ตำราแบบธรรมเนียมในราชสำนักครั้งกรุงศรีอยุธยากับพระวิจารณ์
คำนำ
ในงานพระเมรุท้องสนามหลวง พุทธศักราช ๒๔๙๓ สำนักพระราชวังแจ้งพระบัญชา พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนชัยนาทนเรนทร เมื่อทรงดำรงตำแหน่งผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ทรงมอบภาระการเลือกและการพิมพ์หนังสือสำหรับพระราชทานแจกงานพระบรมศพและพระศพทุกงานมาให้กรมศิลปากรจัดทูลเกล้าฯ ถวาย กรมศิลปากรได้เลือกเรื่องสำหรับพิมพ์ในงานพระบรมศพและพระศพแต่ละงานดังนี้ คือ
๑. งานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พิมพ์เรื่องพระประวัติสมเด็จพระนเรศวรมหาราช พระนิพนธ์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
๒. งานพระศพสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์วรพินิต พิมพ์พระราชหัตถเลขาเรื่องเสด็จประพาสลำน้ำมะขามเฒ่าและพระราชกระแสเรื่องจัดการทหารมณฑลกรุงเทพฯ ในรัชกาลที่ ๕
๓. งานพระศพสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ พิมพ์เรื่องพระราชลัญจกรและตราประจำตัวประจำตำแหน่ง ซึ่งพระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ) เรียบเรียง
๔. งานพระศพพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพวงสร้อยสอางค์ พิมพ์ประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔ ภาคปกิณณกะ
๕. งานพระศพพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาพรรณพิไลย พิมพ์เรื่องตำราแบบธรรมเนียมในราชสำนักครั้งกรุงศรีอยุธยา กับพระวิจารณ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชนุภาพ
เรื่องที่พิมพ์ในสมุดนี้ คือเรื่องตำราแบบธรรมเนียมในราชสำนักครั้งกรุงศรีอยุธยา กับพระวิจารณ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชนุภาพ ตัวเรื่องตำราแบบธรรมเนียมในราชสำนักนั้น ได้พิมพ์ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๐ อยู่ในชุดลัทธิธรรมเนียมต่างๆ ภาคที่ ๑๙ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพได้ทรงอธิบายตำนานของหนังสือนี้ไว้เมื่อพิมพ์คราวนั้นว่า
“เมื่อครั้งเสียกรุงศรีอยุธยาแก่พม่า เมื่อ พ.ศ. ๒๓๑๐ หนังสือตำหรับตำราในราชการเป็นอันตรายหายศูนย์ไปเสียเกือบหมด เพราะในสมัยนั้นยังไม่มีวิธีพิมพ์หนังสือไทย หนังสือทั้งปวงเป็นแต่เขียนไว้อย่างละฉะบับสองฉะบับ เมื่อประเทศสยามกลับตั้งราชาธิปไตยเป็นอิสสระขึ้นอีก ขาดตำหรับตำราในพระราชสำนัก พระเจ้ากรุงธนบุรีจึงโปรดให้ข้าราชการซึ่งเป็นผู้รู้แบบแผนขนบธรรมเนียมครั้งกรุงศรีอยุธยา ประชุมกันแต่งตำราในพระราชสำนักขึ้นใหม่ การที่แต่งนั้นอย่างใดมีกิจต้องการก็แต่งฉะเพาะเรื่องนั้นก่อน เมื่อครั้งกรุงธนบุรีปรากฏว่าได้ทำตำราขึ้นใหม่ไม่กี่เรื่อง มาแต่งมากเมื่อในรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร์จนถึงรัชกาลที่ ๒ ดูเหมือนจะหมดตัวข้าราชการครั้งกรุงศรีอยุธยาเพียงในรัชกาลที่ ๒ จึงมิได้ปรากฏฉะบับตำหรับตำราครั้งกรุงศรีอยุธยา ซึ่งแต่งภายหลังรัชกาลที่ ๒ มา แม้ตำหรับตำราซึ่งได้แต่งขึ้นดังกล่าวมานั้นก็กระจัดกระจายไม่มีแห่งใดที่ได้รวบรวมไว้ได้ทั้งหมด เมื่อตั้งหอพระสมุดสำหรับพระนครขึ้นแต่ พ.ศ.๒๔๔๘ เสาะหาหนังสือเก่ามารวบรวมก็ได้ตำราเหล่านั้นมาทีละเรื่องสองเรื่อง ได้เรื่องใดมาก็พิมพ์ไป เพื่อจะรักษาฉะบับไว้มิให้ศูนย์เสีย เรื่องจึงแยกย้ายกันดังกล่าวมาข้างต้น
เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๙ มีผู้ได้พระตำราทรงเครื่องต้นครั้งกรุงศรีอยุธยานำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลปัจจุบันนี้ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานฉะบับมายังหอพระสมุดฯ อีกเรื่องหนึ่งซึ่งยังไม่เคยพิมพ์ พึ่งจะได้พิมพ์ในสมุดเล่มนี้เป็นครั้งแรก ตำหรับตำราในพระราชสำนักซึ่งแต่งขึ้นเมื่อครั้งกรุงธนบุรีและรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งยังไม่ได้ฉะบับมาไว้ในหอพระสมุดฯ ก็เห็นจะยังมีอีก ถึงกระนั้นเพียงเท่าที่ได้มาแล้วและรวมพิมพ์ไว้ในสมุดเล่มนี้ ก็เชื่อได้ว่าบรรดาผู้ศึกษาโบราณคดีคงจะพอใจอ่านไม่เว้นตัว” ดังนี้
ส่วนพระวิจารณ์ของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพนั้น ทรงนิพนธ์ในระหว่างประทับอยู่ที่ปีนัง เมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๐ ความมุ่งหมายของพระองค์ท่าน ทรงจำนงเขียนเป็นร่างถวายสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ เพื่อทรงตรวจแก้ไขทักท้วงที่พลาดพลั้งบกพร่องหรือแทรกแซมเพิ่มเติมให้ดีขึ้น ได้ทรงนิพนธ์ส่งมาถวายเป็นคราวๆ รวมหลายคราว แต่น่าเสียดายที่ทรงนิพนธ์ค้างอยู่บางเรื่อง ยังหาจบบริบูรณ์ทุกเรื่องไม่ ถึงกระนั้นเท่าที่ทรงนิพนธ์ไว้แล้วก็มีประโยชน์เกื้อกูลแก่ผู้สนใจในวิชาโบราณคดีเป็นอันมาก
ขอพระราชกุศลที่ทรงบำเพ็ญเป็นส่วนบรมวงศญาติสังคหธรรมนี้ จงเป็นผลสำเร็จแด่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาพรรณพิไลย ตามควรแก่คติวิสัยในสัมปรายภพ ทุกประการ.
กรมศิลปากร
๑๑ เมษายน ๒๔๙๓
ตำราแบบธรรมเนียมในราชสำนัก
ตอนต้น
๑ ตำรากระบวนเสด็จพระราชดำเนิน ครั้งกรุงศรีอยุธยา
แต่งครั้งกรุงธนบุรี
๏ วัน ๖ ฯ๖ ๑๒ ค่ำ จุลศักราช ๑๑๔๒ ปีชวด โทศก เจ้าพระยาจักรี รับสั่งใส่เกล้าฯ สั่งว่า ขนบธรรมเนียมราชการทุกวันนี้ฟั่นเฟือน ให้
เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช
เจ้าพระยาราชาบริรักษ์
เจ้าพระยาราชนายก
พระยาราชสุภาวดี ลคร
พระยาราชทูต
พระยาสุรเสนา กรมท่า
พระยาธรรมไตรโลก
พระสุรเสนา
พระมหาอำมาตย์
พระอินทราช
พระนิลพล นอกราชการ
หลวงศรีกาฬสมุด
/*2หมื่นนรินทรเสนี นอกราชการ
หมื่นศรีสหเทพ นอกราชการ
พันเทพราช
พันพุฒ
พันภาณ
พันเภา
พันจันท์
นายหงส์ เสมียนนครบาลแต่ก่อนคนเก่า ๒๐ คน มาพร้อมกัน ณ โรงพระแก้วมรกต บอกขนบธรรมเนียมราชการตามอย่างแต่ก่อน
( กระบวนเสด็จโดยทางชลมารค )
แต่ที่จำได้นั้นว่า ถ้ามีที่เสด็จฯ ทางชลมารคไปประพาสแห่งใด มิได้ประทับแรม
พันทิพราชกลาโหมเวรพระตำหนัก คุมเจ้าพนักงานสี่ตำรวจทำฉนวนทำพลับพลารับเสด็จของหลวง และสนมตำรวจทำฉนวนทำพลับพลา เจ้าต่างกรมข้างหน้าข้างใน
และเรือพระที่นั่งศรีสักหลาด (ลำ) ทรง และ (ลำที่นั่ง) รองเป็นพนักงานหลวงอินทรเทพ หลวงพิเรนทรเทพ หมื่นไชยภูษา หมื่นไชยาภรณ์ ได้แต่งเรือและเกณฑ์บโทน พันหัว พันท้าย ฝีพายสำหรับ (ลำ)
และหน้าเรือพระที่นั่ง (นั้น) มหาดเล็ก หัวหมื่น (หรือ) นายเวรลงคน ๑ ชาวแสงปืนต้น ถือปืน (หรือ) กระสุน หมื่นอัคเนศร (หรือ) หมื่นศรสำแดง กำนันพระแสงลงคน ๑ ท้ายเรือพระที่นั่ง มหาดเล็ก/*3หุ้มแพร (หรือ) มหาดเล็กเลว คุมพระเต้าลงพระบังคน หีบใส่เงิน พระแสงกระสุนไปคน ๑ ชาวพระภูษามาลาเอาถุงสักหลาดใส่พระภูษา พระมาลาไปคน ๑ (มหาดเล็กกับภูษามาลาที่ลงท้ายเรือพระที่นั่ง) ๒ คนพายเรือด้วย
และเรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้า และเรือดั้งนั้น พันพรหมราชกลาโหมได้เกณฑ์รับเสด็จฯ เป็นเรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้าบ้านใหม่ ขึ้นหลวงสุเรนทรวิชิตลำ ๑ โพธิ์เรียง ขึ้นหลวงอภัยเสนาลำ ๑ เรือดั้งทหารในขวาขึ้นหลวงวิสูตรโยธามาตย์ ลำ ๑ ซ้ายขึ้นหลวงราชโยธาเทพ ลำ ๑ เรือเกณฑ์หัดอย่างฝรั่งขึ้นแก่หลวงพิพิธเดชะเจ้ากรม ขวาขุนพิพิธณรงค์ปลัดกรม ซ้ายขุนทรงวิไชยปลัดกรมรวมกันลำ ๑ เรือดั้งอาสาวิเศษลำขวาขึ้นหลวงเสนานนท์ลำ ๑ ลำซ้ายขึ้นหลวงพลอาศัยลำ ๑ รวม (เป็นเรือ) ๗ ลำ
และหมออยู่งานลงเรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้า (ด้วย) คน ๑
พลพายเรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้า ๒ ลำ เรือดั้งทหารใน ๒ ลำ เรือเกณฑ์หัดอย่างฝรั่งลำ ๑ พันเทพราชได้เกณฑ์ ๕ ลำ (แต่) เรือดั้งอาสาวิเศษซ้ายขวา สัสดีเกณฑ์ ๒ ลำ รวม ๗ ลำ
ชาวแสงเกณฑ์ทนายเลือก ถือปืนคาบศิลาลงเรือดั้ง ๕ ลำ ลำละ ๔ กระบอก
พันพรหมราชกลาโหมเวรเรือได้ตรวจตราว่ากล่าวบอกหางว่าวแก่นายเวรกลาโหมส่งชาววัง ชาววังส่งมหาดเล็ก
และเรือข้าทูลละอองฯ มีตำแหน่งนำและตำแหน่งตามเสด็จนั้นนำ/*4เสด็จ มหาดไทย หลวงราชนิกูลลำ ๑ เจ้ากรม (หรือ) ปลัดกรมตำรวจผู้อยู่เวรลำ ๑ รวม (เรือนำเสด็จ) ๒ ลำ เรือตามเสด็จตำรวจในขวา หลวงมหามนตรีลำ ๑ หมื่นทิพเสนาปลัดกรมลำ ๑ ตำรวจในซ้าย หลวงมหาเทพลำ ๑ หมื่นราชามาตย์ปลัดกรมลำ ๑ ตำรวจนอกขวา หลวงราชรินทร์ลำ ๑ หมื่นทิพรักษาปลัดกรมลำ ๑ ตำรวจนอกซ้าย หลวงอินทรเดชลำ ๑ หมื่นราชาบาล ปลัดกรมลำ ๑ ตำรวจใหญ่ขวา หลวงพิเรนทรเทพลำ ๑ ตำรวจใหญ่ซ้าย หลวงอินทรเทพลำ ๑ ทหารในกลาง พระราชสงครามลำ ๑ ทหารในขวา หลวงวิสูตรโยธามาตย์ลำ ๑ ทหารในซ้าย หลวงราชโยธาเทพลำ ๑ บ้านใหม่หลวงสุเรนทรวิชิตเจ้ากรมลำ ๑ โพธิ์เรียง หลวงอภัยเสนาเจ้ากรมลำ ๑ กรมวัง หลวงรักษมณเฑียรลำ ๑ หลวงบำเรอภักดิ์ลำ ๑ จมื่นจงขวาลำ ๑ จมื่นจงซ้ายลำ ๑ ปลัดวังขวาลำ ๑ ปลัดวังซ้ายลำ ๑ รวมเรือตามเสด็จ ๒๑ ลำ รวมทั้งสิ้น ๒๓ ลำ
และเรือสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอ ข้าทูลละอองฯ นอกกว่านี้ล่วงเรือตำรวจและเรือชาววังขึ้นไปมิได้
เรือใช้ ทนายเลือกหอก ขวาขุนภักดีอาสาลำ ๑ ซ้ายขุนโยธาภักดีลำ ๑ ทนายเลือกปืน ขวาหมื่นอัคนิศรลำ ๑ ซ้ายหมื่นศรสำแดงลำ ๑ ตำรวจใหญ่ หลวงอินทรเทพลำ ๑ หลวงพิเรนทรเทพลำ ๑ หลวงวิสูตรโยธามาตย์ลำ ๑ หลวงราชโยธาเทพลำ ๑ เข้ากัน ๘ ลำนี้เจ้ากรมปลัดกรมได้แต่งพันทนายไปลำละ ๖ คน
ข้าทูลละอองฯ ผู้นำผู้ตามทั้งนี้ นายเวรมหาดไทย นายเวรกลาโหม บอกหางว่าวส่งชาววัง ชาววังส่งมหาดเล็กผู้รับเวร ถึงที่ประทับกรมวัง/*5ได้ตรวจเอาบัญชีเรือข้าทูลละอองฯ ผู้ตามเสด็จชั้น ๑ ชั้น ๒ และเรือผู้ใดทัน (หรือ) มิทันเสด็จ เอากราบทูลพระกรุณา ฯ
( ล้อมวง ณ ที่ประพาส )
และพันเทพราชกลาโหมได้เกณฑ์พันทนายคบหอก หมู่ตำรวจในซ้าย ๑๖ ขวา ๑๖ รวม ๓๒ หมู่ตำรวจใหญ่ ซ้าย ๑๖ ขวา ๑๖ รวม ๓๒ หมู่ตำรวจนอกซ้าย ๑๐ ขวา ๑๐ รวม ๒๐ หมู่ทหารในซ้าย ๑๖ ขวา ๑๖ รวม ๓๒ หมู่ทนายเลือกหอกซ้าย ๑๐ ขวา ๑๐ รวม ๒๐ รวมทั้งสิ้น ๑๓๖ คน ล้อมวงชั้นในชั้นนอก
พันอินทราช (กลาโหม) เกณฑ์ปืนหามแล่น หมู่ตำรวจในซ้าย ๒ ขวา ๒ รวม ๔ กระบอก หมู่ตำรวจใหญ่ซ้าย ๒ ขวา ๒ รวม ๔ กระบอก อาสาเดโช กระบอก ๑ อาสาท้ายน้ำกระบอก ๑ อาสาซ้ายกระบอก ๑ อาสาขวากระบอก ๑ รวม ๑๒ กระบอก ล่วงไปล้อมวงชั้นใน
และหมื่นนรินทรเสนี พันเทพราชได้เกณฑ์เจ้ากรมปลัดกรมอาสา ๖ เหล่า อาสาจาม ตั้งกองรายล้อมวงชั้นนอก
และหมื่นนรินทรเสนี เกณฑ์หลวง ขุน หมื่น ฝ่ายทหารขึ้นวัดขึ้นสวนขึ้นมะม่วง ครั้นเสด็จถึงที่ประทับฉนวนแล้ว ผู้คนเอากราบทูลพระกรุณา ฯ
ถ้าข้างในไปตามเสด็จด้วย ขุนจันทราทิต ขุนอินทราทิต ขุนรักษานาถ ขุนราชบำเรอ สนมซ้ายขวา (เป็น) เจ้าพนักงานเกณฑ์ เรือคฤห์สองตอน ขวา ที่สรงพันสันลำ ๑ งานใช้พันวันลำ ๑ พิเศษในขุนโอชารสลำ ๑ รวมขวา ๓ ลำ ซ้ายพระภูษาน้อยพันสนั่นลำ ๑ /*5พิเศษใน ขุนเทพโอชาลำ ๑ รวมซ้าย ๒ ลำ รวม (เรือคฤห์สองตอน) ๕ ลำ เรือกราบม่านใหญ่ ขวาขุนรักษานาถลำ ๑ ซ้ายขุนราชบำเรอลำ ๑ รวม (เบ็ดเสร็จ) ๗ ลำ สัสดีเกณฑ์พลพายทุกลำ
อนึ่ง สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าลูกเธอทรงพระเยาว์มิได้ยื่นเลกไว้แก่สัสดีจะได้ไปตาม (เสด็จ) ข้างในสั่งสนมพลเรือน สนมพลเรือนสั่งมหาดไทย มหาดไทยหมายบอกสัสดี สัสดีเกณฑ์พลพายให้
(ถ้าแล) สั่งให้ข้าทูลละอองฯ ชักเรือสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าลูกเธอ เถ้าแก่สั่งสนม (พลเรือน) สนมสั่งชาววัง ชาววังสั่งมหาดไทย กลาโหม และหมื่นนรินทรเสนี หมื่นศรีสหเทพเกณฑ์ข้าทูลละอองชัก ทหารลำ ๑ พลเรือนลำ ๑ รวม ๒ ลำ
( เสด็จทางสถลมารค กระบวนราบ )
อนึ่ง ถ้าเสด็จทางสถลมารค ออกจากพระราชวังไปวัดวาอาราม ถ้าไปแห่งใด ๆ มิได้ประทับแรม
หมื่นนรินทรเสนี เกณฑ์หลวง ขุน หมื่น ตำรวจใน ตำรวจนอก ตำรวจใหญ่ อาสา ๖ เหล่า ค้นวัดวาอารามสุมทุมพุ่มไม้ คอยกราบทูลพระกรุณาฯ
พันทิพราชกลาโหมคุมเจ้าพนักงานสี่ตำรวจ ตำรวจนอก สนมตำรวจ ไปทำฉนวนและพลับพลา
พันเทพราช (กลาโหม) เกณฑ์ทนายคบหอก หมู่ตำรวจใน ซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ หมู่ตำรวจใหญ่ ซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ หมู่ตำรวจนอก ซ้าย ๑๕ ขวา ๑๕ รวม ๓๐ ทหารใน ซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ ทนายเลือกหอก ซ้าย ๑๐ ขวา ๑๐ รวม ๒๐ รวมทั้งสิ้น ๑๗๐ คน /*7และปี่กลองชะนะธงฉาน (ชั้น) นอก เจ้ากรมปลัดกรมหัวหมื่นตัวสี่ตำรวจเลวแห่เสด็จฯ
พันอินทราช (กลาโหม) เกณฑ์ปืนหามแล่นตามท้ายที่นั่ง ให้เจ้าหมู่ตำรวจใน ซ้าย ๒ ขวา ๒ รวม ๔ กระบอก ตำรวจใหญ่ ซ้าย ๒ ขวา ๒ รวม ๔ กระบอก อาสาเดโช กระบอก ๑ อาสาท้ายน้ำ กระบอก ๑ อาสาซ้าย กระบอก ๑ ขวากระบอก ๑ รวม ๒ กระบอก ตามเสด็จฯ
พันเทพราช (กลาโหม) สั่งมาให้พันพุฒ (มหาดไทย) หมายบอกหมื่นอัคนิศร หมื่นศรสำแดง เกณฑ์ทนายเลือกแสงปืนตามท้ายพระที่นั่ง ซ้าย ๔๐ ขวา ๔๐ รวม ๘๐ คน
(ให้พันพุฒ) หมายให้ขุนโจมพลล้าน ๑ ขุนสะท้านพลแสน ๑ ขี่ม้านำ พันไชยธุชบโทนหลวงราชนิกูลถือธง ๙ ชายนำทางเสด็จ และเจ้ากรมปลัดกรมหัวหมื่นตัวสี่ตำรวจเลวแห่ริ้วชั้นในตามตำแหน่ง
(กระบวน) แห่หน้า หลวงเทพอรชุน ๑ หลวงราชนิกูล ๑ นำริ้วชั้นใน ๒
ขุนราชมนู ๑ พันเทพราช ๑ คุมปี่กลองชะนะ ๒
ตำรวจในซ้ายขวา ตำรวจใหญ่ซ้ายขวา ตำรวจนอกซ้ายขวารวม (แห่หน้า) ๖ กรม
แห่หลัง ทหารในซ้ายขวา รักษาองค์ซ้ายขวา สนมกลางซ้ายขวา พลพันซ้ายขวา เจ้ากรมบ้านใหม่ เจ้ากรมโพธิ์เรียง ทนายเลือกหอกซ้ายขวา หมื่นนรินทรเสนี ๑ หมื่นศรีสหเทพ ๑ รวม (ทั้งกระบวนหน้าหลัง) ๑๘ กรม
และกรมวังได้ตรวจตราเกณฑ์ชาวเครื่องถือเครื่องสูง ขุนราชพิมาน พันทอง ตัวสี คุมแห่หน้า เครื่องสูงห้าชั้น เขียวคู่ ๑ แดงคู่ ๑ /*8เหลืองคู่ ๑ รวม ๓ คู่ บังแทรก ดำคู่ ๑ เหลืองคู่ ๑ รวม ๒ คู่ คุมแห่หลังเครื่องสูงห้าชั้น ขาวคู่ ๑ ดำคู่ ๑ รวม ๒ คู่ บังแทรก แดงคู่ ๑ รวมเป็น ๓ คู่ รวมทั้งหน้าหลังเป็น ๕ คู่ บังพระสูรย์ ๑
สนมพลเรือนและชาวแสงแห่ในหว่างเครื่องสูง แห่หน้าพระแสงดาบโล่ห์ หมื่นพรสุรินทร์ ๑ หมื่นอินทรจำเริญ ๑ รวมสนม ๒ พระแสงหอกด้ามไม้มะเกลือยอดทอง ขุนแสงสรรพยุทธ ๑ กำนันพระแสงใน ๑ รวม ๒ พระแสงดาบไทย กำนันแสงใน ๑ พระแสงเขนกำนันพระแสงใน ๑ รวมแห่หน้า ๖ แห่หลัง พระแสงง้าวขุนคชนาถภักดี ๑ พระแสงหอกง่ามขุนแสงสารภาษ ๑ รวมแห่หลัง ๒
ถ้าในพระราชวัง มหาดเล็กถือ (?) และหลวงบำเรอภักดี หลวงรักษมณเฑียร จมื่นจงซ้าย จมื่นจงขวา ปลัดวังซ้าย ปลัดวังขวา เคียงพระวอ
และกระบวนเสด็จทั้งนี้ หมื่นนรินทรเสนี พันเทพราชกลาโหม ได้งบบัญชีให้สมุหพระกลาโหมกราบทูลพระกรุณา ฯ
( เสด็จทางสถลมารค กระบวนช้าง )
ถ้าเสด็จทรงช้าง กรมช้างเกณฑ์ช้างพลาย ๗ ช้างพัง ๖๕ รวม ๗๒ ช้าง
พระที่นั่งทรงโถง ผูกเครื่องลูกพลู เครื่องดาวทองคำ ชาวพระแสงเชิญพระแสงใส่ในเบาะ พระแสงปืนสั้นองค์ ๑ พระแสงพร้าองค์ ๑ กระบี่มา (ม้า) ผูกข้างเบาะองค์ ๑ รวม ๓ องค์ ท้ายช้างควาญ ๑
