่นคง...”
เมื่อสมเด็จพระเชษฐาธิราชออกว่าราชการในวันรุ่งขึ้น ขุนนางส่วนใหญ่ยังอยู่ในงานของเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์ มิได้มาเฝ้าแหนดังปกติ จึงรับสั่งให้กองทหารขึ้นประจำหน้าที่รักษาพระราชวัง และเรียกตัวเจ้าพระยากลาโหมเข้าเฝ้าเป็นการด่วน เจ้าพระยากลาโหมตระหนักดีว่าภัยกำลังจะเกิดกับตน จึงหารือกับข้าราชการที่ร่วมอยู่ในที่นั้น ในที่สุดก็ยกกำลังเข้ามายังพระราชวังหลวง จับสมเด็จพระเชษฐาธิราชปลงพระชนม์ แล้วยกพระอาทิตยวงศ์ พระชนม์ ๙ พรรษา /*12พระราชโอรสอีกองค์หนึ่งของสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดิน เป็นการดำเนินแผนก้าวขึ้นสู่ราชบัลลังก์ของเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์ เนื่องจากสมเด็จพระอาทิตยวงศ์ยังทรงพระเยาว์นัก มิได้รู้ที่จะว่าราชการบ้านเมือง อยู่มาได้ ๖ เดือน ข้าราชการทั้งหลายซึ่งเวลานี้ล้วนอยู่ในอาณัติของเจ้าพระยากลาโหมทั้งหมด เห็นชอบร่วมกันถอดพระอาทิตยวงศ์ออกจากราชสมบัติ และเชิญเจ้าพระยากลาโหมสุริยวงศ์ขึ้นครองราชสมบัติ เริ่มรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง เมื่อปีพุทธศักราช ๒๑๗๓ มีพระนามปรากฏในพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๕
พระนามที่ขานกันว่า “พระเจ้าปราสาททอง” นั้น ปรากฏในพระราชพงศาวดาร ตอนพระเจ้ากรุงอังวะส่งราชทูตมาจำทูลพระราชสาส์น เมื่อจุลศักราช ๑๐๐๒ ว่า
“...ขอจำเริญทางพระราชไมตรีมายังสมเด็จพระเจ้ากรุงทวาราวดีศรีอยุธยา ด้วยแจ้งกิติศัพท์ไปว่าสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมนั้นทิวงคตแล้ว พระองค์เสด็จขึ้นผ่านพิภพตามราชประเพณี มีพระเกียรติยศเกียรติคุณใหญ่ยิ่งกว่ากษัตราธิราชแต่ก่อน กอปรด้วยปราสาททอง และโคบุตรกุญชรชาติตัวประเสริฐ...”
ตำนานที่มาของพระนาม “ปราสาททอง” ปรากฏในคำให้การขุนหลวงหาวัดว่า
“ทรงพระสุบินนิมิตว่าอันจอมปลวกที่เล่นเมื่อยังย่อมอยู่นั้น มีปราสาททองอันวิจิตรอยู่ในใต้จอมปลวกนั้น ครั้นเช้าพระองค์จึงเสด็จไปแล้วพิจารณาดูที่ตำบลอันนั้น จึงให้ขุดลงที่จอมปลวกนั้น จึงเป็นมหัศจรรย์อยู่หนักหนา เสียงนั้น/*13ดังครื้นเครงไปทั้งสิ้น ครั้นขุดลงไป จึ่งได้เห็นปราสาททองเป็นจตุรมุข อันทองนั้นสุกแล้วมีลายอันงามประเสริฐแต่ต้นจนยอดปราสาทนั้นสูงประมาณได้ศอกเศษ พระองค์จึงเอาปราสาททองนั้นไว้ จึงสมมุติเรียกว่าเจ้าปราสาททองมาแต่ครั้งนั้น...”
จอมปลวกที่อ้างในคำให้การขุนหลวงหาวัดว่าขุดพบปราสาททองนี้ มีเรื่องราวพิสดารในคำให้การชาวกรุงเก่าสอดคล้องกันดังนี้
“...พระราชนัดดาองค์หนึ่งทรงพระนามว่าสุริยกุมาร เป็นเชื้อพระวงศ์ ฝ่ายพระราชมารดาของพระเจ้าติโลกนาถ (สมเด็จพระเจ้าทรงธรรม) พระสุริยกุมารนี้มีอัธยาศัยผิดกว่าคนธรรมดามาแต่ยังเยาว์ เวลาที่เล่นกับเพื่อนทารกด้วยกันนั้น พระสุริยกุมารให้เอาเครื่องลาดๆ บนจอมปลวก แล้วเสด็จขึ้นนั่ง แต่งตั้งพวกทารกให้เป็นเสนาบดี และข้าราชการแล้ว ก็เล่นว่าราชการ...”
นอกจากนี้แล้วยังมีตำนานอื่นๆ ที่เล่าถึงพระอภินิหารในสมเด็จพระเจ้าปราสาททองอีกหลายเรื่องซึ่งจะไม่ขอนำมากล่าวในที่นี้
พระนาม “ปราสาททอง” ที่ราษฎรถวายพระราชสมัญญาแด่พระมหากษัตริย์พระองค์นี้แท้จริงแล้วมีที่มาจากพระที่นั่งมังคลาภิเษก ซึ่งโปรดฯให้สร้างเป็นปราสาทปิดทองทั้งองค์ ต่อมาพระที่นั่งดังกล่าวถูกฟ้าผ่าเกิดเพลิงไหม้ได้รับความเสียหาย ครั้นปฏิสังขรณ์แล้ว พระราชทานนามใหม่ว่า พระที่นั่งวิหารสมเด็จ ลักษณะเป็นปราสาทยอดปรางค์ ปิดทองทั้งองค์ เรียกกันว่า “พระที่นั่งปราสาททอง” และขานพระนามพระมหากษัตริย์ผู้สถาปนาพระที่นั่งดังกล่าวว่า “สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง” ตามลักษณะของพระที่นั่งองค์นั้น
พระราชกรณียกิจสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง
/*14แม้ว่าพระองค์ไลซึ่งต่อมาคือสมเด็จพระเจ้าปราสาททองจะนับเนื่องอยู่ในพระราชวงศ์เป็นพระญาติกับพระชนนีในสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม แต่พระองค์มิใช่ผู้ที่อยู่ในตำแหน่งที่จะได้สืบราชสมบัติ ดังนั้นเมื่อเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้วจึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่พระองค์จะต้องแสดงพระบรมเดชานุภาพและพระราชกฤษฎาภินิหารให้เป็นที่ประจักษ์ การขยายราชอาณาเขตตลอดจนการก่อสร้างถาวรวัตถุต่าง ๆในรัชสมัยของพระองค์ ล้วนเป็นสิ่งยืนยันถึงความเป็นพระมหากษัตริย์ที่ยิ่งใหญ่พระองค์หนึ่งของกรุงศรีอยุธยา
หลังจากพระราชพิธีปราบดาภิเษกในปีพุทธศักราช ๒๑๗๓ แล้ว ในปีนั้นทรงพระราชอุทิศนิวาสสถานเดิมของพระชนนี สถาปนาวัดไชยวัฒนารามขึ้น ความในพระราชพงศาวดารว่า
“...ที่บ้านสมเด็จพระพันปีหลวงนั้น พระเจ้าอยู่หัวให้สถาปนาพระมหาธาตุเจดีย์ มีพระระเบียงรอบ แลพระระเบียงนั้นกระทำเป็นเมรุทิศเมรุรายอันรจนา กอปรด้วยพระอุโบสถ พระวิหาร การเปรียญ แลสร้างกุฎีถวายพระสงฆ์เป็นอันมาก เสร็จแล้วให้นามชื่อวัดไชยวัฒนาราม เจ้าอธิการนั้นถวายนามชื่อพระอชิตเถร ราชาคณะฝ่ายอรัญวาสี ทรงพระราโชทิศถวายนิตยภัตพระกัลปนาเป็นนิรันดรมิได้ขาด...”
ปีพุทธศักราช ๒๑๗๔ โปรดฯให้ช่างไปถ่ายแบบปราสาทพระนครหลวง ประเทศกัมพูชามาสร้างเป็นพระราชวัง ที่ตำบลวัดเทพจันทร์ สำหรับประทับร้อนในการเสด็จพระราชดำเนินนมัสการพระพุทธบาท และโปรดฯให้สถาปนาวัดใหม่ประชุมพลขึ้นบริเวณใกล้ๆ กับพระราชวังประทับร้อนนั้นด้วย พระราชวังดังกล่าวปัจจุบันได้แก่ ปราสาทนครหลวง อำเภอนครหลวง จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
/*16ปีพุทธศักราช ๒๑๗๕ โปรดฯให้สถาปนาพระที่นั่งศรียโศธรมหาพิมานบรรยงก์ พระที่นั่งองค์นี้ในพระราชพงศาวดารเรียกว่าพระที่นั่ง “ศิริยศโสธรมหาพิมานบรรยงก์” ที่มาของนามนี้มาจาก “ศรียโศธรปุระ” ซึ่งได้แก่พระนครหลวงหรือนครธม ราชธานีของกัมพูชาในครั้งนั้น เมื่อปราบเขมรได้ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง จึงนำชื่อราชธานีเขมรมาตั้งเป็นนามพระที่นั่งเพื่อเฉลิมพระเกียรติ ต่อมาโปรดฯให้เปลี่ยนนามเป็น “พระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์มหาปราสาท” มูลเหตุที่จะเปลี่ยนนามพระที่นั่งดังกล่าวปรากฏในพระราชพงศาวดารดังนี้
“...ในเพลากลางคืนสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระสุบินนิมิตว่า สมเด็จอมรินทราธิราชลงมานั่งแทบพระองค์ไสยาสน์ ตรัสบอกให้ตั้งจักรพยุห แล้วสมเด็จอมรินทราธิราชหายไป เพลาเช้าเสด็จออกขุนนาง ทรงพระกรุณาตรัสเล่าพระสุบินให้โหราพฤฒาจารย์ทั้งปวงฟัง พระมหาราชครูปโรหิตโหราพฤฒาจารย์ถวายพยากรณ์ทำนายว่า เพลาวานนี้ ทรงพระกรุณาให้ชื่อพระมหาปราสาทว่า ศิริยศโสธรมหาพิมานบรรยงก์นั้น เห็นไม่ต้องนามสมเด็จอมรินทราธิราช ซึ่งลงมาบอกให้ตั้งจักรพยุห อันจักรพยุหนี้เป็นที่ตั้งใหญ่ในมหาพิชัยสงคราม อาจจะข่มเสียได้ซึ่งปัจจามิตรทั้งหลาย ขอพระราชทานเอานามจักรนี้ ให้ชื่อพระมหาปราสาทว่า จักรวรรดิไพชยนต์มหาปราสาท...”
ความจากพระราชพงศาวดารระบุว่า พระราชทานนามพระมหาปราสาทว่าศรียโศธรฯแล้วเปลี่ยนเป็นจักรวรรดิไพชยนต์ในวันรุ่งขึ้น ตามพระสุบินนิมิตในคืนที่ล่วงมา แต่ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯกล่าวว่า เปลี่ยนนามพระที่นั่งเมื่อพุทธศักราช ๒๑๘๑ (จุลศักราช ๑๐๐๐) หลังจากสถาปนาแล้ว ๓ ปี และเปลี่ยนคราวเดียวกับการ/*17ประกอบพระราชพิธีอินทราภิเษกและพระราชพิธีลบศักราช ดังจะกล่าวรายละเอียดต่อไปข้างหน้า
มูลเหตุที่จะสร้างพระราชวังที่ตำบลวัดเทพจันทร์ และพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์นั้นสืบเนื่องมาจากรัชกาลสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม เขมรตั้งแข็งเมืองไม่ยอมอ่อนน้อมต่อกรุงศรีอยุธยา ฝ่ายไทยจึงยกกองทัพไปปราบแต่ไม่สำเร็จ คราวนั้นสมเด็จพระเจ้าปราสาททองต้องราชทัณฑ์อยู่ได้อาสาศึก พ้นจากการถูกจองจำดังได้กล่าวมาแล้ว ครั้นได้เสวยราชสมบัติ มีพระราชโองการให้ยกทัพไปตีเขมรได้สำเร็จ แสดงถึงพระราชกฤษฎาภินิหารยิ่งกว่าพระมหากษัตริย์พระองค์ก่อน จึงทรงให้ถ่ายแบบปราสาทจากเมืองพระนครมาสร้างที่ตำบลวัดเทพจันทร์ และขนานนามพระที่นั่งองค์ใหม่ ว่าศรียโศธรมหาพิมานบรรยงก์ เป็นการเฉลิมพระเกียรติยศ
สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ประทานพระวินิจฉัยเกี่ยวกับการเปลี่ยนนามพระที่นั่งองค์นี้ว่า “เชื่อได้ว่า มิใช่เพราะทรงพระสุบินว่าพระอินทร์มาบอกจักรพยุหถวาย เหตุที่เปลี่ยนชื่อคงเนื่องกับทำพิธีอินทราภิเษก จะให้ชื่อปราสาทสมกับพระเกียรติพระเจ้าจักรพรรดินั่นเอง”
อนึ่ง ในปีพุทธศักราช ๒๑๗๕ นี้ โปรดฯ ให้สถาปนาพระที่นั่งไอศวรรย์ทิพอาสน์ พระราชนิเวศที่เกาะบางปะอินและวัดชุมพลนิกายาราม ในคราวเดียวกัน
ปีพุทธศักราช ๒๑๗๖ โปรดฯให้ปฏิสังขรณ์พระปรางค์วัดมหาธาตุ สถาปนาพระตำหนักท่าเจ้าสนุกและพระราชนิเวศบริเวณพระพุทธบาท รับสั่งให้ขุดบ่อน้ำระหว่างทางจากท่าเรือไปยังพระพุทธบาทที่บางโขมดและบ่อโศก ไว้สำหรับผู้แสวงบุญที่จะเดินทางไปนมัสการพระพุทธบาท
/*18ปีพุทธศักราช ๒๑๗๙ โปรดฯ ให้สถาปนาพระที่นั่งมังคลาภิเษก หรือพระที่นั่งปราสาททอง พระที่นั่งองค์นี้ต่อมาในปีพุทธศักราช ๒๑๘๖ เกิดเพลิงไหม้ใหญ่ในพระราชวัง พระที่นั่งฯถูกเพลิงไหม้เสียหาย รับสั่งให้ปฏิสังขรณ์และพระราชทานนามใหม่ว่า พระที่นั่งวิหารสมเด็จ
สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายไว้ในหนังสือสาส์นสมเด็จว่า “พระเจ้าปราสาททองทรงพระดำริสร้างปราสาทยอดปรางค์ปิดทองขึ้นในเมืองไทยเป็นที่แรก เห็นกันว่าเป็นของงามแปลกตาไม่เคยมีมาก่อน จึงถือเป็นนิมิตเรียกพระนามว่า พระเจ้าปราสาททองแต่องค์เดียว เพราะสร้างปราสาทวิหารสมเด็จนั้น”
ปีพุทธศักราช ๒๑๘๑ โปรดให้ตั้งการพระราชพิธีลบศักราช ความในพระราชพงศาวดารว่า
“...ลุศักราช ๑๐๐๐ ปีขาล สัมฤทธิศก สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสปรึกษาแก่เสนาพฤฒามาตย์ราชปโรหิตทั้งหลายว่า บัดนี้ จุลศักราชถ้วน ๑๐๐๐ ปี กาลกลียุคจะบังเกิดไปภายหน้าทั่วประเทศธานีน้อยใหญ่เป็นอันมาก เราคิดจะเสี่ยงบารมีลบศักราช บัดนี้ขาลสัมฤทธิศก จะเอากุนเป็นสัมฤทธิศก ขึ้นดิถีวารจันทร์เถลิงศก ให้กรุงประเทศธานีนิคมชนบททั้งปวงเป็นสุขไพศาลสมบูรณ์...”
พระราชพิธีลบศักราชนี้ จะกล่าวรายละเอียดต่อไปข้างหน้า
สมเด็จพระเจ้าปราสาททองสวรรคตเมื่อปีพุทธศักราช ๒๑๙๘ ณ พระที่นั่งเบญจรัตน เสด็จอยู่ในราชสมบัติ ๒๕ ปี ตลอดรัชสมัยของพระองค์
“...เรืองพระเดชานุภาพ พระบรมโพธิสมภาร สมณพราหมณาจารย์แลไพร่ฟ้า ข้าขัณฑเสมาเป็นสุขสมบูรณ์ทั่วหน้า...”
ความเป็นมาของหนังสือและข้อมูลเกี่ยวกับผู้ประพันธ์
/*19ต้นฉบับคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง เท่าที่มีอยู่ในปัจจุบันพบเพียงฉบับเดียวเท่านั้น ลักษณะเป็นสมุดไทยดำ เขียนตัวอักษรด้วยเส้นหรดาล เก็บรักษาไว้ที่ส่วนภาษาโบราณ หอสมุดแห่งชาติ ท่าวาสุกรี กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์เคยนำมาพิมพ์เผยแพร่ในหนังสือวรรณกรรมสมัยอยุธยา เล่ม ๓
ต้นฉบับสมุดไทยดังกล่าวมีความบอกประวัติของหนังสือนี้ไว้บนปกนอกด้านหน้าว่า
“พระสมุดสรรเสริญพระเกียรติ ครั้งสมเด็จ์พระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง พระมหาราชครู มเหธรแต่งเป็นคำฉันท์ ครั้งสมเด็จพระนารายณ์เปนเจ้าลพบุรีย์เป็นพระมหาราชครู พระบอโรหิต ๑ ฯ”
และในบานแพนกมีข้อความว่า
“ครั้งสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง พระมหาราชครู พระบอโรหิตแต่ง คนนี้ที่แต่งเสือโค คารมอันเดียวกัน เหนจะแต่งสรรเสอรพระเกียรติสมุดนี้ก่อนเสือโค เสือโคแต่งทีหลังเพราะกว่านี้
วัน ๖ ๗ฯ ๕ ค่ำ จุลศักราช ๑๑๐๙ ปีเถาะนพศก คัดสำเนาออกจากฉบับ เจ้ากรมเทพพิพิธเอามาแต่หีบพระสาษตราคม”
ข้อความดังกล่าวระบุชัดเจนว่า ต้นฉบับเดิมของหนังสือนี้เก็บอยู่ในหีบที่หอศาสตราคมอันเป็นหอหนังสือหลวงในพระราชวังกรุงศรีอยุธยา และเจ้ากรมหมื่นเทพพิพิธให้คัดลอกสำเนาออกจากต้นฉบับ เมื่อวันศุกร์ ขึ้น ๗ ค่ำเดือน ๕ จุลศักราช ๑๑๐๙ (พุทธศักราช ๒๒๙๐) /*20ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ที่ว่าเจ้ากรมหมื่นเทพพิพิธนั้น น่าจะมิใช่เจ้ากรมของกรมหมื่นเทพพิพิธซึ่งมีบรรดาศักดิ์เป็นเพียงหมื่น เพราะตำแหน่งข้าราชการชั้นผู้น้อยเช่นนี้ย่อมไม่มีอำนาจพอที่จะนำหนังสือออกมาจากหอหลวงได้ ตำแหน่งหมื่นนั้นไม่มีสิทธิแม้กระทั่งจะเข้าเฝ้าพระมหากษัตริย์ในเวลาเสด็จออกว่าราชการ เจ้ากรมหมื่นเทพพิพิธ น่าจะหมายถึงกรมหมื่นเทพพิพิธ ซึ่งทรงเป็นเจ้า มิใช่สามัญชน และเป็นพระราชโอรสองค์หนึ่งในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ จึงสามารถนำต้นฉบับที่เก็บรักษาไว้ในหอหนังสือหลวงไปคัดลอกได้
หนังสือเล่มนี้บอกนามผู้แต่งที่แน่นอนคือ พระมหาราชครู ตำแหน่งพระมหาราชครูนั้น ปรากฏในทำเนียบศักดินาพลเรือนสมัยอยุธยาซึ่งตราขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ตำแหน่งพระมหาราชครูพราหมณ์มี ๒ ตำแหน่งด้วยกัน คือ พระมหาราชครูมหิธร ธรรมราชสุภาวดี ศรีวิสุทธิคุณ วิบูลธรรมวิสุทธิพรมจาริยาธิบดี ศรีพุทธาจารย ถือศักดินา ๑๐,๐๐๐ และอีกตำแหน่งหนึ่งคือ พระมหาราชครูประโรหิตาจารย์ ราชสุภาวดี ศรีบรมหงษ องคปุริโสดม พรหมญานวิบุล สิลสุจริต วิวิทธเวทพรหมพุทธาจารย์ ถือศักดินา ๑๐,๐๐๐ เท่ากับตำแหน่งแรก ตามหลักฐานที่ปรากฏในกฎมนเทียรบาล กล่าวถึงตำแหน่งพระมหาราชครูทั้ง ๒ ตำแหน่งนี้ว่า เป็นผู้ถวายน้ำเทพมนตร์ในพระราชพิธีต่างๆ ซึ่งมีการถวายเป็น ๒ ลักษณะ คือ น้ำเทพมนตร์จากพระมหาสังข์ (น้ำสังข์) และน้ำเทพมนตร์ที่บรรจุในพระกลศหรือพระเต้า (หม้อน้ำ) ดังมีกล่าวถึงในพระราชพิธี “สนานตรียำพวาย” และ “พระราชพิธีงานเลี้ยงดอกไม้มงคล” ว่า “พระราชครูบโรหิต พระครูอภิรามถวายน้ำสังข์ พระมเหธร พระพิเชตถวายน้ำกลด...”
ข้อความในกฎมนเทียรบาลหลายแห่งมีเค้าว่าตำแหน่งพระมหาราชครูปโรหิตน่าจะเป็นตำแหน่งสูงหรือได้รับการยกย่องกว่าตำแหน่งพระมหาราชครูมเหธร เพราะเมื่อกล่าวถึงตำแหน่งทั้ง ๒ นี้ จะกล่าวนาม/*21พระมหาราชครูปโรหิตก่อนพระมหาราชครูมเหธรเสมอ
ตำแหน่งพระมหาราชครูปโรหิตและพระมหาราชครูมหิธรมีสืบมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ปรากฏความในประกาศให้เลือกพระราชครูลูกขุน พระมหาราชครูปโรหิต พระมหาราชครูมหิธร ความตอนหนึ่งว่า
“...รับพระบรมราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ดำรัสเหนือเกล้าฯ สั่งว่า ให้ประกาศแก่พระราชวงศานุวงศ์ที่ตั้งกรมแล้วแลยังมิได้ตั้งกรม ข้าราชการเจ้าพระยาและพระยา พระ หลวง ในพระบรมมหาราชวัง แลในพระบวรราชวัง จงทั่วกันว่า พระมหาราชครูปโรหิตาจารย์ (ทองดี) พระมหาราชครูมหิธร (อู่) ถึงแก่กรรมแล้ว ที่พระราชครูทั้ง ๒ จะต้องตั้งขึ้นใหม่ เมื่อว่าจะทรงปรึกษากับพระราชวงศานุวงศ์องค์หนึ่งสององค์แลท่านเสนาบดีสามคนสี่คน เลือกสรรข้าราชการผู้ใดผู้หนึ่งเป็นก็จะได้ แลทรงพระราชดำริเห็นว่า ที่พระมหาราชครูปโรหิตาจารย์ พระมหาราชครูมหิธร พระครูพิเชต พระครูพิราม ๔ ตำแหน่งนี้ เป็นผู้พิพากษาตัดสินผิดแลชอบ สุขทุกข์ความของท่านทั้งหลายทั่วกัน ต่อออกไปจนราษฎรซึ่งเป็นบ่าวไพร่ ในสังกัด...”
จะเห็นว่าหน้าที่ของพระมหาราชครูและพระราชครูพราหมณ์ มิได้จำกัดอยู่เพียงเป็นผู้ประกอบพิธีกรรมต่างๆ เท่านั้นหากยังเป็นผู้พิจารณาตัดสินคดีความต่างๆ อีกด้วย
จากข้อความในบานแพนกของหนังสือคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททองบ่งชี้ชัดเจนว่า พระมหาราชครูมเหธรในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ได้เป็นที่พระมหาราชครูบอโรทิตในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราชและท่านผู้นี้คือพระมหาราชครูผู้แต่งเรื่องเสือโคคำฉันท์ด้วย
/*22สำนวนภาษาของพระมหาราชครูที่ปรากฏในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯเมื่อเปรียบเทียบกับวรรณคดีคำฉันท์สมัยอยุธยาบางเรื่อง มีข้อน่าสังเกตหลายประการ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในอนิรุทธคำฉันท์ที่กล่าวกันว่าศรีปราชญ์แต่งขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เช่นบทพรรณนาบ้านเมืองที่ใช้ฉากกรุงศรีอยุธยาเป็นตัวตั้งบรรยาย ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ ว่า
ปราการแกมแก้วสูรกาญจน์
คือเทวนฤมาณ
แลแมนมารังรจนา

สูงส่งเทิดทัดพรหมา
บังแสงสุริยา
บ ไขทิพาราตรี

เทพาสูรชนเปรมปรีดิ์
เยินยอสดุดี
มกุฎเกล้าภพไตร

เรืองบนปราการแก้วใส
ตั้งเหนือบูรไร
จปิ้มจแป่มป้านลม

สูงกว่าโสฬสเมืองพรหม
ฟ้าหล้าชื่นชม
คืออินทรบุรินทรพิมาน

ในเรื่องอนิรุทธคำฉันท์กล่าวถึงเมืองทวารกาของพระกฤษณะ ฉากที่บรรยายนำไปจากความประทับใจในความงดงามของกรุงศรีอยุธยา ความเปรียบ การวางจังหวะคำและเนื้อหาสาระใกล้เคียงกับคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯเป็นอย่างยิ่ง
ปราการแกมแก้วสูรกาญจน์
มณีรัตนชัชวาล
ยโชติอับแสงสูรย์

เรืองรอบฟ้าหล้าเพ็ญพูล
เทียมทิพยจำรูญ
จำรัสทิพาราตรี

/*23เทพาสุรคณาเปรมปรีดิ์
เยินยอสดุดี
ดิลกโลกยสมเด็จ

เรืองเหนือปราการแก้วเพ็ชร์
บราลีขบวนขเบ็จ
ระริบจรปาดป่ายลม

สูงส่งทัดเทียมเมืองพรหม
ฟ้าหล้าชื่นชม
คืออินทรบุรีฤๅปาน

ความใกล้เคียงของสำนวนโวหารระหว่างคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯกับอนิรุทธคำฉันท์ เป็นประเด็นปัญหานำไปสู่การเปรียบเทียบวรรณคดีคำฉันท์ยุคเดียวกันเรื่องอื่นๆ เพื่อให้ได้ข้อมูลนำเสนอเรื่องราวเกี่ยวกับพระมหาราชครูผู้ประพันธ์คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ กระจ่างสมบูรณ์ยิ่งขึ้น
ตัวอย่างสำนวนในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯอีกตอนหนึ่ง กล่าวถึงพระลานหน้าพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์ที่เรียกกันว่าสนามหน้าจักรวรรดิ ภายในพระนครศรีอยุธยา
เล็งถนนท่งทางรัถยา
รันราบรจนา
คือแมนมาสรรคสำรับ

ฉบับสีหสุบรรณประดับ
ตรีมุขประกับ
ประกอบด้วยแก้วแกมกล

ฝูงราษฎรประชาโจษจน
จรัลจรอกจบถนน
สำรวลสำราญบานใจ

เล็งพระพลานแก้วแพร้วใส
ดาษรัตนอำไพ-
รูวาลุกาพรายพรรณ

เป็นที่ลองศิลปลองสรรพ์
ช้างม้าคั่งคัล
แลคชรถกรรกง

/*24ความบรรยายเรื่องราวลักษณะเดียวกันโดยใช้สถานที่เดียวกันเป็นฉาก ปรากฏในเรื่อง อนิรุทธคำฉันท์ว่า
เล็งจรอกจรัลทางถลา
รันราชรัถยา
บรรสานทังหญิงชายชม

