วรรณกัมของชิต บุรทัต 1
คำนำ
เมื่อบ่ายวันที่ ๒๗ เมสายน พ.ส. ๒๔๘๕ ได้มีข่าวแพร่ไปตามสำนักงานหนังสือพิมพ์หลายแห่งว่า นายชิต บุรทัต กวีผู้มีชื่อเสียงรุ่งโรจน์คนหนึ่งของประเทสไทย ได้ถึงแก่กัมเสียแล้วด้วยโรคลำไส้พิการ พายไนบ้านเล็กๆหลังหนึ่งซึ่งตั้งหยู่ที่ถนนวิสุทธิกสัตริย์ ไนวันต่อมา หนังสือพิมพ์ไทยทุกฉบับต่างก็โคสนาข่าวมรนะกัมของกวีเอกผู้นี้โดยทั่วกัน.
ด้วยเหตุที่ก่อนหน้านายชิต บุรทัตจะถึงแก่กัมได้มีสังกัดทำงานหยู่ไนคนะหนังสือพิมพ์ เอกชน เปนแหล่งสุดท้าย ฉะนั้นนาย ภัคพงส์ รังควร ซึ่เงปนผู้จัดการหนังสือพิมพ์ฉบับนั้นจึงรับเปนผู้จัดการสพกวีบันลือนามผู้นี้ นับแต่วาระที่ถึงแก่กัมไปจนถึงบำเพ็นกุสลสัตมวาร และเปนที่น่ายินดีที่จะกล่าวว่า ตลอดเวลาที่ตั้งสพบำเพ็กุสลหยู่ที่วัดไหม่อมตรสนั้น ได้มีาติมิตรและบันดาผู้ที่เคยมีความผูกพันเกี่ยวข้องแต่หนหลัง ไปร่วมงานหยู่ด้วยหย่างอุ่นหนาฝาคั่งเปนประจำทุกๆ วัน จนเส็ดการบำเพ็นกุสลสัตมวาร และได้เก็บสพไว้เพื่อรอการชาบนกิจต่อไป.
ไนระยะนี้ บันดามิตรสหายที่สนิธชิดชอบกับผู้ตายได้ปรารภกันถึงการที่จะร่วมมือประกอบพิธีปลงสพนายชิต บุรทัต ไห้งดงามสมเกียรติของผู้ตายซึ่งเคยเปนวรรนสิลปิน และพายหลังเมื่อได้ปรึกสาหารือกันเปนการพายไนแล้ว จึงเห็นชอบพร้อมกันไนวิธีตั้งคนะกัมการขึ้นเพื่อดำเนินการไนครั้งนี้ ไนที่สุดได้เลือกตัวบุคคลซึ่งสมควนเปนกัมการ ดังมีรายนามต่อไปนี้คือ
๑. นางชลอ รังควร
๒. พ.อ.น. สารานุประพันธ์
๓. นายมานิต วสุวัต
๔. นายอาชว์ เสถบุตร
๕. นายสด กูรมะโรหิต
๖. นายมาลัย ชูพินิจ
๗. นายขจร สหัสรจินดา
คนะกัมการชุดนี้ ได้เริ่มเปิดประชุมเปนครั้งแรกเมื่อวันที่ ๘ พรึสภาคม พ.ส. ๒๔๘๕ เวลา ๑๗ น. นะสำนักงานหนังสือพิมพ์ประชามิตร-สุภาพบุรุล และได้ตกลงกันว่า ไนการปลงสพนายชิต บุรทัตนั้น สมควนจะพิมพ์หนังสือซึ่งเปนวรรนกัมของผู้ตายขึ้นแจกเปนบรรนาการแก่ผู้ไปร่วมพิธีปลงสพ ส่วนทุนค่าไช้จ่ายไนการพิมพ์ก็ดี. ไนการปลงสพก็ดี คนะกัมการจะได้ร่วมมือกันขอร้องจากท่านผู้ไหย่และบันดามิตรสหายตลอดจนผู้ที่เคยติดต่อไนทางการงานกับนายชิต มาแล้วแต่หนหลัง
นอกจากนี้ ที่ประชุมยังได้ตกลงทำหนังสือเสนอต่อท่านนายกรัถมนตรี ไนถานที่ท่านเปนผู้นำไนการล้างชาติ และเปนผู้เอาไจไส่ทนุบำรุงกิจการไนทางวรรนคดีหย่างแท้จิง ดังสำเนาหนังสือต่อไปนี้
โรงพิมพ์อักสรนิต
วันที่ ๖ สิงหาคม พุทธสักราช ๒๔๘๕
ประธานกัมการจัดการสพ นายชิต บุรทัต
กราบเรียน พนะท่านนายกรัถมนตรี
ด้วยนายชิต บุรทัต ซึ่งเปนกวีเอกคนหนึ่งของประเทศไทยได้ถึงแก่กัมด้วยโรคลำไส้พิการ เมื่อวันที่ ๒๗ เมสายน พ.ส. ๒๔๘๕ และพายหลังเมื่อได้จัดการบำเพ็นกุศลสัตมวารเส็ดแล้ว เจ้าภาพได้ฝากสพไว้นะวัดไหม่อมตรส บางขุนพรหม เพื่อเตรียมการชาปนกิจไนลำดับต่อไป
ไนการเตรียมการชาปนกิจสพ นายชิต บุรทัต นั้น คนะหนังสือพิมพ์ เอกชน และ สวนอักสร ซึ่งได้เปนเจ้าภาพจัดการสพ นายชิต บุรทัต ไนตอนแรก ต่างปรารภเห็นพ้องกันว่า ควนจะไห้เป็นไปโดยสมแก่เกียรติคุนของผู้มรนะ ซึ่งเปนกวีเอกมีชื่อเสียงรุ่งโรจน์คนหนึ่งของประเทสไทย แต่ด้วยเหตุที่นายชิต บุรทัต ได้ถึงแก่กัมลงไนท่ามกลางความขัดสนจนยาก ไม่มีมรดกที่เปนทรัพย์สมบัติเหลือไว้แก่ทายาทผู้หยู่ข้างหลังเลย ทั้งนี้เพราะนายชิตเปนบุคคลที่ฝักไฝ่แต่ทางวรรนกัมจนมิได้เอาไจไส่คำนึงถึงเรื่องอื่นซึ่งก็มักจะเปนธัมดาของวรรนสิลปินทั้งหลาย ฉะนั้น บันดาผู้มีอุปการะคุนและมิตรสหายของ นายชิต จึงเห็นควนตั้งคนะกัมการขึ้นเพื่อช่วยเหลือจัดงานชาปนกิจสพของกวีเอกผู้นี้ไห้ลุล่วงไปสมแก่เกียรติโดยนัยดังได้กราบเรียนมาแล้ว และไนที่สุดก็ได้ตั้งคนะกัมการขึ้นดังมีรายนามต่อไปนี้
๑. นางชลอ รังควร
๒. พ.อ.น. สารานุประพันธ์
๓. นายมานิต วสุวัต
๔. นายอาชว์ เสถบุตร
๕. นายสด กูรมะโรหิต
๖. นายมาลัย ชูพินิจ
๗. นายขจร สหัสรจินดา
กัมการคนะนี้ได้เปิดประชุมเปนครั้งแรก เมื่อวันที่ ๘ พรึสภาคม พ.ส. ๒๔๘๕ และได้มีมติไห้กำหนดการปลงสพไนราวปลายเดือนสิงหาคมสกนี้ ทั้งได้ตั้งความประสงค์จะพิมพ์หนังสือแบรจกเปนรนาการแก่ผู้ไปร่วมพิธีปลงสพและไนถานะที่ผู้ตายเปนกวีมีชื่อเสียง หนังสือที่พิมพ์แจกนี้คนะกัมการจึงเห็นสมควน จัดพิมพ์วรรนกัมของผู้ตายฉะเพาะชิ้นที่เห็นกันว่าดีเยี่ยมขึ้น ทั้งนี้เพื่อเผยแพร่วรรนสิลปและชื่อเสียงของกวีผู้นี้ไห้ปรากตสืบอไป
คนะกัมการเห็นสมควนจะกราบเรียนไห้ พนะท่านฯ ซาบเสียไนที่นี้ว่า นายชิต บุรทัต ผู้นี้ ได้ไช้เวลาแทบทั้งหมดไนชีวิตของตนเพื่อแก่การประพันธ์บทกวีนานาชนิด จนอาดกล่าวได้ว่าไม่มีกวีคนไดในสมัยเดียวกันจะทำงานไนทางนี้มากเท่า และมีชื่อเสียงแพร่หลายไปไนหมู่ประชาชนคนไทยได้เท่ากับกวีเอกผู้นี้ ฉะนั้นจึงนับได้ว่า นายชิต บุรทัต เปนผู้หนึ่งที่ทำความจเรินรุ่งเรืองไห้แก่สิลปและวัธนธัมของประเทสไทยไม่น้อยเลย
ไนถานะที่พนะท่านนายกรัถมนตรี เปนผู้นำของประชาชนชาวไทย และเปนผู้เอาไจไส่ไนอันที่จะทนุบำรุงสิลปวิทยาของประเทสไทยไห้ก้าวหน้าหยู่เปนนิจ และเมื่อได้คำนึงถึงกรนียกิจของนายชิต ที่ได้ประกอบมาแต่หนหลังดังกล่าวมาแล้ว คนะกัมการจึงเห็นควนจะได้กราบเรียนเรื่องการปลงสพของนายชิต บุรทัต ไห้พนะท่านฯ ได้ซาบไว้ด้วยไนถานะที่พนะท่านฯ เปนผู้นำที่เคารพของประชาชนชาวไทยทั้งมวน ส่วนกำหนดการปลงสพจะเปนที่ไดวันไดนั้น จะได้กราบเรียนไห้พนะท่านฯ ซาบไนลำดับต่อไป
ควนมิควนแล้วแต่จะกรุนา
(ลงนาม) ชลอ รังควร
ควนจะเปนที่น่าปลาบปลื้มยินดีไม่แต่ไนหมู่าติมิตรของนายชิต บุรทัตเท่านั้น หากผู้อื่นที่ได้ซาบเรื่องก็คงจะซ้องสาธุการกันทั่วไปด้วยไนเหตุที่ว่า เมื่อท่านนายกรัถมนตรีได้รับหนังสือจากคนะกัมการจัดการสพนายชิตแล้ว ท่านได้สแดงความจำนงไห้ทุนอุปการะเพื่อการชาปนกิจสพไนครั้งนี้เปนจำนวน ๔๐๐ บาท ทั้งๆ ที่ท่านมิได้เคยรู้จักมักคุ้นกับนายชิต บุรทัต แต่ประการไดเลย กุสลเจตนาของท่านจึงมีหยู่ไนข้อที่ท่านพยายามจะเชิดชูอุดหนุนทุกๆ ทางเท่าที่จะทำได้แก่ผู้ที่ได้บำเพ็นกรนียกิจอันเปนประโยชน์แก่ชาติมาแล้วเท่านั้น ทัสนะของท่านผู้นำไนประการดังกล่าวมาแล้วนี้ ย่อมทำไห้เกิดความชุ่มชื่นแก่ชาวไทยที่หวังจะบำเพ็นประโยชน์ไหแก่ประเทสชาติไนทางไดทางหนึ่งตามความสามาถของตนๆ เปนหย่างยิ่ง ฉะนั้นคนะกัมการจึงขอสแดงความขอบคุนแก่ พนะท่านนายกรัถมนตรีไว้ไนที่นี้เปนหย่างสูง
ต่อจากนี้ คนะกัมการได้เปิดประชุมกันอีกครั้งหนึ่งเมื่อวันที่ ๑๐ กันยายน พ.ส. ๒๔๘๕ และได้มีมติไห้จัดการปลงสพนายชิต บุรทัต ไนวันที่ ๑๙ กันยายน พ.ส. ๒๔๘๕ ที่วัดไตรมิตต์วิทยาราม
สมควนจะกล่าวไว้ไนที่นี้ด้วยว่า อันมวนชนที่ได้บำเพ็นคุนงามความดีไว้ไนสมัยเมื่อตนยังมีชีวิตหยู่นั้น คุนงามความดีที่ได้ประกอบไว้ย่อมจะอำนวยประโยชน์ไห้โดยควนแก่คติวิสัย ทั้งนี้จะเห็นได้เมื่อคนะกัมการตกลงจะปลงสพนายชิต บุรทัต นะวัดไตรมิตต์วิทยารามและได้ขอความกรุนาเอื้อเฟื้อบางประการจาก พนะท่านบุง สุภชลาสัย ไนถานะที่ท่านเปนประธานกัมการกองการกุสลโรงพยาบาลภิกสุสามเนรแห่งวัดไตรมิตต์วิทยารามแล้ว ท่านก็ได้รับรองช่วยเหลือไห้ความสดวกต่างๆ เปนหย่างดี ซึ่งคนะกัมการไนนามของาติมิตรของผู้ตายขอสแดงความขอบคุนไว้ไนที่นี้ด้วย.
วรรนกัมของนายชิต บุรทัต ซึ่งคนะกัมการได้มีมติไห้พิมพ์ขึ้นแจกเปนบรรนาการไนงานสพครั้งนี้ ไนชั้นต้นคนะกัมการได้พยายามที่จะรวบรวมงานไนทางประพันธ์ของผู้ตายซึ่งกะจัดกะจายหยู่ไนที่ต่างๆ มาพิมพ์รวมไว้ไห้มากที่สุดที่จะมากได้ แต่เนื่องด้วยราคาค่ากะดาดสูงขึ้นทุกระยะเวลาประการหนึ่ง อีกประการหนึ่งก็เพราะกัมการแต่ละคนต่างมีธุระกิจประจำวันของตนๆ หย่างเต็มมือยากที่จะเจียดเวลามาเพื่อแก่การนี้ไห้เต็มกำลังได้ หนังสือ “วรรณกัมของชิต บุรทัต” ซึ่งท่านทั้งหลายได้รับแจกไนวันนี้ จึงมีลักสนะเพียงเท่าที่จะสามาถทำได้ดังที่เห็นหยู่นี้เท่านั้น.
ไนการปลงสพนายชิต บุรทัตผู้เปนกวีเอกคนหนึ่งของประเทสไทยที่ได้สำเหร็ดลงด้วยดีครั้งนี้ ก็ด้วยความอุปการะเกื้อกูลจากผู้มีไจเปนกุสลทั้งหลายนับตั้งแต่ พนะท่านนายกรัถมนตรีผู้นำแห่งประเทสไทยเปนต้นมาจนถึงบันดาผู้มีเกียรติและาติมิตรทั้งปวง กุสลเจตนาทั้งนี้ไม่เพียงแต่จะเปนเครื่องยังเกียรติคุนไห้นายชิต บุรทัตขจรกำจายไปเท่านั้น หากยังเปนการสำแดงไห้เห็นความสมานสามัคคีและความรู้จักคุนค่าของบุคคลผู้บำเพ็นประโยชน์ไห้แก่ชาติไนทางประพันธ์ซึ่งถึงแม้ว่าเมื่อเขามีชีวิตหยู่ เขาจะต่ำต้อยน้อยวาสนาหาเช้ากินค่ำ เขาก็ยังสามาถทำไห้โลกนี้เปนที่รื่นรมย์น่าหยู่น่าอาสัยด้วยอำนาดแห่งวิริยะแลฝีปากกาอันมีค่าของเขา จึงการนี้ย่อมน้อมนำเกียรติคุนมาสู่ผู้อุปการะเกื้อกูลแก่การสพ นายชิต บุรทัตทั้งจะได้เปนแบบหย่างอันดีงามสืบไปพายหน้าด้วย.
ขออำนาดกุสลบุนยราสีซึ่งท่านผู้มีเกียรติทั้งหลายได้ร่วมมือร่วมไจเพื่อแก่การชาปนกิจสพนายชิต บุรทัตครั้งนี้ จงเปนเครื่องไห้สำเหร็ดประโยชน์แก่ผู้ตายไนสัมปรายภพโดยควนแก่คติวิสัยจงทุกประการเทอน.
อนึ่งคนะกัมการขอแจ้งไห้ซาบไนที่นี้ว่า ชีวะประวัติของนายชิต บุรทัต ซึ่งพิมพ์ไว้ไนหนังสือเล่มนี้นั้น เปนชีวะประวัติซึ่ง “รสสุคนธ์” เขียนลงไนหนังสือพิมพ์ สุภาพบุรุส ตั้งแต่สมัยที่ นายชิต บุรทัต ยังมีชีวิตหยู่ เมื่อคนะกัมการประสงค์จะเรียบเรียงประวัติของ นายชิต เพื่อพิมพ์ไว้ไนหนังสือแจกงานสพครั้งนี้ คนะกัมการจึงได้นำชีวะประวัติของ นายชิต ซึ่ง “รสสุคนธ์” เปนผู้เขียนมาพิจารนาดู ไนที่สุดก็เห็นว่า แทนที่จะเขียนประวัติของ นายชิต ขึ้นไหม่ ควนจะนำชีวะประวัติซึ่ง “รสสุคนธ์” เปนผู้เขียนนั้นมาพิมพ์จะเปนการสมควนและน่าอ่านมากกว่า เพราะฉะนั้นคนะกัมการจึงติดต่อขออนุาตไปยัง “รสสุคนธ์” ซึ่งเทอก็ได้อนุาตไห้ด้วยอนุโมทนาการ คนะกัมการจึงขอขอบคุน “รสสุคนธ์” ไว้ไนที่นี้ด้วย.
(ลงนาม) นางชลอ รังควร
(ลงนาม) พ.อ.น. สารานุประพันธ์
(ลงนาม) นายมานิต วสุวัต
(ลงนาม) นายอาชว์ เสถบุตร
(ลงนาม) นายสด กูรมะโรหิต
(ลงนาม) นายมาลัย ชูพินิจ
(ลงนาม) นายขจร สหัสรจินดา
ชีวะประวัติ
ชิต บุรทัต กวีผู้มีชื่อรุ่งโรจน์ของประเทสไทย
[ชีวประวัติของนายชิต บุรทัตนี้ เขียนโดย “รสสุคนธ์” และลงพิมพ์ไนหนังสือพิมพ์สุภาพบุรุสรายวันตั้งแต่สมัยเมื่อนายชิต บุรทัตยังมีชีวิตหยู่]
ประมานสิบปีเสสมาแล้ว เมื่อฉันค้นหาหนังสือพิมพ์รายเดือนเก่าๆ ไนสมัยรัชชกาลที่ ๖ ที่มีหยู่ไนตู้สมุดที่บ้านขึ้นมาอ่านนั้นนาม “เจ้าเงาะ” “แมวคราว” และชิต บุรทัต ดูเหมือนจะปรากตหยู่ไนหนังสือพิมพ์รายเดือนไนสมัยนั้นแทบทุกฉบับ เช่นหนังสือเสนาสึกสาและแผ่วิทยาสาตร สัพท์ไทย ไทยเขสม สรีกรุง ทั้งยุคเก่าและยุคหลัง ไนหนังสือสมุทรสาร อันเปนหนังสือพิมพ์รายเดือนของราชนาวีสมาคม ซึ่งหยู่ไนพระบรมราชูปถัมภ์ไนพระบาทสมเด็ดพระมงกุดเกล้าเจ้าหยู่หัวโดยตรงนั้น ฉันได้พบรูปถ่ายของกวีผู้มีชื่อเสียงพิมพ์หยู่ข้างหน้าฉันท์อันไพเราะของเขา ความสง่าราสรีบนไบหน้าและท่าทางที่ปรากตหยู่ไนรูปถ่าย อีกทั้งความเรียบร้อยและโอ่โถงไนเครื่องแต่งกายนั้น หัวคิดเด็กๆ ของฉันไนขนะนั้นเห็นสมควนแก่ความมีชื่อเสียงโด่งดังและความอุตสาหะไนการประพันธ์ซึ่งปรากตหยู่ไนหนังสือพิมพ์แทบทุกฉบับของท่านผู้นี้เปนอันมาก ฉันวาดภาพชิต บุรทัต “แมวคราว” และ “เจ้าเงาะ” ไนห้วงนึก เช่นนี้.
เช่นเดียวกับท่านผู้อ่านที่พอไจเรื่อง “ผจนบาป” และ “ข้างหลังภาพ” ของ “สรีบูรพา” หรือเรื่อง “ธาตุหยิง” และเรื่องสั้นๆ ของ “แม่อนงค์” จะวาดภาพผู้แต่งไนลักสนะซึ่งท่านคิดว่าเหมือนตัวเขาที่ท่านเห็นไนหนังสือที่เขาเขียน ฉันวาดภาพ ชิต บุรทัต ไนลักสนะของคนร่างสูง ท่าทางเปนสง่าผ่าเผย มีชีวิตเรียบร้อยราบรื่นเปนสุขหยู่ไนบ้านและสวนอันงามสงัดเงียบตามที่แลเห็นลักสนะของเขาไนภาพถ่าย และการประพันธ์ซึ่งงดงามสแดงความคิดสูง และสุขุม ไนขนะนั้นฉันยังเชื่อว่าคนที่มีดวงความคิดสูงและสุขุมนั้นจะต้องมีชีวิตที่ราบรื่นผาสุกและงดงาม ต่อมาอีกสิบปีฉันก็ได้พบชายกลางคนขาพิการผู้หนึ่งที่สำนักงานหนังสือพิมพ์ประชาชาติ ชายผู้นั้นแต่งตัวปอนๆ ไม่ไคร่สวมรองเท้า ฉันไม่สนไจว่าชายขาพิการท่าทางอ่อนน้อมต่อคนทั่วไปนี้คือไคร จนกะทั่งไนวันหนึ่งเมื่อไปเที่ยวหาบ้านชิต บุรทัต กวีเอกคนหนึ่งของประเทสไทยสมัยปัจจุบัน เราได้พบชายขาพิการ แต่งตัวตามสบาย นอนเอกเขนกหยู่ไนบ้านหลังหนึ่ง ซึ่งมีลักสนะคล้ายบ้านสวนไนถนนวิสุทธิกสัตร เมื่อได้รับคำเชินไห้นั่งลงบนเตียงไม้เก่าๆ รกไปด้วยหมอนดำๆ มีปลอกบ้างไม่มีบ้าง หนังสือกองพะเนินไม่ได้จัดไห้เปนระเบียบและได้รับคำแนะนำไห้รู้จักกับชายชราขาพิการผู้มีลักสนะท่าทางผิดกว่าเครื่องแต่งกายของเขาแล้ว ฉันก็ถึงแก่ตลึงงัน ยิ่งเมื่อกวีเอกของเราบอกอายุด้วยแล้ว ฉันก็ยิ่งประหลาดไจมากขึ้นไนชั่วอายุเพียง ๔๘. ชิต บุรทัตมองดูเหมือนคนที่มีอายุ ๕๘ ปีเสส ความซุดโซมทั้งถานะและร่างกายยากจะนำไห้เรานึกถึง ชิต บุรทัต ผู้ช่วยบรรนาธิการหนังสือพิมพ์ไทยไนยุคโน้น, หนังสือพิมพ์ไนพระบรมราชูปถัมภ์ไนรัชชกาลที่ ๖, ชิต บุรทัต ผู้ที่สมเด็ดกรมพระยาดำรงราชานุภาพ องค์สภานายกหอพระสมุดวชิรานซงยกย่อง. ชิต บุรทัต ผู้เปนคนโปรดปรานของสมเด็จพระมหาสมนะเจ้า.
ถ้าหากโชคชะตาของคนเราจะได้เปนไปตามพรหมลิขิตดังที่โหราจารย์ได้จำแนกแจกแจ้งไว้พร้อมด้วยคำพยากรน์หย่างแม่นยำแน่แท้ดุจโชคชาตาของสุนทรภู่ ซึ่งเปนจิงตามที่โหราจารย์ผู้หนึ่งได้ผูกดวงชาตาไว้แล้วไห้คำพยากรน์สั้นๆ ว่า “สุนทรภู่อาลักสน์ขี้เมา” คือหมายความว่าสุนทรภู่จะได้เปนนักแต่งหนังสือผู้หนึ่งที่มีชื่อเสียง ได้รับราชการไกล้ชิดพระเจ้าแผ่นดิน แต่ทว่าจะเปนนักเลงสุราแล้ว ดวงชาตาของชิต บุรทัต นักแต่งหนังสือผู้มีชื่อเสียงไนสมัยปัจจุบันก็น่าจะมีอะไรแปลกพิสดาร ถ้าหากว่ามีโหราจารย์ที่ทำนายแม่นยำเหมือนผู้ที่ทำนายสุนทรภู่ได้พยากรน์มาแล้ว ทางจันทรคติ ชิต บุรทัตเกิดวันเดียวเดือนเดียวกับพระบาทสมเด็ดพระพุทธเจ้าหลวง กำเนิดก็ปีเดียวกับรัชชกาลที่ ๖ ซึ่งเขาได้เริ่มชีวิตการประพันธ์และมีชื่อเสียงโด่งดังไนรัชชกาลนั้น ต่างแต่ รัชชกาลที่ ๖ มีพระราชสมภพก่อนชิต บุรทัต รอบหนึ่ง ความเปนหยู่ไนชีวิตของ ชิต บุรทัต ไม่สูงเลิดกว่าสามัชนทั้งหลายก็จิงหยู่ แต่ความลำบากทุขยากของกวีเอกผู้นี้ ความมีปัาเฉียบแหลมไนทางแต่งฉันท์ซึ่งไช้คำธัมดาสามัอันเปนงานที่เขาได้ทำมาแล้วและยังคงทำหยู่นั้นเปนที่น่ารู้น่าฟังน่าสนไจและดูเหมือนจะมีข้อที่น่าสลดไจหยู่ด้วย
ไนขนะนี้ ชิต บุรทัต พร้อมด้วยภรรยาผู้เปนคู่ทุขคู่สุขแต่ดั้งเดิม และเปนคู่ยากร่วมชีวิตไนบัดนี้ได้อาสัยหยู่กับาติผู้ไหย่คนหนึ่ง ซึ่งเขาเรียกว่า “คุนแม่” มีรายได้อันเกิดจากการประพันธ์บทกวีส่งหนังสือพิมพ์ต่างๆ และจากหนังสือสามัคคีเภทคำฉันท์ ซึ่งกะซวงสึกสาธิการไห้ไช้เปนบทเรียนของมัธยมตอนปลาย ราว ๒๐ เปอร์เซ็นต์ทุกครั้งที่พิมพ์จำหน่าย รายได้เหล่านี้เมื่อคิดดูสำหรับคนที่ไม่ครอบครัว ก็ย่อมจะต้องเบียดกรอการไช้จ่ายหยู่แล้ว แต่สำหรับ ชิต บุรทัต ถึงแม้ว่าการดำรงชีพด้วยปัจจัยเพียงเล็กน้อยเท่านี้จะฝืดเคืองหย่างเหลือแสน หากอาสัยด้วยเขาเปนนักปรัชามองดูโลกไนเหลี่ยมของเมธี จึงดูเขาแจ่มไสร่าเริงเหมือนคนที่สมบูรน์ไปด้วยความสุข ทั้งนี้น่าจะไห้คติแก่ผู้ที่ได้ไปเยี่ยมเยียนเขาได้รู้สึกดังที่ฉันได้สำนึกไนหลักธัมอันนี้หยู่บ้าง
“ครั้งที่ฉันเล่าเรียนเพียรไล่ได้ ลำดับไปเปนขั้นชั้นประถม ตลอดถึงซึ่งประโยคมัธยม ก็ปรารมภ์หยู่ไนเรื่องเนื่องเล่าเรียน สิ่งวิตกผู้ปกครองจะต้องซื้อ ก็ “หนังสือ” หรือว่า “ค่าเครื่องเขียน” มีเครื่องแบบบ้างก็พอแนบเนียน ไม่ต้องเปลี่ยนแปลงบ่อยทั้งน้อยชิ้น เรื่อง “ค่าเล่าเรียน” นั้นเปนอันงด ไม่ต้องหมดต้องเปลืองเรื่องทรัพย์สิน เพราะ “ค่าเทอม” เดิมทีไม่มี “บิล” เมื่อจบสิ้นภาคเรียนมาเวียนทวง เมื่อสอบไล่ได้มัธยมแล้ว ก็แน่แน่วไนไจหย่างไหย่หลวง ไคร่จะรับราชการงานกะซวง ที่ทะบวงกรมไหย่ย่อมได้ดี รักเรียนหยู่?—หยากเปน “ครู” หรือเปน “หมอ” ตัวหย่างย่อต่อมาไนหน้าที่ “โรงเรียนครู”-“โรงเรียนหมอ”—นั้นก็มี เงินเดือนยี่สิบบาทพระราชทาน หยากเรียนอะไรๆตามไจสมัค เช่นจะรักเรียนข้างทางทหาน จะ บก, เรือ, หรืออะไรเพียงได้งาน สอบไล่ผ่านเพียงตกยกคะแนน อาดเปนได้ด้วยคนไนสมัยนั้น คนน้อยครันไคร “เก็ง” หย่างเก่งแสน สอบได้ขั้นชั้นสูง?-“ยูงรำแพน” ก็แม่นแม้นเหมือนกันนั่นเทียวละ เรื่องจะหาวิชาสืบไห้คืบออก นั่น, เปนบอกเด็ตได้ไม่มีหละ “เพียงเท่านั้น-ฉันก็...พอถานะ” โดยมากจะนึกฉนี้ดีไม่เบา
เมื่อสอบไล่ได้เปน “ครู” ก็หรูหรา เปน “แพทย์ยา” เยี่ยมชื่อคนลือเล่า เปน “นายเรือ-นายร้อย” ก็พร้อยเพรา เดินเขย่ากะบี่สึกสวยลึกซึ้ง แสนวิเสสเนติบันดิตนิติสาตร หย่างสามาถมากมีไนปีหนึ่ง จะสอบได้ถึง ๑๕-หย่าคำนึง ๗-๘ ถึง ๙ แหละมากแยะเยอะ”
บทกลอนข้างบนนี้ ชิต บุรทัต แต่งปากเปล่าไห้เราฟังไนขนะที่สนทนากันถึงเรื่องชีวิตไนการประพันธ์ของเขาหยู่ เขาอนุาตไห้ลงแซกไนชีวะประวัติตอนต้นของเขาเปนการวาดภาพการสึกสาเล่าเรียนไนสมัยนั้น ไห้ผู้อ่านรุ่นหนุ่มๆ สาวๆ แลเห็น, ว่าสถานะของการสึกสาเล่าเรียนสมัยโน้นกับสมัยนี้มีผิดแผกแตกต่างกันหย่างไรบ้าง.
