จดหมายหลวงอุดมสมบัติ
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
คำนำ
ในมหามงคลสมัยวันพระบรมราชสมภพพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวครบ ๒๐๐ ปี วันอังคารที่ ๓๑ มีนาคม พุทธศักราช ๒๕๓๐ รัฐบาลและประชาชนชาวไทยได้น้อมรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณเป็นล้นพ้น ที่ชาติบ้านเมืองได้รับความร่มเย็นผาสุกสืบมาจากพระบารมีแห่งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ทรงประกอบพระราชกรณียกิจนานาล้วนสร้างสรรค์ทำนุบำรุงแผ่นดินให้เจริญพัฒนา อาทิ เศรษฐกิจ การเมือง การปกครอง การพระศาสนา การศึกษา ตลอดทั้งทรงสร้างถาวรวัตถุประดุจอาภรณ์ประดับความสง่างามเป็นเกียรติเป็นศรีและเชิดชูศิลปวัฒนธรรมของชาติให้แผ่ไพศาล ในการนี้รัฐบาลได้เชิญชวนหน่วยงานทั่วไป จัดกิจกรรมทั้งทางวิชาการและบำเพ็ญพระราชกุศลน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายเป็นราชสักการะ เพื่อเฉลิมพระเกียรติให้ปรากฏ
กรมศิลปากรพิจารณาเห็นว่า หนังสือเรื่อง “จดหมายหลวงอุดมสมบัติ” เป็นเอกสารประวัติศาสตร์สำคัญในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเรื่องหนึ่ง ที่ให้ความรู้ทั้งงานราชการบ้านเมือง และสะท้อนให้เห็นพระราชอิริยาบถและพระราชอัชฌาสัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวที่ทรงห่วงใยบ้านเมืองอย่างชัดเจน จึงได้จัดพิมพ์เผยแพร่ในมหามงคลอันสำคัญนี้
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้อธิบายประวัติของหนังสือจดหมายหลวงอุดมสมบัติไว้อย่างละเอียด ตลอดทั้งได้เพิ่มเติมส่วนสาระสำคัญในเอกสารเป็นเชิงอรรถประกอบเพื่อให้เข้าใจเหตุการณ์สมบูรณ์ขึ้น โดยเฉพาะพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชทานพระบรมราชธิบายเกี่ยวกับเหตุการณ์ในรัชสมัยไว้อีกส่วนหนึ่งด้วย ซึ่งการจัดพิมพ์ได้แสดงไว้เป็นเชิงอรรถ ดังนั้นเชิงอรรถที่ปรากฏในลักษณะต่าง ๆ ที่พิมพ์ด้วยอักษรตัวธรรมดาเป็นพระอธิบายของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ที่เป็นตัวเอนเป็นพระบรมราชาธิบายในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และที่พิมพ์ด้วยตัวเล็ก (จิ๋ว) เป็นเชิงอรรถที่เจ้าหน้าที่กรมศิลปากรช่วยสอบค้นเพิ่มเติม ขออาราธนาอัญเชิญพระบารมีแห่งคุณพระศรีรัตนตรัย เป็นพลวปัจจัยอันสูงสุด ดลบันดาลให้ดวงพระวิญญาณแห่งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์ผู้ทรงเป็นนักพัฒนาที่ยิ่งใหญ่แห่งพระบรมราชจักรีวงศ์อีกพระองค์หนึ่ง ได้เสด็จสถิตเสวยทิพยสมบัติ ตราบถ้วนจิรฐิติกาล เทอญ.
อธิบดีกรมศิลปากร
กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์
กรมศิลปากร
๒๑ กรกฎาคม ๒๕๓๐
คำนำพิเศษ
ด้วยพระยานรานุกิจมนตรี (เปลี่ยน ทัศนะพยัคฆ์) จะทำการปลงศพลูกจันทน์ผู้ภรรยา ปราถนาจะสร้างหนังสือเปนของแจกในงานศพ มาปฤกษากรรมการหอพระสมุดวชิรญาณ พระยานรานุกิจมนตรีมีความประสงค์เจาะจงอยากจะได้หนังสือเรื่องจดหมายหลวงอุดมสมบัติ เปนของแจกในงานศพลูกจันทน์ ด้วยเหตุหลวงอุดมสมบัติ (จันทร์) เปนบิดาของลูกจันทน์ หนังสือเรื่องนั้นฉบับที่พิมพ์ครั้งแรกเมื่อปีมแมนพศก จุลศักราช ๑๒๖๙ พ.ศ. ๒๔๕๐ จำหน่ายหมดเสียนานแล้ว พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระราชปรารภจะให้พิมพ์ครั้งที่ ๒ ด้วยโปรดหนังสือเรื่องนี้มาก แต่การที่ทรงพระราชดำริห์ค้างอยู่จนตลอดรัชกาล ข้าพเจ้าตั้งใจอยู่ว่าจะทำให้สำเร็จดังพระราชประสงค์ ได้เตรียมการไว้พร้อมแล้วแต่ยังไม่ได้ลงมือทำ ครั้นพระยานรานุกิจมนตรีมาปฤกษา ข้าพเจ้าคิดเห็นว่าพระยานรานุกิจมนตรีมีความชอบธรรมที่จะได้หนังสือเรื่องจดหมายหลวงอุดมสมบัติ แจกในงานปลงศพลักจันทน์ผู้ภรรยา ด้วยลูกจันทน์เปนธิดาของหลวงอุดมสมบัติ จึงได้ลงมือเรียบเรียงหนังสือเรื่องนี้สำหรับพิมพ์ครั้งที่ ๒ มาตั้งแต่เดือนกรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๕๘ นั้น พระยานรานุกิจมนตรีได้ช่วยขวนขวายหารูปหลวงอุดมสมบัติ มาให้เย็บติดไว้ข้างน่าสมุดตามความประสงค์ของข้าพเจ้า ด้วยเข้าใจว่าผู้ใดอ่านหนังสือเรื่องนี้แล้ว คงอยากรู้จักตัวหลวงอุดมสมบัติทุกคน เมื่อได้เห็นรูปก็คงจะพอใจ ส่วนการพิมพ์หนังสือนั้น เห็นว่าหนังสือเรื่องนี้เปนเรื่องใหญ่ จดหมายของเดิมก็มากอยู่แล้ว ข้าพเจ้ายังแต่งคำอธิบายตามกระแสพระราชดำริห์ของพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเพิ่มเติมลงอิกยืดยาว มาคิดดู เห็นว่าจะให้พระยานรานุกิจมนตรีพิมพ์ด้วยทุนของตนเอง ไม่สมควร จึงรับพิมพ์ด้วยทุนของหอพระสมุด ให้พระยานรานุกิจมนตรีรับไปเพียงเท่าที่ต้องการสำหรับแจกในงานปลงศพลูกจันทน์ แต่ถึงกระนั้น หนังสือจดหมายหลวงอุดมสมบัติฉบับที่พิมพ์ครั้งที่ ๒ นี้ ต้องนับว่าพระยานรานุกิจมนตรีแลลูกจันทน์ผู้มรณภาพ ได้มีส่วนซึ่งกระทำให้สำเร็จประโยชน์ ข้าพเจ้าเชื่อแน่ว่าหนังสือจดหมายหลวงอุดมสมบัติเรื่องนี้ ผู้ใดได้อ่านแล้วจะชอบใจทุกคน เพราะฉนั้น ขอชวนบรรดาผู้ที่ได้รับแลได้อ่าน จงอนุโมทนาในการกุศลของพระยานรานุกิจมนตรีที่ได้ขวนขวายสร้างหนังสือฉบับนี้ ด้วยเทอญ
ดำรงราชานุภาพ
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๕๘
คำนำ
หนังสือที่เรียกชื่อว่า “จดหมายหลวงอุดมสมบัติ” เรื่องนี้ถ้าใครไม่เคยอ่าน ได้ยินแต่ชื่อเรื่องน่าจะเข้าใจว่า เปนแต่หนังสืออย่างสามัญอะไรเรื่อง ๑ แต่ที่จริงเปนหนังสือดีอย่างที่สุดซึ่งผู้เอาใจใส่ในโบราณคดี แลในทางความรู้ราชการเล่า จะเปนราชการทหารหรือราชการพลเรือนไม่ว่า ถ้าได้อ่านแล้วจะมีความเห็นเปนอย่างเดียวกันทุกคน ว่าเปนหนังสือน่าอ่านนับเปนอย่างเอกได้เรื่อง ๑
ต้นฉบับหนังสือเรื่องนี้เขียนไว้ในสมุดดำ ๑๕ เล่ม เดิมเปนของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ หรือที่เรียกอิกนาม ๑ ว่า สมเด็จองค์น้อย เก็บเข้าตู้ซ่อนเร้นเปนมรดกตกต่อมาจนถึงเจ้าคุณคลี่ธิดาของท่าน หนังสือเรื่องนี้ก็มิได้ปรากฎแก่ผู้ใด จนเจ้าคุณคลี่ถึงอสัญกรรม เมื่อมีมเสงสัปตศก จุลศักราช ๑๒๖๗ พ.ศ. ๒๔๔๘ พระยาไกรเพ็ชรรัตนสงคราม (แฉ่ บุนนาค) สมุหเทศาภิบาลมณฑลราชบุรี ได้รับมรดกเจ้าคุณคลี่ ตรวจมรดกไปพบหนังสือเรื่องนี้ กับต้นท้องตราในครั้งเดียวกัน เห็นว่าเปนหนังสือเก่าอันเกี่ยวด้วยราชการ จึงนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายแด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อได้ทอดพระเนตรตลอดแล้ว ทรงพระราชดำริเห็นว่าเปนหนังสือเรื่องสำคัญในทางโบราณคดี คือทำให้ผู้อ่านแลเห็นวิธีราชการในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ดีกว่าหนังสือเรื่องอื่นๆ แลทำให้ปรากฎว่าความทรงจำของข้าราชการแต่ก่อนเขาดีเพียงใด เมื่อทรงแล้วพระราชทานต้นฉบับมาให้ข้าพเจ้าอ่าน แลได้มีรับสั่งให้สืบสวน ว่าผู้ใดที่เปนหลวงอุดมสมบัติผู้แต่งจดหมายนี้ มีผู้สืบได้ความว่าหลวงอุดมสมบัติคนนี้ ชื่อ (จัน) เปนบิดาของลูกจันทน์ ผู้เปนภรรยาพระยานรานุกิจมนตรี (เปลี่ยน ทัศนะพยัคฆ์) มีอายุอยู่มาจนในรัชกาลที่ ๔ แลได้รูปถ่ายหลวงอุดมสมบัติเข้าไปถวายด้วย จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ฉายรูปถ่ายนั้นเปนขนาดใหญ่ เข้ากรอบติดไว้ในตำหนักราชฤทธิรุ่งโรจน์ที่สวนดุสิต โดยพระราชประสงค์จะทรงยกย่องความสามารถของหลวงอุดมสมบัติให้ปรากฎ
ส่วนต้นจดหมายหลวงอุดมสมบัตินั้น เมื่อข้าพเจ้าอ่านแล้วเห็นเปนหนังสือสำคัญ ซึ่งควรจะพิมพ์รักษาไว้ไม่ให้สูญ เมื่อได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตแล้ว จึงให้พิมพ์ขึ้นเปนครั้งแรก เมื่อปีมแมนพศก จุลศักราช ๑๒๖๙ พ.ศ. ๒๔๕๐ แต่การพิมพ์ครั้งนั้นข้าพเจ้าเกรงไปว่า จดหมายหลวงอุดมสมบัติเรื่องนี้จะไม่สู้มีผู้พอใจอ่านมากนัก เพื่อจะสงวนทุนทรัพย์ของหอพระสมุดวชิรญาณ จึงให้พิมพ์ครั้งแรกเพียง ๒๐๐ ฉบับ แต่การมิได้เปนดังคาด พอมีผู้ได้อ่านหนังสือเรื่องนี้ ก็เกิดเลื่องฦๅว่าเปนหนังสือดี มีผู้ต้องการกันมาก ถึงกับมีพระภิกษุมาหาซื้อ พิมพ์แล้วได้เพียงเดือนเศษ หนังสือเรื่องนี้ก็ไม่พอจำหน่าย ข้าพเจ้าจึงคิดจะให้พิมพ์ครั้งที่ ๒ ได้นำความขึ้นกราบบังคมทูลฯ แด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงพระราชดำริห์ว่า หนังสือจดหมายหลวงอุดมสมบัตินี้ ถ้าจะพิมพ์ใหม่ควรจะเล่าเรื่องมูลเหตุแลมีคำอธิบายส่วนตัวบุคคล ซึ่งปรากฎนามในจดหมายของหลวงอุดมสมบัติ ให้เปนประโยชน์ทางความรู้แก่ผู้อ่านยิ่งขึ้นกว่าฉบับที่พิมพ์ครั้งแรก ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าพเจ้าหาหนังสือเรื่องต่างๆ สำหรับที่จะสอบสวนทูลเกล้าฯ ถวาย ทรงตั้งพระราชหฤไทยจะทรงพระราชนิพนธ์เอง ข้าพเจ้าได้รวบรวมหนังสือต่างๆ มีพงษาวดารเมืองแขกเปนต้น ทูลเกล้าฯ ถวาย แลเข้าใจว่าพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง จะได้เริ่มทรงพระราชนิพนธ์ไว้บ้างแล้ว แต่หากติดพระราชธุระอย่างอื่นๆ เสีย การนั้นจึงค้างอยู่จนตลอดรัชกาล ได้มีผู้มาตักเตือนกรรมการหอพระสมุดฯ เนืองๆ ขอให้พิมพ์จดหมายหลวงอุดมสมบัติขึ้นอีก ข้าพเจ้ามาคิดเห็นว่า ถ้าจะพิมพ์ใหม่ควรจะทำให้ต้องตามพระราชดำริ ของพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ข้าพเจ้าจึงพยายามเรียบเรียงเล่าเรื่องมูลเหตุที่หลวงอุดมสมบัติ จะเขียนจดหมายเหล่านี้ไว้ข้างต้น แต่ข้าพเจ้ารู้สึกความขัดข้องด้วยเรื่องที่จะทำคำอธิบายส่วนตัวบุคคลที่ปรากฎชื่อในจดหมายหลวงอุดมสมบัติ ด้วยความรู้ข้าพเจ้าน้อยนัก แลไม่ได้รับพระราชทานพระบรมราชาธิบายไว้ด้วย แต่ด้วยเปนพระราชดำริห์มีอยู่ ก็ต้องจำทำเพียงเท่าความรู้ของข้าพเจ้า คงจะบกพร่องมาก หวังใจว่าท่านผู้อ่านจะให้อไภยโทษในความบกพร่อง ทั้งที่เล่าเรื่องมูลเหตุ แลที่อธิบายถึงตัวบุคคล
ข้าพเจ้าขอโอกาศตักเตือนท่านผู้อ่านไว้ตรงนี้สักน่อย ด้วยธรรมดาคนเราความคิดเห็นย่อมต่างๆ กัน บางทีจะมีบางคนเมื่ออ่านหนังสือจดหมายหลวงอุดมสมบัติเรื่องนี้แล้ว จะคิดเห็นว่าขนบธรรมเนียมราชการเมืองไทยในครั้งรัชกาลที่ ๓ ไม่เป็นศิริวิไลย หรือว่าเร่อร่าน่ายิ้มเยาะ ถ้าความเห็นเช่นนี้มีแก่ท่านผู้ใดไซ้ ขอท่านผู้นั้นอย่าลืม ว่าเวลาช้านานเกือบ ๘๐ ปีมาแล้ว ในสมัยนั้นไม่ว่าเมืองไทยหรือเมืองอื่นๆ ความนิยมแลขนบธรรมเนียมบ้านเมืองไม่เหมือนทุกวันนี้ด้วยกันทั้งนั้น ถึงวิธีการงานแลความคิดอ่านของท่านผู้เปนบพการีของเราจะเปนอย่างไรก็ตาม ท่านทำด้วยความจงรักต่อชาติแลบ้านเอง เจตนาของท่านไม่เลวกว่าชั้นเราในปัจจุบันนี้ ว่าโดยส่วนผลก็มีพยานอันจะคิดค้านมิได้ ที่ท่านสามารถจะแก้ไขความลำบากอันบังเกิดขึ้นแก่ราชการบ้านเมืองในครั้งนั้นให้เรียบร้อย เปนปรกติสืบเนื่องตลอดมาจนถึงชั้นชาวเราผู้ที่อ่านหนังสือเรื่องนี้ แต่ข้าพเจ้าเชื่อว่าผู้อ่านโดยมาก คงจะอ่านด้วยตั้งใจหาคติอันเปนคุณแลประโยชน์ ถ้าเช่นนั้น คติที่จะพึงได้แก่ผู้อ่านหนังสือเรื่องนี้มีอยู่เปนอันมาก แม้จะยกมากล่าวในที่นี้แต่ข้อเดียว ใครเคยได้ยินสุภาสิตโบราณซึ่งกล่าวถึงความลำบาก ยกหัวอกแม่เจ้าเรือน สมภารเจ้าวัด แลพระมหากระษัตริย์ขึ้นอ้างไว้เปนตัวอย่าง ผู้นั้นจะแลเห็นได้ในหนังสือเรื่องนี้ ว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งทรงปกครองสยามราชอาณาจักรนี้ ต้องทรงรับภาระทุกข์ยากลำบากพระราชหฤไทย สมดังคำโบราณกล่าวทุกๆ พระองค์มา ไม่ได้ประสบแต่พระบรมศุขอย่างเดียว อิกประการ ๑ จะแลเห็นได้ในหนังสือเรื่องนี้ว่า แม้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว มีพระราชประสงค์จะให้การงานเปนไปในฝ่ายข้างดีงามเพียงใด ความขัดข้องโดยธรรมดาเหตุย่อมมีอยู่เปนอันมาก การงานที่จะสำเร็จได้ดังพระราชประสงค์นั้นไม่สู้ง่ายนัก ผู้อ่านหนังสือเรื่องนี้ เมื่อได้ทราบการงานครั้งรัชกาลที่ ๓ ว่าเปนอย่างไร ข้อ ๑ ควรจะบังเกิดความยินดี โดยความรู้สึกว่าเมืองไทยของเรานี้ ได้ดำเนินมาในทางข้างเจริญกว่าแต่ก่อนไม่ใช่น้อย ข้อ ๒ ควรเห็นอกรัฐบาลบ้าง ว่าการปกครองบ้านเมืองไม่สู้ง่ายนัก ข้าพเจ้าจะกล่าวถึงคติที่จะพึงได้จากการอ่านหนังสือจดหมายหลวงอุดมสมบัติไว้ในคำนำเพียงเท่านี้ก่อน ด้วยผู้ที่อ่านคำนำยังไม่ได้อ่านตัวจดหมายของหลวงอุดมสมบัติ เมื่อถึงตอนข้างท้ายข้าพเจ้าจะกล่าวความต่อไปอิกตอน ๑ โดยฉันแสดงความแก่ผู้ที่ได้อ่านรู้เรื่องในจดหมายหลวงอุดมสมบัติแล้วด้วยกัน
ดำรงราชานุภาพ
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๕๘
เรื่องพงศาวดารอันเป็นมูลเหตุ แห่งจดหมายหลวงอุดมสมบัติ
พระนิพนธ์
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
เมืองไทรบุรี เมืองปัตตานี เป็นเมืองขึ้นของไทยมาแต่ดึกดำบรรพ์ แต่เมืองตรังกานู พึ่งตั้งเมื่อครั้งกรุงธนบุรี แลมายอมเป็นเมืองประเทศราชขึ้นกรุงเทพฯ เมื่อในรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร์นี้ ส่วนเมืองกลันตันนั้นเดิมเป็นเมืองขึ้นเมืองปัตตานี ต่อมาเมืองตรังกานูได้ไปเป็นเมืองขึ้น พึ่งแยกออกเป็นเมืองประเทศราชขึ้นกรุงเทพฯ เมื่อในรัชกาลที่ ๒ ดังจะปรากฏเรื่องราวต่อไปข้างหน้า เรื่องราวเมืองทั้ง ๔ ที่กล่าวมานี้ มีแจ้งอยู่ในหนังสือพงศาวดารของเมืองนั้นๆ ซึ่งได้พิมพ์ในภาษาไทย ในหนังสือประชุมพงศาวดารภาคที่ ๒ ที่ ๓ แลที่ข้าพเจ้าได้เก็บแต่ใจความลงไว้ในหนังสือพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๒ นั้นแล้ว
เมื่อว่าแต่เฉพาะเรื่องที่เกี่ยวกับจดหมายหลวงอุดมสมบัติเล่มนี้เริ่มแต่กรุงเก่าเสียแก่พม่าข้าศึก เมื่อปีกุนนพศก จุลศักราช ๑๑๒๙ พ.ศ. ๒๓๑๐ เมื่อสยามประเทศเป็นจลาจลทั่วไป ในครั้งนั้นผู้ซึ่งได้ครอบครองหัวเมืองใหญ่ ต่างตั้งตนเป็นอิสระหลายหมู่หลายเหล่า ส่วนหัวเมืองปักษ์ใต้ผู้ครองเมืองนครศรีธรรมราช เมืองไทรบุรี แลเมืองปัตตานี ทั้ง ๓ เมืองนี้ต่างก็ตั้งตนเป็นอิสระเหมือนกัน เมื่อขุนหลวงตากตีหัวเมืองฝ่ายเหนือฝ่ายตะวันออกไว้ได้ในอำนาจ ตั้งกรุงธนบุรีเป็นราชธานีแล้วเสด็จยกทัพหลวงลงไปปราบปรามหัวเมืองปักษ์ใต้ ได้แต่เมืองนครศรีธรรมราช กลับมารวมอยู่ในสยามราชอาณาจักรอย่างเดิม แต่เมืองไทรบุรีกับเมืองปัตตานียังเป็นอิสระต่อมา ด้วยพระเจ้ากรุงธนบุรีคิดการทำสงครามอยู่ทางอื่นตลอดเวลารัชกาล มาจนถึงในรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร์ เมื่อปีมะเส็งสัปตศก จุลศักราช ๑๑๔๗ พ.ศ. ๒๓๒๘ พระเจ้าอังวะปะดุงยกกองทัพใหญ่เข้ามาตีเมืองไทย ๖ ทัพ ยกมาทุกทางที่จะมาได้ พระเจ้าปะดุงเองยกกองทัพหลวงเข้ามาทางด่านพระเจดีย์ ๓ องค์ ครั้งนั้นกำลังไทยยังมีไม่ถึงครึ่งกำลังพม่าที่ยกมา พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก มีรับสั่งให้กรมพระราชวังหลังยกกองทัพขึ้นไปตั้งขัดทัพพม่าที่เมืองนครสวรรค์ ถ่วงไว้มิให้พม่ายกลงมาตีกรุงเทพฯ ได้ทาง ๑ ทรงรวบรวมกำลังเป็นกองทัพใหญ่ ให้สมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท เป็นจอมพลเสด็จยกไปตีทัพหลวงพระเจ้าปะดุงที่ยกเข้ามาทางด่านพระเจดีย์ ๓ องค์ทาง ๑ ส่วนหัวเมืองทางแหลมมลายู ตั้งแต่เมืองชุมพรลงไปจนเมืองนครศรีธรรมราช จำต้องละไว้ให้พม่าทำตามชอบใจ ด้วยไม่มีกำลังพอจะส่งลงไปรักษา เมื่อไทยตีกองทัพหลวงพระเจ้าปะดุงแตกยับเยินไปแล้ว จึงโปรดให้กรมพระราชวังบวรฯ เสด็จยกกองทัพลงไปตีเอาหัวเมืองปักษ์ใต้คืนจากพม่า ครั้งนั้นหัวเมืองปักษ์ใต้ทั้งหน้านอกแลหน้าในเสียแก่พม่าตั้งแต่เมืองชุมพร ลงไปจนถึงเมืองนครศรีธรรมราช เว้นแต่เมืองกลาง ท้าวเทพสัตรี ท้าวศรีสุนทรต่อสู้รักษาเมืองไว้ได้ เมื่อกองทัพไทยตีทัพพม่าแตกกลับไป ได้หัวเมืองคืนหมดแล้ว กรมพระราชวังบวรฯ เสด็จลงไปประทับอยู่ที่เมืองสงขลา ให้ข้าหลวงเชิญกระแสรับสั่งออกไปถึงพระยาปัตตานี พระยาไทรบุรี แลพระยาตรังกานู ให้มายอมเป็นเมืองขึ้นกรุงศรีอยุธยาอย่างแต่ก่อน พระยาปัตตานีไม่ยอม จึงมีรับสั่งให้กองทัพไทยยกลงไปตีได้เมืองปัตตานี เมื่อตีได้แล้วมีรับสั่งให้กวาดครอบครัวแลเก็บเครื่องศัสตราวุธ คือปืนใหญ่กระบอกที่เรียกว่า พระยาตานีนั้นเป็นต้นเอามากรุงเทพฯ ทอนกำลังเมืองปัตตานีลงเสียบ้าง แล้วทรงตั้งให้แขกซึ่งเป็นเชื้อสายเจ้าเมืองปัตตานีเก่าเป็นพระยาปัตตานีต่อมา
ในสมัยนั้นประจวบกับเวลาอังกฤษกำลังต้องการที่พักเรือรบเรือค้าขายทางทะเลหน้านอก สำหรับจะค้าขายแข่งกับพวกวิลันดา ซึ่งได้เมืองมะละกาไว้เป็นที่มั่น อังกฤษได้มาขอเช่าเกาะหมาก คือที่เรียกตามภาษามลายูว่า เกาะปีนัง ต่อพระยาไทรบุรี พระยาไทรกำลังกลัวกองทัพไทยจะยกไปตีเมืองไทรบุรีจึงยอมให้อังกฤษเช่าเกาะหมาก ร่างข้อสัญญาส่งไปให้อังกฤษ ว่าถ้ามีข้าศึกศัตรูมาตีเมืองไทรจากสรรพทิศใดๆ อังกฤษจะรับส่งกำลังเข้ามารบพุ่งป้องกันเมืองไทร ฝ่ายข้างอังกฤษขอแก้หนังสือสัญญาจะยอมรับป้องกัน แต่ศัตรูซึ่งมาตีเกาะหมาก จะเป็นในระหว่างพระยาไทรยังไม่ได้รับตอบจากอังกฤษ หรือจะเป็นในเวลาเมื่อได้รับตอบจากอังกฤษว่าไม่ยอมช่วยตามความประสงค์นั้น พระยาไทรได้ทราบว่ากองทัพไทยตีได้เมืองปัตตานีแล้ว มีความยำเกรงพระบรมเดชานุภาพ จึงเข้ามายอมขึ้นกรุงเทพฯ ในคราวเดียวกับพระยาตรังกานูด้วยกัน พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงพระกรุณาโปรดให้คงเป็นเมืองประเทศราชอยู่ตามเดิมทั้ง ๒ เมือง ฝ่ายพระยาไทรบุรีเมื่อรู้ว่าไทยไม่ทำอันตรายอันใด ก็เกิดเสียดายเกาะหมากขึ้นมา ด้วยอังกฤษเข้ายึดถือเอาที่เกาะหมากเสียในระหว่างที่ว่ากันอยู่ด้วยเรื่องสัญญา พระยาไทรไปทวงเอาเกาะหมากคืนจากอังกฤษ อังกฤษไม่ยอมคืน เกิดรบกับอังกฤษขึ้นเมื่อปีกุน ตรีศก จุลศักราช ๑๑๕๓ พ.ศ. ๒๓๓๔ พระยาไทรสู้อังกฤษไม่ได้ ลงปลายต้องทำหนังสือสัญญายอมให้อังกฤษเช่าเกาะหมาก เป็นราคาค่าเช่าปีละ ๖,๐๐๐ เหรียญ แลยอมสัญญาว่าให้อังกฤษซื้อเสบียงอาหารไปใช้ที่เมืองเกาะหมากได้โดยสะดวกไม่ต้องเสียภาษีอากร ต่อมาถึงปีจอจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๖๔ พ.ศ. ๒๓๔๕ เกิดเหตุด้วยมีพวกแขกสลัดยกข้ามจากฝั่งไปตีเกาะหมาก อังกฤษสงสัยว่าพระยาไทรบุรีรู้เห็นเป็นใจด้วยพวกสลัดจึงว่ากล่าวข่มขู่จนพระยาไทรต้องทำสัญญากับอังกฤษอีกฉบับ ๑ ยอมให้อังกฤษเช่าที่ดินข้างฝั่งตรงกับเกาะหมาก ซึ่งอังกฤษเรียกว่า ปรอวินส์ เวลเลสลี อังกฤษยอมขึ้นค่าเช่าให้อีกปีละ ๔,๐๐๐ เหรียญ รวมด้วยกันเป็นปีละ ๑๐,๐๐๐ เหรียญ ที่พระยาไทรทำสัญญา ๒ ฉบับกับอังกฤษนี้ ความจะทราบขึ้นมาถึงกรุงเทพฯ หรือไม่ทราบข้อนี้ไม่ปรากฏ
ส่วนหัวเมืองไทยทางปักษ์ใต้ เมื่อในตอนต้นรัชกาลที่ ๑ มีเมืองใหญ่ ๒ เมือง คือ เมืองถลาง อยู่ข้างทะเลหน้านอก เป็นหน้าด่านป้องกันพม่าข้าศึกเมือง ๑ เมืองนครศรีธรรมราช เขตแดนตกทะเลทั้งหน้านอกหน้าในได้กำกับดูแลหัวเมืองแขกเมือง ๑ ทางเมืองถลางโปรดให้เจ้าพระยาสุรินทราชาเป็นจางวาง ได้ว่ากล่าวทั้งเมืองถลางแลหัวเมืองที่ใกล้เคียง คือเมืองภูเก็ต เมืองตะกั่วป่า เมืองตะกั่วทุ่ง เป็นต้น ที่เมืองนครศรีธรรมราชโปรดให้เจ้าพัฒน์ซึ่งเป็นอุปราชของเจ้านครฯ (หลวงนายสิทธิ) เป็นเจ้าพระยานครศรีธรรมราช จะได้ว่ากล่าวเมืองไชยาแลเมืองพัทลุงด้วยหรือไม่ ข้อนี้ยังไม่พบหลักฐาน ปรากฏแต่ว่าโปรดให้เมืองสงขลามาเป็นเมืองขึ้น เมืองนครศรีธรรมราช เมืองสงขลาในเวลานั้น หลวงสุวรรณคิรี (บุญฮุย) ผู้ว่าราชการเมือง มีความชอบครั้งตีเมืองปัตตานี ทรงพระกรุณาโปรดเลื่อนยศขึ้นเป็นพระยาพิไชยคิรีศรีสมุทรสงคราม ผู้ว่าราชการเมืองสงขลา แต่ยังคงขึ้นอยู่กับเมืองนครศรีธรรมราช
อยู่มาถึงปีจอโทศก จุลศักราช ๑๑๕๒ พ.ศ. ๒๓๓๓ มีแขกซาหยัดคือ จำพวกที่อ้างตนว่าเป็นเชื้อวงศ์สืบมาแต่พระนาบีมะหะหมัดเข้ามาจากนอกพระราชอาณาเขตมาสำแดงตนที่เมืองปัตตานี ว่าเป็นผู้วิเศษรู้เวทมนตร์ อาจจะสำแดงฤทธิเดชได้ต่าง ๆ พวกแขกพากันนิยมนับถือมาก พระยาปัตตานีคนใหม่ที่เรียกในหนังสือพระราชพงศาวดาร ว่า รายาปัตตานีเห็นได้ช่องจึงคบคิดกับพวกแขกในพื้นเมืองเป็นขบถ และชักชวนพวกแขกสลัดชาวเมืองอื่นยกกองทัพขึ้นมาตีเมืองสงขลา พระยาสงขลา (บุญฮุย) เห็นกำลังไม่พอจะต้านทานพวกแขก จึงถอยขึ้นมาตั้งมั่นที่เมืองพัทลุง เวลานั้นพระศรีไกรลาศเป็นผู้รักษาเมืองพัทลุงอยู่ พระศรีไกรลาศตื่นข่าวศึกหลบหนีไปเสียก่อน พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงพระพิโรธมีรับสั่งให้ถอดพระศรีไกรลาศ และทรงตั้งพระยาพัทลุง (ขุน) ซึ่งเรียกอีกนาม ๑ ว่า พระยาพัทลุง (คางเหล็ก) ผู้ต้นวงศ์เจ้าจอมมารดากรมหมื่นไกรสรวิชิต เป็นผู้ว่าราชการเมืองพัทลุงมาแต่ครั้งนั้น เมื่อข่าวศึกพวกแขกเมืองปัตตานีทราบเข้ามาถึงกรุงฯ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกจึงโปรดให้กองทัพกรุงฯ ยกลงไปกอง ๑ แต่เมื่อก่อนกองทัพกรุงฯ ออกไปถึง เจ้าพระยานครฯ (พัฒน์) ยกกองทัพเมืองนครฯ ลงไปสมทบกับไพร่พลพระยาสงขลา (บุญฮุย) ตีพวกแขกเมืองปัตตานีแตกพ่ายไปจากเมืองสงขลา แล้วให้พระยาสงขลา (บุญฮุย) ยกเลยลงไปตีได้เมืองปัตตานีอีกครั้ง ๑ จับตัวพระยาปัตตานีได้
ในครั้งนั้น เมื่อกองทัพกรุงฯ ลงไปถึง เจ้าพระยานครฯ (พัฒน์) กับพระยาสงขลา (บุญฮุย) เกิดอริกันขึ้นถึงกราบทูลกล่าวโทษกันแลกัน พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงพระราชดำริเห็นว่า เมืองนครฯ เมืองเดียวไม่พอจะกำกับดูแลหัวเมืองแขกให้ทันท่วงทีราชการได้ จึงโปรดให้ยกเมืองสงขลามาขึ้นกรุงเทพฯ แลทรงพระกรุณา โปรดเลื่อนยศพระยาสงขลา (บุญฮุย) ขึ้นเป็นเจ้าพระยา ให้กำกับหัวเมืองแขกข้างทะเลหน้าใน คือ เมืองตรังกานู แลเมืองปัตตานี ซึ่งโปรดให้แยกออกเสียเป็น ๗ หัวเมือง คือ เมืองตานี ๑ เมืองหนองจิก ๑ เมืองยะลา ๑ เมืองรามันห์ ๑ เมืองยิหริ่ง ๑ เมืองสายบุรี ๑ เมืองระแงะ ๑ ทรงตั้งไทยบ้าง แขกซึ่งมีความสวามิภักดิ์บ้าง ให้เป็นผู้ว่าราชการเมืองทั้ง ๗ เมืองมาแต่ครั้งนั้น ส่วนเมืองนครฯ คงได้ว่ากล่าวแต่เมืองไทรบุรี อันเป็นหัวเมืองใหญ่อยู่ชายทะเลหน้านอก
ต่อมาถึงปีมะโรงสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๑๗๐ พ.ศ. ๒๓๕๑ เจ้าพระยาสงขลา (บุญฮุย) มีใบบอกเข้ามากราบบังคมทูลว่าได้ข่าวว่าดาโต๊ะปักลัน ผู้ว่าราชการเมืองยิหริ่ง คบคิดกับพวกแขกเมืองตรังกานู แลแขกสลัดนอกพระราชอาณาจักร จะพากันยกเป็นกองทัพมาตีเมืองสงขลา จึงโปรดให้เจ้าพระยาพลเทพ (บุนนาคบ้านแม่ลา) เป็นแม่ทัพ คุมพลลงไปสมทบกองทัพหัวเมือง ปราบปรามเมืองยิหริ่งเรียบร้อยได้ดังแต่ก่อน
อนึ่ง เมื่อในตอนปลายรัชกาลที่ ๑ นั้น จะเป็นปีใดไม่แน่ พระยาไทร (อับดุลละ โมกุรัมซะ) ถึงอนิจกรรม พระยาไทรคนนี้มีบุตรชาย ๑๐ คน คือ :-
๑. ตนกูรายา
๒. ตนกูปะแงรัน
๓. ตนกูปัศนู
๔. ตนกูอิบรฮิม
๕. ตนกูสุเลมัน
๖. ตนกูซู
๗. ตนกูโดด
๘. ตนกูม่อม
๙. ตนกูอาหมัด
๑๐. ตนกูยูโซะ
บุตรเหล่านี้เห็นจะต่างมารดากันโดยมาก เมื่อพระยาไทร (อับดุลละ โมกรัมซะ) ถึงอนิจกรรมแล้ว ตนกูลิยาอุดิน รายามุดา ได้เป็นพระยาไทรอยู่หน่อยหนึ่งก็ถึงอนิจกรรม พระยาไทร (ลิยาอุดิน) ไม่ปรากฏว่ามีบุตร พวกตนกูที่เป็นบุตรพระยาไทร (อับดุลละ โมกรัมซะ) จึงแย่งกันจะเป็นเจ้าเมืองไทร ตนกูรายาบุตรที่ ๑ เห็นจะถึงแก่กรรมเสียก่อน ด้วยไม่ปรากฏชื่อต่อมา ปรากฏชื่อตนกูที่แย่งกันเป็นเจ้าเมืองแต่ตนกูปะแงรันบุตรที่ ๒ กับตนกูปัศนูบุตรที่ ๓ ตนกูปัศนูฝากฝ่ายสนิทสนมอยู่กับเจ้าพระยานครฯ (พัฒน์) แลบางทีจะเป็นบุตรภรรยาหลวงด้วย ความปรากฏว่าเจ้าพระยานครฯ อุดหนุนข้างตนกูปัศนู ได้พาทั้งตนกูปะแงรันแลตนกูปัศนูเข้ามาเฝ้าถึงกรุงเทพฯ แต่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงพระราชดำริเห็นว่าตนกูปะแงรันเป็นพี่ จึงทรงตั้งตนกูปะแงรันเป็นพระยารัตนสงครามรามภักดี ศรีสุลต่านมะหะหมัด รัตนราชวังษา พระยาไทรบุรี ทรงตั้งตนกูปัศนูเป็นพระยาอภัยนุราช ตำแหน่งรายามุดา กลับออกไปรักษาราชการบ้านเมือง
ถึงรัชกาลที่ ๒ ปีมะเส็งเอกศก จุลศักราช ๑๑๗๑ พ.ศ. ๒๓๕๒ อันเป็นปีแรกนั้น พม่ายกกองทัพลงมาตีเมืองถลาง ปรากฏว่าในครั้งนั้นพระยาไทร (ปะแงรัน) ได้ยกกองทัพเมืองไทรไปช่วยรบพม่าที่เมืองถลาง ต่อมาในปลายปีมะเส็งเอกศกหรือในต้นปีมะเมียโทศกนั้น พระยาไทร (ปะแงรัน) ยกกองทัพลงไปตีเมืองแประซึ่งเป็นเมืองแขกอยู่ข้างใต้ ติดกับเขตเมืองไทร บังคับให้พระยาแประยอมเป็นเมืองประเทศราชขึ้นกรุงเทพฯ สำเร็จได้ เห็นจะเป็นด้วยความชอบทั้ง ๒ เรื่องที่กล่าวมานี้ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย จึงทรงพระกรุณาโปรดเลื่อนยศพระยาไทร (ปะแงรัน) ขึ้นเป็นเจ้าพระยา จะเลื่อนเมื่อปีใดไม่แน่ แต่ได้พบจดหมายเก่าที่เมืองนครศรีธรรมราช ซึ่งเขียนไว้เมื่อปีมะแมตรีศก จุลศักราช ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔ เห็นเรียกว่าเจ้าพระยาไทรแล้ว
ในต้นรัชกาลที่ ๒ เมื่อเสร็จศึกพม่าแล้ว พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงพระราชดำริถึงการที่จะป้องกันพระราชอาณาเขตให้มั่นคงกว่าแต่ก่อน ความปรากฏว่า เมื่องานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เจ้าพระยานครฯ (พัฒน์) เข้ามาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ได้กราบบงคมทูลพระกรุณาว่า มีความแก่ชราหูหนักจักษุมืดหลงลืม ขอพระราชทานกราบถวายบังคมลาออกจากราชการ จึงทรงพระกรุณาโปรดเลื่อนเจ้าพระยานคร (พัฒน์) ขึ้นเป็นเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี ตำแหน่งจางวาง แลทรงตั้งพระบริรักษ์ภูเบศร์ (น้อย) ผู้ช่วยราชการเมืองนครศรีธรรมราช ขึ้นเป็นพระยาศรีธรรมาโศก ผู้ว่าราชการเมือง ณ เมื่อเดือน ๙ ปีมะแมตรีศก จุลศักราช ๑๑๗๓ พ.ศ. ๒๓๕๔
พระบริรักษ์ภูเบศร์ที่ได้เป็นพระยานครฯ นั้น คือเจ้าพระยานครฯ (น้อย) ซึ่งเป็นผู้มีความสามารถ แลบังคับบัญชาการบ้านเมือง ผิดกับผู้สำเร็จราชการเมืองนครฯ คนอื่นๆ ทั้งสิ้น ควรจะนำประวัติของเจ้าพระยานครฯ (น้อย) มากล่าวไว้ในที่นี้สักหน่อย
เจ้าพระยานครฯ (น้อย) ผู้นี้ ตามทางราชการกล่าวว่าเป็นบุตรเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (พัฒน์) แต่ที่คนทั้งหลายเข้าใจกันโดยมากนั้น เข้าใจกันว่าเป็นลูกเธอพระเจ้ากรุงธนบุรี หาใช่เป็นบุตรเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (พัฒน์) ไม่ มีเรื่องราวปรากฏมาว่า เมื่อเจ้าพระยานครฯ (หลวงนายสิทธิ) เข้ามารับราชการอยู่ที่กรุงธนบุรี ได้ถวายธิดาคน ๑ ชื่อฉิม ทำราชการฝ่ายในได้เป็นพระสนมเอก มีลูกเธอซึ่งปรากฏนามในภายหลังว่า พระพงษ์นรินทร พระอินทรอำไพ มีน้องสาวเจ้าจอมมารดาฉิมนั้นเข้าไปอยู่ในพระราชวังด้วยคน ๑ มีเรื่องปรากฏในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า ครั้ง ๑ เมื่อปีวอกอัฐศก จุลศักราช ๑๑๓๘ พ.ศ. ๒๓๑๙ เจ้าพระยาพิไชยราชา ผู้สำเร็จราชการเมืองสวรรคโลก ลงมากรุงธนบุรีแต่งเถ้าแก่เข้าไปขอน้องสาวเจ้าจอมมารดาฉิม ความทราบถึงพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงพิโรธว่า เจ้าพระยาพิไชยราชาบังอาจจะมาตั้งตัวเป็นเขยน้อยเขยใหญ่กับพระองค์ ถึงให้ลงพระราชอาญาประหารชีวิตเจ้าพระยาพิไชยราชา ส่วนน้องสาวเจ้าจอมมารดาฉิมนั้นคงอยู่ในพระราชวังต่อมา จนถึงปลายรัชกาลกรุงธนบุรีจึงพระราชทานน้องสาวเจ้าจอมมารดาฉิมคนนี้แก่เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (พัฒน์) คนทั้งหลายเข้าใจว่า มีครรภ์กับพระเจ้ากรุงธนบุรีติดไป มีบุตรคือเจ้าพระยานครฯ (น้อย) ชาติประวัติของเจ้าพระยานครฯ (น้อย) ดังกล่าวมานี้มีปรากฏในหนังสืออื่น คือ หนังสือพระราชวิจารณ์ ตอนหน้า ๕๙ เป็นต้น แม้จนหนังสือภาษาอังกฤษที่นายพันโทชื่อ โล แต่งเมื่อในรัชกาลที่ ๓ ก็ได้กล่าวเรื่องนี้ไว้ พระยานครฯ (น้อย) ได้เลื่อนยศขึ้นเป็นเจ้าพระยา ในปลายรัชกาลที่ ๒ หรือต้นรัชกาลที่ ๓ แต่จะเป็นปีใดยังหาพบหลักฐานไม่
ในใกล้ ๆ กับคราวเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงตั้งพระยานครฯ (น้อย) นั้น ประจวบเวลาตำแหน่งผู้สำเร็จราชการเมืองสงขลาว่าง ด้วยเจ้าพระยาสงขลา (บุญฮุย) ถึงอสัญกรรม จึงทรงตั้งหลวงฤทธินายเวรมหาดเล็ก ชื่อจ๋ง บุตรพระอนันตสมบัติ ผู้น้องเจ้าพระยาสงขลา (บุญฮุย) เป็นพระยาวิเศษภักดี ผู้ว่าราชการเมืองสงขลา
ในตอนนี้ ปรากฏว่าเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) เกิดอริขึ้นกับพระยาอภัยนุราช (รายามุดา) เหตุด้วยพระยาอภัยนุราชจะขอเอาตำบลกวาลามุดาเป็นบ้านส่วยของตน เจ้าพระยาไทรจะให้ที่อื่นก็ไม่เอา ถึงโปรดให้พระยาพัทลุงเป็นข้าหลวงออกไปไกล่เกลี่ย เมื่อปีระกาเบญจศก จุลศักราช ๑๑๗๕ พ.ศ. ๒๓๕๖ ก็ไม่สำเร็จ ลงปลายตกลงกันได้ ด้วยโปรดให้พระยาอภัยนุราชมาว่าราชการเมืองสตูล ซึ่งเป็นเมืองขึ้นของเมืองไทร ทางเมืองไทรตั้งตนกูอิบรฮิมน้องที่ ๓ เป็นรายามุดา เหตุที่พระยาอภัยนุราชถือเปรียบแก่งแย่งไม่อ่อนน้อมต่อพระยาไทรบุรีนั้น พวกเมืองไทรบุรีพูดกันว่า เป็นด้วยเจ้าพระยานครฯ (น้อย) ให้ท้ายพระยาอภัยนุราช ซึ่งบางทีจะมีความจริงอยู่บ้าง เพราะมีเหตุผลเป็นพยานปรากฏในเรื่องต่อไปข้างหน้าประกอบกับคำพระธานินทรนิพัทธ ผู้เป็นน้าเจ้าพระยาไทร (อับดุลฮะมิด) ทุกวันนี้ ได้เคยเล่าให้ข้าพเจ้าฟังว่า คำผู้หลักผู้ใหญ่เล่าสืบกันมาว่า แต่ก่อนเมืองไทรก็ได้พึ่งพระบารมีอยู่เย็นเป็นสุขมาจนกระทั่งเจ้าพระยานครฯ (น้อย) ได้เป็นผู้สำเร็จราชการเมืองนครฯ เจ้าพระยานครฯ คิดขยายอำนาจ ด้วยประสงค์จะเอาเมืองไทรไปเป็นเขตแดนเมืองนครฯ แกล้งหาความผิดร้ายใส่โทษต่าง ๆ เมืองไทรบุรีจึงได้ความเดือดร้อน นี้ว่าตามความเห็นข้างฝ่ายเมืองแขกเมืองไทร ถ้าจะพิเคราะห์ดูความเห็นข้างเจ้าพระยานครฯ ก็พอจะเข้าใจเหตุได้อยู่บ้าง ด้วยเจ้าพระยาไทรไปคบหาฝรั่ง อันเป็นข้อรังเกียจของเจ้าพระยานครฯ อยู่โดยธรรมดา
ตั้งแต่พระยาอภัยนุราชมาว่าราชการเมืองสตูล ซึ่งเขตแดนติดต่อกับเมืองนครฯ เชื่อได้ว่าคงจะมาฝากฝ่ายอ่อนน้อมต่อเจ้าพระยานครฯ ยิ่งกว่าที่อ่อนน้อมต่อเจ้าพระยาไทรบุรี เรื่องพระยาอภัยนุราชนี้เป็นมูลเหตุที่เจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) เอาใจออกห่างจากไทยเป็นปฐม พระยาอภัยนุราช (ปัศนู) ว่าราชการเมืองสตูลได้เพียง ๒ ปี ก็ถึงอนิจกรรม ไม่พบจดหมายเหตุว่าผู้ใดได้ว่าราชการเมืองสตูลต่อมา แต่พิเคราะห์ตามเหตุการณ์ที่มีภายหลัง เชื่อได้ว่าคงจะอยู่ในพวกญาติวงศ์ของพระยาอภัยนุราชได้ว่ากล่าว แลคงสนิทสนมอยู่ข้างเมืองนครฯ ยิ่งกว่าเมืองไทรต่อมา
ถึงปีจอฉศก จุลศักราช ๑๑๗๖ พ.ศ. ๒๓๕๗ เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี (พัฒน์) ถึงอสัญกรรม เมื่อปลงศพในปีกุน สัปตศก จุลศักราช ๑๑๗๗ พ.ศ. ๒๓๕๗๘ กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ แต่ยังดำรงพระยศเป็นกรมหมื่นศักดิพลเสพ เสด็จออกไปปลงศพเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี ซึ่งเป็นคุณตา ความปรากฏว่าในครั้งนั้น กรมหมื่นศักดิพลเสพได้รับกระแสรับสั่งออกไปให้จัดวางแบบแผนการปกครองเมืองนครศรีธรรมราชด้วย ในเวลานั้นประจวบเหตุขึ้นทางเมืองตรังกานู แลเมืองกลันตันด้วยเดิมเมืองกลันตันเป็นแต่เมืองขึ้นเมืองตรังกานู อยู่มาเจ้าเมืองกลันตันชื่อ หลงมะหะหมัด เกิดผิดใจกับพระยาตรังกานู ให้เข้ามาว่าแก่พระยาสงขลาว่าจะขอถวายต้นไม้ทองเงินขึ้นตรงต่อกรุงฯ พระยาสงขลา (จ๋ง) ไม่ยอม พวกเมืองกลันตันจึงขึ้นมาร้องต่อพระยานครศรีธรรมราช (น้อย) เห็นจะเป็นด้วยกรมหมื่นศักดิพลเสพ ทรงอุดหนุนด้วย ลงปลายตกลงทรงพระกรุณาโปรด ยกเมืองกลันตันขึ้นเป็นเมืองประเทศราช ขึ้นตรงต่อกรุงฯ แต่ให้อยู่ในบังคับเมืองนครศรีธรรมราชตามใจสมัคร แต่นั้นมาเมืองนครศรีธรรมราชจึงได้กำกับเมืองไทรบุรีแลเมืองกลันตัน ส่วนเมืองสงขลาได้กำกับเมืองปัตตานี ซึ่งแยกเป็น ๗ หัวเมือง กับเมืองตรังกานูอีกเมือง ๑
เจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) จะไปสมคบพม่าแต่เมื่อปีไร ข้อนี้ไม่ปรากฏ แต่มีเนื้อความในหนังสือพงศาวดารพม่า ว่าได้ลอบเอาต้นไม้ทองเงินเครื่องราชบรรณาการไปถวายพระเจ้าอังวะ ครั้นต่อมา เมื่อปีมะโรงโทศก จุลศักราช ๑๑๘๒ พ.ศ. ๒๓๖๓ พระเจ้าอังวะจักกายแมงเตรียมกองทัพพม่าจะยกเข้ามาตีเมืองไทยอีกครั้ง ๑ คราวนี้ พระเจ้าอังวะคิดชักชวนจะให้เมืองไทรบุรียกกองทัพแขกตีขึ้นมาทางฝ่ายใต้ แลจะให้พระเจ้าเวียตนามมินมางยกกองทัพญวนตีขึ้นมาทางฝ่ายตะวันออก ให้เป็นศึกสามทางพร้อมกัน เมื่อได้ข่าวเข้ามาถึงกรุงเทพฯ ว่าพม่าเตรียมกองทัพที่เมืองเมาะตะมะ เมืองทวาย เมืองตะนาวศรี แลเมืองมฤท จึงโปรดให้กองทัพไทยออกไปตั้งขัดตาทัพ ที่เป็นทัพใหญ่ คือ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จไปตั้งที่เมืองกาญจนบุรีทัพ ๑ กรมหมื่นศักดิพลเสพไปตั้งที่เมืองเพชรบุรีทัพ ๑ พระยากลาโหมราชเสนา (บิดาเจ้าพระยายมราช สุก) ไปตั้งที่เมืองถลางทัพ ๑ ในครั้งนั้นคงจะได้ข่าวแว่วเข้ามาถึงกรุงเทพฯ ในเรื่องเมืองไทรเอาใจออกห่าง จึงปรากฏว่าโปรดให้ยกกองทัพเมืองนครศรีธรรมราช กับเมืองสงขลา ยกออกไปตั้งต่อเรือที่เมืองสตูลเป็นทำนองคุมเมืองไทรไว้ การที่พม่าเตรียมครั้งนั้น หาได้ยกเข้ามาดังประสงคํไม่ ด้วยพม่าไปเกิดวิวาทขึ้นเสียกับอังกฤษทางเมืองมณีบุระ แลเมืองจิตตะเกิง ต้องถอนกองทัพทางข้างใต้ขึ้นไป เมื่อพม่าถอนกองทัพไปแล้ว ตนกูม่อม น้องเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) เข้ามาฟ้องที่เมืองนครศรีธรรมราช ว่าเจ้าพระยาไทรเอาใจไปเผื่อแผ่ต่อพม่าข้าศึก อีกฝ่าย ๑ จีนลิมหอย พ่อค้าเมืองถลาง แล่นเรือไปค้าขายที่เกาะหมาก ขากลับมาพบเรือพม่าลำ ๑ เห็นมิใช่เรือค้าขายผิดสังเกต จีนลิมหอยมีกำลังมากกว่าจึงเข้าตรวจค้นพบพม่าถือหนังสือรับสั่งพระเจ้าอังวะลงมาถึงเจ้าพระยาไทรก็จับทั้งพม่าแลหนังสือมาส่งต่อพระยาถลาง เมื่อได้ความทั้ง ๒ ทางเป็นหลักฐานว่าเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) เอาใจไปเผื่อแผ่แก่พม่าข้าศึก จึงโปรดให้มีตราให้หาเจ้าพระยาไทรให้เข้ามาแก้คดี เจ้าพระยาไทรได้ทราบท้องตราแล้วก็เลยตั้งแข็งเมือง ไม่ส่ต้นไม้ทองเงินเข้ามา ทูลเกล้าฯ ถวายดังแต่ก่อน จึงโปรดให้มีตราสั่งให้เกณฑ์กองทัพเมืองนครฯ เมืองไชยา เมืองสงขลา เมืองพัทลุง ให้เจ้าพระยานครฯ (น้อย) เป็นแม่ทัพยกลงไปตีเมืองไทรบุรี ได้รบกันเล็กน้อยพวกเมืองไทรสู้ไม่ได้ กองทัพเมืองนครศรีธรรมราชตีได้เมืองไทร เมื่อ ณ วันเดือน ๓ แรม ๘ ค่ำ ปีมะเส็งตรีศก จุลศักราช ๑๑๘๓ พ.ศ. ๒๓๖๔ เจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) หนีไปอาศัยอังกฤษอยู่ที่เกาะหมาก เจ้าพระยานครฯ ให้กวาดต้อนครอบครัวแขกเมืองไทรส่งเข้ามากรุงเทพฯ บ้าง ส่งมาไว้เมืองนครฯ บ้างทอนกำลังที่จะต่อสู้ให้น้อยลงแล้ว ให้บุตร ๒ คน คือ พระภักดีบริรักษ์ (แสง) เป็นผู้รักษาเมือง ให้นายนุชมหาดเล็กเป็นปลัด อยู่รักษาว่าราชการเมืองไทรบุรี เมืองไทรบุรีจึงอยู่ในความปกครองของเมืองนครฯ สิทธิ์ขาดมาแต่นั้น
ในขณะเมื่อเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) ตั้งแข็งเมืองนั้น ประจวบเวลารัฐบาลอังกฤษในอินเดีย ซึ่งครั้งนั้นยังอยู่ในอำนาจบริษัทอิสต์อินเดีย อังกฤษ รู้สึกว่าผลประโยชน์การค้าขายของบริษัทตกตํ่าไปเป็นอันมากเพราะเหตุที่ฝรั่งต่างชาติทำสงครามกันอยู่ช้านาน ในครั้งเอมเปรอนะโปเลียนที่ ๑ เมื่อสงบการสงครามแล้ว อังกฤษตรวจจดหมายเหตุเก่าได้ความปรากฏว่า แต่ก่อนได้เคยมาค้าขายที่เมืองไทยแลเมืองญวนได้กำไรมากในเวลานั้น
อังกฤษตั้งเมืองสิงคโปร์ขึ้นใหม่ แลได้เมืองมะละกามาจากวิลันดา เมืองทั้ง ๒ นี้รวมทั้งเกาะหมาก เป็นเมืองขึ้นอยู่ในรัฐบาลอังกฤษที่อินเดีย อังกฤษประสงค์จะให้มีการค้าขาย ติดต่อขึ้นกับเมืองไทยแลเมืองญวนดังแต่ก่อน ได้แต่งให้พ่อค้าอังกฤษเข้ามาสืบสวนถึงกรุงเทพฯ ได้ความออกไปว่ามีเรือฝรั่งต่างชาติเข้ามาค้าขายอยู่บางแล้ว ไทยไม่มีความรังเกียจแก่การที่จะค้าขายกับฝรั่ง ด้วยเป็นเวลาไทยกำลังต้องการซื้อหาเครื่องศัตราวุธไว้สำหรับต่อสู้ข้าศึก เป็นช่องอันดีที่พ่อค้าฝรั่งจะเข้ามาค้าขาย ความลำบากในการที่ฝรั่งจะเข้ามาค้าขาย มีอยู่แต่ด้วยเรื่องวิธีซื้อขายของหลวงแลวิธีเก็บภาษี ซึ่งเป็นการจุกจิกรบกวนให้ลำบากอยู่บ้าง เมื่อรัฐบาลอังกฤษที่อินเดียได้ทราบความดังนี้ มาควิสเหสติงส์ผู้สำเร็จราชการอินเดียของอังกฤษจึงแต่งให้หมอครอเฟิดเป็นทูตถืออักษรสาส์นแลคุมเครื่องราชบรรณาการเข้ามาถวาย ณ กรุงเทพฯ แลสั่งให้ไปเมืองญวนด้วย ธุระของอังกฤษที่ให้ครอเฟิดเป็นทูตเข้ามากรุงเทพฯ ครั้งนั้นเป็น ๒ เรื่อง คือ เรื่องการด้าขายเรื่อง ๑ กบ เรื่องเมืองไทรบุรีเรื่อง ๑ ส่วนเรื่องการค้าขายนั้น รัฐบาลสั่งครอเฟิดให้เข้ามาขอแก้ไขขนบธรรมเนียม ซึ่งอังกฤษเห็นว่ายังเป็นการลำบากแก่พวกพ่อค้าอังกฤษ แต่ถึงจะไม่ได้ดังปรารถนา ก็เพียงทำไมตรีให้มีไว้กับไทย พอให้รัฐบาลพูดจาว่ากล่าวไว้กับไทย ในการเกื้อหนุนพวกพ่อค้าอังกฤษได้ เมื่อทางไมตรีมีต่อกันการค้าชายกับอังกฤษเจริญขึ้นแล้ว จึงจะคิดอ่านทำหนังสือสัญญากับไทยต่อไป ส่วนเรื่องเมืองไทรบุรีนั้น ความปรากฏในจดหมายเหตุอังกฤษว่า เจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) บอกไปยังอังกฤษ ๒ ครั้งว่า มีความทุกข์ร้อนเกิดขึ้น ด้วยไม่ถูกกับไทย ข้าพเจ้าสันนิษฐานว่าจะเป็นเมื่อครั้งเกิดบาดหมางกับพระยาอภัยนุราชครั้ง ๑ จะเป็นเมื่อครั้งไทยยกกองทัพลงไปตั้งต่อเรือที่เมืองสตูลครั้ง ๑ ฝ่ายอังกฤษได้รับเช่าเกาะหมากจากพระยาไทร แลยังต้องอาศัยซื้อหาเสบียงอาหารที่เมืองไทรบุรี รู้สึกว่าควรจะช่วยสงเคราะห์เจ้าพระยาไทร แต่ที่จะสงเคราะห์อย่างไร มาร์ควิส เหสติงห์ สั่งครอเฟิดให้มาปรึกษากับอังกฤษเจ้าเมืองเกาะหมากซึ่งเป็นผู้อยู่ใกล้ แต่กำชับมาในคำสั่งว่า อย่าให้ครอเฟิดทำอย่างไรให้อังกฤษต้องเข้าไปรับความลำบากอยู่กลางในระหว่างเจ้าพระยาไทรกับไทยได้ เมื่อครอเฟิดมาจากเมืองอินเดียยังไม่รู้ข่าวที่เจ้าพระยานครฯ ลงไปตีได้เมืองไทร ต่อมาถึงเกาะหมากจึงได้ทราบ ในขณะนั้นเจ้าพระยาไทรหนีไปอาศัยอยู่ที่เกาะหมาก เจ้าพระยานครฯ เขียนจดหมายไปถึงอังกฤษ ให้ส่งตัวเจ้าพระยาไทรให้เจ้าพระยานครฯ ที่เกาะหมากคนกำลังตื่นกันว่ากองทัพไทยจะยกเลยลงไปตีถึงเกาะหมาก พอเจ้าพระยานครฯ รู้ว่าครอเฟิดเป็นทูตมาจากอินเดีย ก็มีจดหมายให้คนถือลงไปถึง เล่าเรื่องเหตุการณ์ที่ต้องตีเมืองไทรให้ครอเฟิดทราบแลบอกไปในจดหมายว่า ไทยไม่ได้ตั้งใจจะยกกองทัพลงไปตีถึงเกาะหมากอย่าให้อังกฤษมีความวิตก แต่ถึงกระนั้น พวกอังกฤษที่เกาะหมากก็ไม่ไว้ใจ คำสั่งที่ครอเฟิดได้รับมาจากเจ้าเมืองเกาะหมากมีแต่ให้คิดอานให้ไทยคืนเมืองไทรให้เจ้าพระยาไทรปกครองตามเดิมอย่างเดียว ครอเฟิดเข้ามาถึงกรุงเทพฯ เมื่อ ณ เดือน ๕ ปีมะเมียจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๘๔ พ.ศ. ๒๓๖๕ ได้รับการต้อนรับตามธรรมเนียมทูต แลโปรดให้เข้าเฝ้า แต่การที่ปรึกษากันด้วยเรื่องธุระของอังกฤษ ไม่สำเร็จตามปรารถนาทั้ง ๒ เรื่อง ในเรื่องการค้าขาย ครอเฟิดจะขอให้พ่อค้าอังกฤษซื้อขายสินค้ากับคนทั้งปวงได้โดยอิสระทั่วไป ไม่ต้องเสียภาษีอากร จะยอมขึ้นค่าปากเรือทดแทนให้บ้าง ข้างไทยว่าถ้ายอมอย่างนั้น ผลประโยชน์แผ่นดินที่เคยได้จะตกต่ำมากนัก แต่ถึงกระนั้น ถ้าอังกฤษยอมรับประกันว่า จะมีเรือกำปั่นอังกฤษเข้ามาค้าขายถึงกรุงเทพฯ ไม่น้อยกว่าปีละ ๕ ลำ ก็จะยอมยกภาษีอากรเปลี่ยนไปเก็บเป็นค่าปากเรืออย่างเดียวตามประสงค์ ครอเฟิดก็ไม่ยอมประกัน ส่วนเรื่องเมืองไทรที่ครอเฟิดกล่าวโทษเจ้าพระยานครฯ ว่ายกลงไปเมืองไทรนั้น ข้างไทยตอบว่า เจ้าพระยานครฯ แลเจ้าพระยาไทร ก็เป็นข้าทูลละอองธุลีพระบาทด้วยกัน เจ้าพระยาไทรมีเหตุที่จะกล่าวโทษเจ้าพระยานครฯ ประการใด ชอบแต่จะเข้ามาเฝ้ากราบบังคมทูลฯ ก็จะโปรดให้พิจารณาให้เห็นเท็จแลจริง แลให้เจ้าพระยาไทรได้รับความยุติธรรมทุกประการ ความทั้ง ๒ ข้อที่กล่าวนี้ เป็นแต่การโต้เถียงกันโดยสำนวน แต่เหตุที่เกิดบาดหมางกันขึ้นระหว่างไทยกับครอเฟิดครั้งนั้น ที่จริงเป็นด้วยเหตุอื่นอีก ๒ ข้อ คือ ข้อ ๑ ข้างฝ่ายไทยว่า ถ้าอังกฤษประสงค์จะให้ไทยให้ประโยชน์ในการค้าขายแก่อังกฤษ อังกฤษต้องยอมให้ไทยซื้อหาเครื่องศัสตราวุธตามหัวเมืองขึ้นของอังกฤษได้โดยสะดวก ความข้อนี้ครอเฟิดก็เข้าใจไทยว่า ไทยประสงค์จะหาเครื่องศัสตราวุธมาตระเตรียมต่อสู้พม่า ในเวลานั้นอังกฤษกับพม่าก็มีเหตุบาดหมางกันอยู่บ้างแล้ว แต่อังกฤษยังไม่ปลงใจที่จะรบพม่า ครอเฟิดกลัวไปว่า ถ้ายอมให้ไทยซื้อหาเครื่องศัสตราวุธรบพุ่งพม่าได้โดยสะดวก จะเป็นเหตุให้พม่าโกรธแค้นอังกฤษ ครอเฟิดจึงพูดเบี่ยงไปว่า ถ้าไทยไม่ซื้อหาเครื่องศัสตราวุธมารบพุ่งกับประเทศที่มีไมตรีกับอังกฤษแล้ว ก็จะยอมให้ซื้อหาได้โดยสะดวก ข้อนี้ทำให้ไทยเห็นใจอังกฤษว่าจะเอาเปรียบแต่ฝ่ายเดียว ไม่แลกเปลี่ยนประโยชน์กันจริงดังว่า อีกข้อ ๑ เกิดเหตุขึ้นด้วยเมื่อครอเฟิดเข้ามาอยู่ในกรุงเทพฯ เที่ยวหยั่งน้ำทำแผนที่ทางไปมาแลมาเกิดวิวาทขึ้นกับกัปตันเรือที่มากับครอเฟิด กัปตันเรือนั้นขยายคำซึ่งครอเฟิดพูดจากับพวกที่มาด้วยกันให้ทราบมาถึงไทย ว่าครอเฟิดพูดว่า เมืองเช่นเมืองไทย ถ้าอังกฤษจะต้องการเมื่อใด ส่งเรือรบมาแต่เพียง ๒-๓ ลำก็จะตีเอาได้ ความข้อนี้ทำให้เกิดขัดเคืองขึ้นข้างฝ่ายไทย การปรึกษาหารือกับครอเฟิดจึงไม่ตกลงกันได้ทุกข้อ แต่ไทยก็ไม่ได้ทำให้เสียอัชฌาสัยอย่างใด ได้มีหนังสือพระยาพิพัฒน์โกษาตอบไปถึงรัฐบาลอินเดีย และให้พระยาจุฬาราชมนตรีทำหนังสือให้ครอเฟิดฉบับ ๑ เป็นหนังสืออนุญาตให้พ่อค้าอังกฤษไปมาค้าขายได้ แต่ต้องซื้อขายแลเสียภาษีอากรตามอย่างธรรมเนียม ครอเฟิดไม่สมประสงค์แล้วจึงออกจากกรุงเทพฯ ไปเมืองญวน ญวนก็ไม่ยอมทำสัญญาด้วยอีก ต่อนั้นมาครอเฟิดได้เป็นตำแหน่งเรสิเดนต์เมืองสิงคโปร์ จึงเปลี่ยนอัชฌาสัยกลับแสดงไมตรีกับไทย การค้าขายในระหว่างอังกฤษกับไทยจึงเจริญขึ้นตามความประสงค์ของรัฐบาลอังกฤษในอินเดียตามอันดับมา ถึงปีวอกฉศก จุลศักราช ๑๑๘๖ พ.ศ. ๒๓๖๗ อังกฤษกับพม่าเกิดรบกันขึ้นเป็นครั้งแรก เหตุด้วยแย่งเมืองประเทศราชซึ่งอยู่ระหว่างอินเดียกับพม่า คือ เมืองยะไข่ เมืองมณีบุระและเมืองอัสสัม เป็นต้น ซึ่งพม่าไปตีได้ไว้แต่ก่อน ครั้นอังกฤษรบกับพม่าตีเอาเมืองเหล่านี้ได้แล้ว แต่แรกคิดจะเดินกองทัพบกเข้ามาตีเมืองอังวะ แต่มาปรากฏว่าทางกันดารนัก อังกฤษจึงเปลี่ยนความคิดจัดเป็นกองทัพเรือ ให้เซอร์ อาชีบัลด์ แคมป์เบล เป็นแม่ทัพ ยกมาเข้าปากน้ำเอราวดีตีได้เมืองร่างกุ้งไว้เป็นที่มั่น ครั้นจะยกกองทัพตีต่อขึ้นไป พอประจวบเข้าฤดูฝนหนทางกันดาร ไพร่พลอังกฤษผิดอากาศเกิดเจ็บได้ ทั้งระยะทางที่จะต้องรบพุ่งพม่าต่อไปก็ยังไกลด้วย จะต้องผ่านแดนรามัญขึ้นไปก่อนจึงจะถึงเมืองอังวะ อังกฤษจึงต้องหยุดยั้งทัพค้างฤดูฝนอยู่ที่เมืองร่างกุ้ง แต่ในเวลาที่หยุดอยู่นั้น อังกฤษแต่งทัพอีกกอง ๑ ให้ลงมาตีหัวเมืองของพม่าตามชายทะเลข้างฝ่ายใต้ ตั้งแต่เมืองเมาะตะมะ เมืองทวาย เมืองตะนาวศรี แลเมืองมฤท ไว้ได้ในอำนาจของอังกฤษทั้งสิ้น
ในเวลาเมื่ออังกฤษเกิดรบขึ้นกับพม่าครั้งที่กล่าวนี้ เป็นเวลาปลายรัชกาลที่ ๒ ความคิดเห็นของรัฐบาลไทยในครั้งนั้นจะเป็นอย่างไร ยังไม่พบจดหมายเหตุเป็นหลักฐาน พอที่จะอ้างได้เป็นแน่นอน ปรากฏแต่ว่า ทรงพระราชดำริเห็นว่า สงครามเกิดขึ้นในที่ติดต่อพระราชอาณาเขต จะไว้ใจแก่เหตุการณ์มิได้ จึงโปรดให้แต่งกองพัพ ๓ กอง ทางบกให้เจ้าพระยามหาโยธา (ทอเรียะ) เป็นแม่ทัพ ยกล่วงหน้าออกไปทางด่านพระเจดีย์ ๓ องค์ กอง ๑ ให้พระยาสุรเสนา เป็นแม่ทัพยกหนุนไปอีกกอง ๑ ทางเรือให้พระยาชุมพร (ซุย) คุมกองทัพเรือไปรักษาการณ์ทางต่อแดนเมืองมฤท เมืองตะนาวศรีอีกกอง ๑ การที่ไทยยกกองทัพออกไปครั้งนั้น ได้บอกให้อังกฤษทราบว่าจะไปช่วยอังกฤษ ฝ่ายข้างอังกฤษ เมื่อไปติดชะงักอยู่ที่เมืองร่างกุ้ง ต้องการกำลังพาหนะที่หาบขนเครื่องศัสตราวุธ และเสบียงอาหารส่งกองทัพที่จะยกต่อขึ้นไปในฤดูแล้ง อยากได้กำลังช่วยจึงชวนให้กองทัพเจ้าพระยามหาโยธาเข้าไปตั้งอยู่ในแดนเมืองเมาะตะมะที่อังกฤษตีไว้ได้ เวลานี้เผอิญประจวบเปลี่ยนรัชกาลในกรุงสยาม ถึงรัชกาลที่ ๓ ไทยกับอังกฤษเกิดเข้าใจผิดกันขึ้นด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ
ประการที่ ๑ อังกฤษจะต้องการแต่สัตว์พาหนะและผู้คนในกองทัพไทยใช้เป็นกำลังแบกหามไปใช้สอยอยู่ในบังคับบัญชาของอังกฤษ อ้างเหตุว่าเพราะวิธีการทำสงครามวิธีของอังกฤษกับไทยไม่เหมือนกัน ถ้าไทยอยากจะรบพุ่งพม่าโดยลำพัง ขอให้จัดกองทัพยกไปตีหัวเมืองพม่าจากเมืองเชียงใหม่อีกทาง ๑ ข้างไทยเห็นอังกฤษจะเอาเปรียบแต่ฝ่ายเดียว จึงไม่ยอมให้กองทัพเจ้าพระยามหาโยธาอยู่ในบังคับบัญชาอังกฤษ พอถึงงานพระเมรุพระบรมศพก็ให้หากองทัพกลับคืนเข้ามากรุงเทพ ๚
ประการที่ ๒ อังกฤษมีความคิดในชั้นแรกว่า ถ้าทำสงครามชนะพม่าจะคืนเมืองตะนาวศรี เมืองมฤทให้แก่ไทย แต่ว่าจะคืนให้แต่แผ่นดินดอนตอนข้างใน ส่วนข้างชายทะเลซึ่งเป็นทำเลค้าขาย อังกฤษจะเอาไว้เสียเอง ส่วนทางต่อแดนอังวะ อังกฤษคิดว่าถ้าตีได้แล้วจะกลับตั้งรามัญประเทศขึ้นตามเดิม เพื่อทอนกำลังพม่าให้น้อยลง แต่ในเวลานั้น เชื้อวงศ์พระเจ้าหงสาวดีแต่ก่อนสาบสูญ อังกฤษเลือกหาผู้ซึ่งจะเป็นที่นิยมของพวกมอญ ตั้งเป็นพระเจ้าหงสาวดีขึ้นใหม่ เจ้าพระยามหาโยธาเป็นผู้อยู่ในที่จะถูกเลือกคน ๑ ความทั้ง ๒ ข้อนี้ไม่เป็นที่พอใจของไทย ด้วยเมืองมฤท เมืองตะนาวศรี เมื่อเป็นเมืองขึ้นของไทยอยู่แต่ครั้งกรุงเก่า เป็นประโยชน์ด้วยเป็นเมืองท่าค้าขายทางทะเล ถ้าอังกฤษเอาชายทะเลเสีย ก็เป็นอันปิดท่าค้าขาย หาประโยชน์อันใดแก่ไทยมิได้ ไทยมีแต่จะต้องรับผิดชอบรักษาหัวเมืองดอนให้เป็นประโยชน์แก่อังกฤษฝ่ายเดียว ส่วนความคิดที่อังกฤษจะตั้งรามัญประเทศขึ้นอีก แลโดยเฉพาะที่เจ้าพระยามหาโยธาตกอยู่ในผู้ต้องเลือกนั้น ไทยต้องไม่พอใจอยู่เอง ด้วยมอญได้อพยพเข้ามาเป็นไพร่บ้านพลเมืองไทยตั้งแต่เมื่อกรุงธนบุรีครั้ง ๑ แลเมื่อในรัชกาลที่ ๒ ครั้ง ๑ มีจำนวนมอญอยู่ในเมืองไทยเป็นอันมาก มอญเหล่านี้จะกลับไปฝากฝ่ายอยู่กับอังกฤษ ก็ต้องเป็นข้อรังเกียจอยู่เอง
ประการที่ ๓ เมื่อมีท้องตราออกไปให้พระยาชุมพรยกกองทัพเรือไปนั้น ในท้องตราจะสั่งอย่างไรไม่ปรากฏ ปรากฏแต่ว่าพระยาชุมพรให้เข้าไปกวาดครอบครัวเอาคนเมืองมฤทเมืองตะนาวศรีมามาก ครั้นอังกฤษลงมาตีได้เมืองตะนาวศรี เมืองมฤท พวกพลเมืองพากันไปร้องทุกข์กับอังกฤษว่าถูกพระยาชุมพรกวาดครัว อังกฤษกำลังจะเอาใจชาวเมืองตะนาวศรี เมืองมฤท จึงจับคนเมืองชุมพรที่ไปกวาดครัวไว้ได้มาก เมื่อความทราบเข้ามาถึงกรุงเทพฯ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระพิโรธแก่พระยาชุมพร ให้เอาตัวเข้ามาจำไว้ในกรุงเทพ ๚
ประการที่ ๔ เกี่ยวด้วยเรื่องเมืองไทรบุรี คือเมื่อพระยาไทรทำสัญญาให้อังกฤษเช่าเกาะหมากนั้น ในข้อสัญญามีว่า ยอมให้อังกฤษซื้อหาเสบียงอาหารเอาไปจากเมืองไทรบุรีได้ โดยไม่ต้องเสียภาษีอากร ครั้นเมื่อไทยลงไปปกครองเมืองไทร ตั้งเก็บภาษีตามอย่างธรรมเนียมเหมือนกับหัวเมืองอื่น แลโต้อังกฤษว่าอังกฤษไปทำสัญญากับพระยาไทรโดยพลการ ไม่ได้บอกให้กรุงเทพฯ ทราบตามสมควรแก่ประเพณี อีกข้อ ๑ เมื่อเจ้าพระยานครฯ ลงไปตีได้เมืองไทรบุรีนั้น พระยาแประเลยงดไม่ส่งต้นไม้ทองเงินเข้ามาถวายดังแต่ก่อน พวกเมืองแประเกิดแตกเป็น ๒ พวก พวก ๑ เห็นควรจะอ่อนนอมต่อเจ้าพระยานครฯ พวก ๑ เห็นไม่ควรจะอ่อนนอม ฝ่ายข้างอังกฤษก็ไม่อยากจะให้ไทยมีอำนาจล่วงเลยเขตเมืองไทรบุรีลงไป
อาศัยเหตุทั้ง ๔ ประการที่กล่าวมานี้ ในปลายปีระกาสัปตศก จุลศักราช ๑๑๘๗ พ.ศ. ๒๓๖๘ เมื่ออังกฤษทำสงครามจวนจะชนะพม่าแล้ว ลอร์ดแอมเฮิสต์ ผู้สำเร็จราชการอินเดียของอังกฤษ จึงแต่งให้นายร้อยเอกเฮนรี่ เบอนี เป็นทูตเข้ามากรุงเทพฯ เพื่อให้เข้ามาพูดจาตกลงกับไทยโดยทางไมตรี แลขอให้ทำหนังสือสัญญากับไทยให้มีไว้ต่อกันเสียเป็นหลักฐาน
นายร้อยเอก เบอนี มาหาเจ้าพระยานครฯ (น้อย) ก่อน เมื่อเจ้าพระยานครฯ ได้รับอนุญาตจากกรุงเทพฯ แล้ว จึงพานายร้อยเอกเบอนีเข้ามากรุงเทพฯ เมื่อในเดือน ๑๒ โปรดให้เข้าเฝ้าอย่างแขกเมืองที่เคยมาแต่ก่อน แลให้เสนาบดีปรึกษากับนายร้อยเอกเบอนี ตกลงกันได้ทำหนังสือสัญญากับอังกฤษฉบับแรก เมื่อ ณ เดือน ๗ แรมค่ำ ๑ ปีจอ อัฐศก จุลศักราช ๑๑๘๘ พ.ศ. ๒๓๖๙ เป็นหนังสือสัญญา ๑๔ ข้อ จะกล่าวในที่นี้เฉพาะแต่เนื้อความที่เกี่ยวด้วยเรื่องเมืองไทรบุรี และเมืองแประมีอยู่ในข้อ ๑๓ กับ ข้อ ๑๔
ความในสัญญาข้อ ๑๓ ว่า ไทยจะเป็นผู้ปกครองรักษาเมืองไทรบุรี จะยอมให้ชาวเกาะหมากกับชาวเมืองไทร ไปมาค้าขายถึงกันโดยสะดวกดังแต่ก่อน และยอมให้ชาวเกาะหมากมาซื้อเสบียงอาหารที่เมืองไทรบุรี เป็นต้นว่า ปศุสัตว์ ข้าวปลา พาไปบริโภคได้โดยไม่ต้องเสียภาษีอากร สิ่งของที่จะต้องเสียภาษีขาเข้าขาออก ไทยจะตั้งด่านเก็บตามปากน้ำในเขตเมืองไทรบุรี แลเก็บโดยอัตราอันสมควร จะไม่ผูกขาดให้ผู้อื่นไปเก็บตามอำเภอใจ อนึ่งว่าเมื่อเจ้าพระยานครฯ กลับออกไปจากกรุงเทพฯ แล้ว จะปล่อยญาติวงศ์แลบ่าวไพร่ของเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) ที่ได้กวาดต้อนเอามา ให้มีอิสระที่จะอยู่หรือจะไปได้ตามใจสมัคร ฝ่ายข้างอังกฤษรับสัญญาว่า อังกฤษไม่ต้องการเมืองไทรบุรี อังกฤษจะไม่มารบกวน แลจะไม่ยอมให้พวกเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) มารบกวนพระราชอาณาจักรสยามทั้งที่เมืองไทรบุรีแลที่อื่น อังกฤษรับสัญญาอีกอย่าง ๑ ว่าจะจัดการให้เจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) ซึ่งอาศัยอยู่ที่เกาะหมากนั้นไปอยู่เสียที่อื่นไม่ให้อยู่ในเกาะหมาก หรือเมืองแปไหร หรือเมืองแประ เมืองสะลังงอ หรือในเมืองพม่า ถ้าหากว่าอังกฤษไม่เอาเจ้าพระยาไทรไปไว้ในที่อื่นได้ดังกล่าวนี้ อังกฤษยอมให้ไทยเก็บภาษีเสบียงอาหารมาจากพวกเกาะหมากที่ซื้อหาไปจากเมืองไทรอยู่อย่างเดิม
ความในข้อ ๑๔ ว่า ไทยกับอังกฤษยินยอมให้พระยาแประปกครองบ้านเมืองได้ตามอำเภอใจ ถ้าพระยาแประจะส่งต้นไม้ทองเงินเครื่องราชบรรณาการขึ้นมาทูลเกล้าฯ ถวาย อังกฤษก็ไม่ห้ามปราม ถ้าหากเจ้าพระยานครฯ จะให้ผู้คนลงไปหาพระยาแประโดยทางไมตรี หรือพระยาแประจะแต่งกรมการขึ้นมาหาเจ้าพระยานครฯ อังกฤษก็จะไม่ห้ามปรามแต่ทั้งไทยแลอังกฤษสัญญากันว่า ทั้ง ๒ ฝ่ายจะไม่ส่งกำลังพลทหารไปรบกวนเมืองแประ ฝ่ายอังกฤษจะคอยระวังไม่ให้เมืองสะลังงอมาตีเมืองแประ ฝ่ายข้างไทยก็สัญญาว่าจะไม่ลงไปตีเมืองสะลังงอ
ในคราวนั้น ไทยได้ทำสัญญากับนายร้อยเอก เบอนี ผู้แทนรัฐบาลอังกฤษอีกฉบับ ๑ ว่าด้วยการค้าขาย เป็นสัญญา ๖ ข้อ มีใจความซึ่งควรกล่าวในที่นี้ คือ :-
ในข้อ ๑ ว่า ห้ามมิให้พ่อค้าอังกฤษซื้อข้าวเปลือกข้าวสารบรรทุกออกไปจากกรุงเทพฯ อีกประการ ๑ ปืนแลกระสุนดินดำซึ่งพ่อค้าอังกฤษบรรทุกเข้ามาในกรุงสยามจะขายได้แต่เป็นของหลวง ถ้าของหลวงไม่ต้องการ ต้องพากลับออกไปจากพระราชอาณาเขต นอกจาก ๒ ประการที่กล่าวมาแล้ว ยอมให้พ่อค้าอังกฤษซื้อขายสินค้าได้โดยสะดวกไม่มีข้อจำกัด แลไม่ต้องเสียภาษีอากรอย่างใด นอกจากค่าปากเรือซึ่งอังกฤษยอมขึ้นอัตราให้ คือเรือที่บรรทุกสินค้าเข้ามาขาย ให้เก็บตามขนาดปากเรือกว้างวาละ ๑,๗๐๐ บาท ถ้าเรือไม่มีสินค้าเข้ามาขาย หมายแต่จะมาซื้อสินค้าในกรุงเทพฯ เก็บวาละ ๑,๕๐๐ บาท
ความในข้อ ๓ ว่าบรรดาเรือค้าขายของอังกฤษที่จะเข้ามากรุงเทพฯ ถ้ามีปืนแลกระสุนดินดำสำหรับเรือเข้ามา ต้องเอาปืนแลกระสุนดินดำนั้นขึ้นมอบไว้แก่เจ้าพนักงานที่เมืองสมุทรปราการก่อน เรือนั้นจึงจะขึ้นมาถึงกรุงเทพฯ ได้
นอกจากหนังสือสัญญาที่ใช้ทำกับอังกฤษในครั้งนั้น ยังได้ตกลงกันในการอย่างอื่น ซึ่งปรากฏในจดหมายเหตุ คือ :-
(๑) ไทยยอมปล่อยชาวเมืองพม่า ซึ่งตกไปเป็นของอังกฤษ คือชาวเมืองมฤท เมืองตะนาวศรี ที่พระยาชุมพรไปกวาดมาเป็นต้น คืนกลับไปบ้านเมือง ฝ่ายอังกฤษก็ปล่อยไทยชาวเมืองชุมพรที่จับไว้ได้คืนกลับมาบ้านเมือง
(๒) ไทยยอมให้อังกฤษเช่าเกาะหมากแลที่ฝั่ง ซึ่งเรียกว่าปรอวีนส์ เวลเลสลี ตามสัญญาที่ได้ทำกับพระยาไทร ให้เจ้าพระยานครฯ ทำหนังสือสัญญากำหนดเขตแดนข้างทางฝั่ง กับเจ้าเมืองเกาะหมากในครั้งนั้น
(๓) เมื่ออังกฤษชนะพม่า ถึงทำสัญญายอมแพ้กัน อังกฤษกำหนดให้พม่าทำสัญญาให้แก่อังกฤษข้อ ๑ ว่าไทยเป็นพวกเดียวกับอังกฤษ พม่ายอมสัญญาว่าต่อไปในวันหน้า จะไม่มารบกวนเขตแดนไทยเป็นอันขาด
ความเรื่องอื่นนอกจากที่กล่าวมาแล้ว คือเรื่องที่อังกฤษจะตั้งรามัญประเทศก็ดี ที่อังกฤษจะยกเขตแดนเมืองตะนาวศรี เมืองมฤท ให้แก่ไทยก็ดี ฝ่ายไทยก็ไม่ต้องการ ฝ่ายอังกฤษเมื่อรบชนะพม่าแล้วก็เปลี่ยนความคิด จึงเป็นอันเลิกกันไป
เมื่ออังกฤษได้ทำหนังสือสัญญากับไทยแล้ว จึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งพระภักดีบริรักษ์ (แสง) เป็นพระยาไทรบุรี ทรงตั้งนายนุชมหาดเล็กเป็นพระเสนานุชิต ตำแหน่งปลัดเมืองไทร
เมื่อทำหนังสือสัญญากับอังกฤษเสร็จแล้ว การที่ทั้ง ๒ ฝ่ายจะต้องจัดให้เป็นไปตามหนังสือสัญญา การอย่างอื่นไม่ปรากฏว่ามีข้อขัดข้องอย่างใด มีอยู่เรื่องเดียวแต่ที่อังกฤษจะต้องเอาตัวเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) ไปจากเกาะหมาก ด้วยตั้งแต่เจ้าพระยาไทรหนีไปอาศัยอยู่ที่เกาะหมาก ไม่ได้ไปอยู่เปล่า คิดพากเพียรยุยงอังกฤษจะให้มาตีเมืองไทรคืนให้อยู่เสมอ ครั้นเห็นว่าอังกฤษไม่ตีเมืองไทร ก็แต่งคนไปยุยงราษฎรในเมืองไทรให้ก่อการกำเริบต่าง ๆ ฝ่ายข้างอังกฤษที่ปกครองเกาะหมากนั้นตามเนื้อความที่ปรากฏในจดหมายเหตุของอังกฤษ ดูความเห็นต่างกันเป็น ๒ พวก พวก ๑ อยากให้อังกฤษยกกองทัพมารบไทยที่เมืองไทร อีกพวก ๑ จะเป็นด้วยรู้ว่ารัฐบาลอังกฤษที่อินเดียไม่มีความประสงค์ที่จะมารบไทย แต่แลเห็นประโยชน์อยู่ว่าการที่เจ้าพระยาไทรอยู่ที่เกาะหมาก แลแกล้งก่อการวุ่นวายต่าง ๆ ในเมืองไทรนั้น เป็นเหตุให้พวกราษฎรเมืองไทรพากันอพยพไปอาศัยอยู่ในแดนอังกฤษมาก เป็นการทำให้เกิดประโยชน์แก่แผ่นดินของอังกฤษ จึงเป็นแต่พูดจาว่ากล่าวห้ามปรามเจ้าพระยาไทรแต่หาได้กวดขันจริงจังอย่างไรไม่ เจ้าพระยานครฯ ได้พากเพียรทำการทั้งที่จะเป็นไมตรีดีกับอังกฤษให้เหมือนกับเมื่อเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) ปกครองบ้านเมืองอยู่ แลเอาใจใส่ปกครองราษฎรในเมืองไทรให้ได้รับความผาสุก ความข้อนี้มีปรากฏอยู่ในจดหมายเหตุของนายพันโท โล ซึ่งเป็นคนอังกฤษแต่งไว้ว่า ที่จริงเมื่อไทยปกครองเมืองไทรบุรีนั้น ปกครองดีกว่าเมื่อครั้งเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) เสียอีก แต่อังกฤษที่เกาะหมากก็ไม่ได้จัดการอย่างใดในเรื่องเจ้าพระยาไทร นอกจากตอบคำบอกกล่าวของเจ้าพระยานครฯ ว่าการที่รับเจ้าพระยาไทรไว้ที่เกาะหมากนั้นทำตามขนบธรรมเนียมของประเทศใหญ่ทั้งหลาย ซึ่งย่อมให้ผู้หนีร้อนมาพึ่งเย็นได้พึ่งพาอาศัยในแดนดินเป็นที่อยู่ กับอีกอย่าง ๑ ได้ให้ไปว่ากล่าวแก่เจ้าพระยาไทรว่า ถ้าเจ้าพระยาไทรไปรบกวนไทยที่เมืองไทรบุรี จะหยุดเงินค่าเช่า ไม่ยอมให้ตามสัญญาเช่าเกาะหมาก คำที่ว่านี้ก็ไม่เป็นประโยชน์อันใด เพราะเจ้าพระยาไทรไม่ได้มารบกวนโดยเปิดเผยด้วยตนเอง เป็นแต่ลอบหนุนหลังใช้ให้ผู้อื่นมาก่อการกำเริบ ครั้นเมื่อรัฐบาลอังกฤษในอินเดียทำสัญญากับไทยรับรองมั่นคงว่าจะเอาเจ้าพระยาไทรไปไว้ที่อื่น ถึงเวลาที่จะเอาตัวเจ้าพระยาไทรไป เจ้าพระยาไทรไม่ยอมไปจากเกาะหมาก อังกฤษจะบังคับเจ้าพระยาไทร ก็แต่งทนายความให้ฟ้องในศาลว่าเจ้าเมืองเกาะหมากจะทำให้เสื่อมเสียอิสรภาพ ผิดกฎหมาย ต้องเป็นความกันอยู่ยก ๑ ครั้นเจ้าพระยาไทรได้รหัสรเหียนว่าศาลจะตัดสินตามหนังสือสัญญา ก็อพยพหลบหนีไปอยู่ที่ตำบลบรวสในแขวงเมืองแประ อังกฤษต้องส่งเรือรบไปจับ ถึงเกิดต่อสู้กัน ทหารอังกฤษยิงพวกเจ้าพระยาไทรตายหลายคน ข้างอังกฤษก็ตายบ้าง จึงจ้บเจ้าพระยาไทรได้ ให้เอาตัวไปคุมไว้ที่เมืองมะละกาแต่นั้นมา
ฝ่ายข้างเมืองไทรบุรี ตั้งแต่ไทยลงไปตีได้ในชั้นแรก เมื่อกำลังต้องคุมเชิงอยู่กับอังกฤษ ปรากฏว่าเจ้าพระยานครฯ ลงไปอยู่ที่เมืองไทรเอง เห็นจะเป็นเมื่อทำสัญญากับอังกฤษแล้ว เจ้าพระยานครฯ จึงมอบการงานให้พระยาไทร (แสง) ปกครองโดยลำพัง ต่อมาในระยะนี้ไม่ปรากฏว่ามีเหตุการณ์อย่างใดทางเมืองไทรบุรี แต่ข้างทางเมืองสงขลานั้น พระยาวิเศษภักดี (จ๋ง) ผู้ว่าราชการเมืองสงขลาถึงอนิจกรรม ทรงพระกรุณาโปรดตั้ง พระสุนทรนุรักษ์ (เซ่ง) น้องพระยาสงขลา (จ๋ง) เป็นพระยาวิเชียรคิรีศรีสมุทรสงคราม ผู้ว่าราชการเมืองสงขลาต่อมา
มืข้อความที่ควรจะกล่าวไว้ให้ผู้อ่านเข้าใจข้อ ๑ โดยปรากฏในหนังสือแลคำที่เล่าสืบต่อกันมา ว่าตั้งแต่แยกเมืองสงขลามาขึ้นกรุงเทพฯ แลให้มีหน้าที่กำกับหัวเมืองแขกเหมือนกับเมืองนครศรีธรรมราช เจ้าพระยานครฯ กับเจ้าพระยาแลพระยาสงขลาไม่ชอบกันมาทุกชั้นบุรุษ ข้อนี้เป็นความจริง แลเป็นปัจจัยให้เกิดเหตุร้ายทางหัวเมืองปักษ์ใต้ ดังจะปรากฏต่อไป คือเมื่อปีขาลโทศก จุลศักราช ๑๑๙๒ พ.ศ. ๒๓๗๓ ตนกูเดน บุตรตนกูรายา ที่เป็นพี่เจ้าพระยาไทรบุรี (ปะแงรัน) เที่ยวลอบเกลี้ยกล่อมแขกต่างเมืองเข้าเป็นสมัครพรรคพวกได้มาก แล้วยกจู่โจมมาตีเอาเมืองไทรบุรีได้เมื่อ ณ วันศุกร์เดือน ๓ แรม ค่ำ ๑ พระยาไทรแลพวกไทยต้องถอยมาตั้งมั่นอยู่ที่เมืองพัทลุง เจ้าพระยานครฯ มีใบบอกเข้ามากรุงเทพฯ แล้วทางโน้นตระเตรียมกองทัพที่จะยกลงไปตีเอาเมืองไทรคืนให้พระสุรินทร์ซึ่งเป็นข้าหลวงฝ่ายพระราชวังบวรฯ อยู่ ณ เมืองนครฯ ในเวลานั้น ลงไปเกณฑ์กองทัพเมืองสงขลา แล (เมืองปัตตานีเก่า ซึ่งแยกเป็น) หัวเมืองทั้ง ๗ อันขึ้นอยู่ในเมืองสงขลา ให้ยกมาสมทบช่วยกันตีเมืองไทร การที่พระสุรินทร์ลงไปเกณฑ์กองทัพในครั้งนั้น จะไปทำอย่างไรบ้าง ไม่พบจดหมายเหตุทราบความโดยพิสดาร แต่เรื่องราวอันปรากฏเท่าที่ทราบ พอสันนิษฐานเห็นได้ว่าเจ้าพระยานครฯ กับพระยาสงขลา (เซ่ง) ไม่เข้ากัน จะเป็นเพราะเจ้าพระยานครฯ เข้าใจว่า ถ้าจะกะเกณฑ์กำลังเมืองสงขลาโดยพลการ พระยาสงขลาจะไม่ฟังบังคับบัญชา จึงให้ข้าหลวงกรุงเทพฯ ซึ่งอยู่ที่เมืองนครฯ ในเวลานั้นลงไปเกณฑ์ ฝ่ายข้างพระยาสงขลาก็คงเห็นว่า เหตุการณ์เกิดขึ้นเพราะเจ้าพระยานครฯ จัดการบ้านเมืองไทรไม่ดีเอง แลยังจะมาพาให้เมืองสงขลาต้องรับผิดชอบในการที่จะเกณฑ์ให้แขกไปรบแขกด้วยกันอีก จึงอ้างเหตุอันใดอันหนึ่ง ส่งพระสุรินทร์ให้ลงไปเกณฑ์พวกแขก ๗ หัวเมืองเอาเอง ความปรากฏว่าเมื่อพระสุรินทร์ลงไปเกณฑ์กองทัพแขก ๗ หัวเมืองในคราวนั้น พวกแขก ๗ หัวเมืองพากันขัดขืนกำเริบขึ้นทั้ง ๗ หัวเมือง เจ้าเมืองที่เป็นแขกก็เข้าด้วยกับพวกแขก เว้นไว้แต่เจ้าเมืองยิหริ่งเป็นไทย ไม่เข้าด้วยอยู่คนเดียว พระยาสงขลา (เซ่ง) มีใบบอกเข้ามายังกรุงเทพฯ กล่าวโทษว่าเพราะพระสุรินทร์ลงไปกะเกณฑ์ลงเอาเงินทองทรัพย์สมบัติแก่พวกแขก พวกแขกจึงพากันกำเริบ เมื่อความทราบถึงกรุงเทพฯ ว่าหัวเมืองแขกเกิดกำเริบขึ้นในครั้งนั้น จึงโปรดให้กองทัพกรุงเทพฯ ยกลงไป ๔ กอง พระยาณรงค์ฤทธิโกษา คุมลงไปกองหนึ่ง ๑ พระยาราชวังสรรค์กอง ๑ พระยาพิไชยบุรินทรากอง ๑ พระยาเพชรบุรี (สุก ซึ่งได้เป็นเจ้าพระยายมราชในรัชกาลที่ ๔) กอง ๑ กองทัพทั้ง ๔ กองนี้ เมื่อยกลงไปถึงเมืองสงขลาเห็นจะได้ทราบความว่า ทางเมืองไทรบุรี เจ้าพระยานครฯ ได้ยกกองทัพเมืองนครศรีธรรมราช ลงไปแล้ว ๔ กองที่ไปจากกรุงเทพฯ จึงยกไปทางหัวเมืองทั้ง ๗ แต่กำลังไม่พอที่จะปราบปรามได้ ด้วยพวกแขกเมืองกลันตัน แลเมืองตรังกานูขึ้นมาช่วยพวกแขก ๗ หัวเมือง จึงมีใบบอกขอกำลังเพิ่มเติมจากกรุงเทพฯ จึงโปรดให้เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ ซึ่งได้เป็น สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ ในรัชกาลที่ ๔) ครั้งนั้นว่าทั้งที่สมุหพระกลาโหมแลกรมท่า เป็นแม่ทัพใหญ่ยกกองทัพเรือตามลงไปอีกทัพ ๑ เมื่อ ณ วันอาทิตย์เดือน ๔ แรม ๒ ค่ำ ปีมะโรงจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๙๔ พ.ศ. ๒๓๗๕
เมื่อก่อนกองทัพเจ้าพระยาพระคลังลงไปถึงเมืองสงขลา ทางโน้นกองทัพเจ้าพระยานครฯ ยกลงไปตีเมืองไทร ได้สู้รบกับพวกแขก กองทัพไทยล้อมตนกูเดนไว้ ตนกูเดนกับพวกแขกหัวหน้าเห็นว่าจะหนีไปไม่รอดก็พากันฆ่าตัวตาย เจ้าพระยานครฯ ตีเมืองนครศรีธรรมราชได้คืนแล้วจึงยกกองทัพมาช่วยเมืองสงขลา มาถึงก่อนกองทัพเจ้าพระยาพระคลังหน่อย ๑ จึงแต่งกองทัพเรือลงไปปิดปากน้ำเมืองปัตตานีไว้ ครั้นเจ้าพระยาพระคลังลงไปถึง จึงให้เจ้าพระยานครฯ ยกกองทัพหนุนลงไปจากเมืองสงขลา เมื่อ ณ เดือน ขึ้น ๓ ค่ำ กองทัพไทยสมทบกันปราบปรามพวกแขกขบถ ๗ หัวเมืองได้เรียบร้อย ได้ตัวเหล่าผู้ว่าราชการเมืองที่ไปเข้าด้วยพวกแขกขบถเกือบหมด แลได้ความว่า พระยากลันตัน (หลง มหะหมัด) ได้ให้พระยาบาโงย พระยาบ้านทะเลผู้น้อง คุมคนเมืองกลันตันขึ้นมาช่วยพระยาปัตตานีผู้เป็นหลานเขยของพระยากลันตันรบพุ่งไทย และพระยาตรังกานูก็ได้ให้ตนกูดาเร เจ๊ะกูหลัน หวันกามา เจ๊ะสะมะแอ คุมกำลังมาช่วยพระยาปัตตานีด้วย เจ้าพระยาพระคลังเตรียมการจะตีเมืองกลันตันต่อลงไป พระยากลันตันรู้สึกตัวกลัวผิด แต่งให้เจ๊ะหลง เจ๊ะยาบา ถือหนังสือขึ้นมาถึงเจ้าพระยาพระคลัง รับสารภาพผิด ยอมส่งตัวพระยาปัตตานีให้แก่ไทย แลขอเสียค่าไถ่เมืองเป็นเงิน ๓๐,๐๐๐ เหรียญ ค่าใช้จ่ายของกองทัพไทยอีก ๒๐,๐๐๐ เหรียญ รวมเป็นเงิน ๕๐,๐๐๐ เหรียญ เพื่อให้พ้นโทษที่ได้ทำผิด เจ้าพระยาพระคลังก็ยกโทษให้เมืองกลันตัน แต่ส่วนเมืองตรังกานูนั้น พระยาตรังกานู (มหะหมัด) นิ่งอยู่ เจ้าพระยาพระคลังจึงให้ข้าหลวงถือหนังสือลงไปต่อว่าพระยาตรังกานูแห่แหนรับหนังสือตามธรรมเนียม แต่ครั้นทราบความในหนังสือแล้วก็บอกป่วยเสีย ข้าหลวงไปตักเตือน พวกกรมการก็บอกแต่ว่าพระยาตรังกานูยังป่วยอยู่มิรู้ที่จะทำประการใด ข้าหลวงคอยอยู่เห็นไม่เป็นประโยชน์อันใดแล้วก็กลับมา เจ้าพระยาพระคลังปรึกษากับเจ้าพระยานครฯ เห็นพร้อมกันว่า ถ้าจะยกกองทัพลงไปตีเมืองตรังกานู พวกแขกเมืองตรังกานูจะพากันอพยพแตกฉานเข้าไปอยู่ในเขตแดนอังกฤษ จะได้แต่เมืองเปล่า หาเป็นประโยชน์อันใดไม่ ในเวลานั้น พวกแขกตรังกานูเองก็แตกกันอยู่เป็น ๒ พวก ด้วยเมื่อก่อนหน้ามา ๓ ปี พระยาตรังกานู (มังโซ) ซึ่งเป็นบิดาของพระยาตรังกานู (มหะหมัด) กับตนกูอุมาได้รบพุ่งแย่งที่เจ้าเมืองกัน ฝ่ายไทยเข้าด้วยพระยาตรังกานู (มังโซ) ตนกูอุมาจึงอพยพหนีไปอยู่เมืองลิงา ซึ่งเป็นเขตแดนของวิลันดา เจ้าพระยาพระคลังให้มีหนังสือลงไปถามตนกูอุมา ว่าถ้าจะโปรดตั้งให้เป็นพระยาตรังกานูจะรับจัดการให้เรียบร้อยได้หรือไม่ ตนกูอุมารับจะทำราชการสนองพระเดชพระคุณ แลจะจัดราชการบ้านเมืองให้เรียบร้อย เจ้าเมืองลิงาซึ่งเป็นญาติกับตนกูอุมาก็มีหนังสือรับรองเข้ามาด้วย เจ้าพระยาพระคลังมีใบบอกเข้ามากราบบังคมทูลฯ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริเห็นชอบด้วย จึงโปรดให้มีท้องตราสั่งถอดพระยาตรังกานู (มหะหมัด) แลทรงตั้งตนกูอุมาให้เป็นพระยาตรังกานู เมื่อชาวเมืองตรังกานูได้ทราบความว่าไทยอุดหนุนตนกูอุมา แลกองทัพไทยตั้งอยู่ที่เมืองสงขลาก็ไม่มีผู้ใดที่จะคิดต่อสู้ ตนกูอุมาเข้ามาว่าราชการเมืองตรังกานูได้โดยสะดวก ส่วนพระยาตรังกานู (มหะหมัด) นั้น อพยพมาอาศัยอยู่ที่เมืองกลันตันได้ ๓ ปี ก็ถึงแก่กรรม
ในเวลาต่อมาจะเป็นปีใดไม่แน่ ด้วยศักราชที่ลงไว้ในพงศาวดารเมืองกลันตันว่าตามศักราชแขก ปีเดือนเคลื่อนคลาดไม่ตรงกับของไทย ข้าพเจ้าประมาณว่าราวปีวอกอัฐศก หรือปีระกานพศก จุลศักราช ๑๑๙๙ พ.ศ. ๒๓๘๐ พระยากลันตัน (หลง มหะหมัด) ถึงอนิจกรรม พระยากลันตัน (หลง มหะหมัด) ไม่มีบุตร พวกเชื้อวงศ์เจ้าเมืองกลันตันที่มีตัวอยู่ในเวลานั้น มีน้องพระยากลันตัน ชื่อพระยาบาโงยคน ๑ หลานพระยากลันตัน (คือ บุตรพระยาตะมะหงง ซึ่งเป็นน้องพระยากลันตัน) ๔ คน ชื่อ ตุวันตอกาคน ๑ ตุวันมิกาคน ๑ ตุวันสะนิ (ปากแดง) คน ๑ ตุวันมุสูคน ๑ พระยาบาโงยมีบุตรคน ๑ ชื่อตุวันตาเงาะ บุตรรายามุดา (หลงสาลอ ซึ่งแขกเรียกว่าพระยาบ้านทะเล น้องพระยากลันตัน) มี ๒ คน ชื่อตุวันปะสาคน ๑ ชือตุวันมุสูคน ๑ ว่าโดยย่อ พวกญาติวงศ์พระยากลันตันที่เป็นชั้นผู้ใหญ่ มีตัวอยู่ในเวลาพระยากลันตัน (หลง มหะหมัด) ถึงอนิจกรรมนั้น เป็นน้องคน ๑ เป็นหลานคือบุตรของน้อง ๗ คน นัยว่า พระยากลันตันรับหลานบรรดาที่เป็นบุตรพระยาตะมะหงงมาเลี้ยงไว้ตั้งแต่บิดาถึงแก่กรรมทั้ง ๔ คน แต่รักใคร่ไว้วางใจตุวันสะนิ (ปากแดง) ยิ่งกว่าคนอื่น ด้วยเห็นว่ามีสติปัญญา ตั้งใจจะให้ตุวันสะนิ (ปากแดง) สืบวงศ์สกุลต่อไป แต่เมื่อพระยากลันตันถึงอนิจกรรม พวกญาติวงศ์เหล่านี้ไม่ปรองดองกัน เกิดชั้นเชิงที่จะแย่งกันเป็นเจ้าเมือง เจ้าพระยานครฯ จึงให้พระเสนหามนตรี (น้อยกลาง) บุตรที่ ๒ (ซึ่งได้เป็นเจ้าพระยานครฯ เมื่อรัชกาลที่ ๔) ลงไปว่ากล่าว พระเสนหามนตรีเห็นผู้คนพลเมืองนิยมในตุวันสะนิ (ปากแดง) มากกว่าผู้อื่น จึงว่ากล่าวเกลี่ยไกล่พวกญาติวงศ์ก็ยินยอมพร้อมกันให้ตุวันสะนิ (ปากแดง) เป็นพระยากลันตัน เพื่อจะจัดการทั้งปวงให้เรียบร้อย พระเสนหามนตรี จึงให้ตุวันสะนิทำต้นไม้ทองเงินเครื่องราชบรรณาการ แต่งให้พระยาบาโงยผู้เป็นอา ตุวันมุสูผู้เป็นน้อง แลตุวันปะลาบุตรพระยาบ้านทะเลคุมเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งตุวันสะนิ (ปากแดง) .เป็นพระยาวิชิตภักดี พระยากลันตัน ทรงตั้งตุวันตอกา พี่พระยากลันตันสะนิ (ปากแดง) เป็นพระยาสุนทรธิบดี ศรีสุลต่านเดหวา มหารายา ตำแหน่งจางวาง ทรงตั้งตุวันมิกาพี่พระยากลันตันสะนิ (ปากแดง) อีกคน ๑ เป็นตนกูศรีอินดาราห์ ประตามหามนตรี ทรงตั้งตุวันมุสูน้องพระยากลันตัน เป็นรายามุดา แลพระราชทานเกียรติยศญาติของพระยากลันตันชั้นผู้ใหญ่ ให้เป็นตนกูทุกคนแต่นั้นมาแต่ส่วนพระยาบาโงยภับตนกูปะสา หาได้ทรงแต่งให้มียศศักดิ์ไม่ ด้วยทั้ง ๒ คนมีความระแวงผิด ครั้งขืนมาช่วยพระยาตานี รบไทย เมื่อปีขาลโทศก จุลศักราช ๑๑๙๒ พ.ศ. ๒๓๗๓ ศังแสดงมาแล้ว ดูเหมือนพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จะทรงพระราชดำริให้ยึดเอาตัวไว้เสียทั้ง ๒ คน หรือให้ยึดไว้แต่พระยาบาโงย ด้วยทรงระแวงพระราชหฤทัยว่าจะไปก่อการวุ่นวายขึ้นอีก แต่เจ้าพระยานครฯ (น้อย) อยากจะให้การเมืองกลันตันเรียบร้อย โดยเชื่อว่าพี่น้องปรองดองกันหมดแล้ว ขอรับพระราชทานตัวออกไปนั่ง ๒ คน พระยาบาโงยกลับออกไปถึงเมืองนครฯ แล้ว ก็เลยหนีไปอยู่เมืองปาหังนอกพระราชอาณาเขต แต่ตนกูปะสานั้นกลับไปอยู่เมืองกลันตัน การเมืองกลันตันเป็นปกติมาได้คราวหนึ่ง
ถึงปีระกานพศก จุลศักราช ๑๑๙๙ พ.ศ. ๒๓๘๐ สมเด็จพระศรีสุลาไลย สมเด็จพระราชชนนีพันปีหลวงสวรรคต ทำงานพระเมรุถวายพระเพลิงเมื่อต้นปีจอสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๒๐๐ พ.ศ. ๒๓๘๑ ผู้ว่าราชการหัวเมืองเข้ามากรุงเทพฯ ในงานพระเมรุโดย มาก ในระหว่างนั่น ตนกูมหะหมัดสหัส ตนกูอับดุลละ หลานเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) ซึ่งหลบหนีไปเป็นสลัดอยู่ในท้องทะเลทางตะวันตก คบคิดกับหวันมาลีซึ่งเป็นหัวหน้าแขกสลัดอยู่ที่เกาะยาว แขวงเมืองภูเก็ต เที่ยวชักชวนพวกแขกร่วมคิดได้เป็นอันมากยกจู่มาตีเมืองไทรในเวลาไทยเผลอ ไทยรักษาเมืองไทรไว้ไม่ได้ต้องถอยมาตั้งมั่นที่เมืองพัทลุงอีกครั้ง ๑ เมื่อพวกแขกตีเมืองไทรได้แล้วมีใจกำเริบ ด้วยรู้ว่าในเวลานั้นข้าราชการผู้ใหญ่ทางหัวเมืองปักษ์ใต้โดยมากมีเจ้าพระยานครฯ และพระยาสงขลา เป็นต้น เข้ามาอยู่ ในกรุงเทพฯ เมื่อพวกแขกตีได้เมืองไทรแล้ว จึงยกไปตีเมืองตรังซึ่งเป็นเขตเมืองนครฯ อีกเมือง ๑ ก็ไดโดยง่าย ครั้นได้เมืองตรังแล้ว จึงยกทัพข้ามแหลมมลายูเข้าตีเมืองสงขลา แลแต่งคนไปเกลี้ยกล่อมพวกแขกทาง ๗ หัวเมืองจะให้กำเริบขึ้นอย่างคราวก่อน เมื่อข่าวเข้ามาถึงกรุงเทพฯ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงโปรดให้ผู้ว่าราชการเมืองรีบกลับออกไปรักษาบ้านเมือง แต่ทรงพระปริวิตกอยู่ ด้วยคราวหลังนี้พวกแขกขบถเข้ามาตีได้ถึงเมืองตรัง แลมาประชิดติดเมืองสงขลาซึ่งเป็นเมืองใหญ่ เกรงเกลือกพวกแขกตามหัวเมืองทางหน้าใน มีเมืองตรังกานูแลเมืองกลันตันเป็นต้น จะกำเริบขึ้นด้วยดังคราวก่อน จึงทรงพระราชดำริให้จัดกองทัพใหญ่ยกออกไปจากกรุงฯ อย่างเคยโปรดให้เจ้าพระยาพระคลังยกออกไปเมื่อคราวก่อน เปลี่ยนแต่ให้พระศรีพิพัฒน์ (ทัด) น้องเจ้าพระยาพระคลัง (ที่ได้เป็นสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ เมื่อในรัชกาลที่ ๔) เป็นแม่ทัพ
ในเวลาเมื่อเตรียมจะยกทัพตามกระแสพระราชดำรินั้น พระยาศรีพิพัฒน์ให้หลวงอุดมสมบัติ ผู้มีตำแหน่งในกรมพระคลังสินค้า ทำนองเป็นเลขานุการ รับธุระคอยสืบฟังข้อราชการที่ได้ปรึกษาหารือกันในกรุงเทพฯ อย่างหนึ่งอย่างใดในเรื่องกองทัพ บอกออกไปให้ทราบ ทำนองจะเห็นว่าหลวงอุดมสมบัติเป็นผู้ทรงจำแม่นยำ แลอยากจะ,ให้มีจดหมาย ลายลักษณ์ไว้พิจารณาข้อราชการแต่ต้นตั้งแต่ตกลงจะให้พระยาศรีพิพัฒน์เป็นแม่ทัพออกไป ข้อความที่ปรากฏในจดหมายหลวงอุดมสมบัติ จึงเริ่มเรื่องตั้งแต่ก่อนพระยาศรีพิพัฒน์ได้ยกออกไปจากกรุงเทพฯ แลมีจดหมายส่งตามต่อไปโดยลำตับ รวมตัวจดหมายที่ได้มาเบ็ดเสร็จเป็น ๑๕ ฉบับ ด้วยกัน พิเคราะห์ดูตามเนื้อเรื่องเห็นจะหมดเพียงเท่านั้นเอง
อนึ่ง ในเวลาเมื่อพระยาศรีพิพัฒน์ยกกองทัพออกไปแล้ว ทางเมืองกลันตันเกิดเหตุขึ้นอีกในปีจอสัมฤทธิศกนั้น ด้วยตนกูปะสาเกิดวิวาทขึ้นกับพระยากลันตัน (สะนิปากแดง) เหตุด้วยเรื่องทรัพย์สมบัติแลบ่าวไพร่ตนกูปะสากับพระยาบาโงย มีความน้อยใจด้วยเรื่องพระยากลันตันไม่ทูลขอให้เป็นที่ทางอันใดอยู่แล้ว แลบางทีจะรู้เหตุเรื่องเมืองไทร เมืองตรังเสียแก่พวกแขกด้วย เมื่อเกิดอริกันขึ้น ตนกูปะสาจึงไปชวนพระยาบาโงยเข้ามารวบรวมผู้คนตั้งค่าย ถึงได้รบพุ่งกับพระยากลันตัน แต่เมื่อเกิดเหตุที่เมืองกลันตันคราวนี้ พอกองทัพกรุงเทพฯ ลงไปถึงเมืองสงขลาทัน ต้องจัดการระงับทางเมืองกลันตันอีกทาง ๑ เรื่อง ราวอันเป็นมูลเหตุมีดังแสดงมานี้ เรื่องต่อจากนี้ไปจะปรากฏโดยพิสดารในจดหมายหลวงอุดมสมบัติซึ่งพิมพ์ไว้ต่อไปนี้.