ฯลฯ
พระลานเลือนแก้วแกมกล
ใสสุทธินฤมล
คือแมนมารังสรรคสรรพ

ตรีมุขมานสิงหประดับ
ไว้แต่เขี้ยวขับ
คเชนทรหัยแล่นลอง

ลองอัศวลองศิลปลอง
ลองพลเนืองนอง
จงชาญชำนาญในรณ

ในคำฉันท์ทั้ง ๒ เรื่องกล่าวถึงพระที่นั่งองค์หนึ่งซึ่งมีลักษณะเป็นตรีมุข พิจารณาจากคำฉันท์พระที่นั่งองค์นี้น่าจะเป็นพระที่นั่งโถงสำหรับทอดพระเนตรการฝึกทหารเหล่าต่างๆ และพระที่นั่งองค์นี้น่าจะได้แก่พระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์นั่นเอง เพราะคำที่เรียกพระลานบริเวณนั้นว่า “สนามหน้าจักรวรรดิ” บ่งชี้เช่นนั้น และพระที่นั่งดังกล่าวเป็นต้นเค้าของพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ปราสาท ที่ตั้งอยู่หน้าสนามไชย กรุงเทพมหานคร ซึ่งเป็นพระที่นั่งโถงมีสนามอยู่ด้านหน้าเช่นเดียวกับพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์ที่พระนครศรีอยุธยา
อนึ่ง ลีลาการประพันธ์ตลอดจนความนิยมในการใช้ถ้อยคำของกวีแต่ละคนนั้นเป็นลักษณะเฉพาะตัว ดังนั้นผลงานที่ต่างเรื่องกัน แม้จะแต่งโดยกวีคนเดียวกันจึงย่อมแสดงออกซึ่งลักษณะเฉพาะตัวในผลงานนั้นๆ หากมีการศึกษาเปรียบเทียบอย่างพินิจพิเคราะห์แล้ว แม้ในคำประพันธ์เพียงไม่กี่บทก็อาจบอกให้ทราบได้ว่าสำนวนนั้นเป็น/*25ของกวีผู้ใด ยิ่งถ้ามีผลงานที่ใช้คำประพันธ์แบบเดียวกันให้เทียบเคียงหลายเรื่อง การพิจารณาวินิจฉัยย่อมมีความเด่นชัดยิ่งขึ้น วรรณคดีสมัยรัตนโกสินทร์บางเรื่องเคยมีปัญหาคลุมเครือเกี่ยวกับผู้แต่ง เช่น นิราศเดือน นิราศพระแท่นดงรัง ทั้ง ๒ เรื่องนี้สมัยหนึ่งเคยเชื่อกันว่าเป็นฝีปากของสุนทรภู่ภายหลังเมื่อมีการศึกษาเปรียบเทียบสำนวนอย่างรอบคอบ จึงได้ข้อสรุปว่า ทั้งนิราศเดือนและนิราศพระแท่นดงรังเป็นสำนวนของหมื่นพรหมสมภัตสร หรือเสมียนมี
ผลงานชิ้นเอกของพระมหาราชครู คือสมุทรโฆษคำฉันท์ตอนต้นซึ่งเป็นที่ทราบกันโดยทั่วไปว่าท่านแต่งเรื่องนี้ขึ้นตามพระราชปรารภของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช และแต่งยังไม่ทันจบพระมหาราชครูก็ถึงแก่อนิจกรรมเสียก่อน
พระมหาราชครูผู้นี้นำจะเป็นพราหมณ์อาวุโสมาตั้งแต่แผ่นดินสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ครั้นมาถึงแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราชท่านคงมีอายุมากและถึงแก่อนิจกรรมในช่วงต้นแผ่นดินนั้นเอง เรื่องสมุทรโฆษคำฉันท์จึงยังค้างอยู่ สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงพระราชนิพนธ์ต่อก็ยังไม่จบอีก จนกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสทรงพระนิพนธ์ต่อจนจบในสมัยรัชกาลที่ ๓ และทรงพระนิพนธ์ถึงประวัติของคำฉันท์เล่มนี้ไว้ว่า
แรกเรื่องมหาราชภิปราย
ไปจบจนนารายณ์
นเรนทรสืบสรรสาร

สองโอษฐ์ฦๅสุรตำนาน
เปนสามโวหาร
ทั้งข้อยก็ต้อยติดเติม

พอเสร็จสิ้นเรื่องเรืองเฉลิม
ภพภูมิเผดิม
ผดุงพระเกียรติกษัตรีย์

/*22สมุทรโฆษคำฉันท์ส่วนที่เป็นสำนวนของพระมหาราชครู ตอนพระโพธิ์เทพารักษ์อุ้มพระสมุทรโฆษไปสมนางพินทุมดี มีความตอนหนึ่งอ้างถึงเรื่องอนิรุทธว่า
โอบอุ้มเอาพระภูธร
เห็จขึ้นเขจร
เพรี้ยวในห้องหาวผยอง

ดุจศรีพรหมรักษ์ตระกอง
อนิรุทธเปรียบปอง
ไปสมอุษาเทพี

ความข้างบนนี้ส่อให้เห็นว่าเรื่องอนิรุทธคำฉันท์น่าจะแต่งก่อนสมุทรโฆษคำฉันท์ และหากเชื่อตามตำนานศรีปราชญ์ที่ว่า ศรีปราชญ์เป็นผู้ต่อโคลงพระราชนิพนธ์ของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชซึ่งพระราชทานให้บิดาของศรีปราชญ์นำไปแต่งต่อ
พระราชนิพนธ์
อันใดย้ำแก้มแม่
หมองหมาย
ยุงเหลือบฤาริ้นพราย
ลอบกล้ำ
ศรีปราชญ์
ผิวชนแต่จะกราย
ยังยาก
ใครจักอาจให้ช้ำ
ชอกเนื้อเรียมสงวน
กล่าวกันว่าศรีปราชญ์ต่อโคลงพระราชนิพนธ์บทดังกล่าวเมื่อยังอยู่ในวัยเด็ก แล้วเหตุไฉนพระมหาราชครูซึ่งเป็นพราหมณ์อาวุโสในราชสำนักจึงอ้างในสมุทรโฆษคำฉันท์ว่าเรื่องอนิรุทธมีมาก่อนแล้ว จึงเป็นไปไม่ได้ที่หากศรีปราชญ์มีตัวจนจริงจะแต่งเรื่องอนิรุทธเป็นคำฉันท์ได้ตั้งแต่ยังเป็นทารก และเป็นไปไม่ได้ที่สมเด็จพระนารายณ์มหาราชผู้ทรงเป็นกวีราช มีพระปรีชาญาณยิ่งจะทรงโคลงง่ายๆ อย่างนี้ไม่ได้ด้วยพระองค์เอง ถึงกับต้องให้ผู้อื่นช่วยแต่งต่อ
/*27ความในเรื่องอนิรุทธคำฉันท์ ตอนพระไทรอุ้มสมกล่าวถึงพระไทรเทพารักษ์เมื่อเห็นรูปของพระอนิรุทธเกิดความสงสัยว่าบุรุษรูปงามผู้นี้เป็นใคร
ฤาพระศุลีตรี
บ มีสูรยืนฉงัน
ฉงนใจคำนึงพรรณ
มิใช่พักตรนฤมล
ฤาจักรปาณี
บ มีจักรยืนฉงน
ฤาพรหมใช่พรหมกล
พรหมพักตรหลากหลาย
ฤาเพชรปาณี
บ มีเพชรเสมือนหมาย
ฤๅนาคกลับกลาย
มาเปนองคราชา
ข้อความลักษณะเดียวกันนี้ปรากฏ ในสมุทรโฆษคำฉันท์ ตอนพระโพธิ์เทพารักษ์อุ้มสมใช้ความเปรียบทำนองเดียวกัน ต่างกันที่ใช้คำประพันธ์ไม่เหมือนกันเท่านั้น
ฤาเทพนิกรยักษา
ฤาพระกามา
ธิราชฤาจักรี

ผู้ทรงคทาธริษตรี
ฤๅพระศุลี
แลเอกอุมาแมนผจง

ฤาพระไพศรพณ์เสด็จลง
เหนือบุษบกหงส์
พาหนพิมานมาศผยอง

ฤาราชาครุฑรังรอง
ฤๅนาคตระกอง
ขษีรแปรรูปา

เทพยดาทั้ง ๒ องค์ คือพระไทรในอนิรุทธคำฉันท์ กับพระโพธิ์ในสมุทรโฆษคำฉันท์ ต่างมีพฤติการใกล้เคียงกัน ทั้งถ้อยคำที่ปรากฏในตอนเดียวกันก็มีความละม้ายเหมือนยิ่งนัก กระบวนการลำดับความคิดในลักษณะดังกล่าวน่าจะเป็นฝีปากของกวีคนเดียวกัน เช่น /*28ตอนที่พระไทรอุ้มพระอนิรุทธไปยังปราสาทนางอุษามีข้อความว่า
มองสงัดดูริยดำแคง
ไป่เซียบชูแฝง
ในพรหมพักตร์ประเอียง

มองสงัดสาวสวรรค์จำเรียง
ไป่เซียบชูเคียง
มณีมกุฎพิมาน

มองสงัดเสียงฆ้องแข่งขาน
เภรียพรึงพราน
เสียงสรหนั่นครืนเครง

มองสงัดพิณพาทย์บรรเลง
แน่งนางโถงเถง
แลจับระบำรำถวาย

มองสงัดเสียงพลเรียบราย
ไป่เซียบเลียบชาย
ระวังระไวไพรี

เนื้อความตอนพระโพธิ์เทพารักษ์อุ้มสมพระสมุทรโฆษไปยังปราสาทนางพินทุมดี ดำเนินเรื่องแบบเดียวกัน แต่สมุทรโฆษคำฉันท์มีความกระชับและละเมียดละไมกว่า
ด้อมสงัดดูริยคั่งคม
ด้อมสงัดสาวสนม
อันจาวจำเรียงเสียงฉันท์

ด้อมสงัดเสียงพลโห่หรรษ์
สงัดทวยเทียวจรัล
อันจำระวังพระบุรี

พระไทรเทพารักษ์นำพระอนิรุทธเข้าไปในปราสาทด้วยวิธีถอดบัทม์ยอดปราสาทเข้าไป
ถอดปัทมกรลับเบื้องบน
เอาองค์สอดสน
ในปรางคสุสุทธมณี

พระโพธิ์เทพารักษ์ก็นำพระสมุทรโฆษเข้าไปในปราสาทของนางอุษาด้วยวิธีเดียวกันคือ
/*29เบิกบัทม์กรลับออกอา-
รักษ์เอาราชา
ก็เข้าในปรางค์สุภิรมย์

พระไทรเทพารักษ์เมื่อปลุกให้พระอนิรุทธและนางอุษาตื่นขึ้นแล้ว ตนเองก็เหาะกลับไปยังที่อยู่
แล้วปลุกสองสมเสมอจัน-
ทราภาคยพรายพรรณ
ภาคยรัศมีรูจี

แล้วเหิรจากรัตนมณี
ผาดผังยังศรี
สำนักนิเหล่าแหล่งไทร

สมุทรโฆษคำฉันท์พรรณนาความตอนนี้ว่า
จึงพระปลุกพระภูธร
ปลุกพนิดาสมร
ก็ตื่นตรบัด บ มินาน

แล้วเทพยก็เหาะเห็จทะยาน
ยังทิพยวิมาน
ลำเนาไม้แมนผจง

บทอัศจรรย์ในวรรณคดีคำฉันท์ทั้ง ๒ เรื่องใช้ความเปรียบที่ใกล้เคียงกัน ซึ่งในที่นี้จะไม่กล่าวถึง เมื่อใกล้รุ่งเหลือเวลาอีกเพียงยามเดียวฟ้าจะสว่าง พระไทรจึงอุ้มพระอนิรุทธซึ่งกำลังบรรทมหลับกลับไปยังที่ประทับแรมเหมือนเมื่อตอนหัวค่ำ
ปิ้มยังยามหนึ่งยามปลาย
เสียงนกเพรียกพราย
ประลองสำเนียงเสียงขาน

สมุทรโฆษคำฉันท์ก็ดำเนินความในลักษณะเดียวกันอีก คือ
ยังยามเดียวเลยราษตรี
จักสิ้นแสงสี
รังเรียงจำคล้อยเวหา

นกหกร้องก้องพฤกษา
เนื้อเบื้อตื่นตา
แลเสียงไก่แก้วขันขาน

/*30นอกจากตอนเทพารักษ์อุ้มสมที่ยกมาเป็นตัวอย่างสังเขปนี้แล้ว เนื้อหาต่อ ๆไปของทั้ง ๒ เรื่อง เช่นตอนพระพี่เลี้ยงของนางอุษาและพระพี่เลี้ยงของนางพินทุมดีวาดรูปก็ใช้ความเปรียบในลักษณะใกล้เคียงกัน ซึ่งความเปรียบและการดำเนินเรื่องในลักษณะดังกล่าวไม่ปรากฏในต้นเรื่องดั้งเดิมคือสมุทรโฆษชาดกและเรื่องพระอนิรุทธในคัมภีร์วิษณุปุราณะ แต่ปรากฏในอนิรุทธคำฉันท์กับสมุทรโฆษคำฉันท์
ความนิยมในการเลือกใช้คำเป็นลักษณะเฉพาะตัวของกวีไม่น่าจะเป็นสิ่งที่สามารถเลียนแบบกันได้สนิทสนมแนบเนียนถึงเพียงนี้ ความตอนหนึ่งในเรื่องอนิรุทธคำฉันท์กล่าวถึงความหยิ่งทนงของทหารหมู่หนึ่งว่า

กูขุนธนู
กูผลาญศัตรู
ด้วยกำซราบรอน
เลือนลาวลานปาน
กราบกรานซรอกซรอน
ตายคือลูกมรณ์
ข้อนไร่สนุนสนับ
ฯลฯ

กูนี้ขุนพราน
พพวกพลหาญ
พนอมดอมไพร
หน้าไม้ชาญชิด
ปืนพิษปืนไฟ
ใครเหวยชิงชัย
จักได้แหงนหงาย
ลีลาสำนวนโวหารการวางจังหวะคำแบบเดียวกันนี้มีอยู่ในสมุทรโฆษคำฉันท์ ตอนเบิกโรงเล่นไทยลาวฟันดาบ ว่า

กูนี้เนื้อลาว
แต่ยังพยาว
บ มีผู้ปาน
/*31เขาขึ้นชื่อกู
ชื่อเสียงไกรหาญ
ปานปล้นเมืองมาร
ขุนมารหักหัน
ฯลฯ

กูนี้ไทยแท้
ท่านฦๅกูแล
ในสุโขไทย
ไปลาดไปลอง
ทุกที่มีไชย
หาญจริงเจ้าไท
ธให้อาสา
อนิรุทธคำฉันท์กล่าวถึงไพร่พลในกองทัพว่ามีลักษณะแปลกๆ เช่นพลขี่อูฐ พลขี่เสือ และสัตว์อื่น ๆ เช่น
หมู่หนึ่งขี่อูฐคณา
พลแซงซ้ายขวา
กำลังรยังยงยุทธ

ฯลฯ
หมู่หนึ่งขี่เสือเหลือแสน
พวกพล บ มิแกลน
สรดิ้นสรดักตักตน

สมุทรโฆษคำฉันท์ว่า
ลางขุนขี่อูฐยรรยง
โยนศัสดรธำรง
พิเศษศิลปลอง

ฯลฯ
ลางขุนขี่เสือตัวแรง
ขี่สิงหสำแดง
มหาศัสดรหลากหลาย

ในส่วนของเรื่องเสือโคคำฉันท์ซึ่งระบุในบานแพนกของคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง /*32กล่าวถึงพระมหาราชครูว่า “คนนี้ที่แต่งเสือโค” ข้อนี้ทำให้ความเชื่อที่ว่าพระมหาราชครูเป็นผู้แต่งเสือโคคำฉันท์ ตามที่อ้างในหนังสือประวัติวรรณคดีไทยมีน้ำหนักยิ่งขึ้น
เสือโคคำฉันท์หลายตอนมีลักษณะของการใช้คำ และสำนวนโวหารใกล้เคียงกับคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ เช่นตอนที่คาวีกับพหลวิไชยสรรเสริญคุณของพระฤาษีที่เมตตาชุบทั้ง ๒ ให้เป็นมนุษย์
สรรเสริญเจริญคุณมหิมา
เหลือไตรคณนา
บ รู้กี่โกฎิสรมุทร

เบื้องใต้ต่ำเต็มถึงสุด
กาลาคนิรุทร
อโธทิศาโดยหมาย

เบื้องบนพ้นพรหมเหลือหลาย
ถึงสูญศิวาย
ศิโวตโมไกวัล

คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯมีเนื้อหาสรรเสริญสมเด็จพระเจ้าปราสาททองในลักษณะเดียวกัน
สรรเสริญพระคุณภูธร
เจ็ดสีทันดร
สรมุทร บ เปรียบเทียบแทน

คณนากี่หมื่นกี่แสน
กี่โกฏิดินแดน
อธิกไป่ปูนปาน

เบื้องต่ำล้ำภูดาธาร
เท้าสุดถึงกาล
นิรุทรนาคมหา

เบื้องบนพ้นอากาสา
สุดสูญศิวา
ศิโวตโมไกวัล

จากการเปรียบเทียบคำประพันธ์บางส่วนที่นำมาตั้งเป็นสมมุติฐานดังกล่าวน่าจะสรุปได้ว่า พระมหาราชครูเป็นผู้แต่งเรื่อง/*33อนิรุทธคำฉันท์ ปัจจัยสนับสนุนข้อสรุปนี้อีกประเด็นหนึ่งคือ เรื่องอนิรุทธมีที่มาจากคัมภีร์ปุราณะของพราหมณ์ พระมหาราชครูเป็นพราหมณ์ในราชสำนักจึงย่อมมีความรู้เรื่องดังกล่าวดีกว่าผู้ที่มิใช่พราหมณ์ ทั้งเชื่อว่าพระมหาราชครูต้องมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับโศลกบทฉันท์ต่างๆ ที่มีในคัมภีร์พระเวทเป็นอย่างดี หลักฐานทางประวัติศาสตร์ระบุว่า พราหมณ์ในราชสำนักกรุงศรีอยุธยานั้นสืบสกุลมาจากพราหมณ์แท้ๆ จึงเป็นพราหมณ์โดยวรรณะ แต่เมื่อเข้ามารับราชการในราชสำนักไทยอันมีพระมหากษัตริย์กอปรด้วยพระราชศรัทธาในพระพุทธศาสนาอย่างแน่นแฟ้น พราหมณ์ในราชสำนักย่อมต้องปรับทั้งวิถีความเชื่อและพิธีกรรมให้สอดคล้องกับพระพุทธศาสนา ดังนั้น แม้พระมหาราชครูจะเป็นพราหมณ์โดยวรรณะแต่ท่านก็นับถือพระพุทธศาสนาด้วย ดังจะเห็นได้จากบทนมัสการพระรัตนตรัยตอนต้นเรื่องคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ เสือโคคำฉันท์และสมุทรโฆษคำฉันท์ เนื้อหาในคำฉันท์เฉลิมพระเกียรติฯกล่าวว่าสมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงเป็นพระโพธิสัตว์และจะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าองค์ที่ ๑๐ ในอนาคต ขณะเดียวกันคำฉันท์เรื่องนี้ก็กล่าวว่า สมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงเป็นประหนึ่งพระนารายณ์อวตาร และขานพระนามของพระองค์ว่า “พระจักรี” คือ
เสนาบดีรับ
พระโองการจักรี
อีกตอนหนึ่งกล่าวว่าพระองค์คือพระนารายณ์
ปางนั้นก็จะถึงทำนาย
องค์พระนารายณ์
นรินทรเสด็จไคลคลา

นอกจากนี้ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯยังอ้างถึงทวาบรยุค อันเป็นยุคที่พระนารายณ์อวตารเป็นพระกฤษณะ
/*34เดิมเมื่อกฤดาทวา-
บรยุคคคงตรง
สบสัตวธำรง
ทศพิธธรรมา
ดังนั้นเมื่อจุลศักราชครบ ๑๐๐๐ ซึ่งในพระราชพงศาวดารกล่าวว่า “...กาลกลียุคจะบังเกิดไปภายหน้าทั่วประเทศธานีใหญ่น้อยเป็นอันมาก เราคิดว่าจะเสี่ยงบารมีลบศักราช...” ให้อาณาประชาราษฎร์ร่มเย็นเป็นสุขเหมือนครั้งพระกฤษณะในทวาบรยุค และในอนิรุทธคำฉันท์เริ่มเรื่องด้วยการกล่าวถึงพระนารายณ์อวตารเป็นพระกฤษณะว่า
ปางพระจักรีแปรเป็น
กฤษณะราญรอนเข็ญ
อรินทรเสี้ยนสยบนา

เสด็จแสดงเนาในเมืองทวา
รพดีสมญา
คือวิษณุโลก บ ปาน

ปราการแกมแก้วสูรกาญจน์
มณีรัตนชัชวาล
ยโชติอับแสงสูรย์

คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯกล่าวถึงสมเด็จพระเจ้าปราสาททองในทำนองเดียวกันว่า
เจียรจากไอศวรรย์ลงมา
ครอบครองอยุธยา
บุรินทรอินทรพิศาล

ปราการแกมแก้วสูรกาญจน์
คือเทวนฤมาณ
แลแมนมารังรจนา

จากเหตุผลที่อ้างมาข้างบนนี้จึงอาจสรุปได้ว่า พระมหาราชครูแต่งเรื่องอนิรุทธคำฉันท์เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง และคำฉันท์เรื่องนี้ต้องแต่งในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง หลังจากประกอบพระราชพิธีลบศักราชในปีพุทธศักราช ๒๑๘๑ (จุลศักราช ๑๐๐๐)
/*35ประเพณีนิยมในการประพันธ์คำฉันท์อันถือเป็นกวีนิพนธ์ชั้นสูงเท่าที่ปรากฏในวรรณคดีไทยนั้นจะต้องขึ้นต้นด้วยบทประณามพจน์ หรือบทนมัสการพระรัตนตรัยเสียก่อนจากนั้นจึงดำเนินเนื้อเรื่องต่อไป แต่ลักษณะดังกล่าวไม่ปรากฏในอนิรุทธคำฉันท์ ทั้งนี้อาจเนื่องมาจากพระมหาราชครูเป็นพราหมณ์ต้องการนำเรื่องราวทางลัทธิพราหมณ์มา “ผูกฉันท์สนององค์ คุณท่านอันสุนทร”ตามที่ท่านกล่าวถึงจุดมุ่งหมายของการแต่งไว้ในตอนท้ายของคำฉันท์ การที่พระเป็นเจ้าอวตารลงมาเป็นองค์พระมหากษัตริย์นั้นถือว่าสูงสุดแล้ว ดังนั้นอนิรุทธคำฉันท์จึงไม่มีบทนมัสการพระรัตนตรัย ต่างจากคำฉันท์เรื่องอื่นๆ ที่พระมหาราชครูเป็นผู้แต่งได้แก่คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯเสือโคคำฉันท์และสมุทรโฆษคำฉันท์ซึ่งทั้งหมดนี้ล้วนเป็นเรื่องราวทางพุทธศาสนา จึงต้องมีบทนมัสการพระรัตนตรัย
ประเด็นที่ว่าศรีปราชญ์แต่งอนิรุทธคำฉันท์ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนั้น เป็นเพียงตำนานเล่าขานกันสืบ ๆ มา ไม่มีหตุผลอันสมควรมาเป็นข้อสนับสนุน
ลักษณะคำประพันธ์
/*36คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง ประกอบด้วยคำประพันธ์ประเภทฉันท์และกาพย์ ๗ ชนิด ได้แก่ วสันตดิลก ฉันท์ ๑๔ ฉบัง กาพย์ ๑๖ อินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑ สุรางคนางค์ กาพย์ ๒๘ โตฎก ฉันท์ ๑๒ มาลินี ฉันท์ ๑๕ และ สัทธรา ฉันท์ ๒๑ เป็นที่น่าสังเกตว่าผู้ประพันธ์ใช้ฉบังกาพย์ ๑๖ เป็นหลักในการดำเนินเนื้อความส่วนใหญ่ จะใช้ฉันท์เมื่อเป็นตอนสำคัญ ๆ เท่านั้น เช่นใช้วสันตดิลก ฉันท์ ๑๔ ในบทประณามพจน์กับตอนสมเด็จพระเจ้าปราสาททองพระราชดำริพระสุบิน ใช้มาลินี ฉันท์ ๑๕ เมื่อพรรณนาสิ่งที่เป็นหมู่เป็นเหล่าตอนที่เทพยดาและสัตว์หิมพานต์ต่างยินดีที่สมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงลบศักราช ใช้โตฎก ฉันท์ ๑๒ เมื่อพราหมณ์ทำพิธีโหมกูณฑ์ ใช้สัทธรา ฉันท์ ๒๑ เมื่อสมเด็จพระเจ้าปราสาททองเสด็จพระราชพิธีออกสนาม เป็นต้น
การเลือกใช้คำประพันธ์โดยเฉพาะชนิดของฉันท์ให้เหมาะกับเนื้อหาเรื่องราวนั้นมีมาก่อนแล้วในคำฉันท์ภาษาสันสกฤตซึ่งนักปราชญ์ครั้งโบราณของอินเดียเป็นผู้คิดไว้ ต่อมา วิทยาการแขนงนี้เผยแผ่เข้ามาในภูมิภาคอุษาคเนย์ พร้อมกับลัทธิศาสนา ดังจะเห็นได้จากศิลาจารึกต่างๆ ที่จารึกเป็นโศลกหรือบทฉันท์ภาษาสันสกฤต เช่นจารึกปราสาทพระขรรค์ บริเวณเมืองพระนคร ซึ่งจารึกขึ้นในรัชกาลพระเจ้าชัยวรมันที่ ๗ กษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งราชอาณาจักรเขมรโบราณ ช่วงพุทธศตวรรษที่ ๑๘ จารึกปราสาทพระขรรค์เป็นภาษาสันสกฤต ประกอบด้วยคำประพันธ์ประเภทฉันท์หลายชนิด เช่น อินทรวิเชียร อุปชาติ วสันตดิลก มาลินี และศารทูลวิกรีฑิตา เป็นต้น กวีผู้ประพันธ์บทฉันท์ในจารึกดังกล่าวเลือกใช้ชนิดฉันท์ในเนื้อหาที่ต่างกัน ดังนั้น /*37การใช้บทประพันธ์ฉันท์ต่างชนิดให้เหมาะกับเนื้อหาในวรรณคดีคำฉันท์ของไทยน่าจะได้แบบจากเขมรและอินเดียโบราณซึ่งมีมาก่อน
ฉันท์และกาพย์ทั้ง ๗ ชนิดที่พระมหาราชครูเลือกมาใช้ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ มีลักษณะบางประการที่แตกต่างไปจากฉันท์และกาพย์ที่แต่งกันในปัจจุบันหรือกล่าวอีกนัยหนึ่งคือ ต่างจากฉันท์ไทยที่นิยมแต่งตั้งแต่สมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวลงมา ดังนี้
๑. ครุ ลหุ หนังสือหลักภาษาไทยของพระยาอุปกิตศิลปสาร (นิ่ม กาญจนาชีวะ) ซึ่งเรียบเรียงขึ้นเมื่อพุทธศักราช ๒๔๖๑ อธิบายว่า
“ครุ หมายถึงพยางค์ที่ผสมสระยาว เช่น กา แพ แซ โต ฯลฯ และคำที่มีเสียงสะกด เช่น จัก กาก คิด ฉุน ฯลฯ และคำสระ อำ ไอ ใอ เอา ก็นับว่าเป็นครุ เพราะมีเสียงสะกด
ลหุ คือคำเบา หมายถึง พยางค์ที่ผสมสระสั้นไม่มีเสียงสะกด เช่น ก็ ติ เถอะ เผียะ เป็นต้น
อักษร (พยางค์) ตำแหน่งที่กำหนดให้เป็น “ลหุ” ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯมิได้เป็นไปตามข้อกำหนดของพระยาอุปกิตศิลปสาร กล่าวคือ อาจใช้รูปคำในลักษณะที่เป็น ครุ ก็ได้ เช่นในโตฎก ฉันท์ ๑๒
ครั้นแลไดศุภกร
วรฤกษไชยา
สฤษดิเสร็จวรทวา
ทศเทวศดนัย
จึ่งจะให้วรวา
จริเยนทรมไห
สิทธิอวยพรใน
ทวาทศกราศี
/*38โตฎก ฉันท์ ๑๒ ในตำราฉันท์วรรณพฤติ ของกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส กำหนดคณะ
ส
ส
ส
ส
ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั
จะเห็นว่าอักษรที่กำหนดให้เป็น ลหุ ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ ซึ่งตามหลักนั้นจะต้องประสมสระเสียงสั้น ไม่มีตัวสะกด แต่ท่านใช้รูปตัวเขียนเป็น ครุ ทั้งนี้อาจสันนิษฐานได้ว่า ฉันท์ไทยสมัยนั้นถือเอาการเปล่งเสียงจริงเป็นสำคัญ จุดใดที่ต้องการให้เป็น ลหุ เมื่ออ่านต้องออกเสียงให้เบากว่าปกติ จุดใดที่ต้องการให้เป็น ครุ เวลาอ่านต้องเน้นให้เสียงหนัก ดังนั้น คำ หรือ พยางค์ ที่เขียนด้วยรูปอักษรเดียวกันจึงอาจเป็นได้ทั้ง ครุ และ ลหุ และหากรูปคำมีเสียงมากกว่าหรือเกินกว่าที่คณะฉันท์นั้นกำหนดก็ต้องอ่านรวบให้สั้น ลักษณะดังกล่าวปรากฏในหนังสือคำฉันท์รุ่นเก่าตั้งแต่สมัยอยุธยาเรื่อยมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น
๒. การส่งสัมผัสระหว่างบท ฉันท์ชนิดต่าง ๆ ในตำราฉันท์สันสกฤตและบาลีนั้นกำหนดเพียงคณะ ครุ ลหุ มิได้กำหนดสัมผัสแต่อย่างใด ครั้นมีการพัฒนามาแต่งด้วยภาษาไทย เป็นฉันท์แบบไทยจึงมีการใส่สัมผัสทั้งสัมผัสนอก หรือสัมผัสบังคบลงไป เข้าใจว่าเมื่อนำฉันท์มาแต่งด้วยภาษาไทยระยะแรก ๆ นั้นคงไม่เคร่งครัดในเรื่องการส่งและรับสัมผัสมากนัก ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ จึงใช้คำเดียวกัน รับสัมผัสหลายแห่ง เช่น
สิ่งใดจะเป็นพำ-
นักแก่อาดมอาดมา
สิงใดจะเป็นกา-
รกธรรมธำรงทรง
เดิมเมื่อกฤตาทวา-
บรยุคคคงตรง
สบสัตว์ธำรงทรง
ทศพิธธรรมา
/*39หรือ
ปางนั้นนเรนทร์สูร-
สุรินทรธำรง
สดับอาจริโยวงศ์
บุรุษโสษฏทูลแถลง
ทูลถวายยุบลกล-
นิพนธแจกแจง
กราบเกล้าบังคมแถลง
กิจการยโดยกรรม
ดังกล่าวแล้วว่าการส่งสัมผัสระหว่างบทซ้ำคำเดียวกันและความหมายเดียวกันนั้นน่าจะเกิดขึ้นในระยะแรกๆ ที่นำเอาฉันท์มาประพันธ์เป็นเรื่องยาวโดยใช้ภาษาไทย กวีไทยในสมัยต่อมาอาจพิจารณาเห็นว่าลักษณะดังกล่าวเป็นจุดบกพร่อง คำฉันท์ที่เกิดขึ้นในยุคต่อมาจึงหลีกเลี่ยงการส่ง รับสัมผัสด้วยคำเดียวกัน รวมถึงผลงานของพระมหาราชครู เช่น เสือโคคำฉันท์ และสมุทรโฆษคำฉันท์
๓. จำนวนคำในแต่ละคณะ ฉันท์ที่แต่งกันอยู่ในสมัยปัจจุบัน นิยมให้จำนวนอักษร (พยางค์) ลงตัว ตรงตามบังคับของคณะฉันท์ เช่น วสันตติลก ฉันท์ ๑๔ กำหนดบาทหนึ่ง ๑๔ อักษร
ั  ั  ุ  ั  ุ  ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั ุ  ั  ั
เรืองรองพระมนทิรพิจิตร
กลพิศพิมานบน
ก่องแก้วและกาญจนระคน
รุจิเรขอลงกรณ์
(สามัคคีเภทคำฉันท์)
วสันตดิลก ฉันท์ ๑๔ ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ มีจำนวนอักษร (พยางค์) แตกต่างออกไป เช่น
นบพระขิณาสยพอันทรง
คุณคามภิร์เลิศไกร
นฤโศกนฤทุกขแลไภ
ยพิโรธพาธา
บาทที่ ๒ ของตัวอย่างที่ยกมานี้เวลาอ่านต้องรวบเสียงให้ได้ ๑๔ อักษร คือ
/*40นรึ-โสก-นะ-รึ-ทุก-ขะ-แล-ไพ
ยะ-พิ-โรด-ทะ-พา-ทา
อักษรที่ขีดเส้นใต้นั้นเป็น ครุ ต้องลงเสียงหนัก
บางครั้งใช้เสียงต่อเนื่องระหว่างท้ายวรรคกับต้นวรรคต่อไป
ผินั้น บ มีบรมสังข์
หริสฤษดิสังหรณ์
ทรงสังขจักรคทแลธร-
ธนูธำรงทรง
ในบาทที่ ๒ ต้องอ่านออกเสียงเนื่องระหว่างวรรคหน้ากับวรรคหลัง
ซง-สัง-ขะ-จัก-คะ-ทะ-แล-ทอน
ระ-ทะ-นู-ธำ-รง-ซง
ผู้ที่จะอ่านฉันท์แบบเก่าต้องเข้าใจลักษณะบังคับของคณะฉันท์แต่ละชนิด โดยรวบเสียงในจุดที่ควรจะรวบ และเน้นเสียงในจุดที่ควรจะเน้น ตัวอย่างโตฎก ฉันท์ ๑๒ ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ
บ มินานก็ให้ตั้ง
กรกุณฑพิธี
พุทธรูปแลตรี
ปิฎกกฎอุตตโม
เมื่ออ่านควรเป็นดังนี้
ุ  ุ  ั  ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ุ  ั
บอ-มิ-นาน-ก้อ-ให้-ตั้ง
เกาะ-ระ-กุน-ทะ-พิ-ที
พุด-ทะ-รูบ-ปะ-แล-ตรี
ปิ-ดก-กด-อุด-ตะ-โม
คำประพันธ์ที่ใช้ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง
/*41วสันตดิลก ฉันท์ ๑๔
หนังสือจินดามณีของพระโหราธิบดีกำหนด คณะ และคาถาประจำคณะไว้ดังนี้
ั  ั  ุ  ั  ุ  ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ั  ั
วุตฺตาวสนฺตติลกา
ตภชาชคาโค
ประกอบด้วยคณะ ต ภ ช ช และ ครุลอย ๒ อักษร
บทหนึ่ง ๑๔ อักษร
๒ กลอน เป็น บาทหนึ่ง
๒ บาท เป็น บทหนึ่ง
ตัวอย่าง
ขอถวายประนมบรมสรร-
เพชญพุทธศาสดา
ตัดเบญจพิธพลมา-
รมุนินทร เลิศไกร
ลายลักษณอุดมวรา-
ดุลเรียบระเบียบใน
บาทาธุลีบรมไตร
ภพโลกยโมลี
ฉบัง กาพย์ ๑๖
พระมหาราชครูใช้คำประพันธ์ชนิดนี้มากที่สุดในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ หนังสือจินดามณีเรียกคำประพันธ์ชนิดนี้อีกอย่างหนึ่งว่า โคลสิงฆฉันท์ มิได้กำหนด ครุ ลหุ แต่นิยมกลอนฟัด (สัมผัส) อย่างกาพย์
๑ บาท เป็น ๑ บท
๑ บท มี ๓ วรรค
วรรคต้น ๖ อักษร วรรครอง ๔ อักษร และวรรคปลาย ๖ อักษร
/*42ตัวอย่าง
ดาบเขนเสโลยรรยง
หมวดหมายเทียวธง
รจิตดาษมุดดา

