โคลงนิราศพระพิพิธสาลี
นางเรวดี ฐิตะโลหิต
คำนำ
นิราศเป็นรูปแบบงานเขียนกวีนิพนธ์ของไทยชนิดหนึ่ง เนื้อหาเป็นการพรรณนาการเดินทางจากที่หนึ่งไปยังอีกที่หนึ่ง โดยกวีจะนำสถานที่ต่างๆ ที่ผ่านมาเปรียบเทียบคร่ำครวญแสดงความห่วงใยอาลัยรักสตรีผู้เป็นที่รักของตน ทั้งสอดแทรกขนบธรรมเนียมประเพณี วิถีสังคมสมัยนั้นๆ ไว้ด้วย
การตั้งชื่อนิราศมีหลายลักษณะได้แก่ ตั้งชื่อตามจุดหมายปลายทางที่กวีต้องเดินทางไป เช่น นิราศพระบาท นิราศสุพรรณ ฯลฯ บางครั้งใช้ชื่อของกวีผู้ประพันธ์เป็นชื่อนิราศ เช่นนิราศนรินทร์ นิราศพระยามหานุภาพ หรืออาจนำชื่อสถานที่อันเป็นจุดเริ่มต้นในการเดินทางมาตั้งเป็นชื่อนิราศ เช่น นิราศวัดรวก เป็นต้น
โคลงนิราศพระพิพิธสาลี ที่นำมาพิมพ์ในหนังสือนี้ ประกอบด้วยนิราศสองเรื่องคือ โคลงนิราศทวาย และโคลงนิราศชุมพร โคลงนิราศทวายนั้นพระพิพิธสาลีประพันธ์ขึ้นในคราวตาม เสด็จพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชไปราชการการศึกที่เมืองทวาย เมื่อปีพุทธศักราช ๒๓๓๔ จัดเป็นโคลงนิราศที่มีกวีโวหารไพเราะยิ่งสำนวนหนึ่ง ซึ่งยังไม่เคยมีการพิมพ์เผยแพร่มาก่อน ส่วนโคลงนิราศชุมพรนั้น ไม่ทราบปีที่ประพันธ์และสาเหตุที่ต้องเดินทางไปยังเมืองชุมพร โคลงนิราศชุมพรนี้ พ.ณ ประมวญมารค (หม่อมเจ้าจันทร์จิรายุวัฒน์ รัชนี) เคยนำมาพิมพ์ในหนังสือประชุมโคลงนิราศ โดยใช้ชื่อเรื่องว่า โคลงนิราศพระพิพิธสาลี พิจารณาเปรียบเทียบสำนวนโวหารของนิราศทั้งสองเรื่องนี้แล้วจะเห็นว่า โคลงนิราศทวายแต่งได้ดีกว่าโคลงนิราศชุมพร
อนึ่ง พระพิพิธสาลี ผู้ประพันธ์โคลงนิราศทั้งสองเรื่องนี้ เป็นกวีที่มีชื่อเสียงมากในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น มีฝีปากในการประพันธ์โคลงได้ยอดเยี่ยมผู้หนึ่ง
กรมศิลปากร เห็นว่าควรนำโคลงนิราศพระพิพิธสาลี มาพิมพ์เผยแพร่เพื่อเป็นการรักษาต้นฉบับไว้มิให้สูญ จึงมอบให้นางเรวดี ฐิตะโลหิต นักอักษรศาสตร์ ๗ กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ ตรวจสอบชำระเรียบเรียงคำนำ จัดทำคำอธิบายศัพท์ และแก้ไขตัวสะกดการันต์ให้ถูกต้องตามพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ เพื่อจัดพิมพ์เผยแพร่
กรมศิลปากรหวังเป็นอย่างยิ่งว่า หนังสือโคลงนิราศพระพิพิธสาลี ซึ่งประกอบด้วยโคลงนิราศทวาย และโคลงนิราศชุมพรนี้จะเป็นประโยชน์แก่ผู้อ่านและผู้สนใจวรรณคดีตามสมควร
อธิบดีกรมศิลปากร
กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
มิถุนายน ๒๕๔๒
พระพิพิธสาลี
กวีแผ่นดินพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงสถาปนาพระบรมราชจักรีวงศ์ในปีพุทธศักราช ๒๓๒๕ ตลอดรัชสมัยของพระองค์ราชอาณาจักรไทยกำลังอยู่ในระหว่างการฟื้นตัวจากความหายนะ อันเนื่องมาจากการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ ๒ ครั้นทรงสถาปนาพระนครขึ้นใหม่ พระราชภาระอันสำคัญยิ่งของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช คือ ต้องทรงจัดการให้บ้านเมืองคืนสู่สภาวะปกติ “เหมือนเมื่อครั้งบ้านเมืองยังดี” ทั้งด้านศาสนจักรและอาณาจักร
ในส่วนของการฟื้นฟูศิลปวิทยาการด้านวรรณคดีนั้น ทรงถือเป็นพระราชธุระสำคัญยิ่งประการหนึ่ง ดังจะเห็นได้จากการที่ทรงสนับสนุนให้นักปราชญ์ราชบัณฑิตสร้างสรรค์ผลงานเป็นหนังสือจำนวนมากไว้เป็นสมบัติของพระนคร ทั้งพระองค์เองก็ร่วมทรงพระราชนิพนธ์ด้วยหลายเรื่อง เช่น บทละครใน เรื่องรามเกียรติ์ อิเหนา และอุณรุท ฯลฯ รัชสมัยของพระองค์จึงมีกวีที่สำคัญเกิดขึ้นเป็นอัญมณีประดับแผ่นดินหลายท่าน เช่น เจ้าพระยาพระคลัง (หน) พระยาธรรมปรีชา (แก้ว) เป็นต้น
นอกจากที่กล่าวนามมาแล้ว ยังมีกวีอื่นๆ ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นที่มีผลงานดีเด่นแต่ไม่เป็นที่กล่าวขวัญ หรือได้รับยกย่องให้ปรากฏ ซึ่งหนึ่งในกวีเหล่านั้นคือ “พระพิพิธสาลี” ผล งานของท่านผู้นี้ กวีในยุคต่อมายกย่องว่าเป็นผลงานชั้นครู ดังที่กรมหลวงวงศาธิราชสนิท	ทรงอ้างถึงในโคลงนิราศพระประธม ซึ่งทรงแต่งเมื่อปีพุทธศักราช ๒๓๗๗ ในสมัยรัชกาลที่ ๓ ว่า
กำสรวลศรีปราชญ์ทั้ง	ทวาทศ มาสฤๅ
อีกพิพิธสาลีพจน์	พร่ำพร้อง
ตรังนิราศนรินทร์รจ-	เรขเรื่อง ครวญพ่อ
สารโศกเรียมแรมน้อง	ยิ่งถ้อยทั้งมวล
บรรดาศักดิ์พระพิพิธสาลี ปรากฏในพระอัยการตำแหน่งนาพลเรือน ซึ่งตราขึ้นในรัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ มีข้อความว่า “หลวงพิพิทสาลี เจ้ากรมฉาง นา ๑,๔๐๐” ตำแหน่งนี้ขึ้นกับออกญาพลเทพราชเสนาบดี และน่าจะมีการเลื่อนบรรดาศักดิ์จาก “หลวง” ขึ้นเป็น “พระ” ในคราวปูนบำเหน็จข้าราชการ เมื่อแรกสถาปนาพระบรมราชวงศ์จักรี
ผลงานด้านกวีนิพนธ์ของพระพิพิธสาลีเท่าที่พบในปัจจุบัน ได้แก่ โคลงนิราศทวายและโคลงนิราศชุมพร ทั้งสองเรื่องนี้ประพันธ์ขึ้นด้วยความสันทัดจัดเจน มีความไพเราะกินใจยิ่งนัก ทั้งยังมีอิทธิพลต่อโคลงนิราศรัตนโกสินทร์ยุคหลังๆ หลายเรื่อง เช่น โคลงนิราศนรินทร์ โคลงนิราศพระประธม เป็นต้น ผลงานของพระพิพิธสาลี เรื่องโคลงนิราศทวาย ยังไม่เคยตีพิมพ์เผยแพร่มาก่อน ส่วนเรื่อง โคลงนิราศชุมพร พ.ณ ประมวญมารค (หม่อมเจ้าจันทร์จิรายุวัฒน์ รัชนี) เคยนำไปพิมพ์เผยแพร่ในหนังสือประชุมโคลงนิราศโดยเรียกชื่อว่า โคลงนิราศพระพิพิธสาลี
โคลงนิราศทวาย
นิราศเรื่องนี้เริ่มต้นด้วยร่ายดั้นสรรเสริญพระนคร ๑ บท และโคลงสี่ดั้น ๖ บท จากนั้นดำเนินเรื่องตามขนบของ โคลงนิราศ ด้วยโคลงสี่สุภาพอีก ๒๐๘ บท โดยเริ่มสำนวนนิราศในโคลงสุภาพ บทที่ ๕ ว่า
ขอแถลงลักษณ์อ้าง	อรองค์
โฉมพธูนงยง	แม่ร้าง
ปางพระหริรักษ์มง-	กุฎโลกย์
เสด็จยาตรพลไปล้าง	ม่านม้วยเวียงทวาย
ข้อความในโคลงบทนี้ระบุอย่างชัดเจนว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงกรีธาทัพไปรบพม่าที่เมืองทวาย เนื้อหาโดยสรุปตามพระราชพงศาวดารรัชกาลที่ ๑ ฉบับ เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ มีว่า จุลศักราช ๑๑๕๓ (พุทธศักราช ๒๓๓๔) แมงจันจา เจ้าเมืองทวายเป็นกบฏต่อพระเจ้าอังวะ และมีศุภอักษรมายังกรุงเทพมหานคร ขอพึ่งพระบรมโพธิสมภาร ทั้งขอกองทัพไทยไปช่วยรักษาเมืองทวาย พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระยายมราช คุมพล ๕,๐๐๐ ออกไปต้านทัพพม่ารักษาเมืองไว้พลางก่อน แล้วจึงทรงยกทัพหลวงเสด็จพร้อมด้วยสมเด็จพระอนุชาธิราช กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทตามไปภายหลัง โดยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงหยุดทัพอยู่ที่แม่น้ำน้อย แขวงเมืองกาญจนบุรี ส่วนสมเด็จพระอนุชาธิราชเสด็จยาตราทัพไปยังเมืองทวาย ข้อความในโคลงนิราศทวายของพระพิพิธสาลี บอกรายละเอียดวัน เดือน ปี ที่ทรงยาตราทัพครั้งนั้นละเอียดกว่าในพระราชพงศาวดาร กล่าวคือ
มุสิกมฤคศิระได้	ดฤษถี
แรมสี่ศุกรวารมี	ฤกษ์เช้า
พันร้อยปัญญาสตรี	สังกราช
องค์อิศรภพเกล้า	คลาดคล้อยเมืองหลวง
ความว่า “ได้ฤกษ์เวลาเช้า วันศุกร์แรมสี่ค่ำ เดือนอ้าย ปีชวด จุลศักราช ๑๑๕๓ (พุทธศักราช ๒๓๓๔) พระเจ้าอยู่หัวทรงกรีธาทัพออกจากรุงเทพมหานคร” กระบวนทัพครั้งนั้นยกออกจากพระนครโดยทางชลมารค พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ประทับเรือพระที่นั่งสุพรรณหงส์
เสด็จพระธินั่งเพี้ยง	หริหงส์
เหมพิมานอลง	กตแก้ว
พิจารณาตามความที่ปรากฏในนิราศ พระพิพิธสาลีน่าจะ โดยเสด็จในกระบวนทัพหลวงไปเพียงเมืองกาญจนบุรี มิได้ไปถึงเมืองทวาย สถานที่สุดท้ายที่กล่าวถึงในนิราศคือบ้านห้วยทราย ต่อจากนั้นไปเป็นการเดินทางบกซึ่งมิได้ระบุว่าสิ้นสุดที่ใด
สำนวนโวหารในโคลงนิราศทวาย ของพระพิพิธสาลี หลายบทได้รับอิทธิพลมาจากโคลงนิราศครั้งกรุงศรีอยุธยา ได้แก่ โคลงกำสรวล โคลงทวาทศมาส โคลงนิราศนครสวรรค์ ฯลฯ เช่น
ชั้นสิงห์โสภาคชั้น	ฉานคลี
สิงฆชำนันนนที	เถ่อหน้า
พิศเพียรพ่างโกษี	สูรโลกย์
สมสมภารล้นหล้า	เลิศล้ำสากล
(โคลงนิราศนครสวรรค์)
โสภาเสาวภาคย์ชั้น	ฉานคลี
เนืองช่ำนันนนทรี	เทิ่งหน้า
ชำนิคชสิงฆสีห์	โสภาค
ดูวิวิธไป่ว้า	วากเว้นชนชม
(โคลงนิราศทวาย)
เทวาเทเวศถ้วน	เทวินทร์
เสวยสุขรมย์ย่ำยาม	ยั่วเย้า
วิไลยวิลาพินทุ์	เพาโพธ
สุขภิรมย์สมเหน้า	แน่งมาลย์
(โคลงทวาทศมาส)
เทวาเทเวศไท้	เทเวนทร์
องค์อิศรจอมเมรุ	สี่เกล้า
เชิญพระจากภุชเคนทร์	อุรอาสน์
พระผ่านจอมภพเผ้า	แผ่นแผ้วพงศ์พาล
(โคลงนิราศทวาย)
นอกจากความไพเราะและสุนทรียภาพเชิงวรรณศิลป์ที่พร้อมสรรพในนิราศเรื่องนี้แล้ว สิ่งหนึ่งซึ่งปลุกเตือนให้อนุชนไทยได้ตระหนัก คือความทุกข์ยากลำบากของเหล่าผู้กล้าหาญบรรพชนที่ยอมสละเลือดเนื้อและชีวิต เพื่อรักษาผืนแผ่นดินนี้ไว้
ลำบากจากสวาดิเจ้า	มาทน
ทุกข์เทวษทุกตำบล	เถื่อนท้อง
ตรำฟ้าละอองฝน	คางสั่น
ลมเฉื่อยชายพัดต้อง	เหน็บเนื้อนอนเดียว
โคลงนิราศชุมพร
โคลงนิราศชุมพร แต่งเป็นโคลงสี่สุภาพ จำนวน ๑๙๓ บท ไม่มีร่ายนำในตอนต้น เนื้อความในโคลงตั้งแต่บทแรกถึงโคลงบทที่ ๑๓ กล่าวสรรเสริญพระนครและพระมหากษัตริย์ ตามประเพณีนิยมของโคลงนิราศ โคลงหลายบทได้รับอิทธิพลจากโคลงสมัยอยุธยา เช่น
เกษมสุขทุกราษฎร์แม้น	เมืองอินทร์
สาวบ่าวเมากามยิน	แช่มช้อย
สายัณห์ร่ายเพลงพิณ	ปากผิ่ว
โนนาดกรีดกรายก้อย	ม่ายคิ้วเคียงคม
ภาพชีวิตของชาวกรุงเทพมหานครที่แสดงออกด้วยโคลงบทนี้ มีสาระคล้ายกับกาพย์ห่อโคลงพระศรีมโหสถที่ว่า
เดิรกลางพลางดีดนิ้ว	ชูชายหิ้วผิวทำเพลง
บ่าวหนุ่มครุ่มเสียงเครง	วังเวงหวั่นปั่นใจหญิง
เดิรกลางพลางดีดนิ้ว	นำเพลง
ฝูงบ่าวพราวครูเครง	เพรียกพร้อม
หญิงฟังหวั่นใจเลวง	รศราค
แย้มอยู่ภู่เฟื่องห้อม	เสียดซ้องตาแล
เมื่อจบบทพรรณนาความสมบูรณ์พูนสุขของบ้านเมืองแล้ว กวีเริ่มดำเนินเนื้อหาตามขนบของนิราศในโคลงบทที่ ๑๔ ว่า
ร่ำปางพิโยคเนื้อ	นงลักษณ์
บ เริ่มเรียมแรมรัก	ห่างห้อง
กำโบลแนบแนมพักตร์	พูนเทวษ
กำสรดแสนสวาดิน้อง	แนบไว้กับทรวง
นิราศเรื่องนี้เป็นการเดินทางทางเรือเช่นเดียวกับโคลงนิราศทวาย สถานที่ที่กวีพรรณนาเป็นแห่งแรก คือ ตำหนักน้ำ หรือตำหนักแพ จากนั้นล่องเรือไปตามลำน้ำเจ้าพระยาสู่อ่าวไทย แล้วเลียบฝั่งทะเลไปจนถึงชุมพรและลางสวน (หลังสวน)
พระพิพิธสาลีแต่งโคลงนิราศชุมพรขึ้นเมื่อใดนั้นไม่ปรากฏหลักฐาน ทั้งความในนิราศก็มิได้ระบุถึงสาเหตุของการเดินทางในครั้งนั้น
นอกจากความงามในแง่วรรณศิลป์ที่ปรากฏแล้ว นิราศเรื่องนี้ยังให้ความรู้เกี่ยวกับสถานที่ต่างๆ ในอดีต เป็นต้นว่าชื่อสถานที่ซึ่งปัจจุบันเรียกเป็นอย่างอื่น เช่น ฉางพริก ฉางเกลือ คลัง ฝาง สถานที่ดังกล่าวตั้งอยู่เรียงกันเป็นลำดับ ระหว่างสำเพ็งกับคอกกระบือ (บริเวณวัดยานนาวาในปัจจุบัน)
โคลงนิราศชุมพรบทสุดท้าย กล่าวถึงความทุกข์ทรมานที่กวีต้องพลัดพรากจากบ้านเรือน และสาเหตุที่กวีแต่งเรื่องนี้ว่า
อาวรณ์นอนนับนิ้ว	มานาน
เทียรทุกข์แสนทรมาน	ค่ำเช้า
จำใจลักษณ์ลองสาร	เสาวภาคย์ นะพ่อ
หวังจักดับใจเศร้า	สร่างให้ใจคลาย
โคลงนิราศทวาย
๏ ศรีสิทธิ์วิวิธอดุง นครกรุงไกรเกียรติ เบียดปรปักษ์พินาศ อริราชง้อมาเมือง เรืองพระยศทุกด้าน ท้าวทุกแดนระย่อ ยอพระนครขอออก กลอกเกล้ากลัวสยบ ซบศิโรตม์ระรัว ง้อมหัวไหว้ละลน เอาคนต่างเค้าข้า ผ่านแผ่นหล้าดิลก ตกในเงื้อมมืองอบ กรูเกรียวกอบเอางาน ลานพระเดชละล้าว แกวก้าวลาวมลาย หว้ายหวังพึ่งทุกทิศ อิศรภาพรพิน หรินทรธิปัติย์ มหัติยเหาฬาร ผ่านภุดาธารไผท กษัยเศิกให้เกษตร เผด็จภพกระลำพร ในอันดรยุคขุกเข็ญ เป็นกระลีกาลพิบัติ ดัดทุรคตให้ตรง ดำรงแผ่นบ่ให้เอียง พรุนเพรียงเมืองมานมรณ์ นครสิมายศโยค เลี้ยงโลกย์ทั่วถ่องธรรม์ กันพระศาสน์บ่ให้เศร้า เท้าถึงกัลป์เสร็จสูญ หนูนแผ่นดินให้ราบ ปราบแผ่นฟ้าให้ฟื้น แผ้วพื้นภพให้ผ่อง ปองราษฎรให้กระสานติ์ พิสดารเดชเปรมปรือ ปือเอาธรรมามิศร ชวลิตโมลี ตรีภูวนัยไทยภูวนานัตย์ ศุภสวัสดิ์วสุนธรี ศรีอยุทธยนิเวศ บุเรศรัตนราชธานิน อินทรเทพยธานี บุรีรมย์ไทยท้าว ทุกประเทศแดนด้าว ช่วงชุม ท่านแล ฯ.