ชิต บุรทัต เปนคนเชาวน์ไว เฉียบแหลมไนการเรียนเปนที่ผิดสังเกตมาตั้งแต่เด็ก วิชาที่เขาเก่งก็คือภาสาไทย ทั้งนี้เปนเพราะเขาชอบอ่านหนังสือมาตั้งแต่เล็กๆ อีกประการหนึ่ง บิดาของเขาก็เปนครูสอนภาสาบาลีหยู่ด้วย ไนยามพักผ่อนเวลาเย็นค่ำ ถ้าไม่สอนหนังสือแก่บุตร ก็อธิบายสัพท์ โรงเรียนวัดราชบพิธเปนสถานสึกสาแห่งแรกของชิต บุรทัต เพราะท่านบิดาของนายบุรทัต สอนภาสาบาลีประจำนะวัดนั้น เขาเล่าว่า ไนครั้นกะโน้น ครูที่สอนมักไม่ชอบสวมเสื้อ ไม่ชอบแม้แต่เสื้อชั้นไน “สอนหนังสือโดยเชิตหนัง” กันแทบทุกคนแม้แต่ครูไหย่ ไนระหว่างที่เรียนหนังสือ ชิต บุรทัต ได้ไปสวดไนวารเข้าพรรสานะวัดพระสรีรัตนสาสดาราม สวดที่เรียกว่า “สวดโอ้เอ้สาลาราย” นั้นได้ค่าสวดวันละสลึง เด็กนักเรียนน้อยผู้ที่ได้รับคำชมเชยจากผู้ไหย่ว่า สวดเสียงเพราะกว่าเพื่อนนั้นได้เกิด “อารมน์” กวีขึ้นก็นะวัดพระแก้ว ไนขนะที่มาสวดนี้เอง.
ไนเวลาที่หยุดพัก ชิต บุรทัต ก็เดินดูรูปภาพตามฝาผนังระเบียงพระอุโบสถ พลางอ่านโคลงรามเกียรติ์ ความไพเราะของกาพย์โคลงและความวิจิตปรานีตของรูปภาพระบายสี ยังไห้พรทางประพันธ์ประจำตัวชิตตื่นตัวขึ้น เขารู้สึก “ติดไจติดอารมน์” แต่ก็ยังมิได้เริ่มประพันธ์อะไรขึ้นจนกะทั่งอายุ ๑๘ ล่วงแล้ว.
อายุย่างขึ้นปีที่ ๑๕ ชิต บุรทัต ก็สำเหร็ดชั้นมัธยมบริบูรน์ของโรงเรียนวัดสุทัสน์ พอเรียนสำเหร็ดบิดาก็ไห้บวดเปนสามเนรนะวัดราชบพิธ สมเด็ดพระสังคราชเจ้าซึ่งบัดนี้ได้สิ้นพระชนม์ไปแล้ว ซงเปนอุปัชชาย์ สมเด็ดพระพุทธโคสาจารย์วัดเทพสิรินทร์ไนบัดนี้เปนผู้ไห้สีล ไนขนะที่เปนสามเนรนี้ เนรชิตได้เข้าสอบไล่พระธัมวินัยพร้อมด้วยสามเนรอื่นๆ อีกหลายสิบองค์ ความมีเชาวน์ไวของสามเนรน้อยองค์นี้ปรากตขึ้นไนเวลาสอบไล่คราวนั้นก็คือการสอบเส็ดก่อนผู้อื่นชั่วโมงหนึ่ง เมื่อส่งคำตอบแล้ว ก็ออกไปนั่งพักรับประทานน้ำร้อนน้ำเย็นข้างนอกและยังแถมรับหน้าที่เปนพนักงานเลี้ยงน้ำชาแก่เพื่อนๆ ผู้เข้าสอบด้วยกันเสียอีกด้วย.
ท่านผู้อ่านที่รู้จักหรือเคยเห็นตัวกวีผู้แต่งสามัคคีเภทคำฉันท์ไนรูปร่างของคนที่ไม่ไยดีต่อความสวยงาม มีไม่ค่อยชอบสวมเสื้อชั้นนอก และรองเท้า ชอบหย่อนไจตามร้านที่มีขวดโหลปากผูกผ้าแดงเปนแถวบนม้าสูงทุกวัน และวันหนึ่งตั้งสองสามครั้ง คงจะหยากซาบกันบ้างว่าเขาได้เริ่มหลงไหลไนเครื่องดื่มมึนเมานี้มาตั้งแต่เมื่อได? และไนขนะที่เขายังเยาว์วัยหยู่นั้น เขามีอุปนิสสัยชนิดไดบ้างที่บอก “แวว” ดี? ไนข้อหลังนี้ กวีผู้สามาถไนทางแต่งฉันท์อันนักปราช์ยกย่องกันว่าเปนการประพันธ์ชั้นสูง ได้บอกแก่เราว่า เมื่อเด็กเขาไม่ชอบการทะเลาวิวาท ชกต่อย หรือเกเรหย่างเด็กผู้ชายโดยมากมักชอบตัดสินกันด้วย “หมัด” นอกจากนี้เขายังไม่ชอบทำลายทรัพย์สิ่งของอันเปนของสาธารนะหรือเครื่องประดับธัมชาติเช่นดึงทิ้งดอกไม้ต้นไม้มาขยี้เล่น เขียนรูปหรือตัวอักสรซึ่งควนจะเรียกว่าทำความสกปรกไห้แก่สถานที่มากกว่าหย่างอื่นลงบนฝาผนังเสาระเบียงโบสถ์หรือสาลาวัด ไม่ชอบยิงนก ฯลฯ เมื่อยังเปนเด็กนั้น ชิต บุรทัตเปนคนขยันหมั่นเรียน รักหนังสือ ชอบอ่านหนังสือเปนชีวิตจิตไจ ความพอไจไนของมึนเมาก็ยังไม่มีเลย เขาเริ่มดื่มสุราเมรัยเปนก็เมื่อเขาสำเหร็ดการเล่าเรียนและสึกจากเนรแล้วเข้าทำงานมีรายได้เปนของตนเอง.
เมื่อยังเยาววัย ชิต บุรทัตถูกอบรบหย่างเข้มงวดกวดขัน การกินนอนต้องเปนเวลา การเรียนก็ถูกกวดขัน เวลากลางวันไปเรียนหนังสือที่โรงเรียน ตอนค่ำซึ่งควนจะเปนเวลาพักผ่อนก็กลับเปนเวลาเรียนภาสาบาลีกับท่านบิดาของเขาอีกเวลาหนึ่ง เมื่อกลับจากโรงเรียน เขาถูกมารดาตรวดหนังสือสมุดเรียน เพื่อปลูกนิสสัยไห้เปนคนรักของ อนุสนธิที่ชิต บุรทัตจะไช้นามแฝงไนการประพันธ์ว่า “แมวคราว” นั้น ก็เนื่องมาแต่เขาเปนคนรักแมวมาแต่ยังเด็กๆ ที่ชอบมากที่สุดก็คือแมวตัวไหย่ๆ เขาเคยประพันธ์โคลงสี่สุภาพเรียกว่า “นิราสแมวคราว” ไว้ไนหนังสือพิมพ์รายเดือน สรีกรุง ปี ๒๔๕๙ บทหนึ่งมีความดังนี้
“แมวคราว” ดึกร้องหง่าว	แหงวแหงว
หาคู่มันแหวแหว	เหี่ยโอ้
อกเรียมก็เทียม “แมว-	คราว” นั่น แหละแม่
เปลี่ยวเปล่าจิต-โท่-โท้	ทุ่มสท้อนซวงถวิน
ชิต บุรทัตบวชเนรหยู่สองพรรสา ก็คิดหยากจะผเชินชีวิตไหม่ๆ ทางโลกซึ่งยังไม่เคยพบเลยดูบ้าง ท่านผู้ไหย่ทางสงค์หยากจะไห้บวดต่อไป แต่เนรชิตก็ไม่ยอม บิดาจึงต้องตามไจ เมื่อสึกแล้วก็เข้ารับราชการไนกรมตำหรวด ตั้งแต่ยังเรียกว่ากองพลตระเวน และไช้ฝรั่งชาติอังกริดคือ มร. ลอซันเปนผู้บังคับการ ชิต บุรทัตได้พระราชทานเงินเดือนๆ ละ ๒๐ บาท ซึ่งไนขนะนั้นเขารู้สึกตื่นเต้นปลาบปลื้มและเห็นว่ามากเหมือนได้เดือนละสองร้อยบาท
“แอมบิชั่น” ของชิต ไนเวลานั้น ก็คือหยากเปนสารวัตรตำหรวด แต่ก่อนที่จะพากเพียรไห้ได้ดีไนการงาน ชิตบุรทัตซึ่งไนขนะนั้นยังอ่อนต่อโลก ยังไม่เดียงสาไนความสนุกร่าเริงทุกชนิด พอสำเหร็ดการเล่าเรียนก็เข้าหยู่ไนวัดไนเพสพรหมจรรย จึงเมื่อเข้าทำงานได้สักหน่อย เพื่อนฝูงก็ชวนเที่ยว และสอนไห้ลิ้มรสสุราเมรัย ชิตเด็กหนุ่มอายุ ๑๗ ก็หลงไหลระเริงหยู่ไนชีวิตไหม่ที่พึ่งได้รับนี้ เงินเดือน ๒๐ บาท ซึ่งเคยเห็นว่ามากไช้เท่าไรไม่หมด ก็เกิดไม่พอไช้ขึ้น ต้นกับปลายเดือนไม่ชนกัน มิหนำซ้ำยังต้องเที่ยวหยิบยืมเขา เริ่มเปนหนี้สินรุงรังไนครั้งนี้.
บิดาของชิตซึ่งมีหลักการอบรมที่น่าเอาไจไส่คือ เมื่อยังเด็กอบรมเลี้ยงดูไห้มีระเบียบ ยังเข้มงวดกวดขันไนการสึกสามากที่สุด เมื่อจเรินวัยสมควนที่จะวางมือปล่อยไห้บุตรหาความรู้ไนเรื่องชีวิตและรับบทเรียนอันเปนผลของการตัดสินไจที่ผิดพลาดบกพร่องของตนเองได้แล้ว ก็ยังจับตาเฝ้าดูบุตรชายหย่างเอาไจไส่และเปนห่วง จนกะทั่งเห็นว่า “ไม่ได้การ” แน่ จึงจัดแจงส่งไปหยู่จังหวัดสุพรรน อันเปนบ้านเดิมของท่าน และยังมีพี่ป้าอาลุงเปนผู้ไหย่หยู่โน่นอีกมาก ผู้ไหย่ที่สุพรนก็จัดแจงหางานไห้ชิตทำ โดยจัดตั้งโรงเรียนขึ้นที่วัดจันทร ตำบนประตูน้ำสุพรรน ไห้ชิตเปนครูสอนหนังสือ เงินค่าเล่าเรียนเก็บได้เท่าไดก็มอบไห้ชิตซึ่งเปนทั้งครูไหย่ครูน้อยคนเดียวเส็ดเปนเงินเดือนทุกเดือนไป.
ที่สุพรรน ชิตซึ่งเริ่มจะแตกเนื้อหนุ่มขึ้นก็เริ่มรู้จัก “โรมานซ์” ขึ้นบ้าง พวกสาวๆ ชาวสุพรรนชอบชายหูชายตาไห้ครูหนุ่มชาวกรุงคนนี้นัก พ่อแม่ผู้หยิงหลายคนก็ไม่รังเกียด ถ้าชิตต้องประสงค์จะปลูกหอลงโรงเอาสุพรรนเปนเรือนตาย แต่ชิตไม่มีนิสสัยทาง “โรแมนติค” เขาชอบเหล้ามากกว่าผู้หยิง ตอนเย็นเลิกสอนแล้วก็ออกนอกทุ่ง ดื่มน้ำตานเมา หรือ “เบียร์ดง” การเคาะแคะเกาะแกะผู้หยิงไม่สนุกเท่านอนดื่มเหล้าเถื่อนหยู่กลางทุ่งกับมิตสหายเพสเดียวกัน ลมพัดเย็นเงียบสงัด ได้ยินแต่เสียงลมต้องยอดไม้และเสียงนกการ้อง ดื่มจุไจแล้วก็นอนหลับสลบไหลหยู่ไนทุ่งนั้นจนน้ำค้างตก เปนหยู่ดังนี้ราวปีครึ่ง ผู้ไหย่ทางสุพรรนก็เห็นท่า “ไม่เปนแก้วเปนการ” เช่นเดียวกับผู้ไหย่ไนกรุงเทพฯ จึงจับบวชเนรอีก การบวชครั้งที่สองนี้เขามีอายุได้ ๑๘ แล้ว เมื่อบวชแล้วตอนแรกๆ นั้นหยู่วัดเทพสิรินทร์กับสมเด็ดพระพุทธโคสาจารย์ผู้เปนอุปัชชาย์ ต่อมาไม่ช้าก็ไปพำนักหยู่นะวัดบวรนิเวสไนพระอุปการะของสมเด็ดกรมพระยาวชิรานวโรรส ผู้ซงเปนสกลมหาสังคปรินายกของประเทสไทยไนสมัยนั้น.
ชิตเริ่มการประพันธ์เมื่อบวดเนรครั้งที่สองนี้เอง บทกวีบทแรกของเขาลงไนหนังสือพิมพ์ “ประตูไหม่” ซึ่งขุนสารัตถธุระธำรงเปนบรรนาธิการ (ต่อมาเปนหลวงพรหมประกาส) โดยไช้นามแฝงว่า “เอกชน” ซึ่งหมายความว่าแต่งโดยคนๆ เดียว กวีที่มีชื่อเสียงมากไนสมัยนั้นและไนสมัยต่อมาที่เปนชาวคนะและแต่งส่งหนังสือพิมพ์นี้เปนประจำก็คือ พระเจ้าบรมวงส์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงส์ สามเนรชิตได้รับรางวันไนการแต่งกาพย์กลอนโคลงฉันท์ส่งหนังสือพิมพ์นี้หลายร้อยบทเปนเงินหลายร้อยบาท นอกจากเงินแล้ว บรรนาธิการยังส่งของรางวันหย่างอื่น เช่นหนังสือไปถวายเนรผู้ประพันธ์อีกมากจนเนรรับไม่ไหวต้องบอกของด ไนตอนหลังก็ได้รับเชินไปเปนกัมการตรวดโคลงฉันท์ซึ่งผู้อื่นแต่งส่งมาด้วย.
จะเปนด้วยได้รับรางวันเหลือเฟือ อีกทั้งชื่อเสียงเกียรติยสก็ได้รับสมความปราถนาทุกหย่างแล้วหรือจะเปนเพราะกะไรก็ตาม ไนตอนหลังๆนี้ ชิตก็เกิดเบื่อและเกียดคร้านขึ้น ดังคำสารภาพตรงๆ ของเขาว่า “ตอนหลังผมขี้เกียดเขียนเลยหนี เงินก็ไม่ไคร่จะหยากได้แล้ว เพราะมันได้เสียจนไม่รู้ว่าจะเอาไปทำอะไร ถ้าเปนคราวาสหยู่ก็จะได้ไช้เงินนั้นซื้อเหล้ายากิน นี่เปนเนรเปนพระเหล้าก็กินไม่ได้เลยไม่รู้จะเอาไปทำอะไรกัน”
บทประพันธ์ของสามเนรชิต ซึ่งนำลงไนหนังสือพิมพ์ประตูไหม่นี้ คงจะมีหลายสิบบทที่พระเจ้าบรมวงส์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกะซวงมหาดไทย และองค์สภานายกหอพระสมุดวชิราณได้ทอดพระเนตร์ แต่ที่โปรดมากก็คือบทประพันธ์ ซึ่งชิตแต่งสันเสินพระเกียรติคุน พระบาทสมเด็ดพระพุทธเจ้าหลวง พระปิยะมหาราชเปนกาพย์ จึงมีรับสั่งมายังบรรนาธิการหนังสือพิมพ์ประตูไหม่ว่า “เอกชน” คือผู้ได เมื่อไดว่างขอไห้ไปเฝ้า “ฉันหยากรู้จักเอกชนคือไคร ว่างเมื่อไรเชินไปหาที่บ้าน คุยกันเล่นบ้าง” หย่างไรก็ตาม ผู้นำสามเนรชิตเข้าเฝ้าสภานายกหอสมุดได้พาไปเฝ้าที่หอพระสมุดไนตอนบ่ายวันหนึ่ง—เปนที่น่าเสียดายหยู่บ้างที่ไนขนะนี้ ชิตบุรทัตจำวันสำคันวันหนึ่งไนชีวิตของตนมิได้เสียแล้วว่าวันนั้นเปนวันอะไร – ไนขนะนั้นองค์สภานายกไม่เสด็ดมาจากกะซวงมหาดไทย จึงพระราชวรวงส์เธอ กรมหมื่นกวีพจน์ สุปรีชา ผู้ซงเปนเลขานุการของสภานายกฯ ได้เสด็ดออกมารับรองแทน เมื่อเล่ามาถึงตอนนี้ เราผู้ฟังก็สังเกตนิสสัยกวีผู้สามารถไนทางโคลงฉันท์กาพย์กลอนได้ว่า เขาเปนคนช่างสังเกตและมองเห็นแง่ขำดีหยู่คนหนึ่ง “กรมหมื่นกวีพจน์เลขานุการออกมารับ “แหม! เสวยหมากโอถดำเปรอะทีเดียว” นายบุรทัตเล่าพร้อมกับหัวเราะน้อยๆ “รับสั่งว่า ‘เสด็ดหยากรู้จัก ผมเองก็หยากรู้จัก”
คอยหยู่ไม่ช้า องค์สภานายกฯ ก็เสด็ดมาถึง เมื่อเลขานุการกราบทูลไห้ซงซาบแล้วก็เสด็ดออกรับแขก ทอดพระเนตร์พินิจดูสามเนรหนุ่มน้อยหยู่ชั่วขนะหนึ่งก็รับสั่งด้วยความดีพระทัยว่า “แหม ยินดีที่ได้รู้จัก” แล้วเบือนพระพักตร์ไปตรัสสั่งกรมหมื่นกวีพจน์ผู้ซงเปนเลขานุการว่า “ยกหอพระสมุดถวายเนรทั้งหมดเทียวนะ เธอช่วยสั่งไห้จัดหนังสือพิมพ์วชิรานที่มีโคลงฉันท์กาพย์กลอนทั้งหมดถวายเนรด้วย”
เรื่องที่ซงคุยกับสามเนรไนวันนั้นโดยมากเปนเรื่องสัพท์และการแต่งโคลงฉันท์กาพย์กลอน, การแต่งกลอนของสุนทรภู่. เมื่อเนรชิตทูนลา ก็มีรับสั่งว่า “เนรต้องเปนจินตกวีของรัชกาลที่ ๖ เทียวนะ”
เนรชิตสำนักวัดบวรนิเวสวิหาร ตั้งแต่อายุสิบแปดจนกะทั่งอายุยี่สิบเอ็ด ไนขนะที่สำนักนะวัดบวรนิเวสนั้น เนรชิตเปนคนโปรดปรานของสมเด็จพระมหาสมนะเจ้าเปนอันมาก ถึงแก่ซงแบ่งเครื่องเสวยมาไห้เนรฉันมื้อละกึ่งหนึ่งทุกมื้อ กุติก็ซงจัดไห้พำนักหย่างอิสระหลังหนึ่งต่างหากทีเดียว นอกจากสิสย์หาของเนรชิตและคนรับไช้ซึ่งพระองค์ประทานมาไห้ไช้แล้วก็ไม่มีไครรบกวนความสงบของเนรได้
สมเด็จพระมหาสมนะซงไช้เนรชิตไนหน้าที่เลขานุการคู่กับเจ้าคุนรัชชมงคลมุนี (เทส) เจ้าอาวาสวัดสัมพันธ์วงส์ไนปัจจุบันนี้ เมื่อเนรชิตมีอายุครบปีบวดก็โปรดไห้บรรพชานะวัดบวรนิเวสพร้อมกับ ม.จ. จุลดิส ดิสกุล พระยามานวราชเสวี ประธานผู้แทนสภาผู้แทนราสดรไนปัจจุบันนี้ และพระยานิพนธ์พจนาถต์เจ้าของกรุงเทพบรรนาคาร พระองค์เองซงเปนพระอุปัชชาย์ สมเด็จพระพุทธโคสาจารย์เปนกัมวาจาจารย์ เมื่ออุปสมบทแล้วเนรชิตก็สอบพระธัมวินัยได้ที่หนึ่ง ภิกสุที่บวดไหม่และเรียนเก่งไนเวลานั้นมีพระยามานวราชฯ พระยานิพนธ์ และท่านจุลดิส ทั้งสามท่านนี้แย่งกันได้ที่หนึ่งไนการเรียนธัมหยู่เสมอ
เกียรติยสอีกครั้งหนึ่งของเนรชิตก็คือ เมื่อพระเจ้าบรมวงส์เทอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพซงอาราธนาไห้แต่งฉันท์สมโภชพระมหาเสวตฉัตรไนงานพระราชพิธีฉัตรมงคลรัชกาลที่ ๖ ไน พ.ส. ๒๔๕๔ พร้อมด้วยกวีผู้มีเกียรติอีกบางท่าน มีหลวงธรรมาภิมนท์ (ถึก จิตรกถึก) พระราชวรวงส์เทอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา พระราชวรวงส์เทอ กรมหมื่นพิทยาลงกรน์ ฉันท์สมโภชพระมหาเสวตฉัตรนี้มี ๔ ลา พราหมน์เปนผู้กล่อมไนขนะทำพระราชพิธี เนื่องไนการนี้เนรชิตได้รับพระราชทานเงินตราเปนรางวัลสองชั่ง (๑๖๐ บาท) ขุนพินิจอักสร (ต่อมาเปนพระยาอุดรธานีฯ) เลขานุการพระจำพระองค์เสนาบดีกะซวงมหาดไทยเปนผู้นำมาถวายสามเนรชิตนะวัดบวรนิเวส เงินรางวัลนี้เปนเงินเหรียนบาทไส่ถุงผ้าขาวหนักอึ้งวางหยู่ไนตลุ่มมุกด์ของหลวง
ความปรีชาสามาถของเนรชิตตามที่ได้กล่าวมาแล้วข้างต้น ฟังดูก็คล้ายนิยายมากกว่าเรื่องจิงๆ ของคนที่ยังมีชีวิตหยู่ เพียงอายุ ๑๘ ปีที่เริ่มการประพันธ์ เนรชิตได้รับความยกย่องจากบุคคลสำคันๆ ไนสมัยนั้น ถึงแก่ได้เข้าร่วมวงการประพันธ์ฉันท์สมโภชพระมหาเสวตฉัตรซึ่งนับถือกันว่าเปนเกียรติยสอันสูงแก่ผู้แต่งไนสมัยนั้น การแต่งฉันท์นั้นไม่ไช่ของง่าย ยิ่งจะแต่งไห้ได้รสทั้งไจความและไพเราะด้วยก็ยิ่งยากขึ้นอีกมาก การแต่งกาพย์กลอนโคลงฉันท์ของเนรชิต คงจะได้รสสูงทั้งไจความการไช้สัพท์ ถ้อยคำและไพเราะจึงเปนที่ต้องพระหรึทัยของเจ้านายไหย่โตผู้ซงไว้ซึ่งพระวัยวุธิและคุนวุธิไนทางวรรนคดีดังกล่าวมาแล้ว
และความสามาถอีกประการหนึ่ง ซึ่งสมเด็จพระมหาสมนะเจ้าซงซาบดี ก็คือการเรียนพระปริยัติธัม เนรชิตได้เรียนตั้งแต่เมื่อบวดเนรครั้งหลังคือ อายุ ๑๘ ตลอดมาจนอุปสมบทแล้วได้เข้าสอบครั้งหนึ่ง สมเด็จพระมหาสมนะซงตรวดข้อสอบด้วยพระองค์เอง พายหลังที่กัมการอื่นๆ ได้ตรวดแล้วก็รับสั่งว่า ไม่ต้องเข้าสอบหรอก ไว้เข้าสอบประโยค ๖-๗ เลยทีเดียวพร้อมๆ กันหลายประโยคดีกว่า โดยนัยฉะนี้เนรชิตจึงได้เรียนพระปริยัติธัมมาจนถึงประโยค ๗
สามเนรชิตเริ่มแต่งบทละคอนร้องไนขนะบวดเนรครั้งที่สองนี้ นายเล็ก (ต่อมาเปนพระโสภนอักสรกิจ) เจ้าของละคอนร้องปราโมทัยเปนผู้อาราธนาไห้แต่ง บทละคอนที่เนรชิตแต่งนี้ไห้ไช้นามแฝงว่า “เจ้าเงาะ” ซึ่งหมายความว่ายังเปนเนรหยู่ยังไม่ได้ถอดรูป เวลานั้นสมเด็ดพระมหาสมนะเจ้าไม่ซงซาบว่า เนรชิตเลขานุการของพระองค์แต่งบทละคอน และเขาถวายค่าประพันธ์เรื่องละ ๕๐ บาท หรือ ๑๐๐ บาท นอกจากถวายเงินและหนังสือประโลมโลกต่างๆ เช่น “กล่อมจิต” และบทละคอนร้องซึ่งรจนาโดยท่านประเสิถอักสร (พระเจ้าบรมวงส์เทอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงส์) แล้วยังถวายผ้าม่วงสีต่างๆ อีกด้วย
ครั้นหยู่มาวันหนึ่ง สมเด็ดพระมหาสมนะเจ้าทอดพระเนตร์เห็นผู้จัดการละคอนปราโมทัย ตรัดถามได้ความมาหาสามเนรชิต ก็ซงนิ่งมิได้รับสั่งว่าประการได ซงคอยหยู่จนกะทั่งผู้จัดการละคอนกลับแล้ว จึงรับสั่งไห้หาเนรหนุ่มน้อยไปเฝ้า ตรัดถามด้วยความซงเปนห่วงว่า “—มาหาด้วยธุระอะไร?”
