คำฉันท์ดุษฎีสังเวยกล่อมช้าง ๑ คำนำ
นายบุญเตือน ศรีวรพจน์
คำนำ
คำฉันท์ดุษฎีสังเวย คำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า และคำฉันท์คชกรรมประยูร ที่รวมพิมพ์อยู่ในหนังสือนี้เป็นวรรณคดีสมัยอยุธยา ซึ่งให้ข้อมูลเกี่ยวกับวิชาคชศาสตร์ทั้งคชกรรมและคชลักษณ์
อาจกล่าวได้ว่าวรรณคดีเป็นเอกสารจดหมายเหตุประเภทหนึ่ง ซึ่งมีความแตกต่างไปจากเอกสารจดหมายเหตุทั่ว ๆไปตรงที่กวีเป็นผู้บันทึก
แม้ว่าจุดประสงค์หลักของงานกวีนิพนธ์จะเน้นคุณค่าในเชิงสุนทรียภาพด้านความงาม ความไพเราะ แต่บางครั้งงานกวีนิพนธ์อาจประพันธ์ขึ้นเพื่อใช้บันทึกตำรับตำราต่าง ๆ หรืออาจใช้เป็นส่วนประกอบในพิธีกรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง สิ่งที่สอดแทรกอยู่ในกวีนิพนธ์ทุกประเภทคือ วัฒนธรรม ความเป็นอยู่ วิถีชีวิตและเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในยุคสมัยที่กวีแต่ง ดังนั้นการศึกษาวรรณคดีนอกจากจะพิจารณาในด้านวรรณศิลป์แล้ว ยังอาจศึกษารายละเอียดแง่มุมต่าง ๆ ได้อีกหลายลักษณะ เช่น ศึกษาเรื่องราวทางประวัติศาสตร์เพื่อนำมาพิจารณาประกอบกับเนื้อหาที่ปรากฏในวรรณคดี เป็นการประมวลวิทยาการทั้งสองสาขาเข้าด้วยกัน และนำบทสรุปต่างๆ มาสนับสนุนข้อมูลวัฒนธรรมในอดีตให้มีความกระจ่างชัดยิ่งขึ้น
คำฉันท์ดุษฎีสังเวย เป็นส่วนหนึ่งที่ใช้สำหรับประกอบพิธีคชกรรม สมเดือพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานว่าเรื่องนี้แต่งขึ้นก่อนรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช คำฉันท์เรื่องดังกล่าวใช้ภาษาเขมรเป็นส่วนมากโดยเฉพาะในตอนต้น ทำให้เป็นปัญหาในการศึกษาเรื่องราวอันมีผลถึงการทำความเข้าใจเกี่ยวกับขั้นตอนของพิธีกรรมต่าง ๆ ที่ระบุไว้ในเรื่อง
คำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า สันนิษฐานว่าน่าจะแต่งขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เพื่อใช้เป็นบทสำหรับกล่อมช้าง หลังจากคล้องช้างได้แล้วก่อนที่จะนำมายังพระนคร อันเป็นขั้นตอนหนึ่งในพิธีคชกรรม
คำฉันท์ดุษฎีสังเวย และคำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า พิมพ์ครั้งแรกในหนังสือชุมนุมฉันท์ดุษฎีสังเวย แจกในงานศพพระยาศรีธรรมศุกราช (เจริญ จารุจินดา) เมื่อพุทธศักราช ๒๔๕๗
คำฉันท์คชกรรมประยูร แต่งขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ มีเนื้อหาว่าด้วยเรื่องคชลักษณ์ หรือลักษณะช้างชนิดต่าง ๆ คำฉันท์เรื่องนี้ยังมิได้พิมพ์เผยแพร่มาก่อน
เนื่องจากวรรณคดีคำฉันท์ทั้งสามเรื่องเป็นภาษาเก่าสมัยอยุธยา มีคำเขมร คำบาลีสันสกฤตปนอยู่เป็นจำนวนมาก คำฉันท์ ดุษฎีสังเวย และคำฉันท์กล่อมช้างนั้น มีการพิมพ์ต่อมาอีกหลายคราว จึงทำให้เกิดความลักลั่นคลาดเคลื่อน ในการพิมพ์ครั้งนี้ กรมศิลปากรได้มอบให้นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ นักอักษรศาสตร์ ๘ ว. ข้าราชการกลุ่มงานวรรณกรรม กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ เป็นผู้ดำเนินการตรวจสอบชำระต้นฉบับ เรียบเรียงคำอธิบายและวิเคราะห์คำศัพท์จัดทำเป็นศัพทานุกรมไว้ท้ายเรื่องเพื่อเป็นแนวทางสำหรับผู้ที่จะศึกษาค้นคว้าต่อไป
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือ คำฉันท์ดุษฎีสังเวย คำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า และคำฉันท์คชกรรมประยูร นี้จะอำนวยประโยชน์แต่ผู้สนใจศึกษาวรรณคดี ประวัติศาสตร์ และวัฒนธรรมไทย โดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๘ พฤษภาคม ๒๕๔๕
อธิบายเรื่อง
คำฉันท์ดุษฎีสังเวย คำฉันท์กล่อมช้างครั้งกรุงเก่า และ คำฉันท์คชกรรมประยูร
วรรณคดีสมัยอยุธยา เรื่อง “คำฉันท์ดุษฎีสังเวย” ของขุนเทพกระวี เมืองสุโขทัย และ “คำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า” พิมพ์ครั้งแรกในหนังสือ “ชุมนุมฉันท์ดุษฎีสังเวย” ในงานศพพระยาศรีธรรมาศุกราช บรมนารถนิตยภักดี พิริยพาหะ (เจริญ จารุจินดา) เมื่อพุทธศักราช ๒๔๕๗ ในการพิมพ์ครั้งนั้น สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์คำนำ มีข้อความตอนหนึ่งว่า “หนังสือดุษฎีสังเวยซึ่งแต่งครั้งกรุงเก่าก่อนแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช”
เนื่องจากภาษาที่ใช้ในคำฉันท์ดุษฎีสังเวยเป็นภาษาเก่า ทั้งมีคำภาษาเขมรและภาษาสันสฤตปนอยู่เป็นจำนวนมาก เมื่อมีการพิมพ์ในครั้ง ต่อๆ มาเกิดความลักลั่นคลาดเคลื่อนหลายแห่ง กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์พิจารณาเห็นว่า คำฉันท์ดุษฎีสังเวยเป็นหนังสือที่มีความสำคัญมากเรื่องหนึ่ง จึงดำเนินการตรวจสอบชำระใหม่เพื่อจัดพิมพ์เผยแพร่
จากการตรวจสอบชำระครั้งนี้พบว่า ต้นฉบับสมุดไทยเรื่องดังกล่าวมีเนื้อหาเป็น ๓ ตอน คือ ตอนต้น เป็นคำฉันท์ดุษฎีสังเวย ใช้เป็นบทสำหรับอ่านเมื่อประกอบพิธีคชกรรม ตอนกลาง เป็นคำฉันท์กล่อมช้าง ใช้เป็นบทสำหรับกล่อมช้างเมื่อคล้องช้างสำคัญได้แล้ว และตอนปลาย เป็นคำฉันท์คชกรรมประยูร ว่าด้วยลักษณะช้างชนิดต่างๆ คำฉันท์ทั้ง ๓ เรื่องดังกล่าว แต่งขึ้นด้วยจุดประสงค์ต่างกันและแต่งในระยะเวลาต่างกัน
ตอนต้นและตอนกลางนั้นมีเนื้อหาจัดอยู่ในหมวด “คชกรรม” คือ พิธีกรรมเกี่ยวกับช้าง ส่วนตอนปลายมีเนื้อหาจัดอยู่ในหมวด “คชลักษณ์” อันได้แก่ “คำฉันท์คชกรรมประยูร” ซึ่งยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่มาก่อน
ในการตรวจสอบชำระถือเอาฉบับพิมพ์พุทธศักราช ๒๔๕๙ เป็นหลักเปรียบเทียบสอบทานกับฉบับตัวเขียน เอกสารโบราณเรื่อง “คำฉันท์ดุษฎีสังเวย” หมวดวรรณคดี หมู่ฉันท์ จำนวน ๑๑ ฉบับ เอกสารทั้งหมดเก็บรักษาไว้ที่ ส่วนภาษาโบราณ หอสมุดแห่งชาติ ตามรายละเอียดดังนี้
ฉบับที่ ๑
สมุดไทยดำ เส้นรง เอกสารเลขที่ ๑๕
ขนาด กว้าง ๑๑.๗ เซนติเมตร
ยาว ๓๖ เซนติเมตร
หนา ๔.๕ เซนติเมตร
ประวัติ หอพระสมุดซื้อเมื่อ วันที่ ๑๐ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๔๕๕ ความในบานแพนกว่า “หน้าต้นสดุดีสังเวย ฯ”
ฉบับที่ ๒
สมุดไทยดำ เส้นรง เอกสารเลขที่ ๑๖
ขนาด กว้าง ๑๑ เซนติเมตร
ยาว ๓๔.๕ เซนติเมตร
หนา ๕.๕ เซนติเมตร
ประวัติ หม่อมไพชยนต์เทพ (ม.ร.ว. พิน) ถวายหอพระสมุด เมื่อวันที่ ๘ กรกฎาคม พุทธศักราช ๒๔๕๑
ฉบับที่ ๓
สมุดไทยดำ เส้นรง เอกสารเลขที่ ๑๗
ขนาด กว้าง ๑๑.๔ เซนติเมตร
ยาว ๓๕ เซนติเมตร
หนา ๕ เซนติเมตร
ประวัติ เป็นสมบัติเดิมของหอพระสมุด มีข้อความในบานแพนกว่า
“๏ วัน ๑  ๑ ค่ำจุลศักราช ๑๑๗๙ ปีฉลู นพศก ข้าพระพุทธเจ้า นายพินิจสารสเถียร ชุบ ขอเดชะ ฯ”
(ได้พิมพ์ภาพถ่ายต้นฉบับไว้ในภาคผนวก)
ฉบับที่ ๔
สมุดไทยดำ เส้นรง เอกสารเลขที่ ๑๙
ขนาด กว้าง ๑๒.๒ เซนติเมตร
ยาว ๓๕.๒ เซนติเมตร
หนา ๓.๓ เซนติเมตร
ประวัติ หอพระสมุดซื้อจาก หม่อมหลวงแดง สุประดิษฐ เมื่อ พุทธศักราช ๒๔๗๙
ฉบับที่ ๕
สมุดไทยดำ เส้นรง เอกสารเลขที่ ๒๐
ขนาดกว้าง ๑๐.๘ เซนติเมตร
ยาว ๓๓.๔ เซนติเมตร
หนา ๑.๕ เซนติเมตร
ประวัติ ได้มาจากกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี
ฉบับที่ ๖
สมุดไทยดำ เส้นรง เอกสารเลขที่ ๒๑
ขนาดกว้าง ๑๑.๕ เซนติเมตร
ยาว ๓๔ เซนติเมตร
หนา ๒ เซนติเมตร
ประวัติ ได้มาจากพิพิธภัณฑ์ฯ เมื่อวันที่ ๘ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก ๑๒๗ มีข้อความในบานแพนกว่า
“คำฉันท์ดุษฎีสังเวย เล่มนี้ ข้าพระพุทธเจ้า ขุนนิมิตอักษร จำลอง ทูลเกล้าฯ ถวาย ขอเดชะฯ”
ฉบับที่ ๗
สมุดไทยดำ เส้นดินสอ เอกสารเลขที่ ๒๒
ขนาดกว้าง ๑๑.๔ เซนติเมตร
ยาว ๓๔.๒ เซนติเมตร
หนา ๑ เซนติเมตร
ประวัติ เป็นสมบัติเดิมของหอพระสมุด
ฉบับที่ ๘

สมุดไทยดำ เส้นรง เอกสารเลขที่ ๒๑
ขนาดกว้าง ๑๓.๔ เซนติเมตร
ยาว ๓๖ เซนติเมตร
หนา ๘ เซนติเมตร
ประวัติ ได้จากกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี
ฉบับที่ ๙
สมุดไทยดำ เส้นดินสอ เอกสารเลขที่ ๔๖
ขนาดกว้าง ๑๑ เซนติเมตร
ยาว ๓๕ เซนติเมตร
หนา ๑ เซนติเมตร
ประวัติ เป็นสมบัติเดิมของหอพระสมุด
ฉบับที่ ๑๐

สมุดไทยดำ เส้นรง เอกสารเลขที่ ๔๗
ขนาดกว้าง ๑๑.๔ เซนติเมตร
ยาว ๓๕ เซนติเมตร
หนา ๒.๘ เซนติเมตร
ประวัติ เป็นสมบัติเดิมของหอพระสมุด
ฉบับที่ ๑๑

สมุดไทยดำ เส้นรง เอกสารเลขที่ ๔๙
ขนาดกว้าง ๑๒ เซนติเมตร
ยาว ๓๕ เซนติเมตร
หนา ๗ เซนติเมตร
ประวัติ เป็นสมบัติเดิมของหอพระสมุด (ได้พิมพ์ภาพถ่ายต้นฉบับไว้ในภาคผนวกเฉพาะส่วนที่เป็นคำฉันท์ดุษฎีสังเวยและคำฉันท์กล่อมช้างครั้งกรุงเก่า)
เนื้อหาในสมุดเล่มนี้ตอนต้นเป็นฉันท์ดุษฎีสังเวยและคำฉันท์กล่อมช้าง ตอนกลางเป็นตำราช้างคำฉันท์ อีกสำนวนหนึ่งซึ่งต่อไปจากคำฉันท์คชกรรมประยูร ตอนปลายเป็นคำฉันท์กล่อมช้าง พระนิพนธ์ กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส
เอกสารโบราณต้นฉบับตัวเขียนทั้งหมดที่ใช้ในการตรวจสอบชำระครั้งนี้ ไม่มีหลักฐานในเอกสารฉบับใดที่ระบุว่าเขียนขึ้นในสมัยกรุงศรีอยุธยา เข้าใจว่าทุกฉบับมีการคัดลอกขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์
เนื่องจากศัพท์บางคำที่ปรากฏในแต่ละฉบับมีความลักลั่นคลาดเคลื่อนในการตรวจสอบชำระ ได้พิจารณาบริบทแวดล้อมของคำที่มีปัญหาในบางฉบับ แล้วเลือกเอาฉบับที่เห็นว่ามีความเป็นไปได้ในทางวิชาการมากที่สุด ทั้งนี้อาศัยการเปรียบเทียบคำศัพท์ที่มีปัญหานั้นกับศัพท์ในวรรณคดีคำฉันท์สมัยอยุธยาเรื่องอื่นๆ และได้จัดทำคำอธิบายศัพท์ไว้ในตอนท้ายของคำประพันธ์ด้วย
อนึ่ง ในการพิมพ์ครั้งนี้ได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนในคำประพันธ์ ให้เป็นปัจจุบัน โดยจะเปลี่ยนอักขรวิธีเฉพาะในกรณีที่เมื่อเปลี่ยนแล้วไม่ทำให้ออกเสียงต่างไปจากเดิม คำใดหากเปลี่ยนแล้วทำให้การออกเสียงเปลี่ยนจะคงรูปศัพท์นั้นไว้ตามต้นฉบับตัวเขียน เพื่อเป็นการรักษา “สัททาลังการ” หรืออลังการฝ่ายเสียง ให้คงอยู่ตามเจตนารมณ์ของกวีผู้แต่ง
--
[๑] นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ นักอักษรศาสตร์ ๘ ว. กลุ่มงานวรรณกรรม กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร
พระมหากษัตริย์ไทยกับพระราชพิธีคชกรรม
ช้างเป็นยุทธพาหนะที่สำคัญในกองทัพไทยมาแต่โบราณ พระมหากษัตริย์ผู้ทรงเป็นจอมทัพ ต้องทรงศึกษาวิชาคชกรรม ทั้งการบังคับช้าง การใช้อาวุธบนหลังช้าง รวมถึงรู้วิธีที่จะคล้องช้างเถื่อนมาฝึกให้เชื่องเพื่อใช้ในราชการ
ศิลาจารึกหลักที่ ๑ ของพ่อขุนรามคำแหงมหาราชซึ่งเป็นหลักฐานทางลายลักษณ์อักษรไทยที่เก่าที่สุด กล่าวถึงพระราชประวัติของพ่อขุนรามคำแหงมหาราชว่า ทรงมีความชำนาญในการรบบนหลังช้าง หรือยุทธหัตถี ความในศิลาจารึกมีดังนี้
“...เมื่อกูขึ้นใหญ่ได้สิบเก้าข้าว ขุนสามชนเจ้าเมืองฉอดมาท่เมือง ตากพ่อกูไปรบขุนสามชนหัวซ้าย ขุนสามชนขับมาหัวขวา ขุนสามชนเกลื่อนเข้า ไพร่ฟ้าหน้าใส พ่อกูหนีญญ่ายพายจแจ้ (น กู) บ่ หนี กูขี่ช้างเบกพล กูขับเข้าก่อนพ่อกู กูต่อช้างด้วยขุนสามชน...”
นอกจากนี้ศิลาจารึกหลักดังกล่าวยังระบุว่า สมัยนั้นมีการล้อมช้างเถื่อนมาฝึกใช้ในกิจการต่างๆ อีกด้วย “กูไปตีหนังวังช้างได้ กูเอามาแก่พ่อกู” วังช้างที่กล่าวในศิลาจารึกหมายถึง “การล้อมช้าง” เพื่อคล้องช้างป่ามาฝึกให้เป็นช้างบ้าน และในการจับช้างเถื่อนแต่ละครั้งนั้นจำเป็นต้องรู้จักลักษณะช้าง คัดเลือกเอาเฉพาะช้างที่มีลักษณะดี หลักฐานจากศิลาจารึกหลักที่ ๑ กล่าวว่า ในรัชกาลพ่อขุนรามคำแหงมี “ช้างเผือก” เป็น ราชพาหนะด้วย คือ
“...วันเดือนดับเดือนเต็ม ท่านแต่งช้างเผือกกระพัดลยาง เที้ยรย่อมทองงา (ซ้าย) ขวาชื่อรูจาครี พ่อขุนรามคำแหงขึ้นขี่ไปนบพระ... อรัญญิก แล้วเข้ามา”
ช้างเผือกเป็นมงคลของพระมหากษัตริย์และแผ่นดิน การจะตัดสินใจว่าช้างใดเป็นช้างเผือกหรือเป็นช้างศุภลักษณ์ต้องมีหลักเกณฑ์วิธีพิจารณา จากหลักฐานที่ว่าพ่อขุนรามคำแหงทรงมี “ช้างเผือก” เป็นพระคชาธารนั้น แสดงว่า ไทยเรารู้จัก “ตำราคชลักษณ์” มาแต่ครั้งนั้นแล้ว
ช้างเป็นยุทธพาหนะที่สำคัญในกองทัพไทยตั้งแต่สมัยสุโขทัยจนมาถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ช้างที่มีลักษณะดีโดยเฉพาะ “ช้างเผือก” ถือเป็นเครื่องแสดงบุญญาธิการของพระมหากษัตริย์ หากพระมหากษัตริย์พระองค์ใดมีช้างเผือกมาสู่พระบารมีพระมหากษัตริย์พระองค์นั้นก็จะได้รับการถวายพระนามอีกอย่างหนึ่งว่า “พระเจ้าช้างเผือก” อันแสดงว่า พระองค์ทรงมีพระเกียรติยศและพระบารมีเหนือพระเจ้าแผ่นดินองค์อื่น ๆ ดังนั้นพระองค์จึงต้อง “เสด็จวังช้าง” เพื่อเสาะหาเลือกเฟ้นช้างศุภลักษณ์มาเป็นราชพาหนะคู่พระบารมี
พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์ ระบุว่า ในรัชกาลสมเด็จบรมไตรโลกนาถ มีการ “เสด็จวังช้าง” ๒ ครั้ง คือ
“ศักราช ๘๔๕ เถาะศก (พ.ศ. ๒๐๒๖) สมเด็จพระบรมราชาเจ้า เสด็จไปวังช้าง ตำบลไทรย้อย”
“ศักราช ๘๔๘ มะเมียศก (พ.ศ. ๒๐๒๙) สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้า เสด็จไปวังช้างตำบลสัมฤทธิ์บูรณ์”
ต่อมาในรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ทรงพระกรุณา โปรดฯ ให้ประกอบ “พระราชพิธีปฐมกรรม”
“ศักราช ๘๕๙ มะเส็งศก (พ.ศ. ๒๐๔๐) ท่านให้ทำการปฐมกรรม”
“การปฐมกรรม” ที่กล่าวนี้สันนิษฐานว่า เป็นพระราชพิธีที่เกี่ยวกับช้าง ทั้งนี้พิจารณาจากรายละเอียดของพระราชพิธี “ปฐมกรรม” ซึ่งต่อมามีการจัดขึ้นอีกครั้งในรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ คือ
“ศักราช ๙๑๒ จอศก (พ.ศ. ๒๐๙๓) เดือน ๘ ขึ้น ๒ ค่ำ ทำการพระราชพิธีปฐมกรรม สมเด็จพระมหาจักรพรรดิเจ้า ตำบลท่าแดง พระกรรมวาจาเปนพฤฒิบาศ พระพิเชษฐเปนอัษฎาจารย์ พระอินโทรเปนกรมการ”
พระราชพิธีปฐมกรรมในรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ จัดขึ้นหลังจากครั้งแรกในรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ เป็นเวลา ๕๐ ปี และ พระราชพิธีดังกล่าวพระราชพงศาวดารระบุว่ามี “พฤฒิบาศ” ซึ่งได้แก่ พราหมณ์ที่ทำพิธีเกี่ยวกับการปัดเสนียดจัญไรช้าง เป็นผู้ทำพิธีเกี่ยวกับช้าง ด้วยเหตุนี้จึงอาจสรุปได้ว่าพระราชพิธีปฐมกรรมต้องเป็นพิธีกรรมที่เกี่ยวกับช้าง
อนึ่ง ในกฎมณเฑียรบาล ซึ่งตราขึ้นในสมัยอยุธยาตอนต้นมีข้อความตอนหนึ่งว่าด้วยพระราชพิธีต่าง ๆ ระบุถึง “พระราชพิธีปฐมกรรม” ด้วย คือ
“พระราชพิธีแต่มีสนาม คือ เบาะพก เผด็จศก ลดแจด สํพรรษฉินท พัทรบท เฉวียนพระโค ดุลาพาน บุษยาภิเศก คชกรรม ปรมาภิเศก ประถมกรรม มัทธยมกรรม อุดมกรรม อาจาริยาภิเษก อุปราคา ปราบดาภิเศก ๑๗ การพิทธีนี้ ย่อมสนามสำหรับเหมบัตร ท่อสวัศดิ สหัศธารา น้ำอบ ๑๖ คนโท น้ำดอกไม้ ๑๖ คนโท พนักงานขุนสยมพรขึ้นหล่อนํ้าในเหม สมุหประธารแบกพานสนานวงงหน้าช้างพระบาท...”
พระราชพิธีปฐมกรรม มัธยมกรรมและอุดมกรรมนั้น พิจารณาจากความหมายของชื่อพระราชพิธีแล้ว น่าจะมีความหมายว่า ปฐมกรรม คือ พิธีอย่างต้น มัธยมกรรม คือ พิธีอย่างกลาง อุดมกรรม คือ พิธีที่สมบูรณ์เต็มรูปแบบ และทั้ง ๓ พระราชพิธีน่าจะเกี่ยวกับเรื่องเดียวกัน
ในคำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า มีข้อความกล่าวถึงพระราชพิธี “อุดมกรรม” ว่า
๏ เมื่อเสร็จการอุดมกรรม์	ได้ช้างเผือกอัน
วิสุทธิสารบวร ฯ
คำประพันธ์ดังกล่าวแสดงว่า “การอุดมกรรม์” เป็นพระราชพิธีที่เกี่ยวกับช้างเช่นเดียวกับพระราชพิธีปฐมกรรม รายละเอียดของประเด็นดังกล่าวจะอธิบายต่อไปข้างหน้า
ในรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิจัดให้มีพระราชพิธีมัธยมกรรมขึ้นเป็นครั้งแรก พระราชพงศาวดารมิได้บอกรายละเอียดของพระราชพิธีในครั้งนั้น แต่กล่าวว่าพระราชพิธีนั้นไม่ได้จัดขึ้นภายในพระนคร
“ศักราช ๙๑๕ ฉลูศก (พ.ศ. ๒๐๙๖) เดือน ๗ นั้น แรกทำการพระราชพิธีมัธยมกรรม สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ตำบลชัยนาทบุรี”
พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาหลายฉบับ (ยกเว้นฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์) ระบุว่า ในรัชกาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช เมื่อทรงตีเมืองละแวกได้แล้ว โปรดฯ ให้ตั้งการพระราชพิธีปฐมกรรมขึ้นที่นั่น ซึ่งพระราชพงศาวดารกล่าวว่า เป็นการประหารชีวิตนักพระสัตถากษัตริย์เขมร แล้วนำโลหิตมาล้างพระบาท แต่จากหลักฐานเอกสารต่างๆ ที่พบในปัจจุบัน “พระราชพิธีปฐมกรรม” ซึ่งจัดขี้นที่เมืองละแวกในครั้งนั้น มิได้เป็นดังที่พระราชพงศาวดารบางฉบับระบุ
ในรัชกาลสมเด็จพระมหาจกรพรรดิ มีการ “เสด็จวังช้าง” หลายครั้ง บางครั้งได้ช้างสำคัญมาสู่พระบารมี บางครั้งแม้ไม่ได้ช้างสำคัญ แต่ได้ช้างพัง ช้างพลายมาฝึกปรือไว้ใช้ในกิจการบ้านเมืองเป็นจำนวนมาก กล่าวคือ
พุทธศักราช ๒๐๗๙
เสด็จวังช้าง ตำบลบางละมุง ได้ช้างพัง ช้างพลาย ๖๐ ช้าง
พุทธศักราช ๒๑๐๐
เสด็จวังช้าง ตำบลโกรกพระ ได้ช้างพัง ช้างพลาย ๖๐ ช้าง
พุทธศักราช ๒๑๐๒
เสด็จวังช้าง ตำบลแสนตอ ได้ช้างพัง ช้างพลาย ๔๐ ช้าง
พุทธศักราช ๒๑๐๓
เสด็จวังช้าง ตำบลวัดไก่ ได้ช้างพัง ช้างพลาย ๕๐ ช้าง และครั้งนี้ได้ช้างเผือกเชือกหนึ่งด้วย
พุทธศักราช ๒๑๐๕
เสด็จวังช้าง ตำบลไทรย้อย ได้ช้างพัง ช้างพลาย ๗๐ ช้าง
การเสด็จวังช้างทุกครั้งต้องใช้วิชาคชศาสตร์ ทั้งส่วนที่เป็น “คชกรรม” และ “คชลักษณ์” ในส่วนของคชกรรม ได้แก่บทมนตร์และบทบวงสรวงต่างๆ ในการประกอบพิธีกรรม ส่วนคชลักษณ์หรือตำราดูลักษณะช้างนั้นจำเป็นต้องใช้เป็นเกณฑ็ในการพิจารณาคัดเลือกช้าง ดังนั้น จึงเชื่อได้ว่ารัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิต้องมีตำราคชศาสตร์ใช้ในราชสำนักกรุงศรีอยุธยา อย่างเป็นหลักฐานมั่นคงแล้ว
เมื่อพระมหากษัตริย์เสด็จวังช้างและคล้องช้างด้วยพระองค์เอง ในกฎมณเฑียรบาลจึงตราข้อกำหนดสำหรับข้าราชการที่โดยเสด็จล้อมช้างเถื่อนหลายข้อ เช่น
“ถ้าพระธินั่งเข้าต่อเถื่อนคล้องกลางแปลง แลช้างคํ้า ช้างค่าย เขื่อน ทวน หอก ช้างติดสองช้างพระธินั่งแลติดเถื่อนเติบ แลช้างทวนหอกมิเข้าช่วยทันโทษถึงตาย ...แลช้างหอกช้างทวนซึ่งองครักษนารายบันดาแซงอยู่โดยกระบวนนั้น แลเถื่อนเข้าจวนพระธินั่งเปนอันตรายไส้ ผู้ขี่ข้างทังปวงนั้นโทษถึงตาย...”
“อนึ่ง เสดจ์วังช้าง ให้ตั้งเขื่อนตั้งค่ายพราง แลช้างอยู่ในเล้าไซ้ ให้ตั้งอาชญาคอว่า ห้ามปี่ขลุ่ยทับโทนฆ้องกลอง เซลาะเบาะ เถียงกัน ตีด่าข้าคนบ่าวไพร่ แลโห่ร้องนี่นั่นแล ให้เจาะปากเอาดํ้าหอกร้อยขาแลทเวนรอบค่ายทังบ่าวทังนาย อนึ่ง ทำค่ายแล้วมั่นคง แลช้างออกหน้าที่ ใครให้ทเวนเสียบเสีย ถ้าช้างสำคัญฆ่าเสียทังโคต”
เนื่องจากพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉษับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์ หมดเนื้อความลงเพียงรัชกาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ในที่นี้จึงใช้ข้อมูลจากพระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา ประกอบการอธิบายต่อไป
พระมหากษัตริย์อีกพระองค์หนึ่งที่ทรงพระปรีชาสามารถในวิชาคชกรรมเป็นอย่างยิ่งคือ สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ทรงมีพระบรมราชโองการให้หล่อรูปพระพิฆเนศวร พระเทากรรม และพระอิศวร สำหรับทรงบูชาในพระราชพิธีคชกรรมซึ่งจัดขึ้นอย่างยิ่งใหญ่ในรัชกาลของพระองค์
“แลในปีวอก อัฐศกนั้น ตรัสให้หล่อรูปพระเทวกรรม สูงประมาณศอกมีเศษ พระองค์หนึ่ง สวมทองเครื่องประดับถมราชาวดี”
“ครั้นปีระกา นพศก พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว มีพระราชโองการตรัสสั่งพระยาจักรีให้แต่งพระราชพิธีบัญชีพรหม แลชมรมสำหรับการพระราชพิธีทั้งปวงในทะเลหญ้า ตำบลเพนียด แลทรงพระกรุณาตรัสให้หล่อพระเทวกรรมทอง ยืนสูงศอกหนึ่ง หุ้มด้วยทองเนื้อเจ็ดแล้ว แลเครื่องอาภรณ์นั้นถมราชาวดี ประดับด้วยแหวนไว้สำหรับการพระราชพิธีคชกรรม ให้พระมหาราชครู พระราชครู แลพฤฒิบาศ แลปลัดพระราชครูประพฤติการพระราชพิธีบัญชีพรหม ในวันศุกร์ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เดือน ๗ จึ่งพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จยังการพระราชพิธีมหาปรายาจิตร แลพระราชพิธีบัญชีพรหมทะเลหญ้า ก็ประพฤติการพระราชพิธีตามสารตำรับ อันมีในคชกรรมนั้นทุกประการ ครั้นถึงวันศุกร์ ขึ้น ๑๔ ค่ำ เดือน ๗ พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จยังการพระราชพิธีคชกรรมโดยยถาศาสตร์ ถวายสมโภชอาเศียรพาทครบสามวันเสร็จ ก็เสด็จประเวศพระราชมณเฑียร”
“พระราชพิธีตามสารตำรับ อันมีในคชกรรมนั้นทุกประการ” น่าจะหมายถึง “พระราชพิธีอุดมกรรม” หรือ “การอุดมกรรม์” ที่กล่าวถึงใน “คำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า” ว่า
๏ ฝ่ายข้างไสยศาสตร์นี้ใคร	ฤๅจะเปรียบปูนใน
พระองคไท้ทรงธรรม์
๏ เมื่อเสร็จการอุดมกรรม์	ได้ช้างเผือกอัน
วิสุทธิสารบวร ฯ
“ไสยศาสตร์” ที่กล่าวถึงในคำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า กับ “สารตำรับ” ในพระราชพงศาวดารน่าจะหมายถึง ศาสตร์ที่เกี่ยวกับช้างหรือตำราที่เกี่ยวกับช้าง ซึ่งได้แก่ “วิชาคชศาสตร์” นั่นเอง
สมเด็จพระนารายณ์มหาราช โปรดฯ ให้จัดพระราชพิธีดังกล่าวขึ้นในปีจุลศักราช ๑๐๑๙ (พุทธศักราช ๒๒๐๐) และในปีต่อมา คือจุลศักราช ๑๐๒๐ (พุทธศักราช ๒๒๐๑) ได้ “นางช้างเผือก สูงสามศอกมีเศษ หูหางสรรพรูปงาม” จากเมืองกาญจนบุรีโปรดเกล้าฯ ให้ขึ้นระหว่างสมโภช พระราชทานว่า “พระอินทรไอยราวรรณ วิสุทธิราชกริณี”
ในโคลงเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนารายณ์มหาราชของพระศรีมโหสถว่า
พระยศปางให้ข่าว	มาถวาย
ได้เผือกพังพรรณราย	ผ่องแผ้ว
ในเมืองกาญจนบุรีหมาย	พนเวศ
เมืองมิ่งมีช้างแก้ว	ทั่วให้ชมบุญฯ
หลังจากนั้นอีกสองปี คือ ปีพุทธศักราช ๒๒๐๓ ได้ช้างเผือกพลายจากเมืองนครสวรรค์มาสู่พระบารมีอีกเชือกหนึ่ง โปรดเกล้าฯ พระราชทานนามว่า “เจ้าพระยาบรมคเชนทรฉัททันต์”
การได้ช้างเผือกสำคัญมาสู่พระบารมีหลังจากประกอบพระราชพิธีคชกรรมในปีพุทธศักราช ๒๒๐๐ แล้วนั้น สอดคล้องกับในคำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า ที่ว่า
๏ เมื่อเสร็จการอุดมกรรม์	ได้ช้างเผือกอัน
วิสุทธิสารบวร ฯ
จากข้อมูลดังกล่าวเป็นสมมติฐานว่า “คำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า” น่าจะแต่งขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
หลังจากได้ช้างเผือกพระอินทรไอยราวรรณมาสู่พระบารมีแล้ว ในปีนั้นสมเด็จพระนารายณ์มหาราช โปรดฯ ให้ “หล่อรูปพระบรมกรรมองค์หนึ่ง สูงสี่ศอกทั้งฐาน แล้วอภิเษกก็ให้รับไปประดิษฐานไว้ในพระอารามศรีรุทรนาถตำบลชีกุน แลตรัสให้หล่อรูปพระเทวกรรมองค์หนึ่ง สูงประมาณสี่ศอกไว้ในหอพระเทวกรรม ในขณะนั้นก็ลือชาปรากฏพระยศพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าช้างเผือก ทรงพระเดชาบุญญานุภาพอันยิ่งไปทั่วนานาประเทศทั้งปวง”
อนึ่ง ในโคลงเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนารายณ์มหาราชของพระศรีมโหสถ กล่างถึงการเสด็จ “วังช้าง” และการประกอบพระราชพิธีคชกรรมไว้อย่างค่อนข้างละเอียด คือ
จอมภพภูวนาถเกล้า	สากล
เสด็จดำเนิรยังพน	เวศนั้น
ทำการเบิกไพรทนน	ไชยบาศ
โดยศาสตร์พระกรรมบั้น	บอกไว้เปนเฉลิม ฯ
หัสดาจารย์ตั้งต่อ	อาพาห์
พฤฒิบาศบวงสรวงสา	มารถแล้ว
สมมุขบ่ายบูชา	ชปโยค
นิรนิรารมณ์แผ้ว	ผ่องนํ้าใจกสานติ์ ฯ
เสร็จสรงอภิเษกด้วย	ชลรัตน
ถวายสิ่งอาภรณพัสตร	อาสน์แก้ว
เพยียสองพิดานฉัตร	ธุชมาศ
อวยสังเวยภัตแล้ว	นอบน้อมสดุดี ฯ
ทอดพรักสิทธิแล้วเลิก	ดาลเถลิง
ชูชำโรมภาวเพลิง	เถือกถ้า
อวยบายบ่ำบวงเถกิง	เทเวศร์
ฝูงญะราญท่วนหน้า	ปู่เจ้าจอมพนม ฯ
สรวมพรพระผู้ก่อ	การคช
เจริญมิ่งมงคลยศ	เลิศแล้ว
ถวายสรรพคันธจรด	ศิรพาท
เสด็จอยู่เกยเก้าแก้ว	ลั่นฆ้องไชยศรี ฯ
ทรงสารสวัสดิ์ล้ำ	ไกรสร
ยูรยาตรแสนยากร	แซ่ซ้อง
พลคชเชือกชนสลอน	เร็วรวด
หมอบัญชีชาญคล้อง	พรั่งพร้อมตรูตาม ฯ
เบิกโขลนทวารเข้าป่า	ปือพฤกษ์
พพวกพาลคชคึก	คล่ำคล้าย
รวมร้าแผกฟูมทึก	พูพ่น
มีกำกวมแกมร้าย	ร่ายกั้นกันฝูง ฯ
หมอพรักสิทธิเสื้องบาศ	เฉวียงฉวาง
ขับด่ำเรียเร็ววาง	ไล่ล้อม
ฉัตรรั้งรวดรึงนาง	แนมลูก
พังและพลายเพรียวด้อม	เค่าคล้องคอตาม ฯ
พระคุณบุญเปลื้องไปล่	ไตรภพ
ข้ามข่ายมารอรรณพ	น่านกว้าง
พระทัยโปรดปรารภ	เมตรภาพ
ให้ปล่อยพังนางช้าง	ลูกน้อยแนมไป ฯ
เสร็จเสด็จดลด้าวด่าน	ดงดอน
ชลชะเลวุธสร	เหล่าช้าง
คชสารบั่นสมสลอน	กริณิศ
ชมทรหึงเคียงข้าง	จรวดร้องเรียงรมย์ ฯ
พระสุรสีหนาทเอื้อน	โองการ
ให้เร่งพิริยพลหาญ	แวดล้อม
พลคชขนัดขนันขนาน	รายเรียบ
กองก่อเพลิงพลามอ้อม	รอบแว้งวังสาร ฯ
เสนาเนืองไพร่พร้อม	อึดอึง
ส้าวแซ่เสียงปืนผึง	ป่าก้อง
แจจรรโจษพลหึง	แหนรอบ
ตีจรขาบขับร้อง	โห่เร้ารุกราญ ฯ
จอมธรรมิกราชเกล้า	กรุงอยุทธ
องเอกทศรถรุทร์	เลิศล้น
สฤษฎิรักษ์สังหารสุด	สามโลก
ทรงวิไชยช้างต้น	เช่นช้างอมรินทร์ ฯ
คชลักษณ์เลงเลิศเชื้อ	ชาญสนาม
ยงยิ่งในสงคราม	แกว่นกล้า
คชพาลชำนินาม	คิริราช
เคยไล่สารไพรร้า	รวบเร้งรุกราน ฯ
คชสารสามารถแม้น	คชสีห์
บุกป่าปองราวี	ไล่ช้าง
สลอนสารส่ำตัวดี	โดยราช
กรูกั่นกั้นคันข้าง	คอกแคว้นในวง ฯ
สารทรงจงจวบช้าง	ไพรหาญ
ทันเถื่อนตัวเพรียวพาล	แกว่นกล้า
คชสงธำรงสาร	สุวภาพ
หมอเชือกช้างชาญร้า	ร่ายเข้าคอยหลัง ฯ
ปืนหลังพังเข้าคู่	เคียงสาร
ขุนขี่มีไชยชาญ	เร่งเร้า
หลบหลีกฝึกแฝงธาร	คชพยู่ห์
ลัดลอดสอดแนมเข้า	ช่วยช้างชนยิง ฯ
หมื่นผจงจงจับจ้วง	จงซัด
ถูกบาศรั้งรึงรัด	รวดเท้า
ตรวจร้องจ่ำนองอัด	โยนแยก
โยงแย่งพันไม้เข้า	ผูกพร้อมพามา ฯ
ขุนกองรันเร่งช้าง	ผันผาย
ลุยไล่หลังพังพลาย	พวกพ้อง
เฉวียนพรูพราดถูกพาย	ลิวแล่น
ได้ใหญ่เพรียวคล้องต้อง	บาศสิ้นฤๅเลว ฯ
และในโคลงบทที่ ๖๘ ว่า
ขอพรพามบาทไท้	ทรงธาร
พระเริ่มรังคชการ	ก่อเกล้า
ขอจงแผ่นภูวบาล	บดิราช
สิทธิคชาศิลปเร้า	รวดเพี้ยงพระกรรม์ ฯ
“พระเริ่มรังคชการ ก่อเกล้า” ในที่นี้น่าจะหมายถึง “พระราชพิธีอุดมกรรม” ซึ่งจัดขึ้นเป็นครั้งแรกในรัชกาลนี้ และข้อความดังกล่าวสอดคล้องกับในคำฉันท์กล่อมช้างครั้งกรุงเก่า ดังได้อธิบายแล้ว
เมื่อสิ้นรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชแล้ว สมเด็จพระเพทราชาได้ครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าแผ่นดินกรุงศรีอยุธยาต่อมา ก่อนได้ราชสมบัตินั้นสมเด็จพระเพทราชารับราชการในตำแหน่งจางวางกรมช้าง “ชำนิชำนาญในศิลปศาสตร์ ขี่ช้างแกล้วกล้ายิ่งนัก” แต่เมื่อได้ราชสมบัติแล้วไม่มีหลักฐานในพระราชพงศาวดารว่า “เสด็จวังช้าง” หรือประกอบ “พระราชพิธีคชกรรม” แต่อย่างใด
จนถึงรัชกาลสมเด็จพระพุทธเจ้าเสือ ในปีมะเมีย จัตวาศก จุลศักราช ๑๐๖๕(พุทธศักราช ๒๒๔๕) มีการเสด็จวังช้างที่ป่ายางกองทอง แขวงเมืองนครสวรรค์ ครั้งนั้นจับช้างเถื่อนได้ประมาณร้อยเศษ
ครั้นสิ้นรัชกาลสมเด็จพระพุทธเจ้าเสือแล้ว พระราชโอรสคือเจ้าฟ้าพร ได้เสวยราชสมบัติเป็นสมเด็จเจ้าอยู่หัวท้ายสระ มีการเสด็จพระราชดำเนินโพนช้างป่า ที่แขวงเมืองนครนายก เมื่อปีพุทธศักราช ๒๒๖๖ ครั้งนั้นสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล ซึ่งต่อมาคือสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ โดยเสด็จพระราชดำเนินด้วย
“พระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์เสด็จพระราชดำเนินประพาสโพนช้างป่าหัวเมืองนครนายกฝ่ายตะวันออก ในเพลาราตรีนั้นเดือนหงาย เสด็จไปไล่ช้างเถื่อน พระจันทร์เข้าเมฆ ช้างพระอนุชาธิราชขับแล่นตามไปทันช้างพระที่นั่งทรงไม่ทันจะรอรั้ง ช้างพระที่นั่งกรมพระราชวังโถมแทงเอาช้างพระที่นั่ง ควาญท้ายช้างนั่นกระเด็นตกจากช้างนั้นลง ช้างทรงเจ็บป่วยมาก...”
การเสด็จวังช้างที่แขวงเมืองนครนายกครั้งนั้น พระราชพงศาวดารมิได้ระบุว่าล้อมจับช้างเถื่อนได้จำนวนเท่าใด
ครั้นถึงรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ มีการเสด็จพระราชดำเนิน ไปล้อมช้างเถื่อนที่ป่าแขวงเมืองลพบุรี เมื่อปีพุทธศักราช ๒๒๗๗
“สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็เสด็จพระราชดำเนินไป่สู่ที่ล้อม เสด็จขึ้นสู่พลับพลาชัยทอดพระเนตรดูช้าง พลางดำรัสสั่งให้กรมช้างเอาเชือกวงล้อมเข้า คล้องจับช้างเถื่อนซึ่งขังอยู่ในค่ายนั้น แลเสด็จไปทอดพระเนตรสองเวลา จับได้ช้างเถื่อนพลายพังร้อยแปดสิบช้าง แล้วโปรดให้เปิดปล่อยช้างเถื่อนที่เหลืออยู่ประมาณสามร้อยเศษไปป่า”
นอกจากมีการเสด็จพระราชดำเนินวังช้างเพื่อล้อมช้างเถื่อนแล้ว หัวเมืองต่างๆ ยังมีการโพนช้างไว้ในราชการ และหากได้ช้างสำคัญก็จะมีใบบอกเข้ามายังกรุง เช่นในปีจอ จัตวาศก จุลศักราช ๑๑๐๔ (พุทธศักราช ๒๒๘๕) กรมการเมืองนครศรีธรรมราชคล้องช้างสำคัญได้จึงส่งเข้ามากวาย โปรดฯ พระราชทานนามว่า “พระบรมนาเคนทรวเรนทรเลิศฟ้า” และในปีเดียวกันนั้น เมืองไชยาส่งช้างสำคัญเข้ามาถวายอีกช้างหนึ่ง โปรดฯ พระราชทานนามว่า “พระบรมกุญชร” ถัดมาในพุทธศักราช ๒๒๘๖ เมืองนครศรีธรรมราชส่งเข้ามาถวายอีกช้างหนึ่ง โปรดฯ พระราชทานนามว่า “พระบรมจักรพาฬหัตถี” และในปีพุทธศักราช ๒๒๘๙ เมืองนครศรีธรรมราชคล้องได้ช้างสำคัญอีกช้างหนึ่ง ส่งเข้ามาถวาย โปรดฯ พระราชทานนามว่า “พระบรมคชลักษณ อัครคเชนทร วเรนทรสุประดิษฐ สิทธิสนธยา มหามงคลเลิศฟ้า”
การได้ช้างสำคัญหลายช้างมาสู่พระบารมีตามที่กล่าวมาแล้วนั้น คงเป็นมูลเหตุอย่างหนึ่งที่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศรับสั่งให้หลวงราชวังเมืองประพันธ์คำฉันท์ “คชกรรมประยูร” ไว้สำหรับเป็นตำราพิจารณาลักษณะช้างเพื่อใช้เป็นแบบแผนในราชสำนักอีกฉบับหนึ่ง เมื่อจุลศักราช ๑๑๑๐ (พุทธศกราช ๒๒๙๑)
ต่อมาในจุลศักราช ๑๑๑๖ (พุทธศักราช ๒๒๙๗) สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ได้ “เสด็จวังช้าง” ในแขวงเมืองลพบุรีอีกครั้งหนึ่ง
“เพลาเช้าเสด็จทรงช้างพระที่นั่งไปช่วยค้นช้างเถื่อนถึงเขาเชิงนํ้าทรง แล้วให้ช้างดั้งเข้าช่วยช้างเชือก ไล่ล้อมกันฝูงช้างเถื่อนเข้ามาถึงค่ายมั่นแล้วให้ปิดค่าย ครั้นรุ่งขึ้นเพลาเช้า เสด็จขึ้นพระตำหนักห้าง ทอดพระเนตร ให้กันช้างออกมา จับได้ช้างพลายพังสามร้อยช้าง ยังไม่ได้จับสามร้อยเศษ ดำรัสสั่งให้เปิดค่ายปล่อยไปสิ้น”
การเสด็จวังช้างของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศในปีพุทธศักราช ๒๒๙๗ นี้ นับเป็นครั้งสุดท้ายของพระมหากษัตริย์สมัยอยุธยา ในรัชกาลต่อมาคือ รัชกาลสมเด็จพระเจ้าอุทุมพรและสมเด็จพระเจ้าเอกทัศบ้านเมืองไม่ปกติ มีศึกกับพม่าอยู่เนืองๆ ไม่ได้เสด็จวังช้างอีก กระทั่งพุทธศักราช ๒๓๑๐ จึงเสียพระนครแก่พม่าในที่สุด
ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ไม่ปรากฏในพระราชพงศาวดารว่ามีการ “เสด็จวังช้าง” แต่มีพระราชพิธี “ทอดเชือก ดามเชือก” ซึ่งเป็นพระราชพิธีอย่างหนึ่งที่เกี่ยวกับ “คชกรรม” ในหนังสือพระราชพิธีสิบสองเดือน พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กล่าวถึงพระราชพิธีทอดเชือก ดามเชือก มีความตอนหนึ่งว่า
“การในโรงพิธีนั้นตั้งเตียงเทวรูปและตั้งกลศสังข์เป็นบันไดสามขั้น ตามแบบพิธีพราหมณ์ทั้งปวงเช่นกล่าวมาแล้ว เตียงเพดานชั้นต้นตั้งรูปพระอิศวร พระนารายณ์ พระมหาวิฆเนศวร เตียงลดลงมาตั้งกลศสังข์เบญจคัพย์ ที่หน้าเทวรูปตั้งเตียงวางเชือกบาศที่ปิดทองสามเตียง เชือกบาศปิดเงินเตียงหนึ่ง มีเครื่องกระยาบวชที่หน้าเตียงนั้นทั้งสี่นี้ออกมา มีเตียงวางเครื่องชนักขอเชือกรำพัดชาตรง หน้าเตียงเชือกมีบายศรีแว่นเวียนเทียน เวลาค่ำโหรต้องหาฤกษ์เวลาที่จะลงมือทำพิธีทุกครั้ง เริ่มแต่กระสูทธิ์ อัตมสูทธิ์ บูชาเบญจคัพย์ บูชากลศ บูชาสังข์ตามแบบแล้ว จนถึงสรงน้ำพระประโคมพิณพาทย์ เชิญพระขึ้นภัทรบิฐ จุดแว่นเทียนสมโภช เจิมพระเทวรูปแล้วจึงได้รดน้ำสังข์บรรดาผู้ซึ่งไปประชุมอยู่ในโรงพิธีนั้น แล้วอ่านเวทย์พรมน้ำเชือกบาศ เวลานั้นประโคมพิณพาทย์สาธุการถึงเจ็ดลา... จึงให้พราหมณ์พฤฒิบาศสองคนอ่านดุษฎีสังเวยอย่างเก่า ที่ขึ้นว่า อัญขยมบังคมภูวสวะ... ”
บทที่ใช้อ่านในพระราชพิธี คือ คำฉันท์ดุษฎีสังเวย ของขุนเทพกระวี พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชาธิบายถึงขั้นตอนบางอย่างใน “พระราชพิธีทอดเชือก ดามเชือก” ว่ามีมาแต่ครั้งสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ดังนั้นพระราชพิธีดังกล่าวจึงเป็นส่วนหนึ่งของ “พระราชพิธีคชกรรม” นั่นเอง
--
[๑] ประชุมจารึก ภาคที่ ๑. กรุงเทพฯ : คณะกรรมการพิจารณาและจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรี, ๒๕๒๑.

