กาพย์มหาชาติ
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
คำนำ
ด้วยนายศรีศุกร บุรณศิริ จะทำงานปลงศพสนองคุณท่านพริ้ง บุรณศิริ ต,จ. ภรรยาพระยาธรรมจรรยานุกูลมนตรี (จำเริญ บุรณศิริ) ผู้เปนย่า กับศพหลวงอินทรมนตรีศรีจันทกุมาร (เขจร บุรณศิริ) ท,ช.ว,ม. ผู้บิดา ได้มาแจ้งความต่อกรรมการหอพระสมุดวชิรญาณว่า มีความศรัทธาจะรับพิมพ์หนังสือในหอพระสมุดสำหรับพระนครเปนของแจกในงานศพสักเรื่อง ๑ ขอให้กรรมการช่วยเลือกเรื่องหนังสือให้ เวลาที่นายศรีศุกรมาแจ้งความ พอประจวบกับที่หอพระสมุดฯ ได้หนังสือกาพย์มหาชาติของโบราณกัณฑ์วนประเวศน์มาอิกกัณฑ์ ๑ ซึ่งต้นฉบับอยู่ในพวกหนังสือที่นับถือกันว่าแต่งดีแลหาฉบับยาก ได้เคยพิมพ์แล้วแต่ ๒ กัณฑ์ คือ กัณฑ์กุมารพิมพ์แจกในงานศพพระยาวจีสัตยารักษ์ (ขำ ศรียาภัย) เมื่อเดือนเมษายน พ.ศ. ๒๔๕๙ กัณฑ์ ๑ กัณฑ์สักรบรรพ พิมพ์แจกในงานศพนายแช่มบิดาพระผลากรนุรักษ์ แลพระยาพิเรนทราธิบดีสีหราชงำเมือง เมื่อเดือนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๕๙ กัณฑ์ ๑ ผู้ที่ได้อ่านหนังสือนั้นพากันชอบ บัดนี้หากัณฑ์วนประเวศน์ได้อิกกัณฑ์ ๑ จึงเห็นว่าสมควรจะพิมพ์ในโอกาศแรกให้ต่อกันไป กรรมการได้แจ้งความทั้งนี้ให้นายศรีศุกรทราบ ก็เห็นชอบด้วย จึงได้พิมพ์หนังสือกาพย์วนประเวศน์เปนครั้งแรกในสมุดเล่มนี้
เรื่องหนังสือมหาชาติ ข้าพเจ้าได้อธิบายไว้ในคำนำเมื่อพิมพ์หนังสือกาพย์ กุมารบรรพ แลกาพย์สักรบรรพโดยพิศดาร แต่บางทีผู้อ่านสมุดเล่มนี้จะมีบางคนที่ไม่ได้อ่านกาพย์มหาชาติที่พิมพ์แล้วแต่ก่อน ข้าพเจ้าจึงเห็นควรจะกล่าวเนื้อความในตำนานเรื่องหนังสือมหาชาติซํ้าไว้ในที่นี้อิก
หนังสือมหาชาติ คือ มหาเวสสันดรชาดก ซึ่งแต่งเปนกลอนในภาษาไทยมี หลายอย่าง คือ
๑. มหาชาติคำหลวง สมเด็จพระบรมไตรโลกนารถโปรดให้ประชุม นักปราชญ์ราชบัณฑิตย์แต่งขึ้นเมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๐๒๕ ๑๓ กัณฑ์ เมื่อเสียกรุงเก่า หนังสือมหาชาติคำหลวง กัณฑ์หิมพานต์, ทานกัณฑ์, จุลพน, มัทรี, สักรบรรพ, ฉกษัตริย์, ฉบับสูญหายไปเสีย พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย โปรดให้ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตย์แต่งกัณฑ์ที่ขาดขึ้นไว้จนครบบริบูรณ์นี้ชุด ๑
๒. กาพย์มหาชาติ ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตย์แต่งขึ้น เมื่อในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม ระหว่าง พ.ศ. ๒๑๔๕ จน พ.ศ. ๒๑๗๐ ด้วยมีเนื้อความในหนังสือพระราชพงศาวดารกล่าวไว้ว่าในแผ่นดินนั้นได้แต่ง มหาชาติคำหลวงอิกครั้ง ๑ กาพย์มหาชาตินี้ฉบับเดิมเห็นจะสูญหายมากกว่า มหาชาติคำหลวง ได้พบสำนวนครั้งกรุงเก่าที่แน่ใจ แต่กัณฑ์กาพย์กุมารบรรพที่พิมพ์แล้วนั้น กาพย์วนประเวศน์ที่พิมพ์ในเล่มนี้ หอพระสมุด ฯ ได้ต้นฉบับหลวงครั้งรัชกาลที่ ๑ มีบานแพนกเขียนไว้ว่า “วัน ๔ฯ๓๓ คํ่า จุลศักราช ๑๑๔๔ ปีขาลจัตวาศก ข้าพระพุทธเจ้าพระอาลักษณแต่ง ข้าพระพุทธเจ้านายชำนาญอักษรเขียน” ดังนี้ สันนิฐานความตามบานแพนกเข้าใจว่า เห็นจะมีรับสั่งให้พระอาลักษณแต่งเพิ่มเติมกัณฑ์ที่ขาด พระอาลักษณ์คนนี้แต่งหนังสือในทางข้างสาสนาไว้หลายเรื่อง ทั้งที่เปนบทกลอนแลเปนความเรียง ได้ความว่าชื่อตัวชื่อบุญจัน สังเกตดูสำนวนที่แต่งกัณฑ์วนประเวศน์นี้ แต่งดีถึงสำนวนครั้งกรุงเก่าพอเข้ากันได้
๓ มหาชาติกลอนเทศน์ มีหลายความมาก แต่งกันมาแต่ครั้งกรุงเก่า จนในกรุงรัตนโกสินทรนี้
๔ มหาชาติคำฉันท์ หอพระสมุดมีฉบับเกือบครบทุกกัณฑ์ เปนสำนวนแต่งครั้งกรุงรัตนโกสินทร
๕ ลิลิตมหาชาติ สมเด็จพระเจ้าบรมวงษ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์ทรง ๒ กัณฑ์ ขอแรงพระสงฆ์แต่งกัณฑ์อื่นมีฉบับอยู่ที่หอพระสมุดฯ รวม ๘ กัณฑ์
หนังสือมหาชาติทั้ง ๕ อย่างที่กล่าวมาล้วนแต่งเปนกลอน ยังหนังสือมหาชาติที่แต่งเปนเทศน์ธรรมวัตร แลเปนความเรียงยังมีอิกต่างหาก ด้วยเรื่องมหาเวสสันดรชาดกเปนเรื่องที่นับถือกันมาแต่โบราณ ทั้งในประเทศนี้แลประเทศอื่นบรรดาที่นับถือพระพุทธสาสนา ถือกันว่าวิเศษยิ่งกว่าชาดกอื่นๆ ด้วยรวมบารมี ๑๐ ของพระโพธิสัตว์มีอยู่ในเรื่องนี้ทุกอย่าง
ดำรงราชานุภาพ
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๕๙
กาพย์วนประเวศน์
๏เต จัต์ตาโร ขัต์ติยา อันว่าพระบรมกษัตรทั้งสี่ศรีสุริยวงษ์ เมื่อเสด็จบทจรประสงค์สู่เขาคิริยวงกฏ มิได้แจ้งทางที่กำหนดดำเนินไพร ด้วยความเข็ญใจก็จำเปน ปติปเถ ทอดพระเนตรเห็นมหาชน อันเดินทวนทางถนนนั้นมา ก็ตรัสถามถึงมรคาเขาคันธมาทน์ ว่าดูกรฝูงญาติเราทั้งหลายเหล่าประชาชน ยังรู้แห่งตำบลบรรพตวงกฏคิรีมีอยู่ที่แห่งใด ใกล้ฤๅไกลประการนี้ จงช่วยชี้ให้เราไป ฝูงประชาชนชวนกันร้องไห้กราบทูล ว่าข้าแต่พระบรมนารถนเรนทร์สูรผู้ทรงศักดิ เปนที่พึ่งพำนักนิ์ทุกฝูงสัตว์ กรรมแต่ก่อนไฉนจึงพลัดพระเวียงวังนิเวศน์ พระพุทธเจ้าข้าหนทางนี้ยังทุเรศไกลกว่าไกลนัก ขอพระจอมจักรจงแจ้งพระญาณ ฝ่ายสมเด็จพระจอมจักรพาฬเพสสันดร ก็พาพระมัทรีศรีสมรกับสองราชดรุณเรศเสด็จประเวศยังห้องวนาวาศ สองข้างทางสถลมาศล้วนหมู่ไม้ ผลธาริโน ทรงพวงพลดอกใบรบัดบาน บ้างสุกงอมหอมหวานวิเศษ สองดรุณเรศน้อยๆ ได้ทัศนา พระพี่น้องปราถนาจะใคร่ได้ ก็ทรงพระกรรแสงไห้วิงวอน ด้วยอำนาจพระผู้จะเปนครูสอนสัตวโลกย์ เหล่าพฤกษผลไม่มีอาโภควิญญา ก็ขยายแย้มยอดระย้าประหนึ่งยินยอม ดุจโสมนัศโน้มน้อมหน่วงลงมา ถึงพระหัดถ์สัมผัสสาศุขสบาย โอจินิต๎วา บพิตรก็ทรงเลือกผลสอสวายหว้าหวาน อันสุกแก่ตระการนานา พระราชทานให้พระโอรสาทั้งสอง เสวยศุขสำราญ ส่วนสมเด็จพระยอดเยาวมาลย์มัทรี ได้ทอดพระเนตรเห็นเปนยินดีดาลอัศจรรย์ พระโลมชาติชูชันทุกเส้นพระเกษา ให้เสียวแสยงพระโลมามิเคยพบ นางก็มีมโนนบน้อมนมัสการ ออกพระโอษฐอวยเกษมสานต์สรรเสริญส้องสาธุ์ อัจ์เฉรํ วต ควรแล้วที่อาตมพิศวง ด้วยอดุลยเดชพระผู้ทรงศีลศรัทธา สยเมโวนตา แต่ก่อนก็บ่ห่อนเห็น ไม้อันหาวิญญามิได้มาเปนปานประหนึ่งมีวิญญา มาหน่วงโน้มน้อมลงมาถึงพระหัดถ์ ด้วยกำลังมีศีลสัจบารมี แห่งสมเด็จพระมิ่งโมฬีจุฬาโลก อันจะล่วงลุจากโอฆสงสาร นางส้องสาธุการดังนี้ ทางแต่เมืองเชตอุดรไปถึงเขาสุวรรณคิรีด่านบรรพต มีกำหนดนับได้ห้าโยชน์ ตโต แต่นั้นไปโสดถึงสถานนทีธาร โกนติมารา ระยะโยชน์คณนาได้ห้าเล่า ตโต แต่นั้นไปถึงเขาอัญชนะคิรี ก็มีวิถีถึงห้าโยชน์ ตโต แต่นั้นโสดสืบไป จนถึงบ้านพราหมณวิไสยสมญา นาฬิทัณฑกะ ถ้วนห้าระยะโยชนประมาณ ตโต แต่นั้นไปถึงนครพิศาลสมญามาตุละนคราธานี นับวิถีทางถึงสิบโยชน์ สิริระยะทางแต่ต้นโสดสุดอวสาน กำหนดมารคประมาณได้สามสิบโยชน์โดยตรา เทพยดาก็เอนดูดรุณราชทั้งคู่ขัติยวงษ์ สํขิปึสุ ก็ย่อมรคาเข้าให้คงคมนาการ เสด็จวันเดียวก็ดลถึงสถานทางทุเรศ เข้าถึงขอบเขตมาตุละนคร แต่เวลาเช้าจนสายัณห์เย็นลงรอนรอนก็เสด็จถึง ด้วยเทพยเจ้าคิดคำนึงกรุณาในหน่อนริศราราชวงษ์ เหตุฉนั้นพระพุทธองค์ก็ตรัสเทศนาในจริยาปิฎก เปนเนื้อความสาธกเหมือนเนื้อความหลัง นั้นแล ๚
๏ ตมัต์ถํ ฯ ล ฯ สุโรทกัน์ติ ๆ ภิก์ขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสิกขา เมื่อสี่กษัตรลีลาล่วงลัดถึงบุรีรัตนภารามาตุละมหาบุรีเอก อันหกหมื่นกษัตรภิเศกเสวยราชย์บริบูรณ์มั่งคั่งด้วยหมู่อำมาตย์มัจฉมังษา สรรพนานัคครศนานาสุราบาน เปนที่เกษมสำราญประชาราษฎร์ สมเด็จพระบรมนารถหน่อมุนี มิได้เสด็จดำเนินเข้าในบุรีราชฐาน ก็เสด็จประทับแทบทวารนครศาลา ส่วนสมเด็จพระสุดาอดุลยรัตนมัทรี มุญ์จิต๎วา ก็เข้าชำระเท่าธุลีลอองอันติดต้องพระบาทพระราชสามี สัม์พาหิต๎วา พระมัทรีก็นวดในพระชงฆชาณุบาทบรมราชภัสดา นางพระยาก็ยุรยาตรออกไป ยับยั้งยืนอยู่ใกล้ใบบานแทบทวารศาลา ด้วยพระดำริห์ว่าจะยังพระญาติให้แจ้งว่าพระบรมนารถราชสามี มาถึงบุรีมาตุละนคร อิต์ถิโย ฝ่ายฝูงหญิงอันสัญจรไปมานอกในเมือง ตํ ทิส๎วา เมื่อเห็นพระมัทรีศรีรัตนเรืองราชกัญญา ปริกรึสุ ก็ชวนกันก้มเกษาถวายอภิวาทพิศวง ก็วงแวดเปนวงกงก้มเกล้า ก็ทูลว่าพระแม่อยู่หัวเจ้าองค์นี้นี่มิองค์นางมัทรีแลฤๅ อันมีลักษณเลิศฦๅในแหล่งหล้า เปนอัศจรรย์ใจแก่ฝูงข้าคิดรำพึง สุขุมาลี เมื่อแม่สิปั้นปึ่งเปนนางกษัตรสุขุมชาติ ใช่เชิงแม่จะลีลาศลำนองนี้ ในอดีตกาลแต่กี้ก่อนมา ปริยายิต๎วา พระแม่จะเสด็จลีลาศ ย่อมทรงสีวิกากาญจนแก้วแกมมาศม่านวง บางคาบแลครั้งก็ทรงเครื่องราชรถอันรุ่งเรืองด้วยนพรัตน์ มีศรีสุดาลูกตระกูลกษัตรเปนศฤงฆาร ย่อมแวดวงเปนบริวารตามมา เปนเลิศล้ำโอฬาระศักดิศรี ส๎วาช์ช มัท์ที ครั้งนี้นี่เปนไฉน ข้าทั้งสิ้นนี้สงไสยสุดคิด พระอาการนี้ผิดเห็นเพทนา มาเดินด้วยพระบาทาเท้าเปล่า ดูก็เปลี่ยวประหลาดสร้อยเศร้าศรี ดีร้ายสักสิงจะมีเปนมั่นคง อรัญ์เญ พระแม่เจ้าจึงเดินดงมาในแดนกันดารได้ ฝูงข้านี้คิดอัศจรรย์ใจจริงๆ ไม่แจ้งเกล้า ขอพระแม่เจ้าจงแจ้งคดี เมื่อฝูงประชาชนชาวบุรีมาตุละนคร เห็นพระเวสสันดรสองตรุณโอรส สี่กษัตรเสียพระยศหย่อนศักดา เสด็จโดยอนาถาทุพลภาพ จึงเข้าไปกรานกราบทูลคดี แก่กษัตรทั้งหกหมื่นอันมีณเมืองมาตุละนคร เมื่อท้าวธทราบสารว่าพระเวสสันดรเสด็จมา โดยอนาถาทุกข์ยาก พระยาเจตราชอันมากทั้งหกหมื่น ก็มีกมลม่อยโศกสอื้นเปนอาไลย ปริเทวัน์ตา ตกตลึงกรรแสงไห้ชวนกันมา สัน์ติกํ สู่สำนักนิ์พระบรมนรานริศร สมเด็จพระเวสสันดร นั้นแล ๚
๏ ตมัต์ถํ ฯ ล ฯ มํ ทิส์สัน์ติ ฯ ภิก์ขเว ดูกรกัลยาณสงฆ์ผู้ทรงศีลสมาธิ์ เมื่อพระยาเจตราชทั้งหกหมื่นหมู่กษัตร ตํ ทิส๎วา ได้ทอดพระเนตรพระหน่อรัตนเรืองโลกย์ โรทมานา ก็ชวนกันกรรแสงโศกสังเวชใจ จึ่งทูลปฏิสัณฐารปราไสฉนี้ เทวข้าแต่พระหน่อนฤบดีดวงกษัตร กุสลํ พระองค์ยังทรงศรีสวัสดินิราศโรค ทั้งทุกข์ไภยบ่พานโศกสกลกาย ทั้งพระบิตุเรศอันตรายยังไร้นิราศ ฤๅเบียดเบียนพระบาทบ้างประการใด ทั้งชาวสีพีไพร่ยังพร้อมมูล ไม่มีการที่จะอาทูลกันดารดอกฤๅพระเจ้าข้า โก เต พลํ เปนอัศจรรย์ใจด้วยพระยอดฟ้าแต่ก่อนกาล ย่อมมีทวยทหารแห่แหนเปนอเนกขนัดแน่นนานา ย่อมทรงราชรถอลังการ์ประดับแก้วกอปรด้วยธงไชยฉัตรเปนท่องแถวเถือกอร่าม เรืองด้วยศักดิสง่างามแง่งอน บัดนี้พวกพลนิกรการเกียรติยศ มาสาบสูญม้วยหมดไม่มีใคร พระอาการดูดังเข็ญใจประจวบจนพระองค์เอาพวกพลประทับทิ้งไว้ที่ใด จึ่งเสด็จด้วยประดาษเข็ญใจดั่งนี้ จงตรัสเล่าคดีแก่ข้าไป ในกาลบัดนี้เถิด ๚
๏ กุสลัญ์เจ ฯ ล ฯ ม๎หเสติ ฯ สมเด็จพระบรมโพธิสัตว์ตรัสได้ฟังสาร ก็ทรงตอบปฏิสัณฐารแถลงไป ว่าดูกรพระสหายผู้ร่วมใจทั้งหกหมื่น ความที่ทานถามทั้งนั้นก็พื้นพิพัฒน์ผล เปนมิ่งมงคลค่อยสำราญ แต่เรานี้ให้พระยาคชสารศรีเสวตร กุญ์ชรํ อันเปนเชษฐกุญชร เปนธงไชยชาวพระนครสีพี อีสาทันตํ มีงาอันงอนงามดีดุจดั่งงอนราชรถ สัพ์พยุท์ธานํ อันองอาจออมอดใจอารุธ ทั้งว่องไวในยงยุทธโยธา มีกัมพลพัตราคชาภรณ์พาดเหนือหลัง ปภิน์นํ อันซับมันมีกำลัง สัตฺตุมัท์ทนํ ทั้งรวดเร็วในณรงค์ เปนข้างทรงศัตรูนาศ ราชวาหึ เปนบรมราชอาศน์คชาธาร สหัต์ถิปํ กับทั้งหมอควาญตะพุ่นหญ้า ทั้งแก้วเก้าไม่มีค่าของวิIศษนับด้วยแสน เปนค่าควรด้วยแมนเมืองกว้าง เรายกให้เปนทานทางพระโพธิญาณ แก่พราหมณาจารย์อันมาขอข้อนี้ จึ่งพวกพลสีพีภูลพิโรธ ทั้งกรุงไกรเขากริ้วโกรธกระทำบัพพาชนิยกรรมไปวงกฏ บวชเปนดาบศบรรพชา พระสหายเจ้าจงเมตตาบอกตำแหน่ง ในสำนักนิแห่งห้องหิมเวศวงกฏ ให้เราได้บวชเปนดาบศฤๅษี ในกาลบัดนี้เถิด ๚
๏ ส๎วาคตัน์เต ฯ ล ฯ อาคโตสิ ฯ สมเด็จพระเจ้าเจตราชชาติสุริยวงษ์ ครั้งได้ทรงทราบสาร ก็ตอบสนองพจมานปราโมทย์ ขอบพิตรจงโปรดปรานี แม้นถึงประชาชาวสีพีพาลพิโรธ ราษฎรชาวกรุงจะกริ้วโกรธพระไกรกษัตร ให้เสด็จจรจากสมบัติบุรี บรรลุถึงธานีข้าพระองค์ ส๎วาคตัน์เต เสด็จมานี้สบประสงค์สุนทรภาพ เปนบุญลาภลํ้าเลิศ ขอพระองค์ผู้ประเสริฐทรงพระกรุณา อิส์สโร เปนแขกมาเหมือนปิ่นเกล้า แก่ข้าพระพุทธเจ้าเจตราช จะขอน้อมอยู่ในอำนาจอาณาจักร จอมจรรโลงโลกย์แผ่นพิทักษ์ในธานี แสนสมบัติทั้งมวญมีในมาตุละนคร ข้าทั้งสิ้นสโมสรพร้อมกัน มอบถวายพระองค์ผู้ทรงธรรม์ธิบดี เชิญเสวยสุทธสาลีอันเลิศรศ ทั้งมัจฉมังษาสดสรรพรศาหาร สากํ ภึสํ เง่ากมุทสดรศหวานอันโอชา ทั้งผึ้งเผือกผลผลาหลายพรรณ จงเสวยศุขมไหสวรรย์สโมสร ในเมืองมาตุละนครนี้เถิด ๚
๏ ปฏิค์คหิตํ ฯ ล ฯ เสม๎หเสติ ฯ สมเด็จพระบรมโพธิสัตว์ก็ตอบพระวาจา แก่จอมเจตราชวงษาสืบไป ว่าดูกรพระสหายผู้ร่วมใจจอมจักร อันนี้ก็แจ้งเห็นจริงจะบำรุงรักษ์บำเรอเรา สิ่งซึ่งพระสหายเจ้าจะบูชา เราขอรับโดยภิรมยหรรษามิให้เสียธรรม์ ขอเวนถวายท้าวทุกสิ่งสรรพ์คืนคงอย่าเคืองพระไทย ด้วยโทษทัณฑ์ราชไภยยังไม่พ้นตัวติดมา มีมโนภิรมย์ปราถนาในผนวช เปนดาบศบวชบรรพชา ท่านจงกอปรด้วยกรุณาแนะนำนิเทศ ทางหิมเวศวงกฏบรรพตคิรี ในกาลบัดนี้เถิด ๚
๏ สมเด็จกรุงกษัตรธิเบศร์เจตราช ก็ทูลสนองพจนาดถ์นำไป ว่าข้าแต่บรมไกรกษัตรา ข้าพระองค์ขออาราธนาพระบาทไว้ ให้เสวยศุขสำราญพระไทยที่นี้ก่อน ข้าพระองค์จะไปขออธิกรณโทษทุกสิ่งสรรพ์ แก่สมเด็จพระทรงธรรม์ธิบดี ในนครสีพีพิไชยเชตอุดร นิช์ฌาเปตุํ จะถวายภิวาทวิงวอนให้ไว้โทษ เห็นทีท้าวเธอจะทอนโกรธไม่กริ้วกราดกรุณา ลัท์ธปัจ์จยา เมื่อโปรดปรานประทานแล้ว ข้าพเจ้าทั้งปวงนี้จะผ่องแผ้วภูลภิรมย์ปรีดา จะกลับอาราธนานำเสด็จพระราชดำเนิน ตํ ปริวาเรต๎วา จะชวนกันอัญเชิญพระชินวงษ์ จะแวดล้อมตามส่งเสด็จไป ให้เปนปิ่นพิไชยเฉลิมเกล้า แก่ประชาชนเหมือนเก่าประการฉนี้ ขอเชิญเสด็จยั้งฟังท่วงทีท่าก่อน ได้โปรดเกล้าชาวมาตุละนครในกาลบัดนี้เถิด ๚