เนรชิตทูนตามตรงด้วยรู้สึกว่ามิได้ผิดสิลมุสาวาทว่า “มาสนทนากันด้วยเรื่องหนังสือพะย่ะค่ะ”
ซงนิ่งไปชั่วขนะหนึ่ง ทอดพระเนตร์ดูเลขานุการน้อยด้วยความเปนกังวน แล้วยกพระหัตถ์ขึ้นชี้หน้าเนรพลางตรัดว่า “ระวังนะ ระวังนะ”
ไนเวลานั้น มิตรสหายที่สนิธมากที่สุดของเนรชิตก็คือ “สรีสุวรรน” หรือหลวงนัยวิจารน์นักประพันธ์ผู้มีชื่อเสียงมากคนหนึ่งไนยุคนั้น หลวงนัยวิจารน์เปนผู้ก่อการคนหนึ่งไนคนะนักปติวัติ ร.ส. ๑๓๐ มีหน้าที่แปล “คอนสติติวชั่นลอว์” หรือรัถธัมนูต่างประเทสเปนภาสาไทย นอกจากหลวงนัยฯ หรือ “สรีสุวรรน” แล้ว นักปติวัติอื่นๆ เช่น นาย บ๋วย บุนยรัตนพันธ์ นายอุทัย เทพหัสดินนะอยุธยา ฯลฯ ก็ล้วนแล้วแต่เปนมิตรสหายที่รักไคร่คุ้นเคยกันมาทั้งนั้น เนรชิตนั้นเกือบมีส่วนร่วมเปนนักปติวัติไปด้วย
กุติเนรชิตนะวัดบวรนิเวสนั้นเล่าก็เปนที่ทำงานของ “สรีสุวรรน” โดยเหตุที่ว่าเงียบสงัดและมิดชิดไม่มีผู้ไดพลุกพล่าน “สรีสุวรรน” จึงเลือกเปนที่แปลและเรียบเรียงคอนสติติวชั่นลอว์เปนรัถธัมนูภาสาไทย เนรชิตมีความรู้ดีไนทางภาสาบาลีจึงเปนผู้ช่วยไนการค้นหาสัพท์ที่มีความหมายตรงกับภาสาอังกริสและช่วยเรียบเรียงต้นฉบับแปลของ “สรีสุวรรน” ไห้สละสลวยไห้คนไทยๆ อ่านฟังเข้าไจซึมซาบดียิ่งขึ้น แต่เปนเคราะห์ดีหย่างยิ่ง ที่เนรชิตมิได้พลอยถูกจับกุมด้วยเมื่อคนะนักปติวัติถูกจับขึ้นสาล “สรีสุวรรณ” ถูกสาลตัดสินจำคุกยี่สิบปี แต่พระบาทสมเด็จพระมงกุดเกล้าเจ้าหยู่หัวซงพระมหากรุนาพระราชทานอภัยโทสไห้ปล่อยตัวไป คงจำคุกแต่ผู้ที่ได้รับคำพิพากสาไห้ประหารชีวิตหรือจำคุกตลอดชีวิตโดยลดลงมา ๒๐ ปี ซึ่งพายหลังก็ซงพระกรุนาโปรดเกล้าฯ อภัยโทสไห้ปล่อยตัวไปเมื่อเสวยราชย์ครบสิบห้าพรรสา เท่ากับพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิสหล้านภาลัย
เมื่อแต่งบทละคอนไปไห้เขาสแดงแล้ว จะเปนกี่เรื่องต่อกี่เรื่องก็ตาม เนรชิตก็ไม่มีโอกาสได้ดูละคอนที่สแดงเรื่องซึ่งตนประพันธ์ขึ้นเลยแม้แต่เรื่องหนึ่ง และเมื่อได้รับของถวายเปนผ้าม่วงสีต่างๆ ฉูดฉาดสวยสด พร้อมกับคำปวารนาว่า “สึกเมื่อไดรับรองเต็มที่” การแต่งบทละคอนซึ่งได้ “ค่าป่วยการ” เรื่องละ ๕๐ บาท หรือ ๑๐๐ บาท (ถ้าสแดงทั้งวันเสาร์และอาทิจ) ก็ดูไม่ยากเย็นอะไรเลย เขียนสองวันก็จบเรื่อง ถ้าเปนคราวาสรายได้หย่างน้อยเดือนละ ๑๕๐-๒๐๐บาทคงไม่หนีไปข้างไหน ความคิดเหล่านี้วนเวียนหยู่ตั้งแต่ยังเปนเนร หากคิดถึงว่า ไหนๆ ก็ได้บวดมาหลายพรรสาแล้วบวดเปนพระรับกถินไห้บิดาและาติพี่น้องปลื้มไจ ไห้มารดา “ได้เห็นชายผ้าเหลือง” ไนสัมปรายภพโน้นเสียก่อนจะได้เปนที่ชื่นไจแก่ทุกฝ่าย สามเนรจึงระงับไจหยู่ได้ ความหยากสึกนี้ทำไห้เร่งวันเร่งคืนกำหนดบวด และเมื่อบวดแล้วก็นับวันออกพรรสารับพระกถินหย่างทุรนทุรายไจเต็มที
สมเด็ดพระมหาสมนะเจ้าคงจะซงซาบวี่แววหยู่บ้าง จึงมักจะรับสั่งแก่นายชูบิดาของพระชิต และคนอื่นๆ เมื่อพูดถึงความรู้และความหลักแหลมเชาวน์ไวของพระกวีหนุ่มองค์นี้ว่า “ไม่ยอมไห้สึกหรอกจะเอาไว้ไช้” คำว่า “เอาไว้ไช้” ของพระองค์ไนที่นี้ก็หมายถึงตำแหน่งเลขานุการไนพระองค์ซึ่งซงไช้พระชิตหยู่แล้ว ด้วยเหตุที่มีพระกะแสรับสั่งดังนี้ และด้วยความโปรดปรานถึงขนาด มีแบ่งเครื่องที่เสวยมาไห้ครึ่งหนึ่ง เวลาอุปสมบทนาคไนพระอุปการะก็ได้บวดเปนองค์ที่หนึ่ง ฯลฯ เหล่านี้ บิดาและาติพี่น้อง อีกทั้งพระสงค์องคเจ้าจึงมักจะกล่าวกันว่าตำแหน่งท่านเจ้าและสมเด็ด (สมเด็ดพระราชาคนะ) คงไม่หนีไปข้างไหน พระชิตคงจะได้รับพระราชทานเครื่องถมปัทม์ (เครื่องยสของพระราชาคนะ) แต่หนุ่มๆ เปนแน่แท้
แต่สิ่งเหล่านี้หามีอำนาดยับยั้งความหยากสึกของพระชิตแม้แต่น้อยได้ไม่ คงมุ่งยืนกรานหยู่แต่จะลาสมนะเพสเมื่อรับกถินแล้วท่าเดียว นอกจากนี้การได้สังสรรค์สนทนากับพระยามานวราชเสวีซึ่งบวดเปนพระและสำนักวัดเดียวกัน พระยามานฯ เปนทั้งเนติบันดิตไทยและอังกริสก็ย่อมจะเห็นว่าการเรียนกดหมายนี้ดีเลิส พระชิดได้ฟังได้สังเกตเห็นความพากพูมและอนาคตอันรุ่งเรืองของเนติบันดิตเข้าก็เกิดเคลิบเคลิ้มหยากสึกออกมาเรียนกดหมายเปนเนติบันดิตกะเขาบ้าง นี่เองเปนเหตุไห้ความหยากสึกที่มีหยู่เดิมแล้วลุกกะพือขึ้นเหมือนไฟได้เชื้อ นอกจากนี้ พระชิตยังเกิดเปนโรค – “โรคเวร โรคกัม” – เจ็บหน้าอกขึ้นอีกเล่า
ที่ควนจะเรียกโรคเจ็บหน้าอกนี้ว่า “โรคเวร โรคกัม” ก็เพราะโรคนี้รักสาด้วยยาขนานไดไม่หาย จำเพาะต้องแช่เถาวัลย์เปรียงกับปูนขาวไนแอลกอฮอล์ แล้วชุบผ้าขาวปิดหน้าอกจึงจะหายเจ็บได้ พระชิตได้กลิ่นแอลกอฮอล์เข้าก็ชักพลุ่งพล่านไนไจ—หวลคำนึงถึงนอกทุ่งเมืองสุพรรน---กลิ่นไอรสชาติอาตมายังจำได้—หย่างไรก็ตามความคนองของพระชิตก็ยังมีคนเห็นสนุกด้วย รับอาสาซื้อของต้องห้ามสำหรับพระมาไห้พระชิตดื่ม เมื่อดื่มแล้วก็กลับรู้สำนึกตัวจึงเข้ากราบทูลสมเด็ดพระมหาสมนะเจ้าว่า หยากจะขอลาสิกขาบท พระองค์ไม่โปรดฯ อนุาต ตรัดหย่างเดียวกับที่เคยตรัดแก่ไครๆ มาแล้วว่า “ไม่ไห้สึก จะเอาไว้ไช้เปนเลขานุการประจำตัว” พระชิตไม่ซาบจะวิงวอนหย่างไรไห้พระหทัยของพระอาจารย์อ่อนได้ก็ต้องกลับมายังกุติที่หยู่และผลที่สุดก็ต้องระงับความพลุ่งพล่านไจด้วยของต้องห้ามเด็ดขาดของพระนั้นอีกครั้งหนึ่ง---
ตามปรกติสมเด็ดพระมหาสมนะเจ้าโปรดซงงานไนเวลากลางคืน ดึกๆ ดื่นๆ เมื่อซงนึกอะไรขึ้นได้ก็รับสั่งไห้หาพระชิตไปเขียนคำบอก ข้างพระชิตก็ไม่กล้า “ดื่ม” เวลาอื่นนอกจากตอนกลางคืน เมื่อดื่มเข้าไปแล้ว มีคนมาตามว่ารับสั่งไห้หาก็ไม่กล้าขัดรับสั่ง เมื่อผู้ไหย่เรียกก็ต้องไป แต่ได้จัดแจงล้างปากและฉันหมากแก้กลิ่นเสียก่อน ตอนแรกๆ ก็สำรวมควบคุมสติไว้มั่น แต่เมื่อเห็นสมเด็ดไม่สแดงว่าซงสงสัยก็เลยลดหย่อนการบังคับตัวลงบ้าง- ต่อมาพายหลังพระชิตจึงได้ซาบด้วยความเสียไจยิ่งว่าพระอาจารย์ของตนนั้น ท่านไม่ซงรู้จักว่ากลิ่นเหล้าเปนหย่างไร- โดยเหตุนี้พระชิตก็ได้ไจต่อมา ครั้งหลังๆ จึงซงสงสัย ว่าไนตอนค่ำคืนเลขานุการคนโปรดของพระองค์มักมีกลิ่นปลาดหยู่ไนตัว และกิริยาอาการก็วิปริตผิดธัมดาไป แต่ไม่ตรัดออกมาว่ากะไร เปนแต่รับสั่งไห้หาไนตอนกลางคืนบ่อยขึ้น
ต่อมาก็มีคนอื่นได้กลิ่นปลาดของพระชิตนี้เข้าบ้าง แต่คนอื่นนี้ไม่ได้เข้าวัดเมื่อยังเยาว์วัยและบริสุทธิ์ผุดผ่องต่อทางโลกเหมือนสมเด็ดพระมหาสมนะเจ้า จึงเมื่อเขาได้กลิ่นนี้แล้วก็ย่อมคอยจับพิรุธเปนธัมดา เมื่อไม่รู้ตัวว่าถูกสงสัย ฝ่ายผู้ผิดก็ย่อมจะเปิดช่องไห้เขาเห็นความผิดลี้ลับที่ซ่อนหยู่ได้วันหนึ่ง จึงไนวันหนึ่งก็มีผู้นำความขึ้นกราบทูนสมเด็ดฯ ว่าพระชิตไช้กอฮอล์ปิดหน้าอก อันเปนการผิดวินัยพุทธบััติและดูเหมือนจะดื่ม—เสียอีกด้วย สมเด็ดฯ รับสั่งว่า “ฉันก็สงสัยหยู่เหมือนกัน แต่ไม่ซาบว่ากลิ่นอะไร” ไนตอนกลางคืนวันนั้นเองก็มีรับสั่งไห้หาพระชิตไปเฝ้า ซงสังเกตเห็นกิริยาอาการของเลขานุการประจำพระองค์ผิดธัมดาหย่างวันก่อนๆ ก็ตรัดถาม พระชิตทูนรับสารภาพ มีพระอาการเสียพระหรึทัยแล้วตรัดพ้อ และรับสั่งถามว่า “ทำไมถึงทำดังนี้เล่า?”
“เพราะข้าพระพุทธเจ้าหยากสึก ทูนขอตรงๆ ก็ไม่โปรดอนุาตไห้สึก กะทำดังนี้โดยเห็นว่าคงจะได้ลาสมนะเพสสมหวัง”
พายหลังเมื่อถูกลงโทสตามอาาวัดแล้ว พระชิตก็ได้นุ่งผ้าม่วงสีและได้ไปดูละคอนปราโมทัยสแดงเรื่องรจนาโดย “เจ้าเงาะ” สมความประสงค์.
เมาภาสิต
ที่ไดมีดื่มเหล้า	เมาเฮ
ที่นั่นมีการเซ	หยู่ด้วย
เหตุว่า สุรา, เม-	รัยไช่ น้ำเพื่อน
ดื่มหนักมากมากถ้วย	อาดสิ้นสติเผลอ
“แมวคราว”
เมื่อชิตสึกนั้นราวปลาย พ.ส. ๒๔๕๔ อาชีพไนขนะนั้นก็คือการแต่งบทละคอนไห้คนะละคอนปราโมทัยสแดงและพักผ่อนหย่อนไจ หยู่กับเพื่อนฝูงซึ่งเปนนักกวีและนักเลงหนังสือด้วยกัน บำเรอไจ ด้วยผู้หยิงและสุราเมรัย ชีวิตคราวาสไนขนะนี้ ช่างเก๋ สวยสด น่ารัก และสำเริงสำรานเหมือนชีวิตไนโลกไหม่ ท่านบิดาเห็นบุตรยังไม่ได้ทำงานการประจำไห้เปนหลักถาน ก็ร้อนไจ ตามวิสัยของผู้ไหย่ เล็งการไกลและรอบคอบไม่ประมาท ด้วยการแต่งบทละคอนนี้ รายได้ก็งามดีดอก แต่ทว่าไม่ควนจะวางไจนัก มันอาดไม่ยั่งยืนไปนานเท่าไดก็ได้ ด้วยเหตุนี้ พอขึ้นพุทธสักราช ๒๔๕๖ ชิตจึงต้องไปสมัคเข้าเปนครูกับเจ้าพระยาพระสเด็ดสุเรนทราธิบดี เสนาบดีกะซวงธัมการไนสมัยนั้น.
ท่านเสนาบดีได้ซาบเรื่องราวทั้งหลายแหล่ของนายชิตมาตลอดแล้ว ท่านยืนมือไขว้หลัง เทสนากันท์ไหย่ด้วยไบหน้าอันเคร่งขรึม.
“เหล้าน่ะไครๆ ก็กิน” ท่านเริ่มสั่งสอน “ฉันเองก็กินเหมือนกัน แต่เราต้องมีขีดขั้น หย่าตามไจตัว เทอยังอายุน้อยนัก พอจะทำประโยขน์ไห้แผ่นดินไทยได้อีกหลายสิบปี หลายสิบปี” ท่านย้ำหน้าเคร่งเครียดขึ้นเปนลำดับ. “แต่ถ้าเทอเริ่มบั่นทอนตัวเองเสียตั้งแต่เดี๋ยวนี้ ตามไจความหยากของตนเองโดยไม่ประมานกำลังแล้ว เทอก็จะเสียทั้งตัว และความตั้งไจที่จะไม่ไห้เสียทีที่เกิดมาเปนมนุสรกแผ่นดินไทย”
เมื่อสั่งสอนด้วยความปรานีฉันบุตรหลานตามวิสัยผู้ไหย่ที่มีความปราถนาดีต่อคนทั่วไปไม่เลือกหน้าแล้ว ท่านเจ้าพระยาจึงไห้ ร.ร. ฝึกหัดครูรับนายชิตเข้าเปนนักเรียนสอนได้รับพระราชทานเงินเดือนๆ ละ ๒๐ บาท เมื่อฉันถามเขาว่าได้เงินเดือนเท่ากับเมื่อหยู่กองพลตระเวนอายุ ๑๗ นี่ไม่รู้สึกเดือดร้อนเพราะไม่พอไช้บ้างหรือ ท่านกวีเอกก็ตอบแกมหัวเราะว่า “ผมจะทุขร้อนอะไร ผมแต่งบทละคอนได้เรื่องละ ๕๐-๑๐๐ บาท แล้วยังจะได้ทางหนังสือสรีกรุงคุนสุกรีไห้อีกเล่า”
วันเสาร์วันอาทิจ “เจ้าเงาะ” นักประพันธ์บทละคอนซึ่งไนบัดนี้ได้ถอดรูปแล้วก็แต่งตัวสวย นุ่งผ้าม่วงสีสดตามวัน ค่อนข้างจะฉูดฉาดนิดหน่อย วันเสาร์มักจะนุ่งสีเม็ดมะปราง หรือม่วงดอกมะเขือ วันอาทิจก็นุ่งแดง ถุงน่องรองเท้าสีดำ หรือขาว ผัดหน้านวล หวีผมเรียบไม่กะดิกสักเส้น เดินไปเดินมาหยู่ทางหลังฉากไนโรงละคอน หรือมิฉะนั้นก็หยู่แถวอัธจันท์ชั้นกลาง ดูละคอนบ้าง ดูคนที่มาทัสนาละคอนบ้าง ดูหยู่ไม่นานเท่าไดนัก ก่อนละคอนเลิก เพื่อนฝูงที่สนิธคุ้นเคยทั้งเก่าและไหม่ก็มาฉุดตัวไปขึ้นรถยนต์ซึ่งไนกรุงเทพฯ สมัยนั้นมีหยู่ไม่กี่คันนัก แต่ทายาทหนุ่มแห่งกองมรดกจำนวนแสนเช่นนายชวลิต เสถบุตร นักประพันธ์หนุ่มน้อย และนายสุกรี วสุวัต เจ้าของหนังสือพิมพ์รายเดือนสรีกรุง ก็ได้มีชื่อหยู่ไนสมุดทเบียนยานพาหนะของกะซวงนครบาล ไนถานะที่มีรถยนต์เปนสมบัติคนละคันหนึ่งด้วย ขับรถ ‘มอเตอรคาร์’ “กินลม” ไปตามถนนสายต่างๆ ขวดน้อยขวดไหย่วางหยู่ไนรังตรงข้างหน้า แวะเวียนตามร้าน “กุ๊กช๊อบ” บ้าง โรงบิลเลียดบ้าง สโมสรบ้าง เปนที่สุขารมน์ยิ่งนัก
เวลานั้นชิตมีรายได้รวมเบ็ดเส็ดเดือนละ ๑๐๐ กว่า แต่ถึงกะนั้นก็ยังไม่พอไช้สอย ตามร้านเหล้ามักส่ง “บิล” มาทวงเสมอ ชิตสารภาพหย่างเปิดเผยว่า เขาไม่ไคร่ได้ไช้หนี้เหล่านี้นัก โดยมาก “กุมารไหม่” ได้รับเหมาเปนผู้ชำระแทน ด้วยเหตุที่รับไช้หนี้แทนเพื่อน และเลี้ยงดูกันหย่างฟูมฟายนักนี่เอง จึงปรากตว่าเดือนหนึ่งเขาต้องชำระค่าเหล้าถึงพันบาท ไม่กี่มากน้อย “กุมารไหม่” ก็ต้องขอลาจากความเปนคนซื่อ “... ซื่อส่อถนัดยาม ส่งหนี้” เจ้าหนี้ค่าเหล้าจึงต้องไปส่งบิลกับท่านเจ้าคุนบิดา “กุมารไหม่”
ท่านเจ้าคุนตกไจถึงร้องว่า “อะไร ลูกข้าน่ะหรือกินเหล้าถึงพันบาท?”
“ขอรับ บุตรของไต้เท้าน่ะแหละขอรับ” ตอบหย่างมั่นคงและไม่เห็นปลาด.
เมื่อไม่ซาบจะว่ากะไร เพราะหลักถานนั้นเปนลายมือบุตรชายคนเดียวของท่านทั้งหมด เจ้าคุนจึงพูดหย่างขันๆ ว่า “ลูกของข้าก็จิงละแต่ข้าไม่ได้สอนไห้มันกินเหล้านี่หว่า”
“แอมบิชั่น” ของนักกวีเอกไนขณะนั้นก็คือ หยากไปเรียนต่อที่เมืองนอก และหยากเปนอาจารย์ แต่ก่อนที่จะได้ผ่านการสอบคัดเลือกไปสึกสาวิชาครูเพิ่มเติมนะต่างประเทสนั้น เขาจะต้องผ่านการสอบเปนครูเสียก่อน ควนจะกล่าวเพิ่มเติมไว้ไนที่นี้ด้วย ว่าความสามาถของ ชิต บุรทัต อันดูเหมือนความสามาถของคนไนนิทานที่ยังไม่ได้กล่าวอีกเรื่องหนึ่ง ก็คือการเรียนภาสาอังกริด ชิตได้ซื้อตำราเรียนภาษาอังกริดมาเรียนเอง ไนขนะยังบวชเนรหยู่จนมีความรู้พอจะอ่านหนังสือพิมพ์ภาสาอังกริดได้ ไนเวลานั้นถ้าชิตตั้งไจจะสอบเปนครูก็คงจะสอบได้เพราะเปนคนฉลาดหลักแหลม จับทำอะไรถ้าตั้งไจก็ทำได้ดีหย่างหาที่เปรียบยาก เช่นการแต่งฉันท์อันได้ซาบกันดีแล้ว ว่าเปนการประพันธ์ที่ยากกว่าประเภทอื่น ชิตก็ทำจนได้ชื่อเสียงเปนเยี่ยมพายไนเวลาไม่ถึงปีดังนี้ แต่ที่เขาไม่ตั้งไจจะสอบครู ก็เพราะมีงานที่ต้องเปนธุรกังวลคือแต่งบทละคอนและทำหนังสือพิมพ์สรีกรุงที่เพิ่งเปิดขึ้นไหม่.
ชีวิตของกวีขาพิการไนเวลานั้นสำเริงสำรานจนลืมคิดถึงอนาคต ลืมนึกถึงความจิงที่ว่า นักกวีไทยจะดำรงชีวิตหยู่ไม่ได้ ถ้าอาสัยแต่การประพันธ์หย่างเดียวเปนอาชีพ แต่นั่นแหละท่าน ถ้าหากความไหม่ต่อโลกของคนหนุ่มๆ โลกของความสำเริงสำราน มิได้มีความบูชาอิสรภาพ ความทนงตน พากพูมไนความสามาถของตนประกอบด้วยแล้ว อารมน์กวีของชิตก็คงไม่ทำลายอนาคตของตนเองได้ ชิตรักความอิสระ และมีความทนงตัวเปนหย่างยิ่ง เมื่อถูกซักว่า เพราะเหตุไดจึงมิได้รับพระราชทานบันดาสักดิ์เช่นเดียวกับคนะหนังสือพิมพ์ของตน ทั้งๆ ที่เขามีตำแหน่งเปนผู้ช่วยบรรนาธิการและไนหลวงก็ซงรู้จักความสามาถของเขาดีหยู่ กวีเอกของเราก็หัวเราะพลางตอบว่า “เพราะท่านไม่ไห้ผมน่ะซี ผมเองก็ไม่หยากได้ ผมคอยเลี่ยงคอยหนีเวลาเฝ้าถวายตัวเสียทุกครั้ง ขี้เกียดคุน ผมไม่ชอบยสๆ สักดิ์ๆ”
การเขียนชีวิตของคนสำคัน ถ้าจะเว้นไม่กล่าวถึงนิยายรักของบุคคลนั้นๆ เสียเลยก็ดูเหมือนจะเปนการวาดภาพชีวิตหย่างขาดตกบกพร่องผิดกับชีวิตของคนจิงๆ ไป เพราะถือกันว่า ความรักเปนสิ่งประจำไจของคนที่มีจิตไจปรกติสมบูรน์ สำหรับชีวิตของ ชิต บุรทัต กวีเอกของไทยคนหนึ่งไนยุคปัจจุบันนี้เล่า ถึงแม้ว่านายบุรทัตจะมิได้ไคร่สนไจไนเพสตรงกันข้ามไนเชิงรักๆ ไคร่ๆ นัก แต่กะนั้นก็ยังมีสตรีสาวผู้หนึ่งซึ่งชิตนึกรักและเปนผู้หยิงคนเดียว นอกจากภรรยาที่ชิตมีความรู้สึกดังนี้
ถึงแม้ว่าชิตจะเที่ยวหามรุ่งหามค่ำ กลับบ้านดึกๆ ดื่นๆ เพียงได ชิตก็มีกิจวัตรหย่างหนึ่งซึ่งได้เริ่มกะทำเมื่อสึกจากพระมาแล้ว และซึ่งจะขาดเสียมิได้เลยจนวันเดียว กิจวัตรนี้คือต้องหุงข้าวไส่บาตรด้วยตนเอง ถึงแม้ตอนกลางคืนจะเมามายมาหย่างไรก็ตาม เวลาตีสี่เช้ามืดก็จะต้องลุกขึ้นหุงข้าวเส็ดแล้วกวาดเรือนถูเรือนทั่วบริเวน เส็ดเรียบร้อยก็พอดีเวลารุ่งอรุน ตักข้าวที่หุงด้วยมือของตนเองนั้นไส่ขันทองเหลืองนำเข้าไปไห้บิดาจบ แล้วชิตก็จะไส่บาตรด้วยตนเองอีกครั้งหนึ่ง ท่านผู้อ่านได้ซาบมาไนตอนต้นแล้วว่าบิดากวีเอกผู้นี้กวดขันไนการอบรมบุตร ท่านคงสงสัยว่าเมื่อบุตรดื่มหามรุ่งหามค่ำเช่นนี้ บิดาได้ว่ากะไรบ้างหรือหาไม่ ไนข้อนี้ชิตเล่าว่าเวลากลับบ้านตอนดึก เมื่อเขาต้องเคาะประตูบ้านเรียกน้องสาวไห้ออกเปิดรับนั้น การเคาะต้องทำหย่างแผ่วเบาแต่ก็ต้องไห้ดังพอที่น้องจะได้ยินจนตื่นขึ้นได้ เมื่อประตูเปิดแล้วก็ค่อยๆ ย่องเข้าไปเหมือนหนูย่องไนครัวเพราะกลัวแมวที่นอนหยู่หัวเตาไฟ เพื่อจะทดแทนการเที่ยวเตร่หย่างหามรุ่งหามค่ำกะมัง กวีของเราจึงต้องลุกขึ้นหุงข้าวไส่บาตรและทำความสอาดเหย้าเรือนดังนี้
เพื่อนบ้านคนหนึ่งของกวีเอกเปนหยิงสาวชื่อแม่เนียม อายุแก่กว่านายบุรทัตหลายปี แต่ยังพริ้งเพรา รูปโฉมหน้าตาน่ารัก แม่เนียมมีกิจวัตรตอนเช้าเวลาเดียวกับชิตคือไส่บาตรทุกเช้า เมื่อบังเกิดความรู้สึกอันเปนธัมชาติของชายหนุ่มขึ้น ทางระบายอารมน์รักของกวีผู้นี้ก็คือ ประพันธ์เรื่องประโลมไจร้อยแก้วขึ้นเรื่องหนึ่งไช้ชื่อ “เนียม” เปนชื่อตัวนางเอกไนเรื่องซึ่งไห้ชื่อว่า “ดิฉันผู้วาสนาน้อย” ไนเรื่องนั้นมีโคลงบทหนึ่งซึ่งกวีเอกตั้งไจเขียนเพื่อเนียมโดยแท้ โคลงบทนั้นมีข้อความดังนี้
“เนียมผสมเสพอร่อยได้	โดยเนียม เดียวนา
เนียมกลิ่นหอมนักเรียม	รื่นเคี้ยว
เนียมหอมจักหอมเทียม	เทียบขนิสถ์ เนียมรือ
เนียมชื่อเนียมชวนเกี้ยว	กอดเนื้อเนียมถนอม
แต่ถึงจะเปนผู้หยิงคนแรกที่ทำไห้เขาบังเกิดความรักขึ้น ชิตก็หาได้ขวนขวายหาทางทำความรู้จักและบอกความรู้สึกไนไจแก่เทอไม่ ที่ไม่ได้เอาไจไส่ถึงแก่ติดต่อกันก็เปนเพราะชิตกลัวบิดาของตนมากหย่างหนึ่ง อีกหย่างหนึ่งโดยที่ชิตเปนคนชอบเที่ยวและมีมิตรสหายมาก ไม่เคยเกิดความรู้สึกเหว่เลย จึงชาๆ ไปเองโดยมิได้พยายาม และไนตอนหลังก็รู้สึกว่าเปนอารมน์อันเลื่อนลอย หาจิงจังไม่
ชิตลาออกจากครูเมื่อทำหนังสือพิมพ์รายเดือนสรีกรุง ชีวิตไนขนะนี้ก็ยังคงแวดล้อมด้วยมิตรสหายและเที่ยวเตร่สนุกสนานกันหย่างเดิม เหล้า ผู้หยิง เปนเครื่องบำรุงไจไห้เพลิดเพลินไนยามพักผ่อน แต่รายได้ไนการแต่งบทละคอนตกไปเพราะรายได้ของโรงละคอนตกต่ำ ตอนหลังๆ ค่าเขียนบทละคอนลดลงมาเหลือ ๓๐ บาท ชิตเห็นว่ากิจการที่ทำนี้ไม่เปนล่ำเปนสัน จึงไปหาขุนสันทัดอักสรสาร (ต่อมาเปนพระไนราชทินนามนี้) ผู้จัดการและพระยาธนกิจรักสา (ต่อมาเปนพระยาอิสสรพันธ์โสภน) ผู้อำนวยการหนังสือพิมพ์ไทย พระยาธนกิจฯ ไห้เข้ารับหน้าที่ประพันธ์ภาสิตเปนกาพย์กลอนโคลงฉันท์ ซึ่งไห้หัวเรื่องว่า “นิจกาลานุสร” เงินเดือนคั่นต้น ๔๐ บาท ด้วยความสามารถไนการประพันธ์ และขยันขันแข็ง ทำงานจิงจึงได้เลื่อนตำแหน่งและเงินเดือนเปนคั่นๆ ขึ้นไปไนเวลาไม่ช้านาน ก็ได้รับตำแหน่งเปนผู้ช่วยบรรนาธิการ ได้เงินเดือนๆ ละ ๑๑๕ บาท
ตลอดไนเวลาที่ทำงานไนหนังสือพิมพ์ไทย ชิตยังคงทำหนังสือรายเดือนสรีกรุงหยู่จนกะทั่งหยุดการพิมพ์ และเมื่อนายสุกรี วสุวัต กับ นายกิจ สาราภรน์ ร่วมมือกันจัดตั้งหนังสือพิมพ์รายวันสยามราสตร์ (หรือไทยราสตร์) ชิตก็ยังคงช่วยเหลือตามแต่จะช่วยได้ โดยแบ่งเวลาทำงานเปนสองตอน เลิกจากพิมพ์ไทยก็มาทำสยามราสตร์ไนตอนเย็น นอกจากเที่ยวเตร่และเกี่ยวข้องกันด้วยการทำหนังสือพิมพ์แล้ว นายสุกรี วสุวัตยังได้ช่วยเหลือชิตไนเรื่องพิมพ์หนังสือประโลมไจเปนเล่มๆ ซึ่งประพันธ์โดย “เจ้าเงาะ” “แมวคราว” อีกด้วย.
