ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ เล่ม ๒
คำนำ
ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ เป็นหนังสือรวมคำพากย์ ประกอบการเล่นหนังใหญ่อันเป็นมหรสพสำคัญมาแต่ครั้งโบราณ บทพากย์ต่าง ๆ มีผู้แต่งไว้ปรากฏนามผู้แต่งบ้างและที่ไม่ปรากฏนาม ผู้แต่งก็มีอยู่เป็นจำนวนมาก คำพากย์รามเกียรติ์ดังกล่าวได้รวมพิมพ์ครั้งแรกในหนังสือวชิรญาณ ตอนที่ ๑๑๒, ๑๑๖, ๑๑๗ และ ๑๑๙ เมื่อรัตนโกสินทร์ศก ๑๒๒ - ๑๒๓ การพิมพ์ครั้งต่อๆ มาได้แยกเล่มเป็น ๙ ภาค ภาคละเล่ม หนังสือนี้นับว่ามีคุณค่าสูงต่อการศึกษาวรรณคดีและอักษรศาสตร์ เป็นที่ต้องการของครูอาจารย์ผู้สอนวรรณคดีไทยและผู้สนใจเป็นอย่างยิ่ง แต่ปัจจุบันฉบับที่มีเนื้อหาสมบูรณ์ต่อเนี่องกันตลอดนั้นหาอ่านได้ยาก
กรมศิลปากรเล็งเห็นความสำคัญของหนังสือดังกล่าว จึงมอบให้นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ นักอักษรศาสตร์ ๘ ว. ข้าราชการกลุ่มภาษาและวรรณกรรม สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ ตรวจสอบต้นฉบับโดยถือตามฉบับพิมพ์ครั้งแรกในหนังสือวชิรญาณเป็นหลักในการตรวจสอบชำระ ทั้งนี้ได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน
ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ที่ได้รวบรวมมาจัดพิมพ์ครั้งนื้ แบ่งเนื้อหาออกเป็นหนังสือ ๒ เล่ม คือ ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ เล่ม ๑ ประกอบด้วยประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๑ ถึง ภาค ๔ และประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ เล่ม ๒ มีเนื้อหาประกอบด้วย ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๕ ตอน หนุมานเผาลงกา ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๖ ตอน พระรามประชุมพล ประชุมคำพากย์ รามเกียรติ์ ภาค ๗ ตอน พระรามประชิดลงกา ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๘ ตอน ศึกไมยราพ และประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๙ ตอน ศึกกุมภกรรณ
อนึ่ง ในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ ได้นำภาพหนังใหญ่โบราณส่วนหนึ่งที่อยู่ในความดูแลของกรมศิลปากรมารวมพิมพ์ไว้ในหนังสือประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ เล่ม ๒ เพื่อให้ผู้สนใจได้ศึกษาลักษณะของหนังชนิดต่าง ๆ ที่เคยใช้เล่นเป็นมหรสพในอดีต
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ เล่ม ๒ จะอำนวยประโยชน์แก่ผู้สนใจตามสมควร
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๒๑ กรกฎาคม ๒๕๔๖
ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๕
ตอน หนุมานเผาลงกา
/*1๑๖
๏ ทูลแล้วลาพระมหิษี	กราบบาทกษัตรีย์
ก็ออกมาขึ้นพฤกษา
๏ พานรรำพึงจินดา	จะลองอสุรา
ให้รู้กำลังฤทธี
๏ คิดแล้วแผลงฤทธิ์ราวี	ฝ่าฝืนอสุรี
จู่โจมเข้าโหมหักสวน
๏ ถอนพร้าวน้าวตาลทบทวน	ถีบชักหักสวน
ระนมระนาดดาษดิน
๏ ดอกผลกล่นเกลื่อนปัฐพิน	สวนดั่งสวนอินทร์
ก็ยับระยำทำลาย
๏ จึ่งหมู่อสุรมารทั้งหลาย	เห็นลิงเผือกผาย
มาทำจำรายสวนขวัญ
๏ หักถอนรอนรุกข์ย่อยยัน	คิดขัดอัศจรรย์
แต่ก่อนบห่อนเห็นมี
๏ เผงตวาดผาดร้องเสียงสีห์	ขับมันบมิหนี
ก็โกรธพิโรธรุกราน
๏ ไล่จับสัประยุทธทรุดซาน	บมินานสองหาญ
ก็เข้าประจัญกลางแปลง
๏ จึ่งศรีหนุมานคำแหง	จับอสุรสำแดง
นุภาพเดโชพล
/*2๏ ฟัดลงกับแผ่นภูวดล	แหลกยับบมิทน
วินาศในพรับตา
๏ ฝูงมารเห็นเพื่อนมรณา	ด้วยมือขุนวา
นรินทรฟัดปัฐพี
๏ จึ่งเข้าเกลื่อนกลุ้มรุมตี	ล้อมรอบกระบี่
ดังเนื้ออันล้อมไกรสร
๏ บุกตะแบงแรงรบราญรอน	ยุทธแยงแผลงศร
บช้ำระคายปลายขน
๏ หนุมานขบฟันคำรน	แผลงฤทธาพล
สองมือเข้ารวบยักษี
๏ โดยเคียงเหวี่ยงฟัดปัฐพี	ทีเดียวอสุรี
ก็ตายวินาศนับพัน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ อสุรหมู่มารอัศจรรย์	เห็นลิงแข็งขัน
มาผลาญอสุรแหลกหลาย
๏ บมิมีอาวุธทะทาย	แต่มือเปล่าดาย
ไชเยศณรงค์รุกราน
๏ จึ่งไปทูลสหัสกุมาร	ว่าลิงสาธารณ์
มาทำจำรายสวนขวา ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ขณะนั้นลูกเจ้าลงกา	ต่างสั่งเสนา
ให้เกณฑ์กระบวนจัตุรงค์
๏ แล้วมาสู่ที่โสรจสรง	สำอางองค์ทรง
วิไชยยุทธพร้อมกัน
/*3๏ ต่างจับธนูเขนขรรค์	ฉมับเกาทัณฑ์
ลำแพงวิมลโกมิน ฯ
ฯ สรง บาทสกุณี ฯ
๏ เผ่นขึ้นทรงรถมณีนิล	พร้อมพวกพลพฤนท์
ทั้งสองสมุทรยกมา
๏ ให้ล้อมรอบสวนบคลา	ลูกเจ้าลงกา
เร่งรถเข้าจรดวานร ฯ
ฯ กราว ฯ
๏ ต่างแผดสุรศัพท์กำธร	ว่าเหวยลิงจร
อรัญชาติพาลา
๏ ไยมาหักสร้อยสวนขวา	ซ้ำผลาญโยธา
อสุรนี้เพื่อใด
๏ หนุมานขานตอบบัดใจ	กูเที่ยวโพนใน
พนานตสาดซัดมา
๏ จะอาศัยซึ่งพฤกษา	ไม่แจ้งกิจจา
ว่าภูมินี้สวนใคร
๏ พลมารมารุมชิงชัย	พ่ายแพ้กูใน
ณรงคจึ่งมอดมรณ์
๏ นี่เอ็งยกแสนยากร	มาจะราญรอน
กูเดียวแลฤๅขุนมาร
๏ ลูกท้าวทศเศียรฟังการ	ต่างคิดรำคาญ
จะรบกระบิลอายใจ
๏ จึ่งร้องตอบพานรไป	ว่าจอมภพไตร
บดินทรผู้บิตุรงค์
/*4๏ ธมอบวนุทยานแว่นวง	ให้กูผู้มง
กุฎหมู่นิกรบริบาล
๏ กูจึ่งหลั่งเลื่อนพลหาญ	มาหวังจับพาล
กระบิลไปบังคมถวาย
๏ แม้ว่าวานรกลัวตาย	เร่งลงจากปลาย
แมกไม้มาไปโดยดี
๏ นี่เอ็งกลับท้ายักษี	ปานเอาชีวี
มาจ่อมในกลางเพลิงกาฬ
๏ วานรตอบคำขุนมาร	เอ็งอย่าอวดหาญ
มาสู้กูดูฤทธี
๏ กูแพ้จึ่งว่าเอ็งดี	อ้างอวดฤทธี
ไปไยให้อายเทวา
๏ พันองค์กุมารฟังโกรธา	ร้องเร่งยักษา
ให้จับกระบิลอย่านาน
๏ คาเขี้ยวเคี้ยวเปนอาหาร	ตัดหัวประจาน
เข้าไปถวายอสุรี
๏ จึ่งเสนามารยักษี	ต้อนหมู่โยธี
เข้าจับกำแหงหนุมาน
๏ บ้างพุ่งหอกดาบสังหาร	บ้างสาดศรผลาญ
ระดมระงมอัมพร
๏ หนุมานผาดแผลงฤทธิรอน	ฉวยชักหักศร
ทั้งหอกแลดาบเปนจุณ
๏ ถอนไม้ใหญ่ได้โผนผลุน	รอนรันทารุณ
ระเนระนาดดาษดิน
๏ จับผีมารโยนร้องฉิน	ว่าเหวยอสุรินทร์
เอาพลมาแหลกเปนผง
/*5๏ โอรสทศกัณฐ์พันองค์	เห็นพลปลดปลง
ก็ว่างก็บางเบาตา
๏ คั่งแค้นขบฟันกลอกตา	เร่งรถปลดมา
ครั้นใกล้ก็ลั่นศรไชย
๏ พร้อมกันพันเล่มเต็มไป	เสียงสนั่นหวั่นไหว
ติดทั่วทั้งตัววานร
๏ หนุมานสะบัดปัดศร	หักยับกับกร
กระเด็นวินาศดาษดิน
๏ เข้ารวบงอนรถอสุรินทร์	เหวี่ยงฟัดปัฐพิน
ก็หักระยำทำลาย
๏ นาคีชักรถวอดวาย	สารถีซังตาย
ระนาดระเนนธรณี
๏ พันมารโอรสทศศีร์	โกรธดั่งอัคคี
ก็โผนไปขึ้นรถรอง
๏ เข้าต่อวานรประลอง	กรกุมกระบอง
ก็ขว้างด้วยฤทธาพล
๏ หนุมานว่องไวยิ่งยนต์	สำแดงแรงตน
เข้าฉวยคทาทันใด
๏ ไล่รันพลมารเหลวไหล	โจนขึ้นรถไชย
ก็ต่อสหัสกุมาร
๏ เสียงสนั่นครั่นครื้นทุกสถาน	วานรประหาร
ด้วยเพชรกระบองอสุรา
๏ ขุนมารหลบแอบรถา	ราชรถรจนา
ก็หักระทมธรณี
๏ กระบิลชิงขรรค์ยักษี	รอนเศียรอสุรี
ทั้งพันก็กลิ้งเกลื่อนสมร
/*6๏ แล้วแล่นไล่ล้างมารมรณ์	อสุรซนซอน
เข้าเร้นสุมทุมทุกภาย
๏ บางหมู่อสุรกลัวตาย	ตื่นวิ่งกระจาย
มาสู่นครลงกา ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ จึ่งบอกแก่อรรคเสนา	ว่ายังมีพา
นรินทรผู้เผือกพรรณ
๏ มาหักอุทยานสวนขวัญ	ครั้นไล่จับมัน
ก็สัประยุทธยุทธแยง
๏ มีพหลกำลังเข้มแขง	ต่อสู้กลางแปลง
หักหาญอสุรแหลกลาญ
๏ ฆ่าทั้งองค์สหัสกุมาร	พลโยธาหาญ
ทั้งสองสมุทรวอดวาย
๏ มโหทรได้ฟังภิปราย	ตกใจใจหาย
ก็เข้ามาทูลทันใด ฯ
ฯ เชิด ประถม เจรจา ฯ
๏ ราพณาสูรฟังฟูนไฟ	เสนาเร่งไป
หาอินทรชิตขึ้นมา
๏ มนตรีน้อมรับบัญชา	กราบบังคมลา
แล้วแล่นระเห็จเตร็ดไป
๏ ครั้นถึงจึ่งทูลแถลงไข	ว่าจอมภพไตร
ให้ข้ามาเชิญภูธร
๏ จะให้ไปปราบวานร	เผือกผู้สัญจร
มาอันตรายสวนขวัญ
/*7๏ ฆ่าสหัสกุมารหมดพัน	พลมารอาสัญ
ทั้งสองสมุทรฉิบหาย ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ อินทรชิตโกรธเพียงเพลิงพราย	ยุรยาตรผาดผาย
ลงจากปราสาทอำไพ
๏ ครั้นถึงท้องพระโรงบัดใจ	กราบบาทท่านไท
ประนมบังคมสามลา
๏ ทัศกัณฐ์โองการวัจนา	เจ้าจงอาสา
ไปปราบกระบิลจัญไร
๏ อินทรชิตอย่าคิดน้อยใจ	พ่อไม่เห็นใคร
จะเทียบสหัสกุมาร
๏ จำเปนจำเจ้าไปผลาญ	งดมันไว้นาน
จะเกิดสงครามโกลี
๏ แล้วสั่งมโหทรทันที	เร็วเร่งเสนี
ให้พร้อมทั้งรถแก้วกาญจน์
๏ มโหทรก้มเกล้ากราบกราน	มาเร่งพลมาร
ก็สรรพสำหรับไชย
๏ เร่งรถคชสีห์บัดใจ	สรรพยุทธไสว
สว่างก็วางซ้ายขวา ฯ
ฯ เชิด ประถม ฯ
๏ อินทรชิตกราบบังคมลา	ไปยังมหา
ปราสาทสุวรรณทันใด
๏ ทรงสำอางองค์อำไพ	รจนามัยไป
ด้วยสรรพราชาภรณ์
/*8๏ ขัดขรรค์วิเชียรฤทธิรอน	สะพายแล่งศร
มหาวิไชยนาคินทร์
๏ ดั่งจะผันเผ่นฟ้าหล้าดิน	ศรสิทธิพรหมินทร์
ประสาทแก่ขุนยักษา
๏ มาขึ้นรถแก้วกรีธา	แสนสุรเสนา
ก็รีบไปสู่อุทยาน
๏ เล็งเห็นลิงเล็กขุนหาญ	โกรธดั่งไฟกาฬ
คำรนคำรามร้องไป
๏ ว่าเหวยวานรจัญไร	บมิรู้ว่าไฟ
มาทำทะนงหักหาญ
๏ แก่กูคือคู่พระกาฬ	จักแผลงศรผลาญ
ให้ม้วยชีวิตบมิคลา
๏ หนุมานฟังสารยักษา	กริ้วโกรธสองตา
ก็แดงดั่งแสงอสุนี
๏ ขุนมารไยเอ็งอวดดี	กูนี้ก็มี
นุภาพในณรงค์
๏ แม้นเอ็งผลาญกูปลดปลง	จะเลื่องยศยง
ว่ายิ่งทหารชาญชาย
๏ อินทรชิตฟังลูกพระพาย	กริ้วโกรธดั่งกาย
จะลุกขึ้นเปนอัคคี
๏ แผดร้องก้องเสียงสุรสีห์	เรียกหมู่อสุรี
ให้เข้าระเนาในสมร
๏ พลมารรุมรบพานร	หนุมานราญรอน
สังหารอสุรแหลกลาญ ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*9๏ จับช้างฟัดช้างผาดผลาญ	ฉวยซากศพมาร
ก็โยนยังรถยักษี
๏ บดฟ้าหล้าบังธรณี	ดั่งสีหสู้สีห์
อสุรย่อยยับยัน
๏ ถอนพร้าวน้าวตาลเห็จหัน	ตีต้องกุมภัณฑ์
ก็ตายดั่งฟ้าผ่าผลาญ
๏ ทีเดียวนับโกฏิประมาณ	เดโชขุนหาญ
นุภาพเข้มแข็งขัน
๏ ถึงหน้ารถลูกทศกัณฐ์	หนุมานเห็จหัน
เข้าหักดุรงค์ธงไชย
๏ หักคอสารถีเหวี่ยงไป	ถูกยอดฉัตรไชย
ก็หักระนับทับกัน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ อินทรชิตคิดแค้นแสนศัลย์	ผูกคิ้วขบฟัน
ก็จับธนูดูพราย
๏ น้าวนิลปานำพาดสาย	วางปืนปลงหมาย
จะฆ่ากำแหงหนุมาน
๏ เสียงสนั่นชั้นเทวสถาน	ภูเขาหิมพานต์
ก็แตกกระจัดพรัดพราย
๏ เล่มเดียวบริวารแหล่หลาย	ถูกลูกพระพาย
บมีจะเปล่ากายา
๏ ติดเต็มทุกเส้นโลมา	ศรศักดิ์ยักษา
นุภาพพ้นภพไตร ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*10๏ พานรสลัดบัดใจ	ขยี้ศรไชย
ก็แหลกดั่งจุณธุลี ฯ
ฯ ตระ ฯ
๏ โผนเข้าจับรถยักษี	ฟัดกับปัฐพี
ก็หักระทมทำลาย ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ อินทรชิตลุกดำรงกาย	ยุรยาตรผาดผาย
เรียกราชรถอื่นมา
๏ ระเห็จขึ้นแล้วกริ้วโกรธา	กระทืบรถา
พิโรธพลางคำนึง
๏ ว่าเดชลิงนี้คือสึงห์	ไตรภพบถึง
สมรรถเดชามัน
๏ ครั้นจะรบอำยวนต่อกัน	อายไทเทวัญ
ฤๅษีจะติตำเนียน
๏ กูเรียนศาสตราด้วยเพียร	รบให้ลิงเบียน
นิกรอสุรแหลกลาญ
๏ จึ่งจับนาคบาศไชยชาญ	ตรีภพสถาน
สะเทือนไปทั้งสาคร
๏ ชูขึ้นบูชาชุบศร	กมลาสน์หลั่งพร
แลเวทประกับศิลป์ไชย
๏ เสร็จแล้วผาดแผลงบัดใจ	สามโลกหวาดไหว
พระเมรุเอนไปมา
๏ เทวัญชั้นไตรตรึงษา	สองมือปิดตา
ก็หนีออกนอกจักรวาฬ ฯ
ฯ เหาะ ฯ
/*11๏ นาคบาศผาดมาแผลงผลาญ	ครั่นครื้นคัคนานต์
ดั่งฟ้าอันผ่าแสนไศล
๏ บดบังแสงสุริโยทัย	พระสุริยะตกใจ
ก็เลี้ยวเข้าแฝงเมฆา
๏ ผกผาดลงจากเวหา	แผ่นพื้นพสุธา
ก็ไหวไปจนบาดาล ฯ
ฯ กลม ฯ
๏ เกี่ยวกระหวัดรัดรอบขุนหาญ	ลูกลมเห็จทะยาน
ตระบงตระบัดศรไชย
๏ นาคบาศบมิหวาดหวั่นไหว	วานรนึกใน
ว่าศรนี้มีฤทธา
๏ ศรมัดรัดตรึงสหัสา	บมิติงกายา
ก็เสือกสลบซบไป ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ อินทรชิตตบมือไยไพ	ว่าพานรไย
จึ่งนิ่งไม่เนืองฤทธา
๏ แล้วสั่งมโหทรยักษา	ให้คุมขุนวา
นรินทรคืนธานี ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ มโหทรประณตบทศรี	รับสั่งอสุรี
แล้วแล่นมาจัดทวยหาญ
๏ พันโกฏิขุนพลเชี่ยวชาญ	เข้าคร่าหนุมาน
มาสู่นิเวศเวียงไชย ฯ
ฯ เชิด ปฐม ฯ
/*12๏ ครั้นถึงทวารวังใน	จึ่งหยุดพิไช
ยรถบรรทับเกยชลา
๏ อินทรชิตฤทธิล้ำเทวา	กรายกรยาตรา
มาดลพระโรงบรรยงก์ ฯ
ฯ เสมอ ฯ
๏ ขึ้นไปกราบบาทบัวบงสุ์	ขุนราพณ์ผู้ทรง
พิภพกรุงยักษา
๏ ทูลว่าจับลิงได้มา	มันมีฤทธา
นุภาพล้ำเทวัญ
๏ แม้นเทพทั้งหกชั้นสวรรค์	จะรบรุมมัน
บเท่ามันตัวเดียวดาย
๏ จึ่งแถลงแต่ต้นจนปลาย	ถี่ถ้วนทูลถวาย
แก่ท้าวผู้เจ้าลงกา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ทศกัณฐ์ฟังโอรสา	ชื่นชมรมยา
ก็ลุกจากรัตนบัลลังก์
๏ กอดจูบลูบไล้โลมหลัง	ทรงพหลกำลัง
สามโลกให้แพ้ฤทธา
๏ พลางร้องสั่งสุรเสนา	เร็วเร่งนำพา
นรินทร์มาดูอย่านาน
๏ มโหทรประณตบทมาลย์	รับราชบริหาร
ไปสั่งอสุรยักษา
๏ ให้คุมลิงไพรเข้ามา	จะทอดนัยนา
ยังหน้าพระลานเรืองไชย
/*13๏ ยักษาพาหนุมานไป	ครั้นถึงทันใด
ก็ทูลแก่เจ้าลงกา ฯ
ฯ เสมอ ฯ
๏ ทศกัณฐ์มงกุฎยักษา	ชำเลืองนัยนา
ไปเห็นกำแหงหนุมาน
๏ กริ้วโกรธโลดถีบโรงธาร	เกนเกนโองการ
ด้วยโกรธกริ้วเกรียมใจ
๏ สิบปากฟากฟ้าหวั่นไหว	เร่งนำมันไป
พิฆาฏเสียกลางลงกา
๏ ขณะนั้นมโหทรยักษา	กราบแล้วแล่นมา
ก็สั่งอสุรบริบาล
๏ ให้ฆ่าวานรผู้หาญ	จงสิ้นสุดปราณ
แล้วเสียบไว้กลางพระนคร
๏ อสุราพาขุนวานร	มารุมราญรอน
ก็ฟันด้วยดาบเพชรพราย ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ บช้ำปลายขนเคืองระคาย	ดาบหักกระจาย
กระจัดไปเปนผงคลี
๏ จึ่งเอาพะเนินเหล็กตี	ต้องตัวกระบี่
ดังเอิงอันพุ่งภูผา
๏ แล้วกลิ้งครกเหล็กมหิมา	เอาสากโลหา
ไปตำกระบิลบมิไหว
๏ พลมารรำพึงในใจ	ลิงนี้เปนไฉน
จึงฆ่าไม่สิ้นสุดปราณ
/*14๏ แล้วไปเลือกสรรคชสาร	ช้างมิ่งเมืองมาร
กำยำกำลังสหัสา
๏ ยังยังมันมืดมัวตา	แก้มคร่ำเตลา
แลครางกระหึมครึมมัน
๏ ยักษีขี่ขับเห็จหัน	ไสเข้าโจมรัน
ให้แทงดังแทงขุนเขา
๏ งาพลาดปักดินซบเซา	คนขี่เงื่องเหงา
จะฟันจะลากสุดใจ
๏ หนุมานคำนึงนึกใน	ผินิ่งดูไป
ดังนี้จะป่วยเปนนาน
๏ จึงแผลงฤทธิไกรไชยชาญ	หักคอคชสาร
ก็ฟัดอสุรแหลกหลาย ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ยักษีบ้างหนีบ้างตาย	เลือดลงคือสาย
สมุทรเชี่ยวโซมไหล
๏ กุมภัณฑ์แตกกระจายพ่ายไป	วุ่นทั้งเวียงไชย
ยังอยู่แต่ผู้รักษา
๏ จะหนีก็กลัวอาญา	มโหทรเสนา
ก็วิ่งมายังวังใน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ครั้นถึงทูลเจ้าจอมไตร	ข้าแต่ภูวไนย
มงกุฎเกล้าลงกา
๏ ข้าฆ่าวานรหนักหนา	สบสิ้นศาตรา
กระบี่บม้วยวายปราณ
/*15๏ แทงด้วยสารแรงแสนสาร	งาปักดินดาน
ให้แทงบลื้นลอกกาย
๏ มันจับคชสารผาดผาย	ฟัดรากโษสตาย
ระนับระนาดดาษดิน
๏ ขอแจ้งหฤทัยภูมินทร์	จอมโลกจงถวิล
จะฆ่ามันได้กลใด ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ทศกัณฐ์ครั้นฟังสงสัย	กูครองกรุงไกร
ก็ช้ามาสามโกฏิปลาย
๏ บมิมีใครอาจกล้ำกราย	เทวาทั้งหลาย
ฤๅห่อนจะข้ามแขวงเมือง
๏ สามโลกคั่งแค้นคายเคือง	เฝ้าแหนนองเนือง
ไป่อาจจะขาดเวลา
๏ ดูหลากลิงนี้นักหนา	อาจข้ามเข้ามา
แล้วฆ่าก็ไม่วายปราณ
๏ เร่งนำมาในราชฐาน	จะถามเหตุการณ์
ให้สิ้นที่กูสงสัย
๏ มโหทรกราบแล้วแล่นไป	สั่งเสนาใน
ให้คุมกระบี่เข้ามา
๏ ยังราชนิเวศยักษา	สมเด็จอสุรา
จะถามให้แจ้งเหตุการณ์ ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ขณะนั้นสุรเสนามาร	จึงคุมขุนหาญ
ก็เข้ามายังวังใน
/*16๏ มโหทรทูลท้าวทันใด	เบิกลิงเข้าไป
ยังหน้าพระลานยักษี ฯ
ฯ เสมอ ฯ
๏ ทศกัณฐ์ครั้นทอดทฤษฎี	เผงแผดเสียงสี
หนาทเกนโองการ
๏ ว่าเหวยลิงเล็กขุนหาญ	อาจข้ามมาพาล
ดั่งฤๅจะรอดคืนไป
๏ กูจะฆ่าให้ม้วยบรรลัย	หากคิดสงสัย
จึงถามให้แจ้งกิจจา
๏ จงบอกอย่าได้มฤษา	ใครใช้มึงมา
จำนงประสงค์สิ่งใด
๏ นามกรวานรชื่อไร	ถิ่นฐานอยู่ไหน
จงบอกแต่ตามสัจจา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ หนุมานขานตอบยักษา	เราเที่ยวโทนมา
บรู้ตำบลหนทาง
๏ แสวงหาผลาผลม่วงปราง	เล็มเลาะเสาะสาง
เห็นสวนก็เข้าอาศัย
๏ ใครมิได้ใช้สอยลิงไพร	บ้านเมืองอย่างไร
ไม่รู้จึงสาดซัดมา
๏ ทศกัณฐ์จรรโลงโลกา	ฟังคำขุนพา
นรินทร์อันกล่าววาที
๏ รำพึงในใจยักษี	ใคร่ได้กระบี่
มาไว้ในกรุงลงกา
/*17๏ จะได้ทำการอาสา	สงครามรามา
ก็จวนจะติดพระนคร
๏ จึงกล่าวแก่ขุนพานร	เอ็งอยู่สิงขร
แลโทนมาเที่ยวเล็มไพร
๏ ถึงไม่รู้แล้วแล้วไป	กูเห็นเอ็งใจ
กูอ่อนระทวยกรุณา
๏ เอ็งอยู่กูจะเลี้ยงรักษา	แต่งตั้งศักดา
ให้เปนทหารแหนเมือง
๏ กูจะปูนแก้วกองรองเรือง	เงินทองนองเนือง
อเนกแน่งนางใน
๏ หนุมานครั้นฟังดีใจ	เพื่ออาสาไท
มาจวบเอาท่วงทีดี
๏ จึงทูลแก่ท้าวทศศีร์	ข้านี้ชีวี
ก็จวนจะม้วยมรณา
๏ จะอยู่ทำการอาสา	อายแสนเสนา
ทั้งมุขมิ่งมนตรี
๏ ข้าคนโทษถึงสิ้นชี	วิตแล้วกระบี่
บควรจะเปนขุนพล
๏ ขอฆ่าให้สิ้นสุดสกนธ์	อยู่ยิ่งจะทน
ลำบากไปหลายราตรี
๏ ทศกัณฐ์โองการสารศรี	กูคิดปรานี
จะเลี้ยงมิให้วอดวาย
๏ เมื่อฆ่ามึงไม่ฉิบหาย	มึงจะยอมตาย
จะฆ่าด้วยเล่ห์กลใด
๏ หนุมานกล่าวสารเฉลยไข	ขอให้เอาไฟ
มาติดกับนุ่นน้ำมัน
/*18๏ เอานุ่นมาพอกพัวพัน	เอาน้ำมันพลัน
มาโซมให้ซาบกายา
๏ ให้ใหญ่พ่างเพียงภูผา	น้ำมันโซมทา
ให้ชุ่มทั้งตัวลามไหล
๏ แล้วจงเร่งให้จุดไฟ	เห็นว่าลิงไพร
จะตายด้วยเพลิงเผาผลาญ
๏ ราพณาสุรมงกุฎมาร	ฟังคำขุนหาญ
ก็สั่งอสุรเสนา
๏ เร่งเอานุ่นน้ำมันมา	ทำตามขุนวา
นรินทร์อันกล่าววาที
๏ ขณะนั้นมโหทรยักษี	วิ่งเปนสิงคลี
ก็จัดได้จบครบการ ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ เอานุ่นติดตัวขุนหาญ	โตใหญ่ได้ปาน
ดั่งเขาอันทรงธรณี
๏ ทศกัณฐ์ครั้นยลยินดี	ร้องสั่งมนตรี
ให้เข้าไปเอาเพลิงกาฬ
๏ ในหอกกระบิลพัทชัชวาล	พระสยมประทาน
ประสาทสมเด็จบิตุลา
๏ มโหทรกราบแล้วแล่นมา	เชิญหอกกาฬา
ก็จุดเอาอัคคีกาฬ
๏ ถึงถวายจอมภพผู้หาญ	มีพระโองการ
ให้เผากระบี่ผู้ไกร
๏ มโหทรเอกเสนาใน	กราบแล้วเอาไฟ
มาจุดกำแหงหนุมาน ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*19๏ แสงโรจน์โชตนาทุกสถาน	ดังสีสุรกานต์
เมื่อเกิดขึ้นเจ็ดจำรูญ
๏ ลูกลมฤทธิ์ล้ำพระสูรย์	ครั้นเพลิงบริบูรณ์
กระจ่างสว่างเวหา
๏ จึงถีบแผ่นพื้นพสุธา	เหาะหาวเหิรมา
ยังท้องพระโรงบมินาน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ฝ่ายหน้ามาตยาหักหาญ	เย้ยหยันขุนมาร
ก็โถมเข้าเผาโรงคัล
๏ เหาะวกวงเวียนหกหัน	เห็จขึ้นสุวรรณ
ปราสาทพิจิตรพิศเพรา
๏ เจ็ดชั้นนพรัตน์เนืองเนา	พรายพรายพรรเหา
ก็ลุกวะวาบปลาบควัน
๏ จู่โจมโหมหักเหิรหัน	ตีนเหยียบยืนยัน
เข้าง้างปราลีพราย
๏ ทิ้งถูกมารม้วยมากมาย	สำแดงแรงกาย
ทะยานเข้าถอนรอนราญ
๏ น้าวยอดนภศูลประหาร	พรหมพักตร์แหลกลาญ
ก็ถอดออกฟัดปัฐพี
๏ หักกระเด็นเซ็นต้องยักษี	ตายเต็มธรณี
ระเนนระนับทับกัน
๏ เสียงสนั่นครั่นครื้นสรวงสวรรค์	เปลวเพลิงพลุ่งพรรณ
วิโรจน์ระงมเวียงไชย
๏ ไหม้หมดโรงรถคชไกร	เรือนเสนาใน
บเล็ดบลอดสักอัน
/*20๏ เสร็จแล้วลูกลมเห็จหัน	เหาะเหิรจรจรัล
มาสู่ที่สาครศรี
๏ ชำระสระสนานวารี	เพลิงกาฬอัคนี
ก็ดับไปโดยจินดา
๏ ยังแต่ปลายหางขุนพา	นรคิดสงกา
จะดับบดับดูฉงน ฯ
ฯ ลงสรง ฯ
๏ ทศกัณฐ์กริ้วโกรธานนต์	ขบฟันคำรน
คำรามดังฟ้าผ่าสลาย
๏ คิดใคร่แผลงศรให้วาย	ปราณกังวลสาย
สมรมณโฑศรี
๏ อีกแสนสาวสนมมากมี	สมเด็จอสุรี
ก็วิ่งมายังเยาวมาลย์ ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ โอบอุ้มมณโฑนงคราญ	ชวนสาวบริวาร
รีบออกมานอกบุรี
๏ ชำเลืองดูเมืองยักษี	โกรธดั่งอัคคี
วิจลจิตอสุรา
๏ เผงตวาดผาดเรียกเสนา	จงคอยเวหา
อย่าให้มันหนีทางสวรรค์
๏ เร่งล้อมกำแพงรอบรัน	เจ็ดรอบขอบคัน
เกลือกลิงจะลัดลอดหนี ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*21๏ หนุมานขึ้นจากวารี	จึงดับอัคคี
ซึ่งติดในหางวานร
๏ เหยียบยี่ยีกับสิงขร	ฟัดฟาดดินดอน
บดับก็เดือดแดดาล
๏ จึงกลับลงชุบชลฉาน	หางฟาดฟูมธาร
ระลอกกระฉอกเลื่อนชล
๏ กริ้วโกรธคือไฟลามลน	ขุกคิดเคืองฉงน
ด้วยเพลิงมิดับไยดี
๏ มาจะไปถามพระฤๅษี	คิดแล้วกระบี่
ก็เหาะระเห็จเตร็ดทะยาน
๏ ครั้นถึงสิทธฤๅษีสาร	ก้มเกล้ากราบกราน
ประนมประณตทูลไท
๏ อันทรงเวทางคศาสตร์ไสย	เชิญช่วยดับไฟ
ซึ่งติดในหางหนุมาน
๏ ข้าไปถึงสวนอุทยาน	ผลพฤกษ์ตระการ
จำนงจะเปนภักษา
๏ เห็นพระมหิษีสีดา	ข้าขึ้นพฤกษา
อสุรยุทธแยงยล
๏ ข้าฆ่าให้สิ้นสุดสกนธ์	พันมารนายพล
พิโรธออกราวี
๏ หลั่งหลามพลพลานบุรี	กษัตริย์สิ้นชี
วกลิ้งในรณมอดมรณ์