๏ มา โว รุจิต์ถ ฯ ล ฯ มม การณาติ ฯ สมเด็จพระบรมโพธิสัตว์ ได้สดับสารแล้วก็ตรองตรัสตอบคดี ว่าขอบคุณพระสหายมาปรานีนี้เนื้อกรุณา คมนํ หนึ่งที่จะไปขอโทษให้สิ้นเสร็จ อย่าพอพระไทยท้าวที่จะเสด็จดั่งนั้นเลย ใช่เชิงที่จะคงคืนขึ้นได้เสวยศุไขสวรรย์ เพราะเราถูกโทษทัณฑ์นิรเทศ ทั้งนี้ด้วยเหตุเราให้ทาน พระยาคชสารเสวตรรัตน์ พลัค์คา ทุกผู้คนเขาเคืองขัดแค้นใจ ทั้งเสนาผู้น้อยใหญ่พร้อมกัน อิส์สโร ใช่ว่าท้าวเธอผู้ทรงธรรม์บิตุเรศ จะเปนสิทธิวิเศษพิพากษา ในพระไอยการกฤษฎีกาเมื่อไรมี ถึงท้าวเธอจะกลับโปรดให้ครองศรีสุริยไอสวรรย์ ในพวกพลทั้งนั้นก็จะน้อยใจ จะจองเวรพระภูวไนยให้เนียรเทศ ท้าวเธอให้จากนิเวศน์เวียงวัง ทั้งเวราก็จะรึงรังแก่เราผู้เดียว ด้วยชาวกรุงเขาโกรธเกรี้ยวกระทำโทษ ที่ท้าวเธอกลับโปรดปรานี ในเราผู้เดียวนี้ไม่เนียรโทษ จะซ้ำเสียเปนหลายโสดสองสิ่ง ท้าวทั้งปวงยังเห็นจริงด้วยฤๅไฉน ประการนี้อย่าพอพระไทยที่ท้าวเธอกรุณา ถ้ามีเมตตาก็ให้ต้องธรรม ได้โปรดช่วยแนะนำให้เราไป ณห้องหิมวาไลยบรรพตคิรี ในกาลบัดนี้เถิด ๚
๏ สเจ เอส ฯ ล ฯ มนุส์สาสิตุน์ติ ฯ สมเด็จกรุงกษัตรวิเศษเจตราช ก็ทูลสนองพจนาดถ์วาที ว่าข้าแต่พระมิ่งมุนีหน่อกษัตร สเจ เอสา ถ้าพระองค์มิได้โปรดประวัติหวังพระไทยที่จะกลับเสวยมไหสุริยสมบัติ ข้าก็มิให้เคืองขัดพระอัชฌาไศรย อิจ์เจว รัช์ชํ ได้โปรดเกล้าที่จะไปไกลข้าพระมาท ขอบพิตรจงรับอาราธนาน้อม ในข้าพระองค์สพรั่งพร้อมพรรณา ขอพระหน่อนริศราจงเสวยราชย์ ในเมืองมาตุละนคร ปริวาริโต ข้าพระองค์ทั้งสิ้นจะสโมสรด้วยเศียรเกล้า เปนวงษบริวารของพระเจ้าจอมจักรพรรดิพงษ์ผู้ผ่านฟ้า อิท์ธํ ผิตํ พระนครประชาชาวชนบทนี้ สรรพสิ่งจะมีมั่งคั่ง ทุกตำแหน่งนิเวศน์เวียงวังวิเศษสรรพ อนุสาสิตุํ ขอพระองค์ภิรมย์รับอาราธนา เพื่อจะเปนปิ่นปกเกษแก่สกลประชาช่วยสั่งสอน ในเมืองมาตุละนครธานีในกาลบัดนี้เถิด ๚
๏ นเม ฉัน์โท ฯ ล ฯ เสม๎หเสติ ฯ สมเด็จพระบรมกษัตรธิบดีศรีเวสสันดร จึ่งประภาษพจนสุนทรแถลงไข เจตปุต์ตา ดูกรพระสหายผู้ร่วมใจเจตราชบพิตรทั้งปวงตรัสประภาษทั้งนี้ ในมโนน้อมปรานีนี่นักหนา แต่ในอนาคตภาคน่านั้นยังไม่เห็น ความจลาจลจะเกิดเปนปัจจัยไป สุณาถ เม ท่านจงตั้งโสตรสดับไว้จะว่าให้ฟัง อตุฏ์ฐา ชาวสีพีราฐสิคลุ้มคลั่งเคลือบแคลง ชวนกันกินแหนงนึกร้ายว่าเราทำอันตรายราชฐาน ว่าให้ปัจจัยนาคเปนทานทำลายเมือง จึงเกิดเข็ญแค้นเคืองขั่บนำ เปนบัพพาชนิยกรรมพิกัดโทษ อภิเสจยุํ บพิตรทั้งปวงโสดจะเศกเรา เขาจะว่าคุมเข็ญค่อนมาเข้าด้วยคนผิด อสัม์โมทนียํ ต่างตนต่างจะถืออิทธิฤทธิ์รบรอน จะฟันฟาดเปนไฟฟอนทั้งสองข้าง ต่างตนจะตีกันตายเต็มไป สัม์ปหาโร จะรบพุ่งกันใหญ่เปนโกลา โฆรํ เปนพิฦกโกลากำเริบร้อน มม การณา เปนเหตุเราผู้ชื่อว่าเวสสันดรผู้เดียวนี้ วิค์คโห อันความมิได้สามัคคีข้อวิวาท เม น รุจ์จติ เราก็นับว่าปราชญ์มีปรีชา ไม่ชอบใจเจตนาจำนงเลย พระสหายทั้งปวงเอยอย่าน้อยพระไทย ยํ ทิน์นํ พระประสงค์สิ่งใดเอนดูเรา จะให้สั่งสอนสูที่เจ้าเจตราช ในประภูศักดิอำนาจอาณาจักร ก็เห็นจริงแจ้งอยู่ว่ารักบำรุงเรา ขอบคุณพระสหายเจ้าจงจำเริญ น เม ฉัน์โท แต่เรานี้ไม่รักเร่งพเอิญละอายบาป หนึ่งตัวก็ยังไม่เสธสุภาพพ้นไภย จำจะเซซังไปให้สิ้นกรรม ในเกณฑ์พิกัดท่านขับนำตำแหน่งโทษ พระสหายทั้งปวงโปรดได้ปรานี ชวนกันช่วยชี้ช่องมรรคา อันจะไปสู่มหาหิมเวศวงกฏ จะได้บวชเปนดาบศบำเพ็ญธรรม์ จะได้บุญโกฏฐาศด้วยกันในครั้งนี้ ท่านจงช่วยชี้ให้เราไป ในกาลบัดนี้เถิด ๚
๏ มห สัต์โต สมเด็จพระบรมโพธิสัตว์ เอวัญ์จ ปน วัต๎วา เธอตอบตรัสพาที มิได้ยินดีด้วยราชสมบัติ อันบรมกษัตรเจตราช ตรัสประภาษวิงวอน เห็นไม่ยินหย่อนที่จะหยั่งลง ท้าวเธอให้แต่งเครื่องภิเศกสรงสนาน นานัคครศอาหารอันเอมโอช สรรพเครื่องสักการสมโภชพิจิตรบรรจง ถวายให้ทรงทุกสิ่งพลัน เปนมหันตมโหฬารลาภลํ้าเลิศ พระมหาสัตว์ผู้ประเสริฐมิได้เสด็จเข้าไปในภายในพระนครบุรี ท้าวเธอสั่งให้ชาวที่ประดับประดา ณภายในศาลาลาดปูด้วยพระยี่ภู่พัตราภรณ์ พื้นสุพรรณบรรจฐรณ์แท่นทองที่บรรธม สอดสายวิสูตรสมวงวัง ฉากฉายตั้งต่างๆ ตั่งเตียง ประทีปรัตนรายเรียงรุ่งโรจน์ราชอลังการ์ อารัก์ขํ ท้าวเธอให้ตั้งพลับพลารอบเปนรั้ววังวงแวดล้อม สพรั่งพร้อมไพร่นาย มิให้พระมุนีหน่อกษัตรเปนอันตรายอันใดได้ ทั้งหกหมื่นก็ตั้งพระไทยพิทักษ์ พระองค์เองออกบริรักษ์ในราตรีตรวจตรา สมเด็จพระโพธิสัตว์ก็เสด็จอยู่ในศาลาสิ้นราตรี จนพระสุริยศรีส่องสว่างณะเวหา ท้าวเธอสระสรงองคาพยพ ด้วยกละออมนํ้าอบอันโอฬาร์ ภุญ์ชิต๎วา จึ่งทรงเสวยพระกระยาหาร นานัคครศอันตระการเสร็จแล้ว ก็แวดล้อมด้วยท้าวพระยาเปนทิวแถวอุฏฐาการ จากพระทวารวรศาลา ทั้งหกหมื่นกษัตราก็พาไป ในที่สุดมรรคาได้สิบห้าโยชน์ มีมโนภิรมยปราโมทย์เปนหมวดหมู่ ประทับสถิตย์อยู่แทบประตูป่า อาจิก์ขัน์โต เมื่อจะบอกยุบลตำบลทางไปเบื้องน่า ก็กล่าวด้วยพระคาถาฉนี้ ๚
๏ ตัค์ฆัน์เต ฯ ล ฯ เจตา อันว่าสมเด็จกรุงกษัตรวิเศษเจตราชทั้งหกหมื่น โรทัน์ตา ทรงพระกรรแสงสอื้นเปนอาไลย พิลาปแล้วก็ทูลไทธิบดี ตัค์ฆัน์เต พระพุทธเจ้าข้า จงตั้งวิถีพระโสตรสดับสาร ทางที่พระราชสมภารจะเสด็จไป ราชิสิ ท้าวพระยาทั้งหลายใดดุจดั่งพระองค์นี้ จำทรงผนวชเปนฤๅษีสร้างพรตพรหมจรรย์ สมาหิตา มีสมาธิมั่นไม่เข็ดขาม อาหุตัค์คิ ประพฤติพรตพฤฒิพราหมณ์พรหมหุดดิหุดีกูณฑ์กองวิสุทธิบูชาชุบโหมละโบมสิวภัศมบรัศชฎาธาร ทรงซึ่งศิววรสังวาลไหว้ไฟ อยู่ในประเทศที่ใดก็ดี กุสลา ข้าผู้จะชี้ฉลาดเลศในนิเทศเถื่อนทาง ท้าวเธอก็ยกทศางคุลีชี้ชั้นชง่อนเขาคิริยศิงขรคันธมาทน์ ว่าข้าแต่พระจอมราชเรืองพระยศ เอส เสโล โน่นนั้นชื่อสุคันธบรรพตภูผา พื้นศิลาแลงลายแลละเลื่อมเหลืองหลายสีสลับแสง บ้างเขียวขำดำแดงระดับดาษ ชื่อว่าเขาคันธมาทนวิมล มีแต่หมู่ไม้สุคนธขอนดอกรตคา ทั้งกอโกฏกฤษณาอนันต์ แน่นขนัดไปด้วยจวงจันทน์ขจรตระหลบ กลิ่นนั้นหอมหวนอวลอบเปนอัตรา พระองค์จงสร้างพระอาศรมศาลาที่นั้น บพิตรบำเพ็ญสมณธรรม์สถิตย์สำราญ สห ปุต์เตหิ กับสองราชกุมารมิ่งมเหษี อิโต นับแต่ที่นี้จะถึงเขาคันธมาทน์ โดยประมาณขาดคำนวณนับ ยังระยะที่ประทับถึงสิบห้าโยชน์ บพิตรจงเสด็จสันโดษเดินโดยอุดร บ่ายพระภักตร์ผันผ่อนต่อตั้ง เวปุล์ลํ นาม ปัพ์พตํ จะได้ทอดพระเนตรเขาแก้วอันปรากฎ ชื่อวิบุลยบรรพตภูผา นานาทิชคณากิณ์ณํ อันดาษดาด้วยตรุณรุกขชาติ เปนฉัตรชั้นที่พนมมาศหมู่ไม้ สีตัจ์ฉายํ ย่อมเย็นชะชื้อชิดไปเปนบรมศุขสำราญ จากที่นั้นไปจะได้เห็นธารแถวนที ชื่อเกตุมดีดุดั้น แทรกศิลาหลั่นไหลหลั่ง เปนธารท่อทดถั่งธารา คัม์ภีรํ เปนซอกซึ้งศิลาฦกลํ้า น้ำนั้นเย็นใสไหลฉ่ำชะฉ่าเชี่ยว ตระหลบโลดลดเลี้ยวชลาลั่น เสียงคระครึกครั่นโครมครื้น สุปติต์ถํ ทั้งท่าก็ราบรื่นร่มสบาย มัจ์ฉอากิณ์ณํ อาเกียรณ์ไปด้วยปลาสร้อยสวายว่ายเล่น เหล่ามัจฉาชาติอยู่เย็นย่อมอาไศรย ณ๎หาต๎วา ขอเชิญพระองค์สรงสบายพระไทยทั้งสี่กษัตร จึ่งเสด็จพระราชดำเนินในแนวพนัศพนมไม้ นิโค๎รธํ จึ่งจะทอดพระเนตรเห็นซึ่งต้นไทรทรงผล อันสุกงอมกับต้นหอมหวานวิเศษทรงซึ่งสาขา สิขเร ชาตํ อันงอกงามในเงื้อมศิลาแลสพุ่ม เขียวชอื้ออุ่มอัมพร สีตัจ์ฉายํ มีร่มเย็นมิได้ร้อนระรื่นใจ เสด็จแต่นั้นไปภายน่า จะได้ทอดพระเนตรนาฬิกบรรพต อันอาเกียรณ์ปรากฎด้วยสกุณคณา นกหกหงษ์มยุราร่ำร้องบ้างเร่ร่อน กึปุริสายุต์ตํ จะได้ชมฝูงกินรนวลนาง ดำเนินเยื้องยักย่างเยียรยง กระหยับปีกตีวงเวียนร่อน จะร้องระเรื่อยรํ่ารำฟ้อนแฝงคู่ ควรจะทอดพระเนตรดูเปนพิศวง จงเสด็จบทจรเดินดงโดยอุดรเบื้องบุรพทิศา เสด็จมิได้ช้าเท่าใดมี จะได้ทอดพระเนตรสระศรีสมญา มุจลิน์โท ชื่อมงคลมหามุจลินท์ สัญ์ฉัน์โน อันกอปรด้วยกลิ่นกมลชาติ ระดับด้วยดอกดาดาษ ระดะไปเปนระนาว เบญจอุบลบัวขาวสุคันธชาติควรจะเชยชม โส วนํ ป่านั้นอุดมดูดั่งเมฆ มีภิรมย์ใจไหววิเวกวังวัง หริตสัท์ทลํ แลละเลื่อมดังว่าลาด ด้วยเสื่อสาดสีเขียวขจิตรขจี ดั่งสร้อยสีขนฅอนางนกยูง ด้วยหญ้าแพรกสั้นมิได้สูงเสมอกัน ขอพระทรงธรรม์ธิบดี จงองอาจดั่งราชสีห์โกรสร วนสัณ์ฑํ เมื่อเสด็จเข้าดงดอนแดนกันดาร ดั่งราชสีห์แสวงหาอาหารอย่าได้หดหู่ จะได้ทอดพระเนตรแลดูตรุณรุกขชาติ อันทรงผลผกามาศมาลา นานาวัณ์ณา พหู ทิชา จะได้เชยชมทิชากรกระเหว่าวิเวกร้องระวังไพร วิน์ทุส์สรา อันมีเสียงใสสำเนียงเสนาะ ได้ทรงฟังก็จะไพเราะวังเวง จะเพลิดเพลินดั่งฟังพิลาปสวรรค์ ฝูงสกุณสกุณีสีสันเปนแสดแสง เปนสีขาวขาบแดงดำยะยับ เปนสีเหลืองเลื่อมสลับสายเมฆ เปนหมู่ประเจกวิจิตรรจนา อุตุสํปุป์ผิเต ทุเม บ้างโจนจับจิกพฤกษาไซ้ปีกหางหกห้อยหัว เห็นแต่ตัวบ้างบินหนี จับต้นนี้ปีนไปต้นโน้น บ้างก็โผโผนผันร้องเสียงซะซ้องเซงแซ่ น่าฟังเสียงสกุณาจอแจเจรจา จะทรงสนุกในธารท่านทีไหลล้นออกมาแต่ในซอกศิลา โปก์ขรณึ หนึ่งจะได้ทอดพระเนตรไปเบื้องน่านั้นสระศรี ชื่อว่าโบกขรณีสี่เหลี่ยมเปี่ยมไปด้วยน้ำใสสอาด มีประทุมมัจฉาชาติควรจะชื่นชม อุดมด้วยรุกขชาติมีกุ่มเกษเปนอาทิแออัด เรียงรายดังราชวัตรวงรอบในคันขอบโบกขรณี อัป์ปฏิตัน์ทิยํ มิได้มีมลทินโทษ น้ำนั้นหวานเอมโอชอร่อยรสโอชา ฟุ้งไปด้วยกลิ่นกมลมาลาประทุเมศ เปนหมู่ๆ วิเศษสัตบงก์ ทั้งอุบลสัตบันแลลินจงวิจิตรตา พระองค์จงสร้างอาศรมศาลาลงที่นั้น ในทิศบูรพ์อุดรแห่งขอบคันโบกขรณี จงสร้างพรตพิธีทางพรหมวิหาร ด้วยพระสัม์มัปปธานอย่าท้อระทด อัป์ปมัต์ตา อย่าลืมพระสติตั้งกำหนดให้แน่นอน สี่กษัตรจงสโมสรแสวงหามูลผลามาเลี้ยงกัน ในฐานที่นั่นนั้นเถิด ๚
๏ เอวํ เจตราชาโน สมเด็จพระเจ้าเจตราช ทั้งหกหมื่นมหากษัตรา ชวนกันถวายพรรณานิเทศหิมเวศวงกฏ ในแนวพนัศกำหนดสิบห้าโยชน์ ให้ทราบพระโสตรสดับแล้ว ก็ส่งเสด็จพระเกษแก้วกษัตรา จิน์เตต๎วา ชวนกันทรงพระดำริห์ถึงอันตราย กลัวว่าหมู่ปัจจามิตรจะทำร้ายพระเวสสันดร จึ่งให้หาเจตบุตรอันศึกษ์สอนศิลปสาตร พ๎ยัต์ตํ อันฉลาดผู้หนึ่งมา จึ่งตรัสสั่งว่าท่านจงรักษาสถิตย์อยู่ประตูป่า คอยผู้คนอันจะไปมากระทำอันตราย พระเจ้าเจตราชทั้งหลายตั้งพิทักษาเสร็จแล้ว ก็เสด็จเข้ายังกรุงแก้วศุขสโมสร ในมาตุละนครนั้นแล ๚
๏ สมเด็จพระบรมโพธิสัตว์ ผู้แสวงอรรถจรรยา เมื่อเสด็จบทจรลิลาลีลาศ ด้วยพระราชบุตรมเหษี ก็เสด็จถึงคันธมาทน์คิรีระโหฐาน เธอเสด็จยับยั้งสำราญระงับร้อน สิ้นทิวากรวันวาร สมเด็จพระภูบาลก็บ่ายบทบาทผันพระภักตร์ภาคเอาทิศอุดร เสด็จไปตามบาทวิบุลสิงขรเขาใหญ่ ก็เสด็จบรรลุถึงตำแหน่งในนทีเกตุมดีแดนดง นิสีทิต๎วา ก็เสด็จทรงนิสัชนาในริมฝั่งคงคาค่อยสบายพระไทย นายเจตบุตรพรานไพรพเนจรใจภักดี ถวายเนื้อย่างอันมีรศโอชา เธอชวนสามกษัตราเสวยแล้ว ก็พระราชทานปิ่นแก้วกาญจนมีค่า แก่เจตบุตรพรานป่าเปนรางวีล จึงเสด็จสรงสนานที่นั้นน่อยหนึ่งแต่พอพึงระงับร้อน ก็เสด็จบทจรจากที่นั้นดำเนินมา เสด็จนิสีทนานั่งในร่มพระไทรใกล้สิงขรข้างเขาข้างหนึ่ง เสวยผลไทรสำราญหวานดังรศผึ้งแล้วก็เสด็จไป จึงถึงนาฬิกไศลขุนเขาแล้วก็ลุถึงมุจลินทสระศรี เธอเสด็จไปโดยรีริมฝั่งชลาไลย บรรลุถึงมุมมุจลินท์ข้างหนึ่งไซ้นั้นศิลา ฝ่ายทิศาข้างบูรพเฉียงอุดร ก็เสด็จบทจรตามมรคาอันน้อย แต่พอจุบทจรรอยผู้เดียวเดินได้ เสด็จแต่นั้นไปเปนราวป่า จึ่งถึงท่าธารน้ำไหล มาแต่ในซอกศิลา ล่วงแต่นั้นไปเบื้องน่า ก็เสด็จถึงสระอุบลบัวอันบึงนั้นนามโบกขรณี ตัส๎มึ ขเณ ขณะนั้นก็ร้อนอาศน์โกสีย์สหัสเนตร พิจารณาก็แจ้งเหตุแห่งพระบรมโพธิสัตว์จะทรงบรรพชา สมเด็จอินทราก็ตรัสสั่งพระวิศณุกรรม ให้กระทำอาศรมบท ณท้องเขาคิริยวงกฏบัดนี้ พระวิศณุกรรมก็รับสั่งใส่เศียรศรีเสด็จมา นิรมิตรพระบรรณศาลาทั้งสองสมที่จงกรมภาวนา แสร้งสรรวิจิตรบุบผาพรรณหมู่ไม้อันมีผลผลิดอกออกใบอรชร ทั้งกล้วยกล้ายเธอแกล้งสโมสรสิทธิไว้ ทั้งเครี่องบริขารของบูชาไฟฝ่ายบรรพชิต แล้วจึงลงเลขลิขิตเขียนไว้ ว่าผู้ใดใดจะบรรพชา จงเอาเครื่องบริขารนานาทั้งนี้ทรง แล้วก็จงจิตรจำนงในเทวฤทธิ์ ให้สิงสัตว์อันมีพิศม์พาฬพยัคฆหยาบคาย ทั้งเค้ากู่สกุณสัตว์เสียงร้ายร้องพิโรธ อันอุโฆษขนพองพิฦกพึงกลัว ให้ไกลจากพระเจ้าอยู่หัวเวสสันดร แล้วก็ไปยังอัมพรพิมานสวรรค์ ในดาวดึงษ์นั้นแล ๚
๏ สมเด็จพระบรมโพธิสัตว์ ทอดพระเนตรเห็นหนทางน้อยถนัดนึกในพระไทย ว่าฐานที่นี้ไซ้จะเปนที่ศุขสบายแก่สมณะทั้งหลายจะพึงมี จึงยังพระมัทรีศรีสุริโยรส ให้ยั้งประทับแทบทวารอาศรมบท พระบรมบาทเสด็จลีลาศเข้าสู่อาศรมศาลา ก็ทรงอ่านอักษรซึ่งตราตรึงไว้ ก็แจ้งพระไทยว่าท้าวเทวินทร์ แสร้งทรงประสาทสิ้นสมณะบริขาร เพื่อจะให้เรานี้ก่อการพุทธการกบารมี เธอทรงโสมนัศยินดีเสด็จเข้าไปภายในบรรณศาลา อปเนต๎วา ก็ปลงเปลื้องพระแสงศรธนูคู่พระขรรค์ไชยออกวางไว้เสร็จแล้ว พระภักตร์เธอผ่องแผ้วผูกพระโพธิญาณ ก็เปลื้องพระภูษาสารที่ทรงมา นิวาเสต๎วา ก็ทรงทิพภูษาคากรองไกรแสงศรีวิเศษ อชินจัม์มํ จึ่งทรงพาฬพยัคฆจัมมาภรณ์เพศพรันพราย หนังเสือลายละเลื่อมประภัศรเหนือพระอังษา พัน์ธิต๎วา ผูกชฎามณฑลดูวิมลประภัศร กัต์ตรทัณ์ฑํ จึงทรงท้าวธารพระกรก็เสด็จจรจากพระบรรณศาลา ก็ตรัสเปล่งอุทานวาจาว่า อโห สุขํ บรรพชาคุณนี้ประเสริฐเลิศลํ้าศุข ปราศจากทุกข์แท้จริง ยิ่งด้วยเสลขวิเวกวาสี เธอทรงโสมนัศยินดีด้วยบรรพชา จังกมิต๎วา แล้วก็เสด็จจงกรมไปมา มีลีลาวิลาศปราศจากโทษ ดุจดังพระปัจเจกโพธิลีลา แล้วก็เสด็จมายังสำนักนิ์พระมเหษี ส่วนสมเด็จพระมัทรีได้ทัศนา สัญ์ชานิต๎วา แจ้งประจักษ์แล้วว่าพระเกษแก้วกษัตราทรงบรรพชาฉนี้ ปติต๎วา พระมัทรีก็กราบลงเหนือบทบงสุ์เบื้องพระบาทพระราชสามี พระมัทรีก็ทรงพระกรรแสงโศกา แล้วก็เข้ายังพระบรรณศาลาแห่งพระองค์ก็ทรงพรตพิธี เอาเพศเปนนางดาบศนีนางนักพรต แล้วจึงบวชสองกุมารเปนดาบศเมื่อภายหลัง กษัตรทั้งสี่ก็เสด็จอยู่ในพนมวังวงกฏบรรพตคิรี ส่วนสมเด็จพระมัทรีก็ขอพร ว่าข้าแต่พระองค์ผู้เปนเอกอดิศรเศียรเกล้า จำเดิมแต่นี้ข้าพระพุทธเจ้าขอปฏิญาณ จะเที่ยวแสวงหาผลาหารมาถวายพระองค์ ได้ทรงพระกรุณาช่วยบำรุงรักษาสองพระลูกท้าวเธอภายหลัง อรัญ์ญํ นางก็ทรงแสรกคานเข้าไพรสณฑ์ แสวงหาผลาผลมาเลี้ยงกษัตรทั้งสามตนแต่นั้นมา ส่วนสมเด็จพระภัสดาอดิศร ก็ขอพรนางมัทรี ว่าดูกรเจ้าผู้มีศรีศีลวัตร เปนเชื้อกษัตรศักดิศรี นามชื่อว่าสัตรีนี้นะนาง ย่อมเปนท่าทางมลทินโทษแก่บรรพชิตโสดสำหรับมา แม้นมาตรผิดเพลาแล้วน้องแก้วจงแจ้งการ จงรู้ประมาณเจ้าอย่ามา เมื่อผิดวัตรเวลาที่จะปรนนิบัติ ส่วนนางกษัตรีก็รับปฏิญาณ ด้วยเดชะเมตตาพรหมวิหารแห่งพระโพธิสัตว์ บรรดาแดนดงพนัศในสามโยชน์ สรรพสิงสัตว์อันร้ายมิได้พิโรธราวี มีเมตรไมตรีแก่กัน ส่วนนางก็ถวายน้ำใช้ฉันชำระพระทนต์ทุกวันมา เพลาเช้าชำระกวาดพระอาศรมศาลาแล้วเสร็จ ก็พาพระลูกทั้งสองเสด็จมามอบถวายพระสามี พระมัทรีก็ทรงแสรกขอคาน กระเช้าสานเสียมน้อย ก็ค่อยคมนาการเข้ายังห้องหิมพานต์แสวงผล เพลาเย็นก็จรดลถึงศาลา วางกระเช้าผลผลาลงแล้ว สระสรงพระลูกแก้วทั้งสองสนาน จัต์ตาโร ขัต์ติยา แล้วพระบรมกษัตรมหาศาลทั้งสี่พระองค์ ก็เสด็จสโมสรทรงนิสีทนา ในพระทวารศาลาเลือกฟั้น ชวนกันฉันผลผลาหาร แล้วสมเด็จพระมิ่งมาศเยาวมาลย์มัทรี ก็พาพระลูกทั้งสองศรีไปสู่บรรณศาลาแห่งพระองค์ เต จัต์ตาโร ขัต์ติยา พระบรมกษัตรทั้งสี่เธอทรงโสมนัศา ในบวรบรรพชากิจกายวิเวก เปนวิสุทธิสัลเลขเลี้ยงกัน ในห้องหิมวันตวงกฏ สัต์ต โน มาเส จำเนียรนานนับกำหนดในเจ็ดเดือน เอาป่ามาเปนเรือนนิราศไร้ วสึสุ ก็เสด็จสำราญพระไทยทรมานมา อิมินา นิยาเมน โดยพรรณามานี้แล ๚