ชิตประพันธ์เรื่องสามัคคีเภทคำฉันท์ขึ้นไน พ.ส. ๒๔๕๒ ไช้เวลาแต่งและแก้รวมเวลาเดือนหนึ่ง ก็สำเหร็ดบริบูรน์ พระสันทัดอักสรสารเปนผู้จัดการพิมพ์จำหน่ายครั้งแรก ไนจำนวน ๕๐๐ เล่ม ต่อมากะซวงธัมการ พิจารนาเห็นว่าหนังสือเรื่องนี้เปนทั้งวรรนคดีและสแดงธัมไนหมู่คนะและชาติ จึงเลือกเปนหนังสือแบบเรียนของมัธยมตอนปลายซึ่งยังคงไช้หยู่จนกะทั่งไนปัจจุบันนี้.
เหตุที่นักกวีชิต ได้รับพระราชทานนามสกุลจากพระบาทสมเด็ดพระเจ้าหยู่หัวก็มีข้อความที่น่ารู้น่าฟังหยู่บ้าง ไน พ.ส. ๒๔๕๘ ชิตได้แต่งกาพย์ปลุกไจส่งไปไห้หนังสือพิมพ์สมุทสาร ซึ่งเปนหนังสือพิมพ์รายเดือนของราชนาวีสมาคม อันหยู่ไนพระบรมราชูปถัมภ์โดยตรง ไนสมัยนั้นเปนสมัยที่พระบาทสมเด็ดพระมงกุดเกล้าเจ้าหยู่หัวซงตั้งกองเสือป่าขึ้นไหม่ๆ นอกจากกองเสือป่าก็ซงตั้งสมาคมหาทุนซื้อเรือรบไห้แก่กะซวงทหานเรือหรือราชนาวีไทยอีกด้วย พระราชทานนามสมาคมจัดหาทุนซื้อเรือรบนี้ว่า “ราชนาวีสมาคม” การปลุกไจประชาชนพลเมืองไห้รักชาติ ยอมเสียสละเพื่อชาติ และคำนึงถึงภัยซึ่งอาดจะบังเกิดขึ้นได้เปนครั้งที่สองจากการคุกคามของประเทสอื่น เปนรัถประสาสโนบายของต้นรัชชสมัยพระบาทสมเด็ดพระมงกุดเกล้าฯ และดูเหมือนรัชชกาลที่ ๖ จะซงเปนผู้นำองค์แรกที่ริเริ่มการปลุกไจคนไทยไห้รักชาติ สำนึกถึงชาติและความเปนไทยหรืออิสระภาพหย่างไหย่โตขึ้น ปาถกถา บทเพลง บทละคอน บทความพิเสส ฯลฯ ซึ่งซงพระราชนิพนธ์และซงสแดงด้วยพระองค์เอง ไนสมัยนั้นมีจุดหมายเปนอันหนึ่งอันเดียวกันคือ ปลุกไจไห้รักชาติ ด้วยเหตุนี้กะมัง เมื่อชิตประพันธ์กาพย์ปลุกไจส่งไปไห้บรรนาธิการหนังสือพิมพ์สมุทรสารพิจารนาลงพิมพ์ รัชกาลที่ ๖ ได้ทอดพระเนตรไนถานะที่ซงเปนผู้อำนวยการหนังสือพิมพ์ฉบับนั้น จึงได้โปรดปรานเปนอันมาก โปรดเกล้าฯ ไห้รับลงพิมพ์พร้อมด้วยดำหรัดสั่งไห้เจ้าหน้าที่ที่ขอรูปกวีชิตมาทำแม่พิมพ์เพื่อลงประกอบบทประพันธ์ของเขาด้วย นอกจากนี้กวีชิตยังมีข้อที่พากพูมไจอีกข้อหนึ่งคือเขาเปนบุคคลพายนอกคนแรกที่ “สมุทสาร” รับเรื่องลงพิมพ์ไนหน้าหนังสืออันนับถือกันว่าเปนหนังสือพิมพ์ชั้นสูงไนสมัยนั้น.
บทประพันธ์ของชิตที่นำลงไนสมุทสารพร้อมด้วยรูปถ่ายนั้น มีข้อความดั่งนี้-
เกิดเปนคนไทย	ทั้งไจและนาม
ทั้งสองปองความ	หมายคงตรงกัน
ซื่อตนคนไทย	แต่ไจเหหัน
เปนอื่นพื้นพรรค์	พาลโหดโฉดเขลา
หมายความนามไทย	คือไช่ข้าทาส
ไป่มีไครอาต	ลบหลู่ดูเบา
ยืนยงคงทาน	มากาลนานเนา
ควนที่ชาวเรา	ตรองตรึกนึกดู
เมื่อพระยาธนกิจรักสา ผู้อำนวยการหนังสือพิมพ์ไทยเข้าเฝ้าฯ ไนวันหนึ่ง ก็มีพระราชดำหรัดถึงกวีชิตผู้ประพันธ์บทปลุกไจนี้แล้วตรัดว่า “ไห้มันขอนามสกุลมา ข้าจะไห้” ชิตจึงเขียนประวัติของสกุลขึ้นทูลเกล้าถวยขอพระราชทานนามสกุล ไนชั่วระยะเวลาไม่กี่มากน้อย (โดยมากผู้ที่ขอพระราชทานนามสกุลต้องรอกันนานๆ บางทีตั้งปีครึ่งหรือสองปี ทั้งนี้เพราะมีผู้ขอพระราชทานกันมากมายนัก) ก็ได้รับพระราชทานนามสกุลเมื่อต้นพ.ส. ๒๔๕๙ ไนพระราชหัตถเลขามีข้อความว่า “ขอไห้นามสกุลนายชิตผู้ช่วยบรรนาธิการหนังสือพิมพ์ไทย ตามที่ขอมานั้นว่า “บุรทัต”...อันเปนมงคลนาม ฯลฯ
ไนพ.ส. ๒๔๕๙ นี้เอง ชิต บุรทัต ซึ่งมีอายุย่างขึ้นปีที่ ๒๕ ก็เกิดรู้สึกเบื่อต่อการเที่ยวเตร่สนุกโลดโผนหย่างชายโสดขึ้นมาบ้าง บิดาของเขาเห็นว่า ถ้าไม่หาภรรยาไห้ก็น่าที่บุตรจะตั้งตัวเปนหลักถานไม่ได้ ด้วยเหตุนี้ จึงเมื่อมีแม่สื่อมาชักนำหม้ายสาวคนหนึ่งว่าเปนคนดี และรูปโฉมหน้าตาก็หมดจดพอไช้ พี่น้องของนายบุรทัตรวมทั้งตัวเขาเองด้วย จึงได้ไปดูตัวผู้หยิงที่บ้านแม่สื่อ ซึ่งหยู่หลังห้างทิสแมน (บริบูรน์โอสถเดี๋ยวนี้) ไนเวลาเย็นราว ๑๗ นาลิกาเสส.
ไนวันนั้น กวีเอกแต่งตัวสวยมาก นุ่งผ้าม่วงสีโสก เสื้อชั้นนอกแพรสีนวนสวมถุงน่องรองเท้าเรียบร้อย ที่แต่งเต็มที่ดังนี้ก็เพราะเตรียมจะไปดูละคอนด้วย ฝ่ายผู้ที่จะเปนเจ้าสาวของเขานั้น โดยเหตุที่พำนักหยู่บ้านผู้ที่เปนแม่สื่อจึงแต่งตัวเรียบๆ หยู่กับบ้าน แต่ผ้าพื้นที่นุ่งค่อนข้างไหม่ และเลือกนุ่งผืนสีม่วงซึ่งเปนสีโปรดของเทอ ส่วนเสื้อชั้นนอกนั้นเปนผ้ามัสลินสีขาวลงแป้งรีดเรียบร้อย ไนเวลานั้นเทอกำลังเริ่มเอาไว้ผมยาว ผมยาวเพียงประบ่า หวีเรียบๆ แล้วติดคลิบกลมๆ กันผมกะจายที่ตรงจอนหูทั้งสองเท่านั้น มิได้ตกแต่งอะไรอีก แต่ก็คงจะดูงามสอาดหมดจด ชิตและพี่น้องซึ่งเปนผู้แทนของบิดาเขาจึงเห็นพ้องต้องกันที่จะเลือกสตรีสาวผู้นี้เปนภรรยาและสะไภ้.
สตรีสาวผู้นี้ชื่อจั่น ไนขนะนั้นเทอมีอายุได้ ๓๐ แก่กว่ากวี ๕ ปี และเคยแต่งงานมาครั้งหนึ่งแล้ว แต่หย่ากันเมื่ออายุจั่นได้ ๒๘ สามีเดิมเปนนายทหานเรือ ซึ่งพายหลังจึงรู้ได้ว่าหาไช่คนอื่นไกลไม่หากเปนเพื่อนของชิตเอง เคยเที่ยวเคยดื่มสนุกสนานหย่างหัวหกก้นขวิดมาด้วยกัน สาเหตุที่เลิกร้างกับสามีเดิมนั้นก็คือความเจ้าชู้มีเมียน้อยและดื่มเหล้าต่างน้ำ ไนเวลาที่เทอเจ็บเขามักจะพาผู้หยิงอื่นขึ้นไปสัพยอกหยอกเย้าหยู่บนเรือนซึ่งตรงกับห้องที่เทอนอนเจ็บหยู่ข้างล่าง เทอพยายามสกดไจไม่คิดมาก เพราะเปนเวลาที่กำลังป่วยแต่ถึงกะนั้นก็อดกลั้นความโทมนัสไว้ไม่ได้น้ำตาร่วงไม่ขาดสาย ฉนั้นพอค่อยทุเลาขึ้น สามีบอกว่าได้พาภรรยาน้อยมาหยู่ร่วมบ้านด้วยคนหนึ่ง เทอก็ขอหย่า สามีก็ยอมไห้หย่าโดยดี เมื่อหย่าขาดกันเรียบร้อยแล้ว เทอก็เดินทางออกจากภูเก็ต ซึ่งเทอได้ติดตามสามีไปหยู่ที่นั่น กลับกรุงเทพฯ อันเปนบ้านเกิดถิ่นเดิมของตนอีกครั้งหนึ่ง.
ไนเวลานั้นจั่นเปนกำพร้าทั้งบิดาและมารดา พี่ชายซึ่งรับหน้าที่เลี้ยงดูแทนมารดาตั้งแต่เล็กจนกะทั่งโตก็ถึงแก่กัมไปแล้ว เจ้านายพระองค์ที่เปนผู้อุปการะตั้งแต่มารดาและพี่ชายตลอดจนตัวเทอเองก็สิ้นพระชนม์ไปแล้ว นอกจากเพื่อนฝูงที่คุ้นเคยชอบพอบางคนแล้ว เทอก็ไม่เห็นไครไนกรุงเทพฯ ที่พอจะพึ่งพักได้ แต่ถึงกะนั้นก็ยังขอหย่าขาดจากสามีด้วยความมานะ และบอกกล่าวไห้เขาซาบล่วงหน้าด้วยว่า โดยที่เทอไม่มีที่พึ่ง เทอคงจะต้องมีสามีไหม่ เมื่อไปถึงกรุงเทพฯ แล้ว เขาก็สนองคำบอกกล่าวถึงเทอด้วยพูดว่า
“ถ้าแม่จั่นจะมีไหม่ ก็มีไห้ดีกว่าฉันนะ ถ้ามีไม่ดีไปกว่าฉันแล้ว ก็หย่ามีเสียเลยดีกว่า”
ด้วยความคั่งแค้น เทอจึงตอบไปว่า “ดีหรือไม่ดี ฉันก็จะมี ถึงแม้จะเปนคนลากรถ แต่ถ้ามันไม่เปนคนเจ้าชู้ ไม่คิดคดขบถต่อเมีย หลอกลวงเมียของมันเหมือนหย่างเทอทำแก่ฉันแล้ว ฉันก็จะเลือกมัน” เพราะเหตุว่าคำพูดตอนนี้ของเทอรุนแรงไปหรือหย่างไรก็ตาม เขาจึงหาติดตามงอนง้อขอดีด้วยไม่ แต่พายหลังเมื่อได้ซาบข่าวว่าเทอเปนภรรยาของ ชิต บุรทัต แล้ว ก็เกิดความอาลัยมาก ลงมากรุงเทพฯ และไปคอยพบเทอที่บ้านเพื่อนผู้เปนสื่อชักนำไห้ได้กับนายบุรทัต เมื่อได้พบแล้วก็ตัดพ้อต่อว่าๆ “ไม่รู้เลยว่าแม่จั่นจะเปนยังงี้” เทอตอบตามตรงที่แค้นไจว่า เทอมีไหม่ก็โดยที่แค้นไจสามีเก่า จึงมีเย้ยบ้าง พอได้ยินดังนี้เขาก็ชวนกลับไปหยู่ด้วยกันอีก “ไม่เปนไรหรอกฉันจะไส่ตะกร้าล้างน้ำ ถึงแม่จั่นจะเสียตัวชั่วช้าอีกก็เสียกับผู้เปนผัวเก่า” แต่เทอไม่ยอมไป เทอกล่าวว่าเมื่อเปนภรรยาของชิตแล้ว ก็ต้องจงรักภักดีและซื่อสัตย์ต่อเขา ความโลเลกลับไปกลับมาเหมือนไม้ปักเลนไม่ไช่วิสัยของเทอ เทอแต่งงานไหม่ก็เพราะไม่มีที่พึ่ง หาไช่เพราะต้องการจะยั่วไห้สามีเก่ากลับมาง้อขอดีด้วยไม่ เมื่อซาบความตั้งไจแน่วแน่ของเทอดังนี้แล้ว เขาจึงลาจากไปด้วยความอาลัยอาวรน์ แต่ต่อจากนี้แล้วก็มิได้กลับมาดักพบอีกเลยจนกะทั่งถึงแก่กัม ซึ่งเปนเวลาพายหลังที่เลิกร้างกันไปไม่กี่ปีนัก.
“เมื่อพบกันครั้งแรกท่านกวีเอกแกไม่เปนยังงี้นี่คะ” นางบุรทัต กล่าวยิ้มๆ.
“อุบลบอกลึกตื้นวารี โฉดฉลาดจับวาที ตอบโต้” ฉันนึกถึงโคลงโลกนิติทันทีเมื่อได้สนทนากับนางบุรทัต “เวลานั้นคุนชิตเรียบร้อย สวยสอาด เมาก็ไม่เลอะเทอะ” เทอยอมรับว่าเทอรู้สึกชอบหยู่บ้างเมื่อได้เห็นหน้ากันเปนครั้งแรก แต่เทอไม่ด่วนผลีผลามตามไจตัวเอง เทอสังเกตนิสสัยนายบุรทัตเท่าที่จะทำได้ไนวาระที่พบกันชั่วโมงนั้น นอกจากที่ได้ไต่ถามแม่สื่อถึงความประพรึตของนายหนุ่มผู้นี้ ได้ความว่าดื่มเหล้าเมาเหมือนกัน แต่เปนการเมาธัมดาไม่เอะอะโครมครามแล้ว เทอยังชวนแม่สื่อไปคุยกับเพื่อนบ้านไกล้เรือนเคียงของนายบุรทัตอีกด้วย สืบถามได้ความแน่ชัดว่าไม่มีภรรยาและดื่มเหล้าก็ดื่มเปนเวลาไม่ถึงแก่ดื่มเช้าดื่มเย็น เทอจึงตกลงปลงไจ การแต่งงานระหว่างเทอกับชิต บุรทัต ทำหย่างเงียบที่สุด ไม่ได้บอกกล่าวเชินไครเลย เมื่อหยู่กินกันแล้วก็ย้ายมาหยู่บ้านนายบุรทัต ไนเวลานั้นนักกวีหนุ่มเปนผู้ช่วยบรรนาธิการหนังสือพิมพ์ไทย และยังทำหนังสือพิมพ์รายเดือนสรีกรุงอีกฉบับหนึ่งด้วย แต่เทอไม่มีความรู้ว่าสามีมีรายได้เท่าไร นอกจากที่เขาส่งไห้เทอเดือนละ ๕๐ บาทเท่านั้น เมื่อแต่งงานแล้ว นายบุรทัตก็หยุดเที่ยว แต่ยังคงกลับบ้านค่ำๆ ทั้งนี้โดยที่ทำงานสองแห่ง ฝ่ายนางบุรทัตก็ช่วยพี่และน้องทำงานบ้านเรือนและปรนนิบัติรับไช้บิดาของเขาเหมือนบิดาของตน ด้วยความขยันขันแข็งรู้จักเอาอกเอาไจ และไม่รังเกียดที่จะทำตนเปนบุตรเปนน้องสาวและพี่สาวไนครอบครัว ไม่ช้านางบุรทัตก็ได้รับความเอ็นดูรักไคร่จากบิดาและพี่น้องของสามีโดยทั่วหน้า
ผู้ที่ได้พบปะสนทนากับภรรยากวีเอกผู้นี้เปนครั้งแรก คงจะรู้สึกอัสจรรย์ไจเหมือนฉันไนความรู้เท่าเทียมกับสามี และการปรับปรุงตนเองไห้มีความรู้ทันสมัยของนางจั่น บุรทัต ซึ่งเราจะสังเกตได้จากการเจรจาพาทีของเทอไนเมื่อเราพูดคุยกันถึงเรื่องต่างๆ ทั่วไป ความฉลาดไนการเลือกไช้ถ้อยคำที่เหมาะเจาะ และไม่ส่อนิสสัยของผู้พูดนั้นหย่างหนึ่ง แต่ความรู้ซึ่งสแดงว่าเปนคนหัวกว้าง หรือแคบนั้นเปนอีกหย่างหนึ่ง ฉันหายประหลาดไจ เมื่อเทอส่งสมุดบันทึกปกแข็งเดินทองเก่าแก่เล่มหนึ่งไห้ดู พลางบอกว่า เทอติดไจไนนิราสสุนทรภู่ เมื่อหยู่ว่างๆ ก็เลยลองแต่งกลอนนิราสดูบ้างโดยที่เมื่อยังเยาว์เทอหยู่ไนพระบวรราชวัง เปนข้าหลวงของพระเจ้าราชวงส์เทอพระองค์เจ้าสุดาสวรรค์ (พระราชธิดาไนพระบาทสมเด็ดพระปิ่นเกล้าเจ้าหยู่หัว) จึงคิดจะบันทึกความจำที่เกี่ยวแก่พระบวรราชวัง ซึ่งคนสมัยนี้คงจะไม่ไคร่ได้ซาบกันนัก เพื่อประดับความรู้ไนทางประวัติสาตรด้วยนัยฉะนี้ เทอจึงแต่งกลอนนิราสพรรนนาถึงความเปนหยู่พายไนบวรราชวังของพระมหาอุปราชสมัยโบรานตามที่ได้พบเห็นมา และไห้ชื่อตามที่คนโดยมากเรียกกันว่า “นิราสวังหน้า” แต่โดยที่เทอมีเวลาว่างน้อยเพราะต้องทำงานบ้านเรือนเอง และบางครั้งก็รู้สึกไม่ปลอดโปร่ง แต่งๆ หยุดๆ จึงยังไม่จบบริบูรน์ แต่เทอก็ได้ตั้งไจแน่วแน่แล้วว่าจะแต่งไห้จบจงได้ เมื่อแต่งเส็ดไปตอนหนึ่งๆ แล้วก็ขอไห้ท่านกวีเอกช่วยตรวดตราแก้สำนวนกลอน และไห้ช่วยลอกคัดไห้ด้วย ทั้งนี้เพราะความรู้ไนทางหนังสือไม่แตกฉาน เกรงว่าจะสกดการันต์ผิด นอกจากสมุดบันทึก เทอยังนำต้นฉบับร่างซึ่งเทอเขียนเองมาไห้อ่านด้วย.
ต่อไปนี้เปนข้อความไนสมุดเก่าแก่นั้น ซึ่งฉันขออนุาตเลือกคัดบางตอนที่เห็นควรมาลงประกอบเรื่องไว้บ้าง นางบุรทัตได้เริ่มคำนำเรื่องดังนี้
นิราสร้างห่างพรากจากวังหน้า
เคยหยู่รวมร่วมสถานกับมารดา
อีกทั้งมีพี่ยาร่วมอุทร
ฯลฯ
มาถึงนะพระที่นั่งอิสเรสร์
น่าสังเวชวิเวกล้วนชวนจิตเหงา
มีแต่หย้าอนิจจาเมื่อข้าเยาว์
ทุกเย็นเช้ามาเล่นมิเว้นวาย
ลานชาลาเลี่ยนลื่นพื้นหินลาด
สิลาสอาดปราสรอยร่อยสลาย
พรึกสาดื่นรื่นร่มด้วยลมชาย
มานั่งหายเหือดร้อนผ่อนอารมน์
พิกุลพุ่มคลุ้มไสวด้วยไบกิ่ง
ช่างดกจิงผลิดอกดูออกสม
แสนตระการลานตาน่าพึงชม
ฯลฯ
ถึงประตูสวนนะพระตำหนัก
ที่พำนักน่าบันเทิงสำเริงสม
ต้นลำดวนระดะดอกออกระดม
ดูน่าชมช่อผการะย้าย้อย
ยิ่งคดิไปโหยไห้หทัยหวน
เห็นลำดวนชวนไจไห้ละห้อย
นึกขึ้นมาเมื่อเรายังเยาว์น้อย
เก็บมาไช้ไม้สอยไปร้อยกรอง
ฯลฯ
แล้วเดินลัดตัดสถานลานโอ่โถง
เห็นท้องพระโรงเร้าไจไห้หมกมุ่น
คิดถึงความยามซึ่งเคยพึ่งบุ
พระจอมจุลเจ้าหน่อบวรวัง
ฯลฯ
หลายปีมาแล้ว นางบุรทัตได้ไปตามสามีซึ่งไปเที่ยวตั้งสองสามวันแล้วไม่กลับบ้าน ไนที่สุดได้พบที่สำนักงานหนังสือพิมพ์แห่งหนึ่ง ด้วยความแค้นที่อัดอั้นหยู่ไนไจเทอจึงระบายอารมน์ออกมาเปนวาจาซึ่งไม่สู้จะเพราะหูผู้ฟังนัก นักประพันธ์บทละคอนผู้เปนเพื่อนคนหนึ่งของชิต บุรทัตรู้สึกขวางหูจึงแกล้งกล่าวเปรยทำเหมือนตนเมาว่า “เอ๊ะ ชิตเมียเก่าของลื้อไปข้างไหนเสียเล่า? เมียไหม่ของลื้อคนนี้ดูเปนยายแม่ร้าผิดกว่าเมียเก่าของลื้อเปนคนละคนทีเดียว” นางบุรทัตหันขวับมาทางผู้พูด รอไห้เขาพูดจบแล้วก็เอ่ยตอบว่า:
“ถูกของคุน เมื่อก่อนนี้ดิฉันไม่เปนยังงี้ก็เพราะเพื่อนของคุนยังเปลี่ยนแปลงดิฉันไม่ได้หมดทั้งตัว ถูกแล้วค่ะ เดี๋ยวนี้ดิฉันดูเปนยายแม่ร้าตั้งแต่สาระรูป ผ้านุ่งผ้าห่มจนกะทั่งปากคอ ที่ดิฉันทนไห้แก่ทำดิฉันเปนยายแม่ร้าก็เพราะความสงสาร จะปลีกตัวทิ้งไปเสียหรือก็เวทนา กลัวแกจะอายุสั้น เหล้าก็กินจัดหยู่แล้ว ถ้าไม่มีคนคอยปรนิบัติคอยห้ามคอยเตือนก็จะเปลี่ยวดำจับเร็วเข้า คุนๆ ที่นั่งหยู่ที่นี้ก็จะไม่ได้ฟังฝีปากกวีของแกอีก นอกจากดิฉันทนเพราะความเวทนาแกแล้ว ก็เพราะเห็นฝีปากไนทางแต่งหนังสือของแกนี่แหละค่ะ หยากไห้แกหยู่ไม่ไช่อะไร ลำพังตัวดิฉันคนเดียว ดิฉันคงเอาตัวรอดได้ รับจ้างเขาเลี้ยงลูก เปนแม่ครัวหรือทำของขายไม่อดตายแน่”
เมื่อได้ฟังคำบอกเล่าดังนี้ ฉันก็ถึงคำพูดของนางบุรทัตไนวันที่ไปเยี่ยมเทอๆ กล่าวทำนองเดียวกันนี้ ต่างแต่ถ้อยคำ แต่ไจความคงเปนดังที่กล่าวไว้ข้างบนนี้ นี่เองที่ทำไห้ฉันรู้สึกอัสจรรยไจไนความคิดของเทอซึ่งสแดงภูมิสูงและลึก ไม่ไช่ผิวเผินตื้นๆ ส่วนสำนวนภาสาพูดของเทอที่โต้ตอบกับสามีนั้นเล่าก็มากไปด้วยโวหารอันคมและลึกเท่าทันสามีกวีเอกของเทอหย่างจะดูหมิ่นมิได้.