๏ ลูกท้าวทศเศียรศาตรศร	มัดข้าพานร
เข้าไปยังกรุงลงกา
๏ ทศกัณฐ์ให้ทำโทษา	ข้าไม่มรณา
ก็เรียกไปถามทันใด
/*22๏ ข้าให้ติดนุ่นจุดไฟ	ทศกัณฐ์ให้ไป
เอาเพลิงในหอกกาฬา
๏ มาจุดจะให้มรณา	ข้าเผาลงกา
ก็สิ้นทั้งเมืองยักษี
๏ แล้วข้ามาชุบชลธี	อัศจรรย์อัคคี
ที่หางมิดับรำคาญ
๏ ขอจงพระสิทธาจารย์	โปรดศรีหนุมาน
ให้สิ้นที่ความสงสัย ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ฤๅษีปรีชาชาญไชย	จึงบอกตามนัย
บุราณคดีมีมา
๏ ลัสเตียนไปตั้งจรรยา	ยังเขากาฬา
ก็ร้อนสถานพระดุษฎี
๏ ลงมาประสิทธิ์ศัสตร์วิธี	ทิวาราตรี
ก็ลุกเปนอัคคีกาฬ
๏ เพลิงพระสยมพิษม์บรรหาร	พ้นฤทธิ์หนุมาน
จึงดับมิได้ตั้งใจ
๏ เพลิงเกิดขึ้นแต่สถานใด	ท่านจงเอาไป
คืนเสียที่นั้นอย่าคลา
๏ หนุมานฟังสิ้นสงกา	กราบไหว้วันทา
ก็คิดในใจรำพึง
๏ ไฟเกิดเพราะปากกูจึง	กูดับโดยหึง
มิดับด้วยพิษม์สำคัญ
๏ จึงจับหางเข้าอมพลัน	เพลิงหอกทศกัณฐ์
ก็ดับในปากหนุมาน
/*23๏ วานรก้มเกล้ากราบกราน	พอพระสุริย์ฉาน
อรุณระรองส่องสี
๏ รีบมายังริมชลธี	ถีบเขาคีรี
ระเห็จขึ้นสู่อัมพล ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ กัมปนาทสาครฟูมชล	ลงกาวิจล
จะทรุดจะโทรมทำลาย
๏ ผ่านข้ามสายสมุทรโดยหมาย	มาสบสองนาย
อันคอยข้างฟากสาคร
๏ ทั้งสามชื่นชมสโมสร	ลูกลมฤทธิรอน
ก็เล่ายุบลบรรยาย
๏ ขณะนี้จวนกฎหมาย	อาสานารายณ์
ครั้นช้าจะต้องติเตียน
๏ เราผู้ภักดีต่อเนียร	ฤบดีจงเสถียร
สถิตอยู่ในบรรหาร
๏ แล้วสามเสนีผู้ชาญ	นำพลบริพาร
เข้าสู่วนาอารญ
๏ ด่วนเดินโดยทางเก่ากล	ผ่านข้ามพนาสณฑ์
นทีคีรีแรมนอน ฯ
ฯ กราว ฯ
๏ มาถึงคันธมาทน์สิงขร	จึงหยุดนิกร
แต่ไกลจังหวัดคีรี ฯ
ฯ เจรจา ฯ
/*24๏ ขณะนั้นจึงพระจักรี	ครั้นแสงสุริย์ศรี
อรุณระรองส่องไข
๏ ตรัสชวนพระนุชครรไล	ลงสรงสระใส
อันเทพรังสรรค์ถวาย ฯ
ฯ ลงสรง ฯ
๏ ฝ่ายขุนพานรสามนาย	ไปแจ้งภิปราย
แก่ศรีสุครีพฤทธิรอน
๏ สุครีพนำสามพานร	เข้าเฝ้าภูธร
ประนมประณตบทมาลย์ ฯ
ฯ เสมอ ฯ
๑๑
๏ สรวมชีพข้าไหว้	สมเด็จไทธราธาร
สามนายผู้ห้าวหาญ	อันไปข่าวถึงลงกา
๏ กลับมาบังคมบาท	นรนาถมหิศรา
แสดงสารพระชายา	สิริราชจอมสมร ฯ
๑๖
๏ หนุมานกราบเกล้าถวายกร	แถลงโดยเดิมจร
จนดลอุทยานกุมภัณฑ์
๏ วันนั้นพอท้าวทศกัณฐ์	ออกมาสวนขวัญ
ประสงค์จะเสพสมสาย
๏ สมรปักไม้ด่าเปรียบปราย	อสุรบอาย
พิศวาสวิงวอนศรี
๏ บมิลุคืนเข้าบุรี	องค์พระลักษมี
ก็ผูกพระศอโจนลง
/*25๏ ข้ากัดผ้าค่อยหย่อนองค์	แล้วถวายธำมรงค์
แลผ้าสไบนงราม
๏ แถลงโดยนรนาถติดตาม	น้องท้าวถี่ถาม
พิลาปดิ้นแดโหย
๏ ข้าเชิญสมภูวแรมโรย	เสาวนีย์สบโดย
จะดลต่อเสร็จปราบมาร
๏ จึงข้ารอนรุกข์ราพณ์ราน	พลยักษ์ผู้หาญ
ประทะพยุหมาผจญ
๏ มอดหมดทั้งพันแลพล	อินทรชิตฤทธิรณ
มาจับเข้าไปลงกา
๏ ทศกัณฐ์ให้หมู่ยักษา	ลงทัณฑ์พาธา
ฉันใดก็ไม่วอดวาย
๏ ให้เอาเพลิงจี้จุดกาย	ข้าพาไฟพราย
ไปโพลงขึ้นทั่วลงกา
๏ ขอจงเจ้าจอมไตรดา	ยกแสนเสนา
ไปปราบอสุรอาธรรม์
๏ น้องท้าวนับค่ำคืนวัน	ท่าเจ้าไอศวรรย์
วิโยคอยู่ในสวนศรี ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ นรนาถฟังข่าวเทพี	ดาลสมประฤดี
ระลุงฤทัยราชา
๏ แล้วจึงตรัสแก่ขุนพา	นรไปอาสา
ก็ได้ยุบลท่วงที
๏ เราได้สัญญากระนี้	ว่าแม้นทรงศรี
มหามงกุฎสังวาล
/*26๏ จะยกรางวัลหนุมาน	บัดนี้เราสนาน
ก็ควรจะได้ชุบสรง
๏ แล้วเปลื้องยื่นให้โดยจง	วานรทูลทรง
ประนมบังคมดุษฎี
๏ ยกผ้าขึ้นใส่เกศี	จึงขุนกระบี่
ดำริในดวงชันษา
๏ ปีสามวันสามเร่งอา	ภัพในโลกา
ทั้งเดือนก็สามอัปรีย์
๏ อาสาปิ้มม้วยชีวี	กลับคืนมาดี
ก็ได้แต่ผ้าชุบสนาน
๏ ใช่ท้าวชิงชังหนุมาน	จึงแกล้งประทาน
ก็ควรจะน้อยฤทัย
๏ นี่เนื้ออาภัพเยียไฉน	บมิควรน้อยใจ
จะติสมเด็จจักรี
๏ เสร็จพระโสรจสนานวารี	หับบัญชรศรี
ธิราชเศร้าโศกา ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ พระลักษณ์นั่งนวดบาทา	เห็นพระเชษฐา
กำสรดกำสรวลครวญถวิล
๏ รักใคร่ในสองกษัตริน	ปานดั่งอัคคิน
ประอุกในอกอาลัย ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ โศกพลางทางทูลเอาใจ	พระทรงโศกไย
จะป่วยดำริตริตรอง
/*27๏ หนึ่งโสดทวยหาญทั้งผอง	เห็นท้าวหม่นหมอง
จะเหงาเทวษบมิบาน
๏ ดับหฤทัยออกเริ่มการ	จะยกทวยหาญ
ไปหักนครลงกา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ นรนาถฟังอรรถอนุชา	ชำระพักตรา
แล้วเผยวิเชียรบัญชร ฯ
ฯ เสมอ ฯ
๏ พร้อมอัษฎาทัศพานร	จึงพระสี่กร
ดำรัสให้ชุมทรรษา
๏ ชมพูพานทูลกิจจา	ว่าคันธกาฬา
เห็นควรจะยั้งโยธี
๏ แล้วแหล่งน้ำหญ้าก็ดี	ทั้งใกล้ธานี
พิไชยลงกามาร ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ นารายณ์ฟังชมพูพาน	เอื้อนโอษฐ์โองการ
ให้ศรีสุครีพคลาพล
๏ สุครีพรับสั่งบัดดล	เทียบพลพหล
ก็สรรพสำหรับทัพไชย ฯ
ฯ เชิด เจรจา ฯ
ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๖
ตอน พระรามประชุมพล
/*37๑๖
๏ พระทรงทิพาภรณ์ไพ	บูลย์เพียงสหัสนัยน์
อันยาตรยังพสุธา
๏ สอดแล่งแสงศรโสภา	กรายกรยาตรา
ขึ้นสู่พิไชยรถทรง
๏ สุครีพสั่งให้โบกธง	คลี่คลายจัตุรงค์
สะท้านสะเทือนหิมวา
๏ ประโคมฆ้องกลองโกลา	สรรพสัตวคณา
ก็ตี่นตระหนกอัศจรรย์
๏ โพยมพยับอับแสงสุริยัน	หมอกมืดเปนควัน
ชอุ่มชอ่ำอัมพร
๏ ถึงคันธพฤกษสิงขร	หยุดยั้งนิกร
ก็ตั้งเปนค่ายรายทงัน ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ฝ่ายราพณาสูรกุมภัณฑ์	เห็นลงกาอัน
วิจุณเกรียงเกรียมใจ
๏ สั่งเปาวนาสูรเร่งไป	ยังสวรรค์ครรไล
ให้หาพระพายมาพลัน
/*38๏ อีกทั้งพระพิรุณรังสรรค์	พระเวสสุกรรม์
ว่ากูให้เร่งลงมา
๏ จึงเปาวนาสูรยักษา	รับสุรบัญชา
ก็เหาะระเห็จเตร็ดพลัน
๏ ไปหาพระพิรุณเทวัญ	พระวิษณุกรรม์
ทั้งองค์พระพายผู้ไกร
๏ สามเทพก็รีบลงไป	สู่ที่เฝ้าใน
ระหว่างนิกรกุมภัณฑ์ ฯ
ฯ เหาะ ฯ
๏ พระยามารซั้นสั่งด้วยพลัน	พระพิรุณรังสรรค์
จงตกลงดับอัคคี
๏ พระพายพัดพื้นปัฐพี	เป่าปัดผงคลี
ไปทุ่มเสียท้องสมุทรไท
๏ พระเวสสุกรรมเร่งไป	รังสรรค์เวียงไชย
สิงหาสน์วิมานยรรยง
๏ ให้เหมือนเมืองเก่าคืนคง	บริเวณแว่นวง
เร่งสรรพประดับรจนา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ พระพิรุณรับสั่งยักษา	ไขสหัสธารา
ให้ตกลงดับอัคคี
๏ พระพายพัดเถ้าธุลี	เตียนรื่นบุรี
แลราบดังหน้ากลองไชย
๏ พระวิษณุกรรมจึงไป	สรรค์ปราสาทไชย
สิงหาสน์พิมานไพชยนต์
/*39๏ ดังไตรตรึงษ์สวรรค์ชั้นบน	นพรัตน์แกมกล
กระหนกรัตนชัชวาล
๏ เสร็จโดยเทวฤทธิ์นฤมาณ	เขื่อนค่ายปราการ
จำรัสทิพาราตรี ฯ
ฯ เหาะ เจรจา ฯ
๏ จึงอสูรผู้ปิ่นธรณี	พาองค์มหิษี
สถิตปราสาทรจนา
๏ เสด็จดลสิงหาสน์เจษฎา	ท่ามกลางมาตยา
จึงปิ่นอสูรบัณฑูร
๏ เหวยมโหทรเปาวนาสูร	นคเรศแต่บูรพ์
กับใหม่จะเห็นฉันใด
๏ สองเสนามารเฉลยไข	ว่าสมเด็จไท
สหบดีพรหมา
๏ ให้เวสสพรหมรจนา	ตั้งแต่งลงกา
ยุติมาจวบอันตราย
๏ สรรพคร่ำคร่ายับทำลาย	กษัตริย์สืบหลาย
พระองค์ดำรงธรณี
๏ นี้วิษณุเทพสรรค์ศรี	พิภพเห็นดี
สะอ้านสะอาดโอฬาร์
๏ เฉกเวียงสุทัศนเทวา	ควรจอมโลกา
จะหลั่งพหลเลียบเมือง
๏ ทฤษฎีค่ายคูขนัดเนือง	ป้อมค่ายรายเรือง
จำรูญจำรัสตรัสไตร
๏ ทศเศียรรื่นเริงหฤทัย	ให้เทียบพลไกร
กระบวนพยุหยาตรา
/*40๏ ตั้งราชวัติฉัตรไสวมา	สองข้างมรรคา
ประดับประดิษฐ์ดูดี
๏ แล้วราพณาสูรยักษี	สวมรัตนราชี
พิพัฒน์พรรณาภรณ์
๏ ทรงไชยศาตราถ้วนกร	ยุรยาตรบทจร
มาขึ้นยังราชรถทรง ฯ
ฯ บาทสกุณี ฯ
๏ พรั่งพร้อมพลพหลจัตุรงค์	แวดล้อมกันกง
ออกจากนิเวศเวียนมา
๏ เบียนบงนัยน์เนตรทัศนา	เมิลเมียงคฤหา
มหาปราสาทมณเฑียร
๏ ลวดลายเลขาอาเกียรณ์	แกมแก้วกองเนียร
มิตทุกสิ่งสรรพการ
๏ ซุ้มทวารบานบังชัชวาล	นางจรัลแลลาน
อรินทรย่อแต่ไกล
๏ ป้อมค่ายเขื่อนคั่นชั้นใน	เรียงโรงคชไกร
อัศวรถเรียบรัน
๏ ถัดแถวทิมคลังโรงสรร	พายุทธถ้วนกัน
เจริญสง่าธานี
๏ เสร็จเลียบเล็งรอบนัครี	ท่านท้าวทศศีร์
ให้กลับพยุหคืนวัง
๏ ขึ้นเถลิงสุรกานต์บัลลังก์	มาตยาหน้าหลัง
สะพราดทุกหมู่บริพาร
๏ ตรัสสั่งพิโรธามาตย์มาร	ให้เลี้ยงทวยหาญ
แลหมู่พหลมนตรี
/*41๏ จึงพิโรธามาตย์อสุรี	วิ่งเปนสิงคลี
มาสั่งให้หมายบอกไป ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ทั่วหมู่วิเสทนอกใน	ขุนโภชาไช
ยบานมาตั้งเรียงกัน
๏ กับแกล้มปิ้งจี่มี่มัน	กระทิงถึกหัน
สุกรพะแนงแกงควาย
๏ ฝูงยักษ์โยธาทั้งหลาย	กินอยู่สบาย
สำเริงสำราญโอฬาร์ ฯ
ฯ เสมอลา ฯ
๏ จอมราพณ์อสุเรศปรีดา	เสด็จสู่ไสยา
ยังห้องวิเชียรปรางค์ทอง ฯ
ฯ กล่อม ฯ
๏ จนบูรพพระฮามระรอง	เซ็งเสียงฆ้องกลอง
ประโคมอุทัยไขแสง
๏ ทวยเทพสังหรณ์สำแดง	นิมิตร้ายแรง
ด้วยเหตุจักวอดวาย
๏ ขุนมารผวาตื่นฟื้นกาย	นิ่งนึกแหนงฉงาย
วิจลจิตอัศจรรย์
๏ จึงอ่าองค์ออกโรงคัล	เถลิงบัลลังก์อัน
รจิตในใต้ฉัตรา ฯ
ฯ เสมอ ฯ
/*42๏ สั่งสุกรสารให้ไปหา	พิเภกเร่งมา
ยังท้องพระโรงอย่านาน
๏ สุกรสารรับราโชงการ	ด่วนดลลนลาน
ไปเชิญพิเภกเสด็จจร ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ พิเภกโสรจเสาวคนธ์ธร	สวมรัตนาภรณ์
แล้วรีบมาเฝ้าอสุรา
๏ ทศเศียรเห็นองค์อนุชา	จึงแถลงกิจจา
บรรยายนิมิตอัศจรรย์
๏ ว่าพี่หลับไหลใฝ่ฝัน	คิชฌราชเผือกผัน
ผยองมาโดยบูรพา
๏ ร่อนบินเล่นกลางเวหา	มีแร้งดำมา
แต่ทิศประจิมจวบกัน
๏ ต่างเข้าจิกตีบุกบัน	ก้องโกลาครร
ชิตอื้ออัมพล
๏ แร้งดำพ่ายแพ้บมิทน	ปีกหางใหญ่ถกล
ก็ตกลงยังดินพลัน
๏ ยังอันหนึ่งเล่าเราฝัน	ว่าตามน้ำมัน
ประทีปด้วยกะลา
๏ เอาชูไว้เหนือหัตถา	สอดดูลงกา
ก็เรืองวิโรจน์โชติชวาล
๏ สิ้นไส้ไฟลามเผาผลาญ	กะลาบมิทาน
ก็ไหม้ลงติดหัตถา
๏ พิเภกเร่งทักทายมา	อย่าได้มฤษา
จะร้ายจะดีฉันใด ฯ
ฯ เจรจา ฯ
/*43๏ พิเภกรอบรู้แว่นไว	ทูลทำนายใน
ยุติสุบินขุนมาร
๏ ว่าซึ่งแร้งดำตัวหาญ	ข้าสังเกตการณ์
จะได้แก่องค์เชษฐา
๏ อันแร้งเผือกบินบูรพา	ได้แก่รามา
จะตามมาต่อรณรงค์
๏ ด้วยศรสุรภาพยวดยง	สังหารพระองค์
ให้เสียชีวิตยอบยัน
๏ ซึ่งฝันว่าตามน้ำมัน	กะลาเปรียบกัน
กับเมืองจะมีอันตราย
๏ สิ้นสุดสุริย์วงศ์วอดวาย	น้ำมันเหือดหาย
จะงวดเหมือนไพร่พลมาร
๏ สีดาคือเพลิงเผาผลาญ	อุบัติก่อการ
กระลีดังไส้ไฟลน
๏ ทศเศียรตอบอรรถอนุสนธิ์	น้องรักจงยล
พระเคราะห์ในดวงชันษา
๏ ตามสารโสลกตำรา	ดีร้ายทายมา
แต่จริงอย่ากริ่งเกรงใจ
๏ พิเภกควณคูณทูลไข	พระเคราะห์นอกใน
ก็ขาดทั้งดวงชันษา
๏ อายุขาดเล็งลัคนา	แรงร้ายหนักหนา
จะสู่สวรรคาลัย
๏ ทศกรรฐ์กล่าวสารเฉลยไข	จะแก้ฉันใด
พี่จึงจะพ้นมรณา
๏ พิเภกทูลท้าวเชษฐา	แม้นส่งสีดา
ไปคืนแก่รามจักรี
/*44๏ เห็นจะพ้นการกระลี	คงชนมานมี
ทีฆายุสุขเพรางาย
๏ ทศกัณฐ์โกรธเพียงเพลิงพราย	ว่ามึงแกล้งทาย
เอาใจไปเผื่อไพรี
๏ กูเลี้ยงมึงมาเสียที	ว่ากูไม่ดี
ก็มึงอย่าอยู่ลงกา
๏ อย่านับเปนวงศ์พงศา	เร่งเร็วเสนา
จงริบเอาทรัพย์ส่งคลัง
๏ ตัวมันขับไปลำพัง	จงสาใจหวัง
ที่เผื่อข้างพวกรามา
๏ เร่งจำอีตรีชาฎา	ส่งไปสวนขวา
ให้อยู่บำเรอดวงมาลย์
๏ หมู่เสนามาตย์ลนลาน	มากุมนงคราญ
ไปจำไว้ในสวนศรี
๏ แล้วริบราชทรัพย์อันมี	จึงขับอสุรี
พิเภกให้ไปเสียไกล
๏ พิเภกอกสั่นหวั่นไหว	จะหนีแห่งใด
ก็น่าไม่พ้นทศกัณฐ์
๏ เห็นแต่พระรามทรงธรรม์	จะพึ่งพ้นอัน
ตรายด้วยมือหมู่มาร
๏ คิดแล้วจึงเหาะเหิรทะยาน	ข้ามสมุทรกันดาร
ไปเที่ยวหาทัพภูธร
๏ ฝ่ายหมู่โยธาพานร	ตระเวนดงดอน
มาพบก็กุมพาไป
๏ นิลราชซักถามทันใด	ตัวมาแต่ไหน
จงแจ้งแต่ตามสัจจา
/*45๏ พิเภกแถลงโดยเดิมมา	ขุนพานรพา
ไปสู่ที่เฝ้าภูธร
๏ เข้าแทบทูลบาทมุลิกร	ว่าพลพานร
ตระเวนไปปะอสุรี
๏ ร่ำร้องไห้หาจักรี	แถลงว่าทศศีร์
ผู้เชษฐเคียดเคืองระคาย
๏ เพื่อกิจสุบินท้วงทาย	ตัดญาติขาดหาย
สิเนหขับหนีคลา
๏ พิเภกซังสาดซอนมา	หวังพึ่งบาทา
ด้วยใจอันเพียบภักดี
๏ นารายณ์แย้มโอษฐ์วาที	กูยังสารี
ว่าเลศเพโทบาย
๏ พิเภกนบนิ้วอภิปราย	ขอเล่าความถวาย
แต่โดยยุบลสัจจา
๏ ข้านี้ไม่มีฤทธา	แจ้งแต่โหรา
กระบิลศาสตร์เชิงชาญ
๏ ด้วยเดิมทศเศียรขุนมาร	นิมิตพิสดาร
ประจักษ์จักมอดวอดวาย
๏ หาข้าไปให้ทำนาย	จึงข้าทูลทาย
พิบัติดาลชีพอสุรี
๏ ทศเศียรแจ้งอรรถอัปรีย์	ให้กอปรวิธี
จะกันชีพิตกุมภัณฑ์
๏ ข้าภักดีกล่าวโดยธรรม์	ให้คืนองค์อรร
คเรศถวายภูธร
๏ ขุนมารกริ้วโกรธตัดรอน	ขับจากนคร
บคิดว่าเปนอนุชา
/*46๏ ข้าไร้ที่พึ่งจึงมา	หวังอยู่อาสา
เช่นทาสช่วงเชิงการ
๏ เปนที่พำนักแก่นสาร	ตราบเท่าถึงปราณ
พินาศในใต้บาทา
๏ นารายณ์ยินคำยักษา	พิศดูอสุรา
ก็เห็นบเปนแง่งอน
๏ ธคิดเมตตาอาวรณ์	จึ่งเยื้อนสุนทร
แก่หมู่กระบิลมนตรี
๏ ว่าอันพิเภกภักดี	แสนสุรเสนี
ทั้งปวงจะเห็นฉันใด
๏ อัษฎาทัศมงกุฎไกร	พร้อมกันทูลไท
ธเรศจอมจักรพาฬ
๏ ว่าใคร่ครวญคำขุนมาร	ทูลกับดูการ
ที่โศกเห็นแม่นเหมาะกัน
๏ แต่จะเชื่อซื่อใช่ฉัน	เพราะเหตุกุมภัณฑ์
เปนพงศ์อรินทรไพรี
๏ เห็นเราเบาไปไม่ดี	ครั้นจะขับหนี
ก็ดูดั่งกลัวทศกัณฐ์
๏ สามภพจะล่วงยิ้มหยัน	ขอให้กุมกัณฑ์
ดำรงพระพัทธ์สัจจา
๏ เลี้ยงไว้ในที่เสนา	เพื่อกิจลงกา
สิแจ้งประจักษ์เต็มใน
๏ ผิวยาตรพยุหเข้าชิงชัย	ขัดสนการใด
ก็ควรจะถามอสุรี
๏ จึงพระกฤษณุราชบดี	เฉลยวัจนวาที
แก่ลูกพระสุริโยทัย
/*47๏ ให้เชิญศรพรหมาสตร์ไป	สรงคงคาลัย
ดำรงพระพัทธ์ขุนมาร
๏ สุครีพรับราชโองการ	จึงน้อมนำพาน
สุวรรณไปเชิญศรไชย
๏ แล้วพาพิเภกออกไป	จึงยังธาไร
ชำระพระแสงสุรกานต์
๏ ยักษ์คำรพแล้วสาบาน	เทพอันทิพญาณ
แลทิพโสตศักดา
๏ จงเห็นข้าซื่อสัตยา	บได้มฤษา
มาล่อมาลวงจักรี
๏ ผิบหวังพึ่งโดยภักดี	รู้กับทศศีร์
มาอยู่เปนไส้ศึกมาร
๏ จงเทพสิงศรมหิบาล	ผลาญข้าโดยกาล
พิบัติพินาศวอดวาย
๏ โดยอกาลมรณให้แพร่งพราย	ประจักษ์วันตาย
ในสัตวารตรีวาร
๏ เสร็จแล้วก้มเกล้ากราบกราน	ดื่มชลสาบาน
แล้วใส่ศีรษะอสุรี
๏ จึงกล่าวขอพรศรศรี	ขอข้าจงมี
สวัสดิทุกวันวาร
๏ จักอยู่สนองคุณนฤบาล	ใต้บาทบทมาลย์
อย่าอันตรายราคี
๏ แล้วว่าแก่น้องพาลี	เราน้องทศศีร์
กฤษฎาธิการปานกัน
๏ สุครีพเห็นโดยกุมภัณฑ์	ต่างอวยสัจสัน
ถวะไว้ต่อศรไชย
/*48๏ เสร็จแล้วพิเภกว่าไป	พระตรีภูวไนย
จะเสด็จไปปราบอาธรรม์
๏ อันวงศ์ราพณ์ร้ายโมหันธ์	ล้วนทรงเดชอัน
อากูลด้วยฤทธิ์วิทยา
๏ เคยปราบสุรเทพเทวา	ทั่วสามโลกา
ก็เกรงอำนาจอสุรี
๏ อันหมู่พานรเสนี	ไม่รู้ฤทธี
กระบิลนั้นปานใด
๏ แต่ศรีหนุมานชาญไชย	ได้เห็นฤทธิไกร
เมื่อเผานิเวศเวียงมาร
๏ สุครีพว่าชมพูพาน	บรเมศบันดาล
ด้วยไคลนทีเปนตน
๏ อันวายุบุตรฤทธิรณ	ได้พรได้มนตร์
อิศวรอวยเดชา
๏ กระบิลสองเมืองซึ่งมา	โดยเสด็จนรา
ธิราชในทัพไชย
๏ เสร็จด้วยพระเจ้าภพไตร	ถึงชีพประลัย
ก็วายุพัดเปนมา
๏ ว่าแล้วชวนกันลีลา	มาถึงพลับพลา
ก็เข้าไปเฝ้าภูธร
๏ จึงพระจักรีสี่กร	เยื้อนวัจนสุนทร
ประกาศแก่น้องทศกัณฐ์
๏ ว่านัคเรศแห่งกุมภัณฑ์	ผู้ใดสร้างสรรค์
พิภพตั้งครั้งใด
๏ สถิตกลางสาครซึ้งไหล	บริเวณวงไป
กี่โยชน์แว่นแคว้นปราการ
/*49๏ อันสุริย์วงศ์ในเมืองมาร	ผู้ใดชำนาญ
ในรณเรืองเดชา
๏ มากน้อยปานใดโยธา	กับเรายกมา
ภิเภกจะเห็นฉันใด
๏ ท่านจงใคร่ดูฤทธิไกร	พานรเวียงไชย
ทั้งสองประมาณเดชมาร
๏ พิเภกก้มเกล้าทูลสาร	แถลงโดยทราบการ
อดีตดึกดำบรรพ์
๏ ว่าองค์พระพายุเทวัญ	วิวาทวุ่นกัน
กับขุนวิรุณนาคา
๏ หักเอายอดเมรุซัดมา	ตกกลางมหา
สมุทรอ่าววังวน
๏ โลกสมมุตินามดำกล	สืบมาตราบดล
บัดนี้ว่านิลกาฬา
๏ ฟูมคลื่นระลอกลั่นเลื่อนผกา	กระทบซัดทรายมา
ก็ดอนขึ้นกลางชลธี
๏ พฤกษ์รุ่นเรียงร่มเรือนขจี	กากายสิทธิ์มี
มหิทธิอยู่อาศัย
๏ จึงเรียกเกาะรังกาไกร	ร้อยโยชน์ยาวใน
จังหวัดพิภพมณฑล
๏ จึงสหมลิวันฤทธิรณ	กำเริบใจดล
คะนองดำเกิงเดชา
๏ ฝ่ายข้างองค์อรรคอิศรา	เคียดขับพรหมา
ประเวศจากดุษฎี
๏ พาเอาบุษบกมณี	มาสู่ปัฐพี
สำนักในเกาะลงกา
/*50๏ แล้วหนีพระนารายณ์ลีลา	ไปสร้างมหา
นิเวศเวียงบาดาล
๏ จึงสหบดีพรหมไชยชาญ	มาสร้างราชฐาน
ที่เกาะพิไชยรังกา
๏ ให้มาลีวราชพรหมา	อยู่ผ่านพารา
ด้วยเทพพรหมบริพาร
๏ ในนิเวศลงกามานาน	พรหมเพศบันดาล
วิบัติเปนอสุรี
๏ สืบสายหลายชั่วธรณี	จนถึงทศศีร์
ได้ผ่านพิไชยลงกา
๏ พร้อมเหล่าอสูรโยธา	ม้ารถคชา
อเนกเชี่ยวชำนาญ
๏ กุมภกรรณอินทรชิตเหี้ยมหาญ	ไตรภพบทาน
กำลังมหิทธิฤทธี
๏ ย่อมชาญในรณราวี	กอปรเวทวิธี
ชำนาญชำนิถ้วนกัน
๏ ฝ่ายข้างพานรพลขันธ์	ไม่เห็นฤทธิ์อัน
จะเปรียบกับมารจนใจ
๏ ธให้เนืองเดชเสนาใน	ต่างต่างตามใคร
สมรรถมหิทธิ์ให้แสดง
๏ สุครีพนำบัณฑูรแถลง	ประกาศให้แผลง
ฤทธานุภาพพร้อมกัน
๏ จึงสิบแปดมงกุฎตัวขยัน	ต่างต้อนพลขันธ์
มาสู่ที่ชุมโยธี
๏ บ้างสำแดงฤทธิราวี	นิรมิตอินทรีย์
บันดาลเท่าท้าวพรหมาน
/*51๏ บ้างเหาะหาวกลางคัคนานต์	หลั่งบันดาลภาณ
ณุมาศแลดวงดารา
๏ บ้างบันดาลเปลวหุดา	พลุ่งโพลงลามมา
คะคึกในพื้นธรณิน
๏ ดาลพยุหเมฆมืดมัวดิน	เปล่งวิชุดาริน
แลยังพรุณบันดาล
๏ บ้างลงวักวิดชลธาร	สายสมุทรบนาน
ก็แห้งตระล่งปัฐพี
๏ บ้างน้าวเหนี่ยวสิมพลี	พลิกพื้นธรณี
แลดูดังเบาง่ายดาย
๏ บ้างแบกภูผาเผ่นผาย	ทิ้งกันกระจาย
สนั่นสำเนียงโกลา
๏ บ้างดำน้ำด้นประดา	ถอนเอาเมรุมา
ด้วยฤทธิแห่งพานร
๏ ขุนเขาสัตภัณฑ์สิงขร	โยธาถีบถอน
ขึ้นหยอกกับเพื่อนโยนกัน
๏ ธุมามืดหมอกมัวควัน	วาลุกาอัน
ธการตรลบโลกา
๏ พิเภกกลอกกลัวฤทธา	ว่าอันรามา
นุภาพปราบดินแดน
๏ แต่ตนพานรเดียวแคลน	ควรเดชมารแสน
ก็สุดจะคู่เคียงกัน
๏ เรามาเปนข้าทรงธรรม์	เห็นฤทธิ์พลขันธ์
ประภาพพ้นภพไตร
๏ จักเทียบอสุรเดชไป	ปานหิ่งห้อยไกล
กับแสงสุรีย์เทิงทงัน
/*52๏ ฝ่ายกองคอยเหตุกุมภัณฑ์	เห็นศิลาอัน
บันดาลกระเด็นเกลื่อนมา
๏ ตกถึงแดนเมืองลงกา	แล้วดูคงคา
ก็ขุ่นไปทั้งสมุทรไท
๏ ต่างขึ้นม้าควบแข่งไป	ถึงราชเวียงไชย
ก็ทูลแก่เจ้าลงกา
๏ ราพณาสูรแจ้งกิจจา	ตระลึงจินดา
ก็ดาลหฤทัยอัศจรรย์
๏ ตริตรึกตรองในเหตุพลัน	พอศิลาอัน
กระเด็นมาตกทันที
๏ จึงใช้สุกรสารเสนี	ว่าเหตุใดมี
จงรีบไปดูโดยไว
๏ สุกรสารรับสั่งบัดใจ	รีบเร็วออกไป
ก็แปลงเปนเหยี่ยวบินทะยาน
๏ มาโดยเบื้องบูรพทิศานต์	จึงเห็นบริพาร
กระบิลอันลองฤทธี
๏ โยนศิลาเต็มเมฆี	กลาดกลุ้มธุลี
ตรลบตรเลิดบดบน
๏ คีรีแตกพังเพียงฝน	ต้องทั่วสกนธ์
อสูรตกธรณี
๏ ปีกหางโปร่งไปฤๅดี	จึงแปลงอินทรีย์
เปนลิงเข้าปลอมโยธา
๏ พิเภกล่วงรู้มายา	น้อมนำกิจจา
เข้าทูลยุคลจักรี
๏ พระสั่งโอรสพาลี	ให้ไปหาศรี
หนุมานมาสู่พลับพลา
/*53๏ แล้วสั่งน้องเจ้าลงกา	ให้บอกกิจจา
ทั้งปวงแก่ศรีหนุมาน
๏ ลูกลมได้เลศบนาน	มาดลบริพาร
ตระบัดก็แผลงฤทธิรอน
๏ เอามือครอบพลนิกร	ระบายพานร
ละตนละตนออกไป
๏ วานรมุ่งมองผูกใจ	แลดูพลไกร
เห็นสิ้นก็เปรมปรีดี
๏ ยังแต่มายาอสุรี	เงากายไม่มี
แล้วดูบพริบนัยนา
๏ กระบิลเพ่งพิศกิริยา	เห็นเปนอสุรา
อุบายมาปลอมมั่นคง
๏ เกรียงโกรธโลดไล่เวียนวง	อ้าเขี้ยวทรนง
เข้ารวบเอาตัวบมินาน
๏ อสูรคืนเพศเปนมาร	ลูกลมบันดาล
หางมัดอสูรพามา
๏ พระสั่งสุครีพเสนา	ให้ถามยักษา
จงแจ้งยุบลบัดใจ
๏ ว่าใครใช้มาแต่ไหน	ตัวเอ็งชื่อไร
เร่งบอกรหัสสัตยา
๏ อสุรีกราบไหว้เสนา	แล้วแจ้งกิจจา
ว่าเปนทหารทศกัณฐ์
๏ นามกรสุกรสารกุมภัณฑ์	มาดูเหตุอัน
บแจ้งที่เกิดโกลา
๏ ข้าบอบช้ำตกวสุธา	จึงแปลงเปนพา
นรินทร์เข้าปลอมโยธี
/*54๏ หวังรอดชีวิตอสุรี	ขอท่านเสนี
จงยังสติเมตตา
๏ สุครีพนำเอากิจจา	กราบบาทนรา
ธิราชเทียบทูลแถลง
๏ นารายณ์แจ้งกลอันแสดง	ตรัสแก่คำแหง
สิบแปดมงกุฎขุนพล
๏ ใครรู้อัยการกิจกล	อสูรปลอมพล
กระบิลโทษฉันใด
๏ ศรีชามพูวเทียบทูลไท	โดยบทแห่งอัย
ยการผู้ปลอมโยธา
๏ แม้นว่าสองคนมันมา	ควรผลาญชีวา
ผู้หนึ่งผู้หนึ่งปล่อยไป
๏ นี่สุกรสารแต่เดียวใด	ควรเฆี่ยนสาใจ
สักหน้าทะเวนวางมัน
๏ พระสั่งบุตรทินกรพลัน	ให้กุมลงทัณฑ์
อสูรแล้วปล่อยไป
๏ ฝ่ายสุกรสารเสนาใน	มาดลเวียงไชย
ก็ตรงขึ้นเฝ้าทศกัณฐ์
๏ ท่ามกลางเสนานองนันต์	สะอื้นรำพัน
ยุบลทูลกรุงมาร
๏ ยักษ์ฟังตระหนกดกดาล	ตริตรองปองผลาญ
พิเภกสุครีพเสนี
๏ แปลงเปนพฤฒาโยคี	มุ่นม้วนโมลี
เฉวียงธุรำอำไพ
๏ จุณเจิมเฉลิมพักตร์วิไล	เหิรเหาะตรงไป
ยังฝั่งสมุทรบมินาน
/*55๏ จึงมนตร์ผูกจิตขุนมาร	พิเภกพิการ
พิกลบรู้พาที
๏ เสร็จแล้วองค์อสุรโยคี	สำรวมอินทรีย์
ดำเนินมาสู่พลับพลา
๏ ยืนอยู่ตรงพักตร์จักรา	ชำเลืองนัยนา
ในหมู่นิกรแน่นนันต์
๏ แสร้งทำร้องอวยไชยพลัน	แล้วถามทรงธรรม์
ว่าท้าวจะไปแห่งใด
