นิยายเบงคลี ว๑๐๐
เสฐียรโกเศศ-นาคะประทีป
กลต่อกล
ที่หมู่บ้านแห่งหนึ่ง มีชายสองสหาย คนหนึ่งเป็นพราหมณ์ คนหนึ่งเป็นสกุลกายัสถ์ คนที่เป็นพราหมณ์ยากจนข้นแค้นเต็มประดา ญาติพี่น้องก็ไม่มี เหลือแต่แม่คนเดียว ส่วนชายสกุลกายัสถ์ก็อัตคัดขัดสนปานกัน แต่ยังมีภาษีกว่าเพราะมีพี่น้องอยู่หลายคน ทั้งเป็นหนุ่มโสด วันหนึ่งพราหมณ์หนุ่มพูดกับเพื่อน “เพื่อนเอ๋ย! ตัวกันเห็นจะต้องจัดแจงหาเมียสักคน ขืนอยู่คนเดียวท่าไม่เหมาะ น่ากลัวจะทนไม่ไหว แต่มานึกอัดใจที่มันยากจนนัก จะหาเงินหาทองที่ไหนมาใช้แต่งงาน ถึงต่างว่าได้เงินมา มันก็ยังจนแต้มอยู่นั่นเอง ใครเขาจะเต็มใจยกลูกสาวให้กับไอ้คนจนอย่างกันนี้ฮึ! ตามเรื่องของมันเป็นตายอย่างไรต้องหาเมียให้ได้.”
ชายสกุลกายัสถ์ชอบใจ ตอบ “ชิ! พูดราวกะใจเดียวกันจริง นึกอยู่เหมือนกันแหละ แต่ในตำบลนี้กันยังไม่เห็นได้ท่าสักคนเดียว เราลองไปเที่ยวหาเนื้อคู่ที่อื่นบ้างเป็นไร เผื่อเป็นลาภบ้าง ถึงไม่ได้ทางตรงขโมยเขามาก็ใช้ได้ ขอแต่พาสาวๆ สวยๆ เอามาบ้านเป็นหมดเรื่อง แล้วใครจะมาว่าอะไรเรา!”
พราหมณ์หนุ่มขัด “พูดอย่างนี้กันยังไม่เห็นทางจะสำเร็จ ขอถามหน่อยเถอะ-ผู้หญิงที่ไหนเขาจะเต็มใจมากับเรา? มันไม่สำเร็จละแก.”
กายัสถ์รับรอง “เอาเถอะน่า ไม่ต้องวิตกไว้พนักงานกันเอง ขากลับถ้าไม่ได้มาแล้วจะทำอย่างไรกันยอมทั้งนั้น”
พราหมณ์หนุ่มยังไม่เลื่อมใส คงขัดคออยู่อีก “พูดราวกับว่าชุบมือเปิบเอาง่ายๆ กลัวว่าไปเข้าจริงนั้นจะไม่ได้ผู้หญิง จะกลายเป็นได้ตายเอา”
กายัสถ์- “เออแน่ะ! กลัวเสียหมดดี แกไม่ต้องวุ่นวาย กันจะออกอุบายเอง แกเป็นแต่ทำตามที่บอกเป็นพอ ทำอย่างนี้เท่านั้น ไม่ช้าก็จะมีเมียกับเขาบ้าง แต่ต้องสัญญากันเสียก่อนอย่างหนึ่ง เมื่อกันตั้งใจช่วยแกจนสำเร็จแล้ว ถึงคราวกันบ้างแกจะต้องช่วยให้เต็มที่ ว่าอย่างไร? ตกลงตามที่พูดนี้ไหม?”
พราหมณ์หนุ่มรับ “ได้ซิ เท่านี้รับได้ไม่ติดขัด”
สัญญาตกลงกัน สองสหายคอยถึงวันฤกษ์งามยามดี แต่งตัวออกจากบ้าน เดินทางวันยังค่ำ ตกเย็นถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่งซึ่งทั้งสองยังไม่เคยมา ภายนอกหมู่บ้านมีสระน้ำใหญ่ เวลาเย็นๆ หญิงชาวบ้านมักพากันมาอาบน้ำซักผ้าตักน้ำ สองสหายหยุดพักนั่งลงใต้ต้นไทรข้างสระมองดูเขาอาบน้ำ มีหญิงคนหนึ่งค่อนข้างสาวสวยเดินมาอาบน้ำ สองสหายจ้องมองดูผู้หญิงคนนั้นอยู่สักครู่ แล้วกายัสถ์เอ่ยขึ้นก่อน “คนนี้เป็นอย่างไร? ชอบใจไหม?”
พราหมณ์หนุ่ม- “หัวใจเทียว อย่าถามเลย แต่-ฮื้อ!- อย่างไรก็ไม่ได้เขา”
กายัสถ์- “ค่อยดูก่อน ดูซิว่ากันจะจัดการให้ได้หรือไม่.”
กำลังทั้งสองหารือกัน หญิงสาวนั้นอาบน้ำซักผ้าห่ม เสร็จแล้วกลับไปทางเก่า สองคนลุกขึ้นเดินสะกดรอยตามไปห่างๆ พอเข้าหมู่บ้าน หญิงสาวเลี้ยวเข้าตรอกไป สองเจ้าชู้เลี่ยงเข้าไปที่ข้างร้านแห่งหนึ่ง ประจบพูดด้วยกับเจ้าของร้าน เมื่อพูดจาด้วยเรื่องอะไรต่ออะไรได้สักครู่ กายัสถ์ได้ท่าเอ่ยถามเจ้าของร้าน  “อ้อ! นี่แน่ะท่าน ผู้หญิงสาวที่เลี้ยวเข้าตรอกไปเมื่อกี้นี้ เป็นคนที่ไหนนะท่าน?”
เจ้าของร้านเป็นคนพูดมากอยู่ด้วย ถามคำเป็นต้องตอบตั้งร้อยคำ “ไหนผู้หญิงที่ท่านถามคนนั้นน่ะหล่อนเป็นลูกสาวพราหมณ์ เป็นสวยกว่าเพื่อนในย่านนี้ แต่อาภัพ มีเรือนได้ไม่ทันไร ผัวไปเยี่ยมบ้านเลยไม่กลับมา ชั้นแต่ข่าวคราวก็ไม่มีส่ง ดูเหมือนข่าวว่าไปทำงานอยู่ที่ระนิคญเช เลยไปได้เมียอีกคนหนึ่ง เป็นอันหมดสงสัย คงทิ้งเมียคนนี้ เรื่องเป็นอย่างนี้ ที่ฉันว่าผู้หญิงคนนั้นอาภัพมาก.”
กายัสถ์ทำเป็นสงสารผู้หญิง และถาม “เดี๋ยวนี้อยู่กับพี่น้องที่นี่กระมัง?”
เจ้าของร้าน- “พ่อแม่ของหล่อนอยู่ที่นี่ พ่อหล่อนชื่อราเมศรจักรพรรดิ อยู่ถัดไปโน่นแน่ บ้านใกล้ๆนี่เอง ก็นี่ท่านทั้งสองจะไปไหนกัน?”
กายัสถ์- “อ้อ จะไปทางไกลสักหน่อย ตั้งใจว่าจะพักที่นี่เพียงคืนเดียว แต่นี่แน่ะท่านพูดถึงเรื่องผู้หญิงเมื่อกี้นี้ บางทีท่านจะบอกชื่อผัวของหล่อนให้ทราบได้กระมัง? และเป็นคนทำงานการอะไร? เพราะถ้าผ่านไปทางระนิคุญเช ปะโอกาสจะได้สืบหาให้พบตัว และช่วยพูดจาให้กลับมาหาเมียบ้าง”
เจ้าของร้าน- “นั่นเป็นไร! คาดไว้ไม่ผิด ท่านทั้งสองเป็นคนใจบุญมาก ชื่อของบาบูคนนั้น ‘รามลอจันมุเขร๎ชิ’ เขาว่าเป็นเสมียนอยู่ที่ห้างชื่อนั้น.”
เมื่อทั้งสองได้เค้าเงื่อนพอต้องการ ลงมือดูดมะระกู่เสียอึกหนึ่งเอากำไรในชั้นต้นแล้ว ก็แสดงความขอบใจลามา พอออกถึงถนน กายัสถ์พูด “สำเร็จแล้ว มา ตรงไปบ้านผู้หญิงทีเดียว”
พราหมณ์หนุ่มตกใจ- “เอ๊ะ! เล่นกันอีท่าไหน?”
กายัสถ์- “ก็อีท่านี้น่าซิ แกทำเป็นลูกเขยราเมศร์บาบู แล้วกันจะเป็นบ่าวไปเอง คอยฟังให้ดีนะ จะแนะนำให้ พอเราไปถึงบ้านผู้หญิงต้องก้มลงแสดงความนับถืออย่างเต็มยศต่อพ่อตาแม่ยาย แล้วเมื่อถูกถาม-”
พราหมณ์หนุ่ม- “ใครถูกใครถาม?”
กายัสถ์- “แล้วกัน บอกให้คอยฟังให้ดี ก็พ่อตาแม่ยายน่ะซิ ที่จะถาม เมื่อถูกถามว่าไปไหนมานานไม่มาเยี่ยมเยียนบ้าง แกต้องบอกว่ากลับไปเจ็บหนักเรื้อรังอยู่นาน เจ็บจนถึงต้องหามไปที่แม่คงคา แต่ยังไม่ถึงคราว เคราะห์ดีกลับหายโรค ผิดกับที่คาดไว้ว่าตายโดยอำนาจของพิษไข้ เล่นเอารูปร่างและสุ้มเสียงผิดไปคนละคน ใครเห็นรูปหรือได้ยินเสียงพูดเป็นจำไม่ได้ ต่อไปแกพูดว่า แม่ของแกเจ็บหนักน่ากลัวไม่รอด นอนอยู่ที่บ้านคนเดียวไม่มีใครพยาบาล แต่พอแกรู้เรื่องว่าแม่เจ็บก็ขอลานายหยุดสองสามอาทิตย์รีบกลับมาบ้าน เมื่อมาถึงบ้านไม่ทันไร แม่แกเกิดอยากจะเห็นหน้าเมียแกขึ้นมา แกก็จำเป็นต้องมานี่เพื่อรับไปในคืนนี้ให้ได้.”
พราหมณ์หนุ่มฟังคำแนะนำยังออกไม่สู้ไว้ใจสนิทนัก ให้หวั่นๆ แต่ปฏิเสธเสียก็กลัวจะหลุดมือ เอาเป็นยอมตามนั้น
ทั้งสองเดินตรงไปที่ประตูบ้าน กายัสถ์เริ่มร้องเรียก “ท่านจักกัตติมศัยอยู่หรือไม่”
พราหมณ์แก่เวลานั้นกำลังนอนเล่น ได้ยินเสียงใครมาร้องเรียกก็ลุกขึ้นออกไปถามที่ประตู “ใครมาจากไหน?”
กายัสถ์- “เอ๊ะ! ท่านจำไม่ได้ดอกหรือ ก็นี่ลูกเขยท่านอย่างไรเล่า.”
พอได้ยินคำว่า ‘ลูกเขย’ เท่านั้น พราหมณ์เฒ่าปลื้มใจแทบจะลอยขึ้นไปบนหลังคา พลางพูดเสียงสั่น “เอ๊ะ! รามลอจัน ลูกรักดอกหรือหมายว่าใครที่ไหน เข้ามาข้างในซิลูก”
เจ้าลูกเขยปลอมก้มลงคำนับพ่อตาตั้งและตามติดเข้าในบ้าน ตาเฒ่าตะโกนร้องเรียกเมียลั่น “ยาย ยาย มานี่ เร็วเข้าเถิด รามลอจัน ลูกเขยเรากลับมาแล้ว”
ยายเมียดีใจตะลีตะลานออกมา พราหมณ์หนุ่มก้มลงคำนับงามอย่างธรรมเนียมลูกเขยเคารพแม่ยฺาย แม่ยายดีใจจนนํ้าตาร่วง ทักทายปราศรัย ถามพ่อเขยขวัญ “หายไปนานทีเดียว ลูกเอ๋ย! ลืมบ้านเสียแล้วหรือ หรือว่าโกรธเคืองใครจึ่งไม่มาเลยนมนานหลายปีแล้ว แม่หรือก็ไม่มีลูกผู้ชาย รักเจ้าเหมือนกับลูกในไส้” พูดพลางนํ้าตาแกก็ยิ่งออกมาฟูมฟาย.
เจ้านักปลอมทำเป็นสงสารแม่ยาย ประเหลาะปลอบ “แม่อย่าร้องไห้ไปนักเลยแม่ ลูกก็คิดถึงอยากมาเจียนใจจะขาด แต่ที่หายไปนานไม่ได้มา ไม่ใช่เป็นเพราะลูกใจจืด พอกลับไปทางโน้นไม่กี่วันก็ล้มเจ็บ นึกว่าจะไม่รอดมาเห็นหน้ากันอีกแล้ว ดูซิแม่ โรคหายแล้วผิดรูปผิดร่างไปคนละคนทีเดียว ชั้นเสียงก็ไม่เหมือนเก่า.”
แม่ยายฟังยิ่งเวทนา เข้าปลอบประโลม “อนิจจา อนิจจา แม่ไม่รู้เลยว่าเจ็บไป หายสนิทดีแล้วหรือลูก ขอให้พ่ออายุมั่นขวัญยืนเถิด อย่ารู้เจ็บรู้ไข้อีกเลย ไม่กี่มากน้อยเนื้อหนังก็จะอ้วนอย่างเดิมดอก” แล้วลุกขมีขมันออกไปหุงต้มอาหารเพื่อเอามาเลี้ยง.
ส่วนพราหมณ์แก่พ่อตากลัวลูกเขยจะหิวจัดคอยนานไม่ได้ รีบแต่งตัวออกไปซื้อขนมนมเนยขนเอามาเสียพะเรอ ขากลับยังแวะซื้อปลาตัวไอ้สนัดมาทำกับข้าวด้วย มาถึงบ้านจัดขนมออกมาให้พ่อลูกเขยและบ่าวกินให้สบายใจ.
กำลังสองสหายนั่งกินขนม ลูกสาวมัวจัดหาหมากพลูอยู่ในห้องถัดไป หล่อนดีใจเหมือนกันที่ได้ยินว่าผัวกลับมาหา ความดีใจของหล่อนไม่น้อย เพราะจากกันไปนานหลายปี ซึ่งหล่อนคาดว่าคงไม่ได้พบปะกันอีก จะจัดหมากพลูให้เสร็จไม่ทันใจ บังคับเส้นประสาทไม่อยู่ ลอดมองชมพักตร์ไปทางช่องมู่ลี่ที่กั้นบังห้อง พอแลเห็นก็ประหลาดใจ นิ่งนึก “เอ! ดูไม่เหมือนสักนิด เค้าหน้าไม่มีเสียเลย มันอย่างไรกันเสียแล้ว คอยดูไปก่อนเรื่องจะไปไฉนแน่.”
สักครู่หนึ่งพราหมณ์แก่กลับออกมาบอกว่าข้าวสุกแล้ว จัดตั้งไว้ที่ตรงลานหน้าบ้าน ลูกเขยพ่อตาและบ่าวพากันออกไป พ่อตาและลูกเขยกินก่อน บ่าวคือกายัสถ์กินทีหลัง อิ่มหนำสำราญแล้ว พราหมณ์หนุ่มที่ปลอมเป็นลูกเขยพูด “มหาศัยลูกมาวันนี้ยังไม่ได้เล่าความเดือดร้อนให้ฟังจนจบ คือแม่ของลูกเจ็บหนัก เรื่องนี้เองลูกจึ่งต้องขอลาหยุดรีบกลับไปบ้าน พอไปถึงแม่แกพูดว่า ‘รีบไปรับเมียของเจ้ามาให้แม่เห็นสักหน่อย ไหนๆจะตายขอให้เห็นหน้าว่าเป็นอย่างไรสักที’ เพราะฉะนั้นลูกจึ่งต้องรีบมานี่จะรออยู่นานไม่ได้หมายว่าจะรับหล่อนไปเสียในคืนนี้ทีเดียว”
พราหมณ์แก่- “อะไร พ่อเอ๊ย! จากกันไปเสียหลายปีพึ่งกลับมาวันนี้ก็จะไป อยู่ให้พ่อชื่นใจเสียสองสามวันเป็นไร พอให้ชาวบ้านย่านถิ่นเขามีเวลามาเยี่ยมเยียนบ้างซิ แล้วต่อไปจะพาสมบัติของเจ้าไปพ่อไม่ขัด”
พราหมณ์หนุ่มแก้ตัว “ที่พ่อพูดนี้ก็จริง แต่ในขณะนี้ลูกเห็นจะรออยู่ไม่ได้ ช้าไปผู้ใหญ่ที่โน่นจะสิ้นใจไปเสียก่อน ทั้งที่บ้านก็ไม่มีใครรักษาพยาบาล จะต้องขอรับไปเสียเดี๋ยวนี้”
พราหมณ์พ่อแม่จะไม่อยากให้ไปก็ไม่กล้าขัด จึ่งออกไปว่าจ้างคานหามกับคนหาม พาเอามาคอยรับที่บ้าน จะได้ให้ลูกเขยไปทันแต่เช้า.
จะกล่าวถึงลูกเขยปลอม ได้ท่าก็ย่องเข้าห้องเมีย (?) เพื่อนอนพัก หญิงสาวกินข้าวแล้วก็เข้านอนเหมือนกัน ความสงสัยที่ไม่เชื่อว่าชายผู้นี้เป็นผัว ยังมีรวนเรอยู่ในใจสักเท่าไรเป็นอันหมดทันที ในเมื่อเจ้าได้เข้ามาเห็นใกล้ๆ แต่ว่าจะทำประการไรเล่า ต้องนอนนิ่งหันหลังให้ พราหมณ์หนุ่มเล้าโลมเอย ออดอ้อนวอนเอย เจ้ามิยักพูดโต้ตอบด้วย หมดท่าแล้ว พราหมณ์หนุ่มเอ่ยขึ้น “หรือหล่อนเห็นรูปร่างสุ้มเสียงฉันผิดไปไม่พอใจจึ่งไม่พูดด้วย นี่แน่ะหล่อนฉันซื้อเครื่องแต่งตัวไว้ให้แยะ พอไปถึงบ้านจะมอบไว้ให้ใส่เสียให้พอใจ เอ๊! นี่หล่อนเป็นอะไรไปเสียแล้วไม่พูดไม่จาเลยสักนิด” หญิงสาวไม่ตอบ ได้แต่ร้องไห้หงิงๆ.
จวนจะรุ่งเช้า กายัสถ์นอนอยู่หน้าระเบียง ลุกขึ้นตะโกนเรียกเอ็ด “บาบู บาบู” พราหมณ์หนุ่มลุกขึ้นออกไป เห็นจวนสว่างแล้วก็จัดเตรียมตัวจะไป ส่วนเจ้าของบ้านก็ตื่นด้วยและออกมานั่งอยู่ที่ระเบียง คนคานหามก็ตื่นเหมือนกัน ลุกขึ้นนั่งเบิ่งอยู่บ้างสูบยาและคุยกันจ้อกแจ้ก.
พราหมณ์แก่ถามลูกเขยปลอม “จะไปกันเดี๋ยวนี้หรือนี่?”
พราหมณ์หนุ่ม- “ต้องไป มหาศัย.”
พราหมณ์เฒ่าถอนใจลุกขึ้นเรียกลูกสาวให้รีบแต่งตัวจะได้ไป ครั้นหล่อนแต่งตัวเสร็จออกมา พ่อแม่หล่อนพะยุงให้ขึ้นคานหาม หล่อนร้องไห้เสียยกใหญ่ แม่ของหล่อนพลอยร้องไห้ด้วย แต่ไม่มีเวลาพอจะล่ำลากันได้นาน เพราะพอหล่อนนั่งลงคนหามก็ยกคานหามขึ้นหามออกรีบเดิน พราหมณ์หนุ่มก้มลงคำนับลา หยิบละอองที่ฝ่าเท้าพ่อแม่ผู้หญิงขึ้นใส่บนหัว ทันใดก็ออกเดินตามคานหามไปพร้อมกับบ่าวคือกายัสถ์.
พอพ้นออกมานอกหมู่บ้าน คนหามรีบสาวก้าวเดินเร็วเข้า สองสหายจำต้องรีบเดินตามให้ท้น กะนั้นยังมีเวลาพอกะซิบพูดกันได้มาก
กายัสถ์ เอ่ยขึ้นก่อน “อย่างไร? เพื่อนต้องขอบใจกัน ที่ช่วยให้สำเร็จเรียบร้อยดี คราวนี้ถึงทีกันบ้างที่แกจะต้องช่วย ต้องให้สัญญากันก่อนว่า ถ้ากันหาผู้หญิงยังไม่ได้ แกยังจะไม่อยู่กินด้วยเจ้าหล่อนของแกคนนี้อย่างฉันผัวเมีย ไปถึงบ้านต้องฝากหล่อนไว้ที่บ้านแม่แก แล้วเราก็พากันไปใหม่กว่าจะได้ผู้หญิงสาวมาอีกคนหนี่ง คนหลังนี้เป็นของกันเอง คนนี้แกเอาไว้ก็แล้วกัน หรือถ้าตามนี้ไม่ชอบ คนนี้ให้เป็นของเราด้วยกันสองคนก็ได้.”
พราหมณ์หนุ่มค้านทันควัน “ช้าก่อน เล่นแบ่งผู้หญิงคนเดียวกันไม่เหมาะ อีท่านี้กันต้องขอ เอาเถอะ กันจะช่วยแกเอง อย่างที่สัญญากันไว้”
หญิงสาวนั่งอยู่ในคานหามเงี่ยหูฟัง ได้ยินบ้างบางคำ พอจะตีความแตกได้ตลอดว่าเรื่องราวเป็นอย่างไร หล่อนรู้สึกว่าเจ้าสองคนนี้เป็นไอ้นักหลอกลวงเต็มตัว แต่ไม่รู้ที่จะทำประการไร หมดทางก็หันลงอ้อนวอนพระภคพัน.
มาถึงฝั่งแม่น้ำแห่งหนึ่งห่างจากหมู่บ้านของพราหมณ์หนุ่มและชายกายัสถ์ไม่สู้ไกลนัก กายัสถ์พูดกับเพื่อน “เราต้องไล่เจ้าพวกหามกลับเสียที่นี่ ถ้าให้มันไปถึงหมู่บ้านเรา มันจะรู้เรื่องเข้า เรื่องเราจะแดงขึ้น” พูดแล้วก็เรียกคนหามและพูด “นี่แน่ะพวกท่านเวลานี้ที่บ้านนายกำลังยุ่ง เพราะแม่ท่านเจ็บหนักจะให้พวกท่านไปด้วยเกรงว่าจะลำบาก ไม่มีใครเขาหุงต้มจัดหาข้าวปลามาเลี้ยงดู อย่าต้องไปให้ลำบากเลย ถึงที่นี่แล้วหาเรือไปไม่กี่มากน้อยก็ถึง ไปด้วยจักเดือดร้อนเปล่าๆ ฉันจะชำระค่าจ้างและค่ากินเสียที่นี่ให้เสร็จไปทีเดียวแล้วกลับได้”
การชำระเงินค่าจ้างก่อนเสร็จธุระที่ว่าจ้างกันมา ดั่งนี้ใครบ้างจะไม่ชอบ คนหามยอมตามไม่โต้แย้งหากรรมใส่ตัว รีบรับเงินแบกคานหามเปล่ากลับ คราวนี้เหลืออยู่แต่สองสหายกับหญิงสาวเท่านั้น เมื่อมาตามทางหญิงสาวตรองหาอุบายที่จะกำจัดมนุษย์อุบาทว์สองคนนี้ให้ได้ ยิ่งตรองยิ่งเห็นทางทะลุปรุโปร่งขึ้นมาทุกที และตกลงจะทำตามหมายในใจ เพราะฉะนั้น เมื่อสองสหายทำเป็นขู่นางว่า “หล่อนจะต้องทำตามที่ฉันสั่งทุกอย่าง ถ้าคิดหนียิ่งจะซํ้าร้าย.”
นางรับคำ “จ้ะ ฉันจะทำตามทุกอย่าง ด้วยไหนๆ ฉันก็ตกมาอยู่กับท่าน เหมือนเป็นสมบัติของท่านเหมือนกัน” แล้วหันไปพูดกับพราหมณ์หนุ่ม “ถึงท่านจะไม่ใช่ผัวของฉันจริง ฉันก็นับถือเหมือนเป็นผัว และจะเชื่อถ้อยฟังคำทุกอย่าง.”
สองสหายได้ฟังปลื้มใจเป็นที่สุดชมเชยกันเอง “เหมาะจริง เกลอเอ๋ย ได้อย่างนี้ซิเขาจึงจะเรียกว่าได้ลักษมี ไม่แต่สวยอย่างเดียว ซํ้าเรี่ยมเสียด้วยเพียงได้ยินเสียงพูดเท่านั้นก็จับใจเสียแล้ว.”
ทั้งสองคุยกันพลางเดินกันพลางจนใกล้บ้านเข้ามาทุกที พอถึงพราหมณ์หนุ่มก็กรากเข้าไปในบ้านบอกกะแม่ “แม่, แม่, ฉันแต่งงานแล้วพาเมียมาด้วย.”
ฟังข่าว เฒ่าพราหมณีดีใจร้องถาม “อยู่ที่ไหนลูก พาเข้ามาซิ” ในทันทีลูกสะใภ้ (?) ยอบเข้ามากราบ ยายพราหมณี - ต่อไปจะขอเรียกแม่ผัวเห็นจะได้ - ค่อยพยุงให้ลุกขึ้น พลางอวยพรเสียใหญ่ เช่น “แม่ลักษมีเข้ามาในบ้านเถิด แม่จันทร์ทองขอให้มีอายุมั่นขวัญยืน ให้กำไลของลูกอย่ารู้สึกหรอ จนแก่เฒ่าก็อย่ารู้สิ้นความงาม อยู่กินกับผัวอย่ารู้วันร้าง” และอะไรต่ออะไรเหล่านี้อีกร้อยแปด
หญิงเพื่อนบ้านรู้ข่าวว่าพราหมณ์หนุ่มได้เมียพากันมาแสดงความยินดีทีละคนสองคน ที่จริงก็มาดูผู้หญิงนั่นเอง ยายพราหมณีเห่อลูกสะใภ้ เป็นเจ้าหน้าเจ้าตาพาเข้าไปดู ใครๆ ที่ได้เห็นเป็นต้องออกปากชมเปาะ และแสดงความยินดีที่ได้ลูกสะใภ้ซึ่งนับว่าได้ลาภอย่างเอก แล้วพูดยก “เรียกว่าลูกสะใภ้พวกฉันยังเห็นว่าไม่สม ถ้าจะเรียกว่าแม่รูปเนื้อทองบริสุทธิ์ทั้งแท่งจึงจะเหมาะ”
หญิงสะใภ้ก้มคำนับชาวบ้านตามประเพณี พูดจาด้วยอย่างอ่อนหวานน่าจับใจ
ยายพราหมณีร้องขอศีลพรให้แก่ลูกชาย ลูกสะใภ้ด้วย ส่วนตัวแกเองบอกว่าถึงจะตายไปพรุ่งนี้มะรืนนี้แกไม่ว่า ด้วยลูกชายเขามีเหย้ามีเรือนเป็นสุขแล้ว
ชาวบ้านสนทนาพอสมควรกับเวลาก็ลาออกมานอกบ้านไม่กี่มากน้อย ต่างกระซิบกระซาบพูดกัน “นี่แต่งงานกันอย่างไรหนอ? ลูกชายยายพราหมณีหายไปหลายวัน ปุบปับกลับบ้านก็ว่าได้แต่งงานพาเมียมาทีเดียว แปลกจริง สังเกตดูผู้หญิงก็ไม่ใช่เป็นคนสาวแส้นัก ทำไมช่างปล่อยไว้เป็นโสดนานอย่างนี้ นี่จะเลี้ยงกันอย่างไร? ชั้นแต่เจ้าผัวเองจะหาหยอดท้องของตนก็แสนยากอยู่แล้ว ใครนะมันช่างโง่เซอะยกลูกสาวให้กับคนอย่างนี้ได้”
อย่างไรก็ดี ข้อหนึ่งเป็นเห็นแจ่มแจ้งได้ชัดในไม่ช้า คือจับเดิมแต่ยายพราหมณีได้ลูกสะใภ้มา มีแต่ความสุขหมดความเดือดเนื้อร้อนใจ เพราะลูกสะใภ้คนนี้นับว่าเป็นตัวอย่างอันดี ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ปัดกวาดบ้านเรือนเรียบร้อยทุกอย่างแล้วเข้าไปปลุกแม่ผัว เอาน้ำมันทานวดฟั้นให้ ช่วยประคับประคองพาไปอาบน้ำ ซักผ้านุ่งผ้าห่ม (สาฤ) ที่ผลัด มิหนำซ้ำซื้อขนมนมเนยมาเตรียมด้วย การครัวไม่ต้องวุ่นถึงใคร ทำเสียเองเสร็จ ถ้าแม่ผัวยังไม่ได้กิน หล่อนไม่ถูกต้องกับข้าวนั้นเลยดังนี้ ยายพราหมณีทำไมจะไม่แย้มยิ้มกริ่มใจ ชมเชยลูกสะใภ้ของตนแทบไม่หยุดปาก
การเป็นไปเรียบร้อยอย่างที่เล่ามาได้สักอาทิตย์สองอาทิตย์ แต่นั่นแหละชอบที่พราหมณ์จะสบายใจ กลับหาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะตามสัญญาที่ตกลงไว้กับเพื่อน ตนจะอะไรๆกับเมียไม่ได้มากนัก กว่าเพื่อนจะหาเมียได้เสียก่อนคนหนึ่ง เนื่องด้วยเหตุนี้ กายัสถ์จึงมาเตือนแทบทั้งกลางวันกลางคืน เร้าอยู่เสมอว่า “อย่างไรเล่า? ไปกันหรือยัง? ถ้าไม่อย่างนั้นเป็นไม่ยอมให้แกมีเมียได้”
พราหมณ์หนุ่มมิใช่อยากไปเมื่อไร แต่จนใจกลัวเพื่อนจะขยายความลับให้ฉาวขึ้น ต้องใช้เพลงบิดผลัดวันประกันพรุ่ง ถูกเร้าหนักทนไม่ไหว มาวันหนึ่งพื้นเสีย พูดสะบัด “ไปก็ไป อะไร ได้เมียกับเขาคน พามาไว้นานสองนานแล้วพูดอะไรกันก็ไม่ได้ เพราะไอ้แกคนเดียว เล่นท่านี้เหลือทนจริงๆ”
กายัสถ์- “ถ้าอย่างนั้นไปได้เร็วยิ่งดี”
พราหมณ์หนุ่มแดก “ดีเสียอีกได้เช่นนั้น เอาเป็นตกลงไปวันนี้ทีเดียว” เพราะฉะนั้นจึ่งได้ตกลงกันว่า พอกินข้าวแล้วเป็นไป.
พราหมณ์หนุ่มมีความเชื่อมั่นไว้ใจในนางนั่นแล้ว ทั้งไม่เห็นทางด้วยว่าถ้าตนไม่อยู่ หากหล่อนจะหนีไป จะไปไหน เพราะฉะนั้นจึงมอบลูกกุญแจหีบปัดไว้ให้รักษาและสั่งกำชับ “นี่แน่ะหล่อน เก็บไว้ให้ดีด้วย ถ้าฉันยังไม่ได้ช่วยจัดแจงให้เจ้าเพี่อนฉันคนนั้นเขามีเมียแล้ว ฉันก็ยังไม่มีหนทางทำความสนิทสนมกับหล่อนให้ยิ่งกว่านี้ได้ เพราะฉะนั้น วันนี้จะไปช่วยเขาจัดการเรื่องนี้เสียให้เสร็จไปที จะไปช้านานเท่าไร บอกไม่ถูกเพราะไม่มีกำหนด จึงขอฝากฝังแม่ฉันไว้กับหล่อนด้วย ปฏิบัติแกอย่าให้ขัดใจ เพราะฉันเชื่อว่าหล่อนคงไม่ดูดาย นอกนั้นฉันไม่ต้องบอกอีกละ.”
หญิงสาว- “พี่ไม่ต้องวิตกดอก เพราะฉันรักใคร่นับถือแม่ของพี่เท่ากับเป็นแม่บังเกิดเกล้าของฉันเหมือนกัน ที่ไหนฉันจะละเลยไม่เอาใจใส่ได้ ตั้งแต่ฉันมาอยู่นี่ พี่ก็เห็นด้วยตาอยู่แล้วว่าฉันปล่อยปละละเลยอะไรบ้าง อย่าต้องเป็นห่วงเลย ฉันรับธุระเอง ขอให้ตั้งหน้าช่วยเพื่อนของพี่เถิด เพราะคราวของพี่เขาก็ได้ช่วยเหลือมามาก ไม่ควรจะอยู่รอให้ชักช้า ไปแล้วขอให้รีบกลับหนา.”
พราหมณ์หนุ่มได้ฟังแสนปลื้มก็เหลือปลื้ม ถ้าหากว่าเดิมจะมีความกริ่งใจเหลือติดอยู่บ้าง ถูกเข้าคราวนี้เป็นอันหลุดหายไปหมด มอบหมายอะไรต่างๆ ไว้กับหล่อนเสร็จ ก็ให้ปรุโปร่งโล่งใจออกจากบ้านไปกับสหาย.
ล่วงมาสองสามวัน อยู่ข้างนี้นางน้องดูแลเอาใจใส่ยายพราหมณีแม่ผัวทุกสิ่งทุกอย่างที่อาจจะทำได้ และพยายามเข้าค้นดูของในบ้านที่พอจะมีราคาว่าเอาเก็บซ่อนไว้ที่ไหน โดยทำไม่ให้ใครระแวง ข้อนี้ไม่สู้จะยากอะไร เพราะยายพราหมณีแกปากมาก ไม่ว่าเรื่องอะไรเป็นเล่าหมด ตกคืนวันหนึ่ง หญิงสะใภ้หาของว่างให้แม่ผัวกิน แล้วก็พาเข้าไปนอน รอพอเห็นว่าพราหมณีหลับสนิท นางหญิงย่องไปรวบรวมของที่พอจะมีราคาทั้งหมด เอาผ้ามัดห่อให้แน่นค่อยย่องกริบออกจากบ้าน ปิดประตูให้สนิทดีแล้ว เอาไฟเผาบ้านส่ง รีบหนีไปโดยเร็ว ได้สักครู่ถึงที่โล่งโถงกว้างใหญ่แห่งหนึ่ง ไม่รู้ว่าจะหนีไปทางไหน หมดปัญญา นางระลึกถึงพระภคพัน แล้วเดินตัดตรงไปทางหนึ่งตลอดคืน เช้าตรู่ นางมองดูไปเห็นมาใกล้สระนํ้าซึ่งตนเคยมาซักผ้าอาบนํ้า ดีใจรีบสาวก้าวตรงมาบ้านไม่ได้หยุดพักเหนื่อย ถึงบ้านพ่อแม่เห็นกลับมาคนเดียวก็ตกตะลึง แม่ถาม “นี่ทำไมกลับมาคนเดียว?”
หญิงสาวตอบ “เปล่าค่ะ แม่ ไม่ได้มาคนเดียว เมื่อวานนี้แม่ผัวแกตาย ผัวฉันต้องนำศพแม่ไปที่คงคา จะทิ้งฉันไว้ที่บ้านคนเดียวกลัวจะเหงา จึงได้พามาส่งที่นี่ เพราะพาศพผ่านมาทางนี้ จะแวะเข้ามาส่งให้ถึงบ้านก็ติดศพ กลัวจะต้องลำบากลำบนด้วย”
ยายตาฟังลูกสาวเล่า ดูเหมือนจะออกเวทนาลูกสาวตัวยายแม่พูด “อนิจจา ไม่น่าเลย ไปถึงบ้านก็พอดีแม่ผัวตาย น่าใจหายเพราะผัวเจ้าก็ไม่มีญาติพี่น้องที่บ้าน มีแม่คนเดียวมาจากไปเสียดังนี้” เฒ่าทั้งสองมิได้มีความสงสัยในเชิงกลของลูกสาวแม้แต่เล็กน้อย จึงมิได้ซักไซ้ไล่เลียงให้ยาวความต่อไปอีก ตกลงลูกสาวกลับมาอยู่บ้านเหมือนอย่างเดิม
ในระหว่างเวลาที่เล่ามานี้ สองสหายกำลังเที่ยวเร่ร่อนแสวงหาผู้หญิง ไปหมู่บ้านโน้นมาหมู่บ้านนี้ แต่ไม่ประสพลาภแม้เท่ากิ่งก้อย ในที่สุดชายกายัสถ์บ่นขึ้น “เรามาคราวแรกถูกวันฤกษ์ดี น่ากลัวคราวนี้จะไม่เช่นนั้น ไปที่ไหนไม่ได้สักราย ดูมันติดขัดไปเสียทุกแห่ง นึกๆ ออกท้อเสียแล้ว กลับบ้านเสียทีดีกระมัง แล้วค่อยมากันใหม่ ดูให้มันเป็นคราวฤกษ์ดีเห็นอย่างไร?” ไม่ต้องสงกาพราหมณ์หนุ่มต้องยินดีกลับเป็นแน่นอน.
รุ่งเช้าในวันที่หญิงสาวเอาไฟเผาบ้านแล้วหนีไป ชาวบ้านแตกตื่น เห็นไฟไหม้บ้านพราหมณ์หนุ่มเสียราบ สำคัญว่ายายพราหมณีกับลูกสะใภ้คงตายไหม้ในไฟ นึกสงสารหญิงลูกสะใภ้ต่างพูดปลง “พุโท่! น่าเวทนาจริงๆ ไม่ควรเลย แม่สาวคนนั้นจะมาตาย จะหาเมียใครในถิ่นนี้ดีเหมือนก็แสนยาก พึ่งมาได้ไม่กี่วัน ก็เป็นเสียดังนี้แหละ นี่ผัวกลับมาจะทำท่าไหนหนอ” กำลังชาวบ้านยืนมองดูบ้านที่ถูกไฟและพูดกันอยู่นี้ สองสหายมาถึง พอพราหมณ์หนุ่มเห็นบ้านไหม้ไฟหมดก็ร้องไห้โฮ แทบหมดสติ ทั้งแค้นทั้งเสียใจ และรำพึงถึงความชั่วที่ทำไว้ว่า “ความชั่วที่เราไปลักพาเมียเขามาได้รับผลดังนี้ นี่ไม่ใช่ใคร คงเป็นอีวายร้ายนั่นเองเป็นผู้ทำ สมแก่เรา เป็นขะโมยถูกขะมายอีกที”
ชายกายัสถ์ยืนอยู่ด้วย นึกกลัวขึ้นมา “ไม่ริอีกละ ไอ้เรื่องอย่างนี้เป็นเลิกทีเดียว” บ่นแล้วเลี่ยงกลับไปเสีย.
พราหมณ์หนุ่มนึกตรองอยู่สักครู่หนึ่ง “นี่เราจะมายืนเศร้าโศกอยู่ที่นี่ทำไมหนอ? เป็นตายอย่างไรจะต้องหาทางแก้แค้นอีใจร้ายให้ได้” คิดแล้วเอาผ้าผืนสั้นๆ เข้าพันคอ เดินดิ่งไปยังบ้านผู้หญิง มิได้หยุดพักที่ไหนได้ตลอดวัน ล่วงเข้าเวลาเย็นถึงบ้านราเมศรบาบู หยุดที่ประตูบ้านร้องเรียก “มหาศัย มหาศัย”
พราหมณ์แก่กำลังนั่งอยู่ที่ระเบียง ได้ยินเสียงใครมาร้องเรียก ลุกขึ้นไปเปิดประตูเห็นเขยปลอมก็ร้องทัก “รามลอจันดอกหรือ หมายว่าใครเข้ามาซิ รู้เรื่องตลอดแล้วว่าแม่ของลูกถึงแก่กรรมไป พ่อก็เสียใจด้วย” ว่าพลางฉวยข้อมือเขยจูงเข้ามาในบ้าน.