๑
๏ บรมพรหมอิศรอื้อ	อมเรนทร์
ปาณิกรบงกชกุม	เกลื่อนเกล้า
จันทราทิตย์สุริเยนทร์	ยมเยศ
มารุตวรุณฤทธิเร้า	เร่งเชิญ ฯ
๒
๏ พระพิษณุเพศเพี้ยน	ภุชพงศ์
จากขษีรหาวเหิน	เห็จฟ้า
เสด็จเอาครุฑยานยง	ยศยิ่ง
มาโปรดแปรทุกข์หล้า	ล่งดิน ฯ
๓
๏ เสด็จแสดงเมืองมิ่งแก้ว	กรุงอยุทธ
ดายดัสกรภินท์	เพิดแพ้
เอกามิ่งมกุฎ	ตราโลกย์
ใครขัดใครเข็ญแปล้	เปล่าหัว ฯ
๔
๏ อาโภคเกรงเกียรติไท้	ธรณิศ
ทท่าวอกรันรัว	กว่ากว้า
มือมาลย์มอบโมลิศ	เฉลิมบาท
พลันคอบดลขอข้า	มอบเมือง ฯ
๕
๏ พระลาญโลกย์ธาตุตั้ง	คงตรง
เนานิตย์กรุณาเนือง	นั่งเผ้า
พระดับพิศม์ภัยปลง	เปลืองโทษ
เย็นแผ่นภุดาธารเท้า	เท่ากัลป์ ฯ
๖
๏ พระเดชนฤโฆษเพี้ยง	จตุรภุช
พลพ่างพลอินทร์อัน	เอกอ้าง
พิทยายิ่งยงยุทธ	ยืนป่าน
ปราบอรินทรมล้าง	เล่าลือ ฯ
๗
เสาวภาพ ๏ เทวาเทเวศไท้	เทเวนทร์
องค์อิศรจอมเมรุ	สี่เกล้า
เชิญพระจากภุชเคนทร์	อุรอาสน์
มาผ่านจอมภพเผ้า	แผ่นแผ้วพงศ์พาล ฯ
๘
๏ เดโชไชเยศเลื้อง	เดชา
เกรงเกียรติทุกพารา	ร่นร้อม
พระนครอยุทธทวา	ราราช
ทุกสิมามาน้อม	นอบเกล้าถวายกร ฯ
๙
๏ ทรงธรรมทรงทศแท้	ธรรมา
ธรรมเมศมาตย์เมธา	เรื่องรู้
ทรงศีลสัตย์ศรัทธา	ไททั่ว
ทรงพุทธการกกู้	ก่อไว้ฤๅวาย ฯ
๑๐
๏ วิริยาวิริเยศสร้าง	สมภาร
สมโพธิภิยโญญาณ	อยู่เกล้า
หวังเด็ดดับกันดาร	เสร็จสี่ สูญนา
ขนข้ามเวไนยเข้า	สู่ซร้องเสวยรมย์ ฯ
๑๑
๏ ขอแสดงแถลงลักษณ์อ้าง	อรองค์
โฉมพธูนงยง	แม่ร้าง
ปางพระหริรักษ์มง	กุฎโลกย์
เสด็จยาตรพลไปล้าง	ม่านม้วยเวียงทวาย ฯ
๑๒
๏ มุสิกมฤคศิระได้	ดฤษถี
แรมสี่ศุกรวารมี	ฤกษ์เช้า
พันร้อยปัญญาสตรี	สังกราช
องค์อิศรภพเกล้า	คลาดคล้อยเมืองหลวง ฯ
๑๓
๏ คลาสถานพิมานมาศแม้น	วัชรินทร์
เพียงพิภพองค์อินทร	อาสน์ฟ้า
สีหาสน์ดุจหงส์บิน	โพยมมาศ
แสงส่องจำรัสหล้า	หล่อเหลื้อมแสงสูริย์ ฯ
๑๔
๏ โสภาเสาวภาคย์ชั้น	ฉานคลี
เนื่องช่ำนันนนทรี	เทิ่งหน้า
ชำนิคชสิงฆสีห์	โสภาค
ดูวิวิธไป่ว้า	วากเว้นชนชม ฯ
๑๕
๏ พลานแลเลี่ยนล้ำ	เภรินทร์
เทียนทิพธรณินทร์	แผ่แผ้ว
รายรูปกิเลนกิน	นรนาค
ดูระเบียบเรียบแล้ว	เลิศล้วนลานตา ฯ
๑๖
๏ พรายพรายจตุรมุขหรุ้ง	รูจี
บันเขบ็จบราลี	ช่อฟ้า
กรงนาคมกรครี	รจเรข
ทวยทาบทาทองหร้า	เรื่องริ้วเรียงงาม ฯ
๑๗
๏ กุฎาคาเรศหว้าย	หาวหน
พายัพพิถีบน	บดฟ้า
หงส์เหมดุจยนตร์ยล	โพยมยาบ
เพียงกระพือปีกถ้า	โลกย์ให้แลลาญ ฯ
๑๘
๏ มนทิราทิตย์เทพย์ไท้	ธเรศตรี
เป็นปิ่นปักปัถพี	แหล่งหล้า
เทียรเทพศุลีศรี	สุรโลกย์
ดูดิเรกนวลหน้า	แผ่นพื้นธรณินทร์ ฯ
๑๙
๏ งามกรุงไกรเกียรติไท้	ธานี
งามหมู่มุขมนตรี	พรั่งพร้อม
โยธาทัดโยธี	ราเมศ ท่านแฮ
สามารถอาจออกล้อม	ล่าวล้างสงคราม ฯ
๒๐
๏ ไอยรารณราชร้า	ไพรี
ตรำศึกตรูมันมี	กลั่นกล้า
คชสารเฉกคชสีห์	สามารถ
ตัวละตัวตีฟ้า	ค่าด้วยดูเบา ฯ
๒๑
๏ ส่ำแสนสินธพเชื้อ	ชาญยุทธ
ชำนิรณรงค์ผุด	หาศห้าว
เสมอเทพย์มิ่งมารุต	เร็วรวด
เกิดเพื่อสมภารท้าว	ท่านไท้เทียรทอง ฯ
๒๒
๏ นาวาพิลาสล้ำ	ลำทอง
วรรณวิจิตรไกรกรอง	กิ่งแก้ว
ไกรสรมุขมาศฉลอง	ลำแข่ง
ครุฑพ่าห์สินธุ์ไชยแล้ว	แล่นห้าวฤๅหิว ฯ
๒๓
๏ ศรีไชยาทิตย์ล้ำ	ลำทรง
ทรงพิมานบรรยงก์	ยาตรฟ้า
วัลวีวิไลยอลง	กตมาศ
บรรทับสนานสนวนถ้า	พรั่งพร้อมโดยขบวน ฯ
๒๔
๏ คล้ายคล้ายสุริเยศได้	นาที
ไชเยศยามไชยศรี	ฆาตฆ้อง
สรวลสังข์ตรวจแตรตี	พิณพาทย์
เสียงเลวงวังก้อง	เพรียกพร้อมดนตรี ฯ
๒๕
๏ เสด็จทรงพระธินั่งเพี้ยง	หริหงส์
เหมพิมานอลง	กตแก้ว
พระสนมอเนกอนงค์	นวยนาด
ประณตบทเรศแล้ว	แซ่ซ้องถวายพร ฯ
๒๖
๏ พลหาญขานโห่เร้า	เอาชัย
โบกธุชทองธงไสว	เรียบร้อย
เรือคู่คู่ชักไคล	คลาคลาด
ศรีพิมานมาศคล้อย	คลื่นเต้นตามชล ฯ
๒๗
๏ โจษจันมหรรณพท้อง	ชลธี
สนั่นเสนาะเภรีตี	คู่ฆ้อง
เฉกองค์จักรีกรี	ธาพยู่ห์
เอิกเกริกสาครฝ้อง	เฟื่องฟุ้งฟูมฟอง ฯ
๒๘
๏ เรือตามหลามแล่นล้อม	เสด็จดล
คือคู่หงส์เหินชล	แหวกหว้าย
โดยเสด็จพระภุชพล	ภูวนาถ
ขนานขนัดอัดแอคล้าย	แห่ห้อมไคลคลา ฯ
๒๙
๏ เรือมาถั่นถั่นคว้าง	ควิวทรวง
ทรวงละลุงแลลวง	ลาศเต้า
รับขวันกอดกับดวง	สวาดิอยู่ หลัดแม่
บัดบ่เห็นพักตร์เจ้า	พี่แล้วลาญสมร ฯ
๓๐
๏ จำไกลโฉมแม่แม้น	แมนสวรรค์
ผายพักตร์เพ็ญบูรณ์จันทร์	แจ่มหน้า
จักไกลกลิ่นอวลอัน	จรุงสวาดิ
ไกลรสเรณูฟ้า	เฟื่องฟุ้งกำจร ฯ
๓๑
๏ ปรานีอนาถเนื้อ	นงค์ยง พี่เอย
โฉมชื่นชูกามกรง	กล่อมฟ้า
โอ้ศรีสบูบง	กชมาศ
จักประจงโฉมถ้า	พี่ให้ใครชม ฯ
๓๒
๏ แรมรักอำมฤตร้าง	รมยา
แรมภิรมย์คฤหา	แห่งห้อง
แรมเกษมสุขไสยา	ยงยั่ว ใจแม่
แรมถนอมนุชน้อง	แนบไว้แนบทรวง ฯ
๓๓
๏ จักเย็นสมรเยียบเหย้า	ยำยาม
ยามแม่นอนเดียวหวาม	หวั่นไส้
จักโศกซูบทรงกาม	โรยร่าง แลแม่
จันทน์กระแจะรสไล้	จักร้างแรมองค์ ฯ
๓๔
๏ เสนาะศรีสาโรชสร้อย	ศรีสมร
เยียอยู่ภายหลังนอน	นั่งไห้
อ้าองค์ผลูนอร	รวยรูป
โฉมแม่จักหมองไหม้	หม่นเศร้าโรยรา ฯ
๓๕
๏ โฉมจันทน์ขจรโกศแก้ว	ฉวยฉม
ประทิ่นรวยตามลม	กลิ่นใกล้
ฤๅวายรสเรียมรมย์	รวยรื่น อรเอย
ศรีสุคนธ์แนบไหน้	ซาบต้องติดทรวง ฯ
๓๖
๏ โอ้บงบัวบุษป์แก้ว	โกมล กูเอย
คลายคลี่เสาวคนธ์ยล	ยั่วฟ้า
จักทุกข์ระอุทน	ธารเทวษ
เฉกรพีพรรณเจ้า	แจ่มเจ้าเรียมโรย ฯ
๓๗
๏ จักฝากโฉมแม่ไว้	ธรณี
เกรงกริ่งกรุงพาลี	ลอบเล้า
จักฝากนทีศรี	สาคเรศ ท่านนา
กลัวเกลือกพระสมุทรเจ้า	ท่านเที้ยรทารุณ ฯ
๓๘
๏ จักวิงวอนว่าฟ้า	ฝากสงวน
เกรงพระพายชายนวล	ชอกเนื้อ
จักฝากวลาหกครวญ	ครึมคร่ำ
กลัวแต่โฉมกามเกื้อ	ชุ่มชื้นเสียศรี ฯ
๓๙
๏ จักฝากยุพเรศร้อย	เรียมคิด
ฤๅปล่งปลงใจมิตร	กิ่งเผ้า
ใดอาจจะปองปิด	ยังยาก
โฉมแม่ฝากใจเจ้า	ยิ่งด้วยใครครอง ฯ
๔๐
๏ เรียมริฤๅลุด้วย	ใจเดา
หวังท่านท่านจักเอา	รักน้อง
เดชะสัตย์สองเรา	เพรงพร่ำ ทำนา
ขอพิบากบุญป้อง	ก่อเกื้อพยาบาล ฯ
๔๑
๏ มาพลางเรียมเร่งไห้	หาพลาง
ชลเนตรนูนนองราง	ร่องน้ำ
เสียงสินธุ์คร่นเครงคราง	ครวญคลื่น
เรียมก็ครวญใจช้ำ	สวาดิลื้นโทรมทรวง ฯ
๔๒
๏ ถึงปากคลองท่าข้าม	ของขาย
เรือพ่วงเรือนแพราย	เครื่องค้า
นั่งแพแผ่โฉมถวาย	สวาดิสว่าง ใจนา
ผัดผ่องพักตร์ผิวหน้า	หนึ่งหน้านวลจันทร์ ฯ
๔๓
๏ เรียมพิศพิศวาสเพี้ยง	พิศวง
หวังว่านุชใจจง	วากว้ำ
จักปากทักเทียรองค์	ฤๅอื่น อกเอย
เจ็บดั่งใครตีซ้ำ	พี่ช้ำใจถวิล ฯ
๔๔
๏ ลุคลองบางกอกแล้ว	ฤๅเห็น
อกพี่ระกำเป็น	เลือดคล้ำ
บางกอกกอกเอยเอ็น	ดูหน่อย หนึ่งรา
วานช่วยกอกอกช้ำ	เลือดเหน้าในทรวง ฯ
๔๕
๏ หลัดหลัดพลัดนิ่มเนื้อ	มาจำ ไกลนา
เวรสิ่งใดเดิมทำ	โทษให้
เจ็บจิตระกำกรรม	ใจจาก
อกพี่คือเพลิงไหม้	ผ่าวร้อนรุมรึง ฯ
๔๖
๏ ถึงอาวาศวัดเจ้า	จอมหงส์
เห็นพระชุมนุมสงฆ์	สวดซ้อง
ยอกรประณตบง	บัวบาท ท่านนา
ชอเดชพระไตรป้อง	ช่วยให้พลันคืน ฯ
๔๗
๏ วัดหงส์หงส์เทพไท้	ธาดา แลฤๅ
ไฉนบ่เห็นหงส์มา	หนึ่งหน้อย
ฤๅทรงกมลาสน์พา	ผยองยาตร ฟ้านา
จักสั่งสารนุชคล้อย	คลาดแล้วฤๅทัน ฯ
๔๘
๏ สังขจายกำจัดแก้ว	กามกู มาฤๅ
สังข์ใส่สฤษฎิ์สินธู	โศกสร้อย
อวยอาศิรพาทชู	ใจชื่น หนึ่งรา
สระสว่างสมรเรียมหน้อย	หนึ่งให้หายหมอง ฯ
๔๙
๏ มาถึงสระไก่โอ้	อัศจรรย์
ไก่บ่ขันเคยขัน	คู่เคล้า เร่งเร้า
เซียบเสียงไก่กกกัน	กำสรด ไฉนนา
เสมอสมรเรียมเศร้า	โศรกเศร้าใจคะนึง ฯ
๕๐
๏ สระไก่กลสระแก้ว	กับตน กูเอย
บานบิยุตม์เสาวคนธ์	ยั่วแย้ม
ภมรมั่วรสโกมล	กาเมศ
สรงสการแกมแก้ม	เกศแก้วกำจร ฯ
๕๑
๏ จากบางพลางคลาดคล้อย	คลาคลาย
ตามกระแสะสินธุ์สาย	รีบร้อน
ชลเนตรน่านนองพราย	พรูพราก
คิดคำนึงข้อนข้อน	พี่ข้อนทรวงถึง ฯ
๕๒
๏ มาถึงอาวาสไหว้	วันทา
บางยี่เรือเรือรา	อยู่ยั้ง
เรือรอหยุดคอยหา	เห็นแม่ ราแม่
คอยจักขอเห็นครั้ง	หนึ่งให้คลายใจ ฯ
๕๓
๏ ลุดำบลด่านด้าว	บางหลวง
เพลิงสุมดุจสุมทรวง	พี่ร้อน
เจ็บจากสุดาดวง	ดาลเทวษ
ถนัดหนึ่งขอนหลวงข้อน	อกร้อยฤๅปูน ฯ
๕๔
๏ ถึงบางหลวงล่วงเลี้ยว	ลำคลอง
คลองเนตรเรียมนูนนอง	ร่ำไห้
ปากบางปากเบาปอง	บอกป่วย หนึ่งรา
บางบ่ปากพูดได้	โศกด้วยฤๅเสบย ฯ
๕๕
๏ แลเห็นเพลิงด่านดุ้น	เสาสุม
ชานเชื่อมชุกไฟชุม	ดับได้
ไฟรักพี่เล็มรุม	ทรวงสวาดิ
ฤๅดับสมรเรียมไหม้	เพื่อน้องนางเดียว ฯ
๕๖
๏ มาพลางพลางนึกหน้า	นวลละออง
เรือรี่รีบตามคลอง	คล่าวน้ำ
ถับถึงวัดนางนอง	นามนาฏ
เรียมก็นองเนตรผล้ำ	พรากไห้หาสมร ฯ
๕๗
๏ นางนองนางนิ่มเนื้อ	เสมอสาย สวาดิเอย
สายเนตรเรียมฤๅวาย	เลือดย้อย
ใดนางบ่เห็นกราย	มาเกริ่น ราแม่
นางใช่นางนุชน้อย	พี่โอ้อาดูร ฯ
๕๘
๏ ถึงขุนเทียนเทียบเข้า	เรียมถาม
เทียนแม่พอกมืองาม	เล็บไล้
ขุนเอยช่วยบอกความ	ขวัญสั่ง
ขุนบ่ให้เทียนไห้	พอกช้ำทรวงเรียม ฯ
๕๙
๏ ดลปากบางชื่อบ้าน	บางบอน
กามระลุงทรวงฟอน	ฟ่ามแล้ว
เรียมแสนทุกข์อาทร	ทนเทวษ
ถนัดหนึ่งบอนกาบแก้ว	แยบไส้เรียมคาย ฯ
๖๐
๏ ไคลคลามาลุด้าว	ดำบล
เรียกชื่อบางกกกล	กับน้อง
อกเรียมทุรารน	แรงสวาดิ
เสียวสมรราคร้อง	เรียกเจ้าในใจ ฯ
๖๑
๏ บางกกเห็นกกแก้ว	แกมปรือ
กกปักอุณราชฤๅ	สาตร์ต้อง
เจ็บอกพี่ชำงือ	ใครเท่า
ศรกกกาเมศน้อง	ตระหน่ำแหน้นตรึงทรวง ฯ
๖๒
๏ จรดลหนแคบน้ำ	คลอคลอง
จุแต่พอลำลอง	พี่เต้า
ชลขอดขุ่นเป็นฟอง	ฟูมฟาก
เสมอขุ่นใจเรียมเศร้า	ขอดแค้นอารมณ์ ฯ
๖๓
๏ พลันถึงทางท่าเข้า	คลองนา
เรียกชื่อศิระทรพา	อาจอ้าง
อกเรียมยิ่งเสนงกา	ษรเสียบ ราแม่
เจ็บจากชำงายร้าง	แม่ไว้ฤๅวาย ฯ
๖๔
๏ หัวกระบือกระบินทรราชเรื้อง	รณรงค์ แลฤๅ
ตัดกระบาลโยนลง	ลากน้ำ
ศิระกาจกาษรยง	ยังอยู่ ฤๅแม่
เสมอพี่ทนทุกข์ปล้ำ	ประดักด้วยอาดูร ฯ
๖๕
๏ เห็นปรงปรือปรบต้น	แถวถกล
ริมฝั่งสองฝากชล	ชุ่มช้าม
ลมโลมลาดใบบน	โอนอ่อน
เรียมก็อ่อนใจท้าม	ทาบด้วยเปรียบปรือ ฯ
๖๖
๏ แสมดำประดักน้ำ	นองกระแส
เห็นแต่ตอตายแล	เปล่าเศร้า
อกเรียมทุราแล	แรมสวาดิ
จากจำเนียรนุชเคล้า	คู่ด้วยแสมหมอง ฯ
๖๗
๏ แสมตายตายตากแห้ง	หายศรี
ดูหม่นหมองวารี	เรี่ยน้ำ
ทนเทวษอยู่นับปี	จักเปื่อย ไปนา
ดุจพี่เจ็บอกช้ำ	อยู่ร้างแรมสมร ฯ
๖๘
๏ มลักเห็นกรกฎเปี้ยว	ปนปู
ปูแม่กระดองดู	คลับคล้าย
ไฉนตัวไต่ตามพรู	ใครแพร่
หยุบเหยื่อมารูหร้าย	ว่าก้ามกลกาม ฯ
๖๙
๏ ลุลำเนาบ่อนบ้าน	โคกขาม
เห็นโคกเขียวผักคราม	อ่อนอื้อ
คำนึงพะงางาม	ยุพโยค กูเอย
ใครช่างพูนโคกคื้อ	โคกแก้วกับตน ฯ
๗๐
๏ มาดลโคกเต่าตั้ง	ปอมเปาะ
ดุจเต่าเขาจงเจาะ	ไข่ร้าง
พิมพ์ภาพแต่จำเพาะ	ตัวเต่า ทองแม่
รอยรูปจำมาหร้าง	รูปไว้เป็นแทน ฯ
๗๑
๏ โคกเต่ากลเต่าตั้ง	เป็นตัว
ดุจเต่าสระศรีบัว	บ่อแก้ว
พิศภาพพี่รนรัว	เริมเริ่ม ใจแน่