๏ นรนาถตรัสตอบคำไป	ข้ายอพลไกร
มาหวังจะผลาญทศกัณฐ์
๏ จนสิ้นสุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์	เพราะมันลักอรร
คเรศไปลงกา
๏ แล้วมันเบียดเบียนเทวา	นักสิทธ์วิทยา
บสุขทั้งสามโลกี
๏ อันพระดาบสจรลี	มานี้เพื่อมี
จำนงประสงค์สิ่งใด
๏ โดยศาสตร์สมญาชื่อไร	ค่อยผาสุกใจ
แลฤๅด้วยพรตพิธี
๏ ยักษ์ว่าชื่อกาลมุนี	เรืองศาสตร์วิธี
บรรลุอภิญญาญาณ
๏ เที่ยวเทวจาริกถ้วนกาล	กำหนดสัตวาร
จึงลงมาสู่ภูวดล
๏ รู้เหตุพระจะยาตราพล	ไปรบราญผจญ
กับองค์อสูรปิ่นมาร
๏ ข้าคิดปรานีนฤบาล	เพื่อเห็นป่วยการ
จะแจ้งให้คืนพลจร
/*56๏ อันวงศ์อสุเรศฤทธิรอน	ไตรภพยอบหยอน
บหาญไปราญราวี
๏ พระจะอาลัยองค์มหิษี	นางเดียวฤๅดี
ไปคงอยู่เงื้อมมือมาร
๏ เฉกรัตนชาติพะพาน	คิรีคือกาล
จะรอดพิบัติกลใด
๏ นารายณ์เฉลยตอบบัดใจ	นักสิทธ์กล่าวไย
ที่การจะแคลงบมิควร
๏ อันพระลักษมีโฉมสงวน	ห่อนรู้แปรปรวน
เช่นเลศหญิงสามัญ
๏ ถึงมาตรตกในไฟกัลป์	ก็อย่าสำคัญ
จะบุบวิบัติราคี
๏ ไปนับถึงองค์มหิษี	เฉกต่ำมามี
คือทาสช่วงเชิงการ
๏ ก็จะยอพยุห์ไปรอนราญ	ห่อนให้อัประมาณ
ด้วยชาติบุรุษอาชา
๏ ดาบสทศกัณฐ์ตอบมา	ข้าคิดเมตตา
จึงแจ้งยุบลทุกอัน
๏ หวังว่าให้ดีโดยธรรม์	ไม่ฟังคำกัน
ก็คงจะเห็นเดชมาร
๏ แต่พานรินทร์เหี้ยมหาญ	ยักษ์นั้นวงศ์วาน
ประยูรด้าวแดนใด
๏ พระกฤษณุตอบคำไป	สุครีพนี้ใน
ทิวากรวงศ์กษัตรีย์
๏ พี่นั้นข้าผลาญชีวี	แต่น้องภักดี
ดำเนินนิกายตามมา
๏ ยักษ์นั้นก็ในอนุชา	แห่งเจ้าลงกา
อันอยู่พำนักบทมาลย์
๏ มายาดาบสไขขาน	ว่าข้าเห็นการ
จะเสียที่คบสองนาย
๏ เพื่อพงศ์ศัตรูเคืองคาย	หวังปองร้ายหมาย
บซื่อสนิทเหมือนใจ
๏ กิจใดนรวางหฤทัย	ควรขับเสียไกล
จะชอบด้วยการบุรพา
๏ นารายณ์เยื้อนวัจนวาจา	ไฉนพระสิทธา
ดำเนินยุบลผิดธรรม์
๏ สุครีพพิเภกดุจกัน	รักษาสัตย์อัน
อดุลด้วยภักดี
๏ ใช่เบาต่อกลไพรี	ไม่ควรจะมี
มโนรังเกียจทั่วกล
๏ พิเภกเห็นการวิจล	จะแจ้งยุบล
ก็สุดอุบายสุดที
๏ แต่คุกคลานเคลื่อนเลื่อนหนี	ชิดบทธุลี
พระนุชนาถอนุชา
๏ ยักษ์หมายไม่สมจินดา	จึงยกฤทธา
อสุรอันเรืองไชย
๏ แบ่งเบาพานรนี้ไฉน	จึงโถมเข้าใน
มหาวิโรจน์เพลิงกัลป์
๏ ภูวฟังยิ้มแล้วตอบพลัน	ว่าพลมหัน
ตเดชกระบิลกำจร
๏ ดุจเหล็กเพชรเจาะเศขร	ลงกาจะรอน
ก็เสร็จแต่กึ่งนาที
/*58๏ บควรซึ่งพจน์ฤๅษี	ยกย่องอสุรี
ประมาทกระบิลเพื่อใด
๏ หมู่พานรต่างทูลไป	ขออาสาไท
ธิราชเจ้าจักรพาฬ
๏ ไปจับทศเศียรผู้หาญ	จะมัดประจาน
มาแทบถวายทรงธรรม์
๏ บ้างจักพลิกภพกุมภัณฑ์	เอาเมรุมาศทงัน
ไปทุ่มลงทับเมืองมาร
๏ ทูลพลางโกรธาทะยาน	สำแดงอาการ
พิกลพองโลมา
๏ ท้าวอ้างพลเคียงคชา	อันเกศกิริยา
กำเริบกำราบเหลือลาม
๏ ถ้าบข่มขอย้ำลำทาม	ละลำพังตาม
จะล่มพิภพรบรอน
๏ ดาบสท้าวยี่สิบกร	ฟังเกียรติพานร
ก็ชายชำเลืองดูไป
๏ อสุรหวั่นหวั่นหฤทัย	รีบลาภูวไนย
ระเห็จมาโดยอัมพล
๏ พิเภกเสื่อมสิ้นแรงมนตร์	จึงทูลยุบล
อภัยประทานชีวา
๏ ว่าสุกรสารแจ้งกิจจา	จึงเจ้าลงกา
บันดาลดังเพศโยคี
๏ ปลอมมาดูพลโยธี	ข้าทราบคดี
จะทูลก็ต้องวิทยา
๏ นารายณ์ครั้นฟังอสุรา	ตระลึงจินดา
ด้วยราพณอุกอาจใจ
/*59๏ พลางสั่งสุครีพทันใด	ให้ตรวจตราใน
กระบวนระวังแปลกปน ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ข้างทศเศียรถึงไพชยนต์	รึงร้อนกระมล
ประหนึ่งดังต้องปืนไฟ
๏ จึงสั่งสุรเสนาใน	ให้รีบเร็วไป
อันเชิญประชุมวงศ์มาร
๏ หกยักษ์รับราโชงการ	แยกวิ่งลนลาน
ไปเชิญพระวงศ์ทุกภาย
๏ กุมภกรรณอินทรชิตเพริศพราย	มหากายอิทธิกาย
เรนทร์วิรุณฤทธิรอน
๏ ต่างสวมสิริราชาภรณ์	รีบเร็วบทจร
มาดลพระโรงรูจี
๏ ขณะนั้นปิ่นภพอสุรี	บงเนตรทฤษฎี
พระญาติประชุมพร้อมกัน
๏ จึงเอื้อนโอษฐ์โองการพลัน	แถลงเล่าเหตุอัน
จะก่อณรงค์รอนราญ
๏ จะคิดแก้กันกรุงมาร	ส่ายศึกพวกพาล
ฉันใดจะสิ้นเสร็จไป
๏ ประยุรต่างทูลเฉลยไข	รณเริ่มแรงใน
ณรงคราญราวี
๏ จะละให้ชิดไม่ดี	หนักแรงโยธี
แล้วยากอุบายแก้กัน
๏ กลไข้รึงรุมโรคัน	ถึงเทวแพทย์อัน
จะยาก็ยากแรงยา
/*60๏ จำแต่งทัพออกพาธา	บมิควรละมา
ถึงย่างเข้าเหยียบแดนมาร
๏ ทศเศียรเอื้อนโอษฐ์บรรหาร	ยังไม่ถึงกาล
จะแต่งให้ไปชิงชัย
๏ เราคิดเห็นเหตุพวกภัย	ต้นเดิมเนื่องใน
ณรงคเพราะสีดา
๏ ใคร่ให้เบญกายอาสา	แปลงเปนกัลยา
วินาศเลื่อนลอยไป
๏ น่าลักษณ์รามไม่แจ้งใจ	จะโศกาลัย
ถึงชีพล่วงลาญชนม์
๏ ฝ่ายพระประยุรญาติฟังกล	กราบบาทยุคล
สรรเสริญพระคุณปรีชา
๏ ทศเศียรจึงสั่งให้หา	เบญกายนัดดา
จงเร็วมาดลโรงคัล
๏ ฝูงนางอสูรกำนัล	ก้มเกล้าอภิวันท์
ไปแจ้งยุบลทันที
๏ จึงเบญกายอสุรี	ตกใจจรลี
มาเฝ้าสมเด็จบิตุลา
๏ ขณะนั้นจอมภพลงกา	เห็นราชนัดดา
ก็เปล่งสำเนียงโองการ
๏ ว่าเจ้าจงเร่งบันดาล	ดุจองค์นงพาล
สีดาผู้เฉิดโฉมผจง
๏ ทำเปนสิ้นชีพปลดปลง	ไปเกยหาดตรง
ฉนวนสนานธารา
๏ หวังลวงรามอันลงมา	ให้มันสัญญา
วิโยคสุดเสียปราณ
/*61๏ เบญกายน้อมเศียรทูลสาร	สนองพระผู้ผ่าน
พิภพองค์บิตุลา
๏ ว่าหญิงฤๅจักอาสา	สงครามลงกา
ดั่งไร้บุรุษราวี
๏ ทั่วเทพห่อนได้เห็นดี	จักฦๅกาลี
ว่าชาติหญิงพาลา
๏ ราพณาสูรจอมลงกา	ฟังคำนัดดา
ก็กล่าวประโลมเอาใจ
๏ ว่าเจ้าตริการเกินไป	มนุษย์ลิงไพร
ห่อนเห็นจะล่วงรู้การ
๏ ผิวเสร็จกษัยศึกพวกพาล	เกียรติยศแห่งหลาน
จะแหลมอยู่ชั่วกัลปา
๏ อันองค์พิเภกอนุชา	ลุงจะรับมา
ผดุงดั่งเดิมโดยธรรม์
๏ นางยักษ์ใคร่การผ่อนผัน	หวังทูลแก้กัน
ก็เกรงอาณาจักรมาร
๏ จะจองโทษถึงวายปราณ	จึงจำทูลสาร
สนองวโรงการไป
๏ ว่าข้าขอลาครรไล	ไปดูทรามวัย
สีดาให้เต็มนัยนา
๏ เพื่อการจะไปอาสา	อันโฉมสีดา
ยังไม่ประจักษ์แจ้งทรง
๏ ยักษ์ให้เรียกรถทองผจง	พร้อมพลนำอนงค์
ไปสู่ประเทศอุทยาน
๏ ถึงจึงหลานเจ้ากรุงมาร	บทจรจวบสถาน
อสูรผู้ชนนี
/*62๏ แสนโศกคลั่งคลุ้มสมประดี	ทูลความนางตรี
ชฎาแต่ต้นจนปลาย
๏ ต่างร่ำรักกันบรรยาย	เพื่อกลัวความตาย
จะเด็ดธิดาอาลัย
๏ เบญกายคลายโศกลาไป	เฝ้าองค์อรไท
แล้วแสร้งกำสรดโศกา
๏ อรเยื้อนเสาวนีย์วัจนา	ว่าท่านสมญา
อันใดมาโศกแสนทวี
๏ นางมารครั้นยินเสาวนีย์	นบนิ้วชุลี
สนองด้วยเพโทบาย
๏ ว่าข้าน้อยชื่อเบญกาย	ได้ความเคืองคาย
ด้วยท้าวผู้เปนบิตุลา
๏ ขับพระยาพิเภกบิดา	ซัดจากลงกา
พิภพพลัดพงศ์มาร
๏ พเนจรเดียวด้นดงดาน	พึ่งได้แจ้งการ
ว่าไปเปนข้าจักรี
๏ ข้าจึงหวังบาทมหิษี	ปกเกศชนนี
แลตัวไปคุ้งวันวาย
๏ ทูลพลางพิศทั่ววรกาย	สำคัญมั่นหมาย
แลจำประจักษ์แก่ใจ
๏ บังคมแล้วลาครรไล	ขึ้นสู่รถไชย
ก็ตรงมากรุงลงกา
๏ จึงแปลงเปนองค์สีดา	ขึ้นเฝ้าอสุรา
ยังท้องพระโรงไชยพลัน
๏ ทศเศียรผาดเห็นหฤหรรษ์	คลุ้มเคลิ้มสำคัญ
สีดาด้วยจิตมัวมนท์
/*63๏ โจนจากอาสนอำพน	จูงกรจรดล
มากลางนิกรมาตยา
๏ พลางกล่าวสุนทรวาจา	เชิญเจ้าแก้วตา
มานั่งในอาสน์ทองพรรณ
๏ อรอย่าขึ้งเคียดเดียดฉันท์	จะฝากชีวัน
ไว้คู่ภิรมย์เรียงสบาย
๏ นางมารนบแถลงภิปราย	ข้าคือเบญกาย
อันโปรดให้แปลงกายา
๏ อสูรครั้นยินวาจา	ยิ่งแสนเสนหา
กำเริบในรสฤๅดี
๏ อุ้มองค์ใส่ตักยักษี	แล้วมีวาที
เลียมโลมสมรอ่อนหวาน
๏ เชิญเจ้าครองแสนศฤงคาร	ในราชฐาน
เปนจอมมกุฎกัลยา
๏ นางยักษ์เห็นเจ้าลงกา	หลงใหลสัญญา
วิปลาสก็คืนเปนมาร
๏ ถอยลงจากตักบนาน	ก้มเกล้ากราบกราน
ยังบาทยุคลกุมภัณฑ์
๏ ราพณ์อายใจแก้กล่าวพลัน	กลตัดศึกอัน
กูตริจะเสร็จจำนง
๏ เบญกายนบลาบาทบงสุ์	บทย่างยรรยง
มาสู่ปราสาทอำไพ
๏ ครั้นปัจฉิมยามล่วงไป	รัศมีอุทัย
จะเรืองอรุณบุรพา
๏ จึงเหาะเหิรจากลงกา	แปลงเปนสีดา
พินาศเข้าเกยชานชล ฯ
ฯ โล้ ฯ
/*64ตอนพากย์นางลอย มีบทแก้ไขเพิ่มเติมเพี้ยนจากของเดิม ได้ทราบว่าแก้ในรัชกาลที่ ๔ แต่จะเปนพระราชนิพนธ์ทรงแก้ฤๅทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ผู้ใดแก้ หาได้ความชัดไม่ ได้นำมาลงพิมพ์ไว้ทั้งของเก่าของใหม่ แต่บทที่แก้ใหม่นั้นหาฉบับที่ถูกไม่ได้ เปนแต่จดลงจากที่จำกันไว้ได้ เพราะฉะนั้น คงจะมีที่ผิดเพี้ยนบ้าง
เก่า	ใหม่
๑๖
๏ เสร็จจากสุวรรณราชพลับพลา
พอพระสุริยา
อรุณแจ้งแสงพล
๑๑	๑๑
๏ ดาวเดือนจะเลื่อนลับ	๏ ดาวเดือนก็เลื่อนลับ
แสงทองพยับโพยมหน	แสงทองระยับโพยมหน
จวนแจ้งพระสุริยน	จวบจวนพระสุริยน
จะเยี่ยมยอดยุคุนธร	จะเยี่ยมยอดยุคันธร
๏ สมเด็จพระหริวงศ์	๏ สมเด็จพระหริวงศ์
ภุชพงศ์ทิพากร	ภุชพงศ์ทิพากร
เสด็จจากพลับพลาจร	เสด็จลงสรงสาคร
กับพระลักษณ์อนุชา	กับองค์พระลักษณ์อนุชา
/*65๏ เสนาพฤฒามาตย์	๏ เสนาพฤฒามาตย์
โดยพระบาทเสด็จคลา	โดยพระบาทเสด็จคลา
ไปดลยังฝั่งสา	เกือบใกล้จะถึงสา
คเรศท้าวจะสรงชล	คเรศที่ท้าวเคยสรงชล
๏ พระเหลือบเล็งในเนินทราย	๏ พระเหลือบแลกระแสสินธุ์
แทบซึ้งสายชลายล	ชลพินทุอำพน
เยาวรูปอสุรกล	เห็นรูปอสุรกล
อันกลายแกล้งเปนสีดา	ที่กลายแกล้งเปนสีดา
๏ ผวาวิ่งประหวั่นจิต
ไม่ทันคิดก็โศกา
กอดแก้วกนิษฐา
ฤดีดิ้นอยู่แดยัน ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ พระช้อนเกศขึ้นใส่ตัก	๏ พระช้อนเกศขึ้นวางตัก
ธพิศพักตร์แล้วโศกา	พิศพักตร์แล้วรับขวัญ
ท้าวแทบจะถึงอา	ยิ่งคิดยิ่งกระสัน
สัญแนบพระศพลง	ยิ่งโศกเศร้าในวิญญา
๏ พิศพื้นศิโรโรตม์
พระองค์โอษฐ์แลนัยนา
กรแก้มพระกัณฐา
ก็แม้นเหมือนสีดาเดียว
/*66๏ พิศทรวงแลดวงถัน
ในเบื้องบั้นพระองค์เรียว
ชะรอยรูปสีดาเจียว
ประจักษ์แล้วนะอกอา
๏ พระเล็งลักษณะเกศี
สินีน้องจนบาทา
แทบท้าวจะมรณา
พินาศแนบพระศพลง
๏ พระพิโรธพิไรรัก	๏ พระพิโรธพิไรรัก
สลักลั่นพระทรวงทรง	สลักลั่นพระทรวงทรง
กันแสงสะอื้นองค์	กันแสงสะอื้นองค์
อรอ่อนแล้วถอนใจ	อรอ่อนทอดถอนใจ
๏ จึงตรัสเรียกเจ้าร่วมรัก
พ่อลักษณ์เอ่ยจะทำไฉน
เจ้าสีดามาบรรลัย
เสียจริงแล้วนะอกอา
๏ ใจจิตพี่เพียงขาด
พระเยาวราชมามรณา
โอ้โอ๋อนุชา
อนาถนักประจักษ์ใจ
๏ เซาะเนตรลันลุงชล	๏ พระลักษณ์เล็งลานเทวษ
ลนาเนืองทราลัย	พระชลเนตรเธอหลั่งไหล
โศกสองพระภูวไนย	โศกสองพระภูวไนย
พระหฤทัยก็ฟั่นเฟือน	พระหฤทัยเธอฟั่นเฟือน
/*67๏ พระน้องเอยเสียดายนัก	๏ พระน้องเอยเสียดายนัก
วรพักตร์ดังดวงเดือน	พระวรพักตร์ดังดวงเดือน
หาไหนจะได้เหมือน	หาไหนจะได้เหมือน
ไม่มีแล้วในโลกี	ไม่มีแล้วในโลกี
๏ มาตรแม้นจะหาดวง	๏ มาตรแม้นจะหาดวง
วิเชียรช่วงเท่าคีรี	วิเชียรช่วงเท่าคีรี
จะหาดวงพระสุริย์ศรี	หาดวงพระสุริย์ศรี
ก็จะได้ดุจดังใจ	ก็จะได้ดุจดังใจ
๏ ที่จะหาให้เหมือนนุช	๏ จะหาโฉมให้เหมือนนุช
ถึงสุดฟ้าสุราลัย	จนสุดฟ้าสุราลัย
ตายแล้วแลเกิดใหม่	ตายแล้วแลเกิดใหม่
ก็ไม่ได้เหมือนนฤมล	ไม่ได้เหมือนเจ้านฤมล
๏ เจ้าพี่เอยฤๅน้อยจิต	๏ พระน้องเอยฤๅน้อยจิต
จึงหวนคิดด้วยจำจน	เจ้าหวนคิดกระหวัดวน
ผูกศอให้เสียชน	ผูกศอให้เสียชนม์
มชีพแล้วก็ลอยมา	สิ้นชีพแล้วจึงลอยมา
๏ ฤๅทศกัณฐ์มันกริ้วโกรธ	๏ ฤๅทศกัณฐ์มันโกรธ
พิโรธเรากระมังหนา	พิโรธเรากระมังหนา
ว่าฆ่าโคตรวงศา	ว่าฆ่าโคตรวงศา
จึงฆ่าเจ้าให้ตายแทน	จึงฆ่าพระน้องให้ตายแทน
๏ เถิดฤๅจะรื้อรบ	๏ เถิดฤๅจะรื้อรบ
ตรลบวิ่งเข้าชิงแดน	ตรลบวิ่งเข้าชิงแดน
ฟันเสียจงนับแสน	ฟันเสียให้นับแสน
ให้เศียรขาดลงดาษดิน	ให้เศียรขาดลงดาษดิน
/*68๏ พระดาลเดือดแล้วดับไว้	๏ พระดาลเดือดแล้วดับได้
สุราลัยจะติฉิน	กลัวเทพไทจะติฉิน
ไฉนหนอพระยุพิน	ไฉนหนอพระยุพิน
ยุพาพี่จะคืนเปน	ยุพาพี่จะคืนเปน
๏ น้องเอยแต่จากเจ้า	๏ พระน้องเอยแต่จากเจ้า
ทุกค่ำเช้าแลยามเย็น	ทุกค่ำเช้าแลยามเย็น
ยามค่ำพี่เคยเห็น	ยามเสวยพี่เคยเห็น
ไม่เห็นแก้วก็โศกา	ไม่เห็นเจ้าเราโศกา
๏ จะประมวลเทวษไว้
พระชลนัยน์ที่โหยหา
ดินฟ้าแลยมนา
ไม่เท่าเทียมที่เรียมตรอม
๏ ทุกข์ทับบเหือดหาย
พระวรกายก็ซูบผอม
ทุกข์เท่าที่พี่ตรอม
แต่ก่อนเก่าบเท่าทัน
๏ อันความทุกข์พี่ครั้งนี้
เปนสุดที่จะรำพัน
พ่างเพียงจะอาสัญ
พระชนมชีพชีวา
๏ สีดาเอยถึงจะตาย
จะวอดวายพระชนมา
จงเอื้อนโอษฐ์ออกเจรจา
จะจากแล้วจงสั่งกัน
/*69	๏ เจ้าชายเนตรดูพี่บ้าง
ให้พี่สร่างซึ่งโศกศัลย์
เราจะร่วมพระเพลิงกัน
ในเขตขัณฑ์พระคงคา
๏ แต่แรกถ้ารู้เหตุ	๏ ถ้าแต่แรกพี่รู้เหตุ
ว่าอัคเรศจะมรณา	ว่าเยาวเรศจะมรณา
แรกจากอยุทธยา	เมื่อจากศรีอยุทธยา
จะฝากไว้พระชนนี	จะฝากไว้กับชนนี
๏ พี่กับพระอนุชา	๏ พี่กับพระอนุชา
จะเดินป่าพนาศรี	จะมาอยู่พนาลี
ครั้นถ้วนสิบสี่ปี	ถ้วนครบสิบสี่ปี
ก็จะคืนเข้าเวียงไชย	จะคืนเข้าพระเวียงไชย
๏ นี่เนื้อว่าแรงกรรม	๏ สีดาเอยชะรอยกรรม
พระเคราะห์นำเข้าดลใจ	พระเคราะห์นำเข้าดลใจ
จึงดาลจำนงใน	ห้ามเจ้าสักเท่าใด
มฤครูปให้เรียมตาม	ไม่ฟังว่าอุส่าห์ตาม
๏ ทั้งพระญาติวงศา
พระมารดาก็ห้ามปราม
ห้ามเจ้ามิฟังความ
เจ้าวอนว่าอุส่าห์เดิน
๏ ด้วยพี่เปนเพื่อนยาก
แสนลำบากระหกระเหิน
ในป่าพนาเนิน
คีรีห้วยแลเหวธาร
/*70	๏ แค้นด้วยมฤคมาศ
ดังมัจจุราชมาตามผลาญ
ล่อลวงเจ้าดวงมาลย์
สมรพี่จะให้พี่จร
๏ จนนิราศอุราเรียม	๏ จึงทุกข์ทับอุระเรียม
ระกำเกรียมทุกคืนยาม	ยิ่งกรมเกรียมให้อาวรณ์
เรียมจงจะสงคราม	สู้ยกพลากร
อสุรโคตรในลงกา	มาต่อยุทธด้วยอสุรา
๏ ต่อหมดมารที่ผลาญสรรพ	๏ หมดมารพี่ผลาญสรรพ
จึงจะรับกนิษฐา	จึงจะรับกนิษฐา
คืนเข้าอยุทธยา	คืนเข้าอยุทธยา
บุรีราชเมืองเรา	บุรีราชเมืองเรา
๏ ยังมิทันจะผลาญโคตร	๏ ยังมิทันจะผลาญโคตร
ให้รากโษสมันบางเบา	ให้รากโษสนั้นบางเบา
ควรฤๅพระนงเยาว์	ควรฤๅพระนงเยาว์
มาสิ้นชีพเสียกลางคัน	มาสิ้นชีพเสียกลางคัน
๏ แม้นม้วยในเมืองเรา	๏ แม้นเจ้าม้วยในเมืองเรา
พระศพเจ้าจะเฉิดฉัน	พระศพเจ้าจะเฉิดฉัน
จะโสรจสุคนธ์อัน	จะโสรจสรงสุคนธ์อัน
ตรลบด้วยกลิ่นมาลี	กรลบด้วยกลิ่นสุมาลี
๏ โกศทองจะรองรับ	๏ พระโกศทองจะรองรับ
สำหรับราชเทพี	สำหรับราชเทวี
จะเชิญศพขึ้นสู่สี	เชิญศพขึ้นสู่สี
วิกาแก้วอันเรืองรอง	วิกาแก้วอันเรืองรอง
/*71๏ มายังพระเมรุมาศ	๏ เข้าสู่พระเมรุมาศ
อันโอภาสพรรณรายทอง	อันโอภาสด้วยเทียนทอง
นพรัตน์ตระกองตรอง	แสงเพลิงจะเริงรอง
กับแสงเพลิงเถกิงพราย	ไปต้องศรีวิสูตรพราย
๏ อัจกลับจงกลกลีบ	๏ อัจกลับจงกลกลีบ
ประทีปทองจะส่องฉาย	ประทีปทองจะส่องฉาย
พู่ห้อยเพดานราย	พู่ห้อยเพดานราย
ระรวยกลิ่นรำเพยลม	ระรวยรื่นรำเพยลม
๏ วิสูตรทองจะวงวัง	๏ พระวิสูตรจะวงวัง
บัลลังก์รัตนบรรทม	บัลลังก์ทิพยบรรทม
รูปภาพจะเรียงรมย์	รูปภาพจะเคียมคม
กินนรฟ้อนชะอ้อนผัน	กินนรฟ้อนอยู่ผาดผัน
๏ ทั้งพระญาติวงศา	๏ อีกพระญาติวงศา
ก็จะมาประชุมกัน	ก็จะมาประชุมกัน
แสนสาวพระกำนัล	แสนสาวพระกำนัล
จะนบน้อมถวายกร	จะนอบน้อมประนมกร
๏ ยามค่ำจะร่ำไห้	๏ ยามค่ำจะร่ำไห้
วิเวกใจด้วยอาวรณ์	วิเวกใจให้อาวรณ์
เสียงสังข์แลแตรงอน	เสียงสังข์แลแตรงอน
มโหระทึกบรรเลงเพลง	จะประโคมอยู่ครืนเครง
๏ อยุทธยาก็จะระย่อ	๏ อยุทธยาจะเย็นระย่อ
จะทุกข์ท้อด้วยวังเวง	ระทดท้ออยู่วังเวง
ฝูงราษฎร์จะครื้นเครง	ฝูงราษฎร์จะบรรเลง
ทั้งสากลแว่นวง	เมื่อถวายพระเพลิงปลง
/*72๏ นิจจาเอ๋ยเมื่อยามไร้	๏ อนิจจาเจ้าเพื่อนไร้
มาบรรลัยอยู่เอองค์	มาบรรลัยอยู่เอองค์
พี่จะได้สิ่งไรปลง	พี่จะได้สิ่งใดปลง
พระศพน้องในหิมวา	พระศพน้องในหิมวา
๏ จะเชิญศพพระเยาวเรศ	๏ จะเชิญศพพระเยาวเรศ
ไปนิเวศอยุทธยา	เข้ายังนิเวศอยุทธยา
เกรงแต่พระวงศา	ทั้งพระญาติวงศา
จะพิโรธพิไรเรียม	จะพิโรธพิไรเรียม
๏ ว่าพามาให้เสียชนม์	๏ ว่าพี่พามาเสียชนม์
ในกระมลพี่กรมเกรียม	ในกระมลให้กรมเกรียม
จะเกลี่ยทรายขึ้นทำเทียม	จะเกลี่ยทรายขึ้นทำเทียม
พระแท่นทิพย์ที่บรรทม	ต่างแท่นทิพยบรรทม
๏ จะอุ้มองค์เข้าต่างโกศ	๏ จะอุ้มองค์ขึ้นต่างโกศ
เอาแต่โอษฐ์อันร่ำระงม	เอาพระโอษฐ์มาระงม
แทนเสียงคณาสนม	ต่างเสียงพระสนม
อันร้องร่ำประจำเวร	อันร่ำร้องประจำเวร
๏ สาครจะต่างเมือง	๏ สาครจะต่างเมือง
สีขรเนื่องจะต่างเมรุ	สีขรเนื่องจะต่างเมรุ
มังกรแลกิเลน	มังกรโตกิเลน
จะต่างรูปพนานนต์	จะต่างพาหนะยล
๏ ดาวเดือนจะแทนเทียน	๏ ดาวเดือนจะต่างเทียน
วิเชียรแก้วกลีบจงกล	วิเชียรแก้วกลีบจงกล
เมฆหมอกเวหาหน	เมฆหมอกในเวหน
จะต่างพู่แลเพดาน	จะต่างพู่แลเพดาน
/*73๏ พฤกษาจะต่างฉัตร	๏ พฤกษาจะต่างฉัตร
สุวรรณรัตน์อันไพศาล	สุวรรณรัตน์อันไพศาล
ดอกไม้ในหิมพานต์	ดอกไม้ในหิมพานต์
จะต่างพุ่มระย้าราย	จะต่างพุ่มอยู่เรียงราย
๏ ฟากฝั่งมหรรณพ	๏ ฟากฝั่งมหรรณพ
จะวงศพเจ้าโฉมฉาย	จะวงศพเจ้าโฉมฉาย
แทนเทียมวิสูตรสาย	ต่างศรีวิสูตรสาย
สุวรรณรัตนามัย	สุวรรณรัตน์อันอำไพ
๏ เสียงคลื่นจะต่างกลอง	๏ เสียงคลื่นจะต่างกลอง
ทั้งพาทย์ฆ้องประโคมใน	พิณพาทย์ฆ้องประโคมใน
จักรจั่นแลเรไร	จักรจั่นแลเรไร
จะต่างสังข์แลแตรงอน	จะต่างสังข์แลเสภา
๏ จะเก็บพรรณดอกไม้	๏ จะเก็บพรรณไม้หอม
มาเรียงไว้ยังเชิงตะกอน	มารวมล้อมขึ้นบูชา
จะเชิญศพเจ้าดวงสมร	เชิญศพเจ้าสีดา
ขึ้นวางไว้เหนือเพลิงรุม	ขึ้นวางไว้ในเพลิงรุม
๏ จะอุ้มองค์เข้ากว่าจะม้วย
จะตายด้วยเมื่อไฟชุม
ร้อนเร่าหฤทัยจุม
พลราชเธอรำพัน
๏ แค้นคิดบรู้หาย
เสียดายทำสงครามขัน
ขับเคี่ยวประจำกัน
เจียนจะสิ้นลงหลายครา
/*74๏ ไม่คิดกายจะสู้ม้วย	๏ ไม่คิดกายเสียดายรัก
จะตายด้วยเมื่อเพลิงชุม	กับเจ้าลักษณ์อนุชา
เสียดายแต่ได้คุม	คุมพลโยธา
พยุหมาจะราวี	มาถมทางในวารี
๏ เพราะจะเชิญพระนุชคืน	๏ หวังจะรับพระนุชคืน
ไปชมชื่นยังกรุงศรี	ไปชมชื่นในกรุงศรี
ฤๅมาพบแต่ซากผี	พี่มาพบแต่ซากผี
สีดานี้พี่เจ็บใจ	สีดาพี่น่าน้อยใจ
๏ เสียแรงรู้พระเวทมนตร์	๏ เสียแรงรู้พระเวทมนตร์
ทั้งศรพลอันเกรียงไกร	ทั้งศรพลอันเกรียงไกร
เจ้าสีดามาบรรลัย	เจ้าสีดามาบรรลัย
จะทำศึกไปไยมี	จะทำศึกไปไยมี
๏ คทาธรแลศรขรรค์	๏ คทาธรแลศรขรรค์
จะห้ำหั่นให้ยับยี	จะหักสะบั้นให้ยับยี
โยนเข้าในอัคคี	โยนเข้าเผาอัคคี
ให้มอดหมดจะปลดปลง	ให้ม้วยไหม้จะตายตาม
๏ เจ้าลักษณ์เอยถ้าพี่ม้วย
เพราะตายด้วยเจ้าโฉมงาม
อย่าคิดแค้นทำสงคราม
จงคืนเข้าอยุทธยา
๏ พระชนนีเจ้าทั้งสาม
จะถามถึงพระพี่ยา
/*75	อีกทั้งเจ้าสีดา
อย่าทูลว่าพี่บรรลัย
๏ พระชนนีจะสร้อยเศร้า
พระญาติเราจะร่ำไร
ว่าพี่นี้อยู่ไพร
ประพฤติเพศเปนมุนี
๏ สั่งพลางพระทางร่ำ
แต่แรกย่ำอรุณศรี
จวบจวนพระรวี
จะบ่ายเบี่ยงลงยอแสง
๏ พระกำลังสลดเลือด
พระพักตร์เผือดลงโรยแรง
พระวรกายก็เย็นแสยง
สยองเส้นพระโลมา
๏ สิ้นเสียงก็สิ้นสั่ง
แลสิ้นทั้งพระเขฬา
เหือดแห้งพระกัณฐา
พระนัยน์เนตรก็หลับลง
๏ คั่งคลองนาสาแสยง	๏ พระเสโทธโซมชาบ
ธสุดแรงจะทานองค์	ก็ไหลอาบพระทรวงทรง
โอนเอียงศิโรตม์ลง	เอนแอบพระองค์ลง
กันแสงซบกับเกศนาง ฯ	กับเกศแก้วกุณฑลนาง
/*76๏ สิ้นโสตพระนาสา
พระวาตาก็สิ้นทาง
เหลือแต่หทยางค์
ระริกริกอยู่ริมทรวง
๏ ทึกทึกสะท้อนจิต
นิ่งสนิทฤดีวง
ดังหนึ่งจะสูญทรวง
วิสัญญีนิคาลัย ฯ
๑๖
๏ เบญกายปริ่มใจฟังพลาง	เพื่อภูวจะวาง
ชีวาตมในอัคคี
๏ นึกสมใจหมายยักษี	อาสาอสุรี
จะเสร็จดังใจจินดา
๏ นรนาถฟื้นสมประดีมา	แผดสุรบัญชา
พิโรธแก่ศรีหนุมาน
๏ เพื่อฆ่าอสุรบุตรราพณ์ราญ	ยักษ์จึงจงผลาญ
ยุพินทให้วายชนม์
๏ วานรนบสนองบัดดล	ข้าคิดเห็นกล
เปนเลศแห่งอสุรี
๏ ด้วยซากศพทวนนที	แล้วยังสดดี
ฉันใดจึงลอยฟุ้งฟอง
/*77๏ จะขอชันสูตรเพลิงลอง	แม้นสมเหมือนปอง
จะหายไปกลางเพลิงพลัน
๏ ทูลแล้วลูกลมชาญฉกรรจ์	ยกศพจรจรัล
มาดลที่ชุมพลไกร
๏ ขดหางเวียดเวียนวงไป	เขม้นหมายใจ
จะกุมอสุรมายา
๏ เร่งหมู่จังเกียงโยธา	นำเชื้อเพลิงมา
แล้วสั่งให้จุดอัคคี
๏ นางยักษ์ร้อนเร่าอินทรีย์	เหิรหาสทันที
เข้าแอบในกลีบเมฆา
๏ ลูกลมเล็งเล่ห์อสุรา	กระทืบบาทา
พิโรธรุมรึงใจ
๏ เผ่นโผนโจนตามว่องไว	ขะยิกไล่ไป
ครั้นทันก็รวบตัวมาร
๏ มัดด้วยหางแล้วพาทะยาน	มาเฝ้านฤบาล
ในหว่างนิกรดาษดา
๏ นรซั้นสีหนาทโกรธา	ลูกพระสุริยา
จงเร่งไปถามอสุรี
๏ ราชมัลพานรเสนี	กุมตัวยักษี
มาผูกกับหลักโยนยัน
๏ สุครีพขู่ซักถามพลัน	ยักษ์กล่าวพาดพัน
จึงบอกยุบลสัจจา
๏ ว่าชื่อเบญกายอสุรา	คือเปนธิดา
พิเภกผู้น้องกรุงมาร
๏ ข้ายินข่าวพ่อวายปราณ	โดยทัณฑ์ประหาร
บแจ้งประจักษ์มาเยือน
/*78๏ สุครีพเอาอรรถฟั่นเฟือน	คัดคำมั่นเหมือน
เข้าทูลยุบลบรรยาย
๏ ภูวนาถโกรธเพียงเพลิงพราย	สั่งลูกพระพาย
ให้รีบไปถามความมา
๏ ลูกลมเฆี่ยนถามอสุรา	ครั้นได้สัจจา
ก็นำยุบลทูลพลัน
๏ ภูวให้พิเภกกุมภัณฑ์	ปรึกษาโทษอัน
จะควรดังฤๅโดยสถาน
๏ ยักษ์ยกโทษลวงนฤบาล	ขอทำประจาน
จงยิ่งด้วยราชาทัณฑ์
๏ แหวะปากลากลิ้นลิดกรรณ	รอนเท้ามือมัน
