วรรณกรรมพระพุทธบาท
คำนำ
การอนุรักษ์ สืบทอด และเผยแพร่วรรณกรรมของชาติ เป็นภารกิจสำคัญประการหนึ่งของกรมศิลปากร ด้วยวรรณกรรมถือเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่แสดงถึงความเป็นอารยประเทศ คุณค่าของวรรณกรรม นอกจากทำให้ผู้อ่านได้รับสุนทรียรสทางวรรณศิลป์แล้ว เนื้อหาของวรรณกรรมที่สะท้อนคติความเชื่อ จารีตประเพณี และวิถีชีวิตของคนในอดีต ยังเป็นประโยชน์ต่อผู้สนใจศึกษาด้านประวัติศาสตร์สังคมเป็นอย่างยิ่ง
หนังสือ ประชุมวรรณคดีเรื่อง พระพุทธบาท แสดงคติความเชื่อเรื่องรอยพระพุทธบาทและความเลื่อมใสศรัทธาในรอยพระพุทธบาทของพุทธศาสนิกชนไทย ประกอบด้วยวรรณคดีร้อยกรองสมัยอยุธยา ถึงสมัยรัตนโกสินทร์ที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับตำนานพระพุทธบาทสระบุรี และการเดินทางไปนมัสการรอยพระพุทธบาท รวมทั้งหมด ๙ เรื่อง แบ่งเป็นวรรณคดีสมัยอยุธยา ๕ เรื่อง ได้แก่ โคลงนิราศเจ้าฟ้าอภัย พระนิพนธ์ของเจ้าฟ้าอภัย พระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ บุณโณวาทคำฉันท์ และ โคลงนิราศพระพุทธบาท ของพระมหานาค วัดท่าทราย กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง และ กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก พระนิพนธ์ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศในสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
ส่วนวรรณคดีร้อยกรองที่เกี่ยวกับพระพุทธบาทซึ่งแต่งในสมัยรัตนโกสินทร์ มีจำนวน ๔ เรื่อง ได้แก่ นิราศพระบาท ของสุนทรภู่ แต่งเมื่อพ.ศ. ๒๓๕๐ โคลงนิราศวัดรวก ของหลวงธรรมาภิมณฑ์ (ถึก จิตรกถึก) แต่งเมื่อพ.ศ. ๒๔๒๘ นิราศพระบาท สำนวนนายจัด เป็นนิราศที่ตรวจสอบชำระใหม่และจัดพิมพ์เป็นครั้งแรก และ โคลงลิลิตดั้นตำนานพระพุทธบาท พระนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ซึ่งทรงพระนิพนธ์ขึ้นเมื่อพ.ศ. ๒๔๖๐ ครั้งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินไปทรงนมัสการรอยพระพุทธบาทสระบุรี
ในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ได้มอบหมายให้ นางสาวสุธีรา สัตยพันธ์ นักอักษรศาสตร์ปฏิบัติการ กลุ่มภาษาและวรรณกรรม ตรวจสอบชำระจากต้นฉบับเอกสารสมุดไทย และหนังสือฉบับพิมพ์ครั้งแรก โดยได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน ยกเว้นเรื่อง โคลงลิลิตดั้นตำนานพระพุทธบาท พระนิพนธ์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ซึ่งทรงใช้ภาษาและศัพท์เฉพาะพระองค์ จึงคงอักขรวิธีไว้ตามฉบับพิมพ์คราวแรก
กรมศิลปากรหวังว่า หนังสือ ประชุมวรรณคดีเรื่อง พระพุทธบาท จะอำนวยประโยชน์ต่อครูอาจารย์ นักเรียน นิสิตนักศึกษา และ ผู้สนใจวรรณคดีไทยโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
มกราคม ๒๕๕๖
คำอธิบาย
โคลงนิราศเจ้าฟ้าอภัย
โคลงนิราศเจ้าฟ้าอภัย เป็นงานพระนิพนธ์ของเจ้าฟ้าอภัย พระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ แห่งกรุงศรีอยุธยา ตับฉบับโคลงเรื่องนี้รวมอยู่ในหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๙ มัดที่ ๑๓ ตู้ ๑๑๔ ชั้น ๒/๕ เรื่องโคลงกวีโบราณ ลักษณะตัวอักษรที่ใช้บันทึกเป็นตัวอักษรเส้นรง ในตอนต้นสมุดไทยมีข้อความว่า
“๏ ข้าพระพุทธเจ้า พญาตรัง จ่าโคลงบุราณไว้ได้ถวาย”
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานว่า พระยาตรัง กวีผู้มีชื่อเสียงในสมัยรัชกาลที่ ๒ เป็นผู้รวบรวมกวีนิพนธ์โบราณที่ปรากฏในหนังสือสมุดไทยเล่มนี้ เพื่อถวายสมเด็จพระบวรราชเจ้า กรมพระราชวังบวรมหาศักดิพลเสพ ซึ่งต่อมาทรงดำรงตำแหน่ง กรมพระราชวังบวรสถานมงคลหรือวังหน้าในสมัยรัชกาลที่ ๓ ส่วนที่มาของต้นฉบับโคลงกวีโบราณนี้ ทรงอธบายไว้ในฉบับพิมพ์ครั้งที่ ๒ พ.ศ. ๒๔๖๑ ว่า “...ซึ่งได้ฉบับมาแต่พระราชวังบวรฯ เปนของพระเจ้าราชวรวงษ์เธอ พระองค์เจ้าวงจันทร์ ประทานแก่หอพระสมุดฯ” ปัจจุบันต้นฉบับสมุดไทยเรื่อง โคลงกวีโบราณ เก็บรักษาอยู่ที่งานบริการเอกสารโบราณ สำนักหอสมุดแห่งชาติ
โคลงนิราศเจ้าฟ้าอภัยแต่งด้วยโคลงสี่สุภาพ จำนวน ๒๕ บท เนื้อหากล่าวถึงการเดินทางจากกรุงศรีอยุธยาไปทางลพบุรี ซึ่งในโคลงนี้ เรียกว่า “นพบุรี” และน่าจะเดินทางต่อไปยังพระพุทธบาทสระบุรี แต่เรื่องราวที่ปรากฏในโคลงมีเพียงเดินทางไปเซ่นสรวงบูชาที่ศาลเจ้า สันนิษฐานว่าเรื่องราวอาจจะยังไม่จบหรือตอนท้ายอาจสูญหายไป กวีเดินทางผ่านเกาะพระ บางโขมด บางไทร โพธิ์สามต้น โพแตง เกาะเรียน เข้าเขตลพบุรีที่ทุ่งสมอคอน และหยุดบูชาเซ่นสรวงเทพารักษ์ที่ศาลเจ้าแห่งหนึ่ง
ในโคลงบทแรกกวีระบุวันเวลาออกเดินทางว่า “เก้าคํ่าย่ำรุ่ง” แต่ไม่ได้ระบุเดือนปีที่แน่ชัด จากนั้นบรรยายภาพขบวนเดินทางซึ่งคึกคักด้วยเสียงฆ้องและปี่ เมื่อกวีเดินทางผ่านสถานที่แห่งใด ก็หวนคิดถึงนางผู้เป็นที่รักเสมอ กวีได้พรรณนาอารมณ์รัก เศร้า และระลึกถึงนาง โดยเชื่อมโยงกับเหตุการณ์ สิ่งของ และสถานที่ต่าง ๆ ตลอดการเดินทาง ดังความว่า
๏ นพบุรีบุเรศเจ้า	กรุงอยุทธ- ยาแฮ
นารายน์พิษณุภุช	สืบสร้าง
เรียมร่ำก็ร่ำสุด	แรงพี่ แล้วแฮ
เมืองก็ร้างเจ้าร้าง	พี่ร้างมานอน ฯ
ในตอนท้าย กวีได้กระทำพิธีเซ่นสรวงบูชาสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ได้แก่ เจ้าป่าเจ้าเขา ปู่เจ้า เทพารักษ์ต่างๆ อธิษฐานให้ได้กลับไปหานางที่กรุงศรีอยุธยา และกล่าวถึงเหตุอัศจรรย์ที่เกิดขึ้น
แม้ว่าโคลงนิราศเจ้าฟ้าอภัยจะเหลือตกทอดมาเพียง ๒๕ บท แต่ก็ยังคงความงามทางวรรณศิลป์ตามขนบของนิราศ สะท้อนความเชื่อ เกี่ยวกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ของคนในสมัยอยุธยา นอกจากนี้ชื่อสถานที่บางแห่งยังคงปรากฏอยู่ นับว่าโคลงนิราศเจ้าฟ้าอภัยเป็นวรรณคดีที่มีคุณค่า ทางวรรณศิลป์และคุณค่าทางสังคม
โคลงนิราศเจ้าฟ้าอภัย
๏ เก้าคํ่ายํ่ารุ่งร้น	เรืองแสง
พลแห่พัตราแลง	เถือกถ้า
ฆ้องคึกบันดาลแสยง	เสียงปี่
หน้าพี่ตรวจถ้วนหน้า	ขาดหน้านางเดียว ฯ
๏ มาเห็นเกาะพระแล้ว	ลาลด
เสี่ยงซึ่งความรันทด	ทอดไม้
เห็นไม้ไม่ปรากฏ	คืนแม่ มานา
โรคบ่เบียนน้องไข้	พี่ไข้ใจถึง ฯ
๏ มาถึงเจ้าปลุกปลํ้า	ใจนัก
ด้วยบวรองค์อัค	เรศสร้าง
เจ้าปลุกยิ่งปลุกรัก	เรียมจาก
จากแม่เปล่าอ้างว้าง	วุ่นว้างอารมณ์ ฯ
๏ สุริยนลี้เลื่อนใกล้	อัษฎางค์
พอพี่ถับถึงบาง	โขมดเข้า
แซ่เสียงนิกรนาง	นาริศ
เรียมคำนึงถึงเจ้า	จากเจ้าจำไกล ฯ
๏ มาถึงประเทศไท้	บางไทร
ทางทุรัศสถานใจ	สุดซั้น
สมรเดียวยิ่งมาไคล	คลาจาก กงนา
กงดั่งกงจักรกั้น	กีดกั้นกันสมร ฯ
๏ นพบุรีบุเรศเจ้า	กรุงอยุทธ- ยาแฮ
นารายน์พิษณุภุช	สืบสร้าง
เรียมรํ่าก็รํ่าสุด	แรงพี่ แล้วแฮ
เมืองก็ร้างเจ้าร้าง	พี่ร้างมานอน ฯ
๏ แปดคํ่ายํ่ารุ่งแล้ว	คลามา
นพบุรีรมยา	ท่านยั้ง
แสนสนุกนิ์จะหา	หายาก
น้องก็ย่อมแจ้งครั้ง	ก่อนโพ้นมีมา ฯ
๏ พิศโพธิ์สามต้นเติบ	ตายสอง
ยังแต่เดียวดูหมอง	หม่นเศร้า
อกเรียมก็ปูนปอง	ปานเปรียบ โพธิ์แม่
กลพี่จากเจ้าเคล้า	คู่คล้ายโพธิคะนึง ฯ
๏ มาดลดำบลบ้านท้าย	โพแตง
แตงบ่แดงเลยแดง	อกชํ้า
ชํ้าใจทุราแลง	ลิ่วจาก
จากแม่ไปหนำซ้ำ	เร่งซ้ำทรวงถวิล ฯ
๏ กาหลหรทึกแส้	เสียงสังข์
เรียมบ่ฟังเลยฟัง	ข่าวน้อง
ฆ้องคึกบันดาลหวัง	เสียงเสน่ห์
เสน่ห์มารุมรึงข้อง	ขุ่นข้องอารมณ์ ฯ
๏ มาถึงประเทศท้าย	เกาะเรียน
ใจตระขวิดตระเขวียนเวียน	วุ่นเข้า
เวรานุเวรเวียน	บำราศ แล้วแฮ
จักนิราทุกข์เท้า	ตราบสิ้นกรรมเรียม ฯ
๏ เดินดัดลัดทุ่งบ้าน	สมอคอน
เรียมก็คอนทุกข์สมร	ใช่น้อย
วังราชบ่นอนนอน	เนินป่า
บ้านป่าฝาแฝกห้อย	ร่างไร้รุงรัง ฯ
๏ เห็นวังวาริศร้าง	ริมแคว น้ำนา
พระนครหลวงแล	เปล่าเศร้า
วังราชฤมาแปร	เป็นป่า
เกรงจะแปรใจเจ้า	ห่างแล้วลืมเรียม ฯ
๏ แคฝอยข่อยข่าคล้า	ยางคาง
วัลว่าขานางซาง	หน่อป้อ
ปริงปรูหูกวางปราง	ปรงเปราะ
ลางลิงจิงจ้อค้อ	ข่าคล้าตระคองคลอง ฯ
๏ ระกำแกมจากต้น	เตยหนา
ต้นตระบูนเเกมตา	ตุ่มไห้
จากศรีอยุธยามา	ลิ่วโลด ใจแฮ
วังบ่เห็นเห็นไม้	ม่วงพร้าวแกมสลา ฯ
๏ มะลิวัลย์วรแนบไว้	วางเขนย
ซับซาบวรเรียมเชย	ไป่ม้วย
ขจรกลิ่นรสรำเพย	ผายสวาดิ
เอฤนุชมาด้วย	แซ่งเว้เวียนหนี ฯ
๏ ขอจงเสร็จแก้วพี่	กายกลม
ทันกลับคืนพลันสม	เสน่ห์ด้วย
ความสนุกนิจเล่นรมย์	หลายท่า
ขอจงปู่เจ้าฉ้วย	เสร็จแล้วเรียมถวาย ฯ
๏ เจว็ดประดิษฐ์แกล้ง	เกลาเพรา
ฉัตรและธงเฉลาเปลา	ปลอดเสี้ยน
มาลาเลวงเสา-	วคนธ์กลิ่น ขจรแฮ
หอมตระการรสเพี้ยน	ผิดไม้ไพรสณฑ์ ฯ
๏ ปู่เจ้าเขาท่าท้อง	ไพรสณฑ์
ปู่เจ้าถ้ำธารพน-	เวศนี้
ปู่เจ้าฮ่วยหนองหน	ใดแห่ง นี้นา
มารับสังเวยชี้	ซึ่งชี้เชิญถวาย ฯ
๏ เทพาพฤกษชาติเรื้อง	รำบาญ
อารักษ์รักษาสถาน	ที่นี้
อากาศเทวาวาน	เมตรภาพ เรียมนา
ภูมิเทวาชี้	ช่วยให้นางเห็น ฯ
๏ ขอจงเสร็จกลับได้	ดวงสาย สวาทนา
เรียมจะพลันจงถวาย	เกือบกั้ง
พวงเงินพวงทองบาย-	ศรีมาศ
ใส่ศาลเพียงตาตั้ง	แต่งให้สมบูรณ์ ฯ
๏ ข้าโรงข้าศาลนั้น	อย่าถวิล
กลแต่เอียงไหริน	เล่าล้อม
ฉีกกัดมัจฉมางษ์กิน	แกมจอก
จอบจิบหยิบแกล้มพร้อม	เพริศคิ้วพลางเผยอ ฯ
๏ เหล้าเข้มไหใหญ่ตั้ง	เติมกลาง
หมูเป็ดปากทองวาง	เตียบตั้ง
แกะแพะชุมพามางษ์	แกมไก่
เต่างูหนูปลากั้ง	กบกุ้งปูหอย ฯ
๏ เก้าบทเพื่อนยากนี้	ตกไฉน
ย่อมตกตามกันไป	ทั่วเท้า
ดงรังทะเลไกล	กลางป่า ก็ดี
เห็นก็สุดแต่เก้า	บทนี้แนมนอน ฯ
๏ อัศจรรย์บารนี่หน้า	โหรา
กาฤทำรังกา	ที่แจ้ง
ฉัตรไชยใช่พฤกษา	กาไข่
เป็นนิมิตเทพแสร้ง	ส่งให้ศุภผล ฯ
คำอธิบาย บุณโณวาทคำฉันท์
บุณโณวาทคำฉันท์ ของพระมหานาค วัดท่าทราย เป็นวรรณคดีที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับตำนานพระพุทธบาทตามคัมภีร์ในพุทธศาสนา และ งานสมโภชรอยพระพุทธบาท สันนิษฐานว่าแต่งขึ้นในสมัยอยุธยาตอนปลาย ตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายไว้ในฉบับพิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. ๒๔๖๖ ดังนี้
“หนังสือบุณโณวาทคำฉันท์ที่พิมพ์ในสมุดเล่มนี้ พระมหานาค บวชอยู่วัดท่าทราย ในพระนครศรีอยุธยา แต่งเมื่อในรัชกาลพระเจ้าบรมโกศ หนังสือเรื่องนี้นับถือกันมาว่าแต่งดีโดยกระบวนฉันท์อย่าง ๑ พรรณนาว่าด้วยลักษณะการสมโภชพระพุทธบาท ตามราชประเพณีครั้งกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีถ้วนถี่ดีด้วยอย่าง ๑ จัดว่าเป็น ฉันท์ตำราเรื่อง ๑”
บุณโณวาทคำฉันท์แต่งขึ้นเมื่อพ.ศ.ใดไม่มีระบุไว้แน่ชัด แต่ในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยามีบันทึกเหตุการณ์ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศว่า มีการสมโภชพระพุทธบาทขึ้นเมื่อพ.ศ. ๒๒๙๓ เพราะฉะนั้น บุณโณวาทคำฉันท์จึงน่าจะแต่งขึ้นราวพ.ศ. ๒๒๙๓ - ๒๓๐๑ รูปแบบคำประพันธ์ประกอบด้วยฉันท์และกาพย์ประเภทต่าง ๆ ได้แก่ อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑ โตฎกฉันท์ ๑๒ วสันตดิลกฉันท์ ๑๔ มาลินีฉันท์ ๑๕ สัททุลวิกกีฬิตฉันท์ ๑๙ และสัทธราฉันท์ ๒๑ ส่วนคำประพันธ์ประเภทกาพย์ ได้แก่ กาพย์ฉบัง ๑๖ และกาพย์สุรางคนางค์ ๒๘
บุณโณวาทคำฉันท์มีเนื้อหาเริ่มด้วยคำนมัสการไหว้พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และเทพเจ้าสำคัญ ได้แก่ พระอิศวร (พระสวยมภู) พระนารายณ์ (พระกฤษณะ) พระพรหม พระอินทร์ พระอาทิตย์ เทพประจำทิศต่าง ๆ รวมทั้งพระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยา และกล่าวว่าจะขอดำเนินเรื่องตาม “บุณโณวาทสูตร” ดังความปรากฏ
๏ จักกล่าวนิพนธ์ประพฤฒิฉัน-	ทแต่ตามอนุมาน
แสดงโดยอดีตนุดำนาน	บุณโณวาทสูตรา ฯ
ที่มาของเรื่องบุณโณวาทคำฉันท์นั้น อาจารย์ธนิต อยู่โพธิ์ เคยสันนิษฐานไว้ในฉบับกรมศิลปากรตรวจสอบชำระเมื่อพ.ศ. ๒๕๐๓ ว่า
“...ความจริงไม่มีพระสูตรในพระไตรปิฎกที่ได้นามว่าบุณโณวาทสูตร และมีใจความเหมือนดังนี้ เข้าใจว่าที่ท่านผู้แต่งให้นามว่าบุณโณวาทคำฉันท์นั้นเพราะเหตุใดเหตุหนึ่งใน ๒ ประการนี้ คืออย่างหนึ่งคงเป็นเพราะในตำนานพระพุทธบาท ปรากฏว่าผู้พบรอยพระพุทธบาท เป็นพรานชื่อบุณ หรือที่เรียกกันว่าพรานบุณ อีกอย่างหนึ่ง อาจเป็นเพราะท่านผู้แต่งมีชื่อเป็นสองพยางค์ว่า บุน-นาค จึงตัดเอาพยางค์หน้าของชื่อมาประกอบศัพท์เป็น “บุณณ” แล้วเอาคำว่า “โอวาท” มาต่อเข้าเป็น “บุณโณวาทคำฉันท์” คือคำฉันท์อันเป็นของพระ (มหา) บุน (นาค)...”
ต่อมาเมื่อมีการศึกษาค้นคว้าเพิ่มขึ้น จึงมีผู้พบว่า แท้จริงแล้ว คัมภีร์บุณโณวาทสูตรนั้นมีอยู่จริง ปุณโณวาทสูตรเป็นพระสูตรหนึ่งในพระสุตตันตปิฎก แสดงเรื่องราวที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงพระธรรมและสนทนากับพระปุณณเถระซึ่งจะจาริกไปจำพรรษาในหมู่บ้านสุนาปรันตชนบท เนื้อความใบปุณโณวาทสูตรนั้นกล่าวถึงแต่เพียงหัวข้อธรรม ที่มีความหมายลึกซึ้ง ต่อมาพระพุทธโฆสเถระจึงได้แต่งอรรถกถาปุณโณวาทสูตรเพื่ออธิบายข้อธรรมในคัมภีร์ปุณโณวาทสูตร รวมทั้งกล่าวถึงประวัติของพระปุณณเถระไว้ด้วย ซึ่งคัมภีร์ปุณโณวาทสูตรและอรรถกถาปุณโณวาทสูตรนี้น่าจะเป็นที่มาของบุณโณวาทคำฉันท์
เนื้อหาในบุณโณวาทคำฉันท์เริ่มจากตำนานพระพุทธบาทตามที่ปรากฏในคัมภีร์ปุณโณวาทสูตร กล่าวถึงพระพุทธเจ้าเสด็จโปรดพระสัจพันธดาบศซึ่งอาศัยอยู่เชิงเขาสัจพันธบรรพต ใกล้เมืองสุนาปรันตะ พระพุทธเจ้าได้ประทับรอยพระพุทธบาทไว้ที่เชิงเขาสัจพันธบรรพต รอยพระพุทธบาทนี้คนไทยเชื่อว่าเป็นรอยเดียวกับรอยพระพุทธบาทที่จังหวัดสระบุรี
เนื้อหาต่อจากนี้กล่าวถึงพระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยาทรงสร้างพระมณฑปสวมครอบรอยพระพุทธบาท มีบทพรรณนาความงามของพระมณฑปและรมณียสถานบริเวณพระพุทธบาท พระมหากษัตริย์ เสด็จประพาสพระพุทธบาทโดยขบวนพยุหยาตราทางชลมารคและสถลมารค เมื่อเสด็จถึงพระพุทธบาทแล้วทรงนมัสการรอยพระพุทธบาท มีบทพรรณนางานมหรสพสมโภชพระพุทธบาททั้งกลางวันและกลางคืนนาน ๗ วัน มีทั้งละคร หุ่น โมงครุ่ม หนังใหญ่ และการละเล่นต่าง ๆ จากนั้นจึงทรงจุดดอกไม้เพลิงบูชารอยพระพุทธบาท เมื่อเสร็จงานสมโภชแล้ว จึงเสด็จประพาสชมไพรและลงสรงสนานในแม่น้ำลำธาร ทรงนมัสการลาพระพุทธบาทและเสด็จพระราชดำเนินกลับ
ตอนท้ายเรื่อง มีบทปณิธานของกวีว่า ขอให้วรรณคดีเรื่องนี้จงปรากฏในแผ่นดิน ขอให้ปราศจากความทุกข์ ปราศจากโรคและภัย และกวีอธิษฐานว่าเมื่อสิ้นชีวิตแล้วขอให้ได้เข้าถึงพระนิพพาน ต่อจากนั้นเป็นโคลงท้ายเรื่อง ซึ่งระบุชื่อผู้แต่งไว้ชัดเจน ดังนี้
๏ จบกลอนพระนาคแกล้ง	เกลาบท
ฉันทพากย์นิพนธ์พจน์	เรียบร้อย
เพียงทิพยสุรารส	สรงโสรจ ใจนา
ฟังเร่งเสนาะเพราะถ้อย	ถี่ถ้วนกลอนแสลง ฯ
บุณโณวาทคำฉันท์เป็นวรรณคดีสำคัญที่บันทึกข้อมูลด้านสังคมวัฒนธรรมสมัยอยุธยาไว้เป็นอย่างดี โดยเฉพาะข้อมูลด้านมหรสพและการละเล่นในงานสมโภช วรรณคดีเรื่องนี้ปรากฏประเภทของการแสดงและการละเล่นในสมัยอยุธยาไว้หลากหลาย ดังนี้
๏ บัดการมโหรสพ	-พก็โห่ขึ้นประนัง
กลองโขนตระโพนดัง	ก็ตั้งตระดำเนินครู
๏ ฤๅษีเสมอลา	กรบิลพาลสองสู
เสวตรานิลาดู	สัประยุทธพันธนา
๏ ตระบัดก็เบิกไพ-	จิตรสูรอสูรา
ถวายดวงธิดาพงา	อมเรศเฉลิมงาน
๏ ละครก็ฟ้อนร้อง	สุรศัพทกลับขาน
ฉับฉ่ำที่ดำนาน	อนิรุทธกินรี
๏ ฝ่ายฟ้อนละครใน	บริรักษจักรี
โรงริมคิรีมี	กลลับบแลชาย
๏ ล้วนสรรสกรรจ์นาง	 อรอ่อนลอออาย
ใครยลบอยากวาย	จิตรจงมเมอฝัน
๏ ร้องเรื่องระเด่นโดย	บุษบาตุนาหงัน
พักพาคุหาบรร-	พตร่วมฤดีโลม
การแสดงในงานสมโภชพระพุทธบาทครั้งนั้น มีทั้งละครในเรื่องอิเหนา การแสดงหุ่น โมงครุ่ม ระบำ โขน ไต่ลวด ฯลฯ การแสดงดังกล่าว เป็นมหรสพโบราณที่ยังปรากฏในปัจจุบัน ข้อมูลที่ปรากฏในวรรณคดีเรื่องนี้จึงใช้เป็นหลักฐานในการศึกษาประวัติการแสดงและการละเล่นของไทยได้
บุณโณวาทคำฉันท์ เป็นวรรณคดีที่มีคุณค่าด้านวรรณศิลป์เป็นอย่างสูง มีการใช้กวีโวหารซี่งทำให้เกิดจินตภาพอย่างเด่นชัด เช่น บทพรรณนาความยิ่งใหญ่ของขบวนพยุหยาตรา บทพรรณนาความงามของพระมณฑปและรมณียสถานรอบพระพุทธบาท ทัศนียภาพอันงดงามของธรรมชาติ นอกจากนี้ยังมีบทบรรยายมหรสพต่าง ๆ ในสังคมอยุธยา ซึ่งเป็นภาพสะท้อนด้านสังคมวัฒนธรรมและวิถีชีวิตของคนสมัยอยุธยาได้เป็นอย่างดี
บุณโณวาทคำฉันท์
(คำนมัสการ)
๑๔
๏ ขอถวายประนมนขประชุม	ชวลิตสุเบญจางค์
แต่บาทยุคลธปวราง-	คชิเนนทรทรงญาณ
๏ อันซึ่งพระองคก็ขจัด	ปรปักษเบญจมาร
พ่ายแพ้พระเดชภินิหาร	คณพฤกษโพธิ์พลัน
๏ หนึ่งข้าก็ยอกรประนม	พระเนาวโลกุดรธรรม์
พระปริยัติสุขุมอัน	คัมภิรภาพสาทร
๏ หนึ่งข้าก็ยอกรประนม	อัษฐสงฆสังวร
เปนที่พำนักนิอดิศร	สัตวโลกยธาตรี
๏ หนึ่งข้าก็นบพระสวยม-	ภูวเยศโมลี
เสด็จทรงอุศุภพาหนมี	ฤทธิรุตม์มหิมา
๏ หนึ่งข้าก็นบบรมจักร	กฤษณราชกฤษดา
ทรงครุฑพาหนวรา	ฤทธิเรืองรเห็จโพยม
๏ หนึ่งข้าก็นบพระกมเลศ	จตุรพักตรพิมลโฉม
เสด็จหงสพาหนก็โจม	จรร่อนณอัมพรา
๏ หนึ่งข้าก็นบสหัสเนตร	ธิปไตยดึงษา
ไอยเรศตรีเศียรเป็นพา-	หนนาถพเนจร
๏ หนึ่งข้าก็นบสหัสแสง	ศศิส่องทิศาดร
ทรงรถรเรียบอัศวจร	จรัลรอบพระเมรู
๏ หนึ่งข้าก็นบนิกรเทพ	สถิตย์ทั่วทิศาผลู
ขอจงเจริญยศวตู	นฤราศพาธา
๏ หนึ่งข้าก็นบบวรบง-	กชบาทกระษัตรา
ผู้เฉลิมอยุธภิรมยา	ยศโยคกรุงไกร
๏ ขอจงนฤทุกข์และนฤโศก	นฤโรคนฤไภย
สรรพสรรพโทษและจัญไร	จงนิราศโภยพาล
๏ จักกล่าวนิพนธ์ประพฤฒิฉัน-	ทแต่ตามอนุมาน
แสดงโดยอดีตนุดำนาน	บุณโณวาทสูตราฯ
(ตำนานพระพุทธบาท)
๑๖
๏ เบื้องบรรพ์ยังมีพระดา-	บศหนึ่งสมญา
ว่าสัจพันธโคดม
๏ สถิตย์เขาสุวรรณไพรพนม	แทบสถานนิคม
สุนาปรันตคามา
๏ แว่นแคว้นกรุงเทพทวา	รวดีมหา
ดิลกเลิศไพบูลย์
๏ ปางสมเด็จพุทธางกูร	ทรงบุษบกยูร
รยาตรยังห้องหาวผจง
๏ จากกุรุงสาวถีกับสงฆ์	ห้าร้อยหย่อนองค์
อดิเรกประดับบริพาร
๏ ล้วนทรงบุษบกพิมาน	มาโดยคัคณานต์
เป็นอนุกรมบวร
๏ เพียงพญาเหมราชเหิรจร	ประดับด้วยนิกร
หมู่หงสห้อมระเห็จมา
๏ ตระบัดดลด้วยนุภาว์	พระพิชิตมา-
รอนุเคราะห์มหาบุณ
๏ ให้ดลแดนมารคอดุลย์	เดชด้วยพุทธคุณ
คัมภีรรัตโนฬาร์
๏ แล้วโปรดพระสัจพันธดา	บศลุถึงอา
ริยมารคศิวาไลย
๏ ครั้นพระสรรเพชญ์เสร็จไคล	โปรดสรรพโลไกย
ก็ตรัสด้วยพุทธพจมา
๏ แก่พระสัจพันธเถรา	ว่าพระศาสดา
ประโยชน์จะโปรดเวไนย
๏ ท่านจงสถิตย์เถิดอย่าไป	เลยจงเนาใน
นิคมโปรดประชา
๏ สัจพันธรับพุทธฎีกา	ก่อนแล้วจึ่งอา
ราธนทูลทศพล
๏ ว่าพระจักเสด็จไปกล	ใดข้าเคยยล
ที่นี้จะเปล่าเปลี่ยวใจ
๏ เคยสดับรสธรรม์อันไพ	เราะห์เริ่มนี้ใคร
จะอนุเคราะห์ห่อนมี
๏ เคยเคารพทุกนาที	นี้จักอัญชลี
ลอองก็ล่วงลับตา
๏ ขอจงโปรดปรานีรา	รอยพุทธบาทา
ประดิษฐสถิตย์ในสถาน
๏ หวังไว้อภิวาทน์สักการ	ทุกทิวาวาร
บยลพระองค์ต่างองค์
๏ สมเด็จสุคตก็ทรง	การุญโดยจง
แก่พระสัจพันธภักดี
๏ จึ่งเหยียบวรบาทมุนี	ยังยอดศีขรี
สุวรรณพรายเจษฎา
๏ ด้วยบงกชบาทเบื้องขวา	ลายลักษณวรา
ทั้งร้อยแปดประการงาม
๏ เฉลิมโมลีโลกทั้งสาม	ปรากฏในคาม
นิคมชนบทบุราฯ
(พระมหากษัตริย์ทรงสร้างพระมณฑป)
๑๑
๏ ปางปิ่นธเรศตรี	ศรเสวยสวรรยา
อยุธเยศมหา	นครราชธานี
๏ ทราบกิจกลรอย	พุทธบาทชินศรี
มีราชฤไทยทวี	กุศลมุ่งผดุงการ
๏ รดับเปนพระมณฑป	วรรัตโนฬาร
เพียงวิชยันต์พิมาน	อมรเทพปูนกัน
๏ สฤษฎิสวมพระพุทธบาท	มุนินาถจอมธรรม์
ยังยอดศิขรบรร	พตพิศโพรงพราย
๏ ห้ายอดยเยี่ยมเมฆ	จรัสดวงวิเชียรฉาย
ชวลิตพรรณราย	รยับโชติสุริยงค์
๏ กิ่งกาบททาบกาญ-	จนมณีเสตารหง
บราลีเยาวยง-	คช่อฟ้าปรงอนครัน
๏ มีบรรทจัตุราช	วรพาดกระหนกพัน
เครือซ้อนสลับกัน	กแนะแก้วกนกกลาย
๏ สุกรีกระหนาบชั้น	ก็ทงันผงาดหงาย-
เศียรสัตวพรรณราย	รดะดาษระดมดี
๏ กลีบเกล็ดกัจฉามาศ	ประดับดาษจรุญศรี
สลับรัตนรูจี	กระจ่างจัดกระจังบัง
๏ ใบโพสุวรรณห้อย	รยาบย้อยบรุงรัง
ลมพัดกระดึงดัง	เสนาะศัพทอลเวง
๏ เสียงดุจสังคีต	อันดึงดีดประโคมเพลง
เพียงเทพบรรเลง	รเรื่อยจับระบำถวาย
๏ พ่างพื้นที่ฐานบัตร	เปนครุฑอัดอุราผาย
กรกุมสุกรีกราย	จะกระหยับเผยอบิน
๏ สิงห์อัดก็อมดวง	วชิรช่วงมณีนิล
เทพนมขนัดกิน-	นเรศฟ้อนชอ้อนรำ
๏ อิสูรทมูลแบก	ตระบองบิดก็กำยำ
แยกเขี้ยวผงาดทำ	ดุจมีมโนเนา
๏ ผนังดาษกระจกแจ่ม	ชวลิตงามเงา
กลแก้วผลึกเพรา	รลอกเลื่อนลลานไป
๏ ซุ้มสี่ทวารา	รจเรขเรืองไร
กาบพรหมสรไกร	กระหนาบเสาพเพราพราย
๏ ตาบแต้มณรักร้อย	ประดับพลอยมณีฉาย
เฉิดกลีบจงกลกลาย	บทนาคสดุ้งดี
๏ หน้าบันเขบ็จบรร	ผจงปั้นเปนโกสีย์
ทรงไอยราตรี	เศียรงามด้วยงางอน
๏ ช้อยกรชูสัง-	ขสังวาลบวร
แสงรัตนสุนทร	ประกายมาศเลื่อมกัน
๏ ใบบานทวาเรศ	รดับมุกดูพรายพรรรณ
เพียงพิษณุกรรม์สรรค์	นฤมิตรประดิษฐ์แปลง
๏ แม่ลายแลบุตกหนาบ	ฉลุช่อชวาลแสง
เกี่ยวก้านกนกแพลง	พิศสัตว์ชวัดวง
๏ คชสีหสิงหราช	มยุเรศเหมหงส์
องคทยศยง	หณุมานทยานกาย
๏ สุครีพในเครือวัลย์	ก็กุมขรรคชูฉาย
พาลีผู้เลิศชาย	ตระบะล้ำกระบิลครัน
๏ ฉลักมุกทุกทวาร	อัษฐบานบเพี้ยนกัน
ล้วนแล้ว ณ เครือพรร-	ณรายพรายลลายตา
๏ พื้นในหิรัญลาด	ก็สะอาดอลังการ์
ราบรอบพระบาทา	ทศพลวิมลมี
๏ มณฑปเยาวในนั้น	คณพรรณมณีดี
พวงกลิ่นสุมาลี	รยาบย้อยอร่ามเรือง
๏ ดาริจอัจกลับ	วแวบวับมลังมเลือง
ฉัตรชั้นวิเชียรเรือง	รุกขชาติบูชา
๏ ดอกดวงผกาแก้ว	สลับศรีสุโสภา
จงกลพระบาทา	นพรัตนกอบกาญจน์
๏ เฟื่องฟุ้งขจรกลิ่น	เสาวคนธโอฬาร
ดุจทิพพิมานสถาน	อุบลราชเทวัญ
๏ ปราการประกอบโคม	สว่างแสงเสมอจันทร์
แจ่มแจ้งทิวาวัน	บรู้รุ่งรู้ราตรี
๏ บันไดไศลลาด	อุรคราชเจ็ดศีร์
ษเลิกพังพานมี	พิษเพียงประไลยกัลป์
๏ อาวาสพระลานเลี่ยน	ดุจแว่นสุวรรณสรรค์
มีรูปพระสัจพัน-	ธดาบศบรรพชา
๏ ผดุงไว้จะหวังแจ้ง	กิจโดยดำนานมา
คือองค์ดาบศอา-	ราธนรอยพระบาทางค์
๏ เวหารอุโบสถ	พระสถูปอุตมางค์
รายโรงระฆังปราง	อดิเรกรจนา
๏ หน้าลานปราการกั้น	สถลมารครัถยา
ผู้เฝ้าทวารา	อิสูรสองตระบองกุม
๏ หน้าย่นแสยะโอษฐ	ดุจโกรธประชาชุม
หากเดชพระจอมจุม-	พลป้องบไภยันต์
๏ ก่อกอบเป็นอ่างแก้ว	กระหนาบแนวศิขรขันธ์
ทดท่อธาราสรรพ์	ประปริ่มไหลจึ่งไขจร
๏ มาลาเลวงกลิ่น	รสฟุ้งทั้งสิงขร
หล่นลอยชโลธร	ตระหลบอบสุคนธา
๏ ลั่นทมระดมดาษ	ดุจลาดประพัตรา
แก้วกรรณิกากา-	รเกษกลิ่นกำจรลม
๏ สายหยุดประยงค์แย้ม	ยี่สุ่นแซมสุกรมยม-
โดยดอกลำดวนสม	สุรภีพิกุลกาญจน์
๏ เบญมาศบุษบัน	มลิวัลย์พุดตานบาน
อังกาบกุหลาบธาร	สุคนธ์เทศเทียมกัน
๏ บุนนากลออนวล	พุทธชาติอัญชัน
ชงโคยี่เข่งพรรณ	มลุลีกระดังงา
๏ พุดซ้อนสลับกลีบ	จำปาปีบมลิลา
ซ่อนกลิ่นก็กลิ่นสา-	หัสยั่วกมลเสบย
๏ รวยเรื่อยจรุงรื่น	วายุพัดรำเพยเผย
บุปผาบุชาเชย	พุทธบาทบขาดวัน
๏ รุกขชาติประชุมแดน	มรฎปประดิษฐ์สรรพ์
ดั่งจิตรลดาวัน	วชิราสถาวร
๏ มีราชพระนิเวศน์	กระษัตริย์เสด็จสโมสร
เกษมสันต์ประชากร	สุขพ้นจะพิสดาร
๏ แม้วใครไปนบพระ	พุทธบาทอันไพศาล
ยลพระมณฑปสถาน	ที่ถกลแก่โลกา
๏ ประเหลไพชยันต์รัตน	พิมานอินทรเจษฎา
ดังดาวดึงษา	สวรรค์สรรค์เสมอกัน
๏ ลืมแลบรมทิน-	กรลืมบแลจันทร์
ลืมแลมไหสวรรย์	พิภพราชมณฑล
๏ สุดสุขสุดเกษม	นรนาถบดีดล
เหิมหื่นกมลชน	อภิวันทนาการ ฯ
(รมณียสถานบริเวณพระพุทธบาท)
๑๙
๏ เขตรแคว้นในวนเวศศิขรพิศาล
แสนสนุกนิถ้ำธาร	อเนก
๏ แนวเนินไศลศิขรินวราวรวิเวก
สูงสุดละลิ่วเมฆ	ชรงำ
๏ คูหาเหวสรสนุกนิเลิศจรก็อำ-
พนดั่งประดุจทำ	พิฦก
๏ ท่าธารสินธุเกษมกระแสชลคคึก
ไหลโลดคโครมครึก	ฉฉาน
๏ พนพฤกษในพนเวศพนาดรตระกาล
ผลรสโอฬาร	อุชา
๏ สบสัตวจัตุบททวิบาทคณนา
สัตวสัตวเสนหา	แก่กัน
๏ เดชด้วยวรพุทธบาทบรมสรร-
เพชญอุตม์มหันตา-	ธิคุณ
๏ กอบเกิดศิงขรราวอรัญญิกอดุลย์
แสนสุขฤปานปุน	ประมาณ
๏ สำหรับราษฎรกระษัตริย์ประพาสสุขสำราญ
ถึงปีนมัสการ	บขาด ฯ
(พระมหากษัตริย์กรุงศรีอยุธยาเสด็จประพาส)
๑๖
๏ ปางฤดูหิมผคุณมาส	องค์อิศวรราช
ปิ่นพิภพกุรุงทวา
๏ ปราโมทย์หฤทัยราชา	จักเสด็จวันทา
บรมบาททรงญาณ
๏ ดำริห์เสร็จอื้นโองการ	สั่งเสนีชาญ
พิริยรวจณรงค์พลัน
๏ จงจัดจัตุรงค์อนันต์	อิกมหาสุวรรณ
นาเวศพยุหยาตรา
๏ จักจรัลอัญชลีสักกา-	รพุทธบาทา
สถิตย์สุวรรณศีขรี
๏ มโหรสพสมโภชโสภี	มาลาอัคนี
จงสรรพประดับกิจการ
๏ อำมาตย์รับราชบรรหาร	สดุดีนฤบาล
ตระบัดฉวัดไตรตรา
๏ การสรรพกลับผยองผันมา	ทูลแด่มหา
กระษัตริยเสร็จบริบูรณ์
๏ ขออัญเชิญเสด็จนเรสูร	อรุโณทจำรูญ
สกุณฤกษ์พยุหพล ฯ
(ขบวนเสด็จพยุหยาตราทางชลมารค)
๑๔
๏ ปางนั้นบรมนฤเบศร์	สุรราชฟังกล
เสนางคจัดจตุรพล	พิริยสรรพประดับการ
๏ เร่งมีกมลก็ประโมช	สุมนัสใสสานต์
ครั้นส่างอรุณรวิวาร	ยเยี่ยมยอดยุคุนธร
๏ เสด็จสรงสุธารทิพรส	สุวคนธกำจร
ภูษิตวิจิตรอลงกรณ์	วรรัตนธำมรงค์
๏ ทองกรตระกองกรประดับ	วชิรเรืองระยับองค์
สังวาลวลัยบวรมง-	กุฏแก้วกุณฑลพราย
๏ เสร็จสรงก็ทรงพิชัยอา-	วุธสรรพธนูสาย
สพักเสร็จเสด็จจรก็ผาย	บทบาทยุคลคลา
๏ แสนสาวสุรางค์วรสนม	ก็ประดับดังดารา
แวดล้อมพระจันทรณอา-	กาศเรืองรรังษี
๏ เสด็จดลฉนวนพระอรณพ	ขนานหน้าวาสุกรี
แตรสังขประโคมดุริยดนตรี	มหรธึกและกาหฬ
๏ เสด็จทรงที่นั่งสุวรรณนา-	วบุษบกไพชยนต์
เมินแมนพิมานอมรถกล	ก็ประเทิดประทัดทาย
๏ เครื่องสูงไสวเศวตรฉัตร	อภิรุมยชุมสาย
กลดกลิ้งกระชิงรัตนพราย	มยุรฉัตรจรัสจรูญ
๏ พัดโบกและจามรมณี	ทรกั้งกำบังสูรย์
ธงฉานฉวัดวรพิบูลย์	รยะยาบที่ธงไชย
๏ นาเวศสุวรรณวรประดับ	สรมุขเกรียงไกร
คู่เคียงกับจักษุวิมานไชย	รัตนเรืองสุธาธาร
๏ นาวาขนัดคณคชสีห์	สิหราชมกรกาญจน์
โตสิงกิเลนทอัศวาน	สกุณพักตรเจษฎา
๏ นอกนั้นก็จับวรฉลาก	นวสูรเสนา
แห่แหนบรมนรนรา-	ธิบดินทร์เสด็จจร
๏ โห่แห่กระหึมศัพทสำเนียง	นิสนั่นชโลธร
พายทองกระทุ่มธวัชกร	ชลฟุ้งคือฝอยฝน
๏ ฟองฟุ้งนทีธรติรา	ครลอกกระฉอกชล
ธงเทียวธวัชกลคือกล	สกุณร่อนรริ้วโพยม
๏ ทวาราวดีพิฦกพลั่น	สนั่นลั่นคครื้นโครม
ไพร่ฟ้าประชาชนก็โสม-	มนัสโดยเสด็จไคล
๏ เหรามัจฉากัจฉปป่วน	บมิทวนสถิตย์ใน
สาครกระเจิงจรนุไพร	พำนักนิ์ห้วยละหารธาร
๏ เสด็จดลประทับท่าเจ้าสนุก	พระดำหนักอันโอฬาร
เถลิงอาสนราชสุขสาน-	ติภิรมยรมยา
๏ ปราการประดุจศิขรกั้น	สมุทคั่นคัมภีรา
หว่างเขาอัศกรรณวินัตกา	คิชกูฏคุหาหงส์
๏ ตาริ้วระรอบกลคือเขา	บริภัณฑกรรกง
รอบล้อมนิเวศวรคือวง-	กฏเกี้ยวพระเมรุมาศ
๏ สรรพพฤนทประชาชนนิกร	วรมนตริเกลื่อนกลาด
อึกอึงอุโฆษพนวาส	พนพนมจะหล่มทลาย
๏ เรือจอดจรดก็บมิส่ำ	ดูคคล่ำกระแสสาย
กู่กันพเพรียกจรจราย	บมิรู้กี่โจษจรร
๏ เสพโภชน์กระยาหารสำเริง	สุขรมยชมกัน
เปรมเปรอจเรอจรจรัล	ก็คเคลือบทั้งแดนดง
๏ สายัณหแสงสุริยเสด็จ	จรคล้อยพระเมรุลง
ปักษาคณากรสู่พง	พนพฤกษเพรียกรัง
๏ จับจอมผกาอรประอึง	คคลึงคู่สิเนหัง
หวนหันกระสันสัตวประนัง	ศัพทร้องสำเนียงหวาน
๏ ราตรีสงัดศัพทนิกร	นรราชทวยหาญ
เพื่อผลมหันตดรธาน	ประทุษฐจิตรกามา
๏ แสงจันทร์จรูญเมฆจแจ่ม	จรแหร่มณนภา-
กาศเรืองรยับรัศมิดา-	รกพรายโพยมบน
๏ น้ำค้างรำเพยประวายุพัด	ปรมาณุฝอยฝน
เย็นทั่วทั้งพื้นพนภุวดล	ชฉ่ำพวกพลากร
๏ กวางทรายกระต่ายจรก็เต้น	ประชมแสงศศิธร
โลดเล็มรบัดสุขและจร	ณเหล่าแหล่งพนาราม
๏ ไถงเงื้อมยุคุนธรจะจวน	ปจุสสมัยย่ำยาม
กดโกกิลาสกุณปาม	สุรศัพทอึงอล ฯ
(ขบวนเสด็จพยุหยาตราทางสถลมารค)
ร่าย
๏ เสนาตระบัดตื่นตน	ตรวจเตรียมพลพยุหบาตร
เร่งรุมฟาดนายอัศว์	เร่งรันฉมัดนายคเชนทร์
เร่งรดับเกณฑ์นายรถ	เร่งรันขนดนายพล
ศัพทโจษจลจรรจา	แก้ช้างม้าโคเกวียน
ลงฉวัดเฉวียนวาเรศ	แต่งสกนธเพศพลไกร
คชไสวอัศวา	โดยขบวนตราพยุหบาตร
เมือบคามาศวิถี	ท่านฤบดีผ่านเผ้า
พอรุ่งอรุณเร้า	แผ้วฟ้าวรโพยม ฯ
๑๕
๏ พลคชคชแรงโรม	โจมณรงค์คง	อาวุธสรรพ
๏ พลคชคชเร็วรับ	จับอรินทรราชฟาด	ขจัดจร
๏ พลคชคชฤทธิรอน	เบญจลึงคธร	เถลิงงา
๏ พลคชคชศักดา	งางอนช้อยสอย	เอาดวงดาว
๏ พลอัศวอัศวฉ่าฉาว	จบทุกแดนดาว	สยบสยอง
๏ พลอัศวอัศวลำพอง	ทวนมาศลำยอง	จามรี
๏ พลอัศวอัศวสำลี	ทรงกุทณฑ์ตี	ดำเลิงสาย
๏ พลอัศวอัศวผาดผาย	ทรงธนูสาย	ประลองทัด
๏ พลรถรถเฉวียนฉวัด	เรียบแปรกรัต-	นปลายธง
๏ พลรถรถก้องกง	เวียนระเห็จหงส์	คือกังหัน
๏ พลรถรถพรายพรรณ	สรรพ์ประดับกาญจน์	มณีแสง
๏ พลรถรถคำแหง	ปรปักษ์แสยง	สยบมรณ์ ฯ
๑๖
๏ ตรวจเตรียมเทียบแสนยากร	แพนดั้งโตมร
กุทัณฑ์ธนูนั่นหนา
๏ ดาบเขนเสโลห์ปืนยา	ปืนไฟคณนา
บรู้กี่ส่ำเนืองนอง
๏ ย่อมล้วนเกราะกรายลายทอง	เสื้อหมวกไหมกรอง
กระหนกกระหนาบแกมกัน
๏ สรรพพฤนทามาตย์โจษจรร	พร้อมพรั่งอนันต์
อเนกขนัดในขบวน
๏ ครั้นเพลาฤกษเรืองควร	อัญเชิญอิศวร
สุเรนทรราชยาตรา ฯ
๑๑
๏ ปางนั้นนฤบดิน-	ทรสุเรนทรมหา
เร่งมีมโนปรา-	รภซึ่งเสด็จดล
๏ เสด็จสรงสุธารทรง	พิภูษิตตระการกล
พาหุรัตนกุณฑล	มกุฏแก้วกรรเจียกจร
๏ เสร็จทรงพิไชยอา-	วุธสรรพประดับกร
ย่างเยื้องจรัลจร	วรราชเกยไชย
๏ ทรงพระคชาธาร	ทรเรืองมหิทธิไกร
ดุจองค์สหัสไน-	ยนิสิทไอยรา
๏ ประดับหมู่พิริยพล	-ลโจษจลณมรรคา
ส่ำแสนทแสนยา-	กรก้องกเกริกไพร
๏ เสียงสารอัศวราช	นฤนาทวนาไลย
แตรสังข์ประนังใน	ศุภฤกษ์ดำเนินพล ฯ
๑๔
๏ ฝ่ายพญาคชาธรพิพงศ์	อยเรศมหัยรณ
พิศไหนลมัยมุขพิมล	ทินย่อมประดับดาว
๏ ผ่านพักตรพัตรรัตคน	ชนักต้นกระวิลวาว
ซองหางรยับรัศมิพราว	พพรายรัตนาภา
๏ ข่ายทองตระพองพักตรพนาศ	รุจเรกขโมรา
กำภูหุ้มภู่พรรณจา-	มรีเฟื้อยฟฟายงาม
๏ ปรบกรรณกระหึมสุรส่ายมัน	จรแกว่งณกลางสนาม
เสนาพลาจรคั่งคาม	พิศเพียงเอราวัณ
๏ ประดับด้วยเศวตบวรฉัตร	อภิรุมชุมสรรพ์
จามรแลธรสุริยวรร-	ณพัดโบกระบายลม
๏ กลดกลิ้งกรชิงมยุรฉัตร	จรูญแสงจรัสสม
ธงทวนฟฟายจามริรมย์	ดุจกวักจะไกวโพยม
๏ แวงแซงจัตุลังคบทบา-	ทคเชนทรชรุกโซม
ฆ้องกลองประนังศัพทประโคม	จแจ้วปี่ชวานำ
๏ คชดังประนังอธิคคม	คชกรมเสียดส่ำ
พังคาและแซกกิรินินำ	ที่นั่งรัตนพุดตานทอง
๏ เบื้องหลังคเชนทรบรม-	ขัติโยรสสมพอง
โดยเสด็จจุฑาธรณินอง	รถเรียบประเทียบจร
๏ รถอรรคสุดาสุรสนม	วรรูปคืออัปสร
เยี่ยมยิ้มพพริ้มพักตรบวร	ธิวิสูตรมาศผจง
๏ กล่นเกลื่อนอรัญรถยา	ธุลิตระหลบทังไพรพง
เสียงสารและอัศวก้องกง	รถลั่นสนั่นพนม
๏ แซ่เสียงพลาพลนิกร	ก็สะท้อนสะเทือนระทม
สรรพสัตวก็ตื่นจิตรระงม	ปลาตแล่นขจัดขจาย
๏ เรไรและวานรชะนี	พเพรียกพร้องสำเทียนทาย
เสด็จคลาพลาพลนิกาย	ดลราชวังสถาน
๏ หยุดยั้งพยุหจัตุรง-	คสำเริงฤทัยลาน
ตรวจเตรียมมโหรสพการ	สมโภชพุทธบาทา ฯ
(ทรงนมัสการพระพุทธบาท)
๒๑
๏ ปางนั้นสมเด็จกระษัตรา	ศุภจิตรวรา
เสด็จสรงสา-	คเรศพลัน
๏ เสร็จทรงอาภรณพรายพรรณ	ภูธรจรจรัล
มากระทำอัญ-	ชลิตวา
๏ ทักษิณพุทธบาทศาสดา	ถวายทีปบุษปมา-
ลัยสุคนธา	รกำจร
๏ อิกภูษิตสรรพาภรณ์	เบญจราชกกุธธร
ถอดถวายศร	ภิรมยัง
๏ เสด็จสดับรสธรรมเทศนัง	ดุริยางคจำเรียงสัง-
คีตประนังดัง	ประโคมถวาย
๏ ครั้นเสร็จอภิวันท์เสด็จปราย	หิรัญสุวรรณหลาย
ทรัพยแจกจ่าย	คณานันต์
๏ ทานแก่พณิพกสบสรรพ์	บรมหริรักษจรร-
โลงลิลาผัน	ประเวศวัง ฯ
(มหรสพกลางวันสมโภชพระพุทธบาท)
๑๑
๏ บัดการมโหรสพ	-พก็โห่ขึ้นประนัง
กลองโขนตระโพนดัง	ก็ตั้งตระดำเนินครู
๏ ฤๅษีเสมอลา	กรบิลพาสองสู
เสวตรานิลาดู	สัประยุทธพันธนา
๏ ตระบัดก็เบิกไพ-	จิตรสูรอสูรา
ถวายดวงธิดาพงา	อมเรศเฉลิมงาน
๏ ละครก็ฟ้อนร้อง	สุรศัพทกลับขาน
ฉับฉ่ำที่ดำนาน	อนิรุทธกินรี
๏ ฝ่ายฟ้อนละครใน	บริรักษจักรี
โรงริมคิรีมี	กลลับบแลชาย
๏ ล้วนสรรสกรรจ์นาง	อรอ่อนลอออาย
ใครยลบอยากวาย	จิตรจงมเมอฝัน
๏ ร้องเรื่องระเด่นโดย	บุษบาตุนาหงัน
พักพาคุหาบรร-	พตร่วมฤดีโลม
๏ ฝ่ายหุ่นก็ตั้งโห่	ศัพทส้าวกระโหมโครม
ชูเชิดพระโคโดม	ทวิพราหมณรณรงค์
๏ เริ่มเรื่องพระไชยทัต	จรเสด็จพนาพง
ลอบล้อมมฤคยง	อสุรท้าวกุเวรแปลง
๏ โมงครุ่มคณาชาย	กลเพศพึงแสยง
ทับทรวงสอิ้งแผง	ก็ตระกูตโกคำ
๏ เทริดใส่บใครยล	ก็ละลนละลาวทำ
กุมแส้ทวารำ	ศัพทร้องดำเนินวง
๏ บัดเบื้องรเบ็งแต่ง	กลกายประดุจมง-
ครุ่มเทริดบสมทรง	กรกุมธนูเมียง
๏ ย่องยิงมยุรมรณ์	ก็สอ้อนสเอวเอียง
ลูกคู่ก็แตกเสียง	โอละพ่อตระหลบเวียน
๏ นางรำระบำบรร-	พก็ฟ้อนบชำเนียร
พิศเล่นแต่พาเหียร	บมิส่ำจะสำรวล
๏ เทพทองคนองเฮ	ชนเปรสดับสรวล
โต้ตอบก็ไป่ควร	ประถ้อยแถลงกัน
๏ โขนหนังระดับช่อง	ระทาหุ่นและรามัญ
รำเล่นบเปนฉัน	ทิจะสุนทราแล
๏ เหล่าหกคเมนเมิล	จรลิ่วลลานแด
ยกบาทกลับแปร	ศิรลงก็เสียวสยอน
๏ ไต่ลวดและกุมหาง	มยุรย่างพเนจร
แล่นเล่นบอาทร	ดุจเหาะจะเหิรหาว
๏ แนบนิทรลวดแลบ	ก็กระแหนบทิหนวดคราว
ห้อยหันคือคังคาว	ชนเสียวสยองแทน
๏ รำแพนฟฟ้อนหัต-	ถก็ยืนรโยนแปลน
ปลายไม้ประดุจแมน	มารังสรรคโสภา
๏ ลอดบ่วงทลวงถลัน	บมิทันจะพรับตา
ประดุจอุรคา	อันเลื้อยลอดลดาดาย
๏ พวกนิทรหอกดาบ	พิศปลาบชีวาวาย
ครกวางณกลางกาย	ประนังสากบยากยัน
๏ มวยปล้ำตระบองตี	ประเตะต่อยตลุมกัน
หยุดยกก็รางวัล	ชนะปูนบำเหน็จนอง
๏ ล้วนสรรพกลั่นแกล้ง	มาสมโภชสมพอง
สุดสิ้นเสนอสนอง	จะนิพนธรำพัน
๏ เบื้องบ่ายพระสุริเยน-	ทรเสนีประนมคัล
สามคาบก็ขึ้นกัล-	ลปพฤกษโปรยทาน ฯ
๒๘
๏ เมื่อนั้นประชา
ราษฎรโยธา	พณิพกทวยหาร
สิ้นทั้งปักษ์ปวง	มารับพระราชทาน
ตบหัดถ์ฉัดฉาน	ชนช่วงชิงกัน
๏ เบียดเสียดสับสน
ชายหญิงโจษจล	รวบรับหิรัญ
ล้มลุกคลุกคลาน	ดิ้นด้าวแดยัน
ฉุดชักพวกพรรค์	ได้แล้วครรไลย
๏ ซื้อหากระยาหาร
เสพสุขสำราญ	โอ่อ่าคลาไคล
ธูปเทียนบุปผา	คันธามาลัย
จรพระลานใน	นบพุทธบาทา
๏ เปนเวรอภิวาท
ชายหญิงบอาจ	ลุมเล้าทวารา
สำเริงสำราญ	สุขีปียา
ทั่วทั้งประชา	ชีพราหมณสงฆ์ ฯ
(มหรสพสมโภชกลางคืน)
๑๖
๏ ครั้นสุริยเสด็จอัษฎงค์	เลี้ยวลับเมรุลง
ชรอุ่มชรอ่ำอัมพร
๏ บัดหนังตั้งโห่กำธร	สองพระทรงศร
ฉลักเฉลิมเจิมจอง
๏ เทียนติดปลายศรศรสอง	พากย์เพ้ยเสียงกลอง
ก็ทุ่มตระโพนท้าทาย
๏ สามตระอภิวันท์บรรยาย	ชูเชิดพระนารายน์
นรินทรเริ่มอนุวัน
๏ บัดพาลาสองสองขยัน	ปล่อยวานรพัน-
ธนาก็เต้าเตียวจร
๏ ถวายโคบุตรบมิให้มรณ์	ปละปล่อยวานร
นิวาสสถานเทาคง
๏ เริ่มเรื่องไมยราพฤทธิรงค์	สะกดอุ้มองค์
นเรศดลบาดาล
(เสด็จทรงจุดดอกไม้เพลิงเป็นพุทธบูชา)
๑๖
๏ ปางนั้นสมเด็จมหิบาล	เสด็จด้วยบริพาร
ลีลาศเลียบเหลี่ยมผา
๏ จุดเพยียมาศแจ่มดวงผกา	ถวายพุทธบาทา
ตระบัดระทาพุ่มเพลิง
๏ โป้งปีบปีบเสียงศัพท์เถกิง	ดุจพยัคฆ์ร้องเริง
แลเสียงมฤคกวางฟาน
๏ ตรวจตรวยพวยพุ่งคัคณานต์	นกบินบินปาน
สกุณร่อนรักรัง
๏ อ้ายตื้อหวือวุดกำลัง	พพักตรชนพัง
พินาศโลหิตสลาย
๏ กังหันหันดุจลมผาย	ช่อม่วงร่วงราย
ฝอยทองรเทือกหน้าระทา
๏ พลุจีนศัพทก้องโกลา	แจ่มดวงในอา-
กาศเรืองชช่วงดังดาว
๏ เพลิงพยัคฆ์ลากหางสำหาว	แล่นลุมชนฉาว
ประทัดปะทะคนยัน
๏ เพลิงสินธพบรเห็จหัน	พเนียงสนั่นครัน
อุโฆษชโชติช่วงงาม
๏ เพลิงโคควายวิ่งกลางสนาม	มีนายติดตาม
กรกุมประฏักทักแทง
๏ เพลิงพ้อมพิสดารดูแสดง	หลากหลายเปลี่ยนแปลง
ปราสาทสุดโคมคน
๏ มีมังกรล่อแก้วกล	แล่นไล่เวียนวน
วิจิตรส่ำรำพัน
๏ จรัสแจ่มเพยียรุ่งเรืองวรรณ	นวลคือนวลจัน-
ทรแจ่มหน้าชนานวล
๏ มโหรสพสมโภชประมวญ	ครบเจ็ดวันควร
สนุกแลสุขสบสรรพ์ ฯ
(เสด็จประพาสชมไพร)
๑๑
๏ เสร็จการสยมโภช	บรมไทเสด็จพลัน
คลายพยุหโจษจรร	จรชมพนมพนา
๏ ห้วยเหวศิขรบรร-	พตเลิศสมญา
ถ้ำธารทุราทวา	ระแวกวุ้งคุหาบรร
๏ โตรกตรอกชะงอกเงื้อม	ชะง่อนซ้อนสลับกัน
ลดเลี้ยวไศลพรรณ	พิฦกล้วนศิลาลาย
๏ เปลวปล่องชช่องคู	กระพุ่มภูพพร้อยพราย
หยัดเย็นกระแสสาย	ชลใสสะอาดดี
๏ เสด็จชมพนาดร	วรพฤกษสักขี
รวกรังกระสังมี	ผลดกประดู่แดง
๏ ชาเลียงและเหียงหัน	พชิงชันกระชุมแสง
จวงจันทนจิกแจง	ตะขบข่อยมะค่าคาง
๏ พลวงพลองมะตองแต้ว	และมะตูมมะตาดทราง
เกดแก้วลำไยยาง	พยอมยูงระโยงไพร
๏ อ้อยช้างและช้างน้าว	และกระเช้าสีดาใส่
หูกวางและกร่างไกร	มเกลือกล่ำกระลำภอ
๏ คูนเคี่ยมตะเคียนคล้าย	และย่างทรายเสม็ดสมอ
ปริกปรงประยงคุ์ยอ	มะดูกเดื่อกระโดนโกรน
๏ สนสักมะกักกอก	และตระแบกตะบากโยน
หลาวหลกชโอนโอน	และกระทุ่มกระถินทอง
๏ คนทามะค่าแค	มะงั่วแง่ระงับกรอง
เล็บนางขานางน้อง	มะฝ่อแฟบมะเฟืองไฟ
๏ เต่าร้างพุมเรียงรัก	ดูสลักสลมไพร
พรรณพฤกษ์ระบัดใบ	ระบุช่อผกากาง
๏ หอมหวนประอวนกลิ่น	รสรินณริมทาง
ราชาคณานาง	ก็นิยมภิรมย์ยวน
๏ เสด็จชมคณานก	ดุจผกฤทัยหวน
โกกิลขมิ้นนวล	หัสไนยรังนาน
๏ ไก่ฟ้าพญาลอ	กระวิกแขวกขวาน
ขุนแผนกระแวนวาน	ระวังไพรตระไนยาง
๏ ขาบเค้ากระทาคุ่ม	อิลุ้มกรุมตรลอนฟาง
เงือกงั่วกระลิงลาง	กเลมาะเค้าแมวโมง
๏ สร้อยร้าพญาเสวย	ติวิดวิ่งและคลิ้งโคลง
ภูรโดกชะโงกโพรง	กุลาโห่และโกญจา
๏ ยางกรอกกับดอกบัว	กระเต็นตั้วและตับคา
แขกเต้ากระเหว่าสา-	ลิกาแก้วกรอดเกรียน
๏ กาสักและสัตวา	มยุเรศตีนเทียน
จินโจ้กระจาบเวียน	บารบุนและเบญจวรรณ
๏ กินลมสมบัณฑิต-	ยประหิศอัญชัน
เค้ากู่คับแคพรร-	ณพิราบครวญคราง
๏ เรไรระหริ่งร้อง	จักจั่นสนั่นกลาง
วนเวศประหนึ่งนาง	ดุริยขับจำเรียงถวาย
๏ ชมหมู่มฤคกา-	ษรสรรพแหล่หลาย
พาฬพยัคฆกวางทราย	จรเตร็จณโกรกเกริน
๏ โคเพลาะและเลาะเล็ม	ลบัดนัศแนวเนิน
ถึกเที่ยวกระทิงเดิน	วนเวศโคคลอน
๏ เม่นหนีชะนีโหน	จรโจนในดงดอน
จิ้งจอกกระหลอกหอน	ชะมดรสสุคนธาร
๏ ละมั่งระมาดผาด	สุรศัพทเพรงดาล
เยียงผาระเห็จหาญ	ณห้วยเหวคุหายง
๏ กระต่ายเต้นกระตุ่นขุด	สุกรดุดณดารดง
ฟานแฟนกระจงลง	ชลแช่กระหายแรง
๏ แรดร้ายระดูจำ	ศิลสู่ที่ปลักแปลง
พรานไพรชมัดแทง	ทะลุล้มสะดวกดาย
๏ ชมหมู่กิรีนี	ศุภลักษณแหล่หลาย
โทนทอกพินายพลาย	เอกทนต์ประทุมทันต์
๏ โคบุตรชมลบ	วรครบจรอกจรัล
รายเรียงสกอกัน	จรจบจรอดหา
๏ ลูกน้อยณแนบนม	ก็กรดูดกษีรา
โฆษเพรียวพเพรียกอา-	รัญเวศเมื่อสายัณห์ ฯ
(เสด็จสรงสนาน)
๑๖
๏ ชมพรรณนกไม้สบสรรพ์	สบสัตวอนันต์
อเนกตรูตราไตร
๏ เสด็จชมถ้ำธารอำไพ	เย็นฉ่ำชลใส
ละเลื่อมวาลุกาพราย
๏ มีหมู่มัจฉามากมาย	ตริวตราวม่านลาย
แลฝูงจรเข้เหรา
๏ ช้างเหยียบปลาแม้วลิ้นหมา	คางเบือนเบือนหา
กรช่อนแก้มช้ำสู่หมอ
๏ กรตรับตรับฟังรังรอ	กรายว่ายเวียนตอ
ตรเพียนตรพากไยไพ
๏ ดาบลาวอ้าวอุกเสือไคร	เนื้ออ่อนอ่อนใจ
ประนอมน้ำเงินเงินมี
๏ แมวม้าพาเทโพลี	จิ้มฟันกุมภีล์
ก็พาอ้ายด้องดวนตาม
๏ กระแหแห่ห้อมหลังหนาม	อิทุกทุกคาม
มาสู่ปลากดกฎหมาย
๏ ทมางหมางใจไหลหลาย	สร้อยซ่าซิวสวาย
ชวาดวิวาทข่มแขยง
๏ ชโดทองพลุกดุกแดง	ช่อนช้อนชวนแชวง
เห็นพวกกระดี่ดีใจ
๏ นานาแน่นน้ำเล็มไคล	ผุดว่ายเวียนระไว
บรู้กี่ส่ำสังขยา
๏ เสด็จลงสรงสินธุธารา	แสนสรรพสุดา
ประดับประดุจกินรี
๏ แล่นไล่ในสาคเรศศรี	ใสสุทธวารี
วรากุสุมภ์เสาวคนธ์
๏ โกมุทบุษบาอุบล	บุษบันจงกล
ก็บานสะพรั่งเกสร
๏ เกสรจรัสแสงทินกร	เรณูขจร
ภุมรีก็กลั้วรสชม
๏ ต่างนางว่ายเวียนเด็ดดม	สาวสรรค์สนม
สนุกนิสุขหฤหรรษ์
๏ เสร็จสรงพอสุริยสายัณห์	เสด็จจากธารอัน
ทุเรศประเวศวังสถาน
๏ แต่จรประพาศถ้ำธาร	ราษฎรสำราญ
สำเริงจะล่าธานี
(ทรงนมัสการลาพระพุทธบาท)
๑๔
๏ ปางนั้นสมเด็จนฤบดิน-	ทรปิ่นธเรศตรี
พร้อมด้วยบรมขัติยศรี	สุริยวงศ์สนมใน
๏ ชีพราหมณ์ประชาชนนิกร	จรโดยเสด็จไคล
ถือทีปสุคนธมาไลย	ชวเลศสำอาง
๏ เสด็จดลพระมณฑปก็ทำ	อภิวันทปัญจางค์
ถวายเครื่องสุคนธปวรางค์	ประทีปธูปสุคนธาร
๏ เครื่องทรงประดับพระวรองค์	ดุจเทวนฤมาน
เปลื้องปลดประนมนมัสการ	พุทธบาทศาสดา
๏ สิ้นทั้งพระวงศก็ถวาย	วรรัตนรจนา
ทวยราษฎรพราหมณพฤฒา	ก็ประชุมชลีคัล
๏ เสร็จกรุงกระษัตริย์นมัสการ	ก็กำหนดทิวาวัน
จารึกลิขิตสุวรรณพรร-	ณบัตรศุภใสสานต์
๏ หลั่งน้ำสิโนทกธารา	ดลเมทนีดาล
ตั้งสัตยากรธิฐาน	มตโมกข์ศิวา ฯ
(เสด็จกลับพระนคร)
๑๙
๏ ครั้นเสร็จนบวรบาทมุนินทรก็ลา
เลิกลาศโยธา	ครไลย
๏ สรรพแสนยากรพฤฒิพลมไหย
ดาษดาวนาไลย	ลิลาศ
๏ เลี้ยวลับพักตรพระลานก็ลานจิตรสวาดิ์
คลอนคลอนกมลราษฎร์	ประชา
๏ ต่างต่างยอกรเหนือศิโรตมก็อา-
ดูรโศกโศกา	พิลาป
๏ โอ้โอ๋อาตมาจรนิราบรมบาท
เคยนบอภิวาท	ทุกวัน
๏ โอ้แสนสนุกนิมณฑปประดุจวิชยันต์
ดาวดึงสมฆวรร	บดินทร
๏ โอ้โอ๋แสนเกษมพนเวศศิขรสินธุ์
ธารไหลระรินริน	สุคนธ์
๏ อ้าอ้าสรรพสนุกนินฤทุกขนิรนต์
แต่นี้จะวายยล	ยะเยียบ
๏ อ้าอ้าปาระชะนี้สงัดศัพทเสงียบ
วังเวงวิเวกเชียบ	พนานต์
๏ โหยหวนพุทธบาทชินาถวรญาณ
ทุ่มทรวงกรรแสงสาร	พิไร
๏ ซ้อเสียงศัลยสมรเสมอศัพทเรไร
แจ้วแจ้วสนั่นใน	อรัญ
๏ แสนโศกจรดคิริทวาเรศหิมวันต์
พ้นเภทจะรำพัน	คณา
๏ เสด็จโดยด่วนพนเวศและสินธุมรคา
ดลกรุงทวารา	ภิรมย์
๏ เดชะรำพันนิพนธ์บุณโณวาทสุตรสม
วิพรประสิทธิคม	พิมล ฯ
(ปณิธานของผู้แต่ง)
๑๒
๏ วรสรรพประสิทธิ์	วรฤทธิอจล
วรเดชะนิพนธ์	พิรภาพจงปรา-
๏ กฏในธรณิศ	วรสิทธิเมธา
นฤทุกขนิรา	นฤโรคนฤไภย
๏ วรเดชสวัสดิ์	ศุภสุนทรไร
ดลอาตมจงไพ-	บุลภาคยนิรันต์
๏ มรณังจงเสวย	สุขสวัสดิเมืองสวรรค์
ผลเดชจงถวัล-	ลนิวัตนฤพาน ฯ
(โคลงท้ายเรื่อง)
๏ จบ เสร็จอภิวาทไหว้	สักการ
บุ โณวาทพิศฎาร	สูตรแจ้ง
ริ ร่ำสรรเสริญสาร	ฉันทภาค
บูรรณ เสร็จสำเร็จแกล้ง	กล่าวไว้เป็นเฉลิม ฯ
๏ จบ จนกระษัตรสร้าง	เสร็จฉลอง
บ พิตรเสด็จไพรคนอง	เถื่อนถ้ำ
ริ ร่างสฤษดิสารสนอง	เสนอเนตร
บูรรณ เสร็จเสด็จกรุงซ้ำ	เรื่องซั้นสรรเสริญ ฯ
๏ ฉันทพากย์พระนาคถ้า	ทรายผจง
ยินย่อมอาลัยหลง	เล่ห์ชู้
แรกรักร่วมจิตรปลง	ปลุกสวาท ลืมฤๅ
โสตเสนาะเพราะรู้	รสอ้อยตาลหวาน ฯ
๏ จบกลอนพระนาคแกล้ง	เกลาบท
ฉันทพากย์นิพนธ์พจน์	เรียบร้อย
เพียงทิพยสุธารส	สรงโสรจ ใจนา
ฟังเร่งเสนาะเพราะถ้อย	ถี่ถ้วนกลอนแถลง ฯ
บันทึกสอบเทียบ บุณโณวาทคำฉันท์ฉบับพิเศษ กับ ฉบับสมุดไทย ๑๐ ฉบับและฉบับพิเศษ
นายหรีด เรืองฤทธิ์ เปรียญ ผู้สอบและบันทึก
ฉบับสมุดไทย ที่ใช้สอบเทียบกับฉบับพิมพ์
สมุดไทยดำ	เส้นรง	เลขที่	บ.๑/ม
สมุดไทยดำ	เส้นรง	เลขที่	บ.๑
สมุดไทยดำ	เส้นรง	เลขที่	บ.๑/ก
สมุดไทยดำ	เส้นรง	เลขที่	บ.๑/ถ
สมุดไทยดำ	เส้นรง	เลขที่	บ.๑/ค
สมุดไทยดำ	เส้นรง	เลขที่	บ.๑/น
สมุดไทยดำ	เส้นดินสอขาว	เลขที่	บ.๑/พ
สมุดไทยดำ	เส้นฝ่บ	เลขที่ บ.๑/ช
สมุดไทยขาว	เส้นหมึก	เลขที่ บ.๑/จ
สมุดไทยขาว	เส้นหมึก	เลขที่ บ.๑/ฉ
สมุดไทยดำ	เส้นรง	เลขที่ บ.๑/ฟ - สอบพิเศษ
สมุดไทยดำ	เส้นรง	เลขที่ ผ.๑/ท - สอบพิเศษ
สมุดไทยดำ	เส้นดินสอขาว เลขที่ บ.๑/ข - สอบพิเศษ
บุณโณวาทคำฉันท์
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
น.๑๙ บ.๒	แต่บาทยุคลธปวราง	๗ ฉบับ แต่บาทยุคลปวรราง บ.©/ถ และ บ.๑/จ แต่บาทยุคนธปวราง บ.๑/ช แต่บาทยุคลบวราง
น.๑๙ บ.๓ปรป้ก,ษเบญจมาร ๙ ฉบับต่างกันเป็น ปรป็คขเบญจมาร
บ้าง ปรป้กขป้ญจมาร บ้าง ปรป้กษป็ญจมาร บ้าง
น.๑๙ บ.๔ พ่ายแพ้พระเดช	๙ ฉบับ ฟายแพ้พระเดซวินิหาร
ภินิหาร	แต่ บ.๑/บ เหมือนฉบับพิมพ์
น.๑๙ บ.๔ คณพฤกษโพธิพลับ ๖ ฉบับเป็น ขณพฤกษ่โพธิพลัน
๔ ฉบับเหมือนฉบับพิมพ์
น.๑๙ บ.๕ พระเนาวโลกุดร	๑๐ ฉบับต่างกับเป็น บวโลกุดรธรรม
ธรรม์	บ้าง นพโลกุตรธรรม (ไม่มีพระ)
เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
น.๑๙ บ.๖ พระปริอัดิสุขุมอัน ๑๐ ฉบับต่างกันเป็น พระปริญัติสุขุมครร คัมภิรภาพสาทร	มภิรภาพสาทร บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
น.๑๙ บ.๘ ลัดวโลกยธาตรี	๑๐ ฉบับต่างกับเป็น สัตวโลกธาพตรี
บ้าง ลัดวโลกยธาษตริ บ้าง เหมือนฉบับ พิมพ์บ้าง
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
บ.๒๓ บ.๓ มีบรรทจัตุราช	บ.๑/ฉ และ บ.๑/ม มีบรรพจัตุราช
บ.๒๓ บ.๔ กแนะแก้วกบกกลาย ๙ ฉบับเป็น กะแหนะแก้วเป็นนกกลาย
แต่บ.๑/จ เป็น กระแหนะแก้วกระหนก กลาย
บ.๒๓ บ.๕ ก็ทงับผงาดหงาย	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น ก็ถงับผงาดหงาย
น.๒๓ บ.๖ ระดะดาษระดมดี	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น ระดะด้านระดมดี
บ.๒๓ บ.๗ กลีบเกล็ดกัจฉามาศ บ.๑/ฟ กลีบเกล็ดมัจฉามาศ
บ.๒๓ บ.๑๕ วซิรช่วงมณีนิล	๘ ฉบับ วิเชียรช่วงมณีนิล อีก ๒ ฉบับ
เหมือนฉบับพิมพ์
บ.๒๓ บ.๑๖ เทพนมขนัดกิน-	บ.๑/ซ และบ.๑/พ เป็น เทพพบม....