ฝ่ายยายพราหมณีเห็นลูกเขยกลับมาให้เวทนาสงสารจนนํ้าตาไหล พลางโลมเล้าเอาใจลูกเขย “อย่าเป็นทุกข์เป็นร้อนเลยลูกรักที่ต้องเสียแม่ที่รักไป มิใช่ใครจะมีพ่อมีแม่ไว้ตลอดชีวิต ถึงกำหนดแล้วต้องตายหนีไม่พ้น จะร้องไห้เสียใจก็เท่านั้น แต่ถึงแกจะตายไปยังนับว่าไปดี ที่มีลูกชายอย่างนี้ไว้ แม่เชื่อว่าถึงแม่และพ่อเดี๋ยวนี้จะตายก็นอนตาหลับ ด้วยได้ลูกไว้ปกครองบ้านช่องต่อไป” พูดเอาใจสักครู่ ยายพราหมณีออกไปหาของว่างมาเลี้ยงลูกเขย ส่วนตาพราหมณีออกไปซื้ออาหารเหมือนอย่างคราวก่อน อยู่ข้างนี้พราหมณ์หนุ่มนึกหายวิตกว่า “ค่อยยังชั่ว อีนั่นกลับมาบ้านท่าจะยังไม่ได้ขยายอะไร ยายแก่ตาเฒ่าจึงคงงมเซอะอยู่ คราวนี้ขอให้ได้พาอีคนนั้นไปอีกหนเถิด จะเล่นงานให้มันเห็นฝีมือเสียบ้าง”
ในเวลาเดียวกันนั้น หญิงสาวนึกอยู่เหมือนกัน “ตายจริง! อ้ายริยำกลับมาอีก มันคงจะมารับเราไป ที่ไหนผู้ใหญ่แกจะขัด คงบังคับให้ไปกับมัน นี่จะทำฉันใดดีหนอ?” เกิดปัญญาหาอุบายได้ผลุนผลันออกไปหลังบ้าน เรียกยายแก่ที่อาศัยอยู่ที่นั่น “ยาย ช่วยซื้อยาพิษให้หลานสักหน่อยเถิด”
ยายแก่ตกใจ “นั้นแม่หนูจะเอามาทำไม?”
หญิงสาว- “เปล่าค่ะ ที่ในห้องหนูมันกวนนัก เข้าไปกัดอะไรต่ออะไรเสียหมด หมายจะเอามาคลุกข้าวเบื่อมันเสีย.”
ยายแก่รับว่าได้ แต่งตัวออกไปตลาด สักครู่กลับมาส่งยาพิษให้.
ฝ่ายยายพราหมณ์ทำของว่างเสร็จ ให้สาวใช้ยกเข้าไปในห้องลูกสาว และออกมาพูดกับลูกเขย “คืนวันนี้เห็นจะไม่ต้องการกินข้าวเย็นกระมัง? แต่ต้องกินอะไรแก้หิวเสียบ้าง ไปกินซิลูก แม่ยกเอาไปไว้ในห้อง กินแล้วจะได้เข้านอนพักเหนื่อยเสียแต่หัวค่ำ.”
พราหมณ์หนุ่มทำเป็นบอกว่า ไม่ควรจะวุ่นวายไปเลย แสดงความขอบใจ แล้วหันไปพูดกับพ่อตา “มหาศัย ขอช่วยหาคานหามให้ลูกด้วยในคืนนี้ เพราะจะต้องพาหล่อนกลับบ้าน ไปพรุ่งนี้เช้า พ่อรู้แล้วที่บ้านไม่มีใครอยู่ดูแล” ตาพราหมณ์เชื่อ “ได้ซิลูก จะจัดให้เสร็จ ไปนอนเสียเถิด.”
พราหมณ์หนุ่มลาพ่อตาแม่ยายเข้าไปในห้อง ฝ่ายหญิงสาวก็เห็นพราหมณ์หนุ่มเดินเข้ามาก็ขมีขมันเอายาพิษโรยลงในถ้วยนมสดที่เตรียมไว้ พราหมณ์หนุ่มกำลังหิวกระหายมาไม่ทันสังเกตฉวยถ้วยนมขึ้นดื่ม สาวน้อยใจเต้นตึกๆ มองดูไม่กะพริบตา พราหมณ์หนุ่มดื่มนมรวดเดียวดวด ไม่ทันวางถ้วย พิษยาซ่านเข้าทั่วตัวชักเส้นกะตุกนํ้าลายฟูมปาก ซุดตัวลงทำตากลอกพูดไม่ออก ได้สักครู่ก็ขาดใจตาย.
หญิงสาวตัวชา เห็นพราหมณ์หนุ่มตายดีใจว่าเสร็จธุระไปอย่างหนึ่งแล้ว แต่หวนวิตก “นี่จะเอาศพไปไว้ไหนดี ทิ้งไว้อย่างนี้ รุ่งเช้าใครเขาเห็นก็จะลากตัวไปเข้าคุก” นั่งตรองอยู่ครู่หนึ่งเห็นทางพอจะรอดตัว ลุกขึ้นจัดแจงเอาเครื่องแต่งตัวทั้งหมดมาแต่ง เลือกได้ผ้าห่มแพรสีแดงเอามาห่ม กินหมากให้ปากแดง สยายผมปล่อยห้อยลงมาถึงบั้นเอว เอาผ้าห่มเก่าๆ ผืนหนึ่งห่อศพแน่น รอฟังพอใครๆ ในบ้านหลับหมดแล้ว แข็งใจยกศพขึ้นทูนหัว มือหนึ่งถือดาบเก่าๆ ที่ทิ้งไว้ในห้อง ค่อยย่องออกจากบ้านไปยังป่าช้าซึ่งอยู่ไม่ไกลนัก เวลามาถึงป่าช้าดึกสงัด ชั้นเสียงจิ้งหรีดเรไรร้องก็ดังก้อง ท้องฟ้าพยับมืดเป็นเมฆดำๆ คล้ายก้อนหมึก ฟ้าแลบแปลบๆ แล้วเป็นพายุฝนตกลงมาเม็ดโตๆ
คืนนั้น เผอิญมีพวกโจรมาประชุมกันที่ป่าช้าปรึกษากันด้วยเรื่องจะไปปล้น หญิงสาวเกือบจะเดินผ่าเข้าไปหาโจรแต่เคราะห์ดียังอยู่ห่าง พอดีฟ้าแลบแปลบ เป็นแสงสว่างให้ทันแลเห็นเสียก่อน ส่วนพวกโจรกำลังสาละวนหารือด้วยเรื่องของมันจึงไม่ทันเห็น หญิงสาวใจหายวาบหยุดชะงัก ตัวสั่น นึกวิตก “ตายจริง! เรา เคราะห์กรรมอะไรมิรู้พยายามถนอมความบริสุทธิ์ไว้เป็นหลายครั้ง ไม่นึกเลยว่าจะมาตายเสียด้วยมือโจร ฮึ! จะมายอมตายอะไรกันง่ายๆทำไม ต้องแก้ไขไปจนสุดปัญญา เมื่อมันจะตายก็ตามที” นางระลึกถึงพระภคพัน แล้วก็เดินอุบายที่ได้เตรียมมาไว้แต่ต้นสำหรับเมื่อถึงคราวจวนตัว แข็งใจเดินดื้อเข้าไปที่พวกโจรนั่ง พวกโจรได้ยินเสียงกำไลที่เท้าดังกริ๋งๆ ตกใจ เข้าใจว่าคนที่เดินมาเป็นผู้หญิง แต่ผู้หญิงที่ไหนมาป่าช้าในเวลาดึกดื่นเที่ยงคืน กำลังแลดูตากันก็พอดีนางเดินเข้ามาถึง หยุดปับยืนตัวตรงแลบลิ้นแดงที่กินหมากออกมายาว มือเงื้อดาบ พวกโจรตะลีตะลานจุดคบ พอแลเห็นรูปร่างก็ตกใจ สำคัญแน่ว่าเป็น ‘พระแม่เจ้ากาลี’ พระแม่เจ้ากาลีนี้ย่อมรู้อยู่ว่าบรรดาผู้ร้ายนับถือว่าเป็นเทพธิดาคุ้มครอง เป็นนายพวกมัน เพราะฉะนั้น ต่างคนก็ลงกราบไหว้นาง เจ้านายกราบลงที่เท้าเสียหลายลาด้วยความเลื่อมใส ปากก็พูด “พระแม่เจ้า! ถ้าคืนนี้ลูกไปทำธุระได้ลาภมามากจะทำลิ้นทองบูชาสมโภชให้ใหญ่โต” แล้วพวกโจรก็โห่ร้อง “ขอความชนะจงมีแด่พระแม่เจ้า! ขอความชนะจงมีแด่พระแม่เจ้า !” แล้วเดินเวียนรอบนาง
พอหยุดเวียนนางก็พูด “เจ้าพวกลูกของเรา เราพอใจมากที่พวกเจ้านับถือเรา เพราะฉะนั้น จึงเอาของมาให้ แต่ต้องรออยู่สักครู่ใหญ่จึงค่อยเปิดดู” ว่าแล้วโยนห่อศพที่ทูนมาให้ เดินกลับมาพอพ้นเขตป่าช้า ก็ออกวิ่งตื๋อ ปล่อยเต็มกำลังฝีเท้ากลับบ้าน
ฝ่ายพวกโจรมองดูห่อผ้าด้วยความตกตะลึง ต่างพูดกันด้วยความดีใจ “คราวนี้เราไม่ต้องไปปล้นสะดมให้ลำบากลำบนละ บุญพวกเราแท้ๆ พระแม่สยายผมโปรดปรานประทานรางวัลพวกเรา ไม่ต้องทำมาหากินอะไรให้เหนื่อยยากอีกจนวันตาย” เจ้านายโจรเสียงสั่นขนลุกขนพองทั้งกลัวทั้งดิใจ ร้องตะโกน “ขอชโยจงมีแด่พระแม่เจ้าๆๆ!” เสียหลายลา ไอ้พวกนั้นก็ว่าตามเสียงดังกึกก้องอยู่ทั่วป่าช้า และนึกกระหยิ่มใจว่าที่ในผ้าคงมีแก้วแหวนเงินทองอยู่ในนั้นมากมาย ได้สักครู่นายโจรสั่งให้ลูกสมุนเปิดห่อ พอเปิดผลับเห็นศพ พวกโจรก็ตะลึงแลดูตากัน ความโกรธอะไรจะมายิ่งเท่าได้ศพเป็นไม่มี เจ้าตัวนายโกรธถึงมือสั่น คำรามว่า “ไอ้ใครนะชั่งกล้ามาหลอกลวงเราเล่นอย่างนี้ อีนั่นคงเป็นอีสามานชั่วช้าลูกอีแพศยา ต้องรีบตามตัวรับมือให้ได้ สับเสียเป็นท่อนๆ ก็ยังไม่สมกับความผิดของมัน เฮ้ย! พวกเราอย่าช้า รีบตามจับตัวอีนั่นให้ได้”
เจ้าพวกลูกสมุนเต็มใจคอยท่าอยู่แล้ว พอได้ฟังก็ต่างคนฉวยอาวุธ มีหอกดาบมีดพร้าและอะไรต่ออะไรออกได้ตรงดิ่งไปทางถนนที่ไปหมู่บ้าน
ถึงนั่น พวกโจรเที่ยวตรวจทุกๆบ้าน ไม่เห็นร่องรอยที่พอจะสงสัย ครั้นมาถึงบ้านราเมศรบาบูปีนเข้าไปในกำแพง เห็นประตูบ้านยังแง้มเปิดอยู่ เพราะหญิงสาวเวลาวิ่งกลับบ้านเหนื่อยอ่อนแทบขาดใจ ถึงบ้านก็ตรงเข้านอนทีเดียว ลืมปิดประตู พวกโจรย่องเข้าไปในบ้านถึงห้องผู้หญิง เห็นนอนหลับยังห่มผ้าแดงอยู่ เครื่องแต่งตัวก็ไม่ได้ถอด ดาบพึ่งหลุดออกจากมือกลิ้งอยู่ข้างตัว เจ้านายโจรเห็นก็จำได้ กระซิบบอกสมุนเบาๆ “ได้ตัวแล้ว อีวายร้ายนี่เอง” แล้วสั่งให้ลูกสมุนยกเอานางไปทั้งเตียง ให้ค่อยๆ ยกให้ดี กำชับไม่ให้วางที่ไหนจนกว่าจะถึงที่ อ้ายผู้ร้ายสี่คนก็กรากเข้ายกเตียงขาละคน ค่อยประคองออกจากบ้านตรงไปป่าช้า
หญิงสาวค่าที่เหนื่อยเพลียมา นอนหลับสนิทไม่ได้สมฤดี ต่อเป็นนานเตียงโคลงกระเทือนมากขึ้นจึงตื่น รู้สึกว่ามีใครแบกเตียงที่นอนมา ทีแรกก็ให้งงงวยไม่รู้เรื่อง จนอีกครู่หนึ่งได้ยินเสียงพวกโจรพูดกันดังโฮกฮากอยู่รอบเตียงก็ตกใจรู้ว่าตกมาอยู่ในเงื้อมมือมันอีก นึกวิตก “เราเห็นจะตายเสียคราวนี้แน่ ถ้าพระภคพันไม่โปรดคงไม่รอด”
ขณะนั้น พวกโจรแบกเตียงลอดต้นโพธิ์ใหญ่ต้นหนึ่ง กิ่งระถูกตัว นางคว้าได้ดาบที่วางอยู่บนเตียง เอามือยึดกิ่งโพธิ้ให้แน่น ค่อยโหนตัวขึ้นไปบนต้นไม้ได้ แล้วค่อยไต่คลำพบโพรงอยู่บนต้นลงไปซ่อนตัวอยู่ พวกโจรไม่รู้สึกว่านางหนีขึ้นต้นไม้ เพราะถูกแต่เตียงก็หนักพอแรงอยู่แล้ว ซ้ำเป็นเวลามืดจัดมองไม่เห็นหนอะไร เมื่อพวกโจรมาถึงป่าช้าวางเตียงลง เห็นเตียงเปล่า ผู้หญิงที่นอนอยู่หายไปไหนไม่มีใครรู้เรื่อง เลยตกตลึงประหลาดใจไปตามกัน ตัวนายโจรเองเคืองแค้นมากที่ผู้หญิงหลุดหนีไปได้อีก ถึงกัดเขี้ยวเคี้ยวฟันร้อง “ริยำแท้ๆ ไอ้พวกมึง ปล่อยให้อีผู้หญิงสาระเลวคนเดียวหลอกได้หลายครั้ง เฮ้ย! พวกมึงมาตามทางจำได้ไหม? ว่าลอดใต้ต้นไม้ใหญ่ๆ ที่ตรงไหนบ้าง?”
ลูกสมุนที่แบกเตียง- “ลอดมาหลายต้น”
นายโจร- “ไอ้ต้นใหญ่กว่าเพื่อนมีบ้างหรือเปล่า”
ลูกสมุนนึกอยู่ครู่หนึ่ง “มี มีต้นอะไรไม่รู้ใหญ่เบ้อเร่อ”
นายโจร- “หนีขึ้นนั่นแน่แล้ว อีวายร้ายคนนั้น พวกมึงจำที่ได้มิใช่หรือ? นำกูย้อนกลับไปที่นั่น กูจะขึ้นนอนบนเตียงเอง พวกมึงแบกไป” ว่าแล้วลงนอนบนเตียงให้ลูกสมุนแบกย้อนไปทางที่มา แบกมาได้สักครู่หนึ่ง กิ่งไม้ระต้องตัวนายโจร จึงร้องบอกลูกสมุน “หยุดโว้ย วางลงตรงนี้ ไอ้ต้นนี้เอง อีนั่นคงหนีขึ้นไปซ่อนอยู่”
ลูกสมุนวางเตียงลง นายโจรลุกขึ้นสั่งให้ปีนขึ้นไปตรวจดูบนต้นไม้ ค้นกันทั่วต้นไม่เจอ เวลานั้นหญิงสาวหมอบแต้อยู่ในโพรง กลัวก็แสนกลัว เพราะรู้อยู่ว่าพวกโจรกลับมาค้นจับตัว เงี่ยหูฟัง เสียงมันปีนป่ายไปกิ่งโน้นมากิ่งนี้ ในใจวิตกภาวนาขออย่าให้มันปะ.
พวกโจรหาไม่พบ ลงมาจากต้นไม้ทีละคนสองคน ส่วนเจ้าหัวหน้ายืนอยู่ที่โคนต้น เหลือคนสุดท้ายเจ้ากรรมเอามือแหย่ลงไปในโพรง ถูกตัวผู้หญิงเข้า ดีใจ อ้าปากจะร้องบอกพวกกัน ทันใดนั้น นางเอามือปิดปากห้ามไว้ กระซิบพูดแต่เบาๆ “อย่าๆ พี่ อย่าบอก ขืนบอกพี่ก็ไม่ได้อะไรกับเขาด้วย ถ้านิ่งเสียทำตามฉันบอก ซํ้ากลับจะได้ลาภ”
โจรประหลาดใจ “นี่เอ็งพูดว่าอะไร?”
หญิง- “อะไร! ถ้าพี่บอกว่าฉันอยู่นี่ นายของพี่จะให้ฉันไปเป็นของตนเอง พี่ไม่ได้อะไร ถ้าพี่นิ่งเสียไม่บอก ฉันจะยอมเป็นเมียพี่”
โจร- “ชิ! ใครเขาจะเชื่อถือไว้ใจผู้หญิงอย่างเจ้า แล้วเป็นคนละสกุล เป็นเมียผัวกันได้ที่ไหน”
หญิง- “พี่ละเซ่อดังนี้แหละ มันจะต้องถือสกุลสแกนอะไรนี่นา ยอมเป็นเมียยังจะพิถีพิถันถือโน่นถือนี่ ถ้าไม่เชื่อ แลบลิ้นออกมาซิ ฉันจะทำลายสกุลเดี๋ยวนี้แหละ”
โจรโง่สำคัญว่าจริงก้มหน้าแลบลิ้นให้ นางเอามือหนึ่งจับลิ้น อีกมือหนึ่งเอาดาบตัดลิ้นปราดขาดออก โจรพลัดตกแอ๊กลงมาดังตุ้บ ร้องหมายจะบอกเพื่อนให้รู้ว่าผู้หญิงอยู่บนต้นไม้นั้น แต่เสียงบอกไม่เป็นภาษา กลิ้งเกลือกไปมาอยู่บนดินด้วยเจ็บเหลือทน เจ้าพวกเพื่อนสำคัญผิดเข้าใจว่าถูกภูตผีที่ดุร้ายอะไรสิงอยู่บนต้นไม้โกรธทำเอาต่างคนต่างตกใจหนีเอาตัวรอดไม่คิดชีวิต ไปคนละทางสองทางดังออกลั่น หญิงสาวรอนิ่งฟังอยู่ในโพรง พอเสียงฝีเท้าพวกโจรที่หนีหายเงียบไป ก็ออกจากโพรงไม้ค่อยไต่ต้นลงมา พอถึงดินก็วิ่งห้อกลับมาบ้าน ตรงเข้าห้องนอนได้อีกครู่ใหญ่ก็รุ่งสว่าง พ่อแม่ตื่นนอนเห็นลูกสาวอยู่ในห้องคนเดียว ก็ซักถามว่า “นี่พ่อนั่นหายไปไหน (พ่อลูกเขย)? ไหนบอกจะพาเจ้าไป? นี่ทำไมจึงอยู่คนเดียว?”
หญิงสาวแก้ไข “เปล่าค่ะ ฉันอ้อนวอนเขาเองขอให้ฉันอยู่นี่ก่อน เขาก็ยอมกลับไปคนเดียวแล้วจึงจะมารับทีหลัง” สองเฒ่าเชื่อลูกสาว ตั้งแต่นั้น ก็อยู่ด้วยกันเป็นสุขตลอดมาเหมือนเดิม.
พราหมณ์กินพรหม
นิยายนี้ขึ้นต้นว่า พราหมณ์สองผัวเมียอัตคัดขัดสนมาก พราหมณ์ผัวเมียมีกรรมประจำตัวอย่างประหลาดเวลากินข้าว กินได้ครึ่งเดียวไม่ทันอิ่มเป็นมีเหตุซึ่งทำให้กินข้าวค้างเสมอ ต้องเลิก กินไม่ได้ต่อไป
วันหนึ่งพระเจ้าแผ่นดินโปรดให้มีการเลี้ยงพวกพราหมณ์ที่พระราชวัง พราหมณ์คนนี้ถูกอาราธนาด้วย ดีใจพูดกะเมีย “ตั้งแต่เกิดมาไม่เคยกินข้าวอิ่มสักที วันนี้ถูกเชิญไปกินเลี้ยงที่พระราชวัง สิ้นเคราะห์หละ แต่จะไปอย่างไรกัน? เสื้อแสงสกปรกเปรอะเปื้อน ถ้าแต่งปอนไป ชะดีชะร้ายคนเฝ้าประตูวังจะไม่ให้เข้า”
เมีย- “อย่าวิตกเลย จะซักให้สะอาด” ยายพราหมณีเอาเสื้อผ้าพราหมณ์ผัวไปแช่ด่างทั้งขยี้ทั้งซักเสียหลายน้ำ ตากแห้งแล้วส่งให้ผัว.
ตาพราหมณ์รับไปสรวมเสร็จ เดินป๋อออกจากบ้านตรงไปพระราชวัง กว่าจะถึงก็เกือบมืด เพราะตาแกแก่จวนหมดกำลังอยู่แล้ว เดินให้ถึงเร็วกว่านั้นไม่ได้ การเลี้ยงพราหมณ์จึงเสร็จเสียก่อนแกถึง แต่พระเจ้าแผ่นดินทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์ล้าหลังมาอีกคน รับสั่งให้เจ้าพนักงานจัดอาหารเอามาเลี้ยงอีก.
ตาพราหมณ์เลือกนั่งลงที่เหมาะ มองดูกับข้าวของเลี้ยงซึ่งยกมา แต่ละอย่างส่งกลิ่นชวนกิน นึกอิ่มเต็มที่- “วันนี้ อย่างไรต้องกินให้พูนกระเพาะ” พอเจ้าพนักงานยกมาพร้อม ตาพราหมณ์ไม่รอช้า ลงมือกิน บังเอิญที่ตรงนั้นเจ้ากรรม ใครเอาหม้อดินมาแขวนไว้ที่รอดเพดาน ตาพราหมณ์กินข้าวพอดีได้ครึ่งอิ่ม เจ้าหม้อดินปาฏิหาริย์ตกลงมากลางข้าวแตกกระจายเต็มวง เป็นสุดท้ายของการกินเพียงนั้น ดื่มน้ำล้างคอ ล้างมือบ้วนปากเสร็จ ออกมาเฝ้าพระเจ้าแผ่นดิน.
พระราชเห็นพราหมณ์เข้ามา ย่อพระองค์โดยเคารพ รับสั่งถาม “ฐากูร อิ่มหนำสำราญแล้วหรือ?”
พราหมณ์- “มหาราช! ตามที่ทรงพระกรุณาบริบูรณ์ทุกอย่าง พระคุณเป็นล้นพ้น แต่รูปมีกรรมรับฉลองไม่เต็มศรัทธา ถึงที่บ้าน รับประทานไม่ได้อิ่มเหมือนกัน โทษใครไม่ได้.”
พระเจ้าแผ่นดินประหลาดพระหฤทัย “เอ๊ะ! ทำไมอย่างนั้นเล่า?”
พราหมณ์แก่ “มหาราช! ในที่ซึ่งรูปนั่งรับพระราชทานอาหาร มีหม้อดินใครแขวนไว้ เชือกที่ผูกขาดพลัดตกลงมาแตกเปื้อนข้าวหมด”
พระเจ้าแผ่นดินทรงพระพิโรธเจ้าพนักงานมาก รับสั่งกะพราหมณ์ “เชิญท่านพักเสียที่นี่คืนนี้ก่อน พรุ่งนี้ข้าพเจ้าจะจัดการเลี้ยงท่านเอง.”
พราหมณ์ดีใจ รับอาราธนานอนในพระราชวัง รุ่งเช้าพระเจ้าแผ่นดินทรงจัดอาหารอังคาสพราหมณ์ด้วยพระองค์เอง ในที่ซึ่งคราวนี้ไม่อาจจะมีอะไรมาทำลายพิธีได้ พอพราหมณ์กินได้ครึ่งท้อง ร้อนถึงพระพิธาตาทรงเห็นว่าควรจะให้พราหมณ์กินเพียงเท่านี้ ตามพระลิขิต แต่ไม่มีทางจะขัดขวางอย่างอื่น พระพิธาตาหมดท่า ต้องพระองค์เองแปลงเป็นกบทองเข้าไปเกาะอยู่ที่ใบตองรองข้าวของพราหมณ์ แล้วกระโดดลงไปในกองข้าว
พราหมณ์กำลังสาละวนกินข้าว ไม่ทันพิจารณาเลยกินกบเข้าไปด้วย ครั้นอิ่มแล้วพระเจ้าแผ่นดินรับสั่งถามว่า “อย่างไร ฐากูร วันนี้เห็นจะฉันอิ่มกระมัง?”
พราหมณ์ทูลตอบ “อิ่มเรียบร้อยดี มหาบพิตร ตั้งแต่เกิดมาเพิ่งได้รับประทานอิ่มวันนี้” แล้วทูลลา พระเจ้าแผ่นดินประทานเงินรูปีตามสมควร
พราหมณ์ดีใจออกเดินทางกลับบ้าน มาเย็นเอากลางป่า พราหมณ์รู้สึกตัวดูเหมือนได้ยินใครร้องเสียงแว่วๆ ว่า “พราหมณ์เอ๋ย พราหมณ์เอาเราออกเถิด”
ตาพราหมณ์เหลียวซ้ายแลขวาไม่เห็นใคร ประเดี๋ยวก็ได้ยินเสียงร้องเรียกอย่างนั้นอีก พราหมณ์ไม่เห็นตัวจึงตะโกนถาม “ใคร? ใครหว่าที่พูด?”
เสียงตอบ “เราเอง พราหมณ์ เราคือพระพิธาตาบุรุษ”
พราหมณ์- “ก็นั่นเสด็จอยู่ที่ไหน? แลไม่เห็น”
พระพิธาตา- “แกกลืนเราเข้าไปในท้อง”
พราหมณ์- “ฮ้า! พูดเป็นเล่น มันจะเป็นได้อย่างไร? ไม่เชื่อ”
พระพิธาตา- “เราแปลงเป็นกบเข้าไปอยู่ในกองข้าวของแก แล้วแกกินเราเข้าไป”
พราหมณ์- “ดีนัก! รังแกกันมาตั้งแต่เกิดมาจนแก่ ไม่ให้กินข้าวอิ่มสักมื้อ อย่างนี้ใครจะยอมให้ออก จะหุบปากให้ขาดใจตายเสียไม่ว่า”
พระพิธาตาตกใจ “พราหมณ์เอ๋ย พราหมณ์ ให้เราออกไปเถิด หายใจไม่ออกแล้ว”
แต่พราหมณ์ไม่ฟังเสียง รีบสาวก้าวเดินกลับบ้าน พอถึงตะโกนเรียกเมียถี่ “ยาย ยาย เอาม้ามาให้นั่ง เร็ว แล้วไปเอามะระกู่มา หาพลองโตๆ ถือคอยระวังไว้”
พราหมณ์เมียไม่รู้เหนือรู้ใต้ รีบไปเอามาให้ครบทุกอย่าง.
พราหมณ์นั่งลงสูบมะระกู่ สูดควันเข้าท้องให้มากที่สุดที่ลมของแกจะแรงได้เท่าไร ดูดเข้าไป อัดเข้าไป ดูดเข้าไป อัดเข้าไป ตาคอยระวังไม่ให้พระพิธาตาหนีออกได้
พระพรหมทั้งอยู่ในท้องอับอากาศ หายใจออกครึ่งไม่ออกครึ่ง ทั้งถูกควันฉุนรมหนาทึบ ตั้งกองแต่สำลัก อ้อนวอนพราหมณ์เท่าไร แกทำเป็นหูทวนลมเสีย.
คราวนี้เกิดเหตุใหญ่ บนสวรรค์เอย บนแผ่นดินเอย ในนรกเอย ปั่นป่วนโกลาหลอลหม่าน บรรดาสัตว์ทำท่าจะตายกันวินาศด้วยไม่มีอะไรจะกิน ท้องฟ้าโยกเยกอ่อนยวบจะพังแหล่มิพังแหล่ ต้นหมากรากไม้ปราสาทวิมานไพชยนต์ พังโครมครามเสียงก้องไปทั้งสวรรค์ พวกเทวดาตกวิมานหกคะเมนลงไปดิ้นขวัญหนีดีฝ่อ ลุกขึ้นวิ่งมาปรับทุกข์กันว่าจะทำประการไร จึงให้พราหมณ์คายพระพิธาตาออกมาได้ ปรึกษาตกลงกันขอร้องให้พระลักษมีช่วย
พระลักษมีเสด็จมาถึงบ้านพราหมณ์ตะโกนเรียก.
พราหมณ์ทราบว่าพระลักษมีเสด็จมา เอาผ้าคล้องคอแล้วออกมารับ เชิญให้ประทับปราศรัยถาม “มีธุระปะปังอะไร จึงเสด็จมาถึงบ้านช่องคนจน?”
พระลักษมีตอบ “ฐากูร ท่านขังพระพิธาตาไว้ในท้อง ปล่อยเสียเถิด เดี๋ยวโลกจะฉิบหายหมด”
หราหมณ์พื้นเสีย ตะโกนเรียกเมีย “ยายไปเอาพลองมาที ต้องลองดีพระลักษมีประจำลาภให้รู้รสสักหน่อย อะไรนี่ ตั้งแต่เกิดมาไม่ได้อะไรกับเขาสักที มีแต่เคราะห์ร้ายวายวอดเสมอ ขันไหมล่า วันนี้พระลักษมีตัวลาถเกิดมาหาได้”
พระลักษมีตกใจ หายวับไปทันที ขึ้นไปรายงานให้พวกเทวดาฟัง คราวนี้เทวดาต้องเรียกประชุมปรึกษากันใหม่ ตกลงเชิญให้พระสรัสวดีไป.
พระสรัสวดีเสด็จถึงบ้านพราหมณ์ ตะโกนร้องเรียก “พราหมณ์ พราหมณ์อยู่หรือเปล่า?”
พราหมณ์ออกมาต้อนรับ ถาม “พระแม่เจ้าเสด็จมาทำไมกับบ้านคนยากคนจน?”
พระสรัสวดี- “ฐากูร ปล่อยให้พระพิธาตาออกมาเถิด โลกจวนจะทำลายอยู่แล้ว”
พราหมณ์พื้นเสียใหญ่ แผดตะโกนเรียกเมียอีก “หยิบไม้มา ยาย เร็วเข้า จะสอนพระแม่เจ้าประจำความรู้ให้รู้จักรสไม้บ้าง”
พระสรัสวดีไม่กล้ารอหน้าช้า รีบหนีพรวดพราดโดนอะไรต่ออะไรโป้งป้างกระหืดกระหอบกลับ.
ถึงที่สุด พระศิพต้องเสด็จเอง เผอิญตาพราหมณ์แกเป็นพวกไศพะ นับถือพระศิวะแก่กล้า จนถ้าแกยังไม่ได้บูชาพระศิวะก่อน ชั้นแต่น้ำก็ยังไม่ถูกต้อง พอพระศิวะเสด็จลงมาถึง ตาพราหมณ์พร้อมทั้งเมียก็เอาน้ำมาล้างพระบาท ถวายใบมะตูม หญ้าแพรก ดอกไม้ ข้าวตอก และไม้จันทน์
พระศิวะประทับลงแล้ว ตรัสกะพราหมณ์ “พราหมณ์จงปล่อยให้พระพิธาตาออกมาเถิด”
พราหมณ์- “เมื่อพระองค์เสด็จลงมาเองดังนี้ ข้าพเจ้าก็จำต้องปล่อยถวาย แต่ส่วนข้าพเจ้าจะทำประการไร? ตั้งแต่เกิดมาจนบัดนี้ได้รับแต่ความลำบากเดือดร้อน เพราะพระพิธาตารังแกขัดคอไม่หยุดหย่อน เจ็บใจไม่หาย”
พระมหาเทพ- “เอาเถอะพราหมณ์ เรื่องนั้นไม่ต้องวิตกอีกต่อไป เราจะให้เจ้าขึ้นสวรรค์ได้ทั้งร่างกาย” ตรัสรับรองดังนี้ พราหมณ์จึงยอมขยอกเอาพระพิธาตาออกจากปาก ครั้นแล้วพระมหาเทพจึงทรงพาพราหมณ์พร้อมทั้งยายเมียขึ้นสวรรค์
ปราชญ์เถื่อน
พราหมณ์โง่เซอะจนไม่รู้จักประสาอะไร อยู่ในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง แต่วางท่าเป็นผู้มีความรู้บรรทุกเข้าไว้เต็มพุง ชาวบ้านในย่านนั้นยิ่งโง่ร้ายไปกว่าอีก รู้แต่จะจับปลาขายเลี้ยงชีพเท่านั้น เคารพเชื่อถือพราหมณ์เป็นอาจารย์อย่างสูง พราหมณ์ได้โอกาสเจ้าพวกนี้ ค่อยมีอันจะกินบ้าง ถ้าชาวบ้านอยากจะรู้ว่าวันนี้เป็นวันอะไร กี่ค่ำ และอะไรต่ออะไร มักไปไต่ถามพราหมณ์ผู้นี้ ค่าที่ตาแกไม่ใช่เป็นคนร่ำเรียนอะไร บางทีถูกเขาถามชั้นแต่ข้อตื้น ๆ แกก็อึดอัดเกือบตาย กลัวเขาจะจับโง่ได้ วิธีนับวันของแกใช้เอาอิฐมาวางเรียงเข้า เช่นในวันแรมหนึ่งค่ำ ตั้งอิฐลงหนึ่งแผ่นแล้วเติมเรื่อยไปวันละแผ่น ครบสิบห้าแผ่นแปลว่าหมดปักษ์ แล้วตั้งต้นหนึ่งไปใหม่ ถ้าสานุศิษย์มาถามว่าวันไหนเท่าไรค่ำ ท่านอาจารย์เถื่อนก็เดินวิธีนับแผ่นอิฐ และเทศนาไปตามจำนวนแผ่นอิฐนั่นเอง ทำอย่างนี้แกจึงรอดตัวซ่อนความโง่ไว้ได้.
มาวันหนึ่งเกิดเรื่องขึ้น มีไอ้แมวเจ้ากรรมไปกัดกันในบ้านฟูดฟาดฟัดกันบนกองอิฐ เจ้าอิฐบางแผ่นซึ่งผุพานจะหักอยู่แล้ว โดนฤทธิ์แมวทนไม่ไหวเลยหักไปก็มี กระจายกลิ้งหายไปไหนก็มี ตาพราหมณ์งุ่มง่ามเข้ามาดู พอเห็นก็ลมจับ ปฏิทินวิเศษสำหรับนับวันเดือนของแกมันยุ่งเสียหมด เรื่องไม่เท่านั้น มีชาวบ้านมาถามด้วยว่าขึ้นกี่ค่ำ ตาพราหมณ์เดือดร้อนไม่ใช่เล่น หน้าเซียวมองดูปฏิทินแผ่นอิฐ กลิ้งไปอยู่ทางโน้นก็แผ่น บ้างหักเป็นหลายเสี่ยงกลิ้งอยู่ทางนี้ก็หลายแผ่น ไอ้ที่หายไปเลยก็มี คราวนี้ทำอย่างไร หมดแต้ม เลยโมเมบอกชาวบ้าน “นี่แน่ะ พวกแก วันนี้เป็นวันฆัณฏ์มงคล”
ชาวบ้านประหลาดใจ เกิดมาพึ่งได้ยิน ทวนคำ “วันฆัณฏ์มงคล ไม่เคยได้ยินเลย ไม่ได้ยินท่านพูดสักที”
ท่านนักปราชญ์เถื่อน- “ที่ไหนพวกเจ้าจะรู้จักเล่า วันพรรณนี้ยังมีอีกมากมายก่ายกองที่พวกเจ้ายังไม่รู้ ยกเว้นแต่ท่านที่เป็นปราชญ์ชั้นสูงอย่างตัวข้ามีอยู่สองสามคนเท่านั้น นักปราชญ์อื่นๆ ทั้งหมดไม่มีใครรู้จัก พวกเจ้าที่ไหนจะรู้”
ชาวบ้าน- “ทราบแล้ว ฐากูรมศัย ก็เหมือนวันฆัณฏ์มงคลเช่นนี้ จะต้องทำอะไรบ้าง?”
นักปราชญ์เถื่อนได้ท่าเลยตีขลุมใหญ่- “เรื่องที่จะต้องทำมันมีน้อยอยู่เมื่อไร วันนี้เป็นวันสำคัญต้องมีการบูชาพิเศษ และต้องทำบุญให้แก่พราหมณ์ที่เป็นอาจารย์ให้ถึงขนาดด้วย เข้าใจไหมล่ะ? แล้วเลี้ยงดูปูเสื่อกันให้ใหญ่โต เพราะนางฆัณฏ์มงคลเทพีทรงตั้งกำหนดวันนี้ไว้ ให้มีการบูชาสมโภชน์ท่าน”
พวกศิษย์- “รูปร่างพระเทพีเป็นอย่างไรก็ไม่ทราบ จะทำรูปอะไรบูชา?”
ปราชญ์เถื่อน- “อ๋อ ! ไม่ยากอะไร โดยมากท่านมักแปลงมาเป็นแมว ให้ทุกๆ ครัวบ้านเอาดินมาปั้นรูปแมวไว้ครัวบ้านละคู่ แล้วตั้งบูชา”
ชาวบ้านโล่งใจพากันกลับบ้าน ไม่ช้า ในหมู่บ้านก็เอิกเกริกกุลีกุจอปั้นพระเจ้าแมวกันเสร็จแล้ว เริ่มการสมโภชบูชาขนานใหญ่ เสียงฆ้องกลองดังลั่นตูมตามไปไกล
ในวันนั้นปราชญ์หลวงมีธุระนั่งคานหามผ่านมาหมู่บ้านนั้น พอดีกำลังชาวบ้านร้องรำทำเพลงสมโภชกันเต็มที่ ปราชญ์หลวงประหลาดใจ- “เอ๊ะ! นี่มันอะไรกัน? วันนี้ก็ไม่ตกในวันพิธีรีตองอะไร ก็นี่เขาทำอะไรกันเล่า?” สั่งให้หามตรงเข้าไปในหมู่บ้าน ครั้นถึง ท่านปราชญ์แปลกถิ่นเห็นเขาสมโภชอะไรอย่างหนึ่งใหญ่โตมีรูปแมวคู่หนึ่งตั้งบูชาทุกบ้าน มีดอกไม้ใบมะตูมกองเป็นแถว ปราชญ์หลวงสงสัยไม่เข้าใจเรื่อง จึงถามชาวบ้าน “สมโภชอะไร? บูชาพระอะไรกัน?”
ชาวบ้านคนหนึ่งเห็นพราหมณ์เข้ามาถาม ยิ้มด้วยความดูถูกว่าโง่เต่า และตอบ “ฐากูร ฉันคิดว่าท่านคงไม่รู้อะไรมากนัก ไม่เช่นนั้นคงไม่ถาม การพิธีนี้นอกจากท่านฐากูรมศัยของพวกฉัน คนอื่นถ้าไม่มีความรู้จริงก็ไม่รู้ พิธีนี้ท่านอาจารย์สอนให้ทำ”
คราวนี้ถึงทีปราชญ์หลวงต้องยิ้มขันในใจบ้าง “จริง ฉันไม่รู้ ขอโทษเถิด ทราบไหม วันนี้วันอะไรจึงได้ทำพิธีอย่างนี้?”