หวังว่าจริงแล้วแล้ว	เล่ห์นั้นเรียมหลง ฯ
๗๒
๏ คลอนคลอนสุริเยศคล้อย	สนทยา
ถึงมหาชัยคลา	คลับแคล้ว
ลำแลสุดสายตา	ลิบลิ่ว
ดุจพี่แลหาแก้ว	ลิ่วล้ำลาญทรวง ฯ
๗๓
๏ มหาชัยไกลเนตรท้อง	ทางชลา
ชเลแม่แลสุดตา	คว่างคว้าง
มหาชัยท่านสมญา	สมโยค หนึ่งรา
จงช่วยอวยชัยร้าง	รักให้พลันคืน ฯ
๗๔
๏ เรือทอดจอดรวดริ้ว	ลำคลอง
ทุกหมู่หมวดตามกอง	แน่นน้ำ
ทั้งหลายศึกสรวลคะนอง	คณาเพื่อน
เรียมแต่นองเนตรช้ำ	อกไหม้ฤๅเสบย ฯ
๗๕
๏ ประทับยับพยู่ห์แล้ว	ไคลคลา
ออกพิชัยนาวา	คลาดคล้อย
น้ำตาตกเต็มตา	ฟูมฝั่ง
ตาฝั่งเลือดตาย้อย	พิโยคด้วยเรียมตรอม ฯ
๗๖
๏ คล้ายคล้ายถึงท่าบ้าน	จีนมี
นามสาครบุรี	อยู่ยั้ง
สาวสมบ่ใสศรี	สักหยาด
พีล่ำดำโตหมั้ง	มากเนื้อยุยยาน ฯ
๗๗
๏ ท่าจีนจีนจบเจ้า	สังเวย
สรวงเซ่นขอสุขเสบย	อยู่เหย้า
ทิ้งทายทอดสลากเคย	ตนเสี่ยง
เรียมก็เสี่ยงใจเจ้า	พี่ด้วยดวงใจ ฯ
๗๘
๏ เห็นเขามักบาปบ้า	เสียบุญ
ทำแต่โทษเป็นทุน	เที่ยงแท้
บาปใดจะปองปุน	ปานเปรียบ
บุญสิ่งใดจักแก้	ช่วยได้ฤๅมี ฯ
๗๙
๏ รอยเรียมปางก่อนสร้าง	สมกรรม
ดุจหนึ่งเขาเขาทำ	ดั่งนี้
เวรหลังจึ่งตามจำ	นองโทษ
จำพี่จำทุกข์กี้	เมื่อแล้จักวาย ฯ
๘๐
๏ รอยเราพรากนกเนื้อ	เขาขัง
เขาพลัดรวงรังทัง	คู่เคล้า
ทนเทวษเพื่อบาปหลัง	หลายคาบ
มานิราศรักเจ้า	พี่ได้อาดูร ฯ
๘๑
๏ ราตรีลีลาศด้วย	แสงจันทร์
จันทร์แจ่มพฤกษาพรรณ	ช่อไม้
คะนึงโฉมแห่งนวลวรร	โณภาษ
เดือนพักตร์ฤๅมาไล้	เลื่อมฟ้าแลลาญ ฯ
๘๒
๏ แสงจันทร์จำรัสฟ้า	เรียมครวญ
ไฉนว่านวลจันทร์นวล	แจ่มหน้า
กำจรรสจันทน์อวล	อบกลิ่น
กลิ่นกระแจะกลอยกล้า	กล่อมเนื้อนวลจันทน์ ฯ
๘๓
๏ ลุดำบลบ่อบ้าน	นาเกลือ
เกลือบ่เจือใจเจือ	จืดเจ้า
เรียมวอนว่าขอเผือ	เขษมรัก ท่านนา
วานช่วยสมานสมรเคล้า	เสน่ห์น้องนานจาง ฯ
๘๔
๏ ส่ำสาวชาวบ่อล้วน	มางส์มูล
ตกแต่งผัดผิวหนูน	ช่วยเนื้อ
สุงศรีเพ็ญไพบูลย์	บัวบ่ง
ดูบ่ยาใจเรื้อ	ราคร้อนรุมทรวง ฯ
๘๕
๏ เรียมทุกข์ทุกท่าน้ำ	รายทาง
ทางทุเรศมาพลาง	โศกสร้อย
เสมอศรเสียบแดกลาง	ทรวงอยู่ ราแม่
เจ็บยิ่งเจ็บใจร้อย	เท่าด้วยพันทวี ฯ
๘๖
๏ ฤๅเคยจากนุชร้าง	แรมวัน
เวรก่อนใดทำทัน	เท่าส้าง
บาปเพรงแต่ปางบรรพ์	มาแบ่ง บุญฤๅ
จำพี่จำจากร้าง	นิ่มเนื้อเรียมสงวน ฯ
๘๗
๏ มาลุลำดับบ้าน	นาขวาง
เห็นแต่รอยไถราง	ร่องไว้
ปะมวลละอายพราง	ไปแพร่ง พร้องนา
เฉลยว่านาขวางไหร้	ใช่น้องนารี ฯ
๘๘
๏ ดำบลชนบทบ้าน	นาขวาง
นาบ่มีลอมฟาง	ฟ่อนเข้า
นาเอยจักรกราง	แรมอยู่ ไฉนนา
กลพี่จากสมรเคล้า	คู่ร้างนาแรม ฯ
๘๙
๏ ไกลศรีกุสุเมศเนื้อ	นงพาล
ไกลรสฤดีสมาน	แม่ร้าง
มาไกลกลิ่นนพมาลย์	มาโนช กูเอย
ไกลกล่อมสมรมาว้าง	ว่างเว้นวันชม ฯ
๙๐
๏ สามสิบสองคดคู้	เป็นกง
เวียนวกนาวาวง	ลดเลี้ยว
ดุจคืนกลับหลังหลง	มาลอบ โลมแม่
แลลับลำคลองเคี้ยว	พี่ค้างตาคอย ฯ
๙๑
๏ เรือมาบรรลุเลี้ยว	ลำคลอง
คลองชื่อสามสิบสอง	คดคู้
วกวนบ่ไปปอง	จักกลับ คืนนา
กลพี่คำนึงชู้	วุ่นว้าวนเวียน ฯ
๙๒
๏ เดินดลชลมารคด้าว	เดือนฉาย
แสงส่องสายสินธุ์พราย	พร่างพร้อย
ลำพูดอกดกราย	โรยร่วง
แลเลื่อมหิ่งห้อยห้อย	พริบแพร้วพรายงาม ฯ
๙๓
๏ ลำพูพิลาสเพี้ยง	ลำเพา
ใครเซี่ยมรวกแหลมเหลา	ปักล้อม
ขอฝากแม่โฉมเสา-	วพางค์ภาคย์ กูเอย
จงช่วยปักขวากห้อม	สวาดิไว้วานสงวน ฯ
๙๔
๏ มาดลหนย่านสื้อ	คลองยาว
นอนนิ่งคำนึงหนาว	สั่นไส้
เรียกบ่นบ่าวผีสาว	วานสื่อ
ขวัญแม่มาแนบไว้	อุ่นเนื้อเรียมนอน ฯ
๙๕
๏ บรรลุยังย่านสื้อ	สุดตา
ซื่อแต่ปากแวงวา	วัดไว้
คลองตรงอยู่เป็นตรา	ตรึงฝั่ง ราแม่
เสมอรักสองเราได้	ร่วมด้วยใจกัน ฯ
๙๖
๏ ไคลคลามาลุเข้า	คลองดอน
เรียกชื่อสุนัขหอน	แห่งแห้ง
เรือรอคั่งคอยจร	เข็นแคบ กันนา
เรียมก็เข็นใจแล้ง	จากเจ้าจำไป ฯ
๙๗
๏ สนธยาคลาเคลื่อนเข้า	ลำคลอง
คลองสุนัขมามอง	มุ่งเนื้อ
ยามดึกสัตว์เสียงคะนอง	วิเวก ใจนา
เย็นอุระเรียมเรื้อ	ทุเรศน้องในดง ฯ
๙๘
๏ เสาประโคนปักประคิ่นไว้	กลางคัน
บอกแบ่งเขตแขวงปัน	แบ่งได้
ทุกข์ทับอกเรียมรัน	ทรวงสวาดิ
วานแบ่งบรรเทาให้	บกบ้างเบาทรวง ฯ
๙๙
๏ เห็นฝูงพานเรศหร้าย	ริมทาง
เกาะกิ่งกินใบพลาง	กลอกกล้ำ
ลูกลิงลูกลมลาง	ลิงโลด เล่นนา
ลางก็เด็ดยอดย้ำ	ลอบล้าวลนลาน ฯ
๑๐๐
๏ ตกลึกลุล่วงเข้า	สองคลอง
ทางแยกเป็นทางสอง	แห่งหั้น
ฉงนใจจอดเรือมอง	เมิลเหม่อ อยู่นา
ทางรกหนเหนือนั้น	ยากพ้นจักไป ฯ
๑๐๑
๏ ถึงสองคลองคล่าวน้ำ	หลงใหล
หลงว่าคลองคลองใน	จักเต้า
ถามเขาอื่นอายใจ	ฤๅบอก ราแม่
แลบ่เห็นหนเข้า	จอดรั้งเรือรอ ฯ
๑๐๒
๏ สายัณห์บรรลุด้าว	บุรี ท่านนา
เมืองแม่กลองกลองตี	เร่งร้อง
อกกลองบ่เจ็บฝี	มืออ่อน ราแม่
เจ็บแต่อกจากน้อง	พี่หร้ำรันทรวง ฯ
๑๐๓
๏ แม่กลองรอยแม่แกล้ง	ธารกรรม
ฤๅนิ่งดูเขาทำ	โทษได้
ปรานีลูกสักคำ	ฤๅห่อน มีนา
อกพี่ปานกลองไม้	ค่อนค้อนตูมตี ฯ
๑๐๔
๏ ชมสาวชาวบ่อบ้าน	ทำประมง
เก็บกวดกันไรประจง	แจ่มจ้า
รอยรูปบ่ยวนยง	ใจชื่น
งามแต่ผิวผัดหน้า	นอกนั้นดูดี ฯ
๑๐๕
๏ ใจบาปหยาบมากม้วย	ทังมวล
ทำแต่แหตีอวน	ค่ำเช้า
เย็บถุงนุ่งปะรวน	รุยเร่ง
ติดตัวเต็มปลาเหน้า	อาบน้ำนวลเกลือ ฯ
๑๐๖
๏ ประทับยับพยู่ห์ด้าว	ราตรี
แรมราชโยธากระวี	ทุกผู้
เสมออกพี่แรมศรี	เสาวภาคย์
ทนพิบากมาสู้	ร่านริ้นยุงพราย ฯ
๑๐๗
๏ ยามดึกสงัดพร้อง	เพรียกพล
นอนชระอับตากตน	ดาษด้าว
หลับไหลกระกรุมกรน	ทุกหมู่
เรียมบ่หลับเลยล้าว	ลุ่มล้าวหัวใจ ฯ
๑๐๘
๏ ยาวหนาวกระชักซั้น	สรรพางค์
เขาห่มนวมหนาพลาง	สอดเสื้อ
เรียมนอนเปล่าแดคราง	ครวญสวาดิ
ดุจหนึ่งเพลิงสุมเนื้อ	รุ่มร้อนรุมรึง ฯ
๑๐๙
๏ คำนึงฤๅว่างเว้น	นาที
เคยแม่แนบทรวงศรี	กอดเกื้อ
วังเวงหว่าฤดี	เดียวเปลี่ยว
นอนสระดักออกเอื้อ	อยู่ร้างแรมสมร ฯ
๑๑๐
๏ อุทัยใสส่องฟ้า	เรืองราง
เสียงประโคมดูริยางค์	ย่ำฆ้อง
เสนาะเสียงสุโนกราง	เกริงเกริ่น
ดุจหนึ่งสำเนียงน้อง	ปลุกให้เรียมชม ฯ
๑๑๑
๏ สางแสงสุริเยศได้	เวลา
ออกพิชัยนาวา	คลาดแคล้ว
ถั่นถึงท่าอันทวา	เรียมหว่า ใจนา
เรือรี่ตามชลแพร้ว	พรากน้ำตานอง ฯ
๑๑๒
๏ อันทวาเทวษไห้	หาศรี
กระทุ่มทาบทรวงตี	อกช้ำ
เจ็บจากแม่ปรานี	ฤๅอ่อน เห็นนา
ชลเนตรกลายเปนน้ำ	เลือดย้อยโรยริน ฯ
๑๑๓
๏ อาสูรศรีสวัสดิ์สร้อย	สาวสวรรค์ กูเอย
เรียมใฝ่หาวันฝัน	คะค้อย
ปรานีอยู่หนหัน	ใครเพื่อน ราแม่
เคยแม่แนบอกต้อย	แต่นี้จักไกล ฯ
๑๑๔
๏ ดลบางนางชื่อแก้ว	โกไล
ชลเนตรรุมหลามไหล	พร่างพร้าย
สายสินธุ์ดุจสายใจ	เรียมป่วย
ปักป่วนสมรราศร้าย	แม่ร้างแรมเรียม ฯ
๑๑๕
๏ บางกุ้งบังเกิดแก้ว	โกไล
เดชะอารักษ์ใน	ที่ท้อง
ขอเกิดสิ่งสวัสดิ์ไพ	บูลย์ภาพ
จงอย่ามีภัยต้อง	แม่หน้อยวานระวัง ฯ
๑๑๖
๏ เห็นหมากสล่างต้น	โดดแด
ชะลายตกเต็มลำแล	สระแหล้ม
เห็นพลูคลี่ใบแบ	แบะเปล่า
ถนัดหนึ่งพลูนางแย้ม	ยอดให้เรียมชม ฯ
๑๑๗
๏ นาฬิเกแกมหมู่ไม้	นางราย
ตกจั่นหลากหลายชะลาย	ถี่ถ้อง
มลักลำกัทลีปลาย	ปลีเปล่ง
กลหนึ่งปลีแปลนปล้อง	เปลี่ยนให้ชมตาง ฯ
๑๑๘
๏ แลเห็นสะตอตาดแต้ว	ตูมมี
เรียมก็ตีตูมตี	อกช้ำ
คำนึงแม่มังศรี	เสาวภาคย์ กูเอย
อกพี่คือขอนขว้ำ	ทับไว้ฤๅวาย ฯ
๑๑๙
๏ เห็นจากเจ็บจากเจ้า	จำไกล
จากอยู่จากฉันใด	บ่เศร้า
เจ็บอกแต่เรียมใจ	จักขาด
ถามเพื่อนจากจากเจ้า	เมื่อแล้จักคืน ฯ
๑๒๐
๏ เห็นระกำระกำอกโอ้	อัศจรรย์
ระกำระกะกอกัน	เนื่องน้ำ
แสนสวาดิเจ็บจาบัลย์	บอบบ่ง หนองนา
ดุจระกำหนามซ้ำ	เสียบร้อยรุมทรวง ฯ
๑๒๑
๏ ถึงดำบลคอกตั้ง	โคขัง
เขาระไวระวัง	แวดล้อม
อกเรียมพะวงทัง	วลสวาดิ ราแม่
เอาแต่ใจจงห้อม	แม่ไว้ฤๅคลาย ฯ
๑๒๒
๏ เห็นเขมนเขมาหมึกเนื้อ	ทรามสาว
สาวยุพเยาว์ใยยาว	ยืดเนื้อ
กรุมกริมเมื่อยามหนาว	นอนเปลี่ยว
สู้กอดมือต่างเสื้อ	อยู่หม้ายนอนเดียว ฯ
๑๒๓
๏ ดลบางบำหรุเศร้า	ใจตรอม
เหมือนพี่บำราศถนอม	แม่เคล้า
คิดเคยเมื่อยามออม	ยังอุ่น ใจนา
บำหรุบำราศเจ้า	ราศร้างเรียมรมย์ ฯ
๑๒๔
๏ มาถึงบำหรุร้าง	แรมสมร
บำราศนุชมานอน	เปล่าข้าง
บำรุงรสเรียมวอน	วายสวาดิ แล้วแม่
เจียรจากบำเรอร้าง	อยู่ร้างแรมใจ ฯ
๑๒๕
๏ มาลุถึงท่าน้ำ	เมืองมี
นามราชบุรีศรี	หยุดยั้ง
ยอกรสดุดีดี	ลกโลกย์ ท่านนา
ขอเดชพระจงกั้ง	เกศให้สถาพร ฯ
๑๒๖
๏ ราชบุรีบุเรศร้าง	สุขรมย์
สุขราษฎรจม	จ่อมเหย้า
พิโยคยุพเยาว์ชม	ใครชื่น
เมืองก็โศกเรียมเศร้า	สวาดิช้ำฤๅเสบย ฯ
๑๒๗
๏ ไคลคลามาล่วงเลี้ยว	ลำทาง
ถึงท่าราบเรียมพลาง	หม่นไหม้
อกพกระบุบาง	จักบ่ง หนองนา
ท่าราบวานคบให้	ราบหน้อยทรวงเรียม ฯ
๑๒๘
๏ ท่าราบราบรื่นแผ้ว	ผงคลี
ผงบ่มีมอมมี	หย่อมหญ้า
เทียรทางท่าเคยลี	ลาเล่น ราแม่
เกษมสนุกนิ์แนบหน้า	นิ่มเนื้อนวลผจง ฯ
๑๒๙
๏ มาถึงแถวท่าบ้าน	เจ็ดเสมียน
แสนทุกข์ทับทรวงเจียร	จากน้อง
เสมียนเอยช่วยมาเขียน	สารสั่ง หนึ่งรา
บอกแก่นุชจงต้อง	ถี่ถ้วนทุกอัน ฯ
๑๓๐
๏ ถึงเจ็ดเสมียนเรียกให้	เสมียนหมาย
รายทุกข์จากจำงาย	เรื่องร้อน
ชลเนตรวิ่งเวียนสาย	ตาคว่าง
พลางฝากสาวนุชอ้อน	สั่งไว้ฤๅวาย ฯ
๑๓๑
๏ ลุบางตระโหนดไห้	หาศรี
ดุจโหนดตระหน่ำตี	อกช้ำ
เรียมปวดตระดักดี	ดาลสยบ ราแม่
วานตระโหนดนวดน้ำ	หยาดให้เย็นใจ ฯ
๑๓๒
๏ หางตระโหนดตระโหนดเต้า	ตาลมี
ถนัดตระโหนดจาวจี	จิ่มเจ้า
ระลึกตาลอ่อนโอชศรี	เสาวภาคย์ เรียมฤๅ
อร่อยรับรสเต้า	ชุ่งช้อนฤๅลืม ฯ
๑๓๓
๏ ถึงบางคะแยงย่านบ้าน	รายเรือน
เรียมบ่เหมือนนามเหมือน	แม่เคล้า
รอยนุชสั่งสารเตือน	เติมสวาดิ เรียมฤๅ
คะแยงหนึ่งแยงใจเย้า	ยั่วให้แดโดย ฯ
๑๓๔
๏ บางคะแยงยืนชื่อบ้าน	เรียมอาย
ดุจหนึ่งแยงใจคาย	แยบเยิ้ม
ความรักแม่ฤๅหาย	จักห่าง หนึ่งรา
ยวนยั่วประดิพัทธ์เผิ้ม	ร่านเร้าแรงรัว ฯ
๑๓๕
๏ โพธารามราชแคล้ว	คลาถึง
เห็นแต่พระรำพึง	เปล่าว้าง
เรียมคิดค่อนคำนึง	หาอ่อน แลแม่
ขอพระปรารภร้าง	ช่วยให้คืนสม ฯ
๑๓๖
๏ โพธาราเมศเรื้อง	เรืองโรจน์
เห็นแต่โพเดียวโดด	อยู่ว้าง
พระพุทธพระพิมพ์โพธิ	ฤๅห่อน เห็นนา
กลพี่จากสมรร้าง	คู่ด้วยโพดาย ฯ
๑๓๗
๏ เยียมามาลุแล้ว	บางเลา
เห็นแต่ลำเนาเขา	อยู่เร้น
คำนึงแน่งนงค์เภา	พิมพ์โพธิ พี่เอย
เลาแหล่งนุชเคยเหล้น	ลับแล้วลาญสมร ฯ
๑๓๘
๏ ลูกแกเห็นแต่ไม้	รังแก
แกก็แรมรังแร	ราศร้าง
เฉกอกพี่มาแห	เหินห่าง
กลหนึ่งแกจากหว้าง	มิ่งไม้จำนอน ฯ
๑๓๙
๏ ลูกแกแกเรียกเต้า	รสรัง
รสไป่เคยวอนหวัง	ปากป้อน
เสมอเรียมทุเรศวัง-	เวงสวาดิ
กามเลวงทรวงอ้อน	รสเจ้าจำงาย ฯ
๑๔๐
๏ ลูกแกปางก่อนกี้	ใครยล
แกจักแกมกากล	ดั่งนี้
อัศจรรย์พิบัติดล	ดูหลาก
รอยว่าใครจักชี้	แม่โพ้นหมายสมร ฯ
๑๔๑
๏ เรือมาถึงท่าบ้าน	บางพัง
เห็นแต่ปากบางยัง	อยู่ด้าว