จดหมายหลวงอุดมสมบัติ ฉบับที่ ๑
๏ ข้าพเจ้า หลวงอุดมสมบัติ ขอพระราชทานจดหมายกราบเรียนท้าวพระกรุณาเจ้า ให้ทราบ
ด้วย ณ วันเดือน ๑๐ แรม ๗ ค่ำ ปีจอสัมฤทธิศก (จุลศักราช ๑๒๐๐ พ.ศ. ๒๓๘๑) เพลาค่ำ ทรงตรัสถามคุณพิพัฒน์ ว่า มีเรือราชการมาแต่ไหนบ้าง คุณพิพัฒน์กราบทูลว่า ไม่มีเรืออะไรเข้ามาหามิได้รับสั่งว่า อย่างไรหนอ เงียบหายไปเสียหมดทีเดียว คอยฟังเรือพวกสงขลา คอยข่าวเมืองตรังกานูก็ไม่ได้ความ ข่าวราชการเมืองไทรก็เงียบไป ไม่มีใครบอกกล่าวเข้ามาเลย คอยอกใจวับ ๆ หวิว ๆ อยู่ทีเดียว อย่างไรอยู่หนอมันจะคิดไปทำเอาเมืองถลางด้วยหรืออย่างไรก็ไม่รู้ แล้วตรัสถามว่าพวกชุมพรใครเข้ามาถึงบ้าง พระนรินทร์ กราบทูลว่ายังไม่มีใครเขามาหามิได้ ทรงตรัสว่า พระยาเสนาภูเบศร์ จัดแจงว่าจะเข้ามาจากชุมพร คอย ๆ ก็หายไป แล้วตรัสถามพระยาโชฎึก ว่าไล่เลียงอ้ายจีนผ่อง ซึ่งเข้ามาจากสงขลาด้วยราชการเมืองไทรนั้น ได้ความอย่างไรบ้าง พระยาโชฎึกกราบทูลว่า ไล่เลียงเข้าดูก็ไม่ได้ความต่อไปหามิได้ รับสั่งว่า ลูกเรือลูกแพมันก็มีอยู่หลายคน คิดอ่านคอยสืบสาวเอาตัวมันไล่เลียงเข้าก็คงจะได้ความบ้าง ถ้ามันไม่บอกความ พูดจาเป็นไม่รู้เสียสิ้นแล้ว ก็เอาโทษตีมันเสีย ๔ ที ๕ ทีบ้างเถิด แล้วทรงตรัสเล่าคำให้การเดิมจีนผ่อง ให้กรมหลวงรักษ์รณเรศฟังว่า อ้ายจีนผ่องมันว่า พวกอ้ายแขกไทรยกเข้ามา ๓,๐๐๐ จะมาตีเมืองสงขลา พระยาไชยาคนเก่าจัดแจงคนได้ ๘๐๐ ยกออกไปรบสู้กับอ้ายแขกอยู่ ๓ วัน อ้ายแขกแตกถอยไปตั้งอยู่ที่สะเดานอก จากบ้านปริกทางวันหนึ่ง พระยาไชยาตั้งอยู่ที่บ้านปริก แล้วพระยาไชยาแบ่งคนใน ๘๐๐ แยกให้ไปตั้งรับที่พังลาในบ้านปริกเข้ามากองหนึ่ง ไปตั้งอยู่ที่นมควายกองหนึ่ง แล้วว่าผู้ช่วยสงขลาจัดคนได้ ๕๐๐ ให้หลวงอนุรักษ์ภูเบศร์ยกไปตั้งค่ายรับอยู่ที่หนองบัวกองหนึ่ง ฟังดูไม่น่าเชื่อเลย แม่ทัพตั้งอยู่บ้านปริกแล้วทำไมจะมาแบ่งคนเข้ามาตั้งรับอยู่ที่พังลาข้างหลังเล่า ชอบแต่จะตั้งรับข้างหน้าออกไปจึงจะชอบ พากันแยกย้ายตั้งเป็นกอง ๆ ห่างกันทางวันหนึ่งคืนหนึ่งไปเสียสิ้น อย่างนี้จะทันท่วงทีราชการที่ไหน ผู้คนน้อย ๆ อย่างนี้ กลับมาแยกย้ายให้ห่างกันไปอีกเล่า ชอบแต่จะมั่วสุมกันเข้าให้พรักพร้อม ตั้งเป็นชั้น ๆ กันไปจึงจะชอบ ถึงอ้ายแขกจะตั้งอยู่ พากันยกไปให้พร้อมตีอ้ายแขก ๆ ก็จะแตกหนีเข้าป่าไป จะทนอยู่ที่ไหนได้ ๚
๏ แล้วตรัสถามท้าวพระกรุณาว่า ได้พูดจากับเจ้าพระยานครฯ ได้ความเป็นอย่างไรบ้าง ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ได้รับพระราชทานถามดูที่ข้าวจะให้นายทัพนายกองกิน ก็ว่าจะได้รับพระราชทานข้าวข้างนอก ได้แต่พอสี่เดือนเท่านั้น จะอาศัยข้าวใหม่ในปีนี้เล่าก็ไม่มีใครทำไร่นา คิดวิตกอยู่ด้วยข้าวจะขัดสน หาพอกองทัพรับพระราชทานไม่ จึงทรงตรัสว่า ฉันก็ว่าอยู่ก่อนแล้ว ข้าวปลาอาหารมันก็คงจะจุดเผาเสียบ้าง จะได้มากินสักกี่มากน้อย แล้วตรัสถามว่า ๆ ความอย่างไรต่อไปบ้างเล่า ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ถามดูที่การคิดจะทำเมืองไทรนั้น ก็ว่าการครั้งนี้ง่ายกว่าครั้งก่อน เมื่อครั้งตนกูเดนนั้นทำยาก ด้วยตนกูเดนเป็นคนแข็งแรง กล้าแข็งสู้รบมาก ครั้งนี้เป็นแต่ลูกเด็ก ๆ หาสู้แข็งแรงไม่ ทรงตรัสว่า ๆ อย่างนี้จะมิเป็นประมาทลูกผู้ชายไปหรือ แล้วตรัสถามว่า ครั้งนี้ว่าง่ายอย่างไร มันทำเมืองไทรได้แล้วมันทำเมืองตรังก็ได้เมืองตรัง ครั้งก่อนเมืองตรังมันได้ไปเมื่อไร ได้ไปก็แต่เมืองไทรเมืองเดียว ผู้คนเมืองตรังเมืองพัทลุงก็ดีอยู่หาเสียหายไม่ กะเกณฑ์เรียกเอาไปก็ได้ทุกบ้านทุกเมือง ครั้งนี้จะเอาแต่คนเมืองพัทลุงเมืองนครฯ ก็ไม่ใคร่ได้เสียอีก ว่ามันแตกพ่านเข้าป่าไป จะต้องเรียกหาคอยรวบรวมอยู่ก่อนยังไม่ใคร่ได้ทันราชการ อย่างนี้จะว่าง่ายกว่าครั้งก่อนอย่างไร ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ถามเจ้าพระยานครฯ ๆ ว่า การครั้งนี้ตัวเจ้าพระยานครฯ เข้ามาอยู่ ณ กรุงเทพฯ การเกิดขึ้นภายหลังเจ้าพระยานครฯ หาทราบความตลอดไม่ เมื่อครั้งตนกูเดนนั้น เจ้าพระยานครฯ อยู่ข้างนอกทราบความอยู่สิ้น รบสู้กับตนกูเดนที่เมืองไทรเล่า อังกฤษก็ให้เอากำปั่นรบขึ้นมาคอยปิดปากน้ำเมืองไทร ช่วยระวังอยู่ทั้ง ๒ ลำ พวกทัพนครฯ ก็ไปหาอังกฤษไม่ขาด อังกฤษก็ไม่คิดทำให้พวกทัพนครฯ ขัดใจ พวกทัพนครฯ ก็คอยพูดจาว่ากล่าวไม่ให้อังกฤษขัดใจ การครั้งนี้แลไม่เห็นตลอด คิดไปไม่ถูก หารู้ที่จะคิดอย่างไรได้ไม่ จึงทรงตรัสกับกรมหลวงรักษ์รณเรศว่า ฟังดูพูดจาหาคิดเห็นเป็นแน่นอนลงที่ไหนได้ไม่ ครั้งก่อนก็ว่าอังกฤษเอากำปั่นรบมาช่วย ปิดปากน้ำระวังอยู่ถึง ๒ ลำ อย่างนี้จะว่าครั้งก่อนยากอย่างไร มีแต่คิดความผิดไปเสียสิ้น อย่างนี้จะมิเสียทีแก่การหรือ หรือจะเห็นว่าครั้งนี้ว่าง่ายง่าย ด้วยอ้ายแขกพวกขบถ (ในพื้นเมืองจำใจเข้าด้วยพวกหัวหน้าที่มาจากภายนอก) ถ้าอ้ายแขกพวกขบถพากันกลับใจคิดเข้าหาเราแล้ว การเมืองไทรก็เป็นสำเร็จได้ หรือจะคิดเห็นอย่างนี้จึงว่าง่าย ถ้าคิดเห็นอย่างนี้แล้วครอบครัวญาติอ้ายแขกพวกขบถ ที่กระจัดกระจายอยู่ตามบ้านตามเมืองป่าดง ก็คงจะมี มันจะพากันไปหมดทันที่ไหน มันก็คงเหลือพลัดพรายอยู่บ้างนั้นแหละ ถ้าคิดหาสืบสาวเชื้อสายมันไปเกลี้ยกล่อมคืนเข้ามาบ้านเมืองได้สิ้นแล้ว การเมืองไทรก็เป็นสำเร็จได้ง่ายจริง คิดอย่างนี้ได้ก็เห็นจะถูกต้องกับความที่ว่าครั้งนี้ทำง่ายกว่าครั้งก่อน แล้วทรงตรัสเล่าถึงการครั้งก่อนว่า เมื่อครั้งตนกูเดนคิดตั้งรบสู้ที่ค่ายต้นโพธิ์นั้น ทัพเจ้าพระยานครฯ ยกออกไป จัดทัพแยกย้ายตั้งค่ายก็หลายค่ายกองละค่ายสองค่ายรายห่างกันไปเสียสิ้น รบสู้กันอยู่ถึง ๒ วัน ๓ วัน อ้ายแขกจึงแตกหนีถอยไป จัดทัพจัดค่ายอย่างนี้ การร้อนจะช่วยกันทันท่วงทีที่ไหน ต่างคนต่างก็จะคิดรักษาค่ายของตัวอยู่นั่นเอง ฟังดูท่านแต่ก่อน ๆ ท่านจัดทัพจัดค่ายท่านไม่ประมาทจัดแจงให้ห่างเหินกันอย่างนี้ จะมีค่ายเป็นค่ายใหญ่ แม่ทัพตั้งอยู่ที่นี่แล้ว ค่ายหน้าก็จะตั้งอยู่ราววัดสระเกศ อย่างนี้นี่ว่าห่างกันเป็นมากแล้ว ที่จะให้ห่างกันออกไปกว่านี้ไม่มี ถ้าการกวดขันแล้วท่านตั้งเป็นชั้น ๆ ติดกันไป เดินไปมาเอาข่าวราชการไม่ได้ขาด มีราชการมาก็พรักพร้อมช่วยกันทันท่วงทีราชการ แลการจัดทัพจัดค่ายนี้ก็เป็นนิสัยแม่ทัพไม่ประมาทอยู่แล้ว การก็พรักพร้อมอยู่เอง ถึงการครั้งนี้มันจะมาตั้งรับอยู่ที่ไหนมั่นคงก็เอาเถิด คิดเอาปืนจ่ารงค์ขึ้นไปราย ๆ ประเคนมันเข้า มันก็จะทนอยู่ที่ไหนได้ มันก็จะพากันวิ่งครืน ๆ เข้าป่าไปหมดสิ้น ๚
๏ ครั้น ณ วันพุธเดือน ๑๐ แรม ๘ ค่ำเวลาเช้า ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบน ว่าเป็นกระไร จัดแจงพูดจากับเจ้าพระยานครฯ ได้ความอย่างไรเจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เจ้าพระยานครฯ ว่าจะขอรับพระราชทานทัพกรุงเทพฯ ๓,๐๐๐ ยกออกไปขึ้นที่เมืองนครฯ แล้วจะคิดหาผู้คนที่ระบาด เก็บรวบรวมเข้าบรรจุทัพกรุงเทพฯ ยกออกไปทำการเมืองไทรฉลองพระเดชพระคุณ รับสั่งว่าฉันจัดแจงไว้ก็หลายอย่างแล้ว จะเอาอย่างไรก็ว่าเสียให้เป็นแน่ จะเอาทัพกรุงเทพฯ ไป ๓,๐๐๐ อย่างนี้ก็เอาเถิด จะเอาไปขึ้นที่เมืองนครฯ ก็ตาม เจ้าพระยานครฯ ช่างคิดช่างว่าจะให้ไปขึ้นที่เมืองนครฯ นั้นก็เหตุเพราะจะได้คิดหาว่ากล่าวเก็บรวบรวมผู้คนได้ง่าย แล้วรับสั่งว่าคอยฟังข่าวราชการดูอีกสักคราวหนึ่งเถิด ค่ำวันนี้หรือพรุ่งนี้ก็จะมีข่าวมาถึงในวันหนึ่งสองวัน จะยกทัพใหญ่ออกไปก็เป็นฤดู (ฝน) จะไปติดฝนติดน้ำอยู่ จะยกไปทำไม่ได้ ก็จะต้องรอทัพอยู่สงขลา ป่วยงานไพร่พลเสบียงอาหารเสียเปล่า ไหน ๆ ก็จะได้ทำต่อเดือนอ้ายเดือนยี่แล้ว จะยกทัพใหญ่ไปทำไม รอคอยฟังข่าวคราวสักสองสามวันก็คงจะได้ความ ถ้าได้ความว่าจะต้องยกทัพใหญ่แล้ว เดือนอ้ายเดือนยี่ก็ยกออกไปตีทำเอาให้ได้เมืองไทรทีเดียว เห็นจะไม่ป่วยงานไพร่พลเสบียงอาหาร ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำทรงตรัสถามราชการอื่นไป หาได้ทรงตรัสถึงราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันพฤหัสบดีเดือน ๑๐ แรม ๙ ค่ำเพลาเช้า ตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ได้ข่าวคราวมาถึงแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่ายังไม่มาถึงหามิได้ แต่ได้ความว่า พวกนครฯ ๗ คนมาเรือเล็ก ถือหนังสือบอกนครฯ เข้ามาแล้ว จะถึงในวันหนึ่งสองวัน จึงทรงตรัสว่าคอยฟังอยู่ไม่ใคร่จะมาถึงเลย แล้วตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า เจ้าพระยานครฯ จะล่องลงไปถึงวันนี้หรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าจะล่องลงไปเพลาบ่ายวันนี้ จึงมีรับสั่ง สั่งเจ้าพระยานครฯ ว่า ออกไปถึงเมืองนครฯ แล้ว อย่างไร ๆ รีบมีหนังสือบอกให้คนถือเข้ามาให้รู้หนักรู้เบาโดยเร็วก่อน การควรจะจัดแจงสถานใดจะได้จัดแจงไปตามควร ถ้าเห็นการว่าจะมากมายหนักแน่นแล้วจะได้ให้ทัพใหญ่ยกออกไปรีบทำเสียให้แล้วโดยเร็ว ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำหาได้ทรงตรัสถามราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันศุกร์เดือน ๑๐ แรม ๑๐ ค่ำเพลาเช้า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระวิชิตสรไกร ให้นายเรืองถือหนังสือบอกเข้ามาใจความว่า พวกอ้ายแขกไทรมาตั้งอยู่บ้านสะเดาประมาณ ๕๐๐ คน ตั้งอยู่ที่ยางงาม ๓๐๐ คน พระยาไชยานอกราชการตั้งรับอยู่ที่บ้านปริก รอทัพคอยท่วงทีกันอยู่ พระยาไทรได้จัดแจงรวบรวมคนเมืองไทร เมืองพัทลุง เมืองนครฯ ให้ปลัดเมืองไทรคุมกองทัพออกไป ๑,๑๙๔ คน ให้เร่งยกล่วงลงไปให้พ้นกะบังปาสูเข้าไปแดนไทร ที่ตำบลใดมีเสบียงอาหารมากก็ให้คิดเร่งกระทำชิงเอาเสบียงอาหารไว้จ่ายกองทัพให้ได้ พระยาไทรยังจัดแจงหาคนรวบรวมต่อไปอยู่ ถ้ารวบรวมคนได้แล้ว พระยาไทรจะจัดให้ยกไปทางปลิศอีกทางหนึ่ง แล้วพระยาไทรจะยกหนุนกองทัพออกไปให้ทันราชการ พระยาไทรให้คนเข้ามาจัดซื้อข้าวที่สงขลาได้ ๒๐ เกวียน เอาไปจ่ายให้กองทัพ ๑,๑๙๔ คนที่หาดใหญ่ ให้ยกไปแต่ ณ วันเดือน ๑๐ ขึ้น ๕ ค่ำแล้ว แลทางเมืองตรัง นั้น อ้ายหวันมาลีคุมเรือใหญ่เรือน้อยเข้ามา ๙๕ ลำ ประมาณคน ๑,๐๐๐ เศษ พระสงครามวิชิตเจ้าเมืองตรังได้รบสู้กับพวกอ้ายเจ๊ะหมัดอาลีที่เขาราชสีห์ พวกอ้ายแขกซึ่งอยู่บ้านหลังเขาพลอยสกัดกระหนาบรบเอาพระสงครามวิชิต ๆ แตกถอยมามีคนติดมา ๖ คน พระวิชิตสรไกรกับพระเสนาพิพิธคิดรวบรวมคนที่ท่าทองที่เมืองนครฯ ได้แล้ว พระวิชิตสรไกร พระเสนาพิพิธ จะยกลงไปกับพระสงครามวิชิต แล้วว่าแขกซึ่งอยู่ในแขวงจังหวัดเมืองไทรนั้น พากันหลบหนีเข้าป่าไปเร้นซ่อนอยู่ยังหาได้เข้าหาอ้ายแขกพวกขบถหมดไม่ พากันคอยฟังข่าวคราวกองทัพอยู่ จึงรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า จัดแจงให้เจ้าพระยานครฯ รีบออกไปเถิด เจ้าพระยานครฯ ออกไปถึงแล้วผู้คนแขกเหรื่อเหล่านั้น มันก็คงเข้าหาหมดนั่นแหละ แล้วตรัสถามว่าที่กะบังปาสูนั้นอยู่ที่ไหน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าอยู่นอกต้นโพธิ์ออกไปทางวันหนึ่ง ในตะพานช้างเข้ามาก็วันหนึ่ง ทรงตรัสว่าคน ๑,๑๙๔ คนที่ยกออกไปนั้นน้อยนักหนา ได้สัก ๓,๐๐๐ แล้วดีทีเดียว แล้วตรัสถามว่าจะให้ยกไปทางปลิศทางหนึ่งนั้นเหตุอย่างไร จะไปเข้าที่ไหน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าจะยกไปทางปลิศนั้น จะได้อาศัยหาเสบียงอาหารหาผู้คนเติมกองทัพยกออกไป ไปทางปลิศนั้นต้องไปทางบ้านปริกเข้าทางไปเมืองไทรทีเดียว ไม่ถูกบ้านสะเดาหามิได้ แต่ทัพปลัดเมืองไทรนั้นไปทางยางงาม ต้องตียางงามเสียก่อนจึงจะยกออกไป ทรงตรัสว่า ข่าวทัพสงขลาจะอย่างไรอยู่หนอ จะได้ตีอ้ายแขกซึ่งตั้งอยู่ที่สะเดาหรืออย่างไรก็ไม่รู้เป็นไรจึงไม่ให้คนไปสืบข่าวบอกกล่าวเข้ามา แล้วตรัสถามว่าข้างเมืองถลางนั้นเป็นกระไรเงียบดีอยู่ดอกหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าเงียบอยู่ ยังหาทราบความประการใดไม่ รับสั่งว่าดูขับต้อนเร่งพวกถลางพวกพังงาพวกตะกั่วทุ่งตะกั่วป่า ซึ่งเข้ามาตกค้างอยู่ให้รีบออกไป จะได้รักษาบ้านเมืองทันราชการ แล้วตรัสถามว่า พระยาไชยาจะออกไปเมื่อไร จะได้ช่วยกันจัดแจงรักษาเมืองถลาง ถ้าอ้ายแขกไม่มาทำเมืองถลางแล้ว คิดจัดแจงเอาคนถลางคนพังงาคนตะกั่วทุ่งคนตะกั่วป่า เป็นทัพเรือยกไปช่วยกันระดมทำเข้าก็จะได้ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พวกถลางพวกพังงาพวกตะกั่วทุ่งตะกั่วป่านั้น ก็ล่วงออกไปหมดแล้วแต่พระยาไชยาจะกราบถวายบังคมลาไป ณ วันเดือน ๑๐ แรม ๑๑ ค่ำ ออกไปแล้วจะยกไปเมืองถลาง ถ้าอ้ายแขกไม่มาทำเมืองถลาง พระยาไชยาจะจัดแจงลงเรือคุมทัพเรือลงไปทำกับอ้ายแขกไทร เรือที่เมืองพังงาก็มีอยู่ ๔๐ ลำแล้ว จึงรับสั่งว่าให้เจ้าคุณหาบนพูดจาสั่งเจ้าพระยานครฯ ออกไปให้เข้าใจว่า พระยาไชยาหาสู้ชำนาญทางทัพเรือไม่ อ้ายหวันมาลีมันมีเรือเข้ามาถึง ๙๕ ลำ จะเอาแต่คนไม่ชำนาญลงไปก็เหมือนกับลงไปนั่งเปล่า ๆ อยู่ จะเสียทีแก่ราชการไป ให้เจ้าพระยานครฯ คิดเอาคนนครฯ กับพวกถลางพวกพังงาพวกตะกั่วทุ่งตะกั่วป่าใส่ลงเป็นทัพเรือ จะเอาพระวิชิตสรไกรหรือใครเป็นนายทัพคุมยกลงไป เห็นจะต้านทานมีชัยชำนะกับอ้ายแขกได้ พระยาไชยานั้นให้คุมทัพบกยกเลียบฝั่งทำลงไปตามอ่าวทุ่งทะเล คิดอย่างนี้ได้เห็นจะดีนักหนา แต่ให้พระยาไชยาคอยฟังบังคับบัญชาเจ้าพระยานครฯ อย่าให้เสียท่วงทีราชการได้ แล้วรับสั่งสั่งเจ้าพระยานครฯ ว่า ออกไปแล้วเร่งมีหนังสือไปกำชับกำชาบรรดาหัวเมืองปากใต้เสีย อย่าให้มีความประมาท ถ้าราชการหนักเบาประการใด ให้เร่งบอกเข้ามาโดยเร็ว การควรจะให้ทัพใหญ่ยกออกไป จะได้ยกออกไปทำเสียให้แล้ว
๏ ครั้นเพลาค่ำ ตรัสถามว่า เจ้าพระยานครฯ ล่องลงไปแล้วหรือยังได้พบกับพระยาไชยาหรือไม่ พระนรินทร์กราบทูลว่า เจ้าคุณหาบนพาพระยาไชยาไปพบเจ้าพระยานครฯ แล้ว แต่เรือเจ้าพระยานครฯ นั้น ล่องลงไปทอดอยู่ที่อู่พระที่นั่งอมรแมนสรรค์ ตัวเจ้าพระยานครฯ จะกราบถวายบังคมลาไปเพลาพรุ่งนี้เช้ามืด รับสั่งว่าเออไปพบกันเสีย พวกไชยาไม่สู้ชำนาญทะเลข้างตะวันตก จะได้คิดผ่อนปรนให้ถูกแก่ราชการ แลการข้างเมืองถลางนั้น อ้ายหวันมาลีคนนี้มันอยู่ที่เกาะยาว มันรู้เบาะแสภูมิลำเนาเมืองถลางอยู่สิ้น เป็นกระไรหนอ มันจะคิดไปทำเมืองถลางหรืออย่างไรอกใจให้ร้อน ๆ หนาว ๆ อยู่ทีเดียว พวกนครฯ ซึ่งเข้ามา ก็มาแต่ ณ วันเดือน ๑๐ ขึ้น ๑๒ ค่ำ อ้ายหวันมาลีมันตีเมืองตรังแต่ ณ วันเดือน ๑๐ ขึ้น ๗ ค่ำ ถ้ามันจะคิดไปทำถลางก็ราวตกแรม ๔ ค่ำ ๕ ค่ำไป อ้ายพวกซึ่งเข้ามานี่ก็ยังไม่รู้ จะรู้ความก็ราวแรมสิ้นเดือน ๑๐ นั่นแหละ แล้วรับสั่งสั่งคุณพิพัฒน์ว่า ให้มีตราออกไปเมืองสมุทรปราการ เมืองสาครบุรีว่า ถ้าเรือพวกปากใต้ลำใด ๆ ออกไปแล้ว ก็ให้บอกเข้ามาให้รู้จงทุกลำ ๚
๏ ครั้น ณ วันเสาร์เดือน ๑๐ แรม ๑๑ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า พระยาไชยาพบเจ้าพระยานครฯ แล้วหรือ เจ้าพระยานครฯ ล่องลงไปแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าพาไปพบแล้ว เจ้าพระยานครฯ คิดกับพระยาไชยาว่า ออกไปแล้ว เจ้าพระยานครฯ จะให้พระยาไชยาเข้ามาพบที่เมืองพัทลุง จะได้คิดจัดแจงหาคนผ่อนผันลงเรือ ถ้าจัดแจงหาผู้คนได้พอที่จะให้พระยาไชยากลับเข้ามาอยู่รักษาบ้านเมือง ก็จะให้กลับเข้ามา แต่ตัวเจ้าพระยานครฯ นั้นกราบถวายบังคมลาล่องลงไปแต่เพลาเช้า แล้วทรงตรัสว่ารีบออกไปเถิด ไปถึงเมืองนครฯ ก็จะได้รู้หนักเบาดอก ผู้คนบ่าวไพร่เหล่านั้น มันรู้ว่าออกไปถึงแล้ว มันก็จะหายตื่นตกใจเข้าหาหมดนั่นแหละ ถ้าเห็นการว่าได้ผู้คนพอกับการแล้ว ก็ให้พระยาไชยาอยู่รักษาบ้านเมืองเถิด จะเอาไปก็จะป่วยงานไพร่พลเสบียงอาหารเปล่า ๆ ๚
๏ แลกระแสพระราชดำริซึ่งทรงตรัสราชการเมืองไทรนี้ ตั้งแต่เพลาค่ำ ณ วัน เดือน ๑๐ แรม ๑๑ ค่ำ ไปจน ณ วันเดือน ๑๑ ขึ้นค่ำ ๑ สงบอยู่หาได้ทรงตรัสถึงราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๑๑ ขึ้น ๒ ค่ำเพลาเช้า พระยาเทพ กราบทูลว่า พระสุนทรนุรักษ์ ผู้ช่วยราชการเมืองสงขลา ให้ขุนไชยาถือหนังสือบอกเข้ามา ใจความว่า ณ เดือนเก้าปีจอสัมฤทธิศก อ้ายปังลิมาโปป อ้ายปังลิมามระ มาตั้งอยู่ ณ บ้านสะเดา ประมาณคน ๑,๐๐๐ เศษ อ้ายโต๊ะปดังตั้งอยู่ที่ยางงาม ๓๐๐ คน อ้ายโต๊ะนุเระตั้งอยู่ที่ตะพานสูง ๔๐๐ คน อ้ายปังลิมาตั้งอยู่ที่สบาเพน ๓๐๐ คน อ้ายเจ๊ะหมัดยิหวาตั้งอยู่ที่ทุ่งบ้านโพประมาณคน ๑,๐๐๐ เศษ พระสุนทรนุรักษ์ ให้เจ๊ะหลงสัน เจ๊ะหลงยงลงไปสืบราชการ เจ๊ะหลงสัน เจ๊ะหลงยงลงไปถึงบ้านกะบังปาสูอยู่ ๒ คืน เจ๊ะหลงสัน เจ๊ะหลงยง กลับขึ้นมาถึงเมืองสงขลา ณ วันเดือน ๑๐ แรม ๙ ค่ำ แจ้งความว่า อ้ายตนกูอัปดุลลาบุตรอ้ายพระยาไทร มาตั้งอยู่ที่ตะพานช้าง แต่หาทราบว่ามีคนมากน้อยเท่าใดไม่ ได้ความแต่ว่าอ้ายแขกซึ่งมาตั้งอยู่บ้านสะเดานั้น ให้กวาดผ่อนครอบครัวแขกบ้านสะเดาลงไปไว้ที่สบาเพน เอาคนที่สบาเพนขึ้นมาไว้รักษาค่ายบ้านสะเดา พระสุนทรนุรักษ์ได้จัดให้นายทัพนายกองยกออกไปตั้งค่ายรักษาด่านทางอยู่ทั้ง ๑๗ ตำบลเป็นคน ๑,๐๘๑ คน ค่ายละ ๕๐๐ คน ๒๐๐ คน ๕๐ คน ๓๐ คนบ้าง แต่พระยาไทรบุรีนั้นอยู่ ณ เมืองพัทลุง มีหนังสือมาถอนแบ่งเอาคนซึ่งให้มาสมทบรักษาด่านทางรวม ๔๐๐ คนนั้นกลับไปเมืองพัทลุง ว่าอ้ายหวันมาลียกทัพเรือเข้ามาจะมาตีเมืองตรัง ยังสู้รบกัน อยู่ที่ปากน้ำพระม่วง แต่ ณ วันเดือน ๑๐ ขึ้น ๗ ค่ำ แต่พระยาไชยานอกราชการนั้น ป่วยเป็นวัณโรคที่ฝีเย็บ อยู่ที่เมืองสงขลา ทรงตรัสว่าเปล่า ๆ ทั้งนั้น คิดว่าจะได้สู้รบกับอ้ายแขกเล่า มิได้รู้พากันแยกย้ายตั้งราย ๆ กันไปเสียสิ้น คิดอ่านการงานอะไรอย่างนี้ ไม่เป็นมนุษย์เลย อ้ายพวกเดียรฉานทีเดียว ทำไมมันจะเข้าใจว่าอ้ายแขกไม่เข้ามาตีสงขลาหรืออย่างไร มันจึงคิดแยกย้ายตั้งรั้งรอกันอยู่ ถ้าอ้ายแขกเข้ามาตีแล้วมันตั้งแยกย้ายกันอย่างนี้ มันจะช่วยกันทันท่วงทีที่ไหน คนยิ่งน้อยอยู่แล้วกลับมาแยกย้ายไปอีกเล่า จึงรับสั่งว่า พระยาสงขลา เขาออกไปถึงบ้านเมืองเข้าเมื่อไรแล้ว ก็คงจะได้จัดแจงการรักษาบ้านเมือง คิดรวบรวมคนช่วยกันตีอ้ายแขกเสียให้ยับเยินได้ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๓ ขึ้น ๖ ค่ำเพลาค่ำ พระนรินทร์กราบทูลว่าเจ้าพระยานครฯ บอกให้ขุนจำนงถือเข้ามา ใจความว่า เจ้าพระยานครฯ จัดทัพให้พระยาไทรยกไปตีอ้ายแขกทางปลิศ พระยาไทรยกไปถึงด่านทางร่วมจัดแจงกองทัพจะยกไปตีอ้ายแขกซึ่งขึ้นมาตั้งค่ายอยู่ ณ ทางปลิศ พอพระยาสงขลาบอกหนังสือไปถึงเจ้าพระยานครฯ ว่า ณ วันเดือน ๑ แรม ๖ ค่ำ ปีจอ สัมฤทธิศก อ้ายแขกยกกองทัพขึ้นมาตีเมืองจะนะ ๓๐๐ คน ปลัดเมืองจะนะได้สู้รบกับอ้ายแขกอยู่วันหนึ่ง ปลัดเมืองจะนะแตกถอยมา อ้ายแขกพากันจุดเผาบ้านเมืองเมืองจะนะเสียแล้ว อ้ายแขกยังตั้งอยู่ ณ บ้านนาแขวงเมืองจะนะ อ้ายแขกให้คนลงไปเกลี้ยกล่อมคนเมืองเทพาอยู่ พระยาสงขลาขอกองทัพเจ้าพระยานครฯ ให้ยกไปช่วยจงทุกทัพพระยาสงขลา เจ้าพระยานครได้ให้พระยาไทรยกไปช่วยกองทัพพระยาสงขลา แต่พระปลัดเมืองพัทลุงซึ่งอยู่รักษาค่ายสตูลทางซึ่งอ้ายหวันมาลียกมาแต่ก่อนนั้นบอกมาถึงเจ้าพระยานครฯ ว่า พวกอ้ายหวันมาลีเข้าตีชิงเอาเสบียงอาหารที่สตูลไปสิ้น หามีพอกองทัพรับพระราชทานไม่ จะขอรับพระราชทานข้าว ณ กรุงเทพฯ บรรทุกเรือออกไปให้กองทัพรับพระราชทาน แลกองทัพเมืองชุมพร เมืองไชยา เมืองประทิว ซึ่งโปรดให้ยกออกไปให้ทันพร้อมกันคิดราชการตามกระแสพระราชดำริแต่ก่อนนั้น คอยอยู่ประมาณเดือนเศษมาแล้ว ยังหายกออกไปถึงพร้อมกันไม่ เจ้าพระยานครฯ ไม่รอคอย คิดจะทำเสียสำเร็จในเร็ว ๆ นี้ ได้ให้นายทองเดชไปว่าซื้อเรือโบตที่เมืองใหม่ จะยกลงไปทำอยู่แล้ว จะขอรับพระราชทานกระสุนดินดำสุพรรณถัน แลกองทัพกรุงฯ ยกออกไป ๓,๐๐๐ แลให้มีตราเร่งกองทัพเมืองชุมพร เมืองไชยา เมืองประทิว ยกออกไปทางบก จะได้คิดราชการทำเสียให้สำเร็จทีเดียว จึงทรงตรัสถามว่า จำนวนคนกองทัพทีมีอยู่ข้างนอกนั้นบอกเขามาหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่ได้บอกเข้ามาหามิได้ ทรงตรัสว่าอ้ายแขกยกขึ้นมาตีเมืองจะนะ ๓๐๐ คน ฟังดูไม่น่าเชื่อเลย คน ๓๐๐ เท่านั้นมันจะมาทำไมได้นักหนา คนที่เมืองจะนะเมืองเทพาก็มีมาก จะรวบรวมช่วยกันรบสู้มันก็จะได้ ทางเมืองสงขลากับเมืองจะนะก็วันเดียวเท่านั้น โดยจะยกมาช่วยกันก็จะทันราชการ ทำไมพระยาสงขลาจะไม่รู้หรือว่า อ้ายแขกมาตั้งอยู่ที่นั้น ๆ ก็รู้อยู่ด้วยกันสิ้นแล้ว มานิ่งให้อ้ายแขก ๓๐๐ เข้าตีบ้านเผาเมืองเมืองจะนะได้ เหตุผลอย่างไรอยู่หนอ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า คนกองทัพเมืองนครฯ เมืองสงขลา ก็เดินไปมาถึงกันไม่ขาด ถามขุนจำนงได้ความว่า เห็นพระยาสงขลาจัดแจงกองทัพจะยกออกไปตีอ้ายแขกซึ่งตั้งอยู่บ้านนา จึงรับสั่งว่าคอยฟังบอกสงขลาเข้ามาเถิด เจ้าพระยาบดินทรเดชา เจ้าพระยาพระคลัง จงปรึกษาหารือกัน จัดกองทัพให้ยกออกไป ซึ่งจะขอทัพกรุงฯ ออกไปทางบก ๓,๐๐๐ นั้น จะไปทำอะไรได้ ยกออกไปไพร่พลก็จะบอบช้ำงอมไปเสียหมด ออกไปถึงทำไม่ได้แล้วก็จะบอกขอเข้ามาอีกไม่รู้แล้ว เป็นแต่อย่างนี้ ไปก็จะป่วยงานไพร่พลเสบียงอาหารเสียเปล่า แล้วตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า เมื่อครั้งยกออกไปทำกับอ้ายตนกูเดนครั้งก่อนเอาคนไปเท่าใด เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า คิดทั้งทัพนครฯ ทัพพัทลุง ทัพสงขลา หมดด้วยกันเป็นคน ๙,๐๐๐ รับสั่งว่าครั้งนั้นยังเป็นแรกรู้อยู่ ครั้งนี้ก็เป็นการเคยรู้ท่วงทีอยู่แล้ว แล้วเมื่อจะยกออกไปจากกรุงเทพฯ ก็ได้พูดจาว่ากล่าวจัดแจงกันแล้ว เจ้าพระยานครฯ เห็นว่าจะทำการต่อไปไม่สำเร็จได้ ก็ให้เจ้าคุณหาบนมีหนังสือตอบออกไป ให้คิดแต่จัดแจงการรักษาเขตแดนบ้านเมืองให้มั่นคงไว้ให้ดีเถิด คอยฟังบอกพระยาสงขลาเข้ามา ถ้าทำไม่ได้จริงแล้วจะได้ปรึกษาหารือคิดเอากองทัพกรุงเทพฯ ควรจะเอาทัพใหญ่ยกออกไปก็จะได้ให้ยกออกไป รีบทำเสียให้สำเร็จโดยเร็ว ตีกวาดเอามาเสียให้สิ้น จะได้ให้เป็นบำเหน็จมือกองทัพกรุงเทพฯ ซึ่งยกออกไปทำจึงจะได้ แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า มีตราตอบความออกไปดังนี้ก่อนเถิด ที่เสบียงอาหารขัดสนก็บอกให้เจ้าพระยาพลเทพ จัดแจงส่งออกไป แล้วให้มีตราเร่งกองทัพเมืองชุมพร เมืองไชยา เมืองประทิวออกไปให้ทันเจ้าพระยานครฯ คิดราชการ แล้วตรัสถามเจ้าคุณผู้ใหญ่ว่า จะออกไปดูที่ขุดคลองเมื่อไร เจ้าคุณผู้ใหญ่กราบทูลว่าจะกราบถวายบังคมลาไป ณ วันเดือน ๓ ขึ้น ๑๐ ค่ำ รับสั่งถึงท้าวพระกรุณาว่า ออกไปอยู่หลายวันป่านนี้จะมิคอยอยู่แล้วหรือ ออกไปเถิดจะได้รีบกลับเข้ามาปรึกษาราชการในกรุง ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๓ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เพลาค่ำ พระนรินทร์กราบทูลว่าพระยาสงขลาบอกเข้ามา ใจความว่า ณ วันเดือน ๑๒ ขึ้น ๓ ค่ำ พระยาสงขลากับนายทัพนายกองยกออกไปพร้อมกัน ณ ที่หาดใหญ่ ณ วันเดือน ๑๒ แรม ๗ ค่ำ พระยาสงขลาจัดให้พระยาสาย พระยายะหริ่งยกออกไปตีค่ายอ้ายแขกที่สะเดา อ้ายแขกแตกถอยไปตั้งอยู่ที่ทุ่งโพ พระยาสาย พระยายะหริ่ง ยกติดตามเข้าไปตีอ้ายแขกที่ทุ่งโพ ได้สู้รบกันกับอ้ายแขก ๆ แต่งกองออกวกหลังสกัดตีกองลำเลียงพระยาสาย พระยายะหริ่ง ๆ คิดจะสู้รบก็ขัดด้วยเสบียงอาหาร พระยาสาย พระยายะหริ่งพากันถอยมาตั้งอยู่ที่คลองหินเหล็กไฟ คลองพาลา อ้ายตนกูอาเกบยกติดตามเข้ามา พระยาสาย พระยายะหริ่ง ยังสู้รบกับอ้ายแขกอยู่ที่หินเหล็กไฟที่พาลา กับว่า ณ วันเดือน ๑ แรม ๖ ค่ำ อ้ายแขกยกเข้าเมืองจะนะเผาบ้านเมืองเสีย อ้ายแขกยังตั้งอยู่ที่บ้านนาให้ลงไปเกลี้ยกล่อมคนเมืองเทพา เมืองหนองจิก เมืองหนองจิกเข้าด้วยกับอ้ายแขก อ้ายแขกคิดจะยกไปตีเมืองตานีเมืองยะหริ่ง เมืองยะหริ่งบอกขอกองทัพเมืองสงขลาให้ยกไปช่วยพระยาสงขลาเห็นว่ากองทัพเมืองสงขลามีน้อย จะขอรับพระราชทานกองทัพกรุงเทพฯ กระสุนดินดำออกไป ณ เมืองสงขลา พระยาสงขลากลับเข้ามาคิดจัดแจงตั้งค่ายรับอยู่ ณ เมืองสงขลา จึงตรัสว่า เปล่า ๆ ทั้งนั้น พากันอ้อแอ้ไปเสียสิ้น ไม่เป็นแก้วเป็นการเอาเลย ดีแต่หลงเชื่ออ้ายแขกเปล่า ๆ ใช้แขกหลวมออกไปมันก็ไล่วิ่งเข้ามาเท่านั้นกันเอง มาคิดรับอะไรอยู่กับบ้านกับเมืองจะคิดรวบรวมกันเข้ายกเป็นกองๆ อุดหนุนเนื่องกันออกไปรับอยู่ให้มั่นคงตามเขตตามแดนก็จะได้ ผู้คนมันมีเข้ามากี่มากน้อยนักหนา มันจะมาทำสงขลาได้ที่ไหนกับคนเท่านั้น จึงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า โดยมันคิดมาทำสงขลามันมีคนอยู่ ๒,๐๐๐ เศษ มันจะมาทำได้หรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถ้าจะทำล้อมเอาบ้านเอาเมืองแล้วคนราวสักหมื่นหนึ่งจึงจะได้ ทรงตรัสว่าคิดตกตื่นใจไปเปล่าๆ มานิ่งคิดรับอยู่กับบ้านกับเมืองอย่างนี้ไม่พอที่จะเสียเขตแดนให้กับมันเลย จึงรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า มีตราให้จมื่นราชาบาลออกไปบอกเจ้าคุณผู้ใหญ่บอกท้าวพระกรุณาเข้ามากรุงเทพฯ เถิด จะได้ปรึกษาหารือคิดราชการ ถ้าจะควรเอาทัพใหญ่ยกไปแล้วจะได้จัดแจงให้ออกไปทำเสียให้แล้ว แต่คิดให้พระยาวิชิตณรงค์ คุมคนออกไปสัก ๕๐๐ ในเร็ว ๆ ก่อนเถิด จะได้ช่วยกันรบสู้คิดราชการทันท่วงที ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๓ แรมค่ำ ๑ เพลาเช้า รับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า คิดหาเอาใครใส่เข้ากับพระยาวิชิตณรงค์ยกออกไปด้วยกันก็ดี จะได้เป็นเพื่อนคิดราชการกัน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ซึ่งจะคิดให้ยกออกไปครั้งนี้ คิดจะใคร่รับพระราชทานให้ยกไปสักพันหนึ่ง จึงรับสั่งสั่งว่าเอาพระราชรินทร์ออกไปด้วยอีกคนหนึ่งเถิด คิดเอาคนให้มัน ๕๐๐ เอาไพร่หลวงเกณฑ์บุญ ๓๐๐ เอากองอาทมาตซ้ายขวา ๒๐๐ หาให้พระยาวิชิตณรงค์ ๒๐๐ คน เป็น ๗๐๐ ด้วยกันให้รีบออกไปก่อนเถิด แล้วมีตราไปถึงพระยาเสนาภูเบศร์ เกณฑ์คนปากใต้เหล่านั้นอีก ๕๐๐ คน ให้พระยาเสนาภูเบศร์คุมยกออกไปช่วยด้วยทีเดียว แล้วรับสั่งสั่งพระราชรินทร์ว่า เองออกไปคิดอ่านช่วยกันตีอ้ายแขกเสียสักทีหนึ่งเถิด ถ้าใครมันอ้อแอ้โยเยแล้วก็ตัดหัวมันเสีย มันจะได้ไม่ดูเยี่ยงอย่างกัน ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ทัพสงขลาซึ่งสู้รบกับอ้ายแขกนั้น เอาปืนจ่ารงค์ออกไปยิงบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ได้เอาไปให้พระยายะหริ่ง ให้พระยาสายอยู่ที่หินเหล็กไฟบอกหนึ่ง พระยายะหริ่ง พระยาสาย ยิงไปถูกหอรบอ้ายแขกพังครั้งหนึ่ง ทรงตรัสว่า จะเอาปืนจ่ารงค์ไปให้มากไม่ไว้ใจ สู้มันไม่ได้กลัวมันจะไล่ตีชิงเอาปืนเสียหรืออย่างไรจึงเอาไปแต่น้อย จะคิดเอาไปให้มาก จัดคนคุมรักษาปืนเข้าให้มั่นคงก็จะได้ เอาไปยิงประเคนมันเข้า มันก็จะวิ่งพากันเลิกไปหมด มีแต่คิดอ้อแอ้ไปเสียหมดอย่างนี้ อ้ายย่าโม่อะไรที่ไหนมิรู้ น่าเกลียดน่าชังนักหนาทีเดียว แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า จัดแจงคิดจำนวนทัพใหญ่คอยไว้พลางเถิด ใครจะไปได้เล่า มีอยู่ก็สำรับที่เตรียมไว้แต่ก่อนนั้นแหละคิดหาผู้คนให้เจ้าพระยายมราชไปพลาง เกณฑ์เอาเมืองเพชรบุรี เมืองราชบุรี เมืองประทุม เมืองนนท์ เมืองพนัศนิคม คอยไว้ด้วยเถิด กลับเข้ามาถึงจะได้ปรึกษาหารือให้ยกออกไป ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๓ แรม ๓ ค่ำ เพลาค่ำ พระนรินทร์กราบทูลว่า เจ้าพระยานครฯ บอกให้นายทองเดชถือเข้ามา ใจความว่า เจ้าพระยานครฯ ได้ให้นายทองเดชไปหามิศบอนำ เจ้าเมืองใหม่ว่า ขอซื้อเรือโบตแลให้มาช่วยปิดปากน้ำเมืองไทร มิศบอนำได้มีหนังสือมาถึงเจ้าคุณหาบนฉบับหนึ่ง เจ้าพระยานครฯ ฉบับหนึ่ง หันแตรฉบับหนึ่ง ใจความต้องกันว่า ราชการเมืองไทรครั้งนี้มิศบอนำรู้อยู่แล้ว มิศบอนำได้ให้กำปั่นเข้ามาช่วยรักษาปากน้ำเมืองไทรอยู่ ๔ ลำ รักษามาได้เดือนหนึ่งแล้ว มิศบอนำรู้ว่าเจ้าพระยานครฯ ออกมาถึงเมืองนครฯ มีความยินดีนัก ให้เจ้าพระยานครฯ ยกกองทัพเร่งไปตีเสียให้แล้วในเร็ว ๆ นี้ ถ้าช้าไปการอังกฤษข้างทะเลมีขึ้น การจะผันแปรประการใดยังไม่รู้ มิศบอนำได้มีหมายประกาศบรรดาแขกซึ่งอยู่ในแว่นแคว้นอังกฤษ ถ้าผู้ใดไปตีเมืองไทรแล้วให้เลิกถอนกลับมาเสีย ถ้าไม่กลับมาจะเอาโทษเหมือนหนึ่งมาทำกับเมืองอังกฤษ ทรงตรัสว่า มันว่ากล่าวเข้ามาหวานนักหนา ราวกับน้ำตาลทรายทีเดียว ถ้ามันคิดจัดแจงเข้ามาช่วยจริงแล้ว กำปั่นก็ปิดปากน้ำอยู่ถึง ๔ ลำ อ้ายแขกจะมานิ่งหลงรบหลงตีอยู่ได้ที่ไหน เข้ามาปิดหลังไว้อย่างนี้แล้วใครบ้างก็เอาเถิดจะอยู่ไปได้หรือ ก็ต้องคิดระวังหน้าระวังหลังอยู่ด้วยกันสิ้น นี่อ้ายแขกไม่คิดระวังหลังเลย กลับตีรุกเหยียบแดนสงขลาเข้ามาเสียอีก อย่างนี้มันจะว่ามาช่วยอย่างไร มันมาช่วยกดทัพอ้ายแขกนั่นหรือ ถ้ามันมาช่วยกันจริงแล้ว อ้ายแขกจะสู้รบที่ไหนได้ มันก็คงเลิกทัพไปหมดนั่นแหละ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๓ แรม ๔ ค่ำ หามีกระแสพระราชดำริการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๓ แรม ๕ ค่ำ เพลาค่ำ ท้าวพระกรุณากลับมาแต่ราชการขุดคลอง ทรงตรัสถามว่า เป็นกระไรออกไปดูที่ขุดคลองได้เห็นแล้วหรือ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ที่ข้างบางขนากนั้นได้เห็นแล้ว ทรงตรัสว่า ให้ไปดูแลจะให้จัดแจงทำก็จะไม่ได้อยู่ทำ คิดจะเล่นแร่ให้สนุกก็จะไม่ได้เล่น มีการจะต้องไปเสียแล้ว แล้วรับสั่งสั่งท้าวพระกรุณาด้วยราชการเมืองไทรว่าออกไปสักทีหนึ่งเถิด อ้ายแขกมันจองหองคุมเหงนักหนายกเข้ามาในเขตแดนเมืองสงขลา ทำเอาเมืองจะนะเมืองเทพาไปได้ พระยาสงขลาก็พากันอ้อแอ้เสียหมด นิ่งให้อ้ายแขกมันหลอกลวงทำเข้ามาได้จนในเขตแดน อ้ายแขกมันก็เป็นแต่ลูกเล็ก ๆ ยังให้มันทำได้ น่าเกลียดน่าชังนักหนาทีเดียว อ้ายย่าโม่อะไรมิรู้ ถ้าไม่เป็นคนชอบอัชฌาสัยอยู่แต่ก่อนแล้วจะสั่งท้าวพระกรุณาให้ออกไปตัดเอาหัวมันเสีย แล้วรับสั่งสั่งคุณหาบนว่า เอาหนังสือบอกราชการเมืองไทรซึ่งมีเข้ามาเก่ามาใหม่นั้น ให้ท้าวพระกรุณาดูเสียให้รู้ราชการจงทั่วทุกฉบับ จะได้เป็นที่ตริตรองคิดราชการ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ได้รับพระราชทานให้ดูแล้ว แต่ยังหาทั่วทุกฉบับไม่ ตรัสถามว่า ให้ดูที่ไหน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ดูที่ศาลาลูกขุนพร้อมกับเจ้าคุณผู้ใหญ่ รับสั่งว่า ดูยังไม่หมดก็ค่อยดูไปวันละเล็กละน้อย แล้วรับสั่งสั่งท้าวพระกรุณาว่าออกไปเถิด ฤดูนี้ก็ยังเป็นฤดูลมสะดวกดอก คิดดูก็เป็นฤดูล่าไม่เหมือนทุกปี ปีนี้ข้างจีนเดือน ๘ สองหน ถ้าจะคิดตามเดือน ๘ สองหนแล้ว เดือนสี่ก็เป็นเดือนสามถูกกับฤดูลม เลือกเอานายทัพนายกองไปเถิด จะเอาไพร่น้ำไพร่หลวงกรมไรก็เอาไป ดูเอาที่คนแข็งแรงเคยไปเข้าใจในทางทะเลนั้นออกไปให้มาก ๆ เอาพวกตำรวจวังหน้าไปด้วย แลเมืองนนทบุรื เมืองพนัศนิคมเหล่านี้เขาก็เคยไป ดูเลือกเอาเถิด ออกไปถึงแล้วชักเอาพวกนครฯ พวกสงขลามาเข้าสมทบกันให้พรักพร้อม ควรที่จะแยกยกออกไป ก็คิดแยกย้ายสัญญากันให้พรักพร้อม พากันยกออกไปไล่จ้ำเอาให้ยับเยินเสียทีเดียว กวาดต้อนเอามาเป็นหญ้าช้างหญ้าม้าเสียให้สิ้น เอาให้จนใบไม้เส้นหญ้าก็อย่าให้หลงเหลือติดแผ่นดินอยู่ได้ ให้สมน้ำหน้าสาแก่ใจมันที่เป็นเสี้ยนหนามแผ่นดิน แต่ก่อนคิดเวทนา ที่รออยู่ว่าจะให้กองทัพใหญ่ยกออกไป ก็กลัวครอบครัวจะได้ความลำบากพากันยับเยินเสียหมดจึงไม่ให้ยกออกไป เดี๋ยวนี้มันจองหองยกเข้ามาทำเอาจนในเขตในแดนสงขลาแล้ว ออกไปร่ำเอาให้ยับเยินเสียเถิด ถ้าเห็นการควรจะจัดแจงตั้งไว้คงบ้านเมืองแล้ว ก็จัดแจงเอาแต่พวกซึ่งมั่นคงเป็นที่ไว้ใจได้ตั้งขึ้นไว้ รีบกระทำเสียให้แล้วให้ได้กลับมาในเดือน ๙ เดือน ๑๐ ปีกุน เอกศก (จุลศักราช ๑๒๐๑ พ.ศ. ๒๓๘๒) นี้ คิดทำอย่าให้ผู้คนเสียหายป่วยงานไพร่พลเสบียงอาหาร ถ้าเห็นการควรจะผ่อนปรนให้กลับเข้ามาก็ให้ผ่อนปรนกลับเข้ามาเสียบ้าง แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณผู้ใหญ่ สั่งเจ้าคุณหาบนว่า ช่วยกันคิดจัดแจงหาเอาคนที่แข็งแรงเคยทางทะเลเกณฑ์ออกไปให้มาก คิดทำเสียให้แล้วทีเดียว จะได้รีบกลับเข้ามา จึงรับสั่งสั่งท้าวพระกรุณาว่า ออกไปถึงแล้วการก็จะเบามือลงหมด มันรู้ว่าทัพกรุงเทพฯ ออกไปแล้ว บรรดาที่มันเข้าเกลี้ยกล่อมอ้ายแขกมันก็คงจะกลับใจเข้าหา ถ้ามันกลับใจเข้าหาแล้ว ทำไมกับอ้ายแขกยกมาสองพันสามพันเท่านั้น มันจะมาอยู่สู้รบทำอะไรได้ มันก็คงจะพากันเลิกถอนไปสิ้น ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๓ แรม ๖ ค่ำ เพลาค่ำ ตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า กองพระยาวิชิตณรงค์ พระราชรินทร์ ซึ่งจะไปก่อนนั้นจัดแจงผู้คนแล้วหรือ มันจะไปเมื่อไร จะเอาเรือไปกี่ลำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า คิดจัดแจงเสร็จอยู่แล้ว เป็นจำนวนคนกองพระยาวิชิตณรงค์ ๒๘๒ คน กองพระราชรินทร์ ๕๐๙ คน กำหนดจะกราบถวายบังคมลาไป ณ วันเดือน ๓ แรม ๑๑ ค่ำ จะเอาเรือไป ๔ ลำ เรือแกล้วกลางสมุทรลำ ๑ เรือปักหลั่นลำ ๑ เรือยืมลูกค้า ๒ ลำ แต่พระราชรินทร์ว่าจะลงไปลำเดียวกับพระยาวิชิตณรงค์ ทรงตรัสว่า ๆ กระไร จะลงไปลำเดียวกันอย่างไร ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า เดิมคิดจะลงไปลำเดียวกัน เห็นว่านายต่อนายไปลำเดียวกัน ไพร่ไปถึงก่อนก็จะต้องคอยนาย ๆ ไปถึงก่อนก็จะคอยไพร่ การหาพรักพร้อมกันไม่ เดี๋ยวนี้คิดจะลงไปคนละลำ ทรงตรัสว่ากระนั้นสิจะแยกย้ายทิ้งไพร่เสียลงไปลำเดียวกันอย่างไรได้ มันจะพรักพร้อมไปทันกันที่ไหน จึงรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบน สั่งท้าวพระกรุณาว่า ดูแลว่ากล่าวจัดแจงให้มันออกไปให้ดี มันจะได้ไปเป็นพาหนะใช้สอย พระยาวิชิตณรงค์เขาก็เป็นคนดีเป็นคนผู้ใหญ่อยู่แล้ว เห็นจะไม่ถือเปรียบแก่งแย่งกันกับพระราชรินทร์ดอก แต่พระราชรินทร์มันเป็นคนแง่งอนดื้อดันอยู่ ออกไปแล้วมันจะแผลงฤทธิ์ขึ้นข้างนอก ถือเปรืยบแก่งแย่งไม่เอาใจปรึกษาหารือกันสิเสียการเสียงานทีเดียว ว่ากล่าวบอกสั่งสอนมันเสีย เอาพระยาวิชิตณรงค์ให้เขาเป็นผู้ใหญ่ออกไปคิดปรึกษาหารือกันให้ดี อย่าให้ถือเปรียบแก่งแย่งกันไปได้ ๚
๏ ณ วันเดือน ๓ แรม ๗ ค่ำ แรม ๘ ค่ำ หาได้ทรงตรัสถึงราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๓ แรม ๙ ค่ำ เพลาเช้า คุณเทพกราบทูลลาให้กองทัพพระยาวิชิตณรงค์ กองทัพพระราชรินทร์ ว่ากำหนดจะได้กราบถวายบังคมลายกออกไป ณ เมืองสงขลา ณ วันเดือน ๓ แรม ๑๑ ค่ำ เป็นจำนวนคน ๗๙๐ คน ปืนหน้าเรือท้ายเรือ ๘ ปืนรายแคม ๒๒ ปืนหลัก ๑๐ ปืนคาบศิลา ๓๑๐ บอก รับสั่งว่าเออพากันไปให้ดี ๆ ด้วยกันทั้งหมดเถิด ออกไปช่วยกันรํ่าเอาอ้ายแขกเสียให้ยับเยินทีเดียว คิดเอาคนที่สงขลาเข้าด้วยช่วยกันตี กันมันออกไปเสียให้พ้นเขตแดนสงขลา คิดรักษาเขตแดนไว้ให้มั่นคงก่อน คอยแต่พอให้ทัพใหญ่ไปถึงเถิด ข้างทัพเมืองนครฯ เขาก็คงจะยกมาช่วยทัพสงขลาดอก แล้วรับสั่งสั่งพระราชรินทร์ว่า ออกไปแล้วอย่าไปถือเปรียบแก่งแย่งกัน พระยาวิชิตณรงค์เขาเป็นผู้ใหญ่ คอยฟังปรึกษาหารือกันให้ดี อย่าให้เสียท่วงทีแก่การได้ แล้วรับสั่งสั่งท้าวพระกรุณาว่า ว่ากล่าวสั่งสอนมันเสีย ท้าวพระกรุณาเป็นแม่กองทัพใหญ่ พระยาวิชิตณรงค์ พระราชรินทร์เป็นลูกกอง ดูจัดแจงเสียให้ดี ออกไปจะได้ใช้สอยการข้างหน้าทันท่วงทีราชการ แล้วตรัสถามว่า ปืนหน้าเรือปืนท้ายเรือเอาปืนอะไรไป พระนรินทร์กราบทูลว่าปืนทองยางไซ รับสั่งว่าคิดเอาปืนใหญ่จ่ารงค์รักษาพระศาสนาออกไปดี การอย่างนี้ถึงจะมีรี้พลน้อย มีแต่ปืนมาก ๆ อยู่แล้ว มันจะเข้ามาทำไม่ได้ เอาราย ๆ กันเข้ายิงประเคนมันออกไปมันจะอยู่สู้ทนที่ไหน มันจะมีปืนใหญ่มากี่มากน้อยนักหนา มันมามันก็มาทางบกอย่างนี้โดยจะมีปืนใหญ่มาก็มีแต่กระสุน ๒ นิ้ว ๓ นิ้ว เท่านั้น มันจะสู้ปืนจ่ารงค์ได้ที่ไหน มันคงพากันเลิกไปสิ้น ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ พระยามหาอำมาตย์กราบทูลถวายบัญชีจำนวนกองทัพใหญ่ ซึ่งจะโปรดให้ท้าวพระกรุณายกออกไปเป็นจำนวนคนเข้ากันทั้งกองพระราชรินทร์หกพันเศษ จึงตรัสถามท้าวพระกรุณาว่า คนหกพันเศษเกณฑ์ออกไปคราวนี้ คิดดูหรูทั้งทัพเมืองนครฯ เมืองสงขลาเข้าด้วยเป็นกระไร จะพอทำหรือไม่พอ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า คิดทั้งคนข้างนอกด้วยเห็นจะพอ ทรงตรัสถามพระนรินทร์ว่า คนเมืองนครฯ เมืองสงขลาจำนวนเท่าไร พระนรินทร์กราบทูลว่า เมืองนครฯ สามพันเศษ เมืองสงขลาพันเศษ รับสั่งว่า ทั้งสองเมืองคิดเอาแต่ห้าพันเถิด ยังคนเพชรบุรี คนราชบุรี คนชุมพร ประทิว กุย ปราณ เหล่านี้เขาก็จะตามออกไป จึงตรัสถามพระนรินทร์ว่า มีตราเกณฑ์ออกไปเท่าไร พระนรินทร์กราบทูลว่า เกณฑ์เมืองเพชรบุรี ๙๐๐ เศษ เมืองราชบุรี ๘๐๐ เศษ เมืองชุมพร เมืองประทิว กุย ปราณ ๘๐๐ เศษ รับสั่งว่าคนก็ยังอีกถึงสามพันเศษ คิดทั้งคนไชยาเข้าด้วย เอาแต่ห้าพันก็ได้ เข้ากันทั้งคนซึ่งเกณฑ์ออกไปหกพันเศษนั้นก็ถึงหมื่นเศษมากอยู่ ถ้าเมืองสงขลาไม่เสียหายดีอยู่ คิดจำนวนคนซึ่งออกไปกับคนข้างนอกหมดด้วยกันเท่านั้น ก็พอทำอยู่แล้ว ถ้าแม้นว่าออกไปมิทัน เมืองสงขลาเสียหายกับอ้ายแขกเสียแล้ว จะคิดเติมผู้คนให้ออกไปอีกให้มาก รํ่าเอามันให้ยับเยินจงได้ จึงตรัสถามพระยามหาอำมาตย์ว่า เคยไปเมืองสงขลาอยู่บ้างหรือไม่ พระยามหาอำมาตย์กราบทูลว่าได้เคยไป รับสั่งว่าดีแล้ว คอยฟังเตรียมตัวไว้เถิด ถ้ามีการจะต้องเพิ่มต้องเติมให้ท้าวพระกรุณาไม่ทันแล้ว จะได้ให้ยกออกไปช่วยท้าวพระกรุณาคิดราชการทำกับอ้ายแขกเสียให้ยับเยิน แล้วตรัสถามพระยาเทพว่าเขมรใหม่กองพระยาภักดีณรงค์อย่างไรจึงเกณฑ์มันไปด้วยเล่า กองเขมรเก่าที่เคยไปก็มีอยู่ทำไมจึงไม่เอามันไป จะเอาเขมรใหม่ไป มันจะแข็งแรงในการงานหรือ มันเป็นคนยังไม่เคยไปเลย ออกไปมันจะไม่เป็นแก้วเป็นการดอกกระมัง เดิมคิดก็ให้เอาเขมรเก่าไปทำไมจึงไม่เอาไป พระยาเทพกราบทูลว่า เจ้าพระยาพระคลังเห็นว่าพวกเขมรเก่าได้เกณฑ์ให้ออกไปตัดเสาเสียแล้ว ยังอยู่แต่เขมรใหม่ จึงคิดเกณฑ์ให้กองทัพออกไป รับสั่งว่าได้จัดแจงเกณฑ์ให้มันเข้ากองทัพ แล้วจะเอามันไปด้วยก็ตามเถิด แต่ทว่าดูแลระวังใช้สอยมันให้ดี มันก็จะได้เคยเข้าด้วยกันสิ้น แล้วตรัสถามว่า ทำไมไพร่หลวงตำรวจวังหน้าจึงเอาไปน้อยนักหนา เป็นอย่างไร จำนวนคนมีเท่านั้นดอกหรือ เจ้าคุณผู้ใหญ่กราบทูลว่า ไพร่หลวง ตำรวจวังหน้านั้นหาสู้มีมากเหมือนกรมไพร่หลวงอื่น ๆ ไม่ มีอยู่ติดกรมอยู่ก็กรมละ ๔ คน ๕ คนเท่านั้น ทรงตรัสว่า ไพร่หลวงตำรวจวังหน้านี้น้อยดอกหรือ แล้วรับสั่งสั่งท้าวพระกรุณาว่า เอาจำนวนคนไปแต่เท่านั้นทีหนึ่งเถิด ถ้าเมืองสงขลาไม่เป็นอันตรายก็พอคิดทำอยู่แล้ว ถ้าเห็นการว่าจะต้องเพิ่มเติมก็จะเพิ่มเติมให้พอทำเอาจนได้ ถ้าออกไปถึงพรักพร้อมกับทัพเมืองนครฯ เมืองสงขลา เมืองไชยาแล้ว คิดจัดแจงแยกย้ายกันเป็นทัพบกทัพเรือยกลงไปได้เห็นจะดี กระหนาบตีรํ่าเอาทั้งบกทั้งเรือเสียให้ยับเยินจนได้ แลการทั้งนี้กว่าจะได้ยกออกไปก็คงจะได้รู้อีกสักคราวหนึ่ง คอยฟังอยู่เถิด ถ้าเห็นการว่าไม่พอที่จะออกไป ก็อย่าออกไปให้ป่วยงานรี้พลเสบียงอาหารเลย ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๓ แรม ๑๐ ค่ำ ๑๑ ค่ำ ๑๒ ค่ำ หาได้ทรงตรัสถึงราชการ เมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๓ แรม ๑๓ ค่ำ ๑๔ ค่ำ เพลาค่ำ ทรงตรัสถึงราชการเมืองไทรแต่ว่า ลมก็ดีนักหนา เป็นไรบอกเมืองนครฯ เมืองสงขลาไม่เข้ามาถึงบ้างเลย คอยฟังข่าวคราวอยู่ก็พากันเงียบไปเสียหมดทีเดียว
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๑ ค่ำ หาได้ทรงตรัสถึงราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๒ ค่ำ เพลาค่ำ พระยาเทพกราบทูลถวายร่างตราตอบเมืองสงขลาด้วยราชการเมืองไทร ซึ่งให้กองทัพพระยาวิชิตณรงค์ กองทัพพระราชรินทร์ ถือออกไป ครั้นอ่านถวายจบแล้ว ทรงตรัสว่า เออเอาส่งให้มันออกไปเถิด จะว่ากล่าวไปอย่างไร ๆ ให้มากก็จะเพ้อเสียเปล่า ป่วยงานเขียนเปลืองกระดาษเปลืองดินสอทั้งนั้น ไม่พอที่จะให้อ้ายแขกมันหลอกเล่นได้ การซึ่งบอกเข้ามาครั้งก่อนว่า อ้ายตนกูหมัดสอัดมีหนังสือเข้ามานั้น ก็ได้ว่ากล่าวชี้แจงสั่งสอนออกไปแล้วว่าจะเชื่อมันนั้นไม่ได้ ความก็รู้อยู่ด้วยกันแล้ว ยังให้มันหลอกลวงทำได้ กองทัพสงขลายกไปอยู่ที่หาดใหญ่ จะคิดจัดแจงเอาพวกสงขลาอุดหนุนติดตามกันออกไปก็ไม่มี ให้แต่แขกต่อแขกออกไป มันเห็นว่ากองทัพไทยจะอุดหนุนไม่มีแล้ว มันก็วกหลังไล่ตีเอาวิ่งเข้ามา ถ้าคิดจัดกองทัพอุดหนุนยกติดตามไปเป็นกระบวนทัพหน้าทัพหลัง ระวังมั่นคงอยู่แล้ว มันจะเข้ามาตีตัดหลังได้ที่ไหน แล้วทรงตรัสกับกรมหลวงรักษ์รณเรศว่า ฟังดูท่านแต่ก่อน ๆ ท่านจัดทัพจัดค่ายไม่ประมาทเหมือนอย่างนี้ ถ้าจะตั้งจะเดินจะรบทัพก็ดี ท่านก็จัดทัพเป็นกระบวนทัพหน้า ทัพหลวง ทัพหลัง ปีกซ้าย ปีกขวา ดูน่ากลัวมั่นคงพร้อมสรรพนักหนา ท่านไม่ประมาทเหมือนอย่างนี้ นี่มีแต่ความประมาทหลงเชื่อมันให้เสียทีเปล่า ๆ ทำนองจะเข้าใจเสียว่า มันจะไม่ทำเมืองสงขลาแล้วจึงคิดให้แต่แขกออกไป ปรารถนาจะได้ให้ไปพูดจากับมัน ความเห็นจะเป็นอย่างนี้ จึงให้แขกออกไป ย่าโม่อะไรมิรู้ อ้ายแขกมันจะทำเอาตัวไปได้ก็เอาไปเสียเถิด จะได้หาคนอื่นเขาเป็นต่อไป แล้วรับสั่งสั่งท้าวพระกรุณาว่า ออกไปหน่อยเถิด จะให้ใครไปก็ไม่ได้ จะให้แต่เจ้าพระยายมราชออกไปเล่า ก็จะว่ากล่าวการงานไปไม่ตลอด ผู้ที่ออกไปจัดแจงว่ากล่าวพระยานครฯ พระยาสงขลา คิดทำการงานได้ก็มีแต่เจ้าพระยาบดินทรเดชา เจ้าพระยาพระคลัง ท้าวพระกรุณา พระยาราชสุภาวดี ๔ คนเท่านั้น นอกจากนั้นจะออกไปว่ากล่าวจัดแจงที่ไหนได้ ออกไปเถิด ทรงคิดอยู่ก็จะหาใครให้ออกไปไม่ ด้วยว่ารับรวมการรวมงานที่กรุงฯ เหน็ดเหนื่อยมาก เคยเล่นเคยทำบุญด้วยอยู่ มีการจะต้องไปก็ออกไปพอเป็นสวัสดีผู้มีบุญไปสักทีเถิด ถ้าใครอ้อแอ้ไม่คิดทำรักษาเขตแดนบ้านเมืองได้แล้วก็เอาออกเสีย หาคนอื่นเขาเป็นต่อไป คิดทำเอาให้จนได้ ถ้าออกไปถึงแล้ว การจะเป็นมากมายด้วยอ้ายแขกเหล่านั้นพากันกำเริบเข้ากับอ้ายแขกไทรไปสิ้น ทำเอาเมืองสงขลาได้แล้ว ก็จะเพิ่มเติมทุ่มเทกองทัพออกไปช่วยให้มากให้ทันการ ทำเอาบ้านเมืองเขตแดนคืนให้จงได้ แล้วตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ถ้าโดยมันจะทำเอาเมืองสงขลาได้ ก็เพราะอ้ายแขกของเรา มันกำเริบหมดเข้าด้วยกับมัน ๆ จึงจะทำได้ ถ้าอ้ายแขกเรามันไม่กำเริบดีอยู่แล้ว มันจะทำเอาเมืองสงขลาได้หรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถ้าแขกเหล่านั้นไม่กำเริบแล้ว จะมาทำเอาเมืองสงขลาไม่ได้ รับสั่งว่า ถ้าจะทำเอาสงขลาไปได้ ก็เพราะอ้ายแขกเรามันกำเริบเป็นเชื้อเข้าด้วยจึงจะทำได้ แล้วรับสั่งสั่งท้าวพระกรุณาว่าออกไปเถิด ไหน ๆ ก็ออกไปในวันเดือน ๔ แรม ๗ ค่ำนั้นแหละเป็นแน่แล้ว ๚
๏ ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๓ ค่ำ ๔ ค่ำ ๕ ค่ำ หาได้ทรงตรัสถึงราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๖ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่ามีอะไรบ้างหรือไม่ คุณพิพัฒน์กราบทูลว่า พระยาสมุทรปราการบอกเข้ามาว่า เรือกองทัพพระยาวิชิตณรงค์ได้ใช้ใบไปจากปากน้ำ ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๓ ค่ำ พระราชรินทร์ได้ใช้ใบไป ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๕ ค่ำ ทรงตรัสถามว่า ไปเรือกี่ลำ คนลงไปในลำเรือลำละเท่าไร พระนรินทร์กราบทูลว่า เรือ ๔ ลำ คนในลำเรือพระยาวิชิตณรงค์ ๑๐๐ เศษ เรือพระราชรินทร์ ๔๐๐ เศษ เรือนายฤทธินายเวร ๘๐ เศษ เรือจีนขุนพัฒน์สงขลาขี่มา ๘๐ เศษ แต่พวกเกณฑ์บุญซึ่งไปกับพระราชรินทร์ยังมาถึงไม่พร้อมกัน ค้างอยู่ ๓๐ เศษ ว่าจะตามออกไปทางบก รับสั่งว่ามันจะไปทางบก เมื่อไรจะไปถึงทันการทันงานที่ไหน ให้มันคอยออกไปกับกองทัพใหญ่ทีเดียวเถิด แล้วตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ท้าวพระกรุณาจะยกออกไป จะเอาช้างออกไปด้วยหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าไม่เอาออกไปหามิได้ รับสั่งว่าออกไปหาเอาข้างนอกเถิด จึงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ข้างที่นครฯ ที่สงขลามีอยู่สักเท่าไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ช้างที่เมืองนครฯ หาสู้มีมากไม่ มีใช้สอยอยู่ทั้งเมืองนครฯ เมืองพัทลุงราวสัก ๑๐ ช้าง ๒๐ ช้าง แต่เมืองไทรนั้นมีมาก ที่เมืองสงขลามีอยู่ ๕๐ ช้าง แต่หามากเหมือนช้างข้างเมืองแขกซึ่งขึ้นอยู่ ณ เมืองสงขลาไม่ จึงรับสั่งว่า ท้าวพระกรุณาออกไปแล้วคิดกะหาเอาช้างมาใช้สอยก็เห็นจะพอได้อยู่ แล้วตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า เมื่อครั้งเจ้าพระยาพระคลังออกไปครั้งก่อนนั้น เอาช้างออกไปแต่กรุงฯ กี่วันจึงจะออกไปถึง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ออกไป ๒ เดือนจึงถึง รับสั่งว่า ถ้าจะออกไปแต่กรุงฯ ก็จะต้องคอยช้างอยู่ จะไปถึงทันการงานที่ไหน ไปหาเอาข้างนอกเถิด ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๗ ค่ำ เพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลถวายร่างตราตอบเมืองนครฯ บอกกำหนดกองทัพใหญ่ ซึ่งโปรดให้ท้าวพระกรุณายกออกไป รับสั่งว่า เออ เอาให้มันออกไปเถิด ว่ากล่าวก็มากมายไปนักหนาแล้ว ถึงจะว่าไปให้มากมายอย่างไร ๆ ก็มากเสียเปล่า ๆ การก็ไม่แล้วลงที่ไหนได้ แต่ขอเติมความจดหมายลงอีก ๒ ตัว ๓ ตัวเถิด ว่าออกไปว่าการครั้งนี้มีความน้อยพระทัยเจ็บพระทัยนัก ด้วยพระยาสงขลาไม่คิดปรึกษาหารือให้พรักพร้อมกัน ทำจนให้อ้ายแขกมันกำเริบจะเข้ามาตีเอาเมืองสงขลาเสียอีก ซึ่งเจ้าพระยานครฯ ขอกองทัพกรุงฯ ออกไป ๓ ทัพ จะโปรดให้แต่เจ้าพระยายมราชคุมกองทัพออกมาช่วยก็ได้ แต่ทรงเห็นว่าคนสามพันนั้นน้อยนักหนาจะหาพอกับการทำให้แล้วได้ไม่ ด้วยการเมืองไทรนั้นเสียหายบ้านเมืองมาก็ ๒ ครั้งแล้ว จึงโปรดให้เจ้าพระยายมราช ท้าวพระกรุณา ยกทัพใหญ่ออกมาปราบปรามทำให้ถึงใจอ้ายแขกเหล่ากำเริบเสียให้ราบคาบแล้วทีเดียว แล้วทรงตรัสกับกรมหลวงรักษ์รณเรศว่า การครั้งนี้อ้ายแขกไทรมันมีคนมากี่มากน้อยนักหนา มันมีมาห้าพันหกพันเท่านั้น มันแยกย้ายกันก็กองละ ๒๐๐ กองละ ๑๐๐ กองละ ๕๐๐ กองละ ๓๐๐ คน ที่นครฯก็มีอยู่ห้าพันเศษ สงขลาก็ห้าพันเศษ คนถึงหมื่นเศษพอทำอยู่แล้วยังทำไม่ได้ ต้องร้อนถึงทัพกรุงฯ ออกไปจึงจะทำได้ มันจะเป็นการกระไรนักหนาทีเดียว คนเรามีพอทำแล้วปรึกษาหารือกันให้ดี ช่วยกันให้พรักพร้อม หัวใจมันอยู่ที่ไหนก็ทำเอาตรงเข้าที่หัวใจมันอยู่ที่นั้นแล้วจะไปไหน คงทำได้ นี่ต่างคนต่างถือไม่ปรึกษาหารือกันช่วยกันทำให้พรักพร้อม การจึงเป็นไปได้ ข้างสงขลาก็คิดทำเอาตามข้างสงขลา หลงเชื่ออ้ายแขกยกหลวมออกไปถึงทุ่งโพ จะมีกองอุดหนุนติดตามกันออกไปก็ไม่มี มันก็วกหลังไล่ตีเอาวิ่งเข้ามา ข้างเมืองจะนะ เมืองเทพาเล่าอ้ายแขกก็มา ๓๐๐ เท่านั้น ทำเอาเมืองจะนะเทพาได้ บอกขอกองทัพเจ้าพระยานครฯ มาช่วย เจ้าพระยานครฯ ให้พระยาไทรมาช่วย แล้วว่าพวกอ้ายหวันมาลียกกลับเข้ามาตีชิงเอาเสบียงอาหารที่บ้านสตูล ให้พระยาไทรแบ่งคนไปช่วยที่สตูล ฟังดูออกวุ่นไขว่ไปทีเดียว เล่นเอาอ้ายไพร่กองทัพเดินจนสะบ้าหัวเข่าจะหลุดเสียแล้ว ไม่เป็นแก้วเป็นการอะไรเลยเปล่า ๆ ทั้งนั้น กลับไปกลับมาอยู่เท่านั้นกันเอง ทำไม่เป็นอันสำเร็จได้สักอย่างหนึ่ง จะคิดบอกกล่าวเข้ามาแล้วก็มีแต่ปดแก้ความว่า อ้ายแขกมันกำเริบอย่างนั้นอย่างนี้ ตกตื่นใจไปทีเดียว ช่างกระไรไม่มีทิฐิมานะเลยน่าอายอดสูนักหนา จะมีใจทิฐิมานะเข้าบ้างว่าร้ายก็ทีหนึ่ง ดีก็ทีหนึ่งไม่มี พากันอ้อแอ้ไปเสียสิ้น จะว่ากล่าวพูดจาไปอย่างไรก็ว่าเสียเปล่า ๆ หมด ไหน ๆ ก็เป็นอันทำไม่ได้แล้ว ก็เอาทัพใหญ่ยกออกไปประโคมเอามันเถิด ทำอ้ายพวกกำเริบเสียให้ยับเยิน กวาดต้อนมาเสียให้สิ้น เอาให้แล้วจนได้ จึงรับสั่งสั่งท้าวพระกรุณาว่าฟังแล้วอุตส่าห์ตริตรองจำไว้ ออกไปอย่าไปทำเหมือนอย่างนี้ ถ้าทำเหมือนอย่างนี้แล้ว จะเอาคนให้ไปจนหมดคนกรุงศรีอยุธยาก็ไม่พอ แล้วรับสั่งว่า ต่อเมื่อจวนจะออกไปเถิดจึงจะทรงตรัสสั่งให้เข้าใจ ไหน ๆ ก็คงจะได้ฟังข่าวคราว ๆ อีกสักทีหนึ่งดอก ดูจัดแจงทำเรือไปพลางก่อนเถิด แล้วเจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เจ้าพระยานครฯ บอกเข้ามาครั้งนี้ก็ขอกระสุนดินดำออกไปด้วย ว่าดินดำที่เมืองนครฯ เมืองพัทลุงนั้น เดิมมีอยู่ ๔๐ หาบเศษ ใช้สอยเสีย ยังอยู่สัก ๑๐ หาบ หาพอจะใช้สอยต่อไปไม่ แต่ดินขาวนั้นมีอยู่ จะขอรับพระราชทานกระสุนดินดำกับสุพรรณถันออกไป รับสั่งว่าช่างเถิด ไหน ๆ ก็เป็นอันทำไม่ได้แล้ว จะต้องยกทัพใหญ่ออกไปทำ ก็คอยเอาที่กองทัพใหญ่ทีเดียวเถิด จึ่งตรัสถามว่า กองพระราชรินทร์นั้นเอาดินไปเท่าไร พระนรินทร์กราบทูลว่า เอาไป ๓๗ หาบ รับสั่งว่าทรงทราบอยู่ เอาไปถึง ๔๐ หาบแล้ว แลเมื่อเสด็จขึ้นนั้น รับสั่งให้หาท้าวพระกรุณา เข้าไปเฝ้าริมลับแลกระจกเชิงอัฒจันทร์ จะโปรดสั่งด้วยข้อราชการประการใด ข้าพเจ้าฟังหาชัดไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๘ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามพระยาเพชรบุรีว่า เข้ามาถึงเมื่อไร พระยาเพชรบุรีกราบทูลว่า เข้ามาถึงเพลาเย็น ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๗ ค่ำ จึงรับสั่งว่า การข้างเมืองแขก พระยาเพชรบุรีก็เคยไปเข้าใจอยู่แล้ว ออกไปด้วยกับทัพใหญ่ ช่วยกันทำเสียให้แล้วเสียสักทีเถิด ไม่พอที่พอทางจะให้ป่วยงานรี้พลเสบียงอาหารเลย การข้างนอกก็มีผู้คนพอทำอยู่แล้วยังทำหาได้ไม่ ทำไม่ได้แล้วจะคิดแต่รักษาเขตแดนบ้านเมืองไว้ให้มั่นคงเท่านี้ก็ไม่ได้ ข้างหนึ่งฉลาดก็ฉลาดเกินไป ข้างหนึ่งโง่ก็โง่ดื้อไป ทำจนให้มันไล่เข้ามาในเขตในแดน การไม่ควรจะเป็นได้ก็เป็นไป ทำให้อายอดสูเขาเล่นเปล่า ๆ ต่างคนก็ต่างทำไม่สามัคคีรสปรึกษาหารือกันเลย มีแต่คิดถือเปรียบแก่งแย่งกันไปเสียสิ้น แล้วตรัสถามพระยาเพชรบุรีว่า เขาเกณฑ์เอาคนไปเท่าไร พระยาเพชรบุรีกราบทูลว่า เกณฑ์ไป ๙๐๐ คน รับสั่งว่าไปหาให้พบท้าวพระกรุณา คิดไถ่ถามปรึกษาหารือกันเข้าเถิด จะจัดแจงไปอย่างไรก็จะได้จัดแจงออกไปให้พรักพร้อมกัน ช่วยกันร่ำเอาอ้ายแขกเสียให้ยับเยินจนได้ ๚
๏ ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๙ ค่ำ ๑๐ ค่ำ หาได้ทรงตรัสถึงราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เพลาเช้า พระยาเทพกราบทูลลาให้ขุนจำนง ให้นายทองเดช กลับไปเมืองนครฯ รับสั่งว่าให้ออกไปเถิด ออกไปถึงแล้ว การงานมันเป็นอย่างไรก็ให้เจ้าพระยานครฯ รีบบอกกล่าวเข้ามาโดยเร็ว จะได้ทรงคิดจัดแจงการต่อไป ข้อความพระราชดำริประการใดก็แจ้งออกไปในท้องตราซึ่งขุนจำนง นายทองเดช ถือออกไปนั้นแล้ว แลซึ่งทัพใหญ่จะยกออกไปนั้น จะให้รอฟังดูการข้างสงขลาอีกสักคราวหนึ่งก่อน ถ้าได้ความว่าได้ยกเข้าติดตีสู้รบกับอ้ายแขกเห็นการกระทำอยู่แล้ว ก็จะหาให้ยกทัพใหญ่ออกไปไม่ จะให้พระยาเพชรบุรีถืออาญาสิทธิ์คุมออกไปสามพัน ยกไปช่วยก็จะได้ จะให้ทัพใหญ่ยกออกไปก็จะป่วยงานรี้พลเสบียงอาหาร ถ้าเห็นการว่าทำไปไม่ได้แล้วก็จะต้องให้ทัพใหญ่ยกออกไปทำเอาให้แล้วจนได้ ทัพพระยามหาอำมาตย์ก็ให้เตรียมไว้ช่วยอีกทัพหนึ่ง แล้วทรงตรัสกับพระยาเพชรบุรี คนที่เมืองนครฯ มีอยู่ถึงห้าพันคน ที่สงขลาก็ห้าพัน คนเป็นหมื่นหนึ่งแล้ว ยังสู้กับคนอ้ายแขกห้าพันหกพันไม่ได้ ราวกับอ้ายแขกมันมีมือมาคนละ ๙ มือ ๑๐ มือทีเดียว น่าแค้นนักหนา มีแต่อ้อแอ้กลัวมันไปเสียสิ้น ไม่ควรจะละเลย ทำเอาแต่ให้ได้ของอ้ายแขกมาฟัดหัวสักทีหนึ่งก็ไม่ได้ ไม่เป็นแก้วเป็นการทั้งนั้น ไม่พอที่จะให้ร้อนถึงทัพกรุงฯ เลย เป็นเจ้าบ้านภารเมืองกินและเจียดเงินพานทองเปล่า ๆ สุดแต่มีการขึ้นครั้งไร ก็ร้อนถึงทัพกรุงฯ ออกไปทุกครั้ง จะคิดทำรักษาบ้านรักษาเมืองไว้เกียรติยศรักหน้ารักชื่อ อย่าให้อายเขาก็ไม่ได้ คราวนี้ถ้ามีการต่อไปแล้ว ก็เอาทัพกรุงยกออกไปทีเดียวเถิด จะไว้ใจเชื่อทัพหัวเมืองเหมือนแต่ก่อนไม่ได้แล้ว จึงตรัสถามพระยาเพชรบุรีว่า เป็นกระไรกองทัพกรุงฯ ออกไปหกพันเศษกับกองทัพข้างนอกจะพอทำหรือไม่ พระยาเพชรบุรีกราบทูลว่า พอทำ คนหนึ่งหมื่นเศษนี้ก็มากมายอยู่แล้ว จึงตรัสว่า แต่คนข้างนอกก็พอทำอยู่ ทำไปไม่ได้เอง ไม่พอที่จะให้ร้อนถึงทัพกรุงฯ เลย แล้วก็รับสั่งว่าการที่กรุงฯ ข้างทางเมืองกาญจนบุรี มิศริจซอนอังกฤษก็เข้ามา ทางเมืองชุมพรก็เข้ามา มิศบอนำอังกฤษข้างนอกก็เร่งให้ยกกองทัพออกไปเร็ว ๆ ว่าเอากำปั่นมาช่วยปิดปากน้ำเมืองไทรจะช้าอยู่ไม่ได้ การก็วุ่นไขว่รอบข้างอยู่อย่างนี้ จะทำอย่างไรได้ เมื่อมันจะช่วยก็ช่วย ไม่ช่วยเราก็คงทำเอาจนได้ จะเอาจมูกเขามาหายใจนั้นไม่ชอบ มันว่ากล่าวหวานมาอย่างไร เราก็หวานไปอย่างนั้น ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำทรงตรัสถามคุณพิพัฒน์ว่า มีอะไรเข้ามาหรือคุณพิพัฒน์กราบทูลว่า ไม่มีเรืออะไรเข้ามาหามิได้ ทรงตรัสว่าลมก็ออกคู้ๆ ช่างกระไรเงียบไปเสียทีเดียว ทั้งนครฯ ทั้งสงขลาไม่บอกเข้ามาถึงบ้างเลย คอยฟังอยู่ก็พากันหายไปเสียหมดจะเป็นกระไรอยู่หนอ จะได้คิดทำสู้รบติดตีกับมันออกไปได้หรืออย่างไรก็ไม่รู้ หรือมันจะทำเอาสงขลาไปได้อย่างไร ความจริงเงียบไปเสียสิ้น น่าแค้นนักหนาทีเดียว ข้างเมืองปากใต้แล้วมีแต่อย่างนี้ไปเสียหมด ไม่ใคร่บอกกล่าวมาให้รู้โดยเร็วเลย จึงตรัสถามว่า ตั้งแต่วันขุนพัฒน์เข้ามาแต่สงขลาจนวันนี้กี่วันมาแล้ว พระนรินทร์กราบทูลว่า ได้ ๒๓ วันมาแล้ว ทรงตรัสว่าการก็พอจะมีบอกข่าวคราวเข้ามาถึงแล้ว ยังหามีเข้ามาถึงให้รู้ไม่ จึงตรัสถามท้าวพระกรุณาว่า ถ้ามันทำเอาสงขลาได้แล้วโดยจะวุ่นอยู่ ไม่บอกเข้ามาได้ ข่าวนอกจะไม่เลื่องลือเข้ามาบ้างเจียวหรือ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ถ้าเมืองสงขลาเสียแล้วป่านนี้ข่าวก็คงจะเลื่องลือทราบมาถึง รับสั่งว่ากระนั้นสิจะฟังหรือ คนกระจัดกระจายไปทั้งบ้านทั้งเมืองแล้ว มันก็คงจะเลื่องลือเข้ามาบ้าง นี่เห็นจะเป็นว่าด้วยบอกเข้ามาแต่ก่อนว่า อ้ายแขกกำเริบอย่างนั้นอย่างนี้เกินไปเสียแล้ว ภายหลังความจะหาเป็นอย่างบอกไม่ อ้ายแขกมันไม่กำเริบ ที่กำเริบมันก็กลับใจเข้าบ้าง ข้างเมืองนครฯ เล่า บอกเข้ามาก็ว่าจะไม่รอคอยกองทัพกรุงฯ แล้ว จะยกลงไปทำ การซึ่งจะยกลงไปทำ ไม่ได้ยกลงไปเหมือนว่า ครั้นจะบอกเข้ามาก็กลัวอยู่ ความเห็นจะเป็นอย่างนี้อยู่ด้วยกันเท่านั้นกันเอง จึงไม่บอกเข้ามา ไม่พอที่จะพากันตกตื่นใจเลย มันจะกำเริบไปหมดที่ไหนได้ ประเดี๋ยว ๆ ไปอย่างนี้ มันจะไม่เข็ดหลาบลงบ้างเจียวหรือ มันก็เข้ามา ได้จัดแจงว่ากล่าวพึ่งให้ออกไปเมื่อวานซืนนี้ใหม่ ๆ ทีเดียว เจ้าบ้านภารเมือง เมืองสาย เมืองยะหริ่ง เมืองตานี ก็ยังอยู่ที่สงขลานั่นเอง มันจะพากันกำเริบไปไหนหมดได้ โดยจะเป็นไปบ้างก็เป็นแต่คนเล็กน้อย ที่มันกวาดเอาครอบครัวไปได้มันจนใจอยู่ มันก็ต้องเข้าอยู่เอง ถ้ามันเห็นว่ากองทัพเราทำแข็งแรงอยู่แล้ว มันจะไปไหน มันก็คงกลัวกลับผินหน้าพากันเข้าหาสิ้น นี่มีแต่คิดหย่อนกลัวมันไปเสียหมด ราวกับอ้ายแขกมันมีมือ ๙ มือ ๑๐ หรืออย่างไร พากันวุ่นไขว่อยู่เปล่า ๆ ทั้งนั้น ไม่เป็นแก้วเป็นการอะไรได้ อ้ายแขกมันมาเท่าไรนักหนา ผู้คนก็มีพอทำอยู่แล้ว จะคิดช่วยกันทำให้พรักพร้อมกันเข้าก็จะได้ มีแต่คิดถือเปรียบกัน ยกกลับไปกลับมาอยู่นั่นเอง ถ้าคิดช่วยกันให้พรักพร้อมจริง ๆ ทัพเมืองนครฯ ยกปิดหลังเข้ามาที่หินเหล็กไฟ อ้ายแขกจะอยู่สู้รบที่ไหน ก็จะพากันเลิกไปหมดสิ้น อะไรก็ไม่ได้สักอย่างหนึ่ง ดูเลวเต็มที ทำกับมันไปไม่ได้แล้ว ก็บอกแก้ตัวเข้ามาเปล่า ๆ ว่าอ้ายแขกมันกำเริบ มีคนมาเท่านั้นเท่านี้ คราวจะคิดเกณฑ์เอาการงานแล้วก็ว่าแขกไทรมีน้อย คราวอย่างนี้แล้วก็ว่ามีมาก เข้ามาถึงสี่พันห้าพัน น่าเกลียดน่าชังนักหนา แล้วทรงตรัสกับท้าวพระกรุณาว่า จำนวนคนที่จะยกออกไปครั้งนี้หกพันเศษ กับคนนครฯ สงขลาด้วยกัน ถามพระยาเพชรบุรีเขาเมื่อเช้า เขาก็ว่า คนไปถึงหมื่นเศษพอทำอยู่แล้ว ว่ากระไรเล่า พระยามหาอำมาตย์ พระยาเทพ พระยาพิพัฒน์ ก็นั่งอยู่ด้วยกันได้ยินหรือไม่ พระยามหาอำมาตย์กราบทูลว่าทราบอยู่ พระยาเพชรบุรีว่า คนออกไปนั้นก็มากพอทำอยู่แล้ว จึงรับสั่งสั่งท้าวพระกรุณาว่า คิดไถ่ถามพระยาเพชรบุรีดูเถิด เขาเป็นคนเข้าใจเคยไปรบกับแขกอยู่ การงานอย่างไรเขาก็รู้อยู่สิ้น แล้วทรงตรัสกับกรมหลวงรักษ์รณเรศว่า ฟังดูการบ้านเมืองข้างปากใต้ทุกวันนี้ ดีแต่คิดหาเงินหาทอง จะเอาผลประโยชน์ใส่ตัวไว้ให้มั่งมีไปเสียหมดเท่านั้นกันเอง การที่จะคิดทำทัพศึกรักษาบ้านเมือง ไว้ชื่อไว้หน้านั้นไม่มีเลย ทำอย่างนี้นานไปการวิชาทัพศึกก็จะเสื่อมสูญไปเสียสิ้น จะหาคนรู้การทัพการศึกก็จะไม่มีจะหมดคนลงทุกชั้น ครั้นหมดคนรู้การทัพศึกลงแล้วคราวมีทัพศึกมาก็จะคว้าไขว่เปล่า ๆ ทั้งนั้น แต่จะหาคนยิงปืนเป็นสักคนหนึ่งก็จะไม่มี ลงจนชั้นนี้แล้วที่ไหนจะเป็นบ้านเป็นเมืองไปได้ มันก็รํ่าเอายับเยินไปเป็นบ่าวมันเสียสิ้น แล้วทรงตรัสเล่าเรื่องการซึ่งสิ้นคนทำทัพศึกในพงศาวดารลำดับกษัตริย์มาจนถึงกษัตริย์แผ่นดินกรุงฯ ซึ่งเสียกับพม่า เป็นใจความว่าครั้งพม่ายกเข้ามาทั้งค่ายอยู่วัดแม่นางปลื้มนั้น จะหาคนรู้วิชาปืนยิงปืนเป็นสู้รบกับพม่าก็ไม่มี สูญทแกล้วทหารเสียหมด รับสั่งสั่งให้เอาปืนปะขาวกวาดวัดขึ้นไปยิงสู้รบกันที่หัวรอ ต่างคนต่างก็ตกตื่นใจเอาสำลีจุกหู กลัวเสียงปืนจะดังเอาหูแตก ว่ากล่าวกันให้ใส่ดินแต่น้อย ครั้นใส่แต่น้อยกำหนดจะยิง ข้างน้ำข้างในก็พากันร้องวุ่นวายเอาสำลีจุกหูไว้ กลัวหูจะแตก รับสั่งก็สั่งให้ผ่อนดินลงเสียให้น้อยลง จะยิงแล้วไม่ยิงเล่า แต่เวียนผ่อนลง ๆ ดินก็น้อยลงไปทุกที ครั้นเห็นว่า น้อยลงพอยิงได้แล้วก็ล่ามชนวนออกไปให้ไกลทีเดียว แต่ไกลอย่างนั้นคนยิงยังต้องเอาสำลีจุกหูไว้กลัวหูจะแตก ครั้นยิงเข้าเสียงปืนก็ดังพรูดออกไป ลูกปืนก็ตกลงน้ำหาถึงค่ายพม่าไม่ จึงตรัสถามท้าวพระกรุณาว่า เป็นกระไรรู้หรือไม่ วัดแม่นางปลื้มกับหัวรอนั้นใกล้ไกลกันเท่าไรนักหนา ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ทราบอยู่แล้ว ค่ายที่วัดแม่นางปลื้มกับศีรษะรอก็ตรงกันข้าม รับสั่งว่าสิ้นคนรู้วิชาทัพวิชาศึกแล้วก็จะเป็นไปอย่างนี้นั่นเอง ๚
๏ ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๑๒ ค่ำ หาได้ทรงตรัสถึงราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามคุณพิพัฒน์ว่ามีอะไรมาหรือไม่ คุณพิพัฒน์กราบทูลว่า ไม่มีเรือเข้ามาหามิได้ ทรงตรัสว่าประหลาดนักหนา ทำไมจึงเงียบไปเสียหมดทีเดียว คอยฟังข้างสงขลาอีกสักทีหนึ่งเท่านี้แหละไม่ได้ความเอาเลย จึงทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า เป็นกระไรคิดจัดแจงเรือแพแล้วหรือ จะเอาเรือไปเท่าไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าเรือรบนั้นคิดจะเอาไปหมด จัดแจงทำอยู่ยังหาแล้วไม่ ตรัสถามว่าก็เรือที่ยืมลูกค้านั้นได้มาเท่าไร พระยาโชฎึกกราบทูลว่า ได้มา ๒๐ ลำ ๒๑ ลำแล้ว ทรงตรัสว่าทั้งเรือรบเรือยืมเท่านั้นมันจะพอคนออกไปหรือ ยังจะได้เรืออยู่ที่ไหนบ้างเล่า พระยาโชฎึกกราบทูลว่า เรือที่จะยืมนั้นก็สิ้นอยู่แล้ว รับสั่งว่าได้เรือสำเภาเล็ก ๆ ที่ไหนสักลำหนึ่งสองลำแต่พอออกไปส่งกันให้หมดได้ก็จะดี เอาเรือง่วนเสงไปสักลำหนึ่งก็จะได้ รื้อแต่หลังคาเขาหลังคาเราไม่รื้อลงก่อนเล่า พระยาโชฎึกกราบทูลว่า เรือจะยังมีอยู่ก็มีแต่เรือไหหลำข้างนอกอยู่ ๖ ลำ ๗ ลำ รับสั่งว่าเรือเขาข้างนอกจะเอาของเขาอย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เรือรบที่เมืองสมุทรมีอยู่ ๒ ลำก็เอาขึ้นมาจัดแจงทำอยู่แล้ว คิดดูทั้งเรือรบนครฯ เรือกำปั่นแปลง เรือรบมีชื่อ ก็เห็นจะพอ แต่คนกองเพชรบุรีนั้นว่าคนเหลือเรืออยู่ ๔๐๐ จะเข้ามาลงเรือที่กรุงฯ จึงรับสั่งสั่งว่า ดูแลจัดแจงเข้าเถิด การก็จวนอยู่แล้ว พระยาเพชรบุรีเขาจะไปลงเรือข้างนอกก็ขับให้ออกไปเถิด เขาจะได้ไล่มันเข้ามาลงเรือที่กรุงฯ อย่าพากันนิ่งทำโยเยเสีย วันนี้ก็ ๑๓ ค่ำแล้ว ยังกี่วันมีเล่า ประเดี๋ยวก็จะ ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ ถึงแรม ๗ ค่ำโปกเข้า ถ้าไม่ได้ไปแรม ๗ ค่ำแล้วก็จะไปติดตรุษติดถือน้ำอยู่ จะไปได้ก็ราวเดือน ๕ ถ้าตกลงจนเดือน ๕ แล้วลมจะจัดกล้าขึ้น จะไปก็จะยากลำบากอยู่กลางทะเล จะหาทันทีทันการไม่ ดูจัดแจงเข้าเถิด โดยไปไม่ทันวันแรม ๗ ค่ำ แล้วก็คิดให้แต่ทัพพระยาเพชรบุรีเขาล่วงออกไปก่อนพลาง ให้ได้ไปในวันแรม ๗ ค่ำได้นั่นแหละดี ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามท้าวพระกรุณาว่า เป็นกระไรได้จัดแจงคิดผู้คนลงเรือบ้างแล้วหรือ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่าได้จัดแจงลงไว้บ้างแล้ว แต่ยังคอยคนอยู่ ยังหามาถึงพร้อมกันไม่ ถ้ามาถึงพร้อมกันแล้วจึงจะจัดแจงให้ลงเรือ รับสั่งว่าคอยมันว่ากระไร จัดแจงเรือกะไว้เสียให้พอว่าเป็นเรือของคนนั้นคนนี้เสียทีเดียว มันมาถึงแล้วก็ชี้ให้ ๆ ก็จะแล้ว จะให้มันมาถึงก่อนแล้วจึงจะหาเรือส่งให้มันจะหาทันกันที่ไหน จะไปก็จะไม่พรักพร้อมกัน แล้วตรัสถามว่า ยังขัดอะไรอยู่บ้าง ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า จะขัดอยู่ก็แต่ต้นหนไต้ก๋งหามีลงเรือนายทัพนายกองไม่ จึงรับสั่งว่า ทำไมนายท้ายนายใบที่ปากน้ำก็มีอยู่ ว่ากระไรเล่า ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า นายท้ายนายใบนั้นหาได้เกณฑ์ออกไปไม่ รับสั่งว่าอย่านิ่งเสีย ดูว่ากล่าวขอเอาออกไป เป็นผู้จะไปแล้วจะขัดสนสิ่งไรก็ต้องจัดแจงว่ากล่าวให้เขาส่งเสียออกไป จะให้ใครจัดแจงเล่า จะให้พระนรินทร์มันจัดแจงหรือ หรือจะให้พระยาเทพ หรือจะให้พระยาพิพัฒน์จัดแจง ก็มีมานั่งเห็นหน้าอยู่ด้วยกันเท่านี้แหละว่ากระไร จะให้ใครจัดแจงก็ว่าไป แล้วรับสั่งว่า ใครจะจัดแจงเล่า จัดแจงเอาเองเถิด จะเอาสิ่งไรก็เอาไป ใครจะมาขัดขวางเอาไว้ได้ แล้วตรัสถามว่า ที่ข้าวปลานั้นเป็นกระไรได้ บรรทุกเรือลงบ้างแล้วหรือ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ได้จัดให้เรือหลวงภิมุขมนตรีลำหนึ่ง เรือขุนสาลีพิทักษ์ลำหนึ่ง พระธัญญาบริบาลลำหนึ่ง หลวงกระยาบริบูรณ์ลำหนึ่ง ไปรับบรรทุกอยู่ ๔ ลำแล้ว ว่าข้าวที่กรุงเทพฯ มันมีอยู่น้อย ยังให้คนขึ้นไปเอาข้าวที่กรุงเก่าอยู่ จึงตรัสถามว่า คิดจะเอาข้าวไปคราวนี้เท่าไร ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า รับพระราชทาน ไป ๕๐๐ ทรงตรัสถามว่า ข้าวถึง ๕๐๐ จะบรรทุกเรือ ๔ ลำไปหมดหรือ เรือจุลำละเท่าไร จะบรรทุกไปอย่างไร ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า จะรับพระราชทานบรรทุกออกไปครั้งนี้ไม่ถึง ๕๐๐ หามิได้ จะบรรทุกไปตามกำลังเรือจุลำละ ๗๐ เกวียน ๘๐ เกวียน แต่พอไป ทรงตรัส เออ ว่าอย่างนั้นก็ว่า ฟังดูว่าจะเอาไป ๕๐๐ เกวียน เล่นเอาตกพระทัยทีเดียว ทำไมกับข้าว ๕๐๐ เกวียนเท่านั้นไม่ว่าดอก มิใช่จะหวงกันไม่ให้เอาไปเมื่อไรมี กลัวจะเอาไปไม่ได้เอง ถ้าผ่อนปรนเอาไปเป็นคราว ๆ อย่างว่าแล้วก็ไปได้ ออกไปถึงแล้วก็ให้มันกลับเข้ามาเอาออกไป แล้วตรัสถามว่า คิดเอาข้าวไป ๕๐๐ จะไปกินได้กี่เดือน ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า คิดให้รับพระราชทานไปจนเดือนสิบ ทรงตรัสถามว่า กินไปจนเดือนสิบ คิดแต่ข้าว ๕๐๐ หรือ ๆ คิดทั้งเสบียงกองทัพด้วย ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า คิดทั้งเสบียงกองทัพ ทรงตรัสถามว่าเสบียงบวกกันคนละเท่าไร มันจะไปกินได้กี่เดือนจึงจะหมดเสบียง ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า บวกเสบียงคนละ ๕ ถัง คิดวันละทะนาน รับพระราชทานได้ ๓ เดือนจึงหมดเสบียง แล้วทรงตรัสถามว่า จะบรรทุกไปลำละ ๗๐ เกวียน ๘๐ เกวียนนั้น ก็ยังเสบียงมันอีกมันจะใส่ลงไปได้หรือ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า คิดดูเสบียงที่คนไปก็ไม่มากนักหามิได้ จะใส่ลงก็ ๒ เกวียน ๓ เกวียนเท่านั้น จึงทรงตรัสว่า กรมนาก็ไม่มีใครมา จะถามด้วยข้าวว่าได้บรรทุกลงบ้างแล้วหรือยังก็ไม่รู้ ขึ้นไปเอาข้าวก็ขึ้นไปถึงกรุงเก่า เมื่อไรจะได้ข้าวมาบรรทุก วันนี้ก็ขึ้น ๑๓ ค่ำแล้ว ประเดี๋ยวก็จะ ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ ถึงแรม ๗ ค่ำเข้า แต่พากันโยเยอยู่อย่างนี้เมื่อไรจะออกไป จึงตรัสถามท้าวพระกรุณาว่า จะไปได้วันแรม ๗ ค่ำหรือจะเหลื่อมไป ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ไม่เหลื่อมหามิได้ รับสั่งว่า ไม่ว่าดอก จะเหลื่อมไปก็ตามสุดแต่ไปเมื่อไรก็ได้ทำมันเมื่อนั้น ไปเดือน ๕ ก็ได้ทำในเดือน ๕ ไปจนถึงเดือน ๖ เดือน ๗ ก็ได้ทำในเดือน ๖ เดือน ๗ นั่นแหละ แต่ว่าจะไปยากลำบากอยู่เอง ตกลงจนเดือน ๕ แล้วลมก็จะจัดกล้าขึ้นจะไปไม่สะดวก จึงตรัสถามว่า ที่ปืนที่ผานั้นจะเอาไปเท่าไร จะเอาปืนอะไรไป ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า จะรับพระราชทานปืนจ่ารงค์หลังช้างกับปืนรายแคมไปสัก ๓๐ บอก รับสั่งว่าจะเอาปืนจ่ารงค์หลังช้างไปทำไม จะเอาขึ้นหลังช้างยิงค่ายอ้ายแขกหรือ ปืนจ่ารงค์หลังช้างเป็นปืนสั้นไม่ดีดอกที่นี่ก็มีอยู่น้อย เอาไว้สำหรับทัพบกทัพฝั่งข้างนี้บ้าง ปืนข้างนอกอยู่ที่นครฯ ที่สงขลาที่พัทลุงก็มีพออยู่แล้ว จะเอาไปทำไมถึง ๓๐ ถึง ๔๐ จะเอาไปก็ดูเอาไปแต่พอใช้สอยเถิด ปืนจ่ารงค์ก็มีหลายชนิดเลือกดูให้ดี เอาไปยิงค่ายคูอย่างนี้ ก็รักข้างปืนยาวนั่นแหละมันส่งลูกไปไกลได้ จะเอาปืนหลังช้างไป ก็เอาไปแต่บอกหนึ่งสองบอกยิงสู้ปืนยาวหาได้ไม่ แต่ปืนรายแคมนั้น จะเอาปืนสำหรับเรือไปบ้าง ก็เอาไปแต่พอกันสลัดศัตรูกลางทางเถิด ไปอย่างนี้สลัดศัตรูมันก็ไม่อาจเข้ามาดอก จะเอาไปขึ้นบกใส่ช้างอย่างนี้ รักปืนยาวคาบศิลาอย่างที่ซื้อขึ้นใหม่นั่นแหละดี เอาใช้เป็นรายแคมไปก็ได้ ถึงแล้วก็เอาใส่หลังช้าง ไปบกเห็นจะดี แต่การจัดแจงปืนอย่างนี้ต้องเลือกดูลำกล้องกับกระสุนปืนให้ได้กันออกไปยิงจึงจะดี ปืนจ่ารงค์ก็มีหลายชนิด แต่หาเหมือนกันไม่ ดูเลือกเอาเถิด ถ้ากระสุนกับลำกล้องไม่ได้กันแล้วยิงก็ขัดเสียไป ลูกปืนก็หาออกไปไกลไม่ ดูจัดแจงให้ดี แลการซึ่งจะออกไปอย่างนี้ก็อาศัยแก่รี้พลเครื่องศัตราวุธเสบียงอาหารพรักพร้อมจึงจะทำได้ ๚
๏ ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๑๔ ค่ำ หาได้ทรงตรัสราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เพลาค่ำ พระยาสงขลาบอกว่า ให้ขุนจิตรใจรักษ์ ถือเข้ามาถึงกรุงฯ ทรงทราบแต่ฝ่ายข้างมหาดเล็กนั้นแล้วเสด็จขึ้นพระแท่น ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า บอกเข้ามาว่ากระไรบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลใจความว่า พระยาสงขลาได้จัดให้หลวงไชยสุรินทร์คุมคน ๕๐๐ ออกไปตีอ้ายแขกที่ป่าบอนแตก ตั้งประชิดรบกับอ้ายแขกอยู่ที่บ้านนา ณ วันเดือน ๓ แรม ๙ ค่ำ อ้ายแขกร้อยคนเข้าเผาบ้านขมิ้น วกหลังจะเข้าตีทัพหลวงไชยสุรินทร์ ๆ ถอยทัพมาถึงปลักแรด อ้ายเจ๊ะหมัดยิหวายกตามหนุนอ้ายแขก ๑๐๐ คนมาพันเศษ พระยาสงขลาได้จัดคนไทยคนจีนเติมออกไปช่วยหลวงไชยสุรินทร์ ๕๐๐ หลวงไชยสุรินทร์กับอ้ายแขกสู้รบกันอยู่ข้างทางหินเหล็กไฟทางพาลานั้น พระยาสงขลาเห็นว่าอ้ายแขกจะยกเข้ามาตีตัดหลังได้ จึงให้กองทัพพระยาสาย กองทัพพระยายะหริ่งถอยมา อ้ายตนกูอาเกบยกตามเข้าพันเศษ ทัพพระยาสายได้สู้รบกับอ้ายแขก ๆ ตาย ๓๐ คน จับได้มา ๒ คน พระยาสาย พระยายะหริ่ง ตั้งค่ายรับอ้ายแขกที่เขาเก้าเส้งแห่ง ๑ ที่เขาลูกช้างแห่ง ๑ ที่คลองสำโรงแห่ง ๑ กับว่าหลวงสวัสดิ์ภักดีผู้ช่วยเมืองยะหริ่งออกมาถึง พระยาสงขลาว่า อ้ายแขกไทร กับแขกเมืองหนองจิก เมืองตานี เมืองยะลา เมืองรามันห์ ประมาณคนพันเศษยกมาตีเมืองตานี เมืองยะหริ่ง พวกเมืองยะหริ่งกับพระยาระแงะกับพระพิทักษ์ธานีเมืองสาย คนสามพันเศษตีอ้ายแขกแตกถอยไปอยู่ประหวันแขวงตานี พระยาระแงะพระพิทักษ์ธานี กำหนดนัดทัพกันจะเข้าตีอ้ายแขก ณ วันเดือน ๓ แรม ๗ ค่ำ ข้อความบอกเมืองสงขลา แจ้งอยู่ในหลวงทิพอักษรเสมียนตราคัดออกมาแล้ว ทรงตรัสว่าเปล่า ๆ ทั้งนั้น สู้มันไม่ได้ก็กลับมาเท่านั้นกันเอง จึงตรัสถามว่า ค่ายที่ตั้งรับมันอยู่นั้นกับเมืองสงขลาใกล้ไกลกันเท่าไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ห่างเมืองสงขลาอยู่สัก ๕๐ เส้น ทรงตรัสถามว่า เห็นเป็นกระไรจะเสียสงขลาหรือไม่เสีย เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถ้าไม่ทิ้งเมืองแล้วก็ไม่เสีย ทรงตรัสถามว่าเขาคิดรักษาบ้านเมืองทำค่ายคูไว้อย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ทำค่ายล้อมเมืองสงขลาไว้ชั้นหนึ่ง แล้วทำค่ายปีกกากันข้างหน้าเมืองไว้อีกชั้นหนึ่ง ยาวตั้งแต่เตาอิฐไปจนคลองสำโรง ๓๐ เส้นเศษ จึงตรัสถามว่าค่ายปีกกาทำนองชักปิดทางไว้หรืออย่างไร ก็หัวปีกกาข้างโน้นข้างนี้มันจะมีทางเข้ามาได้หรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า หัวปีกกาทั้ง ๒ ข้างไม่มีทางเข้ามาได้หามิได้ หัวปีกกาข้างหนึ่งตั้งแต่เตาอิฐริมทะเลสาบไปจดเอาริมคลองสำโรง ชักปิดทางเสียทีเดียว ทรงตรัสว่า ตั้งปีกกาอย่างนี้ทำนองจะแผ่รายกันรับสู้รบกับมัน ดูปัญญาคิดจัดแจงตั้งค่ายก็ตั้งเอาอย่างนั้น จะตั้งชักปีกกาวงล้อมบ้านล้อมเมืองเข้าเป็น ๒ ชั้น ๓ ชั้นก็จะได้ แล้วตรัสถามว่า มีคนรักษาค่ายปีกกาอยู่เท่าไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่ามีอยู่สองพัน แยกกันตั้งรับอยู่ ๔ ค่าย ทางเขาเก้าเส้งค่าย ๑ ทางปลักแรดค่าย ๑ ทางเขาลูกช้างค่าย ๑ ทางคลองสำโรงค่าย ๑ ชักปีกกาถึงกัน ทรงตรัสถามว่า ค่าย ๔ ค่ายห่างกันเท่าไร มีการร้อนเร็วจะช่วยกันได้หรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ห่างกันอยู่ (๑๐) เส้นเศษ ท่าทางเดินตลอดถึงกันทั้ง ๔ ค่าย ถ้ามีการเข้ามาผ่อนปรนช่วยกันได้ทุกค่าย ทรงตรัสถามว่า ค่ายทำด้วยไม้ไผ่หรือไม้อะไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ทำด้วยไม้จริง แต่ค่ายที่เมืองสงขลาเสาค่ายใหญ่กว่าค่ายปีกกา รับสั่งว่าไล่เลียงถามมันดูหรู เขาคิดจัดแจงรักษาจะสู้กับมันอย่างไร จะรักษาเอาเมืองไว้ได้หรือไม่ พระยาเทพกราบทูลว่า คิดจัดแจงเอาปืนขึ้นใส่ไว้บนหอรบ รับสั่งว่าอย่างไร เอาปืนอะไรขึ้นไปใส่บนหอรบ เอาปืนใหญ่ขึ้นไปใส่ได้หรือ ว่าอย่างนี้ก็ว่าเล่า พระยาพิพัฒน์ช่วยไถ่ถามเขาดูทีเถิด พระยาพิพัฒน์ถามแล้ว กราบทูลว่า พระยาสงขลาคิดจัดแจงจะสู้รบอยู่ ให้เอาปืนหลักขึ้นใส่ไว้บนหอรบ เอาปืนใหญ่ใส่ไว้ข้างล่าง จะรักษาเมืองไว้ให้ได้ รับสั่งว่าก็ใจของมันที่มันเข้ามามันเห็นว่ากระไร จะรักษาไว้ได้หรือไม่ได้ คุณพิพัฒน์ถามแล้วกราบทูลว่า ถ้าอ้ายแขกไม่ยกเพิ่มเติมมาอีกแล้วก็เห็นจะรักษาไว้ได้ ทรงตรัสกับท้าวพระกรุณาว่า มันมีแต่พากันตกตื่นใจไปเสียหมดอย่างนี้ ไม่คิดสู้รบเอาเลย ฟังดูพูดจายังตื่นอยู่ทีเดียว จึงตรัสถามท้าวพระกรุณาว่า อย่างไรเห็นจะรักษาเมืองไว้ได้หรือไม่ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า แต่ก่อนพากันตกตื่นใจอยู่ ครั้นมาตั้งรับเข้าเป็นที่มั่นได้ก็หายตกตื่นใจสงบลง เห็นจะคิดรักษาเมืองไว้ได้ แล้วตรัสถามว่า มันจะยกเพิ่มเติมมาอีก มันจะเข้ามาทางไหน จัดแจงตั้งค่ายปิดทางไว้อย่างนี้ทำรั้วขวากหรือไม่ มันจะแหกค่ายเข้ามาได้หรือ หรือจะมีทางเข้ามาทางไหนได้ ว่ากระไร จะรักษาเมืองไว้ได้หรือไม่ พระยาพิพัฒน์ถามแล้วกราบทูลว่า ที่หน้าค่ายก็ลงรั้วขวากไว้แล้ว แต่คิดระวังอยู่ทางหนึ่งกลัวอ้ายแขกจะข้ามฟากไปเผาบ้านคลองสำโรง ได้ตั้งค่ายล้อมบ้านไว้ มีคนรักษาอยู่ ๒๐๐ คน รับสั่งว่าอ้ายนี่มันพูดจาอย่างไรอยู่ น่าเฆี่ยนนักหนาทีเดียว ถามอย่างนี้มันว่าวุ่นไขว่ไปเสียสิ้น ดูไม่หายตกตื่นใจเลย แล้วตรัสถามว่า ที่ทางบ้านเมืองนั้นเป็นอย่างไรอยู่จึงตั้งค่ายแยกย้ายกันไป ฟังดูไม่เข้าใจเอาเลย ที่ค่ายเมืองมีคนรักษาอยู่สักเท่าไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า มีคนอยู่สองพัน ที่แผ่นดินเมืองสงขลานั้นเหมือนหนึ่งรูปลิ้น ข้างหนึ่งเป็นทะเลสาบ ข้างหนึ่งลงทะเล บ้านคลองสำโรงนั้นอยู่ฟากคลองเยื้องเมืองสงขลาข้ามเมืองสงขลานั้นอยู่เหมือนหนึ่งพระราชวัง บ้านคลองสำโรงอยู่อย่างคลองบางหลวง อ้ายแขกมันเข้ามาตั้งอยู่อย่างวัดเลียบ ทรงตรัสว่า มันเป็นแต่อย่างนี้ไป ทำไมจะกวาดข้ามมาไว้ในค่ายสงขลาเสียไม่ได้หรือ อย่างนี้แล้วก็กวาดมารวบรวมไว้ค่ายเดียวกันก็จะได้ ไม่พอที่จะตั้งค่ายแยกย้ายกันไปเปล่า ๆ ไปอยู่รักษาอะไรกับคน ๒๐๐ เท่านั้น แล้วตรัสถามว่า ได้เอาปืนใหญ่ออกไปยิงสู้รบมันที่ค่ายปีกกาบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ได้เอาไปยิงที่เขาลูกช้างบอกหนึ่ง ถูกอ้ายแขกตายหลายคน อ้ายเจ๊ะหมัดยิหวาผ่อนเร่ทัพมาช่วย อ้ายตนกูอาเกบตรวจคนอยู่ที่น้ำกระจาย รับสั่งว่าทำไมจะเอาไปยิงมันให้หลายบอกไม่ได้หรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ที่เขาลูกช้างเป็นเขาเล็กมีทางจำเพาะขึ้นไป เป็นที่ลาดกว้างอยู่ ๔ ศอก พอวางปืนยิงได้อยู่บอกเดียวเท่านั้น รับสั่งว่า สติปัญญาที่จะคิดตัดศิลาหรือทำร้าน จัดแจงเอาปืนขึ้นไปยิงให้หลายบอกเท่านี้ก็ไม่ได้ น่าแค้นพระทัยหนักหนา อ้ายแขกมันก็เป็นแต่ลูกเล็ก มันยังคิดการงานคนถูกผ่อนเร่มาช่วยกันทำพรักพร้อมได้ ถูกมันวกตัดหลังเข้าครั้งไรก็หนีมันมาทุกครั้ง การที่จะคิดรบสู้กับมันก็มีแต่กลัวมันตัดหลังไปเสียหมด จะคิดแต่งกองออกซุ่มคอยตีตัดหลังเหมือนมันเข้าบ้างสักครั้งหนึ่งก็ไม่มี ถอยทัพมาก็มาเอาอย่างนั้น ทำไม่มีชั้นเชิงทัพศึกเอาเลย โสโครกสมมมนักหนา พูดถึงคนหัวไม่มีแล้วให้เจ็บแค้นไปทีเดียว ข้างนครฯ เล่าเขาบอกขอทัพมาช่วยถึง ๒ ครั้ง ก็ว่าจะคอยพระเสนานุชิต พระวิชิตสรไกรก่อน ขัดด้วยเสบียงอาหารอยู่เป็นไปแต่อย่างนี้เสียสิ้น ไม่พอที่พอทางเลย ถ้าจะคิดช่วยกันยกมาพาดหลังอ้ายแขกเข้าสักทีหนึ่ง มันจะอยู่ได้ที่ไหน มันก็จะเลิกไปสิ้น เป็นแล้วกันเท่านั้น นี่ไม่คิดช่วยเหลือกันเข้าเลย มีแต่ถือเป็นหน้าที่กันเสีย จะคิดยกไปข้างไหนก็ไม่ยกไปเสียข้างหนึ่ง ก็วุ่นไขว่อยู่เปล่า ๆ ทั้งนั้น แล้วทรงตรัสว่า ฟังดูข้างเมืองสาย เมืองยะหริ่ง เมืองระแงะนั้น มูลนายเขาก็มั่นคงดีอยู่หมด ผู้คนเขาก็จัดแจงมาช่วยกันได้ถึงสองพันสามพัน รบสู้ตีอ้ายแขกแตกไปได้ ยังกำหนดนัดกันจะติดตามตีอ้ายแขกที่ประหวันอีก ฟังดูเขาดีกับพวกสงขลามาก สงขลาดีแต่จะไปเตือนให้คนอื่นเขารบ ถึงทีตัวแล้วก็ไม่ออกไปรบเหมือนเขาได้ ให้แต่แขกออกไปรบ จะจัดกรมการมีชื่อเสียงออกไปรบด้วยกับเขาก็ไม่มี เดี๋ยวนี้คิดรบสู้ประการใดก็ได้แต่แขกทั้งนั้น ถ้ามูลนายมันมั่นคงอยู่อย่างนี้แล้ว อ้ายแขกที่เป็นขบถไปบ้างเล็กน้อยนั้น มันเห็นนายยกมา มันจะเป็นไปที่ไหนได้ มันก็คงกลับเข้าหาสิ้น แล้วตรัสถามว่า อ้ายแขกมันยกเข้ามา มันเอาข้าวที่ไหนมากินพอกันมันตั้งยุ้งตั้งฉางรวบรวมส่งเสียกันมาหรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนให้ซักถามขุนจิตรใจรักษ์แล้วกราบทูลว่า ไม่มียุ้งไม่มีฉางหามิได้ มีอยู่แต่ข้าวที่บ้านซึ่งอ้ายแขกตีได้ ขนเอาไปแจกจ่ายกันกิน ทรงตรัสว่า ก็ว่ามันจุดเผาบ้านเรือนเสียหมดแล้ว มันเอาข้าวที่ไหนมาแจกจ่ายกันเล่า พระยาพิพัฒน์ถามมันดูหรู พระยาพิพัฒน์ถามแล้วกราบทูลว่า บ้านซึ่งอ้ายแขกตีได้นั้น อ้ายแขกให้ขนข้าวแจกจ่ายกันแล้วจึงจุดเผาเสีย ตรัสถามว่า ก็ข้าวที่ในนานั้นว่ากระไร มีอยู่หรือไม่ คุณพิพัฒน์กราบทูลว่า ช้าง โค กระบือ กองทัพยกมาก็เหยียบยับเยินรับพระราชทานเสียหมด ทรงตรัสว่า ก็ข้าวเท่านั้นพอกันกินหรือ คนมันตั้งกองทัพจะพอเลี้ยงกันกินได้ที่ไหน จับอ้ายแขกมาถามเล่า ก็ไม่ได้ถามถึงข้าวปลาเลย จะใคร่รู้ว่ามันตั้งยุ้งตั้งฉางส่งเสียกันมาหรืออย่างไรก็ไม่รู้ แล้วเจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ข้าวที่สงขลาก็ขัดสน เข้ามาครั้งนี้ก็ให้มาขอรับพระราชทานบรรทุกออกไป ๒ ลำ ทรงตรัสว่า มาขอบรรทุกออกไปถึง ๒ ลำ จะเอาใส่เรือไปนอนกินอยู่ที่เกาะดอกกระมัง จึงตรัสถามเจ้าคุณหาบน ถามท้าวพระกรุณาว่า เป็นกระไร เห็นจะหนีหรือไม่หนี ถ้าหนีแล้วจะข้ามมาได้ที่ไหน เจ้าคุณหาบน ท้าวพระกรุณา กราบทูลว่า เห็นจะไม่หนี รับสั่งว่าถามมันดูหรูว่ากระไร จะหนีทิ้งเมืองเสียหรือไม่ทิ้ง คุณพิพัฒน์ถามแล้วกราบทูลว่า ไม่หนีหามิได้คิดจะรบสู้เอาเมืองเป็นโลง รับสั่งว่า เออ คิดอย่างนั้นบ้างแล้วก็ถูก มันจะเข้ามาทำถึงบ้านถึงเมืองที่ไหนได้ ปืนใหญ่ปืนโตก็มีอยู่มาก มันเข้ามาแล้วยิงโครมเดียวก็จะพากันวิ่งไปหมด คิดมั่นได้อย่างนี้แล้วสงขลาก็ไม่เสีย ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรมค่ำ ๑ เพลาเช้า ทรงตรัสเล่าซึ่งความเมืองสงขลา บอกเข้ามาให้เจ้าคุณผู้ใหญ่ฟัง แล้วทรงตรัสว่าไม่พอที่พอทางเอาเลย ทัพนครฯ ก็พากันนิ่งเสียไม่คิดช่วย ถ้าคิดยกมาช่วยกันทุบหลังมันเข้าสักทีหนึ่งก็จะแล้วทีเดียว นี่เป็นอย่างนี้ไปเสียหมด ข้างสงขลาเล่าจะคิดรบสู้กับมัน ถูกมันตัดหลังเข้าครั้งไรก็วิ่งมาทุกครั้ง ที่จะคิดทำตัดหลังเหมือนมันเข้าสักทีหนึ่งก็ไม่มี อ้ายคนอะไรมิรู้ มีแต่วุ่นไขว่อยู่เปล่า ๆ ทั้งนั้น แล้วรับสั่งให้ออกมาดูท้าวพระกรุณาว่าเข้ามาหรือไม่ พระยาอภัยรณฤทธิ์ให้ออกมาดูแล้วกราบทูลว่า ยังไม่มาหามิได้ รับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า ท้าวพระกรุณาไม่มาแล้ว เจ้าพระยาพระคลังเป็นแทนไปทีเถิดว่ากระไร คนเอาออกไปแต่กรุงฯ หกพันเศษ คนที่นครฯ ที่สงขลาก็ว่ามีอยู่ห้าพัน ออกไปถึงจะเอาได้หรือไม่ได้ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าเอาได้ เอาที่นครฯ สามพัน เอาที่สงขลาสองพันนั้นคงได้ จึงตรัสถามพระยาเพชรบุรีว่า ว่ากระไร เป็นผู้จะไปจะเอาได้หรือไม่ ถ้าไม่ได้จะว่ากระไร จะไปบอกกับนายคิดอย่างไร พระยาเพชรบุรีกราบทูลว่า ออกไปแล้วเห็นจะเอาได้ ถ้าไม่ได้แล้วก็เอาตัวกรมการมาเร่งเอา ทรงตรัสว่า เร่งเอาอะไรกับอ้ายกรมการ คิดอย่างนี้ไม่เป็นแก้วเป็นการได้แล้ว แล้วตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ออกไปเอาคนข้างนอกได้แล้ว กับคนที่ออกไปก็หมื่นเศษ เป็นกระไร จะพอทำหรือไม่พอ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าพอ ตรัสถามว่า ก็พอแล้วจะทำไปให้สำเร็จได้หรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ฟังดูอ้ายแขกที่เข้ามาก็มีคนอยู่สามพัน ว่าอ้ายตนกูอาเกบ อ้ายเจ๊ะหมัดยิหวา มา ๒ ทัพเท่านั้น ว่าข้างหลังหามีทัพอีกไม่แล้ว แต่อ้ายตนกูหมัดสอัด ตั้งมั่นอยู่ปากน้ำเมืองไทร ดูการก็เห็นพอจะทำแล้วได้ จึงตรัสถามพระยาเพชรบุรีว่า พระยาเพชรบุรีก็เป็นคนเคยได้ไปรบกับแขกรู้การอยู่แล้ว ว่ากระไรคนเราเท่านี้จะพอทำแล้วได้หรือไม่ พระยาเพชรบุรีกราบทูลว่า การข้างนอกจะเป็นอย่างไรอยู่ ยังหาทราบไม่ รับสั่งว่า ว่าอย่างนั้นมันก็ไม่รู้แล้วเข้าได้ ว่าตามความที่ได้ความเข้ามาอย่างนี้แหละ กับคนเท่านี้จะพอทำเอาแล้วได้หรือไม่ พระยาเพชรบุรีกราบทูลว่า การข้างแขก ๙ หัวเมืองจะเป็นอย่างไรอยู่ก็ไม่ทราบ ถ้าเข้าเกลี้ยกล่อมอ้ายแขกแล้วก็จะต้องคิดข้างทางนี้บ้าง ทรงตรัสว่า พระยาเพชรบุรีพูดจายังหารู้การอย่างไรไม่ เมื่อไม่เข้ามาฟังเอาเลย เมื่อคืนนี้เขาบอกเข้ามาว่า พวกเมืองสาย เมืองยะหริ่ง เมืองระแงะสามพัน ยกเข้าตีอ้ายแขกไทรแตกไปตั้งอยู่ประหวันแขวงตานี เขากำหนดนัดทัพกันจะเข้าตีอีก ฟังดูมูลนายเขาก็มั่นคงดีอยู่หมดทั้งนั้น ก็เมื่อไม่รู้ไม่ฟังอะไรเลย พูดกันมันจะถูกหรือ แล้วตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ว่าเอาเป็นทำแล้วไปได้เสียทีหนึ่งก่อนเถิดจะได้สั่งเสียการไปให้ตลอดทีเดียว ว่ากระไร ทำเมืองไทรได้แล้วจะทำอย่างไรต่อไป จะทิ้งแผ่นดินไว้ว่างเปล่าอยู่อย่างนั้นหรือ หรือจะให้เขาเช่าไหน