ชาวบ้าน- “วันนี้เป็นวันฆัณฏ์มงคลต้องบูชาพระฆัณฏ์เทพีดังที่ทำอยู่นี้”
ปราชญหลวง- “ท่านเอ๋ย! ตั้งแต่ฉันเกิดมายังไม่เคยพบหรือเคยได้ยินปราชญ์ที่มีความรู้เหมือนอย่างอาจารย์ของพวกท่าน ฉันอยากจะรู้จักขอไล่เลียงความรู้ท่านบ้าง”
ชาวบ้าน- “อย่าดีกว่า ท่านสู้ไม่ได้ดอก ถ้าไม่เก่งแล้วอย่าสู้ท่านฐากูรมศัยของพวกฉันเลย แพ้เปล่าๆ”
ปราชญ์หลวง- “รู้แล้วว่าอาจารย์ท่านมีความรู้มาก แต่ช่างเถอะ วานไปเชิญท่านมาก็แล้วกัน”
ชาวบ้านไปบ้านพราหมณ์อาจารย์ซึ่งอยู่ปลายหมู่บ้านทางโน้น ไปถึงตะโกนเรียกฐากูรมศัย “วันนี้พวกฉันกำลังสมโภชพระฆัณฏ์เทพีตามที่ท่านชี้แจง ท่านบัณฑิตคนหนึ่งแต่งตัวเหมือนกับท่านฐากูร มีกระแจะจันทน์เจิมที่หน้าผากไว้หางหนูเล็กที่ผมข้างหลัง เข้ามาในบ้านเรา นั่งคานหามมีคนตามมาหมู่ใหญ่ และถามพวกฉันว่าทำอะไรกัน ท่าทางดูเป็นคนเซอะไม่รู้อะไร คงไม่ใช่บัณฑิตมีความรู้อย่างท่าน พวกฉันบอกว่า วันนี้มีการบูชาพระฆัณฏ์มงคล ดูเหมือนยิ่งทำให้เขามืดหนักขึ้น เป็นแต่สั่งให้เชิญท่านไปลองวิชากัน พวกฉันบอกว่าอย่าสู้เลยเดี๋ยวจะแพ้ พูดเท่าไรก็ไม่ยอม จะขอลองดูให้ได้ร่ำไป น่าขันไหมล่ะ?”
พราหมณ์เจ้าเล่ห์ได้ฟังก็เดือดร้อนในใจ “หริพาล หริ! เสร็จกันแล้วคราวนี้ แต่อย่างไรต้องหาอุบายอย่าให้ไอ้พวกโง่เหล่านี้ดูถูกเราได้” ตะโกนตอบไป “ที่พวกเจ้าว่าน่าขันมันก็จริง ไอ้นั่นมันไม่รู้สึกตัวว่ามันดีอะไรจึงได้มาท้าอวดดีดังนี้ จะวิ่งเข้ามาโดนภูเขา พวกเจ้ากลับไปบอกว่า ไม่ใช่กงการอะไรของข้าจะต้องไปหา ถ้าอยากจะลองดีกันก็มานี่ซี”
ชาวบ้านกลับไปบอกปราชญ์หลวง “ท่านอาจารย์ท่านสั่งมาว่า นี่เห็นข้าเป็นตัวอะไรหรือ จึงมาดูถูกเรียกข้าไปหา ถ้าอยากพบก็มานี่ซิ”
ปราชญ์หลวงได้ยินก็ตอบโดยดี “ฐากูรมศัยของท่านพูดถูก ธุระอะไรของท่านจะอุตส่าห์เดินมาถึงนี่ แต่ไม่เป็นไร ฉันจะบอกวิธีให้ หาที่ๆไหนสักแห่งหนึ่งให้ได้กลางย่านระหว่างครึ่งทางจากที่นี่ และจากบ้านฐากูรของพวกท่าน แล้วให้มาพบกันตรงนั้น ทำอย่างนี้ฐากูรมศัยของท่านก็จะไม่เสียเกียรติยศอะไร”
ชาวบ้านเห็นพ้องด้วย กลับไปบอกอาจารย์ตามนั้น
ฝ่ายท่านอาจารย์เถื่อนทำเป็นไม่พรั่นพรึง ตอบ “ได้ พวกเจ้าและเขาไปจัดหาที่เถิด เสร็จเมื่อไรให้มาบอก”
ชาวบ้านดีใจกลับมาบอกกับปราชญ์หลวง “ท่านฐากูรมศัยของฉันท่านยอมแล้ว และบอกให้ท่านและพวกฉันช่วยกันหาที่ และว่าถ้าจัดเรียบร้อยเมื่อไรจึงจะมา”
ปราชญหลวง- “ดีแล้ว แต่ฉันไม่รู้ทำเลที่ทางอะไรที่นี่ ท่านเห็นที่ตรงไหนดีก็สุดแล้วแต่พวกท่านเถิด ฉันไม่ขัดข้อง วันนี้เป็นวันสำคัญ เพราะในไม่ช้าจะได้เห็นอาจารย์ผู้วิเศษของท่านเป็นมงคลตา”
ชาวบ้านกะที่ได้กลางถนน ปูเสื่อลงแล้ววางเบาะไว้บนนั้นอีกที เชิญให้ปราชญ์หลวงมา
ปราชญ์หลวงนั่งคานหามมาถึง ลงไปนั่งคอยอยู่บนเบาะ
ชาวบ้านวิ่งไปบ้านอาจารย์บอก “ที่จัดไว้เรียบร้อยแล้ว เดี๋ยวนี้คนนั้นกำลังนั่งคอยอยู่ที่ตรงนั้น อยู่กลางย่านระหว่างที่นี่และที่โน่น”
ท่านปราชญ์เถื่อนหมดตำราที่จะร้องขัดข้องได้อีก แต่เคราะห์ยังดี นึกหาท่าเลี่ยงได้เร็ว จึงถามพวกชาวบ้าน “นี่แน่ะ ผู้นั้นเดินมาหรือว่ามาอะไร?”
ชาวบ้าน- “ขึ้นคานหามมา”
ปราชญ์เถื่อน- “ไอ้พวกริยำ นี่เอ็งจะให้ข้าเดินไปหรือ?”
ชาวบ้าน- “ฐากูรมศัย ก็จะไปหาคานหามได้ที่ไหนในแถบนี้”
ปราชญ์เถื่อน- “ถ้าอย่างนั้น ข้าไม่ไป ไม่เอา เลิกกัน เลิกกัน ไปบอกเถอะว่าข้าไม่เอา”
ชาวบ้านกลับมาบอกปราชญ์หลวงด้วยข้อติดขัดนี้.
ปราชญ์หลวง- “เท่านี้ พวกท่านไม่ควรเซอะหาคนหามไม่ได้ ก็แบกท่านขึ้นบ่ามาซิ ยิ่งทูนหัวมาได้ยิ่งดี ไม่เสียหายอะไร กลับจะได้หน้าได้ตาเสียอีก”
ชาวบ้านวิ่งกลับไปอีก ร้องตะโกน “ฐากูรมศัย ไม่ต้องคานหามก็ได้ พวกฉันจะแบกท่านไปเอง ท่านก็เป็นพราหมณ์และเป็นครูควรบูชาด้วย ถ้ายิ่งได้ท่านขึ้นทูนหัวก็ยิ่งดี เชิญเถิดท่าน คราวนี้ถึงจะไปก็ไม่เสียเกียรติยศอะไร”
ปราชญ์เถื่อนนึก “ตายมัน เดือดร้อนละซิตานี้ ไปก็ขายหน้า ไม่ไปก็ขายหน้าอยู่นั่นเอง มันน่าเจ็บใจ หาอุบายเลี่ยงเจ้าเรื่องนี้หลุดมาได้หลายครั้ง ชิๆ เกิดไม่สำเร็จอีก ได้เลี้ยงท้องมาได้หลายปีก็เพราะหลอกเจ้าพวกโง่เหล่านี้ เกิดจะมาแดงโร่ จบกันคราวนี้เอง เวรกรรมแท้ๆ ต้องไปดูให้มันรู้เอาเด็ดขาดก็ในที่สมรภูมิเถิด” ตกลงในใจแล้วตะโกนตอบชาวบ้านไป “คอยประเดี๋ยว แต่งตัวก่อน” แกกลับเข้าบ้านเอากระแจะเจิมเติมหน้าผาก ห่มผ้าลงเลขยันต์คล้องประคำลูกรุทรักษาร้อยแปด แต่งตัวเสร็จเดินส่ายอกผายไหล่ผึ่งออกมา สั่งสานุศิษย์ “เอ้า ! แบกข้าขึ้นบ่าไปซิ”
ชาวบ้านที่รูปร่างล่ำสันคนหนึ่ง อาสาตรงเข้าแบกพากันแห่มา
ฝ่ายปราชญ์หลวงเห็นเขาแห่ท่านปราชญ์พิสดารมาก็ลุกขึ้นยืนตามธรรมเนียมของผู้มีกิริยา พอพวกแห่มาถึงท่านปราชญ์วิเศษก็ลงจากบ่า ปราชญ์หลวงร้องทักเป็นคำศัพท์ “อาคัจฉ อาคัจฉ”
ท่านปราชญ์เถื่อนไม่รู้ภาษาสันสกฤต ไม่ทราบแปลว่าอะไร แต่กลัวสานุศิษย์จะจับได้ถ้าไม่ตอบ จึงตะโกนออกไปเป็นภาษาฮินดูสตานี “แกซิเป็นอคัจฉะนั่นเอง คนริยำ”
ปราชญ์หลวงตกตะลึง นึก “เอ๋ ! นี่มันอะไรกัน แปลกจริง” แล้วตอบไปเบาๆว่า “ติษ๎ฐ ติษ๎ฐ”
ปราชญ์เถื่อน- “แกละซิเป็นติษฐอ พ่อแกละซิเป็นติษฐอ โคตรของแกถอยหลังตั้งสิบสี่ชั่ว เป็นติษฐอทั้งนั้น คนริยำ”
ปราชญ์หลวงตกตะลึงจนอ้าปากค้างเป็นครู่ จึงตอบออกไปได้ “ส๎ถิโร ภว ส๎ถิโร ภว.”
ปราชญ์เถื่อนคู่แข่ง- “แกละซิ เป็นสถิโร ภอ พอ คนริยำ”
ปราชญ์หลวงนึก “เอ ! หมอนี่ ด่าส่งทุกคำ ขืนไล่ความรู้กันอย่างพิสดารดังนี้ต่อไป ถ้าไม่ได้เรื่อง เดี๋ยวจะร้อนถึงโทโสเกิดความขึ้น” จึงยืนนิ่งก้มหน้าดูดินเสีย
ฝ่ายพวกสานุศิษย์ของท่านปราชญ์เถื่อนฟังปราชญ์ต่อปราชญ์เขาไล่วิชากัน ไม่เข้าใจด้วยสักคำ แต่คาดเอาตามกิริยาว่าปราชญ์หลวงแพ้อาจารย์ตน เพราะท่านมีกิริยาท่าทางกลอกหน้ากลอกตา และลูบหนวดเอาจริงๆ ผิดกับปราชญ์หลวงคนนั้น หมดความสงสัยพากันดีใจโห่ร้องสาธุการ “ท่านอาจารย์เราชนะ ท่านอาจารย์เราชนะ” ลุกขึ้นเต้นรำทำเพลงจนไม่ได้ศัพท์.
ปราชญ์หลวงนึกโกรธ “ไม่ได้เรื่องจริง ไอ้บ้าด่าว่าริยำหลายครั้ง สู้นิ่งแล้ว หมายว่าจะเปิดเผยไอ้โกงให้เจ้าพวกนี้รู้ มันโกรธโง่หนักเข้าใจไปเสียทางหนึ่ง เย้ยเยาะหยามน้ำหน้า ขืนอยู่ไม่ได้ ต้องไป ไหนๆ จะไปจะสอนไอ้ริยำรู้รสเสียบ้าง ทำอย่างไรดีหนอ?” นึกพลางมองดูที่พื้นดิน เห็นหนวดปราชญ์เถื่อนหลุดตกเมื่อเวลาลูบหนวดอยู่เส้นหนึ่ง ได้ปัญญา กรากลงก้มเก็บหนวดเส้นนั้น ค่อยประคองเอาปากเป่าฝุ่นที่ติดอยู่ และเอาชายผ้าห่มห่อขอดเอาไว้.
ชาวบ้านมองดูไม่รู้เรื่อง ต่างคนต่างนึก “นี่จะเก็บเอาหนวดเคราของอาจารย์เราไปทำไมหนอ ถ้าจะมีดีอะไรที่หนวดสักอย่างหนึ่ง”
ขณะปราชญ์หลวงขึ้นคานหามจะไป ชาวบ้านพากันเข้ามาล้อมแน่น ปราชญ์หลวงจึงถาม “ธุระอะไรอีกเล่าพวกท่าน?”
ชาวบ้านที่เป็นหัวหน้ากรากเข้ามาพูด “ฐากูรมศัย ท่านเห็นจะแพ้กระมัง จึงราข้อไป”
ปราชญ์หลวง- “ก็ดูเหมือนจะเป็นดังนั้น”
ชาวบ้าน- “บอกท่านแต่แรกแล้วไม่เชื่อว่าอาจารย์ของพวกฉันมีความรู้มาก ไม่ใช่เป็นคนธรรมดา ท่านก็ไม่เชื่อ แต่อยากจะขอถามท่านสักหน่อย ทำไมท่านจึงเก็บเอาหนวดของท่านอาจารย์ไปด้วย”
ปราชญ์หลวง- “อ๋อ ! มีเรื่องซิจึงได้อุตส่าห์เก็บไว้ ไม่เห็นดอกหรือ? ฉันได้หนวดนี้ไว้ดีใจพิลึก เท่ากับได้แก้วสารพัดนึกเทียวท่าน เพราะหนวดนี้มีคุณวิเศษมากมายนัก”
ชาวบ้านถามกันเป็นเสียงเดียว- “วิเศษอย่างไร? ท่าน บอกให้เราทราบหน่อยเถอะน่า ใช้อะไรได้บ้าง?”
ปราชญ์หลวงทำอิดเอื้อน “บอกให้ก็ได้ หนวดชนิดนี้หายากนัก นี่นับว่าเคราะห์ดีจึงเก็บได้ ถ้ายังอยู่ที่ปาก ที่ไหนจะมีโอกาสเอาได้”
ชาวบ้านเร้า- “บอกให้ทราบเถิดพวกฉันจะเอาให้ได้”
ปราชญ์หลวง- “หนวดนี่มีคุณวิเศษอย่างนี้ ที่อาจารย์ของท่านมีความรู้มากและฉลาดเฉลียวก็เพราะมีหนวดนี้ ถ้าใครได้ไว้สักเส้นเดียวจะเป็นนักปราชญ์ใหญ่อย่างอาจารย์ของท่านทีเดียวแล้วไม่ต้องวิตกอะไรอีก ชื่อเสียงจะลือชาปรากฏเป็นที่นับถือของใครๆ พระเจ้าแผ่นดินเองจะต้องให้เกียรติยศด้วย ยังไม่หมดเท่านี้ หนวดนี่มีคุณวิเศษอีกมากมายก่ายกอง แต่ไม่มีเวลาจะบอกได้ ฮึม ! พวกท่านได้มาคนละเส้นละก็-รู้เองแหละ ถ้าไม่เชื่อลองขอท่านอาจารย์สักเส้นซิ พะนันให้ด้วยว่าท่านคงไม่ยอมให้ เพราะท่านรู้อยู่ดีๆ ว่าหนวดท่านประเสริฐมาก ไม่อยากให้ใครได้ไว้เป็นนักปราชญ์ใหญ่”
ชาวบ้านได้ฟัง พากันพรวดพราดวิ่งตามตาปราชญ์เถื่อนซึ่งกำลังเดินกลับ ทันกันกำลังแกจะเข้าบ้าน ไปถึงร้องขอ “ฐากูรมศัย ขอหนวดให้พวกฉันคนละเส้นเถิด”
ปราชญ์เถื่อนตกตะลึง- “เอาไปทำไม? บ้าหรือ อะไรนี่?”
ชาวบ้านสำคัญว่าแกหวงเลยเห็นจริง- “ท่านอาจารย์ต้องให้ ไม่ให้ไม่ได้”
ปราชญเถื่อนพื้นเสีย “ไอ้พวกริยำ นี่จะให้กูถอนหนวดให้หรือ? ใครจะให้?”
ยิ่งทำท่าไม่ให้ ชาวบ้านยิ่งอยากจะเอาให้ได้ บางคนกลัวจะเสียทีตรงเข้าปล้ำถอน ครวนี้ใครเล่าจะรอดูให้เพื่อนเอาคนเดียว ต้องกรากเข้าถอนบ้าง รุมแย่งกันถอนคนละหนุบสองหนับ ข่าวหนวดวิเศษไม่ช้าลือแซ่ไปถึงพวกที่จะกลับบ้านอยู่แล้ว เลยย้อนกลับวิ่งแห่กันมาใหญ่ กระโดดเกาะหน้าเกาะหลังตาพราหมณ์ แย่งกันทึ้งเครา
ปราชญ์เถื่อนเจ็บร้องเรียกให้คนช่วยออกลั่น “ช่วยด้วย ช่วยด้วย ไอ้พวกนี้จะฆ่าแล้ว” ร้องสักเท่าไรมิยักสำเร็จ ไอ้คนที่ได้ยินเสียงพราหมณ์ร้องเรียกวิ่งเข้ามาจะช่วย เลยเป็นช่วยถอนหนวดไปหมด ซ้ำปราชญ์หลวงยังรอดูอยู่ ยุใหญ่เสียด้วย “เร็วเข้า พวกท่าน เดี๋ยวหนวดจะหมดเสีย ต่อไปจะหาได้อย่างนี้ที่ไหนสักที อ้อ ! ลืมบอกไปอีกหน่อย ไอ้หนวดข้างบนดีกว่าหนวดที่เคราเสียอีก ถ้าใครไม่ได้ไว้ด้วยจะเสียใจ”
ครั้นตาพราหมณ์ถูกถอนเคราเสียเกือบเกลี้ยง ที่มาภายหลังต้องหันเล่นหนวดบน ถอนกันเสียจนตาพราหมณ์ลุกไม่ขึ้นเจ็บปางตาย.
ฝ่ายปราชญ์หลวงหัวเราะขิกๆ นึกขันในใจ สั่งให้คนหามออกเดิน ในไม่ช้าก็เลยหมู่บ้านนั้น.
เขาได้หนวดพราหมณ์กันไปหมดแล้ว ตาแกจึงยันตัวลุกขึ้นได้ บ่นอุบอับ “ไอ้ริยำ แสบไปทั้งปาก” เดินเอามือกุมปากโซเซเข้าบ้าน
กรรมสูตร
พราหมณ์ภัฏฏาจารย์มีความรู้มาก มีลูกชายหนึ่งหญิงหนึ่ง กับมีวัวด้วยหนึ่งตัว กลางคืนดึกวันหนึ่งกำลังนอนยังไม่หลับ เห็นเชือกอะไรห้อยลงมาจากเพดาน แกจ้องมองได้สักครู่ เชือกนั้นก็ยาวและโตขึ้นทุกที คราวนี้เห็นได้ถนัด ไม่ใช่เชือกกลายเป็นงูตัวใหญ่ ตกใจลุกขึ้นตึงตังปลุกเมียและลูก ทันใดงูก็ลงมากัดเมียและลูกทั้งสองของพราหมณ์ตาย แล้วก็เลื้อยหายไป
ตาพราหมณ์เสียใจทอดอาลัยไม่อยู่บ้านต่อไป ออกจากบ้าน เห็นงูเลื้อยเข้าไปในโรงที่วัวนอน แกตามงูไป พอถึงโรงไม่เห็นงู เห็นเสือโคร่งคาบวัวกระโดดผ่านแกไป
ตาพราหมณ์ตกใจมาก ไม่กลับบ้าน เดินตรงเข้าป่าหมายจะบวชเป็นฤษี พอมาถึงราวป่าก็สว่าง เหน็ดเหนื่อยอิดโรยที่อดนอนและเดินกรากกรำตลอดคืน ทั้งเสียใจเป็นทุกข์ด้วย ซุดตัวลงที่โคนต้นไม้ใหญ่ เอนตัวนอนหลับไป หลับสักครู่ตกใจตื่นขึ้น ด้วยพราหมณ์แก่คนหนึ่งมายืนชิดตัว ร้องถาม “ใคร?”
พราหมณ์เฒ่าคนนั้นกลับย้อนถาม “ท่านเล่า คือใคร?”
ภัฏฏาจารย์- “ฉันชื่อนั้นๆ มีความทุกข์หนัก เมื่อคืนนี้งูมากัดบุตรและภรรยาตาย วัวที่มีไว้ก็ถูกเสือคาบเอาไปกิน ต้องทิ้งบ้านเดินทางมานี่ ก็แหละท่านเล่า เป็นใครที่ไหนมา?”
พราหมณ์แก่ตอบ “เราคืองูและเสือตัวนั้น”
ภัฏฏาจารย์ตกใจลุกทะลึ่ง ถาม- “ถ้าอย่างนั้น นี่ทำไมจึงกลับมาเป็นพราหมณ์? ชื่ออะไร?”
พราหมณ์แก่ “เราคือกรรมสูตร บิดเบือนรูปได้ต่างๆ เที่ยวทั่วไปในโลกนี้ ถ้าใครถึงที่ตายด้วยอะไร เราเป็นผู้บันดาลให้ผู้นั้นต้องตายด้วยอย่างนั้น”
ภัฏฏาจารย์ “ลูกฉันเมียฉัน ท่านก็ทำให้ตายเสียหมดแล้ว ทำไมจึงไม่ทำให้ฉันตายเสียบ้างเล่า?”
กรรมสูตรตอบ “ตัวท่านยังไม่ถึงที่ จงจำไว้ ที่ตายของท่านในน้ำแม่คงคาตรงน้ำลึกเพียงคอ ที่นั้นจะมีจรเข้มาคาบท่านไป” พูดได้เท่านี้ กรรมสูตรก็หายวับ
พราหมณ์ขนพองสยองหัวลุกขึ้นออกเดินต่อไป ตั้งใจว่าจะไม่หยุดแวะที่ไหน จนกว่าจะไปถึงประเทศที่ไม่มีทะเลสาปหรือแม่น้ำ ราวเดือนหรือสองเดือนลุถึงเมืองใหญ่แห่งหนึ่งมีพระเจ้าแผ่นดินทรงอำนาจมาก ในวันที่มาถึง มีราชพิธีใหญ่ในพระราชวัง พราหมณ์ตั้งแต่ออกจากบ้านมา ยังไม่เคยได้กินข้าวให้อิ่มอร่อยสักครั้ง คราวนี้มีราชพิธีก็พอหวังได้บ้าง จึงเข้าไปในพระราชวัง พระเจ้าแผ่นดินทรงรับรองเป็นอันดี ให้เจ้าพนักงานจัดอาหาร พราหมณ์อาบน้ำชำระกาย สวดภาวนาประจำวันตามธรรมเนียม แล้วออกไปหุงอาหารของตน
ในเวลานั้นมีพราหมณ์ที่เป็นบัณฑิตชุมนุมกันอยู่ในพระราชวังหลายคน สนทนาโต้เถียงกันด้วยข้อต่างๆ ในพระคัมภีร์ ฝ่ายพราหมณ์ผู้นี้เป็นคนแก่วิชาความรู้ ได้ยินเขาโต้เถียงเรื่องในพระคัมภีร์ อดไม่ไหว ละหม้อข้าวไว้ เข้ามาผสมโรงด้วย ในไม่ช้าใครๆ ในที่ประชุมก็เถียงสู้พราหมณ์ผู้นั้นไม่ได้ แพ้หมดทุกคน ความทรงทราบถึงพระเจ้าแผ่นดิน ดีพระหฤทัยมาก โปรดให้พราหมณ์ผู้นั้นเป็นราชบัณฑิต.
ภัฏฏาจารย์อยู่ที่เมืองนี้เป็นสุขมา ครั้นพระเจ้าแผ่นดินมีโอรส ทรงมอบให้ราชบัณฑิตคือภัฏฏาจารย์เป็นผู้สั่งสอน กุมารทรงจำศาสตร์ได้หลายแผนก เมื่อกุมารมีพระชนม์ได้สิบสามหรือสิบสี่พรรษา พระเจ้าแผ่นดินจะทรงนึกประการไรก็ยากที่จะรู้ มีพระราชประสงค์จะเสด็จไปพร้อมทั้งบริพารยังฝั่งแม่คงคา บัณฑิตหลวงได้ทราบเรื่องไม่สบายใจ เข้าไปกราบทูล “ข้าแต่มหาราช ! ถ้าจะเสด็จประพาสแม่คงคาแล้ว ข้าพระเจ้าขอพระกรุณาอย่าต้องตามเสด็จ เพราะข้าพระเจ้าได้ตั้งใจไว้ว่าจะไม่ไปที่ริมฝั่งแม่คงคาเป็นอันขาด”
พระเจ้าแผ่นดินประหลาดพระหฤทัย- “มีเรื่องอะไรหรือท่าน จึงไม่อยากจะไปที่นั้นด้วย?”
พราหมณ์กราบทูล “มหาราช ! ข้าพระเจ้าไม่กล้าไปที่แม่คงคาเพราะเชื่อแน่ว่า ถ้าไปเมื่อไรจะสิ้นอายุ ณ ที่นั้น”
พระเจ้าแผ่นดินรวนเรพระหฤทัยสักครู่ แต่กุมารบอกตัดกะพระบิดา “ถ้าท่านอาจารย์ไม่ไปลูกก็ไม่ไป”
พระเจ้าแผ่นดินทรงคะยั้นคะยอพราหมณ์ “ไปด้วยกันเถิดท่าน ท่านจะสั่งให้ทำอย่างไรจะปฏิบัติทุกอย่าง ขอแต่ให้ไปด้วยเท่านั้น”
พราหมณ์ไม่มีท่าเบี่ยงบ่าย ตกลงตามเสด็จไปด้วย.
ครั้นเสด็จมาถึงแม่คงคา มีรับสั่งให้เจ้าพนักงานปลูกพลับพลาริมฝั่งแม่น้ำ ทรงสำราญพระกาย ณ ที่นั้นพร้อมด้วยบรรดาผู้ตามเสด็จ
ฝ่ายกุมารทรงรักใคร่พราหมณ์ผู้เป็นอาจารย์มาก ไม่ว่าพราหมณ์จะไปทางไหนเป็นเสด็จตามติดไปด้วย วันหนึ่งกุมารทูลพระบิดา “ลูกอยากจะอาบน้ำในแม่คงคา”
พระเจ้าแผ่นดินให้มหาดเล็กพาพระโอรสไปสรงน้ำ แต่กุมารมองไม่เห็นพราหมณ์ก็ไม่ลงสรง เสด็จกลับไปทูลพระบิดา “ลูกไม่อาบ ถ้าท่านอาจารย์ไม่ลงไปอาบด้วย”
พระเจ้าแผ่นดินมีโองการให้พราหมณ์เข้ามาเฝ้า ตรัสให้ตามเสด็จกุมารไปอาน้ำด้วย
พราหมณ์ตกใจหน้าซีด กราบทูล “มหาราช ! ข้าพระเจ้าได้กราบทูลแล้วว่า ข้าพระเจ้าไม่ขอลงอาบน้ำในแม่คงคา ถ้าขืนลงไป ก็จะถูกจรเข้กินเท่านั้น”
พระเจ้าแผ่นดินรับสั่งให้กุมารลงสรงแต่องค์เดียว แต่กุมารไม่ยอม ยิ่งพรามหณ์ขัดไม่ไปกุมารก็ยิ่งเร้าหนัก ลงท้ายพระเจ้าแผ่นดินต้องทรงอ้อนวอนพราหมณ์ “ท่านอาจารย์ไปหน่อยเถิด ฉันจะจัดการป้องกันอันตรายให้เอง” ตรัสแล้วมีรับสั่งให้เจ้าพนักงานเอาข่ายล้อมที่จะอาบน้ำให้เป็นวง และให้มีผู้ถืออาวุธคอยระวังระไวทั้งในน้ำและบนบกเป็นอันมาก กับทั้งให้มีคนห้อมล้อมระวังพราหมณ์เวลาที่ลงไปอาบด้วย
ราชโองการของพระเจ้าแผ่นดินได้บันดาลเป็นการเรียบร้อยทันที กุมารและพราหมณ์ก็ลงไปในแม่คงคาที่น้ำตื้น พวกทหารคอยระวังอย่างกวดขัน.
พราหมณ์ไม่เห็นอันตรายก็หายกลัวชะล่าใจ อาบน้ำกระเถิบตัวเลื่อนลงไปที่ลึกทีละนิด จนน้ำลึกท่วมเพียงคอ ทันใดนั้นกุมารก็ตรัสกะพราหมณ์ “ฐากูร เราไม่ใช่ราชกุมารดอกคือกรรมสูตรน่ะ” พูดพลางกลายรูปเป็นจระเข้ ตรงเข้าคาบพราหมณ์พาหายไป
ท้าววิกรมาทิตย์ ตอนเลือกคู่
ท้าววิกรมาทิตย์มักปลอมพระองค์เสด็จไปตรวจเมืองต่างๆ เพื่อทรงทราบความทุกข์สุขของพลเมือง ครั้งหนึ่งทรงปลอมเป็นคนบ้าพิการ เสด็จประพาสไปตามหัวเมืองประเทศราช เย็นวันหนึ่งลุถึงเทวาลัยอันอยู่ในเมือง ประทับบรรทมในนั้น เทวาลัยนี้มีรูปพระกาลี ตกเที่ยงคืนราชธิดาของเจ้าประเทศราชเมืองนั้น พร้อมด้วยธิดาของประธานมนตรี ของฑัณฑนายก และของพาณิชประมุขในเมืองนั้น พากันไปทำบูชาในเทวาลัย พบคนบ้าพิการนอนขวางทางที่จะเข้าไปหน้าแท่นมณฑล ธิดาของพาณิชประมุขร้องถาม “ใครที่ไหนมานอนนี่? หลีกทางหน่อย”
คนบ้าพิการนอนเฉย ตอบ “จะไปก็ข้ามไปเถิด”
ธิดาพาณิชประมุขก็ข้ามไป ธิดาประธานมนตรีและธิดาฑัณฑนายกก็ข้ามตามๆ ไป ครั้งถึงตอนราชธิดา นางไม่กล้าข้าม ตรัสแก่ชายพิการ “ใครนี่? ขอฉันไปที จะเข้าไปบูชา”
ชายพิการตอบเหมือนคราวก่อน ราชธิดาปฏิเสธ “ฉันทำไม่ได้ ไม่บังควรข้ามใคร”
ชายปลอม- “ฉันก็เลื่อนให้ไม่ได้เหมือนกัน ข้ามไปเถิด”
ราชธิดาทรงอ้อนวอนหลายครั้ง ชายนั้นไม่ยอมหลีกให้ท่าเดียว จนที่สุดเห็นนางอ้อนวอนไม่หยุด จึงตอบ “ถ้าจะให้หลีกต้องมีสัญญากันอย่างหนึ่ง”
ราชธิดา- “สัญญาอย่างไร”
ชายเข็ญใจ- “ให้คำสัตย์ครบสามครั้งเสียก่อน จึงจะบอกได้”
ราชธิดาทรงให้สัญญากล่าววาจาครบสามครั้ง แล้วตรัสถาม “สัญญาอะไรเล่า?”
“สัญญาว่าจะเลือกฉันเป็นคู่แต่งงาน” เสียงตอบออกมาอย่างชัดเจน นางตกพระหฤทัยผวาองค์ ยกกรขึ้นทาบพระนลาฏ ตรัสออกมาด้วยหมดพระสติ “อนิจจา ! เราเป็นถึงลูกสาวท้าวพญา ตามประเพณีต้องได้คู่ให้สมชาติสกุล มินึกเลยว่าจะมาได้กับคนบ้าคนบอดังนี้” แต่นางจะทำประการไร ด้วยให้สัตย์ไว้แล้วจำเป็นต้องยอมตามที่ขอ ชายพิการจึงหลีกทางให้.
เมื่อนางไปทำบูชากลับออกมา ได้ตรัสกะชายเข็ญใจนั้น “พรุ่งนี้เป็นวันเลือกคู่ของฉัน เชิญท่านไปที่ประชุม ฉันจะนำพวงมาลัยสรวมคอท่าน” แล้วคืนสู่ราชวัง นึกอัดอั้นตันหฤทัยหวิวแปลบปลาบทรวงมาตลอดทาง.
รุ่งขึ้นเป็นวันเลือกคู่งานใหญ่ บรรดาเจ้าผู้ครองเมืองและโอรสประเทศต่างๆ ใกล้และไกลพากันมา ไม่ต้องสงสัย ต่างคนหวังว่าตนจะต้องมีคะแนนรับเลือกด้วย.
พระเจ้าแผ่นดินทรงต้อนรับแขกเหล่านั้นเป็นอันดี ได้ฤกษ์พระธิดาเสด็จออก มีราชบริพารตามถือพวงมาลัย หม้อกระแจะจันทร์และหม้อพวยบรรจุน้ำเต็ม.
บรรดาเจ้าเห็นราชธิดา ต่างตะลึงดูด้วยนางทรงรูปโฉมควรพิศวงประหลาทยิ่ง แต่นางมิได้ชำเลืองแลเจ้าเหล่านั้น หฤทัยมุ่งแต่หาชายพิการ สักครู่จึงทอดพระเนตรเห็นนั่งอยู่ข้างหนึ่ง ห่างจากหมู่เจ้านายที่ประกวดประขันแต่งตัวกันมา พอแลเห็นก็เสด็จไปที่ชายนั้น ล้างเท้าให้ด้วยน้ำในหม้อ แล้วสรวมมาลัยเอากระแจะจันทร์เจิมที่หน้าผาก.
กิริยาของนางได้เป็นไปอย่างที่ไม่มีใครคาดหมาย ดังนั้น ย่อมเกิดการกาหลกันใหญ่ บรรดาเจ้านายที่ประชุม ต่างออกวาจาแสดงกิริยาดูถูกโกรธแค้นไปตามกัน บ้างว่า “ไม่นึกเลยว่าจะเลือกไอ้คนบ้าชาติต่ำช้า” ต่างคนต่างกลับไปเสียเฉยๆ
พระเจ้าแผ่นดินเสียพระหฤทัยนิ่งอั้นพระเศียรตก ทรงจินตนาด้วยความแค้น “นี่หรืออีลูกที่กูรักใคร่สู้อุตส่าห์ถนอมเลี้ยงดูมันมาเติบโตขึ้นก็หวังว่าจะได้หน้าได้ตา มันกลับมาเป็นหญิงกาลีทำให้ขายทั้งชาติทั้งชื่อ และอะไรต่ออะไรหมดทุกอย่าง เลี้ยงอะไรมันได้ ไล่มันไปเสียจึงจะสาแก่ใจ”
ส่วนราชกุมารที่เป็นเชษฐาของพระธิดาหลายองค์ด้วยกันต่างกระทืบบาท กริ้วกนิษฐภคินี ชักกระบี่ออกจะประหาร แต่พระราณีทรงห้ามไว้ “อย่าทำมันเลย ไหนๆ มันก็ชั่วไปแล้ว เมื่อพระลิขิตตราไว้ที่กระบาลเป็นอย่างไรก็ต้องเป็นไปตามนั้น ไล่เสียจะไปไหนให็ไปตามบุญตามกรรมของมันก็แล้วกัน”
พระราชาทรงเห็นด้วย ขับพระธิดาและเขยไปอยู่ที่กระท่อมนอกพระราชวัง ซึ่งพระองค์มีรับสั่งให้เจ้าพนักงานปลูกขึ้น
พระธิดา จับเดิมแต่ถูกขับมาอยู่กับสามีที่กระท่อม ประพฤติองค์อย่างฉันหญิงที่ดี มิได้โกรธเคืองหรือเกลียดชังสามีที่เป็นคนบ้า ยิ่งกว่านั้นซ้ำทรงปฏิบัติให้ได้รับความสุขทุกอย่าง ส่วนคนบ้าก็แกล้งทำอะไรต่างๆ ที่อาจจะทำให้นางเดือดร้อนไม่พอหฤทัย เพื่อทดลองความรักความอดกลั้นของนางว่าจะมั่นหรือไม่ แต่จะทดลองประการไรนางมิได้หวั่นไหว มิได้แสดงความเกลียดชังแม้แต่สักน้อย คงตั้งหน้าเอาใจใส่ปฏิบัติเยี่ยงภรรยาดี จนชายบ้า--ท้าววิกรมาทิตย์ พิศวงและพอใจในนางยิ่งนัก.
ล่วงเวลามาดังนี้ จวนถึงคราวที่โอรสองค์เล็กของพระเจ้าแผ่นดินจะเริ่มได้รับพิธีป้อนข้าวเป็นครั้งแรก บรรดาภัสดาอื่นๆ ของพระธิดาแห่งพระเจ้าแผ่นดิน อันครองเมืองต่างๆ ก็พากันมาพร้อมในงานพิธีนี้ ในระหว่างนี้โอรสทั้งหลายทรงจัดการเพื่อจะมีการล่าเนื้ออย่างใหญ่ ความทราบถึงชายบ้าพิการ พูดกับพระธิดาว่า “ถ้าพระบิดาประทานม้าให้สักตัว ก็จะไปล่าเนื้อกับเขาบ้าง”
พระธิดา- “จะไปขอม้าจากพระบิดาได้อย่างไร เพียงแต่หน้าพระองค์ก็ไม่อยากเห็นเสียแล้ว ถ้าไปหากพี่ชายฉันเห็น ก็จะฆ่าเสียทันที ทั้งพวกพี่สาวจะด่าว่าให้เจ็บช้ำน้ำใจไม่มีสิ้นสุด ที่ยังมีเยื่อใยอยู่บ้างก็แต่พระมารดา เวลาขออะไรก็ประทานมา แต่กระนั้นก็ต้องปิดบังซ่อนเร้นมาให้ ถ้าขืนไปขอม้าก็กลัวว่าจะไม่ได้กลับ จะตายเสียที่นั่น”
ชายทุคตะ- “ไปเถิด ไม่ต้องกลัวดอก อย่างร้ายก็เพียงแต่ไม่ให้ม้าตามที่ไปขอเท่านั้น อย่ากลัวเลย”
พระธิดาจำเป็นจำหฤทัยต้องเสด็จ ลองเข้าไปหาพระมารดา เห็นประทับอยู่แต่พระองค์เดียวก็ดีพระหฤทัย ตรงเข้าไปกรรแสงทูล “พระแม่ได้กรุณาลูกด้วย เดี๋ยวนี้สามีของลูกอยากไปล่าเนื้อกับเขาแต่ไม่มีม้า จึงใช้ให้ลูกมาทูลขอ”
พระราณีทอดเนตรเห็นพระธิดาก็สงสาร กรรแสงพลางตรัสพลาง “อนิจจา ! ลูกเอ๋ย ไม่น่าเลยจะมาเป็นดังนี้ เอาเถอะแม่จะไปทูลขอให้” ตรัสแล้วเสด็จไปเฝ้าพระสามี ทูลความตามนั้น.
พระเจ้าแผ่นดินทรงพระโกรธกระทืบบาท ตรัส “นี่หล่อนเป็นบ้าไปด้วยหรืออย่างไร? ไอ้คนริยำผัวอีนั่น จะขี่ม้าเที่ยวหรือ? แต่ตัวมันเองยังเดินไม่ได้ดี ต้องโขยกเขยกอยู่แล้ว ยังจะอวดดีไปล่าเนื้อด้วย ไม่ให้มัน” แต่พระราณีทรงเร้าไม่หยุด พระราชาทนไม่ได้ เพื่อซื้อรำคาญจึงประทานม้าแก่โซตัวหนึ่งขาหัก
พระธิดาจูงม้าโซเสด็จกลับมากระท่อมนำให้สามี ชายบ้าพิการทำเป็นดีใจ แต่น่าประหลาด พอม้าเห็นก็น้ำตาไหล เขาลูบม้าสักครู่ บอกพระธิดา “พรุ่งนี้ลุกขึ้นหุงข้าวให้เช้าสักหน่อย” พระธิดารับคำ
ได้เวลาเช้ามืดพระธิดาตื่นบรรทม จัดแจงหาอาหารเสร็จ ชายพิการกินข้าวแล้วขึ้นม้าขี่ไป.