ดั้งทองแพนทองโสภา
โสภณรจนา
พิจิตรหลากหลายพรรณ

อินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑
หนังสือจินดามณีมีคาถาประจำคณะว่า
ั  ั  ุ  ั  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ั  ั
ยานี ธ ภูตา
นิสมาคตานิ
ประกอบด้วยคณะ ต ต ช และครุลอย ๒ อักษร (ลหุ ปลายบาทนับเป็น ครุ)
บาทหนึ่ง ๑๑ อักษร
๒ กลอน เป็น บาทหนึ่ง
๒ บาท เป็น บทหนึ่ง
ตัวอย่าง
เสด็จหยุดคชาธาร
แลทหารทหมแหน
หยุดยั้งพลาแสน
ยุพราชโยธา
พิตเพียลระเมียรสับ
ดสิทานธารา
ดุจสัปดสินธา-
ดรหว่างพระสุเมรุ
สุรางคนางค์ กาพย์ ๒๘
คำประพันธ์ลักษณะนี้คัมภีร์กาพย์สารวิลาสินี มีตัวอย่างวิสาลวิก ฉันท์ ๒๘ มิได้กำหนด ครุ ลหุ กำหนดแต่กลอนพฟัด (สัมผัส) แต่คาถาประจำบทกำหนด ครุ ลหุ ด้วยคือ

/*43สุราคณา
สุโสภณา
รปิรโก
สมานสิ
ภิวนฺทโน
สเรนโก
รตฺตินฺทิวํ
หนังสือจินดามณีของพระโหราธิบดี มีตัวอย่างคำประพันธ์สุราคณา ปทุมฉันท์ กลอน ๔ บอกตัวอย่างคาถาประจำบท แต่มิได้อธิบายรายละเอียดใดๆ

สุสารโท
มหิทฺธิโก
มหาอิสี
สุปาทจกฺ
กลกฺขณี
วราหรี
วรนฺททา
พิจารณาจากคาถาประจำบทข้างบนนี้จะเห็นว่าแต่ละวรรคมีลักษณะของคำหนักเบา หรือ ครุ ลหุ อยู่ด้วยในทุกวรรค คือ  ุ  ั  ุ  ั อันเป็นกำหนดคณะของสุรางคนางค์ ฉันท์ ๒๘ คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ มีคำประพันธ์ที่กำกับตัวเลขหน้าบทเป็น “๒๘” ไม่สามารถบอกได้ว่าเป็น วิสาลวิก ฉันท์ ๒๘ หรือ สุรางคณา ๒๘ ปทุมฉันท์ กลอน ๔ คำประพันธ์ลักษณะดังกล่าวเรียกกันในปัจจุบันว่า กาพย์สุรางคนางค์หรือสุรางคนางค์ กาพย์ ๒๘
ตัวอย่าง

เข้าขึ้นถึงบน
พิมานไพชยนต์
เทียรธารตั่งเตียง
เพดานดาดดัด
อร่ามเมิลเมียง
ดุจดารกเรียง
แหล่ล้อมบูรณ์จันทร์

/*44มุ้งม่านเขนยขนาด
สุนทรวรอาสน์
เสร็จสรรพฉับพลัน
แล้วเทียบภาสูร
ประดับฉบับบรรพ์
ไว้สัตตสิทัน-
ดรหลั่งหลามสินธุ์
โตฎก ฉันท์ ๑๒
หนังสือจินดามณีของพระโหราธิบดี และตำราฉันท์วรรณพฤติของกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส บอกคาถาประจำคณะไว้ดังนี้
ุ  ุ  ั  ุ  ุ  ั
ุ  ุ  ั  ุ  ุ  ั
อิธโตฎกมมฺ
พุธิเสหิมิตํ
ประกอบด้วยคณะ ส ส ส ส
บาทหนึ่ง ๑๒ อักษร
๒ กลอน เป็น บาทหนึ่ง
๒ บาท เป็น บทหนึ่ง
ในจินดามณีเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า ปฐมํ ฉันท์ ๑๒ ชื่อโตฎกฉันท์ กลอน ๖
ตัวอย่าง
จึ่งจะตั้งพุทธมง-
คลสูตรปริตร
วรสงฆประสิทธิ์
วรมนตรมุนี
แล้วก็ชุมวรวา-
จริเยนทร์ธิบดี
คุณคามวิธี
อธิภาศก็โหม
มาลินี ฉันท์ ๑๕
ฉันท์ชนิดนี้ในหนังสือจินดามณีเรียกชื่ออีกอย่างหนึ่งว่า ชินวรฉันท์ กำหนดคณะและคาถาประจำคณะไว้ดังนี้
/*45ุ  ุ  ุ  ุ  ุ  ุ  ั  ั
ั  ุ  ั  ั  ุ  ั  ั
น น ม ย ย ยุตายํ
มาลินีโภคิสีหิ
ประกอบด้วยคณะ น น ม ย ย (ลหุปลายบาทนับเป็น ครุ)
บาทหนึ่ง ๑๕ อักษร
๓ กลอน เป็น บาทหนึ่ง
บาทหนึ่ง เป็น บทหนึ่ง
ตัวอย่าง
อมรนิกรเฉิดฉาย
ดูพะรายพราย
ทังแดนไตร
กนกมยูรเรืองไร
กลิ้งแลกลดไสว
ประดับดาษ
ปทุมกุสุมกล้ากลาด
เต็มทังอากาศ
คือห่าฝน
สัทธรา ฉันท์ ๒๑
หนังสือจินดามณีของพระโหราธิบดี กำหนดคณะและคาถาประจำคณะไว้ดังนี้
ั  ั  ั  ั  ุ  ั  ั
ุ  ุ  ุ  ุ  ุ  ุ  ั
ั  ุ  ั  ั  ุ  ั  ั
มฺราภฺนาโยโยตฺรเยนตฺ
ติมุนิยติยุตา
สทฺธรากิตฺติตายํ
ประกอบด้วยคณะม ร ภ น ย ย ย
บาทหนึ่ง ๒๑ อักษร
๓ กลอน เป็น บาทหนึ่ง
บาทหนึ่ง เป็น บทหนึ่ง
ตัวอย่าง
ลอดบ่วงหน่วงตาวระเบ็งบรรพ์
ธนูศรจรจรัล
เหล้นเลบงฉัน-
ทภาษา
คิดแล้วปิ่นเกล้าอยุธยา
ภิมตรสรสา
โสภณากา-
รเปรมปรีดิ์
คุณค่าทางประวัติศาสตร์
จาก คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง
/*49วรรณกรรมที่ประพันธ์ขึ้นเพื่อเฉลิมพระเกียรติพระมหากษัตริย์ หรือสดุดีบุคคลสำคัญผู้ใดผู้หนึ่งนั้นย่อมต้องมีเนื้อหาเกี่ยวข้องกับประวัติและผลงานของผู้ที่ได้รับการสดุดี รวมถึงเรื่องราวหรือเหตุการณ์สำคัญที่เกิดขึ้นในสมัยนั้นๆ
ในวรรณกรรมเฉลิมพระเกียรติที่มีลักษณะเป็นร้อยกรองหรือกวีนิพนธ์ ผู้แต่งย่อมต้องสอดแทรกความคิดและจินตนาการของตนเองไว้ในรูปของโวหารแบบต่างๆ ซึ่งอาจมีทั้งการเปรียบเทียบ การอ้างในสิ่งที่เหนือความเป็นจริง และการใช้สัญลักษณ์ ดังนั้นผู้ที่จะศึกษาวรรณกรรมประเภทนี้จึงควรพิจารณาใช้ดุลพินิจอย่างรอบคอบว่าส่วนใดเป็นกวีโวหาร ส่วนใดเป็นความจริง
คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง นับเป็นเอกสารชั้นต้นที่นำความกระจ่างมาสู่การศึกษาประวัติศาสตร์โบราณคดีในสมัยนั้นได้ส่วนหนึ่ง โดยเฉพาะเกี่ยวกับพระราชประวัติ ซึ่งในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯระบุว่า สมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงเชื่อว่า พระองค์คือพระโพธิสัตว์ และจะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าองค์ที่ ๑๐ ในอนาคต ตามเรื่องราวในคัมภีร์อนาคตวงศ์ ประเด็นดังกล่าวนี้ไม่เคยปรากฏในเอกสารใดมาก่อน พระราชกรณียกิจหลายประการ เช่นพระราชพิธีอินทราภิเษก พระราชพิธีลบศักราช พระราชพิธีออกสนาม ฯลฯ ล้วนปรากฏรายละเอียดอยู่ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ
/*50เนื้อหาคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ เริ่มต้นด้วยบทนมัสการพระรัตนตรัย แล้วกล่าวถึงสมเด็จพระเจ้าปราสาททองว่า ทรงเป็นพระโพธิสัตว์อยู่บนสรวงสวรรค์ ครั้นล่วงเข้าสู่กลียุค พระพุทธศาสนาถูกเบียดเบียนเศร้าหมอง พระอินทร์ และทวยเทพทั้งหลาย จึงประชุมพร้อมกันอัญเชิญให้เสด็จจุติลงมาเป็นพระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยา เพื่อรักษาพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองคงอยู่ตราบ ๕,๐๐๐ ปี
เชิญเจ้ากูเสด็จไปเนียร-
ทุกข์ศาสน์จงเสถียร-
ภาพห้าพันปี

วรสยมภูวญาณโมลี
รับคำโกสีย์
บดินทรเสด็จลีลา

เจียรจากไอศวรรย์ลงมา
ครอบครองอยุธยา
บุรินทรอินทรพิศาล

สมเด็จพระเจ้าปราสาททองกับเรื่องราวในคัมภีร์อนาคตวงศ์ เนื้อหาในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ ตอนที่กล่าวถึงมูลเหตุที่จะตั้งพระราชพิธีลบศักราชเมื่อจุลศักราช ๑๐๐๐ นั้นอ้างว่าเป็นไปตามพุทธทำนายว่า พระโพธิสัตว์ (คือสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง) จะจุติลงมาเป็นพระมหากษัตริย์และลบศักราช เพื่อความร่มเย็นเป็นสุขของมวลมนุษย์ ทั้งยังระบุว่าสมเด็จพระเจ้าปราสาททองเคยเสวยพระชาติเป็นช้างปาลิไลยก์ในครั้งพุทธกาลซึ่งได้รับพุทธพยากรณ์ จากพระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบันว่า ช้างปาลิไลยก์จะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าองค์ที่ ๑๐ ในกาลภายหน้า
วรพุทธพยาเทศธรรม์
แกล้งกล่าวโดยบรรพ์
นิยมพระคาถา

ว่าปิ่นเกล้าเจ้าทวารา
สรรเพชญลัภยา
อนาคโตทศพุทธ

/*51เป็นอาทิพระเมตไตยอุด
ดมอวสานสุด
กุญชรป่าลีไลยก์

ล้ำทศวรพุทธพิสัย
วรโพธิเมตไตย
ก็จากพิมานแมนผจง

อุบัติในขัตติโยวงศ์
เป็นราชายง
พระยศเลื่องฦๅปรา-

กฎในพระนครทวารา
ล้ำจักรพรรดา
ธิราชเรืองฤทธิไกร

“อนาคโตทศพุทธ” อันหมายถึงพระพุทธเจ้าองค์ที่ ๑๐ ซึ่งเชื่อว่าจะอุบัติขึ้นในกาลอนาคตนั้น มีรายละเอียดอยู่ใน “คัมภีร์อนาคตวงศ์” เนื้อหาของคัมภีร์นี้กล่าวถึง “ทสโพธิสัตตุปปัตติกถา” หรือการอุบัติของพระโพธิสัตว์ทั้ง ๑๐ องค์ ซึ่งจะได้ตรัสรู้ธรรมเป็นพระพุทธเจ้าต่อจากพระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบัน โดยมีพระศรีอาริยเมตไตรยเป็นลำดับที่ ๑ คัมภีร์นี้กล่าวถึงพระพุทธเจ้าในอนาคตทั้ง ๑๐ องค์เรียงตามลำดับ และบอกต้นไม้อันเป็นที่ตรัสรู้ด้วย คือ
๑. พระเมตไตยพุทธเจ้า หรือพระศรีอาริยเมตไตรย ต้นบุนนาคเป็นไม้ตรัสรู้
๒. พระรามพุทธเจ้า ต้นจันทน์เป็นไม้ตรัสรู้
๓. พระธรรมราชพุทธเจ้า ต้นกากะทิงเป็นไม้ตรัสรู้
๔. พระธรรมสามีพุทธเจ้า ต้นสาละเป็นไม้ตรัสรู้
๕. พระนารทพุทธเจ้า ต้นจันทน์เป็นไม้ตรัสรู้
๖. พระรังสีมุนีพุทธเจ้า ต้นจัมปาเป็นไม้ตรัสรู้
๗. พระเทวาเทวพุทธเจ้า ต้นจัมปาเป็นไม้ตรัสรู้
๘. พระนรสีหพุทธเจ้า ต้นแคฝอยเป็นไม้ตรัสรู้
๙. พระติสสพุทธเจ้า ต้นไทรเป็นไม้ตรัสรู้
๑๐. พระสุมังคลพุทธเจ้า ต้นบุนนาคเป็นไม้ตรัสรู้ (บางแห่งว่าต้นกากะทิง)
/*52บุคคลที่จะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าหรือเป็นพระโพธิสัตว์นั้น จะต้องประกอบด้วยคุณสมบัติ ๘ ประการได้แก่
๑. เกิดเป็นมนุษย์
๒. เป็นเพศบุรุษ
๓. ประกอบด้วยติกเหตุกเหตุ คือไม่โลภไม่โกรธไม่หลง
๔. ได้พบพระพุทธเจ้า
๕. ได้บรรพชาอุปสมบทในพระพุทธศาสนา
๖. ได้อภิญญา ๖ และสมาบัติ ๘
๗. ได้สละชีวิตเป็นทาน
๘. แน่วแน่ต่อการปฏิบัติธรรม
คัมภีร์อนาคตวงศ์กล่าวถึงปฐมเหตุที่พระพุทธเจ้า(องค์ปัจจุบัน) จะแสดงเรื่องราวของพระพุทธเจ้าทั้ง ๑๐ องค์ในอนาคตไว้ดังนี้
“...ในวันหนึ่งพระสารีบุตรเถระ กราบทูลพระศาสดาว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ พระอชิตจะได้เป็นพระอริยเมตไตรยพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐในภัททกัปป์นี้หรือในกัปป์อื่น พระศาสดาตรัสว่า ดูก่อนสารีบุตร...ในอนาคตพระพุทธเจ้า ๑๐ องค์จักเสด็จอุบัติ...”
คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ อ้างถึงเรื่องราวในครั้งพุทธกาลสอดคล้องกับอนาคตวงศ์ว่า ขณะที่พระพุทธองค์ประทับอยู่พร้อมหมู่สงฆ์สาวกนั้น ได้ทรงตอบคำถาม (เรื่องพระพุทธเจ้าในอนาคต) ตามรายละเอียดที่มีอยู่ในคัมภีร์ตรีบัญจก ทั้งยังทรงมีพุทธทำนายว่ากษัตริย์กรุงศรีอยุธยา (พระโพธิสัตว์) จักได้ประกอบพระราชพิธีลบศักราช
เสนาบดีรับ
พระโองการจักรี
ทูลแถลงคดีมี
นยนีตดิเบาราณ
/*53ปางพระบรมสรร-
เพชญพุทธยอดญาณ
นิพนธภาคยพาร
โดยสังเขปคาถา
เมื่อแต่งพระชาดก
ศราพกเหลือตรา
สังวรรณนากา-
รกธรรมมากมี
พระองคเป็นสัก-
กวาบรวาที
ถามอรรถคามภีร์
อุปไมยปมาไฉน
พระองคเป็นบ-
รวาทีจำเลยไป
โดยอรรถบรรไย
ตรีบัญจกคาถา
ยังมีบรมวงศ์
สูรกระษัตริย์กระษัตรา
จักได้ประกอบทวา
ทศมาสราศี
ความในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯอีกตอนหนึ่งว่า
จักได้ลบจุลศักราช
ตามพุทโธวาท
สุคตเสด็จบัณฑูร

องค์สรรเพชญพุทธางกูร
เสด็จมาค้ำหนูน
บรมพุทธศาสนา

ปางนั้นปิ่นเกล้าอยุธยา
ได้สดับสารา
นุสารแย้มยิ้มสวร

โดยท่านกล่าวมานี้ควร
บ มิได้แผกผวน
ในตรีบัญจกคาถา

คัมภีร์ตรีบัญจกที่กล่าวถึงในที่นี้อาจหมายถึง “อรรถกถาอนาคตวงศ์” ซึ่งเป็นคัมภีร์อธิบายขยายความเนื้อหาในคัมภีรอนาคตวงศ์อีกชั้นหนึ่ง และหากเป็นเช่นนี้คัมภีร์อนาคตวงศ์น่าจะมีในประเทศไทยมาก่อนรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง และนับเป็นคัมภีร์สำคัญคัมภีร์หนึ่งที่รู้จักกันแพร่หลาย
/*54ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ปรากฏชื่อคัมภีร์อนาคตวงศ์ในศุภอักษรอัครมหาเสนาบดีไทยมีไปถึงอัครมหาเสนาบดีลังกา ในคราวประดิษฐานสงฆ์สยามวงศ์ ณ ลังกาทวีปเมื่อพุทธศักราช ๒๒๙๙ ศุภอักษรดังกล่าวระบุชื่อคัมภีร์ต่าง ๆ ที่ราชสำนักสยามส่งไปยังลังกาพร้อมกับสมณทูต มีคัมภีร์พุทธศาสนา ๙๓ คัมภีร์ และในจำนวนนั้น มีคัมภีร์อนาคตวงศ์และอรรถกถาอนาคตวงศ์ รวมอยู่ด้วย
คัมภีร์อนาคตวงศ์ กัณฑ์ที่ ๕ มีข้อความกล่าวถึงพระพุทธเจ้าที่จะอุบัติเป็นองค์ที่ ๑๐ ว่า
“...ในลำดับนั้น อันว่าช้างปาลิไลยหัตถีตัวนั้น ก็เป็นพระโพธิสัตว์ สร้างบารมีมาเป็นอันมาก จักได้ตรัสเป็นสมเด็จพระพุทธเจ้า ทรงพระนามชื่อว่าพระสุมงคลในอนาคต พระสุมงคลทศพลญาณเจ้านั้น มีพระองค์สูงได้ ๖๐ ศอก พระชนมายุยืนประมาณแสนปี กำหนดไม้กากะทิงเป็นพระศรีมหาโพธิ ประดับด้วยพระพุทธรัศมีรุ่งเรือง...”
สมเด็จพระเจ้าปราสาททองไม่ทรงปฏิเสธว่า พระองค์คือพระโพธิสัตว์ ดังความในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ ตอนทรงบริจาคทานหลังพระราชพิธีลบศักราช

เมื่อนั้นพระบาท
ธรธรรมมิกราช
ปิ่นภพไอศูรย์
ลบจุลศักราช
โดยธรรมบัณฑูร
หน่อพุทธางกูร
รำพึงไปมา

ว่าหน่อสรรเพชญ์
แต่ก่อนย่อมเสด็จ
ยังทานศาลา
ทานแก่พณิพก
ยาจกอันมา
ทั่วทศทิศา
พิภพเขตขัณฑ์
/*55คำว่า “หน่อพุทธางกูร” และ “หน่อสรรเพชญ์” นั้นมีความหมายว่า หน่อเนื้อพระพุทธเจ้าผู้ที่จะเป็นพระพุทธเจ้า ซึ่งคือพระโพธิสัตว์นั่นเอง ความอีกตอนหนึ่งกล่าวถึง “พุทธประเวณี แลการออกสนาม” ระบุอย่างชัดเจนว่า สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ทรงพระราชดำริถึงกรณียกิจของพระโพธิสัตว์แต่ปางก่อนว่ามุ่งสร้างบารมีอุทิศร่างกาย เลือดเนื้อและชีวิตเพื่อหวังอานิสงส์ได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า
เมื่อนั้นเกล้าเจ้าอยุธยา
ศุภจิตรนวรา-
เมศวจินดา
รำพึงขวน
ว่าหน่อสมโพธิแต่ก่อนกล
บพิตรบรมขวน
ขวายยะวนสร้าง
พระสมภาร
บ มิได้คิดขันธสันดาน
หฤทยนยก็ผลาญ
กายทำทาน
บ รู้สุด
ขวักเนตรเฉทฉินท์ศิโรอุด-
ดมเศียร ณ วิสุทธิ์
สดคือดวงบุษ-
ปมาลัย
ฯลฯ
บัดนี้กูล่วงบวรใน
พุทธวงศ ณ พิสัย
โพธิบำเพ็ญไฉน
บุราณมา
กูจักทำตามพุทโธวา
ศิกอุดมวรา
สุดศิโวงกา-
รยเสถียรสถิต
เป็นปัจฉิมาวาจภาษิต
ติภววิภวสถิต
เป็นจิรังนิต
ยเบารา
กูจักจ่ายทรัพยนานา
สตสดก ณ มหา
ทานแก่ทวิชา
แลยาจก
การที่สมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงกระทำให้ภาพของพระองค์เป็นพระโพธิสัตว์นั้นนับเป็นกุศโสบายอันชาญฉลาด มีผลทางการ/*56เมืองการปกครองของพระองค์ด้วยการตอกย้ำความศรัทธาในหมู่อาณาประชาราษฎร์ให้แน่นแฟ้นยิ่งขึ้น ทั้งนี้เพื่อความมั่นคงในสถานภาพของพระองค์และราชบัลลังก์นั่นเอง
คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ กล่าวว่าสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ทรงมีความรู้แตกฉานในพระเวทและศาสตร์ต่างๆ อย่างยิ่ง การที่จะให้ราษฎรศรัทธาในพระองค์นั้น พระองค์จะต้องทรงมีศรัทธาเป็นตัวอย่างก่อน ดังจะเห็นได้จากการที่ทรงสร้างวัดวาอาราม พระพุทธรูป รวมถึงการที่ได้ทรงสร้างพระวิหารหลังหนึ่งในวัดพระศรีสรรเพชญ์
พระองค์ทรงเวทเวทางค์
สารศาสตร์คุณางค์
คุโณตโมรสธรรม

ทรงโหราพยากรณำ
รู้เวทศิวำ
ศิวายศิวาอาคม

เป็นที่พำนักแก่สรมณ์
ด้วยเดชบรม
บพิตรโปรดปรานี

เสร็จสร้างวรคันธกุฎี
ชินรูปรังสี
สุพรรณพรายฉายฉาน

แล้วสร้างวรพุทธวิหาร
ในอาวาสสถาน
บรมศรีสรรเพชญ์

นอกจากนี้ยังมีพระบรมราชโองการให้ข้าราชบริพารทั้งปวงสร้างพระพุทธรูป และพระวิหารถวายเป็นพุทธบูชา บนพื้นฐานของความเชื่อความศรัทธาของราษฎรว่า พระองค์คือพระโพธิสัตว์ที่อุบัติมาเพื่อทำนุบำรุงพระพุทธศาสนา
มีโองการแก่เสนี
จงทังหลายมี
มโนหฤทัยใสศานต์