ละน้อยละน้อยเหลื่อมไป
๏ แล้วจึงผลาญชีวาลัย	โดยอุกฤษฏ์อัย
การอันตั้งต่อมา
๏ นรยกอภัยชีวา	ตรัสให้ขุนพา
ยุบุตรไปส่งนางมาร
๏ ลูกลมรับราชโองการ	อุ้มองค์นงพาล
ตระบัดก็เหาะเหิรจร
๏ ลุสายสินธุสาคร	กำแหงพานร
ก็ลงยังฝั่งธารา
๏ ฤดีฟุ้งรสกรีฑา	ถนอมวัจนวาจา
ประโลมยุพินเลียบเลียม
๏ ว่าอันแสนสุดเสน่ห์เรียม	หวังนุชเท่าเทียม
ชีวาตม์วิตกเตือนใจ
๏ จะทูลขอโทษอรไท	พอพระภูวไนย
มหันตทัณฑ์แปลงปลง
/*79๏ พี่เปรมปรีดาจำนง	ฝากไมตรีตรง
บหน่ายสนิทในนาง
๏ เบญกายคมค้อนคำพลาง	นี่ชีพบวาง
กระบิลจึงปองปรานี
๏ เดิมจำนองภัยมากมี	กล่าวร้ายกลับดี
บเชิงจะชิดเชื้อใจ
๏ ลูกลมสนองคำทรามวัย	ว่าโองการไท
ธใช้เฉพาะแต่เรียม
๏ บควรอรเคียดเคืองเกรียม	กรมโกรธแหนงเหนียม
สิเนหป่วยใจปอง
๏ กิจใดจำนงสมพอง	ถ้าสองต่อสอง
บมิจะพ้นมือชาย
๏ พลางโอนองค์อิงแอบกาย	เน้นแนบไม่คลาย
สโรชกองกรรพุม
๏ ภุมรินมั่วรสรึงรุม	เกสรโกสุม
ก็ไขสุคันธแบ่งบาน
๏ สองรู้รสรักร่วมปราณ	สองแรกรสกาล
กำเริบด้วยกองอาลัย
๏ เบญกายแสนโศกร่ำไร	ด้วยการจะไกล
กระบิลเอื้ออาทร
๏ จำใจจากจำลาจร	ระเห็จขึ้นอัมพร
มาลุพิภพอสุรา
๏ เข้าแทบทูลองค์บิตุลา	พลางทรงโศกา
สะอึกสะอื้นรำพัน
๏ ทศเศียรปลอบเอาใจพลัน	นิ่งเถิดหลานขวัญ
อย่าแสนกำสรดเสียใจ
/*80๏ แม้ลุงส่ายรณเสร็จไป	จะปันราชัย
พิภพกึ่งปูนสนอง
๏ ตรัสแล้วลุกจากแท่นทอง	กระมลหม่นหมอง
มาสู่สิริไสยา
๏ พระกรเกยก่ายพักตรา	ตระลึงจินดา
ในการจะหักไพรี
๏ ฝ่ายนรนาถเรืองศรี	ปรึกษาเสนี
จะยกเข้าติดเมืองมาร
๏ จึงอัษฎาทัศเหี้ยมหาญ	ยินราชโองการ
ก็ซ้องศิโรตม์อาสา
๏ จะถอนเมรุทุ่มคงคา	ทอดเปนรัถยา
ไปดลจนเกาะกรุงมาร
๏ บ้างจักวักวิดชลธาร	นำทวยบริพาร
ไปหักพิภพอสุรี
๏ อึกอึงอาสาจักรี	โดยมีฤทธี
ประภาพเหี้ยมแห่งตน
๏ จึงชามพูวราชฤทธิรณ	ทูลว่าขุนพล
อันขันจะขอทำการ
๏ ก็จะเสร็จโดยฤทธิแรงราญ	แต่เกียรติปราบมาร
ไป่งามเจริญเรืองขจร
๏ เฉกใช่หริรักษ์สังหรณ์	หากได้พานร
จึงง่ายณรงค์มารา
๏ ขอให้พหลโยธา	ไปขนศิลา
มาถมหนทางตรงไป
๏ ให้ถึงเกาะลงกาไกร	พระฤทธิ์กฤษณ์ไท
จะพ่านทั้งพื้นจักรวาฬ
๏ จึงพระหริรักษ์มหิบาล	ฟังชามพูวชาญ
ดำริจะไว้เดชา
๏ สั่งสุริยบุตรให้พา	จังเกียงโยธา
ไปจองถนนทันใด
๏ สุครีพให้สองเวียงไชย	ปันเที่ยวผ่อนไป
อยู่รับแลส่งเสลา
๏ ต่างรุ่งเรืองฤทธิ์วิทยา	เหาะเหิรเวหา
อากาศนั้นปั่นดิน
๏ เข้าง้างเงื้อมแง่ศีขริน	ทุ่มลงสายสินธุ์
สมุทรจะทรุดโทรมทลาย
๏ นิลพัทฤทธิ์เพียงเพลิงพราย	แค้นลูกพระพาย
จะทดจะแทนฤทธา
๏ เหาะเหิรเข้ายกภูผา	แบกเขามหิมา
ก็เหาะมาดลชลธี
๏ ร้องเรียกหนุมานกระบี่	จะโยนคีรี
อันชูไว้ทั้งสองมือ
๏ หนุมานขานตอบใดคือ	โยนพร้อมกันฤๅ
จะรับทั้งสองอันทัน
๏ นิลพัทร้องตอบคำพลัน	ทหารตัวขยัน
แลฤๅมากล่าวช้าการ
๏ ว่าแล้วโยนมาบมินาน	คำแหงหนุมาน
ก็รับเอาทุ่มธารา
๏ ครั้นเสร็จไปขนศิลา	พัวผูกโลมา
จนทั่วทั้งตัวพานร
๏ ร้องเรียกนิลพัทฤทธิรอน	ให้รับสิงขร
ดั่งเดิมที่ผลัดจัดแจง
/*82๏ นิลพัทขานขุนคำแหง	ว่าข้าเหลือแรง
จะรับแต่มือฤๅทัน
๏ ลูกลมร้องลงมาพลัน	ที่ท่านทำกัน
ดั่งฤๅไปคิดเพื่อใด
๏ ว่าแล้วสลัดศิลาไป	เต็มคัคนาลัย
ดังห่าพิรุณโปรยปราย
๏ นิลพัทฤทธิ์เพียงเพลิงพราย	ระเห็จรับวุ่นวาย
ด้วยเท้าแลมือซ้ายขวา
๏ เข้าไล่ฉวยรวบศิลา	โยนลงคงคา
สะท้านสะเทือนเมรุไกร
๏ หนุมานกริ้วโกรธร้องไป	ว่าเอ็งกระไร
มาทำทะนงศักดา
๏ ทีมึงไปขนเอามา	กูรับภูผา
ด้วยสัจเคารพโดยดี
๏ ส่วนกูไปขนคีรี	ไฉนทำอัปรีย์
เอาเท้าเข้ารับศิลา
๏ มึงดูหมิ่นกูหนักหนา	ว่าอวดอหังการ์
บเกรงกำลังฤทธิรอน
๏ แต่ท้าวชมพูพานร	กูยังพาจร
ทั้งแท่นมาแทบทูลถวาย
๏ เปนหนึ่งนิลพัทชั่วชาย	ศักดิ์ศรีรอยหมาย
จะสู้ไม่สิ้นฝีมือ
๏ มึงใช่เชลยกูหรือ	เร่งคิดดูฤๅ
ว่าใช่ก็ให้ว่ามา
๏ นิลพัทตอบตามโกรธา	กูนี้เทวา
ก็นับว่าชายยิ่งชาย
/*83๏ เปนหนึ่งแต่ลูกพระพาย	กูไม่กลัวกลาย
จะสู้ให้รู้ฤทธิไกร
๏ กูเปนเชลยไม่แจ้งใจ	ตัวเอ็งก็ไหน
เปนพวกเชลยเก่ามา
๏ ถ้อยทีถ้อยเชลยราชา	มึงอย่าอหังการ์
ใช่กูจะกลัวหนุมาน
๏ ลูกลมโกรธเพียงเพลิงผลาญ	เผ่นโผนโจนทะยาน
เข้าจับขึ้นเหวี่ยงเวหน
๏ ฟัดกับขุนเขาใหญ่ถกล	ภูผาบมิทน
ก็แตกเปนจุณธุลี
๏ นิลพัทไม่ช้ำอินทรีย์	ผาดแผลงฤทธี
สะเทือนทั้งพื้นแผ่นดิน
๏ โถมจับหนุมานกระบิล	ทุ่มลงสายสินธุ์
ก็จมไปจนบาดาล
๏ อากาศเนียรนาททุกสถาน	สาครฟูมธาร
คะนองระลอกเลื่อนผกา
๏ นารายณ์จอมภพนาถา	ได้ยินโกลา
บันฦๅเลวงแดนไตร
๏ ข้าศึกศัตรูฤๅไฉน	ฉงนหฤทัย
ก็สั่งพระศรีอนุชา
๏ เจ้าลักษณ์ไปยังคงคา	นำเหตุผลมา
ให้รู้ยุบลร้ายดี
๏ พระอนุชประณตบทศรี	มาดลชลธี
ก็เห็นทั้งสองราญรอน
๏ จึงตรัสห้ามขุนพานร	แล้วมีสุนทร
แก่ศรีสุครีพนายการ
/*84๏ เปนไฉนจึงเกิดรบราญ	ช่างนิ่งดูดาล
มิห้ามมิแหนกลใด
๏ สุครีพก้มเกล้าเฉลยไข	ข้าห้ามเท่าไร
ทั้งสองบฟังวาจา
๏ พระสั่งให้คุมสองวา	นรผู้บีฑา
แก่กันมาตามเสร็จพลัน
๏ ครั้นถึงพลับพลาทองพรรณ	พระอนุชเคียมคัล
พระเชษฐแทบทูลไท
๏ นารายณ์เอื้อนโองการไข	ทั้งสองชิงชัย
ทะนงทะนุกรุกราน
๏ แม้นข้ามไปเกาะกรุงมาร	สองหาญต่อหาญ
จะรบกันเองโกลา
๏ สุครีพจงเร่งปรึกษา	สองล่วงอาญา
เห็นไว้ไม่ได้สองคน
๏ สุครีพทูลเจ้าจุมพล	ชมพูภูวดล
บัดนี้ธครองสองเมือง
๏ แก่เฒ่าจะรำคาญเคือง	กิจการเมืองเนือง
เกลือกเห็นจะเปนภัยพาล
๏ จะขอให้ลูกพระกาฬ	ไปอยู่บริบาล
ขีดขินพิภพอำมร
๏ จึงพระหริรักษ์ฤทธิรอน	ฟังขุนพานร
ก็สบพระทัยภูบาล
๏ ธเปลื้องสร้อยสนสังวาล	ยกออกประทาน
แก่ศรีสุครีพเสนา
๏ สั่งให้นิลพัทฤทธา	ไปรั้งพารา
ขีดขินนครทันที
/*85๏ นิลพัทประณตบทศรี	กันแสงโศกี
แล้วทูลแก่เจ้าจอมธรรม์
๏ ขออยู่สงครามกุมภัณฑ์	กลับไปเขตขัณฑ์
จะถ่อมด้วยความอับอาย
๏ หนึ่งท้าวชมพูเพริศพราย	จะแค้นเคืองคาย
ว่าหลบณรงค์มารมา
๏ นารายณ์โองการวัจนา	อยู่รั้งพารา
ก็เหมือนดังอยู่ราญรอน
๏ ซึ่งท่านรักษาพระนคร	ปราบปรามดัสกร
ความชอบก็มีมากมาย
๏ จงสนผลพฤกษ์ทั้งหลาย	เกณฑ์พลไพร่นาย
มาส่งยังกองทัพไชย
๏ ข้อชมพูจะแค้นใจ	จงนำศรไป
ให้เห็นเปนสิ่งสำคัญ
๏ นิลพัททูลไททรงธรรม์	ขอนิลนนท์อัน
เปนน้องผู้ร่วมเรียงวงศ์
๏ คุมพานรอยู่รณรงค์	ตามพวกพ้องพงศ์
อย่าพลัดนิกรกุมกอง
๏ นรนาถก็ได้ดั่งปอง	แล้วอวยศรสนอง
ให้รีบไปรั้งธานี
๏ นิลพัทรับแสงศรศรี	ลาไทธรณี
มาดลที่ชุมโยธา
๏ กอดคอนิลนนท์อนุชา	เรียกนิลราชมา
แล้วเล่ายุบลรำพัน
๏ ทั้งนิลขันนิลปาสัน	โศกาสั่งกัน
ด้วยจำจะต้องจากจร
/*86๏ เสร็จสั่งเสนาพานร	นิลพัทฤทธิรอน
ก็เหาะระเห็จเตร็ดทะยาน
๏ ถึงกรุงชมพูไพศาล	โอรสพระกาฬ
ก็มายังราชโรงคัล
๏ ฝ่ายท้าวชมพูใจฉกรรจ์	เห็นนิลพัทอัน
อัญเชิญพระแสงศรมา
๏ รีบลงจากอาสน์อาภา	รับศรจักรา
มาวางในพานทองพราย
๏ แล้วถามนิลพัทหลานชาย	เหตุผลต้นปลาย
ดั่งฤๅจึงนำศรมา
๏ นิลพัทความกลัวอาญา	นบนิ้ววันทา
แล้วแจ้งคดีทุกอัน
๏ ชมพูขัดแค้นหุนหัน	ลุกขึ้นยืนยัน
ในหว่างนิกรเสนา
๏ ก้องกาจสำเนียงโกรธา	ใคร่ผลาญชีวา
ให้เปนธุลีแหลกลาญ
๏ หากูเกรงศรนฤบาล	หาไม่จะผลาญ
ชีวิตให้ม้วยบรรลัย
๏ อย่าอยู่ช้ามึงเร่งไป	ตามพระภูวไนย
ธิราชอันบัญชา
๏ นิลพัทก้มกราบอำลา	เชิญศรรีบมา
ขีดขินนครพาลี
๏ แจ้งความดารามารศรี	อีกแสนเสนี
แลหมู่นิกายพานร
๏ ข้างราพณ์รู้การดัสกร	จึงสั่งมโหทร
ให้รีบไปหามัจฉา
/*87๏ มาถึงแล้วสั่งธิดา	ให้นำภูผา
ไปทอดยังห้วงอันไกล
๏ มัจฉานบอำลาไป	ป่าวบริวารใน
มหาสมุทรนับพัน
๏ คล่ำคาบขนผาพาผัน	สับสนปนกัน
ไปทิ้งยังอ่าวชลธี
๏ ลูกลมพิศดูวารี	แหนงน่าเหตุมี
ก็โถมลงท้องธาไร
๏ จึงเห็นมัจฉาเนืองใน	สายสินธุ์ซึ้งไหล
คะคล่ำมาขนคิรี
๏ วานรโกรธคืออัคคี	หัตถาแกว่งตรี
เข้าไล่ประหารฝูงปลา ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ จับได้สุพรรณมัจฉา	คุกคามโกรธา
จะผลาญให้ม้วยบรรลัย ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ มัจฉาคิดพรั่นหวั่นไหว	ไหว้วอนอภัย
ชีพิตต่อวานร
๏ ข้าจะให้ฝูงมัศยากร	คืนขนสิงขร
มาส่งยังที่เดิมดล
๏ หนุมานแสร้งโกรธานนต์	ใคร่ฆ่านฤมล
ให้ม้วยบทันพรับตา
๏ นี่หากคิดโฉมชายา	ในพื้นวสุธา
บมีที่เทียบถึงสอง
/*88๏ สิริลักษณ์เลิศล้ำลำยอง	เพียงแท่งพิมพ์ทอง
ไม่ควรจะฆ่าราตี
๏ พี่ขอมอบมิตรไมตรี	ฝากชีพชีวี
ไว้คู่สนิทในสมร
๏ มัจฉาตอบขุนพานร	ข้าอยู่สาคร
เปนชาติเชื้อมัจฉา
๏ ไม่ควรคู่ผู้ศักดา	ใช่ชาติภาษา
จะร่วมสนิทชิดชม
๏ สรรเสริญเยินยอไม่สม	ประดิษฐ์คิดคม
จะลองจะล่อพอสบาย
๏ วางข้าจะลาผันผาย	มารัดรึงกาย
ให้ช้ำระกำน้ำใจ
๏ วานรลูบโลมอรไท	วรโฉมวิไล
วิลาสล้ำสาวสวรรค์
๏ พี่ได้แนบสนิทติดพัน	ถึงต่างชาติกัน
ก็ควรจะครองใจชาย
๏ เรียมห่อนให้อรอับอาย	ปลอบพลางแนบกาย
บรรสานสนิทเนียนนอน
๏ โพยมพยับอับแสงทินกร	นิกรหมู่ภมร
ก็มั่วในกลีบกุสุมาลย์
๏ กลั้วเกลือกรสกลิ่นมณฑาร	เสาวคนธ์แบ่งบาน
ก็ฟุ้งด้วยกลิ่นมาลา
๏ เสร็จสั่งสุพรรณมัจฉา	เจ้าป่าวฝูงปลา
ให้ขนคิรีคืนสถาน
๏ ขอลายุพยอดเยาวมาลย์	ไปเฝ้าอวตาร
เพราะราชกิจติดพัน
/*89๏ มัจฉาวิโยคโศกศัลย์	ข้าว่าทุกอัน
มิฟังซึ่งข้าวาที
๏ บัดนี้จะคิดบิดหนี	โอ้อกสตรี
จะม้วยด้วยความอาวรณ์
๏ จงเอาพระขรรค์ฟันฟอน	ให้ชีพเมียมร
ณาศแล้วจึงไป
๏ พานรปลอบโลมทรามวัย	เรียมหากจำใจ
นิราศก็เพราะกุมการ
๏ เจ้าค่อยอยู่ยังชลฉาน	เสร็จการนฤบาล
จะกลับมาชมสมสมร
๏ ว่าพลางชวนนางบทจร	ช่วยขนสิงขร
มาส่งถึงฝั่งธารา
๏ จึงนางสุพรรณมัจฉา	ประกาศฝูงปลา
ให้ขนคิรีคืนไป
๏ ฝูงปลาใหญ่น้อยคลาไคล	คืนคาบไศล
มาส่งยังฝั่งชลธี
๏ เสร็จฝูงปลาขนคีรี	โลมลาเทวี
ระเห็จขึ้นจากชลธาร
๏ ฝ่ายสุพรรณมัจฉานงคราญ	อยู่จำเนียรนาน
ก็แจ้งว่าทรงครรภา
๏ จึงรำพึงการไปมา	เกลือกท้าวบิดา
ธทราบจะแค้นเคืองคาย
๏ นางจึงมาดลหาดทราย	นบเทพนิกาย
อัญเชิญประชุมจงพลัน
๏ ช่วยสำรอกลูกจากครรภ์	ดับสรรพไภยัน
ตรายนิราศราวี
/*90๏ ให้รู้บุญญาบารมี	อันจักเปนดี
ในหมู่ทหารหริวงศ์
๏ ร้อนอาสน์อัมรินทร์โดยจง	จึงนำอนงค์
แลเทพไทไวมา
๏ เข้าช่วยแปรครรภ์กัลยา	แวดล้อมซ้ายขวา
สะพรั่งทั้งฝั่งสาคร
๏ ครั้นมหุรดิฤกษบวร	มัจฉาสายสมร
สำรอกซึ่งบุตรบัดใจ
๏ ผิวพรรณผุดผ่องประไพ	กลกายฤๅไกล
กับวายุบุตรบิดา
๏ แต่ท่อนหางเปนมัจฉา	องค์อัมรินทรา
ก็สรรเอานามพานร
๏ กับนามมัจฉามารดร	สฤษฎิ์สมญากร
มัจฉานุราชฤทธี
๏ แล้วเทพดลใจยักษี	ไมยราพให้มี
มโนวิจลแดดาล
๏ หวังเที่ยวโพนไพรพนสาณฑ์	จักสบกุมาร
มัจฉานุราชพาไป
๏ เปนบุตรบุญธรรมพิสมัย	เสร็จแล้วเทพไท
ก็คืนพิมานรูจี
๏ อรอุ้มบุตรพลางโศกี	ร่ำสอนคดี
อันเปนสิริเรืองไชย
๏ ว่าท่านหนึ่งทรงมาลัย	กุณฑลแก้วไกว
แลหาวเปนดาวดวงจันทร์
๏ เขี้ยวเพชรขนเพชรพรายพรรณ	ชื่อหนุมานอัน
ประภาพปราบสากล
/*91๏ เปนยอดโยธาสามนต์	นารายณ์ฤทธิพล
อันแผ้วประยุรมารพาล
๏ ผิวพบเจ้าอย่าอหังการ	เร่งยำกราบกราน
ผู้นั้นคือท้าวบิดา
๏ ขุนพานรเศร้าโศกา	เกาะกอดกัณฐา
พิลาปลาญอาลัย
๏ มัจฉาปลอบโลมเอาใจ	แล้วฝากเทพไท
สุเรนทรท้าวบริบาล
๏ บำบัดสรรพโรคภัยพาล	จงสุขสำราญ
นิราศกระลีบีฑา
๏ ไปพลางแลดูบุตรา	โศกเสียววิญญา
บใคร่จะจากจำไป
๏ จะกล่าวไมยราพเรืองไชย	อันผ่านโภไค
อยู่ภพบาดาลมาร
๏ ฝันว่าเทพท้าวรำบาญ	นำแก้วประพาฬ
มาวางบนหัตถ์บัดดล
๏ ครั้นรุ่งเรืองสุริยมณฑล	จึงเล่ายุบล
แก่หมู่นิกรโหรา
๏ โหรเฒ่าทายลาภเจษฎา	โดยเห็นลัคนา
จะได้ทหารพานร
๏ สุรภาพเพิงเทียมทินกร	มาไว้นคร
พิภพบาดาลมาร
๏ ไมยราพครั้นฟังเบิกบาน	คิดใคร่สำราญ
ประพาสโพนไพรวัน
๏ ร้องเร่งเสนามารพลัน	ให้เตรียมพลขันธ์
จงสรรพแต่ในนาที
/*92๏ สั่งแล้วสวมรัตนราชี	ขัดแล่งศรศรี
ขึ้นราชรถอำไพ
๏ ให้เคลื่อนพหลพลไกร	ผยองราชรถไชย
ขึ้นจากสุธาบาดาล
๏ เมียงสบพฤกษ์เพล็ดดวงบาน	พุ่มพวงร่วงราน
สุคนธระรวยโรยลม
๏ พะยอมยมโดยยางยม	เกดแก้วสุกรม
กระถินกระทุ่มพุมเรียง
๏ ตุ่มเต็งแต้วตาดปรูเปรียง	มะหาดหันเหียง
อเนกเนืองชายไพร
๏ ขุนมารเร่งพลครรไล	บากทางตรงไป
ถึงขอบสมุทรทันที
๏ ชายชมหาดแก้วมณี	นิลเนียรคันถี
แลดาษด้วยศิลาทอง
๏ มีทั้งประวะหล่ำเลื่อมฟอง	มุกโมราตอง
ระยับกับแสงสุริยน
๏ เห็นมัจฉานุบัดดล	จึงคลาสามนต์
มาใกล้แล้วถามพานร
๏ ว่าไยปละญาตินิกร	ซังสาดสัญจร
มาอยู่สันโดษอาทวา
๏ มัจฉานุทูลอสุรา	ว่าข้าเกิดมา
เปนเพศประยูรพานร
๏ บเช่นหมู่มัศยากร	จะสู่สาคร
ก็กลัวจะสิ้นสุดปราณ
๏ ยักษ์รักอาลัยกุมาร	คำนึงสงสาร
ว่าเจ้าจะอยู่ฉันใด
/*93๏ มาเถิดพ่อจักรับไป	บำรุงเลี้ยงไว้
สถานบุตรบุญธรรม์
๏ พลางลงอุ้มพานรพลัน	ประเวศพลขันธ์
มาใกล้จะลุเวียงไชย
๏ ยั้งยังแนวด่านชั้นใน	จึงเกณฑ์พลไกร
อสุรขุดสระพลัน
๏ แล้วปลูกลินจงสัตตบรรณ	หลากหลากหลายพรรณ
สล้างไปทั้งชลธี
๏ สระนั้นกว้างขวางยาวรี	ชลสุทธิ์ใสศรี
แลลึกก็โปร่งเห็นไป
๏ ไมยราพเบิกบานหฤทัย	ยกด่านชั้นใน
ประสิทธิ์แก่ขุนพานร
๏ แล้วเคลื่อนพยุหเขจร	เข้าสู่นคร
พิไชยราชบาดาล ฯ
--
๑. ในต้นฉบับมีรอยดินสอเขียนเพิ่มเติมไว้ว่า ฯ พระราชนิพนธ์แต่นี้ไป ฯ ↩

๒. ในต้นฉบับมีรอยดินสอแก้ว่า พระเหลือบเล็งชลาสินธุ์ ↩

๓. ในต้นฉบับมีรอยดินสอแก้ว่า ในวารินทะเลวน ↩

๔. ในต้นฉบับมีรอยดินสอแก้ว่า จึงเห็นรูปอสุรกล ↩

๕. ในต้นฉบับมีรอยดินสอแก้ว่า อันกลายแกล้งเป็นสีดา ↩

๖. ในต้นฉบับมีรอยดินสอแก้ว่า แม้นพระแม่เจ้าทั้งสาม ↩

๗. ในต้นฉบับมีรอยดินสอแก้ว่า จงว่าพี่นี้อยู่ไพร ↩

๘. ในต้นฉบับมีรอยดินสอแก้ว่า พระวาตาก็อับปาง ↩

๙. ในต้นฉบับมีรอยดินสอแก้ว่า สวรรคตนิคาลัย และเขียนเพิ่มเติมตอนท้ายว่า ฯพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ เพียงนี้ฯ ↩
ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๗
ตอน พระรามประชิดลงกา
/*103๑๖
๏ ฝ่ายศรีสุครีพหนุมาน	ถมทางทำการ
บรรลุตลอดลงกา
๏ เกณฑ์พลตกแต่งมรรคา	แล้วไว้โยธา
อยู่ด่านตระเวนวารี
๏ นรให้หาฤกษ์ยามดี	จะยาตรโยธี
เข้าตั้งประชิดปราการ
๏ ตริตรัสหวังหาผู้หาญ	อันข่มนามมาร
ดำรงธวัชนำพล
๏ จึงขุนไชยามฤทธิรณ	เข้านบยุคล
นเรศแล้วทูลไท
๏ ว่าพระอิศราธิปไตย	อวยข้าเดียวใด
มาธารธุชารณมาร
๏ แม้แหนงในบาทนฤบาล	ขอจงถามการ
อมรสิทธาพลัน
๏ ท้าวให้ลูกลมจรจรัล	ไปเชิญนักธรรม้
ซึ่งอยู่ยังเขาเงินมา
๏ แล้วภูวนาถถามกิจจา	โดยกาลบูรพา
ดั่งเรื่องยุบลพานร
/*104๏ นักสิทธ์จึงถวายพระพร	ว่าสมญากร
ไชยามนิข่มนามมาร
๏ บควรท้าวจะแหนงนาน	จะทรงไชยชาญ
ประจักษ์ดั่งพระอิศรา
๏ ว่าแล้วถวายพรลา	เห็จเหิรเวหา
ไปสู่หิรัญคีรี
๏ พิเภกทูลไทธรณี	อุษาโยคดี
ด้วยราชฤกษ์เรืองไชย
๏ สรรพปลอดร้ายจัญไร	จะฟูยศไกร
ด้วยราชลาภเจษฎา
๏ เฉกกฤษณะเลอครุทา	บันฦๅไชยา
นุภาพปราบทศกันฐ์
๏ นรสั่งลูกพระดรยัน	ให้เตรียมพลขันธ์
จงสรรพกระบวนพลจร
๏ สุครีพจัดพยุหมังกร	วางพลพานร
สิบหกสมุทรกุมกัน
๏ ให้หนุมานออกยืนยัน	ถือหมวดพลขันธ์
เปนเศียรมังกรบัดดล
๏ วาหุโรมนิลขันฤทธิรณ	คุมเตียวเพชรพล
เปนตาทั้งสองโสภา
๏ จัดเอาเกสรทมาลา	คุมพลอาสา
ออกยืนเปนหงอนบัดใจ
๏ องคตหลานท้าวสหัสนัยน์	ตั้งพลรายไป
บรรจบเปนคอมังกร
๏ สุรเสนกับนิลเกสร	วางพลพานร
เปนปากแลฟันล่างบน
/*105๏ เท้าหน้านิลเอกฤทธิรณ	นิลราชสองตน
กำกับนิกรเท่ากัน
๏ เท้าหลังนั้นนิลปาสัน	มนตรีกุมิตัน
ทั้งสองบังคับโยธา
๏ หางนั้นรสคนธ์เสนา	พิไชยรถา
เปนตัวมังกรไกรเกรียง
๏ อันหมู่เตียวเพชรจังเกียง	ยืนซ้ายขวาเรียง
เปนเล็บแลเกล็ดเจษฎา
๏ ครั้นรุ่งเรืองแสงสุริยา	สองสุรกระษัตรา
ธจากบรรจถรณ์แท่นทอง
๏ เสด็จสรงสุหร่ายโรยละออง	เซ็นเซ็นฝอยฟอง
วารินรำเพยกลิ่นไกล
๏ ต่างทรงอาภรณ์อำไพ	เรืองรัตนามัย
ดั่งองค์พระสุริยจันทรา
๏ พระเชษฐ์ทรงศรศักดา	นรนาถอนุชา
ก็จับพระขรรค์พรรณราย
๏ แล้วเสด็จทายทอดกรกราย	ขึ้นสู่เกยหมาย
คอยราชฤกษ์จรลี
๏ ป่างองค์อดิศรโกษีย์	รัตนอาสน์มณี
พิกลร้อนราวไฟ
๏ พันเนตรบงเนตรส่องไป	ก็เห็นเหตุใน
นารายณ์จะข้ามคงคา
๏ จึ่งสั่งมาตุลีเทวา	ให้นำรถา
ไปทูลถวายภูธร
๏ แล้วท่านอยู่ขับรถจร	กว่าพระสี่กร
จะเสร็จณรงค์ปราบมาร
/*106๏ สารถีเทพรับบรรหาร	ก้มเกล้ากราบกราน
ตระบัดมาเทียมรถไชย
๏ เสร็จแล้วรีบขับลงไป	ถึงทูลภูวไนย
ดั่งเทวบัญชาการ
๏ จึงน้องเจ้าลงกามาร	เห็นการบันดาล
เปนราชฤกษ์อัศจรรย์
๏ ให้พานรโห่พร้อมกัน	ฆาฏฆ้องไชยพลัน
แลเปล่งสำเนียงดนตรี
๏ ไชยามภวานเสนี	ทอดธุชคระวี
ดำเนินนิกายจรดล
๏ พระเสด็จทรงรถวิมล	กงคร่ำเครือวน
เปนขดกุดั่นดุมทอง
๏ แอกอ่อนงอนงามเรืองรอง	ทวยมาศลำยอง
สะดุ้งวิเชียรชัชวาล
๏ สี่มุขใสแสงประพาฬ	บุษบกก่องกาญ
จนาด้วยไพฑูรย์ผจง
๏ เก็จกาบสาบเสาเพราทรง	บังแทรกหางหงส์
มณีปราลีราย
๏ ช่อฟ้าช้อยเฟื้อยเฉื่อยฉาย	ห้ายอดเยี่ยมพราย
โพยมจำรัสเรืองงาม
๏ เทียมเทพสินธพเลิศสยาม	พรรณผ่านผิวคราม
สลับกะเลียวแซมทราย
๏ มาตุลีขี่ขับเผ่นผาย	น้องนรนารายณ์
นั่งหน้าประนมวรกร
๏ อภิรุมชุมสายบวร	บังแทรกจามร
สลัดขนัดอัดไป
/*107๏ งามพลงามราชรถไชย	เงื่อนโฉมภูวไนย
แลโฉมพระนุชอนุชา
๏ ครั้นมาเกือบกึ่งมรรคา	พระบงนัยนา
ในหลังสมุทรแลยล
๏ ชมฝูงมัศยาเสียดสน	คล้ายคล่ำคลาชล
ระเริงในสายสินธู
๏ เนืองหมู่เหราราหู	ช้างน้ำค้ำชู
ศีรษะแลงาเงยงอน
๏ เงือกน้ำม้าน้ำเผ่นจร	ไหลหลั่งมังกร
ในหลังสมุทรเวียนไว
๏ พระชมพลางเร่งรถไชย	สู่ฝั่งสมุทรไท
ถึงฟากพิภพลงกา
๏ สารัณทูตยลโยธา	จึงนำกิจจา
เข้าทูลแก่เจ้าจอมมาร
๏ ยักษ์ฟังตรัสตริตรองการ	แล้วตรัสสั่งภาณ
ณุราชอันมีเดชา
๏ ว่าเอ็งเร่งไปมารยา	ดำด้นประดา
ลงอยู่ข้างใต้ปัฐพี
๏ ฝ่ายพื้นเบื้องบนธรณี	จงกอปรวิธี
นิรมิตให้เอี่ยมโอฬาร์
๏ เปนห้วยละหานหุบธารา	อาเกียรณพฤกษา
ตระการด้วยผลดอกใบ
๏ กูคิดเห็นมันจะไป	เสาะหาที่ไช
ยภูมิบรรทับโยธา
๏ ผิวสมดุจเราจินดา	จงพลิกวสุธา
ให้ขว้ำลงทับทัพไชย
/*108๏ แม้นเสร็จดัสกรกระษัย	ถึงลงกาไกร
กูปองจะปูนบำนาญ
๏ เสนายักษ์รับโองการ	มาตรงบริพาร
พระรามอันหยุดโยธี
๏ อสูรสำรวมอินทรีย์	ร่ายเวทวิธี
โดยสาสนแห่งพรหมาน
๏ นิรมิตรุกขชาติพิการ	ดอกผลบันดาล
อุบัติเรณูราย
๏ เปนที่สำนักดูสบาย	รสคนธกำจาย
ตรลบไปทั้งอารัญ
๏ แล้วประดาดินลงยัดยัน	หมายท่วงทีอัน
จะล้างอรินทร์ด้วยกล
๏ จึงนรนารายณ์ฤทธิรณ	ออกแสนสามนต์
ก็สั่งประโคนธรรพพลัน
๏ ให้ไปเสาะดูอารัญ	ที่ภูมิไชยอัน
จะยาตรไปยั้งโยธา
๏ คันธรรพรับราชบัญชา	เข้าในหิมวา
แสวงวนานต์ดานดง
๏ เห็นที่ภาณุราชบรรจง	ดูเพียงพิศวง
ด้วยเลศแห่งอสุรี
๏ ทรายอ่อนรื่นราบธรณี	ผลาผลชลธี
เห็นพอนิกรเลี้ยงกัน
๏ เสร็จสมดั่งใจคนธรรพ์	สังเกตสำคัญ
แล้วกลับมาทูลบรรยาย
๏ นรนาถแย้มโอษฐ์อภิปราย	ว่าที่สบาย
พิเภกจะเห็นฉันใด
/*109๏ พิเภกก้มเกล้าทูลไท	นอกมรกตไป
ฤๅเห็นเปนที่ถาวร
๏ นี่กริ่งกลการราญรอน	ท้าวยี่สิบกร
ทำเลศเพโทบาย
๏ พระอย่าปรีดามุ่งหมาย	น่าแหนงแคลงคลาย
ในภูมิพฤกษ์อัศจรรย์
๏ พระสั่งหนุมานโดยพลัน	คุมเอาคนธรรพ์
ไปนำวนานต์แนวพนม
๏ จึงขุนกำแหงลูกลม	รับสั่งบังคม
ก็พาประโคนธรรพมา
๏ ครั้นถึงพิศภูมิพฤกษา	เรียงร่มรัถยา
สะอ้านอรัญราวไพร
๏ ดอกดวงพวงผลดาษไป	ลมพากลิ่นไกล
แลรสเบื่อโรยมา
๏ ทั่วทุกผลพรรณพฤกษา	บมิเห็นคณา
วิหคฤๅใกล้กราย
๏ ห้วยละหานธารชลทั้งหลาย	รอยมฤคฤๅหมาย
จะมีดั่งดลก่อนกาล
๏ ขุนกระบิลเพ่งพิศพลางดาล	ใจน่าแหนงนาน
ในเหตุใต้ธรณี
๏ จึงโอมอ่านเวทพระศุลี	แล้วแผลงฤทธี
ชำแรกสุธาลงไป
๏ แลเห็นอสุรีเกรียงไกร	ลูกลมขัดใจ
ก็โถมเข้าถีบกุมภัณฑ์
๏ ล้มแล้วเหยียบบอกไว้พลัน	ซักถามเหตุอัน
มาทำวิการมารยา
/*110๏ อสุรภาณุราชยักษา	พรั่นตัวกลัวพา
ยุบุตรจะผลาญชีวี
๏ จึ่งแจ้งกลเจ้าธรณี	ลงกาอันมี
บัญชาประกาศิตการ
๏ ลูกลมโกรธาทะยาน	ตัดเศียรขุนมาร
ระเห็จขึ้นธรณี
๏ ยืนพิศพี้นไพรพนาศรี	พฤกษาวารี
ก็หายไปกับนัยนา
๏ คุมเอาประโคนธรรพกลับมา	จึงทูลกิจจา
แด่นาถนารายณ์ด้วยพลัน
๏ นรเล็งศีรษะกุมภัณฑ์	กริ้วโกรธคนธรรพ์
ก็สั่งกระบิลหนุมาน
๏ ให้เอาประโคนธรรพไปผลาญ	ชีพิตด้วยการ
อันกลศึกดูเบา
๏ ลูกลมรับพจน์เคียมเคา	รพแล้วกุมเอา
อสุรคนธรรพา
๏ มาให้กระบิลโยธา	ตระเวนยักษา
ในวงจังหวัดทัพไชย
๏ พานรนายฉม่องว่องไว	คุมคนธรรพ์ไป
ประจานให้ร้องโทษา
๏ คนธรรพ์เศร้าสร้อยโศกา	เดินพลางร้องมา
ในหว่างนิกรโยธี
๏ ใครอย่าเยี่ยงเราบมิดี	โฉดเขลาฤๅมี
มโนหรู้รอบการ