วนปเวสนกัณ์ฑํนิฏ์ฐิตํ ประดับด้วยพระคาถา ๕๗ พระคาถา ๚
อธิบายเรื่องหนังสือกาพย์กุมารบรรพ
ต่อนี้จะต้องอธิบายสักน่อย ว่าเหตุใดข้าพเจ้าจึงเลือกหนังสือกาพย์กุมารบรรพ คือ มหาชาติกัณฑ์กุมาร พิมพ์แจกในงานศพพระยาวจีสัตยารักษ์ ข้อนี้มีความจริงอยู่อย่าง ๑ ซึ่งน่าที่จะไม่ใคร่มีใครทราบ ว่าพระยาวจีสัตยารักษ์เปนนักเทศน์มหาชาติ ความอันนี้แต่เดิมข้าพเจ้าก็ไม่ทราบ จนเมื่อไปเที่ยวด้วยกันคราว ๑ ไปลอบได้ยินพระยาวจีสัตยารักษ์ ว่าทำนองเล่นอยู่โดยลำพังตัวในห้องเรือ พอได้ยินก็ทราบว่าเปนคนเปน เรียกมาถามจึงได้ความว่า ได้ฝึกหัดเทศน์มหาพนกับใบฎีกาแย้มวัดชนะสงคราม ซึ่งเปนผู้มีชื่อเสียงคน ๑ ในการเทศน์มหาชาติ แลยังว่ากุมารกับทานกัณฑ์ได้อิก ๒ กัณฑ์ ด้วยเหตุนี้ ข้าพเจ้าจึงเลือกเรื่องมหาชาติพิมพ์แจกในงานศพพระยาวจีสัตยารักษ์
หนังสือกาพย์กุมารบรรพความนี้ หอพระสมุดวชิรญาณมีฉบับหลวงครั้งรัชกาลที่ ๑ ต้นฉบับจำลองเมื่อณวันพฤหัสบดีเดือน ๗ แรม ๑๐ คํ่า ปีขาลจัตวาศก จุลศักราช ๑๑๔๔ พ.ศ. ๒๓๒๕ เดือนก่อนพระราชพิธีปราบดาภิเศก ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก จึงรู้ได้ว่าเปนหนังสือแต่ครั้งกรุงเก่า ทำนองกลอนก็แต่งเปนร่ายมหาชาตินั้นเอง แต่สมุดฉบับหลวงฉบับนี้เขียนไว้ว่ากาพย์กุมารบรรพ ข้าพเจ้าจึงได้เรียกตามชื่อเดิม สังเกตกลอนแลความหนังสือกุมารฉบับนี้ แต่งดีกว่าฉบับอื่นๆ ที่ข้าพเจ้าได้เคยพบ ข้าพเจ้าได้อ่านหลายครั้งก็ยังไม่เบื่อ จึงเห็นเปนของสมควรแท้ที่จะพิมพ์ในการกุศลรักษาไว้ไม่ให้สูญ
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๕๙
กาพย์กุมารบรรพ
๏ อัส์สโม อันว่าอาศรมแสนสุราภิรมย์ร่วมรัก ที่พำนักนิหน่อพระมุนีศรีสรรเพ็ชญ์เพศสันดร อดุลดวงกระษัตร เธอสร้างสมดึงษบรมัตถบารมี ได้ยกยอดมิ่งมกุฎศรีวิสุทธิทาน ทางทุเรศรโหฐานสถิตย์ประเทศทิศที่ใด ชูชโกปิ แม้อันว่าชีชูชกใจกาจฉกรรจ์ ตะแก่เดาะเดินด้นดั้นแดนกันดาร โดยมารคมหาสิทธราจารย์จอมอจุตใจอารี เธอร่ำเรื่องราววิถีวิถารแถวพนัศพนมธารทิวไม้ มาด้วยโมหใจนึกจำนง ประสงค์แสวงหาลาภโลภล้นเหลือกำลัง ปัต๎วา ก็ล่วงลุถึงฝั่งสระสรงมหามงคลโบกขรณี สายัเณ๎ห พระสุรศรีสนธยาเย็นยอแสง พราหมณก็เคลือบคลายแคลงเคลิ้มจิตรจินตนาพินิจว่าไฉนหนอนี้นี่จะเปนที่สำนักนิพระหน่ออนุชิเนนทรธิบดี โดยพระดาบศอจุตฤๅษีเธอชี้เฉลย ว่าพราหมณเอย เมื่อใกล้ถึงทางอันหนึ่งนั้นน้อย พอจุรอยบทจรเดินได้แต่ผู้เดียว มาเจาะเข้าก็ประจักษ์เจียวจริงดังวาจาจอมอจุต ก็จวนเย็นยะย่ำจำจะหยุดอยู่ที่นี้น่อยหนึ่งก่อน การโลกีย์อันด่วนได้ก็ไม่ดีโดยบุราณ หนึ่งพระยุพยอดเยาวมาลย์มาศมัทรี จะเสด็จจากพนัศพนาลีสู่พระอาศรม สี่กษัตรจะชื่นชมชวนกันฉันผลไม้เมื่อไสมยยามนี้ สัตรีย่อมตรองตรึกนึกไม่เหนื่อยหน่ายในเสน่หา ไหนนางพญาจะยินยอมพร้อมด้วยพระราชศรัทธา ทางจะทักท้วงหน่วงให้ช้าเชือนแช จะให้ท้าวเธอผิดผวนปรวนแปรประวัติเวียนเข้าวงมือมารมัจฉิริยัศะโมหา มาตุคาโม หนึ่งทางก็เปนธรรมดาชั่วอุดน บรรดาหญิงนี้ย่อมแยบยนต์ยอดมารยา ยามจะยกยอดมิ่งมหามกุฎทาน มักกระทำสลวานโว้เว้ ให้ท้าวเธอหวนเหเหือดหาย เปนทางทานอันตรายเริศร้าง จะขัดเคืองระคายข้างปฏิคาหกเห็นดังอกอาตมา เส์ว ต่อวันพรุกนี้นางพญาจะเยียรยาตรลีลาศเล็มผลาผล แต่หน่อพระทศพลพ่อลูกทั้งสามกระษัตร จะเสด็จอยู่ณวงวัดวนาศรม เปนวันอุดมดิถีบัณรสีอุโบสถ สมเด็จพระดาบศจะบำเพ็ญเพิ่มพระโพธิญาณทานบารมี มาตรจะขอพระหน่อน้อยทั้งสองศรีนี้สดวกดาย จะบริจาคให้จ่ายๆ ด้วยใจงาม พรุกนี้เช้าก็เปนยามยิ่งมิ่งมงคลพ้นจากยามยายี เปนบูรณาดิถีทางลาภ ได้แล้วไม่เกรงจะกราบบังคมลา จะพาพระพี่น้องทั้งสองคลาให้คลาศแคล้ว อย่าให้นางแก้วเกษกระษัตรีได้ทัศนาหน่อพระศรีสรรเพ็ชญ์เพศสันดร จำจะผันผ่อนหาที่พึ่งให้พ้นไภย ตะแก่เลียบศิลาหาได้ซอกสิงขร พอจะซุกซ่อนเสือสิงสัตว์ร้าย เอาถุงเสบียงเบี่ยงบ่ายสบัดลงลาดต่างหมอน เหนื่อยมาพราหมณ์ก็นอนหลับไป กิริยาข้างสิงขรนั้นไซ้ กับอาศรมพระบรมราชฤๅษีพระมัทรีนั้นไซ้ มิสู้ใกล้สู้ไกลกันนักแล ๚
๏ ตํปน รัต์ตึ คืนวันนั้นเมื่อพราหมณนอนเหนือสิงขรข้างเขา เข้าตติยยามะเวไลยเปนปัจจุสไสมยเวลา สมเด็จพระมัทรีศริสุณิสาสญไชยราช ทรงพระไสยาศน์นิทรารมณ์ ยามจะนิราศพระโอรสทั้งสองสมเสมอชีวิตร ทรงซึ่งสุบินนิมิตรอัปมงคล เอโก ปุริโส ว่ายังมีชายทรชนชาติฉกรรจ์ผู้หนึ่งนั้นใจกาจ มิสกลกายกำยำ สามารถมหิมา กัโณ๎ห ผิวพรรณกายาอย่างย้อมหมึก ดำทมิฬมืดแลพิฦกดูดังเมฆ มีกิริยานั้นโกกเกกร้ายกาจ ปริทหิต๎วา นุ่งผ้าย้อมฝาดฟั่นเปนเกลียวเหนี่ยวเหน็บรั้งเรี่ยวแรง ผืนหนึ่งตระแบงพันพุงคุงขันเข้มแขง ปิลัน์ทิต๎วา ทัดดอกไม้แดงทั้งสองหู เห็นพิฦกดูเปนที่สุด อาวุธหัต์โถ มือถืออาวุธวะวาบ ดาบคมกล้าทำสง่าง่างาม ตัช์เชน์โต ตะคอกขู่คำรามร้องสำรากอื้ออึงคนึง ชายนั้นเดินดึงโดดเข้ามา เอาเท้าถีบถูกทวาระศาลาล้มลง ก็ตรูดตรงเข้าไปใกล้องค์นางไม่ปรานีเนตร ฉวยกระชากชฎา เกษเกล้าให้นางท้าวเธอล้มลงอุตตานะภาพ ซ้ำด้วยดาบตัดพระพาหา ขาดทั้งสอง ซ้ายขวาควักพระเนตรน่าเวทนา อุรํ ภิน์ทิต๎วา ผ่าพระทรวงล้วงหาหไทยเด็ดได้ดวงใจจิตรนาง ในฝันว่าเลีอดไหลเปนธารทางท่วมพระองค์ โอ้อนาถบุรุษได้ดวงหไทยแล้วก็ประลาศแล่นพาไป นางท้าวเธอตกใจจนตื่นฟื้นพระองค์ นางจำนงนึกว่าจริงใจหาย ยกพระกรซ้ายสัมผัสขวาคว้ากันดู ก็ยังปรากฎอยู่ทุกสิ่ง อันจะจริงประจักษ์แจ้งว่าฝันนิมิตรร้าย จะมีผู้ใดทักทำนายแน่นิมิตร นอกกว่านี้ฤๅจะศักดิสิทธิเสมอสมาน เหมือนพระจอมจุฬาจารย์จรรโลงโลกย์ ให้สิ้นความสงไสยโศกสงบลง ดำริห์แล้วนางก็ดำรงรื้อพระกาย ค่อยขยายยกพระหัดถ์สัมผัสพระพี่น้อง มิให้พระลูกทั้งสองรู้สึกองค์ นางก็ลอบลงลีลาศ มายังอาวาศพระภัศดา นางพญาก็ยกพระกรกราบถวายบังคม ขอบรมโทษก่อน ก็ยกพระกรเกาะเคาะพระทวาร ใบดาลดังกระทั่งถึงพระโสตร สดับแล้วก็โปรดประภาษมา ว่า โก ปุริโส ใครนั่นหนอมาเคาะพระทวารเราปานนี้ พระพุทธเจ้าข้ามัทรีมาทูลลอองธุลีพระบาท เออมัทรีเปนไรจึงลีลาศล่วงมาผิดเวลาฉนี้ พระพุทธเจ้าข้ามัทรีนี้ฝันร้าย จะรับพระราชทานทำนายแล้วจะลาไป เออเจ้าอย่าเข้ามาในนั่งอยู่แต่นอกนั้น แก้ความฝันเข้ามาเถิดพี่จึงจะทำนายไป สมเด็จพระมัทรีเธอก็ทูลไขข้อคดีโดยสุบิน แต่ต้นจนสิ้นอวสาน ครั้นได้ทรงพระเสาวนาการก็แจ้งประจักษ์ ในเล่ห์ลักษณความฝันว่า เส๎ว พรุกนี้จะมียาจกใจฉกรรจ์ร้ายกาจ จะมาขอสองดรุณรักราชร่วมพระไทย ทานธุระเราฝังไว้เนิ่นนาน ทีนี้จะเสร็จการพุทธการก จะได้ยอยกยอดพระปิยบุตรทาน โอ้สงสารสองสุดสวาดิ พรุกนี้เจ้าจะนิราศได้ยากไร้ไกลจากอกพระบิดา จำจะทำนายให้นางพญาย้อนหายคลายทุกข์ถึงความฝัน จึงตรัสว่ามัทรีเจ้าอย่าพรั่นพิโรธร้อนปรารมภ์มิเปนไร แต่เจ้าเคยเสวยศุไขสวริยสมบัติ ในบุรีรัตนราชนิเวศน์ จะสรงเสวยสรรพวิเศษทุกสิ่งยิ่งอย่าง ย่อมอรรครศเอมโอชสำอางเอกอุดม ที่บรรธมดังทิพยบรรจฐรณ์อ่อนลอออุ่น ล้วนแต่นวมนุ่นเขนยนอน เกษมศุขสโมสรด้วยบวรสุรางคนาง ไม่มีที่จะระคางระคายใจเจ้ามาตกไร้นิราศ ปราศจากศุขเสวยซึ่งทุกขทรมาน มากินแต่มูลผลาหารอันเฝื่อนฝาด เมื่อจะนอนก็นอนเหนือใบไม้ลาดลงกับดิน จะนอนจะกินก็วิการจึงเกิดกำเริบธาตุ นางจึงฝันปลาดลามก อย่าเปนวิตกดำริห์ร้อน เจ้าจงกลับไปก่อนปานนี้ พระพี่น้องทั้งสองศรีรู้สึกตัวจะตกใจ พระมัทรีเธอรับสุนทรสารใส่เศียรเกล้า บังคมลาลีลาศมายังอาศรม สร้วมกอดพระลูกเธอเชยชมชำระภักตรพาที ว่าพ่อชาลีแม่กัณหา อัป์ปมัต์ตา เจ้าอย่าประมาทหมั่นระวังกัน คืนนี้แม่นิมิตรฝันเห็นร้าย ท้าวเธอตรัสทักทำนายว่ามิเปนใด แม่นี้หวาดหวั่นไม่วางใจลงเลยเปนลางหลากอยู่แล้ว เธอสั่งสอนพระลูกแก้วจนใสสว่าง ท้าวนางเธอกลับไปปรนนิบัติตามพิกัดแต่ก่อนมา จึงกลับไปหาแสรกคานกระเช้าสานเสียมน้อย พาพระลูกทั้งคู่ค่อยดำเนินมาสู่พระอาศรม ถวายบังคมลาแล้วฝากพระลูกแก้วทั้งสองศรี พระพุทธเจ้าข้าได้ทรงพระปรานีพระหน่อน้อย ให้อยู่แต่ใกล้ใช้สอยอย่าเสียใจ ให้พระลูกเธอแล่นเล่นใกล้บาทยุคล เจ้าแม่เอยอย่าซุกซนซอกซอน ไปเที่ยวในซอกศิขรเขาใหญ่ไภยจะเกิดมี เจ้าเลี้ยงกันจงดีพี่น้องเห็นหน้ากัน เธอรับมิ่งหาขวัญพระลูกแล้วบังคมลาลีลาศ เหลียวมาแลดูพระศรีสวาดิทรามสงวน พระไทยเธอปั่นป่วนเปนอาไลย ด้วยพระลูกรักสายใจมิลืมเลย ทรงพระกรรแสงเสวยสร้อยเศร้า แล้วก็เสด็จเข้าไปยังไพรสณฑ์ แสวงหาผลาผลนั้นแล ๚
๏ ชูชโก อันว่าชีชูชกาจารย์ เมื่อตื่นจากซอกสิงขรธารข้างเขา เพลาเช้าล้างหน้าตา ก็ไต่เต้าตามมรคาเข้าไป ปางเมื่อปิ่นจอมไตรภพนารถ เสด็จดำเนินเหนือศิลาอาสน์น่ามุข มีพระกายศุขสมาธิมุ่งเมิลชม้อยคอยทางท่า ว่ายาจกจะมามั่นคง พระไทยเธอปลอดปลงเปลื้องราคี ดังรูปศรีสุวรรณปฏิมากร ทรงพระอนุสรเกษมสานต์ อยากที่จะทำทานนั่งท่า วิยสุราโสณ์ฑา ดังนักเลงเหล้าเพลาเช้าเหียนระหวยหิวนิ่วหน้า คอยเจ้าสุราเมื่อไรจะถึง ทรงพระรำพึงจะบำเพ็ญพระทาน เมื่อตรัสเห็นพฤฒาจารย์เดินมา ทรงพระปรีดาดีพระไทย อย่างผู้ยากไร้ทุรพลหม่นหมอง มีผู้เอาถุงทองมาทิ้งให้ ความดีใจจะจากจนพ้นไร้ มีอุประไมยเหมือนฉนั้น มิอาจอดกลั้นกล้ำกลืนซึ่งความชื่นไว้ได้ จนออกพระโอษฐโปรดปราไสเรียกทชี เอหิวัต์ตัพ์โพ พราหมณ์เอยจงมานี่เร็วรา ช่วยยกธุระอันร้างมาเปนช้านาน จะสำเร็จเพราะท่านในวันนี้ เมื่อจะตรัสใช้พระชาลีชี้ให้เชิญพราหมณ์ ความเคารพนบในสัปรุษทาน ก็ตรัสด้วยสารพระคาถาฉนี้ ๚
๏ อุฏ์เฐหิ ดูกรพ่อชาลีผู้มีศรีสุนทรลักษณ์ เจ้าจงยืนขึ้นตรงภักตร์พระบิดา แลไปดูตรงหน้าโน้นนั่นใคร พราหมณ์ฤๅไรระร่อยรี่เร็วเข้ามา พ่อจงคมนานบนอบให้ชอบการ ช่วยรับเครื่องบริขารของทชี พ่อเอยเหมือนเมื่อเรายังผ่านพระบุรีราชสมบัติ สพรั่งพร้อมพราหมณ์บริสัชแซ่ซ้องกันมา ทั่วทศทิศาเสือกสน อื้ออลวนทุกวันไม่เว้นวาย ทุกแพ่งพายพากันมารับทาน ทิฏ์ฐกาลโต จำเดิมแต่บิดาได้เห็นก็บันดาลให้ดีใจ แจ่มจิตรเจตนาในสมบัติบริบูรณ์ ทั้งมูลทานปฏิคาหกเปนต้นวิตกติดมา ยิ่งมีโสมนัศาแสนซาบ เสียวสกลเอิบอาบผิวพรรณมังสัง กระทั่งถึงกระดูกดั้นด้น จดจนสมองมุทธาทั่วสรรพางค์ เสจนกาโล วิย อย่างเมื่อยามร้อนฤดูแดดบันดาลให้หิวหอบไม่เหือดหาย มีบุรุษชาติเชื้อชายหนึ่งนั้นกรุณานำเอาน้ำอันเย็นใสสุทธา เทรดร้อยพันกละออมอบอวล ระรินรศหอมหวนหรรษา สงบร้อนระงับกายาเย็นใจ เจ้าพ่อเอยครั้งนี้มีอุประไมยเหมือนฉนั้น พระชาลีก็ทูลถวายอภิวันท์รับวโรวาท พระพุทธเจ้าข้าเห็นประหลาดแล้วแลไป พราหมณผู้ใดเดินมา กอปรด้วยอากัปกิริยาสังยม อย่างประหนึ่งว่าพรหม ประพฤติพร้อมพิธี ทางศิวงค์วัตรวิเศษ เปนดาบศธราเวทวิสิฐ อัต์ถิโก จะมีกิจกระมังมั่นคง จึงเจาะจงจรมา พระชาลีก็ลีลาแล่นไปก่อน กระติงกะแตงต้อนรับเคารพ ประจบว่าเจ้าจอมตาอาจารย์ เข้าของบริขารสิ่งใดหนัก จงส่งมาให้หลานรักจะรับไป ทชีก็เฉียวใจจินดารพ เออนี่มิเนื้อหน่อพระไตรภพบพิตรพระเพศสันดรแล้วแลฤๅมั่นคง จึงอาจองอ่อนหวาน ประจบประแจงเรียกว่าเจ้าจอมอาจารย์ให้อ่อนใจ อันลูกกระษัตรนี้สูงใหญ่ใจแกล้ว ครั้นกูขอไปได้แล้วจะลวนลามไม่ตามใจเจ้าจะจองหอง จะเลียบเรียกร้องว่าลุงตา ไม่เปนฉันทาษทาษาก็ท่าอาย จำจะเกริ่นกรายกริ้วโกรธ สำรากพิโรธแต่แรกก่อน พระอาการจึงจะอ่อนดังอำมฤค จึงจะแจ้งในสำนึกอำนาจกู ผู้จะเปนเจ้าแก่เผ่าพงษ์กระษัตรสืบไป พราหมณ์ก็ดีดมือสำทับไว้ด้วยวาจา ว่าฮ้าลูกของใคร เข้ามาขัดขวางทางผู้ใหญ่จะยาตรา อย่ามาเสนอหน้าตากูบัดนี้ พระชาลีก็หลบหลีกในซีกทางข้างหนึ่ง นิ่งรำพึงพิจารณา ไฉนหนอจึ่งวาจาจ้วงจาบ เปนผู้ใหญ่นี้ยุ่งหยาบถึงเพียงนี้ พระชาลีก็แลเล็งเพ่งพิจารณา แต่บาทาตราบเท่าเศียรเกล้าพฤฒาจารย์ ก็แจ้งบุรุษโทษสิบแปดประการประกอบในกาย เออจึงสมกับร่างร้ายรับกับวาจาทชี พระชาลีก็กำหนดไว้ในพระไทย ส่วนพราหมณก็เดินด้อมน้อมเข้าไป ยังสำนักนิ์บรมไทธิบดี ก็ทูลปฏิสันถารถามเปนท่วงทีถึงทุกข์ไภย โดยไนยพระคาถาฉนี้ ๚
ฯ กัจ์จินุ โภน์โต ฯ ๏ โภน์โต ข้าแต่พระบาทบพิตรพระดาบศผู้ทรงพรตพิธี จำเริญศรีสรรเพ็ชญ์โพธิญาณ กุสลํ อันว่าไข้ขบขันธมารยังมีมาเบียดเบียนพระบาทบ้างฤๅประการใด อนามยํ อันหนึ่งทั้งทุกข์ไภยพาฬมฤคราช ยังราวีเวียนเข้าอาวาศแวดชาย มาฉุดฉัดพระอาศรมล้มทลายลำบากบ้าง ด้วยก่อสร้างซ่อมแปลงเปนปลิโพธ ที่จะภูลพิโรธร้อนรน ยังปะปนเปนบ้างฤๅพระเจ้าข้า ฑํสา จ มกสา สรรพสัตวสาธารณ์ทั้งริ้นร่านห่านบุ้ง เหล่าเหลือบยุงยังยายี ทั้งทีฆชาติก็มีเปนมากหลาย ยังเลื้อยไล่ใกล้กรายแกล้งกระทำ ให้ท้าวเธอชอกช้ำประชวรป่วนจิตร ด้วยพวกพิศมพาธา ทั้งนี้นี่มีมาฤๅว่าหามิได้ ค่อยมีมโนภิรมย์รื่นใจจำเริญวัตร มิได้เคืองขัดขันธสันดานดีอยู่ดอกฤๅพระเจ้าข้า พระองค์จงเมตตาตอบสารให้ทราบเกล้า แก่ข้าเถ้าผู้ทูลถามในกาลบัดนี้แล ๚