[๒] ประชุมจารึก ภาคที่ ๑. กรุงเทพฯ : คณะกรรมการพิจารณาและจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรี, ๒๕๒๑

[๓] ศิลปากร, กรม. คำให้การชาวกรุงเก่า คำให้การขุนหลวงหาวัด และพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์, พิมพ์ครั้งที่ ๒, พระนคร : คลังวิทยา, ๒๕๑๕

[๔] ศิลปากร, กรม. คำให้การชาวกรุงเก่า คำให้การขุนหลวงหาวัด และพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์, พิมพ์ครั้งที่ ๒, พระนคร : คลังวิทยา, ๒๕๑๕

[๕] เล่มเดียวกัน.

[๖] กฎหมายตราสามดวง. กรุงเทพฯ : องค์การคุรุสภา, ๒๕๑๔

[๗] ศิลปากร, กรม. คำให้การชาวกรุงเก่า คำให้การขุนหลวงหาวัด และพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์, พระนคร : คลังวิทยา, ๒๕๑๕

[๘] กฎหมายตราสามดวง. กรุงเทพฯ : องค์การคุรุสภา, ๒๕๑๔

[๙] พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๓๕

[๑๐] พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๓๕

[๑๑] เล่มเดียวกัน

[๑๒] พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๓๕

[๑๓] พระราชพิธีสิบสองเดือน. พระนคร : คลังวิทยา, ๒๕๒๔
ภาษาเขมรในตำราคชศาสตร์
เนื่องจากคำฉันท์ดุษฎีสังเวย มีคำภาษาเขมรปนอยู่เป็นจำนวนมาก และคำฉันท์เรื่องดังกล่าวจัดว่าเป็นส่วนหนึ่งของ “คชกรรม” อันเป็นแขนงหนึ่งในวิชา “คชศาสตร์” ในที่นี้จึงขอนำลักษณะของภาษาที่ใช้ใน “ตำราคชศาสตร์” มาอธิบายโดยสังเขป เพื่อเป็นสมมติฐานในการกำหนดที่มาและอายุของตำราดังกล่าว
“ตำราคชศาสตร์” คือวิชาที่ว่าด้วยเรื่องเกี่ยวกับช้าง แบ่งออกเป็น ๒ หมวด ได้แก่
คชกรรม ว่าด้วยเรื่องการจับช้าง รักษาช้าง การกำจัดเสนียดจัญไรเกี่ยวกับช้าง การฝึกหัดช้าง การบังคับช้าง การใช้อาวุธบนหลังช้าง และเวทย์มนตร์คาถาสำหรับใช้ในพิธีเกี่ยวกับช้าง
คชลักษณ์ ว่าด้วยรูปพรรณสัณฐาน ลักษณะดีร้ายของช้าง และการจำแนกช้างออกเป็นตระกูลต่าง ๆ
สันนิษฐานว่า ไทยนำจะได้รับวิทยาการเกี่ยวกับ “คชศาสตร์” ทั้งคชกรรมและคชลักษณ์ส่วนหนึ่งมาจากเขมรโบราณ ทั้งนี้เนื่องจากในตำราดังกล่าวมีคำภาษาเขมรปนอยู่เป็นจำนวนมาก ในเอกสารโบราณเรื่อง “ตำราพระคชกรรม” ส่วนที่เป็นบทมนตร์ต่างๆ นั้น ใช้ภาษาเขมรอย่างเก่า คำบางคำน่าจะมีอายุถึงสมัยเมืองพระนครของเขมรโบราณ ส่วนในตำราคชลักษณ์ ปรากฏชื่อช้างทั้งช้างศุภลักษณ์และช้างทุรลักษณ์หลายชื่อ เป็นคำที่มาจากภาษาเขมรเช่นกัน
เอกสารโบราณ ต้นฉบับตัวเขียนเรื่อง “ตำราพระคชกรรม” เอกสารเลขที่ ๙๙ หมวดสัตวศาสตร์ หมู่ช้าง มีเนื้อหาว่าด้วยการตั้งโขลนทวารในพิธีคชกรรม ตัวอักษรที่ใช้ในตำราดังกล่าว ส่วนที่เป็นบทมนตร์เขียนด้วยตัวอักษรขอม ภาษาเขมร ส่วนที่เป็นคำอธิบายขั้นตอนพิธีกรรมเขียนด้วยตัวอักษรไทย
สมุด “ตำราพระคชกรรม” เล่มนี้น่าจะเป็นฉบับที่มีการคัดลอกขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ ผู้คัดลอกอาจไม่มีความรู้ภาษาเขมร โดยเฉพาะภาษาเขมรยุคโบราณ ทำให้คำต่างๆ มีความคลาดเคลื่อนผิดเพี้ยนไปเป็นอันมาก
อนึ่ง เมื่อพิจารณาเปรียบเทียบศัพท์บางคำที่ใช้ในตำราพระคชกรรมกับภาษาที่ใช้ในศิลาจารึกเขมรโบราณ สมัยเมืองพระนครแล้ว จะเห็นว่ามีลักษณะใกล้เคียงกัน
ในที่นี้ได้คัดบทมนตร์บางบท ถ่ายถอดออกเป็นอักษรไทย เพื่อนำมาเปรียบเทียบตั้งเป็นสมมติฐานในการกำหนดอายุของ “ตำราคชศาสตร์” ตัวอย่างบทมนตร์ในพิธีคชกรรม เช่น
“โอมฺ สิทฺธิสฺวสฺติ อญฺ ภาวนา เนะ คิ เราะห วฺระศาสน วฺระกุมฺรเตง อญฺ ต ปรเมศวร ปนฺทูล ต วฺระกมฺโม วฺระกุมงฺไตฺท อญฺ ชา ภทฺรปูร นุ อฺนกฺ สหสฺส สงฺวฺระฏนฺรม เสฺดจ เถฺลิง เมากฺ นุ ปริภาริกา คณ เผางฺ มฺวย สหสฺรสฺสงฺค ฉฺทฺส มนุสฺย วณฺโณภาชน เมากฺ ทฺรง สมร โนะ ปญฺชี ต วฺระธรณิ โนะ เทป กนฺห สงฺ วฺระธรณิ ต เทา โอยสิทฺธิ โอยสฺวสฺติ โอยชย โอยทิก กฺปิรามฺญฺตฺย เมากฺ โสฺรจสฺรง ต วฺระธรณี เลง ยฺลาญฺ ปิ สุวาหฺวํ ฯ แล้วจึ่งปลูกโรงโดยลักษณะนั้น แลในโรงชันรมนั้นให้พูนสถลทินโดยโดรณทวารทังสี่ทิศ พูนสถลทินพระเทวกรรม...”
และ
“เนะ คิ เราะห อาทฺธิส อิตฺ มาน กฺเนิต ธรณี ไผฺลยง เจฺฬิงไตก เจฺลิง ติ วฺระอาทิตฺย ติก วฺระวายุ ถสุจิ วฺระจนฺท เนา ชา กุมฺรเตง อญฺ สุวาหฺวํ”
“...มาน กำเนิต กำตปฺ กนฺวยฺง โนฺวต ตงฺ ถฺนกฺ จตฺ ฎํนกฺสฺนาม กนฺเตาลฺ รำหุน ปงฺคไกย เตางฺ ต มาน เผางฺ เนะ อชฺกาล จฺรถม เลย เทป เกิต ปฺรถวี เทป เกิต ตำมเรี ขฺมา เทป วฺระกุมฺรเตง อญฺ ต ปรเมศวร ปนฺจูล วฺระวฺรหฺม เปร ฤษีศาตฺร เทป เยากฺ ตำมเรีขฺมา เนะ มฺวย โอย เทา ต ชา ตำมเรี ทฺนกฺ ต วฺระกมฺม...”
การใช้คำขึ้นต้นบทคาถาว่า “เนะ คิ เราะห” ซึ่งแปลว่า “นี้คือ ตามนั้น” มักใช้เป็นคำขึ้นต้นข้อความในศิลาจารึกเขมรโบราณ สมัยเมืองพระนครหลายแห่ง เช่น
จารึกสด็อกก๊อกธม
“เนะ คิ เราะห ศาขสนฺตาน โนะ สนฺตาน อนินฺทิตปุร เตง สุรุกศตคฺราม กุรุงฺ ภวปุร โอย ปฺราสาท ภูมิ อาย วิษฺย อินฺทรปุร สนฺตาน จตฺ สฺรุก ชฺมะ ภทฺรโยคิ องฺกฺวยฺ ต คิ สฺถาปนา วฺระ ศิวลิงฺค ต คิ มนฺ วฺระปาท ปรเมศวร เมากฺ อํวิ ชฺวา...”
จารึกปราสาทพิมานอากาศ
“เนะ คิ เราะห วทฺธปฺรติชฺญฺา เยง ต อฺปาลฺล เนะ นา ภาคตมฺรฺวจ จตฺวาริ สฺยงฺ ต ศาปถเวลา กาตฺ ไต ถฺวาย อายุหฺ นุ กฺฤตชฺา ภกฺติ ต เยง ต ศุทฺธ ต ธุลี วฺระ ปาท...”
คำศัพท์หลายคำที่ใช้ในจารึกเขมรโบราณสมัยพระนครกับในตำราพระคชกรรม มีความใกล้เคียงกันมาก ดังตารางเปรียบเทียบ
ตำราพระคชกรรม
จารึกสมัยเมืองพระนคร
เขมรปัจจุบัน
ความหมาย
อญฺ
อญฺ
อัญ
ข้า
เนะ
เนะ
เนะ
นี้
คิ
คิ
คื
คือ
เราะห
เราะห
-
ตามนั้น
วฺระ
วฺระ
พฺระ
พระ
ชา
ชา
ชา
เป็น ดี
อฺนกฺ
อฺนกฺ
นาก่
คน
เมากฺ
เมากฺ
มก
มา
นุ
นุ
นุะ
นั้น
ต
ต
ฎ็
ซึ่ง อัน
โอย
โอย
อวย
ให้
ติก
ทิก
ทึก
น้ำ
โนะ
โนะ
โนะ
นั้น
เทป
เทป
เทิป
จึง
เปฺร
เปฺร
เปฺรี
ใช้
อํวิ
อํวิ
อํพี
จาก
เยากฺ
เยากฺ
ยก
เอา
เผางฺ
เผางฺ
ผง
ทั้งปวง
ฯลฯ
จากตัวอย่างดังกล่าวจะเห็นว่าคำเขมรที่ปรากฏใน “ตำราพระคชกรรม”มีลักษณะใกล้เคียงกับคำเขมรที่ใช้ในศิลาจารึกสมัยเมืองพระนคร
ตำราคชลักษณ์ของไทยซึ่งว่าด้วยลักษณะช้างประเภทต่าง ๆ นอกจากจะกำหนดชื่อช้างเป็นภาษาสันสกฤต เช่น บุณฑฤก โคบุตร ฯลฯ แล้ว ชื่อช้างต่างๆ โดยเฉพาะช้างที่มีลักษณะร้ายหรือช้างทุรลักษณ์ส่วนมากเป็นคำภาษาเขมร เช่น บิเดาะ พลุกแบก ตระบังบัด เป็นต้น
จากศัพท์ภาษาเขมรที่ปรากฏในตำราคชศาสตร์ ทั้งส่วนที่ว่าด้วย “คชกรรม” และ “คชลักษณ์” นั้น เป็นหลักฐานบ่งชี้ว่า ไทยน่าจะได้รับตำรานี้มาจากเขมรตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ ๑๘ -๑๙ เป็นอย่างช้า ข้อมูลทางประวัติศาสตร์ระบุว่า สมเด็จพระราเมศวรเสด็จยกทัพหลวงขึ้นไปตีกรุงกัมพูชาและกวาดต้อนราษฎรเข้ามาไว้ ณ กรุงศรีอยุธยา พระราชพงศาวดารได้บันทึกเหตุการณ์ครั้งนี้ไว้ว่าเกิดขึ้นก่อนเหตุการณ์ปีพุทธศักราช ๑๙๓๐ แต่มิได้ระบุว่าเป็นปีใด ต่อมาในรัชกาลสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่๒ (เจ้าสามพระยา) เสด็จไปตีเมืองพระนครของเขมรได้ในปีพุทธศักราช ๑๙๖๔ ทรงให้พระราชโอรส คือพระนครอินทร์ปกครองเมืองพระนคร ครั้งนั้นทรงให้นำ “รูปภาพทั้งปวง” มายังกรุงศรีอยุธยา อาจเป็นไปได้ว่าสรรพวิทยาการต่าง ๆ และวิชาคชกรรมบางส่วนของเขมรได้เข้ามายังกรุงศรีอยุธยาในครั้งนั้นด้วย
อนึ่ง ตำราคชศาสตร์ไทยเราเองนั้นมีมาก่อนหน้านี้แล้ว ครั้นรับตำราจากเขมรโบราณเข้ามาอาจมีการปรับปรุง ผสมผสานให้กลมกลืนกันกับของเดิม ดังจะเห็นได้จากบทมนตร์ต่างๆ ในตำราคชกรรม ซึ่งมีทั้งภาษาไทยและภาษาเขมรโบราณ
ลิลิตยวนพ่าย วรรณคดีสมัยอยุธยาซึ่งแต่งขึ้นในรัชกาลสมเด็จ พระบรมไตรโลกนาถ มีโคลงหลายบทกล่าวถึงกระบวนทัพช้างที่ยิ่งใหญ่ ประกอบด้วยช้างศุภลักษณ์ร่วมไปในกองทัพถึง ๑,๐๐๐ เชือก และในจำนวนช้างเหล่านั้นไม่มี “ไตรตรึงษดิราษตร” คือ ช้างทุรลักษณ์ ๓๓ จำพวก ปะปนอยู่ในกองทัพเลย
๏ ไตรตรึงษดิราษตรร้าย	ฤๅมี หนึ่งเลย
อัษฎลักษณาการ	แก่นเกื้อ
คชสารคู่คชสีห	พิริยภาพ
แลเครื่องแลช้างเคื้อ	คู่ขยน ฯ
โคลงจากลิลิตยวนพ่าย บทดังกล่าวเป็นหลักฐานว่า กองทัพไทยในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถมีความรู้เกี่ยวกับลักษณะช้างตามตำราคชลักษณ์เป็นอย่างดี
--
[๑] ตำราพระคชกรรม เอกสารสมุดไทยดำ เส้นหรดาล เลขที่ ๙๙ หมวดสัตวศาสตร์ หมู่ช้าง

[๒] ตำราพระคชกรรม เอกสารสมุดไทยดำ เส้นหรดาล เลขที่ ๙๙ หมวดสัตวศาสตร์ หมู่ช้าง

[๓] อุไรศรี วรศะริน. คำบรรยายรายวิชา “จารึกเขมรสมัยพระนคร” หลักสูตรศิลปศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาจารึกภาษาตะวันออก มหาวิทยาลัยศิลปากร. ๒๕๒๖

[๔] เรื่องเดียวกัน
คำฉันท์ดุษฎีสังเวย
ต้นฉบับเอกสารตัวเขียนเรื่อง “คำฉันท์ดุษฎีสังเวย” นี้บางฉบับระบุชื่อเรื่องว่า “สดุดีสังเวย” หรือ “สดุดีอวยสังเวย” แต่ทุกฉบับเขียนบอกไว้ตรงกันว่า “ขุนเทพกระวี เมืองสุโขทัย” เป็นผู้แต่ง
“พระไอยการตำแหน่งนาพลเรือนสมัยอยุธยา” กล่าวถึง บรรดาศักดิ์ข้าราชการในสังกัดกรมพระอาลักษณ์ตำแหน่งหนึ่ง คือ “หมื่นเทพกระวี” มิใช่ “ขุนเทพกระวี” อย่างที่ปรากฏในคำฉันท์ดุษฎีสังเวย แต่อาจเป็นไปได้ที่ว่า “หมื่นเทพกระวี” จะได้รับพระราชทานเลื่อนบรรดาศักดิ์ขึ้นเป็น “ขุน” จากหลักฐานต่างๆ เท่าที่ปรากฏ ไม่อาจกำหนดได้ว่า“ขุนเทพกระวี” ผู้นี้เป็นกวีรัชกาลใด และแต่งคำฉันท์ดุษฎีสังเวยนี้ขึ้นเมื่อไร
สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงวินิจฉัยว่า คำฉันท์ดุษฎีสังเวยแต่งขึ้นก่อนรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แต่จะเป็นเมื่อใดนั้นมิได้ทรงสันนิษฐานไว้
จากข้อมูลทางประวัติศาสตร์และภาษาที่ใช้ในคำฉันท์ดังกล่าว สันนิษฐานได้ว่า น่าจะแต่งในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น ตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระมหาธรรมราชา (พุทธศักราช ๒๑๑๒-๒๑๓๓) ขึ้นไป
เหตุผลที่สนับสนุนข้อสันนิษฐานดังกล่าวคือ ความในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์ ซึ่งระบุว่าเมืองสุโขทัยตกอยู่ในสภาพว่างเปล่า	มีผู้คนเบาบางมาตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระมหาธรรมราชา กล่าวคือ เมื่อกรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่าครั้งที่ ๑ ในปีพุทธศักราช ๒๑๑๒ นั้น พม่าได้กวาดต้อนผู้คนจากกรุงศรีอยุธยาไปยังพม่าเป็นจำนวนมาก เพื่อตัดกำลังมิให้ไทยตั้งมั่นได้ในภายหลัง สมเด็จพระมหาธรรมราชาซึ่งทรงเป็นเชื้อสายราชวงศ์พระร่วงรับสั่งให้ “เทครัวเมืองเหนือทั้งปวงลงมายังกรุงศรีอยุธยา” ราษฎรชาวเมืองสุโขทัยถูกอพยพมาไว้ที่กรุงศรีอยุธยาเกือบทั้งหมดเพื่อทดแทนกำลังพลที่ถูกพม่ากวาดต้อนไป แม้เมืองสุโขทัยจะมิได้ตกอยู่ในสภาพเมืองร้างอย่างสิ้นเชิง แต่ผู้คนที่เหลืออยู่บ้างนั้นเป็นระดับแรงงานหรือชาวบ้าน ส่วนปัญญาชน นักปราชญ์ นักปกครอง อันเป็นชนชั้นสูงคงอพยพมาอยู่กรุงศรีอยุธยาในคราวนั้น เมื่อเป็นดังนี้ “ขุนเทพกระวี” จึงน่าจะมาอยู่ที่กรุงศรีอยุธยาอย่างช้าที่สุดในรัชกาลสมเด็จพระมหาธรรมราชา ทั้งนี้มิได้หมายความว่า “ขุนเทพกระวี” อพยพมาในคราว “เทครัวเมืองเหนือทั้งปวง” อาจมาแต่ก่อนหน้านี้นานแล้ว เพราะเมืองสุโขทัยนั้นตกอยู่ในอำนาจของกรุงศรีอยุธยาตั้งแต่รัชกาลสมเด็จพระบรมราชาธิราช (ขุนหลวงพะงั่ว) ตั้งแต่ปีพุทธศักราช ๑๙๑๔
“คำฉันท์ดุษฎีสังเวย” ประพันธ์ขึ้นเพื่อใช้ประกอบในพิธี “คชกรรม” เมื่อมีการ “เสด็จวังช้าง” เพื่อล้อมจับช้างเถื่อน นำมาฝึกปรือให้เชื่องสำหรับใช้เป็นพาหนะหรือใช้ในกิจการต่าง ๆ หลักฐานจากพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาระบุว่า ในแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ (พุทธศักราช ๒๐๙๑-๒๑๑๑) มืการเสด็จวังช้างหลายครั้ง ซึ่งในการเสด็จแต่ละครั้งจะต้องประกอบพระราชพิธีคชกรรม และมี “สดุดีอวยสังเวย” ทุกครั้ง ดังนั้นคำฉันท์ดุษฎีสังเวยอาจแต่งขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิเพื่อใช้สำหรับใช้ประกอบในพระราชพิธีดังกล่าวก็เป็นได้
ดังได้กล่าวมาแล้วในคำอธิบายตอนต้นว่า คำฉันท์ดุษฎีสังเวย มิได้แต่งขึ้นเพื่อใช้สำหรับกล่อมช้าง แต่แต่งเพื่อใช้สำหรับการบวงสรวง ในตำราพระคชกรรมระบุไว้ชัดเจนว่าให้พฤฒิบาศอ่าน “ดุษฎีสังเวย” เป็นช่วงๆ ทั้งบอกลำดับขั้นตอนในพิธีกรรมไว้ด้วยว่า เมื่อไรบ้างที่ต้อง “สดุดีสังเวย” บทมนตร์ที่กล่าวไว้ในตำราพระคชกรรมส่วนใหญ่เป็นภาษาเขมร เมื่อจบบทมนตร์แล้วจึงกำหนดให้ต่อด้วยบทสดุดีอวยสังเวย ดังตัวอย่าง
“เนะ คิ เราะห อาทฺธสตฺต บิ มานกำเนิต นุ สงฺ กนฺวยฺร เนะ จุะ ต วฺระธรณิ เทป ธฺยาน กนฺหสฺร วฺระธรณิ เถฺลง เมากฺ สฺรตุติ นุ เทวตาส อิตฺ เนาะ เผางฺ ต กนฺวยฺร เนะ คิ เจฺลาง เนาะ อฺนกฺ เสฺรจ เยากฺ ชา วฺระเฌสฺดำ ทุกฺ นำ เปฺร เหา วฺระกุมฺรเตง อญฺ กถา สิทฺธิ มฺวย เหา เอกสิทฺธิ มฺวย เหา วฺระหนุมาน เมากฺ อํวิ ไถุงย เนาะ เหาง เทป วฺระกุมฺรเตง อญฺ ต ปรเมศวร ปนฺทูล ต วฺระกุมฺรเตง อญฺ หนุมาน เนาะ คิ เจฺฏญฺศิลา ถฺลา ปิ ชฺรง มาน มฺวย สตโยชน จำงาย มาน มฺวย สตโยชนปฺรลุง มาน อนฺตราย เลย สฺวาหฺวํฯ แล้วจึ่งให้หมอลำลาก คือให้คดข้าวนั้นใส่ตระไลทองแดง แลทำเปนส่วน จึ่งเย็บกรวย ใส่ข้าวที่เชือกบาศนั้นกรวยหนึ่ง แล้วเอาน้ำสรรพคนธประพรมข้าวทังปวง แล้วจึ่งอ่านสดุดีพระเทวกรรมแลสดุดีโอยสังเวย...”
ขั้นตอนในตำราพระคชกรรมตอนที่ยกมาเป็นตัวอย่างนี้ ทำเมื่อก่อนคล้องช้าง จะเห็นว่ากำหนดให้สดุดีอวยสังเวย หลังจากร่ายมนตร์ที่เป็นภาษาเขมรแล้ว
ตัวอย่างในขั้นตอนอื่นๆ ที่ระบุให้อ่านสดุดีอวยสังเวยอีก ได้แก่
“...แล้วให้ขดเชือกเข้ามาตั้งในชันรมด้วยมนตรนี้ โอม เภาติก โอมมาลิก โอมราติก อาย นุ อญฺ กุมปิ มาน เตายฺ เทาเนานุ อญฺ สฺวาหฺวํฯ แลกระทำการกำนลเชือกนั้นโดยขนาดแล้ว ให้ควาญแก้เครื่องช้างทังปวงด้วยมนตรนี้ โอม กฺรเตาะ จล เทวาย นาม นาคราชาย นาเคนฺทฺร ติ สฺวาหา ฯ แล้วให้พฤทธิบาศทำการหุงภาว แลชำโรมภาว แลสดุดีพระเทพกรรม แลสดุดีอวยสังเวย...”
และ
“ให้ควาญเอาข้าวนั้นไปยืนหน้าช้าง แลทิ้งข้าวนั้นข้ามหัวช้าง ไปทีละปั้น แลให้ผู้ทิ้งนั้นอ่านมนตรนี้ โอย อญฺ คฺวาลฺเหย เยากฺบาย ฯ แล้วให้พฤทธิบาศสดุดีพระเทวกรรมแลสดุดี โอยสังเวย...”
คำฉันท์ดุษฎีสังเวย แบ่งออกเป็น ๓ ลา คือ
ลาที่ ๑ ตั้งแต่คำประพันธ์บทที่ ๑ ถึงบทที่ ๒๕ เป็น “สดุดีอวยสังเวย” เนื้อหาว่าด้วยการบูชาเทพยดาต่างๆ ในพิธีคชกรรม เช่น
๏ อัญขยมบังคมบรมภูวสวะ	มนตรชากรุงชนะ
นิตยเทวดาผอง
ฯลฯ
บทสดุดีดังกล่าวมีเนื้อหาทำนองเดียวกับมนตร์บางบทในตำราพระคชกรรม เช่น
“สิทฺธิ สฺวสฺติ อญฺ ภาวนา เนะ คิ เราะห วฺระศาสน วฺระกุมฺรเตง อญฺ ต ปรเมศวร ปนฺทูล ต วฺระกมฺโม ...”
คำแปล ความสำเร็จ ความสวัสดี ข้าฯ ภาวนานื้คือ ตามนี้ พระคำสอนของพระกุมรเตง อัญ พระปรเมศวรสั่งยัง พระกรรม...
เนื้อหาในลาที่ ๑ นี้ มีข้อความตอนหนึ่งกล่าวถึงกำเนิดของพระมหาวิฆเนศวรเทวดาสำคัญในพิธีคชกรรมไว้ด้วยคือ
๏ มานกาลวิงแปร	รูปกุมารมายา
รูโป ต คณา	โสดกุมบิเดิรพระลบ
๏ อาจเดิรดำเนิรนัก	กุมบิเดิรบิเจริญจบ
อาจเถวอบินักสยบ	กุมปิยอกจรลิงฮองฯ
ความตอนนี้ กล่าวถึงเหตุการณ์เมื่อพระนางปารวตี (พระอุมา) ชายาของพระอิศวรเอาไคลขมิ้นที่ทาพระกายมาปั้นเป็นกุมารรูปงาม สำหรับเป็นทวารบาลเฝ้าประตูในขณะที่พระนางกำลังสรงน้ำอยู่ วันหนึ่ง พระอิศวรปรารถนาที่จะเข้าไปในห้องสรง กุมารผู้เฝ้ารักษาไม่ยอม จึงเกิดการต่อสู้กันขึ้น พระอิศวรสู้ไม่ได้จึงให้พระนารายณ์และเทพทั้งหลายมาช่วยปราบ แต่ก็ยังสู้กุมารนั้นไม่ได้อีกเช่นกัน พระนารายณ์ต้องใช้อุบายเนรมิตรูปมายา กุมารนั้นเหม่อดูรูปมายาจนเผลอตัว เปิดโอกาสให้พระนารายณ์ตัดเศียรขาดและทำลายเศียรนั้น เป็นเหตุให้พระนางปารวตีกริ้วมาก พระอิศวรต้องให้เทพองค์หนึ่งไปหาศีรษะมาต่อ บังเอิญเทพนั้นไปได้ศีรษะช้างมา กุมารผู้เฝ้าประตูจึงมีเศียรเป็นช้าง พระอิศวรตั้งให้เป็นใหญ่ในหมู่บริวารของพระองค์ จึงได้นามว่า คเณศ วินายก หรือ วิฆเนศ
พระมหาวิฆเนศวรเทพเจ้าสำคัญในพิธีคชกรรมนี้บางตำราว่าเป็นคนละองค์กับพระขันธกุมาร (สกันท) แต่บางตำราก็ว่าเป็นองค์เดียวกัน ในเรื่องนารายณ์ยี่สิบปางฉบับเก่า กล่าวถึงกำเนิดของช้างว่า ครั้งหนึ่ง พระอิศวรมีเทวโองการให้พระเพลิงกระทำเทวฤทธิ์ให้บังเกิดศิวบุตร ๒ องค์ เบื้องขวาเกิดเป็นพระพิฆเนศวรศิวบุตร มีพระพักตร์เป็นช้าง ๑ พักตร์ ๔ กร เบื้องซ้ายเกิดเป็นพระโกญจนาเนศวรศิวบุตร มีพระพักตร์เป็นช้าง ๓ พักตร์ ๖ กร ตามคติฮินดูว่าพระโกญจนาเนศวรศิวบุตร เป็นปางหนึ่งของพระขันธกุมาร ส่วนพระเทวกรรมเทวดาสำคัญอีกองค์หนึ่งในพิธีคชกรรมนั้นเป็นปางหนึ่งของพระพิฆเนศวรศิวบุตรมี ๒ กร กรซ้ายทรงงาช้าง กรขวาทรงไม้เทวทัณฑ์ (ไม้เท้า) หรือก้อนขนมโมทกะ
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีบรมราชาธิบายเกี่ยวกับกำเนิดของช้างเผือกไว้ในพระราชนิพนธ์ “เรื่องช้าง” ความตอนหนึ่งว่า
“บัดนี้จะกล่าวถึงที่มาของช้างเผือก เอก โท ตรี แลช้างเอราวัณ คิริเมขละ ก่อนในตำราสร้างโลกมีว่า ในไตรดายุคหรือเตตายุค พระเป็นเจ้ามาพระชุมพร้อมกัน พระอิศวรมีเทวโองการให้พระเพลิงทำเทวฤทธิ์ เกิดเป็นเปลวเพลิงออกจากช่องกรรณทั้งสองและกลางเปลวเพลิงนั้นมีเทวกุมารองค์หนึ่ง มีพระพักตร์เป็นหน้าช้างมีกร ๒ กร ๆ ขวาทรงตรีศูล กรซ้ายทรงดอกบัว ทรงสังวาลนาคนั่งชานุมณฑล พระเป็นเจ้าจึงให้นามว่า พิฆเนศวร กรรณเบื้องซ้ายเกิดเทวกุมารองค์หนึ่ง พระพักตร์เป็นช้าง ๓ พักตร์ มีพระกร ๖ พระกร กรหนึ่งเป็นช้างเผือกผู้ มีเศียร ๓ เศียร ๔ บาท ชื่อเอราวัณ กรหนึ่งเกิดช้างเผือกผู้มีเศียร ๓ เศียร ๔ บาท ชื่อคิริเมขละไตรดายุค ๒ ช้างนี้เป็นช้างพาหนะของพระอินทร์ (แต่มิใช่พระอิศวร) อีก ๒ กรนั้นเกิดช้างข้างละ ๓ ช้าง เป็นช้างเผือก เอก โท ตรี แต่พังนั้นอยู่ข้างพระหัตถ์ซ้าย พลายนั้นอยู่ข้างพระหัตถ์ขวา พระเป็นเจ้าประสาทไว้สำหรับให้เป็นพาหนะของกษัตริย์ อันมีอภินิหารบารมีในแผ่นดิน อีก ๒ กรนั้นเกิดเป็นสังข์ทักษิณาวรรตอยู่เบื้องขวา สังข์อุตราวรรตอยู่เบื้องซ้าย แลเทวบุตรองค์นี้ยืนอยู่เหนือพระกระพองช้างเจ็ดเศียร พระเป็นเจ้าจึงให้นามว่า โกญจนาเนศวรศิวบุตร ตระกูลช้างเผือก ๑,๒,๓ จึงได้เกิดแต่นั้นสืบมา เพราะพระเพลิงเป็นผู้ทำเทวฤทธิ์ ให้เกิดโกญจนาเนศวรศิวบุตร ซึ่งเป็นต้นของช้างเผือกขึ้น ช้างเผือกที่เกิดต่อๆ มาจึงนับเข้าเป็นชาติอัคนีพงศ์ รวมเก่าใหม่ อัคนีพงศ์เป็น ๕๑ ตระกูล หมอช้างทั้งหลาย จึงได้ไหว้บูชาพระศิวบุตรพิฆเนศแลโกญจนาเนศวรศิวบุตรสืบมา”
เรื่องราวเกี่ยวกับตำนานของเทพเจ้าสำคัญในพิธีคชกรรมคือ พระขันธกุมาร พระวิฆเนศวร และพระโกญจนาเนศวร มีที่มาหลายกระแสซึ่งในที่นี้จะไม่ขอกล่าวถึงรายละเอียด
ลาที่ ๒ ตั้งแต่คำประพันธ์บทที่ ๒๖ ถึงคำประพันธ์บทที่ ๔๒ เป็น “สดุดีขอช้าง” เริ่มด้วยบทบูชาพระพรหม พระนารายณ์ พระเทวกรรม พระอุมา เทวดาอัฐเคราะห์ พระมหาวิฆเนศวร พระขันธกุมาร ฤๅษีสิทธิดาบส ตลอดจนเทวดาและอมนุษย์ที่สิงสถิตอยู่ในป่า และขอช้างที่มีลักษณะดีชนิดต่าง ๆ
ฉันท์บทหนึ่งในบทสดุดีขอช้าง มีเนื้อความกล่าวถึงพระเจ้าอุเทนว่า “กรุงโกรมอุภัทธบุรณา นุอุเทนทรมนตรผคอง” พระเจ้าอุเทนนี้ตามเรื่องในคัมภีร์พระธรรมบทว่า มีพิณกำกับด้วยมนตร์สามารถบังคับช้างป่าทั้งหลายให้อยู่ในอำนาจของพระองค์ได้ ในตำราพระคชกรรม มีมนตร์หลายบทที่กล่าวถึงพระนามของพระเจ้าอุเทนอยู่ในมนตร์นั้นด้วย เช่น
“เมื่อตั้งโขลนทวารแล้วให้สวาทยายมนตรนี้ นมสฺสิตฺวา อาตฺม โอเทนราชา สิทฺธิสุขปุริโส โอเทนราชาสุขปถวิ โอเทนราชา สุขจตุทิสา โอเทนราชา สุขสตฺตปพฺพตา...ฯลฯ มนตรนี้ สมเด็จท้าวอุเทนราชให้ชุมนุมเทพดาทั้งปวงก่อน... ศาสตร์นี้มัทธยาวามหาฤๅษีให้แก่พระอุเทนราช... ศาสตร์นี้พระอุเทนราชเมื่อเรียนให้เอาทองตั้ง ๑๐ ชั่งจึ่งเรียน”
จากพระนามของพระเจ้าอุเทนที่ปรากฏในบทสดุดีขอช้าง และบทมนตร์ในตำราพระคชกรรมนั้น แสดงว่า พระองค์เป็นที่นับถือของพฤฒิบาศ หมอประกรรมผู้ทำการคล้องช้าง และควาญช้างเป็นอย่างยิ่ง
ลาที่ ๓ ตั้งแต่คำประพันธ์บทที่ ๔๓ ถึงคำประพันธ์บทที่ ๖๔ เป็น “สดุดีสิทธิดาบส” ซึ่งเชื่อว่าสิงสถิตอยู่ในเชือกบาศที่ใช้คล้องช้าง เนื้อหาในคำฉันท์กล่าวว่า ฤๅษีสิทธิดาบสตั้งพิธี “อรรจนอิศวร” คือ บูชาพระอิศวร พิธีดังกล่าวตอนหนึ่งปรากฏในคำฉันท์ว่า “ยอกภัสมธารทรงศิพมน ตรเบญจพรหมางค์ศิวางค” อันได้แก่ การประพรมน้ำศิวมนตร์จากพระเต้าเบญจคัพย์ วิธีการดังกล่าวมีลักษณะคล้ายกับขั้นตอนหนึ่งในพิธีพระคชกรรม คือ
“...ครั้นก่อไฟซ้ายขวาแล้ว จึ่งตามเทียนไฟซ้ายขวาสามเล่ม แลพฤฒิบาศกระทำกรศุทธิอาตมศุทธิ แล้วเอานํ้าเบญจคัพยมาละลายสรรพคนธ แลพระกำทวดแล้วเสร็จ...”
ความในคำฉันท์ที่เป็นบทสดุดีสิทธิดาบสว่า
๏ จึ่งสิทธิดาบสพิสุทธิ	หัตถบาทปรักสาร
เฉพาะกิตยอาจมนปราณ	จมณำแลสนธยา
๏ ยัชโญประวีตมาประดิษ	ฐในหัตถซ้ายขวา
สวดมนตรเชิญวรมหา	สมเด็จไททังเก้าตน
๏ เนาในสังวาลนพสูตร	เสร็จแสดงดังใจดล
มล้างบาปบาปเกลศกมล	พิโรธเบาบาง
๏ ยอกภัสมธารทรงศิพมน	ตรเบญจพรหมางค์ศิวาง
คชปนพิทธยาง	คสำเร็จก็เจิมจูรณ
๏ ทำโดยพิทธีการสนาน	อภิเษกบริบูรณ
ยอกหัตถสมพรมามูล	จะพิสูทธิอาตมา
๏ เถพอการกฤตยกรโส	ภณเสร็จทำโบรา-
ณายามสวาทไตรคตา	นุประนบพระโองการ
๏ นำสวาทโดยบุรพโอษฐ	ดำเนินศิวัทธนาวาร
เนาในหฤทัยกมลสาน	ตินิโรธศูนยา
๏ ครั้นเสร็จก็โปรยวิไลยมาศ	ด สูกษมสูกษมา
อากาศศุนยบรมทวา	ทศองคุลีไลย
๏ แล้วจึ่งจะตั้งกมลจิต	ประดิษฐกำลุงใน
หุงการชาอัคนิประไพ	ก็เผาอาตมนิสสกนธ์
๏ แลดึกกษิรามฤตยอำ	พิสุริยจันทรมณฑล
ศิตจุตอาคมพระมนตร	สฤษดิด้วยพระโองการ ฯ
อนึ่ง ในพระราชพิธีทอดเชือก ดามเชือก มีลักษณะขั้นตอนของพิธีคล้ายกับที่กล่าวในคำฉันท์ดุษฎีสังเวย และตำราพระคชกรรม คือการ “กระสูทธิ์ อัตมสูทธิ์ บูชาเบญจคัพย์” กระสูทธิ์ ซึ่งในคำฉันท์ดุษฎีสังเวยใช้ว่า “จึ่งสิทธิดาบสพิสุทธิ” และ “ยอกหัตถสมพรมามูล จะพิสูทธิอาตมา” นั้น หมายถึง “กรสุทธิ์” หรือ “กรศุทธ” ได้แก่การชำระมือของพราหมณ์ก่อนที่จะประกอบพิธีกรรมต่าง ๆ
ในเรื่องสมุทรโฆษคำฉันท์ ตอนพระสมุทรโทษเสด็จวังช้าง กล่าวถึงพิธีคชกรรมซึ่งให้จัดขึ้นก่อนที่จะมีการล้อมช้างเถื่อน ขั้นตอนต่างๆ ในพิธีตรงกับในตำราพระคชกรรม และรายละเอียดเกี่ยวกับเครื่องสังเวยเทพยดาก็กล่าวตรงกับในคำฉันท์ดุษฎีสังเวย เช่น
๏ เทียนธูปธงฉัตรฉมสลา	เหล้าข้าวเนื้อปลา
ประดับด้วยภูษากาญจน
๏ พาดภาวพนักโดรณโดยสาร	บังคับสบสถาน
แลตั้งจังเว็จรอบราย ฯ
ต่อจากนั้นกล่าวถึงพระสมุทรโฆษประกอบพิธีบวงสรวงว่า
๏ พระภูธรเสด็จถึงสถาน	กุณฑกลาการ
แสงสิทธิจรูญจรัส
๏ หัสดาจารยถวายศิวภัสม	พระเจิมจูรณสวัส-
ดิโฉมคือพินทุศีขร
๏ สิบนิ้วคราสคนธกำจร	เทียนธูปบวร
แลเสร็จประการกรศุทธ ฯ
ข้อความข้างบนนี้มีเนื้อหาเดียวกับบทสดุดีสิทธิดาบส ในคำฉันท์ดุษฎีสังเวย หนังสือสมุทรโฆษคำฉันท์ตอนเสด็จวังช้างจึงเป็นข้อมูลที่สามารถนำมาอธิบายความบางตอนในคำฉันท์ดุษฎีสังเวยให้กระจ่างชัดยิ่งขึ้น
เนื่องจากศัพท์ที่ใช้ในคำฉันท์ดุษฎีสังเวย มีความเกี่ยวข้องสืบเนื่องกันกับภาษาเขมรซึ่งเป็นบทมนตร์ในตำราพระคชกรรม อนึ่ง ศิลาจารึกต่างๆ ที่จารึกขึ้นในสมัยสุโขทัย และจารึกสมัยอยุธยาตอนต้น หลายหลักจารึกด้วยตัวอักษรขอมและภาษาเขมร เป็นหลักฐานว่าสมัยสุโขทัยและสมัยอยุธยาตอนต้น แม้เราจะใช้ภาษาไทยเป็นหลักแต่ก็ยังใช้ภาษาเขมรอยู่ด้วย
ศิลาจารึกหลักที่ ๔ หรือ จารึกวัดป่ามะม่วง ซึ่งจารึกเมื่อมหาศักราช ๑๒๖๙ (พุทธศักราช ๑๘๙๐) ศิลาจารึกวัดป่ามะม่วงนี้มีทั้งหมด ๓ หลัก คือ จารึกหลักที่ ๔ อักษรขอม ภาษาเขมร จารึกหลักที่ ๕ อักษรไทย ภาษาไทย และจารึกหลักที่ ๖ อักษรขอม ภาษามคธ ศิลาจารึกทั้ง ๓ หลักดังกล่าวมีเนื้อหาเดียวกัน แสดงว่าครั้งนั้นภาษาเขมรยังคงมีความสำคัญ และมีผู้ใช้ภาษาเขมรอยู่ในสังคมนั้นเป็นจำนวนไม่น้อย
ตัวอย่าง ข้อความจากศิลาจารึกหลักที่ ๔
“...กาลนา นุ บฺวส สฺวํ ศิล โนะ พฺระบาทกมฺรเดง อญฺ ศฺรีศูรฺยฺพงฺศราม มหาธรฺมฺมราชาธิราช สฺดจ ฌร เลก อญฺชุลี นมสฺการ พฺระสุพรฺณปฺรติมา ...”
คำแปล เมื่อเวลาจะบวชขอศีลนั้น พระบาทกมรเดงอัญศรีสุริยพงศ์ รามมหาธรรมราชาธิราช เสด็จยืนขึ้นยกอัญชลีนมัสการพระพุทธรูปทอง
จารึกลานทอง พบในกรุพระบรมธาตุ จังหวัดสุพรรณบุรี จารึกเมื่อพุทธศักราช ๑๙๗๘ ในรัชกาลสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๒ ข้อความในจารึกลานทองดังกล่าวใช้ภาษาเขมร คือ
“...ศกเถาะนกฺษตฺร บิยเกด...มานบนฺทูลพฺระราชโองฺการ	 เสฺดจบรมราชาธิบดี ศฺรีมหาจกฺรพรฺดิราช นุ พฺระราเมศวร สุจริต สฺรทฺธา อนุโมทนา นุ พุทฺธดีกา เสฺดจ พฺระครุ... นามกรอวย มหาเถรสาริบุตฺรนาม”
กฎมณเฑียรบาล ซึ่งตราขึ้นในสมัยอยุธยาตอนต้น ระบุชื่อตำแหน่งบรรดาศักดิ์ข้าราชการหลายตำแหน่งเป็นภาษาเขมร เช่น
“กุํมฤๅแดงจุลาเทพภักดีศรีกันดาลพล ทหารขึ้นฝ่ายซ้าย นา ๖๐๐”
“กุํมฤๅแดงธารมาธิการี ขึ้นฝ่ายขวานอกทั้งปวง นา ๖๐๐”
จากหลักฐานดังกล่าวแสดงว่า ภาษาเขมรมีความสำคัญมาตั้งแต่สมัยสุโขทัยจนถึงสมัยอยุธยาตอนต้น ดังนั้น คำฉันท์ดุษฎีสังเวยที่แต่งเป็นภาษาเขมร จึงน่าจะมีอายุเก่าถึงสมัยอยุธยาตอนต้นเป็นอย่างต่ำ และใช้เป็นบทอ่านในพระราชพิธีคชกรรมมาแต่ครั้งนั้นจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น
ปัจจุบันไม่มีการจัดพระราชพิธีคชกรรมเช่นในอดีตแล้ว คำฉันท์ดุษฎีสังเวยซึ่งต้องอ่านในพระราชพิธีดังกล่าวจึงไม่มีการนำมาใช้ประโยชน์โดยตรง แต่เนื้อหาและคำศัพท์ต่างๆ ที่ปรากฏในคำฉันท์เรื่องนี้ยังคงมีความสำคัญต่อการศึกษาด้านวัฒนธรรมประเพณีและวรรณคดีไทย
--
[๑] ตำราพระคชกรรม เอกสารสมุดไทยดำ เส้นหรดาล เลขที่ ๙๙ หมวดสัตวศาสตร์ หมู่ช้าง