บางเอยจักจีรัง	สักเท่า ใดนา
ดุจดั่งอกเรียมร้าว	รักร้าวรานทรวง ฯ
๑๔๒
๏ บางพังใครแสะพู้น	เป็นเอง
ชลหลั่งไหลลงเครง	หล่มหล้า
เห็นบางกริ่งใจเกรง	กรมสวาดิ
เกลือกแม่จากใจบ้า	คู่น้ำปากบาง ฯ
๑๔๓
๏ ถึงหวายเหนียวน่านน้ำ	นองสาย
คิดวะวากฤๅวาย	สวาดิน้อง
อาไลพี่ไป่หาย	เป็นห่วง เห็นนา
ดุจหนึ่งหวายเหนียวคล้อง	เหนี่ยวท้ายเรือตาม ฯ
๑๔๔
๏ หวายเหนียวหวายหน่วงแหน้น	ฤๅคลาย
เทียรย่อมผูกทุกพาย	ห่อนเว้น
วานหวายช่วยผูกสาย	สมรมิ่ง แม่นา
ตระหน่ำถนัดหวายเส้น	สอดร้อยรึงเรียม ฯ
๑๔๕
๏ มาพลางทางทุเรศท้าย	ชลธี
ลุย่านอันนามมี	ซ่มเสี้ยว
ถนัดนึกซ่มสุกศรี	สายสวาดิ ราแม่
ส้มบ่หวานแปรเปรี้ยว	พี่เปรี้ยวใจแปร ฯ
๑๔๖
๏ ถึงดำบลซ่มเสี้ยว	สมญา
คิดซ่มสมรฝากมา	เมื่อไร้
รับขวัญแม่ใจอา	รีพี่
ส้มเซี่ยวไปเต็มไล้	ฝากให้มอญมา ฯ
๑๔๗
๏ แสนตอตอเกลื่อนกลุ้ม	กลางชล
ตอจักยอกอกทน	เทวษช้ำ
ฤๅเจ็บเท้าไกลกล	กาเมศ
ปวดยิ่งดาบแสนด้ำ	หอกร้อยลำแทง ฯ
๑๔๘
๏ แสนตอตอระกะกั้น	กลางทาง
ตอทอดตากตายขวาง	น่านน้ำ
เสมอสมรพี่ตกกลาง	วังเวก
ทนนิราศรักช้ำ	คู่ด้วยตอตาย ฯ
๑๔๙
๏ สำรองเรือนราษฎร์ร้าง	สำราญ
สำฤทธิ์สุขสาธารณ์	ทั่วเหย้า
สำเริงสิ่งใดดาล	ดูเปล่า
สำหรับเวรจากเจ้า	พี่ได้อาดูร ฯ
๑๕๐
๏ สำรองสำฤทธิ์ล้วน	สำราญ
บำบัดทุกข์บันดาล	โศกสร้อย
อกเรียมระอุปาน	เพลิงพลุ่ง
สำรองสำรายหน้อย	พี่ร้อนรุมทรวง ฯ
๑๕๑
๏ ถึงตอกระออมพี่โอ้	อาวรณ์
นึกเมื่อยามออมอร	เอี่ยมฟ้า
กัลออมกระออมสมร	สายสวาดิ แม่ฤๅ
เตรียมสุธาธารถ้า	เล่นแล้วอาบองค์ ฯ
๑๕๒
๏ ตอกระออมออมอาบอ้อม	เป็นนาม
ดุจหนึ่งกัลออมงาม	แม่แล้ว
รำลึกฟ่องไฟกาม	กาเมศ
เห็นแต่กัลออมแก้ว	ใส่น้ำนางสนาน ฯ
๑๕๓
๏ ฤๅยลกมลแม่แม้น	สมรหมาย
เรือเร่งรีบเร็วพาย	ลิ่วล้ำ
อาลัยบ่ลืมสาย	ใจหวั่น ถึงนา
ใจจักขาดอกขว้ำ	วากว้าอาวรณ์ ฯ
๑๕๔
๏ ม่วงชุมชุมช่อไม้	มีพรรณ
กลพี่ชุมชมขวัญ	อยู่เหย้า
นึกนวลวิไลวรร	โณภาษ
เชยช่อสุมาลย์เจ้า	จิ่มฟ้าเคยชม ฯ
๑๕๕
๏ ม่วงชุมเฉกม่วงชิ้น	มือมาลย์
เจียนประจงจงจาน	สอดส้อม
รีรอยแม่มือฝาน	ฝังฝาก เรียมฤๅ
อร่อยรสงอมง้อม	ทราบรู้รสใจ ฯ
๑๕๖
๏ เยียมาถึงถิ่นถ้ำ	เทินผา
อาวาสปฏิมามา	แกล่ใกล้
ยอกรกึ่งเกศา	อาราธน์
ขอพระไตรรัตน์ให้	เศิกท้าวพลันคืน ฯ
๑๕๗
๏ บ้านถ้ำประเทศท้าย	ชลธี
ถ้ำบ่มีตปัสวี	อยู่ร้าง
อนาถแม่ปรานี	องค์อ่อน กูเอย
จากพี่จำเนียรร้าง	คู่ถ้ำดูดาย ฯ
๑๕๘
๏ ศิขรินทร์ศิขเรศบ้าน	คูหา
หาบ่เห็นสมรมา	แม่เต้า
อารักษ์ท่านผยองพา	โฉมชื่น ซ่อนฤๅ
จำพี่โหยหาเจ้า	ร่ำไห้หาศรี ฯ
๑๕๙
๏ ถึงปากแพรกพร่องน้ำ	สองแคว
ตระขวิดตระเขวียนลาญแล	ละห้อย
อาดูรประดักแด	ดวงสวาดิ
ทางแยกกลเรียมคล้อย	แยกน้องมาไกล ฯ
๑๖๐
๏ ปากแพรกสองแพร่งเลี้ยว	หลายปาง
เรียมสั่งกำสรดพลาง	เคร่าน้อง
เกลือกมาแม่หลงทาง	สะเทินอยู่
ปากแพรกวานปากพร้อง	อย่าได้อำพราง ฯ
๑๖๑
๏ ลุเขตเขาตกน้ำ	ไพรพราย
เขาบ่จมจ่อมหาย	เลื่อนล้ม
อกเรียมจ่อมจมสาย	สินธุ์สวาดิ
ประดักกำเดาแดหล้ม	อยู่เพี้ยงพันปี ฯ
๑๖๒
๏ เห็นโขดเขาตกตั้ง	ชลธี
จมกระแสวารี	เรื่องร้อย
เขาเอยอยู่ทนทวี	เทวษเท่า ใดนา
ปูนเปรียบสมรเรียมสร้อย	โศกช้ำใจตรอม ฯ
๑๖๓
๏ วังยางวังเวกด้าว	แดนดง
วังใช่นิเวศวังวง	เถื่อนท้อง
ยางยูงสุดสูงระหง	เห็นหมอก
เสียงชะนีนกร้อง	รี่เหรื้อยวังเวง ฯ
๑๖๔
๏ วังยางวิเวกด้วย	เสียงนก
บินกระพือเกรียวกก	กู่ก้อง
น้ำตาตกเต็มอก	ถึงอ่อน
ดุจหนึ่งสำเนียงน้อง	เรียกให้เรียมคืน ฯ
๑๖๕
๏ เรือเร็วมาลุแล้ว	บางลาน
แลลับดวงสวาดิดาล	ด่าวดิ้น
บางลานพี่เลวลาญ	ลิวโลด
ลานสมรจักหวิ้น	หว่าหวิ้นทรวงถึง ฯ
๑๖๖
๏ บางลานลานสวาดิโอ้	อัสดง
รีบรถสุริเยนทร์ยง	ย่ำคล้อย
ขอลานลักษณ์จำนง	สนองสั่ง แม่นา
ลานพี่เขียนสารห้อย	ฝากไว้กลางทาง ฯ
๑๖๗
๏ มาดลหนเก่งกั้น	กลางคัน
เรียกเก่งหลวงมากัน	กีดข้อง
ขอเดชพระทรงบรร-	พชิตเชต ท่านนา
จงช่วยกันภัยป้อง	อยู่โพ้นภายหลัง ฯ
๑๖๘
๏ เก่งหลวงเกาะลาดตื้น	ตาคลอง
ชลเฟื่องฟัดฟากฟอง	ยากเต้า
ทางธารชลาลอง	ขันแคบ
เรียมก็แคบใจเศร้า	โศกสร้อยฤๅเสบย ฯ
๑๖๙
๏ ถึงผาคงคิดแค้น	ฤๅวาย
ไยจึ่งงอกงำสาย	สู่น้ำ
บังตาลับแลมลาย	โลมสวาดิ กูเอย
ดุจแช่งมาบังช้ำ	ช่วยด้วยบาปบัง ฯ
๑๗๐
๏ ผาคงคงท่วนเพี้ยง	กัลปา
คงอยู่ไปคลายคลา	เคลื่อนได้
อารักษ์รักษาผา	โทนถงาด
ขอแม่คงรักไว้	คู่ด้วยคำงาม ฯ
๑๗๑
๏ เรียมเห็นฟากฝั่งน้ำ	คลาคลาย
มีแต่แฝกคาราย	รุ่มเรื้อ
คำนึงแม่หันหาย	ฤๅห่อน เห็นเลย
ชมแต่ฝูงนกเนื้อ	คล่าขล้ำลงกิน ฯ
๑๗๒
๏ มลักเห็นมยุเรศฟ้อน	ฟายหาง
มยุรคณานกนาง	ลาศล้อม
ชนฝูงนิกรกาง	ปีกปก กันนา
กลพี่ชมนุชน้อม	เสน่ห์น้องยียวน ฯ
๑๗๓
๏ นกคลาคลอคู่เคล้า	คลึงนาง
ปันรสพี่รมย์พลาง	แมกไม้
กางปีกฉีกหางฉวาง	เฉวียนคู่
กลพี่ปันรสไล้	ลูบเล้าโลมถนอม ฯ
๑๗๔
๏ กุลาโหโกกิเลศลุ้ม	พญาลอ
เขากระทาขันทอ	ไก่ฟ้า
รังนานจับรังรอ	เรียงร่อ
เสมอพี่รอรสถ้า	เรียกน้องนอนใน ฯ
๑๗๕
๏ จากมารำลึกแล้ว	ใหลฝัน
ฝันแม่กำจรจันทร์	จิ่มหล้า
มเมอรับขวัญขวัญ	จอมสวาดิ
ดาลดิเรกรสฟ้า	เฟื่องฟุ้งเจือใจ ฯ
๑๗๖
๏ ตระมาตาตื่นเกี้ยว	เกยหมอน
ตระเหม่อตระเมานอน	แนบเคล้า
ตระหนักรสจันทร	จรดกลิ่น หายแฮ
ตระหน่ำอกเรียมเศร้า	อยู่ดิ้นแดโดย ฯ
๑๗๗
๏ เยียมาเรียมร่ำไห้	ฤๅวาย
วายว่ายชลเนตรสาย	ห่อนแล้ว
น้ำตาวิ่งตาพราย	พรมย่าน
ดุจห่าฝนฝากแก้ว	สั่งฟ้าโรยริน ฯ
๑๗๘
๏ จากมาอกสระแอ่โอ้	อาทวา
ระลึกรสรัญจวนหา	ค่ำเช้า
ขันทองใส่ธารา	สรงโศก ใจนา
ฤๅดับไฟรักเร้า	รุ่มร้อนรุมทรวง ฯ
๑๗๙
๏ คำนึงโฉมแม่แต้ม	ติดตา
ตาพร่างไฟกามผา	ผ่าวไส้
ลันลุงทุรายกา	มามิ่ง กูเอย
กามกระเวนทรวงไหม้	เรียกฟ้าดินตรอม ฯ
๑๘๐
๏ กำสรดสารสั่งให้	ทุกพาย
ลาเลื่อนตามสินธุ์สาย	สุดเคี้ยว
เรือรายเรี่ยริมชาย	ชลหาด
ลางก็เลยลำเลี้ยว	ล่วงโพ้นไปตาม ฯ
๑๘๑
๏ ถึงกัทลีเขตบ้าน	รายทาง
เขาตัดเสาเผายาง	ยากพ้น
หญิงชายอยู่เบาบาง	ทุกบ่อน
มีแต่หนังปูต้น	ท่อนไม้หนุนนอน ฯ
๑๘๒
๏ ดลคามนามชื่อบ้าน	กัทลี
จอดประทับเรือรี	หยุดร้อน
กล้วยตีบตกเครือมี	ฤๅเปล่า
รำลึกรสกล้วยป้อน	แม่ไซ้ฤๅลืม ฯ
๑๘๓
๏ จรจากจากที่นั้น	มาไกล
เรียมเร่งรัญจวนใจ	โศกเศร้า
สุริยะฉายบ่ายบทไถง	ลมเฉื่อย
เย็นแต่นอกอกเร้า	เร่งร้อนในทรวง ฯ
๑๘๔
๏ ถึงศาลอารักษ์ร้าง	ริมชล
ตระเหว็ดตระเวนมัวมนท์	หม่นเศร้า
อารักษ์ราชฤๅทน	เทวษดั่ง นี้นา
เทียรทุกข์เรียมจากเจ้า	หมื่นไหม้หมองสมร ฯ
๑๘๕
๏ อาราธน์เทเวศไหว้	วอนวิง
อารักษ์ศักดิ์สิทธิ์สิง	ที่นี้
ขอเชิญออกเอาชิง	ชัยช่วย พระนา
พลันเสร็จสงครามลี้	ลาศเข้าเมืองหลวง ฯ
๑๘๖
๏ จักเฉลาเปลาปลูกสร้าง	ศาลถวาย
ฝาผอวดลวดลงลาย	เพริศแพร้ว
ราชวัติฉัตรธงชาย	ชวยโชติ
ตระเหว็ดวาดลาดทองแผ้ว	ประดิษฐ์ด้วยใจงาม ฯ
๑๘๗
๏ บายศรีเงินนากแก้ว	ทองพราย
อิกเครื่องสังเวยถวาย	ปู่เจ้า
เป็ดปากปิดคำราย	เทียนธูป ทองแฮ
หมูไก่กับแกมเหล้า	เค่มข้าบูชา ฯ
๑๘๘
๏ ทังงานมหรสพถ้วน	ทุกพรรณ
โขนหุ่นละครผชัน	เล่นล้ำ
รำมอญเทพทองขยัน	ปรบไก่
วัววิ่งมวยพนันปล้ำ	ถี่ถ้วนขอถวาย ฯ
๑๘๙
๏ เสร็จบำบวงเทพแล้ว	ลีลา
จากสถานเทพา	แห่งหั้น
ชลเนตรสระสกอา	ดูรเทวษ
แสนเจ็บจรเทินกลั้น	กลัดกลั้นกลางใจ ฯ
๑๙๐
๏ ถึงปากคลองชื่อเชื้อ	พระชี
แลโล่งลำคลองรี	สุดอ้าง
ไป่เหนพระชีศรี	สมโพธิ มีนา
เปนป่ารกเรือนร้าง	ร่มไม้มานาน ฯ
๑๙๑
๏ พระชีพระช่วยข้า	ขอพร
ขออย่ามีมารรอน	รักร้าว
ขอศรีสัถาวร	ทุกเมื่อ
ขอเดชบุญบวชน้าว	แม่หมั้นใจปอง ฯ
๑๙๒
๏ เซ็งสารสุโนกร้อง	โจษจัน
ยามเมื่อสายัณห์ตะวัน	เคลื่อนคล้อย
จอแจจับรังรัญ	จวนคู่
เรียมก็รัญจวนสร้อย	โศกเศร้าอาวรณ์ ฯ
๑๙๓
๏ ราตรีเสียงสัตว์ซ้อง	ทุกภาย
เสือปีบปนกวางทราย	กาจก้อง
โดยเสด็จพระนารายณ์	จอมโลกย์
วังเวกวันนาท้อง	เถื่อนถ้ำทางเดิน ฯ
๑๙๔
๏ ถึงวังตะเคียนคิดแท้	เทียรวัง
พระบ่หวังวังหวัง	ป่าไม้
นอนหนาวร่มรุกข์รัง	เรียงรื่น
วังก็โรยเรียมไร้	นิราศน้องมานอน ฯ
๑๙๕
๏ จากมาเปลืองปลิดแก้ว	กับตน
ต่างก็ทนทุกข์ทน	เทวษไห้
อกเรียมทุรนขวน	ขวายสวาดิ
รักษแม่โฉมมือไล้	เล่ห์นั้นฤๅลืม ฯ
๑๙๖
๏ อาวรณ์วะว่องหว้าย	หาวหา
นอนอนาถคายตา	แยบเนื้อ
คำนึงถึงแก่นกามา	ทุกทุ่ม
คิดบ่วายโฉมเชื้อ	ชื่นเจ้าเคยชม ฯ
๑๙๗
๏ วะวากขวัญจิ่มฟ้า	แดโดย
เยียอยู่หนหลังโหย	ละห้อย
รอยรูปจักแรมโรย	รสกลิ่น จันทน์นา
รอยแม่ทุกข์ค้อยค้อย	ค่ำเช้าฤๅเสบย ฯ
๑๙๘
๏ ราตรีเรียมร่ำไห้	ฤๅวาย
เคยอกแนบถนอมสาย	สวาดิไว้
รับขวัญอยู่กับกาย	กรกอด น้องนา
ใครอาจรับขวัญให้	แม่เศร้าหายหมอง ฯ
๑๙๙
๏ บารนีอนาถเนื้อ	นงพาล
จักนั่งนอนแดดาล	ด่าวดิ้น
รำลึกร่านทรวงลาน	สมรมิ่ง กูเอย
รักร่ำฤๅจักสิ้น	สุดฟ้าดินแดน ฯ
๒๐๐
๏ ดวงเดียวคือเกศแก้ว	กามน
ฟ้าแลดินบวงบน	ใคร่ได้
เจียรจากพี่มาทน	เทวษดั่ง นี้นา
อกระอุเข็ญไข้	ข่าวน้องนานตรอม ฯ
๒๐๑
๏ ถึงจระเข้เผือกไซ้	สมญา
นามแต่เบาราณมา	ชั่วท้าว
กุมภีล์บ่เห็นปรา	กฏอยู่
มีแต่วังวากอ้าว	อ่าวน้ำลาญสมร ฯ
๒๐๒
๏ จระเข้คาบคั้น	ฤๅขาม
ฤๅเจ็บพิษปากปาม	แกล่กล้ำ
ปวดปากแก่นใจกาม	กุมพี่ ราแม่
เจ็บพิษประดิพัทธ์ย้ำ	สวาดิไว้ตรึงตรา ฯ
๒๐๓
๏ มาดลหนแห่งห้วย	ทรายราย
ทรายหาดกรวดแกมทราย	พร่างแพร้ว
ระยับจับแสงสาย	สูริย์ส่อง
พลางคิดคำนึงแก้ว	พี่เพี้ยงมาชม ฯ
๒๐๔
๏ ห้วยทรายเห็นหมู่เนื้อ	ทรายคะนอง
เคียงคู่ชมชมสอง	เล่นเลี้ยว
ระลึกแห่งนวลละออง	กมุทมาศ กูเอย
เคยพี่โลมกรเกี้ยว	แนบน้องเลียมโลม ฯ
๒๐๕
๏ จระเข้คลานคล่าวน้ำ	นองไหล
เรือลิ่วพายหายใจ	หลั่งหลู้
ลำบากยากเย็นไฉน	เยาวห่อน เห็นฤๅ
ดุจพี่เอากายสู้	รักเจ้าฤๅโรย ฯ
๒๐๖
๏ สายัณห์สุริเยศเยื้อง	อัสดง
รีบรถลีลาลง	ลับเลี้ยว
ทังหลายจอดเรือจง	ภักษ์โภชน์
เรียมแต่จอดทุกข์เผรี้ยว	พร่ำน้ำตากิน ฯ
๒๐๗
๏ เดินดงยามดึกด้าว	รัถยา
เลียบเลาะหลีกหินผา	ไผ่ก้าง
แสนยากพี่ทรมา	ฤๅร่ำ ถึงแม่
นอนเพื่อนเสือสัตว์ช้าง	น่านน้ำแรมนอน ฯ
๒๐๘
๏ ลำบากจากสวาดิเจ้า	มาทน
ทุกข์เทวษทุกดำบล	เถื่อนท้อง
ตรำฟ้าละอองฝน	คางสั่น
ลมเฉื่อยชายพัดต้อง	เหน็บเนื้อนอนเดียว ฯ
๒๐๙
๏ กระหนทนทุกข์พ้น	พันทวี
โศกซูบผอมอินทรีย์	ตกกร้าน
ยามกินบ่ดูดี	ดาลอิ่ม
กินแต่ชลเนตรผล้าน	เทวษไห้ตางงาย ฯ
๒๑๐
๏ เป็นตายวายชีพเจ้า	ฤๅเห็น
ครวญคร่ำลำเค็ญเป็น	ใช่น้อย
น้ำตาตกกระเด็นเซ็น	ทุกท่า
อกพี่จักหักร้อย	ท่อนด้วยดวงสมร ฯ
๒๑๑
๏ ฤๅรอยโฉมแม่เจ้า	ใจรัก
นอนนั่งคำนึงนัก	โศกสร้อย
กระหม่ามัวหม่นหมองพักตร์	ผายกลิ่น