ๆ ก็คงจะมีคนไปอยู่ แต่ที่จะให้อยู่เหมือนอย่างเดิมอย่างนั้น อย่างนี้ไม่ได้แล้ว ถ้าจะให้อยู่ก็ต้องเอาคนอื่นเข้าไปอยู่จึงจะได้ จะเอาใครไปอยู่รักษาได้ คิดไปเสียให้เสร็จทีเดียว อย่าให้ต้องทวนไปทวนมาถามเลย เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ที่เมืองไทรนั้นเป็นอู่น้ำอู่ข้าว คงจะมีคนมาอยู่ที่จะว่างเปล่านั้นไม่ว่างหามิได้ ถ้าจะคิดให้ออกไปอยู่รักษาแล้ว เห็นด้วยเกล้าฯ จะต้องเอาแขกไปอยู่รักษา รับสั่งว่าถูกแล้ว จะเอาแขกไปรักษา จะเอาแขกที่ไหน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะต้องรับพระราชทานดูไปก่อน ถ้าเห็นผู้ใดมีความชอบในราชการคราวนี้แล้ว ก็จะรับพระราชทานเอาผู้นั้น รับสั่งว่า ไม่ว่าจำเพาะแขกที่ไหนแล้วสุดแต่เป็นแขกจะเป็นแขกไทรแขกอะไรของใครได้ใช้สอยเห็นดีมั่นคงแล้ว ก็เอามาตั้งขึ้นให้มันไปอยู่รักษาไว้ ถ้าคิดหาคนที่พวกมากอยู่ข้างในไปได้แล้วเห็นจะดี แล้วทรงตรัสว่า คิดมาได้มากเกือบจะแล้วอยู่แล้ว ได้คนไปรักษาแล้วจะให้ขึ้นกับใคร ถ้าขึ้นกับใครแล้ว มีการมาจะไปช่วยกันได้หรือไม่ได้ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะให้ขึ้นกับเมืองนครฯ การก็เป็นถึง ๒ ครั้งมาแล้ว ครั้งนี้จะให้ไปขึ้นอีก การก็แตกร้าวกันอยู่ ใจแขกก็จะไม่ยอมไป จะให้ไปขึ้นเมืองสงขลา ก็จะคิดรักษาช่วยกันไม่ได้ ก็ให้มาขึ้นกรุงฯ เสียทีเดียว รับสั่งว่า ขึ้นนครฯ ขึ้นสงขลาไม่ได้แล้วให้มาขึ้นกรุงฯ ก็ถูก แล้วทรงตรัสถึงท้าวพระกรุณาว่า ทรงคอยอยู่ก็ไม่เห็นเข้ามา จึงรับสั่งสั่งเจ้าคุณผู้ใหญ่ สั่งเจ้าคุณหาบนว่า ช่วยกันคิดปรึกษาหารือไถ่ถามเข้าเสียให้พร้อมกัน คนที่ยกออกไปกับคนข้างนอกจะพอทำหรือไม่พอ ถ้าเห็นว่าไม่พอแล้ว จะได้คิดเพิ่มเติมให้ออกไปให้พอ ทำเสียให้แล้วทีเดียว แล้วรับสั่งสั่งพระยาเพชรบุรีว่าอย่าเพ่อออกไป คอยฟังปรึกษาหารือเสียให้ตกลงกันก่อนจึงออกไป แล้วทรงตรัสถามว่า พระยาไชยาเก่านั้นไปอยู่ข้างไหน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไปอยู่รักษาค่ายปีกกา ตรัสถามว่า พระยาสงขลาออกไปอยู่ด้วยหรือไม่ คุณพิพัฒน์กราบทูลว่า ไม่ได้ออกไปอยู่หามิได้ เป็นแต่ไปดูแลแล้วกลับเข้ามาอยู่ที่ค่ายเมือง ทรงตรัสว่า ออกไปดูแลอะไร จะคิดเอาปืนใหญ่ออกไปยิงมันแต่สักทีหนึ่งก็ไม่ได้ คอยทัพใหญ่เขาเถิด ทัพใหญ่เขาออกไปถึงแล้วก็จะอ้อแอ้เข้ามาคิดแก้ตัวเท่านั้นเอง พระยาเพชรบุรีก็เป็นพรรคพวกชอบกันอยู่แล้ว พระยาสงขลาเป็นคนมีเงินมีทอง ก็จะมาสู่หาเอาเงินเอาทองเป็นกำนัล ยัดเยียดให้พระยาเพชรบุรีช่วยว่ากล่าว พระยาเพชรบุรีก็จะเอาความไปบอกกับนาย พาให้นายอ้อแอ้ตามกันอยู่แล้ว ก็เห็นจะเสียการเสียงานจริง ไม่เป็นแก้วเป็นการอะไรได้แล้ว ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ปรึกษาหารือไถ่ถามกันตกลงอย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ได้ปรึกษาเจ้าพระยาบดินทรเดชา ท้าวพระกรุณา พระยาเพชรบุรี พร้อมกันเห็นว่า ที่ข้อจะตั้งเมืองไทรนั้น จะรับพระราชทานฟังดูการทำเสียให้แล้วก่อน ถ้าเห็นว่าควรจะเอาผู้ใดได้จึงจะจัดเเจงตั้งขึ้น รับสั่งว่านิ่งอยู่ จะทรงตรัสกับกรมหลวงรักษ์รณเรศก่อน จึงทรงตรัสว่าไม่พอที่เอาเลย ถ้าทัพนครฯ ยกมาช่วยเหลือกันแล้ว การจะเป็นได้ที่ไหนถึงอย่างนี้ ดูแผนที่ ๆ เมืองสงขลาเล่าก็มั่นคงนักหนา อ้ายแขกจะเข้ามาทำได้ก็แต่ข้างหน้าเมืองทางเดียวเท่านั้น ถ้าคิดรับรบสู้อยู่แล้ว ถึงอ้ายแขกมันจะมาสักเท่าไรก็สู้ได้ กลัวแต่มันจะไม่คิดสู้นั่นแหละเป็นอันจนใจทีเดียว แล้วรับสั่งสั่งให้คุณพิพัฒน์เอาแผนที่เมืองสงขลาไปถวายกรมหลวงรักษ์รณเรศ ครั้นคุณพิพัฒน์เอาแผนที่มารับสั่งสั่งว่า ให้ท้าวพระกรุณา ให้เจ้าพระยายมราชดูเสียให้เข้าใจ ออกไปจะได้คิดรับรบสู้กับมัน จึงทรงตรัสว่า ดูแผนที่บ้านเมืองแล้วไม่น่ากลัวเอาเลย ถึงมันจะเข้ามาสักเท่าไร ก็ทำไม่ได้ แล้วทรงตรัสถามท้าวพระกรุณาว่า คิดดูให้ดี เป็นผู้จะออกไปทำกับมันแล้วเป็นกระไร คนข้างนอกมีอยู่ห้าพัน ออกไปถึงแล้วจะเอาได้หรือไม่ได้ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ถ้ามีแล้วก็เอาได้ รับสั่งว่า อย่าว่าอย่างนั้นว่าเอาเป็นมีนั่นแหละ ว่ากระไร เจ้าพระยาพระคลัง ทั้งนครฯ ทั้งสงขลาจะเอาคนห้าพันไม่ได้เจียวหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เอาที่นครฯ สามพัน ที่สงขลาสองพันนั้นคงได้ จึงตรัสถามท้าวพระกรุณาว่า ๆ กระไรจะไปเอาได้หรือไม่ได้ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่าเอาได้ ทรงตรัสถามว่า ถ้าไม่ได้จะว่ากระไร พูดกันเสียก่อนว่าแต่เอาได้ๆ ออกไปถึงแล้วจะไม่ได้เหมือนว่าจะทำอย่างไร จะบอกเข้ามาหรือ หรือจะว่ากระไร ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ถ้าเอาไม่ได้โดยดีก็รับพระราชทานเอาโดยร้าย ทรงตรัสว่า เออ ว่าอย่างนั้นแล้วก็คงได้ เอาได้แล้วเป็นกระไรกับคนข้างนอกจะพอทำหรือไม่พอ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า พอ ทรงตรัสถามว่าก็พอแล้วจะทำเอาเมืองไทรได้หรือไม่ได้ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า การข้างนอกยังหาเห็นว่าอย่างไรไม่ รับพระราชทานออกไปถึงเห็นการเข้าแล้วความจึงจะเป็นแน่ รับสั่งว่าอย่าว่าอย่างนั้นไม่เอา ถ้าว่าอย่างนั้นแล้วก็ออกไปเปล่า ๆ หาเป็นงานเป็นการอะไรไม่แล้ว ออกไปถึงก็จะต้องรอฟังการก่อน ถ้าได้ความแล้วจะบอกเข้ามา กว่าข้างนี้จะบอกออกไป ทางก็ไกลถึง ๑๔ วัน ๑๕ วัน เวียนกันอยู่แต่อย่างนี้แล้วก็เต็มที การไกลอย่างนี้ก็ต้องว่ากล่าวสั่งเสียไปเสียให้เสร็จทีเดียวจึงจะได้ ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง ฉันเป็นเจ้าแผ่นดินต้องว่ากล่าวอยู่เอง แม่ทัพนายกองก็เป็นผู้รักษาแผ่นดินด้วยกัน ถ้าออกไปทำไม่ได้แล้วจะไปเอาแก่ใคร ฉันก็ต้องวิวาทโกรธขัดใจเอานั่นแหละ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ฟังดูคำให้การอ้ายแขกซึ่งจับได้ ถามเข้ามานั้นก็ว่าข้างหลังทัพ อ้ายแขกไม่มีกองทัพหามิได้ มีอยู่ที่ปากน้ำเมืองไทร อ้ายตนกูหมัดสอัดตั้งมั่นรักษาอยู่ ทรงตรัสว่า มันจะรักษาอยู่คนสักกี่มากน้อย จะมีอยู่ก็สักพันหนึ่งสองพันเท่านั้น ว่ากระไรพระยาเพชรบุรี เป็นคนเคยรู้การอยู่แล้ว เป็นกระไรคนถึงหมื่นเศษจะเอาเมืองไทรได้หรือไม่ได้ พระยาเพชรบุรีกราบทูลว่า การข้างนอกยังหาทราบความเป็นแน่ไม่ ทรงตรัสว่าแน่ไม่แน่ความก็บอกเข้ามาอย่างนี้แหละ คิดไปตามความว่า อ้ายแขกก็เท่านั้น เราก็เท่านี้ จะทำเอาได้หรือไม่ได้ พระยาเพชรบุรีนิ่งอยู่ จึงตรัสถามท้าวพระกรุณาว่า พูดกันนี้ยังหาได้ครึ่งไม่อีก เป็นกระไรจะทำเอาได้หรือไม่ได้ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ออกไปถึงแล้วไม่นิ่งรอคอยอยู่หามิได้ คิดจะทำลงไปให้ถึงเมืองไทรทีเดียว ทำไปพลางดูการไปพลาง ถ้าเห็นการว่าเป็นอย่างไรแล้วจึงจะบอกเข้ามา รับสั่งว่า เออ ถ้าคิดอยู่อย่างนั้นก็ถูกแล้ว ทำลงไปเห็นการว่าฝรั่งมังค่ามันเป็นอย่างไรอยู่แล้วก็บอกเข้ามาเถิด เอาทัพใหญ่พี่น้องยกออกไปช่วยกันทุ่มเททำเอาให้แล้วจนได้ แล้วตรัสถามว่า ถ้าทำลงไปไม่ได้จะว่ากระไร ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า จะรับพระราชทานยกเข้าประชิดคิดเคี่ยวทำกับมันไปให้สำเร็จจนได้ ทรงพระสรวลตรัสว่า สาธุ ๆ จำเริญไปเถิด คิดอย่างนี้ได้ดีแล้ว ค่อยสว่างพระทัยลงได้ แต่ทรงคิด ๆ ราชการอยู่จนประทมไม่หลับพระเนตรได้ จะเสวยก็ไม่ลงพระศอ ทรงขัดเคืองเจ็บพระทัยนัก ออกไปถึงใช้สอยไม่ได้การแล้ว หัวยักษ์หัวมารอยู่ที่ไหนก็ตัดหัวมันเสียเถิด คิดเคี่ยวทำกับมันไปจนได้ จะส่งเข้าเอง คิดทำได้ถึงอย่างนี้แล้วก็คงได้เมืองไทรคืน แล้วกันเท่านั้น จึงทรงตรัสถามว่า ก็ได้เมืองไทรแล้ว จะให้แผ่นดินว่างเปล่าอยู่หรือ หรือจะให้เขาเช่าไหน ๆ ก็คงจะมีคนไปอยู่ จะจัดแจงไปตั้งรักษาไว้หรือ หรือจะให้ใครไปอยู่รักษา จะให้กลับไปอยู่รักษาเหมือนอย่างเดิมนั้นไม่เอาแล้ว คิดเสียให้เสร็จทีเดียว อย่าให้ต้องทวนกลับไปมาเลย ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ที่เมืองไทรเป็นที่อู่น้ำอู่ข้าวจะต้องให้ไปอยู่รักษา แต่ผู้ซึ่งจะไปรักษานั้น ต้องรับพระราชทานเอาแขกจึงจะได้ แต่จะคิดทำเสียให้แล้วก่อน หาดูคนมีความชอบที่พรรคพวกมาก จึงจะจัดแจงให้ไปอยู่รักษา รับสั่งว่าถูกแล้ว ก็ทรงคิดเห็นอยู่ว่าอย่างนั้น จะเอาแขกไทรหรือแขกอะไรของใครที่ไหนก็เอามาเถิด สุดแต่เป็นแขกเห็นว่าควรจะตั้งให้อยู่รักษาได้แล้วก็ตั้งขึ้นไว้ ยังติดอยู่อีกนิดหนึ่งก็จะแล้วดอก แล้วตรัสถามว่าตั้งขึ้นไว้แล้วจะให้ไปขึ้นกับใคร ถ้าขึ้นกับใครแล้ว มีการงานจะมาช่วยกันได้หรือไม่ได้ ที่จะให้เข้ามาขึ้นกรุงฯ อย่าว่า ไม่มีตำรามาแต่ไหนแล้ว ว่ากระไรผู้ใหญ่ ๆ นั่งอยู่ด้วยกันหมด ท่านกรมหลวงรักษ์รณเรศว่าไปก่อน กรมหลวงรักษ์รณเรศกราบทูลว่า ให้ขึ้นกับเมืองนครฯ แขกก็แตกร้าวอยู่ จะให้ขึ้นกับเมืองสงขลาก็พอเย็น ๆ ไปได้ แต่ว่ามีการงานมาจะหาช่วยกันได้ไม่ ทรงตรัสว่า ขึ้นกับเมืองสงขลาเย็น ๆ อย่างไร มีการมามันจะช่วยใครได้ กับอ้ายคนย่าโม่ขี้ขลาดอย่างนี้ แล้วตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ว่ากระไร จะให้ไปขึ้นกับใคร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะให้ไปขึ้นนครฯ การก็เป็นถึง ๒ ครั้ง แตกร้าวกันอยู่แล้ว จะให้ขึ้นกับสงขลา ๆ ก็จะหาช่วยกันรักษาได้ไม่ ตรัสถามว่า ก็ขึ้นนครฯ ขึ้นสงขลาไม่ได้แล้วจะให้ไปขึ้นที่ไหน มีอยู่ก็แต่เมืองถลาง หรือจะให้ไปขึ้นถลาง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เมืองถลางนั้นก็ไกล คราวมีการมีงานขึ้นเห็นจะมาช่วยกันหาทันไม่ แล้วตรัสถามท้าวพระกรุณาว่าว่าไปดูหรู จะให้ไปขึ้นกับใคร ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า จะให้ไปขึ้นนครฯ การก็เป็นมาแล้ว จะให้ไปขึ้นข้างสงขลาก็ไม่ได้ ทรงตรัสว่าขึ้นนครฯ ขึ้นสงขลาไม่ได้แล้ว จะให้ไปขึ้นกับใคร ว่ากระไรพระยาเพชรบุรี ใจของตัวจะให้ไปขึ้นก้บใคร พระยาเพชรบุรีกราบทูลว่า จะให้ขึ้นเมืองนครฯ ก็ได้ขึ้นมาแล้ว การก็เป็นมาทั้ง ๒ ครั้ง จะให้ขึ้นเมืองสงขลาก็ไม่ได้ ยังมีอยู่แต่เมืองถลาง เมืองไชยา เมืองชุมพร เท่านั้น ทรงตรัสว่า ว่าอะไรอย่างนั้น เมืองชุมพร เมืองไชยา ไกลอยู่ หาไหน ๆ มิรู้ มันจะช่วยกันได้หรือ ว่าอย่างนี้แล้วก็ให้ไปขึ้นเพชรบุรี บ้านเจ้าทีเดียวเป็นไร จะได้นอนกินเล่นอุตุไป แล้วทรงตรัสว่า จะให้ขึ้นได้ก็มีอยู่แต่นครฯ สงขลา ๒ เมืองเท่านั้นแหละ ว่ากระไร จะให้ไปขึ้นที่ไหน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า การอย่างนี้ก็ต้องรับพระราชทานเอาตามใจสมัคร ทรงตรัสว่า ว่ากล่าวก็เพราะเจาะดีอยู่ แต่จะเอาตามใจสมัครนั้นไม่ได้เป็นการของเรา เราต้องบังคับอยู่เองจึงจะดี แล้วทรงตรัสถามว่าจนอยู่หมดแล้วหรือ จะให้ไปขึ้นกับใครได้ ขึ้นได้ก็ที่นครฯ นั่นแหละ ให้มันไปขึ้นกับนครฯ เถิด ว่าอย่างนี้เข้าใจหรือไม่ จะว่าให้ฟัง ทำไมกับเมืองไทรเป็นเมืองน้อยนิดหนึ่งเท่านั้น เมืองนครฯ เป็นเมืองใหญ่มากกว่าถึง ๒ เท่า ๓ เท่า โดยว่าจะเสียเมืองไทรไป เมืองนครฯ ดีอยู่แล้วจะคิดทำอะไรก็ได้หมด ถ้าจะให้ไปขึ้นอื่นเสียแล้ว เมืองนครฯ ก็จะเศร้าหมองแตกร้าวอิดโรยไป ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรม ๒ ค่ำ เพลาเช้า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า แขกข้างเมืองกลันตันเกิดวิวาทรบพุ่งกัน แต่หาทราบว่าใครต่อใครรบกันไม่ ทรงตรัสถามว่า รบกันด้วยเหตุอะไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ด้วยเหตุชิงกันเป็นเจ้าเมือง ทรงตรัสว่า จะว่าอ้ายพระยาบาโงยคิดไปรบสู้กันอีกก็เห็นจะไม่เป็น จะเป็นก็แต่อ้ายหวันพ่อตานั่นเอง อ้ายหวันพ่อตามันมีพรรคพวกมากอยู่ ถ้ามันคิดจะรบสู้แล้วมันก็รบสู้กันได้ แล้วทรงตรัสถามท้าวพระกรุณาว่า เข้ามาทำไม ดูจัดแจงทำเรือเสียให้แล้วเถิดอย่าลนลานออกไป คอยกันให้พรักพร้อมเสียก่อนจึงค่อยไป ถ้าเห็นว่าจะไปวันเดือน ๔ แรม ๗ ค่ำยังไม่พรักพร้อมทันกันได้ ก็เหลื่อมไปอีกสัก ๒ วัน ๓ วัน จะเป็นไร สุดแต่ให้พรักพร้อมกันไปนั้นแหละดี ไปอย่างนี้ไม่เอารี้พลไปให้พรักพร้อมแล้ว จะไปแต่ตัวจะไปทำอะไรได้ จะทำได้ก็อาศัยเพราะรี้พลพรักพร้อมก่อนจึงจะทำได้ ถ้าออกไปเห็นว่าจะขึ้นที่สงขลาไม่ได้ ก็ไปขึ้นที่นครฯ ขึ้นนครฯ ไม่ได้ก็ไปขึ้นเอาไชยา สุดแต่คิดอย่าให้เสียท่วงทีกับอ้ายแขกได้ ถ้าออกไปถึงแล้วการจะเป็นอย่างไรก็ตริตรองไปตามการ อย่าไปเห็นแก่การอื่น พระยาสงขลาเป็นคนสิ้นคิด มีอยู่ก็แต่เงินแต่ทองอย่าเชื่อถือเอาโดยง่าย ถ้าจะคิดหาเอาอย่างนั้นแล้วมาเอาข้างแขกดีกว่า แล้วรับสั่งว่า ดูทำเรือเสียให้แล้วก่อนเถิด จึงจะทรงตรัสสั่งสอนออกไป แล้วพระยาเทพกราบทูลลาให้พระยาเพชรบุรีกลับไปเมืองเพชรบุรี รับสั่งว่า เออ ออกไปให้ไปดีมาดีเถิด ออกไปแล้วจะให้คนเข้ามาลงเรือ ณ กรุงฯ ๔๐๐ ก็ไล่ให้เข้ามา ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ หาได้ทรงตรัสถึงราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ณ วันเดือน ๔ แรม ๓ ค่ำ เพลาเช้า ตรัสถามพระสิงหบุรี พระสรรคบุรี กราบทูลว่ายังไม่เคยไป จึงทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า ไม่เคยไปอย่างนี้แล้วก็คงเมา (คลื่น) หาฟังไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถ้าลมจัด ๆ แล้ว ถึงเคยก็ไม่ฟังหามิได้ ทรงตรัสว่า จะพากันเมาคลื่นเมาลมไปกว่าจะถึงก็หลายวันอยู่ ไม่พอที่พอทางจะพากันลำบากในกลางทะเลเลย อ้ายแขกมันก็มาสองพันสามพันเท่านั้น จะคิดช่วยเหลือกันทำเสียก็จะแล้ว นี่ไม่ช่วยกันเอาเลย ปล่อยให้อ้ายแขกมันเข้ามาจนในเขตในแดน ต้องให้ร้อนถึงทัพใหญ่ยกออกไป พากันลำบากไปเสียหมด แล้วรับสั่งสั่งว่า ออกไปช่วยกันทำร่ำเอาอ้ายแขกเสียให้ยับเยินสักทีเถิด กลับเข้ามาก็หาผลประโยชน์เข้ามา กวาดโคกวาดกระบือเอาขี่มาเสียทางบกก็ได้ แล้วรับสั่งสั่งเจ้าพระยายมราชว่า บอกท้าวพระกรุณาหาเรือให้ขี่ออกไป อย่าให้เบียดเสียดเยียดยัดกันนักดูแต่พอสมควร เขายังไม่เคยทางทะเล อุตส่าห์ถนอมกันไปให้ดี ให้มีจิตรักใคร่ไพร่พลเหมือนหนึ่งรักแก้ว ถ้าใช้สอยไม่ได้การแล้วก็ตัดหัวมันเสีย ดูคิดจัดแจงไปให้ดี รี้พลก็เป็นพาหนะแห่งแม่ทัพนายกอง ถ้าทำไม่ดีเบียดเสียดเยียดยัดกันไปแล้ว ออกไปถึงจะใช้สอยก็ไม่ได้ จะพากันจับไข้งัก ๆ บอกป่วยเสียหมดสิอยู่ทีเดียว เจ้าพระยายมราชก็เป็นผู้จะไปแล้ว คิดถนอมเอาใจไพร่พลให้พรักพร้อมไปให้ดีด้วยกันทั้งสิ้น ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ขุนไกรตรีเพชรซึ่งเจ้าพระยานครราชสีมา ให้เอาของไปจำหน่าย ณ เมืองถลาง มีหนังสือบอกเข้ามาว่า ขุนไกรตรีเพชรไปทวงเงินที่หลวงวังเมืองตะกั่วป่ายังหาได้ไม่ พระตะกั่วป่าว่าคอยพระยาไชยาออกมาถึงก่อนจะชำระให้ ขุนไกรตรีเพชรคอยพระยาไชยาอยู่จนเดือน ๓ ก็ยังหาเห็นพระยาไชยาออกไปไม่ เมื่อขุนไกรตรีเพชรมาเห็นเรืออ้ายแขกทอดอยู่ที่เกาะยาว ๓๐ ลำ ครั้นกลับมาขุนไกรตรีเพชรพบเรืออ้ายแขก ๓๐ ลำ ถามว่าจะไปไหน อ้ายแขกว่าจะไปเมืองถลาง แต่เห็นเรืออ้ายแขกไปข้างเกาะยาว ขุนไกรตรีเพชรได้ยินเสียงปืนอยู่ ๒ นัด ๓ นัด ไพร่บ้านพลเมืองตื่น นายทัพนายกอง ข้าหลวงกรมการลงไปคอยอ้ายแขกอยู่ที่ปากน้ำ กลับได้ความว่าพระยาไชยาออกไปถึงเมืองถลาง ณ วันเดือน ๓ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ทรงตรัสถามว่า ได้ยินเสียงปืน ๒ นัด ๓ นัด ไพร่บ้านพลเมืองตื่นนั้น จะเป็นไพร่บ้านพลเมืองที่ไหน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ในหนังสือไม่ว่า ๆ ไพร่บ้านพลเมืองไหนหามิได้ ว่าอยู่แต่เท่านั้น ทรงตรัสว่า ทำหนังสืออะไรเช่นนี้ จะเอาความให้ชัดว่า ไพร่บ้านพลเมืองเมืองไหนก็ไม่ได้ จะเป็นอย่างไรอยู่หนอ มันจะเข้ามาทำเมืองไหนเข้าหรืออย่างไร ฟังดูมันว่าก็ว่านายทัพนายกองข้าหลวงกรมการลงไปอยู่ที่ปากน้ำ จะเป็นเมืองถลาง เมืองตะกั่วทุ่ง เมืองตะกั่วป่า เมืองพังงา หรืออย่างไรก็ไม่รู้ พระยาไชยาเล่า เขาก็ออกไปนานแล้ว ที่จะไม่ถึงก็หาเป็นไม่ คงถึงเสียแล้ว มันก็ว่าอยู่ว่า นายทัพนายกองลงไปอยู่ที่ปากน้ำแล้ว เห็นจะเป็นนายทัพนายกองเราที่ออกไปนั่นเอง จึงตรัสถามพระยาไกร (โกษา) ว่า ปากน้ำเมืองถลาง เมืองพังงา เมืองตะกั่วทุ่ง เมืองตะกั่วป่า เหล่านี้ จะมีเรือเข้ามาทำยิงเอาบ้านเอาเมืองถึงเจียวหรือ พระยาไกรกราบทูลว่า ยิงไม่ถึงหามิได้ บ้านเมืองห่างปากนี้ลึกไกลเข้าไปมาก แต่ปากน้ำจะเข้าไปในลำคลองน้ำก็ลึกเป็นห้วง ๆ ไป จึงตรัสถามว่า เรืออ้ายแขกที่อยู่เกาะยาวนั้นจะเป็นเรืออะไร พระยาไกรกราบทูลว่าเป็นเรือระยับ ทรงตรัสว่า เรือ ๓๐ ลำมันจะมาทำเอาบ้านเมืองได้ที่ไหน กองทัพเราก็จัดแจงไปไว้แล้วถึงพันเศษสองพัน อ้ายแขกจะมีคนมาได้สักเท่าไร กับเรือระยับ ๓๐ ลำเท่านั้น เมื่อคิดสู้รบกับมันไม่ได้ก็เป็นคราวเคราะห์กรรมของเรา เป็นอันว่าจนพระทัยอยู่แล้ว แล้วทรงตรัสว่า หรือกองทัพไชยาจะยกมาช่วยกันเสียข้างนี้ อ้ายแขกจะไปข้างโน้นจะแคล้วกันเสียหรืออย่างไร ว่ากระไรท่านกรมหลวงรักษ์รณเรศ กรมหลวงรักษ์รณเรศกราบทูลว่า ถึงยกไปก็เห็นจะไม่แคล้วกัน รับสั่งว่า ว่าแต่ที่จะแคล้วกันหรือไม่แคล้วนั้นเถิด ถ้าแคล้วก็เสียสิไม่เป็นการทีเดียว จึงตรัสถามท้าวพระกรุณาว่า เป็นกระไร จะแคล้วกันหรือไม่แคล้ว ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า กองทัพจะยกมา เรือก็จะมีมาหลายลำคงพบไม่แคล้วกันหามิได้ รับสั่งว่า ถ้ามาไม่แคล้วกันแล้วจะว่าอย่างไร การจะรบสู้กับมันก็คิดจัดแจงไว้พอทำอยู่แล้ว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรม ๔ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามขุนจิตรใจรักษ์ว่า เมื่อรบกับอ้ายแขกที่ปลักแรดนั้นมันยกเข้ามาทำอย่างไรก่อน ได้สู้รบกับมันอย่างไร ได้อะไรมาบ้างหรือไม่ พระยาเทพกราบทูลว่า อ้ายแขกยกแยกกันตรงเข้ามาเป็น ๓ สาย กองทัพหลวงไชยสุรินทร์ยกแผ่รายกันดาหน้าเข้าไปยิงเอาอ้ายแขก ๆ ก็ยิงสู้รบอยู่สักครู่หนึ่ง อ้ายแขกยกเข้าตี ได้สู้รบกันถึงอาวุธสั้น อ้ายแขกแตกถอยไปตั้งอยู่แหลมเกวียน ห่างกันประมาณเส้นเศษ กองทัพได้ปืนหลักอ้ายแขกมา ๒ บอก รับสั่งว่าเป็นไรจึงไม่ตามตี ให้มันตั้งค่ายลงได้ ว่ากระไร คุณเทพกราบทูลว่า ผู้คนมีน้อยตัวอยู่ จึงตั้งรับอยู่ที่ปลักแรด ตรัสถามว่า พระยาสงขลาเขาเกณฑ์เติมไปให้อีก ๕๐๐ นั้นว่ากระไรเล่า คุณเทพกราบทูลว่า ออกไปก็คิดตั้งมั่นรับอยู่ที่ปลักแรด ยังหาได้ยกไปตีต่อไปไม่ ทรงตรัสว่า มันไม่ได้ยินเขาพูดจาเล่าการทัพการศึกบ้างเลย เขาว่ารบกับแขกนั้นมีแต่ปืนเตรียมคอยยิงไว้สัก ๒ คราว ๓ คราวเท่านั้นก็จะได้ เขาเล่าว่าอ้ายแขกจะเข้ามารบแล้ว มันยกรออยู่ให้ยิงพอสิ้นทางปืนคาบศิลา ถ้ายิงมันออกไปคราวหนึ่งแล้ว มันก็ลงนอนหลบลูกปืนเสีย พอสิ้นคราวปืนคราวหนึ่งแล้ว ก็พากันวิ่งเข้ามาทีเดียว ถ้าไม่เตรียมคอยยิงมันอยู่อีกสัก ๒ คราว ๓ คราวแล้ว มันก็วิ่งเข้ามาถึงตัวเอาจนได้ ที่คนเขาเข้าใจรู้การแล้ว เขาจัดเอาปืนหลักไว้ข้างหน้ายิงเสียก่อน มันวิ่งเข้ามาใกล้แล้วก็เอาปืนคาบศิลาไล่มันเข้าถูกเข้าสัก ๒ คราว ๓ คราวเท่านั้นอ้ายแขกก็เข็ดลง หาอาจจะเข้ามาไม่ นี่มันทำเอาตามใจมัน มีแต่คิดหยอนกลัวมันไปเสียหมดทั้งนั้น ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามท้าวพระกรุณาว่า หาฤกษ์หาพาจะไปได้เมื่อไร ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า จะกราบถวายบังคมลา ณ วันเดือน ๔ แรม ๗ ค่ำ เพลาเช้า ๓ โมง ๗ บาท ตรัสถามพระยาพิพัฒน์ พระยาโชฎึกว่า ๗ ค่ำน้ำกลางวันจะลงเมื่อไร พระยาพิพัฒน์ พระยาโชฎึกกราบทูลว่า น้ำจะลงก็ราวเพลาเช้า ๔ โมงเศษ รับสั่งว่าก็ราว ๕ โมงนั่นแหละ ให้ท้าวพระกรุณาลงนั่งคอยอยู่ในเรือก่อนเถิด ๕ โมงแล้วจึงจะเสด็จพระราชดำเนินลงไปส่ง แล้วทรงตรัสถามว่า จัดแจงเรือเอาไปได้กี่ลำ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า จำนวนเรือนั้นยังหาเป็นแน่ลงได้ไม่ เรือยืมก็ยังไม่พอ รับสั่งว่า ดูจัดแจงหาเสียให้พอ อย่าให้เบียดเสียดเยียดยัดกันไป ไพร่พลจะอิดโรยเสียหมด สั่งเจ้าพระยายมราชไปบอกแล้วหรือ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่าทราบแล้ว พวกหัวเมืองฝ่ายเหนือนั้นจัดให้ลงเรือใหญ่ออกไปหมด ลงเรือกำปั่นแปลงเรืออย่างนครฯ บ้าง รับสั่งว่า เออดีแล้ว อุตส่าห์ถนอม ๆ ไป เขายังไม่เคยการทะเล แล้วตรัสถามว่า ผู้คนมาถึงพรักพร้อมกันหมดแล้วหรือ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ยังอยู่แต่พวกราชบุรียังหามาถึงไม่ ตรัสถามว่า พระยาภักดีณรงค์ เอามันไปด้วยหรือไม่ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ไม่ได้เอาไปหามิได้ เอาไปแต่นายกอง รับสั่งว่าเอามันไปจะได้เคย ๆ การเข้าบ้าง ดูจัดแจงหาเรือเสียให้พอเถิด มันเข้ามาจะได้ลงเรือไปให้พรักพร้อมกัน ถ้ายังไม่พรักพร้อมก็รออยู่ให้พรักพร้อมก่อนจึงค่อยไป ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรม ๕ ค่ำ เพลาเช้า เจ้าคุณหาบนกราบทูลลา ให้ท้าวพระกรุณากับนายทัพนายกองกราบถวายบังคมลาออกไป ทรงตรัสว่า เออ ออกไปให้จำเริญ ๆ ไปหมดด้วยกันเถิด ให้มีชัยชำนะแก่ข้าศึกศัตรูโดยง่าย ออกไปแล้วอย่าให้มีความประมาทแก่การ คิดดูให้รอบคอบ จะบัญชาว่ากล่าวการสิ่งไรก็ให้เด็ดขาด คิดทำให้เหมือนอย่างเจ้าพระยาบดินทรเดชาได้จึงจะดี แล้วรับสั่งสั่งกรมหลวงรักษ์รณเรศ ให้พระราชทานเครื่องยศสำหรับศึกกับท้าวพระกรุณาแลนายทัพนายกองทั้งปวง แล้วเจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ยายหนูซึ่งโดยสารเรือขุนจิตรใจรักษ์เข้ามานั้นเล่าว่า เมื่อกองทัพสงขลาถอยเข้ามาอยู่ที่ค่ายปลักแรดรบสู้กับอ้ายแขกนั้น พวกไพร่บ้านพลเมืองเมืองสงขลาพากันตกตื่นใจมาก ยายหนูคนนี้เป็นลูกค้ากรุงฯ ออกไปค้างอยู่สงขลา จัดแจงเก็บของลงเรือจะเข้ามา พระยาสงขลาห้ามไว้หาให้มาไม่ ยายหนูจึงได้โดยสารขุนจิตรใจรักษ์เข้ามา ว่าที่บ้านพระยาสงขลาพากันร้องไห้แซ่ไป มอญ ๓ คน บ่าวพระยาราชสุภาวดีคน ๑ บ่าวพระยานครเขื่อนขันธ์ ๒ คน มาขออาสาออกไปตีอ้ายแขก พระยาสงขลาจัดคนให้ไป ๕๐ ออกไปได้สู้รบกับอ้ายแขก พวกสงขลาแตกหนีมา อ้ายแขกล้อมมอญ ๓ คนไว้ อ้ายมอญ ๓ คนแหกออกมาได้ ขอกองทัพพระยาสงขลา ๑,๐๐๐ กับเงิน ๕๐ ชั่ง จะได้ไปซื้อเสบียงยกไปตีกับอ้ายแขกอีก พระยาสงขลาหาให้ไม่ แล้วว่าพระยาสงขลาสิ้นสติสมปฤดีไป หาเป็นอันที่จะคิดออกไปสู้รบกับอ้ายแขกไม่ รับสั่งว่าเชื่ออะไรกับยายแก่ยายเฒ่า เขาไม่ให้เรือเข้ามาก็โกรธเขา ว่าเขาโดยขัดใจนั่นเอง ถ้าจริงเหมือนว่าแล้ว สงขลาจะอยู่ได้ที่ไหนก็เสียมัน ปานนี้ข่าวก็เลื่องลือเข้ามาถึงเสียแล้ว ถ้าจะเป็นเหมือนว่าบ้าง ก็เป็นแต่พากันตกตื่นใจนั่นเห็นจะจริง ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำทรงตรัสว่า เรือพระยาวิชิตณรงค์ออกไปก็เป็นรูปเรือกำปั่นอยู่ ถ้าออกไปถึงก่อนได้แล้ว พวกสงขลาจะแลเห็นเข้าพากันตกตื่นใจไปว่า เป็นกำปั่นพวกคนขาวมาช่วยอ้ายแขกเสียดอกกระมัง ถ้าแม้นว่าเรือขุนพัฒน์ไปถึงก่อน ก็จะได้รู้ว่าเป็นกำปั่นกองทัพของเราออกไป ถ้ายังไม่มีใครไปถึงก่อนให้รู้แล้ว พากันตกตื่นใจไปเสียว่าเป็นกำปั่นอ้ายคนขาวเข้ามารบ คิดทิ้งบ้านเมืองไปเสียก็เป็นอันจนใจอยู่แล้ว ฟังดูมีแต่ตกตื่นใจกลัวมันไปเสียหมด ไม่คิดรบสู้กับมันให้มีชัยชำนะบ้างเลย ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรม ๖ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ที่เมืองสงขลานั้นมีเรืออยู่เท่าไร คิดกักเรืออะไรไว้บ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า คิดกักไว้เรือมาแต่เมืองใหม่ ๒ ลำ มาขายปืนกระสุนดินดำที่สงขลา พระยาสงขลาให้ซื้อขึ้นไป ยังหาให้เรือไปไม่ แต่เรือลูกค้านอกนั้นก็กักไว้หมด เรือรบที่สงขลาก็มีดีอยู่ ๒ ลำ นอกจากนั้นชำรุดใช้หาได้ไม่ เรือสำปั้นท้ายตัดต่อขึ้นบรรทุกศิลาครั้งนี้ก็มีอยู่อีก ๑๐ ลำ ทรงตรัสถามว่า ก็จัดแจงเรือไว้อย่างไรบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า แต่เรือสำปั้นท้ายตัดนั้นจัดแจงผูกปืนหน้าเรือไว้คิดคอยจะรบสู้กับอ้ายแขก กลัวจะข้ามมาเผาบ้านคลองสำโรง แต่เรือใหญ่สองลำนั้นก็จัดแจงเครื่องเรืออยู่ยังหาแล้วไม่ ทรงตรัสถามว่า จัดแจงผูกใบด้วยหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จัดแจงผูกใบไว้ด้วย ทรงตรัสถามว่า จัดแจงอย่างนั้น ก็จะคิดหนีทิ้งบ้านทิ้งเมืองไปอยู่เกาะนั้นเอง ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เห็นจะหนีหรือไม่หนี เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เห็นจะไม่หนีรับพระราชทาน ไล่เลียงถามยายหนูดู ยายหนูว่าพระสงฆ์ที่สงขลาพร้อมกันมาหาพระยาสงขลาว่า จะสึกรับอาสาขอออกไปช่วยรบสู้กับอ้ายแขก พระยาสงขลาห้ามไว้ว่าอย่าเพิ่งสึก คอยรอฟังการดูก่อน กองทัพกรุงฯ ก็จะออกมาเร็วอยู่แล้ว ถ้าเห็นว่าการกวดขันมากมายแล้ว จึงจะบอกให้สึกออกมาช่วยกัน รับสั่งว่ากระนั้นสิ การมีเข้ามาจนถึงบ้านถึงเมืองแล้วจะไม่สึกออกมาช่วยกันอย่างไร ก็ต้องสึกออกมาช่วยกันรบสู้มันให้จงได้ แล้วตรัสถามว่า เรือซึ่งให้เข้ามาบรรทุกข้าวนั้น ได้ข้าวลงเรือบ้างแล้วหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ได้ซื้อบรรทุกเรือลงแล้ว รับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า ให้สั่งท้าวพระกรุณาออกไปว่า ซึ่งให้เรือเข้ามาขอบรรทุกข้าวออกไปนั้น จะโปรดพระราชทานให้ออกไปก็เป็นคราวกำลังวุ่นจัดแจงส่งกองทัพใหญ่อยู่ จัดแจงหาทันไม่ ต่อคราวหลังเรือข้าวออกไปเถิดจึงจะพระราชทานให้ออกไป แต่จัดหาปลาใบไม้พริกเกลือฝากท้าวพระกรุณาออกไปให้แจกจ่ายให้ทั่วกันกินไปพลาง พวกนายทัพนายกองข้างนอกก็ขัดสนอดหยากอยู่ จะได้มีใจเป็นกำลังสู้รบกับอ้ายแขกต่อไป ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำทรงตรัสถามท้าวพระกรุณาว่า จัดแจงเรือจะเอาออกไปคิดหมดด้วยกันสักกี่ลำ ผู้คนมาถึงพร้อมกันหมดแล้วหรือ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ยังอยู่แต่คนเพชรบุรี ๕๐๐ คน ราชบุรี ๕๐๐ ยังหามาถึงไม่ เรือที่ได้ออกไปเป็นเรือยืม ๒๐ ลำ คิดทั้งเรือรบใหญ่เรือรบน้อย จะได้ออกไปหมดด้วยกันเป็นเรือ ๕๑ ลำ ทรงตรัสถามว่า คนก็ยังอยู่ถึง ๙๐๐ พันหนึ่งยังมากนักหนา คิดไว้ว่ากระไร จะให้ลงเรือที่ไหนจะให้ใครจัดแจงส่งเสียไป ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า คิดด้วยเกล้าฯ จะกราบถวายบังคมลาลงไปรออยู่ที่หน้าวัดสำเพ็งสัก ๒ วัน ๓ วัน ถ้าคนยังเข้ามาไม่ทันแล้ว เจ้าพระยาพระคลังจะจัดแจงส่งเสียออกไป รับสั่งสั่งว่า ว่ากล่าวดูจัดแจงกันเสียให้ดี จะส่ง ๆ กันไปแต่พอพ้นปากน้ำแล้วต่างคนต่างก็จะไปเที่ยวหาหอยหาปูกินเสียสิเสียการเสียงานทีเดียว การที่จะจัดแจงผู้คนไปอย่างนี้ รักให้คลุกปะปนกันเข้าเสียนั่นแหละดี เอาคนเราใส่ลงกับคนนอก เป็นนายบังคับกันไปได้จึงจะได้ ถ้าไม่คิดอย่างนี้แล้ว มันก็เที่ยวเชือนแชไปเที่ยวกินหอยกินปูอยู่ตามขอบฝั่งหมดนั่นเอง คิดดูจัดแจงกำชับสั่งเสียกันไว้ให้ดี แล้วรับสั่งสั่งท้าวพระกรุณาว่า จะเล่าความให้ฟัง เมื่อครั้งพม่ายกมาล้อมเมืองเชียงใหม่นั้น ล้นเกล้าฯ กรมพระราชวังบวรฯ ยกกองทัพหลวงขึ้นไปถึงก็ยั้งทัพรออยู่ ยังหาเข้าตีไม่ อ้ายพม่ารู้ข่าวว่ากองทัพหลวงยกขึ้นไปก็พากันตื่นแตกถอยออกจากที่ล้อมเมืองเชียงใหม่ ยังเหลือค่ายพม่าอยู่ลูกหนึ่ง จึงแต่งให้อุบากองเป็นนายทัพยกลงมา ล้นเกล้าฯ กรมพระราชวังบวรฯ ให้หม่อมลำดวน ให้กลาโหม (ราชเสนา) ทองอิน ยกขึ้นไปตีทัพอ้ายอุบากอง ทัพหลวงก็ยกหนุนขึ้นไป ทัพอ้ายอุบากองพากันแตกกระจัดกระจายจับนายทัพนายกองอ้ายพม่าได้หลายคน อ้ายพม่าจึงได้เลิกถอยแตกไปจากเชียงใหม่ ความเป็นอย่างนี้ ฟังแล้วจำไว้ เมื่อครั้งอ้ายพม่ายกมาตีเมืองถลางนั้นก็ครั้งหนึ่งว่าอ้ายพม่ายกมาล้อมเมืองถลางไว้ กองทัพกรุงฯ ยกไปถึงเมืองตะกั่วทุ่งก็พากันยั้งอยู่ พวกอ้ายพม่าได้ยินเสียงคลื่น คิดว่าเสียงปืนใหญ่ก็พากันแตกไปจากเมืองถลาง กองทัพเรือเมืองไทรยกมาทันก็ได้ช่วยกันกับกองทัพกรุงฯ ออกไล่จับนายทัพนายกองอ้ายพม่าได้ กองทัพกรุงฯ ยกไปตั้งอยู่เมืองถลาง เรือเสบียงอ้ายพม่า ๔ ลำ ตามมาส่งเสบียงกัน คิดว่าอ้ายพม่ายังอยู่เมืองถลางก็ตรงเข้ามาใกล้ กองทัพฝ่ายเราให้ล่ามพม่าเรียกเรือ ๔ ลำ พวกพม่าคิดว่ากองทัพพม่าด้วยกันเรียกก็ตรงเข้ามา กองทัพเราออกไล่จับได้สิ้นทั้ง ๔ ลำ ฟังแล้วอุตส่าห์จำเอาไว้ นี่ว่าด้วยความที่ข้อจะตกตื่นใจพากันหลงเข้าไปจะเสียที ประเพณีจะทำทัพทำศึกแล้วอย่าให้มีความประมาท อุตส่าห์ตริตรองการให้รอบคอบจงมาก แลเรือนายทัพนายกองซึ่งจะข้ามไปแต่ฝั่งตะวันออกนั้นก็ให้ระวังกำชับกันเสีย อย่าให้พลัดแพลงล่วงเกินหลงเปลี่ยวไปแต่ลำหนึ่งสองลำได้ คอยสืบสาวคิดดูลงไปให้พรักพร้อมกันให้ดี ถ้าแม้นว่ากองทัพราชรินทร์ไปถึงก่อนแล้ว พวกอ้ายแขกมันรู้เข้าว่ากองทัพกรุงฯ ออกมา มันก็จะพากันแตกหนีไปสิ้นมันจะอยู่สู้รบที่ไหน แขกเมืองจะนะ เมืองหนองจิก เมืองยะลา ซึ่งไปด้วยกันกับอ้ายแขกไทรนั้นก็จะพากันกลับใจมาเข้าหาสิ้น พวกแขก ๙ หัวเมืองก็จะมีใจช่วยรบสู้แข็งแรงเข้าหมดด้วยกัน ถ้าออกไปไม่ทันเมืองสงขลาเสียหายจะเอาผู้คนไม่ได้ การเป็นประการใดแล้วก็ดี เร่งบอกเข้ามาจะได้จัดคนเพิ่มเติมยกออกไปให้พอทำเอาให้แล้วจนได้ ถ้าออกไปถึงแล้ว ให้กำชับนายทัพนายกองเสียจงทั่ว อย่าให้มีความประมาททำหูไวใจเบาแก่การ หลงยกล่วงถลำเข้าไปให้เสียที เหมือนหนึ่งเอาพิมเสนไปแลกเกลือไม่ต้องการ ให้คิดตริตรองการให้รอบคอบหนักแน่นเสียก่อนจึงจะทำเอาชัยชำนะแก่มันได้ ถ้าจับมันได้จะซักถามข้อราชการกับมันแล้วอย่าเชื่อฟังคำมันเอาโดยง่าย เฆี่ยนซักถามมันไปกว่าจะได้ความ ถ้าได้ความแล้วอย่าเพิ่งเชื่อมันก่อน คิดประกอบความใคร่ครวญดูให้เห็นจริง ถ้ายังไม่เห็นจริงแล้วก็เฆี่ยนมันซักถามรํ่าไป เอาความจริงให้จงได้ แล้วทรงตรัสว่า ยังคราวนี้เป็นความสำคัญ จะว่าให้ฟัง การที่จะคิดสู้รบสู้ทำกับมันนั้นจะคิดตีไปพลางกวาดต้อนไปพลางอย่างนั้นหาได้ไม่ จะหนักแรงไพร่พลนักฉวยอ้ายแขกมันกำเริบลุกขึ้นแล้ว ที่พวกไม่สนิทจะพลอยพากันกำเริบสิการจะใหญ่โตเสียท่วงทีไปเปล่า ๆ คิดตีรบสู้ทำกับมันเสียให้แล้วเมืองไทรก่อน ควรจะจัดแจงใครตั้งขึ้นไว้รักษาเมืองไทรได้ก็ให้จัดแจงตั้งขึ้นไว้ แลการซึ่งจะคิดกวาดต้อนครอบครัวนั้นคิดทำเอาภายหลัง ลูบไล้ผ่อนปรนมาโดยเย็นก่อน ควรจะจัดแจงตั้งไว้คงบ้านคงเมืองแห่งใด ๆ ก็ตั้งขึ้นไว้ ถ้าเห็นว่าอ้ายแขกไม่สู้สนิทตั้งไว้ไม่ได้แล้ว ก็กวาดต้อนเอามาเสียให้สิ้น ทำเอาให้จนใบไม้เส้นหญ้าก็อย่าให้หลงเหลือติดแผ่นดินให้มันมาตั้งติดเป็นบ้านเป็นเมืองสืบต่อไป และการที่จะคิดตีรบสู้นั้น คิดทำข่าวให้ดังกะเกณฑ์ผู้คนเมืองแขกทั้งปวงลงไปให้ถึงกลันตันยกมาช่วยเข้ากองทัพกรุงฯ ไปทุ่มเททำเอาอ้ายแขกเมืองไทรเสียให้ยับเยินจงได้ ถึงโดยว่าจะได้ ๑๐๐ ก็ดี ๒๐๐ ก็ดี ก็คงเป็นเชื้อมีข่าว ชื่อว่าเกณฑ์กองทัพเมืองนั้นยกมาช่วยกันมาก คิดแต่รบสู้ไล่ตีเอามันให้มันแตกวิ่งหนีไปให้พ้นเท่านั้นเถิด จะไปคิดล้อมเมืองไทรเหมือนอย่างเจ้าพระยานครฯ ทำกับอ้ายตนกูเดนครั้งนั้นแล้ว ไพร่พลก็จะบอบชํ้าอิดโรยไปช้านาน เห็นจะหาสำเร็จการโดยเร็วไม่ คิดตีเปิดไล่ให้มันออกไปนั่นแหละดี มันจะหนีไปไหนก็ช่างมัน การก็เห็นจะแล้วลงโดยเร็วได้ แล้วทรงตรัสว่าเมืองสงขลาจะเป็นอย่างไรอยู่หนอ จะเสียหรือไม่เสียอย่างไรก็ไม่รู้ ข้างเมืองถลางอ้ายหวันมาลีจะคิดไปทำอย่างไรก็ไม่ได้ความเป็นแน่ คอยพวกนครฯ ก็หายไปเสียหมด เห็นอ้ายแขกที่สตูลจะเลิกถอนขึ้นมาช่วยปิดทางกันทัพนครฯ จะมาช่วยสงขลานั่นเอง ทัพนครฯ จะยกมาช่วยไม่ได้ การข้างสตูลมันก็เลิกไปแล้วไม่มีความอะไรบอกเข้ามาได้ ก็พากันนิ่งอยู่เท่านั้นเอง เห็นจะเป็นความอย่างนี้เสียแล้ว ๚
๏ แลกระแสพระราชดำริกับข้อความในบอก ซึ่งข้าพเจ้ารับพระราชทานจดหมายมานี้ ตามได้รับพระราชทานฟัง ข้อความจะขาดผิดเพี้ยน ควรมิควรประการใด รับพระราชทานพระเดชพระคุณสุดแล้วแต่จะโปรด จดหมายสิ้นข้อความ มาแต่ ณ วันเดือน ๕ แรม ๖ ค่ำ ปีจอสัมฤทธิศก (จุลศักราช ๑๒๐๐ พ.ศ. ๒๓๘๑) ๚
จดหมายหลวงอุดมสมบัติ ฉบับที่ ๒
๏ ข้าพเจ้าหลวงอุดมสมบัติ จดหมายมายังหลวงทิพอักษรเสมียนตรา ได้นำขึ้นกราบเรียนแต่ท้าวพระกรุณาเจ้าให้ทราบ ด้วยข้าพเจ้าจดหมายมา ณ วันเดือน ๔ แรม ๖ ค่ำปีจอสัมฤทธิศกแต่ก่อนนั้น ข้อความแจ้งอยู่ในจดหมายนั้นแล้ว แลเมื่อ ณ วันเดือน ๔ แรม ๗ ค่ำ เพลาเช้าเสด็จพระราชดำเนินลง ณ พระตำหนักน้ำ ส่งกองทัพท้าวพระกรุณานั้น ทรงตรัสว่าจัดแจงเรือก็งามดีอยู่ การจะจัดแจงเรือแล้วท้าวพระกรุณาเข้าใจอยู่มาก แลเมื่อท้าวพระกรุณาล่องลงมาถึงหน้าพระที่นั่งกราบถวายบังคมลานั้น ทรงพระสรวลตรัสว่า ทอดพระเนตรดูเป็นสง่าผ่าเผยนักหนาออกไปเถิด มันรู้เข้าว่าออกไปถึงแล้วมันก็คงพากันเลิกไปหมดนั่นแหละ ถ้าเห็นการจะเอาผู้คนข้างนอกไม่ได้แล้ว ก็บอกเข้ามาจะจัดแจงเพิ่มเติมออกไปให้ ทำเอาให้แล้วจงได้ แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า ดูคิดจัดแจงเตรียมทัพคอยไว้อีกสักสี่พันเถิด เอาพระยาราชวังสรรค์กับมอญออกไป ถ้ากระไรจะได้ยกเพิ่มเติมไปช่วยกันทันท่วงทีราชการ ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำทรงตรัสถามจมื่นไชยภูษาว่า เป็นกระไรเอาส้มจีนไปพระราชทานให้ท้าวพระกรุณากินหรือไม่กิน จมื่นไชยภูษากราบทูลว่ารับพระราชทาน ทรงตรัสถามว่า เมื่อล่องเรือลงไปนั้นดีอยู่ดอกหรือ ถูกกระทบพ่วงแพบ้างหรือไม่ จมื่นไชยภูษากราบทูลว่า ล่องลงไปดีอยู่ หาถูกพ่วงแพใครไม่ ทรงตรัสถามว่าลงไปทอดอยู่ที่ไหน ดูจัดแจงทำอะไรอยู่ จมื่นไชยภูษากราบทูลว่าลงไปทอดอยู่หน้าโรงฝางข้าม จัดแจงการบรรทุกอยู่ ยังหาเรียบร้อยไม่ ทรงตรัสถามว่า จะนอนอยู่ที่เรือหรือ ๆ จะขึ้นมาบ้าน จมื่นไชยภูษากราบทูลว่า ไม่กลับขึ้นมาบ้านหามิได้ รับพระราชทานนอนอยู่ที่เรือทีเดียว ทรงตรัสว่า นอนอยู่ที่เรือทำไม กลับมานอนเสียที่บ้านให้สบายก่อน เมื่อจะไปจึงลงไปก็จะได้ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรม ๘ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามถึงท้าวพระกรุณาว่า เมื่อคืนนี้ใครลงไปเยี่ยมที่เรือบ้างหรือไม่ พระศรียภักดี กราบทูลว่า ได้รับพระราชทานลงไป ทรงตรัสถามว่าเป็นกระไรสบายอยู่ดอกหรือ ลงไปนั่งทำอะไรอยู่ พระศรียภักดีกราบทูลว่าสบายอยู่ การที่บรรทุกเรือยังหาเรียบร้อยไม่ ก็ดูแลจัดแจงบรรทุกอยู่ ทรงตรัสว่า ไปนั่งอุดอู้กันอยู่ที่เรือเห็นจะร้อนนักหนาแล้ว ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามคุณพระนาย ข้างมหาดเล็กถึงท้าวพระกรุณาว่า ได้ยินว่าเข้ามาหรือ คุณพระนายกราบทูลว่า ท้าวพระขึ้นมาอยู่ที่บ้านเจ้าพระยาพระคลัง ทรงตรัสว่าจะไปพูดจากับเจ้าพระยาพระคลังเสียก่อนแล้วจึงจะเข้ามาดอกกระมัง แล้วเสด็จขึ้นพระแท่นทรงฟังคำให้การอ้ายญวนซึ่งจับได้มาแต่ทางนครเสียมราบอยู่ พอท้าวพระกรุณาเข้าไปเฝ้ารับสั่งว่า เออ ถามถึงอยู่เมื่อตะกี้ เข้ามาแล้ว ทรงฟังคำให้การเสียสักคำหนึ่งเถิด จะได้พูดจากับท้าวพระกรุณา ครั้นอ่านคำให้การเสร็จแล้ว ทรงตรัสถามท้าวพระกรุณาว่า ผู้คนมาถึงพร้อมกันหมดแล้วหรือ ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า พวกเพชรบุรีมาถึงแล้ว ยังแต่ราชบุรียังหามาถึงไม่ ทรงตรัสถามว่า พระยาราชบุรีเขาจัดแจงให้ใครเป็นนายออกไป ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า จัดแจงผู้ช่วยคุมออกไป แต่ผู้ช่วยนั้นมาถึงแล้วให้กลับออกไปเร่งคนให้เข้ามาอยู่ ทรงตรัสถามว่า ก็เรือแพนั้นว่ากระไร จัดแจงกันไว้พอแล้วหรือ หมดด้วยกันจะได้เรือออกไปเท่าไร ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า จะได้ออกไปเป็นเรือรบ ๑๕ ลำ เรือยืม ๒๑ ลำ เรือยังหาพอไม่ ทรงตรัสถามว่า ก็คิดจัดแจงกันไว้อย่างไร จะได้ล่องลงไปเมื่อไร ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า จะกราบถวายบังคมลาล่องลงไป ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๐ ค่ำ การที่จะจัดเรือส่งลงไปครั้งหลังนั้น เจ้าพระยาพระคลัง พระยาโชฎึกจะจัดแจงส่งลงไป รับสั่งว่า คิดจัดแจงเอาคนเราใส่ลงด้วยให้เป็นนายบังคับกันออกไปเห็นจะดี ถ้าไม่มีคนเราไปด้วยแล้วมันก็จะพากันไปแชเชือนเสียหมดนั่นเอง แล้วทรงตรัสว่าคอย ๆ นครฯ คอย ๆ สงขลา ก็เงียบหายไปหมด จะทรงฟังความอีกสักทีหนึ่งเท่านี้แหละไม่มีใครบอกเข้ามาเลย จะเป็นอย่างไรหนอ สงขลาจะเสียหรือไม่เสียอย่างไรก็ไม่รู้ ถ้าการดีแล้วก็คงบอกเข้ามา ถ้าการร้ายแล้วก็ไม่บอกเข้ามานั่นเอง ข้างไชยาเล่าก็ไม่บอกเข้ามา อ้ายหวันมาลีมันจะคิดไปทำข้างโน้นเข้าหรืออย่างไรก็ไมรู้ ได้ความก็ว่าพบเรืออ้ายแขกอยู่ที่เกาะยาว ๓๐ ลำ คอยฟังความอยู่ก็พากันเงียบไปเสียหมด ไม่บอกเข้ามาให้รู้บ้างเลย เป็นกระไรอยู่หนอ อ้ายแขกมันจะเลิกจากสตูลลงไปข้างโน้น ทำเอาเมืองถลางหรืออย่างไร หรือมันจะแบ่งคนลงไปบ้าง ขึ้นมาตั้งปิดทางกันทัพนครฯ ซึ่งจะมาช่วยสงขลาไว้บ้าง จะเป็นอย่างนี้หรืออย่างไรหนอ ทัพนครฯ จึงเงียบไปทีเดียว ไม่บอกเข้ามาเอาเลย ๚
๏ แลเมื่อ ณ วันเดือน ๔ แรม ๖ ค่ำ ซึ่งจดหมายออกมาแต่ก่อนนั้นตกความอยู่ ๒ ข้อ ข้อหนึ่ง ตรัสถามท้าวพระกรุณาว่าเป็นกระไร ออกไปถึงแล้วจะคิดเอาทัพนครฯ ลงไปช่วยกันทำ เจ้าพระยานครฯ จะไปด้วยหรือไม่ไป หรือจะบอกป่วยเสีย จะให้แต่ลูกเต้าลงไป ท้าวพระกรุณากราบทูลว่า ถ้าไม่ป่วยเจ็บแล้วเห็นจะไป แต่เจ้าพระยานครฯ นั้นรักเดินข้างหลัง ถ้ามีใครเดินหน้าแล้วเห็นจะไป ทรงพระสรวลตรัสว่า ว่ากล่าวก็ถูก เห็นจะรักให้มีคนเดินหน้าก่อนจึงจะไป แลซึ่งขอกองทัพเข้ามาสามพันนั้นก็จะเอาออกไปให้เดินข้างหน้า คิดจะบังคับบัญชาว่ากล่าวให้เด็ดขาดทำเอาเองจึงบอกขอเข้ามา ครั้นไม่ได้สมคิด ทัพใหญ่ยกออกไปอย่างนี้แล้วก็จะนอนบอกป่วยเจ็บเสียเท่านั้นกันเอง แล้วรับสั่งว่า ถึงโดยเจ้าพระยานครฯ ไม่ไป ลูกเต้าก็มีอยู่หลายคน คิดเอาลูกเต้าให้คุมทัพลงไปช่วยกันทำให้พรักพร้อมกันจงได้เป็นกระไร ยังจะสงสัยอยู่ที่ไหนบ้างก็ว่ามาเถิด ท้าวพระกรุณากราบทูลว่าการที่จะทำเมืองไทรก็พอจะจัดแจงทำแล้วไปได้ กลัวแต่ที่จะกวาดครอบครัวมานั้น จะมีผู้มาห้ามปรามไม่ให้กวาดเข้ามา รับสั่งว่ากลัวมันทำไม มันจะมาว่ากล่าวห้ามปรามก็อย่าฟังมัน จะเอาจมูกเขามาหายใจมันไม่ชอบ ถ้ามันมาว่ากล่าวโดยจะเห็นกับไมตรีกัน ก็จัดแจงเอาไว้บ้างแต่เล็กน้อยพอสมควร อย่าให้เสียแก่ไมตรีที่ว่ากล่าว อย่าให้เป็นมันมาร่วมคิดจัดแจงได้ มันจะเคลือบเอาเป็นของ ๆ มันเสีย ถ้าเห็นการว่าจะเอาไว้ไม่ได้แล้วก็กวาดต้อนเอามาเสียให้สิ้น แลข้อความที่ตกอยู่ ๒ ข้อนั้นสิ้นความแต่เท่านี้ ๚
๏ แลเมื่อ ณ วันเดือน ๔ แรม ๘ ค่ำนั้น รับสั่งสั่งท้าวพระกรุณาว่าความอะไรก็เป็นหมด สั่งเสร็จสิ้นอยู่เท่านั้นแล้ว ออกไปเถิด อุตส่าห์หมั่นคิดตริตรองการไปให้เนือง ๆ อย่าให้มีความประมาทจึงจะมีชัยชำนะแก่ข้าศึกศัตรูได้ แล้วท้าวพระกรุณากราบทูลว่า จะขอรับพระราชทานเอาพม่าเก่าพม่าใหม่ออกไปด้วยสักยี่สิบสองคน รับสั่งว่า ทำไม จะเอามันไปเห่หรือ เอาไปเถิด เอาไปให้มันเห่อ้ายแขกเล่นก็เอาไป แต่เอามันกลับมาให้ได้ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรม ๙ ค่ำ ทรงตรัสราชการอื่นไป หาได้ทรงตรัสถึงราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๐ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนถึงท้าวพระกรุณาว่า จะล่องเรือลงไปวันนี้หรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะกราบถวายบังคมลาล่องลงไปเพลาเย็นวันนี้ แต่พระยาสมุทรปราการบอกเข้ามาว่าลมจัดนัก ว่ามีแต่กราดเข้ามาอย่างเดียว ทรงตรัสว่ามีฝนลงมาเสียสักทีหนึ่งก็จะค่อยยังชั่วลง ตกไปจนแรมสิ้นเดือน เข้าเดือน ๕ แล้วก็จะออกไปได้ แล้วทรงตรัสว่า คอยฟังนครฯ คอยฟังสงขลา ก็หายเงียบไปหมด ข้างไชยาก็ออกไปถึงนานแล้วก็ไม่บอกเข้ามา การจะเป็นอย่างไรอยู่หนอ ที่สตูลนั้นมันจะเลิกไปเล่นข้างถลางหรือจะยังไม่เลิกไปอย่างไร ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ที่สตูลนั้นเห็นจะเลิกไปแล้ว จะไปข้างถลางก็คงจะไป ด้วยแขกที่ถลางนั้นอ้ายหวันมาลีรู้เบาะแสอยู่มาก คงจะให้ไปคิดชักชวนกันรับเอาไป ทรงตรัสว่ากองทัพเราก็ยกออกไปอยู่แล้ว จะไม่คิดรักษาไว้ให้มั่นคงได้เจียวหรือ การอย่างนี้ ก็ต้องคิดระวังอยู่ด้วยกันหมดนั่นแหละ แล้วทรงตรัสถามพระยาไกรว่า แขกเหล่านี้มันมีเครื่องอัยมุนนีมากน้อยเป็นอย่างไร ช้าง โค กระบือ มันมีหรือไม่ พระยาไกรกราบทูลว่า หาสู้มีมากมายนักไม่ มีอยู่ก็แต่พอรับพระราชทาน ช้าง โค กระบือ นั้นก็ไม่มี มีอยู่ก็แต่เรือเที่ยวหาผักหาปลากินตามอ่าวทุ่งทะเล ทรงตรัสว่า มันไม่มีอะไรอย่างนี้แล้วมันก็คงคิดไปหมด ถ้ามันมีช้าง มีโค มีกระบือได้ทำไร่นาอยู่บ้างแล้ว มันก็คงจะรักภูมิลำเนาหาคิดทิ้งบ้านทิ้งเรือนไปไม่ เป็นกระไรอยู่หนอ กองทัพจะคิดตัดรอนป้องกันมันอย่าให้ไปได้เท่านี้ จะไม่ได้หรืออย่างไร อย่างนี้แล้วก็พากันยึดเอาเรือมันไว้เสียให้หมดก็จะแล้ว มันจะพากันไปที่ไหนได้ มันจะไปก็ไปด้วยเรือ จะไปบกไปฝั่งนั้นก็เห็นจะไปไม่ได้ ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำทรงตรัสแต่ว่า พากันเงียบหายไปหมดทั้งนครฯ ทั้งสงขลาทีเดียว ทรงคอยจะใคร่ฟังความอีกสักทีหนึ่งก็ไม่ได้ฟัง ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามพระนรินทร์ว่า เป็นกระไรเรือแพเขาก็ล่องลงไปแล้ว บัญชีจำนวนเรือคิดได้ลงไปเท่าไร พระนรินทร์กราบทูลว่า เป็นจำนวนเรือรบ ๑๖ ลำ เรือยืม ๒๑ ลำ ทรงตรัสถามว่า ก็ว่าเรือยังไม่พอนั้น เขาจัดหาได้เรือแล้วหรือยัง พระนรินทร์กราบทูลว่า ยังหาทราบไม่ ทรงตรัสว่านั่นเป็นไรเล่า มันก็มีแต่ไม่ทราบ แล้วกันอยู่เท่านั้นเอง ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามว่า พระยาเทพหายไปเสียข้างไหน พระนรินทร์กราบทูลว่า ลงไปจัดแจงให้พวกเขมรราชบุรีลงเรืออยู่ ทรงตรัสถามว่ารู้หรือไม่ เจ้าพระยาพระคลังจะลงไปส่งเสียกันเมื่อไร พระนรินทร์กราบทูลว่า จะกราบถวายบังคมลาลงไปเพลาพรุ่งนี้ รับสั่งสั่งพระนรินทร์ว่าไปบอกเจ้าพระยาพระคลังให้คิดอ่านจัดแจงหาเรือนำลงไปส่งเสียด้วย น้ำก็จะเค็มจัดขึ้นทุกวันแล้ว ลงไปทอดอยู่ยังไม่ได้ไป กินน้ำไปทุกวัน น้ำก็จะหมดน้อยลง ครั้นออกไปน้ำไม่พอกินแล้ว จะต้องไปแวะหยุดตักน้ำกลางทางอยู่ การที่จะไปให้เร็วก็จะหาเร็วได้ไม่ จะช้าวันจะช้าคืนลงทุกวันไป บอกเจ้าพระยาพระคลังคิดจัดแจงส่งน้ำลงไปเสียให้ได้ ออกไปจะได้ไปทีเดียว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๒ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามพระนรินทร์ว่า ได้พบเจ้าพระยาพระคลังบอกให้จัดแจงเอาน้ำไปส่งแล้วหรือ พระนรินทร์กราบทูลว่า รับพระราชทานบอกแล้ว ทรงตรัสถามว่า คิดจะจัดแจงเอาเรือไล่น้ำลงไปส่ง ทำอย่างไรลงไป รู้หรือไม่ พระนรินทร์กราบทูลว่าไม่ทราบ ทรงตรัสว่า มันก็มีแต่ไม่รู้อะไรทั้งนั้น แล้วตรัสถามว่าก็กองทัพเหล่านั้นเขาล่องเรือลงไปหมดแล้วหรือ พระนรินทร์กราบทูลว่าล่องลงไปหมดแล้ว ทรงตรัสถามว่า ก็เรือพวกเพชรบุรี ราชบุรีนั้นว่ากระไร จะได้ลงไปเมื่อไร พระนรินทร์กราบทูลว่า พระยาเทพยังจัดแจงให้ลงเรืออยู่ รับสั่งว่า ดูบอกพระยาเทพเขาเร่งจัดแจงให้มันออกไปเสียในเร็ว ๆ มันจะได้ออกไปทันพรักพร้อมกันไป ถ้าออกไปไม่ทันกัน มันจะไปเที่ยวเชือนแชเสียหมด ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามพระยาเทพว่าหายไปข้างไหน พระยาเทพกราบทูลว่า ลงไปจัดให้เขมรลงเรืออยู่ ทรงตรัสถามว่าได้เรือให้มันไปกี่ลำ พระยาเทพกราบทูลว่าได้ ๘ ลำ จัดแจงให้ลงทั้งคนเพชรบุรีคนราชบุรี ยังไม่พออยู่อีกสักลำหนึ่ง ทรงตรัสถามว่า ยังไม่พออีกลำหนึ่งจะได้เรือที่ไหน พระยาเทพกราบทูลว่า พระยาโชฎึกจะหาส่งไปให้พอ รับสั่งว่าดูเร่งจัดแจงส่งให้มันได้ออกไปเสียเร็ว ๆ มันจะได้ไปทันพรักพร้อมกัน แล้วตรัสถามว่า เรือที่พวกไปวันเดือน ๔ แรม ๗ ค่ำนั้นล่องลงไปหมดแล้วหรือ พระยาเทพกราบทูลว่าล่องตามกันไปหมดแล้ว รับสั่งว่ามันยังเหลืออยู่ที่ไหนบ้าง ก็ดูไล่ส่งลงไปให้หมด ลงไปถึงแล้วจะต้องไปคอยมันอยู่ ก็จะกินน้ำหมดลงทุกวัน แล้วทรงตรัสว่า จะคอยฟังข่าวคราวเข้ามาอีกสักทีหนึ่งก็ไม่มีใครเข้ามาถึงเลย เงียบสูญไปเสียสิ้นทีเดียว ครั้นเพลา ๒ ยามเศษจวนจะเสด็จขึ้น ทรงทอดพระเนตรเห็นเจ้าคุณหาบนซึ่งกลับขึ้นมาแต่ปากน้ำ ทรงตรัสถามว่า ไปข้างไหนมาจนเพลาปานนี้ มีอะไรใครเข้ามาถึงหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่มีใครเข้ามาหามิได้ ทรงตรัสถามว่า ก็เข้ามาทำไม จะว่าอะไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เรือเจ้าพระยายมราชใช้ใบล่องลงไปถึงบางนา ลมติดใบเข้าพอใบตึงเสากลางหักลงน้ำไปทั้งใบ หักที่ปากกระบอกลงไปทีเดียว ทรงตรัสว่า เป็นไรจึงเป็นเหตุเป็นผลไปอย่างนี้ เมื่อลงไปจัดแจงนั้นหาได้ดูแลเสาไม่ดอกหรือ พระยาโชฎึกกราบทูลว่า ได้ดูแล้ว เอาขวานเข้าถากเคาะดูก็หาเห็นพิรุธอยู่ที่ไหนไม่ ทรงตรัสว่า ก็หักได้อย่างไร ลมในคลองมันจะแรงนักหนาที่ไหน มันก็ติดใบพออ่อน ๆ เท่านั้นยังหักได้ เหตุผลอย่างไรหนอ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า รับพระราชทานดูไม้เสา ผิวข้างนอกดีอยู่หนาสัก ๒ นิ้วเท่านั้น ข้างในไปจนไส้ ผุไปเสียหมดทั้งนั้น ทรงตรัสว่า ไม่มีใครดูแลให้ถี่ถ้วนเลย จะต้องการใช้แล้วก็เอาไปอย่างนั้น ประเดี๋ยวก็รั่วประเดี๋ยวก็เสาหักบ่อยไปนั่นเอง เป็นกระไรหักลงถูกผู้คนบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่ถูกใครหามิได้ หักเอาต้นเสาขวิดขึ้นไปทีเดียว ท่อนเสาที่หักกับใบนั้นตกลงอยู่ในน้ำสิ้น ทรงตรัสว่า คิดทำเรือใบใหญ่น้อยขึ้นไว้ คราวต้องการเอาไปใช้แล้วก็ใช้ไม่ได้ โตก็โตนักไป เล็กก็เล็กนักไป ทำเก็บรักษาไว้ก็มีแต่ผุไปเสียหมด คราวนี้คิดอ่านเอาออกใช้เสียบ้างเถิด จะทิ้งไว้กับอู่ก็จะผุเสียเปล่า ๆ นั่นเอง แล้วรับสั่งว่า จะคิดว่ากระไรเล่า จะคิดเอาเสาลงไปเปลี่ยนหรือ หรือจะคิดอย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า คิดจะหาเสากล่อมส่งลงไปให้ ทรงตรัสว่า คิดดูให้ดี จะเอาเสาลงไปเปลี่ยนหรือ หรือจะหาเรือไปเปลี่ยนทีเดียว เปลี่ยนเสากับเปลี่ยนเรือไหนจะช้าจะเร็วกว่ากัน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า คิดเปลี่ยนเรือเสียได้เห็นจะเร็วกว่าเปลี่ยนเสา รับสั่งว่า ถ้าอย่างนั้นแล้วก็เอาเรือง่วนเสงไปเปลี่ยนเถิด เขาจะได้ไปเร็ว ๆ ทันกัน เป็นกระไรเรือง่วนเส็งเห็นจะเอาไปได้หรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เอาไปได้ รับสั่งว่า ถ้าเอาไปได้แล้วก็เร่งจัดแจงเอะอะช่วยส่งเสียลงไปเสียหน่อยเถิด จะขัดสนลูกเรือไต้ก๋งอย่างไร ก็ให้พระยาโชฎึกจัดแจงหาใส่ลงไป เสียสินโหลให้แก่มัน คือเอาตัวหลวงพิมลพานิชมา ให้มันช่วยจัดแจงเข้าด้วย ให้ได้ส่งลงไปเปลี่ยนเสียเร็ว ๆ ถ้าช้าไปการจะหาพรักพร้อมทันกันไม่ แล้วทรงตรัสถามถึงท้าวพระกรุณาว่า ล่องลงไปถึงไหนแล้ว เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าเมื่อขึ้นมานั้นล่องลงไปถึงป้อมตรีเพชรแล้ว ทรงตรัสถามว่า ก็คิดกันว่ากระไรเล่า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ท้าวพระกรุณาไม่รอคอยอยู่หามิได้ แต่เรืออมรแมนสรรค์นั้น จะเป็นด้วยปักเสาหรือ หรือจะเป็นด้วยเรือหาทราบไม่ ใช้ใบก้าวลงไปคราวหนึ่งแล้วก็ตรงเข้าไปฝั่งเสีย หากลับใบได้คล่องไม่ ต้องเอาสมอกะออกมาจึงกลับใบใช้ไปได้ ทาวพระกรุณากับพระยาสุรเสนา คิดจะแก้เสาเสียให้เอนมาข้างท้าย ทรงตรัสถามว่า จะแก้ได้หรือ จะคิดแก้อย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะคิดเอาไม้เสียดแก้ลงไป ทรงตรัสถามว่า ต้นเสานั้นหลวมพอเสียดลงไปได้หรือ จะเสียดลงไปจะเป็นที่มั่นคงไว้ใจได้หรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ตัวเสานั้นปักแหวะช่องดาดฟ้าลงไป แล้วมีตัวเต่ารับต้นเสาอยู่ใต้ดาดฟ้าลงไปตามช่องก็มีอาธารกันไว้ เสียดไม้ลงไปแล้วเอาเหล็กตียึดเข้าเสีย ก็เห็นจะอยู่มั่นคงได้ แล้วทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า เรือล่องลงไปถึงปากน้ำกี่ลำแล้ว เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ล่องลงไปถึงแล้ว ๕ ลำ นอกจากนั้นก็ล่องราย ๆ ตามกันลงไปอยู่แล้ว แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า เพลาพรุ่งนี้คิดไปดูเรือง่วนเส็งเสียให้เห็นทีเดียว ถ้าได้แล้วจะได้จัดแจงหาคนใส่ลง ล่องไปเปลี่ยนให้แล้วเสียเร็ว ๆ จะได้ออกไปทันพรักพร้อมกัน ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๓ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามว่าใครรู้บ้างหรือไม่ จะจัดแจงเรือง่วนเส็งลงไปเปลี่ยนนั้น คิดจัดแจงกันอย่างไร จะเอาไปได้หรือไม่ได้ พระยาเทพ คุณพิพัฒน์ นิ่งอยู่ ทรงตรัสถามพระนรินทร์ว่า เป็นกระไร รู้บ้างหรือไม่ พระนรินทร์กราบทูลว่าไม่ทราบ ทรงตรัสว่า มีแต่ไม่รู้อะไรไปเสียหมดทั้งนั้น ชั่วเต็มทีทีเดียว แล้วทรงตรัสถามหลวงอนุรักษ์ว่า เป็นกระไรรู้บ้างหรือไม่ หลวงอนุรักษ์กราบทูลว่าเจ้าพระยาพระคลังกับพระยาโชฎึกเอาตัวหลวงพิมลพานิชมา พากันลงไปดูจัดแจงคิดจะให้ล่องลงไปอยู่แล้ว ทรงตรัสว่า หลวงอนุรักษ์มันดีกว่าคนนั่งอยู่ที่เหล่านี้ด้วยกันหมดนั่นแหละ ถามอะไรมันก็รู้อยู่บ้าง แล้วตรัสถามว่า ทำไมจึงรู้ว่าจัดแจงให้ล่องลงไป หลวงอนุรักษ์กราบทูลว่า หลวงอนุรักษ์ไปที่บ้านเจ้าพระยาคลัง เห็นพากันลงไปจัดแจงเรือง่วนเส็งส่งลงไป ทรงตรัสถามว่า เขาจัดแจงหาลูกเรือที่ไหน จะให้ใครส่งลงไป หลวงอนุรักษ์กราบทูลว่า พระยาโชฎึกยังจัดแจงหาอยู่ ทรงตรัสถามว่า ก็คิดกันจะให้ล่องส่งลงไปเมื่อไร หลวงอนุรักษ์กราบทูลว่า ยังหาทราบไม่ ทรงตรัสว่า เป็นคนรู้อยู่แล้ว ถามยังจนอยู่อีกเล่า แล้วทรงตรัสถามถึงเมืองสงขลาว่า จะเสียบ้านเสียเมืองหรือไม่เสียอย่างไร คอยฟังก็ไม่ได้ความเอาเลย ประหลาดพระทัยนักหนา พากันเงียบไปเสียหมด ทั้งนครฯ ทั้งไชยาก็หายไปทีเดียว ไม่บอกกล่าวเข้ามาให้รู้การบ้างเลย แล้วพระยาเทพกราบทูลว่า หมื่นชมพูนุทจัดได้ทองคำก้อนหนึ่งหนักตำลึงหนึ่ง เข้ามาทูลเกล้าฯ ถวาย ทรงตรัสถามถึงกองทัพเพชรบุรีว่า เป็นกระไร มันเข้ามาพบเรือกองทัพเขาออกไปบ้างแล้วหรือยัง คุณเทพกราบทูลว่า หมื่นชมพูนุทมาถึงเมืองเพชรบุรีเห็นจัดแจงกันลงเรืออยู่แล้ว ว่าจะออกไป ณ วันเดือน ๔ แรม ๗ ค่ำ ทรงตรัสว่าเออออกไปจะได้ไปทันกัน แต่ทรงคอย ๆ อยู่จะใคร่รู้อีกสักทีหนี่งก็ไม่ได้ความเอาเลย ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามพระยาโชฎึกว่า ลงไปจัดแจงเรือง่วนเส็งนั้นเป็นกระไร จะเอาไปได้หรือไม่ พระยาโชฎึกกราบทูลว่า เห็นจะเอาไปได้ แต่เสากลางนั้นเป็นไม้ชำฉาใช้มา ๔ ปี ๕ ปีแล้ว จะไว้ใจยังไม่ได้ คิดด้วยเกล้าฯ จะดามเสียด้วย ทรงตรัสถามว่า เสาเรืออย่างนี้เขาใช้ไปกี่ปีเขาจึงเปลี่ยน พระยาโชฎึกกราบทูลว่า ใช้ไป ๖ ปีแล้วก็เปลี่ยนเสียทีหนึ่ง รับสั่งว่า เสาเรือลำนี้ก็ใช้มาได้ ๕ ปีแล้ว ยังอีกปีหนึ่งจึงจะครบ ๖ ปี ถ้าไม่ไว้ใจก็คิดดามช่วยเข้าก็ดี ดามเป็นเปลาะ ๆ ขึ้นไปก็เห็นจะมั่นคงใช้ไปได้ แล้วตรัสถามว่า ลูกเรือไต้ก๋งนั้นหาได้แล้วหรือ พระยาโชฎึกกราบทูลว่า ยังจัดแจงหาอยู่ ลูกเรือเดิมนั้นขึ้นจากเรือไปเสียหมด เหลืออยู่ ๔ คน จะต้องจัดหาอีกสัก ๑๐ คน ๑๑ คน จึงจะล่องลงไปได้ รับสั่งว่า เสียสินโหลให้มันเถิด จะได้จัดแจงส่งเสียลงไปเร็ว ๆ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ เพลาเช้า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยาไชยา พระตะกั่วทุ่ง บอกให้หมื่นภักดีถือเข้ามา ใจความว่า พระยาไชยา พระตะกั่วทุ่ง แต่งให้ขุนสุดินทร์ลงไปสืบราชการเมืองไทร ได้ความว่า อ้ายหวันมาลีจัดให้อ้ายหวันจิกะหนำน้องเขยกับอ้ายเจ๊ะสมันเป็นนายทัพเรือ คุมเรือรบใหญ่น้อย ๓๕ ลำ มีปืนปเหรี่ยมหน้าเรือ มีปืนรายแคมทุกลำ แต่ลำอ้ายหวันจิกะหนำนายทัพนั้น มีปืนปเหรี่ยมหน้าเรือ ๒ บอก นอกจากนั้นมีปืนหน้าเรือลำละบอก อ้ายหวันจิกะหนำกับอ้ายเจ๊ะสมันมาถึงอ่าวกระบี่แขวงเมืองนครฯ ณ วันเดือน ๓ ขึ้นค่ำ ๑ อ้ายหวันจิกะหนำให้เรือเข้าไปที่บ้านอ่าวกระบี่ ๒ ลำ ขึ้นไปหานายแขกซึ่งอยู่ ณ บ้านอ่าวกระบี่บอกว่า อ้ายหวันจิกะหนำให้หาลงไป จะให้ไปเป็นเจ้าเมืองละงู นายแขกซึ่งอยู่บ้านอ่าวกระบี่ว่าจึงจะค่อยไป พวกอ้ายหวันจิกะหนำก็พากันขึ้นกวาดครอบครัวแขกบ้านอ่าวกระบี่ไป เป็นชายหญิงใหญ่น้อย ๑๒ คนกับเรือ ๑๓ ลำ แต่นายแขกบ้านอ่าวกระบี่นั้น พาครอบครัวหนีไปได้ อ้ายหวันจิกะหนำให้เอาครัวซึ่งกวาดได้ไปนั้น ผ่อนไปไว้เกาะนางกาวี แล้วอ้ายหวันจิกะหนำพากันมาทอดอยู่ที่เกาะยาว เรือพวกอ้ายหวันจิกะหนำกับเรือซึ่งกวาดไปได้มากขึ้นประมาณ ๔๐ ลำ ๕๐ ลำ อ้ายหวันจิกะหนำให้เที่ยวสกัดเรือไปมาอยู่ พวกอ้ายหวันจิกะหนำพบเรือแขกลำหนึ่ง คนในลำเรือประมาณ ๖ คน ๗ คน ก็เข้าสกัดจับเอาไป พวกอ้ายหวันจิกะหนำมาจนถึงเกาะชนัก ถึงเกาะโบย แลเมื่อ ณ วันเดือน ๓ แรม ๗ ค่ำนั้น ขุนสุดินทร์กลับมาถึงเกาะโบยหน้าเมืองตะกั่วทุ่ง พบแขกลาคนหนึ่ง ขุนสุดินทร์เอาตัวแขกลามา ณ เมืองตะกั่วทุ่ง ถามได้ความว่า แขกลาอยู่ ณ บ้านแขวงเมืองตะกั่วทุ่ง แขกลาลงไปต่อเรืออยู่ ณ บ้านอ่าวกระบี่แขวงเมืองนครฯ พวกอ้ายหวันจิกะหนำกวาดมาได้ แขกลาได้ยินพวกอ้ายหวันจิกะหนำพูดกันว่า อ้ายหวันมาลีอยู่เมืองปลิศสั่งมาว่า ถ้าขัดสนเสบียงอาหารยาฝิ่นแล้ว ให้เข้ามาขอพระยาถลางเอาไปกิน พวกอ้ายหวันจิกะหนำถือหนังสือเข้าไปขอเสบียงยาฝิ่นที่เมืองถลาง พระยาถลางจะให้ไปหรือไม่ได้ให้ไปอย่างไรแขกลาหารู้ไม่ พวกอ้ายหวันจิกะหนำแวะเข้าทำเรือที่เกาะโบย เพลาค่ำพากันนอนหลับอยู่ แขกลาจึงลงเรือเล็กหนีเข้ามา กับว่าได้ให้ไปสืบความที่เกาะหมาก พระสาครพานิชมีหนังสือบอกมาว่า พระยาสิงหโบรา ให้กำปั่นมาช่วยปิดปากน้ำเมืองไทรอยู่ ๔ ลำ แล้วเขียนหนังสือไปปักไว้ว่า ให้พวกแขกเมืองไทรกลับมาเสีย ถ้าไม่กลับมาแล้วจะยกไปตี พวกแขกเมืองไทรก็หากลับไปไม่ ตีเข้าไปจนถึงเมืองสตูล เมืองตรัง กองทัพไทยตีอ้ายแขกแตกถอยไปได้ แต่ข้างสงขลานั้นอ้ายแขกตีเผาบ้านเมืองเมืองจะนะลงไปถึงแดนเมืองไทร กองทัพไทยเอากระบือเอาข้าวไปให้อ้ายแขก ว่าตีเมืองไทรได้แล้วก็ให้หยุดยั้งอยู่ก่อนเถิด อ้ายแขกก็ยั้งอยู่คิดกันกับพวกแขกเมืองตานีว่า ข้างนครฯ ข้างพัทลุง ข้างสงขลานั้น พวกแขกเมืองตานีจะรับตีเอง แต่พวกแขกเมืองไทรนั้นให้คอยรับสู้รบกับทัพกรุงฯ ทางเมืองไทร เมืองปลิศ เมืองสตูลเถิด ข้างพวกอังกฤษก็หาเห็นไปตีแขกเมืองไทรเหมือนหนังสือปักไม่ อ้ายหวันมาลีตั้งค่ายรับอยู่ที่เมืองปลิศ ว่าถ้าการเบาบางแล้ว อ้ายหวันมาลีลงไปเยี่ยมครัวที่เกาะนางกาวีอยู่ ๒ วัน ๓ วันแล้วกลับขึ้นมาค่าย แต่กระสุนดินดำเสบียงอาหารนั้น อ้ายแขกให้ลงไปซื้อที่พวกแขกอยู่ ณ เมืองเกาะหมาก ว่าอ้ายตนกูอัปดุลลา อ้ายตนกูหมัดสอัด อ้ายตนกูอาเกบ วิวาทชิงกันจะเป็นใหญ่ ยังหาตกลงกันไม่ กับว่าหลวงนเรนทรวังษา ขุนสุรินทร์ หมื่นศักดา ซึ่งพระยาถลางคนเก่าตั้งให้เป็นนายแขกนั้น รู้ว่าอ้ายแขกเข้ามาก็พากันกำเริบ ยกครอบครัวหนีลงเรือไปหาอ้ายหวันจิกะหนำ พระตะกั่วทุ่งจัดกองทัพไปตามทัน พบหลวงนเรนทรกับบุตรภรรยาหลวงนเรนทร แต่ขุนสุรินทร์หมื่นศักดานั้นพาครอบครัวหนีไปได้ พระตะกั่วทุ่งเอาตัวหลวงนเรนทรมาจำไว้ ขุนสุรินทร์ หมื่นศักดา รู้ว่าโปรดเกล้าฯ ให้พระยาไชยา ยกกองทัพออกไปอยู่รักษาเมืองพังงา ขุนสุรินทร์ หมื่นศักดา พาครอบครัวไปอยู่กับอ้ายหวันจิกะหนำกลัวจะไม่พ้นกองทัพไทย ขุนสุรินทร์ หมื่นศักดาพาครอบครัวหนีกลับมาอยู่ ณ เมืองถลาง พระยาไชยาได้จัดคนแบ่งให้ไปช่วยรักษาเมืองถลาง เมืองตะกั่วทุ่ง เมืองตะกั่วป่า อยู่เมืองละ ๑๐๐ คน ๒๐๐ คน พระยาไชยารักษาอยู่เมืองพังงา แล้วพระยาไชยาเกณฑ์คนเมืองถลาง เมืองตะกั่วทุ่ง เมืองตะกั่วป่า เมืองพังงา ๓๐๐ คน ให้หลวงพิพิธภักดีคุมเรือรบใหญ่น้อย ๓๐ ลำ ลงไปลาดตระเวนตามท้องทะเล คอยสกัดสืบสาวราชการอยู่ ทรงตรัสว่า มันว่าเพ้อไปเปล่า ๆ ทั้งนั้น ที่พระยาถลางจะคิดไปเข้ากับอ้ายแขกให้เสบียงอาหารไป ว่าไม่เห็นด้วยเลย พระยาถลางก็เป็นไทย เป็นพี่น้องกับเจ้าพระยาพระคลัง ซึ่งจะไปเข้ากับอ้ายแขกนั้นเห็นจะไม่เป็น ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง จะเป็นไปได้เหมือนว่าหรือ เจ้าพระยาพระคลังกราบทูลว่า เห็นจะไม่เป็นหามิได้ ทรงตรัสว่ามันว่ากระเดียดกล่าวโทษเอาเขาเปล่า ๆ พระยาไชยาก็ได้จัดคนให้ไปช่วยรักษาเมืองถลางอยู่ก็ ๑๐๐ คน ถ้าโดยพระยาถลางจะเป็นไปเหมือนว่าแล้ว คนซึ่งไปช่วยรักษานั้นมันจะเป็นไปได้ด้วยหรือ มันจะอยู่อย่างไรได้ มันก็คงกลับมา ว่าอะไรเอาง่าย ๆ อย่างนี้ ผิดนักหนาทีเดียว ฟังดูความมันไม่สมเข้าที่ไหนเลย ประหลาดนักหนา มันมีแต่เป็นไปเสียอย่างนี้สิ้น แล้วทรงตรัสถามเจ้าพระยาธรรมา ถามเจ้าพระยาพลเทพว่า ฟังดูเป็นกระไร พระยาถลางจะเป็นไปได้หรือไม่เป็น เจ้าพระยาธรรมา เจ้าพระยาพลเทพ กราบทูลว่า ไม่เป็นไปได้หามิได้ ทรงตรัสว่า เป็นไปได้ที่ไหน ว่าไปเปล่า ๆ นั่นเอง คอยฟังข้างพระยาถลางบอกเข้ามาก่อนเถิด การเป็นอย่างไรจึงจะได้ความเป็นแน่ แล้วทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า เป็นกระไร จัดแจงเรือง่วนเส็งล่องไปแล้วหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จัดแจงแล้วจะให้ล่องลงไปเพลาวันนี้ ทรงตรัสถามว่า ก็จัดแจงให้ใครล่องลงไปส่ง ได้ใส่ลูกเรือไต้ก๋งลงแล้วหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยาโชฎึกจัดลูกเรือไต้ก๋งใส่ลงให้ขุนบวรวานิชแล้ว ให้ขุนบวรวานิชออกไปส่งถึงสงขลาทีเดียว รับสั่งว่า ให้ขุนบวรวานิชออกไปนั้นดีแล้ว มันเคยเป็นคนเข้าใจมาก จะได้ไปมาสะดวกโดยง่าย ทรงตรัสถามว่า ล่องลงไปถึงกว่าจะถ่ายเรือเสร็จจะได้ออกไปเมื่อไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ล่องลงไปเพลาวันนี้ก็ถึงพรุ่งนี้ จะไปหยุดถ่ายเรือจัดแจงใบก็ราวลัก ๒ วันจึงจะแล้ว จะได้ใช้ใบออกไปก็ราวเดือน ๕ ขึ้น ๒ ค่ำ ทรงตรัสถามว่า เจ้าพระยาพระคลังจะลงไปส่งเมื่อไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะกราบถวายบังคมลาลงไปเพลาวันนี้ รับสั่งว่ารีบลงไปทำไม ยังอยู่ ๒ วัน ๓ วันจึงจะได้ออกไป ลงไปจะไปนั่งคอยป่วยการอยู่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ท้าวพระกรุณาจะออกใช้ใบไปเพลาวันนี้คอยอยู่ จะต้องรับพระราชทานลงไป รับสั่งว่าอย่างนั้นก็ลงไปส่งเสียเถิด ไปจำเริญ ๆ ให้มีชัยชำนะแก่ข้าศึกศัตรูเถิด ลงไปแล้วดูไล่เรือเร่งจัดแจงให้ตามออกไปทันกันให้ได้ อย่าให้มันเที่ยวรั้งรออยู่ ออกไปถึงจะได้พรักพร้อมกัน ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ อ่านบอกพระยาไชยา บอกพระตะกั่วทุ่งกับคำให้การแล้ว ทรงตรัสกับพระยามหาอำมาตย์กับพระยาพิพัฒน์ว่า ฟังดูด้วยกันให้หมดเถิด บอกพระตะกั่วทุ่งมันว่ากล่าวเข้ามาทำนองกระเดียดกล่าวโทษพระยาถลางทั้งนั้น ฟังดูมันไม่ได้ถ้อยได้ความอะไรเข้าเลย ได้ความอยู่นิดหนึ่งแต่ว่า พระยาไชยาจัดคนให้ไปช่วยรักษาอยู่ กับได้จัดเรือ ๓๐ ลำลงไปลาดตระเวน มีใจความเข้ามาเท่านั้นเอง นอกจากนั้นก็เพ้อเป็นเปลือกไปเสียหมด แล้วทรงตรัสถามว่า พระยาไชยาออกไปถึงเมืองพังงาเมื่อไร ไปจัดแจงทำอะไรอยู่ พระยาเทพกราบทูลว่า พระยาไชยาอกไปถึงเมืองพังงาเมื่อเดือนยี่ข้างขึ้น จัดแจงทำค่ายรักษาเมืองพังงาอยู่ ทรงตรัสถามว่า ได้พบพระยาถลางคิดกันได้ความอย่างไรบ้าง พระยาเทพกราบทูลว่า พระยาไชยาให้ไปหาพระยาถลางก็หามาไม่ ให้แต่ปลัดลงมา รับสั่งว่าฟังดูเถิด มันว่ากระเดียดไปข้างจะกล่าวโทษกันอยู่นั่นแหละ พระยาถลางเขาจะทิ้งเมืองเสียอย่างไร เขารักษาเมืองอยู่ เขาก็ให้แต่ปลัดลงมา ทรงตรัสถามว่า ก็ปลัดลงมาหาแล้ว พระยาไชยาเขาพูดจาคิดกันว่ากระไร ครอบครัวเราที่อยู่ตามเกาะหน้าเมืองถลาง เมืองตะกั่วทุ่ง เมืองพังงา แลปลายเขตแดนนั้น เขาให้รวบรวมเข้ามาได้บ้างหรือไม่ พระนรินทร์กราบทูลว่า เมื่อปลัดเมืองถลางลงไปหาพระยาไชยานั้น หมื่นภักดีไม่ทราบความว่าคิดกันอย่างไร แต่ครอบครัวซึ่งอยู่ตามเกาะหน้าเมืองนั้น หาเห็นกวาดรวบรวมเข้ามาไม่ ทรงตรัสว่าไม่เป็นอะไรได้ทั้งนั้น อย่างนี้แล้วก็กวาดรวบรวมมันเข้ามาเสียจึงจะชอบ ทรงตรัสถามว่า ก็เรืออ้ายแขกมันเที่ยวมาคอยสกัดจับผู้คนนั้น มันไม่ตีทำกวาดเอาไปดอกหรือ พระนรินทร์กราบทูลว่า ไม่ทำกันหามิได้ ทรงตรัสว่าถ้ามันไม่ทำกันแล้ว อ้ายแขกเหล่านั้นก็เข้าด้วยหมดนั่นแหละ มันจึงไม่ทำกัน ถ้าไม่เข้าแล้วมันก็คงตีเอาหาฟังไม่ แล้วทรงตรัสถามว่า ไพร่บ้านพลเมืองเมืองเหล่านั้นเป็นกระไร พากันตกตื่นใจไปหมดหรือ พระนรินทร์กราบทูลว่า เมื่อก่อนกองพัพพระยาไชยายังไม่ไปถึงนั้น พากันสะดุ้งตกใจอยู่ ครั้นกองพัพพระยาไชยาออกไปถึงแล้วก็หายตกตื่นใจสงบลง ซื้อขายหากินเป็นปรกติอยู่เหมือนอย่างเดิม ทรงตรัสว่า มันมีแต่กลัวแขกไปเสียหมดทีเดียว พระยาไชยาออกไปถึงแล้วเป็นกระไร เขาคิดรวบรวมเรือเตรียมไว้บ้างหรือไม่ พระนรินทร์กราบทูลว่า เก็บรวบรวมไว้ได้ ๑๔ ลำ ๑๕ ลำ ทรงตรัสถามว่า รวบรวมไว้ได้แล้ว คิดจัดแจงการจะรบสู้ต่อไปอย่างไร ได้คิดต่อเรือทำเรือขึ้นบ้างหรือไม่ พระนรินทร์กราบทูลว่า ยังไม่ได้จัดแจงต่อเรือขึ้นหามิได้ เรือที่เก็บรวบรวมไว้ก็ยังไม่ได้จัดแจง ทรงตรัสว่า การที่จะรบสู้กับมันอย่างไร ก็ไม่คิดจัดแจงกันเข้าเลย มีแต่เพ้อไปเสียเปล่าๆ ทั้งนั้น ความที่ว่าหลวงนเรนทร ขุนสุรินทร์ หมี่นศักดา นายกองแขกพาครอบครัวหนีไปนั้น ความก็เปล่า ๆ นั่นเองหาจริงไม่ มันจะหนีไปไหน ไปกวนมันเข้า มันก็ไปหาพระยาถลางเสีย จะคิดเอามันมาไม่ได้ ก็แก้ตัวกล่าวโทษมันว่าหนีไปเท่านั้นกันเอง ทำนองพระตะกั่วทุ่งมันจะคิดเอาแขกพวกนี้ไว้ แขกพวกนี้มันอยู่ข้างถลาง พระยาถลางคนเก่าเขาจัดแจงตั้งไว้ ครั้นพระยาถลางตายแลวก็คิดจะเอา ครั้นเอาไม่ได้แล้วก็กล่าวโทษเข้ามา ความเห็นจะเป็นอย่างนี้แน่แล้ว แลคำให้การอ้ายแขกลาซึ่งหนีพวกอ้ายหวันจิกะหนำมาได้นั้น ก็เสี้ยมสอนกันให้ว่าทั้งนั้น อ้ายแขกลาก็เป็นคนของพระตะกั่วทุ่งอยู่แล้ว จะให้มันว่าอย่างไรมันก็ว่าหมดนั่นแหละ ฟังดูบอกข้างไชยาเขาก็ไม่ว่าเข้ามาว่าพระยาถลางจะให้เสบียงยาฝิ่นไปอย่างนั้นอย่างนี้ แลอ้ายหลวงนเรนทรพาครอบครัวหนีไปอย่างไรก็ไม่มีว่าเข้ามา ว่าแต่บอกพระตะกั่วทุ่งข้างเดียว ฟังดูเปล่าเสียแล้ว ไม่เป็นแก้วเป็นการอะไรได้เลย มีแต่คิดเบียดเสียดกล่าวโทษกันทั้งนั้น ไม่เป็นอันสามัคคีรสกันเข้าได้ เสียพระทัยนักหนา น่าทรงขัดแค้นทีเดียว การที่จะช่วยกันคิดสู้รบกับมัน ก็ไม่เป็นอันคิดเข้าได้แล้ว พระยาไชยาเล่าก็นิ่งเฉยเสียหมด ออกไปถึงก็นานอยู่แล้ว ความข้างถลางจะเป็นอย่างไรก็ไม่บอกเข้ามา ให้แต่พระตะกั่วทุ่งมันบอกเข้ามาพูดจ้ออยู่คนเดียว แล้วตรัสถามพระยามหาอำมาตย์ว่า ได้เคยไปเป็นแม่ทัพแม่ศึกเล็กๆ น้อยๆ อยู่บ้าง อย่างธรรมเนียมเป็นกระไร แม่ทัพบอกเข้ามาแล้ว ลูกทัพบอกเข้ามาได้อยู่หรือ พระยามหาอำมาตย์กราบทูลว่า ลูกทัพบอกเข้ามาไม่ได้หามิได้ ทรงตรัสว่า ฟังดูมันเหลวไปเสียหมด ไม่ถูกอย่างธรรมเนียมเลย มีแต่ตามใจกัน พากันเป็นไปอย่างนี้เสียหมดสิ้น การที่จะคิดป้องกันรักษาบ้านรักษาเมือง กวาดรวบรวมคนมาคิดสู้รบกับมันก็ไม่มี ทำอย่างนี้ก็เห็นจะเสียการเสียงานไม่เป็นอะไรได้แล้ว จึงรับสั่งสั่งพระยาเทพว่า จำเอาความกระแสพระราชดำริซึ่งทรงเห็นเหตุผลดังนี้ไว้คอยบอกกับเจ้าพระยาพระคลัง ๆ ยังหาได้ทันตริตรองเห็นการถี่ถ้วนไม่ ถ้าเจ้าพระยาพระคลังกลับขึ้นมาจากปากน้ำแล้ว ให้ดูคิดตริตรองการเสียให้เห็นความ ยึดเอาตัวหมี่นภักดีซึ่งถือบอกเข้ามาไว้ก่อน อย่าเพ่อให้มันกลับออกไป คอยฟังบอกข้างเมืองถลางเขาดูก็จะได้เห็นปดเอาเท็จจริงกันได้ แล้วจึงตรัสว่า ไม่พอที่พอทางเอาเลยมาเป็นไปได้ จะมากล่าวความวิวาทกันเมื่อเพลาหน้าเหล้าหน้าข้าวอย่างนี้หาควรไม่ ชอบแต่จะช่วยกันคิดให้พรักพร้อมจัดแจงการรักษาบ้านรักษาเมือง สู้รบกับมันให้มีชัยชำนะจึงจะชอบ ๚
๏ แลกระแสพระราชดำริที่ทรงตรัสกับข้อความในบอก ซึ่งข้าพเจ้าจดหมายออกมานี้ ข้าพเจ้าจดหมายมาตามได้รับพระราชทานฟัง ข้อความจะขาดผิดเพี้ยนควรมิควรประการใด รับพระราชทานพระเดชพระคุณสุดแล้วแต่จะโปรด จดหมายมา ณ วันพฤหัสบดีเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ ปีจอนักษัตรสัมฤทธิศก (จุลศักราช ๑๒๐๐ พ.ศ. ๒๓๘๑) ๚
จดหมายหลวงอุดมสมบัติ ฉบับที่ ๓
๏ ข้าพเจ้าหลวงอุดมสมบัติ จดหมายมายังหลวงทิพอักษรเสมียนตรา ได้นำขึ้นกราบเรียนแต่ท้าวพระกรุณาเจ้าให้ทราบ ด้วย ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ ข้าพเจ้าได้จดหมายฝากจมื่นอินทรเสนาออกมาฉบับหนึ่ง ข้อความแจ้งอยู่ในจดหมายซึ่งฝากออกมาแต่ก่อนนั้นแล้ว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๕ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ ว่า มีอะไรหรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ไม่มีเรืออะไรเข้ามาหามิได้ แต่พระยาสุรเสนา พระยาสมุทรปราการ บอกเข้ามาว่า ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ เรือท้าวพระกรุณา กับเรือนายทัพนายกองได้ใช้ใบออกจากปากน้ำ เป็นเรือรบ ๑๔ ลำ เรือยืม ๙ ลำ เข้ากัน ๒๓ ลำ เป็นคนสองพันเศษ ทรงตรัสถามว่า ได้ยินว่าคอยเจ้าพระยาพระคลังอยู่ เจ้าพระยาพระคลังลงไปส่งทันหรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เจ้าพระยาพระคลังลงเรือใบตามออกไปทันที่ชายชำแระนอก แล้วลงเรือท้าวพระกรุณาแล่นไปส่งถึงเกาะสีชัง ทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร เรือแล่นดีอยู่หรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า แล่นดีอยู่ ทรง ตรัสว่า เมื่ออยู่ในคลองฟังข่าวดูว่าหาสู้ดีไม่ จะต้องแก้เสานั้นเป็นกระไร ได้แก้แล้วหรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่าแก้แล้ว ทรงตรัสว่าจัดแจงแก้ไขอยู่แล้วก็คงดีขึ้น แล้วตรัสถามว่า เรือกองทัพเหล่านั้นล่องลงไปถึงปากน้ำหมดแล้วหรือยัง พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ลงไปถึง ๑๑ ลำ ๑๒ ลำแล้ว ยังแต่เรือเพชรบุรี เรือราชบุรี อีก ๕ ลำ จึงรับสั่งสั่งพระยาเทพว่า ดูไล่ขับต้อนให้มันล่องลงไปเร็ว ๆ อย่าให้มันเชือนแชเสียได้ ให้ได้ใช้ใบติด ๆ กันไปนั่นแหละดี ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้นค่ำ ๑ ปีกุนเอกศก เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า พระยาสุรเสนา พระยาสมุทรปราการ บอกเข้ามาว่า ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๕ ค่ำ เรือนายทัพนายกองได้ใช้ใบจากปากน้ำ เป็นเรือยืม ๔ ลำ กับว่าเห็นกำปั่น ๒ เสามาทอดลึกอยู่ลำหนึ่ง ยังหาทราบว่ากำปั่นมาแต่ไหนไม่ ทรงตรัสว่าแล้วก็เป็นกำปั่นแกล้วกลางสมุทรกลับมาถึงดอกกระมัง คิดดูวันคืนเข้าก็เห็นงามนักหนา เป็นกระไรไปแต่วันเดือน ๔ ขึ้น ๓ ค่ำมาจนเดี๋ยวนี้ กี่วันมาแล้ว พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่าได้ ๒๗ วันแล้ว ทรงตรัสว่า ก็เป็นมรสุมกำปั่นแกล้วกลางสมุทรกลับมาถึงอยู่แล้ว เป็นกระไรหนอ เจ้าพระยาพระคลังก็อยู่นอกแล้ว จะเอาความบอกเข้ามาให้ทันอยากสักหน่อยก็ไม่ได้เอาเลย ทรงคอยฟังจะใคร่รู้ข่าวสงขลาอยู่ ถ้าเป็นกำปั่นแกล้วกลางสมุทรกลับมาถึงแล้ว ก็เห็นบ้านเห็นเมืองสงขลาจะยังไม่เป็นไร ถ้าจะเสียสงขลาเสียแล้ว จะกลับมาถึงก็จะช้าลงกว่านี้สักหน่อย ด้วยไปจะไปเข้าสงขลาไม่ได้ จะเข้านครฯ ก็จะต้องรอลงไป กว่าจะกลับมาก็จะช้าอยู่อีกสัก ๙ วัน ๑๐ วันจึงจะมาถึงได้ ปานนีเจ้าพระยาพระคลังก็รู้แน่เสียแล้ว ฟังดูเย็นค่ำวันนี้ก็คงจะได้ความขึ้นมาถึง แล้วพระยาโชฎึกกราบทูลลาให้ขุนบวรวานิช ซึ่งจะลงเรือง่วนเส็งออกไปส่งเจ้าพระยายมราช ณ เมืองสงขลา รับสั่งว่าออกไปเถิด ออกไปส่งให้ถึงสงขลา แล้วพาเรือรืบกลับเข้ามาเร็ว ๆ เอ็งเป็นคนทหารเอกรู้ลู่ทางอยู่แล้ว ออกไปก็ข้าม ติดสงขลาทีเดียว ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ คุณพระนายไวยวรนารถกลับเข้าไปแต่ปากน้ำ ทรงตรัสถามถึงไปส่งท้าวพระกรุณาว่าเป็นกระไร เจ้าพระยาพระคลังลงไปส่งทันที่ไหน คุณพระนายไวยวรนารถกราบทูลว่า ออกไปทันที่น้ำเขียวชายชำแระนอก ทรงตรัสถามถึงท้าวพระกรุณาว่า ดูสบายอยู่ดอกหรือ คุณพระนายไวยวรนารถกราบทูลว่า สบายดีอยู่ ทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร เรืออมรแมนสรรค์ออกไปถึงนอกแล่นดีอยู่หรือ คุณพระนายไวยวรนารถกราบทูลว่า แล่นคล่องดีอยู่ ทรงตรัสถามว่า ตามส่งออกไปถึงไหน มีเรือกองทัพติดไปด้วยกี่ลำ คุณพระนายไวยวรนารถกราบทูลว่า มีเรือติดไปได้ ๕ ลำ ตามส่งออกไปถึงเกาะสีชัง แล้วเจ้าพระยาพระคลังลงเรือใบไปเมืองชลบุรี ทรงตรัสถามว่า ไปเมืองชลทำไม คุณพระนายไวยวรนารถกราบทูลว่า เมื่อออกไปส่งท้าวพระกรุณานั้น เห็นกำปั่น ๒ เสาใช้ใบตั้งหน้ามาข้างเมืองชลบุรี เจ้าพระยาพระคลังไปถามหลวงปลัดเมืองชลบุรีได้ความว่า กำปั่นมาเที่ยวขายฝิ่น พวกจีนเมืองชลบุรีลงไปซื้อว่าราคากันไม่ตกลง ก็หาได้ซื้อไว้ไม่ ทรงตรัสว่า คิดว่าจะเป็นกำปั่นแกล้วกลางสมุทรกลับมาเล่า มิรู้เป็นกำปั่นมาเที่ยวขายฝิ่นเล่นทีเดียว เป็นเหตุด้วยอ้ายเจ๊กอ้ายแป๊ะของเรานั่นเอง ถ้ามันไม่มีใครซื้อแล้วมันจะมาขายกับใครได้ที่ไหน แล้วเสด็จขึ้นพระแท่น ทรงตรัสกับพระยาพิพัฒน์ว่า หาเป็นกำปั่นแกล้วกลางสมุทรไม่แล้ว เป็นกำปั่นมาเที่ยวขายฝิ่นกับอ้ายเจ๊กอ้ายแป๊ะเราที่เมืองชล แล้วทรงตรัสไปด้วยเรื่องฝิ่น ให้คอยจับตัวจีนซึ่งจะรับเอาฝิ่นขึ้นมาขาย ไปจนเพลา ๒ ยามเศษจึงเสด็จขึ้น ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๒ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่าเรือนายทัพนายกองได้ใช้ใบไปอีก ๕ ลำ กับว่าเจ้าคุณหาบนบอกเข้ามาว่า ได้ออกไปส่งท้าวพระกรุณาถึงเกาะสีชัง ท้าวพระกรุณาคิดไว้ว่าไปเมืองจันทบุรีแล้ว จะรอเรือกองทัพให้พร้อมกันจึงจะข้ามไปติดเอาเมืองชุมพร ออกจากเมืองชุมพรแล้วจะจัดให้เรือรบล่วงลงไปข้างหน้า จะเอาไว้ข้างหลังแต่เรือยืมลูกค้า กับว่าออกไปเห็นกำปั่น ๒ เสา สืบได้ความว่าเป็นกำปั่นขายฝิ่น เจ้าคุณหาบนกลับเข้ามาจัดให้พระยาณรงค์ฤทธิโกษา ให้พระยาวิเศษศักดา คุมเรือออกไป ๖ ลำ คน ๑๗๐ คน ออกไปคอยก้าวสกัดจับจีนซึ่งจะลงไปรับซื้อฝิ่นขึ้นมาขายอยู่ตามอ่าวทุ้งทะเล ทรงตรัสไปด้วยเรื่องฝิ่นว่า คิดอ่านจับเข้ามาให้ได้เสียสักคนหนึ่งเถิด จะได้ดูจำหน้ามันไว้ มันโหยกเหยกนักหนา จะทำให้บ้านเมืองจมเสียหมดแล้ว แล้วทรงตรัสถึงท้าวพระกรุณาว่า จัดแจงไปให้พรักพร้อมกันได้นั่นแหละดี อย่าให้มีความประมาทเสียท่วงทีแก่มันได้ แล้วทรงตรัสถามว่า เรือเจ้าพระยายมราชนั้นเป็นกระไร ได้จัดแจงขนถ่ายแล้วหรือยัง ขุนบวรวานิชจะลงไปเมื่อไร คุณพิพัฒน์กราบทูลว่า ขนถ่ายเรือเสร็จอยู่แล้ว ขุนบวรวานิชจะลงไปปากน้ำค่ำวันนี้ ทรงตรัสว่า คิดว่ามันไปเสียแต่วันลานั้นเล่า มันยังไม่ไปก็ดูเร่งให้เอาลูกเรือไต้ก๋งลงไปเร็ว ๆ เขาจะคอย ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ เค้าคุณหาบนกลับเข้าไปแต่ปากน้ำ ทรงตรัสถามถึงท้าวพระกรุณาว่า เป็นกระไรออกไปดูชื่นมื่นดีอยู่หรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ชื่นมื่นดีอยู่ แล้วทรงพระสรวล ตรัสถามว่า ก็เมาคลื่นหรือไม่เมา เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่เมาหามิได้ ทรงตรัสว่า เมื่อวันแรม ๑๕ ค่ำ ขึ้นค่ำ ๑ ขึ้น ๒ ค่ำนั้น ลมก็แปรให้ดีนักหนา เป็นลมอุตราส่งออกไปทีเดียว เห็นจะแล่นโร่เล่นสบายใจแล้ว แล้วทรงตรัสถามไปด้วยเรื่องจับฝิ่น ทรงขัดเคืองให้คอยจับเอาตัวจีนซึ่งรับเอาฝิ่นขึ้นมาขายนั้นให้จงได้ ทรงตรัสไปจนเพลาเสด็จขึ้น ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ เพลาเช้า คุณพิพัฒน์กราบทูลว่า พระยาสมุทรบอกเข้ามาว่า เรือนายทัพนายกองใช้ใบไปจากปากน้ำอีก ๒ ลำ เข้ากันแต่ได้ใช้ใบไปแล้วเป็นเรือ ๓๔ ลำ คน ๓,๙๐๐ เศษ ทรงตรัสถามว่า จำนวนเรือหมดด้วยกันกี่ลำ พระนรินทร์กราบทูลว่า ๔๘ ลำ ทรงตรัสว่า ก็ใช้ใบออกไปเสียเท่านั้นแล้วยังอยู่เป็นเรือกี่ลำเล่า พระนรินทร์กราบทูลว่า ยังอยู่ ๑๔ ลำ รับสั่งว่าจดหมายจำลงไว้ คอยคิดหักออกไปกว่าจะครบจำนวนเรือ แล้วตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า เรือเจ้าพระยายมราชนั้นจะได้ล่องออกไปเมื่อไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะได้ล่องลงไปเมืองสมุทรเพลาวันนี้ พระยาโชฎึกจะกราบถวายบังคมลาลงไปจัดแจงส่งออกไป รับสั่งว่าเออดูลงไปส่งเสียออกไปเถิด กว่าจะล่องลงไปถึงราวพรุ่งนี้นั่นแหละ ลงไปแล้วเรือใครยังตกค้างอยู่ก็ขับไล่ให้มันออกไป อย่าให้มันเที่ยวโอ้เอ้อยู่ได้ ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ พระยาเทพกราบทูลว่า หลวงปลัดเมืองเพชรบุรีบอกเข้ามาว่า พระยาเพชรบุรีกับนายทัพนายกองพร้อมกันได้ยกออกจากเมืองเพชรบุรีแต่ ณ วันเดือน ๔ แรม ๗ ค่ำ ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ ได้ใช้ใบออกจากปากน้ำเป็นเรืออย่าง ๖ ลำ เรือญวน ๑ ลำ เรือยืม ๒ ลำ เข้ากัน ๙ ลำ เป็นคนนายไพร่ ๕๙๙ คน กับจัดให้คุมม้าไปทางบก ๓ ม้า คน ๑๒ คน เข้ากันทั้งบกทั้งเรือเป็นคน ๖๑๑ คน ปืนหน้าเรือ ปืนท้ายเรือ ปืนรายแคม ปืนหลัก ๔๘ บอก ปืนคาบศิลา ๒๗๐ บอก ดินดำหนัก ๑๐ หาบ ทรงตรัสว่า ออกไปให้ไปดีมาดีด้วยกันหมดทุกคนเถิด กำลังศีลพรให้ออกไปก็ขอให้สงบคลื่นลมราบรื่น พากันแล่นโร่ไปทีเดียว แล้วทรงตรัสถามว่า อ้ายคนที่เข้ามานั้น มันได้ออกไปเห็นเขาใช้ใบหรือไม่ ลมเป็นลมอะไรอยู่ พระยาเทพกราบทูลว่า ได้ออกไป วันใช้ใบนั้นเป็นลมสำเภาอ่อน ๆ ก้าวอยู่ ๒ วัน ๓ วัน พอมีลมอุตรามาก็ใช้ใบหายลำไปหมดด้วยกันแล้ว ทรงตรัสว่า ปานนี้ก็จะมิถึงชุมพรแล้วหรือ ถ้าได้ลมดีเข้าแล้วเห็นพระยาเพชรบุรีจะไปถึงสงขลาก่อนกองทัพข้างนี้เสียอีก แล้วทรงตรัสถามว่า ปืนใหญ่ปืนน้อยดินดำนั้น มาเอาไปแต่กรุงฯ หรือ หรือเอาไปแต่ปืน ดินดำที่มีอยู่คงเมือง พระยาเทพกราบทูลว่า เอาไปแต่ปืน ดินดำที่คงเมือง ทรงตรัสถามว่า ก็ยังมีปืนมีเรือ แลคนอยู่รักษาบ้านเมืองสักเท่าไร บอกจำนวนคนซึ่งยังเหลืออยู่กับบ้านเมืองเข้ามาหรือไม่ พระยาเทพกราบทูลว่า ไม่ได้บอกจำนวนคนเข้ามาหามิได้ ถามได้ความว่า ยังมีเรือสำปั้นไล่สลัดอยู่ ๕ ลำ กับเรืออย่างชำรุดใช้ไม่ได้อยู่ลำหนึ่ง มีปืนหน้าเรือ ๕ บอก ปืนคาบศิลาคงโรงอยู่ ๒๐ บอก ทรงตรัสว่า มีคงโรงอะไร จะว่าคงเมืองไม่ได้เล่า ก็มีอยู่ ๕ บอกนั้นเป็นปืนอะไรบ้าง พระยาเทพกราบทูลว่า เป็นปืนทองกระสุน ๓ นิ้ว รับสั่งว่าผิดไปดอกกระมัง ให้ใครออกไปดูตรวจตราเสียให้แน่ ปืนทองนั้นเป็นปืนหายากมีราคาอยู่ จะเอาไปไว้ใช้สำหรับบ้านเมืองไล่สลัดศัตรูอย่างนั้นเอาปืนเหล็กไปดีกว่า แล้วพระยาเทพกราบทูลว่า เรืออย่างที่ชำรุดอยู่นั้น หลวงปลัดบอกขอเหล็กตะปูออกไป ๓,๐๐๐ ตัว จะคิดจัดแจงเปลี่ยนกระดานทำซ่อมแซมขึ้นใหม่ ได้ให้คนไปซื้อกระดานที่เมืองชลอยู่แล้ว รับสั่งว่า ดูสั่งเสียขอออกไปให้เถิด ผู้คนเหลืออยู่เท่าใดก็ให้ช่วยกันทำเสียให้แล้วโดยเร็ว จะได้เอาไว้ใช้สอยทันการงาน ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๔ ค่ำ หาได้ทรงตรัสถึงราชการเมืองไทรไม่ ทรงตรัสไปด้วยเรื่องมิศริจซอนขุนนางอังกฤษ กับเรื่องซึ่งโปรดให้คอยจับจีนขายยาฝิ่นตามท้องทะเล แต่มิศริจซอนนั้นได้ออกจากกรุงฯ ไปทางนครไชยศรี ขึ้นไปเมืองเชียงใหม่แต่ ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๔ ค่ำนั้นแล้ว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๕ ค่ำ เพลาค่ำ ทรงทราบความเมืองนครฯ ซึ่งบอกให้หมื่นพิทักษ์นาวาถือเข้ามาแต่ฝ่ายมหาดเล็ก ครั้นเสด็จขึ้นพระแท่น ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า บอกเมืองนครฯ เข้ามาว่ากระไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เจ้าพระยานครฯ บอกเข้ามาว่าได้จัดให้พระยาไทร พระเสนานุชิต พระวิชิตสรไกร พระณรงค์ชลธีปลัดเมืองไทร คุมกองทัพยกลงไปทางบ้านสะเดา ๓๙๙๕ คน ว่าให้รีบยกเข้าไปทุ่งโพ ให้ล่วงเข้าไปให้ถึงกะบังปาสูในแดนเมืองไทรให้ได้ ว่าอ้ายตนกูอัปดุลลา อ้ายตนกูอาเกบ ตั้งอยู่ที่ตะพานช้าง คนประมาณ ๕๐๐ คน ๖๐๐ คน ให้คิดตีทำลงไปให้ถึงเมืองไทร พวกอ้ายแขกที่มาตีเมืองสงขลารู้ความก็คงจะพากันหนีสิ้น ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรมค่ำ ๑ กองทัพพระยาไทรยกไปถึงสะเดา แขกหลังพาครอบครัวเข้าหากองทัพพระยาไทร ๑๒ ครัว บอกว่าอ้ายตนกูหมัดสอัดมาตั้งอยู่ที่บ้านสะเดา รู้ว่ากองทัพพระยาไทรยกมา อ้ายตนกูหมัดสอัดมีคนอยู่ประมาณ ๕๐๐ พากันหนีกลับไปถึงแดนเมืองไทร คน ๕๐๐ คนพากันแตกพ่านเข้าป่าไป มีคนติดตัวอ้ายตนกูหมัดสอัดอยู่ ๕๐ คน หารู้ว่าอ้ายตนกูหมัดสอัดไปข้างไหนไม่ จึงทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่าว่ากล่าวเข้ามา ฟังดูคิดจะไปทำเอาเมืองไทรทีเดียว ที่สงขลานั้นเป็นเฉยหลีกไปไม่ช่วยเหลือกันแล้ว คิดทำฉีกกันไปคนละทาง ราวกับสัตว์จำพวกหนึ่งอยู่อุดรกาโร สัตว์จำพวกหนึ่งก็อยู่อมรโคยาเน คนละทวีป ไม่เข้ากันเข้าได้เลย ผินหลังให้กันไปเสียหมด เหตุผลอย่างไรอยู่หนอ จึงไม่คิดช่วยที่สงขลา กองทัพพระยาไทรยกไปก็หามาเข้าหาดใหญ่ทางสงขลาไม่หรือ ว่ากระไร เจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ต้องมาเข้าหาดใหญ่ก่อนจึงยกไปทางสะเดา ทรงตรัสว่า ก็มาเข้าหาดใหญ่แดนสงขลาแล้วยังหลีกเลยไปสะเดาเสียได้ ที่ทางเป็นอย่างไรอยู่ไม่เข้าพระทัยเอาเลย เจ้าพระยาพระคลังวิสัชนาไปดูหรู เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เมืองสงขลานั้นอยู่เหมือนอย่างที่กรุงฯ เมืองไทรอยู่อย่างปากน้ำ ที่สะเดานั้นอยู่อย่างเมืองนครเขื่อนขันธ์ จึงทรงตรัสว่า กองทัพพระยาไทรยกไปก็พาดหลังอยู่แล้ว จะยกกระทบเข้ามาช่วยกันเสียสักทีหนึ่งก็จะได้แล้วกันเท่านั้น นี่ไม่คิดช่วยเหลือกันเลย เป็นอย่างไรหนอ จึงคิดฉีกไปเสียอย่างนี้ จะมีความโกรธแค้นกันด้วยอย่างไรหรือ จึงไม่คิดช่วยเหลือกัน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะมีความโกรธแค้นอยู่แต่ก่อนก็จะหาเป็นไม่ จะเป็นอยู่บ้างก็เป็นแต่ด้วยพระยาสงขลาคิดเกลี้ยกล่อมอ้ายแขกคราวนี้ ทรงตรัสว่า ไม่พอที่พอทางจะคิดอย่างนี้เลย จะทรงฟังหนังสือบอกก็จะป่วยงานตะวันเสียเปล่า คิดอย่างนี้จะไปทำอะไรกับใครสำเร็จได้ที่ไหนกับคนสามพันสี่พันเท่านั้น ถ้าอ้ายแขกมันเลิกถอยจากสงขลา ถอยออกไปเป็นชั้นเป็นเชิงแล้ว มันพากันกระหนาบเข้าก็จะตึงตัวหลวมแขวนอยู่กลางเสียทีแก่มันเปล่าๆ มันจะรํ่าเอายับเยินเสียนั่นเอง แล้วรับสั่งว่า จะอ่านหนังสือบอกก็อ่านไปเถิด ครั้นอ่านจบแล้ว ทรงตรัสว่า เจ้าพระยาพระคลัง พระยามหาอำมาตย์ ฟังดูเถิด ความที่ว่ายกไปถึงทุ่งโพแล้ว ให้ยกเข้าไปถึงกะบังปาสูเข้าไปในแดนไทรนั้น เป็นความคิดล่วงหน้าไปทั้งนั้น เห็นจะเป็นความว่าไปเปล่า ๆ เสียแล้ว จะได้ยกไปเมื่อไรหรือไม่ได้ยกไปก็ไม่รู้ ยกไปอยู่ที่สะเดานั่นเอง จะทรงตรัสไถ่ถามอะไรต่อไปก็จะเปล่า ๆ เสียหมด พระยาเทพถามมันดูสักคำหนึ่งเถิด เป็นกระไร มันเข้ามาแต่เมื่อไร เมืองสงขลาเสียหายแล้วหรือยัง พระยาเทพถามหมื่นพิทักษ์นาวา แล้วกราบทูลว่า หมื่นพิทักษ์นาวาเอาข้าวไปส่งที่ปากน้ำเมืองพัทลุง ได้ยินพูดกันว่า ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๑๕ ค่ำเมืองสงขลายังสู้รบกับอ้ายแขกอยู่ ว่ากองทัพกรุงฯ ก็จะยกมาช่วยเมืองสงขลา หมื่นพิทักษ์นาวาเข้ามาแต่ ณ วันเดือน ๔ แรม ๘ ค่ำ ทรงตรัสถามว่า มันเข้ามาแต่วันเดือน ๔ แรม ๘ ค่ำนั้น กองทัพพระยาวิชิตณรงค์ พระราชรินทร์ ออกไปแต่วันเดือน ๔ ขึ้น ๓ ค่ำ ขึ้น ๕ ค่ำ นับวันดูก็ได้ ๑๘ วัน ๒๐ วัน ถึงสงขลาเสียแล้วมันก็รู้อยู่ด้วยกันหมดนั่นแหละ กองทัพกรุงฯ จะถึงแล้วหรือยัง สงขลาจะเสียหรือไม่เสียมันก็คงรู้ ถามมันดูหรู กองทัพกรุงฯ ไปถึงแล้วหรือยัง พวกสงขลารบสู้กับอ้ายแขกอยู่นั้นเป็นกระไร อ้ายแขกมันตีรุกร้นเอาแตกเข้าไป รับรบสู้อยู่กับบ้านเมืองหรืออย่างไร พระยาเทพเหลียวมาถามพระนรินทร์ ทรงตรัสว่ากลับผินหน้าไปถามหาเอาเลือดกับปูทำไม จะถามเอามันเองไม่ได้หรือ พระยาเทพถามแล้วกราบทูลว่า กองทัพสงขลาสู้รบกับอ้ายแขกอยู่ที่วังกระดาน ที่เขาลูกช้าง ทรงตรัสว่าเออน่ะ รบกันที่วังกระดานเขาลูกช้างนั้นก็รู้อยู่แล้ว ว่าที่มันตีเอาแตกรุกร้นต่อเข้ามาอีกหรือไม่นั่นสิ พระยาเทพแล้วก็เป็นอย่างนี้ไปได้ พระยาพิพัฒน์ผินหน้าลงไปถามมันดูหน่อยเถิด พระยาพิพัฒน์ซักถามอยู่นาน ทรงตรัสว่า จะดึกเสียแล้ว จะได้ทรงฟังเรื่องฝิ่นบ้าง ถามได้ความอย่างไรเล่า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า หมื่นพิทักษ์นาวาได้ยินแต่ว่า กองทัพสงขลาสู้รบกันอยู่กับอ้ายแขกที่วังกระดานที่เขาลูกช้าง อ้ายแขกจะตีแตกต่อเข้ามา หรือไม่ได้ตีเข้ามาอย่างไร กองทัพกรุงฯ จะออกไปถึงแล้วหรือประการใด หมื่นพิทักษ์นาวาหาได้ยินพูดกันไม่ ทรงตรัสว่า เป็นไรมันจะไม่รู้ กับเมืองนครฯ เมืองสงขลาเท่านั้น การรบพุ่งกันแลกองทัพกรุงฯ ออกไปอย่างนี้ข่าวจะไม่เลื่องลือบ้างเลยหรือ ว่าอะไรอย่างนี้ มันก็คงรู้อยู่ด้วยกันหมด พูดกันหนักเสียอีก มันก็ว่าเข้ามาแต่วันเดือน ๔ แรม ๘ ค่ำ คิดดูหรูกี่วันจึงมาถึงกรุงฯ พระยาเทพกราบทูลว่าเข้ามา ๑๒ วัน ทรงตรัสว่า มามากวันนัก เทศกาลนี้เป็นลมคล่องมาแต่ไหนที่ไหนทีเดียว ถึง ๑๒ วัน ๑๓ วัน เปล่า ๆ ทั้งนั้น เข้ามาเมื่อเร็ว ๆ ราว ๑๑ ค่ำ ๑๒ ค่ำนั่นเอง แต่คิดใส่บวกให้แก่วันลงไว้อย่างนั้น จะได้แก้ความไปข้างหน้าว่าเมื่อเข้ามายังไม่รู้อะไร ที่จริงก็รู้อยู่หมดแล้ว แต่ห้ามปรามเข้ามาว่าไม่ให้พูดมันก็ไม่พูด มันจะพูดก็กลัวเกินนายสั่งเท่านั้นกันเอง ว่ากระไร ถามมันดูให้มันว่าไปตามจริง พระยาเทพถามแล้วกราบทูลว่า หมื่นพิทักษ์นาวาว่า อยู่ที่บ้านดอน ลงไปส่งข้าวที่ปากน้ำเมืองพัทลุง ได้ยินพูดกันก็แต่ความเท่านั้น ความนอกนั้นจะเป็นอย่างไร ว่าหาทราบไม่ ทรงตรัสว่า ทำไมจะไม่ทราบ สั่งมันมาไม่ให้บอกมันก็ไม่บอกนั่นเอง จะใคร่ทรงทราบความว่ากองทัพกรุงฯ ไปถึงแล้วหรือยัง ไม่บอกออกมาได้เลย กวนพระทัยทีเดียว เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า หมื่นพิทักษ์นาวาคนนี้ เจ้าพระยานครฯ ใช้สอยสำหรับเป็นแต่นายท้าย ให้บรรทุกข้าวไปส่งที่ปากน้ำเมืองพัทลุงกลับมา แล้วก็ให้ถือหนังสือเข้ามาทีเดียว คนที่สำหรับเคยใช้นั้นให้ลงไปคอยเอารายงานกองทัพพระยาไทรเสียหมด ไม่มีใครจะให้เข้ามา จึงให้หมื่นพิทักษ์นาวาเข้ามา ทรงตรัสว่า จะให้ใครเข้ามาก็มีแต่ไม่รู้ เป็นอย่างนี้ไปเสียหมด คอยฟังเอากองทัพใหญ่เถิด กองทัพใหญ่ออกไปถึงแล้วก็จะบอกเข้ามา การเป็นอย่างไร ๆ ก็คงจะได้ทรงทราบหมดนั่นแหละ ซึ่งคิดจะทำให้ถึงเมืองไทรจริง ๆ นั้น ทำลงไปได้ดีอีก จะได้เบาแรงกองทัพใหญ่ลง กลัวจะลงไปทำไม่ได้ จะไปแขวนอยู่กลางทาง มันจะรํ่าเอายับเยินเสียเปล่า ๆ การซึ่งคิดจะให้ลงไปทำถึงเมืองไทรนั้น ทำนองจะคิดว่า ถึงเมืองสงขลาจะเสียหายก็ช่างเถิด จะไปทำเอาเมืองไทรให้ได้ เห็นว่าผู้คนอ้ายแขกมันยกมาติดเมืองสงขลามาก อยู่ที่เมืองไทรน้อยพอจะทำได้ จึงคิดหลีกไปไม่ช่วยสงขลา หมายจะทำแลกเปลี่ยนเอาให้ได้ จึงคิดไปทำเอาเมืองไทร ความจะเป็นอย่างนี้หรืออย่างไร หรือจะรู้ว่ากองทัพกรุงฯ ออกไปถึงแล้ว อ้ายแขกมันพากันเลิกถอนกลับไปเสียหมด เมืองสงขลาก็ยังไม่เสีย ดีอยู่ เห็นการได้ทีแล้วก็ยกมาประจบหลีกเลยประสมมือชิงทำเอาเป็นไม่รู้เสียทีเดียว ครั้นจะบอกว่ารู้อยู่ว่ากองทัพกรุงฯ ออกไปถึงช่วยเมืองสงขลาอย่างนั้นอย่างนี้แล้ว ก็จะเห็นว่านิ่งคอยพลอยทำประสมมือเอาเปล่า ๆ ความเห็นจะเป็นอย่างนี้เสียแล้ว จึงไม่คิดช่วยเหลือกัน แล้วทรงตรัสถามว่า เป็นกระไรกองทัพกรุงฯ ออกไปช่วยเมืองสงขลานั้นพากันเสียใจบ้างหรือไม่ ถามมันดูหรู พระยาเทพกราบทูลว่า ไม่ได้ยินใครว่าหามิได้ ทรงตรัสว่า คิดการมีแต่เป็นไปอย่างนี้เสียสิ้น ผินหลังให้กันไปทีเดียว ทำไปคนละทางไม่ช่วยเหลือกันเอาเลย เหตุผลอะไรนักหนาจึงเป็นไปอย่างนี้ได้ ถ้าเป็นไปอย่างนี้ กองทัพใหญ่ออกไปทำสำเร็จราชการแล้ว จะมีตราออกไปให้รบกันให้เข็ดเสียสักทีหนึ่ง แล้วทรงตรัสถามว่า เรือเจ้าพระยายมราชนั้นล่องออกไปแล้วหรือยัง จะได้ใช้ใบเมื่อไร คุณพิพัฒน์กราบทูลว่า ล่องออกไปจากเมืองสมุทรเพลาวันนี้แล้ว เพลาพรุ่งนี้จะได้เดินสายออกไป ทรงตรัสว่า พระยาโชฎึกก็อยู่ที่ล่างคอยส่งอยู่แล้ว ดูสั่งเสียลงไปให้เร่งช่วยกันส่งออกไปเสียหน่อยเถิด จะได้ไปทันกัน ทรงตรัสถึงท้าวพระกรุณาว่า ปานนี้จะมิถึงจันทบุรีแล้วหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เห็นจะถึงจันทบุรีแล้ว แล้วทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า เป็นกระไร พระยาณรงค์ฤทธิโกษาออกไปจับอ้ายพวกเรือขายฝิ่นได้กี่คน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จับได้ที่อ่าวบางเหี้ยทั้งคนทั้งเรือเป็นจีน ๒๕ คน ได้ฝิ่น ๒๓ ปัก เงินสี่พันบาท กับสินค้าในลำเรือ ผ้าขาว ผ้าแดง เหล็กฟากหนักสัก ๓๐ หาบ ถามได้ความว่า จีนเจ๊สัวเมืองใหม่แต่งให้มาเที่ยวขาย เป็นจีนมาด้วยกัน ๓๑ คน เรือพระยาณรงค์ เรือพระยาวิเศษศักดา เรือหลวงฤทธิคำรณ เรือหลวงอาจ ๔ ลำ พบเข้าที่อ่าวบางเหี้ยก้าวสกัดไล่ยิงเอา ๒ นัด แล้วเอาเรือแล่นเกยเรือจีนขึ้นไปไล่จับเอาบนเรือ จีนในลำเรือถืออาวุธเข้าสู้รบ หลวงอาจฟันถูกจีนตายด้วยอาวุธสั้นบ้างด้วยปืนบ้าง เป็นจีนตาย ๗ คน จับเป็นได้ ๒๕ คน ทั้งจีนกือบ้านแหลมผู้นำซื้อขาย ทรงตรัสถามว่า มันได้ขายที่บ้านแหลมบ้างแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เดิมเอามามากถึง ๓๒ ปัก มาขายที่กลันตันได้ปักหนึ่ง พวกกลันตันบอกว่าบ้านเมืองเป็นศึกกันอยู่ ว่าบุตรพระยาบ้านทะเล ๓ คน พี่น้องจะรบกันกับตุวันสนิชิงกันเป็นเจ้าบ้านเมือง ตั้งค่ายอยู่คนละฟากน้ำจีนนายเรือเห็นจะขายไม่ได้จึงมาเข้าที่เมืองสงขลา ได้ความว่า อ้ายแขกยกเข้าตีจนกระทั่งกำแพงเมืองสงขลา จีนกับพวกสงขลาช่วยกันตีอ้ายแขกแตกถอยไปตั้งอยู่เมืองตานี จีนนายเรือเห็นบ้านเมืองวุ่นวาย ก็พากันเลยมาขายที่บ้านแหลมไปได้ ๘ ปัก ทรงตรัสว่า มันเอามามากนักหนาทีเดียว มันถูกเข้าอย่างนี้มันจะไม่เข็ดลงบ้างหรืออย่างไร จะหาสินค้าอื่น ๆ มาซื้อขายโดยดีไม่ได้เล่า ก็รู้อยู่ด้วยกันแล้วว่าของอันนี้ห้ามปรามมาแต่ไหน ๆ ยังลอบมาซื้อขายเอาได้ จึงรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า ให้พระมหาเทพรีบออกไปเพชรบุรีคิดจับเอาตัวที่มันรับซื้อรับขายไว้ ๘ ปักนั้นมาให้หมดจงได้ แต่คำซึ่งมันว่าเมืองกลันตันเมืองสงขลารบสู้กันนั้น มันได้ความเข้ามายังห่างอยู่ จะฟังเอาเป็นแน่นอนยังไม่ได้ แล้วทรงตรัสถามไปด้วยเรื่องฝิ่นจนเพลา ๗ ทุ่มเศษจึงเสด็จขึ้น ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๖ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือเจ้าพระยายมราชได้จัดแจงวางสาย ๗ สาย เดินสายออกไปได้สายหนึ่งแล้ว ยังอีก ๖ สาย แต่เรือนายทัพนายกองเหล่านั้นล่องลงไปถึงเมืองสมุทรแล้ว ๘ ลำ ทรงตรัสถามพระยาเทพว่า ก็ยังเรืออยู่ที่ไหนอีกบ้างหรือไม่ พระยาเทพกราบทูลว่า ยังอยู่อีก ๒ ลำ ทรงตรัสว่า มันรออยู่ทำไมจึงไม่ล่องลงไป พระยาเทพกราบทูลว่า ยังคอยเอาไต้ก๋งอยู่ เสมียนพระยาโชฎึกจะจัดหาส่งให้ ทรงตรัสว่า พระยาโชฎึกลงไปเสียปากน้ำแล้ว มันก็ไม่มีใครจะจัดแจงเท่านั้นเอง พระศิริสมบัติเล่าก็เปล่า ๆ ทั้งนั้น จะช่วยกันจัดแจงเข้าบ้างก็ไม่มี จึงรับสั่งสั่งพระยาเทพว่า ให้ใครมันคอยดูแลตักเตือนขับไล่ให้มันล่องลงไปให้หมดเร็ว ๆ จะได้ออกไปทันกัน ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๗ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทรไม่ ทรงตรัสถามแต่เรือเจ้าพระยายมราช กับเรือนายทัพนายกองซึ่งยังมิได้ออกไป ให้เร่งตักเตือนขับไล่ส่งเสียออกไปให้ทันท้าวพระกรุณา แล้วทรงตรัสไปด้วยเรื่องฝิ่น รับสั่งให้เอาตัวจีนนายเรือลูกเรือที่ขายฝิ่นซึ่งจับได้มานั้น แยกย้ายกันไล่เลียงซักถามเอาพรรคพวกต่อไป แล้วให้พระยาณรงค์ ให้พระยาวิเศษศักดา กลับออกไปเที่ยวค้นคว้าคอยสกัดจับพวกเรือจีนขายฝิ่นตามอ่าวทุ้งทะเลอีก ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถึงกองทัพพระยาวิชิตณรงค์ ทัพพระราชรินทร์ว่า ปานนี้ก็เห็นจะถึงสงขลาแล้ว จะไปถึงก่อนหน้าหมื่นพิทักษ์นาวา ซึ่งเข้ามาแต่นครฯ สัก ๒ วัน ๓ วันหรืออย่างไรนั่นแหละ ความก็คงรู้อยู่หมดด้วยกันว่าทัพกรุงฯ ออกไปถึงแล้ว แต่ปิดความเสียไม่บอกเข้ามาเอง ห้ามมันไม่ให้พูดมันก็ไม่พูด จะทรงตรัสถามเอาความว่า กองทัพกรุงฯ ออกไปถึงแล้วหรือยังเท่านี้ไม่บอกเอาเลย แล้วทรงตรัสถามว่า เมื่อมันเข้ามามันรู้หรือไม่ กองทัพพระยาไทรเขายกไปจากสะเดาแล้วหรือยัง พระยาเทพกราบทูลว่าไม่ทราบ รับสั่งว่า มันก็มีแต่ไม่ทราบเสียหมดทั้งนั้น อย่าถามมันต่อไปเลย แล้วทรงตรัสถามไปด้วยเรื่องฝิ่นจนเพลาเสด็จขึ้น ๚