เมื่อเราได้พบภรรยาที่ไม่เท่าทันสามีไนทางปัา, ความรู้เรารู้สึกสงสารฉันได เมื่อได้พบสตรีผู้สามาถปรับตัวเองไห้เหมาะแก่ความเปนเพื่อนคู่ชีวิตของสามีได้ เราย่อมจะรู้สึกพอไจด้วยฉันนั้น.
แต่ก่อนที่จะเปลี่ยนตัวเองไห้เข้ากับกวีเอก นางบุรทัตเคยหลบหนีไปเสียครั้งหนึ่งแล้ว ที่หนีไปมิไช่เพราะกรนีหย่างเดียวกับที่เทอเคยถูกมาแล้ว แต่ด้วยความเบื่อที่ “เทอ” เมา และไม่ไห้เงินไช้สอย เทอหนีไปหยู่กับาติที่บางช้าง จังหวัดสมุทสงครามก่อนแล้วเมื่อมีเพื่อนส่งข่าวไปว่า สเด็ดไนกรมนราธิป (แต่ยังเปนกรมหมื่น) มีพระประสงค์จะได้พี่เลี้ยงพระโอรสที่เปนคนเชื้อผู้ดี มีกิริยามารยาทเรียบร้อยวาจาอ่อนหวานไพเราะ เทอจึงได้ไปสมัครับหน้าที่นี้ กว่านายบุรทัตจะซาบเรื่องก็เปนเวลาปีหนึ่งเต็มๆ
เมื่อภรรยาหนีไปแล้ว กวีเอกก็ดับความเสียไจด้วยน้ำสุรามริต—สุรามริตก็แม้นสุรามริต ช่วยรดจิตที่เผาผลาน เพลิงโสกจงดับดั่งชลธาร ทิพมริตมารินสรง (สมุทโคส) และเที่ยวเตร่กับเพื่อนฝูงเหมือนหย่างเมื่อก่อนแต่งงานอีกครั้งหนึ่ง ฝ่ายบิดาของเขาก็เล็งเห็นว่า ชิตกับภรรยาคงจะเลิกร้างกันเปนแท้แล้ว ชิตคงจะกลับเนื้อกลับตัวเปนคนดีไม่ได้ ท่านจึงตกลงขายบ้านพร้อมด้วยที่ดินและเข้าของเครื่องไช้ไนบ้านพร้อมโดยไม่บอกกล่าวไห้บุตรชายคนเดียว-ซาบเลยจนคำหนึ่ง ไนวันที่การซื้อขายโอนกัมสิทธิ์กันเด็ดขาดนั้น ชิตซึ่งยังมิซาบเรื่องเลย แต่เกิดนึกสังหรน์ไจหย่างไรไม่ซาบ จึงกลับบ้านตอนเย็น มาถึงได้ซาบความเข้าก็เกิดน้อยไจเปนหนักหนา ท่านบิดาส่งเงินไห้เขา ๕๐ บาท พลางบอกว่า “เอ้า นี่แน่ะมรดกของเองที่ข้าไห้ ข้าไม่มีลูกเลี้ยงดูข้าข้าจะไปอาสัยหยู่กับคนอื่นเขา เอ็งกับข้าจากกันวันนี้แหละ ข้าอโหสิกัมทั้งหมดที่เอ็งทำ ไม่คิดผูกไจแค้นต่อไปแล้ว”
ท่านนักกวีผู้กะเดื่องนามนั่งตลึงงงหยู่เปนครู่ไหย่ มองดูบิดาของตนออกจากบ้านหายลับไปไนบ้านท่านผู้ไหย่ซึ่งมีสักดิ์เปนอาเขา แล้วก็ยกมือขึ้นปิดหน้า เขานั่งเงียบหยู่นาน จึงออกจากบ้านไปหาที่ดื่มแก้กลุ้มจนมึนสีสะแล้วก็กลับมาบ้านอีก บ้านเกิด บ้านเกิดบ้านเก่า บ้านเก่าแต่ครั้งมารดาเพิ่งแต่งงานกับบิดาไหม่ๆ ไนเวลานั้นเจ้าของไหม่ยังมิได้เข้าครอบครองส่งแต่ผู้แทนมาคอยดูแลเท่านั้น ชิตจึงยังไม่ถูกขับไล่ออกจากบ้าน เขาเปนคนเดียวที่คงหยู่ไนบ้านเก่าตลอดคืนซึ่งเขานอนไม่หลับ ชิตมิได้เอะอะโวยวาย หรือสแดงความเสียไจออกนอกหน้า ถึงแม้ว่าไนไจเขาจะรู้สึกเดือดร้อนเหมือนถูกไฟเผาและมึนเมาพอที่จะเอะอะโวยวายได้ก็ตาม เขานั่งและนอนมองท้องฟ้าหยู่เงียบๆ สูบบุหรี่มวนต่อมวนพอท้องฟ้าสาง ชิตก็ออกจากบ้านไปหาอาหารไส่ท้อง เขาคงจะดื่มจนเมา แต่ไม่รู้สึกตัวว่าเมา จึงเมื่อกลับมาบ้านเก่าตอนสาย แลเห็นตู้สมุดไส่หนังสือปกแข็งเดินทอง ซึ่งพระโสภนฯ (เล็ก สมิตสิริ) กำนัลเขาหลายร้อยเล่มรวมราคาตั้งสาม-สี่พันบาทเข้า โทโสก็พลุ่งขึ้นเหมือนไฟลุก เขาทุบกะจกตู้แล้วโยนหนังสืออันที่มีค่านั้นลงไปที่ลานบ้าน หนังสือหมดแล้ว ก็ยกตู้ตามลงไปอีก ทีนี้อะไรที่หยู่ไกล้มือ ซึ่งเขาจำได้ว่าสมบัติส่วนตัวของตนก็ถูกจับขว้าง ตามของที่ลงไปนอนกองหยู่ข้างล่าง โอ่งไหเขาทุบแตกเตียนราบ ฝ่ายผู้แทนเจ้าของบ้านได้แต่ห้าม เมื่อห้ามแล้วไม่ฟังก็ยืนทำตาปริบๆ ชิตทำจนช่ำมือแล้วก็จุดไฟเผาหนังสือ ตอนนี้แหละคนเฝ้าเห็นจะเกิดเหตุไหย่ จึงออกจากบ้านไปรายงานไห้เจ้าของบ้านซาบ ชิตจุดไฟเผาหนังสือแล้วก็ลากที่นอนออกมาที่เฉลียงนอนคว่ำเอามือเท้าคางมองดูไฟที่ลุกโพลงแทบจะท่วมหลังคาบ้าน และมองดูความตื่นตระหนกของชาวบ้านร้านถิ่นแถวนั้นซึ่งพากันวิ่งเข้ามาพร้อมด้วยเสียงพูดจ้อกแจ็กฟังไม่เปนสัพท์เฉยหยู่ ฝ่ายชาวบ้านที่ตื่นตกไจวิ่งเข้ามาดูและเห็นว่าไม่มีอะไรเปนชะนวนไห้ลุกลามไปถึงบ้านเขาแล้วก็ย่อยๆ กันกลับ คงเหลือแต่บางคนซึ่งหยากจะรู้หยากเห็นเปนกำลัง ว่าอีตาคนนี้แกจะคลั่งทำอะไรต่อไปอีก แต่พอไฟโซมท่านกวีของเราก็หลับผลอยเหมือนเด็กๆ โมโหร้าย เมื่อแผลงริทธิ์จนอ่อนไจแล้วก็ง่วงนอน ฝ่ายพวกชาวบ้านที่ยังคนยืนดูหยู่แลเห็นเขาก็พากันหวัวเราะ เสียงโจทก์กันว่านายชิตเมาอาละวาดจึงระบือไปไกล ด้วยเหตุนี้เมื่อเจ้าของบ้านไหม่พาตำหรวดมาบ้านตอนเย็น ตำหรวดจึงแจ้งข้อหาที่ต้องจับกุมแก่ชิตถึงสองกะทงคือ เมาสุราอาละวาดและทำลายทรัพยผู้อื่นไห้เสียหาย.
ไนชีวิตชิต บุรทัต กวีหนุ่มผู้มีเกียรติ ครั้งนี้เปนครั้งแรกที่ถูกจับ และถูกไส่กุนแจมือไปจากบ้านเสียด้วย ชาวบ้านร้านถนนแถบนั้นเดินตามกันเกรียว ฝ่ายผู้ไหย่ที่เปนาติพี่น้องเขาซึ่งหยู่บ้านไกล้เรือนเคียงกันก็ปิดประตูหน้าต่างเพื่อมิไหเด็กเล็กไนบ้านโผล่ออกมาดู ท่านบิดาของชิตก็ไม่เอาธุระด้วยตลอดเวลาที่เขาอาละวาดทุบโอ่งไห พังตู้และเผาหนังสือ ท่านไม่ได้เยี่ยมกรายออกมาดูเลย ฉนั้นเมื่อชิตไปถึงโรงพักแล้ว จึงหาผู้ประกันตัวไม่ได้.
กวีผู้ต้องตกจำเลยไนคดีอาชา จึงขอร้องแก่นายร้อยตำหรวดเวน จะโทรสัพท์ส่งข่าวแก่มิตรสหายของเขา ซึ่งหลายคนมีหลักถานมั่นคงพอที่จะประกันจำเลยได้นับสิบ แต่ถูกปติเสธ นอกจากนี้เขายังไม่ได้รับอนุาตไห้สูบบุหรี่ กินหมาก อันเปนของโปรดของเขาอีกด้วย เมื่อถูกขังดังนี้นายบุรทัตก็เดือดขึ้นมาอีก ความเดือดของเขาที่พลุ่งออกมาคราวนี้ จึงเปนผรุสวาจาหรือหมิ่นประมาทเจ้าพนักงาน เขาด่าแม่ตำหรวดหยู่ได้ไม่กี่คำ ก็ถูกลากและผลักไสเข้ากรงเหล็ก เมื่อเข้าไปหยู่ไนห้องขังแล้วเขาก็ยังไม่ยอดลดละ “เฮ้ย เอ็งไม่เคยอ่านหนังสือหรือจึงไม่รู้จักว่าข้า คือชิต บุรทัต ‘แมวคราว’ และ ‘เจ้าเงาะ’ และผู้ช่วยบรรนาธิการหนังสือพิมพ์ไทย มาทำกับข้าเหมือนคนหูป่าตาเถื่อนยังงี้ไม่กลัวถูกฟ้องกะบี่หลุดมั่งหรือ?”
ชิตค้างคืนหยู่ไนห้องขังคืนหนึ่ง พอรุ่งเช้าก่อนถูกส่งตัวไปสาลก็พบ พ.ต.อ. พระนรากรบริรักส์ซึ่งไนขนะนั้นยังเปนขุนอยู่ คุนพระหัวเราะพลางปราสัยว่า “เอ๊ะ นายชิตก็ถูกเปนจำเลยกะเขาด้วยหรือ” นายบุรทัตจึงเล่าเรื่องไห้ฟัง นายตำหรวดหัวเราะพลางว่า “รับสารภาพเสียเห็นจะไม่เปนไรหรอก” และด้วยเหตุที่ได้พบคนที่รู้จักว่าหนังสือคืออะไร ชิตจึงได้รับอนุาตไห้ส่งข่าวไปยังมิตรสหายของเขาได้.
เมื่อมิตรสหายมีนายสุกรี วสุวัต นายชวลิตเสถบุตร ฯลฯ ได้ซาบเรื่องก็ได้ประกันตัวไป ไนวันนั้นเขาได้ซาบข้อหาว่ามีถึง ๔ กะทง ตั้งแต่เมาสุราอาละวาด หมิ่นประมาทเจ้าพนักงาน จนกะทั่งบุกรุกเข้าไปไนบ้านผู้อื่นและทำลายทรัพย์ไห้เสียหาย.
สาลตัดสินไนวันต่อมา พิพากสาไห้ปรับท่านกวีผู้มีเกียรติและมีตำแหน่งเปนผู้ช่วยบรรนาธิการหนังสือพิมพ์ไทย ๓๐ บาท ได้รับความปรานีลดหย่อนไนถานรับสารภาพ และผู้แทนหนังสือพิมพ์ไทยก็นำเงินไปวางสาลไนทันทีนั้น.
นับตั้งแต่ครั้งนั้นมาจนถึงบัดนี้ กวีเอกของเราก็ถูกจับอีกสามครั้ง ล้วนแต่เรื่องเมาสุราเช่นเดียวกันทั้งนั้น แต่ทว่านอกจากอาละวาดด้วยความเสียไจไนครั้งแรกแล้ว ครั้งหลังๆ ที่ถูกจับนี้ควนจะเรียกว่า “เก็บ” มากกว่า ไนเมื่อเจ้าหน้าที่ตำหรวดแลเห็นชายแก่คนหนึ่งนั่งฟุบหลับหยู่ตามบาทวิถี หรือเดินตุปัดตุเป๋พูดถามก็ไม่รู้เรื่อง ได้แต่กลิ่นเหล้าฟุ้งแล้ว ทางที่เจ้าหน้าที่ควนจะทำ จึงเปนการพยุง (หรือดึงครึ่งลาก) ไป “เก็บ” ไว้นะโรงพักต่อรุ่งเช้าส่างเมาพูดจากกันรู้เรื่องแล้วจึงไขกุนแจปล่อยตัวกลับบ้าน หรือมิฉะนั้นก็คอยไห้มีผู้มารับรองจึงจะปล่อยตัวไป.
เมื่อคดีที่ถูกฟ้องเรียบร้อยไปแล้วโดยโจทก์ไม่ติดไจอุธรน์ นายบุรทัตก็ได้ซาบความว่าภรรยาไปเปนพี่เลี้ยงพระโอรสไนกรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงส์ และเวลาที่ซาบนั้นเทอตามสเด็ดไปหัวหิน ถึงแม้ว่าไนขนะที่ชิตยังสมบูรน์พูนสุขหยู่นั้น จะมีหยิงสวยๆ บางคนมาทอดสนิทผูกพันเขา จนถึงยอมไห้พาไปเที่ยวค้าง ตลอดจนพามาค้างที่บ้านนายบุรทัตเอง และยอมไห้บอกแก่ภรรยาว่าเปนหลาน แต่พอตกกลางคืนเข้า—แต่นายบุรทัตก็ยังคงเสน่หาอาลัยไนภรรยาของตนหยู่ ด้วยเหตุนี้เมื่อได้ซาบว่าภรรยาหยู่แห่งได ก็รีบติดตามไปไม่ย่อท้อ เมื่อไปถึงตำหนักที่พักแทนที่จะซุ่มซ่อนคอยพบภรรยาเหมือนหย่างชายโดยมาก นายบุรทัตได้สแดงตนหย่างองอาดตรงเข้าไปทางหน้าตำหนักขอเฝ้าสเด็ดไนกรม ซึ่งไนขนะนั้นเสวยเส็ดแล้วและยังประทับซงคุยกับพระราชวรวงส์เทอกรมหมื่นพิทยาลงกรน์หยู่ ไนกรมพระนราตรัดไห้เชินขึ้นไปเฝ้า เมื่อทอดพระเนตร์เห็นแขกก็ซงอุทานขึ้นว่า “นี่น่ะหรือ นายชิต บุรทัต” กวีผู้มีชื่อเสียงถวายความเคารพเจ้านายผู้ซงเปนกวีที่มีอาวุโสกว่าแล้วทูนสนอง และทูนต่อไปว่ามาตามภรรยา สเด็ดไนกรมรับสั่งว่าเวลานี้แม่จั่นไม่หยู่ ตามสเด็ดท่านชายน้อยซึ่งเทอเลี้ยงไปเที่ยวเล่น แล้วก็ซงชวนนายชิต บุรทัตคุยถึงเรื่องหนังสืออันเปนของโปรดด้วยกันทุกฝ่าย นายบุรทัตทูนไห้ซงซาบว่าเมื่อตนบวดเนรสำนักวัดเทพสิรินทราวาสมีความติดไจไนโคลงพระนิพนธ์ไว้อาลัยซึ่งจารึกไนแผ่นสิลาที่ฝังพระสพหม่อมเจ้าพรรนพิมลวรวรรนพระธิดาองค์ไหย่ของพระองค์ท่านเปนอันมาก แทบทุกวันที่เดินเล่นจะต้องไปหยุดยืนอ่านพระนิพนธ์นี้ครั้งละนานๆ จนจำได้ติดไจ ทั้งนี้จะนับว่าเปนเครื่องเร้าไจไห้ตนเกิดทะเยอทะยานไคร่จะเปนกวีบ้าง นอกจากที่ได้เกิดเมื่ออ่านโคลงเรื่องรามเกียรติ์ที่วัดพระแก้วแล้วก็ว่าได้ ไนกรมซงพระสวนแล้วรับสั่งว่า “ฉันแต่งเก่งไหม” ตลอดเวลาที่สังสรรค์สนทนากันไนระหว่างกวีเอกทั้งสามท่านไนวันนั้น ล้วนแล้วแต่เปนเรื่องการแต่งหนังสือ, ภาสา และสัพท์และเรื่องของกวีผู้มีเกียรติอื่นๆ
“อันนิสัยไนประเทสทุกเขตแคว้น
ถึงโกรธแค้นความรักย่อมหักหาย
เปนความจิงหยิงก็ม้วยลงด้วยชาย
ชายก็ตายลงด้วยหยิงจิงดังนี้”
คติพจน์บทนี้ของสุนทรภู่ได้แก่สามีภริยาคู่นี้ เมื่อนางบุรทัตเห็นสามีติดตามมาวิงวอนงอนง้อ ทั้งๆ ที่จากกันไปตั้งปีแล้วก็ยังมิได้มีภรรยาไหม่ ประกอบด้วยเทอเองก็ยังคงคิดถึงความหลังหยู่—ถึงแม้ว่าความหลังนั้นจะหลายครั้งหลายคราวที่ไห้รู้สึกขมขื่นทั้งเรื่องเหล้า ผู้หยิงอื่น และข่มเหงด้วยริทธิ์เมาก็ตาม แต่ความชื่นไจไนความดีบางหย่างและรักไคร่ของสามีก็ยังระคนปะปนกันหย่างจะแยกจากกันมิได้—อีกประการหนึ่ง มนุสหย่างเราๆ ที่จะดีพร้อมไม่บกพร่องเลยนั้นหาไม่มี ไหนๆ ก็ได้ “ตกล่องปล่องชิ้น” กันมาแล้ว จะมาเด็ดบัวไม่ไว้ไยหาควนจะเปนสมบัติของลูกผู้หยิงไม่ ด้วยความคำนึงหลายประการฉนี้ นางบุรทัตจึงยอมกลับคืนมา เปนเพื่อนคู่ชีวิตร่วมทุขยากด้วยกวีเอกต่อไปตามเดิม.
เมื่อยังหนุ่มแน่น และเมื่อเสพสุราเมาถึงขนาดแล้ว ชิต บุรทัต ก็มีโทโสร้ายเปนอารมน์หย่างคนอื่นเหมือนกัน นางบุรทัตเล่าว่า เมื่อก่อนนี้ถ้าเมาจัดๆ กลับมาแล้ว พบอะไรขวางหูขวางตานิดหนึ่งเปนไม่ได้ อะไรหยู่ไกล้ตัวจับทุบขว้างหมด ถ้าโกรธเทอจัดแต่ไม่ถึงขนาดที่จะข่มเหงคะเนงร้าย ก็ขนเสื้อผ้าของเทอไปเผาเสีย นักจิตวิทยากล่าวไว้ว่า กวีและนักประพันธ์ที่แต่งหนังสือดีถึงขนาดมักเปนคนเจ้าอารมน์หรือมีความรู้สึกรุนแรง (แต่คนที่มิได้เปนนักแต่งเช่นนี้ก็มีหยู่มาก) ความกะเทือนไจ (เช่นโกรธ เสียไจ) มักนำหน้าเหตุผลหรือความรู้สึกผิดชอบเสมอ เมื่อฉันถามว่าความเปนคนโทโสไนเวลาเมาทำไห้ท่านกวีลืมตัวจนถึงข่มเหงภรรยาบ้างหรือไม่ ก็ได้ยินเสียงตอบสวนควันออกมาหย่างหนักแน่นว่า “ไม่มีเลย มีแต่เขาจะทำผมข้างเดียว”
“เมื่อก่อนนี้มีเจ้าค่ะ เมื่อเทอยังหนุ่มๆ หยู่ เพราะเทอข่มเหงดิฉันถึงสองครั้งสิคะ ดิฉันจึงได้หนีไป แลท่านบิดาของเทอเลยคิดว่า คงจะเลิกกันเปนแน่ทีเดียว ต่อตอนมาหลังๆ ดิฉันจึงสู้เอาบ้าง เดี๋ยวนี้เทอถอดเขี้ยวถอดเล็บหมดแล้วเจ้าค่ะ มีหยู่หย่างเดียวคือหนีไปหาเพื่อนฝูงเปนแขกรับเลี้ยงเขาหยู่ตั้งสิบกว่าวันก็เคยมี”
ท่านกวีเอกหัวเราะ แล้วตอบคำถามที่ว่าเขาเคยตั้งไจจะอดเหล้าบ้างหรือไม่ ด้วยเสียงแกมหัวเราะว่า.
“เคยนึกเหมือนกัน นึกอดสักวันหนึ่ง แต่มันอดไม่ได้เลย.”
เมื่อลงพิมพ์ชีวะประวัติตอนเริ่มต้นวันหรือสองวันแล้ว ฉันได้พบท่านกวีเอกอีกครั้งหนึ่ง ครั้งนี้เขานึกขึ้นได้ว่า พระยาโหราธิบดี (ชุ่ม) โหรหลวงไนรัชกาลที่ ๕ ซึ่งเปนมิตสนิทของบิดาได้ผูกดวงชาตาของเขาแล้วไห้คำทำนายว่า “ลูกของท่านมหา (นายชู บุรทัต) คนนี้ ดวงชาตาเหมือนคนปีนขึ้นต้นไม้ ขึ้นไป แล้วตกลงมา แล้วปีนขึ้นมาอีก ตกลงมาอีก---ไม่มีที่สุด” บอกพลาง นายบุรทัตก็หัวเราะแล้วกล่าวว่า “อันที่จิง ชีวิตของผมก็เปนดังนี้จิงๆ”
คนะบรรนาธิการหนังสือพิมพ์ไทยอันเปนหนังสือพิมพ์ไนพระบรมราชูปถัมภ์ แทบทุกคนได้รับพระราชทานบรรดาสักดิ์ เว้นแต่นายชิต บุรทัตผู้ช่วยบรรนาธิการคนเดียวเท่านั้น ที่ยังคงเปนนายชิต บุรทัตหยู่ นอกจากเจ้าตัวเองจะหลีกเลี่ยงเพราะไม่นิยมยสสักดิ์ดังกล่าวแล้วไนตอนต้น สมเด็ดพระเจ้าแผ่นดินยังได้มีพระราชดำรัสราวกับจะซาบ ฯลฯ ว่าชิต บุรทัตก็ไม่แสวงหา—ว่า “...เลี้ยงมันไว้เท่านี้แหละ จะไห้ลาภไห้ผลก็จะเอาไปกินเหล้าเสียหมด มันจะตายเร็วเสียเปล่าๆ ไว้ฟังโวหารของมันดีกว่า” ทั้งนี้ควนสันนิถานได้ว่า พระบาทสมเด็ดพระมงกุดเกล้าเจ้าหยู่หัวได้ซงซาบฝ่าละอองธุลีพระบาท ถึงชีวะประวัติของนายชิต บุรทัตตั้งแต่เปนเนรจนสึกจากพระตลอดแล้ว ส่วนความเปนหยู่ไนขนะทำงานหนังสือพิมพ์ไทย เช่นพอตอนเย็นเลิกงานลงมาห้องแผนกธุระการ พระสันทัดอักสรสาร (ยังเปนขุน) ผู้จัดการก็มีคำถามสำหรับนายบุรทัตเหมือนเปนคำปราสัยก่อนอำลาจากกันว่า “ไง คุนชิต วันนี้ จะ ‘เบิก’ เท่าไหร่เล่า” “ยี่สิบครับ” นายชิต มักจะตอบเหมือนๆ กันเช่นนี้แทบทุกวันและท่านผู้จัดการก็จะท้วงหย่างคนไจดีตามเคยว่า “มากนักนี่ เอาเพียงครึ่งหนึ่งเปนยังไง?” และเมื่อ “เบิก” ได้ธนบัตรไส่กะเป๋าแล้ว ผู้ช่วยบรรนาธิการหนุ่มก็แวะร้านเครื่องดื่มๆ พอเปนที่ชื่นไจกลางทางก่อนไปทำงานโรงพิมพ์สรีกรุง ---- เหล่านี้ ย่อมมีผู้กราบบังคมทูนไห้ซงซาบ, หย่างไม่มีปันหา จึงได้มีพระราชกะแสรับสั่งดังข้างต้นนั้น.
ชีวิตของชิต บุรทัต ตั้งแต่ พ.ส. ๒๔๕๗ จนถึง พ.ส. ๒๔๖๘ ซงหยู่ไนลักสนะพอมีพอกิน หาได้มาก็ไช้หมดไป ไม่กะทบกะเทือนถึงแก่ร้อนไจ ก็เพราะยังมีทางได้หยู่ เปนชีวิตของนักเขียนไม่ไช่นักการค้า ความร่ำรวยเปนอันไม่ต้องพูดถึง เราย่อมรู้กันหยู่ดีแล้วว่านักเขียนเมืองไทยมีรายได้ขนาดไหน แต่ถึงกะนั้น ความพอมีพอกินของชิตก็ต้องพบกับความสิ้นสุดเหมือนดั่งคนและวัตถุสิ่งของต้องพบกันมาแล้ว ไนปี ๒๔๖๘ ปลายปี พายหลังที่ได้รับความโสกสลดเนื่องจากพระบาทสมเด็ดพระมงกุดเกล้าเจ้าหยู่หัว สเด็ดสวรรคตมาแล้ว คนะบรรนาธิการหนังสือพิมพ์ไทยก็ได้ประสพความวิปโยค ชิต บุรทัต ผู้ช่วยบรรนาธิการ ลาออกตามบรรนาธิการ ทั้งนี้ เพราะหนังสือพิมพ์ไทยต้องโอนเข้าเปนสมบัติของพระคลังข้างที่ สมเด็ดพระเจ้าบรมวงส์เทอ กรมพระสวัสดิวัดนวิสิถ เปนผู้ซงอำนวยการ เมื่อบรรนาธิการหนังสือพิมพ์เปลี่ยนตัวไหม่ ผู้ช่วยบรรนาธิการก็ควนจะเปลี่ยนตามด้วย ชิต บุรทัตคิดดังนี้จึงยื่นไบลาออกจากตำแหน่งของตน.
รายได้เดือนละ ๑๐๐ บาทต้องถึงซึ่งกาลอวสานไนคราวนี้ เมื่อออกจากพิมพ์ไทยแล้วชิตก็กลับไปหยู่สรีกรุงอีกครั้งหนึ่ง ไนขนะนี้ นายสุกรี วสุวัตผู้กัลยานมิตรของเขาถึงแก่กัมไปแล้ว ชิต บุรทัตได้เงินเดือนๆ ละ ๕๐ บาท ความทนงตนของเขาคงยังมีหยู่อีกมาก จึงเมื่อรู้สึกว่าไม่เปนที่พอไจของคนบางคนก็เลยลาออกมาหยู่กับบ้านเฉยๆ ถึงสองปี จน พ.ส. ๒๔๗๑ จึงไปทำหนังสือพิมพ์ “โฟแท๊กซ์” กับนายประสาท สุขุม คราวนี้ได้เงินค่าจ้างเปนรายวันๆ ละ ๑ บาท พอ “โฟแท๊กซ์” เลิก ก็ได้รับคำชักชวนจากนายหอม นิลรัตน นะอยุธยา ไห้ไปหยู่หนังสือพิมพ์ไทยหนุ่ม ซึ่งไนขนะนั้นการจำหน่ายขึ้นหน้าขึ้นตาหนังสือพิมพ์อื่นๆ มาก ไนขนะที่หยู่หนังสือพิมพ์ไทยหนุ่มกวีเอกของเราได้เงินค่าจ้างเปนรายสัปดาห์ๆ ละ ๑๐ บาท ค่าเช่าบ้านต่างหาก พอจะค่อยได้รับความสุขขึ้นบ้าง หนังสือพิมพ์ไทยหนุ่มก็เลิกกิจการเสียอีก อาสัยด้วยแต่งโคลงฉันท์กาพย์กลอนไนวาระที่ระลึก เช่น เฉลิมพระชนมพรรสา วิสาขะบูชา ฯลฯ ส่งตามหนังสือพิมพ์รายวัน มิตรสหายอีกทั้งสิสย์หาแลผู้อื่นที่ถือคติของอารยะชนดังโคลงพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๖ ว่า “นานาประเทสล้วน นับถือ ผู้ที่รู้หนังสือ แต่งได้” ต่างก็มีไจเผื่อแผ่คอยอุดหนุนจุนเจือเปนครั้งเปนคราว กวีผู้มีเกียรติไนสมัยรัชกาลที่ ๖ จึงดำรงชีพหยู่เปนขวันของกวีประเทสไทยต่อมา.