๏ สมเด็จพระราชฤๅษี ทรงพระโสมนัศเปรมปรีดิ์โปรดปราน ประภาษตอบประฏิสันถารฉนี้ พ๎ราห๎เม ดูกรทชีเชื้อชาติภารทวาชวงษ์วัตร จำเดิมแต่วันแรกเราพลัดพระภารานิราศมาอยู่ป่า ปนไปด้วยไภยจะพรรณา นับมิได้ถึงเจ็ดเดือนโดยนิยมมาศ มิได้มีไภยพาลพยาธิ์ที่จะย่ำยี อย่างประหนึ่งจะไม่มีขาดขันธมาร ทั้งมูลผลาหารก็หาสดวกดาย พอภุกดาได้เปนศุขสบายไม่ขัดสนในไพรสาณฑ์ มาสร้างสมณก็นานถึงเพียงนี้ พึ่งเห็นหน้าทชีก็ชื่นชม อย่างประหนึ่งว่าพรหมเปนพราหมณพฤธี พร้อมทั้งเครื่องโหมหุดีดูสอาด ไม้เท้าที่ท่านถือนั้นแลประหลาดละเลื่อมเหลือง เล่ห์มะตูมสุกสีเรืองรองอร่าม ทั้งเต้าน้ำนั้นก็งามหนักหนา ส๎วาคตัน์เต ท่านมาในครั้งนี้เหมือนมิตรอันมีวิมลมงคล อย่างจะหยิบยื่นภัพผลแผ่ให้เรา ถึงท่านผู้เถ้ามาแต่ทางไกล ก็กล่าวว่าใกล้เถิดทชี เชิญชำระธุลีล้างลอองอันติดมา ชำระกายกายาให้เย็นใจ น้ำนี้เย็นใสสอาดอย่าอาเกียรณ์กินเถิดทชี พระมัทรีเธอตักมาแต่ทรอกทรึ้งภูผาพนมวงก์ ผลพฤกษาสิ่งประสงค์เนืองนอง ติณ์ฑุกา ทั้งทับทิมทองพลองพลับ มหาดแหนแห้วกระจับอินจันทน์ มธุเก ทุกสิ่งสรรพมะซางซุกซ่มสวายสอ มะก่อเกดระกำกุ่มกินนี่ก็หวานฉ่ำรศโอชา ฤๅจะฉันมะตูมตาดแตงป่าประยงคุ์ยม ทั้งมูลเผือกมันก็มีเปนถมในฐานที่นั้น เชิญทชีฉันให้สำราญในฐานที่นั้นเถิด อถ ต๎วํเกน อันหนึ่งโสดท้าวเธอโปรดประภาษ ถามเถ้าผู้เผ่าภารทวาชทวิชาจารย์ว่า เอออันหนทางนี้กันดารเปนแนวพนัศพนมไพร สิงสัตว์ย่อมอาไศรยก็ไกลกว่าไกลโสด ถึงหกสิบโยชน์ยากที่จะมา เกน เหตุนา เหตุไฉนณทอาจารย์จึงจงใจทรมานมุ่งหมาย ไม่คิดแก่ความตายตามมา ถึงคันธมาทน์มหาหิมวันต์ ช่างไม่หวาดหวั่นครั่นคร้าม ไม่ย่อหย่อนพยายามมาด้วยสามารถทั้งนี้ ในปราถนาของทชีนี้ก็จำนงประสงค์แสวงสิ่งใด จงบอกยุบลกิจแก่เราไป ในกาลบัดนี้เถิด ๚
๏ ยถา วาริวโห เมื่อชีชูชกาจารย์จะรับพระราชทานทูลขอ พระหน่อนรินท์ปิ่นปิโยรสร่วมพระชนม์ ยอยกยุบลเปนอุบายบำรุงราชศรัทธา ถวายเปนทางอุประมานุประไมย ให้มีมโนภิรมย์แจ่มใสโสมนัศศรัทธา ว่าพระพุทธเจ้าข้าพระองค์ผู้ทรงพระญาณ ยอดกระษัตรมหาศาลสมมุติวงษ์วรมุนีศรีสรรเพ็ชญ์พุทธังกูร อันก่อสร้างให้เสร็จแก่สร้อยสูรภิเศกสมโพธิญาณ ก็สมควรทุกที่ฐานทางพระราชศรัทธา ทั้งพระกรุณาก็ไม่เหนื่อยหน่าย ในสัตวหญิงชายผู้ยากไร้ พระเมตตาญาณก็เย็นไปเปนสุคนธรศ ให้ฝูงสัตว์เปนศุขทั่วทศทิศา ล้วนพระมุทุตาปราโมทย์ มิได้มีอิสสาโสดวิหิงษา แก่ฝูงสัตว์คณาอันมั่งมีก็ดีพระไทย ทั้งพระอุเบกขาก็แผ่ไปเปนมัธยม มิได้ชิงชังชื่นชมชั่วดี ทุกหมู่สัตวอันมั่งมียากไร้ เสมอพระไทยทางพรหมวิหาร ที่จะหดหู่ให้ทานไม่ท้อระทด ทุกหมื่นเมืองก็มาหมดในชมพู เปนที่ชื่นชมช่วยชุบชุประชาชน จะชอบเชิงสิ่งใดก็ขอขนเอาเข้าของ มิให้ขัดข้องเคืองรคายปฏิคาหก ให้สำเร็จทุกสิ่งซึ่งวิตกตามแต่จะปราถนา มีอุปมาเหมือนแม่น้ำนที อันมีรศวารีทั้งห้าแถว ถ่องใสดังแสงแก้วก็มิปูนปาน ชลาไหลเปนท่อธารทดถั่ง เต็มในตาฝั่งฟูมฟอง ฝูงมัจฉาชาติชมชลาล่องโลดแล่น เกษมศุขอยู่เย็นย่อมอาไศรย สรรพจัตุบาทคณาน้อยใหญ่เมื่อยามร้อน ย่อมโซเซซอกซอนซานมา ได้ดูดดื่มรศธาราระงับหาย ที่หอบหิวก็เคลื่อนคลายสงบลง ฝ่ายมนุษคณานั้นมีประสงค์ก็เสือกสน บ้างกินอาบหาบขนบ่ขาดสาย ไม่สิ้นสุดศุขสบายก็เบิกบาน ด้วยรศวารีสำราญเริงใจ จะมีชีวิตรเปนไปทั้งนี้ เพราะพระคุณน้ำนทีทั้งห้า มีพระคุณแก่สัตว์คณาอนันตจะนับมิได้ เหมือนพระไทยท้าวเธอจะทำทาน ทั่วทิศาสารสรรพสัตวย่อมอาไศรย ไม่เสียสูญศรัทธาไทยทั่วหน้า มิได้เลือกเว้นทุกแห่งหนก็เห็นประจักษ์ ว่าเปนจอมจุฬาโลกย์เลิศลักษณฦๅชา ใช่เชิงข้าทชีจะว่าแต่เมื่อจะขอ จะปั้นป้อยอยกยั่วพระไทยท้าวเธอทำทาน เปนความสัจจริงของข้าทอาจารย์นี้ยากจน จึงอุส่าห์สู้ทุกข์ทนทรมานมา รับทานสองราชโอรสาทรามสวาดิไปเปนทาษทาษี จงทรงพระโสมนัศเปรมปรีดิ์ปราโมทย์ ที่หมายจะโปรดประชาชนให้พ้นสงสารไภยภาคน่า เพราะพระน้อยๆ หน่อนราราจทั้งสองศรี จงยกยอดพระบารมีมิ่งมกุฏทานเถิดทูลกระหม่อม ให้พร้อมด้วยพระราชศรัทธา พระราชทานสองเสน่หาให้แก่ข้าทชี ไนกาลครั้งนี้เถิด
๏ โพธิสัต์โต สมเด็จพระบรมโพธิสัตวตรัสได้ทรงฟังคดี ทชีชูชกาจารย์จะขอสองกุมารในวันนั้น ทรงเกษมสันต์ศรัทธา ด้วยพระไทยเปนธรรมดาบันดาล ญาณบารมีมหึมา แต่ประสูตรจากครรภ์พระมารดาเหยียดพระหัดถ์ออกพระวาจาจำนง ประสงค์ของพระราชทรัพย์บำเพ็ญทาน ท้าวนางเธอวางประดิษฐานถึงพระหัดถ์ พระวาศนานั้นปดิพัทธผูกพันมา จึงมีกำลังพระราชศรัทธาไม่ย่อท้อ เมื่อพราหมณตะแก่ทูลขอพระยอดรักร่วมพระชนม์ เธอจะยังเขาคันธมาทน์มณฑลให้สเทือน สท้าน ก็มีพระราชบริหารให้ทชี โดยท้าวเธอยินดีชื่นชม ว่าพราหมณเอย ทีนี้นี่สมเหมือนเรานึกคเนไว้ว่าท่านผู้เถ้า จะได้บำรุงธุระเราอันเริศร้าง จะให้เรานี้ถึงทางโพธิญาณ เรามิได้มีสันดานหวาดไหว ด้วยโลภมัจฉิริยธรรมภายในณทอาจารย์ ท่านจงเปนเจ้าแก่สองกุมารมิ่งวิมล ทั้งสองคนจงเปนทาษสิทธิขาดแก่ท่าน ตามแต่ทอาจารย์จะพาไป อันหนึ่งเราเห็นว่าเปนไสมยเวลาล่วงลง จวนอัษฎงคตเข้าราตรี จงนอนที่นี้ด้วยกันก่อนทางกันดาร จะด่วนไปก็มิเปนการจะเกิดไภยราวี หนึ่งนางมัทรีเธอจะได้อนุโมทนา อุปสึฆาเต จะได้จูบจอมชฎาระดับเกล้ากันเกษ เสียบแซมสุคนธัยประทุเมศมาลา แล้วจะเลือกผลพฤกษาเปนเสบียงแบ่งให้ จะได้สู่กันกินไปในมรคา พระพุทธเจ้าข้า ประการนี้ข้าทชีไม่ชอบใจ อันจะตามพระไทยท้าวเธอให้อยู่ท่านางพญาดาบสินี เปนสัตรีนี้ใจอ่อน จะอ้อยอิ่งวิงวอนให้วนเวียน นางจะซบเศียรกรรแสงโศกา ก็จะเกิดความเสน่หาหวนหันเปนอันตรายในทางธรรมเที่ยงแท้ เปนธรรมดาหญิงย่อมมิสู้แน่ในทางทานการกุศล มักเศร้าหมองมัวมนไม่เหมือนชาย ดังถือของด้วยมือซ้ายมิสู้สนัด มีแต่สกัดกางกั้นการกุศลให้เสียสูญ สัตรีมีมัจฉิริยเปนมูลกระแส ได้โปรดอย่าปรวนแปรปรีดา จงเรียกพระตรุณโอรสาทั้งสองศรี อย่าให้ทันพระมัทรีเธอเสด็จมา จะเปนทานมหามกุฏทาน เมื่อท้าวเธอทำลายขันธมารม้วยมิด ก็จะเสด็จขึ้นสู่ดุสิตเสวยสวรรค์ สมบัติอนันต์จะนับมิได้ ด้วยอำนาจเธอให้พระปิยบุตรทาน แก่ข้าทอาจารย์นี้แล ๚
๏ สมเด็จพระราชฤๅษี ตรัสว่าดูกรทชีใช่เชิงความ อันนางจะหยาบหยามยับย่อย อย่างหญิงที่น้อยศรัทธานั้นหามิได้ แต่จะว่าไปไยให้ยาวความ พรหมณ์สิไม่ปราถนาจะอยู่ท่าพระมัทรี ก็ตามทีที่ท่านจะพาพระพี่น้องไป แต่เราเห็นไม่เปนอันที่จะใช้ณทชี ด้วยเจ้าทั้งสองศรีสิยังอ่อนอบอาย กลิ่นน้ำนมยังไม่หายเห็นฉนี้ เราจะช่วยชี้ช่องลาภลํ้าเลิศให้ท่านเถิดทอาจารย์ จงพาสองกุมารนี้ไป ยังสำนักนิกรุงสญไชยธิบดี ได้ทอดพระเนตรเห็นพระสองศรีสุริยนัดดาตรุณน้อยๆ เปนนวลงามตามกันไป จะดีพระไทยท้าวเธอนัก หน่อพระหลานรักจะพิไรรํ่า ด้วยสุรเสียงเจ้าเฉื่อยฉํ่าชออนอ้อน ได้ทรงฟังก็จะอ่อนเอนดูพระนัดดาทั้งคู่เปนมั่นคง อันสิ่งของที่ท่านประสงค์แสนสมบัติ บพิตรจะแจงจัดบรรจงให้ เพราะเห็นท่านมีน้ำใจสามิภักดิ ถวายพระหลานรักร่วมพระไทย ฉนี้เถิดเปนไรณทชี เห็นจะดีสดวกได้ยิ่งกว่าใช้พระชาลีกัณหา พระพุทธเจ้าข้า ซึ่งโปรดเกล้าแก่ข้าเถ้าทรพล ถ้าเดชะกุศลได้สร้างมามิเปนใด ก็จะบันดาลดลพระไทยท้าวเธอกรุณา ว่าเถ้านี้นำพระนัดดาดวงตรุณรัตน์ มาจำเริญพระราชศรีสวัสดิภักดี ก็เปนความชอบของทชีใช่น้อย จะปูนบำเหน็จนับร้อยราชรางวัล ทุกสิ่งสรรพแสนพิพิธโภคโภคา เข้าของจะคณนาอเนกนับมิได้ ข้าเถ้าจะมียศใหญ่ไม่ย่อม จะถึงที่เจ้าจอมอาจารย์อย่างโปรดปรานฉนี้ กลัวเกลือกแต่ข้าทชีสิชาติทรชน การอกุศลจะสู่สนองนำให้เปนช่องระวางโทษ ท้าวเธอจะขู่เข็นเปนพิโรธรุกราน จะถูกกระทู้พระโองการแก้ไข จะขัดสนเห็นจะจนในใจความ ด้วยตัวสิเปนพราหมณ์ประพฤติพรหมจารี เปนไรจึงองอาจออกไปลอบลักเอาพระชาลีหลานหลวงทั้งคู่ จะขัดอยู่ในข้อนี้ จะให้ชิงเอาพระชาลีกัณหา เห็นโทษจะถึงพิฆาฏฆ่ามั่นคง บุญหนักแลจะลดลงลาหนึ่ง จะพึงทรงพระโกรธา ให้ลงพระราชอาญาด้วยไม้หวาย แทบบรรดาตายสาดเสีย จะโซเซไปหาเมียแต่มือเปล่า คาเรย๎หิส์สํ จะมีแต่ความโศกเศร้าแสนทวี ด้วยอมิตดานารีจะรุกราน จะว่ากล่าวประจานจ้วงจาบ จะยับระยำด้วยคำหยาบก็ยอกใจ ว่าเปนผู้ใหญ่ไม่อัธยา ให้ขาดจากทาษทาษาช่วงใช้ เท่านี้แลเปนการใหญ่พระเจ้าข้า ขอถวายบังคมลาพระลูกท้าวเธอทั้งสองไป เปนทาษช่วงใช้นางอมิตดา ในกาลบัดนี้แล ๚
๏ สมเด็จพระราชฤๅษี จึงตอบคดีด้วยกรุณา ว่าพราหมณ์เอยอย่าว่าฉนั้น อันท้าวเธอนี่ทรงธรรม์ถ้วนถี่ ถึงจะวิพากษาโดยคดีราชกิจประการใด ก็ดำรงพระไทย ให้แท้เที่ยง มิได้เอียงด้วยโทษฉันทา สถิตย์ในที่อุเบกขาญาณมัทยัด ยั่งยืนแล้วจึงตรัสพิพากษาพิจารณาเมื่อภายหลัง มิให้พลาดพลั้งเพลี่ยงพล้ำ ด้วยยุติธรรมท่วงที จะเหมือนคำของทชีหามิได้ จะดีพระไทยด้วยทัศนา พระหน่อน้อยนัดดาดวงพระเนตร จะยินยลพระเยาวเรศตรุณราช จะชื่นชมด้วยเชิงฉลาดหลักแหลม ล้วนเล่ห์ลมเจ้าสอดแซมเสนาะนัก ในจะเร่งจำเริญรักราชนัดดา ท่านจะลุลาภอเนกเปนหนักหนาในครั้งนี้ ทชีจงเชื่อชั่งใจ อันจะมีเหตุเภทไภยมาพะพาน เพื่อพระพี่น้องสองกุมารนั้นหามิได้ ท่านจงพาไปเถิดทชี พระพุทธเจ้าข้าซึ่งทรงพระปรานีแนะนำ นี่เนื้อจะอุปถัมภ์ข้าเถ้าบันทุกทุเลาลุลาภ เล่ห์นี้ก็ทราบเศียรเกล้า ไว้ในกลางกระหม่อมข้าเถ้านี้ทุกประการ แต่จะขอพระราชทานทูลลาพาพระลูกท้าวเธอไป เปนทาษช่วงใช้นางอมิตดา เห็นดีกว่าแล้วแล ๚
ฯ ตมัต์ถํ ฯ ๏ ภิก์ขเว ดูกรภิกษสงฆ์ผู้ทรงศีลสิกขา กุมารา ฝ่ายพระพี่น้องหน่อกระษัตรทั้งสองศรี ได้ทรงฟังคดีดึงดัน ของพราหมณเถ้าอาธรรม์ถุ้งเถียงทางผรุสวาท เปนใจกาจฉกรรจ์ ภยฐิตา พระองค์สั่นขวัญหาย พระชาลีผู้พี่ชายชวนชินานาฏน้องกัณหาละล้าละลัง ออกจากหลังพระบรรณศาลา แล่นหลบเข้าสู่สุมทุมป่าลเมาะไม้ หมอบพระองค์ลงมิให้เห็นตัว พระพี่น้องเธอกลัวพราหมณ์ เหมือนมาติดตามต้อนเอาตัวไป สดุ้งตกพระไทยทั้งคู่ จะยับยั้งอยู่ที่นั้นมิได้ ก็ชวนกันแล่นหลบไปจากที่นั้น ถึงเขตรคันสระศรี พระชาลีแลนางกัณหา นิวาเสต๎วา เธอนุ่งผ้าคากรองสักกระสันให้มั่นคง เธอไขรอยถอยหลังลงในสระศรี เอาวารีบังพระองค์ เอาใบบัวบุษบงเธอบังเกล้า เจ้าก็เร้นซ่อนพระบิดา ในฐานที่นั้นแล ๚
๏ วันนั้นชูชกพฤฒาจารย์ แลไม่เห็นสองพระราชกุมารในที่นั้น ตะแกหวนหันฮึดโกรธพาลพิโรธรุมร้อน เข้าตัดภ้อพระภูธรพุทธังกูรเกษกระษัตร โภ เวส์สัน์ตร ดูกรมหาเวสสันดรดาบศผู้ทรงพรตพฤธี นามชื่อว่าฤๅษีย่อมทรงสัตย์ ให้ม้วยมุดเปนบรมรรถไม่มุษา นี่มาเสียซึ่งสัจจาไม่มีจริง เดิมดูนี่เห็นเปนยวดยิ่งจะยกยอดพระบารมี มาตรออกปากขอพระชาลีกัณหา ก็ให้ด้วยปรีดาโดยด่วน แล้วก็เชิญชวนให้ช้าท่าท้าวนาง ครั้นขัดขวางไม่อยู่ ก็ยอยกยุให้ไปยังพระเจ้าปู่ปิ่นพิไชยธานี ครั้นทชีรู้ถึงเชิงชั้น ทันในท่วงที ท้าวเธอก้าวเฉียงเห็นเลี่ยงหลีกลี้ไม่ลงตาม ทำหน้าตาตึงไม่งดงามง่วงงงเปนพะวงพะวัก แล้วลอบลักแลดูหน้า ให้คิ้วตาตักเตือนพระลูกน้อย พระหน่อนิดกะจ้อยร่อยรู้ทีเดียวชวนก้นเฉียวฉิบ ตลิบหายไม่เห็นตัว ทำมึนมิมัวซัวไม่ศุขเสบย เธอทำเชิงเฉยเปนไม่รู้เห็น ตกจะลวงฬ่อกันเล่นพอให้เลื่องฦๅฉนี้ฤๅประการใด เออฤๅใครในโลกยนี้ ที่จะกล่าวมุษาวาทีเทียมเท่า ถึงพระเวสสันดรเจ้าองค์นี้ ก็เปนว่าหามิได้แล้วแล ๚
๏ สมเด็จพระราชฤๅษี เมื่อฟังทชีบริภาษ ว่าพระองค์กล่าวมุษาวาทเวทนา นึกในพระไทยว่าเปนไรฉนี้ ชรอยพระชาลีกัณหา กลัวชีชราร้ายกาจ จึงหลบหลีกประลาศหนีไป ตะแกจึงหยาบหยามไยไพโพนทนา จึงเอาพระเมตตาเข้าตอบ พราหมณ์ ประโลมไล้ด้วยใจงามฉนี้ ดูกรทชีจงช้าช้า จะครึ่งโกรธโกรธาไปทำไม สองกุมารจะหนีไปไหนอย่าร้อนรน เปนพนักงานเราจะรีบร้นเร่งหาให้แก่ท่าน ท้าวเธอคมนาการกำหนด ตามบทวลัญชร สองบังอร ออกไปถึงสระศรี โบกขรณี พิจารณา ก็เห็นรอยพระบาทาถอยหลังลง เธอก็ทรงพระสังเกต ว่าสองตรุณเรศเร้นช่อนทราบพระไทย ท้าวเธอตรัสเรียกพระลูกไปด้วยพระคาถา ๚
ฯ เอหิ ตาต ฯ ๏ ตาต ปิยปุต์ต พ่อเอยเจ้าชาลีศรีสุนทรลักษณ์ พระลูกผู้ร่วมรักพระบิดาเจ้าจงพาพระน้องนาฏกัณหาขึ้นมาก่อน ช่วยธุระร้อนอันอารภ พ่อนี้ผูกพันธ์ใคร่พานพบพระโพธิญาณ พระยอดสุดสงสารเสมอชีวิตร จงมาเปนมิ่งมิตรมหามงคลทาน จะเสร็จแก่สร้อยสารสัพพัญญู อันยอดยิ่งหยั่งรู้ทุกอารมณ์ เปนเอกอัฏอุดมของบิดา แต่ก่อนมาก็มิเคยได้ยินผู้ใดเลยจะล่วงลาม เจรจาหยาบหยามเหมือนอย่างทชี ว่าพ่อนี้มุษาวาท เปนอัประมาณเหมือนประมาทไม่เกรงใจ ความเจ็บร้อนนี่กระไรให้พลุ่งพล่าน ดังเพลิงผลาญลามลน ให้กายสกลกำเริบร้อนรุมระอุองค์ จะเอาน้ำอันใสสรงสุคนธรศหอม พันกละออมอันอบอาบ เอิบสกลซับซาบสรรพางค์ ให้เย็นยะเยือกอย่างนั้นณพ่อชาลี พระลูกเอยประเวณีหน่อนราราช จะโพนประพาศพนสณฑ์ ข้ามตำบลแสนกันดาร ให้ถึงที่เกษมสานต์แสนศุไข ก็ไปได้ด้วยยั่วยานยอดยศ เปนเอกอรรคอัศวรถคชาธาร อันอาจเอี่ยมเหี้ยมหาญหัศดินทร ประดับด้วยคชาภรณ์สายสพัดพรรณรายรัตนเรืองโรจ แสงชะช่วงโชติชัชวาลย์ วาวแววด้วยดาวแก้วกาญจนจงกล ประกอบด้วยพวงภู่ขนขจิตจามจุรีร้อยระย้า ทั้งไข่แก้วมุกดาระดับ ดาษลาดหลังละเลื่อมแสงจำรัส กาญจนกัมพลพัตรปูปกโขมด มยุรฉัตรฉัตรไชยวิโรจอร่ามฟ้า บังพระสุริยฉายายะยับ ธงเทียวสรรพสพรั่งพร้อมไพร่พลหาญแห่ห้อมคชาธาร ถือขอขี่ขับข้ามกันดารดับอาดูรภาพพ้นไภย ก็ถึงที่เกษมไสยมหานครราชธานี เปนแก่งกันดารโลกีย์เขาก็ข้ามถึงพระลูกเอย อนึ่งในทางท่ามมหาสมุท อันฦกซึ้งเปนที่สุดแสนสหัสสังขยา กันดารด้วยหมู่มัจฉาชาติร้าย ในกระแสสายชลชลาก็ข้ามได้ ด้วยนาวาวิสัยสรรพไปด้วยสิ่งเสาใบบรรจง จังกูดกงกระดานดาษมาดมูลไม่ล่มลื้น โลดแล่นไปตามคลื่นฝืนระลอก ก็กลับกลอกกลิ้งไปในกลางชลาไลยชเลหลวง ยังแล่นล่วงลุถึงฝั่งฟากเขตรข้ามสาคเรศรอดไป เปนอไภยพ้นกันดาร ก็ถึงฐานที่เกษมศุขสมดังปราถนา นั้นมีอุปไมยมาฉันใด ยานนาวา เจ้าจงตั้งใจจำนงเปนวิมงคลมหามกุฏทาน แทนอริยยานนาวาวิเศษ อจล มิได้หวาดไหวด้วยไภยเภทพาธา ช่วยข้ามส่งพระบิดาให้ได้ดวงรัตนในอนาวรญาณยอดสัพพัญญู หยุดถึงฝั่งฟากอมัตมหานครนฤพาน เหมือนด้วยหมู่โลกียยานเขาข้ามขนฝูงประชาชนดังนั้น แล้วพ่อจึงจะจัดแจงสำเภาธรรม์ทางพระโลกอุดรบวรศักดิ พระอัฏฐังคิกมรรคทั้งแปดประการ กล่าวคือญาณดำริห์สติวิริยา สมาธิหมั่นพิจารณาในพระอริยสัจทั้งสี่ พระโพธิปักขียกาญจนแจงจัด เปนสัตตภิรัตนรูจีศรีสำเภาแก้วแกมกาญจน์ จังกูดกงดาษกระดานอดุลรัตนาไมย วิมลหมดใสแสงสุริยสัศส่องระรองเรืองพรรณราย ด้วยรอกร้อยห้อยสายเสาใบบวรวิจิตรบรรจง อลงการแก้วกระหนกกระหนาบลาย ละเลื่อมแสงสุริยฉายโชติฟ้า เปนที่นั่งมหาพิมานมณเฑียรระเมียลมาศ จัตุรมุขประหลาดสีสหัสกุฏาระดับ ด้วยยอดแซมซ้อนสลับสพรั่งพรายพิโรภาษ ดังวิมานมาศเมืองฟ้า พระบิดาจะดูระดับทุกสิ่งสรรพสินค้า สัตตภิรัตนาอเนกเฉกโพชฌงค์ทั้งเจ็ดประการ ประกอบศีลสารสมาธิปัญญา ล้วนโลกกุตรสินค้าขนลงไม่ล่มลื้น บรรทุกทั้งหมื่นอมรมนุษย์นิกรสัตว์แสนสุรินทคนธรรพทานเวศ พร้อมทั้งพรหเมศอมรินทร์ ทั้งไตรโลกย์ลงสิ้นสู่สำเภาแก้ว ก็ผ่องแผ้วไม่เพียบลง แลสูงระหงเห็นตระหง่านสง่างาม พร้อมสัตวทั้งสามโลกย์ลงแล้ว พระบิดาจะทรงพระขรรค์แก้วกาญจนกล่าวคือปัญญา ย่างลงเหนือบรรยงก์รัตนาศรีสัตตภิรัตนเภตราไตรปิฎก บุษบกวิมานมณีศรี เมื่อเสร็จสฤทธิฤกษ์ดีได้เมื่อใด สัน์ตาเรส์สํ บิดาจะข้ามซึ่งเวไนยนรากร ให้พ้นแก่งกันดารดอนอาดูรไภย ชาติปารํ ถึงฝั่งฟากเกษมไสยสุดโสดสู่ศิวโมกขมารวิมุติ ให้สิ้นสุดสงสารชาติชราพยาธิม้วยมรณ์ ลุลาภพระโลกุดรได้ดังนี้ เพราะพระชาลีผู้ลูกอันเลิศลํ้า เปนพระยานสำเภาธรรมแท้เที่ยง ล่งพระบิดาให้แล่นเลี่ยงหลีกกันดารอกุศลสาธารณ์ทั้งสิบสี่ ได้โปรดสัตว์ให้สิ้นซึ่งราคีขันธมาร เข้าอมัตมหานครนิพพานพ้นไป ก็อาไศรยซึ่งยานสำเภาคือตัวเจ้าในครั้งนี้ พระลูกเอยถึงจะหนีโพยไภย จะพ้นได้แต่โดยปัจจุบัน เบื้องน่านั้นในสงสาร แสนกันดารเดือดร้อน พ่อเร่งรำพึงผ่อนพิจารณาเถิด ถึงสัตว์อันเกิดตายตามกระแสสายชลาโลกย์ ย่อมมีสรรพทุกข์โศกสู่จตุราบาย เปนเรือนเกิดแก่ตายของโลกีย์ พ่อจะหนีไฉนเล่า ขึ้นมาเถิดพระขวัญเข้าของบิดา อย่าให้พราหมณตะแก่นินทาตัดภ้อ จงช่วยพ่อบำเพ็ญทาน ในกาลบัดนี้เถิด ฯ