พระธิดาประทับดูอยู่ที่ประตูกระท่อม ตราบใดที่นางยังทอดพระเนตรเห็น ม้าก็โขยกเขยกไปช้าๆ แต่พอลับนาง รูปม้าที่ผอมก็กลายเป็น ปักษิราช ทูลท้าววิกรมาทิตย์ทุคตะบุรุษ- “นี่พระองค์จะทรงปลอมอยู่อย่างนี้อีกกี่มากน้อย?”
ท้าววิกรมาทิตย์- “ปักษิราชเอ๋ย ! เจ้าต้องอดทนไปก่อน ไม่นานกี่มากน้อยดอก” ตรัสพลางทรงขับม้าห้อปลิวดั่งลมเสด็จเข้าไปถึงกลางป่าใหญ่ ลงจากหลังม้า ทรงระลึกถึงตาลและเพตาล ในพริบตาเดียวพวกเหล่านั้นมาประชุมแน่น
พระองค์ตรัส “นี่แน่ะตาลและเพตาล! เจ้าจงนิรมิตปราสาทขึ้นที่นี่ และต้อนบรรดาเนื้อถึกทั้งสิ้นที่มีในป่ามาอยู่ในบริเวณปราสาทให้หมด และจัดที่ทางให้เราอยู่ให้เรียบร้อย”
พอตรัสขาดคำในที่นั้นมีปราสาทขึ้นมาทันที อีกสักครู่บรรดาเนื้อในป่าทั้งหมดก็มาออกันอยู่ที่ในลานเขตปราสาท ท้าววิกรมาทิตย์กลับร่างจากรูปคนพิการ ทรงเครื่องกษัตริย์ พวกตาลและเพตาลแปลงเป็นผู้คนเฝ้าปราสาท
ในเวลาที่กล่าวข้างต้นนี้ เป็นวันที่โอรสและเขยพระเจ้าแผ่นดินออกประพาสล่าเนื้อถึงป่าแต่เช้า หาเนื้อมาทั้งวันไม่ได้พบสักตัวเดียว จนเวลาเย็นลงก็ยังไม่ได้เนื้อ รู้สึกหิวกระหายและอิดโรย แทบมิสามารถเสด็จต่อไปได้ ครั้นจะกลับตัวเปล่าไม่ได้เนื้อไปด้วยก็ขายหน้า กำลังรวนเรอยู่แลไปเห็นปราสาทใครปลูกอยู่กลางป่า พากันเสด็จไปที่นั้น พอมาใกล้เห็นในบริเวณมีเนื้อถึกเยียดยัดกันอยู่เต็ม ประหลาดพระหฤทัย ต่างพูดกัน “นี่ใครหนอมาสร้างปราสาทไว้ในที่นี้? เลี้ยงเนื้อถึกไว้ทำไมเป็นก่ายกอง? ถ้าได้สักสองสามตัวจะดีใจไม่น้อย” พลางเสด็จเข้าไปหาคนที่เฝ้า สั่งให้เข้าไปบอกเจ้าของปราสาทขอซื้อเนื้อสักสองสามตัว.
คนเฝ้าปราสาทเข้าไปทูล ท้าววิกรมาทิตย์ตรัสว่า “ไปบอกว่า ถ้าอยากได้เนื้อสักสองสามตัวก็ไม่หวง แต่ต้องขอเอาฝักมะระกู่ร้อนๆ นาบหลังทุกๆ คน ถ้ายอมจะต้องการเนื้อกี่ตัวก็ได้”
คนเฝ้าปราสาทกลับมาบอกตามนั้น พวกเจ้าชายตกตะลึง อ้อนวอนขออย่าให้เอาหัวมะระกู่นาบหลังเลย แต่ไม่สำเร็จ ครั้นไม่ได้เนื้อกลับไปก็ขายหน้า ตกลงต้องยอมให้นาบ นึกเสียว่าใครจะแลเห็นแผล เพราะอยู่ข้างหลังมีเสื้อคลุมบังอยู่เสมอ
คนเฝ้าปราสาทกลับเข้าไปทูลท้าววิกรมาทิตย์ตามที่เจ้าชายเหล่านั้นยอมตกลง พระองค์เสด็จออกมาเอง เป็นผู้ให้การนาบปฤษฎางค์เจ้าชายเหล่านั้นทุกองค์ เสร็จแล้วประทานเนื้อให้องค์ละตัว
เจ้าชายได้เนื้อก็ดีพระหฤทัย เสด็จกลับเป็นทีว่าไปล่ามาได้.
ฝ่ายท้าววิกรมาทิตย์เห็นเจ้าชายกลับแล้ว มีรับสั่งให้ตาลและเพตาลบันดาลให้ปราสาทหาย ส่วนพระองค์เสด็จขึ้นม้ากลับ พอจวนจะถึงกระท่อมก็กลายเป็นชายบ้าเข็ญใจ ม้าปักษิราชกลับเป็นม้าโซตามเดิม
พระธิดาเมื่อรอคอยสามีจนเย็นยังไม่เห็นกลับ เป็นทุกข์ร้อนเสด็จไปดูที่ต้นทาง พอแลเห็นก็ดีพระหฤทัย วิ่งออกไปรับ ช่วยพะยุงสามีลงจากม้า.
ชายพิการแกล้งทำเป็นเหนื่อยมา พูดกระหืดกระหอบ “เหนื่อยเต็มทีช่วยพะยุงไปด้วย”
นางต้องเข้าพะยุงประคองมากระท่อม จัดหาอาหารเลี้ยง อิ่มหนำสำราญแล้ว ชายสามีเข้าห้องนอน แต่นางทรงกรรแสงอยู่ข้างนอกกระซิกๆ.
ชายสามีถาม- “เป็นอะไรไปหรือน้อง?”
นาง- “บอกให้รู้ก็ป่วยการ”
สามี- “ถึงป่วยการก็บอกให้รู้เถิดน้องรัก”
นาง- “พรุ่งนี้เป็นวันที่น้องชายคนเล็กของฉันจะเข้าพิธีป้อนข้าวเป็นครั้งแรก บรรดาญาติพี่น้องทุกคนจะมาพร้อมกันในงานนี้ และเอาของที่งามๆ ทำขวัญเด็ก ใครๆ เขาก็มีของไปให้ ฉันคนเดียวเท่านั้นไม่มีอะไรไป เสียใจดังนี้” นิ่งอั้นสักครู่ แล้วตรัสต่อ “กลัวจะรำคาญใจ จึงนิ่งเสียไม่บอกให้รู้”
สามี- “เรื่องเท่านี้ดอกหรือ? ไม่ควรจะร้องไห้ให้หมองนวลเลย หญิงที่ดีมีความซื่อสัตย์เอาใจใส่ปฏิบัติสามีเหมือนเช่นน้องของพี่ จะต้องการอะไรคงได้สมประสงค์ หาควรเป็นทุกข์ไปไม่” ปลอบประโลมนางต่างๆ จนนางม่อยหลับไป.
ท้าววิกรมาทิตย์เห็นนางหลับ ก็เสด็จลุกขึ้นระลึกให้ตาลและเพตาลมาแล้ว ตรัสให้พวกเหล่านั้นไปเอาเครื่องอาภรณ์อันมีค่ามาให้หนึ่งสำรับ ผ้าสาฤอย่างงามหนึ่งผืนกับมาณิกสองถาด พวกตาลและเพตาลหายวับในพริบตาเดียว นำของที่ต้องพระประสงค์มา ท้าววิกรมาทิตย์ให้วางของนั้นลง และกำลังตรัสให้กลับไป พอดีนางตื่นได้ยินเสียงคนพูดลุกขึ้นมา ท้าววิกรมาทิตย์ตกพระหฤทัย หยิบรูปปลอมซึ่งวางไว้สรวมไม่ทัน นางตรงเข้าจับพระหัตถ์ท้าววิกรมาทิตย์ ร้องถาม “ท่านเป็นใคร แปลงปลอมมาดังนี้? ฉันไม่ยอมให้หลอกฉันได้อีกต่อไปละ ถ้าไม่บอกให้รู้ ฉันจะเร้าถามอยู่ร่ำไป ทนได้ก็คอยดู” ตรัสพลางแย่งยื้อรูปปลอมโยนเผาไฟเสีย.
ท้าววิกรมาทิตย์ ทรงเห็นว่าไม่ควรจะปิดบังต่อไป จึงตรัสบอก “ดูราพระธิดายอดรัก! พี่นี้คือวิกรมาทิตย์”
พอได้ยินพระนาม นางสะดุ้งถอยห่างจากพระราชา ยืนประสานหัตถ์ พลางทูลขอโทษ “ข้าแต่พระองค์ ! ขอพระกรุณาโปรดประทานโทษหม่อมฉันที่ได้ทำการล่วงเกินให้ขุ่นเคืองพระหฤทัยมาแต่ก่อนเถิด พระเจ้าข้า”
ท้าววิกรมาทิตย์ทรงประโลม “นี่แม่ยอดรัก พูดอะไรเหลวไหลดังนี้ ฉันควรจะขอบใจหล่อนที่มีความซื่อสัตย์ปฏิบัติฉันมิได้มีความรังเกียจแม้สักน้อย จะหาหญิงให้เหมือนหล่อนนี้แสนยาก” ตรัสพลางทรงประคองขึ้นเหนือเพระเพลา
นางเหลือบเห็นกองมาณิก จึงทูลถาม “นั่นอะไรพระเจ้าข้า”
ท้าววิกรมาทิตย์- “ก็อะไรเสียอีกเล่า เห็นหล่อนเป็นทุกข์โศก ไม่มีของอะไรจะไปทำขวัญพระน้อง พี่จึงอุตส่าห์หามาให้”
นางปลื้มจนเหลือปลื้ม หมดสติจะพูดอะไรออกมาได้อีก ได้แต่เพ่งนิ่งอั้นอยู่ ในหฤทัยเต็มไปด้วยปิติรู้สึกว่านี้คือวาสนาของตน.
รุ่งเช้านางแต่งองค์ทรงเครื่องซึ่งพระสามีประทาน หยิบถาดดวงมาณิก ลีลาออกจากกระท่อมทับตรงไปยังพระราชวัง.
บรรดาผู้ที่ได้เห็นนางทรงภูษาสง่างามก็พิศวงไปตามกัน พระเจ้าแผ่นดินซึ่งเป็นพระบิดาก็ทรงตกตะลึงพออยู่ แต่ยังไม่เท่านางนำของเข้าไปทำขวัญอนุชา ซึ่งใครๆ ที่อยู่นั่น ตะลึงแลดูกันเป็นตาเดียว แล้วพระธิดาเสด็จเลยเข้าไปเฝ้าพระชนนี กราบทูล “พระแม่ขาลูกมีข่าวดีมาเสนอ คือบุตรเขยของพระแม่ไม่ใช่อื่นไกล ท้าววิกรมาทิตย์มหาราช”
พระราณีสะดุ้ง- “จริงหรือลูก?”
พระธิดา- “จริงๆ ไม่ใช่ปด ท่านเสด็จปลอมพระองค์มา จึงไม่มีใครรู้จัก ลูกแย่งรูปปลอมเผาไฟเสียเมื่อคืนนี้เอง”
พระราณีดีพระหฤทัยจนสะอื้น รีบขมีขมันไปทูลพระสามี “พระองค์ ! ลูกสาวเราคนนั้น ใครว่าชั่วดูซิ ทำโทษทำโพยโกรธแค้นขับให้ไปอยู่กระท่อม น่าสงสารเจ้าหล่อน พระองค์ทรงทราบไหมว่าคนที่ลูกเรานำพวงมาลัยสรวมคอนั่นคือใคร นั่นแหละคือท้าววิกรมาทิตย์”
พอทราบว่าสามีพระธิดาคือท้าววิกรมาทิตย์ พระเจ้าแผ่นดินก็ตะลึงจังงัง ระลึกถึงโทษที่พระองค์ทรงปรามาสจาบจ้วงล่วงเกินมาแต่ก่อนเก่า เลยไม่สบายพระหฤทัย ด้วยทรงคาดไม่ถูกว่าจะได้รับอย่างไรเป็นผล.
ท้าววิกรมาทิตย์ทรงเรียกตาลและเพตาล ให้จัดหาราชยานคานหาม พร้อมพรั่งด้วยคนรถคชพาชี บริพารทหารเหล่าให้ครบจนทุกอย่าง ในทันทีสิ่งที่ทรงประสงค์ก็มีมาบริบูรณ์ พระองค์ขึ้นราชยานเสด็จด้วยราชมหานุภาพ ตรงไปสู่พระราชวัง พวกตาลและเพตาลตามเสด็จเป็นกระบวนท้าย พอถึง พระเจ้าแผ่นดินก็เสด็จออกรับ ยกชายพระภูษาทรงตอนบนขึ้นเฉวียงพระอังสา ประทับหย่งท่าเทพประณม ทูลขอโทษที่ล่วงเกินมาแต่ก่อน.
ท้าววิกรมาทิตย์ทรงประคองราชสัสสุระ ให้ดำรงพระองค์โดยปรกติ ตรัสเอาพระหฤทัย “มิบังควรทำอย่างนี้ ท่านก็เป็นพระบิดาของชายาข้าพเจ้า ชอบที่ข้าพเจ้าจะต้องแสดงความเคารพก่อน พระองค์ก็ไม่ได้ทำอะไรล่วงเกินถึงกับจะต้องมาขอโทษข้าพเจ้า ที่มาเฝ้าวันนี้ก็หมายจะมาตามหาพวกคนใช้ของข้าพเจ้าด้วย”
พระเจ้าแผ่นดินประหลาดพระหฤทัย- “ข้าแต่พระองค์ ! บรรดากษัตริย์ในโลกนี้ เป็นคนใช้ของพระองค์ทั้งสิ้น ใครเล่าที่พระองค์จะต้องพระประสงค์อีก?”
ท้าววิกรมาทิตย์- “ที่ทรงพูดนั่นเรื่องหนึ่ง ที่มาหานี่คือคนใช้ที่ข้าพเจ้าได้ทำเครื่องหมายเป็นตราไว้ที่ข้างหลัง” ตรัสพลางมีรับสั่งให้พวกตาลและเพตาลไปจับตัวพวกที่มีเครื่องหมายทาสในที่ประชุม พวกตาลและเพตาลจึงไปจับโอรสและบรรดาเขยของพระเจ้าแผ่นดินมา แล้วเลิกเสื้อให้เห็นเครื่องหมาย ที่ประชุมแลตะลึงไปตามกัน พระเจ้าแผ่นดินทูลขอโทษโอรสและเขย ในข้อที่ได้ประพฤติล่วงเกินไปแล้ว  และทูลว่าที่ทรงทำโทษให้มีเครื่องหมายไว้ที่หลัง ก็พอจะรู้สึกเข็ดหลาบเป็นแน่แท้.
ท้าววิกรมาทิตย์ทรงยกโทษให้ เพราะพอพระหฤทัยเท่าที่ได้ทรงทำมาแต่เดิมแล้ว พระองค์ประทับอยู่ที่เมืองนี้ต่อไปอีกสองสามราตี ทูลลาพระสัสสุระพาพระชายาคืนสู่นคร.
กาไห๎น หลานพราหมณ์เฒ่า
พราหมณ์ผู้หนึ่งเป็นคนขยันขันแข็ง ลุกขึ้นแต่เช้าออกไปดูแลลูกจ้างทำงานในนาของแก ซึ่งมีกับเขาบ้างเล็กน้อย จนเย็นมืดจึงได้กลับบ้านดังนี้เป็นนิตย์ พอเก็บหอมรอมริบเงินทองได้บ้าง แต่เมียตาพราหมณ์เป็นหญิงชั่วช้าสามานย์ ลอบทำชู้กับชายคนหนึ่ง เงินที่ตาพราหมณ์อุตส่าห์ประสมเล็กประสมน้อยมาได้ ถ้าตกมาถึงมือเมีย เป็นคว้าเอาไปซื้อขนมนมเนยป้อยอบำเรอชู้ แล้วก็หาความกะตาพราหมณ์พาลด่าว่าไม่รู้จักจบ เวลาเที่ยงตาพราหมณ์กลับจากนามาบ้าน ได้กินข้าวก็อย่างเลวที่สุด ใช่แต่เท่านั้นยังต้องทนรับคำด่าว่าของแม่แปรดอีก ตาพราหมณ์เป็นคนแก่ไม่มีญาติพี่น้องจะพึ่งพาอาศัย จึงต้องจำใจทนวาจาสำรากร้ายของเมีย.
ตาพราหมณ์ผู้นี้เป็นผู้นับถือพระวิษณุเคร่งครัด แม้มีความเดือดร้อนได้ทุกข์เท่าไร ที่จะละเลยสวดระลึกถึงพระวิษณุเป็นไม่มี ปากพร่ำภาวนาอยู่เสมอ “นารายณ, นารายณ”
พระนารายณ์ย่อมโปรดปรานผู้นับถือพระองค์ ไม่ทรงละทิ้งให้พราหมณ์ศรัทธากล้ารับความเดือดเนื้อร้อนใจเลย เหตุนี้ จึงจำแลงองค์เป็นหลานชายตาพราหมณ์เสด็จลงมาหา.
ตาพราหมณ์เห็นหลานมาดีใจร้องทัก “หลานเอ๋ย ! ลุงดีใจมากที่เจ้ามา เพราะลุงก็แก่เฒ่าเรี่ยวแรงไม่มี ทำอะไรกะเขามากไม่ไหว เจ้ามาอยู่เสียที่นี่เถิด จะได้ช่วยลุงบ้าง ไม่อย่างนั้นก็ไม่มีใครเขาจะเป็นธุระ”
หลาน- “ก็เพราะอย่างนี้หลานจึงได้มา จะอยู่กับลุงให้นาน การงานอะไรทั้งหมดหลานจะทำเอง ไม่ให้ลุงลำบากอีกต่อไป”
จับเดิมแต่นั้นมา การงานทุกอย่างตาพราหมณ์ทอดธุระได้ เพราะหลานทำให้เสร็จ เวลาไปนาหลานชายก็ไปเสียเอง ให้ตาพราหมณ์อยู่บ้านตามสบายใจ.
วันหนึ่งหลานชายกลับมาจากนา เห็นพราหมณ์ผู้เป็นลุงยังไม่ได้อาบน้ำ มีความประหลาดใจ ถามลุงว่ามีอะไรติดขัดจึงไม่ได้อาบ.
ตาพราหมณ์ตอบ “หลานเอ๋ย ! ลุงหาน้ำมันไม่ได้ ไปขอป้าของเจ้า เขาบอกว่าไม่มี”
หลาน- “อะไร !” รีบเดินตรงเข้าไปในห้องหยิบน้ำมันอย่างดี ซึ่งเมียตาพราหมณ์ซ่อนไว้ให้ชู้ใช้ออกมาให้พราหมณ์เจิมและชะโลมลูบไล้ตัวเสร็จแล้ว เรียกเมียตาพราหมณ์- “ป้า เอาข้าวมาให้ลุงกินซิป้า”
เมียตาพราหมณ์ไปหยิบเอาข้าวหยาบๆ และผักจะเน่ามิเน่าแหล่ ใส่ชามเลวๆ ยกมาให้ตาพราหมณ์กิน.
หลานชายเห็น ร้องดิ้น “นั่นป้าเอาข้าวอะไรมาให้ลุงกิน?” กรากเข้าไปในห้องหยิบเอาข้าวอย่างดีที่เมียตาพราหมณ์ซ่อนไว้เพื่อชู้ออกมาให้.
วันนั้นพราหมณ์เฒ่าได้กินข้าวเอร็ดอร่อยเสียเต็มใจอยาก เมียแกโกรธกัดเขี้ยวเคี้ยวฟัน ที่เห็นตาพราหมณ์กินข้าวซึ่งซ่อนไว้สำหรับชู้ แต่พูดไม่ออก การเป็นไปดังนี้มาหลายเวลา.
วันหนึ่งหลานชายนำเอาอาหารอย่างน่ากินมาฝากลุง นางเมียพราหมณ์เห็น ตั้งใจว่าอย่างไรก็ต้องให้ชู้ได้กินบ้าง จึงไปตามชู้มาและบอกอุบาย “ที่ในห้องมีตะกร้าใบใหญ่ใส่เสื้อผ้าอยู่ตะกร้าหนึ่ง แกเข้าไปซ่อนในนั้น พอตกกลางคืนฉันจะไปลักเอาของดีๆ มาให้กิน”
ชู้ยอมตามนั้น ถึงเวลากลางคืนเมียตาพราหมณ์ลักของมาให้ชู้กินจนอิ่มหนำ แต่แล้วจะพาชู้ออกจากบ้านไปไม่ได้เพราะหลานชายคอยระวังอยู่.
รุ่งเช้า หลานชายพูด “ป้า ป้า ไอ้ในตะกร้าใบนั้นน่ากลัวจะมีหนูตัวใหญ่เข้าไปซ่อน ดูดิ้นขลุกขลักอยู่ตลอดคืน ฉันจะฆ่ามันเอง” ฉวยตะกร้ายกขึ้นฟาดลงกับดินเต็มแรง ชายชู้หลุดออกจากตะกร้าได้ ตะเกียกตะกายหนีกลับบ้าน เนื้อตัวฟกช้ำไปหลายแห่ง.
เมียพราหมณ์เห็นแต่ไม่รู้จะทำอย่างไร ได้แต่ทำตาเบิ่ง ในใจนั้นไม่ต้องถาม โกรธจนไม่มีอะไรจะชั่งน้ำหนักได้.
มาอีกวันหนึ่ง หลานชายเอาของกินอย่างดีมาให้ลุงอีก นางป้าดอดไปบอกชู้เหมือนคราวก่อน “มาเถอะ ตานี้ไม่เป็นไร ฉันจะเอาเสื่อม้วนตัวซ่อนแกไว้” ชายชู้ไม่ค่อยยอม ครั้นเมียตาพรามหณ์รับรองว่าไม่มีอันตรายจึงยอมมา พาตัวไปซ่อนอยู่ในม้วนเสื่อ ตกกลางคืนก็ไปลักของกินมาบำเรอ แต่หลานชายรู้เรื่องตลอด เพราะฉะนั้นพอรุ่งเช้าก็รีบแบกเอาเสื่อออกไปที่ลานบ้าน เอาไม้ตีเสื่อเสียสะใจ ชายชู้อยู่ในนั้นโดนฤทธิ์ไม้เจ็บปางตาย จะร้องก็ไม่กล้าต้องทนเอา พอหลานชายไปแล้ว จึงคลานออกมาได้ เดินเก้กังเลี่ยงกลับไป คราวนี้เมียพราหมณ์ก็เห็นแต่พูดไม่ออก ได้แต่นึกด่าแช่งชักหักกระดูกหลานชายอย่างสาหัส.
ล่วงมาอีกไม่ช้า หลานชายขนเอาอาหารอย่างประณีตมาให้ลุง เมียพราหมณ์ก็ไปบอกชู้เหมือนคราวก่อน ชายชู้ไม่ยอมมาทีเดียว.
เมียพราหมณ์พูด “คราวนี้ไม่ต้องกลัว ไปซ่อนเสียที่กองฟืน ฉันจะเอาฟืนสุมบังไว้ เท่านี้เป็นพ้นอันตราย ไอ้หน้าดำถูกไฟลวกมันไม่เข้ามาในครัวดอก” พูดจาระไนหนักเข้าชายชู้เห็นท่าพ้นภัยจริงจึงยอมมา.
เมียพราหมณ์ก็นำชายชู้ไปซ่อนไว้ที่กองฟืน เรื่องนี้หลานชายรู้ละเอียด เพราะหลานชายคือพระกฤษณ์ ผู้ทราบความในใจของใครๆ ทั้งหมด เพราะฉะนั้นจึงเข้าไปในครัวพูดกับป้า “ป้า ในครัวฟืนเหลือน้อยเต็มที ฉันจะไปขนมาไว้อีก”
ป้า- “อย่า อย่าเลย หลาน ไม่ต้องดอก ไปทำงานของเจ้าเถิด ฟืนในครัวมีพอถมไป”
หลานชายไม่ฟัง กลับออกไปแบกฟืนหอบสนัดโยนพรวดเข้าเต็มแรงตรงที่ชายชู้ซ่อน แล้วกลับออกไป เมียพราหมณ์รีบรื้อฟืนพยุงเอาชายชู้ซึ่งท่าทางจะตายออกมา เมียพราหมณ์ต้องนวดฟั้นเป็นครู่ ชายชู้จึงกลับไปได้
มาอีกครั้งหนึ่ง หลานชายไปเอาปลาตัวใหญ่มา นางป้าก็ไปบอกชายชู้อีก พูดรับรอง “ตานี้ซ่อนอยู่ในบ่อหลังบ้านก็แล้วกัน ฉันจะเอาปลาเทไปให้ที่ร่องเทน้ำข้าว แล้วแกก็หยิบกินก็แล้วกัน” ชายชู้เห็นดีด้วยอีก ไปซ่อนตัวอยู่ตามที่ตกลงกัน
ฝ่ายเมียพราหมณ์หุงข้าวสุกเอามาตั้งไว้ให้เย็น แต่กาไห๎น-พระกฤษณ์-ทราบความประสงค์ของเมียพราหมณ์ได้ดี ตรงเข้ามาในครัวพูด “ป้าๆ น้ำข้าวทำไมดำสกปรกมาก!” พูดขาดคำฉวยหม้อข้าวเอียงเทน้ำข้าวกำลังร้อนลงไปที่ท่อ ชายชู้คอยอ้าปากรับปลา โดนน้ำข้าวกรอกราดลวกหน้าตลอดเนื้อตัวปอกพองไปหมด ปวดแสบปวดร้อนเหลือทน เผ่นออกจากบ่อห้อกลับบ้านโดยเร็ว
เมียพราหมณ์แค้นนักแค้นหนา พูดไม่ออก ทำแต่ตาเขียวเท่านั้น ตั้งแต่นั้นมาเมียพราหมณ์พยายามที่สุดจะให้หลานชายกลับ แต่หลานผลัดจะไปวันหนึ่งแล้ววันหนึ่งเล่าว่า “พรุ่งนี้เถอะ พรุ่งนี้เถอะ” ดังนี้เรื่อยมา
วันหนึ่ง ตาพราหมณ์พูดกะหลาน “หลานเอ๋ย ตั้งแต่เจ้ามาอยู่นี่ ลุงมีความสบายมาก ไม่เดือดเนื้อร้อนใจอะไรสักอย่าง นี่ก็นานแล้วยังไม่ได้ทำการเซ่นสรวง  พ่อของลุงที่ล่วงลับไปแล้ว ถ้าเจ้าช่วยจัดแจงได้ ลุงจะทำเสียในเร็วๆ นี้
หลาน- “เรื่องเท่านี้ลุงไม่ต้องทุกข์ หลานจะจัดการเตรียมไว้ให้พร้อม” ตาพราหมณ์ดีใจมาก ยกมือทั้งสองขึ้นให้พรหลาน พอถึงวันฤกษ์ดี พระกฤษณ์ก็จัดของเข้าไว้เสร็จ เชิญพราหมณ์อื่นๆ มากินเลี้ยงสิบสองคน คนหนึ่งคือพราหมณ์ชายชู้ของเมียตาพราหมณ์ เมื่อพราหมณ์ถูกเชิญนั่งลงพร้อม พระกฤษณ์เป็นผู้ยกกับข้าว ถึงตอนกับข้าวที่ดีๆ เมียพราหมณ์บอกกับหลานชี้ไปทางชายชู้ “หลานเอ๋ย ! พราหมณ์คนที่นั่งอยู่นั่นเป็นคนอัตคัด เอาของเพิ่มเติมให้มากอีกสักหน่อย”
หลานตอบรับคำ กำลังส่งกับข้าวของกิน พอถึงพราหมณ์ชายชู้ ก็ถามเบาๆ
“ท่านไม่ใช่หรือที่เข้าไปซ่อนอยู่ในตะกร้าไว้ผ้าวันนั้น?”
พราหมณ์ชายชู้- “ไม่ใช่ฉัน”
พระกฤษณ์กลับมาบอกกับเมียพราหมณ์ “ให้แก แกว่าไม่ใช่”
เมียพราหมณ์ “ไปอีกที เอานี่ไปให้ แกจะชอบกินบ้างกระมัง”
พระกฤษณ์กลับไปอีกที ถามค่อยๆ “ท่านเคยซ่อนอยู่ในม้วนเสื่อไหม?”

พระกฤษณ์กลับมาบอกเมียตาพราหมณ์อีก “ป้า แกไม่กินเหมือนกัน”
เมียตาพราหมณ์- “ถ้าเขาไม่เต็มใจก็เอาไปยัดเข้าในปากก็แล้วกัน”
พระกฤษณ์กลับไปถามอีก “ท่านอยู่ในกองฟืนใช่ไหม?”
พราหมณ์ชายชู้- “เปล่าจ้ะ ไม่ใช่ฉัน”
พระกฤษณ์ย้อนมาบอกป้า “แกไม่กิน ทำอย่างไรเล่าป้า? ถามเท่าไรแกบอกไม่ใช่ตัวแกที่จะเป็นผู้รับกับข้าวเพิ่ม”
เมียพราหมณ์หมดท่าไม่รู้จะทำอย่างไรต่อไป พราหมณ์ชายชู้เลยกินเลี้ยงไม่ได้อิ่มหนำ.
พอแขกเหลื่อกลับไปหมด พระกฤษณ์เรียกตาพราหมณ์เข้ามาพูด “ลุง จะปิดบังไปอีกก็เท่านั้น ลุงมองดูฉันทีว่าใครกัน”
ทันใดนั้นรูปนิมิตรปรากฏมีสี่กร ทรงเทพศัสตรา สังข์ จักร คทา และดอกบัว พราหมณ์เฒ่าเห็นรูปลักษณะของพระนารายณ์ ผุดลุกขึ้นรวบยกผ้าห่มเข้าคล้องคอ สวดสรรเสริญพระคุณ พระนารายณ์เผาบ้านพราหมณ์พร้อมทั้งเมียตาพราหมณ์ แล้วจูงมือพราหมณ์ไปสู่สวรรค์ทันใด.
เทพธิดาอิตุ
นมนานมาแล้ว พราหมณ์ผู้หนึ่งมีลูกสาวสองคน คนพี่ชื่ออุมร คนน้องชื่อสุมร วันหนึ่งพราหมณ์อยากกินขนม บอกเมีย “พราหมณี วันนี้อยากกินขนมจริงๆ”
พราหมณี- “อยากกินก็จะไปเอาอะไรมาทำเล่า ไปหาอะไรมาซิ ได้มาจะทำให้”
พราหมณ์ออกไปขอเอาตามชาวบ้าน ได้ข้าวสารนมและน้ำตาลโตนดบ้าง มาให้เมียทำขนม
พราหมณ์ผู้นี้เป็นคนตะกละกินจุมาก เพราะฉะนั้นจึงได้ตั้งใจจะคอยนับขนมที่เมียทำว่าจะเป็นกี่แผ่น ไปนั่งคอยระวังอยู่หลังครัว เวลาเมียทอดขนมอันหนึ่งเสียงน้ำมันดังฉี่ทีหนึ่ง แกก็นับไว้ว่าเป็นขนมหนึ่งอัน นับตามเสียงนี้เรื่องไปได้ร้อยฉี่ จึงรู้ว่าทำขนมได้ร้อยอัน แต่เรื่องนี้ยายพราหมณีไม่รู้ ครั้นทอดเสร็จตาพราหมณ์ก็เลี่ยงออกไปนั่งที่ระเบียงหน้าบ้าน ตั้งใจจะกินเสียให้สมอยาก แต่กำลังที่ยายพรามหณีทอดขนม ลูกสาวทั้งสองอยู่ในครัวแลเห็นด้วย ขึ้นชื่อว่าเด็กจะไม่อยากกินขนมเป็นไม่มีละ เพราะฉะนั้นจึงร้องขอ ยายพราหมณีไม่กล้าให้ แต่หนักเข้าเห็นลูกร้องเง้าๆ งอดๆ ไม่หยุด อดรนทนไม่ได้จึงหยิบให้คนละแผ่น แล้วยกขนมทั้งหมดขาดสองชิ้นเอาออกไปให้ตาพราหมณ์ ตาพราหมณ์กินพลางนับพลาง ถึงที่สุดรู้สึกว่าขาดไปสองชิ้น พื้นไม่สู้ดี ร้องเรียกเมียทันที.
พราหมณ์- “ขนมนี่ทำไมขาดไป?”
เมีย- “ขาดที่ไหน ทำได้เท่าไรก็ยกเอามาให้หมด ไม่ได้ขยักไว้สักชิ้นเดียว”
พราหมณ์- “ที่ไหน เมื่อกำลังทอดข้าอยู่หลังครัวคอยนับอยู่ นับได้ร้อยชิ้น นี่เอามาให้เพียงเก้าสิบแปดชิ้น หายไปไหนสองชิ้น? อย่าตอแหล”
ยายพราหมณีหมดทางจะแก้ตัว เลยรับตรงๆ “ลูกมันเอาไปกินคนละชิ้น”
พราหมณ์ไม่พูดอะไร กินเสร็จออกไปข้างนอก ในใจนึกแค้นลูกสาวจัด.
ต่อมาไม่นาน พราหมณ์บอกกับเมียว่าจะพาลูกสาวทั้งสองไปหาลุง พาลูกสาวไปแล้ว เดินตามทางจนไกลถึงดงทึบแห่งหนึ่ง ลูกสาวยังเป็นเด็กเล็ก เดินต่อไปไม่ไหว พูดกะพ่อ “พ่อขา เดินไม่ไหวแล้ว หยุดพักที่นี่สักครู่เถิด”
พราหมณ์ก็หยุดพักให้ลูกทั้งสองนอน สักครู่ใหญ่เห็นลูกทั้งสองหลับสนิทราวกะท่อนไม้ ไม่กระดุกกระดิก ตนก็ค่อยเลื่อนตัวลุกขึ้นพูดด่า “อีลูกริยำ มึงอยู่นี่เถิด กูจะปล่อยไว้ในป่าให้เสือสางมันกินเสีย เพราะมึงกล้ากินขนมกูไปสองชิ้น” ออกได้ทิ้งลูกรีบหนีไป กลับมาถึงบ้านบอกกะเมียว่าเสือกินลูกเสียแล้ว เมียเสียใจร้องไห้โฮ รู้เท่าว่าผัวโกรธลูกเรื่องกินขนมจึงเอาลูกไปทิ้ง ไม่รู้จะทำอย่างไร ได้แต่ตีอกชกตัวคร่ำครวญไปคนเดียว.
พอจวนเย็นเด็กทั้งสองตื่นขึ้นไม่เห็นพ่อ ทีแรกเข้าใจว่าจะไปธุระอะไรตามแถวนี้ จึงรอคอย ไม่เห็นกลับมาเข้าใจว่าเสือกินพ่อเสียแล้ว เที่ยวมองหารอยเลือดก็ไม่มี ขณะนั้นคนน้องสาวเอ่ยขึ้น “เห็นจะไม่โง่อย่างนั้นดอกพี่ คงจะไม่ใช่เสือกิน ดีร้ายจะโกรธเราที่เอาขนมไปกินเสียคนละชิ้น ทำโทษเราพามาปล่อยไว้ที่นี่ จะทำประการใดดี? เวลาเย็นเข้าทุกทีเสือสีห์หมีป่าจะทำร้าย ขืนอยู่ก็มีแต่จะตาย อนิจจา! ไม่พอที่ไปกินขนมเข้าเลยจึงต้องได้รับทุกข์ดังนี้ ไปเถอะพี่ เผื่อจะหาที่พอให้พ้นอันตรายได้บ้าง”
ทั้งสองออกเดินมาถึงต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่ง เข้าไปใกล้ต้นเอาผ้าเข้าคล้องคอ แสดงความนับถือกล่าวอ้อนวอน “โอ้ต้นไม้ ถ้าฉันทั้งสองเป็นลูกที่ดีเกิดมาจากแม่ที่ดี ขอท่านกรุณาบันดาลให้ลำต้นแยกออก ให้ฉันเข้าไปซ่อนอยู่ด้วยเถิด” พูดขาดคำ ต้นไม้แยกเป็นช่อง เด็กทั้งสองพากันเข้าไป พูดอีก “โอ้ต้นไม้ ถ้าฉันทั้งสองเป็นลูกที่ดี เกิดมาจากมารดาที่ดี ขอให้ท่านปิดช่องที่แยกออกเสีย” ทันใดต้นไม้ก็รวมกันเข้าสนิทอย่างเดิม เด็กทั้งสองได้อาศัยพักนอนในต้นไม้นั้น พ้นจากภัยในป่า
รุ่งเช้าเด็กทั้งสองออกมาจากในต้นไม้ โดยกล่าวสัตยาธิษฐานขอเหมือนก่อน กราบไหว้ต้นไม้แล้วเดินต่อไป สักครู่ได้ยินเสียงคนเป่าสังข์และเสียงผู้หญิงร้อง “อุลุ อุลุ” เด็กทั้งสองรีบเดินตามเสียงไป ไม่ช้าถึงที่นั้น มีหมู่หญิงสาวแก่และเด็กออกันอยู่แน่น ทั้งสองตรงเข้าไปถามพวกเหล่านั้นว่า “นี่ทำอะไรกัน?”
หญิงเหล่านั้นเห็นเด็กแปลกหน้าเข้ามาก็สงสัย ต่างถามกันเอง “นี่ลูกใคร? มาแต่ไหนหนอ?”
ขณะนั้น หญิงแก่คนหนึ่งซึ่งอยู่ในหมู่หญิง ตรงมาถามเด็กทั้งสองว่า เป็นลูกเต้าเหล่าใคร มาแต่ไหน?
เด็ก- “ฉันเป็นลูกพราหมณ์” แล้วถามหญิงแก่ “นี่ทำอะไรกัน?”
หญิงแก่ยิ้ม- “นี่หนู ไม่รู้จักดอกหรือ อนิจจา อนิจจา นี่เขาเรียกว่าการบูชาพระอิตุ”
เด็ก- “ทำ ทำไม?”
หญิงแก่ “ทำ ทำไม! เขาก็บูชาให้อยู่เย็นเป็นสุข ให้มั่งมี ให้ได้เป็นสะใภ้ท้าวพญา ให้หม้อปูนแตกแต่หม้อเนยใสเต็มเปี่ยม ให้พวกศัตรูตาย ให้พวกเพื่อนมีมาก ลูกเอ๋ย! เจ้าไม่บูชากับเขาบ้างหรือ?”
เด็กตอบว่าจะทำ
หญิงแก่- “อย่างนั้นไปอาบน้ำล้างตัวเสียที่บ่อใกล้ๆ นั้น เสร็จแล้วกลับมา”
เด็กพากันไป ถึงบ่อเห็นน้ำแห้ง กลับมาบอกกะหญิงแก่ “แม่ บ่อเป็นอย่างไรก็ไม่รู้ น้ำไม่มี”
หญิงแก่ประหลาดใจตามเด็กไปดู เห็นบ่อแห้งจริง แกหันมาพูดกับเด็ก “หนูเอ๋ย! ชะรอยพ่อแม่ของเจ้าคงจะไม่ได้ทำบุญอะไรเสียเลยเป็นแน่” หญิงแก่ยอบตัวลงภาวนาขอความอนุเคราะห์ของเทวดา สักครู่หนึ่งในบ่อมีน้ำขึ้นมาเต็ม
เด็กทั้งสองไปอาบน้ำล้างเนื้อตัวเสร็จ กลับไปหาหญิงแก่ ณ ที่ซึ่งเขาชุมนุมกันทำบูชา พวกผู้หญิงเห็นเด็กทั้งสองจะทำการบูชาด้วย คนหนึ่งให้หม้อดิน บ้างให้ดอกไม้หญ้าแพรก ข้าวตาก และอะไรต่ออะไร.
