นางอุทัยกลอนสวด
(ไม่ปรากฏ)
คำนำ
บรรพชนไทยได้สร้างสรรค์วรรณกรรมร้อยกรองจำนวนมาก ไว้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมอันล้ำค่าของชาติ วรรณกรรมเหล่านี้ย่อมสะท้อนความคิด ความเชื่อและวิถีวัฒนธรรมในยุคสมัยที่แต่งเรื่องนั้นๆ อาจกล่าวได้ว่าวรรณกรรมเป็นจดหมายเหตุรูปแบบหนึ่งซึ่งกวีเป็นผู้บันทึก ดังนั้นข้อมูลต่างๆที่ปรากฏในวรรณกรรมจึงมีประโยชน์อย่างยิ่งต่อการศึกษาสืบค้นเรื่องราวในอดีต
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์เป็นหน่วยงานของรัฐซึ่งมีหน้าที่โดยตรงเกี่ยวกับการส่งเสริมรักษาวรรณกรรมของชาติได้ตรวจสอบชำระและจัดพิมพ์เผยแพร่วรรณกรรมที่เป็นมรดกทางวัฒนธรรมมาอย่างต่อเนื่อง แต่ก็ยังมีวรรณกรรมโบราณอีกเป็นจำนวนมากที่ยังไม่ได้ตรวจสอบชำระ วรรณกรรมโบราณเหล่านี้บันทึกไว้ในเอกสาร สมุดไทยซึ่งนับวันจะชำรุดสูญสลายไปตามกาลเวลา หลายเรื่องเคยเป็นที่นิยมแพร่หลายในอดีตกาลแต่กลับไม่เป็นที่รู้จักในสังคมไทยปัจจุบัน
เรื่อง นางอุทัยกลอนสวด นี้ กรมศิลปากรยังไม่เคยจัดพิมพ์มาก่อน ต้นฉบับเป็นเอกสารสมุดไทยเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ เนื้อหาเรื่องนางอุทัยกลอนสวดมีลักษณะเป็นนิทานพี้นบ้าน กวีไทยนำมาแต่งเป็นร้อยกรอง ไม่ปรากฏหลักฐานว่าแต่งขึ้นเมื่อใดและใครเป็นผู้แต่ง กรมศิลปากรพิจารณาเห็นว่าเรื่อง นางอุทัยกลอนสวด มีคุณค่าต่อการศึกษาด้านอักษรศาสตร์และวัฒนธรรมประเพณีไทยโบราณจึงมอบให้นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ นักอักษรศาสตร์ ๘ ว.และนางสาวศิริรัตน์ ทวีทรัพย์ นักอักษรศาสตร์ ๕ ข้าราชการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ เป็นผู้ตรวจสอบชำระ จัดทำต้นฉบับเพื่อพิมพ์เผยแพร่
อนึ่ง การตรวจสอบชำระครั้งนี้ได้ปรับปรุงอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบันเพื่อความสะดวกแก่ผู้อ่านและได้นำสำเนาต้นฉบับเอกสารโบราณที่ใช้เป็นข้อมูลในการตรวจสอบมาพิมพ์ไว้ในภาคผนวกของหนังสือนี้ด้วย
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือ นางอุทัยกลอนสวด จะอำนวยประโยชน์ทั้งด้านสาระและความบันเทิงแก่นักเรียน นักศึกษาและผู้สนใจวรรณกรรมไทยโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ ๑๑ กรกฎาคม ๒๕๔๗
อธิบายเรื่อง นางอุทัยกลอนสวด
“คำกาพย์” เป็นรูปแบบร้อยกรองไทยอย่างหนึ่ง มักแต่งเป็นเรื่องยาวประกอบด้วย “กาพย์” หลายชนิดคละกัน ได้แก่ สุรางคนางค์ ฉบังและยานี ในสมัยโบราณนิยมนำวรรณกรรมคำกาพย์ไปใช้เป็นบทสวด ดังนั้นจึงเรียกวรรณกรรมประเภทนี้อีกชื่อหนึ่งว่า “กลอนสวด” เช่น เรื่องสุบินคำกาพย์ อาจเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “สุบินกลอนสวด”
พระยาอนุมานราชธนบันทึกไว้ว่า ท่านเคยเห็นประเพณีสวดทำนอง “กลอนสวด” ที่เมืองนครศรีธรรมราช ชาวบ้านซึ่งไปทำบุญที่วัดในวันพระหรือเทศกาลทำบุญต่างๆ สวดทำนองจากบทตาม “หนังสือสวด” เพื่อรอเวลาที่พระสงฆ์จะลงมายังศาลาการเปรียญ ปัจจุบัน ประเพณีดังกล่าวสูญไปแล้ว ยังเหลือเพียงหนังสือสวดไว้ให้เห็นร่องรอยของวัฒนธรรมในอดีต
จากการที่ได้พบหลักฐานหนังสือสวดหลายเรื่องในท้องถิ่นภาคใต้ ทำให้มีผู้สันนิษฐานว่า วรรณกรรมกลอนสวดและการสวดทำนองจากวรรณกรรมกลอนสวดเป็นประเพณีที่เกิดในท้องถิ่นภาคใต้ก่อน ภายหลังจึงแพร่กระจายมาสู่ท้องถิ่นภาคกลาง แต่จากหลักฐานหนังสือกลอนสวดจำนวนมากที่พบในท้องถิ่นภาคกลางชวนให้สันนิษฐานว่า วรรณกรรมกลอนสวดและประเพณีการสวดที่เกี่ยวเนื่อง น่าจะเกิดขึ้นในภาคกลางก่อนแล้วจึงแพร่กระจายไปสู่ท้องถิ่นภาคใต้ เพราะหากพิจารณาเนื้อความในหนังสือกลอนสวดบางเรื่องที่มีอยู่ทางท้องถิ่นภาคกลางเปรียบเทียบกับเรื่องเดียวกันที่มีอยู่ในท้องถิ่นภาคใต้ เช่นเรื่องนางอุทัยกลอนสวดนี้จะเห็นว่า ฉบับที่เป็นสำนวนชองท้องถิ่นภาคใต้มีรายละเอียดหลายอย่างเพิ่มขึ้นจากสำนวนของท้องถิ่นภาคกลาง จากสมมุติฐานนี้จึงอาจเป็นไปได้ว่าเรื่องดังกล่าวแต่งขึ้นในภาคกลางก่อน ครั้นภายหลังแพร่กระจายไปยังท้องถิ่นอื่นจึงมีการปรับปรุงและเพิ่มเติมรายละเอียดต่างๆ ให้สอดคล้องกับวัฒนธรรมประเพณีของท้องถิ่นนั้นๆ ทั้งยังอาจเป็นไปได้ว่าประเพณีสวดจากหนังสือกลอนสวดในภาคกลางสูญสิ้นไปก่อน จึงปรากฏให้เห็นแต่ในถิ่นใต้ดังที่พระยาอนุมานราชธนบันทึกไว้
หลักฐานการสวด กลอนสวด” ปรากฏในบทละครนอกเรื่อง สังข์ทอง พระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ตอนเจ้าเงาะอยู่กระท่อมปลายนากับนางรจนาว่า เจ้าเงาะ “สวดสุบิน” ให้นางรจนาฟัง ในบทพระราชนิพนธ์ยกข้อความจาก “สุบินกลอนสวด” มาไว้ด้วยคือ
เมื่อนั้น	รจนาสาละวนลนควันไต้
จับกระเหม่าใส่น้ำมันกันไร	ถึงยากเย็นเข็ญใจมิให้รก
ทาแป้งแต่งตัวไม่มัวหมอง	ผัดหน้านั่งมองส่องกระจก
นุ่งผ้าจัดกลีบจีบชายพก	แล้วยกของมาให้ผัวกิน
จีบพลูใส่ซองรองลำดับ	เอามีดพับผ่าหมากจนปากบิ่น
เจ้าเงาะนอนถอนหนวดสวดสุบิน	เล่นลิ้นละลักยักลำนำ ฯ
๏ จะกล่าวตำนาน
สุบินกุมาร	อันสร้างสมมา
ร่ำเรียนเขียนธรรม	ปรากฏนักหนา
บวชในศาสนา	ลุถึงอรหันต์
๏ โปรดแม่พ้นทุกข์
โปรดพ่อเสวยสุข	ไปยังเมืองสวรรค์
นางฟ้าแห่ห้อม	แวดล้อมนับพัน
เครื่องทิพย์อนันต์	อเนกนานา
๏ แต่ก่อนยังมี
เมืองสาวัตถี	นครพารา
ท่านท้าวเจ้าเมือง	ฦๅเลื่องนักหนา
รี่พลช้างม้า	ข้าคนบริวาร
๏ นอกเมืองออกไป
มิใกล้มิไกล	มีบ้านนายพราน
เป็นส่วยมังสัง	เนื้อหนังตระการ
ล้วนแต่หมู่พราน	ย่อมเอามาถวาย
๏ นายพรานผู้ใหญ่
ชอบอัชฌาสัย	ตั้งให้เป็นนาย
กุมไพร่บ้านป่า	ล่าเนื้อกวางทราย
พรานผู้เป็นนาย	ตักเตือนบคลา
รจนานิ่งฟังนั่งหัวเราะ	น้อยหรือเพราะแจ้วเจื่อยเฉื่อยฉ่ำ
ไม่ทันถึงใบสมุดหยุดกินน้ำ	สวดซํ้าอีกสักนิดยังติดใจ ฯ
ร่องรอยการสวดสุบินกุมารที่ปรากฏในบทพระราชนิพนธ์ดังกล่าวเป็นข้อสนับสนุนว่าประเพณีสวดจากหนังสือสวดนั้นน่าจะเคยมีอยู่ในท้องถิ่นภาคกลางด้วย อย่างน้อยก็ต้องมีอยู่ก่อนสมัยรัชกาลที่ ๒
อนึ่ง ในหนังสือ “สมุดมาลัย” ฉบับพิมพ์รัตนโกสินทร ศก ๑๓๐ ซึ่งเจ้าพระยาภาสกรวงษ์ (พร บุนนาค) เป็นผู้เรียบเรียงคำนำ มีข้อความตอนหนึ่งกล่าวถึงประเพณี “สวดมาลัย” ว่า
“... แลสมุดมาลัยที่ยังไม่ปรากฏว่าได้พิมพ์มามากฉบับแล้ว แลแม้ว่าเปนเรื่องนอกสุภมาศวันคืนในกรุงเทพฯ แล้วก็ดี แต่ในหัวเมืองมณฑลยังเปนที่นับถืออยู่มาก เปนต้นว่า เมืองสมุทรสงครามก็ยังใช้ในการสวดมงคลบ่าวสาวอยู่ ...”
หลักฐานว่าการสวดมาลัยเคยใช้ในงานมงคลสมรสมาก่อน นั้นย่อมเป็นข้อสนับสนุนอีกทางหนึ่งว่า การสวดจากบทที่แต่งเป็นร้อยกรอง คำกาพย์หรือ “กลอนสวด” นั้นเคยเป็นที่นิยมในท้องถิ่นภาคกลาง ซึ่งนอกจากเรื่องพระมาลัยแล้วยังมีเรื่องอื่นๆ ที่แต่งด้วยคำประพันธ์รูปแบบเดียวกัน ดังปรากฏเอกสารสมุดไทยโบราณที่แต่งเป็นกลอนสวดกระจายอยู่เป็นจำนวนมากในท้องถิ่นภาคกลาง
เรื่องนางอุทัยคงเป็นนิทานพื้นบ้านที่ได้รับความนิยมแพร่หลายในอดีต จึงมีผู้นำมาแต่งเป็นร้อยกรองสำหรับสวดและเพื่อให้เรื่องดังกล่าวมีความน่าศรัทธายิ่งขึ้น ผู้แต่งจึงพยายามสร้างให้เป็นนิทานชาดก และมีการ “กลับชาติ” ในตอนท้ายเรื่อง
เรื่องย่อ
กล่าวถึงท้าวนาคาเจ้าเมืองบาดาล มีพระธิดาชื่อนางสมุทมาลา คราวหนึ่งนางเกิดความรุ่มร้อนจึงขออนุญาตพระบิดาขึ้นไปเที่ยวยังแดนมนุษย์ นางลักลอบได้เสียกับรุกขเทวดาจนตั้งครรภ์ เกรงว่าหากพระบิดาล่วงรู้ความ นางจะต้องได้รับโทษจึงสำรอกบุตรในครรภ์ออกมาเป็นไข่ ซ่อนไว้ริมฝั่งน้ำกับพระธำมรงค์ซึ่งมีอานุภาพเนรมิตสิ่งต่างๆ ได้ พร้อมกับผ้ารัตกัมพล แล้วนางก็กลับไปยังเมืองบาดาล
ยังมีคางคกตัวหนึ่งมาพบสิ่งของทั้งนั้นเข้าจึงกลืนกินเข้าไปทั้งไข่ พระธำมรงค์และผ้ารัตกัมพล พิษแห่งนาคทำให้คางคกถึงแก่ความตายเป็นคราบห่อหุ้มไข่ไว้ ครั้นครบกำหนดก็กำเนิดเป็นกุมารีอาศัยอยู่ในคราบคางคก ต่อมาสองตายาย สามีชื่อตากุลโกฐาส ภรรยาชื่อยายกาวัน ทั้งสองยากจนข้นแค้นมีอาชีพสุ่มปลาขายเลี้ยงชีพ วันหนึ่งขณะที่กำลังสุ่มปลาได้พบคางคกพูดภาษาคนได้ อ้อนวอนขอให้ตายายนำไปเลี้ยงแล้วจะแทนคุณในภายหน้า ตายายจึงนำมาเลี้ยงไว้ กุมารีในคราบคางคกมีความกตัญญูรู้คุณ ได้เนรมิตข้าวปลาอาหารไว้คอยท่าเมื่อทั้งสองไม่อยู่ ครั้นซุ่มดูก็ทราบว่าในคราบคางคกนั้นเป็นที่ซ่อนตัวของกุมารีรูปงาม เวลาผ่านไปจนนางมีอายุย่างเข้ารุ่นสาว วันหนึ่งเป็นวันอุโบสถ ชาวบ้านทั้งหลายเตรียมไปฟังเทศน์ที่วัด นางจึงขอให้ตายายพานางไปฟังเทศน์ด้วย ทั้งสองจึงขอให้นางออกจากคราบคางคก พอดีได้เวลาตรงกับตอนเช้าวันอาทิตย์ นางจึงได้ชื่อว่า “อุทัย” หรือ “อุทัยเทวี” นางอุทัยได้เนรมิตหญิงงามจำนวนมากไว้เป็นข้ารับใช้แล้วพากันเดินทางไปฟังเทศน์ที่วัด
ท้าวการบกับนางกาวิน มีพระโอรสนามว่า กายสุทธกุมาร อายุได้ ๑๖ ปี วันนั้นกายสุทธกุมารไปฟังเทศน์ที่วัด ได้พบนางอุทัยเข้าก็หลงรัก จึงให้ทหารหลวงติดตามไปล้อมเรือนของสองตายายไว้ ฝ่ายนางอุทัยก็เข้าหลบอยู่ในคราบคางคกแล้วสอนให้ตายายบอกแก่ทหารหลวงว่า หากเจ้านายมีความประสงค์ที่จะได้นางอุทัยเป็นชายาก็ให้แต่งสะพานทอง มีห้องประดับด้วยทอง ๑๕๐ ห้อง จากเมืองมาจนถึงเรือนที่นางพำนัก ท้าวการบได้ทรงทราบข้อเสนอเช่นนั้นก็ทรงพระพิโรธคิดจะฆ่าสองตายายแต่นางกาวินห้ามไว้แล้วยื่นข้อเสนอกลับให้ฝ่ายตายายสร้างปราสาททองไว้รอรับสะพานทอง หากไม่สำเร็จจะลงอาญาถึงชีวิต คืนนั้นนางอุทัยก็เนรมิตปราสาททองขึ้น ท้าวการบกับนางกาวินร้อนพระทัยนักที่ไม่สามารถสร้างสะพานทองไปยังปราสาทของนางอุทัยได้ ด้วยบุพเพสันนิวาสที่ทั้งสองเคยสร้างบุญร่วมกันไว้แต่ชาติปางก่อน ร้อนถึงพระอินทร์ต้องลงมาเนรมิตสะพานทองให้ นางอุทัยได้เข้าพิธีอภิเษกกับกายสุทธกุมาร ทั้งสองครองรักอยู่ด้วยกันอย่างมีความสุข
แต่เดิมมา กายสุทธกุมาร ได้สู่ขอนางฉันนาพระธิดาของท้าวกัญจาเจ้าเมืองอุโลมนครไว้เป็นคู่หมั้น ครั้นนางมีอายุได้ ๑๕ ปี ท้าวกัญจาจึงส่งราชทูตมาเตือนขันหมาก ทั้งยังประกาศว่าถ้าฝ่ายชายไม่มาอภิเษกตามสัญญาจะต้องทำสงครามกัน กายสุทธกุมารจำต้องจากนางอุทัยไปทั้งที่รักนางอย่างสุดซึ้ง ก่อนที่จะออกเดินทางได้ให้ช่างหล่อรูปนางอุทัยด้วยทองคำ นำใส่หีบไปเชยชมต่างหน้าที่เมืองอุโลมนครด้วย นางฉันนานั้นแม้ว่าจะอยู่ในวัยรุ่นสาวแต่เกศากับหงอกขาว หลังจากเข้าพิธีอภิเษกแล้ว กายสุทธกุมารก็มิได้มีความเสน่หา เฝ้าแต่เชยชมรูปนางอุทัยอยู่ไม่สร่างจนนางฉันนาสืบทราบจึงให้คนมาลักรูปทองไปทิ้งในแม่น้ำ ทำให้กายสุทธกุมารไม่พอพระทัยเป็นอย่างยิ่ง
อยู่มานางฉันนาติดสินบนสองตายายนักโกหก มีสำเภายนต์ลอยไปได้ในอากาศให้ไปลวงนำตัวนางอุทัยมายังเมืองอุโลมนคร นางฉันนาให้คนทำร้ายนางอุทัยจนถึงแก่ความตายแล้วนำไปทิ้งในแม่น้ำ นางอุทัยเป็นธิดาของนางนาค เมื่อจมลงในน้ำก็กลับฟื้นชีพขึ้นมา นางนั่งร้องไห้อยู่ที่ริมฝั่งน้ำกระทั่งมีแม่เฒ่าขายผักพายเรือผ่านมาพบนางเข้าก็นำไปอุปการะ นางอุทัยเมื่อหายจากอาการบาดเจ็บแล้วได้ช่วยแม่เฒ่าพายเรือขายผัก นางผูกใจเจ็บคิดจะล้างแค้นนางฉันนาให้จงได้ จึงแปลงร่างเป็นหญิงชราแต่เส้นเกศายังดำขลับ พายเรือขายผักไปจนถึงหน้ารัง
นางฉันนาเห็นเข้าจึงเรียกไปถามถึงสาเหตุที่หญิงชรายังมีผมดกดำ นางอุทัยแปลงลวงว่า ตนมีวิชาปลูกผมหงอกให้กลับดำได้ แต่ต้องทำพิธีในที่รโหฐานไม่ให้ผู้อื่นล่วงรู้ ทั้งต้องทนเจ็บปวดอย่างแสนสาหัสได้ นางเรียกค่าทำพิธีสูงถึง ๑๐๕ ตำลึงทอง ซึ่งนางฉันนาก็ไม่ขัดข้อง
ถึงวันกำหนดนัด ยายเฒ่านางอุทัยแปลงให้กั้นม่านมิดชิด จับนางฉันนาโกนหัว เอาปลายมีดสับทั่วทั้งร่าง หมักด้วยปลาร้าเน่าแล้ว นำหม้อแกงมาครอบหัวไว้ เมื่อเสร็จการล้างแค้นนางก็จากไปพร้อมด้วยเงินรางวัล นางฉันนาทนทุกข์ทรมานอยู่ไม่กี่วันก็ถึงแก่ความตาย ท้าวกัญจาให้สืบหาตัวแม่ค้าเฒ่าผมดำก็ไม่พบ จึงจัดการเผาศพพระธิดา ตามประเพณี กายสุทธกุมารแสร้งทำเป็นเสียพระทัยผนวชเป็นพระภิกษุอุทิศส่วนกุศลให้นางฉันนาและจำพรรษาอยู่ที่วัดแห่งหนึ่งในเมืองอุโลมนคร
วันหนึ่งนางอุทัยแกล้งพายเรือร้องขายแป้งหอมผ่านไปหน้าวัด กายสุทธกุมารจำเสียงนางได้จึงให้คนไปนำตัวมา ทั้งสองได้พบกัน กายสุทธกุมารจึงลาผนวชแล้วพากันเดินทางกลับบ้านเมือง
การตรวจสอบชำระ
ต้นฉบับสมุดไทยเรื่องนางอุทัยกลอนสวดซึ่งเก็บรักษาไว้ที่ กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก หอสมุดแห่งชาติที่ใช้ในการตรวจชำระครั้งนี้มี ๒ สำนวนด้วยกัน สำนวนแรกได้แก่ เอกสารเลขที่ ๑๖๔ หมวดวรรณคดี หมู่กลอนสวดและสำนวนที่ ๒ ได้แก่ เอกสารเลขที่ ๑๖๓ หมวดวรรณคดี หมู่กลอนสวด เมื่อเปรียบเทียบเนื้อความแล้ว สันนิษฐานว่ สำนวนแรกน่าจะมีมาก่อน ส่วนสำนวนที่ ๒ คงเป็นฉบับที่มีการแต่งเติมเนื้อความเสริมขึ้นจากสำนวนแรก การจัดพิมพ์ครั้งนี้เลือกสำนวนแรก อันได้แก่เอกสารเลขที่ ๑๖๔ เป็นหลักในการตรวจสอบชำระ
เนื่องจากเอกสารต้นฉบับไม่มีข้อความระบุถึงผู้แต่งและสมัยที่แต่ง จึงยังไม่อาจสรุปเกี่ยวกับประเด็นดังกล่าวได้ แต่จากเนื้อหาบางตอนส่อว่าเรื่องนางอุทัยกลอนสวดสำนวนนี้น่าจะมีมาตั้งแต่สมัยอยุธยาแล้ว ได้แก่ ความตอนชมโฉมนางอุทัยที่กล่าวว่า นางอุทัยไว้ผมยาวประบ่า ตามความนิยมของสตรีสมัยอยุธยา ต่างจากสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นซึ่งสตรีนิยมตัดผมสั้น
๏ ผมเผ้าเฟื้อยเหนือบ่า	เนื้อนมหน้างามอุดม
อ้อนแอ้นอรเอวกลม	นวลละอองคือทองคำ
ลักษณะสตรีไว้ผมยาวประบ่าดังที่กล่าวในเรื่องนางอุทัยกลอนสวดสำนวนนี้ ตรงกับในกาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก พระนิพนธ์ ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ ว่า
๏ ชมเผ้าเจ้าดำขลับ	แสงยับยับกลิ่นหอมรวย
ประบ่าอ่าสละสลวย	คือมณีสีแสงนิล
๏ ชมเกศดำขลับแท้	สาวสลวย