พระที่นั่งหลังคาทอง สี่ตำรวจเชิญมาผูก ชาวพระแสงเชิญพระแสงมาผูก (คือ) ปืนสั้นคู่ ๑ หอกสั้นด้ามเหล็กปิดทองคู่ ๑ นายท้ายช้าง คอ ๑ ท้าย ๑ รวม ๒ คนช้าง ๑
/*9พระที่นั่งประพาส สี่ตำรวจเชิญมาให้นายท้ายช้างผูก ชาวพระแสงเชิญพระแสงมาผูก (คือ) ปืนสั้น ๑ ปืนยาว ๑ หอกสั้นด้ามเหล็กปิดทองคู่ ๑ นายท้ายช้าง คอ ๑ ท้าย ๑ รวม ๒ คนช้าง ๑
พระที่นั่งรอง ผูกเครื่องดาวทอง ชาวพระแสงเชิญพระแสงกระบี่ ๑ พร้า ๑ มาผูก ชาวพระแสงปืนถือปืนคาบศิลากลางช้าง ๑ นายท้ายช้างคอ ๑ ท้าย ๑ รวม ๓ คนช้าง ๑
ช้างดั้งผูกเครื่องมั่น ทนายเลือกแสงปืนคาบศิลากลางช้างๆ ละคน เป็นช้างดั้งหน้า ๓ หลัง ๓ รวม ๖ ช้าง นายท้ายช้างขี่คอเป็นควาญ ๖
ช้างแทรก (เป็นช้าง) พัง มหาดไทยช้าง ๑ กลาโหมช้าง ๑ จตุสดมภ์ ๔ ช้าง สัสดีกลางช้าง ๑ คลังมหาสมบัติช้าง ๑ มหาดเล็กหัวหมื่น ๔ ช้าง นายเวร ๔ ช้าง ขุนช้าง ๒ ช้าง ปลัดช้าง ๒ ช้าง ขุนเชือก ๒ ช้าง ปลัดเชือก ๒ ช้าง รวม ๒๔ ช้าง
ช้างปืนใหญ่ หมื่นราชฤทธิ์ หมื่นราชรงค์ หมื่นเพ็ชร (ฦๅ) ไชย หมื่นทรงพิไชย ตำรวจนอกทำจำลอง สัสดีเกณฑ์เลขส่งให้หมื่นกรินศรเชษฐ ๑ หมื่นวิเศษศรชาญ ๑ คุมเกณฑ์หัดเป็นทนายปืนและนายช้างขี่คอ ๑ ชาวกองขี่ท้าย ๑ เสมอช้าง ๑ คนทนายปืนกลางช้าง ๑ กรมช้างซ้าย ๑ ขวา ๑ ปืนกระสุนนิ้วกึ่งกระบอก ๑ กระสุนโดด ๑๐ กระสุน กระสุนปราย ๒๐๐ กระสุน หอกซัด ๑๐ แหลนซัด ๑๐ ธงผุดทองฉลุดอกแดงหน้า ๑ เขียวหลัง ๑ รวม ๒ คัน
ช้างกันผูกเครื่องมั่น ช้าง ๑ ทนายเลือกปืนคาบศิลากลางช้าง ช้างละกระบอก ๑ ขุนหมื่นกองช้างขี่คอ ๑ นายช้างเป็นควาญ ๑ ซ้าย ๑๐ ช้างขวา ๑๐ ช้าง รวม ๒๐ ช้าง และทนายเลือกนั้น หมื่นอัคนิศร ๑ หมื่นศรสำแดง ๑ ได้เกณฑ์ใส่ช้างตามพนักงาน
/*10ถ้าข้างในจะไปตามเสด็จด้วย ข้างในบอกหางว่าวสนมพลเรือนสั่งเวรชาววัง มหาดไทย กลาโหม ให้กรมช้างเกณฑ์ช้าง (และ) หลวงพรหมบริรักษ์ หลวงสุริยภักดี ขุนสมุหพิมาน ขุนประธานมณเฑียร สนมทหารแต่งจำลองและกูบเขียวลายรง ขวาพื้นแดง ๑ ซ้ายพื้นดำ ๑
และหลวงเทพราชา หลวงทิพราชา กรมช้างคุมหมู่จ่าเจียม ตำรวจนอก เครื่องมือสำหรับช่างปากไม้ ๑๐ คน คบเพลิงตัวละ ๒ ดอก เป็นช้างซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ ช้าง
เข้ากัน (ทั้งกระบวน) ช้างพลาย ๗ ช้าง พัง ๖๕ เป็น ๗๒ ช้าง พันภาณ (มหาดไทย) ได้เรียกหางว่าวยื่นสมุหนายกกราบทูลพระกรุณา ฯ
( เสด็จทางสถลมารคกระบวนม้า )
กรมม้าเกณฑ์ม้าพระที่นั่งผูกเครื่องทองคำ พระที่นั่งทรง ๑ พระที่นั่งรอง ๑
ม้าแซงใน (นายม้าขี่) ถือปืนดาบขัดแล่ง (หรือ) ถือทวนดาบขัดแล่ง ซ้าย ๓ ขวา ๓ รวม ๖ ม้า
ม้าแซงนอก (นายม้าขี่) ถือเกาทัณฑ์ดาบขัดแล่ง ซ้าย ๕ ขวา ๕ รวม ๑๐ ม้า (นายม้าขี่) ถือทวนดาบขัดแล่ง ซ้าย ๖ ขวา ๖ รวม ๑๒ ม้า รวมม้าแซงนอก ๒๒ ม้า รวมม้าแซง (ทั้งสิ้น) ๒๘ ม้า
ม้าสวนทางไปหน้า แห่ซ้ายหมื่นเทพสารถี ๑ แห่ขวาหมื่นพาชีไชย ๑ รวม ๒ ม้า
ม้าใช้ (ไปข้าง) หลัง ซ้ายหมื่นไกรพลแมน ๑ ขวาหมื่นแสนใจเพชร ๑ รวม ๒ ม้า
ม้านำเสด็จ ซ้ายขุนสะท้านพลแสน ๑ ขวาขุนโจมพลล้าน ๑ รวม ๒ ม้า
/*11กระบวนม้ารวมทั้งสิ้น ๓๖ ม้า ม้าทั้งนี้พันเภามหาดไทยได้เรียกหางว่าวยื่นสมุหนายกกราบทูลพระกรุณา ฯ
( จุกช่องรายทาง )
พันเทพราชกลาโหมเกณฑ์ทนายหอกตำรวจในซ้ายขวา จุกช่องแต่พ้นกำแพงพระราชวังออกไปช่องละ ๒ คน ตามซ้ายขวารายทางไปจนถึงที่ประทับ
และพันจันท์มหาดไทย ว่าแก่นายเวรนครบาลแขวง (ให้) ชำระทาง ตัดไม้ชายเอนตามทาง
๒ กระบวนเสด็จไปพระพุทธบาท
ถ้ามีที่เสด็จไปพระพุทธบาทเป็นการปรกติ (เจ้า) พระยากลาโหม พระสุรเสนา หลวงเทพ (อรชุน) สั่งพันทิพราชให้เกณฑ์หลวง ขุน หมื่น ๒ คน ๓ คน เป็นนายกองทำตำหนัก คุมพนักงาน ๔ ตำรวจ สนม (ทหาร) ซ้ายขวา สนมกลางซ้ายขวา ตำรวจนอกซ้ายขวา ไปทำตำหนักฉนวนพระนครหลวง ท่าเจ้าสนุกพระพุทธบาท และการรับเสด็จของหลวงเจ้าต่างกรม
พระสุรเสนา หลวงเทพ (อรชุน) พันทิพราชไปตรวจตราเร่งรัด ถ้าเป็นอำเภอแขวงกรมการ แขวงกรมการได้ทำ เจ้าพนักงานเป็นผู้เร่งรัดให้แขวงกรมการทำ ถ้าแขวงกรมการทำไม่ทัน (หรือ) จากไม้ไม่พอ เจ้าพนักงานทั้งนี้ต้องหาไม้หาจากทำด้วย
และตำรวจใหญ่ซ้ายขวาแต่งเรือพระที่นั่งศรีสักหลาด พระที่นั่งกราบ (ลำ) ทรงรับเสด็จ
/*12และพันพรหมราชกลาโหมได้เกณฑ์เรือพระที่นั่งดั้งกันชักนำเสด็จเป็นเรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้า บ้านใหม่ลำ ๑ โพธิ์เรียงลำ ๑ รวม (คู่ชัก) ๒ ลำ เรือดั้งทหารในซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ รวม ๒ ลำ เกณฑ์หัดอย่างฝรั่ง ซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ รวม ๒ ลำ อาสาวิเศษช้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ รวม ๒ ลำ รวม (เรือดั้ง) ๖ ลำ เป็น ๘ ลำทั้งเรือคู่ชัก เรือกันเรือตำรวจในซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ เรือตำรวจใหญ่ซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ สัสดีซ้ายลำ ๑ ขวาลำ ๑ เรือ ๑๔ ลำนี้พลพายฝ่ายทหารพันเทพราชได้เกณฑ์ ฝ่ายพลเรือนสัสดีได้เกณฑ์
และหมื่นอัคนิศร ๑ หมื่นศรสำแดง ๑ เกณฑ์ทนายเลือกปืนลงเรือดั้งเรือกันลำละ ๔ กระบอก
และเรือพระที่นั่งบัลลังก์รัตนาสน์ ๑ เรือพระที่นั่ง (บัลลังก์) ราชสมเสพ ๑ สองลำนี้พนักงานตำรวจในซ้ายขวาทำและรักษา ครั้นมีที่เสด็จทหารในซ้ายขวารับ (ไป) บรรจุพลกรรเชียงแล้วเอาไปทอดท่า
และเรือคฤห์สองตอนสนมพลเรือนซ้ายขวาเกณฑ์ไปตามเสด็จ (เรือฝ่าย) ซ้าย เรือพระภูษาใหญ่ พันวิเศษลำ ๑ เรือพระภูษาน้อยพันสนั่นลำ ๑ เรือพระสมุด พันแกว่นลำ ๑ เรือพระโอสถ พันชะนะลำ ๑ เรือพิเศษ (เครื่อง) ขุนทิพโอชาลำ ๑ หมื่นโอชาลำพังลำ ๑ รวม ๒ ลำ รวมเป็นเรือฝ่ายซ้าย ๖ ลำ เรือฝ่ายขวา เรือที่สรง พันสนลำ ๑ เรืองานใช้ พันวันลำ ๑ เรือคลัง พันแผ้วลำ ๑ เรือพิเศษ (เครื่อง) ขุนโอชารสลำ ๑ หมื่นก้อนแก้วลำ ๑ เรือ (เครื่อง) นมัสการ พันศรีรักษาลำ ๑ รวมเรือฝ่ายขวา ๖ ลำ เป็น ๑๒ ลำ พลพายนั้นสัสดีซ้ายขวาได้เกณฑ์
และเรือศรีผ้าแดง เรือที่นั่งกราบเจ้ามีกรมแล้ว เจ้ากรมปลัดกรมเกณฑ์พลพายกรรเชียงในกรม ถ้าเรือศรีผ้าแดง เรือที่นั่งกราบ เรือ/*13มีม่านเจ้าหากรมมิได้ไปตามเสด็จ สนมพลเรือนบอกจำนวนเรือ จำนวนพลพายพลกรรเชียงมาแก่สัสดี ๆ เกณฑ์เลขให้
( ล้อมวงที่พลับพลาท่าเจ้าสนุก )
ครั้นเสด็จฯ ถึงท่าเจ้าสนุกแล้ว พันเทพราช สัสดียกเอานายเรือ (และ) พลพายเรือดั้งเรือกันขึ้นนอกก่องซุ่มหน้าฉาน พันพรหมราชเกณฑ์แต่ลำเรือส่งให้แก่สี่ตำรวจและอาสาหกเหล่า ทอดทุ่นหน้าฉานต่อกันลงไปเสมอ ลำหนึ่งนาย ๑ ไพร่ ๕ คน
และล้อมวังแบ่งกันอยู่รักษาวัง บ้างล่วงขึ้นไปตั้งตาริ้ววางขวากเหล็ก รอบพระตำหนักกว้าง ๕ ศอก ๑๐ กอง เสมอกองหนึ่ง ปืนตาตะเงินกระบอก ๑ ปืนหามแล่นกระบอก ๑ ปืนทองกระสุนปราย ๒ กระบอก ปืนคาบชุด ๑๐ กระบอก รวมปืน (กองละ) ๑๔ กระบอก ธนู ๕ คัน หน้าไม้ ๕ คัน ขวากกระจับ ๕๐ หลุม ฆ้องใหญ่ใบ ๑ ไพร่ ๕๐ ตีฆ้องขานยาม
อาสาวิเศษ ทหารใน นอนนอกล้อมวัง ๔ กอง เป็นอาสาวิเศษ ๒ กอง ๑๒ คน ทหารใน ๒ กอง ๑๖ คน รวม ๓๒ คน
และกรมตำรวจใน ตำรวจใหญ่ ทหารใน สนมทหารซ้ายขวา เจ้าพนักงานเอาปืนล้อไปตั้งประตูละ ๒ กระบอก ชาววังกำกับประตูด้วย แล้วชาวที่ มหาดเล็กวังหน้า ชาววังตำรวจในล้อมวง
สัสดียกเอาเลขเรือคฤห์สองตอน เรือศรีผ้าแดง เรือที่นั่งกราบ ไปนอนกองซุ่มท้ายสนม และฝีพายเรือศรีสักหลาด เรือกราบ (ที่นั่ง) ทรง เรือกราบ (ที่นั่ง) รอง นอนริมฉนวนประจำท่านอกตาริ้วล้อมวัง
และพันเทพราชเกณฑ์ปี่กลองชะนะประโคมยาม
และกรมช้างเกณฑ์ช้างอยู่โรงในกำแพงล้อมพระตำหนัก และวงรายในกองซุ่มรอบกำแพงล้อมพระตำหนัก ช้างปืนใหญ่ตั้งริ้วกองเพลิง นอกกองซุ่มตามซ้ายตามขวา และเจ้ากรมปลัดกรมคุมไพร่ดาบเกยถือปืนนกโพรงตระเวน ๔ ยามตามซ้ายตามขวา เป็นช้าง ๖๒ ช้างใน (ดัง) นี้
ช้างต้นอยู่โรงในพระตำหนัก พลาย ๑ พัง ๑ รวม ๒ ช้าง วงรายรอบกำแพงล้อมพระตำหนัก ๓ ด้าน พลาย ๖ พัง ๖ รวม ๑๒ ช้าง ช้างปืนใหญ่ตั้งริ้วกองเพลิง พวกกองซุ่มเสมอช้าง ๑ ทนายปืนกลางช้าง ๑ กรมช้าง (ขี่) คอ ๑ ท้าย ๑ รวม ๓ คน ปืนกระสุนนิ้ว (กึ่ง) กระบอก ๑ กระสุนโดด ๑๐ กระสุน กระสุนปราย ๒๐๐ กระสุน หอกซัด ๑๐ เล่ม แหลนซัด ๑๐ เล่ม เป็นช้างพังซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ ช้าง
(กอง) ตระเวน ๔ ยาม ซ้าย ยาม ๑ พระราชวังเมือง ๑ ไพร่ดาบเกย ๕ รวม ๕ ยาม ๒ หมื่นคชศักดิ์ ๑ ไพร่ดาบเกย ๔ รวม ๕ ยาม ๓ ขุนทรงสิทธิ์ ๑ ไพร่ดาบเกย ๔ รวม ๕ ยาม ๔ หลวงศรีไชยาทิต ๑ ไพร่ดาบเกย ๔ รวม ๕ ขวา ยาม ๑ พระกำแพง ๑ ไพร่ดาบเกย ๔ รวม ๕ ยาม ๒ หมื่นคชสิทธิ์ ๑ ไพร่ดาบเกย ๔ รวม ๕ ยาม ๓ ขุนทรงศักดิ์ ๑ ไพร่ดาบเกย ๔ รวม ๕ ยาม ๔ หลวง (ศรี) สิทธิกรรม์ ๑ ไพร่ดาบเกย ๔ รวม ๕ รวมนาย ๘ ไพร่ดาบเกย (ถือ) ปืนนกโพรง ๓๒ รวม ๔๐ คน ช้างพัง ๘ ช้าง เข้ากันเป็นช้างพลาย ๗ พัง ๕๕ รวม ๖๒ ช้าง ระดมมาตระเวน ๔ ยามตามซ้ายตามขวา
ม้าซ้าย ยาม ๑ หลวงปราบพลแสน ๑ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ ยาม ๒ หลวงศรีอัศวเดช ๑ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ /*15ยาม ๓ ขุนสุนทรสินธพ ๑ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ ยาม ๔ หมื่นชำนาญภูเบศร์ ๑ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ ม้าขวา ยาม ๑ หลวงทรงพล ๑ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ ยาม ๒ หลวงพิไชยมนตรี ไพร่ถือหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ ยาม ๓ ขุนวิสูตรอัศดร ๑ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ ยาม ๔ หมื่นชำนิภูบาล ๑ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๔ รวม ๕ รวมนาย ๘ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๓๒ รวมเป็น ๔๐ คน ม้า ๘ ม้า
และหมื่นนรินทรเสนี พันเทพราชกลาโหม หมื่นศรีสหเทพ พันพุฒมหาดไทย ได้เกณฑ์ขุนหมื่นคุมไพร่ทหารถือปืนนกโพรง ไพร่พลเรือนสัสดีเกณฑ์ถือหอกถือหลาว ตั้งกองร้อยชั้นนอก ห่างพระตำหนักออกไป ๒๐ เส้น ฟากตะวันออก ๒ กอง ฟากตะวันตก ๒ กอง รวม ๔ กอง ตระเวนบรรจบถึงกัน เสมอกองหนึ่ง ฝ่ายทหารนาย ๒ ไพร่หลวงถือปืนนกโพรง ๕๐ รวม ๕๒ พลเรือนนาย ๒ ไพร่หลวงถือหอกถือหลาว ๕๐ รวม ๕๒ คน รวมเป็นนาย ๔ ไพร่ ๒๐๐ รวม ๒๐๔ คน
และเกณฑ์ที่ตั้งคอยเหตุเหนือน้ำท้ายน้ำ ห่างพระตำหนักออกไป ๒๐ เส้น คนฝ่ายทหารเกณฑ์อยู่ท้ายน้ำ กรมอาสาจามนาย ๒ ไพร่ ๒๐รวม ๒๒ คน พลเรือนเกณฑ์อยู่เหนือน้ำ กรมม้า นาย ๒ ไพร่ ๒๐ รวม ๒๒ คน รวมเป็นนาย ๔ ไพร่ ๔๐ รวม ๔๔ คน
และบัญชีกองร้อยคอยเหตุชั้นในชั้นนอก ๆ กว่าล้อมวงนั้น หมื่นนรินทรเสนี หมื่นศรีสหเทพ พันเทพราช พันพุฒ ได้งบส่งให้สมุหนายก สมุหพระกลาโหม แต่พอรู้จำนวนไว้ และกรมพระราชวังบวรฯ ให้/*16ข้าหลวงไปตรวจ แล้วเอากราบทูลพระกรุณา ฯ ถ้ากรมพระราชวังบวร ฯ ไม่ได้เฝ้า ส่งบัญชีมาให้เจ้าต่างกรมและตำรวจในพระราชวังหลวงกราบทูลพระกรุณา ฯ
และหมื่นศรีสหเทพเกณฑ์ขุนหมื่นฝ่ายพลเรือนกำกับนครบาล (และ) แขวงตรวจตรา สารวัตรตั้งร้านกองเพลิง พันจันท์ได้ตรวจทางให้นครบาลแขวงกรมการทำทาง กรุยหลักลอยและหลักตอโขดหาดตัดไม้ชายไม้เอนทั้งในทางชลมารคและทางสถลมารคซึ่งกีดทางเสด็จ
( กระบวนทางสถลมารคเสด็จขึ้นพระพุทธบาท )
อนึ่งถ้าเสด็จฯ แต่ท่าเจ้าสนุกขึ้นไปประทับแรมพระตำหนักพระพุทธบาท
กลาโหมเกณฑ์นายกองนายงานคุมเจ้าพนักงานขึ้นไปทำพระตำหนักและทางสถลมารค แต่ท่าเจ้าสนุกถึงบางโขมด พนักงานขุนนครได้ทำ แต่บางโขมดถึงพระพุทธบาท พนักงานกรมการเมืองสระบุรี (และ) พนักงานขุนโขลนได้ทำ พันจันท์ได้เกณฑ์หลวงขุนหมื่นคุมไพร่สัสดีไปช่วยแขวงและกรมการทำทาง ๔ กอง กองหนึ่งนาย ๑ ไพร่ ๕๐ รวม ๕๑ คน
พันเทพราชเกณฑ์ทนายคบหอกหมู่ ตำรวจในซ้าย ๔๐ ขวา ๔๐ รวม ๘๐ คน ตำรวจนอกซ้าย ๓๐ ขวา ๓๐ รวม ๖๐ คน ตำรวจใหญ่ซ้าย ๔๐ ขวา ๔๐ รวม ๘๐ คน ทหารในซ้าย ๔๐ ขวา ๔๐ รวม ๘๐ คน /*17ทนายเลือกหอกซ้าย ๒๐ ขวา ๒๐ รวม ๔๐ รวมเป็น ๓๔๐ คน และปี่กลองชะนะ ๑๐๐ คน แตรฝรั่ง ๔ คู่ แตรงอน ๒ คู่ สังข์คู่ ๑ ธงฉาน ๔ คู่
อนึ่งพันอินทราชเกณฑ์ปืนหามแล่น ตำรวจในซ้าย ๒ ขวา ๒ รวม ๔ ตำรวจใหญ่ซ้าย ๒ ขวา ๒ รวม ๔ อาสา (วิเศษ) ซ้าย ๑ ขวา ๑ รวม ๒ อาสาเดโช ๑ อาสาท้ายน้ำ ๑ รวม ๒ รวมเป็นปืนหามแล่น ๑๒ กระบอกตามท้ายพระที่นั่ง
และเจ้ากรมปลัดกรมหัวหมื่นตัวสี่ตำรวจเลวแห่ริ้วในตำแหน่งแห่หน้า (คือ) หลวงเทพอรชุน ๑ หลวงราชนิกูล ๑ นำริ้วชั้นในรวม ๒ ขุนราชมนู พันเทพราช คุมปี่กลองชนะ (รวม) ๒ ตำรวจในซ้ายขวา ตำรวจใหญ่ซ้ายขวา ตำรวจนอกซ้ายขวา ๖ กรม แห่หลัง (คือ) ทหารในซ้ายขวา พลพันซ้ายขวา รักษาองค์ซ้ายขวา เจ้ากรมบ้านใหม่ เจ้ากรมโพธิ์เรียง ทนายเลือกหอกซ้ายขวา (รวมเป็น) ๑๐ กรมหมื่นนรินทรเสนี หมื่นศรีสหเทพ (ปลายริ้ว)
กรมวังเกณฑ์เครื่องสูง แห่หน้า (คือ) เครื่องสูงห้าชั้น เขียวคู่ ๑ แดงคู่ ๑ เหลืองคู่ ๑ รวม (เครื่องสูง) ๓ คู่ บังแทรกดำคู่ ๑ เหลืองคู่ ๑ รวม (บังแทรก) ๒ คู่ รวม (ทั้งเครื่องสูงบังแทรกแห่หน้า) ๕ คู่ แห่หลัง (คือ) เครื่องสูงห้าชั้น ขาวคู่ ๑ ดำคู่ ๑ รวม (เครื่องสูงแห่หลัง) ๒ คู่ บังแทรกแดงคู่ ๑ รวม (ทั้งเครื่องสูงบังแทรกแห่หลัง) ๓ คู่ บังสูรย์ ๑ พันทอง ขุนราชพิมาน คุม
และชาวแสง กรมสนมพลเรือน ถือพระแสงหว่างเครื่องสูงหน้า (คือ) พระแสงดาบโล่ห์ หมื่นพรสุรินทร์ ๑ หมื่นอินทรจำเริญ ๑ พระแสงหอกด้ามไม้มะเกลือยอดทอง ขุนแสงสรรพยุทธ ๑ กำนันแสง/*18ใน ๑ พระแสงดาบไทย กำนันแสงใน ๑ พระแสงเขน กำนันแสงใน ๑ พระแสงหว่างเครื่องสูงหลัง (คือ) พระแสงง้าว ขุนคชนาถภักดี ๑ พระแสงหอกง่าม ขุนแสงสารภาษ ๑
พันพุฒหมายบอกทนายเลือกแสงปืนคาบศิลาตามท้ายพระที่นั่งซ้าย ๕๐ ขวา ๕๐ รวม ๑๐๐ คน
และให้หมายให้ขุนโจมพลล้าน ๑ ขุนสะท้านพลแสน ๑ ขี่ม้านำขุนไชยธุชบโทน หลวงราชนิกูลถือธง ๙ ชายนำทางเสด็จ
กรมช้างซ้ายขวาเกณฑ์ช้างสำหรับกระบวนเสด็จฯ ช้างพระที่นั่งทรง ๑ ช้างพระที่นั่งรอง ๑ ช้างนำ ๑ ช้าง (ผูกพระที่นั่ง) หลังคาทอง ๑ ช้าง (ผูกพระที่นั่ง) ประพาสโถง ๑ รวม ๕ ช้าง ช้างดั้งหน้า ๓ หลัง ๓ รวม ๖ ช้าง ช้างกันใน ๑๐ (ช้างกัน) นอกกองอาสา ๒๐ รวมช้างกัน ๓๐ ช้าง แทรกขุนช้าง ๒ ปลัดช้าง ๒ นายเชือก ๒ ปลัดเชือก ๒ มหาดไทย ๑ กลาโหม ๑ จตุสดมภ์ ๔ หัวหมื่นมหาดเล็ก ๔ รวมช้างแทรก ๑๘ ช้าง ช้างปืน ๒๐ ช้างเครื่องมหาดเล็กซ้าย ๕ ขวา ๕ รวม ๑๐ ช้าง ช้างกูบสำหรับข้างใน ๔๐ ช้างพระประเทียบ พระที่นั่งหลังคาทอง ๑ (ช้างดั้ง) ข้างหน้า ๒ ข้างหลัง ๒ รวม ๕ ช้าง ช้างปืนหน้า ๕ ปืนหลัง ๕ รวม ๑๐ รวมช้าง (กระบวน) พระประเทียบ ๑๕ ช้าง รวมเป็นช้างกระบวนเสด็จฯ ของหลวง ๑๒๙ ช้าง กระบวนพระประเทียบ ๑๕ ช้าง รวมทั้งสิ้น ๑๔๔ ช้าง
ช้างพระที่นั่งผูกเครื่องลูกพลู ดาวทองคำ ชาวพระแสงเชิญพระแสงใส่ในเบาะ พระแสงปืนสั้นคู่ ๑ พระแสงพร้าองค์ ๑ กระบี่ม้า/*19ผูกข้างเบาะองค์ ๑ นายท้ายช้าง (เป็น) ควาญ ๑ พระที่นั่งหลังคาทอง ๔ ตำรวจยกมา กรมช้างผูกช้าง ชาวพระแสงเชิญพระแสงปืนสั้น ๑ พระแสงหอกด้ามเหล็กปิดทองคู่ ๑ พระแสงปืนยาวองค์ ๑ นายท้ายช้าง (ขี่) คอ ๑ ท้าย ๑ รวม ๒ คนช้าง ๑ พระที่นั่งนำผูกเครื่องลูกพลูดาวทอง ชาวพระแสงเชิญพระแสงกระบี่องค์ ๑ พระแสงพร้าองค์ ๑ รวม ๒ มาผูก ทนายเลือกแสงปืนถือปืนคาบศิลากลางช้างกระบอก ๑ นายท้ายช้าง (ขี่) คอ ๑ ท้าย ๑ รวม ๓ คนช้าง ๑