๏ ขณะนี้ดำรัสให้ผลาญ	ชีพเราประจาน
ด้วยโมหจิตใจพลัน
/*111๏ พานรนครบาลชาญฉกรรจ์	ตระเวนคนธรรพ์
แล้วผลาญชีวิตบัดใจ
๏ ปางนรนารายณ์เรืองไชย	ออกเสนาใน
ก็ถามพิเภกบมินาน
๏ ว่าเขามรกตพิศาล	ไกลใกล้กรุงมาร
ดั่งฤๅจะยั้งโยธา
๏ พิเภกทูลพระจักรา	ว่าทางลงกา
กับมรกตคีรี
๏ กึ่งกันใกล้ไกลพอดี	แต่ท้าวทศศีร์
ให้กุมภาสูรบริบาล
๏ ภูวจึงใช้ศรีหนุมาน	ควบคุมทวยหาญ
ไปสู่ลำเนาคีรี ฯ
ฯ เจรจา เชิด ฯ
๏ เข้าไล่รุกราญราวี	เอิกเกริกโกลี
สะเทื้อนสะท้านหิมวา
๏ ขบกัดฟัดมารมรณา	ชักฉีกแขนขา
อสูรขว้างโยนทะยาน
๏ แสนส่ำส่ำสูรทวยหาญ	พุ่งซัดยุทธการ
เข้าต่อกระบิลบัดใจ
๏ ธุมามืดมนมัวไพร	ร้อยโกฏิพลไกร
ก็ม้วยด้วยมือพานร
๏ จึงกุมภาสูรชาญสมร	เห็นพลมารมรณ์
ก็โกรธพิโรธรุกราญ
๏ กลอกตาชำเลืองเหลือกลาน	แกว่งหอกทะยาน
ออกรณรงค์กลางแปลง
/*112๏ จึงศรีหนุมานคำแหง	จับอสุรสำแดง
สมรรถเดโชพล
๏ ฟัดกับขุนเขาใหญ่ถกล	กุมภาสูรชน
มชีพทำลายกาย
๏ เสร็จสังหารมารวอดวาย	โอรสพระพาย
ผู้ทรงพหลเดชา
๏ ไว้พลพานรรักษา	ด่านทางมรรคา
ระวังจังหวัดคีรี
๏ แล้วเหาะหิ้วหัวยักษี	มาในนาที
ก็ดลที่พักบริพาร
๏ พานรนบถวายเศียรมาร	ทูลได้ทำการ
สำเร็จดังราชบัญชา
๏ พระกฤษณุเปรมปรีดา	ให้เคลื่อนโยธา
ไปมรกตบัดใจ
๏ เซ็งเสียงพิณพาทย์เพลงไพ	เราะก้องกึกใน
อรัญเวศเพียงพัง
๏ สุรศัพท์โหมโห่ประนัง	ซ้องเสียงแตรสังข์
สนั่นบันฦๅธรณี
๏ พระระเมียรมุ่งเมิลทฤษฎี	รุกขรุ่นเรือนขจี
บังหวนสุคนธ์อบดง
๏ อ้อยช้างรอยช้างหักลง	หูกกวางกวางตรง
เข้าเล็มระบัดใบเปลา
๏ ชงโคโคฟุบแฝงเงา	ตาเสือเสือเซา
บนตอข้างรกริมทาง
๏ หนามแรดแรดแทะหนามพลาง	ควายผู้พานาง
กระบือเข้ารมย์นมควาย
/*113๏ ดีหมีหมีปีนขึ้นปลาย	คาบโคผึ่งผาย
มากินยังคบหลบกัน
๏ เลียงผาเลียบแผ่นผาชัน	กลัวเสียงพลขันธ์
เข้าเร้นในเซาะซอกซอน
๏ เร่งรถรัดรีบอัสดร	เร่งยาตรพยุหจร
ถึงมรกตคีรี
๏ ลูกพระอาทิตย์ฤทธี	เกณฑ์พลกระบี่
ให้ตั้งประทับพลับพลา
๏ ในที่ครุฑนามมหิมา	ใต้ร่มพฤกษา
กร่างทองอันใหญ่ใบบัง
๏ สี่มุขชาลาหน้าหลัง	ไว้แถวทิมคลัง
ทุกด้านตำแหน่งนอกใน
๏ หอรบเขื่อนค่ายรายไป	เชิงเทินทวารไชย
ประดิษฐ์ประดับเจษฎา
๏ จึงนรนารายณ์นาถา	ขึ้นสถิตพลับพลา
กับองค์พระลักษณ์ร่วมใจ
๏ แล้วสั่งพิเภกทันใด	ให้นำเสด็จไป
ประพาสวิเชียรคีรี
๏ สั่งเสร็จพระเสด็จจรลี	กับองค์พระศรี
อนุชโดยเสด็จมา
๏ เนืองหมู่เสนางค์ดาษดา	น้องเจ้าลงกา
ก็นำยุบาทบทจร ฯ
๑๑
๏ พระชายชรเมียรชม	คีรีรัตน์อลงกรณ์
เทิ้งแท่งทิฆัมพร	ไพโรจน์ด้วยนิลาผกา
/*114๏ ระยับน้ำมรกต	แสงใสสดตระการตา
รุ่งเรืองทิวารา	ตรีจำรัสจำรูญงาม
๏ ตรวยโตรกชะโงกง้ำ	มีทางถ้ำชลาลาม
พุพุ่งหลั่งไหลหลาม	ลงจากเงื้อมมณีลาย
๏ ดาษดูกระเด็นโดน	แทงถั่งโชนชลาขจาย
ทบไหลลงหาดทราย	มาวิเชียรสาครควร
๏ โยธากระบิลชม	สำราญรมย์สำรวญสรวล
หยอกเพื่อนชี้ชมชวน	กันดูเล่นบันเทิงใจ ฯ
๑๖
๏ ชมเสร็จพระเสด็จคลาไคล	พิเภกนำไป
วิเชียรสาครพลัน ฯ
๑๑
๏ พระเสด็จสู่สระสรง	กับองค์พระอนุชาบัน
เทิงราชหฤทัยหรร	ษสำราญสกนธ์กาย
๏ ชลใสสะอาดแพร้ว	แลน้ำแก้วกระลอกฉาย
ฝูงมัจฉาคล่ำสาย	ชลป่วนกันไปมา
๏ พระชมอุบลจง	กลนีเลนจงผกา
บานรับซึ่งแสงภา	ณุมาศรวยสโรชขจร
๏ หมู่ภุมรินเชย	รำเหยรสเกสร
บานบัดอรชร	แฝงใบบานตระการตา ฯ
๑๖
๏ สรงเสร็จพระเสด็จลีลา	ขึ้นสู่พลับพลา
กับองค์พระลักษณ์ลาวัณย์
๏ ฝ่ายสิบแปดมงกุฎชวนกัน	พาพวกพลขันธ์
ลงเล่นในสระสินธู
/*115๏ แล้วเที่ยวโพนไพรไต่ผลู	ลอดเลาะเสาะดู
ผลพฤกษ์ในอารัญ
๏ ฝ่ายกองคอยเหตุกุมภัณฑ์	เห็นภาณุราชอัน
พินาศชีวาลัย
๏ ทั้งกุมภาสูรตักษัย	ข้าศึกได้ไช
ยภูมิบรรทับโยธี
๏ สี่นายไม่มีสมประดี	เผ่นขึ้นพาชี
เข้าสู่นครทูลการ
๏ ทศเศียรกระหนกดกดาล	ให้เกณฑ์บริพาร
แลแต่งจังหวัดรอบรัน
๏ อีกหมู่ม้ารถคชกรรม์	เมืองขึ้นขอบขัณฑ์
เร่งรวมมาไว้ลงกา
๏ เปาวนาสูรจัดโยธา	ขึ้นช่องเสมา
แลป้อมทวารชั้นใน
๏ แยกปันหมวดกองรายไป	นั่งยามตามไฟ
ระวังทิวาราตรี
๏ ชั้นนอกตั้งพลยักษี	ไว้กองอัคคี
กำหนดแต่ห่างสิบวา
๏ แล้วแต่งนิกรยักษา	ตระเวนตรวจตรา
จังหวัดนิเวศบริบาล
๏ สารวัดจัดแจงทวยหาญ	เตรียมเครื่องยุทธการ
แลหัยรถคชา
๏ จึงวางพลกองอาสา	เชื่องใช้กิจจา
ซ่อนซุ่มอยู่ในไพรวัน
๏ คอยทีสงครามบุกบัน	ไหนหนักหนุนกัน
ประคองกำลังราวี
/*116๏ ฝ่ายนรนารายณ์เรืองศรี	ออกแสนเสนี
ในมุขพลับพลาสุรกานต์
๏ พร้อมพิเภกสุครีพหนุมาน	ศรีชมพูพาน
องคตอันเรืองฤทธี
๏ นิลราชนิลนนท์มนตรี	นิลขันเสนี
โคบุตรกระบิลไชยาม
๏ เกสรทมาลาศรราม	นิลเพชรอีกชาม
พูวราชกระบิลสุรกานต์
๏ สุรเสนนิลเอกเหี้ยมหาญ	โชติมุขแลญาณ
รสคนธ์กระบี่บิงคลา
๏ สัตพลีมาลุนท์สุรพา	วาหุโรมมา
กัญจวิกมหัทวิกัน
๏ เตียวเพชรทวิพัทวิสัน	ตราวีกุมิตัน
วิมลพานรใน
๏ เกยูรมายูรชาญไชย	ดับนั้นลงไป
จึงหมู่กระบิลจังเกียง
๏ ถ้วนพลเตียวเพชรเรียบเรียง	หมอบดาหน้าเคียง
ทั้งสองบูรินทร์พร้อมกัน
๏ เบื้องขวาขีดขินเขตขัณฑ์	ฝ่ายซ้ายสำคัญ
พิไชยชมพูศรี
๏ ธจึงตริปรึกษาคดี	ว่าการราวี
ก็เยี่ยมเข้าเหยียบแดนมาร
๏ ควรหลั่งเลื่อนพวกพลหาญ	เข้าหักปราการ
นิเวศฤๅฉันใด
๏ สุครีพสนองทูลบัดใจ	จะหักชิงชัย
บงามแก่ราชราวี
/*117๏ เฉกใช่ไวกูณฐ์จักรี	ปานเอาโยธี
มาถมเอาแรงพลมาร
๏ ผิดเชิงรณราชโบราณ	เห็นเปนศึกพาล
ดั่งโจรอันปล้นธานี
๏ ขอแต่งทูตไปพาที	เกลือกข้างทศศีร์
จะนำยุพินคืนถวาย
๏ มาตรมันดึงดุท้าทาย	จะยอนิกาย
ออกต่อก็ต่อตามมัน
๏ แล้วจักเห็นฤทธิ์กุมภัณฑ์	เห็นเดชพวกกัน
อันโดยเสด็จยาตรา
๏ ประการหนึ่งก็จะพ้นนินทา	พิเภกผู้มา
อยู่ในกระบวนทัพไชย
๏ พระฟังต้องราชหฤทัย	ตรัสว่าเห็นใคร
จะควรเปนทูตทูลสาร
๏ จึงสุครีพชมพูพาน	ชามพูวผู้หาญ
นบน้อมสนองบัญชา
๏ ว่าหลานโกสิตศักดา	ทศเศียรอสุรา
แต่ก่อนก็เกรงฤทธิรอน
๏ เห็นควรจำทูลสารจร	ไปสู่นคร
พิไชยลงกามาร
๏ นรสั่งหลานท้าวมัฆวาน	ว่าจักไปการ
จึงมั่นสติจงดี
๏ แล้วส่งขุนสัตพลี	ให้แต่งสาส์นศรี
ประสาทแก่หลานอินทร์พลัน
๏ องคตก้มเกล้าอภิวันท์	เหิรเหาะเห็จหัน
มาสู่พิไชยลงกา
/*118๏ ครั้นถึงนัคเรศยักษา	พานรเดินมา
ยังที่ทวารเวียงไชย
๏ ฝูงมารแลเห็นแต่ไกล	ต่างตื่นตกใจ
ก็ปิดประตูบูรี
๏ องคตร้องบอกทันที	ว่ากูมามี
ธุระด้วยการแผ่นดิน
๏ ว่าแล้วบันดาลกายิน	เท่าท้าวพรหมินทร์
ออกยืนกำบังสุริยา
๏ ฝ่ายข้างปิ่นภพลงกา	ตรัสตริปรึกษา
ด้วยการณรงค์ราญรอน
๏ พอแสงสุริยะคลุ้มอัมพร	ท้าวยี่สิบกร
ก็สั่งให้ดูเหตุการณ์
๏ ขษณะนั้นมิ่งมนตรีมาร	ตื่นตนลนลาน
ไปสู่ประตูบูรี
๏ เห็นพานรทำฤทธี	ปิดแสงสุริยศรี
ก็ร้องไปถามกิจจา
๏ หลานอินทร์ตอบคำอสุรา	ว่ากูสมญา
องคตคำแหงสงคราม
๏ เปนทูตนรนารายณ์ราม	จะมากล่าวความ
จงเปิดประตูบูรี
๏ ยักษ์ให้ยั้งนอกธานี	จะนำคดี
ไปทูลแก่ปิ่นราชัย
๏ ว่าแล้วรีบเร็วครรไล	เข้าแทบทูลไท
ผู้จอมจรรโลงโลกา
๏ ทศเศียรเกรงกลัวฤทธา	ระอิดระอา
เพราะเคยขยาดมือกัน
/*119๏ จึงสั่งอสุรกำนัล	ให้ทูลองค์อรร
คเรศยอดเยาวมาลย์
๏ เร่งสรรพรรณโภชาหาร	ออกไปประทาน
กระบิลผู้บุตรบังอร
๏ ปลอบโยนใหโอนอาวรณ์	อย่าให้พานร
มาทำพิบัติบีฑา
๏ สาวศรีรับสั่งแล้วมา	ถึงทูลกิจจา
แก่นาฏมณโฑเทพี
๏ จึงแน่งนฤมลมหิษี	แจ้งการดาลมี
มโนธร้อนรำคาญ
๏ เร่งสรรสาวศรีบริพาร	เชิญเครื่องประทาน
ไปสู่กระบิลบัดใจ
๏ ม้วนม่อยเมียงหมอบแต่ไกล	ชม้ายชายนัย
นาประจงดุษฎี
๏ องคตร้องถามทันที	เหวยสาวอสุรี
ผู้ใดให้นำของมา
๏ กำนัลนางสนองวาจา	ว่าท้าวมารดา
ธใช้มานบทูลถวาย
๏ วานรร้องตอบภิปราย	ว่ากูระคาย
จะกินดังพิษม์นาคี
๏ แต่หากยำคุณชนนี	นบขอบอารี
จงนำเอาของคืนไป
๏ บเอื้อสองหน้าสองใจ	ผิดเพศพิสัย
ดังกูบซื่อเสียคน
๏ ว่าพลางถอดขรรค์วิมล	กระทืบภูวดล
ทะยานเข้าไล่นางมาร
/*120๏ นางยักษ์ต่างแล่นลนลาน	มาทูลเหตุการณ์
แก่นาฏนิกรโมลี
๏ จึงมิ่งมณโฑมหิษี	ยินอรรถคดี
ก็ดาลตระลึงลานทรวง
๏ ว่าโอ้ลูกรักคือดวง	ฤดีฤๅตวง
คุณาคำนึงทดแทน
๏ สาหัสใจห้าวเหลือแสน	อาจเหียนดูแคลน
ดั่งนี้เปนน่าอนิจา
๏ เสียแรงที่อุ้มครรภา	ถึงเพียงนี้มา
ยังควรบคิดอาลัย
๏ นางทรงโทรมนัสกลัดใน	ทรวงเจ็บเจียนใคร
มาแล่งให้แตกเปนสอง
๏ ระงับโศกตรัสตรึกตริตรอง	เฝ้าท้าวผู้ครอง
พิภพทูลกิจจา
๏ ทศกัณฐ์ครั้นฟังโกรธา	ซั้นสั่งเสนา
ให้ปิดประตูบูรี
๏ มุขมาตย์เอกองค์มนตรี	รับราชวาที
แล้วรีบระเห็จออกมา
๏ ถึงสั่งกำชับทวารา	รอบทั้งลงกา
ให้ลงสลักตราตรึง
๏ นายทวารหับทวารอึกอึง	ลั่นกลอนเขื่อนขึง
ทุกด้านนิเวศเวียงไชย
๏ ขุนกระบิลครั้นได้ยินไป	โกรธาคือไฟ
อุโฆษพิกาศร้องมา
๏ ว่าเหวยพวกพาลอสุรา	กูผู้ทูตา
มาแจ้งคดีความเมือง
/*121๏ เหตุไฉนทศกัณฐ์ขัดเคือง	ไม่ฟังสำเนือง
นุกิจกอปรก่อการ
๏ บมิต้องฉบับโบราณ	เร่งเปิดทวาร
แต่หวังกูว่าโดยดี
๏ นับใดประตูบูรี	ถีบเท้าละที
จะหักระนับทับกัน
๏ พลยักษ์ร้องตอบคำพลัน	ว่าปิ่นไอศวรรย์
บเอื้อจะฟังวาจา
๏ องคตครั้นยินโกรธา	โถมถีบทวารา
ทำลายตระโล่งลงพลัน
๏ โผนเข้ากลางพลกุมภัณฑ์	พานรฟาดฟัน
อสูรหลู้แหลกลาญ
๏ เท้าเหยียบมือคว้าประหาร	พลมารบทาน
ก็แตกกระจายพ่ายไป
๏ พานรองอาจครรไล	มาสู่โรงไชย
บคร้านจะท้อทศกัณฐ์
๏ ถาถึงยุรยาตรผาดผัน	สถิตกลางกำนัล
นิกรมาตยามาร
๏ ยืนตรงมุขเด็จหน้าฉาน	สำแดงอาการ
ประจักษ์บเกรงอสุรี
๏ จึงม้วนหางเข้าทันที	แทนอาสน์มณี
ขึ้นนั่งให้ถึงทันเทียม
๏ ระเห็จเหิมศักดิ์บมิเคียม	คัลเคารพเลียม
จะเย้ยอสูรหยันหยาม
๏ จึงเฉลยกิติราชราวความ	เราจักแจ้งตาม
กระบิลสาส์นภูวไนย
/*122๏ สิบเศียรจงน้อมเนืองไป	รับรองพจนไท
ธิราชจอมจักรี
๏ ในลักษณราชสาส์นศรี	นรนาถอันมี
มหิทธิปราบอาธรรม์
๏ เสด็จเหนือหลังราชสุบรรณ	นิทรเหนืออุรคะอัน
อุดมอาสน์เจษฎา
๏ เสด็จดลขษิรซึ้งธารา	จากไวกูณฐ์มา
ทั้งสังข์บัลลังก์นาคี
๏ เปนสุริยวงศ์ทวารวดี	หน่อไทธริษตรี
ทศรถอันเรืองเดชา
๏ พระเสด็จกรีพยุหะยกมา	ลุเกาะลงกา
อันร่วมประยูรพงศ์มาร
๏ จักยอพลเข้าหักหาญ	เห็นผิดโบราณ
ธเริงณรงค์คงธรรม์
๏ เพราะท้าวปรานีทศกัณฐ์	จึงมีลักษณ์อัน
สุวภาพมาว่าโดยดี
๏ ให้เชิญองค์พระมหิษี	ทูนเศียรอสุรี
ไปน้อมถวายภูวไนย
๏ ธบมิให้ชีพประลัย	จะอยู่เย็นใจ
ทั้งพื้นสกลกรุงมาร ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ทศกัณฐ์ครั้นฟังเดือดดาล	เพียงเหล็กแดงผลาญ
มาแทงในกรรณซ้ายขวา
๏ จึงร้องก้องกาจวาจา	เหวยลิงพาลา
มากล่าวพิบัติอัปรีย์
/*123๏ กูคิดว่าลิงไพรศรี	บมิแจ้งคดี
ว่ามึงมาดลพารา
๏ กูเปนมงกุฎลงกา	มึงเปนทูตมา
แลฤๅจึงไม่ดุษฎี
๏ แต่ทวยเทพทุกราศี	ครุฑานาคี
ก็ย่อมบังคมเคียมคัล
๏ อันรามเปนคนอาธรรม์	พรัดพรากพงศ์พันธุ์
เที่ยวซนสัญจรดอนดง
๏ สุครีพพาลีร่วมวงศ์	ผิดกันฤๅจง
ไปฆ่ากระบิลพี่ชาย
๏ มึงนี้ไม่รู้ต้นปลาย	เขาฆ่าพ่อตาย
ดังฤๅจึงยกยอดี
๏ เข้าอาสาศึกราวี	พาพลกระบี่
มายากลำบากทั่วกัน
๏ มึงจงบอกรามให้พลัน	กรีธาพลขันธ์
ไปรบพระพรตอนุชา
๏ แม้นมีชัยแล้วจึงมา	สงครามยักษา
จะเห็นว่าเปนชายชาญ
๏ อันนางสีดาเยาวมาลย์	สันโดษไพรสาณฑ์
จึงโดยกูดลเวียงไชย
๏ ตัวมึงก็ใช่อื่นไกล	ลูกเลี้ยงหมายใจ
ดังบุตรอาทรแห่งกู
๏ บมิควรเปนเสี้ยนศัตรู	ฤๅมาทำดู
ดั่งใครผู้อื่นเยียใด
๏ องคตเยาะยิ้มตอบไป	ยักษ์กล่าวกระไร
บอายแก่แสนเสนา
/*124๏ ภูวรับสัตย์พระบิดา	ชนชาติประชา
ก็แจ้งประจักษ์เต็มใจ
๏ พระพรตตามมาเชิญไท	นารายณ์เสด็จไป
ดำรงอโยทธ์มณฑล
๏ พระไม่คืนครองสากล	จึงจรอรญ
อรัญเวศคีรี
๏ มึงใช้ม้ารีศยักษี	ทำเพศมฤคี
ไปลวงพระอรรคชายา
๏ ภายหลังเอ็งลอบลักพา	วรราชสีดา
มาไว้ในสร้อยสวนศรี
๏ เพราะเหตุสิบเศียรอสุรี	จะกลาดธรณี
ด้วยศรนารายณ์เรืองไชย
๏ ซึ่งพระยาพาลีบรรลัย	เพราะเสียสัจใน
อดีตดึกดำบรรพ์
๏ พระจะไม่ผลาญชีพชีวัน	ขอโลหิตอัน
ประจักษ์ในอกเปนที
๏ บิตุเรศกูไม่รักชี	วิตอยู่จะมี
แต่ความตำเนียนไยไพ
๏ อันหนึ่งกูจะแจ้งใจ	ยักษ์หนึ่งนั้นใคร
อันมีศิโรตม์สิบอัน
๏ กูลากเล่นต่างปูปัน	ข้าวเดนกำนัล
ให้กินบเว้นเวลา
๏ จึงรอดชีวิตอยู่มา	แต่ครั้งบิดา
กูครองพิภพมณฑล
๏ นัยหนึ่งโบราณกล่าวกล	อรชุนสู่รณ
ณรงค์อสูรทศกัณฐ์
/*125๏ เทวจับได้ตัวกุมภัณฑ์	จึงผูกมัดมัน
ทะเวนไปในเมฆา
๏ อรชุนไปแพ้ฤทธา	รามสูรอสุรา
ในที่ประชุมเทวัญ
๏ ฝ่ายรามสูรกุมภัณฑ์	มารณรงค์กัน
กับองค์พระรามจักรี
๏ พ่ายแพ้สุรภาพภูมี	สามฤทธิ์ราวี
แต่พ่ายสงครามต่อกัน
๏ นี้ฤๅทศเศียรจะขัน	สู้เศียรสิบอัน
จะขาดกระจายปัฐพี
๏ ในนางกากนาอสุรี	ทูษณ์ขรขุนตรี
ศิโรสวาหุมาว
๏ ทศเศียรจึงร้องตอบสาร	นายมึงเคยการ
ศึกนอกชนะหมายมี
๏ อย่าหมายลงกายักษี	จะเช่นอสุรี
ประจันตคามขอบคัน
๏ อันองค์สีดาโฉมสวรรค์	กูสู้ตายอัน
จะส่งอย่าพึงสงกา
๏ ไหนลักษณ์รามมีโยธา	ชี้ตัวที่มา
จะรณรงค์อสุรี
๏ เห็นแต่หน้ามึงคนดี	กับอ้ายกระบี่
หนุมานจะนับว่าเปนสอง
๏ ครั้งหนึ่งอินทรชิตจำนอง	มัดมาจักปอง
ประหารให้ม้วยชีวา
๏ กราบไหว้บอกว่าทูตา	ได้ถือสาส์นมา
จึงปล่อยให้กลับคืนไป
/*126๏ องคตตบมือไยไพ	ทศกัณฐ์กระไร
ช่างกล่าวบอายมนตรี
๏ ล้วนน้องน้ายายยักษี	ควรฤๅวาที
ว่าเหล่าอสูรชาวไพร
๏ ครั้นหนุมานมาแจ้งใจ	ลูกเอ็งบรรลัย
ทั้งพันพินาศดาษดา
๏ แกล้งให้อินทรชิตจับมา	จึงเผาลงกา
เปนจุณไหม้มอดมรณ์
๏ อันข้าทหารภูธร	ล้วนเรืองฤทธิรอน
บมีผู้เปรียบเทียบทัน
๏ อย่าว่าแต่ตัวทศกัณฐ์	ถึงลัสเตียนอัน
เปนบิตุเรศอสุรี
๏ ไปรณรงค์ลองสักที	หัวกับอินทรีย์
ฤๅรางจะต่อติดกัน
๏ ทศเศียรขัดแค้นหุนหัน	ลุกขึ้นยืนยัน
บนแท่นวิเชียรรูจี
๏ แผดร้องก้องเสียงคือสีห์	สั่งสี่มนตรี
ให้จับกระบิลบัดใจ
๏ ตัดเศียรเสียบนอกเวียงไชย	ทั่วสามภพไตร
จะเข็ดขยาดอสุรา
๏ จึงสี่อำมาตย์ยักษา	รับราชบัญชา
พระองค์ผู้ทรงธรณี
๏ ต่างตนสำแดงฤทธี	โถมเข้าราวี
กระบิลเดชเกรียงไกร
๏ โอรสพาลีเรืองไชย	อาจออกกลางใน
ณรงค์แต่เดียวยืนยัน
/*127๏ สองเท้าจับสองกุมภัณฑ์	สองกรจับกัน
กับสองอสูรเสนา
๏ พาเหาะขึ้นสู่เวหา	สงครามอสุรา
บนยอดปราสาทดูไกร
๏ เพียงราชสกุณเวนไตย	จับนาคาไคล
ยังพฤกษสิมพลี
๏ ไหวหวั่นครรชิตธรณี	พระสมุทรใสศรี
ก็ขุ่นกระฉอกชลธาร
๏ องคตกุมเอาสี่มาร	ฟาดลงวายปราณ
กับนภศูลปรางค์ทอง
๏ พรหมพักตร์บุบันลำยอง	หักละเอียดก่ายกอง
ระทมลงเกลื่อนธรณี
๏ แล้วร้องเยาะหยันยักษี	ถีบทะยานเมฆี
มาสู่สุวรรณพลับพลา
๏ กราบทูลโดยได้เจรจา	จนสี่เสนา
พินาศชีพทำลาย
๏ จึงพระนรนาถนารายณ์	โองการภิปราย
สรรเสริญกระบิลเรืองไชย
๏ แล้วเสด็จกรายกรครรไล	ขึ้นนิทราใน
บรรจถรณ์อาสน์โอฬาร์
๏ ฝ่ายท้าวสิบพักตร์ยักษา	คิดแค้นขุนพา
นรินทรฤๅวางวาย
๏ กลุ้มกลัดอัดใจเคืองคาย	ตริตรองปองหมาย
จะทดจะแทนไพรี
๏ ห่อนเห็นท่าทางใดดี	ซึ่งจักมีที
ชนะมนุษย์วานร
/*128๏ นึกได้ว่าฉัตรบวร	ของท้าวแปดกร
ประทานแก่องค์อัยกา
๏ ทรงศักดาเดชมหิมา	อาจบังสุริยา
ในเที่ยงให้มืดมัวมน
๏ ตริแล้วกรายกรจรดล	ออกแสนสามนต์
ในท้องพระโรงบวร
๏ จึงโองการสั่งมโหทร	ให้เกณฑ์นิกร
อสูรยกฉัตรไชย
๏ มโหทรรับสั่งออกไป	เกณฑ์พลบัดใจ
ยกเอกฉัตรรูจี
๏ ในหน้าพระลานเลื่อนโยธี	แต่งบัตรบายศรี
ทุกสิ่งสักการนองนันต์
๏ ดาลเดชพรหมินศวรสรรค์	คลุ้มฟ้าฟูมควัน
ตรลบตรเลิกธรณิน
๏ บดสร้อยแสงสุริยรังสิน	ถึงกาลราตริน
บปานที่มืดมัวมน
๏ ฝ่ายในลงกาสากล	สว่างแสงสุริยดล
ไปมืดแต่หมู่ไพรี
๏ ทศเศียรปิ่นภพยักษี	สรงทิพชลธี
แล้วทรงสุพรรณาภรณ์
๏ ชวนสองสิริลักษณ์บังอร	อนงค์นิกร
มาสู่ที่ยกฉัตรไชย
๏ จึงสรรพลพหลแว่นไว	จะลอบยกไป
พิฆาฏอรินทร์ไพรี
๏ แล้วราพณาสูรยักษี	อุ้มองค์อัคคี
แลนาฏมณโฑเยาวมาลย์
/*129๏ ขึ้นสู่ชั้นฉัตรสุรกานต์	พร้อมสาวบริพาร
อเนกอนงค์นางใน
๏ มณโฑบงเนตรดูไป	ในกองทัพไชย
พระรามอันชุมโยธา
๏ เห็นพระยาพิเภกอสุรา	สุครีพอีกพา
นรินทรชมพูพาน
๏ พานรองคตหนุมาน	สิบแปดทหาร
มหันตมิ่งโมลี
๏ ประหวั่นพรั่นใจเทวี	จึงทูลคดี
แก่องค์อสูรภรรดา
๏ ว่าพลไพรีนักหนา	ล้วนทรงศักดา
นุภาพเลิศฦๅไชย
๏ ทศเศียรยิ้มพลางตอบไป	มนุษย์ลิงไพร
บควรจะเกรงกลัวมัน
๏ พี่จักสังหารชีวัน	ในพรับตาพลัน
ให้สิ้นทั้งกองทัพไชย
๏ ตรัสพลางพลางร้องเริงใจ	ตบหัตถ์ไยไพ
สนั่นบันฦๅลงกา
๏ ฝ่ายพวกพานรโยธา	ยลแสงสุริยา
บส่องสหัสหายแสง
๏ เรียกหาเพื่อนวิ่งพลัดแพลง	ต่างไม่จะแจ้ง
ว่าการอุบัติด้วยใด
๏ นรนาถนารายณ์ฤทธิไกร	เอนอาสน์องค์ใน
สุวรรณพลับพลาทอง
๏ บเห็นแสงสุริยเรืองรอง	คำนึงนึกปอง
มโนพิบัติสารี
/*130๏ ตรัสถามพิเภกยักษี	เหตุการณ์ใดมี
จึงมืดมหัตอัศจรรย์
๏ เหมือนครั้งพิภพกุมภัณฑ์	ฤๅว่าทศกัณฐ์
ประกอบอุบายราวี
๏ พิเภกทูลไทธริษตรี	ว่าท้าวทศศีร์
ให้ยกซึ่งฉัตรพรหมินทร์
๏ บังแสงสุริยมลทิน	คลุ้มฟ้าธาตริน
ประจักษ์ดังราตรีกาล
๏ ขอแต่งไปหักฉัตรมาร	อย่าทันทวยหาญ
อสูรลอบราวี
๏ สุครีพฟังอรรถอสุรี	น้อมเศียรดุษฎี
เข้าทูลแด่จอมจักรพาฬ
๏ ว่าครั้งก่อนโพ้นหนุมาน	อาสานฤบาล
ไปทูลถวายธำมรงค์
๏ ครั้งหลังองคตยศยง	อาสาพระองค์
ไปสื่อยุบลทศกัณฐ์
๏ ครั้งนี้ผู้ข้าขอขัน	อาสาทรงธรรม์
ไปหักวิเชียรฉัตรมาร
๏ ทูลแล้วก้มเกล้ากราบกราน	เผ่นโผนโจนทะยาน
ขึ้นสู่ประเทศอัมพร
๏ จึงเห็นทศเศียรฤทธิรอน	พานาฏนิกร
อนงค์มาขึ้นฉัตรไชย
๏ พานรรำพึงในใจ	แม้นกูตรงไป
ก็น่าจะต้องราวี
๏ ด้วยพลอสูรยักษี	(ตรงนี้ขาดในต้นฉบับ)
อ่านเวทบังตา	แล้วรีบระเห็จมาพลัน
/*131๏ ขษณะนั้นเสื้อเมืองกุมภัณฑ์	เห็นพานรอัน
มาผ่านนครเกรียงไกร
๏ กายากำยำว่องไว	ตระหนกตกใจ
บอาจจะแลดูมา
๏ สองมือปิดสองนัยนา	เหาะจากลงกา
ไปเร้นยังเขาจักรพาฬ
๏ สุครีพโจนจับขุนมาร	ท่ามกลางบริพาร
พิริยยักษ์โยธา
๏ ทศเศียรลังเลนักหนา	กอดสองวนิดา
แลฝูงสนมนางใน
๏ กรหนึ่งกรายแกว่งขรรค์ไชย	หลบหลีกเลื่อนไป
บนกงมณีฉัตรา
๏ สุครีพได้ทีโผนมา	ยันเหยียบด้วยอา
นุภาพหักฉัตรไชย
๏ บันดาลสร่างเศร้าแสงไถง	สว่างแจ้งไป
ทั้งพื้นสุธาสากล
๏ ทศเศียรตกฉัตรอำพน	ลงยังดินดล
ทั้งฝูงกำนัลนงคราญ
๏ สุครีพผลุนมาบนาน	สำแดงอาการ
ประหนึ่งจะชิงนารี
๏ ครั้นเห็นทศเศียรผละหนี	พานรได้ที
ก็โถมเข้าถีบกุมภัณฑ์
๏ เท้าคีบมงกุฎเพชรพรรณ	ถอดจากเศียรพลัน
ก็พาระเห็จเหาะมา
๏ ครั้นถึงสุวรรณพลับพลา	ลูกพระสุริยา
ก็ไปบังคมเคียมคัล
/*132๏ ทูลถวายมงกุฎทศกัณฐ์	แล้วทูลความอัน
ได้รบกับเจ้าลงกา
๏ จึงพระหริรักษ์จักรา	แสนโสมนัสา
ด้วยบุตรพระสุรีย์มีชัย
๏ จึงตรัสสรรเสริญฤทธิไกร	แล้วเสด็จครรไล
เข้าสู่สุวรรณพลับพลา ฯ
ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๘
ตอน ศึกไมยราพ
/*141๑๖
๏ ฝ่ายราพณาสูรอสุรา	พาฝูงกัลยา
มาดลนิเวศเวียงไชย
๏ แสนโศกสลดเสียใจ	กรายกรครรไล
ขึ้นแท่นสิริไสยา
๏ ธยอกรก่ายพักตรา	ยี่สิบนัยนา
สุชลรองรายริน
๏ เสียดายฉัตรแก้วโกมิน	อาจคู่เมืองอินทร์
ดิเรกอร่ามงามพรรณ
๏ หาไหนสามภพฤๅทัน	จะเคียงสองคัน
บมีในไตรโลกา
๏ โอ้เสียฉัตรเสียกฤษฎา	จนพานรพา
มงกุฎไปจากองค์
๏ เสื่อมยศเสื่อมเกียรติเสื่อมพงศ์	เสื่อมศักดาวงศ์
พรหเมศวร์อันเกรียงไกร
๏ เพราะอ้ายพิเภกจัญไร	สาวไส้ส่ายไป
ประจักษ์แก่พวกไพรี
๏ ยิ่งคิดยิ่งแค้นแสนทวี	จนสุริยรพี
สหัสส่องแสงพรรณ
๏ จึงเสด็จจากไสยาพลัน	สระสรงสวมสรรพ์
สริรราชอลังกาภรณ์
/*142๏ ทรงกาญจนมกุฎบวร	ทัดมาลากร
กระลึงคธาธำมรงค์
๏ ออกจากห้องแก้วยรรยง	เสด็จลีลาลง
มาดลพระโรงรจนา
๏ ลดองค์เหนืออาสน์มุกดา	ภายใต้มหา
วิไชยฉัตรบวร
๏ พร้อมเสนามาตย์หมอบสลอน	ท้าวยี่สิบกร
ก็เปล่งวโรกาการ
๏ ดูกรสองสุรเสนามาร	รณรงค์พวกพาล
มาตั้งประชิดลงกา
๏ ใครเห็นสุริยวงศ์ยักษา	ผู้ใดทรงอา
นุภาพอาจเอาใจ
๏ เปาวนาสูรทูลทันใด	ว่าเห็นแต่ไม
ยราพอันครองบาดาล
๏ เปนในสุริยวงศ์พรหมาน	เรืองวิทยาชาญ
เป่ากล้องสะกดกอปรมนตร์
๏ สรรพเวทล่องหนหายตน	อาจออกส่ายรณ
ไพรีก็ได้ดังใจ
๏ ทศเศียรร่าเริงหฤทัย	ยี่สิบหัตถ์ไกร
หัตถาประหารแห่งกัน
๏ สิบโอษฐ์สรวลแซ่โรงคัล	ดุจลงกาอัน
ประลัยแล้วคงคืนดี
๏ ตรัสสั่งนนยวิกยักษี	วายุเวกอสุรี
ทั้งสองผู้เปนนัดดา
๏ ว่าเจ้าจงรีบไปหา	ไมยราพขึ้นมา
ระงับสงครามพานร
/*143๏ สองสูรนัดดาชาญสมร	ก้มกราบถวายกร
มาขึ้นดุรงค์เรืองไชย
๏ ต่างเร่งขับตามกันไป	ชำแรกลงใน
สุธาก็ดลบาดาล
๏ ครั้นถึงนิเวศเวียงสถาน	เข้าไปแจ้งการ
แก่สองอสูรเสนี
๏ ฝ่ายจิตรกูฏจิตรไพรี	นำหลานทศศีร์
ทั้งสองเข้ามาเวียงไชย
๏ ไมราพเหลือบเห็นแต่ไกล	จึงบัญชาไป
แก่สองอสุรนัดดา