๏ เมื่อพระชาลีกุมาร ได้รับสั่งสารสุนทรกถา พระบิดาตรัสเรียกวันนั้น มิอาจะอดกลั้นซึ่งโศกา ก็นึกว่าแต่ก่อนกาล จะเรียกด้วยราชบริหารถึงสองที แล้วพระชาลีจึงรับสั่ง จะมีมาทแต่สักครั้งหนึ่งหามิได้ พราหมณจะทำประการใดก็ดี ก็ตามกรรมที่มีได้ทำมา ทำไมจึงจะให้พระบิดาตรัสให้หาถึงสองหนฉนี้นี่ จะนับว่าเชื้อชาติพระชินศรีสมมมุติวงษ์ฤๅว่าไร ก็แขงขืนด้วยขัติยมานะโนกระษัตรา เธอจึงเลิกใบบัวบังพระเกษาเศียรเกล้า เจ้าก็กลิ้งเกลือกเสือกซบพระเศียรเข้ามากอดพระบาทพระบิดาดูสงสาร ทรงกรรแสงกราบกรานสอื้นอั้นอัดพระทรวงซบภักตรา กับบาทบาทาพระบิตุเรศ ท้าวเธอทอดพระเนตรมิได้เห็นพระกัณหา จึงตรัสถามว่าพระน้องยาเจ้าอยู่ไหน พระชาลีเธอกลัวไภยมุษาเปสุญวาท ก็รับพระศรีสุนทโรวาทใส่เกล้า กราบทูลเปนข้อเค้าในคำกลาง พระเจ้าข้าเปนท่าทางธรรมดาสัตว์ เมื่อโพยไภยสัมผัสมาพะพาน ต่างคนต่างก็ภิบาลบำรุงตัว เปนล้นเกล้าด้วยกลัวซึ่งโพยไภย เปนพ้นคิดที่จะทูลให้ทราบพระบาทา ท้าวเธอก็แจ้งว่านางกัณหาอยู่ในสระน้ำ จึงมีพระสาสนซ้ำสนองเรียกราชกุมารี เหมือนเรียกเรื่องพระชาลีไม่หลีกกัน พระน้องนางก็ขมีขมันหมอบม่อยเข้ามา ก็กอดข้อพระบาทาเบื้องซ้ายสะอื้นไห้ นํ้าพระเนตรไหลลงหลังพระบาท เหมือนบัวบานประทุมมาศมารับรอง น้ำพระไนยเนตรพระหน่อสองกระษัตรา ส่วนสมเด็จพระมหามหิศเรศ ก็กลั้นน้ำพระเนตรมิได้ พระอัสสุชลชลาไหลลงเหนือหลังพระพี่น้อง ดุจดังแผ่นกระดานทองรองรับอัสสุธารา วิลินมานโส เหมือนจะมีหทยาถอยหลัง แล้วก็ตั้งพระสติพระโพธิญาณ จึงยังพระลูกทั้งสองสงสารให้ยืนยังพระภักตรา ก็ตรวจตรัสพิกัดค่าดังโคบาลประมาณมูลค่าโคเปนของขาย ว่าพระลูกรักหญิงชายของพ่อเอย ทั้งคู่เจ้าเคยเข้าใจในจิตรของพ่อนี้ ผ่องใสศรัทธาที่จะทำทานเปนทางโพธิญาณย่อมหยั่งรู้ เจ้าเพื่อนเข็ญทั้งคู่อย่าเคืองใจ จงจำคำของพ่อไว้ณพ่อชาลี แต่ตัวของเจ้าผู้เดียวนี้หน่อกระษัตร ถ้าใคร่เปนไทสันทัดพ้นทาษทชี จึงหาทองไถ่ที่ดีเนื้อน้ำเปนนิกขคำควรค่า พันตำลึงตราตรวจไว้ณเจ้าจึงเปนไทพ้นทาษ แต่พระน้องนาฏนางกัณหา ศรีศุภลักษณาหน่อกระษัตร จะสืบวงษ์วรพัฒนาไป น้องเปนหญิงยิ่งจะใหญ่ยุพาพาล จะขัดค่าแต่น้อยพอประมาณหมื่นก็มิควร จะมีชายชาติทรามลามลวนเลียบเข้ามาหา เถ้าชราสิไร้ทรัพย์นับแต่เงินทอง จะมีผู้เอาเข้าของสิ่งละน้อยมาโอบอ่อยอวยให้ เปนสินไถ่พระกัณหา ก็จะพาไปกระทำตามวิไสยชาติสมเภท ก็จะเสียสูญวรเวศวงศ์กระษัตรสุริยพงษ์ของเราไป หนึ่งเจ้าอย่าน้อยพระไทยว่าพ่อนี้ไม่เที่ยง ที่รักลูกลำเอียงอาธรรม์ มาขัดค่าไม่เสมอกันประการนี้ พ่อชาลีมาเราจะขัดค่าพระน้องกัณหาให้มากมูล ด้วยสรรพทรัพย์ไอสูรย์สวรรยสมบัติ ทุกสิ่งสัตว์กะราชทรัพย์ศฤงฆาร เปนต้นแต่คชสารสินธพชาติ โคอุสุภราชทาษชายหญิงสิ่งละร้อย กับนิกขคำร้อยตำลึงตรา พระลูกเอย เว้นแต่ขัติยพงษาสมมุติวงษ์ อันมีศักดิจึงทรงทรัพย์ได้ถึงเพียงนี้ พ่อชาลีจงจำไว้ นี้เปนสินไถ่แม่กัณหา มาเราจะไปเถิดอย่าอยู่ช้าทชีจะคอย เธอก็พาพระหน่อน้อยๆ ดำเนินนาด นั่งเหนือศิลาอาศน์ออกพระโอษฐโปรดเรียกทอาจารย์ ว่าเชิญทชีมารับเอาสองกุมารบัดนี้ พระหัดถ์เธอทรงพระเต้าสิโตทกวารีแลสองราชกุมาร พระไทยผูกพระโพธิญาณหยั่งลง จับพระเต้าน้ำนั้นกรวดตรงในมือพรามหณ์ จึงตรัสด้วยพระไทยงามฉนี้ พราหมณ์เอย อันพระชาลีกัณหา จะเปนลูกชั่วช้าชิงชังมิชอบใจ จึงยกให้แก่ท่านหามิได้ ดังดวงชีวิตรจิตรใจไนยนา แต่เรารักพระสัพพัญญูญาณยิ่งกว่าพระยอดรักสงสาร ถึงแสนส่วนหมื่นประมาณมิเทียบเท่าเปนเที่ยงแท้ อิทํ ทานํ อันทานนี้จงเปนกระแสอานิสงส์ส่งให้เสร็จ ซึ่งสรรเพ็ชดาญาณ ในอนาคตกาลอย่าเกินกำหนด เธอก็เปลื้องปลดปลงพระไทย ให้สองกุมารแก่ชูชกาจารย์วันนั้น พร้อมด้วยศีลสมาธิขันธปัญญา มีพระมหากรุณาเปนมูล บริบูรณ์ด้วยทัศบารมีมหัศจรรย์ ก็เกิดมีอเนกอนันตนานา เมื่อท้าวเธอยกพระยอดสองเสน่หาให้เปนทาน แก่ชูชกพฤฒาจารย์นั้นแล ๚
ฯ ตมัต์ถํ ตทาสิยํ ฯ ๏ ภิก์ขเว ดูกรภิกษุสงฆ์ผู้ทรงพรหมจรรยา สมเด็จพระเวสสันดรนราธิบดี เธอทรงจับกรพระชาลีกัณหา ให้แก่ชีชราร่างไร้ ราชหฤไทยเธอมาดหมายมารคญาณสัพพัญญู ยามเมื่อยกยอดพระเยาว์ทั้งคู่เข้าถึงมือพราหมณ์ พร้อมด้วยศีลสารทั้งสามทันใด ภึสนกํ ขณะนั้นไซ้เสียงสุธาดลบันดาลวิจลจลาจลหวาดไหว ประวัติผัดผันไปเพียงภมรจักร ก็หันหักจะพกควํ่าทำลายโลกย์ล่มลง มิอาจสู้ทรงทรุดลั่น มัต์ตวารโณว ดังพระยาช้างสารซับมันเมามีกำลัง แล่นระเสิดระสังสอยเสย งวงงาเงยง่านสบัด เท้าฉุดฉัดฉกรรจ์ ห้าวหาญหันให้สำเนียงอำนาจ ประแปร้นเปรี้ยงโกญจนาทนี่สนั่น คชมานา เสียงสัททบันฦๅลั่นบรรเลง คระเครงครึกครั่นครื้น กว่าหมื่นแสนแซ่แซง เสียงระบัดระเบงบนเวหาก้องกึก ฟังพิฦกระดมดัง วิราวสัท์ทํ ดังเสียงสัททกังสดาล บุคคลให้ประหารด้วยค้อนเหล็ก ลั่นพิฦกเปนเสียงเล็กแลใหญ่น้อยได้ละร้อยละพัน เสียงสนั่นเนียรนาทในนภากาศโกลา สาคโร ทั้งสาครคงคามหาสมุทอันฦกสุดสังขยา คณนานับอนันต์ถึงสี่พันแปดหมื่นโยชน์ เสียงอุโฆษกึกก้อง ก็ฟัดฝั่งฟูมฟองฟะเฟื่องฟื้น คะเคลื่อนคลุ้มไปด้วยคลองคลื่นยะยาบโยน สูงเปนเทือนโทนสุดโสดหกสิบโยชน์นับคณนา ชื่อคังคาวิจิระลอกกะฉอกชลาล้น ไหลกระทบจดจนจักรวาฬบรรพตภูผา สท้อนถอยกลับกลิ้งมาในอากาศ กำเริบเสียงเนียรนาทคะโครมครื้น ฝูงมัจฉาชาติตกตื่นตามระลอกก็กลิ้งกลอกกลับ บ้างก็บ่ายหัวหูหางหับหกหัน สารพางคผันผุดโผนพ่นน้ำโดนโดดดิ้น เปนคลื่นคลุ้มสายสินธุกระฉอกชล ชลาไหลเปนวังวนเวียนหวั่น ฝูงสัตว์ในน้ำอนันตคณนา ติมิงคลมหามัจฉาก็ชื่นชม ชูเศียรภิรมย์ผุดผู้ ฝูงมังกรเสือกเงือกงูบ้างก็พุ่งพู่ผกผุด เต้นตามตะรังคอุตลุดพัลวันแหวกว่าย ก็ตีฟองฟุ้งกระจายจำรัสแสง สรรพภุชงคนิกรสำแดงบันดาลฤทธิ วิชุลิตลิ่วลอยเปนฝอยฝน ฝูงสกลสมุทเทพาอุทกรักขสาปิศาจ ผีเสื้อน้ำเนียรนาทอำนวยพรภูลภิรมย์ยินดี สิเนรุปัพ์พตราชา ทั้งพญาสุวรรณคิรีราชสิงขร ขุนเขายุคนธรล้อมเหล่าสัตภัณฑ์ ก็ป่วนปั่นคะเคลื่อนเหมือนจะถอดถอนทำลายลง ก็น้อมยอดประโคมมาตรงเขาพระหิมพานต์วงกฏ ทั้งแปดหมื่นสี่พันบรรพตก็โอนอ่อน ระทวยทอดดังจะถอดถอนถวายอภิวาทต่อบาทบงษุ์วงกฏคีรี ทั้งพยัคฆพญาราชสีห์สรรพสัตว์จัตุบาท ก็เผ่นผาดแผดร้อง ระเริงฤทธิก้องโกลาหลสนั่น ทั้งฝูงเทพอับศรสาวสวรรค์คณานิกรทุกฉ้ชั้นส้องสุม โสฬศพรหมพร้อมชุมชวนกันชื่นชมบูชาไชยวาท บ้างก็โปรยปรายทิพมาศมาลา ล้วนสัตพิธรัตนวษามาไลย เสียงบันฦๅลั่นสนั่นไปเปนโกลี ด้วยทิพยสังคีตะขับขาน ทุกเทพบุตรเบิกบานบัญชรแช่มชื่น บ้างก็นั่งยืนเยี่ยมแย้มพระโอษฐ์อวยพร ว่า สามิ เวส์สัน์ตร ข้าแต่พระเวสสันดรอดุลดาบศ พระบาทมาทรงพรตพิธี ช่างประสาทพระลูกทั้งสองศรีเสนหา เห็นยากที่ผู้จะศรัทธาจะทำได้ดังนี้ นี่เนื้อหน่อพระอริยมุนีจะนำสัตว์ให้พ้นวัฏสงสาร จงเสร็จแก่โพธิญาณสัพพัญญูยอดโลกย์ จงข้ามข้าพระองค์ให้พ้นโอฆสาครพระเจ้าข้า ซะแซ่ซ้องสาธุการบูชาฉนี้ เสียงอเนกอึงคนึงมี่มโหฬารเปนพิฦกลั่นสนั่นฟ้าฝอยฝน ให้เสียวสยองพองขนชันทุกเส้น หนาวยะเยือกเย็นคระครั่นคร้ามกลัว เปนเมฆหมอกมืดมัวทั่วทุกทิศา เกิดอัจฉริยาดิเรก ด้วยอำนาจเอกมกุฏปิยบุตรทาน เอกโกลาหลํ บันดาลให้ดังรดมทั้งลมฝนดินฟ้าสมุททาสนั่น เสียงสัททบันฦๅลั่นเปนอันหนึ่งอันเดียวดังนี้ แต่พื้นปัถพีถึงภวัคพรหม พร้อมระงมชมพระโพธิสมภาร ครั้งสมเด็จพระบรมขัติยมหาศาลสรรเพ็ชญ์เพศสันดร อวยสองบังอรให้เปนทาน แก่ชูชกพฤฒาจารย์ ในกาลนั้นแล ๚
ฯ ตโต โส รัช์ชุมาทาย ฯ ๏ ภิก์ขเว ดูกร ภิกษุสงฆ์ผู้ทรงศีลสังวร เมื่อพราหมณ์เถ้าได้รับสองบังอรออกมา ฉิน์ทิต๎วา กัดได้เครือเขาขาดแล้ว ก็ผูกพันพระกรแก้วกัณหาชาลี แล้วก็ตามต้อนตีกระหน่ำเน้นนวด เอาปลายวลีลดาหวดซ้ายขวา พาไปเฉภาะหน้าพระที่นั่ง ฉวิ อันว่าพรรณผิวหนังพระน้อยหน่อลอออ่อน เมื่อทชีขู่ข้อนด้วยเครือเขาแขง พระโลหิตไหลละลุมแดงดูอนาถ พระองค์เธอสั่นหวั่นหวาด วอนไหว้ ท่อยทีท่อยเธอให้หลังแทนกัน ทชีเดินด้วยด่วนสดุดสำคัญล้มตะแคง เครือเขาแขงข้อพระหัดถ์อ่อนก็ลุ่ยหลุดจากพระกรกระษัตรพี่น้อง ก็บ่ายหน้าหนีพราหมณทั้งสองเธอโศกา พระชาลีกรรแสงทูลพระบิดาด้วยคาถาฉะนี้ ๚
ฯ ตมัต์ถํ เต กุมารา ปัก์กาม ฯ ๏ ภิก์ขเว ดูกรภิกษุสงฆ์ผู้ทรงไตรสิกขา กุมารา ฝ่ายพระชาลีกัณหา เมื่อหนีเถ้าชราโบยรัน พระกายระริกสั่นหวั่นไหว ปานประหนึ่งว่าใบไม้อ่อนอันต้องลม ยกพระกรกราบประนมน้อมอภิวาท กับพระบาทพระบิดา พระชาลีเธอทูลทุเลาลาพิลาปร่ำไร ว่าพระพุทธเจ้าข้า ถึงพระบาทจะเลื่อมใสศรัทธาที่จะทำทาน แก่ทอาจารย์ผู้นี้ กระหม่อมฉันชาลีมิได้ขัดพระอัชฌาไศรย แต่ลูกนี้มาอาไลยรฦกถึงพระแม่เจ้า มิได้แจ้งว่าพระปิ่นเกล้าบำเพ็ญทาน ให้กระหม่อมฉานแก่ทชี ของดท่าพระชนนีน่อยหนึ่งก่อน เพลาก็จวนเธอจะเสด็จจรสู่อาศรม ขอให้ลูกนี้ล่ำลากราบบังคมพระคุณแล้ว จะได้โลมเล้าพระน้องแก้วกัณหา ให้เสวยมูลผลากษิราหาร พระคุณของลูกจะได้เบิกบานบันเทาทุกข์ที่ทับพระไทย ด้วยได้เชยชมชื่นใจพระแม่เจ้า จะฝากฝังแก่พราหมณ์เถ้าเปนท่วงที พระแม่มัทรีจะมิสู้เศร้าโศก ด้วยความวิโยคลูกผู้เพื่อนยาก อันไม่แจ้งกิจก่อนนี้จะลำบากเวทนา พระแม่เจ้าจะโหยหาไห้รํ่า ไม่เปนเสือกส่ำที่จะสรงเสวย ด้วยลูกทั้งสองนี้ค่อยเคยเปนคู่เข็ญใจ ไม่แจ้งเหตุว่าลูกไปร้ายฤๅดี พระคุณจะไผ่ผอมตรอมทุกราตรีทิวาวาร ขอพระราชทานงดท่า ให้พระมารดาเธอยินยอม พร้อมด้วยพระราชศรัทธา หเนย์ย วา ถึงพราหมณ์ผู้นี้จะตีด่าฆ่าขายเอาเข้าของ ปองประโยชน์ด้วยสิ่งใดก็ดี ข้าพระพุทธเจ้าชาลีลูกชาย มิได้ย่อท้อแก่ความตายจะตามพระไทยพระเจ้าข้า อยํ พ๎ราห๎มโณ พราหมณผู้นี้ไซ้สามาญ มีบุรุษโทษสิบแปดประการประกอบในกายวิกล ถ้าเดินไปกลางหนผู้เห็นก็จะโจทกันว่าพราหมณ์นี้เปนมนุษย์ฤๅว่ายักษา ข้างผู้เห็นแท้จะวิสัชนาว่าพราหมณนี้ยักษ์ มํสโลหิตโภชโน ย่อมจะเอาเนื้อมนุษย์เปนภักษโภชาหาร ลูกทั้งสองนี้จะมอดม้วยในมือมารเปนแม่นมั่น ใจนี่กระไรมาร้ายฉกาจฉกรรจ์ก่นแต่จะทำโพย มาผูกพันรันโบยลูกนี้ยับย่อย มิใช่มนุษย์ชรอยนี่เปนยักษา แสร้งนิมิตรเปนพราหมณ์มามิให้สงไสย จะขอลูกทั้งสองไปเปนอาหาร ลับพระเนตรแล้วมารก็จะฉีกเนื้อ ลูกทั้งสองนี้จะเปนเหยื่อของยักษา ไม่ทรงพระกรุณานั่งนิ่งเสียได้ ไม่มีอาไลยแก่ลูกผู้เพื่อนยาก ธรรมเนียมโลกย์เห็นลูกลำบากก็เมตตา อันนี้กระไรพระไทยอุเบกขาไม่เอื้อเฟื้อ เหมือนมิใช่น้ำเนื้อในพระวงษ์ ดังแผ่นศิลารัดด้วยพืดเหล็กลงไม่หวาดไหว ตะแก่ตีลูกทั้งสองนี่กระไรไม่เมตตา ดังบุคคลตีข้าเค้าโคกระบือ กระนี้ฤๅควรพระองค์มาดูได้ พระคุณเอย เอนดูลูกผู้เพื่อนไร้ทั้งสองรา ได้โปรดเกษแก้วกัณหาน้องน้อยยังไม่หน่ายนม พระชนนีจะได้เชยชมชูพระไทย ถึงกัณหาจะไปก็จะป่วยการ ด้วยทางกันดารพราหมณจะเร่งร่ำรีบร้อน ตีให้เดินก่อนระกำใจ เจ้าจะร้องไห้เหือดแห้ง รทวยหุดสุดแรงร้องตาย เหมือนลูกเนื้อน้อยยังมิวายที่จะกินนม ข้าพระเจ้านี้ปรารมภ์ด้วยพระน้องนาง เห็นจะวายวางในกลางไพร ของพระราชทานไว้แต่เจ้ากัณหา เปนเพื่อนศาลาพระแม่เจ้า ได้โปรดเกล้าข้าชาลี ในครั้งนี้เถิด ๚