(เทพพนม = เทพประนม?)
น.๒๓ บ.๒๐ รลอกเลื่อนลลาบไป ๑๐ ฉบับต่างกับเป็น กระหลอกเลื่อน...
บ้าง กระลอกเลื่อน... บ้าง เหมือนฉบับ พิมพ์บ้าง
น.๒๓ บ.๒๑ รจเรขเรืองไร	๗ ฉบับ-เหมือนฉบับพิมพ์ อีก ๓ ฉบับ
เป็น รุจเหรกขเรืองไร
น.๒๔ บ.๒ บทนาคสดุ้งดี	๑๐ ฉบับ ต่างกับเป็น ปทบาคสดุ้งดี
บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
บ.๒๔ บ.๓ ผจงปีบเป็นโกลีย์	๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น จจงป็นเป็นโกษี
บ้าง เหมือนไนฉบับพิมพ์บ้าง
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
น.๒๔ บ.๔ ช้อยกรซูสัง	บ.๑/ค ช้อยกรชูสังข ทรงสังวาลบวร
ขสังวาลบวร
น.๒๔ บ.๗ รดับมุกดูพรายพรรณ บ.๑/ม เป็น รดับมุกดพรายพรรณ
น.๒๔ บ.๑๐ เกี่ยวก้านกนกแพลง ลางฉบับเขียน เกี่ยวก้านกระทนกแพลง
น.๒๔ บ.๑๐ พิศสัตว์ซวัดวง	๑๐ ฉบับต่างก้นเป็น พิศสัดวฉวัดวง
บ้าง พิศสัดวชวัดวง เหมือนฉบับพิมพ์ บ้าง
น.๒๔ บ.๑๑ คซสิหสิงหราซ	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น คชสีหสีหราช
น.๒๔ บ.๑๑ มยุเรศเหมหงส์	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น กินเรศเหมหงส์
ลางฉบับเหมือนฉบับพิมพ์
น.๒๔ บ.๑๓ ก็กุมขรรคซูฉาย	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น ก็ทรงขรรศชูฉาย
น.๒๔ บ.๑๔ ฉสักมุกทุกทวาร	บ.๑/ม ฉสักมุกดทุกทวาร
บ.๒๔ บ.๑๖ ล้วนแล้ว	๘ ฉบับ ล้วนแล้วด้วยเครือพรร-
ณ เครือพรร-	อีก ๒ ฉบับ เหมือนฉบับพิมพ์
บ.๒๔ บ.๑๘ ทศพลวิมลมี	บ.๑/ม ทศพลพิมลมี
น.๒๔ บ.๓ ดาริจอัจกลับ	๘ ฉบับ เป็น ดารืศอัจกสับ อีก ๒ ฉบับ
เหมือนฉบับพิมพ์
น.๒๔ บ.๓ วแวบวับมสังมเลือง ๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น วแวมวับ
มสังเมลือง
ฉบับพิมพ์	ฉบบสมุดไทย
บ.๒๕ บ.๕ สลับศรีสุโสภา	บ.๑/ค สลับสีสุโสภา
บ.๒๕ บ.๑๔ มีรูปพระสัจพัน-	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเหมือนฉบับพิมพ์ ลาง
ธดาบศบรรพซา	ฉบับเป็น ...ธดาบศบรรพตา บ้าง
ธดาบศบัพตา บ้าง
บ.๒๖ บ.๕ กระหนาบแนว	๘ ฉบับ กระหนาบเนินลิขรขัน แต่
สืขรขันธ์	บ.๑/จ และ บ.๑/ถ เป็น กระหนาบ
แนวสืขรขัน (ไม่มี ธ์)
บ.๒๖ บ.๖ ทดท่อฮาราสรรพ์ ๖ ฉบับ ทดท่อธาราสวรรค์ อีก ๔ ฉบับ
เป็น ทศท่อธาราสรรค์ บ้าง ทศท่อธารา สวรรค์ บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
น.๒๖ บ.๖ ประปริ่มไหลจึ่งไขจร ๑๐ ฉบับ ประปริ่มไสจึ่งไขจร
น.๒๖ บ.๙ ดุจลาดประพัตรา	๗ ฉบับ เหมือนฉบับพิมพ์ อีก ๓ ฉบับ
เป็น ดุจลาดพระพัตรา บ้าง พระพัศตรา บ้าง
บ.๒๖ บ.๑๑ สายหยุดประยงค์	๘ ฉบับ สาวหยุดประยงค์แย้ม แต่
แย้ม	บ.๑/ถ และ บ.๑/น เหมือนฉบับพิมพ์
น.๒๖ บ.๑๒ สุรภีพิกุลกาญจน์	๗ ฉบับ เหมือนฉบับพิมพ์ อีก ๓ ฉบับ
เป็น สารภีพิกุลกาญจน์
บ.๒๖ บ.๑๓ มลิวัลย์พุดตานบาน ๑๐ ฉบับ บางฉบับเขียน มลิวัล บาง
ฉบับเป็น มลิวรรณ
น.๒๖ บ.๑๔ สุคนธ์เทศเทียมกัน บ.๑/น เป็น สุคนธ์เทศเทียมทัน
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
น.๒๖ บ.๑๖ มลุลีกระดังงา	ลางฉบับเป็น มลุดีกระดังงา
น.๒๗ บ.๓ มีราชพระนิเวศน์	บ.๑/ม มีราชนิเวศ
น.๒๗ บ.๘ ดังดาวดึงบา	๗ ฉบับ ยังดาวดีงษา อีก ๓ ฉบับ
เหมือนฉบับพิมพ์
น.๒๗ บ.๑๔ เขตแคว้นในวนเวศ ๑๐ ฉบับต่างกันเป็น เขตรแคว้นใน สืขรพิศาล	วนเวศ สิงขรพิศาล บ้าง...
วนเวศสืขรพิศาล บ้าง
น.๒๗ บ.๑๔ แสนสนุกนิถ้ำธาร ๑๐ ฉบับต่างกันเป็น แสนศุกขถ้ำธาร
บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
น.๒๘ บ.๑ ท่าธารสินธุเกบม	๗ ฉบับ เหมือนฉบับพิมพ์ อีก ๓ ฉบับเป็น
กระแสชลคดึก	ถ้ำธารสินธุเกบมกระแสชลคดึก
น.๒๘ บ.๓ พนพฤกบในพนเวศ ๑๐ ฉบับต่างกันเป็น พรรณพฤกบใน พนาดรตระการ	พนเวศ พนาดรตระการ บ้าง
พรรคพฤกบใน... บ้าง
น.๒๘ บ.๔ สบสัตวจัตุบท	๗ ฉบับ สบสัดวจัตุบาททวิบาทคณนา
ทวิบาทคณนา	อีก ๓ ฉบับเหมือนฉบับพิมพ์
น.๒๘ บ.๖ สัตวสัตวเสนหา	๖ ฉบับ สัตวสัตวสิเนหา บ้าง อีก ๔
ฉบับ สัตวสัตวเสน่หา
น.๒๘ บ.๑๑ สำหรับราบฎร	๙ ฉบับ สำหรับราษฎรกระบัตร...
กระบัตริย์	บ.๑/พ สำหรับราษฎรกบัตริย....
ประพาศสุขสำราญ
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
น.๒๘ บ.๑๕ ปีนพิภพกุรุงทวา	๖ ฉบับ ต่างกับเป็น ปีบพิภพกรุงทวา
รา บ้าง ปีนพิภพกรุงทวารี บ้าง ปีบพิภพกรุงทวา บ้าง อีก ๔ ฉบับ เหมือนฉบับพิมพ์
น.๒๘ บ.๑๘ ดำริ,ห์เสร็จอี้,น	๖ ฉบับ ดำหริเสรจเอื้อนโองการ อีก
โองการ	๔ ฉบับเหมือนฉบับพิมพ์
น.๒๘ บ.๒๓ สถิตย์สุวรรณสืขรื บ.๑/จ สลิตย์สุวรรณคีรี
น.๒๙ บ.๑๐ สุรราชพิงกล บ.๑/พ เป็น สุรราชพิงยุบล
น.๒๙ บ.๑๔ เสด็จสรงสุธารทิพรส บ.๑/ฉ เสรจสรงสุธารทิพรส สุวคนธกำจร สวคนธกำจร
น.๒๙ บ.๑๖ วชิรเรืองระยับองค์ ๘ ฉบับ เพชรเรืองรยับองค์
น.๒๙ บ.๒๓ มหรธีกและกาหฬ ๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น หรถีกแลกาหล บ้าง
หรทีกกาหล บ้าง หรทีกคกาหล บ้าง หรรีกโกลาหล บ้าง มมี่ก้องอยู่อึงอล บ้าง หรธิคก้องกาหล บ้าง
น.๓๐ บ.๑ เสด็จทรงที่นั่ง	๔ ฉบับเป็น เสด็จทรงธินั่งสุวรรณนา-
สุวรรณนา-	บ.๑/ถ เสรีจทรงธินั่งสุวรรณนา-
น.๓๐ บ.๓ อภิรุมยชุมสาย ๗ ฉบับ อภิรุมชุมสาย อีก ๓ ฉบับ
เหมือนฉบับพิมพ์
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
บ.๓๐ บ.๕ ทรกังกำบังสูรย์	๘ ฉบับ เหมือนฉบับพิมพ์
บ.๑/จ และบ.๑/ม เป็น ธก็กั้งกำบังสูรย์
น.๓๐ บ.๖ ธงฉาบฉวัดวรพิเลย์ ธงฉานทวัชวรวิบูลย์ บ้าง บ.๑/จ
และบ.๑/ถ เป็น ธงฉายฉวัดวรวิบูลย์ บ.๑/น ธงฉัตรฉวัดวรวิบูล
น.๓๐ บ.๖ รยะยาบที่ธงไชย	๘ ฉบับ ต่างกันเป็น ยะรยาบที่ธงไชย บ้าง
ก็ระยาบที่ธงไชย บ้าง ระยับยาบที่ ธงไชย บ้าง บ.๑/จ และบ.๑/ถ เหมือน ฉบับพิมพ์
น.๓๐ บ.®๏ นวสูรเสนา	๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น นาวสูรเสนา บ้าง
นาวาสูรเสนา บ้าง เนาวสูรเสนา บ้าง
น.๓๐ บ.®๔ พายทองกระทุ่ม	บ.๑/ฉ พายทองกระทุ่มถวัดกร
ธวัขกร
น.๓๐ บ.®๕ ฟองพิงนทีธรติรา	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น ฟองฟูมนทีธรติรา
น.๓๐ บ.®๕ ครลอกกระฉอกชล ๑๐ ฉบับ ก็รลอกกระฉอกชล บ้าง
เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
น.๓๐ บ.®๗ ทวาราวดีพิฦกพลั่น ๑๐ ฉบับเป็น ทวาราวดีพิฤกลั่น
น.๓๐ บ.®๗ สนั่นลั่นคครื้นโครม ๑๐ ฉบับต่างกันเป็น ก็สนั่นคคฤกบ
โครม บ้าง สนั่นคคโกนโครม บ้าง สนั่น ปีนคคเกนโครม บ้าง สนั่นปีน.... บ้าง สนั่นลั่น... บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
บ.๓๐ บ.๑๙ บมิทวนสถิตย์ใบ	๑๐ ฉบับต่างกันเป็น บมิท่วนสถิตยใน
บ้าง IVฌือนฉบับพิมพ์บ้าง
น.๓๐ บ.๒๑ พระตำหนักอัน	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น พระตำหนัก
โอหาร	นิโอฬาร
บ.๓๑ บ.๒ หว่างเขาอัศกรรณ ๑๐ ฉบับเป็น หว่างเขาอัศกรรณ ว่นัตกา	วินันตกา
น.๓๑ บ.๔ รอบล้อมนิเวศวร ๑๐ ฉบับ ลอบล้อมนิเวศวรคือวง-คือวง-	บ้าง ลอบล้อมนิเวศพลคือวง- บ้าง
น.๓๑ บ.๖ พนพนมจะหล่มทลาย ๑๐ ฉบับต่างกันเป็น พนัศพนมจะล่ม
ทลาย บ้าง พนพนมจะล่มทลาย บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
น.๓๑ บ.๑๔ ศัพทร้องสำเนียง	บ.๑/พ และบ.๑/ม เป็น ศัพทซร้อง
หวาน	สำเนียงหวาน
น.๓๑ บ.๑๗ จรแหร่มณนภา ๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น จรัสแหร่มณนภา
น.๓๑ บ.๒๐ ขฉํ่าพวกพลากร ๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น ก็ฉฉํ่าพลากร บ้าง
น.๓๑ บ.๒๑ ประซมแสงศคืธร ๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น ศคืธร บ้าง
น.๓๑ บ.๒๒ โลดเล็มรบัดสุขและจร ๘ ฉบับ โลดเล็มลบัดสุขแลจร
น.๓๒ บ.๘ เมือบคามาศวิถี ๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น เมือบมรคามาศ
วิถี บ้าง เมื้อบคาดมัควิถี บ้าง ฉบับพิเศษ ผ.๑/ท เมึ้อบขาดมรรควิถี บ.๑/ฟ ฉบับ พิเศษเหมือนฉบับพิมพ์
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
น.๓๒ บ.๙ พอรุ่งอรุณเร้า	๘ ฉบับ ภอยาอรุณรุ่งเร้า บ.๑/จ และ
บ.๑/ถ เหมือนฉบับพิมพ์
น.๓๒ บ.๙ แผ้วฟ้าวรโพยม	๘ ฉบับ (และฉบับพิเศษ บ.๑/ฟ) แผ้ว
ฟ้านวลโพยม บ.๑/จ และ บ.๑/ถ เหมือนฉบับพิมพ์
น.๓๒ บ.๑๑ จับอรินทรราชฟาด ๔ ฉบับเป็น จับอริราชฟาด อีก ๖
ฉบับเหมือนฉบับพิมพ์
น.๓๒ บ.๑๒ เบญจลึงคธร	๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น คอนเบญจลีงค์
บ้าง ค้อนเบญจเลิง บ้าง ถอนเบญลีงค บ้าง ค้อญเบญจลึงค้ บ้าง เหมือนฉบับ พิมพ์บ้าง
น.๓๒ บ.๑๔ จบทุกแดนดาว	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น จบทุกแคบค้าว
บ.๓๒ บ.๑๔ พลอัศวอัศวลำพอง ๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น พลอัศวอัศวลบอง
น.๓๒ บ.๑๖ ทรงกุทณฑ์ตี	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น ทรงกุทัณฑ์ตี บ้าง
น.๓๒ บ.๑๘ เรียบแปรกรัตน	๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น เรียบแปรกแอก
ปลายธง	อัศวปลายธง บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
น.๓๒ บ.๒๑ สยบมรณ์	๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น สยบสยอน บ้าง
สยบสมร บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
น.๓๓ บ.๑ ตรวจเตรียมเทียบ ๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น ตรวจเตรียม
แสนยากร	เทียมแสบยากร บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์
บ้าง แต่บ.๑/ก และ บ.๑/พ เป็น ตรวจ เตรียบเทียบแสนยากร
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
บ.๓๕ บ.®๔ ถวายทิปบุษปมา- ๑๏ ฉบับ ต่างกับIปีบ ถวายทิพย ไลยสุคบธา	บุษมา... บ้าง ถวายทิพยบุษปมา...
บ้าง ถวายปทิปบุษปมา...บ้าง เหมอบ ฉบับพิมพ์บ้าง
น.๓๕ บ.๑๖ อิกภูษิตสรรหาภรณ์ บ.๑/พ และ บ.๑/ค เป็น อกภูษํค
สรรพอาภรณ์
น.๓๕ บ.®๖ เบญจราชกๆธธร	๑๐ ฉบับ เบญจราชๆๆฎธร
บ.๓๕ บ.๒๐ ครั้นเสดจอภํวันทํ	๑๐ ฉบับ ครั้นเสดจอภํวับทเสดจปราย
เสก็จปราย
น.๓๖ บ.๘ ■จิตรสูรอสูรา	๔ ฉบับ เป็น ■จิตราสูรอสูรา
น.๓๖ บ.๑๐ สุรสัพทกลับขาน	๕ ฉบับ สุรสัพหกรับชาน บ.๑/ฉ เป็น
สุรสัพหชับชาน
น.๓๖ บ.®๘ ฝ่ายทุ่นก็ตั้งโห่	๘ ฉบับ ฝ่ายทุ่นก็ฮกโห บ.๑/จ และ บ®
/ถ เหมือนฉบับพิมพ์
น.๓๖ บ.๒๒ โมงครุ่มคณาขาย	๘ ฉบับ มงครุ่มคณาชาย บ.๑/ฉ และ
บ.๑/ถ เหมือนฉบับพิมพ์
บ.๓๗ บ.๏ เทริดใส่บใครยล	บ.๑/บ และ บ.๑/ข สอบพิเศษ เป็น
เทริดใส่บใคร่ยล
น.๓๗ บ.๏ ก็ละลนละลาวทำ	๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น ก็ลลบลลานทำ
บ้าง ก็ลลบลลัาวทำ บ้าง เหมือนฉบับ พิมพ์บ้าง
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
บ.๓๗ บ.๕ ย่องยิงมยุรมรณ์	ลางฉบับเป็น ย่องยิงมชุรมร-
กลอ้อนสเอวเอยง ผ ก็อ่อน สเอวเอียง
บ.๓๗ บ.๖ ลูกคู่ก็แดกเสียง	๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น ลูกถู่ก็เดกเสียง
บ้าง ดูกถู่ก็แต่งเสียง บ้าง ลูกคู่ก็ส่งเสียง บ้างเทมอนฉบับพิมพ์
น.๓๗ บ.®๐ ประถ้อยแถลงกัน	บ.๑/ม ปะระถ้อยแถลงกัน บ.๑/พ
ประทุษฐถ้อยแถลงกัน
น.๓๗ บ.®๕ มยุรย่างพเนจร	บ.๑/ค เป็น มยุรทย่างพเนจร
บ.๓๗ บ.^๔ ประบังสากบยากยัน บ.๑/พ ประบังสากบทยากยัน บ.®
เป็น ประบังสากบยักยัน
บ.๓๘ บ.๔ สุดสิบเสนอสนอง ๖ ฉบับ สุดส์งเสนอสนอง
บ.๓๘ บ.๕ ทรเสบีประนมคัล	บ.๑/ฉ และ บ.๏ เป็น ทรเสบีบังคมคัล
บ.๓๘ บ.๖ สามคาบก็ขึ้นกัล-ลป ๖ ฉบับ ก็ขึ้บกัลปพฤกษโปรยทาน
พฤกษโปรยทาบ
น.๓๘ บ.๘	ตบหัดถ์ฉัดฉาน	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น ตบมือฉัดฉาน
บ.๓๘ บ.®®	ดิ้นด้าวแดยับ	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น ดิ้นด่าวแดยับ
บ.๓๘ บ.®๖	สุมเถ้าทวารา	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น สุมถ้าวทวารา
บ.๓๘ บ.®๗	สุขีปียา	๗ ฉบับ สุขีปร็ยา อีก ๒ ฉบับเหมือน
ฉบับพิมพ์ แต่ บ.๑/บ เป็น ศุกขีปรีดา
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
บ.๓๘ บ.เอ๒ บัดหนังตั้งโห่กำธร บ.๑/พ บัดหนังตั้งโห่กำจร บ.๓๘ บ.เอ๓ ฉลักเฉลิมเจิมจอง บ.๑/พ ฉลักเฉลิมเจิมทอง น.๓๙ บ.๒ ก็ทุ่มตะโพนท้าทาย บ.๑/ม เป็น กระทุ่มตระโพนท้าทาย บ.๓๙ บ.๔ บริบทรเริ่มอนุวัน	บ.๑/ม และ บ.๑/ก นรินทรเริ่มอุ่นวัน
น.๓๙ บ.๕ บัดพาลาสองสองขยัน®๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น บัดผาลาสอง
สองขยัน
น.๓๙ บ.๗ ถวายโคบุตรบ	๑๐ ฉบับ ถวายโคบุตรบให้มรณ์
มิให้มรณ์
น.๓๙ บ.๘ นิวาสสถานเทาคง บ.๑/ฉ นิวาศถานเทาดง (เท้า : เต้า)
น.๓๙ บ.®๔ จุดเพยียมาศแจ่ม	๗ ฉบับ และ ผ.๑/ท ฉบับสอบพิเศษ
ดวงผกา	เหมือนฉบับพิมพ์ แต่ บ.๑/ม และ
บ.๑/น และ บ.๑/ฟ ฉบับสอบพิเศษเป็น จุดเทียบมาศแจ่มดวงผกา บ.๏ จุดเพลิง มาทแจ่มดวงผกา
น.๓๙ บ.®๗ แลเสียงมฤคกวาง ๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น แลเสียงมฤค ฟาน	สว้าบปาน บ้าง แลเสียงมฤคหวารปาน
บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
น.๓๙ บ.๒๐ อ้ายตื้อหวือวุดกำลัง ๖ ฉบับ อ้ายตื้อหวือวูดกำลัง
น.๔๐ บ.๏ กังหันหันดุจลมผาย ๘ ฉบับ กังหันหันดุจลมพาย บ.๑/ข
และ บ.๑/ถ เหมือนฉบับพิมพ์
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุ*ไทย
น.๔๐ บ.๒ ฝอยทองรเทือก	๘ ฉบับ ฝอยทองถเถือกน่ารทา
หน้ารทา	บ.๑/จ และ บ.๑/ถ เหมือนฉบับพิมพ์
น.๔๐ บ.๕ เพลิงพยัคฆ์ลากหาง ๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น เพลิงพยัคฆ์ สำหาว	ลากหางสามหาว
น.๔๐ บ.๕ แล่นลุม,ซนฉาว	บ.๑/ฉ แล่นลู่ขบฉาว
น.๔๐ บ.๗ เพลิงสินธพบ	๙ ฉบับ เพลิงสินธพปกรเทืจหับ บ้าง
รเห็จหัน	เพลิงธพปบเหจหับ บ้าง บ.๑/ฉ เพลิง
สินธพประเห็ดหัน
น.๔๐ บ.๗ พเนียงสนั่นครัน	๗ ฉบับ พเนียงเลิยงสนั่น อก ๓ ฉบับ
เหมือนฉบับพิมพ์
น.๔๐ บ.๙ เพลิงโคควายวิ่ง	๑๐ ฉบับ เพลิงโคควายวิ่งไวสนาม
กลางสนาม	บ้าง.... วิ่งในสนาม บ้าง เหมือนฉบับ
พิมพ์บ้าง
น.๔๐ บ.®๐ กรกุมประฏักทักแทง ๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น กกุมปตักทักแทง
น.๔๐ บ.®๒ ปราสาทสุดโคมคน บ.๑/พ ประสาททิลุดโคมคน
น.๔๐ บ.®๔ วิจิตรสํ่ารำพรรณ	๘ ฉบับ วิจิตรลํ้ารำพัน บ.๑/ถ เหมือน
ฉบับพิมพ์ บ.๑/จ เป็นวิจิตรสำรำพัน
น.๔๐ บ.®๘ สนุกแลสุขสบสรรพ์ ๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น ลบุกนี ศุขลบสรรพ์
ลางฉบับเหมือนฉบับพิมพ์
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
บ.๔๐ บ.๒๐ เสร็จการสยมโภซ	๙ ฉบับ เสร็จการสมโพธ บ้าง (อ่าน
เสร็จการะสมโพธ) เสร็จการสยมโพธ บ้าง บ.๑/จ เสร็จการสยมโพธิ
บ.๔๐ บ.๒๓ ถ้ำธารทุราทวา	บ.๑/ม ถ้ำธารทวารา
บ.๔๏ บ.๏ โตรกตรอกซะงอก บ.๑/ฉ และ บ.๑/น เป็น เงื้อม	ตรอกโตรกชโงกเงื้อม
บ.๔๏ บ.๓ เปลวปล่องซซ่องคู บ.๏ /พ เป็น เปลวปล่องขซ่องคูพ์
บ.๔๏ บ.๕ วรพฤกษสักขี ๙ ฉบับ วรพฤกษสาฃี บ.๑/พ เหมือน
ฉบับ พิมพ์
บ.๔๏ บ.๘ ตะขบข่อยมะค่าคาง ๗ฉบับ ตระขบข่อยมคังคาง
บ.๔๏ บ.๙ พลวงพลองมะตอง ๗ฉบับ พลวงพลองมต้องแต้ว แต้ว
บ.๔๏ บ.®๏ และกระเซ้าสีดาใส่ ๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น และกระเซ้าสีคา
ไพร บ้าง ...สีคาไทร บ้าง .-. สีดาใส บ้าง ประกรรเซ้าสีดาไทร บ้าง (และใน สมุดไทยไซ้ “แล” ตลอดเล่ม ทุก ๆ ฉบับ)
บ.๔๏ บ.®๓ คูนเคี่ยมตะเคียน	๑๐ ฉบับต่างกันเป็น คูนเคี่ยมตะเคียน
คล้าย	ขลาย บ้าง ....ตะเคียนคลาย บ้าง ..
ตะเคียนลาย บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
บ.๔๏ บ.®๖ หลาวหลกซโอนโอน ๗ ฉบับ เหลาหลกชโอนโอน
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
น.๔๑ บ.๑๖ และกระทุ่ม	๗ ฉบับ ปะกะทุ่มกะถินหอง บ.๑/ข
กระถินทอง	ประกะทุ่ม บ.๑/จ และ บ.๑/ถ เหมือน
ฉบับพิมพ์
น.๔๑ บ.๑๗ มะงั่วแง่ระงับกรอง ๕ ฉบับ มงั่วแงระงับกรอง
น.๔๑ บ.๑๘ เล็บนางขานางน้อง ๘ ฉบับ เล็บบางขาบางนอง บ.๑/ถ
เหมือนฉบับพิมพ์
น.๔๑ บ.๒๑ รสริบ ณ ริมทาง ๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น รศรื่บ ณ ริมทาง
น.๔๒ บ.๑ กระริกแขวกขวาน ๙ ฉบับ กรริกบแขวกขวาน (ษ - เข้า
คณะฉันท์ เพิ่มเสีย-งมีค,วามหมายแค่กร่ริก)
บ.๑/บ เหมือนฉบับพิมพ์
น.๔๒ บ.๓ ขาบเค้ากระท่าคุ่ม ๘ ฉบับ ขาบเขากระทาคุ่ม แต่ บ.๑/จ
และ บ.๑/ถ เหมือนฉบับพิมพ์
น.๔๒ บ.๖ กุลาโห่และโกญจา ๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น คุลาโห่กะโกญจา
น.๔๒ บ.๗ กระเต็นตั้วและตับคา๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น กระเดนดั้วแล
คับดา
น.๔๒ บ.๔ กาสักและสัตวา	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น กาสักสัดวา
(ไม่มืและ)
น.๔๒ บ.๑๒ ณพิราบครวญคราง บ.๑/พ เป็น พิราบราอยู่ครวญคราง
น.๔๒ บ.๑๔ วนเวคประหนึ๋งนาง ๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น วันเวคประทนี่งนาง
ฉบับพิมพ	ฉบับศบุตไทย
บ.๔๒ บ.๑๖ จรเตริจณโกรกเกริน ๑๐ ฉบับ จรเตร็จณโตรกเตริบ
บ.๔๒ บ.๑๗ โคเพลาะและ	๖ ฉบับ โคเพลาะละเลาะเลม
เลาะเล็ม
น.๔๒ บ.๑๗ ลบัดนัศแนวเนิน	บ.๑/ม ลบัดพนัศแนวเนิน บ.๑/น
ระบัดวนัศแนวเนิน
น.๔๒ บ.๑๘ ถึกเที่ยวกระทิงเดิน ๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น ถึกเที่ยวกระทิง
เตริน บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
น.๔๒ บ.๑๘ วนเวคโคคลอน	๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น วนเวศโคลง
คลอน บ้าง
วนเวคโคลคลอน บ้าง พนะเวคโคจร บ้าง พบเวคโขล่คลอน บ้าง เหมือนฉบับ พิมพ์บ้าง
น.๔๒ บ.๒๑ ละมั่งระมาดผาด	๘ ฉบับ ลมั่งลมาศผาด
สุรศัพทเพรงดาล	บ.๑/ฉ ศุรศับทแซ่รดาล
น.๔๒ บ.๒๓ สุกรดุดฌดารดง	๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น สุกรดุจณดาลดง
บ้าง สุกรดุดณแดนดง บ้าง
บ.๔๓ บ.๑ สืลสู่ที่ปลักแปลง	๑๐ ฉบับต่างกันเป็น สืลส่ณปลักแปลง
บ้าง สืลส่ณปลักแปลง บ้าง เหมือนฉบับ พิมพ์บ้าง
น.๔๓ บ.๒ พรานไพรชมัดแทง บ.๑/ม และ บ.๑/ฟ ฉบับสอบพิเศษ เป็น
พรานไพรฉมับแทง (ฉมวก?)
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
น.๔๓ บ.๓ ศุภลักษณแหล่หลาย บ.๑/ช และ บ.๑/ม เป็น ศุภลักบณ
หลากหลาย
น.๔๓ บ.๔ วรครบจรอกจรัล	๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น วรครบกระจอก
จรัล บ้าง วรครบจรจรัล บ้าง เหมอน ฉบับพิมพ์บ้าง
น.๔๓ บ.๖ จรจบจรอดหา	๘ ฉบับ จรจบจรวดหา
น.๔๓ บ.๗ ลูกน้อยณแนบนม บ.๑/ถ และ บ.๑/ม เป็น ลูกน้อยผแนมนม
น.๔๓ บ.๘ โทษเพรียวพ ๙ ฉบับ โดดเพรียวพเพรียกอา-เพรียกอา-	แต่ลางฉบับเขียน โดด เป็น โดดร-โดด
ไปบ้าง แต่ บ.๑/น เป็น โคเพรียวเพรียก คว้า อรัญเวศสายัณห บ.๑/ท สอบพิเศษ เป็น โทษเพรียกพเพรียกอา รัญเวศ สายัณพ์ (โทษ เขียนเหมือนฉบับพิมพ์)
น.๔๓ บ.®๒ เสด็จซมถ้ำธารอำไพ ๘ ฉบับ เสด็จขมท่อธารอำไพ บ.๑/จ
และ บ.๑/ถ เหมือนฉบับพิมพ์
น.๔๓ บ.®๒ เย็นฉํ่าซลใส	บ.๑/ฉ และ บ.๑/น เย็บฉํ่าขลไหล
น.๔๓ บ.®๔ มืหมู่มัจฉามากมาย ๗ ฉบับ มีหยู่มัลยามากมาย
น.๔๓ บ.๑๔ ตรีวตราวม่านลาย ฅเ ฉบับ จรีวจราวม่านลาย
น.๔๓ บ.®๕ แลฝูงจรเข้เหรา	๘ ฉบับ แลจรเข้เหรา
น.๔๓ บ.๑๖ ข้างเหยียบปลาแม้ว ๘ ฉบับ เทพาภาข้างเหยียบมา ลิ้นหมา
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
น.๔๓ บ.๑๗ กรช่อนแก้มซา	๘ ฉบับ ก็ซวนแก้มซ้ำสู่หมอ บ.๑/จ
สู่หมอ	และ บ.๑/ถ เหมือนฉบับพิมพ์
น.๔๓ บ.๑๘ กรตรับตรับพิงรังรอ ๑๐ ฉบับ ตะตรับตรับพิงรั้งรอ บ้าง กร
ตรับตรับพิงรั้งรอ บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์ บ้าง
น.๔๓ บ.๑๙ ตรเพียนตรพาก	๘ ฉบับ ตะเพียนตะภากไยไภ
ไยไพ
น.๔๓ บ.๒๐ ดาบลาวอ้าวอุก	๙ ฉบับ ดาบลาวอ้าวอุกเสือไคล
เสือไคร
น.๔๓ บ.๒๓ ก็พาอ้ายต้องดวน ๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น ก็พาอ้ายต้อง ตาม	ด่วนตาม
น.๔๓ บ,๒๔ อิทุกทุกคาม	บ.๑/น อิทุกทุขตาม
บ.๔๔ บ.๓ ซโดทองพลุกดุกแดง ๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น ซโดท้องพลุก
ดุกแดง
น.๔๔ บ.๕ ผุดว่ายเวียนระไว	๙ ฉบับ ผุดว่ายเวียนไว บ.๑ เหมือน
ฉบับพิมพ์
น.๔๔ บ.๑๐ วรากุสุมภ์เสาวคนธ์ ๘ ฉบับ วรากุสุมเสาวคนธ์
น.๔๔ บ.๑๔ ภุมรีก็กลั้วรสซม	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น ภมรกลั้วรศชม
บ้าง ภมรก็กลั้วรศขม บ้างภุมเรศก็กลั้วรศ ขม บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
น.๔๔ บ.๑๙ แต่จรประพาศถ้ำธาร บ.๑/จ และ บ.๑/ถ เราจรประภาษถ้ำ
ธาร (จะแก้ “แต่” เป็น “เรา” ด้วย เข้าใจว่าทรงพระราชดำริ) -
น.๔๔ บ.๒๔ ซีพราหมณ์	๑๏ ฉบับ ลางฉบับเป็น ชีพราหมณ
ประซาซนนิกร	ชาวชนนิกร บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
น.๔๔ บ.๒๔ ซวเลศสำอาง	บ.๑/ซ ยวิเลปสำอางดํ
น.๔๔ บ.๑ อภิวันทป็ญจางดํ	๑๐ ฉบับ ลางฉบับเป็น อภิวันทบัญจางดํ
น.๔๔ บ.๒ ถวายเครื่องสุคบธ	๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น ถวายเครื่องสุ
ปวรางค์	คนธรวรางค บ้าง ถวายเครื่องสุคนธ
วรางค บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
น.๔๔ บ.๓ เครื่องทรงประดับ ๑๐ ฉบับ ต่างกันเป็น เครื่องทรง
พระวรองค์	ประดับบวรองค์ บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์บ้าง
น.๔๔ บ.๔ เปลื้องปลดประนม บ.๑/ม เป็น เปลื้องปลดประนต
นมัสการ	นมัสการ บ.๑/พ เป็น เปลื้องปลด
ประนตยคักการ บ.๑/น เป็น เปลื้อง ปลดประนตยสการ
น.๔๔ บ.๔ วรรัตนรจนา	๘ ฉบับ วรรัตนกาญจนา บ.๑/จ และ
บ.๑/ถ เหมือนฉบับพิมพ์
น.๔๔ บ.๖ ก็ประชุมชลีคัล	๙ ฉบับ ก็ประชุมธุลีคัล บ.๑/ค เหมือน
ฉบับพิมพ์
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดไทย
บ.๔๕ บ.๘ -ณบัตรศุภใสสานต์ ๖ ฉบับ ณบัตรศุภใสสาร อีก ๔ ฉบับ
เป็น ณบัตรศุภใสสานตี้ บ้าง เหมือน ฉบับพิมพ์บ้าง
บ.๔๕ บ.๙ หลั่งน้ำสิโบทกธารา ๑๐ ฉบับ ยังทักษิโณทกธารา บ้าง
ยังน้ำสิโนทกธารา บ้าง เหมือนฉบับพิมพ์ บ้าง
น.๔๕ บ.๑๐ บทโมกข์สืวาไลย	๗ ฉบับ (สอบพิเศษ ๒ ฉบับ) เป็น บท
โมกขสืวา บ้าง บทโมกษสืวา บ้าง ปถโมกขทิวา บ้าง
บ.๔๕ บ.๑๒ ครั้นเสร็จบวรบาท ๘ ฉบับ (สอบพิเศษ ๒ ฉบับ) เป็น
มุนินทรก็ลา	ครั้นเสร็จ นบวรบาทมุนินทรก็คลา บ้าง
น.๔๕ บ.๑๔ สรรพแสนยากรพฤฒิ ๖ ฉบับ สรรพแสนยากรพฤนทพร้อม พลมไหย	พลมไหย บ.๑/จ และ บ.๑/ถ เหมือน
ฉบับพิมพ์
น.๔๕ บ.๑๙ -ดูรโศกโศกา	๘ ฉบับ “ดูรศัลยโศกา บ.๑/จ และ
บ.๑/ถ เหมือนฉบับพิมพ์
บ.๔๕ บ.๑๙ พิลาป	๖ ฉบับ พิลาศ (พิลาศ : อ่อน, อ่อนใจ)
น.๔๕ บ.๒๑ เคยนบอภิวาท ทุกวัน๗ ฉบับ เคยอภิวาททุกทิวัน (เขียน ทิว
รร ก็มื)
น.๔๕ บ.๒๒ โอ้แสนสนุกนิมณฑป บ.๑/ม และ บ.๑/ฟ โอ้แสนสนุกนิมรฎป ประดุจวิชยันต์	ประดุจวิชยันต์
ฉบับพิมพ์	ฉบับสมุดทย
น.๔๖	บ.๒	ธารไหลรรินริน	บ.๑/ม และ บ.๑/ฟ ธารไหลรื่นริน
สุคนธี้	สุคนธ
น.๔๖ บ.๕ อ้าอ้าปาระ,ชะบี้สงัด ลางฉบับเป็น อ้าอ้าปานขบี้สงัด ศัพทเสงียบ	คับทเสง็ยบ	คำยังขาดอยู่
น.๔๖ บ.๗ โหยหวนหาพุทธบาท ๗ ฉบับ โหยหวนหาพุทธบาท?นวร ซินาถวรญาณ	ญาณ
น.๔๖ บ.๙ ข้อเสียงคัลยสมร	๘ ฉบับ แซ่เสียงคัลยสมรเสมอคับทเรไร
เสมอคัพทเรไร
น.๔๖ บ.®๏ แสนโศกจรดคิริทวา ลางฉบับเป็น แสบโศกจรดลคิริทวาเรศ เรศทิมวันต์	ทิมวันต์ บ. ๑/จ และ บ. ๑/ถ เป็น
แสบโศกจรคิรีย์ทวา เรศทิมวันต์
น.๔๖ บ.®๒ คณา	ลางฉบับเป็น คณนา บ้าง คนา บ้าง
น.๔๖ บ.®๖ วิพรประสิทธิคม	๖ ฉบับ เป็น ฤทธึ๋พรประสิทธิคม
บ.๑/ม และ บ.๑/พ ฤทธิประสิทธิคม แต่ บ.๑/จ และ บ.๑/ถ เหมือนฉบับพิมพ์
คำอธิบาย โคลงนิราศพระพุทธบาท
โคลงนิราศพระพุทธบาท ผลงานของ พระมหานาค วัดท่าทราย เป็นวรรณคดีสมัยอยุธยาตอนปลาย ต้นฉบับพบรวมอยูในหนังสือสมุดไทย เรื่อง “โคลงกวีโบราณ” สันนิษฐานว่าแต่งขึ้นคราวเดียวกับ บุณโณวาทคำฉันท์ แต่พบคำประพันธ์เพียง ๒๕ บทและไม่จบเรื่อง ข้อความข้างท้ายขาดหายไป
โคลงนิราศพระพุทธบาท ประกอบด้วยโคลง ๔ สุภาพ จำนวน ๒๕ บท เนื้อหาพรรณนาการเดินทางไปนมัสการรอยพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี เริ่มด้วยบทพรรณนาถึงความเศร้าโศกที่ต้องจากนางผู้เป็นที่รัก กวีได้เข้าขอพรที่วัดตองปุ จากนั้นจึงเดินทางผ่านบ้านกระทุ่ม หนองคนที บ้านท้ายพิกุล บางโขมด และบ้านแม่ลา ระหว่างทางเมื่อกวีผ่านสถานที่ หรือพบเห็นสิ่งต่าง ๆ ก็จะนำมาแต่งเป็นโคลงพรรณนาความคิดถึงที่มีต่อนาง ตามต้นฉบับสมุดไทยบทประพันธ์สิ้นสุดเมื่อกวีเดินทางมาถึงบ้านพิศ ตอนท้ายกวีกล่าวเปรียบเทียบว่า นางมีคุณสมบัติ ๓ ประการ คือ เนตรคมดุจศร เสียงไพเราะ และมีรูปโฉมที่สามารถผลาญบุรุษได้ เข่นเดียวกับศร ๓ เล่มที่พระรามใช้สังหารยักษ์
โคลงนิราศพระพุทธบาท
๏ เห็นรอเรียมเนื่องน้อย	ใจเอง
รอระยำโยงเยง	แย่งร้าง
รอเอยจักโกรงเกรง	ไปเท่า ใดนา
จากจำเนียรนุชร้าง	ร่างไร้ราวรอ ฯ
๏ ถึงวัดตองปุเข้า	ขอพร
เห็นแต่เรือหมู่มอญ	แม่ค้า
พีดำล่ำไหล่คอน	เรือเร่
หน้าบ่มีหมดหน้า	ดุจหน้านวลผจง ฯ
๏ คล้องช้างช้างเถื่อนร้าง	แรงโขลง
มาพิโยคอยู่โรง	เร่งเศร้า
พังพาคณาโยง	ยังป่า ไปฤๅ
เรียมคำนึงนุชเหน้า	หนึ่งช้างคนึงโขลง ฯ
๏ ดำบลชนบทโอ้	อาทร
ตอตะเคียนใครรอน	จึ่งด้วน
เหมือนเรียมนิราสมร	มาเปลี่ยว
ไม้ดั่งไมตรีม้วน	ขาดค้างทางเกษม ฯ
๏ ถึงบ้านกระทุ่มไท้	ชลธี
กรกระทุ่มทรวงตี	อกห้าย
ดูดงกระทุ่มทวี	ทุกข์เทวศ อกเอย
ดอกตระการกลคล้าย	เกษน้องนางเสย ฯ
๏ ดำบลชลน้ำหนึ่ง	หนองมี
นามชื่อหนองคนที	ใส่น้ำ
เห็นหนองพร่องวารี	ริมขุ่น
เรียมก็ขุ่นใจช้ำ	เช่นน้ำในหนอง ฯ
๏ นางผาผาแผ่นกลิ้ง	กลางดง
แลประเล่ห์ทรงองค์	แม้ไซ้
นารีพี่ยรรยง	เยาวรูป
ผาจะทำแท่นให้	แก่น้องนางนอน ฯ
๏ ฤๅไทเทเวศร์ไท้	ธิดา ท่านนา
ซึ่งสำนักนิ์ในผา	ตกนี้
ใฝ่ใจจะบูชา	ชมรูป
แม้ว่าจริงจงชี้	ช่องให้เห็นองค์ ฯ
๏ จุดเทียนประทับแหว้น	เวียนถวาย
ธูปประทีปโคมราย	รอบล้อม
ทักษิณสำรวมกาย	อภิวาท
เสร็จสมโภชแล้วน้อม	นอบเกล้าบทศรี ฯ
๏ ถึงทางประเทศไท้	ทางหลวง
ท้ายพิกุลกลัดทรวง	พี่ดิ้น
นางเพียงพิกุลพวง	มาลิศ
จวนจะวายกลิ่นสิ้น	สุดร้อนเรียมคนึง ฯ
๏ ถับถึงบางโขมดโอ้	อัษฎงค์
ควรโขมดพาหลง	หลอกเหล้น
ยามเย็นยิ่งเอองค์	หลงเถื่อน
หลงที่กรุยตรงเส้น	สี่ร้อยรายทาง ฯ
๏ แม่ลาลาลดไห้	หาศรี
ฤๅแม่ลีลาลี	ลาศเต้า
ลาลดระทดทวี	ทุกข์เทวษ บ้างเลย
ลาแม่ลาแล้วเจ้า	จากแล้วลาสมร ฯ
๏ เรียมเมิลมยุเรศฝ้าย	ฟ้อนฝูง
นางมยูรหมู่ยูง	ย่างย้าย
บรรพตพิไสยสูง	สังวาศ
ดูดำเนินนกคล้าย	แม่คล้ายยูงยล ฯ
๏ เห็นหงส์เหินห่างขู้	เดียวเหิน
เยื้องย่องมองมุ่งเมิล	เมี่ยงหมิ้ง
ดั่งเรียมดุจเดียวเดิน	เออาต มานา
โหยระทดใจหนิ้ง	นึกน้องนองชล ฯ
๏ นกน้อยลงเล่นน้ำ	ในบาง
บอกวิโยคเยาวพลาง	พี่ชี้
ธานีนทีทาง	แสนสนุกนิ์ นกเอย
นกก็เลื่อนลอยลี้	เล่นแล้วบอกลาง ฯ
๏ นางนวลนางนกน้อย	บินมา
เรียมก็สั่งสารา	นกนั้น
นางนวลแม่ครวญหา	นวลแม่ หมองฤๅ
นกนิยมสารซั้น	สู่แล้วลานวล ฯ
๏ บำมรุบำราศเบื้อง	บำมรุง
เวรวิบัติใดจุง	จากเจ้า
ไยบุญพ่อพึงผดุง	เผด็จบาป บ้างนา
เจ็บจรเทินทนเศร้า	สุดร้อนเรียมคนึง ฯ
๏ พิกุลเกิดเกลื่อนใกล้	อาราม
ท้ายพิกุลกลางสนาม	สนุกนิ์นี้
มณฑลพิกุลงาม	คือฉัตร เฉลิมฤๅ
ดูระดูดอกกี้	เมื่อไซ้ฤๅวาย ฯ
๏ กึกก้องดุเหว่าซั้น	เสียงหวาน
ว้าว่าเสียงเยาวมาลย์	แม่พร้อง
ภุรโดกดำเนินสาร	สังคีต
แว่วว่าเสียงสมรร้อง	ร่ำไห้หาเรียม ฯ
๏ เห็นโศกเรียมเร่งเศร้า	สงสาร
โศกร่วงโรนโรยราน	แก่เถ้า
โศกเอยจะยืนนาน	อยู่เมื่อ ใดนา
ดูโศกดูเรียมเศร้า	โศกเศร้าเหมือนเรียม ฯ
๏ พิกุลเอยเคยรศหรื้น	หอมหวาน
พิกุลวิกลการ	แก่แล้ว
พิกุลจะยืนนาน	สักเมื่อ ใดนา
ดูพิกุลนี้ห่อนแคล้ว	คลาศคล้อยความตาย ฯ
๏ รำดวนรำดับด้าว	ใดควร
เก็บประมวญชวนนวล	นุชน้อง
รำดับรำดวนจวน	วรบาท พระนา
สองประสงค์สัตย์พร้อง	ชาติโพ้นพบกัน ฯ
๏ มาถึงบ้านพิศพื้น	พรรณผัก
เถาถั่วแตงแฟงฟัก	ฟายเฟื้อย
งางอกดอกคำปัก	เปนช่อ
เข้าฟ่างซ่างรวงเรื้อย	ป่านเปื้อนปนกระเจา ฯ
๏ สามเล่มราเมศไท้	สังหร
แม่ก็ทรงสามศร	เปรียบท้าว
ท่านผลาญอสุรมรณ์	ลาญชีพ
เจ้าก็ผลาญชายอกร้าว	มอดม้วยดูเสมอ ฯ
๏ ศรเนตรเสียบเนตรค้น	คมขัน
ศรสำเนียงตรึงกรรณ	ส่งซ้ำ
ศรโฉมแม่ยิงยัน	ยายาก
ต้องผู้ใดอกช้ำ	เฉกท้าวสาดศร ฯ
คำอธิบาย กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก
กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก พระนิพนธ์ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ ทรงพระนิพนธ์คราวเดียวกับ กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง เมื่อครั้งตามเสด็จสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศไปทรงนมัสการและสมโภชรอยพระทุทธบาท สระบุรี เดิมเรียกกาพย์ห่อโคลงนี้ว่า นิราศพระบาท ต่อมาจึงเปลี่ยนเป็น กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก เพื่อให้คล้องกับกาพย์ห่อโคลงนิราศธารทองแดง ดังที่ธนิต อยู่โพธิ์ อธิบายดังนี้
“กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศกนั้น แต่ก่อนเคยเรียกมาว่า นิราศพระบาท แต่ในบทพระนิพนธ์เรื่องนี้เอง ได้ทรงอ้างถึงการเสด็จประพาสธารโศก ดังปรากฏในบทกาพย์และโคลงที่ ๘๕... จึงเรียกไว้ในฉบับนี้ว่า กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก เพื่อให้เป็นคู่กับ กาพย์ห่อโคลงนิราศธารทองแดง ตามที่เคยเรียกกันมาแต่ก่อน...”
กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก พิมพ์ครั้งแรกในหนังสือวิทยาจารย์ ร.ศ. ๑๓๐ (พ.ศ. ๒๔๕๔) ใช้ชื่อว่า กาพย์ห่อโคลงนิราศเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์ ต่อมากรมศิลปากรตรวจสอบชำระใหม่ในพ.ศ. ๒๕๐๕ ได้ทำเชิงอรรถเพิ่มเติม พร้อมรูปภาพและแผนที่ประกอบ
รูปแบบคำประพันธ์เป็นกาพย์ห่อโคลงจำนวน ๑๕๒ บท ขึ้นต้นด้วยโคลง ๔ สุภาพ ๒ บท กล่าวถึงนามกวีผู้ทรงพระนิพนธ์ และเนื้อหาของเรื่อง เนื้อหาเริ่มต้นด้วยการพรรณนาความงามแต่ละส่วนของนาง ได้แก่ ผม ไรผม ผิว หน้าผาก คิ้ว ดวงตา จมูก ริมฝีปาก ฟัน หู คอ บ่า ทรวงอก แขน นิ้ว เอว ท้อง ขา ปลีน่อง เท้า จากนั้นกวีพรรณนาถึงความรักที่มีต่อนาง ความคิดถึงที่ต้องพลัดพรากจากกัน โดยพรรณนาไปตามลำดับเวลาตั้งแต่เช้าไปจนคํ่า ครํ่าครวญตามลำดับวัน เดือน ฤดูกาล และ ปี รำพันตั้งแต่เวลาเช้าย่ำฆ้องจบถึงตีสิบเอ็ด จากวันอาทิตย์ถึงวันเสาร์ เดือนห้าถึงเดือนสี่ ฤดูคิมหันต์ถึงเหมันต์ และปีชวดถึงปีกุน ลักษณะการครํ่าครวญผ่านเวลาเช่นนี้คล้ายคลึงกับการคร่ำครวญในโคลงทวาทศมาส
ต่อจากนั้น กวีกล่าวถึงขบวนเสด็จพยุหยาตราทางสถลมารคไปนมัสการรอยพระพุทธบาท บรรยายรายละเอียดในขบวน ประกอบด้วยเครื่องสูง เหล่าสาวสนม บรรยายความงดงามของธรรมชาติระหว่างทาง พืชพรรณไม้ สัตว์ชนิดต่าง ๆ กวีระบุไว้ว่าการแต่งครั้งนี้มิได้พลัดพรากจากนางจริง แต่เป็นการแต่งตามขนบวรรณคดีเท่านั้น กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศกจบด้วยโคลงกระทู้ ๓ บท ระบุชื่อกวีผู้ทรงนิพนธ์และระบุว่าวรรณคดีเรื่องจบบริบูรณ์
กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก
๏ เจ้าฟ้า ธรรมท่านแท้	พยายาม
ธิเบศร์ กุมารนาม	บอกแจ้ง
ไชยเชษฐ ปัฐาคาม	ภิรภาพ
สุริยวงศ์ ทรงกาพย์แกล้ง	กล่าวเกลี้ยงโคลงการ ฯ
๏ กาพย์โคลงชมเถื่อนถ้ำ	ไพรพง
เจ้าฟ้าธิเบศร์ทรง	แต่งไว้
อักษรบวรผจง	พจนาดถ์
ใครอ่านวานว่าให้	เรื่อยต้องกลโคลง ฯ
๑
๏ สองชมสองสมพาส	สองสุดสวาทสองเรียงสอง
สองกรสองตระกอง	สองคลึงเคล้าเฝ้าชมกัน ฯ
๏ สองชมสมพาสสร้อย	ศรีสมร
สองสมพาสสองเสมอนอน	ครุ่นเคล้า
สองกรก่ายสองกร	รีบรอบ
สองนิทร์สองเสน่ห์เหน้า	แนบน้องชมเชย ฯ
๒
๏ ชมเผ้าเจ้าดำขลับ	แสงยับยับกลิ่นหอมรวย
ประบ่าอ่าสละสลวย	คือมณีสีแสงนิล
๏ ชมเกศดำขลับเจ้า	สาวสลวย
แสงระยับหอมรวย	กลิ่นแก้ว
ละเอียดเสียดเส้นสวย	ประบ่า
คือมณีเนื้อแล้ว	คลับคล้ำแสงนิล ฯ
๓
๏ ไรน้อยรอยระเรียบ	เปนระเบียบเทียบตามแนว
ริมเกล้าเพราสองแถว	ปีกผมมวยรวยไรนาง
๏ ไรน้อยรอยแหนบทึ้ง	ถอนแถว
เป็นระเบียบตามแนว	รอบเกล้า
ริมเผ้าเพราพริ้งแวว	แลเลิศ
ผมมวยรวยปีกเจ้า	เรียบร้อยไรงาม ฯ
๔
๏ พิศงามตามนะลาต	สายสุดสวาทผาดผายขึง
ราบผ่องดวงพอพึง	ฤๅดีกลุ้มคลุ้มดวงแด
๏ พิศพรรณนะลาตเจ้า	ใครถึง
สุดสวาทผาดผายขึง	อ่าหน้า
ราบผ่องดวงพอพึง	ใจโลก
ยวลฤดีในหล้า	คลั่งคลุ้มใฝ่ฝัน ฯ
๕
๏ ชมขนงก่งเกาทัณฑ์	ดำเป็นมันกันเฉิดปลาย
เป็นระเบียบเรียบรอยราย	ชายชำเลืองเยื้องยวลงาม
๏ ภมูธนูหน่วงน้าว	เหมือนหมาย
ดำมีมันกั้นปลาย	เฉิดช้อย
ระเบียบเรียบงามชาย	ชมชื่น
เหลือบแลแต่สักน้อย	เพริดพริ้งเพราคม ฯ
๖
๏ ชมน้องสองไนยนา	แลมาชายละลายอารมณ์
เพราพริ้มยิ้มตาคม	เป็นมันเคลือบเหลือบแลงาม
๏ พิศน้องสองเนตรพริ้ม	เพราคม
ขนเนตรงามสวยสม	สั่งด้วย
เมียงม่ายชายเชยชม	แสนลาภ
เป็นโทษหรือเกรงม้วย	เษกซร้องมองดู ฯ
๗
๏ นาสาอ่าแลเลิศ	งามประเสริฐเกิดด้วยบุญ
เหมือนของามลมุน	ลม่อมเจ้าเพราเพริศจริง
๏ นาสิกแลเลิศล้ำ	ใครปุน
งามแง่แท้เที่ยงบุญ	เลื่องหล้า
คือของอสวยสุน	ทเรศ
เพราเพริศพริ้งจริงเจ้า	อ่าพ้นฝูงหญิง ฯ
๘
๏ โอฐงามยามยิ้มแย้ม	คางแสล้มแก้มเปรียบปราง
ทองแท่งแกล้งขัดกลาง	ทาผิวเนื้อเยื่อใยนวล
๏ โอฐงามยามยั่วยิ้ม	แดงสอง
แฉล้มคางปรางเปรียบทอง	ก่องแก้ม
ผิวพรรณสุวรรณปอง	เทียบทาบ
นิ่มเนื้อเมื่อสรวลแย้ม	ยิ่งเย้าใจชาย ฯ
๙
๏ พิศฟันรันเรียงเรียบ	เปนระเบียบเปรียบแสงนิล
พาทีพี่ได้ยิน	ลิ้นบกระด้างช่างเจรจา
๏ ชมทันต์รันเรียบริ้ว	เรียมถวิล
ระเบียบเรียบแสงนิล	ย่องย้อย
พาทีพี่ฟังยิน	พจนาดถ์
ลิ้นเล่ห์เสนาะเพราะถ้อย	กล่าวเกลี้ยงเสียงใส ฯ
๑๐
๏ พิศกรรณอันนฤมล	กลีบอุบลยลเปรียบปลาย
หูไวใจแม่นหมาย	คอยสั่งใดได้ยินเร็ว
๏ กรรณาน้อยแน่งเนื้อ	นฤมล
คือกลีบอุบลยล	เลื่องเหล้า
หูไวใจแม่นผล	บุญแต่ง
เรียมคอยสั่งใดเจ้า	ด่วนได้ยินพลัน ฯ
๑๑
๏ พิศพักตร์ลักขณาน้อง	เป็นนวลผ่องก่องกอมหมาย
แจ่มจันทร์วันเพ็ญฉาย	นวลงามนักพักตร์อรเหมือน
๏ ชมพักตร์ลักษณอ่าอ้าง	โฉมฉาย
นวลผ่องก่องกลมหมาย	มุ่งต้อง
แจ่มจันทร์วันเพ็ญคลาย	มูลเมฆ
นวลพักตราแห่งน้อง	พี่นี้มีเหมือน ฯ
๑๒
๏ พิศพรรณกัณฐาน้อง	ริ้วตกปล้องนวลผจง
กล่อมเทียบเปรียบคอหงส์	ไม่ยาวยื่นชื่นชมงาม
๏ กัณฐาพิศเพ่งเจ้า	สมองค์
ริ้วปล่องผ่องนวลผจง	เปล่งปล้อง
กลมเทียบเปรียบคอหงส์	รวยรูป
สวยสมกลมคอน้อง	ห่อนหยื้นยาวงาม ฯ
๑๓
๏ ชมบ่าอ่างามผาย	อกหมายราบปราบกดานทอง
นมเคร่งเต่งทั้งสอง	คือบงกชสดดอกขาว
๏ ชมกายผายบ่าเจ้า	ชายปอง
ทรวงราบปราบกดานทอง	เรียบร้อย
นมเคร่งเต่งเต้าสอง	เคียงคู่
คือบงกชสดน้อย	เต่งตั้งดวงขาว ฯ
๑๔
๏ กรน้อยทั้งสองข้าง	เปรียบงวงช้างพระอินทรา
เปลากลมสมกายา	ยามเมื่อเจ้าเท้าแขนงาม
๏ กรน้อยเปรียบเช่นช้าง	ไอยรา-
วัณแต่งวงเอามา	เทียบเจ้า
เปลากลมสมกายา	เรียวรูป
คราวเมื่อน้องนั่งเท้า	อ่อนล้ำแขนงาม ฯ
๑๕
๏ นิ้วนางพี่พิศเพี้ยน	เล็บย้อมเทียนแสงเฉิดฉัน
นิ้วแดงแสงมีพรรณ	กลมคือปั้นฟั่นเทียนกลึง
๏ นิ้วนางเรียวรูปต้อง	ตาเรียม
เล็บแดงทับทิมเทียม	ก่ำแก้ว
นิ้วแดงใคร่และเลียม	โลมลูบ
งามเปรียบเทียนฟั่นแล้ว	ช่างซ้ำเกลากลึง ฯ
๑๖
๏ เอวอรอ่อนรทวย	สอาดสวยรวยรูปจริง
น้องอ่ากว่าฝูงหญิง	งามแต่เจ้าเล่าฦๅโฉม
๏ เอวอรอ่อนพี่หย้อม	แอบอิง
สมสอดสวยรวยจริง	จึ่งเหล้า
น้องอ่ากว่าฝูงหญิง	ในโลก
รูปร่างงามแต่เจ้า	เลื่องหล้าฦๅโฉม ฯ
๑๗
๏ นาภีพี่นอนแนบ	บางระแทบแอบอิงองค์
ตระโพกรัดบขัดทรง	รวาดรวายชายพอใจ
๏ นาภีพี่แนบเน้น	นวลผจง
บางระแทบแอบองค์	นิ่มน้อง
ตระโพกรัดบขัดทรง	รวยรูป
สูงระวาดชายต้อง	ชอบเนื้อพึงใจ ฯ
๑๘
๏ ชมเพลาเจ้าเรียวรวย	คือต้นกล้วยสวยสดเปลา
เข่าแข้งงามกว่าเพลา	หรือพรหมกลึงจึงนางงาม
๏ อุรูดูเรียบร้อย	คือเหลา
ลำกล้วยกลมปลายเปลา	ห่อนแห้ง
ชังฆาธนูเหลา	เฉลิมรูป
หรือว่าพรหมกลึงแกล้ง	แต่งให้นางงาม ฯ
๑๙
๏ บาทางค์นางทั้งคู่	ดูก็งามตามกายา
นิ้วน้อยสร้อยสมสา	รูปของเจ้าเพราครบครัน
๏ บาทางค์ทั้งคู่ต้อง	เตือนตา
ชมแต่บนเกศา	ตราบเท้า
นิ้วกลมสมลักขณา	นวลนิ่ม
ชมชื่นร่างของเจ้า	เพริศพร้อมสมควร ฯ
๒๐
๏ ชมล้วนถ้วนสารพางค์	สุดแต่นางร่างเฉิดฉิน
นารีที่แดนดิน	คนใดใดไม่เสมอสมร
๏ ชมล้วนถ้วนสิ่งสิ้น	สรรพางค์
งามแต่นางควรวาง	แท่นไว้
นารีที่ดินทาง	ภูวโลก
หาแห่งใดไม่ได้	ดั่งน้องเสมอสมร ฯ
๒๑
๏ กรรมใดให้จำจาก	เปนวิบากพรากกันจร
ไกลข้างร้างแรมอร	ให้พี่คร่ำร่ำโศกา
๏ กรรมใดจำจากเจ้า	สายสมร
ลำบากพรากเจียวจร	จากข้าง
ไกลข้างร้างแรมอร	วรภาคย์
เรียมคร่ำครวญอ้างว้าง	แหบไห้โหยหา ฯ
๒๒
๏ ย่ำฆ้องเจ้าพี่เอ๋ย	พี่ย่อมเคยเชยพักตรา
จุดไฟให้บูชา	พระพุทธเจ้าเจ้าเคยเตือน
๏ จตุรารุณเรื่องเรื้อง	เพลา
เรียมย่อมชมพักตรา	นั่งน้อม
จุดไฟให้บูชา	นบนอบ
พระพุทธเจ้าเจ้าหย้อม	นั่งเฝ้าคอยเตือน ฯ
๒๓
๏ โมงเช้าแล้วเจ้าพี่	เจ้าถ้วนถี่ดีการเรือน
หญิงใดไม่มีเหมือน	ใช้สอยดีพี่เคยชม
๏ โมงหนึ่งคนึงเจ้าเร่ง	สติเฟือน
เจ้าถ้วนถี่การเรือน	สั่งชี้
หญิงใดไม่มีเหมือน	นางเนตร
รู้นพครบการผี้	ช่วยต้องใจชม ฯ
๒๔
๏ สองโมงเช้าหึ่งหึ่ง	พี่ตลึงกอดเข่าเหงา
เวลามาทันเรา	พี่กับเจ้าไม่เห็นเลย
๏ สองโมงหุ่ยหุ่ยเข้า	เรียมคนึง
พี่กอดเข่าเหงาตลึง	โศกเศร้า
เวลาเท่าทันถึง	จำพราก
กรรมพี่กับกรรมเจ้า	หากให้เห็นกัน ฯ
๒๕
๏ เพลาสามโมงเช้า	เจ้าแต่งองค์ทรงน้อยงาม
พูดจาว่าถ้อยความ	ตามมีกิจนิตย์เนืองมา
๏ ไตรยานาฬิกาเช้า	โฉมยง
ตกแต่งอรองค์ทรง	แน่งน้อย
พูดจาว่าความจง	ภักดิ์เลิศ
มีกิจพิดทูลถ้อย	แก่เรี้ยมเสมอมา ฯ
๒๖
๏ เจ้าพี่สี่โมงเช้า	ดูกับเข้าแลของหวาน
เสร็จเจ้าเอามากราน	หมอบพัดวีพี่เกษมสันต์
๏ สี่โมงเช้าเจ้าพี่หย้อม	ดูการ
เครื่องเข้าเล่าของหวาน	แต่งไว้
เสร็จเจ้าเข้ามากราน	กรายแซ่
โบกปัดพัดวีให้	พี่นี้สำราญ ฯ
๒๗
๏ เพลาห้าโมงเช้า	เรียมกินเข้าเจ้ามาคัล
ว่องไวใช้สอยขยัน	หานางใดไม่เหมือนเลย
๏ ห้าโมงยามเมื่อเช้า	เชยอร
กินเข้าชมนวลสมร	หมอบเฝ้า
ว่องไวใช้สอยสอน	นางอื่น
หาสตรีเปรียบเจ้า	ห่อนได้เหมือนเลย ฯ
๒๘
๏ ย่ำเที่ยงเข้าหึ่งหึ่ง	เคยเคล้าคลึงรึงกายา
เสน่ห์สนิทนิทรามา	บัดนี้พี่บเห็นเลย
๏ ย่ำเที่ยงหึ่งหึ่งก้อง	นาฬิกา
เคยเกลือกคลึงกายา	ไขว่ข้าง
สมสนิทนิทราสา	ทรภาพ
ไกลพี่เปลี่ยวอ้างว้าง	คลาศเคล้าฤๅเห็น ฯ
๒๙
๏ บ่ายโมงพี่โกรงกลุ้ม	จิตคลั่งคลุ้มสุมดวงแด
เจ้าพี่พี่จะแปร	หน้าไปต่อรอใครเลย
๏ บ่ายโมงทุกข์พี่กลุ้ม	คอยแล
จิตคลั่งทรวงดวงแด	สลัดหลิ้ม
แก้วพี่จะปรวนแปร	สมสู่
หญิงอื่นฤๅจักยิ้ม	ต่อด้วยใครเลย ฯ
๓๐
๏ ตีฆ้องสองโมงบ่าย	ทุกข์พี่ชายฟายน้ำตา
ร้อนรนบ่นครวญหา	ไกลพี่แล้วแก้วกลอยใจ
๏ ตีสองโมงบ่ายก้อง	แครงมา
พี่ชายฟายน้ำตา	ร่ำร้อง
ร้อนรนบ่นถามหา	สายสวาท
พี่ห่างแก้วแล้วน้อง	แน่งน้อยนงคราญ ฯ
๓๑
๏ เพลาสามโมงเย็น	เพื่อนเรียมเห็นเป็นทุกข์ทน
เขาถามความกังวล	จะบอกไปไป่ได้เลย ฯ
๏ เพลาสุริยบ่ายเบื้อง	เวหน
เพื่อนเห็นเป็นทุกข์ทน	บ่นบ้า
ถี่ถามความกังวล	ทนเทวษ
บอกบ่ได้เลยหน้า	เฝื่อนเลี้ยวเดิรหนี ฯ
๓๒
๏ เจ้าพี่สี่โมงเย็น	เร่งเปนเข็ญเห็นสาวศรี
อื่นมาหายินดี	มิได้เลยเคยชมนาง
๏ เพลาสุริยอ่อนเรื้อย	รังสี
พิศเพ่งเลงสาวศรี	เชื่องใช้
สาวอื่นพูดพาที	นบนอบ
ไม่ชื่นจริงยิ่งได้	เดือดร้อนคนึงนาง ฯ
๓๓
๏ เพลาห้าโมงเย็น	เรียมลำเค็ญด้วยโฉมตรู
นางเดียวเที่ยวแลดู	แก้วพี่อยู่ห่างหนใด
๏ บ่ายชายมาหึ่งซ้ำ	ตาฟู
ทุกข์เพื่อเฉิดโฉมตรู	โศกสร้อย
นางเดียวเที่ยวทางดู	แดนโลก
แก้วพี่นางสาวน้อย	อยู่แคว้นแดนใด ฯ
๓๔
๏ ย่ำฆ้องค่ำแล้วเจ้า	เพลาเล่าเข้าสนธยา
จุดเทียนเวียนส่องหา	เจ้าแห่งใดไม่เห็นเลย
๏ ราตรีรวีเลื่อนเลี้ยว	ลับตา
มัวมืดมนสนธยา	ค่ำแล้ว
ถือเทียนเวียนส่องหา	นางทั่ว
อยู่แห่งใดน้องแก้ว	ห่อนได้เห็นเลย ฯ
๓๕
๏ ทุ่มหนึ่งย่อมคลึงเคล้า	เนื้อพี่เจ้าเข้าแนบเนียน
สาวลม่อมย่อมจุดเทียน	ถือเทียนไว้ให้สูบยา
๏ ทุ่มหนึ่งพี่ย่อมเคล้า	คลึงเศียร
จูบกอดอรนอนเนียน	แนบไว้
สาวลม่อมย่อมจุดเทียน	ยาวยื่น
เจ้าจับเทียนไว้ให้	พี่นี้สูบยา ฯ
๓๖
๏ สองทุ่มรุมอกพี่	ฆ้องเขาตีพี่เจ็บตาง
กลุ่มใจไห้ครวญคราง	โหยไห้พลางนางฤๅเห็น
๏ สองทุ่มค่อนอกเข้า	ผางผาง
ฆ้องตีพี่เจ็บตาง	ปุ่มฆ้อง
กลุ้มใจไห้ครวญคราง	หาอยู่
โหยไห้ช้างนางน้อง	พี่นี้ฤๅเห็น ฯ
๓๗
๏ ยามหนึ่งคลึงเคยเคล้า	จูบกอดเจ้าเฝ้าชมกัน
เวรามาตามทัน	ให้ไกลข้างร้างแรมสอง
๏ ยามหนึ่งคลึงสวาทหน้า	นวลจันทร์
จูบกอดพลอดชมกัน	เกลือกเคล้า
เวราติดตามทัน	ทำโทษ
ไกลค่างห่างชมเจ้า	เริศร้างแรมสอง ฯ
๓๘
๏ ราตรีสี่ทุ่มแล้ว	โอ้นางแก้วแคล้วคลาศไป
หมอนกอดทอดฤไทย	หายใจใหญ่ให้รำคาญ
๏ ราตรีสี่ทุ่มแล้ว	ลับไกล
น้องแก้วแคล้วเรียมไป	ขาดพร้อง
กอดหมอนทอดฤไทย	ทบท่าว
ลมแล่นพัดขัดข้อง	สวาทได้รำคาญ ฯ
๓๙
๏ เพลาห้าหึ่งทุ่ม	คือเพลิงรุมสุมกลางใจ
ร้อนเรียมเทียมร้อนไฟ	อีกหนามรุมกลุ้มเสียบทรวง
๏ เพลาห้าทุ่มพี่	คนึงใน
เพลิงผ่าวเผาดวงใจ	คลั่งคลุ้ม
ร้อนเรียมเทียมร้อนไฟ	ลนล่าว
อีกหนามหนามากลุ้ม	เสียบไส้ในทรวง ฯ
๔๐
๏ ย่ำฆ้องสองยามเข้า	พี่ไกลเจ้าเหงาตลึง
นิทราผ้าคลุมขึง	หญิงใดวอนห่อนเจรจา
๏ สองยามย่ำฆ้องพี่	รำพึง
ไกลเจ้าเหงาเงียบตลึง	ยิ่งไข้
นิทราผ้าคลุมขึง	ไสยาศน์
หญิงอื่นวอนห่อนได้	กล่าวเกลี้ยงพาที ฯ
๔๑
๏ เจ็ดทุ่มรุมความทุกข์	ไม่เป็นสุขขุกคำนึง
ว้าวุ่นครุ่นคิดถึง	แต่นวลเจ้าทุกเพรางาย
๏ เจ็ดทุ่มรุ่มรึงร้อน	รำพึง
สุขบ่มีคำนึง	ก่อนกี้
ว้าวุ่นครุ่นครวญถึง	สังวาส
คิดแค้นวรนุชนี้	ค่ำเช้าเพรางาย ฯ
๔๒
๏ แปดทุ่มกลุ้มทุกข์ชาย	ลเมอลมายคล้ายเหมือนมา
เรียมตื่นฟื้นกายา	เที่ยวหาไหนไม่พบเลย
๏ แปดทุ่มกลุ้มเทวษสร้อย	โศกา
นอนลเมอเหมือนมา	แนบใกล้
เรียมฟื้นตื่นกายา	แลเปล่า
หาที่ไหนไป่ได้	สบน้องเรียมเลย ฯ
๔๓
๏ สามยามความรักกัน	เร่งโศกศัลย์หวั่นใจถึง
ยามค่ำร่ำรำพึง	ถึงสามยามตามกรุณา
๏ สามยามความเสน่ห์เคล้า	เคยคลึง
โศกศัลย์หวั่นใจถึง	ทุ่มนี้
พลบค่ำร่ำรำพึง	คนึงเนื่อง
ถึงสามยามแล้วถี้	พี่เอื้อเอ็นดู ฯ
๔๔
๏ สิบทุ่มเจ้าพี่เอ๋ย	เมื่อไรเลยจะพบพาน
งามนักพักตร์เบิกบาน	จะหาได้แต่ใดมา
๏ สิบทุ่มนางแน่งน้อย	นงคราญ
กี่เมื่อจะพบพาน	คู่เคล้า
งามนักพักตร์เบิกบาน	เรียมร่อ
เรียมจักเที่ยวหาเจ้า	ห่อนได้มาเลย ฯ
๔๕
๏ ตีสิบเอ็ดเสร็จครวญหา	แต่เช้ามาคุ้มราตรี
จวบจนพระสุริย์ศรี	เสร็จรถทองส่องสกล
๏ สิบเอ็ดเสร็จคร่ำไห้	หาศร
ในทิวาราตรี	แหล่งหล้า
จวบจวนพระสุริย์ศรี	ล่าเลื่อน
เสร็จรถทองท่องฟ้า	ส่องแคว้นแดนดิน ฯ
๔๖
๏ แสงทองเรืองรองราง	ขึ้นกระจ่างสว่างเวหา
รุ่งแล้วแก้วกัลยา	สุดเสนหาไม่มาเลย
๏ แสงเงินแสงนากผุ้ง	แสงทอง
แสงสว่างเรืองรังรอง	อร่ามฟ้า
รุ่งแล้วแคล้วเคยสอง	สังวาส
โอ้สายสุดสวาทข้า	ห่อนได้เห็นเลย ฯ
๔๗
๏ วันอาทิตย์นิทร์นอนแนบ	เคยอิงแอบแทบอกชาย
ทิพากรซ่อนนางสาย	สุดสวาทพี่นี้ฤๅไฉน
๏ อาทิตย์นิทร์แนบน้อง	โฉมฉาย
อิงแอบแทบทรวงชาย	ริกรี้
ทิพากรซ่อนนางสาย	สมรมิ่ง
แสนสุดสวาทพี่นี้	แนบเนื้อชมโฉม ฯ
๔๘
๏ วันจันทร์พันกันอยู่	เจ้าโฉมตรูคู่เคียงหมอน
ยามจันทร์เกลือกจันทร	พาซ่อนไว้ให้เรียมศัลย์
๏ จันทรกรพาดน้อง	แนบนอน
เคยคู่เคียงเรียงหมอน	แนบข้าง
ยามจันทร์เกลือกจันทร	โลมล่อ
พาซ่อนไว้ให้ร้าง	เริศน้องนานวัน ฯ
๔๙
๏ ครั้นถึงวันอังคาร	เรียมรำคาญพลางพลุ่งไป
อังคารรำคาญใจ	ฤๅซ่อนไว้ให้เรียมตรอม
๏ วันอังคารเริศร้าง	อรไกล
เรียมร่ำรำคาญไป	เพื่อน้อง
อังคารรำคาญใจ	เรียมรอด
ฤๅซ่อนไว้ในห้อง	ฟากฟ้าเมืองแมน ฯ
๕๐
๏ วันพุธเดินพุธคุ้ม	นางอุ่นอุ้มคลุมนอนใน
พระพุธยุดนางไป	ลักลอบชมสมพาสฤๅ
๏ วันพุธพุธพร่ำคุ้ม	ฤๅไกล
นางย่อมคลุมนอนใน	อุ่นอุ้ม
พระพุธยุดนางไป	สมพาส
เกรงเกลือกอายคนกลุ้ม	ซ่อนน้องโฉมฉาย ฯ
๕๑
๏ วันพะหัสกำหนัดนาง	บห่างครึ่งกึ่งนิ้วมือ
พระหัตถ์ยื่นมือถือ	ข้อมืออรช้อนชมไฉน
๏ วันพระหัสกำหนัดน้อง	คราวครือ
บ่ห่างหว่างนิ้วมือ	กิ่งก้อย
พระหัตถ์ยื่นมือถือ	เมียมิ่ง
ชมชื่นอื่นอรสร้อย	นิ่มเนื้อไปไฉน ฯ
๕๒
๏ วันศุกร์รสสมพาส	เจ้าสุดสวาทอาจเสมอใจ
วันศุกร์จะสุขไฉน	ด้วยไกลข้างร้างแรมสมร
๏ วันศุกร์สมพาสน้อง	นอนใน
สุดสวาทขาดกลางใจ	แอบอ้าง
วันศุกร์จะสุขไฉน	ทนเทวษ
ด้วยมีใจเริศร้าง	ห่างน้องแรมศรี ฯ
๕๓
๏ วันเสาร์เดือนคุมรอด	เจ้างามสอดกอดถนัดมือ
เสาร์พักตร์รักนางฤๅ	เสาร์ซ่อนไว้ในเรือนเสาร์
๏ วันเสาร์กุมเจ้ารอด	คลึงครือ
งามสอดกอดถนัดมือ	กลิ่นใกล้
เสาร์พักตร์รักนางฤๅ	เสาร์ซ่อน
เมียมิ่งพี่นี้ไว้	แห่งห้องพิมานเสาร์ ฯ
๕๔
๏ สงสารร่ำรักกัน	ถ้วนเจ็ดวันอันใจชาย
รักเมียเสียตัวตาย	สายสุดใจไม่เห็นเลย
๏ สงสารร่ำรักเจ้า	โฉมฉาย
ถ้วนเจ็ดวันใจชาย	ชื่นชี้
รักเมียเสียตัวตาย	ดีกว่า
สายสุดสวาทที่นี้	ห่อนได้เห็นเลย ฯ
๕๕
๏ เดือนห้าอ่าโฉมงาม	การออกสนามตามพี่ไคล
สงกรานต์การบุญไป	ไหว้พระเจ้าเข้าบิณฑ์ถวาย
๏ เดือนห้าอ่ารูปล้ำ	โฉมฉาย
การออกสนามเหลือหลาย	หลากเหล้น
สงกรานต์การบุญผาย	ตามพี่
พระพุทธรูปฤๅเว้น	แต่งเข้าบิณฑ์ถวาย ฯ
๕๖
๏ เดือนหกสรกฝนสวรรค์	จรดนังคัลตามพิธี
แรกนาเข้าธรณี	พี่ดูเจ้าเปล่าใจหาย
๏ เดือนหกตกครั่นครื้น	ฝนสวรรค์
พิธีจรดนังคัล	ก่อเกล้า
แรกนาจอมไอศวรรย์	กรุงเทพ
พี่แลบเห็นเจ้า	เปล่าแล้วใจหาย ฯ
๕๗
๏ เดือนเชฐเจ็ดค่ำแล้ว	พี่ยิ่งแคล้วแก้วกัลยา
ร่างระทวยสวยโสภา	พี่ว้าวุ่นขุ่นอารมณ์
๏ เดือนเชฐเจ็ดค่ำแล้ว	อกอา
เรียมเร่งไกลกัลยา	ขาดพร้อง
รูปน้อยสร้อยโสภา	วรภาคย์
ใจพี่วุ่นขุ่นข้อง	ขัดแค้นอารมณ์ ฯ
๕๘
๏ เดือนแปดเจ้าพี่คลา	เข้าพระวษาสังฆาราม
พรั่งพร้อมเจ้าย่อมตาม	ไปด้วยพี่สีฟันถวาย
๏ เดือนแปดพุทธบุตรเข้า	พระวษา
ทายกมีศรัทธา	ต่างเต้า
โฉมงามตามเรียมคลา	นบนอบ
เมี่ยงหมี่สีฟันเข้า	ธูปน้อมเทียนถวาย ฯ
๕๙
๏ เดือนเก้าเข้าค่ำหนึ่ง	พี่รำพึงถึงเทวี
หลับนอนบห่อนมี	สิ่งซึ่งสุขทุกข์คอยนาง
๏ สาวนดลมาศร้อน	รนหา
เรียมรำพึงชายา	แหบไห้
หลับนอนห่อนสบายอา	รมณ์รอด
สุขบ่มีแต่ได้	โศกสร้อยคอยศรี ฯ
๖๐
๏ เดือนสิบเจ้าสร้อยสวาท	พิธีราชตามโบราณ
ช้างม้าอ่าสระสนาน	ผัดพานไล่ไม่เห็นอร
๏ ภัทรบทดลมาศแล้ว	สงสาร
สารทพิธีโบราณ	ห่อนเว้น
ช้างม้าอ่าสระสนาน	วรรูป
เขาผัดพานไล่เหล้น	ไป่ได้เห็นอร ฯ
๖๑
๏ เดือนสิบเบ็ดเสร็จสำแดง	เรือกิ่งแข่งตามพิธี
พายงามตามชลธี	พี่แลเจ้าเปล่าเป็นดาย
๏ อาสุชดลมาศแคว้น	กรุงไกร
เรือกิ่งกระพรหมไชย	ชื่นสู้
กิ่งไกรสรจักรไคล	เทียบท่า
ทองอร่ามงามแข่งขู้	พี่นี้คนเดียว ฯ
๖๒
๏ เดือนสิบสองถ่องแถวโคม	แสงสว่างโพยมโสมนัสา
เรืองรุ่งกรุงอยุธยา	วันทาแล้วแก้วไป่เห็น
๏ กติกมาศก้อง	แถวโคม
แสงสว่างแลลอยโพยม	ผ่องแผ้ว
อยุธยาเปรียบแสงโสม	ใสส่อง
ชมชื่นวันทาแล้ว	นิ่มน้องฤๅเห็น ฯ
๖๓
๏ เดือนอ้ายผายกรุงท้าว	พิธีว่าวกล่าวกลแสดง
เดือนนี้พิธีแคลง	กลุ้มท้องฟ้าคลาอรไกล
๏ มฤคเศียรดลมาศเกล้า	ลมแรง
ว่าวง่าวพิธีแสดง	แหล่งหล้า
เรียกชื่อพิธีแขลง	โดยที่
สาวส่งขึ้นลอยฟ้า	ร่ายร้องคนึงสาว ฯ
๖๔
๏ เดือนยี่เจ้าพี่เอ๋ย	เจ้าย่อมเคยตามพี่ชาย
ดูรำยัมพวาย	พิธีท่านผ่านอยุธยา
๏ บุศมาศตามพี่ด้วย	เดือนฉาย
อรอ่าพี่รัมพรายกาย	ดวงหน้า
ดิรำปาวายสบาย	ดูเลิศ
พิธีท่านผ่านฟ้า	ครอบแคว้นแดนดิน ฯ
๖๕
๏ เดือนสามเคยตามพี่	ดูพิธีธานย์เทาะห์แสดง
เผาเข้าเจ้างามแฝง	พงศ์พวกพ้องน้องเคยดู
๏ มาฆมาศอาจเปล่งถ้อย	เรียมแคลง
ธานย์เทาะห์พิธีแสดง	บอกเบื้อง
เผาเข้าเจ้าเคยแฝง	พงศ์พวก
โนนาดยุรยาตรเยื้อง	ย่างหน้าเอ็นดู ฯ
๖๖
๏ เดือนสี่พิธีตรุษ	เจ้างามสุดผุดผาดดี
ชำระพระชินศรี	หมดผงเผ่าเข้าบิณฑ์ถวาย
๏ การบุญผคุณมาศน้อง	นารี
ขาวสุดผุดผาดดี	ส่องแก้ว
ชำระสระสรงสี	พุทธรูป
ผงเผ่าเท่าหมดแล้ว	แต่งเข้าบิณฑ์ถวาย ฯ
๖๗
๏ สงสารเรียมคลาศน้อง	สิบสองเดือนเลื่อนครบปี
รัญจวนครวญหาศรี	สุดสวาทพี่นี้อยู่ไหน
๏ สงสารเรียมคลาศแคล้ว	สตรี
สิบสองเดือนเลื่อนครบปี	ขวบเข้า
รัญจวนครวญหาศรี	แสนสวาท
โออกว่านวลเจ้า	พี่นี้เป็นไฉน ฯ
๖๘
๏ ฤดูรูคิมหันต์	สาวโฉมสวรรค์พี่สูญหาย
ร้อนรนสกนธ์กาย	ชายนั่งนอนห่อนฤๅเย็น
๏ ฤดูสุริยเดชร้อน	โลกา
โฉมสวรรค์พรรณโสภา	พี่แคล้ว
เรียมร้อนอรกายา	ชลแช่
นอนนั่งคลั่งคลึงแก้ว	ก่ายรื้อฤๅเย็น ฯ
๖๙
๏ ฤดูรูวัสสันต์	เนื้อนวลจันทร์พัญเอิญสูญ
ไม่สุขทุกข์อาดูร	พูลเพิ่มคร่ำน้ำตาฝน
๏ ฤดูสารทพร้อม	พรรสันต์
นึกเนื่องเนื้อนวลจันทร์	พี่เหล้า
ไม่สุขทุกข์เนืองนันต์	นองเนตร
พูลเพิ่มเติมทุกข์เร้า	คร่ำน้ำตาฝน ฯ
๗๐
๏ ฤดูรูเหมันต์	เนื้อกลิ่นจันทน์อันหอมรวย
น้ำค้างว่างลมชวย	ด้วยไกลสมรที่นอนเย็น
๏ ฤดูวู้ว่าวห้อง	หาวบน
เกลี้ยงกลิ่นจันทน์นฤมล	เฟื่องฟุ้ง
น้ำค้างว่างลมทน	ฤๅรอด
ใครจะกอดค่ำหรุ้ง	อุ่นเนื้อเสมอสมร ฯ
๗๑
๏ สงสารรักนางงาม	สามฤดูอยู่โหยหา
รูปเอี่ยมของเรียมอา	คลาคลาศเจ้าเศร้าอกกรม
๏ สงสารการพรากแก้ว	หัทยา
สามฤดูโหยหา	คู่เคล้า
สนิทเรียมเอี่ยมเอกา	ยายิ่ง
สุดสวาทคลาศคลาเจ้า	อกว้างเกรียมกรม ฯ
๗๒
๏ ปีชวดชวดเชยชา	โฉมหลากหล้าน่าเอ็นดู
ปีชวดเป็นชื่อหนู	เพื่อเรียมร้างอ้างกาลปี
๏ อุนทรงทรงเทวษด้วย	ตราตรู
โฉมชื่นน่าเอ็นดู	ด่วนร้าง
ปีชวดชื่อแห่งหนู	โดยคลา
เพื่อเจ้าไคลเรียมอ้าง	ถี่ถ้วนกาลปี ฯ
๗๓
๏ ปีฉลูรู้ชื่อโค	เจ้าโฉมโอ่โสภาพร
ใจพี่นี้อักอร	เจ้าเพื่อนนอนห่อนเห็นเลย
๏ พฤศภำจำเรียกรู้	ทังมวญ
โฉมโอ่โสภาควร	คู่เคล้า
ใจพี่เร่งอักอวน	ทรงเทวษ
พรากเพื่อนนอนสมรเจ้า	ห่อนได้เห็นเรียม ฯ
๗๔
๏ ปีขาลว่าชื่อเสือ	นางอุ่นเนื้อเรื่อขาวเหลือง
คนระบือฦๅทั่วเมือง	โฉมเจ้างามทรามเชยหาย
๏ พยัคเฆนทรชื่อถั้ว	ทังเมือง
สมรรูปเรื่อขาวเหลือง	หลากเหล้า
ฝูงคนเล่าฦๅเนือง	ในโลก
เขาว่างามนักเจ้า	พี่นี้มาหาย ฯ
๗๕
๏ ปีเถาะจำเพาะกต่าย	เคราะห์พี่ร้ายเจ้าหายไป
เทียวหาลาแห่งใด	ใจเรียมฝ่อบเห็นนาง
๏ สสานาเมศอ้าง	อรไคล
เคราะห์พี่ร้ายนางไกล	โศกสร้อย
เรียมเดียวเที่ยวแดนใด	ดูทั่ว
ใจพี่เท่าหิ่งห้อย	ฝ่อแล้วอรเอย ฯ
๗๖
๏ ปีมะโรงชื่อนาคราช	สายสุดสวาทคลาศไกลตา
เร่งคิดอนิจจา	โอ้น้องรักจักเป็นไฉน
๏ พรรสันต์ผันเนตรน้อง	ไกลตา
ชลเนตรนองไนยนา	หยดย้อย
เร่งคิดอนิจจา	ในโลก
โอ้นุชคลาศคล้อย	ป่านฉนี้เป็นไฉน ฯ
๗๗
๏ ปีมะเสงเลงชื่องู	เจ้าตาตรูอยู่ทิศใด
เทพาพาน้องไป	ชมสู่สองห้องฟ้าฤๅ
๏ วัสสนะนาเมศเจ้า	มาไกล
ตราตรูอยู่ทิศใด	นิ่มน้อง
เทวาพานางไป	นิทร์แนบ
สมสู่ชมในห้อง	ฟากฟ้าสวรรค์ฤๅ ฯ
๗๘
๏ ปีมะเมียเสียเมียรัก	พี่รักน้องจักษุเทียม
กรรมใดไล่ทันเรียม	หรือปีมาพานางเหิร
๏ มะเมียเมียมิ่งแคล้ว	อกเรียม
พี่รักจักษุเทียม	เท่าแท้
กรรมใดไล่ทันเรียม	ลักลอบ
ปีมิ่งม้าพาแว้	วากเว้หาหาย ฯ
๗๙
๏ ปีมะแมแต่จากเจ้า	บกินเข้าเช้าราตรี
สัมกินไม่ยินดี	ครองชีพไว้ใคร่เห็นนาง
๏ ปีอัชพลัดหนุ่มน้อย	สาวศรี
โภชน์บ่กินเป็นปี	เนิ่นช้า
สัมกินบ่ยินดี	ปานโภชน์
ครองชีพเรียมไว้ถ้า	ใคร่ได้เห็นนาง ฯ
๘๐
๏ ปีวอกออกใหม่แล้ว	พี่เร่งแคล้วดวงสมร
ปีวอกชื่อวานร	เจ้าเพื่อนร้อนเรียมหายไป
๏ พรรษาพาลิศเจ้า	จำจร
เรียมเร่งไกลดวงสมร	ขาดเคล้า
ปีวอกชื่อพานร	นับเนื่อง
นางเพื่อนร้อนเรียมเจ้า	พี่นี้หายไป ฯ
๘๑
๏ ปีระกาคลาคลาศเจ้า	พี่สร้อยเศร้าแหบโหยหา
โฉมเฉลาเจ้าพี่อา	อ่อนอาไลยใคร่ตรอมตาย
๏ กุกกุฎสุดเสน่ห์เจ้า	ไกลตา
เศร้าสร้อยหิวโหยหา	ร่ำร้อง
โฉมเฉลาเจ้าพี่อา	อรเอี่ยม
อ่อนฤไทยแล้วน้อง	ใคร่กลั้นใจตาย ฯ
๘๒
๏ ปีจอร่อแร่นัก	อกหอกสลักจักจำตาย
ครวญนักรักโฉมฉาย	พี่ชายห่างร้างแรมศรี
๏ คิดทุกข์กุกกุระได้	ปีปลาย
ทรงหอกสลักจำตาย	เกือบใกล้
ครวญนักรักโฉมฉาย	เฉลิมรูป
กรรมก่อนตามทันให้	เริศร้างแรมสมร ฯ
๘๓
๏ ปีกุญครุ่นอ้างว้าง	เรียมไกลข้างห่างเทพี
ศรีสวัสดิ์ไปจงดี	อย่ามีไข้ให้สำราญ
๏ ปีกุญสุกเรศแคล้ว	คลาศรี
เรียมห่างร้างเทพี	ค่ำเช้า
ศรีสวัสดิ์อยู่จงดี	สุขภาพ
หายโรคโพยไภยเจ้า	สุขล้ำสำราญ ฯ
๘๔
๏ สงสารการโหยไห้	นางไกลจรอรนารี
ร่ำร้องสิบสองปี	พี่เร่งแคล้วแก้วกัลยา
๏ สงสารการแหบไห้	แสนทวี
หายห่างอรนารี	ฝ่ายเฝ้า
ร่ำร้องสิบสองปี	ฤๅเหนื่อย
กรรมพี่เร่งแคล้วเจ้า	แก่นแก้วกัลยา ฯ
๘๕
๏ พระเจ้าเกล้านรนาถ	เสด็จยุรยาตรคลาศคลาไคล
ธารโศกเรียมโศกใจ	ด้วยไกลน้องหมองอารมณ์
๏ พระบาทนรนาถเจ้า	กรุงไกร
เสด็จพยุหบาตรไป	เถื่อนถ้อง
ธารโศกช่วยโศกใจ	จักขาด
ด้วยพี่ไกลพักตร์น้อง	ขุ่นคล้ำอกกรม ฯ
๘๖
๏ พรึบพร้อมหมู่เสนา	พลช้างม้าดากันไป
ทรงช้างระวางใน	เทพลิลาหลังคาทอง
๏ พรั่งพรูหมู่มากซร้อง	เสนา
แตรแขกแตรลันดา	แหร่แหร้
ทรงช้างระวางขวา	สูงใหญ่
เทพลิลาหลังคาแหน้	ธินั่งไล้เลือนทอง ฯ
๘๗
๏ เครื่องสูงเคียงคู่กัน	กลิ้งกลดคันเพียงขวัญตา
บังแสงพระสุริยา	อีกโบกปัดพัชนีกาย
๏ เครื่องสูงเคียงขู้เรียบ	เรียงไสว
เขนพระขรรค์เดิรใน	รวางเขรื้อง
ง้าวงอนโตมรไชย	เชิญแห่
โบกปัดพัชนีเยื้อง	ยาบเลื้องทองวาว ฯ
๘๘
๏ เชาเจ้าเหล่าเชาแม่	นุ่งห่มแพรแลริ้วทอง
ขี่กูบขี่จำลอง	ผ่องผิวหน้าอ่าองค์อร
๏ สาวสนมกรมฝ่ายห้าม	ทังผอง
นุ่งห่มเรืองริ้วทอง	ก่องแก้ม
ขึ้นกูบขี่จำลอง	ลายเลิศ
ผิวผ่องย่องยิ้มแย้ม	เพริศหน้าตาเพรา ฯ
๘๙
๏ เรียมเห็นแต่นางอื่น	ไม่ชูชื่นเหมือนสายใจ
คิดถึงคำนึงไป	โหยละห้อยคอยเล็งแล
๏ สาวฉกรรจ์สะพรั่งพร้อม	นางใน
เห็นบ่เหมือนสายใจ	ละห้อย
รำพึงตลึงไป	เนืองเทวษ
พรากพรากน้ำเนตรย้อย	มุ่งม้องคองแล ฯ
๙๐
๏ สุขรมย์ชมหมู่ไม้	ชมนกในไพรพงสถาน
เขาแดงแหล่งห้วยธาร	ร่มรื่นสนุกขุกคำนึง
๏ สุขรมย์ชมหมู่ไม้	เลือนลาน
ชมนกไพรพงสถาน	หลากเหล้น
เขาเขียวทุ่งห้วยธาร	รื่นรี่
ร่มรื่นลำน้ำเต้น	แก่งก้องคนึงนาง ฯ
๙๑
๏ ไม้แก้วกลิ่นแก้วกราย	หอมบวายวังเวงใจ
ทุกข์ลืมปลื้มอาไลย	ว่ากลิ่นแก้วแล้วเรียมหา
๏ ไม้แก้วแก้วพี่เยื้อง	หอมสไบ
หอมกลิ่นหอมชวยไป	ทั่วแคว้น
ทุกข์ลืมปลื้มอาไลย	ลานกลิ่น
กลกลิ่นนางน้องแหม้น	แต่เที่ยวแลหา ฯ
๙๒
๏ ไม้เกดคิดเกศนาง	เมื่อสะสางเกล้าผมมวย
กลิ่นรื่นชื่นหอมรวย	ว่ากลิ่นเจ้าเปล่าใจหาย
๏ ไม้เกดคนึงเกศเจ้า	สดสลวย
ถือเสนียดสางผมมวย	เกศแก้
กลิ่นรื่นชื่นหอมรวย	ดีหลาก
ว่ากลิ่นเจ้าเปล่าแท้	รุ่มร้อนใจหาย ฯ
๙๓
๏ มะกรูดสองแถวทาง	คิดมะกรูดนางสางสะผม
แก้เกล้าเจ้าผึ่งลม	กลิ่นขจรจายเรียมสบายใจ
๏ ต้นมะกรูดสองเถื่อนถ้อง	แถวพนม
มะกรูดเหมือนนางสะผม	พ่างเพี้ยง
แก้เกล้าเจ้าผึ่งลม	รวยรื่น
ขจรสุคนธ์กลิ่นเกลี้ยง	รื่นล้ำเรียมสบาย ฯ
๙๔
๏ ต้นน้ำดอกไม้เทศ	กลิ่นวิเศษนึกเหมือนน้ำ
ดอกไม้ย้อมดอกคำ	ร่ำชมภูดูห่มงาม
๏ น้ำดอกไม้เทศแท้	เปรียบปาน
น้ำกลิ่นเมืองเทศปาน	กลิ่นเกล้า
สมรอดดอกคำจาน	ขันคู่
รื่นร่ำชมพูผ้า	ห่มเจ้าหอมงาม ฯ
๙๕
๏ การเกดเพศผิวเนื้อ	ดูเหลืองเรื่อเยื่อใยทอง
หอมกล้าการเกดปอง	เปรียบกลิ่นเจ้าเศร้าอับอาย
๏ การเกดผิวผ่องเนื้อ	รังรอง
เหลืองเนื้อเยื่อใยทอง	ห่อนเศร้า
หอมกล้าการเกดปอง	ปูนเปรียบ
กรายร่อต่อตมูกเจ้า	พ่ายแพ้อับอาย ฯ
๙๖
๏ ต้นกรายเหมือนนางกราย	เดินหิ้วชายหมายตาคม
น้องนาฏผาดผายสม	พี่รักเจ้าเท่าตัวเรียม
๏ ต้นกรายคิดย่างเยื้อง	เอวกลม
เดิรหิ้วชายตาคม	เลื่องหล้า
น้อยนาฏผาดผายสม	ทิพรูป
พี่นี่รักแต่เจ้า	เท่าด้วยตัวเรียม ฯ
๙๗
๏ อัญชันคิดอัญชัน	ทาคิ้วมันกันเฉิดปลาย
ชำเลืองเยื้องตาชาย	ชายชมนักมักแลตาม
๏ อัญชันคนึงอ่าเจ้า	โฉมฉาย
คิ้วเคลือบมันกันปลาย	เฉิดช้อย
ชำเลืองเยื้องตาชาย	เนืองนั่ง
ชมเพลินเดิรคล้ายคล้อย	บ่ายหน้าแลตาม ฯ
๙๘
๏ เรียมคนึงถึงนวลนาง	หมู่ไม้สล้างชื่อช้างเช้า
คิดช่างนางชาญเฉลา	ทำสิ่งใดได้งามดี
๏ เรียมคนึงนวลแน่งเนื้อ	นงเยาว์
ไม้ชื่อช้างเช้าเรา	ว่าไว้
คิดนางช่างชาญเฉลา	ฉลักภาพ
ทำสิ่งใดย่อมได้	รูปล้ำทรงดี ฯ
๙๙
๏ กุหลาบบานกลีบช้อย	คิดกะทงน้อยวางพานทอง
หอมรื่นชื่นชมสอง	หยิบดอกไม้ให้นางดม
๏ กุหลาบกลิ่นเฟื่องฟุ้ง	เนืองนอง
นึกกะทงใส่พานทอง	ก่ำก้าว
หอมรื่นชื่นชมสอง	สังวาส
หยิบรอจมูกเจ้า	บ่ายหน้าเบือนเสีย ฯ
๑๐๐
๏ จำปาป่าบานบน	คิดสร้อยสนเจ้าเคยกรอง
นอนแนบแอบอิงสอง	เจ้าถวายพี่ที่บรรทม
๏ จำปาบานชื่นช้อย	เนืองนอง
คนึงสร้อยสนนางกรอง	เกี่ยวแหน้น
นอนแนบแอบองค์สอง	ไสเยศ
ถวายพี่วางบนแถ้น	แว่นฟ้าบรรทม ฯ
๑๐๑
๏ พุทธชาตดวงน้อยน้อย	คิดเจ้าร้อยพวงมาไลย
จำปาสายสุดใจ	แซมเกศเกล้าเจ้าถอดถวาย
๏ พุทธชาตดวงน้อยกลิ่น	เปรมใจ
เจ้าช่างกรองมาไลย	เลิศแล้ว
จำปาเสียบแซมใน	มวยมุ่น
หอมพี่ชมน้องแก้ว	ถอดหยื้นทูลถวาย ฯ
๑๐๒
๏ ลำดวนเจ้าเคยร้อย	กรองเปนสร้อยลำดวนถวาย
เรียมชมดมสบาย	พี่เอาสร้อยห้อยคอนาง
๏ ลำดวนปลิดกิ่งก้าน	สนสาย
กรองสร้อยลำดวนถวาย	ค่ำเช้า
ชูชมดมกลิ่นสบาย	ใจพี่
เอาสร้อยห้อยคอเจ้า	แนบหน้าชมโฉม ฯ
๑๐๓
๏ มาลุดีดอกน้อยน้อย	คิดเจ้าร้อยพวงมาไลย
เวลามานอนใน	สวมมือพี่ที่ไสยา
๏ มาลุดีกลกลิ่นเกลี้ยง	เอาใจ
เจ้าย่อมร้อยมาไลย	แต่งตั้ง
เพลาเข้านอนใน	ไสยาสน์
สวมข้อมือพี่ทั้ง	คู่ให้หอมรวย ฯ
๑๐๔
๏ นางนวลคิดนวลนาง	ผลหมากปรางคิดปรางทอง
ช้างน้าวน้าวคอสอง	ยามพี่น้าวเคล้าคลึงกัน
๏ นางนวลนึกนิ่มเนื้อ	นวลลออง
ปรางพี่นึกปรางทอง	ก่องแก้ม
ช้างน้าวน้าวสอสอง	จุมพิต
พี่น้าวเคล้าคลึงแย้ม	ยั่วยิ้มชมกัน ฯ
๑๐๕
๏ เห็นไม้ชื่อเทพี	คิดเทวีพี่ย่อมเคย
ภิรมย์ชมชวนเชย	เมื่อไรเลยจะเห็นนาง
๏ เทพีเป็นชื่อไม้	ฤๅเสบย
คิดเมื่อเทวีเคย	ครุ่นเคล้า
ภิรมย์ชมชวนเชย	นอนแนบ
ไฉนจักเห็นหน้าเจ้า	หนุ่มน้อยโฉมสมร ฯ
๑๐๖
๏ เห็นไม้ชื่อนางแย้ม	คิดนางแย้มโอฐพริ้มพราย
สาวหยุดยุดมือชาย	พี่ย่อมยุดสุดเสน่ห์ชม
๏ นางแย้มเป็นชื่อไม้	สูงเสลา
ตรึกเมื่อแย้มโอฐเพรา	เพริศหน้า
สาวหยุดยุดมือเรา	ชมชื่น
พี่ยุดสุดเสน่ห์กล้า	กอดน้องชมเชย ฯ
๑๐๗
๏ ไม้ขนานเคยขนานหน้า	หัวร่อร่าตาเมียงมัน
พุมเรียงเรียงหน้ากัน	ยามเมื่อก่อนบห่อนไกล
๏ ไม้ขนานขนานแนบหน้า	นวลจันทร์
หัวร่าตาเมียงมัน	ต่อต้อง
พุมเรียงรื่นเรียงกัน	พักตร์แนบ
ยามเมื่อก่อนฤๅน้อง	ห่างผ้างเจียรไกล ฯ
๑๐๘
๏ จิงจ้อคราวพูดจ้อ	ย่อมหริกร่อต่อเย้ายวน
ไม้เรอเหมือนเรอสรวล	หัวร่อรื่นชื่นชมศรี
๏ จิงจ้อคราวพูดจ้อ	เรียมกวน
หริกร่อก่อยียวน	ยั่วยิ้ม
ไม้เร่ออย่างเร่อสรวล	พลางพลอด
หัวร่ารื่นชื่นพริ้ม	ต่อต้องตาสมร ฯ
๑๐๙
๏ ต้นปริกคิดปริกตลับ	เจ้าประดับพลอยแหวนราย
หีบแป้งแต่งก่องกาย	อาบน้ำพัดผัดเป็นนวล
๏ ปริกคิดปริกตลับเจ้า	โฉมฉาย
นางประดับพลอยแหวนราย	ร่วงรุ้ง
หีบแป้งแต่งสกนธ์กาย	แลเลิศ
ทาแป้งพัดกลิ่นฟุ้ง	ผ่องหน้านวลงาม ฯ
๑๑๐
๏ กลำพ้อจำเพาะนัก	ไม่รังรักคิดรักอร
สีเสียดเสียดนางนอน	หว้าวานว่าให้นางคืน
๏ กลำพ้อจำเพาะแต่ด้วย	สายสมร
รังรักนึกรักอร	แนบข้าง
สีเสียดเสียดนางนอน	นุชแนบ
วานว่าว่ามาบ้าง	เร่งให้นางคืน ฯ
๑๑๑
๏ ไม้เลียบเลียบมาหมด	ต้นสรรพะรศรสคำสมร
เชิงจำจำคำสอน	ต้นส้มเช้าเช้าเคยฝาน
๏ ต้นเลียบเลียบแล้วห่อน	เห็นอร
สรรพะรศรสคำสมร	สว่างไข้
เชิงจำจำคำสอน	เรียมสั่ง
ต้นซ่มเช้าเช้าได้	ปอกเจ้าถวายยา ฯ
๑๑๒
๏ กลุมพอพอเรียมคิด	เรียมฝ่อจิตมะฝ่อชุม
มะรุมทุกข์รึงรุม	ต้นมังเรเรียมเร่หา
๏ กลุมพอพอตรึกร้อน	เพลิงสุม
ใจฝ่อมะฝ่อชุม	หลีกเลี้ยว
มะรุมทุกข์รึงรุม	อกอยู่
ต้นมังเร่เรียมเถี้ยว	ร่ำร้องเร่หา ฯ
๑๑๓
๏ สรลสร้อยสร้อยหาน้อง	ต้นมะต้องต้องตาไฉน
สบ้าบ้าจิตใจ	ต้นไก่ไห้ไห้หานาง
๏ สรลสร้อยสร้อยโศกด้วย	นางไกล
หมากต้องต้องตาไฉน	ห่างแก้ว
สบ้าบ้าจิตใจ	จักขาด
ต้นไก่ไห้ไห้แล้ว	ครุ่นให้คนึงนาง ฯ
๑๑๔
๏ กำจัดกำจัดพี่	มะตูมตีที่องค์อูร
หิ่งหายนางหายสูญ	ต้นเต่าร้างร้างแรมปี
๏ กำจัดจัดแล้วห่อน	สมบูรณ์
มะตูมตีทรวงอูร	ขัดข้าง
หิ่งหายเจ้าหายสูญ	แลเปล่า
ต้นเต่าร้างเรียมร้าง	อ่อนน้อยแรมปี ฯ
๑๑๕
๏ ไม้โรคคิดโรคา	พังอาดยาชะโลมให้
มะไฟร้อนคือไฟ	ต้นประเจ้าเคยประยา
๏ ไม้โรคคนึงโรคร้อน	ภายใน
พังอาดยาเย็นใส	ลูบไล้
มะไฟเผ่าเพียงไฟ	ลนลวก
ต้นประประยาให้	พี่เจ้าชะโลมเนือง ฯ
๑๑๖
๏ ชมพู่ชมพูนาง	ช่างย้อมร่ำก่ำสีใส
แปลบปลาบทราบอกใจ	ติดขลิบตาดประหลาทดี
๏ ชมพู่กลิ่นพ่าเจ้า	ตาตรู
สดชื่นชมพูดู	ยอดย้อม
แปลบปลาบทราบในอู	ระเรียม ไซ้นา
ติดขลิบตาดงามพร้อม	เพริศหน้าสมสวย ฯ
๑๑๗
๏ ระกำลำลูกสล้าง	คิดผ้านางตาระกำโฉม
สมรพี่มีขลิบโลม	ใจทั่วโลกโศกศัลย์หาย
๏ ระกำลำลูกขึ้น	สองทาง
คนึงผ้าตาระกำบาง	นิ่มน้อง
มีขลิบหยิบทรงพลาง	โลมโลก แลนา
มีโรคโศกศัลย์ข้อง	ขัดแค้นเห็นหาย ฯ
๑๑๘
๏ หงอนไก่คิดเหนือเศษ	ชมพูเทศมีขลิบรอย
หน้าทองก่องสายส้อย	ห่มย่างเยื้องชำเลืองแล
๏ หงอนไก่คนึงผ้าก่ำ	สาวสร้อย
ชมพูเทศมีขลิบช้อย	กลิ่นเฝื้อง
หน้าทองน้องห่มลอย	รางร่าง
เดินสำอางย่างเยื้อง	แช่มช้าเหลือบแล ฯ
๑๑๙
๏ ทัมทิมตรึกผ้าสี	น้องห่มมีสีทับทิม
ขลิบทองทั้งสี่ริม	หน้ากระจายพรายพรุยทอง
๏ ดอกแดงแสงก่ำไม้	คือพิมพ์ เดียวนา
นึกห่มสีทับทิม	ก่ำผ้า
ขลิบมีสีด้านริม	รึงรอบ
เส้นกระจายพรายหน้า	อ่าพริ้งพรุยทอง ฯ
๑๒๐
๏ ไม้มะต้องต้องตาพี่	ตรีผ้าสีหมากสุกนาง
ติดขลิบหยิบห่มบาง	เห็นรางรางพอยียวล
๏ หมากต้องต้องเนตรเถี้ยว	พลางพลาง นึกนา
ผ้าผ้าหมากสุกนาง	หยุดยั้ง
ปลิวปลิวสไบบางบาง	ยองย่อง
รางรางคู่คู่ตั้ง	ใคร่เห็นยอนยอน ฯ
๑๒๑
๏ กรรณิกาก้านสีแสด	คิดผ้าแสดติดขลิบนาง
เห็นเนื้อเรื่อโรงราง	ห่มสองบ่าอ่าโนเน
๏ ผ้าสีมีขลิบเนื้อ	บางดี
ก้านกรรณิกาสี	แสดเถ้า
โนเนนาดน้องลี	ลาเลิศ
เมียมิ่งเรียมดูเจ้า	ห่อนได้วางตา ฯ
๑๒๒
๏ ฟ่ายแดงพอสบตา	พี่นึกผ้าสีแดงเอง
หอมกลิ่นฟุ้งวังเวง	ติดขลิบใหญ่ไหมแกมทอง ฯ
๏ เห็นฟ่ายแดงดอกต้น	โกงเกง
คนึงผ้าสีแดงเอง	อีกเหล้า
น้องห่มอ่าโถงเถง	นวยนาด
ติดขลิบใหญ่ไหมเจ้า	คั่นผุ้งแกมทอง ฯ
๑๒๓
๏ เห็นห่านในชลธี	ถวิลผ้าสีลูกห่านสาย-
สมรพี่ติดขลิบพราย	ทองช่องไหมในริ้วเรือง
๏ เห็นห่านลงท่องท้อง	ชลหลาย
สีลูกห่านผ้าสาย-	สวาทข้า
นึกนางห่มกรุยกราย	โนนาด
ขลิบทองช่องไหมหน้า	อร่ามล้วนทองทราย ฯ
๑๒๔
๏ บัวบานในคงคา	นึกผ้าสีบัวโรยบาง
นวลลอองอ่องขลิบนาง	น้องเราห่มลอยชายงาม
๏ บัวบานงามพี่ดิ้น	แดโดย
นึกผ้าสีบัวโรย	กลิ่นเฝื้อง
ทรงขลิบอ่องชายโชย	ยวลผาด
เห็นห่มสมบนเบื้อง	บ่าเจ้าลอยชาย ฯ
๑๒๕
๏ ต้นครามพี่คิดผ้า	สีฟ้าอ่อนอรเคยทรง
เรียมคิดติดขลิบวง	เวียนรอบหน้าอ่าครุยทอง
๏ ต้นครามนึกผ้าเจ้า	บรรจง
สีฟ้าอ่อนอรทรง	เลิศฟ้า
เรียมพิศติดขลิบวง	เวียนรอบ
นางประดิษฐ์ติดหน้า	อ่าฝั้นครุยทอง ฯ
๑๒๖
๏ ไม้มะพูดผ้าสาวสวัสดิ์	หน้าสีรัดติดครุยทอง ฯ
สดชื่นฟื้นใบตอง	พี่ชมสมเจ้าห่มรวย
๏ มะพูดถวิลพ่าเจ้า	นวลลออง
หน้าสีรัดครุยทอง	ก่ำเนื้อ
สดชื่นพื้นใบตอง	ขลิบมาศ
เรียมย่อมเชยชมเหมื้อ	ห่มเหล้นตามวัน ฯ
๑๒๗
๏ มะม่วงไพรใบอ่อนมี	คิดผ้าสีม่วงอ่อนแทน
ขลิบอ่าตาตักแตน	หน้าทอทองกรองข่ายทรง
๏ มะม่วงใบอ่อนเจ้า	เรียมแหงน ดูนา
คิดมะม่วงอ่อนอรแทน	ผิดผ้า
รึงขลิบตาตักแตน	ริมเรื่อง
ถักทองกรองข่ายหน้า	ประหลาทเจ้าเคยทรง ฯ
๑๒๘
๏ เรียมเห็นดวงอัคคี	ถวิลผ้าสีควันเพลิงสมร
ขาวเหลืองห่มอรชร	เห็นรักร่อนอย่างโชยชาย
๏ หุงโภชน์ควันคึ่นกลุ้ม	อัคคี
ผ้าห่มควันไฟสี	สวาทข้า
มีขลิบหยิบทรงลี	ลาเลื่อน
เห็นรักร่อนอ่อนหน้า	ย่างเยื้องโชยชาย ฯ
๑๒๙
๏ เห็นเมฆเบื้องบนฟ้า	เรียมคิดผ้าโกหร่านาง
ขลิบทองย่องยงบาง	เจ้าสบัดชายกรีดกรายงาม
๏ เห็นเมฆลิ่วล่องฟ้า	ชมพลาง
นึกพ่าโกหร่านาง	ร่างน้อย
ขลิบทองย่องยงบาง	ลดเลื่อน แววนา
เจ้าสบัดชายผ้าช้อย	กรีดนิ้วกรายโฉม ฯ
๑๓๐
๏ บัวขาวคิดผ้าขาว	งามเลิศล้ำส่ำน้ำดี
เจ้าห่มการพิธี	หน้าเจ็ดชั้นคั่นทองรวย
๏ บัวขาวคิดพ่าน้อง	สาวศรี
ขาวฉ่ำน้ำเนื้อดี	เอกนั้น
คราวสงฆ์พิธีมี	โดยขนาด
เจ้าห่มหน้าเจ็ดชั้น	เนื่องริ้วทองพราย ฯ
๑๓๑
๏ ผึ้งร้างพี่นึกปอง	ผ้าขาวกรองลายดอกงาม
ย่อมห่มเข้าอาราม	หน้าเจียรบาดประหลาทตา
๏ ผึ้งหลวงรวงเก่าร้าง	เรียมปอง
ผ้าห่มขาวผูกกรอง	ลูกไม้
สำหรับพับเฉียงทอง	ลอยดอก
หน้าเจียรบาดประหลาทให้	แซ่ซ้องชมโฉม ฯ
๑๓๒
๏ ดูนกผกโผผาด	บนอากาศดาษเหลือหลาย
ร่างไม้ไล่เรียงราย	ย่อมเคล้าคู่พี่อยู่เดียว
๏ สกุณินบินร่อนร้อง	โผผาย
อากาศดาษเหลือหลาย	ม่ายขู้
ร่ายไม้ไล่เรียงราย	พลางพลอด
เมียเกลือกคลึงตัวผู้	พี่นี้เดิรเดียว ฯ
๑๓๓
๏ กระเหว่าคิดเสียงนาง	นางนวลพลางนึกนวลสมร
ชายชมพูคิดผ้าอร	โนรีผ้าตาระกำเหมือน
๏ เสียงกระเหว่าคิดนิ่มเนื้อ	สรวลสอน
นางนวลครวญถึงสมร	ขุ่นข้อง
ชายชมพูสีอ่อน	แสงก่ำ
โนรีศตาระกำน้อง	หมู่นั้นมีเหมือน ฯ
๑๓๔
๏ นกขมิ้นเหลืองขมิ้นเจ้า	นกนอนเคล้าเคล้านงพงา
กวักกว่ากว่าจะมา	เห็นยางเจ่าพี่เจ่าคอย
๏ นกขมิ้นคิดขมิ้นเจ้า	ลลายทา
แอ่นเคล้าพี่เฝ้าพงา	พี่เคล้า
กวักกว่ากว่าจะมา	สมสู่
เห็นนกยางเจ่าเจ้า	เจ่าแล้วเรียมคอย ฯ
๑๓๕
๏ ลับแลเร่งแลลับ	นกหว้าขับไปว่าวอน
ชายใดได้ดวงสมร	วานนกหว้าว่าขอคืน
๏ นกลับแลเร่งแคล้ว	ลับจร
นกว่าวอนว่าวอน	ด่วนได้
ชายใดได้ดวงสมร	เสมอชีพ
นกว่าวอนว่าให้	ส่งน้องขอคืน ฯ
๑๓๖
๏ นกอุกใครอุกนัก	มาลอบลักอรรคชายา
นกกระเวนวานกระเวนหา	วานนกออกออกชื่อเร็ว
๏ นกอุกใครอุกพ้น	ควรมา
ลอบลักอรรคชายา	ซ่อนไว้
นกกระเวนกระเวนหา	จงทั่ว
นกออกออกชื่อให้	ด่วนด้วยการเร็ว ฯ
๑๓๗
๏ ตบยุงเคยโบกยุง	กรานในมุ้งถือแส้วี
ยุงขบพี่ฤๅมี	เพราะเพื่อเจ้าเฝ้าพยาบาล
๏ นกตบยุงนึกน้อง	เทพี
ถือแส้หมอบพัดวี	ค่ำเช้า
ยุงขบพี่ฤๅมี	สักหยาด
เพราะเพื่อนวลของเจ้า	เฟ่าเฟี้ยมพยาบาล ฯ
๑๓๘
๏ ชมดเชียงตรึกกลิ่นเจ้า	ทากระแจะเช้าเย็นวังเวง
กลิ่นน้องของเรียมเอง	พี่บรู้อยู่แดนใด
๏ ชมดเชียงกลกลิ่นเจ้า	กลเพรง
ทากระแจะวังเวง	กลิ่นเกล้า
กลิ่นน้องของเรียมเอง	หายห่าง
เรียมบ่รู้ว่าเจ้า	อยู่ด้าวแดนใด ฯ
๑๓๙
๏ เห็นช้างที่งอนงา	คนึงขนตาเจ้างอนงาม
ครวญใคร่ใจว้ำหวาม	เจ้าสาวสวัสดิ์สารพัดงอน
๏ งาคชงอนเฉิดช้อย	ขึงขาม นึกหน้า
ขนเนตรนางงอนงาม	ส่องเสื้อง
ครวญใคร่ใจว้ำหวาม	หาอยู่
เรียมร่ำรำพึงเหนื้อง	พรากน้องนานเห็น ฯ
๑๔๐
๏ เห็นทองรัดงาช้าง	เรียมคิดบ้างนางตาตรู
แหวนประดับกับแหวนงู	เจ้าสอดใส่ในนิ้วน้อย
๏ ทองสวมงาคชไฝ้	ตาตรู
แหวนประดับแหวนงู	รูปแก้ว
ถมยาศิลาทองดู	มีมาก
สวมใส่นิ้วน้องแล้ว	กรายช้อยชมงาม ฯ
๑๔๑
๏ เห็นสมุนเจ้าอุ่นเนื้อ	คิดสมุนเสื้อเมื่อซับทรง
ขนกลับเข้ากับองค์	เสื้อริ้วทองปล้องน้อยงาม
๏ เห็นสมุนอุ่นแอบเนื้อ	แนบนอน
คิดสมุนเสมอสมร	ใส่เสื้อ
ขนกลับเข้ากับอร	องค์อ่า
เสื้อริ้วทองน้อยเนื้อ	เอกปล้องขจิตงาม ฯ
๑๔๒
๏ น้ำธารสีเขียวเขียว	ปลาเป็นเกลียวว่ายพรูพัน
รายเรียงเคียงคู่กัน	แต่พี่อยู่ผู้เดียวดาย
๏ ชลธินนิลเผื้อเฉก	นิลวรรณ
ปลาว่ายพรูดูพัน	แอบข้าง
ฝูงปลาย่อมชมกัน	เคียงครุ่น
แต่พี่อยู่อ้างว้าง	บ่นบ้าคนเดียว ฯ
๑๔๓
๏ นวลจันทร์นึกนวลสมร	ปลาเนื้ออ่อนอ่อนเอวสาย
สมรย่างปลาย่างกาย	นึกโชยชายกรายกรงาม
๏ นวลจันทร์นึกผ่องหน้า	เดือนหมาย
เนื้ออ่อนอ่อนเอวสาย	สวาทหยิ้ง
สมรย่างปลานางกราย	คนึงเนื่อง
ยูรย่างช่างเดิรพริ้ง	เพริศพร้อมกรงาม ฯ
๑๔๔
๏ ปลาทุกทุกข์ละห้อย	เห็นปลาสร้อยสร้อยอาไลย
แก้มช้ำเรียมช้ำใจ	ด้วยไม่พบสบสมศรี
๏ ปลาทุกทุกข์โศกด้วย	อรไทย
ปลาสร้อยสร้อยอาไลย	ขุ่นข้อง
แก้มช้ำพี่ช้ำใจ	ใจฝ่อ
ด้วยไม่พบพานน้อง	คลาศแคล้วสมศรี ฯ
๑๔๕
๏ กฤษดิยุคสุขสบายจริง	ทังชายหญิงสิ่งเกษมสรรพ์
นฤไภยไม่พรากกัน	อยู่ชื่นชมสมสำราญ
๏ กฤษดิยุคเป็นสุขแท้	ทรงธรรม์
บุรุษสัตรีเกษมสรรพ์	สวัสดิ์ล้ำ
นฤไภยไม่พลัดกัน	รักร่วม
สมสู่สนิทเสน่ห์ซ้ำ	สิ่งสึ้งสำราญ ฯ
๑๔๖
๏ ไตรดายุคพระรามา	จากสีดาอ่าโฉมสมร
พระผลาญยักษ์มารมรณ์	ได้สีดาอ่าองค์คืน
๏ ไตรดาราเมศร้าง	แรมอร
องค์สีดาดวงสมร	หลากหล้า
พระผลาญหมู่มารมรณ์	ลาญชีพ
ได้สีดาสมรหน้า	อ้าเคล้าคลึงองค์ ฯ
๑๔๗
๏ ทวาบรยุคพระอนิรุทธ	จากนงนุชนางอุษา
สองคร่ำร่ำโศกา	นานมาไซ้ได้นางคืน
๏ ทวาบรกลอนกล่าวอ้าง	อนิรุทธ
จากอุษาสมรนุช	แหบไห้
สองครวญป่วนโศกสุด	แสนเสน่ห์
ยามเมื่อนานมาได้	แนบน้องครองคืน ฯ
๑๔๘
๏ กลียุคเรียมจากเจ้า	เมื่อใดเล่าจะกลับมา
โอน้องของพี่อา	ไกลพี่แล้วแกล้วกลอยใจ
๏ กลียุคเรียมจากน้อง	นงพงา
ไฉนจะกลับคืนมา	เร่งแคล้ว
โอ้น้องของเรียมอา	พลัดพราก
ไกลพี่นางน้องแก้ว	สวาทกล้ำกลางใจ ฯ
๑๔๙
๏ ชมโฉมโลมสมพาส	บทนิราศจากชายา
นักปราชญ์ย่อมแต่งมา	เล่ห์ท่าทางอย่างเรียมทำ
๏ ชมโฉมสมพาสแก้ว	ไนยนา
พลัดพรากจากชายา	ชื่นชี้
นักปราชญ์ย่อมแต่งมา	ในโลก
เล่ห์ท่าทางอย่างนี้	ชอบด้วยเรียมทำ ฯ
๑๕๐
๏ จบเสร็จคร่ำครวญกาพย์	บทพิลาปถึงสาวศรี
แต่งตามประเวณี	ใช่เมียรักจักจากจริง
๏ โคลงครวญกลอนกล่าวอ้าง	นารี
โศกสร้อยถึงสาวศรี	เษกหว้า
แต่งตามประเพณี	ธิรภาคย์
เมียมิ่งพรั่งพร้อมหน้า	ห่อนได้จากกัน ฯ
๑๕๑
๏ เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์	ไชยเชฐสุริย์วงศ์ทรง
นางรักนักสนมองค์	อ่าห้อมล้อมพร้อมบริบูรณ์
๏ เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์เชื้อ	รพิพงศ์
ไชยเชฐสุริย์วงศ์ทรง	เลิศหล้า
นางรักนักสนมองค์	อภิชาติ
คับคั่งนั่งเรียงหน้า	เฟ่าพร้อมบริบูรณ์
๑๕๒
๏ นักปราชญ์หมู่เมธา	มีปัญญาอันฉับไว
พินิจผิดบทใด	วานช่วยแซมแต้มเขียนลง
๏ กลกลอนบวรเกลี้ยง	คำแขง ก็ดี
นักปราชญ์ฉลาดวานแปลง	เปลี่ยนให้
กลอนเกินเขินคำแคลง	ขัดข้อง
วานเพิ่มเติมลงไว้	อยู่ยื้นหญิงชาย ฯ
๏ จบ จนจอมโลกยเจ้า	คืนวัง
บ พิตรสถิตบัลลังก์	เลิศหล้า
ริ ร่างกาพย์โคลงหวัง	ชนโลก อ่านนา
บูรณ์ พระโคลงเจ้าฟ้า	ธิเบศร์เจ้าจงสงวน ฯ
๏ เจ้าฟ้า หนุ่มน้อยราช	กุมาร
ธรรม พงศ์ทรงกลอนการ	อยู่แย้ม
ธิเบศร์ วราสถาน	ไชยเชฐ
สุริย์วงศ์ ทรงโคลงแต้ม	แต่งไว้อ่านสงวน ฯ
๏ เจ้าฟ้า เลิศล้ำโพธิ	สมภาร
กรมขุน หลวงพญากราน	กราบเกล้า
เสนา นราบาล	ใจชื่น ชมนา
พิทักษ์ รักษาเช้า	ค่ำด้วยใจเกษม ฯ
คำอธิบายกาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง
กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง หรือ กาพย์ห่อโคลงนิราศธารทองแดง งานพระนิพนธ์ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ ทรงพระนิพนธ์ขึ้นคราวตามเสด็จสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศไปทรงนมัสการรอยพระพุทธบาทสระบุรี คราวเดียวกับที่ทรงพระนิพนธ์กาพย์เห่เรือและกาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดงพิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. ๒๔๖๖ แจกในการกฐินพระราชทานจางวางโท พระยาไพศาลศิลปศาสตร์ ปลัดทูลฉลองกระทรวงศึกษาธิการ ณ วัดกาญจนสิงหาศน์
เมื่อกรมศิลปากรตรวจสอบชำระและพิมพ์เผยแพร่ในพ.ศ. ๒๕๐๕ ธนิต อยู่โพธิ์ กล่าวถึงต้นฉบับเอกสารสมุดไทยเรื่องนี้ว่า
“...เสียดายที่กาพย์ห่อโคลงนิราศธารทองแดงค้นพบฉบับที่เหลือมาได้ไม่ครบถ้วน ปีบอกไว้ชัดเจนในต้นฉบับ สมุดไทยหมายเลข ๕๕ ว่า มีพระกาพย์ ๒๐๕ บท มีพระโคลงประจำกาพย์ ๒๐๕ บท กับพระโคลง (นำเรื่องและท้ายเรื่อง) ๗ บท แต่เท่าที่พบฉบับในบัดนี้ คงมีกาพย์เพียง ๑๐๘ บท และโคลงประจำกาพย์ ๑๐๔ บท กับโคลงท้ายเรื่องอีก ๕ บท ยังคงค้นไม่พบอีกราวครึ่งเรื่อง เข้าใจว่าตอนต้นเรื่องคงหายไปราวหนึ่งเล่มสมุดไทย...”