๏ ว่ากิจมีใดด่วนมา	ถึงสถานมหา
นิเวศเวียงบาดาล
๏ นนยวิกวายุเวกสนองสาร	เจ้าลงการมาร
ให้ข้ามาทูลภูมินทร์
๏ ว่าลักษณ์รามคุมพานรินทร์	ทอดถมทางสินธุ์
มาผลาญประยูรกุมภัณฑ์
๏ ทูษณ์ขรตรีเศียรอาสัญ	ลงกาขุ่นกัน
แต่ด้วยณรงค์ราญรอน
๏ กิจนี้ท้าวยี่สิบกร	หวังเชิญภูธร
ไปปราบอรินทร์ไพรี
๏ ดับเข็ญให้เย็นธรณี	บเห็นใครมี
จะดูหฤทัยราชา
๏ ไมยราพจึงมีบัญชา	ว่าลักษณ์รามา
ประยูรด้าวแดนใด
๏ สองราชนัดดาเฉลยไข	ลักษณ์รามวงศ์ใน
อโยทธยาธานี
/*144๏ หน่อไททศรถเรืองศรี	อัชบาลธิบดี
บดินทรเปนอัยกา
๏ ไมยราพครั้นฟังโกรธา	สั่งสองนัดดา
ให้ทูลแก่ท้าวทศกัณฐ์
๏ ว่าอย่ากริ่งเกรงกลัวมัน	ไว้นักงานอัน
จะจับมนุษย์ตัวการ
๏ นนยวิกวายุเวกสองมาร	รับราชบริหาร
ก็รีบมาลงกาไกร
๏ ไมยราพถามเสนาใน	ว่าสองเวียงไชย
ประพฤติดังฤๅแต่บรรพ์
๏ เคยกิจสุขทุกข์ช่วยกัน	โดยฉันสัมพัน
ธมิตรฤๅเสนี
๏ สองเสนาทูลทันที	ว่ากิจใดมี
ในราชพงศาวดาร
๏ ชนม์ข้าเก้าโกฏิพึงพาล	ไป่ล่วงทราบการ
ทุกสรรพสิ่งทั่วไป
๏ ผิวหวังเรื่องราชนิติ์ใน	เชิญทูลถามไท
ธิราชท้าวชนนี
๏ ขุนมารฟังสองมนตรี	สั่งขุนสารถี
ให้เตรียมพิไชยรถพลัน
๏ เทียมด้วยราชสีห์สองพัน	เสด็จสู่วังจันทร์
บังคมบรมมารดา
๏ น้อมเศียรทูลถามกิจจา	ว่ากรุงลงกา
กับนัคเรศบาดาล
๏ เคยช่วยดับร้อนรอนราญ	ฤๅแต่ก่อนกาล
ก็ต่างบเคยช่วยกัน
/*145๏ นางนาฏชนนีกุมภัณฑ์	จึงเล่าเหตุบรร
ยายยุบลบุรพา
๏ ว่าป่างก่อนโพ้นพ้นมา	ทั้งสองพารา
ประนอมบำรุงการกัน
๏ แต่สิ้นลัสเตียนกุมภัณฑ์	ทศเศียรอาธรรม์
ดำรงพิภพสืบมา
๏ ประพฤติเภทพาลริษยา	สัมพันธ์ลงกา
ก็ขาดกับกรุงบาดาล
๏ สมัยพ่อเจ้าจะถึงกาล	อาสัญสิ้นสาร
ให้สอนคดีลูกยา
๏ บมิให้คบทศกัณฐา	เหตุเปนพาลา
บซื่อบสัจตัดธรรม์
๏ กิจนี้มีไฉนพ่อพลัน	มาถามการอัน
อุบัติเบื้องโบราณ
๏ ไมยราพประณตบทมาลย์	ทูลแถลงแจ้งการ
โดยยุบลเหตุอันมี
๏ ว่าท้าวทศเศียรยักษี	ใช้สองอสุรี
ผู้หลานมาแจ้งใจความ
๏ เพื่อสองมนุษย์ลักษณ์ราม	เปนเนื้อหน่อนาม
ในกรุงอโยทธนคร
๏ คุมพลโยธาพานร	มาเคี่ยวรบรอน
อสูรในลงกา
๏ ทศเศียรหวังเดชลูกยา	ไปดับโกลา
จงเสร็จจะสุขสวัสดี
๏ นางฟังออกนามจักรี	ปานสายอสุนี
อันตกลงต้องกายา
/*146๏ สลดเลือดเผือดผิวพักตรา	ยกสองกรมา
กำบังพระกรรณทันใด
๏ บันดาลเหื่อกาฬโซมไหล	หวั่นหวั่นหฤทัย
ระทึกสะท้านอุรพา
๏ ไมยราพทูลถามกิจจา	ออกชื่อรามา
ฉันใดจึงลาญสมประดี
๏ นางท้าวส่ายสร้อยเสาวนีย์	อัชบาลฤทธี
เปนวงศ์นารายณ์เรืองไชย
๏ ทรงศักดาเดชเกรียงไกร	สามภพฤๅใคร
จะทานกำลังเดชา
๏ อันองค์นรนาถรามา	คือพระจักรา
อันนิทรเหนือนาคี
๏ ไวกูณฐ์จากเกษียรวารี	มาบำรุงตรี
พิภพให้เย็นทั่วกัน
๏ จงพ่ออย่าไปรบรัน	เปนพวกอาธรรม์
จะพลอยประลัยแหลกลาญ
๏ ครั้งดึกดำบรรพ์โบราณ	อสุรพรหมาน
ยังแพ้พระฤทธิ์ราวี
๏ พระนำเอาเศียรยักษี	มายังธานี
ให้เฝ้าอยู่ในอุทยาน
๏ พระฤทธิ์เลิศภพจบสถาน	พ่ออย่าพะพาล
จะพาให้เสียทางธรรม์
๏ ไมยราพทูลตอบไปพลัน	เปนทางสัมพัน
ธมิตรจะละฉันใด
๏ ทศเศียรก็มีฤทธิไกร	ลูกนี้เรืองใน
พระเวททั้งเดชา
๏/*147 บมิควรยกย่องวงศา	มนุษย์เท่าหัตถา
เปนยิ่งกว่าฤทธิ์แรงมาร
๏ นางจันทรประภาตอบสาร	พ่ออย่ากล่าวการ
อันเกินบควรพาที
๏ คือแม่ชังชิงไยมี	จึงกล่าวบมิดี
แก่พ่ออย่าหวังใจไป
๏ แม่จะดำเนินเนืองนัย	กลก่อนกาลไกล
จงแจ้งคดีลูกยา
๏ มณโฑทศเศียรอสุรา	เยี่ยมช่องมหา
ปราสาทพิมานบัญชร
๏ นกกระจอกโจมจับสมจร	ท้าวยี่สิบกร
ก็ขับสกุณีบมิไป
๏ มณโฑทำนายบัดใจ	ว่าวงศ์มารใน
จะสูญประยูรพวกพงศ์
๏ มนุษย์จะรุ่งเรืองวงศ์	ทศกัณฐ์ก็ทรง
พิโรธแก่อรรคชายา
๏ มณโฑจึงเสี่ยงสัจจา	ทั้งเดชนรา
ธิราชองค์อัชบาล
๏ บัดขรรค์มาโดยคัคนานต์	ฟอนฟาดประหาร
สกุณม้วยพร้อมกัน
๏ ทศเศียรนี้คนโมหันธ์	บมิควรพ่ออัน
จะเสพสมาคมควร
๏ แม้นพ่อพลอยตามมันชวน	ชีพิตบหวน
คืนมาได้เห็นมารดา
๏ ไมยราพครั้นฟังโกรธา	เปล่งสองนัยนา
ดังดวงประกายพรึกพราย
/*148๏ แผดร้องชี้หน้าท้าทาย	คั่งแค้นเคืองคาย
ในท้าวผู้เปนมารดา
๏ ว่ากูจะผลาญชีวา	ห่อนให้ฝูงกา
อันกินระคายคอมี
๏ ขุนยักษ์คลั่งคลุ้มสมประดี	กลับหน้าจรลี
๏ ราชสีห์สองพันบรรลัย	คิดแค้นขัดใจ
มาถึงนิเวศอสุรี
๏ จึงสั่งเสนายักษี	ให้เตรียมโยธี
จงทันอรุณเวลา
๏ มกุฎมาตย์มนตรียักษา	รับราชบัญชา
ก็เกณฑ์นิกรจัตุรงค์
๏ ขุนช้างผูกช้างตัวยง	ร้ายกาจอาจอง
ปราบศึกสุเรนทร์เรืองไชย
๏ ขุนม้าผูกม้าบัดใจ	เลือกล้วนเจนใน
สงครามชำนาญราญแรง
๏ ขุนรถขึ้นรถศึกแสยง	เทียมแรดโคแดง
กิเลนละมั่งมังกร
๏ ขุนพลเทียบพลกำธร	คั่งคอยเสด็จจร
สระพราดทุกหมู่โยธา
๏ ไมยราพสุริย์วงศ์พรหมา	อ่าองค์เจษฎา
ตังเวสสุวรรณฤทธี
๏ ขัดแล่งแสงศรโมลี	หัตถาคระวี
คธาวิเชียรชัชวาล
/*149๏ เสด็จจากปราสาทสุรกานต์	ย่างเยื้องบทมาลย์
มาขึ้นพิไชยรถทรง ฯ
ฯ เสมอ ฯ
๏ พรั่งพร้อมหมู่มารจัตุรงค์	ฆาฏฆ้องโบกธง
อสูรโห่สามลา
๏ พลมารสำแดงเดชา	เพียงพื้นพสุธา
จะทรุดจะโทรมทำลาย
๏ เร่งรถคชสีห์ผาดผาย	รีบพลนิกาย
ชำแรกพิภพขึ้นมา ฯ
ฯ กราว ฯ
๏ หยุดปลงทัพนอกลงกา	เสด็จจากรถา
ไปดลสถานโรงคัล ฯ
ฯ เสมอ ฯ
๏ ทศเศียรเหลือบเห็นหฤหรรษ์	ลงจากอาสน์พลัน
มาจูงพระหัตถ์นัดดา
๏ ขึ้นสถิตแท่นรัตนอาภา	ต่างองค์ทรงสา
ภิรมย์คำนับรับกัน
๏ แล้วตรัสปราศรัยถามพลัน	พ่อผ่านไอศวรรย์
วันนี้พึ่งได้มาเห็น
๏ ไพร่ฟ้าประชากรค่อยเย็น	ใจฤๅขุ่นเข็ญ
ภยันตรายบีฑา
๏ ป่างนี้พิภพลงกา	เกิดการโกลา
ด้วยสองมนุษย์ลิงไพร
/*150๏ แล้วอ้ายพิเภกจัญไร	ละญาติวงศ์ไป
เปนพวกอรินทร์ไพรี
๏ ซอนไส้ส่ายกลยักษี	เห็นเปนสุดที
จะกันจะแก้ลงกา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ไมยราพเคี้ยวฟันโกรธา	ขันขออาสา
สังหารมนุษย์วานร
๏ ทศเศียรเฉลยสารสุนทร	ถึงเรืองฤทธิรอน
ประภาพเพียงสุริยัน
๏ รณรงค์เปรียบสาดน้ำกัน	ทั้งเราแลมัน
ก็ย่อมวินาศเปลืองไป
๏ ฤๅงามทั่วสามภพไตร	แม้นจักมีชัย
แก่ลิงบฦๅเดชา
๏ เจ้าทรงคุณศาสตร์ศักดา	ขับจิตนิทรา
มหาสะกดทัพไชย
๏ เร่งคิดจับตัวรามไป	ผลาญชีวาลัย
จงพลันจะพลันเสร็จการ
๏ ไมยราพน้อมเศียรสนองสาร	กิจนี้นฤบาล
อย่าร้อนหฤทัยจินดา
๏ หลานรักจักบังคมลา	ไปกอปรวิทยา
ให้สรรพมาจับไพรี
๏ ท้าวยี่สิบกรยักษี	ฟังนัดดามี
มโนภิรมย์เบิกบาน
๏ สิบโอษฐ์สรวลแซ่โรงธาร	ลุกมาบนาน
ก็โอบเอาองค์นัดดา
/*151๏ ว่าพ่อกู้กันลงกา	เยินเกียรติพรหมา
ให้ตรูอยู่คู่ธาตริน
๏ ชวนเสวยภักษ์พลางเปรมถวิล	เลี้ยงพลอสุรินทร์
สำเร็จสำเริงหฤทัย
๏ ไมยราพลาเลิกพลไกร	เร่งราชรถไชย
ชำแรกลงสู่บาดาล ฯ
ฯ กราว ฯ
๏ ครั้นถึงเชิงเขาสุรกานต์	ประทับทวยหาญ
ให้ตั้งพิธีเจษฎา
๏ จิตรการรับสั่งออกมา	เกณฑ์หมู่โยธา
อสูรปลูกโรงรี
๏ สามสิบเก้าห้องรูจี	ดาดแดงดูดี
ด้วยพวงผกามาลัย
๏ ดำกลอาสน์รัตน์ฉัตรไชย	กลางโรงอำไพ
มีกองหุดีกาลา
๏ แล้วเกณฑ์พลมารไปหา	โขมดว่านยา
แลเพลาตะโหงกเห็ดเมา
๏ ตั้งมหากันทะทองเพรา	บัดบูชาเนา
วเทพบรรจงเจษฎา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ไมยราพสนานคันธธารา	ทรงเศวตภูษา
สะพักธุรำอำไพ
/*152๏ เจิมจุณมุ่นม้วนโมไลย	จับกล้องเพชรไป
ยังที่พิธีมณฑล ฯ
ฯ เสมอ ฯ
๏ ขึ้นสู่แท่นรัตน์บัดดล	อ่านเวทชุบมนตร์
พรหเมศถ้วนถึงพัน ฯ
ฯ ตระ ฯ
๏ ลุกขึ้นแกว่งกล้องยืนยัน	เป่าลงในกัน
ทะเกิดอัปสรสองศรี ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ งามล้ำนางในธรณี	ไมยราพอสุรี
ภิรมย์บำเทิงหฤทัย
๏ ผิดลัทธิละอาลัย	ประหารเสียใน
กันทะให้อันดรธาน
๏ ขึ้นสมาธิเหนือแท่นสุรกานต์	ระงับวิญญาณ
กำหนดพระเวทวิธี
๏ ครั้นครบพันคาบธรณี	ไหวหวั่นโกลี
สนั่นบันฦๅคือพัง ฯ
ฯ ตระ ฯ
๏ ขุนมารจากอาสน์ผาดผัง	จึงเป่ากล้องยัง
มหากันทะบัดใน
๏ เกิดคชสีห์ขึ้นกลางไฟ	สองตัวชิงชัย
คะนองประลองเดชา ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*153๏ บต้องตำหรับโกรธา	แกว่งกล้องจินดา
ประหารให้สิ้นสูญไป
๏ กลับขึ้นสู่อาสน์อำไพ	หลับเนตรหน่วงใน
สมาธิมั่นภาวนา
๏ ครบพันคาบตามตำรา	ไปดลมหา
กันฑะก็เป่าลงพลัน ฯ
ฯ ตระ ฯ
๏ เกิดสองไกรสรตัวฉกรรจ์	เผ่นขึ้นประจัญ
กำลังกันกลางเพลิงพราย
๏ ไมยราพชื่นชมสมหมาย	ผลาญสองสัตว์วาย
ชีวาตมเอาวิญญา
๏ ปนเห็ดเบื่อเมาโหรา	กับใบพฤกษา
เจ็ดสิ่งซึ่งรู้นิทไทร
๏ วางเหนือหินบดบดไป	แล้วคิดสงสัย
ประสงค์จะรู้ฤทธิ์ยา
๏ จึงเอาทาชงฆ์เบื้องขวา	ตลอดบาทา
ก็เกิดขึ้นเปนแมวคราว
๏ แลบลิ้นเลียเลี้ยวเขี้ยวขาว	สองตาคือดาว
ประจักษ์อุบัติอัศจรรย์
๏ แล้วทาเท้าซ้ายกุมภัณฑ์	เปนเสือยิงฟัน
คำรนคำรามราวี
๏ จึงทากรซ้ายอสุรี	เกิดเปนนาคื
เจ็ดเศียรสะพรั่งพร้อมหงอน
๏ แล้วทายังพระวรกร	เบื้องขวาสาทร
ประจักษ์เปนครุฑบินบน
/*154๏ จึงทาลงทั่วสกนธ์	ดาลกำบังตน
แลเงาบเห็นหุดหาย
๏ เอิกเกริกเสนางคนิกาย	วุ่นทั้งไพร่นาย
ไป่เปนตำบลสนธยา
๏ บ้างเมียงแมกไม้มองหา	บมิสบอสุรา
ธิราชเจ้าบาดาล ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ไมยราพร้องเรียกพลมาร	ว่าไยเกิดการ
ระเพิ่นไปวุ่นวนหา
๏ ว่าแล้วลงสรงคงคา	ลูบล้างสรรพยา
อันซาบสกนธ์อินทรืย์ ฯ
ฯ ลงสรง ฯ
๏ พลมารเห็นเจ้าธานี	ต่างตนยินดี
สรรเสิญบรมสมภาร
๏ ไมยราพอ่าองค์โอฬาร	ขึ้นรถสุรกานต์
ดำเนินนิกรเมือเมือง ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ไปสถิตปัจถรณ์ทองเรือง	สรรพแสนนางเนือง
ประจำบำเรอบริบาล
๏ ครั้นดลสมัยเวลากาล	ทวยเทพบันดาล
สุบินบอกอันตราย
๏ ขุนยักษ์ก็ตื่นฟื้นกาย	จึงนึกแหนงฉงาย
บแจ้งประจักษ์ลัคนา
/*155๏ ออกยังโรงรัตน์เจษฎา	ให้หาโหรมา
ก็แก้สุบินบันดาล
๏ ว่าดวงจันทร์แจ่มคัคนานต์	ทรงกลดโอฬาร
บปนด้วยมลเมฆี
๏ ดาวหนึ่งจรจวบราศี	เข้ากลดจันทรี
กำบังศศีสูญไป
๏ เรานี้พะวงสงสัย	ท่านอย่าเกรงใจ
จงทักทำนายร้ายดี
๏ โหรเฒ่ารอบรู้คัมภีร์	ทูลทายอสุรี
ว่าชีพจักถึงปราณ
๏ บมิเปนศรีสวัสดิ์แก่นสาร	ดุจจันทรวิการ
วิกลเศร้าสูญไป
๏ จักมีพระประยูรเรืองไชย	ขึ้นผ่านโภไค
เปนจอมจรรโลงธรณี
๏ เฉกดาวจวบจักรราศี	กลบแสงจันทรี
อันเรืองวิโรจน์ดรธาน
๏ ไมยราพตระหนกดกดาล	สั่งโหราจารย์
ให้รวมเอาดวงชันษา
๏ พระวงศ์ใหญ่น้อยมวลมา	จักเห็นชะตา
ผู้ใดจะคู่ครองเมือง
๏ โหรเฒ่าเทียบตำนานเนือง	เห็นชนม์จะเรือง
จำเริญเปนปิ่นธรณี
๏ แต่องค์ไวยวิกอสุรี	จึงทูลคดี
แด่จอมมกุฎกุมภัณฑ์
๏ ไมยราพขุนมารโมหันธ์	ดำรัสให้พัน
ธนาพิรากวนมาร
/*156๏ ทั้งไวยวิกไว้อย่านาน	ว่าแม้นเสร็จการ
สะกดได้รามลงมา
๏ จะลวกชีพให้มรณา	สร่างเสี้ยนวสุธา
จงสูญชีวิตพร้อมกัน
๏ ฝ่ายข้างนารายณ์รังสรรค์	ถวิลโฉมองค์อรร
คเรศธสู่ไสยา
๏ ครวญคำนึงรสกรีฑา	เสวยแสนโศกา
บหลับจนลุไตรยาม
๏ เจียนจวนสางสุริยะพระอาม	นรนารายณ์ราม
จึงเคลิ้มสติหลับไป
๏ สังหรณ์ทวยเทพดลใจ	แถลงเหตุบรรไย
ประจักษ์สุบินภูธร
๏ พระผวาตื่นจากบรรจถรณ์	มัวดารากร
ชอุ่มสหัสเหือดศรี
๏ บุษปไขกลีบเบิกขจี	แมลงผึ้งภุมรี
ระหึ่งในห้องหาสพนม
๏ คลึงคนธกุสุมรวยลม	สบสัตว์ระงม
พนัสตื่นจากตาคลา
๏ ทินกรร้างเร่งรัถา	เยี่ยมยอดบรรพตา
กระจ่างจำรัสรังสี
๏ พระเสด็จออกแสนเสนึ	แถลงลักษณคดี
สุบินแก่โหราจารย์
๏ พิเภกทูลทายบมินาน	แก้ซึ่งข้อภาณ
ณุมาศวิมลแสงใส
๏ ทีฆชังคาสูรอาจใจ	โจมจับพาไป
อุดรทวีปโดยพลัน
/*157๏ พระสุริยะได้แก่ทรงธรรม์	ราหูเปรียบกัน
กับไมยราพอสุรี
๏ มันจักกอปรกลวิธี	เพโทบายมี
มหันตเลศมนตร์ยา
๏ หวังลักนรนาถไคลคลา	ไปไว้มหา
นิเวศเวียงบาดาล
๏ แต่ปล่งปลอดเภทภัยพาล	จะมีทหาร
ไปนำเสด็จกลับมา
๏ ข้อเสด็จยืนยื่นหัตถา	หักได้ฉัตรา
ในอักนิษฐ์พรหมินทร์
๏ จะก่องเกียรติ์เกริ่นฟ้าดิน	ทศเศียรอสุรินทร์
จะเสียชีวิตวายปราณ
๏ พระบาทยันหยั่งบาดาล	กฤษฎาราญมาร
จะเลื่องตะล่งวสุธา
๏ เหตุนี้เสาร์จรจักมา	เล็งยังลัคนา
จวบบาปเคราะห์โคจร
๏ ขษณะได้เรืองแสงทินกร	พระเคราะห์รุมรอน
จะสิ้นจะสุดหุดหาย
๏ พระฟังพิเภกทูลทาย	ให้จัดนิกาย
สุครีพเปนผู้ดูการ
๏ ลูกลมอาสานฤบาล	ยังเวทบันดาล
มหันตกายดำกล
๏ เศียรจดพรหมชั้นเบื้องบน	ชำแรกแทรกตน
ลงเหยียบศิลาปัฐพิน ฯ
ฯ ตระ ฯ
/*158๏ อมเอาพลับพลามณิน	อ้าโอษฐ์กระบิล
ไว้ช่องเปนทางไปมา
๏ ขดหางวนวงโยธา	บริรักษ์รักษา
คือเพชรไพพิมาน
๏ ขุนอัษฎาทศทวยหาญ	แบ่งกองปันการ
ออกลาดตระเวนด้อมมอง
๏ นั่งยามตามไฟรายกอง	แถวทางหว่างช่อง
ระมัดทุกหมวดตรวจตรา
๏ สุครีพกำกับทวารา	พระศรีอนุชา
พิเภกอยู่ทูลมูลิกร
๏ สมัยนั้นไมยราพฤทธิรอน	เปรมใจขจร
ด้วยล่วงเข้าราตรีกาล
๏ สวมสรรพาภรณ์พิสดาร	จับกล้องประธาน
กับสวดสะกดทัพไชย
๏ ออกจากบาดาลโดยไว	โลกธาตุหวาดไหว
ชำแรกขึ้นจากพสุธา ฯ
ฯ ตะบองกัน ฯ
๏ ด้นดั้นเดินโดยหิมวา	เร็วรีบหมายมา
ก็เห็นคีรีปราการ ฯ
ฯ พันพิภพ ฯ
๏ ขุนยักษ์นิ่งนึกแหนงนาน	เห็นสุดแรงหาญ
บอาจอุบายเบือนใจ
๏ จึงเหิรหาสวู่ว่องไว	สุดสายเมฆไป
บรรลุถึงชั้นพรหมา ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*159๏ ไม่สิ้นแว่นวงภูผา	มายังกาลา
คนิรุทรสุดปราการ ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ รีบขึ้นมาด้นไพรสาณฑ์	แฝงฟังบริพาร
กระบิลจะเจรจากัน
๏ ฝ่ายพวกพานรพลขันธ์	นายไพร่แจจรร
เวียนตระเวนเกริ่นกราย
๏ เคาะฆ้องร้องเรียกทักทาย	กำชับกับหมาย
ทุกหมวดอย่าเห็นหลับนอน
๏ ไมยราพครั้นยินอนุสร	กริ่งใจอาวรณ์
จึงแปลงเปนพานรพล
๏ เข้าพลอยตระเวนเดินวน	แล้วถามยุบล
ว่าการนี้ใดชาวเรา
๏ จึงทั่วถือตาทนเหงา	เหตุผลหนักเบา
ฉันใดไป่รู้กิจการ
๏ พานรต่างด่าขุนมาร	ว่ามึงเซอะซาน
ไปซุ่มอยู่แห่งหนใด
๏ กิจนี้พิเภกทูลไท	คาดพระเคราะห์ใน
แลเสาร์มาเล็งลัคนา
๏ ภัยรุมรึงร้ายสหัสา	ขษณะได้ดารา
ประกายพรึกเพ็ญพรรณ
๏ จะสุดเขตเคราะห์สิ้นกัน	พวกเราจะพลัน
ได้เอนสกนธ์นิทรา
๏ ไมยราพฟังอรรถปรีดา	ลอดหลีกออกมา
ให้พ้นกระบิลบริพาร
/*160๏ เสียเพศพานรคงมาร	หันหาสเหิรทะยาน
ไปโดยวิธีอัมพร ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ยั้งยอดโสฬสสิงขร	เทิงเทียมทินกร
อันยาตรจะยื่นหยิบมา
๏ ไกวแกว่งกล้องเพชรเจษฎา	ฉายช่วงเมฆา
เปนดวงประกายพรึกพรรณ ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ พลพานรไม่สำคัญ	เห็นมายาอัน
ประจักษ์ว่าดาวดีใจ
๏ ร้องบอกเพื่อนให้ดูไป	ว่านักขัตอะไร
ปรากฏจะรุ่งราตรี
๏ เปลื้องปละกังขาราคี	ชวนกันยินดี
ก็เอนสกนธ์นิทรา
๏ ทุกหมวดไพร่นายดาษดา	ใต้พุ่มพฤกษา
แลเชิงคีรีรายไป
๏ บ้างละเมอครางกรนจามไอ	เพ้อพึมหายใจ
ฝิดฝอบไม่เปนสมประดี
๏ ขษณะนั้นไมยราพยักษี	ลงจากคีรี
มาดลที่ชุมบริพาร ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ หยุดยืนเหนือลมขุนมาร	อ่านเวทพิศาล
พิเศษประกับเป่ายา
/*161๏ เรี่ยโรยโดยคาบสามครา	ทั่วหมู่โยธา
ก็หลับบรู้สึกตน ฯ
ฯ ตระ ฯ
๏ อสูรย่องมากลางพล	ลากลิงลองมนตร์
บตื่นก็เปรมปรีดา
๏ เหลือบชำเลืองเห็นขุนพา	ยุบุตรดาลอา
นุภาพดูอัศจรรย์
๏ รำพึงในใจกุมภัณฑ์	ว่าลิงนี้มัน
สมรรถฤทธิเรืองไชย
๏ จึงร่ายเวทสาดยาไป	บันดาลหลับใหล
ทั้งศรีสุครีพหนุมาน ฯ
ฯ ตระ ฯ
๏ ย่องเข้าโดยมุขทวาร	มุ่งมาถึงสถาน
สุวรรณราชพลับพลา ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ จึงเห็นพิเภกอสุรา	กับพระอนุชา
อยู่บริรักษ์บรรทม
๏ ด้อมเข้าหว่านยาโรยลม	วิทยาคมพรหม
ชะงัดระงับนิทรา ฯ
ฯ ตระ ฯ
๏ ขุนมารขึ้นสู่พลับพลา	ไปดลมหา
บรรจถรณ์ราชด้วยพลัน
/*162๏ เข้าแท่นแทบท้าวยืนยัน	เพ่งเพียงสำคัญ
คำนึงในใจอสุรี
๏ เพื่อกิจหฤทัยชนนี	ใฝ่ฝ่อฤทธี
มนุษย์อันน้อยปานใด
๏ คิดแล้วช้อนองค์ภูวไนย	อุ้มพาออกไป
โดยโอษฐ์กำแหงหนุมาน
๏ รีบชำแรกลงบาดาล	ไปดลดงตาล
ที่ท้ายนครกุมภัณฑ์
๏ ไว้นรในกรงเหล็กพลัน	เกณฑ์หมู่พลขันธ์
เก้าโกฏิอสูรรักษา
๏ จึงโองการสั่งเสนา	ให้ตั้งโลหา
กันทะระดมอัคคี
๏ เร่งใช้พิรานารี	ไปตักชลธี
มาใส่จงทันเวลา
๏ ขษณะได้เรืองแสงสุริยา	จะลวกรามา
แลไวยวิกพร้อมกัน
๏ สั่งเสร็จสมเด็จกุมภัณฑ์	ไปดลสุวรรณ
บรรจถรณ์สถิตนิทรา ฯ
ฯ กล่อม ฯ
๏ ฝ่ายวายุบุตรศักดา	สร่างฤทธิ์มนตร์ยา
ดำรงสติตื่นตน
๏ จึงเรียกสุครีพบัดดล	แถลงกิจวิจล
ประจักษ์บังเกิดกินใจ
๏ ว่าพระน้าจงรีบไป	ดูภูวนัตตรัย
ยังที่พลับพลาทองธาร
/*163๏ สุครีพแว่วเสียงหนุมาน	ตื่นตนลนลาน
มาสู่พลับพลารูจี
๏ จึงเห็นพิเภกอสุรี	กับองค์พระศรี
อนุชเน่งนิทรา
๏ ขุนกระบิลเปลี่ยนใจรีบมา	ดลอาสน์อาภา
บยลสมเด็จกระษัตรีย์
๏ พานรเศร้าโศกแสนทวี	ทุ่มทรวงโศกี
รำพันพระคุณภูธร ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ ครั้นต่อคลายเทวษอาวรณ์	ลูกไททินกร
ก็ปลุกพระศรีอนุชา
๏ กับพระยาพิเภกอสุรา	ร้องบอกกิจจา
แก่บุตรพระพายด้วยพลัน
๏ ฝ่ายน้องนารายณ์รังสรรค์	โกรธคือเพลิงกัลป์
อุโฆษพิกาศบัญชา
๏ ว่าเหวยทวยเทพสุรา	ไยอวยวิทยา
แก่มารฉกรรจ์จัญไร
๏ จึงทรงพรหมาสตร์ศรไชย	น้าวหน่วงว่องไว
จะแผลงด้วยแรงอินทรีย์
๏ สุครีพพิเภกอสุรี	ทัดทูลบทศรี
ด้วยคำอันเสี่ยมสาทร
๏ เพื่อกิจบควรจะรอน	ให้สามัญมร
ณาศด้วยไกรจักรปราณ
๏ ธค่อยตัดนิ้วร้ายราน	โดยธรรมวิจารณ์
อันยุติเบื้องบูรพา
/*164๏ น้องท้าวฟังสองเสนา	ซบโทรมนัสา
พิลาปลาญหฤทัย
๏ เซียบโศกสาหัสกลัดใจ	ลำบากยากไกล
บูเรศพเนจรพล ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ ลูกลมยินการวิจล	แสนโศกทบทน
เทวษร้อนรึงใจ
๏ รีบมาดลพลับพลาไชย	กลิ้งเกลือกกายใน
สถานประชุมโยธา
๏ สองมือทาบทุ่มอกอา	ดูรดุจชีวา
จะวอดวินาศขาดปราณ ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ ฝ่ายสิบแปดมงกุฎบริพาร	สิบหมู่ทวยหาญ
ทั้งสองบุรีโจษจน
๏ แสนทุกข์ระทดทอดตน	เศร้าหมองนองชล
เนตรทั้งทัพไชย
๏ พิเภกทรงโศกาลัย	ทูลน้องภูวไนย
ว่าการจะนานเสียที
๏ ขอให้นัดดาพาลื	ตามไปราวี
อันเชิญพระบาทเสด็จมา
๏ พระฟังน้องเจ้าลงกา	เอื้อนอรรถบัญชา
สั่งขุนกระบิลลูกลม
๏ หนุมานนบนิ้วประนม	ถามทางทุรคม
พิเภกก็บอกมรคา
/*165๏ พานรผูกใจโกรธา	สำแดงเดชา
นุภาพแผ่นดินไหว
๏ แกว่งตรีเพชรพรายคือไฟ	เร็วรีบตามไป
บรรลุยังสระบุษบัน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ก่องเบญจกุสุมโสพรรณ	ดอกใบแกมกัน
สโรชเบิกบานขจี
๏ บ้างโรยรสเรณูมี	แมลงผึ้งภุมรี
มาเวียนเอาซาบอาบละออง
๏ ลูกลมหักก้านบัวทอง	แทรกกายาผยอง
ยังไส้ประทุมลอดไป ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ จึงเห็นกำแพงด่านไศล	ขวางมรคาลัย
สกัดวิถีทางจร
๏ ขุนกระบิลสำแดงฤทธิรอน	ทงานสิงขร
ขึ้นหักซึ่งซุ้มศิลา ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ฝ่ายพลโกฏิมารรักษา	เห็นการโกลา
ก็โกรธพิโรธรุกราญ
๏ โซมพุ่งสรรพศาตรสังหาร	เร่งโยธามาร
ประนังเข้ารุมรอนรัน ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*166๏ ลูกลมเผ่นโผนเห็จหัน	เข้ากลางกุมภัณฑ์
แต่ตัวผู้เดียวดูหาญ
๏ สองมือฉวยรวบพลมาร	ฟัดฟาดผาดผลาญ
อสูรเสร็จเตร็ดมา ฯ
ฯ เชิด โอด ฯ
๏ สบสารใหญ่สูงเสมอผา	เริงร่าสองงา
กายากำยำยืนทาง
๏ ยังยังมันอ้อมอาบคาง	บังหูโก่งหาง
ทะลวงออกไล่ลุมแทง ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ จึงศรีหนุมานกำแหง	ออกรณสำแดง
ประภาพง้างคอสาร
๏ หักพับพ่ายสมรล้มลาน	กลิ้งเกลือกเสือกปราณ
พินาศคือคิรี
๏ รีบเร็วไปโดยวิถี	ดลขุนเขามี
ประเทศกั้นมรรคา
๏ กระทบกันก้องโกลา	เปล่งเปลวหุดา
โพลงพลุ่งขึ้นเต็มอัมพร
๏ ขุนกระบิลผาดแผลงฤทธิรอน	โถมถีบสิงขร
ก็แตกเปนจุณธุลี
๏ เพิกพังทบท่าวธรณี	ล่องหล่งวิถี
จึงเหาะมาโดยคัคนานต์ ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ สบฝูงยุงเติบตัวหาญ	เท่าแม่ไก่ปาน
แลบินวะว่อนวงวน
๏ เข้าตอมเกาะกินทั่วตน	ลูกลมพองขน
ไล่ตบขยี้บมินาน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ยุงตายตกกลาดทิศสถาน	คำแหงหนุมาน
ก็รีบมาลุสระสรง
๏ อันอาเกียรณ์เบญจบุษบง	นิ่งนึกฉงนงง
หนทางจะจรสืบไป
๏ ฝ่ายมัจฉานุชาญไชย	เฝ้าด่านชั้นใน
สถิตยังสระสาทร
๏ สอดสวมวิภูษณาภรณ์	เห็จขึ้นเขจร
ตระเวนอรัญวิถยา
๏ ผาดเห็นหนุมานแว่วมา	ขุนกระบิลมัจฉา
จึงร้องว่าเหวยลิงพาล
๏ ไยมึงไม่รู้จักการ	วาระถึงปราณ
ด้วยหลงมาเข้าด่านดล
๏ ลูกลมฟังพลางคิดฉงน	ลิงเล็กนี้กล
ใดหางจึงเปนมัจฉา
๏ คิดแล้วร้องตอบวาจา	ว่าเหวยพาลา
กระบินทกล่าวเกินตัว