เด็กทั้งสองทำบูชาพระอิตุ ตามวิธีที่หญิงแก่สอน เสร็จแล้วตามไปอยู่บ้านหญิงแก่ และทำบูชาพระอิตุเป็นนิจศีลเรื่อยมาได้หลายปี.
วันหนึ่งหญิงทั้งสอง (คือเด็กนั่นเอง) ไปอาบน้ำยังท่าที่สระหนึ่ง หญิงผู้พี่หย่อนเท้าลงไปในน้ำ ชักผลุบผลับขึ้น บอกน้องสาว “ไปถูกอะไรไม่รู้ที่ในน้ำ”
น้องสาว- “ตรวจดูซิว่าเป็นอะไร?”
พี่สาว- “ไม่ได้ พี่กลัว”
น้องสาว- “ฉันจะดูเอง” เอามือคลำคว้าของนั้นขึ้นมา ของนั้นเป็นทองคำก้อนใหญ่ ทั้งสองดีใจรีบกลับบ้าน เอาทองคำที่ได้มาทำเป็นหม้อสำหรับบูชาพระอิตุ ในไม่ช้าชาวบ้านใกล้เรือนเคียงก็แลเห็น บ้านของหญิงทั้งสองเจริญยิ่งกว่าใครในหมู่นั้น
ขอย้อนเล่าถึงพ่อแม่ของสองหญิง คืนวันหนึ่ง พราหมณ์พ่อนอนหลับฝันว่า พระอิตุเสด็จมาและตรัสว่า ถ้าไม่ไปรับบุตรีทั้งสองกลับมาโดยเร็ว จะทำโทษให้ลากเลือดตาย และบอกตำแหน่งแห่งที่อยู่ให้ พราหมณ์ตกใจตื่น พอสว่างก็ลุกขึ้นแก้ฝันให้เมียฟัง.
พราหมณีดีใจ ร้องว่า “ถ้าอย่างนั้นลูกเราก็ยังอยู่ ไม่ตายน่าซิ ไปรับมาเดี๋ยวนี้เถิดแกอย่าช้า”
พราหมณ์ผัวต้องการจะไปอยู่แล้ว ซ้ำเมียงสั่งซ้อนขึ้นมาก็ไม่รอช้า รีบออกจากบ้าน ดุ่มๆ ไปถึงหมู่บ้านข้างป่าที่ได้ทิ้งลูกไว้ พอลูกสาวทั้งสองเห็นพราหมณ์พ่อมาก็จำได้ ตรงเข้าโผกอดคอพราหมณ์ ร้องไห้ถาม “พ่อ ทำไมทิ้งฉันไว้ในป่าได้?”
พราหมณ์- “ก็พ่อมานี่จะรับเจ้ากลับไปอย่างไรเล่า?”
ลูกสาวทั้งสองดีใจ ล่ำลาชาวบ้านที่กรุณารับเลี้ยงตน กลับไปบ้านพราหมณ์พ่อ และนำหม้อทองคำของพระอิตุมาด้วย ถึงบ้านยายพราหมณีเห็นลูกสาวกลับมาดีใจจนล้นเหลือ ร้องทักลูกสาวซ้ำอยู่หลายครั้ง “กลับมาแล้วหรือ ลูกรักของแม่” ตรงเข้ากอดจูบ ร้องไห้พลางไต่ถามถึงที่ตกระกำลำบาก.
ลูกทั้งสองเล่าความให้ฟัง และพูดต่อไป “นี่เพราะพระอิตุทรงกรุณาลูกจึงได้กลับมาพบแม่อีก” แม่ลูกพูดจากันตามประสาที่จากพรากกันไป.
จับเดิมแต่ลูกสาวกลับคืนมา พราหมณ์ผัวเมียก็เกิดหนุนพูนสุข จะทำการอะไรสบเหมาะคล่องเจริญไปทุกอย่าง.
ล่วงมาวันหนึ่ง พระเจ้าแผ่นดินในประเทศนั้นเสด็จมาประพาสล่าเนื้อในป่า ใกล้หมู่บ้านที่พราหมณ์อยู่ ต้องแสงแดดแผดร้อนจัด ทรงกระหายเป็นกำลัง รับสั่งมนตรีมุขที่ตามเสด็จ “ถ้าไม่ได้น้ำกิน เราเห็นจะตาย”
มนตรีมุขกราบทูลว่า ในป่าแถบนี้มีหมู่บ้านอยู่แห่งหนึ่งไม่สู้ไกลนัก แล้วขี่ม้านำเสด็จพระเจ้าแผ่นดินไปในป่า สักครู่หนึ่งถึงบ้านพราหมณ์ ตาพราหมณ์รู้จักพระเจ้าแผ่นดินก็เอาผ้าเข้าคล้องคอกระทำความเคารพ อัญเชิญเสด็จเข้าในบ้าน.
พระเจ้าแผ่นดินเปรมพระหฤทัย ที่ทรงเห็นพราหมณ์รับรองพระองค์เป็นอันดี รับสั่งขอน้ำเสวย พราหมณ์เข้าไปตักน้ำมาสองถ้วย และเอาผมของลูกสาวทั้งสองผูกไว้ที่ถ้วย นำเอามาถวายพระเจ้าแผ่นดินถ้วยหนึ่ง อีกถ้วยหนึ่งส่งให้มนตรีมุข.
พระเจ้าแผ่นดินและมนตรีมุข สังเกตเห็นเส้นผมติดอยู่ที่ถ้วย จึงถามว่าเป็นผมใคร พราหมณ์สนองว่าเป็นผมของลูกสาวตน.
ราชา- “พราหมณ์ เราจะขอรับหญิงที่เป็นเจ้าของผมนี้ไปเป็นชายาจะเห็นอย่างไร?” ส่วนมนตรีมุขก็พูดขอแต่งงานกับเจ้าของผมที่ผูกถ้วยน้ำของตนด้วยอีกคนหนึ่ง
พราหมณ์มีความยินดีตกลง กราบทูลขอบพระเดชพระคุณ แล้วเข้าไปในห้องนำลูกสาวออกมา คนพี่ถวายแด่พระราชา คนน้องยกให้มนตรีมุข พระเจ้าแผ่นดินมีรับสั่งให้มหาดเล็กและทหารที่ตามเสด็จ นำยานมารับหญิงทั้งสองแล้ว ทรงลาพราหมณ์เสด็จกลับคืนพระราชวัง”
ลูกสาวพราหมณ์คนที่มีบุญได้เป็นราณี มีความอิ่มเอิบกำเริบใจ ลืมหม้อทองคำสำหรับทำบูชาพระอิตุเสีย มิได้เอามาด้วย แต่น้องสาวเป็นคนดี คิดถึงคุณหม้อบูชาเสมอ มาตามทางบังเกิดทุนิมิต ปรากฏแก่พระเจ้าแผ่นดินและราณี ฝนไฟตกลงมา สุนัขจิ้งจอกเห่าหอนน่าเสียวแสยง บนอากาศแซ่ไปด้วยเสียงนกเหยี่ยวแร้งร้องขรม ส่วนมนตรีมุขกับภรรยามาตามทางอีกข้างหนึ่ง พบแต่ศุภนิมิต ฝนตกเป็นดอกไม้ เสียงนกร้องพลอดกู่เพราะวังเวง เสียงคนโห่รื่นเริงในคราวมงคล พระเจ้าแผ่นดินทอดพระเนตรเห็นลางดังนี้ก็อัศจรรย์พระหฤทัย พลางรับสั่ง “จะมีเหตุเภทภัยประการไรหนอ? ฟากถนนที่เรามามีแต่อัปมงคล แต่ข้างฝ่ายทางที่มนตรีมุขเดิน ได้บังเกิดแต่สุมงคลนิมิต” พระองค์ทรงนึกสนเท่ห์ในพระหฤทัยจนมาถึงพระราชวัง มนตรีมุขทูลลาพาภรรยาแยกทางไปที่อยู่ของตน.
ส่วนพระราชาพาราณีเสด็จมาถึงพระทวาร เกิดเหตุอาเพศพระทวารพังลง ตกพระหฤทัย นับแต่นั้นมาความอวมงคลก็มาสู่พระองค์เรื่อยเป็นลำดับ แต่ฝ่ายมนตรีมุขกลับเกิดหนุนพูนเจริญขึ้นทุกวัน ต่อมาไม่ช้ามีการกาลีขึ้นในเมือง ผู้คนพลเมืองต่างพากันไปอยู่เมืองอื่น พระราชทรงสุบินว่า ราณีเป็นรากษสี ควรจะขับไล่เสียจากเมือง ครั้นรุ่งเช้ารับสั่งให้หามนตรีมุขเข้ามา ตรัส “ราณีของเราคนนี้ ชะรอยจะเป็นหญิงอัปลักษณ์ เป็นเหตุให้เราได้รับความชั่วร้ายต่างๆ ท่านต้องพาตัวไปปล่อยเสียในป่าจึงจะได้”
มนตรีมุขพาราณีไปปล่อยในป่า กลับมาบ้านเล่าความให้ภรรยาซึ่งเป็นน้องสาวราณีฟัง
ภรรยา- “เรื่องนี้ท่านต้องช่วยพี่สาวฉันให้กลับมาจนได้ ช่วยทีเถิดท่าน”
มนตรีมุข- “ไม่ได้ดอกหล่อน เจ้าไม่รู้อะไร ขืนไปพากลับมาน่าจะร้ายถึงตัว หากพระเจ้าแผ่นดินทรงทราบเข้า ฉันต้องถูกประหารชีวิตทันที”
ภรรยา- “ท่านไม่ต้องวิตก ขอให้ไปพากลับมาเถิด ฉันจะปิดความให้มิดเม้น ไม่ให้ทราบถึงพระเจ้าแผ่นดินได้”
สามีขัดภรรยาไม่ได้ รุ่งเช้าจึงเข้าไปในป่า พระราณีนั่งร้องไห้ตาบวมอยู่ตรงที่ๆ ตนได้นำมาปล่อยไว้เมื่อวานนี้ จึงรับเอามาบ้าน ภรรยามุขมนตรีออกไปต้อนรับพี่สาวพาเข้ามาในห้องแล้วพูด “ดูซิพี่ ที่ต้องได้รับความทุกข์ลำบากครั้งนี้ เป็นความผิดของพี่เอง จะโทษใครไม่ได้ พี่ต้องเริ่มทำบูชาพระอิตุเสียเถิด”
พี่สาวยอมรับว่าเป็นผู้ผิด และสัญญาว่าจะทำบูชา แต่นิสัยสันดานของนางกลายเป็นกระด้างกระเดื่องไปเสียแล้ว ทั้งรูปร่างหน้าตาก็สิ้นสวยไม่มีราศี ใครๆ ได้แลเห็นเป็นต้องบอกว่าพระลักษมี (ความงาม) มิได้สิงสถิตอยู่เลย ที่นางรับคำว่าจะทำบูชาก็แต่ปาก แท้จริงในใจไม่อยากทำ
ครั้งถึงเดือนอัครมหายณ น้องสาวเตือนอีก “คราวนี้ถึงกำหนดแล้ว ควรพี่จะต้องทำบูชา”
พี่สาวตอบเหมือนเคย “เอาเถอะ พี่จะทำ” ตกเวลากลางคืนทั้งสองกำลังนอนหลับ พี่สาวร้องโวยวายตื่นขึ้น ปากสั่งบอกกะน้อง “พี่ฝันร้ายพิลึก ฝันว่ามีใครมาฟันคอขาดและเอาศีร์ษะไปถูกับกองขี้เถ้า”
พอน้องสาวได้ฟังเท่านี้ก็พูดขึ้น “เข้าใจตลอดแล้ว พี่กินอะไรก่อนทำบูชาไว้บ้างหรือเปล่า?”
พี่สาวรับสารภาพว่ากินขนม.
น้องสาวโกรธและติเตียน- “พี่ละอย่างนี้ ฉันเตือนแล้วไม่ใช่หรือ?”
พี่สาว- “พี่ก็ไม่ตั้งใจจะกินดอก เจ้าลูกชายของเจ้ามาหาพี่บอกว่า “กินซิ ป้า กินซิ” แล้วยัดขนมเข้าในปากพี่ไม่ทันรู้ตัว”
น้องสาว- “อ้อ! ฉันเข้าใจละ รอให้ถึงวันอาทิตย์หน้าเถิด ฉันจะคอยระวังพี่เอง”
ตั้งแต่นั้นมาน้องสาวก็ไม่ได้พูดอะไรอีกจนถึงวันอาทิตย์ พอรุ่งเช้านางน้องก็เอาชายผ้าห่มของตนผูกกับชายผ้าห่มของพี่สาวไว้ ถ้าพี่สาวจะไปไหนน้องสาวต้องไปด้วย จะออกห่างจากกันไปไม่ได้ พี่สาวจึงหมดหนทางที่จะกินอะไรได้ในวันนั้น ทั้งสองร่วมกันทำบูชาพระอิตุด้วยหม้องทองและอ้อนวอนขอให้พระอิตุโปรดช่วยเหลือ.
ตั้งแต่นั้นมานิสัยพี่สาวซึ่งเดิมเคยกระด้างกระเดื่องก็คอยลดน้องลงไป และเอาใจใส่ทำบูชาเป็นนิตย์เนื่องด้วยเหตุนี้พระเจ้าแผ่นดินกลับทรงมีความเจริญขึ้นอีก บ้านเมืองรุ่งเรืองผู้คนหนาแน่นสนุกสนานเหมือนแต่ก่อน วันหนึ่งทรงระลึกถึงราณี มีรับสั่งกะมนตรีมุข “ท่านช่วยจัดการไปรับเมียเรามาเถิด”
มนตรีมุขทำตกใจ กราบทูล- “ก็พระองค์มีรับสั่งให้ขับไล่ไปเสียในป่า ข้าพระเจ้าไปตามที่ไหนจะพบ”
พระเจ้าแผ่นดิน- “เรื่องนั้นชั่ง ท่านต้องไปพาตัวมาให้ได้”
มนตรีมุขเห็นว่าจะไม่มีอันตรายแน่ จึงทูลสารภาพโทษ ว่าราณีได้อยู่กับน้องสาวที่บ้านตน พระเจ้าแผ่นดินทรงโสมนัสดำรัสสั่งให้มีการรับราณี.
ครั้นถึงวันกำหนดที่จะรับราณีคืนกลับพระราชวัง ในเมืองจัดการรับกันครึกครื้น ถนนตั้งแต่บ้านมนตรีมุขถึงพระราชวังทำปรำคร่อมตลอดเป็นพืดเดียวกันสำหรับให้ราณีเสด็จ ขณะนางเสด็จมาตามถนนที่ทำปรำ บาทของนางไปกระทบอะไรซึ่งใครทิ้งไว้ที่ถนนฟกช้ำมา พระราชทรงพิโรธเป็นอันยิ่ง ส่งพระสุรเสียงถามว่า ใครเป็นผู้กวาดถนน พอตรัสหลุดพระโอษฐ์เจ้าหน้าที่ก็จับตัวคนกวาดถนนมาทันที พระเจ้าแผ่นดินไม่ทรงไต่ถามอะไรอีก ให้คุมตัวไปฟันคอเสียทีเดียว
ที่ในพระราชวัง วันนั้นมีการรื่นเริงเลี้ยงดูกัน พระราณีเพลินจนลืมการบูชา ต่อเสวยอาหารแล้วจึงนึกได้ ตกพระหฤทัยมีรับสั่งให้ข้าหลวงไปเที่ยวสืบหาใครที่ยังไม่ได้กินข้าววันนี้บ้าง พวกข้าหลวงเที่ยวค้นหาจนจบมิได้พบใครคนไหนที่ยังไม่ได้กินข้าว พระราณียิ่งตกพระหฤทัยเป็นอันมาก
นางข้าหลวงคนหนึ่งนึกขึ้นได้ทูล “มารดาของคนกวาดถนน มีความเสียใจที่ลูกตาย หาได้รับประทานอาหารอะไรไม่ในวันนี้”
พระราณีดีพระหฤทัย รับสั่งให้ไปตามตัวแม่คนกวาดถนนมา ข้าหลวงไปตาม แต่แกไม่ยอมมา พูดด้วยความแค้น “ได้ทุกข์ลูกตายคราวนี้ก็เพราะพระราณี”
ข้าหลวงกลับมาทูลพระราณีตามนั้น พระราณีมีรับสั่งให้พวกข้าหลวงกลับไปบอกอีกว่าให้มาหาเถิด ไม่ต้องกลัวอะไร ซ้ำจะได้ลาภด้วย คราวนี้แม่คนกวาดถนนยอมมา พระราณีทรงรับรองเป็นอันดี รับสั่ง “ที่เชิญแม่มานี่ จะขอวานให้ทำบูชาพระอิตุแทนฉันสักหน่อย” และทรงอ้อนวอนต่อไปอีกเป็นนาน หญิงนั้นจึงยอมทำอิตุบูชาแทนพระราณี
ครั้นแล้วราณีทรงบูชาพระองค์ถวายแก่พระอิตุ สำหรับชายกวาดถนนผู้นั้น ในขณะที่นางเอนกายบำเพ็ญบูชาอยู่ข้างรูปหม้อพระอิตุ รู้สึกดังพระอิตุลงมาบอกว่า “ให้เอาน้ำในหม้อของเราพรมที่คอและหัวของชายกวาดถนน ก็จะกลับติดมีชีวิตอย่างเดิม”
พระราณีดีพระหฤทัย ฉวยหม้อน้ำพระอิตุรีบเสด็จไปยังบ้านของชายกวาดถนน ไปถึงรับสั่งแก่หญิงแม่ “ลูกชายแม่อยู่ไหนเล่า?”
หญิงแม่ร้องไห้- “ลูกชายดิฉันก็อยู่ในเมืองพระยม พระราณี”
พระราณี- “ไม่ใช่ ฉันหมายความว่าศพนั้นเอาไว้ที่ไหน?”
หญิงแม่- “ศพทิ้งอยู่กลางทุ่ง”
พระราณีมีรับสั่งให้ไปนำศพมา ทรงหยิบศีร์ษะต่อกับคอแล้วเอาน้ำพรม ทันใดชายกวาดถนนกลับมีชีวิตขึ้นมาอย่างเดิม หญิงแม่เห็นลูกชายกลับฟื้นขึ้นมาได้อย่างเก่า มีความดีใจเป็นอย่างยิ่ง ตรงเข้ากอดบาทขอบคุณพระราณี.
พระราณีทรงแนะนำให้ทั้งสองรู้จักทำบูชาพระอิตุแล้วเสด็จกลับ ตั้งแต่นั้นต่างมีความสุขสำราญตลอดมาทุกคน.
แพะ เสือ ลิง
คนเลี้ยงแพะหลายคน ต้อนฝูงแพะเข้าไปขายในเมือง มาตามทางแพะผู้และแพะเมียปรับทุกข์กันว่า “ถ้าถึงเมืองเมื่อไร เขาคงขายเราไป ใครซื้อไว้ก็จะฆ่าเรากินเสีย ทำอย่างไรดี? ถ้าหาทางหนีได้พอจะรอดตายบ้าง แต่หากว่าหนีได้จะไปอยู่ที่ไหนกัน ถ้าวิ่งกลับไปที่หมู่บ้านเดิม เขาจะจับเราลงแบบเก่าอีก ต่างว่าหนีไปที่หมู่บ้านอื่นมันก็จะจับเราอีก ไม่เอาไปขายเสียก็ฆ่ากินเท่านั้น คิดดูมีแต่เข้าตาร้ายทุกอย่าง” นิ่งไปทั้งสองตัวได้สักครู่ แล้วนางแพะเอ่ยขึ้น- “นี่แน่ะท่าน จะหนีไปที่มีคนไม่ได้ทั้งนั้น หนีเข้าป่าเสียเป็นอย่างไร?”
แพะผู้ค้าน- “ไปอยู่ในป่าหมายว่าพ้นอันตรายหรือ? ในป่ามันก็มีสัตว์ดุร้ายน้อยเมื่อไร ขืนไปไม่เข้าไปอยู่ในท้องสีห์ก็ท้องเสือนั่นแหละเป็นแน่”
แพะเมีย- “ก็เห็นจะไม่แน่อย่างที่พูดนัก ถ้าเราหนีไปอยู่ในป่า ถึงจะมีอันตรายมา ยังพอหนีรอดไปได้บ้าง ถ้าไปอยู่ที่มีคน ความตายเป็นต้องมาถึงตัวเราแน่กว่า”
แพะผู้เห็นพ้อง ตกลงว่าจะหนีไปอยู่ป่าด้วยกัน ในคืนวันนั้นเอง กำลังเจ้าของนอนหลับ แพะทั้งสองค่อยเลี่ยงออกจากฝูงตรงเข้าป่า เดินป้วนเปี้ยน มาจนถึงป่าทึบพบต้นโพธิ์ใหญ่ต้นหนึ่งข้างในเป็นโพรงโต แพะทั้งสองอาศัยในโพรงนั้นเป็นสุขเรื่อยมาจนเกิดลูกสองหรือสามตัว
วันหนึ่งกำลังแพะทั้งสองนอนในโพรง ลูกแพะเจ้ากรรมร้องดังขึ้น เผอิญเสือผ่านมาทางนั้นด้วยได้ยินเสียงแพะร้องก็ตรงเข้ามาที่โพรงไม้ แพะทั้งสองเห็นเสือเข้ามาตกใจกลัวเป็นที่สุดจะหนีก็ไม่มีทางไป นึกว่าวันนี้ตนและลูกตนไม่ช้าคงต้องเข้าไปอยู่ในท้องเสือแน่แล้ว หมดหนทางหนี แพะผู้เดินอุบายเอาดื้อๆ ขอไปที พอเห็นเสือใกล้เข้ามาก็แกล้งทำเสียงเอ็ดลูก “เอ็งทำไมจึงกวนนัก ไม่รู้ว่าจะกินเอาไปไว้ไหน ไม่อิ่มบ้างเทียวหรือ พึ่งกินเสือเข้าไปห้าตัว หมีสามตัว แรดสองตัว และยังแถมควายล้างปากอีกห้าตัวครึ่ง ไม่สะใจยังรบกินอีก นิ่งๆ เสือมาโน่นตัวหนึ่งแล้ว พ่อจะฆ่าเอามาให้” เสือได้ยินหยุดชะงัก ป่วนปั่นใจ “ไม่ได้การ ไอ้อยู่ในโพรงจะเป็นตัวอะไรมาแต่ไหนก็ไม่รู้ ไอ้ตัวพ่อพึ่งให้ลูกมันกินเสือถึงห้าตัว หมีสามตัวและอะไรต่ออะไรอีกหลาย แต่อย่างนั้นยังไม่พอมันกิน จะออกมาเล่นงานเราอีก น่ากลัวมาก จะถลำเข้าไปใกล้นักไม่ได้” นึกพลางค่อยๆ ถอยห่างออกมา
แพะพ่อเห็นแกล้งขู่สำทับ “บอกว่าให้นิ่งๆ ไอ้ลูกริยำ ทำจนไอ้เสือได้ยินตกใจจะไปเสียแล้ว อุดปากทนสักครู่พอให้ออกไปจับมาไม่ได้หรือ” เสือได้ยินไม่รอฟังต่อไป ตกใจลืมเกียรติยศเสือ ห้อหนีไปเต็มที่ ไม่หยุดพักที่ไหน จนหมดกำลังลง หยุดนอนหอบอยู่โคนไม้.
บนต้นไม้นั้นมีลิงหนุมาน ตัวหนึ่งอาศัยอยู่เห็นเสือทำอาการวิปลาส ก็ไต่ต้นไม้ลงมาถาม “พี่เสือเป็นอะไรไป? ดูหอบฮั่กๆ”
เสือนิ่งหอบเสียพักใหญ่ พอค่อยยังชั่วจึงตอบลิงออก “อย่ารู้เลย น้องเอ๋ย นี่พ่อแม่ข้าไปทำบาปอะไรไว้จึงมาตกถึงกัน น่ากลัวจริง แต่ยังเคราะห์ดีหนีอันตรายอย่างน่ากลัวที่สุดมาได้”
ลิง- “ตายจริง ไปเจอะอะไรเข้า?”
เสือ- “เดี๋ยวจะบอกให้ รอให้หายเหนื่อยเสียก่อน” ได้สักครู่พอทุเลาเหนื่อย ชีพจรเต้นตามปกติ เสือจึงเล่าให้ลิงฟัง “เพื่อนเอ๋ย เกิดมีไอ้สัตว์พิศดารอะไรไม่รู้ บอกไม่ได้ว่ารูปร่างเป็นอย่างไร เข้ามาอยู่ในป่านี้ ทีแรกกันเข้าใจว่าเป็นแพะ ย่องเข้าไปหมายว่าจะลากเอาออกมากิน พอเข้าไปใกล้ได้ยินเสียงไอ้ลูกร้องหงิงๆ และได้ยินไอ้ตัวโตดุลูกว่า ‘ไอ้ลูกริยำ ยังไม่อิ่มอีกหรือ ให้กินเสือถึงห้าตัว หมีสามตัว ยังแรดเอย ควายเอย ช้างเอย อะไรอีกบ้างจำไม่ได้’ พอมันเห็นกัน มันกำชับลูกมันว่า ‘นั่นแน่ะที่ต้องการอยู่เดี๋ยวนี้ นิ่งสักครู่ไม่ได้หรือ? เสือมาอีกตัวหนึ่งแล้วเดี๋ยวจะเอามาให้กิน’ เพื่อนเอ๋ย! ได้ยินเท่านี้ ข้าก็รออยู่อีกไม่ได้ละซิ เพราะรู้แล้วว่าหาที่ตาย ออกได้เปิดห้อเต็มกำลังมานี่ คิดดูบ้างซิเจ้าน้องแก้ว ขึ้นชื่อว่าเสือก็ย่อมกินสัตว์อื่นๆ เป็นอาหาร นี่มันเกิดมีสัตว์กินเสืออีกต่อหนึ่ง แปลกไหมล่ะ เกิดมาเคยได้ยินรู้เห็นอย่างนี้ไหม?”
ลิงเยาะ “ชะ! ทำไมแกจึงโง่จนหมดดี ไอ้ที่ไปพบเข้าใจว่าแพะมันก็แพะนั่นเอง อะไรเสียอีก มันเห็นแกตกใจ แกล้งทำเป็นขู่คุยโตกระทบหลอกดอกน่า มาไปดูด้วยกันให้เห็นเท็จและจริงเดี๋ยวนี้”
เสือ- “อะไรให้กลับไปที่นั่นอีกนะหรือ เชิญพ่อตัวกล้าเสด็จไปเองเถอะ กันเป็นไม่ไปละ”
ลิง- “ดูแน่ะ! อย่าเป็นบ้าพิศดารไปหน่อยเลยน่ะ มาเถอะ” พูดเท่าไหร่เสือไม่ยอมไปท่าเดียว ถึงที่สุดเจ้าหนุมานแนะนำให้เสือไปชี้ที่ให้ดูแต่ห่างๆ ก็แล้วกัน.
เสือ- “ไอ้ที่แกพูดนั้นมันง่ายแต่ปาก พอเอะอะยังไม่ทันไร ก็จะปีนหนีต้นไม้หนีเท่านั้น กระโดดแผลงเดียวก็พ้น แล้วไอ้กันล่ะ ก็ต้องตกเป็นเหยื่อไอ้สัตว์ยักษ์ฝ่ายเดียว”
หนุมาน- “ถ้ากลัวอย่างนั้น ทำอย่างนี้เป็นไร เราเอาหางของเราผู้ไว้ด้วยกันให้แน่น”
เสือ- “ต้องอย่างนั้นถึงจะเอา ความคิดใช้ได้ ฉวยเกิดเหตุแกจะได้ไม่เอาเปรียบเปิดหนีง่ายๆ ปล่อยให้กันตายตัวเดียว.”
ตกลงจึงเอาหางต่อหางผูกกันไว้ พากันดุ่มๆ ไปที่โพรงต้นโพธิ์ แต่เสือนั้นเดินข้างหลังเป็นทัพหนุนไว้เสมอ พอถึงแลเห็นต้นโพธิ์ เสือบอก “ที่ตรงต้นไม้นั่นแน่ กันไม่เข้าไปใกล้อีกละ”
ฝ่ายแพะเห็นเสือมาอีก ไม่ใช่แต่ตัวเดียว พาหนุมานมาด้วย ตกใจไม่น้อย นึกวิตก “เห็นจะหมดมันจริงครั้งนี้ หลอกไอ้เสือโง่รอดไปครั้งหนึ่ง เกิดไปพาเจ้าหนุมานกลับมา เจ้าลิงมันโง่อยู่เมื่อไร หลอกมันได้ง่ายอยู่หรือ” กำลังนึก พอเสือกับลิงเข้ามาใกล้ทุกที แพะจนปัญญา เลยตะโกนออกไปดื้อๆ “ไอ้ลิงริยำ กูบอกมึงหรือว่ากูจะกินเสือตัวเดียว ใช้ให้มึงไปหาทั้งวัน พึ่งลวงเสือมาได้ตัวเดียว พอกูกินที่ไหน ไอ้ลิงอัปรีย์ กูต้องกินมึงเสียด้วยจึงจะได้”
เสือได้ยินสำคัญว่าเจ้าหนุมานเป็นลูกสมุนของสัตว์ประหลาดที่อยู่ในโพรง ล่อลวงตนพามาให้นายมันกิน ก็ไม่รออยู่อีก ดึงลิงจะหนีไปฝ่ายเดียว ส่วนลิงก็รั้งไว้เต็มที่หมายจะให้เสือเห็นสัตว์ที่อยู่ในโพรงเองว่าไม่ใช่สัตว์ดุร้ายอะไร ตานี้หางต่อหางที่ผูกเอาไว้ถูกรั้งกันหนักเข้าก็ยิ่งแน่น ต่างตัวต่างดึงจนหางเสือขาดปุดออก พอหางขาดเสือก็วิ่งหนีพรวดพราดไปไม่คิดแก่ชีวิต ส่วนลิงมองดูเห็นตนมีสองหางก็กระโดดโลดเต้นไม่เป็นตำแหน่งแห่งที่เพื่อสะบัดให้หางเสือหลุด เพราะรู้สึกอยู่ว่ามีหางสองหางไม่ใช่ของดีอะไร จะทำอย่างไรมันก็ไม่หลุดเพราะไม่แก้มัน ทีนี้ไม่ว่าไปทางไหน บรรดาสัตว์ที่แลเห็นก็หัวเราะเยาะเย้ยต่างๆ จนหนีเข้าป่าสูงไปซ่อนอยู่ในดงทึบ จึงค่อยสบายใจหายขายหน้า
ส่วนแพะ แม้จะโล่งใจที่รอดอันตรายมาได้ก็ดี เห็นว่าจะอยู่ที่นั่นต่อไปไม่เหมาะ จึงพาลูกไปหาที่อยู่ใหม่ ซึ่งเชื่อว่าพอจะพ้นภัยได้.
สองเจ้าบ่าว
ในท้องพระโรงพระเจ้าวิกรมาทิตย์ มีนกแขกเต้าตัวหนึ่ง ซึ่งโปรดปรานมาก เพราะสามารถจะบอกเหตุการณ์ที่ล่วงแล้ว ปัจจุบัน หรือยังไม่มาถึงให้รู้ได้อย่างแน่นอน ท้าววิกรมาทิตย์จะทรงราชกิจอย่างไร หรือจะเสด็จไปไหนต้องรับสั่งถามนกเสียก่อน จึงทรงทำราชกิจนั้นๆ เท่ากับนกแขกเต้าเป็นมนตรีประมุขของพระองค์
วันหนึ่ง ท้าววิกรมาทิตย์เสด็จประทับท้องพระโรง นกแขกเต้าเฝ้าอยู่ด้วยในที่ใกล้พระแท่น วันนั้นไม่มีราชกิจอะไร จึงรับสั่งถามนกแขกเต้าเล่น “เจ้ารู้ไหน เวลานี้ราณีภานุมตีทำอะไรอยู่ในห้อง”
นกแขกเต้า- “พระนางกำลังทำพวงมาลัยอยู่พระเจ้าข้า”
ท้าววิกรมาทิตย์- “ทำพวงมาลัยให้ใครกัน?”
นกแขกเต้า- “ทำเพื่อทำขวัญพระกนิษฐภคินีของพระนาง ซึ่งกำหนดจะทรงวิวาห์คืนวันนี้”
ท้าววิกรมาทิตย์ “เจ้าพูดเลอะเทอะมาก ก็ภานุมตีราณีของเราอยู่นี่ น้องสาวของนางอยู่ถึงนครพระเจ้าโภชะ ห่างจากนี่ไปต้องข้ามมหาสมุทรถึงเจ็ดห้วง และแม่น้ำถึงสิบสามสาย ทำอย่างไรนางจึงจะนำพวงมาลัยไปทำขวัญให้ทันในคืนนี้ได้ อีกประการหนึ่งนางก็ไม่ได้บอกให้เรารู้เลย”
นกแขกเต้า- “ข้าแต่พระองค์ ข้อที่ทรงสนเท่ห์นี้พอจะกราบทูลอธิบายได้ง่าย ที่พระนางภานุมตีมิได้กราบทูลให้ทรงทราบ ก็โดยเกรงว่าจะไม่ประทานอนุญาตให้ไป แต่ข้อที่พระนางเสด็จไปได้อย่างไร ต้องขอกราบทูลว่า ในคืนวันนี้จะมีนางฑากินีสองตน นำต้นไม้ต้นหนึ่งมาจากนครโภชะ พระนางภานุมตีจะเสด็จขึ้นบนต้นไม้ แล้วนางฑากินีจะพาพระนางไปพระนครของพระบิดาเธอ เสร็จพิธีจะพาเสด็จกลับมาในคืนเดียวกัน”
พระเจ้าวิกรมาทิตย์ทรงพิศวงที่สุด รู้สึกชอบพระหฤทัยที่นกแขกเต้ากราบทูล ทรงลูบขนนกด้วยพระกรุณา แล้วเสด็จขึ้นตำหนักพระราณีเร็วกว่าธรรมดาที่เคยเสด็จ ทอดพระเนตรเห็นพระนางภานุมตีกำลังร้อยมาลัยอยู่ แต่พอพระราณีเห็นพระราชสามีเสด็จเข้ามาก็รีบซ่อนพวงมาลัย ท้าววิกรมาทิตย์ทอดพระเนตรเห็น แต่ทรงเบือนพระพักตร์ทำเป็นไม่เห็น “วันนี้ฉันรู้สึกไม่สู้สบาย อยากจะนอนเสียแต่หัวค่ำ” พระราณีรีบขมีขมันจัดพระที่เฝ้าอยู่งานปฏิบัตินวดฟั้นเป็นอันดี จนเวลาล่วงเข้ากลางคืน ท้าววิกรมาทิตย์แสร้งทำเป็นบรรทมหลับ สักครู่หนึ่งนางฑากินีสองตนนำต้นไม้เข้ามาในราชอุทยานแจ้งความให้พระราณีทราบ.
พระราณีทรงดูราชสามี เข้าพระหฤทัยว่าบรรทมหลับสนิทแน่แล้ว เสด็จออกไปแต่งพระองค์ด้วยภูษาอาภรณ์อันมีค่า ณ ห้องตำหนักอีกห้องหนึ่ง เหตุนี้ท้าววิกรมาทิตย์จึงมีโอกาสรีบเสด็จออกไปที่อุทยาน ขึ้นซ่อนกำบังพระองค์บนต้นไม้ที่นางฑากินีนำมา.
ฝ่ายพระนางภานุมตี ทรงเครื่องเสร็จหยิบพวงมาลัยเสด็จตามนางฑากินีมาที่ต้นไม้ ทั้งสามขึ้นบนต้นไม้แล้ว นางฑากินีดีดนิ้วขึ้นสามครั้ง ทันใดต้นไม้ลอยลิ่วข้ามมหาสมุทรเจ็ดห้วง แม่น้ำสิบสามสาย ตรงเข้ามานครโภชะ สักครู่หนึ่งต้นไม้มาหยุดลงที่สวนแห่งหนึ่งในพระนคร พระนางพร้อมด้วยนางฑากินีทั้งสองเสด็จลงเข้าไปที่พระราชวัง.
ท้าววิกรมาทิตย์ซ่อนพระองค์อยู่บนต้นไม้ เห็นนางเสด็จไปแล้วจึงทรงรำพึง “จะอยู่บนต้นไม้ต่อไปทำไม ควรลงไปดูอะไรบ้าง” จึงเสด็จลงแต่ไม่กล้าไปไกล เพราะทรงภูษาเก่าๆ เกรงใครจะแลเห็น จึงประพาสอยู่ตามบริเวณสวนซึ่งเงียบสงัดไม่มีคนเดิน เพื่อจะมิให้ใครเห็นจำพระองค์ได้ เอาฝุ่นทาพระกาย เมื่อทรงได้ยินเสียงดนตรีซึ่งอยู่ไม่สู้ไกลนัก เหลียวไปทอดพระเนตรเห็นแสงไฟทรงนึกว่า ชะรอยจะเป็นเจ้าบ่าวเขาแห่แหนกันมา จึงเสด็จเข้าไปแอบหลังต้นไม้ใหญ่ใกล้ทาง เอาฝุ่นถูพระกายให้มากขึ้น ในไม่ช้ากระบวนแห่มาถึง มีเจ้าบ่าวนั่งมาในวอ ชายที่เป็นเจ้าบ่าวหลังค่อม มีโรคเรื้อรังประจำกาย เพราะฉะนั้นเจ้าตัวจึงรู้สึกเกรงเจ้าสาวเห็นจะไม่ชอบ พอมาถึงที่ท้าววิกรมาทิตย์ซ่อนอยู่ ก็สั่งให้คนหามวอหยุด เสด็จไปในที่อันอยู่ห่างจากที่นั้นแต่องค์เดียว จะเสด็จไปไหนและไปทำไมไม่มีใครทราบ ส่วนคนหามวอพากันนั่งคอยอยู่ที่ใต้ต้นไม้ คนหนึ่งแลไปเห็นท้าววิกรมาทิตย์กำลังทรงหยิบฝุ่นทาพระกาย เข้าใจว่าคนบ้าตรงเข้าจับพาไปถวายพระราชาซึ่งเป็นบิดาของเจ้าบ่าว และจะนึกสนุกอย่างไรไม่ทราบ เลยกล่าวหาว่าชายที่จับตัวมานี้เอาฝุ่นสาดตน.
พระราชาทอดพระเนตรดูลักษณะท้าววิกรมาทิตย์เห็นคมสัน บังเกิดความคิดขึ้นมาอย่างหนึ่ง แกล้งทำเป็นกริ้ว ตรัส “เฮ้ย! ไอ้นี่เรื่องราวอะไรจึงเอาฝุ่นมาสาดคนของกู?”