ต่อมา ล้อม เพ็งแก้ว ได้พบตัวอย่างกาพย์ห่อโคลง ๘ บท ซึ่งแทรกอยู่ในต้นฉบับเอกสารสมุดไทย แบบเรียนโบราณเรื่อง มณีจินดา และได้เสนอความเห็นว่า กาพย์ห่อโคลงทั้ง ๘ บทนี้น่าจะเป็นพระนิพนธ์ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศ และน่าจะรวมอยู่ในเรื่องกาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง เพราะสำนวนนั้นคล้ายคลึงกัน ซึ่งในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ ได้นำมาพิมพ์รวมไว้ในตอนท้ายเรื่องแล้ว
กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดงประกอบด้วยคำประพันธ์กาพย์ห่อโคลง ๑๐๘ บท และโคลงสี่สุภาพลงท้ายจำนวน ๕ บท ส่วนที่เป็นกาพย์ห่อโคลงแต่งด้วยกาพย์ยานี ๑๑ สลับกับโคลงสี่สุภาพบทต่อบท เนื้อความที่ปรากฏในกาพย์และโคลงจะคล้ายคลึงกัน
ด้านเนื้อหา กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดงกล่าวถึงขบวนพยุหยาตราทางสถลมารค ตั้งแต่ขึ้นจากท่าเจ้าสนุก เดินทางรอนแรมไปในป่า จนถึงธารทองแดง และตำหนักธารเกษม ซึ่งเป็นตำหนักที่ประทับที่บูรณะในสมัยพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ระหว่างการเดินทางกวีพรรณนาถึงสัตว์ป่าขนิดต่าง ๆ เช่น ช้าง กระบือ กวาง กระทิง หมี เสือโคร่ง เสือเหลือง เสือดาว ระมาด โคแดง โคเพลาะ ละมั่ง เลียงผา งูเหลือม ฯลฯ พรรณนาพืชพรรณธรรมชาติ เช่น พุทธชาด เพกา สาเก มะยม ไม้ดอก ไม้ผล และไม้ยืนด้น ฯลฯ ในตอนท้ายเรื่อง กล่าวถึงรายละเอียดผู้แต่ง วัตถุประสงค์การแต่ง และแสดงคุณค่าด้านความไพเราะงดงามของวรรณคดีเรื่องนี้
กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง
๑
๏ เกลื่อนกรูหมู่จัตุรงค์	เปนกันกงเรียบเรียงไป
ทรงช้างระวางใน	เทพลีลาหลังคาทอง ฯ
๏ เกลื่อนกรูหมู่แห่ห้อม	เรียงไสว
เสด็จพุดตาลทองไคล	หว่างเขรื้อง
ทรงช้างระวางใน	มีชื่อ
เทพลีลาเยื้อง	ย่างแหน้หลังดี ฯ
๒
๏ เครื่องสูงเพราเพริศพราย	ชมชุมสายซ้ายขวาเคียง
ธงไชยธงฉานเรียง	ปี่กลองชนะตะเต่องครึม ฯ
๏ กลองทองตีครุ่มครึ้ม	เดิรเรียง
จ่าตะเติงเติงเสียง	ครุ่มครื้น
เสียงปี่รี่เรื่อยเพียง	กระเวก
แตร้นแตร่นแตรฝรั่งขึ้น	หวู่หวู้เสียงสังข์ ฯ
๓
๏ นักสนมกรมชแม่มี่	ขี่ช้างกูบรูปโลมใจ
พักตราอ่าผ่องใส	นุ่งห่มโอ่โสภาจริง ฯ
๏ นักสนมกรมชแม่เจ้า	ทังหลาย
ขี่ช้างกูบดาวราย	แจ่มหน้า
พักตราผ่องใสสาย	สุดสวาท
นุ่งห่มโอ่โถงผ้า	อร่ามริ้วทองพราย ฯ
๔
๏ เพริศเพราเหล่าฝ่ายห้าม	รูปทรงงามตามเสด็จไป
ผมมวยรวยริมไร	ม่านปีกนกวกวงวัง ฯ
๏ เพริศเพราเหล่านางห้าม	งามนัก
รูปงามตามแลลักษณ์	ลูบท้อง
ผมมวยรวยไรอรรค	ชาเยศ
ม่านปีกนกปกป้อง	ห่อหุ้มคลุมเดิร ฯ
๕
๏ เที่ยวเล่นเปนเกษมสุข	แสนสิ่งสนุกปลุกใจหวัง
เร่งร่ายผายผาดผัง	หวัวริกรื่นชื่นชมไพร ฯ
๏ สุขเกษมเปรมหน้าเหลือบ	ลืมหลัง
แสนสนุกปลุกใจหวัง	วิ่งหรี้
เดิรร่ายผายผันยัง	ชายป่า
หวัวร่อรื่นชื่นชี้	ส่องนิ้วชวนแล ฯ
๖
๏ พังพลายหมู่หลายซร้อง	ในเถื่อนท้องร้องระงมดง
ธารน้ำคร่ำกันลง	เล่นน้ำแน่นแตร้นชมกัน ฯ
๏ ฝูงช้างสล้างใหญ่น้อย	พังพลาย
ทอกโทนพินายหลาย	ส่ำถ้วน
ทองแดงเผือกเนียมราย	ในเหล่า
ลงท่าน้ำดำป้วน	เล่นร้องฮูมแปร๋น ฯ
๗
๏ กระบือโคโขล่ร้องเที่ยว	เขาเสี้ยมเสี้ยวเสียวใจหาย
เลมหล้าอาหารชาย	ป่าริมทุ่งวุ้งวงเขา ฯ
๏ กระบือโคโขล่ร้องเที่ยว	เหลือหลาย
เขาเซี่ยมเสียวใจหาย	ขาดขว้ำ
เลมหล้าอาหารชาย	ริมป่า
ลงล่องท่องท้องน้ำ	ปลักแฉ้กลางตม ฯ
๘
๏ กวางทรายร่ายกินหญ้า	สุกรป่าพาพวกจร
สุนัขในไล่เห่าหอน	ตามเปนหมู่พรูเพรียกเสียง ฯ
๏ กวางทรายร่ายเสพย์หญ้า	ดงดอน
หมูป่าพาเพื่อนจร	ลูกล้อม
สุนัขจิ้งจอกหอน	หลายเหล่า
เปนหมู่พรูเพรียกห้อม	เห่าอื้ออึงเสียง ฯ
๙
๏ กระทิงวิ่งทั้งคู่	ล่ำเติบตรูดูกำยำ
หน้าด่อนท่อนตัวดำ	เขาเข้าวงก่งรอมงาม ฯ
๏ กระทิงวิ่งทั้งคู่	ขันขำ
ล่ำเติบดูกำยำ	โป่งป้อม
หน้าด่อนท่อนตัวดำ	แรงเลิศ
เขาเค่าวงก่งง้อม	แปล่มเสี้ยมรอมงาม ฯ
๑๐
๏ มีหมีพีดำขลับ	ขึ้นไม้ผับฉับไวถึง
เรี่ยวแรงแขงขังขึง	กัดโพรงไม้ได้ผึ้งกิน ฯ
๏ มีหมีดำขลับหน้า	เปนมัน
ขึ้นไม้ผับฉับพลัน	ขบขึ้ง
เรี่ยวแรงแขงข้างขยัน	สามารถ
กัดฉีกไม้ได้ผึ้ง	คาบเคี้ยวพลางหวาน ฯ
๑๑
๏ เสือโคร่งยงปีบเปรี้ยง	แอบโจนเฉียงเสียงพึงกลัว
ร้ายยวดหนวดเพราพัว	ลองเล็บเล่นเผ่นโผนผาย ฯ
๏ เสือโคร่งยงปีบเปรี้ยง	สยองหัว
ศัพทสำเนียงพึงกลัว	ทั่วแคว้น
ร้ายยวดหนวดเพราพัว	ตามุ่ง
ลองเล็บเล่นเผ่นแหล้น	โลดเลี้ยวโผนผาย ฯ
๑๒
๏ เสือเหลืองเมืองเชื่องหน้า	อ้ายพรานป่าหล้ากินฉมัน
เรี่ยวแรงแขงดุจกัน	กับเสือโคร่งโกงเสมอสมาน ฯ
๏ เสือเหลืองยงแยกเขี้ยว	ยิงฟัน
อ้ายค่างลายสพายสมัน	คาบเคี้ยว
ปีบเปรี้ยงเสียงขยาดขยัน	ไวว่อง
ปูนเปรียบเสือโคร่งเลียว	โลดแหล้นเสมอสมาน ฯ
๑๓
๏ เสือดาวคล่าวขึ้นไม้	วิ่งว่องไวได้โดยพลัน
สัตว์ใดไปใกล้มัน	โจนยุดถนัดกัดกินไป ฯ
๏ เสือดาวคร่าวขึ้นไม้	มองขยัน
วิ่งว่องไวฉับพลัน	นั่งไม้
สัตว์ใดใกล้กลายมัน	ในร่ม
โจนยุดถนัดกัดได้	ขย่ำก้มกินหลัง ฯ
๑๔
๏ ลมาดผาดเริงแรง	ฟันคางแขงแกล้งกัดวัลย์
เถาใหญ่ใกล้ปากมัน	กัดขาดสนิธติดปากไป ฯ
๏ ลมาดอาจร่านเหรี้ยว	แรงขยัน
ฟันฟางคางแขงวัลย์	กิ่งเกี้ยว
เถาใหญ่ใกล้ปากมัน	คาคาบ
กัดขาดสนิทติดเขี้ยว	ย่ำย้ำกินพลาง ฯ
๑๕
๏ โคแดงแจ้งกินอยู่	ยืนเปนหมู่คู่เคียงคลา
ลูกน้อยค่อยตามมา	เที่ยวเล็มรบัดกัดปลายกิน ฯ
๏ โคแดงแจ้งอยู่ล้อม	กินเกลียง
ยืนเป็นหย่อมพร้อมเพรียง	พรั่งหน้า
ลูกน้อยค่อยตามเคียง	แนบแม่
เที่ยวเล็มรบัดกัดหญ้า	อ่อนอ้วนปลายเคลีย ฯ
๑๖
๏ โคเพลาะฉะเพาะทุ่งออก	แร่งเป็นศอกหนอกสูงเถลิง
เขาโตโคล่ร้องเริง	เมียลูกน้อยค่อยตามกัน ฯ
๏ โคเพลาะฉะเพาะทุ่งแหล้น	ลองเชิง
แร่งศอกหนอกสูงเถลิง	เถื่อนเถ้า
เขาโตโคล่ร้องเริง	ชมหมู่
เมียลูกน้อยค่อยเคล้า	แม่เนี้ยวกินนม ฯ
๑๗
๏ ฝูงฟานผ่านเถื่อนถ้อง	เดิรเปิบร้องก้องพงไพร
เที่ยวกินถิ่นฐานใด	มีน้ำหญ้าอาหารเนา ฯ
๏ ฝูงฟานผ่านเถื่อนถ้อง	แถวไศล
เดิรเปิบร้องก้องไพร	เกลื่อนกลุ้ม
เที่ยวกินถิ่นฐานใด	แดนโป่ง
มีหญ้าน้ำพงผุ้ม	บ่ายเข้านอนเนา ฯ
๑๘
๏ ลมั่งพรั่งดงกว้าง	เขาสองข้างกางโจงโครง
รูปร่างกวางโอ่โถง	ฝีเท้าวิ่งยิ่งกว่ากวาง ฯ
๏ ลมั่งเขาคู่ตั้ง	กางโกง
สองข้างเคียงโจงโครง	แตกต้น
รูปร่างกวางโอ่โถง	ดีกว่า
ฝีเท้าวิ่งยิ่งพ้น	แล่นล้ำเลยกวาง ฯ
๑๙
๏ สิงคนัดเขาเสี้ยมเสี้ยว	บิดเปนเกลียวเรียวสูงแหลม
ตัวต่ำดำมอมแมม	ย่อมแล่นโลดโดดโจนลอย ฯ
๏ สิงคนัดเขาเสี้ยมเซี่ยว	สูงแหลม
บิดเปนเกลียวเรียวแนม	คู่หยื้น
ตัวต่ำดำมอมแมม	คราวตื่น
ย่อมแล่นโลดโดดขึ้น	สู่ฟ้าโจนลอย ฯ
๒๐
๏ เลียงผาอยู่ภูเขา	หนวดพรายเพราเขาแปล้ปลาย
รูปร่างอย่างแพะหมาย	ขนเหม็นสาบหยาบเหมือนกัน ฯ
๏ เลียงผาอยู่พ่างพื้น	ภูเขา
หนวดภู่ดูเพราเขา	ไปล่ท้าย
รูปร่างอย่างแพะเอา	มาเปรียบ
ขนเหม็นสาบหยาบร้าย	กลิ่นกล้าเหมือนกัน ฯ
๒๑
๏ งูเหลือมเอื้อมพันไม้	หางกระหวัดไว้ใฝ่อาหาร
เนื้อกวางย่างเดิรพาน	หย่อนตัวกระหวัดรัดกลมกิน ฯ
๏ งูเหลือมเกี่ยวไม้ใฝ่	อาหาร
หางกระหวัดโยนยาน	แย่งไว้
เนื้อกวางสุกรฟาน	เดิรด่วน
หย่อนตัวกระหวัดรัดไว้	ปากอ้าอมกิน ฯ
๒๒
๏ งูเหลือมกินสุกร	อึ้งทึ่งนอนห่อนเลื้อยไป
หน่อไม้ขึ้นมาไช	ท้องแทงตลอดรอดคลาคลืน ฯ
๏ งูเหลือมกินลมั่งเนื้อ	กวางฟาน
บ่ห่อนสุดคลาคลาน	อิ่มอึ้ง
นอนใกล้ก่อไผ่สาน	แซมหน่อ
แทงตลอดหลังขาดขรึ้ง	เมื่อเลื้อยคลายไป ฯ
๒๓
๏ หมูเม่นเห็นพรอมแพรม	ขนตัวแหลมแซมนักหนา
ใครปะจะจับมา	พองขนสบัดสลัดถูกแทง ฯ
๏ หมูเม่นขนเสี้ยมทั่ว	กายา
ขนแหลมแซมหนั่นหนา	แน่นซร้อง
ใครปะจะจับมา	ดูเล่น ก็ดี
พองขนสบัดสลัดต้อง	ติดหน้าถูกแทง ฯ
๒๔
๏ เสือปลาล่ากินปลา	ริมน้ำท่าหาเหยื่อแฝง
ปลาว่ายสวายหางแดง	ฉวยได้ถนัดกัดเร่กิน ฯ
๏ เสือปลาปลาเวียนหว้าย	ตีแปลง
ริมท่าหาเหยื่อแฝง	อยู่ใกล้
ปลาว่ายสวายหางแดง	เปนหมู่
ฉวยถูกถนัดกัดได้	คาบเว้เร่กิน ฯ
๒๕
๏ กระต่ายหลายพงศ์พรรค์	เต้นชมจันทร์หันตัวตาม
ซ่อนซุ้มชุมเหลือหลาม	ยามออกเล่นเต้นชมกัน ฯ
๏ กระต่ายหลายพวกพ้อง	พรรค์งาม
ชมชื่นแสงจันทร์ตาม	ไล่เหล้น
ซ่อนซุ้มชุมเหลือหลาม	หลายเหล่า
ยามเมื่อออกเล่นเต้น	โลดเลี้ยวชมกัน ฯ
๒๖
๏ เสือกระต่ายลายเขียนขีด	ตัวกระจิดนิดกว่าแมว
อยู่ป่าตาบั้งแบ๊ว	ขบกระต่ายแล้วแง้วคำราม ฯ
๏ เสือกระต่ายลายขีดขั้น	เปนแถว
กระจิดกว่าแมวเหมือนแมว	ปากเขี้ยว
อยู่ป่าตาบั้งแบ๊ว	มองหมอบ
ขบกระต่ายตายเคี้ยว	ย่ำย้ำคำราม ฯ
๒๗
๏ กระจงกระจิดเตี้ย	วิ่งเรี่ยเรี่ยน่าเอนดู
เหมือนกวางอย่างตาหู	มีเขี้ยวน้อยสร้อยแนมสอง ฯ
๏ กระจงกระจิดหน้า	เอนดู
เดินร่อยเรี่ยงามตรู	กระจ้อย
เหมือนกวางอย่างตาหู	ตีนกีบ
มีเคี่ยวขาวน้อยช้อย	แนบข้างเคียงสอง ฯ
๒๘
๏ ฝูงลิงใหญ่น้อยกระจุ้ย	ชนีอุ่ยอุ้ยร้องหา
ฝูงค่างหว่างพฤกษา	ค่างโจนไล่ไขว่ปลายยาง ฯ
๏ ฝูงลิงยวบยาบต้น	พวาหนา
ฝูงชนีมี่กู่หา	เปล่าข้าง
ฝูงค่างหว่างพฤกษา	มาสู่
ครอกแครกไล่ไขว่คว้าง	โลดเลี้ยวโจนปลิว ฯ
๒๙
๏ ลิงลมชมเชยคู่	ขึ้นนั่งอยู่ผู้คนหมาย
ลมพัดบัดเดียวหาย	พัดทิศใดไปตามลม ฯ
๏ ลิงลมชมคู่ต้น	ยางทราย
คนนั่งตั้งใจหมาย	ยื่นกล้วย
ลมพัดบัดเดียวหาย	วิววู่
พัดทิศใดไปด้วย	ด่วนคล้ายตามลม ฯ
๓๐
๏ ลิงจุ่นงุ่นเงื่องเซื่อง	ค่อยกระเตื้องเงื่องคลาคลาน
หางสั้นมันงมงาน	จับตัวไล่ได้ง่ายดาย ฯ
๏ ลิงจุ่นงุนหง่อยหน้า	ซมซาน
ค่อยกระเตื้องเงื่องคลาคลาน	ร่ายไม้
หางสั้นมันงมงาน	กินอยู่
จู่จับเอาตัวได้	ง่ายแท้ควรเห็น ฯ
๓๑
๏ ฝูงบ่างบ้างแดงด่าง	ไต่หมากปรางบ้างแบนโผ
คนดูอยู่อะโข	ย่อมทิ้งไล่ให้มันบิน ฯ
๏ ฝูงบ่างแดงด่างบ้าง	ตัวโต
ไต่หมากปรางแบนโผ	แล่นไม้
คนดูอยู่อะโข	เนืองนั่ง
ย่อมทิ้งยิงกระสุนให้	ผึ่งท้องแบนบิน ฯ
๓๒
๏ ตะกวดเหี้ยเมียเข้าไข่	ในโพรงไม้ได้เปนรัง
ตัวน้อยกระจ้อยหวัง	รูปจรเข้เล่ห์เหมือนกัน ฯ
๏ ตระกวดเหี้ยเมียเข้าไข่	ตีนตรัง
โพรงไม้อยู่เปนรัง	ด่วนดั้น
ตัวน้อยกระจ้อยหวัง	ดูรูป
อย่างจรเข้เล่ห์นั้น	ห่อนเพี้ยนกันเหมือน ฯ
๓๓
๏ ลินแล่นแผ่นดินหลาย	เห็นคนอายส้อนหน้าตา
คนเขาเอาตัวมา	ขดตัวไว้ไม่คลี่คลาย ฯ
๏ ตัวลินเปนเกล็ดถั้ว	กายา
หัวหางขดหน้าตา	ซ่อนไว้
คนเขาเอาตัวมา	ดูบ่อย
ยื้อคร่าแกะแคะได้	ไม่เขลื้อนคลาคลาย ฯ
๓๔
๏ ตัวตุ่นงุนคลาคลาน	ได้อาหารเข้าในโพรง
ชอบกลต้นสำโรง	เข้าเคล้าคู่อยู่เปนรัง ฯ
๏ ตัวตุ่นค่อยเตื่องเต้น	หลังโกง
ฉวยสัตว์เข้าในโพรง	ไต่เต้า
ชอบกลต้นสำโรง	รังร่ม
พาคู่เคียงคลาเคล้า	อยู่ถี้รวงรัง ฯ
๓๕
๏ ฝูงอ้นด้นแผ่นดิน	กินรากไผ่ใบรวกผุย
ปล่องเห็นเปนขี้ขุย	คุ้ยดินร่วงกลวงเปนโพรง ฯ
๏ ฝูงอ้นด้นข่วนฟุ้ง	ดินขจุย
รากไผ่ไม้รวกผุย	กัดแหง้น
เห็นช่องปล่องดินขุย	ขุดอยู่
ดินร่วงกลวงทางแหล้น	ลอดเลี้ยวในโพรง ฯ
๓๖
๏ กระเห็นเต้นคล้ายคล้าย	ลายพรอมแพรมแกมดำเหลือง
ไต่บนต้นหมากเฟือง	ลูกสุกห่ามตามกันกิน ฯ
๏ กระเห็นเต้นต่ายเหนื้อง	มาเนือง
ลายด่างดำแกมเหลือง	เล่าเหลื้อง
ไต่บนต้นหมากเฟือง	กินเฟื่อง
หางค่องกิ่งไม้เปลื้อง	คล่ำคล้ายชายคลาย ฯ
๓๗
๏ กระเอื้อยเลื้อยหางยาว	ด่างดำขาวราวลูกอิน
สุกพร้อมย่อมมากิน	เห็นเต้นไต่ไปตามกัน ฯ
๏ กระเอื้อยเลื้อยพู่ห้อย	หางยาว
ลูกอินกินเมื่อคราว	แก่ต้น
รูปร่างด่างดำขาว	เขียนขีด
ตีนเต้นไต่ไปพ้น	อยู่บ้างเบาบาง ฯ
๓๘
๏ กระแตไต่ไม้กระจ้อย	ตัวน้อยน้อยโจนเรี่ยเรี่ย
โพรงปรูอยู่กับเมีย	หางพัวเรียวเที่ยวไปมา ฯ
๏ กระแตไต่กิ่งน้อย	ตามเมีย
ตัวกระจ้อยโจนเรี่ย	ร่ายไม้
โพรงปรูอยู่เย็นเลีย	โลมลูก
หางพู่เรียวเที่ยวไหล้	คู่เลี้ยวไปมา ฯ
๓๙
๏ ชมชมดรสกลิ่นกล้า	หน้าเซี่ยมแสล้มแนมคู่เคียง
เล่าฦๅชื่อชมดเชียง	คนหานักมักตามรอย ฯ
๏ ชมดเชียงเกลี้ยงกลิ่นกล้า	หอมชวย
แชล่มคางหางพู่สวย	เซี่ยมหน้า
ยืนคู่อยู่เคียงรวย	รวยกลิ่น
คนตามถามซื้อข้า	คงขึ้นขายรอย ฯ
๔๐
๏ กระรอกหางพัวพู่	โพรงไม้อยู่คู่ไล่ตาม
หางสลวยละลวยงาม	วิ่งไปมาน่าเอนดู ฯ
๏ กระรอกหางพู่เหล้น	ปลายมะขาม
โพรงไม้คู่อยู่ตาม	โลดไหล้
หางสลวยละลวยงาม	ขาวผ่อง
วิ่งไวไปมาให้	ชื่นหน้าเอนดู ฯ
๔๑
๏ ป้องข่างอย่างปึ้งก่า	มาแปลกกันมันรู้บิน
เหนียงในใต้คางกิน	อาหารได้ไป่รู้เลย ฯ
๏ ป้องข่างอย่างปึ้งก่าคล้าย	โดยถวิล
แปลกแต่รู้แบนบิน	ไล่ขู้
เหนียงในใต้คางกิน	สัตว์เสพย์
อาหารใดไป่รู้	ห่อนแจ้งใจเอย ฯ
๔๒
๏ ตุกตู่หมู่ตุกแก	อึ่งอ่างแย้แลบึ้งแตน
ผึ้งหลวงรวงเลื้อยแขวน	บนปลายไม้ใหญ่รังรวง ฯ
๏ ตุกแกตุกตู่ร้อง	คนแหงน ดูนา
แย้บึ้งปึ้งก่าแตน	ต่อเฝ้า
ผึ้งหลวงรวงเลื้อยแขวน	รังเรียบ
บนปลายไม้ใหญ่เถ้า	แผ่นตั้งรวงเรียง ฯ
๔๓
๏ งูเขียวเที่ยวเลื้อยแล	พบตุกแกย่อมสู้กัน
ตุกแกกัดงูพัน	แรงงูมากปากคลาคลาย ฯ
๏ งูเขียวสายม่านเลื้อย	ลายมัน
พบตุกแกกวดขัน	เกี่ยงกล้า
งูขบกัดงูพัน	รัดรอบ
แรงมากปากคลายอ้า	ออกให้งูพลัน ฯ
๔๔
๏ งูเขียวรัดตุกแก	ตุกแกแก่คางแขงขยัน
กัดงูงูยิ่งพัน	อ้าปากง่วงล้วงตับกิน ฯ
๏ งูเขียวแลเหลื้อมพ่น	พิศพลัน
ตุกแกคางแขงขยัน	คาบไว้
กัดงูงูเร่งพัน	ขนดเครียด
ปากอ้างูจึงได้	ลากล้วงตับกิน ฯ
๔๕
๏ ยูงทองย่องเยื้องย่าง	รำรางชางช่างฟ่ายหาง
ปากหงอนอ่อนสำอาง	ช่างรำเล่นเต้นตามกัน ฯ
๏ ยูงทองย่องย่างเยื้อง	รำฉวาง
รายร่ายฟ่ายเฟื่องหาง	เฉิดหน้า
ปากหงอนอ่อนสำอาง	ลายเลิศ
รำเล่นเต้นงามหง้า	ปีกป้องเปนเพลง ฯ
๔๖
๏ นกเขาเข้าเคียงคู่	ก่งคอคูคู่ขานขัน
กระทาทักปักกรอกัน	บ้างขันไขว่ไล่ลามชน ฯ
๏ นกเขาขันคู่คู้	เคียงขยัน
คอก่งคูขานขัน	คึ่นหน้า
กระทาทักปักกรอกัน	เสียงเฉื่อย
ลามไล่ไขว่ขันจ้า	แปลกขู้ชนแทง ฯ
๔๗
๏ ไก่ป่าจ้าเสียงเตี้ย	พาลูกเมียเขี่ยหากิน
เห็นคนก่นวิ่งบิน	เข้าเร้นรอกซอกซอนหาย ฯ
๏ ไก่ป่าขันเฉื่อยแจ้ว	กลางดิน
ลูกเมียเขี่ยหากิน	กกเหล้น
เห็นคนก่นวิ่งบิน	ถาบตื่น
ซอกซอนซ่อนตัวเร้น	พุ่มไม้สูญหาย ฯ
๔๘
๏ ไก่ฟ้าอ้าสดแสง	หัวสุกแดงแทงเดือยแนม
ปีกหางต่างสีแกม	สีแต้มต่างอย่างวาดเขียน ฯ
๏ ไก่ฟ้าหน้าก่ำกล้า	ปากแหลม
หัวแดงแฝงเดือยแนม	เนื่องแข้ง
ปีกหางต่างสีแกม	ลายลวด
ตัวด่างอย่างคนแกล้ง	แต่งแต้มขีดเขียน ฯ
๔๙
๏ นกหว้าหน้างามลาย	คือดาวรายพรายเพริศเพรา
เที่ยวกินถิ่นลำเนา	พาคู่เคล้าเฝ้าชมกัน ฯ
๏ นกหว้าหน้าเปรียบแต้ม	ตรูเฉลา
ตัวลายพรายดาวเพรา	เพริศหน้า
เที่ยวกินถิ่นลำเนา	เคยอยู่
เคียงคู่เคล้าเฝ้าหล้า	เก็บลิ้มเล็มกิน ฯ
๕๐
๏ พังพอนจรเคล้าคู่	พบพานงูอยู่สู้กัน
งูเห่าเอาขนดพัน	พังพอนผันหันตัวตาม ฯ
๏ พังพอนจรเคล้าคู่	เรียงรัน
พบพานงูสู้กัน	ขบเขี้ยว
งูเห่าเอาขนดพัน	รัดรวด
พังพอนจรผันเลี้ยว	ปลดเปลื้องตัวตาม ฯ
๕๑
๏ นกกดอดทนสู้	พบงูเห่าเอาปีกบัง
งูโพนพังพานหวัง	จะขบตอดบรอดเลย ฯ
๏ นกกดอดทนสู้	งูขลัง
งูขบเอาปีกบัง	เข็ดเขี้ยว
งูเลิกพังพานหวัง	ขบตอด
ตอดบรอดเลยเลี้ยว	หลีกเลี้ยวสูดหนี ฯ
๕๒
๏ ดูหนูสู่รูงู	งูสุดสู้หนูสู้งู
หนูงูสู้ดูอยู่	รูปงูทู่หนูมูทู ฯ
๏ ดูงูขู่ฝุดฝู้	พรูพรู
หนูสู่รูงูงู	สุดสู้
งูสู้หนูหนูสู้	งูอยู่
หนูรู้งูงูรู้	รูปทู้มูทู ฯ
๕๓
๏ นกกะเรียนเวียนลงหนอง	ตรอมเที่ยวย่องร้องแกร๋แกร๋
ริมทุ่งกระทุงลอยแพ	เดียรดาษแลแหล่เหลือหลาย ฯ
๏ นกกะเรียนเวียนว่อนน้ำ	เลงแล
ลงย่องร้องแกร๋แกร๋	แจ้มจ้า
ริมทุ่งกระทุงลอยแพ	ลงล่อง
บินกลาดกลุ้มท้องฟ้า	ร่อนร้องเหลือหลาย ฯ
๕๔
๏ นกแก้วแจ้วเสียงใส	คลอไคล้คู่หมู่สาริกา
นกตั้วผัวเมียคลา	ฝ่าแขกเต้าเหล่าโนรี ฯ
๏ นกแก้วแจ้วรี่ร้อง	เร่หา
ใกล้คู่หมู่สาริกา	แวดเคล้า
นกตั้วผัวเมียมา	สมสู่
สัตวาฝ่าแขกเต้า	พวกพ้องโนรี ฯ
๕๕
๏ นกกระจิบกระจาบมั่ว	ปากตะกั่วชายชมพู
นกไส้นกกรอดดู	จ้อแจ้อยู่พรูเพรียกไพร ฯ
๏ กระจิบกระจาบน้อยน่า	เอนดู
ปากตะกั่วชายชมพู	แห่งห้อม
นกไส้กรอดดูฟู	พองปีก
จอแจพรังพรั่งพร้อม	เพรียกร้องในไพร ฯ
๕๖
๏ กางเขนรำเขนหาง	บ่าวขุนพลางกางปีกรา
จินโจ้แกงจืดมา	ร้องแจ้วจ้าป่าวังเวง ฯ
๏ กางเขนรำไต่ต้น	พฤกษา
บ่าวขุนกางปีกรา	ปากอ้า
จินโจ้แกงจืดมา	พูดเพรียก
นกพริกร้องแจ้วจ้า	ป่าก้องวังเวง ฯ
๕๗
๏ นกขมิ้นเหลืองหลากหลาย	มีสพายหมายสองคาง
เหลืองอร่ามงามปีกหาง	เห็นสำอางช่างมีพรรณ ฯ
๏ นกขมิ้นเหลืองก่ำป้อง	ปีกหาง
มีสพายหมายสองคาง	ค่างแก้ม
เหลืองอร่ามงามปีกหาง	เห็นเลิศ
สร้อยสำอางอย่างแต้ม	แต่งให้มีพรรณ ฯ
๕๘
๏ ชมคู่หมู่ซั้งแซว	ร้องโฉดแก้วแล้วบินไป
เลียนนกหกใดใด	ย่อมเลียนได้ไท้เสียงแมว ฯ
๏ ซั้งแซวเสียงแจ้วส่ง	เอาใจ
ร้องโฉดแก้วบินไป	มุ่งไม้
เลียนนกสิ่งใดใด	เหมือนอยู่
ไม่เพี้ยนเลียนได้ไท้	เล่ห์ร้องเสียงแมว ฯ
๕๙
๏ นกคุ่มซุ่มอยู่นอน	ในดงดอนส้อนไคลคลา
ลายเลือนเหมือนนกกระทา	แต่ตัวน้อยค่อยเก็บกิน ฯ
๏ นกคุ่มซุ่มอยู่ข้อย	ไปมา
ดงดอนซ่อนกายา	กระจ้อย
ลายเลือนเหมือนนกกระทา	กระแจ่ม
แต่ว่าตัวน้อยน้อย	ค่อยเถี้ยวเก็บกิน ฯ
๖๐
๏ นกเงือกอยู่ในโพรงไม้	ผัวฟักไข่เมียผันผาย
เล่นชู้อยู่เสบยสบาย	ผัวหมายไว้ให้รวงรัง ฯ
๏ นกเงือกอยู่ซอกไม้	เรียงราย
ผัวฟักเมียผันผาย	ด่วนได้
เล่นชู้อยู่เสบยสบาย	ลืมคู่
ผัวอดอาหารให้	อยู่เฝ้ารวงรัง ฯ
๖๑
๏ ชาติบุษป์พุทธชาตซาบ	กุหลาบกนาบทั้งสองทาง
เบงระมาดยี่สุ่นกาง	กลีบบานเพราเหล่าดาวเรือง ฯ
๏ ชาติบุษป์พุทธชาตขึ้น	เคียงกลาง
กุหลาบกนาบสองทาง	กลิ่นฟุ้ง
เบงระมาดยี่สุ่นกาง	ตรงกลีบ
สาวสาวฉวยชิงหยุ้ง	เก็บร้อยรอยกรอง ฯ
๖๒
๏ เพกาสาเกกุ่ม	ไม้ตาตุ่มทุมราชา
สุกรมมะยมพวา	ไม้หมากข้าขานางเปล้า ฯ
๏ เพกาฝักย้อมกุ่ม	ผลหนา
ตาตุ่มทุมราชา	เนื่องหน้า
สุกรมมะยมพวา	ชมพู่
สาเกไม้หมากข้า	อิกเปล้าขานาง ฯ
๖๓
๏ กะจายสยายซร้องนาง	ผ้าสไบบางนางสีดา
ห่อห้อยย้อยลงมา	แต่ค่าไม้ใหญ่สูงงาม ฯ
๏ กะจายสยายคลี่ซร้อง	นงพงา
สไบบางนางสีดา	ห่อห้อย
ยื่นเลื้อยเฟื้อยลงมา	โบยโบก
แต่ค่าไม้ใหญ่น้อย	แกว่งเยื้องไปมา ฯ
๖๔
๏ กะเช้าเจ้าบรรจง	ปากแฉกตรงทรงหาบหาม
แล่งปืนของพระราม	รูปงามดีมีสืบมา ฯ
๏ กะเช้านางแต่งเจ้า	ผจงงาม
ปากแฉกทรงหาบหาม	ห่วงห้อย
แล่งปืนของพระราม	ยังอยู่
รูปร่างงามน้อยน้อย	งอกขึ้นสืบมา ฯ
๖๕
๏ เล็บนางงามแสล้ม	ต้นนางแย้มแกมดองดึง
สุพรรณิกากากระทึง	ดอกราชพฤกษ์ซึกไทรไตร ฯ
๏ เล็บนางนวยแน่งน้อย	พอพึง
นางแย้มแกมดองดึง	อีกอ้อย
สุพรรณิกากากระทึง	บานแบ่ง
ราชพฤกษ์ซีกดวงย้อย	พู่เพี้ยงไทรไตร ฯ
๖๖
๏ ชงโคตะโกตะขบหว้า	ต้นตุมกากาฝากลง
ชอบกลต้นมหาหงส์	มะเดื่อดูกลูกนมแมว ฯ
๏ ชงโคตะโกขบหว้า	ดาดดง
ตุมกากาฝากลง	ติดไม้
นมแมวมหาหงส์	เห็นอยู่
มะเดื่อดูกลูกออกได้	แส่ทึ้งสอยกิน ฯ
๖๗
๏ กำจัดสลัดไดขึ้น	บนพื้นภูภู่เขาสูง
แคคางยางยูงดูง	ต้นตะแบกแปลกกันบาน ฯ
๏ สลัดไดกำจัดต้น	หางยูง
บนภูภู่เขาสูง	หย่งหยื้น
แคคางยางยูงดูง	ตรงโตรด
ตะแบกแปลกกันขึ้น	เกลื่อนกลุ้มบานไสว ฯ
๖๘
๏ แคฝอยข่อยเข็มข้า	ต้นกาลาน่าดอกบาน
งิ้วงับพลับพลึงปาน	นิ้วมือเรียมเปรียบเทียนกลึง ฯ
๏ แคฝอยข่อยข่าขึ้น	ขนัดขนาน
เข็มกาลาดอกบาน	ที่แจ้ง
งิ้วงับพลับพลึงปาน	มือเรียม
นิ้วแน่งงามดังแกล้ง	ฟั่นด้วยเทียนกลึง ฯ
๖๙
๏ พุมเรียงเคียวคัดเค้า	ต้นปู่เจ้าเหล่าจิงจำ
ต้นองุ่นขนุนสำ	มลอมะก่อสะตอสะเตียน ฯ
๏ พุมเรียงเคียงคัดเค้า	บานช้ำ
ปู่เจ้าเหล่าจิงจำ	ไขว่ขึ้น
ต้นองุ่นขนุนสำ	มลอมาก
มะกอสะตอสะเตียนพื้น	เลี่ยนเกลี้ยงตลิบเตียน ฯ
๗๐
๏ กำจายรายท้องที่	ต้นลิ้นจี่ทีทางจร
กลำเพาะเงาะเรียงสลอน	สท้อนพวงพะงวงชุม ฯ
๏ กำจายรายที่ท้อง	ดงดอน
ลิ้นจี่ที่ทางจร	ป่ากว้าง
กลำเพาะเงาะเรียงสลอน	ทรงลูก
สท้อนลางสาดสล้าง	ลูกเลื้อยพะงวงชุม ฯ
๗๑
๏ จิงจ้อยอยมโดย	ดวงรายโรยโชยชายชม
ฉิ่งชี่ถี่ทางสม	ร่มรื่นสนุกปลุกปลื้มใจ ฯ
๏ ยมโดยยอจิ่งจ้อ	สลอนสลม
ดวงโรยโชยชายชม	ชื่นหน้า
ฉิ่งชี่ถี่ทางสม	เย็นเฉื่อย
ร่มรื่นสนุกริกหร้า	ปลุกปลื้มใจหญิง ฯ
๗๒
๏ กล้วยไม้ห้อยต่ำเตี้ย	นมตำเรียเรี่ยทางไป
หอมหวังวังเวงใจ	ว่ากลิ่นแก้วแล้วเรียมเหลียว ฯ
๏ กล้วยไม้ห้อยย้อยคลี่	ดวงไสว
นมตำเรียรายไป	กลิ่นกล้า
หอมหวังวังเวงใจ	รสราค
ว่ากลิ่นแก้วแล้วข้า	หยุดยั้ง แลเหลียว ฯ
๗๓
๏ ทองกวาวคราวดอกแดง	เชิงจำแจงแดงเหียนหัน
ลำไยไม้มูกมัน	เคี่ยมตะเคียนเลี่ยนรังเรียง ฯ
๏ ทองกวาวคราวดอกพร้อม	แดงฉัน
เชิงจำแจงเหียงหัน	เหี่ยวต้น
ลำไยไม้มูกมัน	เฟืองฝ่อ
เคี่ยมตะเคียนเลี่ยนต้น	หมู่ไม้รังเรียง ฯ
๗๔
๏ เจตพังคีสีเสียดสรล	พรมคดปนคนทาดง
เล็บครุฑสุดสูงระหง	ต้นเต่าร้างกร่างแต้วกะโดน ฯ
๏ สรลส้อยสีเสียดขึ้น	เปนกง
พรมคดคนทาดง	ด่านกว้าง
เจตพังคีสูงระหง	พังอาด
เล็บครุฑต้นเต่าร้าง	กร่างแต้วกะโดนหนา ฯ
๗๕
๏ ตรดตรวยสลวยร่มชื้อ	สะตอสะตือชื่อหลายมาน
มะหาดมะตาดแสมสาร	มะตูมมะขวิดจิตมูลเพลิง ฯ
๏ ตรดตรวยสลวยร่มชื้อ	เสถียรสถาน
สะตอสะตือชื่อหลายมาน	มากพ้น
มะหาดมะตาดแสมสาร	สนับสนุ่น
มะตูมมะขวิดติดต้น	ดกไม้เจตมูล ฯ
๗๖
๏ ปอเป้งเตงเตยตาล	สรลตระการปานหางโต
ต้นทองตลองตองโพ	สักสูงสุดพุดซากะถิน ฯ
๏ เตยตาลตอป่านเป้ง	เตงอะโข
สรลเปรียบหางสิงห์โต	ต่ำผุ้ม
ต้นทองตลองตองโพ	ทเลเรียบ
พุทราสักสูงกลุ้ม	ค่าไม้กะถินงาม ฯ
๗๗
๏ ปรูประระกำดก	ต้นรกฟ้าหญ้านางแฝง
พัวพุ่มชุมแสงแซง	ลูกติดต้นหล่นลงเนือง ฯ
๏ ปรูประเดียรตาดด้วย	ระกำแดง
รกฟ้าหญ้านางแฝง	ฝากเหรื้อง
พัวพุ่มชุมแสงแซง	กางกิ่ง
ลูกดกตกลงเหนื้อง	กลาดกลุ้มกลางกิน ฯ
๗๘
๏ พาดไฉนตะไคร้มะนาว	เทียนช้างน้าวหาวมนทรี
ชเอมเขล็นเบญจกานี	หงอนไก่สลับทับทิมบาน ฯ
๏ พาดไฉนตะไคร้เนื่อง	มะนาวมี
ช้างน้าวหาวมนทรี	หนาดน้ำ
ชเอมเขล็นเบญจกานี	เทียนป่า
หงอนไก่ทับทิมกล้ำ	กลีบช้อยแดงฉัน ฯ
๗๙
๏ น้อยหน่าหนาเปนเหล่า	น้อยแหน่เล่าเต้าตามชม
นางนวลนวลนางสม	หว้านน้ำกลุ้มกทุ่มนาขนาน ฯ
๏ น้อยหน่าน่าลูกพร้อม	โตกลม
น้อยแหน่เต่าตามชม	ชื่นผุ้ม
นางนวลนวลนางสม	โสภิศ
หว้านน้ำมีเกลื่อนกลุ้ม	กทุ่มท้องนาขนาน ฯ
๘๐
๏ ไผ่เทศงามผาดผุด	ต้นเล็บครุฑพุทธรักษา
ทองสิบอย่างงามนานา	เข้าตอกแตกแปลกดอกขาว ฯ
๏ ไผ่เทศงามเงื่อนแต้ม	เลขา
เล็บครุฑพุทธรักษา	โทษคุ้ม
ทองสิบอย่างตรูตรา	งามเลิศ
เข้าตอกแตกดวงกลุ้ม	แปลกด้วยดอกขาว ฯ
๘๑
๏ มังคุดลมุดหมากเหม้า	เหล่าทุเรียนเนียรภูสี
มูลมังสังกรณี	มีร้อนลิ้นอินทผาลำ ฯ
๏ มังคุดลมุดหมากเหม้า	มากมี
ทุเรียนเนียรภูสี	ค่าค้อม
มูลมังสังกรณี	มีมาก
ต้นร้อนลิ้นขึ้นล้อม	หมู่ไม้อินทผล ฯ
๘๒
๏ แทงทวยกล้วยกุตีบ	ต้นปีบไสวไข่เน่าหอม
พองลมพนมพนอม	น่องโลดเลียบหลาหลกปะโลง ฯ
๏ แทงทวยกล้วยตีบเลื้อย	เครืองอม
ปีบไสวไข่เน่าหอม	ทั่วเบื้อง
พองลมพนมพนอม	ลำเจียก
โลดเลียบหลาหลกเหนื้อง	น่องต้นปะโลงสาร ฯ
๘๓
๏ หมากม่วงพวงพรวนย้อย	พิมเสนห้อยสอยมากิน
สุกห่ามตามใจถวิล	เอาตะกร้อซอเกี่ยวลง ฯ
๏ หมากม่วงพวงห่ามย้อย	ยามเห็น
พรวนพิมเสนเหลืองเปน	ปากกร้อ
หมอนทองม่วงมันเย็น	เดิรสู่
สอยแส่พลางหัวหร้อ	หล่นกลุ้มชิงกัน ฯ
๘๔
๏ หมากม่วงดิบห่ามฝาน	ใส่ในจานพานตบะรอง
นั่งล้อมห้อมเนืองนอง	จิ้มน้ำปลางาปิกิน ฯ
๏ หมากม่วงดิบห่ามให้	ปอกฝาน
งาปิน้ำปลาจาน	จุ่มจิ้ม
นั่งล้อมห้อมกินกราน	กินอยู่
เข็ดฟันผันหน้ายิ้ม	อิ่มเอื้อนราถอย ฯ
๘๕
๏ ชมร่มไม้ไทรไตร	เรไรไพรแว่วแจ้วเสียง
เรื่อยเฉื่อยสำเนียงเพียง	ปี่รี่เสนาะเพราะเพลงเครง ฯ
๏ เดิรเพลินชมร่มไม้	ไทรไตร
สดับศัพท์เรไรไพร	แว่วแจ้ว
ระกำลำไยไพร	เลือนเถื่อน
มังคุดลมุดแต้วแก้ว	กุ่มกถุ้มทรม่วงมะงวง ฯ
๘๖
๏ หัวลิงหมากลางลิง	ต้นลางลิงแลหูลิง
ลิงไต่กะไดลิง	ลิงโลดคว้าประสาลิง ฯ
๏ หัวลิงหมากเรียกไม้	ลางลิง
ลางลิงหูลิงลิง	หลอกขู้
ลิงไต่กะไดลิง	ลิงห่ม
ลิงโลดฉวยชมผู้	ฉีกคว้าประสาลิง ฯ
๘๗
๏ ปุ้มไก่แลหงอนไก่	ต้นหางไก่แลสร้อยไก่
โหราเดือยไก่ไก่	ให้เทียนไก่ไก่จับนอน ฯ
๏ ปุ้มไก่หงอนไก่ต้น	เรียงไสว
หางไก่แลสร้อยไก่	กกก้อง
โหราเดือยไก่ไก่	เมียงม่าย
ต้นเทียนไก่ไก่ร้อง	ไก่เตี้ยจับขัน ฯ
๘๘
๏ เพกาต้นตุมกา	โยทกากรรณิกา
ชุมกาแลสาบกา	ต้นมะกากาจับนอน ฯ
๏ เพกาตุมกาต้น	กาลา
โยทกากรรณิกา	ถี่ก้อง
ชุมกาแลสาบกา	กาสู่
ต้นมะกาการ้อง	จับไม้กาหลง ฯ
๘๙
๏ ธารไหลใสสอาด	มัจฉาชาติดาษนานา
หวั่นหว้ายกินไคลคลา	ตามกันมาให้เห็นตัว ฯ
๏ ธารไหลใสสอาดน้ำ	รินมา
มัจฉาชาตินานา	หวั่นหว้าย
จอกสร่ายกินไคลคลา	เชยหมู่
ตามคู่มาคล้ายคล้าย	ผุดให้เห็นตัว ฯ
๙๐
๏ นั่งเล่นเห็นหมู่ปลา	พรั่งพรูมาเหล่าเหลือหลาย
กินเข้าเอาโปรยปราย	ปลามาใกล้ได้เห็นตัว ฯ
๏ นั่งชมปลาหมั้วหมู่	เรียงราย
พรูพรั่งมาเหลือหลาย	ว่ายหวิ้ง
กินเข้าเอาโปรยปราย	ลงบ่อย
ปลาว่ายใกล้ได้ทิ้ง	ห่อเข้าดูปลา ฯ
๙๑
๏ ปลาแปบแลปลาเป้า	ปลาเข้าเม่าปลาคางเบือน
ปลาม้าหน้าคนเหมือน	ปลากดกรายสวายหางแดง ฯ
๏ ปลาดุกปลาแปบเป้า	แลเลือน
เข้าเม่าเหล่าคางเบือน	มุ่งหม้าย
ปลาม้าหน้าคนเหมือน	คนอยู่
ปลากดกรายสวายหว้าย	โบกน้ำหางแดง ฯ
๙๒
๏ ตะตรับคอยตรับหู	หมู่ปลาบู่ว่ายเวียนแฝง
สร้อยส้าปลาหมอแขยง	ปลาแมงภู่หมู่กระทงเหง ฯ
๏ ปลาตะตรับคอยกะตั้ง	หูแขง
ปลาบู่ว่ายเวียนแฝง	ฝั่งน้ำ
สร้อยส้าปลาหมอแขยง	สังกวาด
แมงภู่ดูโลดล้ำ	พรั่งพร้อมกะทุงเหง ฯ
๙๓
๏ ปลาอ้าวปลาเนื้ออ่อน	ว่ายมาก่อนปลาหนามหลัง
กระแหหางแดงหวัง	เข้าสู่ทุ่งมุ่งเลมไคล ฯ
๏ ปลาอ้าวเนื้ออ่อนหญ้า	ตัวบัง
มาก่อนปลาหนามหลัง	อยู่หน้า
กระแหหางแดงหวัง	คลาแหล่ง
เข้าสู่ทุ่งเลมหล้า	เหยื่อย้ำกินไคล ฯ
๙๔
๏ ปลากะโห้ชโดแฝง	ช่อนชวาดแชวงแฝงครัน
หน้าสั้นปลานวลจันทร์	ปลาอ้องแอ้งปลาเสือหมู ฯ
๏ ปลาชะโดกะโห้ใฝ่	แฝงกัน
ช่อนชวาดแชวงสูบครัน	ว่ายแว้ง
หน้าสั้นอิกนวลจันทร์	หลายเหล่า
ปลาทุกท้องอ้องแอ้ง	หมึกเหม้าเสือหมู ฯ
๙๕
๏ กดคลังปลากสังมี	ปลากระดี่ปลาดุกอุย
พ่นน้ำกะจายกะจุย	ปลาหูช้างช้างเหยียบซิว ฯ
๏ กดคลังปลากสังหว้าย	ชายงุย
ปลากระดี่ปลาดุกอุย	แอบข้าง
พ่นน้ำกระจายกระจุย	หลายเหล่า
ปลาชื่อหูช้างช้าง	เหยียบบี้ปลาซิว ฯ
๙๖
๏ เทโพแลเทพา	ตะเพียนพาพาพวกจร
ไอ้บ้าปลาสลุมพอน	ผักพร้าเพรี้ยแลหนวดพราม ฯ
๏ เทโพพาพวกพ้อง	เทพา
ปลาตะเพียนปลากาพา	คู่เคี้ย
สลุมพอนไอ้บ้าปลา	หลายหมู่
ปลาผักพร้าม้าเพรี้ย	ว่ายไหล้หนวดพราม ฯ
๙๗
๏ ฝูงนาคมากหมู่มา	ดำน้ำท่าหาอาหาร
ฝูงปลามาพะพาน	ขบได้ถนัดกัดกินเนือง ฯ
๏ ฝูงนาคมากหมู่หมั้ว	ดาขนาน
ดำน้ำหาอาหาร	แกล่กล้ำ
ฝูงปลามาพอพาน	พะปาก
ขบถนัดกัดใต้น้ำ	ผุดขึ้นกินเนือง ฯ
๙๘
๏ งูเหลือมคอกระหวัดไม้	หางกระหวัดไว้ใฝ่อาหาร
วิดน้ำในห้วยธาร	โพงไปมาเอาปลากิน ฯ
๏ งูเหลือมแบนท้องแผ่	คือกะดาน
วิดน้ำหาอาหาร	ใฝ่กล้ำ
โครมครุ่นในห้วยธาร	เสียงฉ่า
โพงสาดไปให้น้ำ	ซ่านสิ้นกินปลา ฯ
๙๙
๏ งูเหลือมบนกิ่งไม้	ใบหนาใส่ซ่อนซอน
แกกาช้างวานร	พอมาใกล้ได้ฉวยกิน ฯ
๏ งูเหลือมบนค่าไม้	ใบสลอน
คางซบแนบแอบนอน	ซ่อนเร้น
แกกาค่างวานร	ลืมร่าง
งูขบถนัดกัดเน้น	ค่อยกล้ำกลืนกิน ฯ
๑๐๐
๏ จรเข้หลายว่ายเคียงคู่	เป็ดเปนหมู่ภู่เข้าไป
เป็ดบินสิ้นตกใจ	คนพิศเพ่งเลงแลดู ฯ
๏ จรเข้ใหญ่น้อยว่าย	ชลใส
ภู่ตามเป็ดน้อยไป	เรื่อยรี้
เป็ดน้ำดำตกใจ	บินตื่น
คนคล่ำเลงแลชี้	บอกให้กันดู ฯ
๑๐๑
๏ เป็ดหงส์ลงธารา	คล่ำดำหาปลาตะเพียนเวียน
ไล่ลัดฉวัดเฉวียนเวียน	หาปลาแปบแทบทันกัน ฯ
๏ เป็ดหงส์ลงท่องท้อง	ธารา
เตร็จคล่ำดำหาปลา	ก่ายหว้าย
แชวงแขยงม้ากา	กดหลด
ได้แปบแทบกายหม้าย	อ่าวค้าวตะเพียนเวียน ฯ
๑๐๒
๏ ตะพาบน้ำคลานขึ้นไข่	ฝังไข่ไว้ในหาดทราย
ตริวตราวเต่าม่านลาย	ผุดดำคล้ายว่ายเห็นตัว ฯ
๏ ตะพาบน้ำคลานขึ้นไข่	ตีนตะกาย
ฝังไข่ในหาดซาย	กลบเกลี้ยง
ตริวตราวขนุม่านลาย	ตระเต่า
ดำผุดคล้ายว่ายเพี้ยง	ก่ายกลุ้มหนาตัว ฯ
๑๐๓
๏ ปูกุ้งลอยก่งก้าม	แลเหลือหลามย่ามเหยื่อหา
หอยโข่งหอยขมตา	วัวก็มีที่ท้องธาร ฯ
๏ ปูกุ้งลอยก่งก้าม	ไคลคลา
เหลือหลามย่ามเหยื่อหา	สู่ส้อง
หอยโข่งหอยขมตา	วัวเกลื่อน
สารพัดมีที่ท้อง	ท่าน้ำธารสินธุ์ ฯ
๑๐๔
๏ เถาวัลย์พันพฤกษา	ถีบชิงช้าช้าแกว่งไกว
ทำเพลงวังเวงไพร	ส่งเสียงเรื่อยเฉื่อยละคอนเครง ฯ
๏ เถาวัลย์พันไม้หย่อน	ลงมา
สาวนั่งถีบชิงช้า	ห่วงห้อย
ทำเพลงวังเวงอา	รมณ์ชื่น
เสียงส่งเพราะดอกสร้อย	ฉ่ำร้องละคอนเครง ฯ
๑๐๕
๏ ลมพัดมาเรื่อยเรื่อย	เย็นชวยเฉื่อยสำราญใจ
ปูผ้านอนหลับใน	ใต้ร่มไม้ไทรสาขา ฯ
๏ ลมพัดมาเฉื่อยชื้อ	เย็นใจ
ปูผ้านอนหลับใหล	กลาดกลุ้ม
ฟูกหมอนเรียบกันไป	หลายเหล่า
นอนอยู่ใต้ไทรผุ้ม	ร่มไม้ไพศาล ฯ
๑๐๖
๏ ลางนางอาบน้ำท่า	ทาขมิ้นเหลืองพึงชม
ทาแป้งแกล้งหวีผม	ผัดหน้านวนยวลใจชาย ฯ
๏ ลางนางตักน้ำท่า	อาบองค์
ขัดขมิ้นเหลืองบรรจง	ลูบน้ำ
หวีเกล้าเอาเทริดทรง	ผมปีก
ผัดหน้านวนงามล้ำ	ยั่วเย้าใจชาย ฯ
๑๐๗
๏ จบเสร็จชมนกไม้	ในแหล่งไหล้พนัศสถาน
หญิงชายฟังสำราญ	ที่ผิดอ่านวานแต้มเขียน ฯ
๏ จบเสร็จชมนกไม้	โคลงการ
ชมแหล่งไพรพนัศสถาน	เถื่อนกว้าง
หญิงชายชื่นชมบาน	ใจโลกย์
ใคร่อ่านวานเติมบ้าง	ช่วยแต้มเขียนลง ฯ
๑๐๘
๏ เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์	ไชยเชษฐสุริย์วงศ์เพียร
แต่งไว้ให้สถิตเสถียร	จำเนียรกาลนานสืบไป ฯ
๏ เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์เจ้า	ทรงเขียน
ไชยเชษฐสุริย์วงศ์เพียร	เลิศหล้า
แต่งไว้ให้สถิตเสถียร	ในโลกย์
จำเนียรกาลนานช้า	อ่านอ้างสรรเสริญ ฯ
๏ เจ้าฟ้า หนุ่มน้อยราช	กุมาร
ธรรม์ ธำรงกลอนการ	ยั่วแย้ม
ธิเบศร์ วราสถาน	ไชยเชษฐ
สุริย์วงศ์ ทรงโคลงแต้ม	แต่งไว้วานสงวน ฯ
๏ เจ้าฟ้า เลิศล้ำโพธิ	สมภาร
กรมขุน หลวงพญากราน	กราบเกล้า
เสนา นราบาน	ใจชื่น ชมนา
พิทักษ์ รักษาเช้า	ค่ำด้วยใจเกษม ฯ
๏ จบ จนจอมโลกย์เจ้า	คืนวัง
บ พิตรสถิตยบัลลังก์	เลิศหล้า
ริ ร่างกาพย์โคลงหวัง	ชนโลก อ่านนา
บูรณ์ พระโคลงเจ้าฟ้า	ธิเบศร์เจ้าจงสงวน ฯ
๏ อักษรเรียบเรียงถ้อย	คำเพราะ
ผู้รู้อ่านสารเสนาะ	เรื่อยหรี้
บรู้อ่านไม่เหมาะ	ตรงเทิ่ง ไปนา
ทำให้โคลงทั้งนี้	ชั่วช้าเสียไป ฯ
๏ อักษรสรรค์สร้างช่าง	ชุบจาน
โคลงก็เพราะเสนาะสาร	แต่งไว้
ผู้รู้อ่านกลอนการ	พาชื่น ใจนา
ผู้บ่รู้อ่านให้	ขัดข้องเสียโคลง ฯ
๑
๏ เป็ดหงส์ลงธารา	คลํ่าหาปลาตะเพียนเวียน
ไล่ลัดฉวัดเฉวียนเควียน	หาปลาแปบแทบทันกัน ฯ
๏ เป็ดหงส์ลงท่องท้อง	ธารา
เตร็ดคลํ่าดำหาปลา	ก่ายหว้าย
ไล่แชวงแขยงม้ากา	กดหลด
ได้แปบแทบกายหว้าย	อ่าวค้าวตะเพียนเวียน ฯ
๒
๏ แสมแก่กิ่งโกง	ต้นเป็นโพรงตลอดปลาย
ตาตุ่มลุมพุมราย	หน้าลูกอ่อนรอกซอนกิน ฯ
๏ แสมแก่กิ่งก้ม	ปุ่มปลาย
ต้นโพรงโปร่งตลอดปลาย	ยอดด้วน
ตาตุ่มพุมพุราย	เรียงเรียบ
ลูกอ่อนรอกซอนหง้วน	เลียบเลี้ยงกิ่งกิน ฯ
๓
๏ โกงกางสล้างต้นเตี้ย	เปี้ยวเก็บเขี่ยเรี่ยรายดิน
ตัวน้อยคอยเล็มกิน	ยินเรือใกล้ไพล่ลงรู ฯ
๏ โกงกางสล้างต้นเตี้ย	เต็มงาม
เปี้ยวเที่ยวเก็บกินตาม	ไต่ผุ้ม
โคลนสลุดขุดได้หาม	เพื่อนแย่ง
ตัวน้อยคอยเล็มกลุ้ม	เรือใกล้รูลง ฯ
๔
๏ ไชเลนเป็นแอ่งอู่	กำพวด (อยู่) ประจำวัง
ตาหูดูน่าชัง	ครีบหางลายคล้ายปลาตีน ฯ
๏ ไชเลนเป็นแอ่งอู้	(ประจำวัง)
กำพวดตีแปลงปลัง	ก่ายหว้าย
ตาหูดูน่าชัง	เกล็ดเกรด
ครีบหางคางลายคล้าย	รูปปลาตีนเหมือน ฯ
๕
๏ กรรมใดให้ไกลห้อง	จำจากน้องสองยามปลาย
น้ำตาพี่บวาย	แต่ครวญคร่ำร่ำโศกา ฯ
๏ กรรมใดไกลแก้วพี่	กัลยา
สองยามความเสน่หา	ห่างห้อง
ครวญคร่ำร่ำโศกา	แสนโศก
เพราะนิราศสวาทน้อง	อกดิ้นแดยัน ฯ
๖
๏ สลัดไดไม่สลัดน้อง	จำใจร้างห่างห้องมา
รักซ้อนถอนใจหา	คือใจไม่เห็นอรอร ฯ
๏ สลัดไดไม่สลัดน้อง	เพื่อนคลา
จำใจร้างห่างหา	คลาดแคล้ว
รักซ้อนถอนใจหา	ครวญครุ่น
ดีฤไข้ไม่เห็นแก้ว	สุดรู้เรียมศัลย์ ฯ
๗
๏ กำจัดพลัดน้องไกล	ชมชื่อไม้ยิ่งโศกสูญ
หิ่งหายสวาทพูน	เดินเปล่าข้างวังเวงใจ ฯ
๏ กำจัดพลัดน้องเร่ง	รำพึง
ชมชื่อไม้ใจคะนึง	โศกสร้อย
พลัดคู่จากคล้ายคลึง	สูญสวาท พี่นา
เปล่าข้างอ้างว้างละห้อย	ว่างเว้เรรน ฯ
๘
๏ หิ่งหายหายใจไห้	คนใดได้ไห้ครวญหา
กรรมแล้วแก้วพี่อา	จะละห้อยคอยหาเรียม ฯ
๏ หิ่งหายหายใจไห้	ครวญหา
กรรมใดได้ทำมา	จึ่งร้าง
ครวญคร่ำร่ำโศกา	ฤๅขาด ทุกข์เอย
ป่านฉะนี้สวาทผ้าง	โศกสร้อยคอยเรียม ฯ
คำอธิบาย นิราศพระบาทของสุนทรภู่
นิราศพระบาท สำนวนของ พระสุนทรโวหาร (สุนทรภู่) เป็นวรรณคดีนิราศที่รู้จักกันเป็นอย่างดี แต่งขึ้นเมื่อพ.ศ. ๒๓๕๐ คราวเมื่อสุนทรภู่เป็นมหาดเล็กตามเสด็จพระองค์เจ้าปฐมวงศ์ พระโอรสในสมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข ไปนมัสการรอยพระพุทธบาท สระบุรี
วรรณคดีเรื่องนี้พิมพ์ครั้งแรกเมื่อพ.ศ. ๒๔๖๕ รวมอยู่ในหนังสือ ประชุมกลอนนิราศต่าง ๆ ภาค ๑ ของสุนทรภู่ ครั้นถึงพ.ศ. ๒๕๐๓ กรมศิลปากรได้ตรวจสอบชำระใหม่ โดยเพิ่มเติมเชิงอรรถ รูปภาพและแผนผังประกอบ
นิราศพระบาทประกอบด้วยกลอนสุภาพ ๒๓๑ บท เนื้อหากล่าวถึงการเดินทางจากกรุงเทพฯ โดยทางเรือ ออกจากท่าวัดระฆังโฆสิตาราม ไปตามแม่น้ำเจ้าพระยา ผ่านคลองบางจาก พระบรมมหาราชวัง สามเสน บางพลัด บางซื่อ บางซ่อน บ้านวัดโบสถ์ ตลาดแก้ว ตลาดขวัญ ปากเกร็ด บางพูด บางพัง วัดเทียนถวาย บ้านใหม่ บางหลวง บ้านกระแซง สามโคก ปทุมธานี วังตำหนัก (วัดตำหนัก) บ้านกระบือ เกาะราชคราม บางไทร บ้านสีกุก เกาะเกิด บางเกาะอิน เกาะพระ เกาะเรียน ท่าเสือ คลองตะเคียน วัดธารมาใหม่ คลองสระปทุม วัดแม่นางปลื้ม คลองหัวรอ ท่าศาลาเกวียน บ่อโพง ปากจั่น บางระกำ ปราสาทนครหลวง บ้านแม่ลา บ้านอรัญญิก บ้านตะเคียนด้วน ศาลาลอย วังตะไล จากนั้นจึงเปลี่ยนพาหนะเป็นช้าง เพื่อขึ้นฝั่งและเดินทางต่อทางบก ผ่านป่านาประโคน บางโขมด บ่อโศก หนองคนที ศาลเจ้าสามเณร เขาตก สระยอ จนถึงวัดพระพุทธบาท ขณะที่เดินทางไปนั้นตรงกับเทศกาลสมโภชพระพุทธบาทประจำปี จึงมีการแสดงและการละเล่นสนุกสนาน ซึ่งกวีได้สอดแทรกรายละเอียดงานสมโภชพระพุทธบาทลงในนิราศเรื่องนี้ กวีบรรยายภาพงานรื่นเริง มีการละเล่นชนิดต่าง ๆ มีปี่ระนาด ฆ้องกลอง เครื่องดนตรีประโคม มีไฟตะเกียงจุดรอบบริเวณมณฑปพระพุทธบาท สุนทรภู่ได้สักการะรอยพระพุทธบาทและเที่ยวชมความสวยงามของรมณียสถานรอบพระพุทธบาท
วรรณคดีเรื่องนี้สะท้อนภาพวิถีชีวิตของคนไทยในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น เช่น ภาพการแต่งกายของชาววังที่อยู่ในขบวนเสด็จ ลักษณะท่าทางและอุปนิสัยของสาวชาววัง การแต่งกายและวิถีชีวิตของชาวมอญที่สามโคก ปทุมธานี ลักษณะที่อยู่อาลัยของคนไทยตามแต่ละท้องถิ่น นอกจากนี้สุนทรภู่ได้สอดแทรกคติธรรมบางประการที่ใช้เป็นหลักดำเนินชีวิต เช่น ความกตัญญ ความซื่อสัตย์สุจริต การเลือกคบคน เป็นต้น
นิราศพระบาท
๏ โอ้อาลัยใจหายไม่วายห่วง
ดังศรสักปักซ้ำระกำทรวง	เสียดายดวงจันทราพะงางาม
เจ้าคุมแค้นแสนโกรธพิโรธพี่	แต่เดือนยี่จนย่างเข้าเดือนสาม
จนพระหน่อสุริย์วงศ์ทรงพระนาม	จากอารามแรมร้างทางกันดาร
ด้วยเรียมรองมุลิกาเป็นข้าบาท	จำนิราศร้างนุชสุดสงสาร
ตามเสด็จเสร็จโดยแดนแสนกันดาร	นมัสการรอยบาทพระศาสดา ฯ
๏ วันจะจรจากน้องสิบสองค่ำ	พอจวนย่ำรุ่งเร่งออกจากท่า
รำลึกถึงดวงจันทร์ครรไลลา	พี่ตั้งตาแลแลตามแพราย
ที่ประเทศเขตเคยได้เห็นเจ้า	ก็แลเปล่าเปลี่ยวไปน่าใจหาย
แสนสลดให้ระทดระทวยกาย	ไม่เหือดหายห่วงหวงเป็นห่วงครัน ฯ
๏ ถึงคลองขวางบางจากยิ่งตรมจิต	ใครช่างคิดชื่อบางไว้กางกั้น
ว่าชื่อจากแล้วไม่รักรู้จักกัน	พิเคราะห์ครันหรือมาพ้องกับคลองบาง
ทั้งจากที่จากคลองเป็นสองข้อ	ยังจากกอนั้นก็ขึ้นในคลองขวาง
โอ้ว่าจากช่างมารวบประจวบทาง	ทั้งจากบางจากไปใจระบม
แสนวิบากหลากใจอาลัยเหลียว	เห็นเวียงวังก็ยิ่งเสียวถึงเคยสม
ประสานสองหัตถ์ประนังตั้งประนม	น้อมบังคมเทวารักษาวัง
ขอฝากน้องสองชนกช่วยปกเกศ	อย่ามีเหตุอันตรายเมื่อภายหลัง
ใครปองชิงขอให้ตายด้วยรายชัง	เทพทั้งชั้นฟ้าได้ปรานี ฯ
๏ ถึงสามเสนแจ้งความตามสำเนียก	เมื่อแรกเรียกสามแสนทั้งกรุงศรี
ประชุมฉุดพุทธรูปในวารี	ไม่เคลื่อนที่ชลธารบาดาลดิน
จึงสาปนามสามแสนเป็นชื่อคุ้ง	เออชาวกรุงกลับเรียกสามเสนสิ้น
นี่หรือรักจะมิน่าเป็นราคิน	แต่ชื่อดินเจียวยังกลายเป็นหลายคำ
ขอใจนุชที่ฉันสุจริตรัก	ให้แน่นหนักเหมือนพุทธรูปเลขาขำ
ถึงแสนคนจะมาวอนชะอ้อนนำ	สักแสนคำอย่าให้เคลื่อนจงเหมือนใจ ฯ
๏ ถึงบางพลัดยิ่งอนัตอนาถจิต	นิ่งพินิจนึกน่าน้ำตาไหล
พี่พลัดนางร้างรักมาแรมไกล	ประเดี๋ยวใจพบบางริมทางจร
ถึงบางซื่อชื่อบางนี้สุจริต	เหมือนซื่อจิตที่พี่ตรงจำนงสมร
มิตรจิตขอให้มิตรใจจร	ใจสมรขอให้ซื่อเหมือนชื่อบาง
ถึงบางซ่อนเหมือนเขาซ่อนสมรพี่	ซ่อนไว้นี่ดอกกระมังเห็นกว้างขวาง
เจ้าเยี่ยมหน้าออกมาหาพี่หน่อยนาง	จะลาร้างแรมไกลเจ้าไปแล้ว ฯ
๏ ถึงน้ำวนชลสายที่ท้ายย่าน	เขาเรียกบ้านวัดโบสถ์ตลาดแก้ว
จะเหลียวกลับลับวังมาลิบแล้ว	พี่ลับแก้วลับบ้านมาย่านบาง
พฤกษาสวนล้วนได้ฤดูดอก	ตระหง่านงอกริมกระแสแลสล้าง
กล้วยระกำอัมพาพฤกษาปราง	ต้องน้ำค้างช่อชุ่มเป็นพุ่มพวง
เห็นจันทน์สุกลูกเหลืองตระหลบกลิ่น	แมลงภู่บินร่อนร้องประคองหวง
พฤกษาพ้องต้องนามกานดาดวง	พี่ยลพวงผลจันทน์ให้หวั่นใจ
แมงภู่เชยเหมือนพี่เคยประคองชิด	นิ่งพินิจนึกน่าน้ำตาไหล
เห็นรักร่วงผลิผลัดสลัดใบ	เหมือนรักใจขวัญเมืองที่เคืองเรา
พี่เวียนเตือนเหมือนอย่างน้ำค้างย้อย	ให้แช่มช้อยชื่อช่อเช่นกอเก่า
โอ้รักต้นฤๅมาต้องกับสองเรา	จึงใจเจ้าโกรธไปไม่ได้นาน ฯ
๏ ถึงแขวงแควแพตลอดตลาดขวัญ	เป็นเมืองจันตะประเทศรโหฐาน
ตลิ่งเบื้องบูรพาศาลาลาน	เรือขนานจอดโจษกันจอแจ
พินิจนางแม่ค้าก็น่าชม	ท้าคารมเร็วเร่งอยู่เซ็งแซ่
ใส่เสื้อตึงรึงรัดดูอัดแอ	พี่แลแลเครื่องเล่นเป็นเสียดาย
ชมคณาฝูงนางมากลางชล	สุริยนเยี่ยมฟ้าเวลาสาย
ถึงปากเกร็ดเสร็จพักผ่อนฝีพาย	หยุดสบายบริโภคอาหารพลัน
แรงกำเริบเอิบอิ่มขยายออก	เขาก็บอกโยนยาวฉาวสนั่น
ถึงหาดขวางบางพูดเขาพูดกัน	พี่คิดฝันใจฉงนอยู่คนเดียว
เป็นพูดชื่อฤๅผีภูตปีศาจหลอก	ใครช่วยบอกภูตผีมานี่ประเดี๋ยว
จะสั่งฝากขนิษฐาสุดาเดียว	ใครเกินเกี้ยวแล้วอย่าไว้กำไรเลย ฯ
๏ ถึงบางพังน้ำพังลงตลิ่ง	โอ้ช่างจริงเหมือนเขาว่านิจจาเอ๋ย
พี่จรจากดวงใจมาไกลเชย	โอ้อกเอ๋ยแทบพังเหมือนฝั่งชล
ถึงวังวัดเทียนถวายบ้านใหม่ข้าม	ก็รีบตามเรือที่นั่งมากลางหน
ทุ่งละลิ่วทิวเมฆเป็นหมอกมน	สะพรั่งต้นตาลโตนดอนาถครัน
เจ้าของตาลรักหวานขึ้นปีนต้น	ระวังตนตีนมือระมัดมั่น
เหมือนคบคนคำหวานรำคาญครัน	ถ้าพลั้งพลันเจ็บอกเหมือนตกตาล
เห็นเทพีมีหนามลงราน้ำ	เปรียบเหมือนคำคนพูดไม่อ่อนหวาน
เห็นกิ่งกีดมีดพร้าเข้าราราน	ถึงหนามกรานก็ไม่เหน็บเหมือนเจ็บทรวง ฯ
๏ ถึงบางหลวงทรวงร้อนดังศรปัก	พี่ร้างรักมาด้วยราชการหลวง
เมื่อคิดไปใจหายเสียดายดวง	จนเรือล่วงมาถึงย่านบ้านกระแชง
พี่เร่งเตือนเพื่อนชายพายกระโชก	ถึงสามโคกต้องแดดยิ่งแผดแสง
ให้รุ่มร้อนอ่อนจิตระอิดแรง	เห็นมอญแต่งตัวเดินมาตามทาง
ตาโถงถุงนุ่งอ้อมลงกรอมส้น	เป็นแยบยลเมื่อยกขยับอย่าง
เห็นขาขาววาวแวบอยู่หว่างกลาง	ใครยลนางก็เป็นน่าจะปรานี
ดูเหย้าเรือนหาเหมือนอย่างไทยไม่	หลังคาใหญ่พื้นเล็กเป็นโลงผี
ระยะบ้านย่านนั้นก็ยาวรี	จำเพาะมีฝั่งซ้ายเมื่อพายไป ฯ
๏ ถึงวังตำหนักพักพลพอเสวย	แล้วก็เลยตามแควกระแสไหล
ทั้งน้ำลงน่าสลดระทดใจ	โอ้น้ำไหลเจียวยังมีเวลาลง
แต่โศกพี่หรือไม่มีเวลาว่าง	ระยะทางก็ยังไกลถึงไพรระหง
ขึ้นจากน้ำแล้วจะซ้ำเข้าเดินดง	เมื่อไรลงนั่นแลกายจะวายตรอม
เห็นลมอื้อจะใคร่สื่อสาราสั่ง	ถึงร้อยชั่งคู่เชยเคยถนอม
ให้นิ่มน้องครองศักดิ์อย่าปลักปลอม	เรียมนี้ตรอมใจถึงคะนึงนาง ฯ
๏ ถึงทุ่งขวางกลางย่านบ้านกระบือ	ที่ลมอื้อนั้นค่อยเหือดด้วยคุ้งขวาง
ถึงย่านหนึ่งน้ำเซาะเป็นเกาะกลาง	ต้องแยกทางสองแควกระแสชล
ปางบุรำคำบุราณขนานนาม	ราชครามเกาะใหญ่เป็นไพรสณฑ์
ในแถวทางกลางย่านกันดารคน	นาวาดลเดินเบื้องบูรพา
โอ้กระแสแควเดียวทีเดียวหนอ	มาเกิดก่อเกาะถนัดสกัดหน้า
ต้องแยกคลองออกเป็นสองทางคงคา	นี่หรือคนจะมิน่าเป็นสองใจ
ครั้นพอสิ้นถิ่นเกาะค่อยเลาะเลียบ	นาวาเพียบน้ำลงกำลังไหล
โอ้อนาถเหนื่อยน่าระอาใจ	ถึงบางไทรด่านดักนาวาเดิน
เขาบอกชื่อสีกุกตรงด่านข้าม	เป็นสามง่ามน้ำนองในคลองเขิน
ปักษาโบกปีกบินลงดินเดิน	มัจฉาเพลินผุดพล่านในคงคา
นกยางเลียบเหยียบปลานขาหยิก	เอาปากจิกบินฮือขึ้นเวหา
กระทุงน้อยลอยทวนนาวามา	โอ้ปักษาเอ๋ยจะลอยถึงไหนไป
หน้าวังหรือจะสั่งด้วยนะนก	ให้แนบอกของพี่รู้ว่าโหยไห้
มิทันสั่งสกุณินก็บินไป	ลงจับใกล้นกตะกรุมริมวุ้มวน
ศีรษะเตียนเลี่ยนโล่งหัวล้านเลื่อม	เหนียงกระเพื่อมร้องแรงแสยงขน
โอ้หัวนกนี่ก็ล้านประจานคน	เมื่อยามยลพี่ยิ่งแสนระกำทรวง ฯ
๏ ถึงเกาะเกิดเกิดเกาะขึ้นกลางน้ำ	เหมือนเกิดกรรมเกิดราชการหลวง
จึงเกิดโศกขัดขวางขึ้นกลางทรวง	จะตักตวงไว้ก็เติบกว่าเกาะดิน
รำพึงพายตามสายกระแสเชี่ยว	ยิ่งแสนเปลี่ยวเปล่าในฤทัยถวิล
สักครู่หนึ่งก็มาถึงบางเกาะอิน	กระแสสินธุ์สายชลเป็นวนวัง
อันเท็จจริงสิ่งนี้ไม่รู้แน่	ได้ยินแต่ยุบลแต่หนหลัง
ว่าที่เกาะบางอออินเป็นถิ่นวัง	กษัตริย์ครั้งครองศรีอยุธยา
พาสนมออกมาชมคณานก	ก็เรื้อรกรั้งร้างเป็นทางป่า
อันคำแจ้งกับเราแกล้งสังเกตตา	ก็เห็นน่าที่จะแน่กระแสความ
แต่เดี๋ยวนี้มีไม้ก็ตายโกร๋น	ทั้งเกิดโจรจระเข้ให้คนขาม
โอ้ฉะนี้แก้วพี่เจ้ามาตาม	จะวอนถามย่านน้ำพี่ร่ำไป ฯ
๏ ถึงเกาะพระที่ระยะสำเภาล่ม	เภตราจมอยู่ในแควกระแสไหล
ถึงเกาะเรียนโอ้เรียมยิ่งเกรียมใจ	ที่เพื่อนไปเขาก็โจษกันกลางเรือ
ว่าคุ้งหน้าท่าเสือข้ามกระแส	พี่แลแลหาเสือไม่เห็นเสือ
ถ้ามีจริงก็จะวิ่งลงจากเรือ	อุทิศเนื้อให้เป็นภักษ์พยัคฆา
ไม่เคยตายเขาบ่ายนาวาล่อง	เข้าในคลองตะเคียนให้โหยหา
ระยะย่านบ้านช่องในคลองมา	ล้วนภาษาพวกแขกตะนีอึง
ดูหน้าตาก็ไม่น่าจะชมชื่น	พี่แข็งขืนอารมณ์ทำก้มขึง
ที่เพื่อนเราร้องหยอกมันออกอึง	จนเรือถึงปากช่องคลองตะเคียน ฯ