๏ หาญอ้างเดชกูน่ากลัว	ใฝ่รณบัดหัว
จะเด็ดออกกลิ้งกลางดอน
๏ มัจฉานุเต้นตบกร	ว่าแม้ลิงจร
ยังหาญบรู้สึกตน
/*168๏ ว่าพลางเกรียงโกรธานนต์	ผลุนเข้าประจญ
กำลังบคิดกายา ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ หนุมานจับได้มัจฉา	ฟาดกับพสุธา
ก็เกลื่อนกระเด็นกายกร
๏ มัจฉานุไม่ม้วยมรณ์	กลับเข้าราญรอน
ประยุทธคำแหงลูกลม
๏ โถมถีบหนุมานตกจม	สาครเริงชม
ไชเยศสำรวลไยไพ
๏ ลูกลมผุดขึ้นทันใด	ดาลเดือดดังไฟ
ทะยานเขารวบมัจฉา
๏ ขว้างไปถูกเขามหิมา	เหลี่ยมลานเพิงผา
ก็แตกกระจายเปนจุณ
๏ มัจฉานุแผล็วโผนผลุน	เขม้นมุหมุน
เข้าต่อคำแหงหนุมาน
๏ สองหาญต่อหาญประหาร	ฟ้าดินเกิดการ
วิจลอื้ออัศจรรย์ ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ลูกลมตริพลางถามพลัน	เอ็งเปนพงศ์พันธุ์
ประยูรด้าวแดนใด
๏ แต่กูเคยแผ้วรณชัย	ยังไป่เห็นใคร
จะเทียมจะทัดเอ็งเลย
๏ มัจฉานุตอบสารเฉลย	ว่าวานรเหวย
ประสงค์จะรู้เพื่อใด
/*169๏ ฟอกูหนุมานเรืองไชย	คู่เคี่ยวศึกไว
ยกูณฐ์ราชหริรา
๏ แม่ชื่อสุพรรณมัศยา	กูชื่อมัจฉา
นุราชเรืองฤทธิรงค์
๏ พระยามารประสาทแว่นวง	เลี้ยงดูเปนองค์
โอรสอยู่เฝ้าด่านใน
๏ เอ็งเร่งกลับหลังคืนไป	อย่าดื้อถือใจ
จะหักด้วยฤทธิ์แรงตน
๏ ลูกลมครั้นยินยุบล	สมประดีดาลดล
ตระลึงรำพึงอาลัย
๏ ว่าโอ้อนาถน้ำใจ	ดังฤๅลูกใน
อุระมาสู้บิดา
๏ เรานี้หนุมานฤทธา	มาตามนรา
ธิราชยังบาดาล
๏ รอยบุญนำพ่อมาพาน	พบยอดสงสาร
สิเนหของบิดร
๏ มัจฉานุเต้นตบกร	ว่าลิงสัญจร
ช่างเรียบแต่เท็จพาที
๏ พ่อกูผู้ฤทธิ์ราวี	สิ่งสำคัญมี
ที่หาวเปนดาวดวงเดือน
๏ สามัญพานรห่อนเหมือน	เอ็งอย่าลวงเลือน
ประสมประสานมารยา
๏ ลูกลมปริ่มเปรมปรีดา	สำแดงเดชา
ในห้องพิกาศหาสหาว
๏ หลั่งเลื่อนสุริยจันทร์เรียบราว	เมฆเกลื่อนดวงดาว
กระจ่างจำรัสธรณี
/*170๏ มัจฉานุเห็นฤทธี	แน่ใจว่าบี
ตุเรศเศร้าเสียใจ
๏ เข้าแทบบาทนบอภัย	ว่าลูกยังไป่
ประจักษ์ว่าบิตุรงค์
๏ จึงหาญเหิมเข้ายุทธยง	ขอท่านไปล่ปลง
มหันตเวราราญ
๏ วอนพลางกอดบาทหนุมาน	แสนโศกด้วยการ
บพบมาพบพานกัน ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ หนุมานปลอบพลางรับขวัญ	ลูบหน้าหลังพลัน
สุชลเนืองนองตา
๏ อุ้มเอาบุตรแอบอุรา	จุมพิตพักตรา
ว่าเราทั้งสองพบกัน
๏ รอยเบื้องบุญนำมาพลัน	สบแก้วตาอัน
ชำนาญในรณราวี
๏ ขษณะนี้เล่าจงปรานี	ช่วยแนะวิถี
ให้พ่อไปดลแดนมาร
๏ มัจฉานุนบสนองสาร	ว่าจอมบาดาล
ได้มีพระคุณเลี้ยงมา
๏ ทัดเท่าเทียมคุณบิดา	จะบอกมรคา
ดังฤๅจะควรแก่ตัว
๏ ถึงท่านเปนพ่อก่อหัว	ไป่อาจบอกกลัว
ดำเนียนแลบาปเบียฬตน
๏ เดิมพ่อแทรกมาได้ดล	จงคิดผ่อนปรน
แต่ควรด้วยปรีชาญาณ
/*171๏ ลูกลมฉลาดอาจหาญ	รำพึงฟังการ
ก็แจ้งประจักษ์ใจจง
๏ โผนเข้าหักก้านบุษบง	แทรกกายาลง
ยังไส้ประทุมลอดไป ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ จึงเห็นปราการเวียงไชย	พลมารเนืองใน
สถานนั้นคณนา
๏ นับด้วยโกฏิแสนสังขยา	เกริ่นกรายตรวจตรา
จังหวัดนิเวศบริบาล
๏ ลูกลมร่ายเวทบันดาล	บให้หมู่มาร
ทั้งปวงประจักษ์เห็นกาย
๏ ขึ้นสู่แมกไม้ใกล้ชาย	สาครมั่นหมาย
จะฟังรหัสเหตุการณ์ ฯ
ฯ เชิด เจรจา ฯ
๏ ขษณะนั้นพิรากวนมาร	อุ้มหม้อตักธาร
มาถึงที่ฝั่งชลธี
๏ ทรุดนั่งลงร่ำโศกี	ว่าจวนสุริย์ศรี
จะรุ่งอรุณเวลา
๏ โอ้ชีพไวยวิกลูกยา	จะจำมรณา
กับนาถนารายณ์ทรงธรรม์
๏ เพราะอ้ายไมยราพโมหันธ์	อิสสารมณ์มัน
เปนพาลจิตมิจฉา
๏ บเอื้อเฟื้อญาติคณา	รับกู้ลงกา
ไปจับพระรามมาดล
/*172๏ ธบได้พ้องผิดกับตน	ก่อโกลาหล
ด้วยกิจอันใช่การงาน
๏ ขอจงทวยเทพบริพาร	ช่วยแก้กันดาร
พินาศให้ปลอดไป
๏ ร่ำพลางนางโศกาลัย	ซบเสือกกายใน
ประเทศฝั่งวารี ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ หนุมานครั้นยินวาที	สำแดงอินทรีย์
ปรากฏเฉพาะนางมาร
๏ แถลงกิจโดยนฤบาล	ว่าอย่าเกรงการ
พินาศอันถึงลูกชาย
๏ จงเร่งตริตรองปองหมาย	พาเราผาดผาย
ไปดลนิเวศภายใน ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ อสูรถอนใจจนใจ	จะคิดกลใด
ก็ขัดทำนองทุกอัน
๏ ด้วยทวารนิเวศกุมภัณฑ์	เข้าออกขึ้นชัน
สูตรเปนตราชูยนต์
๏ พิจารณาผู้คนแปลกปน	ไป่คิดเห็นกล
อันใดจะเสร็จจินดา
๏ ลูกลมตอบคำอสุรา	จะข้ามสิมา
ไปดลนิเวศกุมภัณฑ์
๏ พิรากวนตอบคำพลัน	ว่าจักรกรดอัน
วิเชียรพรหมบันดาล
/*173๏ ผันพัดอยู่เหนือปราการ	บริรักษ์ราชฐาน
บคลาดทิวาราตรี
๏ ขษณะได้ล้างจักรยับยี	จะเกิดโกลี
อสูรรุมราญรอน
๏ หนุมานเฉลยสารสุนทร	จะกลายกายกร
บันดาลไปเปนแมลงวัน
๏ นางมารตอบพานรพลัน	ว่าการจวนกัน
ดำริจะเกินการไป
๏ ท่านจงแปลงตัวเปนใย	ห้อยชายสไบ
เห็นการจะเสร็จสงกา
๏ ลูกลมบันเทิงปรีดา	บันดาลกายา
เปนใยประทุมทันที ฯ
ฯ ตระ ฯ
๏ อสูรครั้นยลยินดี	ไปตักวารี
แล้วรีบมาดลเวียงไชย ฯ
ฯ เพลง ฯ
๏ ขึ้นสู่คันชั่งทันใด	เงี่ยหนักเอียงไป
กว่าเดิมประมาณผงคลี
๏ ตราชูหักลงทันที	เกิดการโกลี
อสูรเนื่องนับพัน
๏ เข้าล้อมพิรากวนพลัน	เถียงถามอึงกัน
ในที่ทวารโจษจน ฯ
ฯ เจรจา ฯ
/*174๏ นางมารตอบหมู่มารพล	ว่าตราชูยนต์
นี้นานมาหลายโกฏิปี
๏ จึงหักซบโทรมธรณี	บควรยักษี
จะรุมกินแหนงเราไย
๏ เถียงพลางพลางรีบเดินไป	ดลพระลานไชย
ก็บอกกำแหงหนุมาน
๏ ว่าไมยราพนิทรเนาสถาน	เฉียงนี้ดงตาล
ที่ไว้นารายณ์ในกรง
๏ นั่นที่สนามลองจัตุรงค์	ไว้ตรุจำคง
ไวยวิกากุมภัณฑ์
๏ ผิวท่านขัดสนการอัน	จะทำจงพลัน
ถามเราจะแจ้งกิจจา
๏ ลูกลมรับคำอสุรา	แล้วรีบตรงมา
ยังท้ายนครดงตาล ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ สะกดท้ายแสนยามาร	เข้าไปดลสถาน
นเรศอันนิทรา ฯ
ฯ ตระ ฯ
๏ พานรก้มกราบวันทา	จบบาทนรา
ธิราชร่ำโศกี ฯ
ฯ โอด ฯ
๏ แล้วช้อนเชิญองค์กระษัตรีย์	ทูนเศียรกระบี่
ระเห็จขึ้นสู่อัมพร ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*175๏ ไปดลสุรกานต์สิงขร	คำแหงพานร
มาสู่ที่ถ้ำเพชรพราย ฯ
ฯ ปฐม ฯ
๏ ประกาศทวยเทวนิกาย	ว่านรนารายณ์
มาแผ้วประยูรอาธรรม์
๏ โดยสัจแห่งข้ารำพัน	ขอแท่นทองพรรณ
จงผุดขึ้นรับกระษัตรีย์
๏ ครั้นสิ้นสัตยาวจี	แท่นทิพมณี
ก็ผุดตระบัดบคลา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ กระบิลบันเทิงปรีดา	วางนรไสยา
ทิพบรรจถรณ์ทองธาร
๏ ฝากฝูงสุเรนทร์บริบาล	นบบาทบทมาลย์
บดินทรอยู่สวัสดี
๏ แล้วพานรเรืองราวี	มาดลมนทรี
ขึ้นยืนบนรัตน์บัญชร
๏ แผดร้องปลุกมารกำธร	ว่ามึงมัวนอน
บรู้พระกาฬตามมา
๏ ขุนมารผวาตื่นนิทรา	ตระลึงจินดา
คะนึงในคำมารดร
๏ กับโหรทายฆาฏเคราะห์จร	แน่ชีพจะมร
ณาศเศร้าเสียใจ
๏ ตระลึงสมประดีอาลัย	ยิ่งคิดคิดไป
ก็ท้อระทดแรงราญ
/*176๏ แล้วหุนมานะใจมาร	ว่าจะเกรงการ
พินาศนั้นเพื่อใด
๏ กูชาติอาชาไนย	ถึงจะบรรลัย
ก็ตามแต่เวรเวรา
๏ คว้าได้พระขรรค์เจษฎา	หมายหมุนผลุนมา
ประยุทธคำแหงหนุมาน
๏ ลูกลมต่อรณรุกราญ	แกว่งตรีประหาร
อสูรเลือดลุมตน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ไมยราพจับจักรารณ	ขว้างด้วยฤทธิพล
บันดาลเปนเพลิงพลุ่งพราย ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ลูกลมแกว่งขรรค์ท้าทาย	ฟาดจักรหักหาย
อัคนีโหดจำราญ ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ไมยราพสาดศรสังหาร	เต็มทั้งคัคนานต์
สำเนียงบันฦๅคือฝน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ หนุมานว่องไวยิ่งยนต์	ไล่รวบศรพล
ขยี้บทันพรับตา
๏ เต้นตบมือหยันยักษา	ว่าชีพอสุรา
จะเหี้ยนจะหุดสุดหาย
/*177๏ ยักษ์จับกระบองเพชรพราย	ขว้างด้วยแรงกาย
สนั่นบันฦๅโลกา
๏ หนุมานเผ่นผยองเวหา	ฉวยได้คทา
ทะยานเข้าตีขุนมาร ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ อสูรหลีกล้มก้มกราน	สรรพศาตรจะราญ
กระบิลก็สิ้นสุดไป
๏ ระอาออกมืออ่อนใจ	ทอดถอนหฤทัย
ตระลึงรำพึงพิศวง
๏ หวังกอปรกลมายายง	ลวงลิงให้หลง
ในธรรมรณอุบาย
๏ กูไม่มีจิตกับกาย	วานรจะตาย
แต่โดยฝีมือกูตี
๏ ตริแล้วอสูรวาที	ว่าเหวยกระบี่
ผู้เชื่องชำนิรอนรณ
๏ แต่เราสองต่อฤทธิพล	ต่างเดชละกล
ก้ำกึ่งบเก่งกว่ากัน
๏ ควรจะสงครามตามธรรม์	เอาตาลสามพัน
มาบิดเข้าผลัดกันตี
๏ หนุมานครั้นยินยินดี	หมายใจอสุรี
จะม้วยบพักยากใจ
๏ จึงตอบขุนมารทันใด	ว่าเรากริ่งไป
แต่ท่านจะเท็จพาที
๏ ไมยราพตอบคำกระบี่	สามัญอสุรี
ก็นับกูเปนจอมมาร
/*178๏ แม้นกูกอปรเท็จบรรหาร	เทพอย่าบริบาล
ให้ชีพอยู่ครองวัน
๏ แต่เอ็งมาต่างแดนกัน	เปรียบสัญญาอัน
จะตีกูตีก่อนมึง
๏ ลูกลมสมดุจรำพึง	ชวนกันบหึง
มาดลประเทศดงตาล
๏ พานรลงนอนบนาน	ร้องเรียกขุนมาร
มาตีกูดูฝีมือ
๏ อสูรถอนตาลบันฦๅ	ควบบิดเข้าคือ
จะฟาดพระเมรุล้มลาญ
๏ กุมสองมือเคียงประหาร	สามทีหนุมาน
ก็จมลงในธรณี ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ กระบิลไม่ม้วยชีวี	ลุกจากปัฐพี
เข้าชิงกระบองกุมภัณฑ์
๏ ว่ากลัวตายไหว้กูพลัน	จะไว้ชีวัน
หาไม่บรอดวอดวาย
๏ อสูรโกรธเพียงเพลิงพราย	ว่ากูกลัวตาย
แลฤๅจึงกล่าวไยไพ
๏ แล้วนอนยังดินบัดใจ	ร้องว่าไวไว
มาตีกูตามสัญญา
๏ พานรเงือดเงื้อคทา	ประหารอสุรา
สนั่นบันฦๅธรณี
๏ เศียรบาทขาดหวิ้นอินทรีย์	บัดติดคือดี
ดังเดิมบได้วายปราณ
/*179๏ ลูกลมฉีกอกขุนมาร	ขว้างโดยคัคนานต์
ก็ปลิวไปบนเสมา
๏ ถูกจักรกรดซึ่งรักษา	ปราการพารา
ระทมทำลายลงพลัน
๏ อสูรไม่ม้วยชีวัน	ผลุนเข้าประจัญ
กระบิลด้วยแรงราวี ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ พานรถีบถูกยักษี	หันซวนเสียที
ก็ล้มยังพื้นวสุธา
๏ กระบิลเหยียบอกอสุรา	รำพึงสงกา
ก็หลากประหลาดแก่ใจ
๏ จึงถามพิรากวนไป	ไมยราพฉันใด
จึงฆ่าไม่สิ้นสุดปราณ
๏ นางยักษ์แถลงเลศบนาน	ว่าเจ้าบาดาล
ชีวิตไม่อยู่กับกาย
๏ ผิดสามัญมารทั้งหลาย	ขอท่านทำลาย
ตรีกูฏคีรีจงพลัน
๏ จับแมลงภู่ชีพกุมภัณฑ์	ขยี้จึงมัน
ละเอียดอสุรจักปราณ ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ขุนพานรได้แจ้งการ	ยืดกายบันดาล
พ้นพฤกษเพียงพรหมา
๏ ง้างเงื้อมตรีกูฏภูผา	จับได้ภุมรา
มาชูตรงพักตร์อสุรี ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*180๏ แล้วกล่าวเยาะหยันยักษี	พลางยี่ชีวี
อสูรสิ้นสุดปราณ ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ขรรค์ฟาดฟอนเกล้าบนาน	เหวี่ยงซากศพมาร
ไปทุ่มลงยังชลธี
๏ เอิกเกริกเทพทุกราศี	ครุฑานาคี
สำเริงสำราญบานใจ ฯ
ฯ สาธุการ ฯ
๏ พานรมาดลเวียงไชย	จึงเษกองค์ไวย
วิกเปนจอมบาดาล
๏ พร้อมราชสิริยศถ้วนการ	มัจฉานุกุมาร
เปนอุปราชเอกองค์ ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ แล้วรีบเร็วมาโดยจง	เข้าแทบบาทบงสุ์
นเรศรอันนิทรา
๏ นบอัญเชิญเหนืออังสา	คีบเศียรอสุรา
เร็วรีบระเห็จเหาะทะยาน ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ ถับถึงพลับพลาทองธาร	วานรเนาสถาน
วิเชียรบรรทมพลัน
๏ พอเรืองทิพาพุ่งพรรณ	ลูกลมอภิวันท์
พระนุชด้วยภักดี
/*181๏ ฝ่ายหมู่มุขมาตย์มนตรี	ทั่วไพร่นายมี
มโนบันเทิงปรีดา
๏ ขณะนั้นนรฟื้นนิทรา	สนานคันธธารา
อลังวิภูษพรายผจง
๏ กรกุมขรรค์เพชรฤทธิรงค์	บทบาทยรรยง
มาออกยังมุขพลับพลา
๏ ตรัสแก่องค์อัครนุชา	ว่าพ้นเวลา
พระเคราะห์จะสิ้นสุดปราณ
๏ พระลักษณ์แทบทูลรำพัน	โดยดังเหตุอัน
อุบัติในราตรีกาล
๏ นรนาถนิ่งนึกแหนงนาน	แล้วเบี่ยงบรรหาร
ประภาษแก่มิ่งมนตรี
๏ ว่าเราไม่รู้สมประดี	พระนุชพาที
ฉะนั้นยังเปนฉันใด
๏ ท้าวพระยาพานรแน่นใน	หน้าฉานทูลไข
ดังคำพระลักษณ์ภูมินทร์
๏ พระถามหนุมานกระบิล	ไมยราพอสุรินทร์
มันเปนดังฤๅพานร
๏ ตัวท่านสิได้ราญรอน	มีสำคัญกร
ฉันใดซึ่งได้ผลาญมาร
๏ ลูกลมนบนอบทูลสาร	โดยได้ทำการ
ด้วยยากลำบากทุกอัน
๏ แล้วถวายศีรษะกุมภัณฑ์	เปนสิ่งสำคัญ
ที่รณรงค์ราวี
๏ ภูวเพ่งพิศเศียรอสุรี	แล้วมีวาที
สรรเสริญคำแหงหนุมาน
/*182๏ ว่าเจ้าผู้อรรคทหาร	สู้สิ้นเสียปราณ
ด้วยใจอันเพียบภักดี
๏ ความชอบเชิดฟ้าธาตรี	บหวังใดมี
จะปูนบำนาญพานร
๏ ขษณะใดเสร็จการราญรอน	จะแบ่งนคร
อโยทธน้อมบำนาญ ฯ
ประชุมคำพากย์รามเกียรติ์ ภาค ๙
ตอน ศึกกุมภกรรณ
/*191๑๖
๏ ป่างนั้นเสนาบาดาล	ชื่อตรีพัทธมาร
แลเมฆนาทอสุรา
๏ เล็ดลอดลี้กายขึ้นมา	ทูลเจ้าลงกา
ว่าไมยราพม้วยมรณ์
๏ ข้านี้หนีจากนคร	มาทูลมุลิกร
บดินทรเจ้าจอมปราณ
๏ ราพณาสูรครั้นยินการ	ตระหนกดกดาล
สติตระลึงอาลัย
๏ หุนคิดแค้นคับหฤทัย	เฉกฝอยทอดไฟ
โพลงพลุ่งสกลหมอกมัว
๏ สิบปากเซ็งสั่งระรัว	เสนาหาตัว
กนิษฐเร็วรีบมา
๏ จึงเปาวนาสูรเสนา	รับสุรบัญชา
ระเห็จไปดลวังจันทร์ ฯ
ฯ เชิด ฯ
๏ เข้าสู่พระโรงด้วยพลัน	ยอบกายเคียมคัล
อัญเชิญดำเนินท่านไท
๏ กุมภกรรณรีบเร็วครรไล	มาดลเวียงไชย
เข้าเฝ้าสมเด็จเชษฐา
/*192๏ ราพณาสูรยลอนุชา	จึงกวักเรียกมา
สถิตในแท่นทองผจง
๏ แล้วเล่าอนุสนธิ์รณรงค์	ว่าพี่หวังปลง
ธุระเจ้าผู้คู่ใจ
๏ จะยกพยุหออกชิงชัย	ส่ายรณกระษัย
ด้วยโมกขศักดิพรหมาน
๏ กุมภรรณครั้นยินบรรหาร	ตริโดยแก่นกาล
กระลีพิบัติบีฑา
๏ จึงน้อมเศียรทูลเชษฐา	โดยพรหมสัจจา
อันชอบระบอบทางธรรม์
๏ ขอคืนสีดาโดยพลัน	เห็นการรบรัน
จะเรียบระงับดับภัย
๏ ทศเศียรคั่งแค้นเคืองใจ	ว่าเจ้ากระไร
บเจ็บบร้อนด้วยกัน
๏ ล้วนพี่พูดผิดทุกอัน	ลักษณ์รามหยามหยัน
เท่าไรก็เห็นเปนดี
๏ พวกเราเผ่าพงศ์อสุรี	ไตรภพย่อมมี
บรรณามาน้อมบทมาลย์
๏ บเคยใครห่อนหักหาญ	ควรเจ้าออกราญ
อรินทรไว้เดชา
๏ กุมภกรรณสนองท้าวเชษฐา	เทียบธรรม์พรรณนา
จะดับสงครามความเมือง
๏ ไยท้าวคุมเคียดแค้นเคือง	ควรโดยธรรมเนือง
ไม่ยุติราชราญรอน
๏ ตัวน้องครองสัตย์สาทร	ซึ่งจะต่อกร
อรินทรเปนจนใจ
/*193๏ ทศกัณฐ์ครั้นฟังฟุนไฟ	แผดร้องก้องใน
พระโรงบันฦๅโกลา
๏ ผิวมึงเปนจอมลงกา	แม้นมีศึกมา
ฤๅมึงจะไปง้องอน
๏ บมีอายทวยเทพนิกร	เยี่ยงกาเห็นศร
แลบินระเพิ่นหนีไกล
๏ กูนับตั้งวันนี้ไป	ขาดพี่น้องใน
ประยูรญาติพงศ์พันธุ์
๏ มึงเร็วตามไปคิดกัน	กับน้องชายอัน
ไปอยู่เปนพวกไพรี
๏ แต่กูเดียวจักราวี	เปนตายก็ดี
แต่ตามวิสัยแห่งตน
๏ น้องท้าวเห็นการวิจล	นบบาทยุคล
พระเชษฐแล้วทูลพลัน
๏ ว่าซึ่งน้องทูลรำพัน	คิดหวังง่ายอัน
จะดับสงครามเสร็จไป
๏ แม้นท้าวธบโดยดังใจ	ขออาสาไท
ธิราชออกราวี ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ จอมมารครั้นยินยินดี	ว่าเหล่าไพรี
จะม้วยด้วยฤทธิ์อนุชา
๏ มโหทรเร่งเตรียมโยธา	อันเคยไชยา
ณรงค์สุเรนทร์ฦๅชัย
๏ มโหทรรับสั่งออกไป	สรรพลอันใจ
ฉกรรจ์กำแหงแรงราญ ฯ
ฯ ประถม ฯ
/*194๏ แถวขวาธงแดงดูหาญ	ดุจพลพระกาฬ
สมรรถกล้าเกลื่อนรณ
๏ แถวซ้ายธงเขียวอำพน	พลมารละตน
ก็กอปรกำลังเดชา
๏ แถวกลางธงทองเจษฎา	พลล้วนกายา
กำยำกำเลาะทั่วกัน
๏ แล้วให้ดูธงสำคัญ	โบกขวาขวาพลัน
เข้าต่อณรงค์ราวี
๏ ถ้าโบกซ้ายซ้ายเข้าตี	โบกบ่ายสามที
ให้พร้อมเข้ารบบุกบัน
๏ ถ้าโบกถอยถอยจงพลัน	ซ้ายขวาเหมือนกัน
ผิม้วนให้ลาดทัพไชย
๏ พลห้าสิบสมุทรดูไกร	คับคั่งตั้งใน
พลานบันฦๅเดชา
๏ ขษณะนั้นน้องเจ้าลงกา	โสรจสนานกายา
อลังวิภูษพรายผจง
๏ กรกุมศรเพชรฤทธิรงค์	ครรไลไปทรง
วิไชยรถแก้วกาญจน์ ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ได้ฤกษ์ให้เลิกพลมาร	ออกโดยทวาร
อุดรทิศทันใด
๏ พลมารฮึกโห่เอาไชย	สนั่นหวั่นไหว
สะทกสะเทือนอารัญ ฯ
ฯ กราว ฯ
/*195๏ ยาตรพลมาทางกึ่งกัน	จึงยั้งทัพขันธ์
ในภูมินามครุฑา ฯ
ฯ เจรจา ฯ
๏ ฝ่ายข้างนารายณ์นาถา	ออกแสนเสนา
ในราชอาสน์บรรยงก์
๏ ตรัสเสาวนาเสียงจัตุรงค์	ฆ้องกลองก้องดง
บันฦๅถึงราชพลับพลา
๏ จึงโองการถามโหรา	ว่าเจ้าลงกา
ฤๅใครอันยาตรโยธี
๏ พิเภกทูลไทธิบดี	ว่าท้าวทศศีร์
ให้กุมภกรรณยกมา
๏ อันองค์อุปราชลงกา	ทรงพรหมสัตยา
บใฝ่ประพฤติเพศพาล
๏ ห่อนเบียนสากลจักรวาฬ	เช่นพงศ์พาลมาร
อันแน่นด้วยมูลอาธรรม์
๏ เปนเชษฐาข้าร่วมครรภ์	ชะรอยทศกัณฐ์
จะขืนให้มาราวี
๏ นารายณ์เยื้อนวัจนวาที	เขาเปนคนดี
บควรจะผลาญชีวา
๏ พิเภกจงรีบลีลา	ไปบอกเชษฐา
ให้ยกพยุหกลับไป
๏ แม้นเราเสร็จณรงค์ปางใด	จะปูนราชัย
แก่ตัวด้วยครองสัจจา
๏ พิเภกนบบาทอำลา	มาดลมหา
สมรภูมิไชยพลัน ฯ
ฯ เชิด ฯ
/*196๏ ฝ่ายกองทัพมารโจษจัน	เข้าไปเคียมคัล
พระเชษฐแทบบาทบงสุ์
๏ ขุนมารผาดแผลงเห็นองค์	อนุชก็ทรง
พิโรธเร้ารึงใจ
๏ เหลือกตากระทืบรถไชย	ว่ามึงมาไย
ให้เคืองรำคาญตากู
๏ มึงใช่ญาติแท้ศัตรู	สามัญฤๅทู
ไปคบข้างพวกไพรี
๏ ท้าวหุนโกรธจักพลันดี	หนึ่งท้าวมาลี
วราชผู้อัยกา
๏ ผิวมึงขัดที่พึ่งพา	บ่ายหน้าไปหา
จะเสียมึงได้กลใด
๏ พิเภกอกสั่นหวั่นไหว	จำเปนแข็งใจ
ประนมสนองบัญชา
๏ ว่าน้องแถลงทูลหริรา	สรรเสริญเชษฐา
ที่ทรงประพฤติแห่งธรรม์
๏ ภูวยินยินดีสั่งพลัน	ให้น้องนำบรร
ยายมาแทบทัดทูล
๏ ท้าวให้คืนภพอสูร	ศึกเสร็จจะปูน
บำนาญด้วยกรุงลงกา
๏ กุมภกรรณสำรวลร้องมา	มึงผู้อาสา
ก็ยกพิภพบำนาญ
๏ ฝ่ายกูผู้มารอนราญ	ฤๅแสนศฤงคาร
จะมอบแก่กูง่ายใจ
/*197๏ ลงกามีสองฤๅไฉน	ให้น้องแล้วไย
จะกลับบำเหน็จเชษฐา
๏ ฉะมึงยกฤทธิ์รามา	นับเปนหริรา
ประเวศเกษียรวารี
๏ กูไม่ขอยินวาที	อันเดิมสองชี
บำราศนครจรไพร
๏ คบคุมลิงเปนพลไกร	ยกมาชิงชัย
เพราะโลภมั่งมั่วมูล
๏ ถ้าแน่เปนในไวกูณฐ์	กูจะบัณฑูร
ปัญหาไปลองสี่อัน
๏ แต่ชาติปรีชาสามัญ	เอ็งอย่าสำคัญ
ผู้ใดจะล่วงรู้มี
๏ นัยหนึ่งว่าช้างงารี	ยังอนึ่งชี
เฉาโฉดบรู้รอบการ
๏ อนึ่งหฤโหดหญิงสามานย์	ชายทรชนพาล
จัตุรบทบรรยาย
๏ มึงเร่งนำอรรถไปทาย	ถ้านรนารายณ์
ก็อาจจะรู้ด้วยดี
๏ กูจะคลาแสนเสนี	กลับไปบูรี
บรบให้ป่วยแรงพล
๏ พิเภกลาแล้วจรดล	ไปแทบยุคล
นเรศรทูลกิจจา
๏ พระกฤษณุได้เสาวนา	แย้มโอษฐ์บัญชา
ในกลางนิกรนองนันต์
๏ ว่าไยอสุรครองธรรม์	จึงกล่าวเปนอัน
ธพาลบรู้หนักเบา
/*198๏ องคตจำนำคำเรา	เร็วเร็วรีบเทา
ไปตอบยุบลอสุรา
๏ หลานอินทร์น้อมเกศวันทา	เหาะโดยเมฆา
ไปดลที่พักพลมาร
๏ เข้ากลางยักษ์โยธาหาญ	ม้วนหางบันดาล
ดังอาสน์ขึ้นเท่ารถไชย
๏ แล้วแผดศัพทก้องเกรียงไกร	ว่าภูวนัตตรัย
ให้เรามาสอบปัญหา
๏ จงท่านพลันกล่าวเฉลยมา	จะทานปริศนา
ว่าต้องกันฤๅฉันใด
๏ ขุนมารสำรวลไยไพ	พลางร้องตอบไป
ว่าเหวยกระบิลสาธารณ์
๏ เอ็งกล่าวยกรามเกินการ	สามภพใครหาญ
จะเปลื้องปัญหาห่อนมี
๏ ซึ่งบทว่าช้างงารี	เปรียบต่อทศศีร์
อันเลิศในภพกุมภัณฑ์
๏ กอปรสุรางค์นิกรนองนันต์	กระษัตริย์สามัญ
สมบัติบปูนลงกา
๏ ยังใฝ่โลภเหลิงเจตนา	ลักเมียเขามา
จนศึกเข้าติดเมืองมาร
๏ อันชีโฉดช้าสาธารณ์	ต้องบทบริหาร
ประจักษ์กับตัวรามา
๏ เมียเดียวประเวศหิมวา	กิจอันรักษา
บรอดดังนี้เพื่อใด
๏ อันหญิงโหดนั้นคือใคร	จะเทียบเปรียบไป
บปานดังสำมนักขา
/*199๏ ตระกรรติราครนกรีฑา	ชวนชายเสนหา
บคิดแก่ญาติขาดอาย
๏ บทว่าทรชนชาติชาย	สุดสากลหมาย
ใครเหมือนพิเภกห่อนมี
๏ เสียพี่ร่วมไส้ไม่ดี	เช้าคบไพรี
สังหารด้วยปากแห่งมัน
๏ บมีคิดคุณญาติพงศ์พันธุ์	เสี่ยวส่ายเสียพันธุ์
แก่กากระลีรุมกิน
๏ พานรยินอรรถอสุรินทร์	เต้นตบมือฉิน
แล้วเปล่งประกาศตอบคำ
๏ ไยเอ็งกล่าวเอาโดยอำ	เภอใจกระทำ
ว่ายุติเบื้องปัญหา
๏ บสมภูมิครองสัตยา	ยาตรโยธามา
สงครามด้วยองค์นารายณ์
๏ ไม่รู้สึกตัวจะตาย	หัวกับกรกาย
กระบิลจะบั่นเปนคลี
๏ ขุนยักษ์ครั้นยินวาที	โกรธดังอัคคี
บันฦๅสำเนียงเกรียงไกร
๏ ว่ามึงชาติลิงจัญไร	เขาฆ่าพ่อไย
จึงนบคำนับเต็มที
๏ กล่าวหาญมากไปไยมี	เร็วนำคดี
ไปบอกให้รามยกมา
๏ องคตร้องตอบอสุรา	ว่าเหตุบิดา
กูตายก็เพราะเสียธรรม์
๏ ใช่วิสัยกิจกุมภัณฑ์	จะเก็บการอัน
ใช่การมากล่าวเปนการ
/*200๏ ว่าแล้วเหาะโดยคัคนานต์	มาทูลนฤบาล
ดังคำอันตอบอสุรี
๏ ภูวนาถถามน้องทศศีร์	กิจอันราวี
ผู้ใดจะคู่ต่อมาร
๏ พิเภกนบเฉลยบรรหาร	ข้าใคร่เห็นการ
สุครีพก็พอราวี
๏ พระกฤษณุแย้มวาที	สั่งลูกพระรวี
จะรณจงรู้รอบการ
๏ แล้วตรัสสั่งชมพูพาน	ให้เตรียมทวยหาญ
แลหัยราชรถไชย
๏ สองนายรับสั่งบัดใจ	พากันออกไป
ยังที่ประชุมโยธา
๏ ฝ่ายชมพูพานเสนา	เกณฑ์พลพลา
นิกรเปนกองคุมกัน
๏ ตั้งสรรพกระบวนถ้วนทงัน	พู่แพนเกาทัณฑ์
สลับสล้างแลพราย
๏ สุครีพโสรจสำอางกาย	สวมแก้วเกราะกราย
สุพรรณรณาภรณ์
๏ กรกุมตรีเพชรบทจร	มาดลนิกร
ก็ขึ้นยังรถทองผจง
๏ กองนำพลบัดโบกธง	คลาคลายจัตุรงค์
สะเทือนสะท้านอารัญ
๏ สบสัตวเต้นตื่นกัน	ผงคลีเปนควัน
ตรลบดังหมอกมัวหน
๏ ผาดเห็นทัพมารตั้งพล	จึงยั้งสามนต์
อยู่ฟังกำลังอสุรี
/*201๏ ขษณะนั้นน้องท้าวทศศีร์	บงเนตรทฤษฎี