[๒] เรื่องเดียวกัน

[๓] ตำราพระคชกรรม เอกสารสมุดไทยดำ เส้นหรดาล เลขที่ ๙๙ หมวดสัตวศาสตร์ หมู่ช้าง

[๔] ชุมนุมพระบรมราชาธิบายในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หมวดวรรณคดีและหมวดโบราณคดีและประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔ ภาคปกิณกะ.กรุงเทพฯ : โสภณพิพรรฒธนากร, ๒๔๗๒

[๕] ตำราพระคชกรรม เอกสารสมุดไทยดำ เส้นหรดาล เลขที่ ๙๙ หมวดสัตวศาสตร์ หมู่ช้าง

[๖] ตำราพระคชกรรม เอกสารสมุดไทยดำ เส้นหรดาล เลขที่ ๙๙ หมวดสัตวศาสตร์ หมู่ช้าง
คำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า
“คำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า” ซึ่งแต่เดิมเข้าใจว่าเป็นเรื่องเดียวกับฉันท์ดุษฎีสังเวยนั้น จากการศึกษาโดยละเอียดได้พบว่า “คำฉันท์กล่อมช้าง” มีเนื้อหาและจุดประสงค์เพื่อการนำไปใช้ประกอบในพิธี “คชกรรม” ในขั้นตอนเมื่อล้อมจับช้างได้แล้ว ต่างไปจาก “คำฉันท์ดุษฎีสังเวย” ซึ่งแต่งขึ้นเพื่อบูชาเทพยดาต่าง ๆ มีพระอิศวร เป็นต้น เพื่อขอความเป็นสวัสดิมงคลในพิธีคชกรรม ประกอบกับคำฉันท์กล่อมช้างเริ่มต้นคำประพันธ์บทแรกโดยไม่ร้อยสัมผัสรับกับปลายบาทสุดท้ายของคำฉันท์ดุษฎีสังเวย ดังนั้นคำฉันท์ดุษฎีสังเวยและคำฉันท์กล่อมช้างจึงมิใช่เรื่องเดียวกัน
คำฉันท์กล่อมช้างน่าจะแต่งขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช เมื่อปีพุทธศักราช ๒๒๐๓ คราวที่ได้ช้างเผือกเจ้าพระยาบรมคเชนทรฉัททันต์ มาสู่พระบารมี ทั้งนี้มีข้อสังเกตจากเหตุผลที่ว่า เจ้าพระยาบรมคเชนทรฉัททันต์ เป็นช้างเผือกที่อยู่ในตระกูล “พรหมพงศ์” และ ในคำฉันท์กล่อมช้างมีข้อความระบุว่า ช้างที่กล่อมในครั้งนั้นอยู่ในตระกูล “พรหมพงศ์” คือ
๏ หนึ่งโสดสมเด็จบรมหง	สคือองคพระพรหม
รังสฤษดิสรรคพ่อมาสม	เปนวรพ่าหภูเบนทร์ ฯ
และ
๏ กมลาสน์ ธ แกล้งเกลาสรรค์	อย่าโทษพงศ์พัน
ธุเทพมานุษย์เลย ฯ
ช้างตระกูลฉัททันต์ ตามตำราคชลักษณ์ว่า พระพรหมเป็นผู้สร้าง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานพระบรมราชาธิบายไว้ในพระราชนิพนธ์ “เรื่องช้าง” ว่า
“พระพรหมได้ให้นางอุปกาสีมีบุตรเปนช้าง ๑๐ หมู่ หมู่ที่ ๑ ชื่อว่าฉัททันต์ สีขาวเหมือนสีเงิน งาขาวเหมือนสีเงิน...”
พระบรมคเชนทรฉัททันต์ ช้างเผือกในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนั้น เป็นช้างเผือกพลายได้มาจากเมืองนครสวรรค์ เมื่อปีพุทธศักราช ๒๒๐๓ หลังจากที่ทรงประกอบพระราชพิธีบัญชีพรหมหรือพระราชพิธีคชกรรม เมื่อปีพุทธศักราช ๒๒๐๑ ในคำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า มีข้อความสอดคล้องกัน คือ
๏ ฝ่ายช้างไสยศาสตร์นี้ใคร	ฤๅจะเปรียบปูนใน
พระองค์ไท้ทรงธรรม์
๏ เมื่อเสร็จการอุดมกรรม์	ได้ช้างเผือกอัน
วิสุทธิสารบวร ฯ
พระราชพิธีบัญชีพรหมที่จัดขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ครั้งนั้นคงหมายถึง “พระราชพิธีอุดมกรรม” นั่นเอง
อนึ่ง ในตำราพระคชกรรม มีมนตร์บทหนึ่งปรากฏคำว่า “บัญชีพรหม” อยู่ในมนตร์นั้นด้วย ได้แก่
“เนะ นาม ปญฺชิวฺรหฺม คิ ปี ปงฺกนฺ จฺรตฺ เปร ทกฺตำมฺเรีย ทฺนกฺ เทป สฺวตฺ มนฺตร เนะ ทลฺ เมากฺ อญฺ เผางฺ เหย เมลลมฺปู ปญฺชิวฺรหฺม...”
(ปญฺชิวฺรหฺม คือ บัญชีพรหม, ทกฺตำมฺเรีย คือ ทักดำเรีย ได้แก่ การต่อช้าง)
คำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า บอกที่มาของเรื่อง ว่า
๏ แก้กลอนกัมพุชภาษา	แจงแจ้งเอามา
เป็นสยามพากยพิสัย ฯ
ความในคำประพันธ์บทดังกล่าวระบุว่า คำประพันธ์ภาษาสยามนี้ แก้ไขเปลี่ยนแปลงมาจาก “กลอนกัมพุชภาษา” คือ คำประพันธ์ภาษาเขมร อันน่าจะได้แก่ “คำฉันท์ดุษฎีสังเวย” นั่นเอง และสาเหตุที่ต้องมีการ “แก้กลอนกัมพุช” ในครั้งนั้น อาจเนื่องมาจากในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชไม่นิยมใช้ภาษาเขมร ทั้งหาตัวผู้ที่มีความรู้ภาษาเขมรได้น้อย ดังนั้น “คำฉันท์ดุษฎีสังเวย” ซึ่งแต่งเป็นภาษาเขมรสื่อความหมายได้ไม่เข้าใจ จึงต้องมีการปรับเปลี่ยนเป็นคำฉันท์ภาษาไทยให้เข้าใจได้ง่ายขึ้น ประกอบกับในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนั้นมีกวีสำคัญในราชสำนักเป็นจำนวนมาก เมื่อได้ช้างเผือกมาสู่พระบารมี จึงมีการประพันธ์คำฉันท์ขึ้น เพื่อใช้กล่อมช้างสำคัญก่อนที่จะนำออกจากป่ามาดังพระนคร แต่บทมนตร์ต่างๆในพิธีคชกรรมยังเป็นภาษาเขมรอยู่เช่นเดิม ทั้งนี้เพื่อความศักดิ์สิทธิ์ของพิธี “คำฉันท์กล่อมช้าง” นี้น่าจะเป็นคำฉันท์สำนวนแรกที่แต่งขึ้นเพื่อใช้ในการกล่อมช้าง ก่อนหน้านี้ขึ้นไปอาจยังไม่มีประเพณีกล่อมช้าง เมื่อคล้องช้างได้แล้ว มีเพียงการอ่านฉันท์ดุษฎีสังเวยในพระราชพิธีคชกรรมเท่านั้น
คำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า มีข้อความหัวเรื่องบอกไว้ว่า “สดุดีลาไพร” เนื้อหาเริ่มต้นด้วยบทบูชาเทพยดา หลังจากที่คล้องช้างได้แล้ว ขอให้พระไพรช่วยคุ้มครองรักษาพระมหากษัตริย์และไพร่พลที่มาทำการคล้องช้าง จากนั้นกล่าวเล้าโลมช้างที่คล้องได้ให้ละทิ้งความทุกข์ยากในป่าที่เคยอยู่ไปยังเมืองที่มีความสุขสบายกว่า
ในการล้อมช้างแต่ละคราวนั้น นอกจากช้างสำคัญหรือช้างเผือกที่อาจคล้องได้ในบางครั้งแล้ว ยังคล้องช้างอื่นๆ ที่มีลักษณะดีทั้งช้างพลาย และช้างพังไปด้วยคราวละมาก ๆ ดังนั้นในคำฉันท์กล่อมช้างบางบทจึงใช้คำว่า “อ้าพ่อ” เป็นสรรพนามสำหรับ “ช้างพลาย” และบางแห่งใช้คำว่า “กิริณี” อันหมายถึง นางช้างหรือช้างพัง
การกล่อมช้างด้วยคำฉันท์ในสมัยเมื่อแต่งคำประพันธ์เรื่องดังกล่าว คงมิได้ทำพิธีกล่อมในพระราชวัง น่าจะทำในป่าที่คล้องช้างนั้นได้ ดังในคำฉันท์กล่าวว่า เมื่อคล้องช้างได้แล้ว พระเจ้าแผ่นดินก็จะกล่าวขอลาพระไพรกลับไปยังพระนคร
๏ ส่วนพระภูธรผู้ไกร	ขอลาพระไพร
ไปยังอโยทธยาศรี
๏ จงสถาพรสุขมากมี	ยศลํ้าโลกีย์
หฤทัยมีหื่นหรรษ์ ฯ
และความในคำประพันธ์อีกบทหนึ่งกล่าวว่า ผู้ทำพิธีกล่อมช้างก็ขอลาพระไพรกลับไปยังบ้านเมือง ทั้งขอให้ช้างที่คล้องได้นั้น ตั้งใจเดินไปยังบ้านเมืองด้วยเช่นกัน
๏ ขอแต่พระไพร ด คณา	ตูจักลีลา
ยังสุขรมยบุรี
๏ จงตั้งใจเดิรด้วยดี	อย่ารำพึงศรี
และสระสโรชในไพร ฯ
เนื่องจาก “คำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า” มิได้ระบุนามผู้แต่ง และไม่ปรากฏข้อความใดที่จะสันนิษฐานนามผู้แต่งได้ จึงไม่สามารถระบุได้ว่ากวีผู้แต่งคำฉันท์เรื่องนี้คือผู้ใด แต่น่าจะแต่งขี้นตามพระบรมราชโองการของพระเจ้าแผ่นดิน ดังความในคำประพันธ์ที่ว่า
๏ ทังนี้โสดองค์พระสรร	เพชญ์ไททรงธรร
มเลิศนิลํ้าไตรตรา
๏ แก้กลอนกัมพุชภาษา	แจงแจ้งเอามา
เปนสยามพากยพิสัย ฯ
“คำฉันท์ดุษฎีสังเวย” และ “คำฉันท์กล่อมช้าง” ประพันธ์เพื่อใช้ประกอบในพระราชพิธีคชกรรม แต่ทั้ง ๒ เรื่องใช้ในโอกาสและจุดประสงค์ที่ต่างกัน
--
[๑] ชุมนุมพระบรมราชาธิบายในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หมวดวรรณคดีและหมวดโบราณคดี และประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔ ภาคปกิณกะ. กรุงเทพฯ : โสภณพิพรรฒธนากร, ๒๔๗๒