เยียอยู่เลวลาญละห้อย	ร่ำไห้หาเรียม ฯ
๒๑๒
๏ โอ้ปรานีนิ่มเนื้อ	โกมล
เคยตระกองกับตน	เพื่อนน้อง
รักจากนุชมาทน	ลำบาก
ขวัญแม่ใครจักป้อง	เพื่อนเจ้าจักโลม ฯ
๒๑๓
๏ คิดคืนคิดค่ำเช้า	ฤๅวาย
คิดทุกยามเพรางาย	จากเจ้า
โฉมกามทิพย์เทียรสาย	สมรมิ่ง กูเอย
เคยสุขฤๅกลับเศร้า	เสื่อมสิ้นแสนเกษม ฯ
๒๑๔
๏ เจียรจากวันหนึ่งเพี้ยง	พันปี
จากแต่เทียมราตรี	ยิ่งร้อย
ไป่เห็นแลทีที	พันคาบ
จากแม่ปูนปีสร้อย	โศกเพี้ยงแสนกัลป์ ฯ
อดุง = ผดุง, บำรุง
ขอออก = ขอเป็นเมืองขึ้น
หรินทร = พระนารายณ์
ภุดาธาร = แผ่นดิน
กษัย = ทำให้หมดไป
กระลำพร = โทษใหญ่, ความฉิบหาย
มาน = มี
แผ้ว = สะอาด, ปราศจาก
กระสานติ์ = สงบ, ราบคาบ
วสุนธรี = แผ่นดิน
ปาณิกรบงกช = ประนมมือเหมือนดอกบัว
มารุต = พระพาย
วรุณ = พระวรุณ
ขษีร = หมายถึงเกษียรสมุทร
ดายดัสกร = ปราบศัตรู
ทท่าว = ล้ม, ยอบลง (ท่าวท่าว = ท ท่าว)
จตุรภุช = ผู้มีสี่แขน หมายถึงพระนารายณ์
อุรอาสน์ = ตัดจากอุรคอาสน์ = ผู้มีงูเป็นแท่น หมายถึง พระนารายณ์
ภุชเคนทร์ = พญานาค
การก = ผู้กระทำ
ม่าน = พม่า
มุสิก = หนู ในที่นี้หมายถึงปีชวด
มฤคศิระ = หมายถึงมฤคศิรมาส คือเดือนอ้าย
ปัญญาสตรี = ๕๓
วิวิธ = ต่างๆ
เภรินทร์ = กลอง
ธเรศตรี = โลกทั้งสาม
บด = บัง
ทัด = เทียม, เทียบ
มารุต = ลม
ไกรสรมุข = ชื่อเรือพระที่นั่ง
บรรทับ = ประทับ
ธุช = ธง
บรรยงก์ = ที่นั่ง
มหรรณพ = ห้วงน้ำ
พระภุชพล = พระเจ้าแผ่นดิน
ขนาน = เรือขนาน
ยำยาม = ทุกเวลา, ชมเชย
ผอูน = น้องหญิง
คฤหา = เคหา, เรือน
รพีพรรณ = แสงอาทิตย์
กรุงพาลี = เทวดาผู้รักษาแผ่นดิน, พระภูมิ
วลาหก = เมฆ
ปล่ง = ปลอด, ตลอด, จะแจ้ง
ลื้น = นูนขึ้น
กอก = ดูดเลือดหรือลมออก
กมลาสน์ = ผู้มีดอกบัวเป็นอาสน์ หมายถึง พระพรหม
สระไก่ = ปัจจุบันเรียกบางไส้ไก่
บิยุตม์ = ปิย + อุตม์ = ที่รักยิ่ง
ฟ่าม? น่วม, ไม่แน่น
อุณราช = ท้าวอุณาราช ยักษ์ที่ถูกพระรามแผลงศรที่ทำด้วยต้นกกตามนิทานพื้นบ้านของจังหวัดลพบุรี
สาตร์ = อาวุธ
ตระหน่ำ = กระหน่ำ
ศิระทรพา = หัวของทรพา หมายถึง หัวกระบือ
เสนง = เขา
ชำงาย = จำงาย จากไปไกล
ประดัก = ใส่จนเต็ม
ช้าม = ช้ำ
กรกฎ = ปู
สนธยา = เวลาใกล้พลบค่ำ
ยับ = ยับยั้ง, หยุดอยู่
รอย = ชะรอย, คงจะ
คาบ = ครั้ง
เผือ = สรรพนามบุรุษที่ ๑
มางส์ = เนื้อ, มางส์มูล = คนเจ้าเนื้อ, ล่ำ
นพมาลย์ = ดอกไม้แรกผลิบาน
กุสุเมศ = กุสุม + อิศ = ดอกไม้
แวง = ยาว, ไกล
สื้อ = ซื่อ, ตรง
รวก = ไม้ไผ่ชนิดหนึ่ง
คั่ง = ออกันอยู่, ไปไม่ได้
พานเรศ = ลิง, วานร
รัน = ตี
บก = แห้ง
ประคิ่น = บรรจงทำอย่างเรียบร้อย
ไร = ผม, ตีนผม
ชระอับ = อับ, มืดคลุ้ม
กระชัก = ตระชัก = หนาว, เย็น
สระดัก = เต็มไป, แน่นไป
กระทุ่มทรวง = ตีอก
อ่อน = หญิงที่รัก
โกไล = กุ้ง
ชะลาย = ทะลาย, ผลเป็นพวงๆ
นาฬิเก = มะพร้าว
กัทลี = กล้วย
แปลน = ไม่เต็มที่
ตาง = ต่าง ชมตาง = ดูต่างหน้า
ทังวล = ทำงล ร้อนใจ
ห้อม = ล้อมไว้
มังศรี = มังสี = เนื้องาม, เนื้อนวล
เขมน = เขมร
เขมา = ดำ
พก = พลิก, หงายขึ้น
คบ = ประคบ, ทำให้เรียบ
เรียม = พี่
เจียร = จิระ, เนิ่นนาน
ศรี = หญิงที่รัก
ชุ่ง = จึ่ง, จึง
อ่อน = หญิงที่รัก
แดโดย = ขาดใจ, สิ้นใจ
คู่ = เปรียบเหมือน
ดาย = เดียว, ลำพัง
นงค์เภา = น้องหญิง
เฉก = เหมือน, ประดุจ
โพ้น = ไกล, ห่าง
แสะ = แซะออก, ตักออก
วะวาก = วากวาก = ว้าเหว่
พาย = อุปกรณ์พุ้ยน้ำให้เรือเดิน
ตระหน่ำ = กระหน่ำ
เวก = เวค = ความเร็ว
สาธารณ์ = ทั่วไป
กัลออม = ภาชนะสำหรับใส่น้ำสานด้วยไม้ไผ่ยาชัน
แกล่ = ใกล้, เกือบ
เจียน = ตัด, ฝาน
เศิก = ศึก, การสงคราม
ตปัสวี = ผู้บำเพ็ญตบะ หมายถึง ฤษี
ตระขวิดตระเขวียน = ตะขิดตะขวงใจ
เคร่า = คอย, รอคอย
เกลือก = เกรงว่า
ปูน = ปาน, เปรียบ
เถื่อน = ป่า
หวิ้น = ขาด, แหว่ง
อัสดง = ดวงอาทิตย์ตกไป
กีด = ขวาง, กั้น
เต้า = เทา , ไป
โทน = เดียว, เดี่ยว
งำ = ปิด, ครอบ
ถงาด = เงื้อม, ชะโงก
มยุร = นกยูง
ฉวาง = ขวาง
โกกิเลศ = โกกิลา + อิศ = ดุเหว่า
ใหล = หลับ
มเมอ = ละเมอ
ตระมา = ตระหม่า – กระหม่า – ประหม่า
อาทวา = ลำบาก, เป็นทุกข์
บ่อน = สถานที่
กัทลี = กล้วย
ไถง = ดวงอาทิตย์
เฉลา = สลักเสลา, ทำอย่างตั้งใจ
ผอวด = บังอวด, หน้าต่าง
ทัง = ทั้ง
ผชัน = ประชัน, แข่งกัน
สระสก = ไหลพราก
จรเทิน จรรเอิน = สะเทิน ครึ่งๆ ก้ำกึ่ง
สุโนก = นก
วันนา = วนา ป่า
ปลิด = เด็ด, จากที่เคยอยู่
จิ่ม = ใกล้, เกือบชิด
กามน = ยอดปรารถนา
ชั่วท้าว = ตราบเท่า
กุมภีล์ = จระเข้
ปาม = ลาม
เยาว = น้องหญิง
กมุทมาศ = ดอกบัวทอง หมายถึงหญิงที่รัก
ก้าง = กั้ง กั้น บังไว้
กระหน = เดือดร้อน
กร้าน = กระด้าง, ไม่สดใส
ตาง = ต่าง, แทน
งาย = เวลาเช้า
ท่า = รอคอย
กระหม่า = ประหม่า
เพรางาย = เวลาเช้า
โคลงนิราศชุมพร
๏ ศรีอยุธยนิเวศไท้	ทรงทศ ธรรมแฮ
ปราบอรินทร์ยาวยศ	ยิ่งหล้า
กฤษดาญสุดโสฬศ	เลืองโลกย์
พระเกียรติขจรจบฟ้า	ฟากฟุ้งแดนดิน ฯ
๏ วิษณุบรเมศไท้	ธราธาร ท่านฤๅ
พรหเมศรังสฤษดิดาล	แหล่งหล้า
แมนสรวงสุรพิมาน	เมรุมาศ
ไตรยเทพหากชลอฟ้า	เลื่อนให้ลงดิน ฯ
๏ ปราการปรากฏเพี้ยง	อำพน
ดุจศิขรมณฑล	เขื่อนขั้น
คูขอบพิศาลกล	อรรณเวศ
ดูพิลึกเกือบกั้น	อยู่เพี้ยงจักรพาฬ ฯ
๏ จรรเทินรายรอบป้อม	ปืนตรา
ตระหง่านเรือนรบดา	สระหล้าง
นางจรัลจรอกรัถยา	ยศยิ่ง
โดรณรดาหอห้าง	เศิกเสี้ยนสยบสยอง ฯ
๏ ปราสาทโสภาคยผ้าง	พรหมินทร์
เมิลพิมานเมืองอินทร์	อบแก้ว
ดุจปีกกวักกวายบิน	ลมเลื่อน อยู่นา
แสงส่องจำรัสแผ้ว	พุ่งพ้นทินกร ฯ
๏ เสาโสมสวมมาศไล้	เลอแสง
บันเขบ็จชรแชรง	ช่อฟ้า
ครงครีครีบครุฑแครง	ทวยทาบ
บานประทุมกระหลับหน้า	สี่เกล้าเงยงาม ฯ
๏ โพรงพรายจัตุรมุขหว้าย	เวหน
เวหาศบัญชรยล	เยี่ยมฟ้า
เจียระไนจระนำกล	เก็จมาศ
บานเบิกรจเรขหน้า	หล่อเหลื้อมทองทอ ฯ
๏ มุขเด็จดูดิเรกห้อง	ระหงฉาย
พิศพิมานอินทร์อาย	อาสน์ฟ้า
บุษบกพิพิธพราย	ไพโรจน์
ดุจอาสน์กัมพลถ้า	ออกท้าวแขกขาม ฯ
๏ จัตุรงค์พิริยราชร้า	สงคราม
เอาอรินทรเข็ญขาม	ทั่วท้าว
พลพฤนท์พ่างพลราม	รอยราพณ์
ตนละตนอาจห้าว	ไล่ล้างดัสกร ฯ
๏ กระเกริกไกรเกียรติท้าว	ทุกเมือง
หยอนพระยศรณเรือง	รุ่งเร้า
บรรณนิตย์นองเนือง	มานอบ
ขออยู่เคียมคุมเค้า	คู่ด้วยโดยใจ ฯ
๏ เรืองศาสน์พระศากยะสร้อย	สุทธศรี
เรืองสถูปรัตนเจดีย์	โด่งฟ้า
เรืองรองพระธาตุตรี	ไตรโลกย์
เรืองรสธรรมแจกหล้า	เลื่อมให้เห็นสวรรค์ ฯ
๏ เกษมสุขทุกราษฎร์แม้น	เมืองอินทร์
สาวบ่าวเมากามยิน	แช่มช้อย
สายัณห์ร่ายเพลงพิณ	ปากผิ่ว
โนนาดกรีดกรายก้อย	ม่ายคิ้วเคียงคม ฯ
๏ ครื้นเครงมหรสพซ้อง	ทุกภาย
ชัวชื่นทุกหญิงชาย	ทั่วหน้า
พรรษาน่านนองถวาย	กทงทีป เทียนนา
เป็นที่ดำเลิงหล้า	อยู่เที้ยรนิจกาล ฯ
๏ ร่ำปางพิโยคเนื้อ	นงลักษณ์ พี่เอย
บเริ่มเรียมแรมรัก	ห่างห้อง
กำโบลแนบแนมพักตร์	พูนเทวษ
กำสรดแสนสวาดิน้อง	แนบไว้กับทรวง ฯ
๏ สงสารสาโรชสร้อย	ศรีสมร
ขวัญแม่เคยแนบนอน	แนบเนื้อ
จักพรากอุรารอน	เรียมสวาดิ
โอ้จักเย็นอกเรื้อ	อยู่ร้างแรมปี ฯ
๏ อาวรณ์โฉมแม่ร้อย	รำพึง
อกพี่เพียงปืนตรึง	ตราดต้อง
อาลัยตกจรลึง	ขวัญฝ่อ ราแม่
ใจบ่เป็นใจหว้อง	หว่าดิ้นแดโดย ฯ
๏ จักบำราศแม่แม้	ตัวตาย
เยียอยู่ใยเป็นกาย	ก่อสร้าง
ดวงเดียวสุดเสียดาย	ดวงสวาดิ พี่เอย
บุญก่อกรรมใดมล้าง	จากเจ้าจำไกล ฯ
๏ จักขืนจักขัดไว้	ฤๅทาน
ดินท่านหนาหนักปาน	แผ่นฟ้า
จักไกลนุชเลวลาญ	ลับเนตร
จำจากจำเนียรหน้า	แม่หน้าเอ็นดู ฯ
๏ ซบพักตร์กระซิกไห้	ฟูมฟาย
ชลเนตรคือชาดลาย	เลือดย้อม
ทุกข์ทับสุดทรงกาย	อกพี่ ราแม่
ดุจหนึ่งเขาแสนอ้อม	โอบซ้อนทรวงเรียม ฯ
๏ จุมพิตพิศวาสน้อง	ลาโลม
ปลอบนุชพลางถนอมโฉม	ซ่อนชู้
ตระกองปิยุทร์ตระโบม	บัวมาศ
สอนแม่สอนใจสู้	สั่งสิ้นทุกอัน ฯ
๏ ลาลงนาเวศหว้อง	เวียนตา
หวิวหว่างวิงวิญญา	ด่าวดิ้น
เหลียวหลังสั่งนุชอา	ดูรเทวษ
ใจจักขาดพันชิ้น	เด็ดด้วยอาลัย ฯ
๏ เรือถอยจากท่าน้ำ	ตาพราย
ท่าแม่เคยสนานกาย	ห่อนเว้น
ขอฝากช่วยปรามสาย	สมรมิ่ง เรียมนา
เยียอย่าลงหลงเหล้น	เงือกร้ายเรียมกลัว ฯ
๏ โอ้ดวงปิยุทร์ยั่วแย้ม	ย่ำยาม กูเอย
จำวิโยคสุขสนาม	สุดไส้
คำนึงนุชโฉมกาม	กมเลศ
อกพี่ทนเทวษไหม้	รุ่มร้อนฤๅวาย ฯ
๏ มาถึงตำหนักน้ำ	ฉนวนสินธุ์
เสมออาสน์กัมพลอินทร์	ฝ่ายฟ้า
แซ่เสียงสุรางค์ยิน	รมเยศ ท่านนา
หน้าพี่ดูทุกหน้า	ใช่หน้านวลสมร ฯ
๏ หลัดหลัดมาลุด้าว	อาราม
วัดแจ้งแจ้งเจ็บกาม	โศกสร้อย
อกเรียมยิ่งไฟลาม	ลำลาบ พระเอย
วัดแจ้งวัจนาหน้อย	แก่น้องนางเฉลย ฯ
๏ ปากคลองไป่ปากรู้	พาที
หูบ่มีอินทรีย์	สอดรู้
กำสรดช่วยปรานี	เรียมร่ำ ลาแม่
แหวกละเวิกวนหวู้	หว่าด้วยเรียมมา ฯ
๏ บางกอกกอกเลือดซ้ำ	หนองใน แลฤๅ
กอกย่อมรักษาใคร	ทั่วเท้า
อกเรียมชอกตับไต	บวมบ่ง
วานกอกกอกหนองเหน้า	ช่วยให้เรียมคลาย ฯ
๏ มาลุวัดเลียบแล้ว	วันทา
แลเลียบทุกหนหา	ร่วมรู้
ตาแลสุดสายตา	จักขาด แลแม่
เรียมบ่พานโฉมชู้	เลียบเต้ามาตาม ฯ
๏ ตีนเลนรอยแม่เต้า	ตีนตาม
หวังว่าตีนสาวกาม	พี่ไห้
ตีนเลนใช่เชิงทราม	สวัสดิ์สวาดิ กูเอย
มือลูบอกละไล้	อยู่แล้ลาญทรวง ฯ
๏ ตีนเล่นไป่ย่างได้	ยังตาม
ตีนแม่พะงางาม	ห่อนเต้า
ตีนเลนแล่นอกหวาม	ใจหว่า แลแม่
ตามส่งเรียมพลอยเศร้า	อยู่เหยี้ยมสายชล ฯ
๏ ถึงสาวปลื้มพี่ปล้ำ	ปลอบใจ
ปลอบประโลมอาลัย	คะค้อย
สาวปลื้มห่อนเห็นไฉน	ราแม่
ปลื้มแต่นามละห้อย	ห่อนปลื้มใจเรียม ฯ
๏ สาวปลื้มฤๅเปล่าปลื้ม	อาลัย
ปลื้มจิตฤๅปลอบใจ	พี่เศร้า
จากมาเจ็บเจียรไกล	ใครกล่อม
จักประโลมใจเจ้า	พี่ปลื้มอารมณ์ ฯ
๏ สามเพ็งเพ็งพักตร์เพี้ยง	ดวงเดือน แม่ฤๅ
แขแข่งคิงคมเหมือน	แว่นฟ้า
รำลึกเกลื่อนใจเตือน	ดาลตื่น
เพ็งว่าเพ็งพักตร์หน้า	แม่หน้านวลจันทร์ ฯ
๏ ฉางพริกชุมพริกร้อน	ระลุงลวง
แผดเผ็ดกำเดาดวง	ผ่าวพ้น
ไฟกามกลัดกลางทรวง	เจียวจี่
ร้อนยิ่งพิษพริกต้น	ลวกไส้เรียมแรง ฯ
๏ ฉางเกลือเกลือนิ่งแกล้ง	ดูดาย
ใดเน่ารำหัดหาย	ช่วยได้
ขอเกลือช่วยระมัดสาย	สวาดิพี่ หนึ่งนา
วานสมานสมรรักษ์ไว้	รักเจ้าฤๅจาง ฯ
๏ คลังฝางฝางสดไซ้	ฤๅแสง
สายเนตรเรียมเดือดแดง	เลือดช้ำ
น้ำตาตกรินแรง	โรยร่วง ลงนา
ยิ่งกว่าสีฝางขร้ำ	เนตรขร้ำตาเรียม ฯ
๏ เยียมามาลุแล้ว	คลังฝาง
ฝางบ่สุกเลยจาง	จากเจ้า
บำราศนุชมาทาง	ทุกข์ทอด ใจนา
เรียมโศกฝางพลอยเศร้า	เสื่อมเศร้าศรีหมอง ฯ
๏ เรือมาหลัดลุน้ำ	วงชล