นิกรกระบิลยกมา
๏ จึงให้เดินราชรัถา	เคลื่อนพลอสุรา
ประชิดสุครีพบัดใจ
๏ แล้วเปล่งศัพทก้องเกรียงไกร	เหวยพานรไย
จึงหาญมาต่อมือมาร
๏ เฉกยื่นชีพให้พระกาฬ	แต่หากรำคาญ
จะรบบคู่มืออาย
๏ สามัญกล่าวฉินเพรียกพราย	สุรชาติเสื่อมสาย
ประยุรมิ่งมารา
๏ ผิวเอ็งใคร่ต่อหัตถา	กูผู้ทรงอา
นุภาพเทียมทินกร
๏ รังหนึ่งในทวีปอุดร	เร็วเร่งไปถอน
มาพลันประจักษ์ศักดา
๏ ถึงกูจักรณพาธา	ก็พ้นครหา
แห่งสามพิภพเทียบทาย
๏ สุครีพร้องตอบอภิปราย	อสูรอย่าหมาย
ประมาทกำลังแรงกู
๏ แต่แสนมหาเมรู	ทรุดแล้วกูชู
ให้คืนดำรงง่ายดาย
๏ ว่าแล้วเหิรเหาะเผ่นผาย	เพรียวห้องหาสหาย
มาลุทวีปอุดร
๏ ดลเนินกาลจันทสิงขร	ลูกไททินกร
เห็นรังบุราณดำกล
๏ ใหญ่สูงเทิ่งเทียมลมบน	โถมถอนบัดดล
สุธาบันฦๅอื้ออึง
/*202๏ เท้ายันบ่าดันมือดึง	โยกคลอนบหึง
ก็หลุดขึ้นได้ดังปอง
๏ จึงหิ้วรังรีบผันผยอง	ถึงเถลิงรถทอง
ในกลางนิกายคั่งคัน
๏ ร้องฉินว่าเหวยกุมภัณฑ์	นี่พฤกษใดอัน
กูถอนมาดลง่ายดาย
๏ ขุนยักษ์แย้มยิ้มเปรมปราย	พานรแรงกาย
มันถอยด้วยชื่อเสียกล
๏ ตริแล้วแล่นเข้ากลางพล	ผลุนขึ้นประจญ
สุครีพในรถบัลลังก์
๏ พานรรันด้วยต้นรัง	อสุรเหลียวหลัง
เข้าตีกระบิลซวนไป
๏ จับหนีบรักแร้บัดใจ	มาขึ้นรถไชย
แล้วเลิกนิกรอสุรา
๏ ฝ่ายพลพานรโยธา	เกิดการโกลา
จะตามจะแก้ก็บทัน
๏ เสียทัพยับแยกแตกกัน	วุ่นวิ่งพะพัน
มาทูลยังราชพลับพลา
๏ นรนาถครั้นแจ้งกิจจา	ซั้นสั่งขุนพา
ยุบุตรให้รีบตามไป
๏ พานรเห็จหาสว่องไว	มาในทันใด
ก็ทันพยุหอสุรา
๏ เกรียงเกรียมกระมลโกรธา	โถมฉวยกัณฐา
อสุรเน้นบมิวาง
๏ สองเท้าหยิกถีบมารพลาง	อสุรซวนขวาง
ไปพะพนักรถบัง
/*203๏ สุครีพพลัดออกเบื้องหลัง	ขุนมารระวัง
ด้วยเสียสติเสียที
๏ หนุมานกัดหูยักษี	ลูกพระรวี
เข้ากัดจมูกขุนมาร
๏ พอรถเข้าในทวาร	สองนายผู้หาญ
ก็รีบมาดลพลับพลา
๏ นรเห็นลูกพระสุริยา	กระทืบบาทา
พิโรธเปล่งโองการ
๏ ว่าไยซื่อเสียกลมาร	เสียชัยแทบกาล
จะถึงชีวิตบรรลัย
๏ ตรัสแล้วยุรยาตรบัดใจ	หับบัญชรไชย
บรรยงกอาสน์ไสยา
๏ ฝ่ายข้างน้องเจ้าลงกา	คั่งคิดโกรธา
จะหักณรงค์พานร
๏ ไปดลโรงรัตนธร	เข้าแทบมุลิกร
พระเชษฐแล้วเคียมคัล
๏ ทศเศียรดาลดูอัศจรรย์	ตรัสถามการอัน
วิบัติเบียนบีฑา
๏ ใบกรรณหวิ้นหวะนาสา	เลือดลุมพักตรา
ด้วยเล็บแลเขี้ยววานร
๏ กุมภกรรณนบทูลมุลิกร	โดยได้ราญรอน
ไพรีศมาจวบเสียที
๏ ทศเศียรเล้าโลมโดยดี	ว่าการราวี
นี้ยากจะเห็นสุดไป
๏ บางคาบเสียทีมีชัย	เปนโลกวิสัย
ย่อมทั่วบว่างเว้นคน
/*204๏ เจ้าก็ชาญคุณศาสตร์ทรงมนตร์	ควรคิดออกรณ
อรินทร์ไห้แหลกล่าลาญ
๏ กุมภกรรณหุนคิดฮึกหาญ	นบบาทบทมาลย์
พระเชษฐทูลทันใด
๏ ว่าน้องจะอำลาไป	อานหอกไชยใน
สถานเชิงเมรู
๏ เสร็จจักมารอนริปู	อาจอ้างรณภู
ไชเยศได้ด้วยดี
๏ ทูลแล้วเห็จหาสเมฆี	ดลชั้นสุทัสสี
พรหมเมศด้วยเดชา
๏ เข้านบแถลงกิจพรหมา	ขอโมกขศักดา
ไปรณอรินทร์กู้เมือง
๏ ท้าวอัชฎาเล็งชำเลือง	ว่ากิจใดเนือง
สนิมในหอกอัศจรรย์
๏ หอกนี้บริสุทธิ์ผุดพรรณ	ฤๅเอ็งครองธรรม์
วิบัติด้วยกิจอันใด
๏ ขุนมารก้มเกล้าเฉลยไข	แถลงอาธรรมใน
อสูรผู้เชษฐา
๏ ไปลักเมียรามนำมา	ก่อการพาธา
อุบัติประชิดแดนมาร
๏ ใช้ข้าออกรณรอนราญ	ละธรรมเปนพาล
จึงศาตรเกิดกาลี
๏ ขณะใดเสร็จผลาญไพรี	จะคืนทำดี
ดังเดิมบเอียงอาธรรม์
๏ พรหมอวยอนุสาสน์กุมภัณฑ์	ประสิทธิ์หอกอัน
ประภาพปราบสากล
/*205๏ อสุรเปรมปรีดิ์กระมล	นบลามาดล
มหานิเวศโอฬาร
๏ จึงสั่งฤทธิกาสูรมาร	ให้นำทวยหาญ
ไปแต่งพิธีเจษฎา
๏ ฤทธิกาสูรรับบัญชา	พาพลอสุรา
ไปโดยวิถีอัมพร
๏ ถึงเชิงสิเนรุศิขร	จึงเกณฑ์นิกร
สฤษฎิราชพิธี
๏ สามสิบเก้าห้องโสภี	แดงดาดดูดี
ประดับกุสุมเกราะกรอง
๏ ตั้งบัลลังก์เหลื่อมลดรอง	ปักวรฉัตรทอง
แล้วแขวนระย้าโคมตาม
๏ มีแถวทึกลั่นลักลาม	พุพุ่งหลั่งหลาม
ลงกลางพิธีเจษฎา
๏ ชลเซ็นไหลหลั่งศิลา	อันองค์อสุรา
จะอานวิเชียรหอกไชย
๏ พร้อมเครื่องสังเวยนอกใน	บัตรพลีสรรพไป
ทั้งศาลอันสรวงเทพา
๏ ครั้นรุ่งเรืองแสงสุริยา	น้องเจ้าลงกา
ก็สั่งให้เตรียมบริพาร
๏ มหากาฬเกณฑ์พวกพลหาญ	เกลื่อนกลั่นสรรมาร
อันเชื่องชำนิรณผอง
๏ เก่งกวดกำยำถ้วนกอง	บรรทับรถทอง
กับเกยวิเชียรไพรที
๏ ขษณะนั้นน้องท้าวทศศีร์	สวมรัตนราชี
ดังเวสสุวรรณเหี้ยมหาญ
๏ กุมโมกขศักดิ์สุรกานต์	บทย่างทะยาน
มาขึ้นยังรถทองพรรณ
๏ อสูรสารถีโลทัน	ขับโตสองพัน
ผยองยังห้องหาสหน
๏ ศึกดังพลมารโจษจน	สะพราดสามนต์
สล้างธวัชปลิวไสว
๏ คลาพลพ้นเจ็ดสมุทรไป	ฉลองฝั่งสินธุใส
สุขุมสีทันดร
๏ ผาดเห็นโรงรัตนบวร	แทบเนินสิงขร
สิเนรุอันโอฬาร์
๏ จึงให้ปลงแสนเสนา	ยังราชรัถา
บรรทับในเชิงคีรี
๏ เสร็จโสรจเสาวคนธ์ชลธี	ธารเพศโยคี
ด้วยเศวตเอี่ยมอำไพ
๏ กรกุมวิเชียรหอกไชย	บทจรเข้าใน
สถานพิธีด้วยพลัน
๏ นบถวายสังเวยเทวัญ	แล้วลับหอกอัน
พรหเมศประสิทธิ์ฤทธิรณ
๏ ฝ่ายหมู่อสุราสามนต์	เกณฑ์พลพหล
ตั้งกองกำกับตรวจตรา
๏ ต้นน้ำปลายน้ำรักษา	เน่าเปื่อยลอยมา
ก็เขี่ยจำรายเสียไกล
๏ ฝ่ายข้างนารายณ์เรืองไชย	สงสัยหฤทัย
ก็ถามพิเภกขุนมาร
๏ ว่ายักษ์นิ่งหน่วงศึกนาน	ไม่ยกมาราญ
ยังรณนี้เพื่อใด
/*207๏ พิเภกก้มเกล้าทูลไท	ว่ากุมภกรรณไป
เถลิงหุติพรพรหม
๏ ผิวลับศาตรเสร็จสี่คม	สุรภาพอุดม
บมีผู้เท่าเทียบทัน
๏ จึงจะคลาพลกุมภัณฑ์	ออกอ้างยืนยัน
ยังรณรอนราวี
๏ ภูวฟังพลางถามอสุรี	ทำไฉนพิธี
อสุรจักจำราย
๏ พิเภกนบทูลอุบาย	ให้บุตรพระพาย
องคตไปล้างกรรมมาร
๏ เสร็จสองนายรับโองการ	เหิรหาสเท็จทะยาน
มาเชิงพระเมรุคีรี
๏ จึ่งเห็นโรงราชพิธี	โยธายักษี
อยู่บริรักษ์รอบราย
๏ หนุมานจึงบันดาลกาย	เปนสุนัขตาย
ลอยเลื่อนตลบกลิ่นไกล
๏ องคตแปลงกายบัดใจ	เปนกาเกาะใน
อสุจิร่างเจาะกิน
๏ หมู่แมลงวันตามตอมบิน	ไหลลอยหลังสินธุ์
มาเวียนอยู่ตรงอสุรา
๏ ขุนยักษ์อัดเอียงนาสา	ละเพียรภาวนา
อันกอปรในกิจพิธี
๏ เพื่อชาติสะอาดอันมี	รังเกียจร่างผี
ละล้าละลังหฤทัย
๏ พาโมกขศักดิ์หอกไชย	เหิรเหาะตรงไป
มหานิเวศลงกา
/*208๏ เข้านบแถลงทูลเชษฐา	โดยเหตุมีมา
จึงเสียสฤษฎิ์พิธี
๏ ทศกัณฐ์ครั้นยินคดี	ถอนใจแล้วมี
สุนทรโอนโองการ
๏ ว่าสีทันดรพิศาล	แววโมรีปาน
จะวางลงในสายชล
๏ ก็จะชุ่มจมยังภูวดล	เหตุชลดำกล
สุขุมอ่อนอุประมา
๏ ฤๅศพสัตว์เน่าโทรมสา	ครลอยพัดพา
ไปดลก็ดูอัศจรรย์
๏ ชะรอยพิเภกอาธรรม์	ปองฆ่าโคตรมัน
จึงแนะนิเทศไพรี
๏ ถึงมาตรเจ้าเสียพิธี	การอันราวี
ก็ควรจะคิดทำไป
๏ แล้วสั่งมโหทรทันใด	ให้เตรียมพลไกร
จงสรรพในรุ่งเวลา
๏ มโหทรรับบัญชามา	เกณฑ์พลอสุรา
สองร้อยสมุทรครบการ
๏ หน้าเขียวขาวแดงดูหาญ	เหลือกตายืนทะยาน
กระลึงคทาเกาทัณฑ์
๏ ลำแพนทวนทองพู่พรรณ	กำซาบเขนขรรค์
กระบี่สลับตาวทอง
๏ คั่งคับพลมารถ้วนกอง	ซ้ายขวาหนุนรอง
หน้าหลังเปนหลั่นหมวดหมาย
๏ กุมภกรรณโสรจสนานวรกาย	สวมแก้วเกราะกราย
วิภูษพรรณพรายผจง
/*209๏ จับโมกขศักดิ์ฤทธิรงค์	ทะยานมาทรง
วิไชยรถรูจี
๏ ครั้นศุภมงคลนาที	ข่มนามไพรี
ก็เบิกธวัชคลาพล
๏ พลยักษ์ฮึกโห่อึงอล	ฟ้าดินวิจล
ทุกเทพตื่นตกใจ
๏ ถึงหยุดตั้งทัพทันใด	คึกฆ้องกลองไชย
อุโฆษสะเทื้อนธรณี
๏ ครั้นรุ่งเรืองสุริยรพี	สุรราชกระษัตรีย์
ก็ถามพิเภกโหรา
๏ ว่าศัพทกึกก้องโกลา	ผู้ใดยกมา
จะแต่งผู้ใดไปตี
๏ พิเภกทูลไทอธิบดี	ว่าน้องทศศีร์
มันคลั่งสงครามยกมา
๏ ขอให้พระศรีอนุชา	ยอแสนเสนา
ไปหักณรงค์กุมภัณฑ์
๏ นรสั่งลูกพระสุริยัน	ให้เกณฑ์พลขันธ์
จงสรรพในกึ่งนาที
๏ สุครีพก้มเกล้าสดุดี	มาเร่งเสนี
บรรจุกระบวนทัพไชย
๏ พลขี่โคลาแรดไฟ	พร้อมพรั่งคั่งไพร
ลำพองจะออกรณมาร
๏ พระอนุชอ่าองค์โอฬาร	สวมเครื่องยุทธการ
วิลาสเจียนจันทร
๏ ขัดขรรค์เพชรรัตน์ฤทธิรอน	สะพายแล่งศร
พรหมอดูลเดชา
/*210๏ ไปนบนรเชษฐอำลา	แล้วยาตรามา
เถลิงยังราชรถไชย
๏ เบิกธงนำพยุหครรไล	คลาเสนาใน
มาลุยังที่รบพลัน
๏ ขษณะนั้นน้องท้าวทศกัณฐ์	ผาดเห็นพลขันธ์
ไพรีก็เกรียงโกรธา
๏ แผดเสียงร้องเร่งเสนา	ให้ต้อนอสุรา
นิกรเข้ารุมราวี
๏ พันฦกพลยักษโยธี	ดาหน้าโจมตี
ประชานิกายพานร
๏ ไม้ไหล้แหลกหลู้ดงดอน	พานรทึ้งถอน
เข้าฟาดประหารกุมภัณฑ์
๏ ขบฟันกัดเหวี่ยงพัลวัน	พลมารนับพัน
พินาศเกลื่อนกลางสมร
๏ ขุนยักษ์เห็นพลม้วยมรณ์	พาดสายแสงศร
แล้วแผลงด้วยแรงกายมาร
๏ หมื่นเล่มว่อนวนคัคนานต์	เปล่งเสียงเพียงกาล
ประลัยบันฦๅธาตรี
๏ พระลักษณ์สาดศรอัคนี	ล้างศรยักษี
วินาศในเมฆา
๏ แล้วต้องตรึงอกอสุรา	น้องเจ้าลงกา
ก็ล้มลงเหนือรถไชย
๏ อสุรลุกขึ้นทันใด	อ่านเวทเป่าไป
พลันศรก็หลุดจากตน
๏ จึงแผลงพรหมศาตรมนตร์	ว่อนหว่านปานฝน
ไปต้องกระบิลโยธา
/*211๏ พระลักษณ์สาดศรตรงมา	เปนลมพัดพา
อสูรศาตรยับยัน
๏ แล้วต้องรถทรงกุมภัณฑ์	หักแหลกลงพลัน
ระทมในพื้นพสุธา
๏ กุมภกรรณจับโมกขศักดา	พวยพุ่งตรงมา
ก็ต้องพระลักษณ์บัดใจ
๏ ติดแน่นตรึงทรวงภูวไนย	สลบซบไป
บรู้สติตื่นองค์
๏ หนุมานองคตยศยง	ออกกลัดกลางรงค์
จนสิ้นพระสูริย์สนธยา
๏ กุมภกรรณคืนเข้าลงกา	ทูลท้าวเชษฐา
ซึ่งรณอรินทร์มีชัย
๏ ทศเศียรร่าเริงหฤทัย	จงเจ้ากลับไป
ระงับสกนธ์สำราญ
๏ ฝ่ายนิลนนท์นำอาการ	มาแทบทูลสาร
แด่นาถนารายณ์บัดดล
๏ นรนาถให้ขุนนิลนนท์	นำทางไพรสณฑ์
แล้วรีบยุบาทยาตรา
๏ ชอุ่มอับแสงสนธยา	นำนรลีลา
เลือนหลงบดลวนจร
๏ พระพิโรธบริภาษพานร	ทรงพาลจันทร
ผาดแผลงไปโดยเมฆี
๏ เปนจันทร์สามดวงแจ่มศรี	ส่องสว่างธรณี
กระจ่างหนทางเสด็จไป
๏ ผาดเห็นน้องท้าวท่าวใน	รณต้องหอกไชย
อสุรซบกลางพล
/*212๏ ภูวเศร้าเซียบโศกทบทน	รึงร้อนกระมล
บดินทรรีบไวมา
๏ ถอนศาตราวุธอสุรา	เห็นติดกายา
พระนุชแน่นไม่คลาย ฯ
๑๑
๏ ทรุดองค์ลงออกโอษฐ์	สุชลโสรจจนสร่างสาย
ว่าพ่อประมาทกาย	จนเสียชนม์นี้เพื่อใด
๏ โอ้โอ๋พ่อเพื่อนยาก	จะจากอกพี่เปล่าใจ
จากพี่จะเห็นใคร	ประดุจน้องณกลางณรงค์
๏ องอาจออกอาสา	ชีวิตเจ้าจึงปลดปลง
พี่เล่าจะครองคง	ชีวาตม์ไว้ก็ป่วยการ
๏ ทำศึกจะคืนเมีย	สิเสียน้องประลัยลาญ
พี่ไซร้จะวายปราณ	ประเสริฐกว่าจะอยู่เปน
๏ ถึงคืนสีดามา	ก็ใช่ว่าจะอยู่เย็น
เห็นเมียจะเคืองเข็ญ	คำนึงน้องทุกเวลา
๏ ได้เมียจะพาไป	นัคเรศอยุทธยา
ทั้งสามพระมารดา	จะถามถึงพระดนัย
๏ พี่ไซร้จะบังแบ่ง	อรโอษฐทูลไฉน
ถ้าจะทูลว่าบรรลัย	สิได้เจ้าสีดามา
๏ ทั้งสามพระชนนี	จะกรรโหยกันแสงหา
พระญาติวงศา	นะแน่งนางพระกำนัล
๏ จะยอพระกรทุ่ม	อุระโทรมนัสศัลย์
ถึงเจ้าทุกวารวัน	ก็จะอายทุกเวลา
๏ พี่ไซร้จะตายตาม	จะเยียใดกับสีดา
โอ้โอ๋พระอนุชา	จะจากพี่บรางเสบย ฯ
/*213๑๖
๏ พิเภกก้มเกล้าทูลเฉลย	พระอย่าเพ่อเสวย
พระโศกกำสรดเสียใจ
๏ ขอให้หนุมานรีบไป	เอาโอสถใน
สญชีพอันล้ำยาหลาย
๏ ส่งเสียงกู่ร้องไม่วาย	อยู่จอมเขาหมาย
ดังเมฆสูงสุดโพยม
๏ ถ้ามาเสกทาชโลม	พระลักษณ์ทรงโฉม
จะรอดชีวิตคืนพลัน
๏ ชุบกระสายเบญจธาราอัน	สำหรับสามัญ
กระษัตริย์พิเศษโสรจสรง
๏ กับให้ห้ามแสงสุริยง	ผิวยาตรหยาดลง
พระนุชจักถึงปราณ
๏ ภูวนาถยินเลศเบิกบาน	เรียกศรีหนุมาน
มาสั่งให้รีบเร็วไป
๏ หนุมานรับสั่งบัดใจ	จรนภาลัย
มาดลยุคุนธรพลัน
๏ เห็นสุริยะแผ้วเพ็ญแสงพรรณ	พานรเผ่นผัน
เข้ายึดยังท้ายรถทรง
๏ ไหวหวั่นสะเทื้อนถึงองค์	ทิพากรปลง
หฤทัยว่ามารบีฑา
๏ จึงชำเลืองเหลือบแลมา	เกิดกัลปหุดา
ไหม้มอดกระบิลเปนจุณ
๏ เหลือแต่เขี้ยวขนเพชรกุณ	ฑลรัตนอดุล
บยับด้วยกัลป์อันตราย
๏ องค์อาทิตย์นึกแหนงฉงาย	ชุมมนตร์ชุบกาย
กระบิลคืนเปนพลัน
/*214๏ จึงเทวะถามการอัน	ประสงค์สิ่งสรร
พกิจใดมาดล
๏ พานรนบสนองโดยกล	ว่าน้องท้าวรณ
อสุรต้องหอกมาร
๏ จะนำยามาบริบาล	แต่เกลือกกอปรการ
จะแก้บทันราตรี
๏ ด้วยจวนสางสุริยรพี	นรนาถจักรี
จึงใช้มาห้ามแสงพลัน
๏ กลัวหยาดส่องหอกกุมภัณฑ์	พระนุชจักอัน
ตรายชีวิตบัดใจ
๏ รวิวรตอบคำไป	จะทำฉันใด
จะควรแก่การทุกอัน
๏ ซึ่งจักเหลื่อมเลื่อนเดือนวัน	ปรวนแปรกัปกัลป์
จะผิดขนบทั่วกาล
๏ ใช่เราขัดคำนฤบาล	แต่เห็นจะดาล
วิกลกิจสามัญ
๏ หวังเดินรถแฝงเมฆทงัน	บไขแสงพรรณ
พอโลกประจักษ์เพลา
๏ ท่านเร่งเร็วไปเอายา	อันแก้นำมา
ภิบาลพระนุชโดยไว
๏ พานรนบลาสุริย์ใส	เหิรเหาะบัดใจ
มาดลประเทศจอมผา
๏ รีบไปจะถอนเอายา	ยาหนีลงมา
ก็ร้องขึ้นแทบเชิงเขา
๏ ครั้นตามลงมาจะเอา	โอสถกลับเทา
ขึ้นร้องบนยอดคีรี
/*215๏ ตามจับกลับกันหลายที	วรราชกระบี่
เอาหางกระหวัดเชิงผา
๏ รัดเวียนเกี่ยวพันขึ้นมา	จวบจอมบรรพตา
ก็ถึงเฉพาะยามี
๏ จึงหักเอายอดคีรี	วรราชกระบี่
ก็แบกระเห็จเหาะทะยาน
๏ ไปดลอโยทธราชฐาน	เข้าแทบทูลสาร
แก่สองกระษัตริย์บัดดล
๏ แล้วนบขอเบญจชล	ไปกอปรยามนตร์
ระงับซึ่งพิษม์หอกมาร
๏ สองสุรกระษัตริย์แจ้งการ	เนืองชลคือธาร
บทรงสติสมประดี
๏ ส่งขวดเบญจราชพลางมี	สารสั่งกระบี่
ไปนบพระบาทเชษฐา
๏ ว่าเราทั้งสองอนุชา	ใคร่อาสาสา
มิภักดิ์ไปโดยเสด็จดล
๏ แต่กิจรักษาสามนต์	เปลื้องทุกข์นรชน
บหวังจะเว้นใครมี
๏ ลูกลมกราบบาทกระษัตรีย์	สำแดงฤทธี
เหิรหาสระเห็จเตร็ดมา
๏ ส่งให้พิเภกยักษา	พิเภกเสกยา
ชโลมพระนุชทั่วองค์
๏ แล่นหอกหลุดดังจำนง	หายพิษม์แผลคง
สติบังคมเชษฐา
๏ นารายณ์ใสโสมนัสา	สั่งให้เอายา
กลับคืนไปเสียจงไกล
/*216๏ พานรฮึกโห่เอาไชย	คลาเคลื่อนพลไป
สถิตสุวรรณพลับพลา
๏ ฝ่ายสารันตทูตยักษา	มายังลงกา
ก็ทูลแก่องค์อสุรี
๏ ทศเศียรเซ็งสั่งเสนี	ให้เชิญจรลี
อสูรผู้อนุชา
๏ มนตรีกราบแล้วแล่นมา	นบทูลกิจจา
อัญเชิญดำเนินท่านไท
๏ กุมภกรรณโดยด่วนครรไล	ถึงราชวังใน
เข้าเฝ้าบรมเชษฐา
๏ สิบเศียรเห็นองค์อนุชา	จึงแถลงกิจจา
อันพวกอรินทรคืนชนม์
๏ อสุรนบทูลบัดดล	ว่าข้าเห็นกล
อันเปนก็เพราะน้องเรา
๏ แนะนำลามเลื่อนเงื่อนเงา	หวังแต่จะเอา
สมบัติบรักวงศ์วาน
๏ น้องขอลาบาทนฤบาล	ไปกอปรฤทธิการ
มหาอุทกพิธี
๏ ยิ่งในพรพรหมบดี	ระงับไพรี
พินาศด้วยอดธารา
๏ ครบศาสตรสัตวารเวลา	จะทรงศักดา
นุภาพปราบทินกร
๏ กิจใดจะแผ้วรณรอน	ขอใต้มุลิกร
อย่าส่ายรหัสตรัสไป
๏ ทศเศียรสรวลร่าเริงใจ	ว่ากิจนี้ใคร
มาหาญจะรู้แยบยล
/*217๏ พิเภกลักษณ์รามลิงพล	เห็นข้างจะจน
บอาจอุบายวายปราณ
๏ จงเจ้าเร็วเร่งริการ	กอปรมนตร์พรหมาน
ระงับอรินทร์เอาชัย
๏ น้องท้าวนบลาคลาไคล	ยุบาทบัดไป
สถิตปราสาทโสภี
๏ จึงตรัสเรียกคันธมาลี	กับสี่นารี
มาสั่งรหัสยุบล
๏ แล้วสวมสรรพรัตนวิมล	สอดแล่งศรพล
ระเห็จขึ้นสู่คัคนานต์
๏ ไปดลมรกตสุรกานต์	เห็นต้นทางธาร
อันชลหลั่งไหลมา
๏ จึงลงยังแผ่นศิลา	ใต้เงาพฤกษา
กร่างทองอันร่มริมธาร
๏ ร่ายเวทคิดคุณพรหมาน	ตระบัดบันดาล
มหันตกายดำกล
๏ อสุรลงนอนทดชล	โอมอ่านพระมนตร์
ชลาก็แห้งเหือดพลัน
๏ ครั้นบุรพภาสกรพรายพรรณ	ศัพท์สัตว์เกริ่นกัน
ประกาศสำเนียงเสียงสีห์
๏ เหิมเรียกพระสุริยรพี	เพรียกเสี่ยงมี่มี
เมื่อจักอุทัยไขแสง
๏ อรุโณทย์รัศมีสีแสง	สุริยศักดิ์สำแดง
ในยอดยุคุนธรศรี
๏ พานรไปดลชลธี	เห็นเหตุอันมี
ก็ดาลตระดกอัศจรรย์
/*218๏ เกิดการเอิกเกริกทั่วกัน	ประจักษ์ศัพท์อัน
อุบัติดลกระษัตรีย์
๏ ภูวนาถแหนงนึกสารี	ถามน้องทศศีร์
ดั่งการอันเกิดเปนภัย
๏ พิเภกบังคมทูลไท	ว่ากุมภกรรณไป
ถกลอุทกวิทยา
๏ อันได้เรียนต่อธาดา	จึงทดคงคา
พิกลแห้งขาดธาร
๏ ถ้าครบกำหนดสัตวาร	พวกเราจักปราณ
อสุรเรืองวารี
๏ กิจอันจะล้างพิธี	เหลือปรีชามี
บแจ้งประเทศกรรมมาร
๏ ขอให้ลูกลมผู้หาญ	ไปซับซาบการ
แต่ห้าอสุรกำนัล
๏ ซึ่งลอบมาบูชากรรม์	ด้วยมาลาอัน
ประณีตในพรตอสุรา
๏ ภูวนาถปรีดิ์เปรมปรีดา	ตรัสเรียกขุนวา
ยุบุตรมาสั่งทันใด
๏ ลูกลมแปลงกายบัดใจ	เปนเหยี่ยวบินไป
ยังทิศนิเวศกุมภัณฑ์
๏ ถึงปราสาทน้องทศกรรฐ์	เข้าจับแฝงบรรณ
อยู่ฟังรหัสอสุรี
๏ ตรับเสียงกาหลดนตรี	รัวเรื่อยดีดสี
ถนอมลำนำฉ่ำฉาน
๏ พานรแปลงเปนนางมาร	ไปดลบริพาร
อนงค์นิกรกำนัล
๏ ทำรื่นเริงทักทายกัน	ว่าป่วยหลายวัน
จึงสร่างสันดานมาดล
๏ ขณะนี้ภูวเนาในมณ	ฑิรฤๅออกรณ
อรินทรเสี้ยนธรณี
๏ อสุรต่างแจ้งคดี	ว่าองค์อสุรี
ไปปลุกพระเวทพรหมาน
๏ จักผลาญเพรียงเมืองให้ปราณ	แต่ในสัตวาร
ด้วยพรหมศาสตรศักดา
๏ หนุมานจึงตอบวาจา	ว่าการเสียมา
แต่หลังก็หลายทีทำ
๏ เพราะเพื่อพิเภกบอำ	บอกการก่อกรรม
ให้พวกอรินทร์เริงใจ
๏ ฝูงกำนัลตอบทันใด	ว่ากิจนี้ใคร
อย่าหวังพิเภกรู้การ
๏ ถึงจะค้นทั่วจักรวาฬ	ฤทธิ์เวทพรหมาน
ก็อาจกำบังได้ดาย
๏ นอกกว่าห้านางอย่าหมาย	ใครห่อนระคาย
ประจักษ์ตำแหน่งพิธี
๏ พานรมายายินดี	ว่าลืมมาลี
ไว้ห้องสถานคฤหา
๏ จึงเดินเลี้ยวลัดลับมา	แล้วแปลงกายา
เปนเหยี่ยวทะยานบินบน
๏ ถับถึงอุทยานบัดดล	เข้าจับลับตน
ในพฤกษพุ่มบังใบ
๏ ขณะนั้นห้านางออกไป	สรรบุษปมาลัย
เกี้ยวกรองทุกพรรณบรรจง
/*220๏ ชาตบุษป์บุปผชาติประยงค์	จำปากาหลง
พิกุลแก้วเกดกัน
๏ สารภีมะลุลีลาวัณย์	ลำดวนอัญชัน
อเนกเนืองนานา
๏ นางหนึ่งล้าเพื่อนหลงมา	เพลินเก็บมาลา
อยู่เดียวบไปทันกัน
๏ หนุมานพิศเพียรสำคัญ	หมายไฝแผลอัน
ปรากฏประจักษ์แน่ใจ
๏ เผ่นเข้าโถมฉวยพาไป	ขยี้ยับใน
โพยมสิ้นสุดปราณ
๏ จึงกลับมาดลอุทยาน	แปลงเปนนางมาร
อันฆ่าเสียในเมฆา
๏ แสร้งทำนั่งเลือกมาลา	แล้วชวนกันมา
ถึงที่พิธีสาคร
๏ พลันกลับเพศเปนพานร	สี่พักตร์แปดกร
ทะยานเข้าไล่นางมาร
๏ แล้วโถมลงชลบนาน	คลื่นโคลงบันดาล
คะคึกทั้งท้องธาษตรี
๏ เพ่งผาดเห็นน้องทศศีร์	นอนขวางวารี
ให้ชลคั่งคึงสาย
๏ พานรโกรธเพียงเพลิงพราย	โถมถีบถูกกาย
อสุรซบลงพลัน
๏ ขุนมารโลดลุกยืนยัน	ผลุนเข้ารอนรัน
กระบิลโดยโกรธา
๏ ต่างหาญต่อหาญดูสา	หัสเปลวศาตรา
เปนช่อประกายพรายไฟ
/*221๏ ครั้นเสียวิทยาบัดใจ	ชลลั่นเลื่อนไหล
คะคักจนคับคลองธาร
๏ อสูรเสียใจลาญ	เหาะหาสเหิรทะยาน
ไปดลพิไชยลงกา
๏ พานรมีชัยกลับมา	นบนรนรา
สุหร่ายยุบลบรรยาย
๏ พระตรัสชมบุตรพระพาย	ยิ่งปรีชาชาย
บมีผู้เทียบถึงสอง
๏ กอปรฤทธิ์ปัญญาสมพอง	อริราชทั้งผอง
จงพ่ายประภาพราบราญ
๏ ฝ่ายน้องเจ้าลงกามาร	บทจรจวบสถาน
อสูรผู้เชษฐา
๏ นบทูลความพลางโศกา	ว่าสุดปัญญา
ที่น้องจะทำสงคราม
๏ ไส้เองเปนหนอนบ่อนตาม	ลามไส้เหลือลาม
จึงยากซึ่งจักเยียวยา
๏ ข้าคือคนพยาธิโรคา	นับวันอัพลา
ไปจนชีวิตบรรลัย
๏ แล้วลาเชษฐาท่านไป	ถึงปราสาทไชย
ตระลึงรำพึงจินดา
๏ ว่าโอ้พิเภกอสุรา	จะฆ่าวงศา
แลพี่ให้ม้วยบรรลัย
๏ อสุรเศร้าสร้อยเสียใจ	กลับกลิ้งเกลือกใน
บรรจถรณ์บแนบนิทรา
๏ ครั้นรุ่งเรืองแสงสุริยา	น้องเจ้าลงกา
สระสรงแล้วทรงอาภรณ์
/*222๏ ขึ้นเถลิงราชรถบวร	คลาแสนยากร
ออกจากนิเวศบัดดล
๏ รู้ว่าตัวจักเสียชนม์	เพื่อลางวิกล
ปรากฏประหลาดหลากใจ
๏ แข็งใจคลาพลครรไล	ถึงรณภูมิไชย
ก็หยุดบรรทับโยธา
๏ นารายณ์เรืองฤทธิ์มหิมา	เสด็จออกพลับพลา
ก็ถามพิเภกทันใด
๏ ว่ากุมภกรรณฤๅใคร	ยกยาตรพลไกร
มาต่อณรงค์ไพรี
๏ พิเภกทูลไทธรณี	ว่าน้องทศศีร์
เปนจอมนิกรยกมา
๏ ขอเชิญนรยาตรโยธา	ไปผลาญยักษา
จักทรงพระเดชมีชัย
๏ ภูวสั่งสุครีพทันใด	ให้เทียบพลไกร
จงสั่งกระบวนถ้วนการ
๏ สุครีพรับราชบรรหาร	ไปตรวจบริพาร
ในพลันก็สรรพทัพทงัน
๏ พลร่าเริงรณยืนยัน	สามารถทั่วกัน
เฉลียวฉลาดอาจอง
๏ ส่วนสองกระษัตริย์สุริย์วงศ์	บทย่างยรรยง
มาโสรจสนานธารา
๏ ต่างทรงพิพัฒน์ภูษา	สรรพาภรณ์พา
หุรัดแก้วกุณฑล
๏ ขัดแล่งแสงศรโสภณ	กรายกรจรดล
ขึ้นสู่พิไชยรถอินทร์
/*223๏ คลายแสนยากรกระบิล	คึกคั่งฟ้าดิน
มาดลที่รบบัดใจ
๏ กุมภกรรณเห็นทัพแต่ไกล	ร้องสั่งพลไกร
ให้ตีนิกายวานร
๏ พลยักษ์โซมพุ่งแผลงศร	เท่งทิ้งโตมร
ระดมระงมงอมหาว
๏ พานรฮึกโห่ฉาวฉาว	กุมแหลนแสนตาว
เข้าต่ออสูรดูหาญ
๏ หลอกหลบตบถีบกัดมาร	ฟัดฟาดผาดผลาญ
อสุรกลิ้งเกลื่อนรณ
๏ ขุนยักษ์เห็นพลวายชนม์	จึงแผลงศรพล
เปนเพลิงประลัยโกลา
๏ นารายณ์อ่านเวทวิทยา	แผลงเปนคงคา
ไปตกลงดับเพลิงกัลป์
๏ แล้วต้องรถมารหักพลัน	โตเทียมสองพัน
ก็ท่าวในท้องธรณี
๏ ขุนมารโกรธคืออัคคี	ผาดแผลงศรศรี
ไปต้องกระบิลนิกร
๏ ตายกลาดดาษดาดงดอน	เหลือแต่วานร
สิบแปดมงกุฎวุฒิไกร
๏ หนุมานองคตชาญไชย	ออกกลัดกลางใน
ณรงคภูมิยืนยัน
๏ โรมรุกคลุกคลีบุกบัน	เติมตีกุมภกรรณ
ระยังระย่อธรณี
๏ ภูวโอมอวยศาตรศุลี	ชุบไชยศรศรี
แล้วแผลงเปนลมพัดพาน
/*224๏ พลพานรอันเสียปราณ	ต้องมารุตมาร
ก็มีชีวิตคืนพลัน
๏ แล้วต้องตรึงทรวงกุมภกรรณ	น้องท้าวทศกัณฐ์
ก็ล้มยังพื้นพสุธา
๏ ยังไม่สิ้นชนม์ชีวา	เหลือบเห็นรามา
ประจักษ์เปนเพศนารายณ์
๏ ผิวเพียงนิลาแลพราย	สี่มือถือทาย
สังข์จักรคทาธารตรี
๏ ขุนยักษ์เสียสมปฤดี	ว่ากูมัวมี
โมหันธ์มารณหริรา