ช้างดั้งผูกเครื่องมั่น ทนายเลือกแสงปืนถือปืนคาบศิลากลางช้าง ช้างละคน นายท้ายช้าง (ขี่) คอ ๑ ท้าย ๑ เป็นช้างดั้งหน้า ๓ หลัง ๓ รวม ๖ ช้าง
ช้างแทรก (เป็นช้าง) พัง พระกำแพง ๑ พระราชวังเมือง ๑ รวมขุนช้าง ๒ หลวงคชศักดิ์ ๑ หลวงคชสิทธิ์ ๑ รวมปลัดช้าง ๒ ขุนทรงศักดิ์ ๑ ขุนทรงสิทธิ์ ๑ รวมขุนเชือก ๒ หมื่นศรีสิทธิบาล ๑ หมื่นราชสิทธิกรรม์ ๑ รวมปลัดเชือก ๒ มหาดไทยกลาโหมจตุสดมภ์ ๖ หัวหมื่นมหาดเล็ก ๔ รวมช้างแทรก ๑๘ ช้าง
ช้างปืนใหญ่ หมื่นราชฤทธิ์ ๑ หมื่นราชรงค์ ๑ ตำรวจในทำจำลองสัสดีเกณฑ์เลขส่งให้หมื่นศรีสรเชษฐ หมื่นวิเศษสรชาญ คุมหัดเป็นทนายปืนกลางช้างๆ ละคน นายช้างขี่คอ ๑ นายกองเป็นควาญ ๑ เสมอตัวหนึ่ง ทนายปืนกลางช้าง ๑ กรมช้างขี่คอ ๑ ท้าย ๑ รวมเป็น ๓ คน ปืนกระสุนนิ้วกึ่งกระบอก ๑ กระสุนโดด ๑๐ กระสุนปลาย ๒๐๐ รวม ๒๑๐ กระสุน หอกซัด ๑๐ แหลนซัด ๑๐ รวม ๒๐ เล่ม ธงผุดทองช้างละดอก แดงหน้า เขียวหลัง เป็นช้างหน้า ๑๐ ช้างหลัง ๑๐ รวมเป็นช้างพลาย ๒๐ ช้าง
/*20ช้างกันในผูกเครื่องมั่น ทนายเลือกถือปืนคาบศิลากลางช้าง ๆ ละคน ๑ ขุนหมื่นกองช้างนอกขี่คอ ๑ ท้าย ๑ เป็นช้างซ้าย ๕ ขวา ๕ รวมเป็นช้างพลายกันใน ๑๐ ช้าง
กองช้างอาสาชั้นนอก มีทนายถือปืนคาบศิลากลางช้าง หมู่ตำรวจกลางขึ้นนายโชติราช นายไชยราช ตำรวจในเป็นทนายปืนเสมอช้าง ๑ ขุนหมื่นชาวกองช้าง (ขี่คอ) ๑ ทนายปืนกลางช้าง ๑ ไพร่นายช้าง (เป็นควาญ) ๑ รวม ๓ คน เป็นข้างซ้าย ๑๐ ขวา ๑๐ รวมช้างกันนอก ๒๐
ช้างเครื่องมหาดเล็ก สำหรับพระสุพรรณศรี พระล่วมทองช้าง ๑ สำหรับพระล่วมตะบัน พระโอสถสูบ พานพระชุดช้าง ๑ พระเต้าทอง พระเต้าเงินช้าง ๑ หม้อลงพระบังคน กาพระบังคนช้าง ๑ พระตะพาบเงินใส่พระสุธารสช้าง ๑ พัชนีทอง พัชนีแพรช้าง ๑ พระแสงกระสุน พระแสงง้าว พระแสงหอกช้าง ๑ พระกลดแดด พระกลดฝนช้าง ๑ พระสมุดพระกระดานชะนวนช้าง ๑ พระปิ่นโตของเสวยช้าง ๑ รวมเป็น ๑๐ ช้าง มหาดเล็กเชิญเครื่อง จ่าหุ้มแพรกำกับเครื่องถวาย
หลวงพรหมบริรักษ์ หลวงสุริยภักดี ขุนสมุหพิมาน ขุนประธานมณเฑียร สนมทหารแต่งจำลองกูบเขียนลายรง ขวาพื้นแดง ซ้ายพื้นดำ
และหลวงราชา หลวงทิพราชา กรมช้างคุมหมู่จำเจียมกรมช้าง เครื่องมือสำหรับช่างปากไม้ ๑๐ (คน) คบเพลิงตัวละ ๒ ดอก ช้างขวา ๔๐ ซ้าย ๔๐ รวมเป็น ๘๐ ช้าง
ช้างพระประเทียบพลาย ๔ พัง ๑๑ รวม ๑๕ ช้าง
ช้างพระที่นั่งหลังคาทอง นายพุฒา นายจันปัญญา สี่ตำรวจเชิญมา กรมช้างผูก นายท้ายช้าง (ขี่) คอ ๑ ควาญ ๑
/*21ช้างดั้งผูกเครื่องมั่น ทนายเลือกแสงปืนคาบศิลากลางช้าง ๆ ละคน เป็นช้างดั้งหน้า ๒ หลัง ๒
และช้างปืนใหญ่ เสมอช้างหนึ่ง ทนายปืนกลางช้าง ๑ กรมช้าง (ขี่) คอ ๑ ควาญ ๑ รวมเป็น ๓ คน ปืนกระสุนนิ้วกึ่งกระบอก ๑ กระสุนโดด ๑๐ กระสุนปราย ๒๐๐ รวม ๒๑๐ กระสุน หอกซัด ๑๐ แหลนซัด ๑๐ รวม ๒๐ เล่ม ธงผุดทองธงละดอก แดงหน้า เขียวหลัง รวม ๒ ธง เป็นช้างดั้งหน้า ๕ หลัง ๕ รวม ๑๐ ช้าง
และช้างประทุกที่และสิ่งของพระคลังข้างหน้าและพระคลังข้างในสำหรับไปตามเสด็จ ฯ นั้น ถ้าข้างหน้าพนักงานเจ้ากรมปลัดกรมกราบทูลพระกรุณา ฯ สั่งเวรกรมช้างจ่าย ถ้าข้างใน ๆ กราบทูลพระกรุณาสั่งหางว่าวให้สนม (พลเรือน) สั่งเวรชาววังเวรมหาดไทย ให้กรมช้างจ่าย กรมช้างจ่ายให้พนักงาน ๆ ปิดตราไว้แก่กรมช้าง จ่ายช้างกระบวนเสด็จ ฯ และนอกกระบวนเสด็จ ฯ มากน้อยเท่าใด พันภาณ (มหาดไทย) ได้เรียกหางว่าวกรมช้าง ให้พณหัวเจ้าท่านสมุหนายกเอากราบทูลพระกรุณา
กรมม้าเกณฑ์ม้าผูกเครื่องทองคำ (พระที่นั่ง) ทรง ๑ (พระที่นั่ง) รอง ๑ ม้าแซงในถือปืนถือทวน ดาบขัดแล่ง ซ้ายตำรวจ ๑ ขุนหมื่น ๕ ขวาตำรวจ ๑ ขุนหมื่น ๕ รวมตำรวจ ๒ ขุนหมื่น ๑๐ เป็น ๑๒ ม้าแซงนอกถือเกาทัณฑ์ดาบขัดแล่ง ซ้ายตำรวจ ๒ จีน ๕ ขวาตำรวจ ๒ จีน ๕ รวมตำรวจ ๔ จีน ๑๐ เป็น ๑๔ ถือทวนดาบขัดแล่ง หมื่นพันขี่ซ้าย ๖ ขวา ๖ รวม ๑๒ รวมแซงนอก ซ้าย ๑๓ ขวา ๑๓ เป็น ๒๖ ม้า
/*22ม้าทิด ขุนกองถือทวนดาบขัดแล่ง ปืนนกโพรงผูกข้างม้าตัวละกระบอก ซ้าย ๘ ขวา ๘ รวม ๑๖ ม้า
ม้าสวนทางไปหน้ากระบวนแห่ดาบขัดแล่ง ซ้ายหมื่นเทพสารถี ๑ ขวาหมื่นพาชีไชย ๑ รวม ๒ ม้า
ม้าใช้ (กระบวน) หลังดาบขัดแล่ง หมื่นไกรสรแมนขี่ ๑ หมื่นแสนใจเพ็ชรขี่ ๑ รวม ๒ ม้า
ม้านำเสด็จดาบขัดแล่ง ขุนโจมพลล้านขี่ ๑ ขุนสะท้านพลแสนขี่ ๑ รวม ๒ ม้า
รวมกระบวนม้า ๖๐ ม้า พันเภา (มหาดไทย) ได้เรียกหางว่าวส่ง พณหัวเจ้าท่านสมุหนายกกราบทูลพระกรุณา
และขุนสุเรนทรวิชิตคุมฝีพายบ้านใหม่ ๕๐ ขุนอภัยเสนาคุมฝีพายโพธิ์เรียง ๕๐ รวม ๑๐๐ คน หลวงเทพา (สัสดี) คุมเลขเรือดั้งเรือกันซ้าย ๕๐ คน หลวงศรีกาฬสมุด (สัสดี) คุมเลขเรือดั้งเรือกันขวา ๕๐ คน รวม ๑๐๐ คน ถือหอกถือพร้า (เป็นกระบวน) ท้ายพระที่นั่ง ๒๐๐ คน
และสัสดีเกณฑ์ยกเอาเลขฝีพายเรือคฤห์สองตอน เรือศรีผ้าแดง เรือที่นั่งกราบ เรือเจ้าหากรมมิได้ หามปองทหารในซ้ายขวา แสงในเครื่องนมัสการ คุม
และหมื่นนรินทรเสนี หมื่นศรีสหเทพ เกณฑ์ขุนหมื่นตามรถสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ (และ) พระเจ้าลูกเธอฯ รับเสด็จขึ้นไปพระพุทธบาท เจ้ากรม ปลัดกรมฝ่ายทหาร ขุนพิชัยนุราชรถาจารย์เจ้ากรม ๑ หมื่นมณีราช (รถ) ปลัดกรม ๑ รวมฝ่ายทหาร ๒ ฝ่ายพลเรือน ขุนราช /*23(รถ) ยานบริรักษ์ เจ้ากรม ๑ หมื่นรัถภูบาล ปลัดกรม ๑ รวมฝ่ายพลเรือน ๒ รวม ๔ คน
และรถพระที่นั่งทรงจตุรมุข เป็นพนักงานสี่ตำรวจ รวมกันรถ ๑พระประเทียบ กรมหลวงพิพิธมนตรี สนมตำรวจซ้ายขวาทำ (รถ) ๑ รถพระราชทานพระสงฆ์ รถสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ รถพระเจ้าลูกเธอ หลานเธอ รถฝ่ายทหารเป็นพนักงานตำรวจในซ้ายขวา ตำรวจใหญ่ซ้ายขวา ตำรวจนอกซ้ายขวา ทหารในซ้ายขวา สนมทหารซ้ายขวา อาสาหกเหล่าและรถฝ่ายพลเรือนเป็นพนักงานมหาดไทย (หน้าที่) ขุนราชอาญา (สมุห์บัญชี) จตุสดมภ์ กรมช้างซ้ายขวา กรมสรรพากรใน กรมสรรพากรนอก กรมล้อมวัง ได้ทำ และกระบือชักรถนั้นกรมนาได้จ่าย
อนึ่ง โค (และ) เกวียน (นั้น) พันจันท์เวรทางเกณฑ์กรมการหัวเมือง เมืองมโนรมย์ ๑ เมืองชัยนาท ๑ เมืองสิงห์บุรี ๑ เมืองสรรค์บุรี ๑ เมืองอ่างทอง ๑ เมืองอินทร์ ๑ เมืองพรหม ๑ เมืองลพบุรี ๑ เมืองสระบุรี ๑ แขวงสี่ทิศ ให้เอาโค (และ) เกวียนมาบรรทุกสิ่งของข้างหน้าข้างใน ของเครื่องเล่น (มหรสพ) ของดอกไม้เพลิง ของแสงสรรพายุทธ ขึ้นไปพระพุทธบาทตามบัญชี (เจ้าพนักงาน) ข้างใน (คือ) หมื่นเทพขันที หมื่นราชขันที (และ) เจ้าพนักงานข้างหน้า (แต่จำนวนเกณฑ์) จะเป็นเมืองใดมากน้อยเท่าใดจำมิได้ ถ้ามิได้โคเกวียน กรมการแขวงเอาเงินมาให้เจ้าพนักงานชำระโคเกวียน และ/*24เงินค่าโคเกวียนทั้งนี้ กรมการแขวงเรียกเอาแก่ราษฎรเสมอเรือน ๑ เสมอกัน เรือนละบาท ๑ (ค่า) หมายเรือนละ ๒ สลึง (คือ ๕๐ สตางค์) ครั้นอยู่มาทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่า ราษฎรเสียค่าโคเกวียนแต่เมืองจัตวา และแขวงหัวเมืองฝ่ายเหนือ นอกกว่านี้มิได้เสียค่าโคเกวียน ให้เฉลี่ยเอาค่าโคเกวียนให้ทั่วจงทุกหัวเมือง คงราษฎรได้เสียค่าโคเกวียน (ครัว) ฉกรรจ์เรือนละสลึง ๑ หม้ายเรือนละเฟื้อง ๑ ได้เงินมากน้อยเท่าใดส่งไว้พระคลัง ต่อเสด็จ ฯ จึงเอาเงินนั้นมาจ่าย ถ้าเหลือส่งเข้าพระคลังหลวง
( ล้อมวงที่พระพุทธบาท )
ครั้นเสด็จฯ ถึงพระพุทธบาท ล้อมวังตั้งตาริ้ววางขวากกระจับเหล็กรอบพระตำหนัก ๕ ศอก (ตั้งเป็น) ๑๐ กอง กอง ๑ ปืนตาตะคร่ำเงินกระบอก ๑ ปืนหามแล่นกระบอก ๑ ปืนคาบชุด ๑๐ กระบอก ปืนทองกระสุนปราย ๑๐ กระบอก รวมปืน ๒๒ กระบอก ธนู ๕ คัน หน้าไม้ ๕ คัน โล่ห์ ๕ ขวากกระจับ ๕๐ หลุม คนกองละ ๖๐ คน (หรือ) ๗๐ คน ทหารในอาสาวิเศษอยู่นอกล้อมวัง ทหารใน ๒ กอง ๑๖ คน อาสาวิเศษ ๑๖ คน
และประตูล้อมวังนั้นชาววังได้กำกับรักษาด้วย
และสัสดี พันเทพราชยกเลขเรือพระที่นั่ง เรือดั้ง เรือกัน เรือศรีผ้าแดง เรือคฤห์ มานอนซุ่มหน้าฉาน และท้ายสนม
และกรมช้างกรมม้าเกณฑ์ช้างเกณฑ์ม้าตระเวน ๔ ยามตามซ้ายและขวา เหมือนอย่างเมื่อเสด็จประทับแรมอยู่ ณ พระตำหนักท่าเจ้าสนุก
/*25อนึ่ง หมื่นนรินทรเสนี พันเทพราช ฝ่ายทหารเกณฑ์ขุนหมื่นไพร่ ถือปืนนกโพรง และฝ่ายพลเรือน หมื่นศรีสหเทพ พันพุฒเกณฑ์ ขุนหมื่น สัสดีเกณฑ์ไพร่ถือหอก ตั้งกองร้อยคอยเหตุ ตระเวนพิทักษ์รักษาชั้นนอก ห่างพระตำหนักออกไปทาง ๑๕๐ เส้น ๑๐๐ เส้น ๕๐ เส้น ๓๐ เส้น ตระเวนบรรจบถึงกัน เป็นคนกองร้อย ๕ กอง ตั้งอยู่ ธารทองแดงกอง ๑ ห้วยวังวากอง ๑ ศิลาดาดกอง ๑ ท้ายเขาตกกอง ๑ พุหลวงกอง ๑ กองตระเวน (อีก) ๕ กอง ตั้งอยู่หนองบัวกอง ๑ หนองสามสิบกอง ๑ ป่าไม้แดงกอง ๑ เขาดินกอง ๑ ทุ่งคีลาดกอง ๑ กองคอยเหตุ ๒ กอง ตั้งอยู่พุนกยูงกอง ๑ หนองคณฑีกอง ๑ กอง ตั้งเชิงเขา ๒ กอง เสมอกอง ๑ ทหารนาย ๑ ไพร่ถือปืน ๑๐ พลเรือนนาย ๑ ไพร่ถือหอกถือหลาว ๑๐ รวมเป็นกองละ ๒๒ คน เลขกองคอยเหตุกองตั้งทั้งนี้ตระเวนบรรจบถึงกัน พนักงานตำรวจในซ้ายขวาผู้อยู่เวรได้ตรวจตราเอากราบทูลพระกรุณา ฯ
อนึ่ง ถ้าทรงพระกรุณามิให้เอาช้างบรรทุก ๒ เที่ยว กรมช้างเกณฑ์ขุนหมื่นคุมไพร่ถือหอกถือหลาว พันภาณแต่งนายรองมาตั้งด่านห้ามมิให้ช้างกลับ อยู่ที่หนองคณฑีกอง ๑ พุหลวงกอง ๑ พุนกยูงกอง ๑ รวม ๓ กอง กอง ๑ (มี) นาย ๑ นายรอง ๑ ไพร่ ๒๐ รวม ๒๒ คน
อนึ่งดอกไม้เพลิง เครื่องเล่นทั้งปวง สำหรับสมโภชพระพุทธบาท (นั้น) เป็นพนักงานพันจันท์ได้กะเกณฑ์ตรวจตราว่ากล่าว
๓ การรักษาพระนครเวลาเสด็จไม่อยู่
/*26อนึ่งถ้ามีที่เสด็จไปพระพุทธบาท (หรือ) เมืองลพบุรี (หรือ) เมืองเพ็ชรบุรี นครบาลเกณฑ์รักษากรุง ฯ
กรมล้อมพระราชวัง พระเพ็ชรพิชัยตั้งกองซุ่มอยู่จวนท้องสนามกลาง ขุนหมื่นคุมไพร่ขึ้นรักษาป้องเชิงเทินรอบพระราชวังกรม ๑
กรมวังนอกอยู่ทิมดาบชาววัง หลวงราชฤทธานนท์ หลวงนนทเสน ขุนหมื่นชาววังนอก เหล่า ๑
กรมวังเกณฑ์ ขุนอินอาญา ๑ ขุนเทพสุภา ๑ ขุนพรหมสุภา ๑ (ตุลาการศาลกรมวัง) ๓ คน อยู่จำหล่อประตูท่าสิบเบี้ย (เหล่า ๑)
และ (พนักงาน) อยู่รักษากรุง ตระเวนนอกที่ห้าม ตั้งกองซุ่ม ๓ กอง ตั้งกองรักษาจำหล่อและตระเวนในกรุงตามอำเภอ ๘ กอง ตระเวนนอกกรุงตามอำเภอ ๘ กอง รวม ๑๙ กอง เป็น (คือ)
ขุนสัสดี ๑ ขุนสารวัตร ๑ นายตำรวจซ้าย ๑ นายธำมรงค์ ๔ นายบัญชีกลาง ๑ รวม ๘ นาย ไพร่สม ๘๐ รักษาผู้ร้าย ๘ คุก รวม ๘๘ คน
พระยายมราช ๑ หลวงขุนหมื่น ๑๐ เสมียนทนาย ๒๐ ไพร่สมกำลัง ๒๐๐ รวม ๒๓๑ คน ตั้งกองขัดตาทัพอยู่ท้องสนามหน้าพระศพ เพลากลางคืนไปตระเวนตรวจตราทั่วกรุง ฯ
/*27หลวงรองเมือง ๑ เสมียนทนาย ๑๐ ไพร่สม ๕๐ รวม ๖๑ คน ตั้งอยู่ป้อมเพ็ชรบางกะจะ และไปตระเวนตรวจตราอำเภอทหาร
ขุนเทพผลู ๑ เสมียนทนาย ๗ ไพร่สม ๓๒ รวม ๔๐ คน ตั้งอยู่ ณ จำหล่อสะพานลำเหย ตระเวนอำเภอพลเรือน
(กองตระเวนกรมเมือง) ตั้งกองรักษาจำหล่อ และตระเวนในกรุง ฯ ๔ อำเภอ ขุนยี่สารบุรี ๑ หมื่นยี่สารบุรี ๑ ขุนวิจารณ์ภูธร ๑ ขุนตระเวนรักษา ๑ หมื่นจิตรบริบาล ๑ ขุนภักดีภูวดล ๑ หมื่นภักดีภูวดล ๑ ไพร่สมนายละ ๑๐ คน รวมนายไพร่ ๘๘ คน
(กองตระเวนกรมเมือง) ตระเวนนอกกรุงฯ ตามพนักงาน ๔ อำเภอ ขุนนครภักดี ๑ หมื่นนครภักดี ๑ ขุนจำนงบุรี ๑ หมื่นจำนงบุรี ๑ ขุนแผ้วภูวดล ๑ หมื่นแผ้วภูวดล ๑ ขุนไชยบุรีบาล ๑ หมื่นไชยบุรีบาล ๑ ไพร่สมนายละ ๑๐ รวมนายไพร่ ๘๘ คน
รวม (พนักงานในกรุง ฯ เกณฑ์รักษาพระนคร) นาย ๖๑ ไพร่ ๕๒๒ คน เป็น ๕๘๓ คน
อนึ่งมีตรารับสั่งให้หาผู้ครอง (และ) ผู้รั้งเมือง (คือ) เมืองวิเศษไชยชาญ ๑ เมืองอินทบุรี ๑ เมืองพรหมบุรี ๑ (เมืองสิงห์บุรี) เมืองสรรค์ ๑ เมืองนครชัยศรี ๑ เมืองสุพรรณบุรี ๑ เมืองราชบุรี ๑ รวม ๘ เมือง เข้า (มา) บรรจบอยู่รักษากรุงฯ ได้ตระเวนทางเรือรอบกรุงฯ ๘ ลำ เป็น (จำนวน) นาย ๘ ไพร่เมืองละ ๕๐ คน รวมเป็น ๔๐๘ คน
กรมท่าซ้ายขวาเกณฑ์แบ่งอยู่รักษากรุง ฯ รักษาจำหล่อตระเวนบรรจบถึงกันตามอำเภอ เป็น (คือ)
/*28ขุนท่องสื่อ ขุนท่องสมุท อำเภอจีน (รักษา)แต่วัดจีนถึงประตูจีน ขุนโกชาอิศหาก ขุนราชเศรษฐี อำเภอแขก (รักษา) แต่สะพานประตูจีนถึงวัดนางมุก เลี้ยวลงไปถึงประตูใต้กายี
สอรรประรำ วิประวาชี อำเภอพราหมณ์เทศ (รักษา) แต่หน้าวัดนางมุกมาวัดอำแม ทั้งฉะกุญไปถึงเสาชิงช้า กองตระเวนกรมท่ากอง ๑ นาย ๑ ไพร่ ๑๐ คน ๖ กองรวมเป็น ๖๖ คน
ขุนโรงขุนศาลอยู่รักษาช่องจำหล่อตามหน้าที่ทุกกรม และเจ้ากรมปลัดกรมนอกกว่านี้ แบ่งไว้ประจำการรักษาที่เสด็จออก รักษาทิมดาบ รักษาโรงแสง รักษาคลัง รักษาฉาง รักษาศาลาลูกขุน ตามพนักงานทุกกรม
ข้าราชการผู้อยู่ทั้งนี้ พนักงานเสมียนตรากรมพระนครบาลได้เรียกบัญชี เข้างบส่งให้ ฯ พณหัวเจ้าท่านสมุหนายก และผู้อยู่ประจำการกรุงฝ่ายทหาร (นั้น) พันเทพราชเรียกบัญชีส่งให้พณหัวเจ้าท่านสมุหพระกลาโหม (แต่ก่อนเสด็จ) ครั้นเสด็จไปแล้ว ข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้อยู่รักษากรุงฯ บอกเข้าไปยังทัพหลวง
และการทหารซึ่งหมื่นนรินทรเสนี พันเทพราช พันทิพราช พันอินทราช พันพรหมราช กะเกณฑ์ทั้งนี้ เอาว่าแก่สมุหพระกลาโหม พระสุรเสนา หลวงธรรมไตรโลก หลวงเทพอรชุน ฝ่ายพลเรือน ซึ่งหมื่นศรีสหเทพ พันพุฒ พันภาณ พันเภา พันจันท์ กะเกณฑ์ทั้งนี้ เอาว่าแก่สมุหนายก หลวงอำมาตย์ หลวงราชนิกูล (ต่าง) บังคับบัญชาตามราชการ ขอเดชะ ฯ
ตอนที่ ๒
๔ ตำราหน้าที่มหาดเล็ก
/*29อย่างธรรมเนียมมหาดเล็กแต่ก่อน ให้หมื่นสารเพชภักดี หมื่นศรีสรรักษ์ หมื่นไวยวรนาถ หมื่นเสมอใจราช นายศักดิ์ นายสิทธิ์ นายฤทธิ์ นายเดช สั่งสอนว่ากล่าวมหาดเล็ก จ่า, หุ้มแพร, เลว. ผู้ทำราชการฉลองพระเดชพระคุณพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวโดยสุจริต
เวรขวาเวร ๑
หมื่นสารเพธภักดี ๑ นายศักดิ์นายเวร ๑ นายจ่ายง ๑รวม ๓ คน นายจันมีชื่อ ๑ นายสนิท ๑ นายชัยขรรค์ ๑ หุ้มแพร ๓ คน รวม ๖ คน
เวรซ้ายเวร ๑
หมื่นเสมอใจราช ๑ นายสิทธิ์นายเวร ๑ นายจ่ายวด ๑ รวม ๓ คน นายจิตร ๑ นายสุดจินดา ๑ นายพลพ่าย ๑ รวมหุ้มแพร ๓ คน รวม ๖ คน รวมขวาซ้าย ๑๒ คน พนักงานรวมกัน
เวรขวาเวร ๑
หมื่นไวยวรนาถ ๑ นายฤทธิ์นายเวร ๑ นายจ่าเรศ ๑ นายกวด ๑ นายพลพัน ๑ นายเล่ห์อาวุธ ๑ รวมหุ้มแพร ๓ คน รวม ๖ คน
เวรซ้ายเวร ๑
หมื่นศรีสรรักษ์ ๑ นายเดชนายเวร ๑ นายจ่ารง ๑ รวม ๓ คน นายขัน ๑ นายเสน่ห์ ๑ นายสรวิไชย ๑ หุ้มแพร ๓ รวม ๖ คน รวมขวาซ้าย ๑๒ คน พนักงานรวมกัน
/*30เข้า ๒ วัน ออก ๒ วัน ขวาเป็นเวรรับสั่งข้างขึ้น ซ้ายเป็นเวรรับสั่งข้างแรม ถ้ามีการสงครามข้าศึกยกล่วงเข้ามาถึงในขอบขัณฑเสมา และมีที่เสด็จพระราชดำเนินไปประทับแรม ดุจหนึ่งพระพุทธบาทและเมืองลพบุรี เพลาค่ำให้เข้ามานอนเวรประจำซองทั้ง ๔ เวร และนายกวด นายจันมีชื่อ พนักงานรวมกัน พระแสงกั้นหยั่น พระแสงกฤช พระล่วม พระสุพรรณศรี ผ้าเช็ดพระพักตร์ เครื่องสรงพระพักตร์ เครื่องพระสำอาง พระสุคนธ์ ฉลองพระบาท สิ่งของในห้องเครื่องขวา
นายสนิท นายเล่ห์อาวุธ พนักงานรวมกัน พระแสงดาบไทย พระแสงเขนดั้ง ธารพระกร นายไชยขรรค์ นายพลพัน พนักงานรวมกัน พระแสงปืน พระแสงดาบยี่ปุ่น พระแสงกระบี่ พระแสงนาค พระแสงเหล็กเพลิง