๏ เมื่อพระชาลีศรีสุนทรกุมาร กราบทูลสารกรรแสงไห้ พระองค์จะได้ตรัสประการใดก็ไม่มี พระชาลีก็ทรงพระกรรแสงปริเวทนา กับน้องกัณหาด้วยพระคาถาฉนี้ ฯ น เม อิทํ ฯ ควรจะสงสารด้วยพระชาลี เมื่อกราบทูลถ้วนถี่ทุเลาลา พระบิดามิได้โปรดประภาษ เหมือนใจจะขาดคอยพระมารดา เธอทรงพระกรรแสงกับพระกัณหารํ่าไป กัเณ๎ห เจ้าเพื่อนเข็ญใจของพี่ ทุกข์อันใดที่พราหมณ์ตีตามต้อนมาขับข้อนเคี่ยวเข็น ความทุกข์ทั้งนี้ก็เปนธรรมดา ทั่วทุกหญิงชายอันเกิดมาในสงสาร ทุกข์ทั้งนี้ก็เปนประมาณมิเปนใด ลูกนี้เปนทุกข์ใจด้วยพระแม่เจ้า เพลาเช้ากำชับลูกทั้งสอง กรรแสงสั่งด้วยน้องนาฏกัณหาเปนอาไลย มิใคร่จะจากลูกไปประหนึ่งรู้องค์ ว่าจะจากลูกมั่นคงในครั้งนี้ ถ้าพระแม่มัทรีเธอเสด็จมา ไม่เห็นหน้าลูกน้อยๆ จะทรงพระอาไลยละห้อยไห้หา อัฑ์ฒรัต์เต จ รัต์เต วา แต่หัวค่ำคุมเที่ยงคืน จนดึกดื่นอาดูร ด้วยลูกจะสาบสูญสิ้นทั้งสองฤๅประการใด จะทรงพระสงไสยสร้อยเศร้า ทั้งพระบิดาเจ้าจะตรอมพระไทย จะชวนกันทรงพระกรรแสงไห้จนเหือดแห้ง รหวยหุดสุดแรงเธอร้องร่ำ นทีว เหมือนแม่น้ำอันน้อยหนองต้องแสงสุริโยภาษ เมื่อไสมยมาศฤดูแล้งจะเหือดแห้งหายไป พระคุณของลูกทั้งสองราจะอาไลยด้วยลูกน้อย นับนานด้วยร้อยราษราตรีตรึกตรอม จะไผ่ผอมผิดพระรูปร่าง พระโรคจะทำลายล้างให้พิราไลย ลูกจะได้พึ่งใครในครั้งนี้ จะเปนกำพร้าพรากพระชนนีแต่น้อยๆ อนาถา โอ้จะทูลสักเท่าใดพระบิดาก็ดูดาย ไม่ปริปรายโปรดปรานห้ามทอาจารย์เสียมั่งเลย พระน้องเอยเปนผลวิบาก สรรพจะจากที่จงรักจำจะนิราศ ทุกถิ่นที่ประพาศผูกชิงช้า ชัม์พุกา หว้าไสวไทรสนสารภีพิกุลแก้ว เปนแถวสล้างยางซาย เวทิสา ถ้าสบายบริบูรณ์ด้วยกิ่งก้านกั้งบังสุริโยภาษ เราเคยลีลาศแล่นเล่น ที่นั่งเย็นเมื่อยามร้อน เคยหลับนอนเปนนิจมา ทั้งธารท่าที่นั่งสรงมงคลโบกขรณี น้ำนั้นใสสีส่องถึงดินเคยอาบกินแต่ก่อนมา เราชวนเก็บมลิลำดวนประดับเกล้า อุปริปัพ์พเต เหนือสิงขรเขาคันธมาทน์ เคยเชยชมบุปผาชาติทุกเวลา หัต์ถิกา อัส์สา โอ้รูปคชาสารสิงห์เสือทรายกะต่ายโตโคป่า ทรงพระกรุณาปั้นประทานให้เราเล่น แต่นี้จะนานเห็นหักหาย จะกระจัดกระจายรายร้าง ทุกถิ่นฐานเคยสว่างอารมณ์เรา ชหาม๎หเส ทีนี้จะเปลี่ยวเปล่าปละวาง นิราศร้างแรมไกลไปด้วยพฤฒาจารย์ ในกาลบัดนี้แล ๚
๏ เมื่อพระชาลีทรงพระปริเทวนากับด้วยนางกัณหามิช้า เถ้าชูชกพฤฒาจารย์ใจฉกรรจ์ ตะแก่แล่นตามตีรันพระพี่น้อง ผูกพันสองราชกุมาร ตะแก่ก็ตีต่อหน้าฉานที่นั่งพระบิดาพาไป ในกาลนั้นแล ๚
ฯ ตมัต์ถํ นิยมานา กุมารา เต ฯ ล ฯ ตีติ ฯ ๏ ภิก์ขเว ดูกรภิกษุสงฆ์ผู้ทรงศีลสิกขา เมื่อทชีตะแก่พาพระพี่น้องสองกระษัตรรัดเร่งไป พระชาลีเธอทูลเปนอาไลยเหลียวมา แลดูพระภักตราพระบิตุเรศ น้ำพระเนตรเธอนองหน้า กราบทูลอำลาเปนอาไลย พระพุทธเจ้าข้า ลูกทั้งสองนี้จะลาไปกับพราหมณ์แล้ว ที่ไหนเลยลูกแก้วจะได้กลับมา สนองพระบาทบาทาแทนพระคุณ ได้ทรงพระการุญโปรดเกล้า จงตรัสประโลมเล้าเล่าคดี แก่พระแม่มัทรีเมื่อเสด็จมา ว่าลูกชาลีกัณหาละห้อยไห้ อวยพระพร ไว้กราบลา พระแม่อย่ามีโรคาเคืองพระไทย จงพ้นจากโพยไภยอันตราย จงเสวยพระศุขสบายสมบูรณ์ ทั้งพระพ่อเจ้าจงเพิ่มภูลภัพผล ให้พ่ายพ้นไภยพยาธิ์ยายีพระบาทอย่ามีมา เมื่อพระมารดาของข้าพระพุทธเจ้าจะเสด็จเข้ายังอาวาศ ไม่เห็นข้าพระบาททั้งสองศรี จะทรงพระโศกโศกีกรรแสงสร้อยเศร้า จงโปรดเกล้าพระชนนีของลูกด้วย อย่าให้พระแม่เจ้าม้วยมรณา ลูกจะได้เห็นพระภักตราสืบไป พระคุณของลูกจงได้กรุณาแนะนำ เอาเครื่องซึ่งทำประทานลูกให้ลากเล่น เอาออกเสนอให้พระแม่เจ้าเห็นต่างหน้า ว่ารูปสิงห์สัตว์อัสสาคชสารทั้งนี้ ของชาลีลูกกัณหา ให้ดูต่างพระภักตราอย่าตรอมใจ ถึงพระแม่เจ้าจะมีพระไทยทุกข์ร้อน ได้เห็นของก็จะผ่อนทุเลาลง จะมิสู้ทรงพระโศกา ได้ทรงพระกรุณาลูกเถิดแต่เท่านี้ พระชาลีพิลาป สั่งสารเสร็จแล้วก็ไปแก่พฤฒาจารย์ ในกาลบัดนั้นแล ๚
ฯ ตมัต์ถํ ตโต เวส์สัน์ตโร ราชา ฯ ล ฯ ตีติ ๏ ภิก์ขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสมาธิปัญญา เมื่อพระเวสสันดรนราธิบดี พระราชทานพระชาลีกัณหา ได้ฟังพระลูกเธอโศกากรรแสงสั่ง ก็เกิดความสงสารคับคั่งเคืองขุ่น พระหฤไทยอุ่นอุระร้อนระทดสท้อนทอดพระไทยใหญ่ กัม์ปมาโน พระกายหวาดไหวระริกสั่น ดังพระยาช้างสารซับมันมหิมา อันพญาไกรสรสิงหราคาบคั้นไว้ มิฉนั้นไซ้เสมือนพระจันทร์ อันเข้าในปากมหันตราหู มิอาจยับยั้งอยู่ที่นั้นได้ น้ำพระเนตรไหลลงหลั่งหลั่ง ก็เสด็จเข้ายังพระบรรณศาลา ก็ทรงพระโศกากรรแสงพิลาปร่ำไร ว่าโอ้เวลานี้เปนไสมยสายัณห์เย็นลง ฝูงคนย่อมประสงค์รศาหาร บ้างห้อมล้อมลูกหลานเปนเหล่าเหล่า ชวนกันกินเข้าขนมส้มสูกสรรพโภชนาหาร เปนศุขสำราญรงับร้อน โอ้สองบังอรเจ้าพ่อเอย เจ้ามิเคยได้ความยาก ปานนี้จะอดอยากผลาหาร ทอาจารย์ใจฉกรรจ์ก่นจะตีรันเร่งรัด จะเจ็บปวดเปนสาหัสเวทนา ใครจะเปนญาติกาจูงพระกร ใครจะป้อนผลาผลไม้เจ้าเพื่อนไร้ของบิดา จะอดนมน้ำในมรคากันดาร โอ้แสนสงสารพระลูกเอย กระไรเลยอนาถา ทั้งพราหมณ์เถ้าก็ไม่เมตตาตีกระหน่ำ นี่เนื้อแกล้งให้เราชอกช้ำแตกฉานในมกุฏทานบารมี เหมือนชายชาติเสื่อมศรีฤษยา มาตีกั้นสกัดปลาที่น่าไซ บรรดาจะได้พระโพธิญาณ เพราะพระปิยบุตรทานบารมี ทชีไม่ช่วยชูสนอม ชอบแต่จะโอบอ้อมอารี ด้วยได้ระดอกสดวกดีที่จะสงวนจึงควรแก่พราหมณ์ นี้กะไรไปหยาบหยามอย่างจะเยาะเย้ย แต่ก่อนก็ไม่เคยใครจะเข้ามาทำเข็ญ อย่างเช่นทชีชราหามิได้ โดยแต่ทาษสินไถ่ถึงสี่ชั่วชั้นทาษ ผู้อื่นรู้ก็มิอาจที่จะเอื้อมเข้ามาโอหัง เขาก็เกรงกลัวเรามั่งไม่เหมือนพราหมณ์ กระไรมาหยาบหยามยับย่อย อย่างพระเยาวหน่อน้อยๆ นี้ควรจะกรุณา นี่ตีต่อหน้าตาตั้งใจ เปนว่าใครจะทำไมแก่กูมีพราหมณ์เอย กูก็เปนกระษัตรศรีสุริยชาติ เช่นประหนึ่งอย่างเถ้านี้จะมาประมาทหมิ่นกูเจียวฤๅหือทชี กูจะทรงพระขรรค์ไชยศรีธนูศร จะยิงให้ล้มคว่ำลงก่อนบัดเดี๋ยวนี้ จึงจะชิงเอาพระชาลีกัณหา พ่อลูกจะได้เห็นหน้ากัน การอะไรจะให้แก่เถ้าอาธรรม์ทุรชาติ เมื่อมีพยาบาทวิหิงสาเสียดแซก เปนแขกเข้ามาระคนข้างอกุศลสิบสี่ สิ้นทั้งนี้เพราะเสนหา จึงเกิดพระสัมพระชัญญายอดญาณ พวกโสภณบริวารยี่สิบห้า มีศรัทธาเปนต้น กับกุศลเจตนาเกิดขึ้นในสันดาน สัท์ธัม์มมัญ์ญา หยั่งเห็นในโบราณประเวณีสนัด ก็นิ่งนึกภ้อตัดพระองค์เอง ว่าเอออะไรไม่กลัวเกรงเจียวนะเจ้าเวสสันดร โดยแต่ก่อนผู้จะก่อการกฤษฎาภินิหารทานบารมี จะเสร็จแก่สร้อยศรีสรรเพ็ชญ์โพธิญาณ ย่อมอาไศรยซึ่งเบญจทานบริจาคไม่รู้ฤๅว่ายากยอดรัก ตัวก็หาญหักเห็นแก่พระโพธิญาณ จึงองอาจอำนวยทานทำทั้งนี้ได้ สิทธิขาดอาไลยใช่พระลูกแล้ว ควรจะผ่องแผ้วผูกพันสรรพรรญุตญาณ เออก็การอะไรเล่า ข้ากับเจ้าเขาจะตีกัน ทีนี้อย่ากระนั้นนะมหาเวสสันดร เธอตรัสสั่งสอนพระองค์เองให้ละอายเกรงกลัวบาป พระไทยเธอราบคาบเข้าอุเบกขาญาณ ภารมัทยัดตัดเสนหา พระภักตราก็ผ่องใส เสด็จออกไปนั่งณน่ามุข พระมังสะเปนสีสุกสุนทร ดุจรุปพระปฏิมากรทองทั้งแท่ง อันบุคคลแกล้งตั้งไว้ ในฐานที่นั้นแล ๚
ฯ สัจ์จํ กิร ฯ ๏ เมื่อพราหมณตะแก่พาพระพี่น้องทั้งสองศรี พระชาลีพิลาปร่ำไรอยู่แจ้วแจ้ว กัเณ๎ห ดูกรแก้วกัณหา ถ้อยคำท่านว่ามาแต่โบราณ ว่ากุมารกุมารีผู้ใด หาบิดามิได้โดยอนาถา ยังแต่มารดาได้โลมเลี้ยงรักษาสงวน ไม่เสียความกรุณาควรที่จะเหนื่อยหน่าย ในลูกหญิงชายไม่มีชิงชังชื่นชม ช่วยบำรุงรักภิรมย์ไม่นิราศได้ กุมารนั้นไซ้โสภา ได้ชื่อว่ามีบิดามารดาพร้อมทั้งสองฝ่าย กุมารผู้ใดแม่ตายยังแต่พ่อ ก็พยาบาลพอเปนท่วงที จะปรานีนั้นน้อยในลูกรักหญิงชาย ได้ชื่อว่าพ่อแม่ตายทั้งสองสูญ สัจ์จํ คำนี้ก็แน่เปนเค้ามูลมีมาแต่โบราณ ดังอกเราทั้งสองน่าสงสารอนาถา พระมารดาเธอทิ้งไว้ ใกล้ยุคลบาทพระบิดา เธอดูได้ไม่เมตตาให้พราหมณ์ตี จะทรงพระปรานีโปรดห้ามปรามแก่พราหมณผู้พิโรธ อย่าให้กริ้วโกรธกระทำทัณฑ์ ถึงกะไรแต่จะว่ากันกับตะแก่บ้าง ก็บร้างจะเร่งรัดเราไป ให้ร้อนระกำใจถึงเพียงนี้ จะว่าสักน้อยหนึ่งก็ไม่มีมามึนมิ ไม่โปรดปริพาที นัต์ถัต์โถ กัณหาเจ้าพี่น่าน้อยใจ จะอยู่ไปไยอย่างนี้ จะกลั้นใจตายวายไปเปนผีให้พ้นทุกขทรมาน เราจะนิราศจากถิ่นฐานที่ประพาศคันธมาทน์คิรี ในกาลบัดนี้แล ๚
ฯ ตมัต์ถํ นิยมานา ฯ ๏ ภิก์ขเว ดูกรภิกษุสงฆ์ผู้ทรงศีลสาร เมื่อทอาจารย์ใจกาจ พาสองกุมารไปวันนั้น สดุดที่สำคัญพลาดความประมาทก็ล้มลง วลีหลุดจากพระกรกระษัตรทั้งสองทรงกระกรรแสง วิ่งด้วยแรงรีบเข้ามา ยังสำนักนิ์พระบิดาด้วยความกลัว พระกายระรัวร่ำโศกา พระกัณหาสอื้นไห้ ควรจะอาไลยหนักหนา ว่าข้าแต่สมเด็จพระบิดาเจ้า ได้โปรดเกล้าลูกกัณหาน้อยนี้ก่อน พราหมณ์ตะแก่ตามต้อนเตือนตี ด้วยวลีเครือเขาไม่ลาลด หลังลูกนี้เลือดไหลหยดเปนหยาดมาหยัดย้อย โบยตระบอยบรรดาเสีย ดังโบยข้าในเรือนเบี้ยก็มิปาน เปนประเวณีโบราณเริ่มมา เปนพราหมณ์ชีนี้ย่อมมีเมตตาไม่ต่อตี แต่เห็นเด็กร้องไห้ย่อมอารีรับขวัญ นี่กระไรไปดุดันบันดาลโกรธ ก่นแต่จะพิโรธร้ายกาจ เด็กเท่านี้ฤๅช่างตีก็ตวาดให้วิ่งแล่นแสนทุกขเวทนา ชรอยจะเปนยักษาแสวงเหยื่อด้วยความอยาก จึงตีลูกให้ลำบากบอบแล้ว จะพาลูกแก้วไปกินเปนอาหาร ก็เห็นตระหนักในน่าฉานฉนี้ ยังไม่ทรงพระปรานีนิ่งเฉย พระคุณของลูกเอย จงออกพระโอษฐ์ได้โปรดปราน เกล้ากระหม่อมฉานกัณหา อันจะจากพระบาทพระบิดาในครั้งนี้เถิด ๚
๏ สมเด็จพระเวสสันดรราชฤๅษี ได้ทรงฟังคดีนางกัณหา ทรงพระโศกากำสรดระทดพระไทย น้ำพระเนตรไหลเปนหยาดเลือด สุดสดสีแสงแดงเดือดดั้นออกมา จากพระไนยนาทั้งสอง จะระบายอัศสาสะปัศสาสตามคลองก็คับคั่ง จึงตั้งพระสติตามระฦกตรึกไป ว่าความทุกข์ทั้งนี้ไซ้เกิดมาแต่ความเสน่หารักลูก จึงพันผูกพิจารณาในพระอุเบกขามัทยัด ตัดความโศกสงบลง พระกายก็ปลดปลงเปลื้องราคี ดังศรีสุวรรณปฏิมากรทองทั้งแท่ง อันบุคคลแกล้งประดิษฐานไว้น่ามุขนั้นแล ๚
๏ เมื่อชูชกพฤฒาจารย์ใจฉกรรจ์ ตะแก่ผูกพันพาพระพี่น้องไปใกล้จะถึงประตูป่า พระกัณหาละห้อยไห้เห็นเวทนา ว่า อิเม โน ปาทุกา ดูกรพระพี่ยาชาลีของน้อยเอย น้องไม่เคยที่จะเคืองแค้นแสนทุกขเวทนา ด้วยบาทาทั้งสองก็พองพุ ระบุบวมบอบช้ำ ทชีฉุดไม่ปรานีตีกระหนํ่ากระหนาบไป ทีโฆ จัท์ธา หนทางก็ยังไกลกว่าไกลนัก พี่ไหนน้องรักจะรอดชีวิต นีเจ โวลัม์พเก ทั้งพระอาทิตย์ก็ถอยถดลดลงต่ำ เปนเพลายํ่าสนธยา พราหมณยิ่งเตือนต้อนตีด่าให้เดินโดยด่วน อกใจนี้เจ็บปั่นป่วนเปนเวทนา ที่ไหนน้องจะได้เห็นหน้าพระชนนี นับวันนับแต่จะลับลี้ล่วงแล้ว ไม่เห็นทางที่จะวี่แววตามมา ไม่มีใครที่จะกรุณานำสาร ให้ทราบพระบาทบทมาลย์พระแม่เจ้า จะเห็นแต่เทพยขุนเขาคิริยพฤกษพิมาน ที่จะฝากสารสั่งไว้ เราไม่มีอันใดที่จะบูชา จะประชุมชุลีศีรษาประสานเศียรทั้งสอง อุทิศแทนประทุมทองถวายอภิวาท สองเธอซบพระเศียรประสาทสั่งสาร พระสุรเสียงสท้านสเทือนทั่วทุกเทพหมู่ไม้ ว่า โภน์โต ข้าแต่พระไพรพฤกษเทเวศร์ อันสิงสถานทุกขอบเขตรคิริถํ้าท่าธาร ห้วยละหานหุบเหวผา โอสโถ๎ย ทุกเครือหญ้ายอดไม้ จงมารับอภิวาทไหว้บูชา ช่วยบอกแก่พระมารดาแต่โดยดี ว่าลูกชาลีกัณหามากับพราหมณ์ ความกรุณาหาโรคามิได้ จะบันเทาพระไทยเธอทุกข์ร้อน ถ้าแจ้งว่าพรามหณตะแก่ขับข้อนโบยตี ไหนพระชนนีจะมีพระชนม์ จะระเหระหนละห้อยไห้ จะอาสัญบรรไลยด้วยลูกน้อย ถ้าพระแม่เจ้าจะตามรอยบทจรมา เร่งให้พระมารดามาตามหนทางนี้ตรงมิได้คด แต่อาศรมบทมาถึงนี้ อโน วตเร ชฏินิ ไฉนหนอพระแม่เจ้า เข้าป่าแต่เช้าไม่ควรจะช้า จะรีบร้อนเข้ามาขมีขมันให้ทันที ที่ท้าวเธอปรานีเราพี่น้อง ฤๅพระแม่ได้สิ่งของผลไม้มากกว่าแต่ไรแต่ก่อนมา เชิงจึงช้าในวันนี้ ถ้าพระชนนีเจ้ามาทัน ก็จะแบ่งปันผลไม้ให้ทชี จะมีเมตตาปรานีไม่เน้นนวดหวดหวาย ที่กริ้วโกรธก็จะเหือดหายลดลงบ้าง บร้างที่จะเร่งรัดเราไป โอ้เปนกรรมไฉนฉนี้ พระชนนีจึงไม่ตามมา สงสารสองเธอทรงพระโทมนัศากรรแสงสั่ง เสนาะในพนมวังหิมเวศ ทุกฝูงอมรเมศวิมานไม้ มีพระอาไลยตระลึงเหลียว เอี้ยวพระองค์แอบวิมาน เอียงเงี่ยพระกรรณซ้องสดับสารสองกระษัตรา เย็นยะเยียบเงียบพฤกษาสิงสัตว์บ่ร่าร้อง มาตุคิท์ธิโน พระพี่น้องกำหนัดในพระมารดา ซาบเสนหาพระชนนี พราหมณ์ตะแก่ต้อนตีเตือนไป พระสุรเสียงกรรแสงไห้โหยหา ฟังวิเวกเวทนา อนาถนิราศพระมารดา แทบคีรีทวารประตูป่า อิติ เมาะ อิมินา ปกาเรน ด้วยประการดังนี้แล ๚
๏ กุมารปัพฺพํ นิฏ์ฐิตํ ประดับด้วยพระคาถา ๑๐๑ พระคาถา ๚
คำนำ
ด้วยอำมาตย์ตรี พระผลากรนุรักษ์ (อิ่ม เกาไศยนันท์) ผู้พี่ นายพันตำรวจเอก พระยาพิเรนทราธิบดี สีหราชงำเมือง (อุ่ม เกาไศยนันท์) ผู้น้อง จะทำการปลงศพสนองคุณนายแช่มผู้บิดา จึงพร้อมกันมาแจ้งความต่อหอพระสมุดวชิรญาณว่า มีความศรัทธาจะรับสร้างหนังสือในหอพระสมุดฯ สักเรื่อง ๑ เปนของแจกในงานศพ ขอให้กรรมการช่วยเลือกเรื่องหนังสือให้ กรรมการมีความยินดีที่จะรับเปนธุระให้ตามประสงค์ แต่เวลาใกล้ต่อกำหนดงานศพอยู่ จำต้องเลือกเรื่องสั้นๆ พอให้พิมพ์ทัน ข้าพเจ้าจึงได้เลือกหนังสือ “กาพย์สักรบรรพ” เปนหนังสือแต่งครั้งกรุงเก่า ซึ่งพึ่งพบฉบับในหอพระสมุดฯ เมื่อเร็วๆ นี้ ให้พระผลากรฯ และพระยาพิเรนทราธิบดีฯ พิมพ์แจกในงานศพบิดา
หนังสือกาพย์สักรบรรพที่พิมพ์นี้ ก็คือหนังสือเทศน์มหาชาติกัณฑ์สักรบรรพนั้นเอง ที่ข้าพเจ้าเห็นว่ามีคุณวิเศษ ควรพิมพ์ได้โดยเฉภาะ เพราะเหตุใดจำจะต้องอธิบายความคิดเห็นในเรื่องตำนานเทศน์มหาชาติ ผู้อ่านหนังสือนี้จึงจะเข้าใจได้
ประเพณีมีเทศน์มหาชาติ คือ ที่นิมนต์พระภิกษุสงฆ์มาแสดงมหาเวสสันดรชาดก ๑๓ กัณฑ์ เปนการพิธีอัน ๑ นั้น เห็นจะมีมาแต่ดึกดำบรรพ์ทีเดียว พิเคราะห์ดูหนังสือเวสสันดรชาดกที่มีอยู่พอจะสอบสวนได้ในเวลานี้ ประกอบกับตำนานที่ปรากฎเรื่องมาแต่โบราณ เข้าใจว่าพิธีเทศน์มหาชาติที่มีในประเทศนี้ ในชั้นแรกเห็นจะเทศน์ในภาษามคธอย่างที่เรียกกันว่าเทศน์คาถาพัน การพิธีอยู่ที่เทศน์ในวันเดียวให้จบทั้ง ๑๓ กัณฑ์ จึงถือว่ามีผลานิสงษ์มาก แลเปนอุดมมงคล ถึงน้ำที่ตั้งไว้ในบริเวณพิธี เปนนํ้ามนต์ซึ่งอาจจะชำระล้างอัปมงคลทั้งปวงได้ หนังสือเวสสันดรชาดกคงจะได้แปลออกเปนภาษาไทย แต่ครั้งกรุงศุโขทัยยังเปนราชธานีของสยามประเทศ แต่เห็นจะไม่ได้แต่งเปนกลอน แลจะไม่ยาวนัก จึงมิได้มีคำแปลครั้งนั้นเหลืออยู่ให้พบเลย การแปลเวสสันดรชาดกแต่งเปนกลอนเทศน์ มีในจดหมายเหตุปรากฎว่า แรกมีเมื่อปีขาล จุลศักราช ๘๔๔ พ.ศ. ๒๐๒๕ ครั้งสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถครองกรุงศรีอยุทธยา มีรับสั่งให้ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตย์ แต่งหนังสือมหาชาติคำหลวง (ที่เรียกว่า “คำหลวง” นั้น ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ครั้งนั้นเห็นจะหมายความอย่างเราเรียกกันว่า “พระราชนิพนธ์” ในทุกวันนี้) ลักษณะหนังสือมหาชาติคำหลวงที่แต่งครั้งแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถนั้น เอาตัวคาถาภาษามคธตั้งบาท ๑ แล้วแปลเปนภาษาไทยวรรค ๑ สลับกัน ภาษาไทยแต่งให้มีสัมผัสเปนกลอนร่ายด้วย หนังสือยังปรากฎอยู่จนทุกวันนี้ ไม่ใช่เปนหนังสือสำหรับพระเทศน์ เปนหนังสือสำหรับสัปรุษอ่านสู่กันฟัง เวลาไปประชุมกันทำบุญให้ทานในงานนักขัตฤกษ์ เพื่อให้เข้าใจความของคาถาพัน ประเพณีอันนี้ยังมีอยู่จนปัจจุบันนี้ เวลานักขัตฤกษ์เข้าพระวัสสา ยังเปนน่าที่ขุนทินบรรณาการ ขุนธารกำนันกับผู้ช่วยอิก ๒ คน ขึ้นนั่งเตียงสวดหนังสือมหาชาติคำหลวงที่ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดารามโดยทำนองอย่างเก่า ถึงที่มีเด็กนักเรียนนั่งสวดหนังสือเรื่องต่างๆ ตามทำนองซึ่งเรียกว่าสวดโอ้เอ้วิหารรายตามศาลารายในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ก็สืบเนื่องมาแต่ประเพณีเก่าโดยไนยอันเดียวกัน กล่าวคือ เวลาอุบาสก อุบาสิกา ไปประชุมกันอยู่ในวัดระหว่างเวลาสวดมนต์ฟังเทศน์ มักให้เอาหนังสืออันเปนเรื่องในพระสาสนา มีชาดกต่างๆ เปนต้น มาอ่านสู่กันฟัง ประเพณีอันนี้ยังมีอยู่ในเมืองนครศรีธรรมราชจนทุกวันนี้ ด้วยเหตุนี้จึงมีหนังสือชาดกแต่งเปนกลอนสวดมาแต่โบราณมากกว่ามาก คือแต่งสำหรับสวดในวัด เวลางานนักขัตฤกษ์