๏ เห็นวัดวาอารามตามตลิ่ง	ออกแจ้งจริงเหลือจะจำในคำเขียน
พระเจดีย์ดูกลาดดาษเดียร	การเปรียญโบสถ์กุฏิ์ชำรุดพัง
ถึงวัดธารมาใหม่ใจระย่อ	ของพระหน่อสุริยวงศ์พระวังหลัง
อุตส่าห์ทรงศรัทธามาประทัง	อารามรั้งหรือมางามอร่ามทอง
สังเวชวัดธารมาที่อาศัย	ถึงสร้างใหม่ชื่อยังธาระมาหมอง
เหมือนทุกข์พี่ถึงจะมีจินดาครอง	มงกุฎทองสร้อยสะอิ้งมาใส่กาย
อันตัวงามยามนี้ก็ตรอมอก	แสนวิตกมาตามแควกระแสสาย
ถึงคลองสระประทุมานาวาราย	น่าใจหายเห็นศรีอยุธยา
ทั้งวังหลวงวังหลังก็รั้งรก	เห็นนกหกซ้อแซ้บนพฤกษา
ดูปราสาทราชวังเป็นรังกา	ดังป่าช้าพงชัฏสงัดคน ฯ
๏ อนิจจาธานินสิ้นกษัตริย์	เหงาสงัดเงียบไปดังไพรสณฑ์
แม้กรุงยังพรั่งพร้อมประชาชน	จะสับสนแซ่เสียงทั้งเวียงวัง
มโหรีปี่กลองจะก้องกึก	จะโครมครึกเซ็งแซ่ด้วยแตรสังข์
ดูพาราน่าคิดอนิจจัง	ยังได้ฟังแต่เสียงสกุณา
ทั้งสองฝั่งแฝกแขมแอร่มรก	ชะตาตกสูญสิ้นพระชันษา
แต่ปู่ย่ายายเราท่านเล่ามา	เมื่อแรกศรีอยุธยายังเจริญ
กษัตริย์สืบสุริยวงศ์ดำรงโลก	ระงับโศกสุขสุดจะสรรเสริญ
เราเห็นยับยังแต่รอยก็พลอยเพลิน	เสียดายเกิดมาเมื่อเกินน่าน้อยใจ
กำแพงรอบขอบคูก็ดูลึก	ไม่น่าศึกอ้ายพม่าจะมาได้
ยังให้มันข้ามเข้าเอาเวียงชัย	โอ้อย่างไรเหมือนบุรีไม่มีชาย
หรือธานินสิ้นเกณฑ์จึงเกิดยุค	ไพรีรุกรบได้ดังใจหมาย
เหมือนทุกวันแล้วไม่คัณนาตาย	ให้ใจหายหวั่นหวั่นถึงจันทร์ดวง ฯ
๏ พี่ดูใจค่ายนอกออกหนักแน่น	ดังเขตแคว้นคูขอบนครหลวง
ไม่เห็นจริงใจนางในกลางทรวง	ชายทะลวงเข้ามาบ้างจะอย่างไร
ขอเทเวศร์เขตสวรรค์ชั้นดุสิต	ดลใจมิตรอย่าให้เหมือนกับกรุงใหญ่
ให้เหมือนกรุงเราทุกวันไม่พรั่นใคร	นั่นแลใจเห็นจะครองกับน้องนาน ฯ
๏ สุริยนเย็นสนธยาย่ำ	ประทับลำเรือเรียงเคียงขนาน
เขาเรียกวัดแม่นางปลื้มลืมรำคาญ	ใครขนานชื่อหนอได้ต่อมา
ช่างแปลงโศกให้เราปลื้มพอลืมรัก	จะรู้จักคุณจริงไม่แกล้งว่า
พลพายนายไพร่บรรดามา	หุงข้าวหาฟืนใส่ก่อไฟฮือ
พี่ตันอกตกยากจากสถาน	เห็นอาหารหวนทอดใจใหญ่หือ
ค่อยขืนเคี้ยวข้าวคำสักกำมือ	พอกลืนครือคอแค้นดังขวากคม
จะเจือน้ำซ้ำแสบในทรวงเสียว	มีเค็มเปรี้ยวกล้ำกลืนก็ขื่นขม
กินประทับแต่พอรับกับโรคลม	ครั้นค่ำพรมน้ำค้างอยู่พร่างพราย
ก็แรมรอนนอนวัดแม่นางปลื้ม	พี่ไม่ลืมอาลัยให้ใจหาย
ทั้งไพร่นายนอนกลาดบนหาดทราย	พงศ์นารายณ์นรินทร์วงศ์ที่ทรงญาณ
บรรทมเรือพระที่นั่งบังวิสูตร	เขารวบรูดรอบดีทั้งสี่ด้าน
ครั้นรุ่งเช้าราวโมงหนึ่งนานนาน	จัดแจงม่านให้เคลื่อนนาวาคลา ฯ
๏ เข้าลำคลองหัวรอตอระดะ	ดูเกะกะรอร้างทางพม่า
เห็นรอหักเหมือนหนึ่งรักพี่รอรา	แต่รอท่ารั้งทุกข์มาตามทาง
พอเลี้ยวแหลมถึงท่าศาลาเกวียน	ตลิ่งเตียนแลโล่งดังคนถาง
พี่ตั้งตาหาเกวียนสองข้างทาง	หมายจะจ้างบรรทุกไปท่าเรือ
แต่ทุกข์รักก็เห็นหนักถนัดอก	ถึงสักหกเจ็ดเกวียนก็เจียนเหลือ
แต่โศกรักมาจนหนักในลำเรือ	เฝ้าเติมเจือไปทุกคุ้งรำคาญครัน ฯ
๏ ถึงบ่อโพงถ้ามีโพงจะผาสุก	จะโพงทุกข์เสียให้สิ้นที่โศกศัลย์
นี่แลแลก็เห็นแต่ตลิ่งชัน	ถึงปากจั่นตะละเตือนให้ตรอมใจ
โอ้นามน้องหรือมาพ้องกับชื่อบ้าน	ลืมรำคาญแล้วมานึกรำลึกได้
ถึงบางระกำโอ้กรรมระยำใจ	เคราะห์กระไรจึงมาร้ายไม่วายเลย
ระกำกายมาถึงท้ายระกำบ้าน	ระกำย่านนี่ก็ยาวนะอกเอ๋ย
โอ้คนผู้เขาช่างอยู่อย่างไรเลย	หรืออยู่เคยความระกำทุกค่ำคืน ฯ
๏ ถึงคุ้งแคว้นแดนพระนครหลวง	ยิ่งโศกทรวงเสียใจให้สะอื้น
โอ้อกเอ๋ยยังจะไปอีกหลายคืน	กว่าจะชื่นแทบช้ำระกำกาย
ถึงแม่ลาเมื่อเรามาก็ลาแม่	แม่จะแลแลหาไม่เห็นหาย
จะถามข่าวเช้าเย็นไม่เว้นวาย	แต่เจ้าสายสุดใจมิได้มา
ถึงอรัญญิกยามแดดแผดพยับ	เสโทซับซาบโทมนัสา
ถึงตะเคียนด้วนด่วนรีบนาวามา	ถึงศาลาลอยแลลิงโลดใจ
เงื้อมตลิ่งงิ้วงามตระหง่านยอด	ระกะกอดเกะกะกิ่งไสว
พยุยวบกิ่งเยือกเขยื้อนใบ	ถึงวังตะไลเห็นบ้านละลานแล
ถึงบ้านขวางที่ทางนาวาจอด	เรือตลอดแลหลามตามกระแส
ถึงท่าเรือเรือยัดกันอัดแอ	ดูจอแจจอดริมตลิ่งชุม
ที่หน้าท่ารารับประทับหยุด	อุตลุดขนของขึ้นกองสุม
เสบียงใครใครนั่งระวังคุม	พร้อมชุมนุมแน่นหน้าศาลารี ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อสุริยวงศ์ทรงสิกขา	ขึ้นศาลาโสรจสรงวารีศรี
ข้างพวกเราเฮฮาลงวารี	แต่โดยดีใจตนด้วยพ้นพาย
อุระเรียมเกรียมตรมอารมณ์ร้อน	ระอาอ่อนอกใจมิใคร่หาย
แลตลิ่งวิงหน้านัยน์ตาพราย	หัวไหล่ตายตึงยอกตลอดตัว
ได้พึ่งเพื่อนเหมือนญาติเมื่อยามเข็ญ	เขานวดเคล้นให้บ้างก็ยังชั่ว
พระอาทิตย์มืดมิดเข้าเมฆมัว	ฟ้าสลัวแดดดับพยับไพร
กองคเชนทร์เกณฑ์ช้างยี่สิบเชือก	มาจัดเลือกกองหมอขึ้นคอไส
ที่เดินดีขี่กูบไม่แกว่งไกว	วิสูตรใส่สองข้างเป็นช้างทรง
แล้วผ่อนเกณฑ์กองช้างไว้กลางทุ่ง	เวลารุ่งจะเสด็จขึ้นไพรระหง
ที่สี่เวรเกณฑ์กันไว้ล้อมวง	พระจอมพงศ์อิศยมบรรทมพลัน ฯ
๏ อันพวกเราเหล่าเสวกามาตย์	เหนื่อยอนาถนิทราดังอาสัญ
แสนวิตกอกพี่นี้ผูกพัน	ให้หวั่นหวั่นเวทนาด้วยอาวรณ์
สดับเสียงสัปปุรุษที่หยุดพัก	เขาร้องสักวาอึงทั้งครึ่งท่อน
บ้างชมป่าช้าปี่ทีละคร	ถึงสบกลอนที่จะรู้ก็สู้เมิน
เฝ้าแหงนดูดวงแขชะแง้พักตร์	เห็นจันทร์ชักรถร่อนเวหาเหิน
ดูดวงเดือนเหมือนชื่อรื้อเผอิญ	ระกำเกินที่จะเก็บประกอบกลอน
จนไก่เถื่อนเตือนขันสนั่นแจ้ว	ดุเหว่าแว่วหวาดหมายว่าสายสมร
เดือนแอร่มแจ่มล้ำในอัมพร	กองกุญชรผูกช้างมายืนเรียง ฯ
๏ บรรดาเพื่อนเตือนตื่นขึ้นเซ็งแซ่	บ้างจอแจจัดการประสานเสียง
บ้างม้วนเสื่อมัดกระสอบหอบเสบียง	บ้างถุ้งเถียงชิงสัปคับกัน
บ้างขึ้นบนขนส่งคนข้างล่าง	เสียงโฉ่งฉ่างชามแตกกระแทกขัน
จนคนบนสัปคับรับไม่ทัน	หม้อข้าวขันตกแตกกระจายราย
ย่ามกระสอบกรอบแกรบกระไกรกริก	กลักพริกพลิกแพลงตะแคงหงาย
กะโปเลเชือกร้อยขึ้นห้อยท้าย	เมื่อยามร้ายดูงามกว่าชามดิน ฯ
๏ สงสารนางชาวในที่ไปด้วย	ทั้งโถถ้วยเครื่องแต่งแป้งขมิ้น
หวีกระจกตกแตกกระจายดิน	เจ้าของผินหน้าหาน้ำตาคลอ
จะปีนขึ้นกูบช้างไม่กางขา	แต่โดยผ้ากรีดกรอมทำซอมซ่อ
มือตะกายสายรัดสกนธ์คอ	เห็นช้างงองวงหนีก็หวีดอึง
แต่ปืนไพล่เหนี่ยวพลัดสุหรัดขาด	สองมือพลาดพลัดคว่ำลงต้ำผึง
กรมการบ้านป่าเขาฮาตึง	ทำโกรธขึ้งเรียกพวกผู้ชายเร็ว
บ้างขึ้นช้างพลางฉวยข้อมือฉุด	ดังอุณรุทจับกินนรที่ในเหว
ไม่นึกอายอัประมาณเป็นการเร็ว	บ้างโอบเอวอุ้มนางขึ้นช้างพัง ฯ
๏ สุรแสงแจ่มแจ้งอร่ามโลก	บริโภคอิ่มเอิบอารมณ์หวัง
ขัตติยวงศ์ทรงช้างกูบบัลลังก์	รับสั่งสั่งสารถีให้ไสเดิน
จากศาลาท่าเรือเข้าทิวทุ่ง	เป็นฝุ่นฟุ้งนภางค์ในทางเขิน
กูบกระโดกโยกอย่างทุกย่างเดิน	เขยื้อนเยินยอบเยือกยะยวบกาย
ทั้งสองข้างท่านวางเป็นช้างดั้ง	ระยะหลังมหาดเล็กนั้นเหลือหลาย
แต่ตัวพี่นี้จำเพาะเป็นเคราะห์ร้าย	ต้องขึ้นพลายนำทางช้างน้ำมัน
เพื่อนเขาแกล้งตบมือกระพือผัด	ช้างสะบัดบุกไปในไพรสัณฑ์
ผงะหงายคนท้ายเขาคว้าทัน	โอ้แม่จันทร์เจียนจะไม่เห็นใจจริง
นึกจะโจนจากช้างลงกลางเถื่อน	แล้วอายเพื่อนเขาจะเย้ยว่าใจหญิง
แต่ตึงเศียรเวียนหน้านัยน์ตาวิง	เอาขอพิงพาดตักมาตามทาง ฯ
๏ ถึงชายป่าน่าประโคนรำคาญคิด	ถึงมิ่งมิตรแล้วให้หมองอารมณ์หมาง
จนพ้นทุ่งมุ่งตรงเข้าดงยาง	ไม้สล้างลู่ล้มระทมทับ
รุกขชาติดาษดูระดะป่า	สกุณาจอแจประจำจับ
ดุเหว่าแว่วหวาดไหวฤทัยวับ	จะแลกลับหลังเหลียวยิ่งเปลี่ยวใจ
ทั้งสองข้างทางเดินก็รกระ	ระเกะกะพาดพันเถาวัลย์ไสว
จักจั่นแซ่เสียงเรไรไพร	ในจิตใจทดท้อระย่อเย็น ฯ
๏ ถึงบางโขมดมีธารตะพานช้าง	บรรลุทางครบร้อยห้าสิบเส้น
มีโพธิ์พุ่มชุ่มชื่นระรื่นเย็น	ไม่ว่างเว้นสัปปุรุษเขาหยุดเรียง
บ้างขายของสองข้างตามทางป่า	จำนรรจาจอแจออกแซ่เสียง
พี่แกล้งไสให้คชสารเคียง	เห็นของเรียงอยู่บนร้านทั้งหวานคาว
แต่น้ำยานั้นเขาว่ากิ้งกือกุ้ง	เห็นชาวกรุงกินกลุ้มทั้งหนุ่มสาว
พี่คลื่นไส้ไสช้างให้ย่างยาว	มาตามราวมรคาพนาวัน
ลมกระพือฮือหอบผงคลีหวน	ปักษาครวญเพรียกพฤกษ์ในไพรสัณฑ์
ดุเหว่าแว่วแจ้วจับน้ำใจครัน	ไก่เถื่อนขันขานเขาชวาคู ฯ
๏ ประจวบจนถึงตำบลบ่อโศก	ยามวิโยคออกชื่อก็ครือหู
ถึงจะไม่รู้จักไม่รักรู้	แต่เหลือบดูไปที่บ่อยังท้อใจ
ระยะเดินเถินทางมากลางป่า	สองร้อยห้าสิบเส้นถึงสระใหญ่
พอได้กึ่งมรคาพนาลัย	พี่รีบไสช้างเดินโดยลำพอง ฯ
๏ มาลับท่อบ่อโศกจนสุดเหลียว	ยังเสียวเสียวโศกกายไม่วายหมอง
ถึงหนองคนทีมีสระละหานนอง	เป็นเปือกกรองแต่ล้วนหญ้าคงคาดำ
อันริมรอบขอบหนองทั้งสองข้าง	รอยตีนช้างลึกลุ่มหลุ่มถลำ
โอ้น้ำใจในอุราทาระกรรม	เหมือนน้ำดำอยู่ในหนองเป็นฟองคราม
พี่ยลน้ำช้ำใจแล้วไสช้าง	มาตามทางทิวป่าพนาหนาม
กำหนดนับมรคาพยายาม	ก็ได้สามร้อยเส้นห้าสิบปลาย
โอ้ทางไกลไปเปลืองเหมือนเรื่องว่า	แต่โศกข้านี่กระไรมิใคร่หาย
จะแลขวาป่าเขียวยังเปลี่ยวกาย	จะแลซ้ายเห็นแต่โขดภูเขาเคียง
กับหมู่ไม้ไกรกรวยกันเกรากร่าง	พะยอมยางตาพยัคฆ์พยุงเหียง
ข่อยมะขามตามทางสล้างเรียง	นกเขาเคียงคู่คูประสานคำ
โอ้นกคู่ดูน่าจะผาสุก	พี่นี้ทุกข์เพราะจากเจ้างามขำ
เห็นนกหนึ่งจับนิ่งกิ่งระกำ	โอ้นกน้อยเห็นจะจำจากตัวเมีย
ถ้านกผู้ดูเหมือนหัวอกพี่	แสนทวีเวทนาประดาเสีย
นิจจาเอ๋ยถ้าเป็นอกนกตัวเมีย	จะละเหี่ยหาผัวอยู่ตัวเดียว
พี่เห็นนกแล้ววิตกถึงน้องน้อย	จะครวญคอยนับวันกระสันเสียว
ไม่เห็นพี่ก็จะโหยอยู่โดยเดียว	พี่ก็เปลี่ยวเปล่ากายซังตายมา ฯ
๏ ถึงศาลาอาศัยเจ้าสามเณร	ในบริเวณอึกทึกด้วยพฤกษา
ที่ป่านั้นขยาดพยัคฆา	จะไปมาใครไม่อาจประมาทเมิน
ยามระงิดพี่ไม่คิดว่าเสือร้าย	เขม้นหมายมุ่งลำเนาภูเขาเขิน
ได้สี่ร้อยทางจรไม่หย่อนเกิน	เขารีบเดินการด่วนจะจวนเพล
ช้างที่นั่งก็รับสั่งให้รีบไส	จนเหงื่อไหลหน้าแดงดังแสงเสน
ถึงสระยอรอช้างเสวยเพล	จนกองเกณฑ์เดินทางมาตามทัน ฯ
๏ พี่แวะเข้าเขาตกคอยนำเสด็จ	ดูเทเวศร์อารักษ์นรังสรรค์
เอาเทียนจุดบูชาแก่เทวัญ	ให้ป้องกันอันตรายในราวไพร
เห็นเขาตกเขาแตกมาตกลึก	อนาถนึกแล้วน่าน้ำตาไหล
ที่ตกยากจากนางมากลางไพร	วิตกใจตกมาถึงคีรี
รำจวนจิตคิดไปน่าใจหาย	ไม่เว้นวายความเทวษสวาทศรี
จึงเลยลาอารักษ์ริมคีรี	จงสุขีเถิดนะข้าขอลาจร ฯ
๏ ถึงสระยอพอได้เวลาเสด็จ	ก็ตามเสร็จแวดล้อมพร้อมสลอน
กำดัดแดดแผดเที่ยงทินกร	รีบกุญชรช้างที่นั่งขนัดตาม
บ่ายประมาณโมงหนึ่งพอถึงวัด	ออกแออัดผู้คนอยู่ล้นหลาม
ลงหยุดปลงไอยราริมอาราม	สมภารตามเชิญเสด็จให้คลาไคล
ขึ้นกุฎีฝากระดานสำราญรื่น	ก็ครึกครื้นครอบครัวเข้าอาศัย
ทั้งไพร่นายรายเรียงกันเรียดไป	ตัดใบไม้มุงเหมือนหลังคาบัง ฯ
๏ ประจวบจนสุริยนเย็นพยับ	ไม่ได้ศัพท์เซ็งแซ่ด้วยแตรสังข์
ปี่ระนาดฆ้องกลองประโคมดัง	ระฆังหงั่งหงั่งหง่างลงครางครึม
มโหรีปี่ไฉนจับใจแจ้ว	วิเวกแว่วกลองโยนตะโพนกระหึ่ม
ทุกที่ทับสัปปุรุษก็พูดพึม	รุกขาครึ้มครอบแสงพระจันทร
เสนาะเสียงเทศนาปุจฉาถาม	ในสนามเสียงสนั่นเนินสิงขร
เป็นวันบัณรสีรวีวร	พระจันทรทรงกลดรจนา
ไฟตะเกียงเรียงรอบพระมณฑป	กระจ่างจบจันทร์แจ่มแอร่มผา
ดอกไม้พุ่มจุดงามอร่ามตา	จับศิลาแลเลื่อมเป็นลายลาย
พระจันทร์ส่องต้องยอดมณฑปสุก	ในหน้ามุขเงางามอร่ามฉาย
นกบินกรวดพรวดพราดประกายพราย	พลุกระจายช่อช่วงดังดวงเดือน
ดอกไม้ร้องป้องปีบสนั่นป่า	ในแหล่งหล้าใครไม่มีเสมอเหมือน
แต่คนเดินพัลวันออกฟั่นเฟือน	จนจันทร์เคลื่อนรถคล้อยลับเมฆา
สงัดเสียงคนดังระฆังเงียบ	เย็นยะเยียบยามนอนริมเนินผา
เมื่อยามแกนแสนทุเรศเวทนา	ต้องไสยาอยู่กลางน้ำค้างพราว
ดังต้องน้ำอำมฤกเมื่อดึกเงียบ	แสนยะเยียบเนื้อเย็นเป็นเหน็บหนาว
ทั้งหนาวลมหนาวพรมน้ำค้างพราว	ไหนจะหนาวซากผาศิลาเย็น
โอ้หนาวอื่นพอขืนอารมณ์ได้	แต่หนาวใจยากแค้นนี้แสนเข็ญ
ทั้งหนาวนอนไกลนุชสุดจะเย็น	ใครปะเป็นเหมือนหนึ่งข้าจะว่าจริง
ถึงผ้าผ่อนซ้อนห่มเป็นไหนไหน	ไม่อุ่นใจเหมือนกอดแม่ยอดหญิง
แต่ตรอมใจไสยาสน์หวาดประวิง	จนไก่ชิงกันขันกระชั้นยาม
ได้เพลินอุ่นฉุนเคลิ้มสติหลับ	ก็ฝันยับไปด้วยรักไม่พักถาม
ในนิมิตว่าได้ชิดพะงางาม	เหมือนเมื่อยามยังสำราญอยู่บ้านน้อง
สบายนิดหนึ่งที่ฝันก็พลันรุ่ง	ตื่นสะดุ้งเขาประดังระฆังก้อง
พอลืมตาก็ผวาคว้าประคอง	ไม่พบน้องสุดแค้นแสนรำคาญ ฯ
๏ จนแจ่มแจ้งแสงสายไม่วายโศก	บริโภคโภชนากระยาหาร
แล้วเลือกธูปเทียนจัดไปนมัสการ	เข้าในลานแลเลื่อมละอองทราย
มีร่มโพธิ์รุกขังเป็นรังรื่น	พิกุลชื่นช่อบังพระสุริย์ฉาย
แสนรโหโอฬาร์น่าสบาย	ทั้งหญิงชายกลาดกลุ้มประชุมกัน ฯ
๏ ทวาราที่ตรงหน้าบันไดนาค	มีรูปรากษสสองอสูรขยัน
แสยะแยกโอษฐ์อ้าสองตามัน	ยืนยิงฟันแยกเขี้ยวอยู่อย่างเป็น
บันไดนาคนาคในบันไดนั้น	ดูผกผันเพียงจะเลื้อยออกโลดเล่น
ขย้ำเขี้ยวขบปากเหมือนนาคเป็น	ตาเขม้นมองมุ่งสะดุ้งกาย
มีต้นกำมพฤกษ์ทานในลานวัด	ลูกหมากยัดเงินทิ้งอุทิศถวาย
คนประชุมกลุ้มชิงทั้งหญิงชาย	บ้างกอบปรายเบี้ยโปรยอยู่โกรยกราว ฯ
๏ ทิศประจิมริมฐานมณฑปนั้น	มีดาบสรูปปั้นยิงฟันขาว
นุ่งหนังพยัคฆาชฎายาว	ครังเคราคราวหนวดแซมสองแก้มคาง
ขั้นบันไดจะขึ้นไปมณฑปนั้น	สิงโตตันสองตัวกระหนาบข้าง
ดูผาดเผ่นเหมือนจะเต้นไปตามทาง	พี่ชมพลางขึ้นบนบันไดพลัน
ทั้งสาวหนุ่มเข้าประชุมกันแออัด	ประนมหัตถ์ทักษิณเกษมสันต์
แต่เวียนเดินเพลินชมมาตามกัน	ตามช่องชั้นกำแพงแก้วอันแพรวพราย
ทั้งซุ้มเสามณฑปกระจกแจ่ม	กระจังแซมปลายเสาเป็นบัวหงาย
มีดอกจันทน์ก้านแย่งสลับลาย	กลางกระจายดอกจอกประจำทำ ฯ
๏ พื้นผนังหลังบัวที่ฐานบัทม์	เป็นครุฑอัดยืนเหยียบภุชงค์ขยำ
หยิกขยุ้มกุมวาสุกรีกำ	กินนรรำรายเทพประนมกร
ใบระกาหน้าบันบนชั้นมุข	สุวรรณสุกเลื่อมแก้วประภัสสร
ดูยอดเยี่ยมเทียมยอดยุคุนธร	กระจังซ้อนแซมใบระกาบัง
นาคสะดุ้งรุงรังกระดึงห้อย	ใบโพธิ์ร้อยระเรงอยู่เหง่งหงั่ง
เสียงประสานกังสดาลกระดึงดัง	วิเวกวังเวงในหัวใจครัน ฯ
๏ บานทวารลานแลล้วนลายมุก	น่าสนุกในกระหนกดูผกผัน
เป็นนาคครุฑยุดเหนี่ยวในเครือวัลย์	รูปยักษ์ยันยืนกอดกระบองกุม
สิงโตอัดกัดก้านกระหนกเกี่ยว	เทพเหนี่ยวเครือกระหวัดหัตถ์ขยุ้ม
ชมพูพานกอดก้านกระหนกรุม	สุครีพกุมขรรค์เงื้อในเครือวง
รูปนารายณ์ทรงขี่ครุฑาเหิน	พรหมเจริญเสด็จยังบัลลังก์หงส์
รูปอมรกรกำพระธำมรงค์	เสด็จทรงคชสารในบานบัง
ผนังในกุฎีทั้งสี่ด้าน	โอฬาร์ฬารทองทาฝาผนัง
จำเพาะมีสี่ด้านทวารบัง	ที่พื้นนั่งดาดด้วยแผ่นเงินงาม
มณฑปน้อยสวมรอยพระบาทนั้น	ล้วนสุวรรณแจ่มแจ้งแสงอร่าม
เพดานดาดลาดล้วนกระจกงาม	พระเพลิงพลามพร่างพร่างสว่างพราย
ตาข่ายแก้วปักกรองเป็นกรวยห้อย	ระย้าย้อยแวววามอร่ามฉาย
หอมควันธูปเทียนตระหลบอยู่อบอาย	ฟุ้งกระจายรื่นรื่นทั้งห้องทอง ฯ
๏ พี่เข้าเคียงเบื้องขวาฝ่าพระบาท	อภิวาทหัตถ์ประนังขึ้นทั้งสอง
กราบกราบแล้วก็ตรึกรำลึกปอง	เดชะกองกุศลที่ตนทำ
มาคำรพพบพุทธบาทแล้ว	ขอคุณแก้วสามประการช่วยอุปถัมภ์
ฉันเกิดมาชาตินี้ก็มีกรรม	แสนระยำยุบยับด้วยอับจน
ได้เคืองแค้นแสนยากลำบากบอบ	ไม่สมประกอบทรัพย์สินก็ขัดสน
แม้นกลับชาติเกิดใหม่เป็นกายคน	ชื่อว่าจนแล้วจงจากกำจัดไกล
สตรีหึงหนึ่งแพศยาหญิง	ทั้งสองสิ่งอย่าได้ชิดพิสมัย
สัญชาติชายทรชนที่คนใด	ให้หลีกไกลร้อยโยชน์อย่าร่วมทาง
ถ้ารักใครขอให้ได้คนนั้นด้วย	บุญจงช่วยปฏิบัติอย่าขัดขวาง
อย่ารู้มีโรคาในสารพางค์	ทั้งรูปร่างขอให้ราวกับองค์อินทร์
หนึ่งบิดรมารดาคณาญาติ	ให้ผุดผาดผาสุกเป็นนิจสิน
ความระยำคำใดอย่าได้ยิน	ให้สุดสิ้นสูญหายละลายเอง
ทั้งหวายตรวนล้วนเครื่องที่ลำบาก	ให้ปราศจากทั้งคนเขาข่มเหง
ใครปองร้ายขอให้กายมันเป็นเอง	ให้ครื้นเครงเกียรติยศปรากฏครัน ฯ
๏ อธิษฐานแล้วก็ลาฝ่าพระบาท	เที่ยวประพาสในพนมพนาสัณฑ์
ขึ้นเขาโพธิ์ลังกาศิลาชัน	มีสำคัญรุกขโพธิ์ลังกาเรียง
ศาลารีมีทั้งระฆังห้อย	เขาตีบ่อยไปยังค่ำไม่ขาดเสียง
ดงลั่นทมร่มรอบคีรีเรียง	มีกุฏิ์เคียงอยู่บนเขาเป็นหลั่นกัน
มีชะวากคูหาศิลาหุบ	ในถ้ำมีพุทธรูปนรังสรรค์
แต่คนนมัสการนานอนันต์	บนเขานั้นแจ้งจริงทั้งหญิงชาย ฯ
๏ เจ้าเณรน้อยเสด็จมาดูน่ารัก	พระกลดหักทองขวางกางถวาย
พี่เหลียวพบหลบตกลงเจียนตาย	กรตะกายกลิ้งก้อนศิลาตาม
เป็นบุญจริงจับกิ่งสะแกได้	ในจิตใจยอกเจ็บดังเหน็บหนาม
กำลังอายก็ซังตายพยายาม	ลงเลียบตามตีนเขาลำเนาไพร
พบพวกนางเข้าที่หว่างชะวากผา	เขาแกล้งว่าเยาะเย้ยเฉลยไข
พี่แกล้งเฉยเลยแลดูอื่นไป	ให้เจ็บใจจำนิ่งดำเนินมา ฯ
๏ ถึงเขาขาดพี่ถามถึงนามเขา	ผู้ใหญ่เล่ามาให้ฟังที่กังขา
ว่าเดิมรถทศกัณฐ์เจ้าลงกา	ลักสีดาโฉมฉายมาท้ายรถ
หนีพระรามกลัวจะตามมารุกรบ	กงกระทบเขากระจายทลายหมด
ศิลาแตกแหลกลงด้วยกงรถ	จึงปรากฏตั้งนามมาตามกัน ฯ
๏ พี่พูดพูดเขาขาดแล้วหวาดจิต	พี่ขาดมิตรมาไกลถึงไพรสัณฑ์
นึกเฉลียวเสียวทรวงถึงดวงจันทร์	จะขาดกันเสียเหมือนเขาพี่เศร้าใจ
แล้วย่องเหยียบเลียบเนินลงเดินล่าง	ตามแถวทางหิมวาพฤกษาไสว
เห็นพุ่มพวงบุปผายิ่งอาลัย	สลดใจขุกคิดถึงคู่เคียง
ไม้แก้วกางกิ่งพิงกับกิ่งเกด	ฝูงโนเรศขันขานประสานเสียง
น้ำตาคลอท้ออกเห็นนกเรียง	เหมือนเรียมเคียงร่วมคู่เมื่ออยู่เรือน
ระกำป่ากาหลงกะลิงจับ	ระกำกับเราระกำก็จำเหมือน
เห็นไม้จันทน์พี่ยิ่งฟั่นอารมณ์เฟือน	เหมือนจันทร์เตือนใจตัวให้ตรอมใจ
โอ้นามไม้หรือมาต้องกับน้องพี่	ขณะนี้นึกน่าน้ำตาไหล
เจ้าอยู่เรือนชื่อเชือนมาอยู่ไพร	เหมือนเตือนใจให้พี่ทุกข์ทุกย่างเดิน ฯ
๏ มาถึงเชิงคีรีที่มีถ้ำ	ศิลาง้ำเงื้อมแหงนเป็นแผ่นเผิน
ไม้รวกรอบขอบเขาลำเนาเนิน	พิศเพลินพฤกษาบรรดามี
อันชื่อถ้ำแต่บุรำบุราณเรียก	ชื่อสำเหนียกถ้ำประทุนคีรีศรี
สำคัญปากคูหาศาลามี	ชวนสตรีเข้าถ้ำทั้งหกคน
เที่ยวชมห้องปล่องหินเป็นพู่ห้อย	มีน้ำย้อยหยาดหยัดอย่างเม็ดฝน
พอเทียนดับลับแลไม่เห็นคน	ผู้หญิงปนเดินปะปะทะชาย
เสียงร้องกรีดหวีดก้องในห้องถ้ำ	ชายขยำหยอกแย่งผู้หญิงหวาย
ใครกอดแม่แปรกอกแตกตาย	ใครปาดป้ายด้วยมินหม้อเหมือนแมวคราว
ครั้นออกจากคูหาเห็นหน้าเพื่อน	มันมอมเปื้อนแปลกหน้าก็ฮาฉาว
บ้างถูกเล็บเจ็บแขนเป็นริ้วยาว	ก็โห่กราวกรูเกรียวไปเที่ยวดง ฯ
๏ ถึงถ้ำหนึ่งชื่อถ้ำกินนรนั้น	สะพรั่งพรรณพฤกษาป่าระหง
ดูคูหาก็เห็นน่ากินนรลง	เป็นเวิ้งวงลึกแลตลอดริม
พาดพะองจึงจะลงไปเล่นได้	เป็นเหวใหญ่ลงโยนด้วยก้อนหิน
เสียงโก้งก้างก้องกึงไม่ถึงดิน	กว่าจะสิ้นเสียงผาเป็นช้านาน
พี่กลัวตายชายชวนไปชมอื่น	ร่มระรื่นรุกขาขึ้นขนาน
ถึงบ่อหนึ่งมีน้ำคำบุราณ	ว่าบ่อพรานล้างเนื้อที่ในไพร
พิเคราะห์น้ำสมคำบุราณกล่าว	ยังมีคาวเหม็นหืนจนคลื่นไส้
ถนอมหอมกลิ่นนุชเป็นสุดใจ	โอ้เป็นไรจึงไม่ติดอุรามา
น่าฉงนจนใจสงสัยจ้าน	ด้วยรอยพรานจารึกอยู่กับผา
แต่กล่าวไว้ว่าพรานไล่มฤคา	รอยตีนหมาก็ยังมีสำคัญครัน ฯ
๏ บนยอดเขามีสองสุนัขา	สังเกตตาก็พิกลเหมือนคนขัน
ทั้งคอคางหางหูขึ้นชูชัน	สี่เท้ายันเหยียบยอดคีรีเรียง
เช่นนี้เจ้าเสาวภาคย์มาตามพี่	จะถามจี้ไปทุกสิ่งไม่ขาดเสียง
พี่จะทำเฉยเมินเข้าเดินเรียง	ประคองเคียงให้เจ้าค้อนชะอ้อนชม
นี่นึกนึกแล้วก็น่าน้ำตาตก	เพราะแนบอกมิได้มาเป็นสองสม
ขืนสนุกไปทั้งทุกข์ระทมตรม	ซังตายชมไปทั้งช้ำระกำทรวง ฯ
๏ ถึงคูหาชื่อชาละวันถ้ำ	วิไลล้ำไปทุกเหลี่ยมภูเขาหลวง
ศิลาแลแวววาวดังดาวดวง	เป็นเมฆม่วงมรกตทับทิมแดง
สมมุติแลแง่หินชะง่อนหุบ	เป็นที่รูปสิงสัตว์เข้าเฟี้ยมแฝง
กระต่ายเหมือนกระต่ายป่าสองตาแดง	ที่ลางแห่งพิศแลเห็นแต่ตัว
ที่ลางแห่งแกล้งพิศประดิษฐ์ต่อ	เห็นแต่คอบ้างก็เห็นแต่เพียงหัว
ที่แผ่นเผินเนินผานั้นน่ากลัว	ดูเงื้อมตัวเหมือนจะพังลงทับตาย
เทียนสว่างกลางห้องคูหาแจ่ม	ศิลาแวมวาววามอร่ามฉาย
พี่ชมแล้วให้ตรมระบมกาย	ด้วยเจ้าสายสุดใจมิได้มา
แล้วชักเชือนชวนเพื่อนให้กลับหลัง	ที่อื่นยังมีอยู่หลายคูหา
จะแต่งเล่นก็ที่เห็นกับนัยนา	ด้วยเวลาสุริยนก็พ้นเย็น ฯ
๏ จะกลับหลังยังพระพุทธบาท	เหนื่อยอนาถอกใจมิใช่เล่น
ครั้นค่ำนอนตละตายทั้งกายเย็น	ครั้นเช้าเป็นก็เที่ยวไปตามทาง
เขม้นเมินว่าจะเดินไปหินดาษ	ลัดตลาดแลตลอดคนสล้าง
เห็นขนเม่นพี่ยังหมายเสียดายนาง	เจ้าเคยสางสอยเส้นกระเด็นราย
สารพันกันภัยลูกนาคพด	เครื่องโอสถชาวป่าเขามาขาย
ลักจั่นวัลย์เปรียงแก่นปรูลาย	เป็นยาหายโรคภัยที่ในตัว
หัวล้านลูกละเบี้ยดูเสียหน้า	ลูกขี้ข้าอะไรล้านประจานหัว
ใครล้านจ้อนควรเจียมเสงี่ยมตัว	มันสิบหัวสิบเบี้ยออกเรี่ยทาง ฯ
๏ พี่แกล้งเมินเดินมาข้างบ่อโพง	เห็นท่าเลี่ยนเตียนโล่งเป็นทางถาง
พิศพนมชมเพลินแล้วเดินพลาง	ถึงระหว่างแนวน้ำที่ลำธาร
กระแสสินธุ์หินดาษสะอาดเอี่ยม	วารีเปี่ยมปริ่มไหลในละหาน
เห็นหญิงชายว่ายคล่ำในลำธาร	เสียงประสานสรวลสันต์สนั่นอึง
เห็นชีต้นปนประสกสีกากลุ้ม	โถมกระทุ่มฟองฟุ้งอยู่ผลุงผึง
พี่หลีกเลียบไปให้พ้นที่คนอึง	กระทั่งถึงธารเกษมค่อยสร่างใจ ฯ
๏ ต้นโศกทอดยอดขวางออกกลางห้วย	พี่ก็ช่วยผูกชิงช้าให้อาศัย
พวกผู้หญิงชิงขึ้นให้ช้าไกว	สนุกใจร้องเตือนให้เพื่อนโยน
ดูทำนองนางในไกวชิงช้า	ดังสีดาผูกคอที่โรงโขน
เถาวัลย์เปราะเคราะห์ร้ายพอสายโยน	ก็ขาดโหนลงในน้ำเสียงต้ำโครม
ผ้าห่มเปลื้องเครื่องเล่นอล่างฉ่าง	ทั้งสองข้างผู้คนเขาฮาโหม
พี่แลลานธารหลวงเพียงทรวงโทรม	ให้แสนโทมนัสทัศนา ฯ
๏ คำขนานธารเกษมก็สมชื่อ	สนุกคือเรื่องอิเหนาเสน่หา
เมื่อใช้บนเล่นชลธารา	อันเรื่องว่ากับเราเห็นก็เช่นกัน
ประดับด้วยก้อนแก้วปัทมราช	สดสะอาดทาเขียวก็เขียวขัน
มัจฉาว่ายรายเรียงมาเคียงกัน	แล้วมีพรรณบุปผาก็น่าชม
หล่นลงกลาดดาษเกลื่อนที่กลางน้ำ	ถึงใจช้ำก็ค่อยชื่นอารมณ์สม
ทั้งหญิงชายชิงชวนกันเก็บชม	แสนภิรมย์เบิกบานสำราญเรียง
แต่หนุ่มสาวคราวเรานี้นับร้อย	ลงเล่นลอยกลางธารประสานเสียง
ล้วนจับคู่ชู้ชายชม้ายเมียง	ที่คู่ใครใครเคียงประคองกัน
แสนสนุกจะมาทุกข์อยู่เพียงพี่	ยิ่งทวีความวิโยคให้โศกศัลย์
เห็นคู่รักเขาสมัครสมานกัน	คิดถึงวันเมื่อมาดสวาทนาง
แต่วอนเวียนเจียนวายชีวิตพี่	จึงได้ศรีเสาวภาคย์มาแนบข้าง
เจ้าเคืองขัดตัดสวาทขาดระวาง	จนแรมร้างออกมาราวอรัญวา
ครั้งอิเหนาสุริยวงศ์อันทรงกริช	พระทรงฤทธิ์แรมร้างจินตะหรา
พระสุธนร้างห่างมโนห์รา	พระรามร้างแรมสีดาพระทัยตรอม
องค์พระเพชรปาณีท้าวตรีเนตร	เสียพระเวทผูกทวารกรุงพาลถนอม
สุจิตราลาตายไม่วายตรอม	ล้วนเจิมจอมธรณีทั้งสี่องค์
แสนสุขุมรุ่มร้อนด้วยร้างรัก	ยังไม่หนักเหมือนพี่โศกสุดประสงค์
ไม่ถึงเดือนเพื่อนรักเขาทักทรง	ว่าซูบลงกว่าก่อนเป็นค่อนกาย
พี่แกล้งเฉยเลยชมชลาสินธุ์	ในที่ถิ่นธารเกษมกระแสสาย
แต่เพลินชมอยู่นั้นตะวันชาย	ก็กลับหมายมุ่งมายังอาราม ฯ
๏ ถึงพบเพื่อนที่รู้จักเคยรักใคร่	ก็เฉยไปเสียมิได้จะทักถาม
แต่คอยฟังเทวราชประภาษความ	เมื่อไรจะคืนอารามวัดระฆัง
พี่จะได้ทูลลาไปหาเจ้า	เป็นทุกข์เท่านี้แลน้องไม่วายหลัง
พอแรมค่ำหนึ่งวันนั้นท่านพระคลัง	หาบุญยังไปฉลองศาลาลัย
มีละครผู้คนอลหม่าน	กรับประสานสวบสวบส่งเสียงใส
สุวรรณหงส์ทรงว่าวแต่เช้าไป	พี่เลี้ยงใส่หอกยนต์ไว้บนแกล
ตะวันบ่ายเข้าห้องก็ต้องหอก	ชาวบ้านนอกตกใจร้องไห้แซ่
บ้างฮาครืนยืนยัดอยู่อัดแอ	บ้างจอแจสุรเสียงที่เถียงกัน ฯ
๏ ละครหยุดอุตลุดด้วยมวยปล้ำ	ยืนประจำหมายสู้เป็นคู่ขัน
มงคลใส่สวมหัวไม่กลัวกัน	ตั้งประจันจดจับกระหยับมือ
ตีเข่าปับรับโปกสองมือปิด	ประจบติดเตะผางหมัดขว้างหวือ
กระหวัดหวิดหวิวผวาเสียงฮาฮือ	คนดูอื้อเออเอาสนั่นอึง
ใครมีชัยได้เงินบำเหน็จมาก	จมูกปากบอบบวมอลึ่งฉึ่ง
แสนสนุกสุขล้ำสำมดึงษ์	พระผู้ถึงนฤพานด้วยการเพียร
แต่รอยบาทอนุญาตไว้ยอดเขา	บุญของเราได้มาเห็นก็เย็นเศียร
บังคมคัลวันละสองเวลาเวียน	แต่จำเนียรนับไว้ได้สี่วัน ฯ
๏ จอมนรินทร์เทวราชประภาษสั่ง	จะกลับยังอาวาสเกษมสันต์
วันรุ่งแรมสามค่ำเป็นสำคัญ	อภิวันท์ลาบาทพระชินวร
ถึงท่าเรือลงเรือไม่แรมหยุด	ก็เร็วรุดตั้งหน้ามาหาสมร
แต่ตัวพี่ยังมาในสาคร	น้ำใจจรมาถึงเสียก่อนกาย
ได้วันครึ่งถึงเวียงประทับวัด	โทมนัสอาดูรค่อยสูญหาย
นิราศนี้ปีเถาะเป็นเคราะห์ร้าย	เราจดหมายตามมีมาชี้แจง
ที่เปล่าเปล่ามิได้เอามาเสกใส่	ใครไม่ไปก็จงจำคำแถลง
ทั้งคนฟังคนอ่านสารแสดง	ฉันขอแบ่งส่วนกุศลทุกคนเอย ฯ
โคลงนิราศวัดรวก
โคลงนิราศวัดรวก เป็นวรรณคดีนิราศสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ หลวงธรรมาภิมณฑ์ (ถึก จิตรกถึก) แต่งขึ้นเมื่อพ.ศ. ๒๔๒๘ ซึ่งตรงกับ รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โคลงตอนท้ายเรื่องระบุนามผู้แต่งและวันเดือนปีที่กวีแต่งโคลงนี้เสร็จสมบูรณ์ คือวันพุธ แรม ๒ คํ่า เดือนอ้าย ปีระกา จุลศักราช ๑๒๔๗ ดังนี้
๏ โคลงนิราศวัดรวกนี้	นามแสดง
ถฤกร่ำรังแถลง	เลศไว้
ใช่จะอวดโอษฐ์แจง	จัดเก่ง ไฉนฤๅ
เป็นแต่เอกโทได้	ดุจเค้าคำโคลง ฯ
๏ แถลงปางศักราชลํ้า	พันทวี ร้อยแฮ
เศษสี่สิบเจ็ดปี	บอกแจ้ง
ระกามิคศิรมาสมี	เดือนฝ่าย แรมฮา
สองคํ่าพุธวารแกล้ง	กล่าวสิ้นเสร็จสาร ฯ
หนังสือ โคลงนิราศวัดรวก ฉบับพิมพ์พ.ศ. ๒๔๖๗ ในคำนำระบุไว้ว่า หลวงธรรมาภิมณฑ์แต่งขึ้นขณะเดินทางติดตามพระยาธรรมปรีชา (บุญ) เมื่อครั้งมีบรรดาศักดิ์เป็นหลวงญาณภิรมย์เป็นธรรมทูตอัญเชิญเครื่องพุทธบรรณาการ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญไปบูชาพระพุทธบาท สระบุรี การเดินทางครั้งนี้แตกต่างไปจากการเดินทางไปพระพุทธบาทในอดีต กล่าวคือ เดิมมักจะออกเดินทางในเวลากลางวัน และล่องเรือตามลำน้ำเจ้าพระยา แล้วไปขึ้นฝั่งที่ตำบลท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา จากนั้นจะขี่ช้างหรือนั่งเกวียนไปตามถนนฝรั่งส่องกล้องซึ่งสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมโปรดให้ฝรั่งชาวฮอลันดาตัดถนนสายนี้ขึ้น แต่เมื่อหลวงธรรมาภิมณฑ์เดินทางครั้งนี้ออกเดินทางในเวลาบ่าย ออกเดินทางจากวัดรวก และใช้เกวียนเป็นพาหนะ
โคลงนิราศเรื่องนี้แตกต่างจากวรรณคดีนิราศเรื่องอื่น ๆ กล่าวคือ มิได้เริ่มพรรณนาตั้งแต่กวีเดินทางออกจากที่อยู่อาศัย แต่เริ่มพรรณนาการเดินทางเมื่อมาถึงวัดรวกแล้ว หลวงธรรมาภิมณฑ์ได้นำชื่อสถานที่เริ่มต้นการเดินทางมาใช้เป็นชื่อนิราศ จึงเรียกวรรณคดีเรื่องนี้ว่า โคลงนิราศวัดรวก ซึ่งแตกต่างจากนิราศเรื่องอื่นที่มักจะตั้งชื่อตามสถานที่ปลายทาง
โคลงนิราศวัดรวกแต่งด้วยคำประพันธ์ประเภทโคลง ๔ สุภาพ จำนวน ๒๕๒ บท ตอนต้นเรื่องมีร่ายสุภาพนำ ๑ บท เนื้อความเริ่มต้นจากบทไหว้ครู รำลึกถึงพระรัตนตรัย ยอพระเกียรติพระมหากษัตริย์ จากนั้นจึงกล่าวถึงการเดินทางจากวัดรวก อำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยามุ่งหน้าไปยังพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี ผ่านสถานที่ต่าง ๆ เช่น ศาลาสระประโคน บางโขมด ศาลายับ บ่อโศก ดงโอบ ศาลาเจ้าเณร หนองคนที ทุ่งมรกต เขาตก สระยอ สระสามเส้น ตำหนักท้ายพิกุล และถึงพระพุทธบาทสระบุรีตอนเที่ยงคืน กวีได้สักการบูชาพระพุทธบาทในวันรุ่งขึ้น
ในโคลงนิราศวัดรวกสะท้อนภาพบรรยากาศบริเวณโดยรอบพระพุทธบาทแตกต่างไปจากนิราศเรื่องอื่น กล่าวคือ กวีสะท้อนภาพความวังเวงน่ากลัวของป่าเขายามคํ่าคืน ซึ่งวรรณคดีเรื่องอื่นมักจะพรรณนาถึงความงดงามของธรรมชาติและความสนุกสนานระหว่างการเดินทาง อย่างไรก็ดี วรรณคดีเรื่องนี้ได้สะท้อนความเลื่อมใสศรัทธาที่มีต่อรอยพระพุทธบาทของพุทธศาสนิกชนไทยในอดีต ซี่งสืบทอดมาจนปัจจุบัน
โคลงนิราศวัดรวก
ร่าย
๏ ศรีสฤทธิสมภพ นบทศนัชชุลี เหนือศีรุตมเพฐน์ ตั้งอุเทศพิสุทธิ์ โดยดุษฎีนิยม บังคมยุคลบท บงกชเรณูบาท บรมนาถโลกาจารย์ โอฬารลักษณเลิศ ประเสริฐสรรพคุณ สุนทรพิเศษ ธรรมุเทศปริยาย อธิบายอรรถพิถาร แนะนิพพานมรรคา พาผองชคัตสัตว์ จัดพิถีอันชอบ มอบให้ซึ่งความสุข ปลุกใจสัตว์ให้ตื่น รื่นกระมลสำราญ นมัสการอริยสงฆ์ อัษฎงคเพไนย ไกลราคอริมาร มีญาณยิ่งด้วยเพียร จิตเสถียรโดยตรง ธำรงศีลบริสุทธิ์ โดยพุทธพิธี มีมนินทรีย์ทรมาน สามสิ่งปานรัตนแว่น ส่องแผ่นภพให้แผ้ว แล้วด้วยคุณูดม ขอบังคมยุคลบาท ดิลกราชนฤบดินทร์ มหินทราธิคุณ สุนทโรดมมหันต์ จรรโลงภพพิสุทธิ์ ทรงคุณุตโมฬาร ถ้วนสถานทุกประเทศ ยินพระเดชเกรงสยอง จองมนะเคารพ นบถวายสุพรรณมาลย์ กรานศิรเกศน้อม ทั่วทุกหน้าพร้อม ห่อนค้างขวบปี หนึ่งนา ฯ
๑
๏ กฤษฎางค์ชุลิตน้อม	นอบกร
ถวายทศนัขบวร	หว่างเกล้า
สามส่วนสถาพร	พิริยภาพ เพ็ญแฮ
ควรอนุสร์ค่ำเช้า	แช่มช้อยชื่นกระมล ฯ
๒
๏ นบจอมมกุฎเกล้า	โลกา จารย์เอย
สามภพพระคุณปรา	กฏล้ำ
กินนรนาคมนุษย์ทา	นพแทตย์
อากาศสัตว์สถลน้ำ	นอบเกล้าสรรเสริญ ฯ
๓
๏ นบธรรมแปดหมื่นทั้ง	สี่พัน
คือพระปริยัติธรร	โมทย์แท้
เสนาะโสตกล่อมใจสรร	พสัตว์เสพย์ สุขฮา
แจ่มกระจ่างจิตแก้	เคลือบเคลิ้มกังขา ฯ
๔
๏ คุณพระยิ่งแว่นแก้ว	เถกิงตรี โลกเฮย
สว่างยิ่งแสงสหัสสี	ส่องฟ้า
ขนสัตว์ค่ามโอฆีย์	คตฝั่ง เกษมแฮ
ตลบตลอดเลอหล้า	เลิศล้ำเหลือแสดง ฯ
๕
๏ นบอัษฎาริยแผ้ว	พูนเสถียร
ศราพกพุทธพงศ์เพียร	เพียบลํ้า
ดัดจิตผจงเจียร	จากราค ร้อนแฮ
ผดุงพุทธศาสน์ค้ำ	คัดขึ้นควรชม ฯ
๖
๏ สามรัตนยิ่งรัตน์โพ้น	พรรณนา
สามภพแผ้วอาภา	ผ่องพื้น
ควรสัตว์จักคัณหา	อนุสร์ แน่แฮ
พากย์ลึกยิ่งลึกตื้น	ยิ่งตื้นตามประสงค์ ฯ
๗
๏ น้อมบาทอิศวเรศไท้	ธรณินทร์
ดิลกอโยธย์โบรินทร์	รุ่งเร้า
จรรโลงภพปรถพิน	สมภพ ยิ่งแฮ
ถวัลยราชร่มเกล้า	ราษฎร์ล้วนทวยผอง ฯ
๘
๏ เรืองพระเกียรดิรุ่งเร้า	ดินบน
พระยศพระจบสกล	เกริกพื้น
พระคุณพระแผ่ผล	เผยสุข เกษมแฮ
พระเดชพระเฟื่องฟื้น	ฟ่องฟุ้งฟูขจร ฯ
๙
๏ พระคุณพระยิ่งลํ้า	เลอสรรค์
ขจบขจรบรร	เจิดหล้า
ควรส่ำราษฎรสรร	เสริญเพิ่ม ยศแฮ
ขอพระชนม์พระคู่ฟ้า	ยศฟุ้งเฟื่องฉเมนท์ ฯ
๑๐
๏ พระเดชพระปกป้อง	ปัดเข็ญ
ทุกประเทศสถิตเย็น	ค่ำเช้า
พระคุณพระใหญ่เป็น	ธิปัติโลก เฉลิมแฮ
แผ่สุขเสกเทริดเกล้า	ราษฎร์สิ้นแสนเกษม ฯ
๑๑
๏ มวลหมู่อมิตรม้วย	มอดมรณ์
ทั่วส่ำด้าวดัสกร	แก่นแกล้ว
สดับพระเดชเกรงสยอน	สยบพักตร์ พ่ายแฮ
น้อมหิรัญมาศแก้ว	เกศก้มกรถวาย ฯ
๑๒
๏ ควรเทพแปดทิศซ้อง	สรรเสริญ พระนา
อวยสวัสดิยศเพลิน	เพลิดลํ้า
ข้อยขอสิริเจริญ	จิรสุข เกษมแฮ
บำราศอริอย่ากลํ้า	เกลือกใกล้เกลื่อนเข็ญ ฯ
๑๓
๏ ชมพรทุกเทพท้าว	เทวา ทั่วเฮย
จัตุรคุณโอฬา	ริกไซร้
พำนักเกิดก่อกา	ยายิ่ง ใหญ่แฮ
ขอจุ่งอวยสวัสดิ์ให้	ผ่องพ้นภัยกษัย ฯ
๑๔
๏ ชัยชัยรัตนแผ้ว	เพ็ญพูน เพิ่มแฮ
เดชเดชขัตติยาดูร	ดับร้อน
คุณคุณยิ่งคุณปูน	ใดเปรียบ เสมอฤๅ
สุขยิ่งสุขเพิ่มซ้อน	สวัสดิ์พู้นพรรณนา ฯ
๑๕
๏ ร่ำเริ่มพจนพร้อง	พรขอ
ร่ำพระคุณฤๅพอ	ผ่อนบ้าง
ร่ำทั่วทุกเทพยอ	กรยก ไหว้แฮ
ร่ำโศกเริ่มเศร้าร้าง	เริศไร้รัญจวน ฯ
๑๖
๏ ร่ำปางจากถ้าวัด	รวกขนาน นามนา
พิลาปสลดจิตปานฺ	ป่วยปิ้ม
กำสรวลเสนาะสนั่นสาร	สั่งเสน่ห์ นางแฮ
ทรวงเจ็บเพียงศรจิ้ม	จ่อไส้เสียดสมอง ฯ
๑๗
๏ อกเอยอกจากเมื้อ	ใดกลับ เล่านา
ตั้งแต่จะเลยลับ	ล่วงแล้ว
โออกจะนานนับ	วันห่าง
สายเนตรสองเนตรแพร้ว	พรั่งน้ำตาคลอ ฯ
๑๘
๏ จำลาท่าอุทกโอ้	อาลัย ยิ่งนา
ท่าจะลับล่วงไกล	กลับช้า
สงสารเพื่อนเรือใน	แนวท่า จอดแฮ
ลาเพื่อนจำลาถ้า	อุทกร้างแรมจร ฯ
๑๙
๏ ผ่าวผ่าวดวงมนัสร้อน	รมสกนธ์
กายจากจิตกังวล	วาบว้า
โหกห่วงกระโหยหน	หวนสวาดิ
ผิวเผือดสลดหน้า	ซบเศร้ากำสรวล ฯ
๒๐
๏ ท่าเอยเคยอาบโอ้	จักไกล
สินธุเยือกเย็นใส	สะอาดลํ้า
แต่นี้จะอาบไหน	อีกเล่า
พักตร์จะอาบแต่นํ้า	เนตรเศร้าโทรมทรวง ฯ
๒๑
๏ เล็งเพื่อนริมท่าท้อง	ธารสินธุ์
ชลเนตรเรียมไหลริน	ร่วงหน้า
ทบทอดฤทัยถวิล	ถอนเทวษ วายฤๅ
รํ่าโศกเห็นจะช้า	ไป่สิ้นทรวงกระสัน ฯ
๒๒
๏ โอจวนสุริเยศเยื้อง	ยาตรบด บ่ายแฮ
แสงอ่อนรังสีสลด	เลื่อนฟ้า
ทรวงเรียมยิ่งรันทด	ทุกข์ทอด ใจฮือ
ฉวยพัตราปิดหน้า	ซับนํ้าเนตรพลาง ฯ
๒๓
๏ จำใจจำเร่งให้	นายเกวียน เร็วแฮ
เทียมกระบือชำเนียน	แนบขู้
ของบรรทุกเรือนเกวียน	ดูเพียบ พูนแฮ
แต่ละนายล้วนผู้	ฉลาดใช้ชาญกระบือ ฯ
๒๔
๏ นายเกวียนครั้นเสร็จแล้ว	เตือนเรียม เร็วฮา
สดับศัพท์ฤดีเกรียม	เทวษไห้
ป่วนปวดมโนเทียม	วรรณโรค เจียวแม่
พลางจากนาเวศไคล้	คลาดถ้าถิ่นสินธุ์ท ฯ
๒๕
๏ ลุเกวียนเรียมเร่งให้	เกวียนลี ลาศเฮย
ยลยุคล์กระบือพี	ผ่องผู้
อวบอ้วนพลังมี	มากยิ่ง
นายขับชำนาญรู้	รหัสใช้เชิงเกวียน ฯ
๒๖
๏ เกวียนเอยเกวียนหนักด้วย	ของบรร ทุกแฮ
เกวียนก็มีกงหัน	หกกลิ้ง
ทรวงพี่หนักโศกศัลย์	สุดหนัก ยิ่งนอ
ยากจะผ่อนทุกข์ทิ้ง	ทอดไว้ไหนดี ฯ
๒๗
๏ ลุน่าวัดรวกแล้ว	ลังเล จิตเฮย
ทรวงพี่สุดโลเล	รักไร้
หลาวรวกสิบแสนเท	แทงอก พี่ฮา
เจ็บไป่เท่าโศกไซร้	เสียดซ้ำทรวงเรียม ฯ
๒๘
๏ น้อมถวายชุลิตนิ้ว	นมัสการ
เคารพอาวาสสถาน	ถิ่นนั้น
นึกคุณพระจอมญาณ	ยอดภพ
ยอพระคุณพระกั้น	คอยพ้นภัยกษัย ฯ
๒๙
๏ ไพหารุโบสถล้อม	กำแพง แก้วเฮย
แปดทิศสิมาแสดง	เขตชี้
โอแต่โบสถ์ขันแขง	เขื่อนรอบ บังแฮ
นุชพี่อยู่เรือนนี้	จักได้ใดบัง ฯ
๓๐
๏ เดชกุศลแห่งข้า	นมัสการ
โดยกระมลใสสานต์	สุทธพร้อม
ขอส่วนกุศลจาน	เจือส่ง เกษมแฮ
ป้องนุชอยู่เรือนห้อม	อย่าให้ภัยพาน ฯ
๓๑
๏ เสร็จลาวัดรวกร้าง	รีบจร
สู่เขตมรรคันดร	ทุ่งกว้าง
ลิ่วลับสุดาสมร	มามาก แล้วแม่
อกพี่โออ้างว้าง	เทวษว้าเหวใจ ฯ
๓๒
๏ ยลเพื่อนพาหนะพ้อง	พูนเกษม
สนุกสนานปรีด์เปรม	ปริ่มพริ้ม
เรียมนึกคะนึงเอม	โอชรส รักแฮ
จิตวิโยคจำแย้ม	พักตร์แก้กันเขิน ฯ
๓๓
๏ โฉมเอยโฉมนุชเจ้า	สายใจ พี่ฮา
เรียมนิราศรักไกล	เนิ่นแล้ว
ปานนี้นุชเป็นโฉน	ยังห่อน ทราบเฮย
ใครจะถนอมแนบแก้ว	กกน้องนอนหนอ ฯ
๓๔
๏ ออกลุทุ่งว้าง	วังเวง ยิ่งเฮย
ลิบลิบตลอดเลง	ลิ่วลิ้ว
นึกว่าเพี่อกรรมเพรง	จำพราก มานา
จิตสะดุ้งริ่วริ้ว	เร่งเร้ารนถวิล ฯ
๓๕
๏ ลุทุ่งบงฝุ่นฟุ้ง	ฟูปลิว
พายพัดกระพือทิว	ย่าโย้
เสนาะสนั่นหวิวหวิว	โสตแว่ว
ฟังยิ่งวังเวงโอ้	อกชํ้าชวนกระสัน ฯ
๓๖
๏ ยลเกวียนเกวียนไกว่ล้อ	แลหมุน กงเฮย
กลิ้งตลบหลุนหลุน	ฟัดเฟ้น
สงสารกระบือซุน	ศอหนัก แอกโอย
ทรวงพี่หนักโศกเน้น	แน่นซ้อนสุดขยาย ฯ
๓๗
๏ ยลทุ่งเห็นทุ่งแห้ง	หาชล ยากฮา
ทุ่งแยกระแหงสกล	กอกก้อน
ตฤณชาติเฉกลน	เพลิงสลด สลึกแฮ
ทรวงพี่โอสุดร้อน	ยิ่งร้อนแสงสูริย์ ฯ
๓๘
๏ เรียมรีบจรเร่งเต้า	ดาลกระสัน
ปางพี่จากฤๅทัน	สั่งน้อง
คิดยิ่งคิดคะนึงขวัญ	เนตรพี่
โฉมแม่เนาเรือนป้อง	ป่านนี้เป็นไฉน ฯ
๓๙
๏ เพรงไป่เคยจากเจ้า	เสมอนา ทีเลย
อรวิบัตินี้คลา	คลาดแก้ว
ขนิษฐ์นาฏอรยุพา	เพ็ญพักตร์
ตั้งแต่จากนุชแล้ว	พี่นี้ฤๅเสบย ฯ
๔๐
๏ ครวญครวญจรลุลํ้า	เลาทาง
ลุย่านศาลากลาง	ทุ่งนั้น
นามสระประโคนปาง	ก่อนชื่อ ชี้แฮ
ดูกระโซกระเซกั้น	เก่าแล้วโกรงเกรง ฯ
๔๑
๏ ศาลาเอยเก่าไร้	โรยรา
นุชพี่เอยร้างมา	เนิ่นแล้ว
เวรเพรงพรากจำคลา	คลาดสวาดิ
จิตไป่วายห่วงแก้ว	เนตรน้องเนาหลัง ฯ
๔๒
๏ ผองเพื่อนยุรยาตรย้าย	ยลสนุก ยิ่งแฮ
อกพี่กรอมกรมทุกข์	ทับซ้ำ
ชลเนตรชโลมมุข	หมองยิ่ง หมองนา
จิตเจ็บเจียนชีพกํ้า	กึ่งม้วยมรณา ฯ
๔๓
๏ บ่ายบทเบือนบาทเยื้อง	ยาตรเทา
จำย่างยกเยาเยา	ยาบย้าย
นึกนุชทุกลำเนา	เนินพฤกษ์ ไพรแฮ
จิตป่วนปานคลั่งคล้าย	เคลิบเคลิ้มจำคลา ฯ
๔๔
๏ เรียมล่วงจรลิ่วลํ้า	ลับนาง
โออกเราจำวาง	นุชไว้
แต่เดียวอยู่เรือนลาง	เห็นเหตุ เลยแม่
ทุกข์สุขเจ้าจักได้	เพื่อนน้องไหนหนอ ฯ
๔๕
๏ ปานฉะนี้จักป่วยปิ้ม	เป็นไฉน เล่านา
ฤๅจะเคร่าครวญใคร	ปลอบบ้าง
โศกสุขจักกลใด	ยังห่อน ทราบเอย
ตั้งแต่วันเรียมร้าง	ไป่รู้วายตรอม ฯ
๔๖
๏ ตรองตรึกนึกตรวจหน้า	นุชใน ใจเอย
พักตร์แม่ผ่องจากไฝ	ฟ่าแต้ม
ริมโอษฐ์นุชเพียงใบ	กลีบกมุท มาศแฮ
ปรางเปล่งเป็นใยแย้ม	ยั่วยิ้มยวนกระมล ฯ
๔๗
๏ ตรมตรอมเกรียมจิตให้	โหยหิว
ทรวงพี่ป่วนปั่นหวิว	วาบว้า
เหลือบหลังพบแต่ทิว	ทุเมศ มากแฮ
อกพี่โอ้ห่างหน้า	นุชแล้วไป่เห็น ฯ
๔๘
๏ เรียมเซาซบพักตร์ก้ม	จำจร
เหนื่อยร่างเหนื่อยราครอน	รักไร้
กามก่อกอกอกชอน	ชอกยิ่ง หนองนา
เจ็บโศกเสกเสมอใบ้	บอกแก้ความฝัน ฯ
๔๙
๏ ปวงเพื่อนสะพรักพร้อม	พรูเดิน
ยลสนุกสนานเพลิน	เพลิดลํ้า
เรียมเดียวฤแดเขิน	ขวยจิต
โศกไป่วายว่างน้ำ	เนตรคล้อคลอสาย ฯ
๕๐
๏ ยลทุ่งกลางทุ่งว้าง	ไหวใจ
ลิบลิบระรำไร	รกเรื้อ
ยลส่ำพิหคใน	แนวทุ่ง
เขาคุ่มคับแคเจื้อ	จาบร้องเริงเสียง ฯ
๕๑
๏ ยางกรอกยางเจ่าจ้อง	คอยหา เหยื่อแฮ
จับซุ่มเซิงพฤกษา	ซอกซุ้ม
กระตั้วกระเต็นพา	ระโดกกู่ คู่เฮย
ดุเหว่าติวิดลุ้ม	เหยี่ยวไหล้บินหนี ฯ
๕๒
๏ นกเอยอยู่ทุ่งกว้าง	ยังมี เหยี่ยวแฮ
ปองลอบทำลายชี	พิตได้
นุชพี่อยู่เอกี	เจียวแม่
เกรงแต่ชู้จักใกล้	กล่อมน้องแนบถนอม ๆ
๕๓
๏ ใจนุชฝากนุชไว้	กลางใจ ด้วยแม่
ดีชั่วฤๅเช่นไหน	ย่อมรู้
ฤๅนุชจะเอาใจ	จากพี่ เล่าแม่
สุดแต่บุญกรรมขู้	ซ่างแล้วคงตรง ฯ
๕๔
๏ เรียมจรล่วงทุ่งแล้ว	แลลับ เล่านา
จวนสุริยอัสดงดับ	แด่นฟ้า
มืดเมฆชมัวอับ	อากาศ
จวบลุบางโขมดอ้า	อกโอ้อาดูร ฯ
๕๕
๏ ลุบางโขมดมืดสิ้น	แสงสูริย์
เกรงโขมดจักพายูร	ยั่วเหล้น
เรียมตกประหม่าพูน	เพิ่มเทวษ ยิ่งแฮ
จิตพี่ตึกตึกเต้น	ผ่าวร้อนรนทรวง ฯ
๕๖
๏ บางโขมดกลัวโขมดโอ้	จักหลอน หลอกฤๅ
โขมดช่วยพาเรียมจร	จวบน้อง
พอทราบเหตุแห่งสมร	สักน่อย เถิดนอ
นุชจะเนานิทรห้อง	แห่งนั้นฤๅไฉน ฯ
๕๗
๏ โขมดเอยฟังค่อยง้อ	งอนวิง วอนแฮ
ฤๅม่าห์โขมดไป่สิง	ทุ่งนี้
โขมดบอกโดยจริง	อย่าหลอก เลยพ่อ
นุชพี่มาจุ่งชี้	ช่วยแจ้งความศัลย์ ฯ
๕๘
๏ ว่าเรียมล่วงทุ่งล้ำ	ลำเนา เนินแฮ
ทรวงพี่เพียบโศกเซา	ซบเซ้า
รํ่ารักห่อนลืมเยาว์	ยอดเสน่ห์ เลยแม่
โขมดอย่าลืมเราเร้า	ร่ำซ้ำสั่งสาร ฯ
๕๙
๏ สั่งเสน่ห์โขมดแล้ว	ลีลา
พร้อมพวกจรนต์จรา	รีบเต้า
สู่ละแวกวิถีกา	นนทุเรศ
พอสุริยอัสดงเก้า	ล่วงฟ้าฟากโพยมฯ
๖๐
๏ เล็งดวงสุริเยศแปล้	ปลาบสาย เนตรนา
ยิบยิบระย่อปลาย	พฤกษ์พร้อย
เพียงพรรณทับทิมราย	ราวป่า
งามเงื่อนแพรสีห้อย	บ่าน้องเสนอโฉม ฯ
๖๑
๏ รอนรอนจวนลับไม้	รำไร
เลื่อนลิ่วเหลี่ยมไศล	ลับฟ้า
สุริยจากโลกไป	ปาตกลับ คืนแฮ
เรียมนิราศนุชหน้า	หนี่งน้องนานเห็น ฯ
๖๒
๏ ค่ำฝูงวิหคเข้า	คืนรัง
นิทรร่วมภิรมย์หวัง	วาสขู้
เรียมบำราศนุชยัง	นานกลับ คืนแม่
ฤๅห่อนจักได้รู้	ร่วมน้องวันไหน ฯ
๖๓
๏ ฝูงนกแนบนิทรไม้	นานา
เขาคุ่มขาบกระสา	แสกไสร้
ทิ้งทูดกระทากา	ลิงแขก เต้าแฮ
บ้างจับบ้างจิกไซร้	ปีกซ้องเสยขน ฯ
๖๔
๏ ดุเหว่ามยุเรศแก้ว	โกญจา
ตีวิดตระเวนหา	เหตุร้อง
กรอดกรอดระวังอา	รญร้ำ ร้องแฮ
เสนาะสนั่นนกก้อง	เกาะไม้รายวัง ฯ
๖๕
๏ สิ้นแสงสุริเยศคลุ้ม	ไพรชมัว มืดแฮ
มวลเมฆขมุกขมัว	หมอกชอุ้ม
โพล้เพล้พลบเรียมกลัว	ใจสั่น เสียวแฮ
เจริญพระพุทธมนต์กลุ้ม	กล่าวเพ้อเพื่อนตน ฯ
๖๖
๏ นางชะนีเหนี่ยวไม้	โหยครวญ ฯ
วิเวกวะหวิวหวน	โหกไห้
เสียงเย็นวิโยคยวน	เยือกจิต จริงแม่
ฟังละห้อยใจไคล้	นุชร้องวอนเรียม ฯ
๖๗
๏ ชะนีไฉนรํ่าร้อง	เรียกผัว
วอนสวาดิฤๅกลัว	บอกบ้าง
ฤๅว่าพลัดอยู่ตัว	เดียวแม่ กูเอย
ชะนีกับอกเรียมร้าง	รักไคล้เช่นกัน ฯ
๖๘
๏ ชะนีโหยอกพี่ไห้	หานาง
พิลาปสลดจิตหมาง	ม่อยม้วย
จรบรรจวบลุกลาง	ดงดึก แล้วแม่
เรียมไป่วายนึกสร้อย	สวาดิน้องเนาหลัง ฯ
๖๙
๏ ยามดึกเดือนเด่นฟ้า	แฝงโพยม
นึกสมรแมกโฉม	ฉากกั้น
เรียมลอบมาลักโลม	เผดิมฤกษ์ รักแฮ
นุชประหม่าเรียมนั้น	นึกแล้วฤๅลืม ฯ
๗๐
๏ ดาวเดือนระดับพื้น	นภา
โอภาสผ่องเพหา	พร่างพร้อย
นึกวันฤกษ์ววาห์	เรียมร่วม สวาดิแฮ
โคมจุดตรูระย้าย้อย	แต่งห้องแขวนหอ ฯ
๗๑
๏ ปางนี้เรียมจักได้	ชมใด เล่านา
ยลแต่ดวงแขไข	ขอบฟ้า
ชมดาวประดับใน	อากาศ เทอญพ่อ
ชมแต่เดือนแทนหน้า	หนุ่มน้องคราวจน ฯ
๗๒
๏ ดูเดือนยามด่วนโอ้	อาทร
โฉมแม่พักตร์เพ็ญสมร	มิ่งเจ้า
แม่จักนับเดือนทอน	ทุกค่ำ คืนเฮย
ฤๅจะละลืมเศร้า	สุขด้วยใครไฉน ฯ
๗๓
๏ เรียมคิดทุกถิ่นเมื้อ	มรรคา
จักสืบจักสื่อหา	ข่าวน้อง
ด้วยเรียมทุราทา	เรศเนิ่น แล้วแม่
ยังไป่ทราบเหตุซ้อง	สักน้อยในสมร ฯ
๗๔
๏ เรียมดลแดนถิ่นนี้	นามขยาย กล่าวแฮ
เรียกชื่อบ้านไร่ราย	รกรื้อ
ศาลาบอกชื่อหมาย	มารคระยะ ทางนา
ไร่จักหาของซื้อ	สิ่งน้อยฤๅมี ฯ
๗๕
๏ เรียมเลยไป่อาจเข้า	ถามของ
เกรงว่าพวกไร่จอง	จับไว้
เพราะว่ามืดจักมอง	ทางยาก ยิ่งนา
เรียมรีบจากไร่ไคล้	คลาดด้วยโดยพลัน ฯ
๗๖
๏ บ้านไร่ชาวไร่ร้าง	แรมนาน
ยังแต่ซากไร่ขนาน	ชื่อรู้
นุชพี่อยู่เรือนชาน	หลังโดด เดียวแม่
ฤๅจะสมชู้ชู้	สละแล้วเรียมคืน ฯ
๗๗
๏ ยิ่งนึกยิ่งแปลกนํ้า	ใจจริง
สามสิบสองกลหญิง	ยากแท้
หากว่าเช่นนี้จริง	จักเจ็บ ยิ่งนา
ผิดก็กลกลแก้	ต่อด้วยกลนาง ฯ
๗๘
๏ คิดจนจรล่วงลํ้า	ลำเนา ทางเฮย
ยังไป่วายคะนึงเสา	วณิตน้อง
ผิวยอดยุพเยาว์	เสน่ห์พี่ มาฮา
คงจะพาเรียมซ้อง	สนุกด้วยดูไพรฯ
๗๙
๏ อกเอยอนาถโอ้	เอกา กายเอย
เห็นแต่ไพรพฤกษา	ซอกซุ้ม
แสงจันทร์กระจ่างอา	กาศผ่อง แผ้วแฮ
เงากาศทงุ่มงุ้ม	พี่ชะเง้อหานาง ฯ
๘๐
๏ หมายสมรจักแมกไม้	มาคอย เรียมฤๅ
จิตหวาดผวาถอย	ถดถ้า
พบแต่พฤกษ์ไพรดอย	แดนชัฏ
เสียวสลดลดหน้า	นิ่งแล้วเลยจร ฯ
๘๑
๏ ลุศาลาใหม่ชี้	นามศัพท์ เสนอแฮ
ใหม่ชื่อศาลายับ	โยกโย้
ระเบียงฝาฟากพื้นปรับ	เปรียบปลวก กินฤๅ
ยังแต่ต้นเสาโอ้	ปักไว้วังเวง ฯ
๘๒
๏ ศาลาเสาแก่นตั้ง	ติดดิน
โอไป่ควรปลวกกิน	กัดได้
นุชพี่จักควรถวิล	หวังห่วง เสน่ห์นอ
เรียมก็ไกลใช่ใกล้	เกลือกชู้ชิงสงวน ฯ
๘๓
๏ เป็นห่วงเหตุห่างห้อง	นางนาน
ฤๅว่าชายลอบสมาน	มั่งแล้ว
ใครเลยจักเอาภาร	พิทักษ์เสน่ห์ เรานา
ใจพี่ฝากใจแก้ว	เนตรไว้หว่างใจ ฯ
๘๔
๏ บุญโทพิทักษ์เกื้อ	กันมา
กอปรก่อเสนหา	ร่วมห้อง
เผด็จไพรุบัติพา	เหียรห่าง ยิ่งแฮ
ผดุงอนุชไว้ต้อง	แต่ข้อยคู่ถนอม ฯ
๘๕
๏ รํ่าพลางเร่งเพื่อนให้	รีบเดิน
ในพนัสผลูเถิน	ถิ่นกว้าง
แจร่มแสงศศิเจริญ	ราวป่า
อกพี่ว้าเหว่ว้าง	เทวษเพี้ยงผุยผง ฯ
๘๖
๏ อ้าอรอุ่นอกโอ้	เรียมมา
ลิบลับจักเหลือบหา	แห่งบ้าน
พอสั่งเสน่ห์สารทา	เรศอยู่ หลังแฮ
พบแต่หมู่ไม้ก้าน	กิ่งต้นเต็มผลู ฯ
๘๗