การงานของนายบุรทัตไนเวลาต่อมาคือหยู่บริสัทยาทองกับนายเสวียน โอสถานุเคราะห์ ได้ ๖ เดือน แล้วย้ายมาทำงานหนังสือพิมพ์ซึ่งตนถนัด คือเทอดรัถธัมนูของขุนเลิสดำริการ จนกะทั่งหยุดการพิมพ์ การจ่ายเงินเดือนซึ่งชิด บุรทัตได้รับคงจะแปลกพิสดานกว่าของคนอื่น โดยมากเขามักได้รับเปนรายวันๆ ละ ๑ บาท เจ้าตัวได้รับเพียงครึ่งหนึ่ง เหลืออีกครึ่งหนึ่งนั้น บริสัทและโรงพิมพ์ไห้ที่บ้านไปรับเมื่อสิ้นเดือนแล้ว.
สิบปีล่วงไปแล้ว ท่านผู้ช่วยบรรนาธิการหนังสือพิมพ์ไทยยุคแรกก็ได้กลับไปหยู่โรงพิมพ์ไทยอีกครั้งหนึ่ง แต่การไปหยู่ครั้งหลังนี้ มิได้ไปหยู่ไนตำแหน่งของผู้ช่วยบรรนาธิการหากไปหยู่ไนตำแหน่งของคนตรวดปรู๊ฟ ซึ่งได้เงินเดือน ๒๐ บาท และเบี้ยเลี้ยงรายวันๆ ละ ๓๐ สตางค์ แต่ถึงกระนั้นชิตบุรทัตก็รู้สึกพอไจที่ได้กลับไปนั่งหยู่ไนสำนักงานซึ่งตนเคยหยู่มาถึงสิบปีแล้ว.
ตั้งแต่เกิดจนอายุล่วงเข้ามัชชิมวัย กวีเอกก็มีร่างกายปรกติธัมดาเช่นเดียวกับเราท่าน เหตุที่เขาจะกลายเปนคนขาเป๋นั้น ก็เมื่อ พ.ส. ๒๔๗๔ ไปทำงานหนังสือพิมพ์นารีนาถ วันหนึ่งกลับจากสำนักงานมาลงรถที่เชิงสพานเทเวสร์ ก้าวเท้าพลาดเลยตกรถขาแพลง รักสาหายแล้วก็เลยกลายเปนคนขาเป๋ตลอดมา.
ชีวิตไนปัจจุบันของชิต บุรทัต และคู่ทุขยากของเขาเปนชีวิตที่มองดูน่าสงสารมาก แต่เขาและเทอก็ยังเปนสุขกันตามประสายาก ไนเวลาแดดอ่อนลมโชยตอนเย็น ตายายสองคนมักจะนอนและนั่งหยู่บนเสื่อเก่าๆ ขาดๆ ที่ริมรั้วบ้าน ไกล้ร่มต้นแคและกอกล้วยคุยกันถึงเรื่องต่างๆ ซึ่งกวีเอกได้ไปพบมาเมื่อตอนเช้าขนะไป “ภิกขาจาร” มิตสหายและสิสย์มา ซึ่งบางทีก็มีบทกวีนิพนธ์ เช่นกาพย์กลอนโคลงฉันท์ไปกำนัน ไนวันที่ระลึกของท่านเหล่านั้น คุยกันไปบ้าง สัพยอกหยอกล้อกันบ้าง ขัดคอกันบ้าง กิริยาที่นางบุรทัตสแดงต่อสามีซึ่งฉันยังเห็นติดตาไม่หายก็คือปัดก้อนดินและโคลนแห้งที่ติดหยู่ตามเท้าและขาของสามีออกพลางปากก็บ่น ความรักและปรานีสแดงหยู่ไนดวงหน้าอันยิ้มน้อยๆ ของเทอ “แหม ดูคุนสิ สกปรกจิงๆ เทียว” และกวีเอกของเราก็ตอบว่า “ช่างฉัน ช่างฉัน” แต่ดูท่าทางเปนสุขที่มีเพื่อนคู่ชีวิตคอยเอาไจไส่ไม่ห่างข้าง ผิดกว่าชายแก่คนหนึ่งซึ่งฉันได้เห็นชีวิตของแกตั้งแต่ตนเองจำความได้จนกะทั่งแกตาย ชายแก่ผู้นี้ไม่มีบุตร ภรรยาก็ไม่มีเปนเนื้อเปนตัว ผู้หยิงสาวหน้าตาหมดจดที่ฉันและคนไนบ้านเห็นมายืนพูดกับแกที่หน้าต่างครัวไนเวลาเงินเดือนแกออก ก็ไม่ได้ตั้งไจจะมาชวนคุยไห้เพลิดเพลินหายเหงา เจ้าหล่อนไห้แกชื่นไจหย่างเดียวแต่ที่ได้บริจาคเงินไห้เจ้าหล่อนเท่านั้น ตามปรกติเมื่อเลิกงานแล้ว ชายแก่ผู้ไร้บุตรและภรรยาคนนี้มักจะนั่งกอดเข่าตาเหม่อหยู่บนขอนไม้มองดูต้นหมากรากไม้ ซึ่งจำเรินงอกงามขึ้นด้วยฝีมือแกหยู่ได้วันหนึ่งๆ
วันหนึ่งเมื่อฉันรู้เดียงสาขึ้นแล้วก็ถามแกตรงๆ ว่า “มีเรื่องอะไรกลุ้มไจหรือตาแก้ว” “มิได้” แกยิ้มน้อยๆ ไบหน้าแกตามปรกตินั้นขรึมและน่ากลัวแต่เวลาที่แกยิ้ม ไบหน้าแกมีทั้งเส้าและสำรวม “ผมนึกถึงนังหนูลูกผม ถ้าหยู่ป่านนี้มันคงโตเปนสาวแล้ว มันแก่กว่าคุนหลายปี” ความรู้สึกไนไจบอกฉันว่าแกเหงาและเหงาตลอดเวลาหลายปีที่ฉันเห็นจนกะทั่งแกตายไนกะท่อมเล็กๆ ทางท้ายบ้าน เมื่อฉันแลเห็นความเปนหยู่ที่น่าเส้าชวนสงสารของชิต บุรทัตกวีเอกและภรรยา แต่ได้เห็นความแช่มชื่นรื่นรมน์ไนขนะที่ได้หยู่กับเพื่อนร่วมทุขคู่ยากและได้สังเกตเห็นความคิดไนแง่ดีอีกทั้งอารมน์อันเบิกบานจากสมองของเขาแล้ว ฉันจึ่งเข้าไจว่าที่กวีของเราดำรงชีวิตหยู่ได้ด้วยความสุข ทั้งๆ ที่ต้องอาสัยความเกื้อหนุนของคนอื่น และทั้งๆ ที่ต้องอาสัยเขาหยู่เช่นนี้ ไม่ไช่อื่นไกลเลย เขามีผู้คอยร่วมทุขประทังเข็น ถึงจะค่นแค้นก็อาดจะผ่อนหนักไห้เปนเบาได้.
ไนขนะนี้ชิต บุรทัตกำลังเริ่มงานเปนชิ้นเปนอันเช่นเดียวกับสามัคคีเภทที่แต่งมาแล้วอีกครั้งหนึ่ง งานไหม่ของเขานี้คือแปลคาถาธัมบทแล้วแต่งเปนฉันท์ นายบุรทัตอวดว่า จะได้ค่าจ้างบทละ ๑๐ สตางค์ เมื่อแต่งไปแล้วได้บทหนึ่งๆ ก็คัดลงสมุดปกแข็งเล่มไหย่ด้วยลายมือหวัดแกมบันจงอันงามของเขาเองหย่างเรียบร้อยปรานีต ส่วนนางบุรทัตก็ไช้เวลาว่างของเทอด้วยการแต่งกลอน “นิราสวังหน้า” เมื่อเราถามถึงหนังสือที่เขาชอบ นายบุรทัตก็ตอบแกมหัวเราะว่า “ฮื้อ จะไปชอบเรื่องของคนอื่นมากกว่าเรื่องของเราเองได้หย่างไรคุนก็ เรื่องที่ผมชอบมากที่สุดก็เรื่องของผมเองน่ะซี”
ไนคืนวันที่ ๕ พรึสภาคม ได้มีการรื่นเริงและรับประทานอาหารไนระหว่างชาวคนะหนังสือพิมพ์ประชามิตร-สุภาพบุรุสกับมิตรสหายเนื่องไนวันที่ระลึกคล้ายกับวันกำเนิดของบริสัทไทยวิวัธน์และหนังสือพิมพ์ประชามิตร ชิต บุรทัต กวีเอกได้รับเชินมาร่วมสโมสรด้วย ไนขนะที่เสียงคุยสวนเสเฮฮากังวานหยู่ไม่ขาดระยะ กวีเอกก็แต่งฉันท์อวยพรปากเปล่า โดยไช้ความคิดไม่กี่วินาทีนัก.
เมื่อแลเห็นความปรีชาสามาถซึ่งประจักส์แจ้งไนค่ำวันนั้น ทำไห้ฉันนึกไปถึงคำถามของเราข้อที่ว่า การทำงานของท่านกวีเอกต้องเลือกเวลา และเลือกสถานที่บ้างหรือไม่ แล้วก็ได้ยินเสียงตอบหย่างหนักแน่นมั่นคงไนทันทีนั้นเองว่า “ไม่ต้อง ขอไห้ผมสบายไจผมเปนเขียนได้ไม่ว่าที่ไหน และเมื่อไร เขียนได้ทุกเวลาและทุกแห่ง ไม่ว่าจะหนวกหูสักเพียงได” ซึ่งเปนความจิงทีเดียว และไนข้อหลังนี้ผู้ที่เคยทำงานหนังสือพิมพ์มาแล้วย่อมจะเปนพยานช่วยรับรอง จะต่างกันก็แต่ว่า เราไม่ได้แต่งหนังสือเปนกาพย์กลอนโคลงฉันท์ และกาพย์กลอนโคลงฉันท์ย่อมแต่งยากกว่าร้อยแก้วเปนธัมดา.
ก่อนที่จะยุติเรื่องของกวีเอกสมัยปัจจุบันอันได้ตีพิมพ์ต่อยืดยาวมานับสองสัปดาห์เสสเพียงฉบับนี้ เราจะเว้นการสแดงความระลึกถึงบุคุนท่านผู้เจ้าของเรื่องและภรรยาไว้นะที่นี้เสียไม่ได้ นอกจากการต้อนรับหย่างดีตามมีตามเกิด แต่มีความอารีอารอบตามวิสัยคนไจดีเผื่อแผ่ไม่เลือกหน้าแล้ว ยังไจกว้างพอที่จะไห้รายละเอียดอันเปนไปไนชีวิตได้ผ่านมาแล้วทุกระยะและทุกมุม เพื่อไห้ท่านผู้ที่ชอบอ่านชีวะประวัติได้แลเห็นว่าชีวิตของคนทุกคนย่อมมีทั้งดีและชั่ว ทุขและสุขปะปนกันหยู่ และความทุขกับสุข มีกับจน ดีกับเลว ไนชีวิตขอคนหนึ่งๆ นี้เล่าเราจะเลือกเอาแต่ดีมิได้ ถ้ามิฉะนั้นก็หาไช่ที่เรียกกันว่า “ชีวิต” นั้นไม่.
กล่อมช้างสวรรค์
โคลงสี่สุภาพ
อัขยมข้าบาทผู้	นักนิพนธ์
สมมติสมั์ “เอกชน”	ชื่อไช้
สนามนพทวาร,กมล	ปราโมทย์ นักนา
รจิตพจน์เชิดพระยสไท้	ธิราชผู้ผดุงสยาม
กาพย์ฉบัง ๑๖
สรีสรีสวัสดิเลิสโอลาร	อภิวันทนาการ
เคารพนอบนบประนาม
โชติรัตน์จรัสจรูทั้งสาม	ประเสิดโดยความ
เปนสรนะอันบวร
หนึ่งข้าน้อมเกสถวายกร	จอมเจ้าสีขร
ไกรลาสซงอุสภเปนพาหน์
หนึ่งนบไท้เทพย์ธาดา	โดยเบื้องเวหา
เลอหงส์วิหคเหินทยาน
นบเทพย์สมาพระกาล	ระเห็ดเหินคัคนานต์
โดยแรดเปนอาสน์ฉลององค์
น้อมเทพย์จตุรภุชยรรยง	นาคบัลลังก์ซง
นิทราเหนือกะสินธ์กสิรธาร
สี่องค์ซงริทธิ์มากมาน	มารังสริสดิสาร
พังพลายสืบเผ่าสี่พงส์
ถวายกรเทวกรรม์อันซง	ริทธิ์สักดิ์อีกองค์
ขันธกุมารมิ่งสิวางกูร
อีกองค์พารัสหัดถ์ไพบูลย์	หกพักตร์เถลิงมยูร
เปนเทวอาสน์พาหน
นบพระพิคเนสซงพล	พิคเนสวรสกล
เส็ดข้าถวายกรนมัสการ
ขอเชินเทพย์ไท้ทุกสถาน	ทั่วพิภพจักรพาล
อันข้าชุมนุมอนันต์
ประชุมไนโรงพิธีอัน	งามสง่าเงื้อมถงัน
เวหาสวิลาสบันจง
โดยรอบเรียบเรียงรายทง	เทียวเถือกอลงก์
ยะยาบยะยับประดับประดา
ราชวัตร์ฉัตร์ประจำเจิดตา	สรรพ์พิสโสภา
อำพนพิพิธพึงชม
พายไนเนืองแน่นอนุกรม	สักการสรรสม
ตังวายเครื่องไหว้สังเวย
มาลาคันธวิเลปน์รำเพย	หอมชื่นชวนเชย
ลาชะอุบะบายสรี
เทียนทองธูปถ่องโสภี	จุนจันทกะแจะมี
มาลย์มากหลายหลากหลายพรรน
เชิรับอามิสพลีอัน	ซงสั่งจัดสัน
สมควนสักการบูชา
เพื่อขอเทวริทธิ์มหิทธา-	นุภาพเพื่อมา
กำจัดอุบัติโพยภัย
อุปสัคคุปัทวันตรายไน	นอก,กาลไดๆ
หย่าพึงย่ำยีบีทา
สยามรัถมนทลมหา-	จังหวัดสีมา
ตลอดกเสมสมบูรน์
อภิรักส์ปิ่นไทผทมไหสูรย์	ฉัตร์แก้วอนุกูล
กั้งเกสราสดร์ฉัตถ์รัชกาล
ไห้ซงพระกเสมสำรา	พระกมลมาน
ทุกทุกทิพรัตินิรันดร์
นีรทุขนีรโสกส่ำสรรพ์	นีรโรคภยัน-
ตรายหย่าพ้องพะพาน
ฝ่าลอองธุลีบทมาลย์	จงปราสนาการ
หย่ากล้ำกลายพระบาทยุคล
ขอพระองค์ซงฉลองพระชนม์	พันสาอนนต์
อนันต์จำเนียรยืนนาน
พระยสพระเกียรติไพสาล	เกริกกิดาการ
ทุกเทสทุกทิสยินสแยง
สยองสยอนห่อนอาดออกสแดง	ริทธิราชเปลี่ยนแปลง
ทำลายมิตรภาพมากะทำ
ย่ำยีถิ่นสยาม-พระอำ-	นาจปกแผ่กำ-
จายจวบเจนจบปัถพี
น้อมมาลย์ถวายเมืองโดยมี	จงรักภักดี
ต่อบาทรัชราชนรินทร์
ข้าพระพุทธเจ้าทวยจินต์	กะวีเวียกยิน
ข่าวควนปราโมทย์รึดี
คือคเชนทรรัตน์รูจี	นัขเนตร์วรรนฉวี
สันพางค์โสภาคย์ไพบูลย์
อันเปนราชพาหน์มาพูน	เพิ่มพระเกียรตินุกูล
พระเดชพระยสยิ่งยง
สมลักสนะตระกูลมาตงค์	ประกอบสมซง
เกิดด้วยบุริทธิ์เพียบเพ็
คล้องได้ล่วงมาแล้วมาสเบ็	จะ,จวบกาลเปน
มงคลสมัยควนการ
พ่วงแพนพระคชาธาร	โดยลำดับวาร
จากนครสวรรคธานี
บันลุกรุงเทพฯ มหาบุรี	ยมเยสดิถี
๑. ค่ำกาลปักส์วันจันท์
พรึสจิกายนมาสนะวัน	ที่ ๖ สก. พรรส์
ตึงสาธิกสัตนิยม
เปนสรีพระนครควรชม	คชรัตนบรม
ราชอาสน์ฉลององค์เอาธูร
ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่มพูน	มาโนชมนู
บำเทิงสำเริงเหลือตรา
ขอกล่าวฉันทบทพจนา-	ภรน์ด้วยมธุรสา
เกลากล่อมพระเสวตร์กรินทร์
เฉลิมพระยสสมมติเทพย์ชนิน	ทรนาถมหินทร์
มหามงกุดเกสประชา.
วสันตติลกฉันท์ ๑๔
อ้า ๆ พระสรีสุภสกน-	ธวิมลประมวนมา
ซึ่งพรรน์และเบื้องสกละกา	ยะพิสุทธิ์พิเสสสม
ผุดผ่องประไพนยนะนับ	ฉวิโลมะพึงชม
ไพบูลย์นะลักสนะนิยม	วระราชพาหน
อ้าพ่อมิควรมนะระลึก	พนะพรึกสะอาร
มารดรบิดามิตระสกล	คนะาติประยูรพงส์
ลำเนาวนากระพนัส	ทุระรัสถะแดนดง
พ่อจุ่งสลัดสละพะวง	บมิควนถวิลโหย
แสนยากจะยาตร์บทะจะย่าง	ขนะไดก็ลำโบย
เบื้องบาทระบมสริระโรย	และระทุขระทมทน
พ่อกับคนาคชะคละคล่ำ	จระไกลระหว่างหน
แสวงภักสะภุช์ตรึนะดล	คิริโขดสิลาเนิน
จำจิตและจำจระคละไล	เลาะพนัสเขาเขิน
เดินยากก็จำหทยะเดิน	ภยะทุกขะพรรเหา
ยามเย็นยะย่ำสุริยะย้าย	และจะผายนะลำเนา
ค่ำคืนนะรัตติจระเทา	พิสพึงสยองขน
มวนม่าห์โขมดคนะประมาน	จะระรานนะอาร
ปีสาจฉกาจสิก็อนนต์	พนะเริงบรางควาน
ลำพองคนองสุระสนั่น	อุระพรั่นหทัยลาน
เยือกเย็นนะแนววนะวนาน	ตพิลึกและพึงกลัว
สัตว์ร้ายสพรั่งทรึคชาติ์	ขนะมืดขมุกขมัว
ออกเที่ยวนะรังสิสุริย์รัว	ก็จะขบนะบาทา
ทำไห้ระบมบทะระบอม	ทุระทุกขะนักหนา
เกิดแผลพุพ่านและก็จะปรา	กดะปามละลามไป
เดินดั้นและกันตกะจะเกี่ยว	ขนะยูรยาตร์ไคล
บุพโพและโลหิตะก็ไหล	พิสะควนจะลำเข็
วัสสันต์รึดูพิรุนะสาด	พยุกาจกะพือเย็น
เยือกโซมและซาบชละกะเซ็น	ปัถะพีก็น่านนอง
กรากกรำและซ้ำสุขะบมี	และทวีทุเรสครอง
กายทนระกำทุระสนอง	ก็ตลอดนะกาลฝน
คิมหันต์รึดูรึก็มิสุข	ทุระทุขะยิ่งดล
แสงสูริย์จะส่องนะพนะสน	ทะและทุ่งและดงดอน
แผ่นดินจะแห้งเพราะสุริย์แผด	ระอุเผาชโลธร
เหือดแห้งอุทกพระทินกร	ตปะเล่หะไฟลน
ดินแตกระแหงตรึนะแห้ง	และจะยาตร์ก็เหลือทน
น้ำท่าจะหารึก็วิกล	ชละขาดรึดูกาล
ยามกินและยามนิทระยาม	จรสุดจะทนทาน
ลำโบยระโหยหทยะดาล	ทุระภัยนะไพรพนอม
เหลือบยุงและบุ้งจะระจะรา	รึและร่านจะไต่ตอม
นับวันจะผ่ายสริระผอม	คนะคชก็เสียดสี
ยังวันจรก,ผรุสะร้าย	มนะหมายจะเบียลบีท์
มุ่งมาประหารคนะกรี	กรกุมสินาสแผลง
ตกต้องมิตายก็จะระทม	ทุระโหยระโรยแรง
รือบ้างก็โพนคชะแสวง	ประทะคล้องและราวี
ไพรพรึกส์ประกอบภิรุกะภัย	พิธะมากประมานมี
พ่อหย่าถวิลมนะรึดี	รึคนึงคนาสหาย
กายพ่อพิสุทธิ์ผิวะคละคลุก	ก็ขมุกขมอมกาย
ปนปังสุเปื้อนก็จะระคาย	ขระเวทนารคน
เหลือจักธิบายภยะพิบัติ	นะพนัสพนาสนท์
พ่อหย่าประวัตินิยมะมน	นะสถานมิควนรมย์
อุปชาติ์ฉันท์ ๑๑
นะกรุงสยามรัถ	ถพิพัทโนดม
ควนชื่นและเชยชม	อภินันทะสำรา
กรุงเทพฯมหานคร	สุบวรกเสมสานต์
วิลาสวิลัยปาน	วระเทพยะเมืองแมน
พิพิธวิภาคภันท์	อุปโภคะส่ำแสน
ไพบูลย์มิขาดแคลน	นระราสดร์กเสมสรี
ปราการประกอบพร้อม	ระยะป้อมประจำมี
ทวารพระบุรี	นะระหว่างประกอบกัน
อร่ามวโรภาส	วรราชวังจันท
รุ่งโรจน์จรัสพรร	นะมนีกนกกาจน์
มนเทียรประเทียบทิพย์	มรุเทพย์พิมานสถาน
มลังมเลืองลา	ดุจะลอยนะอัมพร
ดุสิตประเสิดสวน	อุทยานสโมสร
เทียบนันทวันอร	วระเทพย์สุนันทา
ควรเพลินจเรินจิต	ขนะพิสตระการตา
สยามะรัถปรา	กดะแสนจะสำรา
ประชานิกรชน	ก็สพรั่งกเสมสานต์
แสนส่ำทหานหาน	สรพรึบนิกายพรินท์
บุนักนะพ่อสรี	สุภลักสนะโฉมฉิน
ประสบประเสิดยิน	วรยสอดูลยา
ระลึกพระคุนวัน	อดิเรกะโอลาร์
ราโชปการสา	ทระซงประสิทธิ์สม
ไห้พ่อและผาสุข	นรึทุขรึทัยรทม
สถิตย์นะโรงรมย์	รุจิเรขจรูราย
อร่ามอุไรเรือง	และมเลืองมลังฉาย
เพริสแพร้วพะแพรวพราย	ก็ตระหง่านนะเบื้องบน
เพดานประดับดา	รกะมาสะเถือกถกล
ประกอบประกับยล	ดุจะเย้ยพิมานเมือง
นะแท่นสถิตย์แล	รึก็เลิสวิลัยเหลือง
ด้วยพื้นสุพรรนเรือง	ฉลุลักสน์เฉลาลาย
เครื่องลาดสอาดเอี่ยม	อดิเรกอร่ามราย
ประดับประดาพราย	สุภแพร้วพิลัยยล
ปิลันทนาภรน์	และสุพรรนะอำพน
ข่ายกรองกะพองกล	มนิกาจน์ประกอบกัน
ภู่ห้อยระย้ายล	รัตคนพิมลพรรน
ประกิจประกอบสรร-	พพิเสสสุภาภรน์
สุพรรนะพัตถ์ปก	ปริสดางคะบวร
ดาวมาสประภัสร	รัสมีระพีพรรน
อาภรน์พิพิธพิส	ก็พิจิตพิลัยวรรน
วิบูลย์นะเบื้องสรรพ์	สุภะเลิสอลงกรน์
คชาธเรสโก	สิระโสภนาภรน์
เลิสลักสน์กเรนทร	คิริเมขล์ก็กลกัน
สมสักดิ์ตระกูลสม	สิริสมนะยสสรร-
พะ,บุนะเบื้องบรร	พะประกอบนุกูลผล
คนาผดุงการ	คชบาลก็กังวล
พร้อมพรักพิทักส์นน	ทะประนังประนอมถนอม
น้ำท่าผลาหาร	บมิยากรึอดออม
ตระการแลหวานหอม	กัทลีมะพร้าวตาล
จะภุชะโอชา	รสะไดก็สำรา
เอมอิ่มกะมลมาน	-รึก็ได้สดวกดาย
จุ่งพ่อและจงจเริน	มนะเพลินถวิลหมาย
สราสกนธ์กาย	นะสถานกเสมเทอน
กาพย์ฉบัง ๑๖
อ้าพ่อขออ้อนวอนเชิ	พ่อจุ่งดำเนิน
ตามไนโอวาทานุสนธิ์
อันนายหัสดาจารย์ยุบล	เบื้องบูรพ์สกล
โดยคชวิธีทั้งผอง
พ่อจงจำนงจำนอง	ตั้งเจตน์จิตจอง
หย่าด่วนโทโสโมหันธ์
เคียดขึ้งขุ่นแค้นฉับพลัน	ฉุดเบื้องบาทถลัน
ถอนชนักแหล่งหลัก-ทำลาย
เบี่ยงสบัดหัตถาจารย์หงาย	เงยเสียรเดินกราย
กริ้วโกรธโลดแล่นแปร๋นทลวง
ลงทันต์ไล่ถีบเทอดงวง	ฟอนฟาดไหย่หลวง
ควาฉุดห่อนหยุดเหิมคนอง
ทำพยสโดยพลการผอง	พ่อหย่าหย่าปอง
บ่เปนประโยชน์นิสผล
พ่อจุ่งถ่อมกายทั้งสกนธ์	มุทุจิตขวายขวน
ประพรึติ์ตามสาสน์สุสร
อากับกิริยาอาทร	อุชุภาพบวร
ควนแก่คชยานยรรยง
เอื้อเฟื้อคชบาลอันจง	ได้อำรุงสง
เคราะห์ทั้งพิทักส์รักสา
พ่อจุ่งรึดีปรีดา	ไนพระบุา
ธิการแห่งพระภูธร
พึงมีมาโนชอนุสร	พระคุนากร
มั่นจิตคิดตั้งกตัู
ไนไท้ธิเบสร์ผู้ชู	เชิดภพสยามภูว์
พูนเพิ่มภิรมย์ร่มเย็น
ทั้งได้ซงผดุงพ่อเปน	สุขขจัดทุขเข็
ขาดหายห่อนมีบีทา
นิรันด์รู้ว่าอุบัติมา	กอบเกื้อบุา-
นุภาพพระผู้ภูมินทร์
จำนงจงจิตคิดถวิล	ฉลองพระคุนนรินทร์
เชิดช้อนพระเกียรติกำจร
ดั่งข้ารำพรรน์กลั่นกลอน	มธุรสเอมอร
ฉันทกาพย์พจีนี้เทอน.