[๒] ตำราพระคชกรรม เอกสารสมุดไทยดำ เส้นหรดาล เลขที่ ๙๙ หมวดสัตวศาสตร์ หมู่ช้าง
คำฉันท์คชกรรมประยูร
“คำฉันท์คชกรรมประยูร” เป็นตำราคชลักษณ์ฉบับหนึ่งที่เขียนด้วยคำประพันธ์ประเภทฉันท์ ต้นฉบับสมุดไทยคำฉันท์เรื่องนี้ รวมอยู่ในเล่มเดียวกับคำฉันท์ดุษฎีสังเวยและคำฉันท์กล่อมช้างครั้งกรุงเก่า สมุดไทยบางฉบับปรากฏเฉพาะเรื่องคชกรรมประยูรเพียงเรื่องเดียว แต่เนื่องจากคำฉันท์เรื่องนี้ระบุระยะเวลาที่แต่งว่า แต่งในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ จึ่งนับได้ว่าเป็นวรรณคดีคำฉันท์สมัยอยุธยาอีกเรื่องหนึ่งที่ยังไม่เป็นที่รู้จักแพร่หลาย
คำฉันท์คชกรรมประยูร บอกรายละเอียดเกี่ยวกับผู้แต่งและสมัย ที่แต่งไว้ว่า
๏ สารนี้บพิตรผู้ทรง	พระคุณใหญ่ยง
ผู้ข้าชื่อราชวังเมือง
๏ ตรัสสอนทุกสิ่งเนาเนือง	ประโยชน์ให้เรือง
คุโณประการนานัตถ์
๏ จึ่งมีพระบัณฑูรตรัส	ให้แต่งสารสวัสดิ์
คเชนทรลักษณโสภี
๏ ศักราชพันร้อยสิบปี	มะโรงเชษฐมาสี
สำเร็จนิพันธโดยจรึง ฯ
ความดังกล่าวสรุปได้ว่า “ราชวังเมือง ผู้เป็นข้าทูลละอองธุลีพระบาทซึ่งพระองค์ได้ตรัสสอน ทรงมีพระบัณฑูรให้แต่งเรื่องช้างศุภลักษณ์นี้สำเร็จเมื่อ ปีมะโรง เดือน ๗ จุลศักราช ๑๑๑๐ (พุทธศักราช ๒๒๙๑)”
นามบรรดาศักดิ์ “ราชวังเมือง” นั้น ปรากฏในพระไอยการตำแหน่งนาพลเรือน ว่า “หลวงราชวังเมือง สุริยชาติ สมุหะพระคชบาลซ้าย นา ๓๐๐๐” ตำแหน่งหลวงราชวังเมือง เป็นข้าราชการในกรมพระคชบาลย่อมต้องเป็นผู้ที่มีความชำนาญในวิชาคชศาสตร์ทั้งคชกรรมและคชลักษณ์ และจากเนื้อความที่กล่าวในคำฉันท์ แสดงว่า หลวงราชวังเมืองผู้นี้เป็นศิษย์ที่เคยได้เรียนวิชาคชกรรมมาจากสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
เนื้อหาในคำฉันท์คชกรรมประยูรแบ่งออกเป็น ๒ ตอน ตอนแรกว่าด้วยเรื่องช้างศุภลักษณ์ ตอนปลายกล่าวถึงช้างทุรลักษณ์
ตำราคชลักษณ์ของไทยมีมาก่อนรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ดังปรากฏเค้าอยู่ในลิลิตยวนพ่าย ซึ่งแต่งขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ โคลงหลายบทในลิลิตยวนพ่าย กล่าวถึงช้างศุภลักษณ์ในกองทัพไทยครั้งนั้น เช่น
๏ พังพลายในนอกล้อม	เลือนไพร พรยกแฮ
โจมพิมานไตรตรึงษ	เลิศแล้ว
เรวฤทธิแกว่นกลไกร	ษรราช ไส้แฮ
กเกรอกธาตรีแกล้ว	แกว่นรณ ฯ
๏ ครวีอากาศเกื้อ	อากยรณ ชื่นแฮ
เทพยนตยลยนต	ดุจได้
เมอลมนตรศักดิขยน	ขามแข่ง ไส้แฮ
รยงรยบเหง้าไท้ท้ยร	ดาษดิน ฯ
และในเรื่องสมุทรโฆษคำฉันท์ มีเนื้อความกล่าวถึงตอนพระสมุทรโฆษเสด็จวังช้าง บรรยายช้างป่าชนิดต่างๆ ทั้งที่เป็นช้างศุภลักษณ์ และช้างทุรลักษณ์
ช้างศุภลักษณ์
๏ ย่อมช้างชอบลักษณตระการ	ใช่ช้างสามานย
คืออัษฎมงคลศรี
๏ ลางล้วนเผือกผ่องคือคิรี	ไกรลาสรูจี
แลพรายคือจันทรกลา
๏ ลางช้างชมลบโสภา	หูปรบไปมา
คคว้างแลคอบรอบรัน
๏ ลางคือโคบุตรพรายพรรณ	ลางสารสำคัญ
คือสีหชงฆาควร
๏ ลางงางอนขวาแน่งนวล	ลางเล็บบริบวร
ณควรชำนิพระองค์ ฯ
ช้างทุรลักษณ์
๏ แต่ช้างทุรลักษณนิกร	พากันซรนซรอน
ในป่า บ มาแปมปน
๏ ทุยทำพำลาพาหน	ศฤงคาลคณชน
กันโลนรลุมสังไก
๏ พลุกแบกบังกินจัญไร	ทมพลุกทิพาไสย
กำพษกำโบลโยนยัศ
๏ ประพลุกสุครีพแลคัด	ธรณีบังบัด
ทั้งนาคพันธพินาย
๏ ลันดาษยุรยักษบรรลาย	ซรุกซรอนพรัดพราย
บิเดาะกันเอาะพลุกหนี
๏ รัตทันต์ทรหุนหัสดี	ตระดกกันทุยชี-
พศฤงสวามิพธ
๏ โชรชรไลแลกันแอกกุมกด	ย่อมเที้ยรทุรคช
เฆรคณาคลาคลาศ
๏ แลตระดุ้งนาคนครฆาฏ	ขดวรสรุกโดยศาส
ตรเที้ยร ธ ให้ห้ามปราม
๏ ไตรตรึงษดิราษฎรทั้งสาม	สิบสามตับตาม
ก็นำคณากันจร ฯ
ช้างศุภลักษณ์และทุรลักษณ์ในสมุทรโฆษคำฉันท์ เรียกชื่อตรงกับคำฉันท์คชกรรมประยูร บางชื่ออาจจะมีความแตกต่างกันไปบ้าง ทั้งนี้อาจเนื่องจากอักขรวิธีในการเขียน
นอกจาก “คำฉันท์คชกรรมประยูร” แล้ว ยังมีตำราคชลักษณ์อื่นๆ อีกหลายฉบับทั้งที่เป็นความเรียงร้อยแก้วและประพันธ์เป็นกวีนิพนธ์ เช่น ตำรานารายน์ประทมสินธุ์ ตำราช้างคำฉันท์ ตำราช้างคำโคลง และตำราช้างคำกลอน ฯลฯ แม้ตำราเหล่านี้จะเขียนขึ้นในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ แต่ใจความสำคัญก็ไม่ต่างไปจากคำฉันท์คชกรรมประยูร
อนึ่ง ก่อนที่หลวงราชวังเมืองจะประพันธ์คำฉันท์คชกรรมประยูรนั้น ต้องมีตำราช้างความเรียงร้อยแก้วอยู่ก่อน ดังนั้นตำราคชลักษณ์ของไทยทุกฉบับที่กล่าวมาแล้วนั้นจึงอยู่ในลักษณะของการสืบทอดภูมิปัญญาจากยุคสมัยหนึ่งไปสู่อีกยุคสมัยหนึ่ง
คำฉันท์ดุษฎีสังเวย
ของ ขุนเทพกระวี เมืองสุโขทัย
ดุษฎีสังเวย
ฉบัง กาพย์ ๑๖
๏ อัญขยมบังคมภูวสวะ	มนตรชากรุงชนะ
นิตยเทวดาผอง ฯ
อินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑
๏ มนตรพระ ด อาจโปรด	ชนะเคราะหบังคอง
เนาบาปเนาะผอง	ด ศรีรแสงสะ ฯ
ฉบัง กาพย์ ๑๖
๏ มนตรชากรุงภูตประธานเดชะ	อาจเถวอดบะชนะ
นิตยโลกยสบนา ฯ
อินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑
๏ มานกาลวิงแปร	รูปกุมารมายา
รูโป ต คณา	โสดกุมบิเดิรพระลบ
๏ อาจเดิรดำเนิรนัก	กุมบิเดิรบิเจริญจบ
อาจเถวอบินักสยบ	กุมบิยอกจรลิงฮอง
๏ ศรกเบิญ ด จราสกึม	ด ทึกวิทึกผอง
มหาโพยมกันลอง	ด ศรีรไถงถา
๏ รุงโดมประไพโฉม	นุบพิตรเจียรถมา
พระไพรรุจีวา	นิพรรณรายบิลังลอง
๏ พระไพร ด มานโฉม	นุบพิตรแลงผอง
มนตรอัญสดุดียฮอง	กระยานุถกลทาบ
๏ พระไพรโกรมเลอ	บินุบึงนุบางชวาบ
จังหูรพรรณรายชราบ	นุบพิตรมอกฮอง ฯ
ฉบัง กาพย์ ๑๖
๏ พระกรรม ด นำพลผอง	เตรจไพรสรดอง
บิเราะหกันลองสบนา
๏ แนะมินนุมางษ์บายสุรา	นักสกลสบนา
บูชาตนูพระไพร
๏ เทียนธูปบุษปนุลาชสบไถง	บูชาพระไพร
แลไกรแลงพระผอง
๏ เฌอฉมันเฌอธนมดูชรลอง	ขยลบกบิมวยดอง
บิเราะหสำเนียงดนตรี ฯ
อินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑
๏ พระพนม ด ธมโดม	นุบพิตรสอขจี
สดับศัพทปักษี	บิบำเรอหสบไถง
๏ เผลียงอุรบำนักขยล	ตรนลศับททรไน
ภูรโดกเรไร	ไชยนุชกาเชวง
๏ เผลียงลักษนินาทสดับ	ศับทสำเนียงบิเราะหเสนง
นักผลุมบิฦๅเลวง	บิ ด เสพยพระไพร
๏ เราะหพิณเราะหพาทย์	เราะหพิศนุเสนงไชย
เราะหเสนงสครได	บิบำเรอหนุดัสผธม ฯ
ฉบัง กาพย์ ๑๖
๏ เฌอไพรผองดูสรงม	เฌอฉมันเฌอธนม
ดูรไดดุเรียงเรียง
๏ เขดาไถงสดับศับทสำเนียง	พระแลงผองเสียง
บิยมเสนาะกันเจรียว
๏ อุกมุมปักษีพรรณเขียว	แสรกเสียงกรุยเกรียว
เหิรถกาศ ด ทรนม
๏ พฤกษเถลิงสดับศับทผองยม	กุกุรทรนม
ด พหูรโอกโฮก
๏ เขดาไถงสดับศับทกุโงก	มฤคผองรัด ด โจรก
บิเจรียวจรงสบนา
๏ ลงาดไถงฮองสดับศับททธา	ธมยมสบนา
บิลำโอกเถลิงฮอง
อินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑
๏ พระไพรประไพโฉม	นุบพิตรแลงผอง
มนตรอัญสดุดีฮอง	บิมอกถวายแด่พระไพร
๏ แลงรักษพระภู	ธรนารถเจียรไกร
อวยสวัสดิอวยไชย	สุขทีรฆชีวา ฯ
จบดุษฎีอวยสังเวย ฯ
สดุดีขอช้าง
วสันตดิลก ฉันท์ ๑๔
๏ อัญขยมบังคมประณตประนม	พรหมวิษณุธาดา
พระกรรมเทว ด มหา	สิทธิศักดิพินาย
๏ เทวีอุมาภควดี	ดูประเสริฐโพรงพราย
มานรัศมิดาษทิศฉาย	นุประโพธิสบสถาน
๏ อัษเฎาพสูรทวาสวัสดิ	วิเนาทัศโลกบาล
พิฆเนศวรขันธยกุมาร	คือดนูเทวดา
๏ คือพระฤๅษีสิทธิ ด ทรง	พรตกรรมศาสตรา
กรุงโกรมอุภัทธบุรณา	นุอุเทนทรมนตรผคอง
๏ สบสถานทุราคมประพาส	นุพนัสบดีผอง
เทเพนทรพฤกษนุกันดอง	นิตยเดิรยยงยง
๏ คนธรรพกินนรแลทา	นพโขมดจุเนาคง
ไพรพนมพนานุดรทรง	วนพฤกษราชี
๏ อากาศเทวนุบดล	พนศับทดนตรี
อวยสรรพเพียญชนพิทธี	กรมเสร็จกำนลถวาย
๏ เทียนธูปคันธวรบุษ	ปนุลาชเปรมปราย
มอกถวายบังคมรัศมิ ด ฉาย	จิตรโอนศิโรจร
๏ สรวมสิทธิสรวมบวรศัก	ดิประเสริฐสรวมพร
สรวมคชกุญชรบวร	ประเสริฐลักษณะมี
๏ สรวมเศวตคชศุภลัก	ษณประเสริฐรูจี
สรวมอัฐคชกิริณี	ด คือลักษณไอยรา
๏ สรวมบุณฑฤกกมุทโรจ	บวรวรรณโสภา
สรวมลักษณอัญชนมหา	บุษปทันตโพรงพราย
๏ สรวมสารวโภมสุประดิษ	ฐกรินทรโฉมฉาย
สรวมสังขทันตบิพรรณราย	นุมหาคชาธาร
๏ สรวมสีหชงฆสอลออ	จิตรมาดรเสี่ยมสาร
สรวมลักษณโคบุตรบันดาล	แลบันโดยนุอิจฉา
๏ สรวมเอกทันตนุจำเริญ	จำเหียงสดำนุเจียรถมา
เนียมมาลยยรรยงรูปธรา	ยุลำเพ็ญลำเพาขนาย
๏ สรวมสรรพเทวนุจงอวย	พรนุอำนาจถวาย
สดุดีบังคมบดิรำพาย	นิตยภักดิสบวาร
๏ สรวมทักดำเรียวรเชิงโกรย	เฉวียง ด คงพนานต์
เสร็จพฤทธิบาศนุประธาน	นิตยอวยอำนลถวาย
๏ สรวมสิทธิสรวมพรยรรยง	นุพิจิตรฦๅสาย
เดโชอำนาจนมะศิวาย	อภิวันทฉมวยฉมำ ฯ
จบสดุดีขอช้าง ฯ
สดุดีสิทธิดาบส
วสันตดิลก ฉันท์ ๑๔
๏ จึ่งสิทธิดาบสฤๅษี	กฤตยกิตยการสกล
โดยศาสตรเสร็จจรในพน	ประเทศศีขร
๏ ฝูงสาธุสัชชนทังหลาย	พฤทธิผู้กระวีวร
เปรมปราชญปรีดิมนอร	สรรเสริญนมัสการ
๏ กาลนั้นในมาสฤดู	แลเจตรเสร็จพรุณสานต์
แห้งเหือดนทีชล บ มาน	จะภิเษกจะโสรจสรง
๏ จึ่งเทพสฤษดิพรุณรา	ชบังเกิดในไพรพง
อยู่จอมคิรีอธิกจง	จิตให้ ธ สรงสนาน
๏ จึ่งสิทธิดาบสพิสุทธิ	หัตถบาทปรักสาร
เฉพาะกิตยอาจมนปราณ	จมณำแลสนธยา
๏ ยัชโญประวีตมาประดิษ	ฐในหัตถซ้ายขวา
สวดมนตรเชิญวรมหา	สมเด็จไททังเก้าตน
๏ เนาในสังวาลนพสูตร	เสร็จแสดงดังใจดล
มล้างบาปบาปเกลศกมล	พิโรธเบาบาง
๏ ยอกภัสมธารทรงศิพมน	ตรเบญจพรหมางค์ศิวาง-
คชปนพิทธยาง	คสำเร็จก็เจิมจูรณ
๏ ทำโดยพิทธีการสนาน	อภิเษกบริบูรณ
ยอกหัตถสมพรมามูล	จะพิสูทธิอาตมา
๏ เถพอการกฤตยกรโส	ภณเสร็จทำโบรา-
ณายามสวาทไตรคตา	นุประนบพระโองการ
๏ นำสวาทโดยบุรพโอษฐ	ดำเนินศิวัทธนาวาร
เนาในหฤทัยกมลสาน	ตินิโรธศูนยา
๏ ครั้นเสร็จก็โปรยวิไลยมาศ	ด สูกษมสูกษมา
อากาศศุนยบรมทวา	ทศองคุลีไลย
๏ แล้วจึ่งจะตั้งกมลจิต	ประดิษฐกำลุงใน
หุงการชาอัคนิประไพ	ก็เผาอาตมนิสสกนธ์
๏ แลดึกกษิรามฤตยอำ	พิสุริยจันทรมณฑล
ศิตจุตอาคมพระมนตร	สฤษดิด้วยพระโองการ
๏ จึ่งสรรคสฤษดิศริรังคา	พยพนั้นในกันดาล
เกิดพักตรเบญจทฤษฎิ์สาน	ติสำเร็จสำหรับองค์
๏ เสร็จสรรคอาคมบรี	สุทธิแล้วก็ธารทรง
มนทีรสุริย ด ยรรยง	ดกจันทร์เสด็จเนา
๏ เถพอพาหะสงเคราะหสกน	ทแลพรรธนีเศา
จบบาศยาตรคมนิเคา	รพิสุทธเบญจางค์
๏ แล้วอรรจนอิศวรดำกล	ประฏิสนธิในปรางค์
อุบัดิในศิขรกลาง	ศิริรัตนมณเฑียร
๏ พิสุทธิอุดมภิเษก	สัมฤทธิจึ่งเวียน
แว่นทองประทักษิณแลเทียน	บริวัตรนาถา
๏ ถวายภักษโภชนแลเพียญ	ชนะบุษปฉมสลา
เจิมจันทนเลปนสุธา	ทิพยคนธอบองค์
๏ เสร็จอรรจนอิศวรบพิตร	กฤษดาญชุลีลง
เบญจางคประดิษฐศรดบง	กชบาทบาทา
๏ ธรรมวัดประณามศิวบาท	ก็ถวายบังคมลา
สรวมสิทธิสรวมชยมหา	สุขสวัสดิสมบูรณ์ ฯ
คำฉันท์กล่อมช้าง ครั้งกรุงเก่า
สดุดีลาไพร
ฉบัง กาพย์ ๑๖
๏ อัญขยมสดุดีพระไพร	ป่าดงพงใน
สระสโรชมหิมา
๏ ฉทึงธารคิรีเหวผา	ไม้ไหล้นานา
อเนกพฤกษพิศาล
๏ ป่งป่าท่าทางเทียวธาร	อันจรสบสถาน
ข้าขออำลาพระไพร
๏ พระพนัสบดีผองสบไศล	ตูข้าตั้งใจ
ทำนุกอำรุงผดุงผดา
๏ เทียนธูปแลประทีปชวาลา	เครื่องโภชนะกระยา
สังเวยประดับทุกพรรณ
๏ กล้วยอ้อยพร้าวตาลสบสรรพ์	ถวายแก่พระกรรม์
ประสิทธิพระไพรพน
๏ ลาเทพทังพื้นไพรสณฑ์	จงรักษ์ดำกล
หทัยตั้งรักษา
๏ อย่าได้เบียดเบียนบีฑา	ภูธรประชา
ทังปักข์ทังปวงเดิรดง
๏ มาลาแลเศวตฉัตรธง	ถวายด้วยใจจง
จงท่านอย่าได้บีฑา
๏ ได้เดิรใกล้กรายไปมา	ขอโทษอำลา
อย่าต้องอย่าพานเบียดเบียน
๏ จงสุขสถาพรเสถียร	อย่าได้วนเวียน
อัญเชิญ ธ สถิตยในไพร
๏ ช้างใดต้องบาศ บ ไคล	จำนองจองไป
ประโยชนจะเลี้ยงรักษา
๏ อย่าได้แดเดือดโศกา	อย่าคร่ำครวญหา
พ่อแม่พี่น้องเผ่าพันธุ์
๏ เมืองโพ้นนางช้างก็สกัน	ย่อมโขลงแสร้งสรรค์
ลำเพาดำเนิรโสภา
๏ กล้วยอ้อยพร้าวตาลนานา	หญ้าเฝือเหลือตรา
อเนกด้วยอาหาร
๏ ป่าดงฤๅจะเปรียบปูนปาน	เบื้องสุขสำราญ
ในไพรพนมชมผา
๏ เมื่อนอนร่มไม้สาขา	หญ้าแฝกแขมคา
แลเงื้อมชรง่อนเทินเขา
๏ เมืองโพ้นโรงรัตนพัฬเหา	พเนกจรุงเกลี้ยงเกลา
เมลือง บ ได้เคืองคาย
๏ ท่าทางเดิรเหิรก็สบาย	ควาญคชกับนาย
ประจำ บ ห่อนคลาไคล ฯ
วสันตดิลก ฉันท์ ๑๔
๏ อ้าพ่ออย่าคิดแก่ชนนี	แลชนกในกลางไพร
อ้าพ่ออย่าคิดภคินีใน	พนสณฑสึงสถาน
๏ อ้าพ่ออย่าคิดคชผู้บุตร	อันเสน่หนงพาล
อ้าพ่ออย่าคิดคชผู้หลาน	เหลนหลื้อลืดแลพงศ์พันธุ์
๏ อ้าพ่ออย่าคิดพนสรนุกนิ	สุขเล่นพนาวัน
อ้าพ่ออย่าคิดสุขในบรร	พตห้วยฉทึงธาร
๏ อ้าพ่ออย่าคิดสุขในป่ง	ดในป่าพฤกษาศาล
อ้าพ่ออย่าคิดแก่บริพาร	อ้นเปนเพื่อนในไพรพนม
๏ อ้าพ่ออย่าคิดคชสุคน	ธอันเคยภิรมย์ชม
ดอกไม้อันหอมคชผทม	ขจรกลิ่นวังเวงใจ
๏ อ้าพ่ออย่าคิดผลผลา	ภักษหญ้าอันมีใน
ธารนํ้าอันไหลพิสุทธใส	แลมาเลี้ยงแก่ตนเอง
๏ อ้าพ่ออย่าคิดทุกขบัดนี้	ทุกขหลังบุราณเพรง
อ้าพ่ออย่าคิดทุกขวังเวง	เลยนะพ่อจงฟังครู
๏ ต้องบาศเรานี้กูนะพ่อ	เพราะเสน่หแห่งกู
ฟังพลายอันใดกลดำรู	ก็จะเลี้ยงจะล่ามสงวน
๏ อ้าพ่อจงเสียพยศอันร้าย	แลอย่าขึ้งทรหึงหวล
หล่อหลอนอย่าทำกิจ บ ควร	แลอย่าถีบอย่าฉัดแทง
๏ อ้าพ่ออย่าเสียพยศอันเปลื้อง แลอย่าเลื่อมคำแหงแรง
พ่อจำอันสอนจิตรอย่าแคลง	แลจงรักฟังนายควาญ
๏ จงมีจริตสุทธอันงาม	สงบเสงี่ยมแลเสี่ยมสาร
พวกพ้องอเนกบริพาร	บริรักษรักษา
๏ อ้าพ่ออย่าโศกอย่าทุกขเลย	แลอย่าเศร้าอย่าโศกา
อย่าไห้พิลาปจิตรอา	ดุรเลยจงฟังยิน
๏ อ้าพ่ออย่าโทษบิดรมา	ดรโทษอันเพื่อนกิน
อ้าพ่ออย่าโทษนรนรินทร์	ทังนี้ย่อมอำเภอกรรม์
๏ อ้าพ่ออย่าโทษชนผู้ใด	แลพระพรหมหากสรรค์
มาเปนชำนินรนิรัน	ดรเลี้ยงบำเรอหใน
๏ จงพ่ออย่าได้ทุกขทุกขา	ดุรเดือดระลึกไพร
จักนำยังโรงรัตนประไพ	จิตรจงสำราญรมย์
๏ หนึ่งโสดสมเด็จบรมหง	สคือองคพระพรหม
รังสฤษดิสรรคพ่อมาสม	เปนวรพ่าหภูเบนทร์
๏ อย่าโทษพ่อแม่คณะพี่น้อง	แลจงคิดคำนึงเหน
โทษกรรมเองก็ บ มิเว้น	บ มิแวะจะหลีกกรรม์
๏ จงตั้งมโนชญ์ที่จะไป	บุรีรมยหฤหรรษ์
จักเห็นสระน้ำกุสุมพรร	ณสนุกนิชื่นชม
๏ มีบัวบุษปบานอุบลจง	กลนีก็สรรพสม
ใบบัทมแบ่งแลก็สลม	ก็สลอนทังสระศรี
๏ ตั้งใจราพ่อคชจงเนา	สุขในพระบูรี
อย่าคิดลำเนาพนอันมี	คชเคยทรเหหวล
๏ พ่อแม่พี่น้องอันเปนเสน่	หทังนั้นอย่าแครงครวญ
จงพ่อมาเสียพยศยวล	จิตรโดยดูสมพอง ฯ
อินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑
๏ แต่นี้ พ หน้าทาง	ก็ตระดาษทังผอง
ร่มราบคือหน้ากลอง	แล ธ แกล้งประดับดา
๏ ครั้นพ่อแลดีแล้ว	วรราชราชา
จักเปนคเชนทรา	ธิบดินทรฦๅไกร
๏ มีพวกจะเกี่ยวหญ้า	มาส่งให้ บ ยากใจ
จักกินอันใดใด	ก็จะได้ดั่งใจปอง
๏ หนึ่งโสดนายแลควาญ	จะรักษา บ ให้หมอง
ขัดสีดูเรืองรอง	บ มิให้มีมลทิน
๏ ที่อยู่จะใคร่อยู่	ทังที่กินจะใคร่กิน
จงพ่อมาฟังยิน	คดีอันกูกล่าวสาร
๏ หนึ่งโสดประดับด้วย	คชาภรณ์อลงการ
ชนักแร่งประแอกอาน	แลกระพัดตระคนควร
๏ อยู่ป่าไซร้ถีบฉัด	แลหล่อแทงทรหึงหวล
จงเสียพยศทังมวล	แลมาเชื่องเปนสารศรี
๏ จักเปนชำนิภู	ธรเกล้าตรีโลกีย์
ปราบราชไพรี	แลจงจำอันสั่งสอน ฯ
ฉบัง กาพย์ ๑๖
๏ หนึ่งโสดกิริณีสาทร	อันผูกด้วยสร
มนัสใจเสน่หา
๏ ขอแต่พระไพร ด คณา	ตูจักลีลา
ยังสุขรมยบุรี
๏ จงตั้งใจเดิรด้วยดี	อย่ารำพึงศรี
แลสระสโรชในไพร
๏ ร่มรื่นพื้นป่าพอใจ	เปนที่อาศัย
สนุกนิ์สำราญบรรทม
๏ ป่งป่าท่าทางเคยชม	ในพระบุรีรมย์
สนุกนิ์กว่านี้แสนทวี
๏ น้ำไหลไคลคลายเปรมปรีดิ์	บัวจงกลนี
ทังหญ้าระร่อนอ่อนหวาน
๏ อุบลสัตบันแบ่งบาน	นานาผลาหาร
สำราญภิรมย์อนันต์
๏ อย่าคิดถึงเผ่าพงษ์พันธุ์	พี่น้องพ้องสรรพ์
แลลูกจรัลกลางแด ฯ
๏ แม่ลูกผูกรักเลงแล	เคยเคียงผันแปร
แลแล่นมาเคล้าคลึงกัน
๏ แม่รักลูกรักจรจรัล	พลายพังก็กระศัลย์
ทรหึงทรโหยโหยหา
๏ ไห้ห่มรมยวลไปมา	อย่าเศร้าโศกา
ทังนี้ก็ย่อมแรงกรรม์
๏ กมลาสน ธ แกล้งเกลาสรรค์	อย่าโทษพงศ์พัน
ธุเทพมานุษย์เลย
๏ แต่นี้จงสร่างสระเสบย	ทุกข์หลังอันเคย
พิบากลำบากเหลือใจ
๏ เมื่ออยู่ป่าดงพงไพร	หากินเองใน
พนานตยากนักหนา
๏ หนึ่งโสดฝุ่นทรายตรึงตรา	นอนแนบหินผา
กระด้างกระเดื่องทังตัว
๏ แต่นี้เปือกตมทรายมัว	บ มิได้พอกพัว
เพราะนายแลควาญรักษา
๏ แต่นี้ไปโดยรัถยา	ทางท่องมหิมา
สลมสลอนพร้าวตาล
๏ หญ้าปล้องหญ้าหวายแลละมาน	อ้อยช้างตระการ
ทังข่อยแลแขมโพบาย
๏ หนึ่งโสดฝูงช้างพังพลาย	อยู่เมืองโพ้นหลาย
คเชนทรเผือกพัฬเหา
๏ ลางตัวตัวผู้มาเอา	กลิ่นตัวเมียเมา
รดีรดัสกำจร
๏ ย่อมช้างมีลักษณบวร	ชำนิภูธร
ธิราชเจ้าจอมไตร
๏ ส่วนกิริณีโสดก็จะไป	อยู่โรงเรียงใน
กระลาบังคัลคนผจง
๏ เทียบเทียมเกยรัตนยรรยง	แนมแนบพลายพง-
ศเชื้อคเชนทรอันดี
๏ จงเสียพยศร้ายราวี	วัดวายถีบตี
ทังฉัดแลหล่ออย่าท่า
๏ สั่งสอนอันใดพึงจำ	อย่าได้ฝ่าคำ
อันกล่าวนี้หนอจงตาม
๏ ครั้นดีเชื่องชาญในสนาม	กินผอกเหลือหลาม
สรนุกนิอยู่หฤหรรษ์
๏ อาภรณ์ประดับสรรพสรร	พคับควรทุกอัน
กระพัดตระคนซองหาง
๏ ชนักแร่งแลพนาดสำอาง	งามทั่วสรรพาง-
คค่อยดำเนิรโสภา
๏ เปนพาหนสมเด็จราชา	ผ่านเผ้าสีมา
อรินทรเรียบฤๅเสบย
๏ ใต้ฟ้าฤๅจะเปรียบปูนเลย	โอกิริณีเอย
ประเสริฐแลใดปาน
๏ ขอเทพารักษ์ทุกสถาน	จงช่วยบริบาล
สถิตยทังทั่วสรรพางค์
๏ ฤๅษีสิทธิ์สถิตย์บาศอย่าวาง	ทังสี่ในปาง
นี้หนอจงช่วยรักษา
๏ ช้างใดต้องบาศอย่าคลา	ผลนั้นมหิมา
ครั้นสิ้นชีวิตไปสวรรค์
๏ ส่วนช้างพังพลายสบสรรพ์	ไป่ต้องบาศอัน
พิเศษเลื่องฦๅไกร
๏ จงอยู่ป่าดงพงไพร	แผ่เผ่าพันธุ์ใน
พนานตให้มากหลาย
๏ หนึ่งจงเลี้ยงม่ามอ่ามสาย	ลูกเต้าพังพลาย
แลพรรคคเชนทรมากมี
๏ จงชมพนสณฑคีรี	ในไพรพงพี
สนุกนิ์เสนาะหัวใจ
๏ จงชมเทินธารน้ำไหล	คล่าวคลายแสงใส
แลออกแต่เงื้อมแง่เขา
๏ จงชมบึงบางเซราะเซรา	ที่ธารทางเทา
แลเที่ยวมาจวบจบกัน
๏ จงชมพฤกษาหลายพรรณ	ต้นเรียบเรียงรัน
แลร่มชรอื้อใบบัง
๏ จงชมดอกโดรทั่วทัง	ป่าปรือไพรกรัง
สนุกนิเร่งเชยชม
๏ ครั้นแล้วพฤทธิบาศ ธ ก็จะสม	สบบาศคือพรหม
ไว้ประสิทธิสบสรรพ์
๏ ส่วนเจ้าป่าดงพงศพันธุ์	เทพารักษ์อัน
อเนกทั่วไพรกรัง
๏ ข้าขอฝากช้างพลายพัง	อันได้ด้วยหวัง
แลบาศไปคล้องตรึงตรา
๏ จงเทพารักษ์รักษา	คุ้มเกรงกรุณา
ตูข้าจะนำเอาไป
๏ ส่วนพระภูธรผู้ไกร	ขอลาพระไพร
ไปยังอโยทธยาศรี
๏ จงสถาพรสุขมากมี	ยศล้ำโลกีย์
หฤทัยมีหื่นหรรษ์
๏ ทังนี้โสดองค์พระสรร	เพชญ์ไททรงธรร
มเลิศนิลํ้าไตรตรา
๏ แก้กลอนกัมพุชภาษา	แจงแจ้งเอามา
เปนสยามพากยพิสัย
๏ ฝ่ายข้างไสยศาสตร์นี้ใคร	ฤๅจะเปรียบปูนใน
พระองคไท้ทรงธรรม์
๏ เมื่อเสร็จการอุดมกรรม์	ได้ช้างเผือกอัน
วิสุทธิสารบวร
๏ ทุกเทพยทังหลายชมอร	อึงอวยพระพร
แด่พระผู้เลี้ยงโลกา
๏ พระชนม์จงยืนมหิมา	สิบร้อยพรรษา
พระเกียรดิล้ำแสนกัลป์
๏ ศักดิ์สิทธิ์ฤทธิเดชสบสรรพ์	โองการอันพรร
ณนาประสิทธิ์กิจการ
ฯ จบสดุดีลาไพรเมื่อได้ช้างแล้ว ฯ
--
[๑] บางฉบับเป็น“ณนาประสิทธิ์กิจกร”เข้าใจว่าจะแก้ไขในภายหลังเพื่อให้สัมผัสรับกับบาทต่อไปของ “คชกรรมประยูร”
คำฉันท์คชกรรมประยูร
ของ หลวงราขวังเมือง แต่งในรัขกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
อินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑
๏ ขอถวายศิโรรัตน์	สิริสวัสดิสาทร
ปัญจางค์ชุลีวร	วิสุทธิโอฬาร
๏ แห่งองค์ชิโนนาถ	ทศพลยอดญาณ
นำสัตวสงสาร	นิเวศพ้นมฤตยู
๏ เปนที่พำนักนิตย	วรเทพแผ่นภูว
โลเกศ ณ ดาลดู	ประเสริฐสวัสดิสถาผล
๏ เนาวโลกอุดรธรรม์	ธำรงรักษนรชน
สดับแสดงก็ลุดล	บทโมกขนฤพาน
๏ ทังสงฆอัษฎาง	ควิสุทธิใจอาริย์
โปรดโลกยสงสาร	วรเทพยสบสรรพ์
๏ ไตรรัตนเรืองโลก	ยโลเกศไกวัล
ขอถวายกฤษดาอัญ	ชุลีโอนศิโรจร
๏ อิกองคศุลี	สฤษดิรักษเรืองพร
เปนปิ่นคณนิกร	วรเทพธาดา
๏ อภิวันทเรืองฤทธิ	พิษณุนาถนาถา
ครองโลกยโลกา	สิทธิศักดิสังหาร
๏ วรวรรณโลเกศ	กมเลศเลอญาณ
ขอถวายกฤษดาญมาลย	นรเทพเพ็ญพูน
๏ ขอแสดงดำเนิรใน	คชกรรมประยูร
เลอลักษณบริบูร	ณประเภทไภยพาล
๏ ไตรรัตนเรืองเทพ	หิมเวศพระการย์
ขอพระแสดงสาร	ศุภสวัสดิมานมี ฯ
ฉบัง กาพย์ ๑๖
๏ จักกล่าวคชลักษณพิทธี	เปนพาหนะโกสีย์
ธิราชไท้ธำรง
๏ ชื่อเอราวัณแมนนง	คลเลิศแลอง
คเผือกผผ่องพรรณราย
๏ มีเศียรสามสิบสามฉาย	มานมุขแลกาย
นุภาพพ้นคเชนทรา
๏ หนึ่งคิรีเมขล์ไตรดา	สามเศียรสี่บา
ทาธรเศวตยรรยง
๏ หนึ่งเทพยี่สิบหกองค์	นิมิตเปนมาดงค์
แลเทพยเผือกผ่องพรรณ
๏ จักกล่าวช้างในหิมวันต์	สิบหมู่อันสรรค์
ประเสริฐลักษณอลงก์
๏ ชื่อช้างฉัททันต์แลองค์	จักรพรรดิเสร็จทรง
ในจักราภพ บ มิขาม
๏ สามล้านหกแสนหมื่นสาม	ร้อยห้าสิบตาม
โดยโยชนผาดผันผาย
๏ แต่เช้าถึงเช้า บ มิงาย	กำลัง บ มิคลาย
มีพรรณภาคยเงินงาม
๏ อุโบสถตระกูลมีนาม	จักรพรรดิทรงตาม
กำแพงจักราพาฬผัน
๏ ไปเช้าคืนเที่ยงสุริยัน	บ มิเหมือนฉัททันต์
พรรณภาคยคือทองโสภี
๏ ช้างเหลืองชื่อเหมหัตถี	พรายพรรณคือสี
สุพรรณเรืองอาภา
๏ สีดั่งอัญชันดวงผกา	ศุภลักษณลีลา
มงคลหัตถีฦๅนาม
๏ ชื่อคันธหัตถีเงื่อนงาม	สีกฤษณาสาม
สิ่งมูตรแลมูลตัวหอม
๏ บิงคัลสีสุริยะเสด็จจอม	อุทัยเทพนอม
ยุคุนธรบรรพตพราย
๏ สีสรรพเทียมทองพรรณราย	ศุภลักษณโฉมฉาย
มีนามชื่อดามพหัตถี
๏ มีพรรณเผือกผ่องคือสี	ไกรลาสคีรี
ชื่อบัณฑระนามใน
๏ ช้างหนึ่งนามคังไคย	สีดุจชลไหล
อุทกธารารมย์
๏ กาฬวกะหัตถีสม	บูรณ์ดำอุดม
แลพรายคือนิลภูผา
๏ เสร็จกล่าวช้างในหิมวา	สิบหมู่อันปรา-
กฏสัมฤทธิสำแดง
๏ จะกล่าวอัฐทิศแจ้งแจง	คชลักษณเรืองแรง
ตระศักดิลักษณโสภา
๏ ช้างหนึ่งมีนามไอยรา	พตพรรณเมฆา
แลเท้าก็กลมดุจฉัตร
๏ เท้าหลังเล็บเสมอเรียงรัตน์	มีชงฆสิงหทัด
แลชงฆสิงหะยืนยัน
๏ ตัวใหญ่คือภูเขาทงัน	ตาใหญ่มีพรรณ
คือดาวประกายพรึกพราย
๏ งายาวขึ้นขวาต้นปลาย	งวงงามคือกาย
ภุชงคราชเรืองฤทธิ์
๏ หลังราบปลายหูต้องติด	หน้าหลังเพียลพิต
กระหมวดทังสองสูงไขย
๏ สุรสังขเกรียงศับทเอาใจ	หางบังคลองใน
ประจำบูรพทิศาศานต์
๏ บุณฑฤกบัวขาวเบิกบาน	งาใหญ่สั้นป้าน
แลสีคือสังขใสสด
๏ เล็บงามท้องคือผนด	รำยวลเมฆปรากฏ
ห้าวหาญ บ เหือดเรืองณรงค์
๏ เศียรใหญ่ควรคู่แต่องค์	จักรพรรดิเสด็จทรง
อาคเนย์ประจำทิศา
๏ ชื่อพราหมณเฉกฉันอาภา	โลหิตองคา-
พยพแลใหญ่ตางาม
๏ คอกลมเสียงศัตรูขาม	กาหลแตรตาม
สถิตยทักษิณโดยหมาย
๏ กระมุทสีกระมุทพรรณราย	โสดสูงสวดกาย
หูอ่อนแลน้อยเสียงแตร
๏ งางอนเดือนสามค่ำแล	ห้าวหาญ บ แปร
ประจำ ณ ทิศหรดี
๏ อังชันมีสีคือสี	อังชันคีรี
สีงามสะดวกใหญ่งา
๏ เสียงดั่งลมพัดรนภา	ไม้ไผ่มีอา-
นุภาพประจิมยืนยุกติ์
๏ บุษปทันต์พรรณสีสลาสุก	ผิวละเอียดกระมุข
คอใหญ่แลงามเรืองรัง
๏ งาน้อยขึ้นขวาสีสังข์	เสียงเมฆยืนยัง
พายัพคะนองกล้าหาญ
๏ สีใบตองแก่ชื่อสาร	วโภมสงสถาน
ใส่เสื้อแลลักษณตัวกลม
๏ หน้าใหญ่งาน้อยยาวสม	เสียงนกกระเรียนรมย์
ประดุจอุดรทิศา
๏ สุประดิษฐ์สีเมฆสนทยา	ผนดท้องนาคา
คือผนดอุทรเรืองแรง
๏ งาซื่อสีดุจบัวแดง	ขนปากยาวแครง
อัณฑโกศอ่อนอิสาน
๏ เสร็จช้างอัฐทิศโดยการ	จะกล่าวคชาธาร
อัฐคชเรืองรณพอง
๏ สังขทันต์พรรณภาคยเทียมทอง	งาน้อยงอนสอง
เสียงไก่แลอึ่งเวสันต์
๏ เสียงพยัคฆเวภารสำทัญ	ยืนกลางทิศกัน
พิฆเนไภยเบียนบร
๏ สีสังข์ชื่อเศวตพระพร	บัวโรยบวร
มีนามประทุมหัตถี
๏ ชื่อเศวตคชรัตนคือสี	ตองอ่อนแห้งมี
เผือกสามประการใสสุทธิ์
๏ ช้างหนึ่งมีนามโคบุตร	แกล้วกลางรณยุทธ
หางกลมคือโคจรดดิน
๏ พลุกสดำมีงาขวาถวิล	โทนทอกโยนยิน
กำลังกำเลาะฦๅชา
๏ ชื่องอนพลุกสดำงอนงา	ถวีรถขึ้นขวา
ประเสริฐลักษณเรืองณรงค์
๏ ท้ายสิงห์มีนามสิงหชงฆ์	เท้าหน้าสูงสรง
ต่ำท้ายแลเท้าเรียวงาม
๏ ชมลบปรบหูต้องตาม	ฝ่ายหน้ามีนาม
ลบชมเมื่อปรบไปหลัง
๏ นพสุบรรณเท้างวงงาทัง	หางยาวอิกอัง-
คชาตจรดธรณี
๏ ครบกระจอกเล็บยี่สิบสี	ล้ำแก้วมณี
แลเท้าแลห้าพรรณราย
๏ เสร็จในอัฐคชเรืองฉาย	จะแจ้งภิปราย
คชลักษณเลิศลาวัณย์
๏ ช้างหนึ่งมีนามเอกทันต์	งอกเพดานผัน
งาเวียดไปงอนเบื้องขวา
๏ ประทุมทันต์ยกงวงเห็นงา	รูปทรงคเชนทรา
ก็สั้นทุกสิ่งงวงหาง
๏ งอกเสมอไพรงาสำอาง	รูปไข่ไก่วาง
เนียมโทแลสั้นกายา
๏ งาสั้นกว่าหน้างวงกา	ยาสั้นครบปรา-
กฏนามชื่อเนียมตรี
๏ ปลายงางอนพร้อมมีศรี	ชื่อพาลจักรี
กำลังกำเลาะฦๅชา
๏ กระหมวดสูงในนามชื่อพญา	ช้างหางหูสา
พิลาสสรรพดูงาม
๏ สิงคาลษรจักรในนาม	ตระกูลกระษัตริย์พราหมณ์
ประเสริฐลักษณเรืองณรงค์
๏ ภาษจักรต้นงาใหญ่ยง	ปลายงาเรียวประจง
จำรัสจำรูญรวยรี
๏ ชื่อรัตนกุมพลนั้นมี	งารอมเสียดสี
งาขวาก็ขึ้นเบื้องบน
๏ แม้นมีช้างโทษโดยยล	พันหนึ่งอาจประจญ
บำบัดวิบัตินานา
๏ งาซ้ายเสมอหน้างวงงา	ขวายาวโอบมา
กอดเอาหน้างวงดูงาม
๏ ชื่ออ้อมจักราพาฬตาม	สารโฉลกโดยนาม
ประกอบกำลังมหิมา
๏ ช้างชื่อคชลักษณงา	ขวาทับซ้ายพา
ก่ายเกี้ยวแลกอดงวงลง
๏ ชนช้างย่อมองทะนง	ยกเท้ายอชง-
ฆโจมแลจ้วงโจนสรรพ
๏ รมทนต์พระธรรมธรบังคับ	ต้นงาขวาทับ
งาซ้ายแลงอนโสภา
๏ จัตุรศกกระหมวดสูงสองงา	ต้นนั้นเดียวมา
แลปลายเปนสี่เกลากลม
๏ มีมุขคือพิฆเนศม	ลักษณเลิศตัวกลม
มีนามพิฆเนศวร
๏ เสาวโรจกายแดงเปนนวล	ปลายปากเม้นมวล
ดังปากแขกเต้าสีผจง
๏ ชื่อจัตุรสกุมภมีชงฆ์	ทังสี่ใหญ่ยิ่ง
คอกลมตระศักดิพรรณราย
๏ ชื่อจุมปราสาทนั้นปลาย	งาแดง บ มิคลาย
ก็ดูประเสริฐแสงสี
๏ อุรกุมภใหญ่โดยมี	ชื่อขับไพรี
สำเนียงคือกลองบันฦๅ
๏ เสียงสังข์ดุจสรสังข์คือ	เสียงเมฆครึกครือ
แลนามเมฆครรชิต
๏ โกญจนาทเสียงนกกระเรียนพิศ	หูเปนขอบสนิท
ชื่อกุมภประเจียดสำแดง
๏ ตัวใหญ่สงสถานเงินแรง	ดุจใส่เสื้อแจง
ชื่อดำพงถนิมในนาม
๏ สีขาวกระทั่วกายงาม	สมพงถนิมตาม
กระกูลกระษัตริย์โสภี
๏ สีดั่งเขาเขียวงามขจี	ชื่อเทพคีรี
แลลักษณเลิศลาวัณย์
๏ สีดั่งเขาขาวชื่อจันทร	คีรีมีพรร-
ณเหลืองคือทองโสภี
๏ ช้างเหลืองชื่อปิงคลหัตถี	นิลหัตถีมี
ดั่งนิลรัตนเรืองพราย
๏ นิลทันต์งาดำงอนฉาย	เหมทันต์พรรณราย
มีงาอันเหลืองคือทอง
๏ หนึ่งเศวตจักษุเรืองรอง	ขาวดุจแก้วกรอง
นัยน์ตาพิลึกพึงขาม
๏ นิลจักษุตาดุจนิลงาม	เหมจักษุนาม
มีตาอันเลื่อมเหลืองฉาย
๏ มีตาดุจแก้วแสงสาย	กระกลับกระกลอกพราย
ชื่อรัตจักษุมงคล
๏ ชื่อนิลนขาเล็บกล	แก้วนิลโสภณ
เล็บขาวชื่อเศวตนขา
๏ หนึ่งเหมเล็บเหลืองสา	ทรรัตน์นขา
มีเล็บคือแก้วแวววาม
๏ หนึ่งชื่อเล็บรอบโดยนาม	มีเล็บรายงาม
รอบบาทคเชนทรโสภา
๏ ยืนเหยียบเปนห้านขา	ครั้นยกบาทา
แลเห็นเปนเล็บรอบราย
๏ เสร็จในศุภลักษณโดยหมาย	จะแจ้งภิปราย
ประเสริฐอำนวยวงศ์
๏ อำนวยไอยราพตพงศ์	สีดุจเมฆทรง
กำลังมีงาสี่งา
๏ หางยาวเล็บขาวโสภา	งามดุจไอยรา
พตพิพิธเรืองณรงค์
๏ พ่อชื่อไอยราพตพงศ์	แม่นั้นนามวงศ์
ชื่ออัพมุโสภา
๏ สีแม่ดุจสีเมฆปรา	กฏในเมฆา
ศุภลักษณพร้อมดูงาม
๏ อำนวยบุณฑฤกแดงดามพ์	ตัวยาวใหญ่งาม
แม่ชื่อบิงคลาโดยมี
๏ วรรณาแห่งนางหัตถี	เหลืองแก่โสภี
พิศพร้อมทังกายโอฬาร์
๏ อำนวยกระมุทกายา	สีสัตบุษป์ปรา-
กฏก้านก็มีหลากหลาย
๏ ตัวดำเปนกระทังกาย	ลางสำลานหมาย
ลางดำคือคิรีสีสุทธ์
๏ ห้าช้างนี้อำนวยกระมุท	กำลังฤทธิรุทร
แม่ชื่ออนูปกะมา
๏ สีนั้นแดงทั่วกายา	ละเอียดอ่อนโสภา
สวัสดิลักษณรูจี
๏ อำนวยอัญชันโสภี	วรรณดั่งเมฆี
หัวคอแลงวงใหญ่งาม
๏ ปรมาถีมีลักษณโดยนาม	สบศัตรูขาม
แม่ชื่อดามพวัณณี
๏ กายแม่นั้นแดงโดยมี	เฉกทองแดงสี
พิศลักษณะลํ้าโสภา
๏ อำนวยบุษปทันตรจนา	สีสังขโสภา
หน้าเต็มสนับงางาม
๏ งาเหลืองสีทองคำนาม	หนึ่งงาเหลืองทราม
เฉกทองอันงามมีพรรณ
๏ อำนวยทังสองคชกรรม์	ฝ่ายแม่นามสรรค์
ชื่อว่าพังศุภทันตี
๏ กายขนายงามขาวใสศรี	พร้อมสรรพอินทรีย์
นิราศโทษ บ มิพาน
๏ อำนวยสารวโภมเสริฐสาร	สีบัวแดงตระการ
ตาแลเล็บบริบูรณ์
๏ แม่นั้นมีลักษณตระกูล	สีเขียวจำรูญ
ชื่อลิงคณากิริณี
๏ อำนวยสุประดิษฐศรี	ตัวสูงเขียวขจี
ปากหางแลตัวคองาม
๏ แม่อัญชนวดีมีนาม	กายาสีงาม
ประเสริฐลักษณอินทรีย์
๏ เสร็จสิ้นคชลักษณโสภี	จุทัศรังสี
พิเศษอำนวยพงศ์
๏ สารนี้บพิตรผู้ทรง	พระคุณใหญ่ยง
ผู้ข้าชื่อราชวังเมือง
๏ ตรัสสอนทุกสิ่งเนาเนือง	ประโยชน์ให้เรือง
คุโณประการนานัตถ์
๏ จึ่งมีพระบัณฑูรตรัส	ให้แต่งสารสวัสดิ์
คเชนทรลักษณโสภี
๏ ศักราชพันร้อยสิบปี	มะโรงเชษฐมาสี
สำเร็จนิพันธโดยจรึง
ช้างโทษ
๏ ปีศาจนี้ไตรตรึงษ์	คชลักษณพึง
ลักษณร้ายสำแดง
๏ ชื่อทุยหางสั้นบมิแวง	ศอกหนึ่งมีแปรง
ขนงอกประชุมต้นหาง
๏ งาเน่าแลงต้นผอมบาง	หนึ่งชื่อทำปาง
ลักษณร้ายมิดี
๏ มีหน้าง้ำเงื้อมคือคีรี	เตี้ยหน้าสั้นมี
แลเนื้อกระเพื่อมหนังยาน
๏ สวานลอดท้องประปราน	มิได้โดยสาร
แลหนังคือม้วนเสื่อเวียน
๏ หนึ่งชื่อพำลาอาเจียณ	หุบปาก บ มิเนียน
แลเห็นต้นงาทังสอง
๏ ด้วยเหตุฝีปากยาวยอง	ชื่อพำลาฮอง
ลักษณร้ายบัดสี
๏ หนึ่งชื่อพาหุนมิดี	คาบไม้หญ้ามี
แลคอเปนร่องน้ำขัง
๏ หนึ่งชื่อชนโกลนแลปนัง	งาขาวซีดซัง
ทังรูปโฉมอัปรีย์
๏ เมื่อเดินดุจแม่กิริณี	คลองเท้าหน้ามี
อำเพอคือช้างเฒ่าเดิน
๏ หัวเชือนตาถลกมุ่งเมิล	เบื้องท้ายสูงสะเทิน
แลเห็นก็เปนจังไร
๏ ช้างหนึ่งชื่อละลุมสังไกย	กระหมวดนั้นเลื่อนไป
ก็เป็นอันเดียวด้วยกัน
๏ คือดั่งจอมปลวกงอกทงัน	ไม่มีร่องอัน
กี่พาดกังเวียรวางขอ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพลุกพอ	งาผันต้นยอ
แลเห็น บ สมด้วยกาย
๏ ช้างหนึ่งชื่อพลุกแบกวันวาย	งาแตกต้นปลาย
แลร้าวสรายโดยเห็น
๏ ช้างหนึ่งชื่อสะดุ้งนาคเปน	เล็บเน่ากลวงเหม็น
แลดุจหลุดแยงยล
๏ ปากนั้นปลายเปนหลายกล	ปากงูเงือกดล
อุสุภร้ายสำแดง
๏ ช้างหนึ่งมีนามพลุกแจง	โทษนั้นรันแซง
พิการหลากหลายดล
๏ งาแดงดั่งชาดสุริยน	บังคลองทวารตน
แลหางนั้นคดเลี้ยวไป
๏ งานั้นเปนปล้องร่องไร	ดั่งหน่อไม้ไผ่
ที่คนหันปอกเปลือกเสีย
๏ หางนั้นยาวยานเวียดเวีย	เลงแลเลือกเสีย
อย่าเอามาเลี้ยงแปมปน
๏ หนึ่งสวามิฆาตโดยกล	หน้าราบแยงยล
คือแว่นประทับหน้าสาร
๏ ส่วนตานั้นโสดสาธารณ์	คล้องต้องอะเหลาะการ
เปนโทษเทียรบัดเดียว