๏ แลเมื่อเพลาค่ำ ๘ ทุ่มเศษ วันเดือน ๕ ขึ้น ๗ ค่ำนั้น แผ่นดินไหวสะเทือน บ้านเรือนไกวโยนมากกว่าครั้งก่อน เป็นอยู่ประมาณบาทนาฬิกาหนึ่ง เป็นทั่วไปด้วยกันสิ้น ไหวโยนไปข้างเหนือมาข้างใต้ จนคนซวนไปตั้งตัวไม่ตรง ลางบ้านตกใจว่าผู้ร้ายขึ้นบ้านเรือนบ้าง ว่าเกิดไฟบ้าง เป็นเหมือนกันหมดทุกบ้านทุกเรือน ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำ เพลาเช้า ทรงพระสรวลทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า เพลาคืนนี้แผ่นดินไหวนักหนาทีเดียว ไหวมากกว่าครั้งก่อนจนคนซวนเซตั้งตัวไม่ตรงเลย ทรงทอดดิ่งทอดพระเนตรดู เห็นโยนไกวไปข้างเหนือมาข้างใต้ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไหวครั้งนี้ไหวมาก เจ้าคุณหาบนออกมาจากในเรือนซวนออกมาทีเดียว ออกมาเห็นอัจกลับที่แขวนไว้ไกวโยนลอดตะวันไป ทรงตรัสว่า เป็นไรจึงไม่ทอดดิ่งดูบ้างเล่า แล้วทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า มีอะไรบ้างหรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า พระยาสมุทรบอกเข้ามาว่า เรือศีรษะญวนใช้ใบมาถึงลำหนึ่ง จีนจูนายเรือแจ้งว่า นายหลงจางวางแต่งให้ไปค้าขายเมืองนครฯ กลับเข้ามาแต่เมืองนครฯ ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ มา ๕ วันถึงปากน้ำเจ้าพระยา ทรงตรัสถามว่า ได้ความอย่างไรเข้ามาบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า รับพระราชทานไล่เลียงถามจีนจูได้ความว่า จีนจูไปที่ตลาดเมืองนครฯ ได้ยินพูดกันว่า พระยาณรงค์ชลธีกองทัพเมืองนครฯ ยกไปตีอ้ายแขกซึ่งตั้งอยู่ที่ตะพานช้าง อ้ายแขกพากันแตกหนีไป จะลงเรือที่ปากน้ำเมืองไทรไม่ได้ ว่ากำปั่นมาปิดปากน้ำเมืองไทรอยู่ อ้ายแขกพากันกวาดต้อนครอบครัวหนีไปทางบก ทรงตรัสถามว่า มันพากันหนีไปทางบกนั้น มันจะพากันไปข้างไหน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะไปข้างเมืองแปไหร ทรงตรัสว่า มันจะพาครอบครัวไปได้หมดที่ไหนนักหนากับไปทางบกอย่างนี้ มันจะเอาไปได้ก็เป็นแต่เล็กน้อยนั่นแหละ แล้วทรงตรัสถามว่า อย่างไรต่อไปอีกบ้างเล่า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า กองทัพพระยาณรงค์ชลธีก็ยกเข้าไปในเมืองไทรได้แล้ว ทรงตรัสว่า ได้แล้วได้แผ่นดินเปล่านั้นหรือ ก็ข้างสงขลานั้นว่ากระไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จีนจูไปหาจีนมีเพื่อนกันอยู่ที่ตลาดเมืองนครฯ เล่าให้ฟังว่า เมื่อวันเดือน ๔ แรม ๔ ค่ำ (หรือ) แรม ๕ ค่ำ พวกกองทัพกรุงฯ มาซื้อฝิ่นสูบที่โรงจีนมี ๓ คน จีนมีถามว่ามาแต่ไหน พวกกองทัพกรุงฯ บอกว่า มาแต่กำปั่นพระยาวิชิตณรงค์แม่กองทัพกรุงฯ กำปั่นทอดอยู่ที่ปากน้ำเมืองนครฯ เจ้าพระยานครฯ ให้เอาช้างมารับพระยาวิชิตณรงค์ขึ้นไปเมืองนครฯ พระยาวิชิตณรงค์กับเจ้าพระยานครฯ จะพูดจากันประการใดหารู้ไม่ จีนมีเห็นกำปั่นมาทอดอยู่ที่ปากน้ำเมืองนครฯ ได้ ๒ วัน ๓ วัน พระยาวิชิตณรงค์ก็ใช้ใบกำปั่นไปเมืองสงขลา พวกอ้ายแขกรู้ว่า กองทัพกรุงฯ ยกออกมา ก็พากันแตกหนีไปสิ้น แต่เมื่ออ้ายแขกยังสู้รบอยู่กับพวกสงขลานั้น จีนมีได้ยินพูดกันว่าพระยาสงขลามีหนังสือมาถึงเจ้าพระยานครฯ ขอกองทัพให้ยกไปช่วยเมืองสงขลา เจ้าพระยานครฯ จะให้ก็ไม่ว่า จะไม่ให้ก็ไม่ว่า นิ่งยิ้มหัวเราะอยู่ แลเมื่อวันเดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำนั้น จีนจูล่องเรือออกมาพบเรือขุนพลพิฆาฏที่ปากน้ำเมืองนครฯ อีกลำหนึ่ง จีนจูถามได้ความว่า ขุนพลพิฆาฏจะขึ้นที่เมืองนครฯ เดินบกไปเมืองสงขลา ทรงตรัสว่า ไม่ควรจะไปรีรอถือเปรียบแก่งแย่งกันให้ช้าเลย ถ้าช่วยกันทำให้พร้อมมือเข้าก็จะสำเร็จแต่ไหน ๆ เสียแล้ว ไม่พอที่จะให้มาป่วยงานรี้พลเปล่า ๆ ว่ากระไร หมื่นพิทักษ์นาวามันเข้ามาถามถึงกองทัพกรุงฯ ก็ไม่บอกความเอาเลย ปิดความเสียทีเดียว มันกลัวนายมันนักหนา เดี๋ยวนี้ว่ากระไรเล่า ตัวมันอยู่ที่ไหนถามมันดูหรู อ้ายจีนจูมันก็ว่ากำปั่นพระยาวิชิตณรงค์ถึงปากน้ำนครฯ แต่วันเดือน ๔ แรม ๔ ค่ำ ๕ ค่ำ หมื่นพิทักษ์นาวาเข้ามาแต่ ณ วันเดือน ๔ แรม ๘ ค่ำ เป็นกระไรรู้หรือไม่รู้ พระยาเทพกราบทูลว่า ตัวหมื่นพิทักษ์นาวาหาได้เข้ามาไม่ ทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า ติดพระทัยอยู่แต่แรกมาถึงแล้วว่า กองทัพกรุงฯ ออกไปถึงนั้นก็คงรู้อยู่ด้วยกันสิ้น แต่คิดปิดความห้ามมันเสียไม่ให้บอกนั่นเอง ไม่พอที่จะทำกลเม็ดเปล่า ๆ จะมาปิดปกไปทำไมกับความอย่างนี้ แล้วรับสั่งสั่งพระยาเทพว่าเอาตัวหมื่นพิทักษ์นาวามาถาม ให้มันบอกความจริงสักหน่อยเถิด พระนรินทร์ก็ช่วยถาม ไปไหว้กราบมันเอาความมาให้ได้ ว่ากำปั่นพระยาวิชิตณรงค์ไปทอดอยู่ที่ปากน้ำเมืองนครฯ นั้น มันรู้หรือไม่ ยังเรือพระราชรินทร์กับเรือกองทัพอีก ๒ ลำนั้น เป็นกระไร ไปถึงแล้วหรือยัง ถามมันดูให้ได้ความจงได้ แล้วให้เอาตัวอ้ายจีนจูมาไล่เลียงถามต่อไปอีกด้วย อ้ายจีนจูมันสิมาทีหลัง มันจะรู้ความต่อไปอย่างไรบ้าง อ้ายจีนจูมันก็เป็นลูกค้าเที่ยวซื้อขาย เจ้าพระยานครฯ จะคิดปิดความสั่งเสียมากับลูกค้า จะเป็นไปจนถึงอย่างนี้หรืออย่างไรเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เห็นจะไม่เป็น ทรงตรัสว่า จะคิดปิดห้ามปรามเป็นไปจนลูกค้าแล้ว จะปิดไปได้ที่ไหน ไถ่ถามมันเข้าดูเถิด มันก็คงบอกจริงหมดนั่นแหละ ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามพระยาเทพว่า เป็นกระไร ถามมันได้ความอย่างไร บ้าง พระยาเทพกราบทูลว่า พระยาไกรถามแล้ว แล้วพระยาเทพคลานเข้าไปหยิบเทียน ทรงตรัสถามว่า ได้ความอย่างไรไม่เพ็ดทูลเลย คลานเข้ามาหยิบเอาเทียนทีเดียว อย่างนี้ก็เป็นด้วยเล่า ว่ากระไร พระยาไกรว่าไปเถิด พระยาไกรกราบทูลว่า คำให้การจีนจูว่า จีนจูได้ใช้ใบไปค้าเมืองนครฯ ณ วันเดือน ๘ ปีจอสัมฤทธิศก รับสั่งว่าอย่าเล่าเลย ว่าเอาที่เรือกองทัพกรุงฯ ออกไปถึงนั้นเถิด พระยาไกรกราบทูลว่า จีนมีเล่าให้จีนจูฟังนั้น เหมือนกับคำเจ้าคุณหาบนกราบทูลเมื่อเพลาเช้า จึงทรงตรัสถามว่า ก็ที่เรือพระราชรินทร์นั้นมันว่ากระไร พระยาเทพกราบทูลว่า ถามจีนจูว่าหาได้ยินใครพูดจาถึงไม่ รับสั่งว่า จะพูดกับใครก็ไม่มีใครเข้าใจทางทะเล จะเข้าใจอยู่ก็แต่เจ้าพระยาพระคลัง พระยาเทพ พระยาพิพัฒน์ก็ไม่เข้าใจทางทะเล ความแต่ก่อนเจ้าพระยาพระคลังว่าเขาพบที่ช่องเสม็ด เป็นเรือขุนพัฒน์ลำ ๑ เรือพระราชรินทร์ลำ ๑ เรือนายฤทธินายเวรลำ ๑ แต่เรือขุนพัฒน์นั้นหางเสือหัก ทำหางเสือแล้ว แล้วกำหนดกันว่า จะข้ามไปทั้ง ๓ ลำ แต่ ณ วันเดือน ๔ ขึ้น ๑๒ ค่ำ แต่ระยะทางซึ่งจะข้ามมาถึงก็ราวสัก ๒ คืน ๓ คืนเท่านั้น จะผิดวันกันกับเรือพระยาวิชิตณรงค์กระไรนักหนา นับวันเข้าดูก็ถึงแล้ว มันว่ามันไม่รู้อย่างไร (ถึง) มันจะ(ไม่) เห็นแต่ตา หูมันไม่รู้บ้างทีเดียวหรือ ผู้ถามได้ถามมันเข้าอย่างนี้หรือไม่ พระยาเทพกราบทูลว่าไม่ได้ถาม ทรงตรัสถามว่า ก็ถามมันอย่างไรเล่า พระยาเทพกราบทูลว่า ถามว่าพบปะเรือพระราชรินทร์บ้างหรือไม่ ก็ว่าไม่พบหามิได้ ทรงตรัสว่า พระยาเทพกับพระนรินทร์ มาอยู่กรมเดียวกันช่างถูกกันดีทีเดียว พูดอะไรก็สั้น ๆ ดีแต่คลานกุบกับเข้ามาหยิบเทียนเปล่า ๆ นั่นเอง อุตส่าห์ทำอย่างนี้ไปเถิด นานไปก็จะเสียคน แล้วทรงตรัสถามพระศิริสมบัติว่า เป็นกระไร ไล่เลียงถามมัน มันว่าไม่รู้ทีเดียวหรืออย่างไร พระศิริสมบัติกราบทูลว่า ถามได้ความแต่ว่ารู้ว่ามาถึงเมืองนครฯ ๒ ลำเท่านั้น ยังอีก ๓ ลำนั้นว่าจะตามมาข้างหลัง ทรงตรัสว่าจะเอาความที่พระราชรินทร์เท่านี้แหละ ไม่ได้ความเอาเลย มันจะไปถึงสงขลาแล้วหรืออย่างไรก็ไม่รู้ แล้วทรงตรัสถามว่า ก็ถามหมื่นพิทักษ์นาวามันว่าอย่างไรเล่า พระยาเทพกราบทูลว่า หมื่นพิทักษ์นาวาว่าล่องออกมาจากปากน้ำเมืองนครฯ ณ วันเดือน ๔ แรม ๙ ค่ำ เห็นกำปั่นมาทอดอยู่ที่ปากน้ำลำหนึ่ง หารู้ว่ากำปั่นมาแต่ไหนไม่ หมื่นพิทักษ์นาวาใช้ใบมาจากปากน้ำเมืองนครฯ วันเดือน ๔ แรม ๑๐ ค่ำ ทรงตรัสถามว่า ก็ถามมันแต่แรกทำไมมันจึงไม่บอกว่าพบกำปั่นเล่า พระยาเทพกราบทูลว่า หมื่นพิทักษ์นาวาสำคัญว่าถามถึงกำปั่นฝรั่งซึ่งเข้ามาช่วยปิดปากน้ำเมืองไทรนั้น จึงว่าไม่ทราบ ทรงตรัสว่า ได้ถามเมื่อไรถึงกำปั่น ถามแต่ว่าเรือกองทัพกรุงฯ ไปถึงแล้วหรือยัง ถามอย่างนี้ต่างหาก มันว่าเป็นถามหากำปั่นฝรั่งไปได้ ว่าเอาเปล่า ๆ ทีเดียว ที่จริงความที่สงขลากับนครฯ นั้น ก็รู้อยู่ถึงกันหมดนั่นแหละ รายงานก็มีเดินสืบสาวอยู่อย่างนี้ทำไมจะไมรู้ กองทัพกรุงฯ จะออกไปถึงแล้วหรือยังก็รู้ สงขลาจะคิดอ่านทำอย่างไรก็รู้ แต่ไม่บอกเข้ามาให้รู้ ปิดความห้ามปรามเสียไม่ให้มันบอก มันก็ไม่บอกนั่นเอง แล้วทรงตรัสเล่าความบอกเจ้าพระยานครฯ ให้กรมหลวงรักษ์รณเรศฟังตามซึ่งเจ้าพระยานครฯ บอกเข้ามา แล้วทรงตรัสว่า น้อยพระทัยแค้นพระทัยเจ้าพระยานครฯ นักหนา ไม่พอที่จะมาปิดบังไว้เลยกับความอย่างนี้ จะบอกเข้ามาให้รู้ว่ากองทัพกรุงฯ ออกไปถึงแล้วนั้นจะเป็นอะไรนักหนา จึงต้องมาปิดบังไว้ด้วยเล่า จะใคร่ทรงทราบว่า พระราชรินทร์ออกไปถึงแล้วหรือยังเท่านี้แหละ ไม่บอกเอาเลย คิดดูแต่วันพระราชรินทร์ใช้ใบไปวันเดือน ๔ ขึ้น ๕ ค่ำ จนเดี๋ยวนี้นั้นก็ถึงเมืองสงขลาเสียแล้ว หรือว่ากระไรท่านกรมหลวงรักษ์รณเรศ ๆ กราบทูลว่า ถึงเสียแล้ว ทรงตรัสว่า ที่พระราชรินทร์จะไปขึ้นเมืองนครฯ นั้นหาไปไม่ พระราชรินทร์ชังเจ้าพระยานครฯ อยู่ จะไปก็ไปขึ้นเอาเมืองสงขลาทีเดียว จะถามเอาความกับหมื่นพิทักษ์นาวา จนให้พระนรินทร์ไหว้กราบถามแล้ว มันก็ไม่บอก ปิดความเสียหมด กองทัพจะถึงก็ดี ไม่ถึงจะเสียหายก็ดี จะบอกเข้ามาให้ทรงทราบนั้นจะเหลือเกินอะไรที่ไหน เปล่า ๆ ทั้งนั้น ไม่พอที่จะมาปิดบังเอาเลย ทำไมจะไม่ให้ถามบ้างหรือ พระราชรินทร์มันก็เป็นข้า ก็ต้องมีความทรงพระวิตกถึงบ้าง เป็นข้าแล้วก็รักอยู่ด้วยกันหมดนั่นแหละ จะออกไปถึงแล้วหรือยัง หรือจะเป็นอย่างไรก็ไม่รู้ นายฤทธิก็ทรงชุบเลี้ยงเป็นถึงนายเวร ทรงถามก็ไม่บอก เล่นเอาพระทัยร้อนหวิว ๆ อยู่ทีเดียว แล้วทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า เรือพระราชรินทร์ที่จะซัดออกไปข้างญวนก็เห็นจะไม่เป็น ด้วยเทศกาลเป็นลมสำเภาพัดเข้าอยู่ ถ้าจะซัดก็ซัดเข้ามาข้างเราอย่างเดียว หรือว่ากระไรพระยาพิพัฒน์ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ทีจะซัดไปข้างญวนนั้นไม่เป็นหามิได้ ทรงตรัสว่า จะซัดไปอย่างไรได้ ลมพัดเข้าอยู่อย่างนี้ จะซัดไปที่ไหน ประหลาดนักหนาหนอ จะถามใครเอาความว่าไปถึงแล้วหรือยังเท่านี้แหละ ไม่ได้ความให้ทรงทราบเอาเลย จะเป็นอย่างไรอยู่หนอ จะว่าเสียหายเล่า เรือก็ยังอยู่ถึง ๓ ลำด้วยกัน จะเสียหายไปที่ไหนได้ทั้ง ๓ ลำทีเดียว เห็นก็จะไปถึงสงขลาเสียแล้วนั่นเอง หรือว่ากระไรท่านกรมหลวงรักษ์รณเรศ กรมหลวงรักษ์รณเรศกราบทูลว่า ที่จะเสียหายนั้นไม่เป็นหามิได้ เห็นจะไปถึงสงขลาเสียแล้ว ทรงตรัสว่า ก็ว่าอยู่อย่างนั้นแหละ แต่จะเอาความให้ทรงทราบเสียให้แน่ ให้สิ้นทรงพระวิตกเท่านี้แหละ ไม่ได้เอาเลย กองทัพพระยาวิชิตณรงค์ซึ่งออกไปถึงเมืองสงขลาก่อน ก็ไม่บอกเข้ามา เห็นจะคอยท่าพระราชรินทร์ก่อนจึงจะบอกเข้ามา ซึ่งจะคอยบอกต่อกองทัพใหญ่ออกไปถึงพร้อมทีเดียวจึงจะบอกเข้ามาเห็นจะไม่เป็น ทำอย่างไรหนอ ใครจะช่วยสืบสาวเอาความมาให้ทรงทราบได้ ว่าเรือพระราชรินทร์ออกไปถึงแล้วหรือยังไม่ถึง หรือเป็นอย่างไรให้ได้ความจริงเป็นแน่ได้ จะสว่างพระทัยสิ้นทรงพระวิตกลงนักหนา เหมือนกับยกภูเขาทีเดียว แล้วรับสั่งสั่งพระศิริสมบัติว่า ดูเอาลูกเรืออ้ายจีนจูมันขึ้นมาไล่เลียงถามดูให้หมดด้วยกันทุกคน มันจะรู้ความอย่างไรต่อไปบ้าง ถามมันดูให้ถี่ถ้วนละเอียดสักหน่อยเถิด ๚
๏ แลกระแสพระราชดำริซึ่งทรงตรัสกับข้อความในบอก ซึ่งข้าพเจ้ารับพระราชทานจดหมายออกมานี้ ตามได้รับพระราชทานฟัง ข้อความจะขาดผิดเพี้ยนประการใด ควรมิควรขอพระเดชพระคุณสุดแล้วแต่จะโปรด จดหมายมา ณ วัน ๗ เดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำ ปีกุนเอกศก (จุลศักราช ๑๒๐๐ พ.ศ. ๒๓๘๑)
จดหมายหลวงอุดมสมบัติ ฉบับที่ ๔
๏ ข้าพเจ้าหลวงอุดมสมบัติ จดหมายมายังหลวงทิพอักษรเสมียนตรา ได้นำขึ้นกราบเรียนแต่ท้าวพระกรุณาเจ้าให้ทราบ ด้วย ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำ ข้าพเจ้าได้จดหมายฝากรองศุภมาตราเมืองเพชรบุรีออกมาฉบับหนึ่ง ความแจ้งอยู่ในจดหมายซึ่งฝากออกมานั้นแล้ว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๙ ค่ำ เพลาเช้า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เจ้าพระยานครฯ บอกให้นายดวงนายแพถือเข้ามา ใจความว่า ณ วันเดือน ๔ แรม ๓ ค่ำ กองทัพพระยาไทร พระเสนานุชิต พระวิชิตสรไกร พระณรงค์ชลธี ยกเข้าตีอ้ายแขกที่กะบังปาสู ยิงปืนสู้รบกันจนถึงดาบ พวกกองทัพพระยาไทรยิงถูกอ้ายตนกูเสศอุเซน บุตรพระยาอาแจซึ่งเป็นนายทัพตายคน ๑ กับแขกตัวนายตาย ๗ คน เข้ากันเป็นคนอ้ายแขกตายนาย ๘ ไพร่ ๗ (รวม) ๑๕ คน กองทัพเมืองนครฯ ไพร่ถูกปืนปเหรี่ยมตายคนหนึ่ง อ้ายแขกพากันแตกหนีไป กองทัพยกติดตามเข้าไปถึงตะพานช้าง ณ วันเดือน ๔ แรม ๕ ค่ำ กองทัพพระยาไทรยกแยกกันเข้าประชิดจะตีค่ายอ้ายแขก ซึ่งตั้งอยู่ที่ตะพานช้างเป็นหลายกอง พวกอ้ายแขกรู้ว่าอ้ายตนกูเสศอุเซน ซึ่งอ้ายตนกูหมัดสอัดให้เป็นนายทัพตั้งรับอยู่ที่กะบังปาสูนั้นถูกปืนตายแล้ว พวกอ้ายแขกซึ่งตั้งอยู่ ณ ค่ายตะพานช้าง เสียใจก็พากันแตกหนีพ่านไป หวันเจ๊ะลามุดาแขกซึ่งอยู่ทุ่งบ้านนอกออกหากองทัพพระยาไทร บอกว่าอ้ายตนกูอัปดุลลารู้ว่ากองทัพพระยาไทรยกมาตีอ้ายแขกที่กะบังปาสูแตกหนีไป อ้ายตนกูอัปดุลลาหนีไปบก จะไปทางกลามุดาลงเรือที่โลสตา ข้างปากน้ำเมืองไทรนั้นว่าฝรั่งเอากำปั่นปิดปากน้ำไว้ พระยาไทรจัดให้กองทัพลงไปติดตามอ้ายตนกูอัปดุลลาอยู่ จึงทรงตรัสว่า การไม่พอที่จะให้ป่วยงานรี้พลมากมายจนถึงอย่างนี้เลย ถ้าช่วยกันทำเสียแต่ทีแรกก็จะแล้วเสียแล้ว นี่คอยถือเปรียบรีรอกันวุ่นวายไขว่อยู่เปล่า ๆ จนอ้ายแขกมันทำเอาข้างสงขลายับเยิน แล้วก็ยังไม่ช่วยกัน ต้องให้ร้อนถึงทัพใหญ่ยกออกมๅ เอาให้ป่วยงานรี้พลเสบียงอาหารจนได้ แต่แรกก็ทรงคิดรีรออยู่แล้วว่า จะหาใคร่ให้ยกทัพใหญ่ออกมาไม่ ครั้นเห็นการทรงคิดไปตามการแต่ก่อนว่า จะต้องให้ทัพใหญ่ยกออกมา ครั้นยกออกมา การก็เป็นไปเสียอย่างนี้ ครั้นจะให้หาเจ้าพระยายมราชกลับเข้าไปเสียเล่า กองทัพใหญ่ก็ได้ยกออกมาแล้วจะเสียใจ ไหน ๆ ก็ได้ยกกองทัพใหญ่เกินออกมาแล้ว ทรงตรัสถึงท้าวพระกรุณาว่า ยังไม่ได้เคยออกมาเห็นแผ่นดินบ้านเมืองปากใต้ ก็ให้ออกมาดูบ้านเมืองเสียให้เห็นสักทีเถิด แล้วทรงตรัสถามว่าเป็นกระไร มันรู้หรือไม่ เรือกองทัพพระยาวิชิตณรงค์ทัพพระราชรินทร์ไปถึงเมืองสงขลาแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เรือพระยาวิชิตณรงค์ ไปถึงปากน้ำเมืองนครฯ ณ วันเดือน ๔ แรม ๙ ค่ำ พระยาวิชิตณรงค์ขึ้นไปหาเจ้าพระยานครฯ เจ้าพระยานครฯ ได้จัดแจงส่งให้ไปเมืองสงขลาแล้ว แต่เรือพระราชรินทร์นั้น นายดวง นายแพ พบที่ปากน้ำเมืองนครฯ ณ วันเดือน ๕ ขึ้นค่ำ ๓ เห็นใช้ใบไปเมืองสงขลาแล้ว ทรงตรัสถามว่า จะเอาความเท่านี้แหละ ถามหมื่นพิทักษ์นาวาแต่แรกมันก็ไม่บอกเอาเลย ครั้นอ้ายจีนจูมันเข้ามาว่า เรือพระยาวิชิตณรงค์แวะเข้าไปหาเจ้าพระยานครฯ หมื่นพิทักษ์นาวาจึงแก้ตัวว่า เมื่อออกมาเห็นกำปั่นทอดอยู่ที่ปากน้ำเมืองนครฯ แต่หารู้ว่ากำปั่นใครไม่ ทรงตรัสถามจนนายฤทธินายเวร ก็ไม่บอกความ ครั้นนายดวง นายแพเข้าไป จึงบอกความว่า กำปั่นพระยาวิชิตณรงค์ไปถึงปากน้ำเมืองนครฯ ณ วันเดือน ๔ แรม ๙ ค่ำ เปล่า ๆ ทั้งนั้นทีเดียว รู้อยู่แต่ไหน ๆ แล้ว พากันปิดบังเสียไม่บอกนั่นเอง อนิจจา ๆ เอ๋ย ทำราวกับว่าชีวิตจะอยู่ไปได้กี่มากน้อยนักหนาทีเดียว ความตายเร็วจะตาย ๒ วัน ๓ วันก็จะตาย เท่านี้แหละยังคิดเป็นไปได้ แล้วทรงตรัสว่า ก็เพราะอ้ายคนหัวด้วนหัวขาดนั่นเอง การจึงเป็นไปอย่างนี้ เป็นกระไรถามมันดูหรู เขาว่าพระยาสงขลาตายเสียแล้ว ดีใจหรือไม่ พระยาเทพถามแล้วกราบทูลว่าไม่ทราบ รับสั่งว่าไม่ทราบทำไม ดีใจเสียนักอีก แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า ให้จดหมายข้อความฝากเจ้าพระยายมราชออกมาให้ท้าวพระกรุณาทราบความว่าเมืองไทรนั้น พวกนครฯ ว่าได้เมืองแล้ว แต่จะฟังเอาเป็นแน่นั้นอย่าเพ่อฟังเอาเป็นแน่ก่อน ให้ฟังหูหนึ่งไว้หูหนึ่ง ตริตรองการให้รอบคอบจงมาก แลกระแสพระราชดำริซึ่งโปรดสั่งนั้น แจ้งมาในจดหมายเจ้าคุณหาบนซึ่งมีออกมานั้นแล้ว ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า มีอะไรหรือไม่พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ไมมีอะไรเข้ามาหามิได้ ทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร เรือเจ้าพระยายมราชออกไปได้แล้วหรือยัง พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ยังไม่ตกหามิได้ ว่าเพลาพรุ่งนี้จึงจะตกออกไปได้ ทรงตรัสว่า จะใครให้ได้ออกไปเสียเร็ว ๆ หน่อยก็ไม่ใคร่ออกไปได้เลย แล้วรับสั่งสั่งพระยาเทพว่า ถามพวกนครฯ ดูหน่อยหรือ ว่ากระไร กองทัพพระยาไทรไปได้เมืองไทรแล้ว ถ้าเมืองสงขลาเสียหายบ้านเมืองกับอ้ายแขกเสีย จะได้ผลประโยชน์ที่เมืองไทรอย่างไร พระยาเทพถามนายดวง นายแพแล้ว กราบทูลว่าไม่ทราบ ทรงตรัสถามว่า ก็มันรู้บ้างหรือไม่ ว่าเมืองสงขลานั้นยังสู้รบกับอ้ายแขกอยู่หรือ หรือว่าเสียบ้านเสียเมือง ๆ สงขลาเสียแล้วอย่างไร พระยาเทพถามแล้วกราบทูลว่าไม่ทราบ ทรงตรัสว่า นั่นเป็นไรเล่า มันก็มีแต่ไม่ทราบเสียหมดทั้งนั้น ยังปิดปกดีอยู่นั่นเอง ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๐ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า เรือเจ้าพระยายมราชนั้น เป็นอย่างไรอยู่ จึงไม่ใคร่ได้ออกไปได้เลย พระยาโชฎึกก็ลงไปช่วยจัดแจงส่งแต่ ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๓ ค่ำหลายวันมาแล้ว เล่นเอาจนป่วยงานป่วยการหาได้ใช้สอยไม่ ไปเดินสายอย่างไรทีเดียวกับสำเภาเล็ก ๆ เท่านั้น จนปานนี้แล้วยังหาได้ออกไปไม่ ว่ากระไรพระยาพิพัฒน์ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เมื่อ ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๖ ค่ำ ขึ้น ๗ ค่ำ ขึ้น ๘ ค่ำนั้น ลมเป็นลมสำเภาจัดนัก ตกลงเพลาบ่ายแล้วกล้าขึ้นทุกที เดินสายออกไปหาได้ไม่ ต้องงดเสียบ้าง เดินออกไปได้ทีละเส้น ๑ บ้าง ๒ เส้นบ้าง ว่ายังอยู่อีกเส้นหนึ่ง เพลาวันนี้จะตกหลังเต่าออกไปได้ แล้วทรงตรัสว่า เดินสายอะไรอย่างนี้ ทำราวกับไม่ใช่นักเลงสำเภาทีเดียว แต่ก่อนก็ได้ทรงทอดพระเนตรเล่นอยู่ เขาเดินสายเขาก็เดินแต่เพลาเช้ามืดลมสงบหมดนั่นแหละ เดินคราวหนึ่งก็ไปได้ ๒ เส้น ๓ เส้น เดิน ๓ วัน ๔ วันก็ตกแล้วกันเท่านั้น นึ่อะไรเดินอยู่จนปานนี้แล้วยังไม่ตกออกไปได้นั้น แล้วทรงตรัสถามว่า เรือนายทัพนายกองซึ่งยังค้างอยู่แต่ก่อน ๆ นั้น ล่องลงไปหมดแล้วหรือยัง พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ล่องลงไปอยู่ ณ เมืองสมุทร ๘ ลำแล้ว เข้ากันทั้งเรือแลคนซึ่งอยู่ ณ เมืองสมุทร กับได้ใช่ใบออกไปแล้วนั้น เป็นเรือ ๔๔ ลำคนสี่พันเศษ ทรงตรัสถามพระยาเทพว่า ก็ยังอยู่อีกกี่ลำเล่า พระยาเทพกราบทูลว่ายังอยู่อีก ๓ ลำ ทรงตรัสว่า ทำไมจึงให้มันโอ้เอ้อยู่ได้ ไม่ดูขับไล่ให้ลงไปให้พรักพร้อมกันเล่า เป็นเรือใครที่ไหน จึงโต้เต้อยู่จนปานนี้ พระนรินทร์กราบทูลว่า เป็นเรือหลวงปลัดเมืองอ่างทองลำ ๑ เรือพระธัญญาบริบาลลำ ๑ เรือหลวงอินทรสมบัติลำ ๑ ทรงตรัสว่า ดูเร่งขับไล่ให้มันรีบล่องไปเสียเร็ว ๆ มันจะได้ออกไปทันพรักพร้อมกัน แล้วทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า ปานนี้พระราชรินทร์ถึงสงขลาเสียแล้ว ไม่พอที่จะมาปิดบังให้ทรงพระวิตกเลย ถ้าบอกเข้ามาเสียแต่แรกแล้วก็จะสิ้นพระวิตกทีเดียว ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถึงท้าวพระกรุณาว่า ปานนี้ก็เห็นจะพากันข้ามไปจากเมืองจันทบุรีแล้ว แล้วทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า มีอะไรบ้างหรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า พระยาสมุทรปราการบอกเข้ามาว่า ท้าวพระกรุณาให้ขุนฤทธิรณไกรปลัดกองญวนถือหนังสือคุมเรือไล่สลัดเข้ามาเร่งเรือกองทัพออกไป ว่าเรือท้าวพระกรุณาใช้ใบไปถึงเมืองจันทบุรีแต่ ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๖ ค่ำ เรือท้าวพระกรุณากับเรือนายทัพนายกองได้ใช้ใบข้ามไปจากเมืองจันทบุรีแล้ว เป็นเรือรบ ๑๔ ลำ เรือยืม ๔ ลำ เข้ากันเป็น ๑๘ ลำ ทรงตรัสถามว่า คนที่ให้เข้ามาเร่งเรือกองทัพนั้น เป็นคนอยู่ในจำนวนเกณฑ์ออกไปหรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เป็นคนอยู่ในจำนวนเกณฑ์ออกไป ทรงตรัสถามว่า มันกลับออกไปจะข้ามหรือไม่ข้าม พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่าตัวขุนฤทธิรณไกรจะข้ามมา ณ กรุงฯ แต่พระยาสมุทรบอกเข้ามาก่อน ขุนฤทธิรณไกรนั้นยังไม่มาถึงหามิได้ รับสั่งว่า ถามทีว่ามันกลับไปจะข้ามหรือไม่ข้าม พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ขุนฤทธิรณไกรคนนี้ท้าวพระกรุณาให้ถือหนังสือเข้ามากรุงฯ ตัวขุนฤทธิรณไกรจะเข้ามาก็มายังไม่ถึง พระยาสมุทรบอกนำเข้ามาก่อน ทรงตรัสว่า ใครว่าไรมี มันก็เข้ามากรุงก่อน ว่าแต่ที่มันจะกลับออกไปจากกรุงฯ นั้น มันจะข้ามหรือไม่ ถามอย่างนี้สิ พูดไม่เข้าใจเอาเลย พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ยังไม่ได้พบขุนฤทธิรณไกรหามิได้ ทรงตรัสว่าเออ ว่าอย่างนี้ก็จะแล้วเท่านั้น ต้องถามอยู่เป็นนักเป็นหนาทีเดียว แล้วรับสั่งว่า เอาหนังสือบอกมาอ่านไปเถิด พระยาพิพัฒน์ให้อ่านหนังสือบอกปากน้ำจบลงแล้ว ทรงตรัสว่า หนังสือบอกปากน้ำดอกหรือ ทรงคิดว่าหนังสือซึ่งขุนฤทธิรณไกร (ถือมา) พระยาสมุทรส่งขึ้นมาเล่า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า หนังสือบอกท้าวพระกรุณาอยู่กับขุนฤทธิรณไกร ขุนฤทธิรณไกรยังไม่มาถึงหามิได้ ทรงตรัสว่า มันยังไปอยู่ที่ไหนจึงไม่ขึ้นมาถึง จะได้ทรงฟังหนังสือบอกให้สบายพระทัยก็ยังไม่ขึ้นมา แล้วทรงตรัสถึงท้าวพระกรุณาว่า ได้พากันข้ามจากเมืองจันทบุรีไปแต่วันเดือน ๕ ขึ้น ๖ ค่ำแล้ว ปานนี้ก็เห็นจะถึงเมืองนครฯ เสียแล้ว เป็นกรรมเป็นเวรทรงรำคาญด้วยเรือเจ้าพระยายมราชนี้นักหนาทีเดียว ไปติดอยู่เป็นอย่างไรที่ไหน จึงไม่ใคร่ตกออกไปได้เลย เขาก็พากันไปถึงเสียหมดแล้ว ยังหาออกไปได้ด้วยเขาไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่ามีอะไรมาหรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ไม่มีเรืออะไรเข้ามาหามิได้ แต่ขุนฤทธิรณไกรปลัดกองญวน ซึ่งถือหนังสือบอกท้าวพระกรุณานั้นเข้ามาถึงแล้ว ทรงพระสรวลรับสั่งว่า เออเอาเข้ามาอ่านไปเถิด ทรงคอยจะฟังอยู่ จะได้ทรงฟังให้สบายพระทัย พระยาพิพัฒน์ให้นายเนียมมหาดเล็กซึ่งยกมากับพระยาพิพัฒน์อ่านขึ้นต้นหนังสือบอกว่า ข้าพระพุทธเจ้าพระยาศรีพิพัฒน์รัตนราชโกษาบอกมา ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบใต้ฝ่าละอองฯ ทรงพระสรวลตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ในหนังสือบอกมีเข้ามาถึงใครหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า มีเข้ามาถึงพระยาพิพัฒน์ แล้วรับสั่งว่าอ่านไปเถิด ครั้นอ่านไปถึงข้อที่ว่าท้าวพระกรุณาให้ทอดเรือลงหยุดนอนพักไพร่พลให้รื่นเริงนั้น ทรงพระสรวลตรัสว่า ได้ยินเขาว่าอยู่ ก็แต่เพียงทอดเรือลงอยู่ที่นั่นเท่านั้น นี่ว่าทอดเรือลงแล้วก็นอนทีเดียว เมือทอดเรือแล้วจะไปนอน จะไปนั่งอยู่ที่ไหนก็ช่างเป็นไร ทอดเรือลงแล้วพากันนอนหลับเสียหมด ฉวยอ้ายสลัดศัตรูมันรู้ว่านอนหลับ มันแอบเข้ามารํ่าเอาข้าวเอาปลาไปกินเสียก็จะพากันอดอยู่กลางทะเล แล้วรับสั่งว่า ทรงฟังหนังสือบอกก็ค่อยสบายพระทัยอ่าน ต่อไปเถิด ครั้นอ่านไปถึงที่ข้อว่า เรือพระยาวิชิตณรงค์ เรือพระราชรินทร์ เรือขุนพัฒน์สงขลา จัดแจงทำปลอกเสาทำหางเสือเสร็จแล้ว พากันข้ามไปพร้อมกันทั้ง ๕ ลำนั้น ทรงตรัสว่า ทรงคิดอยู่แต่แรกว่ากำปั่นแกล้วกลางสมุทรพระยาวิชิตณรงค์ขี่ กับเรือยืมกองพระยาวิชิตณรงค์นั้นจะข้ามไปก่อนเรือปักหลั่นพระราชรินทร์เล่า เล่นเอาทรงพระวิตก ทรงตรัสถามถึงเรือพระราชรินทร์อยู่เป็นนักเป็นหนาก็ไม่มีใครกราบทูลให้ทรงทราบเลย มิรู้ก็ได้ข้ามไปทั้ง ๕ ลำพร้อมกันไปดีทีเดียว แล้วทรงตรัสถึงท้าวพระกรุณาว่า ได้ทรงทราบก็เพราะบอกให้ขุนฤทธิรณไกรถือเข้ามาจึงได้ทรงทราบความเป็นแน่ พระยาจันทบุรีก็อยู่กับที่นั่น เรือเขาขึ้นไปทำปลอกเสาทำหางเสืออยู่ก็รู้ เขาพากันข้ามไปเมื่อไรก็ไม่บอกเข้ามาให้ทรงทราบ พากันนิ่งเฉยได้เสียหมด อ้ายคนหัวล้านหัวเหลืองอะไรมิรู้ แล้วรับสั่งว่าอ่านไปเถิด ครั้นอ่านหนังสือบอกจบแล้ว ทรงตรัสว่า ทรงฟังหนังสือบอกก็ค่อยสบายหายทรงพระวิตกไปแล้ว เรืออมรแมนสรรคใช้ใบไปแต่ปากน้ำเจ้าพระยา ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ ไปถึงเมืองจันทบุรี ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๓ คำนั้นก็ไปเร็วนักหนา ไปได้ ๔ วัน ๕ วันเท่านั้นก็ถึงทีเดียว ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๖ ค่ำก็ได้พานายทัพนายกองข้ามไปจากเมืองจันทบุรี ดูแคล่วคล่องดีนักหนา ปานนี้ก็เห็นจะถึงเมืองนครฯ เสียแล้ว แล้วทรงตรัสถามขุนฤทธิรณไกรว่า ตัวมันเข้ามาหรือไม่ ให้มันขยับเข้ามาให้เห็นหน้า จะทรงรู้จักมันบ้างกระมัง พวกญวนนี้แต่ก่อนก็ได้ทรงใช้สอยอยู่ มันจะเป็นคนใหม่หรือคนเก่า ข้าพเจ้าไปเฝ้าคอยฟังอยู่กับขุนฤทธิรณไกร บอกให้ขุนฤทธิรณไกรขยับขึ้นไป ทรงทอดพระเนตรเห็นขุนฤทธิรณไกร ทรงตรัสว่าหารู้จักไม่ แล้วทรงตรัสถามว่าเองเป็นคนใหม่หรือคนเก่า ขุนฤทธิรณไกรกราบทูลว่า เดิมขุนฤทธิรณไกรเป็นข้าอยู่ในกรมขุนอิศรานุรักษ์ ครั้นกรมขุนอิศรานุรักษ์สิ้นพระชนม์แล้ว ขุนฤทธิรณไกรจึงเข้ามาอยู่ในกองญวน ทรงตรัสว่า อย่างนั้นมันก็เป็นคนใหม่หาทรงรู้จักไม่ คนเก่า ๆ แล้วทรงรู้จักอยู่มาก แล้วทรงพระสรวล ตรัสถามถึงท้าวพระกรุณาว่า เป็นกระไรนายเองเมื่อใช้ใบไปจากปากน้ำเจ้าพระยาแล่นไปในทะเลนั้นเมาคลื่นหรือไม่เมา ขุนฤทธิรณไกรกราบทูลว่าไม่เมา ทรงตรัสว่า ว่าไม่เมา ๆ ข้ามไปจะพากันไปเมางัวเงียไม่เป็นอันกินข้าวกินปลาอยู่ในกลางทะเลสิสนุกทีเดียว เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถ้าได้ไปไม่เมาแล้วถึงจะข้ามไปถูกคลื่นใหญ่ก็ไม่เป็นไร ไม่เมาหามิได้ จึงทรงตรัสถามขุนฤทธิรณไกรถึงท้าวพระกรุณาว่า เมื่อไปในท้องทะเลนั้น กินข้าวกินปลาได้ดีอยู่หรือ ขุนฤทธิรณไกรกราบทูลว่า รับพระราชทานได้ดีอยู่ ทรงตรัสว่า เขาว่าอยู่ว่าไปอย่างนี้ ถ้าไม่เมาคลื่นแล้วกินข้าวได้นักหนา แล้วทรงตรัสว่านายทัพนายกองที่พวกไม่เคยไปนั้น เองรู้บ้างหรือไม่ เป็นกระไรมันพากันเมางัวเงียไปหมดหรืออย่างไร ขุนฤทธิรณไกรกราบทูลว่า ไม่สู้มีใครเมาหามิได้ จึงทรงตรัสถามถึงท้าวพระกรุณาว่า ออกไปถึงจันทบุรีเข้าแล้วเป็นกระไร ไม่ไข้เจ็บสิ่งใดดูเป็นสุขสบายอยู่ดอกหรือ ขุนฤทธิรณไกรกราบทูลว่า ดูเป็นสุขสบายดีอยู่ ทรงตรัสว่า เออให้ไปเป็นสุข ๆ จำเริญสบายไปเถิด จะทรงพระราชทานศีลพระราชทานพรให้ออกมาทุกวัน ๆ แล้วจะทรงสร้างบำเพ็ญพระราชกุศลทรงพระราชอุทิศช่วยส่งมาให้ แล้วทรงตรัสถามขุนฤทธิรณไกรว่า ไพร่พลนายทัพนายกองทั้งปวงนั้นเป็นกระไร เป็นสุขสบายรื่นเริงดีอยู่ด้วยกันหมดดอกหรือ ขุนฤทธิรณไกรกราบทูลว่า สบายรื่นเริงดีอยู่ด้วยกันทั้งสิ้น ทรงตรัสถามขุนฤทธิรณไกรว่า เองจะกลับออกไปจะไปข้ามหรือไม่ ขุนฤทธิรณไกรกราบทูลว่าจะข้าม ทรงตรัสถามว่าจะไปข้ามได้หรือ จะไปข้ามที่ไหน ขุนฤทธิรณไกรกราบทูลว่าข้ามได้ จะไปข้ามที่เมืองจันทบุรี ทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า เรือไล่สลัดนั้นก็เป็นเรือเล็ก มันจะออกไปข้ามที่จันทบุรีได้หรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าเรือไล่สลัดนั้นพอข้ามไปได้ ไม่เป็นไรหามิได้ ทรงตรัสถามว่า ก็เรือไล่สลัดนั้นว่าเอาไปด้วย ๒ ลำ ขุนฤทธิรณไกรเอาเข้ามานี่ลำ ๑ ยังอยู่อีกลำ ๑ นั้นให้กลับเข้ามาเสียหรือ หรือเอาข้ามติดไปด้วยเจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าเอาข้ามติดไปด้วย ทรงตรัสว่า อย่างนั้นก็เห็นพอจะข้ามไปได้แล้ว จึงเอาข้ามไปด้วย จึงรับสั่งสั่งขุนฤทธิรณไกรว่า เองเข้ามาอย่าอยู่ให้ช้านัก รีบจัดแจงออกไปเสียเร็ว ๆ นายเองจะได้ใช้สอยการข้างนอก เองเป็นคนแข็งแรงอยู่ เองออกไปให้ใช้สอยคราวนี้ ก็เหมือนหนึ่งได้ใช้สอยทำบุญคุณได้ต่อแผ่นดินเถิด แล้วทรงพระสรวลตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า เมื่อวันเดือน ๕ ขึ้น ๗ ค่ำ แผ่นดินไหวนั้น พวกเรือซึ่งอยู่ที่ทะเลก็ว่าหาสู้กระไรนักไม่ เป็นแต่ไหวเรือเยือกอยู่ประเดี๋ยวหนึ่งก็แล้วกันเท่านั้น ด้วยที่น้ำทะเลนั้นเป็นที่กว้าง เห็นจะหาไหวแรงเหมือนข้างบกไม่ แล้วทรงตรัสถึงเรือท้าวพระกรุณาว่า เมื่อวันเดือน ๕ ขึ้น ๗ ค่ำพากันข้ามไปแล้วนั้นจะไปไหวเล่นเรือที่ข้ามไปอย่างไร จะไหวไปเพียงไหนก็ยังไม่ทรงทราบ แดว่าข้ามไปถึงกลางทะเลแล้ว เห็นจะไหวเบาลงมาก ด้วยว่าเป็นที่กว้างห่างแผ่นดินฝั่งออกไป จะหาไหวแรงเหมือนหนึ่งเรือริมฝั่งไม่ แล้วทรงตรัสว่าปานนี้ก็จะพากันข้ามไปถึงเมืองนครฯ เสียแล้ว หรือว่ากระไร เจ้าพระยาพระคลัง เมื่อแรกจะไปก็ว่าอยู่ว่า ระยะทางที่จะข้ามไปติดนครฯ นั้น กำหนดก็ ๒ คืน ๓ วันเท่านั้น จะยังไม่ถึงทีเดียวหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถึงเมืองนครฯ เสียแล้ว ทรงตรัสว่าจะไมถึงไปไหน เรือก็แคล่วคล่องนักหนาอยู่เห็นจะถึงเสียแล้ว ตกไปกลางเดือน ๕ แรมค่ำหนึ่งสองค่ำก็คงจะได้ฟังหนังสือบอกเข้ามา ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามพระยาโชฎึกว่า เป็นกระไรเรือเจ้าพระยายมราชออกตกลึกได้แล้วหรือ พระยาโชฎึกกราบทูลว่าออกตกลึกได้แล้ว ทรงตรัสถามว่า เมื่อไรจะได้ใช้ใบไปเล่า พระยาโชฎึกกราบทูลว่า คอยเรือลำเลียงน้ำอยู่อีกคราวเดียวแล้วก็จะใช้ใบออกไป ทรงตรัสว่ามีแต่ติดโน่นติดนี่ไปเสียหมด ไม่ใคร่จะรู้แล้วออกไปได้เลย เล่นเอาช้าวันช้าคืนไปทีเดียว แล้วรับสั่งสั่งพระยาพิพัฒน์ว่า ดูจดหมายเอากำหนดวันคืนจำนวนเรือจำนวนคน ตามหนังสือบอกขุนฤทธิรณไกรถือเข้าไปไว้ให้ดีอย่าลืมเสีย จะทรงตรัสถามเมื่อไรจะได้ทรงทราบความโดยง่าย แล้วทรงตรัสถามไปด้วยเรื่องฝิ่นจนเสด็จขึ้น ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า เป็นกระไร เรือเจ้าพระยายมราชนั้นได้ลำเลียงน้ำแล้วหรือยัง พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ยังไม่มีใครขึ้นมาหามิได้ ทรงตรัสถามว่า ก็จำนวนเรือนายทัพนายกองนั้นล่องออกไปครบจำนวนหมดแล้วหรือยัง พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ล่องออกไปหมดแล้ว พระยาสมุทรบอกขึ้นมาเป็นจำนวนเรือได้ออกไป ๔๔ ลำ ยังขาดอยู่ ๓ ลำ ทรงตรัสถามว่า มันยังขาดใครอยู่ที่ไหนเล่า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ที่ในก็พากันล่องลงไปหมดแล้ว ไม่มีเรือใครเหลืออยู่หามิได้ เห็นจะออกไปหมดสิ้นแล้ว รับสั่งสั่งว่า ให้ใครมันลงไปไล่ตรวจตราดูขับออกไปเสียให้สิ้น อย่าให้หลงเหลือโต้เต้อยู่ได้ ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า มีอะไรมาบ้างหรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ไม่มีเรืออะไรเข้ามาหามิได้ แต่พระยาสมุทรบอกเข้ามาว่า ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๒ ค่ำเพลาเช้า ๓ โมง เรือกองทัพซึ่งใช้ใบออกไป เป็นเรือยืมกลับเข้ามาถึงเมืองสมุทรลำหนึ่ง หลวงวิเศษสงครามจางวางพวกทรงดำเป็นนายเรือ แจ้งว่าได้ใช้ใบออกไป ถูกคลื่นใหญ่เข้าเรือรั่วจึงกลับเข้ามา คนในลำเรือนั้นเป็นไทยราชบุรี ๒๐ คน เป็นพวกทรงดำ ๑๐๐ คน เข้ากัน ๑๒๐ คน ว่าบรรทุกข้าวหลวงออกไปด้วย ๑๔ เกวียน ข้าวเปียกไป ๕ เกวียน ทรงตรัสถามว่า ก็คิดกันว่ากระไรเล่าจะเอาเรืออะไรลงไปเปลี่ยน พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เจ้าพระยาพระคลังสั่งให้พระยาโชฎึกยืมเรือลูกค้าลงไปเปลี่ยน จึงรับสั่งสั่งพระยาโชฎึกว่าดูจัดแจงยืมลงไปเปลี่ยนถ่ายข้าวขึ้นเสียให้แล้วเร็ว ๆ มันจะได้กลับออกไปได้ ออกไปแล้วก็เป็นเรือรั่วกลับเข้ามา เล่นเอาช้าวันช้าคืนโต้เต้อยู่นั่นเอง กว่าจะได้ออกไปก็เห็นจะหลายวันอยู่ แล้วรับสั่งสั่งพระยาเทพว่า ให้ขุนหมื่นมันลงไปคอยดูกำกับขนถ่ายให้มันได้ออกไปเสียในเร็ว ๆ อย่าให้มันช้าวันช้าคืนไปได้ แล้วทรงตรัสถึงท้าวพระกรุณาว่า ปานนี้ก็เห็นจะไปถึงเสียแล้ว ข้ามไปแต่วันเดือน ๕ ขึ้น ๖ ค่ำนั้น นับวันดูก็ได้ ๖ วัน ๗ วัน เป็นกระไรจะถึงหรือไม่ถึง พระยาโชฎึกกราบทูลว่า เห็นจะถึงเพียงเมืองนครฯ ยังหาไปถึงสงขลาไม่รับสั่งว่าไปถึงเมืองนครฯ นั่นสิ ใครว่าไรมี เหมือนหนึ่งถึงเหมือนกัน กลัวว่าข้ามไปลมจะจัดจะตกเข้ามาเสียข้างใน ยังไม่ออกไปถึง จะช้าอยู่สักวันหนึ่งสองวันจะเป็นหรือไม่เป็น พระยาโชฎึกกราบทูลว่าข้ามที่เมืองจันทบุรีแล้วก็เห็นจะติดเมืองนครฯ ที่จะตกเข้ามาข้างในช้าไปจนวันหนึ่งสองวันเห็นจะไม่เป็นหามิได้ ทรงตรัสว่า อย่างนั้นปานนี้ก็ถึงนครฯ ได้พูดจากันอยู่เสียแล้ว เจ้าพระยานครฯ ลงมาหาบ้าง ขึ้นไปหาบ้าง จะพูดจาคิดอ่านกัน หยุดอยู่ที่เมืองนครฯ ก็ราวสัก ๔ วัน ๕ วันจึงจะได้ลงไปเมืองสงขลา เป็นกระไรหนอ ข้างเมืองสงขลาก็เงียบไปทีเดียว จะบอกเข้ามาให้ได้ทรงทราบเสียก่อนสักทีหนึ่งนั้น จะไม่บอกเข้ามาเสียแล้วหรืออย่างไร หรือจะได้ทรงฟังเอาหนังสือบอกกองทัพใหญ่เข้ามาทีเดียว จึงเงียบไปเสียหมด ทรงฟังดูหนังสือบอกซึ่งให้ขุนฤทธิรณไกรถือเข้ามานั้น ก็ว่าชัดแน่นอนนักหนาว่า พระยาวิชิตณรงค์ พระราชรินทร์ ได้ข้ามพร้อมกันไปทั้ง ๕ ลำ เป็นกระไร ปานนี้จะยังไม่ถึงเมืองสงขลาทีเดียวหรือ จึงเงียบไปเสียหมด ไม่บอกเข้ามาให้ทรงทราบบ้างเลย จึงทรงตรัสถามว่า หนังสือบอกขุนฤทธิรณไกรถือเข้ามานั้นว่า เรือพระยาวิชิตณรงค์ เรือพระราชรินทร์ ข้ามพร้อมกันไปเมื่อวันไร พระยาพิพัฒน์ พระยาเทพ นิ่งพลิกหาสมุดจดหมายอยู่ ทรงตรัสว่า มีแต่พากันลืมไปเสียหมด ไม่จำไว้บ้างเลยได้ทรงสั่งให้จดหมายไว้แล้วทีเดียว ยังทรงตรัสถามไม่ได้ความ จะหาใครที่เป็นคนจำไว้ ตั้งเป็นขุนจำ เป็นหมื่นจอง ให้มันเข้ามาคอยจำอยู่สักคนหนึ่งก็ไม่มีใคร แล้วทรงตรัสถามว่า ว่ากระไร พลิกสมุดดูได้จดหมายไว้หรือว่าข้ามไปวันไร พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือพระยาวิชิตณรงค์ เรือพระราชรินทร์ ข้ามไปวันเดือน ๔ แรมค่ำ ๑ ทรงตรัสว่า ข้ามไปแต่วันเดือน ๔ แรมค่ำ ๑ นั้น ข้างนครฯ จดหมายเข้ามาว่า เรือพระยาวิชิตณรงค์ออกไปถึงเมืองนครฯ ณ วันเดือน ๔ แรม ๙ ค่ำ ถามนายดวง นายแพ ด้วยเรือพระราชรินทร์นั้น ก็ว่าพบที่ปากน้ำเมืองนครฯ ณ วันเดือน ๕ ขึ้นค่ำ ๑ ทรงฟังดูคลาดกันกับพระยาวิชิตณรงค์ถึง ๖ วัน ๗ วัน เป็นกระไรพระยาโชฎึก เห็นจะข้ามตกเข้ามาข้างในเสียหรือจึงคลาดกันไป พระยาโชฎึกกราบทูลว่า เห็นจะข้ามตกเข้ามา กำปั่นแกล้วกลางสมุทรกับเรือปักหลั่นนั้น ถึงจะข้ามพร้อมกัน กำปั่นแกล้วกลางสมุทรแล่นดีกว่า เห็นจะหาทันกันไม่ ทรงตรัสถามว่า ในหนังสือบอกนั้นว่าข้ามที่ไหน พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ข้ามที่เกาะช้าง ทรงตรัสถามว่า นับแต่วันเรือพระราชรินทร์ข้ามมาจนวันเดือน ๕ ขึ้นค่ำ ๑ ได้ ๑๕ วัน ปานนี้จะถึงเมืองสงขลาแล้วหรืออย่างไรก็ไม่รู้ พากันเงียบไปเสียหมด จะทรงคอยฟังบอกข้างสงขลาสักทีหนึ่งเท่านี้แหละหายไปทีเดียว ว่ากระไรพระยาโชฎึก พระยาโชฎึกกราบทูลว่า เห็นจะไปถึงเมืองสงขลาแล้ว ถ้าได้ลงไปข้ามที่เกาะกงแต่แรกก็จะติดเอาเมืองสงขลาได้ แล้วทรงตรัสถามว่า พวกนครฯ ใครเข้ามาหรือไม่ พระยาเทพกราบทูลว่า ไม่มีใครเข้ามาหามิได้ ทรงตรัสถามว่าเรือขุนพลพิฆาฏนั้น จดหมายเข้ามาว่าไปถึงนครฯ เมื่อไร พระยาเทพนิ่งอยู่ทรงตรัสว่า ช่างกระไรไม่จำไว้บ้างเลย เขาจดหมายมาว่าพระยาวิชิตณรงค์ไปถึงวันเดือน ๔ แรม ๙ ค่ำ ขุนพลพิฆาฏก็ไปถึงวันนั้นคืนนี้ มีมาในจดหมายหมด ก็ไม่จำเอาเลย ทรงฟังก็จำได้ตามราวความอยู่ว่าอย่างนั้นอย่างนี้ แต่พระราชธุระนั้นมีมาก หาได้ทรงกำหนดวันคืนไว้ไม่ แต่เห็นจะเป็นวันเดือน ๕ ขึ้น ๒ ค่ำหรือกระไรนั่นเอง เมื่อนายดวง นายแพ มันเข้ามาครั้งหลังนั้นมันก็ว่าพบอยู่ มันเข้ามาก็ว่ามาแต่นครฯ วันเดือน ๕ ขึ้น ๒ ค่ำ แต่คำอ้ายจีนจูลูกค้านั้น มันว่ามันเข้ามาแต่นครฯ ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๓ ค่ำ ว่าเจ้าพระยานครฯ ยังจัดแจงทำหนังสือบอกอยู่จะให้ตามเข้ามาข้างหลัง มันว่าอยู่อย่างนี้ ครั้นทรงฟังคำนายดวง นายแพเข้า มันไม่ถูกจริงเข้าเลย เป็นแต่ปดไปเสียหมดทั้งนั้น จะทรงตรัสไถ่ถามก็มีแต่ปิดบังเสีย หาความจริงไม่ เล่นเอาพระทัยร้อนวับ ๆ หวิว ๆ อยู่ด้วยเรือแพไพร่พลจะถึงหรือยังไม่ถึงนั้นนักหนาทีเดียว เป็นเคราะห์เป็นกรรมอะไรอย่างนี้ไม่พอที่จะมาถือเปรียบท้องที่กันคิดปิดบังเปล่าๆ ถ้าช่วยเหลือกันทำให้พรักพร้อมแล้ว ป่านนี้ก็จะแล้วเสียแต่ไหน ๆ แล้ว ทำไมกับอ้ายแขกมันมาเท่านั้น คนนครฯ บอกเข้ามาคราวนี้ ก็ยกไปถึงสี่พันหย่อน ๕ คน คนที่สงขลาก็สองพัน จะรวบรวมควบกันเข้าช่วยกันทำเอาจริง ๆ แล้ว มันจะอยู่สู้รบทำเอาจนถึงอย่างนี้ได้ที่ไหน นี่มานิ่งให้อ้ายแขกมันทำเอาจนยับเยินไปได้ การทั้งนี้ก็เป็นเพราะอ้ายคนหัวขาดคนเดียวนั่นเอง จะสู้รบแต่อ้ายแขกขี้ริ้วนิดหนึ่งเท่านั้นก็สู้มันไม่ได้ แล้วทรงตรัสว่า ประทมคิด ๆ อยู่ถึงอ้ายมิศบอนำแล้วให้สงสัยพระทัยไปทีเดียว มันจะทำเป็นสองหน้าสองตาเสียหรืออย่างไร พวกนายกำปั่นราชฤทธิก็บอกเข้ามาว่า กำปั่นซึ่งมาช่วยปิดปากน้ำเมืองไทรนั้น รู้ว่ากองทัพกรุงฯ ยกออกไปถึงก็ถอยไป ว่าอ้ายมิศบอนำลงไปเมืองเกาะหมาก มันจะลงไปด้วยเหตุผลอย่างไรหนอ หรือครอบครัวเมืองตรัง เมืองสตูล ซึ่งอ้ายแขกมันกวาดผ่อนลงเรือไปไว้ที่เกาะนางกาวีนั้น อ้ายมิศบอนำจะลงไปคิดจัดแจงแบ่งปันกันดอกกระมัง ทรงฟังดูประหลาดพระทัยนักหนา ข้างพวกนครฯ เล่า บอกเข้ามาก็ว่าให้กำปั่นมาช่วยปิดปากน้ำเมืองไทรไว้ถึงเดือนหนึ่ง ๒ เดือน ข้างอ้ายแขกซึ่งยกมาตีสงขลาเล่าก็ตีกันติดติ้วอยู่นั่น ข้างพวกนครฯ เล่าก็ว่ายกลงไปตีอ้ายแขกแตกไปที่นั้น ๆ ได้เมืองไทรทีเดียว ทรงฟังดูทำได้ง่ายดายนักหนา ปืนใหญ่ปืนน้อยมันเก็บไปเสียหมดหรืออย่างไร มันจึงไม่สู้รบเป็นที่มั่นคงเลย ดูประหนึ่งว่ายกลงไปก็ได้เอาเมืองไทรทีเดียว ประหลาดนักหนา ถ้าข้างนครฯ ได้เมืองไทรแล้ว อ้ายแขกมันจะสู้รบกับพวกสงขลาที่ไหน มันก็คงพากันเลิกหนีไปหมด ถ้ามันยังไม่เลิกหนีไป มันตีสงขลาติดติ้วอยู่อย่างนั้นแล้ว ก็เห็นเป็นอ้ายมิศบอนำมันคิดให้มาตีเมืองสงขลา แล้วสั่งกันไว้ว่า ถ้ากองทัพกรุงฯ ยกออกมาก็ให้กวาดผ่อนเอาครอบครัวช้างม้าโคกระบือหนีไปทางบก ทางเมืองรามันห์ไปกลามุกดาเข้าแปไหรทีเดียว ข้างทางปากน้ำเมืองไทรนั้นเห็นจะหาให้ไปไม่ มันจึงให้กำปั่นมาคอยระวังดูอยู่ที่ปากน้ำ ด้วยจะผ่อนครอบครัวเอาช้างม้าโคกระบือไปยาก ไม่เหมือนหนึ่งไปทางบก ไปทางนั้นคิดกวาดต้อนผ่อนปรนเอาไปจนหมดได้ ความเห็นจะเป็นอย่างนี้หรืออย่างไร แล้วทรงตรัสถามว่า พระยาไกรเข้ามาหรือไม่ พระยาเทพกราบทูลว่า ไม่ได้เข้ามา ทรงตรัสถามพระยาโชฎึกว่า รู้บ้างหรือไม่ แต่กลามุกดาไปแปไหรนั้นทางกี่วัน พระยาโชฎึกกราบทูลว่า ไปแต่กลามุกดาทางวันหนึ่งก็เข้าแดนแปไหร ถ้าจะข้ามไปเกาะหมากก็ข้ามที่เมืองแปไหรได้ ทรงตรัสว่าปานนี้มันก็กวาดครอบครัวผ่อนเข้าไปเสียหมดแล้ว มันจะอยู่สู้รบก็แต่พวกฉกรรจ์ ๆ ที่จะคอยกันครอบครัวซึ่งเลื่อยล้าก็จะมีบ้างเล็กน้อย ถ้าเห็นสู้ไม่ได้แล้วก็จะพากันหนีไปทางรามันห์ ลงกลามุกดาหมดนั่นเอง ถึงไปได้เมืองไทรแล้วก็ได้แต่เมืองเปล่า จะไปเอาอะไรที่ไหนได้ คำอ้ายจีนจูก็ว่ามันจุดเผาบ้านเมืองเมืองไทรเสียหมดแล้วมันจึงหนีไปทางบก การไม่พอที่จะพากันให้ลำบากไพร่พลมากมายถึงอย่างนี้เลย เสียทีที่กองทัพใหญ่ยกออกมาเปล่า ๆ ดูน่าขวยใจอดสูเขา ถึงกระไรจะรอให้แต่พอทันทัพใหญ่ลงมือทำสักทีหนึ่งก็ไม่ได้ ถ้าได้ลงมือทำทันแล้ว ถึงอ้ายแขกจะแตกหนีไปพ้นได้ ก็ยับเยินกระจัดกระจายกันเต็มที คงจะได้ตัวรู้จักว่าแขกพวกนั้นพวกนี้หมดนั่นแหละ นี่ยกออกไปเสียทีเสียแล้ว ป่วยงานไพร่พลเสบียงอาหารเล่นทีเดียว แล้วทรงตรัสถึงท้าวพระกรุณาว่า ครั้นออกไปถึงแล้วพวกเมืองไทรมันไปเสียหมด จะคิดตามไปกวาดต้อนเอามันมาไม่ได้แล้ว ก็จะกวาดต้อนเอาคนเหล่าจะนะ เหล่าเทพา เหล่าหนองจิก ที่กตงกหรํ่าที่สตูล ที่ละงู เหล่านี้นั่นเอง หรืออย่างไร ข้างกองทัพนครฯ เล่าก็บอกมาว่าเมื่อพระยาไทรยกไปถึงมุเกมสะเดานั้น อ้ายแขกหลังพากันเข้าหากองทัพพระยาไทร ๑๒ ครัว อ้ายแขกหลังก็บอกออกความกับพระยาไทรว่า เมื่ออ้ายตนกูหมัดสอัดมารบสงขลานั้น อ้ายแขกหลังก็มารบด้วย ครั้นอ้ายตนกูหมัดสอัดหนีไป ว่าเดิมมีคนติดตัวอ้ายตนกูหมัดสอัดไปถึง ๔๐๐ คน ๕๐๐ คน ครั้นมาเหลือติดตัวอยู่แต่ ๕๐ คน นอกจากนั้นว่าแตกพ่านไปหมด ครั้นกองทัพพระยาไทรตีได้กะบังปาสูแล้ว ก็ว่าอ้ายหวันเจ๊ะลามุดาออกหาพระยาไทรอีก แต่หาบอกจำนวนคนไม่ กองทัพพระยาไทรก็เข้าใจเสียว่า ถึงจะมารบสงขลาก็ช่างเป็นไร ไม่ได้มารบเมืองนครฯ แล้ว ข้าก็คงจะยกความชอบเอาไว้ว่าเป็นแขกเข้าหา เลี้ยงข้าวเลี้ยงปลาให้มันกินสนุกไป ถึงอายแขกพวกไทรที่หนีไปไม่ทันจะมาเข้าหากองทัพเมืองนครฯ เมืองนครฯ กับพระยาไทรก็จะเอาไว้ว่าเป็นแขกเข้าหา จะเปล่าไปเสียหมดทั้งนั้นนั่นเอง จะหาได้ตัวอ้ายพวกเมืองไทรคนร้ายแต่สักคนหนึ่งไม่ จะได้ก็แต่คนเหล่าที่ว่าหรืออย่างไรนั่นแหละ ข้างสงขลาเล่าทรงคอยฟังความอยู่การจะเป็นอย่างไรก็ยังไม่ทราบ พากันเงียบหายไปหมด จะบอกเข้าไปให้ทรงทราบก่อนสักทีหนึ่งก็ไม่บอกเข้าไป ไหน ๆ คอยทรงฟังเอาหนังสือบอกกองทัพใหญ่เถิด การจะเป็นอย่างไรอยู่ที่ไหนออกไปถึงแล้วก็คงจะรู้บอกเข้ามา แล้วทรงตรัสถามถึงเรื่องเจ้าพระยายมราชว่า มีใครขึ้นมาบอกอย่างไรบ้างหรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ยังไม่มีใครขึ้นมาหามิได้ ทรงตรัสว่า เรือน้ำจะออกไปส่งถึงแล้วหรือยังหนอ ออกไปส่งให้ถึงได้น้ำเสียหน่อยจะได้ออกไป ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า มีอะไรเข้ามาหรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่าไม่มีเรืออะไรเข้ามาถึงหามิได้ แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า ดูจัดแจงช่วยถ่ายเรือรั่วส่งเสียออกไปเสียหน่อยหนึ่งมันจะได้ออกไป ว่าข้าวในเรือก็เปียกน้ำเสีย ๕ เกวียน ดูจัดให้ใครมันลงไปดูแลเร่งรัดเข้าด้วย ขนถ่ายเสียให้แล้ว ให้มันออกไปในเร็ว ๆ อย่าให้มันโต้เต้อยู่ได้ เมื่อแรกมันจะไปมันก็ไม่ดูแลเสียให้ดีเลย ออกไปเกิดรั่วเข้าอย่างนี้ก็พากันกลับเข้ามา จึงตรัสถามพระยาโชฎึกว่า จะเอาเรืออะไรลงไปให้เปลี่ยน พระยาโชฎึกกราบทูลว่าจะหาเรือยืมลงไปให้เปลี่ยนสัก ๒ ลำ เรือลำนี้เป็นเรือใหญ่อยู่ เมื่อแรกยืมมาได้เอาไปส่งให้ท้าวพระกรุณา ท้าวพระกรุณาก็ได้ดูแลสั่งให้ทำหมันเสียใหม่ให้ดีอยู่แล้ว เห็นจะรั่วก็รั่วอยู่ตามรอยเพรียงกิน รับสั่งว่า ก็ดูเร่งหาส่งไปให้ได้เปลี่ยนเสียในเร็ว ๆ หน่อยเถิด ครั้นจะไม่ให้มันออกไปจะชักเอาไว้เล่า จำนวนคนซึ่งออกไปก็จะขาดจะว่าได้ ครั้นมีการงานจะใช้ให้พระยาเพชรบุรีไปข้างไหน พระยาเพชรบุรียังไม่รู้ก็จะคอยกันอยู่ ถ้ารู้เข้าว่าชักเอาไว้ก็จะเสียใจ ว่าใช้นายไปแล้วมาชักเอาบ่าวไว้ ดูเร่งจัดแจงส่งให้มันออกไปได้เร็ว ๆ เถิด แล้วทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า เรือเจ้าพระยายมราชนั้นเป็นกระไร จะได้ใช้ใบไปแล้วหรือยังเจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าว่าได้รับพระราชทานลำเลียงน้ำอีกคราวนี้แล้วก็จะใช้ใบไป ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ถึงเรือเจ้าพระยายมราชอีก พระยาพิพัฒน์กราบทูลเหมือนหนึ่งเจ้าคุณหาบนกราบทูลเมื่อเพลาเช้า ทรงตรัสว่า ลมจะจัดหนักหรืออย่างไรก็ไม่รู้ ได้ลำเลียงน้ำแล้วจะใช้ใบไป ถ้าลมจัดหนักเข้า ใช้ออกไปก็จะเอาถอยหลังกรูด ๆ เข้ามาติดอยู่ที่นั่นเอง ถ้าถูกเป็นลมสลาตันเข้าแล้ว ก็จะโต้หน้าเข้ามาเอาออกไปหาได้ไม่ โดยว่าออกไปได้ จะไปถูกลมสลาตันอย่างว่าเข้า ก้าวออกไปก็เต็มทีนักหนา ก้าวอยู่สัก ๗ วัน ๘ วันก็จะหาได้สักรอยหนึ่งไม่ มันจะเล่นเอาถอยหลังเข้ามาเสียอีก แต่มรสุมลมสลาตันจะกล้านั้นก็ตกลงไปต่อเดือน ๗ เดือน ๘ จึงจะกล้า ถ้าไปในเดือน ๕ เดือน ๖ นีก็ยังเป็นลมสำเภาอยู่ พอจะก้าวหารอยลงไปได้ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า มีอะไรเข้ามาบ้างหรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า พระยาสมุทรบอกเข้ามาว่า สำเภาง่วนเส็งซึ่งเจ้าพระยายมราชขี่ออกไปนั้นได้รับพระราชทานลำเลียงน้ำแล้ว ใช้ใบไปจากชำแระนอก ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ก้าวลงไปข้างสามร้อยยอด ขุนศรีกรมการได้ตามดูอยู่จนแล่นหายลำมาแล้ว ทรงตรัสว่าเออ ออกไปได้ พ้นทุกข์พ้นร้อนทีเดียว ทรงคิดอยู่ว่ายังจะไปติดลมอยู่ออกไปไม่ได้เล่า ออกไปได้นั้นดีแล้ว ให้ไปดีมาดีเถิดแล้วทรงตรัสถึงท้าวพระกรุณาว่า ปานนี้ก็เห็นจะคอยถามข่าวหาเจ้าพระยายมราชอยู่แล้ว ออกไปจะได้ไปถึงช่วยคิดการงานกันให้พรักพร้อม มีการมาประการใดจะได้ไปทำทันท่วงทีราชการ ๚
๏ แลกระแสพระราชดำริกับข้อความบอกราชการนั้น ข้าพเจ้าได้รับพระราชทานคอยฟังเสมออยู่เป็นนิจทุกวัน แต่ ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ขึ้น ๑๔ ค่ำนั้นมีความอยู่แต่เท่านี้ ข้าพเจ้ารับพระราชทานจดหมายออกมาตามได้รับพระราชทานฟัง ข้อความจะขาดผิดเพี้ยนประการใด ควรมิควรรับพระราชทาน พระเดชพระคุณสุดแล้วแต่จะโปรด จดหมายมา ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีกุนเอกศก (จุลศักราช ๑๒๐๐ พ.ศ. ๒๓๘๑) ๚
จดหมายหลวงอุดมสมบัติ ฉบับที่ ๕
๏ ข้าพเจ้าหลวงอุดมสมบัติ จดหมายมายังหลวงทิพอักษรเสมียนตรา ได้นำขึ้นกราบเรียนแต่ท้าวพระกรุณาเจ้าให้ทราบ ด้วย ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ข้าพเจ้าได้จดหมายฝากออกมากับขุนฤทธิรณไกรฉบับหนึ่งข้อความแจ้งอยู่ในจดหมายซึ่งฝากออกมากับขุนฤทธิรณไกรนั้นแล้ว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เพลาเช้า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าเรือขุนรามภักดีกองส่วยดีบุกเมืองไชยามาแต่เมืองหลังสวน เข้ามาทางปากน้ำเมืองสาครบุรีลำ ๑ ถามได้ความว่า เมื่อ ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๗ ค่ำ ขุนรามภักดีใช้ใบเรือเข้ามาพบเรือกองทัพที่เกลียวอ่าวเขาแดง เป็นเรือรบ ๖ ลำ พวกมอญที่ไปตัดฝางอยู่ที่เขาแดง เข็นฝางลงมาพบกับขุนรามภักดีชี้ให้ขุนรามภักดีดู ว่าเรือรบใหญ่ซึ่งแล่นใบผ้าไปนั้นเป็นเรือท้าวพระกรุณาแม่ทัพใหญ่จะยกกองทัพไปเมืองสงขลา แล้วขุนรามภักดีก็ใช้ใบเรือเข้ามาว่าหาได้พบปะเรือกองทัพต่อไปอีกไม่ ทรงตรัสว่า มันว่าผิดไป ที่จะเป็นเหมือนอย่างว่านั้นไม่เป็น จะเป็นก็เป็นเรือกองทัพพระยาเพชรบุรีเขาออกไปนั้นเอง เห็นมันจะพบปะเรือพวกนี้เสียแล้ว เรือข้างโน้นพากันข้ามมาแต่ ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๖ ค่ำ ว่าข้ามที่จันทบุรีแล้วก็ได้เมืองนครฯ ทีเดียว จะข้ามตกเข้ามาจนถึงเกลียวนี้เห็นจะไม่เป็น หรือว่ากระไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ทีจะข้ามตกเข้ามาจนถึงเกลียว ไม่เป็นหามิได้ จะเป็นก็เป็นพบเรือกองทัพพระยาเพชรบุรี ทรงตรัสว่า มันพบเรือพระยาเพชรบุรีนั่นเองมันว่าผิดไปเสียแล้ว ๆ ทรงตรัสถามว่า เรือกองพระยาเพชรบุรีเขาออกไปกี่ลำ พระนรินทร์กราบทูลว่าออกไปเป็นเรือรบ ๖ ลำ เรือญวนลำ ๑ เรือยืม ๒ ลำ เข้ากัน ๙ ลำ ทรงตรัสว่า มันก็พบเรือรบ ๖ ลำนี้เอง มันว่าเอาเป็นเรือแม่ทัพใหญ่ไปได้ อ้ายโหยกเหยกทีเดียว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ แรมค่ำ ๑ เพลาค่ำ ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า มีอะไรเข้ามาหรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ไม่มีเรือจีนเข้ามาหามิได้ ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่าเข้ามาทำไม เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เข้ามารับพระราชทานถวายร่างตราตอบเมืองนครฯ รับสั่งว่า เอามาว่าไปเถิด เจ้าคุณหาบนให้อ่านถวาย ใจความว่าอ้ายเจ้าพระยานครฯ ให้หมื่นพิทักษ์นาวา ให้นายดวง นายแพ ถือบอกเข้าไปว่า ได้จัดให้พระยาไทรยกกองทัพลงไป ๓,๙๙๕ คน ตีอ้ายแขกทีกะบังปาสู ที่ตะพานช้างแตกหนีไปได้เมืองไทรโดยง่ายนั้น ก็ชอบด้วยราชการอยู่แล้ว แต่ทรงพระราชดำริเห็นว่า ถึงจะได้เมืองไทร ก็หาเท่าที่เสียเขตแดนบ้านเมืองสงขลากับอ้ายแขกไม่ อ้ายแขกมันก็มีคนมาสักกี่มากน้อยนักหนา เมืองนครฯ ก็มีคนอยู่ห้าพัน เมืองสงขลาก็มีอยู่สามพัน พอจะสู้รบกับอ้ายแขกได้ก็หาคิดช่วยกันทำเสียให้แล้วโดยเร็วไม่ อ้ายแขกมันยกเข้ามาก็ว่าได้สู้รบกันแต่ ณ วันเดือน ๑๒ แรม ๗ ค่ำ มาอยู่ถึง ๔ เดือน การก็หาเป็นอันสำเร็จได้ไม่ ทำให้จนอ้ายแขกมันยกตีเข้ามาจนถึงชานบ้านเมือง ๆ สงขลา ให้เสียพระเกียรติยศอับอายแก่แขกแก่ฝรั่งนานาประเทศเปล่า ๆ ข้างเจ้าพระยานครฯ บอกขอกองทัพออกมาสามพันนั้น จะโปรดให้ออกมาเล่าก็หาเป็นที่ไว้วางพระทัยไม่ ด้วยเมืองสงขลาก็บอกขอกองทัพเข้าไปให้ยกออกมาช่วย ครั้นจะให้ยกออกมาแต่สามพันก็เกลือกเมืองสงขลาจะเสียท่วงที (เสีย) บ้านเมืองกับอ้ายแขกไปได้ จะยิ่งซ้ำเสียพระเกียรติยศไปอีก แต่ทรงรั้งรอฟังดูการมาก็ช้านาน ข้างเมืองนครฯ ก็หาบอกเข้าไปว่าการเป็นอย่างไรไม่ จึงโปรดให้ยกกองทัพใหญ่ออกมาทำเสียให้แล้วทีเดียว ครั้นยกทัพใหญ่ออกมา เจ้าพระยานครฯ ก็บอกเข้าไปว่า ทำเอาเมืองไทรได้แล้ว การซึ่งทรงคิดไว้แต่ก่อนก็ผิดไป หาพอทีจะให้ป่วยงานลำบากไพร่พลเสบียงอาหารไม่ กองทัพใหญ่ออกไปถึงแล้ว การซึ่งจะรบสู้กับอ้ายแขกก็จะไม่มี จะมีอยู่ก็แต่การจะจัดแจงตั้งบ้านเมือง ให้เจ้าพระยานครฯ มาคิดราชการปรึกษาหารือต่อกองทัพใหญ่เถิด ครั้นอ่านจบแล้ว รับสั่งว่า เออดีอยู่แล้ว แล้วเจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ท้าวพระกรุณามีหนังสือฝากบ่าวพระยาเสนาภูเบศร์เข้าไปแต่ (ตำบล) กะโหลกศีรษะผี ถึงเจ้าคุณหาบนฉบับหนึ่งข้อความแจ้งอยู่ในหนังสือซึ่งฝากเข้าไปนั้นแล้ว ครั้นเจ้าคุณหาบนกราบทูลไปถึงที่ข้อว่า เรือท้าวพระกรุณาแล่นข้ามมาจนรุ่งพอสว่างก็พอเห็นสามร้อยยอดนั้น ทรงตรัสถามว่า ก็เรือเข้ามาอยู่ที่ไหน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เข้ามาทอดอยู่ที่กะโหลกศีรษะผีเมื่อ ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำ ทรงตรัสว่า ทรงฟังแล้วเล่นเอาไม่สบายพระทัยไปทีเดียว ที่เรือเข้ามาแต่หลังสวนมันว่าพบเรือแล่นไปที่เกลียวแต่ก่อนนั้น เห็นจะมิใช่เรือลำนี้ เห็นจะเป็นเรือพวกเพชรบุรี เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่ใช่เรือลำนี้หามิได้ เรือเข้ามาแต่หลังสวนว่าพบแต่ก่อนนั้น พบเรือถึง ๖ ลำด้วยกัน แล้วทรงตรัสถามว่าเป็นกระไรดีอยู่ด้วยกันหมดหรือ มีเรืออะไรติดเข้ามาด้วยหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ดีอยู่ด้วยกันสิ้น เมื่อข้ามมานั้น ครั้นลมจัดหนักเข้าเรือพลัดกันไปหมด มาถึงกะโหลกศีรษะผีลำเดียวแต่เรือท้าวพระกรุณา แล้วพบเรือกิมไตลำ ๑ กับเรือไล่สลัดลำ ๑ ว่าแลเห็นเรือครุฑแปลงอยู่ที่อ่าวปากน้ำปราณ ๒ ลำ ทรงตรัสว่า เป็นอย่างไรหนอจึงตกเข้ามาถึงอย่างนี้ เป็นลมสลาตันหรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าเป็นลมสลาตัน แต่ข้างนอกเรียกว่าลมพัทยา ทรงนิ่งอยู่ แล้วเจ้าคุณหาบนกราบทูลไปตามความในหนังสือ ซึ่งท้าวพระกรุณามีเข้าไปจนสิ้นข้อความ รับสั่งว่า เอาหนังสือมาอ่านไปเถิด ครั้นอ่านหนังสือจบลงแล้ว ทรงนิ่งอยู่นาน แล้วทรงตรัสว่า ไม่พอที่พอทางจะลำบากยากเย็นเอาเลยราวกับใครมาควักเอาพระทัยไป หาให้ทรงสบายไม่ เพราะอ้ายคนหัวยักษ์หัวมารทีเดียว จึงได้พากันลำบากยากเย็นออกไป การไม่พอที่เอาเลย มาถือชั้นถือเชิงกันเปล่า ๆ จะช่วยกันทำเสียให้พรักพร้อมกัน ก็จะแล้วเสียแต่ไหน ๆ แล้ว ไม่ต้องลำบากยากเย็นจนถึงอย่างนี้เลย แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า หนังสือซึ่งจะตอบเจ้าพระยานครฯ นั้น ขอเติมความลงอีกสักหน่อยเถิด ครั้นจะไม่ว่าออกไป ก็จะเห็นว่าเมืองไทรก็ตีได้แล้ว ให้ยกกองทัพใหญ่ออกมาเปล่า ๆ แต่ก่อนขอทัพกรุงฯ สามทัพ ก็ขอมาตามกระแสพระราชดำริโปรดให้ขอ จึงได้ขอเข้าไป ความจะเป็นไปเสียอย่างนี้ ว่าเติมความลงเสียให้ดี ให้ชิดเข้ากว่าแต่ก่อนสักหน่อย อย่าให้เห็นไปโดยอย่างนี้ได้ ว่าลงว่า เดิมความก็จะโปรดให้ยกทัพใหญ่ออกมา เมื่อแรกเจ้าพระยานครฯ จะออกมา ก็ได้โปรดให้เจ้าพระยาพระคลัง พาพระยาสงขลา พาพระยาไชยา ไปพบเจ้าพระยานครฯ ให้คิดปรึกษาหารือช่วยกันทำ อย่าให้มีความรังเกียจแก่กัน ถ้าเห็นว่าผู้คนข้างนอกน้อยไม่พอทำ จะเอาทัพกรุงฯ ไปกองละ ๕๐๐ สัก ๓,๐๐๐ ก็จะโปรดให้ออกมา เจ้าพระยานครฯ ก็ได้รับถ้อยคำออกมาแล้ว ครั้นออกมา ทรงฟังดูการก็เป็นไปเสียอย่างหนึ่ง หาคิดช่วยเหลือกันให้ทันท่วงทีไม่ เจ้าพระยานครฯ บอกขอกองทัพสามพันเข้าไป ข้างเมืองสงขลาก็บอกขอกองทัพ ว่าอ้ายแขกยกตีเข้ามาประชิดอยู่ริมบ้านเมือง ๆ สงขลาแล้ว ทรงฟังข้างนครฯ เล่า ก็ทรงทราบแต่ที่บอกตามใจเจ้าพระยานครฯ เจ้าพระยานครฯ จะให้ทรงทราบเพียงไร ก็ทรงทราบอยู่เพียงนั้น จะบอกการข้างเมืองไทรเมืองสงขลาเข้าไปให้ทรงพระราชดำริบ้างก็ไม่มี ครั้นจะโปรดให้กองทัพสามพันยกออกมาช่วยเมืองนครฯ เล่า สงขลาก็บอกขอกองทัพเข้าไป เป็น ๒ ขอ ๓ ขออยู่อย่างนี้ ครั้นจะไมให้ออกมาข้างเจ้าพระยานครฯ ก็จะคอยกองทัพอยู่ ข้างเมืองสงขลาเล่า ถ้าฉวยว่าเสียหายไปกับอ้ายแขกแล้ว ก็จะยิงซ้ำเสียพระเกียรติยศไปอีก จึงโปรดให้กองทัพใหญ่ยกออกมา ครั้นกองทัพใหญ่ยกออกมาแล้ว เจ้าพระยานครฯ ก็บอกเข้าไปว่า ยกลงไปตีเอาเมืองไทรได้แล้ว การซึ่งคิดไว้แต่ก่อนก็ผิดไป เจ้าพระยาพระคลังดูเติมความว่ากระไร ๆ ลงอีกให้ดี อย่าให้เห็นเป็นไปอย่างว่าได้ แล้วทรงตรัสว่า การซึ่งเจ้าพระยานครฯ ไปตีเมืองไทรได้นั้น ทำนองจะเห็นว่า อ้ายแขกมันยกกันมาทุ่มเทเสียข้างเมืองสงขลาเสียมากแล้ว ข้างเมืองไทรอยู่น้อยพอทำได้ จึงให้ยกกองทัพล่วงลัดลงไปชิงตีเอาเมืองไทรทีเดียว หมายว่าได้เมืองไทรแล้ว อ้ายแขกซึ่งยกมาทำเมืองสงขลาก็จะแตกถอยไป ความเห็นจะเป็นอย่างนี้ จึงคิดไปทำเอาเมืองไทร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ในหนังสือบอกเข้ามาก็ว่าความอย่างนั้น เข้าใจเสียว่าทำเมืองไทรได้แล้ว ก็เหมือนหนึ่งช่วยสงขลาเหมือนกัน ทรงตรัสว่า มีแต่คิดอ่านการงานเป็นไปเสียอย่างนี้ ทำไมจะยกมาช่วยกันทำที่สงขลาเสียแต่แรกนั้น อ้ายแขกมันจะไม่แตกถอยไปหรือ ไม่พอที่จะนิ่งให้มันทำเอาบ้านเมืองเขตแดนยับเยินเสียเปล่า ๆ เป็นเหตุก็เพราะคิดถือเปรียบท่วงทีกันนั่นเอง การไม่ควรจะปิดบังถ้อยความก็ปิดบังเอาไว้ จะทรงไถ่ถามเอาความว่า ทัพกรุงฯ ออกไปถึงแล้วหรือยังเท่านี้ ก็ไม่บอกความจริงเข้ามา โกรธถือท่วงทีกันกับเมืองสงขลาแล้ว ไม่คิดถือกันแต่ที่โกรธ เที่ยวคิดปิดบังถือชั้นเชิงโกรธเอาผู้อื่นด้วยทั่วไปเปล่า ๆ ทำไมเห็นว่าเมืองสงขลาทำไม่ดี มีความผิดแล้วจะบอกกล่าวโทษเข้ามา จะไม่ดีกว่าทำอย่างนี้หรือ ไม่พอที่พอทางเอาเลย การไม่ควรเป็นก็มาเป็นไปได้ น้อยพระทัยนักหนาทีเดียว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ เพลาเช้า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยาสงขลา พระยาวิชิตณรงค์ พระราชรินทร์ บอกให้หมื่นจงสรสิทธิตำรวจ ขุนพิทักษ์สงครามกรมการ ถือเข้ามา ใจความว่า ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๐ ค่ำ พระยาสงขลาได้ยกกองทัพออกไป จัดกองให้พระยาไชยา พระยาสาย พระยายะหริ่ง หลวงไชยสุรินทร์ หลวงรายามุดา ขุนต่างตา นายช้างมหาดเล็ก แยกกันเข้าตีค่ายอ้ายแขกซึ่งตั้งประชิดอยู่ที่บางกระดาน เขาเก้าเซ่ง เขาลูกช้าง ที่ปลักแรดที่น้ำกระจาย กองทัพได้เอาปืนจ่ารงค์ออกไป ๕ บอกรายกันยิงค่ายอ้ายแขก ถูกหอรบทะลายลง ๕ หอ อ้ายแขกในค่ายตายประมาณ ๕ คน ๖ คน แล้วกองทัพเอาไฟจุดค่ายอ้ายแขก เอาหม้อดินทิ้งเข้าไปในค่าย พากันแหกค่ายตีอ้ายแขกแตกหนีไปทั้ง ๙ ค่าย แต่ ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำแล้ว อ้ายแขกที่ตั้งอยู่บางกระดานเขาลูกช้างที่น้ำกระจายนั้น พากันแตกหนีไปทางกหรํ่าลงไปเมืองไทร ข้างทางเขาเก้าเซ่งปลักแรดนั้น แตกหนีไปทางเมืองจนะ แต่ทางกหรํ่านั้น พระยาสงขลาให้ขุนต่างตากรมการยกติดตามลงไปจับอ้ายแขกได้ ๒ คน ชื่ออ้ายส่าหลํ่าคน ๑ อ้ายส่าแหละคน ๑ ถามให้การว่าอ้ายแขกส่าหลํ่า อ้ายแขกส่าแหละ ได้มารบเมืองสงขลากับอ้ายตนกูอาเกบที่หินเหล็กไฟ กองทัพเมืองสงขลาแตกถอยเข้ามา อ้ายตนกูอาเกบยกติดตามเข้ามารบอยู่ที่เขาลูกช้างที่น้ำกระจายนั้น อ้ายแขกส่าหลํ่า, อ้ายแขกส่าแหละ, ก็เข้ามารบอยู่ด้วย แต่ก่อนกระสุนดินดำนั้น อ้ายตนกูหมัดสอัดจัดแจงซื้อมาจากกำปั่น ซึ่งเข้ามาทอดอยู่ที่ปากน้ำเมืองไทร ๓ ลำ ครั้นพวกกำปั่นรู้เข้าว่ากองทัพอ้ายแขกยกเข้ามาตีเมืองไทร กำปั่น ๓ ลำก็หาขายกระสุนดินดำให้ไม่ แลเมื่อพระยาสงขลายกกองทัพออกไปรบนั้น กระสุนดินดำ (ฝ่ายพวกแขก) มีน้อย อ้ายตนกูอาเกบลงไปเอากระสุนดินดำที่เมืองไทร ว่าสัก ๔ วัน ๕ วันจะจัดหาส่งขึ้นมาให้ ก็หาเห็นส่งขึ้นมาให้ได้ไม่ รบสู้กันอยู่ประมาณ ๒ วัน ๓ วัน ได้ยินว่าข้างเมืองไทรมีหนังสือขึ้นมาว่า กองทัพพระยาไทรยกไปตีกะบังปาสูได้แล้ว ให้ถอยทัพกลับไปเมืองไทรเถิด กองทัพพระยาสงขลาได้เอาปืนจ่ารงค์ยิงค่ายอ้ายแขกถูกหอรบทลาย อ้ายแขกตายหลายคน พวกอ้ายแขกก็พากันแตกหนีไป แต่ทางซึ่งอ้ายแขกหนีไปทางจะนะนั้น พระยาสงขลาจัดให้หลวงไชยสุรินทร์ นายช้างมหาดเล็กยกติดตามไป จับไทยชาวเมืองพัทลุงได้คน ๑ ชาวเมืองจะนะได้คน ๑ พระยาสงขลาขอรับพระราชทานเอาไว้ซักถามราชการก่อน แต่ตัวอ้ายแขกส่าหลํ่า อ้ายแขกส่าแหละนั้น ได้มอบตัวให้หมื่นจงสรสิทธิ ขุนพิทักษ์สงคราม คุมเข้ามา ณ กรุงฯ แล้ว แลกองทัพพระยาสาย พระยายะหริ่งนั้น ให้ยกออกไปตีอ้ายแขกซึ่งมาตั้งอยู่เมืองตานีแต่ก่อน พระยาสาย พระยายะหริ่ง ยังหาบอกความเข้ามาไม่ แต่พระยาวิชิตณรงค์นั้น ไปถึงปากน้ำเมืองสงขลาแต่ ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๒ ค่ำ ลมกล้าคลื่นใหญ่นัก เข้าไปเมืองสงขลายังหาได้ไม่ ครั้น ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๕ ค่ำ คลื่นลมสงบ พระยาสงขลาจึงจัดเรือลงมารับพระยาวิชิตณรงค์ขึ้นไปเมืองสงขลา แต่เรือพระราชรินทร์นั้นมาถึงปากมะยิงแขวงเมืองนครฯ พระราชรินทร์เก็บเอาเรือเล็กที่ปากมะยิงได้ ๒ ลำ พระราชรินทร์ลงเรือเล็กมาคน ๓๕ คน ถึงด่านปากน้ำเมืองสงขลา ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ พระยาสงขลาจัดช้างลงไปรับ ๑๐ ช้าง พระราชรินทร์ไปถึงเมืองสงขลา แต่ ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๕ ค่ำ พระยาวิชิตณรงค์กับพระราชรินทร์ คิดกันจะยกติดตามอ้ายแขกลงไปทางเมืองจะนะเมืองเทพา ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ทรงตรัสว่า เออ ค่อยสบายพระทัยลงได้แล้ว พระยาวิชิตณรงค์ พระราชรินทร์ ออกไปถึงก็คลาดกันอยู่วันเดียวเท่านั้น หวดหวิดกันทีเดียว เสียดายนักหนาหนอ หาไม่พระยาวิชิตณรงค์ พระราชรินทร์ ก็จะได้สู้รบกับอ้ายแขกทันกันได้ แล้วทรงตรัสว่า พระยาสงขลาบอกเข้ามาว่า ได้สู้รบตีค่ายอ้ายแขกนั้นก็เปล่า ๆ ทั้งนั้น จะได้สู้รบตีกับใครที่ไหนกับหน้าย่าโม่อย่างนี้ อ้ายแขกมันพากันหนีไปเสียเองนั่นเอง แต่ก่อนทำไมจึงไม่จัดแจงสู้รบบอกกล่าวเข้ามาอย่างนี้เล่า แล้วทรงตรัสถามว่า ก็ได้สู้รบตีอ้ายแขกแตกไปแล้ว ได้อะไรมาเป็นสำคัญบ้าง หมื่นจงสรสิทธิกราบทูลว่า ได้ปืนคาบศิลา ๒ บอก ปืนมเลลา ๒ บอก หอกแขก ๑๐ เล่ม ทรงตรัสว่า ได้นักหนาทีเดียว ได้แต่ของมันทิ้งลืมอยู่ที่ไหนนั่นเอง เป็นกระไร ได้อะไรอีกบ้างหรือไม่ หมื่นจงสรสิทธิกราบทูลว่า จับคนได้ไทย ๒ คน แขก ๒ คน ทรงตรัสว่า จับได้คนป่วยคนง่อยที่มันทิ้งอยู่กลางทางหนีไม่ทันนั่นหรือ เปล่า ๆ ทั้งนั้นนั่นเอง คนโสโครกอะไรที่ไหนมิรู้ดูไม่มีมือ เลวเต็มทีทีเดียว แล้วทรงตรัสถามว่าเป็นกระไร ดีอยู่ด้วยกันหมดดอกหรือ หมื่นจงสรสิทธิกราบทูลว่า เมื่อมาถึงเกาะหนูถูกลมจัดหนัก ต้องทอดเรืออยู่ถึง ๒ วัน ทรงตรัสว่า อ้ายนี่เลอะเทอะเสียแล้ว ถามว่าดีอยู่หมดด้วยกันหรืออย่างไร เอาลมเอาแล้งที่ไหนมาว่าวุ่นไปทีเดียว พระยาเทพถามแล้วกราบทูลว่า อยู่ดีอยู่ด้วยกันทั้งสิ้น ทรงตรัสถามว่าไปถึงเมืองสงขลาพร้อมกันหมดทั้ง ๕ ลำแล้วหรือยัง หมื่นจงสรสิทธิกราบทูลว่า ยังแต่เรือขุนพลพิฆาฏลำเดียว ยังไม่ถึงหามิได้ ทรงตรัสถามว่า อ้ายพวกอาทมาตนั้นเป็นอย่างไรบ้างหรือไม่ หมื่นจงสรสิทธิกราบทูลว่า ดีอยู่หมดด้วยกัน ทรงตรัสว่าว่าที่มันไปทำอะไรกับชาวบ้านชาวเมืองเขาบ้างหรืออย่างไร ไม่ว่าเล่า หมื่นจงสรสิทธิกราบทูลว่าพระราชรินทร์กำชับอยู่ หาเห็นไปทำอะไรที่ไหนไม่ ทรงตรัสว่าเออดีแล้ว กลัวมันจะไปทำเอาของไพร่บ้านพลเมืองเข้าสิ เป็นกำลังซวดโซอดอยากอยู่จะพากันยับเยินเสียหมด แล้วทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร เอ็งรู้บ้างหรือไม่ อ้ายแขกมันกวาดต้อนเอาครอบครัวไปได้สักกี่มากน้อย หรือกวาดเอาไปหมดทีเดียว จะหลงเหลืออยู่บ้างหรือไม่ หมื่นจงสรสิทธิกราบทูลว่า อ้ายแขกกวาดต้อนเอาไปได้น้อย ยังหลบหนีอ้ายแขกเหลืออยู่ในป่าดงมาก ทรงตรัสว่า มันจะหลบหนีอยู่ที่ไหน มันรู้ว่ากองทัพใหญ่ออกไปถึงแล้วมันก็คงเข้าหาสิ้น แล้วรับสั่งสั่งพระยาราชวังสรรค์ว่า ให้เร่งจัดแจงทำเรือมัจฉาณุเข้าเสียให้แล้ว จะได้เอาบรรทุกข้าวออกไปส่งเสียสักทีหนึ่ง จะพากันอดข้าวเสียสิยับเยินหมดทีเดียว แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า เรือมันเข้ามานั้นก็ให้มันเร่งออกไปจัดแจงบรรทุกข้าวส่งออกไปให้ด้วยเถิด เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เรือซึ่งเข้ามานี้ ก็ให้เข้ามารับพระราชทานซื้อข้าวบรรทุกออกไป ทรงตรัสว่า จะซื้อบรรทุกออกไปก็ตามเถิด แต่สั่งเสียให้รีบซื้อหาบรรทุกลงเร็ว ๆ ถ้ามันซื้อหาได้น้อย พอจะเอาข้าวหลวงใส่ลงได้ ก็จัดแจงใส่ลงให้เต็มลำส่งออกไปด้วย ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลถวายร่างหนังสือตอบเมืองนครฯ ซึ่งโปรดให้เติมความลงแต่ก่อนนั้น ครั้นอ่านไปถึงที่ข้อว่า ครั้นจะไม่ให้กองทัพสามพันออกมา เจ้าพระยานครฯ ก็จะคอยอยู่นั้น รับสั่งว่าขอเติมความใส่เข้าอีกสักหน่อยเถิด ใส่ลงว่า ครั้นจะไม่ให้กองทัพออกมา เจ้าพระยานครฯ ทำไปไม่ได้ ก็จะว่าคอยกองทัพอยู่ ครั้นแก้เติมความแล้วอ่านถวายจบลง ทรงตรัสว่าเออ อร่อยดีแล้ว เอาส่งให้มันออกไปเถิด แล้วพระยาศรีถวายร่างหนังสือตอบ พระยาราชสุภาวดีอ่านไปถึงที่ข้อว่า ได้จับก่อป้อมก่อกำแพงทำเมืองนครเสียมราบได้สูง ๒ ศอกบ้าง ๓ ศอกบ้าง พระยาราชสุภาวดีคิดเร่งรีบทำจะให้แล้วในเดือน ๔ เดือน ๕ นี้ จะกลับเข้ามา ณ กรุงฯ ให้ทันฤดูทำไร่นา รับสั่งว่าแก้ความกำชับไปเสียสักหน่อยเถิด อย่าให้มีความประมาทได้ ถ้าทำไม่แล้วถึงฤดูพากันกลับมาเสียสิ เสียการเสียงานทีเดียว เอาความข้างสงขลาว่าลงเป็นอย่าง กำชับออกไปให้ดี ว่าเมืองสงขลานั้นโปรดให้พระยาสงขลาทำบ้านเมือง ทำมาจน ๒ ปี ๓ ปี ก็ยังไม่แล้วเป็นบ้านเมืองเข้าได้ ครั้งนี้อ้ายแขกมันยกมา ก็หาเป็นที่มั่นไว้วางใจแก่ไพร่บ้านพลเมืองได้ไม่ พากันตื่นตกใจไปสิ้น อย่าทำให้เหมือนอย่างพระยาสงขลา ถ้าการบ้านเมืองทำยังไม่แล้วจะกลับเข้ามา บัญชาให้แต่พวกซึ่งอยู่รักษาทำต่อไปนั้น ก็จะเป็นเหมือนอย่างพระยาสงขลาทำบ้านเมือง ให้ดูจัดแจงทำเสียให้แล้วทีเดียวจึงกลับเข้ามา พระยาศรีแก้หนังสือเติมความเมืองสงขลาไปจนถึงความเมืองนครฯ ว่า นี่หากกองทัพเมืองนครฯ ยกไปตีกะบังปาสูแดนไทรได้แล้ว อ้ายแขกซึ่งมาทำเมืองสงขลาจึงพากันเลิกถอยไป หาไม่เมืองสงขลาก็จะเสียทีกับแขก ครั้นแก้หนังสือแล้วอ่านถวาย รับสั่งว่าอย่าเลย อย่าเอาข้างนครฯ มาว่า ยกตัดเสียเถิด ว่าแต่ความสงขลาเท่านั้นแหละ แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า มีหนังสือไปถึงท้าวพระกรุณาให้ช่วยกดขี่พวกสงขลาทำบ้านทำเมืองเสียให้แล้วหน่อยเถิด แต่ทำมานั้นก็ ๒ ปี ๓ ปีช้านานนักหนาแล้ว ไม่เป็นอันแล้วลงได้เอาเลย ถ้าไม่ดูแลกดขี่ให้ทำเสียคราวนี้แล้ว อีกสัก ๑๐ ปีก็เห็นจะไม่แล้ว บ้านเมืองก็จะค้างอยู่อย่างนั้นนั่นเอง ไหน ๆ ก็ได้ออกมาแล้วดูกดขี่ให้มันทำเสียให้แล้วหน่อยเถิด แต่อย่าเอาไพร่พลกองทัพที่ออกมาไปทำ ให้คิดเอาบรรดาพวกอ้ายทัพโทษมากะการกดขี่ให้มันทำเสียให้แล้วจงได้ แล้วทรงตรัสถามหมื่นจงสรสิทธิว่าเป็นกระไร ข้าวปลายังมีเหลืออยู่ตามบ้านเมือง ๆ สงขลาอยู่สักเท่าไร มึงรู้บ้างหรือไม่ หมื่นจงสรสิทธิกราบทูลว่า ข้าวที่ตามไร่นากับข้าวที่บ้านแขวงเมืองสงขลา เหลือจากอ้ายแขกจุดเผานั้นมีอยู่บ้าง พอรับพระราชทาน ทรงตรัสว่าพออย่างไร ไหนกองทัพอ้ายแขกมันขนเอาไปกินเสียบ้างเล่า มันจุดเผาเสียบ้างเล่า ยังเหลืออยู่บ้างว่าพอกินอีกเล่า มันว่าอะไรอย่างนี้ มันจะเหลืออยู่สักเท่าไรนักหนา จะพอกันกินที่ไหนกับข้าวเหลืออยู่เท่านั้น ผู้คนเมืองสงขลาก็ทั้งบ้านทั้งเมือง พวกกองทัพออกมาก็มาก ว่าครอบครัวยังอยู่ในป่าดงก็มาก มันออกมาแล้วมันจะพอกันกินหรือกับข้าวนิดหนึ่งเท่านั้น อ้ายนี่พูดจาน่าเฆี่ยนทีเดียว แล้วทรงตรัสถามว่า เรือที่สงขลากักเอาไว้มีเรือข้าวอยู่กี่ลำ เขาซื้อขายกันราคาอย่างไร หมื่นจงสรสิทธิกราบทูลว่า เห็นมีเรือข้าวอยู่ลำเดียว แต่ยังหาได้ซื้อขายว่าราคากันไม่ แล้วทรงตรัสถามพระยาเทพว่า กองพระยาวิชิตณรงค์ กองพระราชรินทร์นั้นมีข้าวออกไปเท่าไร พระยาเทพกราบทูลว่า ได้ออกไป ๖๐ เกวียน ทรงตรัสว่า พอกองทัพใหญ่ออกไปถึงเข้าก็เห็นจะไม่เป็นไร กว่าจะเอาออกไปส่งถึงก็พอจะเจือจานกันกินทันอยู่ได้ แล้วทรงตรัสถามหมื่นจงสรสิทธิว่าเมื่อเอ็งเข้ามานั้น เป็นกระไร ได้ใครเข้ามาบ้างอีกหรือไม่ หมื่นจงสรสิทธิกราบทูลว่า ได้ยินว่าได้คนเข้ามาอีก ๑๐ คน ว่ายกกระบัตรเมืองจะนะหนีอ้ายแขกมาได้คน ๑ แต่ปลัดเมืองนั้นอ้ายแขกเอาไปได้ ทรงตรัสถามว่า ยกกระบัตรที่หนีกลับมานั้น ครอบครัวมันอยู่ที่ไหน มันมาแต่ตัวมันหรือๆ เอาครอบครัวมาด้วย หมื่นจงสรสิทธิกราบทูลว่ามาแต่ตัว ครอบครัวนั้นยังซ่อนอ้ายแขกไว้ในป่า ทรงตรัสว่าอย่างนั้นมันก็คงพากันมาหาสิ้น มันจะไปไหน ถ้าอ้ายแขกมันไม่คิดแยกครอบครัวแล้วก็หาไปไม่ ที่มันจะทิ้งภูมิลำเนาตามมันไปนั้นไม่เป็น ผู้คนกองทัพซึ่งออกมาถึงก่อนก็ยังน้อยตัว ถ้ากองทัพใหญ่ออกมาถึงแล้วผู้คนมีมาก จะได้จัดแจงให้แยกย้ายกันเที่ยวสืบสาวเกลี้ยกล่อมเอาคืนเข้ามาบ้านเมืองให้สิ้น แล้วทรงตรัสซักถามไปถึงแขก ๙ หัวเมือง ซึ่งอ้ายแขกไทรมาตั้งอยู่เมืองตานีแต่ก่อนนั้น หมื่นจงสรสิทธิกราบทูลว่ายังหาทราบความว่าอย่างไรไม่ แล้วรับสั่งสั่งให้พระยาไกรเอาอ้ายแขก ๒ คนซึ่งหมื่นจงสรสิทธิคุมเข้าไปนั้น ซักถามเสียใหม่ เอาความจริงให้จงได้ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ แรม ๓ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า มือะไรบ้างหรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือนายมากบ่าวเจ้าคุณหาบนมาแต่ท่าทองเข้ามาถึงลำ ๑ ถามถึงเรือกองทัพ ได้ความว่า เมื่อ ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๒ ค่ำ นายมากพบเรือท้าวพระกรุณาที่แหลมทองหลาง ท้าวพระกรุณาได้ถามนายมาก นายมากว่าจะเข้ามา ณ กรุงฯ แล้วนายมากมาพบเรืออย่างที่สามร้อยยอดอีกลำ ๑ แต่จะเป็นเรือใครนั้น ว่าหาทราบไม่ ทรงตรัสถามว่า พบที่แหลมทองหลางแต่ก่อนนั้นกี่ลำด้วยกัน พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า พบ ๖ ลำด้วยกัน ทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนถึงเรือท้าวพระกรุณาว่า เห็นคลื่นลมจะค่อยสงบลง ออกไปจากสามร้อยยอดได้แล้วอย่างไร ๆ ก็ขอให้ถึงเสียหน่อยเถิด จะมาทนคลื่นลมลำบากอยู่ในทะเลนั้น ทรงรำคาญพระทัยนักหนาทีเดียว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ แรม ๔ ค่ำ เพลาค่ำ พระยาไกรเอาคำให้การอ้ายแขก ซึ่งโปรดให้ถามใหม่นั้น อ่านถวายจบลง ทรงตรัสว่ามันกวาดเอาครอบครัวไปนั้น มันก็เอาไปแปไหรนั่นเอง มันจะกวาดเอาไปหมดได้ที่ไหน ก็คงหลบหนีอยู่ในป่าดง บางทีครอบครัวมันจะยอมพร้อมใจกันไปด้วยกับมันหมดเห็นจะไม่เป็น จะเป็นก็แต่ที่มันติดด้วยครอบครัว มันเอาครอบครัวไปแล้วมันทิ้งครัวไม่ได้ มันก็ต้องไปอยู่เอง แต่ที่มันเต็มใจไปก็คงมีอยู่บ้าง ด้วยเป็นเชื้อสายเชื่อถือกันอยู่แล้วมันก็คงตามกันไป แล้วรับสั่งสั่งพระยาไกรว่า ถามได้ความยังน้อยนัก ครอบครัวซึ่งมันกวาดเอาไปได้นั้น ก็เห็นมันจะกวาดเอาไปเสียแต่ก่อน แลครอบครัวจะได้ไปมากน้อยนั้น อ้ายนี่ก็เห็นจะรู้ การกวาดครอบครัวอย่างนี้พวกมันพูดกันนักเสียอีก ว่าได้เท่านั้นเท่านี้ นี่มันให้ความยังน้อยนักหนา ซักถามมันต่อไปอีก เอาความให้มาก ๆ กว่านี้สักหน่อยเถิด ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ แรม ๕ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า มีอะไรเข้ามาหรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือนายแก้วมาแต่เมืองชุมพรเข้ามาถึงลำ ๑ ถามได้ความว่า เมื่อ ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๒ ค่ำ นายแก้วพบเรือกองทัพที่สามร้อยยอด แล่นก้าวเยื้องออกไปข้างเมืองชุมพร ๑๐ ลำ แล้วพบที่ในสามร้อยยอดเข้ามาอีก ๘ ลำ เป็นเรือรบบ้างเรือยืมบ้าง แต่หาทราบว่าเป็นเรือใครไม่ ทรงตรัสว่า จะเป็นเรืออมรแมนสรรค์อยู่ที่สามร้อยยอดนั้นก็ผิดไป บ่าวเจ้าพระยาพระคลังมันเข้ามาว่าอยู่เมื่อวานซืนนี้ ว่าพบไปถึงที่แหลมทองหลาง ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๒ ค่ำแล้ว จะมาวนอยู่ที่สามร้อยยอดทำไม จะว่าลมจัดหนักก้าวลงไปเอาถอยหลังเข้ามาหรือ ก็เห็นจะไม่เป็น จะเป็นก็เป็นเรือกองทัพที่ตามไปข้างหลังนั่นเอง ป่านนี้เรือพวกซึ่งไปข้างหน้าก็จะไปถึงชุมพร เกินชุมพรลงไปเสียบ้างแล้ว แล้วทรงตรัสถามว่า มันเข้ามามันรู้ว่าพระยาเสนาภูเบศร์กับพวกชุมพร เขายกไปจากเมืองชุมพรแล้วหรือยัง พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ถามได้ความว่าจะยกไป ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ทรงตรัสว่า อย่างนั้นป่านนี้ก็เห็นจะเกือบถึงเมืองนครฯ แล้ว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ แรม ๖ ค่ำ เพลาเช้า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระตะกั่วทุ่งบอกให้ขุนพิทักษ์โยธาถือเข้ามาว่า ได้ให้หลวงณรงค์ไปสืบราชการที่เมืองใหม่แต่ก่อนนั้น ได้ถามจีนบาบ๋าอินได้ความว่าเมื่อเดือนอ้ายเดือนยี่ ก่อนกำปั่นฝรั่งยังไม่ไปปิดปากน้ำเมืองไทรนั้น จีนบาบ๋าอินเอา เกลือ, ยาแดง, ยาเส้น, ไปขายเมืองไทร เห็นอ้ายตนกูหมัดสอัด อ้ายตนกูอาเกบเข้ามาตั้งอยู่เมืองไทร เกณฑ์ให้พวกแขกชาวบ้านตั้งโรงเหล็กตีหอกตีกฤชเครื่องอาวุธ แล้วอังกฤษชาวเกาะหมาก ๔ คน จีน ๗ คน แขกเทศคน ๑ มาเข้าด้วยกับแขก ให้ปืนกระสุนดินดำเสบียงอาหารกับแขก อ้ายตนกูหมัดสอัดตั้งอยู่ในกำแพงปากน้ำเมืองไทร ให้อ้ายตนกูอาเกบน้องตั้งอยู่ที่ตะพานช้าง แล้วบอกหนังสือไปถึงอ้ายตนกูอัปดุลลาว่าได้เมืองไทรแล้ว อ้ายตนกูอัปดุลลาก็ยกมาตั้งอยู่ที่โลสตา ที่เมืองไทรนั้นไทย (ถูก) จำตรวนอยู่ ๔๐ เศษ ไทยไม่ (ถูก) จำตรวน ๖๐ เศษ ว่าเป็นคนเมืองนครฯ, เมืองพัทลุง, เมืองไทร, อ้ายแขกจับได้ แต่ไม่จำตรวนนั้นเป็นชาวเมืองตรังตามอ้ายแขกไป อ้ายแขกให้แบ่งเอาเข้าพวกแขกชาวบ้านครึ่งหนึ่ง แล้วเก็บเอาโคเอากระบือส่งไป ณ เกาะหมาก แต่ที่เมืองปลิศนั้น อ้ายหวันมาลี อ้ายหวันมามุดเป็นนายทัพ ตีกวาดเอาครัวสตูลไปไว้เกาะนางกาวี ๑๐๐ เศษ แต่อ้ายตนกูอัปดุลลา อ้ายตนกูหมัดสอัด อ้ายตนกูอาเกบตั้งอยู่โลสตา ตั้งอยู่ตะพานช้างนั้น คนประมาณสี่พัน อ้ายตนกูหมัดสอัด มีหนังสือมาถึงพระยาสงขลา ว่าจะขอถวายดอกไม้เงินทอง พระยาสงขลาให้แขกลงไปพูดกับอ้ายตนกูหมัดสอัดที่ตะพานช้าง รับว่าจะช่วยเป็นธุระได้ แต่ให้อ้ายตนกูหมัดสอัดขึ้นมาพบพระยาสงขลาเถิด อ้ายตนกูหมัดสอัดไม่ขึ้นมา กลัวพระยาสงขลาจะลวงจับเอาตัวไว้ แล้วหลวงณรงค์ถามเจ๊สัวลิมหัวที่เมืองใหม่ ได้ความว่า ปืนที่เมืองไทรอ้ายแขกได้ไว้ ปืนปเหรี่ยม ปืนมเลลา ๔๐ บอก ปืนคาบศิลา ๖๐ บอก อ้ายแขกเอาไปรบที่ทุ่งโพ แต่ปืนมเลลา ปืนคาบศิลา ปืนปเหรี่ยมนั้นเอาไว้รักษาค่ายตะพานช้าง แต่ทางปากน้ำเมืองไทรนั้น อังกฤษให้กำปั่นมาปิดปากน้ำเมืองไทรไว้ ๓ ลำ แล้วพระยาสิงหโบราไปอยู่เมืองเกาะหมาก ว่าอ้ายแขกตีเมืองไทรได้แล้วกลัวจะกำเริบไปตีเอาเมืองแปหระเมืองแปไหรต่อไป อย่างหนึ่งอ้ายแขกจะสู้กองทัพไทยไม่ได้จะหนีไป ทัพไทยจะยกติดตามไปทำเอาเขตแดนอังกฤษ พระยาสิงหโบราได้ป่าวร้องแต่บรรดาแขกลูกค้าพวกอังกฤษว่า ไม่ให้ไปเข้ากับอ้ายแขกไทร แล้วเจ๊ะสัวสิมหัวพูดว่า เจ๊ะสัวลิมหัวจะเจรจามากไปไม่ได้ ธรรมเนียมอย่างอังกฤษนี้คิดตีบ้านตีเมืองไม่รู้สิ้นรู้สุดลงที่ไหนได้ จึงทรงตรัสว่า มันว่าเป็นความเก่าไปเสียหมดทั้งนั้น ความใหม่ไม่มีเลย ไม่น่าจะเชื่อถือเอาอย่างไรได้ พระยาไชยาก็ออกไปถึงแล้วจะบอกกล่าวกับเขาก็ไม่มี บอกเข้ามาตามใจเล่นทีเดียว อ้ายนี่มันเซอะเซิงหากลัวนายเสียไม่แล้ว ข้างพระยาไชยาเล่า ออกไปแล้วก็ไปนอนนิ่งเสีย ไม่รู้อะไรเลย ข้างถลางเป็นอย่างไร จะบอกกล่าวเข้ามาบ้างก็ไม่มี ทรงฟังดูมันเป็นแต่แก่งแย่งไม่เข้ากันไปอย่างนี้เสียหมด ครั้งก่อนก็ทีหนึ่งแล้ว เบื่อจะทรงฟังเสียแล้ว แล้วทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า มันได้ความเข้ามานี้จะเอาอะไรก็ไม่ได้ จะได้ก็แต่เป็นพยานความเท่านั้นนั่นเอง แต่ความที่มันว่าพระยาสิงหโบราไปเกาะหมากระวังข้างอ้ายแขก ว่ากลัวจะกำเริบทำไปในเขตแดนของมันนั้นเห็นจะไม่เป็น ถ้ามันระวังข้างกองทัพเรา กลัวจะติดตามเข้าไปนั่นแหละ ทรงเห็นจริงด้วย ว่าถูกอยู่แล้ว แลซึ่งครอบครัว, โคกระบือ, ที่เมืองไทรมันกวาดต้อนเอาไปแต่ก่อนอย่างไร ๆ ก็เห็นเจ้าพระยานครฯ จะรู้หมดนั่นแหละ แต่ไม่บอกเข้ามาให้ทรงทราบนั่นเอง หรือว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าเห็นจะทราบความอยู่หมด ทรงตรัสว่า เมื่อรู้อะไรแล้วไม่บอกให้ทรงทราบเลย ปิดบังเสียอย่างนี้ ก็เป็นอันจนพระทัยไปทีเดียว แล้วทรงตรัสถามว่า มันเข้ามามันพบเรืออมรแมนสรรค์ที่ไหนบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า มาพบแล่นไปถึงที่กรูต ณ วันเดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ ทรงตรัสว่า ตกลงไปถึงที่กรูตแล้วลมคลื่นก็จะค่อยเบาลงไปทุกที เห็นจะค่อยมีความสุขได้บ้างแล้ว อย่างไรก็ขอให้คลื่นลมสงบ ได้ไปสะดวกถึงเสียหน่อยเถิด ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เจ้าพระยานครฯ บอกให้นายช่วยถือเข้ามาใจความว่า กองทัพพระยาไทรได้ตะพานช้างแล้วนั้น อ้ายตนกูหมัดสอัดยังตั้งอยู่ในกำแพงเมืองไทรที่ปากน้ำ อ้ายตนกูหมัดสอัดให้อ้ายแขกตั้งรับอยู่ที่บ้านขวาง พระยาไทรจัดให้หลวงภักดีสงคราม หลวงชาญพลรบ หลวงเดชนาวา ยกไปตีค่ายอ้ายแขกยิงอ้ายแขกฟันอ้ายแขกตาย ๒๙ คน อ้ายแขกแตกหนีไป เจ๊ะหลังพาครอบครัวออกหาพระยาไทร ๓๒ คน แล้วพระยาไทรให้ยกกองทัพลงไปล้อมกำแพงเมืองไทรไว้ ทำเหมือนเมื่อครั้งทำกับอ้ายตนกูเดน จึงทรงตรัสว่า ทำเหมือนเมื่อครั้งตนกูเดนทำไม มันจะอยู่ให้ทำมันที่ไหน กลัวจะทำมันไม่ทันเสียอีก มันรู้ว่ากองทัพใหญ่ออกมาแล้วมันก็คงหนีไปหมด ถ้ามันยังอยู่จริงเหมือนว่าแล้ว รอแต่พอให้ทัพใหญ่ออกไปถึงเถิด ก็คงจะได้ลงมือทำเป็นบำเหน็จมือ ทำเอาให้ถึงใจอ้ายแขกยับเยินไปได้ ถึงอ้ายแขกจะหนีไป ก็คงพากันยับเยินไปเต็มที แล้วทรงตรัสถึงเรือท้าวพระกรุณาว่า มันเข้ามาพบที่ไหนบ้างหรือไม่ นายช่วยกราบทูลว่า มาพบเรือใบผ้าแล่นลงไปที่อ่าวแม่รำพึง ณ วันเดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ ๔ ลำ ถูกลมพายุฝนอยู่ หาทราบว่าเรือใครไม่ แต่แลเห็นเป็นเสาชี้อยู่ลำ ๑ ทรงนิ่งอยู่นาน แล้วจึงทรงตรัสว่า เห็นเป็นเสาชี้แล้วก็เป็นเรืออมรแมนสรรค์ ทรงตรัสถามว่า เมื่อกำลังพายุนั้นเป็นกระไร เห็นแล่นลงไปดีอยู่หรือ ๆ ทอดสู้อยู่ เป็นอย่างไรบ้าง นายช่วยกราบทูลว่า เห็นแล่นลงไปดีอยู่ จึงทรงตรัสถึงท้าวพระกรุณาว่า ไม่พอทีพอทางเอาเลย มาลำบากอยู่ในทะเลหลายวันทีเดียว ให้ไปถึงเข้าเสียหน่อยหนึ่งเถิด จะได้สิ้นทรงพระวิตกสบายพระทัยลงบ้าง ยังอยู่ในท้องทะเลอย่างนี้แล้ว ทรงฟังไม่สบายพระทัยเอาเลย ทรงพระวิตกอยู่ด้วยนี้นักหนาทีเดียว แล้วทรงตรัสถามนายช่วยว่า เมื่อเองเข้ามานั้นมาแต่วันไร นายช่วยกราบทูลว่ามาแต่นครฯ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แล้วทรงตรัสว่า ทรงตรัสถึงเรืออมรแมนสรรค์เล่นเอาพระทัยวุบวับอยู่ทีเดียว ทรงคอยถามข่าวอยู่ทุกวันก็ว่าพบอยู่แต่ในท้องทะเล ได้ทรงทราบแน่อยู่ก็คราวเดียวเมื่อมีหนังสือเข้าไป ก็ตกไปถึงสามร้อยยอดเท่านั้น เดี๋ยวนี้จะถูกคลื่นลมต่อไปเป็นอย่างไรก็ไม่มีหนังสือเข้าไปให้ทรงทราบบ้างเลย ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ แรม ๗ ค่ำ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือในกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์มาแต่เมืองจันทบุรีลำ ๑ ถามได้ความว่าเมื่อวันเดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ พบเรือเจ้าพระยายมราชแล่นก้าวลงไปถึงหน้าอ่าวบางละมุง ลมจัดหนักก้าวไปไม่ได้ ก็ทอดเรือหยุดอยู่ที่อ่าวบางละมุง ทรงตรัสว่า ไปไม่ได้ก็พากันนอนอยู่นั่นเอง กว่าจะข้ามไปได้ก็พอเขากลับมาเสียหมดนั่นแหละ แล้วทรงตรัสถามว่า เรือเพ็ชรบุรีที่รั่วกลับเข้ามาถ่ายข้าวที่ปากน้ำแต่ก่อนนั้น มันได้ไปแล้วหรือยัง พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ยังไม่ได้ไปหามิได้ ว่าออกไปทีหนึ่งแล้ว ปลอกหางเสือหักไปกลับเข้ามา พระยาโชฎึกให้ตีปลอกหางเสือส่งลงไปให้แล้ว ทรงตรัสว่า เป็นเหตุเป็นผลอะไรหนอ มีแต่ติดแต่ขัดไปอย่างนี้ ประเดี๋ยวก็เรือรั่ว ประเดี๋ยวก็เสาหักหางเสือหัก ไม่ใคร่จะไปได้เอาเลย กว่าจะได้ไปก็พอเขากลับมาถึงบ้านเสียหมดนั่นเอง จึงรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า ให้ใครมันลงไปไล่ให้มันเร่งออกไปเสียให้ได้ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ได้ให้หลวงเทพเสนีลงไปแล้ว แล้วพระยาเทพกราบทูลว่า พระมหาเทพบอกเข้ามาแต่เมืองสมุทรสงครามว่า ได้ชำระจับคนขายฝิ่นได้ ๓๐ คน ได้ตัวฝิ่นดิบ ๓๑๕ ก้อน ฝิ่นสุกหนัก ๔ ชั่งเศษ พระมหาเทพยังชำระต่อไปอยู่ รับสั่งว่า มีหนังสือออกไปให้เร่งชำระจับเอาตัวเอาฝิ่นเสียให้หมดจงได้ แล้วให้รีบกลับเข้ามาชำระที่กรุงฯ โดยเร็ว แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนให้มีหนังสือออกมาถึงท้าวพระกรุณาว่า ให้ช่วยชำระคนขายฝิ่นที่เมืองสงขลาเสียให้สิ้นด้วย แล้วให้ซักถามพระยาสงขลาว่า ได้ขายฝิ่นแลรู้แลเห็นว่าผู้ใดซื้อขายบ้าง พระยาสงขลาก็ทรงชุบเลี้ยงเป็นถึงเจ้าเมืองสงขลา รู้อย่างธรรมเนียมอยู่แล้ว ให้บอกความแต่ตามจริงไปจงได้ แล้วให้ทำคำสาบานส่งออกมา ให้เอาตัวพระยาสงขลา แลผู้ซื้อฝิ่นขายฝิ่นมาสาบานเสียให้เข็ดหลาบ อย่าให้ทำต่อไปได้ บ้านเมืองสงขลาก็กำลังเป็นบ้านแตกสาแหรกขาดอยู่ ให้ชำระจับเอาแต่ตัวฝิ่นส่งเข้าไปเสียให้สิ้นเถิด ที่โทษจะปรับนั้นจะทรงพระราชทานโปรดยกให้ แต่ให้เรียกเอาทัณฑ์บนไว้อย่าให้ซื้อให้ขายทำต่อไปได้เป็นอันขาดทีเดียว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ แรม ๘ ค่ำ หาได้ทรงตรัสถึงราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ แรม ๙ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามว่ามีอะไรบ้างหรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือจีนแชบรรทุกพริกไทยมาแต่เมืองตราดลำ ๑ ถามได้ความว่า เมื่อ ณ วันเดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ พบเรือกองทัพแวะเข้าตักน้ำที่ท้ายเกาะช้าง ๑๑ ลำทั้งเรือพระรัตนโกษา จีนแชได้พูดจากับพระรัตนโกษา พระรัตนโกษาว่าจะข้ามไป ณ วันเดือน ๕ แรม ๓ ค่ำ แล้วจีนแชมาพบเรือเจ้าพระยายมราชที่เกาะเสือ ณ วันเดือน ๕ แรม ๓ ค่ำอีกลำ ๑ ทรงตรัสถามว่า ที่เกาะเสือนั้นอยู่ที่ไหน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า อยู่ในเกาะครามเข้ามา เกาะครามอยู่ที่ช่องแสมสารออกไป เกือบจะถึงช่องแสมสารอยู่แล้ว แล้วทรงตรัสถามว่า เรือพระรัตนโกษานั้น ว่าข้ามไปวันไร พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ข้ามไปวันเดือน ๕ แรม ๓ ค่ำ ทรงตรัสว่า ข้ามคลาดกันกับเรืออมรแมนสรรค์หลายวันนักหนา เรือลูกค้ากับเรือรบนั้นเห็นจะแล่นหาสู้คล่องเหมือนเรือรบไม่ หรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เรือลูกค้าไม่สู้คล่องเหมือนเรือรบหามิได้ แล้วทรงตรัสถึงเรือท้าวพระกรุณาว่า ป่านนี้จะถึงนครฯ แล้วหรืออย่างไรหนอ ขอให้ไปถึงพ้นคลื่นลมในท้องทะเลเสียหน่อยเถิด ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลถวายร่างหนังสือตอบพระยาสงขลา ครั้นอ่านจบแล้ว ทรงตรัสว่า ทรงคิดว่าจะใส่ลงที่ข้ออ้ายแขกมันแตกหนีไปเปล่า ๆ นั้น ไม่ใส่ดอกหรือ เอาอย่างนั้นก็ตามเถิด ดีอยู่แล้ว แล้วอ่านหนังสือแลคำสาบานซึ่งมีมาถึงท้าวพระกรุณาโปรดให้ชำระฝิ่นนั้นถวายจบลง ทรงตรัสว่า ดีแล้วเอาเถิด แต่ความยังขาดอยู่ที่ข้อว่าให้ทำบ้านทำเมืองนั้น เจ้าพระยาพระคลังเอาไปลืมเสียหมดแล้ว ว่าเติมความลงเสียให้ได้ ให้ดูกดขี่เอาพวกสงขลาทำบ้านทำเมืองเสียให้แล้ว จะได้เป็นที่มั่นไว้วางใจได้ แลแขกข้าง ๙ หัวเมืองนั้น ใครจะเป็นอย่างไรบ้างก็ยังไม่ทรงทราบ ถามหมื่นจงสรสิทธิที่เข้ามาก็ไม่ได้ความ ข้างจะนะ, เทพา, ตานี, นั้น แต่ก่อนก็ว่าไพร่เข้าด้วยกับอ้ายแขกไทรไปเสียบ้าง ตัวนายนั้นดีอยู่ ความจะเป็นอย่างไรอยู่หนอ จึงไปเข้าแต่อ้ายไพร่ คำอ้ายแขกที่จับได้ส่งเข้าไปว่าเป็นแขกยะลานั้น พระยาสงขลาถามแต่ก่อนก็ว่าไปเข้าด้วยกับอ้ายแขกไทรมารบ พระยาไกรถามที่กรุงฯ ว่าแขกตัวนายที่ยะลาเกณฑ์มาเข้ากองไปรบกับพระยาสาย ๆ แตกมา อ้ายแขกไทรจับไปได้จึงใชํให้มารบ มันว่าอยู่อย่างนี้ ความจะเป็นขัดไม่ได้จำใจไปเข้าด้วยกับอ้ายแขกไทรหรือ หรือจะมีความเจ็บร้อนแก่นาย เต็มใจพากันเข้าด้วยกับอ้ายแขกไทรแต่ก่อน เมืองไรบ้างมากมายอย่างไรก็ไม่ทรงทราบ เอาเป็นที่ไว้วางใจลงก็ไม่ได้ ถ้าว่ามันเป็นนก ๒ หัวอยู่แล้ว เกิดการเสียท่วงทีเข้าคราวไรมันก็คงพลอยซํ้าเอาอีกเป็นแน่ ครอบครัวเมืองไทรเล่ามันกวาดต้อนเอาไป ก็ว่าเอาไปไว้ที่แปไหร ผู้คนก็จะคับคั่งมากขึ้นทุกที เมืองแปไหรกับเมืองราห์มันของเรา ทางก็ตรงใกล้กันทีเดียว แลครอบครัวข้างเมืองตรังเมืองสตูลนั้น อ้ายหวันมาลีก็กวาดเอาไปตั้งไว้ที่เกาะนางกาวี จ่อร่อกันอยู่เท่านั้น ราวกับเกาะนางกาวีอยู่ปลายช่องจมูกข้างซ้าย แปไหรอยู่ปลายช่องจมูกข้างขวาทีเดียว ดูราวกับมันจะคอยทีอยู่ ไม่ให้หายใจบ้างเลย ถ้าการเราทำไปไม่เรียบร้อยสนิทลงได้ กลับมาเสียแล้ว ก็เห็นมันจะทำเอาอีก ไม่ให้เราเป็นสุขลงได้ดอกกระมัง แล้วทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ตั้งแต่เมื่อครั้งอ้ายตนกูเดนทำมาจนเดี๋ยวนี้ได้กี่ปีมาแล้ว เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า อ้ายตนกูเดนมาทำแต่ปีขาลปีเถาะต่อกันมาจนครั้งนี้ คิดเป็นปีได้ ๗ ปี ๘ ปี ทรงตรัสว่า ก็เร็ว ๆ อยู่ใน ๗ ปี ๘ ปี ประเดี๋ยวหนึ่งเท่านั้น มันก็เป็นมาอีกได้ ความซึ่งทรงคิดมานี้เป็นความสำคัญอยู่ เจ้าพระยาพระคลังตริตรองมีจดหมายว่าออกไปถึงอีกสักฉบับหนึ่ง ให้มาก ๆ สักหน่อยเถิด ว่าไหน ๆ ก็ได้ยกกองทัพใหญ่ออกมา คิดจะทำกับเมืองไทรก็ไม่ทัน เจ้าพระยานครฯ ก็ทำเอาเมืองไทรได้เสียแล้ว ยังก็แต่การจะจัดแจงครอบครัวแลตั้งบ้านเมืองเท่านั้น ให้ตริตรองการดูให้รอบคอบจงมาก ข้างแขก ๙ หัวเมืองนั้น ถ้าเห็นว่าเมืองไรจะไม่สู้สนิทแล้ว คิดหาเอาคนที่สนิทไว้ใจได้ไปตั้งเข้าไว้ที่เมืองราห์มันสักคนหนึ่ง คิดเกลี้ยกล่อมชักชวนเอาครอบครัวซึ่งมันกวาดเอาไปไว้ที่แปไหรคืนมาได้เห็นจะดี เมืองแปไหรกับเมืองราห์มันทางก็ใกล้ตรงกันอยู่ ถ้าไม่คิดเอาคืนมาได้ มันกวาดไป ๆ ผู้คนคับคั่งมากขึ้นแล้ว มันก็คงคิดมาเล่นเราวันหนึ่งนั่นแหละ หรือว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า แผ่นดินเมืองแปไหรนั้นเป็นที่แคบไม่กว้างนักหามิได้ ครอบครัวจะไปอยู่มากนั้นก็เห็นจะอยู่ไม่ได้ ถ้าโดยจะคิดมาทำอีก ทางแปไหรกับราห์มันก็ใกล้กันอยู่ ไว้ใจไม่ได้หามิได้ ข้างเกาะนางกาวีนั้น อ้ายหวันมาลีก็กวาดเอาครอบครัวไปตั้งไว้ ทางก็ใกล้กันกับเมืองไทร ถ้าคิดเอาครอบครัวเกาะนางกาวีมาเสียให้หมด อย่าให้ตั้งได้แล้ว จึงจัดแจงตั้งเมืองไทร ทรงตรัสว่า ตั้งไม่ตั้งก็แล้วไปเถิด คิดทำเอาแต่พออย่าให้มันเป็นครุ่น ๆ ไปได้อย่างนี้อีกนั่นเลย ถึงจะเป็นก็ให้มันนาน ๆ เป็นลงกว่านี้สักหน่อยเถิด คนที่ไหนมันไม่สนิทก็จัดแจงเสียให้ดี ทำให้เรียบร้อยให้เป็นที่ไว้วางใจได้ แลครอบครัวที่เกาะนางกาวีนั้นควรจะให้ไปตามตีเอามา การไม่ลุกลามต่อไปได้แล้วก็ไปตามตีเอามาเสียให้สิ้น ถ้าเห็นการว่าจะลุกลามต่อไป ก็คิดให้ไปเกลี้ยกล่อมชักชวนเอามา สุดแต่ให้คิดตริตรองดูเอาตามควรให้ดี การข้างเมืองไทรนั้น พระยาไทรก็ลงไปทำได้เมืองไทรแล้ว กองทัพใหญ่จะจัดแจงครอบครัวเข้ามาไว้ที่นั้นที่นี้ พระยาไทรก็จะว่าขอให้อยู่ทางโน้น ครั้นกองทัพใหญ่ไม่เห็นด้วย เจ้าพระยานครฯ ก็จะมีหนังสือมาว่ากล่าวปรึกษาหารือตามชอบใจเจ้าพระยานครฯ กองทัพใหญ่ก็จะมีหนังสือบอกความไปว่าอย่างนั้นอย่างนี้ ถ้ามีหนังสือบอกลงเวียนปรึกษาหารือกันอยู่อย่างนี้ดูเต็มที เห็นไม่เป็นแก้วเป็นการแล้ว ถ้าเจ้าพระยานครฯ ว่ากล่าวเห็นจะขัดขืนกองทัพใหญ่ไปไม่ได้ ไม่ชอบใจเจ้าพระยานครฯ เจ้าพระยานครฯ ก็จะนอนบอกป่วยเสียไม่มาช่วยคิดราชการ จะคิดให้แต่ฝรั่งมาขัดไว้ กองทัพใหญ่เห็นฝรั่งมาขัด จะจัดแจงไปไม่ได้ก็จะติดขัดอยู่นั่น ถ้ากองทัพใหญ่จัดแจงไปให้ชอบใจเจ้าพระยานครฯ เจ้าพระยานครฯ ก็จะมาช่วยคิดปรึกษาหารือพร้อมมูลกันได้ ความซึ่งทรงตรัสมานี้สำคัญนักหนาอยู่ เจ้าพระยาพระคลังมีจดหมายออกไปให้ตริตรองการให้มาก ๆ เถิด การจะผันแปรประการใด ก็สุดแต่ใจจะเห็นดีเห็นควร คิดทำไปตามการ อย่าให้ลุกลามต่อไปได้ ทำให้เด็ดขาดเป็นที่มั่นคงไว้วางใจได้ ถึงจะเป็นไปอีกก็ให้นาน ๆ เป็นลงกว่านี้สักหน่อยเถิด อย่าให้ประเดี๋ยวเป็นประเดี๋ยวเป็นเหมือนอย่างนี้เลย ไหน ๆ ก็ได้ยกทัพใหญ่ออกมาแล้ว คิดทำเสียให้สำเร็จเด็ดขาด ให้เป็นที่มั่นไว้วางใจได้ บ้านเมืองจะได้อยู่เย็นเป็นสุขสืบไปนาน ๆ ถ้าไม่เป็นที่มั่นไว้วางใจได้ พอกองทัพกลับเข้าไป พากันเป็นขึ้นอีกได้แล้ว น่าอายเขานักหนาทีเดียว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ แรม ๑๐ ค่ำ เพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลถวายร่างจดหมายซึ่งโปรดให้มีออกมาถึงท้าวพระกรุณานั้น ครั้นอ่านถวายจบลง รับสั่งว่า ขอเติมลงอีกหน่อยเถิด ว่าลงว่าการเมืองไทรนั้น ข้างเจ้าพระยานครฯ รู้ว่ากองทัพใหญ่ยกออกมา เจ้าพระยานครฯ ก็ยกออกไป ทำเอาได้เมืองไทรเสียก่อนแล้ว กองทัพใหญ่ยกออกมาทำก็ไม่ทัน ก็ออกมาเก้อ ๆ อยู่ จะจัดแจงการบ้านเมืองเมืองไทรเล่า ถ้าจัดแจงชอบใจเจ้าพระยานครฯ เจ้าพระยานครฯ ก็จะมาปรึกษาหารือกับกองทัพใหญ่ ถ้าจัดแจงไม่ชอบใจเจ้าพระยานครฯ แล้ว เจ้าพระยานครฯ ก็จะบอกป่วยเจ็บเสีย การก็จะไม่ติดต่อกันเข้าได้ จะให้ก็แต่ลูกเต้ามาช่วยเท่านั้นกันเอง ว่าใส่ลงอย่างนี้อีกหน่อยเถิด เจ้าคุณหาบนจึงสั่งให้เติมความลงในจดหมายแล้วอ่านถวายจบลง ทรงตรัสว่าดีแล้ว เอาส่งให้รีบออกไปเถิด จะให้ใครมันถือออกไปหรือจะฝากใครไปอย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะให้หมื่นจงสรสิทธิตำรวจที่มาแต่เมืองสงขลาถือออกไป ทรงตรัสว่าดีแล้ว มันเป็นคนเราอยู่ มันจะได้ถือออกไปเร็ว ๆ แล้วทรงตรัสถามนายช่วยว่า เป็นกระไร เห็นเจ้าพระยานครฯ จะมาหากองทัพใหญ่หรือไม่มา นายช่วยกราบทูลว่า ไม่ได้ยินว่าหามิได้ ทรงตรัสถามว่า การเมืองไทร พระยาไทรก็ยกลงไปได้เมืองไทรแล้ว เจ้าพระยานครฯ ให้พระยาไทรกลับไปอยู่เมืองไทรตามเดิมหรืออย่างไร นายช่วยกราบทูลว่า หาได้ยินว่าไม่ ทรงตรัสว่ามันมีแต่ไม่ได้ยินไปเสียหมดอย่างนี้ เล่นเอาจนไปทีเดียว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ แรม ๑๑ ค่ำ เพลาเช้า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เรือพวกเมืองชุมพรเข้ามาแต่เมืองชุมพรลำ ๑ ถามได้ความว่ามาแต่เมืองชุมพร ณ วันเดือน ๕ แรมค่ำ ๑ พบเรือกองทัพที่อ่าวเมืองชุมพร ๑๐ ลำ ว่าเป็นเรือท้าวพระกรุณา ครั้น ณ วันเดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ พบพ้นอ่าวเมืองชุมพรเข้ามาอีก ๖ ลำ แล้วมาพบเรือเจ้าพระยายมราชที่เจ้าลาย ณ วันเดือน ๕ แรม ๓ ค่ำอีกลำ ๑ ทรงตรัสว่า ๆ เป็นเรืออมรแมนสรรค์ไปถึงอ่าวชุมพร ณ วันเดือน ๕ แรมค่ำ ๑ นั้น นายช่วยมันมาแต่เมืองนครฯ ก็ว่าพบเป็นเรือเสาชี้อยู่ที่อ่าวแม่รำพึง ณ วันเดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ ว่าถูกพายุฝนอยู่ที่นี่ อย่างไรมันจึงว่าพบที่อ่าวเมืองชุมพร ณ วันเดือน ๕ แรมค่ำ ๑ เล่า เจ้าพระยาบดินทรเดชาช่วยตัดสินทีหนึ่งเถิด เป็นกระไร จะว่าถึงอ่าวแม่รำพึงหรือจะว่าถึงอ่าวเมืองชุมพรอย่างไร เจ้าพระยาบดินทรเดชานิ่งอยู่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พวกชุมพรเข้ามาว่าพบที่อ่าวเมืองชุมพร ก็พบเรือมากถึง ๑๐ ลำ แล้วว่าพบอีกคราวหลังก็ ๖ ลำ พวกเรือที่ไปข้างหน้า ๑๐ ลำนั้นเห็นจะเป็นเรือท้าวพระกรุณา รับสั่งว่าเอาเถิด อย่างไร ๆ ก็ตัดสินเอาเป็นถึงอ่าวชุมพรเถิด เป็นกระไร แต่วันว่าพบที่อ่าวชุมพรวันเดือน ๕ แรมค่ำ ๑ มาจนวันนี้นั้น ปานนี้จะถึงเมืองนครฯ แล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เห็นจะถึงเมืองนครฯ แล้ว ทรงตรัสว่า ไปถึงเข้าเสียหน่อยเถิด จะได้สบายสิ้นทรงพระวิตกลง อยู่ในกลางชล่ำชเลอย่างนี้ ทรงฟังแล้วเล่นเอาพระทัยวับหวิวไปทีเดียว ให้ทรงพระวิตกไม่สบายพระทัยเอาเลย แล้วเจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ข้างเมืองสงขลาได้ความว่า ปล่อยเรือขุนธนเข้ามาลำ ๑ มาแต่เมืองสงขลาแล่นออกลึกมา หาพบปะเรือกองทัพไม่ เข้ามาถึงสามร้อยยอด ว่าพบเรืออย่างแล่นอยู่ในสามร้อยยอดลำ ๑ ทรงตรัสว่าทำไมกับพบเรืออื่น ๆ ไม่สำคัญเหมือนพบเรืออมรแมนสรรค์หมดนั่นแหละ ทรงตรัสถามจะใคร่พบเรือแม่ทัพอยู่เท่านี้ ไม่ใคร่ได้ความเป็นแน่เลย แล้วเจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถามเรือขุนธนที่เข้ามาแต่สงขลาว่าอ้ายแขกซึ่งมารบอยู่ที่ค่ายเขาลูกช้าง เมื่อวันจะแตกหนีไปนั้น อ้ายแขกขึ้นอยู่บนหอรบเห็นเสาเรือกำปั่นทอดอยู่ที่เกาะหนู ร้องบอกพวกกองทัพเมืองสงขลาว่า กำปั่นพวกอ้ายแขกมาช่วยรบนั้นมาถึงแล้ว ทอดอยู่ที่เกาะหนูแลเห็นเสาอยู่ ให้พากันไปจากบ้านเมืองเสียเถิด พวกกองทัพเมืองสงขลาร้องตอบออกไปว่ามิใช่กำปั่นอ้ายแขก กำปั่นกองทัพกรุงฯ ยกมาช่วยเมืองสงขลารบอ้ายแขก อ้ายแขกรู้ความเข้า ค่ำลงอ้ายแขกก็พากันแตกหนีไป แล้วว่าข้าง ๙ หัวเมืองนั้น อ้ายแขกไทรซึ่งมาตั้งอยู่แต่ก่อนนั้นก็แตกหนีไป พระยาสงขลาให้พระยาสาย พระยายะหริ่งยกติดตามไปแล้ว แต่พระยาวิชิตณรงค์ พระราชรินทร์กำหนดจะยกลงไปทางจะนะ ทางเทพา ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๑ ค่ำ แต่ก่อนนั้น ยังหาได้ยกลงไปไม่ ได้ยกไปแต่ ณ วันเดือน ๕ แรม ๒ ค่ำ ทรงตรัสว่า จะเอาความข้างพวก ๙ หัวเมืองว่ามันสนิทดีอยู่หมดหรือ หรือมันจะเป็นไปเหมือนว่าอย่างไร ก็ยังไม่ได้ความ ทรงตรัสถามว่า เรือขุนธนที่ปล่อยมานั้น ขุนธนคนนี้ที่ว่าเป็นพ่อตานายจันมีชื่อนั้นหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ขุนธนคนนี้ ทรงตรัสว่า เป็นพ่อตาลูกเขยกันอยู่แล้วก็ปล่อยกันเข้ามา ถ้าเป็นเรืออื่นแล้วจะปล่อยมาที่ไหน แล้วเจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถามดูข้าวที่สงขลาก็ว่าไม่สู้ขัดสนนักหามิได้ ว่าข้าวที่ในนาก็ยังเหลืออยู่บ้าง ครอบครัวซึ่งหลบหนีอยู่ในป่า ออกมาก็รับพระราชทานข้าวที่ในนา ว่าข้าวที่แหลมสนนั้นก็มีอยู่มาก อ้ายแขกหาได้ยกไปถึงไม่ ข้าวยังบริบูรณ์ดีอยู่หมด ทรงตรัสว่าทรงพระวิตกอยู่ด้วยข้าว กลัวจะขัดสนไม่มีกิน จะพากันซวดโซยับเยินไปเสียหมด ถ้ามีพอแจกจ่ายกันกินอยู่แล้ว เห็นจะหาเป็นไรไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ที่เมืองสงขลาเล่า ก็ว่าผู้ช่วยจะจัดเรือให้ตามเข้ามาซื้อข้าวบรรทุกออกไปอีกลำ ๑ ว่ายังจัดแจงเรือจะตามเข้ามาทีหลัง ทรงตรัสว่า มันเข้ามาจะได้ถามความข้าง ๙ หัวเมืองให้ทรงทราบเสียหน่อยหนึ่ง ยังหาทรงทราบว่าความจะเป็นอย่างไรแน่ไม่เลย ๚
๏ ณ วันเดือน ๕ แรม ๑๒ ค่ำ หาได้ทรงตรัสราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ แรม ๑๓ ค่ำ เพลาเช้า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ท้าวพระกรุณามีหนังสือบอกฝากหลวงลักษณมานาเข้าไปว่า ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ได้ใช้ใบออกจากสามร้อยยอด ก้าวเรือลงไปเป็นลมสำเภาบ้างลมสลาตันบ้าง ก้าวลงไปถึงเขาเวียง แล้วเสียรอยกลับมาที่เขาเวียงอีก หาพ้นแหลมปะทิวได้ไม่ ครั้น ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เพลาเช้ามืด เป็นลมพัทยาพัดอ่อน ๆ แล่นก้าวลงไปพอแลเห็นอ่าวปากน้ำเมืองชุมพร เพลาเช้า ๓ โมง ลมเป็นลมสลาตันจัดหนักถูกพายุฝน ทอดสู้อยู่ ๒ วัน ก้าวเรืออยู่หลายวัน ณ วันเดือน ๕ แรม ๕ ค่ำ จึงเข้าปากน้ำเมืองชุมพรได้ ทรงตรัสว่า ลำบากนักหนาทีเดียว เป็นกระไร ดีอยู่ดอกหรือ เรือแพเป็นอย่างไรบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าดีอยู่ เรือท้าวพระกรุณาไม่เป็นไรหามิได้ แต่เรือหลวงพิทักษ์ขี่ลำ ๑ เรือพระอินทรรักษาขี่ลำ ๑ นั้น เหล็กพืดหางเสือหักไป ๒ ลำ ท้าวพระกรุณาได้จัดแจงทำขึ้นแล้ว ท้าวพระกรุณาพบเรือพระยาเพชรบุรีที่แหลมปะทิว ๕ ลำไปถึงก่อนอยู่ ๒ วัน เรือท้าวพระกรุณาไปถึง ๗ ลำ เข้ากัน ๑๒ ลำ ว่าได้ออกไปจากเมืองชุมพรแต่ ณ วันเดือน ๕ แรม ๘ ค่ำแล้ว ทรงพระสรวลตรัสว่า เออไปถึงเสียหน่อยเถิด ปานนี้เป็นกระไร จะไปถึงเมืองนครฯ เมืองสงขลาได้แล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะไปถึงเมืองสงขลานั้นเห็นยังไม่ถึง จะไปถึงเมืองนครฯ นี้เห็นจะถึงแล้ว ทรงตรัสว่าถึงเมืองนครฯ ก็เอาเถิด แต่จากเมืองชุมพรไปได้แล้ว ลงไปก็เห็นคลื่นลมจะค่อยยังชั่วเบาลงทุกที ว่ากระไรเล่าเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าพ้นเมืองชุมพรตกลงไปข้างนอกแล้ว คลื่นลมก็จะเบาลงไม่เป็นไรนักหามิได้ ทรงตรัสถามว่า ก็พวกพระยาเสนาภูเบศร์ พวกชุมพรนั้น เขาไปแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยาเสนาภูเบศร์ยกออกจากเมืองชุมพรไปแต่ ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๑ ค่ำแล้ว ทรงตรัสถามหลวงลักษณมานาถึงท้าวพระกรุณาว่า เป็นกระไร พระยาศรีพิพัฒน์สบายอยู่หรือ หลวงลักษณมานากราบทูลว่าสบายดีอยู่ ทรงพระสรวลตรัสถามว่า เมาคลื่นหรือไม่เมา หลวงลักษณมานากราบทูลว่า ไม่เมาหามิได้ ทรงตรัสถามว่า ดูซูบผอมไปบ้างหรือไม่ หลวงลักษณมานากราบทูลว่า ไม่ซูบผอมหามิได้ดูเสมอ ๆ อยู่ ทรงตรัสถามว่า ดูรูปกายคล้ำดำไปหรือไม่ดำ หลวงลักษณมานากราบทูลว่า ไม่สู้คลํ้าดำนักหามิได้ ทรงพระสรวลตรัสว่า ไม่สู้คล้ำดำจะให้ดำไปถึงไหนเล่า ออกไปกลางทะเลอย่างนี้แล้ว ก็คงคลํ้าดำเข้าบ้างนั่นแหละ แล้วทรงตรัสว่า อย่างไร ๆ ก็ไปถึงเสียหน่อยหนึ่งเถิด จึงรับสั่งว่าเอาหนังสือมาอ่านไปเถิด ครั้นอ่านหนังสือบอกถวายจบแล้ว ทรงพระสรวลที่ข้อท้ายหนังสือบอก ซึ่งว่าท้าวพระกรุณาถามได้ความว่าเป็นพวกเกาะรังนกจับญวนได้ ๑๐ คน เมืองพงันบอกว่าจับได้ จะเอาเป็นความชอบของตัวนั้น ทรงตรัสว่านั่นเป็นไรเล่า เจ้าพระยาพระคลัง ดูตัดสินกันเองเถิดสิ แล้วทรงตรัสไปด้วยเรื่องฝิ่นจนเสด็จขึ้น ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำ หาได้ทรงตรัสถึงราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ ขึ้นค่ำ ๑ เวลาค่ำ พระนรินทร์กราบทูลว่าพระยาสงขลามีหนังสือบอกฝากจีนมั่นเข้ามาว่า หลวงพลพิฆาฏเดินบกมาถึงสงขลา ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๐ ค่ำ แต่เรือขุนอาจณรงค์ยังหามาถึงไม่ ทรงตรัสว่า มันไปอยู่ที่ไหนเล่าจึงไม่ไปถึง ได้ซักถามบ้างหรือไม่ พระนรินทร์เหลียวลงไปถาม ทรงตรัสว่า เปล่า ๆ ทั้งนั้น เมื่อไม่ซักถามมันเข้ามาบ้างเลย จะทรงถามแล้วก็มาถามเอาที่นี่ ทรงตรัสกับพระนรินทร์แล้ว ป่วยงานตะวันทีเดียว พระนรินทร์กราบทูลว่า เรือขุนอาจณรงค์มาถึงเกาะหนู แล้วจีนมั่นว่าได้เอาน้ำฟืนไปส่ง ทรงตรัสว่า นั่นมิใช่หรือ มันก็อยู่ที่เกาะหนูนั่นเอง ก็เมื่อไม่ถามเขาเสียก่อนบ้างเลย ได้ความอย่างไรก็เข้ามาทูลเอาอย่างนั้น ว่าเอาให้ตกพระทัยไปทีเดียว แล้วรับสั่งสั่งพระยาพิพัฒน์ว่า เป็นคนช่างซักถามดีถามมันดูหรู ว่าที่เมืองจะนะ เมืองเทพา เมืองหนองจิก เมืองตานี เหล่านั้น เป็นกระไร มันเข้าไปด้วยกับอ้ายแขกเท่าไร เหลืออยู่สักเท่าไร มันเอามารบที่เขาลูกช้างที่บางกระดานด้วยแต่ก่อนนั้น มากหรือน้อย อ้ายแขกไทรซึ่งมันมาตั้งอยู่ที่ประหวันแขวงตานีนั้น แตกหนีไปสิ้นแล้วหรือยัง ข้างกตงกหรํ่านั้น อ้ายแขกเอาครอบครัวไปได้สักเท่าไร เหลืออยู่บ้างหรือไม่ พระยาพิพัฒน์ถามแล้วกราบทูลว่าที่เมืองจะนะ เมืองเทพา เมืองหนองจิก เมืองตานีนั้น ครอบครัวไปกับอ้ายแขกเสียส่วนหนึ่ง หลบหนีอยู่ในป่าสัก ๒ ส่วน ๓ ส่วน ที่ไปด้วยกับอ้ายแขกนั้นว่าติดครัวไป ที่ไม่ติดด้วยครัวแล้ว พากันหลบหนีอยู่ในป่าสิ้น เมื่อมารบเมืองสงขลานั้น อ้ายแขกเอาแขกเมืองจะนะเมืองตานีมารบด้วยมาก เมืองเทพา เมืองหนองจิก มาด้วยสัก ๑๐ คน ๒๐ คน เข้ากันได้มารบเมืองสงขลาสัก ๕๐๐ คน ว่าแขกไทรซึ่งมาตั้งอยู่แขวงตานีก็พากันแตกหนีไปแล้ว ข้างกตงกหร่ำนั้นว่า อ้ายแขกกวาดเอาไปได้น้อย ยังหลบหนีเหลืออยู่ในป่ามาก ทรงตรัสว่า ที่มันไปด้วยกับอ้ายแขกนั้น มันก็ติดครัวตามครัวไปนั่นเอง ถ้าอ้ายแขกไม่ได้ครัวมันไปแล้วมันจะไปที่ไหน มันหลบหนีอยู่ในป่าก็คงจะเข้าหาหมดนั่นแหละ แต่ที่ว่ามันมารบด้วยกับอ้ายแขกไทรถึง ๔๐๐ ถึง ๕๐๐ นั้น มันจะมาถึง ๔๐๐ ถึง ๕๐๐ ที่ไหนเปล่า ๆ ทั้งนั้น มันจะมารบด้วยก็แต่ ๒๐ คน ๓๐ คน ที่มันเอาครัวไปไว้ได้เท่านั้นเอง มันว่าตื่นไปเปล่า ๆ แล้วทรงตรัสถามว่า ข่าวดอกไม้เงินทองเมืองตรังกานู แลข่าวข้างเมืองกลันตันนั้นเป็นอย่างไร มันรู้ข่าวอย่างไรบ้างหรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ดอกไม้เงินทองเมืองตรังกานูนั้น ว่าเอามาไว้ที่สงขลาแล้ว ยังแต่เครื่องราชบรรณาการ ว่าพระยาสงขลาให้คนลงไปเตือน ยังหากลับมาถึงไม่ แต่เมืองกลันตันนั้น ได้ความว่า พี่น้องจะรบกันด้วยเหตุจะชิงกันเป็นเจ้าเมือง แต่หาทราบว่าจะเป็นผู้ใดกับผู้ใดรบกันแลรบกันเมื่อไรไม่ ทรงตรัสถามว่า มันได้ข่าวกลันตันมาแต่ข้างไหน หรือมาแต่พวกเรือพายมันเข้ามาสงขลาบ้างหรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ได้ข่าวมาแต่ข้างตานี ว่าพวกเรือพายหาได้เข้ามาสงขลาไม่ ทรงตรัสถามว่า พระยาสงขลาซื้อกระสุนดินดำอยู่ที่สงขลาเมื่อวานซืนนี้นั้น เรืออะไรเล่า พระยาพิพัฒน์ซักถามแล้วกราบทูลว่า จีนมั่นว่าเข้ามาจริง ทรงตรัสว่านั่นเป็นไรเล่า ให้มันสบถเสียให้ว่าไปตามจริง ถ้าไม่จริงแล้ว ให้อ้ายแขกมันตัดหัวมันไปในเร็ว ๆ นี้หรือ ว่ากระไรพระยาสงขลาซื้อฝิ่นไว้บ้างหรือไม่ มันเข้ามานี่มีฝิ่นเข้ามาด้วยหรือไม่มี พระยาพิพัฒน์ให้สาบานแล้ว กราบทูลว่า ไม่มีเข้ามาหามิได้ พระยาสงขลาจะซื้อไว้หรือไม่ซื้อนั้นหาทราบไม่ ทรงตรัสว่า มันว่าเปล่า ๆ ไม่จริงทั้งนั้น อ้ายโหยกเหยกทีเดียว นิ่งอยู่เถิด คงจะได้เล่นกับมันวันหนึ่งเฆี่ยนเอาลายไปฝากนายมันให้จงได้ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๒ ค่ำ เพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยาไชยาบอกให้หลวงราชบริรักษ์ถือเข้ามา ใจความว่า อ้ายตนกูหมัดสอัด อ้ายหวันมาลี ให้แขกมาหาพระยาถลางที่เมืองถลาง แล้วกราบทูลไปตามความซึ่งมีเข้าไป ข้าพเจ้าถามหลวงบริรักษ์ ๆ บอกว่า ข้อราชการซึ่งพระยาไชยาบอกเข้าไปนั้น ได้กราบเรียนท้าวพระกรุณาทราบแล้ว สั่งให้คัดเอาข้อความไว้ แลเมื่อเจ้าคุณหาบนกราบทูลอ่านถวายหนังสือบอกแล้วนั้น ทรงตรัสว่า อ้ายตนกูหมัดสอัดคนนี้ ทรงฟังดูท่วงทีคิดการงานนั้นเป็นคนฉลาดอยู่ มันคิดให้ไปหาพระยาถลาง มันก็จะทำถลางเหมือนอย่างคิดทำเมืองสงขลานั่นเอง จะพูดจาเกลี้ยกล่อมมันว่ากระไร คอยแต่คิดอย่าให้มันทำเอาไปได้นั้นเถิด ข้างพระยาไชยาเล่าก็เป็นคนฉลาดคิด บอกกล่าวเข้ามาก็ว่า ครั้นจะยกกองทัพเรือลงไปช่วยทำเมืองไทร ก็เกลือกอ้ายแขกจะยกจู่โจมเข้ามาทำกับเมืองถลาง เมืองพังงา เมืองตะกั่วทุ่ง เมืองตะกั่วป่า ข้างภายหลัง จะไว้ใจยังมิได้ พระยาไชยาจัดแจงให้ตั้งค่าย แลจัดเรือให้ลาดตระเวนคอยฟังอยู่ มีแต่บอกแก้ตัวออกตัวไปเสียอย่างนี้ ดูทำนองก็เห็นจะหากล้าแข็งไม่ เป็นคนขลาดไปเสียแล้ว การอะไรนักหนา เมืองไทรเขาก็ได้แล้ว อ้ายแขกมันจะมาแต่ข้างไหนทีเดียว จะคิดจัดแจงเรือลงไปช่วยตีที่เกาะนางกาวีบ้างก็ไม่มี นอนเล่นอยู่เปล่า ๆ นั่นเอง แล้วทรงตรัสถามหลวงราชบริรักษ์ถึงท้าวพระกรุณาว่า มาพบที่ไหนบ้างหรือไม่ หลวงราชบริรักษ์กราบทูลว่า มาพบที่ชุมพร ณ วันเดือน ๕ แรม ๗ ค่ำ ทรงตรัสถามว่า จะออกไปจากชุมพรเมื่อไร รู้ข่าวสงขลาแล้วหรือยัง หลวงราชบริรักษ์กราบทูลว่า รู้ข่าวว่าอ้ายแขกแตกจากสงขลาไปแล้ว จะออกไป ณ วันเดือน ๕ แรม ๘ ค่ำ ทรงตรัสว่า ออกไปถึงเสียหน่อยเถิด จะได้บอกกล่าวราชการเข้าไปให้ทรงทราบ ๚
๏ ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๓ ค่ำ หาได้ทรงตรัสถึงราชการเมืองไทรไม่ ทรงตรัสไปด้วยเรื่องฝิ่น หลวงอนุรักษ์ว่า หลวงบำรุงให้จีนออกไปซื้อที่กำปั่นซึ่งมาเที่ยวขายฝิ่นอยู่ตามท้องทะเลได้ ๓๕ ปัก ถามหลวงบำรุงรับเป็นสัตย์จำหน่ายต่อไป ทรงขัดเคืองว่า โปรดแต่แรกให้เอาฝิ่นมาลุแก่โทษเสียก็ไม่มา กลับปิดบังเอาฝิ่นไว้ ทรงตรัสไปจนเสด็จขึ้น ๚
๏ ครั้นเดือน ๖ ขึ้น ๔ ค่ำ เพลาเช้า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เจ้าพระยานครฯ บอกให้นายสีคงถือเข้ามา ใจความว่า กองทัพพระยาไทรตีค่ายปากน้ำแตกได้เมืองไทรแล้ว ว่าอ้ายตนกูหมัดสอัดหนีไป แล้วว่าอ้ายแขกซึ่งแตกหนีไปจากสงขลานั้น ลงไปรบกับทัพพระยาไทรอยู่ ๒ วัน เจ้าพระยานครฯ มีหนังสือมาให้กองทัพพระยาสงขลา พระยาวิชิตณรงค์ พระราชรินทร์ ยกลงไปช่วย ข้อความแจ้งอยู่ในสำเนาซึ่งคัดส่งออกมานั้นแล้ว ครั้นกราบทูลแล้ว ทรงตรัสว่า มันจะอยู่ที่ไหน มันก็คงพากันหนีไปหมด ถึงไปได้เมืองไทรก็ได้แต่แผ่นดินเมืองเปล่า จะไปทำเอาแต่อะไรของมันก็ไม่ได้ แล้วทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า คราวทำได้อย่างนี้แล้ว ก็บอกถี่เข้าไปทีเดียว แต่ก่อนเป็นไรจึงไม่บอกให้ถี่ ๆ เข้าไปเหมือนอย่างนี้เล่า แล้วทรงพระสรวลตรัสว่า มาขอกองทัพพระยาสงขลาให้ไปช่วยตีกดหลังทัพพระยาไทรนั้น มาขอทำไม แต่ก่อนสิโกรธไม่เข้ากัน ไม่ช่วยเขาแล้ว ถึงทีตัวเข้าบ้างสิมาขอกองทัพเขาไปช่วย ทำเป็นสามัคคีรศกันเมื่อประเดี๋ยวนี้เล่า น่าหัวเราะนักหนาทีเดียว แล้วทรงตรัสถามถึงเรือท้าวพระกรุณาว่า พบปะบ้างหรือไม่ พระนรินทร์กราบทูลว่า นายสีคงพบที่ช่องอ่างทอง ณ วันเดือน ๕ แรม ๑๒ ค่ำ ๙ ลำ เห็นเป็นเรือเสาชี้อยู่ลำ ๑ ณ วันเดือน ๖ ขึ้นค่ำ ๑ พบเรือเจ้าพระยายมราช เรือพระยาอภัยพิพิธ ที่แหลมปะทิว ๒ ลำ ทรงตรัสถึงท้าวพระกรุณาว่า ปานนี้ก็ถึงนครฯ ได้แวะหยุดพูดจากับเจ้าพระยานครฯ เสียแล้ว ๚
๏ ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำ ขึ้น ๖ ค่ำ หาได้ทรงตรัสราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๗ ค่ำ เพลาค่ำ ทรงตรัสถึงท้าวพระกรุณาแต่ว่า ทรงคอยฟังอยู่ก็ไม่มีใครไปถึงบ้างเลย ปานนี้จะถึงสงขลาแล้วหรืออย่างไรก็ไม่ทรงทราบ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๘ ค่ำ เพลาเช้า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยาเสนาภูเบศร์ พระยาชุมพร บอกเข้ามาว่าได้ยกกองทัพออกไปจากเมืองชุมพร ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เป็นคน ๑,๒๑๖ คน ว่าท้าวพระกรุณายกไปแต่ ณ วันเดือน ๕ แรม ๘ ค่ำแล้ว ทรงตรัสว่าออกไปถึงเสียหน่อยเถิด จะได้ทรงทราบข้อราชการละเอียดถี่ถ้วนบ้าง ทรงคอยฟังข้าง ๙ หัวเมืองก็ไม่ได้ความ ครอบครัวข้างเมืองไทรจะไปกับอ้ายแขกเท่าไร เหลืออยู่เท่าไร ก็ยังไม่ได้ความเป็นแน่เลย ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ หาได้ทรงตรัสราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำ เพลาค่ำ ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า มีอะไรเข้ามาหรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือนายพูนเข้าไปแต่เมืองสงขลาถึงลำ ๑ นายพูนแจ้งว่า เป็นบ่าวพระยาไชยานอกราชการ ๆ ให้เอานายน้อยบุตรพระยาไชยากับบ่าวที่ป่วยเจ็บเข้าไปส่ง ณ กรุงฯ ถามได้ความว่า อ้ายแขกซึ่งมารบเมืองสงขลานั้น พากันแตกหนีไปหมดแต่ ณ วันเดือน ๕ แรม ๑๔ ค่ำแล้ว ว่าพระยาสงขลากับพระราชรินทร์ยกติดตามออกไปข้างเมืองตานี แต่พระยาวิชิตณรงค์นั้นยกลงไปทางเมืองจะนะ แลเมื่อนายพูนเข้ามานั้น พบเรือท้าวพระกรุณากับเรือนายทัพนายกองที่ช่องอ่างทอง ณ วันเดือน ๕ แรม ๑๓ ค่ำ แล้วมาพบเรือเจ้าพระยายมราชที่สมุยอีก ๒ ลำ ทรงตรัสว่า อย่างไรเรือเจ้าพระยายมราชจึงกลับไปถึงสมุยก่อน ไปอยู่ข้างหน้าอีกเล่า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า กราบทูลพระกรุณาผิดไป นายพูนพบเรือเจ้าพระยายมราชนั้น พบที่พงัน ทรงตรัสว่า เรือเจ้าพระยายมราชก็ไปเร็วอยู่ ไปเอาทันกันเข้าได้ ทำนองเป็นเรือใหญ่อยู่แล้ว ก็แล่นออกลึกตัดแหลมทุ้งอ่าวไปทีเดียวจึงไปทันกันได้ แล้วทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนถึงท้าวพระกรุณาว่า เป็นกระไร ปานนี้เห็นจะถึงแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะถึงเมืองสงขลานั้นเห็นยังไม่ถึง ปานนี้เห็นจะถึงเมืองนครฯ แล้ว รับสั่งว่า ถึงเมืองนครฯ ก็เหมือนหนึ่งถึงสงขลาเหมือนยัน คงจะแวะพูดจากับเจ้าพระยานครฯ อยู่สัก ๒ วัน ๓ วันก่อนจึงจะไป อย่างไร ๆ ก็คอยฟังเอาบอกกองทัพใหญ่เถิด กองทัพใหญ่ออกไปถึงแล้ว ก็คงจะรู้การถี่ถ้วน บอกเข้ามาหมดนั่นแหละ ๚
๏ ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๑ ค่ำ หาได้ทรงตรัสราชการเมืองไทรไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เพลาเช้า พระนรินทร์กราบทูลลาให้หมื่นจงสรสิทธิ ขุนพิทักษ์สงคราม กลับออกมา ทรงตรัสว่า คิดว่าไปแล้ว ยังไม่ได้ไปดอกหรือ เออรีบออกไปเถิด ถ้อยความสั่งเสียไปอย่างไร ก็มีอยู่ในหนังสือซึ่งให้ออกมาหมดสิ้นอยู่ แล้วเจ้าพระยาพระคลังดูสั่งเสียนอกหนังสือไปอีกสักเล็กสักน้อยเถิด แล้วรับสั่งสั่งหมื่นจงสรสิทธิ ขุนพิทักษ์สงครามว่า ออกมาถึงแล้วการงานก็จะไม่มีอะไรนักหนา ถ้าไม่มีการแล้ว คิดเล่นเอาฝิ่นเสียให้หมดจงได้ ชำระเอาที่คนซื้อฝิ่นขายฝิ่นแลพวกสูบฝิ่น เก็บเอาฝิ่นเอากระทะเอากล้องเอาเหล็กเครื่องมือส่งเข้าไปเสียให้สิ้น อย่าให้มีต่อไปได้ เห็นจะดีนักหนาทีเดียว ถ้าคิดจัดแจงให้เรือออกคอยจับเอาอ้ายพวกเรือพายซึ่งมาขายยาฝิ่นตามแขวงจังหวัดบ้านเมือง ได้สักลำหนึ่งสองลำส่งเข้าไปแล้ว จะวิเศษนักหนา คิดทำให้ข่าวคราวเลื่องลือลงไปถึงเมืองใหม่ เมืองเกาะหมาก ก็คงจะเข็ดหลาบหยุดลงหมดได้ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือจุ้นจู๊ยี่นายเรือพระประเสริฐวานิช ซึ่งไปส่งกองทัพพระราชรินทร์กลับเข้าไปถึงลำ ๑ ถามได้ความว่า พระราชรินทร์ออกมาถึงเมืองสงขลา ณ วันเดือน ๕ แรม ๑๓ ค่ำ อ้ายแขกซึ่งมาตีเมืองสงขลานั้นพากันแตกหนีไปแต่ ณ วันเดือน ๕ แรม ๑๒ ค่ำ พระยาสงขลากับพระยาวิชิตณรงค์ พระราชรินทร์ ยกติดตามอ้ายแขกไปเมืองตานี จุ้นจู๊ยี่ไปจากเมืองสงขลา ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๕ ค่ำ ไปพบเรือท้าวพระกรุณา กับเรือนายทัพนายกองที่ทุ่งระโนด ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๖ ค่ำ ท้าวพระกรุณาฝากจดหมายเข้าไปว่า ออกมาอยู่ดีอยู่ด้วยกันทั้งสิ้น แต่ออกมาจากปากน้ำเจ้าพระยามาตามทางนั้น หาทราบข่าวข้อราชการเมืองสงขลาไม่เลย ต่อมาถึงทุ่งระโนดแดนเมืองพัทลุง ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๖ ค่ำ พบเรือจุ้นจู๊ยี่จึงได้ทราบความว่าอ้ายแขกซึ่งมาตีเมืองสงขลา พากันเลิกแตกหนีกลับไปแล้ว ๆ จุ้นจู๊ยี่พบเรือกองทัพที่หน้าเมืองนครฯ อีก ๒ ลำ ทรงตรัสว่า ไปถึงเสียหน่อยเถิด จะได้ขึ้นบกขึ้นฝั่งหยุดยั้งเสียให้สบายบ้าง กระตรกกระตรำลำบากมาก็หลายวันนักหนาแล้ว หลวงลักษณมานา หลวงราชบริรักษ์เข้าไปก็ได้ทรงตรัสถาม กราบทูลว่า ความอ้ายแขกแตกไปจากสงขลานั้น ก็ว่ารู้แต่เมื่อพบหลวงลักษณมานา หลวงราชบริรักษ์ที่ชุมพรนั้นแล้ว พึ่งรู้ความที่ทุ่งระโนดดอกหรือ เห็นจะหาได้แวะที่นครฯ ไม่ เลยไปทีเดียว แล้วจึงไปรู้เอาที่ทุ่งระโนด เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เห็นจะไม่แวะเมืองนครฯ หามิได้ ทรงตรัสว่า ปานนี้ก็ถึงสงขลาได้หยุดยั้งสบายแล้ว ๆ อ่านจดหมายถวายจบลง ทรงตรัสว่า ใครมิรู้มันเข้ามาว่า รู้ความสงขลาแต่ที่ชุมพรนั้นแล้ว แต่ทรงจำชื่อไม่ได้เอง แล้วทรงตรัสถามว่า กำปั่นแกล้วกลางสมุทรจะเข้าไปเมื่อไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยาสงขลาให้รอท้าวพระกรุณาอยู่ จะให้บรรทุกเอาครัวโทษเข้ามา ว่ารวบรวมครัวคอยไว้แล้ว รับสั่งว่า คิดจัดแจงเอาข้าวออกไปส่งเสียในเร็ว ๆ สักทีเถิด ดูแบ่งเอาคนสงขลาที่ให้เข้ามา ๒ ลำนั้น ใส่ลงกับคนเราออกไปส่งก็จะได้ ๚
๏ แลการที่บ้านนั้น ข้าพเจ้ารับพระราชทานไปถามพ่อคงได้ความว่าอยู่จำเริญ เป็นสุขปรกติอยู่ทั้งสิ้น หามีอันตรายไข้เจ็บสิ่งใดไม่ แต่สำเนาหนังสือตอบเมืองนครฯ กับบอกเมืองนครฯ นายช่วยถือเข้าไปนั้น เจ้าคุณหาบนสั่งให้คัดส่งออกมากับตราตอบเมืองสงขลา แลบอกเมืองนครฯ ซึ่งนายสีคงถือเข้าไปครั้งหลัง ๒ ฉบับนั้น คุณพระนายศรีเสารักษ์สั่งให้คัดออกมาด้วยแล้ว แต่คำให้การอ้ายแขกซึ่งหมื่นจงสรสิทธิคุมเข้าไป โปรดให้ถามใหม่นั้น หลวงราชเศรษฐีได้คัดส่งออกมากับหมื่นจงสรสิทธิ ขุนพิทักษ์สงคราม แลกระแสพระราชดำริกับข้อความในบอกซึ่งข้าพเจ้าจดหมายมานี้ ได้ฝากออกมากับจมื่นอินทรเสนาครั้ง ๑ รองศุภมาตราเพชรบุรีครั้ง ๑ ขุนฤทธิรณไกรญวนครั้ง ๑ หมื่นจงสรสิทธิ ขุนพิทักษ์สงครามครั้ง ๑ เข้ากัน ๔ ครั้ง แต่ครั้งก่อนจะได้ออกมาถึงนำขึ้นกราบเรียนทั้ง ๓ ครั้งหรือประการใด ข้าพเจ้าถามเรือซึ่งเข้าไปก็หาได้ความไม่ ข้าพเจ้าได้รับพระราชทานเข้าไปคอยฟังเสมออยู่ทุกเพลา ข้อความซึ่งจดหมายออกมา จะขาดผิดเพี้ยนควรมิควรประการใด รับพระราชทานพระเดชพระคุณสุดแล้วแต่จะโปรด จดหมายมา ณ วัน ๖ เดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำปีกุนเอกศก (จุลศักราช ๑๒๐๑ พ.ศ. ๒๓๘๒) ๚
จดหมายหลวงอุดมสมบัติ ฉบับที่ ๖
๏ ข้าพเจ้าหลวงอุดมสมบัติ จดหมายมายังหลวงทิพอักษรเสมียนตรา ได้นำขึ้นกราบเรียนแต่ท้าวพระกรุณาเจ้าให้ทราบ ด้วย ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ข้าพเจ้าได้จดหมายออกมากับหมื่นจงสรสิทธิ ตำรวจนอกขวา กับขุนพิทักษ์สงคราม กรมการสงขลา ฉบับ ๑ เข้ากันเก่าใหม่ ทั้งฝากจมื่นอินทรเสนา ฝากรองศุภมาตราเพชรบุรี ฝากขุนฤทธิรณไกรญวนออกมาเป็น ๔ ฉบับ แจ้งอยู่แต่ก่อนนั้นแล้ว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำ ๑ หาได้ทรงตรัสราชการเมืองไทรไม่ ทรงตรัสไปด้วยเรื่องชำระฝิ่น โปรดให้เจ้าคุณหาบนเป็นแม่กองชำระอยู่ที่ทิมสงฆ์ ได้ตัวฝิ่นรายหลวงบำรุงซึ่งซื้อมาจากกำปั่น ๓๕ ปักนั้นมาส่งได้ ๗ ปัก หลวงบำรุงให้จีนเหลียนเที่ยวขายอยู่ตามท้องทะเล ๒๒ ปัก โปรดให้ขุนญาณติดตามอยู่ ยังค้างขุนบำรุงเร่งอยู่ ๖ ปัก กับเจ้าภาษีทั้งปวงได้เอาฝิ่นมาลุแก่โทษเสมออยู่ทุกวัน แต่ที่เมืองฉะเชิงเทรา เมืองนครนายก เมืองปจิม เมืองชลบุรี เมืองละมุง เมืองระยองนั้น โปรดให้พระยามหาอำมาตย์ พระยาวิสูตรออกไปชำระที่เมืองสาครบุรี เมืองสมุทรสงคราม เมืองเพชรบุรี เมืองนครไชยศรีนั้น เจ้าพระยาพลเทพ พระมหาเทพ ออกไปชำระ ที่เมืองชุมพรนั้น จมื่นราชามาตย์ หลวงเทพเสนี ออกมาชำระแต่ที่เมืองถลาง เมืองตะกั่วทุ่ง เมืองตะกั่วป่า เมืองพังงานั้น มีหนังสือออกมาให้พระยาไชยาชำระ แต่ได้ตัวฝิ่นส่งแล้วทั้งในกรุงฯ ทั้งหัวเมือง เข้ากันเก่าใหม่ เป็นฝิ่น ๗๒ ปักเศษ โปรดให้ตั้งเตาเก็บเอาฝิ่นออกเผาเสียที่ทุ่งพระเมรุ ณ วันเดือน ๖ แรม ๒ ค่ำ มีต้นกัลปพฤกษ์ต้นหนึ่ง ทิ้งเป็นฉลากชื่อจีนเจ๊สัวซึ่งขายฝิ่นบ้างซึ่งซื้อฝิ่นบ้าง เป็นเงินปลีก ๑๐ ตำลึงบ้าง พระราชทานให้ตามฉลากชื่อจีนเจ๊สัว หลวงบำรุงตำลีง ๑ ขุนญาณ ๒ บาท จางวางหลง ๒ บาท แล้วโปรดให้เจ้าพนักงานกรมท่าคอยค้นฝิ่นดูเรือใหญ่เรือน้อยของเจ้าภาษีทั้งปวงซึ่งเข้าไป ณ กรุงฯ แต่กำปั่นฝรั่งกำปั่นแขกนั้นโปรดให้ยกไว้ ครั้นจะโปรดให้ค้นถ้าได้ฝิ่นก็จะดี ถ้าไม่ได้ฝิ่นจะเสียท่วงทีอายแก่แขกแก่ฝรั่งด้วยเป็นเรือมาแต่นานาประเทศ ให้คอยจับเอาเมื่อซื้อขาย ถ้าจับได้เมื่อซื้อขายแล้วให้เอาฝิ่นเผาเสียตามหนังสือสัญญา แล้วให้ชำระเอาตัวเจ้าภาษีทั้งปวงมาสาบานเสีย อย่าให้คิดซื้อฝิ่นขายฝิ่นต่อไป แลรู้ว่าผู้ใดซื้อผู้ใดขาย ก็ให้มาบอกกับกองชำระโดยสัตย์โดยจริง มิให้ปิดบังไว้ แล้วให้คิดจัดเจ้าภาษีทั้งปวงคอยช่วยระวังดูแลไว้ให้เป็นหน้าที่กัน ผู้ใดจะรับข้างเมืองฉะเชิงเทรา ข้างปากน้ำเจ้าพระยา ข้างเมืองสมุทรสงคราม ก็ให้จัดขึ้นเป็นหมู่เป็นพวกเป็นหน้าที่ไว้ ถ้ามีเหตุการณ์ขึ้นหน้าที่ผู้ใดจะได้ชำระเอาตัวคนซื้อฝิ่นขายฝิ่นโดยง่าย แลการโปรดให้ชำระฝิ่นครั้งนี้ชำระกวดขันอยู่ ทรงตรัสไล่เลียงไถ่ถามอยู่เสมอทุกวัน ว่าข้างเมืองสงขลานั้นก็โปรดให้มีหนังสือออกมาชำระแล้ว แต่เมืองนครฯ นั้นเห็นจะหามีใครซื้อฝิ่นขายฝิ่นเหมือนเมืองสงขลาไม่ อย่างไรๆ ก็คิดชำระเก็บเอาฝิ่นส่งเข้าไปเสียให้หมด อย่าให้มีขึ้นต่อไปได้นั่นแหละดี ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ แรม ๒ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ท้าวพระกรุณามีหนังสือบอกให้หมื่นนิกรญวนเมืองจันทบุรีถือเข้ามาถึงฉบับ ๑ ใจความว่า เมื่อท้าวพระกรุณายกออกมาถึงทอดเรืออยู่ที่เกาะนางประสงค์นั้น ให้ขึ้นไปหาตัวปลัดเมืองไชยาลงมา ให้จัดเอาเรือนำออกมาส่งด้วย ปลัดเมืองไชยาก็หาลงมาไม่ ทอดเรือคอยช้าอยู่ถึง ๓ วัน ๔ วัน ปลัดเมืองไชยาก็ไม่ลงมา ต้องให้หลวงทิพอักษรเสมียนตรา ขึ้นไปหาตัวปลัดเมืองไชยาจึงลงมา ได้เรือน้ำออกมาส่ง ที่เมืองท่าทองนั้นให้พระปราณขึ้นไปหาตัวหลวงไชยปัญญาลงมา ให้จัดเอาเรือน้ำมาส่ง หลวงไชยปัญญาก็หาลงมาไม่ เรือน้ำก็ไม่จัดส่งออกมา แต่ทอดเรือคอยช้าอยู่ถึง ๔ วัน ๕ วัน น้ำก็น้อยลงทุกที ต้องรับพระราชทานเอาน้ำออกเฉลี่ยให้แจกจ่ายกันกิน ผู้คนในลำเรือได้ความลำบากป่วยเจ็บลงก็ ๒ คน ๓ คน กับส่งต้นหนังสือซึ่งมีไปถึงเจ้าพระยานครฯ ฉบับ ๑ มีไปถึงพระยาไชยาฉบับ ๑ เข้ามาด้วย ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ทำไมอ้ายเหล่านี้มันจึงโหยกเหยกไปเสียอย่างนี้ มันจะไม่เอาแก้วเอาการแล้วหรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เมื่อครั้งเจ้าคุณหาบนออกมาก็เป็นเหมือนกันอย่างเช่นนี้ จะเรียกหาตัวเรียกเอาอะไรก็ไม่ใคร่ได้ ไม่ใคร่มาหามิได้ ทรงตรัสว่า ทำไมกระนั้น ทำนองมันจะกลัวหลบหลีกไปรีรอเสียหรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ทำนองจะกลัวหลบหลีกไปเสีย ไม่ใคร่มาหามิได้ รับสั่งว่า อ้ายบ่าวไพร่เจ้าพระยานครฯ แล้วมันสุดใจนักหนาทีเดียว มันฟังก็แต่คำนายมันเท่านั้น ถ้านายไม่บอกไม่สั่งไว้แล้วมันไม่ทำไม่พูดเอาเลย มันกลัวอยู่ก็แต่นายของมันคนเดียว แล้วทรงตรัสถามว่า พระยาศรีพิพัฒน์อยู่เย็นเป็นสุขดีอยู่ดอกหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าอยู่ดีอยู่ รับสั่งว่า ปานนี้ก็จะขึ้นบกขึ้นฝั่งไปนอนอยู่ที่สงขลาสบายเสียแล้ว ๆ รับสั่งว่า เอาหนังสือมาอ่านไปเถิด แลเมื่อหมื่นนราอ่านหนังสือบอกถวายนั้น ทรงนิ่งฟังไปจนจบ หาได้ทรงตรัสประการใดไม่ ครั้นอ่านหนังสือบอกจบแล้ว ทรงตรัสว่าได้ตัวปลัดเมืองไชยาลงมาถึงเรือแล้ว ทำไมไม่เฆี่ยนมันเสียสัก ๑๐ ที ๒๐ ทีเล่า มันลงมาถึงเรือแล้วก็หายโกรธเสียเท่านั้นกันเอง แล้วอ่านต้นหนังสือซึ่งท้าวพระกรุณามีไปถึงพระไชยานั้น ถวายจบลง ทรงตรัสว่า ปานนี้อ้ายแขกมันก็พากันไปเสียหมด กองทัพพระยาไทรเขาก็เข้าไปอยู่ในเมืองไทรได้เสียแล้ว จะได้ไปรบไปรื้อที่ไหน แต่ซึ่งมีหนังสือว่ากล่าวไปดังนี้ดีแล้ว เป็นการไม่ประมาท ถ้ามีการมาจะได้ให้ยกลงไปช่วยกันทันท่วงที คิดให้หนังสือไปกำชับกำชาตระเตรียมไว้นั้น ก็ถูกต้องชอบด้วยราชการอยู่แล้ว แล้วอ่านหนังสือซึ่งมีไปถึงเจ้าพระยานครฯ นั้นถวายจบลง ทรงพระสรวลตรัสว่า คิดว่าจะว่าอย่างไรไป มิรู้เปล่าทีเดียว ขึ้งโกรธอยู่แล้วจะว่ากล่าว บอกกล่าวโทษหลวงไชยปัญญาไปตามโกรธบ้างอย่างไรก็ไม่ว่าเล่า กลับว่ากล่าวเป็นดีไปเสียอีก ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ก็ให้ใครถือหนังสือไปถึงเจ้าพระยานครฯ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ให้พระปราณที่เป็นหลวงชาญชลมารคอยู่ก่อนนั้นถือไป ทรงตรัสว่าเออ คิดว่าจะว่าโกรธไปอย่างไรบ้างหรือ มิรู้กลับว่าไปเสียอย่างนี้อีก ทำนองโกรธปลัดเมืองไชยาแล้ว ได้โกรธก็โกรธเลยไปกระนั้นเอง หรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ว่ากล่าวบอกเข้ามานั้นทำนองโกรธเจ้าพระยานครฯ ว่าการข้างเมืองไทร เจ้าพระยานครฯ ให้ลงไปทำก็ได้เมืองไทรแล้ว ท้าวพระกรุณาออกมาจนถึงเมืองชุมพรถึงท่าทอง เจ้าพระยานครฯ จะบอกกล่าวให้รู้การบ้างก็ไม่มี การข้างเมืองสงขลาก็ยังไม่ทราบ จึงรีบเลยไม่แวะเข้าเมืองนครฯ ไปเมืองสงขลาทีเดียว ทรงพระสรวลตรัสว่าเออ จะว่าไปตามโกรธอย่างไรบ้างให้รู้ว่าโกรธสิไม่ว่าเล่า กลับให้พระปราณถือหนังสือไปเยียมเยือนเป็นดีไปได้ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระปราณไปกับเรือท้าวพระกรุณา ๆ โกรธขึ้งอย่างไร พระปราณได้ยินทราบอยู่หมด พระปราณไปถึง เจ้าพระยานครฯ ก็คงจะทราบความโกรธสิ้น ทรงตรัสว่า การข้างเมืองนครฯ แล้วหาใคร่จะบอกจะเล่าอะไรให้รู้ไม่เลย จนชั้นบ่าวไพร่ก็เป็นไปด้วยกันเสียหมด ถ้านายไม่สั่งให้บอกแล้ว ให้ถามเอาเถิด ไม่พูดไม่บอกเอาเลยทีเดียว มันกลัวนายนี้สุดใจนักหนาแล้ว ๆ ทรงพระสรวลตรัสว่าเออ โกรธเขาแล้วจะว่ากระไรก็ไม่ว่า กลับไปบอกกล่าวโทษเอาว่า ให้ขี่เรือใหญ่ออกมาจะแวะขึ้นบกขึ้นฝั่งก็ไม่ได้ ผู้คนอบไอกันอยู่จนป่วยไข้ลง กลับเป็นอย่างนี้ไปเสียอีกเล่า แล้วทรงพระสรวล ทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า ว่าไม่ได้แล้ว นานไปก็จะกล่าวโทษเจ้าพระยาพระคลังเข้าบ้าง คิดระวังตัวไว้ให้ดีเถิด แล้วทรงตรัสถึงท้าวพระกรุณาว่า หายขึ้งหายโกรธเสียบ้างเถิด ออกไปถึงก็จะเป็นแต่การจะจัดแจงตั้งบ้านตั้งเมืองแลผ่อนปรนครอบครัวเท่านั้น ไปวิวาทเอาเมื่อจัดแจงการบ้านเมืองผ่อนครอบครัวนั้นเถิด การจะจัดแจงตั้งบ้านเมืองอย่างไรก็ได้สั่งเสียออกมาแล้ว สุดแต่ใจจัดแจงเอาตามสั่งออกมาแต่ก่อนให้ดี แล้วทรงตรัสว่า ขึ้นบกขึ้นฝั่งได้แล้ว ปานนี้ก็เห็นจะหายโกรธขึ้งเสียแล้ว ๆ รับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า คิดมีหนังสือว่ากล่าวออกไปเสียอีกสักทีหนึ่งเถิด ให้มากับเรือหมื่นนิกรซึ่งเข้าไปออกมาทีเดียว พวกเรือสงขลาซึ่งให้เข้าไปนั้น อย่ายึดมันไว้เลย ให้มันรีบออกมาเถิด หนังสือมีมาถึงเจ้าพระยานครฯ พระยาสงขลาอย่างไรจะได้รู้ความ คิดราชการไปพลางก่อน ครั้นจะไม่มีหนังสือให้ออกมาอีกก็จะว่าเอา หน่อยก็จะกล่าวโทษเอาเจ้าพระยาพระคลังเข้าว่าไม่จัดแจงมีหนังสือว่ากล่าวออกมา คิดจัดเอาร่างหนังสือซึ่งตอบนครฯ ครั้งก่อนใส่ลงบ้าง ว่าเติมลงใหม่บ้าง ส่งให้หมื่นนิกรมันออกมาทีเดียวเถิด ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยากลันตัน ตนกูปสามีหนังสือบอก ฝากนายกำปั่นวิทยาคมเข้ามาถึงคนละฉบับ ใจความในหนังสือพระยากลันตันว่า ตนกูปสาบุตรพระยาบ้านทะเลให้คนมาบอกกับพระยากลันตันว่า คนขาวให้แขกไทรมาตีเอาเมืองไทรได้แล้ว พวกอ้ายแขกไทรยกมาล้อมเมืองสงขลาไว้ ข้างเมืองนครฯ พวกอ้ายแขกไทรก็ยกเข้าล้อมไว้แล้ว ว่าคนขาวเข้าไป ณ กรุงฯ วุ่นวายอยู่ กองทัพกรุงฯ ยกออกมาช่วยเมืองนครฯ เมืองสงขลาไม่ได้ ตนกูปสาจะขอทำรั้วบ้านกับคนร้ายทิ้งไฟ แล้วตนกูปสาตั้งทำค่ายขึ้นในเพลากลางคืน พระยาบาโงยกับหวันหลงมหมัด ตั้งค่ายอยู่ที่ปลายน้ำกอง ๑ บุตรตนกูสีปัตหรามหารายาตั้งค่ายอยู่ที่มุเก็ตกอง ๑ เป็น ๓ กองด้วยกัน พระยากลันตันให้ไปตั้งค่ายรับ ได้ยกเข้าตีรบสู้กัน แลหนังสือตนกูปสานั้นว่า หวันกากับไปเก็บเอาแผ่นดินที่ไรนาของตนกูปสาไป ตนกูปสาให้คนมาร้องต่อพระยากลันตัน ๆ ว่าจะชำระให้ก็หาชำระให้ไม่ แล้วว่าเมื่อเดือนยี่ อ้ายแขกพวกไทรมีหนังสือมาชักชวนพระยากลันตันให้ไปเข้าด้วย พระยากลันตันก็รับว่าจะเข้าด้วย พระยากลันตันมีหนังสือไปถึงตนกูโอ๊ะให้ไปช่วยพูดจากับคนขาว ว่าพระยากลันตันจะขอเอาคนขาวเป็นนาย ข้อความหนังสือทั้ง ๒ ฉบับแจ้งอยู่ในสำเนาซึ่งคัดส่งออกมาด้วยกับหนังสือซึ่งโปรดให้มีออกมานั้นแล้ว ครั้นกราบทูลแล้วทรงตรัสว่า เป็นเหตุด้วยเจ้าพระยานครฯ ปล่อยอ้ายพระยาบาโงยไปทีเดียว การจึงเป็นขึ้นได้ มันออกไปถึงกันเข้าแล้ว มันก็คิดชักชวนกันเป็นไปอีกนั่นเอง แล้วทรงตรัสถามว่า ลูกอ้ายตนกูสีปัตหรามหารายา ซึ่งตั้งอยู่ที่มุเก็ตนั้นพ่อมันเป็นคนอยู่ที่ไหนก่อน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เป็นบุตรพระยาสายคนเก่าบ้านอยู่ที่มุเก็ต ทรงตรัสว่า มันชักชวนกันเป็นขึ้นทั้ง ๓ กอง ๔ กองทีเดียว มันตั้งค่ายก็ตั้งขึ้นที่บ้านของมันนั่นเอง มันคิดการดูเห็นจะมากมายอยู่ ไม่พอทีเอาเลย เพราะเชื้อเจ้าพระยานครฯ ทีเดียว แต่แรกก็ไม่ไว้พระทัยอยู่แล้ว ทรงคิดจะหาให้อ้ายพระยาบาโงยออกมาไม่ คิดยึดผูกพันเอาตัวมันไว้ที่กรุงฯ เสียแล้ว การจะเป็นไปได้ที่ไหนถึงอย่างนี้ แต่ก่อนก็ได้ทรงตรัสถามเจ้าพระยานครฯ ๆ ก็รับว่าไม่เป็นไร ๆ จึงได้ให้ออกมา ครั้นให้ออกมาแล้วกลับปล่อยไป ให้มันเป็นขึ้นได้อย่างนี้ เสียทีนักหนาทีเดียว ครั้นอ่านหนังสือพระยากลันตันถวายจบแล้ว ทรงตรัสถามว่า อย่างไรมหารายาสิว่าลูกมันตั้งอยู่ที่มุเก็ตแล้ว ทำไมพระยากลันตันจึงมาปรึกษาหารือกันอยู่เป็นพวกข้างกลันตันเล่า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า มหารายาคนที่พระยากลันตันปรึกษาหารือนั้น มิใช่ตนกูสีปัตหรามหารายาที่บุตรมาตั้งค่ายอยู่ที่มุเก็ตหามิได้ มหารายาคนนี้ พระยากลันตันขอตั้งเป็นที่ตนกูวินปัตหรามหารายา ให้เป็นที่จางวางขึ้นในเมืองกลันตันครั้งนี้ ทรงตรัสว่า ทรงคิดว่าจะเป็นมหารายาที่ลูกมันตั้งค่ายอยู่ที่มุเก็ตเล่า แล้วอ่านหนังสือตนกูปสาถวายจบลง ทรงตรัสว่า มันว่ากล่าวของมันก็พิสดารอยู่ แต่หนังสือพระยากลันตันนั้น ว่ากล่าวสั้นนักหนาทีเดียว จะว่าสั่งเสียเข้ามาให้ช่วยเหลือบ้างอย่างไรก็ไม่ว่าเอาเลย เป็นกระไร ได้ไล่เลียงถามนายกำปั่นล้าต้าดูบ้างหรือไม่ ได้พูดจากับพระยากลันตัน ๆ สั่งเสียมาว่าอย่างไรบ้างหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า รับพระราชทานถามดูแล้ว ว่าพระยากลันตันหาได้สั่งเสียเข้ามาว่าอย่างไรไม่ แต่ตนกูปสามีหนังสือฝากแหวน ๒ วงเข้ามาให้ถึงหลวงโกชาอิศหาก ว่าให้หลวงโกชาอิศหากช่วยทำนุบำรุงเอาหนังสือขึ้นว่ากล่าวต่อท่านเสนาบดี ให้ได้ที่แผ่นดินไร่นาคืนมาแล้ว จะขอบบุญขอบคุณนักหนาทีเดียว ทรงตรัสว่า บ้านเมืองกลันตันวุ่นวายจนถึงอย่างนี้ จะสั่งเสียเข้ามาว่ากระไรก็ไม่ว่า นายเรือล้าต้าก็ไปพูดจากันอยู่ มันได้ยินเขาคิดรบสู้พูดจากันอย่างไรบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ยังไม่ได้ถามหามิได้ รับสั่งว่าเอาตัวมันมาไล่เลียงไถ่ถามเข้าดู มันจะรู้ความอย่างไรไปบ้าง ความในหนังสือซึ่งว่ากล่าวเขามาทั้ง ๒ ฉบับนั้น จะฟังเอาเป็นจริงแน่นอนข้างใครก็ยังหาได้ไม่ เป็นต่างคนต่างกล่าวโทษกันอยู่ จะทรงตัดสินว่ากล่าวออกมาอย่างไร ความก็ยังไม่แน่นอน หารู้ที่จะทรงตัดสินไปอย่างไรได้ไม่ จะทรงฟังให้แน่นอนเล่าทางก็ไกล จึงรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า มีหนังสือออกมาถึงพระยาศรีพิพัฒน์เถิด ให้คิดจัดแจงระงับว่ากล่าวเสียให้เรียบร้อยด้วย ออกมาอยู่ที่สงขลาก็ใกล้กันกับเมืองกลันตันอยู่แล้ว ดูไถ่ถามปรึกษาหารือกับเจ้าพระยานครฯ ช่วยกันคิดจับเอาตัวอ้ายพระยาบาโงยเสียให้จงได้ ถ้าไม่ได้ตัวมันแล้ว มันก็คงจะออกไปเมืองใหม่หาอังกฤษคิดเข้ามาทำเอาเมืองกลันตันเหมือนอย่างเมืองไทร รีบคิดตัดรอนระงับเสี้ยนหนามเสีย อย่าให้เมืองกลันตันยับเยินไปได้ แลการซึ่งวิวาทกันนั้น ก็ได้รบสู้กันจนถึงฆ่าฟันกันแล้ว อย่างธรรมเนียมข้างแขกจะคิดว่ากล่าวระงับให้คืนดีอยู่ไปด้วยกันได้อย่างไรก็ไม่ทรงทราบ ถ้าเป็นอย่างธรรมเนียมไทยทำจนถึงอย่างนี้แล้วซึ่งจะระงับให้อยู่ไปด้วยกันอีกนั้นหาได้ไม่ ถ้าอยู่ได้แล้ว การเจ้าลำดวน, เจ้าอินทปัตครั้งนั้น จะมิโปรดชุบเลี้ยงให้อยู่หรือ ต้องทำเอาเสียให้ยับเยินเด็ดขาดไปข้างหนึ่งนั่นแหละจึงจะอยู่ไปได้ แลอ้ายตนกูปสาคนนี้ก็เป็นญาติเชื้อสายเกี่ยวพันกันกับพระยากลันตันอยู่ อย่างธรรมเนียมแขกจะระงับว่ากล่าวให้คืนดีอยู่ไปด้วยกันฉันญาติได้อย่างไร ก็สุดแต่คิดจัดแจงระงับทำเสียให้เรียบร้อยให้ดี อย่าให้มีเสี้ยนหนามให้เมืองกลันตันยับเยินต่อไปได้ แต่อ้ายพระยาบาโงยนั้นจะจัดแจงว่ากล่าวให้ปรกติอยู่ไปด้วยกันต่อไปหาได้ไม่ ให้คิดจับเอาตัวมันเสียให้จงได้ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ แรม ๓ ค่ำ เพลาเช้า รับสั่งสั่งพระยาพิพัฒน์ว่า ให้บอกกับเจ้าพระยาพระคลัง ให้เอาตัวนายเรือล้าต้ากำปั่นวิทยาคมส่งให้พระยาไกรไล่เลียงไถ่ถามเอาความที่เมืองกลันตันต่อไปอีกสักหน่อยเถิด พระยากลันตันมีหนังสือเข้ามาความก็สั้นนักหนา การจะคิดมากมายรบสู้กันอย่างไร ทรงฟังก็ยังได้หาได้จริงข้างใครเป็นแน่นอนไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ แรม ๔ ค่ำ เพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลถวายร่างหนังสือ ซึ่งโปรดให้มีออกมาถึงท้าวพระกรุณาด้วยการเมืองกลันตันนั้น ข้อความแลกระแลพระราชดำริแจ้งอยู่ในหนังสือซึ่งโปรดให้ออกมาทุกประการแล้ว ครั้นอ่านถวายจบแล้ว รับสั่งว่าความที่ข้อว่าให้คิดจัดแจงทำอย่าให้เมืองกลันตันยับเยินต่อไปได้นั้น ขอเติมความลงอีกสักนิดหนึ่งเถิด ที่ความอื่นก็ดีอยู่หมดสิ้นแล้ว ว่าลงว่าคิดทำอย่าให้เมืองกลันตันแหลกเหลวหลุดถอนไปเป็นของผู้อื่นเสียได้ เจ้าคุณหาบนสั่งให้แก้หนังสือแล้วอ่านถวายจบลง ทรงพระสรวลตรัสว่าเออ ดีแล้ว เอาเถิด เอาส่งให้กับมันรีบออกมาโดยเร็ว จะได้รู้คิดราชการตัดรอนจับเอาตัวอ้ายพระยาบาโงยเสีย จัดแจงระงับว่ากล่าวให้แล้วทันท่วงที แล้วพระยาไกรโกษากราบทูลถวายคำให้การหลวงสุนทรวารี นายแก้วมหาดเล็ก นายเรือล้าต้ากำปั่นวิทยาคม ตามข้อความซึ่งคัดคำให้การส่งออกมาด้วย กับต้นหนังสือพระยากลันตัน หนังสือตนกูปสา แจ้งอยู่ในคำให้การนั้นแล้ว ครั้นอ่านถวายจบแล้วทรงตรัสว่า ทรงฟังดูคำให้การเห็นจะจริงของพระยากลันตันมาก พูดจากันกับนายเรือล้าต้าก็เป็นข้อเป็นงอได้เรื่องราวอยู่ แต่ข้างตนกูปสานั้น ว่ากล่าวไม่เป็นข้อเป็นงออะไรเลย เลื่อนลอยไปเสียหมด เห็นจะเปล่า ๆ ทั้งนั้น ไม่จริงเสียแล้ว คิดโกงว่ากล่าวเอากระนั้นเอง แล้วทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร ดูทำนองพระยากลันตันกับตนกูปสาพูดจากับนายเรือล้าต้านั้น ท่วงทีใครจะนับถือต้อนรับมากกว่ากัน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า นายเรือล้าต้าไปหาพระยากลันตัน ๆ เรียกให้ขึ้นนั่งเสมอกันกับพระยากลันตัน แล้วให้เลี้ยงดูนายเรือล้าต้า พูดจาต้อนรับดูนับถือมากกว่าตนกูปสา แต่ข้างตนกูปสานั้น นายเรือล้าต้าไปหาหาได้เรียกขึ้นไปนั่งเสมอกันไม่ นายเรือล้าต้านั่งอยู่ชั้นกลาง ตนกูปสานั่งอยู่ชั้นบน แล้วไม่ได้เลี้ยงดูเหมือนพระยากลันตัน แลเมื่อนายเรือล้าต้าพูดจาอยู่กับตนกูปสานั้น ตนกูปสาถือพร้ายาวพาดตักอยู่เล่ม ๑ พูดไปพลางเอาพร้าขึ้นแกว่งดูไปพลางแล้วพาดตักไว้ แต่เมื่อนายเรือล้าต้ากลับมานั้น ตนกูปสาได้ให้ของกินมาครั้ง ๑ ทรงตรัสว่า อ้ายนี่ดูทำนองก็หาสู้นับถือไม่ ท่วงทีเห็นจะคิดโกงเสียแล้ว พูดจากับนายเรือล้าต้าเล่า ก็เอาพร้ามาถือพาดตักไว้ได้ พวกกรุงฯ ไปมาหาอย่างนี้ จะเอาพร้ามาถือพาดตักพูดจาอยู่ด้วยนั้นถูกอยู่หรือ ดูกิริยาก็พลุ่มพล่าม แล้วจะเป็นบ้าไปเสียหรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ฟังดูนายเรือล้าต้าว่า ทำนองจะเป็นคนเสียจริตพลุ่มพล่ามอยู่ หาใคร่จะปรกติไม่ จึงรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนถึงท้าวพระกรุณาว่า ให้หมื่นนิกรมันถือหนังสือรีบออกมาเถิด จะได้รู้ราชการคิดจับเอาตัวอ้ายพระยาบาโงยเสียให้ใด้ จัดแจงระงับว่ากล่าวเสียให้เรียบร้อยให้แล้วทันท่วงที ๚
๏ ณ วันเดือน ๖ แรม ๕ ค่ำ แรม ๖ ค่ำ แรม ๗ ค่ำ หาได้ทรงตรัสถึงราชการเมืองไทรเมืองกลันตันไม่ ทรงตรัสไปด้วยเรื่องฝิ่น พระมหาเทพบอกเข้ามาว่า มีผู้จับฝิ่นได้ที่เรือจีนเหมาที่ป่าฟืนปากน้ำสาครบุรี ซึ่งหลวงจำเริญซื้อจากเรือพาย ให้จีนเหมาคุมเข้าไป ณ กรุงฯ ๑๓ ปัก รับสั่งให้ไล่เลียงชำระถามหาเอาตัวฝิ่นต่อไปอีกอยู่ ๚
๏ แลกระแสรับสั่งซึ่งทรงตรัส ตั้งแต่ท้าวพระกรุณายกกองทัพใหญ่ออกมาจากกรุงฯ แล้วนั้น โปรดสั่งราชการมากขึ้นกว่าแต่ก่อน ข้าพเจ้ารับพระราชทานฟังดู ถ้าเป็นราชการข้างแผ่นดินเมืองปากใต้มีประการใดแล้ว ก็โปรดสั่งตั้งพระทัยทรงคอยฟังอยู่ในนี้ทั้งสิ้น ข้าพเจ้าได้จดหมายฝากออกมากับหมื่นนิกรญวนเมืองจันทบุรีครั้งนี้อีกฉบับ ๑ เข้ากันฝากออกมาแต่ก่อนเป็น ๕ ฉบับ ๚
๏ กระแสพระราชดำริกับข้อความในบอกจะขาดผิดเพี้ยนประการใด ขอพระราชทานพระเดชพระคุณ ควรมิควรสุดแล้วแต่จะโปรด ๚
จดหมายมา ณ วัน ๑ เดือน ๖ แรม ๗ ค่ำ ปีกุนเอกศก (จุลศักราช ๑๒๐๑ พ.ศ. ๒๓๘๒) ๚
จดหมายหลวงอุดมสมบัติ ฉบับที่ ๗
๏ ข้าพเจ้าหลวงอุดมสมบัติ จดหมายมายังหลวงทิพอักษรเสมียนตรา ได้นำขึ้นกราบเรียนแต่ท้าวพระกรุณาเจ้าให้ทราบ ด้วยข้าพเจ้าได้จดหมายฝากออกมากับจมื่นอินทรเสนา ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำ ครั้ง ๑ รองศุภมาตราเพชรบุรี ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำ ครั้ง ๑ ขุนฤทธิรณไกรญวน ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ครั้ง ๑ หมื่นจงสรสิทธิตำรวจ ขุนพิทักษ์สงครามสงขลา ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ครั้ง ๑ หมื่นนิกรญวนเมืองจันทบุรี ณ วันเดือน ๖ แรม ๗ ค่ำ ครั้ง ๑ เข้ากัน ๕ ครั้ง แจ้งอยู่ในจดหมายแต่ก่อนนั้นแล้ว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ แรม ๘ ค่ำ หาได้ทรงตรัสราชการเมืองไทร เมืองกลันตัน ไม่ ๚
๏ ณ วันเดือน ๖ แรม ๙ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือจีนเผือกเข้าไปถึงลำ ๑ ท้าวพระกรุณาให้ถือหนังสือเข้าไปว่า ท้าวพระกรุณามาถึงเมืองสงขลา ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๘ ค่ำ ครั้น ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ ขึ้น ๑๐ ค่ำ เรือนายทัพนายกองมาถึงอีก เข้ากัน ๑๕ ลำ เป็นคน ๑,๕๕๗ คน ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ท้าวพระกรุณาให้จีนเผือกถือหนังสือไปจากเมืองสงขลา จีนเผือกไปพบเรือเจ้าพระยายมราชที่ปากน้ำเมืองชุมพร ณ วันเดือน ๖ แรม ๕ ค่ำ เจ้าพระยายมราชฝากจดหมายเข้าไปถึงเจ้าพระยาพระคลังฉบับ ๑ จึงทรงตรัสว่าเออ ไปถึงสงขลาเสียได้แล้วค่อยสบายพระทัย สิ้นทรงพระวิตกลงทีเดียว เป็นกระไร พระยาศรีพิพัฒน์อยู่ดีอยู่ดอกหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าอยู่ดีอยู่ ทรงพระสรวลตรัสว่า เป็นกระไร ไปถึงสงขลาแล้วหายร้อนหายรนที่อบไอหายขึ้งโกรธสบายบ้างแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จีนเผือกว่าดูสบายดีอยู่ ทรงพระสรวลตรัสว่า มาถึงสงขลาสบายแล้วก็หายขึ้งโกรธลงนั่นสิ แล้วทรงตรัสถามว่า ๆ ความอะไรเข้าไปบ้างหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่มีความอะไรเข้าไปหามิได้ มีแต่ความบอกว่าเรือนายทัพนายกองออกมาถึงแล้ว ๑๕ ลำ ทรงตรัสถามว่า มันเข้าไปแต่วันไร เมื่อวันมันเข้าไปนั้น เรือกองทัพใครไปถึงอีกบ้างหรือไม่ พระนรินทร์ผินหน้าลงมาเรียกเอาหนังสือบอกขึ้นไปดู รับสั่งว่า พระนรินทร์จะรู้อะไร แต่จะจดลงไว้ว่า เข้าไปวันนั้น เรือคนนั้นมาถึงวันนั้น บ้างก็ไม่มี พระยาพิพัฒน์ช่วยไถ่ถามมันดูทีเถิด พระยาพิพัฒน์ถามจีนเผือกแล้วกราบทูลว่า จีนเผือกเข้าไปแต่เมืองสงขลา ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำ ว่าหาเห็นเรือกองทัพออกมาถึงอีกไม่ ทรงตรัสว่า ทำไมจึงเรี่ยราดอยู่ ไม่ใคร่จะมาถึงเข้าเลย อย่างนี้แล้วก็ชอบแต่จะถึงติด ๆ กันมาทุกวันจึงจะชอบ แล้วรับสั่งว่า เอาหนังสือมาอ่านไปเถิด ครั้นนายบริบาลอ่านหนังสือบอกถวายขึ้นว่า ข้าพระพุทธเจ้า พระยาพิพัฒน์รัตนโกษาบอกมา ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบใต้ฝ่าละอองฯ นั้น ทรงพระสรวลตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า บอกเข้ามาคราวนี้ให้กราบทูลทีเดียวหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า บอกเข้ามาให้กราบบังคมทูลพระกรุณาทีเดียว แล้วอ่านหนังสือต่อไปถึงที่ข้อว่าเรือพระยาเพชรบุรีออกมาถึงเมืองสงขลา ทรงตรัสถามว่า อย่างไรเรือพระยาเพชรบุรีออกมาก่อนแล้ว คิดว่าจะถึงสงขลาเสียก่อน มิรู้กลับมาถึงทีหลังเสียอีก เรือกองทัพที่จะล่วงมาข้างหน้าถึงก่อนนั้นมีบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่มีเรือใครล่วงมาถึงก่อนหามิได้ มาถึงก่อนก็มีเรืออมรแมนสรรค์ทีเดียว เรือนายทัพนายกองซึ่งล่วงมาก่อน ๒ วัน ๓ วันนั้น เรืออมรแมนสรรค์ตามทันเลยมาเสียหมด ทรงพระสรวลตรัสว่า เรือก็คล่องรวดเร็วนักหนา เป็นไรจึงไม่ชมเรือบ้างเลย กลับมาติเตียนว่าเรือใหญ่ผู้คนร้อนอบไอเสียอีก แล้วรับสั่งสั่งให้อ่านหนังสือถวายต่อไป ครั้นอ่านจบแล้ว ทรงตรัสที่ข้อว่า แล้วท้าวพระกรุณาจะยกลงไปจัดแจงการเมืองไทรนั้นรับสั่งว่า อย่าเพ่อไปก่อน จะไปข้างไหน ยังไม่ได้พบเจ้าพระยานครฯ ต้องพบพูดจากับเจ้าพระยานครฯ เสียก่อน หรือว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เมื่อจีนเผือกไปจากเมืองสงขลา ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำนั้น จีนเผือกไปพบเรือพวกรังนก ซึ่งไปส่งพระปราณกลับมาถึงที่ปากน้ำเมืองสงขลา บอกว่าพระปราณมาทางบกกับเจ้าพระยานครฯ จะมาเมืองสงขลา ว่าเจ้าพระยานครฯ กับพระปราณได้ยกออกจากเมืองนครฯ มาได้ ๔ วันแล้ว ทรงพระสรวลตรัสว่า เจ้าพระยานครฯ มาหาสิน่ะ เป็นไรจะไม่มาหา ถึงเจ็บไข้อยู่บ้างอย่างไรก็คงมาหาให้พบนั่นแหละ ถ้าให้มาหาพระยาสงขลาแล้วเห็นเจ้าพระยานครฯ จะไม่มาหาจริง แล้วอ่านจดหมายเจ้าพระยายมราชถวาย ในจดหมายนั้นว่า ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เจ้าพระยายมราชได้ใช้ใบจากปากน้ำเจ้าพระยาถึงเกาะสีชัง ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ครั้น ณ วัน เดือน ๕ แรม ค่ำ ๑ แรม ๒ ค่ำ ได้ใช้ใบไปจากเกาะสีชัง ลมเป็นลมสำเภาบ้างลมพัทยาบ้าง ก้าวลงไปเกาะครามหาได้ไม่ กลับมาทอดอยู่ที่เกาะสีชังอีก ณ วันเดือน ๕ แรม ๓ ค่ำฝนตกหนัก ครั้นเพลาบ่ายลมเป็นลมว่าว ใช้ใบออกจากเกาะสีชัง แล่นก้าวข้ามมา ๒ วัน ณ วันเดือน ๕ แรม ๕ ค่ำถึงเจ้าลาย แล้วใช้ใบมาถึงปราณแวะเรือเข้าตักน้ำที่ปราณครั้งหนึ่ง ที่แม่รำพึงครั้ง ๑ ณ วันเดือน ๖ แรมค่ำ ๑ มาถึงชุมพร ได้ใช้ใบออกจากชุมพรมาถึงเมืองสงขลา ณ วันเดือน ๖ แรม ๓ ค่ำ ครั้นอ่านจดหมายถวายจบแล้ว ทรงตรัสว่า พึ่งมาถึงชุมพร ณ วันเดือน ๖ แรมค่ำ ๑ เมื่อไรจะมาถึงเมืองสงขลา เรือจีนซึ่งพวกสงขลาให้เข้าไปซื้อข้าวที่กรุงฯ ก็ว่าพบอยู่ที่พงัน พบไล่กันคนละวันกับเรืออมรแมนสรรค์ คิดว่าจะมาถึงติด ๆ ตามกันมาทันเล่า มิรู้ยังห่างไกลกันนักหนาทีเดียว แล้วทรงตรัสถามว่า มันเข้าไปพบเรือเจ้าพระยายมราชที่ชุมพรลำเดียวเท่านั้นดอกหรือ ต่อเข้าไปมันพบที่ไหนบ้างอีกหรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า พบเรือเจ้าพระยายมราชที่ชุมพรนั้นลำเดียว เข้าไปพบเรืออย่างที่ปะทิวอีก ๒ ลำ แต่หาทราบว่าเรือใครไม่ ทรงตรัสว่า ยังพากันเรี่ยราดอยู่ทีเดียว หาใคร่จะมาถึงได้ไม่เลย สิ้นทรงพระวิตกไปแล้ว ยังจะมาทรงพระวิตกอยู่ด้วยเรือเจ้าพระยายมราชอีกเล่า แล้วทรงตรัสถามจีนเผือกว่า เป็นกระไร พระยาศรีพิพัฒน์อยู่สบายอยู่หรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า อยู่สบายอยู่ ทรงตรัสถามว่า ดูซูบผอมลงบ้างหรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ไม่ซูบผอมหามิได้ คงอยู่อย่างเดิม ทรงตรัสถามว่า ผักปลามีกินอยู่หรือ ๆ อดอยากอะไรบ้าง พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ไม่สู้อดอยากหามิได้ ทรงตรัสถามว่า กินข้าวได้อยู่หรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่ารับพระราชทานได้อยู่ ทรงพระสรวลตรัสว่าไปชลํ่าชเลอย่างนี้ไม่เมามายแล้วกินข้าวได้นักหนา ถึงจะมีไม่มีอะไรก็กินเอร็ดอร่อยไปทีเดียว เมื่อครั้งก่อนนั้น ก็ได้เสด็จพระราชดำเนินออกมาทะเล ทรงเสวยได้มากเอร็ดอร่อยมีรสนักหนา แล้วทรงตรัสถามว่า มาถึงสงขลาแล้ว ขึ้นมาตั้งอยู่ที่ไหน ทำเรือนทำระเนียดอยู่แล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ขึ้นมาตั้งอยู่ที่ริมทะเลข้างทางจะไปเขาเก้าเซ่ง ปลูกเรือนขึ้นอยู่ ๓ หลัง ได้ขึ้นอยู่เรือนแล้ว ทรงตรัสว่า ได้ขึ้นอยู่เหย้าอยู่เรือนก็เห็นจะค่อยสบายใจแล้ว ๆ ทรงตรัสถามว่า เรือนายทัพนายกองซึ่งมาถึงแล้วนั้น ดีอยู่ด้วยกันหมดดอกหรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า อยู่ดีอยู่ด้วยกันหมด ทรงตรัสว่า มาถึงเสียได้แล้วค่อยสบายพระทัยลงทีเดียว แล้วทรงตรัสถามว่า กำปั่นแกล้วกลางสมุทรนั้น เมื่อไรจะให้เข้าไป เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จัดแจงจะให้เข้าไปอยู่แล้ว ยังหาพระยาสงขลา พระยาวิชิตณรงค์ พระราชรินทร์ กลับมา จะไล่เลียงถามดูที่ครัวโทษซึ่งจะให้เข้าไปกับกำปั่นแกล้วกลางสมุทรอยู่ ทรงพระสรวลตรัสว่าเออ ควรอยู่แล้ว แล้วทรงตรัสถามจีนเผือกว่า เป็นกระไร เองมาถึงสงขลาแล้วได้เที่ยวมาตามบ้านตามเมืองรู้ราคาฝิ่นซื้อขายกันเท่าไรอย่างไร พระนรินทร์ถามแล้วกราบทูลว่า ราคาฝิ่นที่เมืองสงขลาซื้อขายกันนั้น ฝิ่นดิบชั่งละตำลึง ๑ บาท ฝิ่นสุกตำลึงละ ๓ สลึง ทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า ถูกนักหนาทีเดียว เป็นกระไรพระยาพิพัฒน์ไล่เลียงถามมันดูหรู มันเอาเข้าไปบ้างหรือไม่ ให้มันว่าไปตามๆ จริงอย่าปด พระยาพิพัฒน์ซักถามแล้วกราบทูลว่า ไม่มีเข้าไปหามิได้ ทรงตรัสถามว่า ก็ลูกเรือลูกแพมันไม่มีเข้าไปบ้างหรือ มันก็คงมีเข้าไปสูบบ้างนั่นแหละ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า จีนลูกเรือมีเข้าไปสูบเป็นฝิ่นสุกหนักตำลึง ๑ ก็ว่าสูบเสียหมดสิ้นแล้ว จึงรับสั่งสั่งพระนรินทร์ว่า แล้วดูไล่เลียงถามมันต่อไปอีกสักหน่อย ว่ามันมีมาสูบแต่ตำลึงหนึ่งเท่านั้นหรือ ๆ มันมีมามากอย่างไร ถ้ามันมีมามากก็ให้จัดแจงเอามาส่งเสียให้สิ้น ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ แรม ๑๐ ค่ำ หาได้ทรงตรัสราชการเมืองไทรเมืองกลันตันไม่ ทรงตรัสไปด้วยเรื่องชำระฝิ่น ว่าฝิ่นที่สงขลานั้นราคาถูก เห็นจะมีมากนักหนาแล้ว ที่กรุงฯ ก็พอจะชำระให้เด็ดขาดไปได้ แต่ที่สงขลานั้นยังไม่เด็ดขาด อย่างไร ๆ ก็คิดชำระเสียให้เด็ดขาดจงได้ ถึงจะกลับเข้าไป ณ กรุงฯ ได้อะไรเข้าไปก็ไม่เหมือนหนึ่งได้ฝิ่นเข้าไปหมดนั่นแหละ ถ้าได้ฝิ่นเอาใส่เรืออมรแมนสรรค์เข้าไปกบลำได้แล้ว ดีนักหนาทีเดียว ๚
๏ ณ วันเดือน ๖ แรม ๑๑ ค่ำ แรม ๑๒ ค่ำ หาได้ทรงตรัสราชการเมืองไทรเมืองกลันตันไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ แรม ๑๓ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า มีอะไรบ้างหรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือขุนฤทธิรณไกรเข้าไปแต่เมืองสงขลาไปถึงลำ ๑ ขุนฤทธิรณไกรแจ้งว่าท้าวพระกรุณาให้ถือหนังสือบอกเข้าไป ทรงพระสรวลตรัสถามว่า ถือหนังสือบอกอะไรเข้าไปประเดี๋ยว ๆ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า บอกเข้าไปด้วยความเมืองกลันตัน ว่าพระยากลันตันมีหนังสือมาขอกองทัพให้ยกไปช่วย ว่าตนกูปสา พระยาบาโงย กับพรรคพวกคิดตั้งค่ายล้อมเมืองกลันตันไว้ ให้ยกไปช่วยแต่ในเดือน ๖ ปีให้ทัน ถ้าไม่ทันแล้ว เมืองกลันตันจะยับเยินเสีย ทรงตรัสถามว่า หนังสือพระยากลันตันให้มาขอกองทัพคราวนี้ กับให้มากับกำปั่นวิทยาคมนั้น ใครจะมาก่อนมาหลังแก่กัน เป็นกระไรพระนรินทร์จำได้หรือไม่ พระนรินทร์นิ่งอยู่ ทรงตรัสว่า ไม่จดหมายจำไว้บ้างเลย ลืมไปเสียหมดทีเดียว พระนรินทร์กราบทูลว่า หนังสือพระยากลันตันอยู่ข้างกรมท่า ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ ๆ กราบทูลว่าแคลงไป จำไม่ได้หามิได้ ทรงตรัสว่า มีแต่ลืมไปเสียหมด คำให้การนายกำปั่น ข้างกลาโหมก็มี จะจดหมายจำลงไว้บ้างก็ไม่จด พากันลืมไปเสียสิ้นทั้งนั้น แล้วทรงตรัสว่า หนังสือพระยากลันตันให้มากับกำปั่นนั้น ก็ราวเดือน ๖ ขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๙ ค่ำ หรือกระไรนั่นแหละ กับให้มาขอกองทัพนั้น จะให้มาพร้อมกันหรือ ๆ จะมาก่อนมาหลังกันอย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า หนังสือพระยากลันตันให้มากับกำปั่นนั้นแคลงอยู่ ถ้าไม่เป็นให้มาวันเดือน ๖ ขึ้น ๘ ค่ำ ก็เห็นจะเป็นวันขึ้น ๙ ค่ำ แต่หนังสือซึ่งให้มาขอกองทัพนั้น ให้มา ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๘ ค่ำ แต่ได้มาจากกลันตันวัน ๙ ค่ำ ทรงตรัสว่า ให้มาก็ราวคราวให้มากับกำปั่น หรืออย่างไรนั่นแหละ จะก่อนจะหลังกันก็ราวสักวันหนึ่งสองวันเท่านั้น แต่ซึ่งให้มาขอกองทัพนั้น ฟังดูว่าเป็นร้อนกว่ากำปั่นนักหนาทีเดียว ไม่พอที่เอาเลย เป็นเหตุด้วยเจ้าพระยานครฯ ปล่อยอ้ายพระยาบาโงยไปทีเดียว การจึงเป็นขึ้นได้ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยากลันตันมีหนังสือมาคราวนี้ ก็มีไปถึงเจ้าพระยานครฯ ด้วยฉบับ ๑ ว่าแต่ก่อนก็ได้มีหนังสือไปถึงเจ้าพระยานครฯ ทราบอยู่แล้ว พระยากลันตันคอยฟังเจ้าพระยานครฯ อยู่ก็หายเงียบไป ท้าวพระกรุณาเห็นการเมืองกลันตันมากมายอยู่ จะไว้ใจมิได้ จึงจัดให้หลวงสรเสนีกับขุนวิจิตรวาทีล่าม คุมไพร่พล ๘๐ คนขี่กำปั่นแกล้วกลางสมุทรลงไปฟังราชการก่อน ครั้นจะให้กองทัพยกลงไป ก็ยังไม่ทราบกระแสพระราชดำริประการใด จึงบอกให้ขุนฤทธิรณไกรถือเข้าไปกับจดหมาย เข้าไปขอรับพระราชทานฟังกระแสพระราชดำริ ทรงตรัสว่า บอกไปปรึกษาหารืออะไรเมื่อจวนค่ำปานนี้ จะโปรดพระราชทานกระแสพระราชดำริออกมาจะทันหรือ ทางก็ไกล การอย่างนี้อย่างไร ๆ ก็สุดแต่ปัญญาแม่ทัพคิดจัดแจงไปให้ทันท่วงที อย่าให้เสียราชการได้จึงจะดี แล้วทรงตรัสถามว่า หลวงสรเสนีซึ่งให้ลงไปเมืองกลันตันนั้น ที่ว่าเป็นบุตรพระยาราชวังสรรค์ เป็นหลวงณรงค์อยู่วังหน้าก่อนนั้นหรือ เป็นกระไร มันลงไป พวกอ้ายตนกูปสาจะกล้าเข้าทำเอาไทยทีเดียวหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า แต่ตนกูปสานั้นไม่ทำหามิได้ ถ้าพบปะพระยาบาโงยเข้าเห็นจะไม่ฟัง หลวงสรเสนีคนนี้เป็นบุตรเลี้ยงพระยาราชวังสรรค์ที่เป็นหลวงณรงค์อยู่วังหน้าก่อน ลงไปแล้วกลัวจะไปหย่อนเสีย เห็นว่าน้อยตัวอยู่แล้วจะหาใคร่เข้าไปไม่ ทรงตรัสว่า จัดให้ลงไปนั้นน้อยนักหนา ถ้าได้ให้ลงไปเรือลัก ๓ ลำ คนสัก ๓๐๐ แล้วดีทีเดียว ซึ่งจัดให้หลวงสรเสนีลงไปก็ดี ถูกอยู่แล้ว หลวงสรเสนีก็เป็นลูกเลี้ยงพระยาราชวังสรรค์อยู่ แขกเหรื่อเหล่านั้นที่มันจะรู้จักนับถือบ้างก็จะมี ถ้าตนกูปสาไม่คิดทำหลวงสรเสนีแล้ว อ้ายพระยาบาโงยมันจะกล้าทำแต่มันคนเดียวได้ที่ไหน อ้ายตนกูปสาไม่ทำแล้ว อ้ายพระยาบาโงยก็ไม่ทำ ที่มันจะทำเอาจนพวกไทยทีเดียวนั้นก็เห็นจะไม่เป็น ถ้าจะเป็นขึ้นแล้ว กองทัพกรุงฯ ก็ยกออกมาอยู่กับนั่นมันจะไม่กลัวหรือ มันจะมารบกับทัพไทยอย่างไร เห็นจะหาอาจมาทำไม่ แล้วรับสั่งว่า อ่านหนังสือบอกไปเถิด ครั้นอ่านหนังสือบอกไปถึงที่ข้อว่า ท้าวพระกรุณาสั่งพระเสนหามนตรีไปถึงเจ้าพระยานครนั้น ทรงตรัสว่า คิดว่าจะไถ่ถามไปด้วยการเมืองกลันตัน ที่ว่าพระยากลันตันมีหนังสือไปถึงเจ้าพระยานคร ๆ คิดอ่านว่ากระไรอย่างไรรู้หรือไม่ ก็ไม่ถามเล่า กลับสั่งไปว่าให้จดหมายให้พระพรหมธิบาลถือมาเสียอีก มีแต่เป็นอย่างนี้ไปเสีย การควรที่จะถามบอกเข้าไปให้ทรงทราบก็ไม่ถาม แล้วรับสั่งให้อ่านหนังสือบอกต่อไป ครั้นอ่านจบแล้ว ทรงตรัสว่า ไม่พอที่พอทางเอาเลย น้อยพระทัยด้วยเจ้าพระยานครฯ นักหนา ราวกับเป็นแม่ซื้อมารับเอาไปทีเดียว แต่แรกก็จะไม่โปรดให้เจ้าพระยานครฯ เอาตัวอ้ายพระยาบาโงยออกมาแล้ว เพราะเจ้าพระยานครฯ รับว่า ไม่เป็นไร ๆ จะขอรับออกมาช่วยรบกับอ้ายแขกเมืองไทร จึงโปรดให้ออกมา ครั้นให้ออกมาก็ปล่อยให้มันหนีไปรับเอาลูกเมียไป คิดการทำเมืองกลันตันขึ้นอีกได้ พระยากลันตันมีหนังสือไปถึงเจ้าพระยานครฯ จะว่ากล่าวจัดแจงระงับให้ไปช่วยเหลืออย่างไรก็ไม่มี กลับนิ่งหายไปเสียอีก เหตุผลอย่างไรอยู่หนอจึงเป็นอย่างนี้ไปได้ แล้วรับสั่งให้อ่านหนังสือพระยากลันตันถวาย ครั้นอ่านจบแล้วทรงตรัสว่า ๆ กล่าวดูร้อนรนนบนอบเข้ามานักหนา แลเมื่อพระยากลันตันให้หนังสือไปกับกำปั่นวิทยาคมนั้น ว่ากล่าวก็ยังเฉย ๆ อยู่ นี่เห็นจะเป็นเพราะมันตีเอาแตกล่าถอยเข้าไป ไม่ไว้ใจจึงให้มาขอกองทัพ แล้วอ่านต้นหนังสือซึ่งให้หลวงสรเสนีถือไปถึงพระยากลันตันถวาย ครั้นอ่านไปถึงที่ข้อว่า พระยาบาโงยไม่รับเป็นที่เมืองกลันตัน จะขอไปเมืองกบิลพัสดุ์ทำบุญให้ทานนั้น ทรงตรัสว่า ไปว่าเอาแต่ความปลายเสียหมดทั้งนั้น ความที่เกิดรบวิวาทกันครั้งก่อน ควรที่จะว่าปรำพระยาบาโงยให้เห็นผิดแลชอบนั้นก็ไม่ว่า แล้วรับสั่งว่าอ่านต่อไปเถิด ครั้นอ่านจบแล้วทรงตรัสว่า เปล่าทีเดียว ว่าไปเท่านั้นกันเอง แล้วอ่านจดหมายซึ่งให้ไปพูดว่ากล่าวการเมืองกลันตันถวาย ครั้นอ่านไปถึงที่ข้อว่า พระยาบาโงยจะขอไปแต่เมืองกบิลพัสดุ์ทำบุญให้ทานนั้น ทรงตรัสว่า มีแต่ว่าไปเมืองกบิลพัสดุ์ทำบุญให้ทาน กับออกชื่อบรหุ่มเท่านั้นเอง เป็นไรหลวงทิพอักษรเสมียนตราจึงนิ่งเสีย ไม่บอกความเมืองกลันตันให้รู้บ้างเลย ความต้นความปลายอย่างไร หลวงทิพอักษรเสมียนตราก็รู้อยู่แล้ว จะบอกกล่าวให้เข้าใจ เขียนใส่ลงว่าไปให้ดีบ้างก็ไม่มี ครั้นอ่านจดหมายถวายจบลงแล้ว ทรงตรัสว่า จะว่าออกชื่อถึงบรหุ่มเจ้าเมืองกลันตันคนเก่าไปทำไมนักหนา ถ้ามันนับถือคิดถึงบรหุ่มแล้ว มันจะเป็นอย่างนี้ได้หรือ นี่มันไม่นับถือคิดกันแล้ว การจึงเป็นไปได้ จะว่าเป็นทำนองขู่ไปบ้าง เป็นทางระงับถามไปบ้าง ว่าวิวาทกันพี่น้องด้วยเหตุอะไร ใครจะผิดจะชอบอย่างไร ก็ว่าไปให้เห็นผิดแลชอบ ว่าแต่ก่อนพระยาบาโงยก็คิดรบพุ่งกันครั้งหนึ่งแล้ว โปรดภาคทัณฑ์โทษไว้ให้ออกมาทำราชการก็กลับมาคิดเป็นขึ้นอย่างนี้อีก ระยาบาโงยจะหาพ้นความผิดไม่ จะวิวาทกันด้วยเหตุอย่างไร ก็ชอบแต่จะบอกกล่าวโทษกันเข้าไปให้ทรงทราบก่อน จะไปว่าอย่างนี้บ้างก็จะดีทีเดียว แล้วอ่านจำนวนแขก ๙ หัวเมือง ซึ่งไปเข้าด้วยกับพวกแขกขบถถวายจบลง ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ทำไมเมืองราห์มันนั้น จะเป็นไปเสียทั้งบ้านทั้งเมืองทีเดียวหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยาสงขลาว่าเป็นไปทั้งเมือง ทรงตรัสว่า มันจะเป็นไปหมดที่ไหน มันจะเป็นก็แต่ไม่ได้ยกมาช่วยเมืองสงขลา พากันนิ่งอยู่กับบ้านกับเมืองนั่นเอง ก็เมืองจะนะ เมืองเทพา เมืองหนองจิก เมืองตานีเหล่านั้น เป็นกระไร เรียบร้อยดีอยู่หมดแล้วหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เรียบร้อยดีอยู่ ครอบครัวก็มาอยู่ตามบ้านเมืองบ้างแล้ว แต่เมืองตานีนั้น พระยาสงขลาว่า กองอาทมาตจับเอาหญิงแขกมาบอกแขกแล้วเก็บริบเอาสิ่งของไว้ ครอบครัวพากันแตกตื่นหนีไปเสียบ้าง ทรงตรัสว่า มันจะเป็นก็เป็นแต่เหตุผลเล็กน้อย ตัวมันก็อยู่กับที่นั่นแล้ว มันผิดอย่างไรจะเฆี่ยนจะฆ่าเสียก็ได้ จะว่าหาเหตุหาผลไปทำไมกับเล็กน้อยอย่างนี้ แล้วทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ก็คิดจะให้ใครออกไปอยู่จัดแจงการข้าง ๙ หัวเมืองบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ท้าวพระกรุณาคิดจะให้พระยาเพชรบุรีออกไปอยู่ที่เมืองสาย คอยเกลี้ยกล่อมครอบครัวให้คืนเข้ามาบ้านเมือง แต่พระยาวิชิตณรงค์ พระราชรินทร์ พระยาไชยานั้น ให้กลับเข้ามา ว่าจะเอาลงไปเมืองไทรด้วย รับสั่งว่า ซึ่งคิดจัดให้พระยาเพชรบุรีออกไปอยู่ที่เมืองสายนั้นถูกดีอยู่แล้ว ข้างเมืองกลันตันจะได้ร้อน ๆ เข้าบ้าง แต่การซึ่งจะจัดแจงผ่อนปรนครอบครัวเมืองไทรแลข้าง ๙ หัวเมืองนั้น อย่าเพ่อทำให้วุ่นวายไปก่อน คิดการข้างเมืองกลันตันเสียให้เรียบร้อย แล้วจึงจัดแจงทำต่อภายหลัง ถ้าเมืองกลันตันยังไม่เรียบร้อย ไปจัดแจงครอบครัวเข้าการจะสะเทือนวุ่นเป็นมากไปสิเสียการทีเดียว แล้วทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า หนังสือซึ่งพระยากลันตันมีไปถึงเจ้าพระยานครฯ แต่ก่อนนั้น เจ้าพระยานครฯ จะจัดแจงว่าอย่างไรก็ไม่ว่า นิ่งอั้นไปเสียทีเดียวนั้น จะเป็นเหตุผลอย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เห็นจะเป็นด้วยคิดไว้แต่ก่อนผิดเสียแล้ว ครั้นจะคิดต่อไปยังไม่ได้ ก็จะนิ่งรอฟังไปก่อน ทรงตรัสว่า ทำนองได้ผิดไปเสียแล้ว จะคิดคอยเข้าความใหม่ ชนะไหนจะเล่นด้วยนั่นเอง เจ้าพระยาพระคลังคิดมีหนังสือว่าออกไป ให้จูงเอาเจ้าพระยานครฯ มาคิดราชการที่สงขลาด้วยให้ได้ เจ้าพระยานครฯ เป็นเจ้าของอยู่ จะมานิ่งเสียไม่มานั้นไม่ชอบ ข้อความจะคิดระงับจัดแจงเมืองกลันตันอย่างไร ก็แจ้งอยู่ในหนังสือซึ่งหมื่นนิกรญวนจันทบุรีถือออกมานั้นแล้ว ว่าลงอย่าให้เสียเค้าหนังสือเดิม กับเติมความลงอย่างไรอีกสักเล็กน้อย ส่งให้มันเร่งกลับออกไปโดยเร็วเถิด แล้วทรงตรัสถามขุนฤทธิรณไกรว่า เองออกมาครั้งก่อนกี่วันจึงถึงสงขลา ขุนฤทธิรณไกรกราบทูลว่า ออกมา ๒๔ วัน ทรงตรัสว่า ออกมาเร็วนักหนา เป็นกระไร กลับออกมาครั้งนี้จะมาให้เร็วกว่าครั้งก่อน กี่วันจะมาถึงสงขลา ลมเป็นลมอะไรอยู่ ขุนฤทธิรณไกรกราบทูลว่า เป็นลมตะวันตก จะออกมา ๑๗ วันให้ถึงเมืองสงขลา จึงรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า ทำหนังสือให้มันเร่งกลับออกมาโดยเร็วเถิด ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า ทรงคิด ๆ ดู การที่จัดให้คนลงไปเมืองกลันตันนั้น เห็นจะยังหามีคนใช้ไม่ จึงให้แต่หลวงสรเสนีลงไป ความที่จะถามพระเสนหามนตรีด้วยหนังสือกลันตันครั้งก่อนนั้น ก็เห็นจะถาม แต่ถามไม่ได้ความแล้ว ก็ไม่บอกเข้ามานั่นเอง แล้วรับสั่งว่า เอาคำให้การมาอ่านต่อไปเถิด ครั้นอ่านคำให้การถวายแล้ว ทรงตรัสว่า เป็นเหตุเพราะเจ้าพระยานครฯ กับนายฤทธิทีเดียว ทรงคิด ๆ ว่าจะหาทรงตรัสกับนายฤทธิเสียไม่แล้ว แต่แรกก็ได้ทรงตรัสถามนายฤทธิ ๆ ก็รับว่าไม่เป็นไร ครั้นเป็นขึ้นแล้วก็มานิ่งเสีย เจ้าพระยานครฯ จะคิดไประงับว่ากล่าวอย่างไรก็ไม่มี จะนิ่งเสียไม่ลงมาช่วยกันคิดราชการอย่างนี้จะถูกอยู่หรือ ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เจ้าพระยานครฯ ให้พระเสนหามนตรีลงมาแล้ว เห็นเจ้าพระยานครฯ จะหาลงมาไม่ จะบอกป่วยเสีย จะมีหนังสือออกไปให้มาช่วยคิดราชการก็คงจะมา แต่จะมาช้าวันไป ทรงตรัสว่า อย่างนั้นจะได้หรือ การเมืองกลันตันเป็นของเจ้าพระยานครฯ การจะเป็นอย่างไรเจ้าพระยานครฯ ก็รู้อยู่หมดสิ้น มีหนังสือไปว่า ถึงเจ็บไข้อย่างไรก็ให้มาช่วยกันคิดราชการให้จงได้ มานอนรักษาตัวอยู่ที่สงขลานั้นเถิด การควรจะคิดระงับว่ากล่าวได้หรือ ๆ จะคิดหันเหียนประจบทำไปตามการได้อย่างไร ก็สุดแต่คิดทำอย่าให้เมืองกลันตันหลุดลอยไปอื่น ทำเสียให้แล้วจงได้จึงจะชอบ แล้วทรงตรัสกับกรมหลวงรักษ์รณเรศว่า การทั้งนี้อยู่ในเจ้าพระยานครฯ ทั้งนั้น เจ้าพระยานครฯ จะไม่ลงมาช่วยกันคิดราชการนั้นชอบอยู่หรือ กรมหลวงรักษ์รณเรศกราบทูลว่า ที่จะไม่ลงมานั้นไม่ควรหามิได้ ทรงตรัสว่า ถ้าไม่ลงมาช่วยกันคิดราชการแล้ว เจ้าพระยานครฯ ผิดนักหนาทีเดียว แล้วอ่านจดหมายซึ่งมีไปถึงเจ้าคุณหาบนถวาย ทรงพระสรวลตรัสว่า เออ ก็รู้อยู่ที่กรุงฯ แต่แรกแล้ว เมื่อได้ความกลันตันเข้าไปก็ยังหาชัดความไม่ จะมาโทษเอาว่าไม่ได้ฟังกระแสพระราชดำริทรงสั่งเสียมาอย่างไรเล่า แล้วเจ้าคุณหาบนกราบทูลถวายร่างหนังสือซึ่งจะตอบ ให้ขุนฤทธิรณไกรถือออกมา ครั้นอ่านถวายจบแล้วทรงตรัสว่า ๆ ความสั้นไปอยู่หน่อยหนึ่ง ว่าต่อเข้าอีกเสียสักนิดเถิด ว่าลงว่า ซึ่งจัดให้พระยาเพชรบุรีไปอยู่ที่เมืองสายนั้นก็ชอบด้วยราชการดีอยู่แล้ว พระยาเพชรบุรีจะได้จัดแจงระวังราชการข้าง ๙ หัวเมืองบอกกล่าวเข้ามาให้รู้เนือง ๆ แต่คิดทำให้เป็นกิตติศัพท์เลื่องลือไปว่า พระยาเพชรบุรียกออกไปอยู่ที่เมืองสายนั้น ยกไปอยู่ด้วยราชการเมืองกลันตัน ให้เมืองกลันตันรู้จะได้ร้อนตัวกลัวลงบ้าง ครั้นแก้หนังสืออ่านถวายจบแล้ว ทรงตรัสว่า เอาเถิดดีแล้ว แต่จดหมายลงเป็นจดหมายของเจ้าพระยาพระคลังออกมาด้วยอีกฉบับเถิด ว่าออกมาว่าการซึ่งจะจัดแจงครอบครัวนั้น อย่าเพ่อเห็นแก่ผลประโยชน์ซึ่งจะให้เป็นหลวงเป็นบำเหน็จกับทแกล้วทหารก่อน อย่าเพ่อทำเข้าเป็นอันขาดทีเดียว คิดการข้างเมืองกลันตันเสียให้แล้วก่อน จึงค่อยจัดแจงครอบครัวต่อภายหลัง ข้าง ๙ หัวเมืองนั้น ก็ดูคิดแต่เกลี้ยกล่อมให้ออกมาอยู่ตามบ้านเมืองให้สิ้นเถิด นิ้วไหนร้ายก็ตัดเอาแต่นิ้วร้าย อย่าทำมูมมามให้เกิดมุงมากการต่อไปได้ ถ้าจะทำก็ทำเอาที่เมืองไทรเสียให้สิ้นจึงจะชอบ แล้วทรงตรัสกับกรมหลวงรักษ์รณเรศว่า การเมืองกลันตันนั้นไม่พอที่จะเป็นเลย เพราะเจ้าพระยานครฯ ทีเดียว รับเอาตัวอ้ายพระยาบาโงยออกมา แล้วกลับปล่อยมันไปให้มันเป็นขึ้นได้ ครั้นเป็นขึ้นแล้วพระยากลันตันมีหนังสือให้ไปช่วยก็นิ่งเสีย จะว่ากระไรก็ไม่ว่า เป็นอย่างนี้ไปได้ ประหลาดพระทัยนักหนาทีเดียว ข้างกองทัพใหญ่มีหนังสือให้หลวงสรเสนีลงไป ก็ว่าแต่ความปลายไปทั้งนั้น จะว่าให้เป็นทำนองไถ่ถามขู่รู่ลงไปบ้างก็ไม่มี คิดการหมิ่นไปเสียทีเดียว กรมหลวงรักษ์รณเรศกราบทูลว่า การซึ่งคิดให้ลงไปเมืองกลันตันนั้น เห็นจะเป็นด้วยคิดการยังไม่ถนัดด้วยไม่ได้ทราบกระแสพระราชดำริ ทรงพระสรวลตรัสว่า จะมาโทษว่าไม่ได้ฟังกระแสพระราชดำริอย่างไร เมื่อยังอยู่ ณ กรุงฯ ก็ได้ความกลันตันมาแต่เท่านั้น หารู้ว่าใครต่อใครวิวาทรบกันไม่ เมื่อออกมาถึงสงขลาแล้วรู้การอย่างไร ก็สุดแต่คิดจัดแจงไปตามการให้ดีจึงจะชอบ แล้วทรงตรัสว่า ซึ่งให้หลวงสรเสนีลงไปนั้นก็ดีอยู่แล้ว ถ้าหลวงสรเสนีลงไปถึง การซึ่งรบวิวาทกันนั้นก็เห็นจะค่อยซาช้าวันลงได้บ้าง พอจะทันคิดจัดแจงให้ติดตามลงไปได้ การทั้งนี้ก็เป็นเหตุด้วยอ้ายพระยาบาโงยคนเดียว คิดจับเอาตัวอ้ายพระยาบาโงยเสียให้จงได้ การก็จะแล้วกันเท่านั้น แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า เร่งดูให้มันรีบกลับออกมาโดยเร็ว ขอเงินให้ไปซื้อเสบียงกินเอาข้างหน้าเถิด ผู้คนมันมาด้วยกันมากน้อยอย่างไร จะให้สักชั่ง ๑ สัก ๑๐ ตำลึงก็ให้เถิด มันจะได้กลับออกมาโดยเร็ว กระแสพระราชดำริกับข้อความจดหมายเจ้าคุณหาบนประการใด ก็แจ้งมาในหนังสือแลจดหมายนั้นแล้ว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๖ แรม ๑๔ ค่ำ เพลาเช้า รับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า จดหมายซึ่งจะให้ขุนฤทธิรณไกรกลับออกมานั้น คิดเอาความเมืองตรังกานูใส่ลงสักหน่อย ดูกำชับออกไปให้ดี ว่าซึ่งจะคิดจัดแจงการเมืองกลันตันนั้น ให้คิดระวังการข้างเมืองตรังกานูกะมาหมันด้วย อย่าให้มีความประมาท อุตส่าห์ตริตรองการให้รอบคอบจงมาก แล้วรับสั่งว่า รีบจดหมายให้มันเร่งออกมาโดยเร็วเถิด ๚