นายขัน นายพลพ่าย พนักงานรวมกัน ขันสรง ผ้าเช็ดพระเสโท พระเต้า หม้อลงพระบังคน พระโอสถ พระสุธารสร้อน พระสุธารสเย็น น้ำสรงร้อน น้ำสรงเย็น เครื่องของคาว เครื่องของเสวย เครื่องสำหรับลงพระบังคน พัชนีฝักมะขาม พัชนีทอง พัชนีแพร สุหร่ายทองแดง ถาดชุด พระโอสถสูบ หมากรุก สะกา พระสุพรรณราช
นายจิตร นายสรวิไชย พนักงานรวมกัน พระแสงหอก พระแสงง้าว พระแสงทวน พระแสงธนู พระแสงเกาทัณฑ์ พระแสงกระสุน พระแสงกล้องสลัด ธารพระกร
นายสุดจินดา นายเสน่ห์ พนักงานรวมกัน พระชันษา พระสุพรรณบัตร พระศาสตราคม พระราชปฏิสันถาร พระตะกรุด พิสมรพระสมุด พระกระดานชนวน
/*31และหีบหนังท้ายพระที่นั่งอยู่ในห้องเครื่องขวาเป็นพนักงานชาวเครื่องขวา เครื่องซ้ายอยู่ในห้องเครื่องเป็นพนักงานชาวเครื่อง (ซ้าย) ชาวพระสมุด มีพระอักษร หามีพระอักษรไม่ กระดานชะนวนและดินสอแก้ว ดินสอเกรง ดินสอดำ อยู่ในห้องเครื่องนั้นเป็นพนักงานชาวพระสมุด เครื่องนมัสการและชุบสรง จับสรง ข้างในส่งออกมาเป็นพนักงานเวรรับสั่งได้รับถวาย และเครื่องจบพระหัตถ์สนมรับมาต่อข้างใน ส่งให้มหาดเล็กเวรรับสั่งถวายจบพระหัตถ์ แล้วสนมรับไปบูชา
ถ้ามหาดเล็กจะเข้ารับเวร ให้รับแต่เพลาบ่าย ๕ โมง ให้นายเวร จ่าหุ้มแพร ตรวจเครื่องต่อกันไว้ให้ครบตามซ้ายตามขวา และสืบถามเอาข้อราชการไว้ให้แจ้ง ผู้จะออกเวรไปให้บอกข้อราชการ และส่งเครื่องตามซ้ายตามขวาต่อกันจึงออกเวรไป และให้หัวหมื่นนายเวร จำหุ้มแพรเฝ้าคอยรับสั่งและถวายเครื่องอย่าให้ขาดได้ตามเกณฑ์กันไว้
นั่งยามๆ ค่ำ หุ้มแพร เลวคอยรับสั่งเถ้าแก่ ออกมาสั่ง ยามสาม หุ้มแพร เลวคอยรับสั่งใช้ข้างหน้า ยามรุ่ง หุ้มแพร เลวคอยรับสั่งข้างหน้า และอ่านตรวจถวาย นั่งยามนั้น ชาวที่นั่งด้วยทุกยาม ครั้นตีทุ่มตียาม ให้มหาดเล็กเป่าสังข์ ตีกรับด้วยทุกทีไปจนตี ๑๑ ทุ่ม แล้วให้ผู้นั่งยามคอยรับสั่ง ฟังปากเสียง และคอยเหตุการณ์ ถ้าเกิดเพลิงและมีเหตุการณ์ขึ้นเมื่อใด ให้กำหนดทุ่มโมงไว้ ควรจะร้องกราบทูลพระกรุณาก็ให้ร้องกราบทูลพระกรุณาโดยเร็ว ถ้าเสด็จอยู่ที่ข้างในไกลอยู่จะร้องกราบทูลมิได้ ให้เร่งบอกเข้าไปให้ข้างในจะได้กราบทูล
ถ้าเสด็จออกมาให้มหาดเล็กเฝ้าทูลละออง ฯ แต่หน้า แต่ซ้าย แต่ขวาพระที่นั่ง ห้ามอย่าให้เฝ้าใกล้พระที่นั่ง และเฝ้าใช้สอยในที่/*32เสด็จออกให้คลานด้วยศอก ให้เฝ้าเป็นอันดับกันออกมาตามผู้ใหญ่ผู้น้อย อย่าให้ผู้น้อยเฝ้าเกินผู้ใหญ่
ถ้าจะถวายเครื่องและพระแสงให้ผู้น้อยส่งผู้ใหญ่ถวาย อย่าให้ผู้น้อยล่วงผู้ใหญ่ขึ้นไปถวาย ถ้าจะเชิญเครื่องและพระแสง และรับต่อพระหัตถ์ก็ดี ให้จบศีรษะเอางานเสียก่อน จึงถวายพระแสง ถวายเครื่อง รับเครื่อง เชิญเครื่อง พระแสงและเครื่อง ถึงลับพระที่นั่งให้เอางานก่อนจึงเชิญ ถ้าเชิญพระแสงเข้ามาถวายและตามเสด็จ อย่าให้กลับคมกลับปลายพระแสงเข้ามาต่อพระที่นั่ง ถ้าจะเชิญพระแสงดาบ พระแสงกระบี่ตามเสด็จ ให้เชิญสองมือ ให้คมลงไว้ข้างบ่า อย่าให้ถือมือเดียวพาดบ่า ดุจแบกดาบขุนนาง ถ้าจะเชิญเครื่องและตามเสด็จในท้องพระโรง และที่เสด็จออกปูเสื่อปู่พรมให้คุกเข่าคลาน อย่าให้เดิน
ถ้าทรงตรัสสั่งประการใดมิได้จำเพาะชื่อให้หัวหมื่นรับสั่ง ถ้าหัวหมื่นมิได้เฝ้าอยู่ ให้นายเวรรับสั่ง ถ้าหัวหมื่นนายเวรมิได้เฝ้าอยู่ ให้จ่ารับสั่ง ถ้าหัวหมื่นนายเวรจ่ามิได้เฝ้าอยู่ ให้หุ้มแพรรับสั่ง อย่าให้ผู้น้อยรับสั่งล่วงผู้ใหญ่ ๆ รับสั่งแล้ว ให้แต่จ่าแต่หุ้มแพรไปตามควรราชการ ถ้าทรงสั่งจำเพาะผู้ใหญ่ไปจึงไปตามรับสั่ง ถ้าและทรงสั่งมหาดเล็กเลวก็ให้มหาดเล็กเลวรับสั่งเถิด แต่เมื่อจะออกไปนั้นให้กราบลงสามที แล้วคลานด้วยศอก ถอยหลังออกไปจนสุดที่เฝ้าแล้ว ถวายบังคมอีกสามทีจึงวิ่งไป อย่าให้ยืนขึ้นวิ่งไปในที่เฝ้า
อนึ่งเถ้าแก่จะมาสั่งราชการสิ่งใด ให้มหาดเล็กจดหมายไว้ แล้วอ่านให้เถ้าแก่ฟัง ถ้าเถ้าแก่ว่าชอบแล้วให้พิเคราะห์ดูในข้อรับสั่ง ถ้าเป็นข้อพระราชทรัพย์และเนื้อความข้อใหญ่ ก็ให้กราบทูลพระกรุณาฉลอง/*33ก่อนจึงสั่งไป ถ้าเป็นการเบ็ดเสร็จ ก็ให้สั่งชาววังไปตามรับสั่ง ให้จดหมายเวรชาววัง เวรมหาดไทย เวรกลาโหม ไว้จงทุกครั้ง
ถ้าและทรงสั่งให้เรียกทองเรียกเงินเป็นการเร็วนั้น ให้มหาดเล็กไปเรียกเอาต่อชาววังผู้อยู่เวร ๆ ไปเรียกเอาต่อเจ้าพนักงานพระคลังมหาสมบัติมาถวาย ทรงพระกรุณาพระราชทานข้าทูลละอองฯ เป็นการบุญ จดหมายรับสั่งๆ เวรไปให้พระคลังศุภรัตทำตราให้ข้างใน สั่งเวรไปให้พระคลังวิเศษทำตราให้ข้างใน สั่งเวรไปให้ชาววังทำตราให้พระคลังมหาสมบัติ ถึงทรงพระกรุณาให้เรียกสิ่งของในท้องพระคลังทั้งปวงเป็นการเร็วก็เหมือนกัน
อนึ่งอย่าให้มหาดเล็กเลิกม่านแหวกแผงมองดูข้างใน คบหาพูดจากันเป็นอันขาดทีเดียว ถ้ามหาดเล็กจะเข้าไปวางพระแสงง้าว ณ ที่ข้างในนั้นชาวที่กำกับ และเฝ้าที่รับเข้าไปอย่าให้เข้าไปแต่ผู้เดียว
อนึ่งพระแสงง้าวทอดที่ข้างในและพระแสงกระบี่ พระแสงดาบทรงอยู่ที่ข้างในนั้น เดือนหนึ่งสองเดือน ให้หัวหมื่นนายเวรจ่าหุ้มแพร เชิญพระแสงคู่ผลัดเข้าไปกราบทูลพระกรุณาผลัดออกมาชำระ
อนึ่งหม้อพระสุธารสชาวน้ำเสวยเอามาส่งนั้น ให้มหาดเล็กพนักงานเทียบดูแล้วรับไว้ เอาผ้าขาวปิดปากตีตราประจำเล็บไว้ เมื่อเติมพระเต้าแล้วให้ปิดตราประจำเล็บไว้ด้วย ต่อทรงเรียกพระสุธารสจึงให้แก้ตราเปลื้องถุงแล้วจึงถวาย ถ้าเสด็จออกและเข้าที่เสวยข้างหน้า มหาดเล็กซ้ายขวาเชิญเครื่องตั้งตามซ้ายตามขวา แล้วให้เขียนแผนที่ไว้เป็นอย่าง
ถ้าบอกฎีกาอาการพระสังฆราชราชาคณะอาพาธ อาการกรมพระราชวัง ฯ ประชวร อาการเจ้าต่างกรมประชวร อาการข้าทูลละออง ฯ ป่วย มหาสงกรานต์, พระราชพิธี จันทร์ สูรย์ ช้าง ม้า เข้ามาให้/*34กราบทูลพระกรุณา เป็นพนักงานมหาดเล็กหุ้มแพร ยามค่ำรับเอากราบทูลพระกรุณา แต่อาการพระสงฆ์ราชาคณะ ข้าทูลละออง ฯ และอาการกรมพระราชวัง ฯ อาการเจ้าต่างกรม มหาสงกรานต์ พระราชพิธีจันทรอุปราคา สุริยอุปราคา ช้างม้านั้น ให้ส่งหัวหมื่นนายเวรกราบทูล
ถ้าแต่งที่พระบรรทมและที่เสด็จออกพระตำหนักพลับพลาแห่งใดๆ นั้น มหาดเล็กพนักงานเชิญพระแสงง้าวล่วงไปทอดที่ ถ้าเสด็จออกทอดพระเนตรเสือนั้น พระแสงหอกบั้งถอดฝักไว้ พระแสงง้าวถอดกัลเม็ดไว้
อนึ่งถ้าเสด็จไปประพาส ถ้าและทรงประพาสให้มหาดเล็กคอยรับพระแสงกระบี่พระแสงดาบทรง ครั้นทรงรัดพระองค์แล้วจึงถวายพระกั้นหยั่น ต่อทรงเครื่องต้นพระมาลาฝรั่งแล้ว จึงถวายพระแสงดาบเชลยและฉลองพระบาท (ฉะบับขาด) พระที่นั่งนั้นจะได้วางพระล่วมหลังเจียด พระสุพรรณศรีน้อย พัชนี ด้ามจิ้ว หม้อลงพระบังคน เครื่องตีนช้างตามเสด็จนั้น พระล่วมทอง พระเต้าหนัง พระสุพรรณศรี พัชนีทอง พระแสงหอก พระแสงทรง พระแสงกระสุน พระตะพาบเงิน หีบหนัง พระปิ่นโตเครื่อง
อนึ่งมีที่เสด็จ ๆ ทรงเรือพระที่นั่งศรีสักหลาดพระที่นั่งกราบ เชิญเครื่องลงเรือพระที่นั่ง มหาดเล็กชาวเครื่องขวาได้เชิญ พระล่วมทองเงินบาทชั่ง ๑ เงินสลึงชั่ง ๑ เงินเฟื้องชั่ง ๑ รวม ๓ ชั่ง หีบหนังถุงพระบาท, สนับพระหัตถ์, มหาดเล็กชาวพระสมุด และชาวเครื่องซ้ายได้เชิญ พระเต้า หม้อลงพระบังคน กระดานชะนวน พระสมุดมหาดเล็กใช้เวรได้เชิญ พระแสงกระสุน หีบพระโอสถ ชาวพระภูษาได้เชิญถุงพระภูษา และชาวพระแสงได้เชิญพระแสงง้าวลงหว่างเรือพระที่นั่ง ชาวพระแสงปืนได้เชิญพระแสงปืนลงหว่างเรือ พระแสงปืนยาวผูกกับเสา/*35กันยาหน้าม่านบอก ๑ พระแสงปืนสั้นวางข้างพระยี่ภู่ขวาบอก ๑ ซ้ายบอก ๑ รวม ๒ บอก วางปากบอกไปท้ายเรือพระที่นั่ง วางไว้อัตรา
ถ้าข้างในลงเรือด้วย และให้หัวหมื่นนายเวรๆ รับสั่งลงเรือพระที่นั่งคน ๑ กับชาวพระแสงปืนคน ๑ และชาว (แสง) นั้นถือปืนสำหรับมือและกระสุนคอยห้ามต่ำห้ามสูง และมหาดเล็กนั้นได้เรียกระยะทางและหางว่าวเรือผู้จะชักจะนำจะตามเสด็จนั้น และข้าราชการซึ่งตามเสด็จไปนั้น ถ้าทรงพระกรุณาตรัสถาม จะได้กราบทูลพระกรุณา แต่ระยะทางนั้นให้กราบทูลตามระยะจนถึง และให้ระแวดระวังดูและทักทายห้ามปราม อย่าให้เรือนอกกระบวนปนล้นแปลกปลอมได้ ลงท้ายเรือพระที่นั่งนั้น ชาวพระภูษาคน ๑ หุ้มแพรเวรว่างเวรคน ๑ ให้ตรวจตราเครื่องท้ายเรือพระที่นั่ง และคอยรับสั่งถวายเครื่อง ถ้าเห็นผู้คนต่ำสูงให้ยิงด้วยกระสุน และมหาดเล็ก จ่า หุ้มแพร เลว ซึ่งจะล่วงไปรับเสด็จ ให้เรียกหางว่าวข้อราชการทั้งปวงไว้รับเสด็จ ถ้าและข้างในมิได้ลงเรือด้วย ให้หัวหมื่น นายเวร จ่า เวรรับสั่ง ลงหมอบเฝ้าหน้าพระที่นั่ง ให้หุ้มแพร เวรรับสั่งลงหน้าเรือ
อนึ่งถ้าทรงเรือพระที่นั่งกิ่งเป็นพยุหยาตรา มหาดเล็กชาวเครื่องขวาได้เชิญพระล่วมกุดั่น พระสุพรรณศรีปากแฉก ไปวางข้างพระที่นั่งนั้น และมหาดเล็กซ้ายเชิญพระแสงหอกซัดผูกเรือพระที่นั่งให้มหาดเล็กชาวเครื่องซ้ายขวาเชิญพานพระขันหมาก หีบหนัง พระเต้า หม้อและเครื่องลงพระบังคน พระสมุดกระดานชะนวน ลงตั้งข้างท้าย ตัวชาวเครื่องลงรักษาไปด้วย ให้หัวหมื่น นายเวร จ่า หุ้มแพร ผู้ลงเรือพระที่นั่ง นุ่งสมปักลาย ห่มเสื้อครุย ใส่พอกเกี้ยวตามบรรดาศักดิ์ /*36ตะพายดาบตามตำแหน่งหัวหมื่น นายเวร นั่งข้างแคร่คอยรับสั่ง และทูลระยะทาง ถวายเครื่องข้างละสองคน มหาดเล็ก จ่า หุ้มแพร เลว ถือพระแสงดาบ ๑ พระแสงเขน ๑ พระแสงหอก ๑ นั่งกลางตามพลำคาน เป็นแถวตรงหน้าพระที่นั่งออกไป แล้วถือพัชนีทอง ๑ พระแสงหอกง่าม ๑ พระแสงง้าว ๑ อยู่ท้ายพระที่นั่งตามพลำคาน ครั้นถึงฉนวนที่ประทับแล้ว ถวายฉลองพระบาท และเชิญเครื่องขึ้นไปตามเสด็จ และมหาดเล็กซึ่งล่วงไปรับพระแสง เปลื้องเครื่องแล้วถวายพระแสง ทรงฉลองพระบาท
อนึ่งถ้าเสด็จไปจุดเทียนพระวรรษานั้น ให้มหาดเล็กลงหน้าเรือพระที่นั่ง เชิญพานข้าวตอก พานดอกไม้ ชาวพระแสงเชิญหน้าเพลิง เหล็กเพลิง ลงหน้าเรือไป ครั้นเสด็จถึงวัดนมัสการแล้ว ให้มหาดเล็กถวายเหล็กเพลิง ครั้นทรงแล้วเอาเทียนใส่โคมเงินเลี้ยงเพลิงไปถวาย ณ วัดที่ ๒ ที่ ๓
อนึ่งถ้าตั้งการพระราชพิธีตั้งเครื่อง มหาดเล็กชาวเครื่องซ้ายเชิญ พระเต้าเบญจคัพย์ พนักงานรับพานพระชันษา พานพระสุพรรณบัตร ต่อเถ้าแก่ไปตั้ง เกณฑ์มหาดเล็กให้เฝ้ากว่าจะเลิกการ
อนึ่งถ้าจะเชิญพระบรมศพออกไปสู่พระเมรุ ให้มหาดเล็กนุ่งลายห่มเสื้อครุย ใส่พอกเกี้ยว เชิญพระแสงแห่พระบรมศพ นำแห่หน้าพระแสงหอกนารายณ์ขี่ครุฑ ๑ พระแสงหอกด้ามแก้ว ๑ พระแสงดาบชะเลย ๑ พระแสงดาบเขน ๑ รวม ๔ แห่หลัง พระแสงหอกง่าม ๑ พระแสงง้าว ๑ และแห่เสด็จของหลวง หัวหมื่น นายเวร จ่า หุ้มแพร นุ่งสมปักลาย ห่มเสื้อครุย ใส่พอกตะพายดาบแห่ และพระแสงซึ่งแห่หน้า /*37พระแสงหอกชวา ๒ พระแสงเขน ๑ พระแสงดาบชะเลย ๑ แห่หลัง พระแสงง้าว ๑ พระแสงหอกง่าม ๑ และมหาดเล็กเชิญพระล่วมกุดั่น พระสุพรรณศรีประดับพลอย และเครื่องทั้งปวงตามเสด็จ ครั้นถึงพระเมรุแล้ว ถ้าเสด็จอยู่ที่พลับพลาที่ข้างหน้าให้มหาดเล็กคอยรับสั่งเฝ้าใช้สอยรับสั่งจะถามด้วยพระสงฆ์สดับปกรณ์ได้มากน้อยเท่าใดให้ถามไว้ ถ้าจะถวายพระเพลิงพระบรมศพ ครั้นเปิดพระโกศออกแล้ว ให้มหาดเล็กถวายเครื่องพระชำระ มะพร้าวแก้ว สีพระทนต์ น้ำขมิ้น มะกรูด ส้มป่อย สนมรับต่อข้างในมาส่งให้มหาดเล็กถวาย และเครื่องชำระพระหัตถ์นั้น มหาดเล็กรับมาต่อเถ้าแก่มาถวาย แล้วมหาดเล็กถวายหน้าเพลิง เหล็กเพลิง และเทียนฉลองพระหัตถ์ เทียนจุดเพลิงนั้น หมื่นเทวาทิศเบิกมาส่ง ครั้นถวายเหล็กเพลิงแล้ว สนมได้ถวายไม้เชื้อเพลิงชุบน้ำพิมเสนให้ทรงจุดเพลิงท่อนจันทน์และธูปด้วยเทียนเพลิงนั้น ส่งให้หมื่นเทวาทิศใส่โคมเลี้ยงเพลิงไป ให้สมเด็จพระสังฆราชจุดดอกไม้เพลิงเพลาค่ำ ครั้นรุ่งขึ้นแล้วเสด็จไปดับเพลิงและเก็บอัฏฐินั้น เครื่องพระสุคนธ์ น้ำมะกรูดส้มป่อยพนักงานสนมรับมาต่อเถ้าแก่ น้ำหอมพนักงานขุนสยุมพรรับมาต่อเถ้าแก่ ส่งให้มหาดเล็กถวาย ครั้นแจงพระรูปแล้ว พระสงฆ์จะได้สดับปกรณ์มากน้อยเท่าใดให้เรียกหางว่าวสังฆการีไว้ จะได้กราบทูลพระกรุณา
๕ ตำราหน้าที่ชาวที่
อย่างธรรมเนียมแต่ก่อน ราชการพนักงานในชาวที่ซ้ายขวาได้ผลัดเปลี่ยนกันเข้า ๒ วัน ออก ๒ วัน นั่งยามตามเพลิงในที่ข้างหน้าแล้ว /*38อยู่คอยรับสั่งด้วยมหาดเล็กทั้งกลางวันกลางคืน ถ้ามีการสงครามข้าศึกยกล่วงเข้ามาถึงขอบขัณฑเสมา และ (เสด็จ) พระราชดำเนินไปประทับแรมดุจหนึ่งพระพุทธบาท เมืองลพบุรีนั้น เพลาค่ำให้เข้ามานอนระดมประจำซองทั้งซ้ายขวา และได้เกณฑ์ชาวที่เลวไปกำกับด้วยตำรวจในชาววังตรวจผู้นอนเวรประจำซอง และให้เอาไม้พลองเข้ามาเตรียมไว้ใกล้ที่เสด็จออก ๓๐ อัน ๔๐ อัน และคีมคีบงู บ่วงคล้องงูด้วย ถ้าพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอ ทรงพระเยาว์เสด็จออกมาข้างหน้า ชาวที่ได้รับเสด็จ อุ้ม แบก โดยเสด็จไปมา และได้เกณฑ์ชาวที่เลวที่สัตย์ชื่อไปกำกับชาวพระศรี และที่เสด็จออกขุนนาง ได้ตักเดือนรักษาพระองค์ตั้งชวาลา ครั้นเพลาค่ำชาวที่เอาเพลิงจุดชวาลา ตามเทียนตามโคมและส่องเสด็จ ได้ห้ามต่ำสูงปากเสียงในที่เฝ้า
ถ้าขุนนางเฝ้าบนที่ให้คลานด้วยศอก และให้ตั้งบ้วนพระโอฐเงินสำหรับเจ้าต่างกรม กะโถนดีบุกสำหรับขุนนาง ถ้าและกรมพระราชวังบวรฯ เสด็จเข้ามาเฝ้านั้น ชาวที่ได้ปูสุจนีพระยี่ภู่รองพระกร และออกไปรับเชิญพระล่วม บ้วนพระโอฐ พระสมุด ต่อมหาดเล็กแต่นอกประตูที่ลับแลตามเสด็จเข้าไปตั้งในที่เฝ้า และคอยรับสั่งใช้สอยด้วย ห้ามอย่าให้มหาดเล็กพระราชวังบวรฯ มหาดเล็กเจ้าต่างกรมเข้ามา และชาวที่ได้รักษาประตูที่ที่ข้างหน้าและได้ว่ากล่าวรักษาองค์ ได้ห้ามปรามปากเสียง นก กา กบ อึ่ง ถ้าไม่เสด็จออกขุนนาง แต่ท้องพระโรงไปจนในแผงในลับแล ชาวที่ได้ห้ามปรามปากเสียงต่ำสูงมิให้แปลงปลอม แต่ท้องพระโรงไปจนประตูระเนียด นอกระเนียดออกไปเป็นพนักงานชาววัง
/*39ถ้าและพระที่นั่ง พระตำหนัก ที่เสด็จ ฯ อยู่ สิ่งใดชำรุดหักพัง ฝนรั่วสาด แดดส่องนั้น ชาวที่ได้สั่งเสียดูแลว่ากล่าวให้เจ้าพนักงานทำ ถ้าและที่ข้างในสิ่งใดชำรุด และทรง ฯ จะให้ทำขึ้นใหม่ก็ดี และแต่งที่ยักย้ายผันแปรประการใดก็ดี เฝ้าที่ออกมาสั่งชาวที่ ๆ ได้สั่งให้เจ้าพนักงานทำ ชาวที่ได้คุมเจ้าพนักงานเข้าไปกับเฝ้าที่ดูแลให้ทำ และให้ตรวจตราดูแลชาวที่พระบรรทม เบาะ ม่าน พรม เสื่อ แต่งที่พระบรรทมที่เสด็จ ฯ ออก
ถ้ามีพระธรรมเทศนาอัตรา พระมหาชาติ แจง และสวดพระพุทธมนต์ จำเริญพระปริตต์คำหลวงนั้น ธรรมาสน์ เตียงสวด ราวเทียน ราชวัตร ระยางเชือก ผูกรูปตรา แกะผลไม้ และที่ปักดอกไม้ ดอกบัว พนักงานสี่ตำรวจทำยกเข้าไปตั้งที่ และ เบาะ หมอน พรม เสื่อ นั้นศุภรัตแต่ง และกาน้ำกระโถนนั้นพระคลังมหาสมบัติได้แต่งชาวที่ได้ดูแล และถวายเทียนประจำกัณฑ์ และรับเทียนติดราว ถ้าเสด็จอยู่เจ้าพนักงานจะเข้าไปตั้งมิได้ ชาวที่ได้รับเข้าไปตั้งแต่ง
ถ้าเสด็จทรงพระเสลี่ยงใหญ่ไปข้างใน และไปฉนวนน้ำ ตำรวจในมิได้แห่ มหาดเล็กมิได้ตามเสด็จนั้น ชาวที่สูงอายุได้เชิญเครื่องของมหาดเล็กตามเสด็จ ถ้าเสด็จไปแห่งใดเพลาค่ำเป็นที่มิได้แห่คบนั้น ชาวที่ส่องโคมตามเสด็จด้วยชาววัง ถ้าทรงเรือพระที่นั่งกิ่งนั้น หลวงทิพสมบัติ หลวงเทพสมบัติ นุ่งสมปักลาย ห่มเสื้อครุย ใส่พอกเกี้ยว ขัดดาบลงท้ายพระที่นั่ง ถ้าทรงเรือแผงและเรือเข้านกประพาสบัว ชาวที่ได้ลงท้ายเรือพระที่นั่งด้วย ทางเสด็จในพระที่นั่ง พระตำหนัก พลับพลา เป็นที่ได้เปิดประตูที่ฉาก ชักม่านไข ชั้นในเป็นพนักงานชาวที่ ชั้นนอก/*40เป็นพนักงานชาววัง และชักม่านไขที่ทรงเครื่อง ที่เปลื้องเครื่องนั้น ชาวที่ได้ชักม่านรับเสด็จ ชาววังได้ชักส่งเสด็จ