๏ หนึ่งนามนครฆาตงวงเรียว	แต่ต้นงวงเพรียว
ตรลอดจนปลายพึงเหน
๏ งวงยาวดุจดั่งภุชเคนทร	องคุลีคเชน-
ทรก็เวียดบมิงาม
๏ ศีรษะเท่าท้ายเทียมทาม	ภักษหญ้ารวกราม
แลก้มกระพองกุมกิน
๏ คชหนึ่งตระดุ้งนาคิน	หัวท้ายเจียนจินต์
แลสูง บ สมดูดาล
๏ กลางตัวต่ำต้อยพิการ	เฉกอัฒจันทร์พาล
ประเภทพึงพิตเพียล
๏ คชหนึ่งนาคพันธบันเวียร	ขนองโกงสี่เศียร
แลต่ำ บ สมกายา
๏ งวงสั้นองคุลีบมิคลา	แท้ทู่สองงา
แลเอื้อมเอาภักษ์โอนตน
๏ คชหนึ่งชื่อบิเดาะอำพล	ถันตรีเต้ากล
โดยศาสตรกล่าวสาธารณ์
๏ นมสามนามยักษ์กลีการ	อุบัติในทรวงดาล
ก็ชื่อปิศาจกิลา
๏ แม้งอกปากคาง บ มิคลา	ชื่อโศกกลิกา-
ลโทษพันฦกฦๅไกร
๏ ผิงอกข้างข้างเรียงไป	นั้นเรียกนามไภย
กลีลักษณสำแดง
๏ ผิงอกซึ่งท้องเรียงแซง	ถึงหลังอกแฝง
ที่เท้าแลหางเปรียบปุน
๏ เมื่อคชดำเนิรงุยงุน	บ มิงามโดยคุณ
แลโทษอันร้ายพึงพิศ
๏ ผูใดได้คล้องต้องติด	เปนโทษเนืองนิตย์
แก่หมอผู้คล้องอัปรีย์
๏ นามหนึ่งทมพลุก บ มิดี	งาสั้นใหญ่มี
แลปลายคือเสี้ยมแสนตาว
๏ อกคชท้องหย่อนยานยาว	งวงแวงโสดสาว
ทังหนังแลหน้ายานยูร
๏ ช้างชื่อสุประพลุกทารูณ	สองงาเปรียบปูน
ประเบียดแลเปรตามกัน
๏ หางนั้นคดเคี้ยวคือวัลย์	เกี้ยวเลี้ยวผูกพัน
ประเภทพึงอัปรีย์
๏ แสดงลักษณอันร้ายราวี	โดยศาสตรามี
นิพนธเบื้องเบาราณ
๏ ช้างหนึ่งขดวนศุกขพิการ	คือหมอแลควาญ
ไปคล้องเอาลูกโขลงคลา
๏ หนึ่งคล้องต้องบาศพามา	แต่พนทุรา
แลคลอดดนัยในเวียง
๏ เทียรโทษโดยบุรพเผดียง	อย่าไว้โรงเรียง
อุบาทว์อุบัติคือไฟ
๏ ช้างหนึ่งชื่อกาจับใบ	หูใหญ่ยานใน
เบื้องใต้คือดั่งปีกกา
๏ ตานั้นลักลานเหลือกหา	เหตุลักษณกรรณา
ชื่อกันแอกกุมเพียงพิศ
๏ คชหนึ่งชื่อพินายเรืองฤทธิ์	โทษนั้นพิพิธ
อำเพออันร้ายพึงปละ
๏ มานพลุกฝ่ายเฉวียงดั่งพระ	พิฆเนกชำนะ
แก่พิฆนไภยทังผอง
๏ มีอำเพอต่างต่างมักคะนอง	ชาญชนงาสอง
ก็แก้พินายเปนนิตย์
๏ งาหนึ่ง บ มิงอกชื่อสิทธ	พินายเพียงพิศ
แลทรลักษณนานา
๏ งอกเสมอสนับพลุกโดยตรา	ชื่อพัทพินายนา
ลักษณร้ายอจินต์
๏ หนึ่งงาดั่งขนายชื่ออินทร์	กลีพีนายถวิล
แลโทษนั้นมากมาย
๏ หนึ่งงาขวางปากดั่งหมาย	นาสดึกพินาย
แลชื่ออันดับโดยกูล
๏ ช้างหนึ่งนามชื่อทรหูล	ท้องนั้นยานยูร
แลหนังนั้นยานยุ้ยยาย
๏ กระดูกหลังคดเคี้ยวดูกาย	ทุรลักษณบรรยาย
พยศย่อมสาธารณ์
๏ หนึ่งคชลันดาดยูรมาน	ชิวหายาวยาน
แลเทียมปลายปาก บ มิงาม
๏ ต้นลิ้นสีสรากใหญ่ลาม	อ้าปากเดินทราม
แลหลัง บ ราบต้นงา
๏ หนึ่งนามบงกินทุพลา	หูสองซ้ายขวา
แลข้างหนึ่งสั้นเสียแสดง
๏ หลังนั้นเปนกระทดพดแพง	หางดุจวัลย์แวง
แลเกี้ยวกระหวัดพฤกษา
๏ หนึ่งนามตระบังบัด บ มิคลา	งาขวาเกกขวา
แลซ้ายก็เกกโดยเฉวียง
๏ ต้นงาคดพลิ้วบิดเบียง	ขึ้นตามกันเกียง
ประหลาดทังผองไอยรา
๏ ขี่ท้ายแลดูเห็นงา	เสมอหูซ้ายขวา
แลขี่เบื้องกลางเห็นเสมอ
๏ คชหนึ่งนามกลีอำเพอ	งาสองเปรเปรอ
แลกางออกนามบังบัด
๏ คชหนึ่งมีสมญาคัด	ธรณีดลบัด
แลงานั้นแนบงวงลง
๏ หัวต่ำเท้าหลังสูงสง	เท้าหน้าลดลง
ดังนบเคารพธรณิน
๏ เมื่อเดิรย่างเท้าเหยียบดิน	ห่อนเสมอยลยิน
ยกชํ้าจึ่งย่างบทจร
๏ สี่เท้าไขว่กันซับซอน	ผมบางเล็บงอน
แลหางก็ยาวสุดสุง
๏ หลังราบแต่ท้ายคอคุง	โดยศาสตรกำนุง
แลลักษณร้ายอัปรีย์
๏ คชหนึ่งโยนยักบัดสี	โยนหัวงวงตี
อุระแลเยื้องไปมา
๏ ยกเท้าบมิได้ตรงตรา	แหงนหัวเหลือกตา
ถลนเถลือกจัญไร
๏ ปรบหูแกว่งหางแว่นไว	อยู่ บ มิสุขใจ
บังคลองแลตัวไผ่ผอม
๏ อำเพอนี้โทษควรดอม	ลักษณร้ายแมมมอม
สรรพโทษมหัต
๏ คชหนึ่งมีนามบัญญัติ	ชันบันเชษฐรัด
แลตัว บ มิได้พึงพอ
๏ ทั้งสี่เท้านั้นเวียดวอ	ท้ายหลังคุงคอ
แลราบเสมอกันไป
๏ มานโรมรายพรัดยืดใย	เล็บงอนขึ้นไป
แลท้องก็ยานใหญ่เหน
๏ หนึ่งนามกำปบกำโบลเปน	ต้นคางเล็บเหน
ประจักษ์แก่ตาอย่าจง
๏ เขฬะหยดย้อยยืดลง	ไหลบมิขาดคง
ก็ดูอุบัติอัพลา
๏ ตัวขาวด่างทั่วกายา	ถ่ายมูลหนักมา
ดังชนอันเทชลธาร
๏ รดตัวแข้งขาลานปาน	โดยศาสตรเบาราณ
แลห้าม บ มานไชยโชค
๏ คชหนึ่งนามบันลายโศก	ปรายอยู่นิตยโลกย
ทังหลายจึงพึงไภยภิต
๏ พังพลายดุจเดียวควรคิด	โทษนั้นพิพิธ
โดยศาสตรกล่าวเบาราณ
๏ หนึ่งนามตระดกกันทุยธาร	หน้าดุจหน้าฟาน
แลหางนั้นยาวลากดิน
๏ คชหนึ่งชื่อสุครีปสพิล	คอสั้นคางถวิล
ดูใหญ่แลเห็น บ มิสม
๏ หางยาวคดคอดไป่กลม	หน้าพ่วงบวมธม
แลดูดั่งเน่าพึงชัง
๏ ที่นั่ง บ มิราบโดยหวัง	สนับหางย้อยยัง
แลเดินยักเยิดผาดผัน
๏ คชหนึ่งสมญารัตทันต์	งาเล็บแดงฉัน
คือชาติยางคูนเตรียบตรา
๏ ดุจแสงสูริเยนทรมหา	เลิงเลอเมฆา
อันแรกอรุโณทัย
๏ หนึ่งนามคชาทิพาไสย	มานแร่งระใบ
ดั่งชาติโคเพลาะพรรค์
๏ มักคุกเท้านอนกลางวัน	หนังหย่อนยานอัน
ดั่งเหนียงระมาดคือเขน
๏ หนึ่งนามแบกเคียวจำเปน	พังพลาย บ มิเว้น
บ ถึงกำหนดมีมัน
๏ ทุรลักษณ์อันร้ายครามครัน	หนังนั้นอัศจรรย์
คือหนังระมาดอันเขียน
๏ เปนเกล็ดเรียบร้อยวนเวียน	ไภยโทษจำเนียร
แก่หมอผู้คล้องฤๅแคลง
๏ เสร็จจบทุรลักษณสำแดง	ไตรตรึงษ์กิจแจง
ให้โลกยเหนด้วยดี
๏ คชหนึ่งหีนชาติอัปรีย์	รูปนั้นดีหลี
ประเล่ห์ดั่งรูปกาสร
๏ งาสั้นงวงเรียวหลอบหลอน	หน้าดั่งสุกร
แลเท้าประมาณคืบเดียว
๏ เสียงดุจเสียงเม่นป่งเปียว	เอียดเอียดเครียดเครียว
แลร้องวิกลอัปลักษณ์
๏ ตาแดงดุจกล่ำคร่ำนัก	กินปูเปนภักษ์
สถิตยังริมสมุทรไท
๏ หนึ่งชื่อตฤปสมุทรตฤปไพร	พิการจังไร
อย่าพึงมาเลี้ยงในคาม
๏ เมื่อจักกินหญ้ารวกราม	ดื่มอาโปปาม
แลกินด้วยปากปานโค
๏ ช้างใดเสียงดุจเสียงโส	นัขพยัคโฆ
เสียงแรดแลสำเนียงฟาน
๏ ผิไว้แต่ครู่เดียวดาล	ดุจเพลิงกาลผลาญ
บ ควรจะไว้โรงรมย์
๏ ชอบปล่อยเสียป่าทุรคม	อย่าพึงนิยม
เป็นยานจักเลี้ยงขุนขัง
๏ บาปคชลักษณนี้ทัง	มวลกล่าวโดยหวัง
ประสงคให้รู้โทษทัณฑ์
๏ ย่อมเกิดแต่กระกูลพวกพรรค์	อัคนีพงศ์อัน
อุบาทวอุบัติ บ มิดี
๏ เสร็จแสดงบาปลักษณอัปรีย์	แปดสิบทัศมี
ในศาสตรกล่าวบรรยาย
๏ ผสมสารสุภลักษณ์โดยหมาย	บาปลักษณโดยร้าย
เปนหกจำพวกคณา
๏ ถ้วนร้อยเจ็ดสิบคชา	โดยศาสตรอันอา-
จาริยกล่าวบริบูรณ์ ฯ
คำอธิบายศัพท์
คำฉันท์ดุษฎีสังเวย ของขุนเทพกระวี นั้นอาจกล่าวได้ว่า เป็นคำฉันท์ที่ประพันธ์ด้วยภาษาเขมร โดยเฉพาะส่วนที่เป็นบทสดุดีอวยสังเวย ใช้ภาษาเขมรเกือบทั้งหมด และภาษาที่ใช้นั้นเป็นภาษาเขมรสมัยอยุธยา หลายคำแตกต่างไปจากที่มีใช้ในภาษาเขมรปัจจุบัน บางคำมีการเปลี่ยนรูป บางคำมีการเปลี่ยนเสียง และบางคำเปลี่ยนไปทั้งรูปและเสียง เนื่องจากเมื่อไทยรับเอาคำเขมรมาใช้ บางครั้งรับมาเพียงรูปแต่เวลาออกเสียงเป็นอย่างอักขรวิธีไทย บางครั้งรับมาแต่เสียงแต่รูปตัวเขียนเราเขียนอย่างไทย ประกอบกับคำที่เขมรใช้อยู่ในปัจจุบันนั้น เราไม่อาจทราบได้ว่าคำเดียวกันนั้นสมัยอยุธยาออกเสียงอย่างไร ทำให้มีปัญหาอย่างยิ่งในการตรวจสอบ
การเปรียบเทียบหาเค้าความหมายของคำที่มาจากภาษาเขมรในวรรณคดีสมัยอยุธยาครั้งนี้ ได้พยายามนำหลักการของวิชาภาษาศาสตร์ เชิงประวัติ (Historical Linguistic) มาใช้เป็นสมมติฐานพิจารณาการเปลี่ยนแปลงของคำในลักษณะต่าง ๆ ศัพท์บางคำเมื่อพิจารณาจากรูปและเสียงแล้วเกิดความสับสน บางศัพท์รูปและเสียงใกล้เคียงกัน แต่ความหมายต่างกัน ในที่นี้ได้พิจารณาบริบทของคำ กลุ่มคำ และประโยคแวดล้อมคำนั้นๆ โดยเลือกอธิบายความหมายตามที่นำจะมีความเป็นไปได้มากที่สุด
เนื่องจากศัพท์บางคำมีหลายความหมาย แต่ในการทำคำอธิบายศัพท์ครั้งนี้ได้ให้ความหมายเฉพาะที่ปรากฏในเรื่องเท่านั้น ทั้งนี้เพื่อให้ผู้ศึกษาวรรณคดีอยุธยาเรื่อง คำฉันท์ดุษฎีสังเวย คำฉันท์กล่อมช้างครั้งกรุงเก่าและคำฉันท์คชกรรมประยูร สามารถตีความในบทประพันธ์ได้ใกล้เคียงที่สุด เนื่องจากบางศัพท์จำเป็นต้องยกตัวอย่างประกอบจึงบอกไว้ด้วยว่าศัพท์คำนั้นปรากฏในเรื่องใด และบอกลำดับที่ของบทประพันธ์ไว้ในวงเล็บท้าย ตัวอย่างคำประพันธ์คือ ดุษฎีสังเวย หมายถึง คำฉันท์ดุษฎีสังเวย ของขุนเทพกระวี กล่อมช้าง หมายถึง คำฉันท์กล่อมช้างครั้งกรุงเก่า และคชกรรมประยูร หมายถึง คำฉันท์คชกรรมประยูร เช่น
มานกาลวิงแปร รูปกุมารมายา (ดุษฎีสังเวย ๔) หมายความว่า ตัวอย่างคำประพันธ์ดังกล่าวนำมาจากคำฉันท์ดุษฎีสังเวย บทที่ ๔
อนึ่ง ในการสันนิษฐานความหมายของคำศัพท์ต่างๆ ครั้งนี้ อาจยังมีข้อบกพร่องบางประการ ซึ่งต้องขอให้เป็นหน้าที่ของผู้รู้ได้พิจารณาปรับปรุงแก้ไขในโอกาสต่อไป
ก
กมลาสน
กมลาสน์ กมล (ดอกบัว) + อาสน (ที่นั่ง)
ผู้มีดอกบัวเป็นที่นั่ง หมายถึงพระพรหม
กมเลศ
เลือนมาจาก กมลาศน์ หมายถึงพระพรหม
กมุท กุมุท กระมุท
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่งในช้างอัฐทิศ อยู่ในตระกูลพรหมพงศ์ ประจำทิศหรดี สีกายดังดอกกมุท
กรม
ทั้งหมด ทั้งสิ้น
กรินทร กรินทร์
ช้าง กรี + อินทร์
กระ
จุดหรือรอยด่างสีขาวบนผิวหนังช้าง
กระมุข หมายถึงมีกระที่หน้า เช่น ผิวละเอียดกระมุข (คชกรรมประยูร ๔๘)
กระด้างกระเดื่อง
แข็ง
นอนแนบหินผา กระด้างกระเดื่องทังตัว (กล่อมช้าง ๖๓)
กระพอง
ตระพอง ตะพอง ส่วนที่นูนเป็นปม ๒ ข้างที่ศีรษะช้าง
กระพัด
สายรัดกูบหรือสัปคับบนหลังช้าง
กระยา
สิ่งของ เครื่องกิน
กระยานุถกลทาบ (ดุษฎีสังเวย ๘)
กระยา ในที่นี้หมายถึง เครื่องสังเวย
กระยาสังเวย
เครื่องเซ่น เครื่องสังเวยในพิธีกรรม
เครื่องโภชนะกระยา สังเวยประดับทุกพรรณ (กล่อมช้าง ๕)
กระลาบังคัล
กระลา ห้อง บังคัล เสาหลัก
ข. บงฺโคล (บ็องโกล)
กระลาบังคัลคนผจง (กล่อมช้าง ๗๐) ห้องและเสาหลักที่คนตกแต่งไว้อย่างงาม
กระศัลย์
ศัลย เป็นทุกข์ เติม กระ หน้าศัพท์เป็น กระศัลย์
กระหมวด
โขมด จอมประสาทส่วนหัวของช้าง
กรุงโกรม
ผู้เป็นใหญ่ของแผ่นดิน หมายถึงพระราชา
กรุง เป็นใหญ่ ปกป้องคุ้มครอง
ข. กฺรุง (กฺรง)
โกรม ใต้ ล่าง ข. โกฺรม (โกฺรม)
กรุงโกรมอุภัทธบุรณา นุอุเทนทรมนตรผคอง (ดุษฎีสังเวย ๒๙)
กฤตยกร
ผู้กระทำด้วยเวทมนตร์
กฤตย กฤตยา การใช้เวทมนตร์
กร ผู้ทำ ผู้กระทำ
กฤตยกิตย
งานที่ประกอบด้วยเวทมนตร์
กิตย กิจ ธุระการงาน
กฤตยกิตยการสกล (ดุษฎีสังเวย ๔๓)
หมายถึง งานทั้งปวงที่ประกอบด้วยเวทมนตร์
กฤษดาญชุลี
แผลงมาจาก กฤษดาญชลี ยกมือไหว้แล้ว ทำความเคารพแล้ว
กลี
ร้าย อัปมงคล
กล่ำ
มะกล่ำ ในที่นี้หมายถึง มะกล่ำเครือ ต้นเป็นเถา ฝักแก่มีเมล็ดแดง
กษิรามฤตย
กษิรามฤต กษิร น้ำนม + อมฤต น้ำทิพย์ หมายถึง น้ำ อมฤตที่เกิดจากการกวนเกษียรสมุทร
กันดอง
กระทงใบตอง ในที่นี้น่าจะหมายถึง บัตร ซึ่งได้แก่ กระทงใบตอง สำหรับใส่เครื่องสังเวย ข. กนฺโทง (ก็อนโตง)
กันดาล
กลาง ข. กณฺฎาล (ก็อนดาล)
กันลอง
ข้าม ผ่าน ข. กนฺลง (ก็อนลอง)
มหาโพยมกันลอง (ดุษฎีสังเวย ๖) หมายถึง ข้ามฟ้าอันกว้างใหญ่
กันแอกกุม กันแอกสกุม
ช้างทุรลักษณ์หรือช้างโทษพวกหนึ่ง หูใหญ่ยานดังปีกกา กันแอก อีกา ข. แกฺอก (แกฺอก)
กุม จับ ถือ
กัมพุชภาษา
ภาษากัมพุช ภาษาเขมร
กาจับ
แปลศัพท์จาก กันแอกกุม ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง
กาลวิง
กาลก่อน เมื่อก่อน วิง ที่เก่า ก่อน คืน กลับคืน ข. วิญ (วิญ) ในจารึกเขมรโบราณใช้ วิง
มานกาลวิงแปร	รูปกุมารมายา (ดุษฎีสังเวย ๔)
กาหล
แตรงอน
กาฬวกะหัตถี
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีกายดำดังปีกกา
กำนล
ของกำนัล ของที่ใช้ในบวงสรวง หรือบูชา เรียกว่า เครื่องกำนล ถ้าเป็นเงิน เรียกว่า เงินกำนล
กำนุง
ใน ภายใน ข. กฺนุง (คฺนง)
หลังราบแต่ท้ายคอคุง	โดยศาสตรกำนุง (คชกรรมประยูร ๑๙๘)
กำปบกำโบล
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง น้ำลายไหลยืดตลอดเวลา เป็นดวงด่างขาวทั่วตัว ถ่ายอุจจาระปัสสาวะรดเท้าหลังดังเทน้ำ ในตำรานารายน์ประทมสินธุ์ เรียก กำพตกำโบม ข. กํพบ (ก็อมปุบ) หก ตกหล่น กํบูว (ก็อมโบ็ว) เจ่อ บวมตุ่ย
กำลุง
หมู่ เหล่า ข. กํลุง (ก็อมลุง)
แล้วจึ่งจะตั้งกมลจิต	ประดิษฐกำลุงใน (ดุษฎีสังเวย ๕๕)
กำเลาะ
หนุ่ม ข. กํโละ (ก็อมลอะห์)
กำลังกำเลาะฦๅชา (คชกรรมประยูร ๖๐)
กินนร
คนครึ่งนก ถ้าเป็นเพศหญิงเรียกว่า กินรี
กินผอก
เหลือกิน มาก เกินเลย เทียบคำว่า ผอกพ้น ในภาษาถิ่นอีสาน แปลว่า เกิน เลย
ครั้นดีเชื่องชาญในสนาม	กินผอกเหลือหลาม
สรนุกนิอยู่หฤหรรษ์ (กล่อมช้าง ๗๔)
กิริณี
นางช้าง ช้างพัง
กึม
ชุ่ม ฉํ่า ข. คํ (เกือ็ม)
ศรกเบิญ ด จราสกึม	ด ทึกวิทึกผอง (ดุษฎีสังเวย ๖)
กุกุร
ชุกชุม ดาษดื่น ข. กุะกร (โกะห์กอร์)
พฤกษเถลิงสดับศับทผองยม	กุกุรทรนม (ดุษฎีสังเวย ๒๑)
กุโงก
นกยูง ข. โกฺงก (กอโงก)
เขดาไถงสดับศับทกุโงก (ดุษฎีสังเวย ๒๒)
กุมบิ
อย่าแม้ ข. กํ (กม) อย่า บี,เบี (เบ็ย,เบอ) ถ้า แม้
กุมภประเจียด
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง เสียงร้องดุจเสียงนกกระเรียน ขนหูอ่อน ละเอียดดุจดอกหญ้า
กุสุม
ดอกไม้
เกสศ
กิเลศ เครื่องเศร้าหมองในใจ อารมณ์ที่ทำให้จิตใจเศร้าหมอง
เกรียง
ยิ่ง
สุรสังขเกรียงศับทเอาใจ (คชกรรมประยูร ๓๘) หมายถึง มีเสียงดังเป็นที่พอใจยิ่งดุจเสียงเป่าสังข์
โกรม
ใต้ ล่าง ข. โกรฺม (โกฺรม)
พระไพรโกรมเลอ (ดุษฎีสังเวย ๙)
โกสีย์
พระอินทร์
ไกร
ยิ่ง ข. ไกฺร (ไกร)
แลไกรแลงพระผอง (ดุษฎีสังเวย ๑๒)
ไกรลาส
ชื่อเขาที่อยู่ของพระศิวะ
ไกรแลง
อย่างยิ่ง ข. ไกฺรแลง (ไกฺรแลง)
บูชาพระไพร	แลไกรแลงพระผอง (ดุษฎีสังเวย ๑๒)
ไกวัล
สวรรค์
ข
ขจี
อ่อน ข. ขฺจี (เขฺจ็ย)
พระพนม ด ธมโดม	นุบพิตรสอขจี (ดุษฎีสังเวย ๑๔)
สอ ขาว สีขาว ข. ส (ซอ) สอขจี สีขาว อ่อน ในที่นี้หมายถึง พระพนม หรือ เจ้าแห่งขุนเขา (คือพระศิวะ) มีกายสีขาว
ขดวนศุกข
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง เป็นช้างที่มีครรภ์ คล้องได้จากป่าแล้วมาตกลูกในเมือง บางแห่งว่า ขดรศุข หรือ ขดวรศุข ข. กฺฎวล (กฺดวล) รุ่มร้อน สฺรก (ซฺรก) บ้านเมือง
ขนาย
งาช้างพัง งาช้างตัวเมีย ข. ขฺนาย (คฺนาย)
ขนอง
หลัง ข. ขฺนง (คฺนอง)
ขยล
ลม ข. ขฺยล่ (คฺย็อล หรือ คฺจ็อล)
ขยลบก
ลมพัด ข. บก่ (บ็อก) โบก พัด กวัก
ขยลบกบิมวยดอง (ดุษฎีสังเวย ๑๓)
ขันธยกุมาร ขันธกุมาร
เทพเสนาบดี และเทพเจ้าแห่งการสงคราม เป็นโอรสของพระอิศวรและพระอุมา เรียกอีก อย่างหนึ่งว่า สกันท
ขับไพรี
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง ในตำรานารายน์ประทมสินธุ์ เรียกว่า ศัพทเภรี มีเสียงดังเสียงกลอง
อุรกุมภใหญ่โดยมี	ชื่อขับไพรี
สำเนียงคือกลองบันฦๅ (คชกรรมประยูร ๘๗)
เขดา
ร้อน ข. เกฺฎา (เกฺดา) เขดาไถง หมายถึงเวลากลางวัน
เขดาไถงสดับศับทสำเนียง	พระแลงผองเสียง (ดุษฎีสังเวย ๑๙)
เขน
เครื่องป้องกันอาวุธอย่างหนึ่ง รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า
หนังหย่อนยานอัน	ดั่งเหนียงระมาดคือเขน (คชกรรมประยูร ๒๑๙)
ในที่นี้น่าจะหมายความว่า เขนที่ทำจากหนังระมาด
แขม
หญ้าชนิดหนึ่งลำต้นสูง ใบคมเป็นเหลี่ยม
หญ้าแฝกแขมคา	แลเงื้อมชรง่อนเทินเขา (กล่อมช้าง ๑๗)
โขมด
ผี ข. โขฺมจ (โคมจ)
คนธรรพกินนรแลทา	นพโขมดจุเนาคง (ดุษฎีสังเวย ๓๑)
ไขย
ไข เปิด ขยายออก
ค
คง
คงอยู่ ประนับ ข. คง่(ก็วง)
คนธรรพกินนรแลทา	นพโขมดจุเนาคง (ดุษฎีสังเวย ๓๑)
คชาภรณ์
เครื่องประดับช้าง คช + อาภรณ์
คณา
หลาย ด้วยกัน ข. คฺนา (เคฺนีย)
รูโป ต คณา	โสดกุมบิเดิรพระลบ (ดุษฎีสังเวย ๔)
คนธรรพ คนธรรพ์
ชาวสวรรค์พวกหนึ่ง ชำนาญในการดนตรีและขับร้อง
คม
ก้ม ไหว้ คำนับ น้อมลง ข. คม (กวม)
จบบาศยาตรคมนิเคา	รพิสุทธเบญจางค์ (ดุษฎีสังเวย ๕๙)
ครบกระจอก
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง มีเล็บเท้าละ ๕ เล็บ
คล่าวคลาย
คล่าวไคล เคลื่อนไป
จงชมเทินธารน้ำไหล	คล่าวคลายแสงใส (กล่อมช้าง ๘๖)
ควาญ
คนเลี้ยงและขับขี่ช้าง ข. ฆฺวาล (เคฺวียล) เลี้ยงอย่างเลี้ยงช้าง
ดังไคย
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีกายดุจสีน้ำไหล เกิดริมฝั่งแม่น้ำคงคา
คัดธรณี
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง ท้ายสูง หน้าต่ำ งาตรงแนบกับงวง
ข. คาส่ (เกือะส์) งัด ธรณี แผ่นดิน
คันธ
กลิ่นหอม
เทียนธูปคันธวรบุษ	ปนุลาชเปรมปราย (ดุษฎีสังเวย ๓๓)
คันธหัตถี
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีกายดุจไม้กฤษณา อุจจาระปัสสาวะและร่างกายมีกลิ่นหอม ในตำรานารายน์ประทมสินธุ์ เรียกว่า มงคลหัษดี
คา
หญ้าชนิดหนึ่งใบคม ปลายใบแหลม
หญ้าแฝกแขมคา	แลเงื้อมชรง่อนเทินเขา (กล่อมช้าง ๑๗)
คิรีเมขล์
ช้างในสวรรค์มี ๓ เศียร สีกายดังสีดอกคล้า ลักษณะงามบริบูรณ์ เป็นช้างทรงของท้าวไพจิตราสูร
คุง
ตลอด ตราบเท่าถึง
ท้ายหลังคุงคอ	แลราบเสมอกันไป (คชกรรมประยูร ๒๐๔)
คุโณประการ
คุโณปการ ความเกื้อกูล อุปการะอุดหนุน
คุณ + อุปการ
คุโณประการนานัตถ์ (คชกรรมประยูร ๑๒๗)
เคราะห เคราะห์
อันตราย คราวดีคราวร้าย
เคาร
ความนับถือ ตัดศัพท์จาก เคารพ
จบบาศยาตรคมนิเคา	รพิสุทธเบญจางค์ (ดุษฎีสังเวย ๔๙)
เคืองคาย
ระคายเคือง ไม่สะดวก
พเนกจรุงเกลี้ยงเกลา	เมลือง บ ได้เคืองคาย (กล่อมช้าง ๑๘)
แครง
อึกทึกกึกก้อง
พ่อแม่พี่น้องกันเปนเสน่	หทังนั้นอย่าแครงครวญ (กล่อมช้าง ๔๐)
โคบุตร
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีกายเหลืองดุจหนังโค เสียงร้องดุจเสียงโค ขนหางขึ้นรอบดุจหางโค แม่เป็นนางโค
โคเพลาะ
โคป่าชนิดหนึ่ง เขาบิดๆ
ไคล
ไป
ไคลคลาย
เคลื่อนไปเรื่อยๆ คล้อย
ง
งอนพลุกสดำ
พลุกสดำ ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง งางอนขึ้นเบื้องขวา ข. ภฺลุก (พฺลุก) งาช้าง สฺฎำ (ซฺดำ) ขวา ข้างขวา
จ
จงกลนี
บัวชนิดหนึ่ง
จตุรสกุมภ
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง เท้าทั้ง ๔ กลมงาม ตำรานารายน์ประทมสินธุ์ เรียกว่า จัตุรกุมภ
จบ
พบ บรรจบ ข. จวบ (จวบ)
แลเที่ยวมาจวบจบกัน (กล่อมช้าง ๘๗)
จมณำ
เครื่องหมายที่สังเกต ข. จํณำ (จ็อมนำ)
เฉพาะกิตยอาจมนปราณ	จมณำแลสนธยา (ดุษฎีสังเวย ๔๗)
จรง
น่าจะหมายถึง ลำธาร ข. ชฺรลง (จฺรัวลวง)
จรจรัล
เที่ยวไป เดินไป
จราส
ทวน ทวนกลับ ข. จฺราส (จฺระส์)
จริต
การกระทำ ความประพฤติ
จรึง
จริง ความจริง
สำเร็จนิพัทธโดยจรึง (คชกรรมประยูร ๑๒๙)
จรุง
ตะลุง เสาสำหรับผูกช้าง
เมืองโพ้นโรงรัตนพัฬเหา	พเนกจรุงเกลี้ยงเกลา (กล่อมช้าง ๑๘)
จรลิง
เหมาะเจาะ ข. จฺรฬึง (จฺรอเลิง็)
จวบ
พบ เจอ ข. จวบ(จวบ)
แลเที่ยวมาจวบจบกัน (กล่อมช้าง ๘๗)
จอง
ผูก มัด ข. จง (จอง)
จักราพาฬ
จักรวาล ภูเขา กำแพงล้อมรอบเป็นเขตกั้นปริมณฑลแสงสว่างและมืด
จังหูร
ลำธาร ข. จงฺหูร (จ็องโฮร์)
จังหูรพรรณรายชราบ (ดุษฎีสังเวย ๙)
จัตุรศก จัตุศก
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง ปลายงาแยกเป็น ๒ งา รวมงาซ้ายและงาขวาเป็น ๔ งา
จันทรคีรี
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีกายขาวดุจเถ้า
จำนอง
สิ่งที่ผูกไว้ ข. จํณง (จ็อมนอง)
ช้างใดต้องบาศ บ ไคล	จำนองจองไป (กล่อมช้าง ๑๒)
จำเหียงสดำ
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง ข. จํเหียง (จ็อมเฮียง)
ซีก ครึ่ง สฺฎำ (ซฺดำ) ขวา ข้างขวา
สรวมเอกทันตนุจำเริญ	จำเหียงสดำนุเจียรถมา (ดุษฎีสังเวย ๓๙)
จิตร
จิต ใจ
จิตรโอนศิโรจร (ดุษฎีสังเวย ๓๓)
จุทัศ
จำนวน ๔๐ ป. จุทฺทส สํ. จตุรฺทศนฺ
เสร็จสิ้นคชลักษณโสภี	จุทัศรังสี (คชกรรมประยูร ๑๒๕)
จุเนา
ลงมาอยู่ ข. จุะ (โจะห์) ลง เถิด ใช้ขยายคำกริยา ข. เนา (เนิว็) อยู่
คนธรรพกินนรแลเทา	นพโขมดจุเนาคง (ดุษฎีสังเวย ๓๑)
จุมปราสาท
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง ปลายงามีรัศมีสีแดง
จูรณ
ผงเครื่องหอม
เบญจพรหมางค์ศิวาง	คชปนพิทธยาง
คสำเร็จก็เจิมจูรณ (ดุษฎีสังเวย ๕๐)
เจตร
เจตรมาส เดือน ๕ เดือนที่ ๕ ในทางจันทรคติ
เจิม
เอาแป้งผสมเครื่องหอมแต้มเป็นจุดๆ ที่คนหรือสิ่งของที่ต้องการให้มีความเจริญ
เจิมจูรณ เจิมด้วยผงเครื่องหอม เจิมจันทน เจิมด้วยผงไม้จันทน์
เจริญ
มาก ข. เจฺรีน (เจฺริน)
เจียน
ตัด เกือบ จวน
เจียร
จิร ช้า นาน ยั่งยืน
เจียรถมา (ดุษฎีสังเวย ๓๙) เป็นเวลาช้านาน ข. ถฺมาร (ทฺมาร์) กาล เวลา
เจรียว
เกรียว เสียงเกรียวกราว เสียงอื้ออึงพร้อมกันหลาย ๆ เสียง
โจรก
จรอก ตรอก ซอก ทางเล็กๆ ข. จฺรก (จฺรอก)
เขดาไถงสดับศับทกุโงก	มฤคผองรัด ด โจรก (ดุษฎีสังเวย ๒๒)
ฉ
ฉทึง
ลำน้ำ แม่น้ำ ลำธารที่มีต้นน้ำมาจากภูเขา ข. สฺทึง (ซฺตึง)
ฉทึงธารคิรีเหวผา (กล่อมช้าง ๒)
ฉม
กลิ่นหอม เครื่องหอม
ถวายภักษโภชนแลเพียญ	ชนะบุษปฉมสลา (ดุษฎีสังเวย ๖๒)
ฉมวยฉมำ
ผู้เฝ้ารักษา ผู้ช่วยเหลือ ข. ฌฺมวย (ชฺมวย) ผู้ช่วยเหลือ ฉฺมำ (ชฺมำ) ผู้เฝ้ารักษา
อภิวันทฉมวยฉมำ (ดุษฎีสังเวย ๔๒) ในที่นี้ หมายถึง เทวดาผู้รักษาป่ารักษาช้าง
ฉมัน
เล็ก ข. ฉฺมาร (ชฺมาร์) เฌอฉมัน ต้นไม้เล็ก
เฌอฉมันเฌอธนมดูชรลอง (ดุษฎีสังเวย ๑๓)
ฉัด
เตะ อาการพยศของช้าง
แลอย่าถีบอย่าฉัดแทง (กล่อมช้าง ๒๘)
ฉัททันต์
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีกายและงาขาวดังเงินยวง งวงแดง หางแดง เล็บแดง มีกำลังมากเดินทางไปในจักรวาล ๓ ล้าน ๖ แสน ๓ ร้อย ๕๐ โยชน์ ใช้เวลาแต่เช้าไม่ถึงสาย
เฉวียง
ซ้าย ช้างซ้าย ข. เฉฺวง (เชฺวง)
สรวมทักดำเรียวรเชิงโกรย	เฉวียง ด คงพนานต์ (ดุษฎีสังเวย ๔๑)
โฉลก
โชค สารโฉลก ช้างที่นำโชคลาภ
สารโฉลกโดยนาม (คชกรรมประยูร ๗๘)
ช
ชกา
ถาง ทำให้โล่ง ข. ฉฺกา (ชฺกา)
ชงฆ ชงฆ์
แข้ง ป. ชฺงฆ
ชนโกลน
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง เมื่อคล้องมักหันหน้ากลับมาสู้ช้างต่อ ในตำราช้างกล่าวว่า เพียงแลเห็นช้างชนิดนี้ก็เป็นอัปมงคล
ข. ชน่ (จ็วน) บ่า หลาก มาก โกฺรล (โกฺรล) คอก
ชนัก
สายสำหรับผูกที่คอช้าง เพื่อให้คนขี่คอใช้หัวแม่เท้าคีบกันตก
ชนักแร่งประแอกอาน	แลกระพัดตระคนควร (กล่อมช้าง ๔๖)
ชปน
ท่องบ่น สํ. ชปน
ศิวางคชปนพิทธยางค (ดุษฎีสังเวย ๔๐)
หมายถึง ท่องบ่นศิวมนตร์ในพิธี
ชมลบ
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง หูปรบเบื้องหน้าถึงกัน
ชรง่อน
ชะง่อน ก้อนหินที่เป็นปุ่มเป็นแง่อยู่ตามเขา
ชรลอง
คละกัน ปะปนกัน ข. จฺรฬุง (จฺรอโล็ง)
เฌอฉมันเฌอธนมดูชรลอง (ดุษฎีสังเวย ๑๓) หมายถึง ต้นไม้เล็กต้นไม้ใหญ่ขึ้นปะปนกัน
ชรอื้อ
มืดครึ้ม
ชราบ
ซึมซาบ ข. ชฺราบ (เจรียบ)
ชวาบ
เปิด กว้าง ข. จฺรวาบ (จฺรอวาบ)
ชวาลา
ตะเกียง ดวงประทีป
ชันบันเชษฐ
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง ท้องใหญ่ ขนไม่เป็นระเบียบ เท้าคอด
ข. ชน่ (จ็วน) บ่า หลาก มาก
บญฺฉิต (บัญเช็ด) เฉไป ไม่ตรง
ชา
เป็น ดี ข. ชา (เจีย) ชากรุง เป็นใหญ่ เป็นเจ้า
มนตรชากรุงภูตประธานเดชะ (ดุษฎีสังเวย ๓)
ชิโนนาถ
ผู้ชนะ ผู้เป็นที่พึ่ง หมายถึง พระพุทธเจ้า
แห่งองค์ชิโนนาถ	ทศพลยอดญาณ (คชกรรมประยูร ๒)
ชำนิ
พาหนะสำหรับขี่ ข. ชํนิะ (จ็วมนิะห์)
จักเปนชำนิภู ธรเกล้าตรีโลกีย์ (กล่อมช้าง ๔๘)
เชวง
ใสเหมือนแก้ว ข. ฉฺวง่ (ชฺว็อง)
ภูรโดกเรไร ไชยนุชกาเชวง (ดุษฎีสังเวย ๑๕)
เชิงโกรย
เท้าหลัง ข. เชิง (เจิง) เท้า ตีน โกฺรย (โกฺรย) หลัง
เชือน
เบนไป ไม่ตรง
หัวเชือนตาถลกมุ่งเมิล (คชกรรมประยูร ๑๔๐)
ไชย
ดีกว่า เจริญกว่า ป. เชยฺย
ซ
ซองหาง
อุปกรณ์สำหรับคล้องโคนหางช้าง
ซื่อ
ตรง
งาซื่อสีดุจบัวแดง (คชกรรมประยูร ๕๒)
เซราะเซรา
ธารน้ำลึก ข. โชฺระ (จฺรัวะห์) ลำธารที่ไหลมาจากภูเขา เชฺรา (เจฺริว์) ลึก
จงชมบึงบางเซราะเซรา (กล่อมช้าง ๘๗)
ฌ
เฌอ
ไม้ ต้นไม้ ข. เฌี (เชอ)
ด
ด
อัน ซึ่ง ซึ่งเป็น ข. ฎ็ (ดอ) ในจารึกเขมรโบราณใช้ ต
มนตรพระ ด อาจโปรด	ชนะเคราะหบังคอง (ดุษฎีสังเวย ๒)
ดก
ค้างอยู่ ข. ฎก่ (ด็อก)
มนทีรสุริย ด ยรรยง	ดลจันทร์เสด็จเนา (ดุษฎีสังเวย ๕๘)
ดนัย
ลูก ลูกชาย
ดบะ
ตบะ วิธีข่มกิเลสโดยทรมานตัว
ดอง
ครั้ง ข. ฎง ( ดอง)
ขยลบกบิมวยดอง (ดุษฎีสังเวย ๑๓) หมายถึง ลมพัดแม้ครั้งเดียว
ดัสผธม
ปลุกให้ตื่น ข. ฎาส่ (ด็ะส์) ปลุกให้ตื่น ผฺทํ (พฺตุม) นอน บรรทม
บิบำเรอหนุดัสผธม (ดุษฎีสังเวย ๑๗)
ดามพ์
ทองแดง
อำนวยบุณฑฤกแดงดามพ์ (คชกรรมประยูร ๑๐๘)
ดามพหัตถี
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีดังทองหล่อน้ำใหม่
ดาษ
มากมาย เกลื่อนกลาด
ดำกล
หนุนให้สูงขึ้น งาม แผลงจาก ถกล ข. ฎํกล่ (ด็อมก็อล)
ดำเนิร
ดำเนิน การเดิน ข. ฎํเณีร (ด็อมเนอร์) แผลงจาก เฎีร
ดำพงถนิม
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง เท้าทั้ง ๔ ปลายหาง ศีรษะตลอดปลาย งวงสีแดงดังดอกแจง ตัวดำดังใส่เสื้อ
ดำรู
งาม แผลงจาก ตรู
ดำเรีย
ดำรี ช้าง ข. ฎํรี (ด็อมเร็ย)
ดึก
นา ข. ทึก (ตึก)
ดึกกษิรามฤตย น้ำทิพย์ที่ได้มาจากการกวนเกษียรสมุทร
ดุ ดู
ขึ้น งอก ข. ฎุะ (โด็ะห์)
เณอฉมันเฌอธนมดูชรลอง (ดุษฎีสังเวย ๑๓)
เฌอฉมันเฌอธนม	ดูรไดดุเรียงเรียง (ดุษฎีสังเวย ๑๘)
เดิร
เดิน ข. เฎีร (เดอร์)
แด
ใจ
โดม
สูง. ข. โฎม (โดม)
พระพนม ด ธมโดม (ดุษฎีสังเวย ๑๔)
โดร
หอมฟุ้ง ฟุ้งไป ตัดศัพท์จาก พิโดร ข. พิโฎร (ปิโดร์)
จงชมดอกโดรทั่วทัง	ป่าปรือไพรกรัง (กล่อมช้าง ๘๙)
ได
มือ ข. ไฎ (ได)
ต
ต
ได้ อัน ซึ่ง ซึ่งเป็น ข.ฏ็ (ดอ) ในจารึกเขมรโบราณใช้ ต
รูโป ต คณา โสดกุบิเดิรพระลบ (ดุษฎีสังเวย ๔)
ตนุ ตนู
ตัว ตน
นักสกลสบนา	บูชาตนูพระไพร (ดุษฎีสังเวย ๑๑)
ตรนล
พร้อมกัน ข. ตํณาล (ต็อมนาล)
ตรนลศับททรไน (ดุษฎีสังเวย ๑๕)
ตระคน
รัตคน รัดประคน สายผูกกูบหรือสัปคับล่ามอกช้าง
ชนักแร่งประแอกอาน	แลกระพัดตระคนควร (กล่อมช้าง ๔๖)
ตระดกกันทุย
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง หน้าพองบวม หางคดยาวจรดดิน ข. กณฺฎก่ (ก็อนด็อก) นูน ป่องตรงกลาง
กนฺทุย (ก็อนตุย) หาง
ตระดาษ
กว้างขวาง ข. ตฺรฎาจ (ตฺรอดาจ)
แต่นี้ พ หน้าทาง	ก็ตระดาษทังผอง (กล่องช้าง ๔๑)
ตระดุ้งนาคิน
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง หลังแอ่นเป็นบั้งดังกระไดลิง คดไปคดมา เหมือนนาคสะดุ้ง
ตระบังบัด
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง งาซ้ายเกไปทางซ้าย งาขวาเกไปทางขวา
ข. ตฺรบำงบะ (ตฺรอบังบะห์) กระโดกกระเดก หกหน้าหกหลัง
ตระศักดิ ตระศักดิ์
สง่างาม ข. ตฺรสุส (ตฺรอโซะส์) ผุดผ่อง หมดจด
ตรีโลกีย์
โลกทั้ง ๓ คือ มนุสสโลก เทวโลก พรหมโลก
ตฤปสมุทรตฤปไพร
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง เมื่อจะกินน้ำ กินหญ้าไม่จับหญ้าด้วยงวง ก้มศีรษะกินด้วยปาก
ข. ตรึบ (เตฺริบ็) ดูด ดื่มกิน
ตาว
ดาบ
งาสั้นใหญ่มี	แลปลายคือเสี้ยมแสนตาว (คชกรรมประยูร ๑๖๗)
เตรจ
เตร็จ ท่องไป เที่ยวไป ข. เตฺรจ (เตฺรจ)
แต่
จาก
ขอแต่พระไพร (กล่อมช้าง ๕๐)
ไตรคตา
ไปแล้วด้วยองค์ ๓ ถึงพร้อมด้วยองค์ ๓ คือ กาย วาจา ใจ
เถพอการกฤตยกรโส	ภณเสร็จทำโบรา-
ณายามสวาทไตรคตา	นุประนบพระโองการ (ดุษฎีสังเวย ๕๒)
ไตรดายุค
ยุคที่ ๒ ในยุคทั้ง ๔ คือ กฤตยุค ไตรดายุค ทวาปรยุค และกลียุค
ไตรตรึงษ์
สามสิบสาม
เสร็จจบทุรลักษณสำแดง	ไตรตรึงษ์กิจแจง (คชกรรมประยูร ๒๒๓) ในที่นี้หมายถึง ไตรตรึงษ์ศักดิราช หรือ ไตรตรึงษดิราษฎร์ คือ ช้างทุรลักษณ์ ๓๓ ชนิด
ถ
ถกล
หนุนหรือตั้งให้สูงขึ้น ข. ถฺกล่ (ถฺก็อล)
ถกาศ
หญ้าชนิดหนึ่ง ข. ถฺกาส (ถฺกะส์)
แสรกเสียงกรุยเกรียว	เหิรถกาศ ด ทรนม (ดุษฎีสังเวย ๒๐)
ถมา
กาล เวลา ข. ถฺมาร (ทฺมาร์)
รุงโดมประไพโฉม	นุบพิตรเจียรถมา (ดุษฎีสังเวย ๗)
ถวีรถ
น่าจะหมายความว่า มีฝีงาคล่องแคล่ว ชำนาญ ข. ถฺวี (เทว็ย) ชำนาญ รต่ (ร็วด) คล่องแคล่ว
ชื่องอนพลุกสดำงอนงา	ถวีรถขึ้นขวา (คชกรรมประยูร ๖๑)
ถัน
นม
ถา
ว่า กล่าว ข. ถา (ทา)
มหาโพยมกันลอง	ด ศรีรไถงถา (ดุษฎีสังเวย๖)
เถลิง
ขึ้น ฮึกเหิม ข. เถฺลีง (เทฺลิง)
พฤกษเถลิงสดับศับทผองยม (ดุษฎีสังเวย ๒๑)
เถพอ เถวอ
ทำ ข. เธฺวี (เทฺวอ)
เถพอการกฤตยกร (ดุษฎีสังเวย ๕๒)
อาจเถวอดบะชนะ	นิตยโลกยสบนา (ดุษฎีสังเวย ๓)
ไถง
ดวงตะวัน วัน ข. ไถฺง (ไทฺง)
ท
ทงัน
ตระหง่าน ใหญ่โต
ตัวใหญ่คือภูเขาทงัน (คชกรรมประยูร ๓๕)
ทธา
นกกระทา ข. ททา (ตัวเตีย)
ลงาดไถงฮองสดับศับททธา	ธมยมสบนา (ดุษฎีสังเวย ๒๓)
ทมพลุก
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง งาใหญ่ปลายแหลม ร้าวแตกถึงไส้งาตั้งแต่ต้นจนปลาย ข. ธํ (ทม) ใหญ่ ภฺลุก (พลุก) งาช้าง
ทรนม
คอน ที่นกหรือไก่เกาะ ข. ทฺรนํ (ตฺรัวนุม)
กุกุรทรนม ด พหูรโอกโฮก (ดุษฎีสังเวย ๒๑)
ทรไน
สรไน ปี่ไฉน เทียบโคลงยวนพ่าย
มฤทึงค์ทรไนทรอ ทรุพราช ตรนลศับททรไน (ดุษฎีสังเวย ๑๕)
ทรหึง
เซ็งแซ่ อื้ออึง ข. ทฺรหึง (ตฺรัวเฮิง)
อ้าพ่อจงเสียพยศอันร้าย	แลอย่างขึ้งทรหึงหวล (กล่อมช้าง ๒๘)
ทรหูล
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง หลังตรง กระดูกหลังคด หนังท้องยาน ในตำรานารายน์ประทมสินธุ์ เรียก ว่า ทรหุน
ทรเห
ทรเหล ความลำบากในการเดินทาง
อย่าคิดลำเนาพนอันมี	คชเคยทรเหหวล (กล่อมช้าง ๓๙)
ทรโหย
ร้องไหโฮ ข. ทฺรโหยํ (ตฺรัวโฮยุม)
ทรหึงทรโหยโหยหา (กล่อมช้าง ๕๘)
ทวาทศ
สิบสอง ทวาทศองคุลี หมายถึง ๑๒ องคุลี
ทศพล
ผู้กอปรด้วยกำลัง ๑๐ ประการ หรือผู้มีญาณ ๑๐ ประการ คือ
๑. ฐานาฐานฌาณ กำหนดรู้การควรและไม่ควร
๒. วิปากญาณ กำหนดรู้ผลแห่งกรรม
๓. สัพพัตถคามินีปฏิปทาญาณ กำหนดรู้ทางไปสู่ภูมิทั้งปวง
๔. นานาธาตุญาณ กำหนดรู้ธาตุแท้ของสรรพสัตว์