ท้าววิกรมาทิตย์- “เปล่า! ยืนอยู่ดีๆ ก็จับเอาตัวมานี่”
พระราชา- “เลิกทีเถิดเจ้า ไอ้เรื่องแก้ตัวอย่างนี้ ถ้ารักตัวกลัวถูกลงโทษ จงทำธุระให้เราสักอย่างหนึ่งนั่นแหละจึงจะพ้น”
ท้าววิกรมาทิตย์- “ก็สุดแล้วแต่จะโปรด”
พระราชา- “ดีแล้ว เรื่องที่อยากจะใช้เจ้าเป็นดังนี้ คือเจ้าลูกชายเรารูปร่างน่าเกลียดมาก มีโรคประจำตัว ใช่เท่านั้น หลังเป็นหนอกโกงด้วย ถ้าจะพาไปแต่งงานกับพระธิดาพระเจ้าโภชะ น่ากลัวจะไม่ได้เรื่อง พระเจ้าโภชะจะทรงนึกประการไร คิดดูที เห็นว่าออกจะลำบากหน่อย ตัวเจ้ามีรูปร่างหน้าตาหมดจด หมายว่าจะวานเจ้าให้แต่งตัวเป็นเจ้าบ่าวแทนลูกเราชั่วคราว เมื่อแต่งงานเสร็จแล้วจะต้องอยู่ในห้องเจ้าสาว จนบรรดาพวกผู้หญิงซึ่งล้อเลียนเจ้าออกไปหมดแล้ว เหลือตัวเจ้ากับเจ้าสาวอยู่ในห้องสองต่อสอง เจ้าต้องหาอุบายหนีออกมาให้ลูกชายเราเข้าไปแทน”
ท้าววิกรมาทิตรย์ทรงรับคำ พวกบริวารที่มาตรงเข้าจัดแจงแต่งองค์ให้เป็นเจ้าบ่าว ท้าววิกรมาทิตย์ก็มีพระรูปงดงามอยู่แล้ว เมื่อได้ทรงเครื่องประกอบเข้า ความงามของพระองค์ย่อมเป็นที่พิศวงแก่พระราชาและพวกที่ตามเสด็จ แต่งเสร็จก็เสด็จขึ้นวอ มีพวกแหนแห่ตรงไปพระราชวัง ได้สักครู่หนึ่งเจ้าบ่าวตัวจริงกลับมาไม่เห็นใคร จึงเดินตามไปถึงพระราชวัง พบคนของพระราชาก็ไต่ถามได้ความตามที่พระบิดาได้คิดอุบายไว้ ดีพระหฤทัยไม่ทักท้วงอย่างไร จึงหลบเข้าไปอยู่ในที่แห่งหนึ่ง คอยกว่าจะถึงเวลาที่จะได้เป็นตัวเจ้าบ่าว,
ในไม่ช้าเจ้าบ่าวปลอมถึงพระราชวัง ประทับยังที่ที่เขาจัดไว้ บรรดาผู้มาในงานพิธีเห็นเจ้าบ่าวมีรูปร่างงดงามก็ชมเชยกันทุกคน ถึงพระนางภานุมตีเอง จำพระราชสามีไม่ได้ ยังชมว่าสวยกว่าราชสามีของพระนางเอง ส่วนพระเจ้าโภชะเพ่งพิศดูเจ้าบ่าว มีความปราโมทย์ทรงนึกว่าพระองค์เป็นผู้ที่มีเคราะห์ดีที่สุด ได้เขยขวัญคู่ควรกับพระธิดา ครั้นถึงฤกษ์กำหนดก็เริ่มทำพิธีวิวาห์ตามราชประเพณีเสร็จเรียบร้อยแล้ว เจ้าบ่าวเจ้าสาวก็พากันไปห้อง มีพวกผู้หญิงที่เป็นพระญาติพระวงศ์ตามไปด้วย ถึงห้องแล้วพระนางภานุมตีประทานพวงมาลัยแก่เจ้าบ่าวและล้อเลียนอะไรต่างๆ ตามประเพณี มีดึงพระกรรณเจ้าบ่าวเล่นเป็นต้น.
ท้าววิกรมาทิตย์ทรงนึกขันในหฤทัย ครู่หนึ่งพระนางภานุมตีและบรรดาหญิงทั้งหลายออกจากห้องไป อยู่ข้างนี้สองต่อสอง ท้าววิกรมาทิตย์ตรัส “ดูรา พระธิดายอดรัก ตัวฉันนี้ไม่ใช่เป็นสามีของนาง สามีของนางนั้นเป็นคนหลังโกง หน้าตาน่าเกลียด ได้พบฉันกลางทางวานให้มาเป็นเจ้าบ่าวแทนชั่วคราว บัดนี้ก็เสร็จธุระแล้วจะต้องขอลา ให้เจ้าบ่าวแท้เขาเข้ามา เพระฉะนั้นขอลาที” ทรงทำท่าจะเสด็จออกไป
พระธิดาตกตะลึง- “ช้าก่อน ท่าน นี่เรื่องราวเป็นอย่างไร ฉันยังไม่เข้าใจ ก็ท่านมิใช่หรือที่ได้ทำวิวาห์กับฉัน เพราะฉะนั้นท่านก็เป็นสามี จะพาใครเข้ามาเปลี่ยนตัวฉันไม่ยอม”
ท้าววิกรมาทิตย์- “จะทำประการไรได้ ถ้าอยู่ได้ก็จะอยู่ นี่เพราะให้สัญญาไว้ทางโน้นแล้ว จำเป็นจำใจต้องลาไป มิฉะนั้นจะเสียสัตย์ที่ลั่นไว้ เขาจะได้เข้ามาไม่ต้องคอยนาน”
พระธิดาส่งพระเสียงดัง- “ทำอย่างไรฉันเป็นไม่ยอมให้เจ้าคนนั้นเข้ามา ไม่เชื่อก็คอยดู นี่มินึกว่าอย่างไรหรือ ดูดู๋! แต่งงานกับคนหนึ่ง จะให้ไปอยู่กับอีกคนหนึ่ง ทำอย่างนี้ถูกละหรือ ถ้าขืนไปฉันจะฆ่าตัวฉันเสียเดี๋ยวนี้ ได้ผัวรูปร่างเหมือนเช่นท่านทั้งทีจะให้กลับไปได้ไอ้หลังโกงหน้าย่น ใครบ้างเขาจะยอมรับ ใครบ้างจะยอมขายหน้า ขอให้ท่านคิดดูดีๆ”
ท้าววิกรมาทิตย์- “จนใจจริงๆ อย่างไรฉันก็ต้องลาไป ต้องลาไปเดี๋ยวนี้ จะมีทางแก้ไขได้ทางเดียว คือขอให้เปลี่ยนแหวนกันไว้ ถ้ากุศลผลบุญส่งเป็นวาสนาของเราทั้งสอง คงร้อนถึงพระพิธาตาทรงช่วยเหลือเราให้ได้พบกันอีก” ท้าววิกรมาทิตย์ทรงแนะนำ นางค่อยบรรเทาความเคืองแค้น ยอมเปลี่ยนพระธำมรงค์กับของพระเจ้าวิกรมาทิตย์.
ตามที่ได้ตกลงกันไว้แต่เดิมว่า ถ้าเจ้าบ่าวปลอมออกมาเมื่อไร เจ้าบ่าวจริงจะเข้าห้องแทน เพราะฉะนั้นตัวเจ้าบ่าวจริงจึงมายืนรออยู่ล้ว พอท้าววิกรมาทิตย์เสด็จออกจากห้อง เจ้าบ่าวจริงกรากเข้าไปทันที
ฝ่ายพระธิดาทรงรำพึงไว้ในพระหฤทัยแล้วว่า เวลาเจ้าบ่าวหลังโกงเข้ามา จะทรงประพฤติอย่างไร เพราะฉะนั้นพอเจ้าบ่าวเข้าไปถึงนางก็เอาไม้ดุ้นใหญ่ประเคนเจ้าบ่าวอย่างเต็มแรงรักซ้อนหลายที ยังมิหนำซ้ำถีบออกมาจากห้องแล้วหับพระทวารลั่นกลอนแน่น.
ฝ่ายเจ้าบ่าวถูกไม้ตะบองน่วมไปทั้งตัว ร้องให้ช่วยออกลั่นได้ยินไปถึงพระราชาผู้เป็นพระบิดา รีบเสด็จมารับสั่งถามว่าเรื่องราวอะไรกัน.
โอรส- “พระธิดาเอาไม้ตะบองตีลูกแล้วถีบออกจากห้อง”
พระราชาตกพระหฤทัยทั้งทรงพิศวง เลยบันดาลโทสะกริ้วพระธิดา เผยวาจาออกมาดังๆ อย่างหมดความเกรงใจ “ผู้หญิงอะไรร้ายกาจเกิดมาก็พึ่งพบ เมืองยักษ์เมืองมารอะไรถึงกับผู้หญิงก็อำมหิต จะให้เป็นเมียลูกชายอย่างไรได้ น้ำใจมันจะฆ่าเสียแน่ ร้ายกาจจริงๆ ตีเสียจนหลังโกงแกงเสียผู้เสียคนไปหมด เสียโฉมกันตานี้ลูกเรา เลิกกัน เลิกกัน” เสียงกริ้วของพระราชายิ่งดังขึ้นทุกที พวกราชบริพารพลอยผสมเอ็ดตะโรด้วย จนพระเจ้าโภชะตกพระหฤทัยเสด็จมา พวกผู้คนในพระราชวังตื่นเต้นกาหล พระเจ้าโภชะกริ้วมาก เมื่อทรงทราบเหตุความประพฤติของพระธิดา มีรับสั่งให้พระธิดาออกมาเฝ้า ตรัสเรียก “นี่เจ้าคิดเห็นเป็นอย่างไร จึงได้ทำกิริยาดุร้ายถึงปานนี้ ไปร่ำไปเรียนมาจากไหน?”
พระธิดาทรงเห็นว่าจะนิ่งต่อไปไม่ได้ จึงเปิดพระทวารห้องออกมา พลางชี้หัตถ์ไปทางเจ้าบ่าวหลังโกงโดยรู้สึกเกลียดชังขยะแขยงเต็มที่ กราบทูลพระเจ้าโภชะ “เจ้าคนนี้ไม่ใช่สามีของลูก สามีจริงของลูกได้ออกจากห้องไปเสียเมื่อกี้นี้”
คำกล่าวของพระธิดานี้ ทำให้เกิดอื้ออึงกันยกใหญ่อีก ฝ่ายพวกพระธิดาเห็นจริงเข้าข้างพระธิดา ข้างฝ่ายพวกเจ้าบ่าวหลังโกงคัดค้านหาว่าพระธิดาให้ร้ายกล่าวเท็จ โต้เถียงกันไม่ตกลง พร้อมใจกันจะเสนอเรื่องแด่ท้าววิกรมาทิตย์ให้เป็นผู้ตัดสิน เพราะฉะนั้นจึงออกจากเมืองตรงไปยังพระนครของพระเจ้าวิกรมาทิตย์ด้วยกัน.
ส่วนท้าววิกรมาทิตย์และพระนางภานุมตีได้เสด็จกลับถึงพระนครโดยต้นไม้วิเศษในคืนนั้นเอง แต่ท้าววิกรมาทิตย์ทรงกำบังพระกายอยู่บนต้นไม้มิดเมี้ยนดี ราชชายาจึงไม่ทรงทราบ เสด็จคืนพระราชวัง ล่วงสามสี่วันพวกที่เป็นความกันก็มาถึง.
พระเจ้าโภชะทูลเรื่องที่เป็นมาถวาย ขอพระวินิจฉัยตัดสินเรื่องที่ไม่ตกลงกัน.
พระเจ้าวิกรมาทิตย์ทรงทำเป็นไม่ทราบถึงเรื่องที่แต่งงาน แสร้งตัดพ้อพระสัสสุระที่มิได้แจ้งให้พระองค์ทราบบ้าง แล้วรับสั่งกำหนดวันที่จะทรงวินิจฉัยคดีนี้.
ครั้นถึงวันกำหนด ทั้งสองข้างมาประชุมกันพร้อม ณ วินิจฉัยสภา พระธิดาซึ่งประทับอยู่หลังฉากทรงเบิกความว่า “ชายใดแสดงการณ์ต่างๆ ที่เป็นไปในห้องแต่งงานของข้าพเจ้าในคราวแรกได้ถูกต้อง ชายนั้นคือสามีของข้าพเจ้าแน่แท้”
ท้าววิกรมาทิตย์หันพระพักตร์ถามเจ้าบ่าวหลังโกงให้แถลงข้อความเหล่านั้น เจ้าบ่าวก็ให้การอะไรต่างๆ ตามที่จะนึกขึ้นมากล่าวได้ในเวลาปัจจุบันทันด่วน ส่วนพระธิดาสั่นพระเศียรแสดงว่าที่เจ้าบ่าวหลังโกงอธิบายมาแล้วหาถูกต้องไม่.
ท้าววิกรมาทิตย์ทรงยิ้ม- “พระธิดาผู้มีพระพักตร์อันงาม ถ้าฉันสามารถบอกเรื่องที่เป็นไปถูกต้องทุกอย่างได้ นางเห็นจะรับรองว่าฉันเป็นสามีได้กระมัง?” แล้วทรงเล่าเรื่องให้ที่ประชุมฟัง จับเดิมแต่พระองค์ได้ทรงพบปะกับเจ้าบ่าว จนถึงได้สับเปลี่ยนพระธำมรงค์กับนาง และเสด็จออกจากห้องมา ทรงเล่าเสร็จก็หยิบพระธำมรงค์ของนางที่พระองค์ได้แลกไว้กับนางออกมา และทรงให้นางนำพระธำมรงค์ที่ได้ไว้ออกมาด้วย พระธิดาก็ทำตามรับสั่ง
ที่ประชุมได้เห็นพระธำมรงค์มีพระนามาภิไธยของพระเจ้าวิกรมาทิตย์ ก็ตกตะลึงพิศวงทราบความจริงกันตลอด
คดีเป็นไปโดยเรียบร้อยแล้ว พระเจ้าวิกรมาทิตย์เสด็จขึ้นตำหนักพระนางภานุมตี พร้อมด้วยพระธิดาซึ่งเป็นกนิษฐภคินีของพระราณี ทรงล้อเลียนพระราณีต่างๆ เป็นที่สำราญราชหฤทัย.
บรมแกว่น
พราหมณ์คนหนึ่ง ขัดสนจนยาก กรากกรำทำงานหนักทุกวัน จึงได้มาเลี้ยงลูกเมียพอประทังไป เมื่อลูกคนหัวปีได้หกหรือเจ็ดขวบ ตาแกส่งไปเรียนหนังสือที่โรงเรียนในหมู่บ้านนั้น แต่เรียนอะไรไม่ได้สักอย่าง โดยมากมักหนีเที่ยวซุกซุนเกะกะระรานชาวบ้านร้านถิ่น พราหมณ์พ่อพยายามถึงที่สุด เพื่อให้ลูกเรียนหนังสือ แต่ไม่สมปรารถนา ยิ่งโตยิ่งเกียจคร้านทำรำคาญไม่หยุด พ่อเห็นไม่ได้เรื่อง จึงยักให้ไปเรียนวิชาโหร ทีแรกก็เอาใจใส่ดีอยู่ ได้ความรู้ไว้บ้าง ครั้นนานวันชักเบื่อหน่ายเป็นคนเกียจคร้านเข้าสันดานเดิม ตาพราหมณ์พื้นเสียสิ้นอาลัย พูดตัด “มึงนี่เกิดมาทั้งทีแสนริยำจนเกินริยำ กูจะมานั่งเลี้ยงมึงตลอดไปหรือ? นับวันนับจะแก่เฒ่าหมดกำลังวังชา แต่กระนั้นยังอุตส่าห์กัดฟันทนลำบากทำงานมาเลี้ยงมึงและน้องของมึง หมายว่าเติบโตขึ้นจะได้พึ่งพาอาศัยสักนิด มันไม่เอาถ่ายเสียเลย มึงไป ใสหัวไป ไปไหนช่างหัวมึงอย่ามาหากูอีกเป็นอันขาด” แกขับไล่ให้ออกจากบ้าน ลูกชายไม่ตอบสักคำ ออกไปโดยชื่นตา.
เด็กหนุ่มคนนี้ตั้งแต่เกิดมายังไม่เคยไปไหนเกินหมู่บ้านที่ตนอยู่ เพราะฉะนั้นทางจะไหนถึงไหนบ้างจึงไม่รู้ เป็นแต่เดินเซอะเซิงตะบึงไปทางหนึ่ง ไม่ต้องกะว่าจะไปถึงไหน ล่วงเข้าเวลาเที่ยงเดินทางมาได้โข คราวนี้รู้สึกเหนื่อยหิวโหยจัดขึ้น จำเป็นต้องพักผ่อนนึกว่าถ้าพบบ้านที่ไหนจะขอพัก ครั้นพบบ้านหลังหนึ่งก็เข้าไปเรียกที่ประตู.
เจ้าของบ้านเห็นพราหมณ์เป็นแขกมาหาในเวลาเที่ยงก็ออกมาเชื้อเชิญเป็นอันดี ให้นั่งและเอาน้ำให้ล้างเท้า จัดมะระกู่มาให้สูบ กับทั้งไปจัดหาของมาให้สำหรับทำอาหาร พราหมณ์หนุ่มล้างเท้าสูบมะระกู่แล้วก็ไปอาบน้ำ สักครู่กลับมาสวดมนตร์ภาวนาเวลาเช้าตามจารีตของพราหมณ์เสร็จ นั่งร้องเพลงเล่น คอยว่าเจ้าของบ้านจะไปหาของมาทำกับข้าว พราหมณ์หนุ่มเป็นคนร้องเพลงพอใช้ ได้ยินเข้าไปในห้อง ซึ่งมีหญิงแก่อยู่ แกชอบอกชอบใจ ออกมาถาม “พ่อคุณ ร้องเพลงเรื่องอะไร?”
พราหมณ์หนุ่ม- “อ๋อ! เรื่องรามายณ”
ยายแก่- “ดีทีเดียว ที่นี่มีหนังสือเรื่องรามายณกัณฑ์ลงกาอยู่เรื่องหนึ่ง บางทีจะอ่านเป็นทำนองเพราะให้ฟังได้บ้างกระมัง?”
พราหมณ์หนุ่ม- “ก็ยายจะชอบอย่างไหนเล่า อยากจะฟังตอนกัณฑ์ลงกาหรือว่าอยากจะดูเองทีเดียว”
ยายแก่- “โอย! พ่อคุณ อยากดูทำไมจะไม่อยาก แต่ที่ไหนจะได้ดูกัณฑ์ลงกาด้วยตัวเอง ตายเสียชาติหนึ่งคงไม่ได้พบ”
พราหมณ์หนุ่ม- “ไม่ยากอะไร ขอให้พูดคำเดียวว่า ‘อยากดู’ เท่านั้น ฉันจะทำให้เห็นทีเดียว”
ยายแก่ “ขอกรุณาได้เห็นด้วยเถิด พ่อมหาจำเริญ แหม! บุญของยายมากถึงกับจะได้เห็นกัณฑ์ลงกาวันนี้ พ่อมหาจำเริญต้องการอะไรบ้าง?”
พราหมณ์หนุ่ม- “ในหมู่บ้านแถบนี้ มีลิงบ้างหรือเปล่า?”
ยายแก่- “ลิงน่ะหรือ ทำไม เลี้ยงไว้ในบ้านก็ตัวหนึ่ง” แล้วแกรีบเข้าไปนำลิงมา.
ส่วนพราหมณ์หนุ่ม ชั้นต้นหุงข้าวกินเสียอิ่มแปล้ว่าเผื่อเสียด้วย ซึ่งวันนั้นทั้งวันจักไม่ต้องพึ่งบ้านนั้นอีก แล้วก็จับลิงเอาผ้าขี้ริ้วชุบน้ำมันพันเข้ากับหางจุดไฟโพลง พอไฟติดหาง เจ้าลิงร้อน โจนกระโดดพรวดพราดปีนขึ้นบนหลังคานี้เผ่นไปหลังคาโน้น เวลานั้นหลังคาตามบ้านแห้งกรอบคอยหาเหตุอยู่แล้ว พอกระทบไฟก็ได้ที่ ในไม่ช้าเหย้าเรือนในหมู่บ้านนั้นก็กลายเป็นเถ้าถมดินไป คราวนี้ไม่ต้องสงสัย ชาวบ้านต้องสืบสาวหาต้นไฟ ได้ความจากยายแก่จึงกลุ้มรุมกันจับพราหมณ์หนุ่ม.
พราหมณ์หนุ่มโกรธ ถาม “นี่ฉันไปทำอะไรให้จึงมาจับตัว?”
ชาวบ้าน- “ฉันไปทำอะไรให้ ทำจนบ้านช่องเป็นขี้เถ้าหมด ยังจะถามว่าทำอะไรอีก”
พราหมณ์หนุ่ม- “ก็บ้านมันไหม้ มันจะผิดอยู่กับฉันอย่างไร ไม่มีใครขอดูเรื่องกัณฑ์ลงกา บ้านมันจะไหม้ที่ไหน?”
ชาวบ้าน- “เสียเวลาพูดกับคนพรรณนี้ ไปรู้กันที่ศาล”
พราหมณ์หนุ่ม- “ไปก็ได้ ไม่เห็นขัดข้องอะไร”
ชาวบ้านพาตัวคุมไปในเมือง มาตามทางแดดร้อนจัดเข้าทุกที พราหมณ์เก็บเบี้ยใครทำตกได้หนึ่งเบี้ย สักครู่หนึ่งถึงสระน้ำพราหมณ์ขออนุญาตผู้คุมลงอาบน้ำ ชาวบ้านที่คุมตัวมายอมให้พราหมณ์หนุ่มเดินไปที่สระ พบยายแก่นั่งขายน้ำมัน พราหมณ์หนุ่มตรงเข้าไปขอซื้อน้ำมันเบี้ยหนึ่ง.
ยายเจ้าของน้ำมันโกรธ- “ไปตายเสียเถอะพามน ขอซื้อน้ำมันเบี้ยเดียว ใครเกิดมาเคยได้ยินบ้าง?”
พราหมณ์หนุ่ม- “นิดหนึ่งก็เอาเถอะยาย มีเงินมาเท่านี้จะทำอย่างไรได้”
ยายเห็นเป็นพราหมณ์จึงตักน้ำมันให้หน่อย แต่เวลาตักหยดลงดินไปสองสามหยด
พราหมณ์หนุ่มเห็นก็ต่อว่า “หกเสียเปล่า ยังมากกว่าที่ขายให้”
ยายแก่- “ให้มันหกไปยังดีกว่า เพราะน้ำมันหก อายุข้าจะยืน”
พราหมณ์หนุ่ม- “อ้อ! น้ำมันหก อายุยืน ไม่รู้นี่” ฉวยไม้ตีหม้อน้ำมันที่ตั้งแตกหมดสามหม้อ
ยายแก่ทั้งแค้นทั้งเสียใจที่เสียของ ปาวๆ เอาพราหมณ์หนุ่ม “ไอ้ริยำ! ไปตายเสียเถอะมึง ธุระอะไรมึงจึงมาทุบหม้อน้ำมันของกูแตกหมด ไอ้วายร้าย”
พราหมณ์หนุ่มทำตกตะลึง- “อ้าว! นี่ทำไมมาด่าได้ด่าเอา? หมายว่าทำคุณให้ยังจะโกรธอีก”
ยายแก่งุ่นง่านใหญ่- “ไอ้ตายโหง! ทุบหม้อกูแตกหมด ยังจะบอกว่าทำคุณให้โคตรอะไรของมึงอีก หา? ฮึม! เดี๋ยวแม่-ฮึม!”
พราหมณ์หนุ่ม- “ก็ทำไมจะไม่ทำคุณ เมื่อยายทำน้ำมันหกสองสามหยดบอกฉันว่าอายุจะยืน คิดดูซิ ที่ฉันช่วยทำหกให้ทั้งสามหม้อเต็มๆ อายุยายจะมิยิ่งยืนมากขึ้นอีกหรือ? ประการหนึ่งยายก็แก่มากจวนจะเข้าโลงแล้ว อายุยืนต่อไปอีกยังไม่ชอบหรือ?”
ยายแก่- “มึงไม่ต้องพูดมาก ต้องไปถึงพระเจ้าแผ่นดินด้วยกัน นั่นแหละมึงจะรู้สำนึกตัว”
พราหมณ์หนุ่ม- “ตามใจ”
คราวนี้คดีเพิ่มจำนวน ยายแก่ขายน้ำมันโจทก์ขึ้นอีกคนหนึ่ง พากันมาตามทาง พราหมณ์หนุ่มเก็บเบี้ยได้อีกสองเบี้ย ดีใจร้องขอผู้คุมไปซื้อหมากสักหน่อย ผู้คุมอนุญาต ที่ใกล้นั้นมีคนชาวฮินดูสตานีนั่งขายหมากพลู พราหมณ์หนุ่มตรงเข้าไป ยื่นเบี้ยให้สองเบี้ย พลางพูด “ขอซื้อหมากที่อร่อยๆ สองเบี้ยเถิด”
คนขายหมากพื้นเสีย “แกนี่บ้าหรือ? มีมาสองเบี้ยเท่านั้นมาขอซื้อหมากกิน ไป ไป เห็นใครเขากินหมากปากแดงก็เอาลิ้นไปเลียเขา นั่นแหละเป็นราคาสองเบี้ย ออกไป”
พราหมณ์หนุ่มหันไปหันมา เห็นเมียคนขายหมากกินหมากปากแดงนั่งอยู่ในร้าน ตรงเข้าไปจะเลียปากผู้หญิง ผัวแลเห็นโกรธ ทำไมกะมัน กรากเข้ามาขวางด่าเอ็ด-“ไอ้ทรลักษณ์ กล้าอย่างนี้ทีเดียวหรือ? มึง”
พราหมณ์หนุ่มทำหน้าตื่น- “มาด่ากันทำไม? บอกให้มาอย่างไรก็ทำอย่างนั้น”
คนขายหมากตัวสั่น- “ดีละมึง ไปศาลเทียว”
พราหมณ์หนุ่ม- “ไปก็มาซิ”
คราวนี้กระบวนแห่ออกเดินต่อไป มีชาวบ้านถูกไฟไหม้บ้าน ยายแก่ขายน้ำมัน ชายขายหมาก ล้วนเป็นโจทก์คุมพราหมณ์หนุ่มมาทั้งนั้น สักครู่ใหญ่ๆ ก็ถึงศาล เข้าไปแจ้งเรื่องที่เป็นมาแก่เจ้าหน้าที่ พระเจ้าแผ่นดินประทับอยู่ที่นั่นด้วย ทรงทราบเรื่อง มีรับสั่งให้พาตัวพราหมณ์ไปทำโทษเสียบเป็น แต่วันนั้นเย็นเสียแล้ว การทำโทษจึงเลื่อนไปในวันรุ่งขึ้น แต่ในระหว่างนั้นพระเจ้าแผ่นดินมีรับสั่งให้เอาตัวพราหมณ์หนุ่มมัดไว้กับหลัก.
พราหมณ์หนุ่มต้องถูกมัดแน่นอึด ได้สำนึกตัวติโทษตนเองที่ไม่ควรจะกระทำชั่ว กำลังรำพึงเป็นทุกข์ แลไปเห็นชายหลังโกงเดินมา จึงตะโกนเรียก “ท่าน ท่านคนนั้นน่ะ อย่าว่ากะไรเลย เชิญมานี่หน่อยเถิด”
ชายหลังโกงได้ยินก็ตรงเข้ามา.
พราหมณ์หนุ่ม- “ท่านที่นับถือ อย่าว่ากะไรเลย กรุณาคลำหลังฉันดูทีเถิดว่าหายโกงแล้วหรือยัง”
ชายหลังโกงคลำจนทั่วแล้วตอบ- “คลำดูทั่วแล้วไม่เห็นโกงที่ตรงไหน”
พราหมณ์หนุ่ม- “แน่หรือท่าน ช่วยคลำดูอีกทีเถอะ”
ชายหลังโกงพลอยไม่แน่ใจไปด้วย คลำอีก ตานี้ค่อยๆ คลำกลับไปกลับมาหลายเที่ยว- “ไม่มีเค้าว่าโกงสักนิดเดียว”
พราหมณ์หนุ่มทำเป็นโล่งใจ “แหม! ท่าน โล่งใจจริงๆ เมื่อก่อนที่หลังฉันเป็นหนอกโปโกงจนน่าเกลียด ได้วานเขามาผูกไว้กับหลักนี้เลยหายโกงราวกับปลิดทิ้ง เห็นไหม? ศักดิ์สิทธิ์จริงหลักอันนี้เกิดมาพึ่งมารู้ว่าเป็นของวิเศษ”
ชายหลังโกง- “ศักดิ์สิทธิ์จริงอย่างพูดเทียวหรือ? ถ้าจริงอย่างที่พูด ท่านช่วยผูกฉันไว้กับหลักบ้างซี ไอ้หลังของฉันตั้งแต่เกิดมาก็โกงจนน่าหมั่นไส้ เดือดร้อนเต็มที ลุกทีนั่งทีแสนลำบาก ไปไหนก็ขายหน้า ถ้าผูกไว้กับหลักทำให้หายได้ ก็ช่วยสงเคราะห์ด้วยเถิดนึกว่าเอาบุญ”
พราหมณ์หนุ่ม “ก็จะช่วยท่านอย่างไรเล่า ไม่เห็นดอกหรือมือตีนก็ผูกอยู่กับหลักแน่น ถ้าช่วยแก้ฉันออก เอาเถอะฉันจะช่วยท่านเอง ไม่ช้าจะรู้สึกว่าหลังหายโกง”
การแก้มัดพราหมณ์หนุ่มให้ออกจากหลักไม่เนิ่นช้าเลย เพราะชายหลังโกงกระหายอยากให้หายโกงเร็วที่สุด พอพราหมณ์หนุ่มหลุดออกแล้ว แกก็เข้านั่งข้างหลักแทนที่อย่างเรียบร้อย โดยไม่ต้องรอให้เตือน พราหมณ์หนุ่มรีบผูกชายหลังโกงไว้กับหลักแน่นแล้วค่อยเลี่ยงหายไป.
หนีมาถึงบ้านหญิงขายดอกไม้ พราหมณ์หนุ่มเลี่ยงเข้าไปประจ๋อประแจ๋เรียกคุณป้า ขออาศัยอยู่ด้วย สัญญาว่าจะสนองคุณให้ได้เป็นใหญ่เป็นโต ถ้าหญิงขายดอกไม้จะช่วยปิดบังไม่ให้ใครทราบได้ว่าตนมาอยู่นี่ คุณป้าก็ไม่รังเกียจ ยอมให้อยู่ด้วย.
พอรุ่งเช้า เจ้าหน้าที่พากันไปตะแลงแกง ซึ่งได้นำพราหมณ์หนุ่มมันไว้กับหลัก ไปถึงไม่เห็นพราหมณ์หนุ่ม เห็นแต่ชายหลังโกงถูกมัดแต้หน้าจืดอยู่กับหลัก ต่างตะลึงไปตามกัน เลยกลับนำความขึ้นทูลพระราชา.
พระราชาตะลึงพระหฤทัย “อะไร ! ไอ้ผู้ร้ายหนีไปได้อย่างนั้นหรือ”
เจ้าพนักงาน- “พระเจ้าข้า ! พระอาชญาไม่พ้นเกล้าฯ ผู้ร้ายหายไป มีชายพิการหลังค่อมถูกมัดแทนอยู่กับหลัก”
พระราชาทรงพิศวงเป็นอันมาก รีบเสด็จไปที่นั้น ตรัสถามชายหลังโกง- “เฮ้ย! นี่มันเรื่องราวอะไร จึงมาอยู่ที่นี่”
ชายหลังโกงตกใจ ทูล “ขอเดชะ ข้าพระเจ้าไม่สามารถจะกราบทูลให้ทรงทราบได้ เป็นแต่เมื่อวาน ข้าพระเจ้าเดินทางมา พบชายคนหนึ่งผูกมัดอยู่กับหลักนี้ ร้องเรียกข้าพระเจ้าเข้าไปหา และถามว่าหลังของเขาหายโปแล้วหรือยัง ข้าพระเจ้าตอบว่าไม่เห็นพิการอย่างไร ผู้นั้นได้ยินข้าพระเจ้าบอกก็ดีใจพูดว่า หลักอันนี้วิเศษนัก ถ้าใครพิการยอมตัวมัดกับหลักเป็นหายขาด เหตุดังนี้ข้าพระเจ้าจึงแก้ชายคนนั้นออก และให้ข้าพเจ้าเข้าผูกกับหลักวิเศษแทน พระองค์จะทอดพระเนตรเห็นได้ว่า ข้าพระเจ้าเป็นคนพิการเดือดร้อนนัก อยากจะให้หายด้วย จึงยอมให้ชายคนนั้นผูกไว้ เรื่องที่ข้าพระเจ้ากราบทูลได้ก็เพียงเท่านี้”
พระราชา- “บ๊ะ! ไอ้คนนั้นไม่ใช่ผู้ร้ายธรรมดาไปเสียแล้ว ขืนปล่อยไว้ไม่ได้” รับสั่งให้ทัณฑนายกตามจับตัวให้ได้โดยเร็ว.
ทัณฑนายกอวดดีกราบทูล “ข้าพระเจ้าขออาสารับฉลองพระเดชพระคุณจับตัวให้ได้ในวันนี้ มันจะหนีไปไหนพ้น”
ย้อนกลับถึงหญิงขายดอกไม้ ซึ่งพราหมณ์หนุ่มไปขออาศัยอยู่ที่บ้านด้วย เป็นคนเคยส่งดอกไม้ในวังหลวงเสมอ วันที่พระราชามีรับสั่งให้ทัณฑนายกออกสืบจับตัวพราหมณ์ ยายแก่อยู่ที่นั่นด้วย จึงนำความที่ทัณฑนายกอวดอ้างมาเล่าให้พราหมณ์หนุ่มฟัง
พราหมณ์หนุ่มนึกเคืองคิดแก้แค้น จึงไต่ถามหญิงขายดอกไม้ถึงครอบครัวของทัณฑนายกโดยละเอียด ได้ความว่ามีลูกเขยอยู่คนหนึ่ง ไม่ได้อยู่บ้านเดียวกัน เป็นแต่ไปๆ มาๆ หาเมียเสมอ พราหมณ์ตรองหาอุบาย เกิดความคิด ออกไปซื้อผ้าผ่อนอย่างดีมาแต่งตัว ตกเวลาดึกตรงไปบ้านทัณฑนายก บอกกะหญิงสาวใช้ที่นั่นว่าลูกเขยมา คนในบ้านทราบก็ดีใจกันทุกคน พอสาวใช้ออกมาเชิญตัว ลูกเขยปลอมสั่ง “สั่งที่บ้านไม่ต้องหาอะไรไว้เลี้ยงคืนนี้ให้ลำบากเปล่าๆ เป็นแต่ในห้องดับไฟเสียด้วย ยังมีธุระสักครู่จะกลับมา แล้วก็เลยไปนอนทีเดียว” พูดได้เท่านี้ก็ไป สักครู่กลับมา ตรงเข้าห้องไม่รอให้ใครเห็นหน้าได้ ขึ้นไปนอนอยู่บนเตียงลูกสาวทัณฑนายก พอนอนได้สักอึดใจเดียว ลูกเขยปลอมทำเป็นบ่นว่าเครื่องทองหยองของนางที่แต่งอยู่กับตัว เกะกะขูดถูกตัวรำคาญให้ถอดออกวางไว้ ลูกสาวทัณฑนายกพาซื่อ ถอดเอาวางไว้ข้างที่นอน พราหมณ์หนุ่มนอนนิ่งคอยจนนางหลับสนิทก็เก็บเครื่องแต่งตัวเสียเกลี้ยง ย่องออกจากห้องไป หลุดถึงถนนก็วิ่งตื๋อดิ่งมาบ้านคุณป้า ส่งเครื่องแต่งตัวให้ พลางพูด “เจ้าทัณฑนายกกำลังตามจับตัวฉันออกยุ่ง แต่มันยังไม่รู้สึกว่าเกิดขะโมยขึ้นในบ้านมันเอง”
รุ่งเช้าทัณฑนายกกลับบ้าน ได้ทราบเรื่องที่ถูกขะโมย ก็ตกใจรีบเข้าไปเฝ้าพระราชากราบทูล
“ขอเดชะ ไอ้ผู้ร้ายคนนั้นกล้าหาญมาก บัดนี้มันทำแก่ข้าพระเจ้าเอง” แล้วทูลเรื่องที่เป็นมาโดยถ้วนถี่
พระราชาทรงฟังก็ตกตะลึงจังงัง ตรัส “ไอ้นี่สำคัญมาก ต้องเอาตัวมันให้ได้ เรื่องอื่นๆ งดไว้จนกว่าจะจับไอ้ผู้ร้ายรายนี้ขังให้ได้”
ทัณฑนายกกวานน้องชายให้มาช่วยสืบจับด้วย และระดมเจ้าพนักงานช่วยสืบจับทุกทาง ส่วนตัวเองพยายามเต็มที่จนไม่กลับกินข้าวในเช้าวันนั้น
พราหมณ์หนุ่มนั่งนอนซ่อนตัวอยู่สบาย รู้เรื่องที่เขาจัดการกันนี้จากหญิงขายดอกไม้โดยละเอียด เลยนึกสนุกขึ้นจัดแจงแต่งตัวปลอมเป็นนักบวชไศพนิกาย สรวมลูกประคำเม็ดรุทรักษา เอามูลเถ้าทาตามตัว ไว้ผมเป็นแผ่นเซิง เอาผงไม้จันทน์เจิมหน้าผากเป็นสามเส้น มือถือคีมและหลาว รวมเบ็ดเสร็จรูปร่างหน้าตาที่แต่งก็ดูพิลึกอยู่แล้ว ปากยังภาวนาว่า ‘โบม ! โบม’ อีก ออกจากบ้านเดินดุ่มไปที่อยู่ของทัณฑนายก เวลานั้นพวกผู้ชายไม่อยู่ ถูกระดมไปสืบจับผู้ร้าย เหลือแต่ผู้หญิงเฝ้าบ้าน ขึ้นชื่อว่านักบวชมาหา พวกผู้หญิงเป็นเกิดปีติยินดีมาก เพราะจะได้ถามทุกข์โศกโชคลาภร้ายดี ขอยาแก้โน่นแก้นี่อะไรต่อมิอะไรติปาถะ สมคะเนพราหมณ์หนุ่มที่ปลอมมา พอย่างเข้าบ้าน พวกผู้หญิงชิงกันแป้นออกมานิมนต์จัดแจงหาที่ให้นั่ง
ท่านนักบวชเอาหนังเสือปูลงนั่งสำรวมอินทรีย์เคร่งไม่ล่อกแล่ก คราวนี้แม่ผู้หญิงเข้ามาหาทีละคนสองคน ถามโน่นถามนี่ ท่านนักบวชแก้ไปตีโวหารตอบไปตามเพลงให้ชอบใจ ในจำพวกหญิงในบ้าน มีภรรยาของทัณฑนายกและภรรยาของน้องชายเป็นคนแพ้ผมหายารักษาไม่หาย ผมยิ่งโกร๋นบางลงทุกทีซ้ำหงอกประปราย คราวนี้เห็นเป็นโอกาสเลยขอยาแก้โรคผมเสียด้วย
ท่านนักบวชรับรอง “เรื่องเท่านี้ไม่ลำบาก ยากกว่านี้ยังรับได้ โรคแพ้ผมไม่สำคัญกี่มากน้อย โน่นแน่ บ่อน้ำเก่าที่เป็นโคลนอยู่ข้างบ้านโน่น เห็นไหม ถ้าอยากจะให้ผมดก โกนผมเก่าเสียให้เกลี้ยงจนหมดเชื้อโรค แล้วจุ้มศีร์ษะลงไปในบ่อให้เปียกโชก ผมก็จะงอกงามเท่านั้นเอง”
หญิงทั้งสองดีใจ- “จริงอย่างนั้นหรือฐากูร ดีฉันจะได้ทำเสียทันที ผมงอกใหม่จะเป็นอย่างไรไม่ทราบ?”
นักบวช- “อ๋อ งามกว่าเดิมหลายเท่า จะงอกงามยาวลงมาถึงข้างล่าง ดำเป็นมันขลับ”
หญิงทั้งสองปลื้มใจที่สุด เข้าไปข้างในโกนผมจนเกลี้ยง อยู่ข้างนี้นักบวชทำบูชาอย่างต้นหายปลายขาดรวบรัดเอาเป็นเสร็จพิธี พอหญิงทั้งสองโกนผมเสร็จออกมา ท่านนักบวชพาไปที่สระ ทำเป็นว่ามนตร์เสียนิดหนึ่งแล้วสั่ง “กระโดดลงไปในน้ำซิ ยิ่งดำไปได้นานๆ ยิ่งวิเศษ”
หญิงทั้งสองกระโดดลงไปดำน้ำทันที ฝ่ายนักบวชเลี่ยงหนีกลับไปบ้านคุณป้า หญิงทั้งสองดำน้ำจนกลั้นใจต่อไปไม่ได้อีก ก็ผุดขึ้นนึกว่าผมจะงอกงาม เอามือคลำโดนแต่ปลิงเกาะแทนผมอยู่เต็มหัว เสียใจร้องไห้โฮวิ่งกลับมาบ้านนั่งปลดปลิงกันเสียนาน กว่าจะออกหมดเลือดแดงทั้งกระบาล
ล่วงสองยามไม่กี่นาที ทัณฑนายกกลับบ้าน เหนื่อยเกือบตายตามจับผู้ร้ายไม่ได้ ซ้ำได้ข่าวนักบวชผสมขึ้นอีก พื้นเสียกัดฟันร้อง “ไอ้นี่ตั้งใจเล่นเราคนดียว ยับมัน” หมดปัญญา ออกจากบ้านเข้าไปเฝ้าพระราชากราบทูลเรื่อง.