๏ ณ วันเดือน ๖ แรม ๑๕ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทรเมืองกลันตันไม่ ทรงตรัสไปด้วยเรื่องฝิ่นที่เรือหมื่นจงสรสิทธิ ขุนพิทักษ์สงคราม ซึ่งถือบอกเมืองสงขลาเข้าไปว่าจีนนายเรือเอามาลุแก่โทษแต่ ๔ ก้อน เอาไปเที่ยวซื้อขายมาก โปรดให้ถือหนังสือตอบออกมา ก็หาใคร่มาเร็วไม่ เที่ยวทวงเงินค่าฝิ่นช้าอยู่ รับสั่งให้มาตามเอาตัวที่ปากน้ำ จะให้ลงพระราชอาญาก็ไม่พบ ได้ความว่าใช้ใบมาแต่ ณ วันเดือน ๖ แรม ๑๓ ค่ำ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ ขึ้นค่ำ ๑ เวลาเช้า รับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า เรือเข้าไปแต่เมืองสงขลาแล้วคงมีฝิ่นเข้าไปทุกลำ ให้คอยไล่เลียงจับเอาฝิ่นเสียให้หมดจงได้ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถ้าท้าวพระกรุณายังไม่ทราบหนังสือแล้ว เรือเข้าไปจากสงขลาก็คงจะมีฝิ่นเข้าไปทุกลำ ถ้าทราบหนังสือแล้ว ยังมีเรือเอาฝิ่นเข้าไปจากสงขลาได้ก็ไม่พ้นผิดหามิได้ ทรงตรัสว่า ถ้าจะเอาผิดต่อรู้หนังสือแล้วจึงจะเอาผิดได้ ๚
๏ แต่รับสั่งกรมหลวงรักษ์รณเรศ สั่งให้ข้าพเจ้าจดหมายออกมาว่า ด้วยท้าวพระกรุณามีหนังสือเข้าไปกราบทูลนั้นทรงทราบแล้ว ราชการซึ่งจะคิดจัดแจงเมืองกลันตันประการใด ก็ได้โปรดให้มีหนังสือออกมาแจ้งอยู่แล้ว แลตุวันสนิคนนี้จะดีชั่วประการใดก็ไม่แจ้ง แต่ก่อนก็เห็นว่าเป็นคนดีมีพี่น้องนับถือมาก จึงโปรดให้เป็นพระยากลันตัน ถ้าพระยากลันตันเป็นคนดีจริงก็ต้องคิดรักษาช่วยข้างพระยากลันตัน ถ้าไม่เป็นคนดีแล้ว เห็นว่าใครเป็นคนดีมีพรรคพวกนับถือมาก ก็สุดแต่คิดหันเหียนไปตามควร จัดแจงให้ชอบด้วยราชการให้ดี ตริตรองเอาตามกระแสพระราชดำรินั้นเถิด ถ้าแลจะมีหนังสือเข้าไปกราบทูลอีกแล้ว สั่งให้พระรัตนโกษามีเข้าไปถึงเจ้ากรม อย่าให้ท้าวพระกรุณามีเข้าไปเลย เจ้ากรมจะได้ทำหนังสือบอกออกมาให้ทราบ แลขุนฤทธิรณไกรนั้นเอาฝิ่นเข้าไป ๗ ก้อน เจ้าคุณหาบนเอาตัวไว้ชำระไล่เลียงอยู่ ข้อความแจ้งอยู่ในหนังสือคุณพระนายซึ่งมีออกมานั้นแล้ว
๏ แลกระแสพระราชดำริซึ่งข้าพเจ้าจดหมายออกมาครั้งนี้เป็นการเร็ว เข้ากันเก่าใหม่ ได้จดหมายฝากมา ๖ ครั้ง ข้อความจะขาดผิดเพี้ยนประการใด รับพระราชทานพระเดชพระคุณควรมิควรแล้วแต่จะโปรด จดหมายมา ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๒ ค่ำ ปีกุนเอกศก (จุลศักราช ๑๒๐๑ พ.ศ. ๒๓๘๒) ๚
จดหมายหลวงอุดมสมบัติ ฉบับที่ ๘
๏ ข้าพเจ้าหลวงอุดมสมบัติ จดหมายมายังหลวงทิพอักษรเสมียนตรา ได้นำขึ้นกราบเรียนแต่ท้าวพระกรุณาเจ้าให้ทราบ ด้วยข้าพเจ้าได้จดหมายฝากออกมากับจมื่นอินทรเสนา ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำครั้ง ๑ รองศุภมาตราเพชรบุรี ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำครั้ง ๑ ขุนฤทธิรณไกร ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๔ ค่ำครั้ง ๑ หมื่นจงสรสิทธิ ขุนพิทักษ์สงคราม ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำครั้ง ๑ หมื่นนิกรญวน ณ วันเดือน ๖ แรม ๗ ค่ำครั้ง ๑ นายโตนายหมวดกองญวน ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๒ ค่ำครั้ง ๑ เข้ากัน ๖ ครั้ง แจ้งอยู่แต่ก่อนนั้นแล้ว ๚
๏ ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๓ ค่ำขึ้น ๔ ค่ำขึ้น ๕ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทรเมืองกลันตันไม่ แต่ ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๔ ค่ำ เพลายํ่ารุ่งนั้น กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ประชวรพระโรคเหมือนพระองค์ลักขณา ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๕ ค่ำ เพลาบ่าย ๔ โมงก็นิพพาน ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๖ ค่ำ เพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ท้าวพระกรุณามีหนังสือบอกให้สารวัดญวนเมืองจันทบุรีถือเข้าไปว่า พระยากลันตันมีหนังสือให้เจ๊ะยาปา เจ๊ะสเลหมัน ถือไปถึงเจ้าพระยานครฯ เจ๊ะยาปา เจ๊ะสเลหมัน มาแวะเข้าที่ปากน้ำเมืองสงขลา ท้าวพระกรุณาทราบความเข้า ให้เอาตัวเจ๊ะยาปา เจ๊ะสเลหมัน ขึ้นมาถามได้ความว่า พระยากลันตันมีหนังสือให้ไปขอกองทัพเจ้าพระยานครฯ หกพัน ให้ยกไปช่วยในเดือน ๖ ให้ทัน ว่าซึ่งเจ้าพระยานครฯ มีหนังสือให้เจ๊ะนุด นายสังข์ ไปห้ามปรามแต่ก่อนนั้น ตนกูปสาหาฟังไม่ ตนกูปสาว่า อย่าว่าแต่มีหนังสือเขียนมาด้วยน้ำหมึกมาห้ามปรามเลย ถึงจะเขียนด้วยน้ำทองมาห้ามก็ไม่ฟัง กับว่าพระยากลันตัน ตนกูปสา มีหนังสือมาถึงพระยาสายคนละฉบับ ใจความในหนังสือพระยากลันตันนั้นว่า ตนกูปสา พระยาบาโงย คิดจะให้หวันตุงาบุตรพระยาบาโงยยกไปทางระแงะ ไปตีวกหลังพระยากลันตัน ว่าขอให้พระยาสายช่วยขัดขวางไว้ แต่หนังสือตนกูปสานั้น ว่ากล่าวมาเหมือนกับหนังสือเดิมที่ให้เข้ามา ณ กรุงฯ จึงทรงตรัสถามว่า คนข้างตนกูปสามันมีเท่าไร จึงให้มาขอกองทัพเจ้าพระยานครฯ หกพัน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า คนข้างตนกูปสา พระยาบาโงย นั้นมีเก้าพัน ทรงตรัสว่า จะเอาคนมาแต่ไหนนักหนา มันว่าเห็นมากนัก จะมีอยู่ทั้งพวกตนกูปสาหมดด้วยกันก็ราวสักสี่พันห้าพันเท่านั้น เป็นกระไร มันขึ้นมา กำปั่นหลวงสรเสนีไปถึงแล้วหรือยัง มันรู้บ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เงียบอยู่ หาได้ยินว่าลงไปถึงไม่ ทรงตรัสว่า เห็นจะลงไปยังไม่ถึง เมื่อมันขึ้นมานั้นมาพบกำปั่นที่ไหนบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่พบหามิได้ ทรงตรัสถามว่า ก็คิดจัดแจงกันอย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ท้าวพระกรุณาจะคอยฟังความหลวงสรเสนีกลับขึ้นมาก่อน ทรงตรัสว่า จะทรงคิดสั่งเสียบัญชาการออกมาแต่กรุงฯ เล่า ทางก็ไกลหาทันไม่ บอกเข้าไปก็แต่พอได้ทรงฟังเล่นสบาย ๆ เท่านั้นเอง แล้วรับสั่งว่า เอาหนังสือบอกมาอ่านไปเถิด ครั้นหลวงสุรินทามาตย์อ่านขึ้นว่า ข้าพระพุทธเจ้า พระยาศรีพิพัฒน์บอกมา ขอพระราชทานกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบใต้ฝ่าละอองฯ นั้น ทรงตรัสถามว่า เจ้าพระยายมราชยังไม่ออกมาถึงดอกหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ยังไม่ถึงหามิได้ ทรงตรัสถามว่า มันเข้าไปพบปะอยู่ที่ไหนบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เมื่อสารวัดไปจากปากน้ำสงขลา พบเรือกองทัพใช้ใบมาจวนจะถึงปากน้ำเมืองสงขลา เมื่อวันเดือน ๖ แรม ๑๐ ค่ำ ๘ ลำ ว่าเห็นเป็นสำเภาอยู่ลำ ๑ ทรงตรัสว่า เห็นเป็นสำเภาอยู่ลำ ๑ ก็เป็นเรือเจ้าพระยายมราช ปานนี้ก็เห็นจะถึงเสียหลายวันแล้ว เป็นกระไร มันพบเรือต่อเข้าไปที่ไหนบ้างอีกหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พบที่ปราณอีกลำ ๑ เป็นเรือหมื่นจงสรสิทธิที่ถือหนังสือออกมาแต่กรุงฯ ทรงตรัสถามว่า จำนวนเรือกองทัพที่ยังไม่ถึงอยู่สักกี่ลำ พระนรินทร์กราบทูลว่า ยังอยู่ ๓๑ ลำ ทรงตรัสว่า ไปอยู่ที่ไหนจึงไม่ใคร่ไปถึงเข้าได้เลย แล้วรับสั่งว่าอ่านต่อไปเถิด ครั้นอ่านไปถึงที่ข้อว่า หลวงวิจารณ์เดินบกมาถึง ทรงตรัสว่า นอกรีตจะเดินบกเปล่า ๆ ผู้คนจะยับเยินเสียหมด จะมาเรือไม่ได้หรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เรือยืมนั้นผุไป เอาเกยขึ้นจัดแจงทำอยู่ ให้ขุนศรีสังหารคอยคุมเรือมาข้างหลัง แล้วอ่านหนังสือบอกถวายต่อไป ครั้นอ่านจบแล้ว ทรงตรัสว่า เปล่าทีเดียว จะคิดจัดแจงให้ลงไปทำเป็นขู่เข็ญไว้พอให้ร้อน ๆ บ้างก็ไม่มี คิดการช้าไปเสียหมดแล้ว กว่าจะจัดแจงให้ลงไปจะไปทันการที่ไหน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เมื่อสารวัดเข้าไปนั้น ท้าวพระกรุณาจัดแจงจะให้พระยาสายยกลงไปเมืองสายก่อน ให้คิดระวังการข้างเมืองกลันตัน แลชำระครอบครัวที่เข้าด้วยกับพวกขบถเมืองไทร แล้วจะให้พระยาเพชรบุรียกตามลงไป ทรงตรัสว่า ถ้าคิดจัดแจงให้ลงไปทันการขู่ ๆ ไว้ได้ ก็จะร้อนตัวกลัวลงบ้าง จะหาอาจมารบสู้กับกองทัพกรุงฯ ไม่ แล้วทรงตรัสถามว่า เจ๊ะยาปา เจ๊ะสเลหมัน ได้ออกจากสงขลาไปเมืองนครฯ เมื่อไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ได้ไปก่อนหน้าสารวัดเข้าไป ๕ วัน ทรงตรัสว่า การเมืองกลันตันไม่พอที่จะเป็นเลย เพราะเจ้าพระยานครฯ ทีเดียว แล้วทรงตรัสว่า เอาอะไรเข้ามาจ้องทำท่าทางอยู่ จะอ่านอะไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า คำให้การกับคำซัก รับสั่งว่า เอามาอ่านไปเถิด ครั้นอ่านไปถึงที่ข้อว่า พระยากลันตันมีปืนใหญ่น้อยมีดินดำนั้น ทรงตรัสว่า มีปืนใหญ่น้อยดินดำก็มากอยู่ถึงเท่านั้น มันจะมาทำไมได้ เห็นจะยังหาทำเอาเมืองกลันตันยับเยินได้เร็ว ๆ ไม่ แล้วทรงตรัสถามว่า คนข้างพระยากลันตันมีอยู่เท่าไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า มีอยู่ห้าพัน ทรงตรัสว่า พระยากลันตันจะได้คนก็แต่คนอยู่ในบ้านเมืองนั้นเองจึงมีน้อย ข้างตนกูปสา พระยาบาโงย มีมากนั้น ก็เห็นจะได้คนที่นอกเมือง บรรดาที่อยู่นอกเมืองแล้ว มันก็คงกวาดเอามาเป็นพวกหมดนั่นแหละ แล้วทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า ไหน ๆ ก็เป็นแม่ทัพออกมาแล้ว จะถือว่าจะมาจัดแจงแต่การเมืองไทร การเมืองกลันตัน จะรอฟังกระแสพระราชดำริก่อนนั้น ทางก็ไกลจะทันหรือ การอย่างนี้ก็อยู่ในแม่ทัพสิ้น อย่างไร ๆ ก็สุดแต่คิดผ่อนปรนจัดแจงไปให้ทันท่วงทีก่อนจึงจะชอบ ครั้นอ่านคำให้การคำซักถวายจบแล้ว ทรงตรัสว่า ไม่พอที่พอทางเอาเลย น้อยพระทัยเจ้าพระยานครฯ นักหนา เพราะปล่อยอ้ายพระยาบาโงยไปทีเดียว การจึงเป็นมากมายไปได้ จึงรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า มีหนังสือตอบออกมาให้มีหนังสือไปถึงเจ้าพระยานครฯ ว่า จะมาบอกป่วยเจ็บอยู่นั้นไม่ได้ ให้มาช่วยคิดราชการให้จงได้ การเมืองกลันตันเป็นของเจ้าพระยานครฯ อยู่ การจะควรประการใดก็สุดแต่พระยาศรีพิพัฒน์ เจ้าพระยานครฯ จะคิดอ่านเถิด สุดแต่อย่าให้เมืองกลันตันหลุดลอยไปอื่นได้ แลซึ่งจะมีหนังสือว่ากล่าวบัญชาการออกมาให้ทำอย่างนั้นอย่างนี้เล่าทางก็ไกล จะออกมาทันการได้ที่ไหน จะได้ก็แต่มีหนังสือว่ามาอย่างนี้นี่แหละ ถ้าโดยว่าคิดจัดแจงไปไม่ทัน ข้างตนกูปสา พระยาบาโงย ทำเอาพระยากลันตันยับเยินแพ้ไป ได้เมืองกลันตันแล้ว พระยาบาโงยก็จะกำเริบตั้งตัวเป็นเจ้าเมืองคิดหาที่พึ่งอื่น การเป็นไปอย่างนี้แล้ว ก็ยกกองทัพใหญ่ออกไปปราบปรามทำเอาเสียให้ราบคาบทีเดียว ถ้าเห็นว่าใครควรจะจัดแจงตั้งให้รักษาเมืองกลันตันได้ ก็ให้บอกเข้าไปให้ทรงทราบ สุดแต่คิดอย่าให้เมืองกลันตันหลุดลอยไปอื่นได้นั้นเถิด ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง การเป็นมากมายจนถึงอย่างนี้แล้ว จะคิดยกกองทัพใหญ่ลงไปทำเอาไม่ได้ทีเดียวหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ยกลงไปทำได้ถึงการจะมากมายอย่างไร ยกคนข้างเมืองนครฯ เสีย คิดเอาแต่คนเมืองสงขลา คนข้าง ๙ หัวเมือง กับทัพกรุงฯ ยกลงไปก็พอทำ ทรงตรัสว่า กระนั้นสิ คนข้างนครฯ อย่าคิดเอาเขาเลย กะให้เขาอยู่ประจำหน้าที่รักษาข้างการเมืองไทรเถิด ถ้ามีการขึ้นอีกอย่างไร ก็ให้เขาคอยอยู่สู้รบรับการข้างหน้าที่เมืองไทรทีเดียว คิดว่ากล่าวหารือออกไปดู ถ้าเห็นว่าผู้คนเท่านั้นจะยกลงไปทำเมืองกลันตันไม่พอหรืออย่างไร ถ้าไม่พอแล้วก็บอกเข้าไป จะได้จัดแจงกองทัพเพิ่มเติมออกมาให้พอ แล้วทรงตรัสเล่าความเมืองกลันตันให้พระยาราชสุภาวดีฟังว่า การเมืองกลันตันครั้งนี้ เพราะทรงเชื่อเจ้าพระยานครฯ ทีเดียว เจ้าพระยานครฯ ว่าไม่เป็นไร ๆ รับเอาตัวพระยาบาโงยไปแล้วปล่อยให้หนีไป การจึงเป็นอย่างนี้ไปได้ เป็นกระไรพระยาราชสุภาวดี รู้ความแล้วหรือ พระยาราชสุภาวดีกราบทูลว่า พึ่งทราบเพลาวันนี้ รับสั่งว่า ยังไม่รู้ก็ดูไถ่ถามเสียให้รู้บ้าง แลเพลาค่ำวันนั้น อ่านหนังสือบอกกับคำให้การคำซักถวายจบลงก็พอเพลา ๒ ยาม ทรงตรัสไปจนเพลา ๗ ทุ่มเศษจึงเสด็จขึ้น หาได้อ่านต้นหนังสือพระยากลันตัน แลหนังสือตนกูปสา ซึ่งมีไปถึงพระยาสายนั้นถวายไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๗ ค่ำ เพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลถวายร่างหนังสือซึ่งจะตอบ ให้สารวัดถือออกมา ทรงตรัสว่า ทำแล้วเร็วนักหนา เอามาว่าไปเถิด ครั้นอ่านร่างหนังสือถวายจบลง ทรงตรัสว่าเออ ดีแล้ว เอาเถิด แต่ก่อนก็ได้มีหนังสือให้หมื่นนิกรญวนจันทบุรีถือออกมาครั้ง ๑ ให้นายโตนายหมวดกองญวนถือออกมาครั้ง ๑ ความก็แจ้งอยู่แต่ก่อนบ้างแล้ว จะว่ากล่าวทรงบัญชาการจัดแจงออกมาอย่างไรก็ไม่ได้ จะได้ก็แต่มีหนังสือว่ากล่าวออกมาอย่างนี้นี่แหละ เอาหนังสือส่งให้รีบออกมาโดยเร็วเถิด แล้วทรงตรัสถามว่า จะให้ใครถือหนังสือออกมา เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะให้สารวัดญวนจันทบุรีที่เข้าไป ถือหนังสือกลับออกมา ทรงตรัสว่าเออ เอาส่งให้มันเร่งออกมาเถิด ดูขอเงินให้มันไปซื้อเสบียงกินด้วย มันจะได้มีใจเร่งออกมาถึงเสียเร็ว ๆ แล้วทรงตรัสถามว่า พวกกองญวนซึ่งให้ออกมาเมื่อวานซืนนี้ มันได้ออกมาเมื่อไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เดิมจะให้ออกมา ณ วันเดือน ๗ ขึ้นค่ำ ๑ ก็ช้าอยู่ด้วยขุนฤทธิรณไกรเอายาฝิ่นเข้าไป ได้ให้แต่นายหมวดออกเรือมาจากกรุงฯ ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๒ ค่ำ ขุนฤทธิรณไกรนั้น เอาตัวไว้รับพระราชทานไล่เลียงต่อไปแล้ว ก็ว่าไม่มีฝิ่นอีกหามิได้ มีแต่ ๗ ก้อนเท่านั้น คิดด้วยเกล้าฯ จะรับพระราชทานให้ออกมากับเรือสารวัดด้วยคราวนี้ ทรงตรัสว่าเออ ให้มันออกมาเถิด จะไปเอาโทษเอาทัณฑ์อะไรกับมันเล่า จะถามเอาแต่ฝิ่นเสียให้หมดเท่านั้น เมื่อมันว่าไม่มีจริงแล้วก็ส่งให้มันกลับออกมาจะได้ใช้สอย การข้างหน้ายังมีมากอยู่ แล้วทรงตรัสถามว่า ก็เรืออ้ายสารวัดเข้าไปนี้ไล่เลียงถามมันแล้วหรือ มันเอาฝิ่นเข้าไปบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไล่เลียงถามดูแล้ว ว่าไม่มีเข้าไปหามิได้ รับสั่งว่า ดูจัดแจงให้มันเร่งออกมาเร็วๆ เถิด ปานนี้ยังจะคอยฟังการอยู่นั่นแหละ ราชการข้างเมืองกลันตันนั้น กระแสพระราชดำริโปรดประการใด ก็แจ้งมาในหนังสือตอบทุกประการแล้ว ๚
๏ แลราชการซึ่งโปรดให้ท้าวพระกรุณาเจ้ายกทัพใหญ่ออกมาปราบปรามฝ่ายหัวเมืองปากใต้ครั้งนี้ ข้าพเจ้ารับพระราชทานฟังดู ถ้ามีราชการข้างปากใต้ขึ้นครั้งใด กระแสพระราชดำริก็โปรดรวมราชการมากขึ้นทุกครั้ง หวังพระทัยอยู่ในนี้ทั้งสิ้น ทรงตรัสว่า ไหน ๆ ก็เป็นแม่ทัพใหญ่ออกมาแล้ว ราชการจะมีขึ้นแห่งใดมากน้อยประการใด ก็สุดแต่คิดจัดแจงไปให้รอบคอบผ่อนปรนทำให้ชอบราชการสำเร็จทันท่วงทีได้นั้นเถิด แลซึ่งท้าวพระกรุณาบอกให้ขุนฤทธิรณไกร สารวัดญวนเมืองจันทบุรีถือเข้าไป ด้วยราชการเมืองกลันตัน ๒ ครั้งนั้น หาสู้ได้ทรงพระสรวลตรัสไม่ ทรงตรัสทบทวนถึงแต่เจ้าพระยานครฯ หลายครั้ง ทรงพระวิตกไปด้วยเมืองกลันตันว่า การจะเป็นมากมายไปเสียแล้ว ถ้าท้าวพระกรุณาคิดจัดแจงลงไปทันทำเอาเรียบร้อยเสียได้แล้ว จะสิ้นทรงพระวิตกสบายพระทัยลงทีเดียว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๙ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทรเมืองกลันตันไม่ ๚
๏ แลกระแสพระราชดำริซึ่งข้าพเจ้าจดหมายออกมานี้ ข้าพเจ้าได้จดหมายฝากออกมา เข้ากันเก่าใหม่ ๗ ครั้ง ข้อความจะขาดผิดเพี้ยนควรมิควรประการใด รับพระราชทานพระเดชพระคุณแล้วแต่จะโปรด จดหมายมา ณ วัน ๔ เดือน ๗ ขึ้น ๙ ค่ำ ปีกุนเอกศก (จุลศักราช ๑๒๐๑ พ.ศ. ๒๓๘๒) ๚
๏ ข้าพเจ้าหลวงอุดมสมบัติ จดหมายมายังหลวงทิพอักษรเสมียนตรา ได้นำขึ้นกราบเรียนแต่ท้าวพระกรุณาเจ้าให้ทราบ ด้วยข้าพเจ้าได้จดหมายฝากออกมากับจมื่นอินทรเสนา ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำครั้ง ๑ รองศุภมาตราเพชรบุรี ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำครั้ง ๑ ขุนฤทธิรณไกรญวน ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๔ ค่ำครั้ง ๑ หมื่นจงสรสิทธิตำรวจ ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำครั้ง ๑ หมื่นนิกรญวน ณ วันเดือน ๖ แรม ๗ ค่ำครั้ง ๑ นายโตนายหมวดกองญวน ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๒ ค่ำครั้ง ๑ ขุนฤทธิรณไกรญวน ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๙ ค่ำครั้ง ๑ เข้ากัน ๗ ครั้ง แจ้งอยู่แต่ก่อนนั้นแล้ว ๚
๏ ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ขึ้น ๑๑ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทร เมืองกลันตันไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์ กราบทูลว่า ท้าวพระกรุณามีหนังสือบอก ให้ขุนเทพอาญากรมการเมืองสงขลาถือเข้าไปว่า เรือนายทัพนายกองออกมาถึงตั้งแต่ ณ วันเดือน ๖ แรม ๘ ค่ำ ไปจน ณ วันเดือน ๖ แรม ๑๒ ค่ำอีก ๑๔ ลำ เข้ากันเก่าใหม่เป็นเรือออกมาถึงแล้ว ๔๐ ลำ คน ๓,๔๐๙ คน กับให้ขุนเทพอาญาคุมครัวพวกซึ่งไปเข้าด้วยกับพวกขบถเข้าไปชายหญิงใหญ่น้อย ๑๐๕ คน จึงทรงตรัสถามว่า ว่าความอะไรเข้าไปอีกด้วยหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่มีความอะไรหามิได้ ทรงตรัสว่า จนปานนี้แล้วเรือกองทัพยังไม่มาถึงหมดทีเดียวหนอ เป็นกระไร เรือเจ้าพระยายมราชไปถึงแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ยังไปไม่ถึงหามิได้ ทรงตรัสถามว่า มันเข้าไปพบเรือที่ไหนบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ขุนเทพอาญาเข้าไปนั้นไปลึก หาพบปะเรือกองทัพที่ไหนไม่ ไปถึงอ่าวเมืองชุมพรว่าพบเห็นเป็นเรือยาวแล่นไปลำ ๑ เห็นจะเป็นเรือจมื่นราชามาตย์ซึ่งออกมา ทรงตรัสว่า เป็นอย่างไรหนอจึงไม่ใคร่จะมาถึงหมดได้เลย จะยังอยู่ที่ไหนบ้างอย่างไรก็ไม่รู้ แล้วทรงตรัสถามว่า อยู่ดีอยู่ดอกหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ท้าวพระกรุณาอยู่ดีอยู่ ทรงตรัสถามว่า ครัวซึ่งเอาเข้าไปนั้นเป็นคนที่ไหน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เป็นคนเมืองจะนะบ้าง เมืองเทพาบ้าง เมืองตานีบ้าง ว่าเป็นคนเมืองไทรก็มีบ้าง ทรงตรัสว่า เป็นคนเมืองไทรก็มีด้วยหรือ จำนวนคนเมืองไทรได้มาเท่าไร มีเป็นหางว่าวทำเป็นราย ๆ ส่งเข้าไปด้วยหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่มีหางว่าวส่งเข้าไปหามิได้ ถามขุนเทพอาญาว่า คนเมืองไทรก็มีเข้าไปอยู่บ้าง แต่หาทราบว่าเท่าไรไม่ รับสั่งว่า เอาหนังสือบอกมาว่าไปเถิด แลความข้างต้นหนังสือบอก ซึ่งยกเอาความเมืองกลันตันที่ให้ขุนสารวัดถือเข้าไปครั้งก่อนใส่ลงบอกเข้าไปนั้น เจ้าคุณหาบนสั่งไม่ให้อ่าน ให้หลวงทิพอักษรเสมียนตรากลาโหมวังหน้าอ่านถวายแต่ว่า ด้วยได้บอกให้ขุนสารวัดถือเข้าไปครั้งก่อนว่า พระยากลันตันมีหนังสือให้เจ๊ะยาปา เจ๊ะสเลหมัน มาขอกองทัพเจ้าพระยานครฯ กับได้ส่งคำแปลต้นหนังสือพระยากลันตัน แลต้นหนังสือซึ่งมีมาถึงพระยาสายทั้ง ๒ ฉบับแจ้งอยู่แต่ก่อนนั้นแล้ว ครั้นบอกให้ขุนสารวัดถือเข้าไปแล้ว เรือนายทัพนายกองออกมาถึงอีก แล้วอ่านตามหนังสือบอกซึ่งมีรายลำเข้าไป ครั้นอ่านไปถึงที่ข้อว่า เรือพระยาอภัยพิพิธ เรือพระรัตนโกษา ออกมาถึง ทรงตรัสว่า พึ่งออกมาถึงคราวนี้ดอกหรือ คิดว่าออกมาถึงเสียแต่ก่อนแล้วเล่า ครั้นอ่านหนังสือบอกถวายจบแล้ว ทรงตรัสถามว่า ครอบครัวที่เอาเข้าไปนั้น มาตามทางมันดีอยู่หมดหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เข้าไปตามทางป่วยตายเสีย ชายฉกรรจ์ ๑๙ คน ชายหญิงใหญ่น้อย ๕ คน เข้ากัน ๒๔ คน ทรงตรัสถามว่า มันป่วยอะไร มันป่วยอดฝิ่นดอกกระมัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ป่วยให้ลงไปด้วยอดฝิ่น ว่าคนที่เข้าไปรับพระราชทานฝิ่นเสียมาก ทรงตรัสว่า มันเป็นดงฝิ่นอยู่แล้วมันจะฟังหรือ แล้วทรงตรัสถามว่า คิดจัดแจงการอย่างไรบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ท้าวพระกรุณายังคอยเจ้าพระยายมราชอยู่ ถ้าเจ้าพระยายมราชออกมาถึงแล้ว จะยกลงไปเมืองไทร ทรงตรัสว่า ยกลงไปข้างไหน ต้องคิดการเมืองกลันตันเสียให้แล้วก่อนจึงจะไปได้ จะไปทิ้งเมืองกลันตันเสียนั้นจะได้หรือ แล้วทรงตรัสถามว่า คิดจัดแจงการข้างเมืองกลันตันอย่างไรบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ยังรอคอยฟังท้องตราอยู่ ทรงตรัสว่า จะคอยฟังท้องตรานั้นทางใกล้อยู่หรือ ทางก็ไกล กว่าจะออกมาถึงจะใคร่ทันการงานได้ที่ไหน เป็นกระไร เรือที่ให้ถือหนังสือออกมาด้วยการเมืองกลันตันนั้น ยังไม่มีใครมาถึงบ้างทีเดียวหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถามขุนเทพอาญาว่ายังไม่มีใครมาถึงหามิได้ ทรงตรัสว่า มีหนังสือให้ถือออกมาด้วยการเมืองกลันตันนั้น เรือหมื่นนิกรญวนก็ครั้ง ๑ เรือนายโตนายหมวดญวนก็ครั้ง ๑ เรือขุนสารวัดก็ครั้ง ๑ เป็น ๓ ครั้งแล้ว เรือที่มาก่อนปานนี้จะไม่ถึงบ้างทีเดียวหรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ปานนี้เห็นจะถึงบ้างแล้ว แล้วทรงตรัสถามขุนเทพอาญาว่า พวกนายทัพนายกองที่ออกมาถึงแล้ว อยู่ดีอยู่ด้วยกันหมดหรือ พระนรินทร์กราบทูลว่า อยู่ดีอยู่ด้วยกันหมดทั้งสิ้น ทรงตรัสถามว่า ข้าวปลาของมื้อซื้อกินมีบริบูรณ์อยู่หรือ พระนรินทร์กราบทูลว่า ข้าวนั้นก็มีพอเจือจานกันรับพระราชทานได้อยู่สัก ๕ เดือน แต่พลูนั้นซื้อขายกัน ๓ กำสลึง ทรงพระสรวล ตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า พลูข้างนอกก็แพงอยู่แล้ว ยังหาพลูฝากเข้าไปถวายเป็นกำนัลอีกเล่า แล้วทรงตรัสถามว่า ไพร่บ้านพลเมืองนั้นเป็นกระไร ออกมาอยู่ตามบ้านเรือนหมดแล้วหรือยัง พระนรินทร์กราบทูลว่า ออกมาอยู่ตามบ้านเรือนแล้วสักส่วน ๑ ยังสัก ๒ ส่วน ทรงตรัสว่า เป็นแขกหรือไทย พระนรินทร์กราบทูลว่า ไพร่บ้านพลเมือง ทรงตรัสว่า นอกอย่างทีเดียว ถามว่าแขกหรือไทย เอาไพร่บ้านพลเมืองอะไรมาว่า พระนรินทร์กราบทูลว่าเป็นไทย ทรงตรัสว่า ทำไมมันจึงไม่ใคร่เข้ามาอยู่ตามบ้านเรือนหมดได้เลย เห็นมันจะกลัวเอาตัวไปทัพ มันก็เที่ยวหลบหนีอยู่ในป่านั่นเอง เป็นกระไร ข้างแขกนั้นมาเข้าอยู่ตามบ้านเมืองหมดแล้วหรือยัง พระนรินทร์กราบทูลว่า ยัง ๒ ส่วน เข้ามาอยู่ตามบ้านเมืองแล้วสักส่วน ๑ ทรงตรัสว่า มันยังกลัวอะไรที่ไหนอยู่อีก จนป่านนี้แล้วยังไม่ใคร่เข้ามาอยู่ตามบ้านเมืองอีกเล่า จะพากันอดอยู่ในป่ายับเยินเสียนั่นเอง แล้วทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร ข่าวดอกไม้เงินทองเมืองตรังกานูได้ความอย่างไรบ้าง พระนรินทร์กราบทูลว่า ดอกไม้เงินทองนั้นเอามาขึ้นไว้ที่เมืองสงขลาแล้ว แต่เครื่องราชบรรณาการนั้น ให้คนลงไปเตือนอยู่ ยังหากลับขึ้นมาไม่ ทรงตรัสว่า จนปานนี้แล้วมันจะมาเมื่อไรอีกเล่า แล้วรับสั่งสั่งพระยาราชสุภาวดีว่า ดูรับเอาจำนวนครอบครัวที่ส่งเข้าไป มอบให้พระยาราชวังสรรค์รับเอาไปพักไว้ที่ไหน แต่พอให้มันสบายก่อนเถิด จะเอาไปให้กับใคร่ได้ จะมีเข้าไปมากน้อยอย่างไรก็มอบให้เป็นบ่าวพระยาราชวังสรรค์หมดนั่นแหละ แล้วรับสั่งสั่งพระยาราชวังสรรค์ว่า ที่สุเหร่ามีกว้างขวางอยู่พอจะผ่อนพักไว้ได้ ก็รับเอาพักไว้พอให้มันสบายก่อนเถิด พระยาราชวังสรรค์กราบทูลว่า ที่สุเหร่าคลองนางหงษ์ก็กว้างขวางอยู่ พอจะพักอยู่ได้ รับสั่งว่า เออ เอาพักไว้ที่นี้ก่อนเถิด ที่มันไข้เจ็บอยู่ก็ดูขอหมอไปรักษาพยาบาลมันด้วย พระยาเทพกับพระยาราชวังสรรค์อุตส่าห์เอาใจใส่ดูแลเบิกข้าวปลาอาหารให้มันกิน อย่าให้มันอดอยากซวดโซได้ ถ้าข้างหน้ามีครอบครัวส่งข้าวไปอีกมากมายแล้ว จึงค่อยจัดแจงเอาตั้งที่แสนแสบข้างนอกทีเดียว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เพลาค่ำ ทรงตรัสถามพระยาราชวังสรรค์ว่า จัดแจงรับเอาครัวขึ้นพักไว้หมดแล้วหรือ พระยาราชวังสรรค์กราบทูลว่า รับเอาขึ้นพักไว้แล้วเป็นชายฉกรรจ์ ๓๓ สำมะโนครัว ๔๘ เข้ากัน ๘๑ คน ป่วยตายเสียกลางทาง ชายฉกรรจ์ ๑๙ สำมะโนครัว ๕ เข้ากัน ๒๔ คน ทรงตรัสถามว่า มันยังป่วยเจ็บมีอยู่อีกบ้างฤๅไม่ พระยาราชวังสรรค์กราบทูลว่า ยังมีอยู่บ้าง รับสั่งว่าดูเอาใจใส่ขอหมอไปรักษาพยาบาลอย่าให้มันตายไปเสียได้ มันเป็นก็เพราะโทษมันอดฝิ่นนั่นแหละ ขอเอามูลฝิ่นไปเจือยาให้มันกินเข้าไปมันก็คงจะหายสิ้น แล้วทรงตรัสถามว่า มีเป็นคนเมืองไทรเข้ามาเท่าไร พระยาราชวังสรรค์กราบทูลว่า เป็นคนเมืองไทร ชายฉกรรจ์ ๓๕ ๔๕ คน เมืองตานี ชายฉกรรจ์ ๘ สำมะโนครัว ๘ ๑๖ คน เข้ากันชายฉกรรจ์ ๓๓ สำมะโนครัว ๔๘ ๘๑ คน รับสั่งว่าอุตส่าห์ดูแลรักษามันไว้ให้ดี ถ้ามีเข้าไปอีกมากมายแล้ว จึงจัดแจงให้ออกไปตั้งบ้านเรือนอยู่นอกทีเดียว ๚
๏ ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรมค่ำ ๑ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทรเมืองกลันตันไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ แรม ๒ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ท้าวพระกรุณามีหนังสือบอกให้จีนถกถือเข้าไป ทรงตรัสถามว่า บอกเข้าไปด้วยราชการอะไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ด้วยราชการเมืองกลันตัน ทรงตรัสถามว่า เรือที่ให้ถือหนังสือออกมาด้วยการเมืองกลันตันนั้น ยังไม่มีใครถึงบ้างเลยหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ยังไม่มีใครถึงหามิได้ ทรงตรัสถามว่า บอกเข้าไปว่ากระไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า บอกเข้าไปว่า พระยากลันตันมีหนังสือให้เจ๊ะยาหลันมาขอกองทัพเจ้าพระยานครฯ อีก ว่าตุหวันหลงอาหลีซึ่งเป็นพี่น้องกับพระยากลันตันนั้น เป็นบุตรเขยพระยาบาโงย เมื่อครั้งพระยาบาโงยวิวาทกับพระยากลันตันครั้งก่อนนั้น ตุหวันหลงอาหลีคนนี้มาเข้าเป็นพวกอยู่กับพระยากลันตัน ครั้นวิวาทกันครั้งนี้ พระยากลันตันให้ไปตั้งรับอยู่ที่ปากน้ำ ก็พาแขกไพร่ไปเข้าเสียกับตนกูปสา พวกตนกูปสา พระยาบาโงยมาตั้งรักษาเอาปากน้ำไว้ได้ เมื่อเจ๊ะยาหลันมาจากกลันตันนั้น ต้องหลีกมาลงเรือที่บางน้ำเค็ม ว่า ณ วันเดือน ๖ แรม ๑๐ ค่ำนั้น กำปั่นหลวงสรเสนีเข้าไปถึงปากน้ำ เห็นพระยากลันตันให้ลงมารับแห่เอาหนังสือขึ้นไป แต่จะพูดจาว่ากล่าวกันอย่างไรหาทราบไม่ เจ๊ะยาหลันมาแต่ ณ วันเดือน ๖ แรม ๑๑ ค่ำ ทรงตรัสว่า มันมาก็หวิดกันอยู่เท่านั้น หาไม่ก็จะรู้ความทีเดียว แล้วเจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระพรหมธิบาลซึ่งไปหาเจ้าพระยานครฯ นั้นก็กลับมาถึงแล้ว ว่า เจ้าพระยานครฯ ว่า การข้างเมืองกลันตันนั้น ได้ไล่เลียงคนถือหนังสือพระยากลันตันแล้ว ว่ามีคนอยู่ถึงห้าพัน คำหาต้องกับหนังสือไม่ คนนครฯ ก็ลงไปอยู่แล้ว ถ้าการหนักแน่นประการใดก็คงจะมีหนังสือบอกมาถึงเจ้าพระยานครฯ แต่ที่พระยาบาโงย ตนกูปสา กับพระยากลันตันรบสู้กันนั้น เห็นจะหาสู้พระยากลันตันได้ไม่ ครั้นจะคิดให้กองทัพไปช่วย เกลือกพระยาบาโงยจะสะดุ้งตกใจกลัว หลบหนีไปแดนอังกฤษเสีย ก็จะเสียท่วงทีไป จะต้องคอยฟังหลวงสรเสนีกลับมาก่อนจึงจะคิดต่อไป ท้าวพระกรุณาเห็นว่าพระยากลันตันคับแคบอยู่ จะไว้ใจแก่ราชการมิได้ จัดให้พระยาเพชรบุรีคุมคน ๗๐๐ กับหลวงอนุรักษ์ภูเบศร์คุมคนสงขลา ๓๐๐ ยกไป ณ เมืองสาย เมืองยะหริ่ง ฟังราชการเมืองกลันตัน จะได้ให้พระยาสายมีหนังสือไปว่ากล่าวห้ามปราม กับจะได้ชำระครัวซึ่งเข้ากับขบถที่เมืองจะนะ เมืองเทพา เมืองตานีด้วย ทรงตรัสถามว่า กำหนดวันจะให้พระยาเพชรบุรีลงไปเมื่อไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่ได้บอกกำหนดวันเข้าไปหามิได้ ทรงตรัสว่า จะให้ยกลงไปอยู่เมืองสาย เมืองยะหริ่ง นั้น ทางก็ยังไกลกับเมืองกลันตันอยู่ถึงวันหนึ่งคืนหนึ่ง ห่างนักหนา ได้ยกเข้าไปให้ใกล้เข้ากว่านี้เห็นจะดีทีเดียว กิตติศัพท์จะได้เลื่องลือลงไปถึงเร็ว ๆ ได้ ถ้าการควรประการใด จะได้จัดแจงกันทำทันท่วงที เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถ้าพระยาเพชรบุรียกลงไปถึงเมืองสายแล้ว ก็เห็นจะทราบลงไปถึงเมืองกลันตัน ผู้คนที่เมืองกลันตันไปมาไม่ขาดหามิได้ ทรงตรัสว่าถ้าข่าวคราวมันเลื่องลือลงไปถึงได้ก็เห็นจะกลัว พอรั้งรอกันลงได้บ้าง แล้วเจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า การข้างเมืองไทร พระยาไทรก็บอกมาว่า ได้จัดเรือให้ลงไปที่เกาะนางกาวี กองทัพจุดเผาเรือพวกอ้ายหวันมาลีเสีย ว่าอ้ายหวันมาลีลงเรือหนีไปที่ท้ายเกาะ ๔ ลำ แต่อ้ายตนกูหมัดสอัดหนีไปอยู่ที่เมืองแประ ทรงตรัสถามว่า ครอบครัวที่เกาะนางกาวีได้มาหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่ว่าเข้ามาว่าได้หามิได้ ทรงตรัสว่า ที่สำคัญสิไม่ว่าเข้าไปเล่า เป็นกระไร เจ้าพระยานครฯ มาหาอยู่ที่สงขลาแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ให้พระเสนหามนตรีมาหาท้าวพระกรุณา มาถึงแต่วันพระพรหมธิบาลมาถึง พระยาพัทลุงมีหนังสือบอกตามมาว่า เจ้าพระยานครฯ ป่วยมากไป ให้อาเจียนเสมหะเหนียวปะทะหน้าอกให้หอบดังครืด ๆ มือเท้าเย็นไป เป็นมาแต่วันเดือน ๖ แรม ๑๑ ค่ำ จนวันเดือน ๖ แรม ๑๔ ค่ำ ยังไม่ถอยหามิได้ พระเสนหามนตรีกลับไปเมืองนครฯ แล้ว ทรงตรัสว่า เห็นโรคจะมากไปเพราะโทโส โกรธด้วยหนังสือที่ว่าถึงจะเขียนด้วยน้ำทองมาห้ามก็ไม่ฟังนั่นเอง ป่วยเจ็บลงอย่างนี้แล้วจะมาได้ที่ไหน การที่พูดจามากับพระพรหมธิบาลนั้น ฟังดูก็เป็นประมาทคิดผิดไปเสียหมดทั้งนั้น เป็นเหตุด้วยปล่อยพระยาบาโงยผิดไปเสียแต่เดิมแล้ว ก็คิดผิดไปหมดทีเดียว แล้วรับสั่งว่า เอาหนังสือบอกมาอ่านไปเถิด ครั้นหลวงสุรินทามาตย์อ่านไปถึงที่ข้อว่า คิดจัดให้พระยาเพชรบุรีคุมคนเพชรบุรีที่มาถึงแล้ว ๗๐๐ กับหลวงอนุรักษ์ภูเบศร์คุมคนสงขลา ๓๐๐ ยกไปเมืองสายนั้นทรงตรัสถามว่า เจ้าพระยายมราชออกมาถึงแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ยังไม่ออกมาถึงหามิได้ ทรงตรัสว่าประหลาดนักหนาทีเดียว ไปอยู่ที่ไหนจึงไม่ใคร่จะมาถึงได้เลย เรือก็ไปถึงเกือบจะหมดอยู่แล้ว ยังไม่มาถึงอีกเล่า เป็นกระไร เมื่อจีนถกมันเข้าไปนั้นพบเรือที่ไหนบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เรือจีนถกเข้าไปนั้นไปลึก ไม่พบเรือที่ไหนหามิได้ ทรงตรัสว่า ฟังดูเป็นอัศจรรย์ไปทีเดียว แล้วทรงตรัสถามว่า บอกจำนวนเรือเข้าไปอีกหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่ได้บอกเข้าไปหามิได้ ทรงตรัสถามว่า ก่อนหน้าจีนถกเข้าไปในวันสองวันนั้น มีเรือมาถึงบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าไม่มีหามิได้ ทรงตรัสว่า อย่างไรเรือเจ้าพระยายมราชจึงไม่มาถึงเข้าได้เลย เจ้าพระยานครฯ ก็ป่วยเสียแล้ว เจ้าพระยายมราชจึงไม่มาถึงเข้าได้ การข้างกลันตันก็ร้อนมากอยู่อย่างนี้ ดูเห็นจะวุ่นไขว่พะว้าพะวังอยู่นักหนาแล้ว ครั้นอ่านหนังสือบอกถวายจบแล้ว ทรงตรัสถามว่า เรือหลวงสรเสนีเข้าไปถึงแล้ว พวกตนกูปสา พระยาบาโงย จะกล้าเข้าทำเอาไทยทีเดียวหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่ทำหามิได้ แต่คงจะรบสู้กับพระยากลันตัน หลวงสรเสนีจะว่ากล่าวห้ามปรามนั้นเห็นจะไม่ฟัง ทรงตรัสว่า เรือเจ๊ะยาหลันที่ถือหนังสือพระยากลันตันมานั้น มันมาก็เร็วไปเสีย ถ้ามาช้าอยู่หน่อยก็คงจะรู้ความเป็นแน่ได้ เป็นกระไรหนอ ได้พูดจาว่ากล่าวกันเข้าแล้วจะรั้งรอลง แต่พอให้กองทัพพระยาเพชรบุรีลงไปถึงเมืองสายได้ ก็เห็นจะไม่เป็นไรทีเดียว ครั้นอ่านต้นหนังสือหลวงราชเมธาจบแล้ว ทรงตรัสว่า เจ้าพระยานครฯ คิดการมาให้ประมาทช้าไปเสียแล้ว ถ้าคิดมาให้ยกกองทัพลงไปสักสี่ร้อยห้าร้อยเสียแต่แรก การก็พอจะว่ากล่าวกลัวเกรงรั้งรอลงได้บ้าง อย่างนี้จะคิดการต่อไปจะทันท่วงทีที่ไหน ถ้าหลวงสรเสนีพูดจาว่ากล่าวมันรั้งรอลงได้ ก็เห็นการจะไม่เป็นไร ถ้ามันไม่ฟังแล้ว การที่จะจัดแจงยกลงไปก็หาทันไม่ ครั้นอ่านหนังสือพระยากลันตันถวายจบลง ทรงตรัสว่า ฟังดูว่ากล่าวมานั้นดูเป็นสิ้นสติอยู่แล้ว ครั้นอ่านคำให้การจบแล้ว ทรงตรัสว่า คนข้างพระยากลันตันก็มีพรรคพวกพี่น้องอยู่แต่ ๔ คนเท่านั้น จะไปสู้รบกับมันได้ที่ไหน ดูคับแคบตัวเต็มทีนักหนา จะคอยให้เจ้าพระยานครฯ มาช่วยคิดการเล่า ก็เจ็บป่วยไปเสียแล้ว แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า เร่งมีหนังสือออกมามอบการกับกองทัพใหญ่ทีเดียวเถิด อย่างไร ๆ ก็สุดแต่กองทัพใหญ่คิดจัดแจงทำไป อย่าให้เมืองกลันตันหลุดลอยไปอื่นได้นั้นเลย ถ้าเห็นการว่าคิดไประงับว่ากล่าวไม่ทัน ตนกูปสา พระยาบาโงย ชนะพระยากลันตันได้บ้านเมืองแล้ว ตนกูปสาตั้งตัวเป็นใหญ่ หรือพี่น้องผู้ใดจะตั้งตัวเป็นใหญ่มาเข้าหา ก็คิดประจบลูบไล้พาเอาตัวเข้าไป จะได้ทรงตั้งแต่งต่อไปใหม่ ถ้าพวกพี่น้องจะตั้งให้พระยาบาโงยเป็นใหญ่ พระยาบาโงยเป็นคนผิด ก็เห็นจะชักชวนกันไปอื่นไม่เข้าหา ถ้าไม่อ่อนน้อมเข้าหาแล้ว ก็ยกทัพใหญ่ลงไปตีเอาเมืองกลันตันคืนมาให้จงได้ ถึงอ้ายพวกแขกที่พิสูตรที่เมืองตรังกานูมันจะมาช่วยกันต้านทานก็ยกกองทัพทุ่มเทตีเลยลงไปเอาเมืองตรังกานูทีเดียว คิดขอแรงเอาแขก ๙ หัวเมืองมาช่วย กับคนสงขลาบรรจบกองทัพกรุงฯ ยกลงไปรํ่าเอาให้ยับเยินจนได้ ถ้าเห็นว่าคนน้อยไม่พอทำ ก็ให้คิดแต่รักษาคุมท่วงทีไว้ให้มั่นคงก่อน เร่งบอกเข้าไป จะได้ให้กองทัพยกเพิ่มเติมออกมา แลการข้างเมืองไทรนั้น ก็ให้คิดจัดกองทัพเมืองนครฯ, เมืองพัทลุง, รักษาไว้ให้เป็นที่มั่นจงได้ อย่าให้เป็นเหตุการณ์ลุกลามต่อไป กองทัพกรุงฯ จะยกล่วงถลำลงไปข้างเมืองไทรบ้างแล้ว พระยาเสนาภูเบศร์จะมาอยู่ที่ไหน การควรจะชักถอนประการใด ก็สุดแต่คิดให้เป็นที่ชัยชำนะแก่การทั้ง ๒ ข้างนั้นเถิด พระยาราชสุภาวดีกราบทูลว่า การเมืองกลันตันนั้นต้องยกกองทัพลงไป ถ้าไม่อ่อนน้อมเข้าหาแล้ว ก็ยกเข้าตีเสียทีเดียว แต่คิดด้วยเกล้าฯ เห็นว่า ตนกูปสา, พระยาบาโงย, ได้เมืองกลันตันแล้ว ก็เห็นจะไม่ทิ้งภูมิลำเนาหามิได้ คงจะคิดเข้าหา ทรงตรัสว่า ทรงคิดก็เห็นว่ามันจะเข้าหา ถ้ามันไม่เข้าหาแล้วก็ตีเอาจนได้ ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถ้าไม่เข้าหาแล้วก็ต้องเร่งตีเสียเมื่อยังกำลังตั้งตัวอย่างนี้จึงจะทำได้ง่าย แต่ตนกูปสา, พระยาบาโงย, เห็นจะคิดเข้าหา ทำนองพระยาบาโงยจะถือว่าวิวาทกันครั้งก่อนนั้นพวกพระยากลันตันมากจึงชนะ ได้เป็นพระยากลันตัน ครั้งนี้พระยาบาโงยมีพวกมากกว่า ก็คงจะทำให้ชนะพระยากลันตัน ทรงตรัสว่า ถ้ามันเข้าหาก็คิดจัดการไปตามการ ถ้าไม่เข้าหาแล้ว ก็ยกไปตีเอาเมื่อกำลังอย่างนี้แล้วได้เร็วทีเดียว มันจะเอากระสุนดินดำที่ไหนมาสู้รบทัน มันสู้รบกันมาก็นานแล้ว จะไม่หมดลงบ้างหรือ แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า จะทรงพระราชดำริออกมาอย่างไรทางก็ไกลหาทันกับการไม่ ทำหนังสือว่าออกมาเร็ว ๆ อย่างนี้เถิด แล้วคิดปรึกษาหารือเจ้าพระยาบดินทรเดชาดู จะจัดแจงเห็นการอย่างไรบ้างก็คิดจัดแจงกันเข้า ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ แรม ๓ ค่ำ เพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลถวายร่างหนังสือซึ่งจะตอบออกมา ครั้นนายบริบาลอ่านถวายไปถึงที่ข้อว่า เจ้าพระยานครฯ ป่วยอาการโรคกำเริบกล้าขึ้นนั้น รับสั่งว่าเติมความว่าลงอีกสักหน่อยเถิด ว่าลงว่า ทรงพระวิตกอยู่ด้วยอาการเจ้าพระยานครฯ นักหนา จะเป็นมากมายประการใด เจ้าพระยานครฯ ก็ยังหาได้บอกเข้าไปให้ทรงทราบไม่ เอาพระทัยช่วยทรงคอยฟังอาการโรคเจ้าพระยานครฯ อยู่ ครั้นแก้หนังสือถวายจบแล้ว รับสั่งให้กลับอ่านไปที่ข้อเมืองไทรอีก ครั้นอ่านไปสิ้นข้อเมืองไทรแล้ว รับสั่งกับเจ้าคุณหาบนว่า ความที่เมืองไทรนั้นยังไม่ได้ว่ากล่าวออกมาเลย ทรงคิด ๆ ดูการข้างเมืองไทรเล่าก็ยังไม่เรียบร้อยเป็นที่ไว้ใจได้ ตนกูหมัดสอัดก็หนีไปรวบรวมผู้คนอยู่ที่แประ ครอบครัวที่เมืองไทรก็ยังไม่ได้จัดแจง กองทัพใหญ่ยกออกมาก็รู้อยู่แล้วว่าจะมาจัดแจงครอบครัว ถ้ามันรู้ว่ากองทัพใหญ่ยกไปข้างเมืองกลันตันเสียแล้ว อ้ายตนกูหมัดสอัดมันรู้ มันแต่งให้มาเกลี้ยกล่อมครอบครัวกลับพากันดุร้ายกำเริบขึ้นการจะเป็นไปอีก จะประมาทไว้ใจแก่การหาได้ไม่ ถ้ามันเป็นขึ้นอย่างนี้ได้สิเสียทีทีเดียว จะไว้ใจแต่ทัพเมืองนครฯ นั้นก็ไม่ได้ เจ้าพระยานครฯ ก็ป่วยเจ็บลงอย่างนี้ อาการจะเป็นอย่างไรต่อไปก็ไม่ทรงทราบ ถ้าอาการมากมายลงแล้ว อยู่แต่พวกลูกเต้าเหล่านั้น ถ้ามีการขึ้นจะคิดกดผู้คนรักษาไว้เป็นที่มั่นที่ไหน ต่างคนต่างก็จะมาเสียเท่านั้นเอง จะมารบวิวาทกัน ตัดสินไม่ไหวเสียอีก คิดว่ากล่าวเติมความเมืองไทรลงให้ดีอีกสักหน่อยเถิด การต้องเป็นสองอย่างสองธุระอย่างนี้ เห็นจะวุ่นไขว่อยู่นักหนาทีเดียว เป็นเคราะห์เป็นกรรมแล้วจะทำอย่างไรได้ ต้องคิดให้เป็นที่มั่นไว้ชัยชำนะทั้ง ๒ อย่างให้จงได้ ว่าไปอย่างนี้แหละ ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง จะคิดเอาทัพกรุงฯ เข้าคลุกปนเสียกับทัพนครฯ, ทัพพัทลุง รักษาข้างด้านเมืองไทรไว้ เห็นจะเป็นที่มั่นคงได้ดีหรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า คิดคลุกปนเข้าได้เห็นจะดี รับสั่งว่า เห็นดีด้วยกันอย่างนั้นแล้ว ก็ว่าหารือออกไปเถิด จะเอาพระยาเสนาภูเบศร์หรือใครก็ตามใจ สุดแต่คิดรักษารับรองไว้ให้เป็นที่มั่นคงจงได้ แต่ข้างเมืองกลันตันนั้นจะให้เจ้าพระยายมราชกับพระยาเพชรบุรียกลงไปทำ ก็เห็นจะได้โดยง่าย ด้วยตนกูปสา, พระยาบาโงย, ยังหาทันตั้งตัวได้ไม่ ผู้คนก็ยังกำลังบอบชํ้าอิดโรยอยู่ รบสู้กันมาก็นาน ปืนใหญ่น้อยกระสุนดินดำ เสบียงอาหาร จะมีอยู่ได้สักเท่าไรนักหนา ก็คงจะขัดสนลงหมด ถึงจะรวบรวมเอาคนเหล่านั้นมาสู้รบ ก็ยังหาได้พรักพร้อมไม่ ถ้ายกกองทัพรีบลงไปแล้ว ทำเอาได้โดยง่ายทีเดียว คิดว่ากล่าวอย่างไร ๆ ใส่ลงบ้าง แก้หนังสือเสียอีกสักเวลาหนึ่งเถิด แล้วทรงตรัสถามว่า ปรึกษาหารือกันกับเจ้าพระยาบดินทรเดชาเห็นการอย่างไรบ้างเล่า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เจ้าพระยาบดินทรเดชาว่าการมากมายอยู่ เป็นการต้องคิดทั้ง ๒ ทาง จะไว้ใจแก่การหาได้ไม่ ทรงตรัสว่าทรงเห็นอย่างนั้น การข้างเมืองไทรนั้นสำคัญอยู่ ต้องคิดรักษาระวังให้มั่นคงจงจะได้ ทรงคิดจะใคร่ให้กองทัพใหญ่ตั้งอยู่ที่สงขลาแต่สักสี่ร้อยห้าร้อยเท่านั้นอย่างมาก คอยฟังราชการอยู่ทั้ง ๒ ข้าง ถ้าข้างไหนหนักแน่นประการใด จะได้ผ่อนปรนไปช่วยกันทุ่มเททำให้ทันท่วงที อย่างนี้ดีหรือว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า กองทัพใหญ่ตั้งอยู่ที่เมืองสงขลานั้นดี การข้างเมืองไทรก็จะมั่นคงเป็นที่ไว้วางใจได้ รับสั่งว่า เห็นอย่างนั้นก็ว่ากล่าวเป็นหารือไปให้หมดนั่นแหละ สุดแต่ให้คิดจัดแจงไปตามควรนั้นเถิด คิดจำนวนคนนครฯ คนพัทลุง คนสงขลา คน ๙ หัวเมือง มาบรรจบกับทัพกรุงฯ รวบรวมกันเข้า แบ่งออกทำเป็น ๒ พวกจะพอทำหรือไม่พอ ถ้าไม่พอก็เร่งบอกเข้าไป จะได้ให้กองทัพยกเพิ่มเติมออกมา แล้วรับสั่งให้พระยาพิพัฒน์ไปเฝ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ ทูลเตือนให้นายงานเร่งทำกำปั่นพุทธอำนาจ กำปั่นราชฤทธิให้แล้วโดยเร็ว จะได้ให้กองทัพลงกำปั่น ยกเพิ่มเติมออกมาช่วยกันทำทั้งทัพบกทัพเรือ เอาเมืองกลันตันคืนให้จงได้ ทัพเรือเอากำปั่นลงไปปิดปากน้ำไว้ ทัพบกก็ยกลงไปกระทำให้สามารถเข้าอย่างนี้จะมาสู้รบได้ที่ไหน คิดจับเอาตัวพระยาบาโงยเสียให้จงได้ การก็จะแล้วกันเท่านั้น ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ แรม ๔ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสกับเจ้าคุณผู้ใหญ่ว่า เจ้าพระยานครฯ ว่ากล่าวมาด้วยการเมืองกลันตันกับพระพรหมธิบาลนั้น จะพาให้ประมาทเสียทีเดียว นี่ว่าคิดร้อนเร็วอยู่ไม่ประมาท ให้หลวงสรเสนีลงไป การจึงเป็นท่วงทีค่อยฟังได้บ้าง ซึ่งจัดให้พระยาเพชรบุรียกลงไป กับให้หลวงพิทักษ์นทีตามไปทางเรือนั้นก็ชอบถูกอยู่แล้ว แต่ว่าจะได้ลงไปเร็วไปช้าอย่างไรก็ไม่ทรงทราบ ถ้าได้ยกลงไปเร็วแล้ว การก็เห็นจะไม่เป็นไรนัก โดยจะคิดทำเอาเมืองกลันตันก็ทำง่ายกว่าข้างเมืองไทร ด้วยว่ายังกำลังจะตั้งตัวขึ้นใหม่อยู่ หายากหนักแรงไพร่พลไม่ หรือว่ากระไรเจ้าพระยาบดินทรเดชา เจ้าคุณผู้ใหญ่กราบทูลว่า การครั้งนี้เหมือนหนึ่งคิดรักษาฝีทั้ง ๒ ศีรษะ ฝีศีรษะหนึ่งพึ่งจะตั้งขึ้นใหม่ ถ้ารักษาแต่ยังอ่อนอยู่ก็พอจะหายเร็วได้ แลฝีศีรษะหนึ่งนั้นเป็นฝีชํ้าชอกมานาน รักษาหาใคร่จะหายไม่ ทรงพระสรวลตรัสว่า อย่างนั้นสิ การข้างเมืองไทรสำคัญมากอยู่ ต้องคิดรักษาเสมอไว้ให้มั่นคงจึงจะได้ การข้างเมืองกลันตันก็เร่งคิดรักษาทำไปให้ทันท่วงที ก็เห็นจะหายง่ายกว่าการข้างเมืองไทร ถึงตนกูปสา, พระยาบาโงย, ชนะพระยากลันตันแล้วตั้งตัวเป็นใหญ่ไม่เข้าหาแล้วก็ดี พวกพระยากลันตันก็ยังมีอยู่ถึง ๔ คน พระยากลันตันหรือใครก็คงจะหนีมาได้บ้างสักคนหนึ่ง ถ้าพระยากลันตันหนีมาหา ได้พาเอาตัวเข้ากองทัพยกลงไป พวกสีตวันกรมการพี่น้องก็จะมาเข้าหาหมดสิ้น คิดทำเอาได้ง่ายทีเดียว แล้วทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า ได้ไปเร่งให้ทำกำปั่นแล้วหรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ไปทูลแล้วว่ากำปั่นพุทธอำนาจเห็นจะทำไม่ทัน จะทันแต่กำปั่นราชฤทธิลำ ๑ รับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า ดูคิดจัดแจงเอากำปั่นกับเรืออะไรสัก ๓ ลำ ๔ ลำ ปรึกษาหารือกับเจ้าพระยาบดินทรเดชา พระยาราชสุภาวดี จะเอาใคร เอาคนที่ไหนบ้างให้ออกมา ก็คิดเกณฑ์เตรียมไว้เถิด แล้วรับสั่งว่า เอาพระยาราชวังสรรค์ให้เป็นแม่ทัพออกมาช่วยนั่นแหละ ไม่มีใครจะออกมาแล้ว หาคนอะไรใส่เข้าด้วย ดูเอาข้าวปลาลงบรรทุกออกมาส่งด้วยทีเดียว เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า รับพระราชทานคิดไว้จะเอามอญสัก ๗๐๐ อาสาจาม ๓๐๐ ลงกำปั่นราชฤทธิลำ ๑ กำปั่นวิทยาคมลำ ๑ เรือมัจฉาณุลำ ๑ สามลำด้วยกัน รับสั่งว่า ดูเร่งจัดแจงกันเข้าเถิด จะได้ออกมาช่วยเร็ว ๆ แล้วรับสั่งว่า เอาหลวงโกชาอิศหากให้ออกมาใช้ในเร็วๆ ก่อนอีกสักคน ๑ เถิด การข้างเมืองกลันตันรู้จักแขกเหรื่ออยู่มาก แล้วก็เป็นที่นับถือพวกกลันตันอยู่ จะได้ใช้สอยไปพูดจาการงานต่อไป ให้ออกมาก่อนกับเรือพวกสงขลานั้นเถิด ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลถวายร่างหนังสือซึ่งโปรดให้แก้ ที่จะให้ขุนสารวัดถือมา ครั้นอ่านถวายไปถึงที่ข้อดำเนินรับสั่งว่า เจ้าพระยานครฯ คิดอย่างนี้ เหมือนหนึ่งจะมาให้มีความประมาท ถ้าคิดมาว่าให้ยกกองทัพลงไปบ้างอย่างนี้ก็จะดี การก็พอจะรั้งรอลงได้บ้าง ทรงพระสรวลตรัสว่า ว่ากล่าวฟังความดูหมดจดนักหนา ครั้นอ่านถวายต่อไป ก็เป็นแต่ทรงแก้เพิ่มเติมบ้างเล็กน้อย หาได้ทรงแก้เติมความประการใดไม่ ครั้นอ่านถวายจบแล้ว รับสั่งให้อ่านอีกครั้ง ๑ ครั้นจบลงทรงตรัสว่า อร่อยนักหนา ดีแล้ว เอาส่งให้มันเร่งออกมาเถิด แลกระแสซึ่งทรงพระราชดำริราชการเมืองไทรเมืองกลันตันนั้น มีข้อความถ้วนถี่ประการใด ก็แจ้งมาในท้องตราซึ่งมีออกมาทุกประการแล้ว ครั้นถวายร่างหนังสือแล้ว ทรงตรัสถามว่า จะให้ใครถือหนังสือออกมา เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะให้ขุนสารวัดญวนจันทบุรีที่เข้าไป ถือหนังสือกลับออกมา แต่หลวงโกชาอิศหากนั้นจะได้ออกมากับเรือพวกสงขลา ณ วันเดือน ๗ แรม ๙ ค่ำ รับสั่งว่าให้มันเร่งถือออกมาให้ถึงเสียเร็ว ๆ จะได้คิดการงานไปทันท่วงที แล้วรับสั่งสั่งพระยาพิพัฒน์ว่า ดูขอเสื้อให้หลวงโกชาอิศหากกับขุนสารวัดคนละตัว ขุนสารวัดมันก็เป็นคนเหน็ดเหนื่อยอยู่ จะได้มีใจรีบออกมาถึงโดยเร็ว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ แรม ๘ ค่ำ เพลาเช้า เจ้าคุณหาบนสั่งให้พระนรินทร์พาขุนสารวัดเข้าเฝ้ากราบทูลลา พระราชทานเสื้อแล้วรับสั่งว่า ให้มันเร่งออกมาถึงเสียเร็วๆ ให้จงได้ แล้วทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า เป็นกระไร มันว่าจะมาสักกี่วันจะให้ถึงเมืองสงขลา เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ขุนสารวัดว่าจะมา ๑๓ วันให้ถึงเมืองสงขลา รับสั่งว่าเออ ให้มันรีบไปให้ถึงใน ๑๓ วันให้จงได้ แล้วทรงตรัสถามหลวงโกชาอิศหากว่า จะได้ออกมาเมื่อไร หลวงโกชาอิศหากกราบทูลว่า จะได้กราบถวายบังคมลาออกมา ณ วันเดือน ๗ แรม ๙ ค่ำ รับสั่งว่า เป็นคนเข้าใจการกลันตันอยู่มาก พวกกลันตันก็นับถืออยู่แล้ว ออกมาเถิด การควรจะให้ไปพูดจาว่ากล่าวประการใด จะได้ใช้สอยให้ไปพูดจาบ้าง ๚
๏ แลพระกระแสพระราชดำริซึ่งทรงตรัส กับข้อความในบอกนั้น ข้าพเจ้าได้รับพระราชทานจดหมายออกมาแต่ก่อน เก่าใหม่เข้ากันทั้งครั้งนี้เป็น ๘ ครั้ง ตามได้รับพระราชทานฟัง ข้อความจะขาดผิดเพี้ยนควรมิควรประการใด รับพระราชทานพระเดชพระคุณแล้วแต่จะโปรด ข้าพเจ้าเข้าไปคอยฟังเสมออยู่ทุกเพลา จดหมายมา ณ วันเดือน ๗ แรม ๕ ค่ำ ปีกุนเอกศก (จุลศักราช ๑๒๐๑ พ.ศ. ๒๓๘๒) ๚
จดหมายหลวงอุดมสมบัติ ฉบับที่ ๑๐
๏ ข้าพเจ้าหลวงอุดมสมบัติ จดหมายมายังหลวงทิพอักษรเสมียนตรา ได้นำขึ้นกราบเรียนแต่ท้าวพระกรุณาเจ้าให้ทราบ ด้วยข้าพเจ้าได้จดหมายฝากออกมากับจมื่นอินทรเสนา ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำครั้ง ๑ รองศุภมาตราเพชรบุรี ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำครั้ง ๑ ขุนฤทธิรณไกร ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๔ ค่ำครั้ง ๑ หมื่นจงสรสิทธิ ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำครั้ง ๑ หมื่นนิกรญวน ณ วันเดือน ๖ แรม ๗ ค่ำครั้ง ๑ นายโตนายหมวดกองญวน ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๒ ค่ำครั้ง ๑ ขุนฤทธิรณไกร ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๙ ค่ำครั้ง ๑ ขุนสารวัดญวน ณ วันเดือน ๗ แรม ๕ ค่ำครั้ง ๑ เข้ากัน ๘ ครั้ง ความแจ้งอยู่ก่อนนั้นแล้ว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ แรม ๖ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสว่า การเมืองกลันตันไม่พอที่จะให้วิวาทบาดทะเลาะกัน ให้ต้องยกกองทัพไปจัดแจงเลย เป็นเหตุให้เจ้าพระยานครฯ ปล่อยอ้ายพระยาบาโงยไปทีเดียว การจึงเป็นไปได้ เดียวนี้ก็เจ็บป่วยไปเสียแล้ว จะมาคิดการงานได้ที่ไหน การไม่พอที่จะหนักแรงกองทัพใหญ่ต้องคิดเป็น ๒ อย่าง ๓ อย่างเลย แล้วทรงตรัสถามหลวงโกชาอิศหากว่า จะได้ออกมาเมื่อไร หลวงโกชาอิศหากกราบทูลว่า จะกราบถวายบังคมลาออกมา ณ วันเดือน ๗ แรม ๙ ค่ำ ทรงตรัสว่าเออ ออกมาช่วยไปว่ากล่าวพูดจาให้แล้วเสียสักทีเถิด เป็นคนรู้เบาะแสภูมิลำเนาอยู่แล้ว ผู้คนแขกเหรื่อจะเป็นพวกใครอยู่ที่ไหนอย่างไรก็รู้อยู่เองสิ้น จะหาใครที่รู้ขึ้นไปกว่านี้ให้ออกมา ก็ไม่มีใครจะออกมาได้ ออกมาเถิด การควรจะไปว่ากล่าวได้อย่างไร จะได้ให้ลงไปว่ากล่าวเสียให้แล้ว แล้วพระยาเทพกราบทูลว่า จมื่นราชามาตย์ซึ่งออกไปชำระฝิ่นเมืองชุมพรนั้นบอกเข้าไปว่า ชำระฝิ่นได้เก่าใหม่เป็นฝิ่น ๑,๐๕๐ ก้อน ยังชำระต่อไปอยู่ ถ้าชำระได้ฝิ่นที่ลูกค้าใหญ่หมดแล้ว จึงจะกราบถวายบังคมลงมาชำระเมืองไชยา ทรงตรัสว่า ชำระที่เมืองชุมพรกว่าจะแล้ว ข่าวก็รู้ออกมาถึงไชยาเสียสิ้นแล้ว กว่าจะออกมาชำระที่เมืองไชยาก็พอมันซ่อนเสียหมดสิ้น ออกมาชำระอยู่ที่ชุมพรก็น้อยตัวนักหนา จะแยกย้ายให้ออกมาก็ไม่ได้ จึงรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า ให้จัดออกมาชำระที่นครฯ ที่ท่าทองอีกสัก ๒ นาย ชำระประจบหากันเข้าไปทีเดียว เอาจมื่นรักษ์พิมานกับนายเสน่ห์รักษาออกมาชำระเถิด ข้างนครก็ชำระประจบลงไปทางกองทัพใหญ่ให้ถึง มันจะซ่อนเหน็บอย่างไร ๆ ก็เฆี่ยนเอาฝิ่นมาเสียให้หมดจงได้ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ แรม ๗ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสว่าเรือพวกที่ออกไปเมืองตรังกานูนั้นประหลาดนักหนา อย่างไรจึงเงียบหายไปเสียหมดทีเดียว ไม่มีใครเข้าไปถึงบ้างเลย จะได้ทรงทราบข่าวคราวดอกไม้เงินทองบ้าง ว่าจะจัดแจงเข้าไปได้เมื่อไรอย่างไรก็ไม่ทรงทราบ แล้วทรงตรัสถามพระยาโชฎึกว่า เรือที่ไปค้างอยู่เมืองตรังกานูนั้นยังไม่ได้ข่าวว่าจะจัดแจงเข้าไปบ้างเลยหรือ พระยาโชฎึกกราบทูลว่า ถามดูได้ความว่าจัดแจงจะเข้าไปอยู่เมื่อ ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๑ ค่ำนั้นลำ ๑ แต่หาทราบว่าจะเป็นเรือใครเข้าไปไม่ ทรงตรัสว่า เข้าไปจะได้รู้รั้วงานราชการบ้าง ทรงคอยฟังราชการอยู่ก็ไม่มีใครเข้าไปถึงบ้างเลย แล้วพระยาโชฎึกกราบทูลว่า เรือเมืองตรังกานูที่คุมดอกไม้เงินทองเข้าไปครั้งก่อน ยังค้างอยู่ที่กรุงฯ ลำ ๑ เกี่ยวข้องอยู่ด้วยลักเอาผู้หญิงออกมานั้น จะหาคนมารับตัวขอออกมาชำระเอาตัวผู้หญิงส่งเข้าไป ทรงตรัสว่า คอยฟังรั้วงานราชการดูก่อน อย่าเพ่อให้มันออกมา ถ้ามีใครเข้าไปรู้ราชการแล้วอย่างไรจึงให้ออกมา การข้างเมืองกลันตันก็เป็นขึ้นอย่างนี้ ราชการเมืองตรังกานูจะอย่างไรก็ยังไม่ทรงทราบ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ แรม ๘ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลลาให้พระอนุรักษ์โยธา นายน้อยมหาดเล็ก คุมกำปั่นเทพโกสินทร์ บรรทุกสินค้าออกไปจำหน่าย ณ เมืองใหม่เมืองเกาะหมาก กับทูลลาให้หลวงโกชาอิศหากออกมากับขุนหมื่นล่าม ๔ คน รับสั่งสั่งพระอนุรักษ์โยธาว่า ออกไปซื้อขายให้ดีมีกำไร ให้ได้กลับเข้ามาโดยเร็ว ๆ เถิด ออกไปแล้วคิดสืบสาวราชการให้รู้บ้าง มันจัดแจงกองทัพไว้จะไปข้างไหนอย่างไร ก็ให้บอกเข้าไปให้ทรงทราบ แล้วรับสั่งสั่งหลวงโกชาอิศหากว่า ออกมาดีไปดีเถิด ออกมาถึงแล้ว การควรจะจัดแจงให้ลงไปพูดจาว่ากล่าวเล้าโลมอย่างไร ก็คิดว่ากล่าวเล้าโลมเอาเสียให้แล้วจงได้ ถ้าเห็นว่าจะว่ากล่าวเล้าโลมมันไม่ได้ด้วยปากแล้วก็เอาโดยมือ ยกกองทัพลงไปตีเอามันเสียให้ยับเยินทีเดียว การซึ่งจะจัดแจงกองทัพยกลงไปประการใด ก็แจ้งอยู่ในหนังสือซึ่งขุนสารวัดถือออกมาทุกประการแล้ว แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า การยังจะมีเกี่ยวข้องสั่งเสียออกมาอย่างไรบ้าง ก็ดูสั่งเสียออกมาเถิด เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า การที่จะคิดจัดแจงแบ่งกองทัพลงไปนั้น ก็แจ้งอยู่แต่ก่อนเสร็จสิ้นอยู่แล้ว คิดด้วยเกล้าฯ จะคัดเอาร่างหนังสือเก่าส่งให้ออกมาด้วยอีกฉบับ ๑ ทรงตรัสว่า ดีแล้ว เอาส่งให้ออกมาเถิด การจะคิดจัดแจงกองทัพกองค่ายลงไปอย่างไร ก็ว่ากล่าวออกมาเสร็จสิ้นอยู่แล้ว ยังความอะไรจะมีค้างเกินอยู่บ้าง ก็ดูจดหมายให้ออกมาอีกสักฉบับ ๑ ๚
๏ แลกระแสพระราชดำริซึ่งข้าพเจ้าจดหมายออกมานี้ ข้าพเจ้าจดหมายออกมาตามรับพระราชทานฟัง เข้ากันแต่ได้จดหมายออกมาเก่าใหม่เป็น ๙ ครั้ง จะได้ออกมาถึงนำขึ้นกราบเรียนครบทั้ง ๙ ครั้งหรือประการใดหาทราบไม่ ทราบแต่ครั้งให้ขุนฤทธิรณไกรออกมาแต่ครั้งก่อนนั้นครั้ง ๑ ข้อความจะขาดผิดเพี้ยนควรมิควรประการใด ขอพระเดชพระคุณสุดแล้วแต่จะโปรด จดหมายมา ณ วัน ๕ เดือน ๗ แรม ๗ ค่ำ ปีกุนเอกศก (จุลศักราช ๑๒๐๑ พ.ศ. ๒๓๘๒) ๚
จดหมายหลวงอุดมสมบัติ ฉบับที่ ๑๑
๏ ข้าพเจ้าหลวงอุดมสมบัติ จดหมายมายังหลวงทิพอักษรเสมียนตรา ได้นำขึ้นกราบเรียนแต่ท้าวพระกรุณาเจ้าให้ทราบด้วย ณ วันเดือน ๗ แรม ๘ ค่ำ ข้าพเจ้าได้จดหมายฝากออกมากับหลวงโกชาอิศหากครั้ง ๑ ๚
ครั้น ณ วันเดือน ๗ แรม ๑๐ ค่ำ เพลาเช้า หลวงโกชาอิศหากพาเจ๊ะหมัดตะฝ่าลูกค้าเมืองตรังกานูกลับเข้าไป ณ กรุงฯ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือเจ๊ะหมัดตะฝ่าลูกค้าเมืองตรังกานูมาแต่เมืองตรังกานู ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๖ ค่ำ มาแวะที่เมืองกลันตัน ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๑๐ ค่ำ หยุดอยู่ที่เมืองกลันตัน ๒ วัน ออกจากเมืองกลันตันมา ๑๓ วันถึงปากน้ำเจ้าพระยา ทรงตรัสว่าเออ คอยทรงฟังข่าวราชการอยู่ มันเข้ามารู้ราชการอย่างไรบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เมื่ออยู่ที่เมืองตรังกานูนั้น ทราบว่าพระยาบาโงย ตนกูปสา กับพระยากลันตันวิวาทรบกัน พวกตนกูปสาตั้งอยู่ที่ปากน้ำ พระยาบาโงยตั้งอยู่ปลายน้ำ ว่าพวกบ่าวไพร่พระยากลันตันที่มีอยู่ข้างปลายน้ำนั้นพระยาบาโงยกันไว้ มาช่วยพระยากลันตันหาได้ไม่ ที่มีอยู่ข้างปากน้ำ พวกตนกูปสาก็กันไว้ ว่าพระยากลันตันมีคนน้อย เห็นจะสู้พระยาบาโงย ตนกูปสาได้ไม่ แล้วเจ๊ะหมัดตะฝ่าพูดแก้ความว่า พวกที่อยู่พิสูตรนั้นมาซื้อโคกระบือที่แขวงเมืองกลันตัน พระยาบาโงยจับตัวไว้ให้ช่วยรบ แล้วพระยาบาโงยมีหนังสือไปถึงพระยาตรังกานู ให้ยกมาช่วยรบพระยากลันตัน พระยาตรังกานูหายกมาช่วยไม่ ทรงตรัสว่า อ้ายพวกที่พิสูตรมันว่ามาซื้อโคกระบือนั้น มาซื้อโคกระบืออะไรเมื่อปานนี้ กำลังเขารบกันวุ่นอยู่ทีเดียว มาซื้ออย่างไร เปล่า ๆ ทั้งนั้น การที่จะมาช่วยเหลือกันก็เห็นจะเป็นแต่อ้ายพวกที่พิสูตรนั่นเอง ที่พระยาตรังกานูจะยกมาช่วยนั้นเห็นจะไม่เป็น ถ้าเป็นแล้วจะให้เรือลูกค้าเข้าไป ณ กรุงฯ ที่ไหน ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ที่พระยาตรังกานูจะยกมาช่วยนั้นเห็นจะไม่เป็น แล้วทรงตรัสถามว่า มาแวะอยู่ที่กลันตันนั้นรู้หรือไม่ เรือกองทัพเขาลงไปถึงแล้ว เป็นกระไร ยังรบสู้กันอยู่หรือ ได้ยินเสียงปืนบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เจ๊ะหมัดตะฝ่ามาถึงเมืองกลันตันเห็นกำปั่นทอดอยู่ที่ปากน้ำลำ ๑ หาได้ยินเสียงปืนสู้รบกันไม่ ว่าสงบกันอยู่ ทรงตรัสถามว่า ก็ได้ยินว่าข้าหลวงกองทัพเขาไปห้ามปรามนั้น เป็นกระไร จะฟังหรือไม่ฟัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ข้าหลวงกองทัพจะไปห้ามปรามอย่างไร ว่าหาทราบไม่ แต่ได้ยินว่าจะรบกันอีก ทรงตรัสว่ามันก็พูดอวดโอ้ไปกระนั้นเอง ถ้ามันไม่กลัวเกรงแล้วมันจะสงบลงได้ที่ไหน เห็นจะกลัวเกรงลงบ้างอยู่ จึงรั้งรอกันลงได้ ถ้ามันไม่ฟังรั้งรอลงแล้ว มันก็คงได้รบกับกองทัพใหญ่ ๆ ก็ยกออกมาอยู่ที่สงขลาแล้ว มันจะไม่กลัวหรือ ถ้ากองทัพพระยาเพชรบุรียกไปถึงเมืองสายเข้าก็เห็นจะกลัว พากันรั้งรอลงได้หมดนั่นแหละ แล้วรับสั่งสั่งพระยาราชสุภาวดีว่า จับยามดูหรูเป็นกระไร ไปห้ามปรามเห็นจะฟังหรือไม่ฟัง พระยาราชสุภาวดีกราบทูลว่า ข้างพระยากลันตันผู้คนก็น้อยหรอลงแล้ว ถ้าพระยาบาโงย ตนกูปสา ไม่ฟังคิดทำรบสู้ก็เห็นจะชนะพระยากลันตันได้เสียแล้ว นี่เห็นจะฟังห้ามปรามอยู่ จึงสงบรั้งรอกันลงได้ ทรงตรัสว่าว่าชอบ มันจะไม่ฟังรั้งรอลงบ้างอย่างไร หนังสือกองทัพใหญ่ก็มีว่ากล่าวห้ามปรามไปเด็ดขาดดีอยู่นักหนาแล้ว ว่าถ้าไม่ฟังจะยกกองทัพใหญ่ลงไป มันจะไม่กลัวรบกับกองทัพใหญ่หรือ ถ้าไม่กลัวไม่ฟังแล้ว ความพินาศฉิบหายก็ถึงตัวมันหมดสิ้นนั่นเอง มันจะไม่กลัวความพินาศฉิบหายอย่างไร มันก็คงกลัวรั้งรอลงหมดนั่นแหละ ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เห็นคงจะรั้งรอลง ถ้าพระยาเพชรบุรีลงไปถึงเมืองสายแล้ว ให้พระยาสายมีหนังสือไปว่ากล่าวก็เห็นความจะสงบลงได้ แลเมื่อเจ๊ะหมัดตะฝ่ามานั่นก็มาพบเรือปากปลา ซึ่งท้าวพระกรุณาให้หลวงพิทักษ์นทีลงไปนั้น ก็ไปถึงที่ท้ายเมืองกลันตัน เกือบจะถึงปากน้ำกลันตันอยู่แล้ว ทรงตรัสว่าซึ่งคิดจัดให้เติมเรือตามลงไปอีกนั้นดีนักหนา ถ้าให้มันลงไปอยู่กับหลวงสรเสนีได้สัก ๒ ลำ ๓ ลำแล้วดีทีเดียว ผู้คนกองทัพจะได้มากขึ้น มันจะได้กลัวเกรงลงบ้าง แล้วรับสั่งสั่งให้หลวงโกชาอิศหากออกไปซักถามเจ๊ะหมัดตะฝ่าว่าได้ยินพูดจาเลื่องลือกันที่เมืองกลันตันบ้างหรือไม่ ว่ากองทัพใหญ่ออกมาตั้งอยู่สงขลา มันกลัวจะจัดกองทัพให้ยกลงไปช่วยพระยากลันตัน มันสะดุ้งตกใจกลัวพูดจาอย่างไรบ้าง หลวงโกชาอิศหากออกไปถามแล้วกราบทูลว่า เจ๊ะหมัดตะฝ่าได้ยินพวกสีตวันกรมการพูดว่า ข้าหลวงกองทัพลงไปห้ามปรามก็ฟังสงบกันอยู่ หาได้สู้รบกันไม่ ทรงตรัสถามว่า ก็มันได้ยินข่าวเลื่องลือลงไปกลัวกองทัพกรุงฯ จะยกไปช่วยหรือไม่ หลวงโกชาอิศหากกราบทูลว่า ถามดูว่าไม่ได้ยินใครพูดจาหามิได้ ทรงตรัสว่ามันเร็วนัก อยู่ ๒ วันเท่านั้นจะรู้ที่ไหน แลการที่ว่ามันฟังห้ามปรามสงบกันลงได้นั้น ความก็เห็นจะกลัวเกรงนั่นเองจึงรั้งรอกันลงได้ ถ้ารั้งรอพอให้กองทัพพระยาเพชรบุรีกระแทกลงไปถึงเมืองสายเข้าแล้ว การก็เห็นจะว่ากล่าวสำเร็จได้โดยง่าย อย่างไรๆ ก็ขอให้รั้งรอพอได้ว่ากล่าวเสียให้สำเร็จหน่อยเถิด จะได้เบาอกเบาใจกองทัพใหญ่ลง จะได้ก้มหน้าคิดไปข้างการเมืองไทรอย่างเดียว ถ้าเป็น ๒ อย่าง ๓ อย่างอยู่อย่างนี้ จะคิดหนักอกหนักใจอยู่นักหนา ด้วยยังไม่เคยออกมา แล้วรับสั่งสั่งหลวงโกชาอิศหากว่า ดูไล่เลียงถามเอาความออกมาให้ทราบ ออกมาถึงแล้วก็บอกให้กองทัพใหญ่คิดจัดแจงเรือกองทัพที่โตๆ แลทัพบกเร่งยกลงไปโดยเร็ว การควรจะจัดแจงระงับว่ากล่าวประการใด ก็จะได้จัดแจงระงับเสียให้แล้ว การจะได้เบามือลง คิดทำแต่เมืองไทรทางเดียว แล้วเจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถามดูที่ข่าวดอกไม้เงินทองนั้น ก็ว่าเห็นจัดแจงเครื่องราชบรรณาการลงบรรทุกเรือจะมาจากเมืองตรังกานูอยู่แล้ว แต่หาทราบว่าจะกำหนดวันมาเมื่อไรไม่ ทรงตรัสว่า อย่าเชื่อมัน มันว่าเปล่าๆ ทั้งนั้น จะมาอะไรจนมรสุมล่าไปถึงอย่างนี้แล้ว มันจะมาที่ไหน ถามเรือลูกค้าใครๆ ก็ว่าจะมาๆ อยู่เหมือนกันอย่างนั้นนั่นเอง เชื่อถืออะไรมันได้ ๚
๏ แลกระแสพระราชดำริซึ่งข้าพเจ้าจดหมายมานี้ ข้าพเจ้ารับพระราชทานจดหมายออกมาเป็นการเร็ว ได้คัดคำให้การเจ๊ะหมัดตะฝ่าส่งออกมาด้วยแล้ว ข้อความจะขาดผิดเพี้ยนควรมิควรประการใด ขอพระเดชพระคุณแล้วแต่จะโปรด จดหมายมา ณ วัน ๖ เดือน ๗ แรม ๑๐ ค่ำ ปีกุนเอกศก (จุลศักราช ๑๒๐๑ พ.ศ. ๒๓๘๒) ๚
จดหมายหลวงอุดมสมบัติ ฉบับที่ ๑๒
๏ ข้าพเจ้าหลวงอุดมสมบัติ จดหมายมายังหลวงทิพอักษรเสมียนตรา ได้นำขึ้นกราบเรียนแต่ท้าวพระกรุณาเจ้าให้ทราบ ด้วยข้าพเจ้าได้จดหมายฝากออกมากับจมื่นอินทรเสนา ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำครั้ง ๑ รองศุภมาตราเพชรบุรี ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำครั้ง ๑ ขุนฤทธิรณไกร ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๔ ค่ำครั้ง ๑ ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๙ ค่ำครั้ง ๑ หมื่นจงสรสิทธิ ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๓ ค่ำครั้ง ๑ หมื่นนิกรญวน ณ วันเดือน ๖ แรม ๗ ค่ำครั้ง ๑ นายโตนายหมวดกองญวน ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๒ ค่ำครั้ง ๑ ขุนสารวัด ณ วันเดือน ๗ แรม ๕ ค่ำครั้ง ๑ หลวงโกชาอิศหาก ณ วันเดือน ๗ แรม ๘ ค่ำ แรม ๑๐ ค่ำครั้ง ๑ เข้ากัน ๑๐ ครั้ง ความแจ้งอยู่แต่ก่อนนั้นแล้ว ๚
๏ แลเมื่อ ณ วันเดือน ๗ แรม ๑๐ ค่ำ เพลาค่ำนั้น พระยาพิพัฒน์กราบทูลถวายคำให้การเจ๊ะหมัดตะฝ่าลูกค้าเมืองตรังกานู ทรงตรัสถามว่า ได้คัดคำให้การส่งให้หลวงโกชาอิศหากออกมาด้วยแล้วหรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ได้คัดส่งให้ออกมาด้วยแล้ว ทรงตรัสว่าเออ เอาส่งให้ออกมาด้วยเถิด ไหน ๆ ข้างนอกก็คงจะรู้ความมากกว่านี้เสียอีก แล้วรับสั่งสั่งพระยาพิพัฒน์ว่า ดูไล่เลียงถามมันต่อไปอีกสักหน่อย ที่บ้านพระยากลันตันกับบ้านตนกูปสานั้นตั้งค่ายรับรบสู้กันอยู่อย่างไร มันตั้งอยู่ที่ไหนบ้าง ผู้คนไพร่บ้านพลเมืองนั้น จะไปเข้ารักข้างใครอยู่มาก เอาตัวนายเรือลูกเรือมาไล่เข้าที มันได้มากลันตันบ้างมันก็คงจะรู้ความ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ แรม ๑๑ ค่ำ เพลาค่ำ ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า ไล่เลียงถามพวกตรังกานูได้ความอย่างไรบ้าง พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ถามได้ความแปลกออกไปแต่ว่า ไพร่บ้านพลเมืองนั้น รักข้างพระยากลันตันอยู่มาก แต่กลัวพวกข้างตนกูปสาอยู่ ก็ต้องจำใจไปเข้าด้วย ๆ พวกตนกูปสามีมาก แต่พวกพี่พวกน้องจะไปเข้ารักข้างใครมากอย่างไรหาทราบไม่ ที่ปากน้ำเมืองกลันตันนั้นว่าปากน้ำแคบ ฝั่งทั้งสองข้างเป็นหาดออกมาหากัน มีทางเรือจำเพาะเรียงลำเข้าไปตามร่องน้ำ น้ำตื้นประมาณ ๓ ศอก ๔ ศอก เรือที่เคยเข้าออกก็ต้องขนถ่ายลำเลียงส่งกันเสมออยู่ทุกลํา แต่ค่ายที่บ้านพระยากลันตัน บ้านตนกูปสา จะตั้งรับรบสู้กันอยู่อย่างไรนั้นว่าไม่ทราบ เจ็ะหมัดตะฝ่าหาได้ขึ้นไปเห็นไม่ ทรงตรัสว่า มันว่าก็เห็นจะจริงของมันอยู่บ้างอยู่ พวกอ้ายตนกูปสา, พระยาบาโงยมันมาก มันอยู่ข้างนอกเมือง จะทำอย่างไรก็ทำได้ ไพร่บ้านพลเมืองก็ต้องกลัวจำมาเข้าด้วยอยู่เอง อย่างไรๆ ก็รอกันแต่พอให้กองทัพลงไปเข้าเถิด มันรู้ว่ายกลงไปช่วยพระยากลันตัน มันก็คงพากันกลับตัวแข็งขึ้นหมดนั่นแหละ ข้างปากน้ำก็เอาเรือโต ๆ ลงไปปิดปากน้ำไว้สัก ๓ ลำ ๔ ลำ ถึงปากน้ำจะตื้นเรือใหญ่เข้าไม่ได้ ก็ทอดรักษาปากน้ำคอยระวังการอยู่ตามท้องทะเล ทัพบกก็ยกลงไปทันแล้ว การก็เห็นพอจะจัดแจงว่ากล่าวสำเร็จได้ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ แรม ๑๒ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ท้าวพระกรุณามีหนังสือบอกให้หมื่นพิมลญวนถือเข้าไปฉบับ ๑ กับส่งต้นหนังสือพระยากลันตันแลคำแปลหนังสือพระยากลันตัน แลคำให้การหมื่นเทพ แลจดหมายเข้าไปถึงเจ้าพระยาพระคลัง กับบอกเข้าไปว่า เจ้าพระยานครฯ ถึงแก่อสัญกรรมแต่ ณ วันเดือน ๖ แรม ๑๔ ค่ำแล้ว ทรงตรัสว่า เจ้าพระยานครฯ เจ็บป่วยเป็นไร เจ้าพระยานครฯ จึงไม่บอกเข้าไปให้ทรงทราบบ้างเลย ป่วยเจ็บเป็นอะไรจึงตาย เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า หนังสือพระยาพัทลุงที่บอกมาถึงท้าวพระกรุณาส่งเข้าไป ก็หามีว่าป่วยเจ็บเป็นอะไรไม่ ทรงตรัสว่า ทำไมกองทัพใหญ่ไม่ได้ไล่เลียงถามคนที่มาบ้างเลยหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถามหมื่นพิมลกำจรดูก็ว่าหาทราบไม่ ทรงตรัสว่า ทรงคอยฟังอยู่ว่าจะป่วยเจ็บเป็นอย่างไร เจ้าพระยานครฯ ก็ไม่บอกเข้าไปให้ทรงทราบ แล้วทรงตรัสถามว่า ข้างกลันตันนั้นเป็นกระไร สงบกันลงบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พอหลวงสรเสนีลงไปถึงก็สงบรอกันลง ว่าตนกูปสาจะจัดให้คนขึ้นมาหาท้าวพระกรุณา ว่าที่จะให้ฟังบังคับบัญชาพระยากลันตันนั้นเหลือสติกำลังนัก แลเมื่อพระยากลันตันจะได้เป็นพระยากลันตัน ตนกูปสาก็ได้ช่วยว่ากล่าวจึงได้เป็นพระยากลันตัน ตนกูปสาก็หาได้เป็นอะไรไม่ มีความโทมนัสอยู่ ครั้นพระยากลันตันเป็นขึ้นแล้ว ก็ทำข่มเหงพี่น้องจึงได้วิวาทรบกัน การครั้งนี้จะคิดรบสู้กันอย่างไรก็สิทธิ์ขาดอยู่ที่ตนกูปสาทั้งสิ้น ถ้าจะเมตตาโปรดแล้วก็ขอเอาแต่แผ่นดินบ้านตนกูปสาฟากหนึ่ง ตั้งแต่ปลายน้ำตลอดไปจนปากน้ำให้เป็นของตนกูปสา ทำราชการต่อไป ถ้าพระยากลันตันจะถวายอย่างไร ตนกูปสาก็จะถวายให้เหมือนอย่างพระยากลันตัน ทรงตรัสว่า อยู่บ้านเดียวเมืองเดียวใกล้กันค่าจมูกเท่านั้น จะจัดแจงขึ้นเป็น ๒ บ้าน ๒ เมืองไปอย่างไรได้ที่ไหน หน่อยก็จะวิวาทกันขึ้นอีกนั่นเอง ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ท้าวพระกรุณามีจดหมายเข้าไปก็ว่า ความที่จะว่ากล่าวจัดแจงนั้นยากนักหนา ถ้าจัดแจงไปตามว่าแล้ว การจะสงบลงได้ก็แต่เมื่อกองทัพยังอยู่ ถ้ากลับเข้ามาเสียแล้ว การก็เห็นจะเป็นขึ้นอีก ทรงตรัสว่า มันจะฟังที่ไหน ถ้าเป็นขึ้น ๒ ก๊ก ๓ ก๊กอย่างนั้นแล้วก็คงจะเล่นกันอีก อย่างนี้แล้วก็ต้องเอาให้ลงกันเสียข้างหนึ่งจึงจะได้ บ้านเดียวเมืองเดียวจะให้เป็นสองเจ้าบ้านเจ้าเมืองไปอย่างไร แล้วทรงตรัสถามว่า ตนกูปสาจะจัดให้คนขึ้นมาหาเมื่อไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า อีกสัก ๔ วัน ๖ วันจึงจะจัดให้ตามขึ้นมา ทรงตรัสถามว่า เรือปากปลาที่ให้หลวงพิทักษ์นทีลงไปนั้นมันพบที่ไหน ลงไปถึงแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ยังไม่ลงไปถึง หมื่นเทพขึ้นมาก็ไม่พบหามิได้ ทรงตรัสว่า พอให้เรือปากปลากับพระยาเพชรบุรีไปถึงเข้า ก็จะกลัวตัวสงบลงหมดได้ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ที่คิดไว้จะให้พระยาเพชรบุรียกลงไปนั้น ท้าวพระกรุณายังให้รอฟังความที่ตนกูปสาจะให้ขึ้นมาอยู่ก่อน ครั้นจะให้รีบยกลงไป ก็กลัวจะพากันสะดุ้งตกใจผ่อนครอบครัวหนีไปเสีย เดี๋ยวนี้ก็ได้ความว่า ผ่อนครอบครัวไปอยู่ที่พิสูตรบ้างแล้ว ทรงตรัสว่า กระนั้นสิ ก็ต้องรอฟังดูก่อน แล้วรับสั่งว่า เอาหนังสือบอกมาว่าไปเถิด ครั้นหลวงสุรินทามาตย์อ่านถวายไปถึงที่ข้อว่า หลวงสรเสนีให้ขุนอินทร์หมื่นเทพ หมื่นสัจจา ขึ้นไปหาพระยากลันตันได้พูดจาบอกให้ลงมารับหนังสือนั้น ทรงพระสรวลตรัสว่า พระยากลันตันรู้ว่าลงไปถึงเข้า ความจะดีใจนักหนาทีเดียว ราวกับเทวดามาโปรดหรืออย่างไรนั่นแหละ ครั้นอ่านไปถึงที่ข้อว่า พระยากลันตัน ตนกูปสา ขอเอาขุนอินทร์หมื่นเทพข้าหลวงไว้นอนที่บ้านพระยากลันตันบ้านตนกูปสานั้น ทรงตรัสว่า ทำนองจะเอาไว้ให้คอยฟังเป็นพยานความด้วยยังไม่ไว้ใจกัน ครั้นอ่านไปถึงที่ข้อว่า พระยากลันตันพูดกับหลวงสรเสนี ท่านข้าหลวงออกมาถึงแล้ว ก็คิดรักษาบ้านเมืองเขตแดนของสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเถิด ยกกองทัพลงไปสักสามพันก็จะได้กวาดเอาพวกขบถมาเสียให้สิ้น พระยากลันตันจะขอไว้แต่พวกพ้องพระยากลันตัน กับว่าสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็โปรดให้เป็นพระยากลันตันแล้ว พระยากลันตันจะคิดรบสู้กับพวกพี่น้องไปเอาอะไร ทรงพระสรวลตรัสว่า พระยากลันตันพูดจาเป็นคนฉลาดหลักแหลมนักหนา ว่ากล่าวกลับจะเอาข้าหลวงไว้ช่วยรักษาเขตแดนบ้านเมืองเสียอีก ว่าให้ยกกองทัพลงไปกวาดเอาพวกขบถมาเสียให้สิ้น ดูทำนองพูดจาก็เป็นคนสิ้นคิดอยู่แล้ว จึงให้ยกกองทัพลงไป ครั้นอ่านไปถึงที่ข้อว่าตนกูปสาจะขอดูหนังสือซึ่งมีไปถึงพระยากลันตัน จะให้ดูแต่สำเนาตนกูปสาไม่ดูนั้น ทรงตรัสว่า อ้ายนี่พูดจาเป็นคนรังแกงุงะไปทีเดียว ท่วงทีไม่สุจริตเอาเลย กลับว่าใส่เอาด้วยเสียอีก ว่าไม่ตั้งเป็นที่ทางอะไร แลการจะตั้งแต่งพวกพี่น้องอย่างนี้ ก็ชอบแต่พระยากลันตันจะบอกกล่าวขอตั้งเข้าไปก่อน จึงจะได้ทรงตั้งแต่งออกมา นี่ไม่อ่อนน้อมต่อเขาแล้วจะมาว่า ๆ ไม่ตั้งแต่งเป็นอะไร อย่างนี้จะถูกหรือ มันพูดจาแก้ตัวขวาง ๆ ไปเปล่า ๆ ครั้นอ่านจบแล้ว ทรงตรัสถามว่า เรือที่ให้ถือหนังสือออกมาด้วยความกลันตันนั้น ยังไม่มีใครถึงบ้างเลยหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ยังไม่ถึงหามิได้ ทรงตรัสว่า เป็นอย่างไรอยู่ มันจึงไม่มาถึงบ้างเลย มีหนังสือให้ติด ๆ กันออกมาก็หลายคราวแล้ว มันไปอยู่ที่ไหน มันไปเที่ยวเชือนแชเสียดอกกระมัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่เชือนแชหามิได้ ปานนี้เรือที่มาก่อนก็เห็นจะถึงบ้างแล้ว ทรงตรัสว่า ถ้าออกมาถึงเข้า การที่มีหนังสือว่ากล่าวออกมาแต่ก่อนนั้นก็หาผิดไปนักไม่ การจะจัดแจงอย่างไรก็แจ้งอยู่ในหนังสือแต่ก่อนนั้นแล้ว แล้วทรงตรัสถามว่า เรือกองทัพที่ยังค้างออกมาไม่ถึงอยู่อีกกี่ลำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ยังอยู่อีก ๘ ลำ ทรงตรัสว่า จนปานนี้แล้วยังเที่ยวเรี่ยราดอยู่ที่ไหน จึงไม่ใคร่มาถึงเข้าหมดได้เลย แล้วอ่านคำให้การถวายไปถึงข้อว่า พระยากลันตัน, ตนกูปสาขอเอาขุนอินทร์หมื่นเทพไว้ข้างละคน แลพระยากลันตันว่า ให้ยกกองทัพลงไปกวาดเอาพวกขบถนั้น ทรงพระสรวลตรัสว่า พระยากลันตันว่ากล่าวก็เป็นความจริง เป็นคนสิ้นคิดด้วยคับแคบกลัวตัวอยู่แล้ว ซึ่งขอเอาข้าหลวงไว้ข้างละคนนั้นก็เพราะยังไม่ไว้ใจกัน กลัวจะเกิดรบสู้กันขึ้นอีก ครั้นอ่านจบแล้ว ทรงตรัสถึงตนกูปสาว่า จะชุบเลี้ยงมันไปได้ที่ไหน มันเป็นคนงุงะบ้าหลังอะไรมิรู้ พูดจาก็ไม่สุจริตเรียบร้อยเอาเลย ทรงฟังพระยากลันตันพูดจาเพราะเจาะเรียบร้อยนักหนา เป็นคนฉลาดมากสมควรที่เป็นเจ้าบ้านเจ้าเมืองอยู่แล้ว แล้วอ่านจดหมายถวายจบลง ทรงตรัสว่า จะคอยฟังกระแสพระราชดำริให้ออกมาเร็วนั้นทางก็ไกล จะใคร่ออกมาถึงได้เร็ว ๆ ทันที่ไหน ถ้าจะคิดยกกองทัพลงไปตามพระยากลันตันว่าก็จะได้ ถึงโดยมันจะพากันหนีไป จะทันเอาครอบครัวไปมากได้ที่ไหน จะเอาไปก็แต่ครอบครัวของมันเท่านั้น ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ที่จะเอาไปมากไม่ได้หามิได้ ไพร่บ้านพลเมืองที่เป็นพวกก็คงจะรักภูมิลำเนาอยู่ ทรงตรัสว่า มันจะไปที่ไหน มันรู้ว่ากองทัพยกลงไปช่วยพระยากลันตัน มันก็คงพากันเข้าหาพระยากลันตันหมดนั่นแหละ แล้วอ่านหนังสือบอกอาการเจ้าพระยานครฯ ซึ่งถึงแก่อสัญกรรมถวายจบลง ทรงตรัสว่า เป็นกาลมรณะมาถึงแล้วจะทำอย่างไรได้ ทรงพระอาลัยอาวรณ์อยู่นักหนา เจ็บป่วยสิ่งไรเจ้าพระยานครฯ ก็ไม่บอกเข้าไปให้ทรงทราบเลย คราวนี้จะได้ใครมาปกครองเมืองนครฯ ต่อไปอีกเล่า แล้วทรงตรัสถึงการเมืองกลันตันว่า จะจัดแจงเอาตามตนกูปสาว่ามานั้นยากนักหนา จะจัดแจงไปอย่างไรได้ โดยว่าเสียพระยากลันตันเสียแล้ว จะตั้งตนกูปสาขึ้น พระยาบาโงย, หวันมุดาจะยอมหรือ ต่างคนต่างก็จะเป็นหมดด้วยกัน ก็คงจะวิวาทกันอีก ถ้าพระยากลันตันยังไม่เสียหาย ไหนๆ ก็ได้ตั้งออกมาแล้ว ก็ต้องคิดทำนุบำรุงพระยากลันตันไว้ก่อน ถ้ามันไม่เข้าหา มันจะพากันหนีไป จะเอาคนไปมากมายได้ที่ไหน จะได้ก็แต่ครอบครัวของมันไปเท่านั้น โดยมันจะคิดกลับมาตีเมืองกลันตัน ผู้คนมันก็น้อย ถึงมันจะไปชักชวนพวกตรังกานูมาช่วย พระยากลันตันก็คงจะสู้ได้ ถ้ามันหนีไปแดนอังกฤษ ๆ จะคิดมาว่ากล่าวก็เป็นแต่พี่น้องรบกัน กองทัพยกไประงับอยู่ไม่ได้ก็หนีไปเอง ถ้ามันเข้าหาอย่างว่าแล้ว ก็พูดจาเล้าโลมคิดพาตัวมันเข้าไป อย่างไรก็สุดแต่คิดเอาตัวมันไว้ให้ได้ก่อนนั้นแหละดี การที่จะคิดจัดแจงประการใด ก็แจ้งมาในหนังสือซึ่งมีมาแต่ก่อน ๆ นั้นบ้างแล้ว คิดข้อความที่ว่ากล่าวออกมาก็หาผิดไปกระไรนักไม่ จะเป็นก็แต่คลาดเคลื่อนบ้างเล็กน้อย มีกลเม็ดสำคัญอยู่ก็แต่ว่า สุดแต่คิดอย่าให้เมืองกลันตันหลุดลอยไปอื่นได้ ถ้าคิดเอาตามความที่ว่าออกมาแล้ว ถึงจะคิดไปอย่างไรก็เลี้ยวเข้าหาถูกหมดนั่นแหละ การเดี๋ยวนี้ก็เป็นจะอ่อนน้อมเข้าหาแล้ว จะคิดจัดแจงตามตนกูปสาว่านั้น จะจัดแจงเป็น ๒ บ้าน ๒ เมืองไปอย่างไรได้ยากนักหนา ถ้าจัดแจงเป็นขึ้นแล้ว ข้างโน้นข้างนี้ก็จะเป็นบ้าง มิเป็น ๒ ก๊ก ๓ ก๊กไปหรือ ว่ากระไรเจ้าพระยาบดินทรเดชา เจ้าคุณผู้ใหญ่กราบทูลว่า จะจัดแจงตามตนกูปสาว่านั้นไมได้หามิได้ ถ้าจัดแจงขึ้นแล้วก็คงวิวาทกันอีก ทรงตรัสว่า ก็จะคิดว่ากล่าวอย่างไรเล่า เจ้าคุณผู้ใหญ่กราบทูลว่า คิดให้หาตัวขึ้นมาว่ากล่าวให้พร้อมกันให้หมด แล้วก็พาตัวเข้าไป ณ กรุงฯ ถ้าเห็นว่าจะให้หาไม่มา ก็คิดล่อลวงให้ขึ้นมา ผ่อนกองทัพลงไปทีละเล็กละน้อย คิดเอาตัวเสียให้จงได้ ทรงตรัสว่า มันจะมาก็แต่ที่คนไม่ผิด คนผิดแล้วมันจะมาที่ไหน มันจะหนีก็หนีไปเถิด ถ้ามันไม่มาหาแล้ว ก็คิดยกกองทัพลงไปตามพระยากลันตันว่า จัดแจงทำเอาให้เรียบร้อยจงได้ เจ้าพระยาบดินทรเดชา เจ้าพระยาพระคลัง ดูปรึกษาหารือกันเข้าเถิด จะเห็นความอย่างไรบ้างก็กราบทูลทักท้วงเข้ามา ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสไปถึงเจ้าพระยานครฯ ว่า เจ้าพระยานครฯ คิดฉลองพระเดชพระคุณทำไมตรีมีความชอบมาแต่ก่อนก็ช้านานนักหนา ที่จะเข้าออกไปมาก็ดี มีไมตรีเสมอหาขาดไม่ สู้ทรงสนอมไว้ว่าเป็นคนฉลาด หาได้ทรงขัดเคืองเจ้าพระยานครฯ แต่สิ่งหนึ่งสิ่งใดไม่ ผู้ใดจะกํ้าเกินก็ทรงกดขี่มิให้กํ้าเกินไปได้ ตั้งพระทัยจะทรงชุบเลี้ยงไปกว่าจะแก่เฒ่าชรา ครั้นถึงภัยพระยามัจจุราชเข้าแล้วก็ต้องขาดไมตรีอยู่เอง ทรงพระอาลัยเจ้าพระยานครฯ นักหนา ด้วยยังไม่แก่เฒ่าชราเลย มาเด็ดขาดจากไมตรีไปได้ แล้วทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า เป็นกระไรปรึกษาหารือกันเข้า เห็นความข้างกลันตันอย่างไรบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าได้ปรึกษาเจ้าพระยาบดินทรเดชา พระยาราชสุภาวดีแล้ว ว่าการที่เมืองกลันตันนั้นถ้าไม่เข้าหาแล้ว ก็ต้องยกกองทัพลงไปจึงจะสำเร็จได้ ทรงตรัสว่า เห็นพร้อมด้วยกันอย่างนั้นแล้ว เจ้าพระยาพระคลังทำหนังสือให้ออกมาเถิด การเมืองกลันตันก็ว่าออกมาเหมือนเห็นความอย่างนี้ แต่ก่อน ๆ ก็ได้มีว่าออกมาหลายฉบับแจ้งอยู่แล้ว ถ้ามาถึงเข้าก็คงเห็นความ คิดจัดแจงถูกไปได้หมด แต่การข้างเมืองไทรนั้นจะได้ใครไปตั้งแต่งอย่างไร ก็ยังไม่ได้บอกแยบคายเข้าไปให้ทรงทราบเลย การสำคัญนักอยู่ เจ้าพระยานครฯ ก็หาบุญไม่ลงอย่างนี้ จะต้องคิดจัดแจงเสียให้เป็นที่มั่นคงจึงจะได้ ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง ที่เมืองนครฯ นั้นจะเห็นใครก็ว่ามา เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เห็นอยู่ในบุตรเจ้าพระยานครฯ ๓ คน พระยาพัทลุง พระเสนหามนตรี นายฤทธิ แต่พระยาพัทลุงนั้นสูบฝิ่น พระวิชิตสรไกรข่าวก็ว่าสูบ แต่หาทราบแน่นอนไม่ ทรงตรัสว่า ไม่ทรงทราบเลยว่าสูบฝิ่น แล้วทรงไล่เลียงถามนายฤทธิว่า เจ้าพระยานครฯ รู้ว่ากระไรบ้าง นายฤทธิกราบทูลว่า หาได้ยินว่าอย่างไรไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยาพัทลุงนั้นเจ้าพระยานครฯ รักมาก รับสั่งว่า พระยาพัทลุงก็เป็นพี่ผู้ใหญ่ จะโปรดให้ว่าที่เจ้าพระยานครฯ เล่าก็เป็นคนง่อยเพลีย มีราชการมาจะไปก็ไม่ได้ ให้พระเสนหามนตรีนั้นว่าที่เจ้าพระยานครฯ เอาพระยาพัทลุงยกมาว่าที่จางวาง เอานายฤทธิมาว่าที่ผู้ช่วย อยู่เมืองนครฯ ๓ คนด้วยกันเถิด ถึงพระยาพัทลุงจะบิดเอาอย่างไร พระเสนหามนตรีกับนายฤทธิก็เป็น ๒ เกลียวด้วยกันแล้วก็คงสู้ได้ ที่เมืองพัทลุงนั้น เอาพระวิชิตสรไกรมาใส่ที่พัทลุง แต่เมืองไทรนั้นให้ว่าหารือออกมา ให้คิดจัดแจงให้ตลอดไปถึงเมืองถลาง, เมืองพังงาทีเดียว บุตรเจ้าพระยานครฯ ก็มีอยู่หลายคน จะทรงชุบเลี้ยงให้เป็นลำดับกัน ถ้าจะเอาแขกตั้งไว้ที่เมืองไทรแล้ว ก็ถอนเอาพระยาไทร พระเสนานุชิต มาใส่ที่เมืองพังงา จะยกเมืองพังงาเป็นเมืองใหญ่ ให้เมืองถลาง เมืองตะกั่วทุ่ง เมืองตะกั่วป่ามาขึ้นให้สิ้น ด้วยเมืองพังงาเป็นที่มั่น ถ้าจะให้พระยาไทรคงอยู่บ้านเมืองตามเดิมแล้ว ก็ให้ถามพระยาไชยานอกราชการดู ถ้ารับจะไปอยู่เมืองพังงา ก็จัดแจงส่งให้ไป ดูว่ากล่าวหนังสือออกมาให้ดี การครั้งนี้ก็สิ้นเจ้าพระยานครฯ ลงแล้ว ยังอยู่แต่ลูกเต้าทั้งปวง ต่างคนต่างก็จะเป็นก๊ก ๆ กันไป จะเหมือนหนึ่งเจ้าพระยานครฯ ยังอยู่หรือ ถ้าฉวยว่ามีการขึ้นมันรู้ว่าเจ้าพระยานครฯ หาบุญไม่แล้ว มันกลับมาทำอีก จะคิดช่วยเหลือกันเหมือนอย่างเจ้าพระยานครฯ อยู่ที่ไหน ต่างคนต่างก็จะวิ่งโร่มาเสียหมด อายเขาเล่นทีเดียว ให้คิดตริตรองการดูให้รอบคอบจงมาก จัดแจงให้เป็นสามัคคีรสกันตามฉันพี่ฉันน้องให้ดี อย่าให้มีความรังเกียจกัน ให้เป็นที่มั่นคงไว้วางใจให้จงได้ ๚