แสงระยับหอมรวย	กลิ่นแก้ว
ละเอียดเสียดเส้นสวย	ประบ่า
คือมณีเนื้อแล้ว	คลับคล้ำแสงนิล ฯ
เนื้อความตอนทำขวัญนางอุทัย กล่าวถึงลักษณะการประสมวง “มโหรี” ว่าประกอบด้วย กระจับปี่และซอสามสายอันเป็นรูปแบบของวงมโหรีราชสำนักสมัยอยุธยา
๏ ครั้นทำขวัญแล้ว
เมื่อนั้นพระแก้ว	การบทรงไชย
สมโภชลูกรัก	มาแต่เมืองไกล
นักเลงเพลงใน	ละครเทพทอง
๏ บ้างดีดกระจับปี่
รับกับมโหรี	สีซอขับร้อง
มีทั้งโรงหนัง	คนรำทำนอง
ฝงคนก่ายกอง	ตามดูไปมา
นอกจากเหตุผลที่กล่าวมาแล้ว เรื่องนางอุทัยกลอนสวดสำนวนนี้ยังมีศัพท์บางคำร่วมสมัยกับวรรณกรรมอยุธยาเรื่องอื่นๆ เช่น บราง ลิงโลด (ที่ใช้ในความหมาย ว่าเป็นทุกข์) เป็นต้น
ข้อสังเกตประการหนึ่งที่ปรากฏในวรรณกรรมกลอนสวดหลายเรื่องคีอ เมื่อจบความแต่ละตอนแล้วเปลี่ยนรูปแบบคำประพันธ์มักไม่มีสัมผัสระหว่างปลายบทสุดของคำประพันธ์เดิมกับบทแรกของคำ ระพันธ์ที่เปลี่ยนตอนใหม่
เรื่องนางอุทัยกลอนสวดสำนวนที่ตรวจสอบชำระและนำมาจัดพิมพ์คราวนี้ นับเป็นวรรณกรรมชาวบ้านที่สะท้อนให้เห็นวิถีชีวิตและ ขนบประเพณีไทยในอดีตหลายอย่าง เช่น ประเพณีแต่งงาน ประเพณี เชิญขวัญ มหรสพตลอดจนการละเล่นต่าง ๆ ซึ่งเคยเป็นที่นิยมในสังคมไทย โบราณ
อนึ่ง ในการพิมพ์ครั้งนี้ได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน เพื่อให้ผู้อ่านทุกระดับสามารถเข้าใจเนื้อหาได้โดยตลอด ส่วน ผู้ที่ประสงค์จะศึกษาอักขรวิธีเดิมนั้น โปรดดูจากสำเนาต้นฉบับเอกสาร เลขที่ ๑๖๔ ซึ่งพิมพ์ไว้ตอนท้ายของหนังสือนี้
นางอุทัยกลอนสวด
สุรางคนางค์
๏ จะกล่าวตำนาน
เรื่องราวนิทาน	นานแล้วลับไป
ยังมีนาคา	ครองพระเวียงไชย
รี้พลมากมาย	เป็นจอมบาดาล
๏ มีปราสาทแก้ว
ประเสริฐเพริศแพร้ว	เปรียบดังวิมาน
ข้าสาวอเนก	มากมายครามครัน
ห้อมล้อมจอมธรรม์	ขับกล่อมราชา
๏ มีนางมเหสี
ทรงกัลยาณี	มีศรีโสภา
นามกรแห่งนาง	ชื่อวิมาลา
ครองสนมซ้ายขวา	ใครจะเปรียบถึงสอง
๏ นางมีธิดา
รูปทรงโสภา	เป็นนวลละออง
รูปรวยแสล้ม	แก้มคือปรางทอง
พระกรทั้งสอง	ดั่งงวงไอยรา
๏ ท้าวผู้ทรงศักดิ์
ให้ชื่อลูกรัก	ตามวงศ์ราชา
ให้ชื่อลูกแก้ว	ตามเรียงมารดา
ชื่อสมุทมาลา	อ้อนแอ้นเอวกลม
๏ รูปคือเทวา
มีศรีโสภา	น่ารักน่าชม
ใครจะเปรียบถึงสอง	ลำยองงามสม
พิศดน่าชม	งามทั้วกายา
๏ รูปทรงนางนาฏ
อย่างแกล้งแต่งวาด	พิจิตรรจนา
เอวกลมนมพวง	ดวงพักตร์โสภา
ฝูงนางนาคา	บ่เปรียบเทวี
๏ โฉมยงนงลักษณ์
งามจริงยิ่งนัก	วรลักษณ์มีศรี
เพราเพริศเฉิดฉาย	ได้สิบห้าปี
นางนาฏเทวี	ลาพระบิดร
๏ นางแก้วทรามวัย
แปรปรวนป่วนใจ	พระทัยเดือดร้อน
โศกเศร้าหมองศรี	เทวีบังอร
เพลาเข้านอน	เดือดร้อนภายใน
๏ ไฟราคเผาผลาญ
แห่งนางนงคราญ	ดาลเดือดพระทัย
เจ้าทำมารยา	ลาพระจอมไตร
เล่ห์กลทรามวัย	ลาพระภูธร
๏ ลูกน้อยขอลา
พระราชบิดา	ทั้งพระมารดร
จะไปจำศีล	ในแผ่นดินดอน
ลาพระภูธร	จะไปจำศีล
๏ พระพ่อได้ฟัง
ลูกน้อยร้อยชั่ง	อกพ่อเฉียวฉิน
จะลาพ่อไป	พ่อไม่ฟังยิน
เจ้าไปจำศีล	ไกลพระพันปี
๏ เจ้าอย่าไปไกล
ลูกรักทรามวัย	พระทองมารศรี
เจ้าลาพ่อไป	พ่อไม่ไยดี
เกลือกสัตว์จะราวี	ลูกน้อยพังงา
๏ ถ้าว่าพบครุฑ
มันจะสัประยุทธ	ด้วยลูกเสนหา
พ่อนี้เป็นชาย	ยังกลัวครุฑา
ลูกรักพ่ออา	ฉายาอย่าไป
๏ นางนาฏฉายา
ได้ฟังบิดา	น้ำตาหลั่งไหล
ลูกน้อยขอลา	จำศีลในไพร
เจ็ดราตรีไซร้	ลูกรักจักมา
๏ พระพ่อได้ฟัง
ลูกน้อยร้อยชั่ง	ตามใจพังงา
ลูกแก้วพ่อไป	อย่าได้อยู่ช้า
ธำมรงค์ภูษา	เอาสนใจไป
๏ แหวนแก้วลูกนี้
ลูกรักมารศรี	จะนึกสิ่งใด
เครื่องโภชนา	เงินทองข้าไท
นิรมิตเอาได้	ตามแต่ปรารถนา
๏ ครั้นนางลาแล้ว
รับเอาแหวนแก้ว	คลาดแคล้วออกมา
ผ้ารัตกัมพล	ของพระบิดา
นางเอาออกมา	สำหรับบังอร
๏ ทักษิณสามรอบ
เคารพนบนอบ	ลินลาบทจร
บัดเดียวชำแรก	แทรกแผ่นดินดอน
ถึงฝั่งสาคร	เล่นน้ำสำราญ
๏ แปลงเพศเป็นงู
ว่ายน้ำวางวู่	แล้วเลิกพังพาน
ทำอิทธิฤทธา	สูงเท่าลำตาล
เล่นน้ำฉ่าฉาน	ลอยล่องไปมา
๏ สมความคิดแล้ว
นางทองน้องแก้ว	นิรมิตศาลา
ครั้นเล่นน้ำแล้ว	นางแก้วขึ้นมา
อยู่ในศาลา	เป็นสุขสำราญ
๏ ยังมีเทวา
เจ้าไพรพฤกษา	เข้ามาเกี้ยวพาน
พูดจาปราศรัย	ด้วยนางนงคราญ
กล่าวเกลี้ยงเสียงหวาน	ด้วยนางเอววัลย์
๏ โอ้นางนาคี
ลำยองผ่องศรี	นางน้องจอมขวัญ
เป็นนวลแสล้ม	แก้มคือลูกจัน
เนื้ออ่อนผ่อนผัน	เอ็นดูพี่รา
๏ พิศดูนวลนาง
อ้อนแอ้นเอวบาง	มีศรีโสภา
อิงแอบแนบชม	บีบนมซ้ายขวา
กอดแก้วกัลยา	ผ่านฟ้าเชยชม
๏ นางตื่นขึ้นมา
แลเห็นเทวา	รูปงามอุดม
นางพิศแลดู	เป็นครู่งามสม
นางทองเอวกลม	กล่าวคำมารยา
๏ นางจึ่งว่าไป
เจ้าเข้ามาไย	ที่ในศาลา
พระมาถูกต้อง	หยอกน้องไยนา
ข่มเหงยื้อคร่า	ดังว่าข้าไท
๏ พี่ไม่ยื้อคร่า
เล้าโลมเจรจา	กล่าวเกลี้ยงปราศรัย
เอ็นดูพี่บ้าง	นางปลื้มอาลัย
เอออวยรวยให้	เถิดนะเทวี
๏ พี่ตั้งใจมา
ร่วมรักเสนหา	ด้วยนางมารศรี
ว่าพลางฉวยผ้า	คว้ามือเทวี
เจ้ายอดมารศรี	หนีพี่ไปไย
๏ พระเอยอย่าต้อง
มาเล่นด้วยน้อง	ข้าไม่ปราศรัย
ตัวน้องเป็นหญิง	สิ่งนี้อายใจ
นางเร่งผลักไส	เชิญไปเถิดรา
๏ จึ่งนางบังอร
วัดแว้งภูธร	ผลักมือซ้ายขวา
พระเอยอย่าต้อง	วางน้องเสียรา
แสนงอนค้อนตา	ให้พระทรามเชย
๏ สิ่งนี้อายนัก
โฉมยงทรงศักดิ์	อย่าควรเกินเลย
ว่าพลางฉวยผ้า	คว้านางทรามเชย
โอ้แก้วพี่เอย	เจ้าอย่าครวญคราง
๏ ภิรมย์ชมน้อง
บีบนมสมสอง	นางน้องเอวบาง
อุ้มขึ้นใส่ตัก	พระเคล้าคลึงนาง
พระองค์บ่วาง	อรนุชนาคา
๏ จูบแก้มจูบเกศ
พระองค์ทรงเดช	หอมรสมาลา
หอมฟุ้งฉุนเฉียว	กลิ่นดังบุษบา
จูบซ้ายย้ายขวา	ท้าวน้องทรามวัย
๏ กระหวัดรัดน้อง
ดังแก้วแกมทอง	เรืองรองสุกใส
คล้อยเคลื่อนเกลื่อนกลุ้ม	คลุ้มในพระท้ย
สำราญบานใจ	ด้วยน้องฉายา
๏ เอวบางร่างรัด
เต้าเต่งเคร่งครัด	ทั้งสองซ้ายขวา
กอดจูบลูบต้อง	ทั่วทั้งกายา
หอมรสมาลา	รวยรื่นชื่นใจ
๏ กอดน้องนอนแนบ
พระทรวงทับแทบ	แอบองค์อรไท
สนิทชิดเชื้อ	แนบเนื้อทรามวัย
แสนสนิทพิสมัย	ชื้นในวิญญาณ์
๏ นางน้องขอโทษ
ผ่านฟ้าอย่าโกรธ	โปรดเกล้าเกศา
จริตกระสัตรี	ฉันนี้แลนา
โมโหโกรธา	อย่าถือน้องเลย
๏ น้องได้ขัดขวาง
กลับกลอกนอกอย่าง	บ้างแล้วทรามเชย
อดเสียเถิดรา	ผ่านฟ้าข้าเอย
ตัวน้องมิเคย	คดีเดียงสา
๏ น้องเอยเคยแล้ว
ลำยองผ่องแผ้ว	แล้วดั่งปรารถนา
สำเร็จดังจิต	คิดในวิญญาณ์
โอ้พระราชา	จึ่งมาปรานี
๏ พระจึ่งว่าเล่า
นางน้องขวัญข้าว	นางแก้วนารี
พี่รักนักหนา	กัลยามีศรี
ว่าเจ้าเทวี	พี่ไม่ถือเลย
๏ นางน้องได้ยิน
โฉมตรูภูมินทร์	ยินดีเสบย
เจ้าคลายโศกศัลย์	ไม่ป่วนปั่นเลย
นางน้องทรามเชย	ชมพระราชา
๏ สมสู่คู่ครอง
เชยชมสมสอง	ด้วยน้องพังงา
นางน้องเทวี	มีศรีโสภา
อยู่ด้วยเทวา	จนเจ้ามีครรภ์
๏ นางทรงครรภ์แก่
รำจวนปรวนแปร	เป็นทุกขโศกศัลย์
เกลือกรู้ไปถึง	บิดาทรงธรรม์
ว่าลูกมีครรภ์	ท่านจะฆ่าให้ตาย
๏ จะทำไฉน
จะพาท้องไป	กลัวภัยฦๅสาย
ครั้นโกรธขึ้นมา	จะฆ่าให้ตาย
คิดถึงโฉมฉาย	อันอยู่ในครรภ์
๏ นางเมืองคิดแล้ว
สำรอกลูกแก้ว	ออกมาด้วยพลัน
ออกมาเป็นไข่	ใจแม่กระศัลย์
เจ้าเอาจอมขวัญ	ซ่อนไว้โดยจง
๏ ซ่อนริมคงคา
จึ่งเอาภูษา	กับพระธำมรงค์
นางพิษฐานแล้ว	จึ่งพ่นพิษลง
เหนือไข่บรรจง	เกลือกสัตว์บีฑา
๏ แม้นสัตว์ตัวใด
คาบพาไข่ไป	ให้ม้วยมรณา
เดชะพิษนาค	กลุ้มทั่วกายา
ขอให้มรณา	มอดม้วยฉิบหาย
๏ ข้าไหว้เทวา
ชั้นดาวดึงสา	อีกทั้งพระพาย
ขอฝากลูกข้า	อย่ามีอันตราย
เทวาทั้งหลาย	ช่วยคุ้มรักษา
๏ ข้าไหว้พระพรหม
เลิศล้ำอุดม	อยู่ในเวหา
ไหว้พระอินทร์เจ้า	ปิ่นเกล้าโลกา
ช่วยคุ้มรักษา	เทวาทั้งหลาย
๏ ข้าไหว้ฝูงผี
ลูกข้าไว้นี้	อย่าได้กล้ำกราย
ผีโป่งผีป่า	อย่ามาแวดชาย
กระโหมดภูตพราย	อย่าให้ประลัย
๏ ครั้นพิษฐานแล้ว
เมื่อนั้นนางแก้ว	แทรกแผ่นดินไป
บัดเดียวลุถึง	เมืองพระจอมไตร
เข้าไปกราบไหว้	พระราชบิดา
๏ เล่าให้พ่อฟัง
ข้าคิดใจหวัง	อาบน้ำคงคา
แหวนพระธำมรงค์	ห่อชายภูษา
ครุฑาบินมา	คาบพาเอาไป
๏ ลูกตกใจกลัว
โอ้พระทูนหัว	ลูกจักบรรลัย
ข้าวิ่งลงน้ำ	มันจับฉวยได้
พระพ่อข้าไหว้	ช่วยลูกด้วยรา
๏ นางแกล้งใส่ไคล้
เล่นชู้สบายใจ	ใส่ความครุฑา
ว่าครุฑมันคาบ	ธำมรงค์ภูษา
ลวงพระบิดา	ให้เธอตกใจ
๏ จึ่งพระบิดา
สวมกอดฉายา	ลูกรักทรามวัย
รับมิ่งสิ่งขวัญ	เจ้าแม่ตกใจ
แต่นี้อย่าไป	ลูกรักพ่ออา
๏ แหวนพระธำมรงค์
ภูษาบรรจง	หายเสียไม่ว่า
จะเสียชีวิต	นะแก้วพ่ออา
ตกใจนักหนา	กำพร้าคนเดียว
๏ พระพ่อไม่รู้
ว่าลูกเล่นชู้	ที่ในไพรเขียว
แสร้งเพทุบาย	แต่พ่อคนเดียว
ปัญญาเฉลียว	ลวงพระบิดา
๏ แหวนแก้วธำมรงค์
ภูษาบรรจง	ซ่อนไว้กลางป่า
เก็บไว้ให้ลูก	แห่งนางฉายา
ลวงพระบิดา	ว่าครุฑพาไป ๚ะ
ฉบัง
๏ เมื่อนั้นยังมีคางคก	เต้นมายกยก
จะใคร่แสวงหาอาหาร
๏ มาสบพบไข่นงคราญ	มุ่งหมายอาหาร
ทีนี้ประสบพบกู
๏ เห็นแล้วจึ่งเล็งแลดู	เห็นผ้าปกอยู่
ขมํ้าก็กล้ำกลืนกิน
๏ ทั้งไข่ทั้งแหวนกินสิ้น	โดยใจถวิล
ก็เต้นไปยังคงคา
๏ พิษนาคกลุ้มทั่วกายา	บัดเดี๋ยวมรณา
คางคกก็มาบรรลัย
๏ เป็นคราบห่อไข่อยู่ใน	ครั้นอยู่นานไป
ไข่นั้นก็ออกมาเป็นหญิง
๏ นีรมิตเป็นคนงามจริง	ออกมาเป็นหญิง
รูปร่างงามจริงอย่างเขียน
๏ นิ้วมืองามคือลำเทียน	งามยิ่งกว่าเขียน
ใครเลยจะเปรียบถึงสอง
๏ ผิวเนื้อเป็นนวลละออง	ขาวใสใยยอง
เนื้อทองอันหมดราคี
๏ นีรมิตต้วน้อยมีศรี	ซ่อนตัวเทวี
เข้าอยู่ในคราบคางคก
๏ งามจริงยิ่งกว่าทารก	เอารูปคางคก
มาซ่อนตัวไว้ใครบ่เห็น
๏ คลานลงในน้ำว่ายเล่น	นางนาคมักเย็น
ลงเล่นในน้ำคงคา
๏ นีรมิตข้าวน้ำโภชนา	เดชะฤทธา
ภูษากับพระธำมรงค์
๏ กินแล้วจึ่งนางคลานลง	ลอยล่องสระสรง
อรไทก็ว่ายไปมา ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ เมื่อนั้นยังมี
สองเฒ่าบัดศรี	ยากไร้นักหนา
เงินทองบ่มี	สิ่งสินนานา
ไปเที่ยวสุ่มปลา	มาขายเลี้ยงกัน
๏ ส่วนว่าสองเฒ่า
นามกรนั้นเล่า	ชื่อยายกาวัน
เฒ่าเฒ่าสองคน	ช่างได้ประสมกัน
ผัวยายกาวัน	ชื่อตากุลโกฐาส
๏ เที่ยวสุ่มปลาขาย
ได้เช้าหางาย	ทุกวันบ่ขาด
วันหนึ่งไปสุ่ม	ได้ปลาทายาด
ตากุลโกฐาส	ชื่นชมหฤหรรษ์
๏ ไปขายตลาด
ตากุลโกฐาส	ดีใจใครจะทัน
ไปขายได้เบี้ย	ผัวเมียเลี้ยงกัน
ซื้อข้าวมาพลัน	สู่กันกินพลาง
๏ อยู่วันหนึ่งเล่า
สุ่มปลาแต่เช้า	บ่ได้สักหาง
พบนางคางคก	เข้าในชนาง
ยิ้มหัวเราะพลาง	เทเสียทันใจ
๏ ช้อนทีหนึ่งเล่า
เข้ามาดังเก่า	เฒ่าด่าจังไร
เมื่อกูสุ่มปลา	มึงเข้ามาไย
คางคกจังไร	เทเสียมินาน
๏ เฒ่าด่าเฒ่าแช่ง
มันให้แขนง	เสียแรงป่วยการ
แต่เช้าจนคํ่า	บ่ได้พบพาน
เสียแรงป่วยการ	บ่ได้สักตัว
๏ ขึ้งโกรธนักหนา
คางคกตายห่า	มันไม่รู้กลัว
จะตีให้ตาย	อย่าให้เคยตัว
ทั้งเมียทั้งผัว	ขึ้งโกรธคือไฟ
๏ ทำปากงาบงาบ
อยู่แต่ในคราบ	ร้องว่าออกไป
ว่าท่านยายเอย	ช่วยเลี้ยงข้าไว้
ตายายข้าไหว้	เลี้ยงไว้เอาบุญ
๏ ยึดไปเมื่อหน้า
ยายทูนหัวข้า	ข้าจะแทนคุณ
พ่อแม่หาไม่	เลี้ยงไว้เอาบุญ
ข้าจะแทนคุณ	หม่อมยายกับตา
๏ เมื่อนั้นสองเฒ่า
ได้ฟังคำเจ้า	คางคกเจรจา
ทั้งเมียทั้งผัว	มองหน้ามองตา
คางคกเจรจา	เกิดมาไม่เคยเห็น
๏ มันรู้ภาษา
เพิ่งสอนเจรจา	เลี้ยงไว้ชมเล่น
ให้อยู่เฝ้าเรือน	แทนเราเช้าเย็น
ฟังเสียงพูดเล่น	เมื่อยามเหนื่อยมา
๏ โกฐาสกาวัน
รับเอาหลานขวัญ	ชื่นชมหรรษา
สองคนผัวเมีย	พากันขึ้นมา
หัวเราะเริงร่า	คืนมาเรือนตน
๏ คิดดูเห็นหลาก
คางคกตายซาก	เจรจาเหมือนคน
ฤาให้คุณเรา	สองเฒ่าฉงน
ฤาว่าจะพ้น	ความจนแลนา
๏ ไม่รู้อาการ
ว่านางนงคราญ	ลูกนางนาคา
เข้าอยู่ในนั้น	เจรจาออกมา
เฒ่าทั้งสองรา	บ่รู้อาการ
๏ ละเมอเอามา
เห็นรู้เจรจา	คิดน่าสงสาร
ลอยอยู่ในน้ำ	ถ้อยคำอ่อนหวาน
เรียกยายเรียกหลาน	น่าคิดอนิจจา
๏ เอาขึ้นมาเรือน
เฒ่าจึ่งคลายเคลื่อน	คลาไคลไปมา
เก็บผักมาต้ม	กินต่างโภชนา
ทุกวันได้ปลา	มาขายเลี้ยงตัว
๏ อดข้าวยังรุ่ง
เก็บแต่ผักบุ้ง	กินทั้งเมียผัว
ตากุลโกฐาส	ความยากพ้นตัว
ทั้งเมียทั้งผัว	ได้เช้าหางาย ๚ะ
ยานี
๏ นางนาคอยู่ภายหลัง	ทองร้อยชั่งคิดจินดา
นีรมิตโภชนา	เครื่องปิ้งจี่อันตระการ
๏ เครื่องคั่วแลเครื่องเจียว	ทั้งข้าวเหนียวแลของหวาน
ขนมอันตระการ	แต่งใส่พานนางบรรจง
๏ กับข้าวทั้งคาวหวาน	ข้าวใส่จานเบญจรงค์
ถาดใหญ่แต่งใส่ลง	เต็มทั้งเรือนยายกาวัน
๏ นีรมิตทุกสิ่งสิ้น	ทั้งของกินแต่งครบครัน
น้ำใช้ตักใส่ขัน	กระบวยคันลอยลงใน
๏ นีรมิตสำเร็จแล้ว	นางน้องแก้วคลานเข้าไป
ในคราบเคยอาศัย	ใครบ่เห็นนางจอมขวัญ
๏ สองเฒ่าครั้นกลับมา	ถึงเคหาเห็นอัศจรรย์
ใครหนอมาแกล้งสรรค์	ผิดประหลาดแล้วแลนา
๏ ฤๅหนึ่งพระอินทร์เจ้า	เห็นว่าเราอดข้าวปลา
มาแต่งโภชนา	เอาไว้ท่ามาคิดฉงน
๏ เร่งคิดผิดใจแล้ว	ฤๅลูกแก้วแม่เป็นคน
เห็นแม่ได้ทุกข์ทน	แต่งไว้ท่ากระมังนา
๏ จะว่านางคางคก	แก้วแอบอกของแม่อา
เห็นแม่อดข้าวปลา	แต่งไว้ท่าเราทั้งสอง
๏ ตายายทั้งสองรา	ค่อยเจรจาแล้วเยี่ยมมอง
ตาเฒ่าลุกนั่งยอง	แหวกช่องมองดูซ้ายขวา
๏ เดินแนบแอบเข้าไป	แฝงตนไว้แลไปมา
ตกใจแลซ้ายขวา	ถอยออกมาเป็นหลายหน
๏ เฒ่ายอบหมอบตัวลง	จิตบ่ตรงละลานลน
ในจิตคิดฉงน	เขาท่ากลกระมังหนา
๏ แต่ก่อนบ่ห่อนมี	มาวันนี้หลากแก่ตา
เล็งแลแปรหน้ามา	ขบฟันให้ยายกาวัน
๏ โบกมือให้ถอยหลัง	เฒ่าจึงนั่งลงด้วยพลัน
ตกใจให้ตัวสั่น	ดังแม่มดเมื่อผีลง
๏ หยุดยั้งเฒ่าชั่งใจ	คลานเข้าไปได้โดยจง
ลุกขึ้นบ่ยืนตรง	คว้าได้เล่าเฒ่าถอยหลัง
๏ คว้าได้ก็ใส่ปาก	ด้วยความอยากเป็นกำลัง
กินพลางทางเหลียวหลัง	พากันแล่นทั้งสองคน
๏ เฒ่าแล่นไปสุดแรง	ปากคอแห้งตาเหลือกลน
แค้นคออะดักดล	ร้องเรียกยายช่วยด้วยรา
๏ กาวันจึ่งเหลียวหลัง	ค่อยหยุดยั้งด้วยปัญญา
หยุดก่อนเป็นไรนา	ตาเจ้าอาอย่าเพ่อไป
๏ มากูจะไปดู	ให้รู้แท้แน่แก่ใจ
ว่าแล้วจึงเข้าไป	ค่อยเยี่ยมมองช่องประตู
๏ เข้าใกล้แลซ้ายขวา	เฒ่ายืนง่าอยู่เป็นครู่
ค่อยเยี่ยมมองแลดู	เฒ่าจึ่งรู้ด้วยปัญญา
๏ กาวันจึ่งเรียกผัว	ตาอย่ากลัวเร่งเข้ามา
ชะรอยเทวดา	ท่านมาโปรดเราทั้งสอง
๏ สองเฒ่าชวนกันกิน	โดยถวิลคิดสมพอง
ฤๅว่าใครมาลอง	เราทั้งสองเห็นผิดที
๏ กินแลัวจึงถามหลาน	นางนงคราญมารศรี
น้ำไน่ไฟอัคคี	ใครขอให้ได้มาทำ