พระราชา- “ไอ้นี่สำคัญ ลำพังเจ้าเห็นจะจับมันไม่ได้ ต้องเรียกโหรช่วยดูด้วยจึงจะสำเร็จ” ให้หาโหรหลวงเข้ามาเฝ้า ตรัสให้ตรวจดูว่าไอ้ผู้ร้ายสำคัญเวลานี้มันอยู่ที่ไหน โหรคำนวณเลขแล้วกราบทูล “มันหนีไปอยู่บ้านหญิงขายดอกไม้ เวลานี้กำลังนั่งเล่นไพ่อยู่”
พระราชา- “เล่นไพ่กันกี่คน?”
โหร- “สี่คนด้วยกัน”
พระราชา- “ถ้าอย่างนั้นจะรู้คนไหนเล่า? ดูให้มันแน่ทีว่ามันนั่งข้างไหน?”
โหร- “นั่งอยู่ตรงทิศนั้นๆ”
พระราชารับสั่งให้ทหารไปตาบจับตัวผู้ร้ายในบ้านหญิงขายดอกไม้ตามทิศที่โหรกราบทูล.
พราหมณ์หนุ่มเรียนโหราศาสตร์มาบ้างแล้วแต่ก่อนในเวลาที่ตกอยู่ในอันตรายรอบข้างเช่นนี้ จำต้องเอาวิชาโหรมาใช้เป็นคู่มืออยู่ทุกขณะจิต เวลานั้นจับยาม รู้ว่าจะมีทหารมาจับตัวในเวลาตามที่โหรหลวงบอก จึงขอเปลี่ยนที่นั่งกับคนเล่นไพ่ด้วยกันคนหนึ่ง เปลี่ยนที่นั่งเสร็จไม่ช้าพวกทหารก็มาถึงตรงเข้าจับคนที่นั่งอยู่ในที่ซึ่งโหรหลวงบอกมา คุมตัวไปในวัง พอพระราชาทอดพระเนตรเห็นนักโทษ ทรงจำได้ว่าไม่ใช่ตัวผู้ร้าย เป็นบุตรของคนชั้นสูงในเมืองคนหนึ่งซึ่งพระองค์รู้จัก ก็ทรงกริ้วโหรว่าดูเหลวไหล.
โหรกราบทูล- “ขอเดชะ ข้าพเจ้าขอคำนวณถวายใหม่”
พระราชา- “ให้แน่นา ระวัง”
โหรคำนวณดูอีก ทบทวนไปมาหลายเที่ยวแน่แก่ใจ แล้วกราบทูล “ขอเดชะ ข้าพระเจ้าอาจกราบทูลยืนยันได้แน่นอนในคราวนี้ มันนั่งอยู่ทิศนั้นๆ”
พวกทหารวิ่งไปบ้านหญิงขายดอกไม้อีก จับคนที่นั่งอยู่ตรงที่โหรบอก แต่ไม่ใช่ตัวการ เพราะพราหมณ์หนุ่มจับยามรู้ล่วงหน้าก่อน จึงเปลี่ยนที่นั่งเสีย คนที่จับมาพระราชาทรงรู้จัก เป็นเชื้อพระวงศ์ กริ้วโหรเคราะห์ร้ายอย่างยิ่ง ตวาดแหว “มึงมีความรู้สู้แต่ไอ้ควายก็ไม่ได้” ตรัสไล่โหรส่ง ประทับนิ่งทรงหาอุบาย ทำอย่างไรจึงจะจับไอ้ผู้ร้ายตัวสำคัญได้ ทรงตรึกตรองอยู่ช้านาน ถึงที่สุดตกลงพระหฤทัย “ไม่มีทางอื่นแล้วต้องลงมือจับมันเอง ใช้ใครๆ ก็เหลวกลับมา ต้องเราเอง” พอมืดลงเสด็จขึ้นม้าที่นั่งออกจากพระราชวัง.
ฝ่ายพราหมณ์จับยามทราบเรื่องตลอดรีบออกไปกลางทุ่งนอกเมือง แผ้วกวาดที่ทำรั้วกั้นขุดหลุมกุณฑ์บูชา ตั้งศิวลึงค์ห้อยใบมะตูม แต่งตัวเป็นฤษี นั่งลงระวางหลุมกุณฑ์ ปากบ่นภาวนาเสียงออกโอ้.
พระราชาเสด็จเที่ยวสืบจับตัวผู้ร้ายมาถึงที่พรามหณ์หนุ่มนั่งทำบริกรรมอยู่ ทรงสำคัญว่าฤษีก็เสด็จเข้าไป ตรัสถามว่าเห็นใครผ่านไปทางนี้บ้างหรือเปล่า.
ฤษี- “ถวายพร มีคนหนึ่งพึ่งผ่านไปทางนี้เมื่อกี้ ถวายพร รูปทราบว่าเกิดมีผู้ร้ายสำคัญขึ้นในเมืองของบพิตร ถวายพร และทำความเดือดร้อนต่างๆ ไม่มีใครสามารถจับได้ ถวายพร แต่รูปเข้าฌานอยู่ที่นี่ทราบเรื่องของผู้ร้ายตลอดว่ามันทำอะไร อยู่ที่ไหน เวลาไร ได้ทั้งสิ้น ถวายพร”
พระราชา- “ฐากูร เห็นจะรู้จักตัวมันด้วยกระมัง?”
ฤษี- “หามิได้บพิตร รูปไม่เห็นด้วยตา เห็นด้วยฌาณ”
พระราชา- “ถ้าอย่างนั้นเห็นจะจับมันไม่ได้”
ฤษี- “ถวายพร ไม่ควรทรงวิตก เสด็จตามไปทางนี้จะทรงพบจับตัวมันได้” พลางชี้มือไปทางหนึ่ง
พระราชาขับม้าไปทางชี้ จนไกลเกินที่มนุษย์จะหนีทัน มิได้พบใครย้อนเสด็จกลับมาตรัสกะฤษี “ไม่พบ ฐากูร ใครคนเดียวก็ไม่พบ”
ฤษี- “ถวายพร บพิตรเสด็จไปคลาดกันนิดเดียว ไอ้ผู้ร้ายถลันมานี่ แล้วหนีไปทางนี้” พลางชี้ไปอีกทีหนึ่ง
พระราชาควบม้าไปอีกไม่พบ เสด็จวนเวียนตามดังนี้หลายเที่ยวหลายทางจนอ่อนพระกำลัง ทรงลงจากหลังม้าเข้าไปหาฤษีตรัส “ฐากูร ข้าพเจ้าเหนื่อยเต็มที ตามอีกเห็นจะไม่ไหว ดูเหมือนบอกว่ามันผ่านมาทางนี้เวลากลางคืนเสมอไม่ใช่หรือ ทำไมฐากูรไม่จับตัวมันไว้?”
ฤษี- “ถวายพร จะให้รูปจับอย่างไร ผู้ถือพรหมจรรย์ อย่างดีที่สุดก็มีหน้าที่เพียงเจริญอุเบกขาพรหมวิหาร เพียงแต่รูปทูลแนะนำเท่านี้ก็ผิดธรรมไม่น้อย ถึงกระนั้นเมื่อบพิตรยังจับมันไม่ได้ รูปจะจับมันได้อย่างไร? เพราะต้องนั่งอยู่กับที่ ถ้าขืนลุกขึ้นตะบะที่ได้ทำบำเพ็ญไว้ก็เสื่อมหมดประการหนึ่ง ถ้าแต่งตัวอย่างนี้ไปจับผู้ร้าย ไอ้ผู้ร้ายมันจะจับตัวรูปเสียอีก การเป็นดังนี้จะให้รูปจับผู้ร้ายได้อย่างไร?”
พระราชาทรงปรึกษา “อย่างนั้นจะทำอย่างไรดี?”
ฤษี- “มีอุบายทางเดียว ถ้าพระองค์จะทรงปลอมเป็นฤษีประทับอยู่ที่นี่สักครู่หนึ่ง ขอแต่อย่าให้ที่อยู่ของรูปเป็นอันตรายแล้ว รูปแต่งเครื่องของบพิตรพร้อมทั้งม้าที่นั่งอาสาไปจับมันเอง แท้จริงเรื่องดังนี้ก็ไม่ใช่กิจของบรรพชิต แต่มาคิดถึงที่ได้อาศัยพึ่งพระโพธิสมภารในราชอาณาเขตมีความสุขสงบจึงเต็มใจจะฉลองพระเดชพระคุณ ฐานพลเมืองคนหนึ่ง อาศัยเหตุที่ได้ทำนี้เนื่องด้วยกิจอันควรกระทำ ต่อไปรูปจักได้บำเพ็ญตะบะสะดวก เพราะบ้านเมืองราบคาบ ถ้าทรงตกลงก็ให้เป็นตามนี้”
พระราชา- “ดี! ข้าพเจ้าเหนื่อยเต็มทีจะขอพักเสียสักครู่” ทรงถอดฉลองพระองค์ประทานแก่ฤษี ทรงรับเครื่องฤษีมาสรวมแทน.
ฤษีปลอมเป็นพระราชาขึ้นม้าตรงมาพระราชวัง ทหารเฝ้าพระทวารเข้าใจว่าพระราชาก็ปล่อยให้เข้าไปโดยดี ราชาปลอมไม่พูดจากับใคร ตรงเข้าตำหนักราณีไปถึงพูด “เครื่องแต่งตัวที่มีราคาถอดมาให้ฉันเก็บไว้เถิด เดี๋ยวไอ้ผู้ร้ายสำคัญมันจะเล็ดลอดเข้ามาลักเอาไปได้”
ราณีกำลังง่วงบรรทม ฟังได้ความบ้าง ไม่ได้ความบ้าง ถอดส่งถอดส่ง.
พราหมณ์หนุ่มรวบรวมของออกมา สั่งเจ้าพนักงานรักษาทวาร “เจ้าต้องระวังให้กวดขันในคืนวันนี้ อย่าให้ใครเข้ามาเป็นอันขาด ถ้าขืนจะเข้ามาให้ได้ จงจับตัวไปขังไว้ในห้องปูน จะเป็นใครก็ตาม ถึงตัวกูเองก็อย่ายอม ขังไว้จนรุ่งเช้าเวลาสามโมงจึงค่อยถอดคุมตัวมาหากู”
พราหมณ์หนุ่มออกนอกพระราชวัง ขึ้นม้าห้อไปเห็นว่าไกลแล้ว ถอดฉลองพระองค์และปล่อยม้าเสีย เดินตรงไปบ้านนางคุณป้าส่งของให้”
พระราชาประทับคอยฤษีปลอมเป็นช้านาน ยังไม่เห็นกลับมา ยิ่งนานผิดปกติ บังเกิดความสงสัย เสด็จโดยพระบาทตรงมาพระราชวัง เมื่อเสด็จถึงทวารเป็นเวลาจวนจะรุ่งเช้าแต่ยังมืดอยู่ เจ้าหน้าที่เห็นใครเดินเข้ามา ร้องถาม “คนริยำที่ไหนนั่น?”
พระราชาตกตะลึงจังงัง เสด็จเข้าไปให้ใกล้ ตรัส “กูเอง คือพระราชา”
เจ้าหน้าที่- “อ้อ! นี่พระราชา ดีนัก เฮ้ย! ทหาร จับเอาตัวพระราชาไปขังไว้ในห้องปูน”
พระราชา- “นี่พวกมึงจะทำอะไรกู?”
เจ้าหน้าที่- “อย่าพูดมาก”
พระราชา- “ก็กูเป็นพระราชา นายมึง-”
เจ้าหน้าที่- “โกหก หลอกกันไม่ได้ ระวัง พระราชาเสด็จมาที่นี่เมื่อสักครู่ พึ่งเสด็จออกไปไม่สู้ช้านัก เฮ้ย ทหารพาตัวไปเดี๋ยวนี้”
พวกทหารเข้าจับพระราชานำไปขังในห้องปูน
พระราชาประหลาดพระหฤทัยที่ต้องถูกมาอยู่ในห้องขัง ‘นี่มันอะไรหนอ เจ้าคนเฝ้าประตูมันจึงบอกว่าเราเข้ามาแล้วออกไป” ทรงรำพึงค้นหาเหตุไปมา เรื่องก็ขาวแจ่ม “อ้อ! นึกออกแล้ว ฤษีนั่นเองเป็นตัวผู้ร้าย สำคัญมากไอ้นี่ หลอกต่อหน้าต่อตาได้อย่างสนิทสนม”
รุ่งเช้าราวสามโมง โดยคำบัญชาที่พระราชาปลอมสั่งไว้ เจ้าหน้าที่เข้ามาเปิดห้องปูน อะไรจะทำให้ตกใจเท่ากับที่เปิดประตูเห็นพระราชาของตนประทับอยู่ในห้องนั้น ขวัญหายตกประหม่าแผ่นดินเหลืองหมด รู้สึกว่าตนมีชีวิตอยู่ในวันนี้ไม่กี่ชั่วโมง ซบลงแทบพระบาทหมอบนิ่งตัวสั่น
พระราชา- “เรื่องราวเป็นอย่างไรจงเล่าให้ฟัง ไม่ต้องกลัว”
เจ้าหน้าที่กราบทูลเรื่องที่เป็นมาจนตลอด.
พระราชาไม่ตรัสประการไร รีบเสด็จเข้าตำหนักพระราณี รับสั่งถามถึงเรื่องราวที่เป็นไปในคืนนั้น พระราณีทูลตามที่เกิดขึ้นทุกประการ.
พระราชาทรงทราบเรื่องตลอดยิ่งพิศวงมากขึ้น ประทับนิ่งอ้ำอึ้งตรองหาอุบายร้อยแปดไม่เห็นทางจะสมพระประสงค์ ในที่สุดรับสั่งให้ออกประกาศ มีเจ้าพนักงานตีกลองป่าวร้องไปทั่วทุกแห่งแหล่งตำบลในพระนครว่า ถ้าใครจับผู้ร้ายสำคัญได้ จะโปรดยกพระนครให้ครึ่งหนึ่ง
พราหมณ์หนุ่มรู้ข้อความประกาศก็ดีใจ แต่งตัวตรงเข้าไปเฝ้าพระราชามิได้สะทกสะท้าน กราบทูล “ตามประกาศกระแสพระโองการถ้าประทานอนุญาตแล้ว ข้าพระเจ้าจะขออาสาจับผู้ร้ายคนนั้นเอง”
พระราชา- “เราก็ได้ป่าวร้องแล้วเป็นอนุญาตอยู่ในตัว จะต้องมาขออนุญาตอะไรอีกเล่า?”
พราหมณ์- “ขอเดชะ ข้าพระเจ้าคือตัวผู้ร้าย!”
พระราชา- “มีพะยานหลักฐานอย่างไรบ้าง ที่พอให้เห็นว่าเป็นตัวผู้ร้าย?
พราหมณ์หนุ่มกราบทูลเรื่องที่เป็นมา ตั้งแต่ต้นจนอวสาน.
พระราชาไม่ทรงโกรธ ซ้ำชมความฉลาดอย่างอัศจรรย์ของพราหมณ์หนุ่ม ประทานราชอภัย ทรงยกพระนครให้ครองกึ่งหนึ่ง.
บรมแกว่นก็ได้รับความสุขสบายตลอดมา.
บรมเซอะ
ตำบลบ้านแห่งหนึ่ง มีประกาศป่าวร้องทำ ‘สมรธน’ คือเลี้ยงพราหมณ์งานใหญ่ มีพราหมณ์สี่ตนแต่อยู่ต่างหมู่บ้านกัน จะมากินเลี้ยงในงาน เจอะกันกลางทางเลยไปด้วยกัน สวนทางกับทหารคนหนึ่ง ทหารทำความเคารพตามธรรมเนียม คือประสานมือพร้อมกับปากว่า “ศรณํ อัยยะ” พราหมณ์รับเคารพพร้อมปากว่า “อสิรพาท”
ทั้งสี่เดินมาถึงบ่อข้างถนนแห่งหนึ่ง แวะดื่มน้ำแก้กระหายแล้วพากันไปพักใต้ร่มต้นไม้ใหญ่ ต่างนั่งนิ่งไม่รู้จะพูดอะไรกันดี คนหนึ่งเป็นผู้ทำลายความสงบเอ่ยขึ้น “ทหารที่เราพบเมื่อกี้นี้กิริยามารยาทเรียบร้อยจริงๆ พอเห็นฉันทำเคารพฉันคนเดียว”
พราหมณ์ที่นั่งถัดไปค้าน “ใครบอกว่าทำเคารพแก เขาเคารพฉันไม่พูด”
พราหมณ์ที่สามไม่เห็นด้วย- “ที่ไหนได้ เข้าใจผิดทั้งคู่ เขาเคารพฉันต่างหาก ข้อพิสูจน์คือเวลาเขาพูดแลมาทางฉัน”
พราหมณ์ที่สี่ท้วง “เข้าใจผิดหมด ที่จริงผิดหมดทั้งสาม เขาเคารพฉันเอง ไม่เช่นนั้นฉันจะตอบเขาหรือ?”
ต่างเถียงไม่ยอมแพ้กัน ยิ่งเถียงยิ่งหน้าแดงถึงกับจะวางมวย แต่คนหนึ่งมีสติอยู่บ้างเห็นว่าไม่น่าจะมาวิวาทกันด้วยเรื่องเบ็ดเตล็ดเท่านี้ จึงร้องห้าม “นี่บ้าหรืออะไรจึงมาวิวาทกันไม่เป็นเรื่องเป็นราว ถึงจะทะเลาะกันตีกันจนยับอย่างพวกศูทร ใครเล่าจะเป็นผู้ตัดสิน ทหารคนนั้นคนเดียวจะบอกได้ว่าเขาเคารพใครแน่ ป่านนี้คงไปไม่สู้ไกลนัก วิ่งกลับไปตามไม่ดีหรือ ไปถามดูให้ดีว่าเขาเคารพใคร เท่านี้ก็จะรู้เรื่องกัน”
ตามที่แนะนำนี้อีกสามคนเห็นพ้องด้วย ทั้งสี่จึงย้อนวิ่งไล่ตามทหารไปเต็มฝีเท้าเลยจากที่พบทหารคราวแรกไปอีกโข พอเห็นทหารตะโกนให้หยุดเข้าไปชี้แจงเหตุผลที่วิ่งมาหาให้ฟังโดยจะแจ้ง ขอให้ตัดสินด้วยว่าทหารผู้นั้นคำนับใครแน่
ทหารรู้สึกทันทีว่าพราหมณ์ทั้งสี่ไม่ใช่มนุษย์ธรรมดา นึกขันในใจเลยตอบออกไปโดยวางหน้าวางตาเฉยว่า เขาตั้งใจเคารพพราหมณ์บรมเซอะกว่าเพื่อนทั้งสี่นี้ แล้วก็ออกเดินไป.
พราหมณ์ทั้งสี่ตกตะลึง หันกลับเดินทางต่อไป นิ่งอั้นไม่พูดจากัน แต่คำ ‘พราหมณ์บรมเซอะ’ ของทหารเข้าไปฝังแน่นอยู่ในใจ จะตรองท่าไหนก็เห็นแต่ว่า ‘พราหมณ์บรมเซอะ’ จะต้องมีเกียรติยศสูง จึงเป็นผู้ได้คำนับของทหาร ยิ่งคิดยิ่งเห็นว่าตนจะต้องได้ตำแหน่งนั้น ในที่สุดนิ่งอยู่ไม่ได้ เลยทะเลาะกันอีก คราวนี้เกิดเถียงกันด้วยข้อที่ใครควรจะได้รับเกียรติยศบรมเซอะ ต่างคนต้องการชิงเกียรติยศอันนั้นให้ตกเป็นของตัว หน้าแดงหน้าดำใส่กันไม่ยอมแพ้ เมื่อหมดทางที่จะได้เกียรติยศโดยดีแล้ว ความจำเป็ฯไม่มีเหตุอื่นเข้าขัด ตั้งหมัดเข้าตัดสิน ความยุติธรรมอยู่ที่อำนาจ แต่พราหมณ์คนที่แนะนำคราวก่อนร้องห้าม “ช้าก่อน ไอ้เรื่องนี้ใครๆ ก็นึกว่าตนเป็นผู้ควรได้เกียรติยศชั้นเซอะ ตัวฉันเองก็นึกว่าไม่น้องหน้าใคร ส่วนแกทั้งสามก็นึกเช่นนั้นเหมือนกัน บัดนี้จะขอถามหน่อยว่า ตะเบ็งเถียงกันจนคอแตก เข้าต่อยกันจนหน้าตาไม่เป็นหน้ามนุษย์ แล้วใครเล่าจะยอมแพ้? ใครเล่าจะตัดสินว่าเราคนไหนเป็นท่านบรมเซอะ? เปล่าทั้งนั้น หยุดวิวาทชั่วคราวเถิด นี่ก็ใกล้ตำบลธรรมบุรี  เราพากันไปที่ศาลอำเภอ ขอท่านเจ้าหน้าที่ตัดสินให้มันรู้แน่กันไป เห็นอย่างไร?”
อีกสามคนสอดคล้องพากันไปอีก พอดีลูกขุนอยู่ที่นั่นพร้อมคณะ วันนั้นไม่สู้มีคดีสำคัญจะตัดสิน จึงนั่งประชุมฟังคดีของพราหมณ์ต่างถิ่นทั้งสี่นั้นทีเดียว
พราหมณ์คนหนึ่งเข้าไปกลางที่ประชุมแถลงเรื่องที่เป็นมาทั้งหมด
ที่ประชุมฟังคำแถลงการณ์จบก็ฮากันครืน ผู้เป็นประธานในศาลเป็นคนชอบสนุกอยู่ด้วยแกล้งถลึงตา สั่งบังคับให้ที่ประชุมหยุดนิ่ง แล้วพูดกะพราหมณ์คนนั้น “ตัวท่านเป็นคนต่างถิ่นไม่ใช่ชาวบ้านแถวนี้ ยากนักที่จะนำพยานสืบให้สมว่าท่านเป็นบรมเซอะแน่ จะมีทางให้วินิจฉัยข้อเท็จจริงได้อย่างเดียว คือ ท่านจะต้องอ้างตัวเองเป็นพะยานชี้แจงเรื่องให้ศาลฟังโดยแจ่มแจ้ง จะเล่าประวัติของตนตอนไหนก็ได้ที่เป็นเรื่องหลักฐานสำคัญประกอบคดีให้ศาลฟังขึ้นว่าเป็นบรมเซอะ เมื่อศาลฟังคำแถลงการณ์ทุกคนตลอดแล้ว จะได้พิจารณาปรึกษาชี้ขาดลงไปว่าใครเซอะที่สุด สมควรเป็นผู้มีอำนาจอันชอบธรรมรับเกียรติยศจากทหารคนนั้นเป็นสิทธิแก่ตน”
พราหมณ์คนหนึ่งจึงชิงขออนุญาตต่อศาลเล่าประวัติของตนอย่างเก่งที่สุด ดังนี้:-
พราหมณ์กับผ้า
ข้าพเจ้าเป็นคนที่อัตคัดเครื่องแต่งตัว ตั้งแต่ไหนแต่ไรมาแล้ว ไม่ใช่ว่าจะพึ่งมาแต่งปอนในคราวนี้ ขอประทานเล่ามูลกรณีก่อน หลายปีมาแล้ว พ่อค้าเศรษฐีในหมู่บ้านข้าพเจ้าเป็นคนใจบุญสุนทรเอื้อเฟื้อพวกพราหมณ์มาก ให้ผ้าอย่างงามแก่ข้าพเจ้าสองผืน ข้าพเจ้าเอาไปอวดเพื่อนฝูง ต่างคนชมว่างามมาก ทุกๆ คนพูดว่ารางวัลมีราคาดังนี้คนที่ทำบุญไว้ในชาติก่อนเท่านั้นจึงได้ ก่อนที่จะเอามาใช้ ข้าพเจ้าเอามาซักเสียตามธรรมเนียม เพื่อล้างสิ่งโสโครกที่ติดมาจากช่างทอและคนขาย ซักแล้วเอาไปตากไว้ที่ราวซึ่งผูกเข้ากับกิ่งไม้สองต้น มีสุนัขตัวหนึ่งวิ่งลอดราวผ้าไป ข้าพเจ้าแลเห็นเจ้าสัตว์ลามก ก็แต่เวลาที่มันลอดไปเสียแล้ว และทั้งอยู่ไกลด้วย จึงไม่แน่ใจว่ามันถูกผ้าหรือไม่ ได้ถามพวกเด็กๆ ที่อยู่ใกล้มันก็บอกว่าไม่ได้สังเกต การเป็นดังนี้จะให้ข้าพเจ้าทำอย่างไร จึงจะรู้ว่ามันถูกผ้าหรือเปล่า ข้าพเจ้าต้องพิสูจน์ด้วยตนเอง เดินสี่ขาอย่างหมาคลานเข้าไปใต้ราวผ้า กระนั้นยังไม่หายสงสัย หันมาถามเจ้าพวกเด็กที่ยืนมองดู “เฮ้ย ตัวกูถูกผ้าไหม?” เด็กตอบว่าไม่ถูก ข้าพเจ้าดีใจกระโดดเหยง สักครู่หนึ่งเฉลียวว่าตัวมันไม่ถูกผ้า หางมันจะถูกเข้าบ้างกระมัง ไม่เชื่อแน่ในใจ ข้าพเจ้าซึ่งเป็นผู้รักษาความบริสุทธิ์ไม่มีใครจับ เอาเคียวผูกเข้าที่ก้นต่างหางหมดลงสี่เท้าคลานไปอีกที คราวนี้เจ้าเด็กที่ข้าพเจ้าขอให้เป็นพะยานบอกว่าเคียวปัดถูกผ้า ข้าพเจ้าเสียใจด้วยเชื่อว่าอย่างไรเสียเจ้าหางหมาต้องถูกผ้า เกิดโทโสขึ้นมาไม่คิดหน้าหลังกะชากเอาผ้าฉีกเสียหมด พอชาวบ้านใกล้เรือนเคียงทราบเรื่องนี้กันทั่ว ก็ตั้งให้ข้าพเจ้าเป็นคุณเซอะ โดยแสดงเหตุว่า “ถึงหมามันจะถูกผ้าทำให้ไม่บริสุทธิ์ ซักเสียอีกครั้งหนึ่งก็หายสกปรกหมด” อีกคนหนึ่งว่า “ทำไม เมื่อไม่ต้องการ จะให้คนที่เป็นศูทรยากจนก็ได้ ธุระอะไรจะต้องไปฉีกเสีย ทำอย่างนี้แล้วใครเขาจะศรัทธาให้อีก ให้มาก็เอามาฉีกเล่น” ข้อนี้ข้าพเจ้าขอเพิ่มเติม เพื่อให้แน่นว่าเป็นความจริงของเขา เพราะข้าพเจ้าจะไปขอผ้าใครคราวไร เป็นได้รับตอบว่าไม่ให้ คุณเซอะใช้ปัญญาได้แต่เพียงฉีกเท่านั้น.
เมื่อพราหมณ์เล่าประวัติของตนจบ สมุห์บัญชีศาลเอ่ยขึ้น “ถ้าจะเดินสี่เท้าเก่ง”
พราหมณ์ได้หน้า- “ก็ชำนาญคล่องแคล่วอยู่” แล้วก็ลงสี่เท้าคลานไปทางโน้นทีมาทางนี้ที เสียงคนในศาลฮากันครืนๆ
นายตุลาการ- “พอที พอที ตามที่ได้ฟังเรื่องและทำท่าประกอบเป็นหลักฐานให้แน่นแฟ้นขึ้นนี้ ก็ควรให้เป็นคุณเซอะได้ แต่ก่อนจะชี้ขาดลงไปศาลจะต้องฟังเรื่องของคนอื่นอีก”
พราหมณ์คนที่สอง จึงเริ่มเล่าเรื่องของตนดังนี้:-
การเลี้ยงพราหมณ์
วันหนึ่งมีการเลี้ยงพราหมณ์ที่ใกล้บ้าน ข้าพเจ้านึกว่าจะไปกินเลี้ยงทั้งที จะต้องแต่งเนื้อตัวให้ดีสักหน่อย เรียกช่างโกนมาโกนผมและเคราเสร็จ ข้าพเจ้าเรียกภรรยาให้หยิบเบี้ยทองแดงให้ช่างโกนหนึ่งอัน แต่จะเป็นด้วยฟังผิดหรืออย่างไรไม่ทราบ ภรรยาข้าพเจ้าส่งให้ช่างโกนสองอัน ข้าพเจ้าอ้อนวอนช่างโกนขอให้กลับคืนมาอันหนึ่ง แต่มันดื้อไม่ยอมคืนให้ เกิดเถียงกัน เจ้าช่างโกนทำเสียงอ่อนว่า “เรื่องนี้จะตกลงกันได้ก็ทางเดียว ไอ้เงินที่เกินมา ฉันจะรับโกนผมเมียแกให้ เห็นอย่างไร?”
ข้าพเจ้าตรองเห็นเข้าที ตอบ “ได้เหมือนกัน รู้แล้วรู้รอดไป ไม่ต้องเสียรัดเสียเปรียบกัน”
ภรรยาข้าพเจ้าได้ยินว่าจะถูกโกนผม ก็ทำท่าจะหนี แต่ข้าพเจ้ายึดตัวเอาไว้ บังคับให้นั่ง ให้ช่างโกนๆ ผมจนได้ เวลาโกนภรรยาข้าพเจ้าร้องไห้พลางด่าข้าพเจ้าและเจ้าช่างโกน ฮึดฮัดดิ้นปัดๆ ถีบเอาด้วย แต่ข้าพเจ้าต้องการให้โกนดีกว่าจะให้ไอ้คนริยำช่างโกนโกงเงินกินไปเปล่าๆ ถึงเบี้ยหนึ่ง ภรรยาข้าพเจ้าถูกโกนผมอันยาวงามหมดเกลี้ยง รีบผลุดเข้าห้องไม่กล้าออกมาอีกด้วยอาย ส่วนเจ้าช่างโกนผมเสร็จก็เปิดหนีไปพบแม่ข้าพเจ้ากลางถนนก็เล่าเรื่องให้ฟัง แม่แกรีบกลับมาบ้าน เพื่อให้เห็นแน่แก่ตา พอแกเห็นลูกสะใภ้หัวเกลี้ยง ยืนจังงังสักห้าอึดใจ แล้วกรากเข้ามาด่าข้าพเจ้า ข้าพเจ้านิ่งไม่ตอบสักคำ เพราะรู้สึกว่าทำผิดจริง ไอ้ช่างโกนริยำมันเห็นเป็นสนุก เที่ยวป่าวร้องให้ใครต่อใครรู้หมด เขาหัวเราะกันสนุก ไอ้ที่ปากอยู่ไม่สุขต่อเติมเรื่องให้วิตถารขึ้นทุกที ถึงกับโจษกันว่าข้าพเจ้าทำโทษภรรยาเพราะนอกใจ คราวนี้ไม่รู้ใครต่อใครเป็นกลุ่มๆ แห่มาที่ประตูบ้าน ถึงกับจูงลาต่างว่าชายชู้แห่ไปตามถนน
ข่าวเรื่องนี้ ไม่ช้ารู้ไปถึงพวกพี่น้องข้าภรรยาข้าพเจ้า ต่างรีบมาฟังข่าว ท่านคงจะนึกได้ง่ายว่า เวลาได้มาเห็นภรรยาข้าพเจ้าผมเกลี้ยงจะปาวๆ เอาข้าพเจ้ากี่มากน้อย ในที่สุดพาภรรยาข้าพเจ้ากลับไปเสีย ไปในกลางคืนนั่นเอง ไม่หยุดพักที่ไหน กลัวใครเห็นจะขายหน้าเขา พาไปเสียสี่ปีเต็มๆ ไม่ส่งข่าวคราวมาว่าอย่างไร ภายหลังจึงได้ส่งกลับมาให้ข้าพเจ้า.
เรื่องเคราะห์ร้ายเท่านี้ ทำให้ข้าพเจ้าอดไปกินเลี้ยง ซ้ำร้ายใหญ่ ได้ทราบภายหลังว่าการเลี้ยงคราวนั้นใหญ่ที่สุด มีของกินดีเช่นเนยใส เขาเลี้ยงอย่างไม่เสียดาย ล่วงมาสักสิบสี่วันเขามีการเลี้ยงอีก ข้าพเข้าไปกับเขาด้วย พอไปถึงพวกพราหมณ์ที่พากันมากินเลี้ยงราวเจ็ดแปดร้อยคนก็กู่ก้องร้องกันเอ็ดตะโร กลุ้มรุมจับข้าพเจ้าไว้ บังคับให้บอกตัวตนที่เป็นชู้กับภรรยาข้าพเจ้า เพื่อจะได้จัดการร้องฟ้องตามกฎธรรมเนียมของพวกพราหมณ์ ข้าพเจ้ารับรองว่าในเรื่องนี้ข้าพเจ้าเป็นผู้ผิดเอง และเล่าความจริงให้ฟัง พวกเหล่านั้นรู้เรื่อง มีความประหลาดใจแลดูตากัน พูด “ผู้หญิงที่มีเรือนแล้ว ไม่ได้ทำชั่วช้าสามานอะไรสักนิด บังคับให้โกนหัวดังนี้ใช้ได้ที่ไหน ชายคนนี้ถ้าไม่ใช่นักโกหกก็คงเป็นไอ้งั่งบรมเซอะในโลกนี้”
“ท่านทั้งหลาย เมื่อได้ฟังเรื่องข้าพเจ้าแล้วข้าพเจ้าหวังใจว่าท่านคงคิดเหมือนเช่นข้างต้นนี้ และข้าพเจ้าเชื่อแน่ว่าความเซอะของข้าพเจ้าเลิศกว่าพราหมณ์ที่ฉีกผ้ามากนัก”
ศาลพลอยเห็นว่าหลักฐานสำคัญอยู่ แต่เพื่อความยุติธรรม จึงสั่งให้พราหมณ์คนที่สามเล่าเรื่องของตน มีความดังนี้:-
ยาแก้โรคใบ้
ข้าพเจ้าชื่ออนันตัยย แต่ในบัดนี้เขาเรียกกันว่า ‘พลูอนันตัยย’ เหตุที่ข้าพเจ้ามีคำว่า ‘พลู’ นำหน้าชื่อ คือภรรยาข้าพเจ้าอยู่กับข้าพเจ้าได้สักเดือนกว่า มาคืนหนึ่งเวลาเข้านอนจะเป็นด้วยเรื่องอะไรไม่ทราบ ข้าพเจ้าพูดขึ้นว่า ผู้หญิงปากจัดพูดมากทุกคน ภรรยาข้าพเจ้าโกรธร้องตอบว่า ผู้ชายบางคนพูดมากยิ่งกว่าผู้หญิง ข้าพเจ้าทราบได้ทันทีว่า หล่อนเปรียบข้าพเจ้าเป็นคนพูดมาก นึกฉุนขึ้นมาทันที ท้าออกไปว่า “มา เราสองคนลองดูกันว่าใครจะพูดก่อนใคร”
ภรรยาข้าพเจ้า- “ลองดูก็ได้ ถ้าใครชนะได้อะไรเล่า?”
ข้าพเจ้า- “ใครแพ้เสียใบพลูใบหนึ่ง” สัญญาตกลงต่างคนต่างเข้านอนไม่พูดจากัน.
รุ่งเช้าจนตะวันขึ้นสูง ข้าพเจ้าและภรรยาต่างคนไม่ออกจากห้อง คนในบ้านเห็นผิดสังเกตตะโกนร้องเรียก เงียบไม่ตอบ ตะโกนดังขึ้นก็เงียบ เคาะประตูก็แล้วตีประตูก็แล้ว เงียบอีก เอะใจ สงสัยว่าเห็นจะตายเสียทั้งคู่ รีบไปตามช่างไม้มางัดประตูห้องเปิดเข้าไป ไปถึงเห็นข้าพเจ้าและภรรยาไม่หลับ นอนลืมตาโพลง ไม่เจ็บไม่ไข้อะไร เป็นแต่ไม่พูดเท่านั้น พากันประหลาดใจถึงกับหาอุบายให้พูดแต่ไม่สำเร็จ มารดาข้าพเจ้าเป็นคนตื่นตกใจมาก ถึงกับร้องไห้เสียใจออกโฮๆ ได้ยินไปถึงเพื่อนบ้าน ต่างพากันมาดูว่าเกิดเหตุอะไรจนแน่นบ้าน เมื่อข้าพเจ้าและภรรยาหุบปากนิ่งไม่พูด ก็คิดเป็นโน่นเป็นนี่ต่างๆ ที่ลงความเห็นพ้องกันมาก คือเข้าใจว่าถูกศัตรูทำให้เป็นใบ้ พี่น้องข้าพเจ้าจึงไปเชิญหมอผีลือชื่อในย่านนั้นมาแก้รังควาน ตาหมอมาถึงจ้องตาขมึงทึงดูข้าพเจ้าสักครู่ แล้วเดินรอบตัวข้าพเจ้าหลายครั้ง ปากก็ภาวนาว่าอะไรไม่ทราบ ฟังแปลกหูพิลึก เดี๋ยวนี้นึกขึ้นได้ยังกลั้นหัวเราะไม่อยู่ เวียนรอบๆ ได้สักครู่ บอกว่าข้าพเจ้าและภรรยาถูกคนทำ ซ้ำบอกชื่อผีที่เข้าสิงด้วยว่าชื่อนั้นๆ ถ้าสิงในตัวใครไล่ให้ออกยากนัก เพราะมักดื้อด้านมาก ถ้าจะขับให้มันออก ต้องใช้จ่ายซื้อเครื่องบวงสรวงบูชา และอะไรต่ออะไรไม่น้อย เพราะฉะนั้นจะขอค่าป่วยการอย่างน้อยห้าเหรียญทองปโคท
พวกพ้องข้าพเจ้าไม่ใช่คนมั่งมีอะไร พอหมอบอกค่าป่วยการเท่านั้นก็ตกใจ ครั้นจะปล่อยให้เจ้าไข้เป็นใบ้ก็ทนดูไม่ไหว ตกลงยอม สัญญาว่าถ้าแก้ให้หายใบ้ได้จะสมนาคุณให้ถึงใจ กำลังหมอผีจะจัดแจงเริ่มพิธีพิลึกพิลั่นอะไรของเขา พราหมณ์เพื่อนบ้านคนหนึ่งอยู่ที่นั่นด้วย มีความเห็นแตกต่างกับผู้อื่น บอกว่าโรคชนิดนี้เคยเห็นมาหลายรายแล้ว รักษาไม่ยาก รับรักษาไม่ต้องเสียเงินเสียทองอะไร ขอแต่ถาดใส่ถ่านที่ติดไฟร้อนจัดกับทองแท่งเล็กๆ สักแท่งหนึ่งก็พอ เมื่อได้ของสองสิ่งมาเขาก็เอาทองเผาไฟให้ร้อนจนแดง เอาคีมคีบมาจี้ที่ปลายเท้าข้าพเจ้าและที่ข้อศอกที่ท้องและที่ศีร์ษะ ข้าพเจ้ากัดฟันทนทรมานอย่างร้ายกาจ แม้แต่กิริยาที่เจ็บปวดก็ไม่แสดงออกมาสักนิด ข้าพเจ้ายอมตายดีกว่าให้แพ้พะนัน ฝ่ายเจ้าหมอฉลาดเห็นรักษาข้าพเจ้าไม่สำเร็จ ก็พูดว่า “ลองดูผู้หญิงบ้าง” ตรงเข้าจี้ภรรยาข้าพเจ้าที่ซ่นเท้า ภรรยาข้าพเจ้าพอถูกร้อนยังไม่ทันอะไรก็หดเท้าทันที ร้องว่า “พอ พอที” แล้วหันมาทางข้าพเจ้า “แพ้แก เอ้านี่พลู”
ข้าพเจ้ารับใบพลูมา “บอกแล้วไม่ใช่หรือว่าหล่อนต้องพูดก่อนฉัน ก็จริงสมกับที่พูดไว้เมื่อคืนนี้ว่าผู้หญิงละเป็นคนพูดมาก”
คนที่อยู่ในห้องได้ยินข้าพเจ้ากับภรรยาพูดกันยังไม่เข้าใจเรื่องถนัดได้แต่แลดูตากัน จนข้าพเจ้าอธิบายให้ฟังจึงเข้าใจเรื่องต่างเปล่งอุทานว่า “นี่เล่นอย่างบ้าหรืออย่างไร พะนันเอาใบพลูใบเดียว ทำให้เพื่อนบ้านต้องตกใจตื่นเต้นกันหมดน้ำใจช่างกระไร ทนทรมานเพื่อเอาชนะใบพลูใบเดียวก็ได้ ในโลกนี้เห็นจะไม่มีใครบรมเซอะดังนี้” ตั้งแต่นั้นมาข้าพเจ้าจึงมีคำว่า ‘พลู’ เติมหน้าเป็นเกียรติยศ
เรื่องนี้ศาลลงความเห็นว่า เป็นเรื่องประหลาดแสดงความเซอะของมนุษย์พอใช้ แต่ควรให้เป็นยุติธรรม ฟังเรื่องของคนที่สี่ก่อนว่าจะพิสดารอย่างไรบ้าง เพราะฉะนั้นคนที่สี่จึงเล่าเรื่องดังนี้:-
พาเจ้าสาวมาบ้าน
ภรรยาข้าพเจ้าเมื่อได้แต่งงานกันใหม่ๆ ยังเป็นเด็ก ไม่สมควรจะอยู่กินด้วยกัน ได้ฝากไว้ที่บ้านพ่อตาแม่ยาย จนล่วงหกหรือเจ็ดปีโตเป็นสาว ข้าพเจ้าจึงบอกมารดาให้ทราบเพื่อรับมา บ้านพ่อตาข้าพเจ้าอยู่ไกลมาก และมารดาข้าพเจ้ายังป่วยไปรับเองไม่ได้ จึงมอบให้ข้าพเจ้าเป็นผู้ไปรับและสั่งสอนว่าไปถึงนั่นควรทำอย่างไร พูดอย่างไร เพราะทราบอยู่ว่าข้าพเจ้าเป็นคนโง่ เกรงว่าจะไปทำสุ่มสี่สุ่มห้าขายหน้า ข้าพเจ้ารับทำตามที่มารดาสั่งทุกอย่างแล้วก็ไป.