๏ มืดค่ำเรียมไป่รู้	ยลใด เล่านา
ถนัดแต่กอไผ่ไสว	วาบว้า
ไผ่โยกยอดไผ่ไกว	ลำเบียด ดังแฮ
ซอไผ่เพียงซอท้า	เอกทุ้มทำนอง ฯ
๘๘
๏ เรียมงงชะงักยั้ง	ฟังศัพท์
นึกแม่สาวเสน่ห์ขับ	กล่อมห้อง
วันวิวาห์เรียมรับ	นุชร่วม หอแฮ
เรียมนิทรแนบน้อง	สนิทเนื้อเหนือเตียง ฯ
๘๙
๏ บงบัตรระเบียบไม้	รายทาง
ถนัดเมื่อศศิสาง	ส่องพื้น
กิ่งก่ายระกะกาง	กลดัด ดีเฮย
รุกขชาติไม้ชื้น	พี่ซ้ำทรวงตรอม ฯ
๙๐
๏ บรรลุบ่อโศกโอ้	อกกรม
แสนบ่อโศกฤๅสม	โศกร้าง
บ่อเอยบ่อโศกระทม	ทุกข์โศก ใดนา
วานบ่อบอกโศกบ้าง	บ่อเศร้าโศกไฉน ฯ
๙๑
๏ บ่อโศกนามย่านนี้	โศกนัก
บ่อโศกเสมอจัก	ขาดน้ำ
เรียมบำราศรักหนัก	อกโศก ยิ่งนา
ถนัดบ่อโศกโศกซ้ำ	โศกซ้อนเสียดทรวง ฯ
๙๒
๏ บ่อโศกต้นโศกครึ้ม	ครึมเครือ
คลุมบ่อ บ ได้เหลือ	ลับลี้
โศกบ่อโศกต้นเจือ	เจ็บโศก เรียมฮา
สามโศกถนัดชี้	เช่นช้ำทรวงเรียม ฯ
๙๓
๏ เห็นโศกใครโค่นต้น	ตัดใบ
ฤๅว่าโศกใครไข	ข่าวแจ้ง
เรียมนึกโศกกลางใจ	ระลึกจาก เจ้านา
กลกับกิ่งโศกแห้ง	หักค้างจำตาย ฯ
๙๔
๏ เรียมโศกจากนุชแล้ว	ฤๅพอ
ยังเพิ่มพบโศกกอ	กิ่งร้าง
โศกตายติดแต่ตอ	ตัดท่อน ทิ้งเฮย
ดุจพี่เด็ดโศกคว้าง	คว่างไว้ไกลตา ฯ
๙๕
๏ วังเวงสวาดิโอ้	อาทวา
นึกอนาถขนิษฐา	ทอดไว้
จากอรแอบอกอา	ดูรพี่ วายฤๅ
ระลึกระลวงลานให้	โหกเพี้ยงวายปราณ ฯ
๙๖
๏ รีบจากบ่อโศกไคล้	คลาเดิน
นึกอกเรียมแรมเหิน	ห่างน้อง
ขวัญเนตรแม่เคยเชิญ	ชวนพี่ เพื่อนฮา
เคยประคองเข้าห้อง	ทุกเมื้อยามนอน ฯ
๙๗
๏ เรียมมาจรล่วงลํ้า	ลำเนา เนินเฮย
เซียบสงัดหงิมเหงา	เงียบพื้น
ทรวงพี่ยิ่งกำเดา	ดาลเทวษ วายฤๅ
บงแต่ใบไม้ครื้น	ครึ่มต้นเต็มไพร ฯ
๙๘
๏ พอดลดงโอบโอ้	จวนดึก
เล็งละแวกวลีพฤกษ์	พรั่งต้น
ดามเฌอชัฏอธึก	ทุมชาติ ชุมแฮ
เรียมตะลึงแลค้น	คู่สร้างสาวสมร ฯ
๙๙
๏ ดงโอบนามกล่าวอ้าง	อธิบาย
นึกพี่เคยโอบสาย	สวาดิเคล้า
นุชเคืองข่วนกายราย	รอยเล็บ มีแม่
โกรธว่าพี่หยอกเย้า	หยิกให้หนำใจ ฯ
๑๐๐
๏ ยามแอบเคยโอบโอ้	อาลิงค์ โลมแฮ
กรปัดป้องกระบวนหญิง	ยั่วชู้
รมย์รสร่วมรักจริง	ใจนุช ชอบนา
เรียมนึกตระหนักรู้	รสน้องในใจ ฯ
๑๐๑
๏ ใดเรียมเคยโอบน้อง	เนาตัก
ผจงเสน่ห์นางผลัก	พลิกแค้น
นึกยังอุ่นกรหนัก	เพลาพี่ เจียวแม่
กลิ่นแม่ยังติดแม้น	เมื่อครั้งวันสงวน ฯ
๑๐๒
๏ กลางดงประดาษโอ้	อกเรา
เล็งลดาทอดเถา	โอบไม้
สนมสนิทกลมเกลา	เกลียวแน่น
กลกับเรียมร่วมใกล้	กล่อมอุ้มโอบนาง ฯ
๑๐๓
๏ ดงโอบจักโอบอุ้ม	แอบใคร เล่านา
ถนัดทุมาลย์หมู่ไสว	ว่างว้าง
เสนาะจักรจั่นไพร	เพรียกยอด ยางเอย
เสียงสนั่นดงกว้าง	เพรียกก้องกลางไพร ฯ
๑๐๔
๏ เรไรระเรื่อยร้อง	รัญจวน จิตเอย
หริ่งหริ่งระรี่หวน	แหบร้อง
ฟังจบกระมลยวน	ยิ่งยิ่ง เสนาะนา
แซ่ศัพท์ลองไนก้อง	กึกพื้นเพียบพนา ฯ
๑๐๕
๏ สรรพสัตว์ศัพท์แซ่ซ้อง	สำเนียง
จังหรีดกรีดเกริ่นเสียง	ซอกซุ้ม
เรียมสดับหมอบเมียง	มองแมก ไม้นา
นึกนุชแอบสุมทุ้ม	ถนัดร้องเรียกเรียม ฯ
๑๐๖
๏ กำเดาแดด่วนไคล้	คลาจร
แสนโศกคะนึงสมร	แมกเนื้อ
เจ็บจิตยิ่งหนามชอน	ไชอก เรียมเอย
เรียมแต่บำราศเรื้อ	รักร้างฤๅเสบย ฯ
๑๐๗
๏ โอ้สายสุนทรยอดสร้อย	สงสาร พี่เอย
ทาเรศรัตนดวงมาลย์	มิ่งแม้น
อัปสรรูปฤๅปาน	โฉมนุช หนึ่งนา
บำราศนุชเรียมแค้น	คิดแล้วเคืองเวร ฯ
๑๐๘
๏ รวยรสบุปผชาติชื้น	ชายดง
มลุลีกาหลง	เกดแก้ว
สายหยุดประยงค์ชง	โคกลิ่น ตลบแฮ
ปีบป่ากล้วยเต่าแต้ว	ดอกช้อยชูผกา ฯ
๑๐๙
๏ กล้วยไม้อังกาบอ้อย	อิพภ์ไพร
บุนนาคลำดวนไสว	หว่างฟื้น
ส่งกลิ่นตลบใน	แนวป่า
กลรสประทิ่นชื้น	ชุบผ้าห่มสมร ฯ
๑๑๐
๏ บุปผาเผยกลิ่นฟุ้ง	ตามลม
เฉกรสสุคนธฉม	ฉาบหน้า
ระลุงระลึกลาญตรม	ตรอมเสน่ห์ นางเอย
กลกับกลิ่นสไบผ้า	ร่ำน้องหอมระเหย ฯ
๑๑๑
๏ ทองกวาวบานกลีบต้อง	แสงเดือน
สีสดสะอาดเหมือน	แสดผ้า
สบจักษุเสกเตือน	ตึกพเนก นองแฮ
ลานตะลึงระลึกหน้า	นุชแล้วขวัญหาย ฯ
๑๑๒
๏ คิดนุชทุกย่านย้าย	ยาตรทาง
ตลอดวิถีฤๅขนาง	หน่ายน้อง
กรานเกริ่นกระโหยกลาง	ดงโดด เดียวแม่
เคืองแต่เวรใดต้อง	จากเจ้าจรฉงาย ฯ
๑๑๓
๏ ดลศาลาชื่อเจ้า	เณรนาม เสนอแฮ
เรียมคิดฉงนถาม	เหตุพร้อง
เขากล่าวแสดงความ	เพรงเล่า มาแม่
ว่าพยัคฆ์ตัวใหญ่จ้อง	ขบคั้นกินเณร ฯ
๑๑๔
๏ สงสารเณรชีพม้วย	มรณา
แสนอนาถหนักหนา	นึกบ้าง
เออเณรไป่ควรพาฬ์	พยัคฆ์ขบ เคี้ยวฤๅ
นึกว่ากรรมก่อนสร้าง	สิ่งนี้หนอเณร ฯ
๑๑๕
๏ เณรเอยเสือฆาตคั้น	จำตาย
พ่ออย่าเสียใจหมาย	ภาคหน้า
นึกปริตยาคกาย	แก่พยัคฆ์ เทอญพ่อ
โอแต่ตัวของข้า	ไป่รู้วันตาย ฯ
๑๑๖
๏ ชลาเอยไป่คิดบ้าง	เวรกรรม ไรฤๅ
ขบฆ่าคาบเณรสำ	เหนียกรู้
ฤๅไป่ทราบจึ่งทำ	ประทุษโทษ ท่านแฮ
ฤๅว่าเณรนั้นผู้	ประมาทแล้วจึ่งทำ ฯ
๑๑๗
๏ แต่เณรศีลสิบป้อง	ปกกาย
พาฬพยัคฆ์ยังหมาย	ภักษ์ได้
นุชพี่อยู่เกรงชาย	จักลอบ โลมแฮ
แม่จุ่งครองสัตย์ไว้	สวาดิถ้าเรียมถึง ฯ
๑๑๘
๏ จากระยะย่านนั้น	โดยพลัน
เสียวสุดกำดัดศัลย์	โศกช้ำ
นึกนุชทุกแนวมรร	คาย่าง เจียวแม่
พักตร์พี่เปี่ยมเปียกนํ้า	เนตรเยิ้มย้อยผลู ฯ
๑๑๙
๏ พักตร์พี่เป็นคราบนํ้า	เนตรกรัง
ลาญระลึกอาลัยหลัง	พิลาปไห้
ห่วงสร้อยสุมาลย์บัง	อรอยู่ เดียวแม่
เรียมไป่อาจจักไว้	จิตด้วยใครถนอม ฯ
๑๒๐
๏ โอนุชจักเหน่อเนื้อ	นิทรา
แม่จะเคร่าครวญหา	โหกสะอื้น
คิดคิดยิ่งแค้นอา	รมณ์เจ็บ ยิ่งแฮ
ยามดึกแม่จักฟื้น	ฝ่านํ้าตาครวญ ฯ
๑๒๑
๏ เรียมล่วงจรลิ่วแล้ว	ลาญแด
นึกแม่พักตร์เพ็ญแข	แข่งหน้า
เล็งตลอดผลูแล	ระลวงเทวษ วายฤๅ
เห็นแต่ป่ากับฟ้า	ฝ่ายน้องไป่เห็น ฯ
๑๒๒
๏ ลุศาลาหนึ่งชี้	นามา
ขนานชื่อสิบบาทปรา	กฏแจ้ง
ความเล่าคดีอา	การเหตุ ต้นเฮย
หญิงหนุ่มผู้หนึ่งแย้ง	ยั่วเถ้าชายพนัน ฯ
๑๒๓
๏ เดิมมีต้นข่างข้า	คบสุด สูงแฮ
หญิงหนุ่มว่าหากบุรุษ	ร่างเถ้า
ขึ้นตลอดเสมอคุดร์	คบกิ่ง นั้นพ่อ
เราจักยอมยอบเข้า	คู่ห้องแห่งสถาน ฯ
๑๒๔
๏ ชายแก่หนึ่งนั่งนั้น	ขานคำ
รับว่าเราจักทำ	ตอบได้
ขึ้นเสร็จอย่าคืนสำ	เนียงกล่าว นาแม่
หญิงปฏิญาณสัตย์ให้	แด่เถ้าชายชรา ฯ
๑๒๕
๏ ชายแก่ปีนป่ายขึ้น	ถึงคบ คางเฮย
แล้วเลื่อนลงดินปรบ	หัตถ์ยิ้ม
หญิงสาวซ่อนตัวซบ	พักตร์แอบ นิ่งแฮ
อายประหนึ่งจักปิ้ม	แทรกพื้นภูมิสถาน ฯ
๑๒๖
๏ เสียเงินสิบบาทให้	ชายชรา นั้นนา
ชื่อจึ่งปรากฏมา	แต่นั้น
จริงเท็จสุดแต่วา	จากล่าว เขาพ่อ
รอยว่าเหตุสิ่งซั้น	สนัดนํ้าใจหญิง ฯ
๑๒๗
๏ เรียมถามทราบเหตุแล้ว	ฤๅรอ
เดินนึกนุชพี่หนอ	เนิ่นแล้ว
ปานนี้แม่จักพอ	วายเทวษ แล้วฤๅ
เรียมคิดทุกย่างแคล้ว	ไป่รู้วายคะนึง ฯ
๑๒๘
๏ เรียมมุ่งทุเมศไม้	มองหา
ทุกพุ่มเพิงพนา	เวศค้น
อรอัครพนิดา	ดวงสวาดิ เดียวแฮ
ถนัดแต่พฤกษาต้น	เกลื่อนพื้นเพียบผลู ฯ
๑๒๙
๏ มาลิศมะลิเลื้อย	เครือวัลย์
กลิ่นตลบวนาสัณห์	ซาบฟุ้ง
รวยรสระรื่นรัญ	จวนจิต
หวาดว่านุชเนาคุ้ง	เขตนี้คอยเรียม ฯ
๑๓๐
๏ หอมมะลิมาเลศสร้อย	เสาวคนธ์
อวลอบขจรสถล	ทั่วพื้น
ฉมกลิ่นบุปผากล	กายกลิ่น นุชนา
ปรางแม่ประแป้งชื้น	แชล่มหน้านวลผิว ฯ
๑๓๑
๏ ปานฉะนี้แม่จักเศร้า	ทรวงตรอม
ปรางประทิ่นเคยหอม	หื่นห้อง
นับแต่จักมัวมอม	หมองพักตร์ เผือดแม่
ฤๅจะห่อสไบป้อง	ปิดหน้านอนศัลย์ ฯ
๑๓๒
๏ ฉมกลิ่นการะเกดแก้ว	กำจร
กลกลิ่นปรางสมร	แม่นหน้า
ลำเจียกจรุงดอน	ดงชัฏ ฉมแฮ
นึกกลิ่นสไบผ้า	รํ่าน้องห่มหอม ฯ
๑๓๓
๏ แพรอรอวลอบฟุ้ง	ฟูอาย
ร่ำพัตราโฉมฉาย	แช่มช้อย
ผจงกระแจะจันทน์ปราย	ปรุงประ โปรยฤๅ
เรียมจากเจ้าจักห้อย	บ่าให้ใครชม ฯ
๑๓๔
๏ อกเอยเรียมจากเจ้า	จำไกล
รอยว่าบาปเพรงไหน	แน่สร้าง
ฤๅว่าเคราะห์ร้ายไร	แรงดุ ยิ่งนาง
สนองเสน่ห์เนิ่นค้าง	ค่ำเช้าช้ำทรวง ฯ
๑๓๕
๏ แรมผลูทุเรศด้าว	ดงดอน
จิตเจ็บเจียนคมศร	เสียดเนื้อ
บำราศรักร้างจร	ใจห่วง หลังฮา
หิวสวาดิอิ่มเอื้อ	โศกซั้นทรวงหมอง ฯ
๑๓๖
๏ นึกนุชทุกย่างเท้า	ทางเดิน
บงฉมาไม้เหิน	ห่างต้น
พยอมยางสลับเนิน	แนวป่า
กลว่านุชเรียมพ้น	เพื่อนชู้ชายปอง ฯ
๑๓๗
๏ ลุนามดำแหน่งนั้น	หนองคน ทีเฮย
เรียมผ่าวอุรารน	รุ่มร้อน
เห็นหนองนึกแสวงชล	ชุบอก เรียมฮา
ถนัดแต่สินธุข้อน	ขุ่นแค้นกลางหนอง ฯ
๑๓๘
๏ หนองขุ่นอุทกข้น	ขาดแคลน
เรียมขุ่นกระมลแสน	สุดชี้
สายชลขุ่นหนองแทน	จิตพี่ ขุ่นแม่
น้ำจิตพี่ขุ่นนี้	ยิ่งน้ำกลางหนอง ฯ
๑๓๙
๏ ชลเนตรเรียมรํ่าไห้	หากรอง ไว้ฤๅ
มากกว่านํ้าหนองสอง	ส่วนได้
ชลเนตรประหนึ่งฟอง	ชลพรรษ เสมอฤๅ
คลาดนุชกึ่งวันไคล้	คลาดเพี้ยง พ้นพรรษ์ ฯ
๑๔๐
๏ ทุเรศบำราศสร้อย	สงสาร สมรเอย
เรียมวิโยคจิตปาน	ป่วยชํ้า
โอจะนับทิวานาน	กลับสู่ สมแม่
ทรวงพี่โอจักกล้ำ	เกลือกน้ำเนตรครวญ ฯ
๑๔๑
๏ คิดแล้วยิ่งคิดลํ้า	ลุนาง
โฉมแม่อยู่เดียวขนาง	เนิ่นแล้ว
ฤๅเจ้าจักใจจาง	จากพี่ แล้วแม่
ผิดคิดคอยเรียมแคล้ว	คลาดน้องมานาน ฯ
๑๔๒
๏ อกเอยอาภัพโอ้	อัปลักษณ์
บำราศกำลังรัก	ร่วมน้อง
ยังไป่จากใจจัก	ควรจาก แล้วฤๅ
นึกว่าเวรจำต้อง	จากเจ้าจางใจ ฯ
๑๔๓
๏ ป่านนี้ใครจักอุ้ม	แอบนอน
เห็นแต่เพียงฟูกหมอน	ม่านมุ้ง
ประตูช่วยขัดกลอน	กล่อมนุช ด้วยนา
ถนอมกว่าเรียมจักคุ้ง	ขวบเถ้าวันถึง ฯ
๑๔๔
๏ เรียมตรอมกมเลศเพี้ยง	ผอมผิว หนังเฮย
หวนโหกเสน่ห์หิว	แหบไส้
หากว่าเลื่อนลมปลิว	ปลอมเพศ ได้นอ
เรียมจักล่องลมไคล้	สู่ห้องแห่งสมร ฯ
๑๔๕
๏ อายจิตคิดเปล่าโอ้	อกเย็น
เยือกพิโยคยามเข็ญ	คับแค้น
เนื้อว่าเคราะห์คราวเป็น	ปางเกิด กรรมนา
จากนุชน่อยหนึ่งแม้น	สติม้วยมึนตน ฯ
๑๔๖
๏ ลืมตนสติตั้ง	เตือนใจ
กำสรดสุชลไหล	หลั่งหน้า
กลืนอัสสุธาไร	รันทด เทวษเอย
หวาดประหวั่นทรวงว้า	เหว่ลํ้าลำเค็ญ ฯ
๑๔๗
๏ โอโอเยาวลักษณ์สร้อย	สงสาร พี่เฮย
เจ้าจักคอยเรียมขาน	ข่าวถ้า
ห้องจะเยียบเย็นปาน	ปูนป่า ชัฏแฮ
จะเสนาะแต่น้องอ้า	โอษฐ์ร้องเรียกเรียม ฯ
๑๔๘
๏ จักคอยทุกคํ่าเช้า	เพรางาย
ยามเมื่อสิ้นสุริย์ฉาย	ชืดฟ้า
กรแม่จักประคองชาย	สไบเช็ด เนตรแฮ
แป้งจักลืมผัดหน้า	เผือดเนื้อนวลฉวี ฯ
๑๔๙
๏ ฝืนถวิลเทวษย้าย	ยลพนา เวศเฮย
ตลอดพุ่มพนาหา	แห่งค้น
แสวงแม่เอกอรทา	เรศพี่
ถนัดแต่ลำไม้ต้น	แต่น้องฤๅเห็น ฯ
๑๕๐
๏ ลุทุ่งมรกตชี้	นามแดน ดงเฮย
เรียมนึกมรกตแหวน	นุชก้อย
เคยใส่กรีดนิ้วแขน	ขยับอ่อน ตรูแฮ
มรกตแสงนํ้าย้อย	จับหน้านวลฉวี ฯ
๑๕๑
๏ ปานนี้จักกรีดก้อย	กรอใคร เล่านา
ฤๅจะแมกม่านไข	ขัดเนื้อ
ผัดผิวผจงไร	กันพักตร์
ทาประทิ่นธารเชื้อ	ชุบนํ้าอบชโลม ฯ
๑๕๒
๏ นึกโฉมวรรูปน้อง	นงพาล พี่เอย
คิดเนตรจำสัณฐาน	ถี่ถ้วน
เรียมตกตะลึงลาน	ลืมหลับ เนตรแฮ
โฉมแม่โองามล้วน	ระลึกแล้วลืมตน ฯ
๑๕๓
๏ คิดโฉมอรแชล่มหน้า	นวลติด ตาเฮย
ยามเมื่อเรียมร่วมสนิท	แนบเน้น
นาสิกกลิ่นปรางชิด	ฉมประทิ่น นางแฮ
โออกปานนี้เว้น	ว่างว้างนานวัน ฯ
๑๕๔
๏ ปานนี้ยุพเยศสร้อย	สาวสนิท เรียมเอย
แม่จะเปลี่ยวเปลือยจิต	จอดห้อง
จักหนาวเมื่อยามนิทร	นวมห่ม หายฤๅ
ยามดึกเจ้าจักร้อง	ร่ำไห้หาเรียม ฯ
๑๕๕
๏ ใครเลยจักกกเนื้อ	นางถนอม เล่านา
ดวงพักตร์จักผิดผอม	เผือดเศร้า
นึกกลุ้มกลัดจิตตรอม	ตรมเทวษ ยิ่งแฮ
เช้าค่ำคิดลุเจ้า	ไป่รู้วันวาย ฯ
๑๕๖
๏ คิดพลางเดินดุ่มย้าย	ยาตรจร
ล่วงพนัสสิงขร	เขตกว้าง
ลิ่วลับวนาดร	ดงใหญ่ ยิ่งแฮ
เปลี่ยวอุระอ้างว้าง	วิเวกว้าวังเวง ฯ
๑๕๗
๏ ดลแดนเขาตกโอ้	อาดูร
ตกประหม่าเพียงสูญ	สติม้วย
รอพรรคเพื่อนผลูยูร	ยาตรหยุด พักแฮ
พลางตกตะลึงด้วย	ระลึกน้องฤๅลืม ฯ
๑๕๘
๏ ศาลเจ้าเขาตกตั้ง	ริมไพร
ฤๅว่าเจ้าสิงไศล	แหล่งนั้น
ศักดิ์สิทธิเกรียงไกร	เกริกฤทธิ์ ยิ่งแฮ
ถ้วนทุกคนฦๅขรั้น	คิดคร้ามครบสกนธ์ ฯ
๑๕๙
๏ บัดเรียมชุลิตน้อม	คำนบ
ถวายเครื่องสังเวยครบ	สิ่งไหว้
บำบวงเทพเคารพ	เรียมสุ จริตแฮ
เทียนธูปบุษป์เมี่ยงไม้	หมากพร้าวมินมางส์ ฯ
๑๖๐
๏ อ้าเทพสถิตด้าว	ดอยพนม นี้เฮย
เชิญรับบำบวงสม	จิตข้า
เฉพาะพักตร์ภิรมย์บรม	ดิเรกรส อร่อยแฮ
เชิญพิทักษ์ถ้วนหน้า	ที่น้อมอัญชุลี ฯ
๑๖๑
๏ อัญขยมชุลิตท้าว	เทพา รักษ์แฮ
ขจัดแทตย์ทศริษยา	พยศไร้
อีกพาฬมฤคในพนา	เวศวัส นี้ฤๅ
ขจัดจุ่งไกลอย่าใกล้	เกลือกกลํ้าเกลื่อนสูญ ฯ
๑๖๒
๏ ช่วยข้อยพิทักษ์ทั้ง	ทวยผอง
มิตรญาติหญิงชายปอง	ปกคุ้ม
อีกนุชหนึ่งข้าจอง	จอดเสน่ห์ เล่านา
ขอเทพทุกสุมทุ้ม	สถิตไม้มาระวัง ฯ
๑๖๓
๏ นอบเจ้าเขาตกแล้ว	ลาจร
รํ่าฝากสุดาสมร	มิ่งแก้ว
กามแดเด็ดสวาดิรอน	บำราศ รักนา
ทุกย่านระยะแคล้ว	คลาดซ้องสั่งถวิล ฯ
๑๖๔
๏ กลางดอยยามดึกโอ้	อกเรียม
สันโดษกำเดาเหนียม	หนึ่งหน้า
เพลิงราครุ่มทรวงเกรียม	กรอมเทวษ
เห็นแต่ป่ากับฟ้า	ฝากเศร้าสู่สมร ฯ
๑๖๕
๏ กำเดากำดัดซ้อง	สุนทร เสนาะเฮย
สั่งเสน่ห์สิงขร	เทพไท้
เชิญเสาวณิตเรียมวอน	สวาดิสั่ง ด้วยฮา
รับสาสน์สังหรณ์ให้	เหตุน้องเนาหลัง ฯ
๑๖๖
๏ กลางป่าเสียงโป่งกร้าว	เกรียวไพร
เสียวเสนาะใจไหว	วาบสิ้น
นางไม้ซุ่มเซิงไทร	สูงเกริ่น เสียงแฮ
เรื่อยระริกรัวลิ้น	เล่ห์ล้อหลอกหลอน ฯ
๑๖๗
๏ ปีศาจครรชิตร้อง	เริงคะนอง
แสยงสยดโรมสยอง	เยือกสะท้าน
เสียวซาบเซ่นผมพอง	เพียงสั่น กายเฮย
ล้วนแต่ดอยดงด้าน	แด่นไม้มีผี ฯ
๑๖๘
๏ โป่งกู่เสนาะก้อง	โกลา
หวาดว่านุชกู่หา	ร่ำไห้
โสตพี่เงียบสดับสา	ราหยุด ยืนแฮ
เสนาะสนัดโสตไซร้	สุดเศร้าทรวงเสียว ฯ
๑๖๙
๏ โป่งเอยวานโป่งบ้าง	บอกความ น่อยนา
หากพธูโดยถาม	ข่าวข้อย
ช่วยพร้องคดีงาม	งอนอย่า พรางพ่อ
แนะยุบลเหตุถ้อย	ถี่ชี้เชิญแถลง ฯ
๑๗๐
๏ ว่าเรียมทุรัศลํ้า	มรรคา
สารสั่งถวิลหา	ห่อนเว้น
กำสรดสนั่นอา	รญรํ่า รายฤๅ
ระลึกทุกหย่อมหญ้าเส้น	สั่งสร้อยสารสมร ฯ
๑๗๑
๏ กลางดงประดาษไร้	แรมนวล
กำดัดสวาดิทรามสงวน	อยู่เหย้า
ป่วนปวดกระสันครวญ	ครางคร่ำ
บำราศนิรารสเจ้า	จิตเพี้ยงตรอมวาย ฯ
๑๗๒
๏ ฉะนี้นุชจะเยือกเหย้า	ยามนอน
ฤๅจะปัดบรรจฐรณ์	ทาบถ้า
นึกว่าพี่จักจร	จวบเสน่ห์ ฤๅแม่
ฤๅจะยืนเยี่ยมหน้า	ต่างห้องคอยเรียม ฯ
๑๗๓
๏ ฤๅจะรุมกรรุ่มตั้ง	ตีทรวง
กระศกกระสันหวง	โหกเศร้า
ฤๅจะบ่งบงดวง	เดือนต่าง พี่นา
ฤๅจะคอยทุกเช้า	ค่ำแค้นลำเค็ญ ฯ
๑๗๔
๏ เรียมสั่งเสน่ห์ไว้	กลางไพร
ทวยเทพลำเนาไศล	แหล่งล้วน
บำบวงบุษปมาลัย	ระลึกฝาก สมรแฮ
ขอเทพทุกถิ่นถ้วน	พิทักษ์น้องเนาสถาน ฯ
๑๗๕
๏ วอนฝากอัคเรศน้อง	นางเดียว
เชิญเทพช่วยแลเหลียว	เหลือบน้อย
ทรวงพี่สั่นเกรียวเกรียว	กรอมเทวษ ยิ่งแฮ
เทพแทตย์เรียมสั่งถ้อย	ทุกหน้าอย่าลืม ฯ
๑๗๖
๏ สั่งแล้วจรลับเต้า	ตามทาง
เลียบละเมาะเมินหมาง	หมู่ไม้
เสนาะแต่ศัพท์สัตว์กลาง	ราวป่า
แสนวิโยคยามไร้	รุ่มเร้าแรมจร ฯ
๑๗๗
๏ ลิ่วลิ่วละล่งพื้น	พนมดง
เล็งตลอดทางหลง	หล่มแห้ง
ถนัดรอยอิพภ์กลางดง	ดูดื่น ทางแฮ
ยลพิถีเถินแล้ง	ระลึกแล้งทรวงตรอม ฯ
๑๗๘
๏ เกรงโป่งปีศาจล้อ	หลอกหลอน
แสยงพยัคฆ์เสขร	ขบเคี้ยว
เกรงคชวรินทร	ทางป่า เปลี่ยวแฮ
เกรงจักหลงทางเลี้ยว	หลากล้ำเหลือกลัว ฯ
๑๗๙
๏ หวั่นหวั่นสังเวชโอ้	อกเรา
ถนัดแต่แนวเนินเชา	เพื่อนพ้อง
พร้อมพรรคผลูเทา	ทางเถื่อน ทุเรศแฮ
ห่างพิมลพักตร์น้อง	หนึ่งเพี้ยงมาเดียว ฯ
๑๘๐
๏ ล่วงเนินพนัสนั้น	มานาน
กำสรดกำสรวลสาร	สั่งแส้
สุโนกเสนาะพนานต์	แนวพฤกษ์
หวนสวาดิสังเวชแท้	ทุกข์ท้อทนกรรม ฯ
๑๘๑
๏ นึกโอกรรมก่อนได้	ดลสนอง เราฤๅ
บำราศรักเราสอง	เสน่ห์ร้าง
โฉมนุชจุ่งจิตครอง	สงวนร่าง เทอญแม่
เกลือกว่าบุญเราสร้าง	มากแล้วคงสม ฯ
๑๘๒
๏ ตริแล้วเรียมเร่งเร้ง	ฤๅรอ
เดินดุ่มด่วนดาลศอ	โศกแห้ง
ลุยังย่านสระยอ	ระยะชื่อ ชี้แฮ
นามประเทศเยี่ยงแกล้ง	กล่าวให้เรียมโหย ฯ
๑๘๓
๏ สระยอใครยกตั้ง	นามนาน แล้วฤๅ
ระลึกชื่อยอหวาน	รสลิ้น
ใครชอบรสยอปาน	ปนเล่ห์ หลงแฮ
อร่อยไป่รู้รสสิ้น	ซากคุ้งขวบวาย ฯ
๑๘๔
๏ ต้นยอยักอย่างใช้	ชอบขบวน
ดอกเด็ดดมสงวน	ทัดเหล้น
ใบผลรากเปลือกควร	คิดยัก ใช้แฮ
ยอต่อยออย่าเว้น	วากไว้ระวังยอ ฯ
๑๘๕
๏ ใครยอใครยกชื้น	ชมยอ
เรียมนึกนุชพี่หนอ	เนิ่นแล้ว
เกลือกใครเกลียดแกล้งยอ	ยกย่อง ชายฤๅ
เห็นว่าโอจักแคล้ว	คลาดเงื้อมมือเรียม ฯ
๑๘๖
๏ สระยอนึกยั่นเพี้ยง	ยอคำ คนเฮย
เกรงจะยอนุชถลำ	ลุ่มลิ้น
สุดแล้วแต่บุญกรรม	กอบซ่าง เทอญแม่
บาปส่งบุญสร้างสิ้น	สิ่งนี้จำเป็น ฯ
๑๘๗
๏ นึกนึกประเล่ห์เพี้ยง	พูนกระสัน
โอว่าเวรใดทัน	เทียบแท้
จึ่งทุเรศแรมขวัญ	เนตรหนุ่ม น้อยนา
หากว่าชีพพี่แม้	ไป่ม้วยจักคืน ฯ
๑๘๘
๏ เล็งสระเปี่ยมปริ่มล้น	ตีรา
เฉกเนตรเรียมรํ่าหา	โหกไห้
โทเนตรเนืองสุชลธา	ราร่ำ รักแฮ
แสนสระน้ำฤๅได้	กึ่งนํ้าตาเรียม ฯ
๑๘๙
๏ ถวิลจนจรล่วงแล้ว	เลยมา
ลัดพุ่มพงพฤกษา	ซอกพ้น
หลงละแวกมรรคา	คมชัฏ ชื้อแฮ
ไป่คิดคืนหลังด้น	สะดวกได้ดลทาง ฯ
๑๙๐
๏ จวบลุยังสระนํ้า	นามสาม เส้นเฮย
ลิบลิบชลาหลาม	หลั่งไล้
ยาวเหยียดเยี่ยงสมนาม	ขนานกล่าว เจียวแม่
เขื่อนขอบปักเขตไว้	หว่างเส้นสระศรี ฯ
๑๙๑
๏ สาโรชวาเรศล้น	เลอคัน ขอบเฮย
แสนส่วนชโลสรรพ์	สระนี้
ไป่กึ่งสุชลกัน	แสงโศก เรียมแฮ
ถนัดเยี่ยงสระจักชี้	เช่นให้นุชเห็น ฯ
๑๙๒
๏ เล็งสระระลึกสร้อย	สระธาร
วันเมื่อร่วมวิวาห์สนาน	ซัดนํ้า
เคยเคียงประคองพาน	บุปผชาติ
ใส่คู่มงคลกํ้า	กึ่งเกล้ากลางหอ ฯ
๑๙๓
๏ คาบนี้เรียมปละเปลื้อง	ปลิดใจ มาเอย
พักตร์แม่เพียงแขไข	แข่งหน้า
ปานนี้จักเผือดใบ	พักตร์แม่ มัวแม่
ฤๅจะผัดผิวถ้า	ทุกเมื้อยามนอน ฯ
๑๙๔
๏ เล็งนํ้ากลางสระเศร้า	เสียใจ
ถวิลว่าสระสินธุ์ใส	สะอาดล้ำ
เรียมอาบแอบนุชใน	สระสนุก น้อยฤๅ
เบิกสะบัดสไบคํ้า	คู่เต้าเต็มทรวง ฯ
๑๙๕
๏ ระลึกละลานเล่ห์พลั้ง	เผลอตน
เสื่อมสติตะลึงฉงน	โงกเศร้า
ฝืนสติเตือนตน	ยูรยาตร เหย่าแฮ
คิดทุกคืนค่ำเช้า	ไป่เว้นวันตรอม ฯ
๑๙๖
๏ จำใจจำยาตรเบื้อง	บทจร
ทุกข์ทุรนทุรายถอน	เทวษไห้
เจียนจิตขาดรอนรอน	แรมร่าง เจียวแม่
โอเมื่อใดจักได้	สู่ห้องแห่งสมร ฯ
๑๙๗
๏ อกเอยบรรลุท้าย	พิกุล แล้วแฮ
ระลึกกลิ่นพิกุลฉุน	ชื่นชื้น
ล่วงลุศิขรขุน	ศีขเรศ แล้วแม่
ดลประตูป่าพื้น	พนัสแผ้วผ่องกระมล ฯ
๑๙๘
๏ ลุลานพุทธบาทโอ้	ยามสอง แล้วแม่
ชนสํ่านิกรผอง	พวกไหว้
อึงเอ็ดสุรคะนอง	เพลงเกริ่น เกรียวแฮ
แสงประทีปเทียนไต้	สว่างพื้นบริเวณ ฯ
๑๙๙
๏ เรียมน้อมศิระตั้ง	มนัส
ถวายชุลิตกระพุ่มหัตถ์	แช่มช้อย
พร้อมพาหนะทุรัศ	จรดครู่ หนึ่งนา
ดึกสงัดนํ้าค้างย้อย	หยัดหญ้าเย็นสยอง ฯ
๒๐๐
๏ แล้วเลยลุย่านแคว้น	นามขุน โขลนเฮย
พำนักผ่อนกระบือภุญช์	ภักษ์หญ้า
พร้อมพรรคคณะเพ็ญสุน	ทเรศสุข เกษมแฮ
แจร่มศศิส่องฟ้า	เฟื่องน้ำค้างพรม ฯ
๒๐๑
๏ กรรหายโหกละห้อย	โหยหา
ผองเพื่อนต่างนิทรา	สนิทแล้ว
เรียมตื่นแต่เอกา	กายเทวษ
ยลรัชนีกรแพร้ว	พร่างจ้าแจร่มสี ฯ
๒๐๒
๏ ดูดาวอาภัพเพี้ยง	ทุรพล
ดกระดะดาษหน	หบฟ้า
ชนชอบแต่เดือนดล	ดวงหนึ่ง ไฉนนอ
นุชพี่เอยหนึ่งหน้า	มากชู้ชายปอง ฯ
๒๐๓
๏ บ่งบงจันทร์ใช่หน้า	นวลจันทร์ พี่เฮย
จันทน์แม่บดเจิมขวัญ	กลิ่นเกลี้ยง
รื่นจรุงรสสุคันธ์	ฆานชื่น ฉมแฮ
กลิ่นติดแต่วันเลี้ยง	ร่วมน้องวันมา ฯ
๒๐๔
๏ ยามดึกนํ้าค้างหยาด	หยดโพยม
นึกเสน่ห์หนึ่งโฉม	แช่มหน้า
ยามหนาวจักใครโลม	เลียมสวาดิ เล่านา
หนาวจะห่มแต่ผ้า	พ่วยมุ้งหมอนหนุน ฯ
๒๐๕
๏ หนาวเหมุทกโอ้	อกอา ดูรเอย
ก่อนพี่นิทรขนิษฐา	แนบเนื้อ
กายกกตระกองอา	ลิงค์ลูบ โลมแฮ
อุ่นอุระยิ่งเชื้อ	ถ่านร้อนแรงเพลิง ฯ
๒๐๖
๏ ดึกเดือนกระดากด้าว	ดับอา กาศเฮย
ดาวเลื่อนละเวหา	ห่างคล้อย
เมฆกลุ้มกลบดารา	รายกลีบ เกลื่อนแฮ
เวหาศหิโมย้อย	เยือกหญ้าเย็นสยอง ฯ
๒๐๗
๏ แจร่มประกายพรึกพร้อย	พราวพราว
อากาศเปิดสีขาว	ขอบฟ้า
โกกิละเกริ่นไพรกราว	เกรียวศัพท์ เสนาะแฮ
สุริเยศจรเยี่ยมหล้า	ส่องพื้นภาคโพยม ฯ
๒๐๘
๏ แว่วโสตเสนาะก้อง	โกกิลา
เรียมสดับสะดุ้งผวา	หวาดพื้น
จวนรุ่งอรุณอา	กาศแจร่ม เรืองแฮ
สุริยส่องสว่างพื้น	ภพแจ้งเจิดฉมา ฯ
๒๐๙
๏ เสร็จชำระมุขแผ้ว	ภุญช์ภักษ์
พรรคเพื่อนพาหนะสะพรัก	พรั่งหน้า
นึกแม่เอกอรอัคร	ทาเรศ เรียมเอย
ยามเมื่อกินจักถ้า	พี่เพี้ยงลืมกิน ฯ
๒๑๐
๏ ยามกินหยิบโภชน์กลํ้า	แกลกลืน
ยามนิทรเรียมฝืน	ฝ่าเศร้า
ยามเดินพี่หยุดยืน	ยกย่าง ยั้งแฮ
ยามนั่งพี่นั่งเฝ้า	ฝ่านํ้าตาตรอม ฯ
๒๑๑
๏ เสร็จภุญช์โภชนพร้อม	เพรียงกัน
จวนสุริยสายสรรพ์	ส่องฟ้า
เรียมรีบสการอัญ	ชลิตพุท ธบาทแฮ
เร็วเร่งฤๅได้ช้า	เสร็จแล้วครรไล ฯ
๒๑๒
๏ บัดดลมณฑปด้าน	โดยจง
เรียมประคองอุทกสรง	สู่ห้อง
น้อมศีรวรุตมงค์	มอบชีพ ถวายแฮ
อุทิศสการสิ่งซ้อง	ซบเกล้าอัญชลี ฯ
๒๑๓
๏ ธูปเทียนประทีปตั้ง	บุษบา เพลิงเอย
จุดแจร่มชวลิตสา	รณิศน้อม
เคารพพุทธวลัญชา	บูชิต พระแฮ
มาเลศลาชุตม์พร้อม	สะพรักถ้วนสิ่งสการ ฯ
๒๑๔
๏ หยิบสุวรรณแผ่นป้อง	ปานปิด
รอยบาทนฤบพิตร	พุทธเจ้า
ดิเรกรจนรุจิต	เจิดโลก
ศาสนนิกรซบเกล้า	เกลือกไหว้วันทนา ฯ
๒๑๕
๏ เล็งวลัญชบาทเบื้อง	บทมาลย์
จอมดิลกโลกาจารย์	จรดนี้
ประเทิดทัศโนฬาร	สามโลก เลื่องแฮ
ปรากฏวลัญชชี้	ชอบให้สัตว์เกษม ฯ
๒๑๖
๏ ควรส่ำศาสนิกถ้วน	ทวยผอง
มีประสาธน์จิตสนอง	นอบเกล้า
เคารพพระคุณปอง	เป็นที่ ระลึกนา
ฤๅขาดทุกวันเช้า	ค่ำซ้องสรรเสริญ ฯ
๒๑๗
๏ เล็งรอยพุทธบาทแล้ว	อัญชลิต
ลายลักษณพิจิตร	เจิดแจ้ง
พิพิธรูปอันสฤษดิ์	สมภพ เพ็ญแฮ
ทานพมนุษย์เทพแสร้ง	สัตว์ถ้วนส่ำสกล ฯ
๒๑๘
ยลรอยพุทธบาทด้วย	นนทการ
อุทิศกระมลใสสานต์	ซบเกล้า
ชมรอยดิลกญาณ	ยลยิ่ง งามแฮ
ไตรภพเฟื่องคุณเร้า	รุ่งฟ้าดินชม ฯ
๒๑๙
๏ เล็งมณฑปดิลกด้วย	รจนา
จรัสแจร่มเวหา	ยาบย้อย
เสมอรัตนวิมานอา	กาศเทพ ถวายฤๅ
เพรี้ยมเพริศรัตนพร้อย	พรั่งพริ้มพรายหาว ฯ
๒๒๐
๏ สี่มุขมณฑปด้าว	ดำกล
ประเทิดเถกิงหน	ทั่วหล้า
ใครทฤษฎีมณ	ฑปตก ตะลึงแฮ
ประเล่ห์ยลพิมานฟ้า	ฟากพู้นภพสวรรค์ ฯ
๒๒๑
๏ สร่างโศกสบสุขสิ้น	สรรพางค์
ประเล่ห์เสวยสวรรยางค์	ยิ่งลํ้า
ชวนชื่นมโนปาง	โศกเสื่อม ทุกข์แฮ
จิตประเทิงสุขซ้ำ	สร่างเศร้าสุดเกษม ฯ
๒๒๒
๏ เรียมยลมาฬกเบื้อง	มณฑป
พิจิตรประเจิดหาวหบ	เห่อหล้า
โอฬารระเริงสบ	ตาโลก เลื่องแฮ
ยอดเหยียดยาวหยั่งฟ้า	ฟากพู้นภพสวรรค์ ฯ
๒๒๓
๏ พรายพรายกระจกเรื้อง	ระดับ
ฉายเฉิดกระจ่างจับ	แจ่มแจ้ง
ต้องแสงสุริยยับยับ	ยลบาด ตาแฮ
ดุจอมรแมนแสร้ง	สฤษดิ์สร้างสรรค์ถวาย ฯ
๒๒๔
๏ จิตประเทิงทัศนเอื้อ	เอาทาร
ยลพระมณฑปสถาน	ประเทิดลํ้า
เรียมตั้งนมัสการ	กายจิต เคารพแฮ
โอษฐ์อุทิศกุศลซ้ำ	ซบเกล้าพรรณนา ฯ
๒๒๕
๏ เดชกุศลส่วนข้อย	อัญชลี
รอยบาทพระชินศรี	สฤษดิ์ไว้
เพื่อชนทฤษฎี	แดระลึก ท่านนา
ควรขจัดภัยให้	ห่างร้อนรอนเข็ญ ฯ
๒๒๖
๏ ขอกุศลบัดเบื้อง	นมัสการ
พระพุทธบาทไพศาล	ส่วนได้
แทนรัตนสุพรรณมาลย์	มาลิศ เลิศฤๅ
ถวายแด่ภูธเรศไท้	ธิราชเรื้องเรืองสยาม ฯ
๒๒๗
๏ จุ่งช่วยบำราศไร้	เริงระงับ
ขจัดริปูปวงลับ	หลีกแพ้
ให้เจริญพระชนม์นับ	เนาหมื่น วรรษแฮ
เพิ่มพระเกียรดิยศแล้	เดชลํ้าเลิศขจร ฯ
๒๒๘
๏ แผ่กุศลส่วนถ้วน	ทุกทิศ
บนตลอดอกนิษฐ์	นับชั้น
เทพาสุราฤทธิ์	รับส่วน บุญฮา
เบื้องนรกโลกันต์บั้น	แบ่งให้ถ้วนสกล ฯ
๒๒๙
๏ ปลานนท์นาคราชเบื้อง	บาดาล
สัตว์สถิตชลธาร	ทั่วหน้า
จุ่งมีกระมลบาน	เบิกรับ กุศลแฮ
ทวยสัตว์สถลอย่าช้า	ช่วยซ้องสาธุการ ฯ
๒๓๐
๏ มนุษย์อมนุษย์ถ้วน	ทุกภาย
เทพแทตย์ทานพหลาย	เหล่าอ้าง
ปีศาจยักษ์สุรกาย	เปรตม่าห์ ก็ดี
จัตุบททวิบทบ้าง	แบ่งถ้วนทวยผอง ฯ
๒๓๑
๏ เสร็จกุศลเสี่ยงซ้อง	สาทร
บุญบัติบอกแบ่งรอน	รํ่าไห้
ไกวัลสัตวนิกร	เกริกกล่าว ให้แฮ
ยังไป่เว้นตนไว้	ว่างแล้วฤๅมี ฯ
๒๓๒
๏ บำบวงพุทธบาทแสร้	สารณีย์
หวังพระคุณชินศรี	ใส่เกล้า
หวนเสน่หปรานี	นึกนุช เจียวแม่
เรียมแบ่งกุศลเจ้า	จุ่งซ้องสาทร ฯ
๒๓๓
๏ ขอกุศลเสี่ยงตั้ง	สัตยา ธิษฐานแฮ
จุ่งลุขนิษฐา	ถั่นได้
โออนุชพนิดา	ดวงสวาดิ พี่เฮย
เชิญรับบุญเรียมให้	เฉพาะน้องอย่านาน ฯ
๒๓๔
๏ เรียมรํ่ารันทดเศร้า	โศกา
กำสรดกำสรวลหา	โหกสะอื้น
นึกน้องแต่เดียวอา	ลัยยิ่ง เจียวแม่
ดวงทวัยเนตรชื้น	ชุ่มหน้านองสินธุ์ ฯ
๒๓๕
๏ ร่ำแบ่งบุญบัติพร้อง	รำพัน
ลานนึกคะนึงขวัญ	เนตรน้อย
ภพนี้นิราศกัน	กรรมพราก แล้วแม่
ภพน่าขอร่วมร้อย	ชั่งถ้วนทุกสถาน ฯ
๒๓๖
๏ ภพนี้บำราศแก้ว	กลอยแด
บรภพอย่าเหินแห	ห่างน้อง
ขอร่วมทุกชาติแล	โลมเสน่ห์ สนิทเอย
ขอคู่ทุกหอห้อง	อย่ารู้แรมนาง ฯ
๒๓๗
๏ หากสมรจักมอดเมื้อ	มรณา
สูญสนิทสังขาร์	ขาดแล้ว
เอาชาติภพพงศ์ภา	ษาอี่น ก็ดี
ทุกทุกชาติอย่าแคล้ว	คลาดห้องห่างสมร ฯ
๒๓๘
๏ มลายูยุโรปเชื้อ	ชาวชวา ชวิงฤๅ
จีนตาดฮ่อสันดา	ประเทศนั้น
โยนกตลุมภา	ษาต่าง ก็ดี
มอญพม่าเขมรชั้น	ชนิดเชื้อชาวญวน ฯ
๒๓๙
๏ พราหมณ์ถ้วนสี่ชาติสิ้น	สมพงศ์
เกลือกว่านุชเรียมหลง	เกิดไซร้
บุญบัติอุบัติจง	ดลเสน่ห์ ด้วยนา
เฉพาะผโอนอรได้	ระลึกรู้รักเรียม ฯ
๒๔๐
๏ หากนุชอุบัติเกื้อ	เกิดกาย ใดก็ดี
เรียมจักขอคู่สาย	สวาดิน้อง
กว่าชนมชีพวาย	ปราณปราศ เจียวแม่
ขอเสน่ห์สนิทต้อง	แต่เจ้าใจเดียว ฯ
๒๔๑
๏ หากนุชเนาทิพยห้อง	หนพิมาน แมนฤๅ
รักพี่เสี่ยงบุญผสาน	สบหน้า
เสนอเสน่ห์สนิทกาน	ดาร่วม รสแม่
ตลอดสิบหกชั้นฟ้า	อย่าแคล้วคลาดเรียม ฯ
๒๔๒
๏ อธิษฐานุเทศสิ้น	สามภพ เพ็ญแฮ
หวังแต่บุญนิธีสบ	เสน่ห์รู้
หนแมนประเมินจบ	พรหมโลก ตลอดแฮ
เบื้องตํ่าบาดาลรู้	ร่ำซ้องสบสมร ฯ
๒๔๓
๏ สี่ทวีปเทวษก้อง	กำสรวล
เสนาะเสน่ห์เรียมครวญ	ครั่นไห้
ตวงเต็มแปดทิศควร	ดับโศก เรียมแฮ
บำราศรสรักไร้	เสน่ห์สร้างแรมสงวน ฯ
๒๔๔
๏ ตลอดทั่วทุกร่างรู้	รสรัก
ใช่แต่เรียมเดียวจัก	กล่าวแกล้ง
สรรพสัตว์เทพแทตย์ยักษ์	มนุษย์ชาติ ใดก็ดี
ทานพนาคใช่แสร้ง	ใส่ไคล้คลุมความ ฯ
๒๔๕
๏ ยมอินทร์สะพรักพร้อม	พรหเมนทร์
คนธรรพวิทยาธเรนทร์	ร่วมรู้
สมพาสพธูเจน	จิตทั่ว กันแฮ
เว้นแต่ท่านที่ผู้	เกลศสิ้นฤๅแสวง ฯ
๒๔๖
๏ รํ่ารักบำราศเจ้า	จากจาง ใจเอย
อุโฆษคำนึงหมาง	ม่ายชู้
จงจิตจ่อจรดนาง	กำหนัดเสน่ห์ วายฤๅ
ลานลักษณะโลมขู้	คิดล้วนลมวอน ฯ
๒๔๗
๏ รํ่าพจน์พิปลาปเพ้อ	เพียงเพียร ถวิลฤๅ
ลอบเสน่ห์พาเหียร	ห่อนได้
สมนุชเสน่ห์เจียร	จรจาก ไฉนนา
ร่ำสั่งสุนทรไว้	เพื่อแจ้งจิตสมร ฯ
๒๔๘
๏ เสร็จโคลงนิราศสร้อย	สงสาร สมรแฮ
เสนาะสั่งเสน่ห์ขาน	ข่าวน้อง
เชิญหมู่พิมลมาลย์	มาโนชญ์ นุชฤๅ
ช่วยรับสาส์นเรียมซ้อง	สวาดิเศร้านุสนธ์ถวิล ฯ
๒๔๙
๏ โคลงนิราศวัดรวกนี้	นามแสดง
ถฤกร่ำรังแถลง	เลศไว้
ใช่จะอวดโอษฐ์แจง	จัดเก่ง ไฉนฤๅ
เป็นแต่เอกโทได้	ดุจเค้าคำโคลง ฯ
๒๕๐
๏ มวลกระวีหมู่เมธทั้ง	ทวยหลาย
เชิญทัศนสารขยาย	แยบนี้
เกินตัดตกธิบาย	บทใส่ เทอญพ่อ
อย่าเพ่อแย้มมุขซี้	ซิกเซ้าสรวลสาร ฯ
๒๕๑
๏ แถลงปางศักราชลํ้า	พันทวี ร้อยแฮ
เศษสี่สิบเจ็ดปี	บอกแจ้ง
ระกามิคศิรมาสมี	เดือนฝ่าย แรมฮา
สองคํ่าพุธวารแกล้ง	กล่าวสิ้นเสร็จสาร ฯ
๒๕๒
๏ สองร้อยห้าสิบสิ้น	สารถวิล
สั่งเทวษเพียงพิณ	พาทย์แสร้
กล่อมโสตเสนาะอาจิณ	จับจิต ยิ่งนา
เชิญอ่านสารเสน่ห์แก้	ทุกข์เมื้อคราวครวญ ฯ
คำอธิบาย นิราศพระบาท สำนวนนายจัด
นิราศพระบาท สำนวนนายจัด ถ่ายถอดจากหนังสือสมุดไทยดำ ตัวอักษรเส้นดินสอ อักษรไทย ต้นฉบับเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียน และจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ บัญชีสมุดไทยเขียนไว้ว่า หมวดวรรณคดี หมู่กลอนนิราศ เลขที่ ๗ มัดที่ ๔ ชั้น ๕/๑ ตู้ ๑๑๕ น. ประวัติหอพระสมุดซื้อไว้เมื่อวันที่ ๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๕๐ (จ.ศ.๑๒๖)
รูปแบบคำประพันธ์นิราศเรื่องนี้เป็นกลอนนิราศ ตอนต้น สมุดไทยเขียนไว้ว่า
หน้า นี้ แล หน้า หน้า ต้น	บอก ไว้ ให้ รู้ ทุก ผู้คน
อ่าน จบ เจน จน จง จำ	เรียม แรม เรศ ร้าง ร่าย รัก
อก โอ้ อ่อน อ่วน เอะ อะฯ	คิด ข้า คำ เขียน เคอะ คะ
อย่างไรก็ตาม เนื่องจากต้นฉบับสมุดไทยนิราศสำนวนนี้มีเหลืออยู่เพียงฉบับเดียว จึงทำให้ไม่สามารถตรวจสอบคำหรือข้อความที่ไม่ชัดเจนจากเอกสารต้นฉบับอื่นได้ การถ่ายถอดต้องทำตามอักขรวิธีที่ปรากฏในสมุดไทย ซึ่งเป็นปัญหาสำคัญด้านการตีความและการกำหนดอายุสมัยที่ชัดเจนของนิราศเรื่องนี้
นิราศพระบาทสำนวนนี้ เนื้อหาพรรณนาถึงการเดินทางตามเสด็จพระราชดำเนินไปทรงนมัสการพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี เริ่มต้นจากลงเรือจากพระนคร ผ่านโรงสุรา บ้านปูน บางจาก บางพลู บางพลัด สามเสน บางซื่อ บางซ่อน วัดเขียน ตลาดแก้ว ตลาดขวัญ บ้านบางธรณี ปากเกร็ด บางพูด ปทุมธานี บ้านงิ้ว บ้านกระบือ ราชคราม บางไทร เกาะเกิด บ้านแป้ง เกาะพระ ตลาดเกรียบ สำเภาล่ม วัดโปรดสัตว์ เศียรรอหรือหัวรอในปัจจุบัน เดินทางต่อไปจนขึ้นฝั่งที่บ้านขวาง จากนั้นจึงเปลี่ยนเป็นขี่ช้างและเดินทางต่อ กวีเดินทางผ่านบางโขมด ตะพานช้าง บ่อโศก ศาลาเจ้าเณร หนองคนที เขาตก สระยอ ตำหนักท้ายพิกุล มาตั้งพลับพลาที่เกาะสามเส้น และถึงพระพุทธบาทเมื่อตอนเที่ยงคืน
เมื่อกวีเดินทางถึงพระพุทธบาทแล้ว ยังพรรณนารมณียสถาน โดยรอบบริเวณพระพุทธบาท เช่น เขาโพธิ์ลังกา เขาขาด ถ้ำกินนร ถ้ำจักรี ท่าเกษม ท่าขมิ้น และบรรยายถึงเขาตก โคกมะนาว ขณะเดินทางกลับ ในตอนท้ายกลอน มีระบุชื่อผู้แต่งว่าชื่อ “จัด” เพิ่งหัดเขียนโคลงกลอน ดังนี้
ผู้แต่งนี้ชื่อจัดพึ่งหัดคิด	ผู้อ่านไม่ชอบจิตอย่ายิ้มหัว
ทั้งถ้อยคำข้องขัดไม่ชัดตัว	ถึงดีชั่วก็อย่าชมอย่าติเอย ฯ
นิราศพระบาท สำนวนนายจัด เป็นวรรณคดีสมัยรัตนโกสินทร์ สันนิษฐานว่าน่าจะแต่งขึ้นภายหลังจากนิราศพระบาท ของสุนทรภู่ เนื่องจากขณะที่สุนทรภู่เดินทางไปพระพุทธบาทเมื่อพ.ศ. ๒๓๕๐ ไม่ได้กล่าวถึงโรงสุราขณะที่เดินทางผ่านบ้านบางยี่ขัน ซึ่งโรงสุรานี้สร้างขึ้นในปลายสมัยรัชกาลที่ ๒ ดังนั้น นิราศพระบาท สำนวนนายจัด จึงน่าจะแต่งขึ้นตั้งแต่ช่วงปลายรัชกาลที่ ๒ เป็นต้นมา
อนึ่ง เท่าที่ปรากฏหลักฐานในพระราชพงศาวดาร พระมหากษัตริย์แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ที่ได้เสด็จพระราชดำเนินนมัสการรอยพระพุทธบาท พระองค์แรกคือ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทรงนมัสการรอยพระพุทธบาท ทรงประกอบพระราชพิธียกยอดพระมณฑปและบรรจุพระบรมธาตุที่มกุฎพันธนเจดีย์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๐๓ ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จพระราชดำเนินนมัสการรอยพระพุทธบาทตามเส้นทางเดิมก่อนการสร้างทางรถไฟสายพระพุทธบาท-ท่าเรือ ๒ ครั้งเมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๔ และ พ.ศ. ๒๔๒๕ หลังจากนั้น เมื่อมีทางรถไฟสายพระพุทธบาทเกิดขึ้นแล้ว จึงได้เสด็จพระราชดำเนินโดยรถไฟ
นิราศพระบาท
๏ โอ้มีกรรมจำไกลกลอยสมร
ดังดวงจิตปลิดจากอุทร	ให้อาวรณ์ห่วงหาถึงดวงใจ
ด้วยพระจอมอิศราอาณาจักร	แรมตำหนักแท่นทองอันผ่องใส
เสด็จด้นชลมาศประพาสไคล	ด้วยพระทัยทรงเดชเจตนา
จะอภิวาทรอยบาทบทเรศ	พระปิ่นเกศมงกุฎสุดทิศา
ได้ทราบข่าวผ่าวทรวงถึงดวงตา	อนิจจาครั้งนี้พี่จำไกล
พอทราบเหตุจะไปแจ้งแสดงน้อง	ไม่สบช่องโอ้กรรมจะทำไฉน
พี่คอยท่าหาเจ้าเป็นเท่าไร	แรกอุทัยจำรัสจนอัสดง
จะสั่งใครให้ไปแจ้งแถลงถ้อย	ว่ามาคอยนิ่มเนื้อนวลระหง
ก็เกรงภัยกลัวผิดถึงบิตุรงค์	ท่านจะลงโทษทำให้ชํ้านวล
ครั้นยํ่าคํ่าจำใจครรไลลับ	ทวีทับทุกข์ใจอาลัยหวน
ลงนาวาอาวรณ์สะท้อนครวญ	เวลาจวนยาตรานาวาจร
นิราศร้างลงเรือเหลือระลึก	ยิ่งสำนึกคะนึงถึงสมร
ข้ามบากจากเขตพระนคร	มาถึงโรงอากรต้มสุรา
เห็นเพลิงพลุ่งรุ่งแรงแสงสว่าง	จีนลูกจ้างโพงชลล้นรางฉ่า
โอ้อกเอยมีกรรมน้ำสุรา	เคยเสพมาก่อนเก่าได้เมามาย
ถึงบ้านปูนพูนก่อเป็นเตาเผา	น่าร้อนเร่าเพลิงโรจน์ดูโชติฉาย
โอ้ศิลาแข็งลํ้ายังทำลาย	นี่หรือกายปุถุชนจะทนมี
ถึงบางจากชื่อบางระคางแค้น	ยิ่งสุดแสนโศกเศร้าถึงโฉมศรี
ฤดีดิ้นดังจะสิ้นสุดชีวี	ประเดี๋ยวนี้จากกันไม่ทันรอ
จากสมรแล้วมาย้อนได้ยินบาง	นี่ใครช่างให้ชื่ออย่างนี้หนอ
จากคนทนลำบากปะจากกอ	เหมือนแกล้งล่อให้ระกำช้ำหนักไป
ถึงบางพลูตรู่คราฟ้าสว่าง	อรุณรางเรื่อรัศมีไข
พอถึงแถวแนวสวนรัญจวนใจ	แลเห็นใบพลูเหลืองเคืองนัยน์ตา
นิจจาเอ๋ยเคยเห็นเช่นแม่จีบ	ที่เร็วรีบพักตร์แปรไม่แลหา
จนลับพลูสู้ขืนกลืนน้ำตา	ในอุราเพียงจะแยกระยำพัง
ถึงบางพลัดวัดสร้างไว้ห่างท่า	ริมชลามะพร้าวสาวสะพรั่ง
ทรงผลต้นตํ่าอยู่ลำพัง	ทะลายตั้งเต็มคออรชร
งามภูมิวิหารเป็นลานลาด	แสนสะอาดสมสงฆ์สโมสร
แค้นแต่ด้วยนามบางช่างแง่งอน	เหมือนแกล้งย้อนเย้ยให้ใจรำคาญ
แสนวิตกอกช้ำดังปล้ำเขา	บ้างมาเซ้าซี้ซ้ำกระหน่ำสาร
ให้นึกแค้นคลองบางช่างประจาน	เพียงจะลาญชีพพรากเพราะจากอนงค์
ถึงสามเสนปางสารบูราณเล่า	เป็นเรื่องเก่าแจ้งความตามประสงค์
ยังมีพุทธรูปทองฉลององค์	ท่านลอยลงตามกระแสแม่น้ำมา
ทราบถึงจอมจักรพงษ์ดำรงกรุง	พระทัยมุ่งจะบำรุงศาสนา
ก็เกณฑ์คนสามแสนออกแน่นมา	ฉุดพุทธาจะให้พ้นชลธี
เข้าปลํ้าฉุดดินทรุดไม่หวาดไหว	จนพวกไพร่หน้าเฝื่อนไม่เคลื่อนที่
พระก็จมอยู่ในห้องท้องนัทธี	ปฐพีก็เป็นร่องคลองวาริน
ขนานไว้ในนามเรียกสามแสน	กลับมาแปลนเปลี่ยนความสามเสนสิ้น
โอ้ไฉนไยฉะนี้หนอแผ่นดิน	จึ่งราคินสองคำซ้ำแปลงไป
กระนี้เจียวไมตรีจึงวิบัติ	ไม่คงสัจสุจริตผิดนิสัย
พอพ้นคลองหมองเมินสะเทิ้นใจ	ต่อเลยไปจึ่งค่อยคลายวายอาวรณ์
บางซื่อชื่อบางช่างแสนชื่น	ฤทัยตื้นเต็มรักสมัครสมร
ขอเดชะทรงฌานประทานพร	ให้งามงอนคงซื่อเหมือนชื่อบาง
ถึงบางซ่อนซ่อนรักมาหนักทรวง	เป็นห่วงหวงอาลัยไม่เสื่อมสร่าง
ฝากสารสั่งสนองกับคลองบาง	ถ้าน้องนางมาตามช่วยห้ามไว้
เอ็นดูด้วยช่วยห้ามแม่งามชื่น	ให้คงคืนสู่ห้องที่ผ่องใส
สิ้นธุระจะมาอย่าตามไป	ที่สั่งไว้บ้าน... (ไม่ชัดเจน)... อย่าลืมคำ
ถึงวัดเขียนอาวาสตลาดแก้ว	ไกลมาแล้วใจเรียมเทียมขาดคว่ำ
โศกสลักปักทรวงแสนระกำ	ยิ่งเนืองน้ำเนตรไหลลงคลอคลอ
พลางชมรุกขาพฤกษาสวน	เป็นเหล่าล้วนเขาช่างปลูกลูกดกหนอ
ระกำแกมกอสละระกะกอ	ไม้ต้นผลช่อละอองาม
สารภีคลี่คลายรำพายรส	เป็นกำหนดฤดูดอกออกเดือนสาม
มะปรางเอ๋ยน่าเชยช่างสุกทราม	เหลืองอร่ามงามยิ่งเสียจริงจัง
พฤกษาสวนในขนัดกำดัดชม	ดูรื่นร่มชื่นต้นด้วยชลขัง
จนทรงผลดกเฝือเหลือกำลัง	เจ้าของตั้งปรนนิบัติอยู่อัตรา
พฤกษาไม้อาศัยวารีรส	จึงสวยสดไม่เศร้าเฉาสาขา
แต่อกเรียมร้อนระบมกรมอุรา	ถึงจะอาศัยชลก็ข้นเคือง
ครั้นถึงหน้าอาวาสตลาดขวัญ	วารีลั่นไหลกลับขยับเยื้อง
กระแสชลเชี่ยวถั่งมาข้างเมือง	จึงสั่งเรื่องเรียมช้ำฝากน้ำมา
ช่วยบอกหล่อนว่าเราจรไปไกลแล้ว	จงผ่องแผ้วจากทุกข์เป็นสุขา
อย่าโศกนักพักตร์น้องจะหมองรา	ให้รอท่าครองนวลสงวนคอย
พลางพินิจแม่ค้าชะว่าแซ่	ที่นั่งแพขายของเครื่องใช้สอย
ประจงจัดผัดพักตร์เป็นนวลลอย	ดูแน่งน้อยเริ่มรุ่นดรุณี
นุ่มห่มสมจริตไม่ผิดเพศ	ถึงเป็นจันตประเทศไม่ทิ้งสี
ประสาสวนสมทรงไม่เสียที	ล้วนดีดีรูปร่างอย่างนางใน
ถึงบ้านบางธรณีทวีโศก	โอ้วิโยคกรรมสร้างแต่ปางไหน
จึงเกิดเข็ญเป็นวิบัติกำจัดไกล	มาซ้ำได้ทุกข์ท้อกว่าธรณี
พสุธาหนาแน่นสองแสนโยชน์	........(ต้นฉบับไม่ชัด)....
เป็นทุกข์รักหนักเหลือกว่าปฐพี	ธรณีก็ไม่หนักสักเพียงไร
ถึงปากเกร็ดแยกคลองเป็นสองทาง	ยิ่งระคางแคลงจิตคิดสงสัย
ต่อเห็นด่านที่เขาตั้งระวังภัย	เห็นจะไปทางนั้นเสียมั่นคง
ด้วยนาวาขึ้นล่องเขาร้องเรียก	เสียงออกเพรียกค้นของต้องประสงค์
แต่เรือเรียมเขาไม่เรียกให้รอลง	นิ่งให้ตรงเลยไปให้นึกชัง
สุรีย์ฉายบ่ายรถบทจร	ลงรอนรอนลับไม้จะใกล้สั่ง
ถึงบางพูดในอุราพะว้าพะวัง	จึงซ้ำสั่งภูติผีที่คะนอง
๏ เอ็นดูด้วยช่วยรักษาสุดามิตร	ถ้าใครคิดร่วมภิรมย์ประสมสอง
จงประหารให้ละเอียดเป็นละออง	เอ็นดูน้องข้าด้วยช่วยระวัง
ถึงบ้านใหม่ใกล้สิ้นสนธเยศ	เข้าแรมรานาเวศดังใจหวัง
เวลาเย็นเณรมอญข้อนระฆัง	อาศัยฝั่งยั้งเสพโภชนา
เพื่อนชายพร้อมกันบรรดาไป	เขาผ่องใสบันเทิงทุกถ้วนหน้า
ครั้นเขาเตือนเอื้อนอรรถวัจนา	ให้เชษฐารับประทานอาหารพลัน
เห็นสำรับเขาประทับไว้กับข้าง	อกพี่พ่างเพียงศรตรึงกระสัน
โศกสลักปักอกวิตกครัน	อตส่าห์กลั้นขืนข่มก้มพักตร์กิน
เคี้ยวข้าวค้างแค้นระคายคอ	ซังตายกลืนขื่นศอสุดถวิล
ดังเคี้ยวขวากไม่ได้อยากที่จะกิน	อุรารินแทบจะขาดชีวาตม์วาง
พวกเพื่อนชายทั้งสิ้นเขากินอิ่ม	เขาชวนกันแย้มยิ้มทีถากถาง
ได้ยินคำช้ำจิตดังกริชกราง	ให้ระคางเคืองเพื่อนเลื่อนเรือไป
ถึงบางหลวงทรวงเจ็บดังเหน็บศร	อนาทรเหลือทนพ้นวิสัย
แต่ราชกิจติดตนต้องจนใจ	จึ่งแรมไร้ร้างห้องมาหมองทรวง
อยู่หลัดหลัดพลัดมานิจจาเอ๋ย	นิราศเชยเพราะราชกิจหลวง
โอ้ป่านนี้ขนิษฐาสุดาดวง	จะเปล่าทรวงเยียบเย็นไม่เว้นวาง
ถึงประทุมธานีนัคเรศ	ทางประเทศชลแถวแนวกว้างขวาง
ให้เสียวจิตคิดหวาดอนาถทาง	ไฉนข้างฝั่งหนึ่งจึงว่างเรือน
ทำไมมอญจึงมาเบียดเสียดกันอยู่	ตั้งเป็นหมู่ฟากเดียวเที่ยวเดินเกลื่อน
ประหลาดใจนี่จะมาปลูกเรือน	ให้ผิดเพื่อนเวทนาดูฝาบาน
พระพายกล้าเวลาเย็นเป็นระลอก	นาวากลอกกลิ้งพัดฉะฉาดฉาน
สะท้านทรวงดังจะร่วงทำลายลาญ	ทางกันดารหวาดหวามให้คร้ามกลัว
โอ้พระจันทร์ก็เป็นวันฤดูแรม	พึ่งเยี่ยมแย้มขึ้นมาฟ้าสลัว
พิรุณโปรยโรยเม็ดเป็นหมอกมัว	ยะเยือกทั่วกายาโลมาเกรียว
ถึงบ้านงิ้วท้ายย่านบ้านกระบือ	ลมกระพือพัดผันกระสันเสียว
นีกขยับจะใคร่กลับมาเสียเจียว	พอลับเลี้ยวลมพัดวิบัติกลาย
พระจันทร์แจ้งแสงสดดูหมดเมฆ	ลอยวิเวกเปล่งรัศมีฉาย
แล้วเร่งเตือนเพื่อนกันให้หมั่นพาย	พระจันทร์บ่ายแสงอ่อนรอนรอนลง
ถึงราชครามนามเรียกสำเหนียกชื่อ	พี่ยิ่งรื้อร้อนใจดังไฟส่ง
เห็นเกาะใหญ่กว้างขวางหนทางตรง	วารีลงแยกร่องเป็นสองแคว
๏ อนิจจาวารีไม่มีจิต	ยังรู้คิดยักล่องเป็นสองแฉว
นี่หรือรักจะไม่รวนกลับปรวนแปร	แต่กระแสเจียวยังลงไม่ตรงไป
เห็นไผ่ป่าราขวางอยู่กลางน้ำ	นี่มีกรรมหรือจะบ่ายไปข้างไหน
หนามก็รกรุงรังช่างเหลือใจ	ถ้าเกี่ยวได้เลือดทรามด้วยหนามคม
จะย่อยยับอย่างไรก็ไม่ว่า	ถ้าแม้นมาด้วยน้องเป็นสองสม
ถึงจะยับกายาไม่ปรารมภ์	ถ้าได้ชมคงคลายวายช้ำใจ
ถึงท้ายย่านบ้านข้างบางไทรข้าม	เขานั่งยามเพลิงแจ้งดูแสงใส
ดึกสักสามยามเศษสังเภตใจ	เข้าอาศัยแนวฝั่งแล้วยั้งนอน
บ้างล้มลงก็หลับระงับเสียง	ตะแคงเอียงกลิ้งไปเหมือนไม้ขอน
แต่อกเรียมนี้เกรียมเหมือนไฟฟอน	ทอดสะท้อนทรวงเศร้าให้เปล่าใจ
นิจจาเอ๋ยเคยนอนในเรือนร่ม	มาต้องลมต้องน้ำค้างที่พร่างไหล
น้ำค้างเย็นพี่ยิ่งเข็ญค่อนอาลัย	ถึงสายใจร่วมจิตพนิดา
ไม่หลับใหลใกล้รุ่งขึ้นมาแล้ว	ดุเหว่าแว่วส่งเสียงสำเนียงจ้า
ไก่แก้วแว่วเสียงขันกระชั้นมา	สกุณาตื่นร้องคะนองบิน
ออกจากพฤกษามาเป็นหมู่	บ้างจับคู่เที่ยวไปในไพรสิณฑ์
แสวงหาผลไม้พอได้กิน	รู้จักถิ่นบินเที่ยวเลี้ยวลดไป
สุริยงทรงรถเรือนมณี	มาตุลีขับเยี่ยมขึ้นเหลี่ยมไศล
จำรัสส่องห้องหิมวาลัย	ก็ชวนให้พวกเพื่อนเลื่อนเรือจร
ออกจากฝั่งตั้งใจไปไม่หยุด	ก็เลยรุดรีบร้นพ้นขนอน
พอสายแสงสุริยาทิพากร	เรือก็จรเลยย่านบ้านบางไทร
ถึงเกาะเกิดเกิดเกาะขึ้นกลางชล	นี่ใครขนขุดสร้างแต่ปางไหน
จะว่าเทพนิมิตก็ผิดไป	ด้วยสิ่งใดไม่เห็นเป็นของดี
แต่คำเก่าเล่าว่าอารักษ์สิง	เห็นแววจริงจะเป็นเจ้าอยู่เฝ้าที่
จึงอยู่ยงคงได้ในวารี	แต่เกิดมีพร้อมกับสำหรับดิน
ถึงบ้านแป้งแสงทินกรร้อน	ยิ่งอาวรณ์ดิ้นโดยโหยถวิล
คะนึงถึงแป้งหอมจอมยุพิน	นิจจาสิ้นกลิ่นแล้วแคล้วจากมา
อุรากลับแห้งหายวายหอมหวน	มาหมองนวลด้วยเหงื่อเจือมังสา
น่าน้อยใจไม่พบกันวันไปลา	มาทนทาเหงื่อไคลใช้ต่างจันทน์
โอ้บ้านแป้งเสียแรงเขาตั้งชื่อ	เปล่านี่หรือเรียกเล่นพอเห็นขัน
อายหน้าว่าแป้งแกล้งเย้ยกัน	พี่เลยหันพักตร์กลับให้ลับตา
ถึงเกาะพระที่ระยะตลาดเกรียบ	วารีเรียบอิ่มเอ่อเสมอท่า
หลังเกาะมีสถานศาลเทพา	อยู่รักษาสำหรับกับชลธี
จึ่งรอนาวาลงตรงหน้าศาล	สาธุการอารักษ์อันศักดิ์ศรี
ตามบูราณนานนับประเวณี	จุดอัคคีบูชาสถาวร
ขอเดชะเทวฤทธิ์สถิตศาล	จงบันดาลให้เห็นเป็นสังหรณ์
ช่วยนำตัวเสน่หานี้พาจร	ไม่แจ้งร้อนเรื่องความตามสั่งไป
ห้ามสมรอย่าให้ร้อนอุรานัก	วรพักตร์จะหมองกระมลไหม้
เทวฤทธิ์โปรดมิตรจิตใจ	ช่วยบอกให้นิ่มน้องของฉันฟัง
พอสิ้นความข้ามบากออกจากเกาะ	คอยเลียบเลาะเลยไปดังใจหวัง
ทินกรร้อนรนพ้นกำลัง	พอกระทั่งถึงเหล่าสำเภาจม
โอ้วิบากหลากจิตผิดหนักหนา	เมื่อเภตราใหม่ใหม่ไยจึงล่ม
ก็ใช่ว่าฝ่าฝืนต้องคลื่นลม	ไฉนจมลงได้ไม่ควรเป็น
อนิจจาเภตรามาอับปาง	ก็เหมือนอย่างอกพี่ที่แสนเข็ญ
มาจรจากนิ่มนวลไม่ควรเป็น	เว้นแต่ไม่ระยำอย่างสำเภา
ครั้นเลยไปไกลโบสถ์วัดโปรดสัตว์	อตส่าห์ตัดใจเสียซึ่งโศกเศร้า
ที่วิโยคโศกศัลย์ค่อยบรรเทา	จึ่งน้อมเกล้าอภิวันท์กลั้นน้ำตา
ขอเดชจอมทวีปประทีปโลกย์	ที่ดับโศกเวไนยไว้หนักหนา
ได้โปรดสัตว์ขัดค่อนแต่ก่อนมา	พระกรุณาโปรดด้วยช่วยกันภัย
ขอให้สองแรมสวาทที่ขาดชื่น	นี้คงคืนร่วมห้องจงผ่องใส
นมัสการเสร็จแล้วแคล้วเลยไป	ในหทัยหวนหาพะว้าพะวัง
ถึงหน้าวัดพยัคฆ์ร้ายว่ายข้ามน้ำ	กระแสคำเล่าอ้างแต่ปางหลัง
เสียดายหมอพยัคฆาถ้าว่ายัง	จะขอตั้งอธิษฐานให้ทานกาย
จะสู้สละละล่วงดวงชีวิต	ให้ดับจิตเกิดใหม่ดังใจหมาย
จะอยูไยให้ยากลำบากกาย	ถึงแม้วายชีพลงคงผลมี
ถึงน้ำวนชลป่วนจวนวัดเชิง	ดังพิษเพลิงผลาญเผาพองฉวี
กระลึงแลเห็นกระแสชลธี	มาเกิดมีวนวังน่าคลั่งใจ
ถ้าจิตคนถึงจะวนก็ตามที	นี่วารีหรือมาวนพ้นวิสัย
ช่างเหมือนเราร้างรักมาแรมไกล	ด้วยว่าใจนั้นระคนกลับวนคืน
ครั้นเหลียวแหลมเห็นลาวเผากระเบื้อง	เห็นอัคคีสีเรืองไม่มีชื่น
เพลิงสวาทบาดจิตดังพิษปืน	ซ้ำมาฝืนร้อนไฟใจรัญจวน
ถึงเศียรรอจอดเรือตะวันเที่ยง	ได้ยินเสียงแม่ค้าพากันสรวล
ลงเรือเร่ร้องขายเที่ยวพายทวน	ครั้นพบพักตร์ชักชวนพูดจากัน
บ้างใช้หน้าว่าถากบุ้ยปากเยื้อน	ดูเหมือนเคยได้เห็นเล่นเรื่องขัน
แล้วกลับย้อนเจรจาใส่หน้ากัน	ทำเชิงชั้นเหมือนจะรู้อยู่ในใจ
โอ้แสนเวทนาพาราร้าง	ช่างกว้างขวางคนผู้อยู่เป็นไหน
มาเสียเมืองด้วยพม่าช่างกระไร	พลไพร่แน่นหนาไม่น่าเป็น
เสียดายหนอเวียงวังครั้งเป็นสุข	จะสนุกหนักหนาน่าเที่ยวเล่น
พิศดูวัดวาน้ำตากระเด็น	ได้มาเห็นแต่เมื่อพังแล้วยังงาม
พม่าเอ๋ยช่างกระไรใจมหิต	ช่างไม่คิดบาปกรรมทำหยาบหยาม
จะตกนรกหมกไหม้ไฟลวนลาม	บาปจะตามผลาญเผาไปเนานาน
....................................	....................................