นามผู้หยิง
นาเอ๋ยนารี	ภคินี,กัลยา,สุดาสมร
นุชนาด,วนิดา,พงางอน,	สายสวาสดิ์,บังอร,พธู,นวล,
ยุพดี,กานดา,ยอดยาจิต,	โฉม,มิ่งมิตร์,นงนุช,สุดสงวน,
สิบเก้าแล้วยังไม่หมดกะบวน	เออสำนวนนามผู้หยิงมากจิงเอย
เรื่องชื่อ ละคอนฉันท์ “สละกันเพราะแต่งงาน”
ผู้ผูกประพนธ์การ
ระบุนามะ
“แมวคราว”
เปนอินทรวิเชียรฉันท์	เพราะฉะนั้นนะองก์ยาว
ความเนื่องแนะเรื่องราว	ระยะเว้นมิเปนฉันท์
(องก์ ๑ ข้าพเจ้าพูด-หล่อนฟัง)
๏ เปิดม่านสถานสวน	พิสล้วนสล้างพรรน
สิ่งสัพประดับอัน	อุทยานจะควนมี
๏ วันล่วงลุเวลา	ขนะกาละราตรี
แขไขประไพสรี	นะนภางค์สว่างผอง
๏ ส่ายจักสุจับซุ้ม	ฉเพาะพุ่มผกากรอง
ภาพมีสตรีมอง	อรชอนฉอ้อนโฉม
๏ พร้อมพรหมจารี	ดรุนีนะวัยโลม
โลกไห้ตลึงโหม	มุหเหตุสิเนหา
๏ เก้าอี้สนามตั้ง	เหมาะและบังกะทั่งตา
คนผู้จะจู่มา	เจอะตลอดจะสอดฟัง
๏ สาวน้อยสินั่งนิ่ง	กลกริ่งกมลยัง
หนักอกวิตกฝัง	หรึทัยและไฝ่ฝืน
๏ จักเชื่อก็เหลือเชื่อ	จะมิเชื่อก็เหลือกลืน
ความรักประจักส์ยืน	ดุจทิพพยานตรึง
๏ ไกล้ร่างมิห่างลูบ	และจะจูบก็แทบถึง
คือภาพบุรุสพึง	พิสวาทระหว่างสาว
๏ นั่งชิดพินิจโฉม	มนะโน้มสนิธราว
ชู้รักสุภักดิ์คราว	ปิยะไคร่คละเคลียครอง
๏ สัมผัสหัตถ์กุม	กรนุ่มประหนึ่งยอง-
ไยหยุ่นและครุ่นปอง	ประดิพัทธ์กะหวัดเคียง
๏ ปากสั่นกะสัลย์เย้า	ยุกะเส่ากะแสเสียง
พร่ำพรอดและออดเพียง	ชีวะปลงกะนงคราน
๏ กายไจอะไรยุต-	ติอนุชจะเรียกขาน
ยอมยอบเพราะมอบปราน	กะอนงค์นิรันดร
๏ หลากหลายขยายพจน์	มธุรสนะบทกลอน
ยากกล่าวและยาวยอน	อุระเยาวดีดล
๏ เจ้าหล่อนจะงอนแง่	พจิแก้ก็เพียงกล
เนื่องนั่งและฟังจน	ดุสนีคนึงคำ
๏ ลงท้ายก็คลายทิต-	ถิและจิตจางจำ
รับรักตระหนักนำ	แนะประนอมก็ยอมชาย
๏ เกินจับและเกินจุม-	พิตกุมตระกองกาย
เกินเพลินและเกินหมาย	เพราะพจีผจงแจง ฯ
(องก์ ๒ เจ้าหล่อนพูด-ฉันฟัง)
๏ เปิดม่านสถานฉาก	ครึหะฉากจะสำแดง
โดยไดก็ดัดแปลง	เหมาะกะเรื่องเถอะรู้กัน
๏ เริ่มแรกบแผกผิด	กะชนิดบุรุสพรรค์
รุ่นหนุ่มกะชุ่มมัน	รสรักประเดิมโรง
๏ หวังสาวปะคราวสม	อภิรมย์กะไรโมง
ตุ้มนาลิกาโคลง	และคระไลลุเร็วเหลือ
๏ ไม่หยากจะจากห่าง	สละต่างก็ต่างเจือ
จุนเปรมประดุจเรือ	จรรับกะลมฉิว
๏ แล่นเฉื่อยระเรื่อยสิน-	ธวะถิ่นและชมทิว
แทบฝั่งสะพรั่งริว	ระยะรุกขะรำไร
๏ เปนที่ประเทองรื่น	รติหื่นจะหาไหน
เปรอเปรียบประเทียบไจ	จุเสน่ห์นะหนุ่มสาว
๏ ยิ่งวันและวันเปลี่ยน	ทินะเวียนลุวารยาว
ยิ่งรักและรักราว	กะจะกลืนก็คืนกลาย
๏ ค่อยกลับและนับแน่	ขนะแต่จะแปรปราย
เหมือนผัวกะเมียราย	พระเคราะห์ผิดนะสมพงส์
๏ โดยเทพธิดาเทอ	สุภเลอลุเลยทง
แหล่งถานะพางง	และเพราะโง่จะโอ่งาม
๏ เห็นเมืองมนุสเปน	ภพเช่นสวรรคหลาม
แหล่ล้วนประมวนความ	สุขะคว้าจะมาถึง
๏ มีนี่จะเอานั่น	และกะนั้นกะนี้จึง
จักสมนิยมพึง	หรึทัยมิไคร่พอ
๏ ตั้งแง่กะแหน่เง้า	ปะเหลาะเล้าและเลียมขอ
ไม่ไห้ก็ไช้คลอ	ชลนัยน์พิไลครวน
๏ ได้แล้วมิแคล้วเลิก	ธนะเบิกบวายกวน
กิจบ้านสิพาลชวน	จะละเว้นมิเปนธูร
๏ พายหลังก็ตั้งต้น	บทบ่นบมีมูล
เรื่องน้อยสิคอยคูน	ทวิตรีพจียาว
๏ แส่หาประดาเหตุ	ทะเลาะเลสและชวนฉาว
ตูรับสดับราว	กะมิรู้จะดูที
เจ้าหล่อนจะย้อนหยั่ง	สติดั่งสตรีดี
หรือไม่รึไช้ชี-	วิตะเช่นกะเปนมา
(องก์ ๓ ทั้งเจ้าหล่อนและฉันพูด-เพื่อนบ้านฟัง)
๏ เปิดม่านสถานสน	ธิก็กลกะก่อนคลา
คราวโชคและชาตา	ปริวัตระหว่างสอง
๏ ทั้งสิ้นมิกินกัน	สหะฉันทะปรองดอง
เริ่มจางจะหมางหมอง	มิเสมอเสมือนมาน
๏ เสียงค่อยและถ้อยพ่น	พิสะบ่นบแรงราน
ยิ่งดังกะทั่งดาล	ทุสะแดและแหวเสียง
๏ เกรี้ยวกราดตวาดด่า	เอะอะท้าขรมเพียง
แหกปากกะชากเถียง	ทุรพจน์มิลดคำ
๏ ขู่ปลอบบชอบเพื่อ	พิเคราะห์เชื่อและเกรงยำ
ถือสิทธิคิดทำ	ดุจไจมิไห้ขวาง
๏ ปุลลึงคะพึงซาบ	เถอะสภาพสตรีนาง
สมยุคนะทุกทาง	คติโลกจเรินเลอ
๏ วิชาและสามารถ	ก็ฉลาดและอำเพอ
ไจทำบพล่ำเผลอ	ผลเผล็ดสิเพลาเกียรติ
๏ เช่นชุดบุรุสกิต	ติสถิตสริสดิ์เรียน
หยิงย่อมจะพร้อมเพียร	ประลุเท่าและทันชาย
๏ แม่บ้านก็ปานมา	ดรถานะแท้หมาย
เปนไหย่มิไช่ควาย	และบุรุสจะฉุดจูง
๏ มากมูลเพราะพูนโท	สะอะโขลุขีดสูง
สุดธัมจะจำรูง	กุธะรั้งเพราะฟังคำ
๏ แซ่ม้านะขวาหัตถ์	ก็ทะมัดทะแมงกำ
หวดป่า บ ช้าทำ	ริกะร่างมิพอครือ
๏ ดีมากนะปากกล้า	แน่ะแหละข้าก็แข็งมือ
ที่สุดบุรุสคือ	ปุถุชนบทนหยาม
๏ เยี่ยสรรพะภรรดา	ภริยาผิหาความ
ร้อนหูมิรู้ความ	นิติหยิงนะสิ่งควน
๏ เลือดน้องแน่ะนองหน้า	เพราะสวามิทันท์ทวน
กึ่งก้ำกะสำนวน	นิรคุนและข่มผัว
๏ ทันไดก็ได้ผล	พหุดลนะเขตครัว
เรือนแค่และแม้มัว	นิทระม่อยก็พลอยมอง
๏ กาลเนื่องก็เนื่องกา	รนะน่าระอาของ
เพื่อนเหย้าเพราะเราปอง	ชะนะด่าและตีกัน
(องก์ ๔ สาลพูด-ข้าพเจ้ากับเจ้าหล่อนฟัง)
๏ เปิดม่านสถานสิท	ธิพินิจคดีอัน
เผยยุติธัมสรร	พะผเด็ดนะดุลดี
๏ ความแพ่งเพราะภรรยา	สละหย่ากะสามี
เนื่องมาลุการีย์	ธุระผู้พิพากสา
๏ รับฟ้องและถ่วงถ้วน	นะกะบวนพิจารน์ตรา
ตรวดสอบประกอบถา	นะพยานจะค้านติง
๏ เส็ดสิ้นระบิลลัก	สนะหลักประจักส์อิง
สำนวนนะส่วนหยิง	ละนิยมและข่มชาย
๏ ฝ่ายผัวบชั่วเช่น	กะประเด็นก็เด่นหลาย
ข้อเกี่ยวประทุสถ์กาย	และมิรักกรุนย์เมีย
๏ แม้เลี้ยงจะเที่ยงธัม	เถอะก็ดำริเริ่มเสีย
มาก่อนและผ่อนเพลีย	ปริยะพร่องประพรึตคลา
๏ ไม่ผ่อนกะอ่อนเพส	พิเคราะห์เหตุเพราะภรรยา
ยั่วโกธะโทสา	คติแซกก็แผกแผลง
๏ ยกบทพระกดหมาย	ปริยายยุบนแจง
ขิงราและข่าแรง	กลกันกะนั้นเทียว
๏ ผัวเมียผิเกลี้ยไกล่	บ มิได้เพราะไช้เคียว
กุมคนละเล่มเจียว	เจอะก็จ้องประจนกัน
๏ เช่นนี้จะมีผา-	สุกภาวะสามั
เพียงเพื่อนก็เบือนผัน	ผลสุขบสู่สม
๏ หยู่กันนิรันดร์ไป	ก็จะไร้ประโยชน์รมย์
รังแต่จะแปรตรม	อุระตราบสภาพแปลง
๏ ไป่ตายก็หน่ายร้าง	ฉเพาะข้างมิคลางแคลง
คู่ครองมิหมองแหนง	มนะคลายและกลายดี
๏ ยากนักจะชักกลับ	ผิวะนับนะโลกีย์
แต่ตั้งกะทั่งจี	ระสมัยมิไคร่เห็น
๏ ชี้ขาดพิพาทยุต	ติประดุจสแดงเปน
เหตุผลมิพ้นเข็น	อุปสัคคะเสื่อมเสีย
๏ ไห้พรากประจากถา-	นะสภาวะผัวเมีย
แห่งกันและกันเยีย	ดุจยุกติธัมยล
๏ เรื่องรักจะยักแยก	และจะแตกเพราะต่างคน
ต่างกล้าและท้าทน	บมิไหวก็ลานวาร (หนึ่งแล) ฯ
จบตอน-ละครฉันท์
“สละกันเพราะแต่งงาน”
เพียงนี้แหละเปนกาล 	เหมาะกะคำจะสำแดง
คติของพวกเราชาวไทย
กาพย์ยานี ๑๑
๏ เราไทยอุบัติไน	ประเทสไทยวิไลยครัน
ชนกชเนติพัน-	ธุเราเล่าก็ล้วนไทย
ซ้ำบริหารตน	พยุงชนม์จเรินวัย
ไนไทยวิราสภัย	ภิรมย์สุขมิขุกเข็น
นี้เพราะพระจอมไทย	ธิราชไท้ไทยเปน
ฉัตรแก้วกำบังเย็น	สริราพยพเรา
เหตุนี้และเราไทย	เร่งคิดไว้หย่าไจเบา
เชื้อชายปรีชาเชาว์	มโนหานและชาสิลป์
เร่งควนอนุสสร์รู้	กตัูพระภูมินทร์
กัตเวทิเร่งจิน	ตนานึกคนึงสนอง
พระเดชพระคุนปิ่น	มหินทร์เทพยโพธิ์ทอง
ซึ่งซงอำรุงครอง	ไทยรัสถ์และเราไทย
ดลยามสยามรมย์	เปนบรมสุขไน
กาลไดสมัยได	คนะเราก็เปรมปรีดิ์
ผิว์ยามสยามทุข	บมีสุขกเสมสรี
เหตุหมู่ริปูมี	เปนอาทิมาบีทา
เราไทยก็ควนจัก	สวามิภักดิ์ประกอบสา
มัคคีทั้งจิตกา	ยะเพื่อหวังกำจัดภัย
รักษาองค์อิสวเรนทร์	สมาเมนทรกุตไกร
รักสาประเทสไทย	ไทยชาติเฉลิมชู
รักสาพระพุทธสาสน์	วระวาทบรมครู
โดยความกตัู	กัตเวทิ์ของไทยเรา
ควรม้วยก็ยอมม้วย	ชีวะด้วยมรนภัย
ความดีขจรไป	ตลอดฟ้าและดินสู
ชาติเช่นกับนาวา	มโหลาระยาตร์ยูร
จอมจักร์มไหสูรย์	พระประดุจนายเรือ
ส่ำราสดรไน	ไผทคือคนาเผือ
อาสัยนาวาเหลือ	พรรนนาเอนกนันต์
ผิว์เรือจะอับปาง	ลงนะกลางสมุทอัน
ลึกล้ำมหันต์ครัน	ก็จะม้วยมิเหลือหลง
เราไทยควนคิดว่า	จะช่วยพานาวาตรง
ข้ามมหาสมุทคง	คืนสู่ถิ่นนิเวสสถาน
ฉันไดนะไทยเรา	ก็บเขลากมลมาน
ชาติชายชาตรีชา	ควนจะคิดผดุงชู
ไทยเราไห้ยิ่งเยี่ยม	จเรินเทียมวิเทสภูว์
สมนามและสมบู	รพะชนนิยมกัน
เสียชีพหย่าเสียสัจ	วระวัจน์พระซงธัม
ระลึกทุกคืนวัน	สถิตเหนือศิโรตม์ เทอน ฯ
เออ! ท่านจักอ่านไนวิธีไหนก็ตามที
[บทประพันธ์บทนี้เปนบทแรกที่นายชิต บุรทัตเขียนไห้อ่านได้เปน ๒ วิธี]
“เออ! ท่านจักอ่านไนวิธีไหนก็ตามที” นี้ ท่านเจ้าคุนตรีปีดกเถระผู้งามด้วยสีลาจารวัตเจ้าอารามทวยเทพาวาส นามพระเถรนั้นแหละลือดัง โดยว่องไวไนโวหารกวีการพิเสส สังเกตด้วยกล่าวได ฟังก็คล้องจองเพราะพร้องคำ เปนกาพย์กลอนโคลงฉันท์ ฉลาดพรรนนานำปราโมทย์ เย็นโสตทำนุแด่ผู้สดับฟัง เขียนซึ่งข้อความ เห็นเช่นเฉลยคดี ดังมีหยู่เบื้องต้น ยังจะกล่าวอีกตลอดไป เปนถ้อยบำเทองปลุกสนุกสุขสรานไจ ถึงมิตรล่วงนิสัยกวีพันธ์ ผู้มีไจรักอักสรสาตรและคำปราชุเมธี ทั้งสุนทรวาทีนิพนธ์ไพเราะนานา
ท่านหลวงอาดอ่านได้หละหรือ ไนกวีภาสาไหม่นี้ ซึ่งอาตมาคิดลิขิตแผลง หากถ้าท่านเห็นชอบ ก็เชินตอบ และโปรดแปลงถ้อยคำที่ควนแคลงระคายหู ผิหากมี.
เออ! ท่านจักอ่านไน	วิธีไหนก็ตามที
นี้ท่านเจ้าคุนตรี-	ปีดกเถระผู้งาม
พร้อมด้วยสีลาจา-	รวัตรเจ้าพระอาราม
“ทวยเทพาวาส” นาม	พระเถรนั้นแหละลือดัง
โดยว่องไนโวหาร	กวีการพิเสสสัง-
เกตด้วยกล่าวไดฟัง	ก็คล้องจองเพราะพร้องคำ
เปนกาพย์กลอนโคลงฉันท์	ฉลาดพรรนานำ
ปราโมทย์เย็นโสตทำ-	นุแด่ผู้สดับฟัง
เขียนซึ่งข้อความเห็น	เฉลยเช่นคดีดัง
มีหยู่เบื้องต้นยัง	จะกล่าวอีกตลอดไป
เปนถ้อยบำเทองปลุก	สนุกสุขสรานไจ
ถึงมิตรล่วงนิสสัย	กวีพันธุผู้มี
ไจรักอักสรสาตร	และคำปราชุเมธี
ทั้งสุนทรวาที	นิพนธ์ไพเราะนานา
ท่านหลวงอาดอ่านได้	หละหรือไนกะวีภา-
สาไหม่นี้ซึ่งอา-	ตมาคิดลิขิตแผลง
หากถ้าท่านเห็นชอบ	ก็เชินตอบและโปรดแปลง
ถ้อยคำที่ค้วนแคลง	ระคายหูผิหากมี
นึกสมอมยิ้ม
นึก น้องนุชนาดเนื้อ	นางนวล
สม สู่สมสุขสวน	ส่างเส้า
อม องค์อบอายอวล	โอบแอบ อกเอย
ยิ้ม เยาะยียวนเย้า	ยั่วแย้มยามยล
บทประพันธ์ ของ ชิต บุรทัต
ที่ยังมิได้เคยพิมพ์
กันก่อนแก้
โคลงสี่สุภาพ
๏ เชินไทยผองน้องพี่	พึงสมาน สมัคแล
รำลึกไนหลักการ	เกี่ยวข้อง
กับชาติประเทสถาน	ทำกิจ
กันก่อนเกิดภัยพ้อง	เพ่งไว้ระไวระวัง
๏ ทั้งมวลหมายราสดร์ทั้ง	ทางรัถ
รวมร่วมการจำกัด	กะไว้
ไครมีกรนีย์ถนัด	ไนส่วน ไหนนา
ทำนั่นผลนั้นได้	เนื่องด้วยเดียวเสมอ
๏ หวังเลอหวังเลิสก้อง	เกียรติไกร
ชาติประเทสชนไทย	ทั่วผู้
บเบียดบ่เบียนไคร	ครองสงบ
สงวนผูกมิตรภาพผู้	เพื่อนด้วยดีสมาน
๏ เปนการปรากตฉะนั้น	ไนประวัติ
ตราบพระธัมนูรัถ	เริ่มไช้
เก้าปีสวัสดีถัด	ถึงสก สืบแฮ
เห็นยิ่งผลจิงได้	เด่นขึ้นควนมอง
๏ แต่ของดีนี่แล้	หลักมี หยู่นา
มิว่าไครคอยที	ท่าได้
คงเปนเช่นโจรี	อริล่วง
ลักลอบทำลายไห้	เหตุร้อนรอนเรา
๏ เปรียบเอาเข้าเค้าดุจ	ดังบุค- คลรือ
เรียกหมู่ชุมชนทุก	ถิ่นแท้
ถึงชาติประเทสยุค	ไหนย่อม
หยู่กับกำลังแล้	หลักป้อง กันการน์
๏ ไนถานประเทสชั้น	ชาติชน
เชิงชอบประกอบพล	เพียบห้อม
ด้วยกองทัพสัพพหล	ทหานเชี่ยว
ชล, บก, เชิงบินพร้อม	พรึ่บไว้ไวประจัน
๏ อีกอันอาวุธอ้าง	องค์สำ- คันเฮย
เห็นมากหากจักจำ	จดแจ้ง
สมัยไหม่ยิ่งไช้ทำ	ถึงขีด
พิคาตกันปานแป้ง	ป่นปี้เปนไป
๏ แก้ฉันไดไม่ได้	โดยโลก จเรินแล
การยุทธยังยากโยก	แยกเร้น
เรารู้จักรับโชค	เชิงวอด วายรือ
รือจะลุกขึ้นเต้น	ต่อสู้ดูที
๏ มีทางมีท่าแล้ว	แลคิด
กันก่อนการแก้กิจ	ก็ต้อง
เตรียมรบครบทุกชนิด	ทางชนะ
ไนจุดยุทธสาตรข้อง	เกี่ยวข้างทางทหาน
๏ เปนการทำที่ต้อง	เต็มไจ
เปนกรนียะไน	เยี่ยงนี้
เพื่อชาติประเทสไผท	ถเกิงสักดิ์
เพื่อรัถธัมนูชี้	ชัดไว้ไทยถนอม
๏ “หวังสงบเตรียมรบพร้อม”	พึงถือ ฉะนี้นา
“ชาติเปรียบบ้าน ทหานคือ	เขตรั้ว”
ไครบุกรุกเรารือ	รานระ เราเพื่อน
พลีตลอดเลือดเนื้อกลั้ว	เกียรติกล้ากลางสมร
๑๓ มกราคม ๘๕
ตู้ทองของปราช์
สักรวา ตู้ทองของปราช์ก่อน คือกาพย์, กลอน, โคลง, ร่าย, มามายนักหนา ดอกสร้อย, สักรวา, เห่, ฉันท์, เสภา, เปนต้นว่าพอเปนเค้าไห้เข้าไจ ร่วงโรยมาช้านานเพราะเหตุผู้ มีความรู้คือกุนแจแต่ไม่ไข เดี๋ยวนี้ท่านขุนสารัตถ์คัดไว้ไน ประตูไหม่มากมายแพร่หลายเอย
ทำลายง่ายกว่าส้าง
โคลงสี่สุภาพ
๏ ทุกประเทสต่างส้าง	สะสม
อำนาดครบอบรม	รอบไว้
หวังไครไม่ลบคม	คงคู่ แข่งเพื่อน
ผิวะพ่ายหมายปราบไห้	หักด้วยกำลัง
๏ ดั่งนี้ชัดชี้แน่	ไนมนุส
ชนชาติฉลาดสุด	สรุปอ้าง
เอาไดก็ได้ดุจ	แดมุ่ง
ตามวิสัยสืบส้าง	สริสดิ์พื้นภพจเริน
๏ คิดเทอนคนถ้ามั่น	ธัมมะ
สามัคคีดีละ	เหล่านั้น
ก็คือหมู่ผู้จะ	จรูงโลก
จเรินเลิสเกิดเกินขั้น	ขีดดั้งเดิมมา
๏ สามัคคีขาดแล้ว	เลยกลาย
เปนอริต่อกันหมาย	มุ่งล้าง
เขาแหละพวกทำลาย	โลกแหลก ลงแล
แถลงแง่ง่ายกว่าส้าง	สิบร้อยพันประมาน
เราจน
กาพย์ห่อโคลง
๏ ความจนของคนหนอ	จนอื่นก็พอทนทาน
จนหมดอดอาหาร	นั่นแหละผลแห่งจนจิง
๏ ความจนจนแม้จัก	จนประการ ไดเพื่อน
จนอื่นพอทนทาน	แต่ถ้า-
จนอดหมดอาหาร	หาไม่ พอเลย
เรียกว่าจนจิงอ้า	เอกแท้ทางจน
๏ ชาวชนที่บ่นกัน	ว่าจนครันหวั่นประวิง
แต่ไยไม่ไหวติง	ส่งเงินเกื้อเพื่อทางอบาย
๏ ชาวชนบ่นพร่ำร้อง	เราจน จิงเอย
เหลือที่จะทานทน	ทุขไร้
กะนั้นไม่พรั่นขน	เงินส่ง
เพื่ออบายมุขได้	ดั่งนี้จนหรือ ?
๏ ด้าวเราเล่าถิ่นที่	เลี้ยงชีวีมีเหลือหลาย
ไม่หมดถึงอดตาย	บ่นจนเห็นมิเปนจิง
๏ ด้าวเราประกอบด้วย	แดนดิน ดีพ่อ
ภูมิประเทสทำกิน	เหมาะแท้
มิหมดอดดอกถวิล	วิตก ไยพ่อ
จักบ่นว่าจนแก้	กล่าวฉะนี้จิงไฉน
๑๘ มีนา ๘๕
สัชาติอีกา
อินทรวิเชียรฉันท์
๑๑
๏ เช้าตรู่ดนูตรอง	ธุระผองจะพึงทำ
ไดบ้างระหว่างดำ-	ริก็ได้สดับเสียง
๏ แจ๊กแจ๊ก !-จ๊ะแจ๊ก !!-จ้ำ	สรซ้ำสิสำเนียง
นกร้องขรมเพียง	ชนพูดนะภาสา
“๏ ช่วยด้วยซิ !-ช่วยด้วย !	น่ะแน่ะช่วยเถอะเร็วรา
มีอ้ายอะไรมา	ก็มิรู้หละ รังแก !”