๕. นานาธิมุตติกญาณ กำหนดรู้อัธยาศัยของสรรพสัตว์
๖. อินทริยปโรปริยัตตญาณ กำหนดรู้ความยิ่งหย่อนแห่งอินทรีย์ของสรรพสัตว์
๗. ฌานาทิสังกิเลสาทิญาณ กำหนดรู้ความเศร้าหมองของธรรมมีฌาณเป็นอาทิ
๘. ปุพเพนิวาสานุสติญาณ กำหนดรู้ระลึกชาติหนหลังได้
๙. จุตูปาตญาณ กำหนดรู้การเกิดดับแห่งสรรพสัตว์
๑๐. อาสวักขยญาณ กำหนดรู้การทำให้สิ้นอาสวกิเลส
ทอก
ช้างตัวใหญ่ที่เป็นจ่าโขลง
ทักดำเรีย
ต่อช้าง โพนช้าง ข. ทาก่ (เตีย็ก) ต่อ อย่างต่อสัตว์
ฏํรี (ด็อมเร็ย) ช้าง ทาก่ฏํรี คือการโพนช้าง
ทักษิณ
ทิศใต้
ทัง
ทั้ง
ทานพ
อสูรพวกหนึ่ง
ทาบ
เทียบ แต่งไว้
มนตรอัญสดุดียฮอง	กระยานุถกลทาบ (ดุษฎีสังเวย ๘)
ทาม
เทียม เสมอ เท่า
ศีรษะเท่าท้ายเทียมทาม (คชกรรมประยูร ๑๕๕)
ทำ
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง ตัวต่ำ หนังท้องยาน เรี่ยดินสุนัขลอดมิได้ หน้าสั้น ต้นงาเน่า
ข. ทำ (เตือ็ม) แตกร้าว
ทำนุก
ทำนุ รักษาไว้ อุดหนุน บำรุง ข. ทํนุก (ต็วมนุก)
ทิพาไสย
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง มักคุกเข่านอนกลางวัน นอนไม่ราบ แปลตามศัพท์ว่า นอนกลางวัน ทิวา + ไสย
ทฤษฎิ์
ความเห็น การเห็น
ทีรฆชีวา
มีอายุยืน สํ. ทีรฆ ยาว ชีว มีชีวิต เป็น
ทึก
น้ำ ข. ทึก (ตึก)
ทุกขาดุร
ความเดือดร้อนลำบาก ทุกข + อาดุร
ทุรคม ทุราคม
ไปลำบาก ไปถึงได้ยาก
ทุย
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง งาเน่า หางสั้น ปลายหางขาดวิ่น ข. ทุยมุย (ตุยมุย) ซึมเซา ยืดยาด
เทพคีรี
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีเขียวอ่อนดังผลหว้าดิบ
เทพยี่สิบหกองค์
มาตังคกรีเทพ เทวดา ๒๖ องค์ ที่เนรมิตกลายเป็นช้างมาตังคกรีเทพ ในตำราคชกรรมกล่าวไว้เพียง ๒๐ องค์ได้แก่ พระอาทิตย์ รักษาโขมด ศีรษะ พระจันทร์ รักษาคอ พระอังคาร รักษาท่าขอ พระพุธ รักษาสี่เท้า พระพฤหัสบดี รักษาท้อง พระศุกร์ รักษาทรวง พระเสาร์ รักษาองคพาหุ พระเกตุ รักษาลิ้น พระพาย รักษาหูทั้งสองข้าง พระจักรี รักษาตาทั้งสองข้าง พระกาล รักษางาขวา พระเทวทัต รักษางาซ้าย พระมงคลนาคราช รักษางวง พระกุลิ รักษาเล็บ พระบุญญเทพ รักษาสีข้าง พระธรณี รักษาเนื้อ พระคงคา รักษาเลือด พระคุมฤๅแดงเทพาสูร รักษาท้าย พระอดุลนาคราช รักษาหาง พระศรีทรพัตร รักษาจามร
หนึ่งเทพยี่สิบหกองค์ นิมิตเปนมาดงค์ (คชกรรมประยูร ๑๖)
เทเพนทรพฤกษ
รุกขเทวดา เทพ + อินทร + พฤกษ
เทเพนทรพฤกษนุกันดอง (ดุษฎีสังเวย ๓๐)
เทียร
ย่อม ล้วนแล้วไปด้วย
เทียรโทษโดยบุรพเผดียง (คชกรรมประยูร ๑๗๔)
เทียว
ทิว แนว
ป่งป่าท่าทางเทียวธาร (กล่อมช้าง ๓)
โทน
โดดเดี่ยว ลำพัง
พลุกสดำมีงาขวาถวิล โทนทอกโยนยิน (คชกรรมประยูร ๖๐)
ธ
ธนม
น่าจะแผลงจาก ธม ข. ธํ (ทม) ใหญ่
เฌอฉมันเฌอธนมดูชรลอง (ดุษฎีสังเวย ๑๓)
ธม
ใหญ่ ข. ธํ (ทม)
ธรรมวัด
ธรรมวัต ความประพฤติชอบ
ธรรม ความชอบ + วต การประพฤติ
ธาดา
ผู้สร้าง หมายถึงพระพรหม สํ. ธาตฺฤ
น
นครฆาต นครฆาฏ
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง งายาวเสมอกับงวง หน้ากับท้ายเสมอกัน เมื่อกินหญ้ามักก้มหน้า นครฆาต แปลตามศัพท์ว่า ฆ่าเมือง
นพสุบรรณ
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง อวัยวะ ๙ ส่วนยาวถึงดิน คือ เท้าทั้ง ๔ งา ทั้ง ๒ งวง หาง และอัณฑโกศ
นมะศิวาย
ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระศิวะ
เดโชอำนาจนมะศิวาย (ดุษฎีสังเวย ๔๒)
นรนรินทร์
ผู้เป็นใหญ่ในหมู่มนุษย์ทั้งปวง หมายถึง พระราชา
นอม
พนอม พนม จอมเขา สร้างศัพท์วิธีเดียวกับ เทพ + พนม เป็น เทพนม
เทพ + พนอม เป็น เทพนอม
บิงคัลสีสุริยะเสด็จจอม	อุทัยเทพนอม (คชกรรมประยูร ๒๖)
นัก
คน ข. นาก่ (เนีย็ก)
นักสกลสบนา	บูชาตนูพระไพร (ดุษฎีสังเวย ๑๑)
นักสกล หมายถึง คนทั้งหมด
นักผลุม
คนเป่าปี่ ข. นาก่ (เนีย็ก) คน ผลฺ (พฺลม) เป่า
นักผลุมบิฦๅเลวง (ดุษฎีสังเวย ๑๖)
นาคพันธ
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง งาทู่ งวงสั้น ศีรษะควํ่า ตัวต่ำ หลังคุ่ม ตาเล็กเหมือนตานาค
นานัตถ์
ประโยชน์ต่าง ๆ นานา ต่าง ๆ + อัตถ ประโยชน์
นารถ
นาถ ที่พึ่ง
แลงรักษพระภู	ธรนารถเจียรไกร (ดุษฎีสังเวย ๒๕)
นาสดึกพินาย
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง มีงาซ้ายข้างเดียว ปลายงาโค้งอ้อมใต้งวงไปทางด้านขวา งาขวางปาก
นินาท
เสียงก้อง ดังกึกก้อง
เผลียงลักษนินาทสดับ ศับทสำเนียงบิเราะหเสนง (ดุษฎีสังเวย ๑๖)
นิโรธ
ความดับสนิท ดับโดยไม่เหลือ
นิลจักษุ
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง ตาสีดำ
นิลทันต์
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง งาทั้ง ๒ ข้างสีดำ
นิลนขา
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง เล็บสีดำ
นิลหัตถี
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง กายสีดำ
นิสสกนธ์
ปราศจากร่างกาย นิร ปราศจาก + สกนธ ร่างกาย
ก็เผาอาตมนิสสกนธ์ (ดุษฎีสังเวย ๕๕)
นุ
นั้น ข. นุะ (นุะห์)
พระไพร ด มานโฉม	นุบพิตรแลงผอง (ดุษฎีสังเวย ๘)
เนา
อยู่ ยัง ข. เนา (เนิว็)
เนาวโลกอุดรธรรม์
นวโลกตรธรรม ธรรมที่อยู่พ้นวิสัยโลก ๙ ประการ ได้แก่ โสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผล สกิทาคามิมรรค สกิทาคามิผล อนาคามิมรรค อนาคามิผล อรหัตมรรค อรหัตผล และนิพพาน
เนาะ
นั้น ข. โนะ (นุะห์) ในจารึกเขมรโบราณสมัยเมืองพระนคร ใช้ว่า เนาะห
เนาบาปเนาะผอง (ดุษฎีสังเวย ๒)
เนียม
ช้างศุภลักษณ์อยู่ในตระกูลประทุมทันต์ แบ่งเป็น เนียมเอก เนียมโทและเนียมตรี
แนะ
นี้ ข. เนะ (นิะห์,เนะห์) ในจารึกเขมรโบราณสมัยพระนครใช้ เนะห
แนะมินนุมางษ์บายสุรา (ดุษฎีสังเวย ๑๑)
บ
บก
โบก พัด ข. บก่ (บ็อก)
ขยลบกบิมวยดอง (ดุษฎีสังเวย ๑๓)
บงกชบาท
เท้างามดังดอกบัว
เบญจางคประดิษฐศรดบง	กชบาทบาทา (ดุษฎีสังเวย ๖๓)
บดล
พื้น เพดาน สํ. ปฎล อากาศเทวนุบดล (ดุษฎีสังเวย ๓๒) หมายถึง เทวดาในสวรรค์ชั้นต่าง ๆ
บดิ
บดี ผู้เป็นใหญ่ ป. ปติ
สดุดีบังคมบดีรำพาย นิตยภักดีสบวาร (ดุษฎีสังเวย ๔๐)
บพิตร
พระองค์ท่าน
บร
อื่น ฝ่ายอื่น ศัตรู
บริวัตร
ปริวรรต หมุนเวียน วนไปรอบๆ
แว่นทองประทักษิณแลเทียน บริวัตรนาถา (ดุษฎีสังเวย ๖๑)
บวรวรรณ
มีผิวพรรณอันประเสริฐ ในที่นี้หมายถึง ช้างเผือก
สรวมบุณฑฤกกมุทโรจ	บวรวรรณโสภา (ดุษฎีสังเวย ๓๖)
บรรทม
ผทม นอน ข. ผฺทํ (พฺตุม)
บังกิน
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง งาข้างหนึ่งเกกเข้า งาข้างหนึ่งเกกออก หลังหยักเป็นบั้ง ๆ หางคด ข. บงฺกิน (บ็องเก็น) ใส่ความ ใส่ร้าย
บังคอง
คานไว้ คอนไว้ ข. บงฺคง (บ็องกวง)
ชนะเคราะหบังคอง (ดุษฎีสังเวย ๒)
บังคลอง
อวัยวะส่วนหนึ่งของช้าง อยู่บริเวณหางและทวาร
บังบัด บังบัดควาญ
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง งาทั้ง ๒ คดโค้งไปข้างหลังเสมอกับหู ข. บํบาต่ (บ็อมบัด) โกง ยักยอก ทำให้หาย.
บัณฑระ
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีกายดังเขาไกรลาส
บัทม
ปัทม บัวหลวง ดอกสีแดงมีกลิ่นหอม บานเวลาเช้า
บันโดย
ตาม คล้อยตาม ข. บณฺโฎย (บ็อนโดย)
สรวมลักษณโคบุตรบันดาล	แลบันโดยบุอิจฉา (ดุษฎีสังเวย ๓๘)
บันฦๅ
บันลือ แผดเสียง ข. บนฺลื (บ็อนเลอ)
ชื่อขับไพรี	สำเนียงคือกลองบันฦๅ (คชกรรมประยูร ๘๗)
บันเวียร
บังเวียน ขด หมุนเป็นวง ข.บงฺเวียน (บ็องเวียน)
คชหนึ่งนาคพันธบันเวียร	ขนองโกงสีเศียร (คชกรรมประยูร ๑๕๘)
บันลายโศก
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง ข. บนฺลาย (บ็อนลาย) คลายออก ขยายออก ข. โสก (โซก) โศกเศร้า รกรุงรัง
บาป
ความไม่ดี ความชั่ว
เนาบาปเนาะผอง (ดุษฎีสังเวย ๒)
บาย
ข้าว ข. บาย (บาย)
แนะมินนุมางษ์บายสุรา (ดุษฎีสังเวย ๑๑)
บาศ
บ่วง ในที่นี้หมายถึง เชือกบาศสำหรับคล้องช้าง
ส่วนช้างพังพลายสบสรรพ์	ไป่ต้องบาศอัน
พิเศษเลื่องฦๅไกร (กล่อมช้าง ๘๒)
บำนัก
การโบก การพัด จากศัพท์ ข. บก่ (บ็อก) ลงอาคม-ำน- เป็น บำนัก
เผลียงอุรบำนักขยล	ตรนลศับททรไน (ดุษฎีสังเวย ๑๕)
บำบัด
ทำให้หายไป ข. บํบาต่ (บ็อมบัด)
แม้นมีช้างโทษโดยยล พันหนึ่งอาจประจญ บำบัดวิบัตินานา (คชกรรมประยูร ๗๖)
บำเรอ บำเรอห
รับใช้ ข. บํเรี (บ็อมเรอ)
บิ
ถ้า แม้ ข. เบี (เบอ) ในจารึกเขมรโบราณใช้ บิ
อาจเถวอบินักสยบ (ดุษฎีสังเวย ๕)
บิงคัล
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีกายดังตะวันแรกขึ้น
บิเดาะ
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง มีนม ๓ เต้า ข. บี (เบ็ย) สาม ข. โฎะ (ดอะห์) นม
บิเราะห
ไพเราะ ข. พีโระ (ปีรัวะห์)
บิเราะหกันลองสบนา (ดุษฎีสังเวย ๑๐)
บุณฑฤก
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีกายดังดอกบัวขาว งาใหญ่สั้นดังสีสังข์ กลิ่นตัวหอมดังดอกสัตตบงกช
บุรณา
เต็ม บริบูรณ์ สํ. ปูรณ
บุษป
ดอกไม้ สํ. ปุษฺป
บุษปทันต
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีกายดังสีหมากสุก ผิวเนื้อละเอียด
บูรพทิศาศานต์
บูรพทิศ ทิศตะวันออก
เบญจางค์
องค์ ๕ เบญจ + องค
จบบาศยาตรคมนิเคา	รพิสุทธเบญจางค์ (ดุษฎีสังเวย ๕๙)
ในที่นี้หมายถึง การทำความเคารพด้วยเบญจางคประดิษฐ์
เบญจพรหมางค์
องค์แห่งพรหมทั้ง ๕ เบญจ + พรหม + องค ยอกภัสมธารทรงศิพมน	ตรเบญจพรหมางค์ (ดุษฎีสังเวย ๕๐)
ในที่นี้น่าจะหมายถึง พระเต้าเบญจคัพย์ ที่ใช้ในการราชพิธีสำหรับพระมหากษัตริย์ทรงรับน้ำอภิเษก หรือใส่น้ำเทพมนตร์ ซึ่งในตำราพระคชกรรมและพระราชพิธีทอดเชือกตามเชือกกล่าวว่ามีพระเต้าเบญจคัพย์ด้วย
เบิญ
เปล่ง ฉายประกาย ข.บาญ่ (บัญ)
แบกเคียว
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง หนังเป็นเกล็ดดุจหนังแรด ในตำรานารายน์ประทมสินธุ์ เรียกว่า สะแบกเขี้ยว ข. แสบฺก (ซฺแบก) หนัง ข. เกว (เกว) พับเป็นจีบ ๆ
ป
ป่ง
โป่ง ดินที่มีรสเค็มตามป่า
ป่งป่าท่าทางเทียวธาร (กล่อมช้าง ๓)
ปรมาถี ประมาถี
ช้างศุภลักษณ์อำนวยพงศ์พวกหนึ่ง มีสีดังท้องฟ้า
ประกายพรึก
ดาวประกายพรึก ขึ้นตอนใกล้รุ่งมีแสงสว่างรุ่งเรืองกว่าดาวอื่น
ข. ผฺกาย (พฺกาย) ดาว ข. พฺรึก (พฺรึก) เวลาเช้า
ประจิม
ทิศตะวันตก
ประณาม
การไหว้อย่างนอบน้อม
ธรรมวัดประณามศิวบาท ก็ถวายบังคมลา (ดุษฎีสังเวย ๖๔)
ประฏิสนธิ
ปฏิสนธิ เกิด เกิดใหม่ ป. ปฏิสนฺธิ
ประทักษิณ
การเวียนขวา เบื้องขวา
ประทุมหัตถี
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีกาย ขน หาง เล็บ สีดุจดอกบัวโรย ตาขาวบริสุทธิ์
ประนบ
นบ น้อมไหว้
นุประนบพระโองการ (ดุษฎีสังเวย ๕๒)
ประเบียด
เบียดชิดกัน ข. ปฺรเบียด (ปรอเบียด)
สองงาเปรียบปูน	ประเบียดแลเปรตามกัน (คชกรรมประยูร ๑๖๙)
ประพาส
เที่ยวไป
ประโพธ ประโพธิ
การตื่นจากหลับ ความมีสติ รู้ทั่ว
มานรัศมิดาษทิศฉาย นุประโพธิสบสถาน (ดุษฎีสังเวย ๒๗)
ประไพจิตร
ไพจิตร ตกแต่ง งาม
ประแอก
พิง ที่สำหรับพิง
ชนักแร่งประแอกอาน	แลกระพัดตระคนควร (กล่อมช้าง ๔๖)
ปรักสาร
ช้างสีเงิน หมายถึง ช้างเผือก ข. ปฺราก่ (ประก์) เงิน
ปราย
โปรย หว่าน ข. ปฺราย (ปฺราย)
ปละ
ปล่อย ละทิ้ง
อำเพออันร้ายพึงปละ (คชกรรมประยูร ๑๗๗)
ปักข์ ปักษ์
ฝ่าย ข้าง
ทังปักข์ทังปวงเดิรดง (กล่อมช้าง ๘)
ปัญจางค์ชุลี
กราบด้วยเบญจางคประดิษฐ์
ป้าน
ทู่ ไม่แหลม
งาใหญ่สั้นป้าน (คชกรรมประยูร ๓๙)
ปิงคลหัตถี
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีกายดังตะวันแรกขึ้น
ปิศาจ ปีศาจ
ผี คนที่ตายไปบังเกิดในภาวะอสูรกาย
เปร
เบนไป เบี่ยงไป
สองงาเปรียบปูน	ประเบียดแลเปรตามกัน (คชกรรมประยูร ๑๖๙)
เปรม
ความอิ่มใจ ความพึงใจ
เทียนธูปคันธวรบุษ	ปนุลาชเปรมปราย (ดุษฎีสังเวย ๓๓)
แปร
กลับกลาย เปลี่ยนไป ข. แปุร (แปฺร)
ผ
ผคอง
บำรุงรักษา ข. ผฺคง่ (พฺก็วง)
กรุงโกรมอุภัทธบุรณา	นุอุเทนทรมนตรผคอง (ดุษฎีสังเวย ๒๙)
ผดุงผดา
อุดหนุน ค้ำจุน
ตูข้าตั้งใจ	ทำนุกอำรุงผดุงผดา (กล่อมช้าง ๔)
ผทม
บรรทม นอน ข. ผฺทํ (พฺตุม)
ผนฎ ผนด
รอยพับเป็นปล้องๆ ข. ผฺนต่ (พฺน็อด)
เล็บงามท้องคือผนด	รำยวลเมฆปรากฏ
ท้าวหาญ บ เหือดเรืองณรงค์ (คชกรรมประยูร ๔๐)
ผอง
ทั้งหมด ทั้งปวง ข. ผง (พอง)
นิตยเทวดาผอง (ดุษฎีสังเวย ๑)
เผดียง
บอกให้รู้ ข. เผฺฎียง (เพฺดียง)
เทียรโทษโดยบุรพเผดียง	อย่าไว้โรงเรียง
อุบาทว์อุบัติคือไฟ (คชกรรมประยูร ๑๗๔)
เผลียง
ฝน ข. เภฺลียง (เพฺลียง)
เผลียงอุรบำนักขยล (ดุษฎีสังเวย ๑๕)
เผลียงลักษ
คำนี้น่าจะมาจาก เภฺลียง (เพฺลียง) ฝน + ธฺลาก่ (เทฺลีย็ก) ตก แปลโดยรวมว่า ฝนตก แต่ถ้าแปลตามรูปศัพท์ ลักษ หมายถึง จำนวนแสน เผลียงลักษ แปลว่า ฝนจำนวนมากเป็นแสนก็ได้
เผลียงลักษนินาทสดับ (ดุษฎีสังเวย ๑๖)
ฝ
แฝก
หญ้าชนิดหนึ่ง ใบเรียวยาว
หญ้าแฝกแขมคา (กล่อมช้าง ๑๗)
พ
พนม
ภูเขา ข. ภฺนํ (พฺนุม)
พนานต พนานต์
ป่า
พนาวัน
ป่า
พนัสบดี
ต้นไม้ ผู้เป็นใหญ่แห่งป่า เจ้าป่า สํ. วนสฺปติ
สบสถานทุราคมประพาส	ทุพนัสบดีผอง (ดุษฎีสังเวย ๓๐)
พเนก
เบญพาด ไม้พาดระหว่างเสาตะลุงที่ผูกช้าง
เมืองโพ้นโรงรัตนพัฬเหา	พเนกจรุงเกลี้ยงเกลา
เมลือง บ ได้เคืองคาย (กล่อมช้าง ๑๘)
พยัคฆเวภาร
เสือแห่งภูเขาเวภาร
เสียงพยัคฆเวภารสำคัญ (คชกรรมประยูร ๕๖)
พหูร
น่าจะหมายถึง พหูล มาก จำนวนมาก
ด พหูรโอกโฮก (ดุษฎีสังเวย ๒๑)
พรรณ
ชนิด สี ผิว สํ. วรุณ
พรรธนีเศา
ทั้งสองซึ่งเป็นของพระศิวะ สํ. วรฺธนี ของพระศิวะ + อีศ ผู้เป็นใหญ่
แจกวิภัติที่ ๑ ทวิพจน์ เป็นพรรธนีเคา
เถพอพาหะสงเคราะหสกน	ทแลพรรธนีเศา (ดุษฎีสังเวย ๕๙)
พรรธนีเศา ในที่นี้หมายถึง สกันธ์ หรือพระขันธกุมารโอรสของพระอิศวร
พ หน้า
ภายหน้า
แต่นี้พ หน้าทาง (กล่อมช้าง ๔๑)
เทียบปูมราชธรรม เอกสารสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
“กิจจานุกิจอันจะเกิดใน พ หน้าก็ดี”
พรหม
พระผู้เป็นเจ้า ตามคติพราหมณ์ว่า เป็นผู้สร้างโลก อัญขยมบังคมประนตประนม พรหมวิษณุธาดา (ดุษฎีสังเวย ๒๖)
พระกรรม พระกรรม์
พระเทวกรรม เทพเจ้าเศียรเป็นช้างมีงาซ้ายข้างเดียว เป็นเทวดาสำคัญในพิธีคล้องช้าง โพนช้าง
พระธรรมธร
เทพเจ้าผู้ทรงไว้ซึ่งความยุติธรรม หมายถึง พระยม เทพแห่งความยุติธรรม มีนามอีกอย่างหนึ่งว่า พระธรรมราช
พระพนม
เจ้าแห่งขุนเขา หมายถึง พระศิวะ
พระพนม ด ธมโดม (ดุษฎีสังเวย ๑๔)
พระไพร
เจ้าป่า น่าจะมีความหมายเดียวกับ พนัสบดี
พระฤๅษีสิทธิ
หมายถึง สิทธิดาบส ในคำฉันท์ดุษฎีสังเวยของขุนเทพกระวี กล่าวถึงบทสดุดีสิทธิดาบสว่าเป็นผู้ตั้งพิธีบูชาพระอิศวร หลังจากจบบทสดุดีขอช้าง (ดูตำนานครูประกรรมในภาคผนวก)
พระลบ
พลบ โพล้เพล้ เวลาย่ำค่ำ ข. พฺรลบ่ (พฺรัวลุบ)
โสดกุมบิเดิรพระลบ (ดุษฎีสังเวย ๔)
พราหมณ
พราหมณโลหิต ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่งในตระกูลพรหมพงศ์ เป็นช้างอัฐทิศ ประจำทิศทักษิณ สีกายแดง ดังโลหิต งาใหญ่ คอกลม
พรุณราช
วรุณราช พระวรุณ เป็นโลกบาลทิศตะวันตก มีนามอีกอย่างหนึ่งว่า สินธุบดี
พรุณสานต์
พรุณสันต์ สงบจากฝน สิ้นฤดูฝน สํ. พรุณ (วฺรุณ) ฝน ป. สันต์ สงบ สงัด
กาลนั้นในมาสฤดู แลเจตรเสร็จพรุณสานต์ (ดุษฎีสังเวย ๔๕)
พฤทธิ
ความเจริญ ความสมบูรณ์ มั่งคั่ง
พฤทธิบาศ
พฤฒิบาศ พราหมณ์ผู้ทำพิธีเกี่ยวกับช้างและปัดเสนียดจัญไร
พลุก
งาช้าง ข. ภฺลุก (พฺลุก)
มานพลุกฝ่ายเฉวียงดั่งพระ	พิฆเนกชำนะ (คชกรรมประยูร ๑๗๘)
พลุกแบก
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง งาคลอนเน่า งาแตกถึงปลายดังปากงู ข. ภฺลุก (พลุก) งาช้าง แบก (แบก) แตก
พลุกสดำ
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่งในตระกูลวิษณุพงศ์ จัดอยู่ในอัฐคช งางอนขึ้นทางขวา ข. ภฺลุก (พฺลุก) งาช้าง ข. สฺฎำ (ซฺดำ) ขวา
พอง
ผอง ทั้งหมด ทั้งปวง ข. ผง (พอง)
จะกล่าวคชาธาร	อัฐคชเรืองรณพอง (คชกรรมประยูร ๕๔)
พักตรเบญจ
๕ หน้า ในที่นี้น่าจะหมายถึง พระปัญจานน ซึ่งเป็นปางหนึ่งของพระอิศวรมี ๕ พักตร์
พัทพินาย
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง งาซ้ายงอกเสมอสนับงา ในตำรานารายน์ประทมสินธุ์ เรียกว่า ภัทรพินาย
พันฦก
พันลึก พิลึก แปลก
พัฬเหา
ใหญ่ มาก
เมืองโพ้นโรงรัตนพัฬเหา	พเนกจรุงเกลี้ยงเกลา (กล่อมช้าง ๑๘)
พาน
พบ ประสบ
อย่าต้องอย่าพานเบียดเบียน (กล่อมช้าง ๑๐)
พายัพ
ทิศตะวันตกเฉียงเหนือ
พาลจักรี
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่งในตระกูลอัคนีพงศ์ งางอนปลายงาจรดกัน
พาหะสงเคราะห
นำเข้ามารวมกัน
เถพอพาหะสงเคราะหสกน	ทแลพรรธนีเศา (ดุษฎีสังเวย ๕๙)
พาหุน
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง คอเป็นร่องลึก ๓ แห่ง ศีรษะลึกน้ำขัง น่าจะกลายมาจาก ข. ปฺรโหง (ปฺรอฮอง) ช่อง ร่อง
พำลา
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง หุบปากไม่สนิท อ้าปากแลเห็นกราม ข. พำ (เปือ็ม) คาบ ข. ลา (เลีย) อ้า ออก กางออก
พิฆเนก
พระพิฆเนศ เทพเจ้าแห่งศิลปวิทยาการ
มานพลุกฝ่ายเฉวียงดั่งพระ พิฆเนกชำนะ แก่พิฆนไภยทังผอง (คชกรรมประยูร ๑๗๘)
พิฆเนศม
พระพิฆเนศ ลงวิภัติที่ ๒ เป็น พิฆเนศํ
พิฆเนศวร
พระพิฆเนศ เทพเจ้าแห่งศิลปวิทยาการ ถือกำเนิดจากพระอิศวรกับพระอุมา
พิฆเนไภย
ภัยอันตรายและอุปสรรค พิฆน อุปสรรค + ภัย สิ่งอันพึงกลัว
พิจิตร
งาม สํ. วิจิตฺร
พิตเพียล
เมียงมอง ข. พิตพิล (ปิดปิล) วรรณคดีสมัยอยุธยาหลายเรื่องใช้ว่า พิศเพียร
เฉกอัฒจันทร์พาล ประเภทพึงพิตเพียล (คชกรรมประยูร ๑๕๗)
พิทธี
พิธี วิธี
พิทธยางค
ส่วนที่เกี่ยวกับพิธี พิธี + องค
พินาย
ช้างที่มีงาซ้ายข้างเดียว
พระเทวกรรม ด มหา	สิทธิศักดิพินาย (ดุษฎีสังเวย ๖๖)
ในที่นี้หมายถึง พระเทวกรรม เทวดาที่มีเศียรเป็นช้างมีงาซ้ายข้างเดียว
พิบาก
ลำบาก ยาก ข. พิบาก (ปิบาก)
แต่นี้จงสร่างสระเสบย	ทุกข์หลังอันเคย
พิบากลำบากเหลือใจ (กล่อมช้าง ๖๑)
พิโรธ
ความโกรธ ความประทุษร้าย
พิลาป
พร่ำเพ้อ คร่ำครวญ ป. วิปลาป
พิศนุเสนงไชย
ปี่ที่ทำด้วยเขาสัตว์ ข. แสฺนง (แซฺนง)
พิสุทธ พิสุทธิ
บริสุทธิ์ สะอาด
พิสุทธิหัตถบาท
ชำระมือและเท้าให้บริสุทธิ์
จึ่งสิทธิดาบสพิสุทธิ	หัตถบาทปรักสาร (ดุษฎีสังเวย ๔๗)
พิสูทธิอาตมา
ชำระร่างกายให้บริสุทธิ์ของพราหมณ์ก่อนประกอบพิธีกรรม เรียกว่า อาตมศุทธ หรือ อัตมสูทธิ์ ถ้าเป็นการชำระมือให้บริสุทธิ์ก่อนทำพิธี เรียกว่า กรศุทธ หรือ กระสูทธิ์
ยอกหัตถสมพรมามูล	จะพิสูทธิอาตมา (ดุษฎีสังเวย ๕๑)
เพ็ญ
เต็ม ข. เพญ (ปิญ)
เพรง
ก่อน เก่า โบราณ ปางก่อน ข. เพฺรง (เพรง)
อ้าพ่ออย่าคิดทุกขบัดนี้ ทุกขหลังบุราณเพรง (กล่อมช้าง ๒๖)
เพียญชน
กับข้าว แกง สํ. วฺยญฺชน อวยสรรพเพียญชนพิทธี กรมเสร็จกำนลถวาย (ดุษฎีสังเวย ๗๒)
เพียลพิต
เมียงมอง กลับศัพท์จาก พิตเพียล เพื่อให้สัมผัสรับตามบังคับฉันทลักษณ์
หลังราบปลายหูต้องติด	หน้าหลังเพียลพิต
กระหมวดทังสองสูงไขย (คชกรรมประยูร ๓๗)
โพบาย
ต้นโพ ไม้ยืนต้นชนิดหนึ่ง
โพรงพราย
ประกายระยิบระยับ ข. โพฺรง (โพรง) โพลง โพลน พฺราย (เพฺรียย) แตกเป็นประกาย
เทวีอุมาภควดี	ดูประเสริฐโพรงพราย (ดุษฎีสังเวย ๒๗)
ไพรกรัง
เนินป่า กรัง เนิน
ป่าปรือไพรกรัง (กล่อมช้าง ๘๙)
ไพรงา
ขอบงา ส่วนโคนของงาช้างที่ติดกับผิวหนัง
งอกเสมอไพรงาสำอาง (คชกรรมประยูร ๖๙)
ฟ
ฟาน
เก้ง กวางขนาดเล็กชนิดหนึ่ง
ภ
ภควดี
มีโชค มีความเจริญ ใช้เรียกนางผู้เป็นที่เคารพยิ่ง เช่น พระอุมา พระลักษมีในที่นี้หมายถึง พระอุมา
เทวีอุมาภควดี	ดูประเสริฐโพรงพราย (ดุษฎีสังเวย ๒๗)
ภคินี
พี่สาว น้องสาว
ภัสมธาร
ละอองน้ำ ป. ภสฺม เถ้า ละออง
ยอกภัสมธารทรงศิพมนตร (ดุษฎีสังเวย ๕๐)
ภาษจักร
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง ต้นงาใหญ่ปลายงาเรียว
ภิเษก
การรดน้ำในพิธี ตัดศัพท์จาก อภิเษก
ภุชงคราช ภุชเคนทร
พญานาค
ภูต
สัตว์ สํ. ภูต
มนตรชากรุงภูตประธานเดชะ (ดุษฎีสังเวย ๓)
ชากรุงภูต หมายถึง เป็นใหญ่ในหมู่สัตว์ทั้งหลาย
ภูเบนทร์
พระราชา พระเจ้าแผ่นดิน
ภูรโดก
โพระดก นกชนิดหนึ่งตัวสีเขียวหม่น ปากสีเหลืองส้ม ร้องเสียงไพเราะ
ภูวสวะ
ผู้เป็นเจ้าของแผ่นดิน สํ. ภูว แผ่นดิน สฺวะ ผู้เป็นเจ้าของ
อัญขยมบังคมภูวสวะ (ดุษฎีสังเวย ๑)
ไภย
ภัย สิ่งอันพึงกลัว
ไภยภิต
สิ่งอันพึงกลัวยิ่ง ป.สํ. ภย สิ่งอันพึงกลัว ป.สํ. ภีต กลัว
ม
มนตร มนตร์
ปัญญาอันรู้รอบ คำศักดิ์สิทธิ์สำหรับเสกเป่า สํ. มนฺตฺร อัญขยมบังคมภูวสวะ	มนตรชากรุงชนะ
นิตยเทวดาผอง (ดุษฎีสังเวย ๑)
มนทีร มณฑีร
มณเฑียร เรือนหลวง สํ. มณฺฑิร ป. มนฺทิร
มนัส
ใจ
มนอร
ปลื้มใจ ยินดี ข. อร (ออร์) ยินดี ปลาบปลื้ม
เปรมปราชญปรีดิมนอร	สรรเสริญนมัสการ (ดุษฎีสังเวย ๔๔)
มโนช
เกิดแต่ใจ สํ. มนสฺ + ช
มล้าง
ล้าง ชำระให้หมดจด
มวยดอง
ครั้งเดียว ครั้งหนึ่ง ข. มวย (มวย) หนึ่ง จำนวนนับหนึ่ง ข. ฎง (ดอง) ครั้ง
ขยลบกบิมวยดอง (ดุษฎีสังเวย ๑๓)
ลมพัดแม้เพียงครั้งเดียว
มหัต
ใหญ่ มาก สํ. มหตฺ
มหาโพยม
ท้องฟ้าอันกว้างใหญ่
มหาโพยมกันลอง (ดุษฎีสังเวย ๖)
มอก
มา ข. มก (โมก)
นุบพิตรมอกฮอง (ดุษฎีสังเวย ๙)
มางษ์
มางส เนื้อ
มาดงค์
มาตงค์ ช้างพลาย สํ. มาตงฺค
มาดร
มารดา แม่ สํ. มาตฺฤ
สรวมสีหชงฆ์สอลออ	จิตรมาดรเสี่ยมสาร (ดุษฎีสังเวย ๓๘)
มาน
มี ประกอบด้วย ข. มาน (เมียน)
ม่าม
กิน (ถิ่นอีสาน)
มาลา
ดอกไม้ พวงดอกไม้ สํ. มาลา
มาส
เดือน สํ. มาส
มิน
มีน ปลา สํ. มีน
มุข
หน้า ปาก สํ. มุข
มูตร
ปัสสาวะ สํ. มูตฺร
เมฆครรชิต
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง เสียงดังดุจเสียงฟ้าร้อง
เมิล
มอง ดู ข. เมีล (เมิล)
เมลือง
งามเปล่งปลั่ง สุกใส
โมกข
ความหลุดพ้น บทโมกข = บถโมกข ทางแห่งความหลุดพ้น
ย
ยยง
ยง กล้าหาญ ซ้ำคำแบบอัพภาสเป็น ยงยง-ยยง
เทเพนทรพฤกษนุกันดอง	นิตยเดิรยยงยง (ดุษฎีสังเวย ๓๐)
ยม
ร้อง ข. ยํ (ยุม)
พฤกษเถลิงสดับศับทผองยม (ดุษฎีสังเวย ๑๙)
ยรรยง
กล้าหาญ งามสง่า
ยวล
อ่อนน้อม อ่อนโน้มลงมา ข. ยุล, ยุร (ยุล , ยุร์)
จงพ่อมาเสียพยศยวล (กล่อมช้าง ๔๐)
ยอ
ยก
ยกเท้ายอชง ฆโจมแลจ้วงโจนสรรพ (คชกรรมประยูร ๘๐)
ยอก
เอา ข. ยก (ยวก)
ยอกภัสมธารทรงศิพมนตร์ (ดุษฎีสังเวย ๕๐)
ยักษ์
อมนุษย์พวกหนึ่ง มีร่างกายใหญ่โต น่ากลัว กินมนุษย์และสัตว์เป็นอาหาร
ยัชโญประวีต
สายธุรำมงคลของพราหมณ์ สวมเฉวียงบ่าซ้ายไปขวา
ยัชโญประวีตมาประดิษ	ฐในหัตถซ้ายขวา (ดุษฎีสังเวย ๔๘)
ยานยูร
หย่อนยาน ยานย้อยลงมา ข. ยุร(ยุร์)
ทังหนังแลหน้ายานยูร (คชกรรมประยูร ๑๖๘)
โยนยัก
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง มักหลับตา มักใช้เท้าและงวงตีอก โยกศีรษะไปมา เอาหูและหางฟาดตัวอยู่ไม่เป็นสุข
ร
รดีรดัส
รดีดัส ตื่นอยู่ด้วยความรัก ตื่นอยู่ด้วยความยินดี สํ. รติ ความรัก ความยินดี ข. ฎาส่ (ด็ะส์) ปลุกให้ตื่น
ลางตัวตัวผู้มาเอา	กลิ่นตัวเมียเมา
รดีรดัสกำจร (กล่อมช้าง ๖๘)
รดีรดัส น่าจะเกิดจากเพิ่มเสียง ร เพื่อความงามของภาษา
รได
น่าจะหมายความว่า ซับซ้อนเล็กบ้างใหญ่บ้าง
ข. รเฎียร (รัวเดียร์)
รมทันต์
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง งางาม งอน งาขวาทับงาซ้าย
รมยวล รำยวล
ปั่นป่วน ข. รํชวล (รุมจวล)
ไห้ห่มรมยวลไปมา (กล่อมช้าง ๕๙)
เล็บงามท้องคือผนด	รำยวลเมฆปรากฏ (คชกรรมประยูร ๔๐)
รอม
เป็นวงโค้งเข้าหากัน
ชื่อรัตนกุมพลนั้นมี งารอมเสียดสี (คชกรรม ๗๕)
ระมาด
แรด ข. รมาส (รัวเมียะส์)
ระร่อน
ร่อนร่อน ง่ายๆ
ทังหญ้าระร่อนอ่อนหวาน (กล่อมช้าง ๕๔)
รังสฤษดิ
รังสฤษฎ์ แต่งตั้ง สร้าง
รัด
วิ่ง ข. รต่ (ร็วด)
มฤคผองรัด ด โจรก (ดุษฎีสังเวย ๒๒)
รัตจักษุ
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง ตาแดง
รัตทันต์
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง งาแดง เล็บแดง ในตำรานารายน์ประทมสินธุ์ ว่า รัตนัข
รัตนกุมพล
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง งาขวาทับงาซ้ายเสียดสีกัน ในตำรานารายน์ประทมสินธุ์ว่า รัตกัมพล
รัถยา
ทางเดิน
รันแซง
รันชนรันแชง กระทบกระทั่งปั่นป่วน
ช้างหนึ่งมีนามพลุกแจง	โทษนั้นรันแซง
พิการหลากหลายดล (คชกรรมประยูร ๑๔๗)
รัศมิ
รัศมี แสง รังสี
ราชวังเมือง
นามบรรดาศักดิ์ข้าราชการในกรมพระคชบาลปรากฏในตำแหน่งนาพลเรือนว่า หลวงราชวังเมือง
สุริยชาติ สมุหพระคชบาลซ้าย
ราชี
แนว แถว ระเบียบ
พฤกษราชี แถวไม้ แนวไม้
รำพาย
ระบาย ชายผ้าระบาย ข. รํภาย (รุมเพียย)
สดุดีบังคมบดิรำพาย นิตยภักดิสบวาร (ดุษฎีสังเวย ๔๐)
รุง
ใหญ่ มาก ข. รุง (รุง)
รุงโดมประไพรโฉม	นุบพิตรเจียรถมา (ดุษฎีสังเวย ๗)
รูจี
แสงสว่าง รุ่งเรือง
รูโป
รูป ร่างกาย ตัวตน
รูโป ต คณา (ดุษฎีสังเวย ๔)
เรไร
แมลงชนิดหนึ่ง ร้องเสียงดัง พวกเดียวกับจักจั่น
เราะห
ตามนั้น เช่นนั้น คำนี้ปรากฏในจารึกเขมรโบราณสมัยเมืองพระนคร เช่น จารึกพิมานอากาศ ใช้ว่า เราะห
เราะหพิณเราะหพาทย์	เราะหพิศนุสนงไชย
เราะหเสนงสครได	บิบำเรอหนุดัสผธม (ดุษฎีสังเวย ๑๗)
เรียง
เรียงเป็นแถว ทั้งหมด ข. เรียง (เรียง)
เฌอฉมันเฌอธนม	ดูรไดดุเรียงเรียง (ดุษฎีสังเวย ๑๘)
เรียบ
ราบ ข. ราบ (เรียบ)
อรินทรเรียบฤๅเสบย (กล่อมช้าง ๗๗)
แร่ง
หนังที่ห้อยย้อยตั้งแต่คางจนถึงอก เช่น แร่งโค
มานแร่งระใบ	ดั่งชาติโคเพลาะพรรค์ (กล่อมช้าง ๔๖)
โรจ
เสาวโรจ หรือ เสาวโรฐ ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีกายแดงดังปากนกแขกเต้า
โรม
ขน ป. โรม
มานโรมรายพรัดยืดใย (คชกรรมประยูร ๒๐๕)
ไร
รอยเป็นเส้นๆ เช่น ไรฟัน ไรงา
งานั้นเปนปล้องร่องไร (คชกรรมประยูร ๑๔๙)
ฤ
ฤๅษีสิทธิ์
ในที่นี้หมายถึง สิทธิดาบส
ล
ลงาดไถง
เวลาเย็น ข. ลฺงาจไถฺง (เลฺงียจไทฺง)
ลงาดไถงฮองสดับศับททธา (ดุษฎีสังเวย ๒๓)
ลบชม
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง หูเบื้องหลังปรบถึงกัน ข. ลุบ (ลุบ) กลบ ข. ชุํ (จุม) รวมกัน
ลออ
สวย งาม ดี ข. ลฺอ (ลฺออ)
ละลุมสังไกย
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง โขมดสูงดังจอมปลวก ไม่มีร่องกลาง ในตำรานารายณ์ประทมสินธุ์เรียกว่า รลมสังไก่ ข. รลูน (รัวลูน) กลม มน เรียว ข. สงฺเกียร (ซ็องเกียร์) ระบม
ละมาน
ข้าวป่าชนิดหนึ่ง จัดอยู่ในจำพวกหญ้า
หญ้าปล้องหญ้าหวายแลละมาน (กล่อมช้าง ๒๒)
ลังลอง
เวิ้งว้าง ลิบๆ ข. ลนลง่ (ล็วนล็วง)
พระไพรรุจีวา นิพรรณรายบิลังลอง (ดุษฎีสังเวย ๗)
ลันดาด
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง ลิ้นยาวใหญ่ ย้อยพ้นไพรปาก ข. ลาญ (เลียญ) วินาศ ผลาญ ข. ฎาจ (ดาจ) ขาด
ลาช
ข้าวตอก หมายถึงข้าวตอกดอกไม้ในพิธีพลีกรรม สํ. ลาช
เทียนธูปบุษปนุลาชสบไถง (ดุษฎีสังเวย ๑๒)
ลาวัณย์
ความงาม ความน่ารัก
ลำโอก
ขุ่น มัว ข. ลฺอก่ (ลฺอ็อก)
บิลำโอกเถลิงฮอง (ดุษฎีสังเวย ๒๓)
ลำเพ็ญ
ตรงสมส่วน ข. เพญ (ปิญ) เต็ม
เนียมมาลยยรรยงรูปธรา	ยุลำเพ็ญลำเพาขนาย (ดุษฎีสังเวย ๓๙)
ลำเพา
รูปงาม โฉมงาม
เลปน เลปน์
ลูบไล้ ฉาบทา สํ. เลปน
เลอ
บน เหนือ ข. เลี (เลอ)
พระไพรโกรมเลอ (ดุษฎีสังเวย ๙)
เลิง
ขึ้น ข. เลีง (เลิง)
ดุจแสงสูรเยนทรมหา	เลิงเลอเมฆา (คชกรรมประยูร ๒๑๗)
เลี้ยงม่ามอ่ามสาย
เลี้ยงสืบต่อกันไม่ขาด
หนึ่งจงเลี้ยงม่ามอ่ามสาย ลูกเต้าพังพลาย (กล่อมช้าง ๘๔)
แลง
ยิ่ง ใช้คู่กับ ข. ไกฺร เป็น ไกฺรแลง
แล่น
วิ่ง
โลเกศ
เป็นใหญ่ในโลก โลก + อิศ
ฦๅ
ฦๅ
ลือ เลื่องลือ กล่าวขานถึง ดัง เสียงดัง
ฦๅชา
ลือชา ยกย่องชื่อเสียง
ฦๅสาย
ลือสาย ผู้เป็นใหญ่ พระเจ้าแผ่นดิน
ว
วรพ่าห วรพ่าห์
พาหนะอันประเสริฐ
วรรณ วรรณา
ชนิด สี ผิว สํ. วรุณ
วัด
ตวัดไปโดยแรง เหวี่ยงไปโดยแรง
วัดวายถีบตี	ทังฉัดแลหล่ออย่าทำ (กล่อมช้าง ๗๒)
วัลย์
ไม้เลี้อย ไม้เถา
วานิ
ถ้อยคำ สํ. วาณี
พระไพรรุจีวา	นิพรรณรายบิลังลอง (ดุษฎีสังเวย ๗)
วาย
ตี
วิ
พิ จาก ข. พี (ปี)
วิเนาทัศโลกบาล (ดุษฎีสังเวย ๒๘)
วิทึก
จากน้ำ ข. พีทึก (ปีตึก) ข. พี (ปี) จาก ศัพท์คำนี้ตามจารึกเขมรโบราณใช้ วิ หรือ วี
วิง
กลับ ข. วิญ (วิญ) ในจารึกเขมรโบราณ สมัยเมืองพระนครใช้วิง
วิไลยมาศ
ผงทอง สํ. วิลย ละเอียดย่อย ข.มาส (เมียะส์) ทอง
ครั้นเสร็จก็โปรยวิไลยมาศ ดูสูกษมสูกษมา (ดุษฎีสังเวย ๕๔)
วิษณุ
นามหนึ่งของพระนารายณ์
วิสุทธิสาร
ช้างเผือก
เมื่อเสร็จการอุดมกรรม์	ได้ช้างเผือกอัน
วิสุทธิสารบวร (กล่อมช้าง ๙๙)
เวสันต์
เพศ ป. เวส เพศ + อนฺต ที่สุด ในที่นี้เป็น บูรณบท คือ ส่วนเติมเต็มไม่มีความหมาย
เสียงไก่แลอึ่งเวสันต์ หมายความว่า มีเสียงร้องดุจเพศไก่และอึ่ง
เวียด
คด บิดเบี้ยว ข. เวียจ (เวียจ)
แว่น
แว่นสำหรับเวียนเทียน
แว่นทองประทักษิณแลเทียน	บริวัตรนาถา (ดุษฎีสังเวย ๖๑)
ศ
ศรก
ชุ่มฉ่ำ ชุ่มน้ำ ข. โสฺรก (โซฺรก)
ศรด
ระลึกถึง ป. สรติ สํ. ศรุต
เบญจางคประดิษฐศรดบง	กชบาทบาทา (ดุษฎีสังเวย ๖๓)
ศริรังคาพยพ
ร่างกาย อวัยวะต่างๆที่ประกอบเป็นร่างกาย
ศริร + องฺค + อวยว
ศรี
สตรี ผู้หญิง ข. สฺรี (เซฺร็ย)
อย่ารำพึงศรี (กล่อมช้าง ๕๑) ในที่นี้น่าจะหมายถึงนางช้าง
ศรีร
สรีระ ร่างกาย สํ. ศรีร
ศับท
ศัพท เสียง คำ สํ. ศพฺท
ศิขร ศีขร
ยอดเขา สํ. ศิขร
ศิตจุตอาคม
มนตร์ทั้งสิ้นเป็นเครื่องผูก หมายถึง ผูกด้วยมนตร์