น้ำบ่เวียนเรียมวน	สวาดิน้อง
ปรานีนุชเนาหน	หลังพี่ ราแม่
ดูจักปิดหับห้อง	อยู่ให้หาเรียม ฯ
๏ ถึงคามเขตคอกคุ้ม	ขังควาย
เห็นกระบือแปลงราย	คอกล้อม
เขาขังจักตัวตาย	นอนตาก ตนนา
ดุจพี่กรรมตามห้อม	ห่างเจ้าจำแปลง ฯ
๏ ลิ่วลิ่วลำล่องคว้าง	ควักแด กูเอย
ควิวควิวลับคอกแคว	ละห้อย
ลุบางลำพูแล	ลาญสวาดิ
แลลับเลือดตาย้อย	หยาดน้ำตานอง ฯ
๏ ลำภูลำภาคย์เพี้ยง	นงพาล พี่เอย
ใครช่างแหนมากาน	ขวากล้อม
อนาถแน่งนพมาลย์	สมรมิ่ง เรียมนา
ใครจักหวงนุชห้อม	จากแล้วจะระวัง ฯ
๏ ลำภูพิโดรดาษด้วย	ดอกดวง
กลกลิ่นมาลีพวง	พู่ห้อย
มือมาลย์แม่มาควง	เคียงคู่ แขวนฤๅ
แลละลุงลาญสร้อย	พี่สร้อยโศกสมร ฯ
๏ กำสรดเสนาะน่านน้ำ	ตาตก
จรหลิ่งจรลึงอก	ช่วยไห้
พฤกษาทาบทามทก	โยนยอด
เจ็บเพื่อจรเทินไหม้	แม่ร้างแรมเรียม ฯ
๏ เรียมรอคลอเคร่าน้อง	ฤๅไคล
เรือก็รอเอาใจ	จอดเจ้า
สาครบ่ไหลไหล	ลาเลื่อน
ทุกทั่วทิศาเศร้า	โศกด้วยเรียมครวญ ฯ
๏ คลาคลานาเวศหว้าย	ชลธี
ตามกระแสสินธุ์ลี	ลาศเต้า
ดลดาวคะนองดี	ดูหลาก ใจแม่
ตาวกับหมองศรีเศร้า	พี่เศร้าใจถึง ฯ
๏ เยียมาบางโคล่แคล้ว	คลาคลอง
คลาคลาดสมรเรียมปอง	คลาดแคล้ว
ตาแลมุ่งเมิลมอง	หนแห่ง
โคล่แม่มาแจ้วแจ้ว	จากเจ้าขอเห็น ฯ
๏ ลงลุอาวาสไหว้	วังพระ
นามราชบุรณะ	ท่านสร้าง
พระเอยช่วยเผด็จสระ	สรงโศก หนึ่งนา
ขอส่วนบูรณะก้าง	ก่อให้พูนเกษม ฯ
๏ อาสูรเสาวภาคย์เพี้ยง	พิมพ์จันทร์ แม่เอย
เคยพี่รับขวัญขวัญ	อยู่เหย้า
จากมาคิดคืนวัน	ทุกทุ่ม
ใครจักรับขวัญเจ้า	พี่ให้คลายใจ ฯ
๏ ถึงวัดดอกไม้พี่	หอมหา
หอมกลิ่นกลอยมาลา	รื่นเร้า
รวยรวยรำเพยพา	พูนสวาท
กลกลิ่นรสคนธ์เจ้า	พี่ต้องติดใจ ฯ
๏ มาลุปากลัดเลี้ยว	จักจร
ทางกลับกลายเป็นดอน	ติดเต้า
โอ้อกพี่อาทร	ทุกข์ทุ่ม ทรวงนา
เกลือกจักกลายใจเจ้า	จากแล้วจักลืม ฯ
๏ ถึงลัดเรียกด่านให้	ขุนดู
ด่านช่วยเล็งอกกู	จากน้อง
ไฟกามเฉกไฟฟู	ไฟด่าน เดียวพ่อ
ฆ้องเรียกดุจราคร้อง	เรียกเจ้าในทรวง ฯ
๏ โอ้ศรีกุสุเมศสร้อย	ศรีสมร
โฉมแม่คืออัปสร	แบ่งบั้น
อินทร์หากพรากเรารอน	ราญสวาดิ แม่ฤๅ
ฤๅบาปสองมาซั้น	เร่งร้างเราแรม ฯ
๏ คำนึงมาโนชน้อง	ฤๅวาย
โฉมนุชฤๅเห็นหาย	แห่งห้อง
ตากตนประดาษตาย	ดีกว่า
เป็นอย่าเป็นพรากน้อง	ทุเรศร้อยเรียมตรอม ฯ
๏ จรลิ่วลาญลับแก้ว	ตนกู
โฉมชื่นกามมฤธู	ซ่อนช้า
บางยอยออกตู	อกแตก แลแม่
เจ็บแผ่นดินเจ็บฟ้า	เท่าด้วยฤๅทัน ฯ
๏ บางยอพิโยคเนื้อ	นงแถง พี่เอย
รักเร่งลรรลุงแล	ลั่นไส้
รันทดระทวยแด	ดวงสวาดิ
ไฟราครุมทรวงไหม้	อยู่เพี้ยงไฟกัลป์ ฯ
๏ ดวงเดียวโฉมแม่แม้น	ดวงเดือน
เดือนค่ำเพ็งพิมพ์เหมือน	หนุ่มเหน้า
รำไพแกว่นกามเตือน	ใจตื่น หลับแม่
เจียรจากจำเราเคล้า	พี่เคล้าใครโลม ฯ
๏ เรียมมาบางรักเจ้า	รำพึง
รักบ่จางใจถึง	แม่ไห้
บำนาศนุชมารึง	สุดกู่ กูเอย
เจ็บยิ่งหนามยอกไส้	เสียดร้อยรึงทรวง ฯ
๏ ถั่นถั่นเรือร่อนท้อง	ชลธี
ถึงช่องเรียกนนทรี	หว่านไหว้
พระเอยรักษาศรี	สงวนทรัพย์ ไฉนนา
ขอฝากขุมรักไว้	รักเจ้าจงคง ฯ
๏ เยียมามาลุแล้ว	บางเตย
เตยบ่หอมระเหย	อื่นอ้าง
บารนีรักเรียมเอย	เกรงกริ่ง ราแม่
เกลือกจักกลายรักร้าง	แตกต้นเตยแกม ฯ
๏ ถึงศาลเทเวศไหว้	พระแผดง
ขอเผด็จทุกข์แทง	เท่าฟ้า
พระเอยสิทธิคุณแรง	เร็วช่วย
คืนควบพลันเห็นหน้า	นิ่มน้องยาใจ ฯ
๏ พระแผดงผดุงประดิษฐ์ตั้ง	สารบาญ
เชิญช่วยจำจดจาร	เทวษไว้
รายเรียมจากยุพมาลย์	มาโนช
บวกบอกบาญชีได้	ทุกข์ร้อยรายทาง ฯ
๏ เยียมาลิวโลดเบื้อง	บางสาน
ถนัดหนึ่งสารพิศม์ลาญ	ลวกไส้
เจียรจากวิมลมาลย์	มาโนช
เสียวสมรเรียมไหม้	ยิ่งด้วยสารแสลง ฯ
๏ คูแหลมใครเซี่ยมสร้าง	สรรค์คม
เป็นประสิทธินิยม	ตราบเท้า
อกเรียมกลัดหนองกรม	รักเร่ง รนนา
วานช่วยสอยหนองเหน้า	บ่งให้คลายใจ ฯ
๏ เดียวเด็ดประภาษโอ้	อาลัย
ตัวพี่ไกลจากใจ	อยู่เฝ้า
น้ำตาถั่งแถวไหล	พรึมเพรื่อ
เทียรอกดินฟ้าเศร้า	โศกด้วยเรียมมา ฯ
๏ เรือมาพิโยคน้ำ	ชเลลง
เรียมลุบางพระขนง	เนตรน้อง
สมบูรณ์บุษป์บัวบง	กชมาศ กูเอย
ขนงแม่ฤๅมาคล้อง	เคลือบไว้เป็นนาม ฯ
๏ พระขนงขนงเนตรน้อง	ไฉนนา
ขนงแม่สุดหางตา	เค่งค้อม
โอ้ใครฉลาดฉลองมา	เฉลิมเนตร เรียมฤๅ
ขนงดุจขนงนางน้อม	แนบหน้าเรียมชม ฯ
๏ บางผึ้งเห็นแผ่นผึ้ง	ชุมรัง
ผึ้งตื่นตัวตอมระวัง	ต่างเต้น
เสมออกพี่ระไวหวัง	สายสวาดิ ราแม่
ใจบ่คงเซ้นเซ้น	เท่าด้วยตัวตอม ฯ
๏ แลลานอเนกสร้อย	สวนสรรพ์
หมากสุกสรงสีฉัน	ชาดบ้าย
พร้าวตาลตกเครือครัน	ลำลาด
แลชะลายยาบย้าย	ยอดแย้มโบกใบ ฯ
๏ เห็นปรางเรียมระลึกแก้ม	เปรมปราณ
สวายสวาดิรสสวรรค์หวาน	สุดไส้
รำลึกม่วงเจียรจาน	นางแจก มือแม่
อร่อยรสฟ้าไล้	ซาบลิ้นฤๅลืม ฯ
๏ มลักสองฟากฝั่งสร้อย	สนผกา
โดรดอกดวงระดะตา	ช่อช้อย
ตระการรสรำพา	ผายกลิ่น
กลกลิ่นสมรเรียมหม้อย	พี่กลั้วกลืนใจ ฯ
๏ รวยรวยรสมาศไม้	มาลา
ลมเลวงหอมหา	กลิ่นใกล้
โฉมกามแม่มาทา	ธารเทียบ ไว้ฤๅ
เสียวสมรแซบไส้	สั่นไส้ยรรยวน ฯ
๏ เรียมมาเยียย่อนไส้	ตับไต
กามกระเวนหัวใจ	แยบแย้า
ระลึกแม่อาลัย	ลิวโลด
เข้าบ่เป็นคำเข้า	แต่น้ำตากิน ฯ
๏ ดวงเดียวโฉมแม่ร้อย	เรียมหา
หาทั่วทิศพันตา	ห่อนได้
มวยมาศมิ่งมาลา	เฉลิมกลิ่น กูเอย
ควรพี่กลืนสวาดิไว้	แห่งห้องในทรวง ฯ
๏ รักเรียมเรียมร่ำไห้	โหยหา
น้ำเนตรเป็นเลือดตา	ตกย้อย
สรวงสรรพ์ทั่วเทพา	เชิญช่วย
คืนสู่สมสวาดิร้อย	ชั่งเช้าเย็นชม ฯ
๏ จากมาอกพี่พ้น	พรรณนา
เจ็บยิ่งเจ็บแสนสา	หัสไห้
บ่ลุแล่งอุระพา	เทวภาคย์ เลยแม่
ภาคพี่รักเตรียกไว้	อยู่เคล้าฤๅคลาย ฯ
๏ บางนาทุเรศด้าว	ดำบล
เห็นระหัดหันชล	อกช้ำ
น้ำเนตรน่านนองทน	เทวษดั่ง นี้นา
วานรหัดวิดน้ำ	เนตรหน้อยเอ็นดู ฯ
๏ บางวัววัวอาสน์ไท้	เถลิงองค์ ท่านฤๅ
องค์อิศรยานยง	ยาตรฟ้า
ขอเดชพระดำรง	ไตรโลกย์
เชิญช่วยพลันเห็นหน้า	นิ่มเนื้อเรียมคะนึง ฯ
๏ ถึงสำโรงเรียกไม้	นามคาม
ดุจหนึ่งสำโรงงาม	แม่อ้าง
รำลึกแม่โฉมกาม	ฤๅห่อน เห็นเลย
โอ้ว่าสำโรงถ้าง	อยู่ถ้าใครลง ฯ
๏ สำโรงสำหรับบ้าน	จำบาง
ถนัดแนะลำเนาทาง	จักเต้า
สำโรงแม่รางชาง	สักชั่ว ใดนา
ไฉงว่าสำโรงเจ้า	พี่เหล้นลงโรง ฯ
๏ มาจากสมรแม่ม้วย	ไมตรี เรียมฤๅ
เจ็บจากสุดแสนทวี	เทวษไห้
ลุถึงจากแดงตี	ทรวงท่าว ถึงนา
จากก็แดงใบไหม้	จากเจ้าพลอยตรอม ฯ
๏ เรือมาบางชื่อบ้าน	หัวเสือ
ตระหนักตระหนกใจเผือ	กระด้าง
เรือรี่พี่รอเรือ	ราเปล่า
เอาแต่หัวเสืออ้าง	ไขว่ให้เรียมกลัว ฯ
๏ หัวเสือสมมติให้	นามคาม
ดุจหนึ่งเสือปากปาม	ปีบได้
เสือเอยช่วยคำราม	กำราบ รักนา
เยียอย่าผีคนใกล้	นิ่มน้องมากลาย ฯ
๏ พิไรเรียมร่ำร้อย	สงสาร
ถึงสมุทรเมืองปราการ	ท่านตั้ง
มาโนชแน่งนงพาล	พิมพ์โพธิ กูเอย
ละพี่หัวใจขลั้ง	กลัดกลุ้มกลางใจ ฯ
๏ เมืองสมุทรสมรรถสร้าง	สิมา ท่านแฮ
กรุงเทพทวารา	เลิศแล้ว
เกษมราษฎร์สุขสถา-	พรภาพ
อาวาสวังพระแพร้ว	เพริศด้วยทองพราย ฯ
๏ เรียมยลทุกย่านน้ำ	นองชล
จบจลาดแถวถนน	ย่านกว้าง
สาวกามบ่ยวนยล	ใจชื่น พี่แม่
รำลึกโฉมรักร้าง	รักเจ้ารุมใจ ฯ
๏ เห็นเขาคือคู่เชื้อ	ฝอยไฟ
กามเลวงตับไต	แล่นล้าว
เจียรจากนุชมาไกล	กลอยสวาดิ
รันทดรันทวยอ้าว	อกร้อนรุมรึง ฯ
๏ ลิ่วลิ่วลมว่าวหวู้	วายุพัด
ชาวเพื่อนแพใบดัด	ดาษฟ้า
เลียวลอดรอกรึงรัด	ระยางแย่ง โย่งนา
พลันจากจำเนียรหน้า	แม่หน้าบัวจันทร์ ฯ
๏ ลมลิ่วตรูตราดต้อง	ตราใบ
เรือเฉื่อยชมชเลชัย	ชื่นช้า
บงเนตรดัดดวงไถง	สระคุ่ม
บัดลุแหลมล่งฟ้า	ฟากไม้ทิวทาง ฯ
๏ ถึงแหลมแหลมเรียกฟ้า	ฟาดสาย
แหลมล่มแหลกชำลาย	ล่าวล้าง
สาวสมุทรเลือดตากระจาย	แสนเจ็บ ฤๅแม่
ฤๅเท่าขวานรักขว้าง	ผ่าไส้ทรวงเรียม ฯ
๏ เยียมาลุปากน้ำ	ชเลวน
ปากบ่พูดจาจน	จักพร้อง
หวังวานช่วยทำงล	เรียมบอก น้องนา
น้ำท่วมปิดปากร้อง	สั่งไว้ฤๅยิน ฯ
๏ ถับถึงหลังเต่าตั้ง	เรียมฉงน
ฉงายว่ากระดองกล	เต่าแล้ว
เต่าทองแม่ลงชล	ชมช่อง ชเลฤๅ
อ้าใช่ตัวเต่าแก้ว	พี่เพี้ยนพึงอาย ฯ
๏ ดลตำบลเกาะแก้ว	สีชัง
เกาะย่อมรับเคราะห์ทัง	ธเรศไว้
เกาะเอยอย่าเคียดรัง	เกียจหน่อย หนึ่งนา
รับเคราะห์เรียมฝากได้	ช่วยด้วยมีคุณ ฯ
๏ เห็นเขาสมมุขแม้น	พิศวง
ไฉงว่ามุขอนงค์วง	แว่นแก้ว
ธาดาสฤษฎิ์แปลงปลง	มาเปลี่ยน ไว้ฤๅ
สมมุขสมมติแล้ว	ล่อให้เรียมชม ฯ
๏ เยียมามาลุแล้ว	เกาะคราม
ดุจหนึ่งสีอกกาม	พี่ช้ำ
เจ็บจากพะงางาม	ลิวโลด
อกพี่คือพรายย้ำ	ยิ่งด้วยครามทา ฯ
๏ มุ่งเห็นเกาะไผ่พู้น	เด็ดเดียว
ไผ่บ่เขียวเรียมเขียว	อกคล้ำ
จากมารากแรงเจียว	ทรวงจี่
เจ็บอุระเรียมช้ำ	ชอกเนื้อในทรวง ฯ
๏ เกาะส้มนึกซ่มน้อง	โอชา
สอยใส่สอบฝากมา	เมื่อไร้
ยามอยากหยิบจักยา	ใจพี่ ราแม่
ส้มแม่หวานรสไล้	ระลึกลิ้นหวานเอง ฯ
๏ เรือเร็วมาล่วงแล้ว	แหลมหลวง
ดุจหนึ่งแหลมแทงทรวง	เลือดย้อย
โอ้ศรีสุดาดวง	กมเลศ กูเอย
เจ็บพี่ปานหอกร้อย	ห่อนเจ้าเห็นใจ ฯ
๏ เจ้าลายลายมุ่งแหม้น	ใจดล ดะฤๅ
ลายผุดบอกตำบล	ตกต้อง
ปรานีอย่าอำอล	รังเกียจ
บอกบ่อนขุมรักน้อง	แนะให้เรียมปลง ฯ
๏ บัดใบลมแล่นเลี้ยว	ถึงปราณ
ปราณพี่พัดลมฆาน	ขัดข้อง
ปราณแปรพิบัติดาล	ดูหลาก ลางแม่
อกพี่คือปืนต้อง	เร่งร้อนรุมทรวง ฯ
๏ กำสรดเสนาะเทพท้าว	ทุกภาย
รักช่วยบำรุงสาย	สวาดิไว้
บำเรอร่ำร้องถวาย	ทุกแห่ง
ขอสมสมรเรียมได้	แนบแนื้อคืนสม ฯ
๏ มาถึงเกาะโขลกเหล้	หัวผี
ผีบ่หลอกเลยตี	โขลกให้
กลายกลับช่วยปรานี	เรียมร่ำ ถึงนา
โหดแต่ผีเพื่อนไร้	ช่างรู้กินแรง ฯ
๏ เยียมามาเกาะแก้ว	นมสาว
ดุจเกาะดวงนงจาว	แจ่มเจ้า
รำลึกฤดูหนาว	นอนแนบ
เรียมประจงจรดเต้า	ติดไว้กับทรวง ฯ
๏ นมสาวสาวสวัสดิสร้อย	สาวสวรรค์ แม่ฤๅ
ถนัดนึกยุคลถัน	หนุ่มเหน้า
ปริยุทรเทพบัน-	ดาลเดช ไฉนนา
ดุจประทุมทิพย์เต้า	เต่งให้เรียมชม ฯ
๏ ถึงสามร้อยยอดหย้าน	เขาหลวง
ยอดแยกดุจแยกทรวง	บาปน้าว
เจ็บจากระลุงลวง	ลาญเทวษ ราแม่
อกยิ่งเขายอดร้าว	แยกร้อยอกเรียม ฯ
๏ โอ้ดวงกมเลศแก้ว	โกมล กูเอย
เคยภู่พานเสาวคนธ์	ค่อยเคี้ย
ตระบอกบุษป์ผกากล	บานแบ่ง
เรียมภิรมย์รสเกลี้ย	กลิ่นเกล้ากำจร ฯ
๏ เรือมาโท่งโท่งท้อง	ชลธี
ถึงอ่าวเกลียวเรียมตี	อกไห้
คำนึงมิ่งไมตรี	รักร่วม ราแม่
เกลียวกล่อมกลืนสวาดิไว้	หนึ่งน้อยฤๅคลาย ฯ
๏ เยียมามองไล่แล้ว	แลหา
ถนัดแม่หมายมองมา	ม่ายชู้
ตาติงบ่เต็มตา	เรียมต่อ ตาแม่
มองไล่แลมองสู้	สวาดิเจ้าเรียมมอง ฯ
๏ อุตราตึงตื่นตั้ง	พลพัด
ใบโบกคันโดงทัด	ท่านท้าน
สาครคลื่นฟองฟัด	ฟูมฝั่ง
อกเรือรันทดร้าน	ร่าวร้าวอกเรียม ฯ
๏ มาดลแดนเกาะเงี้ยว	งูดง
งูย่อมรัดสัตว์วง	ติดต้อง
จากมาแม่เลวองค์	อกเปล่า