จักให้ทังหลายประดิษฐาน
วรพุทธวิหาร
ละคนละคนทุกคน
พระราชพิธีลบศักราช
/*57การลบศักราช คือ การยกเลิกหรือเปลี่ยนปีศักราชที่ใช้อยู่แต่เดิมแล้วกำหนดให้ใช้ศักราชที่ตั้งขึ้นใหม่ลักษณะดังกล่าวเป็นการประกาศพระบรมเดชานุภาพของพระมหากษัตริย์ผู้ทรงทำพิธีลบศักราชว่าทรงมีพระราชกฤษฎาภินิหารเหนือว่ากษัตริย์พระองค์อื่น
มูลเหตุของการลบศักราชในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททองนั้น บอกไว้ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ ว่า ทรงมีพระราชประสงค์จะให้พระเกียรติยศปรากฏอยู่ในโลก โดยแต่เดิมเมื่อครั้งกฤตยุคและทวาบรยุคนั้น สัตว์ทั้งหลายตั้งมั่นอยู่ในศีลธรรม ครั้นถึงกลียุค คือยุคปัจจุบัน ปราศจากพระอรหันต์ขีณาสพที่จะสืบทอดหลักธรรมของพระพุทธเจ้า บัดนี้ (จุล) ศักราชล่วงมาได้ถึง ๑๐๐๐ แล้ว
ตรัสถามเป็นปริศนา
คือสุธามาโสรจสรง
สิ่งใดจะคงตรง
ยศไว้ในโลกา
สิ่งใดจะเป็นพำ-
นักแก่อาดมอาดมา
สิ่งใดจะเป็นกา-
รกธรรมธำรงทรง
เดิมเมื่อกฤดาทวา-
บรยุคคคงตรง
สบสัตวธำรง
ทศพิธธรรมา
บัดนี้ก็มาถึง
กลียุคคกัลปา
สิ้นสุดขิณาอา-
สยพที่จะสืบธรรม
บัดนี้มาลบศัก-
กราชจบคำรบพัน
เราคิดจะทำฉัน
ใดจะชอบประเวณี
จะเห็นว่าข้อความนี้อ้างถึงทวาบรยุคอันเป็นยุคที่พระนารายณ์อวตารเป็นพระกฤษณะ นำความร่มเย็นเป็นสุขมาสู่มวลมนุษย์ตามที่กล่าวในคัมภีร์ปุราณะซึ่งเป็นที่มาของเรื่องพระอนิรุทธในอนิรุทธคำฉันท์ /*58และการที่สมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงลบศักราชก็เพื่อแก้กลียุคให้กลับเป็นทวาบรยุคอีกครั้งหนึ่ง ประเด็นนี้จึงเป็นเหตุผลสนับสนุนว่า พระมหาราชครูแต่งเรื่องอนิรุทธคำฉันท์เฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระเจ้าปราสาททองมีน้ำหนักยิ่งขึ้น
หนังสือพงศาวดารโยนก ของพระยาประชากิจกรจักร์ (แช่ม บุนนาค) กล่าวถึงการลบศักราชในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททองว่า
“...ในสมัยกรุงทวาราวดีศรีอยุธยา จุลศักราชครบ ๑๐๐๐ ในปีขาลเป็นสัมฤทธิศก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวปราสาททองตั้งพระราชพิธีลบศักราชขาลสัมฤทธิศกเสีย เพราะปีขาลเป็นปีต้นของศักราชกาลียุคจึงเปลี่ยนเอาปีกุนเป็นสัมฤทธิศกคือถอยหลังขึ้นไปอีก ๒ ปี เอาปี ๙๙๘ เป็น ๑๐๐๐ ถ้วน เพื่อแก้กาลียุคให้เป็นทวาปรายุค...”
ศักราชกลียุค หรือที่ในพงศาวดารโยนกเรียกว่าศักราชกาลียุคนั้น ตั้งขึ้นก่อนพุทธกาล ๒๕๕๙ ปี ใช้สำหรับการคำนวณ วัน เดือน ปี และเวลาโดยถือเอาการโคจรของ ดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ ดวงดาวต่างๆ และโลกเป็นเกณฑ์ ตามคัมภีร์พราหมณ์แบ่งยุคต่างๆ ออกเป็น ๔ ยุค คือ
๑. กฤตยุค ประกอบด้วยคุณความดี ๔ ส่วน
๒. ไตรดายุค ประกอบด้วยความดี ๓ ส่วน ความไม่ดี ๑ ส่วน
๓. ทวาบรยุค ประกอบด้วยความดีและความไม่ดีอย่างละ ๒ ส่วนเท่ากัน
๔. กลียุค ประกอบด้วยความดี ๑ ส่วน ความไม่ดี ๓ ส่วน
“...ถ้าจะรู้อายุกาลียุค ท่านให้ตั้ง ๗๒๐๐ ปีคือ องศา ๑ เอา ๖๐ คูณ เป็นอายุกลียุค ๔๓๒,๐๐๐ ปี...ในจำนวนปีแห่งยุค/*59มีเกณฑ์แบ่งเป็นปริวรรตละ ๕,๐๐๐ ปี เกณฑ์จักร ๕,๐๐๐ ปีนี้จึงเกี่ยวเอามาใช้เป็นกำหนดในพุทธศาสนายุกาล ๕,๐๐๐ พระวัสสา นับแต่ปีพุทธปรินิพพานเป็นต้นมา...”
คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯอ้างพุทธพยากรณ์ตามคัมภีร์ตรีบัญจก ว่า พระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยาจะเป็นผู้ประกอบพระราชพิธีลบศักราช เปลี่ยนปีขาลสัมฤทธิศกเป็นปีกุนเอกศก และวันเถลิงศกหรือวันขึ้นปีใหม่ เป็นวันจันทร์ขึ้น ๑ ค่ำเดือน ๕
ยังมีบรมวงศ์
สูรกระษัตริย์กระษัตรา
จักได้ประกอบทวา-
ทศมาสราศี
โดยนัยบัญจก
สัมเรทเสร็จธิศกปี
ขลาศกสำเร็จมี
ก็จะสฤษดิเป็นกุน
จะตกจะแต่งมง-
คลการยมากมุล
ขลาสฤษดิเป็นกุน
แลจะขึ้นเป็นเอกศก
ตั้งปถมาเจตร
โดยพยาเทศบัญจก
วันขึ้นเป็นเอกศก
ดิถีวารจันทา
ความในพระราชพงศาวดาร กล่าวว่า มีพระบรมราชโองการให้ตั้งมณฑลพระราชพิธีบริเวณสนามหน้าพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์ แต่ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ ว่าให้ตั้งพระราชพิธีที่สนามหน้าพระที่นั่งศรียโศธรมหาพิมานบรรยงก์ และมีการเปลี่ยนนามพระที่นั่งเป็นจักรวรรดิไพชยนต์ ตามที่ทรงอ้างถึงพระสุบินและประกอบการพระราชพิธีอินทราภิเษกพร้อมกับพระราชพิธีลบศักราชพร้อมกันในคราวเดียว

/*60ว่าให้ตั้งจักร
พยู่หโดยลักษณ์
โดยเลศอันมี
คือสูรปราสาท
ในหน้าฉานคลี
โดยคิดผิดมี
แต่ก่อนห่อนหลง

ด้วยได้พระนาม-
มกรมาตาม
กัมพุชประสงค์
ให้ชื่อศรียศ-
โสธรบรรยงก์
จึ่งเทพาลง
บอกเป็นปริศนา

บัณหาว่านั้น
เราคิดเป็นมั่น
เป็นแม่นนักหนา
นั้นคือจักรวรรดิ
ไพชยนต์มหา
ซึ่งเทวปริศนา
บอกเราเข้าใจ
เมื่อเปลี่ยนนามพระที่นั่งแล้วจึงประกอบพระราชพิธีลบศักราช ทำเป็นเขาพระสุเมรุ ประดิษฐานรูปพระอินทร์เป็นประธานมีเขาสัตตบริภัณฑ์ล้อมรอบ พร้อมด้วยรูปทวยเทพ อสูร ทานพ นักสิทธิ์วิทยาธร ครุฑ นาค ฯลฯ “...จึงเอาแผ่นสุวรรณชาติลิขิตด้วยชาดหรคุณเป็นศักราชใหม่บรรทัดหนึ่ง เป็นศักราชเดิมบรรทัดหนึ่ง ใส่พานทองจำหลักสรรพางค์ วางไว้หน้าสมเด็จอมรินทราธิราช ใต้พระมหาเศวตฉัตร ณ เขาพระสุเมรุราช ...พระองค์ก็ถวายอภิวาทพระบรมรัตนัตยาธิคุณ... แล้วยกพระกรขวาลบศักราชเดิมนั้นสิ้นเสร็จ...”
พระราชพิธีอินทราภิเษก
/*61พระราชพิธีอินทราภิเษกจัดเป็นพระราชพิธีใหญ่ที่พระมหากษัตริย์ประกาศพระองค์ว่าเป็นราชาธิราช พระราชพิธีนี้เคยทำแต่ในสมัยกรุงศรีอยุธยา ในสมัยรัตนโกสินทร์ยังไม่เคยทำ เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงสถาปนาพระนครขึ้นใหม่นั้น ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้สร้างพระมหาปราสาทองค์หนึ่ง พระราชทานนามว่า พระที่นั่งอินทราภิเษกมหาปราสาท เข้าใจว่าคงจะมีพระราชดำริให้ประกอบการพระราชพิธีอินทราภิเษกเหมือนเมื่อครั้งกรุงศรีอยุธยาจึงพระราชทานนามพระมหาปราสาทให้พ้องกับชื่อพระราชพิธี แต่พระมหาปราสาทองค์ดังกล่าวถูกเพลิงไหม้เสียก่อน จึงโปรดฯให้สร้างพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทขึ้นแทน
ความในพระราชพงศาวดาร ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ ตอนหนึ่งกล่าวถึงเหตุการณ์ในรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ว่า “ศักราช ๘๕๘ ปีมะโรง (พุทธศักราช ๒๐๓๙) ท่านประพฤติการเบญจาพิธพระองค์ท่าน แลให้เล่นการดึกดำบรรพ์”
“การเบญจาพิธ” ที่สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ โปรดฯให้กระทำในครั้งนั้นหมายถึง ปัญจราชาภิเษก อันได้แก่การราชาภิเษก ๕ อย่างของพระมหากษัตริย์ ซึ่งประกอบด้วย
๑. มงคลอินทราภิเษก
๒. มงคลโภคาภิเษก
๓. มงคลปราบดาภิเษก
๔. มงคลราชาภิเษก
๕. มงคลอุภิเษก
อภิเษก มีความหมายว่าการรดน้ำ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระบรมราชาธิบายคำจำกัดความของ“อินทราภิเษก” /*62ไว้ในพระราชนิพนธ์เรื่องปัญจราชาภิเษกว่า “อันว่าลักษณะอินทราภิเษกคือสมเด็จอมรินทราธิราชเอาเครื่องปัญจกกุธภัณฑ์ทั้ง ๕ ถวาย”
อินทราภิเษกมิได้มีความหมายว่าอภิเษกให้เป็นเสมือนพระอินทร์แต่เป็นการที่พระอินทร์ถวายพระยศให้พระมหากษัตริย์พระองค์นั้นเป็นราชาธิราช ได้รับเครื่องราชกกุธภัณฑ์จากพระอินทร์ ดังนั้นเมื่อตั้งการพระราชพิธีนี้จึงต้อง “...กระทำรูปสมเด็จอมรินทราธิราชสถิตบนยอดเขาพระสุเมรุราชเป็นประธาน...” และ “...ตกแต่งพระที่นั่งบัลลังก์อาสน์อันวิจิตรไว้เบญจราชกกุธภัณฑ์...” ที่กล่าวไว้ในพระราชพงศาวดารตอนสมเด็จพระเจ้าปราสาททองประกอบพระราชพิธีลบศักราชและอินทราภิเษก พระราชพิธีอินทราภิเษกนั้นที่เคยมีมาในรัชกาลก่อน ๆ กระทำเป็นพระราชพิธีเอกเทศ แต่ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททองนี้ถือเป็นกรณีพิเศษ พระราชพิธีเสร็จสิ้นพร้อมกับพระราชพิธีลบศักราช ดังในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ มีว่า
ครั้นเสร็จพระราชพิธี
การโดยในตรี
บัญจกพระคาถา

เถลิงศกขึ้นวารจันทา
เสร็จการอินทรา-
ภิเษกเจ้าจอมกระษัตริย์

แล้วเป่าสังข์ทักขิณาวัฏ
ถ้วนถึงสามนัด
แลคีตดุริยดนตรี

จึ่งฆาตวรอินทเภรี
ดุจไกรสรสี-
หนาทร้องแข่งขาน

แล้วลั่นฆ้องชัยในสถาน
เสียงศัพทบันดาล
ดุริยะก้องกาหล

/*63กฎมนเทียรบาล กล่าวถึงพระราชพิธีอินทราภิเษกไว้ว่า
“การพระราชพิทธีอินทราภิเษกตั้งพระสุเมรุ์สูงเส้น ๕ วา ในกลางสนามนั้น พระอินโทรนั่งบนพระสุเมรุ์ อิสินธรยุคุนธรสูงเส้นหนึ่งกรวิกสูง ๑๕ วา เขาไกรลาศสูง ๑๐ วา ฉัตรทองชั้นในฉัตรนาคชั้นกลาง ฉัตรเงีนชั้นนอก แลนอกนั้นราชวัตฉัตรเบญจรง ใต้ฉัตรรูปเทพดายืน นอกฉัตรราชวัตรรั้วไก่ ฉัตรกระดาดรูปยักษคนธรรภ รากษษยยืนตีนพระสุเมรุ์ รูปคชสีหราชสีห สิงโต กิเลน เยียงผา ช้าง โค กระบือ แล เสือหมี มีรูปเทพดานั่งทุกเขาไกรลาศ รูปพระอิศวรเปนเจ้าแลนางอุมาภควดี ยอดพระสุเมรูรูปพระอินทรรูปอสูรอยู่กลางพระสุเมรุ์ รูปพระนารายณ์บันทมสิน ในตีนพระสุเมรุ์ นาค ๑ ศีศะเกี้ยวพระสุเมรุ์นอกสนามอสูรยืนนอกกำแพง โรงรำระทาดอกไม้มหาดไทบำเรอห์ สนองพระโอษฐดำรวจเลกเปนรูปอสูร ๑๐๐ มหาดเลก เปนเทพดา ๑๐๐ เปนพาลี สุครีพ มหาชมภูแลบริวารพานร ๑๐๓ ชักนาคดึกดำบรร อสูรชักหัวเทพดาชักหาง พานรอยู่ปลายหาง พระสุเมรุ์เหลี่ยมหนึ่งทอง เหลี่ยมหนึ่งนาค เหลี่ยมหนึ่งแก้ว เหลี่ยมหนึ่งเงีน เขายุคุนธรทอง อิสินธรนาค กรวิกเงีน ไกรลาศเงีน รอบสนามข้างนอกตั้งช้างม้าจัตุรงพล นา ๑๐,๐๐๐ ใส่ศิรเพศห่มเสื้อนุ่งแพรเคารพ นา ๕,๐๐๐ ใส่หมวกทองห่มเสื้อนุ่งแพรจำรวจ นา ๓,๐๐๐ หมวกแพร เทศ ห่มเสื้อนุ่งแพร นา ๒,๔๐๐ ลงมาถึง นา ๑,๒๐๐ ถือดอกไม้เงีนดอกไม้ทองตามตำแหน่ง เข้าตอกดอกไม้ถวายบังคมพราหมณาจารย โยคีโภคีอาดาลตบศิวนั่งในราชวัต วันแรกการอธิภาศในวัน ๒ ราบอันก่อวัน ๓ สรางอันก่อวัน ๔ จบสมิทวัน ๕ ชักดึกดำบรรวัน ๖ ตั้งน้ำสุรามฤตย ๓ ตุ่ม ตั้งช้าง /*64๓ ศิศ ม้าเผือก อุศุภราช ครุทธราชนางดาราหน้าฉาน ตั้งเครื่องสรรพยุทธเครื่องช้างแลเชือกบาศ หอกไชย ตั้งโตมรของ้าว ชุบน้ำสุรามฤตย เทพดาผู้ดึกดำบรรร้อยรูป พระอิศวรพระนารายน์ พระอินทพระพิศวกรรม์ถือเครื่องสำรับตามทำเนียมเข้ามาถวายพระพรวันคำรพ ๗ พราหมณาจารยถวายพระพรวันคำรพ ๘ ท้าวพญาถวาย วันคำรพ ๙ ถวายช้างม้าจัตุรงค วันคำรพ ๑๐ ถวาย ๑๒ พระคลังวัน ๑๑ ถวายส่วยสัตพัทยากรวัน ๑๒ ถวายเมือง ๑๓ ถือน้ำสุรามฤตยวัน ๑๔ ยกบำนานเทพดาวัน ๑๕ ยกรางวันท้าวพญา วัน ๑๖ ยกรางวันลูกขุนหมื่นวัน ๑๗ พระราชทานแก่พราหมณาจารยวัน ๑๘ ซัดกรรมพฤกษวัน ๑๙ วัน ๒๐ วัน ๒๑ สามวัน ปรายเงีนทองสามวัน เล่นการมโหรสพเดือนหนึ่ง ตั้งรูปกุมภกรรณท์ตรงฉานสูงเส้นหนึ่ง มหาดเลกเปนพานร ลอดออกแต่ใน หู ตา จมูก ปาก } ครั้นเสรจ์การเสดจ์ด้วยพระราชรถให้ทานรอบเมือง จบการอินทราภิเษก”
จะเห็นว่า พระราชพิธีอินทราภิเษกตามที่ปรากฏในกฎมนเทียรบาลนั้นเป็นพระราชพิธีใหญ่ยิ่ง ใช้เวลาเป็นแรมเดือน พระราชพงศาวดารรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททองระบุว่า มีพิธีทางพุทธศาสนาเข้าไปเกี่ยวข้องด้วย “...แล้วเชิญพระพุทธปฏิมากร แลพระไตรปิฎกมาตั้งเป็นประธาน นิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะคามวาสีอรัญวาสี มาสวดพุทธปริตมหามงคลสูตรอันประเสริฐ...” เนื้อความตอนนี้ตรงกับในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ
/*65จึ่งจะตั้งพุทธมง-
คลสูตรปริต
วรสงฆประสิทธิ์
ชยมนตรมุนี
แล้วก็ชุมวรวา-
จริเยนทรธิบดี
คุณคามวิธี
อธิภาศก็โหม
นอกจากนี้ความในพระราชพงศาวดารยังบอกรายละเอียดของการจัดพิธีมณฑลซึ่งสอดคล้องกับในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ เช่นการตั้งรูปช้างอัฐคชในทิศทั้ง ๘ กล่าวคือ ทิศบูรพาไว้รูปเศวตกุญชรสีขาวบริสุทธิ์ ทิศอาคเนย์ไว้รูปโรมหัสดินทร์ สีพระเพลิง ทิศทักษิณไว้รูปรัตนหัสดินทร์ สีแก้วมุกดา ทิศหรดีไว้รูปอัญชันคเชนทร สีนิลุบล ทิศประจิมไว้รูปโกมุทกุญชร สีแก้วไพฑูรย์ ทิศพายัพไว้รูปนิลคเชนทร สีแก้วอินทนิล ทิศอุดรไว้รูปดามพกุญชร สีทองแดง ทิศอีสานไว้รูปเศวตคชาธาร สีขาวผ่อง (ในพระราชพงศาวดารกล่าวต่างออกไปว่า ไว้รูปสารโภมหัสดินทร์ สีเขียว)
สถานภาพของพระมหากษัตริย์ซึ่งทรงปกครองแผ่นดินโดย “อเนกชนนิกรสโมสรสมมุติ” นั้นยังมิได้อยู่ในฐานะเทวราชา ดังนั้น จึงต้องประกอบพระราชพิธีอินทราภิเษกเป็น “อเนกเทพนิกรสโมสรสมมุติ”อันมีพระอินทร์เป็นประธานถวายเครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์ เพื่อความเป็นเทวราชาที่สมบูรณ์แบบ หรือกล่าวอีกนัยหนึ่งพระราชพิธีอินทราภิเษกกระทำขึ้นเพื่อให้พระมหากษัตริย์พระองค์นั้นอยู่ในฐานะสมมุติเทวราชานั่นเอง การที่พระอินทร์จะแต่งตั้งพระมหากษัตริย์ให้เป็นพระจักรพรรดิราชาธิราช หรือพระสมมุติเทวราชนั้นต้องทำพิธีที่เขาพระสุเมรุอันเป็นหลักของจักรวาล จึงต้องมีการจำลองจักรวาล มีเขาพระสุเมรุ เขาไกรลาส เขาสัตตบริภัณฑ์ อสูร เทวดา ทานพ วิทยาธร คนธรรพ์ ฯลฯ ดังในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ

/*66ตั้งเมรุไกลาส
ศิขรวรอาสน์
พิมลฉายฉัน
ไว้ฤาษีสิทธิ์
วิทยาธรธรรพ์
ทานพสุบรรณ
ยักษานาคินทร์
ฯลฯ

ไว้เบญจกกุธ
พิไชยอาวุธ
ในสูรพิมาน
เกาปิลดำถมอ
มาลัยสังวาล
สรรพภูษากาญจน์
สร้อยสอดกุณฑล
รายละเอียดการตั้งมณฑลพระราชพิธีอินทราภิเษกดูได้จากพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ตอนตั้งพระราชพิธีลบศักราชในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ซึ่งเนื้อหาส่วนใหญ่พ้องกับคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ
เมื่อพระราชครูพราหมณ์ทำพิธีดังกล่าว คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ กล่าวสดุดีสมเด็จพระเจ้าปราสาททองว่า
เทพาอารักษ์เหลือหลาย
ชุมชอมกันถวาย
ประนมบังคมกราบกราน

บ้างเด็ดดอกดวงพวงมาลย์
กรองเป็นสร้อยสาร
กนกนาภรณ์พรรณ

บ้างปรายรายลงแต่สวรรค์
ก้มเกล้าโอนอัญ
ชลิตเหนือศิรสาร

บ้างร้องส้องสาธุการ
สรรเสริญสมภาร
มกุฎเกล้าอยุธยา

การที่เทพยดา “ก้มเกล้าโอนอัญชลิต” สมเด็จพระเจ้าปราสาททองนั้นเป็นลิ่งที่แสดงว่า เมื่อเสร็จการพระราชพิธีแล้ว พระองค์คือเทว/*67ราชา ขณะเดียวกันพระองค์ก็อยู่ในสถานะของพระโพธิสัตว์ด้วย ดังจะเห็นได้จากความที่ทรงอธิษฐานเมื่อพระราชทานทานรอบพระนคร

ทานอันเราให้
จงเป็นปัจจัย
แก่มารคนฤพาน
จงคงได้ตรัส
เป็นพระวรญาณ
โปรดสัตว์สงสาร
พิภพมณฑล
ฯลฯ

เสด็จออกนอกทวาร
ไพชยนต์ปราการ
หยุดสารยืนยัน
เรียกเอาพานทอง
จำหลักลายวรรณ
ทอดพระกรพลัน
หยิบปรายโปรยลง
ฯลฯ

เสด็จรอบพระนคร
หยุดยังกุญชร
ทุกพฤกษาสนธ์
ทานแก่พณิพก
ยาจกโจษจน
รอบทังมณฑล
พิภพเขตขัณฑ์
การพระราชทานทานรอบพระนครครั้งนี้ โปรดฯให้ตั้งต้นกำมพฤกษ์รอบกำแพงพระนคร ห่างกัน ๑๐ วา ต่อ ๑ ต้น นับเป็นการเฉลิมฉลองครั้งยิ่งใหญ่ในประวัติศาสตร์กรุงศรีอยุธยา

แล้วตั้งราชวัติ
ลวดลายธงฉัตร
เสร็จสรรพนับพัน
ไว้ต้นกำมพฤกษ์
สิบวาต่อกัน
รายรอบขอบขัณฑ์
สีมาปราการ
/*68รายละเอียดของพระราชพิธีอินทราภิเษก ปรากฎที่ฉากลายรดน้ำในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ซึ่งบัดนี้เก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑ์วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ในพระบรมมหาราชวัง ฉากลายรดน้ำดังกล่าวเขียนเป็นเรื่องพระราชพิธีอินทราภิเษก ตั้งแต่เริ่มต้นจนเสร็จ พระราชพิธี พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร ทรงสันนิษฐานว่าฉากบานกลางน่าจะเขียนขึ้นตั้งแต่สมัยรัชกาลที่๑ พร้อมกับการสถาปนาพระที่นั่งอินทราภิเษกมหาปราสาท ส่วนฉากบานริมซ้ายและริมขวาเป็นฝีมือช่างสมัยรัชกาลที่ ๔
พระราชพิธีออกสนาม
/*69หลังจากพระราชพิธีลบศักราชและพระราชพิธีอินทราภิเษก ซึ่งกระทำเสร็จสิ้นในวัน “ปถมาเจตร...ดิถีวารจันทา” คือวันจันทร์ขึ้น ๑ ค่ำเดือน ๕ จุลศักราช ๑๐๐๐ (พุทธศักราช ๒๑๘๑) แล้ว สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง มีพระราชดำริ “พุทธประเวณี” กระทำตามอย่างพระโพธิสัตว์ในอดีต ด้วยการบริจาค “สัตตสดกมหาทาน” อันเป็นการบริจาคทาน ๗ สิ่ง สิ่งละ ๑๐๐ (มิใช่สิ่งละ ๗๐๐ อย่างที่กล่าวในเรื่องมหาเวสสันดรชาดก)
ช้างร้อยข้อยทาสทารก
สัตรัตนกนก
ทานแก่พณิพก
อันโทหล
ผ้าผ่อนท่อนพัสดุโจษจน
อย่าคิดจิตจะขวน-
ขวายจะเอาตน
ให้พ้นภพ
การพระราชทานสัตตสดกมหาทานในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททองจัดให้มีขึ้นคราวเดียวกับพระราชพิธีออกสนาม สันนิษฐานว่าพระราชพิธีดังกล่าวจะจัดขึ้นในปีจุลศักราช ๑๐๐๒ (พุทธศักราช ๒๑๘๓) เนื่องจากท้ายพระราชพิธีออกสนามที่กล่าวไว้ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯระบุว่า มีการเบิกราชทูตพม่าและราชทูตลาวเข้าเฝ้าด้วย
เสร็จบอกแขกเมืองเข้ามา
อางวะหงสา
สระพรั่งแลนั่งอึงอุด

เมืองศรีสัตตนาคนหุต
เนาสถานเดียวสุด
พหูกถาปราศัย

ความในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยากล่าวว่า “...ครันศักราช ๑๐๐๒ ปีมะโรง โทศก พระเจ้ากรุงอังวะแต่งทูตานุทูตจำทูลพระราชสาส์นมา...” คณะราชฑูตดังกล่าวนำพระราชสาส์นของ/*70พระเจ้ากรุงอังวะตอบพระราชสาส์นสมเด็จพระเจ้าปราสาททองซึ่งทรงชักชวนให้พม่าใช้ศักราชใหม่ที่พระองค์ทรงลบเมื่อพุทธศักราช ๒๑๘๑
พระราชพิธีออกสนามถือเป็นพระราชพิธีใหญ่ ในกฎมนเทียรบาลเรียกว่า “ออกสนามใหญ่” กำหนดทำในเดือน ๕ ขึ้น ๕ ค่ำ “...ตั้งพลพยู่ห ดาบดั้ง เขนเสโลห์ หอก ทวน ปืนไฟ น่าไม้ ธนู...” ในพระราชพิธีประกอบด้วยการละเล่นต่าง ๆ เช่น ฟันดาบ ไม้สูง หม่งครุ่ม ฯลฯ หน้าพระที่นั่ง
“...เมื่อแรกเสดจ์ออก ฬ่อช้าง รันแทะวัวชน กระบือชน ชุมพาชน ช้างชน คนชน ปรบไก่ คลีชงโคน ปล้ำมวย ตีดั้งฟันแย้งเชีง แวงเล่นกลคลีม้า...เรียกม้าฬ่อช้าง ระเบงซ้ายขวา รำดาบซ้ายขวาระบำออกหม่งครุ่ม พันพานนำหม่งครุ่มหน้ากลองตีไม้พุ่งหอก เล่นแพนยิงธนูปลายไม้ลอดบ่วงไต่เชือกหนัง ตีหรทึกเก้าลา ยกช้างเลี้ยงหม่งครุ่ม ชแม่แล้วคลีชงโคน ถ้ามีแขกเมืองเฝ้าแลเสดจ์ทรงคลีม้าไซ้...”
พระราชพิธีออกสนามใหญ่ในสมัยกรุงศรีอยุธยาคงมิได้จัดบ่อยครั้งนัก ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯจึงกล่าวว่า
เมื่อนั้นเอิกเกริกวุ่นวาย
เลื่องฦๅทุกภาย
ประเทศสบสีมา

ว่าปิ่นเกล้าเจ้าอยุธยา
กอปรการมหา
พิธีพิธานออกสนาม

บุญเรามีมาเหลือหลาม
เห็นการออกสนาม
ก็เกิดเป็นภัพตาหู

สุจิตต์ วงษ์เทศ ให้ความเห็นเกี่ยวกับพระราชพิธีออกสนามไว้ในหนังสือ “ร้องรำทำเพลง : ดนตรีและนาฏศิลป์ชาวสยาม” ว่า
/*71“...นับเป็นพระราชพิธีสำคัญที่สุดของแคว้นหรืออาณาจักร เพราะเป็นพิธีกรรมเฉลิมฉลองการเก็บเกี่ยวพืชผลไร่นาในปีที่ผ่านมา และขอสิ่งสิริมงคลให้ผืนแผ่นดินท้องไร่ท้องนาที่จะต้องทำใหม่ในเดือนต่อ ๆ ไป อันจะส่งผลให้เกิดความมั่งคั่งและความมั่นคงแก่บ้านเมือง...”
การละเล่นต่างๆ ในพระราชพิธีออกสนามซึ่งกฎมนเทียรบาล เรียกว่า “สรรพยุทธ สรรพคิลา” อันได้แก่ โขน หม่งครุ่ม ฟ้อนรำ ระเบ็ง ระบำ และ ฟันดาบ ขี่ม้าล่อแพน ฯลฯ ความในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯมีว่า
โรงโขนโรงรำซ้ายขวา
โมงครุ่มผาลา
ระเบ็งระบำรำขยัน

ลอดบ่วงหน่วงตาวยืนยัน
ปลายไม้ผัดผัน
ธนุคหาเกรียงไกร

เลือกล้วนดาบด้างวาดไว
กุมจรีแกว่งไกว
เลวงลวอนฟ้อนฟัน

รุกล้นต่อตาวผัดผัน
ดาบด้างฟัดกัน
ฉะฉัดฉะฉาดผาดผาย

ฯลฯ
ลางม้าได้หางโมรมาศ
อรออกยูรยาตร
ระเหิดระหงไปมา

แสนสารชำนิงวงงา
ผาดเห็นอาชา
กระหม่าวกระเหม่นตรับตัว

สองแก้มกินมันเมามัว
ผุดไล่ บ มิกลัว
ตระบัดตระโบมโจมแทง

/*72จะเห็นว่าการละเล่นเหล่านี้เป็น“สรรพยุทธ สรรพคิลา” ที่เกิดจากการฝึกฝนและความชำนาญในการใช้อาวุธ ช้าง ม้า อันเป็นปัจจัยสำคัญที่จะทำให้กองทหารเข้มแข็ง พร้อมรบอยู่เสมอ “ทุกตระทรวงการทหารพ่อเรือนพลไพร่” เพื่อแสนยานุภาพของกองทัพและพระบรมเดชานุภาพของพระมหากษัตริย์ผู้เป็นองค์พระประมุขแห่งราชอาณาจักร นอกจากสรรพยุทธ สรรพคิลา (กีฬา) แล้วยังมีการรวมพลหมู่ต่างๆ คล้ายกับการสวนสนามของทหารในสมัยปัจจุบัน
แล้วเทียบเรียบแสนยากร
แพนด้างโดมร
กุทัณฑศรศรศิลป์