๏ ณ วันเดือน ๗ แรม ๑๓ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทร เมืองกลันตันไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๗ แรม ๑๔ ค่ำ เพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลถวายร่างหนังสือซึ่งจะตอบ ให้หมื่นพิมลกำจรถือออกมา นายบริบาลอ่านถวายไปถึงที่ข้อยกความในบอกสิ้นข้อลงเพียงเจ้าพระยานครฯ ถึงแก่อสัญกรรม แล้วดำเนินกระแสรับสั่งด้วยการเมืองกลันตันนั้น รับสั่งว่าว่าความตายลงมาแล้ว จะเอากระแสรับสั่งความกลันตันมาติดเข้านั้นไม่ควร แยกเป็นคนละฉบับเสียจึงจะดี อ่านไปฟังเล่นก่อนเถิด ครั้นอ่านถวายจบแล้ว ทรงตรัสว่า ว่ากล่าวก็หมดจดดีอยู่แล้ว แต่ความยังขาดอยู่หน่อยหนึ่ง เติมใส่ลงเสียว่า จัดแจงตั้งเมืองไทรแล้ว ก็ให้ขึ้นอยู่กับเมืองนครฯ ตามเดิม ให้จัดแจงว่ากล่าวกำชับกำชาพระยาสงขลา แลพวกพี่น้องบุตรเจ้าพระยานครฯ ให้สมัครสมานกลมเกลียวกันให้จงได้ อย่าให้มีความวิวาทรังเกียจกัน มีราชการมาข้างใครอย่างไร ก็ให้ผ่อนเร่มาช่วยกันให้ทันท่วงที ให้มีจิตคิดรักใคร่กันเหมือนพี่น้อง คิดจัดแจงทำให้ได้อย่างนี้จึงจะดี แยกหนังสือทำเป็นคนละฉบับ ขออีกสักเวลาหนึ่งเถิด ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ขึ้นค่ำ ๑ เพลาเช้า รับสั่งสั่งพระนรินทร์ว่าไปบอกเจ้าพระยาพระคลังให้คิดทำหนังสือว่า ที่จะจัดแจงตั้งเมืองไทรนั้นให้ว่าเอียง ๆ ไปข้างแขก แล้วรับสั่งสั่งพระยาราชสุภาวดีว่า ออกไปจากนี่ไปแวะบอกความเจ้าพระยาพระคลังทีเถิด จะให้แต่พระนรินทร์ไปก็จะเอาไปลืมเสียหมด เอาพระนรินทร์ไปด้วย เจ้าคุณผู้ใหญ่กราบทูลว่า เจ้าคุณผู้ใหญ่ก็จะรับพระราชทานลงไป ทรงตรัสว่า ดีแล้ว แวะลงไปบอกว่า ถ้าจะตั้งให้แขกอยู่เมืองไทรแล้ว ให้ผ่อนเอาปืนใหญ่ปืนน้อยเครื่องศัตราวุธที่เมืองไทรมาเสียให้มาก เอาไว้ให้แต่เล็กน้อย เอามาเฉลี่ยใส่เมืองตรังเมืองสตูลไว้ให้เป็นที่มั่นคง ดูหาเอาแขกที่เป็นชาติสกุลตั้งขึ้นไว้ ยีหูยีเหืองมันเข้า มันก็จะถือยศถาศักดิ์ขึ้น มันรู้จักกับแขกเก่าเคยเชื่อถือกันอยู่แล้ว ให้มันคิดเกลี้ยกล่อมเข้าก็คงจะมาได้มาก ถ้ามันมาแข็งเมืองตั้งตัวเป็นใหญ่ แขกฝ่ายเราก็ยอมนับถือไปกับมัน แลยกเข้ามาตีเมืองไทรอีก ก็ยกกองทัพลงไปช่วยกันทั้ง ๓ เมือง ๔ เมืองตีกวาดเอาให้เป็นจุณวิจุณไป ถ้ามันเข้ามาไม่กระด้างกระเดื่องอ่อนน้อม จะขอเป็นใหญ่ส่งดอกไม้ทองเงินแล้ว ก็จะลองประจบตั้งดูทีหนึ่ง ว่ากระไรเจ้าพระยาบดินทรเดชา น้ำใจของเรามันจะยอมให้มันตั้งตัวเป็นใหญ่ที่บ้านเมืองทีเดียวหรือ เจ้าคุณผู้ใหญ่กราบทูลว่า ตั้งแต่งเป็นเจ้าบ้านเมืองออกไปแล้ว ก็คงรักยศถาศักดิ์ที่ทางอยู่ ที่จะยอมให้มาตั้งตัวเป็นใหญ่ในบ้านเมืองนั้นเห็นไม่เป็นหามิได้ (รับสั่งว่า) ถ้าจัดแจงได้แขกไปตั้งเป็นที่เมืองไทรแล้ว ก็ต้องถอนเอาพระยาไทร พระเสนานุชิตมาใส่ที่เมืองพังงา ถ้าที่เมืองไทรหาแขกตั้งไม่ได้ จะให้ไทยไปตั้งอยู่ผู้อื่นก็หาดีเหมือนพระยาไทรไม่ ด้วยพระยาไทรเป็นคนเคยเข้าใจรู้จักชั้นเชิงทำนองอ้ายแขก ถ้าจะให้พระยาไทรคงบ้านเมืองอยู่ตามเดิมแล้ว ก็ต้องคิดจัดแจงให้มั่นคงทีเดียวจึงจะได้ ถ้าไม่มั่นคงวิ่งโร่มาอีกแล้วอายเขาทีเดียว ต้องคิดหาเอาคนไปใส่ให้ได้สักพันหนึ่งสองพันนั่นแหละจึงจะรับรองเป็นที่มั่นคงไว้วางใจได้ จะคิดเอาคนที่ปลายแดนเมืองสงขลา, เมืองพัทลุง, แลบ้านใดเมืองใดบ้างซึ่งต่อแดนกับเมืองไทรไปขึ้นกับเมืองไทรได้ ก็ยกเอาครอบครัวไปตั้งอยู่ในเขตแดนเมืองไทรทีเดียว มีราชการมาก็จะได้ช่วยกันทันท่วงที และพวกกรมการผู้ใหญ่ผู้น้อยที่เมืองนครฯ นั้นเมื่อเจ้าพระยานครฯ ยังอยู่ จะได้ใช้สอยไปตกค้างอยู่เมืองพัทลุงบ้าง เมืองไทรบ้าง เมืองตรังบ้าง จะสมัครอยู่ตามพี่น้องอย่างไรก็ให้ไถ่ถามดู จัดแจงให้ตามสมัคร อย่าให้มีความวิวาทรังเกียจแก่กัน ถ้าจะให้พระยาไทรคงอยู่บ้านเมืองตามเดิมแล้ว ก็ให้ถามพระยาไชยาดู ถ้าพระยาไชยาจะรับรักษาอยู่เมืองพังงาได้ ก็ให้จัดแจงส่งไปเมืองพังงา แล้วให้คิดตริตรองการไปทั้งเมืองถลาง, เมืองพังงา, เมืองไทร, แลข้าง ๙ หัวเมืองให้รอบคอบ ทำให้เป็นที่มั่นไว้วางใจไปให้หมดได้จึงจะดี ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ทำหนังสือแล้วหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ทำแล้ว รับสั่งว่า ทำเร็วนักหนา เอาเข้ามาว่าไปเถิด จะทรงฟังเล่นให้สบายพระทัย ครั้นนายบริบาลอ่านถวายฉบับที่จัดแจงเมืองนครฯ เมืองไทรไปถึงข้อว่าสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ทรงชุบเลี้ยงเจ้าพระยานครฯ นั้น รับสั่งว่าขอเติมใส่พระนามในสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงลงด้วยเถิด ว่าลงว่า ก็ทรงพระเมตตาเจ้าพระยานครฯ อยู่ จะได้เป็นเกียรติยศไปกับลูกเต้าทั้งปวง ครั้นแก้หนังสืออ่านถวายไปถึงที่ว่า จะให้พระวิชิตสรไกรอยู่รักษาเมืองพัทลุง รับสั่งว่า ยังตกความอยู่ที่จะให้มาขึ้นแก่กรุงฯ ตามเคยนั้นหน่อยหนึ่ง ว่าออกมาให้ดีว่าแต่ก่อนเมืองพัทลุงนับถือเมืองนครฯ อยู่โดยฉันพ่อลูกกัน จึงได้บอกกล่าวการงานมาที่นครฯ ครั้งนี้ถ้าจะมีการงานสิ่งไรก็ให้บอกเข้าไป ณ กรุงฯ ทีเดียว ถ้าเป็นแต่ความเกี่ยวข้องเล็กน้อยก็ให้บอกไปเมืองนครฯ ตามฉันพี่น้องกัน ว่าสมานออกมาให้ดี ครั้นแก้หนังสืออ่านถวายจบแล้ว ทรงตรัสว่า ฟังดูว่ากล่าวก็ถี่ถ้วนหมดถ้อยความเพราะเจาะนักหนาดีอยู่แล้ว หนังสือข้างหลวงศรีเสนาจะว่ากล่าวอะไรก็เท่อๆ หาเพราะเจาะไม่ นานไปจะสู้หลวงทิพอักษรเสมียนตรากลาโหมไม่ได้เสียอีก แล้วรับสั่งว่า ความที่ทรงสั่งไปเมื่อเช้าด้วยข้อจะเอาแขกตั้งไว้เมืองไทรนั้น ยังตกความอยู่ จะเติมแก้ลงในหนังสือหรือจะมีจดหมายของเจ้าพระยาพระคลังออกมาก็ตามเถิด คิดว่าเติมใส่ลงเสียให้ใด้ ว่าที่จะตั้งให้แขกอยู่เมืองไทรนั้น ให้ผ่อนเอาปืนใหญ่ปืนน้อยเครื่องศัตราวุธมาเสียให้มาก เอาไว้แต่เล็กน้อย ดูจัดหาเอาแขกที่มีชาติสกุลมายีหูยีเหืองมันเข้าตั้งแต่งออกไป มันก็คงจะรักที่ทางยศถาศักดิ์ขึ้น มันรู้จักอยู่กับแขกเก่าเคยนับถือกันมาแต่ก่อนอยู่แล้ว มันคิดเกลี้ยกล่อมพูดจาชักชวนกันเข้าก็คงจะเชื่อถือพากันกลับเข้ามาได้มาก ถ้ามันเข้ามามากคิดแข็งเมืองจะตั้งตัวเป็นใหญ่ขึ้นแล้วก็ให้บอกเข้ามาช่วยกันยกออกไปรํ่าเอาให้ยับเยิน ถ้าแขกของเรามันกลับไปนับถือเชื้อสายเจ้านายเก่ามันยอมให้เป็นใหญ่ ไม่อ่อมน้อมเข้าหาโดยดี แลมันคิดยกกลับมาตีอีก ก็ยกกองทัพลงไปช่วยกันทั้ง ๓ เมือง ๔ เมือง ตีกวาดเอามาให้เป็นจุณวิจุณไป ถ้ามันเข้ามาพากันอ่อมน้อมจะยอมส่งดอกไม้ทองเงินเหมือนแต่ก่อนแล้วก็จะลองประจบตั้งดูสักทีหนึ่ง ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง ว่าออกมาอย่างนี้ก็ดีอยู่แล้ว จะว่าให้จัดแจงไปอย่างไรก็ยังไม่ทรงทราบเห็นการข้างนอก เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า โปรดเกล้าฯ อย่างนี้ ท้าวพระกรุณาคิดจัดแจงการได้ง่าย ทรงตรัสว่า ว่าออกมาให้สว่างแล้วก็เบาอกเบาใจคิดจัดแจงไปได้ง่าย ความอันนี้ก็ได้ทรงสั่งไปบอกแล้วถึง ๒ คน ๓ คน ยังเอาไปลืมเสียได้ แล้วรับสั่งว่า ดูเติมลงเสียให้ได้ จะแก้หนังสือหรือจะจดหมายออกมาอีกฉบับ ๑ ก็ตามเถิด ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๒ ค่ำ เพลาค่ำ ทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า ตั้งแขกไปอยู่เมืองไทรแล้ว ที่ตัวอ้ายพระยาไทรจะกลับเข้ามาเองนั้นไม่มา ถ้าจะมาก็มาแต่อ้ายตนกูหมัดสอัดแลลูกหลานเหล่านั้นนั่นเอง ถ้าโดยมันเข้ามา แขกของเราที่ตั้งออกไปไว้ มันจะไม่รักที่ทางยศถาศักดิ์จะยอมให้ไปทีเดียวหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ที่จะยอมให้เห็นจะไม่เป็น ทรงตรัสว่าถ้ามันไม่ยอมให้ รักที่ทางยศถาศักดิ์อยู่แล้วก็คงเป็นการ ได้แขกเก่า ๆ ที่หลบหนีไปอยู่ในแดนอังกฤษมันชักชวนเข้าก็คงจะกลับมา แล้วทรงตรัสเล่าความที่จัดแจงเมืองนครฯ เมืองไทรให้กรมหลวงรักษ์รณเรศฟังว่า การเมืองไทรสำคัญนัก เจ้าพระยานครฯ ก็หาบุญไม่แล้ว ถ้ามันรู้เข้ามันกลับเข้ามาทำอีก ลูกเต้าเหล่านั้นมันจะทำได้เหมือนตัวเจ้าพระยานครฯ อยู่หรือ ต้องคิดจัดแจงตั้งกำชับกำชาให้ช่วยกันรักษาเขตแดนเข้าให้มั่นคงจึงจะได้ เป็นกระไรเอาแขกไปตั้งไว้ที่เมืองไทร เอาพระยาไทรมาใส่ที่พังงา อย่างนี้ดีหรือไม่ดี กรมหลวงรักษ์รณเรศกราบทูลว่า ควรด้วยเกล้าฯ ดีอยู่แล้ว แล้วรับสั่งว่า จะเอาอะไรมาว่าก็เอามา เจ้าคุณหาบนกราบทูลถวายจดหมาย นายบริบาลอ่านไปถึงที่ข้อจะจัดแจงตั้งแขกไว้เมืองไทรนั้น รับสั่งว่า แทรกความลงอีกสักหน่อยว่าเมืองไทรก็ขึ้นเมืองนครฯ แล้วก็ใกล้กับเมืองสงขลา ให้พระเสนหามนตรี พระยาสงขลา คอยระไวระวังดูการเมืองไทรให้รู้เท่าทันท่วงทีอ้ายแขกจงได้ ครั้นแก้จดหมายอ่านถวายไปถึงข้อให้กองทัพเมืองนครฯ เมืองพัทลุง เมืองสงขลา ยกไปช่วยกันนั้น รับสั่งว่า ให้เติมเอาเมืองถลางใส่เข้าอีกเมืองหนึ่ง ครั้นเติมเมืองถลางแล้วอ่านถวายจบลง ทรงตรัสว่า ถูกถ้วนดีเต็มที่อยู่แล้ว แต่ยังขาดความอยู่อีกนิดหนึ่ง ขอเติมใส่ลงเสียสักหน่อยเถิด ว่าซึ่งตั้งแขกให้อยู่เมืองไทรได้แล้ว จะถอนเอาพระยาไทรมาอยู่ที่เมืองพังงานั้น ผู้คนแขกเก่าที่ไว้ใจได้สนิทเคยรับใช้สอยอยู่กับพระยาไทรนั้น ก็ดูจัดแจงให้พระยาไทรมาบ้าง จะได้เป็นกำลังราชการมากขึ้นข้างเมืองพังงา ถ้ามันเป็นคนผิดแลจะไว้ใจมิได้ ก็ผ่อนเอาเข้ามาเสีย ให้มีกำลังเมืองไทรอยู่แต่น้อย แลกำปั่น เรือรบ เรือไล่ ปืนใหญ่ ปืนน้อย เครื่องศัสตราวุธของพระยาไทรมีอยู่เท่าไรก็ผ่อนจัดแจงให้พระยาไทรมาเสียให้สิ้น ครั้นจะทิ้งแผ่นดินเมืองไทรเสียเล่า เมืองไทรก็เป็นที่ภูมิทำมาหากินอยู่ อังกฤษก็จะคิดมาสวมเก็บกันเอาเป็นของอังกฤษต่อไป จะไว้ใจแก่การนั้นไม่ได้ ว่าใส่ลงอย่างนี้อีกหน่อยเถิด ครั้นแก้จดหมายอ่านจบลงแล้ว รับสั่งว่าอ่านกลับไปอีกสักทีหนึ่ง ครั้นอ่านถวายจบแล้ว รับสั่งว่าเออ ดีแล้ว เอาเถิด แล้วรับสั่งให้อ่านหนังสือฉบับที่จัดแจง เมืองนครฯ เมืองไทร ถวายกรมหลวงรักษ์รณเรศ ครั้นอ่านจบแล้ว ทรงตรัสถามว่า ฟังความเป็นกระไร ดีหรือไม่ดี กรมหลวงรักษ์รณเรศกราบทูลว่า ข้อความชัดถูกถ้วนดีอยู่แล้ว ทรงตรัสว่า ว่าแจ่มสว่างออกมาอย่างนี้ จะได้ค่อยเบาอกเบาใจคิดจัดแจงการได้ง่าย ๆ การครั้งนี้จะหนักอกหนักใจอยู่นักหนา ด้วยการนั้นหลายอย่าง ต้องคิดไปรอบคอบทีเดียวจึงจะได้ แล้วทรงตรัสถามว่า จะให้คนที่เข้าไปมันถือหนังสือกลับออกมาหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะให้หมื่นพิมลกำจรที่ถือหนังสือบอกเข้าไปนั้นถือกลับออกมา รับสั่งว่า เอาส่งให้มันเร่งออกมาโดยเร็วเถิด ออกมาถึงรู้ความในหนังสือเข้าแล้ว จะได้ค่อยสบายคลายใจลงบ้าง แลกระแสพระราชดำริราชการเมืองกลันตันเมืองไทร แลโปรดให้จัดแจงเมืองนครฯ ประการใดก็แจ้งมาในหนังสือแลจดหมายซึ่งหมื่นพิมลกำจรถือออกมาทุกประการแล้ว ๚
๏ แลซึ่งข้าพเจ้ารับพระราชทานจดหมายกระแสพระราชดำริออกมานี้ ตามได้รับพระราชทานฟัง เข้ากันแต่ได้จดหมายออกมาเก่าใหม่เป็น ๑๑ ครั้ง ข้อความจะขาดผิดเพี้ยนควรมิควรประการใด รับพระราชทานพระเดชพระคุณสุดแล้วแต่จะโปรด จดหมายมา ณ วัน ๖ เดือน ๘ ปฐมาสาฒขึ้น ๓ ค่ำ ปีกุนเอกศก (จุลศักราช ๑๒๐๑ พ.ศ. ๒๓๘๒) ๚
จดหมายหลวงอุดมสมบัติ ฉบับที่ ๑๓
๏ ข้าพเจ้าหลวงอุดมสมบัติ จดหมายมายังหลวงทิพอักษรเสมียนตรา ได้นำขึ้นกราบเรียนแต่ท้าวพระกรุณาเจ้าให้ทราบ ด้วยแต่ก่อนข้าพเจ้าได้จดหมายฝากออกมากับจมื่นอินทรเสนา ณ วันเดือน ๔ แรม ๑๔ ค่ำครั้ง ๑ รองศุภมาตราเพชรบุรี ณ วัน เดือน ๕ ขึ้น ๘ ค่ำครั้ง ๑ ขุนฤทธิรณไกร ณ วันเดือน ๕ ขึ้น ๑๔ ค่ำครั้ง ๑ ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๙ ค่ำครั้ง ๑ หมื่นนิกรญวน ณ วันเดือน ๖ แรม ๗ ค่ำครั้ง ๑ นายโตนายหมวดกองญวน ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๒ ค่ำครั้ง ๑ ขุนสารวัด ณ วันเดือน ๗ แรม ๕ ค่ำครั้ง ๑ หลวงโกชาอิศหาก ณ วันเดือน ๗ แรม ๘ ค่ำ แรม ๑๐ ค่ำครั้ง ๑ หมื่นพิมลกำจรญวน ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๓ ค่ำครั้ง ๑ เข้ากัน ๑๑ ครั้ง ความแจ้งอยู่แต่ก่อนนั้นแล้ว ๚
๏ แลเมื่อ ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๓ ค่ำ เพลาค่ำนั้น พระนรินทร์กราบทูลว่า พระยาพัทลุงบอกให้ขุนจำนงถือเข้าไปว่า เจ้าพระยานครฯ ป่วยเป็นโรคลม ให้อาเจียนน้ำลายเหนียวเสมหะปะทะหน้าอก ป่วยมาแต่ ณ วันเดือน ๖ แรม ๘ ค่ำ ครั้น ณ วันเดือน ๖ แรม ๑๔ ค่ำ โรคเจ้าพระยานครฯ มากขึ้น ให้หอบเสมหะดังครอก ๆ ให้มือเท้าเย็นนิ่งแน่ไป ครั้นเพลา ๕ ทุ่มเศษ เจ้าพระยานครฯ ถึงแก่อสัญกรรม กับว่าพระยาไทรบอกเข้ามาว่า ได้จัดให้กองเรือ ๑๙ ลำกับกำปั่นรบอังกฤษลงไปที่เกาะนางกาวี ครั้นกองเรือลงไปถึง อ้ายหวันมาลีหนีไปทางปตูบาหรา ว่าจะไปอยู่เกาะหน้าเมืองมฤท แต่ที่เมืองไทรนั้น พระยาไทรเกลี้ยกล่อมให้แขกกลับเข้ามาอยู่บ้านเรือนแล้ว ๑,๕๐๐ คน กับจับได้ ๖๐๐ คน กับส่งต้นหนังสือพระยากลันตันแลคำแปลหนังสือพระยากลันตัน ที่เจ๊ะยาปา เจ๊ะสเลหมัน ถือมาถึงเจ้าพระยานครฯ ๒ ฉบับ กับคำให้การเจ๊ะยาปา เจ๊ะสเลหมันเข้าไป ใจความเหมือนกันกับที่ท้าวพระกรุณาบอกส่งเข้าไปครั้งก่อน ทรงตรัสว่า บอกส่งเข้ามาทำไมปานนี้ ความเหมือนกันแล้วก็เอาบอกอาการเจ้าพระยานครฯ มาว่าไปเถิด หลวงสุรินทามาตย์เอาบอกฉบับที่บอกส่งต้นหนังสือพระยากลันตันแลคำให้การขึ้นอ่านถวาย ทรงตรัสว่า เป็นไรหลวงสุรินทามาตย์จึงเป็นอย่างนี้ไปได้ ให้เอาบอกอาการเจ้าพระยานครฯ มาว่า กลับเอาความกลันตันเข้ามาว่าอีกเล่า ดูหลงใหลเลอะเทอะไปทีเดียว ครั้นหลวงสุรินทามาตย์อ่านบอกอาการเจ้าพระยานครฯ ถวายจบแล้ว ทรงตรัสว่า เป็นโรคลมดอกหรือ ทรงคิดว่าจะเป็นโรคอะไรเล่า ป่วยเจ็บอย่างไรเจ้าพระยานครฯ ก็ไม่บอกเข้าไปให้ทรงทราบ ทรงตรัสถามอยู่ก็ไม่ได้ความว่าเป็นโรคอะไร ไม่พอที่เอาเลย เสียดายนักหนาทีเดียว แล้วทรงตรัสถามขุนจำนงว่า จัดแจงเอาศพไว้ที่ไหน พระยาพัทลุง พระเสนหามนตรี ยังอยู่ที่เมืองนครฯ หรือลงไปเมืองสงขลาแล้ว ขุนจำนงกราบทูลว่า พระยาพัทลุงกับพระเสนหามนตรีลงไปอยู่เมืองสงขลาแล้ว แต่ศพเจ้าพระยานครฯ นั้น จัดแจงเอาไว้ในเรือนข้างในที่เจ้าพระยานครฯ นอน ทรงตรัสถามว่า พวกนครฯ ที่ให้ถือหนังสือออกมาด้วยความกลันตันนั้น มันออกมาถึงทันหรือไม่ ขุนจำนงกราบทูลว่า ยังหาเห็นออกมาถึงไม่ ทรงตรัสถามพระนรินทร์ว่า หนังสือความกลันตันนั้น ให้นายดวง นายแพ ถือออกมา หรือให้นายสีคงถือออกมา พระนรินทร์กราบทูลว่า ให้นายดวงถือออกมา ทรงตรัสถามว่า ให้ถือออกมาเมื่อไร พระนรินทร์นิ่งพลิกสมุดอยู่ ทรงตรัสถามว่า ว่ากระไร พระยาพิพัฒน์รู้หรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ทราบแต่ว่าให้นายดวงนายแพถือออกมา ทรงตรัสถามพระนรินทร์ว่า ให้ถือออกมาเมื่อไร ให้นายดวงนายแพถือออกมาแน่แล้วหรือ หรือให้ใครถือออกมา พระนรินทร์กราบทูลว่า ให้นายสีคงถือออกมา ทรงตรัสว่า อย่างไร ประเดี๋ยวว่าให้คนนั้นคนนี้ถือออกมา ว่าอย่างไรไม่แน่ลงได้เอาเลย ให้ถือออกมาเมื่อไร พระนรินทร์นิ่งอยู่ ทรงตรัสว่า เปล่า ๆ ทั้งนั้น เมื่อไม่จดหมายจำลงไว้บ้างเลย พูดเอากระนั้นนั่นเอง แล้วทรงตรัสถามว่า แต่มีหนังสือความกลันตันให้ถือออกมานั้น ให้ออกมากับใครบ้าง หมื่นพิมลกำจรเข้าไปถึงเมื่อไร พระนรินทร์กราบทูลว่า หมื่นพิมลกำจรเข้าไปถึง ณ วันเดือน ๗ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ทรงตรัสว่า นั่นมิใช่หรือ เปล่า ๆ ทีเดียว แต่หมื่นพิมลกำจรมาถึงเมื่อวานซืน เท่านี้ก็จำไม่ได้ พูดจาเลอะเทอะไปเสียหมดแล้ว จะทรงไถ่ถามอะไรก็ไม่ได้ความ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๔ ค่ำ เวลาเช้า ทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า อาการเจ้าพระยานครฯ นั้น ทรงคิดว่าจะเป็นโรคอะไร มิรู้เป็นโรคลมทีเดียว ไม่พอที่จะตายเลย เสียดายนักหนา เมื่อคืนนี้ให้เอาบอกอาการเจ้าพระยานครฯ มาว่า กลับเอาความกลันตันเข้ามาว่าเสียอีก ทรงตรัสถามพระนรินทร์ว่า หนังสือความกลันตันให้ใครถือออกมาก่อน ออกมาแต่เมื่อไร ได้ให้ใครออกมาบ้างก็ไม่ได้ความ ว่าแต่ว่า ให้นายดวงถือออกมาก่อน พระยาพิพัฒน์ก็ว่าให้นายดวง นายแพ ออกมาก่อน ถามว่าแน่แล้วหรือ พระนรินทร์ว่าให้นายสีคงออกมาก่อน ถามว่าให้ออกมาเมื่อไร ก็ไม่ได้ความ เลื่อนเปื้อนไปเสียหมด เป็นอย่างนี้ไปได้ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ได้ให้นายดวงนายแพหรือนายสีคงถือออกมาก่อนแต่แรกนั้นคราว ๑ ให้พวกสงขลาถือออกมาก็คราว ๑ แต่ได้ให้ถือออกมานั้นหลายครั้งแล้ว ยังให้ค้นจดหมายอยู่ ว่าใครจะถือออกมาบ้าง แล้วรับสั่งว่า เอาหนังสือที่ค้างเกินอยู่เมื่อคืนนี้เข้ามาว่าไปเถิด ครั้นหลวงสุรินทามาตย์อ่านบอกพระยาพัทลุงถวายไปถึงที่ข้อว่า พระยากลันตันให้เจ๊ะยาปาถือหนังสือมาถึงเจ้าพระยานครฯ ทรงตรัสถามว่า เจ้าพระยานครฯ ได้ดูหนังสือเจ๊ะยาปาทันหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่ทันหามิได้ เดิมเจ้าพระยานครฯ คิดว่า พระยากลันตันจะสู้ตนกูปสาได้ ครั้นทราบว่าสู้ไม่ได้ก็เสียใจหนักลง ทรงตรัสว่า ว่าแล้วสิ เหตุด้วยความกลันตันนั่นเอง โรคจึงกำเริบกล้าขึ้น ครั้นอ่านจบแล้ว อ่านคำให้การเจ๊ะยาปาถวายไปถึงที่ว่า บุตรหวันมุดากับบุตรหวันมุเก็ดหาไปฟังท้องตราตั้งพระยากลันตันไม่ แลกับว่าคิดกันให้ไปรับพระยาบาโงยมาจากปากน้ำมะนรานั้น ทรงตรัสว่า รับไปที่ไหน อ้ายพระยาบาโงยมันหนีเจ้าพระยานครฯ ไปเอง แลซึ่งมันไม่ฟังท้องตรานั้น เดิมหวันมุดาก็คิดจะเป็นพระยากลันตัน ครั้นไม่ได้เป็นแล้ว มันก็ไม่มาฟังท้องตรานั่นเอง ครั้นอ่านจบแล้ว อ่านคำให้การเจ๊ะสเลหมันถวายไปถึงที่ข้อว่า รายามุดาห้ามมิให้ไพร่พลเมืองไปซื้อข้าวสารตนกูปสา ตนกูปสาขัดใจจึงได้วิวาทรบสู้กันนั้น ทรงตรัสว่า รังแกทีเดียว เหตุนิดหนึ่งเท่านั้นมันเอาเป็นใหญ่เป็นโต วิวาทบาดทะเลาะกันไปได้ ก็เป็นพี่เมียน้องเมียกันอยู่แล้ว ยังหานับถือกันไม่ ครั้นอ่านต้นหนังสือพระยากลันตันจบแล้ว ทรงตรัสว่า ฟังหนังสือพระยากลันตันว่าดูยับเยินเต็มทีทีเดียว เห็นจะแคบใจตกใจอยู่นักหนาแล้ว จึงว่ากล่าวร้อนเร็วมาให้ยกกองทัพลงไป แล้วทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า ความอันนี้เป็นความเก่าทั้งนั้น เป็นกระไร หนังสือที่ให้ออกมาด้วยความกลันตันนั้น ปานนี้ยังจะไม่ออกมาถึงบ้างทีเดียวหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ที่ให้ออกมาก่อนนั้นเห็นจะมาถึงบ้างแล้ว ทรงตรัสว่า ถ้าหนังสือมาถึงเข้าแล้ว การจะคิดจัดแจงอย่างไรก็จะค่อยสว่างง่ายเข้า คิดถูกไปหมดได้ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๕ ค่ำ เพลาค่ำ ทรงตรัสถามขุนจำนงว่า เป็นกระไร รู้หรือไม่ พระยาพัทลุงสูบฝิ่นมานานแล้วหรือ ขุนจำนงกราบทูลว่า ได้ยินแต่พูดกันว่าสูบ แต่จะสูบมานานอย่างไรหาได้ทราบได้เห็นไม่ ทรงตรัสถามว่า ไพร่บ้านพลเมืองเมืองนคร ฯ นั้น รักพระยาพัทลุงมากหรือ หรือรักพระเสนหามนตรีมาก พระยาพัทลุงกับพระเสนหามนตรีใครจะดุร้ายกว่ากัน ขุนจำนงกราบทูลว่า พระเสนหามนตรีหาสู้ดุร้ายไม่ ไพร่บ้านพลเมืองรักพระเสนหามนตรีมาก แต่พระยาพัทลุงนั้นดุร้ายกว่าพระเสนหามนตรี ทรงตรัสว่า ดูท่วงทีพระยาพัทลุงก็เห็นจะดุร้ายอยู่ แต่ซึ่งสูบฝิ่นนั้นก็ไม่ทรงทราบว่าสูบเลย พระยาพัทลุงก็เป็นบุตรผู้ใหญ่ เจ้าพระยานครฯ ก็รักมากกว่าทุกคนยังสูบฝิ่นไปเสียได้ แล้วทรงตรัสถามว่าพระยาเสนาภูเบศร์ยกไปอยู่ที่ไหน ได้คนออกมามากน้อยเท่าใด ขุนจำนงกราบทูลว่า เห็นได้คนยกออกมาสัก ๖๐๐ คน ๗๐๐ คน ยกลงไปอยู่เมืองสงขลาแล้ว ทรงตรัสว่าเออ ยกลงไปหาแม่ทัพใหญ่จะได้คิดจัดแจงให้ลงไปช่วยกันที่เมืองไทรบ้าง เจ้าพระยานครฯ ก็หาบุญไม่แล้ว อยู่แต่ลูกเต้าเหล่านั้น ถ้าการมันรู้เข้ามันกลับเป็นขึ้นมาอีก จะคิดกดขี่ผู้คนให้กลัว อยู่รับรองแข็งแรงได้เหมือนเจ้าพระยานครฯ อยู่ที่ไหน ต่างคนต่างก็จะวิ่งกลับมาเสียหมด เป็นกระไร รู้หรือไม่ การที่เมืองไทรนั้นแม่ทัพใหญ่คิดจัดแจงอย่างไรบ้าง ขุนจำนงกราบทูลว่า ทราบอยู่ว่าจัดแจงให้พระยาชุมพรยกลงไปเมืองไทรแล้ว แต่พระยาเสนาภูเบศร์นั้นว่าจะให้ยกตามลงไปครั้งหลัง รับสั่งว่า จัดแจงให้ลงไปช่วยกันเข้าจะได้เป็นที่ไว้วางใจลงได้ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๖ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า พระยาสมุทรปราการบอกเข้ามาว่า เรือนะกุดาสหะ ลูกค้าเมืองตรังกานูเข้ามาถึงลำ ๑ แจ้งว่ามาแต่เมืองตรังกานู ณ วันเดือน ๗ แรม ๖ ค่ำ มา ๑๓ วันถึงปากน้ำเจ้าพระยา กับพระสาครบุรีบอกเข้าไปว่า พระยาถลางบอกส่งเงินส่วยดีบุกแลส่งฝิ่นให้หลวงนรินทร์ หลวงรัตนพิมล คุมเข้าไปฉบับ ๑ กับบอกด้วยราชการเมืองไทรเข้าไปฉบับ ๑ ทรงตรัสถามว่า บอกราชการอะไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า บอกเข้าไปว่าเมื่อ ณ เดือน ๓ ปีจอสัมฤทธิศก อ้ายตนกูหมัดสอัดมีหนังสือให้แขกกรหมาดแลแขกมีชื่อ ๙ คน ถือหนังสือขึ้นมาขอซื้อดีบุกกับพระยาถลาง ๑๐ ภารา กับเอานกเขาชวา มะพร้าว ขึ้นมาให้พระยาถลาง ว่าซึ่งพระยาถลางสั่งไปแต่ก่อนว่า จะต้องการนกเขาชวาเผือก สังข์ทักขิณาวัฏ กับปืนปะเหรี่ยมท้ายสังข์ให้จัดหานั้น จัดหายังหาได้ทันไม่ ขอให้ท่านรับเอาของซึ่งให้มานั้นไว้ก่อนเถิด แล้วให้ท่านช่วยทะนุบำรุงด้วย ตนกูหมัดสอัดจะขอถวายดอกไม้ทองเงิน แขกกรหมาดแลแขกมีชื่อ ๙ คนมาถึงเมืองถลางเมื่อเดือน ๕ ขึ้น ๒ ค่ำ พระยาถลางเห็นว่า อ้ายตนกูหมัดสอัดใช้ให้แขกมีชื่อมาว่ากล่าวจะขอถวายดอกไม้ทองเงินก็หลายครั้งแล้ว ก็หาเห็นจัดแจงมาตามว่าไม่ เห็นจะเป็นความล่อลวง พระยาถลางให้ยึดแขกกรหมาดแขกมีชื่อ ๙ คนไว้ส่งตัวไปให้พระยาไชยา ทรงตรัสว่า มันมาแต่เมื่อไหน ๆ มิรู้ พึ่งบอกเขามาถึงเดี๋ยวนี้ ความเก่าทั้งนั้นนั่นเอง แล้วทรงตรัสถามว่า แขกเหรื่อในท้องทะเลนั้นมันสงบดีอยู่ดอกหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยาไชยาจัดให้เรือเมืองพังงา เมืองตะกั่วทุ่ง เมืองถลาง ออกลาดตระเวนท้องทะเลก็สงบดีอยู่ ทรงตรัสถามว่า ทัพเมืองนครฯ เขาไปได้เมืองไทรแล้ว เขาจัดเรือให้ตามอ้ายหวันมาลีลงไปที่เกาะนางกาวี อ้ายหวันมาลีหนีไปว่าจะไปอยู่เกาะหน้าเมืองมฤทนั้น เป็นกระไร ได้จัดเรือออกช่วยเขาติดตามบ้างหรือ รู้หรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ทราบอยู่แต่ว่าทัพเมืองนครฯ ลงไปได้เมืองไทรแล้ว แต่ที่จัดเรือให้ตามอ้ายหวันมาลีลงไป ว่าอ้ายหวันมาลีหนีไปอยู่เกาะหน้าเมืองมฤทนั้นหาทราบไม่ ทรงตรัสว่า ดีแต่เอาความอะไรมิรู้เข้ามาว่าเปล่า ๆ จะคิดคอยสืบสาวให้รู้ราชการ ช่วยกันสกัดจับเอาตัวอ้ายหวันมาลีเสียให้ได้ก็จะดีทีเดียว ครั้นอ่านหนังสือบอกจบแล้ว ทรงตรัสว่า บอกเพ้อไปเปล่า ๆ ที่จะคิดสืบสาวราชการให้แยบคายถูกต้องกับการงานก็ไม่มี ทรงฟังดูท่วงทีพูดจานั้น หาเป็นทำนองสืบสาวราชการไม่ เป็นทีเล่นไปเสียหมด มีแต่นกเขาเผือก สังข์ทักขิณาวัฏไปเสียทั้งนั้น ไม่เป็นแก้วเป็นการอะไรได้เลย แล้วทรงตรัสถามว่า พระยาไชยาจะบอกเข้าไปเมื่อไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยาไชยาบอกให้ถือเข้าไป ไปถึงเมืองไชยาแล้วว่าแขกมีชื่อ ๙ คนนั้น พระยาไชยาก็บอกส่งเข้าไปด้วย ทรงตรัสว่า ส่งเข้าไปจะได้ไล่เลียงซักถามราชการให้รู้ความบ้านเมืองอื่นๆ บ้าง แล้วทรงตรัสถามว่า เรือเมืองตรังกานูเข้าไปได้ความที่กลันตันอย่างไรบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า รับพระราชทานถามดูว่ามาถึงเมืองกลันตันนั้นเป็นเพลาค่ำ หาได้แวะที่เมืองกลันตันไม่ เลยเข้าไปกรุงฯ ทีเดียว แต่เมื่อยังอยู่ที่เมืองตรังกานูนั้นทราบอยู่ว่า พระยากลันตันรบสู้กันกับตนกูปสา พระยาบาโงย แต่เมื่อเดือน ๔ ข้างขึ้น ตนกูปสา พระยาบาโงย มีหนังสือลงไปถึงตนกูดะเระที่พิสูตรขอคนให้ยกมาช่วย ตนกูดะเระหาได้ยกมาช่วยไม่ ว่าพี่น้องวิวาทรบกันจะไปช่วยอย่างไรได้ ครั้นต่อมาได้ยินว่า ที่พิสูตรนั้นก็ยกมาช่วยตนกูปสา พระยาบาโงย แลเมื่อในเดือน ๖ ข้างขึ้นนั้น พระยากลันตันมีหนังสือไปถึงตนกูโอ๊ะ เมืองกมาหมัน ขอซื้อกระสุนดินดำ ตนกูโอ๊ะให้ดินดำหนัก ๑๐ หาบกับกระสุนปืนขึ้นมา ทรงตรัสว่า ให้กระสุนดินดำขึ้นมามีทุนเท่านั้นแล้วก็เห็นจะไม่เป็นไร พอรับรองเล่นกันไปนานได้อยู่ ทรงตรัสถามว่า ความที่แม่ทัพใหญ่จัดให้ข้าหลวงลงไปห้ามปราม มันรู้หรือไม่ ยังรบสู้กันอยู่หรือ หรือว่าหยุดกันไปแล้ว เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถามดูก็ว่าหาทราบไม่ ว่าทราบความอยู่แต่เท่านั้น แต่เครื่องราชบรรณาการนั้น จัดแจงได้พร้อมเสร็จอยู่แล้ว จะให้เรือบรรทุกขึ้นมาในเร็ว ๆ นี้ ทรงตรัสว่า มันก็ว่าอยู่อย่างนั้นนั่นเอง มันจะมาก็มามรสุมหน้านั่นแหละ แล้วรับสั่งว่า มันมาแต่เมืองตรังกานูทีหลังอ้ายเจ๊ะหมัดตะฝ่าซึ่งมาครั้งก่อนก็หลายวันอยู่ เอาตัวมันไล่เลียงถามดูแต่เมื่อในระยะเจ๊ะหมัดตะฝ่ามาแล้ว ก่อนหน้ามันมาใน ๗ วัน ๘ วันนั้นเถิด มันก็คงจะรู้ความต่อไปอีกบ้าง
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๗ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า พระยาสมุทรบอกเข้าไปว่า เรือสำปั้นไล่สลัดเข้ามาถึงลำ ๑ ขุนฤทธิชลธารแจ้งว่า ท้าวพระกรุณาให้ถือหนังสือเข้าไปฉบับ ๑ กับส่งต้นหนังสือแลคำให้การกับจดหมายเข้าไปด้วย ขุนฤทธิชลธารมาจากเมืองสงขลา ณ วันเดือน ๗ แรม ๙ ค่ำ มา ๑๑ วันถึงปากน้ำเจ้าพระยา ทรงตรัสถามว่า บอกเข้าไปว่ากระไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า บอกเข้าไปว่า หลวงพิทักษ์นทีที่ให้ตามหลวงสรเสนีลงไปนั้น กลับขึ้นมาถึงแล้ว ว่าตนกูปสาแต่งให้เจ๊ะยิด เจ๊ะศรีปาน ถือหนังสือขึ้นมาหาท้าวพระกรุณา ทรงตรัสถามว่า ในหนังสือมีขึ้นมาว่ากระไร ที่รบสู้กันนั้นสงบหยุดกันลงได้แล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่ากันประการใด ก็ให้แต่งคนขึ้นมาว่ากล่าวที่เมืองสงขลาให้พร้อมกัน ให้ตนกูปสา พระยาบาโงยเลิกถอนยกพรรคพวกข้ามฟาก หลวงสรเสนีไปห้ามปรามก็สงบหยุดรอกันลงได้แล้ว แต่หาหยุดกันทีเดียวไม่ เพลาค่ำยังยิงสู้รบกันอยู่ ครั้นหลวงสรเสนีให้คนไปต่อว่ากับตนกูปสา ๆ ว่า พระยากลันตันยิงมาก่อน จึงได้ยิงตอบสู้รบไป ครั้นให้ไปว่าพระยากลันตัน ๆ ก็ว่าตนกูปสายิงไปก่อน แต่หนังสือตนกูปสามีมาถึงท้าวพระกรุณานั้น ว่ากล่าวโทษพระยากลันตันกับหวันกากับรายามุดา ว่าไปรื้อเรือนน้องสาวเสีย เก็บเอาสิ่งของมาสิ้น แล้วเก็บเอาที่ไร่นาของตนกูปสา ๆ ให้มาว่ากับพระยากลันตัน ๆ ก็หาว่ากล่าวให้ไม่ แลเมื่อตนกูปสาจะเข้ามากรุงฯ นั้น. พระยากลันตันได้ว่ากับตนกูปสาให้ช่วยเข้ามาว่ากล่าว ว่าถ้าพระยากลันตันได้ดีแล้ว จะให้ตนกูปสาได้ดีด้วย ครั้นพระยากลันตันได้ดีแล้ว ตนกูปสาก็หาได้เป็นอะไรไม่ แลซึ่งให้หลวงสรเสนีลงไปห้ามปรามนั้น ตนกูปสาก็รับว่าไม่คิดรบสู้กันต่อไปแล้ว ตนกูปสาจะขอถวายดอกไม้ทองเงิน พระยากลันตันถวายอย่างไรก็จะถวายให้เหมือนพระยากลันตัน ทรงตรัสถามว่า รู้ความเข้าแล้วก็คิดจัดแจงว่ากระไรเล่า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ท้าวพระกรุณามีหนังสือให้ขุนสมุทร ขุนรายา ปลัดกรมอาสาจามถือลงไปอีก ๓ ฉบับ ให้ไปถึงพระยากลันตันฉบับ ๑ ตนกูปสาฉบับ ๑ พระยาบาโงยฉบับ ๑ ว่าอย่าให้วิวาทรบสู้กันต่อไป ถ้าความจะมีเกี่ยวข้องมาอยู่ข้างฟากบ้านตนกูปสาเสียให้สิ้น ถ้าพวกตนกูปสา พระยาบาโงยจะยกเลิกถอนข้ามฟากไปแล้ว ก็อย่าให้พระยากลันตันยกติดตามทำร้ายกับพวกตนกูปสา พระยาบาโงยต่อไป ถ้าไม่ฟังหนังสือซึ่งมีมาว่ากล่าวดังนี้แล้ว ก็จะให้ยกกองทัพเร่งลงไปเอาโทษตามคนผิด รับสั่งว่า เออ เอามันลงไปอย่างนั้นบ้างเถิด ว่ากล่าวด้วยฝีปากมันไม่ฟังโดยเบาแล้วก็ต้องเอาด้วยมือให้หนักมือ จะทำอย่างไรได้ ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เห็นจะต้องยกกองทัพลงไปจึงจะสำเร็จ เดี๋ยวนี้ท้าวพระกรุณาก็ให้พระยาเพชรบุรี กับพระสุนทรนุรักษ์ยกลงไปอยู่เมืองสายแล้ว รับสั่งว่า ก็ต้องยกลงไป ถ้าเห็นการมันไม่หยุดรั้งรอแล้ว ก็เร่งผ่อนกันยกเลยลงไปเมืองกลันตันทีเดียว คิดสกัดลูบไล้จับเอาตัวมันเสียให้ได้ การก็จะแล้วกันเท่านั้น แล้วทรงตรัสถามขุนฤทธิชลธารว่า เป็นกระไร พระยาศรีพิพัฒน์อยู่สบายดีอยู่ดอกหรือ ขุนฤทธิชลธารกราบทูลว่า อยู่ดีไม่ได้เป็นอะไรมิได้ ดูแข็งแรงอยู่ ทรงพระสรวลตรัสว่า แข็งแรงอยู่ไม่ได้เป็นอะไร ไม่ไข้เจ็บสิ่งใดดอกหรือ ขุนฤทธิชลธารกราบทูลว่า ไม่ได้ไข้เจ็บ อยู่เป็นสุขแข็งแรงดีอยู่ ทรงพระสรวลตรัสถามว่า ก็หาเมียได้แล้วหรือยัง ขุนฤทธิชลธารกราบทูลว่า ไม่ได้หามิได้ ทรงตรัสว่า คิดว่าหาแล้วเล่า แล้วทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร เรือที่ถือหนังสือความกลันตันออกมาแต่กรุงฯ นั้น ใครมาถึงแล้วบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ขุนฤทธิชลธารพบเรือหมื่นนิกร ที่ให้ถือหนังสือออกมาที่ปากน้ำเมืองสงขลา ณ วันเดือน ๗ แรม ๘ ค่ำ ว่าออกมาถึงแล้วลำ ๑ ว่าเรือตำรวจกับพวกสงขลาที่ให้ออกมาก่อนก็มาถึงแล้ว ทรงตรัสว่า เรือตำรวจกับพวกสงขลากับเรือหมื่นนิกรซึ่งมาถึงนั้น ที่ให้ถือออกมาว่าครั้งแรกเมื่อได้ความมาจากกำปั่นวิทยาคมนั้นหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ให้ออกมาเมื่อคราวได้ความจากกำปั่นวิทยาคมครั้งแรก ทรงตรัสว่า ความที่ว่ากล่าวให้ออกมาครั้งแรกนั้น รู้ความเข้าแล้วจะคิดจัดแจงไปก็ไม่คลาดเคลื่อนผิดกับการนัก ในหนังสือก็ว่าออกมา การควรจะไประงับหรือจะต้องให้ยกกองทัพลงไปก็ยกลงไป สุดแต่คิดอย่าให้เมืองกลันตันหลุดลอยไปอื่นได้ ถ้ารู้ความเข้าก็พอจะคิดจัดแจงเบาอกเบาใจสบายไปได้ เป็นกระไร ปานนี้เรือจะไม่มาถึงอีกบ้างทีเดียวหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ปานนี้เห็นจะมาถึงเสียสัก ๓ ลำแล้ว รับสั่งว่า ไปถึงเข้าเสียหน่อยเถิด จะได้สว่างใจคิดจัดแจงสบายลงได้ แล้วทรงตรัสถามว่า เรือกองทัพมาถึงหมดแล้วหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ยังไม่ถึงหมดหามิได้ บอกเข้าไปว่า เรือขุนรองศุภมาตราออกมาถึงอีกลำ ๑ เข้ากันเป็นเรือออกมาถึงแล้ว ๔๙ ลำ ยังไม่ออกมาถึงอีก ๗ ลำ ทรงตรัสว่า มันไปอยู่ที่ไหน จนปานนี้แล้วยังไม่มาถึงหมดได้เลย เรือยืมที่พวกออกมาถึงก่อนนั้น เป็นกระไร จึงไม่ผ่อนให้มันกลับเข้าไป ณ กรุงฯ จะได้ส่งเสียเจ้าของเขาเสียบ้าง ขุนฤทธิชลธารกราบทูลขึ้นว่า ท้าวพระกรุณายังให้รอคอย จะให้รับบรรทุกครัวเข้ามาส่งด้วยทีเดียว ทรงตรัสถามว่า จะให้บรรทุกครัวอะไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ครัวเมืองไทร ทรงตรัสถามว่า ครัวที่พระยาไทรว่าเข้าหานั่นหรือ มันจะเป็นครัวโทษหรือครัวเข้าหาอย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ครัวเข้าหาที่พระยาไทรบอกมาว่าเข้าหา ๑,๖๐๐ เศษ ท้าวพระกรุณาเห็นว่าที่เมืองไทรจะต้องผ่อนเอาครอบครัวเข้ามาเสียให้มาก จะให้อยู่แต่น้อย ได้ให้พระยาชุมพรกับพระประทิวยกลงไปก่อนแล้ว จะให้พระยาเสนาภูเบศร์ยกตามลงไปอีก ให้คิดชำระผ่อนเข้ามาเสียให้มาก ทรงตรัสว่า จะไปเอาครัวโทษจะไม่ใคร่ได้ จะว่าเป็นครัวเข้าหาไปเสียหมดหรืออย่างไร ซึ่งจะให้พระยาเสนาภูเบศร์ยกตามพระยาชุมพร พระประทิวลงไปนั้น ทรงตรัสถามขุนจำนงก็ว่าจะให้ยกตามลงไป ปานนี้ก็เห็นพระยาเสนาภูเบศร์จะยกตามลงไปแล้ว แล้วรับสั่งว่า เอาหนังสือมาว่าไปเถิด ครั้นนายบริบาลอ่านหนังสือบอกถวายไปถึงที่ข้อว่า เพลาค่ำยังยิงสู้รบกันอยู่ กับที่มระก็ยังรบสู้กันอยู่เสมอนั้น ทรงตรัสว่า ดูทำนองความเห็นจะไม่หยุดกันลงได้หรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ที่จะหยุดกันลงทีเดียวเห็นจะไม่หยุด จะเป็นก็แต่จะรั้งรอคอยฟังความที่ให้ขึ้นมาเท่านั้น ถ้าทราบว่ากองทัพยกลงไปแล้วก็จะคิดพากันหนีไป ทรงตรัสว่า หนีไปก็หนีไป ถ้าไม่ฟังหยุดกันลงได้ก็ยกกองทัพลงไปรํ่าเอามัน ครั้นอ่านหนังสือบอกจบแล้วเอาคำให้การขึ้นอ่านถวาย รับสั่งว่า เอาหนังสือซึ่งมีมาถึงแม่ทัพใหญ่เข้ามาว่าไปให้เป็นเรื่องไปก่อน ครั้นอ่านต้นหนังสือตนกูปสาถวายไปถึงที่ข้อว่า รายามุดาไปรื้อเรือนน้องสาวตนกูปสาไปนั้น ทรงตรัสถามว่า รื้อเอาเรือนไปแล้ว เมียรายามุดาจะอยู่กับพี่หรือจะไปอยู่กับผัวอย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ในหนังสือมีขึ้นมาก็หาว่ามาว่าอยู่ข้างไหนไม่ ทรงตรัสว่า ถ้ามาอยู่กับผัวแล้ว ตนกูปสาจะมิว่าว่าเอาตัวน้องสาวไปด้วยหรือ ว่าขึ้นมาก็ว่ารื้อเอาเรือนเก็บเอาสิ่งของไป ว่าแต่อย่างนี้ ทำนองเห็นจะอยู่กับพี่ ถ้าไปอยู่กับผัวแล้วมันจะนิ่งที่ไหน มันเป็นคนกอแกทีเดียว มันก็คงว่าขึ้นมา ครั้นอ่านจบแล้ว ทรงตรัสว่าฟังดูพูดจาเป็นคนเก็บถ้อยหาความทีเดียว แล้วอ่านสำเนาหนังสือซึ่งมีไปถึงพระยากลันตัน ถึงตนกูปสา ถึงพระยาบาโงย ไปถึงที่ข้อว่า ให้ตนกูปสา ให้พระยาบาโงยยกเลิกถอนข้ามฟากมาเสียอย่าให้พระยากลันตันทำร้ายนั้น ทรงพระสรวลตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า เป็นกระไร ฟังดูจัดแจงว่ากล่าวจะเอียงไปข้างใคร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ฟังดูก็ยังเป็นกลางอยู่ ครั้นอ่านจบแล้ว ทรงตรัสว่า ทรงคิดว่าจะว่าลงไปอย่างไรบ้างเล่า มิรู้เปล่าทีเดียว ว่าลงไปหมดความอยู่เท่านั้นนั่นเอง จะเอาความเก่าความก่อนว่าไปอีกอย่างไรบ้างก็หาว่าไม่เลย อย่างนี้แล้วชอบแต่ว่า ๆ ลงไปให้มันขนลุกบ้าง ให้มันอายบ้างก็จะดีทีเดียว ครั้นอ่านจดหมายถวายจบแล้ว ทรงพระสรวลตรัสว่า เป็นไรเจ้าพระยาพระคลังจึงไม่ให้มันเหาะมาบอกเล่า จะให้มันเหาะมาบอกเร็ว ๆ หน่อยก็ไม่ได้ แล้วทรงตรัสว่า เรือที่ถือหนังสือก็ให้ออกมาถึงหลายลำแล้ว ถ้ามันออกมาถึงเข้า การที่จะจัดแจงอย่างไร ก็ว่ากล่าวออกมาจะแจงสิ้นเสร็จถ้อยความอยู่แล้ว เป็นกระไร การที่กลันตันนั้น ฟังดูทำนองความมันจะคอยทีชิงคมกัน เห็นข้างไหนหยุดลงเสียทีแล้ว จะยกเข้าร่ำเอาอย่างนั้นหรืออย่างไร มันจึงไม่หยุดกันลงทีเดียวได้ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เห็นจะคอยทีชิงคมกันอยู่ ที่จะฟังห้ามปรามหยุดกันลงทีเดียวเห็นไม่ฟังหามิได้ คงจะรบกันอีก ทรงตรัสว่า ถ้ามันไม่ฟังแล้วจะมิเสียหลวงสรเสนีหรือ เป็นกระไรหนอ แม่ทัพใหญ่จะไม่คิดเสียวใจถึงหลวงสรเสนีบ้างหรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า หลวงสรเสนหาได้อยู่ที่เมืองกลันตันไม่ ลงไปนอนอยู่ที่กำปั่น ทรงตรัสว่า ถ้ามันตามลงมาที่กำปั่นก็คงได้ยิงสู้รบกัน มันก็คงได้รบกับไทย ครั้นจะเอาคำให้การขึ้นอ่านถวาย รับสั่งว่า เอาไว้ว่าต่อค่ำเถิด แล้วเสด็จขึ้น ๚
๏ ข้าพเจ้ากลับออกมาจากพระราชวัง คิดเขียนจดหมายไปถึงเพลาบ่าย ๔ โมงเศษ ให้ปวดศีรษะหนาวครั่นตัวไปหาหายไม่ ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ข้าพเจ้าเข้าไปเฝ้าอยู่กับขุนฤทธิชลธาร ทรงตรัสถามพระนรินทร์ว่า มันว่าพบเรือหมื่นนิกรที่ปากน้ำเมืองสงขลานั้น หมื่นนิกรคนนี้ให้ถือหนังสือไปด้วยความอะไร ให้เข้าไปแต่เมื่อไร พระนรินทร์กราบทูลว่า ท้าวพระกรุณาให้เข้าไปเมื่อบอกกองทัพออกมาถึงเมืองสงขลาแล้ว ทรงตรัสว่า ที่ไหน ว่าเปล่า ๆ บอกกองทัพถึงสงขลาแล้วให้จีนเผือกเข้าไปต่างหาก หมื่นนิกรนั้นบอกเข้าไปด้วยให้ปลัดไชยาส่งเรือน้ำหรือกระไรนั่นเอง จะทรงไถ่ถามอะไรก็ไม่ได้ถ้อยได้ความอะไรเลย ทรงตรัสบ่นไปจนเพลา ๒ ยาม ๚
๏ อาการข้าพเจ้าที่ปวดศีรษะที่หนาวครั่นตัวนั้นกล้าขึ้น ให้จับสะบัดร้อนสะท้านหนาวอยากน้ำเป็นกำลัง ข้าพเจ้าคลานถอยออกมาจับสั่นสะท้านมาตามทางจนถึงบ้าน จับสะบัดร้อนสะท้านหนาวให้มัวมึนมากขึ้น ร้อนในอกอยากน้ำเป็นกำลัง รับพระราชทานยาก็หาฟังไม่ จับไปจนเพลา ๑๑ ทุ่มเศษจึงสร่างจับคลายลง ๚
๏ ครั้นรุ่งขึ้นเพลาเช้า เป็นแต่ตึงศีรษะหนาวมึนมัวอยู่หาจับไม่ จนเพลาค่ำข้าพเจ้าเข้าไปในพระราชวัง ได้ถามหลวงราชเศรษฐีด้วยกระแสพระราชดำริเมื่อเพลาค่ำวันข้าพเจ้าป่วยกลับออกมานั้น หลวงราชเศรษฐีว่าแต่ว่า ครั้นทรงบ่นด้วยเรื่องหมื่นนิกรแล้ว ก็รับสั่งให้เอาคำให้การขึ้นอ่านถวายจบแล้ว ทรงตรัสว่าคำให้การมันว่ากล่าวถึงค่ายคูก็มากมายนักหนา แขกข้างพวกพระยากลันตันก็ว่ามากกว่าพวกตนกูปสา พระยาบาโงย รับสั่งให้พระยาไกรคัดเก็บเอาบาญชีรายชื่อแขกกับจำนวนค่ายไว้ถวาย ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๘ ค่ำ เพลาค่ำ รับสั่งให้เอาบาญชีที่คัดรายชื่อแขกกับจำนวนค่ายขึ้นอ่านถวาย ครั้นหลวงสุรินทามาตย์อ่านถวายจบแลว ทรงตรัสว่า มันกลับว่าแขกข้างพวกพระยากลันตันนั้นเป็นมีมากกว่ามันเสียอีก พวกมันมีน้อยไปเสียหมดทั้งนั้น ค่ายคูก็ว่าเอามากมายเป็นนักหนา ว่ากล่าวไม่สมกับการ ทรงฟังดูไม่เห็นจริงเลย มันปดไปเสียหมดทีเดียว ให้ใครเป็นผู้ซักถามอย่างไรจึงนิ่งให้ปดไปได้ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๙ ค่ำ ขึ้น ๑๐ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทรเมืองกลันตันไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๑๑ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า พระยาสมุทรปราการบอกเข้าไปว่า ท้าวพระกรุณาให้ขุนบวรวานิชคุมครัวบรรทุกสำเภาง่วนเส็งเข้าไป ๘๔ คน ขุนบวรวานิชแจ้งว่า มาจากเมืองสงขลาเดือน ๘ ขึ้นค่ำ ๑ มา ๑๐ วันถึงปากน้ำเจ้าพระยา ทรงตรัสถามว่า ได้ความกลันตันเข้าไปอีกหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ที่มีหนังสือให้ลงไป ๓ ฉบับนั้น ยังไม่ได้ความกลับขึ้นมาหามิได้ ทรงตรัสว่า ซึ่งมีหนังสือลงไปอีกนั้น มันจะหยุดกันลงหรือไม่หยุด เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ท้าวพระกรุณายังรอคอยฟังอยู่ คิดจะให้เจ้าพระยายมราชยกตามลงไปอีก ทรงตรัสถามว่า ว่าอะไรเข้าไปบ้างหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า บอกส่งครัวเข้าไปฉบับ ๑ กับบอกความข้างเมืองถลางเข้าไปว่า แขกปูลูเซ็นซึ่งอ้ายหวันมาลีกวาดเอาไปไว้ที่เกาะนางกาวีนั้น พาครอบครัวลงเรือศีรษะเขียวเข้ามาที่ปากน้ำ เป็นครัว ๑๕๓ คน ถามได้ความว่า แขกปูลูเซ็นคนนี้อยู่ที่เกาะหน้าเมืองตรัง อ้ายหวันมาลีกวาดเอาไปไว้ที่เกาะนางกาวี ครั้นกองทัพตามลงไป อ้ายหวันมาลีให้พาครอบครัวลงเรือหนีจะไปเมืองปตูบาหราล้มตายลง แขกปูลูเซ็นก็พาเรือเข้ามาที่ปากน้ำ ท้าวพระกรุณามีหนังสือตอบไปถึงพระยาไชยา ให้ส่งครัวเข้าไป ณ กรุงฯ ทรงตรัสว่า เห็นจะเป็นเรือมันซัดเข้ามานั่นเอง แล้วเจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยาสงขลาบอกส่งญวนซึ่งอ้ายสลัดจับไปได้เข้าไป ๔ คน กับพระยาไชยา พระตะกั่วทุ่ง บอกมาถึงท้าวพระกรุณาคนละฉบับ ใจความว่าหลวงพิพิธภักดี ลักพาเอาจีนหลานสาวพระตะกั่วทุ่งไป พระยาไชยาให้หลวงพิพิธภักดีมาสมาพระตะกั่วทุ่ง พระตะกั่วทุ่งให้ปิดประตูบ้าน จับเอาหลวงพิพิธภักดีจำตรวนใส่คาไว้ ท้าวพระกรุณาส่งต้นหนังสือพระยาไชยา พระตะกั่วทุ่ง แลคำให้การแขกปูลูเซ็น คำให้การญวน กับสำเนาหนังสือตอบพระยาไชยาเข้าไป ทรงตรัสว่า ว่าแล้วสิ อ้ายคนนี้มันก่อเหตุก่อผลอยู่แต่แรก เมื่อคราวนำเอาหนังสือบอกกล่าวโทษพระยาถลางไปให้พระยาไชยาบอกเข้าไป จะชักให้วิวาทกันทีหนึ่งแล้ว มันทำการอาสาพระตะกั่วทุ่งมาแต่ครั้งนั้นทีเดียว มันจึงคิดเป็นขึ้นได้ แล้วทรงตรัสถามว่า เรือศีรษะเขียวนั้นเป็นเรือที่ไหน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เรือทำขึ้นที่เมืองตรัง เอาไปไว้ให้รักษาอยู่ที่ปลิศ แต่อ้ายหวันมาลีมาทำเมืองตรังได้ก็เก็บเอาไปไว้ที่เกาะนางกาวี ทรงตรัสถามว่า ก็เรือกองทัพเรายกไปถึงไหนมันจึงหนีไป เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ยกลงไปเกือบจะถึงเกาะนางกาวี อ้ายหวันมาลีกับพวกที่รักษาป้อมอยู่บนเกาะก็พากันทิ้งป้อมเสียหนีลงเรือไป ว่ากำปั่นอังกฤษลงไปถึงเข้า พบเรือที่เหลืออยู่ก็จุดเผาเสีย แล้วขึ้นไปดูบนป้อมพบปืนปเหรี่ยมอยู่ ๒ บอก อังกฤษคัดปืนทิ้งลงน้ำเสีย แล้วพากันลงกำปั่นแล่นไปเมืองเกาะหมาก ทรงตรัสว่า คัดปืนทิ้งน้ำเสียทำไม จะให้กับไทยก็จะดี อังกฤษที่ไปก็เห็นจะเป็นอังกฤษที่ว่าลงไปกับกองทัพนั่นเอง แล้วทรงพระสรวลตรัสถามว่า เป็นกระไร เจ้าพระยายมราชมาถึงแล้ว บอกกล่าวโทษเข้าไปว่ากระไรหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่ได้บอกเข้าไปหามิได้ ว่าอยู่แต่พวกอาสาจามที่มากับเรือเจ้าพระยายมราช แล้วทรงตรัสถามขุนบวรวานิชว่า เมื่อเจ้าพระยายมราชมาตามทางนั้นดีอยู่ดอกหรือ ขุนบวรวานิชกราบทูลว่าดีอยู่ ทรงตรัสถามว่า มาถึงสงขลาเข้าแล้วอยู่ดีอยู่ด้วยกันทั้งสิ้นหรือ ขุนบวรวานิชกราบทูลว่า อยู่ดีอยู่ด้วยกันทั้งสิ้น แล้วทรงตรัสถามพระยาโชฎึกว่าเป็นกระไร จะจัดแจงเรือง่วนเส็งแต่งไปจะทันหรือไม่ทัน พระยาโชฎึกกราบทูลว่าไปทัน รับสั่งว่า จะรั่วร้ำอยู่ที่ไหนบ้างก็ดูบอกเจ้าของเขาจัดแจงให้ออกไปเสียสักเที่ยวเถิด ครั้นจะอ่านหนังสือบอกขึ้นถวาย รับสั่งให้เอาไว้อ่านต่อเพลาค่ำ ๚
๏ ครั้นเพลากลางวัน รับสั่งให้พระนรินทร์เอาหนังสือบอกเข้าไปอ่านถวาย ครั้นนายบริบาลอ่านหนังสือบอกส่งครัวถวายจบแล้ว รับสั่งสั่งพระนรินทร์ว่า เอามอบให้กับพระยาราชวังสรรค์ไว้เถิด เมื่อเช้าพระยาราชวังสรรค์ก็ไม่เข้ามา การของตัวแล้วไม่คอยฟังเอาเลย เพลาค่ำวันนี้บอกให้พระยาราชวังสรรค์เข้ามาเฝ้า แล้วอ่านหนังสือบอกพระยาสงขลากับคำให้การญวนถวายจบแล้ว รับสั่งว่า ทรงฟังดูคำให้การก็ไม่เป็นต้นเป็นปลายเข้าได้ พระนรินทร์รับรองเอามันจำไว้อย่าให้หนีไปได้ แล้วอ่านบอกส่งต้นหนังสือพระยาไชยาถวายจบแล้ว ทรงตรัสว่า ไม่น่าจะมีหนังสือตอบว่ากล่าวลงไปถึงเลย เอาหลวงพิพิธภักดีคนอะไรมิรู้ออกไปแล้วให้เป็นเหตุเป็นการขึ้นได้ ครั้นอ่านคำให้การแขกปูลูเซ็นถวายจบแล้ว ทรงตรัสถึงพระยาไชยาว่า ดีแต่เอาความอะไรมิรู้เข้ามาว่า ที่จะซักถามราชการมันให้รู้จำนวนครอบครัวถี่ถ้วนบ้างก็ไม่มี เป็นอย่างนี้ไปเสียได้ คนอะไรที่ไหนมิรู้ ครั้นอ่านต้นหนังสือพระตะกั่วทุ่งถวายจบแล้ว อ่านต้นหนังสือพระยาไชยาไปถึงที่ข้อว่า หลวงพิพิธภักดีพาเอาจีนหลานสาวพระตะกั่วทุ่งไปนั้น รับสั่งว่า อ่านเท่านั้นเถิด เป็นเหตุเป็นผลขึ้นก็เพราะอ้ายนี่ทีเดียว จะทรงฟังก็ป่วยการตะวันเสียเปล่า ไม่เป็นแก้วเป็นการทั้งนั้น โปรดให้พระยาไชยาเป็นผู้ใหญ่ออกมาก็ไม่จัดแจงกำชับกันให้ดี ปล่อยให้เป็นอย่างนี้ไปได้ ดูโสโครกเต็มทีนักหนาทีเดียว ไม่พอที่จะกวนพระทัยเอาเลย ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ รับสั่งว่า เอามาอ่านต่อไปให้ขุนนางฟังดูหรู เป็นกระไรพระยาราช จะเป็นแม่ทัพแม่ศึกต่อไปฟังดูเอาเถิด ครั้นอ่านต้นหนังสือพระยาไชยาไปถึงที่ข้อว่า ถามทาสที่ตามจีนไปด้วย ๒ คน ว่าหาได้เป็นทาสพระตะกั่วทุ่งไม่นั้น ทรงตรัสว่า พระยาราช พระมหามนตรีฟังเอาเถิด ทำนองมันเห็นเขามีเงินมีทองอยู่ มันก็พากเพียรไปทำการอาสาเล่นเอามาจนได้ มันมิเอาข้าวของเงินทองเขามามากอยู่หรือ พระตะกั่วทุ่งจึงโกรธแค้นมาก ราวกับล้วงตับล้วงปอดไปหรือกระไรนั่นเอง ว่ากระไรพระมหามนตรี ๆ กราบทูลว่า พระยาไชยาซักทาสจีนดูทำนองเป็นกันความเสียหมด ทรงตรัสว่า มันเห็นเขามีเงินมีทองก็เที่ยวข่มเหงเขาเอา เป็นแม่ทัพแม่ศึกออกไปทีเดียวยังให้เป็นได้ แล้วอ่านถวายต่อไปถึงที่ข้อว่า พระยาไชยาให้หลวงวังกรมการ พาตัวหลวงพิพิธภักดีไปสมาพระตะกั่วทุ่ง พระตะกั่วทุ่งจับหลวงพิพิธภักดีจำใส่คาโซ่ตรวนไว้นั้น ทรงตรัสว่า มันทำก็สมน้ำหน้ากับมัน กับอ้ายคนหลงตัณหาราคะอะไรที่ไหนมิรู้ ออกไปทำการทัพศึกทีเดียว กลับไปเที่ยวเกี้ยวผู้หญิงเล่นได้ แล้วรับสั่งว่าฟังเอาเถิด ลงไปข้างปลายหนังสือถึงบทพระยาไชยาแล้วจะหนักขึ้นยิ่งกว่านี้ ครั้นอ่านไปถึงที่ข้อว่า พระตะกั่วทุ่งเอาปืนปเหรี่ยมใส่ช่องค่ายที่บ้านไว้ พระยาไชยาคิดจะยกกองทัพไปชิงเอาหลวงพิพิธภักดีนั้น รับสั่งว่า ฟังดูเอาเถิด มันเป็นอย่างนี้ไปเสียหมดได้ อ้ายข้างหนึ่งเป็นบ้าอยู่แล้ว ยังกลับเป็นบ้าตามกันไป โปรดให้พระยาไชยาออกมารักษาเขตแดนคอยสู้รบกับข้าศึก กลับจะมารบกันขึ้นเสียอีก ดูน่าเกลียดนักหนา คนอะไรที่ไหนมิรู้ ให้ออกมาทำทัพศึกทีเดียว ยังมาคิดเป็นอย่างนี้ไปได้ ว่ากระไรพระยาราชนิกูล พระยาราชวังสรรค์ เคยเป็นแม่ทัพแม่ศึกอยู่บ้าง คิดอ่านอย่างนี้คิดได้อยู่หรือ พระยาราชนิกูล พระยาราชวังสรรค์ กราบทูลว่าไม่ควรด้วยเกล้าฯ หามิได้ ทรงตรัสว่า นี่ตัวบาปธรรมบังเกิดพร้อมทั้ง ๔ ตัว คือกอปรไปด้วยโลภะ โมหะ โทษะ ราคะทีเดียว สัตว์จึงจะเกิดกล้าแข็งวิวาทฆ่าฟันกันขึ้นได้ ครั้นอ่านจบแล้ว ทรงตรัสว่า ดีแต่จะเพ้อไปเปล่า ๆ เบื่อจะทรงฟังไปเสียแล้ว ทรงฟังเข้าก็รำคาญพระทัย เอาหนังสือตอบมาว่าไปเถิด ครั้นอ่านสำเนาหนังสือตอบพระตะกั่วทุ่งถวายจบแล้ว หาทรงตรัสประการใดไม่ แล้วอ่านสำเนาหนังสือตอบพระยาไชยาถวายไปถึงที่ข้อว่า หาได้ขอเอาคนที่สำหรับจะตัดสินถ้อยความออกมาไม่ ยกกองทัพใหญ่ออกมาก็มีแต่เครื่องศัสตราวุธออกมาสำหรับกองทัพนั้น รับสั่งว่า ว่าขอเอาคนสำหรับจะตัดสินถ้อยความออกมาทำไม อย่างนี้แล้วตอบโต้ลงไปตามกำลัง ชกมันลงไปให้โขก ๆ นั่นแหละจึงจะได้ เมื่อว่าไม่ได้แล้วก็เอาไว้ให้เจ้าพระยาพระคลังตอบโต้เถิด ครั้นอ่านถวายจบแล้ว ทรงตรัสว่า ตอบโต้มันลงไปทำไมมาก เขียนแต่หนังสือลงไปสักสองสามตัวว่าจะตายโหง ๆ หนังสือมา ณ วันเท่านั้นก็จะแล้ว นี่ว่าอ่อนเบาลงไปเสียหมด จะถึงอกถึงใจที่ไหนกับคนอย่างนี้ แล้วทรงตรัสว่า แต่ก่อนแต่ไรก็ไม่เคยทรงได้ยินว่าเป็นเช่นนี้อย่างนี้เลย ไม่พอที่จะเป็นก็เป็นขึ้นได้ กลับจะมารบกันขึ้นเสียอีก ดูโสโครกเต็มที แล้วทรงตรัสถามพระนรินทรว่า เป็นกระไร เจ้าพระยาพระคลังได้ดูหนังสือตอบรู้แล้วหรือ ว่ากระไรบ้าง พระนรินทร์กราบทูลว่า ได้ดูทราบอยู่แล้ว ว่าความที่ตอบโต้ลงไปก็ถึงใจพระยาไชยาอยู่ แต่พระยาไชยาจะจัดแจงราชการต่อไปข้างหน้านั้น เห็นจะไม่เรียบร้อย ทรงตรัสว่า ตอบโต้ถึงใจลงไปที่ไหน ว่าอ่อนเบาไปเสียหมด แล้วทรงตรัสขัดเคืองพระยาไชยาไปจนเพลาเสด็จขึ้น ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๑๒ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า ทรงฟังดูพระยาไชยากับพระตะกั่วทุ่งนั้น พากันเป็นบ้าตามกันไปเสียหมด เป็นอย่างนี้ไปได้ เอาอ้ายหลวงพิพิธภักดีคนอะไรมิรู้ออกไปแล้วยังกลับเข้าไปกับมัน จะยกกองทัพไปรบกันขึ้นเสียอีก ดูน่าเกลียดเต็มทีนักหนา เป็นผู้ใหญ่ออกมาแล้ว การมันเป็นขึ้นจะว่ากล่าวกันเลยให้ดีก็ไม่ว่า กลับเป็นบ้าไปเข้าด้วยคนผิด พลอยกันผิดไปเสียหมดทั้ง ๒ คน ๓ คนทีเดียว อ้ายข้างหนึ่งมันเป็นบ้าผิดอยู่แล้ว กลับเป็นบ้าผิดไปกับมันด้วย อย่างนี้แล้วจะเป็นแก้วเป็นการอะไรได้ คนอะไรที่ไหนมิรู้ทีเดียว หนังสือที่ตอบโต้ว่าลงไปนั้นก็ว่าอ่อนเบาไปเสียหมด หาถึงอกถึงใจไม่ อย่างนี้ชอบแต่จะว่าด่าลงไปให้ยับเยินจึงจะได้ ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า การเป็นขึ้นอย่างนี้แล้ว พระยาไชยาจะจัดแจงการงานต่อไปเห็นจะหาเรียบร้อยไม่ รับสั่งว่า ช่างมันเถิด คอยแต่พอหนังสือที่ว่าออกมาให้จัดแจงเมืองพังงาถึงเข้า ก็คงจะจัดแจงให้ใครออกมาอยู่เมืองพังงา ถ้อยความอย่างไรก็ค่อยเข้าไปว่าเอาที่กรุงฯ เถิด ก็คงจะพากันเข้ามาหมดนั่นแหละ แล้วทรงตรัสถามว่าชำระฝิ่นไว้ได้กี่มากน้อย ได้ให้พระยาสงขลาสาบานแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ได้ให้สาบานแล้ว ชำระฝิ่นได้ที่เมืองสงขลา ๑๕ ก้อน ได้ที่เรือพาย ๓ ปัก ทรงตรัสถามขุนบวรวานิชว่า ทรงคิดว่าจะได้นักหนาทีเดียว มิรู้ได้ฝิ่น ๓ ปัก ๑๕ ก้อนเท่านั้นดอกหรือ ทำไมจึงได้น้อยนักหนา ขุนบวรวานิชกราบทูลว่า ให้เจ้าพระยายมราช พระอินทรรักษาชำระ ตราไปถึงแล้วถึง ๓ วันจึงได้ชำระ พวกที่ขายฝิ่นซื้อฝิ่นรู้เข้าก็พากันเอาฝิ่นหนีเข้าป่าไปเสียมาก รับสั่งว่า วุ่นไขว่ไปด้วยการทัพการศึกไม่ได้ดูแลด้วย มันก็พาเอาหนีไปได้ช่างเถิด ถ้าชำระไม่ได้หมด กองทัพกองค่ากลับเข้าไปเสียแล้ว จะให้กองชำระฝิ่นออกมาชำระเอาให้หมดจงได้ แล้วทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร ข้าวเกลือขัดสนบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ข้าวที่กองทัพรับพระราชทานยังไม่ขัดสนหามิได้ แต่ที่กะตงกะหร่ำขัดสนมาก ข้าวที่เอาออกไป ทำฉางให้ขนใส่ไว้ที่สงขลา ๒ ฉาง ยังจัดแจงขนอยู่ จะเปียกน้ำเสียหายไปเท่าไรก็ยังหาทราบไม่ ข้าวที่เอาออกมาก็ได้เอาเฉลี่ยแจกจ่ายให้ครอบครัวรับพระราชทานอยู่เสมอ สั่งเข้าไปว่าจะขอรับพระราชทานข้าวออกมาไว้ แต่พอจะให้แจกจ่ายครอบครัวต่อไป รับสั่งสั่งพระยาโชฎึกว่า ให้จัดแจงเรือมัจฉาณุเข้าให้แล้วเร็ว ๆ เถิด ขอเอาบรรทุกส่งออกมาให้เต็มลำ จะบรรทุกได้ ๑๐๐ ได้ ๒๐๐ อย่างไร ก็เอาบรรทุกออกมาให้เต็มลำ ดูบอกพระยาราชมนตรี ขอพริก หอม กระเทียม ใส่ออกมาให้บ้าง เร่งจัดแจงส่งให้ออกมาหน่อยเถิด แล้วทรงตรัสถามว่าเรือกองทัพนั้นเป็นกระไร ออกมาถึงอีกบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าออกมาถึงครบจำนวนเรือแล้ว ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๑๓ ค่ำ เพลากลางวัน พระองค์เจ้าชุมสายกราบทูลว่า ยอดพระเจดีย์ใหญ่วัดพระเชตุพนนั้นเอียงไปตั้งแต่คอระฆังขึ้นไปทั้ง ๓ องค์ องค์เหนือเอียงมาข้างเหนือ องค์กลางเอียงมาข้างตะวันตก องค์ใต้เอียงไปข้างใต้ เอียงไปองค์ละศอก ๑ ศอกเศษบ้าง ทรงตรัสถามว่า ทำอย่างไรจึงเอียงไปหมดทั้ง ๓ องค์ พระองค์เจ้าชุมสายกราบทูลว่า เอียงด้วยหนักบัวกลุ่ม ทรงตรัสว่า พระยาศรีพิพัฒน์ยังอยู่ก็ได้อาศัยให้ไปดูแลทำอยู่ ก็หาเป็นเหตุการณ์สิ่งใดไม่ ครั้นออกมาเสียแล้วก็แล้วกันเท่านั้น ถ้ายังอยู่แล้วที่ไหนจะเป็นไปถึงอย่างนี้ จะหาใครช่วยดูแลเข้าบ้างก็ไม่มี พระยาเพชรพิไชยก็เปล่า ๆ ทั้งนั้น ไม่เอาใจใส่ดูแลเลย ทำการใหญ่การโตทีเดียวยังเป็นไปได้ ไม่พอที่จะให้อายเขาเปล่า ๆ แล้วทรงนิ่งไปจนเสด็จขึ้น ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ก็หาเสด็จออกไม่ เลยไม่เสด็จออกไป ๗ วัน จน ณ วันเดือน ๘ แรม ๕ ค่ำ เพลาเช้า จึงเสด็จออก แลเมื่อ ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ไม่เสด็จออกนั้นรับพระราชทานฟังได้ความว่า เสด็จขึ้นอยู่บนพระแท่นที่ใหญ่หาทรงตรัสกับท่านผู้ใดไม่ ทรงประทมหลับพระเนตรนิ่งอยู่ แล้วทรงแต่พระอักษรพงศาวดารบ้าง สุภาษิตบ้าง เสวยพระกระยาหารก็น้อย เสวยได้แต่พระอาหารต้มเพลาละถ้วยฝาขนาดกลาง ลางเพลาก็เสวยพระอาหารสวยได้เพลาละ ๓ องค์บ้าง ๔ องค์บ้าง ๑๐ องค์บ้าง พระสังฆราช ราชาคณะ เจ้าต่างกรม ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย พร้อมกันทำเรื่องราวว่า กรมหลวงรักษ์รณเรศ เจ้าคุณผู้ใหญ่ เจ้าคุณหาบน พระยาราชสุภาวดี จะขอรับทำยอดพระเจดีย์ ๓ องค์ จัดให้พระมหาเทพทำองค์เหนือ ให้พระอินทรเดชทำองค์กลาง ให้พระยาราชรองเมืองทำองค์ใต้ ส่งเข้าไปให้เจ้าคุณปราสาท นำขึ้นกราบทูล รับสั่งว่า หาทรงสบายพระทัยไม่ ทรงวิงเวียนพระเจ้าไป พระบังคนก็ตึงเป็นก้อนเจือพระเสมหะ มีคราวละ ๒ องค์ ๓ องค์ หาสะดวกไม่ จะเสด็จพระดำเนินออกมา ก็ให้งงพระองค์อยู่ยังเสด็จออกมาหาได้ไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ แรม ๕ ค่ำ เพลาเช้า จึงเสด็จออก เจ้าต่างกรมหากรมมิได้ ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย เข้าเฝ้าพร้อมกัน แต่ยังไม่ขึ้นพระแท่น ทรงตรัสถึงยอดพระเจดีย์ว่า ช่างกระไรเลยเอียงไปหมดทั้ง ๓ องค์ทีเดียว จะเหลือให้สักองค์ ๑ ก็ไม่ได้ พระยาศรีพิพัฒน์ออกมาเสียแล้ว จะอาศัยพระยาเพชรพิไชยช่วยดูแลให้ดีหน่อยหนึ่งก็ไม่ได้ ของทำไปจนแล้ว ๆ ทีเดียวยังเป็นไปได้ ถึงจะเป็นเมื่อกำลังยังทำอยู่ก็ไม่น้อยพระทัยเลย นี่มาเป็นเอาเมื่อแล้วอย่างนี้น่าอายเขานักหนา ทรงคิดขึ้นมาแล้วเสียพระทัยไปทีเดียว พระวาโยก็กำเริบเอาวิงเวียนไปไม่สบายพระทัยเอาเลย แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า จะคิดจัดแจงแก้ไขอย่างไรก็จัดแจงทำเสียให้ดี อย่าให้เป็นเหตุเป็นการต่อไปได้ แล้วเสด็จขึ้นพระแท่น ทรงตรัสถามราชการเมืองกลันตันว่า จัดแจงให้ใครเข้าไปอีกบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ยังไม่มีใครเข้าไปถึงหามิได้ ทรงตรัสว่า หนังสือที่มีออกมาด้วยความกลันตันนั้น ปานนี้ก็เห็นจะถึงรู้เสียบ้างแล้ว ถ้าเรือหมื่นพิมลออกมาถึงเข้าอีกก็คงจะรู้การจะแจ้งหมดไปได้ ๚
๏ ณ วันเดือน ๘ แรม ๖ ค่ำ แรม ๗ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทร เมืองกลันตันไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ แรม ๘ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์ กราบทูลว่า เรือปากปลาเข้าไปถึงลำ ๑ นายรักนายเรือแจ้งว่าเป็นลูกค้ากรุงฯ ออกไปค้าขาย ณ เมืองกลันตัน นายรักมาแต่เมืองกลันตัน ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ทรงตรัสว่า ขยันทีเดียว จะได้ทรงไถ่ถามเล่นให้สบายพระทัย แล้วทรงตรัสถามว่า ได้ความอย่างไรเข้าไปบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า รับพระราชทานไล่เลียงถามดู ก็ว่าข้าหลวงลงไปอยู่ ๓ คน การที่รบสู้กันก็รอกันอยู่ ว่าข้างพระยากลันตันนั้นแต่ก่อนคับแคบมาก เดี๋ยวนี้ค่อยกว้างออกไปแล้ว ว่าพวกบ่าวพระยากลันตันที่อยู่ข้างเหนือนั้น มาเข้าหาพระยากลันตันได้บ้าง ทรงตรัสถามว่าเหตุผลอย่างไรจึงเข้ามาหาได้ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ที่กลันตันนั้นลือกันว่า กองทัพพระยาเพชรบุรีจะยกลงไปเมืองกลันตันว่ายกไปถึงบ้านไพรวันเหนือเมืองสายแล้ว ยังทางอีก ๓ วันจะถึงเมืองกลันตัน พวกตนกูปสา พระยาบาโงย รู้เข้าก็รอกันสงบคอยฟังอยู่ ไพร่บ้านพลเมืองพากันดีใจเข้ามาหาพระยากลันตันได้บ้าง ทรงตรัสว่า มันเกรงกลัวกองทัพจะยกลงไปนั่นเอง มันจึงรอหยุดวันลงได้ พระยาเพชรบุรีจะยกลงไปที่ไหน จะไปอยู่แต่ที่เมืองสายคอยรอฟังแม่ทัพใหญ่ก่อนจึงจะยกลงไป เป็นกระไรหนอ แม่ทัพใหญ่จะรั้งรอเสียหรือ หรือจะให้ยกเลยลงไปกลันตัน อย่างนี้แล้วยกเลยลงไปกลันตันทีเดียว มันก็จะสงบหยุดแล้วกันลงได้ มันจะคิดสู้รบกับกองทัพกรุงฯ ที่ไหน มันก็คงกลัวกองทัพกรุงฯ อยู่หมด เป็นกระไร ไพร่บ้านพลเมืองมันเข้ามาหาพระยากลันตันได้บ้างอย่างนั้น คนข้างใครจะมากกว่ากัน ไพร่บ้านพลเมืองจะรักข้างใครมาก พระนรินทร์เอาตัวมันมาถามดูหรู พระนรินทร์ถามแล้วกราบทูลว่า ไพร่บ้านพลเมืองรักพระยากลันตันมาก แต่คนข้างพระยากลันตันมีน้อยกว่าพวกตนกูปสา พระยาบาโงย ทรงตรัสถามว่า มันรักข้างพระยากลันตันแล้ว ทำไมมันจึงไม่เข้าข้างพระยากลันตันมากเล่า พระยาพิพัฒน์ช่วยซักถามดูหน่อยเถิด ตั้งแต่ ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๑๐ ค่ำมันเข้าไปแล้วใน ๑๐ วันนั้น เป็นกระไร พระยากลันตันจะสู้รบรับรองไว้ได้หรือไม่ พระยาพิพัฒน์ถามแล้วกราบทูลว่า นายรักประมาณดูว่า ถึงจะช้าอยู่อีกสักเดือน ๑ ก็เห็นพระยากลันตันจะรับรองไว้ได้ แต่ไพร่บ้านพลเมืองนั้น จะมาเข้าด้วยพระยากลันตัน ตนกูปสา พระยาบาโงย ก็ยึดเอาบุตรภรรยาไว้ กลัวจะเอาไปแลกกระสุนดินดำเสีย จึงมาเข้ากับพระยากลันตันไม่ได้ ทรงตรัสว่า มันทำข่มเหงยับเยินอย่างนั้น ทำไมจึงไม่ช่วยกันรุมไล่จ้ำเอามัน แลซึ่งว่าพระยากลันตันจะรับรองไว้ได้สักเดือน ๑ นั้น แน่นอนแล้วหรือ เห็นเหตุผลอย่างไรจึงว่าจะรับรองไว้ได้ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เห็นความว่าตนกูปสา พระยาบาโงย กลัวกองทัพกรุงฯ จะยกออกไป แล้วปืนปเหรี่ยมข้างพระยากลันตันก็มีอยู่ถึง ๑๐ บอก หลวงสรเสนีก็ให้ดินดำกับพระยากลันตัน ๖ ถัง พวกพระยากลันตันท่วงทีจะสู้รบไม้มือก็แข็งแรงดีกว่าพวกตนกูปสา พระยาบาโงย ทรงพระสรวลตรัสว่า เออ ว่าอย่างนี้เห็นถูกอยู่ เมื่อเดิมจะวิวาทรบสู้กันนั้นเป็นเหตุผลด้วยอะไร ข้าหลวงลงไปห้ามปรามเป็นกระไร มันเกรงกลัวอยู่หรือ หรือมันจะคิดทำกับข้าหลวงอย่างไร ดูพวกข้าหลวงกลัวมันอยู่บ้างหรือไม่ มันรู้ว่ากองทัพจะยกลงไป ท่วงทีตระเตรียมคอยจะสู้รบทางบกทางเรืออย่างไรบ้างหรือ ๆ มันคิดจะพากันหนีไปหมดอย่างไร พระยาพิพัฒน์ถามแล้วกราบทูลว่า ที่จะคิดตระเตรียมคอยสู้รบกองทัพกรุงฯ นั้น ไม่เห็นตระเตรียมการสู้รบหามิได้ เห็นจะกลัวพากันหนีไปหมด ขุนโยธาสมุทรลงไปห้ามปราม ตนกูปสาก็ว่าให้พระยากลันตันรื้อค่ายเสียก่อน ตนกูปสาจึงจะรื้อค่ายไป ว่าข้างพระยากลันตัน พระยากลันตันก็ว่าให้ตนกูปสารื้อค่ายเสียก่อน พระยากลันตันจึงจะรื้อค่าย เมื่อนายรักเข้าไปนั้นยังหาเห็นรื้อค่ายไม่ ดูทำนองตนกูปสา พระยาบาโงย แต่ก่อนกลัวเกรงนับถือข้าหลวงอยู่ เดี๋ยวนี้เฉย ๆ ไปหาสู้กลัวเกรงนับถือไม่ ว่าข้าหลวงไปเข้าเสียกับพระยากลันตันเอาดินไปให้ ดูข้าหลวงที่ลงไปอยู่ก็หากลัวเกรงไม่ เช้า ๆ ลงเรือเล็กเข้าไปว่ากล่าวทุกวัน เพลาเย็นกลับมานอนอยู่ที่กำปั่น แต่เห็นว่าข้าหลวงน้อยตัวอยู่ จะไว้ใจหาได้ไม่ แลความเดิมนั้นวิวาทกันด้วยพระยากลันตันให้ขายข้าวเก่าเสียให้หมดก่อนจึงให้ขายข้าวใหม่ ตนกูปสาโกรธว่าพระยากลันตันป่าวร้องให้ราษฎรมาซื้อแต่ข้าวพระยากลันตัน แล้วว่าตนกูปสาช่วยกราบทูลให้พระยากลันตันได้ดีแล้ว ก็หาตั้งให้ตนกูปสาเป็นอะไรไม่ ตนกูปสาขัดใจจึงได้วิวาทรบสู้กัน ทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า อย่างนั้นมันก็โกรธเอาว่าไม่ตั้งแต่งมันออกไป เจ้าพระยาพระคลังมีหนังสือมาถึงแม่ทัพใหญ่เร่งคิดให้ลงไปจับตัวมันเสียให้ได้ มันจะหนีไป จะไปหมดที่ไหน จะหนีไปอยู่ที่ตรังกานูก็ให้มีหนังสือยอ ๆ ลงไป ให้ขับไล่ไปเสียให้พ้นก็จะได้ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถ้ากองทัพพระยาเพชรบุรีลงไปถึงแล้ว ความก็เห็นจะแล้วกันได้ ฟังว่าดูสิทธิขาดอยู่ที่ตนกูปสาสิ้น ตนกูปสาว่าถ้ากองทัพลงไปถึงว่ากล่าวแล้วก็จะยอมรื้อค่ายให้ ทรงตรัสว่า ก็เป็นเหตุด้วยตนกูปสา พระยาบาโงยนั่นเอง ถ้ากองทัพยกเลยลงไปถึงความก็เห็นจะแล้ว แม่ทัพใหญ่ก็มีหนังสือขู่คาดคั้นลงไปนักหนาแล้ว มันไม่กลัวจะไปไหน ที่มันจะคิดสู้รบกองทัพทำข้าหลวงนั้นเห็นจะไม่เป็น จะเป็นก็แต่จะพากันหนีไป แล้วรับสั่งว่า เห็นจะไม่เป็นไรแล้ว ดูไล่เลียงซักถามมันต่อไปอีกสักหน่อยเถิด เห็นมันจะรู้ความเข้าไปมากอยู่ ปานนี้แม่ทัพใหญ่ก็คงรู้ความเสียมากกว่านี้อีก ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ไล่เลียงไถ่ถามต่อไปได้ความอย่างไรบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ได้ความก็เหมือนอย่างกราบทูลพระกรุณาเมื่อเพลาเช้า แต่เมื่อนายรักจะเข้าไปนั้น ขึ้นไปหาพระยากลันตันให้ชำระเงินที่ค้างลูกหนี้หามีเงินให้ไม่ พระยากลันตันมอบแขกลูกหนี้ให้เข้าไปด้วย ๓ คน รับสั่งว่า มันว่าความข้ออื่นๆ ก็จริงอยู่หมด แต่ความที่ว่าพระยากลันตันมอบแขกลูกหนี้มาให้ ๓ คนหาจริงไม่ มันเห็นว่าบ้านเมืองวุ่นวายอยู่มันจะลักเข้าไปนั่นเองหรือกระไร พระยากลันตันเขาจะให้ไพร่บ้านพลเมืองเขามาที่ไหน เรียกเอาตัวแขกลูกหนี้มันมาซักถามดูก็คงจะรู้ความ เอาเงินถ่ายมันเอาตัวมาส่งให้หลวงราชเศรษฐีเลี้ยงคุมมันไว้พลางเถิด ให้ไล่เลียงซักถามมันดูด้วย เห็นมันจะรู้ความบ้านเมืองมากกว่านายมันเสียอีก ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ แรม ๙ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ได้ตัวอ้ายแขกลูกหนี้มาถามแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เรือยังไม่ขึ้นไปถึงหามิได้ รับสั่งว่า มันขึ้นมาถึงแล้วถามมันดูก็คงจะได้ความ ที่พระยากลันตันจะให้มานั้นเห็นจะไม่เป็น แล้วทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า ที่จะคิดรบสู้กันอีกนั้นก็เห็นจะไม่เป็น จะเป็นก็แต่จะรอกันอยู่ เห็นการจะไม่เป็นไรแล้ว อ้ายตนกูปสามันโกรธก็โกรธเอาว่าไม่ตั้งแต่งมันออกไปนั่นเอง ถ้าตั้งแต่งมันออกไปแล้ว เห็นมันจะหนักขึ้นยิ่งกว่านี้ เป็นเหตุด้วยเจ้าพระยานครฯ ปล่อยอ้ายพระยาบาโงยไป มันจึงแรงขึ้นได้ ได้ผิดเกินแล้วก็ผิดไปจนตายจากไปทีเดียว เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ความที่เจ้าพระยานครฯ ถึงแก่อสัญกรรมนั้น ก็รู้ไปถึงกลันตันเมื่อเดือน ๗ แล้ว ทรงตรัสว่า มันก็คงรู้ไปถึง เมื่อเจ้าพระยานครฯ ยังอยู่จะคิดจัดแจงตั้งตนกูปสาอย่างไรก็ไม่ตั้ง ครั้นไม่ตั้งแล้วมันก็โกรธแค้นเอาเท่านั้นเอง แล้วพระนรินทร์กราบทูลลาให้ขุนฤทธิชลธาร หลวงนรินทร์เมืองถลาง กลับออกมา ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า จะเอาความอะไรให้ขุนฤทธิชลธารออกมาถึงบ้างเล่า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะว่ากำชับออกไปให้คิดเอาตัวตนกูปสา พระยาบาโงยเสียให้ได้ รับสั่งว่า เออ มีหนังสือว่ากำชับออกไปเถิด ถ้าให้ยกลงไปถึงกลันตันแล้วมันจะหนีไปได้บ้าง พรรคพวกมันเหลืออยู่เท่าไรก็เก็บลิดมันมาเสียให้หมด อย่าให้เป็นเสี้ยนหนามเมืองกลันตันขึ้นอีกต่อไปได้ ให้จัดแจงทำเสียให้ราบคาบทีเดียว ข้างเมืองถลางก็ตอบว่าแต่กำชับออกไป อย่าให้มีความประมาทได้ ให้คอยลาดตระเวนสืบสาวระวังราชการอย่าให้ขาด มีราชการประการใดก็ให้บอกมาถึงแม่ทัพใหญ่ ณ เมืองสงขลา คอยฟังบังคับบัญชาแม่ทัพใหญ่นั้นเถิด ถ้าหมื่นพิมลกำจรออกมาถึงแล้ว แม่ทัพใหญ่ก็คงจะจัดแจงให้ลงไปอยู่เมืองพังงา ดูกำชับออกไปให้ระวังราชการไว้พลาง คอยแต่พอให้จัดแจงลงไปเถิด แล้วทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า การที่เมืองกลันตันนั้น ทรงฟังนายรักว่าเป็นความจริงอยู่มาก ถ้ามันหยุดรั้งรอกันลงอย่างว่านี้ เห็นการจะไม่เป็นไรแล้ว จะทรงคอยฟังหนังสือบอกแม่ทัพใหญ่เข้าไปถึงอีกสักคราวหนึ่ง ถ้าการเมืองกลันตันยังตึงอยู่ก็จะต้องให้เจ้าพระยายมราชยกลงไปช่วยพระยาเพชรบุรี ถ้าเห็นการว่าเบาแล้วจะให้แต่พระยาเพชรบุรีค้างอยู่จัดแจงราชการก็ได้ จะโปรดให้แม่ทัพใหญ่ยกกลับเข้าไป ณ กรุงฯ เสียในเดือน ๙ เดือน ๑๐ นี้เป็นกระไรเจ้าพระยาพระคลัง เรือมัจฉาณุบรรทุกข้าวเสร็จแล้วหรือยัง จะได้ออกมาเมื่อไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าจัดแจงบรรทุกเสร็จอยู่แล้ว จะได้ออกมาคราวน้ำเกิดสิ้นเดือนนี้ รับสั่งว่า ดูจัดแจงเร่งให้มันออกมาเถิด จะได้มารับเจ้าพระยายมราช ถ้าเห็นการว่าจะกลับเข้าไปได้แล้ว เจ้าพระยายมราชจะได้เอาขี่กลับเข้าไป ณ กรุงฯ ดูขออินทผลัมบรรทุกออกมาฝากแม่ทัพใหญ่ด้วยสัก ๒๐ หาบ ข้อความที่เจ้าพระยาพระคลังจะมีหนังสือกำชับออกมา ให้คิดว่ากล่าวจับเอาตัวตนกูปสา พระยาบาโงยนั้น ก็มีหนังสือเอาส่งให้มันเร่งออกมาโดยเร็วเถิด ถ้อยความสิ่งไรก็ว่าจะแจ้งออกมาแต่ก่อนหลายอย่างเสร็จสิ้นอยู่แล้ว การจะผันแปรประการใด หนังสือที่ว่าออกมาก็คงถูกหมดหาผิดไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ แรม ๑๐ ค่ำ เพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลถวายร่างหนังสือ ซึ่งให้ขุนฤทธิชลธารถือออกมา ครั้นนายบริบาลอ่านถวายจบแล้ว ทรงตรัสว่า ดีแล้ว เอาส่งให้มันเร่งออกมาเถิด แต่ข้างเมืองนครฯ นั้น พระยาพัทลุงกับพระเสนหามนตรีจะเป็นอย่างไรกันก็ยังไม่ทรงทราบเลย เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า มารดาพระยาพัทลุงมีหนังสือเข้าไปว่า พระยาพัทลุงโกรธพระเสนหามนตรี หาสู้นับถือมารดาไม่ ถ้าพระยาพัทลุงได้เป็นเจ้าพระยานครฯ แล้ว เห็นจะอยู่ที่เมืองนครฯ หาได้ไม่ ทรงตรัสว่าไม่ได้แล้ว หน่อยก็จะเหมือนอย่างพระยากลันตัน ตนกูปสาเข้าสิ เสียการงานทีเดียว เจ้าพระยาพระคลังจดหมายเป็นของเจ้าพระยาพระคลังออกมาสัก ๒ ตัว ๓ ตัวเถิด ให้ส่งพระยาพัทลุงเข้าไปเสีย ณ กรุงฯ ให้จงได้ กระแสพระราชดำริประการใดก็แจ้งมาในหนังสือในจดหมายทุกประการแล้ว ๚
๏ แลความซึ่ง (ท้าวพระกรุณา) ตอบพระยาไชยาว่า ยกกองทัพใหญ่ออกมาก็มีแต่เครื่องศัสตราวุธ กับว่าถ้าเป็นคนรักหน้ารักชื่ออยู่แล้วก็อาจสามารถจะปราบภูเขาอันใหญ่ให้ราบไปหมดได้ ถ้าเป็นคนไม่รักหน้ารักชื่อแล้ว จะปราบแต่จอมปลวกอันน้อยก็หาราบได้ไม่นั้น พระยาพิพัฒน์ พระยาราช พระยาไกร พระมหามนตรี ข้าราชการผู้น้อยพากันชมว่า ฟังกระแสว่ากล่าวเพราะนักหนา ดูลึกละเอียดคมอยู่ทีเดียว ข้าพเจ้ารับพระราชทานจดหมายออกมาเก่าใหม่ทั้งครั้งนี้ ๑๓ ครั้ง ข้อความจะขาดผิดเพี้ยนควรมิควรประการใด รับพระราชทานพระเดชพระคุณสุดแล้วแต่จะโปรด จดหมายมา ณ วัน ๑ เดือน ๘ ปฐมาสาฒ แรม ๑๐ ค่ำ ปีกุนเอกศก (จุลศักราช ๑๒๐๑ พ.ศ. ๒๓๘๒) ๚
จดหมายหลวงอุดมสมบัติ ฉบับที่ ๑๔
๏ ข้าพเจ้าหลวงอุดมสมบัติ จดหมายมายังหลวงทิพอักษรเสมียนตรา ได้นำขึ้นกราบเรียนแต่ท้าวพระกรุณาเจ้าให้ทราบ ด้วยแต่ก่อนข้าพเจ้าได้จดหมายออกมาเข้ากันเก่าใหม่ทั้งฝากขุนฤทธิชลธารออกมาเป็น ๑๓ ครั้ง แจ้งอยู่แต่ก่อนนั้นแล้ว ๚
๏ ณ วันเดือน ๘ แรม ๑๑ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทร เมืองกลันตันไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ แรม ๑๒ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือศีรษะญวนเข้าไปถึงลำ ๑ จีนเต็กนายเรือแจ้งว่าเป็นลูกค้ากรุงฯ ไปค้าเมืองนครฯ กลับเข้าไปแต่ ณ วันเดือน ๘ แรม ๕ ค่ำไป ๗ วันถึงปากน้ำเจ้าพระยา ทรงตรัสถามว่า มันรู้ราชการอะไรเข้าไปบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถามได้ความที่เมืองนครฯ ว่า พระเสนหามนตรีกลับไปอยู่เมืองนครฯ ว่าท้าวพระกรุณาก็จะตามไปเมืองนครฯ ด้วย ทรงตรัสถามว่า จะไปเมืองนครฯ ทำไม จะเชื้อเชิญกันไปปลงศพเผาผีหรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถามดูก็ว่าหาทราบไม่ ถ้าจะไปเมืองนครฯ แล้วเห็นจะไปด้วยจัดแจงการศพเจ้าพระยานครฯ ทรงตรัสว่าจะไปจัดแจงปลงศพเผาผีอะไรเมื่อปานนี้ จะไปก็ไปเอาเมื่อจะกลับเข้าไป ณ กรุงฯ เลยไปจัดแจงด้วยทีเดียว จะกลับไปกลับมาอย่างไรได้ ถ้าจะได้ไปเมืองนครฯ จัดแจงปลงศพเผาผีก็ราวเดือน ๑๐ เมื่อจะกลับเข้าไป ณ กรุงฯ จึงจะไปได้ เป็นกระไร ราชการข้างเมืองไทรเมืองกลันตันมันรู้บ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ทีเมืองไทรทราบอยู่แต่ว่า ครอบครัวก็เข้ามาอยู่ตามบ้านเมืองหมดแล้ว แต่ที่เมืองกลันตันนั้น ได้ยินลูกค้าพูดกันที่เมืองนครฯ ว่า ตนกูปสา พระยาบาโงย พากันหนีไปเสียแล้ว พระยากลันตันขึ้นมาหาท้าวพระกรุณาที่เมืองสงขลา ทรงตรัสว่าเป็นแต่ความพูดต่อ ๆ มา จะเชื่อเอาเป็นจริงนั้นยังไม่ได้ แต่พระเสนหามนตรีนั้น เห็นจะให้กลับไปเมืองนครฯ จริง เห็นหมื่นพิมลจะมาถึง รู้หนังสือที่ว่าให้ทะนุบำรุงพระเสนหามนตรีเข้า ก็จะให้กลับไปอยู่จัดแจงการบ้านเมืองหรืออย่างไรนั่นเอง ที่ว่าจะไปเมืองนครฯ แลว่าตนกูปสา พระยาบาโงย หนีไปนั้นเห็นจะไม่จริง คอยฟังหนังสือบอกเข้าไปอีกสักคราวหนึ่ง ก็คงจะรู้ความแน่นอน แล้วนายฤทธินายเวรมหาดเล็กกราบทูลลาข้างมหาดเล็กจะออกมาเมืองนครฯ รับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า ดูทำหนังสือส่งเสียให้ออกมาหน่อยเถิด มีหนังสือว่าออกมาเยี่ยมเยียนพี่อินมารดาพระเสนหามนตรีด้วย ว่าเจ้าพระยานครฯ ถึงแก่อสัญกรรมนั้น เสียพระทัยทรงพระอาลัยมากอยู่ จะชุบเลี้ยงบุตรเจ้าพระยานครฯ ให้สืบสกุลวงศ์ต่อไป ให้ดูว่ากล่าวลูกเต้าทั้งปวงเป็นสามัคคีรสกันให้ดี อย่าให้มีความวิวาทบาดทะเลาะกันได้ ดูว่ากล่าวโอดครวญออกมาหน่อยเถิด ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ แรม ๑๓ ค่ำ เพลาค่ำ หลวงราชเศรษฐีเอาคำให้การนายรักนายเรือ คำให้การเจ๊ะปเกลูกหนี้ ซึ่งเข้าไปแต่เมืองกลันตันขึ้นกราบทูลถวาย ใจความแจ้งอยู่ในคำให้การซึ่งส่งให้กับนายฤทธิถือออกมานั้นแล้ว ครั้นอ่านจบแล้ว ทรงตรัสว่า ฟังมันว่ากล่าวความเรียบร้อยสมต้นสมปลายเห็นจริงอยู่ เหตุผลวิวาทกันทั้งนี้ก็เพราะอ้ายตนกูปสามันโกรธว่าไม่ตั้งแต่งมันออกไปนั่นเอง กองทัพลงไปว่ากล่าวเกลี้ยกล่อมเอาตัวมันเข้าไปเสียได้แล้วดีทีเดียว อย่างไร ๆ ก็คอยฟังหนังสือออกอีกสักคราวหนึ่งเถิด จึงจะเอาความเป็นแน่นอนได้ แล้วรับสั่งสั่งพระยาพิพัฒน์ว่า ให้เอาตัวอ้ายเจ๊ะปเกกับบุตรหลานแขก ๓ คนส่งให้กับนายฤทธิออกมา ให้จัดแจงส่งคืนไปเมืองกลันตันเสียด้วย มันจะได้ไปอยู่ตามภูมิลำเนาบ้านเรือนของมัน ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ แรม ๑๔ ค่ำ เพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลถวายร่างหนังสือซึ่งให้นายฤทธิถือออกมา ๒ ฉบับ ฉบับ ๑ ตอบพระยาพัทลุง ใจความว่า ด้วยพระยาพัทลุงบอกเข้าไปว่าเจ้าพระยานครฯ ถึงแก่อสัญกรรม ณ วันเดือน ๖ แรม ๑๔ ค่ำ พระยาพัทลุงได้จัดแจงเอาศพเจ้าพระยานครฯ ไว้ให้อยู่รักษา แล้วพระยาพัทลุงจะลงไปรับราชการ ณ เมืองสงขลานั้น ทรงพระกรุณาตรัสว่าจะลงไปรับราชการก็ชอบอยู่แล้ว แลซึ่งเจ้าพระยานครฯ ถึงแก่อสัญกรรมเสียนั้น ทรงพระอาลัยนัก โปรดให้นายฤทธินายเวรมหาดเล็กคุมเอาโกศลายจำหลักปิดทอง กับฉัตรเบญจา ๑๒ คันเครื่องประดับศพ แลจ่าปี่ กลองชนะ ๕ คู่ ออกมาให้จัดแจงใส่ศพเจ้าพระยานครฯ ฉบับ ๑ ถึงท่านมารดาพระเสนหามนตรี ใจความว่า ซึ่งเจ้าพระยานครฯ ถึงแก่อสัญกรรมนั้น ทรงพระกรุณาตรัสว่า แม่ทัพใหญ่มีหนังสือบอกเข้าไปแต่เมื่อเจ้าพระยานครฯ ป่วยอยู่นั้น ก็ทรงพระราชวิตกเอาพระทัยช่วยเจ้าพระยานครฯ ให้หาย คอยทรงฟังอาการอยู่ ครั้นบอกเข้าไปว่าเจ้าพระยา นครฯ ถึงแก่อสัญกรรมเสียแล้วนั้น ทรงเสียพระทัยนัก ด้วยทรงพระอาลัยในเจ้าพระยานครฯ อยู่มาก จะโปรดชุบเลี้ยงบุตรเจ้าพระยานครฯ ให้สืบเชื้อสายสกูลวงศ์ต่อไป ให้ดูว่ากล่าวบุตรทั้งปวงให้เป็นสามัคคีรสกันให้ดี อย่าให้มีความรังเกียจแก่งแย่งวิวาทกันไปได้ ครั้นอ่านหนังสือถวายจบแล้ว รับสั่งว่าดีแล้ว เอาส่งให้ออกมาเถิด แล้วทรงตรัสว่า ความที่ว่าให้พระเสนหามนตรีกลับไปอยู่เมืองนครฯ นั้น เหตุผลอย่างไรอยู่หนอ ทำนองจะรักเอาพระเสนหามนตรีเป็นที่นครฯ เห็นความเหมือนว่าออกมาหรืออย่างไร จึงให้กลับไปเมืองนคร หรือจะรักเอาข้างพระยาพัทลุงเป็นที่นครฯ จึงเอาพระยาพัทลุงไว้อยู่ที่สงขลาด้วย หรือจะเห็นว่าพระยาพัทลุงกับพระเสนหามนตรีอยู่ด้วยกันไม่ได้ รักข้างพระเสนหามนตรีอยู่ จึงให้กลับไปบ้านเมือง ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง ฟังข่าวคราวดูเห็นจะรักข้างใคร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ฟังดูที่ท้าวพระกรุณานั้นเงียบอยู่ แต่คนข้างนอกพูดกันว่าพระยาพัทลุงจะเป็นที่นครฯ พระยาพัทลุงจัดแจงรวบรวมผู้คนไว้ให้คอยกำกับดูแลอยู่ที่เมืองนครฯ สิ่งของเจ้าพระยานครฯ ที่อยู่ในเรือนพระยาพัทลุงก็เรียกเอามาเก็บไว้สิ้น เมื่อจะลงมาเมืองสงขลานั้นว่าเก็บเอาพวกช่างทองลงมาด้วย ทรงตรัสว่าท่วงทีพระยาพัทลุงเป็นคนฉลาดช่างพูดอยู่ จะเป็นกระไรอยู่หนอ จะรักข้างพระยาพัทลุงหรือจะรักข้างพระเสนหามนตรีอย่างไรก็ยังไม่ทรงทราบเลย แล้วทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า แต่ก่อนเคยใช้สอยรักใคร่นับถือพระยาพัทลุงมากหรือ ๆ พระเสนหามนตรีมาก เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า การข้างบุตรเจ้าพระยานครฯ นั้นเป็นประมาณ หาสู้ได้รักใคร่ใช้สอยเป็นกระไรไม่ รับสั่งว่าพระยาพัทลุงเป็นคนสูบฝิ่นง่อยเพลียอย่างนี้ จะตั้งแต่งเป็นเจ้าบ้านภารเมืองอย่างไรได้ จะได้ก็พระเสนหามนตรีนั่นแหละ คอยให้หมื่นพิมลออกมาถึงเข้าก็คงจะรู้ความในหนังสือซึ่งมีออกมาทุกประการ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ แรม ๑๕ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือศีรษะญวนเข้ามาถึงลำ ๑ จีนปุตนายเรือแจ้งว่าไปค้าเมืองกลันตัน กลับเข้าไปแต่ ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๑๒ ค่ำ มา ๑๖ วันถึงปากน้ำเจ้าพระยา ทรงตรัสถามว่า มันได้ความอย่างไรเข้าไปบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไล่เลียงถามดูก็ว่าข้าหลวง ๓ นายลงไปห้ามปรามก็หยุดรอกันลงแล้ว แต่ยังหารื้อค่ายไม่ ความที่จะรื้อค่ายนั้นว่ายังเกี่ยงกันอยู่ เหมือนหนึ่งคำนายรักลูกค้าซึ่งเข้าไปแต่เมืองกลันตันครั้งก่อน แต่เมื่อข้าหลวงยังไม่ลงไปยังรบกันอยู่นั้น รบกันมากก็คราวเดียวเมื่อพวกตนกูปสาข้ามฟากไป นอกจากนั้นนัดรบกันเป็นคราว ๆ ลูกค้าก็ซื้อขายกันได้เป็นปรกติดีอยู่ รับสั่งว่า อย่างไร ๆ ข้างนอกก็คงจะรู้ความแน่นอนเสียมากกว่านี้อีก คอยฟังเอาหนังสือบอกแม่ทัพใหญ่เข้าไปเถิด ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒขึ้นค่ำ ๑ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือศีรษะญวนเข้ามาถึงลำ ๑ ขุนสมบัติภักดีแจ้งว่าท้าวพระกรุณาให้คุมครัวเข้าไป ๑๒๑ คน ไปแต่เมืองสงขลา ณ วันเดือน ๘ แรม ๗ ค่ำ มา ๙ วันถึงปากน้ำเจ้าพระยา ทรงตรัสถามว่า ได้ราชการอะไรเข้าไปบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ตัวขุนสมบัติภักดียังป่วยอยู่ที่เรือ ยังหาขึ้นไปถึงไม่ พระยาสมุทรส่งแต่ตัวนายดีบ่าวท้าวพระกรุณาขึ้นไป ถามได้ความว่า นายดีเป็นคนเฝ้าเรืออยู่ ได้ยินพูดกันว่าพระยาเพชรบุรียกลงไปถึงเมืองกลันตันแล้ว มีหนังสือขึ้นมาที่เมืองสงขลาว่า ลงไปห้ามปรามตนกูปสาพระยากลันตันก็หยุดรบสู้กันรื้อค่ายลงเสียแล้ว แต่ข้างเมืองไทรนั้น ให้พระยาวิชิตณรงค์ลงไปชำระครอบครัว ความนอกจากนี้ว่าหาทราบไม่ ทรงตรัสว่า มันจะรู้อะไรที่ไหนกับคนเฝ้าเรือ ที่ว่าพระยาเพชรบุรียกลงไปถึงกลันตันนั้นผิดไป จะลงไปถึงที่ไหน จะไปถึงอยู่ที่เมืองสายนั่นเอง แล้วทรงตรัสถามว่า อ้ายนี่มันเป็นบ่าว ขุนหมื่นหรือเป็นไพร่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เป็นบ่าวไพร่ให้เข้าไป ๑๐ คนด้วยกันกับขุนสมบัติภักดีขุนหมื่นคลังสินค้า ทรงตรัสว่า ทำไมกระนั้น เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เป็นคนเฝ้าเรืออยู่ หาสู้ได้ราชการไม่ จึงให้กลับเข้าไป รับสั่งว่า มันเป็นบ่าวเป็นไพร่ในตัวอย่างนี้ชอบแต่จะเอามันไว้ จะไปข้างไหนอย่างไร ไปจนถึงลังกงลังกาก็เอามันไปด้วยจนสุดหล้าฟ้าเขียวด้วยกันจึงจะดี เป็นกระไร เรือที่ให้ถือหนังสือมา มันรู้ว่าใครออกมาถึงบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ทราบอยู่ว่าเรือขุนฤทธิรณไกรออกมาถึงเมื่อ ณ วันเดือน ๘ แรม ๘ ค่ำลำ ๑ นอกจากนั้นว่ายังไม่มาถึงหามิได้ ทรงตรัสว่า อย่างไรที่ไหนจึงออกมาช้าหนักหนา ไม่ใคร่จะมาถึงหมดได้เลย ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามพระยาพิพัฒน์ว่า ตัวขุนสมบัติภักดีซึ่งให้คุมครัวเข้าไปนั้น เข้าไปถึงแล้วหรือยัง พระนรินทร์กราบทูลว่ายังไม่ขึ้นไปถึงหามิได้ เจ้าพระยาพระคลังให้ขุนหมื่นลงไปเอาตัวได้แต่หางว่าวรายครัวขึ้นไป ขุนสมบัติภักดีว่าให้คุมครัวเข้าไปแต่สงขลาด้วยกัน ๓ ลำ เรือ ๒ ลำนั้นเข้าไปแต่ ณ วันเดือน ๘ แรม ๖ ค่ำ ว่ามีหนังสือบอกไปกับเรือตำรวจที่เข้าไปก่อน ทรงตรัสถามว่า เรือตำรวจที่คุมครัวเข้าไปก่อน ๒ ลำนั้น มีครัวเข้าไปลำละเท่าไร เป็นชายฉกรรจ์มากอยู่หรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือที่บรรทุกครัวเข้าไปก่อน ๒ ลำนั้น ว่าเป็นครัวคู่ผัวตัวเมีย ลำละ ๘๐ เศษ มีชายฉกรรจ์อยู่มาก แต่ลำขุนสมบัติภักดีที่เข้าไปถึงก่อน ๑๒๑ คนนั้นเป็นครัวหญิงหม้าย มีชายฉกรรจ์อยู่ ๒ คน ๓ คน ทรงตรัสว่า เข้าไปก่อนขุนสมบัติภักดีก็ถึง ๒ วันแล้ว ทำไมจึงไปไม่ถึง มันจะพาวันประมาทเกิดเหตุผลขึ้นหรืออย่างไร ครัวที่เข้ามาถึงแล้วว่าเป็นครัวหม้าย จะเป็นครัวหลวงหรือจะเป็นครัวนายทัพนายกองจัดแจงเข้าไปอย่างไรก็ยังไม่ทรงทราบ มันเข้าไปถึงแล้วก็ส่งมอบพระยาราชวังสรรค่ไว้ให้หมดก่อนเถิด คอยเมื่อเลิกทัพกลับเข้าไปจะจัดแจงอย่างไร จึงค่อยจัดแจงต่อไป ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๒ ค่ำ เพลาเช้า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ตัวขุนสมบัติภักดีที่ให้คุมครัวเข้าไปขึ้นไปถึงแล้ว ทรงตรัสถามว่า มันได้ราชการเข้าไปอย่างไรบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ความที่เมืองกลันตันนั้น ว่าพระยาเพชรบุรียกลงไปถึงเมืองสาย มีหนังสือขึ้นมาที่เมืองสงขลาว่า ให้ลงไปห้ามปรามตนกูปสาพระยากลันตันก็หยุดรบสู้กัน รื้อค่ายลงเสียแล้ว ตนกูปสาให้คนขึ้นมาหาพระยาเพชรบุรีห้ามกองทัพไว้ไม่ให้ยกลงไปเมืองกลันตัน ว่าถ้าจะเมตตาชุบเลี้ยงตนกูปสาแล้ว อย่ายกกองทัพลงไปเมืองกลันตันเลย เดี๋ยวนี้ไพร่บ้านพลเมืองรู้เข้าว่าจะยกกองทัพลงไปก็กลัว พากันยกครอบครัวหนีไปเสียบ้าง ประมาณ ๑๐๐ เศษแล้ว ท้าวพระกรุณาเห็นว่าตนกูปสามาห้ามกองทัพไม่ให้ยกลงไปนั้น จะคิดผ่อนครอบครัวหนีไป จึงให้พระยาไชยาคุมเรือ ๔ ลำ คน ๓๐๐ คน ยกลงไปปิดปากน้ำเมืองกลันตันไว้ รับสั่งว่าคิดจัดแจงให้พระยาไชยาลงไปปิดปากน้ำไว้ ก็ถูกต้องกับกระแสพระราชดำริซึ่งมีหนังสือออกมา ดูเหมือนจะรู้หนังสือแล้วจึงคิดจัดแจงถูกไปได้ แล้วทรงตรัสถามว่า การข้างเมืองไทรนั้นได้ความอย่างไรบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า การข้างเมืองไทรนั้น ให้พระยาเสนาภูเบศร์ พระยาวิชิตณรงค์ ยกลงไปชำระครอบครัว พระยาเสนาภูเบศร์บอกขึ้นมาว่าพระยาไทรยักครัวไว้ในป่า ประมาณ ๔๐๐ คน ๕๐๐ คน ว่ายักส่งมาไว้ข้างเมืองพัทลุงก็ ๑๐๐ เศษ พระยาไทรขึ้นมาหาท้าวพระกรุณาที่เมืองสงขลา ว่าจะขอรับอยู่รักษาเมืองไทรต่อไป แต่ครอบครัวที่เข้าด้วยพวกขบถนั้น พระยาไทรรวบรวมไว้ได้ ๑,๐๐๐ เศษแล้ว ท้าวพระกรุณาว่า ที่เมืองไทรจะต้องผ่อนครอบครัวเข้ามาเสียให้มาก จะไว้ให้อยู่รักษาแต่น้อย จะเอาครัววับพระยาไทรสักพันหนึ่งสองพัน แต่ที่เมืองพัทลุงนั้นได้ยินว่า จะให้พระยาพัทลุงขึ้นมาเสีย จะเอาพวกพระยาพัทลุงคนเก่าให้อยู่รักษาเมืองพัทลุง ทรงตรัสว่า คิดจัดแจงอะไรก็ยังไม่ถูกกับความที่มีหนังสือออกมาเลย จะเอาพวกพระยาพัทลุงคนเก่านั้นมีใครที่ไหน จะให้พระยาไทรอยู่รักษาเมืองไทรเหมือนอย่างเดิมเล่าก็จะอยู่ที่ไหนได้ หน่อยก็จะวิ่งเข้ามาอีกนั่นเอง แต่เจ้าพระยานครฯ ยังอยู่แล้วยังอยู่ไมได้ สิ้นเจ้าพระยานครฯ ลงแล้ว จะไปอยู่อย่างไรได้ การที่จะจัดแจงบ้านเมืองก็ยังไม่จัดแจงเข้าได้เลย มัวแต่จัดแจงครอบครัวไปเสียทีเดียว คิดการจัดแจงตั้งบ้านเมืองเสียก่อน จึงค่อยจัดแจงครอบครัวต่อภายหลังจึงจะดี เป็นกระไรหนอ เรือที่ให้ถือหนังสือออกมาว่าด้วยเจ้าพระยานครฯ ถึงแก่อสัญกรรมนั้นจึงมาช้านักหนา ไม่ใคร่จะมาถึงได้เลย มันจะไปเที่ยวเชือนแชเสียที่ไหนดอกกระมัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่เชือนแชหามิได้ รับสั่งว่า คอยแต่พอให้เรือหมื่นพิมลมาถึงเข้า การที่จะจัดแจงตั้งบ้านเมืองก็คงจะรู้จะแจ้งหมดสิ้น ถ้อยความสิ่งไรก็เสร็จมาในหนังสือหมื่นพิมลทุกประการแล้ว แล้วทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร คิดกันจะกลับเข้าไป ณ กรุงฯ เมื่อไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะเร่งจัดแจงการเสียให้แล้ว จะกลับเข้าไปให้ทันมรสุมในเดือน ๙ เดือน ๑๐ นี้ ทรงตรัสว่า แล้วจะกลับเข้าไปพบหนังสือเอาที่กลางทางเสียดอกกระมัง ข้างนี้ก็จะกลับเข้าไป ข้างโน้นก็จะออกมา ไม่ทันจะพบกันเข้าที่กลางทางสิจะมิเล่นเอาการงานค้างเกินเสียหรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เรือที่ให้ถือหนังสือออกมาก็คงจะมาถึงในเดือน ๘ ทุติยาสาฒสิ้น รับสั่งว่า ถ้าออกมาถึงแล้วจะจัดแจงการบ้านเมืองเสร็จก็ราวเดือน ๑๐ จึงจะได้กลับเข้าไป แล้วเจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยาไชยาบอกส่งแขกกรหมาดซึ่งพระยาถลางส่งมา ให้หลวงสุภาแพ่งคุมเข้าไปถึง ๘ คน ข้อความในบอกซึ่งมีเข้าไปนั้นเหมือนกับพระยาถลางบอกเข้าไปครั้งก่อน ทรงตรัสถามว่า แขกที่ว่าขี่เรือศีรษะเขียวเข้ามาที่เมืองถลางนั่นหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า มิใช่แขกขี่เรือเขียวหามิได้ แขกรายนี้ที่ว่าอ้ายตนกูหมัดสอัดให้ถือหนังสือมาถึงพระยาถลาง รับสั่งว่า เอาตัวมันส่งให้พระมหามนตรีไว้ แล้วให้พระยาไกรดูไล่เลียงซักถามเอาความมันให้มาก ๆ สักหน่อย มันก็คงจะรู้ความมากอยู่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๓ ค่ำ เพลาเช้า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ท้าวพระกรุณาเขียนอย่างตาช้างส่งให้ขุนสมบัติภักดีเข้าไป ว่าตาเดินเป็นเวลา ๆ สีตานั้นเหลือง ขนหูขาว ขนตามราวท้องต้นขนแดงปลายเหลือง แต่ขนหางนั้นต้นขนดำปลายเหลือง ได้ให้พระสรรค์ พระไชยนาท ดูเทียบให้ช่างเขียนเขียนอย่างตาช้างส่งเข้าไป ทรงพระสรวลตรัสถามว่า ช้างที่ไหน เป็นช้างพังหรือพลาย เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ช้างพัง เป็นช้างที่พัทลุง ทรงตรัสว่า ช้างข้างปากใต้แล้วหายากนักหนา ว่ามาหลายหนแล้วก็ไม่ใคร่ได้ กลัวจะเป็นเหมือนช้างปะทิวกลับดำเป็นช้างบ่อแร่ไปเสีย ข้างปากใต้แล้วเป็นกระไรมิรู้เลย จะหาช้างสำคัญสักช้างหนึ่งก็ไม่ใคร่จะได้เอาเลย จะได้ก็เป็นแต่สีประหลาดบ้างเล็กน้อย ข่าวว่ามาแต่ก่อนก็หนักหนาแล้ว ไม่ใคร่จะได้เอาเลย ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ขึ้น ๔ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือศีรษะญวนเข้าไปแต่เมืองสงขลาถึงลำ ๑ หมื่นไกรตำรวจแจ้งว่าท้าวพระกรุณาให้ถือหนังสือบอกคุมครัวเข้าไป ชายหญิงใหญ่น้อย ๘๒ คน ไปแต่เมืองสงขลา ณ วันเดือน ๘ ปฐมาสาฒแรม ๖ ค่ำ มา ๑๒ วันถึงปากน้ำเจ้าพระยา ทรงตรัสถามว่า บอกเข้าไปได้ความกลันตันอย่างไรบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า บอกเข้าไปว่าพระยาเพชรบุรียกลงไปถึงเมืองสาย มีหนังสือขึ้นมาว่า ได้ให้ขุนอินทร์ลงไปว่ากล่าวห้ามปรามก็หยุดรบสู้กันลงแล้ว แต่ค่ายนั้นเกี่ยงกันอยู่ยังหารื้อไม่ ชักแต่ปืนออกจากค่ายเสีย ตนกูปสามีหนังสือขึ้นมาถึงพระยาเพชรบุรีว่า ตนกูปสาจะยอมรื้อค่าย ไม่สู้รบกันแล้ว ข้างพระยากลันตันหารื้อค่ายไม่ ขอให้พระยาเพชรบุรีช่วยธุระตนกูปสาด้วย ยั้งทัพอยู่ที่เมืองสายก่อนเถิด ตนกูปสาจะขอทำราชการตามพวกพี่ ๆ น้อง ๆ ตนกูปสาไม่ขอทำเข้ากับพวกพระยากลันตันแล้ว ทรงพระสรวลตรัสว่า บ้านเดียวเมืองเดียวกันจะแบ่งแยกย้ายไปอย่างไรได้ ทรงฟังดูมันว่ากล่าวก็เห็นจะกลัวกองทัพยกลงไปนั่นเอง จึงหยุดรั้งรอกันลงได้ อย่างนี้แล้วถ้ามีใครลงไปถึงทันเข้าอีก เห็นการจะหยุดเลิกแล้วกันไปได้ทีเดียว ดูการก็เห็นพอจะว่ากล่าวไม่เป็นไรแล้ว แล้วทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร อยู่ดีอยู่หมดด้วยกันดอกหรือ หมื่นไกรตำรวจกราบทูลว่า อยู่ดีอยู่หมด รับสั่งว่า เอาหนังสือบอกมาว่าไปเถิด ครั้นนายบริบาลอ่านหนังสือบอกถวายไปถึงที่ข้อว่า ตนกูปสามีหนังสือมาถึงพระยาเพชรบุรี พระยาเพชรบุรีมีหนังสือตอบลงไปนั้น ทรงพระสรวลตรัสว่า หนังสือตนกูปสาว่ากล่าวขึ้นมา ดูเห็นจะกลัวกองทัพเต็มที พระยาเพชรบุรีตอบโต้ลงไปก็ไม่มีอะไรเอาเลย เปล่าไปเสียหมดทั้งนั้น จะว่ากล่าวขู่เข็ญมันลงไปอีกบ้าง ว่าอย่างนั้นอย่างนี้ให้มันกลัวก็ไม่มี ว่าอ้อแอ้ตามใจมันไปเสีย เห็นจะรับสินบนมันเข้าแล้วก็ว่าตอบลงไปจะเป็นธุระจัดแจงให้นั่นเอง เจ้าคุณหาบนจึงกราบทูลว่า ในหนังสือพระยาเพชรบุรีว่าลงไปทำนองเป็นเกลี้ยกล่อม ว่าแผ่นดินข้างเมืองแขกก็ใหญ่กว้างว่างเปล่ามีอยู่มาก ไม่ว่าจำเพาะแต่แผ่นดินเมืองกลันตันหามิได้ ว่าทั่วไปด้วยกันหมด รับสั่งว่า ถ้าว่าอย่างนั้นก็ถูกกับความดีอยู่แล้ว จะจัดแจงแบ่งแผ่นดินเมืองเดียวเป็น ๒ แผ่นดิน ๓ แผ่นดินไปอย่างไรได้ ครั้นอ่านหนังสือบอกจบแล้ว ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ถ้ามันจะคิดพาครอบครัวหนีไปแล้ว มันจะไปทางบกหรือทางเรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เห็นคงจะไปทางเรือ รับสั่งว่า ถ้ามันจะพากันหนีไป มันจะไปได้กี่มากน้อยนักหนา ถ้าพระยาไชยายกลงไปถึงทันเข้า การก็เห็นจะไม่เป็นไรนัก พอจะว่ากล่าวเอาแล้วเลิกหยุดกันไปได้ คิดว่ากล่าวเอาตัวมันขึ้นมาได้หมดพาเข้าไป ณ กรุงฯ ความก็จะแล้วกันเท่านั้น ครั้นอ่านบอกฉบับเมืองไทรถวายจบแล้ว รับสั่งว่า การที่จะจัดแจงตั้งบ้านเมืองยังไม่ใคร่จะจัดแจงเข้าได้เลย มัวแต่วุ่นไขว่อยู่ด้วยครอบครัวไปเสียทั้งนั้น เป็นกระไร ครัวที่ส่งเข้าไปเป็นครัวอะไร อยู่ที่ไหน เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เป็นครัวเมืองไทรบ้าง เมืองจะนะบ้าง เมืองเทพาบ้าง เมืองราห์มันบ้าง เมืองสตูลบ้าง ว่าเป็นพวกเข้าด้วยขบถ ครัวหม้ายที่ส่งเข้าไปนั้นพวกขบถฆ่าผัวเสียบ้าง ผัวไปกับพวกขบถบ้าง รับสั่งว่า ครอบครัวมันก็คงจะเข้าหาหมด มันจะไปไหน ได้จัดแจงตั้งเมืองไทรเสร็จแล้วจึงค่อยจัดแจงครอบครัวต่อภายหลัง เห็นจะไม่สะดุ้งสะเทือน จะให้พระยาไทรไปอยู่เหมือนอย่างเดิมนั้นจะไปอยู่อย่างไรได้ จะเห็นแขกผู้ใดพอจะตั้งแต่งไปรักษาอยู่ได้ก็จัดแจงตั้งให้ไปอยู่เสีย จะได้คิดชักชวนครอบครัวซึ่งหลบหนีเก่าใหม่เข้ามาใส่บ้านเมือง ทรงคอยฟังว่าจะจัดแจงเอาแขกผู้ใด ๆ ใส่เมืองไทร ก็ยังไม่ทรงทราบว่าจัดแจงได้ผู้ใดเลย ครั้นอ่านต้นหนังสือพระยาเพชรบุรีถวายทั้ง ๒ ฉบับ ไปถึงที่ข้อว่าตนกูปสาได้จัดเอาทองคำผุยมาให้พระยาเพชรบุรี กับหลวงสรเสนีมีหนังสือขึ้นมาว่า ขุนโยธาสมุทร หมื่นเทพ นายน้อย ขุนอินทร์ ขุนรายา ขึ้นไปห้ามพระยากลันตัน ตนกูปสาสัญญากันให้รื้อค่าย แล้วไปเข้าเสียด้วยพวกพระยากลันตัน ทำผิดสัญญาไปนั้น รับสั่งว่า มันเป็นอย่างนี้ไปเสียได้ ไม่สามัคคีรสกันเอาเลย เป็นข้าหลวงลงไปว่ากล่าวแล้วยังไปเข้ากับคนอื่นให้มีความวิวาทกันขึ้นเองได้ ให้อายเขาเปล่า ๆ หลวงสรเสนีก็เป็นผู้ใหญ่แล้ว มันโหยกเหยกอย่างนี้เป็นไรจึงไม่เอาโทษตีมันเสีย สุดแต่ว่ามันได้อะไรข้างใครบ้างเล็กน้อย มันก็เข้าไปด้วยข้างนั้นนั่นเอง ข้างพระยาเพชรบุรีเล่าถูกทองมันเข้าคราวละตำลึงสองตำลึงแล้วก็ว่าตามใจมันไปเสียหมด ไม่เอาอะไรว่ากล่าวลงไปบ้างเลย เปล่า ๆ ไปเสียหมดทั้งนั้น ครั้นอ่านต้นหนังสือพระยาเพชรบุรีถวายจบแล้ว อ่านคำให้การขุนอินทร์ไปถึงที่ข้อว่า ตนกูปสาให้ชักปืนออกจากค่ายเสียให้สิ้น เอามาไว้ที่บ้านตนกูปสา หวันหลงมหมัด กับว่าขุนโยธาสมุทร หมื่นเทพ นายน้อย ข้าหลวงซึ่งไปห้ามอยู่ข้างพระยากลันตัน ว่าชักแต่ปืนออกเสียจากค่ายแล้วไม่รื้อค่ายก็ได้นั้น รับสั่งว่า เป็นเหตุผลเพราะอ้ายนี่ทีเดียว จึงเกิดเกี่ยงแก่งแย่งกันไม่รื้อค่าย ไม่พอที่เอาเลย มันเป็นอย่างนี้ไปได้ แลความที่ตนกูปสาชักปืนออกจากค่ายมาไว้เสียนั้น ก็กลัวกองทัพจะยกลงไป จึงไม่คิดสู้รบกันหยุดลงได้ ดูทำนองต่างคนต่างก็ไม่ไว้ใจกันได้ทีเดียว ด้วยข้าหลวงลงไปห้ามปรามนั้นน้อยอยู่