วานช่วยรัดรักน้อง	แน่นไว้ฤๅวาง ฯ
๏ เกาะแรดแม้วแรดร้าย	ดำเกิง
เยียวว่าแรดพระเพลิง	ท่านไซ้
ไฟพระเสด็จมาเถลิง	หลังอาสน์ นั้นฤๅ
เผาอุระเรียมไหม้	คู่ด้วยไฟกาม ฯ
๏ มาแรมทุเรศด้าว	นางรมย์
เจียรจากเจ็บอกกรม	สวาดิไหม้
โฉมกามชื่นกามชม	เชยเปล่า ราแม่
นางร่วมภิรมย์ไร้	สว่างร้อนฤๅมี ฯ
๏ นางรมย์นางราศร้าง	แรมสมร
เจ็บจากนุชมานอน	สั่นไส้
อกเรียมทุเรรอน	รุมเทวษ
นางรมย์รมย์พึงไหม้	เร่าร้อนอารมณ์ ฯ
๏ นางรมย์รมย์รักร้อย	รมยา เรียมเอย
รมเยศภิรมย์มา	ราศร้าง
รำลึกรสรมยกา	มาแม่ ราแม่
นางใช่นางเรียมอ้าง	อ่อนให้เรียมฉงน ฯ
๏ เยียมามาลุแล้ว	หัววาน
ถนัดหนึ่งวาฬไกรมาน	ใช่น้อย
วาฬวนอยู่เจียนกาล	จำปาก คลองนา
วานช่วยจำคำข้อย	ข่าวน้องนางเฉลย ฯ
๏ ถึงเมืองประเทศร้าง	แรมคน
ขวัญแม่ขวัญเมืองทน	เทวษร้าง
บุรีราชจุมพล	พงเปลี่ยว ไฉนนา
เมืองก็โรยราชร้าง	คู่ด้วยเรียมแรม ฯ
๏ เกาะพิงพิโยคน้อง	มาทาง
เรือร่อนแหวกวนวาง	ผาดผ้าย
ลมลงปีกโขดงกาง	บินโบก ใบแฮ
แลระลอกคล้ายคล้าย	เกลื่อนกลุ้มผกาแจรง ฯ
๏ เกาะจานมาจวบเพี้ยน	พิศฉงน
ดุจดอกจานจงกล	จาดแก้ว
จานทองแม่นฤมล	นฤมิต มาฤๅ
นึกประเหลแคล้วแคล้ว	คลับคล้ายจานงาม ฯ
๏ มาดลลุด้าวแม่	รำพึง
เรียมร่ำพรรณนาถึง	สุดอ้าง
ร้อยรักแม่คำนึง	คิดค่ำ คืนฤๅ
โอ้แม่รำพึงร้าง	พี่ร้อยรำพัน ฯ
๏ บางสะพานมาลุแล้ว	ใจปอง
เห็นแต่เตาคุมทอง	บ่อนเบ้า
สมบูรณ์นิ่มนวลละออง	กมุทมาศ กูเอย
ควรแต่ทองน้ำเก้า	หล่อไว้ชมแทน ฯ
๏ บางสะพานพานพาดพื้น	ทองดี
ขุมขุดนิธีรี	ร่อนร้าง
ขุมทองแม่มังศรี	เสาวภาคย์ เรียมเอย
มาจากจำเนียรหว้าง	ร่อนเนื้อนพคุณ ฯ
๏ บางสะพานขัวขุดข้าม	เป็นทาง
แสระสะพักกลบาง	บ่อเหน้า
แระริมร่องเป็นราง	รอยร่อน
ไฉงว่าขุมคำเจ้า	พี่เพี้ยนพิศวง ฯ
๏ เห็นเขาชลุช่องชั้น	ชำลาย
ดุจหนึ่งอกเรียมสลาย	รักน้อง
นับวันทอดตนตาย	ประดาษ
เจ็บยิ่งพิษศรต้อง	ชลุร้อยทรวงเรียม ฯ
๏ ม่านวังกลม่านน้อง	นางวง ไว้ฤๅ
บงบทจรอรองค์	แม่เต้า
เกศกามแน่งนิศกลง	กมเลศ
วานแหวกวังม่านเจ้า	พี่ให้ขอเห็น ฯ
๏ เยียมาดลฝั่งด้าว	ดินแลง
ดินบ่แดงอกแดง	เลือดย้อย
เจ็บจากทุราแรง	แรมสวาดิ ราแม่
กำสรดสายตาห้อย	สะอื้นอาดูร ฯ
๏ บางสนสนธเยศหย้ำ	สนธยา
สนส่งรำเพยมา	คละคล้าย
รำลึกรสมาลา	เลวงกลิ่น
เคยแม่รวยรสผ้าย	ผาดให้เรียมเชย ฯ
๏ ถึงประทิวประเทศท้าว	เวียงไชย
เห็นแต่พฤกษ์ทิวไพร	ลิ่วล้ำ
ลันลุงย่อนตับไต	จักแตก ราแม่
คลื่นก็ซัดลมซ้ำ	อยู่สู้กลางชล ฯ
๏ ฉานฉานกระฉอกคลื่นขลั้ง	ถลมดิน
ฉ่าฉ่าสมุทรนองสินธุ์	เฟื่องฟื้น
พลพยุพัดโพยมบิน	เรือร่อน
เสียงอ่าวโอดอกสะอื้น	ช่วยไห้รักเรียม ฯ
๏ เปรี้ยงเปรี้ยงเสียงสนั่นฟ้า	ตกเมรุ
ผรัศสุรามสุเรนทร์	สาตรซ้อง
สะเทือนธรณิศเอน	อกโอฆ ราแม่
ฤๅเท่าอกเรียมร้อง	เรียกเจ้าในใจ ฯ
๏ อ้าแม่แม้นแมกฟ้า	เมขล กูเอย
มาแม่มาตระเวนวน	น่านน้ำ
พระสมุทรพิมานมณ-	ฑลเทพ ท่านนา
เชิญช่วยชูอกปล้ำ	ปลาศพ้นอาดูร ฯ
๏ เรียมเรียกทุกเทพไท้	ฤๅยิน
พันเนตรทฤษฎีดิน	โลกย์แล้ว
พรหมอิศรโครวิน	วรเวค ท่านนา
พิษณุนอนนาคแผ้ว	เพิกได้ฤๅฟัง ฯ
๏ ตนเดียวสันโดษท้อง	ชลธี
ไห้ร่ำศรีหาศรี	สุดฟ้า
พระใดบ่ปรานี	เด็ดสวาดิ เรียมมา
จำพี่ทุกข์เหลือหล้า	แหลกหล้มลาญทรวง ฯ
๏ รำลึกโฉมแม่ไหน้	กับตา
ตาพี่แลเห็นหา	ห่อนเว้น
กรรมใดแบ่งอกมา	มาจาก
ตัวจากใจเรียมเคล้น	อยู่เคล้าฤๅคลาย ฯ
๏ ถึงเขาหมอนมาดแม้น	หมอนทอง
หมอนแม่เคยเขนยรอง	รับชู้
ปานนี้นุชจักปอง	เป็นเปล่า แลแม่
หมอนจักราแรมสู้	อยู่ถ้าเรียมนอน ฯ
๏ บรรจถรณ์นอนแนบเนื้อ	เรียมเสบย
เคยนุชแนบแนมเขนย	อ่อนเอื้อ
จากมานิราเชย	ชมกลิ่น
โอ้จักเย็นเยียบเนื้อ	นิ่มน้องนอนเดียว ฯ
๏ กรรแจะขจรกลิ่นกลั้ว	กลืนใจ
จันทน์จรุงรำไพ	รื่นเร้า
โฉมฉมวิมลละไม	ละมุนมาศ เรียมเอย
จันทร์แม่วายว่างเศร้า	อยู่แล้ใครทา ฯ
๏ เกศินีสีภู่แพร้ว	ยุงพราย
เคยกรีดกันไรราย	เรียบเส้น
เสนียดแหนบนุชฤๅวาย	สักคาบ
โอ้แต่จักว่างเว้น	อยู่เศร้าศรีหมอง ฯ
๏ มลักเห็นนกชื่นชู้	ชายชเล
ชายชลาลาดเท	ท่าน้ำ
นางนวลแนบโนเน	แนมคู่
บ้างก็ปันรสกล้ำ	ปากป้อนกันกิน ฯ
๏ ยลฝูงมยุรย่างเยื้อง	เฉวียนฉวาง
ชมคณานิกรนาง	ฟ่ายฟ้อน
โอ้ศรีสบูบาง	แบบมาศ กูเอย
เคยพี่ชมนุชอ้อน	แม่แม้นมายูร ฯ
๏ กุโงกเงือกงั่วต้อย	ติติรา
ภูรโดกโคกม้ามา	แมกไม้
จักโกระวาลา	บุรบุ่น
พิราบร่ำดุจเสียงไห้	พี่ไห้หาศรี ฯ
๏ กินปลีแปลกเปลี่ยนเปล้า	แนมนวล
ลมเล่นประโลมลวน	คู่เคล้า
เห็นนกภิรมย์ชวน	ชายหาด แลแม่
เปล่าอุระเรียมเศร้า	อยู่ดิ้นแดโดย ฯ
๏ ฝูงนกนกร่อนร้อง	ริมชล
นกว่ายเวหาหน	แซ่ซ้อง
นกเอยช่วยทำงล	สารสั่ง น้องนา
นกบ่ภาษาพร้อง	พร่ำให้เรียมวอน ฯ
๏ จากมาตามืดหน้า	มัวมนท์
เรียมร่ำทุกดำบล	ย่านน้ำ
น้ำตาตกเติมชล	ชเลล่ม ลงนา
อกพี่สุดอกค้ำ	เทวษไว้ฤๅคง ฯ
๏ เรือมาเร็วร่อนท้อง	สาชล
วาฬว่ายเวียรวันวน	คล่ำคล้าย
ฝูงปลาตื่นตีตน	ตามคลื่น
โศกช่วยรักเรียมผ้าย	อยู่เพี้ยงสงสาร ฯ
๏ ชเลชลาลึกร้อย	รางวัด
ปักป่วนเป็นฟองฟัด	อ่าวอ้า
สาครลั่นลมพัด	เลือนลอก
เสียงสมุทรตีอกบ้า	เพื่อด้วยเรียมครวญ ฯ
๏ ถึงเกาะนิเวศท้าว	องค์ใด
ใดนิราศราไชย	เปล่าว้าง
เกาะเวียงวิเวกใจ	ปลงเปลี่ยว
เวียงก็แรมราชร้าง	พี่ร้างแรมเรือน ฯ
๏ คลอนคลอนสุริเยศคล้อย	รถทรง
รีบอัศดรอัสดง	เมฆไม้
มยุเรศกระโหยหงส์	หาคู่
เรียมก็โหยใจไห้	พร่ำไห้หาศรี ฯ
๏ เกาะโทนโทนถงาดเงื้อม	ชลธี
ดุจอกเรียมเลวลี	ลาศเต้า
โทนทางทุเรศศรี	เสาวภาคย์
อกพี่ปานเขาเศร้า	อยู่เว้กลางวน ฯ
๏ เกาะโทนโทนเทพถ้อง	ดนตรี แม่ฤๅ
โทนบ่ตีเรียมตี	อกช้ำ
เจ็บทรวงพี่พันทวี	แสนเทวษ ราแม่
อกหนึ่งหนังขึงซ้ำ	ท่อนไม้ตระบองโบย ฯ
๏ หนาวลมลมพัดพื้อ	พาใบ
ใบโบกกะทงโขดงไหว	กวัดฟ้า
ถึงเกาะเรียกนามไทร	สุรเทพ สิงนา
ถนัดพระไทรจอมหล้า	ลอบให้สองสม ฯ
๏ พระไทรไกรเกียรติห้วง	มหาสมุทร นี้ฤๅ
อาจเอาอนิรุทธ์รุด	สู่น้อง
ปรานีอกเรียมทรุด	ทรวงสวาดิ
เชิญช่วยพาคืนห้อง	แนบเนื้อนางนอน ฯ
๏ เรียมบวงทุกบ่อนเบื้อง	บำรุง
นบเทพสิทธิศักดิ์คุง	ค่ำเช้า
ขอเดชอดุลย์ผดุง	ดับโศก
พลันควบคืนสมเจ้า	พี่น้องนางเดียว ฯ
๏ มาถึงประเทศด้าว	ชุมพร
ชุมแต่ทุกข์อาทร	เท่าฟ้า
ชุมพรช่วยอวยพร	อกพี่ หนึ่งรา
พรท่านขอเห็นหน้า	แม่หน้อยเรียมตรอม ฯ
๏ ชุมพรคิดเมื่อแม้	ชุมพงศ์
ชุมแรกเราโรงลง	อยู่เหย้า
พรใดท่านอวยมง-	คลคู่ กันนา
ขอประสิทธิ์จงเจ้า	พี่ได้คืนสม ฯ
๏ ลุเขตเขานกน้อย	แรมรัง
รังจักฟักฟองขัง	ไข่ค้าง
จอแจจับประนัง	แนมคู่
ดุจหนึ่งอกเรียมร้าง	นิราศห้องเคยนอน ฯ
๏ ไชยาไชเยศเชื้อ	ชุมไชย
ไชยสิทธิเกียรติไกร	อาจอ้าง
ขอเทพยสถิตใน	ชนบท นี้นา
อวยเดชดำเลิงมล้าง	เผ่าผู้อาธรรม์ ฯ
๏ เรียมแรมทุเรศด้าว	ลางสวน
แสนสวาดิคำนึงนวล	แน่งน้อง
กุณฑ์กามระกำกวน	ทรวงซูบ ราแม่
โหยระลึกหาห้อง	อยู่เล้าเคยโลม ฯ
๏ ลางสวนสวนสวาดิสร้อย	สวนสวรรค์ มาฤๅ
ศรีสุพรรณทุกพรรณ	มิ่งไม้
ดาษดวงพิโดรชัน	ชูช่อ
ฉมกลิ่นธารทิพย์ไล้	เฟื่องฟุ้งเสาวคนธ์ ฯ
๏ กำจรกระแจะกลิ่นแก้ว	กำโบล แม่ฤๅ
ดวงตระบอกบุษพิโดร	ธูปต้อง
อ้าอรผอูนโอน	องค์อ่อน แม่เอย
แก้มแม่ฤๅมาข้อง	ค่าไม้หอมหวน ฯ
๏ มาลีพิลาสล้ำ	มาลา
มาลุลีลมพา	รวดเร้า
รวยรวยสุคนธา	ธารกลิ่น
การะเกดหอมกลเกล้า	เกศน้องนางสยาย ฯ
๏ ลำดวนดอกดาษโอ้	อบอวล
กลายกลิ่นนุชแนมนวล	แนบชู้
กรรณิการ์พิกุลกวน	ชวนชื่น
หอมขจรรสรู้	กลิ่นแก้มมาแกม ฯ
๏ จำปีปรีเยศแย้ม	ยมโดย
สาวหยุดหยุดหาโหย	กลิ่นน้อง
จันจาอุไรโรย	รสร่วง
นางคลี่คลี่คลาช้อง	ชื่นช้องนางคะนึง ฯ
๏ กาลากาลอดแก้ว	กาหลง
พุดจีบจำปาดง	ดอกค้อม
พยอมพิโยคประยงค์	ยวนกลิ่น
ดุจกลิ่นศรีสไบย้อม	ร่ำไห้เรียมมา ฯ
๏ นมสวรรค์สวัสดิ์สวาดิเพี้ยง	พิศวง
คิดประทุมบัวบง	เติบเต้า
แลลาญสมรหลง	ลืมสวาดิ
ไฉงนึกนมนุชเหน้า	พี่เคลิ้มเห็นหา ฯ
๏ เล็บนางเฉกเล็บน้อง	งามงอน
เมื่อแม่บรรจงกร	จุดจี้
คำนึงนุชยามนอน	นอนเปล่า
วานพิโดรดอกชี้	ช่วยให้หายคัน ฯ
๏ สุกรมภิรมย์รสเร้า	รำพาย
ลมเลวงอวลอาย	อบฟุ้ง
โฉมกามแม่เกลากาย	กลอยกลิ่น มาฤๅ
หอมสุกรมกรมสะดุ้ง	ยั่วให้กรมใจ ฯ
๏ ศรกามแสนสาตร์ต้อง	ตราทรวง
พิศม์ระลุงลาญลวง	หมื่นไหม้
ใดอาจจักยาดวง	แดเดือด พี่แม่
ยาจักเสียวสวาดิได้	แต่น้องนางถนอม ฯ
๏ กลิ่นใดเชยชื่นช้อย	ชูทราม สวาดินา
ดุจกลิ่นพธูกาม	ชื่นชู้
รสใดดุจรสความ	รักร่วม กันแม่
รังรสอำมฤตย์รู้	อร่อยนั้นฤๅปาน ฯ
๏ โอ้ศรีสมรแม่แม้น	สาวสวรรค์
ละพี่เดียวแดยัน	ว่ายฟ้า
ทรวงเรียมเรียกหาขวัญ	แขวนสวาดิ
ทุกข์ท่านทุกข์ไตรหล้า	โลกย์นี้ใครเทียม ฯ
๏ รำลึกสาโรชสร้อย	เสาวคนธ์ กูเอย
เยียอยู่หนหลังทน	เทวษเศร้า
กามาวจรจล	ใจมิ่ง แม่ฤๅ
ดาลดึกดำฤษณ์เคล้า	คลื่นไส้เรียมคลอน ฯ
๏ คำนึงมาโนชด้าว	เดือนดึก
เดือนบ่นึกเรียมนึก	นิ่มน้อง
ภิรามรักรัวรึก	รมเยศ
ไยแม่มามาจ้อง	จิ่มฟ้าเฟือนจันทร์ ฯ
๏ อาลัยฤๅลุแล้ว	คืนวัน
หลับบ่หลับเลยฝัน	คละคล้าย
โกศกามขจรจันทร์	จรุงกลิ่น แม่ฤๅ
หอมกลิ่นรสใดผ้าย	พี่เพี้ยงผกากาม ฯ
๏ จรลิ่วลับแม่ม้วย	มาไกล
นับแต่เดือนดวงไถง	ว่างว้า
ตากตนแตกตับไต	ฤๅต่อ ติดแม่
อกพี่ดุจตกฟ้า	อยู่คว้างขวัญหาย ฯ
๏ แม้มีปีกกวักได้	บินบน
จักเห็จจรหาวหน	สู่ห้อง
โฉมกามกอดกับตน	ฤๅตาก ตนแม่
เจ็บพิโยคแนบน้อง	อยู่โอ้อาดูร ฯ
๏ เรียมรักสุดที่อ้าง	อุปมา แม่ฮา
พันโอษฐ์อาจพรรณนา	ห่อนแล้ว
พันเนตรเลียบเล็งหา	หายาก อรเอย
แสนโศกเจียรจากแก้ว	เท่าด้วยใครทัน ฯ
๏ อ้าแม่มาโนชน้อง	นงกาม พี่เอย
ดวงปิยุทรยำยาม	ยาตรฟ้า
เล็งโฉมแม่สบสาม	ภพแผ่น ถึงฤๅ
จากละคาบอกหล้า	ล่มแล้ฤๅคง ฯ
๏ ดูเดือนเดือนบ่ได้	ดูดาว
ดาวก็อับแสงสาว	ส่องหล้า
พิมลมุกด์แน่งนงจาว	จอมสวาดิ พี่เอย
ดูสิ่งใดดุจหน้า	แม่หน้าดูตาง ฯ
๏ ดวงไถงแถงถงาดเงื้อม	เมรู อรเอย
ยูงย่อมชมเงาชู	ชื่นหน้า
เดือนดวงต่ายตามดู	ลิวโลด ใจนา
โฉมแม่สุดสายฟ้า	ลับแล้วลาญสมร ฯ
๏ เมฆานฤโฆษผ้าง	พิทยุต
เทียรอกอากาศทรุด	หลากหลั้น
กามาภิราบุษป์	กาเมศ อรเอย
ทรวงสวาดิเรียมครวญขรั้น	ยิ่งฟ้าคะนองหาว ฯ
๏ โฉมฉมแลลับฟ้า	สูริย์จันทร์
เรียมหว่าสวาดิแขวนขวัญ	สุดอ้าง
กระอืดอกกามศัลย์	ทรวงทรุด ราแม่
ดุจสุเมรุมาก้าง	อยู่เพี้ยงตัวตาย ฯ
๏ ราตรีมือมุ่นผ้า	ปานองค์
เอากระเหน็ดนอนหลง	กอดเกื้อ
ยามเดือนดึกอัสดง	ดาลตื่น
กรตระกองแนบเนื้อ	นึกหน้าแนมนอน ฯ
๏ คำนึงนรลักษณ์แก้ว	กับตน
ดูดุจสรัทกาลกล	แมกฟ้า
วรภาคย์มิ่งมณฑล	ทิพยรูป พี่แม่