ถ้าเสด็จไปประพาสโพนช้าง และทอดประเนตรจับช้างจับเสือในที่ล้อมนั้น ช้างที่นั่งกรมฝ่ายใน ช้างประเทียบนั้น ทรงสั่งให้เจ้ากรมปลัดกรมชาวที่ที่สูงอายุไปทำคอ ถ้าและทอดพระเนตรเสือ ครั้นเสด็จถึงพลับพลาแล้ว ขึ้นรักษาหน้าที่หน้าพลับพลากรมฝ่ายในด้วย เจ้ากรมสนมพลเรือน ทหารในให้ถือหอก (ถอด) ฝักไว้ทุกคน ดุจหนึ่งพลับพลาตะรางเสือท้ายสระ
ถ้าเสด็จขึ้นวัดและประพาสถ้ำเขา ประพาสสวนผลไม้ดุจหนึ่งประพาสมะม่วง กรมฝ่ายในและพระสนมโดยเสด็จ ฯ ด้วยนั้น ชาวที่สูงอายุได้เข้าไปแห่เสด็จ ตามเสด็จ รับสั่งใช้สอยในที่ประพาส และให้ระวังรักษาพระที่นั่งอย่าให้มีเหตุการณ์ได้ ถ้าประพาสถ้ำให้เรียกเทียนเรียกคบส่องเสด็จฯ ถ้าทรงให้ปลูกต้นไม้กะถาง และเลี้ยงปลาทองปลาเงินใกล้พระที่นั่ง เป็นพนักงานชาวที่ได้รักษาให้เหยื่อปลาดูแล ถ้ามีเสด็จ ฯ ไปบำเพ็ญพระราชกุศล และประพาสประทับร้อนแรมแห่งใด ๆ ชาวที่ได้เกณฑ์กันล่วงไปรับเสด็จ ดูแลให้เจ้าพนักงานแต่งที่และบังแดดแผงค้ำ ครั้นเสด็จ ฯ ถึงคอยค้ำแผงบังแดดบังฝน (ให้มี) ไม้ต่างพลอง ๓๐ อัน ๔๐ อันไว้ที่ใกล้ และได้ตามเทียนตามโคมดุจหนึ่งเสด็จอยู่กรุง และได้ตามเทียนยามในที่ข้างหน้า
ถ้าเสด็จขึ้นพระพุทธบาทเป็นพยุหบาตรา ได้เกณฑ์ชาวที่ซ้ายขวาไปขี่ช้างพังคาช้างละคน ถ้าพระศพ การสมโภชและฉลอง มีต้นกัลปพฤกษ์ ชาวที่ได้ขึ้นทิ้งทานต้นละคน ถ้าสมเด็จพระเจ้าลูกเธอทรงผนวชและเสด็จไปประพาสโพนช้างนั้น ได้เกณฑ์ชาวที่เลวไปคน ๑
/*41ถ้าและทรงฯ ให้ถาม สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าหลานเธอนั้น ชาวที่ได้ถามได้คุม ถ้าให้ลงพระราชอาญา ได้ปูเสื่อและตี ถ้าทรง ฯ ให้จำ ชาวที่ได้คุมด้วยตำรวจในตำรวจนอก สนม ทหารในซ้ายขวา
และสิ่งของอยู่ในห้องเครื่องชาวที่ เชิงเทียนเงินสำหรับเทียนยาม บ้วนพระโอฐเงินสำหรับเจ้าต่างกรม และพระแสงมีดตอก พระแสงพร้า พระแสงสิ่ว พระแสงกบพระแสงขวาน พระแสงเลื่อย พระแสงบุ้ง หนังกระเบน ใบลิ้นเสือ และเชือกพวนสำหรับผูกชิงช้า ประพาสห้วยประพาสธารนั้น ชาวที่ได้ถวายและผูกเชือกพวน
๖ ตำราหน้าที่ตำรวจ
อย่างธรรมเนียมแต่ก่อน ขนบราชการกรมตำรวจในซ้ายขวา กรมตำรวจนอกซ้ายขวา ได้ผลัดเปลี่ยนกันเข้าเวรประจำซองรับราชการตามพนักงาน ถ้ามีการสงครามข้าศึกยกล่วงเข้ามาขอบขัณฑเสมาและเสด็จไปประทับแรมดุจหนึ่งพระบาท เมืองลพบุรีนั้น เพลาค่ำให้เข้ามานอนประจำซองทั้งสี่เวร และ (บรรดา) ประตูเปิดรอบพระราชวังนั้น ชาววังได้เกณฑ์ทนายตำรวจในไปกำกับรักษาประตูตามซ้ายขวา และประตูหน้าฉานนั้น ให้หัวหมื่นพันทนายกำกับทุกๆ เวร และตำรวจในซ้ายขวาได้กำกับชาววังเวรบัญชีผู้นอนเวรประจำซอง ถ้าและไม่เสด็จ ฯ ออกได้ห้ามปากเสียงนอกพระราชฐาน ถ้าทรงพระกรุณาสั่งสิ่งใดเป็นการเร็ว ผู้รับสั่งให้ตำรวจในไป ถ้าทรง ฯ ให้ลงพระราชอาญาผู้กระทำผิดได้ลงพระราชอาญาตามรับสั่ง ทรงพระกรุณาให้ประหารชีวิตส่งไป/*42กรมพระนครบาล และได้ถือตรารับสั่งไปเอากิจราชการและข่าวคราวเป็นการเร็ว และลงพระราชอาญา ณ หัวเมือง
อนึ่งเสด็จออกขุนนาง (เฝ้าที่พระลาน) เจ้ากรมปลัดกรมเฝ้าทูลละอองฯ ล้อมวงอยู่นอกกำแพงนอกระเนียดนอกแผง เกณฑ์ให้หัวหมื่นตัวสีตำรวจเลวรักษาประตูกำแพงแก้วประตูระเนียดแผงลับแลชั้นใน และห้ามปากเสียงอย่าให้แปลกปลอมแอบแฝงอยู่ได้ เพลาค่ำให้ทนายคบเอาคบเข้าปักประตูกำแพงแก้วประตูระเนียดแผงลับแลและหน้าฉานตามซ้ายตามขวา ถ้าทรง ฯ ให้ถามลงพระราชอาญาผู้ใดๆ นั้น ขุนตำรวจได้รับสั่ง แล้วให้คุมเอาตัวผู้นั้นออกไปเสียจากที่เฝ้า ถ้าทรงพระกรุณาสั่งให้เอาตัวผู้ต้องจำต้องถามเข้ามาหน้าพระที่นั่ง ให้คุมตัวผู้นั้นเข้ามา ถ้าทรงพระกรุณาให้หาผู้ใดเข้าไปเฝ้าผิดเวลา แต่คนหนึ่งขึ้นไปนั้น ให้เจ้ากรมปลัดกรมผู้อยู่เวรนั้นเข้าไปเฝ้า ปลัดกรมหัวหมื่นตัวสีด้วย
ถ้าเสด็จ ฯ ไปทอดพระเนตรการมหรสพนั้น เจ้ากรมปลัดกรมนุ่งสมปักลาย ห่มเสื้อครุย เจ้ากรมตะพายกระบี่ ปลัดกรมขัดดาบ หัวหมื่นตะพายดาบถือหอก ตัวสีคาดดาบ พันทนายนุ่งผ้าแกมไหมชายยามเกี้ยวผ้าเกี้ยวตะพายดาบแห่เสด็จตามกระบวนไป ครั้นถึงพลับพลาทอดพระเนตรการมหรสพนั้น เจ้ากรมปลัดกรมเฝ้าอยู่หน้าพระที่นั่งและหัวหมื่นตัวสีพันทนายนั้น เฝ้าล้อมวงอยู่หน้าฉานตามซ้ายตามขวาเป็นพนักงานขุนตำรวจคอยรับสั่งและเบิกคู่บำรู คู่มวย, คู่ปล้ำ, คู่คลี, โคคน โครอบ โคระแทะ โคแกะชุมภา ไก่ป่า
ถ้าเสด็จฯ ไปวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์เป็นการปรกตินั้น ให้เจ้ากรมปลัดกรมนุ่งสมปักไหมห่มเสื้อครุยคาดดาบแห่เสด็จฯ แต่ที่ประทับพระ/*43เสลี่ยงไป หัวหมื่นถือหอกตัวสีตะพายดาบไปตั้งแห่นอกประตูต้นมะเกลือด้วยเครื่องสูง ครั้นถึงวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์แล้ว จึงเกณฑ์ให้หัวหมื่นตัวสีพันทนายตำรวจเลวล้อมวงตามซ้ายขวา ถ้ามีการฉลอง, การออกพระวรรษา, การบวชนาคหลวงนั้น ให้นุ่งสมปักลาย ใส่เสื้อครุย คาดดาบแห่ ถ้าออกวรรษาเสด็จ ฯ ไปถวายบาตรพระ ณ วัดพระศรีสรรเพ็ชญ์นั้นขุนตำรวจ ปลัดตำรวจ ได้เปิดประตูใหญ่พระธรรมศาลาเข้ามาชักพระออกมาให้ข้าทูลละอองฯ ถวายบาตร ถ้ามีพระมหาชาติของหลวงนั้น เจ้ากรมปลัดกรม ซึ่งอยู่เวรนั้นได้ถวายพระทวยเทียนประจำกัณฑ์ มหาดเล็กถวายเทียนฉลองพระหัตถ์ทุกกัณฑ์
ถ้าเสด็จไปทอดพระเนตรช้างผัดพานสนาน การแห่สิ่งใดๆ นั้น เจ้ากรมปลัดกรมนุ่งสมปักลาย ใส่เสื้อครุย คาดดาบ แห่แต่ที่ประทับพระเสลี่ยงไป และหัวหมื่น ตัวสี ทันทนาย ตั้งแห่แต่นอกประตูพรหมทวารด้วยเครื่องสูง ครั้นเสด็จถึงพลับพลาแล้ว เจ้ากรมปลัดกรมหัวหมื่นวิ่งออกไปเฝ้า ณ ท้องสนามนอกกำแพง ขุนตำรวจได้คอยรับสั่งและเกณฑ์ให้ตั้งปะรำช้าง ห้ามปรามตามซ้ายขวา ถ้าทรงพระกรุณาให้เร่งช้างเร่งเกณฑ์แห่ ขุนตำรวจได้รับสั่งแล้วให้หัวหมื่นไปเร่ง
ถ้าเสด็จไปทอดพระเนตรเสือตะรางท้ายสระนั้น เจ้ากรมปลัดกรมนุ่งผ้าไหมเกี้ยวผ้าเกี้ยว ถือหอกแห่เสด็จแต่พระที่นั่งทรงปืนไป ครั้นเสด็จขึ้นพลับพลาแล้ว เจ้ากรมปลัดกรมขึ้นรักษาหน้าที่หน้าพระที่นั่ง ขุนตำรวจได้คอยรับสั่ง และสืบพระราชโองการ และให้หัวหมื่นชักหุ่นล่อเสือ และหัวหมื่นตัวสี พันทนายรักษาหน้าที่ตามซ้ายตามขวาให้ถอดฝักหอกออกไว้ทุกคน
/*44ถ้าเสด็จเป็นการปรกติเป็นกระบวนประพาสและทอดพระเนตรเสือแห่งใดนั้น นุ่งผ้าแถบไหมห่มเสื้อหนาวเกี้ยวผ้าเกี้ยว ถือหอกแห่ตามกระบวน ครั้นเสด็จถึงพลับพลาแล้ว เจ้ากรมปลัดกรมหัวหมื่นตัวสีพันทนาย ขึ้นรักษาหน้าที่คอยรับสั่ง ดุจหนึ่งตะรางเสือท้ายสระ เสด็จทรงพาหนะพระที่นั่งสิ่งใด และเสด็จด้วยฉลองพระบาทก็ดี ทรงตรัสสั่งประการใดมิได้จำเพาะชื่อ ถ้าและในพระราชวัง เป็นพนักงานชาววังรับสั่ง นอกพระราชวังพนักงานขุนตำรวจได้รับสั่ง
ถ้าทรงว่าวเพลาเช้าเพลาเย็นนั้น เจ้ากรมปลัดกรมผู้อยู่เวรเข้ามาคอยกราบทูลพระกรุณาด้วยลมกล้าลมอ่อน ครั้นเสด็จไปทรงว่าวเจ้ากรมปลัดกรม ซึ่งอยู่เวรประณมมือแห่เสด็จไปจนถึงลานทรงว่าว ณ สวนกระต่ายแล้วเฝ้าคอยรับสั่ง ครั้นวิ่งราว (คือวิ่งรอก) เรียกหัวหมื่นตัวสีตำรวจเลวขึ้นไปวิ่งราว และเกณฑ์ให้คอยค้ำสายป่าน ถ้าพานว่าวปักเป้าติดเข้ามานั้น ได้เอาบัญชีกราบทูลพระกรุณาตามชื่อทุกครั้ง
ถ้าทอดพระเนตรการสิ่งใดๆ ดุจแต่งตัวไม้นั้น เจ้ากรมปลัดกรมเฝ้า และตรวจตราดูการ
ถ้าเสด็จออกประตูทิชาย ทอดพระเนตรช้างบำรู ช้างผัดพานถวายตัว ในพระราชวังนั้น เจ้ากรมปลัดกรมนุ่งสมปักไหมห่มเสื้อครุยคาดดาบ แห่เสด็จไปถึงที่ทอดพระเนตร แล้วเฝ้าคอยรับสั่งและหัวหมื่นตัวสีตำรวจเลวคอยห้ามปราม และพันทนายถือส้วมส้าวรักษาพระที่นั่งตามซ้ายตามขวา และเจ้ากรมปลัดกรมตำรวจเฝ้าทูลละออง ฯ อยู่ ณ ที่ใด ๆ และแห่เสด็จก็ดี ถ้าทรงสั่งให้สั่งไปเอาราชการประการใดๆ นั้นขุนตำรวจรับสั่งแล้ว สั่งให้แต่ปลัดตำรวจหัวหมื่นตัวสี ไปตามควรด้วย/*45ข้อราชการใหญ่น้อย ถ้าทรงสั่งจำเพาะ จึงให้ขุนตำรวจไปตามรับสั่ง แต่เรือตามเสด็จนั้นมิได้ห้าม
ถ้ารับสั่งใช้และผู้จะไปเอาราชการนั้น ให้กราบสามที แล้วคลานถอยหลังออกไปสุดที่เฝ้า แล้วกราบถวายบังคมอีกสามทีจึงวิ่งไป ถ้าแขกเมืองเข้ากราบถวายบังคม และเจ้ากรมปลัดกรมแห่เสด็จแต่พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์ขึ้นไปทรงเครื่อง ณ พระที่นั่งสรรเพ็ชญ์ปราสาท เกณฑ์ให้ห้ามปากเสียงต่ำสูงตัดหน้าฉาน มิให้ลุมเล้าแปลกปลอม แต่นอกกำแพงแก้ว หน้าพระที่นั่งสรรเพ็ชญ์ปราสาท พิหารสมเด็จออกไปและเกณฑ์ตำรวจเลวไปคอยแขกเมือง ท่าคอยคน ๑ ชีกุนคน ๑ ศาลาลวดสะพานช้างคน ๑ หน้าวังตราคน ๑ ถ้าแขกเมืองมาถึงตำบลใด ผู้คอยวิ่งนำบอกมหาดเล็ก ๆ กราบทูลพระกรุณา ถึงหน้าวังตราแล้วจึงเสด็จขึ้นไปทรงเครื่อง
อนึ่งถ้ามีการโสกันต์ลงสรง เจ้ากรมปลัดกรม นุ่งสมปักลายห่มเสื้อครุย ใส่พอกเกี้ยวตามบรรดาศักดิ์ ถ้าเสด็จเป็นการพยุหบาตรา เจ้ากรมปลัดกรมนุ่งสมปักลาย ห่อเสื้อหนาวเกี้ยวเจียรบาด เจ้ากรมตะพายกระบี่ ปลัดกรมคาดดาบ หัวหมื่นถือหอกตะพายดาบ ตัวสีคาดดาบ พันทนายตะพายดาบแห่ตามกระบวนเกณฑ์ให้จุกช่องแต่ในกรุง
อนึ่งถ้าทรงปืนนั้น พนักงานตำรวจในซ้ายขวาได้ตั้งป้อมปักเป้าชีไลปอม ถ้าทรงให้ข้าทูลละอองฯ หัดยิงปืนนั้น ตำรวจในก็ได้ตั้งป้อมปักเป้า และเจ้ากรมปลัดกรมผู้อยู่เวรได้ตรวจเอาบัญชีผู้ยิงผิดยิงถูกกราบทูลพระกรุณา
ถ้าเสด็จลงเรือ ศรีสักหลาด กราบ } ไปแห่งใดนั้น เรือปลัดตำรวจนำ/*46เสด็จลำหนึ่งตามเวร เรือเจ้ากรมปลัดกรมทั้งนั้นตามเสด็จสิ้น เรือตามชั้นหนึ่งแต่เรือเจ้ากรมสองลำ และเรือเจ้ากรมปลัดกรมทั้งนั้นอยู่ชั้นสอง ถ้าทรงสั่งใช้เรือชั้นหนึ่งไปลำหนึ่งแล้ว จึงให้เรือชั้นสองรีบขึ้นไปให้คงชั้นหนึ่งสองลำอย่าให้ขาดได้ ถ้าเป็นทางคลองแคบนั้น เกณฑ์หัวหมื่นตัวสีพันทนายถือหอกแห่ทั้งสองฟากคลอง เพลากลางคืนให้เอาคบไปปักวางร้านเพลิงด้วย แต่สะพานหันนั้นเกณฑ์ให้พันทนายคอยจุกช่องทั้งสองฟากสะพาน ถ้าเพลาค่ำให้ทนายคบเอาคบปักข้างละดอก
ถ้าเสด็จไปพระราชทานกฐิน เพลาค่ำนั้นให้เกณฑ์ปลัดตำรวจถือหอกแห่เสด็จขึ้นวัดๆ ละคน และเกณฑ์หัวหมื่นตัวสีพันทนายล้อมวงและค้นวัดทุกวัน ถ้าเสด็จเป็นการพยุหบาตราทรงเรือพระที่นั่งกิ่ง มหาเทพมหามนตรีนุ่งสมปักลายใส่เสื้อครุยใส่พอกเกี้ยว (ไปลง) หน้าเรือพระที่นั่ง บอกมหาดเล็กถือพระแสงคอยตีฆ้องด้วย
ถ้าเสด็จทางสถลมารคแห่งใด ๆ มีหลักร้อยหลักกรุย ขุนตำรวจได้ถือระยะทางกราบทูลตามระยะ และพนักงานตำรวจในได้ตีฆ้องขึ้นเกยด้วย ถ้าทรงรถยางโลสงนั้น มหาเทพมหามนตรีได้ขึ้นขับรถคนหนึ่ง ถ้าเสด็จประพาสบัวนั้น เจ้ากรมปลัดกรมไปดูที่บัวแล้วเอามากราบทูล ถ้าเสด็จไปทอดพระเนตรการวัดวาอารามในกรุงนอกกรุง ถ้าในกรุงดุจหนึ่งไปวัดเจ้าปราบนั้น (ทรง) พระเสลี่ยงหลังคา เจ้ากรมปลัดกรมนุ่งสมปักไหมห่มเสื้อครุยคาดดาบแห่เสด็จเข้าที่ประทับพระเสลี่ยงไป และหัวหมื่นตัวสีพันทนายตั้งแห่นอกประตูมหาโภคราชด้วยเครื่องสูง ไปเกณฑ์จุกช่องด้วย ถ้านอกกรุงดุจหนึ่งไปวัดหันตรา วัดพระยาคำนั้นแห่นอก ถ้าเสด็จไปแห่งใดๆ มีที่ประทับร้อนนั้น หัวหมื่นตัวสีพันทนายได้อยู่รักษาประตูล้อมวงตามซ้ายตามขวา ถ้าเสด็จประทับแรมเพลา/*47กลางคืนได้ตั้งโคมราย หน้าฉาน ตำรวจในคู่ ๑ ตำรวจใหญ่คู่ ๑ ตำรวจนอกคู่ ๑ รวม ๓ คู่ และได้เอาปืนตาตะ (ฉะบับขาด) ไปตั้ง ตำรวจในซ้ายบอก ๑ ขวาบอก ๑ ตำรวจใหญ่ซ้ายบอก ๑ ขวาบอก ๑ ตั้งรายหน้าฉาน ๔ ทหารในซ้ายบอก ๑ ขวาบอก ๑ ตั้งในประตูหน้าฉาน รวม ๖ บอก ตำรวจในซ้ายขวา ตรวจกองร้อย กองซุ่ม กองคอยเหตุ หญ้าช้าง หญ้าม้า และตำรวจนอกซ้ายขวา ได้ตรวจล้อมวงทหารในล้อมวังอาสาวิเศษ ตั้งกองแทรก เจ้ากรมได้เอาบัญชีกราบทูลเพลาสองทุ่มทุกวัน ถ้าประพาสถ้ำประพาสเขา กรมฝ่ายในพระสนมโดยเสด็จนั้น เจ้ากรมปลัดกรมแห่นอก ชาวที่ขันทีออกไปให้ไกล แต่พอเรียกได้ยินให้ระแวดระวังค้นคว้าดู อย่าให้มีเหตุการณ์ได้ (ตรงนี้สงสัยว่าฉะบับขาด) ให้หัวหมื่นตัวสีพันทนายแห่แซงออกไปชั้นนอก
แต่ตำรวจในซ้ายขวานั้น เรือพระที่นั่งบัลลังก์รัตนาสน์ ๑ เรือพระที่นั่งราชสมเสพ ๑ เรือนาคคู่ ๑ เรือมังกร ๒ คู่ เรือทักทวง (ทักกะทอ) คู่ ๑ เรือวรสิงห์ (นรสิงห์) คู่ ๑ เรือโต ๒ คู่ เรือกิเลนคู่ ๑ เรือโขมดญาคู่ ๑
ตำรวจนอกขวา เรือไชยเหินหาว ๑ ตำรวจนอกซ้าย เรือไชยหลาวทอง ๑ รวม ๒๐ ลำ ออกรับเงินสำหรับเสด็จขึ้นทรงมา
และการพนักงาน หอพระ หอพระมณเฑียรธรรม และหอหนังสือ หอสวด หอพระเทพบิดร หอพระเทพอุกัน ธรรมาสน์ เตียงสวด ที่พระสงฆ์พักมิได้ยกขึ้น
ตำรวจในรวมกับตำรวจใหญ่ พระที่นั่งสุวรรณปฤษฎางค์ พระที่นั่งศรีสักหลาด ๓ ชั้น ชั้นเดียว หลังคาทองพุดตาล ประพาสโถง /*48พระตำหนักและชาลา และโรงสำหรับไว้เกยช้าง และที่ประทับพระเสลี่ยงพลับพลาและที่สรง มหาพิไชยราชรถและรถทรงยางโลสง ฉนวนทางเสด็จโรงแสงใน โรงเครื่องมหาดเล็ก โรงแสงปืนต้นใน ทิมดาบตำรวจใน ทิมดาบชาววังใน โรงอาลักษณ ตึกโรงปืนใหญ่ปืนน้อย โรงมหาพิไชยราชรถ โรงหล่อระฆังหล่อพระ โรงช้างต้น โรงม้าต้น ขนานเรือใส่ช้าง อ่างแก้ว น้ำพุอ่างแก้ว ท่อน้ำ ระหัดน้ำ
ตำรวจนอกรวมกับสนม พระตำหนักเรือนหลังที่ลงพระบังคน พนักงานสนมซ้ายขวา ตำหนักเรือนพระราชทาน พลับพลาข้างในฉนวนทางเสด็จกรมฝ่ายใน คลังฝ่ายในทั้งปวง โรงสะดึง โรงเทียน ทิมนักเทศน์ ทิมขันที ทิมโขลน เรือนเพลิง
๗ ตำราหน้าที่กรมวัง
อย่างธรรมเนียมแต่ก่อนธรรมเนียมราชการกรมวัง เจ้ากรมปลัดกรมตัวสีราชมันตำรวจเลว ให้ผลัดเปลี่ยนกันเข้าเวรประจำซอง รับราชการข้อรับสั่ง ถ้ามีการสงคราม และข้าศึกยกเข้ามาในขอบขัณฑเสมา เสด็จไปประทับแรมดุจหนึ่งพระพุทธบาท เมืองลพบุรีนั้น เพลาค่ำให้นอนระดมประจำซองทั้ง ๔ เวร ถ้าเสด็จอยู่กรุงก็ดี มีที่เสด็จไปประทับร้อนแรมอยู่แห่งใดก็ดี ถ้าเสด็จทรงพระราชยาน ทรงพระเสลี่ยง ทรงวอ ทรงรถ ไปข้างหน้าข้างในเป็นพนักงาน ชาววังได้เคียง ถ้าทรงตรัสประการใด มิได้จำเพาะชื่อในพระราชวัง เป็นพนักงาน (หมดฉะบับที่มีในหอพระสมุดแต่เท่านี้)
ตำราราชาภิเษกครั้งกรุงศรีอยุธยา
/*49วัน ๕ ๑๐ฯ ๒ ค่ำ จุลศักราช ๑๑๔๕ ปีเถาะ เบญจศก (พ.ศ. ๒๓๒๖) เจ้าพระยาเพ็ชรพิไชย เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี พระยาราชสงคราม พระยาอุทัยมนตรี นั่งพร้อมกันแต่งกฎหมายซึ่งทำการพระราชพิธีราชาภิเษกครั้งในหลวงวัดประดู่ไว้สำหรับหอหลวงฉะบับ ๑
ตั้งเตียงแว่นฟ้ามีเสาสี่เสามีเพดาน ตั้งบนพระที่นั่งสรรเพ็ชญ์ปราสาท มีพิธีสงฆ์พิธีพราหมณ์ เทียนไชยพระสังฆราชจุด เทียนราวในหลวงทรงจุดบูชาพระ พระไชย พระชันษา พระมนต์ภิเษก พระเต้าเงิน ๑ พระเต้าทอง ๑ พระเต้านาก ๑ พระเต้าสัมฤทธิ์ ๒ พระนพ พระมหาสังข์ทักษิณาวัฏ พระเสมาธิบัติ ๑ พระฉัตรไชย ๒ พระเกาวพ่าย ๑ พระมหาธงไชย ๑ พระกระบี่ธุช ๑ พระแสงง้าวเจ้าพระยาแสนพลพ่าย ๑ พระแสงขอตีช้างล้ม ๑
เครื่องตั้งบนเตียงแว่นฟ้า หีบพระธำมรงค์ ลุ้งพระมาลาเบี่ยง ฉลองพระองค์เกราะ ๑ ฉลองพระองค์นวม ๑ พระเต้าเบญจคัพย์มีพระยันต์รอง ๕ พระมหาสังวาลพราหมณ์สร้อยอ่อน เศวตฉัตร ๑ ผ้ารัตกัมพล ๒ เบญจกกุธภัณฑ์ พระมหามงกุฎ ๑ พระขรรค์ไชยศรี ๑ พัชนีฝักมะขาม ๑ ธารพระกร ๑ ฉลองพระบาท ๑ รวม ๕ สิ่ง พระแสงปืนคาบชุดข้ามแม่น้ำสะโตง พระแสงหอกไชย พระแสงของ้าว พระแสงดาบชะเลย พระแสงเขนมีดาบด้วย พระแสงจักร พระแสงตรีศูล พระแสงเกาทัณฑ์