๏ กระออมน่าก็ใหญ่	ใครตักให้เห็นผิดลา
ฤๅใครแกล้งมาทำ	ให้แก่เจ้าบอกตามจริง
๏ จึงเล่าให้ยายฟัง	ทองร้อยชั่งบอกทุกสิ่ง
หลานแต่งไว้ท่าจริง	แต่นี้ไปอย่านึกเดา
๏ แต่นี้ไปเมื่อหน้า	อย่าสุ่มปลาดุจดังเก่า
อยู่เรือนทุกค่ำเช้า	หลานจะเลี้ยงยายสืบไป
๏ ยายเฒ่าคิดฉงน	ชะรอยคนเข้าอยู่ใน
วันนี้อย่าไปไกล	คอยจงได้จับเอาตน
๏ ไปซ่อนอยู่ที่ลับ	คอยมองจับให้ชอบกล
ฉายาจึ่งขวายขวน	ถอดรูปตนคลานออกมา
๏ นางทำเหมือนดังเก่า	จึ่งสองเฒ่าเห็นฉายา
รูปนางงามรจนา	คือนางฟ้ามาแต่สวรรค์
๏ สองเฒ่าแล่นเข้ามา	ถึงฉายาร้องรับขวัญ
บุญเรามาพบกัน	ชาติก่อนนั้นลูกของยาย
๏ แล่นไล่ตามลูกแก้ว	ไม่ทันแล้วนางกลับกลาย
เข้าคราบแล่นหนียาย	นางโฉมฉายหนีแม่ไป
๏ แล่นมานางแกล้งหนี	ตัวเท่านี้รอดที่ไหน
ยกหลานมากอดไว้	ร่ำร้องไห้วอนไปมา
๏ วอนแล้ววอนอีกเล่า	นางนงเยาว์ถอดเสียรา
คางคกรูปชั่วช้า	เจ้าเอามาสวมไว้ไย
๏ อยู่เป็นคนดีกว่า	ได้เห็นหน้าเพื่อนเข็ญใจ
เฒ่าวอนเท่าใดใด	นางอรไทไม่ไยดี
๏ ตั้งแต่วันนั้นมา	นางฉายาเลี้ยงสองศรี
สองเฒ่าก็ยินดี	ทุกคํ่าเช้าเป็นอัตรา ๚ะ
สุรางคนางค์ พิลาป
๏ บทนี้ยกไว้
กล่าวถึงนางไท้	ผู้เป็นมารดา
แต่แม่แรกไข่	ซ่อนไว้กลางป่า
ลูกแก้วแม่อา	ป่านนี้เป็นไฉน
๏ แม่กลัวบิดา
มิได้ไปหา	ลูกรักทรามวัย
เป็นหญิงฤๅชาย	บ่รู้กลใด
กูจะเที่ยวไป	ให้รู้อาการ
๏ ว่าแล้วลินลา
แทรกแผ่นดินมา	หาลูกสงสาร
แต่แม่จากแก้ว	คลาดแคล้วมานาน
บ่ได้พบพาน	ลูกรักแม่เอย
๏ เที่ยวหาลูกแก้ว
เห็นเงียบอยู่แล้ว	แม่เรียกทรามเชย
แม่มาเที่ยวหา	กำพร้าแม่เอย
บ่เห็นลูกเลย	แม่จะขาดใจตาย
๏ นางเล็งแลหา
ในไพรพฤกษา	ร้องไห้บ่วาย
ไม่เห็นลูกแล้ว	นางแก้วใจหาย
แม่จะทำลาย	ตายด้วยลูกยา
๏ อกช้ำแดงเดือด
น้ำตาคีอเลือด	อาบหน้าฉายา
เที่ยวหาทั่วจบ	บ่พบเลยนา
นางทรงโศกา	กำพร้าแม่เอย
๏ ซังเซเร่หา
ไม่พบลูกยา	น้ำตาบ่เสบย
มิพบลูกแล้ว	นางแก้วทรามเชย
น้ำตาแม่เอย	เร่งไหลออกมา
๏ ร้องไห้กลิ้งเกลือก
ทอดองค์ลงเสือก	ในกลางแฝกคา
สองมือตีอก	แล้วฟายน้ำตา
ลูกรักแม่อา	กำพร้าแม่เอย
๏ ล้มแล้วลุกขึ้น
ร้องไห้สะอื้น	ร่ำไรบ่เสบย
มิได้เห็นพักตร์	ลูกรักทรามเชย
ทำฉันใดเลย	ลูกรักทรามวัย
๏ ฤๅหนึ่งเยียวกา
พานพบลูกยา	คาบพาเอาไป
ฤๅครุฑกระลี	อินทรีในไพร
เอาลูกมาให้	ข้าราพระเอย
๏ นางร้องไห้ร่ำ
หน้าเผือดเลือดช้ำ	น้ำตาบ่เสบย
อยู่แห่งใดหนา	กำพร้าทรามเชย
ทูนหัวแม่เอย	ใครพาดรธาน
๏ แต่นี้เมือหน้า
แม่กินน้ำตา	เป็นภักษาหาร
ตัวแม่ไปอยู่	ถึงเมืองบาดาล
ลูกรักสงสาร	อยู่เหนือดินดอน
๏ มิพบลูกแก้ว
ลินลาศคลาดแคล้ว	นางแก้วบทจร
ไคลคลาดยาตรา	ถึงฝั่งสาคร
นางแก้วสายสมร	แทรกพื้นดินไป ๚ะ
ฉบัง
๏ เมื่อนั้นจึ่งนางฉายา	อยู่ด้วยยายตา
สองราเป็นสุขทุกวัน
๏ นีรมิตข้าวปลาครามครัน	กินอยู่สบสรรพ์
สองเฒ่าได้พึ่งเทพี
๏ นางไม่ถอดรูปเทวี	นางเมืองมีศรี
เข้าอยู่ในคราบคางคก
๏ อยู่มาวันหนึ่งอุโบสถ	ฝูงคนปรากฏ
จะใคร่ให้มีเทศนา
๏ นางน้องได้ยินเขาว่า	วอนยายกับตา
ว่าข้าจะไปฟังธรรม์
๏ ตาเฒ่าได้ฟังหุนหัน	จะไปฟังธรรม์
จะนั่งที่ไหนไม่อาย
๏ เขาเกลียดเขาชังทั้งหลาย	ดังฤๅไม่อาย
แลมึงจะขายหน้ากู
๏ รูปร่างเนื้อหนังหดหู่	กูน่าอดสู
พาอีขี้ร้ายมายา
๏ นางน้องร้องไห้ไปมา	ยายเอ็นดูข้า
จงให้ลูกไปฟังธรรม์
๏ เมื่อนั้นจึ่งยายกาวัน	ว่าแก่ผัวขวัญ
มันไปก็ตามปัญญา
๏ นางนาคได้ฟังยายว่า	ชื่นชมหรรษา
จึ่งแต่งเมี่ยงหมากธูปเทียน ๚ะ
ยานี นางกราย
๏ ครั้นรุ่งวันพระนั้น	นางจอมขวัญจะฟังธรรม์
นีรมิตผ้าแพรพรรณ	ผ้าห่มนั้นปักด้วยทอง
๏ ธูปเทียนแลเมี่ยงหมาก	เห็นงามหลากไม่มีสอง
ข้าสาวอยู่ก่ายกอง	นั่งห้อมล้อมนางเทวี
๏ นางถอดรูปออกแล้ว	นางน้องแก้วงามมีศรี
คือทองหมดราคี	ศรีแสล้มงามพึงชม
๏ ผมเผ้าเฟื้อยเหนือบ่า	เนื้อนมหน้างามอุดม
อ้อนแอ้นอรเอวกลม	นวลละอองคือทองคำ
๏ นางเมืองเยื้องย่างเดิน	เมื่อดำเนินดังจะรำ
แขนอ่อนอย่างระบำ	เหมือนนางหงส์เมื่อลินลา
๏ ดวงหน้าคือวงเดือน	สองแขนเหมือนงวงไอยรา
เต้านางทั้งซ้ายขวา	คือบัวทองต้องติดใจ
๏ ผมดำคือแมงทับ	พรรณระยับงามสุกใส
เสียงหวานอ่อนเอาใจ	ว่าสิ่งไรเพราะทุกคำ
๏ สองเฒ่าเห็นรูปทรง	เร่งพิศวงใจพสิกคว่ำ
นี่เรามาสิ้นกรรม	เพราะหลานขวัญเราแลนา
๏ จึ่งให้นามกร	หลานบังอรงามโสภา
คิดกันทั้งสองรา	นางฉายาชื่ออุทัย
๏ ถอดรูปวันอาทิตย์	เห็นมิผิดแก่หัวใจ
แต่เช้างามสุกใส	ชื่ออุทัยนางเทวี
๏ ครั้นนางแต่งตัวแล้ว	นางน้องแก้วดำเนินศรี
ข้าสาวนั่งพัดวี	ชูพานพระศรีห้อมล้อมไป
๏ ลางนางนุ่งผ้าปัก	เห็นงามนักหน้าละไม
เมื่อย่างดำเนินใน	แต่งแง่ให้ชายเชยชม
๏ ลางนางนุ่งผ้าแดง	เห็นเป็นแสงงามอุดม
ผ้านางแต่งให้ห่ม	แลดูนมเห็นรองรอง
๏ ลางนางนั้นเล่าไซร้	ห่มสไบปักลวดทอง
นุ่งผ้าเนื้อลำยอง	เนื้อละเอียดหน้าเป็นใย
๏ ลางนางนุ่งผ้าปัก	ห่มสะพักลายกิ่งไม้
ชายเห็นต้องติดใจ	น่าใคร่ได้มากอดนอน
๏ ลางนางห่มเครือวัลย์	ผ้านุ่งนั้นลายเขียวอ่อน
ชายเห็นเป็นอาวรณ์	นางเนื้ออ่อนน่าเอ็นดู
๏ ลางนางนุ่งลายปัก	ห่มสะพักสีมันปู
สาวน้อยน่าเอ็นดู	น่าสมสู่เป็นเมียขวัญ
๏ ลางนางนุ่งงามนัก	ห่มสะพักลายเครือวัลย์
ชายเห็นใจกระสัน	จะใคร่ได้นางสายสมร
๏ วงหน้าคือพระจันทร์	สองคิ้วนั้นคือกงศร
เฉิดฉายปลายนมงอน	นัยน์เนตรน้องคือตาทราย
๏ พระกรเจ้าทั้งสอง	เมื่อเยื้องย่องทอดแขนกราย
อ้อนแอ้นสบตาชาย	อ่อนละมุนทั่วทั้งตัว
๏ แห่ห้อมล้อมอุทัย	เห็นไสวคือดอกบัว
เอวบางช่างแต่งตัว	หมู่ข้าสาวห้อมล้อมไป
๏ สองเฒ่าแลลงมา	สุดลูกตาเห็นไสว
ตามดูนางอุทัย	ทั้งผัวเมียแล่นเสือกสน
๏ ครั้นถึงในอาราม	สงฆ์ไถ่ถามแก่ฝูงคน
สาวน้อยงามชอบกล	นางจรดลมาแต่ใด
๏ ลางคนวิ่งตามดู	เห็นโฉมตรูละลานใจ
แป้งผัดทัดดอกไม้	หอมกลิ่นไปอยู่รวยรวย
๏ งามจริงยิ่งเทวา	พิศดูหน้างามสะสวย
ข้าสาวรูปงามรวย	ได้ชมเล่นเย็นในใจ
๏ แปลกหน้ามิรู้จัก	จะใคร่ทักนางทรามวัย
เกลือกนางมิปราศรัย	อดสูใจเป็นนักหนา
๏ ตาเถนแลยายชี	ภิกขุณีทั้งสีกา
แลดูนางฉายา	เณรร้องว่ามาแต่ไหน
๏ รูปร่างนางสาวน้อย	คือทองย้อยงามสุกใส
ปักปิ่นแซมไม้ไหว	หน้าเป็นใยงามโสภา
๏ นมงอนปลายช้อยชด	ใจระทดด้วยฉายา
แป้งสดชะมดทา	นมเต่งตั้งดังบัวทอง
๏ สองแก้มดังไข่ปอก	นวลละลอกงามลำยอง
เนื้อเหลืองงามเรืองรอง	วงคิ้วน้องสุดหางตา
๏ ขึ้นบนโรงธรรมแล้ว	จุดเทียนแก้วด้วยศรัทธา
ปูผ้ากราบสามลา	นางฉายาฟังเทศน์อยู่
๏ พระสงฆ์เทศนา	ปากนั้นว่าตาแลดู
ผิดพลั้งยั้งเป็นครู่	ฝูงคนดูทั้งหญิงชาย ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ บทนี้ยกไว้
จะกล่าวถึงไท้	การบราชา
ท้าวผู้เสวยราชย์	ในเมืองพารา
รี้พลช้างม้า	เต็มทั้งเรือนหลวง
๏ มีนางมเหสี
เลิศล้ำนารี	ครองสนมทั้งปวง
ข้าสาวชาวแม่	เต็มทั้งเรือนหลวง
เงินทองทั้งปวง	อเนกมากมี
๏ พระราชกุมาร
แห่งนางนงคราญ	ได้สิบหกปี
เป็นนวลละออง	ลำยองมีศรี
นามกรภูมี	กายสุทธกุมาร
๏ วันนั้นท่านท้าว
ได้ยินเขาป่าว	รู้แล้วบ่นาน
จะใคร่ฟังธรรม	เทศนาอาจารย์
จึ่งพระภูบาล	สั่งแก่เสนา
๏ สั่งแล้วบ่นาน
เจ้าสุทธกุมาร	จึ่งเสด็จลินลา
ไพร่ฟ้าข้าหลวง	ทั้งปวงซ้ายขวา
แห่ห้อมล้อมมา	เข้าในโรงธรรม์
๏ แลเห็นอุทัย
พิศวงหลงใหล	ในใจกระสัน
เจ้างามประเสริฐ	เลิศกว่าทั้งนั้น
พระน้องจอมขวัญ	ลูกเต้าของใคร
๏ มีผัวฤๅยัง
นางทองร้อยชั่ง	ท้าวน้องทรามวัย
แม้นว่ามีผัว	จะกลัวอันใด
จะเอาให้ได้	ไม่ไว้ตัวเลย
๏ รูปงามพิจิตร
แม้นเสียชีวิต	ไม่คิดตัวเลย
เที่ยวหาทุกเมือง	ไม่มีเหมือนเลย
ทองทั้งตัวเอย	จะได้เชยเมื่อไร
๏	ส่วนนางเอววัลย์
ค่อยนั่งฟังธรรม์	บ่ได้หวั่นไหว
นางเปลื้องภูษา	อาภรณ์สไบ
รัดเกล้าแหวนใส่	บูชาพระธรรม์
๏ นีรมิตใหม่เล่า
งามยิ่งกว่าเก่า	ลายทองเครือวัลย์
ครั้นถึงเวลา	พอจบพระธรรม์
อุทัยจอมขวัญ	กรวดน้ำพิษฐาน
๏ ครั้นว่าเสร็จแล้ว
อุทัยนางแก้ว	ออกมาบ่นาน
ข้าสาวชาวแม่	แห่ห้อมนงคราญ
พระราชกุมาร	แลดูอุทัย
๏ พระราชกุมาร
เห็นนางไปบ้าน	ติดตามนางไป
ครั้นถึงเคหา	เรือนนางอาศัย
มหาดเล็กคนใช้	แล่นไปพรั่งพรู
๏ เข้าล้อมเรือนไว้
สองเฒ่าตกใจ	หน้าขาวเหมือนหนู
ส่งหลานมาให้	มหาดเล็กเข้าขู่
สองเฒ่าหดหู่	ตกใจนักหนา
๏ ส่วนนางอุทัย
เข้าในคราบได้	สอนยายกับตา
ใครล้อมเรือนไว้	ไสคอเสียรา
คนชั่วชาติข้า	ชอบว่าให้ถอง
๏ ไปบอกแก่เจ้า
ถ้ารักหลานเรา	ไปปลูกตะพานทอง
จะนับคณนา	ร้อยห้าสิบห้อง
แล้วด้วยเครื่องทอง	จนถึงเรือนเรา
๏ ถ้าว่าทำได้
จะส่งหลานให้	เป็นคู่คลึงเคล้า
แม้ว่ามิได้	ที่ไหนจะเอา
จะเก้อไปเปล่า	อายใจโฉมงาม
๏ เห็นว่าเข็ญใจ
ล้อมเรือนตูไว้	ทำได้หยาบหยาม
เป็นเกี่ยวดองกัน	ทำให้แต่งาม
อย่าทำวู่วาม	จะชวดได้เมีย
๏ ไปทูลเจ้าฟ้า
ว่ายายกับตา	โกรธคือไฟเลีย
แค้นใจนักหนา	ขับตูข้าเสีย
ทั้งผัวทั้งเมีย	ขับให้ไปทูล
๏ เขายิ้มหัวร่อ
ขี้ริ้วพันคอ	พาลเฒ่าสถูล
ดังฤๅมาใช้	ให้เราไปทูล
ชีวิตจะสูญ	ยังจะรู้ฤๅนา
๏ เขาจึ่งกลับไป
ทูลแก่ท้าวไท	การบราชา
ว่าเฒ่าตัดพ้อ	มากมายหนักหนา
แม้นรักหลานข้า	จะมาเป็นเกี่ยวดอง
๏ ให้ปลูกปราสาท
อันงามโอภาส	อีกทั้งตะพานทอง
แต่หัวบันได	ร้อยห้าสิบห้อง
จนถึงเรือนน้อง	อุทัยเทวี ๚ะ
ยานี
๏ บัดนั้นท้าวการบ	ตบพระหัตถ์เร่งโกรธา
พลอดผิดอนิจจา	ช่างข้อนว่าเป็นเกี่ยวดอง
๏ ตัวเตี้ยต่ำต่อตีน	จะปีนข้ามภูเขาทอง
จะข้ามทะเลนอง	มาคิดปองเอาดาวเดือน
๏ เมื่อตัวมันเป็นข้า	อาจเจรจาใครจะเหมือน
โทษฆ่าเสียทั้งเรือน	ใครจะเหมือนเฒ่าสองรา
๏ ไปปรึกษานครบาล	อย่าได้นานผูกคอมา
ฟันเสียในป่าช้า	ทั้งสองราอย่าทันนาน
๏ กาวินผู้เมียรัก	จึ่งทูลทักนางทัดทาน
ฟันเสียไม่เข้าการ	คนทั้งบ้านจะนินทา
๏ ขอลูกเขาไม่ให้	เอาโทษใส่ไม่เข้ายา
ฝูงคนจะฦๅชา	ว่าคุมเหงไพร่พลเมือง
๏ คิดอ่านกันดีกว่า	ไม่เห็นว่าจะแค้นเคือง
ให้ปลูกเป็นบ้านเมือง	อันโตใหญ่จงทำตาม
๏ เรือนเฒ่าสองผัวเมีย	กระท่อมเตี้ยเห็นมิงาม
ปลูกใหม่จึงทำตาม	ทำจงงามแล้วด้วยทอง
๏ ให้เฒ่าปลูกแม่เรือน	ให้งามเหมือนปราสาททอง
ดังจิตเราคิดปอง	จงเฒ่าสองเร่งทำพลัน
๏ ให้ปลูกปราสาทแก้ว	สำเร็จแล้วสิบห้าวัน
จะทำประกวดกัน	ให้จงทันได้ฤกษ์ดี
๏ ปราสาทแลตะพาน	ตกนักงานไว้ข้างนี้
ข้างโน้นทำจงดี	เป็นปราสาทราชวัง
๏ ถ้าว่าสองเฒ่าแพ้	ชีวิตแล้โดยกูหวัง
ผูกคอไปนอกวัง	ถึงป่าช้าจะฆ่าเสีย
๏ การบเห็นชอบแล้ว	นางน้องแก้วผู้เป็นเมีย
ช่างคิดให้ฆ่าเสีย	เฒ่าผัวเมียเห็นแพ้เรา
๏ การบเห็นชอบแล้ว	คำเมียแก้วนางนงเยาว์
ให้สารถึงสองเฒ่า	ตามคำเจ้ามีบัญชา
๏ โอ้โอะมิเป็นการ	เห็นในสารท่านว่ามา
ชีวิตกูนี้นา	เห็นมิช้าจะพลันตาย
๏ จะคิดประการใด	อีจังไรทำวุ่นวาย
ตัวกูจะพลอยตาย	อีขี้ร้ายมันเอาผัว
๏ กอดคอกันร้องไห้	น้ำตาไหลคิดถึงตัว
ตีอกแล้วชกหัว	ตัวจะตายแล้วแลนา
๏ ฟังท่านตกเอาเรือน	ใครจะเหมึอนอกกูอา
ท่านเป็นท้าวพญา	สอนให้ว่าทุกสิ่งอัน
๏ กูนึกว่ามึงดี	จะฝากผีฝากไข้กัน
มิรู้ว่าอาธรรม์	แกล้งทำกันฉันนี้นา
๏ มึงนิ่งอยู่ว่าไร	จะทำใดก็ว่ามา
อย่าให้กูเวทนา	ตูสองรามิรู้วาย
๏ ทำได้ฤๅมิได้	อีจังไรจะฉิบหาย
แต่งแง่อวดผู้ชาย	เป็นต้นปลายเพราะมึงนา
๏ ตัวมึงตายทำเนา	ตูสองเฒ่าต้องขื่อคา
จะต้องพระอาญา	ม้วยมรณาทีนี้แล
๏ โอ้อกกูนี้นา	รับอาญาเมื่อภายแก่
ใครเลยจะเหลียวแล	ช่วยแก้ไขได้เล่าหนา
๏ โอ้ตัวกูนี้เล่า	จะสูญเปล่าเห็นมิช้า
เที่ยงแท้แล้วแลนา	ความตายมาถึงตัวกู
๏ สองเฒ่าร่ำร้องไห้	สลบไปแน่เป็นครู่
หายใจอยู่ฟูฟู	บ่รู้สึกจะหางาย
๏ จึงเรียกหลานไปใหม่	อีอุทัยมึงดูดาย
จะละให้กูตาย	อีขี้ร้ายไม่นำพา
๏ เมื่อนั้นนางอุทัย	กลั้นมิได้ร้องว่ามา
จะปลูกเมื่อไรนา	ให้เร่งมาทำแข่งกัน
๏ ใช้ให้คนไปป่า	ตัดไม้มาขมีขมัน
พรุ่งนี้จะแข่งกัน	ใครไม่ทันทำฉันใด
๏ ถ้าว่าข้างนี้แพ้	ชีวิตแลอย่าได้ไว้
ฟันเสียให้บรรลัย	เพราะว่าแพ้แก่ชายจริง
๏ ถ้าว่าข้างผู้ชาย	รี้พลหลายแพ้ผู้หญิง
แม้ว่าจะทำจริง	เห็นว่าหญิงเร็วกว่าชาย
๏ สองเฒ่าจึ่งดีใจ	ยกมือไหว้นางโฉมฉาย
เจ้ายกน้ำหน้ายาย	เห็นมิอายแก่คนเลย
๏ สองเฒ่าจึ่งร้องว่า	หมู่เสนาบอกหลานเขย
อย่าช้ากว่านั้นเลย	พรุ่งนี้เหวยปลูกเรือนพลัน
๏ อำมาตย์จึ่งกลับไป	ทูลท้าวไทพระทรงธรรม์
บอกว่ายายกาวัน	ปลูกเรือนพลันพรุ่งนี้นา
๏ พญามาฉงน	มันได้คนที่ไหนมา
บอกว่าใช้ไปป่า	ดูน้ำหน้ามันพรุ่งนี้ ๚ะ
ฉบัง
๏ ครั้นค่ำเที่ยงคืนราตรี	อุทัยเทวี
นีรมิตปรางค์ปราสาทไชย
๏ มุขทองแกมแก้วสุกใส	เห็นงามประไพ
ใครเลยจะเทียบถึงสอง
๏ เสามุมนั้นย่อมด้วยทอง	หน้าต่างเรืองรอง
ประดับด้วยแก้วรจนา
๏ แลเห็นสูงสุดลูกตา	เติบใหญ่มหึมา
แลเห็นก็งามรุ่งเรือง
๏ ข้าสาวชาวแม่นองเนือง	ห้อมล้อมนางเมือง
ขับกล่อมนางแก้วเทวี
๏ มโหรทึกกึกก้องดนตรี	ฆาตกลองเภรี
ไพรเพราะเสนาะนักหนา
๏ สองเฒ่าจึ่งตื่นขึ้นมา	ตกใจนักหนา
แลเห็นเคหาเรืองรอง
๏ ชะรอยบุญเราทั้งสอง	อุทัยลำยอง
ทำแข่งด้วยท้าวการบ
๏ หลานเรานึกเอาได้ครบ	ท่านท้าวการบ
ก็แพ้แก่หลานเราจริง
๏ น่าอายเป็นชายแพ้หญิง	เห็นหลากจริงจริง
ทีนี้ตกนักงานยาย
๏ เมื่อนั้นจึ่งพระฦๅสาย	แต่เช้าก่อนงาย
ท้าวเสด็จนั่งบนเกย ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ ท้าวเล็งแลมา
เห็นหลากนักหนา	จะว่าอันใด
สูงสุดตามอง	ย่อมทองสุกใส
เจดีย์ก็หาใช่	ทุกวันบ่เห็น
๏ ตากุลโกฐาส
เห็นผิดประหลาด	ปลูกปราสาทเป็น
เข็ญใจไร้ทรัพย์	เป็นคนยากเย็น
ผู้คนไม่เห็น	สงสัยใจเรา
๏ เรียกนางกาวิน
เมียรักภูมินทร์	ให้มาดูเอา
สิ่งไรไฉยา	สูงกว่าของเรา
จะว่าสองเฒ่า	เห็นผิดนักหนา
๏ สั่งให้ไปดู
แต่ล้วนชาวหมู่	แล่นพรูกันมา
ครั้นถึงแลเห็น	ปราสาทรจนา
ย่อมทองโสภา	แกมแก้วมณี
๏ เขาจึ่งทูลเล่า
ปราสาทสองเฒ่า	อุทัยเทวี
ท่านท้าวตกใจ	ไม่สมประดี
อีเฒ่าบัดสี	ควรเราแพ้มัน
๏ เราให้สัญญา
เฒ่าทั้งสองรา	ถ้าแพ้จะฟัน
เป็นท้าวพญา	ควรมาแพ้มัน
คิดก่อนผ่อนผัน	ให้เชิญตัวมา
๏ จึ่งสั่งสาวศรี
สูไปบัดนี้	เชิญยายกับตา
ไปบอกยายเจ้า	ว่าเราให้หา
เชิญยายกับตา	มานัดการงาน
๏ สาวใช้แล่นไป
นั่งลงกราบไหว้	กาวันบ่นาน
มีโองการใช้	ให้ยายไปสถาน