จันทร์แจ่มขจรจบหล้า	อยู่เพี้ยงเฉาโฉม ฯ
๏ เรียมรักแรงร่ำไห้	หาสมร แม่อา
ขอเทพเห็จสังหร	ข่าวน้อง
เยียมาอกไฟฟอน	แสนท่า
โอ้แต่สารโศกร้อง	ค่ำเช้าฤๅวาย ฯ
๏ โอ้โฉมเฉลิมลักษณ์เนื้อ	นงพาล
เรียมว่ายโศกสงสาร	สุดฟ้า
อับโอฆชลาลาญ	ลับฝั่ง เล่าแม่
คิดบ่ลุเลยว้า	อยู่ดิ้นแดโดย ฯ
๏ กำสรดแสนสวาดิสร้อย	สงสาร อรเอย
เยียอยู่อกเลวลาญ	เปล่าเศร้า
ตัวตายชีพสาธารณ์	ดีกว่า
บำราศรสแรมเคล้า	อยู่ขลั้งหัวใจ ฯ
๏ ยามดึกเสียงแสกซร้อง	หาขวัญ สวาดิเอย
เค้ากู่แผดผาดผัน	ทูดทู้
กอดเขนยแนบทรวงบัน	ทับแทบ อกนา
ใหลประโลมขวัญชู้	อยู่เพี้ยงสงสาร ฯ
๏ ฤดูเดือนสรัทขั้ง	ไขธาร
สาวหนุ่มดุจบัวบาน	เบิกสร้อย
สระตนแข่งคมงาน	คัดแง่ งามนา
ดูบ่ปานโฉมช้อย	ชื่นหน้าฤๅมี ฯ
๏ ดูใดไป่ดุจแก้ว	ตาเรียม กูเอย
เปรียบสิ่งใดฤๅเทียม	เท่าด้วย
เจียรจากแม่แดเกรียม	จักกรอบ ทรวงนา
เจ็บระอุอกม้วย	มอดแล้วฤๅวาย ฯ
๏ กำโบลบัวบุษป์ช้อย	ชูกาม กูเอย
กลกลิ่นบัวทองทาม	ท่งฟ้า
ชูชิดรสปรางงาม	แลคาบ
หอมตระหลบล่มหล้า	อยู่แล้ฤๅหาย ฯ
๏ โกสุมสาโรชแก้ม	กามกลง
เทียนธูปทิพย์ธารจรง	กลิ่นกลั้ว
ประพาสยุพยนต์ยง	แยงยั่ว ใจแม่
กลอยกลิ่นดวงดอกดั้ว	ย่ามได้ดวงดม ฯ
๏ ภิญโญรังรสฟ้า	ไป่ปูน
รสภิรมย์เรียมพูน	หล่อหล้า
ภุชงค์ชลามพูสูร	สระมาศ
บานตระบอกบงถ้า	ยั่วแย้มยำยาม ฯ
๏ สุดแรงสุดร่ำไห้	หาศรี
สุดเทวษแสนทวี	สวาดิน้อง
สุดคิดควบคืนลี	ลาสู่ สมรนา
สุดอกสุดโอษฐ์ร้อง	เรียกแก้วกับตน ฯ
๏ โพยมพยับเมฆห้อง	หาวแครง ครวญนา
อากาศคำรนแรง	ทั่วท้อง
เสียงสมุทรบ่าบัวแจรง	จบฝั่ง
ฤๅเท่าอกเรียมร้อย	ร่ำไห้หาศรี ฯ
๏ เสร็จสารกำสรดสร้อย	ศรีสมร
อาลักษณ์จรรโลงกลอน	กล่าวอ้าง
นิติพฤทธาหรณ์	วุติวากย์ นี้พ่อ
วานกระวีกาพย์สร้าง	สอดส้อมคำแปลง ฯ
๏ กุลบุตรวุติวากย์ผู้	ปรีชาญ
ชาญฉลาดกาพย์การ	รอบรู้
พึงเพียรพิจารณ์ญาณ	จงถ่อง
เยียอย่าคาบคำหลู้	ลากเหล้นหยามหยัน ฯ
๏ โลกีย์กอปรก่อเกื้อ	เป็นมูล
ปรีชาหาหนีสูญ	โฉดช้า
วิรุธเร่งเอาธูร	ชุมช่วย
เห็นแก่ผลภายหน้า	เนื่องด้วยไมตรี ฯ
๏ อาวรณ์นอนนับนิ้ว	มานาน
เทียรทุกข์แสนทรมาน	ค่ำเช้า
จำใจลักษณ์ลองสาร	เสาวภาคย์ นะพ่อ
หวังจักดับใจเศร้า	ส่างให้คลายถวิล ฯ
อรินทร์ = ศัตรู
ยาว = ยืนยาว, ยั่งยืน
กฤษดาญ = อานุภาพ, อำนาจ
โสฬส = สิบหก หมายถึง พรหมทั้ง ๑๖ ชั้น
วิษณุ = พระนารายณ์
บรเมศ = พระอิศวร
ปราการ = กำแพง
ขั้น = กั้น, ขวาง
อรรณเวศ = มหาสมุทร
จรรเทิน = เชิงเทิน
สระหล้าง = สล้าง = มากมาย
นางจรัล = เสานางเรียง
จรอก = ตรอก
รัถยา = ทางเดิน
โดรณ = เสาค่าย, ซุ้มประตู
ผ้าง = พ่าง, เหมือน, เพียงหนึ่ง
เมิล = มอง
กวาย = ไกว, โบกไปมา
โสม = ทอง
บัน = หน้าบัน
เขบ็จ = ลวดลาย
กระหลับ = กลับ
สี่เกล้า = พระพรหม
หว้าย = ว่าย
เวหน = ท้องฟ้า
จรนำ = มุข, ซุ้ม
อาสน์กำพล = แท่นที่ประทับของพระอินทร์
มุขเด็จ = หน้ามุขมีที่เสด็จออก
จัตุรงค์พิริย = กองทัพสี่เหล่า คือ ม้า, รถ คช, พล
อรินทร์ = ศัตรู
ขาม = กลัว
พฤนท์ = กองทัพ
ชัว = ชื่นชม
กทง = กระทง
กำโบล = แก้ม
กำสรด = โศกเศร้า
พราก = จากไป
ตราด = กราด
จรลึง = ตะลึง
หว้อง = ว่อง
หว่า = ว้าเหว่, เปล่าเปลี่ยว
มล้าง = ล้าง, ทำให้สิ้นไป
เลว = รบศึก
ชาด = สีแดงสด
จุมพิต = จูบ
ตระกอง = กอด
ตระโบม = กอดรัด
ปิยุทร์ = (ปิยะ + อุทร) = ที่รัก
บัวมาศ = บัวทอง หมายถึง นม
นาเวศ = เรือ
วิญญา = ใจ
อาดูร = โศกเศร้า
ปราม = ห้าม
เหล้น = เล่น
กมเลศ = กมล + อิศ = ดอกบัว คือดวงใจ
ฉนวน = ท่าน้ำ
สุรางค์ = หญิงชาววัง, นางใน
ลุ = ถึง
วัจนา = พูด, บอก
หน้อย = หน่อย, น้อยหนึ่ง
ละเวิก = เลิกออก, เปิดออก
กอก = ดูด
เหน้า = เน่า
เลียบ = ลัด, เลาะ
เต้า = เดินทาง
เชิง = ตีน
ทรามสวัสดิ์ = หญิงที่รัก
ลาญ = แหลก, ละเอียด
เรียม = พี่
เหยี้ยม = เยี่ยม
ปล้ำ = พยายามอย่างยิ่ง
สาวปลื้ม = สามปลื้ม
สามเพ็ง = สำเพ็ง
แข = ดวงจันทร์
จี่ = เผา
รำหัด = ทำให้หายไป
สมาน = รักษา
ขร้ำ = คร่ำ, คร่ำครวญ
บำราศ = ปราศจาก
ห้อม = ล้อม
แด = ใจ
แหน = หวง
กาน = ตัด
แน่ง = นางงาม, งาม
นพมาลย์ = ดอกไม้แรกแย้ม
พิโดร = กลิ่นหอม
ละลุง = ใจเป็นห่วงถึง
จรหลิ่ง = ตลิ่ง, ฝั่งน้ำ
จรลึง = ตะลึง
ไห้ = ร้องไห้, คร่ำครวญ
ทก = ทุก
จรเทิน = จระเทิน, สะทก, งกเงิ่น
คลาคลา = เคลื่อนไป
นาเวศ = เรือ
หว้าย = ว่าย
ชลธี = น้ำ
คลาคลาด = จากไป, พ้นไป
เผด็จ = ตัดออก
สระ = เอาออก, ทำให้หมดไป
ก้าง = กั้ง, กั้น
อาสูร = สงสาร, เอ็นดู, กังวล
เหย้า = บ้าน, เรือน
รำเพย = พัดโชยแผ่ว ๆ
คนธ์ = กลิ่นหอม
เต้า = ไป, เดินทาง
ทุ่ม = ทับ, ถมลง
เกลือก = เกรงว่า
กุสุเมศ = กุสุม + อิศ = ดอกไม้
อัปสร = นางฟ้า
บั้น = เบื้อง, ครั้ง
รอน = ตัด
ซั้น = รีบ, ถี่ติดๆ กัน
มาโนช = เกิดจากใจ หมายถึงความรัก
ประดาษ = ลำบาก, ไม่ดี
จรลิ่ว = เที่ยวไปไกล
มฤธู = มฤธุ ความหวาน
นงแถง = นางซึ่งงามดั่งดวงจันทร์
ลรรลุง = ระลุง ใจเป็นห่วงถึง
เพ็ง = เพ็ญ เต็ม หมายถึงพระจันทร์เต็มดวง
เหน้า = หนุ่ม, สาว
รำไพ = ดวงอาทิตย์ (รวิ)
แกว่น = แกล้วกล้า
รึง = ร้อน, ระอุ
ถั่นถั่น = เร็วๆ, รีบเร่ง
บารนี = ปานนี้, ป่านฉะนี้
เผด็จ = ตัดออก
ยุพมาลย์ = ดอกไม้แรกผลิ
ลิวโลด = จากไปไกล
วิมล = ปราศจากมลทิน
เซี่ยม = เสี้ยม, ทำให้แหลม
นิยม = กำหนด
เท้า = เท่า
สอย = บ่ง
ค้อม = โค้ง, โก่ง
ฉลอง = ข้าม, พ้นไป
ชุบ = รวม
มลัก = เห็น, มาก
โดร = พิโดร = กลิ่นหอม
รำพา = น่าจะตัดมาจาก “รำเพยพา”
ผาย = เผย, ระเหย
หม้อย = ม่อย, หลับไม่สนิท
รวยรวย = ระรวย
เลวง = ฟุ้งไป
ยรรยวน = ยั่วยวน
กระเวน = วนเวียนอยู่
เข้า = ข้าว
มวย = มวยผม
สรวง = สวรรค์
สรรพ์ = ทั้งหมด
เทว = สอง, เทวภาคย์ = แบ่งออกเป็นสองส่วน
หน้อย = หน่อย, น้อยหนึ่ง
คาม = หมู่บ้าน
ถ้าง = ถาง, ทำให้เตียน
ลำเนา = ที่อยู่
รางชาง = สวยงาม
ไฉง = ฉงาย ตัดมาจาก “ฉงนฉงาย” หมายถึง สงสัย
เหล้น = เล่น
ม้วย = สิ้น, หมดไป
เผือ = ตัวเอง เป็นสรรพนามบุรุษที่ ๑
ปีบ = เสียงร้องของเสือ
พิไร = คร่ำครวญ
ขลั้ง = คลั่ง, กลัดกลุ้ม
เขา = คนอื่น, คู่รักอื่น
ยล = เห็น, มองเห็น
จบ = ทั่วทุกแห่ง
จลาด = ตลาด
อ้าว = ร้อนระอุ
หวู้ = วู่, เสียงลมพัด
แบใบ = กางใบเรือ
ตราด = กราด, สาดไป
บง = มอง
ไถง = ดวงอาทิตย์
สระคุ่ม = ตะคุ่มๆ ไม่ชัดเจน
ล่ง = โล่ง, ไม่มีอะไรกีดขวาง
ชำลาย = ทำลาย
ล่าว = แตกไป
สาวสมุทร = นางมณีเมขลา
ทำงล = ความทุกข์, หนักใจ
ทัง = ทั้ง
ธเรศ = ทรงไว้ หมายถึงแผ่นดิน
ราก = อาเจียน
เขาสมมุข = เขาสามมุข
ไฉง = สงสัย
ธาดา = พระพรหม, ผู้สร้าง
จี่ = เผา, ไหม้
สอบ = กระสอบ, ถุง
แหม้น = แม่น, เหมือน
ดะ = ใส่ลง
บ่อน = ตำแหน่ง, สถานที่
ฆาน = จมูก
ปราณ = ลมหายใจ
โขลก = กะโหลก (โขลก = ขะ – โหลก)
นง = นาง, หญิงงาม
จาว = นม
ยุคล = คู่, ทั้งสอง
ถัน = นม
ปริยุทร = ปริย (ที่รัก) + อุทร (ท้อง) = ท้องของนางที่รัก
หย้าน = ย่าน, บริเวณ
ระลุง = ใจห่วงถึง, เป็นทุกข์ถึง
กมเลศ = กมล + อิศ, ดวงใจ
เคี้ย = อยู่
เกลี้ย = ชักชวน, ทำให้ไล่เลี่ยกัน
ภู่ = แมลงภู่
ตระบอก = ดอก
ม่าย = ปราศจาก, ไม่มี
อุตรา = ลมที่พัดจากทิศตะวันออกเฉียงเหนือไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ในต้นฤดูร้อน
คันโดง = เสากระโดง
ร่าว = ราว, ราวกับ
ติง = ไหวติง, เคลื่อนไป
เงี้ยว = งู
เลว = ไปรบ, ไปในทัพ
แม้ว = อ่านว่า แม้ – วะ ตัดจาก แม้ว่า
ดำเกิง = ขึ้น
นางรมย์ = ชื่อเกาะ
เจียร = เนิ่นนาน
ราศ = ตัดจาก “นิราศ” = จากไป
ทุเร = ลำบาก
ราศ = ตัดจากคำว่า “นิราศ” จากไป
มาน = มี
ข้อย = ตัวเอง สรรพนามบุรุษที่ ๑
อ่อน = นางที่รัก
ไกร = มาก, ยิ่ง
วาฬ = ปลาวาฬ
จุมพล = รวมกำลัง, ชุมพล
โขดง = เสากระโดง
ผกา = ดอกไม้
แจรง = กระจายออก
ประเหล = เหมือน, ราวกับ
นิธี = ทรัพย์, ขุมทรัพย์
หว้าง = ว่าง, เปล่า
ขัว = สะพาน
แสระ = แซะ = เอาเครื่องมือแบน ๆ เช่นตะหลิวหรือเสียม แทงเบาๆ โดยรอบแล้วช้อนขึ้นให้หลุดร่อนจากที่เดิม
สะพัง = บ่อน้ำ, หนองน้ำ
ไฉง = ฉงาย, สงสัย
ชลุ = ทะลุ
บง = มองดู
ห้อย = ละห้อย
สนธเยศ = สนธยา + อิศ = เวลาใกล้ค่ำ
ลันลุง = ระลุง = เป็นทุกข์ถึง
ขลั้ง = คลั่ง
ถลม = ถล่ม
พยุ = พายุ, ลมพัดแรง
ผรัศสุราม = ปรศุราม คือ รามสูร
สาตร = อาวุธ
ธรณิศ = ธรณี + อิศ = แผ่นดิน
โอฆ = ห้วงน้ำ
เมขล = นางมณีเมขลา
มณฑล = บริเวณ
ทฤษฎี = เห็น, มองเห็น, มองดู
วรเวค = เคลื่อนไปอย่างเร็ว
เพิก = เพิกเฉย, นิ่งเฉย
สันโดษ = ลำพัง
หล้ม = ล่ม, แหลกไป, ป่นไป
บรรจถรณ์ = เตียง, ที่นอน
แนม = แนบ, ชิด
กรรแจะ = กระแจะ, เครื่องหอม
เกศินี = มีผมอันงาม
สีภู่ = สีเหมือนปีกของแมลงภู่
ยูง = นกยูง
เสนียด = หวี
คาบ = ครั้ง, คราว
มลัก = เห็น, มาก
โนเน = อ้อนแอ้น, แบบบาง
มยุร = นกยูง
เฉวียน = บินฉวัดเฉวียน
ฉวาง = ขวาง
สบู = พบู, งาม
มายูร = นกยูง
กุโงก = นกยูง
ภูรโดก = นกโพระดก
จักโกระ = นกชนิดหนึ่งกินแสงจันทร์เป็นอาหาร
บุรบุ่น = นกชนิดหนึ่ง
ทำงล = ความทุกข์, หนักใจ
มนท์ = เฉื่อยช้า, อ่อนแอ
วาฬ = ปลาวาฬ
คล่ำ = มากมาย
รางวัด = รังวัด, วัด
อัศดร = ม้า
อัสดง = ตกไป, ล้มไป
มยุเรศ = นกยูง
โทน = เดี่ยว, ลำพัง, ผู้เดียว, กลองชนิดหนึ่ง
ถงาด = ชะโงก, เงื้อม
เว้ = ว้าเหว่, เดียวดาย
ถ้อง = ทาง
โบย = ตี
กะทง = กระทงเรือ
กวัด = แกว่งไปมา
โขดง = เสากระโดง
บ่อน = สถานที่
คุง = คง, คงอยู่
ชุม = รวม
หน้อย = น้อย, หน่อยหนึ่ง
ประนัง = ประชุม, รวมกัน
ดำเลิง = ทำให้รุ่งเรือง
มล้าง = ล้าง, ทำให้หมดไป
กุณฑ์ = ไฟ
ดาษ = มากมาย
ดวง = ดอก
พิโดร = กลิ่นหอม
ผอูน = น้อง , หญิงที่รัก
ฉม = กลิ่นหอม, หอม
ปรีเยศ = ปรีย + อิศ = ที่รักยิ่ง
ค้อม = โค้ง, น้อมลง
บง = มอง
เติบเต้า = นมใหญ่, เต้าใหญ่
ไฉง = ฉงาย, สงสัย
แสนสาตร์ = อาวุธจำนวนแสน
ระลุง = เป็นห่วงถึง
ยา = รักษา, ทำให้หาย
แดยัน = แทบขาดใจ
สาโรช = ดอกบัว
ดำฤษณ์ = ความกำหนัด
ภิราม = พิราม = งาม
รึก = รึกต์ ความว่างเปล่า
จิ่ม = ใกล้, เกือบจด
เฟือน = เลือนไป, จางไป
โกศ = ดอกไม้ตูม, ฝัก, กระพุ้ง
ดวงไถง = ดวงอาทิตย์
ว่างเว้ = ว่างเปล่า, ว้าเหว่
กวัก = บิน, กระพือ
ละคาบ = แต่ละครั้ง
ดูตาง = ดูต่างหน้า