ส่วนหนังสือมหาชาตินั้น ปรากฎในหนังสือพระราชพงษาวดารว่า เมื่อในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมซึ่งเสวยราชย์ เมื่อปีขาลจัตวาศก จุลศักราช ๙๖๔ พ.ศ. ๒๑๔๕ ได้โปรดให้แต่งหนังสือมหาชาติคำหลวงที่กล่าวในหนังสือพระราชพงษาวดารดังนี้ ถ้าหากว่าผู้แต่งหนังสือพระราชพงษาวดารมิได้หลงเอาเรื่องแต่งหนังสือมหาชาติคำหลวงครั้งแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถมาลงผิดรัชกาล ก็แปลว่า เมื่อแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมนั้น ได้โปรดให้แต่งหนังสือมหาชาติคำหลวงอิกครั้ง ๑ ซึ่งเชื่อได้โดยทางสันนิฐานว่า จำต้องแปลกกับหนังสือมหาชาติคำหลวง ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ แต่จะแปลกกันอย่างไรทราบไม่ได้ ด้วยแต่ก่อนมายังไม่พบหนังสือมหาชาติคำหลวงฉบับที่แต่งครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม มาเมื่อเร็วๆ นี้หอพระสมุดวชิรญาณได้หนังสือมหาชาติกัณฑ์กุมารฉบับหลวงครั้งรัชกาลที่ ๑ เรียกในต้นฉบับว่า “กาพย์กุมารบรรพ” มากัณฑ์ ๑ เปนหนังสือ ๒ เล่มสมุดไทยขนาดหนา สำนวนแต่งครั้งกรุงเก่าแลเปนสำนวนดี แต่งผิดกับมหาชาติคำหลวงครั้งแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ ที่ขยายความภาษาไทยยาว ไม่สลับวรรคกับคาถาภาษามคธ แต่ผิดกับหนังสือมหาชาติที่ใช้เทศน์กันอยู่ ด้วยแต่งเรื่องยาว ความเช่นนี้ จะเทศน์ให้จบในวันเดียวทั้ง ๑๓ กัณฑ์ไม่ได้ จึงเกิดข้อสันนิฐานขึ้นแก่ข้าพเจ้าว่า หรือกาพย์กุมารบรรพนี้ จะเปนหนังสือซึ่งกล่าวว่าแต่งในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม เพราะสำนวนดีเกินกว่าใครๆ จะแต่งตามวัดหรือตามบ้านโดยลำพัง บางทีมูลเหตุจะเปนด้วยสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมทรงพระราชดำริห์เห็นว่ามหาชาติคำหลวงของสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถนั้น คำแปลภาษาไทยสั้นนัก แลซ้ำสลับกับอรรถทุกวรรคไป ผู้ฟังไม่ใคร่เข้าใจความ จึงโปรดให้ประชุมนักปราชญ์ราชบัณฑิตย์แต่งมหาชาติคำหลวงขึ้นใหม่อิกความ ๑ ด้วยมุ่งหมายให้เข้าใจภาษาไทยเปนสำคัญ กันอรรถไว้อ่านเสียส่วน ๑ เมื่อมีหนังสือคำหลวงชุดนี้ขึ้น พระจึงเอาไปเทศน์ เทศน์มหาชาติจึงเปนกลอน แลเลยเปนทำนองต่างๆ ตั้งแต่ครั้งสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมเปนต้นมา แต่สันนิฐานโดยความยาวของกาพย์กุมารบรรพ แต่ส่วนภาษาไทยถึง ๒ เล่มสมุดขนาดหนาจึงจบ เห็นได้ว่าหนังสือมหาชาติความนี้ จะเทศน์ให้จบทั้ง ๑๓ กัณฑ์ในวันเดียวไม่ได้ ข้อสันนิฐานจึงมีต่อมาอิกชั้น ๑ ว่า เมื่อมีหนังสือกลอนมหาชาติสำหรับเทศน์ขึ้นแล้ว จะเกิดปรารภกันขึ้นเมื่อชั้นหลังต่อมาว่า เทศน์คาถาพัน อันจำต้องมีเปนการพิธีเพื่อมงคลนั้น ไม่เข้าใจความ ส่วนเทศน์กลอนมหาชาติเข้าใจความแลเพราะดี แต่ต้องเทศน์หลายวัน ไม่เข้าระเบียบพิธีมงคล ประสงค์จะรวมประโยชน์ทุกอย่างเข้าด้วยกัน กล่าวคือ (๑) ให้เทศน์คาถาพันให้ครบด้วย (๒) ให้ฟังความให้เข้าใจด้วย และ (๓) ให้เทศน์จบทั้ง ๑๓ กัณฑ์ในวันเดียวด้วย บัณฑิตย์ในกรุงเก่าชั้นหลัง จึงเอาหนังสือคำหลวงครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม มาตัดความภาษาไทยให้สั้นลง ให้เทศน์ทั้งอรรถทั้งแปล จบได้ในวันเดียว จึงสำเร็จรูปเปนหนังสือเทศน์มหาชาติที่เราได้ฟังกันในชั้นหลังนี้ มีมาแต่ครั้งกรุงเก่าตอนปลาย แลแยกย้ายกันแต่งหลายครูหลายอาจารย์ ไม่ได้รวมทำอย่างมหาชาติคำหลวง มาในชั้นกรุงรัตนโกสินทรนี้ ก็ยังแต่งความใหม่เพิ่มเติมกันต่อมาอิก แต่หนังสือเทศน์มหาชาติที่มีอยู่ในหอพระสมุดวชิรญาณเดี๋ยวนี้ พระราชวรวงษ์เธอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา ได้เคยลองตรวจดูที่สำนวนต่างๆ กัน กัณฑ์ทศพรมี ๘ สำนวน กัณฑ์หิมพานต์มี ๑๐ สำนวน กัณฑ์ทานกัณฑ์มี ๗ สำนวน กัณฑ์วนประเวศมี ๑๓ สำนวน กัณฑ์ชูชกมี ๑๔ สำนวน กัณฑ์จุลพนมี ๑๖ สำนวน กัณฑ์มหาพนมี ๘ สำนวน กัณฑ์กุมารมี ๖ สำนวน กัณฑ์มัทรีมี ๑๑ สำนวน กัณฑ์สักรบรรพมี ๙ สำนวน กัณฑ์มหาราชมี ๗ สำนวน กัณฑ์ฉกระษัตริย์มี ๕ สำนวน กัณฑ์นครกัณฑ์มี ๗ สำนวน เปนสำนวนเก่าบ้างใหม่บ้าง แต่สังเกตว่ามีสำนวนครั้งกรุงเก่าทุกกัณฑ์
หนังสือกาพย์กุมารบรรพนั้น บุตรธิดา พระยาวจีสัตยารักษ์ (ขำ ศรียาภัย) ได้พิมพ์เปนของแจกในงานปลงศพ พระยาวจีสัตยารักษ์ ใน พ.ศ. ๒๔๕๙ นี้ ในขณะเมื่อกรรมการตรวจพิมพ์หนังสือเรื่องกาพย์กุมารบรรพให้เจ้าภาพงานศพพระยาวจีสัตยารักษ์นั้น กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา ค้นพบหนังสือกาพย์สักรบรรพที่พิมพ์ในเล่มนี้อิกกัณฑ์ ๑ อ่านตรวจดู เห็นเปนหนังสือแต่งดี สำนวนแลลักษณเรียงความเปนอย่างเดียวกับกาพย์กุมารบรรพ เชื่อว่าเปนหนังสือชุดเดียวกัน ซึ่งของเดิมคงจะมีครบทั้ง ๑๓ กัณฑ์ หากพึ่งพบแต่ ๒ กัณฑ์ แลยังไม่แน่ใจว่าจะหาต่อไปได้อิกสักกี่กัณฑ์ จึงเห็นว่าหาได้เท่าใดควรพิมพ์ขึ้นไว้เสีย ให้กวีแลผู้ศึกษาวรรณคดีได้โอกาศตรวจสอบ ประกอบการวินิจฉัยตำนานหนังสือไทยแต่โบราณมา
ข้าพเจ้าขอโอกาศอนุโมทนากุศลบุญราษี ซึ่งพระผลากร ฯ แลพระยาพิเรนทราธิบดีฯ สร้างหนังสือเรื่องนี้ ในงานปลงศพสนองคุณบิดา อนุโมทนาทั้งการกุศลอย่างอื่นๆ ที่ได้บำเพ็ญด้วยความกตัญญูกตเวทีตามน่าที่ของบุตร
อนึ่งพระผลากรฯ แลพระยาพิเรนทราธิบดีฯ ท่านทั้ง ๒ ผู้สร้างหนังสือนี้ อยู่ในฐานะที่โบราษบัณฑิตย์ นับว่าเปนอภิชาตบุตร เปนมงคล แลเปนที่ตั้งของความเจริญในสกุลวงษ์ อันสมควรจะอนุโมทนาในเหตุอันนี้ด้วยอิกประการ ๑
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๕๙
กาพย์สักรบรรพ
๏ เตสุ ขัต์ติเยสุ ในเมื่อสมเด็จพระเวสสันดรธิบดี แลพระมัทรีศรีสุนทรลักษณนางแก้วเกษกระษัตรี กเถน์เตสุ ทรงพระเกษมศรีสำราญรื่นภิรมย์ ชมพระทานบารมี ท้าวเธอท่อยทีท่อยสนทนา ในพระปิยบุตรทานกถาปราโมทย์ มีพระปรีดาสดับโสตรสาธุการ เอวํ ดังพรรณนาในตำนานกัณฑ์มัทรี สัก์โก สมเด็จอมรินทรโกสีย์สหัสไนย จิน์เตสิ คำนึงนึกในพระไทยเธอผูกพัน เพื่อจะเกียจกันกระยาจกอันค่นจน ว่าวันวานนี้หน่อพระทศพลเวสสันดร เธอทรงประสาทสองพระบังอรอรรคโอรส แก่เถ้าทุรยศยากไร้ อุณ์ณาเทต๎วา ยังเมทนิดลดาลไหวหวาดหวั่น เปนวิจลอัศจรรย์ประจักษ์ จะทำลายสุรไศลหลักให้ล้มลง ผิแลจะมีชายชั่วชาติประสงค์สืบเสาะ มายังสำนักนิหน่อนริศรราชชินวเรศเวสสันดร ยาจิต๎วา จะวิงวอนไหว้ขอนางขัติยเนื้อหน่อนาฏมัทรี อันทรงศรีสรรพศุภลักษณวิไลย สีลวัต์ตึ อันมีศีลไสมยวิมลมเหษี จะพาพระมัทรีเจ้าจากไป อนาโถ จะทำให้พระมหาบุรุษเปนแสนสุด อนาถา ไม่มีผู้ใดที่จะเวยยาวัจกรกระทำวัตร นิปัจ์จโย ก็จะเคืองขัดขุ่นหมองในคลองพรหมวิหารแห่งพระองค์ ยัน์นุนาหํ จำกูจะละเพศเปนพงษ์ภารทวาชสู่สำนักนิพระราชฤๅษี จะทูลขอพระมัทรีศรีสุนทเรศ ให้ท้าวเธอกุมเอาเกษมกุฏบารมี อย่าให้ท้าวเธอพระราชทานพระมัทรีสืบไป แก่ผู้ใดได้ดังนี้ ตัส์เสว ทัต๎วา แล้วจะมอบพระมิ่งมเหษีสุดารัตน์ แก่พระหน่อพุทธางกูรเกษกระษัตริย์เสร็จแล้ว กูจึงจะกลับคืนขึ้นยังวิมานแก้วกนกนพรัตนา อันชื่อมหาเวไชยันต์ ในดาวดึงษ์สวรรค์นั้นแล ๚
๏ ตมัต์ถํ ฯ ตโต รัต๎ยา ฯ ล ฯ อทิส์สถาติ ๚
๏ ภิก์ขเว ดูกรภิกษุสงฆ์ผู้ทรงศีลสาธร ในเมื่อรวิวรวโรภาษ วิวสเน พวยพุ่งแผ้วนภากาศกาลเช้า สัก์โก สมเด็จท้าวโกสีย์ เธอเพี้ยนเพศเปนพราหมณ์ชีชราทวิชชาติ เฉลิมลโบมศรีวิภัศมาศวิมลทรงสร้อยสนสูตรสังวาลวรธุรำ สอดสายประคำข้อมือ มีเครื่องพิธีถือที่จะกองกูณฑ์ประกอบมา ก็ปรากฎเฉภาะพระภักตราสองกระษัตริย์ ปาโต เมื่อแสงพระสุริยจำรัสรุ่งเช้า ทชีอินทร์ก็เข้าไปกราบกราน ประนมกรประฏิสันถารด้วยพระคาถาฉนี้ ๚
๏ กัจ์จินุโภโตกุสลํ ฯ ล ฯ ปุจ์ฉโตติ ๚
๏ โภโต ข้าแด่พระเปนเจ้าผู้เจริญศรีศุขสวัสดิ สถาพรพิพัฒน์ภูลผล ข้าขอถามถึงยุบลจะบรรยาย กุสลํ อันว่าโรคาพยาธิทั้งหลายเก้าสิบหกประการ อันก่อเกิดด้วยสมุฐานถึงแปดที่ กัจ์จิ ยังมีมาเบียดเบียนพระบาทบ้าง ค่อยเบาบางสบายบรมศุขฤๅพระเจ้าข้า อนามยํ ทั้งทุกข์ไภยเพทนานิราศปราศจากขันธ์ ทั้งผลไม้มูลมันยังมีมาพอแสวงหาได้ง่ายดาย ฑํสา จ มกสา ทั้งเหลือบยุงบุ้งร่านร้ายยังราวี ทั้งทีฆชาติก็มีมากในไพรเขียว ตะงาวงูงอดเงี้ยวเกี้ยวก่าย ยังเลื้อยไล่ใกล้กรายให้เกลียดกลัว สัตวอันหยาบช้าชั่วก็เกลื่อนกลาด คือเสือสิงหราชร้ายราน หมู่คชสารสามารถ มาเบียดเบียนพระอาวาศแวดชาย ไม่เปนศุขสบายยังมีบ้างฤๅพระเจ้าข้า ได้มีกระมลเมตตาตอบสาร แก่ข้าทอาจารย์นี้เถิดฯ
๏ สมเด็จพระบรมโพธิสัตว์ ตรัสตอบปฏิสันถารแก่อินทพฤฒาจารย์ฉนี้ โภโต ดูกรทชีชรา ท่านมาถามถึงโรคาความไข้ ทั้งทุกข์ไภยพาฬมฤคชาติ ทั้งนั้นก็นิราศไม่ราวี เราอยู่ที่นี่ก็นานนับถึงเจ็ดเดือน มีแต่สิงสัตว์ในกลางเถื่อนทารุณร้าย ชีวิตนี้ปนไปด้วยโศกไม่ขาดสายสุดซึ่งจะพรรณา พึ่งเห็นหน้าท่านวันนี้ เปนคำรบสองทชีไชยมงคล เทววนิตํ มีมุขมณฑลผ่องใส ส่งสัณฐานวิไลยวิเลศดังพรหมเมศเมืองฟ้า มีครบเครื่องบูชาพิธีธรรม สวาคตัน์เต ท่านมานี้เปนลาภเลิศลํ้าล้วนกุศล เปนมหามงคลคู่มิตร อันจะชี้ทิศทางนิพพาน เชิญทอาจารย์เจ้าเข้าสู่โรงน้ำ เชิญจงฉันให้เย็นฉ่ำชำระกาย จงกินกาฬสอสวายอร่อยรสของป่า ทั้งผลาผลพฤกษาสารพัดจะมี ตามที่จะชอบฉันในฐานที่นั้นนานา อนึ่งโสดท่านเสาะมาถึงที่นี่ เกน เหตุนา ทชีสิชราปราถนาซึ่งสิ่งใด จงบอกยุบลกิจแก่เราไปบัดนี้ ๚
๏ เมื่ออินทอาจารย์จะขอพระมัทรี ก็ทูลคดีโดยอุประมา กล่าวเปนสารคาถาฉนี้ ยถาวาริวโห ฯ ล ฯ ยาจิโต พระพุทธเจ้าข้า บพิตรพระดาบศผู้ทรงพรตพรหมจรรยา วารีวโห เมาะ ปัญ์จมหานทิโย อันว่าแม่น้ำทั้งห้ามีคงคาเปนอาทิ อันเปนชาตินทีต้นวิวัฏฐากัป มาแตกเปนแม่น้ำน้อยอเนกนับบมิได้ มีกระแสสินธุใสเย็นสอาด อันอาโปธาตุเทวา มิได้เห็นแก่หน้ามนุษยนิกร กระหนกระหายหอบร้อนรวนมา ไม่เลือกแลหน้าตาว่ายากมี ชั่วแลดีประการใด ได้อาไศรยทุกสิงสัตว ได้เสพรศวารีรัตน์ระรี่เรื่อย เย็นชะฉ่ำเฉื่อยชื่นใจ คุณพระคงคาอสงไขยคณนา พ้นที่จะอุประมาประมาณได้ จะเปรียบเสมอพระไทยท้าวเธอทรงพระกรุณา แก่ฝูงสัตวอนาถาทุกข์ร้อน บร้างที่จะตัดรอนสำรากราน ระรื่นเริงบรรเทิงทานทำทุกสิ่ง ให้สำเร็จแก่ชายหญิงอันยากมา แม้นจะปราถนาสิ่งใด มิให้เคืองขัดใจกระยาจก ที่ค่นจนเหมือนอกข้าทอาจารย์ พระกรุณาคุณย่อมโปรดปรานไม่ปราศจาก สู้จะเยินยับยากไม่ย่อท้อทนทุกข์ จะให้ฝูงสรรพสัตวเปนศุขในสงสาร มีพระคุณพ้นประมาณเหมือนแม่น้ำทั้งห้า ได้ทรงพระกรุณาข้าทชี จะขอพระราชทานพระมัทรีศรีสุนทลักษณกัญญา จงทรงพระราชศรัทธาทำทาน แก่ข้าทอาจารย์นี้เถิด ๚
๏ เมื่อสมเด็จพระราชฤๅษี ได้ทรงฟังอินทรทชีภารทวาช ขอพระนุชอนงค์นาฎมัทรี มิได้ทรงพระวิปัฏิสารีระทดท้อพระไทย ว่าวานนี้สิอวยอุทิศให้สองสุริโยรสร่วมพระชนม์แล้ว วันนี้ไหนจะอำนวยนางแก้วกระไรได้ จะสันโดษเดียวอยู่ในดงไพรพรั่นจิตร จะคำนงคิดข้อนี้หามิได้ ความดีพระไทยท้าวเธอที่จะทำทาน เหมือนบุรุษเบิกบานบันเทาทุกข์ทลิทกอันตกไร้ มีผู้เอาถุงทรัพย์มาวางให้พันตำลึงถึงมือ มีมโนภิรมย์ชื่นชื้อชมซาบ โสมนัศเอิบอาบอิ่มอก เมื่อท้าวเธอจะยอยกยอดพระภิริยทาน ท้าวเธอจะยังเขาหิมพานต์ให้กัมปนาท ก็ตรัสประกาศฉนี้ ททามิ ฯ ล ฯ มโนติ ฯ ดูกรทชีภารทวาช ท่านมาขอพระอนงค์นาฎองค์ใด ดุจดังดวงใจประจำจิตร เรามิได้คิดเข็ดขามขยาด นวิกัม์ปามิ เรามิได้ไหวหวาดย่อท้อ ด้วยมัจฉิริยหุ้มห่อแหนหวง ที่จะเสือกส้อนทรัพย์ทั้งปวงปิดไว้ ด้วยจิตรเรานี้แจ่มใสศรัทธาที่จะทำทาน ตรัสเท่านั้นแล้วก็บมินานมะนีมะนา นำพระเต้าน้ำสิโตทกธารามารดริน กรวดลงในมืออินทพฤฒาจารย์ ทรงพระบริจาคภิริยทานยอดรัก เปนเอกอรรคมกุฏทาน ในขณะนั้นก็บันดาลเกิดมหาอัศจรรย์ จะหล่มโลกย์เลื่อนลั่นทำลายลงเปนโกลา ดังอัศจรรย์อันมีมาในหนหลัง ครั้งเมื่อพระราชทานสองกุมารมกุฏ อันเปนศรีวิสุทธิทาน แก่ชูชกพฤฒาจารย์นั้นแล ๚
๏ ตมัต์ถํ ฯ มัท์ทึ หัต์เถ ฯ ล ฯ หเนย์ยวาติ ๚