จะนัดการงาน	แล้วจึ่งปลูกเรือน
๏ เฒ่าร้องตวาดให้
เห็นว่าเข็ญใจ	ดูถูกใครจะเหมือน
ให้เราไปหา	จะนัดปลูกเรือน
ดูถูกใครจะเหมือน	ท่านเป็นพญา
๏ ขอลูกสาวท่าน
จะนัดการงาน	ให้ต้องไปหา
เห็นผิดทำเนียม	แต่บูราณมา
แต่งคำเจรจา	เราไม่พอใจ
๏ เราเจ็บหัวเข่า
ชราแก่เฒ่า	เราไม่ยักไป
งกงกวันวัน	จะทันที่ไหน
น่าแค้นแน่นใจ	กูไม่เคยเห็น
๏ เกิดมาอาภัพ
เห็นว่าน้อยทรัพย์	กลับมาว่าเล่น
มุสาวาทา	เราว่าไม่เป็น
พูดเพราะหัวเราะเล่น	เห็นน่าบัดศรี
๏ มั่งมีเหมือนกัน
ผ้าผ่อนแพรพรรณ	เงินทองมากมี
เป็นเกี่ยวดองกัน	ผ่อนผันแต่ดี
มาทำย่ำยี	มิดีนักหนา
๏ แรกเริ่มเดิมที
ทรงธรรม์พันปี	มีคำสัญญา
ยึดมาหายสิ้น	ล่อลิ้นเจรจา
โอ้พระราชา	คิดน่าอดสู
๏ แต่งกลวาจา
ถ้อยคำสัญญา	ขันหมากรากพลู
ว่าแล้วหายไป	พระไม่อดสู
ทีท่วงลวงกู	การบราชา
๏ สัญญาแก่กัน
กลัวเราจะฟัน	ทำนบนอบมา
จะนัดปลูกเรือน	ให้คนมาหา
ข่มเหงเจรจา	ไม่มาเกรงใจ
๏ เมื่อกูคิดมา
ต้องให้ไปหา	อย่าเลยกูไม่ไป
กูเจ็บหัวเข่า	เดินมิได้ไกล
ผูกช้างสารใหญ่	รับตูคนละตัว
๏ ให้ผูกช้างพลาย
รับท่านผู้ชาย	ตาเฒ่าผู้ผัว
แล้วผูกช้างพัง	รับยายอีกตัว
ทั้งเมียทั้งผัว	จะไปด้วยกัน
๏ สาวศรีมาทูล
แก่พระนเรนทร์สูร	ปิ่นเกล้าไอศวรรย์
จึงผูกช้างสาว	สองตัวมาพลัน
รับยายกาวัน	ตากุลโกฐาส
๏ สองเฒ่าแต่งตัว
ทั้งเมียทั้งผัว	เคยนุ่งผ้าขาด
เฒ่าห่มชมพู	ดูงามทายาด
ตากุลโกฐาส	ขึ้นช้างล่อไป
๏ ขี่ช้างตามกัน
เห็นช้างชับมัน	ร้องให้หยุดไว้
จะเดินดีกว่า	ว่าช้างจังไร
ซับมันตัวใหญ่	โยกย้ายไปมา
๏ เคยขี่ช้างน้อย
คนตามเป็นร้อย	แต่ก่อนโพ้นมา
ล่ำสันเติบใหญ่	สูงเพียงหลังคา
ตกมันเป็นบ้า	แข้งขาโทงเทง
๏ ส่วนยายกาวัน
ตกใจตัวสั่น	งกงันไปเอง
กูนึกว่าดี	ขึ้นขี่โคลงเคลง
จะเดินไปเอง	กูไม่ขี่เลย
๏ ส่วนว่าหม่อมตา
ขี่ช้างไปหน้า	ถึงวังที่เขย
นั่งท่ากาวัน	เดินมิทันเลย
ข้าเหนื่อยตาเหวย	ละล้าละลัง
๏ เดินตามกันไป
ถึงท้องพระโรงไชย	ระเสริดระสรัง
ปูสาดลาดพรม	ให้สองเฒ่านั่ง
หมอนอิงพิงหลัง	สองเฒ่าบ่นาน
๏ นั่งลงกราบไหว้
สมเด็จท้าวไท	การบภูบาล
ท้าวจึ่งปราศรัย	สองเฒ่าบ่นาน
เรานัดการงาน	แล้วจึ่งปลูกเรือน
๏ สองเฒ่าตัดพ้อ
แรกเริ่มเดิมขอ	ข้าได้ตักเตือน
ให้ทำสะพาน	แล้วจึ่งปลูกเรียน
เร่งทำให้เหมือน	เรือนเฒ่าสองรา
๏ ทำสะพานทอง
ร้อยห้าสิบห้อง	จนถึงเคหา
ปลูกปราสาทแก้ว	เลิศแล้วโสภา
เร่งเร็วอย่าช้า	ให้ทันฤกษ์ดี
๏ ไหนว่าแข่งกัน
ใครแพ้จะฟัน	ให้ม้วยเป็นผี
ถ้าว่าข้าแพ้	จะม้วยชีวี
หยักเหยาเซ้าซี้	ข้านี้ไม่เคย
๏ พญาอายใจ
สะท้อนถอนใจ	พระทัยไม่เสบย
เพราะว่าผิดแล้ว	จะโทษใครเลย
โอ้อกกูเอย	แพ้แล้วแลนา
๏ ว่าแล้วกาวน
กราบลาทรงธรรม์	การบราชา
ท่านท้าวตรัสสั่ง	เวียงวังคลังนา
เร่งรัดตรวจตรา	อย่าช้าโดยหวัง
๏ ให้แต่งเกณฑ์แห่
ข้าสาวชาวแม่	เซ็งแซ่แตรสังข์
เป่าปี่ตีฆ้อง	ดาบทองสะพรั่ง
โล่เขนดาบดั้ง	หน้าหลังซ้ายขวา
๏ ให้แต่งคานหาม
ทั้งคู่ดูงาม	หามยายกับตา
เชิญขึ้นนั่งใน	หามไปเคหา
อภิรมกั้นมา	ยายตาทั้งสอง
๏ นางสาวชาวใน
ให้แต่งตัวไว้	สไบริ้วทอง
นุ่งผ้าลายปัก	สะพักลายทอง
แห่ห้อมทั้งสอง	หม่อมยายหม่อมตา
๏ ทั้งพัชนี
อีกจามรศรี	เครื่องสูงแห่มา
ข้าสาวชาวแม่	ทั้งซ้ายแลขวา
หม่อมยายหม่อมตา	ไปกว่าจะถึงเรือน
๏ ชาวในรับสั่ง
ละล้าละลัง	เร่งรัดตักเตือน
ตรวจตราครบครัน	เร็วพลันใครจะเหมือน
ครั้นแล้วจึ่งเคลื่อน	รับยายกับตา
๏ แห่ห้อมล้อมไป
ธงเทียวไสว	ทั้งซ้ายทั้งขวา
ดุจพระพันปี	มีพระบัญชา
รับยายกับตา	ขึ้นสู่คานหาม
๏ ชาวพลหนุ่มหนุ่ม
ชวนกันเข้ากลุ้ม	รุมกันเข้าหาม
หามผัวไปหน้า	หามเมียไปตาม
คนดูไม่งาม	แก่ตาเลยนา
๏ สองเฒ่ามิเคย
ขึ้นนั่งบ่เฉย	เหลียวหลังเหลียวหน้า
งกงกงันงัน	ผันซ้ายหันขวา
ตัวสั่นไปมา	กว่าจะถึงเรือนตน ๚ะ
ฉบัง
๏ เมื่อนั้นการบราชา	ตรัสสั่งเสนา
ทุกหมู่ทุกกรมมากมาย
๏ เกณฑ์ไว้ได้ห้าร้อยปลาย	เร่งแจกกฎหมาย
ให้ป่าวไปทั่วอย่านาน
๏ บ้างเกณฑ์ให้ตัดกระดาน	จะปลูกสะพาน
แลเสาปราสาทเรือนหลวง
๏ ไม้ไหล้เสร็จสรรพทั้งปวง	ให้ทำการหลวง
แต่ล้วนคนงานทหาร
๏ เมื่อนั้นพระราชกุมาร	บุตรพระภูบาล
ท่านท้าวการบเจ้าเมือง
๏ จึ่งทรงพิษฐานเนืองเนือง	เทวาเสื้อเมือง
พระอินทร์พระพรหมยมกาล
๏ เจ้าทรงสัจจาพิษฐาน	เดชะสมภาร
ได้ตรัสเป็นพระมุนี
๏ โปรดสัตว์ในโลกโลกี	เป็นพระชินศรี
อย่าให้ข้าอัปราชัย
๏ ถ้าคู่กันแล้วจริงไซร้	เทวาข้าไหว้
อย่าให้ข้าแพ้แก่หญิง
๏ ถ้าแม้มิคู่กันจริง	ข้าว่าทุกสิ่ง
อย่าได้มาช่วยเลยนา
๏ บัดเดี๋ยวร้อนถึงอินทรา	จึ่งเล็งแลมา
ก็เห็นเจ้าสุทธกุมาร
๏ พระอินทร์จึ่งรู้อาการ	บัดเดี๋ยวบ่นาน
ก็ลงมาช่วยทันใจ
๏ นีรมิตสะพานนั้นไป	แต่หัวบันได
จนถึงเรือนยายกับตา
๏ ครั้นรุ่งจึ่งพระราชา	เห็นหลากนักหนา
ใครหนอมาทำสะพาน
๏ หลังคาหน้าต่างทุกประการ	แสงแก้วประพาฬ
ประดับเป็นนาคนาคา
๏ พรายแพร้วด้วยแก้วจินดา	ปราสาทโสภา
เห็นงามก็รุ่งเรืองฉาย
๏ ท้าวจึ่งรู้ด้วยแยบคาย	เทวาทั้งหลาย
ท่านลงมาช่วยบัดดล
๏ โอ้อกกูนี้มิจน	เห็นว่าจะพ้น
ความอายแก่เฒ่าทั้งสอง
๏ เทวามาช่วยคุ้มครอง	เห็นเราทั้งสอง
เคยคู่กันแล้วก่อนมา
๏ สองเฒ่าเห็นหลากนักหนา	หลานกับพญา
ฤทธาก็มีเสมอกัน
๏ พญาให้หากาวัน	เมื่อแรกทำนั้น
มิบอกแก่เราว่าไร
๏ ถ้ารู้จะแข่งกันไป	เห็นมิเป็นไร
บรางว่าแพ้แก่กัน
๏ ท้าวไทจะให้ทำขวัญ	ลงโรงด้วยพลัน
ทรงธรรม์ให้แต่งบายศรี
๏ เจ็ดชั้นทำให้จงดี	เพื่อนสาวมากมี
แห่ห้อมมาล้อมอยู่ไสว
๏ แต่งเครื่องเลี้ยงคนที่ไป	ของดีทั้งไว้
จะเลี้ยงขุนนางทั้งหลาย ๚ะ
ยานี
๏ ครั้นว่าถึงวันดี	พระภูมีแต่งตัวมา
กายสุทธพระราชา	แห่ห้อมมางามไสว
๏ ลูกท้าวแลพญา	แต่งตัวมาห้อมล้อมไป
ขันหมากพระทรามวัย	เห็นประไพงามพอตา
๏ ขนมทุกสิ่งพรรณ	เหล้าเข้มนั้นมากนักหนา
เป็ดไก่แลเนื้อพล่า	พระราชาทำมงคล
๏ ขันหมากพระจอมปรางค์	ใส่หลังช้างด้วยบัดดล
มากมายมาเกลื่อนกล่น	จะลงโรงพระราชา
๏ ผู้เฒ่าแลผู้แก่	ขึ้นช้างแห่ไปข้างหน้า
ทั้งหลายห้อมล้อมมา	พระราชาขี่ช้างไป
๏ ถึงโรงพิธีแล้ว	จึ่งพระแก้วเข้านั่งใน
เพื่อนบ่าวพระจอมไตร	ล้อมท้าวไทพระราชา
๏ ส่วนว่านางอุทัย	แต่งตัวไปงามโสภา
เพื่อนสาวเจ้าฉายา	คือนางฟ้ามาแต่สวรรค์
๏ นีรมิตข้าสาวใช้	ขนของไปจะเลี้ยงกัน
ขนมทุกสิ่งพรรณ	เครื่องต้นนั้นเลี้ยงราชา
๏ แต่งให้รี้พลกิน	ขนมจีนใส่น้ำยา
ให้ทำแกล้มสุรา	ขนออกมาบ่หวาดไหว
๏ เลี้ยงแล้วสิ้นทุกคน	จึ่งให้ขนของกลับไป
มูลนายแลบ่าวไพร่	โซเซไปจนถึงเรือน
๏ บายศรีเอามาตั้ง	ท้าวจึ่งสั่งให้จุดเทียน
แว่นแก้วเอามาเวียน	ให้สองเจ้าเข้านั่งกลาง
๏ เวียนมาข้างเบื้องขวา	คนเข้ามาพัดวีพลาง
จึ่งท้าวมานั่งกลาง	นั่งเคียงข้างนางอุทัย
๏ ผู้เฒ่าจึ่งให้พร	แก่บังอรสองทรามวัย
อายุจงยืนไป	เสวยราชัยแทนราชา
๏ แขกเมืองเข้ามาไหว้	ถวายดอกไม้ทุกภาษา
ฝาหรั่งวิลันดา	ทั้งคุลาแลเมงมอญ
๏ จีนจามทั้งพราหมณ์เทศ	ของวิเสทมาสลอน
ดอกไม้แลเงินก้อน	ทั้งหัวแหวนอันรจนา ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ ครั้นทำขวัญแล้ว
เมื่อนั้นพระแก้ว	จึ่งขับพลไป
ลูกขุนหัวเมือง	ช้างม้าข้าไท
รี้พลไสว	กลับคืนไปเมือง
๏ เมื่อนั้นภูบาล
อยู่ด้วยนงคราญ	บ่ได้แค้นเคือง
เที่ยงคืนกระสัน	คนหลับทั้งเมือง
จึ่งพระบุญเรือง	กล่อมแก้วกัลยา
๏ อุ้มขึ้นเตียงทอง
สวมกอดนางน้อง	ต้องนมซ้ายขวา
นางผลักพระหัตถ์	ท้าวรัดตรึงตรา
เล้าโลมไปมา	เจ้าอย่าวุ่นวาย
๏ พระเอยอย่าต้อง
ตัวน้องจะร้อง	จะชวดเปล่าดาย
ตัวน้องเป็นหญิง	ย่อมกริ่งเกรงชาย
มาทำวุ่นวาย	ฉันนี้มิเคย
๏ สิ่งนี้อายนัก
พระทองทรามรัก	อย่าเพ่อก่อนเลย
ว่าพลางฉวยผ้า	คว้ามือทรามเชย
โอ้แก้วพี่เอย	เจ้าอย่ากลัวเกรง
๏ พระน้องฉายา
คือดังแก้วตา	เจ้าอย่าครื้นเครง
แต่พี่กับเจ้า	เรารู้กันเอง
เจ้าอย่ากลัวเกรง	เลยนะฉายา
๏ จูบแก้มจูบเกศ
พระจูบอัคเรศ	หอมรสมาลา
รวยรวยประทิ่น	เหมือนกลิ่นจำปา
จูบแก้มซ้ายขวา	ท้าวน้องอุทัย
๏ กอดไว้คลึงเคล้า
หอมกลิ่นองค์เจ้า	รสเร้าเอาใจ
รวยรวยประทิ่น	เหมือนกลิ่นอุทัย
หอมฟุ้งเอาใจ	อบองค์พี่ยา
๏ พระเร่งรัดรึง
โลมเล้าเคล้าคลึง	จึ่งทำมารยา
นางทองบุญฦๅ	ผลักมือซ้ายขวา
เหลียวแลแปรมา	ช้อยหางตาไป
๏ เอวบางร่างน้อย
ลำยองทองย้อย	สร้อยฟ้ามาลัย
ใช่พี่ไม่รัก	ผันพระพักตร่ไป
มิควรด้วยไย	อุทัยไฉยา
๏ นางน้องก้มเกล้า
รับคำพระเจ้า	ใส่เกล้าเกศา
ว่าพระโฉมฉิน	ล่อลิ่นเจรจา
ได้แล้วก็ลา	ร้างไว้ภายหลัง
๏ พี่ตั้งใจรัก
โฉมยงทรงศักดิ์	พี่ไม่เกลียดชัง
ยอดมิ่งกิ่งฟ้า	เจ้าอย่าคิดหวัง
สาวน้อยร้อยชั่ง	พี่ไม่ให้อาย
๏ รูปคือเทวา
หาในใต้ฟ้า	ไม่เหมือนโฉมฉาย
พระนุชงามเพริศ	เลิศสบใจชาย
พี่ตั้งใจหมาย	รักแก้วเสนหา
๏ จูบเน้นเคล้นนม
กอดจูบลูบชม	ภิรมย์วิญญาณ์
นอนแนบแอบองค์	ปลงในกามา
ชื่นชมเสนหา	ในราตรีกาล
๏ กอดน้องนอนแนบ
พระทรวงทับแทบ	แอบองค์นงคราญ
สนิทชิดชม	ภิรมย์สงสาร
พึ่งแรกพบพาน	รักสุดเสน่ห์เอย
๏ น้องได้ขัดขวาง
กลับกลอกนอกทาง	บ้างแล้วทรามเชย
อดเสียเถิดหนา	ผ่านฟ้าข้าเอย
เพราะน้องมิเคย	คดีเดียงสา
๏ น้องได้ผลักไส
พ้อตัดวัดให้	ถูกไท้ราชา
รอยข่วนรอยเล็บ	เจ็บพระกายา
โทษมีแก่ข้า	อุทัยเทวี
๏ โอ้พระราชา
คิดดูเถิดรา	มารยากระสัตรี
ครั้นอวยด้วยง่าย	ชายไม่ว่าดี
นินทาย่ำยี	มิดีพระเอย
๏ น้องได้ตัดพ้อ
ลำยองทองหล่อ	โฉมงามทรามเชย
คิดมิรู้แล้ว	พระแก้วข้าเอย
น้องไม่เสบย	ทรงพระเมตตา
๏ น้องอวยด้วยแล้ว
พระทัยผ่องแผ้ว	แล้วแต่ปรารถนา
สำเร็จดังจิต	คิดในวิญญาณ์
โอ้พระราชา	จงมาปรานี
๏ พระจึ่งว่าเล่า
นางน้องนงเยาว์	อุทัยเทวี
พี่รู้แล้วหนา	มารยากระสัตรี
เจ้ายอดมารศรี	น้องแก้วพี่อา
๏ พี่ไม่ถือน้อง
คิ้วต่อคอปล้อง	น้องรักเสนหา
ไม่ถือเจ้าเลย	ทรามเชยพี่อา
โมโหโกรธา	อย่าว่าไปเลย
๏ อุทัยได้ยิน
โฉมตรูภูมินทร์	พระทองทรามเชย
คลายโศกศัลย์แล้ว	ผ่องแผ้วเสบย
ภิรมย์ชมเชย	ด้วยพระราชา
๏ สมสู่อยู่กิน
ด้วยพระภูมินทร์	เป็นช้านานมา
จึ่งขุดสระใหญ่	ที่ในพารา
ลงเล่นคงคา	เป็นนิรันดร ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ เมื่อนั้นยังมี
พาราบุรี	อุโลมนคร
ท่านท้าวเจ้าเมือง	ทรงพระนามกร
กัญจาภูธร	ธิราชราชา
๏ มีนางมเหสี
อันดับภูมี	ชื่อนางสนตรา
เสวยราชสมบัติ	ในเมืองพารา
รี้พลช้างม้า	ข้าไทเงินทอง
๏ บ้านนอกเมืองหน้า
ขึ้นแก่ราชา	อเนกก่ายกอง
แขกเมืองส่วยไร่	ดอกไม้เงินทอง
ช้างม้าเนืองนอง	เป็นส่วยอัตรา
๏ นางมีบุตรี
สาวน้อยมีศรี	ชื่อนางฉันนา
ได้สิบห้าปี	มีศรีโสภา
กายสุทธราชา	ขอนางเทวี
๏ ให้ราชสารมา
ขอนางฉันนา	แรกได้เจ็ดปี
แต่ยังไม่ได้	อุทัยเทวี
ครั้นว่าได้ดี	ลืมนางฉันนา
๏ คิดว่าจะไป
เมื่อก่อนขอไว้	ยังมิได้ฉายา
รูปร่างใครจะเหมือน	อุ่นเรือนเสนหา
แต่ต่ำใต้หล้า	หาไหนจะมี
๏ จึ่งท้าวกัญจา
เห็นลูกพังงา	ได้สิบห้าปี
จะเสกลูกแก้ว	ให้เป็นมเหสี
ด้วยพระภูมี	กายสุทธราชา
๏ การบภูบาล
วันนั้นให้สาร	ขอนางฉายา
ลูกรักของเรา	โดยใจปรารถนา
เหตุไรไม่มา	ล่อลวงฤๅไฉน
๏ ถ้าว่าลวงล่อ
กูจะเห็นต่อ	ยึดยาวกันไป
เป็นท้าวพญา	เจรจาลวงใคร
ทำอย่างลูกไม้	ขอแล้วละเสีย
๏ น่าคิดอนิจจา
ให้สารนั้นมา	เจรจาขอเมีย
ให้ปันกันแล้ว	ควรฤๅมาละเสีย
ให้ไร้ผัวเมีย	สิ้นคนทั้งเมือง
๏ ให้ราชสารมา
ตัดพ้อนักหนา	เร่งโกรธแค้นเคือง
ทำให้เราได้อาย	แก่ไพร่พลเมือง
ฝูงคนฦๅเลื่อง	ทั่วทั้งพารา
๏ ครั้นเข้าถวายสาร
การบจึ่งอ่าน	รู้ในสารตรา
วางสารลงไว้	หาลูกเข้ามา
กายสุทธพ่ออา	พ่อว่ามิฟัง
๏ รบให้ขอเมีย
ะวางนางเสีย	กลับมาเกลียดชัง
ได้ใหม่ลืมเก่า	ใจเจ้าคิดหวัง
ฉันนาชิงชัง	รักข้างอุทัย
๏ รูปร่างพอดี
ขืนมาเซ้าซี้	จำให้ข้าไป
เมื่อแรกไปขอ	ยังมิได้อุทัย
จนละนางไว้	คนเดียวเอกา
๏ พระพ่อมิฟัง
แม้นว่าเกลียดชัง	ตามกรรมเวรา
เจ้าไปอยู่ก่อน	จึ่งค่อยผ่อนมา
ฟังคำพ่อว่า	เจ้าอย่าน้อยใจ
๏ ท้าวจึ่งตอบสาร
มิช้ามินาน	เดือนหน้าจะไป
แต่งการมงคล	วิวาห์ไปใหม่
อรนุชสุดใจ	ฉันนาเทวี
๏ แต่งช้างแต่งม้า
แพรพรรณผืนผ้า	นับด้วยกุลี
มงกุฎอาภรณ์	แต่ล้วนของดี
สำหรับภูมี	ท่านท้าวทรงธรรม์
๏ เสร็จแล้วบ่ช้า
รี้พลช้างม้า	ตามมาแจจัน
มิใคร่จะไป	ท้าวไททรงธรรม์
โศกาจาบัลย์	กันแสงร่ำไร ๚ะ
ยานี
๏ กอดแก้วแล้วร้องไห้	ชลเนตรไหลลงโซมองค์
กราบนบซบเกล้าลง	เหนือตักท้าวผู้เป็นผัว
๏ นางเมืองร่ำร้องไห้	น้ำตาไหลลงโซมตัว
กราบลงกับตักผัว	พระอยู่หัวของเมียเอย
๏ มิทันจะถึงปี	พระสามีผู้ทรามเชย
เมียไห้อยู่เบยเบย	แก้วเมียเอ๋ยกรรมเวรา
๏ อยู่ได้ไม่กี่วัน	พระจอมขวัญของเมียอา
จะไห้ฟายนาตา	แก้วกำพร้าเพื่อนเข็ญใจ
๏ ความรักยังมิวาย	พระฦๅสายละเมียไว้
ตัดช่องแต่พอไป	ละเมียไว้อยู่ภายหลัง
๏ ฝูงคนจะมุ่งหมาย	ว่าหญิงร้ายผัวเกลียดชัง
กรรมอะไรมาแต่หลัง	ทองร้อยชั่งจากเมียไป
๏ เมียไม่ทำให้ผิด	แต่สักนิดเท่ายองใย
ควรฤๅมาจากไป	ทิ้งเมียไว้ที่กลางหน
๏ อาภัพตัวเองไซร้	ขึ้นต้นไม้ไม่ถึงบน
ตั้งใจให้เป็นผล	ไม่รอดชั่วด้วยพระเลย
๏ ตั้งแต่วันนี้ไป	น้ำตาไหลบ่เสบย
กี่เดือนกี่ปีเลย	จะไต้เชยพระจอมไตร
๏ แต่ก่อนเคยพรากพลัด	ลูกสิงสัตว์อันใดใด
หนาเวรมาซัดให้	จึ่งมาได้เราสองรา
๏ แม่กาเลี้ยงกาเหว่า	โดยตั้งเขาเล่าลือมา
ใช่ชาติเชื้อลูกกา	กลับไปหากาเหว่าคืน
๏ ช้างแล่นอย่าฉุดหาง	ผิดท่าทางไร้โหดหืน
ใช่ช้างจะหยุดยืน	ยึดมิหยุดว่าทำเนา
๏ วัวลืมบ่กินหญ้า	ไซร้ไยมาจะข่มเขา
ที่รักบ่รักเรา	จะว่าเล่ามิยืดไป
๏ เจ้าสุทธกุมาร	เห็นนงคราญให้ร่ำไร
จะไปมิใคร่ไป	ขืนใจไปให้อางขนาง
๏ จึ่งโลมโฉมอุทัย	อย่าร้องไห้ร่ำครวญคราง
พี่ไปเจ้าอยู่พลาง	พี่จะกลับคืนมาหา
๏ มิไปก็จำไป	ขัดมิได้เพราะวาจา
ได้ขอนางฉันนา	ไว้ก่อนแล้วแก้วสงสาร
๏ ท่านท้าวกัญจาราช	พ่อนางนาฏโกรธโองการ
ขอลูกร้างไว้นาน	คิดไฉนจึ่งไม่มา
๏ จำให้พี่จากแก้ว	วิบากแล้วแก้วพี่อา
จำใจจากไฉยา	กินน้ำตาทุกเพรางาย
๏ ร้กน้องได้ด้วยยาก	ความลำบากเพียงปางตาย
ฝูงเทพเจ้าทั้งหลาย	ช่วยขวนขวายเอาใจปลง
๏ บุญเราได้สร้างแล้ว	จึ่งได้แก้วมาแนบองค์