สํ. สิต ผูก + จุต สิ้น หมด + อาคม มนตร์
ศิตจุตอาคมพระมนตร สฤษดิด้วยพระโองการ (ดุษฎีสังเวย ๕๖)
ศิพมนตร
ศิวมนตร์ มนตร์ของพระศิวะ
ศิริรัตนมณเฑียร
รัตนมณเฑียรอันประเสริฐ หมายถึง พระราชวัง
ศิโร
ศีรษะ หัว สํ. ศิร ศิรา
ศิโรรัตน์
ส่วนที่ประเสริฐสุดของศีรษะ
ขอถวายศิโรรัตน์	สิริสวัสดิสาทร (คชกรรมประยูร ๑)
ศิวบาท
พระบาทของพระอิศวร
ศิวัทธนาวาร
วาระอันแน่แท้แล้วของพระศิวะ ศิว + อทฺธ + น (ต) + วาร
ดำเนินศิววัทธวาร (ดุษฎีสังเวย ๕๓)
ศิวางค
พระศิวะ ศิว + องฺค
ศิวางคชปนพิทธยางค (ดุษฎีสังเวย ๕๐)
ศุนย
ศูนย์ ว่างเปล่า
อากาศศุนยบรมทวา	ทศองคุลีไลย (ดุษฎีสังเวย ๕๔)
ศุภลักษณ
ลักษณะอันดี ลักษณะอันเป็นมงคล
ศุลี
พระอิศวร
เศวตคช
ช้างเผือก
เศวตคชรัตน
ช้างเผือกตัวประเสริฐ
เศวตจักษุ
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง ดวงตาสีขาว
เศวตนขา
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง เล็บสีขาว
เศวตพระพร
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีกายขาวดุจสีสังข์ ขน ตา เล็บ หางมีสีขาว
โศก
โศกจะกิน หรือ โศกกลีกาล ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง มีนมที่ปลายหาง
ส
สกนท
สกันท พระขันธกุมาร โอรสของพระศิวะ อีกความหมายหนึ่งว่า “เป็นของพระอิศวร”
สํ. สฺกฺท สฺกนฺท
เถพอพาหะสงเคราะหสกน ทแลพรรธนีเศา (ดุษฎีสังเวย ๕๘)
สกนธ
ร่างกาย สํ. สกนฺธ
สกล
ทั่วไป ทั้งหมด สํ. สกล
นักสกลสบนา (ดุษฎีสังเวย ๑๑)
สกัน
ฉกรรจ์ รุ่นหนุ่มรุ่นสาว หมู่คณะ ข.สงฺกล (ซ็องก็อล)
เมืองโพ้นนางช้างก็สกัน (กล่อมช้าง ๑๔)
สคร
กลอง ข. สฺคร (ซฺกัวร์) สครได กลองมือ น่าจะหมายถึงบัณเฑาะว์ อันเป็นเครื่องดนตรีที่ในพิธีกรรมของพราหมณ์ สฺคร + ไฎ
เราะหเสนงสครได (ดุษฎีสังเวย ๑๗)
สงฆอัษฎางค
พระอริสงฆ์ ๘ เหล่า คือ พระโสดาปัตติมรรค พระโสดาปัตติผล พระสกิทาคามิมรรค พระสกิทาคามิผล อนาคามิมรรค อนาคามิผล อรหัตมรรค และอรหัตผล
สงสถาน
สัณฐาน ลักษณะรูปทรง
สีใบตองแก่ชื่อสาร วโภมสงสถาน (คชกรรมประยูร ๕๐)
สนธยา
เวลาต่อระหว่างกลางวันกับกลางคืน ได้แก่ เวลารุ่งสาง และเวลาโพล้เพล้ ในวรรณคดีไทยมักหมายถึง เวลาโพล้เพล้ ใกล้ค่ำ สํ. สํธฺยา
สนับพลุก
สนับงา ส่วนของผิวหนังที่เบียดชิดอยู่กับงา ข. สฺนาบ่ (ซฺนับ) ข. ภฺลุก (พฺลุก)
สนับหาง
หนังบริเวณโคนหางของช้าง
สนาน
การอาบน้ำ ข. สฺนาน (ซฺนาน)
ทำโดยพิทธีการสนาน (ดุษฎีสังเวย ๕๑)
สบ
ทั้งปวง ทั้งหมด ข. สพฺพ (ซ็อบ)
อาจเถวอดบะชนะ นิตยโลกสบนา (ดุษฎีสังเวย ๓)
สบไถง
ทุกวัน ข. สพฺพไถฺง (ซ็อบไทฺง)
สบวาร
ทุกวัน ข. สพฺพวาระ (ซ็อบเวียเรียะ) นิตยภักดิสบวาร (ดุษฎีสังเวย ๔๐) ด้วยความภักดีเป็นนิตย์ทุกวัน
สบไศล
ทั่วทุกขุนเขา
สบสถาน
ทุกแห่ง
มานรัศมิดาษทิศฉาย	นุประโพธิสบสถาน (ดุษฎีสังเวย ๒๗)
สมเด็จไททังเก้า
เทวดานพเคราะห์ ๙ องค์ คือ พระอาทิตย์ พระจันทร์ พระอังคาร พระพุธ พระพฤหัสบดี พระศุกร์ พระเสาร์ พระเกตุ และพระยม สวดมนตรเชิญวรมหา สมเสด็จไททังเก้าตน (ดุษฎีสังเวย ๔๘)
สมเด็จบรมหงส
พระพรหม ผู้ทรงหงส์เป็นพาหนะ
สมพงษถนิม
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง ตา เล็บ ขน สีขาว มีกระทั่วตัว
สยบ
ซบกัน ฟุบลง
สยามพากย
ภาษาไทย ภาษาสยาม
แก้กลอนกัมพุชภาษา	แจงแจ้งเอามา
เปนสยามพากยพิสัย (กล่อมช้าง ๙๗)
สร
เสียง
สรงม
สลัว ครึ้ม มืดครึ้ม ข. สฺรงำ (ซฺรองำ)
เฌอไพรผองดูสรงม (ดุษฎีสังเวย ๑๘)
สรดอง
ร่ม ครึ้ม ข. สฺรทํ (ซฺรอตุม)
ไพรสรดอง ป่าที่ร่มครึ้ม
เตรจไพรสรดอง (ดุษฎีสังเวย ๑๐)
สรนุกนิ
สนุก เบิกบานใจ เพลินใจ
สรรค
บท ตอน สร้าง สํ. สรฺค สรรคอาคม หมายถึง บทมนตร์
เสร็จสรรคอาคมบรี	สุทธิแล้วก็ธารทรง (ดุษฎีสังเวย ๔๘)
รังสฤษดิสรรคพ่อมาสม (กล่อมช้าง ๓๕)
สรรพคับ
สัปคับ ที่นั่งบนหลังช้าง
อาภรณ์ประดับสรรพสรร พคับควรทุกอัน (กล่อมช้าง ๗๕)
สรวม
ขอ ข. สุํ (ซม) ในจารึกเขมรโบราณใช้ สฺวมฺ
สรวมสิทธิสรวมบวรศัก	ดิประเสริฐสรวมพร (ดุษฎีสังเวย ๓๔)
สระ
สดใส ข. สฺรส่ (เซฺราะส์)
แต่นี้จงสร่างสระเสบย (กล่อมช้าง ๖๑)
สระสโรช
สระบัว
สราก
สาก ระคาย ไม่เรียบ
ต้นลิ้นสีสรากใหญ่ลาม	อ้าปากเดินทราม
(คชกรรมประยูร ๑๘๗)
สร่าง
สว่าง แสงสลัวๆ ข. สฺราง (ซฺราง)
สราย
แยะออก คลายออก ข. สฺราย (ซฺราย)
งาเเตกต้นปลาย	เเลร้าวสรายโดยเห็น (คชกรรมประยูร ๑๔๔)
สลม
ดูที่ สลมสลอน
ใบบัทมแบ่งเเลก็สลม ก็สลอนทังสระศรี
(กล่อมช้าง ๓๘)
สลมสลอน
มากมาย
ทางท่องมหิมา สลมสลอนพร้าวตาล (กล่อมช้าง ๖๔)
สลา
หมาก ข. สฺลา (ซฺลา)
สวด
โสด ส่วน ฝ่าย ข. โสต (โสด)
โสดสูงสวดกาย (คชกรรมประยูร ๔๔)
สวาท
สาธยาย ร่ายมนตร์ ในตำราพระคชกรรมใช้ว่า สวาท หรือ สวาทยาย ข. สฺวาธฺยาย (ซฺวาเทฺยียย)
นำสวาทโดยบุรพโอษฐ (ดุษฎีสังเวย ๕๓)
สวาน
สุนัข สํ. ศฺวาน
สวานลอดท้องประปราน (คชกรรมประยูร ๑๓๔)
สวามิฆาต
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง หน้าผากเรียบ สวามิฆาต แปลตามศัพท์ว่า ฆ่าเจ้าของ
สอ
ขาว สีขาว ข. ส (ซอ)
สะดุ้งนาค
ดูที่ ตระดุ้งนาคิน
สังขทันต
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง งาขาวดังสีสังข์ สีกายดำปลอด
สังวาลนพสูตร
สังวาล ๙ สาย ป. นว, นพ เก้า สํ. สูตร ด้าย เส้น
สังหาร
การทำลายล้าง การนำไป
สัตบัน
สัตตบรรณ บัวชนิดหนึ่ง
อุบลสัตบันแบ่งบาน (กล่อมช้าง ๕๕)
สา
มั่นคง ข. สาร (ซาร์)
กระหมวดในนามชื่อพญา	ช้างหางหูสา (คชกรรมประยูร ๗๒)
สาทร
กอปรด้วยความเอื้อเฟื้อ สํ. สาทร
ขอถวายศิโรรัตน์ สิริสวัสดิสาทร (กล่อมช้าง ๔๙)
สาทร ในที่นี้น่าจะหมายถึง สาธุ แปลว่า ยังประโยชน์ให้สำเร็จ
สาธารณ์
ทั่วไป สามัญ
สาธุสัชชน
คนดี สาธุ ดี + สนฺต ดี (สตฺ กลายรูปเป็น สัช ตามคำว่า ชนที่อยู่ช้างหลัง) ชน
สารวโภม
เสาวโภม ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีเขียวดังตองแก่ เท้าทั้ง ๔ ดังตองอ่อน สัณฐานดังใส่เสื้อ เสียงดุจนกกระเรียน
สารศรี
ช้างตัวประเสริฐ
สำลาน
สีเหลืองปนแดง แสด ข. สฺรําง (ซฺรัง)
สิงคาลษรจักร
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง
สิงหชงฆ์ สีหชงฆ์
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง เท้าหลังดำดุจราชสีห์
สิทธิดาบส
ดูที่ พระฤๅษีสิทธิ
สิทธพินาย
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง ไม่มีงาดุจช้างพัง
สิบหมู่
ช้างศุภลักษณ์ ๑๐ หมู่ ได้แก่ ฉัททันต์ อุโบสถ เหมหัตถี อัญชนหัตถี คันธหัตถี ปิงคลหัตถี ดามพหัตถี บัณฑรหัตถี คังไคยหัตถี และกาฬวกหัตถี
สีสลาสุก
สีหมากสุก สีเหลืองแสด
สึง
อยู่ นอนอยู่ ข. สิง (เซิง็)
สุครีป
สุครีพ ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง คอใหญ่ สั้น หน้าบวมดุจเน่าพอง หางคด
สุทธ สุทธ์
สะอาด หมดจด
สุธาทิพย
น้ำอมฤต น้ำทิพย์
เจิมจันทนเลปนสุธา ทิพยคนธอบองค์ (ดุษฎีสังเวย ๖๒)
สุประดิษฐ สุประดิษฐ์
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีกายดังเมฆเมื่อสนธยา งาตรง ขาวบริสุทธิ์
สุประพลุก
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง งาเบียดเฉไปทางเดียวกัน
สุรสังข
เสียงสังข์ สุร + สังข
สูกษมสูกษมา
สุขุม ละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง สํ.สูกฺษม + สูกฺษม
สูงสง
มีสัณฐานสูง ตัดศัพท์จาก สูงสงสถาน
เสนง
เขาสัตว์ ข. แสนุง (แซฺนง)
ศับทสำเนียงบิเราะหเสนง (ดุษฎีสังเวย ๑๖)
ในที่นี้หมายถึง ปีที่ทำด้วยเขาสัตว์
เสนาะ
ไพเราะ วังเวงใจ
เสบย
สบายใจ
เสพย เสพย์
สิ่งที่รับใช้
นักผลุมบิฦๅเลวง	บิ ด เสพยพระไพร (ดุษฎีสังเวย ๑๖)
ในที่นี้หมายถึง สิ่งที่บำเรอรับใช้ถวายพระไพร
เสาวโรจ
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง ดูที่ โรจ
เสียพยศ
ละพยศ
อ้าพ่อจงเสียพยศอันร้าย แลอย่าขึ้งทรหึงหวล (กล่อมช้าง ๒๘)
เสี่ยมสาร
งามเสงี่ยม
จงมีจริตสุทธอันงาม	สงบเสงี่ยมแลเสี่ยมสาร (กล่อมช้าง ๓๐)
แสงสะ
แสงสว่างสดใส ข. แสง (แซง) ข. สฺรส่ (เซฺราะส์)
ด ศรีรแสงสะ (ดุษฎีสังเวย ๒)
แสรก
ร้อง ข. แสรฺก (แซฺรก)
แสรกเสียงกรุยเกรียว (ดุษฎีสังเวย ๒๐)
โสด
ฝ่าย ส่วน ข. โสต (โสด)
โสนัข
สุนัข
โสรจสรง
รดน้ำ อาบน้ำ ข. โสฺรจ (โซรฺจ) รด รดน้ำ ข. สฺรง่ (ซฺร็อง) อาบน้ำ
ห
หรดี
ทิศตะวันตกเฉียงใต้
หล่อ
สะบัด
หล่อหลอนอย่าทำกิจ บ ควร (กล่อมช้าง ๒๘)
หลาม
มาก หลาย
กินผอกเหลือหลาม (กล่อมช้าง ๗๔)
หลื้อลืด
หลื้อ หลานของเหลน ลืด ลูกของหลื้อ
อ้าพ่ออย่าคิดคชผู้หลาน เหลนหลื้อลืดแลพงศ์พันธุ์ (กล่อมช้าง ๒๑)
หวล
หวน กลับมาอีก เวียนกลับมา
หิมวันต์
ป่าหิมพานต์
หื่นหรรษ์
มีใจยินดี
หุงการชาอัคนิ
พิธีโหมกุณฑ์บูชาไฟ
หุง = โหม(หุํ) + การ + ชา ดี เป็น + อัคนี ไฟ
หุงการชาอัคนีประไพ	ก็เผาอาตมนิสสกนธ์ (ดุษฎีสังเวย ๕๕)
เหม
ทอง ในที่นี้หมายถึง เหมหัตถี ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง
เหมจักษุ
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง ดวงตาสีเหลือง
เหมหัตถี
ช้างศุภลักษณ์หมู่หนึ่ง ใน ๑๐ ตระกูล เล็บ ตา และสีกายเหลือง
เหิร
บิน ปลิว ข. เหีร (เฮอร์)
อ
อธิก
มากยิ่ง เลิศ
อภิเษก
การรดน้ำในพิธี สํ. อภิเษก
อร
ปลาบปลื้ม ยินดี ข. อร (ออร์)
ทุกเทพยทังหลายชมอร	อึงอวยพระพร (กล่อมช้าง ๑๐๐)
อรรจน
อรรจนะ บูชา สักการะ ยำเกรง สํ. อรฺจน
เสด็จอรรจนอิศวรบพิตร (ดุษฎีสังเวย ๖๓)
อลงก์
อลงกต ประดับ ตกแต่ง
อลงการ
เครื่องตกแต่ง เครื่องประดับ
อวย
ให้ ข. โอย (ออย)
อ้อมจักราพาฬ
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง งาซ้ายเสมอหน้างวง งาขวาโอบงวงมาทับงาซ้ายหน่อยหนึ่ง
อ้อยช้าง
ต้นไม้ชนิดหนึ่ง ขึ้นตามป่า
อะเหลาะ
ไม่มีความรุ่งเรือง ไม่มีพลัง ส. อลสฺ , อละ
คล้องต้องอะเหลาะการ (คชกรรมประยูร ๑๕๒)
อังคชาต
องคชาต อวัยวะเพศผู้
หางยาวอิกอัง คชาติจรดธรณี (คชกรรมประยูร ๖๔)
อังชัน
ดูที่ อัญชัน
อังชันคีรี
ชื่อเขาในป่าหิมพานต์
อัญ
ข้า สรรพนามบุรษที่ ๑ ข. อญ (อัญ)
อัญขยม
ข้า สรรพนามบุรษที่ ๑ ข. อญฺขญุํ (อัญคฺญม)
อัญชน อัญชัน
ช้างศุภลักษณ์หมู่หนึ่งใน ๑๐ ตระกูล
อัฐคช
ช้างศุภลักษณ์ ๘ ชนิดที่พระนารายณ์เป็นผู้สร้าง
อัฐคชาธาร
ช้างศุภลักษณ์ ๘ ชนิดที่พระอิศวรเป็นผู้สร้าง
อัฐทิศ
ช้างศุภลักษณ์ ๘ ชนิดที่พระพรหมเป็นผู้สร้าง ประจำทิศต่าง ๆ
อัฒจันทร์
พระจันทร์ครึ่งดวง ครึ่งวงกลม
อัณฑโกศ
อวัยวะเพศผู้
อัพลา
อพลา ไม่มีกำลัง อ + พล
อัษเฎา
จำนวน ๘
อัษเฎาพสูรทวาสวัสดิ (ดุษฎีสังเวย ๒๘)
อากาศเทว
อากาศเทวดา เทวดาที่สถิตอยู่ในอากาศ
อาคเนย์
ทิศตะวันออกเฉียงใต้
อาเจียณ
อาจิณ สม่ำเสมอ เป็นนิสัย
หนึ่งชื่อพำลาอาเจียณ	หุบปาก บ มิเนียน (คชกรรมประยูร ๑๓๕)
อาดุร
ความเดือดร้อนทั้งกายใจ
อาตม
ฉัน ข้าพเจ้า สรรพนามบุรุษที่ ๑ เอกพจน์
อาน
เบาะรองนั่งบนหลังพาหนะ
อาโป
น้ำ สํ. อปฺ
อำนล
น่าจะหมายถึง กำนล เครื่องกำนลที่ใช้ในพิธีบวงสรวง
นิตยอวยอำนลถวาย (ดุษฎีสังเวย ๔๑)
อำนวยวงศ์
ช้างศุภลักษณ์ที่เกิดจากการผสมต่างตระกูล เช่น อำนวยกมุท อำนวยบุณฑฤก
อำพล
เผ่าพงศ์ ตระกูล วงศ์ ข. อมฺบูร (อ็อมโบร์)
คชหนึ่งชื่อบิเดาะอำพล	ถันตรีเต้ากล (คชกรรมประยูร ๑๖๐)
อำพิ
จาก เนื่องจาก ข. อํเพี (อ็อมปี) ในจารึกเขมรโบราณใช้ อํพิ หรือ อํวิ
แลดึกกษิรามฤตยอำ	พิสุริยจันทรมณฑล (ดุษฎีสังเวย ๕๖)
อำเพอ
การกระทำ สิ่งที่ต้องกระทำ ข. อฺเพี (อ็อมเปอ) ในจารึกเขมรโบราณสมัยเมืองพระนคร ใช้ อํเว หรือ อํเพ
คชหนึ่งชื่อพินายเรืองฤทธิ์	โทษนั้นพิพิธ
อำเพออันร้ายพึงปละ (คชกรรมประยูร ๑๗๗)
อำเภอ
ลำพัง ตามลำพัง
ทังนี้ย่อมอำเภอกรรม์ (กล่อมช้าง ๓๒)
อำรุง
เลี้ยงดู ทะนุถนอม บำรุง
อิจฉา
ความปรารถนา
สรวมลักษณโคบุตรบันดาล	แลทันโดยนุอิจฉา (ดุษฎีสังเวย ๓๘)
อินทรกลีพินาย
ช้างทุรลักษณ์พวกหนึ่ง งาแดงดังสีชาด งาขวายาวงอน งาซ้ายสั้นดังขนาย ในตำรานารายน์ประทมสินธุ์ เรียกว่า อินทกินพินาย
อิสาน
ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ
อุก
อีก คำนี้ปรากฏในจารึก สด็อกก็อกธม และจารึกอื่นๆ สมัยเมืองพระนคร ใช้ว่า อุก แปลว่า อีก
อุดมกรรม์
อุดมกรรม พระราชพิธีกับช้าง มี ๓ อย่างคือ ประถมกรรม มัธยมกรรม และอุดมกรรม
อุดมภิเษกสัมฤทธิ์
เสร็จการรดน้ำในพิธีอันสูงสุด อุดม + อภิเษก + สัมฤทธิ์
อุดรทิศา
อุดรทิศ ทิศเหนือ
อุเทนทร
อุเทน พระเจ้าอุเพน หรืออุทัยนะ ราชาแห่งกรุงโกสัมพี มีมนตร์และพิณบังคับช้าง
กรุงโกรมอุภัทธบุรณา	นุอุเทนทรมนตรผคอง (ดุษฎีสังเวย ๒๙)
อุโบสถ
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง สีดังทอง
อุภัทธ
อุปพัทธ ผูกไว้มั่น สํ. อุป มั่น ป. พทฺธ ผูก
กรุงโกรมอุภัทธบุรณา	นุอุเทนทรมนตรผคอง (ดุษฎีสังเวย ๒๙)
อุมา
พระอุมา ชายาของพระอิศวร
เทวีอุมาภควดี (ดุษฎีสังเวย ๒๗)
อุร
ลำธาร ข. อูร (โอร์)
เผลียงอุรบำนักขยล (ดุษฎีสังเวย ๑๕)
อุสุภ
โค โคตัวผู้
เอกทันต
ช้างศุภลักษณ์พวกหนึ่ง มีงาข้างเดียว
เอราวัณ ไอยราวรรณ
ช้างของพระอินทร์ มี ๓๓ เศียร
โอก
น้ำ ที่อยู่ ป. โอก ส. โอกสฺ
โองการ
คำอันศักดิ์สิทธิ์ บทมนตร์ ถ้าเป็นพระดำรัสสั่งของพระเจ้าแผ่นดินเรียกว่า พระบรมราชโองการ
ไอยรา
ช้าง
ไอยราพต
ช้าง ๓ เศียร เป็นพาหนะของพระอินทร์
ฮ
ฮอง
ฉะนี้แล ดังนี้แล ใช้เป็นคำลงท้าย ข. โหง (โฮง)
โฮก
โหก โงกหลับ ข. หก่ (ฮ็อก)
บรรณานุกรม
กองวิชาการ, ธรรมบรรณาคาร. ธรรมบทแปลยกศัพท์ ภาคที่ ๒. กรุงเทพ ฯ : ธรรมบรรณาคาร, ๒๕๒๙.
กฎหมายตราสามดวง. กรุงเทพฯ : องค์การคุรุสภา, ๒๕๑๔.
แดนบีช แบรดเลย์. อักขราภิธานศัพท์. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๙
นาคะประทีป (พระสารประเสริฐ). ปาลี สยาม อภิธาน. พิมพ์ครั้งที่ ๒. กรุงเทพฯ : มหามงกุฎราชวิทยาล้ย, ๒๕๓๒.
ชุมนุมพระบรมราชาธิบาย ใน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หมวดวรรณคดี และหมวดโบราณคดี และประชุมพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๔ ภาคปกิณกะ. กรุงเทพฯ : โสภณพิพรรฒธนากร, ๒๔๗๒.
ประชุมจดหมายเหตุ สมัยอยุธยา ภาคที่ ๑. กรุงเทพฯ : คณะกรรมการจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และโบราณคดี สำนักนายกรัฐมนตรี, ๒๕๑๐.
ประชุมศิลาจารึก ภาคที่ ๑. กรุงเทพฯ : คณะกรรมการพิจารณาและวัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรี, ๒๕๒๑.
ประชุมศิลาจารึก ภาคที่ ๓. กรุงเทพฯ : คณะกรรมการจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ วัฒนธรรมและโบราณคดี สำนักนายกรัฐมนตรี, ๒๕๐๘.
ประชุมศิลาจารึก ภาคที่ ๔. กรุงเทพฯ : คณะกรรมการจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรี, ๒๕๑๓.
ปรีชา พิณทอง. สารานุกรมภาษา อีสาน - ไทย - อังกฤษ. อุบลราชธานี : โรงพิมพ์ศิริธรรม, ๒๕๓๒.
พระมหาราชครู. สมุทรโฆษคำฉันท์. พิมพ์ครั้งที่ ๔. กรุงเทพฯ : องค์การค้าคุรุสภา, ๒๕๑๙.
พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา. พิมพ์ครั้งที่ ๘. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๓๔.
พระราชพิธีสิบสองเดือน. พิมพ์ครั้งที่ ๑๒. พระนคร : คลังวิทยา, ๒๕๒๔. พจนานุกรม เขมร - ไทย. ฉบับ ทุนพระยาอนุมานราชธน. กรุงเทพฯ : รุ่งเรืองสาส์นการพิมพ์, ๒๕๒๑.
มหามกุฎราชวิทยาอัย. ปทานานุกรม บาลี ไทย อังกฤษ สันสกฤต. ฉบับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ. พิมพ์ครั้งที่ ๔. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหามกุฎราชวิทยาอัย, ๒๕๓๗.
ราชบัณฑิตยสถาน. พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๔๙๓. พิมพ์ครั้งที่ ๑๕. กรุงเทพฯ : ราชบัณฑิตยสถาน, ๒๕๑๙.
วชิรญาณ, หอพระสมุด. ชุมนุมฉันท์ดุษฎีสังเวย. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ไทยสะพานยศเส, ๒๔๕๗. (พิมพ์แจกในงานศพ พระยาศรีธรรมศุกราช, ๒๔๕๗)
วรรณกรรมสมัยอยุธยา. เล่ม ๑, ๒. กรุงเทพฯ : กองวรรณกรรมและ
ประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, ๒๕๓๑.
ศิลปากร, กรม. คำให้การชาวกรุงเก่า คำให้การขุนหลวงหาวัด และพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์. พิมพ์ครั้งที่ ๒. พระนคร : คลังวิทยา, ๒๕๑๕.
ศิลปากร, กรม. ลิลิตยวนพ่าย. พิมพ์ครั้งที่ ๔. พระนคร : ศิลปาบรรณาคาร, ๒๕๑๓.
อรุณรัตน์ วิเชียรเขียว และคณะ. พจนานุกรมศัพท์ล้านนา เฉพาะคำที่ปรากฏในใบลาน. พิมพ์ครั้งที่ ๒. เชียงใหม่ : ตรัสวิน, ๒๕๓๙ (พิมพ์ในวโรกาสเฉลิมฉลอง ๗๐๐ ปี เมืองเชียงใหม่, ๒๕๓๙)
อุไรศรี วรศะริน คำบรรยายรายวิชา “จารึกเขมรสมัยพระนคร” หลักสูตรศิลปศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาจารึกภาษาตะวันออก มหาวิทยาลัยศิลปากร. ๒๕๒๖.
Apte, Vaman Shivram. The Practical Sanskrit – English Dictionary. 4th ed. Ev and enl. Delhi : Motilal Banasidass, 1978.
Dictionaire cambodgien. Paris : Edition de L’Institut Bouddhique, 1967.
Edward, Delavan Perry. A Sanskrit Primer. New Delhi : Cosmo, 1977.
Kale, Moreshwar Ramchanda. A higher Sanskrit Grammar. Delhi : Motilal Banasidass, 1984.
ภาคผนวก
ตำราคชกรรม
( ตำนานครูประกรรมทั้ง ๔ )
ในไตรดายุคหนึ่ง พระอิศวรเป็นเจ้าสถิต ณ เขาไกรลาส ในวันเมื่อพระเป็นเจ้าทั้งสามมาประชุมพร้อมกัน ยังมีพรหมจำพวกหนึ่ง เห็นพรหมธาดาทรงหงส์เป็นพาหนะ พรหมจำพวกนั้นมีความริษยาแก่พระพรหมธาดาเป็นกันมาก กรรมอันนั้นจึงได้จุติลงมาบังเกิดเป็นช้างชื่อเอกทันต์ งาเดียวงอกกลางเพดาน มีอำนาจมาก จะแทงเงาแลรอยเท้ามนุษย์แลสัตว์ทั้งหลายก็ถึงแก่มรณภาพสิ้น ช้างนั้นหยาบช้านัก เที่ยวกระทำยำยีตรีโลกย์ทั้งหลายได้ความเดือดร้อนนัก
จึ่งพระสิทธิทั้งหลาย มีฤๅษีจุฬามหาพรหมเป็นต้น ปรึกษาพร้อมกันแล้ว จึงขึ้นไปเฝ้าพระอิศวรเป็นเจ้า กราบทูลพฤติเหตุทั้งปวง พระอิศวรเป็นเจ้าจึงมีเทวโองการให้เทพยดาทั้งสองกันมีนามปรากฏชื่อว่าจัตุบท จัตุบาท ไปเชิญเสด็จพระเป็นเจ้าในเกษียรสมุทรมา ณ เขาไกรลาส จึ่งพระอิศวรเป็นเจ้ามีเทวโองการประสาทพรให้พระนารายณ์ลงมาปราบอสูรเอกทันต์ พระนารายณ์เป็นเจ้ารับเทวโองการแล้วจึ่งกระทำด้วยเทวฤทธิ์ ประดิษฐานให้กรเป็น ๖ กร ทรงเทพอาวุธ ๖ อย่าง อย่างหนึ่งเอากำลังพระอาทิตย์พระจันทร์มากระทำเป็นเทพอาวุธอันชื่อว่า เสมา อย่างหนึ่งเอากำลังพระเพลิงพระคงคากระทำเป็นอาวุธชื่อว่า โสภา อย่างหนึ่งเอากำลังพระยามงคลสุบรรณมากระทำเป็นเทพอาวุธชื่อว่า ชาลัก อย่างหนึ่งเอากำลังเขาพระเมรุมากระทำเป็นเทพอาวุธชื่อว่า ตรี อย่างหนึ่งเอากำลังพระยานกอินทรีอันชื่อว่าท้าวศรีพิลาไลยมาเป็นเทพอาวุธชื่อว่า พระเฆอ อย่างหนึ่งเอาพระยาอนันตนาคราชมากระทำเป็นบ่วงบาศ แล้วพระนารายณ์เป็นเจ้าเสด็จลงมามนุษยโลกย์เที่ยวไปในทิศทั้ง ๔ เพื่อจะแสวงหาซึ่งช้างเอกทันต์อันเที่ยวกระทำยำยีตรีโลกย์ทั้งหลาย
จึ่งมาถึงทุ่งนาอันหนึ่งพบคนชาวนาทั้ง ๔ ในที่ตำบลนั้น คนผู้เป็นพี่ใหญ่ชื่อว่า โภควันดี พี่หญิงที่ ๒ ชื่อว่า ศรีระวัง น้องทั้ง ๒ ชื่อว่า คชศาสตร ๑ ศาสตรกรรม ๑ ทำนาเลี้ยงชีวิตอยู่ในที่อันนั้น จึ่งพระนารายณ์เป็นเจ้ามีเทวโองการตรัสถามคนทั้ง ๔ ว่า ท่านเห็นช้างเอกทันต์มาทางนี้บ้างฤๅไม่ คนทั้ง ๔ เห็นพระเป็นเจ้า ๖ กร ทรงเทพอาวุธต่างๆ ก็ตกใจ ลงคำนับโดยเบญจางคประณต แล้วทูลว่าช้างเอกทันต์อยู่ฝั่งนทีฟากโน้น ช้างนั้นร้ายกาจนักกระทำย่ำยีโลกย์ทั้งหลายให้ได้ความเดือดร้อนนัก ซึ่งท่านมาถามนี้จะประโยชน์อันใด พระเป็นเจ้ามีเทวโองการตรัสตอบคนทั้ง ๔ ว่า ถึงกำหนดไตรดายุค ตัวเราคือนารายณ์ จะมาปราบเหล่าสัตว์บาป ให้โลกย์ทั้งหลายเป็นสุข คนทั้ง ๔ ได้ฟังดังนั้น มีความยินดีเป็นอันมาก กราบถวายบังคมพระเป็นเจ้าแล้วทูลว่าข้าพระบาททั้ง ๔ ขอโดยเสด็จพระเป็นเจ้าด้วย จะขอเป็นสานุศิษย์ทำการคชกรรมด้วยพระองค์พระเป็นเจ้าทรงอนุญาต คนทั้ง ๔ ก็นำพระเป็นเจ้าไปยังฝั่งนทีอันใหญ่ แล้วกราบทูลพระเป็นเจ้าว่า มหานทีกว้างใหญ่นักข้าพระองค์หาสิ่งใดซึ่งจะข้ามไปมิได้ พระนารายณ์เป็นเจ้าจึ่งกระทำด้วยเทวฤทธิ์ เหยียดหัตถ์ซ้ายไปหยิบเอาใบไม้แถลงสาร คือโลกย์ทั้งหลายเรียกใบแสมสารมาใบหนึ่งโยนลงในมหานทีบัดเดี๋ยวใจก็กลับเป็นนาวาอันใหญ่ พระเป็นเจ้ากับคนทั้ง ๔ ลงนาวานั้นข้ามมหานทีไปถึงฝั่งฟากโน้น แล้วขึ้นจากนาวาอันนั้นเสด็จไปในราวป่า คนทั้ง ๔ ก็โดยเสด็จพระเป็นเจ้าไปด้วย
ครั้นถึงเชิงภูเขาอันหนึ่ง มีเหมืองน้ำใหญ่แห่งหนึ่งเป็นป่า ไม้คูนไม้ยอมีโดยมาก เป็นที่ช้างเอกทันต์อาศัยอยู่ที่นั้น คนทั้ง ๔ จึ่งกราบทูลว่า ช้างเอกทันต์อันร้ายนั้นเคยอยู่ที่อันนี้ ข้าพระบาทกลัวนักขอพระเป็นเจ้าช่วยป้องกันอันตรายข้าพระองค์ทั้ง ๔ ด้วย พระนารายณ์เป็นเจ้าจึ่งกระทำเทวฤทธิ์ ร่ายวิษณุมนตร์ ๓ คาบแล้วกระทำประทักษิณเป็นทักษิณาวรรต ถ้วน ๓ รอบ แล้วเอาพระเฆอปักลง ณ พื้นพระธรณี แล้วเอาพระรัศมีพระเพลิงมาประดิษฐานไว้ทั้งเฉวียง สดำ พระเป็นเจ้ามีเทวโองการเรียกพระมหาวิฆเนศให้มาประจำพระเพลิงฝ่ายขวา แล้วพระองค์ก็ถอดเอาสายธุรำของพระองค์อธิษฐานให้เป็นพระเทวกรรม นั่งประจำพระเพลิงฝ่ายซ้าย แล้วให้คนทั้ง ๔ สังวัธยายมนตร์พฤฒิบาศนั่งรักษาตัวอยู่ในที่นั้น
จึ่งพระเป็นเจ้ากระทำเทวฤทธิ์หักรุกข์ ๗ ประการ มากวัดแกว่ง เรียกเทพยดาอันชื่อว่ามหาเมสอ ให้ต้อนหมู่ช้างทั้งหลายมายังที่อันนั้น พระมหาเมสอได้ทราบวิษณุโองการ ก็ไล่หมู่ช้างเถื่อนทั้งหลายมายังที่นั้นทั้งสิ้น แต่ช้างเอกทันต์นั้นเป็นพรหมมาบังเกิด เป็นชาติอิศรพงศ์ มิได้มาโดยวิษณุโองการ พระเป็นเจ้าทรงพระพิโรธนัก จึ่งเอารุกขทั้ง ๗ ประการมาร่ายวิษณุมนตร์ ๓ คาบ ฟาดลงไปที่รอยบทวลัญชแห่งคชเอกทันต์ ถ้วนวาระ ๓ หน เดชะอำนาจวิษณุมนตร์ บันดาลให้ช้างเอกทันต์ปวดศีรษะดังจะแตกออกเป็น ๗ ภาค มิอาจที่จะทนอยู่ได้ ก็วิ่งมาด้วยกำลังโกรธเข้ายุทธนาด้วยพระเป็นเจ้า พระนารายณ์เป็นเจ้าทรงเทพอาวุธทั้ง ๕ เข้าต่อยุทธด้วยคชเอกทันต์เป็นสามารถ คชเอกทันต์สิ้นกำลังเห็นจะต้านทานพระเป็นเจ้ามิได้ก็บ่ายหน้าจะหนีพระเป็นเจ้าจึ่งทรงบาศอุรเคนทร์ซัดถูกเท้าของอสุรเอกทันต์ แล้วพระเป็นเจ้าเอาตรีปักลงบนพื้นพระธรณี อธิษฐานให้เป็นต้นไม้มะตูม แล้วเอาหางอุรเคนทร์กระหวัดไว้กับต้นไม้มะตูม แล้วเอาพระหัตถ์ขวาทึ้งเอาวลีวัลย์มาอธิษฐานให้เป็นทาม เป็นภัพเฌอคล้องคอคชเอกทันต์เข้าไว้กับไม้คูน แล้วพระเป็นเจ้าจึ่งเสด็จมาอยู่ใต้ร่มไม้ยอ แล้วตรัสเรียกคนทั้ง ๔ ให้มาจากที่ซุ้มร่มอันนั้น พระเป็นเจ้าจึ่งเอาตำรับพฤฒิบาศประสิทธิ์ให้คนทั้ง ๔ เป็นประกรรมสำหรับได้ปราบหมู่ช้างทั้งหลาย แลสอนกุลบุตรให้กระทำการคชกรรมต่อไป
แล้วพระนารายณ์เป็นเจ้าจึ่งมีเทวโองการสั่งเทพคชนาคให้เอาช้างเอกทันต์ไปไว้เป็นพาหนะของสมเด็จอมรินทราซิราช แต่ให้รักษาไว้ที่ป่าพ้นมนุษย์ทั้งหลาย แล้วพระนารายณ์เป็นเจ้าเสด็จกลับไปประทมสินธุ์ในเกษียรสมุทร
ฝ่ายประกรรมทั้ง ๔ กลับมาที่อยู่ได้สอนกุลบุตรซึ่งเป็นหมอช้าง ให้ทำการคชกรรมทั้งหลายแต่นั้นมา จึ่งมีนามปรากฏว่า พระโภควันดี ได้ประสิทธิศิษย์ด้วยเหล็กซองเป็นที่ ๑ นางศรีระวังได้ประสิทธิศิษย์ด้วยบ่วงบาศเป็นที่ ๒ พระคชศาสตร์ได้ประสิทธิศิษย์ด้วยขอเป็นที่ ๓ พระศาสตรกรรมได้ประสิทธิศิษย์ด้วยตะลุงแลชนักแลปลอกเป็นที่ ๔ หมอเฒ่าทั้งหลายจึ่งเรียกว่า ครูประกรรมทั้ง ๔ จึงได้ห้ามไม้มะตูม ไม้ยอ ไม้คูน มิให้หมอช้างทั้งปวงหักกิ่ง ถากเปลือก เด็ดใบ เพราะเหตุพระเป็นเจ้าประสิทธิครูประกรรม มาแต่ก่อนในที่นั้นด้วยเหตุดังนี้ ฯ
--
[๑] คัดจาก “ตำราคชกรรม” เอกสารโบราณ สมุดไทยดำเส้นดินสอ เลขที่ ๑๐๘ ส่วนภาษาโบราณ หอสมุดแห่งชาติ
ตำรานารายน์ประทมสินธุ์
ว่าด้วยลักษณะช้าง
๏ จะกล่าวลักษณช้างในสวรรค์มีอยู่ ๓ คือเทพบุตรเปนช้างแห่งสมเด็จอมรินทราธิราช ชื่อเอราวรรณมีเศียร ๓๓ เศียร
๏ ช้างหนึ่งชื่อศิริเมขล์ไตรดายุคมีเศียร ๓ เศียร สมบูรณด้วยลักษณสีดังดอกคล้า
๏ ช้างหนึ่งคือเทพยุดาเจ้านฤมิตร ชื่อสมิทกุญชรมีเศียรๆ ๑ รูปพรรณดังพระยาฉัททันต์ สำหรับเปนพาหนะแห่งพระอินทรเมื่อทรงไปสู้สงคราม
๏ ช้างหนึ่งเทพยุดา ๒๖ องค์ ชื่อมาตังคกะรีเทพ คือเทพยุดาเจ้าทั้งหลายมาสถิตยในกายแห่งช้าง รักษาไว้ซึ่งช้างทั้งปวงในโลกย์นี้
๏ ไตรดายุคอันหนึ่งพระนารายน์สถิตย์ณกระเษียรสมุทกระทำด้วยเทวฤทธิ์ ประดิษฐานให้ดอกบัวประทุมชาติ์ผุดขึ้นในอุทร มีกลีบได้ ๘ กลีบ มีเกสรได้ ๑๗๓ เกสร จึงเสด็จไปสู่พระอิศวรถวายซึ่งดอกประทุมชาติ์ ณ เขาไกรลาศ ในการเมื่อพระเปนเจ้า ๓ ภพพร้อมอันที่นั้น พระอิศวรเปนเจ้าจึงแบ่งดอกบัวประทุมชาติ์นั้นออกเปน ๔ ส่วน ๆ ๑ แปดเกสร ได้แก่พระอิศวรเปนเจ้า ส่วนหนึ่งกลีบ ๘ กลีบ เกสร ๒๔ เกสร ได้แก่ ท้าวมหาพรหม ส่วนหนึ่งเกสร ๘ เกสร ได้แก่พระนารายน์ ส่วนหนึ่งเกสร ๑๓๕ เกสร ได้แก่พระเพลิง จึงให้บังเกิดช้าง ๔ ตระกูลคือ อิศวรพงษ์ พรหมพงษ์ วิศณุพงษ์ อัคนิพงษ์ มีลักษณดังนี้
๏ ช้างจำพวกหนึ่ง พระอิศวรเปนเจ้าให้บังเกิดชาติ์กระษัตริย์ ชื่อว่าอิศวรพงษ์สมบูรณ์ด้วยลักษณ เนื้อดำสนิทผิวเนื้อเลอียดเกลี้ยง งาทั้ง ๒ ใหญ่ขึ้นเสมอกัน เท้าใหญ่ น้ำเต้ากลม โขมดสูง งวงเรียวเปนต้นปลาย ปากดุจพวยสังข์ คอกลม เมื่อเดิรนั้นยกคอ หลังเปนคันธนู ท้ายเปนสุกร ผนฎท้องตามวงหลัง อกใหญ่ หน้าสูงกว่าท้าย เท้าหน้าทั้ง ๒ อ่อน เท้าหน้าหลังเรียวรัดฝักบัวกลม หางเปนข้อห่วง สนับงาเปน ๒ ชั้น ขนับเสมอมิได้พร่อง หูใหญ่ช่อม่วงยาวข้างขวามีใบหูอ่อนนุ่มมีขนมากกว่าข้างซ้าย หน้าใหญ่ สรรพงามพร้อมต้องด้วยลักษณ
๏ ช้างจำพวกหนึ่งพระพรหมให้บังเกิดเปนชาติ์พราหมณ์ ชื่อว่า พรหมพงษ์สมบูรณเนื้ออ่อนขนอ่อนเลอียดน้ำเต้าแฝด ขนงคิ้วสูงโขมดสูง มีกระขาวทั่วตัวดังดอกกรรณิกา ท้ายต่ำกว่าหน้า ขนหลัง ขนหู ขนปาก ขนตา ยาว ขนขึ้นขุมละ ๒ เส้น อกใหญ่ งาดุจสีจำปา งวงเรียวรัดเปนต้น ปลายสั้นงาม ต้องด้วยลักษณ
๏ ช้างจำพวกหนึ่งพระนารายน์ให้บังเกิดเปนชาติ์แพสย์ ชื่อว่า วิศณุพงษ์ สมบูรณผิวเนื้อหนาขนเกรียน อก ข้าง คอ เท้าทั้ง ๔ใหญ่ หาง งวง หน้า ใหญ่ยาว มีกระหูแดงเสมอกัน ลูกจักษุขุ่น ขนใหญ่ หลัง ราบ ต้องด้วยลักษณ
๏ ช้างจำพวกหนึ่งพระเพลิงให้บังเกิดเปนชาติ์สูท ชื่อว่าอัคนิพงษ์สมบูรณผิวเนื้อกระด้างขนหยาบ ตะเกียบหูห่างหางเขิน หน้าเปนกระแดงดังแววนกยูง งาแดงสันหลังแดงหน้างวงแดง ผิวเนื้อหม่นไม่ดำสนิท จักษุดังสีนํ้าผึ้งต้องด้วยลักษณ
๏ หนึ่งพระอิศวรเปนเจ้า สาปนางมหาอุปกาสีให้ลงมาอยู่ในถ้ำ ชื่อว่าเทวีสินทรบรรพต นางจึงไปกินเถาคชลดาวัลย์ พระพรหมจึงให้บังเกิดลูกนางอุปกาสีเปนช้างในหิมวันต์เปนช้าง ๑๐ ชาติ์
๏ ช้างหนึ่งชื่อฉัททันต์ สมบูรณสีขาวดังสีเงิน งาขาวดังเงินยวง มีรัศมี ๖ ประการ งวงแดงหางแดงเล็บแดง สันหลังแดงประดุจดังบัลลังก์ ศิลาอันแดง มีกำลังมากเดิรในจักรวาฬได้ ๓ ล้าน ๖ แสนหมื่น ๓ ร้อย ๕๐ โยชน์ แต่เช้าไม่ถึงงาย
๏ ช้างหนึ่งชื่ออุโบสถ สมบูรณสีดังสีทองอุไร แล้วเดิรรอบจักรวาฬเดิรแต่เช้าจนเที่ยงกำลังหย่อนกว่าฉัททันต์
๏ ช้างหนึ่งชื่อเหมหัษดี มีสีดังทอง
๑ ช้างหนึ่งชื่อว่ามงคลหัษดี สีดังกฤษณา แลถ่ายมูตร มูลตัวหอมดังกฤษณา
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าบิงคัล สีดังอุไทยแลเหลืองดังตาแมว
๏ ช้างหนึ่งชื่อตามพหัษดี สีดังทองอันบุคคลหล่อนํ้าใหม่ รูปพรรณสูงใหญ่ยิ่งกว่าช้างทั้งปวง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าบัณฑร สีดังเขาไกรลาศ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคังไคย เกิดริมฝั่งแม่นํ้าคงคา สีดังน้ำไหล
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากาลวกหัษดี สีดำดังปีกกา
๏ ช้างหนึ่งเกิดแต่เหมหัษดี เล็บ ดักษุ ดุจสีกาย
๏ จะกล่าวช้างอัฐทิศ อันพระพรหมสฤษดิ์รังสรรค์ ให้มาเกิดเปนช้าง ๘ จำพวกด้วยกลีบประทุมชาติ์ อันเกิดแต่อุทรประเทศพระนารายน์
๏ กลีบหนึ่งทิ้งออกไปข้างทิศบูรพา เกิดเปนช้างชื่อไอยราพต สมบูรณด้วยลักษณ ๑๕ ประการ สีกายดุจสีเมฆเมื่อคลุ้มฝน เท้าทั้ง ๔ เท้ากลมดังกงฉัตร เล็บเสมอ หน้าสูงท้ายต่ำอย่างสิงห์ ตัวใหญ่กว่าช้างทั้งปวง ตาใหญ่ดังดาวประกายพฤกษ งายาวขึ้นขวางวงดังภุชงค์นาค หลังราบดังคันธนูปลายหูปรบหน้า หลัง ถึงกัน โขมดทั้ง ๒ สูง เสียงดุจเสียงสังข์ หาง บังคลองต้องด้วยลักษณ ๑๕ ประการ
๏ กลีบหนึ่งทิ้งไปข้างทิศอาคเณ บังเกิดเปนช้างชื่อบุณฑริกมีลักษณ ๕ ประการ สีกายดังดอกบัวขาว งาใหญ่สั้นสีดังสังข์ เล็บงามคือทอง ท้องมัวดังฝนคร่ำ กลิ่นหอมดังดอกสัตบงกช พร้อมด้วยลักษณ
๏ กลีบหนึ่งไปประดิษฐานอยู่ทิศทักษิณ บังเกิดเปนช้างชื่อพราหมณโลหิต มีลักษณ ๕ ประการ สีกายดังสีโลหิต งาใหญ่คอกลม เสียงดุจเสียงแตรแตร้น พร้อมด้วยลักษณ
๏ กลีบหนึ่งทิ้งไปข้างทิศหรดี ให้บังเกิดเปนช้างชื่อกระมุท มีลักษณ ๕ ประการ สีดังดอกกระมุท ตัวสูงโสตรยาวกลมหูอ่อน เสียงดุจเสียงแตรงอน งางอนขึ้นขวาดังพระจันทร์ เมื่อขึ้น ๓ ค่ำ พร้อมด้วยลักษณ
๏ กลีบหนึ่งทิ้งไปข้างทิศประจิม ให้บังเกิดเปนช้างชื่ออัญชัน มีลักษณ ๕ ประการ สัดังอัญชันงาใหญ่ตรง คอใหญ่เสียงดังลมพัดในปล้องไม้ไผ่ พร้อมด้วยลักษณ ๕ ประการ