คชรถหัยหัสดีอัสดินทร์
กลาดกลางธรณินทร์
บ่ รู้กี่โกฎิเหลือแสน

หนึ่งเทียบเรียบพลแห่แหน
หอกตาวหลาวแหลน
คทาธนูศรแสลง

ด้างทองแพนทองดูแสดง
เลื่อมลายพรายแสง
จำหลุจำหลักลาวัณย์

แล่งทองธนูทองเกาทัณฑ์
เกราะกรายพรายพรรณ
รจิตดาษมุกดา

ขนัดปืนแห่แหนซ้ายขวา
คล่ำเคลือบพสุธา
บ่ รู้กี่ส่ำสามารถ

พระราชพิธีออกสนามในสมัยกรุงศรีอยุธยา หลังจากรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททองแล้ว น่าจะได้จัดขึ้นอีกในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศอีกด้วย ดังมีกล่าวไว้ในกาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ ว่า
เดือนห้าอ่าโฉมงาม
การออกสนามตามพี่ไคล
สงกรานต์การบุญไป
ไหว้พระเจ้าข้าวบิณฑ์ถวาย
/*เดือนห้าอ่ารูปล้ำ
โฉมฉาย
การออกสนามเหลือหลาย
หลากเหล้น
สงกรานต์การบุญผาย
ตามพี่
พระพุทธรูปฤาเว้น
แต่งข้าวบิณฑ์ถวาย
คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง หมดเนื้อความลงในตอนที่พระโหราธิบดี ถวายพระฤกษ์เพื่อเสด็จฯพระราชพิธีออกสนาม
กษณะนั้นบั้นพระโหรา
ธิบดินทรมหา
นุวงศพงศศุลี

ควณหาฤกษ์พารนาที
ศุภวารดิถี
ประกอบแลชอบลัคนา

พระโหราธิบดีผู้นี้นำจะเป็นคนเดียวกับ พระโหราที่กล่าวในพระราชพงศาวดาร รัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททองในคราวที่จะเกิดเพลิงไหม้ “พระที่นั่งมังคลาภิเษกที่ชื่อปราสาททอง” ว่า
“...พระโหราถวายฎีกาว่า ในสามวันจะเกิดเพลิงในพระราชวัง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟังตกพระทัย ด้วยพระโหราคนนี้แม่นยำนัก ครั้งหนึ่งเสด็จอยู่ในพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์มหาปราสาท มุสิกตกลงมา ทรงพระกรุณาเอาขันทองครอบไว้ ให้หาพระโหรามาทาย พระโหราคำนวณแล้วทูลว่าสัตว์สี่เท้า ทรงพระกรุณาตรัสว่ากี่ตัว พระโหราขับคำนวณแล้วทูลว่า สี่ตัว ทรงพระกรุณาตรัสว่าสัตว์สี่เท้านั้นถูกอยู่ แต่ที่สี่ตัวนั้นผิดแล้ว ครั้นเปิดขันทองขึ้นเห็นลูกมุสิกคลานอยู่สามตัวกับแม่ตัวหนึ่งเป็นสี่ตัวทรงพระกรุณาตรัสสรรเสริญพระโหราธิบดีว่า ดูแม่นกว่าตาเห็นเสียอีก...”
/*74ความในคำฉันท์ตอนต่อจากพระโหราธิบดีถวายพระฤกษ์น่าจะดำเนินไปอีก มิใช่ขาดค้างอยู่เพียงเท่านี้แต่หากหมดหน้าสมุดในเล่มนี้เสียก่อนและต้นฉบับของคำฉันท์เรื่องนี้มีเพียงเล่มเดียวเท่านั้นหาต้นฉบับตอนต่อไปอีกไม่ได้ เนื้อความในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททองตอนต่อจากนี้น่าจะสูญแล้ว
คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง
ของพระมหาราชครู
วสันตดิลก ฉันท์ ๑๔
๏ ขอถวายประนมบรมสรร-
เพชญพุทธศาสดา
ตัดเบญจพิธพลมา-
รมุนินทรเลิศไกร
๏ ลายลักษณอุดมวรา-
ดุลเรียบระเบียบใน
บาทาธุลีบรมไตร-
ภพโลกยโมลี
๏ นบพระสตัปกรณา
อภิธรรมเปรมปรีดิ์
อันเป็นนิยายิกแลตรี
ภพย่อมนมัสการ
๏ พระสูตรพระอรรถกถา
บรมัตถยอดญาณ
นำสัตวสู่บรมฐาน
บทโมกข์ศิวาลัย
๏ นบพระขิณาสยพอันทรง
คุณคามภิร์เลิศไกร
นฤโศกนฤทุกขแลไภ-
ยพิโรธพาธา
๏ เสร็จข้าบังคมบรมปิ่น
ภพเกล้าบุราทวา
อันเลื่องพระยศขจรปรา-
กฎทั่วทังธาษตรี
๏ พระองคคือบรมสยม-
ภูวญาณโมลี
เทวานรานรทังตรี
ภพถวายนมัสการ
๏ พระเกียรดิเบียดบรบรา-
ชยทั่วทิศาศานต์
เบื้องบนก็จนพิภพฐาน
พรหมเสวยซึ่งเมืองแมน
๏ เบื้องใต้ก็เต็มธรธรา-
ดลจนพิภพแดน
กาลาคนิรุทรสุตญิบแสน
สี่หมื่นโยชนโดยหมาย
๏ ครอบครองประชาชนนิกร
นรเทวะเหลือหลาย
ช้างม้าพลาพลคือสาย
ชลธินทรหนั่นหนา
/*78๏ ขอจงจำเริญสุขแลศาน-
ติภิรมรมยา
แด่จอมสุรินทร์วรนรา-
ธิบดินทร์เสวยรมย์
๏ ท้าวทั่วทังไตรภพจงมา
สดุดิภาพบังคม
ก้มเกล้าบำบวงบทบรม-
บพิตรโปรดปรานฯ
เทวะนิมนต์ฯ
ฉบัง กาพย์ ๑๖
๏ ขอแถลงแกล้งกล่าวดำนาน
พระเกียรดิภูบาล
บพิตรเกล้าทวารา

๏ อยู่จำเนียรมามนุสสา
ทั่วทังโลกา
ก็เกิดพิบัติเบียนบีฬ์

๏ เพราะเหตุถึงกรรมกลี-
ยุคทั่วไตรตรี
พิโรธใจพาธา

๏ ด้วยเดชวรพุทธศาสนา
ร้อนอาสน์พันตา
พิภพเจ้าไตรตรึงษ์

๏ เป็นโกลาหลอึกอึง
ชุมชอมไปถึง
สำนักสมเด็จทศพล

๏ ก้มเกล้าอภิวาทยุคล
ทูลแถลงทำงน
ในพื้นพิภพชมพู

๏ มาริสะข้าแต่เจ้ากู
ผู้นฤทุกข์ตู
อัญเชิญสมเด็จลีลา

๏ ปางนี้วรพุทธศาสนา
โพ้นเกิดธรรมา
นรานิกรเบียดเบียน

๏ เชิญเจ้ากูเสด็จไปเนียร-
ทุกข์ศาสน์จงเสถียร-
ภาพห้าพันปี

/*79๏ วรสยมภูวญาณโมลี
รับคำโกสีย์
บดินทรเสด็จลีลา

๏ เจียรจากไอศวรรย์ลงมา
ครอบครองอยุธยา
บุรินทรอินทรพิศาล

๏ 1ปราการแกมแก้วสูรกาญจน์
คือเทวนฤมาณ
แลแมนมารังรจนา

๏ สูงส่งทัดเทิดพรหมา
บังแสงสูริยา
บ ไขทิพาราษตรี

๏ เทพาสูรชนเปรมปรีดิ์
เยินยอสดุดี
มกุฎเกล้าภพไตร

เรืองบนปราการแก้วใส
ตั้งเหนือบูรไร
จะปิ้มจะแป่มป้านลม

๏ สูงกว่าโสฬสเมืองพรหม
ฟ้าหล้าชื่นชม
คืออินทรบุรินทรพิมาน

๏ สนมสนวนต้ายเวียงโขลนทวาร
คูค่ายสบสถาน
ทังนอกทั้งในกรรกง

๏ ดุจไตรตรึงษ์สวรรค์เสด็จลง
ศึกเสี้ยนดาลหลง
เกรงกลัวฟฟั่นปั่นหนี

๏ หอทองทาบรัตนมณี
เชิงเทินศิขรี
อังจลแจกสบสถาน

๏ มีสินธุสรมุทรเปรียบปราน
เปรียบด้วยสิทธาร
นทีทังปวงไหลไป

๏ หว่างเขาสัตตภัณฑ์สบไศล
บานบัทมเรืองไร
ธรากุสุมโสภา

/*80๏ เล็งถนนท่งทางรัถยา
รันราบรจนา
คือแมนมาสรรคสำรับ

๏ ฉบับสีหสุบรรณประดับ
ตรีมุขประกับ
ประกอบด้วยแก้วแกมกล

๏ ฝูงราษฎร์ประชาโจษจน
จรัลจรอกจบถนน
สำรวลสำราญบานใจ

๏ เล็งพระพลานแก้วแพร้วใส
ดาษรัตนอำไพ-
รุวาลุกาพรายพรรณ

๏ เป็นที่ลองศิลปลองสรรพ์
ช้างม้าคั่งคัล
แลคชรถกรรกง

๏ ให้ชาญการในรณรงค์
ศัตรูดูหลง
ก็ตกกระหม่าบ่าใจ

๏ เรือนรัตนโรงธารนอกใน
แต่งไว้สบสมัย
ประการประกอบมากมาย

๏ สรรพพฤนทามาตย์เหลือหลาย
รี้พลคือสาย
สรมุทรแสนสังขยา

๏ มีมณฑีรทิพไสยา
รายรัตนมุดดา
สุพรรณสูงสุดโพยม

๏ มงกุฎพิมานเสาโสรม
ชัชวาลตรโลม
ตรลบตรเลิดเวหา

๏ แชงช่อนพศูลโสภา
ทาบทองรจนา
มณีประดับดาษเดียร

๏ ย่อมฉลักฉลุปรุเขบ็จเขบียน
รายรัตนาเกียรณ์
กนกเก้าสิงปสาน

มุขเด็จเด็จสูรพิมาน
ฑีรทิพย์โอฬาร
โอฬาธิการรุ่งเรือง

/*80๏ เล็งโภไคศวรรย์นองเนือง
เก้าแก้วมลังเมลือง
อเนกราไชศวรรย์

๏ ธนยุพสูรกระษัตริย์นองนรรค์
พักตราเตรียบจันทร์
ประภาคยกลางอัมพร

๏ แสนสาวสุรางค์อัปสร
แน่งนางอรชร
บำเรอบำรักษ์ภักดี

๏ เดชะสูรภาพกระษัตรี-
ศวรราชบดี
บดินทรเจ้าจอมจักร

๏ สบกระษัตริย์ร้อยเอ็ดเมืองภักดิ์
กัมเกล้าโอนอัคร
มกุฎจรดบาทา

๏ บ มิอาจแกล้งกล่าววจนา-
ลงการกถา
นิพนธร่ำฤๅถึง

๏ ดุจสวรรค์แลสวรรค์รำพึง
ดูดุจไตรตรึงษ์
พิภพไตรตรึงษสวรรค์

๏ ลืมแลสูริย์แลดูจันทร์
ลืมแลไอศวรรย์
พิภพราชลักษมี

๏ ค่าใครเห็นหื่นใจมี
เยินยอสดุดี
มกุฎเกล้าอยุธยา

๏ พลพฤนท์ประดับนานา
ขุนพลซ้ายขวา
ทังนอกทังในกรรกง

๏ ดาบเขนเสโลยรรยง
หมวดหมายเทียวธง
รจิตดาษมุดดา

ดั้งทองแพนทองโสภา
โสภณรจนา
พิจิตรหลากหลายพรรณ

ธนูทองแล่งทองเกาทัณฑ์
กรกรายพรายพรรณ์
พฤกพลมลวดลาย

/*82๏ แสนสารชำนิหลากหลาย
สองงาเฉิดฉาย
แลขาวชช่วงพรายพรรณ

๏ หมู่อัศวนิกรโจนจัน
หลากหลากหลายพรรณ
บ รู้กี่ส่ำเหลือตรา

๏ เล็งรถม้าแมนโสภา
กงกำรจนา
แล้วสรรพประดับพาชี

๏ แสนส่ำส่ำแสนเสนี
เสนามนตรี
แลนองประดับนานา

๏ คชรถหัยหัตถีเหลือตรา
พิรพลโยธา
อเนกเต็มธรณี

๏ แตรสังข์ประนังเสียงศรี
ฆ้องกลองเภรี
แลดูสนั่นครื้นเครง

๏ สวรศรับท์ปี่พาทย์บรรเลง
ครื้นครั้นเครงเครง
สะเทือนสะท้านพสุธา

๏ เซ็นซ่าพระยศฦๅปรา-
กฏทั่วโลกา
สรรเสริญสมเด็จพระองค์ฯ

มีพระราชโองการตรัสถามด้วยจะลบศักราชฯ
อินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑
๏ ป่างนั้นสมเด็จไท้
นฤบดินทรธำรง
เสด็จในพิมานมง-
กุฎแก้วอันโอฬาร
๏ ข้าทูลบังคมเคา-
รพยรักษกราบกราน
เต็มท้องพระโรงธาร--
คำนัลเหลือหลาย
๏ เสนาพฤทธาจารย์
บดีการมากมาย
ก้มเกล้าบังคมถวาย
ธรทูลธุลีบงสุ์
/*83๏ ตรัสถามเป็นปริศนา
คือสุธามาโสรจสรง
สิ่งใดจะตรงคง
ยศไว้ในโลกา
๏ สิ่งใดจะเป็นพำ-
นักแก่อาดมอาดมา
สิ่งใดจะเป็นกา-
รกธรรมธำรงทรง
๏ เดิมเมื่อกฤดาทวา-
บรยุคคคงตรง
สบสัตว์ธำรงทรง
ทศพิธธรรมา
๏ บัดนี้ก็มาถึง
กลียุคคกัลปา
สิ้นสุดขิณาอา-
สยพที่จะสืบธรรม์
๏ บัดนี้มาลบศัก-
กราชจบคำรบพัน
เราคิดจะทำฉัน
ใดจะชอบประเวณี
๏ เสนาบดีรับ
พระโองการจักรี
ทูลแถลงคดีมี
นยนีตติเบาราณ
๏ ปางพระบรมสรร-
เพชญพุทธยอดญาณ
นิพนธภาคย์พาร
โดยสังเขปคาถา
๏ เมื่อแต่งพระชาดก
ศราพกเหลือตรา
สังวรรณนากา-
รกธรรมมากมี
๏ พระองคเป็นสัก-
กวาบรวาที
ถามอรรถคามภีร์
อุปไมยปมาไฉน
๏ พระองคเป็นบ-
รวาทีจำเลยไป
โดยอรรถบรรไย
ตรีบัญจกคาถา
๏ ยังมีบรมวงศ์
สูรกระษัตริย์กระษัตรา
จักได้ประกอบทวา-
ทศมาสราศี
๏ โดยนัยยบัญจก
สัมเรทเสร็จธิศกปี
ขลาศกสำเร็จมี
ก็จะสฤษดิเป็นกุน
๏ จะตกจะแต่งมง-
คลการยมากมุล
ขลาสฤษดิเป็นกุน
แลจะขึ้นเป็นเอกศก
/*84๏ ตั้งปถมาเจตร
โดยพยาเทศบัญจก
วันขึ้นเป็นเอกศก
ดิถีวารจันทา
๏ ตั้งศักราชมาศ-
เกณฑ์อวมานตรา
หรคุณกรมจา
อุจพลเสร็จสรรพ
๏ เสร็จทังตำราสูร-
ยคราสบาทจันทร์จับ
บุโรปกากับ
พิรางสูตรสารำ
๏ ถึงทุติยาเจตร
บรเมศวร์เสด็จทำ
การโดยดำรับคัม-
ภีร์บัญจกโดยพิสดาร
๏ ในพระบุรีศรี
อยุธยามหาสถาน
ซึ่งพระบวรญาณ
บัณฑูรไว้โดยเที่ยงจึงฯ
ยังคำกถาจารย์ฯ
ฉบัง กาพย์ ๑๖
๏ เมื่อจุลศักราชนั้นถึง
ถ้วนพันพอพึง
พิจารณาแม่นหมาย

๏ ปางนั้นก็จะถึงทำนาย
องค์พระนารายณ์1
นรินทร์เสด็จไคลคลา

๏ จากบัญจสุทธาวาสอา-
กิญจัญญานา
มกุฎสุดสรวงสวรรค์

๏ วรพุทธพยาเทศธรรม์
แกล้งกล่าวโดยบรรพ์
นิยมพระคาถา

๏ ว่าปิ่นเกล้าเจ้าทวารา
สรรเพชญ์ลัภยา
อนาคโตทศพุทธ

/*85๏ เป็นอาทิพระเมตไตยอุด-
ตมอวสานสุด
กุญชรป่าลีไลยก์

๏ ถ้าทศวรพุทธพิสัย
วรโพธิเมตไตย
ก็จากพิมานแมนผจง

๏ อุบัติในขัตติโยวงศ์
เป็นราชายง
พระยศเลื่องฦๅปรา-

๏ กฏในพระนครทวารา
ล้ำจักรพรรดา-
ธิราชเรืองฤทธิไกร

๏ ผ่านสูรย์สมบัติราไช-
ศวรรยาธิกไพ
โอฬาธิการมหา

๏ จักได้สร้างพุทธศาสนา
บ มิอาจสังขยา
นิพนธกล่าวโดยเห็น

๏ ศาสนาอารามใดเป็น
หม่นหมองอย่าเห็น
ชราวชเรเซทรุด

๏ ปลุกแปลงแต่งด้วยใจสุทธิ์
ถวายแต่พุทธบุตร-
โมวโรรสธรรม์

๏ วัดวาอารามสบสรรพ์
ศาลาอารัญ-
ญพนวาอาศรม

๏ อาวาสแว่นจันทร์จงกรม
จรนักสิทธิศรม-
มณาคตาอาศัย

๏ เล็งถนนท่งทางนอกใน
ห้วยคลองขุดไข
อุทกท่อธารา

๏ เขษมสนุกทั่วราษฎร์ประชา
ยิ่งบูรพ์กระษัตรา
บูราณราชแต่ปาง

๏ พระองค์ทรงเวทเวทางค์
สารศาสตร์คุณางค์
คุโณตโมรสธรรม

/*86๏ ทรงโหราพยากรุณา
รู้เวทศิวำ
ศิวายศิวาอาคม

๏ เป็นพำนักนิตย์แก่ศรมณ์
ด้วยเดชบรม
บพิตรโปรดปรานี

๏ เสร็จสร้างวรคันธกุฏี
ชินรูปรังสี
สุพรรณพรายฉายฉาน

๏ แล้วสร้างวรพุทธวิหาร
ในอาวาสสถาน
บรมศรีสรรเพชญ์

๏ ครั้นพุทธวิหารแล้วเสร็จ
ครานั้นสมเด็จ
บรมเกล้าธาษตรี

๏ มีโองการแก่เสนี
จงทังหลายมี
มโนหฤทัยใสศานต์

๏ จักให้ทั้งหลายประดิษฐาน
วรพุทธวิหาร
ละคนละคนทุกคน

๏ เพราะเพื่อเป็นบุญกุศล
อย่าให้ป่วยกล
ป่วยการอันเกิดตัวมา

๏ อย่าคิดว่าเยาวพาลา
ชอบเมื่ออาดมา
มิเที่ยงแลป่วยไปเป็น

๏ ขวนขวายทำตามความเข็ญ
จึ่งนับว่าเห็น
อดีตอนาคตกาล

๏ ชื่อว่ารักขันธสันดาน
บ มิเป็นแก่นสาร
ประโยชน์แก่อาดมา

๏ ยากได้พบพุทธศาสนา
ดูดุจบุปผา
อุทุมพรัดเสวะ

๏ บุญมีมาได้พบพระ
พุทธรูปสหะ
ศิษยวโรโคดม

/*87๏ วรมนตรีมุขบังคม
โดยเสด็จบรม
บพิตรเกล้าอยุธยา

๏ ครั้นเสร็จวรพุทธศาสนา
ชุมชอมกันสา-
ภิมตรสเอมอร

๏ สรรเสริญคุณพระภูธร
เจ็ดสีทันดร
สรมุทรบ่เปรียบเทียบแทน

๏ คณนาทกี่หมื่นกี่แสน
กี่โกฎิดินแดน
อธิกไป่ปูนปาน

๏ เบื้องต่ำล้ำภูดาธาร
เท้าถึงสุดกาล
นิรุทรนาคมหา

๏ เบื้องบนพ้นอากาสา
สุดสูญศิวา
ศิโวตไมไกวัล

๏ โดยบริมณฑลขอบขัณฑ์
เต็มถึงอนันต์
อนนตจักรวาฬา

๏ แม้ว่ามีชายหนึ่งสา-
มารถพรรณนา
อายุโยคถ้วนถึงกัลป์

๏ ชายนั้นมีเศียรถ้วนพัน
ในเศียรแลอัน
กำหนดสตังมุขา

๏ ในมุขแลอันพรรณนา
ถ้วนสัตชิวหา
วิบูลยโดยกฎหมาย

๏ มีฤทธิ์สังหารเพริศพราย
บ มิสามารถหมาย
พระคุณเจ้าจอมอารย์

ด้วยให้สร้างพุทธวิหาร
ในอาวาสสถาน
บรมศรีสรรเพชญ์

๏ วรพุทธวิหารสำเร็จ
ด้วยเดชสมเด็จ
บพิตรเจ้าจอมนาถ

/*88๏ จักได้ลบจุลศักราช
ตามพุทโธวาท
นิยมพระคาถา

๏ ครั้งนี้ปิ่นภูภรรดา
ดุจพุทธกถา
สุคตเสด็จบัณฑูร

๏ องค์สรรเพชญพุทธางกูร
เสด็จมาค้ำหนูน
บรมพุทธศาสนา

๏ ปางนั้นปิ่นเกล้าอยุธยา
ได้สดับสารา-
นุสารยิ้มแย้มสวร

๏ โดยท่านกล่าวมานี้ควร
บ มิได้แผกผวน
ในตรีบัญจกคาถา

๏ ขอบคุณแห่งท่านวัจนา-
ษิตสารกถา
อันยุกดิโดยเบาราณ

๏ เราจักตกแต่งตามสาร
ซึ่งพระวรญาณ
แกล้งบัณฑูรโดยจง

๏ ท่านไว้แก่ผู้จะประสงค์
เป็นพุทธนุวงศ์
ประเสริฐผู้แสวงญาณ

๏ ครั้นเสร็จสูรราโชงการ
แห่งเจ้าจอมปราณ
มหานราสวามี

๏ ให้สร้างปราสาทมณี
ในหน้าฉานคลี
สุพรรณพรายฉายฉาน

๏ เรืองรุ่งพุ่งแสงสูรยกาญจน์
แก้วโกฏิชัชวาล-
โชติดับแสงสูรย์

๏ รายรัตนบัดทุมาลย์จรัสจรูญ
เทียบทิพจำรูญ
จำเริญจำรัสศศิธร

๏ แล้วถวายพระนามบวร
ศรียศโสธร
มหาพิมานแมนผจง

/*89๏ เมื่อนั้นบั้นเทวะผู้ทรง
พิภพพิศวง
คำนึงคำนวณควรหา

๏ คิดควรสรวลสุดสงกา
สงสัยมนา
มโนวิบัติสารี

๏ จำสารขึ้นไปด้วยดี
ทูลแก่โกสีย์
ก็เล่ายุบลต้นปลาย

๏ โดยดั่งได้เห็นบรรยาย
เนื้อความกฎหมาย
ทังปวง บ ได้คลาดคลา

๏ ว่าปิ่นเกล้าเจ้าอยุธยา
สร้างปรางค์มหา
พิมลพิมานแมนผจง

๏ เสร็จให้พระนามตามวงศ์
โดยราชประสงค์
ประสิทธิโดยอวกาส

๏ กษณะนั้นเบื้องบั้นอมรชาติ
เหงี้ยโสตประสาท
มาฟังสุภาษิตสาร

๏ ครั้นสดับพจน์พากย์ บ นาน
ทศนัขกฤดาญ
ประนมบังคมนฤบดี

๏ ควรกูจากทิพย์ศุลี
ช่วยพระมุนี1
มุนินทรลบศักราช

๏ เพราะยังไปได้อวกาส
มนสิกวิวาท
มโนวิจลไปมา

๏ คิดแล้วสมเด็จอมรา-
รักษ์เสด็จลิลา
ลีลาศมารควิถี

๏ ผยองย่องเวหาจรลี
ยังรัตนมณี
มณินทรพรายฉายฉาน

/*90๏ ดลในมงกุฎพิมาน
เสด็จเลอแท่นธาร
บพิตรเสด็จนิทรา

๏ เข้าแทบแนบบทบาทา
แกล้งกล่าวปริศนา
คติทังปวงโดยกล

๏ ให้ตั้งจักรพยู่หในมณ-
ฑีรทิพไหรญ
ประกลประกอบชอบการ

๏ แล้วเหาะแห่งรณพิมาน
พรายภูษากาญ-
จนพาหุรัดกุณฑล

๏ แล้วเสด็จเลอบัณฑุกัมพล
อรอาสน์วิมล
ประดับด้วยเพชรมณี

๏ สรรเสริญสูรภาพกระษัตรีย์
ทศนัขชลี
ชลิตเหนือศิรษา

๏ เต็มธรรมสภาศาลา
ต่างต่างซ้องสา-
ธุการชมสมภารฯ

พระราชดำริพระสุบินฯ
วสันตดิลก ฉันท์ ๑๔
๏ เมื่อนั้นสมเด็จบรมขัด-
ดิยภูมิบาบาล
ตื่นจากบรรทมทิพพิมาน
มนนาถสงสัย
๏ ใช่เชิงชนาชนนิกร
จรจลมาดลใน
ใช่ที่จะคิดผิดที่วิสัย
ชนคนอย่าสงกา
๏ เรือนทองประดับด้วยคณทวา-
รพิทักษรักษา
เจ็ดชั้นประดุจบรมทวา-
รกโกฏิไตรตรึงษ์
๏ แท้เที่ยง บ ผิดคิดนี้นะเรา
ดรเดาคำนึงจึง
รอยพระศุลีวรศุลึง
สุรเสด็จอำนวยพร
/*91๏ ผินั้น บ มีบรมสังข์
หริสฤษดิสังหรณ์
ทรงสังขจักรคทแลธร-
ธนูธำรงทรง
๏ ฤๅพรหม บ่ มีจตุรพัก-
ตรพิมลธำรงมง-
กุฎแก้วแลเสด็จบรมหง-
สวิโชดิเรืองไร
๏ เมื่อฟังสุภาษิตอันเกลา
สวรเสาวนีย์ไพ-
เราะรสคืออำมฤตใส
สวรสุดศิโวงการ
๏ บอกให้กระทำสกัจกา-
รแลโหมพิธีธาร
ให้อวยพระพรวรพิมาน-
ภิมนตรเสกศรีฯ
มีพระราชโองการเล่าให้ทังหลายฟัง ฯ
สุรางคนางค์ กาพย์ ๒๘

๏ เบื้องบั้นสวามินทร์
สวามีนรินทร์
นราธิบดี
ได้ฟังสุทธา
วาจกแห่งที
แห่งเทวภูมี
ผู้มาถึงสถาน

๏ กล่าวเกลี้ยงวาจก
วาเจศยอยก
สุภาษิตสาร
บอกเบื้องยุบล
ยุบายเบาราณ
บูรพานิทาน
นิเทศประสงค์

๏ คิดแล้วลีลาศ
ลีลาเลออาสน์
เสด็จเหนือบรรยงก์
ที่นั่งมุขเด็จ1
พิมานแมนผจง
พระราชประสงค์
สุภาษิตถาม

/*92๏ อ้าดูรเสนี
เสนาธิบดี
บดินทรเหลือหลาม
คืนนี้เราฝัน
ใฝ่เห็นเป็นความ
ใคร่เคี่ยนคำถาม
บ ทันดูฉงน

๏ เห็นรูปอมเรศ
ทรงสังวาลเวท
เก้าแก้วกุณฑล
เข้าแทบแนบกล่าว
บอกเบื้องยุบล
ในสูรพิมล
พิมานเจษฎา

๏ ให้ตั้งจักรพยู่ห์
พระนามนั้นอยู่
โดยดุจปริศนา
ประจักษ์ทักแท้
แก่ใจจินดา
ตื่นขึ้นสงกา
สังเกตมากมาย

๏ โดยเดาเราคิด
คำนึงถึงผิด
ชอบยังทังหลาย
พึงฟังธิบท
ธิบายบรรยาย
บัญญัติเราหมาย
ประกอบชอบศรี

๏ ว่าให้ตั้งจักร
พยู่หโดยลักษณ์
โดยเลศอันมี
คือสูรปราสาท
ในหน้าฉานคลี
โดยคิดผิดมี
แต่ก่อนห่อนหลง

๏ ด้วยได้พระนาม-1
มกรมาตาม
กัมพุชประสงค์
ให้ชื่อศรียศ
โสธรบรรยงก์
จึ่งเทพาลง
บอกเป็นปริศนา