โดยใจพี่จำนง	มารตัวร้ายมาริษยา
๏ คิดไปมิใคร่จาก	อกจะครากด้วยพังงา
เจ้ากรรมนั้นตามมา	ให้สองรามาพลัดกัน
๏ เร่งคิดเร่งขัดอก	น้ำตาตกถึงเมียขวัญ
จะจากพรากพลัดกัน	กับเอววัลย์น้ำตาไหล
๏ เร่งคิดอกจะหัก	แต่นี้จักเห็นหน้าใคร
ใครจะเหมือนอุทัย	เพื่อนเข็ญใจของเรียมอา
๏ กอดคอนางเข้าไว้	สะอื้นไห้ร่ำไปมา
น้ำเนตรอาบพักตรา	แก้วกัลยาจะนานเห็น
๏ มิพอที่จะจาก	กรรมวิบากมาจำเป็น
เวรกรรมมาทำเข็ญ	ให้สองรามาพลัดกัน
๏ ดังฤๅมาจากข้า	เมียเห็นหน้าอยู่ทุกวัน
แต่นี้จะไกลกัน	สักกี่วันจะเห็นเลย
๏ พระองค์ไปมีเมีย	ละข้าเสียนะทรามเชย
เพื่อนนอนของเมียเอย	บาปใดเลยให้ไกลกัน
๏ เพื่อนกินพระขวัญข้าว	ทุกค่ำเช้าเป็นนิรันดร์
ดังฤๅพระทรงธรรม์	จากอกเมียไปเสียไกล
๏ การบแลกาวิน	ครั้นได้ยินก็ลุกไป
ปลอบโยนนางอุทัย	อยู่ด้วยแม่อย่าโศกา ๚ะ
พิลาป
๏ ครั้นวายโศกแล้ว
เมื่อนั้นพระแก้ว	ให้หาช่างทอง
จะหล่อรูปไป	ให้เหมือนนางน้อง
ได้ชมรูปทอง	ต่างน้องอุทัย
๏ ครั้นรุ่งขึ้นมา
จะได้เห็นหน้า	พระน้องทรามวัย
จะชมรูปทอง	ต่างน้องอุทัย
กลั้นน้ำตาไว้	กว่าจะได้กลับมา
๏ หล่อรูปหนึ่งเล่า
ให้เหมือนผัวเจ้า	องค์ท้าวนี้นา
เอาไว้ให้นาง	ชมต่างพี่ยา
ไว้ดูต่างหน้า	เมื่อยามกระศัลย์
๏ คิดแล้วบ่นาน
จึ่งพระภูบาล	หาช่างมาพลัน
หล่อรูปสองไท้	ทำให้เหมือนกัน
รูปองค์หนึ่งนั้น	เหมือนพระราชา
๏ รูปหนึ่งเหมือนนาง
อุทัยเอวบาง	ไปด้วยพี่ยา
รูปหนึ่งพี่ให้	อุทัยไฉยา
รูปพระราชา	ไว้ให้นางชม
๏ จึ่งเอาภูษา
ของพระราชา	ทั้งนุ่งทั้งห่ม
มานุ่งรูปทอง	เร่งพิศเร่งชม
เหมือนพระเอวกลม	ดั่งทองพิมพ์เดียว
๏ จึ่งเอาภูษา
ของนางฉายา	อุทัยทรามเปลี่ยว
ภูษาลายทอง	ลำยองผืนเดียว
เหลือบแปรแลเหลียว	พิศเพียรยิ่งเหมือน
๏ ผมเผ้าปากคอ
เอวบางคิ้วต่อ	เหมือนนางเพื่อนเรือน
ห่มผ้าลายทอง	ช่างยิ้มย่องเหมือน
ลำคอตกเกลื้อน	เป็นเพื่อนสองคน
๏ ท้าวต่อหีบใหญ่
ใส่รูปทองไว้	หามไปบัดดล
มิให้ใครรู้	ปากผู้คำคน
ทำเป็นเล่ห์กล	ดั่งหามเงินทอง
๏ จะยกพลไป
จึ่งฝากนางไว้	ท่านไท้ทั้งสอง
บิดามารดา	อย่าได้เศร้าหมอง
ขอฝากนางน้อง	อุทัยเมียขวัญ
๏ รักข้าเท่าไร
แม่รักอุทัย	ให้ได้เท่ากัน
อย่าเป็นลำเอียง	รักเป็นอาธรรม์
ผิดชอบผ่อนผัน	อย่าถือโทษเลย
๏ ค่ำเช้าเรียกหา
ครั้นถึงเพลา	แม่เรียกทรามเชย
ช่วยเอาใจใส่	นางไม่คุ้นเคย
ทูนหัวลูกเอย	ลูกจักลาไป
๏ ลาแล้วออกมา
พิศแลดูหน้า	น้ำตาลามไหล
เป็นห่วงหน่วงหนัก	เพราะรักอุทัย
พี่จักลาไป	ค่อยอยู่เถิดรา
๏ เจ้าสุทธกุมาร
เสด็จขึ้นคชสาร	กลั้นโศกโศกา
น้ำตาพี่เอย	เร่งไหลออกมา
คือท่อธารา	ไหลลงแดงฉัน
๏ แต่นี้นับปี
น้องแก้วมารศรี	นับเดือนนับวัน
เร่งแลเร่งไกล	บ่ได้เห็นกัน
โอ้แก้วจอมขวัญ	ค่อยอยู่เถิดรา
๏ ค่อยอยู่เถิดเจ้า
อยู่ด้วยปิ่นเกล้า	กว่าพี่จะมา
โอ้อกกูเอย	ไหนเลยจะอยู่ช้า
มิได้เห็นหน้า	พี่จะกลั้นใจตาย
๏ บุญเหลือเนื้อถี่
ครองตัวท่าพี่	อยู่ด้วยตายาย
ครานี้แลนา	น้ำตาบ่วาย
จะตีอกสลาย	ท่าพี่อาวรณ์
๏ อุทัยไฉยา
จงเจ้ารักษา	บิดามารดร
ค่ำเช้าอุตส่าห์	อย่าให้อนาทร
ฟังคำพี่สอน	นอนด้วยแม่ผัว
๏ เจ้าอย่าคบทาส
แม่อย่าประมาท	เพราะชาติคนชั่ว
เจ้าคบคนดี	เป็นศรีแก่ตัว
ร้อยชั่งฟังผัว	ท้าวน้องอุทัย
๏ โอ้ทองร้อยชั่ง
เจ้าอยู่ภายหลัง	พี่สั่งความไว้
อุตส่าห์ปกป้อง	ตัวน้องอุทัย
ครองตัวเจ้าไว้	ท่าพี่แลนา
๏ คำนึงถึงเจ้า
ถึงโฉมเฉลา	ลำเพาพี่อา
รวยรวยประทิ่น	ดังกลิ่นกัลยา
แก้มน้องซ้ายขวา	พี่ยามาชม
๏ แก้มคือลูกอิน
รวยรวยประทิ่น	เหมือนกลิ่นทรามชม
รสกลิ่นภูษา	กัลยาเคยห่ม
แต่นี้จะวายชม	เอวกลมพังงา
๏ คล้ายคล้ายได้ยิน
อุทัยเพื่อนอิน	เหมือนเจ้าเจรจา
แจ้วแจ้วน่าฟัง	เสียงดั่งสาลิกา
ยวนในวิญญาณ์	ราชาหยุดฟัง
๏ อรนุชบังอร
เอวกลมนมงอน	ทั้งสองเต่งตั้ง
ปีกปลิวคิ้วเหิน	ดำเนินในวัง
ข้าสาวสะพรั่ง	ห้อมล้อมจอมขวัญ
๏ อุทัยเจ้าพี่
นับเดือนนับปี	นับคืนนับวัน
นางน้องพี่อา	เจ้าอย่าโศกศัลย์
จากแก้วนวลจันทร์	ขวัญเมืองพี่อา
๏ ครวญพลางละห้อย
น้ำเนตรหยดย้อย	ละห้อยคอยหา
บรรเทาโศกศัลย์	กลั้นโศกโศกา
โฉมยงยาตรา	ขึ้นช้างกระโจมทอง
๏ รี้พลทั้งปวง
ไพร่ฟ้าข้าหลวง	อเนกก่ายกอง
แห่ทั้งซ้ายขวา	ช้างม้าเนืองนอง
อเนกก่ายกอง	แห่พระราชา
๏ ทรงช้างวางไป
ธงเทียวไสว	ไกลสุดลูกตา
เปล่าใจเปล่าจิต	ทรงฤทธิ์โศกา
ร้อยชั่งพังงา	ป่านนี้เป็นไฉน
๏ อุทัยไฉยา
เจ้าแสนโศกา	ครวญคร่ำร่ำไร
ถึงพระผ่านเกล้า	เจ้าจากเมียไป
พระทองทรามวัย	ให้เมียโศกศัลย์
๏ โอ้พระผ่านฟ้า
ตัวเราสองรา	ไม่เคยไกลกัน
จำไกลกันแล้ว	นับเดือนนับวัน
น้องแก้วกระศัลย์	ถึงพระพี่ยา
๏ ดังฤๅพระทอง
เจ้ามาละน้อง	คนเดียวเอกา
พระร่วมชีวิต	คิดถึงฉันนา
โอ้พระราชา	มาหนีน้องไป
๏ เหลียวแลแปรหา
น้องน้อยก่อนรา	นะพระทรามวัย
พ่อเคยถูกต้อง	หยอกน้องอุทัย
รวยรื่นชื่นใจ	ที่ในเรือนจันทน์
๏ โอ้พระร่วมจิต
พระร่วมชีวิต	คิดถึงเมียขวัญ
หล่อรูปทองไว้	ให้ชมทุกวัน
โอ้พระทรงธรรม์	ไกลเมียแล้วนา
๏ พระหล่อรูปไว้
เห็นงามสุกใส	ต่างองค์ราชา
เอวบางร่างกลม	ชมต่างพี่ยา
ไม่สนิทติดตรา	เหมือนพระภูธร
๏ เห็นรูปพระองค์
เฉิดฉันบรรจง	คิ้วก่งวงศร
สะสวยรวยดี	มิเท่าบังอร
โอ้พระภูธร	เปล่าแล้วแลนา
๏ เมื่อยามเข้านอน
คิดถึงภูธร	ร่ำไรไห้หา
เที่ยงคืนสงัด	กลัดในวิญญาณ์
ใครเลยจะมา	กล่อมให้น้องนอน
๏ ใจจิตคิดถึง
ครวญคร่ำรำพึง	ถึงพระภูธร
ในจิตคิดไป	ไม่คลายเดือดร้อน
เวลาเข้านอน	ฉะอ้อนวอนใคร
๏ โอ้พระยอดสร้อย
เอวบางร่างน้อย	ไกลจากเมียไป
รี้พลอัดแอ	ยิ่งแลยิ่งไกล
โอ้พระจอมไตร	กลับมาก่อนรา
๏ นางทองทั้งตัว
เจ้าคิดถึงผัว	เร่งไห้โหยหา
ไห้แล้วไห้เล่า	ไม่วายน้ำตา
ทั้งสองยายตา	โลมเล้าเอาใจ
๏ ท่านจะเอาฤกษ์พา
ดังฤๅเจ้ามา	ร้องไห้ร่ำไร
แข็งใจเจ้าแม่	กลั้นน้ำตาไว้
ค่อยอยู่นานไป	จะได้พบกัน
๏ อุทัยไฉยา
ได้ฟังยายว่า	ค่อยคลายโศกศัลย์
ชำระพระองค์	สระสรงทุกวัน
นางนาฏจอมขวัญ	เล่นน้ำสระศรี
๏ อุทัยไฉยา
ครั้นถึงเวลา	ชื่นชมยินดี
พระนุชเนื้อเย็น	เล่นน้ำนที
สระโบกขรณี	เป็นนิจทุกวัน ๚ะ
ชมดง
๏ บัดนั้นภูบาล
ขึ้นทรงคชสาร	รี้พลแจจัน
ครั้นถึงป่าใหญ่	ชมไม้ทุกพรรณ
นกหกผกผัน	จับอยู่ไสว
๏ เข้าในดงหลวง
ชมไม้ทั้งปวง	ในกลางพงไพร
ฟังเสียงจักรจั่น	แม่ม่ายลองไน
มี่ก้องร้องไป	พระไห้โศกา
๏ เสด็จเข้าดงหลวง
ชมไม้ทั้งปวง	ต่างพรรณพรรณนา
ต้นงิ้วสล้าง	หมากปรางไม้หว้า
ละมุดสีดา	พะวาลำใย
๏ หมากตูมเนืองนอง
มะค่าพลวงพลอง	ตะโกหมากไฟ
ตะเคียนยูงยาง	อ้อยช้างกร่างไกร
เต็งรังโพไทร	มีในดงหลวง
๏ กระแบกสัตตบรรณ
กระถินอินจัน	มีพรรณทั้งปวง
บ้างอ่อนบ้างแก่	เล็งแลเป็นพวง
รี้พลทั้งปวง	เอาเป็นอาหาร
๏ มะเดื่อมะดูก
ลูกไม้ส้มสูก	หมากพร้าวจาวตาล
ทุเรียนมังคุด	ละมุดหอมหวาน
แต่ล้วนตระการ	สารพันจะมี
๏ จิกแจงจิ่งจ้อ
แสมสมอ	สนรักสักขี
หอมดอกลำดวน	ยวนใจภูมี
เมื่อยามราตรี	พระพายชายโชย
๏ เข้าดงอำพัน
หอมกลิ่นจวงจันทน์	กรลบโบกโบย
มีทั้งพุดตาน	ดอกบานมิรู้โรย
พระทรงไห้โหย	ครวญถึงอุทัย
๏ เข้าดงพุดตาน
มะลิผลิบาน	หอมฟุ้งเอาใจ
รวยรวยประทิ่น	ดังกลิ่นอุทัย
โอ้แก้วทรามวัย	ใจพี่จะขาดตาย
๏ เข้าดงชะมด
หอมกลิ่นปรากฏ	รสเร้าเอาใจ
รวยรวยประทิ่น	หอมกลิ่นบ่วาย
เหมือนกลิ่นโฉมฉาย	อุทัยเทวี
๏ เข้าดงคัดเค้า
หอมกลิ่นรินเร้า	ดอกมะลิโรยมี
รวยรวยประทิ่น	หอมกลิ่นมาลี
เหมือนกลิ่นเทวี	อุทัยไฉยา
๏ เข้าดงเบญจมาศ
ใจพี่จะขาด	ด้วยรสมาลา
รวยรวยประทิ่น	ดังกลิ่นภูษา
อุทัยติดมา	ท้าวน้องเอวกลม
๏ เข้าดงอัญชัน
หอมรินกลิ่นคันธ์	รสเร้าอุดม
รวยรวยประทิ่น	ดุจดังกลิ่นผม
กลิ่นเนื้อกลิ่นนม	น้องแก้วฉายา
๏ เข้าดงพุดซ้อน
พุดลาใบอ่อน	พิจิตรรจนา
รวยรวยประทิ่น	ดังกลิ่นพังงา
เมื่อสรงคนธา	หอมชื่นใจผัว
๏ เข้าดงสารภี
หอมฟุ้งมากมี	กรลบทั้งตัว
ดังกลิ่นอุทัย	ทรามวัยของผัว
โอ้ทองทั้งตัว	หอมยิ่งนักหนา
๏ ชมพรรณดอกไม้
หอมฟุ้งเอาใจ	พระทัยโหยหา
กระถินอินไทร	มีในหิมวา
พระพายชายมา	กลิ่นนั้นหอมหวาน
๏ ผลไม้ทุกสิ่ง
ผลออกงามยิ่ง	มีในไพรสาณฑ์
ลูกแก้วลูกเกด	ฝ้ายเทศตระการ
คิดถึงนงคราญ	ท้าวน้องอุทัย
๏ มาด้วยพี่รา
ลูกไม้ในป่า	จะเก็บมาให้
เจ้ากินเล่นพลาง	ให้สำราญใจ
ครวญพลางทางไห้	ไม่วายน้ำตา
๏ ในป่าพงพี
ลูกไม้อันมี	เป็นเหยื่อสกุณา
ลิงค่างบ่างชะนี	เสือสีห์ในป่า
โนรีสาลิกา	สัตวานวลจันทร์
๏ ฟังเสียงนกร้อง
คิดถึงท้าวน้อง	อุทัยจอมขวัญ
สองตัวจับอยู่	เป็นคู่เคล้ากัน
พลัดพรากเมียขวัญ	มาคนเดียวดาย
๏ ชมบนหลังช้าง
ร้องไห้ครวญคราง	ปิ้มจะวางวาย
ป่านนี้ไห้หา	น้ำตาบ่วาย
จะเป็นฤๅตาย	ไม่รู้สำคัญ
๏ ชมไม้ชมนก
กลิ่นแก้วกับอก	ท้าวน้องจอมขวัญ
ฟังเสียงเรไร	มีในหิมวันต์
ฟังเสียงจักรจั่น	พระกลั้นน้ำตา
๏ ฟังเสียงนกร้อง
กำสรดถึงน้อง	อุทัยไฉยา
เสียงนกเขาขัน	พระกลั้นน้ำตา
โอ้แก้วพี่อา	ป่านนี้เป็นไฉน
๏ เสียงกาเหว่าร้อง
สนั่นมี่ก้อง	ในท้องพงไพร
แรดช้างเสือสีห์	ชะนีร่ายไม้
จิ้งจอกหมาไน	วิ่งไล่ตามกัน
๏ ฟังเสียงชะนีร้อง
กำสรดเศร้าหมอง	ถึงน้องจอมขวัญ
พระกอดรูปทอง	ร้องไห้ทุกวัน
คิดถึงเมียขวัญ	ท้าวน้องอุทัย
๏ โอ้แก้วพี่อา
มาด้วยเรียมรา	ชมสัตว์ในไพร
โคถึกมฤคี	เสือสีห์วิ่งไป
พี่จะบอกให้	พระนุชเมียขวัญ ๚ะ
๏ บัดนั้นราชา
กับเหล่าโยธา	ดั้นป่าหิมวันต์
มาโดยสามเดือน	คล้อยเคลื่อนเขตขัณฑ์
เมืองท้าวทรงธรรม์	อุโลมนคร
๏ ครั้นถึงเมืองแล้ว
เมื่อนั้นพระแก้ว	จึ่งบทจร
เข้าไปในเมือง	อุโลมนคร
จึ่งพระภูธร	ให้สารเข้าไป
๏ ทูตถือสารตรา
เร่งเร็วมิช้า	มาถึงพระโรงไชย
จึ่งเข้าถวายสาร	แก่พระภูวไนย
ว่าพระทรามวัย	กายสุทธจรลี
๏ ท้าวรับสารตรา
อ่านดูมิช้า	ในอักษรศรี
ว่าท้าวการบ	ถวายอัญชลี
ลูกรักโฉมศรี	ฝากใต้บาทา
๏ ผิดพลั้งสั่งสอน
เจ้ายังเด็กอ่อน	ไม่รู้เดียงสา
ขอฝากไว้ด้วย	เหมือนช่วยเมตตา
ข้ากับราชา	เป็นทองแผ่นเดียวกัน
๏ จบอ่านสารตรา
จึ่งสั่งเสนา	ให้เชิญมาพลัน
รี้พลทั้งหลาย	มากมายครามครัน
ไพร่พร้อมเพรียงกัน	รับเจ้าเข้ามา
๏ สั่งนางชาวใน
ให้แต่งเครื่องไว้	เลี้ยงพระลูกยา
รี้พลทั้งหลาย	อย่าให้เขาว่า
เลี้ยงเขาที่มา	อย่าช้าเร็วไว
๏ ชาวเครื่องรับสั่ง
วิ่งมาละล้าละลัง	สั่งกันวุ่นไป
ให้แต่งสำรับ	ตามนายตามไพร่
เครื่องเสวยแต่งไว้	เลี้ยงพระราชา
๏ ครั้นแต่งเสร็จสรรพ
เสนาไปรับ	เชิญเจ้าเข้ามา
รี้พลทั้งหลาย	มายมากนักหนา
แห่ห้อมเข้ามา	ถึงพระโรงไชย
๏ ชาวเครื่องยกมา
เลี้ยงดูราชา	ทั้งนายทั้งไพร่
ทั่วกันเสร็จแล้ว	จึ่งขนของไป
จึ่งพระทรามวัย	ขึ้นเฝ้าราชา
๏ ท้าวเห็นเขยขวัญ
รูปโฉมทรงธรรม์	คือทองทาบทา
ฉันนาลูกเรา	มิเท่าราชา
เหมือนหงส์กับกา	วาสนาผิดกัน
๏ ลูกเขยโสภา
ลูกเราชั่วช้า	ไม่งามสักอัน
กรรมเวรเป็นสาว	หัวขาวทั้งนั้น
ชั่วช้าอาธรรม์	รักท่านลูกเขย
๏ ท้าวจึ่งตรัสมา
ดูก่อนลูกยา	เจ้างามทรามเชย
บิดามารดา	เจ้าอยู่เสบย
ทางมาลูกเอย	ยากง่ายเป็นไฉน
๏ พระรับโองการ
กราบทูลภูบาล	ให้ทราบพระทัย
ว่าพระบิดา	มารดานั้นไซร้
ทุกข์โศกโรคภัย	สิ่งใดไม่พาน
๏ อันหนทางมา
รี้พลโยธา	มาสุขสำราญ
ตราบเท่าถึงเมือง	แห่งพระภูบาล
จงแจ้งบทมาลย์	แห่งพระทรงธรรม์
๏ เมื่อนั้นภูบาล
ครั้นได้ฟังสาร	โองการหาวัน
ตาขุนโหรเฒ่า	เข้ามาด้วยพลัน
เราจะทำขวัญ	วันใดจะดี
๏ โหรกราบบาทา
ดูตามตำรา	ฤกษ์ยามนาที
เดือนหกขึ้นคํ่า	ฤกษ์ยามนั้นดี
วันศุกร์มีศรี	ดีนักราชา
๏ เมื่อนั้นพระแก้ว
ครั้นถามโหรแล้ว	จึ่งสั่งเสนา
ให้แต่งโรงทอง	เรืองรองรจนา
เร่งเร็วอย่าช้า	ให้ทันฤกษ์ไชย
๏ เสนารับสั่ง
วิ่งมาละล้าละลัง	สั่งกันวุ่นไป
ให้แต่งโรงทอง	เรืองรองสุกใส
เสร็จแล้วจึ่งไป	กราบทูลราชา
๏ จึ่งแต่งทำขวัญ
อภิเษกด้วยกัน	กับนางฉันนา
บายศรีลำยอง	แว่นทองเอามา
ทำขวัญพังงา	เสกลูกเขยขวัญ
๏ ท่านท้าวกัญจา
จึ่งสั่งให้หา	นักเลงมาพลัน
เทพทองละคร	ฟ้อนรำขยัน
ท้าวแต่งทำขวัญ	ลูกรักสองรา
๏ ไต่ลวดลอดบ่วง
ฝูงคนทั้งปวง	ตามดูไปมา
บ้างขึ้นปลายไม้	ลำแพนผาลา
หัวหกลงมา	เห็นน่าตกใจ
๏ บ้างดีดกระจับปี่
บางคนชักสี	ซอเพลงปี่ไฉน
เพลงไพรเพราะรับ	ขับกันทั่วไป
มโหรีปี่ไฉน	ฟังเพราะนักหนา
๏ ครั้นครบเจ็ดวัน
ท้าวแต่งทำขวัญ	ลูกรักเสนหา
ครั้นทำขวัญแล้ว	จึ่งเสกราชา
กับนางฉันนา	ให้อยู่ด้วยกัน ๚ะ
ฉบัง
๏ ครั้นเมื่อเที่ยงคืนราตรี	จึ่งพระภูมี
ก็เล้าก็โลมฉายา
๏ ร่วมรักมิได้เสนหา	ครั้นแล้วออกมา
ราชาไปหารูปทอง
๏ เคล้าคลึงกันอยู่คู่สอง	กับด้วยรูปทอง
นวลละอองเจ้าแกล้งหล่อมา
๏ ร้องไห้ร่ำไรโหยหา	อุทัยไฉยา
ป่านนี้จะเป็นฉันใด
๏ ยังรุ่งกอดรูปทองไว้	น้ำตาหลั่งไหล
ถึงนางอุทัยเทวี
๏ บ่ได้หลับในราตรี	ฉันนาเทวี
ก็นอนอยู่คนเดียวดาย
๏ ครั้นเช้าเสวยข้าวเพรางาย	ใจท้าวคิดหมาย
จะเรียกรูปทองมาเสวย
๏ โอโอะอุทัยเจ้าพี่เอย	ไยมิมาเสวย
อาหารด้วยพี่เลยนา
๏ เสวยแล้วคืนเข้าไปหา	รูปอันหล่อมา
เข้าเคล้าเข้าคลึงชมเชย
๏ พระเจ้าบ่ไปหาเลย	ฉันนาทรามเชย
คอยหาผัวเจ้าทุกวัน
๏ เหตุไรผัวรักจอมขวัญ	มิมาสักวัน
ตั้งแต่วันนั้นหายไป
๏ กูเห็นหลากแท้แก่ใจ	แต่วันนั้นไป
คุ้มเท่าวันนี้บ่ห่อนมา
๏ เมื่อนั้นจึ่งนางฉันนา	รำพึงไปมา
จะใคร่ไปดูในห้อง
๏ หีบใหญ่มิใช่เงินทอง	เสวยแล้วเข้าห้อง
ในหีบนั้นมีอันใด
๏ วันนั้นท้าวเธอเสด็จไป	เฝ้าบิดาไท้
ทรามวัยเธอมิได้อยู่
๏ นงเยาว์จึ่งเข้าไปดู	นางน้องจึ่งรู้
ว่ารูปผู้ใดเล่านา
๏ รูปเมียฤๅว่ามารดา	ช่างงามนักหนา
เจ้าจึ่งไปถามทาสี
๏ นางเอาผ้าผ่อนของดี	ให้แก่ทาสี
ปลอบถามอย่าได้อำพราง
๏ ทาสีจึ่งเล่าแก่นาง	ข้าไม่อำพราง
รูปหล่อคือนางอุทัย
๏ เมียท้าวอยู่เมืองโพ้นไซร้	รูปงามสุกใส
เหมือนรูปอันหล่อพิมพ์เดียว
๏ นางจึ่งยกรูปฉุนเฉียว	ขว้างเสียบัดเดี๋ยว
ทรามเปลี่ยวทิ้งลงคงคา ๚ะ
สุรางคนางค์ พิลาป
๏ รูปหล่อหายแล้ว
ใครลักเมียแก้ว	รูปทองของกู
กูเห็นอัศจรรย์	ทุกวันยังอยู่
โอโอะอกกู	รูปทองมาหาย
๏ ร้องไห้กลิ้งเกลือก
ทอดองค์ลงเสือก	น้ำตาบ่วาย
มีกรรมฉันใด	รูปทองมาหาย
จะขาดใจตาย	ครานี้แลนา
๏ สองมือตีทรวง
หาทั้งเรือนหลวง	มิพบกลับมา
เที่ยวหาที่เก่า	ในหีบเล่าหนา