๏ เสียงนั้นกะชั้นดัง	ดนุฟังกะทั่งแปร
ถี่รัวเพราะกลัวแล	เพราะจะหลบจะหลีกภัย
๏ อ้า ! อาตม์มิอาดเว้น	อุระเต้นและเห็นไป
เปนภาพ ก็ซาบไน	ขณะนั้นนะทันที
๏ รู้สึกบเปนสุข	และก็ลุกมิรอรี
รีบมองนะช่องมี	เหมาะกะเนตรถนัดเห็น
๏ รั้วหนามมะขามเทส	ระยะเขตตคามเปน
เชิงซุ้มและพุ่มเพ็น	พิธพรึกส์ลดาพัน
๏ กางเขนสกุนคู่	ฉเพาะหยู่และยินมัน
เคยร้องเพราะพร้องครัน	พิเคราะห์เห็นก็เอนดู
๏ ทุกเช้าสิเฝ้าตรับ	เสนาะสัพท์สนั่นหู
ทุกเย็นมิเว้นตู	จะปะตาเพราะมารัง
๏ ผัวเมียคละเคลียร่วม	รสะรวมรึดีหวัง
สืบพันธ์สกุลดัง	นระดุจจเดียวกัน
๏ เช้านี้แน่ะอีกา	เกะกะกล้าฉกาดครัน
คงหวังเพราะรังมัน	น่ะแหละแม่นละมีฟอง
๏ อีกาชะล่าไว	แวะเจอะไข่ขโมยของ-
มันได้จะไปปอง	ปริภุชะพอเพียง
๏ สมเพชพิหคสอง	สรก้องกะเกริ่นเสียง
ทั้งคู่เกาะหยู่เคียง	และขยับเผยอกาย
๏ ด้วยธัมชาติแท้	วิเคราะห์แม้วิหคหมาย
ตัวนิดมิคิดตาย	และจะตามบคร้ามกลัว
๏ สองปีกขยับป้อง	มุขะมองมิเหม่อตัว
เมียกั้นกะชั้นผัว	ก็สกัดกะสัตรู
๏ เข้าซ้ายและย้ายขวา	สิพะว้าพะวังดู
คุมเชิงจะสู้ชู	สิระร้องระวังภัย
๏ สัชาติอุบาทว์กา	ละก็ว่าวิสัยไจ
เจือริสยาไป	ประลุกัปป์บกลับกลาย
๏ ลูกมันละมันรัก	และก็ฟักก็ฟูมฟาย
ลูกเขาละเฝ้าหมาย	จะกะชากจะฉีกกิน
๏ แม้ฟองก็ปองริบ	ปะเหมาะหยิบมิไยยิน
มึงร้องบต้องจิน-	ตนะแจ้งจะแกล้งครัน
๏ ในปากน่ะหากไข่	ประจุไว้มิว่างพลัน
หาไม่ละคงมัน	จะมิเว้นวิหคสอง
๏ อีกาก็พาไข่	ทิชะไปประดุจปอง
ตูเห็นเขม้นมอง	มานะนึกระลึกหวน
๏ หยั่งเหตุพิเสสซาบ	ปิยภาพพิหคควน
เปนที่ประเทองชวน	พิสะชอบนะเชิงความ
๏ แท้รักประจักส์รู้	คติ ดูเถอะ เปนตาม
ทุกรูปและทุกนาม	นระหรือติรัจฉาน
๏ ร้ายกาดก็อีกา	กลิภาวะชาติพาล
ตัวดำและสันดาน	ดุจะร่างสรุปเลว-(เหลือแล)
บุตามาพบ
บุ พี่เหลือบเนตร์แล้ว	หล่อนเหลียว ภักตร์แฮ
ตา ต่อตาสบเสียว	สวาสดิ์กลุ้ม
มา ไข้แพทย์อื่นเยียว	ยาห่อน หายนา
พบ นุชบุสุดคุ้ม	โรคนั้นพลันคลาย
เฉลิมฉลองวันชาติ
ภุชงคประยาตรฉันท์
๏ เพราะเปี่ยมปิติปลื้มปลาบ	ระลึกซาบเสมอกาล
นะ “วันชาติ” เฉลิมวาร	ฉลองวาระมาถึง
๏ พสกส่ำสิสำแดง	รึดีแจ้งประจำจึง
สมานจิตรำพึง	ประดุจพี่และน้องผอง
๏ ละล้วนพันธุเผ่าไทย	สถิตไนขนบครอง
นะ ขอบเขตวิถีของ	ระบอบรัถธัมนู
๏ ประชาธิปไตยชื่อ	จะชี้หรือก็คือมูล
เพราะราบเรียบและเพียบพูน	พิพิธภาวะพึงมี
๏ ประมวนผลจะดลได้	อะไรไดอุดมดี
ประโดยสรรพะเสรี	สรุปสิทธิอิสสร
๏ มิผิดแผกมิแยกชั้น	เสมือนกันนิรันดร
ก็ถึงแท้และแน่นอน	ตระหนักไนหทัยเรา
๏ ลุปีเก้าจะเข้าปัจ-	จุบันพรรสสิพร้อมเพรา
สะพรั่งพัทนาเนา	เอนกสิ่งประโยชน์สาร
๏ ประสบแจ้งประจักส์ตา	และไจมาตลอดกาล
อดีตเนื่องฉนำนาน	ฉะนี้น่าจะปรารมภ์
๏ ระลึกรู้ระหว่างราสดร์	นะ “วันชาติ” และชื่นชม
ประชุมฉันทะชอบสม	สมัยสันนิบาตวาร
๏ สมัคหวังและยั้งยึด	ประพรึตพรึดธิธัมถาน
กะทั่งเกี่ยวกะทำการ	เสาะสรรส้างสริสดิ์ผล
๏ ทวีแผ่เพราะแพร่เพิ่ม	ผดุงเติมผเดิมดล
ลุแด่ชาติประเทสตน	จเรินเต็มและเข้มแข็ง
๏ นะ “วันชาติ” ประชาชาติ	เพราะมุ่งมาดกมลแรง
รึดีจิตผจงแจง	จรดพากย์ประพันธ์ฉันท์
๏ เฉลิมวาระวันชาติ	ฉลองมาสสมัยอัน
อุดมสิทธิครบสรรพ์	ประสบทั่ว นะไทยชน
๏ ชโย! พรบวรวัทน์	สวัสดิ์ภัทรพิบุลดล
นิรันดรผเดิมพล	สมัถเพียบภิย์โยพูน
๏ ประเทสชาติพระสาสน์ขัต-	ติย์ราชรัชช์มไหสูรย์
สรุปรัถธัมนู	จิรัตถีติกาล เทอน
๒๔ มิถุนายน ๘๔
คนไทยไจเพ็ชร
สักรวา คนไทยนำไจเพ็ชร	พริกเม็ดเล็กว่าเผ็ดยังเผ็ดกว่า
เข็มว่าแหลมๆ กว่าเข็มเต็มราคา	เกลือเล่าว่าเค็มหย่างไรไม่ทนทาน
ไม่พรั่นไครมาหย่างไรไปหย่างนั้น	ไม่หวาดหวั่นขามขยาดจิตอาดหาน
ไม่กลัวไครแต่ไม่เที่ยวเลี้ยวรังควาน	คิดแต่การเครื่องจเรินดำเนินเอย
สำแดงสดุดีสัพท์-ต้อนรับทหานหาน
กาพย์ฉะบัง ๑๖
๏ นะชานชาลาสถานี	กรุงเทพฯ วิถี
กว้างไหย่ไนระยะยาวยล
๏ สลอนสลับคับคั่งผู้คน	คือชุมนุมชน
ชาวไทยทุกวัยเพสถาน
๏ โอกาสต้นมาสเมสกาล	ลำดับนับวาร
หลายวันอันรู้ทั่วราสดร์
๏ รัถบาลแถลงการน์ประกาส	ว่าทหานแห่งชาติ
ผู้พร้อมยอมสละชีพตน
๏ เหล่าหลายทั้งนายเนื่องพล	ปวงได้ไปดล
แดนอินโดจีนจำนง
๏ ปติบัติกิจรัถรนรงค์	สำเหร็ดเส็ดลง
เรียบแล้วด้วยแกล้วแกร่งหาน
๏ กลับมาโดยพาหนยาน	รถไฟไนวาร
เวลากำหนดขนะถึง
๏ นรึโคสแซ่โสตเสียงอึง	อื้อเอิกเกริกพึง
พอไจ “ไชโย!” ยินขรม
๏ พร้อมพร้องทำนองเพลงรมย์	เริงรื่นชื่นชม
เชิงปลุกปลอบขวันบรรสาน
๏ สำแดงสดุดีโดยงาน	เปนประวัติการน์
สำคันของชาติเช่นแถลง
๏ ส่วนแรกซึ่งสริสดิ์ด้วยแรง	ร่วมกันขันแข็ง
แห่งเขาผู้เขาเขตต์สนาม
๏ รบสึกประสบได้ชัยงาม	เผยแผ่แพร่ความ
ก่องก้องเกียรติสักดิ์เสิมสูง
๏ น่าปลื้มดื่มดวงจิตจรูง	จเรินเนตรไนฝูง
ประชานระทุกบุคคล
๏ ไตรรงค์ธงชัยเฉลิมพล	สง่าซึ้งพึงยล
ยังหน้ายิ้มแย้มแจ่มไส
๏ สแดงถึงซึ่งความพูมไจ	ของเขาเหล่าไป
ประกอบกรนีย์ดีมา
๏ อกซ้ายเครื่องหมายประดับประดา	สมยสสมา
นั้นรือคือเหรียนรัถบาล
๏ นามกร “ชัยสมรภูมิ์” ขนาน	นั้นได้โดยการ
กะทำหน้าที่วีรชน
๏ ชอบแล้วแน่วแน่ไนกมล	นะหมู่ผู้คน
คอยรับและนับเนื่องถึง
๏ ทั้งชาติชนไทยไจตรึง	ตราจำคำนึง
เปนนิตย์นิรันดรกาล
๏ ขอความจเรินสุขคุนสาร	สิ่งสรรพ์บันดาล
แด่ท่านทหานหานทั่ว-เทอน
หนาวอะไร ?
๏ สักรวา น่าหนาวหนาวสุดหนาว	น้ำค้างพราวหนาวเย็นทุกเส้นขน
หนาวจนสั่งซึมซาบดังอาบชล	หนาวสกลยังไม่เท่าหนาวรึทัย
หนาวสท้านหนาวสท้อนนอนไม่หลับ	หนาวนี้จับแล้วแทบโจนทนไม่ไหว
หนาวหย่างนี้ได้สมหมายก็คลายไป	หนาวอะไรไม่ต้องบอกแปลออกเอย ฯ
เบื้องหน้าชีวิตมนุสย์
[หมายเหตุ- บทประพันธ์ข้างล่างนี้มีวิธีอ่านได้ ๒ วิธี]
๑. อ่านเปนร้อยแก้ว
เบื้องหน้ามนุสย์นั้น คิดเปรียบได้ดุจดัง สถานรกเรียวหนามหรือความมืด ฟังดูเถิด เรายังต้องไต่เต้าไปตามแนวทางแห่งสถานที่สแดงมาแล้ว โดยนัยนี้แล. มนุสย์หรือบุทคลไดกอปร์ด้วยเชาวน์ไวฉลาดหย่างดี มนุสย์บุทคลนั้นแหละ, จะค้นพบซึ่งรัสมีหรือแสงสว่างปลายทางโดยมีจุดหมายไนชีวิตหนึ่งของเขา. แต่, ตรงกันข้าม ผู้มากด้วยความโง่งงหลงเขลานั้นสิ, ต้องตะกายเวียนว่ายดุ่มเดาไปไนเงามืดหรือเรียวหนามจนถึงที่สุดแห่งชีวิต ดุจดังเปรียบข้อความฉะนี้ ฉะนั้น, ขอพรรนนาตามวิธีดีงามที่ปราช์แนะนำคือ ควนดำเนินชีวิตไห้จเรินด้วยปรับปรุง- ทำกายไจไห้สุขสนุกอิ่มหนำสำราน เราจำต้องตัดไจตนเลิกปรารภถึงสถานที่ซึ่งรกหรือมืดมนอันหยู่เบื้องหน้านั้น หย่ากังวล. นี่แหละ, เปนผลไห้ผาสุกสบาย.
๒. อ่านทำนองกาพย์สุรางคนางค์
๏ เบื้องหน้าชีวิต มนุสย์นั้นคิด เปรียบได้ดุจดัง สถานรกเรียวหนาม หรือความมืดฟัง ดูเถิด ! เรายัง ต้องไต่เต้าไป
๏ ตามแนวทางแห่ง สถานที่สแดง มาแล้วโดยนัย นี้แลมนุสย์ หรือบุทคลได กอปร์ด้วยเชาวน์ไว ฉลาดหย่างดี
๏ มนุสย์บุทคล นั้นแหละจะค้น พบซึ่งรัสมี หรือแสงสว่าง ปลายทางโดยมีจุดหมายไนชี- วิตหนึ่งของเขา
๏ แต่ตรงกันข้าม ผู้มากด้วยความ โง่งงหลงเขลา นั้นสิต้องตะกาย เวียนว่ายดุ่มเดา ด้นไปไนเงา มืดหรือเรียวหนาม
๏ จนถึงที่สุด แห่งชีวิตดุจ ดังเปรียบข้อความ ฉะนี้ฉะนั้น ขอพรรนนาตาม วิธีดีงาม ที่ปราช์แนะนำ
๏ คือควนดำเนิน ชีวิตไห้จเริน ด้วยปรับปรุง ทำ กายไจไห้สุข สนุกอิ่มหนำ สำรานเราจำ ต้องตัดไจตน
๏ เลิกปรารภถึง สถานที่ซึ่ง รกหรือมืดมน อันหยู่เบื้องหน้า นั้นหย่ากังวล นี่แหละเปนผล ไห้ผาสุกสบาย
เลิกความคิดชนิดเขลาหลงเสีย !
[หมายเหตุ- บทประพันธ์ข้างล่างนี้มีวิธีอ่านได้ ๒ วิธี]
๑ อ่านเปนร้อยแก้ว
ขอไห้พี่น้องชาวไทยไตร่ตรองด้วย วิจารนาน— ความเปนไปไนโลกไหย่ไพสาลย์: กล่าวโดยฉเพาะการรบกันทั่วไปนั้น ถ้าหากคำนึงคิดไห้ลึกซึ้งแล้ว หยิบเอานัยเปนคติ นึกเปรียบหรือเทียบเมืองไทยกับเมืองไดๆ ที่เขารบกัน ก็อาดเห็นได้แท้จิง. เมืองไทย แม้ทำสัมพันธ์ผูกมิตรไมตรี โดยที่มีสัาหย่างครบครันหยู่แล้วก็ตาม แต่เหตุเขารบกันนั้นย่อกะทบกะเทือนลุกลามมาถึงแน่แท้. ฉะนี้แล, สงครามทำไห้เกิดความยุ่งยากเหลือประมาน.
โดยอธิบายคือ: เราทั้งหลายชาวโลกไนสถานเปนประเทสชาติ จะปราสจากการเกี่ยวข้องพ้องพานกับผลยุทธภัยไม่ได้โดยแท้ ไม่มีทางแก้และป้องกันอะไรที่เปนผลร้าย, เสียหายเนื่องไนการรบเอาชัยชะนะแก่กัน. เวลาที่เกิดสงครามระเบิดขึ้นแล้ว; เปนอันว่าความไว้ไจไนไครอื่นนั้น ต้องเลิกนึกฝันว่าจะมีผล.
ทั่วทุกประเทส ย่อมอาสัยเหตุที่ประชาชนชาวชาตินั้นๆ รวมกันทุกคนต่างปติบัติตนบำเพ็นกรนีย์ไห้เห็นประจักส์ ถูกต้องตามหลักจงรักภักดี, และทั้งทั่วหน้าร่วมสามัคคีเปนอันเดียว, มีความกลมเกลียวกัน; ประกอบกับความกล้าหาน, พยายาม, เตรียมพร้อม, ครบครันด้วยสรรพอาวุธเครื่องยุทธภันท์สมสมัย ไนอันจะรบกับเขา. การที่จะพึ่งอาสัย หรือถึงแม้นึกว่า เราจะได้โอกาสจากชาติอื่น เอาเปนธุระบันเทาทุขยาก, อุปถัมภ์หรือช่วยเหลือนั้นไม่ได้เปนมั่นแม่นแท้ จึ่งจำต้องเลิกความคิดชนิดที่นำไห้เขลาและทำไห้หลงนั้นเสีย !
๒ อ่านทำนองกาพย์สุรางคนางค์
๏ ขอไห้พี่น้อง ชาวไทยไตร่ตรอง ด้วยวิจารนาน ความเปนไปไน โลกไหย่ไพสาลย์ กล่าวโดยฉเพาะการ รบกันทั่วไป
๏ นั้นหากคำนึง คิดไห้ลึกซึ้ง แล้วหยิบเอานัย เปนคตินึกเปรียบ หรือเทียบเมืองไทย กับเมืองไดๆ ที่เขารบกัน
๏ ก็อาดเห็นได้ แท้จิงเมืองไทย แม้ทำสัมพันธ์ ผูกมิตรไมตรี โดยที่มีสั าหย่างครบครัน หยู่แล้วก็ตาม
๏ แต่เหตุเขารบกัน นั้นย่อกะทบ กะเทือนลุกลาม มาถึงแน่แท้ ฉะนี้แลสงคราม ทำไห้เกิดความ ยุ่งยากเหลือประมาน
๏ โดยอธิบาย คือเราทั้งหลาย ชาวโลกไนสถาน เปนประเทสชาติ จะปราสจากการ เกี่ยวข้องพ้องพาน กับผลยุทธภัย
๏ ไม่ได้โดยแท้ ไม่มีทางแก้ และป้องกันอะไร ที่เปนผลร้าย เสียหายเนื่องไน การรบเอาชัย ชะนะแก่กัน
๏ เวลาที่เกิด สงครามระเบิด ขึ้นแล้วเปนอัน-ว่าความไว้ไจ ไนไครอื่นนั้น ต้องเลิกนึกฝัน ว่าจะมีผล.
๏ ทั่วทุกประเทส ย่อมอาสัยเหตุ ที่ประชาชน ชาวชาตินั้นๆ รวมกันทุกคน ต่างปติบัติตน บำเพ็นกรนีย์
๏ ไห้เห็นประจักส์ ถูกต้องตามหลัก จงรักภักดี และทั้งทั่วหน้า ร่วมสามัคคี เปนอันเดียวมี ความกลมเกลียวกัน
๏ ประกอบกับความ-กล้าหานพยายาม เตรียมพร้อมครบครัน ด้วยสรรพอาวุธ เครื่องยุทธภันท์ สมสมัยไนอัน-จะรบกับเขา
๏ การที่จะพึ่ง อาสัยหรือถึง-แม้นึกว่าเรา จะได้โอกาส จากชาติอื่นเอา เปนธุระบันเทา ทุขยากอุปถัมภ์
๏ หรือช่วยเหลือนั้น ไม่ได้เปนมั่น แม่นแท้จึ่งจำ ต้องเลิกความคิด ชะนิดที่ทำ ไห้เขลาและทำ ไห้หลงนั้นเสีย !
หน้าที่สามประการของเรา
กลอนสุภาพ
๏ เอออะไรไนปันหาเนื่อง“หน้าที่”	เราต้องมีต้องประพรึตต้องยึดถือ
ขอตอบว่า “หน้าที่” ข้อนี้คือ	เปนกิจหรือการรวมทำร่วมกัน
ไช่เพียงว่าทำมาหากินเกี่ยว	ส่วนตัวเดียวด้วยจิตคิดสั้นสั้น
พอชีพยืนหยู่ไปได้วันวัน	ไม่เช่นนั้น “หน้าที่” มีมากมาน
กล่าวรวบยอดตลอดไปตามนัยหมาย	เราต่างฝ่ายต่างมีหน้าที่ถาน
รับส่วนผิดส่วนชอบประกอบการ	โดยสมานสมัคกันทั้งนั้นไป
ความเสื่อมหรือสิ่งจเรินดำเนินสู่	ชาติและภูมิประเทสเพราะเหตุไหน
เปนผลร่วมรวมมาไม่ว่าไคร	จะต้องได้ต้องดลทุกคนเทียว
ข้อแท้จิงสิ่งสำคันควนมั่นรู้	เราทุกผู้ทั้งผอลแหละข้องเกี่ยว
ถานเจ้าของครองรัถชัดทีเดียว	จำเฉลียวระลึกด้วยร่วมช่วยกัน
กระทำกิจปิดป้องปองรักสา	สิ่งเสื่อมมาก็สมัถสกัดกั้น
ที่ขัดขวางล้างไห้หมดไปพลัน	แพร่เผยสรรค์เสิมส้างทางจเริน
เราจะว่าหน้าที่นี้ของรัถ	หรือจะซัดทอดไครไห้ยาวเยิ่น
ย่อมไม่ถูกทำนองนึกตรองเทอน	เพราะต่างทำดำเนินไนธุระ
หน้าที่นำดำริบริหาร	นั่นเปนการไหย่จัดฝ่ายรัตถะ
ราสดร์ก็มีหน้าที่ตามถานะ	เปนการย่อยคอยจะประสานงาน
อันส่วนไหย่จะดำรงคงหยู่ได้	ด้วยอาสัยส่วนย่อยพลอยสมาน
พร้อมสามัคยฉันท์จึ่งบันดาน	ไห้กิจการบ้านเมืองรุ่งเรืองไว
เพราะฉะนั้นไนเหล่าเราทั่วถ้วน	จึ่งเปนส่วนสำคันอันนับได้
ว่าส่วนของชาติประเทสเพราะเหตุไร	ไห้รู้ไว้ว่ามีดังนี้ คือ:-
ด้วยความมีสีละธรรมจรรยาเยี่ยม	สิลปะเปี่ยมวิทยาน่านับถือ
โภคทรัพย์สำหรับไช้เต็มไม้มือ	ก็ได้ชื่อว่าได้ช่วยด้วยถานะ
ส่วนหนึ่งหนึ่งซึ่งมีหน้าที่เทอด	ทำเพื่อเชิดประเทสชาติไม่พลาดผละ
ความมั่งคั่งทั้งพิพัธน์แห่งรัถละ	คือของประชาชนเปนผลรวม
ไนถานะพสกผองคนของชาติ	ต้องสามาถเหมาะมีหน้าที่ร่วม
ต่างขะมักเขม้นทำไม่กำกวม	หรือหละหลวมเลยละสละงาน
มีสีลธรรมะจรรยานิยมชอบ	ความรู้รอบสมยุคทุกสถาน
อีกมีทรัพย์สมบูรน์มากมูลมาน	สามประการกรนีย์หน้าที่ – เอยฯ
ความรักของแม่
[ประพันธ์จากเค้าเรื่องภาสาอังกริสชื่อ Maternal Affection ไนหนังสือ Phylosophy of Life]
กลอนสุภาพ
๏ ปางป่วยไข้ได้ทุขยุคยากยับ	ปราสสิ่งสัพซึ่งอำนวยความช่วยเหลือ
มีมิตรไหนไจกรุนมาจุนเจือ	โดยเอื้อเฟื้อเฝ้าถนอมพร้อมพนอ
เหมือนหนึ่งท่านมารดาผู้มาด้วย	ร่างระทวยระทดแท้แน่เทียวหนอ
ต้องหม่นหมองมองหน้าน้ำตาคลอ	ไนไจคอข้องระทมตรมด้วยทุข
ถึงอ่อนแออแม้ระโหยแต่โดยจิต	จดจ่อนิตย์เนืองหยู่สู้เฝ้าขลุก
ด้วยตรากตรำทำธุระทะนุทะนุก	ช่วยปลอบปลุกปลาบปลื้มยิ่งดื่มยา
ความเจ็บปวดรวดเร้าบันเทาผ่อน	หมอนที่หนุนกรุ่นร้อนริทธิ์ไข้กล้า
ทำไห้เปลี่ยนแปรกลายพิสคลายคลา	อ่อนละมุนละไมมาไม่ช้าที
มวนมิตไนสมัยเรารุ่งเรืองนั้น	ต่างเหหันหามิพบหลบหน้าหนี
เนื่องโชคร้ายกรายพลันวันและปี	ก้าวย่างรี่เร็วไวไกล้ทุกครา
ต้องออกปากเปนวาจาว่าเรานี่	ช่างไม่มีที่จะรื่นจะเริงร่า
เมคคือเคราะห์เดาะด้อยลอยต่ำมา	อนาถาทุขทุ่มเข้าคลุมงำ
เมื่อหัวไจเจ็บร้าวคราวบกพร่อง	ความหวังปองต้องคลาดพลาดถลำ
หยาดชีวิตถูกยาพิสคือเคราะห์กัม	เข้าวางซ้ำทำอาการเหลือทานทน
พายุไร้รุ้งระยับสลับสี	และราตรีไม่มีดาวกลางหาวหน
กลางวันอับลับแสงสุริยน	ไม่ชวนชนชอบชมนิยมยอ
เมื่อโครงการน์ความทยานทเยอชีพ	ถูกเค้นบีบเบียนบ่อยลงร่อยหรอ
เสียงนินทาก็มาสู่เปนคู่คลอ	ไปตามข้อเสื่อมซามความย่อยยับ
เขาเหล่านั้นดั้นด้นไปหนไหน	เงาซึ่งไต่ตามเคลื่อนเขยื้อนขยับ
นะคราสูริย์ส่องกะจ่างสว่างวับ	เลยแลลับเลือนมัวไปชั่วคราว
ซ่อนเสียไหนหนอปักสาไนหน้าร้อน	เมื่อเสียงถอนหทัยแรงแห่งหน้าหนาว
นะวันอันนพรรนไม้ไบร่วงพราว	อนิจจา ! ถ้าจะกล่าวก็คือเคราะห์
ย่อมเปนหยู่เนืองเนืองเนื่องไปตาม	ความสนไจหรือไนความสดวกเหมาะ
หรือเคยชินชอบถูกที่ปลูกเพาะ	หรืออีกข้อก็เพราะสมัยนิยม
สิ่งทั้งสี่นี้ไนหย่างไดหนึ่ง	เท่านั้นซึ่งส่งเสิมเพิ่มผสม
เพื่อสงวนมวนมิตรสมาคม	ไห้ปรารมย์รักไคร่หยู่ได้แล ฯ
๏ แต่สัมพันธ์มั่นแม่นทั้งแน่นหนา	ของมารดานั้นมิได้เปลี่ยนไปแน่
เหมือนเช่นกับสัพสภาพโชคลาภแปร	ทั้งมวลแม้แต่จะอาดสามาถแปลง
เปนต้นคือชื่อเสียงเสื่อมเสียสุด	หรือความหลุดสละพรากจากตำแหน่ง
จักทำลายไห้สลายหย่างร้ายแรง	ก็จงแจ้งประจักส์ไจไม่ปรวนแปร
โดยความที่มีชัยชำนะหรือ	แม้เสียชื่อโชคร้ายทั้งหลายแหล่
บุตรธิดาได้รับสิ่งสัพแล	ของท่านแท้ถ้วนทั่วต้องพัวพัน
เลือดหัวไจไหลหลั่งและทั้งเหตุ	ชลเนตรนองตาออกมานั่น
ก็เพราะลูกผูกจิตนิตย์นิรันดร์	เนื่องด้วยสัชาติานบันดาลเปน
เมื่อลูกหยู่ฉเพาะหน้าตาทั้งสอง	ท่านมุ่งมองหมายไว้ด้วยไคร่เห็น
เมื่อไม่หยู่วิานท่านไม่เว้น	ต้องตื่นเต้นไต่เต้าต้องตามไป
ปลงอุททิสปลิดทิ้งสิ่งสุขสานต์	จะยากนานเหนื่อยนั้นมิหวั่นไหว
ปติเสธเหตุซึ่งพึงพอไจ	หวังลูกไห้หรรสาด้วยปรานี
ตั้งจิตมั่นมุทิตาปรารมย์รอบ	เล้าโลมปลอบปลุกปล้ำทำหน้าที่
รู้สึกคิดขึ้นทั้งสิ้นโดยยินดี	ไม่ต้องมีพิธีไดหรือไครเตือน
พร้อมสดชื่นชื้นเย็นเปนสภาพ	อันเอิบอาบอิ่มไจหาไหนเหมือน
ความเปนมิตรสนิทเนานะเหย้าเรือน	ไม่คลายเคลื่อนคลอคู่หยู่เนืองนิจ
ทั้งหากล้าสามาถปราสระย่อ	เข้มแข็งต่อมรนะประจำจิต
อัสสาสะสุดท้ายปลายชีวิต	ถอนด้วยคิดคุนพระรัตนตรัย ฯ
๏ ความหวนนึกระลึกนี้เนื่องประกอบ	เปนเครื่องครอบคลุมทุกยุคสมัย
ระยะแห่งเหตุการน์อันผ่านไป	โดยผ่องไสสุขสงบเรียมอบรม
เมื่อท่านมีชีวิตประสิทธิ์ประสาท	ธัมชาติแช่มชื่นระรื่นร่ม
น่าเปรมปรีย์ปีติน่านิยม	หย่างอุดมแด่เหย้าเนาสำราน
ความรักที่ท่านสลัดปัดลูกสร	แห่งทุขร้อนโชคร้ายกลายพ้นผ่าน
ความสุภาพปราบข้อทรมาน	วิประติสารโสกเส้าซึ่งเร้ารุม
ความอ่อนโยนหย่างพร้อมละม่อมละมุน	ทำหมอนหนุนขนะไข้ไห้นิ่มนุ่ม
อนึ่งคือมือที่เคยประคองกุม	เสียรปวดรุ่มร้อนเร่าบันเทาไป
ความเคารพนบไหว้เปรียบได้ดุจ	เปลวเพลิงจุดแจ่มแจ้งแสงสุกไส
หมายบูชาสักการะนะดวงไจ	ของเราไนท่านนั้นมั่นกระทำ
และทั้งอีกอาการท่านยิ้มย่อง	ฉายแสงส่องเหนือเราทุกเช้าค่ำ
คงไสแจ่มจ้าเจิดหยู่เลิสล้ำ	แม้โลกจำจักต้องมืดหมองมล
เสน่หาการุนย์คุนเสถียร	อันไม่เปลี่ยนแปลงนั้นบันดาลผล
โอบอุ้มเอื้อเกื้อกู้ชูชีพชนม์	เรารอดพ้นภัยปลอดตลอดกาล
นะท่ามกลางความร้างเมตตาจิต	และมิคิดกตัูรู้คุนท่าน
สิ่งเหล่านี้ที่พรรนนามามากมาน	ทุกสถานจะลืมได้ไฉน – เอย ฯ
ผิดกัน
๏ อาการกายอีกทั้ง	ทางวจี ก็ดี
สุจริตไนจิตมี	หยู่แล้ว
จักทำและพาที	กาละเทส ไดรือ
ก็ย่อมจะกล้าแกล้ว	ปราสข้อเกรงขาม
๏ อันความทุจริตแม้	มีไน ไจนา
ไปสู่ประชุมไหน	เมื่อนั้น
จักพูดและทำได	ดูขัด เขินแล
ทั้งย่อมระย่อขยั้น	ขลาดคร้ามขามเขา ฯ
สุภาพ-หยิ่ง
ภุชงคประยาตรฉันท์ ๑๒
๏ สุภาพกายและวาจา	จะสู่หาสมาคม
ประชุมชนนิยมชม	บ รังเกียจจะรับรอง
๏ ผิหยิ่งเย่อทะเยอกา-	ยะกอบวาทะจองหอง
มหาชนละเมินมอง	มิหยากเห็นและคบหา ฯ