/*93๏ บัณหาว่านั้น
เราคิดเป็นมั่น
เป็นแม่นนักหนา
นั้นคือจักรวรรดิ
ไพชยนต์มหา
ซึ่งเทวปริศนา
บอกเราเข้าใจ

๏ โดยเดาเราคิด
คำนึงถึงผิด
ชอบอย่าอาลัย
กล่าวตามความคิด
ผิดชอบขอบใจ
เราให้อภัย
อย่ากลัวตัวผิด

๏ จึงสูรสังกัลป์
กฤดาญภิวันทน์
ภิวาททูลพิด
กับด้วยทวิชา
อาจารย์บโรหิต
ธรทั้งสองสนิท2
สิเน่ห์เจ้าจอมไท

๏ ทังสองกฤดาญ-
ชลีว่าท่าน
วาทีประไพ
สรรเสริญเยินยศ
พระบาทภูวไนย
ภูวนาธิไพ-
บูลย์พ้นพรรณนา

๏ สมภารบพิตร
ทศพลมหิทธิ์
มหานดาธยา-
ศัยเสด็จอุบัติ
ในกามภูมิคลา
ครอบครองอยุธยา
พิสัยไกรกรุง

๏ พระเกียรดิเบียนบร-
ปักษราญรอน
หั่นเกล้าเท้าคุง
โคตรขันธสันดาน
พี่น้องพ้องพุง
พันธุ์สันดานคุง
สิ้นหายวายชนม์

/*94๏ ทั่วทศทิศา
ทิโศพรรณนา
เบื้องต่ำเบื้องบน
เท้าถึงอักนิษฐ์
พรหมาเสด็จดล
จรถวายอภิวนท์
อภิวาทเนืองใน

๏ ด้วยเดชภูวนาถ
จึ่งร้อนอรอาสน์
พิมานโกไสย
โกสีย์ระเห็จ
อากาศคระไล
จรดลจนใน
มงกุฎพิมาน

๏ เข้าแทบแนบทูล
แถลงแจ้งโดยมูล
บูรวาอาจารย์
แล้วเสด็จอรออก
นอกทิพพิมาน
เสด็จวรอำพาน
อัมพรเวหา

๏ พรายพรรณภูษิต
ภูษารจิต
จรัสแสงสูริยา
ทูลถวายนิมิต
แด่ภูภรรดา
แล้วเสด็จลีลา
ลีลาศโดยดล

๏ พระราชดำริ
ดำรัสตรัสตริ
ประกอบชอบกล
ให้ชื่อจักรวรรดิ
ปราสาทไพชยนต์
เพี้ยงสูรยพิมล
พิมานแมนผจง

๏ ขอเจ้าจอมนาถ
ให้จารึกราช
แผ่นทองยรรยง
ไว้ในแก้วโกฏ
ฐาคารบรรจง
สืบเขษมเปรมวงศ์
พระราชกระกูล

/*95๏ ตราบสิ้นสูรยจันทร์
สูรโยทัยกัลป์
ปลัยไปมูล
จึ่งสุดพระยศ
พระเกียรดิกระกูล
วรวงศาสูญ
เสด็จสู่นฤพาน

๏ ข้าข้อยขอทูล
แถลงถวายทำนูล
ทำเนียบเบาราณ
ขอเจ้าจอมไท
ให้เริ่มการงาน
โดยบูรพนิทาน
นิทมแต่หลัง

๏ ปางนั้นราเมศ
รามาธิเบศ
ทิโปปารัง
ฟังสารธิบาย
แห่งอาจริยัง
กล่าวเกลี้ยงวาจัง
วาเจศเสถียรสถิต

๏ อาดูรทวิเชนทร์1
ทวิชาจริเยนทร์
ทังสองช่วยคิด
ประกอบชอบการ
ให้จงเสถียรสถิต
ชอบด้วยนิมิต
เทพาวาที

๏ อาจารย์เร็วไป
เร็วเร่งคลาไคล
ด้วยด่วนควรลี
ไปดูพิมล
พิมานใดดี
จะตั้งพิธี
กระลากรกูณฑ์

๏ วรทวิชาจารย์
รับพระโองการ
ใส่เกล้ากราบทูล
กราบบังคมลา
นฤบาเบศสูร
ออกจากกระกูล
คฤหาวังเวียง

/*96๏ เข้าขึ้นถึงบน
พิมานไพชยนต์
เทียรธารตั่งเตียง
เพดานดาดดัด
อร่ามเมิลเมียง
ดุจดารกเรียง
แหล่ล้อมบูรณจันทร์

๏ มุ้งม่านเขนยขนาด
สุนทรวรอาสน์
เสร็จสรรพฉับพลัน
แล้วเทียบภาสูร
ประดับฉบับบรรพ์
ไว้สัตตสิทัน-
ดรหลั่งหลามสินธุ์

๏ แล้วยกฉัตรชัย
ธงเทียวยายไย
อากาศอากิรณ์
เดียรดาษกลาดเกลื่อน
เลือนลมโบยบิน
บดบังแสงทิน
อับอายหายพรรณ

๏ ตั้งเมรุไกลาส
ศิขรวรอาสน์
พิมลฉายฉัน
ไว้ฤาษีสิทธิ์
วิทยาธรธรรพ์
ทานพสุบรรณ
ยักษานาคินทร์

๏ แล้วตั้งอัฐคช-
ชาธารลงกต
ลงการเจียรจินต์
กองกาญจนาภรณ์
ประดับหัสดินทร์
ไอยราพตอินทร์
เลิศอำนวยวงศ์

๏ ในเบื้องบูรพทิศ
เศวตกุญชรสถิต
เผือกผ่องยรรยง
อาภรณ์ประดับ
สรรพสรรพางค์ทรง
แสนสารธำรง
ฤทธิภาพดำเกิง

/*97๏ โรมหัสดินทร์
คชเรศวรินทร์
ดุจสีพระเพลิง
เนาทิศาอา-
คไนยเถกิง
กลกายมลังเมลิง
มลากอาภา

๏ วรรัตหัสดินร์
เนาทิศทักษิณ
ฐานแก้วมุกดา
ดุจสีหมากสุก
ชุกชามภูวนา
ก่องกาญจน์อาภา
อาภรณ์เพริศพราย

๏ ในหรดีทิศ
อัญชันคชฤทธิ์
คชเรศเฉิดฉาย
ดุจสีนิลุบล
สรนสารพางค์กาย
กุญชรวรหมาย
สูรโคตรกระกูล

คาเบื้องบัจจิมทิศ
โกมุทสิงสถิต
ฐานแก้วไพฑูรย์
พายัพทิโศ
สารนิลกระกูล
วรวงศ์อดูลย์
เลิศล้ำหัสดินทร์

คาเผ่าดามพกุญชร
ไว้ทิศอุดร
สถานมาศโดยถวิล
อาภรณ์ประดับ
สำรับหัสดินทร์
ย่อมสารอมรินทร์
อัมราคชพงศ์

๏ ในทิศอีสาน
เศวตคชชาธาร
สรรพสรรพางค์ทรง
สังวาลดาวมาศ
เก้าแก้วยรรยง
ยิ่งกุญชรวงศ์
ไอยราพตอินทร์

/*98๏ วรวรรณคชฤทธิ์
คชเรศสิงสถิต
ท่ามกลางหัสดินทร์
ทรงธารกำลัง
เป็นพ่าห์ภูมินทร์
ยิ่งสารคชินทร์
คเชนทรในสวรรค์

๏ แล้วเทียบอาวุธ
คณนากี่สมุทร
กี่โกฏินองนรรค์
ขนัดปืนนกสับ
ใหญ่น้อยโจษจัน
รายรอบขอบขัณฑ์
สิมาปราการ

๏ ไว้เบญจกกุธ
พิชัยอาวุธ
ในสูรพิมาน
เกาปิลดำถมอ
มาลัยสังวาล
สรรพภูษากาญจน์
สร้อยสอดกุณฑล

๏ เทียบธารเสร็จสรรพ
เสร็จการประดับ
ในสูรภิมณ-
เฑียรเจียรจากสถาน
พิมานไพชยนต์
เข้าขึ้นถึงบน
มงกุฎพิมาน

๏ ทูลถวายระเบียบ
ระบอบทำเนียบ
เทียบภาสูรสาร
ศิขรวงกต
อัฐคชชาธาร
ในสูรพิมาน
พิมลแมนผจงฯ
เสด็จทอดพระเนตรแล้วเสด็จขึ้นพระราชมนเทียรฯ
อินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑
๏ ปางนั้นนเรนทร์สูร-
สุรินทรธำรงทรง
สดับอาจริโยวงศ์
บุรุษโสษฏทูลแถลง
/*99๏ ทูลถวายยุบลกล-
นิพนธแจกแจง
กราบเกล้าบังคมแถลง
กิจการยโดยกรม
๏ พระองคได้สดับ
ศุภสารชื่นชม
ขอบคุณทั้งสองสม
สำเร็จเสร็จด้วยสองเผือ
๏ เราคิดจะใคร่เห็น
คฤหดารแหล่เหลือ
อาจารย์ทังสองเมือ
มาจะไปด้วยกันมูล
๏ ครั้นเสร็จวโรรส1
พจนารถบัณฑูร
สั่งให้บรรทับกูญ-
ชรชาติในเกยชัย
๏ เสด็จด้วยทวิชาจารย์
บดีการเนื่องใน
เนืองนรรคตราไตร
บ มิรู้กี่โกฏิแสน
๏ เสด็จหยุดคชาธาร
แลทหารทหมแหน
หยุดยั้งพลาแสน
ยุพราช2โยธา
๏ พิตเพียลระเมียรสับ-
ดสิทานธารา
ดุจสัปดสินธา-
ดรหว่างพระสุเมรุ
๏ พิศภาพอลงกต
อัฐคชคเชนทร์
คือภาพในเมรุ
วรอินทรจากสถาน
๏ พิศเทพเทพา
สูรสถิตเอาฬาร
คืออินทรนฤมาณ
รจเรกษเฉกฉาย
๏ แล้วเสร็จก็เสด็จขึ้น
คฤหรัตนโพรงพราย
เก้าแก้วกระลอกฉาย
สูริยเรืองทังหาวหน
๏ เสนาพลากร
วรมนตรีโจษจน
เต็มท้องพิมานมณ-
ฑีรทูลธุลีศรีฯ
/*100เสด็จอยู่ประกอบการราชพิธีฯ
โตฎก ฉันท์ ๑๒
๏ บ มินานก็ให้ตั้ง
กรกุณฑพิธี
พุทธรูปแลตรี
ปิฎกกฎอุตโม
๏ แล้วสฤษดิสังหรณ์
สรสฤษดิ์อิศวโร
คุณคามภิร์พุทโธ
ดรเดชประสิทธิ์
๏ จึงจะตั้งพุทธมง-
คลสูตรปริต
วรสงฆประสิทธิ์
ชยมนตรมุนี
๏ แล้วก็ชุมวรอา
จริเยนทร์ธิบดี
คุณคามวิธี
อธิภาสก็โหม
๏ ในกระลากรกุณ-
ฑพิธีอ่านโอม
ชุพอาหุดิโหม
โดยยถาอจนา
๏ ครั้นแลได้ศุภกร
วรฤกษไชยา
สฤษดิเสร็จวรทวา
ทศเทวศดนัย
๏ จึ่งจะให้วรวา
จริเยนทรมไห
สิทธิอวยพรใน
ทวาทศกราศีฯ
ฉบัง กาพย์ ๑๖

๏ ครั้นเสร็จพระราชพิธี
การโดยในตรี
บัญจกพระคาถา

เถลิงศกขึ้นวารจันทา
เสร็จการอินทรา-1
ภิเษกเจ้าจอมกษัตริย์

/*101๏ แล้วเป่าสังข์ทักขิณาวัฏ
ถ้วนถึงสามนัด
แลคีตดุริยดนตรี

๏ จึ่งฆาตวรอินทรเภรี
ดุจไกรสรสี-
หนาทร้องแข่งขาน

๏ แล้วลั่นฆ้องชัยในสถาน
เสียงศัพทบันดาล
ดุริยะก้องกาหล

๏ อึกอึงทั่วภูวมณฑล
ครื้นเครงอลวน
สรเทือนสรท้านพสุธา

๏ เสียงศัพท์ปืนไฟมหิมา
กึกก้องโกลา
สรเหนาะสรหนั่นจิญจล

๏ เพียงฟ้าฟาดภูวมณฑล
สวรศัพท์อนนต์
บ่ รู้กี่โกฏิสรมุทร

๏ เบื้องใต้ได้ยินถึงสุด
กาลาคนิรุทร
พหูทุกขาอารมณ์

๏ เบื้องบนค้นขึ้นถึงพรหม
ดาลเดือดแดกรม
คระหิวคระโหยโรยรน

๏ นฤนาทครื้นเครงอลวน
หมอกมัวหาวหน
ชระอุ่มชระอ่ำอับทิศ

๏ ฟื้นฟ้าหล้าล่มครรชิต
หุ้มห่อคือปิด
พิภพทวารไตรตรึงษ์

๏ ป่วนปั่นลั่นฦๅอึกอึง
แสนโกฏิไตรตรึงษ์
สรเหนาะสรหนั่นจิญจล

๏ ดาวเดือนเกลื่อนกลุ้มหาวหน
ฟ้ามัวพัวฝน
ชระอุ่มชระอ่ำทุกสถาน

๏ พระสมุทรสุดสายชลธาร
เลือนระลอกลมพาน
คระแลงคระไลใบบุษป์

/*102๏ สบสัตว์ในน้ำผันผุด
ฉนากฉลามตามสุด
ประวาฬพ่นฟองฟูม

๏ นานากรกฏแลกูมภ์
ผุดท่องล่องชูม
ทังท้องธาราฉานฉาย

๏ นกหกตกตื่นใจหาย
ซบเซาเหงาหงาย
บ่ อื้อ บ่ ไอไขเสียง

๏ เนื้อเบื้อเสือสางครางเยียง-
ผาผาดเมิลเมียง
ละมั่งละมานพานพะ

๏ โคควายเควียนคล่ำน้ำสระ
สารเสริดมาปะ
พลุกสุกรตัวหาญ

๏ สบสัตว์ในพระหิมพานต์
ตื่นตกใจดาล
ระเหิดระหงลงหนี

๏ ไม้ไหล้หลู้แหลกพงพี
ทิวธารนที
ก็ขุ่นวิบัติมุลทิน

๏ พฤกษาอารักษ์ศิขรินทร์
เล็งนกหกบิน
ละวลเลวงหาวหน

๏ คิดควรสวรสุดโดยกล
มุ่งเมิลเหินหน
ก็เห็นระบิตริหา

๏ รู้ว่าปิ่นเกล้าอยุธยา
กอปรการมหา
พิธีพิธานโดยหมาย

๏ เทพาอารักษ์เหลือหลาย
ชุมชอมกันถวาย
ประนมบังคมกราบกราน

๏ บ้างเด็ดดอกดวงพวงมาลย์
กรองเป็นสร้อยสาร
กนกอาภรณ์พรรณ

๏ บ้างปรายรายลงแต่สวรรค์
ก้มเกล้าโอนอัญ-
ชลิตเหนือศิรสาร

/*103๏ บ้างร้องซ้องสาธุการ
สรรเสริญสมภาร
มกุฎเกล้าอยุธยา

๏ ฝูงเทวะก็เต็มอาณา
เขตขัณฑสีมา
พิภพแมนมณฑล

๏ ฤาสิทธิวิทยาธรจรจล
มาแต่อนนต์
อนันตจักรวาฬา

๏ ลางถวายพวงแก้วแพร้วมา-
ลัยวิเลปน์สุธา-
มฤตเสด็จโสรจสรง

๏ บ้างนิมิตอาตมเององค์
เล็กเท่าผุยผง
ธุลีลออละอองอาย

๏ บดเบียดเสียดกันมาถวาย
คนธมาลาอาย
ตรลบตรเลาเอาใจ

๏ ถึงขุนเขาหลวงหวาดไหว
อ่อนโอนคือไฟ
มาล่าวมาลนลำหวายฯ

มาลินี ฉันท์ ๑๕
๏ อมรนิกรเฉิดฉาย
ดูพะรายพราย
ทังแดนไตร
๏ กนกมยูรเรืองไร
กลิ้งแลกลดไสว
ประดับดาษ
๏ ปทุมกุสุมกล้ากลาด
เต็มทังอากาศ
คือห่าฝน
๏ ภุชคพิหคโจษจน
ทั่วยุคนธรร-
พทานพ
๏ สุรชวิภชจูรจบ
ฟุ้งตระลบอบ
ทังเวหา
๏ อนนตสุคนธมาลา
เต็มทังอาณา
แลเขตขัณฑ์
๏ ทิปิจมหิษจรจรัล
เต็มทังอารัญ-
ญวาลัย
๏ พลุกวิมุขเกรียงไกร
โตกิเลนได
สระสบสาร
๏ รจิตพิพิธเพ็ญภาณ
สังขดาดาล
ประโคมถวาย
๏ ธวัชรัชฏพรายพราย
พรรณยังยาย
ระยะยูรฯ
/*104เสร็จการพระราชพิธีลบจุลศักราช แลให้พระราชทานรอบเมืองฯ
สุรางคนางค์ กาพย์ ๒๘

๏ เมื่อนั้นพระบาท
ธรธรรมิกราช
ปิ่นภพไอศูรย์
ลบจุลศักราช
โดยธรรมบัณฑูร
หน่อพุทธธางกูร
รำพึงไปมา

๏ ว่าหน่อสรรเพชญ์
แต่ก่อนย่อมเสด็จ
ยังทานศาลา
ทานแก่พณิพก
ยาจกอันมา
ทั่วทศทิศา
พิภพเขตขัณฑ์

๏ ทรัพโยประโภค
นานายศโยค
โภไคไอศวรรย์
ทานแก่พณิพก
ยาจกนองนรรค์
ได้แล้วผายผัน
ไปยังเคหา

๏ มากูจะให้
ตามพุทธพิสัย
แต่ก่อนท่อนมา
เสร็จราชดำริ
แล้วภูภรรดา
ตรัสสั่งเสนา
ผู้เป็นอุปการ

๏ ให้แต่งพระนคร
ที่ลุ่มขุมดอน
แผ้วปราบราบสถาน
แถวถนนหนทาง
แต่ก่อนท่อนกาล
แห่งใดไป่มาน
พูนปราบราบรัน

๏ แล้วตั้งราชวัติ
ลวดลายธงฉัตร
เสร็จสรรพนับพรรณ
ไว้ต้นกำมพฤกษ์
สิบวาต่อกัน
รายรอบขอบขัณฑ์
สีมาปราการ

/*105๏ เสนาบดี
รับพระเสาวนีย์
ใส่เกล้ากราบกราน
ถวายบังคมลา
ออกมาจากสถาน
นั่งในโรงธาร
ชุมนุมชุมกัน

๏ แต่งบัดเดียวเสร็จ
ท่าทางที่เสด็จ
เสร็จสรรพฉับพลัน
กลับเข้าไปทูล
สมเด็จทรงธรรม์
แถลงแจ้งทุกพรรณ
ทุกสิ่งนานา

๏ หน่อพระสมพุท-
โธทัยวิสุทธิ์
เลิศล้ำโลกา
ได้ฟังอมาตย์
ทูลพระกรุณา
พระทัยปรีดา
ตรัสสั่งเสนางค์

๏ ให้ไขพระโกฏ-
ฐาคารช้อยโชติ
บ่ ได้อางขนาง
ยกใส่พานทอง
จำหลักสรรพางค์
เสด็จเอามาวาง
ต่อหน้ามนตรี

๏ แล้วเปล่งพระสวร
สูรเสาวนีย์นวล
อำมฤตวาที
ยังน้ำษิโณทก
ให้ตกธรณี
สมเด็จนฤบดี
ตั้งสัจธิษฐาน

๏ ทานอันเราให้
จงเป็นปัจจัย
แก่มารคนฤพาน
จงคงได้ตรัส
เป็นพระวรญาณ
โปรดสัตว์สงสาร
พิภพมณฑล

/*106๏ ด้วยสัจธิษฐาน
แผ่นดินดลดาล
หวาดไหวจิญจล
เดือนดาวดารา
ชระอุ่มอ่ำอน-
ธการมัวมล
มัวมืดอัศจรรย์

๏ ร้องก้องนฤนาท
ครื้นเครงไหวหวาด
ดุจสารเมามัน
ไม้ไหล้พฤกษา
โยกเยื้องอัศจรรย์
ช้างแรดแผดผัน
ทุกแห่งแพ่งภาย

๏ พระสมุทรเลือนระลอก
ฟัดฝั่งกระฉอก
ครื้นโครมฉานฉาย
วรขุนเขาหลวง
อ่อนโอนทะทาย
ประดุจยอดหวาย
ท่าวทวนไปมา

๏ เนื้อเบื้อเสือสาง
คระหืมครึมคราง
เทียวท่องล่องหา
ฟุบเฟี้ยมเยี่ยมเห็น
สิ่งสัตว์พลัดมา
ลืมฉวยพวยพา
คุบคั้นฟั้นเอา

๏ นกหกกกกู่
จับไม้ไหล้อยู่
สงบซบเซา
พฤกษาอารักษ์
ห้วยถ้ำน้ำเขา
ฝีป่งท่งเทา
ด้อมด้ามตามกัน

๏ ป่าดงพงแถว
สินธุ์ธารน่านแนว
ไหลหลั่งถั่งพลัน
เซ็นซ่าวารี
มกรจรจรัล
เต่าฝาปลาผัน
ผุดท่องล่องไป

/*107๏ สบสัตว์จัตุบท
มฤคาเยาวยศ
กลาดกลางพงไพร
ฝ่าแฝกแถกลง
ห้วยเขาเนาใน
บึงบางสบไศล
เถื่อนถ้ำคูหา

๏ หนังพองสยองขน
เกิดโกลาหล
ทั่วเท้าโลกา
เบื้องบนค้นขึ้น
ถึงอากาสา
เบื้องใต้ใครหา
สิ้นสุดบาดาล

๏ ใช่กาลฟ้าฝน
ชระอุ่มมัวมล
ทั่วทิศาศานต์
แมลบเหลืองเรืองรอบ
ทั่วขอบจักรวาฬ
ประดุจเมือกาล
วสันตมาสา

๏ ด้วยเดชสมพุทธ
สมภารวิสุทธ
เลิศพ้นพรรณนา
อัศจรรย์เป็นเดียว
กึกก้องโกลา-
หลทั่วนครา
พิภพเมืองหลวง

๏ เรือนทองไพชยนต์
ครื้นเครงอลวน
ปราสาทสุดคลวง
จะท่าโดยเสด็จ
สิ้นทั้งปักษ์ปวง
เรือนราษฎร์เรือนหลวง
สิ้นทุกตำบล

๏ เสด็จทรงภูษา
สังวาลมาลา
เกาปิลกุณฑล
เสด็จออกมุขเด็จ
พิมานไพชยนต์
ประดับด้วยคณ
มนตรีทหาร

/*107๏ ทรงสรรพายุทธ
พิชัยมงกุฎ
เสด็จเลอคชสาร
ทายทอดกรกุม
ขอแก้วเพชรกาญจน์
เพี้ยงสฤษดิสังหาร
เสด็จมล้างอสุรินทร์

๏ แสนสารองอาจ
ร้องก้องโกญจนาท
หล่มหล้าฟ้าดิน
ขุนช้างขี่ช้าง
วางวิ่งคือบิน
โดยเสด็จนฤบดินทร์
พรึบพร้อมล้อมองค์

๏ ขุนม้าขี่ม้า
ระเห็จแหล่งหล้า
ทอดทวนยรรยง
ขับม้าลิวล่อง
ว่องวิ่งเป็นกง
ธุลีเลือนผง
เกลื่อนกลุ้มเป็นควัน

๏ สารถีขับรถ
ม้าแมนอลงกต
พาดศรยิงยรร
เพี้ยงรุทรธนู
แห่งสูรกุมภัณฑ์
ฆ่ายักษ์หิรันต์
ดิ้นด่าวท่าวหนี

๏ แล่งทองธนูทอง
ชักลวดกวดกรอง
ฝั้นด้วยทองดี
ม้ารถคชสาร
เติบสูงพ่วงพี
โดยเสด็จนฤบดี
บดเบียดเสียดกัน

๏ เสด็จออกนอกทวาร
ไพชยนต์ปราการ
หยุดสารยืนยัน
เรียกเอาพานทอง
จำหลักลายวรรณ
ทอดพระกรพลัน
หยิบปรายโปรยลง

/*109๏ ฝูงทวยพณิพก
ลุกขึ้นงะงก
งะงันงุนงง
ยื้อชักผลักไส
ได้โดยจำนง
ลุลาภแล้วจง
ไปเหย้าเรือนพลัน

๏ บ้างก้มกราบอยู่
หายใจผะผู่
เดือดร้อนข้อนศัลย์
เหนื่อยเหน็ดเฟ็ดพื้น
บดเบียดเสียดกัน
ได้แล้วผายผัน
ไปยังเคหา

๏ ผู้ยังไป่ได้
เหื่อหน้าหลามไหล
ทนเวทนา
คลุกฝุ่นมุ่นทราย
ทั่วทังกายา
เกลื่อนกล่นกันมา
ทุกแห่งแพ่งภาย

๏ ค่อยก้มค่อยคอย
มุ่งเมิลต้นรอย
ที่เจ้าแรงปราย
เห็นเสด็จไคลคลาด
ใจขาดใจหาย
สองมือเองวาย
เท้งทรวงลวงลาญ

๏ เสด็จยั้งหยุดเล่า
ทานดุจกลเก่า
ยาจกย่อมกราน
ค่อยก้มค่อยกราบ
ค่อยคุกค่อยคลาน
ได้พระราชทาน
แล้วค่อยลีลา

๏ ได้แล้วคลาไคล
ผู้ยังไป่ได้
ค่อยกรานเข้ามา
น้ำหน้าสดสม
ชื่นชมนักหนา
ได้แล้วไคลคลา
ยังเหย้าเรือนตน

/*110๏ เสด็จรอบพระนคร
หยุดยั้งกุญชร
ทุกพฤกษาสนธ์
ทานแก่พณิพก
ยาจกโจษจน
รอบทังมณฑล
พิภพเขตขัณฑ์

๏ เสด็จถึงวังหลวง
เสนาทังปวง
นั่งเฝ้าเรียงรัน
ดุจดารากร
ประดับพระจันทร์
ในหว่างอำพัน
อัมพรเวหา

๏ เสด็จในปราสาท
สุนทรวรอาสน์
เลิศพ้นพรรณนา
แสนนางนองเฝ้า
ฝ่ายซ้ายฝ่ายขวา
ดูดุจอมรา
เสด็จในไพชยนต์

๏ ย่อมล้อมสาวสวรรค์
ทรงสังวาลวรรณ
เกาปิลกุณฑล
จับจามรมาศ
ทายทอดกรกล
ในสูรพิมล
พิมานเจษฎาฯ
พระราชดำริพุทธประเวณี แลการออกสนามฯ
สัทธรา ฉันท์ ๒๑
๏ เมื่อนั้นเกล้าเจ้าอยุธยา
ศุภจิตรนวรา-
เมศวร์จินดา
รำถึงขวน
๏ ว่าหน่อสมโพธิแต่ก่อนกล
บพิตรบรมขวน-
ขวายยะวนสร้าง
พระสมภาร
๏ บมิได้คิดขันธสันดาน
หฤทยนยก็ผลาญ
กายทำทาน
บ รู้สุด
/*111๏ ขวักเนตรเฉทฉินท์ศิโรอุด-
ดมเศียร ณ วิสุทธ
สดคือดวงบุษ-
ปมาลัย
หนึ่งหวะอกยกหฤทัยใน
อุระอาดมหทัย
ทานด้วยใจใส
สิเน่หา
๏ หนึ่งแล่งพระองคทานา
คณนนัยนวรา
มาตรพรรณนา
ก็เหลือไตร
๏ หนึ่งสำรอกเลือดณภายใน
พหลชลอันไหล
มากกว่าน่านใน
พระคงคา
๏ เป็นพุทธจารีตแต่เบารา
สูรพจนกถา
โปรดประชาอา-
นิสงส์สุด
๏ ผู้หวังสมโพธิสมพุทธ
บริจาคภริยบุตร
เสน่หองค์อุด-
ดมสงวน
๏ แม้สุดสิ้นชีพพระองค์อวร
หฤทยนย บ ปรวน
ให้ บ ได้สงวน
พระอาดมา
๏ จึ่งตรัสเป็นพระในอานา-
คตกาล ณ มหา
โปรดประชานา
อันหลงใหล
๏ บัดนี้กูล่วงบวรใน
พุทธวงศ ณ พิสัย
โพธิบำเพ็ญไฉน
บุราณมา
๏ กูจักทำตามพุทธโธวา-
ศิกอุดมวรา
สุดศิโวงกา-
รยเสถียรสถิต
๏ เป็นปัจฉิมาวาจภาษิต
ติภววิภวสถิต
เป็นจิรังนิต-
ยเบารา
๏ กูจักจ่ายทรัพยนานา
สตสดก ณ มหา
ทานแก่ทวิชา
แลยาจก
๏ ช้างร้อยข้อยทาสทารก
สัตรัตนกนก
ทานแก่พณิพก
อันโทหล
/*112๏ ผ้าผ่อนท่อนพัสดุโจษจน
อย่าคิดจิตจะขวน-
ขวายจะเอาตน
ให้พ้นภพ
๏ พลางให้เหล้นการมโหรสพ
สุขสวัสดิ ณ พิภพ
ถ้วนเคารบจบ
ตริวาวาร
๏ คล่าวม้าอ่าโคแลเกวียนอาน
อัศวรัตนบันดาล
ยูงฟะฟายสาร
ชำนิขยัน
๏ ลอดบ่วงหน่วงตาวระเบ็งบรรพ์
ธนูศรจรจรัล
เหล้นเลบงฉัน-
ทภาษา
๏ คิดแล้วปิ่นเกล้าอยุธยา
ภิมตรสรสา
โสภณากา-
รเปรมปรีดิ์
๏ มีพระวรวากยวาที
อำมฤตคณบดี
โอนชลีศี-
รกราบกราน
๏ ก้มเกล้าทูลเทินมกุฎกาญจน์
ประณตบทมาลย์
ออกมาจากสถาน
ประชุมกันฯ
เทียบการออกสนามฯ
ฉบัง กาพย์ ๑๖
๏ นั่งในโรงธารคำนัล
แห่งเจ้าจอมธรรม์
มกุฎเกล้าธาษตรี