มิพบฉายา	รูปทองพี่เอย
๏ ล้มแล้วลุกขึ้น
ร้องไห้สะอื้น	น้ำตาบ่เสบย
ใครลักพาไป	บ่ได้เห็นเลย
รูปทองพี่เอย	ไปอยู่แห่งใด
๏ เรามาสองคน
ได้ยากทุกข์ทน	มาแต่เมืองไกล
ได้เห็นหน้าเจ้า	พี่ค่อยคลายใจ
เจ้าละพี่ไว้	คนเดียวเอกา
๏ โอ้ทองร้อยชั่ง
เจ้าอยู่ภายหลัง	เป็นฉันใดนา
รูปทองของเจ้า	พี่หล่อเอามา
มารร้ายริษยา	พารูปทองไป
๏ ชีวิตกูอา
เห็นว่ามิช้า	จะมาบรรลัย
รูปทองหายแล้ว	กูเอยอยู่ไย
นึ่งตายก่อนไข้	ไม่อยู่เลยนา
๏ โอ้นางอุทัย
เจ้ามิมาได้	หล่อแต่รูปมา
กลิ่นอายของเจ้า	ติดพระภูษา
ห่มรูปทองมา	ใครพาเอาไป
๏ เมื่อนั้นโฉมฉาย
ลุกขึ้นผันผาย	ถามข้าทันใด
ว่าใครขึ้นมา	พารูปทองไป
มันจึ่งทูลไท	ว่านางฉายา
๏ ข้าขัดมิได้
ท่านหามลงไป	ทิ้งน้ำเสียรา
พระเจ้าจึ่งรู้	ว่านางฉันนา
แกล้งนางฉายา	อุทัยเทวี
๏ ควรฤๅทำได้
ไม่คิดเกรงใจ	สักเท่าธุลี
กูมาสองคน	รูปทองผ่องศรี
มิได้ปรานี	เอาขว้างน้ำเสีย
๏ มิได้เห็นหน้า
พี่หล่อรูปมา	ดูหน้าต่างเมีย
ควรฤๅทำได้	ไปขว้างน้ำเสีย
ไม่เห็นหน้าเมีย	จะกลั้นใจตาย
๏ แค้นขัดกลัดเดือด
น้ำตาคือเลือด	อาบหน้าบ่วาย
แต่วันนี้ไป	อยู่คนเดียวดาย
คิดมาใจหาย	ตายด้วยรูปทอง
๏ เปล่าอกเปล่าใจ
ร้องไห้ร่ำไร	น้ำตาฟูมฟอง
ร่ำถึงทรามวัย	อุทัยเนื้อทอง
ครวญหานางน้อง	บ่ได้เห็นเลย
๏ ขึ้งโกรธนักหนา
ไม่แลดูหน้า	ฉันนาทรามเชย
กริยาพาที	ไม่มีบ้างเลย
โอ้ตัวกูเอย	เหมือนขืนใจมา
๏ นอนอยู่คนเดียว
มิได้แลเหลียว	กล้ำกรายฉันนา
ครวญถึงอุทัย	ไม่วายน้ำตา
พี่จะไปหา	ไม่ได้เหมือนใจ
๏ เมื่อนั้นฉันนา
คิดแค้นนักหนา	ขึ้งโกรธคือไฟ
จะเล่าให้ใครฟัง	นางอายแก่ใจ
ออกปากไม่ได้	ผัวไม่ไยดี
๏ ขัดอกแค้นใจ
เอาตัวให้ได้	อุทัยเทวี
จะตีให้ตาย	วายชีพเป็นผี
ผัวรักแต่นี้	จะครวญหาใคร
๏ จึ่งให้ไปหา
เฒ่าโกหกมา	จ้างให้แกไป
จะทำเล่ห์กล	เอาตัวให้ได้
เงินทองกองให้	จงได้ตัวมา
๏ ยังมีโกหก
เที่ยวไปไล่นก	ที่ในเวหา
ขึ้นขี่เรือน้อย	ชักยนต์ไคลคลา
ได้นกแล้วมา	ขายกินทุกวัน
๏ สองเฒ่าผัวเมีย
ขายนกได้เบี้ย	ผัวเมียเลี้ยงกัน
ขึ้นสำเภาแล้ว	ชักยนต์ไปพลัน
เร็วคือจังหัน	ทันแล้วจับเอา
๏ แลเห็นนกยูง
บินมาเป็นฝูง	เฒ่าชักสำเภา
ไปบนเวหา	เฒ่าคว้าจับเอา
ใส่ท้องสำเภา	เอาแคร่ทับลง
๏ ชักยนต์ลงมา
สาวใช้ไปหา	ว่าต้องประสงค์
สำเภาสำอาง	นวลนางจำนง
ว่าต้องประสงค์	ทั้งตัวสองรา
๏ สองเฒ่าตกใจ
เป็นเหตุอันใด	ท่านจึ่งให้หา
ท่านท้าวเจ้าเมือง	ฤๅนางฉายา
จึ่งใช้ให้มา	หาข้าว่าไร
๏ จึ่งชวนกันมา
ปีนขึ้นนาวา	ชักยนต์วางไป
บัดเดียวมาถึง	ซึ่งหน้าเกยไชย
สองเฒ่าเข้าไป	กราบไหว้ฉันนา
๏ นางจึ่งปราศรัย
ดีเนื้อดีใจ	เห็นตายายมา
จงยายเอ็นดู	ช่วยไปอาสา
เงินทองเสื้อผ้า	ข้าจะให้รางวัล
๏ ไปเอาอุทัย
ถึงเมืองโพ้นไซร้	ได้มาจงพลัน
ยายเที่ยวยายถาม	ให้รู้สำคัญ
ครั้นพบตัวมัน	ล่อลวงเอามา
๏ เอวบางร่างน้อย
หน้าตาแช่มช้อย	สาวน้อยโสภา
ครั้นเวลาเย็น	ลงเล่นคงคา
ยายไถ่ถามหา	ล่อลวงเล่ห์กล
๏ ท้าวเธอหลงไหล
รูปอีอุทัย	งามยิ่งกว่าคน
ยายเอ็นดูข้า	มาช่วยทังวน
ล่อลวงเล่ห์กล	เอาตัวมันมา
๏ ยายเฒ่ารับคำ
ตามบุญตามกรรม	ข้าเฒ่าแลนา
เจ้าอย่าตกใจ	ไว้นักงานข้า
จะไปอาสา	เอามาถวาย
๏ สองเฒ่ากราบลา
แห่งนางฉันนา	เฒ่ามาคิดหมาย
ขึ้นขี่สำเภา	ชักยนต์ผันผาย
ลมพัดถูกสาย	สำเภาแล่นมา
๏ พระพายพัดต้อง
ถูกสำเภาทอง	สองเฒ่าเร่งมา
ทางสามเดือนปลาย	เฒ่ามาบ่ช้า
มาบนเวหา	ถึงวันเดียวดาย
๏ ครั้นถึงเมืองแล้ว
สองเฒ่าใจแกล้ว	ถามหาโฉมฉาย
ว่านางอุทัย	เป็นเมียเจ้านาย
มิได้มากราย	หาเจ้าเลยนา
๏ เขาจึ่งบอกเล่า
ว่านางหนุ่มเหน้า	อยู่ในพารา
ครั้นเวลาเย็น	ลงเล่นคงคา
ในสระปทุมา	หน้าพระนคร
๏ เฒ่าจึ่งเข้าไป
นั่งลงกราบไหว้	อุทัยบังอร
ว่าข้าสองรา	มาหาสายสมร
นาวาสัดจอน	ถวายแก่เทวี
๏ จึ่งนางยอดสร้อย
แลเห็นเรือน้อย	ชื่นชมยินดี
เอาเรือนาวา	มาให้เราขี่
ทำวนยายมี	ประสงค์สิ่งใด
๏ สำเภานาวา
งามหนอพอตา	น่ารักเหลือใจ
สารพัดของเรา	จะเอาอันใด
ข้าพระถวาย	ตามใจฉายา
๏ นางจึ่งว่าเล่า
ขอบใจยายเจ้า	สมความปรารถนา
นางจึ่งขึ้นเล่น	สำเภานาวา
พิศดูไปมา	ในท้องสำเภา
๏ สองเฒ่าจึ่งว่า
ในท้องนาวา	สนุกนะเจ้า
เฒ่าเปิดลิ้นแคร่	เชิญแม่ณหัวเจ้า
ในท้องสำเภา	เป็นเล่ห์เป็นกล
๏ นางจึ่งลงไป
มันปิดแคร่ไว้	แล้วชักสายยนต์
ขึ้นบนเวหา	มิช้าบัดดล
นางร้องเสือกสน	ในท้องสำเภา
๏ ข้าสาวชาวแม่
ร้องไห้เซ็งแซ่	ไปบอกสำเนา
การบกาวิน	ได้ยินคำเขา
ร้องไห้ถึงเจ้า	เรียกหาอุทัย ๚ะ
สุรางคนางค์ พิลาป
๏ แลเห็นนาวา
อยู่บนเวหา	สุดตาแลไป
นางร้องลงมา	สุดเสียงอุทัย
นางแม่ข้าไหว้	ช่วยลูกด้วยรา
๏ นางร้องเท่าไร
มันหับแคร่ไว้	ให้มั่นตรึงตรา
เรียกจนสุดเสียง	อุทัยไฉยา
ค่อยอยู่เถิดรา	ลูกจักลาตาย
๏ ค่อยอยู่เถิดแม่เจ้า
ลูกรักก้มเกล้า	กราบลาฦๅสาย
วันนี้แลนา	ลูกจะลาตาย
คุณตากับยาย	ค่อยอยู่เถิดรา
๏ ปานนี้พระพ่อ
น้ำตาไหลคลอ	ร้องไห้โหยหา
ปานนี้พระแม่	กินแต่น้ำตา
จะร้องไห้หา	ลูกแก้วสายสมร
๏ โอ้กรรมแก่ตัว
พลัดพรากจากผัว	เพียงจักม้วยมรณ์
ครั้งนี้พลัดพราก	จากพระมารดร
หัวอกบังอร	เพียงแตกทำลาย
๏ โอ้ตัวกูอา
เป็นคนกำพร้า	เห็นหน้าตายาย
ปานนี้ตีอก	ล้มคว่ำล้มหงาย
ด้วยลูกมาหาย	น้ำตาบ่เสบย
๏ โอ้พระผัวแก้ว
ตัวน้องตายแล้ว	ไม่เห็นใจเลย
ใครจะไปบอก	แก่พระทรามเชย
ทูนหัวเมียเอย	ร้องไห้ไม่วาย
๏ โอโอะพระทอง
คิดว่านางน้อง	อยู่หลังสบาย
พระฝากน้องไว้	แก่ญาติทั้งหลาย
บ่รู้ว่าหาย	จากแก้วแล้วนา
๏ สองมือตีอก
น้ำตาไหลตก	กับท้องนาวา
สลบแล้วฟื้น	วอนยายกับตา
เอ็นดูเถิดหนา	อย่าพาข้าไป
๏ วอนยายวอนตา
เฒ่าไม่นำพา	ชักยนต์ไปไกล
แม้นเอาเงินทอง	ข้าวของสิ่งไร
หลานน้อยจะให้	อย่าพาไปเลย
๏ ส่วนนางกาวิน
กลิ้งเกลือกกลางดิน	ร้องไห้อยู่เบยเบย
ผัวเจ้าฝากไว้	อุทัยแม่เอย
พระลูกทรามเชย	กลับมาจะหาใคร
๏ โอ้พระลูกแก้ว
ผัวเจ้าฝากแล้ว	มิใคร่จะไป
รักเมียน้อยฤๅ	ซื่อต่ออุทัย
ควรฤๅหายไป	อุทัยแม่เอย
๏ กลับมาก่อนรา
ให้แม่เห็นหน้า	กำพร้าทรามเชย
ผัวเจ้ากลับมา	จะหาใครเลย
ลูกรักแม่เอย	แม่จะขาดใจตาย
๏ ส่วนยายกาวัน
ตกใจตัวสั่น	ไม่มีน้ำลาย
ปากแห้งคอขม	ล้มคว่ำล้มหงาย
ร้องไห้ไม่วาย	น้ำตาบ่เสบย
๏ ผัวเมียงกงัน
ล้มพะปะกัน	บ่รู้สึกเลย
ใครพาเอาไป	อุทัยแม่เอย
ร้องไห้เบยเบย	สลบไม่รู้ตัว
๏ สลบซบไป
ล้มลงร้องไห้	ทั้งเมียทั้งผัว
ข้าสาวยกขึ้น	จึ่งรู้สึกตัว
โอ้แม่ทูนหัว	ไปแห่งใดนา
๏ หลับตาร้องไห้
กอดข้าสาวไว้	นึกว่าฉายา
ครั้นรู้สึกตัว	บ่เห็นเลยนา
แม่มาตามหา	บ่พบลูกเลย
๏ พระคุณของแม่
เจ้าไม่เหลียวแล	แม่บ้างทรามเชย
ควรฤๅหนีตัว	ทูนหัวแม่เอย
แต่นี้ใครเลย	ช่วยได้เล่านา
๏ เจ้าปลูกเรือนไว้
ใครจะอยู่ได้	ลูกแก้วแม่อา
เรือนหลวงจะเปล่า	จะเซาโรยรา
ฟูกแพรหมอนผ้า	ทีนี้จะเปล่าดาย
๏ ข้าไทเงินทอง
สิ่งสินก่ายกอง	ยังอยู่มากมาย
ไว้ให้แก่ใคร	ลูกรักมาหาย
รั้ววังทั้งหลาย	แต่นี้ใครจะครอง
๏ ไห้พลางครวญพลาง
เฒ่าร้องไห้คราง	น้ำตาฟูมฟอง
เจ้าจากแม่ไป	ลงในสำเภาทอง
ด้วยเฒ่าทั้งสอง	ไปเมืองแห่งใด
๏ เงินทองทั้งหลาย
ข้าหญิงข้าชาย	เจ้าไม่เอาไป
เจ้าไปแต่ตัว	ทูนหัวอยู่ไหน
มาพาแม่ไป	เป็นเพื่อนด้วยรา
๏ ล้มแล้วลุกขึ้น
ร้องไห้สะอื้น	ฟูมฟายน้ำตา
ลูกแก้วแม่เอย	แม่ไปด้วยรา
จะได้เห็นหน้า	ที่ในเมืองผี
๏ แม่จะอยู่ไย
จะตายตามไป	อุทัยเทวี
ขอม้วยดับจิต	ไม่คิดชีวี
ตายเสียยังดี	กว่าอยู่เป็นคน
๏ คิดฤๅหนึ่งเล่า
จะตายตามเจ้า	ลำเพานิฤมล
ด้วยเชือกกระหวัด	รัดคอบัดดล
ให้ม้วยวายชนม์	พ้นความรำคาญ
๏ คิดฤๅหนึ่งเล่า
จะก่อเพลิงเผา	เป็นเปลวบ่นาน
จะแล่นเข้าไป	ให้ไฟเผาผลาญ
ตายไปบ่นาน	ในเปลวอัคคี
๏ เมืองหลวงใหญ่กว้าง
ข้าสาวของนาง	ช้างม้ามากมี
สองเฒ่าพาไป	ชมไม้ไพรศรี
ให้จงรู้ที่	แล้วจึ่งคืนมา
๏ แม้นตายดินดอน
ถึงจะม้วยมรณ์	แม่ได้เห็นหน้า
เจ้าขึ้นไปตาย	ถึงบนเวหา
สองเฒ่ามันพา	เอาแก้วแม่ไป
๏ ปานนี้สองเฒ่า
มันหักคอเจ้า	ลูกรักทรามวัย
กินเป็นอาหาร	มอดม้วยบรรลัย
เป็นตายไฉน	เปล่าแล้วแลนา
๏ ฤๅหนึ่งผัวเจ้า
ใช้ให้สองเฒ่า	เอาสำเภามา
รับเจ้าไปชม	สู่สมเสน่หา
ลูกแก้วแม่อา	มิบอกว่าไร
๏ ฤๅหนึ่งยักษ์มาร
แปลงเพศมาผลาญ	ล่อลวงไฉน
รับเจ้าไปชม	ฤๅมันพาไป
ใส่เรือมันไว้	กินเป็นอาหาร
๏ ฤๅเพชพญาธร
เหาะเหิรเดินจร	พาลูกสงสาร
ไปไว้เป็นเมีย	ในป่าหิมพานต์
ลูกรักสงสาร	พาไปชมเชย
๏ ฤๅกรุงพาลี
พาซอกซอนหนี	เทวีแม่เอย
แม่ร้องเรียกหา	บ่ขานแม่เลย
อุ่นอกแม่เอย	แม่จะทำฉันใด
๏ คล้ายคล้ายแก่ตา
ไม่ได้เห็นหน้า	กำพร้าสายใจ
แม่คร่ำครวญหา	ฉายาอุทัย
เจ้าละแม่ไว้	คนเดียวเอกา
๏ เรียกแล้วเรียกเล่า
ไม่เห็นหน้าเจ้า	อุทัยไฉยา
แม่แลดูเล่า	เห็นเปล่าแก่ตา
ทุกวันเคยมา	เล่นน้ำสระศรี
๏ วันนี้หายไป
เปล่าอกเปล่าใจ	ไม่รู้สมประดี
สงัดเหงาเงียบ	เย็นเยียบทั้งบุรี
ดังป่าช้าผี	ไม่มีเจ้าเลย
๏ เร่งแลเร่งเปล่า
ไม่เห็นหน้าเจ้า	อุทัยทรามเชย
หนีเร้นซ่อนแม่	แลไม่เห็นเลย
ชีวิตแม่เอย	จะม้วยเป็นผี
๏ ตีอกฟกชํ้า
เที่ยวหาริมน้ำ	สระโบกขรณี
ไปอยู่แห่งใด	อุทัยเทวี
กลิ้งเกลือกกับที่	น้ำตาหลั่งไหล
๏ เฒ่าทั้งสองรา
ไม่พบลูกยา	กลับมาทันใด
ข้าสาวชาวแม่	เถ้าแก่ร่ำไร
ถึงนางอุทัย	สลบซบเซา ๚ะ
ฉบัง
๏ เมื่อนั้นโกหกทั้งสอง	พาเอานางน้อง
อุทัยไปบนเวหา
๏ ได้นางใส่ลงนาวา	ชักยนต์ไคลคลา
บัดเดียวก็ถึงนคร
๏ ชักยนต์ลงหน้าบัญชร	ฉันนาบังอร
ครั้นเห็นก็ถามทันใด
๏ ได้ตัวมันมาฤๅไม่	สองเฒ่าทูลไป
ว่านางอุทัยได้มา
๏ ได้ฟังจึ่งนางฉันนา	กริ้วโกรธโกรธา
แลเจ้าบ่ให้วุ่นวาย
๏ ข้าสาวชาวแม่ทั้งหลาย	อย่าให้วุ่นวาย
เกลือกรู้ไปถึงราชา
๏ ชาวแม่ทั้งหลายอย่าช้า	ไปผูกคอมา
ฆ่าเสียให้ม้วยบรรลัย
๏ ข้าสาวชาวแม่แล่นไป	ผูกคออุทัย
บ้างตีบ้างตบทำโพย
๏ ใช้ให้ข้าไทตีโบย	ว่าเป็นขโมย
แต่ก่อนเพิ่งได้ตัวมา
๏ กล่าวคำมุสาวาทา	ว่านางฉายา
แต่ก่อนเป็นโจรมานาน ๚ะ
ยานี
๏ นางเมืองแม่ร้องไห้	น้ำตาไหลลงโซมตัว
ยกมือขึ้นเหนือหัว	คิดถึงตัวนางฉายา
๏ โอ้ตัวกูนี้เล่า	จะสูญเปล่าเห็นมิช้า
เที่ยงแท้แล้วแลนา	ความตายมาถึงตัวเรา
๏ ข้าไม่มีความผิด	แต่สักนิดคิดแบ่งเบา
ผิดชอบมิทันเล่า	สูชาวเจ้าฆ่าให้ตาย
๏ แม่เอยช่วยด้วยรา	เขาตีด่าให้วอดวาย
ไม่ถามตามต้นปลาย	ท่านทั้งหลายไม่ปรานี
๏ นางน้องร้องเท่าใด	บ่ปราศรัยมันเร่งตี
บ่ห่อนจะปรานี	นางเทวีม้วยมรณา
๏ เทวีหายเสียงร้อง	เลือดฟูมฟองทั้งกายา
นางให้เอาหวายมา	ผูกคอลากทั้งน้ำเสีย
๏ ทำให้สาแก่ใจ	หนำพระท้ยเธอรักเมีย
ตายแล้วลอยน้ำเสีย	ดูหน้าเมียพระราชา
๏ ชาตินางเป็นลูกนาค	ครั้นมันลากลงคงคา
ได้เย็นเป็นคืนมา	กัลยาไห้ร่ำไร
๏ นางเจ็บปวดยิ่งนัก	กระดูกหักชํ้าภายใน
รอยแตกเลือดลามไหล	นั่งร้องไห้ริมคงคา
๏ ชะรอยอีคนนี้	มเหสีพระราชา
ชื่อโฉมนางฉันนา	ให้ตีด่ากูจำตาย
๏ กูคิดจะผูกภัย	อีจังไรให้วอดวาย
มาตีเจ้าจำตาย	อีขึ้ร้ายหึงเจ้าผัว
๏ คิดแล้วนางร้องไห้	น้ำตาไหลคิดถึงตัว
ร้องไห้ถึงเจ้าผัว	พระทูนหัวของเมียอา
๏ พลัดพ่อแม่มาแล้ว	เห็นหน้าแก้วยายกับตา
มาพลัดพระราชา	กินน้ำตาไม่ราวัน
๏ ครั้งนี้มาพลัดพราก	กรรมวิบากมาจากกัน
ป่านฉะนี้ยายกาวัน	ไห้โศกศัลย์แล้วแลนา
๏ คิดมาน่าลิงโลด	คนเดียวโสดอยู่เอกา
คนเดียวเปลี่ยวนักหนา	กินน้ำตาไม่ราวัน
๏ เร่งคิดเร่งขัดอก	น้ำตาตกให้กระศัลย์
ใครเลยจะป้องกัน	จะผันหน้าไปหาใคร
๏ ไม่มีที่สำนัก	ไม่รู้จักท่านผู้ใด
วันนี้จะนอนไหน	นั่งร้องไห้ริมคงคา
๏ คิดพลางนางร่ำไห้	น้ำตาไหลลงโซมหน้า
โอ้ตัวกูนี้อา	มาได้ยากเพราะผัวขวัญ ๚ะ
๏ เมื่อนั้นจึ่งยายเฒ่า	ขายน้ำเต้าอยู่ทุกวัน
ผักนางทุกสิ่งอัน	ใส่เรือพลันไปเร่ขาย
๏ ตะแกนั้นชื่อยายทู	ขายบวบงูแลผักหาย
จึ่งร้องเรียกหญิงชาย	ซื้อของยายก็มาดู
๏ ชาวเพื่อนร้องถามไป	ขายอะไรท่านยายทู
มะระฤาบวบงู	ใคร่จะรู้จงบอกมา
๏ ยายทูจึ่งบอกเล่า	ขายน้ำเต้าแลแตงกวา
ทั้งบวบงูได้มา	อย่าสงกาว่าไม่มี
๏ มาซื้อของยายบ้าง	ทั้งผักนางมีถ้วนถี่
ถั่วแมงลักผักชี	เรือยายนี้มีอักโข
๏ ทั้งสมจุกส้มซ่า	ผลพะวาแลตะโก
เหล้าเข้มเต็มไหโต	ทั้งส้มโอกินแกล้มกัน
๏ ปลาสวายแลเนื้อย่าง	ยายใส่อ่างมามันมัน
สมควรด้วยเหล้านั้น	ยายแกล้งสรรเอามาขาย
๏ อย่าว่าแต่เท่านั้น	ทุกสิ่งพรรณมีมากมาย
ชอบใจท่านทั้งหลาย	ยายจะขายนะหลานอา
๏ ทั้งกระแจะแลน้ำมัน	ชักชวนกันมาซื้อทา
หอมฟุ้งทั้งกายา	แบ้งผัดหน้างามเป็นนวล
๏ ใครซื้อก็อย่าช้า	เร็วเร็วมายายจะด่วน
ลอดช่องวุ้นขนุนกวน	ยายจะด่วนไปเร่ขาย
๏ เขาจึ่งนับเบี้ยให้	แก่ยายไซร้เป็นมากมาย
ขึ้นเหนือลงทางใต้	อุตส่าห์พายท่านยายเอย
๏ พายซ้ายแล้วพายขวา	เขาร้องว่าอยู่เบยเบย
อุตส่าห์ท่านยายเอย	ยายเร่งพุ้ยไปวุ่นวาย
๏ มาพบนางอรไท	นั่งร้องไห้ที่หาดทราย
นางน้องร้องเรียกยาย	นั่งลงไหว้เห็นแต่ไกล
๏ จึ่งพายเรือเข้ามา	ถึงฉายาก็ปราศรัย
ไถ่ถามนางทรามวัย	เจ้ามาไยแต่คนเดียว
๏ นางจึ่งเข้าไปใกล้	ยกมือไหว้ด้วยฉับเฉียว
ข้ามาแต่คนเดียว	ขออาศัยด้วยยายรา
๏ พ่อแม่ข้าหาไม่	บ้านเมืองไกลซัดจรมา
พบโจรที่กลางป่า	มันตีด่าฆ่าให้ตาย
๏ มันทำบ่เกรงกลัว	แหลกทั้งตัวย่อมหนามหวาย
คิดว่าข้าน้อยตาย	ผูกคอลากลอยน้ำมา
๏ ลอยมาปะหาดทราย	มาพบยายหมายพึ่งพา
จงยายได้เมตตา	เอ็นดูข้าเลี้ยงเอาบุญ ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ เมื่อนั้นยายเฒ่า
จึ่งจอดเรือเข้า	รับเอานางมา
ไปอยู่ด้วยยาย	สบายนักหนา
ค่ำเช้าข้าวปลา	ยายจะหาให้กิน
๏ ยายต้มน้ำพลัน
ประคบหลานขวัญ	โดยใจถวิล
แต่ล้วนหนามหวาย	ยายเก็บเสียสิ้น
แต่หัวจดตีน	ได้ทะนานปลาย
๏ อยู่มาหลายวัน
นางนาฏจอมขวัญ	ความเจ็บค่อยคลาย
เก็บผักใส่เรือ	แต่เช้าก่อนงาย
พายไปเร่ขาย	หน้าวังฉันนา
๏ นางผูกเวรไว้
ผลาญมันให้ได้	จึ่งนางฉายา
นีรมิตเป็นแก่	อายุชรา
ผมดำคือกา	แสงงามใสศรี
๏ ฟันหักแก้มตอบ
อายุร้อยรอบ	เหมือนพรหมจารี
เส้นผมนั้นดำ	ดังสิบห้าปี
พายตามนที	ขายผักไปพลาง
๏ ฉันนาเทวี
ชนม์สิบห้าปี	ผมหงอกเบาบาง
เป็นทุกข์โศกเศร้า	ผมเผ้าแห่งนาง
ใครทำได้บ้าง	กูจะให้รางวัล
๏ นางแพ้เกศา