ชีพ่อพราหมณ์ตั้งพระอิศวร ๑ นางอุมาภควดี ๑ พระนารายณ์ ๑ นางลักษมี ๑ รวม ๔ ทำพิธีพราหมณ์ด้วยทั้ง ๓ วัน เจ้าพนักงานปลูก/*50โรงพระกระยาสนานข้างพระที่นั่งสรรเพ็ชญ์ปราสาทเป็นพระมณฑป มีนาคช่อห้อยช่อตั้งมีใบโพธิ์ห้อย หลังคาบุแผงปูผ้าขาวนอก มีเพดานผ้าขาว มีดอกจำปาทองห้อย มีม่านขาวและมณฑปหุ้มผ้าขาว มีราชวัตรฉัตรธง ฉัตรเงิน ฉัตรทอง ฉัตรนาก ฉัตรเบญจรงค์ ต้นกล้วย ตันอ้อย ดอกหมาก ดอกมะพร้าว ประดับตามธรรมเนียม มีเตียงลาดเสื่ออ่อน ผ้าขาวปูข้างบนเสื่ออ่อน ถาดทองแดงปากกว้าง ๓ ศอกตั้งบนผ้าขาว เมื่อแรกตั้งการพระราชพิธี ๓ วันนั้น ในหลวงทรงพระภูษาลายพื้นขาวฉลองพระองค์กรอง ทรงพระมาลาพระเส้าสูงสีกุหร่า เสด็จเพลาบ่ายไปทรงฟังสวดทั้ง ๓ วัน ทรงพระมหามงคล
ครั้นวันรุ่งขึ้นถึงฤกษ์จะราชาภิเษกนั้น ในหลวงเสด็จขึ้นไปแต่เพลาเช้าทรงศีลทรงประเคนสำรับพระสงฆ์แล้ว เมื่อจะเสด็จลงไปโรงพระกระยาสนานนั้น พระมหาราชครูเชิญเสด็จทรงเสื้อถอดทรงผ้าถอด พราหมณ์เชิญพระไชยนำเสด็จ และพระสงฆ์ก็ลงไปด้วยคอยฤกษ์อยู่ ครั้นได้ฤกษ์แล้วให้โหรชักกล่อม ชาวพระภูษามาลาถวายเครื่องพระมุรธาภิเษก แล้วชาวพระมาลาขุนศรีสยุมพรหลั่งน้ำสหัสธารา ครั้นสรงแล้วและพระสงฆ์ราชาคณะอธิการฝ่ายสมถะรดน้ำพระเต้าเงิน พระเต้าทอง พระเต้านาก พระเต้าสัมฤทธิ์แล้ว พราหมณ์ถวายน้ำพระกรด น้ำพระสังข์ สะเดาะพระเคราะห์แล้ว ทรงพระภูษาลายพื้นแดงฉลองพระองค์กรองขึ้นมาบนพระที่นั่ง เสด็จขึ้นนั่งบนตั้งไม้มะเดื่อกว้างจตุรัสศอกคืบปูผ้าขาว โรยแป้งวางหญ้าคาผ้าขาวปกบน ผันพระพักตร์ไปทิศอีสาน มีตั่งน้อยกว้างศอกหนึ่งตั้งพระอัฐทิศ ตั้งกรด ตั้งสังข์ ทั้งแปดทิศดังนี้
/*51มีผ้าขาวปูรองพระ พราหมณ์ถวายน้ำพระมหาสังข์ทักษิณาวรรต ในหลวงรับด้วยพระหัตถ์สรงพระพักตร์แล้วเสวยหน่อยหนึ่ง พราหมณ์ถวายราชสมบัติ ถวายเวท ถวายมนต์ ถวายไชย ผันพระองค์ไปรอบทั้งแปดทิศ แล้วจึงเสด็จขึ้นบนพระภัทรบิฐ มีผ้าขาวปูแล้วโรยแป้งวางหญ้าคา แล้วปูแผ่นทองเขียนรูปราชสีห์ด้วยชาดหรคุณปกบนผ้าขาวดังนี้
/*52พราหมณ์ถวายพระสุพรรณบัฏ ถวายพระมหาสังวาลสร้อยอ่อน ถวายพระเศวตฉัตร ถวายผ้ารัตกัมพล ถวายพระมหามงกุฎ ถวายพระขรรค์ไชยศรี ถวายฉลองพระบาท ๗ สิ่ง แล้วถวายอัษฎาวุธ พระแสงปืน พระแสงหอกไชย พระแสงดาบชะเลย พระแสงของ้าว พระแสงจักร พระแสงตรีศูล พระแสงเขน พระแสงเกาทัณฑ์ ๘ สิ่ง แล้วพราหมณ์ถวายไชยถวายพร แล้วจึงมีรับสั่งแก่พระมหาราชครูผู้ใหญ่ว่า พรรณพฤกษ์และสิ่งของทั้งปวงซึ่งมีในแผ่นดินทั่วขอบเขตต์แดนพระนครซึ่งหาเจ้าของหวงแหนมิได้นั้น ตามแต่สมณะชีพราหมณ์อาณาประชาราษฎรจะปรารถนาเถิด จึงพระมหาราชครูผู้ใหญ่ซึ่งมีตระกูลรับพระราชโองการเป็นฤกษ์ก่อน แต่เพลานั้นสืบไป ข้าทูลลอองธุลีพระบาทจึงได้รับราชโองการสืบไปได้ ในหลวงทรงโปรยดอกพิกุลเงินดอกพิกุลทอง แล้วพราหมณ์เป่าพระมหาสังข์ตีฆ้องไชยกลองอินทเภรีประโคมมะโหระทึกแตรสังข์มะโหรีขับไม้ประโคมแล้ว ในหลวงเสด็จไปทรงเครื่อง ชาวพระภูษามาลาถวายพระสนับเพลาเชิงงอนสองชั้น ภูษาริ้ววรวะยี่จีบโจงโยคี รัดพระองค์หนามขนุน ทรงฉลองพระกรน้อย ทรงฉลองพระองค์สีย่นนอก รัดพระองค์แครงเหน็บพระแสงกั้นหยั่นภู่นิล ทรงพระธำมรงค์พลอยต่างกัน ทรงพระชฎาพระเกี้ยวแหวนแดงรวม ๙ สิ่ง มหาดเล็กถวายพระแสงใจเพชร ฉลองพระบาท เสด็จขึ้นพระราชยานแห่เครื่องสูงเป็นกระบวนลงมาพระตำหนักสวนกระต่าย เสร็จการ
มีกฎหมายเจ้าหมื่นไวยวรนาถทำโคลงว่า เมื่อล้นเกล้าล้นกระหม่อมในพระบรมโกศขึ้นปราบดาภิเษก ปีฉลู เอกศกนั้น ตั้งการพระราชพิธีสงฆ์พิธีพราหมณ์บนพระที่นั่งพิมานรัตยาวังหน้า เจ้าพนักงานทำการและตั้งเครื่องทั้งปวงเหมือนกัน ผิดกันแต่ไม่ตั้งพระภัทรบิฐ ไม่ถวายเบญจ/*53กกุธภัณฑ์ ตั้งแต่ตั่งใหญ่น้อยแปดทิศ เสด็จขึ้นบนตั่งกลาง พราหมณ์ถวายน้ำพระมหาสังข์ ถวายราชสมบัติ ถวายเมือง ถวายเวทมนต์ แล้วถวายไชย
เมื่อครั้งในหลวงพระที่นั่งสุริยามรินทรขึ้นผ่านพิภพนั้น หาเสด็จขึ้นบนพระภัทรบิฐไม่ เสด็จขึ้นแต่บนตั่งอัฐทิศ ทำอย่างในหลวงในพระบรมโกศ ข้าพเจ้าจำได้แต่เพียงนี้ แล้วแต่จะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม
เมื่อครั้ง ปีฉลู นพศก ในหลวงในพระบรมโกศทรงพระกรุณาสั่งกรมเทพพิพิธ ว่าสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนพรพินิตนั้นให้ยกขึ้นเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ครั้งนั้นตั้งพิธีสวดพระพุทธมนต์พระที่นั่งสรรเพ็ชญ์ปราสาท ๓ วัน ตั้งเครื่องทั้งปวงอย่างเฉลิมพระตำหนัก ปลูกโรงริมพระที่นั่งสรรเพ็ชญ์ปราสาท ตั้งเตียงที่สรงมีราชวัตรฉัตรธง ฉัตรเงิน ฉัตรทอง ฉัตรนาก ฉัตรเบญจรงค์ ตามธรรมเนียม ครั้นเข้าที่สรงแล้วพระสงฆ์รดน้ำพระพุทธมนต์แล้ว พราหมณ์ถวายน้ำกรดน้ำสังข์ แล้วทรงพระภูษาลายเขียนทองจีบโจงหางหงส์ ทรงฉลองพระองค์กรองทอง ทรงพระมาลาพระเส้าสูงสีแสด ทรงพระเสลี่ยงแห่เครื่องสูงสามชั้น ลงมาพระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์ เกณฑ์แห่หยุดอยู่ เสด็จลงจากเสลี่ยง เปลื้องเครื่องแต่เครื่องต้นออกเสีย เสด็จขึ้นไปเฝ้าในหลวงบนพระที่นั่ง เมื่อเสด็จกลับลงมานั้นเห็นทรงพระแสงดาบญี่ปุ่นฝักมะขามสำหรับพระราชวังบวรฯ ทรงอยู่แต่ก่อนนั้นลงมา แล้วขึ้นพระเสลี่ยงแห่ไปตำหนักสวนกระต่าย แล้วเจ้ากรมเทพพิพิธลงมาสั่งหมื่นเสมอใจราชมหาดเล็ก /*54ว่าสมเด็จพระเจ้าลูกเธอขึ้นไปเฝ้าบนพระที่นั่ง ล้นเกล้าล้นกระหม่อมพระราชทานพระแสงสำหรับพระราชวังบวรฯ ให้แล้วพระราชทานพระพรอวยพระชัยให้เป็นเจ้ากรมพระราชวังบวรสถานมงคลให้รับพระบัณฑูรให้หมายบอกแก่ข้าทูลละอองธุลีพระบาทฝ่ายทหารพลเรือนให้ทั่วกัน ได้ทราบเกล้าทราบกระหม่อมแต่เท่านี้
พระตำราทรงเครื่องต้น
/*55ถ้าเสด็จออกแขกเมืองทรงพระเครื่องต้น ๖ สิ่ง คือ ทรงฉลองพระองค์อย่างเทศแพรอัศวรีริ้ว ๑ ทรงฉลองพระองค์นอกอย่างเทศตาด สีนาก สีทอง สีเขียว ๑ ทรงเครื่องต้น พระชฎา พระเกี้ยวเพ็ชร ทับทิม มรกต มีสีตามฉลองพระองค์ ๑ ทรงพระสนับเพลาเชิงเลื้อย ๑ รัดพระองค์เจียรบาด ๑ เหน็บพระแสงกั้นหยั่น ๑ สิริเป็น ๖ สิ่งเท่านั้น
ถ้าเสด็จไปพระราชทานเพลิงศพ วัดไชยวัฒนาราม เป็นบาตราทรงเรือกิ่งแล้ว ทรงเครื่อง ๖ สิ่งเท่านั้น คือทรงฉลองพระองค์อย่างเทศ ๑ ทรงฉลองพระองค์นอกอย่างเทศตาดพื้นเงิน ๑ ทรงเครื่องต้นพระชฎาสอดตามสีฉลองพระองค์ ๑ ทรงพระสนับเพลาเชิงเลื้อย ๑ รัดพระองค์เจียรบาด ๑ เหน็บพระแสงกั้นหยั่น ๑ สิริเป็น ๖ สิ่ง
ถ้าเสด็จพระพุทธบาท แต่กรุงขึ้นไปจนถึงท่าเจ้าสนุก ทรงเรือพระที่นั่งกิ่ง ทรงเครื่อง ๗ อย่างเท่านั้น คือ ทรงสนับเพลาเชิงงอนสองชั้น ๑ ทรงพระภูษาจีบโจง ๑ ทรงฉลองพระองค์สังเวียนยก ๑ ทรงรัดพระองค์เจียรบาด ๑ ทรงพระมาลาพระกลีบ ๕ ยอดสะดุ้ง ๑ เหน็บพระแสงกั้นหยั่น ๑ ถวายพระฉายด้วย ๑ สิริเป็น ๗ สิ่ง
ถ้าตั้งพยุหบาตราแต่ท่าเจ้าสนุกขึ้นไปจนพระพุทธบาท ทรงเครื่อง ๔ อย่าง คือทรงประพาส ๑ ทรงพระสนับเพลาเชิงงอน ๑ ทรงรัดพระองค์เจียรบาด ๑ ทรงพระมาลาฝรั่งพระเส้าสะเทินขนนกนอน ๑
ถ้าเสด็จไปถึงปากป่าทุ่งบ้านใหม่ เปลื้องเครื่องทรงประพาสออก จึงถวายเครื่องซึ่งทรงเรือพระที่นั่งกิ่งไปแต่กรุงนั้น ไปจนถึงธารเกษม/*56จึงเปลื้องเครื่อง ครั้นเพลาบ่ายจะเสด็จพระราชดำเนินมานมัสการพระพุทธบาท จึงถวายเครื่องทรงเหล่านี้ คือถ้าทรงช้างพระที่นั่งพุดตาลทองทรงเครื่อง ๘ สิ่งเท่านั้น คือ ทรงพระสนับเพลาเชิงงอนสองชั้น ๑ ทรงพระภูษาจีบโจง ๑ ทรงรัดพระองค์หนามขนุน ๑ ทรงฉลองพระองค์พระกรน้อยพื้นทองผุดดอก ๑ ทรงฉลองพระองค์ย่นขาวนอก ๑ ทรงรัดพระองค์แครง ๑ ทรงพระชฎาขาวริมทองสอดตามสี ๑ พระแสงกั้นหยั่น ๑ สิริเป็น ๘ สิ่ง
ถึงพระพุทธบาทแล้วเสด็จไปประพาสป่า ทรงช้างทรงประพาส ทรงม้าทรงอย่างเทศ ม้าทรงประพาสก็ได้
ถ้าเสด็จไปวัดพระศรีสรรเพ็ชญ์ และฉลองวัด ทรงพระมาลาพระเส้าสูงกุหร่าขนนกตั้ง ๑ ทรงพระภูษาลายพื้นขาว ๑ ทรงฉลองพระองค์ญี่ปุ่น ฉลองพระองค์กรองก็ได้ ๑ ทรงพระเสลี่ยงหลังคา พระเสลี่ยงเปล่าก็ได้ สนับเพลาเชิงสองชั้นปักประดับพลอยต่างๆ สอดร้อยฟองมุกด์กระหนาบมังกรประดับพลอย ๑ พระภูษาจีบโจงริ้ว เขียว แดง ม่วง ทอง เชิงปักประดับพลอยต่าง ๆ ชายพกห้อยสีรักครุยทองปัตหล่า ๑ รัดพระองค์หนามขนุน ๑ จั่นประดับพลอยใบโพธิ์ทองห้อยร้อยสัมฤทธิ์ ๑ ฉลองพระองค์ปราสังเวียนยกสีทับทิมสัมฤทธิ์ร้อยปะวะหร่ำประคำทอง ฟองมุกด์กรองเป็นตาข่ายมีประจำยามดอก ๑ พระสุวรรณกรอบแพรพื้นเขียว ปักเป็นผ่านแย่งตาข่ายนั้นร้อยปวะหร่ำประคำทองใบโพทองห้อย ๑
ทรงพระมหาพิไชยราชรถและเรือพระที่นั่งกิ่งไปพระราชทานพระกฐิน ทรงเครื่อง ๑๓ อย่างเท่านี้ คือ ทรงรัดพระอุระทองคำกุดั่นพลอย/*57แดง ดอกจันทน์ทึบ ๖ แผ่น ๑ ทรงพระมหาสังวาลแก้วกุดั่นประดับพลอย ทับทิมมรกต ๑ ทรงชายไหวประดับพลอยต่างๆ ๑ ทรงชายแครงประดับพลอยต่าง ๆ ห้อยหน้า ๑ ทรงเครื่องพระมหาพิไชยมงกุฎ ๑ ทรงดอกไม้ฟองมีกุณฑลห้อยพลอยมรกต ๑ ทรงพระธำมรงค์ ๑ ทรงทองพระกรลงยาราชาวดีประดับพลอย ๑ ทรงทองพระบาทลงยาราชาวดีประดับพลอย ๑ ครบ ๑๓ อย่างเท่านี้
เครื่องพระพิไชยสงครามสำหรับชนช้าง ทรงพระสนับเพลาลงราชซับใน ๑ ทรงฉลองพระองค์ย้อมว่านลงราชซับใน ๑ ทรงพระสนับเพลาแพรดำเกราะชั้นนอก ๑ ทรงฉลองพระองค์แพรดำนวมชั้นนอก ๑ ทรงพระมาลาลงราชซับใน ๑ ทรงพระมาลาเบี่ยงนอก ๑ ทรงรัดพระองค์เจียรบาดพื้นดำ ๑ สิริเป็นเครื่องทรงพิไชยสงครามชนช้าง ๗ สิ่งเท่านี้
ถ้ามีที่เสด็จไปลพบุรีและสระแก้วและน้ำโจนและล้อมเสือและขึ้นห้างจับเสือ และไปโพนช้างและจับช้างพะเนียดและจับช้างกลางแปลง ทรงเครื่องทรงประพาสพระ (มาลา) เส้าสะเทิน
วิจารณ์ขนบธรรมเนียมในราชสำนักครั้งกรุงศรีอยุธยา ตามตำราที่ปรากฏในหนังสือลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ ภาคที่ ๑๙
/*58พระนิพนธ์สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ
๑. วินิจฉัยลักษณะการตั้งตำราขนบธรรมเนียม
ในเรื่องพงศาวดารปรากฏว่าเมื่อครั้งเสียกรุงศรีอยุธยาแก่พะม่า หนังสือตำรับตำราราชการบ้านเมืองที่มีอยู่ในหอหลวงสำหรับพระนครเป็นอันตรายหายศูนย์ไปหมด เพราะฉะนั้นเมื่อกู้บ้านเมืองกลับเป็นอิสสระได้แล้ว จึงต้องสร้างตำราขนบธรรมเนียมราชการบ้านเมืองให้มีเหมือนดังแต่ก่อน ด้วยใช้วิธี ๒ อย่าง คือ อย่าง ๑ ให้เที่ยวเสาะหาสำเนาตำหรับตำราของเดิมที่ยังมีกระจัดกระจายอยู่ในพื้นเมืองรวมเอามาเรียบเรียงตรวจชำระตั้งเป็นตำรา ในจำพวกนี้มีหนังสือพระไตรปิฎกและกฎหมายฉะบับพิมพ์ ๒ เล่มสมุดเป็นตัวอย่าง อีกอย่าง ๑ อาศัยไต่ถามผู้ที่เคยทำราชการครั้งกรุงศรีอยุธยารู้เห็นขนบธรรมเนียมเอาคำชี้แจงของผู้รู้เหล่านั้นมาตรวจชำระแล้วตั้งเป็นตำราขึ้น เช่นตำราที่พิมพ์ในหนังสือลัทธิธรรมเนียมต่าง ๆ ภาคที่ ๑๙ นี้เป็นตัวอย่าง แต่ที่รวมพิมพ์ในสมุดเล่มนี้ฉะเพาะตำราขนบธรรมเนียมในราชสำนักซึ่งหอพระสมุดฯ ได้ฉะบับเขียนมาแต่ที่ต่าง ๆ ฉะบับเดิมแยกกันเป็น ๔ เรื่อง คือ
เรื่องที่ ๑ ตำรากระบวนเสด็จประพาส (ซึ่งพิมพ์ไว้ข้างตอนต้น) ตำรานี้แต่งในสมัยกรุงธนบุรี มีบาญแพนกว่า
“วันศุกร์ เดือน ๑๒ แรม ๖ ค่ำ จุลศักราช ๑๑๔๒ ปีชวด โทศก (พ.ศ.๒๓๒๓) เจ้าพระยาจักรี ฯ รับสั่งใส่เกล้าสั่งว่า ขนบธรรมเนียม/*59ราชการทุกวันนี้ฟั่นเฟือน ให้ (มีรายชื่อข้าราชการ คือ เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช เจ้าพระยาราชาบริรักษ์ เจ้าพระยาราชนายกเป็นต้น กับพระยา พระ หลวง หมื่น พัน อีกหลายคนตลอดจน “นายหงส์ เสมียนนครบาลแต่ก่อน” เป็นที่สุด รวมจำนวน) “คนเก่า ๒๐ คน” มาพร้อมกัน ณ โรงพระแก้วมรกต บอกขนบธรรมเนียมราชการตามอย่างแต่ก่อน” ดังนี้
เรื่องที่ ๒ ตำราหน้าที่ราชการในราชสำนัก ซึ่งพิมพ์เป็นตอนที่ ๒ หมดเพียงหน้าที่กรมวัง เรื่องนี้ฉะบับที่ได้มาไม่มีบาญแพนกปรากฏว่าแต่งเมื่อใดหรือใครเป็นผู้แต่ง ถึงกระนั้นมีเค้าเงื่อนในรูปความ กับทั้งที่ใช้คำเรียกพระเจ้าแผ่นดินว่า “ของหลวง” เหมือนกับในตำราเรื่องที่ ๑ น่าสันนิษฐานว่าแต่งคราวเดียวกัน และคนแต่งคงอยู่ในพวก “คนเก่า” ที่แต่งตำราเรื่องที่ ๑
เรื่องที่ ๓ ตำราพิธีราชาภิเษกซึ่งพิมพ์อยู่ในตอนที่ ๒ (หน้า ๕๕) แต่งในรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร มีบาญแพนกว่า
“วันพฤหัสบดี เดือนยี่ ขึ้น ๑๐ ค่ำ จุลศักราช ๑๑๔๕ ปีเถาะเบญจศก (พ.ศ. ๒๓๒๖ ภายหลังแต่งตำราเรื่องที่ ๑ สามปี) เจ้าพระยาเพ็ชรพิชัย เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี พระยาราชสงคราม พระยาอุทัยมนตรี นั่งพร้อมกันแต่งกฎหมายซึ่งทำการพระราชพิธีราชาภิเษกครั้งในหลวงวัดประดู่ (พึงสังเกตว่าเลิกใช้คำ “ของหลวง” เปลี่ยนเป็น “ในหลวง”) ไว้สำหรับหอหลวงฉะบับ ๑” ดังนี้
เรื่องที่ ๔ ตำราทรงเครื่องต้น ซึ่งพิมพ์ไว้ข้างท้ายตอนที่ ๒ ตำรานี้ลี้ลับอยู่ช้านาน เพิ่งมาปรากฏเมื่อรัชกาลที่ ๗ ด้วยคุณแวว/*60ข้าหลวงเดิม ซึ่งเป็นภรรยาเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (เวก บุญยรัตพันธ์) นำมาทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานแก่หอพระสมุดฯ แม้ไม่มีบาญแพนกหรือชื่อผู้แต่ง ก็เห็นได้ว่าคงแต่งเมื่อรัชกาลที่ ๑ และเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (บุญรอด) คงได้เกี่ยวข้องในการแต่งตำราเรื่องนี้ หนังสือจึงตกอยู่ในสกุลบุญยรัตพันธ์ต่อมาจนถึงเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (เวก) ผู้เป็นเหลน
พิเคราะห์ขนบธรรมเนียมซึ่งเอามาแต่งตำราต่างๆ ที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ ดูเหมือนตั้งใจจะเอาระเบียบครั้งรัชกาลพระจ้าบรมโกศ (ระหว่าง พ.ศ. ๒๒๗๕ จน พ.ศ. ๒๓๐๑) ซึ่งมักเรียกกันว่า “ครั้งบ้านเมืองดี” มาตั้งเป็นตำราทั้งนั้น เห็นได้ชัดแห่งหนึ่งตอนว่าด้วยกระบวนเสด็จขึ้นไปพระพุทธบาท กล่าวถึงกระบวนพระประเทียบออกพระนามกรมหลวงพิพิธมนตรี พระมเหสีของพระเจ้าบรมโกศ (ที่หน้า ๒๕) แต่มีคำ “คนเก่า” ที่แต่งตำราบอกออกตัวไว้ในบาญแพนก เรื่องที่ ๑ ว่า “ว่าตามที่จำได้” เพราะฉะนั้นตำราต่าง ๆ ที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ พึงเข้าใจได้ว่าแต่งตามความรู้เห็นของ “คนเก่า” ทั้งนั้น ตำราจำพวกนี้ยังมีขนบธรรมเนียมอย่างอื่นที่ตั้งขึ้นตามความรู้เห็นของ “คนเก่า” ปรากฏอยู่อีกหลายเรื่อง แต่มิได้เอามารวมพิมพ์ในสมุดเล่มนี้ เพราะเป็นตำราการต่างประเภทกัน
๒. วินิจฉัยเนื่องด้วยเรื่องพงศาวดาร
ในบานแพนกเรื่องที่ ๑ มีความควรกล่าวอธิบายโดยฉะเพาะ ๓ ข้อ ข้อที่ ๑ คือ ที่ปรากฏว่าแต่งตำรานั้นเมื่อ ปีชวด โทศก พ.ศ. /*61๒๓๒๓ ก่อนสิ้นรัชกาลกรุงธนบุรีเพียง ๓ ปี ข้อนี้เห็นว่าคงเป็นเพราะสมัยตอนต้นรัชกาลกรุงธนบุรีต้องทำศึกสงครามมิใคร่ว่าง ไม่มีโอกาสที่จะคิดแต่งตำหรับตำราจึงรอมาจนปลายรัชกาล