๏ เมื่อนั้นบั้นสูรเสนี
มาตยาธิบดี
นิเวศไว้ต่างตา

๏ กฎให้แก่สูรเสนา
ทั่วทังนครา
พิภพไท้ทรงนาม

๏ จักให้มีการออกสนาม
กฎหมายเอาตาม
บดินทรสั่ง บ มิคลา

/*113๏ ตกเอาเมืองวังคลังนา
โคเกวียนอาชา
ชำนิชำนาญชาญชัย

๏ ทั่วเมืองเอกโทนอกใน
เกวียนอานสบสมัย
ประเกาประกวดลวดลาย

๏ ย่อมยวงรจนาแม่นหมาย
กำกงลงลาย
พิจิตรด้วยแก้วแกมทอง

๏ เชือกชักหักลวดกวดกรอง
แอกอานแลตระพอง
ปะแหรกปะรังบังดุม

๏ สารถีขึ้นแก้วเกวียนกุม
เชือกชักตักรุม
สระพรั่งสระพร้อมล้อมมา

๏ โรงโขนโรงรำซ้ายขวา
โมงครุ่มผาลา
ระเบ็งระบำรำขยัน

๏ ลอดบ่วงหน่วงตาวยืนยรร
ปลายไม้ผัดผัน
ธนุคหาเกรียงไกร

๏ เลือกล้วนดาบด้างวาดไว
กุมจรีแกว่งไกว
เลวงละวอนฟ้อนฟัน

๏ รุกร้นต่อตาวผัดผัน
ดาบด้างฟัดกัน
ฉะฉัดฉะฉาดผาดผาย

๏ แล้วยกกันขึ้นแหงนหงาย
เหนือหอกเรียงราย
ก็เหยียบก็ยันฟันพลอย

๏ บ มิลื้น บ ลอกสักรอย
บาดเท่ายองยอย
บ มี บ แพวพานตัว

ยิ้มยิ้มแย้มแย้มหวัวหวัว
ครุบคร่าเอาตัว
ไปห้ำไปหั่นบั่นรอน

๏ ทิ่มแทงด้วยขัคคทาธร
ดุจเอื้องพุ่งขอน
อันกลิ้งณกลางปรัถพี

/*114๏ หอกดาบ บ มิกลัวใดดี
อ้างอวดคือสีห์
ระเห็จระหอบเอาสาร

เลือกล้วนข้าแกล้วภูบาล
ไว้สำหรับการ
ณรงคออกชิงชัย

๏ เล็งรถม้าแมนเห็จหัย
ชิงคลีตีไป
ตรลบตรเลาเอาวง

๏ ชิงช่องว่องวิ่งเป็นกง
เกลื่อนกลุ้มบดผง
ชระอุ่มชระอ่ำอากาศ

๏ ลางม้าได้หางโมรมาศ
อรออกยูรยาตร
ระเหิดระหงไปมา

๏ แสนสารชำนิงวงงา
ผาดเห็นอาชา
กระหม่าวกระเหม่นตรับตัว

๏ สองแก้มกินมันเมามัว
ผุดไล่ บ มิกลัว
ตระบัดตระโบมโจมแทง

๏ ดุจพลายเถื่อนปล่อยกลางแปลง
ก่งหางวางแสดง
กระลับกระลอกคือภมร

๏ แล้วเทียบเรียบแสนยากร
แพนด้างโดมร
กุทัณฑศรศรศิลป์

๏ คชรถหัยหัสดีอัสดินทร์
กลาดกลางธรณิน
บ่ รู้กี่โกฏิเหลือแสน

๏ หนึ่งเทียบเรียบพลแห่แหน
หอกตาวหลาวแหลน
คทาธนูศรแสลง

๏ ด้างทองแพนทองดูแสดง
เหลื้อมลายพรายแสง
จำหลุจำหลักลาวัณย์

๏ แล่งทองธนูทองเกาทัณฑ์
เกราะกรายพรายพรรณ์
รจิตดาษมุกดา

/*115๏ ขนัดปืนแห่แหนซ้ายขวา
คล่ำเคลือบพสุธา
บ่ รู้กี่ส่ำสามรรถ

๏ ดุจสายพิทยุตแสงจรัส
แมลบเหลืองเรืองทัด
ทิวากโรรัศมี

๏ เสร็จเทียบเรียบแสนเสนี
เสนามนตรี
แลนองประดับกรรกง

๏ แล้วผูกม้าแมนยรรยง
สรรพสรรพางค์ทรง
ทำนวยทำนองใดปาน

๏ แล้วผูกอธิคชชาธาร
ในโรงแก้วกาญจน์
มณีคฤหามณฑป

๏ เทียบสรรพายุทธโดยขนบ
ดุจราชพิภพ
บุรินทรอินทรมหา

๏ แล้วจัดช้างร้อยข้อยทา-
สีทาสทาสา
อเนกดูตราไตร

๏ แล้วจัดโคอาชาไนย
เงินทองตราไตร
แลสิ่งแลร้อยกฎหมาย

๏ เมื่อนั้นเอริกเกริกวุ่นวาย
เลื่องฦๅทุกภาย
ประเทศสบสีมา

๏ ว่าปิ่นเกล้าเจ้าอยุธยา
กอปรการมหา
พิธีพิธานออกสนาม

๏ บุญเรามีมาเหลือหลาม
เห็นการออกสนาม
ก็เกิดเป็นภัพตาหู

๏ ว่าแล้วเกลื่อนกล่นกันกรู
เต็มมารคดาลผลู
อธิกดูโกฏิกอง

๏ ดุจดั่งสินธุ์ธารน่านนอง
ไหลหลั่งฟูมฟอง
บ่ เอื้อน ป อึกชลธี

/*116๏ บดเบียดเสียดกันยวนยี
ไปมาดีหลี
คระหอบคระหิวปลิวแด

๏ แซ่ซ้องพ้องพวงตาแล
เกาะกันคือแพ
ในท้องธราวาริน

๏ ดุจเท่อกหล้าฟ้าดิน
คับคั่งธรณิน
นินาทหวาดหวั่นไหว

๏ เรือนรัตนโรงธารนอกใน
สัสดีมหาดไทย
ดำรวจก็ตรวจไตรหา

๏ เสร็จเบิกแขกเมืองเข้ามา
อางวะหงสา
สระพรั่งแลนั่งอึงอุด

๏ เมืองศรีสัตนาคนหุต
เนาสถานเดียวสุด
พหูกถาปราศัย

๏ สองแขกกล่าวเกลี้ยงมิตรไม-
ตรีภาพด้วยใจ
พหูพหลคณนา

๏ กษณะนั้นบั้นพระโหรา-
ธิบดินทรมหา-
นุวงศพงศศุลี

๏ ควณหาฤกษ์พารนาที
ศุภวารดิถี
ประกอบแลชอบลัคนา

๏ เข้าไปทูลถวายเพลา
ชายแล้วสองนา-
ฬิกาอัญเชิญเสด็จพลัน

๏ ปาจนั้นปิ่นเกล้าไอศวรรย์
สดับพระโหรอัน
มาท่าวมาทูลแถลงถวาย

๏ เสด็จสรงสำราญพุทธกาย
สหัสธาราราย
ตรลบตรเลาเอาใจฯ
คำอธิบายศัพท์
/*119ก
กง
วงกลม เป็นวง
ก่ง
โก่ง ทำให้โค้งด้วยกำลัง
กถาจารย์
ตัดศัพท์จากอรรถกถาจารย์ ผู้อธิบายขยายความคัมภีร์พระไตรปิฎก
กรกฎ
ปู (สัตว์น้ำชนิดหนึ่ง)
กรกุณฑพิธี
ตัดศัพท์จาก กระลากรกุณฑพิธี คือพิธีบูชายัญ
กรม
ตามลำดับ
กรรกง
ล้อมเป็นวง
กระกูล ตระกูล
เชื้อสาย เผ่าพันธุ์
กระลอก
กระลอก กลอก กลิ้งไปมา
กระลับกระลอก
กลับกลอก กลับไปกลับมา กลิ้งไปมา
กระลากรกูณฑ์
พิธีบูชาไฟ หรือพิธีบูชายัญ
กระหม่า
ประหม่า สะทกสะท้าน พรั่นใจ กระหม่าบ่าใจ ความสะทกสะท้านล้นออกจากใจ
กระหม่าว
มีอาการฟั่นเฟือน
กราน
ก้มลงกราบ หมอบ คลาน
กฤดาญภิวันทน์
การทำความเคารพอย่างยิ่ง ตัดจากศัพท์ กฤต+อัญชลี+อภิวันทน์ = กฤตาญหลี อภิวันทน์
กฤดาทวาบรยุค
กฤตยุคและทวาบรยุค ยุคที่ ๑ และ ๓ ในยุคทั้ง ๔
/*120กลาด
เกลื่อนไป
กลียุค
ยุคร้าย เป็นยุคสุดท้ายใน ๔ ยุค
กวด
ขันเกลียวให้แน่น กดลงให้สนิท
กษณะ
ขณะ
กรรมพฤกษ์ กำมพฤกษ์
ต้นกัลปพฤกษ์สำหรับอุทิศทาน
กัมพุช
กัมพูชา ประเทศกัมพูชา
กาญจนาภรณ์
เครื่องประดับที่ทำด้วยทอง
กามภูมิ
ภูมิที่ยังข้องอยู่ในเบญจกามคุณ มี ๑๑ ชั้น คือ ฉกามาพจรภูมิ ๖ มนุสสภูมิ ๑ นรกภูมิ ๑ เปตภูมิ ๑ อสุรกายภูมิ ๑ ติรัจฉานภูมิ ๑
การกธรรม
ผู้ปฏิบัติธรรม
กาลาคนิรุทร,
เพลิงกาล ไฟร้ายยิ่ง
กิเลน
สัตว์ในนิยาย หัวเป็นมังกร ตัวเป็นกวาง เท้ามีกีบอย่างม้า หางเป็นพวง
กินมัน
ตกมัน อาการของช้างเพศผู้ในฤดูผสมพันธุ์
กุณฑ์, กูณฑ์
หลุมไฟ หม้อไฟ
กุณฑล
ต่างหู ตุ้มหู
กุน
ปีกุน ปีสุดท้ายใน ๑๒ นักษัตร
กุสุม
ดอกไม้
กูมภ์
กุมภา จระเข้
เกย
ที่สำหรับประทับราชยาน
เกาทัณฑ์
ธนู
เกาปิล
แหวนสำหรับใช้ในพิธีพราหมณ์
เกราะ
เครื่องหุ้มภายป้องกันอันตราย
/*121แกล้ง
ตั้งใจ จงใจ
โกญจนาท
เสียงช้างร้องดุจเสียงนกกระเรียน
โกฏิ
จำนวน ๑๐ ล้าน
โกฏฐาคาร
พระคลัง อาคารมียอด
โกมุท
ช้างสำคัญตระกูลหนึ่ง กายสีดุจดอกบัวแดง
โกลาหล
เสียงกึกก้อง กระฉ่อน เอิกเกริก
โกสีย์
พระอินทร์ ผู้เป็นใหญ่แห่งสวรรค์ชั้นดาวดึงส์
ไกร
ยิ่ง มาก
ไกรสรสีห
ราชสีห์จำพวกหนึ่งมีแผงขนที่คอ
ไกวัล
สวรรค์
ข
ขนาด
มากมาย
ขยัน
เก่ง สามารถ
ขลาศก
ปีขาล ปีเสือ
ขวัก
ควักออก
ขอแก้ว
พระแสงขอสำหรับบังคับช้าง
ขอน
ท่อนไม้
ข้อน
ทุบ ตี ข้อนทรวง ทุบอก ตีอก
ข้อย
สรรพนามบุรุษที่ ๑ ใช้แทนตัวเอง
ขัดคทาธร
ขัคค + คทา + ธร พระขรรค์ และกระบอง
ขัณฑ์
เขตแดน ตอน ส่วน
/*122ขิณา
สิ้นไป หมดไป
ขิณาอาสยพ, ขิณาสยพ
ขีณาสพ (ขีณ + อาสว) ผู้ปราศจากกิเลส พระอรหันต์
เขน
เครื่องมือสำหรับป้องกันอาวุธรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า
เขนย
หมอน
เขบ็จ
ลวดลาย
เขบียน
กะเบียน กระบะ เขบ็จเขบียน ลวดลายเป็นช่องๆ
โขลนทวาร
ประตูใหญ่มีเสาปัก ๒ ข้าง ตามตำรา
พราหมณ

ไข
เปิดออก
ค
คณ
คณะ หมู่ พวก
คณนา
การนับ การคำนวณ
คนธมาลา
ดอกไม้หอม
ค้น
หา สืบสาว ค้นขึ้นถึงพรหม ขึ้นไปจนถึงพรหมโลก
คันธกุฎี
กุฏิสงฆ์ที่สร้างด้วยไม้เนื้อหอม
ครุบ
ตะครุบ
ครรชิต
บันลือเสียงกึกก้อง
คระแลง
เอียง โคลงเคลง ลอยไป
คระไล
ไป
/*123คระหอบคระหิว
ความหิว ความกระหาย
คระหิวคระโหย
หิวโหย กระหาย
คร่า
ฉุด ลาก
คราส
กิน จับ เช่นจันทรคราส
คฤหา
เรือน อาคาร คฤหดาร มณฑปสูงยอดแหลม
คฤหรัตน
ปราสาท ที่ประทับของพระราชา
คลวง
เรือน ตำหนัก
คล่าว
เชือกผูก เชือกขนาดใหญ่
คล่ำ
คลาคล่ำ เต็มไป มากมาย
คลี
การเล่นแข่งขันอย่างหนึ่ง ใช้ไม้ตีลูกคลีซึ่งมีลักษณะกลม
เคลือบ
ฉาบ ทาไว้ภายนอก ปิดอยู่ชั้นนอก
ควณ
คำนวณ คูณ ทำให้เพิ่มขึ้น
คามภีร
ลึกซึ้ง
คามวิธี
น่าจะตัดศัพท์จาก คามภีรวิธี วิธีอันลึกซึ้ง
คำนัล
เฝ้า การเข้าเฝ้าเจ้านาย
คำรบ
เคารบ ครบ
คุง
ตลอด ตราบเท่าถึง
คุณางค์
คุณ + องค์ องค์แห่งคุณ
คุโณตโม
คุณ + อุตม คุโณตโม ผู้อุดมในคุณ
คุบ
คุกเข่า ย่อเข่า หมอบลง คุบคั้น ย่อตัวลงเพื่อเตรียมจับอีกฝ่ายหนึ่ง
/*124เคารพย, เคารพย์
เคารพ ความนับถือ
เคี่ยน
เคียร คำพูด ใคร่เคี่ยนคำถาม ใคร่จะถามเป็นคำพูด
ฆ
ฆาต
ตี ฆาตวรอินทรเภรี ตีกลองอินทรเภรี
ง
งะงก
งกงก งันงก
งะงัน
งันงัน ชะงักไป ตกตะลึง
จ
จตุรพักตร์
ผู้มีพักตร์ ๔ พักตร์ คือพระพรหม
จรอก
ตรอก ทางเดิน
จรี
หอก ดาบ
จล
หวั่นไหว
จักรพยู่ห์
การจัดกระบวนทัพอย่างหนึ่งในตำราพิชัยสงคราม
จักรวรรดิไพชยนต์
พระที่นั่งองค์หนึ่งในพระนครศรีอยุธยา
จัตุบท
สัตว์สี่เท้า
จา
น่าจะมาจากคำเขมรว่า ชา เขมรออกเสียงเป็น เจีย หมายถึง ดี เป็น กรมจา น่าจะหมายถึงเรียงตามลำดับอย่างดี
จามรมาศ
จามรทอง เครื่องประกอบราชอิสริยยศอย่างหนึ่ง
จำเลย
เฉลย ตอบ คำตอบ
/*125จำหลัก
ฉลัก สลัก
จำหลุ
ฉลุ
จิญจล
จิญ ออก ออกไป จิญจล หวั่นไหวออกไปจนทั่ว
จูร
ขูดขีดให้เป็นรอย
เจษฎา
ผู้เป็นใหญ่ที่สุด
โจษจน
โจษจัน พูดกันอื้ออึง
แจก
แบ่ง
ฉ
ฉนาก
ปลาทะเลชนิดหนึ่ง หัวแหลมเป็นฟันคล้ายเลื่อย
ฉันทภาษา
ถ้อยคำที่ทำให้เกิดความพึงใจ
ฉานคลี
สนามหน้าพระราชวัง สนามสำหรับตีคลี
ฉินท์
ทำให้ขาดจากกัน
เฉท
ตัด
ช
ชช่วง
ช่วงช่วง สว่าง รุ่งโรจน์
ชมพู
ชมพูทวีป
ชระอุ่มชระอ่ำ
ชุ่ม มืดครึ้ม
ชเร
ความแก่ ชำรุดทรุดโทรม ใช้คู่กับ ชรา เป็นชราชเร (ชราว ตัดศัพท์จาก ชราวัต = มีความแก่)
ชลธินทร
ห้วงน้ำ มหาสมุทร
/*126ชามภูวนา
น่าจะแปลงศัพท์จากชามพูนท หมายถึงทองคำบริสุทธิ์
ชาย
เวลาบ่าย ชายแล้วสองนาฬิกา คือ บ่าย ๒ นาฬิกา
ชำนิ
คล่องแคล่ว เชี่ยวชาญ
ชิงคลี
แย่งชิงลูกคลี
ชินรูป
พระพุทธรูป
ชุก
มาก ชุกชุม
ชุพ
เผา มีรากศัพท์จาก ชู ธาตุในภาษาสันสกฤต ผันกริยาเป็น ชูวรฺติ หรือ ชูพรฺติ ตัดท้ายศัพท์เหลือ ชูพ หรือ ชุพ
ชุมชอม
รวมกัน ประชุมกัน
ชูม
ชุม รวมกัน ประชุมกัน
เชิง
ท่าที ใช่เชิงชนาชนนิกร จะว่าเป็นมนุษย์ก็คงจะมิใช่
แชง
แชรง แซง เบียดกัน มากมาย แชงช่อนภศูล ช่อนภศูลเบียดเสียดกัน คือมีจำนวนมาก
โชติ
โชติ สว่าง รุ่งโรจน์
ซ
เซ็น
กระจายออก เซ็นซ่าพระยศ พระเกียรติยศขจรขจายไปทั่ว
/*127ญ
ญิบ
สอง จำนวนนับสอง ญิบแสนสี่หมื่นโยชน หมายถึงพื้นแผ่นดินทั้งหมดซึ่งมีความกว้างสองแสนสี่หมื่นโยชน์
ด
ดร
น่าจะตัดศัพท์จาก อันดร หรือ อันตร ที่แปลว่าระหว่าง ภายใน (เช่นเดียวกับ อันดรธาน ตัดศัพท์เป็นดรธานแปลว่าสูญหาย)
ด้อม
มอง จ้องดู
ดั้ง, ด้าง
เครื่องมือสำหรับป้องกันอาวุธ
ดา
ประดังกันมา มากมาย
ดามพ
ช้างมงคลกายดุจสีทองแดงหม่นเป็นช้างมงคลจำพวกหนึ่งในช้างอัฐคช
ด้าม
ด้ำ ผีจำพวกหนึ่ง อย่างในสำนวนว่า ผีซ้ำด้ำพลอย
ดาร
ข้าม
ดารก ดารากร ดวงดาว