๏ ภิก์ขเว ดูกรสงฆ์ผู้ทรงศีลสิกขา เมื่อสมเด็จพระบรมนราราชฤๅษี เธอทรงสละพระมัทรีศรีสุดารัตน์ อันมีวัตรจรรยา เปนมหามกุฏทาน ตั้งพระไทยเกษมสานต์ทรงอุทิโสทกตกถึงมืออินทพฤฒาจารย์ ก็ทรงพระปนิธานเธอออกพระโอษฐ อัม์โภ ดูกรพราหมณผู้เค้าโคตรคนขอทาน อันพระสัพพัญญูญาณนี้ยอดรัก ยิ่งกว่าพระอรรคมเหษีมัทรีถึงร้อยพันแสนเท่า เดชะภิริยทานของเราครั้งนี้ จงได้ตรัสแก่สร้อยศรีสรรเพชญ์โพธิญาณ ด้วยเดชะศีลสมาธิสารบริสุทธิ ประกอบกันกับมกุฏภิริยทาน ก็เกิดอัศจรรย์บันดาลดินฟ้า ทั้งเมฆหมอกเมฆามืดคลุ้ม ให้เสียวสยองอรุ่มโลมชาติทุกเส้น หนาวยะเยือกเย็นเปนพิฦก ก็เกิดการก้องกกโกลาหลสนั่น อเนกมหามหัศจรรย์บันดาล เหมือนเมื่อพระราชทานสองศรีพระชาลีกัณหา ส่วนสมเด็จนางพระยายอดกระษัตรี ก็ตรองตริคดีโดยปัญญา ว่าสมเด็จพระภัสดาดวงอดุลยรัตน์ เปนมกุฎแก้วเกษกระษัตริย์ทรงพระญาณ ย่อมจะหยั่งเห็นเหตุแห่งแก่นสารสัพพัญญู ที่จะโปรดหมู่อมรมนุษย์ในอนาคต จึงจะเปลื้องปลดปลงให้แก่พราหมณอันยากไร้ชรา ตัวของเราใช่จะชั่วช้าย่อมซื่อสัตย์ สู้วิโยคพรากพลัดพระวงษา ตามภักดีพระภัสดาถึงสิ้นชีวิตร เชิงที่จะชิงชังจึงให้ก็เห็นผิดประการฉนี้ พระมัทรีเธอตรงเห็นแท้ถ่องในทางธรรมท้าวเธอทำทาน องค์นางไม่นิ่วภักตร์เบิกบานดังบัวทองเธอทัศนา เพ่งพิศภักตร์พระภัสดาด้วยปราโมทย์ไม่หม่นหมอง ประดิษฐานอยู่ตามคลองพระเนตรพระราชสามี ส่วนสมเด็จพระฤๅษีก็สงไสย ชำเลืองพระเนตรไปทัศนา ดูดวงพระภักตรานางดาบสินี นึกว่าไฉนหนอนางมัทรีนี้จะเลื่อมใส ฤๅจะเสียนํ้าใจเจ้าจะจำเปน เพราะเหตุเห็นว่าให้แก่ทชีอันชราร่างร้ายอินทรีย์พิการ ครั้นปะพระเนตรนางเธอก็ทูลสารสุนทรนุสนธิ์ ว่าข้าแต่พระองค์ผู้ทรงคุณล้นพ้นบพิตรพระภัสดา แต่พระองค์ได้ทรงเกล้าเกษาข้าพระบาท แต่ยามเมื่อยังพระเยาวราชรอดมา ถึงมัธยมวรรษาล่วงแล้ว แต่ร้ายดีวี่แววประการใด ก็จะแจ้งพระไทยท้าวเธอทุกประการ ยังไม่เชื่อเกล้ากระหม่อมฉานฤๅในครั้งนี้ จึงพิศเพ่งเล็งภักตร์ข้ามัทรีเปนสงไสย อย่าเข้าพระไทยท้าวเธอฉนั้น พระองค์เหมือนเสวตรฉัตรกั้นร่มเกษ เปนจอมจิตรอิศเรศบำรุงเกล้า ของข้าพระพุทธเจ้าผู้ทาษี แม้นทชีจะปราถนา ซึ่งเนื้อหนังมังษาสริรกาย จงฉะฟันบรรยายยื่นให้ แม้จะขัดค่าเปนของขายประการใดก็ดี ข้าพระพุทธเจ้ามัทรีจะสู้ตาย จะเอาชีวิตรนี้ทูลถวายสนองพระคุณ จงทรงพระการุญรงับใจ จากจิตรอันสงไสยข้าพระบาท ตามแต่จะทรงพระประสาทสละทาน ให้เสร็จแก่พระโพธิญาณณะภาคน่า มัทรีมิได้อิสสาที่จะสอดแคล้ว ในพระยอดแก้วเกษกระษัตริย์ จงทรงพระโสมนัศบำเพ็ญทาน ในกาลบัดนี้เถิด ๚
๏ ตมัต์ถํ ฯ เตสํ สังกัป์ปมัญ์ญาย ฯ ลฯ วิปัจ์จตูติ ๚
๏ ภิก์ขเว ดูกรภิกษุสงฆ์ผู้ทรงศีลสมาธิปัญญา เมื่อสมเด็จอำมรินทรเจ้าไตรตรึงษตรีเนตร ครั้นตรัสทราบเหตุหัทยาไศรย สองกระษัตริย์เสมอพระไทยศรัทธาท้าวเธอทำทาน เธอทรงพระโสมนัศเกษมสานต์ตรัสสรรเสริญ ว่าขอสองพระบรมกระษัตริย์จงทรงจำเริญราชศิริสวัสดิสืบไป เย ปัจ์จุหา อกุศลข้าศึกใดสิบสี่ มีมัจฉิริยตระหนี่อันเข้มข้น ทิพ์พา อันอาจจะป้องกันมนุษเทวสมบัติ พระองค์ก็รานรอนตัดเสียได้ มายกพระยอดรักร่วมใจบริจาคทาน เปนมกุฏแก่นสารประเสริฐสุทธิ จนดินฟ้าฝนสมุทไม่มีวิญญา ก็เอิกเกริกโกลาจะล่มโลกยเลื่อนลั่น ทุกขุนเขาสนั่นนฤนาท ดังจะสบั้นสบัดฟัดฟาดกระทบกัน ทุกฝูงเทพอินทร์จันทร์จตุโลกบาล ทั้งพระยมพระกาลกุลีปชาบดีศรราช ท้าวสุทธาวาศมหาพรหม พร้อมประนมนมัสการ กระทำอนุโมทนาทานถวายทิพยบูชา ชวนกันชื่นชมภิรมยหรรษาสรรเสริญ ว่าใครในโลกยนี้ที่จะก่อเกินกฤษดาภินิหาร ให้เหมือนพระผู้ยอดญาณอย่างนี้ มายกยอดพระบารมีมกุฏทาน ต่อผู้ทรงศรีศีลสารสัปรุษชาติ จงองอาจอำนวยในทานที่ทำยากอย่างนี้ได้ อันผู้มิใช่เชื้อชาติชินวงษ์ ก็ไม่อาจองที่จะเอื้อมอำนวยทาน ทำทั้งนี้นี่ยากนักหนา คนทั้งสองเหล่าแลจะไปในภพภาคน่านั้นต่างกัน อสัน์โต เผ่าพวกผู้อาธรรม์ทุจริต ครั้นสุดสิ้นชนมชีวิตรวางวาย จักไปอุบัติในอบายเบื้องปรโลกย์ จะเลยละซึ่งศุขเสวยโศกแสนเวทนา สัน์โต พวกสัปรุษนราสุจริต เมื่อนิราศร้างชนมชีวิตรอาตมา สัค์คปรายโน จะมีสวรรค์ศุขเบื้องน่านำปฏิสนธิ์ ให้เสวยศุขสมบัติเบื้องบนเปนบรมศุขเกษมศานต์ ในกนกรัตนพิมานอมรมณเฑียรทิพยโภคา ณฉ้อชั้นกามาพจรโลกย์ กว่าจะล่วงสรรพทุกข์โศกสู่นฤพาน เหมือนพระองค์ประสาทสองสงสารเสมอชีวิตร ทั้งพระมิ่งมิตรมเหษีสุดกำลัง พรห๎มยานํ เปนพระอริยราชยานอย่างเอก อันจะล่วงอบายโลกย์ลุเสลขสละมาร จะเสด็จเข้าสู่เมืองอมตมหานิพพานพ้นทุกข์ ด้วยวิมุติศุขสิ้นสงสาร เสร็จแก่สร้อยสรรพัญญุตญาณยอดฟ้า ด้วยพระมิ่งมงคลมหามกุฏทาน ในกาลครั้งนี้แล ๚
๏ สัก์โก สมเด็จอำมรินทรา เมื่ออนุโมทนาในพระทานบารมีพระราชฤๅษีเสร็จแล้ว จึงทรงพระดำริห์จะถวายนางแก้วกระษัตรี ท้าวเทพโกสีย์ก็สำแดงสาร ด้วยเทวโองการฉนี้ ๚
๏ ททามิ โภโต ฯ ล ฯ ททามิ เตติ ๚
๏ โภโต ข้าแต่พระฤๅษีสรรเพชญ์พงษ์ ข้าบาทขอถวายพระองค์พระอรรคมเหษี สัพ์พังคโสภณํ อันมีวิมลวรลักษณ์ ด้วยท้าวทั้งสองเปนกระษัตริย์ทรงศักดิศรัทธาธรรม์ เปนเที่ยงแท้เสมอกันการกุศล บริสุทธิหมดวิมลราคี ยถามโย จ สํโข จ ขาวบริสุทธิดังสังข์ศรีใสสอาด ใส่ธรรมชาตินํ้านมอันขาวทั้งสองเสมอกัน เหมือนพระองค์ทั้งสองกระษัตริย์ทรงธรรม์ศรัทธา ทั้งตระกูลก็เปนเกษกระษัตริย์วงษาทั้งสองสม ประกอบเกิดเปนกรรมนิยมให้ไพร่ฟ้า กระทำประทุษฐโทษาให้สองกระษัตริย์ บัพพาชนิยกรรมให้พรากพลัดมาอยู่ป่า เปนอนาถาทนไร้ ยังทรงพระราชศรัทธาทำได้ด้วยบริจาคทาน พ้นที่สัตว์สามาญจะทำได้ ขอบพิตรจงพ้นโพยไภยพาลพยาธิ์ อย่าได้เบียดเบียนพระบาทจงสมบูรณ์ ในประยูรสุริยวงษ์ จงเร่งทรงพระราชศรัทธา ทำกุศลกิริยาให้ยิ่งๆ ขึ้นไป เมื่อท้าวสหัสนัยอำนวยน้อมเวนถวายองค์นางแก่พระจอมจักรจุฬาโลกย์ ลุแล้วซึ่งอาโภคเจตนาไม่เคลือบแคลง สมเด็จท้าวพันแสงสุรินทรา เมื่อจะสำแดงองค์อาตมาให้ปรากฎ แก่พระดาบศทั้งสองกระษัตริย์ ท้าวไตรตรึงษ์ก็ตรัสพระวาจา ว่า ข้าพระองค์มิใช่ชราพราหมณ์ชี เทวิน์โท ข้านี้คือโกสีย์สหัสเนตร มายังห้องหิมเวศวงวัด เพื่อจะถวายพระพรพิพัฒน์อัฐเภท พระองค์จะทรงสังเกตปราถนาในพระพรวราอันใด ข้าบาทจะได้ให้ดังปราถนา สมเด็จอมรินทราตรัสเท่านั้น บพิตรก็เหินหันเหาะขึ้นเหนือนภากาศ เปล่งพระรัศมีโอภาษพวยพุ่งรุ่งเรืองอร่ามวิไลย ดังแสงพระสุริยอุไทยประเทืองขึ้นมา เหนือยอดยุคุนธรบรรพตานั้นแล ๚
๏ โพธิสัต์โต สมเด็จพระบรมโพธิสัตว อันสร้างสมดึงษปรมัตถบารมี เมื่อจะรับวโรรัตนเรืองศรีแปดประการ แด่สำนักนิท้าวมัฆวานเทเวศร์ ก็ทูลแก่ท้าวสหัสเนตรฉนี้ ๚
๏ วรัญ์เจ เม ฯ ล ฯ วรํ วเรติ ๚
๏ สัก์ก ข้าแต่ท้าวโกสีย์สุรินทรา เจอโท ถ้าพระองค์จะทรงพระกรุณาอำนวยพร ให้ภูลผลบวรแก่ข้าพระบาท ขอให้สมเด็จพระบิตุราชเรืองยศ หย่อนพระไทยท้าวเธอออมอดอนุโมทนา ทรงพระโสมนัศาเสด็จลีลาศ ด้วยจัตุรงคราชเสนาออกมานิมนต์ไปครอบครองประชาชนชาวพิไชยเชตุดร ปฐเมตํ วรํ เปนปฐมพรจงภูลพิพัฒน์ หนึ่งเมื่อถึงบุรีรัตนราไชย ขอให้ได้ปล่อยนักโทษทั้งหลาย บรรดาโทษถึงตายต้องพันธนา ให้พ้นจากอาชญาราชทัณฑ์ ทุติเยตํ เปนคำรบสองสิ่งสรรพสิทธิแก่ข้า เย จ วุฑ์โฒ หนึ่งฝูงมนุษยนิกรแก่หนุ่มมัชฌิมาปานกลาง ให้ข้าได้เปนที่อิงอ้างอาไศรย เลี้ยงชีวิตรอยู่ในสำนักนิข้าอย่าเข็ดขาม ตติเยตํ พระพรเปนคำรบสามจงประสิทธิ ปรทารํ หนึ่งในมิ่งมิตรเมียท่าน ขออย่ามีใจลห้อยหาญหรรษา เสพด้วยภิริยาท่านผู้อื่น สทารปสุโต ให้ใจข้านี้ชูชื่นเชยชิด ในนางผู้มิ่งมิตรมเหษี สันโดษเดียวด้วยพระมัทรีทรามสวาดิ หนึ่งอย่าลุอำนาจในนางสัตรี จตุต์เถตํ พระพรเปนคำรบสี่จงให้ประสิทธิ แก่ข้าบาทบพิตรในครั้งนี้ ปุต์โต เม หนึ่งพระลูกข้าทั้งสองศรีอันเลิศลักษณ์ เกิดแต่อุทรร่วมรักข้าพระองค์ ให้เจ้ามีศรีสวัสดิสบประสงค์สืบวรรษาสรรพไวยวัฒนาเนิ่นนาน จงเนาในวรรษากาลเกินกำหนด ให้ยิ่งยงทรงพระยศยอดกระษัตริย์ จงได้ราชาภิเศกเสวยเสวตรฉัตรรัตนราไชย ชูเฉลิมโลกย์เปนหลักในพระธรณี เปนปิ่นแก้วกระษัตริย์ศรีสืบสมมุติวงษ์ ให้กอปด้วยพระเกียรติยศสูงส่งสุดทิศ ด้วยราชธรรมทศพิธแผ่ไปทั่วทิศา ปัญ์จเมตํ พระพรเปนคำรบห้าจงให้ประสิทธี ขอพระสังกรโกสีย์จงโปรดประทาน หนึ่งเมื่อข้าสถิตย์ถึงราชฐานอัฒราติราตรี วิวสเน ยามเมื่อไขพระสุริยศรีสว่างแผ้ว ขอให้ห่าฝนแก้วเจ็ดประการ เปนสัตตพิธรัตนวรรษาสารสะแส้ตก เต็มณเบื้องบกบรรดาแดนขัณฑเสมาเมืองพิไชยเชตุดร ให้ประชากรอิ่มอก พระพรเปนคำรบหกประการแล้ว ททโต เม หนึ่งให้จิตรข้าผ่องแผ้วประสาทใส จะสู้เสียสละทานสักเท่าใดก็ดีโดยประดิทิน ขอให้ทรัพย์อย่ารู้สิ้นสาบสูญ ให้สืบทรัพย์เพิ่มภูลภิญโญยิ่งขึ้นไป ให้ทานแล้วจงมีใจแจ่มจำรัส ประภัศรผ่องพิพัฒน์เพ็ญแผ้ว อย่าได้สอดแคล้วคลางแคลง ด้วยใจนึกกินแหนงในทางทาน พระพรถ้วนถึงเจ็ดประการณโกสีย์ อนึ่งโสดเมื่อข้านี้จะนิราไลย เปนอายุไขยขันธเภท สัค์คคามิวิเสสคู ขอจงประเวศยังเวียงสวรรค์ เสวยทิพยสมบัติอนันต์นับแสน ในเมืองแมนอมรมาศพิมานแดนดุสิตสถาน ถึงกำหนดห้าสิบเจ็ดโกฏิหกล้านสตะวรรษาสวรรค์ จงจุติจากขันธลงมาเมืองมนุษย์ เปนอวสานเสร็จสุดปัจฉิมชาติ ให้สิ้นสุญอกุศลขาดขันธมารหมู่กิเลศ ลุเปนพระโลกเชฐสัพพัญญูยอดสงฆ์ ให้สรรพด้วยวิเศษญาณยิ่งยงอนาวรวิชา ได้โปรดสรรพสัตวคณานฤกิเลศ เข้าสู่นิเวศเวียงวรวิมุติศรีวิสุทธิวิโมกข์ ให้สิ้นสรรพทุกข์โศกสู่อมัตมหานฤพาน พระพรแปดประการทั้งนี้ ขอพระเจ้ากุญชรแก้วโกสีย์ประสาทสิทธิ แก่ข้าบพิตรผู้พึงพอ อันทูลขอนี้เถิด ๚
๏ ตมัต์ถํ ฯ ตัส์ส ฯ ล ฯ เมส์สตีติ ๚
๏ ภิก์ขเว ดูกรภิกษุสงฆ์ผู้ทรงศีลสังวร เทวิน์โท สมเด็จท้าวสุชัมบดีศรสุรินทรา ได้ทรงสดับกถาสุนทรธรรม์ ท้าวเธอทรงเกษมสันต์ประสาทสิทธิ แก่บพิตรพระเพศสันดรว่า ขอบพิตรอย่าปรารมภ์ร้อนรันทดพระไทย อจิรํ มิช้ามินานสักเท่าใดที่จะเนิ่นนาน สมเด็จกรุงสญไชยภูมิบาลบวรบิตุเรศ จะยกพลจตุรงค์รีบประเวศมายังวงกฏ จะเชื้อเชิญพระดาบศให้ปริวัตร เปนบรมกระษัตริย์ราชาภิเศก จะมอบมิ่งมไหสวรรย์ให้เปนเอกอรรคมหิศร ครอบครองพระนครสีพี สัพ์เพเต มโนรถา พระพรทั้งแปดประการนี้จะสมนึกเหมือนมโนรถ มาจิน์ตยิ ขอบพิตรอย่าระทดทุกข์พระไทย จงตั้งพระสติไว้อย่าลืมหลง ในที่จะสืบสร้างทรงพรหมวิหารให้วัฒนาการสืบไป ในกาลบัดนี้เถิด ๚
๏ ตมัต์ถํ อิทํ วัต๎วาน ฯ ล ฯ อปัก์กมีติ ๚
๏ ภิก์ขเว ดูกรพระภิกษุสงฆ์ผู้ทรงศีลสมาธิญาณ สมเด็จท้าวมาฆวานเทเวศร์ สุชัม์ปติ เปนปิ่นเกษนางอสุราสุชาดา ทัต๎วา เธอทรงประสิทธิ์ด้วยเทวฤทธิประสาท วรํ ซึ่งอัฐโกฏฐาสพระพร แก่สมเด็จพระเพศยันดรราชฤๅษี สมเด็จท้าวเทพสุลีก็ลาลอยละลิ่ว แลละลิบปลิวยังเวหารเห็จเหาะเข้าห้องรัตนพิมาน อันเปนนิวาศสถานนั้นแล ๚
สัก์กปัพ์พํ นิฏฺฐิตํ
ประดับด้วยพระคาถา ๔๓ พระคาถา
ศัพทานุกรม
ก
กค้ๅย	=	ชื่อกล้วยชนิดหนึ่ง
^กโ^จนไห	—	การบนสอIสียง!•หมอห,นกกร*เรยน
กายสกนธ์	-	ส่วนของร่างกาย
กง	ะ	ไม้รูปโค้งที่ตังเปนโครงเรือ
ไกร	=	ยิ่ง, ใหญ่
กินเข้า	3	กินข้าว
ข
จันธมาร	=	มารคือขันธ์, คือร่างกาย
โขมด	=	จอมปราสาทหัวข้าง
เข้าของ	=	ข้าวของ
ขวัญเข้า	-	ขวัญข้าว
ด
ค้นธมาทน์	*	ภูเขาชื่อค้นธมาทน์
เค้าโคกระบอ	*	มีลักษณะเหมือนโคกระบือ
คากร0ง	=	เครื่องปกปิดที่ทำด้วยหญ้าคา
โคบาล	=	คนเลี้ยงโค
ค้งคๅๆจิ	ะ	คลื่นแม่นํ้าคงคา
จ
จังก๑	ะ	หางเสิอเรึอ
ฉ
ฉ้อชั้นกามาพจร	ะ:	สวรรค์ชั้นกามาวจร ๖ ชั้น
ช
ดูนวงษ์	*	วง^ชนะ
ซ
ะ	เครื่องดักปลาชนิดหนึ่ง
ด
ดาบสินิ	“	ดาบศ^ญง
ต
ตะแก่	ะะ	ดัวแก
ตะบอย	-	อาการที่ทำอย่างช้าๆ
ตะลิบ	ะะ	ลิบ,ไกล
ตะรัง	-	ดัน^บ่
ตํมํงคลมัจฉา	-	ปลาใหญ่ชื่อตํมํงคละ
ถ
กุ้งเถียง	*	ทุ่ม1สืยง
เถื่อน	31	บ่า
ท
ทสู	ะ5	นักบวช
^0กเง	=	ชอกซึ้ง, ชอกเขาลก
ท	-	คน
ทลิทก	^	ยากจน
เทึอนโทน	:ะะ	หนงไกล
น
นรันทร	ะะ	กระษัตร
นททั้ง ๕	ะ	แม่นํ้าทั้ง ๕ คือ คงคา	ยมุนา	สรวดี
อจิรวดี และมหี
นราลัย	ะะ	ไม่มีที่ห่วงใย
นิเวศเวียงวรวัมุดีศริริสุทธวิโมกข์ ะะะ	นิพพาน
นิกข	^	แท่ง, ลิ่ม
เนยรนาท	ะ	เสียงบันลือแห่งน้ำ
บ
บรรยงก์	ะ	ที่นั่ง
ป
ปฏิคาหก	^	ผู้รับ
ประดาษ	ะ	สามัญ, ตํ่าช้า
ประภู	^	แข็งแกร่ง
ปลิโพธ	^	ความกังวล
ปรตยักษ์	ะ	ประจักษ์
ประดีทิน	ะ	ทุกวัน
พ
พนมวงกั	^	ภูเขาที่คดเคี้ยว
พิพิธโภค	ะ	โภคะต่างๆ
พิโรภาษ	=	พิโรภาส,แสงสว่างจัา
พรรณ	=	ชนิด
พรุกนี้	ะ	พรุ่งนี้
พิฦก	ะ	พิลึก
เพิ่มภูล	=	เพิ่มพุน
พาฬพยัคฆ์	55	เสีอร้าย
พุทธการกบารม	ะะ	บารมัททำให้เปนพระพุทธเจ้า
พาฬพยัคฆ์จัมมาภรณ์	ะะ	เคร็องประดับท็ทำด้วยหนิงเสีอราย
พนัสพนาล	ะ*	แนวปา
พิกัด	ะ5	กำหนด
พาลมฤคชาติ	*	สัตว์ร้าย
ฟ
เพิ่องฟ้ง	*	ขจรไป
ภ
ทุกดา	ะะ	กันแล้ว
ภัพผล	ะ	ผลที่ดีงาม
ไภยมุสาเปสุญวาท	ะะ	กลัวต่อการกล่าวเท็จและพุดส่อเสียด
ภมรจักร	ะะ	จักรหมุน
ภวัครพรหม	ะะะ	พรหมชั้นสูง
ม
มหาหิมวันต	*	ปาหิมพานต์
มุทุตา	*	ยินดี
มาด	ะะ	เปนชื่อเร็อประเภทหนื้ง
มังษา	=	มังสะ, เนื้อ
มนีมนา	ะะ	เร็ว, ด่วน
เมิล	3ะ	ดู
มารคญาณ	ะะ	มรรคญาณ
เมทนิดล	ะะ	พื้นดีน
ร
รสธารา	ะะ	สายนํ้าที่มีรสอร่อย
ระเมียรมาศ	*	ทองที่น่าชม
ร่กขสา	ะะ	รากษส, ยักษ์
ระหวย	ะะ	ระโหย
ระเห็จ	ะะ	ไปโดยเร่ว
ระเหระหน	^	เร่งไป
รวิวรวโรภาษ	=	ดวงอาทิตย์ส่องแสง
ล
เล่ห์มะตูม	^	คล้ายผลมะตูม
โลกย์	^	โลก
ละห้อย	ะะ	สะเทือนใจ
ละหาน	^	ห้วงนำ
ละโบม	=	โลม,ลูบคลำ
ฦ
ฦกชึ้ง	ลึกซึ้ง
ว
วิหิงสา	ะะ	ความเบียดเบียน
วิไสย= วิสัย
วิชชุลิต	^	สายฟ้าแลบ
วิปัฏิสารี	^	วิปฏิสาร, ความเดือดร้อน
วิจล	ะะ	เคลื่อนไปมา
ศ
ศรัทธาไทย	ะะ	ของทีให้ด้วยศรัทธา
ศิวโมกขมารวิมุติ	=	การหลุดพ้นจากมารด้วยพระนพพาน
ส
โสมนัศ	ะะะ	ยินดี
สห้สกุฎา	*	พ้นยอด
สห้สสังขยา	=	นับจำนวนพ้น
สถลมาศ	ะะ	สถลมารค, ทางบก
แสรก	=	สาแหรก
สวายสอ	ะะะ	ชื่อมะม่วงชนิดหนึ่ง
สัตตภัณฑ์	=	หมู่เขาที่ล้อมรอบเขาพระสุเมรุ
สนอม	ะะ	ถนอม
สนัด	ะะ	ถนัด
ส้อง	ะ*	ช้อง
เสลขวิเวกวาสี	ะะ	อยู่อย่างเงียบสงัดเพื่อขัดเกลากเลส
เสลข	=	การขัดเกลา
สังกร	ะ	ความคาบเกี่ยว
สิโตทก	=	นํ้าเย็น
สุธาดล	*	พื้นดิน
เสือก	ะะ	เลื้อยคลาน
โสฬสพรหม	ะะ	พรหม ๑๖ ชั้น
ห
โหมทุดี	ะ	ระดมไ^ชา
หน้าฉาน	ะะ:	หน้าที่นั่ง
ทุดีกูณฑ์	ะะ	ใ5[ชาไฟ
อ
อาเกึยรณ์	=	เกลื่อนกล่น
อิสสา	ะ5	ความริษยา
อุเบกขา	วางเฉย
อุเบกขาญาณมัธย	=	ปรีชาหยั่งรู้ด้วยความเปนกลาง
อารภ	=	ปรารภ
เอกอัฏอุดม	=	เปนคดีความอย่างสูงยิ่งประการหนึ่ง
อจล	ะ	ไม่หวั่นไหว
อนาวรญาณ	=	ญาณที่ไม่มีเครื่องขัดข้อง
อาดูร	=	ครํ่าครวญ
อัษฎงคต	^	อัสดงคต, ทางทิศตะวันตก
อันฦก	*	อันลึก
อัฐเภท	ะะ	แปดอย่าง
อุโฆษ	ะะ	กึกก้อง
อุตตานภาพ	=	Vเอนหงาย
อนาวรวิชา	=	มีความรู้ที่ไม่ติดขัด
อัฐโกฏฐาสพระพร	^	พรแปดประการ
อกุศลสาธารณ์	=	ทั่วไปแก่อกุศล
อันฦกสุดสังขยา	*	สักนับไม่ได้
อัจฉริยาดิเรก	ะ	อัศจรรย์อย่างยิ่ง
โอหัง	=	แสดงกริยาวาจาหยิ่งยโส
อสงไขยคณนา	*	นับไม่ถ้วน