๏ กลีบหนึ่งทิ้งไปข้างทิศพายัพ บังเกิดเปนช้างชื่อบุษปทันต์ มีลักษณ ๗ ประการ สีดังหมากสุกผิวเนื้อเลอียด มีกระหน้าตัวใหญ่งามงาน้อยขึ้นขวา เสียงดังเสียงเมฆ พร้อมด้วยลักษณ
๏ กลีบหนึ่งทิ้งไปข้างทิศอุดร บังเกิดเปนช้างชื่อเสาวโภม มีลักษณ ๕ ประการ สีดังตองแก่ สูงสัณฐานดังใส่เสื้อ เท้าทั้ง ๔ ดังตองอ่อน ตัวกลมหน้าใหญ่งาน้อยยาว เสียงดังเสียงนกกเรียนพร้อมด้วยลักษณ
๏ กลีบหนึ่งทิ้งไปข้างทิศอิสาณบังเกิดเปนช้างสุปรดิษฐ์ มีลักษณ ๙ ประการ สีเนื้อดังสีเมฆเมื่อสนธยา ผนฎท้องดังผนฎท้องงู งาซื่อสีขาวบริสุทธิ์ดังผ้าขาวที่เนื้ออ่อนดังสีบัวแดง ขนปากยาว อัณฑโกษอ่อน เต้ามันอ่อน ร้องเสียงดังเสียงฟ้า พร้อมด้วยลักษณ ๙ ประการ
๏ จะกล่าวอัฐคช ๘ ช้าง ซึ่งพระนารายน์เปนเจ้าให้บังเกิดเปนช้างด้วยเกสร
๏ ช้างหนึ่งชื่อสังขทันต์ มีลักษณ ๔ ประการ สีดังสีทอง งา น้อยงอนเสมอ เวลาเช้าเสียงดังเสียงเสือ เสียงดังเสียงไก่เมื่อเวลาสายัณห ยืนอยู่กลางทิศมีลักษณ ๔ ประการ
๏ ช้างหนึ่งชื่อตามพหัษดินทร์ สีกายดุจทองแดงอันหม่น
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าชมลบ หูปรบเบื้องหน้าพอจรดกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าลบชม หูปรบเบื้องหลังถึงกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าครบกระจอก มีเล็บเท้าละ ๕ เล็บ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพลุกสดำ งางอนขึ้นขวา
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสังขทันต์ งาขาวดังสีสังข์ สีกายดำบริสุทธิ์ ไม่มีขาวระคน
๏ ช้างหนึ่งชื่อโคบุตร มีพรรณผิวเหลืองดังหนังโค เปนบุตรนางโค เสียงดุจเสียงโค ขนหางขึ้นรอบดุจหางโค งางอนน้อย คุ้มโทษอันตรายทั้งปวงได้
๏ จะกล่าวอัฐคชาธาร อันพระอิศวรเปนเจ้าให้บังเกิดด้วยเกสร ประทุมชาติ์ทั้ง ๘ ช้าง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าอ้อมจักรวาฬ งาซ้ายเสมอหน้างวง งาขวากอดงวงทับบนงาซ้ายหนิดหนึ่ง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคชกรรณหัษดี งาขวาโอบงวงบน งาซ้ายอ้อมขึ้นไพรปาก งาซ้ายโอบงวงไปใต้งาขวา ปลายงาขึ้นไพรปากเสมอกัน ชนช้างดีมีอานุภาพมาก
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเอกทันต์ งางอกแต่เพดาน งางอนขึ้นขวา ยกงวงช้างขวางงาอยู่ซ้าย ยกงวงไปซ้ายงาอยู่ขวา มีกำลังมาก พันช้างจึงจะสู้เอกทันต์ตัวเดียวได้ แทงเงาตาย เปนพาหนะแห่งพระอินทร์ เทพคชนาคไปรักษาไว้ป่าพ้นคนเห็น
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากาฬทันต์หัษดี มีกาย งา เล็บ ตา ดำทั่วสารพางค์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าจัตุศก โขมดสูงงาทั้ง ๒ ช้าง แต่ละข้างนั้น ต้นกลมกล่อมดีปลายเปน ๒ งาทั้งซ้าย ขวา เปน ๔ งา
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าโรมทันต์ ต้นงาขวาทับต้นงาซ้าย มีกำลังมาก ถ้าพระยาองค์ใดได้ขี่ปราบศัตรู ๆ แลเห็นก็พ่ายแพ้
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสิงหชงฆ์ เท้าหลังดำดุจสิงหราช
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าจุมปราสาท ปลายงามีรัศมีอันแดง
๏ จะกล่าวช้าง ๕๑ จำพวก อันพระเพลิงให้บังเกิดด้วยเกสรประทุมชาติ์ ชื่อว่าอัคนิพงษ์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าประพัทจักรวาฬ เมื่อเดิรเชิดงวงเหนือกระพองศีศะ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารัตกัมพล งาขวาทับงาซ้ายเสียดสีกันมีคุณเปนอันมาก แม้นคล้องช้างโทษได้พันหนึ่ง คล้องช้างรัตกัมพลได้ตัวหนึ่งคุ้มโทษได้ แม้นจะประสมโขลงก็หาโทษมิได้เลย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเสวตรพระพร สีกายขาวดังสีสังข์ ขน ตา เล็บ หาง ขาว
๏ ช้างหนึ่งชื่อประทุมหัษดี สีดุจดอกบัวโรย ขน หาง เล็บ สีดังดอกบัวโรย ตาขาวบริสุทธิ์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเสวตรตาคชราช สีกายดังยอดตองตากแห้ง ขน เล็บ หาง เปนสียอดตองตากแห้ง ตาขาวบริสุทธิ์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าประทุมทันต์ ตัว เท้า งวง หางสั้น งา งอกออกจากไพรปาก ๒ นิ้ว ยกงวงขึ้นเห็นงา ๆ รูปจาวมะพร้าว
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าประทุมทนต์ กายสั้น เท้า งวง หางสั้น งางอกจากไพร ๕ นิ้วรูปไข่ไก่
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าประทุมทันต์มณีจักร กายสั้น เท้า งวง หางสั้น งางอกจากไพรปาก ๕ นิ้ว รูปดังปลีกล้วย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านพสุบัณ งา งวง หาง อัณฑโกษ จรดถึงดิน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าบิตหัษดินทร์ สีกายเหลืองอ่อนเลื่อม งาขาวดังสีสังข์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพิฆเนศวรมหาพินาย งางอกแต่เบื้องซ้ายข้างเดียว งาข้างขวาบอด ตาขาวเล็บขาว ชนช้างย่อมมีไชยชนะ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเทพามหาพิเนทมหาไพรฑูริย์ ตา เล็บ ขาว มีงาแต่เบื้องขวาเบื้องซ้ายบอด แม้นบุคคลผู้ใดคล้องได้ก็ดี ให้พึงนับหัวช้างได้ร้อยหนึ่ง เลี้ยงไว้ณบ้านเมืองใดก็ดี เปนมงคลที่แห่งนั้น
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านิลทันต์ งาทั้ง ๒ ดำ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านิลจิกษุ ตาดำ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านิลนัข เล็บดำ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเหมทันต์ งาเหลือง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเหมจักษุ ตาเหลือง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเหมนัข เล็บเหลือง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารัตจักษุ ตาแดง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ามณีรัตนนัข เล็บขาวใสดังแก้ว
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารัตนัข เล็บแดง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเสวตรทันต์ งาขาวบริสุทธิ์หาไรงามิได้
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเสวตรจักษุ ตาขาว
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเสวตรนขา เล็บขาวหาเสี้ยนโตนดมิได้
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเทพคิรี สีเขียวอ่อนดังผลหว้าดิบ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าจันทคิรี สีขาวดังเท่า
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านิลานิโรช สีดังดอกสามหาว
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเสาวโรฐ สีกายแดงดังปากนกแขกเต้า สีปากแดงงอนดังปากนกแขกเต้า
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคชดำพงษ์ถนิม ๔ เท้า ปลายหาง ศีศะตลอดปลายงวง สีดังดอกแจง ตัวดำดังใส่เสื้อ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสมพงษ์ถนิม ตาขาว เล็บขาว ขนขาว หางขาว กายขาว มีกระทั่วตัว
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากุมประสาท โขมดสูงงาม
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าจัตุรกุมภ เท้าทั้ง ๔ กลมงาม
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าขลุมประเจียด ใบหูขอบสนิทขนหูอ่อนดุจดอกหญ้าเลอียด
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพาลจักรี ปลายงางอนพร้อมกัน ปลายนั้นจรดกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ามุขสโรช เสียงดังเพียงเสียงแตร
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเมฆครรชิต เสียงดังฟ้าร้อง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าโกญจศัพท์ เสียงดังนกกระเรียน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสรสังข์ เสียงดังเสียงสังข์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าศัพทเภรี มีเสียงดังเสียงกลอง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าภัทร สูง ๗ ศอก โอบรอบ ๑๐ ศอก โดยยาว ๙ ศอก งาเหลืองดังน้ำผึ้ง หลังดังคันธนู หน้าสูงเท้ากลมดังฝักปัวกลม เล็บเกรียนดุจช้างเถื่อน บิดาเปนกระต่าย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ามิค ตัวแดงดังชาด สูง ๖ ศอก ตัวยาว ๘ ศอก ใหญ่ ๙ ศอก งาแดงดังชาด นํ้ามันตกสีเขียว ขนตาดังตาราชสีห์ ราวคอราบ ท้องใหญ่ขนตายาว บิดาเปนเนื้อ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสังคิน สูง ๕ ศอก ยาว ๗ ศอก ใหญ่ ๘ ศอก คางสั้น หางเขิน หูตาใหญ่ สีงาเหลืองดังทอง น้ำมันตกดังเขม่า สีกายดุจหมอกกลุ้ม บิดาเปนนาค
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากุญชเรศ บิดาเปนวานร ท้ายใหญ่
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าครอบจักรวาฬ เมื่อยืนอยู่เห็นเล็บ ๕ เล็บ ครั้นยกเท้าเห็นเล็บรอบทั้ง ๔ เท้า มีอยู่ในพระนครใด พระนครนั้นเปนมงคลยิ่งนัก
๏ จะกล่าวโดยลักษณช้างชาติ์อำนวยพงษ์ เปนบุตรแห่งอัฐทิศไอยราพต มีภิริยาชื่อว่าอพมุ สีกายดังสีหมอก เกิดอำนวย
๏ บุณฑริก มีภิริยาชื่อว่าพังลิงคณะ สีกายเขียวเหลืองเจือกัน มีอำนวยหนึ่ง ผิวหนังเลอียด เล็บขาวสีดังหวายตะค้า กายแดงงาสั้น
๏ พราหมณโลหิต มีภิริยาชื่อว่าพังกนิลา สีเหลือง มีอำนวย ๒
๏ อำนวยหนึ่งชื่อว่านิลก กายยาวใหญ่กลม สีกายดุจดอกสามหาวโรย
๏ อำนวยหนึ่งนามบิศลัก ตัวดำกลมผิวหนังดังโลหิต
๏ กระมุท มีภิริยาชื่อว่าอนูปักรมา สีกายแดงอ่อน สีเนื้อเลอียด มีอำนวย ๕ ช้าง
๏ อำนวยหนึ่งชื่อว่ามหาปัท สีดังดอกสัตบุษบาน
๏ อำนวยหนึ่งชื่อว่าอุบลมาลี สีดังก้านสัตบุษ
๏ อำนวยหนึ่งชื่อว่าจบตระ สีสำลาน
๏ อำนวยหนึ่ง นามไม่ปรากฏ เปนกระดำเหมือนช้างปรกติ แต่กระทั่วกายงาม
๏ อำนวยหนึ่งชื่อว่านิลชา กายดำ งาขาว ตาขาว เล็บขาว
๏ อัญชัน มีภิริยาชื่อว่าตามพวรรณ มีสีดุจทองแดง มีอำนวยหนึ่งชื่อว่าประมาถี มีสีดังท้องฟ้า
๏ บุษปทันต์ มีภิริยาชื่อว่าพังสุภทันตี กายขาว ขนายขาว ขนขาว งาขาว มีอำนวย ๒
๏ อำนวยหนึ่งชื่อว่าภสาร สรรพกายขาวเหลืองอ่อน งาเหลือง ดุจสีทองคำ
๏ อำนวยหนึ่งชื่อสหะสารสรรพ กายขาวเจือเขียวอ่อน งาเหลือง ดุจสีดอกบวบ
๏ เสาวโภม มีภิริยาหนึ่งชื่อว่าลิงคณะ สีเขียวแก่ มีบุตรหนึ่ง
๏ อำนวยหนึ่งชื่อว่าบุษทันต์ สีดังดอกบัวแดง กายยาวกลมเกลี้ยง หน้าใหญ่กว้าง
๏ สุประดิษฐ์ มีภิริยาหนึ่งชื่อว่าอัญชนวดี สีกายดังดอกอัญชัน มีบุตรหนึ่ง นามมิได้ปรากฏ สีกายเขียวดังหญ้าแพรก ศิริเปนคชลักษณ ๑๐ อัฐทิศ ๘ อำนวยพงษ์ ๑๔ เปนชาติ์พรหมพงษ์ ๓๒ อิศวรพงษ์อัฐคชาธาร ๘ วิศณุพงษ์อัฐคช ๘ อัคนิพงษ์ ๔๗ ศิริเปน ๙๕
๏ ไนยหนึ่งเล่าพระเปนเจ้า ให้บังเกิดช้างสีต่างๆ คือเหลือง ขาว แดง เขียว ให้พึงพิจารณาลักษณ ๑๐ ประการ คือขนแลหาง จักษุ เล็บ อัณฑโกษ ช่องแมงภู่ ขุมขน เพดาน แลสนับงาคางในไรเล็บ ๑๐ ประการ ต้องกันกับสีกายบริสุทธิ์สมบูรณ์ด้วยลักษณ
๏ จะกล่าวลักษณช้างโทษ ๘๐ จำพวกอันชื่อว่าบาปลักษณนั้นต่อไป
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านามทุย งาเน่า หางสั้น ปลายหางขาด ปลายหางวิ่น แปรงขนรายกราบ ต้นหางกำหนดศอกเดียว กายเล็กผอมบาง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านามทำ ตัวต่ำท้องแร่งเรี่ยดินสุนัขลอดบมิได้ หูหย่อนหนังยานย้อยดุจม้วนเสื่อ หน้าสั้นง้ำ ต้นงาเน่า
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าลำภา ปากล่างยาวปิดปากไม่สนิทแลเห็นเงางา อ้าปากเห็นกราม
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพาหน คอฦกสามแห่ง ม้กคาบหญ้าคาบไม้ ศีศะฦกน้ำขัง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าชนโกลน งาขาวสากชิดตัวสากตาเหลือก ท้ายสูงกว่าหน้า คล้องมักถูกเท้าหน้า สันดานช้างนั้นมักกลับมาสู้ช้างต่อเปนนิจ แต่แลเห็นก็เปนจรรไร
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเทไพร งวงใหญ่กายสั้นหางสั้น กิริยาเชื่อมมึน ให้หมอเอาบ่วงบาศคล้องที่ดินได้
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าโชนไชล โก่งหลังหนังกะเพื่อม หัวต่ำ น้ำลายไหล ตาเหลือก นมย้อยยานดุจนมช้างพัง คุยหางสั้น
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารลมสังไก่ โขมดลูงเปนจอมปลวกไม่มีเสรก กลางจะพาดพังเวียนวางขอบมิได้ มักหลับตา
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าทมพลุก งาใหญ่ปลายแหลม ร้าวแตกต้นตลอดปลายจนถึงไส้ กายคดกายสั้น
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพลุกตะแบก งาแตกจนปลายงาดุจปากงู คลอนเน่าพิการอยู่อัตรา
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารแหกชีพ งาบิดเปนเกลียวกลวงในเปนปล้อง ดุจไม้ไผ่คลอนเน่า ปลายแตกเปนปากงู
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าศฤงคาร งางอกเปนแขนแดงดุจชาดย้อม เปนปลอกเปนกาบดังหน่อไม้ หางคดค้อมบังคลองทวารใบจามรบิดซ้าย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสวามิฆาฎ หน้าราบปราบเสมอดุจหน้าแว่น ตาซ้ายตาขวาใหญ่มิได้เท่ากัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านครฆาฎ งาไล่งวงตรงปลายเท่ากัน งวงแวงเวียดอ้อมกาย กินหญ้ามักก้มหน้า ๆ กับท้ายเสมอกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านาศดึกพินาย มีงาเดียวแต่ช้างซ้าย ปลายเวียดอ้อมใต้งวงขวาขวางปาก ๆ คาบงากินหญ้ายากนัก
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านาคพันธุ์ งาทู่ งวงสั้นกินหญ้าโอนกาย ศีศะคว่ำตัวต่ำหลังคุ่มตาเล็กตางอน เหมือนจักษุนาค
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าลักกิน นมงอกออกกลางอกสามแห่ง ศีศะเปนขุม
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าบีศาจกิน นมงอกออกจากที่ท้องสามนม จอมศีศะเวียนบนยอดโขมดมีขุมขังน้ำได้
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าโศกจะกิน มีนมที่ปากปลายคาง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคฤนเดาะ มีนมงอกขึ้นข้างซ่นเท้าหลังตลอด ท้องจนเนื้อสนับหางข้างบนท้ายมีสามนม กิริยาเดิรขัดขวางง่วงงุย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าไภยกิน มีนมงอกออกตามราวข้าง ๆ ละสามละสี่นม
๏ ช้างหนึ่งชื่อกันเอาะพลุก งาต้นใหญ่ปลายแหลมดุจเสี้ยม งวงยาวเวียดอกกายใหญ่ท้องยาน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากากลัก รูปคล้ายสุกรกายใหญ่ หน้าใหญ่ หลังคอดท้ายคอด ๓ แห่ง เท้าเล็กหางสั้นขนหางลุ่น
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเสียงสวา ไหล่ฟกอกย้อยยานหางเขินเอวกิ่ว
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าจราษชาติ คอคอดหยักเปนบั้ง ๆ ตลอดท้าย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าชำนิพระเพลิง หลังหยักเปนฟันปลา ตั้งแต่คอตลอดท้าย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าบังกิน งาเกก ข้างหนึ่งเกกเข้า ข้างหนึ่งเกกออก หลังหยักเปนบั้ง ๓ หยัก ๔ หยัก หางคดหูยานรใบย้อยถึงกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าลันดาษ ลิ้นยาวใหญ่ย้อยพ้นไพรปาก หนัง บ่อหุ้มต้นงา อ้าปากเยื้องไปย้ายมา ดุจกระบือเคี้ยวเอื้อง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าบังบัดควาน สองงาต้นคดปลายเวียดเวียนไปข้างท้าย ดูงากับหูเสมอกัน แม้นขี่กลางเดิรเยื้องย้าย ดูงากับเท้าตะโพกเสมอกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อโยนยัก เท้าแลงวงตีอกมักหลับตา โยกโยนศีศะคว่ำหูหางฟาดตนอยู่ไม่เปนศุข เมื่อคู้ตัวหน้าท้ายต่ำ หลังสูง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคัดธรณี เท้าหลังสูงเท้าหน้าต่ำดุจก้ม เมื่อเดิรหลังราบตรงตราบท้าย หางยาว เล็บโกง ผมเรี่ยบาง งาซื่อแนบงวง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าชันบันเชษฐ ศีศะราบตราบท้าย ท้องใหญ่ ขนเรี่ยราย ๔ เท้าคอดเล็บยาวงอน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากำพตกำโบม เปนดวงด่างขาวไปทั่วตัว น้ำลายไหล ถ่ายมูตรมูลราดรดเท้าหลังดังน้ำ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสแบกเขี้ยว เปนเกล็ดทั่วทั้งตัว ตกมันเหม็นเขียวยิ่งนัก มันตกกรุ่น ๆ ไม่เปนคราวแต่เล็กจนใหญ่ พลายพังอย่างนี้มีโทษเสมอกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าแร่ง กายใหญ่สั้น อกเปนแร่งยานยาว ราวข้างเปนดวงด่างขาวกลมดุจขอบกะด้งแห่งเดียว
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าแซง กายสูง ผิวหนังคร่ำดุจฝาหอยแครง หางสั้น หลังคุ่ม
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าปุดุ กายใหญ่หน้าเล็ก ราวข้างกลมดุจท้อง ท้องค่างเวียนเปนก้นหอยสองแถว ๆ ละสามวงสี่วง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารายดาว ลายด่างดวงกลมขาวทั่วทั้งกาย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเพรียงขลง โขมดต่ำท้ายเล็ก ลายด่างเปนวงขาว มีกระในวงทั่วทั้งกาย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเดียนงุน หางสั้นขนหางไม่มี คุกเข่าหน้า ก้มศีศะกินหญ้ากินน้ำ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าทิพาไสย หนังยานบานแร่งแร้ง ท้องก็เปนแร่งดุจโค นักคุกเข่านอนกลางวัน นอนไม่ราบ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารติไสย เวลาค่ำเมื่อเทานอน ม้วนงวงขึ้นหว่างงาทุกเมื่อ นอนไม่ราบ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านักขเสน รูปเรียวท่อนหน้าใหญ่ท้ายเล็ก หางเขินสั้น ขนหางหายาก ผูกแหล่งนักเหยียบหลักหมอไว้เปนธรรมดา
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าชเมียบ ตาเหลือก มักจ้วงเทาเท้าท้าย แทงงา กรวมตลุง งวงกอด ตลุงเล่นเนื่อง ๆ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพลัดควาน รูปท่อนหน้าใหญ่สูง อกยาน ท้ายเรียวเล็กหางยาว มักกระทำร้ายหมอควาน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าขดรศุข อายุศม์ไม่ถึงสิบปีมีลูกก็ดี นึ่งไปพาดโพนในป่าได้ช้างป่านำมาก็ดี หนึ่งโขลงปกพามาสู่ก็ดีในบ้านในเมืองแล ช้างนั้นสำรอกบุตรออก ณ ที่นั้นห้ามมิให้เลี้ยงไว้
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าราหู กายหน้าแดงหน้าขาวก็ดี ตลอดปลายงวงแลหูมีกระ ต้นงวงใหญ่ ปลายงวงเรียวเล็ก
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าประพลุก งาเปนเสี้ยวหางคดเวียนดังเถาวัลย์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากระแอกลาย กายคดกายสั้น หูแฉกดุจใบตาล คอยาว ท้ายเล็ก หางสั้นเหมือนสุกร
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าทำรัง งาเรียวเล็ก เท้าทั้ง ๔ สูง ท้องตัวสั้น หูแฉกขาดวิ่น หางเขินปัดปลอก สนับหางใหญ่ยาน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าบังคลอง งวง เท้า หาง สามสิ่งสั้น อกแลโขมดต่ำหลังตรงหลังสั้น หางบังคลองทวาร
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าขวาย งาแหลมสั้นกว่าหน้างวง รูปกายทุรพล
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากระแอกสกุม หูใหญ่ยานดุจปีกกา มักจับขอบตาว้างเหลือกแลไม่พริบ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าชำนันสัตว์ ตัวต่ำ ท่อนหน้าใหญ่ ท้ายหลอบเล็ก หางเขิน โขมดสูง มักเหยียบเต้า
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากระจอกสอ กายใหญ่หน้าเล็กหางเขิน เล็บขาวไม่ครบเหมือนช้างทั้งปวง มักยืนแต่ ๓ เท้า
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าบัลลายโศก อัณฑโกษปรายอยู่อัตรา ถ้าช้างพลายช้างพังเปนดังนี้มีโทษเสมอกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าทูลกระจอก กายใหญ่ หน้าเล็ก หางเขิน เล็บไม่ครบ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าทรหุน รูปพรรณพิกล หลังซื่อ กระดูกหลัง คดสะดุ้ง คอดำดังหมึกมัว หนังหย่อนท้องยาน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ามวยลา โขมดสูงดุจศีศะวานร
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าดำเกิงคนอง โขมดแลหน้าเล็ก ภายนอกสั้น หางเขิน ท้ายยอบ ท้องกิ่วพิกล
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากระดกกันทุย หน้าบวมดุจเน่าพอง ต้นหางคด ปลายหางดังจามรยาวจรดดิน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสุครีพ คอใหญ่คอสั้น คางใหญ่ หน้าผึ่งดุจเน่าพอง ที่นั่งไม่ราบ เดินยักเยิด หางคอดคด สนับกลับลงใต้หาง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสีดอ ตัวใหญ่สูง หน้าเล็ก งาเรียวสั้น บิดลงล่างดังขนาย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพลายแม่ ขนายยาวงอนดุจงาช้างพลาย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคางยูร คอยาว คางยุ้ย หน้าหนู อกหย่อนยาน ท้ายเรียวรีด
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าจงกิสวา ราบอกยาน เอวกิ่ว ท้ายเล็ก
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ายักษ์ ตัวต่ำสั้นสรรพสารพางค์ คางใหญ่ หน้าสั้น งวงสั้น
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพุงพัง ตัวต่ำสั้น อกยานท้องหย่อน ลำหางกลางคอด
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ารัตทันต์ งาแลกรามแลเล็บแดงดังแสงพระอาทิตย์ เมื่ออุไทยสีดังชาด
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่านาคสะดุ้ง หัวแลท้ายสูงดุจงูเลิกพังพาน หลังแอ่นเปนบั้งดุจเถาบันไดลิง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพินายฆาฎ งาซ้ายสั้นงอน งาขวาไขว่ใต้งาซ้าย โอบงวงปลายงาตลอดงวง หูสั้นข้างหนึ่งหูยาวข้างหนึ่ง ขาดวิ่นแหว่งทั้ง ๒ หู
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าพลุกทันต์ ตัวใหญ่หน้าเล็กหลอนกาย งาตก ปลอกดังไม้ไผ่
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าทัตพินาย งางอกแต่ข้างซ้ายข้างเดียวเรียวเล็ก
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสิทธิพินาย ไม่มีงาดุจช้างพัง
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าภัทรพินาย งางอกซ้ายเสมอสนับ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าอินทกินพินาย งางอนแดงดังสีชาด งาเบื้องขวายาวสักน้อย งาเบื้องซ้ายสั้นดังขนาย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าหีน รูปกายพิกลเท่ากระบือ เทพคชนาคสาปช้างหมู่นี้ไว้ ให้อยู่แต่ริมฝั่งสมุท กินหอยกินปูเปนนิรันต์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากลีบสมุทกลีบไพร เมื่อกินน้ำกินหญ้าก้มศีศะกัดกินด้วยปาก ไม่จับหญ้าด้วยงวงเหมือนช้างทั้งปวง ถ้าช้างพลายช้างพังเปนดังนี้มีโทษเสมอกัน
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากำกวม รวมชื่อเปนสองตระกูล ตระกูลหนึ่งสีหตระกูล ตระกูลหนึ่งอัศวตระกูล
๏ แลสีหตระกูลนั้น งามิได้งอก สูง ใหญ่ กำลังมากยิ่งนัก
๏ แลอัศวตระกูล มีรูปมณฑลสูงหน้าท้ายต่ำหางยาวเดิรเร็วรวด งามิได้งอกเหมือนช้างพลาย ช้างธรรมดาทั้งหลายบอาจรับหน้าได้
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าเนียมโทษ งาใหญ่ งาสั้น ๔ เท้าสั้น ตัวต่ำ ตาต่ำ งวงแลปากสีดำ เนื้อนิ่ม ขนหางแลผมเกรียนกร่อน
๏ ช้างหนึ่ง งาคลอนงาสั้น ปลายกางเกก หูเล็กผมขาว ไม่จงรักหมายช้างพังเหมือนช้างทั้งปวง
๏ ช้างหนึ่ง คอยาวใหญ่ตาเล็กพิการ กายยาวเยิ่นต่ำเตี้ย ขนดำ เสียงฦก หางสั้น สบ้ายาว ย่างเดิรดุจสุกรแล
๏ ช้างหนึ่งเนียมนรลักษณพร้อม ถ้างาแตกลิปลาย คอพลอยนพรัตนสลาย ให้พึงตกแต่งแก้ให้ดี ให้ปล่อยเสียป่า โทษนั้นพลันหาย จึงคล้องมาใหม่
๏ ศิริช้างโทษบาปลักษณ ในไตรตรึงศักดิราช มีแต่ ๘๐ จำพวกเท่านี้
๏ ที่นี้จะว่าด้วยช้างอันเปนตระกูลสวัสดิมงคลมหาคเชนทร์ อันบังเกิดแต่อิศวรพงษ์ พรหมพงษ์ วิศณุพงษ์ อัคนิพงษ์ มีทั้ง ๔ ตระกูล รคนกันมิได้จัดไว้เปนพวกเปนหมู่นั้นอีก ๙ ตระกูล
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าอินทจักร เล็บแดงดุจดังน้ำครั่ง ฝ่าตีนไรฝักบัวขาวดุจน้ำนม โขมดสูง ควรแก่กระษัตริย์อันเปนแม่ทัพ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าสุรสาร ผิวปลายงาเหลืองใสดังแก้ว ตาแลเล็บฝังนัก มักอาจหาญ
๏ ช้างหนึ่ง ร้องขอหญ้าเสียงดังสีหราช ควรคู่แก่มนตรี
๏ ช้างหนึ่ง ร้องขอหญ้าเสียงดังตรวจ ควรคู่แก่เสนาบดี
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าราชเสนห์ ร้องขอหญ้าดังเสียงปี่ ถ้าบุคคลผู้ใดได้ไว้จะเปนที่รักแก่เทพามนุษย์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคชไล ขนอ่อนดุจผ้ารัตกำพล อาจเปนสวัสดิมงคล ให้บังเกิดทรัพย์มาก
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าคชกรรณ ผิวเนื้อหนากระด้าง กลางงาหนัก
๏ ช้างหนึ่ง เมื่อนอนกรนดังเสียงแตร ควรคู่แก่กระษัตริย์
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ามหิบาล อกใหญ่โขมดสูง เท้าทั้ง ๔ กลม ปากแดง หลังเปนคันธนู น้ำเต้าเต็ม ตาใหญ่ งางอน หูใหญ่ หาง อัณฑโกษ งวง ถึงดิน เรียกมันเสียงดังฟ้า ผิวดำสนิท เดิรเปนสง่าดังสีหราช ควรเข้าสงครามจะมีไชย
๏ ทีนี้จะกล่าวว่าด้วยช้างโทษไนยหนึ่งใหม่ อันเปนชาติอัคนิพงษ์ นอกจากไตรตรึงษ์ศักดิราช อันชื่อว่าทุรลักษณโทษนั้น ต่อไป
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าช้างเขี้ยวช้างงา มีงางอกออกจากสนับงา แล้วมีเขียวแซมออกจากไพรปากก็ดี สนับงาก็ดี รูปร่างพึงพิกลต่าง ๆ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าทันตราบ งางอกออกจากปากแล้วเวียดคดไป ดุจเขี้ยวยักษ์แลเขี้ยวสุกร
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าลุยทุกข มีเล็บเท้าละ ๓ เล็บทั้ง ๔ เท้า ข้อเท้าแดงดังฝักบัวแดง ฝ่าแดง ช้างนี้ถ้าแลเข้าบ้านใดเมืองใด จะบังเกิดมหาอุบาทว์ใหญ่ มีเข้าแพงแลไภยทั้ง ๔ ประการ ถ้าหมอผูใดคล้องได้ก็จะตายสิ้นให้วิบัติต่าง ๆ บมิได้เหลือแต่สักคน ถ้าแลเช้าบ้านใดเมืองใด พึงหลอมทองแลเงินใส่รอยเท้าทั้ง ๔ จงทุกเถ้าจึงจะบันเทาซึ่งโทษ
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่ากินชีพ ร้องขอหญ้าดังเสียงแรด เสียงฟาน เสียงสุนักข์ เสียงเสือ เสียงม้า แลเสียงอันใดอันหนึ่ง บุคคลผู้ใดเลี้ยงไว้เจ้าของมักพลันตาย
๏ ช้างหนึ่งชื่อว่าอุบัติไสย เมื่อนอนกรนเสียงดังกระหึม ได้ยินเสียงกรนถึงที่แห่งใดๆ ในที่นั้น จะเกิดอุบาทว์ยิ่งนัก มีอีก ๗ พวก ช้างจำพวกนี้ให้โทษเบา มิได้ให้โทษอย่างบาปลักษณทุรลักษณนั้น
จบในชื่อทุรลักษณโทษ ๕ ประการแต่เท่านี้
๏ หนึ่งบุพพาจารย์อันรู้ซึ่งพระคชสาตรกล่าวไว้ว่า ช้างโทษทั้งหลายอันนอกจากบาปลักษณทุรลักษณนั้น
๏ ช้างหนึ่งฝ่าแดงเพียงเล็บ	เรียกว่าเหยียบเพลิง
๏ ช้างหนึ่งตัวเปนหูด	เรียกว่าเดาะหูด
๏ ช้างหนึ่งตัวเปนขุม	เรียกว่าเดาะขุม
๏ ช้างหนึ่งโยกตัวอยู่แต่เบา ๆ เปนนิจ	เรียกว่าวรโยก
๏ ช้างหนึ่งสับสีศะอยู่เปนนิจ	เรียกว่าวรสับ
๏ ช้างหนึ่งกายมักด่างแห่งหนึ่งสองแห่งก็ดี	เรียกว่าโพกกัน โดนเปน ๗ ช้างด้วยกัน
๏ อันลักษณช้างโทษทั้งหลาย ย่อมเกิดอัคนิพงษ์สิ้น ผู้จะทรงไว้ซึ่งพระคชสาตร ให้พิจารณาดูซึ่งช้างอันมีงวงงารูปกายวิปริตต่าง ๆ ถ้าแลลักษณต้องด้วยอัคนิพงษ์ ช้างนั้นเปนช้างโทษ ถ้าแลลักษณต้องด้วยอิศวรพงษ์ พรหมพงษ์ พิศณุพงษ์ ช้างนั้นหาโทษมิได้เลย
๏ อันว่าช้างโทษพวกใดก็ดี เลี้ยงไว้ในที่แห่งใด เหมือนเพลิงกาฬสุมไว้ในทรวง ย่อมให้ร้อนวิปริตต่าง ๆ อย่าพึงเอาไว้
๏ หนึ่งเล่าพระเปนเจ้าทั้ง ๔ ให้บังเกิดช้างทั้งหลายมีคุณต่าง ๆ กัน อิศวรพงษ์นั้นจะให้เจริญทรัพย์แลจะให้มีอำนาจ
๏ พรหมพงษ์นั้นจะให้เจริญอายุศม์แลคุณวิชา
๏ พิศณุพงษ์นั้น จะให้สัตรูพ่ายแพ้ แลเจริญน้ำ แลผลผลาธัญญาหารทั้งปวง แลพระตำราปฐมกัณฑ์นารายน์ประทมสินธุ์นี้ พระอาจาริยเจ้าแต่ก่อน ผู้รู้ซึ่งคชสาตร์รจนาไว้ สำหรับพระมหากระษัตราธิราชเจ้าเพื่อจะให้รู้ซึ่งชาติ์แลตระกูล ช้างอันเปนมงคลแลอัปมงคล ถ้าบุคคลผู้ใดได้เล่าเรียนไว้แล้ว เหมือนหนึ่งได้แก้วควรเมือง
๏ ศิริเปนช้างสวรรค์ ๓ พระตำหริ ๑ ชาติ์พรหมพงษ์หิมวันต์ ๑๐ อัฐทิศ ๘ อำนวย ๑๔ เปน ๓๒ ช้าง พิศณุพงษ์อัฐคช ๘ อิศวรพงษ์อัฐคชธาร ๘ อัคนิพงษ์ศุภลักษณ ๕๑ สวัสดิมงคล ๙ บาปลักษณ ๘๐ ทุรลักษณ ๕ โทษน้อย ๗ รวมเข้าด้วยกันเปนช้าง ๑๙๑ ช้าง ฯ จบบริบูรณ์ พระตำรานี้ข้าพระพุทธเจ้า พระยาสุรินทราชา นายปราบ ทูลเกล้าถวายครั้งทรงโคลง ขอเดชะ ฯ
--
[๑] อักขรวิธี ตามหนังสือวชิรญาณ ตอนที่ ๑๒๖ เดือนมีนาคม รัตนโกสินทร์ศก ๑๒๓