ข้อที่ ๒ คำที่อ้างในกระแสรับสั่งว่า “ขนบธรรมเนียมราชการทุกวันนี้ฟั่นเฟือน” ความส่อว่าเพิ่งแรกมีตำราขนบธรรมเนียมขึ้นในปีนั้น จึงเป็นปัญหาว่าก่อนนั้นมาตลอดเวลา ๑๒ ปีใช้อะไรเป็นแบบแผนขนบธรรมเนียมในสมัยกรุงธนบุรี ข้อนี้คิดเห็นว่า ในชั้นก่อนตั้งตำรา เวลาจะทำการพระราชพิธีอันใดหรือจะจัดกระบวนเสด็จประพาส คงให้ข้าราชการเก่าที่มีตำแหน่งอยู่ในกระทรวงวังแต่งหมายรับสั่งฉะเพาะเรื่อง แล้วใช้หมายรับสั่งนั้นเป็นแบบเวลามีงานอย่างนั้นภายหลังสืบมา ส่วนหน้าที่ข้าราชการในราชสำนักนั้นในชั้นแรกก็คงทำตามความรู้เห็นคุ้นเคยของ “คนเก่า” ที่มามีตำแหน่งเป็นหัวหน้ารับราชการในกรมนั้น ๆ หรือที่ดำรัสสั่งตามชอบพระราชหฤทัยถือเป็นแบบมา แบบแผนตามมีหมายรับสั่งคงยังบกพร่องมากจึงโปรดฯ ให้ประชุม “คนเก่า” แต่งตำราเหมือนกับทำ “ประมวล” ขนบธรรมเนียมตั้งเป็นยุติ และใช้โครงการตามตำรานี้ต่อมาในสมัยกรุงรัตนโกสินทรโดยมาก เป็นแต่แก้ไขรายการมาโดยลำดับ
ข้อที่ ๓ เจ้าพระยาจักรีผู้รับสั่ง ซึ่งปรากฏในบาญแพนกเรื่องที่ ๑ นั้น ศักราช ปีชวด พ.ศ. ๒๓๒๓ บ่งว่า คือ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เวลานั้นเลื่อนพระยศขึ้นเป็นสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกแล้ว เหตุใดจึงยังใช้พระนามว่าเจ้าพระยาจักรี ข้อนี้ตามประเพณีโบราณ (อันเห็นได้ในกฎหมายทำเนียบศักดินา) ข้าราชการรับราชทินนามกับตำแหน่งรวมกันเป็นต้นว่า ถ้าใครเป็นเสนาบดี/*62กระทรวงมหาดไทยก็ได้ราชทินนามว่า “เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์ สมุหนายกอัครมหาเสนาบดี อภัยพิรีย์ปรากรมพาหุ” เรียกกันโดยย่อว่า “เจ้าพระยาจักรี” เสนาบดีกระทรวงอื่นก็เป็นทำนองเดียวกัน ตามประเพณีนี้มีประโยชน์ที่คนทั้งหลายเข้าใจง่าย แม้เรียกแต่ว่า “เจ้าพระยาจักรี” คนก็เข้าใจว่าเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย หรือเรียกว่าเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยก็รู้ว่าชื่อเจ้าพระยาจักรีดังนี้ ต่อมาในสมัยกรุงศรีอยุธยาจะเป็นตั้งแต่รัชกาลไหนและเพราะเหตุใดไม่ทราบแน่ พระเจ้าแผ่นดินทรงตั้งราชทินนามเสนาบดีบางคนผิดกับนามในทำเนียบ ตรวจดูในหนังสือพระราชพงศาวดารพบในรัชกาลพระเจ้าบรมโกศทรงตั้งหลวงจ่าแสนยากรเป็นเจ้าพระยาอภัยมนตรี ที่สมุหนายก เสนาบดีกระทรวงมหาดไทยคน ๑ กับตั้งพระยาราชสุภาวดีเป็นเจ้าพระยาอภัยราชา สมุหนายก เสนาบดีกระทรวงมหาดไทยอีกคน ๑ พิเคราะห์ดูน่าจะเกิดความลำบากขึ้น เพราะคนอยู่ตามหัวเมืองห่างไกลจะพากันฉงนสนเท่ห์ ด้วยเคยเข้าใจกันมาช้านานว่า เจ้าพระยาจักรีเป็นเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย เพราะเหตุนั้นจึงตั้งพระราชบัญญัติว่า ถึงเสนาบดีมีราชทินนามนอกทำเนียบ ก็ให้คงใช้นามตามทำเนียบเดิมในบัตรหมาย หรือท้องตราที่ตนเป็นผู้รับพระราชโองการ ถึงครั้งกรุงธนบุรีสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกซึ่งบัญชาการกระทรวงมหาดไทย จึงใช้นามเจ้าพระยาจักรีในบาญแพนก ประเพณีตามพระราชบัญญัตินั้นยังใช้ต่อมาในสมัยกรุงรัตนโกสินทร ซึ่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยมีราชทินนามนอกทำเนียบทุกคน และเป็นเจ้านายก็มี ถ้ามีสารตรารับพระราชโองการต้องใช้นามว่าเจ้าพระยาจักรีเป็นนิจมาทุกรัชกาล มีกรณี/*63ประหลาดในเรื่องนี้ที่เกี่ยวกับตัวฉันเอง จะเล่าพอให้เห็นเป็นอุทาหรณ์ ครั้งหนึ่งในเวลาฉันไปเที่ยวตรวจราชการอยู่หัวเมืองไกล พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวดำรัสสั่งให้หา ครั้งนั้นพระยาราชวรานุกูล (อ่วม) ปลัดทูลฉลองเป็นผู้รักษาการแทนฉันอยู่ในกรุงเทพฯ มีตรารับสั่งให้หาส่งตามไป ในตรานั้นขึ้นว่า “สารตราเจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์ สมุหนายกอัครมหาเสนาบดี อภัยพิรีย์ปรากรมพาหุ ทูลมายังพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย” ดังนี้ถูกต้องตามแบบ แต่ประหลาดฉะเพาะกรณีนี้ ที่เจ้าพระยาจักรีฯ ที่สมุหนายกกับเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยดูเป็นต่างคนกัน หรือถ้าว่าอีกอย่างหนึ่งเสมือนเจ้าพระยาจักรีหาได้ว่ากระทรวงมหาดไทยไม่ กรณีเช่นนี้แต่ก่อนก็เห็นจะมี ดังเช่นเมื่อเจ้าพระยาบดินทรเดชาไปทำสงครามอยู่เมืองเขมร พระยาศรีสหเทพ (เพ็ง) รับพระราชโองการสั่งราชการไปยังเจ้าพระยาบดินทรเดชา ก็เห็นจะเขียนแบบนี้.
๓. ว่าด้วยกระบวนเสด็จประพาส
ตำราในสมุดเล่มนี้ตั้งต้นด้วยลักษณะการเสด็จประพาสอย่าง “มิได้ประทับแรม” หมายความว่าเสด็จประพาสแล้วกลับพระราชวังในวันนั้นเอง พรรณนาลักษณะกระบวนต่างกันเป็น ๔ อย่าง คือ กระบวนเสด็จ “ทางชลมารค” (ไปทางลำน้ำ) อย่าง ๑ เสด็จไปทางบกด้วย “กระบวนราบ” (เดินเท้า) อย่าง ๑ ด้วยกระบวนช้าง อย่าง ๑ ด้วยกระบวนม้า อย่าง ๑ กระบวนแต่ละอย่างที่พรรณนาในตำรานี้ เห็นว่าจะเป็นอย่างเต็มตำรา เพราะจำนวนผู้คนและพาหนะที่กำหนดมากมาย การแห่เสด็จเต็มตำราอย่างว่านี้นานๆ จะมีสักครั้งหนึ่ง เช่นเสด็จไป/*64พระราชทานพระกฐินเป็นต้น ถ้าเสด็จไปทางใกล้ๆ หรือเป็นการด่วนมีเวลาตระเตรียมน้อย หรือที่สุดจะเสด็จประพาสอย่าง “เที่ยวเล่น” ก็คงลดกระบวนให้น้อยลงตามสะดวกและตามพระราชอัธยาศัย กระบวนแห่เสด็จทางบก ๓ อย่างนั้นสันนิษฐานว่า ถ้าเสด็จไปไหนใกล้ๆ คงใช้กระบวนราบ ถ้าเสด็จไปทางไกลหรือเสด็จไปในเวลามืดค่ำ (เช่นสมเด็จพระนารายณ์เสด็จไปส่งพระเป็นเจ้าที่เทวสถาน ดังกล่าวในหนังสือพระราชพงศาวดาร) เสด็จกระบวนช้าง ถ้าเป็นการเสด็จไปอย่างปัจจุบันทันด่วนก็ทรงม้า ยังมีตำรากระบวนแห่เสด็จครั้งกรุงศรีอยุธยาทั้งกระบวนทางบกและทางน้ำเป็นกระบวนใหญ่ยิ่งกว่าตำราที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ปรากฏอยู่อีก เรียกว่า “กระบวนพยุหยาตรา” ดังกระบวน “เพ็ชรพวง” ซึ่งมีตำราเขียนเป็นรูปภาพไว้ และกระบวนแห่เสด็จเลียบพระนครในงานราชาภิเษก (ตำราเหล่านี้มีอยู่ในหอพระสมุดฯ) กระบวนแห่พยุหยาตราอย่างใหญ่นั้นคนมากตั้ง ๑๐,๐๐๐ จัด “ริ้ว” กระบวนย่อมาจากเสด็จไปการสงคราม มิใช่สำหรับเสด็จประพาสโดยปกติ
ตำราเสด็จประพาสที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ใช้เป็นแบบแผนในกรุงรัตนโกสินทรต่อมา เป็นแต่แก้ไขลดหย่อนหรือเปลี่ยนแปลงบ้างตามกาลเทศะ เพราะฉะนั้นในวินิจฉัยรายการที่จะกล่าวต่อไป จะเป็นแต่บอกอธิบายบางอย่างให้อ่านตำราในสมุดเล่มนี้เข้าใจชัดขึ้น
๔. ลักษณะกะเกณฑ์กระบวนแห่
การกะเกณฑ์กระบวนแห่เสด็จ ตามประเพณีแต่โบราณมามีหลักดังนี้ คือ พระเจ้าแผ่นดินจะเสด็จไปไหน ดำรัสสั่งเจ้ากระทรวงวัง หรือถ้าเป็นการด่วนก็ดำรัสสั่งมหาดเล็กหรือใครอื่นที่อยู่รับใช้ใกล้พระองค์เป็น /*65“ผู้รับสั่ง” ไปบอกกระทรวงวัง เจ้าพนักงานกระทรวงวังเขียนบัตรหมายเรียกว่า “หมายรับสั่ง” ส่งไปยังกระทรวงมหาดไทยหัวหน้าฝ่ายพลเรือนฉะบับ ๑ กระทรวงกลาโหมหัวหน้าฝ่ายทหารฉะบับ ๑ กระทรวงทั้ง ๒ นั้นแยกรายการตามหน้าที่กรมต่างๆ เขียนบัตรหมายย่อยเรียกว่า “ตัดหมาย” สั่งกะเกณฑ์ไปยังกรมนั้นๆ (หมายรับสั่งเช่นว่ามีตัวอย่างอยู่ในหอพระสมุด ฯ ในพวกหนังสือเขียนกระดาษเพลาหรือสมุดดำ ที่ได้มาจากกระทรวงมหาดไทย) ในกระทรวงมหาดไทยและกระทรวงกลาโหมมีหัวพันกับนายเวรเป็นพนักงานตัดหมายและออกหมายย่อยกระทรวงละ ๔ เวร กำหนดหน้าที่ต่างกันตามประเภทการ กระทรวงมหาดไทยพันพาณุราชเป็นหัวหน้า นายแกว่นคชสารนายเวรเป็นพนักงานสั่งเกณฑ์ช้าง พันเภาว์อัศวราชกับนายควรรู้อัศวเป็นพนักงานสั่งเกณฑ์ม้า พันจันทนุมาสกับนายชำนาญกระบวนเป็นพนักงานสั่งสำหรับทำทาง พันพุฒอนุราชกับนายรัดตรวจพลเป็นพนังานสั่งเกณฑ์คน กระทรวงกลาโหมพันพรหมราชกับนายฤทธิรงค์อาวุธเป็นพนักงานสั่งจ่ายเครื่องสรรพยุทธ พันทิพราชกับนายวิสูทธมณเฑียรเป็นพนักงานสั่งทำตำหนักพลับพลาและฉนวนน้ำ พันเทพราชกับนายจำเนียรสารพลเป็นพนักงานสั่งเกณฑ์คน ถึงเวลาจัดกระบวนหัวพัน ๘ คนนั้นมีหน้าที่เป็นผู้ตรวจกระบวนที่เกี่ยวกับหน้าที่แผนกของตนด้วย จึงมีชื่อในตำราที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้
๕. กระบวนแห่เสด็จทางชลมารค
กระบวนแห่เสด็จทางชลมารคใช้ “เรือยาว ” อย่างโบราณ ยังใช้ในสมัยกรุงรัตนโกสินทรจนรัชกาลที่ ๗ คนชั้นหลังได้เห็นรูปและลักษณะเรือยาวแบบต่าง ๆ อย่างโบราณอยู่โดยมาก ไม่ต้องพรรณนา/*66ลักษณะเรือให้ยืดยาว เรือยาวสำหรับแห่เสด็จพระเจ้าแผ่นดิน เรือหลวงมี ๒ ประเภท ประเภท ๑ เป็นเรือสำหรับกระบวนพยุหยาตรา เช่นเรือพระที่นั่ง “กิ่ง” (มีเรือพระที่นั่งสุวรรณหงส์เป็นต้น) ตั้งบุษบก (ในกาพย์เห่เรือของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศรว่า ตั้งราชคฤหจตุรมุข และกันยาก็มี) เป็นที่ประทับที่กลางลำ และเรือ “เอกชัย” เรือ “รูปสัตว์” ซึ่งเป็นกระบวนนำ อีกประเภท ๑ เป็นเรือสำหรับเสด็จทางชลมารคอย่างสามัญ มีเรือพระที่นั่ง “ศรี” พระที่นั่ง “กราบ” มีกันยาเป็นที่ประทับ กับเรือดั้ง เรือกราบแห่เสด็จ เช่นที่พรรณนาในสมุดเล่มนี้ กระบวนแห่เสด็จทางชลมารคในสมัยกรุงรัตนโกสินทรก็คงอย่างแบบเก่าเหมือนกับเช่นว่าในตำรานี้โดยมาก แต่มีที่ผิดกันบางแห่ง จะกล่าววินิจฉัยแต่ข้อที่ผิดกัน ลำดับตามหน้าสมุดลัทธิธรรมเนียมต่างๆ ภาคที่ ๑๙ ฉะบับหอพระสมุดฯ พิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๐
หน้า ๒ ที่เรียกเรือพระที่นั่งว่า “ศรีสักหลาด” คำนี้ (ในหนังสือพงศาวดารก็ใช้) หมายความอย่างไร (เรืออย่างนี้เรียกกันในชั้นหลังแต่ว่า “เรือศรี” มีเค้าเงื่อนว่าเป็นแบบเรือขอมแต่โบราณ เรือใช้กันในลำน้ำเมืองเสียมราฐก็ยังทำรูปหัวเรืออย่างเรือศรีอยู่จนบัดนี้ แม้เรือกิ่งก็เป็นแบบเรือขอม ด้วยมีลายจำหลักรูปเรือปรากฏอยู่ที่ปราสาทหินบายนหรือนครวัดแห่งใดแห่งหนึ่ง) เหตุใดจึงมีคำ “สักหลาด” อยู่ข้างท้าย ถ้าหมายความว่าเพราะดาดหลังคากันยาด้วยสักหลาดไซร้ ในสมัยกรุงศรีอยุธยาก็น่าจะมี “เรือศรี” อีกชะนิดหนึ่งซึ่งหลังคากันยาเป็นแต่กะแชงไม่ใช้สักหลาดดาด ครั้นมาถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทรให้ดาดหลังคากันยาเรือศรีด้วยสักหลาดทุกลำ จึงงดคำสักหลาดคงเรียกแต่ว่าเรือศรี
/*67หน้า ๓ (แต่บรรทัดที่ ๑ จนบรรทัดที่ ๗) ว่าด้วยข้าราชการที่มีตำแหน่งลงเรือพระที่นั่ง ความที่เขียนในตำรานี้ ว่าหัวหมื่นหรือนายเวรมหาดเล็กคน ๑ กับกำนันพระแสงปืนต้นคน ๑ “ลงหน้าเรือพระที่นั่ง” เทียบกับประเพณีชั้นหลัง (เมื่อฉันเป็นราชองครักษ์ในรัชกาลที่ ๕ เคยลงเรือพระที่นั่งตามเสด็จไปกฐินหลายปี) ราชองครักษ์กับจางวางหัวหมื่นมหาดเล็ก ๔ คน ลงเรือพระที่นั่งนั่งเฝ้าอยู่ในกันยา กำนันพระแสงปืนต้นอยู่นอกม่านข้างหน้ากันยา แต่ข้างนอกกันยาท้ายเรือพระที่นั่งฉันไม่ได้เอาใจใส่พิจารณา แต่คาดจำนวนว่าราว ๔ คน มีอาลักษณ์ด้วยคน ๑ ที่กล่าวในตำราว่ามีแต่มหาดเล็กคน ๑ กับภูษามาลาคน ๑ และ ๒ คนนั้นต้องพายเรือด้วย ชวนให้เข้าใจว่าเรือพระที่นั่งศรีสักหลาดครั้งกรุงศรีอยุธยาขนาดจะย่อมมาก
หน้า ๓ (แต่บรรทัดที่ ๘ จนบรรทัดที่ ๑๐) กล่าวถึงเรือพระที่นั่งเรียกว่า “ทองแขวนฟ้า” ๒ ลำ เป็นเรือ “บ้านใหม่ขึ้นหลวงสุเรนทรนุชิต” ลำ ๑ เป็นเรือ (บ้าน) “โพธิเรียงขึ้นหลวงอภัยเสนา” ลำ ๑ ก็ในกระบวนเสด็จมีเรือพระที่นั่งศรีสักหลาดเป็นลำทรงลำ ๑ และเป็นพระที่นั่งรองลำ ๑ แล้ว เหตุใดจึงมีเรือพระที่นั่งที่เรียกว่าทองแขวนฟ้านำอีก ๒ ลำ อธิบายข้อนี้มีเค้าเงื่อนอยู่ในกระบวนแห่เสด็จทางน้ำในสมัยกรุงรัตนโกสินทรนี้ มีเรือนำหน้าเรือพระที่นั่งลำทรง ๒ ลำ แต่เรียกว่าเรือ “ดั้งคู่ชัก” (หมายความว่าสำหรับจูงเรือพระที่นั่ง) มีชื่อฉะเพาะลำว่า “เรือทองขวานฟ้า” ลำ ๑ พลพายใช้คนชาวบ้านใหม่ และขึ้นอยู่ในหลวงสุเรนทรนุชิต อีกลำ ๑ ชื่อว่า “เรือทองบ้าบิ่น” ชาวบ้านโพธิเรียง/*68เป็นพลพายขึ้นอยู่ในหลวงอภัยเสนา ตรงกับในตำราครั้งกรุงศรีอยุธยาทุกอย่าง ผิดกันแต่ในตำรานี้ว่าเป็น “เรือพระที่นั่ง” ตามแบบชั้นหลังว่าเป็น “เรือดั้งคู่ชัก” รูปเรือก็เป็นอย่างเรือศรีเหมือนเรือดั้งทั้งปวง ผิดกันแต่เรือคู่ชักหัวท้ายปิดทองห้อยพู่สีแดงและสักหลาดดาดหลังคากันยาปักลายทองเต็มทั้งผืน แต่เรือดั้งสามัญหัวท้ายไม่ปิดทองห้อยพู่สีขาว กับสักหลาดดาดหลังคากันยาปักทองแต่เป็นขอบ ฉันเคยได้ยินคนชั้นเก่าเขาเล่าให้ฟัง ว่าเรือดั้งคู่ชักนั้นมีสิทธิผิดกับเรืออื่นที่แห่เสด็จ เพราะเรือพระที่นั่งพลพายย่อมคัดเลือกแต่ที่มีกำลังพายเรือแล่นเร็ว และพายทนกว่าคนพายเรืออื่น เรือดั้งคู่ชักต้องพายนำให้เร็วทันหนีเรือพระที่นั่ง ถ้าหากจะหนีไม่พ้น พอหัวเรือพระที่นั่งเกี่ยวแนวท้ายเรือคู่ชักเข้าไป เรียกกันว่า “เข้าดั้ง” เรือคู่ชักก็ใช้อุบายแกล้งคัดเรือให้ใกล้กันจนช่องน้ำแคบเรือพระที่นั่งไม่สามารถจะพายแทรกกลางแข่งขึ้นไปได้ ฉันได้เคยเห็นเองครั้งหนึ่งเมื่อเป็นราชองครักษ์ตามเสด็จไปทอดกฐินวัดเฉลิมพระเกียรติ วันนั้นทรงเรือพระที่นั่งกราบแล่นเร็วกว่าเรือศรีเพราะระยะทางไกล ขากลับพวกพลพายอยากรีบกลับด้วยกันทั้งนั้น เรือพระที่นั่งพายไล่เรือคู่ชักทัน ถูกเรือคู่ชักปิดช่องต้องรอเรือพระที่นั่ง ดูเป็นการสนุกสนานคล้ายกับเรือดั้งคู่ชักชะนะกีฬา แม้สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงก็ทรงพระสรวล สิทธิของเรือดั้งคู่ชักเช่นว่ามานี้เห็นจะเป็นประเพณีมีมาเก่าแก่ เหตุที่เลือกฉะเพาะชาวบ้านใหม่และโพธิเรียงเป็นฝีพายเรือคู่ชักนั้น ก็น่าจะเป็นด้วยพวกชาวบ้านทั้ง ๒ นั้นชำนาญการพายเรือ จึงให้เป็นพลพายเรือดั้งคู่ชัก คงเลือกสรรกันมาทุกคราว แต่ข้อที่ในตำราเรียกว่า “เรือ/*69พระที่นั่ง” และเรียกชื่อว่า “เรือทองแขวนฟ้า” เหมือนกันทั้ง ๒ ลำนั้น คิดไม่เห็นว่าจะเป็นเพราะเหตุใด จะว่า “คนเก่า” ที่บอกตำราเข้าใจผิดก็ไม่มีหลักที่จะอ้างคัดค้าน ได้แต่ลองเดาเรื่องเรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้า ๒ ลำตามเค้าที่มีในเรื่องพงศาวดารว่า ครั้งหนึ่งสมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงเรือเร็วไล่ตามเรือสำเภาพระยาจีนจันตุที่จะหนีไปเมืองเขมร เสด็จไปทันที่ปากน้ำเจ้าพระยา ทรงยิงพระแสงปืนต่อสู้กับพวกพระยาจีนจันตุ จนสำเภาได้ลมแล่นใบออกทะเล เรือพระที่นั่งจะตามออกไปไม่ได้จึงเสด็จกลับ อีกครั้งหนึ่งเมื่อต่อสู้กองทัพเชียงใหม่ที่ตำบลป่าโมกน้อย สมเด็จพระนเรศวรฯ กับสมเด็จพระเอกาทศรถทรงเรือพระองค์ละลำยิงพระแสงปืนรบข้าศึกซึ่งอยู่บนบก สมเด็จพระเอกาทศรถเห็นลูกปืนข้าศึกยิงเรือสมเด็จพระเชษฐาหนามาก จึงเอาเรือลำที่ทรงเองเข้าบังเรือพระที่นั่งสมเด็จพระนเรศวร ความในเรื่องพงศาวดารตอนที่ว่านี้ส่อให้เห็นว่าน่าจะมีเรือเร็วเป็นเรือพระที่นั่งสำหรับทรงเวลาเสด็จเข้ารบพุ่งเอง และมี ๒ ลำ ในเวลาออกปล้นค่ายข้าศึกเมื่อพระเจ้าหงสาวดีมาล้อมกรุง ก็เห็นจะทรงเรือเร็วอย่างนี้ “อาจจะให้เรียกเรือแขวนฟ้า” (หมายความว่าเร็วเหมือนบินในอากาศ) ครั้นเสร็จสมัยมหาสงครามแล้วจึงให้ปิดทองตกแต่งให้งดงามเอาเข้านำหน้าเรือพระที่นั่งลำทรงในกระบวนแห่เสด็จทางชลมารค จึงเรียกเรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้าทั้งคู่ แล้วเลยใช้เป็นแบบต่อมาในรัชกาลอื่นเมื่อภายหลัง แต่จะเปลี่ยนเป็นเรือดั้งคู่ชักมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาหรือมาเปลี่ยนต่อภายหลังรู้ไม่ได้ ที่ว่ามานี้โดยเดาทั้งนั้น อาจจะผิดก็เป็นได้.