เจ็บใจไฉยา	เป็นทุกข์โศกศัลย์
ถ้าใครทำได้	จะให้รางวัล
ผ้าผ่อนแพรพรรณ	เงินทองแลนา
๏ ข้าสาวทูลเล่า
แม่ค้าน้ำเต้า	ผมดำคือกา
อายุแก่เฒ่า	ยืดยาวชรา
ผมดำคือกา	ข้าเห็นอัศจรรย์
๏ ครั้นนางได้ฟัง
ฉันนาจึ่งสั่ง	ให้หามาพลัน
ข้าสาวดีใจ	เห็นจะได้รางวัล
มันจึ่งชวนกัน	ไปหาตัวมา
๏ ยายจอดเรือไว้
เชิญยายเข้าไป	อย่าได้อยู่ช้า
ตัวยายแก่เฒ่า	ผมเผ้าคือกา
ว่านางให้หา	จะถามถึงผม
๏ จึ่งยายเข้าไป
ถึงนางทรามวัย	ฉันนาทรามชม
เจ้าจึ่งไถ่ถาม	นางงามเอวกลม
เหตุไรจึ่งผม	ยายดำนักหนา
๏ ยายจึ่งว่าเล่า
เกศาข้าเจ้า	หงอกแต่ก่อนมา
ข้าเจ้าได้เรียน	ปลูกด้วยตำรา
เจ็ดวันแลนา	ดำงามพึงใจ
๏ ฉันนาจึ่งว่า
ยายเอ็นดูข้า	ช่วยมาปลูกให้
แม้นยายจะเอา	เงินทองเท่าไร
ค่าจ้างจะให้	ถึงใจหม่อมยาย
๏ ยายเฒ่าจึ่งว่า
เจ็บปวดนักหนา	แทบประดาตาย
เจ้าจะกลั้นได้ฤๅ	นางไทโฉมฉาย
นางว่าเป็นตาย	จงยายเอ็นดู
๏ แม้นเจ้ากลั้นได้
ผู้คนข้าไท	อย่าให้เขาอยู่
บิดามารดา	อย่าให้ท่านรู้
อุตส่าห์กลั้นอยู่	กว่าจะได้เจ็ดวัน
๏ ฉันนาจึ่งว่า
แฟงฟักผักหญ้า	ทั้งนั้นด้วยกัน
เงินห้าตำลึง	ให้ถึงมือพลัน
พรุ่งนี้นัดกัน	แต่เราทั้งสอง
๏ พรุ่งนี้ยายมา
ช่วยปลูกเกศา	ดั่งข้านึกปอง
ข้าจ้างของยาย	ร้อยห้าตำลึงทอง
สุดแต่ผมน้อง	เหมือนแต่ก่อนมา
๏ ยายเฒ่าดีใจ
ครั้นขายผักได้	ลงเรือไคลคลา
นีรมิตดังเก่า	เป็นสาวโสภา
ล่องตามคงคา	พายมาหายาย
๏ ยายเฒ่าดีใจ
เจ้าช่างขายได้	เงินทองมากมาย
ชะตาราศี	เจ้าดีเหลือหลาย
มาช่วยยายขาย	ยายจะได้กินทาน
๏ นางผูกเวรี
ฉันนาคนนี้	ให้ม้วยวายปราณ
กูจะปองฆ่า	เวราตามผลาญ
เคยทำแก่ท่าน	ให้ม้วยอาสัญ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นเช้า
นางนาฏนงเยาว์	เก็บผักมาพลัน
ใส่ลงในเรือ	แล้วนางผายผัน
ลงเรือด้วยพลัน	พายตามสาคร
๏ นีรมิตเป็นแก่
ผมเผ้าดำแล	เหมือนดังแต่ก่อน
ขายผักหน้าวัง	ฉันนาสายสมร
ครั้นเช้านางคอน	เรือเข้ามาพลัน
๏ จึ่งนางฉันนา
เชิญยายขึ้นมา	เจรจาด้วยกัน
ข้าสาวชาวแม่	ให้ขับเสียพลัน
มุ้งม่านกางกั้น	อยู่แต่สองคน
๏ นางโกนเกศา
แล้วจึ่งเอาผ้า	มารัดเป็นกล
เอาปลายมีดสับ	ย่อยยับทั้งตน
เลือดทุกเส้นขน	นางทนโศกา
๏ เอาปลาร้าใส่
กลั้นเจ็บมิได้	โหยไห้เวทนา
หม้อแกงครอบไว้	เหนือเกล้าฉายา
เอาสีผึ้งมา	ปิดให้มั่นคง
๏ เคยทำแก่ท่าน
เวราตามผลาญ	ฉันนาโฉมยง
บาปนั้นทันตา	พาให้ไหลหลง
ใจนางจำนง	บ่ได้กลัวเกรง
๏ ยายจึ่งลาไป
ฝูงข้าฝูงไท	อย่าให้ครื้นเครง
เงินทองค่าจ้าง	นางห่อมาเอง
บ่ได้ครื้นเครง	นางลงเรือไป
๏ แต่วันนั้นมา
ไม่ลงเรือค้า	หน้าวังนางไท้
ค่อยอยู่แต่เรือน	บ่กลับคืนไป
นีรมีตรูปใหม่	ให้เหมือนก่อนมี
๏ เงินทองมากมาย
เต็มห่อตะพาย	ค่าจ้างมากมี
อยู่แต่เรือนยาย	ซื้อขายตามมี
อุทัยเทวี	ฟังข่าวฉันนา
๏ คอยฟังแยบคาย
ถ้ามันมิตาย	จะเวียนไปหา
จะทำยำยี	ให้ม้วยมรณา
ทีนี้เห็นว่า	จะม้วยอาสัญ
๏ ส่วนนางฉันนา
เจ็บปวดนักหนา	คอยหาทุกวัน
สองมือกุมหัว	ร้องไห้ตัวสั่น
กลางคืนกลางวัน	ลำบากกายา
๏ เป็นหนอนทั้งหัว
ร้องไห้รักตัว	ทนทุกข์เวทนา
มันกินสมอง	หนองไหลออกมา
เต็มหน้าเต็มตา	ทั่วทั้งตัวนาง
๏ น้ำหนองไหลพราว
หนอนตัวรียาว	ออกจากปากนาง
ข้างนอกนั้นไซร้	แต่ล้วนไข่ขาง
นางร้องไห้คราง	น้ำตาบ่เสบย
๏ โอ้ตัวกูอา
ยายเฒ่าแม่ค้า	กูไม่คุ้นเคย
นับได้เจ็ดวัน	มันไม่มาเลย
โอ้อกกูเอย	จะม้วยมรณา
๏ จะม้วยอาสัญ
เจ็บพ้นที่กลั้น	กินแต่น้ำตา
อุตส่าห์กลั้นไว้	ไม่บอกมารดา
กินแต่น้ำตา	ค่ำเช้าเพรางาย
๏ โอ้กรรมแล้วแล
ถ้ามิบอกแม่	เห็นว่าจะตาย
ไปบอกมารดา	ให้มาแก้คลาย
เห็นว่าจะตาย	บัดนี้แลนา
๏ เรียกหาสาวใช้
เร่งเร็วเข้าไป	บอกพระมารดา
ว่าลูกจะตาย	วันนี้แลนา
บิดามารดา	ให้มาจงพลัน
๏ ข้าสาวแล่นมา
อกนางสนตรา	มารดาจอมขวัญ
บอกท้าวกัญจา	บิดาจอมขวัญ
พระพ่อทรงธรรม์	ว่านางไห้หา
๏ บอกทั้งภูบาล
ผัวนางนงคราญ	ให้เร่งเร็วมา
ว่านางจะตาย	วันนี้แลนา
ขอแลดูหน้า	วันเดียวนี้แล
๏ สนตรานงเยาว์
ฟังข้าสาวเล่า	อกเปล่าปรวนแปร
เจ้าเจ็บอันใด	จึ่งไม่บอกแม่
ต่อวันนี้แล	จึ่งใช้มาพลัน
๏ นางจึ่งเข้ามา
ทูลพระราชา	ท้าวผู้ทรงธรรม์
ว่านางฉันนา	ให้มาจงพลัน
ทั้งลูกเขยขวัญ	ให้เร่งเร็วมา ๚ะ
ยานี
๏ นางเมืองจึ่งวางมา	เห็นลูกยาน้ำตาไหล
แก้วแม่เป็นไฉน	เลือดลามไหลฉะนี้นา
๏ เป็นหนองเต็มทั้งตัว	ลูกทูนหัวของแม่อา
บิดาแลมารดา	ฟายน้ำตาไห้ระงม
๏ จึ่งเล่าแต่ต้นมา	อีแม่ค้ามันปลูกผม
รูปมันมิพึงชม	แต่เผ้าผมงามโสภา
๏ มันว่าปลูกผมได้	สับเลือดไหลใส่ปลาร้า
แล้วเอาหม้อแกงมา	ครอบหัวข้าพระเทวี
๏ เล่าให้พ่อเจ้าฟัง	ทุกสิ่งอันเป็นถ้วนถี่
ผมปลูกลูกว่าดี	อีบัดศรีทำให้ตาย
๏ ผมปลูกลูกน้อยรัก	แม่ค้าผักทำวุ่นวาย
พระแม่แก้ให้คลาย	ลูกโฉมฉายจะมรณา
๏ เล่าพลางนางเจ็บหนัก	ล้มกับตักพระมารดา
บัดเดียวสิ้นชีวา	นางฉันนาขาดใจตาย
๏ บิดาแลมารดา	ไห้โศกาอยู่วุ่นวาย
แม่ค้าฆ่าเจ้าตาย	นางโฉมฉายจึ่งวายชนม์
๏ ท้าวให้ผูกคอมา	หมู่แม่ค้าสิ้นทุกคน
ให้เกาะทุกตำบล	ใส่ตรุไว้จำให้ตาย
๏ รับสั่งจังหวัดแขวง	ทั่วทุกแห่งจงกฎหมาย
แม่ค้าฆ่าเจ้าตาย	จับแยบคายผูกคอมา
๏ ไถ่ถามจงละเอียด	บ้างส่อเสียดกันนักหนา
ผูกคอเหล่าแม่ค้า	คร่าเอามาบ่ปราศรัย
๏ แม่ค้าสิ้นทั้งหลาย	เห็นวุ่นวายแล่นหนีไป
ลางคนเขาจับได้	ต่างร้องไห้อยู่อึงอล
๏ จับได้เขาไถ่ถาม	แก้เนื้อความไปตามจน
ข้าขายทุกตำบล	แต่หน้าวังมิได้มา
๏ ท้าวให้ใส่ตรุไว้	นั่งร้องไห้ฟายน้ำตา
มารับซึ่งอาญา	ต้องขื่อคาได้ทุกข์ทน
๏ เมื่อนั้นนางสนตรา	โหยไห้หาถึงลูกตน
แก้วแม่มาวายชนม์	เพราะแม่ค้ามาชิงชัง
๏ มีผัวไม่ถึงปี	มาหน่ายหนีสิ้นชีวัง
ละแม่อยู่ภายหลัง	ทองร้อยชั่งของแม่เอ๋ย
๏ เจ้าเกิดมาคนเดียว	แม่จะเหลียวหาใครเลย
เปล่าอกเปล่าใจเอย	ทองอุไรไปแต่ตัว
๏ ได้เจ้ามาเป็นเพื่อน	อรอุ่นเรือนแม่ชมชัว
แม่แต่งให้มีผัว	ทองทั้งตัวหนีแม่ไป
๏ ไร้ลูกอยู่ถดถอย	นางยอดสร้อยอรทรามวัย
จำให้แม่ร่ำไร	ตายด้วยเจ้าแก้วแม่เอย
๏ สองคนแต่แม่เล่า	ได้เห็นเจ้าผู้ทรามเชย
แม่ไห้อยู่เบยเบย	บาปใดเลยให้มรณา
๏ เสียแรงแม่ปลูกฝัง	ทองร้อยชั่งของแม่อา
เจ้าให้แม่โหยหา	กินน้ำตาบ่เสบย
๏ เจ้าสุทธกุมาร	ลูกสงสารผู้เป็นเขย
มาอยู่ไม่คุ้นเคย	พระลูกเขยจะคืนไป
๏ แม่คิดลิงโลดนัก	เพียงอกหักน้ำตาไหล
มาอยู่แล้วคืนไป	แม่อาลัยถึงจอมขวัญ
๏ หัวอกแม่หกคว่ำ	ร้องไห้ร่ำอยู่ทุกวัน
ข้าสาวชาวกำนัล	นั่งห้อมล้อมศพเทวี
๏ ใครช่างคิดอ่านให้	ฟังคำใครปลูกเกศี
บ่รู้เท่าธุลี	นางเทวีถึงความตาย
๏ ลูกน้อยของแม่อา	ควรฤๅมานิ่งดูดาย
ดังฤๅมานอนตาย	คนทั้งหลายมันชิงชัง
๏ เมื่อนั้นท้าวกัญจา	สั่งเสนาแลชาววัง
ให้ปลูกโรงโขนหนัง	ทำเมรุใหญ่จงฉับพลัน
๏ เมรุทิศรอบไสว	เมรุทองใหญ่จงกวดขัน
สิงสัตว์จงทุกพรรณ	ตามเคยทำแต่ก่อนมา
๏ แต่งม้าให้ชักรถ	จงปรากฏงามโสภา
ขุนการเร่งตรวจตรา	ตามบัญชาพระจุมพล
๗๏ เมืองออกแลเมืองหน้า	เร่งให้มาทุกตำบล
หัวเมืองสิ้นทุกหน	บาดหมายไปให้เข้ามา
๏ เสร็จแล้วการทั้งปวง	จึ่งข้าหลวงทูลราชา
บ่าวไพร่โกนเกศา	พระราชาชักศพไป
๏ กรรชิงแลระบำ	ทั้งคนรำแลดอกไม้
กรวดลาวแลกรวดไทย	จังหันใส่ไฟพะเนียง
๏ ช่อม่วงดอกฝอยทอง	ประทัดร้องก้องส่ำเสียง
ลูกพลุจุดรายเรียง	เห็นพ่างเพียงดวงดารา
๏ ละครแลเทพทอง	บ้างรำร้องมีนานา
ลอดบ่วงรำผาลา	ขึ้นปลายไม้หกคะเมน
๏ ไต่ลวดลอดเชือกหนัง	มอญตีดั้งเล่นครื้นเครง
เป็นหมู่ดูนักเลง	ย่อมเล่นโขนตามเรื่องไป
๏ ยกศพใส่เชิงตะกอน	จึ่งภูธรให้จุดไฟ
เผาศพนางทรามวัย	ไหม้เป็นเถ้าธุลีผง
๏ ถวายพระเพลิงแล้ว	ลูกเขยแก้วคิดจำนง
จะบวชเป็นพระสงฆ์	จะบรรจงส่งบุญไป
๏ พ่อตาเห็นชอบแล้ว	พระลูกแก้วบวชหน้าไฟ
จะแบ่งบุญนั้นให้	อรไทพ้นอบาย
๏ ในใจแสร้งทำกล	กลัวปากคนเขาทั้งหลาย
แสร้งทำเป็นธิบาย	ใครบ่รู้น้ำพระทัย
๏ ครั้นว่าจะไปลา	กลัวพ่อตาจะน้อยใจ
คิดอ่านบวชหน้าไฟ	แล้วจะไปดังใจหมาย
๏ รำลึกถึงอุทัย	น้ำตาไหลไม่รู้วาย
ป่านนี้นางโฉมฉาย	ไห้หาพี่มิวายเลย
๏ ตั้งแต่รูปทองหาย	ใจพี่ชายไม่เสบย
ขวัญข้าวของพี่เอย	บาปใดเลยมาบีฑา
๏ กันแสงแกล้งร่ำไร	น้ำตาไหลถึงฉันนา
พระทัยของราชา	ทรงโศกาถึงอุทัย
๏ จะบวชสักพรรษา	แล้วจะลาพ่อตาไป
คิดแล้วจึ่งท้าวไท	หาธูปเทียนเครื่องทั้งหลาย
๏ อาจารย์อุปัชฌาย์	นิมนต์มานั่งเรียงราย
แต่งนาคงามเฉิดฉาย	คนทั้งหลายแห่ไสว
๏ เสลี่ยงคานหามทอง	มารับรองเจ้านาคไป
ล่อโตแทงวิสัย	รำแพนไปหน้าราชา
๏ เมื่อนั้นนางอุทัย	เดินออกไปให้สบตา
ขวางหน้าพระราชา	ท้าวแลมาว่าอุทัย
๏ เหลียวแลแปรพระพักตร์	ว่าน้องรักกูฤๅใคร
เดินคล้อยหน้ากูไป	เหมือนทรามวัยดังพิมพ์เดียว
๏ ฤๅเห็นว่าอยู่ช้า	เจ้ามาหาพี่ทรามเปลี่ยว
มาไยแต่องค์เดียว	เห็นผิดเจียวนางจะมา
๏ หลากแหลกแปลกแก่ใจ	นางอุทัยฤๅไรนา
หยุดก่อนชาวเราอา	จะดูหน้าให้รู้จัก
๏ เขาเร่งหามเจ้าไป	น้ำพระทัยเธอโกรธนัก
แค้นใจเพียงอกหัก	จะหยุดอยู่พักดูโฉมงาม
๏ ยกก้นกระแทกลง	นั่งบ่ตรงบนคานหาม
เหลียวดูนางโฉมงาม	ท้าวร้องห้ามอย่าเพ่อไป
๏ จะดูให้รู้จัก	นางเมียรักกูฤๅไร
คนหามเร่งหามไป	น้ำพระทัยตั้งบ่ตรง
๏ ฝูงคนเข้าแห่หาม	ถึงอารามแล้ววางลง
บวชเรียนโดยจำนง	จึ่งพระสงฆ์บวชท้าวไท
๏ บวชแล้วบ่คลายคลาด	จึ่งพระบาทผู้จอมไตร
ขึ้นอยู่กุฎีใหญ่	กว่าจะได้พรรษาเดียว
๏ บวชอยู่ตามศรัทธา	แล้วจะลาพระทรามเปลี่ยว
อุตส่าห์พรรษาเดียว	จะทนเทียวอยู่ตามบุญ ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ เมื่อนั้นอุทัย
นางนาฏทรามวัย	คิดถึงราชา
นางเอาแป้งหอม	ใส่ลงนาวา
ล่องตามคงคา	ถึงวัดท้าวไท
๏ ครั้นนางคิดแล้ว
เมื่อนั้นนางแก้ว	ร้องขายขึ้นไป
พระองค์ได้ยิน	สะเทิ้นหวั่นไหว
ใครหนอจงใจ	เหมือนนางฉายา
๏ พระองค์จึ่งใช้
ให้คนแล่นไป	เอาตัวเข้ามา
ใครร้องขายแป้ง	บ่เกรงเลยนา
วางวู่เข้ามา	เห็นชอบฤๅไร
๏ เราจะใคร่รู้
ได้ยินแก่หู	เหมือนเสียงอุทัย
ใช้คนไปหา	เอามาให้ได้
ให้หายสงสัย	สนเท่ห์ไปมา
๏ เขาจึ่งกลับไป
ทูลแก่ท้าวไท	ไม่พบเลยนา
พระองค์ได้ยิน	เดือดดิ้นวิญญาณ์
จะลาพรรษา	ไปหาอุทัย
๏ อยู่วันหนึ่งเล่า
นางไปแต่เช้า	ร้องขายขึ้นไป
ซื้อบ้างฤๅขา	ท่านชาวบ้านใต้
แป้งหอมเอาใจ	ซื้อไว้ไล้ทา
๏ เมื่อนั้นจอมไตร
เผยแกลแลไป	นึกว่าฉายา
นางพายเรือหนี	บ่เห็นเลยนา
ให้คนตามหา	บ่พบเทวี
๏ ผุดลุกขึ้นนั่ง
ใจจิตคิดหวัง	ไม่สมประดี
วันนี้แกล้งคอย	สาวน้อยคนนี้
เป็นตายตามที	ตามกรรมเวรา
๏ เมื่อนั้นอุทัย
พายเรือเข้าไป	ตรงหน้าราชา
ร้องขายน้ำมัน	เหมือนแต่ก่อนมา
ให้เขาเข้าคร่า	จับตัวอุทัย
๏ เถียงกันไปมา
ท่านท้าวให้หา	เชิญตัวเข้าไป
เหตุใดพระเจ้า	มาเกาะข้าไย
เกลือกเลื่องฦๅไป	ว่าหยอกสีกา
๏ พระองค์ทรงธรรม
ไม่อยู่แก่กรรม	เขาจะนินทา
ใครห่อนพระเจ้า	มาเกาะสีกา
ทำให้ฦๅชา	อย่าอย่าถอยไป
๏ แม้นว่าเข้าเกาะ
อย่ามาทะเลาะ	เลยนางทรามวัย
เขากลุ้มรุมเข้า	เอาตัวมาได้
เชิญเจ้าเข้าไป	ให้ท้าวไถ่ถาม
๏ เขาพาตัวไป
ถึงกุฎีใหญ่	ท้าวไทโฉมงาม
เจ้าจึ่งเข้าไป	กราบไหว้ทูลความ
ข้าพระติดตาม	จึ่งได้ตัวมา
๏ เมื่อนั้นพันปี
ลุกขึ้นจากที่	จึ่งวางมาหา
ครั้นถึงแลเห็น	อุทัยไฉยา
จึ่งฟายน้ำตา	สะอื้นร่ำไร
๏ ร้องไห้กำสรด
อกท้าวระทด	ด้วยนางทรามวัย
แต่พี่จากแก้ว	นานแล้วเหลือใจ
น้ำตาหลั่งไหล	ถึงนางทรามเชย
๏ ร้องไห้กำสรด
ระทวยระทด	บ่รู้สึกเลย
ฟื้นขึ้นมาได้	ร่ำไห้บ่เสบย
โอ้อกเรียมเอย	บาปใดตามทัน
๏ ควันวายโศกแล้ว
เมื่อนั้นพระแก้ว	จึงถามเมียขวัญ
เป็นเหตุอันใด	ให้พลัดพรากกัน
รี้พลทั้งนั้น	จึ่งไม่เอามา
๏ นางสะอื้นไห้
มิใคร่เล่าได้	กลั้นทั้งน้ำตา
เพราะว่าสองเฒ่า	มาถวายนาวา
ครั้นได้มันพา	มาในทางบน
๏ พามาเรื่อยรี่
ข้าพระลงขี่	มันจึ่งชักยนต์
มันหับแคร่ไว้	ร้องไห้เสือกสน
บ่รู้ตำบล	แห่งหนใดเลย
๏ ให้นางฉันนา
ผูกคอตีด่า	ข้าพระทรามเชย
ตีด้วยกระบอง	ข้าร้องอยู่เบยเบย
ด่าข้าทรามเชย	ว่าเป็นขโมย
๏ ตีด้วยหนามหวาย
ให้ม้วยวอดวาย	รุมกันทำโพย
มันจึ่งร้องด่า	ว่าเป็นขโมย
มันให้ทำโบย	จนตัวข้าตาย
๏ แล้วตีด้วยไม้
เลือดย้อยลามไหล	ไม่ม้วยวอดวาย
ฟกชํ้าแตกหัก	ข้าพระจำตาย
แล้วให้เอาหวาย	ผูกคอลากไป
๏ ผ้าลุ่ยสิ้นตัว
โอ้พระทูนหัว	บ่เห็นหน้าใคร
มันลากลงน้ำ	คว่ำหน้าลอยไป
เล่าพลางนางไห้	ไม่วายน้ำตา
๏ ลอยปะหาดทราย
เมื่อจะพบยาย	ฟื้นเป็นขึ้นมา
ข้าอยู่อาศัย	ได้เป็นฤๅช้า
จึ่งรอดชีวา	ได้เห็นผัวขวัญ
๏ พระคุณบุญปลูก
เลี้ยงข้าเหมือนลูก	เพื่อนยากด้วยกัน
จะลาท้าวไท	ด่วนไปเห็นหวั่น
เกลือกนางจอมขวัญ	ฉันนามาเห็น
๏ ทั้งนี้เพราะใคร
พระองค์แกล้งใช้	ฉันนาทำเข็ญ
ว่าพลางนางหยอก	สัพยอกยั่วเล่น
ฉันนาทำเข็ญ	บ่รู้เลยนา
๏ เจ้าอย่าตัดพ้อ
แรกเริ่มเดิมขอ	พี่ขืนใจมา
มิใคร่จะอยู่ได้	จำใจพี่ยา
เสกสรรเจรจา	เยาะเย้ยไยไพ
๏ พี่กินน้ำตา
มิได้เห็นหน้า	พระทองทรามวัย
ถ้าพี่มิรัก	หล่อรูปมาไย
มิเชื่อน้ำใจ	พี่บ้างเลยนา
๏ ตัวพี่อยู่ไกล
แต่ในน้ำใจ	คิดถึงไฉยา
อุทัยน้องรัก	รักกว่าฉันนา
เสือขบฟ้าผ่า	ได้แก่เทวี
๏ นางจึ่งว่าเล่า
ขอบใจพระเจ้า	ช่างสบถดี
ข้าหาผิดไม่	เสือจะทำไมมี
กลัวแต่พันปี	อย่าได้ใว้ใจ
๏ แม้นน้องมิฟัง
บาปพี่แต่หลัง	ได้แก่ทรามวัย
ถ้ารักฉันนา	ฟ้าผ่าต้นไม้
ท้าวน้องอุทัย	มิเชื่อพี่เลย
๏ ข้าเชื่อทุกสิ่ง
สบถนักยิ่ง	จึ่งนางทรามเชย
ฉันนาเมียรัก	อย่าพักว่าเลย
นางฉันนาเอย	ป่านนี้จะครวญหา
๏ เมื่อนั้นพระองค์
จะปลงเพศสงฆ์	เข้าไปทูลลา
ไปหาปิ่นเกล้า	ท่านท้าวพ่อตา
ว่าจะขอลา	ไปหามารดร
๏ จะกลับคืนไป
เมืองข้าโพ้นไซร้	ถึงพระนคร
มีโองการตรัส	แก่พระภูธร
ตามใจบังอร	ลูกรักทรามวัย
๏ จึ่งนางสนตรา
ครั้นแลเห็นหน้า	น้ำตาลามไหล
ให้แม่ลิงโลด	กระโมจร่ำไร
จะห้ามมิได้	มิใช่ท่วงที
๏ ร้องไห้ถึงลูก
โอ้พระบุญปลูก	ฉันนาเทวี
ผัวเจ้าไปแล้ว	ลูกแก้วโฉมศรี
ตั้งแต่วันนี้	เปล่าแล้วแลนา
๏ ตั้งแต่ร้องไห้
ทนโศกบ่ได้	ไม่วายน้ำตา
ฉันนาแม่เอย	แม่ไปด้วยรา
จะได้เห็นหน้า	กำพร้าคนเดียว
๏ เจ้าลาแม่ไป
นับวันจะไกล	เจ้าไม่แลเหลียว
แต่นี้จะอยู่	แต่แม่คนเดียว
เร่งคิดเร่งเปลี่ยว	อกแล้วแลนา