.........(หายไป)........	ราชฐานราบรื่นเป็นพื้นดิน
รกชัฏโอ้วิบัติกลับเป็นป่า	เกิดพฤกษาสูงใหญ่เหมือนไพรสิณฑ์
นิเวศเลื่อนเป็นเรือนพยัคฆิน	เชิงวารินเกิดอ้อแกมกอพง
เมื่อกรุงยังบริพูรณ์พูนสวัสดิ์	สารพัดที่จะพึงพิศวง
ดังชะลอดุสิตนิมิตลง	ถวายองค์จักรพรรดิกษัตริย์ครอง
ถึงคราวยับลับหายละลายสิ้น	ปฐพินพื้นสุธาก็ราหมอง
ในแถวท้องชลสายล้วนทรายกอง	ในที่ท้องชลมาศเป็นหาดมูน
๏ โอ้ตั้งแต่นี้ไม่มีแล้ว	ที่พรายแพรวพรรณรายจะหายสูญ
เห็นเมืองร้างพี่ยิ่งหมางทรวงอาดูร	ยิ่งเพิ่มพูนทุกข์ถมระทมทรวง
นัคเรศไร้เกศกษัตริย์แล้ว	ถึงผ่องแผ้วเพียงสวรรคก็พลันร่วง
เหมือนพี่จากดวงยิหวาสุดาดวง	พี่เลยล่วงลับหายเสียดายงาม
พอบ่ายแสงทินกรลงอ่อนคล้อย	ก็เลื่อนถอยนาวาจากท่าข้าม
พี่เหลียวหลังตั้งแลชะแง้งาม	พอลับตาเลยตามแม่น้ำไป
ถึงท่าเกวียนเตียนราบดังปราบที่	เกวียนจะมีมั่นคงไม่สงสัย
จะสู้เสียเงินตราไม่อาลัย	จะจ้างให้เข็นแค้นที่แน่นทรวง
บนตลิ่งแลดูเกวียนก็เตียนตา	ซ้ำอุราเพียงหนึ่งตกภูเขาหลวง
เกวียนไม่มีดอกนี้หรือเขาชื่อลวง	ยิ่งหนักหน่วงโศกแน่นแสนทวี
ถึงบ่อโพงรำพึงคะนึงแหนง	แล้วจะแกล้งล่อเล่นเช่นเมื่อกี้
นี่โพงทุกข์หรือว่าโพงชลธี	ถ้าบ้านมีจะถามเนื้อความดู
ถ้าโพงทุกข์เสียได้ดังใจหวัง	จะรอรั้งโพงพักอยู่สักครู่
เข้าแอบยั้งฝั่งกระแสแล้วแลดู	ไม่เห็นผู้คนขาดอนาถตา
พี่ยิ่งแสนเจ็บใจดังไฟลาม	จะไถ่ถามขัดคนจนหนักหนา
ช่างอาภัพคับแค้นแสนประดา	อนิจจาจนใจเสียจริงจริง
นี่มิสิ้นวาสนาข้าแล้วหรือ	จึ่งมารื้อเรื่องไร้ไปทุกสิ่ง
จะถามความเขาดูพอรู้จริง	ควรหรือนิ่งเสียได้ไม่เมตตา
มาถึงย่านบ้านชื่อบางระกำ	ยิ่งชอกช้ำคิดถึงขนิษฐา
แสนระกำปลํ้ารักหนักอุรา	ยิ่งซ้ำมายลย่านว่ารำคาญครัน
พินิจแถวแนวท่าชลาสินธุ์	ประเทศถิ่นยืดเยื้อเหลือกระสัน
เขาเรียกบ้านบางระกำหนำใจกัน	เป็นครึ่งวันไม่ล่วงไปได้เลย
ระกำทรวงจากดวงยิหวาสวรรค์	ก็สุดกลั้นความวิตกแล้วอกเอ๋ย
ระกำย่านยังย้ำด้วยคำเปรย	จนไม่เงยพักตร์ดูสู้ระกำ
ถึงแม่ลาเหลียวหน้าน้อมประสาน	หวังสมานนงรามลางามขำ
พลางก็เอื้อนอรรถวอนชะอ้อนคำ	สนองน้ำพจนารถสวาทลา
แล้วเงี่ยโสตคอยสดับรับคดี	ยุพาพี่จะผ่อนสุนทรหา
พี่ลาแล้วแววใจไยไม่ลา	ให้รอท่าคอยรสพจมาน
หรือแม่ลาพี่เฉยน้องเลยกลับ	จึงไม่รับสุนทรที่อ่อนหวาน
ครั้นพินิจผิดใจในอาการ	มีนามบ้านแล้วหรือชื่อแม่ลา
เห็นจะจริงเสียแน่เป็นแท้แล้ว	คิดถึงแก้วกลอยจิตขนิษฐา
ที่สำคัญใจแน่ว่าแม่ลา	อนิจจาเปล่าจริงยิ่งเศร้าใจ
พระสุริยันเย็นพยับลับทวีป	เธอเร็วรีบลดเลี้ยวเหลี่ยมไศล
ฟ้าอรุ่มคลุ้มมืดนภาลัย	ก็เลยไปพ้นย่านบ้านพระนอน
พระจันทร์แจ่มแย้มเมฆวิเวกดวง	ดูโชติช่วงจำรัสประภัสสร
ดารารายพรายแสงแจ้งอัมพร	ออกแทรกซ้อนแซมซับสลับดวง
น้ำค้างหยดรดช่อบุปผชาติ	พระพายผาดหอมมาแต่ป่าหลวง
เหมือนแป้งสดบดปรุงบำรุงทรวง	แต่แรมล่วงลับหายมาหลายวัน
ช่างสูญสิ้นกลิ่นหายวายถนอม	มาหวนหอมดอกไม้ในไพรสัณฑ์
อกเอ๋ยตั้งแต่นี้สักกี่วัน	จะพบขวัญนัยนาสุดานาง
ครั้นนาวาถึงหน้าตะเคียนด้วน	ยิ่งรัญจวนถึงน้องแล้วหมองหมาง
คิดถึงรักหักหวนด่วนเด็ดกลาง	ช่างสมอย่างชื่อบ้านขนานนาม
ถึงบางม่วงทรวงเศร้าเฉาฉงน	ไม่ยลคนเลยหนอจะขอถาม
นี่งามขำอัมพาพี่มาตาม	หรือว่าความเรียกกันเช่นนั้นมา
ถึงโพเอนโพผลัดสะบัดชุ่ม	เขียวชะอุ่มสดทรามงามหนักหนา
มหาโพธินี้เป็นที่วัฒนา	คือมหาบัลลังก์พุทธังกูร
พระอวยโปรดไว้ในพื้นภพ	ให้อยู่ครบศาสนาห้าพันสูญ
พลางก็น้อมอภิวาทบาทมูล	ขอให้พูนสวัสดิ์สุขทุกวันไป
ถึงบ้านท่าคชสารขนานชื่อ	พี่ยิ่งรื้อร้อนจิตคิดสงสัย
แล้วพญาคชสารออกผ่านไพร	เลยครรไลลงมาท่าเล่นวารี
เห็นนาวาเราไปจะไล่แทง	เข้ายื้อแย่งเรือพังกระมังนี่
หรือสำเหนียกเรียกนามกันตามมี	ก็ดูทีจะอย่างนั้นดอกมั่นคง
พอคลาดท่านาวาเลี้ยวแหลมลับ	ยิ่งกลุ้มกลับร้อนจิตพิศวง
บ้านนี้งามทรามสงวนนวลอนงค์	น้องจะปลงใจตั้งฟังข่าวครวญ
ไม่เห็นพี่ไหนจะมีที่สิ่งสุข	จะแสนทุกข์แสนชํ้าระกำหวน
ด้วยยามค่ำเคยลอบไปปลอบนวล	ได้ชื่นชวนพจมานสำราญใจ
ถึงบ้านขวางทางเลี้ยวตลิ่งลับ	เหมือนเขากลับนาวาลงมาใหม่
ดูกระแสเห็นสิ้นถิ่นทางไป	พี่ดีใจว่าเลยมาเชยนาง
พอสิ้นแหลมแลเห็นชลมาศ	ใจจะขาดนึกแค้นยิ่งแสนหมาง
คิดว่าทางมาขวางบาง	ให้ระคางเคืองอุราไม่น่าไป
ถึงเรือหยุดนั่นสำคัญพัก	ขึ้นสำนักศาลาที่อาศัย
เขาจุกช่องตีฆ้องกองฟืนไฟ	ระวังภัยรักษาฝ่าธุลี
เสียงเซ็งแซ่แลสล้างข้างที่นั่ง	ออกคับคั่งผูกแหล่งตำแหน่งที่
ฝูงกำนัลกัลยาพวกนารี	บ้างพาทีเสสรวลสำรวลกัน
ที่จัดหวีกระจกไว้ใส่ปิ่นโต	สำอางโอ่เครื่องแป้งแต่งจัดสรร
น้ำอบฟุ้งปรุงเจือน้ำมันจันทน์	ของสำคัญใส่ขวดพวงไม่ลืมเลย
เหล่าพวกมหาดชาฝ่าละออง	บ้างเยี่ยมมองชายตาทำหน้าเฉย
ที่พบคู่เคยรักก็ทักเปรย	พอชื่นเชยล่อใจให้สำราญ
เพื่อนเขาชื่นพี่นี้ชํ้าระกำทุกข์	เขาเป็นสุขพี่นี้ร้อนดังศรผลาญ
เขายินดีคลี่คลายสบายบาน	พี่ร้อนรานในอารมณ์ระทมใจ
คะนึงถึงขนิษฐาแม้นมาด้วย	จะรื่นรวยชื่นแช่มค่อยแจ่มใส
เป็นเพื่อนสองพักตร์บ้างยังชั่วใจ	นี่เหลียวไปก็ไม่พบประสบตา
พินิจพักตร์นารีที่รองบาท	ก็ผ่องผาดงามขำล้ำเลขา
เป็นรองน้องสองเอาหนึ่งไมกึ่งตา	โฉมอำภาพี่ผิดชนิดกัน
เลยไม่ดูสู้ข่มอารมณ์ขึง	คะนึงถึงดวงสมรค่อนกระสัน
ดังใครผ่าทรวงแผ่ลงแดยัน	ก็สู้กลั้นกลืนรักหนักอุรา ฯ
....(ฉบับลบเลือน).........	......(ฉบับลบเลือน).......
....................................	....................................
....................................	....................................
.........พี่บี้ทุกขํยาก	พี่หนีจากไปจากแม่น้อง...
๏ พอล่วงเข้ายามสองยํ่าฆ้องชัย	เขาเร่งไฟคึกคักขึ้นหนักหนา
สารวัตรเที่ยวตรวจทุกหมวดมา	ให้เร่งผูกไอยราที่นั่งทรง
สัปคับแพรวพรายลายจำหลัก	เม็ดพนักเชิดชูดูระหง
วิไลล้วนเลิศอย่างช่างบรรจง	จำหลักลงลายทองผ่องสุวรรณ
กูบดาดสีแดงแย่งครุฑอัด	กุมสุกรีทีสะบัดจะผัดผัน
วิสูตรทองป้องปิดสุริยัน	มีเชิงชั้นพื้นแย่งแต่งสำอาง
พระยี่ภู่ปูลาดสะอาดดี	สุจหนี่จีนปักหักทองขวาง
พระแสงทรงคันสั้นทอดคันวาง	ไว้เคียงข้างคู่กับสำหรับองค์
เครื่องประดับสำหรับกุญชรชาติ	จงกลมาศสวมพู่ดูระหง
ปักโขมดข่ายทองกรองบรรจง	เยียรยงยงผ่องผาดสะอาดตา
ภายท้ายสายรัตคนคาด	สักหลาดหุ้มแดงแสงสุกจ้า
สุวรรณวลัยใส่สวมงา	ชะนักตราตรึงซ้ำประจำคอ
ฝ่ายพญาคชสารร่านเริงมัน	ขยับหันชันหูจะสู้หมอ
สะอึกออกจากที่ไม่รีรอ	เขาเงื้อของ้างกลับประทับเกย
ฝ่ายประเทียบผูกเสร็จสำเร็จการ	พนักงานชาวในไม่ช้าเฉย
หัวร่อรี่ดีใจกระไรเลย	ด้วยไม่เคยอยากขี่เมื่อคราวรวย
บรรทุกขนใส่ไปเครื่องใช้สอย	ที่นอนน้อยหมอบข้างสำอางสวย
บ้างเดินส่ายกรายกรอ่อนระทวย	เข้ามาช่วยส่งของร้องสำทับ
ในปิ่นโตโถเฟืองล้วนเครื่องแป้ง	ช่วยจัดแจงนายจ๋าค่อยค่อยจับ
บ้างวิ่งผลุนรุนหลังออกคั่งคับ	กระทบปับกระจกตกจากมือ
เหล่าพวกชายมหาดชาฮาออกอึง	เจ้าของตึงหน้าตื่นยืนตัวทื่อ
ทอดสะท้อนถอนใจดังไฟฮือ	สิ้นที่ซื้อเศร้าจิตคิดเสียดาย
บ้างหันหน้าปรึกษากันเราวันนี้	จะถึงที่ช้าครันตะวันสาย
เห็นแสบท้องแทบล้มลมจับตาย	นัยน์ตาลายแม่นแท้แน่แล้วเรา
ลางนายว่าอย่างนั้นฉันไม่ทุกข์	จะเป็นสุขด้วยกล้วยกับข้าวเม่า
ได้แก้หิวกลางทางพอบางเบา	ถึงอยากเข้าก็พอรองท้องสบาย
เสร็จประเทียบเรียบร้อยคอยเพลา	พระสุริยาแจ่มจัดจรัสฉาย
พวกช้างดั้งเขาก็ตั้งตาริ้วราย	จะค่อยบ่ายกุญชรออกจรนำ
ดูผ่องผาดแต่ละนางขี่ช้างกูบ	สำอางรูปงามสมดูคมขำ
นั่งเป็นคู่ดูเยาะห่มเพลาะดำ	พึ่งแรกร่ำหอมหวนล้วนผู้ดี
แต่ช้างเรียมสารวัตรเขาจัดมา	ให้ออกหน้านำแนวแถววิถี
พอจัดเสร็จเสด็จจรลี	ขึ้นสู่ที่เกยชัยทรงไอยรา
แล้วเขาบอกว่าออกช้างที่นั่ง	กระบวนตั้งโห่ลั่นสนั่นป่า
ปี่พาทย์ระนาดฆ้องก้องโกลา	ขนัดหน้าล่วงนำดำเนินไป
พอล่วงทางช้างถึงบางโขมด	ยังเสียวโสตเศร้าจิตคิดสงสัย
หวาดคะนึงลิงโลดโขมดไพร	สยองใจไหวสิ้นทั้งอินทรีย์
อุระหวั่นสั่นรัวกลัวโขมด	มันเหี้ยมโหดหินชาติประหลาดผี
ทำหลอกคนปนปลอมแสงอัคคี	ถ้าราตรีแล้วหลอนให้จรตาม
ครั้นเลยไปใกล้ถึงแถวศาลา	เห็นชาวป่านั่งรายขายเข้าหลาม
ช่างพีดำลํ่าเนื้อดูเหลืองาม	จะพร้องความก็ไม่น่าจะพาที
ลำบากตาดูหน้าไม่ถนัด	ก็รีบรัดตะเบ็งเร่งหัตถี
ข้ามพ้นตะพานช้างเขาสร้างมี	พินิจที่แถวถนนฉงนใจ
ตะพานช้างนี่เหมือนอย่างในนิเวศ	แต่ขาดเนตรบ้านอนงค์อยู่ตรงไหน
ตึกหายกลายเป็นเป็นราวไพร	อนาถในอกแน่นแสนอาวรณ์
ถึงบ่อโศกวิโยคคะนึงหลัง	ยิ่งเตือนตั้งทุกข์ทอดสะท้อนถอน
เห็นบ่อชลคนสร้างไว้กลางดอน	ชโลธรขังใสให้รำคาญ
น่าวิบากหลากแท้กระแสสินธุ์	ช่างดั้นดินมาอย่างไรในไพรสาณฑ์
ก็ใช่แถววารีนทีธาร	มาบันดาลเกิดชลขึ้นบนดอน
เหมือนบ่อเนตรเรียมนองทั้งสองข้าง	ไม่เว้นว่างวายไหลอาลัยสมร
ตั้งแต่วันเรียมคลาดนิราศจร	ไม่หยุดหย่อนชลหยาดขาดน้ำตา
ถึงศาลาสามเณรอนาถนึก	หวนระลึกคำเก่าท่านเล่าว่า
เจ้าเณรนอนอาศัยในศาลา	พยัคฆาคาบได้เอาไปกิน
สามเณรเวรวิบากกรรม	แต่ปางก่อนได้ทำไม่สร่างสิ้น
เหมือนตัวเราแรมร้างห่างยุพิน	เพราะมลทินเวรหลังนั้นยังมี
จึ่งเผอิญเป็นไปให้วิบัติ	ใช่จะตัดเยื่อใยอาลัยหนี
จะแค้นเคืองเรื่องไรก็ไม่มี	นี่ควรที่หรือมาจรจนร้อนทรวง
ถึงถิ่นแถวหนองคนทีทวีเทวษ	ผิดสังเกตด้วยว่าหนองนั้นใหญ่หลวง
เป็นที่สำนักพักยั้งคนทั้งปวง	ไฉนห้วงจึงมาขาดนิราศชล
เหมือนอกพี่ที่แล้งแห้งสวาท	มาค้างขาดแรมร้างกลางไพรสณฑ์
หนองก็ขาดวารีไม่มีชล	อุระคนพลอยขาดอนาถนอน
ถึงเขาตกอกเต้นแลเห็นศาล	ที่สถานเทวฤทธิ์อดิศร
จึ่งน้อมนอบยอบกายถวายพร	เทพรอนเรืองศักดิ์รักษาไพร
อันทรงอิศรพร้อมเป็นจอมเจ้า	อยู่แฝงเฝ้าบรรจถรณ์ก้อนไศล
ขจรนามขามเดชทั้งเขตไพร	อารักษ์ใดไม่เยี่ยมเทียมสองมี
ทิพโสตคอยสดับตรับฟังเหตุ	ทิพเนตรเล็งห้องท้องวิถี
จงแผ่เผื่อพระทัยเป็นไมตรี	ให้ไปดีแคล้วคลาดนิราศภัย
เมื่อกลับจากวันทนาฝ่าพระบาท	จะประสาทอวยผลกุศลให้
เทพจงอยู่สุขาขอลาไป	เลยครรไลบากช้างเข้าทางจร
สลดใจไปในพนาเวศ	ก็ล่วงเขตพ้นแนวแถวสิงขร
ไม่เว้นว่างสร่างเทวษซึ่งอาวรณ์	ทอดสะท้อนพลางเหลียวเสียวหทัย
ถึงสระยอยิ่งระกำชํ้าอุระ	ทุกข์ปะทะมัวหมองไม่ผ่องใส
เห็นพฤกษาในอรัญกระสันใจ	พรรณไม้มีดอกออกอรชร
กระถินเทศเกดแก้วแกมกาหลง	ประดู่ทรงเรณูชูสลอน
พระพายชายพัดมารอนรอน	หอมขจรกลิ่นกลบกระหลบไพร
คะนึงถึงขนิษฐาแม้นมาพบ	จะวอนรบให้เชษฐาเก็บมาให้
จะแสนสุขเกษมศานต์สำราญใจ	ที่ในไพรทางเปลี่ยวเหลียวเห็นกัน
นี่สุดใจเหลือจนทนเทวษ	สงสารเชษฐ์ขาดยลวิมลขวัญ
โอ้ตั้งแต่ทิวานิรากัน	ไม่วายวันเว้นไห้อาลัยตรอม
ครั้นถึงถิ่นท้ายพิกุลระกำโหย	พระพายโรยรสพิกุลจรูญหอม
รินรินเสาวคนธ์ปนพยอม	ช่างดกค้อมหอมรื่นชื่นชูใจ
ต้นตํ่าตํ่าน่าชมร่มสนิท	จนเอื้อมปลิดทัดเล่นก็เห็นได้
ครั้งต้องแสงสุริยนหล่นเกลื่อนไป	ที่บังใบสดชุ่มเป็นพุ่มพวง
ภุมราเวียนลงประสงค์เค้า	เข้าคลึงเคล้าเชยกลิ่นแล้วบินหวง
บ้างเที่ยวชอนว่อนวู่จู่ทะลวง	เข้าชิงช่วงมาลัยไล่รานกัน
แมลงภู่ยังรู้หวงเกสร	เข้าตีต้อนเพื่อนกันด้วยโมหัน
นี่หรือคนจะไม่หึงหวงกัน	โอ้คิดแล้วยิ่งกระสันสงสารกาย
พอถึงสระสามเส้นเห็นพลับพลา	ที่พวกข้าบาทบงสุ์บรรจงถวาย
เป็นหลั่นหลั่นหลายหลังตั้งเรียงราย	ข้างแถวฝ่ายทางกำนัลเป็นหลั่นมา
วิสูตรกั้นคั่นที่เสด็จออก	ข้างรอบนอกระเนียดบังตั้งแน่นหนา
ทิมเฝ้ายามนั่งตั้งนาฬิกา	ในพลับพลาจัดเสร็จสำเร็จการ
พอยํ่าเที่ยงช้างถึงประทับเกย	เสด็จเลยลงจากคชสาร
เข้าสู่ที่สระสรงชลธาร	พนักงานพร้อมพรั่งนั่งเรียงราย
งามทรงนงเยาว์ชาวดุสิต	เข้าหมอบชิดแช่มช้อยคอยถวาย
พระสุคนธ์หอมกระลบอบอาย	สรงเสร็จเสด็จกรายเข้าห้องใน
พระสุริยาบดบ่ายชายแสงอ่อน	เสด็จจรจากห้องอันผ่องใส
พระจอมอิศราหวังตั้งพระหัย	เสด็จไปอภิวาทบาทบงสุ์
พระพี่เลี้ยงเคียงคู่ดูสง่า	ตำรวจหน้านำแห่แลระหง
มหาดเล็กตามฉลองละอององค์	วิไลทรงบริสุทธิ์บุตรขุนนาง
ครั้นถึงที่สถานลานอาวาส	ก็หมอบกลาดเฝ้าอยู่ดูสล้าง
ฝ่ายพระจอมจักรพงษ์องค์สำอาง	เสด็จย่างขึ้นคำรพอภิปราย
ทรงจุดประทีปที่เครื่องตั้ง	ประทับยั้งปรนนิบัติพัดถวาย
พระทรงปิดแผ่นสุวรรณอันแพรวพราย	แล้วประปรายพระสุคันธ์อันบรรจง
ถวายนมัสการเสร็จเสด็จกลับ	แรมประทับพลับพลาในป่าระหง
พร้อมด้วยมิ่งหม่อมจอมอนงค์	บำเรอองค์ตามแห่งตำแหน่งมี
พวกชายฝ่ายรองมูลิกา	เกณฑ์กันมานั่งยามอยู่ตามที่
ตั้งนายหมวดตรวจฆ้องกองอัคคี	ในราตรีให้ระวังทั้งไพร่นาย
ดูสำอางนางในใจเป็นสุข	แสนสนุกนัดกันสำคัญหมาย
คำพูดทีแฝงแอบบอกแยบคาย	ให้พวกชายเคยคู่รู้ที่กัน
พรุ่งนี้รุ่งสุริยาเวลาสาย	นายขานายเชิญไปเล่นไพรสัณฑ์
ไปลดเลี้ยวเที่ยวเก็บมะลิวัลย์	ที่ขอบคันชลาสินธุ์หินดาษมี
บ้างแฝงหน้าตามองตามช่องระเนียด	ทำเดินเบียดแล้วสะกิดบิดหน้าหนี
บ้างก็ลักชักผ้าห่มชมของดี	บ้างบีบบี้หยอกยั่วกันพัวพัน
ระริกรื่นชื่นเริงเชิงกระบวน	ต่างยียวนปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
แต่อุระเรียมไซร้ดังไฟกัลป์	เมื่อสายัณห์จวนยํ่าจะค่ำลง
วิเวกเสียงสำเนียงเรไรร้อง	ในแถวท้องป่าใหญ่ไพรระหง
จักจั่นเรื่อยรํ่าประจำดง	ลองไนส่งเสียงร้องสยองใจ
เจื้อยแจ้วจักรจั่นสนั่นจ้า	ในอุราเรียมเย็นดังเป็นไข้
ม่อยม่อยผ็อยจะหลับกลับเตือนใจ	เทวษไห้หวาดหวั่นถึงขวัญตา
เห็นแสงเพลิงเริงรองพวกกองแล	ฆ้องกระแตเตือนตีถี่นักหนา
ตระเวนวนค้นรอบขอบพลับพลา	ให้ตรวจตรากันนั่งระวังภัย
อนาถอกเมื่อตกเข้ายามดึก	ฟังพิลึกนกร้องก้องเสียงใส
สกุณเฝ้าเคล้ารังระวังไพร	สลดใจโหยหาสุดาดวง
แต่ไพรศรียังมีนกระวัง	พี่นี้รั้งแรมพรากจากห้องหวง
ไม่อยู่เฝ้าเคล้านั่งระวังดวง	อำภาพวงของพี่พี่จากมา
ป่านนี้น้องจะคอยเศร้าสร้อยพักตร์	ที่รู้จักเขาล่องลงคงถามหา
ถ้าทราบแท้แน่ใจในกิจจา	ว่าเชษฐายังไม่กลับจะคับใจ
แต่แสนเศร้ามาจนเข้าถึงยามสอง	ไม่วายตรองถึงมิตรพิสมัย
พอพระพายรำเพยเลยหลับไป	จนเกือบใกล้แสงทองส่องนภางค์
แจ่มจรัสด้วยสหัสรังสี	เยี่ยมวิถีเด่นแดงดังแสงฝาง
จึ่งจัดประทีปธูปบุปผาพลาง	ออกเยื้องย่างจากที่ลีลาไป
ถึงมรฑปคำรพพระพุทธบาท	อภิวาทฝ่าละอองด้วยผ่องใส
เข้าน้อมตนปรนนิบัติพัดวีไป	สำเร็จใจประสงค์จำนงมา
ศิโรราบกราบลาฝ่าพระบาท	แล้วลีลาศกลับพลันด้วยหรรษา
พอถีงที่อาศัยในพลับพลา	เห็นแน่นหนาเพื่อนนั่งสะพรั่งไป
เขาหุงต้มเสร็จสรรพรับประทาน	อิ่มสำราญชื่นแช่มค่อยแจ่มใส
เพื่อนเขารบคร่ำครวญเฝ้ากวนใจ	ชวนพี่ไปเที่ยวถ้ำน่ารำคาญ
ให้คิดแค้นเคืองใจอยู่ในอก	แสนวิตกทรวงร้อนดังศรผลาญ
อตส่าห์แข็งใจฝืนหน้าชื่นบาน	กลัวเพื่อนเขาจะพานว่าไยไพ
หักอารมณ์ข่มทุกข์ลุกจากที่	ไม่คลายคลี่ใจจำทำปราศรัย
ขึ้นบนเขาโพธิ์ลังกาพากันไป	แวะเข้าไหว้พุทธาแล้วลาจร
ไปถีงที่ว่างเปล่าเรียกเขาขาด	เห็นคนกลาดเกลื่อนกล่นบนสิงขร
ล้วนนางในพลับพลาพากันจร	บ้างหยุดร้อนนั่งเล่นเย็นสบาย
ที่เคยคอพอพบประสบพักตร์	ก็ถามทักปราศรัยดังใจหมาย
บ้างชม้อยแค้นเคืองด้วยแยบคาย	บ้างชม้ายชม้อยม้วนทำรวนรี
พี่เลยลงจากเขาลำเนาผา	เข้าลัดป่าเที่ยวไปในไพรศรี
พิศไม้ในแถวแนวคีรี	บ้างก็มีผลดกตกเกลื่อนไป
ตุมกาดกจริงจนกิ่งค้อม	กาก็ล้อมกันลงส่งเสียงใส
ชิงผลสุกงอมตอมอึงไป	บ้างเลียบไล่เพื่อนเลี้ยวโฉบเฉี่ยวกัน
ผลหว้าดกจริงจนกิ่งพลิก	ดุเหว่าจิกจับกินแล้วบินผัน
เข้าเคล้าเรียงเคียงคู่พัลวัน	แล้วพากันจากจรบินร่อนไป
ฝูงแก้วปนกาลิงจับกิ่งเกด	แล้วพูดเพศประสาป่าน่าพิศมัย
เสียงสาวรักสาวกอดพลอดจับใจ	ชายไม่รักสาวก็ไม่นิยมยิน
ฝูงกระทาจับกระทุ่มร้องปักท่า	สำเนียงแจ้วเสียงจ้าในไพรสิณฑ์
แล้วกลับลงเล่นแหล่งคุ้ยแปลงดิน	เที่ยวไล่กินตั๊กแตนแล่นชิงกัน
พญาลอล่อไล่ไก่ฟ้าหนี	เข้าต้อนตีหวงไข่ใจโมหัน
ที่ตัวแพ้วิ่งไปในไพรวัน	เข้าดัดดั้นซ่อนกายหายตัวไป
มยุราพาฝูงนางยูงย่าง	แล้วแผ่หางรำร่าอยู่หน้าไศล
เห็นนกเคียงคู่สังวาสไม่คลาดไกล	เทวษไห้ถึงสุดาน้ำตาริน
เห็นปักษามีคู่สู่สมสอง	คิดถึงน้องยิ่งทวีฤทัยถวิล
พี่ไม่ได้อยู่แนบแอบยุพิน	ร้างสวาทขาดวิ่นมาเปลี่ยวใจ
พอถ้ำกินนรร้อนแดดนัก	เข้านั่งพักหน้าผาหยุดอาศัย
พฤกษาร่มลมชายสบายใจ	แลลงไปท้องถ้ำน่าสำราญ
เป็นหุบห้องหลายแห่งดังแกล้งบัง	เหมือนเพียงตั้งแผ่นโตรโหฐาน
ยิ่งพินิจคิดไปในอาการ	เหมือนนิทานเล่าไว้ไม่แปลกกัน
จะเป็นที่กินราห้าอนงค์	วิไลทรงดังสุรางค์นางสวรรค์
ที่พาพระลักษณวงษ์ผู้ทรงธรรม์	แรมอรัญสู่สมภิรมยา
เห็นจะเป็นถ้ำนี้ไม่มีผิด	จึงมิดชิดที่อยู่ในคูหา
เหตุไฉนจึ่งยุพินกินรา	จึ่งจากป่าละที่หนีถ้ำไป
ถ้ายังอยู่จะได้ดูโฉมกินนร	จะงามงอนผ่องพักตร์สักเพียงไหน
กับกินราหน้าวังจะอย่างไร	หรือพอไล่เลี่ยหล่อนกินนรเทียม
ยิ่งเห็นถ้ำก็ยิ่งช้ำอุระรึง	คะนึงถึงนงรามงามเสงี่ยม
ถ้ามาตรแม้นขนิษฐามาด้วยเรียม	จะต้องเกรียมกรมใจที่ไหนมี
ก็เลยถ้ำกินนรสัญจรไป	ข้ามไศลเนินแนวแถววิถี
รวยระรื่นชื่นช่อสุมาลี	สารภีหอมหวนทวนลมมา
ดอกบุนนาคหอมหอมหลากขยายรส	เรณูสดหอมกระหลบกลบนาสา
มะลิวัลย์พันกิ่งจันคณา	แย้มผกายื่นก้านบานกระจาย
ลำดวนล้วนดอกออกดาษต้น	สุริยนส่องกลีบรีบขยาย
สลัดพวงร่วงตกลงเรี่ยราย	พระพายชายกลิ่นชวยรวยรินมา
เล็บมือนางกางกลีบกลมเหมือนเล็บ	น่าใคร่เก็บน่ารักเสียหนักหนา
เหมือนเล็บหม่อมย้อมแดงแสงจับตา	เมื่อกรายมาดูสนิทไม่ผิดเลย
นางแย้มแย้มช่ออรชร	เหมือนงามงอนแย้มช่องหน้าต่างเผย
แล้วเยี่ยมหน้าหน้านวลควรจะเชย	พี่นี้เคยได้เห็นเว้นมานาน
ถึงถ้ำวิมานจักรีฉวีร้อน	ทินกรกล้าจัดจรัสฉาน
ระทวยกายหิวกระหายชลธาร	ไม่สำราญอ่อนจิตระอิดใจ
เขาชวนกันเดินตรงลงในถ้ำ	ถึงแปลงน้ำพุมีที่อาศัย
ได้รับประทานวารีคลี่คลายใจ	ค่อยผ่องใสสร่างร้อนอ่อนอุรา
แล้วหยุดยั้งนั่งพิศพินิจถ้ำ	วิไลลํ้าแสนสนุกเป็นสุขขา
ดูราบรื่นเวิ้งว้างสำอางตา	ทางท่าคันขอบดูชอบกล
บ้างงอกเงื้อมเหลื่อมก้อนซ้อนสลับ	วารีซับหยดย้อยดังฝอยฝน
บ้างเคลือบคล้ายเหมือนลายระบายปน	ที่มัวหม่นแกมม่วงมีหลายพรรณ
ที่ลางแห่งแสงลายเป็นสายรุ้ง	เหมือนช่างมุ่งประสานเล่นเห็นขันขัน
บ้างก็แยกแตกกลางออกห่างกัน	ในหว่างนั้นงอกหน่อเป็นตอแกม
ที่ลางแห่งข่อชูดูเหมือนขวาก	เดินลำบากเหลือใจปลายแหลมแหลม
ที่ลางแห่งก็เป็นแห่งเหมือนแกล้งแซม	บ้างก็แย้มเหลื่อมลดเป็นหลั่นไป
พอบ่ายแสงสุริยาพากันกลับ	ครรไลลับลดเลี้ยวข้ามไศล
ข้ามเขาสุนัขาระอาใจ	พอลงได้เดินเลี่ยงเฉียงชายมา
เขาชวนกันไปไหว้พระไสยาสน์	ที่จอมราชสร้างไว้ในคูหา
ใจพี่จะโดดดิ้นสิ้นศรัทธา	กลัวเขาว่าสู้แข็งใจไปด้วยกัน
ครั้นถึงพระปฏิมาไสยาอาสน์	ดูผ่องผาดงามพุทธรังสรรค์
อร่ามเรืองรัศมีสีสุวรรณ	น้ำจิตนั้นโสมนัสด้วยศรัทธา
แล้วน้อมกายถวายอภิวาท	ที่เบื้องบาทฝ่าละอองสองซ้ายขวา
พลางปัดเป่าเถ้าธุลีที่พุทธา	ในอุราหวั่นหวั่นกระสันครวญ
นิจจาเอ๋ยเลยล่วงดวงยิหวา	สุมณฑาทิพย์ผดุงบำรุงสงวน
บุญน้อยไม้ได้ร่วมเนื้อน่วมนวล	พี่หมายชวนมาพร้อมน้อมวันทา
พิศดูถ้ำรำพึงคะนึงคิด	จะเหมือนกับวิสิศมาหรา
ที่มะดีหวีพาศรีบุษบา	กับกัลยาพี่เลี้ยงไปเสี่ยงเทียน
ถ้าโฉมเอี่ยมเทียมแทบชิวาพี่	ที่ปลั่งศรีทรงสำอางเหมือนนางเขียน
แม้นมาได้จะให้น้องลองเสี่ยงเทียน	ให้ทราบเสี้ยนแสบเหน็บที่เจ็บใจ
จะสมเหมือนหรือจะเคลื่อนคลาสวาสดิ์	จะสมมาดของนางที่ข้างไหน
จะคู่เคียงเพียงพี่หรือมีใคร	มาจงใจรักน้องประคองชม
ถึงตัวไกลใจดิ้นถวิลหวัง	แต่แรกตั้งจากกันวันประถม
นึกเกรงภัยริษยาคิดปรารมภ์	จะลักชมเชยนวลให้นวลมอม
ถ้ามาตรแม้นใจอนงค์ยังคงสัจ	ไม่คิดตัดไมตรีอารีถนอม
ถึงมีฤทธิ์จะมาคิดเข้าแปลงปลอม	ไม่ขอยอมน้องให้ได้ไปชม
คงได้เล่นเหมือนหนึ่งเช่นเรื่องอิเหนา	ที่ตรงเจ้าวนิดาจะมาสม
จะขอสู่กว่าจะสิ้นบิ่นจมคม	ชีวิตจมแผ่นดินจึงสิ้นกัน
ขอเดชะพุทธพงศ์ทรงสิกขา	ปฏิมาปิ่นปักหลักสวรรค์
พระคุณลํ้าภพไตรในสามัญ	โปรดช่วยกันอันตรายให้หายภัย
ถึงมาตรแม้นแสนชายจะหมายชิง	สมรมิ่งอำภาอย่าให้ไหว
ให้พ่ายแพ้ผลสัจกำจัดไกล	เหมือน....(คำไม่ชัดเจน)... ปัฐพีกับวิมาน
แล้วอำลาพากันออกสัญจร	ข้ามสิงขรเขาขาดแวะเข้าศาล
สวดเมตตันแผ่เมตตาไม่ช้านาน	ยกหัตถ์ลาเลยไปธารชำระกาย
พอถึงท่าธารเกษมสำราญจิต	พฤกษาชิดบังแสงพระสุริย์ฉาย
ภาณุมาศผาดส่องไม่ต้องกาย	แสนสบายเย็บฉํ่าริมลำธาร
บ้างหยุดนั่งริมฝั่งกระแสสินธุ์	ดูวารินไหลนองห้องละหาน
บ้างก็พุดุดันขึ้นจากดาน	ดูเชี่ยวพล่านเดือดพลุ่งฟุ้งเป็นฟอง
ที่เป็นชั้นคันคดเหมือนทดไว้	วารีไหลล้นหลามออกตามช่อง
กระทบเพิงผาพังหลั่งลงคลอง	ที่เปนห้องห้วงใสก็ไหลริน
พวกนางในดีใจลงอาบชล	บ้างเที่ยวค้นชะง่อนเก็บก้อนหิน
มาประกอบก่อเล่นเป็นศิขริน	ลางยุพินใจผิดชนิดกัน
เก็บเอาใบพฤกษามากลัดเข้า	ต่างสำเภาลอยเล่นเห็นว่าขัน
ที่ไหนน้ำไหลแรงไปแข่งกัน	ชวนพนันขันต่อหัวร่อเกรียว
บ้างนั่งเป็นคู่คู่แล้วถูหลัง	มือกระทั่งเข้าที่นั่นหันหน้าเหลียว
ร้องว่าแกล้งจู้จี้กระนี้เจียว	แล้วกลับเลี้ยวไล่ฉุดยุดยื้อกัน
เซาเล่นธารสำราญระริกรื่น	ดูแช่มชื่นยียวนแล้วสรวลสันต์
บ้างฉวยผ้าคว้าผิดพัลวัน	ทำเชิงชั้นล่อเล่นให้เห็นงอน
แล้วนั่งลงฝั่งชลาทาขมิ้น	ที่มลทินมีอยู่สู้ถนอม
งามจริตกรีดกรายคล้ายละคร	เหมือนกินรประตูดินบินมาลง
สำอางพักตร์ลักขณาน่าชวนชื่น	ถ้าคนอื่นก็ติดจะคิดหลง
แต่จิตพี่นี้ไม่มีจิตจำนง	ไม่หมายปลงใจรักสักเม็ดงา
ถึงงามหยาดบาดตามาสักแสน	จะขืนแค่นขอสวาทไม่ปรารถนา
แต่ดูอยู่เป็นไรไม่ปลายตา	กลับจะพาให้ระกำช้ำใจคืน
พอตกบ่ายพระพายก็ชายโบก	เกสรโศกหอมฉํ่าซ้ำสะอื้น
เป็นสองโศกสองช้ำสุดกลํ้ากลืน	แล้วรื้อคืนโศกรักหนักอุรา
โศกต้นหล่นช่อต่อลมพัด	จึ่งสลัดพวงพรากจากสาขา
โศกสวาทนี้มาขาดจากกายา	อนิจจาโศกสองนี้ต้องกัน
การะเกดเสาวคนธ์ปนมะลิ	กรรมแล้วซิหวนให้ใจกระสัน
เหมือนแป้งสดบดเจือเชื้ออำพัน	ที่ดวงจันทร์แจ่งหน้าทาปรางทอง
อาทิตย์ล่วงเวหนสนธเยศ	ลงลับเขตบรรพตาท้องฟ้าหมอง
สิ้นรัศมีแพรวพรายหายแสงทอง	วิหคล่องลมกลับมาจับคอน
ก็กลับมาจากท่าธารเกษม	เขาปรีดิ์เปรมแต่ตัวพี่สะท้อนถอน
ถึงที่หยุดทรุดลงกับที่นอน	ประเทืองกรก่ายพักตร์หนักอุรา
เหล่าพวกเพื่อนเข้ามาล้อมอยู่พร้อมพรั่ง	คอยรับสั่งจะดำรัสตรัสให้หา
พอทราบว่าจอมนรินทร์ปิ่นนรา	จะล่วงลากลับยังบัลลังก์ทอง
เขาสั่งจะเสด็จพรุ่งนี้แน่	พูดกันแซ่รีบรัดจัดเข้าของ
พวกช้างพระที่นั่งหลังคาทอง	ผูกสำรองไว้สำหรับตำแหน่งเคย
พอล่วงเข้าราตรีตีสิบเอ็ด	เขาเตรียมเสร็จทั่วหน้าไม่ช้าเฉย
ต่างระรื่นชื่นเริงเชิงเสบย	แต่พี่เลยขึ้นไปไหว้พุทธา
ถึงที่ประดิษฐานลานอาวาส	พระพุทธบาทโลกเชษฐเกตุทิศา
ประทักษิณบรรจบครบสามครา	เข้ามหามรฑปคำรพกาย
อภิวันท์บัญจางคประดิษฐ์	สำรวมจิตจำนงปลงถวาย
ประทีปพวงบุปผามาลาราย	สองเนตรฟายชลคล่ำอำลามา
เหลียวหลังรั้งรอดูมรฑป	เจริญภพแสงแก้วแววเวหา
ดังพิมานอมรเมศมัฆวา	เธอแหวกฟ้าเสียให้ว่างแล้ววางลง
สรวมถวายลายลักษณ์วรบาท	ดูโอภาศเพลินจิตให้พิศวง
เฉลิมภพขมพูดูเยียรยง	หากบรรจงสร้างไว้ให้วัฒนา
จะตั้งหน้าลากลับลับไปแล้ว	ประทีปแก้วส่องสัตว์ให้สุขขา
ไม่เห็นพระองค์เห็บแต่รอยพระบาทา	จะได้มาบังคมอีกนมนาน
จะอาดูรถึงพระทูลกระหม่อมโลก	จะสู้โศกแสนเศร้าเฝ้าสงสาร
ด้วยอาลัยในบาทพระทรงญาณ	แม้นถึงบ้านเสียเมื่อไหร่ใจจะคลาย
เดินเดินแล้วก็หยุดสุดสะท้อน	ไมใคร่จรจากพ้นจนแสงสาย
จนพระหน่อสุรีวงศ์พงศ์นารายณ์	ขึ้นทรงพระที่นั่งพลายดูโสภา
ขึ้นขี่ช้างตามทางเสด็จจร	ทรวงสะท้อนโศกเสียวเหลียวหลังหา
เห็นลิบลิบแลไกลพระบาทา	ดังอุราจะพังลงทั้งเป็น
โอ้ระฆังเคยดังไม่รู้ขาด	เหลืออนาถเสียงสูญยิ่งพูนเข็ญ
ยิ่งฟังก็ยิ่งเงียบยะเยียบเย็น	ยิ่งเขมนก็ยิ่งเหมือนเตือนให้ไกล
ถึงเขาตกยกมือข้างเบื้องขวา	คำนับลาเทพเจ้าเฝ้าไศล
แผ่ผลอนุญาตประสาทไป	เทพไทที่รักษาป่าลำเนา
มารับส่วนกุศลข้าบนแบ่ง	สิ้นทุกแห่งที่อยู่จอมภูเขา
ทั้งนางเทพอนงค์ทรงลำเภา	อย่ามีเศร้าเสวยสุขทุกวิมาน
จะขอลาเทพจรไปก่อนแล้ว	จงผ่องแผ้วพ้นทุกข์สนุกสนาน
ข่วยอวยชัยให้ข้าไปสำราญ	อย่าให้พานภัยยันอันตราย
ก็เลยแถวแนวป่าพนาเวศ	สุริเยศร้อนแรงส่องแสงฉาย
พอล่วงดงตรงมาถึงป่าราย	ตะวันบ่ายถึงท่านาวาพลัน
กำลังร้อนรีบรัดลงวารี	พวกสตรีปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
บ้างกรีดกราดวาดว่ายตะกายกัน	ฝูงกำนัลน้อยน้อยลงลอยคอ
สำราญรื่นชื่นชวนกันเล่นชล	ที่ลางคนแยบคายเอาทรายก่อ
พินิจดูนางในวิไลลออ	บ้างว่ายล้อเล่นปิดตาในวารี
สงสารแต่อกเรียมต้องเกรียมกรม	เกณฑ์ระดมให้ลงล้วนพวกสาวศรี
บรรดาชายนายบ่าวเขายินดี	ที่ลางคนคอมีก็ใช้ตา
แต่ตัวพี่นี้ไม่มีสบายชื่น	ซังตายขืนลงน้ำกระนั้นหนา
พอบ่ายเย็นสุริยนสนธยา	ทุกถ้วนหน้าผาสุกสุดสบาย
ที่แสนชื่นด้วยจะคืนกลับยังบ้าน	ครั้งได้ยินบรรหารให้บาดหมาย
ทุกถ้วนหน้าแต่บรรดาพวกมูลนาย	จะไปไหว้พระฉายให้เตรียมเรือ
พอได้ยินสิ้นสติฉิฉะเคราะห์	ช่างจงเจาะมิได้สิ้นประหลาดเหลือ
พอพระจันทร์ลอยเลื่อนให้เคลื่อนเรือ	ที่อยู่เหนือน้ำให้ออกหน้าไป
เสียงกราวเกรียวบัดเดี่ยวถึงโคกมะนาว	บ้างขานเย่อวรับยาวสนั่นไหว
บ้างก็ร้องดอกสร้อยละห้อยใจ	ลำของใครใครร้องไม่ต้องกัน
สมิงทองร้องรับเรื่องอิเหนา	เมื่อระเด่นเสด็จเข้าสะตาหมัน
ที่ลำทรงส่งบอกปัจจุบัน	ให้เหล่าพวกกิดาหยันนั้นคอยร้อง
ทั้งโทนทับกรับฉิ่งรำมะนา	ทั้งคนทวนถ้วนหน้ามีถึงสอง
แต่ตัวพี่นี้สำหรับคอยรับรอง	พระองค์ข้องคิดขัดแล้วจัดเรียง
พอเรือหน้าปะหาดด้วยน้ำแห้ง	บ้างเสียดแซงซ้อนแทรกออกแซ่เสียง
ที่คนเคยคอคุ้นเข้ามาเคียง	เอามือเลี่ยงลอดคว้าหาของดี
นางเจ้าของร้องว้ายตะกายคว้า	พอพบหน้าทำอางขนางหนี
บ้างหลอนหลอกหยอกหยิกกันซิกซี้	ทุกนารีเริงรื่นชื่นสำราญ
ถึงท่างามงามท่าน่าสนุก	เห็นไฟลุกดวงแดงอยู่ในด่าน
เจ้าภาษีตีฆ้องร้องทัดทาน	เรือราชการหรือบรรทุกสิ่งอันใด
แวะเถิดคะจะค้นของสำคัญ	อย่าดึงดันถือดีไปไม่ได้
จะต้องให้ถึงจับตามแต่ใจ	ถ้าดื้อไปจะได้วุ่นกันเดี๋ยวนี้
ไม่รู้หรือมีตรามาอายัด	ผู้ร้ายซัดคนสำคัญพากันหนี
หนุ่มคะนองร้องล่อขอไปที	ธุระมีอยู่ข้างหน้าจะช้านัก
แต่ดึงดันเถียงกันออกมี่อาว	แล้วขานยาวหมายจะให้รู้จัก
พวกชาวด่านมัวนอนจึ่งคึกคัก	ไม่รู้จักว่ากระไรตกใจกลัว
ผู้แต่งนี้ชื่อจัดพึ่งหัดคิด	ผู้อ่านไม่ขอบจิตอย่ายิ้มหัว
ทั้งถ้อยคำข้องขัดไม่ชัดตัว	ถึงดีชั่วก็อย่าชมอย่าติเอย ๚
คำอธิบาย โคลงลิลิตดั้นตำนานพระพุทธบาท
โคลงลิลิตดั้นตำนานพระพุทธบาท งานพระนิพนธ์ของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ทรงพระนิพนธ์เมื่อพ.ศ. ๒๔๕๖ เพื่อถวายพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว คราวเสด็จพระราชดำเนินไปทรงยกพระจุลมงกุฎเหนือพุ่มข้าวบิณฑ์ ณ ยอดพระมณฑปพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี ดังปรากฏในโคลงปรารภ ดังนี้
๏ ศกสองพันสี่ร้อย	ห้าสิบ หกพ่อ
จอมมนุษย์มกุฎโมฬี	ยกเก้ยยว
ยอดมหามรฑปลลิป	เฉลอมโลก วิไลยแฮ
กลอิศวรเจ้าเอ้ยยว	ปกกถวายอวยถวาย ๚
รูปแบบคำประพันธ์เป็นลิลิตดั้น ประกอบด้วย ร่ายดั้น โคลงดั้นวิวิธมาลี และวสันตดิลกฉันท์ ร่ายดั้นปรากฏตอนด้น กล่าวสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และบรรยายเรื่องบุณโณวาทะสูตร์โดยสังเขป ซึ่งในตอนดังกล่าว กวีแต่งบรรยายตามอรรถกถาบุณโณวาท กวีจะยกคาถาภาษาบาลีขึ้นต้นและแปลเป็นภาษาไทย โดยแต่งเป็นร่าย ดังตัวอย่างเข่น
๏ กตมัส๎มิ ํ ชนปเทวิหริส์สสิ ถิ่นไหนบุณณะใคร่ปอง จกกครองประลองรรรมะวิหาร อยู่สำราญแรมชนม์ สุนาปรันต ชนปเท ข้าพระทสะพลรบบอนุศาสน์ พุทโธวาทสังขิตร์ ต้งงจิตรจะปฏิบัติ จวบมสุอมัตวิมุติชาติ จกกเนานิวาศน์ชนบท นามปรากฏประเทศะปัจจันต์ สุนาปะรันต์รัษฐนคร เออดูก่อนบุณณะภิกษุ หมู่มนุษย์ดุฉกาจฉกรรจ์ ในสุนาปรันต์อเลอโพ้น หยาบช้าโลนกักขฬะจริต จกกไปสถิตถิ่นประทุษฐ์ ส เจ สุนาปรัน์ตกา ปริภาสิส์สัน์ติ เผ่ออฝูงมนุษย์ สุนาปรันต์ อันโมหันต์หินะชาติ จกกบริภาสด่าว่า พิษม์ฤศยา พิษม์โกรธ พาลก่อโทษก่อภัย โดยน้ำใจวิหิงสา จกกออกท่าสถานใด ...