/*70การเกณฑ์คนพายเรือดังกล่าวในตำรานี้ เกณฑ์แต่สำหรับพายเรือบางประเภท เรือประเภทอื่นนอกจากนั้นไม่กล่าวถึงเกณฑ์พลพาย ข้อนี้มีอธิบายดังจะกล่าวต่อไป คือมี “กรมฝีพาย” ไว้สำหรับพายเรือพระที่นั่งกรม ๑ จะเสด็จทรงเรือเมื่อใด หรือจะมีเรือพระที่นั่งเข้ากระบวนแห่เสด็จสักกี่ลำ ให้คนกรมฝีพายเป็นพลพายทั้งนั้น เจ้ากรมฝีพายเป็นผู้สั่งเรียกคน แต่เรือพระที่นั่งทองแขวนฟ้าทั้งคู่นั้นกลาโหมสั่งเกณฑ์พลพาย ข้อนี้ส่อให้เห็นว่า “เมื่อครั้งบ้านเมืองดี” เรือทองแขวนฟ้าก็เป็นอย่างเรือดั้งคู่ชัก ที่เรียกว่าเรือพระที่นั่ง และเกณฑ์ชาวบ้านใหม่กับชาวบ้านโพธิเรียงเป็นพลพาย เป็นแต่รักษาประเพณีเดิมไว้มิให้ศูนย์เสีย ที่แท้หาได้นับว่าเรือทองแขวนฟ้าเป็นเรือพระที่นั่งไม่ เรืออย่างอื่นที่สั่งเกณฑ์พลพายเช่นเรือประเทียบและเรือดั้งเป็นต้น เป็นแต่เรือหลวงสำหรับใช้ราชการไม่มีพลพายไว้ประจำ จะใช้เมื่อใดจึงต้องกะเกณฑ์คนกรมอื่นๆ มาพาย แต่เรือเจ้านายที่เป็นกรมก็ดี เรือข้าราชการที่เป็นหัวหน้ากรมต่างๆ ก็ดี เรียกคนในกรมของตนเองลงเป็นพลพาย จึงไม่มีรายการเกณฑ์ในตำรา ฉันได้เคยประสบประเพณีที่ว่านี้ด้วยตนเองครั้งหนึ่ง เมื่อปีแรกฉันได้เป็นเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย พอใกล้กำหนดพระกฐิน เจ้าพนักงานในกระทรวงเขามาเสนอว่า คนสำหรับพายเรือฉันตามเสด็จกฐินมาถึงแล้ว ฉันยังไม่รู้ขนบธรรมเนียมเรื่องนั้น ถามเขาๆ บอกว่าตามประเพณีแต่ก่อนมา “เลก ๔ สระ” (คือคนพวกที่กำหนดไว้เป็นพนักงานสำหรับรักษาสระน้ำสรงมุรธาภิเษก เรียกว่าสระเกษ สระแก้ว สระ (คง) คา สระยมนา ที่เมืองสุพรรณ) มีหน้าที่สำหรับพายเรือเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยตามเสด็จด้วย ถึงปีจึงเรียกระดมเลกพวกนั้นเข้ามาพายเรือ (ดูเหมือนปีละ ๑๕ วัน) และใน/*71ระหว่างวันว่างพายเรือ เสนาบดีจะใช้สอยคนพวกนั้นก็ได้ เป็นขนบธรรมเนียมมาช้านาน ฉันได้คนพวกนั้นพายเรือตามเสด็จกฐินอยู่หน่อยหนึ่งก็เลิก แต่ไม่เคยเอาไปใช้สอยที่บ้านเรือน
หน้า ๔ (แต่บรรทัดที่ ๕ ถึงบรรทัดที่ ๑๘) พรรณนาริ้วและข้าราชการที่เข้ากระบวนแห่เสด็จ สังเกตดูเป็นอย่างเดียวกันกับในสมัยกรุงรัตนโกสินทรนี้ แต่มีผิดกันเป็นข้อสำคัญบางแห่ง คือ
เรือนำกระบวนกล่าวในตำรานี้ว่ามี ๒ ลำ คือ เรือหลวงราชนิกูล (ปลัดทูลฉลอง) มหาดไทยลำ ๑ เรือเจ้ากรมหรือปลัดกรมตำรวจลำ ๑ ริ้วกระบวนในสมัยกรุงรัตนโกสินทรนี้ มีเรือ “ประตูหน้า” คู่ ๑ พระยาราชนิกูลปลัดทูลฉลองกระทรวงมหาดไทยลงลำ ๑ พระยาเทพอรชุนปลัดทูลฉลองกระทรวงกลาโหมลงลำ ๑ ข้างท้ายกระบวนตามเรือพระที่นั่งก็มีเรือประตูอีกคู่หนึ่ง เรียกว่า “เรือประตูหลัง” พระยาศรีสหเทพปลัดบัญชีมหาดไทยลงลำ ๑ พระยานรินทรราชเสนีปลัดบัญชีกลาโหมลงลำ ๑ ที่ในตำรานี้มีแต่เรือหลวงราชนิกูลฝ่ายมหาดไทยนำลำเดียว ไม่กล่าวถึงเรือฝ่ายกลาโหมด้วยนั้นเห็นว่าผิดเป็นแน่ อาจจะเป็นเพราะเสมียนเขียนคัดตกก็เป็นได้ ที่จริงชั้นเดิมเห็นจะมีเรือปลัดทูลฉลองกลาโหมเป็นประตูหน้าคู่กับเรือปลัดทูลฉลองมหาดไทย หรือมิฉะนั้นเรือปลัดทูลฉลองกลาโหมก็เป็นประตูหลัง แต่ในตำรานี้ไม่กล่าวถึงทีเดียว แม้ในกาพย์เห่เรือของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ (กุ้ง) แต่งในรัชกาลพระเจ้าบรมโกศ ตอนพรรณนาเรือรูปสัตว์ก็ว่ามี “เรือม้า” อันเป็นรูปตราปลัดทูลฉลองมหาดไทย และ “เรือเลียงผา” อันเป็นรูปตรา/*72ปลัดทูลฉลองกลาโหมในกระบวนแห่เสด็จ อีกข้อหนึ่ง ความที่พรรณนาในตำรานี้ขาด “เรือกลอง” นำเสด็จ เรือนั้นเจ้ากรมอาสา ๖ เหล่าลงคน ๑ พายสายกลางไปข้างหน้าเรือดั้งคู่ชัก มีคนตีกลองแขกคู่เข้ากับเพลงปี่ชะวาบรรเลงไปในเวลาแห่เสด็จ เมื่อถึงที่ประทับ เรือกลองต้องลอยลำถวายเสียงอยู่กลางน้ำตรงเรือพระที่นั่งจนเสด็จขึ้นบกแล้วจึงหยุด เรือกลองที่ว่านี้น่าจะมีมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา แต่เหตุใด “คนเก่า” จึงไม่กล่าวในตำรา จะว่าลืมทั้ง ๒๐ คนก็จะมิใช่เหตุ บางทีจะมีเรือกลองนำต่อในการเต็มยศ เช่นเสด็จไปพระราชทานพระกฐิน ไม่มีในการประพาสสามัญ จึงไม่กล่าวถึง
หน้า ๔ (บรรทัดที่ ๑๙) ว่าเรือเจ้านายและเรือขุนนางจะพายล่วงเรือตำรวจและกรมวังขึ้นไปไม่ได้ ข้อนี้เป็นมูลที่มีเรือประตูหลังเป็นเขตต์กระบวนหลวง ต่อหมดกระบวนหลวงแล้วเรือเจ้านายต่างกรมและเรือเสนาบดีที่ตามเสด็จจึงพายเรียงลำตามกันต่อไป
หน้า ๕ (บรรทัดที่ ๑) เรือที่เรียกว่า “เรือใช้” นั้น เป็นเรือขนาดย่อมไม่มีกันยา พลพายราว ๑๐ คน สำหรับรับใช้ไปกิจการเบ็ดเตล็ดต่างๆ ในเวลาเสด็จประพาส
หน้า ๕ (แต่บรรทัดที่ ๑๐ จนหน้า ๖ บรรทัดที่ ๓) ว่าด้วยล้อมวงบนบก ณ ที่ประทับเมื่อเสด็จประพาส ถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทรก็เป็นอย่างนี้ จนมีทหารอย่างยุโรปและตำรวจ (โปลิศ) เป็นกรมขึ้น จึงเลิกแบบล้อมวงอย่างเก่าที่กล่าวในตำรานี้ ใช้ทหารกับตำรวจล้อมวง
/*73หน้า ๖ (แต่บรรทัดที่ ๔ จนบรรทัดที่ ๑๗) ว่าด้วยกระบวนเสด็จอย่างที่มี “ข้างใน” (คือผู้หญิง) ไปตามเสด็จด้วยนั้น ดูเป็นการประพาสอย่างฝรั่งเรียกว่า “ปิกนิค” เช่นประพาสทุ่งหรือเสด็จจากพระนครศรีอยุธยาลงมาประพาสที่เกาะบางปะอินเป็นต้น เพิ่มเรือประเทียบ “กราบม่านใหญ่” สำหรับนางในไปในนั้น ๒ ลำ ถ้ามีเรือพระเจ้าลูกเธอที่ทรงพระยาว์ยังไม่ได้ตั้งกรมตามเสด็จ มีเรือฝ่ายมหาดไทยลำ ๑ ฝ่ายกลาโหมลำ ๑ สำหรับ “ชัก” (คือว่าจูง) เรือพระราชกุมารตามเสด็จ ข้อนี้ความส่อว่าแม้เรือพระที่นั่งลำทรง บางเวลาก็คงให้เรือดั้งคู่ในจูงจึงเรียกว่า “เรือคู่ชัก” จะเป็นในเวลาบรรทมมิให้เรือสะเทือนหรืออย่างไรสงสัยอยู่ นอกจากนั้นยังมีเรือ “คฤหสองตอน” คือเรือยาวตั้งคฤหสองตอนแทนกันยา เป็นเรือเครื่องตามในกระบวนอีก ๕ ลำ เป็นเรือเครื่องสรงลำ ๑ เรือพระภูษาลำ ๑ เรืองานใช้ (คือคนรับใช้) ลำ ๑ เรือเครื่องเสวย ๒ ลำ
กระบวนแห่เสด็จประพาสอย่างมีข้างในตามแบบโบราณดังว่านี้ ปรากฏว่าเคยมีในสมัยกรุงรัตนโกสินทรเพียงต้นรัชกาลที่ ๔ ต่อมาเมื่อมีเรือไฟและเรือแจวก็เสด็จกระบวนเรือไฟหรือเรือแจว กระบวนเรือพายเสด็จพร้อมกับพระประเทียบเช่นว่าในตำรานี้ ก็เป็นอันเลิกแต่นั้นมา
๖. อธิบายลักษณะเรือต่างๆ ที่แห่เสด็จ
เรือแห่เสด็จทางชลมารคที่กล่าวในตำรานี้เป็นแต่เรือประเภทที่ใช้ในกระบวนแห่เสด็จอย่างสามัญ ยังมีเรือประเภทอื่นสำหรับแห่เสด็จกระบวนพยุหยาตรา และมีเรื่องตำนานการเปลี่ยนแปลงลักษณะเรือแห่/*74เสด็จปรากฏอยู่ในหนังสือพระราชพงศาวดาร จะรวมอธิบายมากล่าวไว้ด้วย เพราะตัวอย่างเรือประเภทนั้น ๆ ยังใช้จนในสมัยกรุงรัตนโกสินทร พอจะพรรณนาได้
ในหนังสือพระราชพงศาวดาร (ฉะบับพระราชหัตถเลขา เล่ม ๑ หน้า ๒๙) ว่า เมื่อปีมะเสง พ.ศ. ๒๐๗๖ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิโปรดให้ “แปลงเรือแซเป็นเรือชัยและเรือศีรษะสัตว์ต่างๆ” ความที่กล่าวนี้เป็นกระทู้ทางพิจารณาเทียบกับเรือต่างๆ สำหรับแห่เสด็จที่ยังใช้ในกรุงรัตนโกสินทร เห็นว่าสมัยเมื่อก่อนรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิน่าจะมีเรือยาวซึ่งใช้เป็นเรือรบและแห่เสด็จทางน้ำเป็น ๓ ชะนิด เรียกว่า “เรือกราบ” ชะนิด ๑ “เรือศรี” ชะนิด ๑ “เรือแซ” ชะนิด ๑ เรียกรวมกันว่า “เรือยาว” เพราะเรือเหล่านั้นเอาต้นไม้ที่ใหญ่ยาวมาเบิกทำมาดทั้งต้น แล้วเหลาเป็นรูปเรือ ต่อหัวท้ายตกแต่งให้เป็นเรือชะนิดต่างกัน ทุกชะนิดมีกะทงสำหรับคนนั่งพายหรือตีกระเชียงตลอดลำ เว้นแต่ตอนกลางลำทำเป็นที่สำหรับนายเรือนั่ง ลักษณะที่ผิดกันเป็นต่างชะนิดนั้น คือ
“เรือกราบ” เป็นเรือพายมีกระดานเสริมปากเรือเป็นกราบตลอดลำ ซึ่งเรือชะนิดอื่นหามีไม่ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าเรือกราบ ผิดกับเรือชะนิดอื่นอีกอย่างหนึ่งที่ตัวเรือข้างภายนอกขัดทาน้ำมันไม่ทาสี ข้อนี้เห็นได้ว่าเพื่อจะให้แล่นเร็วกว่าเรือชะนิดอื่น เรือรบของไทยชั้นเดิมเห็นจะเป็นเรือกราบทั้งนั้น แม้เมื่อเกิดมีเรือชะนิดอื่นขึ้นแล้วก็ยังใช้เรือกราบมากกว่าเรือชะนิดอื่น
“เรือศรี” เป็นเรือพายเหมือนเรือกราบ ผิดกันที่รูปหัวเรือท้ายเรือเป็นอย่างอื่น และลำเรือภายนอกที่พ้นน้ำทาสีมีลวดลายจำหลักปิดทอง/*75ล่องชาด (ประดับกระจกบ้าง เขียนทองหรือประสานสีบ้าง ทำแต่เป็นเนื้อไม้ขัดเกลี้ยงบ้าง) แลดูงามสง่า แต่แล่นช้ากว่าเรือกราบ แต่เป็นเรือพระที่นั่งและเรือประเทียบกับเป็นเรือดั้งนำกระบวนเสด็จ พิเคราะห์ดูรูปเรือศรีเห็นจะเป็นแบบเรือเขมร เรือกราบเป็นแบบเรือไทย ที่ว่านี้เพราะเห็นเรือพายในเมืองเขมร แม้จนเรือขนาดเล็ก ๆ ของชาวบ้านรูปหัวท้ายก็เป็นอย่างเรือศรี ไทยจะได้แบบมาทำแต่เมื่อใดยังไม่พบหลักฐาน
“เรือแซ” นั้นเป็นเรือตีกระเชียง หัวต่ำทำเป็นพื้นสำหรับตั้งปืนใหญ่ อย่างที่เรียกว่า “ปืนหามแล่น” ให้ยิงไปได้จากเรือ ตัวเรือเขียนลวดลายระบายสี แล่นช้ากว่าเรือ ๒ ชะนิดที่ว่ามาแล้ว สันนิษฐานว่าเรือแซจะเป็นเรือปืนใหญ่สำหรับบรรทุกเครื่องยุทธภัณฑ์ เช่นกระสุนและดินดำเป็นต้น ตามไปในกระบวนทัพ เหตุใดจึงเรียกชื่อว่า “เรือแซ” ข้อนี้มีหลักฐานประหลาดนักหนา ว่าโดยชื่อความหมายว่าเป็นแบบเรือของพวกกระแซ ซึ่งอยู่ข้างฝ่ายเหนือเมืองพะม่า แต่ตัดคำ “กระ”พยางค์หน้าคงเรียกแต่คำท้าย จึงกลายเป็น “เรือแซ” หรือถ้าว่าอีกอย่างหนึ่ง พวกกระแซที่อพยพเข้ามาตั้งอยู่ในเมืองไทยมาต่อทำอย่างนี้ให้ไทยใช้ ไทยจึงเรียกว่า “เรือกระแซ”ความส่อไปว่า....(ทรงพระนิพนธ์ค้างอยู่เพียงนี้)
เมื่อเขียนวิจารณ์ท่อนที่ ๒ ส่งไปถวายสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ทรงแล้วประทานพระวินิจฉัยตอบมาเหมือนอย่างตรวจทานชี้ข้อที่สงสัยในคำวิจารณ์ของฉัน รู้สึกว่าตามที่ฉันเขียนพรรณนาเรือประเภทต่าง ๆ ยังบกพร่องและอาจจะผิดไปบ้าง จึงเขียนวินิจฉัยว่าด้วยเรือประเภทต่างๆ เพิ่มลงในวิจารณ์ท่อนนี้ แห่งใดผิดกับที่พรรณนามาข้างต้น ขอให้ผู้อ่านเข้าใจตามที่ว่ามาในตอนข้างหลังนี้
๑. เรือกราบ เป็นเรือรบแบบไทยใช้มาแต่เดิม ลำเรือขัดเกลี้ยงไม่มีลายจำหลัก เพราะประสงค์จะให้เบาพายแล่นเร็วเป็นสำคัญ เรือกระบวนแห่เสด็จใช้เรือกราบมากกว่าเรืออย่างอื่น เรือเจ้านายทรงตามเสด็จ เรือขุนนางแห่นำตามเสด็จ ก็ใช้เรือกราบทั้งนั้น
๒. เรือศรีหรือสีสักหลาด เข้าใจว่าเป็นแบบเรือเขมร เพราะเคยเห็นเรือที่ราษฎรใช้กันในลำน้ำเมืองเสียมราษฎร์เป็นรูปเหมือนอย่างเรือศรีของไทยทั้งนั้น ไทยจะเอาแบบมาทำเป็นรูปเรือพระที่นั่งแต่เมื่อใดไม่ทราบ ได้แต่สันนิษฐานเหตุ เรือชะนิดนี้เขมรเห็นจะเขียนลวดลายระบายสีทั้งหัวท้าย เรียกว่า “เรือโขมดยา” พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเคยโปรดให้ทำพระราชทานพระราชาคณะผู้ใหญ่ในเครื่องสังเค็ตงานพระเมรุสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี และเรียกเรือนั้นว่าเรือโขมดยา (ยังเคยเห็นพระราชาคณะบางองค์ไปเรืออย่างนั้นในกระบวนแห่พระพุทธรูปเมื่อรัชกาลที่ ๕ จะเป็นเมื่อแห่พระพุทธนฤมลธรรโมภาสไปวัดนิเวศน์ธรรมประวัติที่บางปะอิน หรือเมื่อแห่พระพุทธชินราชไปวัดเบญจมบพิตร จำไม่ได้เสียแล้ว)
ตรงนี้จะกล่าววินิจฉัยลักษณะเรือต่าง ๆ ที่ใช้ในกระบวนแห่เสด็จ และเรื่องตำนานการคิดแบบเรือนั้น ๆ ตามที่ปรากฏในเรื่องพงศาวดารหรือที่มีเค้าเงื่อนในทางสันนิษฐาน ถ้าว่าด้วยชื่อที่เรียกชะนิดเรือมี ๗ อย่าง คือ เรือกราบ เรือศรี เรือแซ เรือรูปสัตว์ เรือเอกชัย เรือกิ่ง เรือม่วง เป็น ๘ อย่างทั้งเรือบัลลังก์สำหรับประทับแรมหรือประทับเป็นอย่างพลับพลา เรือทุกชะนิดที่ว่ามาล้วนเอาไม้ทั้งต้นมาเบิกเป็นมาด แล้วเหลารูปทรงต่อหัวท้ายทำเป็นเรือต่างชะนิดกัน นอกจากเรือแซและเรือบัลลังก์
(ทรงพระนิพนธ์ค้างอยู่เพียงนี้)
/*77๗. กระบวนแห่เสด็จทางสถลมารค
กระบวนแห่เสด็จทางบกที่กล่าวในตำรานี้มี ๓ อย่าง คือกระบวนเดินเท้าเรียกว่า “กระบวนราบ” อย่าง ๑ กระบวนช้างอย่าง ๑ และกระบวนม้าอย่าง ๑ จะวิจารณ์เป็นลำดับกันไป
กระบวนราบตามที่เคยเห็นแห่เสด็จในสมัยกรุงรัตนโกสินทรนี้ กำหนดต่างกันเป็น ๔ อย่าง อย่างที่ ๑ เรียกว่า “พยุหยาตราใหญ่” กระบวนเดิน ๘ สาย ใช้แต่แห่เสด็จเลียบพระนครในงานราชาภิเษก อย่างที่ ๒ เรียกว่า “พยุหยาตรา” (สามัญ) กระบวนเดิน ๔ สาย มีเครื่องกลองชนะแตรสังข์แห่เสด็จในงานใหญ่ เช่นบางปีแห่เสด็จไปทอดพระกฐินด้วยกระบวนพยุหยาตราเช่นว่านี้ อย่างที่ ๓ เรียกว่า “พยุหยาตราน้อย” กระบวนเดิน ๒ สายเหมือนกระบวนราบสามัญ ผิดกันที่มีเครื่องสูงกลองชนะแตรสังข์เพิ่มขึ้น แห่เสด็จในงานวิสามัญแต่ไม่เป็นงานใหญ่ถึงแห่อย่างที่ ๒ อย่างที่ ๔ เรียกแต่ว่า “กระบวนราบ” กระบวนเดิน ๒ สาย แห่เสด็จโดยปกติ หรือถ้าว่าอีกอย่างหนึ่งกระบวน ๓ อย่างข้างต้นแห่เสด็จงานเต็มยศ กระบวนที่ ๔ แห่เสด็จไปไหนๆ เป็นสามัญ หรือเต็มยศอย่างน้อย
พิเคราะห์กระบวนราบ พรรณนาในตำราที่วิจารณ์นี้ (แต่หน้า ๖ จนหน้า ๙) เป็นอย่างที่ ๓ ซึ่งเรียกว่าพยุหยาตราสามัญ แม้ในสมัยกรุงศรีอยุธยาก็เห็นจะแห่เสด็จฉะเพาะงานบางอย่าง ไม่ใช่สำหรับแห่เสด็จเสมอไป จึงต้องเขียนลงเป็นตำรา
เนื่องกับการแห่เสด็จโดยกระบวนพยุหยาตรา.........
(ทรงพระนิพนธ์ค้างอยู่เพียงนี้)