๏ โอ้พระเอวบาง
มาหาแม่บ้าง	ลูกรักแม่อา
แม่เห็นหน้าเจ้า	เหมือนเห็นฉันนา
แม่กินน้ำตา	ต่างข้าวเพรางาย
๏ เจ้าสุทธกุมาร
ลาพระภูบาล	ทั้งสองโฉมฉาย
ครั้นทูลลาแล้ว	พระแก้วฦๅสาย
เสด็จทรงช้างพลาย	มาหาเมียขวัญ
๏ เมื่อนั้นพระองค์
ใจจิตคิดปลง	สึกออกด้วยพลัน
ชมนางนารี	พันปีกระสัน
พึ่งแรกพบกัน	รักสุดเสนหา
๏ ตายแล้วเกิดใหม่
บุญตัวเราไซร้	จำจรให้มา
มิเคยร้างแก้ว	บุญแล้วแลนา
พระยอดกิ่งฟ้า	มาเราคืนไป
๏ จึ่งสั่งเสนา
รี้พลช้างม้า	ขับมาไสว
แต่ล้วนของเรา	ให้เอาคืนไป
ขอมลาวมอญไทย	ให้คืนไปเมือง
๏ พลช้างพลม้า
พลรถโยธา	ขับมานองเนือง
มนตรีเสนา	มาเราไปเมือง
ฝูงคนฦๅเลื่อง	ทั้งเมืองพารา
๏ ขับพลกลับไป
สมเด็จท้าวไท	ขึ้นช้างวางมา
ท้าวน้องอุทัย	ไปตามราชา
ขึ้นช้างยาตรา	ลินลาคลาไคล
๏ ฤกษ์ดีแล้วเสร็จ
แต่ตีสิบเอ็ด	ท้าวเสด็จไป
ด้วยหมู่ไพร่ฟ้า	ช้างม้าข้าไท
แห่ห้อมล้อมไป	ถึงไพรพฤกษา ๚ะ
ยานี
๏ ยายเฒ่าเป็นแม่ค้า	ครั้นคํ่ามาคอยลูกตน
ตามหาเจ้าทุกหน	ทุกตำบลเที่ยวไถ่ถาม
๏ ตะวันเร่งตกต่ำ	เวลาค่ำได้สองยาม
เที่ยวหาลูกโฉมงาม	กินน้ำตาไห้ร่ำไร
๏ แม่ยากอยู่ถดถอย	ฤๅลูกน้อยหนีแม่ไป
จะให้แม่ขาดใจ	ด้วยทรามวัยแก้วแม่เอย
๏ เจ้ามาโปรดแม่แล้ว	โอ้ลูกแก้วผู้ทรามเชย
สาวน้อยของแม่เอย	บาปใดเลยมาตามผลาญ
๏ แม่คิดถึงคุณเจ้า	ลูกหนุ่มเหน้านางนงคราญ
เจ้าพลัดมาต่างบ้าน	แม่พบพานเลี้ยงเจ้าไว้
๏ เจ้าให้แม่ลิงโลด	ฤๅเจ้าโกรธแม่ว่าไร
อุ่นเรือนเพื่อนเข็ญใจ	กรรมสิ่งไรนะลูกอา
๏ เป็นทุกข์ยิ่งเศร้าสร้อย	ด้วยลูกน้อยไปไกลตา
เมื่อใดจะกลับมา	ให้แม่เห็นเพื่อนเข็ญใจ
๏ เป็นทุกข์อยู่เศร้าสร้อย	ถึงลูกน้อยไห้ร่ำไร
ปานนี้ไปอยู่ไหน	แม่ร่ำไรฝั่งคงคา
๏ มืดค่ำย่ำชมัว	ไม่คิดตัวยายเลยนา
จงพบสบฉายา	แก้วกำพร้าเพื่อนเข็ญใจ
๏ ฤๅว่าเจ้าค้าขาย	พบผู้ชายเขาพาไป
สาวน้อยเขาใส่ใจ	พาไปไว้แล้วชมเชย
๏ แม่เจ้าไปมีผัว	ทองทั้งตัวของยายเอย
มิบอกแก่ยายเลย	แก้วแม่เอยด่วนหนีไป
๏ ไม่พบกลับคืนมา	ก่นน้ำตาไห้ร่ำไร
ล้มตัวลงหลับใหล	คิดถึงไท้นางไฉยา ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ เมื่อนั้นราชา
เสด็จไปถึงป่า	ชมสัตว์ในไพร
ละมั่งกวางทอง	เยื้องย่องคลาไคล
งัวเพลาะตัวใหญ่	ไล่กันไปมา
๏ ถึกเถื่อนเกลื่อนกลาด
คชสีห์สีหราช	เดียรดาษในพนา
ม้ามอนรสิงห์	กระทิงมหิงสา
เสือเหลืองเยื้องมา	เสือปลาวิ่งไป
๏ ชมพรรณฝูงช้าง
เดินอยู่สล้าง	ที่กลางพงไพร
พลายพังพรั่งพรู	ดูงามไสว
ชมเล่นเย็นใจ	กับอุทัยเทวี
๏ ช้างพลายช้างเนียม
ตกมันเหี้ยมเกรียม	ในพนาลี
บริวารมั่งคั่ง	หน้าหลังมากมี
สมเด็จพันปี	ชี้ให้ชมพลาง
๏ เหลียวแลเห็นสัตว์
ม้ามิ่งสิงคนัด	โตเต้นเล่นหาง
ลิงค่างหมีเม่น	เต้นไต่ตามทาง
ชะนีแลบ่าง	วางขึ้นพฤกษา
๏ จิ้งจอกกระจ้อน
หมาไนไล่หอน	แล่นซอนไปมา
ลิงลมลิงจุ่น	ร่ายไม้พฤกษา
โจนไล่ไปมา	ไก่ฟ้าพญาลอ
๏ ส่วนนางอุทัย
เหลียวแลแปรไป	พระทัยพึงพอ
ข้าไม่เคยเห็น	เป็นน่าหัวร่อ
พระทัยพึงพอ	ถามพระราชา
๏ ข้าแต่พันปี
โปรดเกล้าเกศี	ทรงพระเมตตา
เมียรักขอถาม	โฉมงามบอกข้า
ฝูงสัตว์ในป่า	อเนกมากมี
๏ สัตว์นั้นชื่อไร
เดินตามกันไป	ในป่าพงพี
เมืองเราโพ้นไซร้	บ่ได้จะมี
ทรงธรรม์พันปี	บอกแก่เมียรา
๏ จึ่งพระจอมจักร
บอกแก่เมียรัก	อุทัยไฉยา
สัตว์นั้นเจ้าพี่	มฤคีมฤคา
กวางทองเลียงผา	เที่ยวหาอาหาร
๏ สัตว์นั้นชื่อไร
สำคัญโตใหญ่	เที่ยวในดงดาน
ลางตัวไล่ฟัด	สัตว์เป็นอาหาร
ลางตัวรุกราน	ระเห็จเตร็ดไป
๏ สัตว์นั้นเจ้าพี่
ชื่อว่าเสือสีห์	อินทรียโตใหญ่
ผาดโผนโจนร้อง	ในท้องพงไพร
เลียงผาหมาใน	อรไทอย่ากลัว
๏ อุทัยไฉยา
ทูลถามราชา	เจ้าฟ้าผู้ผัว
เห็นสัตว์หมู่นั้น	จอมขวัญอย่ากลัว
นางทองทั้งตัว	ถามพระราชา
๏ สัตว์นั้นชื่อไร
ผาดโผนโจนไป	ในไพรพฤกษา
หน้าเค้าเว้าวอก	กลอกตาไปมา
ดูดูราชา	เห็นน่าตกใจ
๏ เมื่อนั้นภูเบศร
ชำเลืองพระเนตร	ผันแปรแลไป
สองข้างริมทาง	ลิงข้างในไพร
บอกแก่ทรามวัย	อุทัยไฉยา
๏ ลิงนั้นเจ้าพี่
ชื่อว่าชะนี	ห้อยโหนโจนมา
ผาดโผนโจนไล่	แกว่งปลายพฤกษา
บอกแก้วกัลยา	เจ้าอย่าตกใจ
๏ ฟังเสียงนกร้อง
กระเหว่ามี่ก้อง	ในท้องพงไพร
แขกเต้าสาลิกา	ในพนาลัย
จึ่งนางทรามวัย	ถามพระราชา
๏ นั่นเสียงอะไร
ไพรเพราะเอาใจ	ในไพรพฤกษา
พระองค์ทรงเดช	ทรงพระเมตตา
บอกแก่เมียรา	นั่นเสียงอันใด
๏ เมื่อนั้นราชา
บอกนางฉายา	ท้าวน้องทรามวัย
สาลิกาแขกเต้า	นกเปล้าระวังไพร
การเวกเสียงใส	ไก่แก้วโนรี
๏ นกอะไรพระเจ้า
จับอยู่คลึงเคล้า	ค่าไม้สักขี
บ้างบินบ้างจับ	กลอกกลับสับตี
บ้างจับกับที่	ขันขานต่อกัน
๏ นกนั้นฤๅนะเจ้า
บินว่อนร่อนเคล้า	ชื่อนกนวลจันทร์
สองตัวจับอยู่	เป็นคู่เคียงกัน
จับอยู่เรียงรัน	เคล้ากันไปมา
๏ นกอะไรพระเจ้า
จับอยู่ซบเซา	เหนือกิ่งพฤกษา
บินเบือนเชือนออก	กลอกตาไปมา
น่ากลัวนักหนา	นะพระจอมไตร
๏ นกนั้นฤๅเจ้า
ทองคำลำเพา	เจ้าอย่าตกใจ
ชื่อนกเค้าแมว	ทิ้งทูตจังไร
นกแสกแถกไถล	ในป่าพนาลี
๏ รี้พลกล่นเกลื่อน
แรมทางสามเดือน	จึ่งถึงบุรี
เร่งตั้งพลับพลา	ให้พระเทวี
อุทัยโฉมศรี	อยู่นอกพารา
๏ ตั้งอยู่นอกเมือง
พระทองบุญเรือง	ให้คนรักษา
เสด็จไปแต่องค์	ตรงเข้าพารา
ครั้นถึงบิดา	จึ่งบังคมพลัน
๏ พระองค์กราบเกล้า
ทูลแก่พระเจ้า	บิดาทรงธรรม์
ข้าพระไปอยู่	ด้วยนางเมียขวัญ
เป็นเหตุอัศจรรย์	นางนั้นมาตาย
๏ เหตุด้วยแม่ค้า
มาปลูกเกศา	ให้นางวอดวาย
ครั้นถ้วนเจ็ดวัน	ฉันนามาตาย
ข้าพระฦๅสาย	จึ่งบวชหน้าไฟ
๏ กายสุทธจึ่งถาม
พระแม่โฉมงาม	ถึงนางอุทัย
เป็นไรไม่เห็น	นางน้องทรามวัย
อุทัยไปไหน	ไม่มาเกริ่นกราย
๏ พระแม่ถอนใจ
เจ้าจะว่าไป	ใจแม่จะขาดตาย
ได้สี่เดือนแล้ว	ลูกแก้วมาหาย
ลูกรักโฉมฉาย	หายไปแลนา
๏ นางลงอาบน้ำ
สองเฒ่าเจ้ากรรม	ชักยนต์เรือมา
ครั้นถึงฉวยได้	พาไปเวหา
แม่กินน้ำตา	ร้องไห้อยู่เบยเบย
๏ แม่คิดว่าเจ้า
ใช้ให้สองเฒ่า	มารับทรามเชย
หาไม่จริงแล้ว	ลูกแก้วทรามเชย
ทำฉันใดเลย	แก่อกแม่อา
๏ เจ้าอย่าอาลัย
แม่จะขอให้ใหม่	ลูกไท้ลูกพญา
ให้เหมือนอุทัย	นะแก้วแม่อา
เจ้าอย่าโศกา	ร้องไห้ร่ำไร
๏ ฝากแล้วฝากเล่า
เหมือนลมปากเปล่า	ให้นางหายไป
เขาตีนางตาย	ถึงเมืองโพ้นไซร้
บุญนางทรามวัย	ข้าจึ่งได้มา
๏ ให้เร่งเร็วไป
รับนางอุทัย	อยู่ในพลับพลา
ทั้งแม่ทั้งพ่อ	ทั้งยายทั้งตา
ผูกช้างผูกม้า	ปราบทั้งหนทาง
๏ ราชวัติฉัตรธง
แผ้วถางให้ตรง	ถึงพลับพลานาง
รีบแต่งจงสรรพ	รับนางเอวบาง
ท้าวให้ผูกช้าง	กูบเงินกูบทอง
๏ แตรสังข์อึงมี่
ฆ้องกลองเป่าปี่	รี้พลเนืองนอง
ข้าสาวชาวแม่	เถ้าแก่ก่ายกอง
มารับนางทอง	ถึงป่าหิมวันต์
๏ ท่านท้าวทั้งสอง
เป็นเกี่ยวเป็นดอง	กับยายกาวัน
ทั้งผัวทั้งเมีย	ขึ้นช้างด้วยกัน
รี้พลทั้งนั้น	แห่ห้อมล้อมมา
๏ ครั้นแลเห็นนาง
ลงจากหลังช้าง	สวมกอดฉายา
คิดว่าตายแล้ว	ลูกแก้วแม่อา
บุญเรานักหนา	จึ่งมาพบกัน
๏ สองเฒ่ากำสรด
หัวอกระทด	ร้องไห้งกงัน
กาวินพระทอง	ร้องไห้รำพัน
เพียงม้วยอาสัญ	ด้วยนางเทวี
๏ ไห้แล้วไห้เล่า
สวมกอดนงเยาว์	ลูกแก้วโฉมศรี
เจ้าละแม่แล้ว	ลูกแก้วมาหนี
ลูกรักเทวี	ใครพาเจ้าไป
๏ เล่าถึงความยาก
มิทันออกปาก	โศกาอาลัย
โอ้พระทูนหัว	จนตัวบรรลัย
มิใคร่เล่าได้	ร้องไห้ไปพลาง
๏ ทั้งนี้ฉันนา
ให้สองเฒ่ามา	ล่อลวงอำพราง
เอาใส่เรือไป	ข้าไห้ครวญคราง
เอาไปให้นาง	ฉันนาทำโพย
๏ บ้างตบบ้างต่อย
ทำข้ายับย่อย	ว่าเป็นขโมย
คร่าลูกขึ้นไป	เอาไม้ไล่โบย
รุมกันทำโพย	เลือดย้อยลามไหล
๏ ตีด้วยกระบอง
บ้างกดคอถอง	ข้าจึ่งตายไป
มันเอาหวายมา	ผูกคอทรามวัย
ให้ลากลงไป	ทิ้งน้ำจมหาย
๏ ข้าไม่ถึงกรรม
มันลากลงน้ำ	ลอยปะหาดทราย
เมื่อกรรมมิจน	พ้นที่เคยตาย
วันนั้นพบยาย	เลี้ยงดูรักษา
๏ แกต้มน้ำแล้ว
ประคบลูกแก้ว	จึ่งรอดตัวมา
ครั้นข้าคลายแล้ว	จึ่งพบราชา
อยู่ในวัดวา	มารับเอาไป
๏ รับไว้กุฎี
สึกออกจากชี	ไปลาท้าวไท
กัญจาธิราช	พระบาทจอมไตร
ครั้นได้ฤกษ์ไชย	จึ่งพากันมา
๏ ชวนกันร้องไห้
ได้ยากเหลือใจ	ลูกแก้วแม่อา
บุญเจ้ามาสบ	พบพระราชา
จึ่งชวนกันมา	เห็นหน้าตายาย
๏ โอ้พระลูกรัก
บุญเจ้ามากนัก	กว่าคนทั้งหลาย
แก้วแม่รอดแล้ว	พ้นจากความตาย
ทีนี้ตายาย	พึ่งบุญเทวี
๏ จึ่งพระบิดา
ว่าแก่พังงา	ลูกรักโฉมศรี
มาเราเข้าไป	ในพระบุรี
เชิญพระเทวี	ขึ้นช้างกระโจมทอง
๏ ขึ้นข้างวางมา
รี้พลถ้วนหน้า	วิ่งมาก่ายกอง
ห้อมล้อมนางไป	ไสวเนืองนอง
บัดเดียวพระทอง	ถึงพระพารา
๏ การบภูบาล
มีพระโองการ	วิเสทซ้ายขวา
ให้แต่งบายศรี	อันงามโสภา
ทำขวัญฉายา	สะใภ้ภูมี
๏ บายศรีงามสรรพ
แล้วสองสำรับ	ประดับงามดี
ชั้นหนึ่งลายทอง	ลำยองมีศรี
ชั้นสองรูจี	ด้วยแก้วประพาฬ
๏ ชั้นสามนั้นเล่า
ประเสริฐเพริศเพรา	แสงแก้วชัชวาล
เรืองรุ่งพุ่งพวย	สะสวยใดจะปาน
ประดับอลงการ	ด้วยแก้วมณี
๏ ชั้นสี่ลงมา
ล้วนแก้วมุกดา	ประไพใสศรี
เป็นแสงระยับ	สรรพสวยรวยดี
เฉิดฉันชั้นสี่	งามดีเอาใจ
๏ ประดับชั้นห้า
รัศมีโสภา	เห็นงามไสว
แกะเป็นกระหนก	ผันผกขึ้นไป
สร้อยสนอำไพ	แสงใสรัศมี
๏ ถึงชั้นหกนั้น
เฉิดฉายพรายพรรณ	สีสันงามดี
แก้วเพชรประดับ	รุ่งเรืองรูจี
ประไพใสศรี	รัศมีชัชวาล
๏ ครั้นถึงชั้นเจ็ด
งามล้ำสำเร็จ	ด้วยแก้วสูริย์กานต์
ประเสริฐเลิศแล้ว	ผ่องแผ้วใดจะปาน
แสงแก้วชัชวาล	ทุกชั้นบายศรี
๏ จานเงินจานทอง
จานแก้วลำยอง	เรืองรุ่งรูจี
ล้ำเลิศเฉิดฉัน	ทุกชั้นบายศรี
สารพันอันมี	ขนมนมเนย
๏ สำเร็จเสร็จแล้ว
เมื่อนั้นพระแก้ว	การบทรามเชย
ให้ยกเข้ามา	อย่าได้ช้าเลย
แต่งทำตามเคย	แต่บูราณมา
๏ ยังนางอุทัย
ให้ประดับไป	ด้วยพระภูษา
ข้าสาวชาวแม่	แห่ทั้งซ้ายขวา
สมโภชฉายา	อุทัยจอมขวัญ
๏ วันนี้วันดี
ฤกษ์งามนาที	ดีแล้วพญาวัน
พ่อผัวแม่ผัว	นั่งอยู่พร้อมกัน
รับมิ่งสิ่งขวัญ	อุทัยไฉยา
๏ ขวัญข้าวเจ้าอยู่
ขวัญนางโฉมตรู	อยู่บนเวหา
เมื่อเฒ่าพาไป	ใส่เรือนาวา
เชิญขวัญเจ้ามา	ดั่งเก่าคืนคง
๏ เชิญขวัญลูกรัก
ขวัญนางจอมจักร	เมื่อตกน้ำลง
ขวัญอยู่ป่าช้า	เชิญมาสมองค์
ขวัญอยู่กลางดง	เชิญจงเข้ามา
๏ พ่อเชิญขวัญเจ้า
ขวัญนางหนุ่มเหน้า	ผจญฉันนา
เมื่อตัวเจ้าตาย	ลอยในคงคา
เชิญขวัญเจ้ามา	ดั่งเก่าใจปอง
๏ เชิญขวัญเจ้ามา
ขวัญอยู่ตีนท่า	ที่ห้วยที่คลอง
ขวัญอยู่คงคา	เชิญมาสมสอง
ในธารห้วยหนอง	ที่ช่องน้ำไหล
๏ ขวัญอยู่จอมผา
อยู่ปลายพฤกษา	อย่าช้ามาไว
อยู่ที่ก้อนเส้า	เฝ้าอยู่เตาไฟ
อย่าเที่ยวไปไกล	เชิญขวัญเจ้ามา
๏ พ่อเชิญขวัญเจ้า
ขวัญอยู่จอมเขา	ในถ้ำคูหา
อยู่จอมเขาเขียว	เที่ยวท่องไปมา
เชิญขวัญกัลยา	สมนางอุทัย
๏ เชิญพระขวัญเอย
อย่าได้ไปเลย	ชมสัตว์ในไพร
เสือสีห์แรดช้าง	ขวัญนางตกใจ
เชิญขวัญทรามวัย	กลับยังพารา
๏ พ่อเชิญขวัญเจ้า
ขวัญนางนงเยาว์	เฝ้าอยู่คงคา
ชมพรรณเงือกงู	ราหูกุ้งปลา
เชิญพระขวัญมา	อย่าช้าจงพลัน
๏ เชิญขวัญเทวี
มาชมบายศรี	มีอยู่เรียงรัน
พระญาติแห่ห้อม	นั่งล้อมพร้อมกัน
เรียกมิ่งเชิญขวัญ	เอววัลย์อุทัย
๏ ครั้นทำขวัญแล้ว
เมื่อนั้นพระแก้ว	การบทรงไชย
สมโภชลูกรัก	มาแต่เมืองไกล
นักเลงเพลงใน	ละครเทพทอง
๏ บ้างดีดกระจับปี่
รับกับมโหรี	สีซอขับร้อง
มีทั้งโรงหนัง	คนรำทำนอง
ฝูงคนก่ายกอง	ตามดูไปมา
๏ ครั้นทำขวัญแล้ว
อภิเษกลูกแก้ว	แทนพระบิดา
จึ่งเวนพระนคร	แก่สองพังงา
นางราชกัญญา	ข้าไทเงินทอง
๏ สิบสองพระคลัง
ข้าสาวสะพรั่ง	มากมายเนืองนอง
รี้พลโยธา	เสนาก่ายกอง
เสร็จแล้วพระทอง	ให้พรสองศรี
๏ แขกเมืองมาไหว้
เงินทองดอกไม้	ก่ายกองมากมี
ฝาหรั่งวิลันดา	คุลาตานี
ลาวขอมมากมี	พม่าเมงมอญ
๏ จีนจามพราหมณเทศ
ฝาหรั่งวิเสท	ทุกกรุงพระนคร
ชวนกันปรีดา	เข้ามาสลอน
เมืองขึ้นภูธร	มากมายเหลือตรา
๏ ขออายุเจ้า
ยืนจงแก่เฒ่า	ได้พันพระวษา
จงอยู่เสวยราชย์	กับนาฏฉายา
ครองราษฎ์ประชา	โรคาอย่าพาน
๏ ขอมีเดชะ
เดโชตะบะ	ปราบทั่วสงสาร
ศัตรูแพ้พ่าย	อย่าได้มาพาน
ผู้ใดกล้าหาญ	แพ้ภัยหน่ายหนี
๏ ท้าวผู้เสวยราช
ครองเมืองพระบาท	บ่ได้ราคี
ท้าวจึ่งให้ทาน	คนยากบ่มี
ทั่วทั้งบุรี	เมืองพระภูธร ๚ะ
ยานี
๏ ท่านให้ตีฆ้องป่าว	ทุกแดนด้าวขึ้นภูบาล
ให้เร่งมาอย่านาน	บอกฝูงราษฎร์ประชาชน
๏ บ้านนอกแลขอกนา	ให้เร่งมาทุกตำบล
ตามคำพระจุมพล	ท้าวตรัสสั่งมิทันนาน
๏ ให้ป่าวทุกตำบล	ตามจุมพลมีโองการ
รอบเมืองพระภูบาล	ตามโองการกูตรัสไป
๏ ครั้นรู้แล้วทั่วกัน	ว่าทรงธรรม์พระจอมไตร
กับนางผู้ทรามวัย	ท้าวป่าวให้ไปรับทาน
๏ ท่านท้าวจึ่งตรัสสั่ง	หมู่ชาววังให้ตั้งการ
ทำเป็นศาลาทาน	สำเร็จแล้วดังจำนง
๏ วาดเขียนสิ้นทุกห้อง	แกมด้วยทองงามบรรจง
ครั้นแล้วจึ่งพระองค์	แต่งให้คนอยู่รักษา
๏ เงินทองขนออกไป	กองไว้ในที่ศาลา
คนยากนั้นเข้ามา	แต่งเลี้ยงไว้จึ่งให้ทาน
๏ ครั้งนั้นเกิดมั่งมี	ได้เป็นดีเพราะภูบาล
พระองค์เจ้าให้ทาน	ปรากฏไปทั่วทิศา
๏ ฟุ้งเฟื่องฦๅปรากฏ	ในโสฬสกรุงพารา
ฝูงคนเกลื่อนกล่นมา	ด้วยเจ้าฟ้าบำเพ็งทาน
๏ แผ่นดินก็ไหวหวั่น	ฟ้าก็ลั่นทุกสถาน
เดชะสมภารท่าน	อัศจรรย์ถึงนาคา
๏ พระสมุทรก็เป็นฟอง	ลั่นกึกก้องในเวหา
ดาวดึงส์แลพรหมา	ทุกชั้นฟ้าก็หวั่นไหว
๏ เทวาจึ่งให้พร	แก่บังอรสองทรามวัย
ทั้งสองครองกันไป	โรคแลภัยอย่ามาพาน
๏ พระองค์จงได้ตรัส	ได้โปรดสัตว์ในสงสาร
เดชะพระสมภาร	สร้างมานานตามรักษา
๏ เจ้าสุทธกุมาร	กับนงคราญงามโสภา
สุขเกษมเปรมปรีดา	ยืดยาวมาได้ช้านาน
๏ บิดาแลมารดา	ม้วยมรณาถึงแก่กาล
เมื่อนั้นพระภูบาล	ปลงศพท้าวเจ้าจอมไตร
๏ ส่วนพระบิดาโสด	สิริสุทโธทน์แลท้าวไท
มารดานั้นเล่าไซร้	พระสิริมหามายา
๏ กายสุทธกุมาร	ครั้นสิ้นกาลม้วยมรณา
กลับชาตินั้นคืนมา	คือสิทธารถราชกุมาร
๏ นางนาฏผู้ทรามวัย	นางอุทัยร่วมสงสาร
กลับชาติแล้วบ่นาน	พระพิมพาสายสมร
๏ กัญจาผู้นเรนทร์	อานนท์เถรงามบวร
นางนาฏสายสมร	อันดับท้าวผู้ทรามวัย
๏ ครั้นกลับชาติมาแล้ว	ไคลคลาดแคล้วจากภพไป
เสวยทิพย์สมบัติใน	วิมานฟ้าอันอุดม
๏ นางฟ้าได้ถึงหมื่น	งามช้อยชื่นน่าพึงชม
อ้อนแอ้นลำเอวกลม	นั่งห้อมล้อมท้าวเทวา
๏ นางสวรรค์บำเรอกล่อม	มาแห่ห้อมทั้งซ้ายขวา
ฝูงเทพเทวา	สาวน้อยน้อยงามสะคราญ
๏ ทั้งนี้เกิดด้วยบุญ	อันเพิ่มพูนสร้างสมภาร
ขับกล่อมพระภูบาล	ในสวรรค์วิมานทอง ๚ะ