ส่วนโคลงดั้น เป็นคำประพันธ์ที่ใช้ดำเนินเรื่องและพบมากที่สุด ลักษณะเป็นโคลง ๔ ดั้น หรือโคลงดั้นวิวิธมาลี มีฉันทลักษณ์เหมือนโคลง ๔ กล่าวคือ บังคับวรรณยุกต์เอก ๗ โท ๔ นิยมใช้วรรณยุกต์โทซ้อนกัน ๒ แห่งในคำที่ ๔ และ ๕ ของบาทสุดท้าย สัมผัสจะเริ่มจากคำสุดท้ายของบาทแรกส่งสัมผัสไปยังคำที่ ๕ ของบาทที่ ๓ คำสุดท้ายของบาทที่ ๒ ส่งสัมผัสไปยังคำที่ ๕ ของบาทที่ ๔ และคำสุดท้ายของบาทที่ ๔ จะส่งสัมผัสไปที่คำที่ ๕ ของบาทที่ ๒ ในโคลงบทต่อไป ดังนี้
๏ บุณโณวาทสูตร์เอ้อน	อรรถา แถลงเอย
เร่อองประดิษฐ์พุทธบาทบรร	เจอดด้าว
สจจะพันธะภูผา	พิภพภาค สยามฤๅ
โดยสดบบฉบบบเบ้อองน้าว	ขบบเฉลย ๚
๏ สุนาปรันตราษฐ์แคว้น	ธานี น้นนนอ
วานิชะคามแสนเสบย	บ่อนค้า
มหาบุณจุละบุณมี	ทรัพย์รํ่า รวยแฮ
ขึ้นชื่อลือหน้าด้วย	โด่งอุดม ๚
นอกจากนี้ยังปรากฏคำประพันธประเภทฉันท์แทรกเข้ามา ๑ แห่ง คือ คำนมัสการพระพุทธบาท ๕ รอยของโบราณ ด้วยคาถาภาษาบาลีเป็นวสันตดิลกฉันท์ ๑๔ ดังนี้
ยํ นัม์มทายนทิยา	มุลิเนจุตีเร
ยํ สัจ์จพัน์ธคิริเก	สุมนาจลัค์เค
ยํ ตัต์ถโยนกปุเร	มุนิโน จ ปาทํ
ตํ ปาทลัญชนมหํ	สิรสานมามิ
เนื้อหาในโคลงลิลิตดั้นตำนานพระพุทธบาทเล่าเรื่องตำนานพระพุทธบาทจาก บาฬีบุณโณวาทะสูตร์ และ บุณโณวาทสูตร์โบราณ (ตามอรรถกถาลังกา) มีที่มาจาก คัมภีร์ปุณโณวาทสูตร อันเป็นพระสูตรหนึ่งในพระสุตตันตปิฎก และอรรถกถาปุณโณวาทสูตร อันปรากฏในคัมภีร์ปปัญจสูทนีอรรถกถามัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ โดยลำดับอรรถกถาปุณโณวาทสูตรนี้น่าจะมีอิทธิพลต่อคติความเชื่อเรื่องรอยพระพุทธบาทจังหวัดสระบุรีของคนไทยมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา พุทธศาสนิกชนไทยเชื่อว่ารอยพระพุทธบาทสระบุรี คือรอยพระพุทธบาทบนไหล่เขาสัจพันธบรรพตที่กล่าวถึงในอรรถกถาปุณโณวาทสูตร ดังปรากฏข้อความในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาว่า “สมด้วยพระบาลีแล้ว ต้องกับเมีองลังกาบอกเข้ามาว่า กรุงศรีอยุธยามีรอยพระพุทธบาทอยู่เหนือยอดเขาสุวรรณบรรพต”
จากนั้นกล่าวถึงการสร้างกรุงศรีอยุธยา เมื่อครั้งสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ สืบมาถึงรัชกาลสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมจึงได้พบรอยพระพุทธบาทที่สระบุรีเมื่อพ.ศ. ๒๑๔๙ สมเด็จพระเจ้าทรงธรรมทรงอุทิศที่ดินรอบพระพุทธบาทเป็นระยะทางหนึ่งโยชน์ โปรดเกล้าฯ ให้ช่างทำมณฑปสวมรอยพระพุทธบาท สร้างพระอุโบสถพระวิหาร ให้ฝรั่งส่องกล้องตัดถนน เพื่อให้เดินทางจากท่าเจ้าสนุกมายังพระพุทธบาท
เนื้อหาต่อมาบรรยายเหตุการณ์ที่พระมหากษัตริย์ทั้งสมัยกรุงศรีอยุธยา สมัยกรุงธนบุรี และสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ เกือบทุกพระองค์เสด็จพระราชดำเนินมาทรงนมัสการรอยพระพุทธบาท เช่น ในสมัยกรุงศรีอยุธยา สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง (พระรามาธิเบศร์) โปรดเกล้าฯ ให้ตกแต่งธารทองแดงเป็นที่เสด็จประพาส และสร้างพระตำหนักธารเกษมเพื่อใช้เป็นที่ประทับขณะเสด็จประพาสพระพุทธบาท รัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชโปรดเกล้าฯ ให้สร้างถนนตั้งแต่ลพบุรีจนถึงเขาสุวรรณบรรพต และมีการฉลองสมโภชพระพุทธบาท สมัยสมเด็จพระเพทราชา (พระธาดาธิเบศร์) ได้เสด็จประพาสพระพุทธบาท ครั้งนั้นทรงรำขอพระแสงไอยราถวายเป็นพุทธบูชา ต่อมาสมัยสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๘ (พระเจ้าเสือ) โปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนยอดมณฑปสวมครอบรอยพระพุทธบาทเป็นมณฑปห้ายอด และให้มีการสมโภชพระพุทธบาท ๗ วัน ซี่งในการนี้ทรงรำของ้าวเป็นพุทธบูชา ครั้นถึงรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ โปรดเกล้าฯ ให้ประดับกระจกภายในพระมณฑปรอยพระพุทธบาท และรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศโปรดเกล้าฯ ให้แผ่ทองหุ้มยอดพระมณฑป ครั้งนั้นเจ้าฟ้าธรรมธิเบศได้ตามเสด็จและทรงนิพนธ์กาพย์ห่อโคลงไว้ด้วย หลังจากนั้น โคลงดั้นบรรยายถึงในสมัยสมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ว่า พวกจีนสวนพลูพากันไปลอกทองคำที่หุ้มพระมณฑปน้อยไปเสียสิ้น ช่วงนั้นกรุงศรีอยุธยามีศึกสงครามกับพม่า ทำให้ไม่สามารถบูรณปฏิสังขรณ์พระพุทธบาทได้
สมัยกรุงธนบุรี สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ไม่ได้เสด็จประพาสพระพุทธบาทสระบุรี เนื่องจากบ้านเมืองยังมีสงคราม แต่โปรดเกล้าฯ ให้ทำหลังคามุงกระเบื้องกั้นพระพุทธบาทไว้
สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระอนุชาริราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เสด็จขึ้นไปเป็นแม่การยกพระมณฑปพระพุทธบาท ครั้งนั้น กรมพระราชวังบวรฯ มีพระราชศรัทธายิ่ง ทรงอุตสาหะแบกตัวลำยองเครื่องบนตัวหนึ่งเสด็จพระราชดำเนินตั้งแต่ท่าเรือไปจนถึงพระพุทธบาท และทรงปฏิสังขรณ์อารามวัตถุอื่น ๆ ที่ชำรุดทรุดโทรม ต่อมารัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เนื่องจากรัชกาลนี้ไม่ได้เสด็จพระราชดำเนินมาพระพุทธบาทและไม่ได้มีการบูรณปฏิสังขรณ์ใด ๆ จึงไม่ปรากฏรายละเอียดในโคลงลิลิตดั้น ครั้นถึงรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ปรากฏว่ามิได้เสด็จพระราชดำเนินมาที่พระพุทธบาท มีแต่กรมพระราชวังบวรฯ ในรัชกาลที่ ๓ ที่เสด็จพระราชดำเนินมาทรงนมัสการพระพุทธบาทเมื่อครั้งเสด็จกลับจากปราบกบฏเมืองเวียงจันทน์ ทรงพระราชอุทิศเครื่องสูงที่แห่เสด็จในงานพระราชสงครามครั้งนั้นเป็นพุทธบูชา และทรงสร้างพระเจดีย์ตามแบบพระธาตุพนมไว้อีกหนึ่งองค์
ครั้นถึงรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายพระพุทธบาทหลายประการ ทรงปฏิสังขรณ์พระมณฑป พระอุโบสถ พระวิหาร และเสนาสนะที่ชำรุด ได้เสด็จพระราชดำเนินมาทรงนมัสการรอยพระพุทธบาทด้วย ต่อมาในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จพระราชดำเนินไปนมัสการ ๔ ครั้ง โปรดเกล้าฯ ให้บูรณะพระวิหารหลวงและซ่อมผนังข้างในพระมณฑป โดยให้เขียนผนังพระมณฑปเป็นลายทอง และโปรดเกล้าฯ ให้สร้างทางรถไฟสายพระพุทธบาทเมื่อพ.ศ. ๒๔๔๐ ครั้นถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เคยเสด็จพระราชดำเนินมานมัสการรอยพระพุทธบาทตั้งแต่ครั้งทรงดำรงพระยศเป็นสยามมกุฎราชกุมาร ต่อมาเมื่อเสด็จขึ้นครองราชย์แล้ว จึงเสด็จฯ มาทรงประกอบพิธียกยอดพระมณฑปในพ.ศ. ๒๔๕๖
ลิลิตเรื่องนี้ผู้ทรงพระนิพนธ์มีพระวินิจฉัยรอยพระพุทธบาทที่สระบุรีว่า แม้จะมีผู้เห็นว่าตำนานรอยพระพุทธบาทเป็นเพียงนิทาน โดยอ้างว่าพระพุทธเจ้าอยู่ที่อินเดียและไม่เคยเสด็จมาเมืองไทย แต่รอยพระพุทธบาทก็เป็นเจดียสถานสำคัญที่เป็นศูนย์รวมศรัทธาของพุทธศาสนิกชน ความเห็นคัดค้านจึงมีแต่จะทำให้เกิดความขัดแย้งไม่ก่อประโยชน์ใด ๆ ในขณะที่ความเลื่อมใสศรัทธาในรอยพระพุทธบาทจะพาจิตน้อมสู่ธรรมะ น้อมนำให้ปฏิบัติตนตามคำสอนของพระพุทธเจ้าและเป็นพุทธศาสนิกชนที่ดีต่อไป
กวีได้ทรงพระนิพนธ์โคลงนักษัตระฤกษ์ กล่าวถึงช่วงเดือนที่ผู้คนนิยมมานมัสการรอยพระพุทธบาท ชี่งแต่ละปีจะมี ๓ เดือน ได้แก่ งานเทศกาลนมัสการรอยพระพุทธบาทเดือน ๓ สำหรับคนไทย คนมอญนิยมมานมัสการในเดือน ๔ และคนญวนนิยมมานมัสการในเดือน ๖ นอกจากนี้ กวีได้กล่าวถึงสถานที่สำคัญต่าง ๆ บริเวณรอบพระพุทธบาท การละเล่นในงานสมโภช การเทศน์มหาชาติ ประเพณีการทำบุญนมัสการรอยพระพุทธบาท และสิ่งของที่ชาวบ้านนำมาค้าขาย ตอนท้ายได้ทรงพระนิพนธ์โคลงยอพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ขอให้โรคภัยและอริราชศัตรูเลื่อมสูญไป และถวายพระพรให้ทรงพระเกษมสำราญ
โคลงลิลิตดั้นตำนานพระพุทธบาทเป็นวรรณคดีที่รวบรวม ตำนานเกี่ยวกับพระพุทธบาทสระบุรีไว้อย่างครบถ้วน โดยกล่าวถึงเหตุการณ์สำคัญในแต่ละรัชกาลอย่างเป็นลำดับ และสอดแทรกประเพณีนิยมเรื่องการทำบุญนมัสการรอยพระพุทธบาทของคนไทย ร้อยเรียงด้วยคำประพันธ์ประเภทลิลิตดั้นและใช้อักขรวิธีที่เป็นลักษณะเฉพาะของกวี จึงนับว่าเป็นวรรณคดีที่มีคุณค่าเรื่องหนึ่ง
โคลงลิลิตดั้นตำนานพระพุทธบาท
สรรเสริญพระเกียรติ (ร่ายดั้น)
๏ ศรีสวัสดิ์รัษฐะสเรองรุ่ง กรุงอมระรัตนะโกสินทร์ ปางปิ่นปิยะอยุทธ์ พระมงกุฎเกล้า เจ้าอยู่หววเถลองรัช ฉัตถมะกษัตริย์จักรีวงศ์ องศ์อัจฉริยะยุพะราช อุภโตสุชาติเฉลอมบุญ พหุลยะบาระมี ปฐมเจดีย์ปาฏิหาร สร้านรังษเยาวภาส เตชสุรำนาจสงงหรณ์ พระแสงศรกระบี่ธุช ครุฑพ่าห์คชาเสวตร์ กละเทเวศวร์อวยถวาย พระยอดชาย เฉอดมนุษย์ มหาวชิราวุธองศ์เอก ราชาภิเษกศวรรเยศร์ ขตติยะวิเทศอเนกชาติ อาเศยยรพาทสมาคม อุดมพิทยะปรีชา สามารถสาระคุณพิพิธ กวีกิจโบราณะคดี ยุทธวิธีรัษฐบาล แกล้วโวหารหิโตวาท ถ่องพุทธศาสตร์สรบสรรพ์ ราชกรญญสรบสิ่ง ยิ่งยุติธรรม์จรญญา ก่องกรุณาปรากฏ ถเกองกิติมะยศศักดิ์สิทธิ์ สุขุมะราชะกิตยาทร มหานครสมบูรณ์ พร้อม มูลมหะทวยหาร ขตติยประยูรขนานนอบบาท เสนามาตย์ราชะเสวก ดิลกมหัคฆศฤงฆาร พิทโยประการไพจิตร์ พนิชะกษิกิตย์พฑฒนา ศึกษาแพร่ฉาว ชาติต่างด้าวต่างดึ่ง พึ่งโพธิสมภารอธึก สงบศึกสงบเข็ญ ตึกรามเด่นรษฐยา มหุศวกิฬาบรรลือโสตถิ์ ปราโมทย์สโมสร ทางสัญจรคลาคล่ำ บกน้ำส่ำสดวกจิตร์ ทรัพยชีวิตอุประถัมภ์ ศาลยุติธรรมกองตระเวน เจนประนุทภัยะพิพาท ปลุกชีวาตม์ไพร่ฟ้า หาพิชาหาส่ำสิน หาชอบชินฉลวยกุศล ประดลนิทสสนะประโยชน์ ประเทอองมาโนชประเทอองศักดิ์ เจอดพุทธจกกเจยระนารถ เจอดเอกราชเจยระเนา เจอดสยามะเผ่า เจยระพันธุ์บรรเทองสุข นฤทุกข์ทุกภาคเพ้อง เดชพระปกเกล้าเว้องปเถวนทร์ แลนา ๚
ปรารภ
(โคลงดั้น)
๏ กรมหมื่นนราธิปข้า	บาทบงสุ์
สมเด็จปรเมนทร์มง	กุฎเกล้า
เสาะสิ่งมิ่งมโนจง	จิตร์เทอด ถวายเอย
ปางเสด็จแดนนี้เฝ้า	ใฝ่ตรอง ๚
๏ ถวายใดไหนจกกต้อง	พระกมล
สมจิตร์มุ่งจิตร์สนอง	บาทไท้
ลิลิตดน้นยกกผนนนิพนธ์	เพยยรผูก เถอดฤๅ
คงแปลกคงเปล้อองให้	จืดหาย ๚
๏ ปางประพาศพุทธบาทเต้ยยม	ตำนาน ใดรา
ไป่เหมาะไป่เหมือนถวาย	เรอ่องต้น
พุทธบาทแต่โบราณ	จวบปจจุ บนนแฮ
ตามสืบคืบค้นด้น	รดบบสนอง ๚
๏ สำนวนตามสนดดพล้งง	แพลงไฉน ก็ดี
แต่งก็แต่งเต็มตรอง	กล่นนถ้อย
ขอพระกรุณาอภัย	พิริยภกก ดีเทอญ
ประสาหู่รู้น้อยด้อย	ด่วนผจง ๚
คำนมัศการพระพุทธบาท ๕ รอยของโบราณ (วสันตดิลกฉันท์ ๑๔)
๏ ยํ นัม์มทายนทิยา	มุลิเนจุตีเร
ยํ สัจ์จพัน์ธคิริเก	สุมนาจลัค์เค
ยํ ตัต์ถโยนกปุเร	มุนิโน จปาทํ
ตํ ปาทลัญชนมหํ	สิรสานมามิ
(อิกนัยะหนึ่ง)
๏ (๑) สุวัณ์ณมาลิเก	(๒) สุวัณ์ณปัพ์พเต
(๓) สุมนกูเฏ	(๔) โยนกปูเร
(๕) นัม์มทายนทิยา	ปัญจะปาทวรํฐานํ
อหํ วัน์ทามิ ทูรโต ๚
พระพุทธบาท ๕ รอย (โคลงดั้น)
๏ รอยบาทโลกนารถเจ้า	ประดิษฐาน
สรวมสวัสดิ์นมสสการคง	คู่หล้า
ปรากฏพจนาจาริย์	เดอมกล่าว ไว้แฮ
องค์ละแห่งถ้วนห้า	แห่งเสถยยร ๚
๏ หนึ่งยอดบรรพตเวอ้ง	สุวรรณมา ลีแฮ
นมมะทานทีเฉนยยน	หาดกว้าง
สจจะพันธ์คิริมาศมหา	ปรันตเทศ ไทยฤๅ
โยนกทุระด้าวอ้าง	เอกองค์ ๚
๏ โยนกเมอองกรีกแจ้ง	ปจจุบนน นี้นา
ก่อนว่าเมอองมลาวขง	เขตร์กว้าง
เวภารบรรพตาลัญ	ชนะสถิตย์ เถลองแฮ
เรยยกโขดทางรุ้งข้าง	อุดรสถาน ๚
๏ ยอดเขาสุมนกูฎเบอ้อง	สิงหฬ หนึ่งแฮ
เดชพุทธปาฏิหารทรง	เหยยยบไว้
เพอ่อประโยชน์โปรดปะระชน	เฉลอมศรัท ธานา
อนาคตชดให้ได้	สักการ ๚
๏ แม้พระจะสถิตย์ต้งง	อินเดยย ก็ดี
บูชิตอนุสิษฎ์สถาน	ถิ่นใกล้
อุทิศใจก็ใช่เสยย	กุศลเจต ไฉนเลย
โหมศรัทธากล้าให้	เห่อมธรรม์ ๚
บุณโณวาทสูตร์โบราณ (ตามอรรถกถาลังกา) (โคลงดั้น)
๏ บุณโณวาทสูตร์เอ้อน	อรรถา แถลงเอย
เร่อองประดิษฐพุทธบาทบรร	เจอดด้าว
สจจะพันธะภูผา	พิภพภาค สยามฤๅ
โดยสดบบฉบบบเบ้อองน้าว	ขบบเฉลย ๚
๏ สุนาปรันตราษฐ์แคว้น	ธานี น้นนนอ
วานิชะคามแสนสเบย	บ่อนค้า
มหาบุณจุละบุณมี	ทรัพย์รํ่า รวยแฮ
ขึ้นชื่อลือหน้าด้วย	โด่งอุดม ๚
๏ พี่น้องสองพ่อค้า	ชวนสหาย
พรรคพวกพานิชนิยม	เช่ออถ้อย
จดดเกวยยนจดดของขาย	พร้อมสรรพ
จึ่งฃบบเกวยยนห้าร้อย	รีบจร ๚
๏ หมายมุ่งกรุงใหญ่เว้อง	สาวัต ถีแฮ
ผ่อนพกกมรรคะแรมรอน	เร่ออยเต้า
จวบถึงร่วมยามอัษ	ะฎงคต แล้วรา
ปลงรถงดไว้เช้า	จกกขาย ๚
๏ ยลชาวนคเรศร์เล้ออย	รัษฐยา หลามแล
หลายหลากมากมายแสน	ส่ำซ้อง
ถือเทยยนธูปบุบผา	พจงเชอด เชอญแฮ
บุณพี่อยากรู้ร้อง	เรยยกถาม ๚
๏ เขาบอกเขาจกกเฝ้า	พระสรร เพขญ์พ่อ
ณเชตุวนาราม	แหล่งใก้ล
เพื่อสดบบพระสจจธรรม์	แถลงบาป บุญแฮ
อยากใคร่ฟงงท้งงได้	สรบองค์ ๚
๏ มหาบุญตามเพ่ออนบ้าน	ไปถึง
โศมนสสนมสสการจง	จิตร์เก้ออ
สดบบธรรมและคำนึง	มโนชอบ เฉลยยวแฮ
คบกลบบกลบบเอ้ออเฟ้ออ	ฝ่าทูล ๚
๏ อาราธบรมบาทเจ้า	จอมสงฆ์
เสด็จรับบิณฑบาตร์บุกูล	พ่อค้า
เห็นพุทธดุษณีทรง	รับนิ มนต์แฮ
รีบกลบบเตรยยมให้ข้า	จดดสเบยยง ๚
๏ รุ่งเช้าพุทธเจ้าเสด็จ	มาดล
ถวายโพชนาหารผเดยยง	แด่ไท้
อวยอรรถภตตมงคล	ควรชื่น ชมแฮ
ยิ่งสดบบยิ่งปลื้มให้	ศรัทธา ๚
๏ เรียกนายโกฐาศน์ท้งง	สองตน มารา
มอบสรรพทรัพยะโภคา	แก่น้อง
ตามเสด็จสู่เชตุพน	ขอบรรพ ชาแฮ
เปนภิกษุสิ้นข้อง	ขุ่นกศัลย์ ๚
๏ เรยยนกรรมฐานถ่องแจ้ง	จริยะวตต แล้วรา
ลากลบบกรุงสุนาปรันต์	แหล่งบ้าน
อาไศรย์ที่สงดดดดด	แดเพ่ง นิพานพ่อ
ทุกครู่ฤๅรู้คร้าน	ครุ่นเพยยร ๚
๏ จุละบุณปฏิบตติเบ้ออง	บิณฑบาตร์
เชอญสู่พนิชะคามเวยยน	ทุกเช้า
ปัจจัยสิงใดขาด	ประเคนส่ง เสมอแฮ
เอาธุระพี่เจ้าแม้น	บิดร ๚
๏ มหาบุณเดอมอยู่ถํ้า	หรรถบรร พตพี่
หน่ายสุโนคหนวกหูสลอน	ร่ายร้อง
สู่สมุทร์คิริเขตร์ขันธ์	ฝ่งงน่าน น้ำแฮ
หน่ายลลอกอึงอื้อก้อง	กะทบผา ๚
๏ พกกมะกุลสีขเรศร์ซ้ำ	รำคาน
ฝูงนกฝูงกากวน	โสตร์แส้ร
ปางจวนพรรษะกาลเนา	มะกุละ คามแฮ
พอพกกฝนแม้แล้ง	จกกลา ๚
๏ ผองพานิชคิดค้า	สำเภา
แล่นออกนอกอ่าวมหา	สมุทร์กว้าง
จุละบุณสุดขดดเขา	สามัค คีแฮ
หวลตรึกนึกอ้างว้าง	เหว่ใจ ๚
๏ ลาพี่วอนพี่ป้อง	ผองภยา
ขอพึ่งรัตนตรัยปก	เกษคุ้ม
ได้ฤกษ์เบอกเภตรา	จากอ่าว นครแฮ
ลอยสมุทร์หยุดไกล้ชงุ้ม	เกาะโต ๚
๏ พ่อค้าต่างขึ้นเท่ยยว	บนเกาะ น้นน นา
พบป่าจันทน์แดงอโข	เฃ่อองต้น
มีค่าลาภมาเหมาะ	ต่างตดด จันทน์แฮ
บรรทุกรวางแปล้ล้น	แล่นคืน ๚
๏ ปีสาจหยิ่งสิงทวีปแค้น	พานิช
เหตุบเส้นสรวงฃืน	โค่นไม้
ผาดแผลงมหิทธิฤทธิ์ฤทธิ์	อสุเรศร์ น้นนนอ
เกอดพยุดุดุ้งใกล้	อบบปาง ๚
๏ พ่อค้าหน้าตื่นไหว้	เทวัญ
เห็นพระโฉมฉ่องนภางค์	พ่วนฟ้า
บนบวงจกกสรวงสรรพ์	วรามิส ถวายแฮ
แต่จุละบุณต้งงหน้า	นมสสการ ๚
๏ คนึงถึงเถรพี่คุ้ม	ภยันตราย รอดเทอญ
เห็นกระหนกกอสุรศักดิ์หาญ	ห่อนคร้าม
เพ่ออนพนิชวุ่นเวยวาย	หวาดตื่น ไฉนฤๅ
ยึดพระสุดด้ามห้าม	อย่ากลัว ๚
๏ มหาบุณบงเหตุน้อง	ดบบขนน แขยงรา
เข้าสู่สมาบตติสลัว	ลิ่วฟ้า
เหาะลอยคัคณานต์บรร	เทาประทุษฐ์ ทเลแฮ
ลมคลื่นรื่นหล้าด้วย	เดชฌาน ๚
๏ อสุระปีสาจต่างปลาตลี้	เหลออทนง
พานิชเทอดสโมธาน	ท่วมเกล้า
มหาบุณเหาะกลับมง	คละนิวาศน์
เรือพวกพ่อค้าเข้า	เขตร์เถอง ๚
๏ ต่างเล่ารอดม้วยกะ	บุตร์ภรร ยาแฮ
โศมมนสสนมสสการถเกอง	เกยยรติก้อง
จันทน์แดงแจกแบ่งปนน	เป็นส่วน แล้วแฮ
ถวายภาคสงฆเจ้าซ้อง	สดุดี ๚
๏ พร้อมกนนบรรลุแคว้น	เถรสถิตย์
ฟุบหมอบมอบชีวี	มอบเหย้า
ขอพึ่งพุทธบรรพชิต	เฉกทาษ ถวายเฮย
นึกว่าพระเจ้าแท้	ทุกตน ๚
๏ มหาบุณ บ รบบไม้	จันทน์ถวาย
ประกาศพุทธคุณานุสนธิ์	สืบสร้าง
ควรปลูกจันทน์ ะกุฎหมาย	พุทธสัก การเทอญ
ผลจกกเลอศลํ้ามล้าง	ทุกข์ภัย ๚
๏ พานิชะคามไม่แจ้ง	สกกคน เดยยวพ่อ
ข่าวพุทธุปปะบตติใน	โลกนี้
จึ่งปลูกรัตะจันทน์มณ	ฑปใหญ่ โตแฮ
ตามพระเถระเจ้าชี้	ช่องบุญ ๚
๏ สมเด็จสมพุทธเจ้า	จอมธรรม์
แผ่พุทธการุญะคุณ	ท่ววหล้า
เปล่งพระฉัพพรรณะรัง	ษโยภาส มานา
พานิชเห็นถ้วนหน้า	นมสสการ ๚
๏ บดดงารมรฑปแล้ว	สมคิด
ชินะบุตร์เข้าจตุตถฌาน	เหาะคว้าง
สู่สาวัตถีสถิตย์	พุทธเชตุ วันแฮ
เชอญเสด็จโปรดแคว้นข้าง	พนิชคาม ๚
๏ สมเดจชินะราชให้	พระอา นนท์เอย
ประกาศสาวกตาม	ท่านคล้อย
รับบิณฑบาตร์บ่อนทุรา	ทววประเทศ โพ้นพ่อ
หย่อนหนึ่งถึงห้าร้อย	ประมวญ ๚
๏ ร้อนอาศน์อมระราชด้วย	เดชพุทธ คุณพี่
ตรสสประสิทธิ์วิศณุกรรมชวน	เทพะเจ้า
บูชิตนฤมิตร์บุษ	ะบกทิพย์ ถวายแฮ
เตรยยมเสด็จแต่เช้าหน้า	เชตุพน ๚
๏ จอมสงฆ์สาวกขึ้น	ทิพะยาน ยอดแฮ
ละลิ่วดิลกนพะดลถกล	เกรยยติแพร้ว
ลุสุวรรณะบรรพตาสถาน	นกกสิทธิ์
นามสจจะพันธ์นั้นแล้ว	หยุดลอย ๚
๏ บริพพาชกนั้นบ่ม	บาระมินทร์ มากรา
สดบบพุทโธวาทพลอย	ร่วมรู้
ทูลขอบรรพชาชิน	ะศรีโปรด ประทานแฮ
ขึ้นบุษบกถ้วนผู้	เจอดจร ๚
๏ ลุพนิชะคามพระเข้า	กุฎาคาร จันทน์แฮ
สํ่าพนิชสโมสรถวาย	เคร่อองเล้ยยง
โมทนาภตตะมหาทาน	ถนองศรัท ธาเฮย
แรมรบบกล่อมเกล้ยยงถ้วน	เจ็ดวัน ๚
๏ พุฒเพ็ญมาฆะมาศไท้	ธรรมะสูร
จกกประวาศวนาสัณฑ์	น่นนไซร้
จึ่งพระสจจะพันธ์ทูล	อาราธ ะนานา
ประดิษฐ์บาทพระไว้ไหว้	ต่างองค์ ๚
๏ เขาสุวรรณะบรรพตน้นน	สูงนกก
โยชน์หนึ่งถึงเมฆวง	แหวกฟ้า
พระแผลงพุทธฤทธิ์ประจักษ์	ตาโลก แลแฮ
เหยยยบบาทขวาให้ล้า	ตํ่าลง ๚
๏ มอบมหาบุณอีกทั้ง	สจจะพันธ์ พระเอย
อุภัยภิกษวารหันต์สงฆ์	ศิษย์ไท้
โปรดสัตว์รัษฐะสุนาปรันต์	เลอมรรค ผลแฮ
สมประสาทบาทไว้ไหว้	สืบมา ๚
๏ บุณโณวาทสูตร์นี้	ตำนาน
ลิ้นพวกชาวลงกา	กล่าวป้นน
แต่งตามลักษณะโวหาร	เห็นรบอบ
ความคิดคนคร้งงน้นน	ชอบไฉน ๚
ตัวบาฬีบุณโณวาทะสูตร์
(ในมัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ ฉบับพิมพ์หน้า ๔๓๗)
(ร่ายดั้น)
๏ เอวัม์เมสุตํ ดังอาตมะได้สดบบมา ปางพระภควาพุทธเจ้า เสด็จเนาเชตุวนาวาศ อนนอนาถบิณฑิกสถาปนา เปนพุทธบูชาอำนวยถวาย ภายในนคระสาวถี อถโขอายัส๎มาปุณ์โณ เบ้อองน้นนมีวุฒิภิกษุ ชนมายุอย่างเถ้า พระเปนเจ้าบุณณะนาม ใค่รคืนคามสกะขันธ์ ยามสายัณห์ยอศรี เยี่ยมสู่ที่ใฝ่เฝ้า พระพุทธเจ้าจอมธรรม์ อภิวาเทต๎วา ถวายอภิวันท์โลกะนารถ น่งงณอาศน์สมองค์ จำนงจิตร์เคียมคอย ใคร่แถลงถ้อยธิรายาจ คร้นนโอกาศถ่นนถึง จึงกราบทูลพระกรุณา สาธุมํภัน์เต ภควา ข้าแต่พระทรงประภาคผู้เจรอญ ขออญญเชอญชิโนวาท พุทธานุศาสร์ย่อๆ พอข้าพุทธเจ้าทรงจำ อุประถัมภ์ทุพลอาตม์ อันอประมาทมาโนช เพ่ออประ โยชน์สงบรงบบ ดบบเกลศกระวนวิมุติ มโนบริสุทธิ์สมชีพ ไร้เคร่อองบีบเบยยนใจ ตํสุณาหิสาธุกํ เออกระน้นนไซ้รบุณณะ เถอดเราจะสำแดงธรรม จงจิตร์จำโดยชอบ ประกอบสกกจจะสวณา เอวัม์ภัน์เต พระพุทธเจ้าข้าผู้เป็นเจ้า นอบเกล้ารบบพุทธพจน์ จึ่งพระสุคตเอ้ออนโอษฐ์ โปรดมหลลกะสาวกเจ้า หรรถพนมก้มเกล้าเฝ้า ไฝ่ฟงง ธรรมแล ๚
(โคลงดั้น)
๏ ดูก่อนบุณณะรู้	ธรรมดา สภาพเทอญ
ปางรูปต้องตาฝงง	เฝ่ออนได้
ปลื้มใจไคร่ปราถนา	บียะรูป น้นนนอ
กรุ่นตรึกฮึกยอมให้	เห่อหา ๚
๏ แม้ใครไฝ่เพลอดด้วย	ดวงลวง น้นนรา
ชอบเสพยิ่งเสพพา	เสพเพ้อ
เกอดสร่ายเกอดกระหายหวง	เหอมชีพ เชวงแฮ
เกอดทุกข์ฉุกช้ำเท้อ	เพราะสวาย ๚
๏ เสมออนเสยยงกบบโสตร์ท้งง	กลิ่นกบบ จมูกฤๅ
สิ่งถูกกบบกายรส	กบบลิ้น
สิ่งตรึกกบบใจกระชบบ	เช่นรูป ฉน้นนแล
ถือผิดคิดพลํ้าสิ้น	ทุกข์ไฉน ๚
๏ ภิกษุใดรูปต้อง	ตางาม ก็ดี
น่ารกกน่าพึงใจ	น่าปลื้ม
ไป่รื่นไป่ตื่นตาม	ไป่เสพ สมเลย
ทราบสิ่งจริงคล้ายยื้ม	ยั่วตา หลอนตา ๚
๏ ปราถนาซาเส่ออมสิ้น	ทเยอยำ
หมดอยากหมดทุกข์พา	ผ่องแผ้ว
ถึงเสยยงรสะกลิ่นสัม	ผสสอีก ธรรมฤๅ
ไป่ล่อใจให้แต้ว	ติดหมอง ๚
๏ คำของตถาคตส้นน	สมสอน ฉนี้นอ
จำประพฤดิยึดอุทาหรณ์	อย่าเว้น
จกกสุขนฤทุกข์ถอน	ทรเร่า เรองแฮ
ปรารภขบเขม้นเค้น	ฃ่มภัยกษัยภัยเถอดรา ๚
(ร่ายดั้น)
๏ กตมัส๎มิํชนปเทวิหริส์สสิ ถิ่นไหนปุณณะใคร่ปอง จกกครองประลองธรรมะวิหาร อยู่สำราญแรมชนม์ สุนาปรัน์ตชนปเท ข้าพระทสะพลรบบอนุศาสน์ พุทโธวาทสังขิตร์ ต้งงจิตร์จะปฏิบัติ จวบมลุอมัตวิมุติชาติ จกกเนานิวาศน์ชนบท นามปรากฎประเทศะปัจจันต์ สุนาปะรันต์รัษฐนคร เออดูก่อนบุณณะภิกษุ หมู่มนุษย์ดุฉกาจฉกรรจ์ ในสุนาปรันต์อเลอโพ้น หยาบช้าโลนกักขละจริต จกกไปสถิตย์ถิ่นประทุษฐ์ ส เจ สุนาปรัน์ตกา ปริภาสิส์สัน์ติ เผ่ออฝูงมนุษย์สุนาปรันต์ อับโมหันต์หินะชาติ จกกบริภาสด่าว่า พิษม์ฤศยาพิษม์โกรธ พาลก่อโทษก่อภัย โดยน้ำใจวิหิงสา จกกออกท่าสถานใด ภัน์เตภควา ข้าแต่ไท้จอมธรรม์ ผิวะชาวสุนาปรันต์กล่าวหยาบ ถึงจ้วงจาบคุมแค้น ฃ้าบาทแม่นมโนชอบ จกกตอบเมตตาเฉลย ว่าภัท์ทกาพ่อเอ้ยผู้เจริญ เชอญประพฤดิฉนนท์สัตปุรุษ เฉลอมชาติมนุษย์วิสุทธิศักดิ์ มิควรจกกประหารฃ้า ด้วยวาจาผรุสะเพลอน จงเจรอญทุก ๆ ท่าน ปาณินา เผ่ออเขาผจารล่อยลม แล้วจะฃ่มจิตร์ไฉน ฃ้าบาทไม่โกรธตอบ จกกแถลงรบอบดงงกี้ ท้งงจกกชี้จกกอ้าง มิให้ขว้างให้ปา อยากด่า ๆ ตามใจ เผ่ออเขาไม่ตามคำ เลฑ์ฑุนา ขว้างปาซ้ำเสมอยุ ฃ้าบาทจุใจยอม ประนีประนอมห้ามทุบตี ทัณ์เฑน เผ่ออเขาราวีอาละวาด ลงทัณ์ฑะฆาฎบุณณะ เออก็จะคิดไฉน ยอมตามใจตามเป็น ถึงยากเข็ญถึงพินาศ ฃ้าพระบาทมิโกรธตอบ จกกเฉลยชอบเฉกก่อน พูดว่าวอนอ่อนโยน มิให้โผนเง้ออดาบ สัต์เถน เผ่ออมิกลัวบาบกลัวอาย เขาจะทำร้ายฟันฟาด ฃ้าบาทเอาดีต่อ ส่อเมตตาจิตร์ตอบ โดยรบอบหนหลงง ห้ามผึงผงงทุจริต ผลาญชีวิตด้วยดาบ คมแปลาบปลาบฟนนฟอน ติณ๎หสัต์เถน ดูก่อนบุณณะภิกษุ เผ่ออเขามุมิรอ ขอแต่ฆ่าให้ม้วย ด้วยดาบคมสมทมิฬ จกกแปรรบิลไฉนเล่า ศิษย์พระพุทธเจ้าจกกเฉย ไมละเลยภาวะนา ว่าแม้ถึงสาวกะสงฆ์ ย่อมมีองค์ที่ม้วย ด้วยคมหอกคมดาบ เหตุวิบากบาปบวนทนน ปัจจัยผนนนำพา ตามธรรมดาเกอดแล้ว ย่อมไม่แคล้วคราดบบ จกกขอรงบบเวราคติ ดำริห์บำรุงใจ ให้สุกไสบริสุทธิ์ สมเปนพุทธสาวก เลอศดิลกสมณะคุณ สาธุ ๆ บุณณะภิกษุ แม้ด้าวดุปานไฉน ย่อมมีไชยเชองฉลาด สามารถทรมานจิตร์ ชนะสาระพิศทว่วพิภพ เสร็จปรารภวโรวาท ประทานโอกาศให้ลา ศิษย์ภควาระรื่นธรรม์ ปทัก์ขิณํกต๎วา ถวายอภิวันท์ประทักษิณ แผ้วมลทินกุฏีเนา ปัต์ตจีวรมาทาย ถือเอาบาตร์จีวร บทจรจากสาวถี สู่ธานีสุนาปรันต์ เนาคามะขันธ์สกะรัษฐ์ ในปฐมะพรรษะกาลอุโฆษ โปรดอุบาสกอุบาสิกา เพสละห้าห้าร้อยประมาณ เทอดสโมธานนบบคือ บรรลือธีระเกยยรติคุณ บำเพ็ญบุญบ่เบอ่อ เช่ออถ้อยเช่ออธรรมะ ประพฤติยึดพระตรัยสรณาคม สมพระบุณณะเถรมุ่งบาก เบ้อองอปะระภาคอนุสมยย อายุขัยมลุเวล พระบุณณะเถรปรินิพพาน เกรอกกิดาการเออกอึง ถึงสาวถีนคร ภิกษุสโมสรเฝ้าบาท พระสยมภูวนารถทูลถาม บุณณะนามกุละบุตร์ ผนวชในพุทธะบวรศาสน์ รบบวโรวาทประสิทธิ์ พุทธสังขิตระวาที บัดนี้มรณะวิโยค ดลปะระโลกอเลอใด ปัณ์ฑิโต ปุณ์โณ บุณณะไซร้ศุภะจริต เป็นบัณฑิตย์ปฏิบัติ ธรรมานุวตตะมาโนช ท้งงนิระโทษนิระรัติ ย่อมลุปจจฉิมะสถาน ปรินิพพานสุดสูญ สดบบพระบัณฑูรพุทธเจ้า สาวกะสงฆ์น้อมเกล้า ดุษดี เลอศแล ๚
(โคลงดั้น)
๏ บุณโณวาทสูตร์เน้ออ	บาฬี ฉนี้นอ
เร่อองประดิษฐ์พุทธบาทสถาน	เงยยบถ้อย
ตามพหรรถ์อรรถะกถาฎี	กาต่อ เตอมแฮ
ตามเหตุเลศคล้อยฃ้อ	คิดไฉน ๚
๏ สุนาปรันต์ปจันตเทศนี้	ต่างเห็น
ไทยก็ว่ากรุงไทย	ถิ่นน้นน
พม่าว่าถิ่นพม่าเป็น	ปรันตเทศ เถยยงแฮ
ต่างอยู่บูรพ์เบอ้องข้นน	โขตไผท ๚
ตำนานไทยเหนือโบราณ (เรื่องกรุงเก่า) (โคลงดั้น)
๏ พญาอภัยทศะราชสร้าง	เสนา นครแฮ
ทรงราชย์สืบวงศ์ไทย	เทอดด้าว
ภายหลงงพืชพญากา	ลราชผ่าน พิภพพ่อ
พญาอู่ทองท้าวได้	ผลดดวงศ์ ๚
๏ ศรีธรรมตรัยบีฎกเจ้า	เชยยงแสน
แผ่พระราชสุริยพงศ์	ผ่านไต้
ไกรสระราชเฉลอมแดน	เฉลยยงด่าน อุดรแฮ
เอารสโปรดให้สร้าง	นพนคร ๚
๏ ดวงไกรกฤษราชร้งง	เสนา นครแฮ
สืบกษัตริย์รัษฐะถาวร	จวบร้าง
พญามหาพุทธสาคร	ขตติยชาติ เฉลอมแฮ
พงศ์พระร่วงเจ้าช้าง	เฉอดไทย ๚
๏ รงงสฤษดิ์บุระรัษฐ์อ้าง	อโยชฌิยา
ริมเกาะหนองโสนไพ	โรจฟื้น
โคดมบรมะนรา	ธิราชสืบ สกูลเอย
เผยอศักดิ์หลกกด้าวชื้น	เชอดกรุง ๚
๏ โคตระบองครองภพสิ้น	สุดวงศ์ น้นนนา
พญาแกรกบุญญะวันต์ปรุง	เปล่ยยนเชื้อ
จันทโชติราชบุตร์ทรง	ราชย์ลพ บุรีแฮ
จึ่งอโยชณิยาเรื้อซ้ำ	เศอกภุกาม ๚
๏ อโนรธามังฉ่อเจ้า	พม่าเตลง โพ้นพ่อ
อภิเษกกษัตรีย์สยาม	แยกเชื้อ
เกอดพระนเรศวร์ข่มเหง	โหมพิฆาฎ นครแฮ
เสยยอยุชฌิย์สุดสู้เกื้อ	ศักดิ์สกูลสยามสกูล ๚
๏ สุนาปรันต์พุทธบาทก้อง	เกยยรติคุณ ขจรแฮ
เสยยชาติเสยยนครสูญ	สุดค้น
บ่อเกอดศุภะกุศลบุญ	บำราศ แล้วรา
เป็นจบฉบบต้นคร้งง	เก่ามี ๚
พงศาวดารครั้ง กรุงเทพ ทวาราวดี ศรีอยุทธยา
๏ รามาธิบดิราชต้งง	ศรีอยุท ธยาเอย
กรุงเทพทวาราวดี	เด่อองฟื้น
สืบวงศ์สืบรัษฐอุด	ดมประเทศ ไทยแฮ
ฟื้นภพฤๅฟื้นลื้น	วลัญชนางค์ ๚
๏ ตราบรชชะกาลพระเจ้า	ทรงธรรม
ทรงพระปรีชาทาง	ปราชญ์ถ้วน
คัมภีร์ปริยตติชำ	นิพุท ธสูตร์พ่อ
ผดุงศาสน์ผดุงด้าวล้วน	สวัสดี ๚
๏ สงฆ์สยามตามสู่ด้าว	สิงหฬ ทวีปแฮ
เผ่ออพบพุทธบาทมี	ใคร่ไหว้
ทราบรหรรถขตติยานุสนธิ์	แสดงข่าว
พุทธบาทพระเจ้าให้	ทราบสรรพ์ ๚
๏ ในสยามมหาประเทศนี้	มีพุท ธบาทพ่อ
อยู่ยอดสุวรรณะบรร	พตโพ้น
อุดระภาคพระนครอยุท	ธยาป่า ปรันต์แฮ
อรรถบ่งคงแคว้นโน้น	แน่เนา ๚
๏ ท้าวมีราชสาสน์แจ้ง	วาจก เจรอญเฮย
ตามพระคัมภีร์เลา	เร่อองรู้
บุณโณวาทปกิรณก	นิเทศร่วม หลายแฮ
ถวายพระเป็นเจ้าผู้	ผ่านสยามกรุงสยาม ๚
๏ บรมะตรัยโลกนารถผู้	ทรงธรรม
มีราชะโองการถาม	ทุกด้าว
ออกตราออกประกาศดำ	รสสราษ ฎรแฮ
เท่ยยวเลาะเสาะค้นก้าว	กนํ่าแสวง ๚
๏ จึ่งพรานบุญไล่เน้ออ	ในอรญญ
แถบป่าปุระปรันต์แขวง	เก่าร้าง
ถึงฆ่ามฤคาสัญ	ส่อชีพ ไฉนรา
เพ่ออนรมดดสัตย์เอ้ออมอ้าง	เอกชาย ๚
๏ เพ่งนางมฤคมฤคผู้	พาลขวาง ก็ดี
หมายด่างดำแดงผาย	ผ่านหน้า
มุ่งสมนนหากฟานกวาง	กรายเกร่อน ไฉนฤๅ
เพ่ออนไม่ยิงย้งงถ้า	ถูกถวิล ๚
๏ วันหนึ่งยิงเน้ออฟุบ	ฝั่งผา
เห็นแอ่งอุทกะรินริน	ใคร่ล้าง
ปะขาวบอกแต่จกกหา	กินขัด แคลนพ่อ
บ่อนี่บ่อน้าค้าง	ขอดขงง ๚
๏ พเนจรวอนให้ช่วย	เมตตา หน่อยเทอญ
ตโกนเรยยกน้ำมายงง	บ่อน้อย
ปะขาวบอกแม่คงคา	แค่ฝ่งง ธารแฮ
นึกว่าบ้าต้องคล้อย	คร่นนภัย ๚
๏ หวลเห้นพรานล้างมฤค	สมหวงง
น้ำบ่อหล่อไหลกล	ตกกตุ้น
เช่ออพรานอ่านเวทฉมงง	เรยยกอุทก มารา
แท้ก็ตาน้ำพลุ้น	พล่งงผา ๚
๏ รูหินปักหอกท้งง	ธนูวาง
ชำระสกลกายา	อเค้ออ
ตาปะขาวโจทข่าวปาง	ปลาดฤทธิ์ พรานพ่อ
เรยยกบ่อพรานล้างเน้ออ	สืบมา ๚
๏ วนนหนึ่งยิงเน้ออหนึ่ง	ลำบาก ไปฮือ
พรานประชิดติดมฤคา	โขตเต้า
ถึงรอยพุทธบาทหลาก	เหลออมหัจ ฉรีย์แฮ
เน้ออกลับหายคล้ายเข้า	ฉากบงง ๚
๏ ยลสิลาปกบ่อน้อย	น่าถวิล
บ่อน่นนมีน้ำขงง	แคบตื้น
ยามเหน่ออยวักวาริน	ลูบเพ่อม พลงงแฮ
น้ำงวดตรวจพื้นพื้น	พิศดาร ๚
๏ ลายลักษณ์กงจกกแจ้ง	ใจกลาง รอยพ่อ
นึกบาทคนโบราณ	เหยยยบไว้
ปลาดจ้านแต่พรานพราง	ฤๅบอก ใครเลย
เกรงเกอดผิดร้ายให้	โทษถึง ๚
๏ กรมการพล่านสืบค้น	รอยพุท ธบาทพ่อ
ไป่ประสรบสมคนึง	หน่ายท้อ
พบพรานซักพรานอด	ปากอยู่ ไฉนรา
บอกสิงจริงแม้นข้อ	พบเห็น ๚
๏ พรานเป็นมรรคุเทศขึ้น	สิงขร น้นนนา
สมมาทพุทธบาทประเด็น	บ่งเค้า
กรมการกราบกรานสลอน	ปีติ นกกรา
รีบกลบบบอกเจ้าแคว้น	สระบุรี ๚
๏ มเมยยสองพนนร้อยเศษ	สี่สิบ เก้าแฮ
ความทราบฝ่าลอองธุลี	บาทไท้
สมเด็จปิ่นชนาธิป	ธรรมราช สยามเอย
สมพระไทยท้าวให้	เสาะหา ๚
๏ พรานบุญคุ้นป่าเข้า	ไพรสัณฑ์
ขึ้นโขตลิงโลดถลา	ไล่เนื้อ
พบรอยบทะวลัญชน์	หนึ่งมหัศ จรรยแฮ
บนไหล่เขาเอ้ออเฟ้ออ	ฝากเสนอ ๚
๏ ถูกถวิลปิ่นภพปลื้ม	เปรมมนสส
เสด็จจากกรุงลุอเลอ	ท่าน้ำ
ทรงพระคชยานดดด	ดงเลาะ พนมนา
พรานป่าพาเล้ยยวถ้ำ	เถ่ออนเถอง ๚
๏ พิจารณ์คาดพุทธบาทสิ้น	ทรงฉงน ไฉนรา
กงจกกลายลักษณ์เถลอง	เล่ห์อ้าง
อัฐตร์สัตมงคล	คงถ่อง แถลงแฮ
สมพระสูตร์เจ้าช้าง	ชื่นกมล ๚
๏ สุวรรณบรรพตภาคเว้ออง	วนาศรม
เฉกราชสาสน์สิงหฬ	แนะให้
สจจะพันธ์นกกธรรม์อุดม	ะญานอยู่ น้นนนอ
คือโขตแหล่งนี้ได้	สรบสม ๚
๏ เบญจางคประดิษฐ์ไท้	ถวายประณาม
มุขะมาตย์กลาดเกล้าพนม	นอบไหว้
เปนศรีพระนครสยาม	ยืนยิ่ง นิยมเอย
บุญพระเป็นเจ้าได้	สรบสมาน ๚
๏ ทรงอุเทศวนาเวศเว้ออง	บริเวณ น้นนนา
เป็นพุทธบูชาสถาน	โยชน์ถ้วน
โศมมนสสพระตรสสเกณฑ์	พละมอบ อมาตย์แฮ
แผ้วพนศศจดดพร้อมล้วน	เร่งงาร ๚
๏ พระมหามณฑปสร้าง	สรวมองค์ บาทพ่อ
อุโบสถกฎีวิหาร	ไหญ่น้อย
ฝร่งงถนดดตดดทางตรง	ถึงท่า เรออแฮ
เส้นรดบบนบบห้าร้อย	กึ่งยาว ๚
๏ สร้างวงงท่าเจ้าสนุก	ขนานนิกรม
สี่ศกพุทธบาทฉาว	ใช่น้อย
คร้นนเสร็จพระเสด็จสม	โพชสับ ดวารแฮ
ผลพระคุณน้นนย้อย	หยั่งมา ๚
๏ เขาป่าน่าเท่ยยวถ้ำ	สนุกสนาน
ออกจากศรีอยุทธยา	เย่ยยมใกล้
มีแต่พุทธบาทสถาน	เดยยวเหมาะ นกกรา
สนุกมิหนำซ้ำได้	ส่วนกุศลสมกุศล ๚
๏ ใครไปใครเร่งปลื้ม	ปรีดา แดแฮ
นิยมยิ่งสิงใจคน	ท่ววแคว้น
สเรองมนสสเพ่ออมศรัธา	ทางชอบ เฉลอมเอย
จึ่งทุกศกสล้างแม้น	นดดกนน ๚
๏ ถึงเพ็ญมาฆะมาศแล้ว	ชุมนุม
ยิ่งศกเพ็ญตกวัน	พุฒด้วย
มหาชนยิ่งม่ววสุม	สพร่งงมาก เสมอแฮ
กว่าศกสามร้อยย้วย	ยืดนิยมแสนนิยม ๚
๏ พรานบุญขุนชื่อสร้อย	สจจะพันธ์ คิรีแฮ
มอบพิทกกษ์ปักษ์พนมโขลน	ครอบร้งง
สุวรรณพนศศรัษฐสุนาปรันต์	อเลอเถ่ออน เถลองแล
ขุนหมื่นไพร่ให้ต้งง	เต่องนิคม ๚
๏ กษัตริย์ศรีอยุทธเยศร์สิ้น	สิบสาม องค์เอย
ปางผ่านมไหศวรรย์อุดม	เดชแล้ว
เสด็จถวายสักการประณาม	พุทธบาท ถ้วนแฮ
เว้นแต่ห้าน้นนแคล้ว	คลาดไป ๚
๏ (๑) พระเชษฐาธิราชท้งง	(๒) พระอา ทิตย์เอย
(๓) ถดดก็เจ้าฟ้าชัย	โชคร้าย
(๔) พระศรีสุธรรมะรา	ชารํ่า ณรงค์เฮย
(๔) พรพินิจคิดย้อนย้าย	ยุ่งพะวง ๚
พระรามาธิเบศร์
๏ ทรงธรรมบฐมะกษัตริย์สร้าง	พุทธบาท สถานแฮ
ตดดวิถีถึงองค์	พระแล้ว
สมเด็จพระปราสาท	ทองแต่ง ทางนา
ที่พกกบ่อนํ้าแผ้ว	ขุดปรุง ๚
๏ รงงสรรค์วันะนิเวศน์ท้อง	ธารเกษม
ไขอุทกปรกมาผดุง	ดื่มใช้
สมโพชโปรดประพาศเปรม	ปรีดิ์เบอก บุญแฮ
เปบนิทสสขตติยเจ้าได้	เสด็จดล ๚
๏ คลองแควบางโขมดสร้าง	สพานจร
ขุดบ่อบ่อโศกขวน	ควากนํ้า
ศาลาพกกผ่อนตอน	หนึ่งหนึ่ง หลงงแฮ
ทุกระยะกะแก้ชํ้า	ชอกเดอน ๚
๏ บางคนทีชื่อพ้อง	ชื่อคน ทีพ่อ
ยามขุดบ่อพรรเออน	พบฉน้นน
ศาลาพ่อเณรบุญ	เณรบอก บุญแฮ
เตอมลูกกรงก้นนคุ้ม	พยัคฆ์ผลาญ ๚
๏ นายทวารมณฑปต้งง	สี่ตน
หมื่นสุทธเจดีย์ชาญ	ช่วยป้อง
หมื่นศรีพุทธบาลคบ	หนึ่งร่วม รวงงแฮ
สงฆะยาตร์ราชะเยื้องต้อง	ต่างประตูสองประตู ๚
๏ บาลบาทมุนินทร์หนึ่งท้งง	อินทร์รัก ษานา
ปกอิกสองช่องดู	เรยยบร้อย
สำหรบบสัปะรุษจกก	จรนมสส การแฮ
นักบวชออกเข้าชม้อย	มอบเวน ๚
๏ ขุนสุวรรณปราสาทน้นน	จางวาง
คูมปะขาวควบเกณฑ์	อยู่เก้ออ
หมื่นศรีสัปรุษถาง	ลดายอด ซุ้มพ่อ
ทกพนกกงานเอ้ออเฟ้ออ	ไฝ่หวงง ๚
๏ หมื่นชินะธาตุพิทกกษ์เบ้ออง	บาทพระ
บาลอุโบสถรวงง	โบถกว้าง
หมื่นสนั่นหมื่นเสนาะประ	โคมทุก ทิวาแฮ
บูชิตพุทธเจ้าสร้าง	ศุภผล ๚
พระนารายน์มหาราช
๏ นารายน์มหาราชขึ้น	เถลองกรุง
สร้างนิเวศน์ลพบุรียล	เย่ยยมฟ้า
เสด็จประพาศพุทธบาทผดุง	กุศลศรัท ธาเอย
ทุกขวบจวบเจ้าหล้า	สู่สวรรค์ ๚
๏ ซ่อมสุวรรณมณฑปท้งง	ตดดทาง
จากเขตร์ลพบุรีบรร	ลุแคว้น
ผ่านพุนกยุงปาง	ประเวศภาค น้นนพ่อ
ศาลสระพระสร้างแม้น	มารคหลวง ๚
๏ ประทบบวงงอรญญนิวาศน์ท้อง	ธารเกษม
สมโพชพุทธบาทสรวง	พระเจ้า
ประพาศคุหาบรรพตาเปรม	กมลเล่น ลหารแฮ
ราชภฎขนัดน้อมเกล้า	กล่อมสเรอง ๚
๏ เวนขุนธนพิทกกษ์ท้งง	พรหมรัก ษาแฮ
หมื่นพิทกกษ์สมบตติเชอง	เชย่ยวป้อง
หมื่นทิพย์รักษาพิทกกษ์	โกฐาศน์ พระนา
สงวนพุทธภัณฑ์ก้นนห้อง	จดดวาง ๚
๏ ภูษามหาราชท้งง	วิสูตร์สุวรรณ ถวายแฮ
เรือรถอัศวคชะกวาง	มาศล้วน
หมื่นมาศคิรีบรรณ	ทเบยยนรัก ษานา
หิรญญคปต์นพเก้าถ้วน	ถ่องถวัลย์ ๚
๏ ทิพย์ชลทีหมื่นผู้	รักษา
เชองโขดคงคาขันธ์	อ่างแก้ว
หมื่นศรีชละธารา	รวงงเขตร์ ชลเอย
ธารโศกธารแก้วแพร้ว	พร่งงชล ๚
๏ ปางจอมลพบุเรศวร์เม้ออ	เมอองพระ
เก็บบุบผาพนาสณฑ์	ส่งไท้
ตำรวจจตุระตนกะ	กำกบบ ตลาดพ่อ
รวงงอัคนีไหม้ใช้	เก็บเกณฑ์ ๚
๏ ขนอนตลาดเป็นเบ้ยยพก	หมากบำ เหน็จพ่อ
ปขาวรูปชีเถรเณร	ผนวชไซร้
ศรีธรรมะการทำ	นุกทั่ว สงฆ์เอย
ถนอมแต่เปรมปลื้มไร้	สรรพภยงค์ยิ่งยง ๚
๏ หมื่นพรหมกบบผู้ช่วย	พนนรอง พรหมพ่อ
กอบกิตย์นิตยพรรษสงฆ์	ส่งเล้ยยง
พนนทศกับพนนทอง	ถวายภตต ผเดยยงแฮ
ปฏิบตติกล่อมเกล้ยยงสร้าง	สวัสดิ์ทวี ๚
๏ มหามงคลเทพเจ้า	คณะสงฆ์
ฝ่ายอรญญะวาสวิถี	แถบน้นน
ค่านา ณ เขตร์วง	จงงหวดด พระนา
แบ่งภาคเป็นชน้นชน้น	ส่วนสาม ๚
๏ ส่วนพุทธ์งารพุทธเจ้า	พุทธบู ชาฤๅ
ส่วนพระธรรมทำตาม	อรรถสร้าง
ส่วนสงฆ์แจกสงฆ์ชู	บรรพชิต เฉลอมแฮ
สมศรัทธาเจ้าช้าง	เชอดคุณฉลวยคุณ ๚
๏ กรมการตำแหน่งเจ้า	เมอองพระ น้นนนอ
นายรัษฐ์สจจะพันธ์ขุน	ครอบด้าว
ขุนเฉลอมราชปลัดกะ	ขุนเทพ
ยุกกระบตตช่วยเก้ออก้าว	ราชการสนองการ ๚
๏ ขุนชินะบาลท้งงเทพ	ชลที
กับหมื่นศรีพุทธบาล	เหล่าน้นน
ได้เลขจ่ายเล้ยยงชี	วิตเพ่อม พลงงแฮ
เก็บสร่วยช่วยป้องป้นน	ประจำ ๚
๏ ขุนอินทร์พรหมน้นนที่	เสนา
สิบลดชดอุประถัมภ์	ที่ได้
หมื่นมาศหมื่นชลสา	มารถตรวจ ขนอนพ่อ
ใครตดดหวายไม้ให้	ชกกเอา ๚
๏ ชายสองสลึงหนึ่งเฟ้ออง	สัตรี
บาทตดดซุงเสาเผา	ถ่านไซร้
ใครฉ้อแช่งอนนกลี	ฉกลกก พระแฮ
เงินส่งคลังไว้ใช้	ช่วยผดุง ๚
๏ สี่ข้าหลวงต้งงด่าน	เขาตก
กบบพุนกยุงทาง	ละโว้
บววชุมท่าโรงปก	ธารโศก รวงงแฮ
ทุ่งแฝกแยกต้งงโต้	สระบุรี ๚
๏ ใครมีสินค้าหาบ	คอนขาย ก็ดี
ปลาเต่าสัตว์มีชี	วิตห้าม
เมรัยมชชบานหมาย	เมาประมาท มวญแฮ
ใครลอบขายซื้อข้าม	ปรบบไหม ๚
๏ เคร่อองศาสตราวุธป้อง	กวดขนน
ห่อนนุญาตพกมาใน	แห่งห้าม
ใครขืนขดดขืนดนน	ดึงจบบ ตววนา
ลงโทษโทษสุ้มส้าม	ส่อภัย ๚
๏ ภายหลงงโปรดต้งงหมื่น	ศรีวา นรเอย
ปางประทบบธารเกษมไป	ป่าต้อน
ฝูงสวารบบกระยาหุง	โยนแจก กินพ่อ
ลิงชล่าคว้าก้อนเข้า	สุดสรวล ๚
พระธาดาธิเบศร์
๏ ราชามหาบุรุษเจ้า	จุราไทย
เสด็จประพาศพุทธบาทขบวน	แห่ห้อม
รำขอพระแสงไอย	ะราเทอด ถวายแฮ
สมโพชพระเจ้าน้อม	นมสสการ ๚
๏ สถิตย์ธารเกษมอยู่ถ้วน	สับดวนน
อวยพัศดุ์ธนสารทาน	แจกให้
ชมโขดคุหาบรร	เทองราช ฤดีแฮ
ถเกองพระเกยยรติไท้ไว้	ฝากเวยยงเฉลอมเวยยง ๚
พระพุทธเจ้าเสือ
๏ พระสุริเยนทรราชเจ้า	อโยทธยา สยามเอย
ผ่านพิภพทวาราเรยยง	รัษฐ์น้นน
สืบทรงศรัทธาสถา	ปนาพุท ธบาทพ่อ
เป่ลยยนยอดยอดห้าก้นน	กูฎเถลอง ๚
๏ หลงงคามณฑปคร้งง	เดอมแผลง
เหมออนโบถววดพนนนเชอง	ช้อฟ้า
จึ่งสังฆะราชแตง	โมมาท มหันต์แฮ
ถวายพระพรเจ้าหล้า	รบบทำ
๏ มหามณฑปห้ายอด	ยรรยง ยิ่งแฮ
เฉลอมพระศรัทธาสำ	เร็จได้
สมเด็จอยู่หัวทรง	โศมมนสส
ถวายนุมัติตรสสให้ใช้	ช่างหลวงของหลวง ๚
๏ สมเด็จสังฆราชสร้าง	สมคนึง
รดมช่างรดมเลขทบวง	เบอกไช้
มณฑปดิลกลบพึง	ตาร่วม แล้วแฮ
ถวายพระพรไท้ไท้	จากเวยยง ๚
๏ ยกยอดมณฑปช้นน	ฉตตทรง
ทุกยอดห้ายอดเรยยง	หล่นนหล้า
บนนแถลงย่อเก็จรหง	ยอดแทรก สลอนแฮ
สูงยเย่ยยมเทยยมฟ้าฟ้า	ฟ่องงาม แสนงาม
๏ รำพระของ้าวครบ	ตรัยนจจ
บูชิตชินะบทยาม	เย่ยยมแคว้น
บำเพญทกกษิณานมสส	การเจ็ด ทิวาแฮ
สมโพชพระแม้นเบ้ออง	แบบฉลอง ๚
๏ สมเด็จสังฆราชเจ้า	แตงโม
ยงงมิทนนปิดทอง	ยอดน้นน
ยลต้นพฤกษาโต	เต่องขัด ตาแฮ
เฉภาะอยู่ประตูหน้าก้นน	กีดทาง ๚
๏ ข้างกุฏิ์สาวกเจ้า	สจจพันธ์
จึ่งตดดมหารุกข์ปาง	ดอกพริ้ง
สังฆราชเกอดพยาธิ์พลนน	มรณภาพ ลงแฮ
ตกเลออดลงล้มกลิ้ง	ปจจุบนน ๚
๏ คบโจทโทษตดดไม้	เทวะดา สิงฤๅ
ตื่นตระหนกตกใจกนน	มากรู้
ยอดลงรกกคารา	เลอยเลอก รงบบแฮ
สิ้นแม่งารสิ้นผู้	เขยอดขยาย ๚
ขุนหลวงทรงเบ็จ
๏ พระภูมินทรราชขึ้น	เฉลอมพิภพ
บูชิตปิดทองถวาย	เถออกฟ้า
ภายในมรฑปประดบบ	กระจกชโงก เงาแฮ
สมโพชโปรดถ้วนหน้า	รบบทาน ๚
๏ สมเด็จอนุราชค้รงง	คล้องคชา ชนแฮ
ถวายสจจทูลปัฏิญาณ	ยืดถ้อย
ฤๅคิดทรยศมหา	เชษฐราช ไฉนเลย
พระตรสสห้ามน้องคล้อย	ห่อนแคลงอย่าแคลง ๚
๏ ตรสสหมื่นศรีพิทกกษ์ให้	พิทักกษ์สถาน
อรญญะราชะมาลกแขวง	ป่ากว้าง
วงงหลวงโสตถิ์สนานธาร	เกษมสถิตย์ เกษมเอย
ธารท่าราร้างสร้าง	สอาดตา ๚
๏ การรักษานิเวศน์ท้าย	พิกุลเขตร์ น้นนนา
ตรสสหมื่นศรีรักษา	สฤษดิ์เก้ออ
ศาลเขาตกเทเวศร์	ศักดิ์สิทธิ์ สิงฤๅ
มอบหมื่นเทพเอ้ออเฟ้ออ	ซ่อมแปลง ๚
พระบรมราชาธิราชที่ ๓
๏ สมเด็จบรมโกษฐ์ได้	ผ่านพิภพ สยามแฮ
ทรงพระศรัทธาแสวง	วุฒิเก้ออ
อลงกรพระมรฑป	บูชิต เฉลอมเอย
ให้แผ่กนกหุ้มเน้ออ	นพคุณ ๚
๏ หิรญญะอาศน์ลาดภาคพื้น	เพราตา
สมโพชบำเพ็ญบุญ	แบบเบ้ออง
พระบรมจกกพาฬมหา	คชอาศน์ อุทิศเอย
แต่งบุบผาแล้วเปล้ออง	ปล่อยถวาย ๚
๏ ทุกศกยกพยุหขึ้น	นมสสการ
อัคนิรุตม์พุทธตงงวาย	ห่อนร้าง
สถิตย์ท้ายพิกุลสถาน	สิขรชิด เชองเอย
หวงงประโยชน์โปรดฃ้างสร้าง	กุศลสเบยยง ๚
๏ เจ้าฟ้าธรรมะธิเบศร์เช้ออ	เชลงกวี
นิพนธ์กาพย์ห่อโคลงเรยยง	เร่อองไว้
ปรากฎบทนิราศวิถี	ธารโศก เสนอเอย
ถึงมนุษย์ชุดนี้ได้	สดบบฟงง ๚
๏ บรมราชาธิราชเจ้า	สถาปนา
ทรงยศกรมราชวงง	ฝ่ายหน้า
ต้องพิฆาฎราชทัณฑ์สงง	เวชโทษ พระเอย
เหลออพจน์ปลดไว้ช้า	ต่างองค์สนององค์ ๚
พระบรมราชาที่ ๓
๏ สุริยามรินทรราชเจ้า	อยุทธยา
องค์สุดบสุดประสงค์	สืบเก้ออ
เสด็จเบอกพุทธบูชา	ฉลองราช กุศลแฮ
เฉลอมสวัสดิ์ขตติยเช้ออเม้ออ	นมสสการ ๚
๏ ปางพม่ามาล้อมพระ	มหานคร
พญาแพ่รมงงชัยหาญ	หกกลี้
เหลออร่วมทพพพม่ารอน	โรมพิภพ สยามแฮ
ผลาญพม่าฆ่าม้วยปี้	ป่นอนนต์ ๚
๏ ปกกอกกษรบอกข้อ	กตญญู ไทยนอ
สุดจะอยู่ยุทธประจณ	ต่อเจ้า
ฃุนโฃลนเก็บถวายภู	ธรทราบ ยุบลเอย
แขวงพระบาทเร้าเต้า	ต่อจร ๚
๏ สวนพลูหมู่เจ๊กต้งง	ต่อรบ พม่ารา
นายก่ายใจกลำพร	เพ่งจ้อง
ลอกทองหระมณฑป	เผาส่ง เสยยนา
เขาจดดทำซุ้มปอ้ง	แดดฝน ๚
๏ เสยยกรุงเสยยชาติโอ้	อนารถไทย อกอา
เสยยพุทธาลัยลน	ลวกล้าง
อาณาจกกประไลยไฉน	พุทธจกก เจ้าเอย
ร่วมชีพร่วมม้วยอ้าง	อกเดยยว แดเดยยว ๚
พระเจ้ากรุงธนบุรี
๏ หากบุญฃุนตากต้งง	ตัวรบ พม่ารา
กู้ชาติศาสนาเทียว	ปราบเส้ยยน
ภุกามะชาติวุ่นพิฆาฎขบ	เข็ญศึก จีนนอ
ไทยกลบบไทยฟื้นเพ้ยยน	แต่นครย้ายนคร ๚
๏ เจ้าธนผจณเศอกซ้ำ	ผจณเข็ญ แสนรา
สยามยอดโยคาวจร	เจ่องแก้ลว
ไป่เสด็จพุทธบาทเป็น	ที่หก องค์เอย
สิ้นแผ่นดินน้นนแล้ว	เผ่าสูญ ๚
๏ ปลูกโรงมุงกระเบ้อองคร่อม	ประสาเข็ญ ขัดพ่อ
ปรกบาทชินะราชนุกูล	กะเต้ออง
ประชากรพกกผ่อนเย็น	ใจนมสส การนา
ซาศึกครึกครื้นเปล้ออง	เปล่าดง ๚
พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
๏ รัตนโกสินทร์ศักดิ์สร้าง	สมบูรณ์
หกกษัตริย์สามองค์ทรง	ไฝ่เฝ้า
พุทธบาทอภิวาทคุณ	ตรัยรัตน์ เฉลอมเอย
สามพระอยู่เกล้าเว้น	เสด็จดล ๚
๏ คือพระพุทธยอดฟ้า	ปฐมจกก กรีเอย
ผดุงรัษฐ์ขจดดเศอกผจณ	รุ่มเร้า
พระพุทธเลอศหล้าองค์	ทุติยราช รองแฮ
กบบพระนั่งเกล้าเจ้า	อยู่หวว ๚
๏ เก้าองค์เก้ารชชเว้น	เสด็จดล
พุทธบาทบูชามัว	อื่นเอ้ออ
สิบเอ็จพระองค์จน	องค์ปจจุ บนนนา
เชอดเช่นใม่เว้นเม้ออ	นมสสการ ๚
๏ สมเด็จพุทธยอดฟ้า	จอมสยาม ยอดเอย
ผ่านรัตนโกสินทร์สมาน	อมิตร์ทู้
ตรัสพยาราชสงคราม	ปรุงเคร่ออง บนแฮ
มณฑปเพลองไหม้กู้	เกยยรติถวาย ๚
๏ แทนกุฏิ์เจ้าตากสร้าง	สรวมทรง ไว้รา
มอบพระอนุราชนาย	ช่างเก้ออ
บงการกิตย์ต่างองค์	อรรคราช
พระอนุชสุดเอ้ออเฟ้ออ	เสด็จสนอง ๚
๏ ขนของขึ้นบกพร้อม	เพรยยงกัน แล้วรา
ทรงแบกตววลำยอง	ยาตร์เต้า
ปิดทองฉ่องเฉอดฉนน	เฉลอมศรัท ธาแฮ
แล้วเสร็จสมไท้เฝ้า	ฝากงาร ๚
พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
๏ วังหน้ากรมศักดิ์คร้งง	เวยยงจันทน์
เป็นขบถเป็นจอมทหาร	เห่อมแกล้ว
มีชัยปราศะภัยพรรค์	เผยอเกยยรติ ถเกองแฮ
ถวายเคร่อองสูงพริ้งแพร้ว	สักการ ๚
พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
๏ ปรเมนทร์มหามกุฎคร้งง	ผนวชสงฆ์
เสด็จทุดงค์ถึงสถาน	ถิ่นนั้น
ประดิษฐ์อ่าปฏิมาองค์	อุภัยะเชอด เฉลอมแฮ
จารึกสืบแจ้งช้นน	พวกเรา ๚
๏ องค์หนึ่งซุ้มปากถ้ำ	ประทุน
วิมานจกกกรีหนึ่งเนา	ณ ถ้ำ
มหาชนเพ่อมผละบุญ	บูชิต พระเอย
อุทิศส่วนกุศละล้วนลํ้า	เลอศถวาย ๚
๏ สมเด็จจอมเกล้าเม่ออ	เถลองถวัลย์ ราชย์แฮ
ยังเสด็จนมสสการหลาย	ศกซ้ำ
บำเพ็ญราชกุศละบรร	เทองประพาศ พนานา
ทรงซ่อมเสรอมสล้างลํ้า	เล่อองบุญ ๚
๏ เคยยงมหามณฑปสร้าง	เจดีย์ หินแฮ
พระที่น่งงท้ายพิกุล	ก่องต้งง
หล่อนาคมากเศยยรตรี	ภาคเพ่ออม กระใดเอย
วิหารใหญ่ใหม่แก้ท้งง	เทออกลาน ๚
๏ นิเวศน์พนมร่มระรื่นท้อง	ธารเกษม สวยเอย
ชำรุดซุดโซมซาน	เส่ออมสิ้น
เลอศะลบมรฑปเหม	ห่อนโศก แสงเลย
นับว่าเปนชิ้นชิ้น	เฉอดวนา ๚
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
๏ พระปิยะมหาราชเจ้า	จุลจอม เกล้าเอย
เสด็จประพาศสามครา	ทุกคร้งง
บูชิตพุทธบาทถนอม	นิติราชย์ จรญญแฮ
กอบราชกุศลเก้ออท้งง	สถาปนา ๚
๏ ในมหามณฑปให้	เขียนทอง เถออกพี่
แบบใหม่เป็นลายตรา	พระเก้ยยว
เท่ยยวเขาเท่ยยวถํ้าประลอง	ดิลกรื่น ฤดีเอย
ท่ววหมดลดเล้ยยวเข้า	ป่าลหาร ๚
๏ มหาชนคนที่ขึ้น	พระบาท
ก่อนพี่งเกวยยนอัศวยาน	และช้าง
ลำบากเหน่ออยยากกราด	กรมทุเรศ เหลออแล
เปลอองเร่ยยวเปลอองจ้างร้าง	รอดไฉน ๚
๏ ศกสองพนนสี่ร้อย	สี่สิบ สี่พ่อ
โปรดนุมัติบริษัทไทย	แรกต้งง
ทำทางรถรางลิบ	ลงสู่ ท่าแฮ
สดวกคล่องล่องขึ้นท้งง	ฉบบพลนน ๚
๏ กรมหมื่นนราธิปต้น	ริการ
กบบมิตร์ร่วมคิดกนน	ออกหุ้น
ทุนขาดรบบราชทาน	ทุนช่วย ทุนนา
แล้วเพราะโปรดกตุ้นเก้ออ	กิจเจรอญสมเจรอญ ๚
๏ สองคร้งงต้งงแต่สร้าง	รถไฟ แล้วนา
พระเสด็จราชดำเนอน	นอบน้อม
สถิตย์ท่าอนุชาลัย	แรมราษ ะตรีแฮ
ปราโมทย์โปรดเกล้าพร้อม	พฤฒิผล ๚
๏ มหาชนแตกตื่นขึ้น	นมสสการ
ทรงพระปรารภมณ	ฑปเศร้า
จึงประสาทพระราชทาน	ราชทรัพย์ แสนแล
แด่พระเถระเถ้าเจ้า	อธิการ ๚
๏ มงคลทิพท้งงตรสส	พระยา
สามภพพ่ายนายงาร	แนะเค้า
โศมมนสสศรัทธามหา	ชนร่วม ฤดีพ่อ
โดยเสด็จกุศลไท้เข้า	เร่ยยราย ๚
๏ สามศกยกเค่รอองซุ้ม	สมราช ประสงค์แฮ
ทองอร่ามงามเฉอดฉาย	แช่มหล้า
พรรเออนเหตุเกอนอนารถ	มาท่วม เถองแฮ
พระละไพร่ฟ้าขึ้น	สู่สวรรค์ เสวยสวรรค์ ๚
พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
๏ สมเด็จมงกุฎเกล้า	จอมสยาม
ทรงยศยุพะราชบรร	ลุแคว้น
โดยทางรถรางยาม	แรกเปิด ใช้แฮ
บูชิตพระเจ้าแม้น	มุ่งมาน ๚
๏ ประทบบเสวยวรโพชเว้อง	ธารมลิ
เสด็จประพาศพุทธบาทสถาน	น่นนน้นน
ประชาชีต่างปีติ	บาระเมศร์ พระนา
ชมพระโฉมพ้นอ้นน	ดุษดี ๚
๏ ศกสองพันสี่ร้อย	ห้าสิบ หกพ่อ
จอมมนุษย์มกุฎโมฬี	ยกเก้ยยว
ยอดมหามรฑปลลิป	เฉลอมโลก วิไลยแฮ
กลอิศวรเจ้าเอ้ยยว	ปกกถวายอวยถวาย ๚
๏ นมสสการชินะบาทเอ้ออม	อำนวย พรเอย
ตรัยเพ็ชร์อมเรศวร์นิกาย	เกรอกซ้อง
เสมอใจนระไทยอวย	สิริสวัสดิ์ ถวายแฮ
ขอพระมกุฎเกล้าพ้อง	พุฒิเกษมแสนเกษม ๚
๏ จิระชนม์จิระชาติเล้ยยง	อเลอสยาม ยงเทอญ
พรรณะผ่องผองไทยเปรม	เปร่อองหล้า
พละเพ่อมเพ่อมพลขาม	ขาดราช อรีแฮ
เสวยสุขปลุกแคว้นจ้า	แจ่มเจรอญสมเจรอญ ๚
๏ ไพบูลย์บาระเมศร์พ้น	เพ็ญแข
เสวยสวัสสดิ์วฑฒนาเกอน	ก่งถ้อย
ชัยชนะปฏิภาณแปร	ประสรบสรรพ ประสงค์เทอญ
สมพระพรข้าน้อย	ประสิทธิ์ถวาย ขอเดชะ ๚
วินิจฉัย
(โคลงดั้น)
๏ พุทธบาทนัมะอาศน์อ้าง	อรรถะเจ ดีย์เอย
ศักดิ์สิทธิ์สยามมิตร์หมาย	นอบน้อม
บางจิตร์มกกคิดเฉ	คิดชุ่ย เชออนรา
ฉลาดกว่าอย่าอ้อมค้อม	ค่อยตรอง ๚
๏ ใครเช่ออก็เช่ออถ้อย	ทุกคำ ขู่รา
ยนนนี่รอยบาทของ	พระเจ้า
ลอยบุษบกเหยยยบสำ	หรบบโลก เฉลอมแฮ
ไปครบเจ็ดคร้งงเข้า	คฤหาศน์สวรรค์ ๚
๏ ใครหมิ่นก็หมิ่นทิ้ง	ทางพิจารณ์ หมดเพ่ออน
เห็นหลอกเห็นหลงสรรพ์	ส่อร้าย
เลยเห็นว่าเป็นนิทาน	ลวงโลก ตลุยแฮ
ยกเหตุยกกย้ายป้าย	แต่ดำ ๚
๏ บรมะพุทธ์จุติด้าว	อินเดยย แดนเอย
ห่อนเสด็จสยามประเทศคำ	คดดง้าง
โตกว่าบาทคชาเสยย	สุคตพาท พยานแฮ
เปรยยบประมาทเฉกท้าวช้าง	รวบลง ๚
๏ บ้างว่าเล่ห์พระเจ้า	ทรงธรรม
ออกพระราชอุบายประสงค์	เศกล้อม
ให้มุ่นพระบุญบำ	รุงโลก เฉลอมแฮ
แสร้งประดิษฐ์คิดอ้อมค้อม	ประทาน ๚
๏ ถึงกระใรพุทธบาทนี้	สำคญญ นกกเนออ
นิยมยอดเจดีย์สถาน	เอกแท้
บ่ออุบตติศรัทธาธรรม์	ธิรมารค สมานแฮ
ป่วยคิดเหตุป้อแป้	ป่วนใจ ๚
๏ โบราณพุทธรูปไร้	บูชา
รอยบาทอาศน์ทสสมัย	ดอกน้อม
ฤๅสถูปรูปต่อมสา	เหตุทราบ ละฤๅ
ดินกลบหลุมตล้อมล้อม	น่นนเอง ๚
๏ เราปกกฉตตไว้ที่	หลุมศพ ไฉนรา
ยอดพระเจดีย์เพลง	ฉตตฉน้นน
สุดแต่แผ่ปรารภ	รลึกพระ คุณนอ
พุทธบาทมาตระป้นนใช้	เช่นกัน
๏ พุทธรูปใช่รูปไท้	พุทธสรรพ์ สร้างรา
ไฉนมนุษย์พุทธศาสน์ภิวันท์	ใม่แย้ง
สริรุตน์พุทธขันธ์ผนน	แผกมนุษย์ ไฉนฤๅ
ล้วนเหย่ออมรณแอ้งแม้ง	หม่าสลาย ๚
๏ แม้นพระจะเหยยยบด้วย	พระบาท เองแล
ฤๅจะสมมตถวาย	ต่างไว้
ไป่แผกไป่แปลกอาจ	โอมศรัท ธานา
แล้วจะขืนค้านได้	ประโยชน์ไฉน ดีไฉน ๚
๏ พุทธเจ้าเป็นพุทธเจ้า	เพราะธรรม แถลงนา
ใช้เพราะองค์อำไพ	ผ่องแผ้ว
พระธรรมและควรนำ	พาประพฤติ์ ตามแล
เพราะประพฤติ์ตามแล้วได้	สวัสดี ๚
๏ ศรัทธาพาจิตร์ให้	เหอมธรรม ชอบแล
ควรปลูกศรัทธาทวี	อย่าเว้น
จกกปลูกศรัทธาจำ	เจรอญนมสส การแฮ
เราจึ่งนอบน้อมเส้น	สกกการ ๚
นักษัตระฤกษ์
(โคลงดั้น)
๏ กำหนดสัตปรุษขึ้น	พระบาท
ปีหนึ่งสามคราวงาร	ใหญ่ไหว้
เดือนสามน่นนโอกาศ	มนุษทั่ว ไทยแฮ
เดือนสี่มอญล้วนได้	อภิวันท์ ๚
๏ เดือนหกญวนพรกกพร้อม	บูชา
เพ็ญและวนนสำคญญ	ทุกคร้งง
ถเกองเทยยนธูปบุบผา	ทองปิด
ผ้าห่มห่มแล้วต้งง	อธิษฐาน ๚
๏ บ้างถวายวรามิสต้อง	ใจไฉน ก็ตาม
เงินและท่านอธิการ	ชอบกว้าน
เพราะเงินจกกจ่ายใด	จ่ายสดวก ใจนา
จกกซ่อมจกกสร้างสร้าน	สรบประสงค์สมประสงค์ ๚
๏ มลุเพ็ญผคุณะมาสแล้ว	สรงพุท ธบาทพ่อ
นํ้าอบเทอาบลง	เช็ดล้าง
พระสุคนธ์พระจอมมกุฎ	สยามประเทศ เรานา
ส่งอุทกน่นนให้ข้าง	ฝ่ายใน ๚
๏ สิ่งไฉนสมัยกะน้นนเปล่อยน	แปลงมา
ขนอนเลอกเลอกเก็บใคร	ตัดไม้
ขายสตตมชชบานสา	รพดดนุญาต
นิตยพรรษจดดเข้าให้	ห่อนหลออ ๚
๏ ค่านาค่าสร่วยเฃ้า	คลงงหลวง
ยามจ่ายจ่ายมาเจออ	ซ่อมสร้าง
ล่วงสมัยเปล่ยยนสมัยปวง	กิตย์เปล่ยยน ตามแฮ
แขวงพระไป่เพ้ยยนข้าง	อื่นไฉน ๚
๏ การไปพุทธบาทน้นน	เนาทวี ยิ่งแล
สมัยเปล่ยยนฤๅเปล่ยยนใจ	จืดขึ้น
อาหารยวดยานมี	แต่สดวก ทวีแฮ
มหรศพขายซื้อครื้น	กว่าบรรพ์ ๚
๏ อเนกชนชนุมมากท้งง	สงฆ์ชนุม มากนอ
หาแห่งอื่นฤๅทนน	เทยยบได้
เขาป่าชกกพาประชุม	ชนชอบ เยออนเอย
เจออสนุกเจอออ้างไหว้	เบอกบุญ ๚
๏ เจ้าร้านต้งงร้านรับ	สัปรุษ พกกรา
เถองก็ชวนชุละมุน	ทุกมื้อ
ไป่เรยยกค่าเช่าสุด	แต่ชอบ อวยเทอญ
ทองธูปแกงเข้าซื้อ	จากเขา ๚
๏ อโณทัยตกกบาตรเล้ยยง	พระสงฆ์
สำรับราคาเยาว์	อย่างน้อย
โกนจุกปลุกสรรพมง	คละรอบ ลานแฮ
ซื้อจ่ายเท่ยยวถํ้าคล้อย	คลํ่าคน ๚
๏ ถํ้ามขามมเกลอออิกถํ้า	รฆงงกินร
ถํ้าพระถํ้าประทุนชน	ชอบเม้ออ
เขาขาดอ่างแก้วสลอน	แลเกล่ออน นิกรแฮ
หินดาษพรานล้างเน้ออ	แน่นพรู ๚
๏ วิมานจักกกรีและถํ้า	ชาลวัน
มหาสนุกนาราย์คู	หาศน์เต้ออง
สิงโตพระธาตุบรร	เทองเท่ยยว ไกลนา
พุกร่างอ่างนํ้าเปล้ออง	เหนอ่อยสนานน่าสนาน ๚
๏ พระนามปิยะราชได้	จารึก ไว้รา
เขาขาดมหาสนุกสถาน	ถิ่นเต้า
ถํ้าวิมานจกกกรีผนึก	สิลาราช กระแสแฮ
สามแห่งเท่าน้นนเจ้า	พิภพเขยยน ๚
๏ เขาขาดเขาตกน้นน	มีศาล เจ้าฮือ
ศักดิ์สิทธิ์จำเนยระกาล	ก่งไว้
ยงงมีที่อธิฐาน	หลายแห่ง เห็นฤๅ
เช่นยกรูปช้างได้	เอกอโข ๚
๏ ใครอยากมีลูกเข้า	ไปขอ
พระกระจายพุงโต	น่งงเอ้
พวกจีนเส่ยยงทายจอ	แจปะ โป่ยพ่อ
แต่ตรู่จวบโพ้ลเพ้ล	พล่งงคน
๏ กลางวนนปนนส่วนให้	คฤหัศถ์นมสส การพ่อ
ยามคํ่าส่วนสงฆ์คลล	พระเจ้า
เสยยงรขงงหง่งงเหง่งอัด	แอ อเนก นิกรเอย
พิณพาทย์เซงแสร้เร้า	ประโคม ๚
๏ ธารเกษมธารโศกท้งง	ธารมลิ เจ้าเอย
วิเวกป่าน่าบรรโลม	จิตร์ครึ้ม
ในลานพุดทราผิ	ผาดเย่ยยม เถอดรา
จ็อกแจ็กเสยยงพรึ้มพรึ้ม	เพรยยกหน ๚
๏ เทศมิลินมหาชาติซ้อน	สนุกสนาน นกกฤๅ
ติดปจจัยฮาจน	ดึกดื้อ
เพลงฉ่ออยอ่อยขอทาน	ปรบไก่ อึงแฮ
ยาจกพิการกลุ้มอื้อ	ออดขอ ๚
๏ ต้งงใจไปสนุกท้งง	ทำบุญ ทานพ่อ
เออกะเหรอกเบอกบานกรอ	กริ่มหน้า
เห็นแต่แผ่การุญ	กนนและ กนนนา
น้อยวิวาทฉกาจกล้ากล้า	ขดดขืน ๚
๏ ของขายสลายอย่างท้งง	ลาวไทย มอญฮา
สตตป่าเคร่อองยาผืน	ย่ามผ้า
ของพม่าพวกพม่าไป	ปชุมแข่ง ขายแฮ
เจ๊กแขกสินค้าค้า	เน่อองอนันต์ ๚
๏ ชาวกรุงมุ่งซื้อสิ่ง	บ้านนอก
บ้านนอกออกชอบสนน	แส่รซื้อ
ของหลากจากบางกอก	สมกิตย์ ตนนา
ปีละปีได้อื้อ	ลาภรเมยยล ๚
๏ บุหรี่พระรามกระเช้า	สีดา
รอยพระพุทธบาทเหรยยญ	ชอบซื้อ
กายะสิทธิ์ผักชนิดชา	นักสิทธิ์ ก็มี
ยงงลูกจิงจ้ออือ	อื่นอนันต์ ๚
๏ รำพรรณ บ พักสิ้น	สำนาน น้อยนอ
แหล่งสนุกปลุกประโลมขวัญ	โลกแท้
ต้องจิตร์ติดใจสมาน	สมคคมนุษย์ ชนุมเอย
นิยมยอดตลอดแคว้นแม้	ก่อนมา ๚
๏ เจ้าบ่าวคราวส่งเจ้า	สาวคนึง ไฉนฤๅ
แรกจะเคยพูดจา	เจ่ออนข้อ
ท่านแนะเอ่ยชวนถึง	พระบาท เถอดเพ่ออน
เป็นชอบตอบจ้อพ้อ	ช่วยพา ๚
๏ ฝูงประชาผาสุกด้วย	พระเดช
สมเด็จจอมชีวา	อยู่เกล้า
ยามเมอองขาดเคอองเหตุ	ร้ายไม่ มีแฮ
ทุกศกยกพร้อมเต้า	ตื่นเกษมแสนเกษม ๚
๏ ขอองค์มงกุฎเก้ลา	จอมไผท ไทยเอย
เฉลอมฉตตโสตถิ์สวัสดิ์เปรม	ปรกแคว้น
ภยาพาธอริราชกษัย	ยุบลบาท พระเทอญ
ชุบชีพไพร่ฟ้าแม้น	บิตุรงค์ ๚
๏ จบ เร่อองพุทธบาทให้	ทนนถวาย
บ เช่ยยว บ ชาญคง	เคอะบ้าง
ริ นิพนธ์เพราะกมลหมาย	เหมาะแก่ กาลแฮ
บูรณ์ บทรสกระด้างด้วย	ด่วนเขยยน ๚
บรรณานุกรม
ตรัง, พระยา. โคลงกวีโบราณ. พระนคร : โสภณพิพรรฒธนากร, ๒๔๖๐.
ธรรมาภิมนฑ์, หลวง. โคลงนิราศวัดรวก และโคลงนิราศวัดสมุหประดิษฐ์. กรุงเทพฯ : กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, ๒๕๔๕.
บุณโณวาทคำฉันท์ และสุภาษิตอิศรญาณ. พระนคร : รุ่งเรืองธรรม, ๒๕๐๒.
บุญเตือน ศรีวรพจน์. รัตนมงคลคำฉันท์ : เฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ. กรุงเทพฯ : คณะอนุกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการจัดงานเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ, ๒๕๔๗.
บุญเลิศ เสนานนท์, บรรณาธิการ. วัดพระพุทธบาทราชวรมหาวิหาร จังหวัดสระบุรี. กรุงเทพฯ : ศรีอนันต์การพิมพ์, ๒๕๔๐.
มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา. นามานุกรมวรรณคดีไทย ชุดที่ ๑ ชื่อวรรณคดี. กรุงเทพฯ : มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา, ๒๕๕๐.
สายไหม จบกลศึก, บรรณาธิการ. หนังสือที่ระลึก พระราชพิธียกจุลมงกุฎและสมโภชพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี พุทธศักราช ๒๕๔๒. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง, ๒๕๔๒.
ศิลปากร, กรม. พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา เล่ม ๒. พิมพ์ครั้งที่ ๘. กรุงเทพฯ : ไอเดียสแควร์, ๒๕๓๘.
_______. วรรณกรรมสมัยอยุธยา. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๔๕.