ถ้าลงไปถึงมากเข้าด้วยกันก็เห็นจะรื้อค่ายลงหมดได้ มันจะไม่กลัวกองทัพจะไปไหน ซึ่งให้พระยาไชยายกลงไปนั้นก็ถูกดีอยู่แล้ว ครั้นอ่านจบแล้วทรงตรัสว่า ที่ว่าหลวงสรเสนีไปขอยืมช้างพระยากลันตันจะขี่ลงไปดูว่ากล่าวห้ามปรามเองนั้น ดูเป็นคนใจกล้าแข็งดีอยู่ หาคิดกลัวเกรงอะไรไม่ เห็นจะเป็นคนใช้ราชการทัพศึกได้อยู่คนหนึ่งแล้ว ครั้นอ่านบอกตอบด้วยรายข้าวแลขอเกลือ กับขอเรือออกมารับบรรทุกครอบครัวถวายจบแล้ว รับสั่งว่า มัววุ่นอยู่ด้วยจัดแจงครอบครัวไปเสียทีเดียว การที่จะจัดแจงตั้งบ้านเมืองนั้น ยังไม่ทรงทราบว่ากระไรเลย ครั้นอ่านบอกส่งครัวถวายจบแล้ว ทรงพระสรวลตรัสถามพระยาราชวังสรรค์ว่า ครัวหม้ายนั้น รับเอาไปไว้ที่นอกแล้วหรือยัง พระยาราชวังสรรค์กราบทูลว่า รับเอาไปไว้ที่นอกแล้ว จึงรับสั่งสั่งพระยาราชสุภาวดี พระยาราชวังสรรค์ว่า ดูจัดแจงเอาส่งให้รับรองมาไว้ข้างโรงไหมเถิด อย่าให้มันพลัดพรายกันได้ จัดแจงให้คงตามบาญชีจำนวนซึ่งส่งเข้าไปไว้ให้ดี ครั้นอ่านหางว่าวส่งครัวจำนวนรายลำหมื่นไกรถวายจบแล้ว ทรงตรัสถามว่า ครัวเข้ามาตามทางดีอยู่ด้วยกันหมดดอกหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ดีอยู่ด้วยกันสิ้น รับสั่งว่า เอาส่งมอบให้พระยาราชวังสรรค์รับรองไว้ อย่าให้มันอดอยากได้นั้นเลย ดูแลพิทักษ์รักษาไว้ให้ดี คอยเมื่อเลิกทัพกลับเข้าไปถึง ณ กรุงฯ แล้วจะจัดแจงไว้ที่ไหนอย่างไร จึงค่อยจัดแจงต่อไป แล้วทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า จัดแจงเอาข้าวบรรทุกเรือมัจฉาณุเสร็จแล้วหรือยัง ดูขอเกลือบรรทุกส่งออกมาให้ด้วย เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เรือมัจฉาณุบรรทุกข้าวเต็มลำแล้ว ผ่อนข้าวขึ้นเสียบ้าง เอาเกลือบรรทุกใส่ลงส่งออกมาให้ก็เห็นจะได้ รับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบน พระยาโชฎึกว่า บรรทุกข้าวลงเต็มลำแล้วก็แล้วไปเถิด อย่าผ่อนขึ้นเสียเลย ดูหาเอาเรืออื่น บอกหลวงสวัสดิวารีให้ช่วยจัดแจงบรรทุกเกลือส่งออกมาในเร็ว ๆ ก่อนก็จะได้ เรือที่จะให้ออกมาบรรทุกครอบครัว ก็ดูหาจัดแจงเอาตามเจ้าภาษีทั้งปวงนั้นเถิด แต่จดหมายช้างสีประหลาดนั้นหาได้ถวายไม่ ด้วยกราบทูลเสียแต่ก่อนแล้ว ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ ทรงตรัสถามพระยาไกรว่า ถามอ้ายแขกกรหมาดได้ความเสร็จแล้วหรือยัง พระยาไกรกราบทูลว่า ถามอยู่ยังไม่แล้วหามิได้ ทรงตรัสถามพระนรินทร์ว่า เมื่อเพลาเช้าบอกเข้าไปถึง ว่าอ้ายตนกูหมัดสอัด อ้ายหวันมาลี หนีไปอยู่ที่ไหน พระนรินทร์กราบทูลว่า หนีไปอยู่ที่เมืองปตูบาหรา ทรงตรัสถามว่า ได้ยินว่าหนีไปอยู่ที่อาแจที่เกาะหมากนั้นใครเล่าว่ามันเอาครอบครัวไปไว้ที่ไหน พระนรินทร์นิ่งอยู่ ทรงตรัสว่าไม่คัดเอาหนังสือบอกออกจดหมายไว้บ้างเลย จะทรงถามอะไรก็ไม่ได้ความเสียหมดทั้งนั้น แล้วรับสั่งสั่งพระยาไกรว่าดูซักถามอ้ายแขกกรหมาดเอาความก้าวไปไว้ข้างหน้าสักหน่อยเถิด แขกลูกหลานพระยาไทรก็หลายคนอยู่ มันหนีไปอยู่อย่างนี้ มันจะไปคิดเข้ากับฝรั่งมังค่ามาทำเอาเมืองไทรอีกหรืออย่างไร เอาความตรงนี้ให้ได้สักหน่อยเถิด สำคัญอยู่ก็ความเท่านั้น อ้ายนี่มันเป็นคนใช้สอยถือหนังสือไปมาอย่างนี้ มันก็คงจะรู้แยบคายการบ้านเมืองมากอยู่ มันจึงใช้ให้ถือหนังสือมาพูดจา ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒขึ้น ๕ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามว่า หมื่นไกรตำรวจซึ่งเข้าไป มาหรือไม่ ยังไม่ได้ทรงไถ่ถามอะไรเลย พระนรินทร์กราบทูลว่าเข้ามา ทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร พระยาศรีพิพัฒน์เล่นอะไรอยู่บ้าง พระนรินทร์กราบทูลว่า เห็นให้ทำกากะเยีย ทำหินลับมีดโกนถวายพระอยู่ รับสั่งว่า เอากากะเยีย หินลับมีดโกนอะไรเข้ามาว่า ว่าที่จัดแจงทำการบ้านเมืองสงขลานั่นสิไม่ว่าเล่า การทำไว้แต่ก่อนยังค้างอยู่ เดี๋ยวนี้ได้ทำอะไรเข้าบ้าง พระนรินทร์กราบทูลว่า ท้าวพระกรุณาได้ให้พวกสงขลาทำข้างด้านเหนืออยู่ ว่าได้จับก่อขึ้นไปบ้างแล้ว ทรงตรัสถามว่า ก็ด้านข้างอื่นทำแล้วหมดแล้วหรือยัง พระนรินทร์กราบทูลว่า ด้านข้างใต้พวกสงขลาทำแล้วเสียแต่ก่อนนั้นแล้ว ยังค้างอยู่อีก ๒ ด้าน ทรงตรัสถามว่า ยังค้างอยู่อีก ๒ ด้านนั้น ได้จับทำแล้วหรือยัง พระนรินทร์กราบทูลว่า ถามดูว่าเห็นยังทำด้านข้างเหนืออยู่ ทรงตรัสถามว่า เอาคนที่ไหนทำ พระนรินทร์กราบทูลว่า เอาคนที่สงขลากับคนกองทัพช่วยกันทำ รับสั่งว่า จะต้องเอาคนกองทัพช่วยเหลือกันทำเข้า ก็ดูจัดแจงเอามาช่วยกันทำเข้าเสียให้แล้ว จะให้ค้างไปถึงไหนอย่างไรอีกเล่า ไหน ๆ ก็ได้มีหนังสือออกมาแล้ว ผู้คนจะไม่พอทำอย่างไร จะต้องเอาคนกองทัพมาช่วยเหลือด้วย ก็ดูจัดแจงเอามาช่วยเหลือกันเข้า ทำเสียให้แล้วจึงจะได้ ถ้าทำไม่แล้วกลับเข้าไปเสีย การค้างต่อไปอีกแล้ว ใครจะทำแล้วที่ไหน ก็คงจะค้างอยู่อย่างนั้นนั่นเอง ถ้าค้างอยู่อย่างนั้นได้แล้ว ทำให้ข้าศึกศัตรูมันประมาทหมิ่นเล่นเปล่า ๆ ทีเดียว ๚
๏ ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒขึ้น ๖ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทรเมืองกลันตันไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒขึ้น ๗ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือศีรษะญวนเข้าไปถึง ๒ ลำ ลำ ๑ หมื่นศรีโภไคยแจ้งว่า ท้าวพระกรุณาให้ถือหนังสือบอกคุมครัวเข้าไป ๑๒๖ คน ไปแต่เมืองสงขลา ณ วันเดือน ๘ แรม ๑๒ ค่ำ มา ๑๐ วัน ถึงปากน้ำเจ้าพระยาลำ ๑ ขุนสารวัดแจ้งว่า พระยาจันทบุรีบอกเข้าไปว่า เรือหมื่นอาวุธภูธรตำรวจซึ่งให้คุมครัวเข้าไปแต่เมืองสงขลา ๘๓ คน เรือซัดไปถึงเมืองจันทบุรี ณ วันเดือน ๘ ปฐมาสาฒ แรม ๑๑ ค่ำ ว่าจัดแจงจะตามขุนสารวัดเข้าไปครั้งหลัง ทรงพระสรวลตรัสว่า ทรงฟังดูหมื่นศรีโภไคยซึ่งว่าเข้าไปแต่เมืองสงขลา ณ วันเดือน ๘ แรม ๑๒ ค่ำนั้น เล่นเอาพระทัยหายวาบไปทีเดียว ทรงคิดว่าจะไม่ได้ข่าวเรือหมื่นอาวุธภูธรตำรวจเสียแล้ว มิรู้ลมมันพาไปอยู่ที่จันทบุรีนั่นดอกหรือ แล้วทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร ข่าวที่กลันตันนั้นใครขึ้นมาถึงได้ความเข้าไปอีกอย่างไรบ้างหรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จดหมายเข้าไปว่าเรือเมืองตรังกานูขึ้นมาถึงลำ ๑ ว่าหยุดรบสู้กันมาแต่ ณ วันเดือน ๘ ปฐมาสาฒขึ้น ๓ ค่ำนั้นแล้ว เรือที่ให้ลงไปห้ามปรามครั้งหลังนั้น ยังหากลับขึ้นมาไม่ แต่เรือซึ่งให้ถือหนังสือออกมาด้วยความกลันตันนั้นก็ถึงหมดแล้ว ยังอยู่แต่ลำหมื่นพิมลกำจรลำเดียว ทรงตรัสว่าอย่างนั้นก็เห็นจะไม่เป็นไรแล้ว คงจะรู้การงานคิดทำไปได้ อีกฉบับเดียวก็ยังแต่จะคิดจัดแจงการเมืองนครฯ เท่านั้นนั่นเอง แล้วทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร อยู่ดีอยู่หมดด้วยกันดอกหรือ มีใครเจ็บไข้ล้มตายบ้างหรือไม่ หมื่นศรีโภไคยกราบทูลว่า ไม่มีใครล้มตายเจ็บไข้มิได้ อยู่ดีด้วยกันหมด แล้วหลวงสุรินทามาตย์อ่านบอกส่งครัวไปถึงที่ข้อว่า คุณตานีจดหมายออกมาขอครัวสำหรับทำสังฆทาน ได้ให้เข้าไปเป็นคนเมืองระแงะ ๑๙ คนนั้น ทรงพระสรวลตรัสว่า ให้แขกมาเป็นสังฆทานมันจะกินหมูได้หรือ ครั้นอ่านถวายจบแล้ว ทรงพระสรวลรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบน พระยาราชสุภาวดีว่า ดูจัดแจงส่งให้ตามหนังสือซึ่งมีเข้าไปนั้นเถิด ที่ครัวโรงไหมก็ให้จมื่นศรีสรรักษ์มารับเอาไป ครัวที่ให้เป็นสังฆทานก็เอาส่งไปให้ตามสังฆทาน เอาให้กินหมูได้สัก ๓ วันก็ดีแล้วเอาเถิด ครั้นอ่านจดหมายถวายจบแล้ว ทรงตรัสว่า เรือที่ออกมานั้นช้านักหนาทีเดียว มาจนถึง ๓๐ วัน ๔๐ วันอย่างนี้ มันเชือนแชเสียดอกกระมัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ไม่เชือนแชหามิได้ ช้าโดยขัดลม รับสั่งสั่งหลวงสุรินทามาตย์ว่า บอกพระนรินทร์ดูช่วยกันคัดจดหมายกำหนดเรือไว้ ตามจดหมายรายลำซึ่งว่าเข้าไปไว้ให้ดี แล้วทรงตรัสถามหมื่นศรีโภไคยว่า เป็นกระไร อดอยากอะไรอยู่บ้าง หมื่นศรีโภไคยกราบทูลว่า ผักปลาอาหารไม่ใคร่จะมี ที่พวกไพร่อดหมดอยู่ด้วยกัน ทรงพระสรวลตรัสถามว่า ว่ามาให้เป็นสิ่ง จะอดอะไร อดข้าวหรืออดปลา หรือพริกเกลืออย่างไรก็ว่าเข้ามา หมื่นศรีโภไคยกราบทูลว่า อดอยู่สารพัด ผักปลา พริกกะปิอดมาก ทรงพระสรวลตรัสว่า ผักหญ้านั้นอย่าว่าเลย ยกเสียเถิด จะให้ส่งผักออกมาด้วยมิเน่าเสียหมดหรือ เป็นกระไร อดหอมกระเทียมด้วยหรือไม่ กะปินั้นก็อดด้วยหรือ หมื่นศรีโภไคยกราบทูลว่า หอม กระเทียม กะปิก็อดอยู่ด้วย ทรงพระสรวลรับสั่งว่า อดอยากอยู่อย่างนั้น ก็เร่งรีบจัดแจงการเสียให้แล้ว กลับเข้าไปเสียเร็วๆ จะได้ไม่อดอยาก แล้วรับสั่งสั่งพระยาโชฎึกว่า ดูบอกพระยาราชมนตรีให้จัดหา ขอส่งออกมาให้ครบสิ่งตามว่าหน่อยเถิด แล้วทรงตรัสถามว่า การเมืองกลันตันนั้น ได้ยินคิดอ่านอย่างไรบ้าง ให้หลวงโกชาอิศหากลงไปหรือไม่ หมื่นศรีโภไคยกราบทูลว่า เมื่อเข้าไปยังเห็นหลวงโกชาอิศหากอยู่ที่สงขลา แต่การข้างกลันตันนั้น ได้ยินว่าคิดให้ลงไปเกลี้ยกล่อม ทรงตรัสว่า เกลี้ยกล่อมขึ้นมาจะตั้งแต่งมันแล้ว ก็ต้องให้มันเข้าหาพระยากลันตันดีกันก่อน จึงจะตั้งแต่งอยู่ด้วยกันได้ แล้วทรงพระสรวลตรัสถามว่า เป็นกระไร ช้างที่ว่าสีประหลาดนั้นสีอย่างไร พระยาศรีพิพัฒน์รักใคร่เอาใจใส่ดูแลมากอยู่หรือ หมื่นศรีโภไคยกราบทูลว่า รักใคร่เอาใจใส่ดูแลอยู่มาก มาอยู่ที่โรงช้างดูให้ขัดสีเสมออยู่ทุกวัน แต่ช้างนั้นสีตาเหลือง ขนก็เหลือง สีตัวเป็นสีลูกหว้าอ่อน ทรงพระสรวลรับสั่งว่า เป็นสีลูกหว้าอ่อนนั้นมากหนักไปแล้ว ก็ข้างนอกเขาเรียกว่าช้างเผือกบ้างแล้วหรือยัง หมื่นศรีโภไคยกราบทูลว่า ยังไม่ได้ยินใครเรียกมิได้ ว่าแต่เป็นช้างสีประหลาด ทรงพระสรวลรับสั่งว่า ทรงคิดว่าเขาเรียกว่าเป็นช้างเผือกบ้างแล้วเล่า ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒขึ้น ๘ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า มันเข้าไปได้ถามถึงชำระฝิ่นบ้างหรือไม่ ชำระได้ไว้เท่าไรแล้ว ได้ให้สาบานหมดแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่าถามดูแล้ว การชำระฝิ่นนั้นมอบให้เจ้าพระยายมราชชำระ ได้ไว้ ๘ ก้อน ๙ ก้อนแล้ว ว่าพวกที่ซื้อฝิ่นขายฝิ่นรู้เข้าพาเอาฝิ่นหนีเข้าป่าไปเสียบ้าง เอาลงไปข้างเมืองตรังกานูบ้าง ได้ให้พระยาสงขลากับพวกที่ซื้อฝิ่นขายฝิ่นสาบานแล้ว รับสั่งว่า ชำระได้น้อยนักหนา หาได้มากไม่เลย มันพาหนีไปเสียหมดได้ ให้มันหนีไปพลางก่อนเถิด ว่างการว่างงานแล้ว จะให้ออกมาเล่นมันสักทีหนึ่ง เอาให้หมดจงได้ ได้ให้สาบานแล้วอย่าให้มันซื้อกันขายกันต่อไปอีกได้ก็เอาเป็นดีก่อนเถิด ๚
๏ ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒ ขึ้น ๙ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทรเมืองกลันตันไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒขึ้น ๑๐ ค่ำ เพลาค่ำ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ท้าวพระกรุณาบอกให้ขุนโจรใจกลับ หมื่นลบธรณีคุมครัวเข้าไปถึงลำหนึ่ง ๑๑๑ คน พันราชฤทธินายหมวดอาทมาตลำหนึ่ง ๘๔ คน เข้ากัน ๒ ลำ ทรงตรัสถามว่ามันเข้าไปเมื่อไร มีบอกความกลันตันเข้าไปด้วยหรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า มีแต่บอกส่งครัวว่าเข้าไปแต่สงขลา ณ วันเดือน ๘ ปฐมาสาฒแรม ๑๕ ค่ำ ทรงตรัสว่า มันก็ไปติดๆ กันไปนั่นเอง จะรู้อะไร ครั้นนายบริบาลอ่านหนังสือบอกถวายจบแล้ว รับสั่งว่า ครอบครัวก็เอามอบให้พระยาราชวังสรรค์รับไว้เถิด แล้วทรงตรัสถามขุนโจรใจกลับว่า ชำระฝิ่นไว้ได้เท่าไร หมดซื้อหมดขายสงบกันลงหมดแล้วหรือยัง เอ็งเป็นคนสูบฝิ่นอยู่คงรู้อยู่หมด ว่าไปตามจริง ๆ เป็นกระไร พระยาสงขลามีฝิ่นซื้อขายบ้างหรือไม่ พระยาพิพัฒน์ถามแล้วกราบทูลว่า ที่ซื้อขายนั้นหาทราบไม่ แต่มีฝิ่นอยู่ ได้ให้ฝิ่นสุกกับขุนโจรใจกลับสูบอยู่แต่ก่อนบ้าง ครั้นทราบท้องตราโปรดออกมาให้ชำระก็สงบซื้อขายกันลง ผู้ซื้อฝิ่นขายฝิ่นพาเอาฝิ่นหนีเข้าป่าไปบ้างลงเรือไปบ้าง ทรงตรัสถามว่า ก็คิดให้ออกคอยติดตามจับกุมบ้างหรือไม่ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ให้ออกคอยติดตามสกัดอยู่ ทรงตรัสว่า สกัดจับอะไรกับชำระหง่อย ๆ อยู่อย่างนี้จะใคร่ได้ฝิ่นที่ไหน พระยาสงขลาก็ไม่เต็มใจช่วยชำระ คิดแต่จะปิดบังยักเสือกไสเอาไว้ให้มันหนีไปเสียนั่นเอง ถ้าเมืองสงขลายังมีคนสูบฝิ่นอยู่แล้ว อย่าว่าจะสู้รบกับแขกเลย จะสู้แต่อะไรก็ไม่ได้ จึงรับสั่งสั่งพระนรินทร์ว่า บอกเจ้าพระยาพระคลังให้มีหนังสือออกมาว่า ถ้าจะเลิกทัพกลับเข้าไป ณ กรุงฯ แล้ว ถึงจะเอาครัวเข้าไปถวายสักพันหนึ่ง ก็ไม่ทรงยินดีพระทัยเหมือนหนึ่งเอาฝิ่นเข้าไปได้มากหมดนั่นแหละ ถ้าพระยาสงขลาไม่เต็มใจช่วยชำระฝิ่นให้หมดได้แล้ว ก็ให้บอกกับพระยาสงขลาว่า อย่าให้เข้าไปเฝ้าทูลละอองฯ ณ กรุงเทพฯ ต่อไปอีกเลย ๚
๏ ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒขึ้น ๑๑ ค่ำ ขึ้น ๑๒ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทรเมืองกลันตันไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒขึ้น ๑๓ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ท้าวพระกรุณาให้ขุนฤทธิรณไกรถือหนังสือบอกไปแต่เมืองสงขลา ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒขึ้น ๔ ค่ำ ไป ๙ วันถึงปากน้ำเจ้าพระยา ทรงตรัสถามว่า เรือพิมลกำจรออกมาถึงแล้วหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ออกมาถึงแล้ว บอกเข้าไปคราวนี้บอกด้วยความตอบรายพิมลกำจร ทรงตรัสถามว่า ก็เป็นอย่างไรได้จัดแจงตั้งบ้านเมืองแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า บอกเข้าไปว่าจะจัดหาเอาคนเมืองไทรตั้งเป็นที่เมืองไทรนั้นไม่มีตัวหามิได้ เห็นมีอยู่ก็แต่ตนกูอสันที่อยู่เกาะหมาก เมื่อตนกูเดนมาตีเมืองไทรได้ เจ้าพระยานครฯ ยกไปรบสู้ตนกูเดนนั้น ตนกูอสันมาอยู่ที่เมืองไทรด้วย ก็หาได้ช่วยตนกูเดนสู้รบไม่ ครั้นเจ้าพระยานครฯ ได้เมืองไทรแล้ว ตนกูอสันหนีไปอยู่ที่เกาะหมาก เจ้าพระยานครฯ ให้ไปเกลี้ยกล่อมให้เข้ามาอยู่เมืองไทรก็ยังกระดากกลัวอยู่ แลเมื่ออ้ายตนกูหมัดสอัดมาตีเมืองไทรครั้งนี้ก็หาได้มาช่วยตีไม่ เจ้าพระยานครฯ ใช้คนไปมาที่เกาะหมากซื้อหาของสิ่งไร ตนกูอสันก็ช่วยจัดแจงหาให้ ได้อาศัยใช้สอยสนิทมากันเจ้าพระยานครฯ แต่ก่อน ถ้าจะเอามาอยู่เมืองไทรก็ได้ คงจะมา แต่จะไว้ใจหาได้ไม่ เห็นว่าถ้าได้มาอยู่เป็นที่สิทธิขาดในเมืองไทรแล้ว ก็คงจะรับฝรั่งมาตั้งห้างตั้งร้านซื้อขายอยู่ที่เมืองไทร จะคิดทำประการใดก็จะได้ นานไปเมืองไทรจะหลุดลอยไปเสีย คิดด้วยเกล้าฯ จะให้พระยาไทรมาอยู่ที่พัทลุง ที่เมืองไทรนั้นจะตั้งแต่เป็นนายมุเกม ๆ ไว้ตามมุเกม จะให้พระเสนหามนตรี พระยาไทร ผลัดเปลี่ยนกันไปคอยระวังตรวจตราดูไม่ให้ขาด ทรงตรัสถามว่า แล้วอย่างไรต่อไปอีกเล่า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า กับว่าที่เมืองพัทลุงผู้คนหลบหนีร่วงโรยไปเสียมาก ยังอยู่น้อย หาเหมือนแต่ก่อนไม่ ท้าวพระกรุณาให้ไปทำบาญชีจำนวนคนอยู่ให้แน่นอน กับให้พระยาอภัยพิพิธไปคอยรับแขกฉกรรจ์เมืองไทร ซึ่งพระยาไทรจะผ่อนให้ขึ้นมาก่อน แล้วจึงจะกวาดครอบครัว แต่พระวิชิตสรไกรนั้น จะให้เข้าไปตั้งอยู่ที่กรูด ด้วยที่กรูดเป็นที่ท่าสลัดศัตรูไปมาอาศัยมาก จะได้คอยรักษาลาดตระเวนระวังราชการต่อไปข้างหน้า ว่าคนเมืองพัทลุงหลบหนีมาอาศัยอยู่ตามบ้านเมืองชั้นในมาก จะให้เจ้าไปคิดหารวบรวมเอาคนเหล่านี้ตั้งขึ้นไว้ รับสั่งว่า คิดจัดแจงอะไรก็ถูกต้องดีอยู่หมดแล้ว แต่จะตั้งแยกให้เป็นนายมุเกมๆ อยู่ที่เมืองไทรตามมุเกมนั้นจะได้อยู่หรือ มีแต่ผู้น้อยอยู่เป็นก๊ก ๆ ไปเสียด้วยกันหมดอย่างนี้ ถ้ามันวิวาทกันขึ้นจะทำอย่างไร ผู้ใหญ่ก็ไม่มีอยู่สำหรับจะตัดสิน จะให้มาตัดสินถึงพัทลุงทางก็ไกลนัก จะตัดสินทันการได้ที่ไหน โดยว่าตัดสินทัน ก็จะชอบใจมันไปหมดทั้ง ๒ ข้างหรือ มันก็คงไม่ชอบใจข้างหนึ่ง มันจะหนีไปหาบอกกับฝรั่งเข้า ฝรั่งเห็นว่าไม่ตั้งเป็นบ้านเมืองแล้ว มันจะให้มาว่ากล่าวขอตั้งเมืองไทรขึ้นจะมิเสียทีไปหรือ จะว่ากระไรเจ้าพระยาบดินทรเดชา เจ้าพระยาพระคลัง เห็นอย่างไรคิดตั้งไว้อย่างนี้ จะมิหมิ่นเบาไปหรือ หรือจะดี หรือจะตั้งเป็นเจ้าเมืองไว้ดี ดูปรึกษาหารือกันเข้า เห็นดีอย่างไรก็ว่าเข้ามา เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า คิดตั้งเป็นมุเกมขึ้นไว้จะคิดแยกให้เป็นหลายบ้านหลายเมือง ทำให้เหมือนอย่างเมืองตานี เมืองตานีนั้นแต่ก่อนเป็นเมืองเดียว ครั้นตั้งเป็นมุเกมไว้นานไปก็เป็นหลายบ้านหลายเมืองขึ้น จึงได้ขึ้นกับเมืองตานีมาจนทุกวันนี้ ทรงตรัสว่า แยกกันให้เป็นมุเกมคอยให้เป็นบ้านเป็นเมืองนั้นการมิใช่เร็ว เป็นการนานมากอยู่ กว่าจะได้เป็นบ้านเป็นเมืองขึ้น กลัวจะตายไปก่อนเสียอีก ว่ากระไร เจ้าพระยาบดินทรเดขา จะตั้งเป็นมุเกมไว้อย่างนี้ดีหรืออย่างไร เจ้าคุณผู้ใหญ่กราบทูลว่า คิดตั้งเป็นมุเกมไว้ก็มีนายมุเกมอยู่แล้ว แต่การที่จะตัดสินนั้นทางก็ไกลกันอยู่ กลัวจะไม่ทันกับการ ทรงตรัสว่า จะทันที่ไหน ทรงคิดว่าตั้งให้เป็นเมืองไว้ที่เมืองไทรนั่นแหละดี จะได้ว่ากล่าวตัดสินการงานทันท่วงทีได้ แลเมื่อหลวงสุรินทามาตย์อ่านหนังสือบอกฉบับที่จัดแจงตั้งบ้านตั้งเมืองถวายนั้น หาได้ทรงตรัสแต่ประการใดไม่ ทรงนิ่งฟังไปจนจบ ครั้นอ่านจบแล้ว จึงทรงตรัสว่า คิดอ่านจัดแจงอะไรก็ถูกต้องดีอยู่หมด ซึ่งจะถอนเอาพระยาไทรมาไว้ที่พัทลุง แลจะให้พระวิชิตสรไกรเข้าไปตั้งอยู่ที่กรูดนั้น จัดแจงได้อย่างว่าแล้วก็เอาเป็นเอกเถิด แต่จะตั้งเป็นนายมุเกมไว้ที่เมืองไทรนั้น ยังหมิ่นอยู่นักหนาทีเดียว ถ้าฝรั่งมันรู้เข้าว่าไม่มีเจ้าบ้านเจ้าเมือง มีแต่นายมุเกมอยู่อย่างนี้ มันจะว่าเอาเป็นทิ้งแผ่นดินเมืองไทรเสีย จะให้เข้ามาว่ากล่าวขอตั้งถวายดอกไม้ทองเงินอย่างนี้ จะว่าอย่างไรออกไปกับมัน ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ท้าวพระกรุณาเห็นว่า ที่จะให้ไปอยู่เมืองไทรนั้น นอกจากแขก ๙ หัวเมืองแขกเมืองไทรแล้ว อยู่ไม่ได้หามิได้ จะหาแขกเมืองไทรที่เป็นคนมั่งคั่งก็ไม่มี มีแต่คนกำลังน้อยพอจัดแจงเอาเป็นนายมุเกม จึงคิดตั้งให้เป็นมุเกมไว้ด้วยอยู่น้อย ผ่อนครอบครัวเข้ามาเสียมาก ถ้าจัดแจงหาตั้งเป็นเจ้าเมืองขึ้นได้สักคนหนึ่งแล้วเห็นจะดีเหมือนอย่างโปรดเกล้าฯ ทรงตรัสว่า เป็นกระไรเจ้าพระยาบดินทรเดชา พระยาราชสุภาวดี คิดตั้งให้เป็นเจ้าเมืองขึ้นได้นั้นเห็นจะดีหรือไม่ดี เจ้าคุณผู้ใหญ่ พระยาราชสุภาวดี กราบทูลว่า จัดแจงตั้งให้เป็นเจ้าเมืองขึ้นได้นั้นดี รับสั่งว่า ทรงคิดก็เห็นความอย่างนั้น ถ้าตั้งเป็นเมืองขึ้นไว้แล้ว ฝรั่งจะมาว่ากล่าวสวมทำเอาอย่างไรก็ยังไม่ได้ ด้วยเรายังไม่ทิ้งแผ่นดินเมืองไทร ไม่มีที่จะว่า ถ้าไม่ตั้งเป็นเมือง จะตั้งให้เป็นนายมุเกมนั้นเป็นที่มันว่ากล่าวได้ ซึ่งคิดตั้งให้เป็นนายมุเกมไว้ จะทำให้เหมือนอย่างเมืองตานีนั้น ความมันไม่เหมือนกัน ข้างเมืองตานีผู้คนอยู่เสร็จสิ้นไม่ค้างเกินอยู่เหมือนอย่างนี้ ข้างเมืองไทรผู้คนเราตกค้างไปอยู่ข้างฝรั่งมากสัก ๓ ส่วน เราได้ไว้สักส่วน ๑ เท่านี้ ได้ผ่อนเอาเข้ามาเสียก็มาก มีอยู่น้อย จะตั้งแยกเป็นนายมุเกมไว้อย่างไรได้ ถ้ามันคิดพากันกลับเข้ามาทำเอาอีกจะว่ากระไร จะช่วยเหลือกันทันที่ไหน ต้องคิดหาคนตั้งเอาให้เป็นเมืองขึ้นให้จงได้นั่นแหละดี ถึงมันจะรับพากันเข้ามาอยู่บ้านอยู่เมือง ถ้ายอมถวายดอกไม้ทองเงิน ก็จะดูประสมเอาเป็นเกียรติยศไปดีกว่าที่ตั้งเป็นนายมุเกมทิ้งแผ่นดินเมืองไทรไว้ ความข้อนี้ก็ได้มีหนังสือว่าออกมาให้จัดแจงตั้งเมืองไทรแจ้งอยู่แต่ก่อนแล้ว ที่ว่าออกมาด้วยให้ผ่อนปรนครอบครัวนั้น ก็ว่าเปิ๋ง ๆ ไปแต่พอให้รู้กันกระนั้นนั่นเอง จะถอนพระยาไทรเข้ามาเสียแล้ว ผู้คนเครื่องศัสตราวุธก็ต้องผ่อนเข้ามาตามควรบ้าง จะเอามาเสียให้หมดนั้นจะได้หรือ แล้วทรงตรัสถามว่า ยังมีหนังสืออะไรอยู่อีกบ้าง หลวงสุรินทามาตย์กราบทูลว่า หนังสือบอกจดหมายเข้าไปด้วยเรือถือหนังสือออกมาถึง รับสั่งว่า เอาไว้ว่าต่อค่ำเถิด แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า อย่างไร ๆ ก็มีหนังสือว่าออกมาให้คิดหาตั้งเป็นเจ้าเมืองขึ้นให้จงได้ จะหาคนมั่งคั่งไม่ได้ จะได้แต่คนอะไร ๆ พอจะตั้งขึ้นได้ก็ตั้งขึ้นเสีย จึงจะเป็นที่ไว้วางใจได้ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถามนายฤทธิดูก็ว่าตนกูอนุมก็ดีอยู่พอจะเป็นได้ รับสั่งว่า ใคร ๆ ก็เอาเถิด สุดแต่คิดตั้งขึ้นให้จงได้นั่นแหละดี ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ รับสั่งว่า ไหนหนังสือที่เหลืออยู่เมื่อเพลาเช้าเอามาว่าต่อไปเสียให้หมด หลวงสุรินทามาตย์อ่านถวายไปถึงที่ข้อว่า ขุนสารวัดกำหนดไว้ว่าจะมาให้ถึงตามกำหนดแล้วมาไม่ถึงนั้น ทรงพระสรวลตรัสว่า เออ เมื่อออกมาไม่ถึงตามกำหนดจะให้ทำอย่างไรเล่า ครั้นอ่านจบแล้ว รับสั่งว่า ดูจดหมายเอากำหนดวันคืนไว้ตามหนังสือ ว่าคนนั้นมาเท่านั้นเท่านี้จึงถึงเก็บไว้ให้ดี จะไปมาราชการไปข้างหน้าจะได้เอาเป็นเยี่ยงอย่างต่อไป แล้วพระยาเทพกราบทูลถวายร่างหนังสือตอบครัว แลว่าด้วยชำระฝิ่นซึ่งโปรดให้มีออกมา ครั้นอ่านถวายไปถึงความปลายที่ว่า ถ้าพระยาสงขลาไม่ชำระฝิ่นเสียให้เสร็จสิ้น ยังมีคนสูบฝิ่นอยู่แล้ว อย่าว่าจะสู้รบกับแขกเลย จะสู้แต่อะไรก็ไม่ได้ ให้เจ้าพระยายมราช ท้าวพระกรุณา บอกพระยาสงขลาเสียว่าถ้าไม่ชำระฝิ่นเสียให้เสร็จสิ้นแล้ว ก็อย่าให้กลับเข้าไปเฝ้าทูลละอองฯ ต่อไปเลย จบลงนั้น รับสั่งว่า ว่าอะไรสั้นไปเสียอย่างนั้น แล้วทรงพระสรวลตรัสว่า เห็นเจ้าพระยาพระคลังจะแกล้งว่ากระทบออกมา รับสั่งว่า ดูว่าเติมลงเสียให้ดี ว่าพระยาสงขลาหาเอาใจใส่ช่วยชำระฝิ่นไม่ นิ่งเสียให้มันพากันหนีไปเสียได้ ถ้าพระยาสงขลาไม่ชำระฝิ่นให้เสร็จสิ้นแล้ว ก็ให้บอกพระยาสงขลาว่า อย่าไปเฝ้าทูลละอองฯ ต่อไปอีกเลย ครั้นพระยาไกรแก้หนังสืออ่านถวายจบลง รับสั่งว่า ดีแล้ว เอาส่งให้ออกมาเถิด ๚
๏ ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒขึ้น ๑๔ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทรเมืองกลันตันไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒขึ้น ๑๕ ค่ำ เพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลถวายร่างหนังสือซึ่งจะตอบ ให้ขุนฤทธิรณไกรถือออกมา ครั้นอ่านถวายไปถึงที่ข้อดำเนินรับสั่งว่า เจ้าพระยายมราช พระยาศรีพิพัฒน์ จะเร่งคิดจัดแจงให้เรียบร้อยแล้วจะกลับเข้าไป ณ กรุงฯ ให้ทันในฤดูลมนั้น ถ้าการยังหาสู้เรียบร้อยดีไม่ ควรจะจัดให้ผู้ใดอยู่จัดแจงได้ ก็ให้อยู่จัดแจงต่อไป จบลงนั้นรับสั่งว่า ความยังสั้นอยู่ หาสู้ละเอียดดีไม่ บอกเข้าไปว่ากล่าวละเอียดลออเป็นนักเป็นหนา ดูว่าที่ตรงความจะคิดตั้งเมืองไทรลงอีกให้หลายอย่างให้มากจึงจะได้ ด้วยการสำคัญอยู่ ทรงคิดแล้วกลัวไปทีเดียว ดูคิดว่าหนังสือออกมาให้ดีว่า ต้องคิดจัดแจงตั้งเมืองไทรเสียให้เป็นที่ไว้วางใจได้ก่อน จะตั้งเป็นแต่นายมุเกมไว้อย่างนั้น ผิดด้วยตำราสุภาษิต หามีอย่างมาแต่ก่อนไม่ จะตั้งบ้านตั้งเมืองไม่มีใครเป็นเจ้าเมืองผู้ใหญ่บ้านแล้ว จะเป็นบ้านเป็นเมืองไปอย่างไรได้ ซึ่งจะคอยให้นายมุเกมทุกมุเกมหาคนที่อยู่ในแดนอังกฤษกลับมาใส่มุเกม ให้ใด้มุเกมละสี่พันห้าพันนั้น กว่าจะได้มาก็พออายุล่วงไปก่อนกาลเสียอีก แลแขกที่หลบหนีไปนั้นก็อยู่ตามแปไหรใกล้จ่อร่อคันอยู่เท่านั้น คิดผ่อนผู้คนเข้ามาให้อยู่มากน้อยประการใด มันก็คงรู้อยู่หมด มันจะเชื่อถือนายมุเกมเข้ามาหา มันก็คงกลัวว่าจะตั้งคอยกวาดต้อนเอามัน มันจะมาหาที่ไหน ด้วยไม่มีผู้ใหญ่เป็นภาคภูมิเหมือนแต่ก่อน แลพระยาไทรบุตรหลานทั้งปวงนั้นก็อยู่ในแดนอังกฤษสิ้น มันรู้ว่าไม่มีผู้ใหญ่ตั้งเป็นเจ้าบ้านเจ้าเมือง มีแต่นายมุเกม ๆ อยู่อย่างนี้ ก็จะเป็นทีโอกาสกับมัน มันจะให้อังกฤษเข้ามาว่ากล่าวขอตั้งอยู่เป็นบ้านเป็นเมือง ยอมถวายดอกไม้ทองเงินเข้าอย่างนี้ จะว่ากระไร จะมิเสียทีเป็นโอกาสให้มันสวมเอาแผ่นดินเมืองไทรไปเปล่า ๆ หรือ ถ้ามันคิดได้เมืองไทรแล้ว หัวเมืองข้างแถบปากใต้ก็จะสะเทือนไหวไปสิ้น จะพากันเป็นสุขที่ไหน มันก็คงจะคิดตีเอาบ้านเอาเมืองไปหมดทุกบ้านทุกเมืองนั่นเอง ด้วยพระยาไทรบุตรหลานทั้งปวงมันยังอยู่ ถ้าคิดทำให้เป็นอย่างนี้ไปได้ เหมือนกับหักไฟหัวลมทีเดียว การอย่างนี้ก็เป็นของแม่ทัพนายกองทั้งสิ้น ถ้าจัดแจงดีก็เป็นที่เฉลิมพระเกียรติยศ ถ้าการเป็นไปได้แล้ว ก็อายเขาเล่นเปล่า ๆ เจ้าพระยาพระคลังว่าขู่ออกมาสักหน่อยเถิด ว่าจัดแจงอย่างนี้เหตุการณ์เกิดไปข้างหน้าแล้ว กองทัพใหญ่สำรับนี้ก็ต้องโปรดให้ออกมาแก้ไข จะให้ใครออกมาแก้ไขได้ ถ้านายทัพนายกองทั้งปวงต้องกลับออกมาอีกแล้ว กว่าถั่วจะสุกงาก็ไหม้นั่นเอง ว่ากระไรพระยาราชสุภาวดี พระยาราชสุภาวดีกราบทูลว่า ควรด้วยเกล้าฯ อยู่แล้ว แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า การก็เป็นหน้าที่กลาโหมอยู่ ดูจัดแจงว่ากล่าวออกมาให้ดี ให้พิสดารไปให้มาก ให้เห็นดีด้วยกัน ถ้าไม่เห็นด้วย ถือเสียว่าหนังสือออกมาอย่างไรก็จะทำอย่างนั้น ลงอย่างนี้แล้วสิเสียการเสียงานทีเดียว ถ้าเกิดเหตุการณ์ไปข้างหน้าแล้วจะพ้นเจ้าพระยาพระคลังที่ไหน ก็คงจะต้องออกมาจัดแจงปราบปรามต่อไป เป็นกระไรอยู่หนอ จะไม่เห็นการเหมือนอย่างนี้บ้างเลยหรือ ทรงฟังหนังสือบอกดูเป็นเชื่อถือพระยาสงขลา พระยาไทรไปเสีย ทำนองจะกวาดต้อนคนเมืองไทรทิ้งแผ่นดินมาเสียทีเดียว ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง เป็นอย่างนี้หรือไม่ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ทำนองจะกวาดมาเสียให้สิ้น ด้วยเดิมเมื่อแรกจะออกมาก็คิดอยู่แล้วว่าจะกวาดต้อนเข้ามา เห็นจะคิดกวาดเข้ามาเสียหมด ทรงตรัสว่า ทำไมอย่างนั้น หนังสือก็มีว่าออกมาแล้วว่าจะตั้งเมืองไทร จะมาเห็นแก่ทำให้เป็นผลประโยชน์ในหลวง แลเป็นบำเหน็จมือทแกล้วทหารนั้น ก็เห็นจะเชื่อคำพระยาสงขลา, พระยาไทรว่า ที่เมืองไทรไม่เป็นผลประโยชน์อะไรแล้ว กองทัพยกออกมาก็เสียข้าวของหลวงมาก จะกวาดต้อนเข้ามาให้คุ้มค่าของหลวง แลบำเหน็จมือทแกล้วทหารนั่นเอง ที่เมืองไทรนั้นจะมีผลประโยชน์หรือไม่มีประการใดก็รู้อยู่ด้วยกันแต่ก่อนแล้ว ครั้งเจ้าพระยานครฯ ยกไปตีเมืองไทรแต่ก่อนนั้น ก็เพราะจะเอาประโยชน์ให้มาก บ้านเมืองข้างปากใต้จึงยับเยินต่อมาจนทุกวันนี้ ทำอย่างไรหนอ จะหาใครที่รู้พูดการงานให้ถือหนังสือออกมาสักคน ๑ ก็ไม่ใคร่จะมีใครเอาเลย ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง ได้ให้ออกมาสักคน ๑ เห็นจะดี เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ต้องรับพระราชทานให้ผู้ใหญ่ออกมาด้วยสักคน ๑ รับสั่งว่า เอาพระนรินทร์หรือใครให้ออกมาเถิด จะออกมาทันหรือไม่ทันอย่างไร หน่อยจะกลับเข้าไปออกมาไม่ทันดอกกระมัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ที่จะออกมาไม่ทันจะกลับเข้าไปนั้น ยังไม่กลับเข้าไปหามิได้ จะคอยฟังเรือขุนฤทธิรณไกรกลับออกมาก่อน ได้สั่งขุนฤทธิรณไกรเข้าไปว่า ให้กลับออกมาถึงในเดือนนี้ รับสั่งว่า อย่างนั้นก็ดูเร่งทำหนังสือว่าอย่างไรๆ ลงอีกให้มากให้ออกมาเถิด สุดแต่คิดว่าออกมาให้ตั้งเมืองไทรลงได้นั่นแหละ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒแรมค่ำ ๑ เพลาเช้า รับสั่งสั่งพระยาเทพว่า ทรงคิดดูก็หลายอย่างนักหนาแล้ว จะให้ใครออกมาก็จะเป็น ๒ สาย ๓ สายไป บอกเจ้าพระยาพระคลังให้เลิกเสียเถิด อย่าจัดหาให้ใครออกมาเลย ให้คิดทำแต่หนังสือว่าออกมาให้ดีเถิด ว่าซึ่งคิดจะตั้งเป็นนายมุเกมไว้ที่เมืองไทรทุกมุเกม จะทำให้เหมือนอย่างเมืองตานีนั้นความไม่เหมือนกัน ด้วยเมืองไทรเป็นเมืองใกล้กับเมืองเกาะหมาก เป็นเมืองล่อแหลมอยู่ บุตรหลานพระยาไทรก็อยู่ในเขตแดนอังกฤษ มันก็คิดอยากจะมาอยู่ทุกวัน ถ้าทำให้เสียทีมีโอกาสกับมันแล้ว มันก็จะคิดกับอังกฤษ ให้อังกฤษเป็นนายหน้าเข้ามาว่ากล่าวสวมเอาเมืองไทรหลุดลอยไปเสีย สุดแต่คิดจัดแจงว่าออกมาให้ตั้งเมืองไทรจงได้นั้นเถิด ๚
๏ ครั้นเพลาค่ำ เจ้าคุณหาบนกราบทูลถวายร่างหนังสือซึ่งตอบให้ขุนฤทธิรณไกรถือออกมา ครั้นหมื่นนราอ่านถวายไปถึงที่ข้อว่า พระวิชิตสรไกรสูบฝิ่นมานาน จะทรมานให้หายโดยเร็วไม่ได้ เห็นจะนานหายนั้น รับสั่งว่า เติมว่าลงอีกสักหน่อยเถิด ว่ากระทบไปถึงพระยาพัทลุง พระยาสงขลาไปให้หมดนั่นแหละ ว่าลงว่าขึ้นชื่อว่าเป็นคนสูบฝิ่นแล้ว จะโปรดชุบเลี้ยงเป็นเจ้าบ้านภารเมืองไม่ได้ อย่าว่าแต่เป็นถึงเจ้าบ้านภารเมืองเลย จะเป็นแต่ขุนนางก็ไม่ได้ ครั้นแก้หนังสืออ่านถวายแล้ว อ่านต่อไปถึงที่ข้อว่าไม่คิดตั้งเป็นเมือง จะตั้งแต่เป็นมุเกมไว้ ให้เป็นโอกาสอังกฤษ จะคิดเป็นนายหน้าเข้ามาว่าขอตั้งบ้านตั้งเมืองจะว่ากระไรนั้น รับสั่งว่า ความข้อนี้สั้นนัก ว่าลงว่า อังกฤษจะคิดเป็นนายหน้าให้เข้ามาว่ากล่าว จะว่ากระไรไปกับเขา จะให้เขาหรือ แผ่นดินเมืองไทรจะมิเป็นของเขาไปเสียหรือ จะไม่ให้เขาหรือ ถ้าไม่ให้เขา ๆ ก็จะเอากระนั้นนั่นแหละ จะไปตีสู้รบเขาหรือ ถ้าไม่ตีสู้รบกับเขา มันก็จะกำเริบใจคิดตีเอาเมืองถลาง เมืองพังงา เมืองตะกั่วทุ่งต่อไป ผู้คนจะมิพากันแตกตื่นนับถือมันไปเสียหมดทุกบ้านทุกเมืองหรือ ว่ากระไรพระยาราชสุภาวดี ว่าอย่างนี้ผิดไปหรือ พระยาราชสุภาวดีกราบทูลว่า กระแสพระราชดำริเป็นปรึกษาไว้ออกมาทั้งนั้น ควรด้วยเกล้าฯ อยู่ รับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า ว่าใส่ลงหารือออกมาให้เป็น ๒ หรือ ๓ อย่างนั้นนั่นแหละ ครั้นแก้หนังสืออ่านถวายแล้ว อ่านไปถึงที่ข้อว่า ถ้าตั้งเมืองไทรขึ้นไว้แล้ว แขกอังกฤษจะคิดกันให้เป็นนายหน้าเข้ามาว่ากล่าวก็หามีโอกาสจะว่าได้ไม่ ด้วยเราจัดแจงตั้งแต่งเป็นบ้านเมืองไว้แล้วนั้น รับสั่งว่าให้พิสดารไปอีกหน่อย ว่าลงว่า เราตั้งเป็นบ้านเป็นเมืองของเรามีเจ้าของไว้แล้ว อังกฤษจะเป็นนายหน้าเข้ามาว่ากล่าวเอาของเขาอย่างนี้จะว่าอย่างไรได้เต็มปาก มันจะไม่ละอายแก่ผีสางเทวดาเขาบ้างหรือ เราบ้างเขาบ้างก็เอาเถิด ของเขามีเจ้าของจะมาว่ากล่าวชิงเอาไปอย่างนั้นว่าได้อยู่หรือ ถ้าว่าอย่างนั้นเหมือนอย่างเมืองเชียงใหม่กระนี้ผู้คนก็มีมาก เป็นเมืองจันตประเทศขึ้นอยู่อย่างนั้น ไปมาแต่จะคุ้มค่าของๆ เราก็ไม่ได้ ถ้าเราไม่คิดละอายแก่ผีสางเทวดาอยู่แล้ว ชวนกันขึ้นไปทุบกวาดต้อนเอาประเดี๋ยวหนึ่งก็จะได้ นี่เราตั้งของเราไว้อย่างนี้ไม่เป็นที่มีโอกาสแล้ว จะหาอาจกล้าคิดเข้ามาว่ากล่าวสวมเอาไม่ ว่ากระไรเจ้าพระยาพระคลัง พระยาราชสุภาวดี พระยามหาอำมาตย์ ๆ กราบทูลว่า คิดตั้งเป็นเมืองขึ้นไว้แล้วที่จะกล้าเข้ามาว่าขอตั้งนั้นไม่เป็นหามิได้ ควรด้วยเกล้าฯ อยู่แล้ว รับสั่งว่า มันจะเข้ามาว่าอย่างไร มันก็คงละอายอยู่บ้างนั่นแหละ ดูว่าลงให้ความแจ่มไปอีกหน่อยเถิด ครั้นแก้หนังสืออ่านถวายแล้วอ่านไปถึงที่ข้อว่า คิดจัดแจงตั้งเมืองไทรจะเอาตนกูอนุมเป็นได้หรือ หรือจะจัดหาเอาใครก็ให้จัดแจงตั้งขึ้นเสียให้จงได้นั้น รับสั่งว่า เติมความกันคนยุลงเสียสักหน่อยเถิด ทั้งนี้ก็เพราะเชื่อถือพระยาสงขลา พระยาไทรนั่นเอง ว่าลงว่า ขอเสียเถิด การซึ่งจะคิดว่าที่เมืองไทรนั้น ถึงจะตั้งขึ้น แขกอังกฤษก็คงจะคิดสวมเอาบ้านเมืองไปวันหนึ่งนั้นอย่าว่าเลย ตั้งไม่ตั้งมันก็คงจะคิดสวมเอาวันหนึ่งนั่นแหละ ว่ากันตัดความใส่ลงออกมาอีกอย่างนี้สักหน่อยเถิด ครั้นแก้หนังสืออ่านถวายแล้ว อ่านไปถึงที่ข้อว่า จะให้พระวิชิตสรไกรเข้าไปหาคนรวบรวมตั้งอยู่ที่กรูดนั้น เห็นเป็นคนไม่ได้ราชการโหยกเหยกอยู่แล้ว ก็ให้เข้ามาอยู่เสียข้างในนั่นเอง มันจะมาหาผู้คนอะไรที่ไหนได้กับคนสูบฝิ่นอย่างนี้ ว่าเติมความลงอีกว่า คนสูบฝิ่นแล้วหาพอพระทัยจะทรงฟังชื่อเสียงให้เข้าพระกรรณเลย ครั้นแก้หนังสืออ่านถวายจบลงแล้ว รับสั่งว่า อ่านกลับขึ้นมาอีกสักทีหนึ่ง ครั้นอ่านถวายขึ้นแล้ว รับสั่งให้แทรกเติมอักษรลงอีกเล็กน้อย แห่งละตัวสองตัว หาได้ทรงเติมความอีกประการใดไม่ ครั้นจบลงแล้ว ทรงตรัสว่า ดีแล้ว เป็นกระไรเจ้าพระยาพระคลัง พระยาราชสุภาวดี ฟังดูค่อยละเอียดแจ่มความชัดออกมาอีกหรือไม่ เจ้าคุณหาบน พระยาราชสุภาวดี กราบทูลว่าแจ่มความออกมาก ทรงพระสรวลตรัสว่า ว่าเถียงออกมาให้แจ่มอย่างนี้จะได้คิดการเห็นความต้องกัน แล้วทรงตรัสว่า ตนกูอสันนั้นจะคิดเกลี้ยกล่อมเอามันมาไว้ด้วยก็เป็นไร เกลี้ยกล่อมมันมาไว้ใส่บ้านใส่เมืองได้เห็นจะดี มันมาแล้วมันจะมาแต่คนเดียวที่ไหน มันก็คงตามกันมาหลายคน แต่อย่าคิดว่าเอาที่เจ้าเมืองไปเกลี้ยกล่อม ว่าเกลี้ยกล่อมตามความไปกระนั้นนั่นแหละ ทำไมกับจะเปลืองกระดาษดินสอเท่านั้น เขียนลองไปให้มันดูเห็นจะดี ถ้ามันเข้ามาอยู่เมืองไทรได้แล้ว นานไปจน ๙ เดือน ๑๐ เดือนปีหนึ่ง โดยว่าเจ้าเมืองไทรของเราซึ่งตั้งไว้จะไม่ดีประการใด จะคิดเอาตนกูอสันขึ้นตั้งแทนก็จะได้ ว่ากระไรพระยาราชสุภาวดี ดีกว่าที่ไม่เกลี้ยกล่อมหรือไม่ พระยาราชสุภาวดี กราบทูลว่า ดีกว่าไม่เกลี้ยกล่อม ถ้าตนกูอสันเข้ามาแล้วก็คงจะได้คนมาใส่บ้านใส่เมืองมาก แล้วทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า เป็นกระไร จะคิดเกลี้ยกล่อมมันจะมาหรือไม่มา เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ถ้าเอาที่เจ้าเมืองไปว่าเกลี้ยกล่อมแล้วเห็นคงจะมา รับสั่งว่า อย่าเอาที่เจ้าเมืองไปว่าเลย ว่าเกลี้ยกล่อมมันไปกระนั้นนั่นแหละ แต่ก่อนก็รังเกียจเจ้าพระยานครฯ อยู่จึงไม่มา เดี๋ยวนี้เจ้าพระยานครฯ ก็หาบุญไม่แล้ว เห็นจะสิ้นรังเกียจลงเข้ามาดอกกระมัง แก้ความว่าออกมาอย่างนี้เถิด ครั้นแก้หนังสืออ่านถวายจบลงแล้ว รับสั่งว่า อ่านทวนมาแต่ต้นอีกทีเถิด ว่ากล่าวออกมาก็ชัดความแจ่มอยู่นักหนาแล้ว เจ้าพระยาพระคลังจะจดหมายว่ากระไรกันออกมาบ้างก็จดหมายออกมาเถิด อย่าจดหมายมากมายไปเลย จดหมายออกมาสัก ๒ ตัว ๓ ตัวว่าให้หาแขกตั้งเมืองไทรขึ้นเสียให้จงได้ๆ เท่านั้นก็แล้วเถิด ครั้นอ่านร่างหนังสือจบลงแล้ว ทรงพระสรวลตรัสว่า ทรงฟังอร่อยดีแล้ว เอาเถิด ส่งให้มันถือเร่งออกมาเร็ว ๆ จะจดหมายออกมาอย่างไรก็จดหมายส่งให้มันออกมาเถิด เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะว่าความอะไรอีกก็ไม่มีความหามิได้แล้ว ในหนังสือก็ว่ามากหมดความอยู่สิ้น ทรงพระสรวลตรัสถามว่า เรือมัจฉาณุล่องไปแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ล่องลงไปแต่เพลากลางวันวานนี้แล้ว รับสั่งว่า เห็นจะยังไม่ใช้ใบออกมาดอก พระยาโชฎึกก็ลงไปจัดแจงส่งอยู่ที่ปากน้ำ ให้เขียนหนังสือฝากเรือมัจฉาณุออกมาด้วย กับเรือขุนฤทธิรณไกรถือออกมาให้เป็นสองฉบับเถิด ลำไรออกมาถึงก่อนจะได้รู้การโดยเร็ว ดูให้ใครลงไปห้ามไว้ ให้คอยรับเอาหนังสือก่อนจึงออกมา ซึ่งคิดจะให้ใครถือหนังสือออกมาพูดชี้แจงด้วยนั้นก็เลิกเสียเถิด อย่าให้ออกมาเลย มีแต่หนังสือให้ออกมาเถิด ๚
๏ แลทรงแก้หนังสือทรงตรัสในเพลาค่ำวันนั้นอยู่จนเพลา ๘ ทุ่มเศษจึงเสด็จขึ้น แลเรือครัวซึ่งส่งเข้าไปนั้น เข้าไปถึงแล้วเก่าใหม่ ๗ ลำ เป็นคนตายเสียกลางทาง ๔๕ คน คงรับไว้ อยู่อาสาจาม ๔๐๒ คน อยู่โรงไหม ๒๑๔ คน อยู่สังฆทาน ๑๗ คน เข้ากันคงรับไว้ ๖๓๓ คน เข้ากันทั้งตายกลางทางเป็นครัวถึงแล้ว ๗ ลำ คน ๖๗๘ คน แลกระแสพระราชดำริซึ่งโปรดให้มีหนังสือออกมานั้น ข้อความประการใดก็แจ้งมาในหนังสือซึ่งขุนศรีสาคเรศ ขุนฤทธิรณไกรถือออกมาทั้งสองฉบับนั้นแล้ว ๚
๏ กระแสพระราชดำริกับข้อความซึ่งข้าพเจ้ารับพระราชทานจดหมายออกมานี้เป็นการเร็ว ด้วยรีบจะให้ทราบการตามได้รับพระราชทานฟัง เข้ากันแต่ได้จดหมายฝากออกมาแล้วเก่าใหม่ทั้งครั้งนี้เป็น ๑๔ ครั้ง ข้อความจะขาดผิดเพี้ยนควรมิควรประการใด รับพระราชทานพระเดชพระคุณสุดแล้วแต่จะโปรด จดหมายมา ณ วัน ๑ เดือน ๘ ทุติยาสาฒ แรม ๒ ค่ำ ปีกุนเอกศก (จุลศักราช ๑๒๐๑ พ.ศ. ๒๓๘๒) ๚
จดหมายหลวงอุดมสมบัติ ฉบับที่ ๑๕
๏ ข้าพเจ้าหลวงอุดมสมบัติ จดหมายมายังหลวงทิพอักษรเสมียนตรา ได้นำขึ้นกราบเรียนแต่ท้าวพระกรุณาเจ้าให้ทราบ ด้วยแต่ก่อนข้าพเจ้าได้จดหมายฝากออกมากับจมื่นอินทรเสนาครั้ง ๑ รองศุภมาตราเพชรบุรีครั้ง ๑ ขุนฤทธิรณไกร ๓ ครั้ง หมื่นจงสรสิทธิตำรวจครั้ง ๑ หมื่นนิกรญวนครั้ง ๑ นายหมวดโตญวนครั้ง ๑ ขุนสารวัดครั้ง ๑ หลวงโกชาอิศหาก ๒ ครั้ง หมื่นพิมลญวนครั้ง ๑ ขุนฤทธิชลธารครั้ง ๑ เข้ากัน ๑๔ ครั้ง ความแจ้งอยู่แต่ก่อนนั้นแล้ว ๚
๏ ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒ แรม ๓ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทร เมืองกลันตันไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒ แรม ๓ ค่ำ เพลาค่ำ ทรงตรัสถามเจ้าคุณหาบนว่า ได้เอาหนังสือซึ่งตอบออกมาให้ตั้งเมืองไทรนั้นได้ฝากเรือมัจฉาณุไปด้วยแล้วหรือ เป็นกระไร ปานนี้จะได้ใช้ใบแล้วหรือยัง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เห็นจะยังไม่ได้ใช้ใบออกมา หนังสือก็ได้คัดให้มาฝากส่งออกมาแล้ว ทรงตรัสว่า เรือมัจฉาณุเป็นเรือใหญ่อยู่ เห็นจะออกมาถึงก่อนขุนฤทธิรณไกรหรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เห็นจะออกมาถึงก่อน แต่เครื่องยศซึ่งจะพระราชทานให้ตั้งพระยาไทรนั้นได้มอบมากับเรือขุนฤทธิรณไกรแล้ว เป็นครอบถม คนโทถม กระบี่บั้งเงิน สัปทนคัน ๑ แต่เสื้อผ้านั้นให้จัดแจงหาเอาข้างนอกพระราชทาน ทรงพระสรวลรับสั่งว่า ทรงคิดว่าเจ้าพระยาพระคลังจะมีหนังสือออกมาให้ทุบตีทำเครื่องยศให้ข้างนอกเล่า ถ้าให้จัดแจงทำเอาข้างนอกประเดี๋ยวหนึ่งก็จะได้ได้ ให้ออกมาแล้วก็ดีแล้ว จะได้จัดแจงตั้งเมืองไทรเสียเร็ว ๆ สิ่งของเครื่องยศให้ออกมาอย่างนี้จะไม่ตั้งแต่งเมืองไทรขึ้นจะได้หรือ แล้วทรงตรัสว่า ความคิดที่บอกขอเรือเข้ามาว่าจะใส่ครอบครัวนั่น ก็เห็นปัญญาจะคิดขอออกมาใส่กองทัพกลับเข้าไปนั่นเอง ด้วยเรือผ่อนส่งเข้าไปเสียหมด ไม่มีเรือจะเข้าไปก็ขอออกมา แลเรือครัวซึ่งหมื่นอาวุธภูธรคุมเข้าไป ซัดไปอยู่ที่จันทบุรีนั้น จะมาที่ไหนได้ เทศกาลนี้ขัดอยู่ มาไม่ได้แล้วก็จะพาเอาครอบครัวไปงอมเสียที่นั่นหมดหรือกระไรนั่นเอง ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒ แรม ๕ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ท้าวพระกรุณามีหนังสือบอกให้หมื่นนิกรถือเข้ามา มาแต่เมืองสงขลา ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒ ขึ้น ๗ ค่ำ มา ๑๑ วันถึงปากน้ำเจ้าพระยา ทรงตรัสถามว่า ได้ความอะไรไปบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยาไชยาให้ขุนวิสูตรถือหนังสือขึ้นมาว่า ให้ลงไปว่ากล่าวให้ชักปืนรื้อค่ายเสีย ก็ยอมชักปืนรื้อค่ายลงแล้ว ตนกูปสาจัดเรือไว้ ๕ ลำว่าจะขึ้นมาหาที่เมืองสงขลา ดูทำนองตนกูปสาหาคิดหนีไปไหนไม่ ตนกูปสาวามีความผิดอยู่ก็ที่รบพระยากลันตัน ด้วยไม่บอกมายังเจ้าพระยานครฯ ก่อน โทษตนกูปสาผิดก็จะรับพระราชอาญา แล้วแต่จะโปรด จะโปรดให้ดำก็ดำ จะโปรดให้ขาวก็ขาว ทรงพระสรวลรับสั่งว่า มันว่ากล่าวเห็นจะไม่หนีแล้ว ข้างพระยากลันตันนั้นว่ากระไรเล่า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ข้างพระยากลันตันนั้นฟังดูบิดเบือนไปเสีย จะหาสู้ตนกูปสาได้ไม่ ทรงตรัสว่า ทำไมกระนั้น เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยากลันตันผัดไปว่าจะขอปรึกษาพระยาจางวางก่อนจึงจะขึ้นมา ครั้นปรึกษาพระยาจางวางแล้วผัดต่อไปอีกว่า จะปรึกษากับกุศริยะมะก่อน ท้าวพระกรุณาได้ไล่เสียงถามขุนวิสูตรว่า เห็นพระยากลันตันจะขึ้นมาหรือไม่มา ขุนวิสูตรว่าเห็นพระยากลันตันจะไม่ขึ้นมา จะให้แต่ผู้อื่นขึ้นมา พระยากลันตันจัดเรือไว้ก็จัดแต่เรือไม่มีเสา ว่ายังหาเสาอยู่ ทรงตรัสว่า จะเป็นด้วยเหตุผลอะไรจึงไม่ขึ้นมา เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ขุนวิสูตรว่าแต่ก่อนเห็นนับถือหลวงสรเสนีข้าหลวงอยู่ เดี๋ยวนี้หาสู้นับถือไม่ ว่าข้าหลวงไปเข้าเสียกับตนกูปสา พระยากลันตันมีหนังสือมาถึงพระยาเสนหามนตรี ว่าข้าหลวงที่ลงไปอยู่เป็นหามีค่าคุณอะไรกับพระยากลันตันไม่เลย รับสั่งว่า ค้นดูหนังสือฉบับที่ว่าข้าหลวงลงไปห้าม เป็นพวกอยู่กับพระยากลันตันพวกหนึ่ง ตนกูปสาพวกหนึ่งนั้น ก็จะรู้ว่าเข้ากันอย่างไร ขุนวิสูตรที่ขึ้นมาจะเป็นพวกข้างใครก็จะรู้ ถ้าขุนวิสูตรเป็นพวกอยู่ข้างตนกูปสาแล้ว ก็คงจะพูดเข้าด้วยตนกูปสา พระยากลันตันจะไม่ขึ้นมาด้วยเหตุอย่างนี้หรืออย่างไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า พระยากลันตันเป็นคนเปรียวอยู่ ยังไม่เคยได้เข้าไป ณ กรุงฯ เลย เห็นจะคิดกลัวถึงความก่อนๆ อยู่ด้วยจึงไม่ขึ้นมา ตนกูปสาเป็นคนเคยได้เข้าไป ณ กรุงฯ อยู่ จึงคิดขึ้นมา แต่พระยาบาโงยนั้นว่าลงไปอยู่ที่ปากน้ำสำเราะต่อแดนกับพิสูตร พระยาไชยาให้ตนกูปสามีหนังสือไปให้ขึ้นมาหาตนกูปสา ๆ ว่า มีหนังสือไปครั้งหนึ่งแล้วก็ไม่ขึ้นมา จะมีหนังสือลงไปอีกจะขึ้นมาหรือไม่มาก็ไม่รู้เลย ทรงตรัสว่า มันจะมาที่ไหน ทำนองพระยากลันตันจะคิดระวังไม่ไว้ใจพระยาบาโงยอยู่ดอกกระมัง จึงไม่ขึ้นมาหาที่สงขลา จะถือว่าเป็นเจ้าบ้านเจ้าเมืองจะต้องอยู่รักษาบ้านรักษาเมือง จะให้แต่พระยาจางวางหรือรายามุดาขึ้นมานั่นเอง เห็นจะเป็นอย่างนั้นเสียแล้ว แล้วทรงตรัสถามว่า ข้างเมืองไทรนั้นเป็นอย่างไรบ้างเล่า เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จดหมายเข้าไปว่าแขกฉกรรจ์ที่พระยาไทรจะคิดผ่อนขึ้นมาก่อนครอบครัวนั้น พระยาไทรได้ผ่อนขึ้นมาถึงที่พังลาเมืองพัทลุงบ้างแล้ว เป็นคน ๔๓๑ คน รับสั่งว่า คนมันมากอยู่ก็ต้องผ่อนเอาเข้าไปเสียบ้างอยู่เอง แล้วทรงตรัสถามว่า อยู่ดีอยู่ด้วยกันหมดดอกหรือ พระนรินทร์กราบทูลว่า อยู่ดีอยู่ด้วยกันสิ้น ทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร เรือครอบครัวจะมีตามเข้าไปอีกบ้างหรือไม่ พระนรินทร์กราบทูลว่า หมื่นนิกรเห็นจัดแจงเรืออยู่ ว่าจะให้คุมตามเข้าไปข้างหลังอีก ๕ ลำ ทรงตรัสว่า มันคุมเข้าไปติดอยู่ที่เมืองจันทบุรีลำหนึ่งนั้นก็เห็นจะพากันงอมเสียหมดหรือกระไรนั่นเอง แล้วรับสั่งว่า เอาหนังสือมาว่าไปเถิด ครั้นหลวงสุรินทามาตย์อ่านหนังสือบอกถวายไปถึงที่ข้อว่า ตนกูปสาจัดเรือให้ออกมารับฉุดเรือพระยาไชยาเข้าไปนั้น ทรงพระสรวลตรัสว่า ดูทำนองตนกูปสาจะคิดทำความชอบใส่ตัวกลัวข้างพระยากลันตันจะมารับเข้าไปเสียก่อน จึงมาชิงรับฉุดเรือพระยาไชยาเข้าไป ครั้นอ่านถวายจบแล้ว ทรงตรัสว่า เป็นไรจะไม่ขึ้นมา พระยากลันตันจะไม่มาก็คงจะให้ใครขึ้นมาคนหนึ่งนั่นแหละ ที่จะไม่ให้ขึ้นมานั้นเห็นไม่เป็น ถ้าพากันขึ้นมาได้แล้ว จะจัดแจงว่ากล่าวให้เรียบร้อย ก็ต้องให้ตนกูปสาเข้าหานับถือพระยากลันตัน ลงกันข้างหนึ่งโดยสุจริต ให้พระยากลันตันขอตั้งแต่งก่อน จึงจะจัดแจงให้อยู่ไปด้วยกันไต้ ถ้าว่ากล่าวยังไม่เรียบร้อย ก็ต้องคิดพาเอาตัวตนกูปสาเข้าไป ณ กรุงฯ จะควรให้ผู้ใดกลับไปอยู่รักษาเมืองกลันตัน จะเอาใครเข้าไปกับตนกูปสาประการใด ก็สุดแต่คิดว่ากล่าวพาเข้าไป จะได้จัดแจงเสียให้แล้วทีเดียว แล้วทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร ได้ทำเมืองสงขลาไปถึงไหนบ้างแล้ว เอาผู้คนที่ไหนทำบ้าง พระนรินทร์ถามแล้วกราบทูลว่า เอาคนพวกที่เมืองสงขลาทำ ๆ แล้วด้านสกัด ๒ ด้าน ยังจับทำด้านรีต่อไปอยู่ ทรงตรัสว่า ทำเข้าเสียจะได้เป็นที่มั่นกันข้าศึกศัตรูต่อไป แล้วทรงตรัสถามว่า เต้นชำระฝิ่นไว้ได้มากน้อยเท่าไรแล้ว พระนรินทร์ถามแล้วกราบทูลว่า ทราบอยู่ว่าชำระไว้ได้มากแล้ว แต่หาทราบว่าได้เท่าไรไม่ รับสั่งว่า อะไรๆ ก็ไม่ดีเหมือนชำระฝิ่นได้เข้าไปมากหมดนั่นแหละ ครั้นอ่านจดหมายรายแขกฉกรรจ์ซึ่งพระยาไทรส่งขึ้นมาถวายจบแล้ว รับสั่งว่า ผู้คนมันยังมากมายอยู่ก็ต้องผ่อนปรนเอาเข้ามาเสียบ้าง แล้วทรงตรัสถามพระนรินทร์ว่า ผักปลาของมื้อซื้อกินได้เอาใส่ส่งให้ออกมาหมดแล้วหรือ ใส่เรือลำไรออกมาบ้าง พระนรินทร์กราบทูลว่า เอาส่งให้ออกมาหมดแล้ว บรรทุกเรือมัจฉาณุออกมาลำเดียว ทรงตรัสว่าทำไมจึงจัดแจงใส่ออกมาแต่ลำเดียวเล่า ถ้าเรือมัจฉาณุมาช้าอยู่ยังไม่ถึง จะมิพากันอดอยู่หมดหรือ การไปชล่ำชเลอย่างนี้ก็ชอบแต่จะแจกจ่ายเฉลี่ยบรรทุกออกมาให้หลายลำจึงจะชอบ ลำไรมาถึงก่อน ก็จะไปกินลำนั้นไปพลาง จัดแจงบรรทุกลำเดียวออกมาอย่างนี้ ถ้ายังไม่มาถึงก็ต้องคอยกันอยู่นั้นนั่นเอง ทำไมจึงเป็นอย่างนี้ไปเสียหมด ได้รับสั่งสั่งเสียไว้หลายคนด้วยกันทีเดียว พากันเฉยเสียได้ ไม่มีใครจะช่วยจัดแจงให้ถูกการถูกงานเข้าได้เลย เป็นขุนนางอะไรเช่นนี้ ต้องให้ทรงจู้จี้รี้ไรไปทีเดียว ฟังดูแต่ก่อน ๆ เขาก็ไม่เป็นเช่นนี้ รับสั่งสั่งแล้วก็แล้วกันทีเดียว เป็นธุระเขาคิดจัดแจงกันไปเองหมดนั่นแหละ ไม่ต้องรับสั่งถึง ๒ ครั้ง ๓ ครั้งเลย นี่กลาโหมก็อย่างนั้น กรมท่าก็อย่างนั้น ไม่เป็นอะไรเข้าได้เลย แล้วรับสั่งสั่งเจ้าคุณหาบนว่า จดหมายขออะไรเข้าไปบ้าง ก็ดูจัดแจงขอเอาบรรทุกเฉลี่ยส่งออกมาให้ทุกลำหน่อยเถิด ลำไรออกมาถึงก็จะได้ลำนั้นกินไปก่อน ๚
๏ ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒ แรม ๖ ค่ำ แรม ๗ ค่ำ แรม ๘ ค่ำ แรม ๙ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทรเมืองกลันตันไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒแรม ๑๐ ค่ำ เพลาเช้า พระยาเทพกราบทูลว่า หลวงปลัดกรมการเมืองเพชรบุรีบอกเข้าไปว่าเรือจีนเจียกลูกค้ากรุงฯ มาแต่เมืองกลันตันลำ ๑ หลวงปลัดกรมการได้ถามถึงราชการเมืองกลันตัน มีหนังสือบอกส่งเข้าไปด้วยฉบับ ๑ ทรงตรัสถามว่า ได้ความว่ากระไรบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ได้ความว่าพระยากลันตัน ตนกูปสา จะขึ้นมาหาที่สงขลา ว่าที่ค่ายนั้นพระยาไชยารื้อลงเสียหมดเอาเผาไฟเสียแล้ว ทรงพระสรวลตรัสว่า รื้อค่ายลงเสียอย่างนี้ เห็นการจะไม่เป็นไรแล้ว คงจะพากันขึ้นมาหาที่สงขลาหมดนั่นแหละ ที่จะไม่ขึ้นมาหาให้ว่ากล่าวนั้นเห็นจะไม่เป็น เป็นคราวเคราะห์ของแม่ทัพใหญ่ดีอยู่เอง จึงไม่ต้องได้ยากลำบากยกกองทัพลงไป อย่างไร ๆ ก็ขอให้เรียบร้อยแล้วกันเสียหน่อยเถิด ครั้นหลวงสุรินทามาตย์อ่านหนังสือบอกถวายจบลง ทรงตรัสว่า คอยฟังหนังสือบอกแม่ทัพใหญ่เข้าไปเถิด ข้อความประการใดข้างนอกก็คงรู้ถี่ถ้วนมากกว่านี้เสียอีก ๚
๏ ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒ แรม ๑๑ ค่ำ แรม ๑๒ ค่ำ แรม ๑๓ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทรเมืองกลันตันไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒ แรม ๑๔ ค่ำ เพลาค่ำ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า เรือจีนเอี่ยมซึ่งออกไปส่งกองทัพแล้วเลยไปค้าเมืองกลันตันนั้น กลับเข้าไปแต่เมืองกลันตันถึงลำ ๑ ถามได้ความว่า พระยากลันตันจะให้พระยาจางวางขึ้นมาหาที่สงขลากับตนกูปสา ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒแรม ๖ ค่ำ จีนเอี่ยมไปแต่เมืองกลันตัน ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒแรม ๒ ค่ำ เห็นพระยากลันตัน ตนกูปสาจัดแจงเรือจะให้ขึ้นมาอยู่ จีนเอี่ยมไป ๑๒ วันถึงปากน้ำเจ้าพระยา ทรงตรัสถามว่า ไพร่บ้านพลเมืองนั้นเป็นกระไร ซื้อขายสงบกันเป็นปรกติดีไปแล้วหรือ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ซื้อขายกันสงบดีเป็นปรกติอยู่ รับสั่งว่า ถ้าพระยากลันตันจะให้พระยาจางวางขึ้นมา ก็เห็นจะกลัวระวังข้างหลังนั่นเอง จึงให้พระยาจางวางขึ้นมา อย่างไรก็คอยฟังเอาหนังสือบอกแม่ทัพใหญ่เข้าไปถึงเถิด คงจะรู้ความเสร็จสิ้นหมดนั่นแหละ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ทุติยาสาฒ แรม ๑๕ ค่ำ เพลาเช้า ทรงตรัสกับเจ้าคุณหาบนว่า เรือจีนเอี่ยมมาแต่เมืองกลันตันว่าพระยากลันตันจะให้พระยาจางวางขึ้นมากับตนกูปสา ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒแรม ๖ ค่ำนั้น รู้ความแล้วหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ทราบแล้วว่า จะให้พระยาจางวางขึ้นมากับตนกูปสา รับสั่งว่า ถ้าขึ้นมาถึงแล้ว ผีสางเทวดาช่วยดลใจแม่ทัพใหญ่ให้คิดจัดแจงถูกไปให้เรียบร้อยลงเสียหน่อยเถิด การจะควรแยกย้ายให้เป็น ๒ บ้าน ๒ เมืองได้หรือ หรือจะจัดแจงให้ดีกันตามฉันผู้ใหญ่ผู้น้อยอยู่บ้านอยู่เมืองเดียวกันได้อย่างไร ก็ขอให้คิดว่ากล่าวจัดแจงเสียให้เรียบร้อยลงให้ได้ แผ่นดินข้างเมืองแขกก็กว้างขวางใหญ่โตมีอยู่มาก ถ้าเห็นว่าตนกูปสาจะไม่ยอมฟังบังคับอยู่ด้วยพระยากลันตัน จะขอแยกทำราชการเหมือนอย่างว่ามาแต่ก่อนแล้ว คิดจัดแจงหาที่อื่นตั้งให้เป็นบ้านเป็นเมืองขึ้นได้อีกสักเมืองหนึ่งแล้วเห็นจะดีทีเดียว จะได้มากบ้านมากเมืองขึ้น ว่ากระไร เจ้าพระยาพระคลัง ที่ทางแผ่นดินข้างเมืองแขกนั้น จะกว้างขวางอย่างไร ออกมาอยู่ข้างนอกแล้วก็คงจะรู้หมด คิดจัดแจงแยกตั้งขึ้นเป็น ๒ บ้าน ๒ เมืองได้เห็นจะดีอยู่ หรือว่ากระไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ที่ดินต่อเมืองกลันตันลงไปหว่างพิสูตรกับเมืองกลันตันนั้น ปากน้ำก็มีถึง ๒ ปากน้ำ ถ้าจะคิดตั้งให้เป็นบ้านเป็นเมืองขึ้นก็เห็นจะได้ รับสั่งว่า คิดตั้งขึ้นเป็นเมืองได้อีกเมืองหนึ่งเห็นจะดี เดชะผีสางเทวดามาดลใจคิดจัดแจงให้ถูกไปเสียหน่อยเถิด จะได้กลับเข้าไปทันฤดูลม ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๙ ขึ้นค่ำ ๑ เพลาค่ำ พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ท้าวพระกรุณาให้หมื่นอาวุธภูธร หมื่นศรีไพโรจน์ คุมครัวเข้าไป ๘๓ คน หมื่นอาวุธภูธร หมื่นศรีไพโรจน์ เข้าไปแต่เมืองสงขลา ณ วันเดือน ๘ แรม ๖ ค่ำ ถูกพายุซัดไปอยู่เมืองจันทบุรีแต่ ณ วันเดือน ๘ แรม ๑๒ ค่ำ ได้มาจากเมืองจันทบุรี ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒแรม ๑๑ ค่ำ มา ๕ วันถึงปากน้ำเจ้าพระยา ทรงตรัสว่า เออ พ้นทุกข์พ้นร้อนทีเดียว ทรงคิดว่าจะขัดลมมาไม่ได้เสียแล้ว มิรู้ลมแปรให้มาเอา ๕ วันถึงได้ เรือมันจะซัดไปที่ไหน ยายโตดไต้ก๋งมันพาเรือไปบ้านมันนั่นเอง ทรงคิดว่าจะให้ออกไปเอาโทษเสียบ้าง มันกลับเข้าไปถึงแล้วก็แล้วไปเถิด แล้วทรงตรัสถามว่า ครอบครัวดีอยู่หมดดอกหรือ แต่ส่ง ๆ เข้าไปเป็นเท่าไรด้วยกันแล้ว พระนรินทร์กราบทูลว่า ครัวที่หมื่นอาวุธภูธร หมื่นศรีไพโรจน์ คุมเข้าไปตายเสียที่ปากน้ำสงขลา ๓ คน ที่จันทบุรี ๒ คน ยังคงอยู่ ๗๘ คน แต่ได้ส่งเข้าไปเข้ากันทั้งครั้งนี้เป็นเรือ ๘ ลำ เป็นคนตายกลางทาง ๕๐ เป็นคนคงรับ ๗๑๖ เข้ากัน ๗๖๖ คน รับสั่งว่า บอกพระยาราชวังสรรค์ดูรับรองเลี้ยงดูมันไว้ให้ดีเถิด แล้วทรงตรัสถามว่า ช้างสีประหลาดนั้น มันได้เห็นหรือไม่ สีเป็นสีอะไร พระนรินทร์กราบทูลว่า เห็นเป็นสีลูกหว้าแก่ ทรงพระสรวลตรัสว่า เป็นสีลูกหว้าแก่ทีเดียวหรือ ถ้าเป็นสีลูกหว้าแก่ประหลาดอยู่แล้ว จะมิบอกเข้าไปบ่อย ๆ หรือ นี่เห็นจะไม่เป็นอะไรได้ จึงไม่บอกเข้าไป แล้วทรงตรัสถามว่า เป็นกระไร ม้าเอาออกมาแต่กรุงฯ ดีอยู่หมดหรือ ล้มตายเสียบ้างหรือไม่ พระนรินทร์กราบทูลว่า ดีอยู่หมด ทรงตรัสว่า ม้าที่กรุงฯ พากันล้มไปหลายม้าจนจะหมดเสียแล้ว เอาออกมาอยู่ดีอยู่ก็แล้วไปเถิด ๚
๏ ณ วันเดือน ๙ ขึ้น ๒ ค่ำ ขึ้น ๓ ค่ำ ขึ้น ๔ ค่ำ หาได้ทรงพระราชดำริราชการเมืองไทรเมืองกลันตันไม่ ๚
๏ ครั้น ณ วันเดือน ๙ ขึ้น ๕ ค่ำ เพลาเช้า พระยาพิพัฒน์กราบทูลว่า ท้าวพระกรุณาบอกให้จีนเที่ยงคุมครัวเข้าไปถึง ๒๑ คน จีนเที่ยงไปจากเมืองสงขลา ณ วัน เดือน ๘ ทุติยาสาฒ แรม ๙ ค่ำ ไป ๑๑ วันถึงปากน้ำเจ้าพระยา ทรงตรัสถามว่า เข้าไปพบปะเรืออะไรบ้างหรือไม่ ได้ความอะไรเข้าไปบ้าง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า ได้ความว่าพระยากลันตันแต่งเรือวาดเขียนอยู่ ๑๐ ลำ ว่าจะขึ้นมาที่สงขลา ณ วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒ แรม ๖ ค่ำ แต่ตนกูปสานั้น ว่าจะขึ้นมาวันแรม ๓ ค่ำ ก่อนพระยากลันตัน ข้างเมืองไทรนั้น ท้าวพระกรุณาให้เจ้าพระยายมราชลงไปคอยรับครัวอยู่ที่หนองบัว เมื่อจีนเที่ยงไปจากสงขลานั้น พระยากลันตัน ตนกูปสา ยังหาไปถึงไม่ จีนเที่ยงเข้าไปพบเรือหน้าเขียนที่ใต้สามร้อยยอดลำ ๑ ว่าถูกพายุเพลาใบหัก เอาไม้พลองดามแล่นออกมา ทรงตรัสว่า เป็นเรือมัจฉาณุนั่นเอง ให้ออกมารับเจ้าพระยายมราชขี่เข้าไป กลับเพลาหักจะช้าไปเสียอีก เป็นกระไร เห็นพระยากลันตัน ตนกูปสา จะขึ้นมาแน่แล้วหรือ เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า จะขึ้นมาแน่ รับสั่งว่า ขึ้นมาจะได้รีบจัดแจงการเมืองไทร เมืองกลันตันเสียให้แล้ว จะได้กลับเข้าไปทันมรสุมลมในเดือน ๑๐ นี้ ครอบครัวจะกวาดต้อนเข้ามาก่อนอย่างไรก็เอามา เรือให้ออกมา ๑๓ ลำก็เห็นจะเอาบรรทุกครัวเข้าไปนั่นเอง เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เรืออย่างที่นครฯ ก็เอาลงไปตกแต่งไว้ ๒ ลำ ว่าจะเอาให้เจ้าพระยายมราชขี่เข้าไป รับสั่งว่า จะเอาขี่เข้าไปให้ไปเร็วนั่นหรือ ไม่ขี่เรือใหญ่แล้ว ก็เอาบรรทุกครัวบรรทุกฝิ่นเข้าไป ครั้นเสมียนตราอ่านบอกถวายจบแล้ว ทรงตรัสถามว่า เป็นครัวอะไร เจ้าคุณหาบนกราบทูลว่า เป็นครัวเมืองสตูล แต่บอกจำนวนเข้าไปว่าเข้ากันได้ส่งเข้าไปเป็นเรือ ๗ ลำ คน ๖๐๐ เศษนั้นผิดอยู่ รับได้เป็นเรือถึง ๘ ลำ คน ๗๐๐ เศษ .รับสั่งว่า เห็นจะคิดพลั้งตกไปเสียนั่นเอง ดูเอามอบส่งให้พระยาราชวังสรรค์ไว้เถิด เลิกทัพกลับเข้าไปแล้วจะคิดจัดแจงอย่างไร จึงค่อยจัดแจงต่อไป ๚
๏ แลกระแสพระราชดำริตั้งแต่วันเดือน ๘ ทุติยาสาฒ แรม ๓ ค่ำ ขุนฤทธิรณไกรออกมาแล้วนั้น หาสู้ทรงพระราชดำริมากไม่ ข้าพเจ้าได้รับพระราชทานจดหมายออกมา เข้ากันเก่าใหม่ทั้งให้หมื่นอุดมออกมาครั้งนี้เป็น ๑๕ ครั้ง ข้อความจะขาดผิดเพี้ยนควรมิควรประการใด ขอพระราชทานพระเดชพระคุณสุดแล้วแต่จะโปรด จดหมายมา ณ วัน ๕ เดือน ๙ ขึ้น ๕ ค่ำปีกุนนักษัตรเอกศก (จุลศักราช ๑๒๐๑ พ.ศ. ๒๓๘๒) ๚
ประชุมความท้ายเรื่อง
เรื่องราวพงศาวดาร คราวพระยาศรีพิพัฒน์ยกกองทัพลงไปหัวเมืองปักษ์ใต้ ต่อจากความอันปรากฏในจดหมายหลวงอุดมสมบัติ มีเนื้อความดังจะอธิบายไว้ในที่สุดเรื่องต่อไปนี้
ส่วนเมืองไทรบุรี
เมื่อไทยปราบปรามพวกแขกขบถ ได้เมืองไทรคืนครั้งที่ ๒ แล้ว พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้แยกเขตแขวงเมืองไทรบุรีออกเป็น ๑๒ มุเกม (ทำนอง อำเภอทุกวันนี้) จัดเป็น ๔ เมือง คือ เมืองไทรบุรี ๑ เมืองกะปังปาสู ๑ เมืองปลิศ ๑ เมืองสตูล ๑ ต่างไม่ขึ้นแก่กัน แลฟังบังคับบัญชาตรงจากเมืองนครศรีธรรมราชทั้ง ๔ เมือง โปรดให้ย้ายพระยาไทรบุรี (แสง) มาเป็นพระยาบริรักษ์ภูธร ผู้ว่าราชการเมืองพังงา พระเสนานุชิต (นุช) มาเป็นปลัดเมืองพังงาอยู่ก่อน ต่อมาตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองตะกั่วป่าว่าง จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนพระเสนานุชิต ขึ้นเป็นพระยาเสนานุชิต ตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองตะกั่วป่า ส่วนเมืองไทรบุรีซึ่งแยกออกเป็น ๔ หัวเมืองนั้น โปรดให้เลือกสรรพวกแขกซึ่งมีความสวามิภักดิ์ และเป็นผู้ที่ราษฎรนับถือ ตั้งเป็นผู้ว่าราชการเมืองทั้ง ๔ เมือง คือ ตนกูอาหนุ่ม ว่าราชการเมืองไทรบุรี ตนกูอาสัน ว่าราชการเมืองกะบังปาสู ตนกูหมัดอาเก็บ ว่าราชการเมืองสตูล ทั้ง ๓ คนนี้เป็นญาติวงศ์ของพระยาไทรแต่ก่อน ส่วนเมืองปลิศนั่นทรงตั้งเสดอุเซ็น เป็นผู้ว่าราชการเมือง (ภายหลังจึงมาเกี่ยวดองกับสกูลเจ้าพระยาไทรในทางเป็นเขย)
ต่อมา ถึงปีฉลูตรีศก จุลศักราช ๑๒๐๓ พ.ศ. ๒๓๘๔ เจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) แต่งให้ตนกูดาอีผู้บุตร กับตนกูอาเก็บ ถือหนังสือเข้ามายังกรุงเทพฯ ขอให้เสนาบดีนำความขึ้นกราบบังคมทูล ขอรับพระราชโทษที่ได้กระทำความผิดล่วงพระราชอาญามาแต่หลัง จะขอเป็นข้าทูลละอองธุลีพระบาทรับราชการสนองพระเดชพระคุณต่อไป เวลานั้นประจวบตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองกะบังปาสูว่าง ด้วยตนกูอาสันถึงแก่กรรม พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงโปรดให้ย้ายตนกูอาหนุ่มมาเป็นผู้ว่าราชการเมืองกะบังปาสู แลทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ยกโทษพระราชทานเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) ให้กลับมาว่าราชการเฉพาะเมืองไทรที่แบ่งใหม่
ส่วนเมืองกลันตัน
ทางเมืองกลันตันนั้น ความปรากฏต่อมาว่า เมื่อกองทัพพระยาเพชรบุรีลงไปตั้งอยู่ที่เมืองสายบุรีแล้ว พระยาศรีพิพัฒน์แต่งให้พระยาไชยานอกราชการ คุมพลลงเรือรบ (จะเป็นกี่ลำไม่ปรากฏ) ไปเมืองกลันตันอีกกอง ๑ เอาเรือรบเข้าไปทอดอยู่ในแม่น้ำเมืองกลันตัน พระยาบาโงยรู้ว่าไทยยกกองทัพลงไปทั้งทัพบกทัพเรือก็หนีไป พระยาไชยานอกราชการ บังคับให้พระยากลันตันแลตนกูปะสารื้อค่าย แลเลิกการตระเตรียมรบพุ่งทั้ง ๒ ฝ่าย แล้วพาตัวพระยากลันตันกับตนกูปะสาขึ้นมาหาพระยาศรีพิพัฒน์ ณ เมืองสงขลา พระยาศรีพิพัฒน์ว่ากล่าวทั้ง ๒ ฝ่ายประนีประนอมยอมดีกันแล้ว จึงให้กลับลงไปเมืองกลันตัน แต่การที่ตกลงปรองดองกันครั้งนั้น ไม่เรียบร้อยอยู่ได้นานเท่าใด พอรุ่งขึ้นปีชวด โทศก จุลศักราช ๑๒๐๒ พ.ศ. ๒๓๘๓ พวกเมืองกลันตันก็เกิดอริกันขึ้นอีก คราวนี้มูลเหตุเกิดด้วยพระยาจางวางกับตนกูศรีอินทาราขัดขืนอำนาจพระยากลันตัน ถึงเตรียมขุดสนามเพลาะจะรบกันอีก เมื่อความทราบถึงกรุงเทพฯ โปรดให้พระยานครฯ (น้อยกลาง) แต่งกรมการถือหนังสือลงไปว่ากล่าวข่มขู่ ก็สงบกันไปได้อีกครั้ง ๑ ครั้นถึงปีฉลูตรีศก จุลศักราช ๑๒๐๓ พ.ศ. ๒๓๘๔ ตนกูปะสาเข้ามากรุงเทพฯ ร้องทุกข์กล่าวโทษพระยาจางวาง แลตนกูศรีอินทารา (รายามุดา) ว่าเอาเรือกสวนทรัพย์สมบัติของตนไปเป็นอาณาประโยชน์ ฝ่ายข้างพระยากลันตัน ก็มีใบบอกกล่าวโทษตนกูปะสาเข้ามาว่า ใช้คนไปชักชวนพระยาบาโงย แลพวกเมืองตรังกานู เมืองลิงา จะให้มาทำร้ายพระยากลันตันอีก พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริว่า พวกญาติพี่น้องพระยากลันตัน เกิดแตกร้าวกันมาหลายครั้ง ได้ว่ากล่าวเกลี่ยไกล่ให้อยู่ด้วยกันก็ปรองดองกันไปได้แต่ชั่วคราว ๑ แล้วก็กลับวิวาทกันอีก จะเกลี่ยไกล่ให้อยู่ด้วยกันอย่างแต่ก่อนเห็นจะไม่เรียบร้อย ในเวลานั้นประจวบตำแหน่งผู้ว่าราชการเมืองปัตตานีว่าง มีรับสั่งให้ย้ายพระยาหนองจิกลงไปเป็นพระยาปัตตานี แลโปรดให้ถามตนกูปะสาว่า จะให้ขึ้นมาเป็นผู้ว่าราชการเมืองหนองจิกจะเต็มใจหรือไม่ ตนกูปสารับจะมา แต่จะขอลงไปรับครอบครัวบ่าวไพร่ที่เมืองกลันตันพามาเมืองหนองจิกด้วย จึงโปรดให้พระยาไชยานอกราชการซึ่งได้เลื่อนยศขึ้นเป็นพระยาท้ายน้ำ ลงไปเมืองกลันตันกับตนกูปะสา เพื่อที่จะดูแลในการรวบรวมผู้คนบ่าวไพร่ของตนกูปสาที่จะพามาเมืองหนองจิก อย่าให้เกิดเหตุวิวาทขึ้นกับพระยากลันตัน ครั้นลงไปถึงเมืองกลันตันแล้วตนกูปะสาขอหนังสือพระยาท้ายน้ำไปเกลี้ยกล่อมพระยาบาโงย แลตนกูหลงอาหมัด มาจากเมืองตรังกานู พร้อมด้วยผู้คนบ่าวไพร่กว่า ๒๐๐ คน มาพักอยู่ที่บ้านตนกูปะสา พระยาท้ายน้ำให้พระยาบาโงย ตนกูหลงอาหมัดถือน้ำกระทำสัตย์ถวายแล้ว ว่ากล่าวชักชวนจะให้ขึ้นมาอยู่เมืองหนองจิกกับตนกูปสา พระยาบาโงย ตนกูหลงอาหมัด ก็อิดเอื้อน ฝ่ายตนกูปะสาก็พลอยบิดพริ้วเชือนแชไปต่างๆ ลงปลายตนกูปะสาเขียนหนังสือมายื่นต่อพระยาท้ายน้ำ ว่าถ้าได้เป็นที่พระยากลันตันจะให้สินบน ๑๐,๐๐๐ เหรียญ เมื่อพระยาบ้ายน้ำเห็นตนกูปะสากลับใจไปเป็นอย่างอื่นเสียแล้ว ก็มีใบบอกส่งต้นหนังสือตนกูปะสาเข้ามายังกรุงเทพฯ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงขัดเคือง ว่าพวกเมืองกลันตันมีแต่จะคิดร้ายกันไม่รู้แล้ว จึงโปรดให้พระยานครฯ เกณฑ์กองทัพเมืองนครศรีธรรมราช ๒,๐๐๐ คน ให้พระเสนหามนตรีคุมลงไปสมทบกับกองทัพเมืองสงขลาอีก ๒,๐๐๐ คน พระสุนทรนุรักษ์ (สังข์) เป็นหัวหน้าสมทบกันยกลงไปถึงเมืองกลันตันเมื่อเดือน ๘ อุตราสาฒ ปีขาลจัตวาศก เมื่อกองทัพไทยยกลงไปถึงตนกูปะสา พระยาบาโงย แลตนกูหลงอาหมัด ก็ยอมอพยพมาอยู่เมืองหนองจิกโดยดี ส่วนพระยาจางวางแลตนกูศรีอินทารา (รายามุดา) นั้น พระเสนามนตรีเอาตัวมากักไว้ที่ค่าย ว่าจะพาเข้ามากรุงเทพฯ พระยากลันตันมาวิงวอนขอตนกูศรีอินทารา (รายามุดา) ไว้ พระเสนหามนตรีจึงพาแต่พระยาจางวางเข้ามากรุงเทพฯ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้เอาตัวพระยาจางวางไปไว้ที่เมืองนครศรีธรรมราช
ตนกูปะสามาว่าราชการเมืองหนองจิกอยู่ได้ ๓ ปี ในระหว่างนั้นพระยาบาโงย แลตนกูหลงอาหมัดถึงแก่กรรมที่เมืองหนองจิกทั้ง ๒ คน
ถึงปีมะเส็งสัปตศก จุลศักราช ๑๒๐๗ พ.ศ. ๒๓๘๘ พระยาปัตตานีถึงแก่กรรม พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งให้ตนกูปะสาเป็นพระยาปัตตานี
ต่อมาถึงปีฉลูเบญจศก จุลศักราช ๑๒๑๕ พ.ศ. ๒๓๙๖ ในรัชกาลที่ ๔ พระยายิหริ่งถึงแก่กรรม พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดตั้งพระยาจางวาง ให้ลงไปเป็นผู้ว่าราชการเมืองยิหริ่ง
การส่วนเมืองกลันตันตั้งแต่ได้แยกพวกตนกูปะสา แลพระยาจางวางมาแล้วก็เรียบร้อยสืบมา พระยากลันตันกับตนกูปะสา แลพระยาจางวางก็สิ้นอริวิวาท กลับคืนดีกันอย่างเดิม
ส่วนเมืองนครศรีธรรมราช
เจ้าพระยานครฯ (น้อย) มีบุตรภรรยาหลวงที่เป็นราชการ ๓ คน คนใหญ่ชื่อน้อยใหญ่ ได้เป็นที่พระยาพัทลุง และเป็นบุตรเขยเจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ) คนที่ ๒ ชื่อน้อยกลาง ได้เป็นที่พระเสนหามนตรี ผู้ช่วยราชการเมืองนครศรีธรรมราช คนที่ ๓ เข้าใจว่าชื่อน้อยเล็ก หรือน้อยเอียด ปรากฏในเรื่องจดหมายหลวงอุดมสมบัติว่าเข้ามารับราชการอยู่ในกรุงเทพฯ ได้เป็นหลวงฤทธิ นายเวรมหาดเล็ก ได้คุณเสงี่ยมหลานพระเจ้ากรุงธนบุรีเป็นธิดาพระพงศ์นรินทร์เป็นภรรยา เมื่อเจ้าพระยานครฯ (น้อย) ถึงอสัญกรรมแล้ว พระยาพัทลุงกับพระเสนหามนตรีไม่ปรองดองกัน พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริเห็นว่า พระยาพัทลุงสูบฝิ่นและเป็นคนพิการ ดังปรากฏในความที่กล่าวในจดหมายหลวงอุดมสมบัติ ทรงพระราชดำริเห็นว่า จะให้ว่าราชการเมืองนครศรีธรรมราชไม่ได้ แต่จะให้คงเป็นพระยาพัทลุงอยู่ เมืองพัทลุงก็คงจะเกิดเกี่ยงแย่งกับเมืองนครศรีธรรมราช จึงโปรดให้ย้ายพระยาพัทลุง (น้อยใหญ่) เข้ามาเป็นพระยาอุไทยธรรม รับราชการอยู่ในกรุงเทพฯ เลื่อนพระปลัด ชื่อไรไม่ปรากฏ ปรากฏแต่ว่าเป็นบุตรเจ้าพระยาสุรินทราชา ครั้งรัชกาลที่ ๑ ขึ้นเป็นพระยาพัทลุง ส่วนเมืองนครศรีธรรมราชนั้น ทรงตั้งพระเสนหามนตรี (น้อยกลาง) เป็นพระยาศรีธรรมาโศักราช ผู้สำเร็จราชการเมืองนครศรีธรรมราช และทรงตั้งหลวงฤทธิ นายเวรมหาดเล็กเป็นพระเสนหามนตรี
ส่วนอังกฤษ
ความปรากฏในหนังสือพระราชพงศาวดาร ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ว่า เมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ยกโทษพระราชทานเจ้าพระยาไทร (ปะแงรัน) แล้ว โปรดให้เจ้าพระยาพระคลังมีหนังสือออกไปถึงเจ้าเมืองสิงคโปร์ ขอยกเลิกสัญญาข้อ ๑๓ ในตอนที่ว่าอังกฤษรับสัญญาจะป้องกันไม่ให้พวกเจ้าพระยาไทรเข้ามาทำร้ายเมืองไทรบุรี และอังกฤษรับจะเอาตัวเจ้าพระยาไทรไปไว้ที่อื่น หนังสือสัญญาตอนนี้ได้เลิกจริง แต่ข้าพเจ้าสงสัยว่า จะเป็นด้วยอังกฤษขอเลิก มิใช่ไทยขอดังกล่าวไว้ในพระราชพงศาวดารฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์
อธิบาย
ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้ในคำนำหนังสือเรื่องจดหมายหลวงอุดมสมบัติเล่มนี้ ว่ามีข้อความบางอย่าง จะเอาไว้กล่าวข้างท้ายเมื่อท่านผู้อ่านได้อ่านจดหมายหลวงอุดมสมบัติทราบเรื่องตลอดแล้ว ข้อความที่ข้าพเจ้าประสงค์จะกล่าวนั้น คือ -
ท่านทั้งหลายผู้อ่านหนังสือนี้ บางทีจะประหลาดใจว่าทำไมขุนนางเพียงชั้นหลวงอุดมสมบัติ จะได้ยินกระแสรับสั่งราชการบ้านเมืองรับสั่งเท่าถึงที่จดไว้ แลถ้าสังเกต จะเห็นได้ว่าบางทีมีกระแสในตอนเช้า บางทีมีกระแสรับสั่งในตอนค่ำ บางทีทรงปรึกษาหารือราชการอยู่จนถึง ๗ ทุ่ม ๘ ทุ่ม จึงเสด็จขึ้น ความเหล่านี้อาจทำให้เกิดฉงนสนเท่ห์ในวิธีแลเวลาว่าราชการครั้งรัชกาลที่ ๓ สมควรจะอธิบายไว้ให้เข้าใจ
พระราชานุกิจ ของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
ข้าพเจ้าได้เคยสดับจากคำผู้ใหญ่เล่าสืบกันมา ว่าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงประพฤติพระราชานุกิจโดยเวลาอันเสมอดังนี้คือ บรรทมตื่นเวลาเช้า ๒ โมงเศษ พอเวลา ๓ โมงตรง เสด็จลงทรงบาตร มีพระสงฆ์ซึ่งอยู่พระอารามหลวง ผลัดเปลี่ยนกันเข้าไปรับบิณฑบาตประจำเวร ครั้นทรงบาตรแล้วเสด็จขึ้นหอพระสุราลัยพิมาน ทรงนมัสการพระ ในเวลานั้นเจ้านายผู้หญิงขึ้นไปคอยเฝ้าอยู่ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณเสด็จลงจากหอพระสุราลัยพิมาน ผ่านพระที่นั่งไพศาลทักษิณไปยังหอพระธาตุมณเฑียร ถวายบังคมพระบรมอัฐิแล้ว เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย มีพระสงฆ์ฉันเวรอีกพวก ๑ ซึ่งนิมนต์มาฉันในท้องพระโรง ทรงศีล พระถวายพรพระแล้ว ทรงถวายข้าวสงฆ์ แลทรงประเคน พระสงฆ์ฉัน ถวายอนุโมทนาอติเรก และถวายพระพรลากลับไปแล้ว เจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติกราบบังคมทูลรายงานจ่ายเงินพระคลัง หรือถ้ามีราชการจรทางมหาดเล็กก็กราบทูลในเวลานี้ ดังปรากฏในจดหมายหลวงอุดมสมบัติหลายแห่ง กล่าวว่า ทรงทราบทางมหาดเล็กนั้นหมายความว่ากราบทูลในเวลานี้ เสร็จแล้วเสด็จขึ้นประทับพระแท่นออกขุนนาง พระราชวงศานุวงศ์แลข้าราชการกรมพระตำรวจเข้าเฝ้าก่อนโดยปรกติ เวลาเช้า ทรงพระราชวินิจฉัย ด้วยเรื่องคดีความของราษฎรคือ เรื่องฎีกาโดยเฉพาะ อันเป็นหน้าที่ของเจ้ากรมปลัดกรมตำรวจที่จะกราบบังคมทูล แล้วจึงเบิกข้าราชการเข้าเฝ้า ทรงวินิจฉัยด้วยเรื่องคดีความเป็นพื้น ต่อมีราชการจรจึงทรงวินิจฉัยราชการแผ่นดินตอนเช้าเสด็จขึ้นราว เวลา ๕ โมงเช้า เสวยพระกระยาหารที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ เสวยแล้วประทับสักครู่ ๑ แล้วเสด็จออกที่เฉลียงพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ข้าราชการซึ่งเป็นนายช่างเข้าเฝ้าถวายแบบอย่างต่าง ๆ คือแบบอย่างการสร้างพระอารามเป็นต้น ให้ทรงแก้ไข เสด็จออกอยู่จนเวลาราวบ่ายโมงเศษ จึงเสด็จขึ้นพระที่นั่งจักรพรรดิพิมานเข้าสู่ที่พระบรรทม เวลาราวบ่าย ๕ โมงเสด็จประทับสำราญพระราชอิริยาบถที่พระเฉลียง จนเวลาจวนค่ำเสด็จลงประทับที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ประภาษราชการฝ่ายใน จนราวเวลาทุ่ม ๑ เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงสดับพระธรรมเทศนากัณฑ์ ๑ ก่อน แล้วมหาดเล็กกราบทูลรายงานต่างๆ ซึ่งโปรดให้ตรวจมากราบทูล เช่นรายงานการก่อสร้างพระอาราม แลอาการประชวรของเจ้านายเป็นต้น เมื่อทรงฟังรายงานเสร็จแล้วเสด็จขึ้นพระแท่นออกขุนนางเบิกข้าราชการเข้าเฝ้าพร้อมกัน ตอนเสด็จออกเวลากลางคืนนี้ เป็นเวลาประภาษราชการแผ่นดินโดยปรกติ จนเสร็จสิ้นราชการในวันนั้นแล้วจึงเสด็จขึ้นพระมหามนเทียร พระราชานุกิจในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นดังนี้ หลวงอุดมสมบัติเข้าไปเฝ้ากับข้าราชการทั้งเช้าเย็น ทุก ๆ วัน จึงได้ทราบข้อราชการแลได้ยินกระแสรับสั่งในเวลาที่เสด็จออกขุนนาง แต่ผู้ใดได้อ่านจดหมายหลวงอุดมสมบัติแล้วจำต้องสรรเสริญความทรงจำของหลวงอุดมสมบัติว่าแม่นยำเหลือเกิน ไม่ใช่จำได้แต่เนื้อเรื่องเท่านั้น จำได้ถึงถ้อยคำที่รับสั่งทุก ๆ องค์ น่าอัศจรรย์จะหาผู้ใดในสมัยนี้ที่จะจำได้อย่างหลวงอุดมสมบัติ ถ้าหาได้ก็เห็นจะมีน้อยทีเดียว แต่วิธีการทรงจำอย่างหลวงอุดมสมบัตินั้น ตามที่ข้าพเจ้าได้สดับมาคนแต่ก่อนไม่สู้ถือว่าเป็นอัศจรรย์อันใดนัก เพราะวิธีราชการในครั้งนั้นนับถือความทรงจำเป็นสำคัญ ไม่ใคร่จะได้จดลงไว้เป็นหนังสือ ต่อเมื่อมาได้เขียนหนังสือกันมากขึ้น เห็นไม่จำเป็นจะต้องจำ เพราะได้จดแทนจำได้ วิชาการจำจึงเสื่อมลง ข้าพเจ้าเคยได้ยินเล่ากันในกระทรวงมหาดไทยว่า เจ้าพระยาภูธราภัยที่สมุหนายกคน ๑ จำแม่นยำนัก แต่ที่ข้าพเจ้าได้เคยพบปะคุ้นเคยด้วยตนเองนั้น พระยาจ่าแสนบดี (ไทย) ซึ่งเป็นข้าราชการในกระทรวงมหาดไทยในชั้นหลังลงมา เมื่อข้าพเจ้าไปรับราชการในตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยในปีมะโรงยังเป็นตรีศก จุลศักราช ๑๒๕๓ พ.ศ. ๒๔๓๔ พระยาจ่าแสนยังเป็นพระมนตรีพจนกิจ เวลารับราชการด้วยกันต่อมา เมื่อประชุมปรึกษาราชการในกระทรวงคนชั้นข้าพเจ้าซึ่งอายุอ่อนกว่าพระยาจ่าแสนบดีตั้ง ๒๐ ปี จำข้อราชการอันใดที่มีมาแล้วสู้พระยาจ่าแสนไม่ได้สักคนเดียว มีเรื่องอะไรขึ้น พระยาจ่าแสนเป็นบอกได้ทั้งชื่อคนวันคืนและเรื่องราว ข้าพเจ้าเองได้เคยพบข้าราชการที่ทรงจำแม่นยำอย่างวิธีเก่าคนเดียวเท่านี้
มีความอีกข้อ ๑ ซึ่งข้าพเจ้าอยากจะกล่าวไว้ในท้ายหนังสือเรื่องนี้คือ ด้วยเรื่องวิธีกวาดครัว ผู้อ่านจดหมายหลวงอุดมสมบัติคงจะสังเกตเห็นว่าวิธีราชการในครั้งนั้น ถือเอาธุระในเรื่องกวาดครัวราษฎรพลเมืองที่เข้าด้วยกับพวกผู้ประทุษร้าย เอาเข้ามากรุงเทพ เป็นการสำคัญอย่าง ๑ บางทีจะมีผู้อ่านในสมัยนี้ มีความคิดเห็นว่าวิธีราชการของไทยในครั้งนั้นเป็นการกดขี่ไพร่บ้านพลเมืองให้ได้ความเดือดร้อนเหลือเกิน ข้อที่ผู้ต้องกวาดเข้ามาได้ความเดือดร้อนนั้น ข้าพเจ้าไม่คัดค้าน ถ้าจะคิดดูถึงอกเราอกเขา การที่ต้องถูกบังคับ แม้เพียงให้ต้องละทิ้งถิ่นฐานบ้านเมืองก็ต้องรู้สึกเดือดร้อนอยู่เป็นธรรมดา ข้าพเจ้าประสงค์จะอธิบายข้อนี้ ว่าประเพณีกวาดผู้คนพลเมืองที่ตีได้ไปเป็นเชลยของฝ่ายชนะเป็นประเพณีมีมาแต่ดึกดำบรรพ์ จะเห็นได้ในศิลาจารึกของพระเจ้าอโศกมหาราช เมื่อคราวตีเมืองกลึงคราฐได้กว่า ๒,๐๐๐ ปีมาแล้ว พระเจ้าอโศกฯ กวาดครัวชาวกลึงคราฐไปเป็นเชลยในครั้งเดียวกว่า ๑๐๐,๐๐๐ คน การกวาดครัวที่ถือว่าเป็นประเพณีที่ฝ่ายชนะควรทำนั้น ข้าพเจ้าเข้าใจว่าด้วยเหตุ ๓ ประการ คือ ประการที่ ๑ การที่กะเกณฑ์ผู้คนยกกองทัพลงไปรบพุ่งถึงจะมีชัยชนะ ผู้คนพลเมืองมีต้องกะเกณฑ์ไปนั้น ต้องมีจำนวนล้มตายหายจากมิมากก็น้อย การทำสงครามถึงชนะก็เหมือนกับขาดทุนในส่วนจำนวนผู้คนพลเมืองทุกคราว เมื่อชนะจึงหาผู้คนมาเพิ่มเติมทดแทนเพื่อมิให้กำลังเมืองลดน้อยถอยลง ประการที่ ๒ ผู้ที่ไปทำสงครามแต่ปางก่อนตั้งแต่ตัวแม่ทัพลงไป ไม่ได้รับเงินเดือนอย่างทหารทุกวันนี้ เมื่อทำศึกชนะได้ครอบครัวผู้คนขึ้นมา พวกแม่ทัพนายกองได้รับส่วนแบ่งแจกไปเป็นกำลัง ประการที่ ๓ ลักษณะทำการสงครามกันในระหว่างประเทศ หรือระหว่างต่างชาติต่างภาษา ถึงแต่ก่อนก็เหมือนกับปัจจุบันนี้ในลักษณะอันหนึ่งคือ ถ้าถึงต้องรบพุ่งขับเคี่ยว หรือถ้าเมืองน้อยเป็นขบถประทุษร้ายต่อเมืองใหญ่ซึ่งเคยเป็นเจ้าเป็นนาย ข้างฝ่ายชนะย่อมถือว่าต้องระวังอย่าให้ต้องรบพุ่ง หรือเกิดเหตุประทุษร้ายได้ดังเป็นมาแล้วต่อไป การที่กวาดครัวตามประเพณีโบราณ ถือว่าเป็นการทอนกำลังเมืองแพ้ไม่ให้ต่อสู้คิดร้ายได้ จึงถือกันว่าควรทำ ประเพณีกวาดครัวนี้ทำกันมาแต่ดึกดำบรรพ์เห็นจะแทบทุกประเทศ ด้วยเหตุดังแสดงมานี้ มาแก้ไปเปลี่ยนเป็นอย่างอื่นต่อเมื่อภายหลังด้วยกันทั้งนั้น เมื่อครั้งรัชกาลที่ ๓ ไทยเรายังนิยมตามประเพณีที่มีมาแต่โบราณ จึงถือว่าการกวาดครอบครัวเป็นการสำคัญอัน ๑ ซึ่งจำต้องทำ แต่ผู้อ่านจะแลเห็นได้ในกระแสรับสั่งของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ว่ามิได้ทำโดยปราศจากความเมตตากรุณาแก่ผู้ที่ต้องกวาดมานั้นเลย แขกครัวที่ต้องกวาดเข้ามาครั้งนั้นได้รับความอุปถัมภ์บำรุงทุกอย่างเท่าที่จะเป็นได้ แลที่สุดก็ได้ความเป็นอิสรภาพเหมือนกับไทยที่เป็นฝ่ายชนะ ข้อนี้มีพยาน ผู้อ่านจะเห็นได้ในทุกวันนี้ที่ยังมีเชื้อสายพวกแขกครัวอยู่ในกรุงเทพฯ และตามหัวเมืองเป็นอันมาก ๚