ด่าว
ดิ้น สิ้นใจ
ดำเกิง
ขึ้น รุ่งเรือง สูงศักดิ์
ดำรวจ
ตำรวจ ผู้ตรวจ
ดำรับ
ตำรับ
ดีหลี
ดีมาก
/*128ดุม
อุปกรณ์ส่วนตรงกลางวงล้อ เช่น ล้อรถหรือล้อเกวียน
เด็จ
ตัด ทำให้ขาด
โดมร
โตมร หอกด้ามสั้น หอกซัด
ต
ตรลบ
ตลบ ฟุ้ง
ตรเลา
เล้า ฟุ้งกระจายไป ตรลบตรเลา ฟุ้งไป กลุ้มไป
ตรเลิด
เตลิด
ตรโลม
ประโลม
ตระบัด
ทันทีทันใด
ตระโบม
กอด เล้าโลม
ตระพอง
อวัยวะส่วนหัวของช้าง หน้าผากช้าง
ตรับ
ฟัง
ตริ
ตรึกตรอง
ตริวาวาร
ตรีวาร ๓ วัน
ตรีมุข
พระที่นั่งองค์หนึ่งในกรุงศรีอยุธยา น่าจะคือพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์
ต้าย
เสากั้นเรียงกันเป็นกำแพง
ตาว
ดาบ ต่อตาว ต่อสู้กันด้วยดาบ
ติภว
ตรีภพ โลกทั้ง
เต่าฝา
เต่าหับ เต่าชนิดหนึ่งกระดองด้านล่างพับเข้าออกได้
เติบ
ใหญ่
/*129เตรียบ
เทียบ เสมอด้วย
โต
สัตว์ในนิยาย
ไตรตรึงษ์
สวรรค์ชั้นดาวดึงส์
ถ
ถั่ง
ไหลเทลง
ถมอ
สีดำ หินดำ
เถลิงศก
ขึ้นศักราชใหม่ วันเปลี่ยน ศักราช
เถื่อน
ป่า พลายเถื่อน ช้างป่า
แถก
ถลาไป
ท
ท่ง
ทุ่ง พื้นที่ราบกว้าง
ทรัพโยประโภค
ทรัพย์ + อุประโภค เครื่องใช้สอยที่มีค่า
ทวน
อาวุธอย่างหนึ่งคล้ายหอก
ทวาทศกราศี
๑๒ ราศี ราศีต่าง ๆ ใน ๑๒ เดือน
ทวาทศเทวศดนัย
ทวา + ทศ + เทว + ศต + นัย จำนวน ๒๑๒
ทวาทศมาส
๑๒ เดือน เดือนทั้ง ๑๒
ทวาบรยุค
ยุคที่ ๓ ในยุคทั้ง ๔
ทวารก
เมืองทวารกาของพระกฤษณะ
ทวารา
ทวารวดี หมายถึง กรุงศรีอยุธยา
ทวิชาจริเยนทร์
ตัดศัพท์จาก ทวิชาจาริเยนทร์ อาจารย์ผู้เป็นพราหมณ์
ทวิเชนทร์ ทวิชชา
ผู้เกิดสองครั้ง หมายถึงพราหมณ์
/*130ทศพล
ผู้กอปรด้วยกำลัง ๑๐ ประการ หรือผู้มีญาณ ๑๐ ประการคือ ๑. ฐานาฐานญาณ กำหนดรู้การควรและไม่ควร ๒. วิปากญาณ กำหนดรู้ผลแห่งกรรม ๓. สัพพัตถคามินีปฏิปทาญาณ กำหนดรู้ทางไปสู่ภูมิทั้งปวง ๔. นานาธาตุญาณ กำหนดรู้ธาตุแท้ของสรรพสัตว์ ๕. นานาธิมุตติกญาณ กำหนดรู้อัธยาศัยของสรรพสัตว์ ๖. อินทริยปโรปริยัตตญาณ กำหนดรู้ความยิ่งหย่อนแห่งอินทรีย์ของสรรพสัตว์ ๗. ฌานาทิสังกิเลสาทิญาณ กำหนดรู้การเศร้าหมองของธรรมมีฌาน เป็นอาทิ ๘. ปุพเพนิวาสานุสติญาณ กำหนดรู้ระลึกชาติหนหลังได้ ๙. จุตูปปาตญาณ กำหนดรู้การเกิดดับแห่งสรรพสัตว์ ๑๐. อาสวักขยญาณ กำหนดรู้การทำให้สิ้นอาสวกิเลส.
ท่อน
ช่วง ตอน ระยะ
ทะทาย
ทาย ถือไว้
ทัง
ทั้ง
ทัด
เทียบ เปรียบ
ท่า
คอย รอ
ทานพ
อสูรจำพวกหนึ่ง
ทาย
ถือ
/*131ท่าว
อ่อนโน้มลง ท่าวทวน อ่อนโน้มขึ้นลง กลับไปกลับมา
ทำงน
ภาระ ความยุ่งใจ
ทำนูล
ทูล บอก กล่าว ยกขึ้นเหนือหัว
ทำนวย
ทวย หมู่ เหล่า
ทิปิจมหิษ
เสือเหลือง และกระบือ (ทิปิ เสือเหลือง จ และ มหิษ กระบือ)
ทิโปปารัง
ทีป ทวีป ปาร ฝั่งตรงข้าม ข้าม ทิโปปารัง หมายถึงผู้ข้ามล่วงพ้นทวีปทั้งหลาย
ทิวากโร
ดวงอาทิตย์
ทิศาศานต์
ทั่วทุกทิศ ทิศ + อนุต = ทิศานต์ เพิ่มเสียงกลางคำเป็น ทิศาศานต์ เช่นเดียวกับสุมาลย์ เป็น สุมามาลย์
ทุติยาเจตร
วันขึ้น ๒ ค่ำ เดือน ๕
เท้ง
ทิ้ง เท้งทรวง เอามือตีอก
เทพาสูร
เทพ + อสูร เทวดาและอสูร
เท่อก
เปิดออก ดุจเท่อกหล้าฟ้าดิน เหมือนกับเปิดแผ่นฟ้าและแผ่นดิน เทียบโคลงกำสรวล อินทรท่านเทอกโฉมเอา สู่ฟ้า เทอก เปิดออก ยกให้สูง
เทา
ไป
เท้า
เท่า ตราบเท่า
เทิน
ยกไว้ข้างบน
เทียร
ย่อม แล้วไปด้วย
/*132เทียว
ธง
โทหล
ทรหน ความลำบาก
ธ
ธนุคหา
ถือธนู
ธร ธาร
ทรงไว้ ตั้งไว้
ธรรมิกราช
พระราชาผู้ทรงธรรม
ธราดล
แผ่นดิน
ธวัช
ธง ธวัชรัชฏ ธงเงิน
ธาษตรี
โลก แผ่นดิน
ธิบาย
ตัดศัพท์จาก อธิบาย ไขความ ขยายความ ธิบทธิบาย หมายถึงขยายความจากคำกล่าว
ธิษฐาน
ตัดศัพท์จาก อธิษฐาน ความตั้งใจปรารถนา
ธุลีบงสุ์
ฝุ่นละออง หมายถึงละอองธุลีพระบาท
น
นกสับ
ปืนชนิดหนึ่ง
นภศูล
ยอดสุดของปรางค์ หรือปราสาท มักทำด้วยโลหะเป็นแฉกๆ
นรานร
นร + อนร มนุษย์และอมนุษย์
นองนรรค์
มากมาย
นฤทุกข์
นิรทุกข์ ปราศจากทุกข์
นฤนาท
เสียงกึกก้อง
/*133นฤพาน
นิพพาน ความพ้นทุกข์
นฤมาณ
สร้าง ทำ นฤมาณกาย แปลงกาย
นัด
ครั้ง หน สามนัด คือ สามครั้ง สามหน
นาคินทร์
นาค พญานาค
นาท
เสียง ไกรสรสีหนาท เสียงราชสีห์คำราม
นินาท
บันลือเสียงกึกก้อง
นิมิต
ฝัน เครื่องหมาย
นิยม
กำหนด
นิยายิก
นิยยานิกธรรม ธรรมที่นำสัตว์ออกจากทุกข์
นีตดิ
นีติ แบบแผน
เนียรทุกข์
นิรทุกข์ ปราศจากทุกข์ ทำให้หมดทุกข์
เนืองนรรค เนืองนรรค์
มากมาย
แน่ง
นางงาม
บ
บด
บัง ปิดไว้
บดีการ
ผู้เป็นใหญ่ในงาน หัวหน้างาน
บร บรปักษ์
ปร ปรปักษ์ ฝ่ายอื่น ศัตรู
บรมัตถ
ประโยชน์อย่างยิ่ง ปรมัตถ์ พระอภิธรรมปิฎกหมวดหนึ่ง
บรเมศ
ผู้เป็นใหญ่
บรรทับ
ประทับ บรรทับกูญชรชาติ ทรงช้าง
บรรยงก์
บัลลังก์ ที่นั่ง
บรรไย
บรรยาย
/*134บรวาที
ผู้ตอบ
บราชย
ปราชัย พ่ายแพ้
บโรหิต
ปโรหิต ปุโรหิต พราหมณ์ที่ปรึกษาขนบในราชสำนัก
บัจจิมทิศ
ปัจจิมทิศ ทิศตะวันตก
บัญจก
ปัญจก เบญจก หมวดห้า
บัญจสุทธาวาส
พรหมโลกชั้นสุทธาวาส มีห้าชั้น
บัณฑุกัมพล
แท่นหินสีดุจผ้ากัมพลเหลือง ทิพอาสน์ของพระอินทร์
บัณฑูร
คำสั่ง
บัณหา
ปัญหา
บัดเดียว
ครู่หนึ่ง ประเดี๋ยวหนึ่ง
บัดทุมาลย์
ปัทมมาลย์ ดอกบัว
บาทยุคล
เท้าทั้งคู่
บีฬ์
บีฑา ความเบียดเบียน
บูราทวา
กรุงทวารวดี หมายถึงกรุงศรีอยุธยา
บุรุษโสษฏ
บุรุษผู้ประเสริฐ โสษฏ แผลงจาก สุษฐ = ดี ประเสริฐ
บุโรปกา
บุร + อุปการ ประโยชน์เบื้องต้น
บูร
เมือง บูรไร กำแพงเมือง
บูรณ์จันทร์
พระจันทร์เต็มดวง จันทร์เพ็ญ
เบญจกกุธ
เบญจราชกกุธภัณฑ์ เครื่องสูงอันแสดงถึงความเป็นพระราชา ประกอบด้วยมหามกุฎ พระแสงขรรค์ พัดวาลวิชนี ธารพระกร และฉลองพระบาท
/*135เบญจพิธพลมาร
มารทั้งห้า คือขันธมาร กิเลสมาร อภิสังขารมาร เทวบุตรมาร และมัจจุมาร
เบาราณ, เบารา
โบราณ
ป
ปถมาเจตร
วันขึ้น ๑ ค่ำ เดือน ๕
ปรวน
แปรไป เปลี่ยนแปลงไป
ประ
ปะทะกัน กระทบกัน
ประกล
ต่างๆ วิธีต่างๆ
ประชานา
ตัดศัพท์จากประชานานา คนพวกต่างๆ
ประภาคย
งาม รุ่งเรือง
ประเวณี
ประเพณี แบบแผนที่ปฏิบัติสืบต่อกันมา
ปรัถพี
ปัถพี พื้นดิน แผ่นดิน
ปราบ
ทำให้ราบ ทำให้เรียบ
ปราย
โปรย หว่านลง
ปลัย
ประลัย ความพินาศย่อยยับ
ปลุกแปลง
ทำให้ดีขึ้นใหม่
ปสาน
ประสาน เข้ากันสนิท
ปัจฉิมาวาจ
คำกล่าวครั้งสุดท้าย วาจาอันเป็นที่สุด
ป้านลม
ไม้แผ่นติดเหนือหลังคา ด้านขอบตัดหน้าจั่ว
ปาลิไลยก์
ชื่อช้างซึ่งได้รับพุทธทำนายว่าจะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งในอนาคต
ปะแหรก
แปรก อุปกรณ์สำหรับยืดล้อเกวียน ปัจจุบันออกเสียงว่า แปรฺก
/*136ผ
ผยอง
เผ่นโผน ลำพอง
ผลู
หนทาง ทาง
ผาลา
ท่ารำอย่างหนึ่ง
ผีป่ง
ผีโป่ง ผีป่าจำพวกหนึ่ง
เผือ
ท่าน สรรพนามบุรุษที่ ๒
แผกผวน
แปลกไป ผิดเพี้ยนไป
ฝ
แฝก
หญ้าชนิดหนึ่ง
พ
พณิพก
วณิพก คนขอทาน
พนวา
ป่า
พยากรณำ
ทำนาย พยากรณ์
พยาเทศ
วิ + อาเทศ ชี้แจง แนะนำ บอกเล่า น่าจะมาจาก ลัทธยาเทศ หมายถึงได้รับพุทธพยากรณ์
พระวรญาณ
พระพุทธเจ้า
พรึบ
พร้อมกัน ทันทีทันใด
พฤกพลม
พิลึกน่าเกรงขาม สง่างาม
พฤนทามาตย์
คณะอมาตย์ อมาตย์จำนวนมาก
พลพฤนท์
กองทัพ กองทหาร
พลุก
เขี้ยว งา พลุกสุกร เขี้ยวหมู
พ่วงพี
อ้วน ล่ำสัน
/*137พวย
พุ่งไปโดยเร็ว
พหู
จำนวนมาก พหูทุกขา มีความทุกข์มาก
พหูกถา
เรื่องราวเป็นอันมาก
พันตา
สหัสนัยน์ หมายถึง พระอินทร์
พัว
ติดกัน เกี่ยวเนื่องกัน
พาธา
ความทุกข์ ความเบียดเบียน
พาร
วัน
พ่าห์
พาหนะ ผู้แบก ผู้ทรงไว้
พาหุรัด
เครื่องประดับต้นแขน
พิจิตร
งาม น่าดู หลากหลาย
พิด
เพ็ด ทูลพิด เพ็ดทูล กราบทูลเจ้านาย
พิทยุต
สายฟ้า
พิธาน
การจัดแจง
พิรพล
มีกำลังกล้าหาญ
พิรางสูตร
สูตรในตำราโหราศาสตร์
พิตเพียล
มองดู มาจาก พิตพิล ในภาษาเขมร แปลว่า เมียงมอง
พิหค
วิหค ผู้ไปในอากาศ คือนก
พุทธนุวงศ์
ตัดศัพท์จาก พุทธ + อนุวงศ์ หมายถึงผู้ที่จะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในภายหน้า
พุทธบุตร
พระสงฆ์สาวกของพระพุทธเจ้า
พุทธพิสัย
วิสัยของพระพุทธเจ้า
พุทธวิหาร
วิหารสำหรับประดิษฐานพระพุทธรูป
พุทธางกูร
หน่อเนื้อพระพุทธเจ้า พระโพธิสัตว์
แพ่ง
แรง, กำลัง
/*138แพว
แผ้วพานทำให้เป็นรอย เทียบเสภาขุนช้างขุนแผน แม่เลี้ยงไว้มิให้อันใดแพว แต่แนวไม้เปรียะหนึ่งไม่ต้องตัว
โพรงพราย
งามระยิบระยับ
ฟ
ฟฟั่น
ฟั่นฟั่น ยุ่งเหยิงปนคละกัน
ฟะฟาย
เฟื้อย เลื้อย
ฟัด
กระทบ สัมผัส
เฟ็ด
แฟบ แบนแนบอยู่ เฟ็ดพื้น แนบติดกับพื้น
เฟี้ยม
หลบแอบอยู่ หมอบอยู่
ภ
ภมร
แมลงภู่
ภัพ
ความดี ความงาม
ภาสูร
ภาสุร สว่าง รุ่งเรือง หมายถึงเทวดา
ภิมต
ตัดศัพท์จาก สาภิมต ร่วมตกลงกัน
ภุชค
งู พญานาค
ภูดาธาร
ภุดาธาร แผ่นดิน
ภูภรรดา
ผู้เป็นใหญ่แห่งแผ่นดิน หมายถึงพระมหากษัตริย์
ภูวนาธิไพบูลย์
พระราชาผู้เจริญอย่างยิ่ง
ไภย
ภัย อันตราย สิ่งน่ากลัว
/*139ม
มนทีร มณฑีร
มนเทียร ปราสาทราชวัง
มยูร
นกยูง ความในบท กนกมยูรเรืองไร กลิ้งแลกลดไสว มยูรในที่นี้น่าจะหมายถึงฉัตรที่ทำด้วยหางนกยูง หรือ มยุรฉัตร
มลังเมลิง
มลังเมลือง สุกใส อร่ามเรือง
มลาก
มาก ดี งาม
มฤคา
กวาง
มล
มลทิน ราคี
มล้าง
ล้าง ผลาญ ฆ่า
มหานดาธยาศัย
มหันต + อัธยาศัย มีอัธยาศัยอันยิ่ง
มโหรสพ
มหรสพ การเล่นรื่นเริง
มาน
มี
มารค
หนทาง
มาริสะ
ผู้นฤทุกข์, ผู้ปราศจากทุกข์
มาส
เดือน
มุดดา
มุกดา แก้วรัตนชาติชนิดหนึ่ง
มุขเด็จ
มุขที่ยื่นออกมาจากหน้ามุขใหญ่
มุนินทร
จอมปราชญ์ พระพุทธเจ้า
มุ่น
มุดเข้าไป
มุล
มุล - มูล - มวล ทั้งหมด ทั้งปวง
มุลทิน
มลทิน ความด่างพร้อย
เมตไตรย, เมตไตย
นามของพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งในกาลอนาคต
เมรุไกลาส
เขาพระสุเมรุ และเขาไกรลาส
/*140เมิลเมียง
มองดู (เมิล = มอง, เมียง = มอง)
เมือ
ไป
เมืองวังคลังนา
จตุสดมภ์ ทั้งสี่ คือ เวียง วัง คลัง นา หลักในการแบ่งส่วนราชการ
แมน
เทวดา
แมลบ
แลบ แมลบเหลืองเรืองรอบ ฟ้าแลบเห็นเป็นสีเหลืองสว่างไปโดยรอบ
โมกข์
ความหลุดพ้น นิพพาน
โมงครุ่ม
มหรสพอย่างหนึ่งในงานหลวง
โมรมาศ
นกยูงทอง
ย
ยง
ยั่งยืน มั่นคง
ยรร
ยัน ดัน ค้ำจุนไว้
ยรรยง
กล้าหาญ งามสง่า
ยวง
งาม ย่อมยวงรจนาแม่นหมาย ตกแต่งอย่างงาม
ยองยอย
ยองใย เส้นใย
ย่องเวหา
เหาะไป
ยังยาย ยายไย
ไยไย ไย่ไย่ เป็นแถวเป็นแนว
ยุกดิ
ยุกติ ประกอบด้วย
ยุคนธรรพ
เทวดาพวกหนึ่ง อาศัยอยู่บริเวณ เขายุคุนธร อันเป็นหนึ่งในเขาสัตตบริภัณฑ์ทั้งเจ็ด
ยุพสูรกระษัตริย์
นางกษัตริย์
/*141ยูร
ยาว นาน
เยาวพาลา
อ่อนเยาว์ เยาว์วัย
เยียงผา
เลียงผา สัตว์ป่าชนิดหนึ่งคล้ายแพะ
ร - ฤๅ
รจเรกษ
รจเรข แปลงตัวสะกดจาก ข เป็น กษ งามน่าดู ขีด เขียน
รจิต
ประดับ ตกแต่ง
ระบิ
เรื่องราว ความ
ระเบ็ง
การละเล่นของหลวงอย่างหนึ่ง
ระเมียร
มอง น่ามอง
ระเห็จระหอบ
เห็จหอบ ไปโดยเร็ว
ระเหิดระหง
สูงตระหง่าน สง่างาม
รัชฏ
รัชต เงิน
รัตหัสดินทร์
ช้างมงคลจำพวกหนึ่ง ตาแดง เล็บแดง
ราชวัติ
รั้วที่มีฉัตรปักเป็นระยะ
ราเมศ
ผู้เป็นใหญ่ พระมหากษัตริย์
ราษตรี
เวลากลางคืน
รุทร
น่ากลัวยิ่งนัก รุทรธนู ธนูอันน่ากลัวยิ่ง
โรงธาร
ท้องพระโรง
โรมหัสดินทร์
ช้างมงคลจำพวกหนึ่ง มีกำลังมาก เรียกอีกอย่างหนึ่งว่าโรมทันต์
ฤกษ์พาร
เวลาดีในแต่ละวัน
ฤาสิทธิ
ตัดศัพท์จาก ฤาษีสิทธิ หมายถึงฤษี และนักสิทธิ์ ผู้สำเร็จ
/*142ล-ฦๅ
ลงกต
ตัดศัพท์จาก อลงกต ตกแต่ง ประดับ
ลงการ
ตัดศัพท์จาก อลงการ เครื่องประดับ
ลวง
ระลุง เป็นทุกข์ถึง
ลอก
ถลอก บ มิลื้น บ ลอกสักรอย ไม่นูน ไม่ถลอก ไม่มีรอยสักแห่ง
ลอดบ่วง
การละเล่นมหรสพอย่างหนึ่ง
ละมั่ง
กวางชนิดหนึ่ง
ละมาน
หญ้าชนิดหนึ่ง
ละวล
กึกก้อง
ละวอน
น่าจะแผลงมาจาก ละวล
ลักษมี
เทพีแห่งโชคลาภ ชายาของพระนารายณ์
ลัคนา
เวลาอันเป็นมงคล
ลัภยา
ลัภย พึงได้ ควรได้ ในที่นี้หมายถึงได้รับพุทธทำนาย
ลายลักษณ
ลักษณะลายมงคล ๑๐๘ ในรอยพระพุทธบาท
ลาวัณย์
ความงาม ความน่ารัก
ล่าว
ไม่ชัดเจน เอนราบลง
ลื้น
นูนออก
เลบง
แต่ง
เลวง
เสียงอื้ออึง
เลอ
บน เหนือ
เลื่อง
เลื่องลือ รู้กันโดยทั่ว
เลือน
กั้นไว้ บังไว้ ไม่ชัดเจน
แล่ง
แบ่ง ผ่ากลางออกเป็น ๒ ซีก
แล่งทอง
แล่งสายธนูทำด้วยลวดทอง
/*143ฦๅ
เลื่องลือ
ว
วจนาลงการ
วจน + อลังการ ถ้อยคำที่ตกแต่งอย่างงาม
วรญาณ
ผู้กอปรด้วยญาณอันประเสริฐ คือพระพุทธเจ้า
วราดุล
ประเสริฐไม่มีสิ่งใดเปรียบ
วสันตมาสา
เดือนในฤดูฝน
วัจนาษิต
ตัดศัพท์จาก วัจนา + ภาษิต ถ้อยคำกล่าวไว้ดีแล้ว
วาจก
ผู้กล่าว ผู้พูด
วาเจศ
วาจา + อิศ (เข้าลิลิต) ถ้อยคำประเสริฐ
วาดไว
ควง หมุนเป็นวงอย่างเร็ว
วารจันทา
วันจันทร์
วาลุกา
ทราย
วิทยาธรธรรพ์
วิทยาธร + คนธรรพ์
วิบัติสารี
วิปัฏิสาร ความเดือดร้อนใจ
วิภว
พิภพ โลก ความเจริญ
วิมุข
ฝ่ายหลัง ข้างหลัง
วิเลปน์
ลูบไล้
เวทางค์
เวท + องค์ พระเวท คัมภีร์ของพราหมณ์
เวทศิวำ
พระเวทของพระผู้เป็นเจ้า
แว่น
วงกลม อาวาสแว่นจันทร์จงกรม บริเวณที่จงกรมในวัดกลมเหมือนวงพระจันทร์
/*144ศ
ศรมณ์
สมณะ นักบวช พระภิกษุ
ศรับท์
ศัพท์ เสียง
ศราพก
สาวก
ศรียโศธร
พระที่นั่งองค์หนึ่งในพระราชวังกรุงศรีอยุธยา ชื่อเดิมว่า พระที่นั่งศรียโศธรมหาพิมานบรรยงก์ ต่อมาเปลี่ยนเป็นพระที่นั่งจักรวรรดิไพชยนต์
ศรีสรรเพชญ์
อาวาสสถาน บรมศรีสรรเพชญ์ หมายถึงวัดพระศรีสรรเพชญ์ ในพระราชวังกรุงศรีอยุธยา
ศรีสัตนาคนหุต
เมืองหลวงของราชอาณาจักรล้านช้าง
ศัลย์
ความโศก ความปวดร้าวทรมาน
ศิขร ศิขรี
ภูเขา
ศิรสาร
ศีรษะ
ศิวาลัย
ที่อยู่อันประเสริฐ สถานที่พิเศษ
ศิวาคม
ศิว + อาคม มนตร์ของพระผู้เป็นเจ้า อาคมอันประเสริฐ
ศิโวงการย
ศิโวงการ ศิว + โองการ วาจาอันยิ่ง
ศิโวตโม
ศิว + อุตม ความอุดมอย่างยิ่ง
ศิษยวโรโคดม
ศิษย์ของพระโคตมพุทธเจ้า หมายถึงพระสงฆ์
ศุลี
พระผู้เป็นเจ้า
เศวตกุญชร
ช้างเผือก
/*145ษ
ษิโณทก
ตัดศัพท์จาก ทักษิโณทก ทักษิณ + อุทก น้ำที่หลังในเวลาทำทาน หรือน้ำที่ใช้กรวดน้ำ
ส
สกัจการ
การเคารพ การบูชา
สัตรัตนะ
แก้ว ๗ ประการ
สัตตสดกมหาทาน
การให้ทานอันยิ่งใหญ่ด้วย ของ ๗ สิ่ง สิ่งละ ๑๐๐
สตังมุขา
มีปาก ๑๐๐ ปาก
สตัปกรุณา
สัตต + ปกรณ์ พระอภิธรรมเจ็ดคัมภีร์
สนวน
ฉนวน ทางเดินมีเครื่องกำบังสำหรับเจ้านายฝ่ายในเสด็จออก
สบ
ทุกอย่าง ทุกชนิด สบสัตว์ สัตว์ทุกชนิด
สมมณาคตา
สมณะ + อาคตา การมาของนักบวช การดำเนินชีวิตในสมณเพศ
สรน
สรลน สลอน แน่น
สยมภูวญาณ
ผู้มีญาณรู้แจ้งด้วยตนเอง
สรรเพชญ์
ผู้รู้ทั่ว ความเป็นพระพุทธเจ้า
สระพรั่ง
สะพรั่ง พร้อม มากมาย
สฤษดิสังหาร
หมายถึงพระนารายณ์
สวร
เสียง
/*146สวามี, สวามินทร์
ผู้เป็นใหญ่ พระเจ้าแผ่นดิน
สห
กับ ด้วย
สหัสธารา
เครื่องโปรยน้ำให้เป็นฝอย ใช้ในพระราชพิธีอภิเษก
สักกวา
สักกวาที ผู้ถาม
สังข์ทักขิณาวัฏ
สังข์ที่มีเกลียววนไปทางขวา
สังขยา
จำนวนนับ
สังวรรณนา
ร่วมกันชี้แจง ประชุมกันบอกกล่าว
สังหรณ์
ยึดไว้ ติดอยู่กับที่
สังหาร
นำไป นำไปพร้อม
สัตชิวหา
มีลิ้น ๑๐๐ ลิ้น
สัตตสิทันดร
ทะเล ๗ ชั้น อยู่ระหว่างเขาสัตตบริภัณฑ์ซึ่งล้อมรอบเขาพระสุเมรุ
สับดสิทานธารา
ดูที่ สัตตสิทันดร
สับดสินธาดร
ดูที่ สัตตสิทันดร
สัสดี
เจ้าหน้าที่รวบรวมบัญชีคน
สาภิมต
ส + อภิมต ร่วมตกลงกัน
สามรรถ
สามารถ มีคุณสมบัติอันยิ่ง
สาร
ช้าง
สารถี
คนขับรถ คนบังคับม้า
สารัมภ์ สารำ
เริ่ม
สารานุสาร
ถ้อยคำ สาร + อนุสาร เนื้อหาน้อยใหญ่
ส่ำ
หมู่ เหล่า
สำรอก
ทำสิ่งที่ไม่ต้องการให้หลุดออกมา
สัมเรทเสร็จธิศก
สัมฤทธิศก จุลศักราชที่ลงท้ายด้วยเลข ๐
/*147สีทันดร
ทะเลระหว่างเขาสัตตบริภัณฑ์ ล้อมรอบเขาพระสุเมรุ
สุคต
พระพุทธเจ้า
สุต
ได้ยิน ได้ฟัง
สุธา สุธามฤต
น้ำอมฤต น้ำทิพย์
สุบรรณ
ครุฑ
สูรภาพ
สุรภาพ ความกล้าหาญ ความองอาจ
สูรสังกัลป์
อมาตย์ หัวหน้าอมาตย์
เสนางค์
ส่วนแห่งกองทัพ
เสริด
หลีกหนี
เสโล
โล่ เครื่องป้องกันอาวุธ
เสวะ
พบ
เสาวนีย์
คำสั่งของท้าวพญา
แสน
มากเกินกว่าจะกำหนดได้
โสภณาการ
อาการอันงาม
โสรม
ทอง
โสษฏ
สุษฐ ดี ประเสริฐ
โสฬส
จำนวน ๑๖ โสฬสเมืองพรหม หมายถึงรูปภูมิพรหม ๑๖ ชั้น
ห
หน่อสมโพธิ
พระโพธิสัตว์
หนูน
หนุน รองให้สูง
หรคุณ
วันที่เพิ่มให้ยิ่งขึ้นแต่แรกตั้งศักราช
หล่ม
ถล่ม ทลายลง
/*148หลาว
ไม้กลมเสี้ยมแหลมใช้เป็นอาวุธ
หวะ
ผ่าให้เป็นช่องแหว่งเข้าไป
หวัว
หัวเราะ
หัก
ถัก หักลวดกวดกรอง ถักเป็นเกลียวอย่างประณีต
หัย
ม้า
หัสดินทร์ หัสดี
ช้าง
หาว
ท้องฟ้า
หิรันต์
ยักษ์ตนหนึ่งในวรรณคดี
หื่น
เหิมใจ ยินดี ร่าเริง
เหล้น
เล่น
เห็จ
ระเห็จ เหาะไป
เหลื้อม
เลื่อม เป็นมันเงา
เหื่อ
เหงื่อ
แหลน
เหล็กกลมยาวปลายแหลมเป็นอาวุธสำหรับแทง
โหม
โหมพิธี การบูชายัญ
ไหรญ
ไหรัญ หิรัญ เงิน
อ
อจนา
อัจจนา การบูชา
อธิภาส
อธิ + ภาส สว่างอย่างยิ่ง หมายถึงการโหมกุณฑ์ หรือโหมเพลิงในพิธีบูชา
อนธการ
ความมืด มองไม่เห็น
อนนต์, อนันต์
มาก ไม่มีที่สุด
/*149อนาคโตทศพุทธ
พระพุทธเจ้าองค์หนึ่งจะตรัสรู้ในอนาคต เป็นองค์ที่ ๑๐
อรรถกถา
คัมภีร์ที่แต่งขยายความจากพระไตรปิฎก
อลงกต
ประดับตกแต่งอย่างงาม
อวกาส
โอกาส
อวร
อุระ อุร แผลง สระอุ เป็น ว
อักนิษฐ์
พรหมชั้นสูงสุดในรูปภูมิพรหมทั้ง ๑๖ ชั้น
อังจล
อจล แผลงเป็น อังจล ไม่หวั่นไหว มั่นคง
อัญชัน
ช้างมงคลจำพวกหนึ่ง สีกายดังดอกอัญชัน
อัฐคชชาธาร, อัฐคช
ช้างที่พระเป็นเจ้าสร้างขึ้นประจำทิศทั้ง ๘ แบ่งเป็น ๘ จำพวก
อับ
ไม่โปร่ง ไม่สว่าง โชดิอับแสงสูรย์ หมายถึงสว่าง รุ่งเรืองกว่าแสงอาทิตย์
อัปสร
นางฟ้า
อัศวนิกร
กองทัพม้า
อัสดินทร์
อัสดร ม้า
อากาสา
อรูปภูมิพรหมชั้น อากาสานัญจายตนะ
อากิญจัญญานา
อรูปภูมิพรหมชั้น อากิญจัญญายตนะ
อากิรณ์
อาเกียรณ์ มากมาย เกลื่อนกล่น
อาคไนย
ทิศตะวันออกเฉียงใต้
อางขนาง
ขวยเขิน
อางวะ
กรุงอังวะ หรือกรุงรัตนบุรอังวะ ราชธานีของพม่า
อาชาไนย
ม้า
อาดม
อาตม - อาตมา ตนเอง สรรพนามบุรุษที่ ๑
/*150อาทิ
เบื้องต้น แรก เป็นต้น
อาน
เบาะรองนั่งบนหลังสัตว์พาหนะ
อาย
กลิ่น
อาศรม
ที่อยู่ของนักบวช
อาหุดิ
การบวงสรวง
อ่ำ
มืดครึ้ม
อำนวยวงศ์
ช้างมงคลที่เกิดจากการผสมระหว่างต่างตระกูล
อำพัน อำพาน
อัพภันตร ในท่ามกลาง อำพัน อัมพร หรือ อำพานอัมพร ในท่ามกลางท้องฟ้า
อำไพรุ
อำไพ งาม ไพรุ ไพรู งามรุ่งเรือง
อินทรเภรี
ชื่อกลองที่ใช้ในพระราชพิธี
อินทราภิเษก
พระราชพิธีอย่างหนึ่ง
อึกอึง
อื้ออึง
อึงอุดม์
เสียงอื้ออึง
อุจพล
อุจ = สูง พล = กำลัง วันที่มีกำลังวันสูงตามตำราโหราศาสตร์
อุทุมพรัด
มะเดื่อ บุปผาอุทุมพรัด คือดอกมะเดื่อ ตามปกติมะเดื่อจะไม่มีดอก จะมีผลผุดออกมาจากกิ่ง หรือลำต้น การได้พบดอกมะเดื่อจึงยากนัก
อุปการ
ผู้รับผิดชอบในงาน
อุปไมยปมา
อุปไมย + อุปมา ความเปรียบ
เอกศก
จุลศักราชที่ลงท้ายด้วยเลข
เอง
ตนเอง
/*151เอมอร
ความยินดี เอม = ชื่นใจ, อร (เขมร) = ยินดี
เอาฬาร
โอฬาร
แอก
ส่วนของพาหนะ บางชนิดเป็นไม้พาดขวางบนคอสัตว์พาหนะหรืออุปกรณ์อื่น ๆ ให้ลากไป
โอน
น้อมลง
โอฬาธิการ
โอฬาร์ + อธิการ มีอำนาจ มีบุญมาก
ไอยราพต
ชื่อช้างพาหนะของพระอินทร์
ไอศูรย์
สมบัติแห่งพระเจ้าแผ่นดิน
บรรณานุกรม
/*155กฎหมายตราสามดวง. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๕.
จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. รวมเรื่องราชาภิเษก. ม.ป.ท., ๒๕๔๑. (พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ นายเสริม กรวิทยาศิลป ธันวาคม, ๒๕๔๑).
ชุมนุมตำรากลอนฉบับหอพระสมุดวชิรญาณ. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๒.
แดนบีช แบรดเลย์. อักขราภิธานศรับท์. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๔.
นริศรานุวัดติวงศ์, สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยา และ ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จกรมพระยา. สาส์นสมเด็จ กรุงเทพฯ องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๐๕.
บำเพ็ญ ระวิน, ชำระต้นฉบับ. นิธิ เอียวศรีวงศ์, บรรณาธิการ. พระ
อนาคตวงศ์. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์อมรินทร์วิชาการ, ๒๕๔๒.
ปรมานุชิตชิโนรส, สมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระ. คำฤษฎี. กรุงเทพฯ : มูลนิธิทุนพระพุทธยอดฟ้า ในพระบรมราชูปถัมภ์, ๒๕๓๔. (พิมพ์ในงานสมโภช ๒๐๐ ปี สมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส, ๒๕๓๔).
ประชากิจกรจักร์, พระยา (แช่ม บุนนาค). พงศาวดารโยนก. กรุงเทพฯ:
คลังวิทยา, ๒๕๑๖.
ประชุมศิลาจารึก ภาคที่ ๔. กรุงเทพฯ : คณะกรรมการจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์สำนักนายกรัฐมนตรี, ๒๕๑๓.
/*156ประชุมพงศาวดาร เล่ม ๔๙ จดหมายเหตุวันวลิต. กรุงเทพฯ องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๓.
ปรีชา พิณทอง. สารานุกรมภาษาอีสาน-ไทย-อังกฤษ. อุบลราชธานี โรงพิมพ์ศิริธรรม, ๒๕๓๒.
พจนานุกรมเขมร-ไทย ฉบับทุนพระยาอนุมานราชธน. กรุงเทพฯ : รุ่งเรืองสาส์นการพิมพ์, ๒๕๒๑.
พระมหาราชครู. สมุทรโฆษคำฉันท์. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๘.
พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา. พิมพ์ครั้งที่ ๘. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๓๕.
พิทยลาภพฤฒิยากร, พระวรวงศ์เธอกรมหมื่น. เรื่องฉากลายรดน้ำในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท. ม.ป.ท., ม.ป.ป.
ราชบัณฑิตยสถาน. พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๔๙๓. ม.ป.ท., ๒๔๙๓.
“เรื่องเฉลิมพระเกียรติพระเจ้าปราสาททอง.” หอสมุดแห่งชาติ. สมุดไทยดำ. อักษรไทย. ภาษาไทย. เส้นหรดาล. ม.ป.ป. เลขที่ ๒.
วรรณกรรมสมัยอยุธยา. เล่ม ๓. กรุงเทพฯ : กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, ๒๕๓๑.
ศิลปากร, กรม. คำให้การชาวกรุงเก่าและคำให้การขุนหลวงหาวัด. กรุงเทพฯ : คลังวิทยา ๒๕๑๕.
_______ . จินดามณี เล่ม ๑-๒. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์บรรณาคาร, ๒๕๑๖.
_______ . เจ้าฟ้าธรรมธิเบศ. กรุงเทพฯ : ศิลปาบรรณาคาร, ๒๕๑๓.
/*157_______ . ภูมิสถานกรุงศรีอยุธยา. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๔๘๒. (พิมพ์ในงานทอดกฐินพระราชทาน ณ วัดตูม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ๒๔๘๒).
_______ . วรรณกรรมสมัยอยุธยา. เล่ม ๒. กรุงเทพฯ : กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, ๒๕๓๐.
_______ . อธิบายแผนที่พระนครศรีอยุธยา กับคำวินิจฉัยของพระยาโบราณราชธานินทร์. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๐๙. (พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพนายบุรินท์ สิมพะลิก, ๒๕๐๙).
สุจิตต์ วงษ์เทศ. ร้องรำทำเพลง : ดนตรีและนาฏศิลป์ชาวสยาม. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์มติชน, ๒๕๔๒.
อนิรุทธคำฉันท์. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๐๓. (พิมพ์ในงานสัปดาห์วรรณคดีแห่งชาติ, ๒๕๐๓).
อรุณรัตน์ วิเชียรเขียว และคณะ. พจนานุกรมศัพท์ล้านนา เฉพาะคำที่ปรากฏในใบลาน. ครั้งที่ ๒. เชียงใหม่ : สำนักพิมพ์ตรัสวิน, ๒๕๓๙. (พิมพ์ในวโรกาสเฉลิมฉลอง ๗๐๐ ปีเมืองเชียงใหม่, ๒๕๓๙).
Apte, Vaman Shivram. The practical Sanskrit – English Dictionary. 4 th ed., rev. and enl. Delhi : Motilal Banasidass, 1978.