ถึงบ้านพ่อตา เขารับรองเต็มที่มีการเลี้ยงพราหมณ์ในย่านนั้นทั้งหมด เพื่อเป็นเกียรติยศข้าพเจ้า ครั้นถึงวันกำหนดได้ฤกษ์ ข้าพเจ้าก็ลาพ่อตาพาภรรยามา.
เวลามาถูกฤดูร้อนๆจัดมาก ตามทางแดดส่องเปรี้ยงแลยิบตา ทั้งต้องข้ามทะเลทรายมาด้วย ภรรยาข้าพเจ้าเคยอยู่ในบ้านไม่เคยกรากกรำลำบาก มาถูกเดินบนทรายร้อนจัดเท้าก็พองถึงกับร้องไห้ไม่เดินต่อไป ข้าพเจ้าอ้อนวอนแนะนำต่างๆ ก็แล้ว ฉุดก็แล้ว หล่อนก็ไม่ยอมถ่ายเดียว ขอนอนอยู่ที่นั่นถึงจะตายก็ไม่ว่า ข้าพเจ้าหมดปัญญา ตกลงต้องนั่งอยู่ด้วย สักครู่มองไปเห็นโคต่างบรรทุกสินค้าเต็มเดินมาทางนั้น ข้าพเจ้าร้องเรียกให้แวะอ้อนวอนขอให้ช่วยด้วย เจ้าของต่างเข้ามามองดูภรรยาข้าพเจ้า แล้วบอก “ภรรย่าท่านน่ากลัวอันตรายมาก ถึงจะอยู่หรือจะไปก็เท่ากันไม่พ้นอันตรายทั้งนั้นด้วยอากาศร้อนจัด ถ้าขืนตายไปในขณะนี้เขาก็จะสงสัยว่าฆ่าภรรยาตาย ให้ฉันเสียเถอะจะเอาขึ้นหลังงัว พาไปให้รอดตาย ถึงท่านจะต้องเสียภรรยาไปคนหนึ่งก็ยังดีที่ได้ช่วยชีวิตมนุษย์ไว้ ทั้งจะไม่ถูกเขาสงสัยว่าฆ่าภรรยาด้วย” ข้าพเจ้าเห็นจริงตามที่แนะนำ อุ้มภรรยาขึ้นบนหลังงัว เสร็จแล้วข้าพเจ้ากลับมาบ้านคนเดียว ถึงบ้านล่ามากเพราะเท้าพอง ด้วยเดินมาบนทรายตลอดทาง แม่แกเห็นมาคนเดียวจึงถามว่าภรรยาข้าพเจ้าอยู่ไหน ข้าพเจ้าก็เล่าเรื่องให้แกฟัง แกรู้เรื่องโกรธข้าพเจ้าใหญ่ ด่าว่าเสียร้อยอย่างพันอย่าง- “ไอ้เซอะแสนริยำ ให้เมียแก่คนอื่นเขาไปได้ มนุษย์อะไรมิรู้ ยอมให้เมียพราหมณ์ต้องตกเป็นเมียน้อยไอ้คนต่ำสกุล นี่พี่น้องข้างผู้หญิงเขารู้จะว่ากระไร มิเกิดเรื่องหรือ จะหาใครโง่เท่ามึงเป็นไม่มีแล้ว”
เรื่องความเขลาของข้าพเจ้านี้ ทราบไปถึงพี่น้องข้างผู้หญิง ต่างคนโกรธแค้นรีบพากันมาบ้านข้าพเจ้าหมายจะตีเสียให้ตาย ถ้าหนีไม่ทันคงตายจริง นี่หากเคราะห์ดีข้าพเจ้าทราบล่วงหน้าเสียก่อน จึงพาแม่แกหนีไปโดยเร็ว เมื่อพี่น้องข้างผู้หญิงแก้แค้นทำโทษข้าพเจ้าไม่ได้ จึงนำข้อความไปร้องต่อหัวหน้าสกุล ข้าพเจ้าถูกตัดสินทำโทษเสียเงินค่าทำขวัญแก่พวกพ้องผู้หญิงสองร้อยปโคท ซ้ำมีประกาศห้ามไม่ให้ใครยกผู้หญิงให้เป็นเมียไอ้เซอะคือข้าพเจ้าอีกต่อไป มิฉะนั้นจะต้องถูกตัดขาดออกจากสกุล เหตุนี้ข้าพเจ้าจึงตกลงมีภรรยาไม่ได้จนตลอดชีวิต เคราะห์ยังดีที่ไม่ถูกตัดขาดจากสกุล เป็นเพราะบิดาข้าพเจ้าเป็นผู้ที่ชาวบ้านเขานับหน้าถือตามาแต่ก่อน
“บัดนี้ข้าพเจ้าขอให้ท่านวินิจฉัยว่า ความเซอะของข้าพเจ้าจะมากกว่าทั้งสามหรือไม่ ถ้ามากกว่าข้าพเจ้าขอรับเกียรติยศให้ได้เป็นบรมเซอะเถิด”
ศาลประชุมปรึกษาพร้อมกันลงความเห็นว่า ควรได้รับเกียรติยศเป็นบรมเซอะทั้งนั้น ด้วยมีพยานหลักฐานแปลกประหลาดไปคนละอย่าง จึงพิพากษาว่า “ท่านทั้งสี่ชนะคดีด้วยกันทุกคน เพราะฉะนั้นจงเดินทางต่อไปเถิด อย่าได้โต้เถียงอะไรกันอีก”
บรมเซอะทั้งสี่ดีใจว่าได้รับคำตัดสินยุติธรรม ต่างคนต่างตะโกนจนสุดเสียง “เราชนะ เราชนะ” แล้วออกจากศาลเดินทางต่อไป.
ธิดาของทัณฑนายก
พระราชาประเทศหนึ่งมีโอรสองค์เดียวทรงรักใคร่มาก เหตุที่จะได้เป็นผู้สืบราชสมบัติ วันหนึ่งราชกุมารพร้อมด้วยบริวารเสด็จประพาสผ่านทางบ้านนายทัณฑนายก ทอดพระเนตรเห็นนางงามสยายผมผึ่งอากาศอยู่บนพื้นหลังคาบ้าน บังเกิดความปฏิพัทธ์ ไม่บอกเล่าแก่ใคร พอเสด็จกลับพระราชวัง ก็ตรงไปตำหนักหลังหนึ่งงับทวารแน่น ประทับนิ่งอยู่ในนั้น.
พระราชาไม่เห็นโอรส ทรงตามหาทุกแห่งไม่ได้ร่องรอย พระราณีทราบว่าโอรสหายไป เสียพระหฤทัยทรงกรรแสง ในพระราชวังเกิดกาหลกันใหญ่ ภายหลังมหาดเล็กคนหนึ่ง สังเกตเห็นห้องตำหนักห้องหนึ่งปิดผิดปกติ จึงนำความมาทูลพระราชา พระองค์รีบเสด็จไปที่นั้น ร้องเรียกโอรสแต่โอรสไม่เปิดประตู ก็เสด็จกลับ ร้อนถึงพระราณีเสด็จมาเอง ทรงร้องเรียกอ้อนวอนอยู่นาน โอรสจึงเปิดประตูออกมาเฝ้า.
พระราณีทอดพระเนตรโอรสมีฉวีเศร้าหมอง จึงตรัสถาม “ลูกรักของแม่ ไม่สบายเป็นอะไรไปหรือ ทำไมจึงปิดประตูไปอยู่ในนั้นคนเดียวเล่า หรือลูกอยากได้อะไร บอกแม่เถิด จะหาให้เดี๋ยวนี้”
โอรสทูลเรื่องตลอด พระราณีเล้าโลมให้เสวยกระยาหาร แล้วพามาเฝ้าพระราชา ทูล “มหาราชพระองค์ไม่ทรงคิดอะไรบ้างเลย ลูกเราเดี๋ยวนี้เติบโตเป็นหนุ่มสมควรจะมีเหย้าเรือน จะตรัสเรื่องนี้สักนิดก็ไม่มี ดูเหมือนว่าลูกยังเด็กเล็กเพียงห้าหกขวบ ไม่คิดบ้างเลยว่าเรามีลูกอยู่คนเดียว ขอทรงตรึกตรองเรื่องนี้ให้มาก”
พระราชา- “เรื่องเท่านี้ไม่สมควรวิตกวิจารณ์ให้มากมาย ฉันจะส่งคนไปเที่ยวสืบหาหญิงงามไม่ช้า ได้แล้วจะสั่งให้พาตัวมาให้ลูก”
พระราณี- “ไม่ได้ มหาราช จะทรงทำอย่างนั้นไม่ได้ ลูกชายไปเห็นหญิงสวยในเมืองเรานี่เอง เกิดชอบใจอยากได้ผู้หญิงคนนั้น คนอื่นไม่ได้เป็นอันขาด”
พระราชา- “ก็ยิ่งสะดวกใหญ่” เสด็จออกมาถามพวกมหาดเล็ก “ลูกสาวใครที่ลูกเราเห็นอยู่บนหลังคาเมื่อวันนั้น?”
พวกมหาดเล็กออกไปสืบ สักครู่กลับเข้ามาทูล “ผู้หญิงที่พระโอรสทอดพระเนตรเห็น พวกข้าพระเจ้าเข้าใจว่าจะเป็นธิดาของทัณฑนายก”
พระราชารับสั่งให้หาตัวทัณฑนายกเข้ามาเฝ้า ตรัส “ทัณฑนายก เราจะขอลูกสาวท่านให้ลูกเรา จะคิดเห็นอย่างไรบ้าง?”
ทัณฑนายก- “ข้าแต่มหาราช ที่ทรงพระกรุณาดังนี้ พระเดชพระคุณหาที่สุดมิได้ แต่ข้าพระเจ้าขอไปถามเจ้าตัวก่อน”
พระราชา- “เออ! ทำอย่างนั้นก็ดี รีบไปซิ จะได้กลับมาบอกให้รู้เร็วๆ”
ทัณฑนายกลับบ้าน เล่าความให้ลูกสาวฟัง
ลูกสาว- “ทำไมเป็นอย่างนี้เล่า พ่อก็รู้อยู่ว่าตั้งแต่ลูกเกิดมาชั้นแต่หน้าตาผู้ชายก็ไม่อยากพบอยากเห็น จะให้มีผัวอย่างไร?”
ทัณฑนายก- “ลูกเอ๋ย! ถ้าเจ้าขัดขืนไม่ยอม พระราชาคงพิโรธพ่อลงโทษถึงตาย เจ้าจงคิดดูให้ดี” จะอ้อนวอนประการไร บุตรีหายินยอมด้วยไม่
ทัณฑนายกจำเป็นต้องเข้าไปทูลพระราชา “ข้าแต่มหาราช พระอาชญาเป็นล้นพ้น ข้าพระเจ้าได้พูดกับบุตรีแล้ว นางไม่ยอมจะมีเรือนอ้อนวอนเท่าไรก็ไม่ยอม เหตุทั้งนี้เพราะนางตั้งแต่เกิดมา นอกจากข้าพระเจ้าคนเดียวแล้ว ขึ้นชื่อว่าผู้ชายเพียงแต่เห็นนางก็ไม่ปรารถนา การเป็นเช่นนี้ สุดแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรด”
พระราชา- “เจ้าไม่ต้องการอยากให้ลูกสาวจึงพูดแก้ตัวดังนี้ ถ้าแม้ไม่ยอมยกลูกสาวให้ อย่านึกว่าเจ้าจะมีชีวิตอยู่ต่อไป กลับไปบอกลูกสาวเจ้าให้รู้ตามนี้”
ทัณฑนายกตกใจ หน้าซีดกลับมาบ้านเล่าความทุกข์ให้ภรรยาฟัง ภรรยาสะดุ้งวับไม่รอช้า รีบไปพูดกะลูกสาว “ลูกเอ๋ย! นี่เจ้าจะฆ่าพ่อฆ่าแม่หรือ ขัดขืนไม่เชื่อถ้อยฟังคำ ถ้าเจ้าไม่ยอมจะถูกทำโทษตายทั้งครัวเรือน” ใช่แต่เท่านั้น นายทัณฑนายกยังมาอ้อนวอนอีก ถึงกับผัวเมียทั้งสองพูดพลางน้ำตาไหลพลาง จนบุตรีเห็นว่าจะขัดขืนต่อไปไม่บังควร จึงตอบ “ลูกยอมตามใจพ่อ แต่ต้องให้ข้างเจ้าชายปฏิบัติตามคำร้องขอของลูกบางอย่าง”
ทัณฑนายกดีใจ “ให้สัญญาอย่างไรลูกรัก?”
นาง- “คือในระหว่างทำพิธีและต่อไปลูกขอเอาผ้าผูกตาเสียเจ็ดชั้น และจะอยู่ในพระราชวังแต่กลางวัน ถึงเวลาเย็นขอกลับบ้าน ถ้าหากข่มขืนใจลูกไม่ทำตามสัญญา ลูกจะเฉือนคอตายเสีย”
ทัณฑนายกกลับไปทูลพระราชา ตามสัญญาของลูกสาว
พระราชารับสั่งให้โอรสมาเฝ้า ตรัสถามว่า จะยินยอมตามนี้หรือไม่ โอรสทูลว่ายินดียอมตาม เพราะฉะนั้นต่อมาไม่ช้าถึงวันฤกษ์ยามตามที่โหรคำนวณกำหนด พระราชาทรงทำพิธีอาวาห์เป็นการเอิกเกริกทั่วทั้งพระนคร ในเวลาเย็นมีการสโมสรสันนิบาตในพระราชวัง.
นายทัณฑนายกนำธิดามีผ้าผูกตาเจ็ดชั้นเข้ามาร่วมพิธีอาวาห์ เสร็จแล้วนางก็กลับบ้าน รุ่งเช้าขึ้นวอเข้ามาอยู่ในพระราชวัง เย็นยังไม่ทันมืดก็กลับไป เป็นดังนี้มาหลายเวลา.
เมื่อการเป็นไปผิดธรรมดาผัวเมียดังนี้ ก็ย่อมเดือดร้อนแก่เจ้าชายโอรสพระเจ้าแผ่นดินมิใช่น้อย จะได้เห็นนางผู้เป็นชายาแต่ในเวลากลางวัน กระนั้นยังมีผ้าพันหน้าพันตาเสียหลายชั้น จะหาเวลาปลดผ้าพันออกสักพริบตาเดียวก็ไม่มี ซ้ำถึงเวลากลางคืนก็ไม่อยู่เสียด้วย ทรงนึก “นี่เราจะทำประการไรดีหนอ จึงจะปราบนางให้หายใจแข็งได้? ฮึ ผู้หญิงคนเดียวเท่านั้น ถึงกับหมดปัญญาละหรือ?” เสด็จออกจากพระราชวัง แสวงหาวิชาความรู้ทำให้นางหายใจแข็ง ตะบึงไปจนถึงป่าใหญ่ พบอาศรมน้อยหลังหนึ่ง มีมุนีบำเพ็ญพรต เจ้าชายตั้งพระหฤทัยว่าจะประทับอยู่ณที่นั้น เพราะฉะนั้นถึงเวลาเช้าตรู่ตื่นบรรทมจัดแจงปัดกวาดอาศรม หาเครื่องใช้ไม้สอยอันเนื่องด้วยการบำเพ็ญตบะบูชามาตั้งวางไว้ครบทุกอย่าง ทำดังนี้เป็นนิตย์ทุกเช้า แต่ระวังมิให้มุนีแลเห็น เพราะความเกรงกลัว.
ฝ่ายมุนีกลับมาอาศรม เห็นสะอาดเรียบร้อยมีเครื่องบูชาตั้งไว้พร้อมทุกวัน แต่ไม่เห็นหรือรู้ว่าใครเป็นผู้ทำให้ วันหนึ่งอดใจไม่ไหว ตะโกนถามออกไปลอยๆ “ใครที่มีแก่ใจปฏิบัติเราทุกๆ วัน ขอเชิญมาพบสักหน่อย จะต้องการพรอย่างไรจะให้”
เจ้าชายได้ยินมุนีประกาศ ดีพระหฤทัยเสด็จเข้าไปนมัสการ มุนีแลไปเห็นเจ้าชายก็รู้เรื่องพูด “เจ้าชาย เรื่องของท่าน รูปทราบทางฌานตลอดแล้ว ที่มานี่ก็เพราะอยากจะให้หญิงซึ่งเป็นชายาท่านหายใจแข็ง ดังนี้ถูกไหม? เอาเถอะรูปจะให้ยาอย่างหนึ่งไป นี่แน่ะ ถ้าเสวยเพียงเม็ดเดียวจะหายตัวได้ อาจเห็นการที่เป็นไปได้ทุกอย่าง โดยไม่มีใครเห็นใครรู้ ทำอย่างนี้จึงจะสำเร็จความปรารถนา”
เจ้าชายดีพระหฤทัย รับยาวิเศษจากมุนี ทำการเคารพแล้วก็ออกจากอาศรมตรงมาพระราชวัง
ครั้นถึง มีรับสั่งแก่มหาดเล็กส่วนพระองค์ “พรุ่งนี้เวลาเขาพานางซึ่งเป็นบุตรสาวของทัณฑนายกเข้ามา เราคงจะยังคงไม่ตื่นนอน แต่เจ้าจะต้องเข้ามาปลุก พอเรารู้สึกตื่นจะด่าว่าเองต่างๆ เจ้าจะโกรธให้ถามเราว่าเหตุใดจึ่งด่าเจ้า แล้วเราจะตอบว่ากำลังฝันสนุกไม่ควรจะมาปลุกให้ตื่นเลย เจ้าต้องถามเราว่าฝันเรื่องอะไร แล้วเราจะเล่าให้ฟัง ทำอย่างที่สั่งนี้ อย่าลืม”
มหาดเล็กสนองรับสั่ง ว่าจะปฏิบัติตามนั้นให้ถูกต้องทุกประการ.
เวลาเย็นจวนจะค่ำ ธิดาของทัณฑนายกขึ้นวอกลับ เจ้าชายก็รีบเสวยยาวิเศษ เสด็จไปคอยดักที่ประตูบ้าน.
นางมาถึงบ้านลงจากวอเดินตรงเลยเข้าไปห้องชั้นบน เจ้าชายก็ตามไปด้วย ถึงห้องมีสาวใช้สองคนออกมาช่วยถอดเครื่องแต่งตัว เอาน้ำมันมาขัดสีกายประคองให้อาบน้ำ เสร็จแล้วนั่งทำบูชา เจ้าชายพึ่งได้แลเห็นนางถนัดเป็นครั้งแรก ให้พิศวงลานตะลึง ด้วยรูปโฉมงดงามเกินความคาดหมาย นางทำบูชาเสร็จก็กินอาหาร ในระหว่างนี้เจ้าชายตรวจดูห้องจนทั่ว แล้วกลับวังเข้าบรรทม.
รุ่งเช้าพอธิดาของทัณฑนายกมาถึงวัง มหาดเล็กเข้าไปปลุกเจ้าชาย เจ้าชายตื่นบรรทมทำเป็นดุมหาดเล็กต่างๆ มหาดเล็กทำตกใจ ทูลถาม “ข้าพเจ้ามาปลุกบรรทมดีๆ มิได้ทำผิดอะไร เป็นไฉนจึงกริ้วข้าพเจ้า?”
เจ้าชาย- “ก็กูกำลังฝันอย่างประหลาด กำลังสนุก ไม่ควรจะทำให้ตื่น”
มหาดเล็ก- “ทรงสุบินเรื่องอะไร พระเจ้าข้า?”
เจ้าชาย- “อยากรู้ก็เล่าให้ฟังได้ ฝันว่าเมื่อวานนี้ได้ไปบ้านนายทัณฑนายก พร้อมกับธิดาของเขา ไปถึงบ้านนางลงจากวอเดินตรงเข้าไปในห้อง เราตามไปด้วย พอเข้าไปในห้องมีหญิงสาวใช้สองคนนำน้ำมันออกมาขัดถูนางแล้วอาบน้ำให้ ต่อมานางนั่งทำบูชา เสร็จแล้วนั่งลงกินอาหาร ในระหว่างนั้นเราแลไปเห็นมีของนั้นๆ ตั้งอยู่ในที่นั้นๆ” ทรงจาระไนสิ่งของทุกอย่างที่มีอยู่ในห้อง- “ฝันได้เท่านี้เจ้าก็เข้ามาปลุกตกใจตื่นขึ้น ช่างชั่วชาติแท้ๆ ถ้าไม่เข้ามาปลุก ป่านนี้ก็คงเห็นอะไรต่ออะไรอีกมาก”
บุตรสาวทัณฑนายกได้ยินเจ้าชายตรัสก็นึกประหลาดใจ “นี่อย่างไรหนอ เมื่อวานนี้ก็ไม่เห็นใครไปด้วย ทำไมจึงพูดถูกต้องทุกอย่าง ฝันได้จริงดังนี้เจียวหรือ วันนี้จะคอยระวังดูให้ดี”
ตกเวลาเย็นนางกลับบ้านตามเคย เจ้าชายเสวยยาวิเศษอีกเม็ดหนึ่ง รีบเสด็จล่วงหน้าไปก่อน นางถึงบ้านเข้าไปในห้องถามสาวใช้ว่า มีใครแปลกหน้าเข้ามาหรือเปล่า สาวใช้ตกตะลึง ตอบ “ก็ไม่เห็นใครเข้ามา จะเข้ามาได้อย่างไรถึงในห้องในหับ?”
นาง- “ช่างเถอะ แต่คืนนี้ระวังให้ดี” ชำระร่างกายแล้วนั่งทำบูชา ในระหว่างนี้เจ้าชายเสด็จไปหยิบอาหารว่างซึ่งตั้งไว้สำหรับนางขึ้นเสวยสองสามคำ นางทำบูชาเสร็จก็มากินของว่าง พอเปิดฝาเห็นใครกินแหว่งไว้ ร้องเรียกสาวใช้มาถาม “นี่ใครกินของข้า?”
สาวใช้- “ไม่ทราบ จัดมาเต็มเหมือนแต่ก่อนทุกวัน”
นางนิ่งไม่ตอบว่ากระไร ไม่แตะต้องกินของที่มีใครทำออจอแล้ว สั่งให้ยกข้าวมากินทันที ถึงตอนนี้เจ้าชายเสด็จกลับ.
รุ่งเช้าบุตรสาวทัณฑนายกไปในวังตามเคย มหาดเล็กเข้าไปปลุกเหมือนคราวก่อน เจ้าชายทำโกรธเหมือนเมื่อวานและเล่าเรื่องที่เป็นมาประหนึ่งว่าทรงสุบินเห็น.
นางได้ยินตลอด ตกตะลึง- “นี่อย่างไรหนอพิลึกจริง เรื่องที่เล่าถูกต้องทุกอย่าง ฝันเห็นได้จริงดังนี้หรือ นึกดูไม่น่าเชื่อ วันนี้จะระวังให้กวดขัน ดูซิว่ามีใครไปแอบดูบ้าง” เพราะฉะนั้น เมื่อนางกลับบ้างเวลาเย็น ไปถึงก็สั่งให้คนปิดประตูทันที แต่เจ้าชายลอบเสด็จเข้าไปอยู่ในห้องเสียก่อน พอนางขึ้นบันได เจ้าชายเสด็จตามไปด้วย คราวนี้ถึงคราวนางกำลังทำบูชา เจ้าชายลอบเสวยใช่แต่ของว่างอย่างเดียว ยังเสวยข้าวและแกงในชามทองเสียหมด เสร็จแล้วเสวยหมากสูบมะระกู่ของนางด้วย.
นางทำบูชาเสร็จ เดินไปหมายจะกินของว่าง พอเปิดฝาเห็นแต่จานเปล่าตะโกนเรียกสาวใช้มาดุ สาวใช้หน้าตาตื่นตอบว่าไม่รู้เรื่อง เวลานางเข้ามาขนมก็ยังมีอยู่เต็มจาน ไม่เห็นใครเข้ามากล้ำกลายเลย นางโกรธแต่ไม่รู้จะโทษใคร เลยจัดแจงจะกินข้าวเสียทีเดียว เปิดฝาดูข้าวก็ไม่มี แกงก็หมด แค้นเคืองมาก หวนจะไปกินหมาก ๆ ก็หมด ชิ้นเดียวก็ไม่มีเหลือ หมดปัญญาดุว่าสาวใช้เสียยกใหญ่ เวลานั้นเจ้าชายเสด็จออกจากบ้านมา.
รุ่งเช้าพอนางมาถึงพระราชวัง มหาดเล็กเข้าไปปลุกเจ้าชาย ๆ ก็ทรงดุมหาดเล็กเหมือนครั้งก่อน และทรงเล่าความฝัน จับเดิมแต่นางไปถึงบ้านจนนางดุสาวใช้ ทรงเล่าดังๆ ให้นางได้ยิน นางนิ่งฟัง ตกตะลึง- “นี่ทำไมจึงรู้เรื่องในบ้านเราได้ตลอด หรือเจ้าชายเป็นเทวดาไม่ใช่มนุษย์? ถ้าเป็นมนุษย์คงไม่ใช่มนุษย์ธรรมดา อย่างไรก็ต้องนิ่งดูไปก่อน”
เย็นวันนั้น เจ้าชายเสด็จตามนางไปบ้าน คราวนี้ไม่เสวยอาหารเสียหมด ทรงเหลือไว้ให้บ้าง ซึ่งนางยังคงมีความยินดีกิน เพราะไม่กินก็จะหิว สักครู่ใหญ่ๆ มีหญิงสาวสามคนเข้ามาในห้อง พูดกะนาง “แม่นฤตกาลี คืนนี้ไม่ไปด้วยกันหรือ?”
นางตอบรับว่าไป จัดแจงแต่งตัวพากันออกไป เจ้าชายเสด็จตามไปด้วย ถึงสวนนางทั้งสามและธิดาของทัณฑนายกปีนขึ้นต้นไม้ต้นหนึ่ง แล้วนางคนหนึ่งดีดนิ้วขึ้นสามที ทันใดนั้นต้นไม้ลอยขึ้นบนอากาศ เจ้าชายทอดพระเนตรเห็นตลอดเวลาแล้วเสด็จกลับ.
รุ่งเช้านางนฤตกาลีมาถึงพระราชวัง พอมหาดเล็กเข้าไปปลุกบรรทม เจ้าชายก็เล่าเรื่องที่ต่างว่าทรงสุบินเห็นไป ตั้งแต่นางกลับบ้าน จนถึงขึ้นต้นไม้ไปกับนางทั้งสาม บุตรสาวนายทัณฑนายกได้ยินเรื่องที่ทรงเล่าจนตลอด ยิ่งนึกพิศวงเป็นที่สุด “เอ๊ะ! เจ้าชายชะรอยจะไม่ใช่คนธรรมดาแน่แล้ว มิฉะนั้นคงไม่รู้เรื่องของเราที่ไปทุกๆ คืน จะลองดูไปให้ช้าอีกสักหน่อย ดูซิ จะรู้เรื่องอะไรอีกหรือไม่”
ตกกลางคืนนางกลับบ้าน เจ้าชายก็เสด็จตามไปด้วย คราวนี้เสวยอาหารเสียเกือบหมด พอนางอาบน้ำทำบูชาและกินข้าวเสร็จได้สักครู่ หญิงทั้งสามก็มาหา เจ้าชายรีบเสด็จออกไปที่สวนขึ้นบนต้นไม้ พอหญิงทั้งสี่ออกมาที่สวนขึ้นต้นไม้เสร็จ คนหนึ่งดีดนิ้วขึ้นสามครั้ง ต้นไม้เลื่อนลอยขึ้นไปในอากาศโดยเร็วอย่างน่าอัศจรรย์ ข้ามมหาสมุทรเจ็ดห้วง แม่น้ำสิบสามสาย ถึงสวนงดงามแห่งหนึ่ง ต้นไม้หยุด นางทั้งสี่ลงจากต้นไม้ เจ้าชายเสด็จลงด้วย สักครู่เสด็จมาถึงไพชยนต์กำลังในสวรรค์มีเทพสโมสรสันนิบาต เจ้าชายประทับอยู่ด้วยโดยใครมิสามารถเห็นพระองค์ ในไม่ช้าก็มีการจับระบำ นางนฤตกาลีและนางเพื่อนทั้งสามเป็นผู้ระบำ แต่พวกที่ทำดนตรีไม่คล่องแคล่วตามจังหวะ นางทั้งสี่จึงเต้นระบำให้งามไม่ได้ บรรดาพวกที่มาประชุมต่างเสียใจ ตรงนี้ขอบอกให้แจ้งด้วยว่า อันการดนตรีเจ้าชายทรงชำนิชำนาญมาก เมื่อเห็นไม่ได้เรื่องจึงเสด็จลุกขึ้นฉวยรำมะนามาตีเสียเอง ได้จังหวะเหมาะเจาะ นางทั้งสี่รำได้ดีงาม พระอินทร์พอพระทัยเป็นที่สุด ประทานมาลัยดอกปาริชาต แก่นางทั้งสี่ เหล่านางรับพวงมาลัยหันมาโยนเป็นรางวัลแก่ผู้ที่ตีรำมะนาดี พอโยนมา เจ้าชายรับไว้หมดทั้งสี่พวง สิ้นเวลาประชุม นางทั้งสี่กลับจากสวรรค์มาขึ้นต้นไม้ เจ้าชายเสด็จขึ้นด้วย ทันใดนั้น ต้นไม้ลอยละลิ่วล่วงมหาสมุทรและแม่น้ำมาจนถึงบ้าน นางทั้งสามต่างคนต่างกลับบ้าน นางนฤตกาลีเข้ามาสู่ห้องของนาง เจ้าชายเสด็จกลับพระราชวัง
รุ่งเช้านางนฤตกาลีกลับไปพระราชวังตามเคย มหาดเล็กเข้าไปปลุกบรรทมเจ้าชายอีก เจ้าชายทำเป็นกริ้วมาก - “นี่มึงไม่จำหรืออย่างไร กำลังฝันสนุกเป็นเข้ามาปลุกให้ค้างทุกที คราวนี้ฝันอย่างวิจิตรพิสดาร ไม่ควรเลยจะมาปลุกให้ค้างได้”
มหาดเล็กทำเป็นหน้าตาตื่น- “ข้าพระเจ้าดูพระองค์ทรงสุบินทุกวันและแปลกทุกที คราวนี้ทรงสุบินเรื่องอะไรพระเจ้าข้า?”
เจ้าชายตั้งใจตรัสให้ได้ยินถึงนางชัดทุกคำ ทรงเล่าเริ่มแต่ต้นจนนางทั้งสี่ไปถึงสวรรค์ แล้วนางกับเพื่อนทั้งสามรำถวายพระอินทร์ แต่รำไม่ได้งาม เพราะคณะดนตรีตีไม่ได้จังหวะ พระองค์กรากเข้าไปตีเอง นางจึงรำได้งาม พระอินทร์โปรดมากที่รำดี ประทานพวงมาลัยดอกปาริชาตเป็นรางวัล นางทั้งสี่มารางวัลเราๆ รับไว้ ถ้าไม่เชื่อจงดูพวงดอกปาริชาตนี่แน่” ตรัสแล้วทรงหยิบพวงมาลัยซ่อนอยู่ใต้เขนยออกมา.
บุตรีนายทัณฑนายกได้ยินเรื่องตลอด ยิ่งฟังยิ่งพิศวงมากขึ้นทุกที พอเห็นพวงมาลัย (?) ก็มิสามารถจะนิ่งได้ต่อไป ตรงเข้ามาฟุบตัวลงแทบพระบาท พลางทูลขอโทษ “หม่อมฉันรู้สึกตัวแล้ว ที่ได้ทำผิดต่อพระองค์ไว้มาก ขอได้ประทานอภัยหม่อมฉันด้วย ที่ถือทิษฐิมานะไม่อ่อนน้อมพระองค์มาแต่เดิม”
เจ้าชาย- “ฉันรู้แล้วว่านางเป็นชาวสวรรค์ ฉันเป็นแต่ชาวมนุษย์ ที่ไหนนางจะเห็นควรสมาคมด้วย ชั้นแต่มองนางก็เห็นว่าไม่ควร” ถึงตรงนี้นางร้องไห้อ้อนวอนขอโทษต่างๆ ด้วยเข้าใจว่าเจ้าชายโกรธ แท้จริงมิใช่เช่นนั้น เจ้าชายทรงแกล้งทำเช่นนั้น พอนางอ้อนวอนได้หน่อย ก็ทรงทำหายโกรธประทานโทษแก่ชายา.
ถึงเวลาเย็นนางกลับบ้านตามเคย เจ้าชายเสด็จตามไปด้วย คราวนี้ไม่ต้องเสวยยาวิเศษ ถึงบ้านนางเชิญเจ้าชายให้เสวยอาหารร่วมกัน อิ่มแล้วสนทนาเป็นที่เบิกบานสำราญใจด้วยกัน เมื่อนางสหายทั้งสามเข้ามา นฤตกาลีแนะนำสหายให้รู้จักกับพระสามี ทั้งสองฝ่ายปราศรัยกันตามธรรมเนียมแล้วทั้งห้าพากันขึ้นต้นไม้วิเศษไปบนสวรรค์ นางทั้งสี่เป็นคนรำ เจ้าชายเป็นผู้ตีจังหวะดนตรี เผอิญเคราะห์บันดาลให้นางนฤตกาลีมองไปสบตาสามี นางตกประหม่าย่างเท้ารำพลาดจังหวะ พระอินทร์ทอดพระเนตรเห็น ก็ทรงทราบทันทีว่ามีมนุษย์ปลอมขึ้นมาด้วย กริ้วตรัสเรียกนางนฤตกาลีเข้ามาเฝ้าเฉพาะ รับสั่ง “เจ้าชะล่าใจพามนุษย์ขึ้นมาบนนี้มิได้มีความเกรงกลัวเรา ตั้งแต่นี้ไปเราสาปให้ลงไปเกิดเป็นนางค้างคาวอยู่ในมนุษยโลก”
นางนฤตกาลีตกใจขวัญหาย กรรแสงพลางทูลขอโทษพลาง ร่ำพิไรต่างๆ นานา จนพระอินทร์คลายพระโกรธ ทรงกำหนดเวลาสาปว่า “ต่อเมื่อไร มีใครรื้อเทวาลัยที่เจ้าจะไปเป็นค้างคาวอาศัยอยู่นั้นและไถพื้นดินที่รื้อเทวลาลัย แล้วหว่านข้าวปลูกผัก ให้ได้ผลเลี้ยงพราหมณ์ให้ทันในคืนเดียวกัน ณ บัดนั้นเจ้าจะสิ้นกำหนดสาปกลับมาสวรรค์ได้อีก” ตรัสแล้วโปรดให้เลิกประชุม.
นางนฤตกาลีแสนโศกล่ำลาสามีด้วยอาลัย บัดใจร่างก็กลายเป็นนางค้างคาวตัวน้อยบินหายไปลับตา.
เจ้าชายให้อาดูรที่ต้องพรากจากชายายอดรัก แต่มิสามารถจะป้องกันด้วยสถานไร เสด็จกลับมายังมนุษยโลกก็มิได้เสด็จกลับพระราชวัง ตั้งหฤทัยว่าถ้าช่วยนางยังไม่ได้จะไม่กลับ เสด็จพเนจรอาธวาข้ามประเทศเขตป่ามาหลายแห่งจนลุอาศรมหนึ่งกลางดงทึบ เห็นมุนีนั่งเข้าฌานนิ่งไม่กระดุกกระดิก เจ้าชายทรงกระทำกิจปัดกวาดอาศรมอยู่หลายเวลาจนมุนีลืมตาเห็นเจ้าชาย ก็แจ้งเรื่องโดยทางฌาน จึงพูดด้วยเมตตา “เสด็จมานี่มีธุระอะไรรูปแจ้งตลอดแล้ว ขออย่าเพิกเสียใจ รูปจะช่วย จงเอาของสองสิ่งนี่ไป สิ่งหนึ่งเรียกชื่อว่า ‘รัชชุพนธน์’ นี่เรียกว่า ‘พหลทัณฑ์’ จะสั่งให้มันทำอะไรได้ทุกอย่าง”
เจ้าชายปลื้ม กราบมุนีลามา สักครู่ใหญ่ก็หยุดพักวางเชือกและไม้วิเศษลงข้างหน้า ตรัส “เจ้ารัชชุพนธน์และพหลทัณฑ์ บัดนี้เจ้าอยู่กับใคร?”
รัชชุพนธน์ พหลทัณฑ์- “เดิมข้าพเจ้าอยู่กับมุนี บัดนี้มาอยู่กับท่าน”
เจ้าชาย- “เช่นนั้น จงพาเราไปยังที่ซึ่งธิดานายทัณฑนายกอยู่”
ทันใด รัชชุพนธน์และพหลทัณฑ์ ก็พาเจ้าชายไปเทวาลัย ที่นางนฤตกาลีถูกสาปเป็นค้างคาวอยู่.
เจ้าชายไปถึ ทรงเที่ยวหาค้างคาวต่อหลายวัน จึงเห็นค้างคาวน้องอาศัยอยู่ในนั้น ตรัสกะรัชชุพนธน์ พหลทัณฑ์ “จงรื้อเทวาลัยนี้ลงให้เกลี้ยง แล้วไถที่นั้นปลูกข้าวและผัก ให้ทันได้เลี้ยงพราหมณ์หมื่นรูปในคืนวันนี้” ตรัสขาดคำ รัชชุพนธน์และพหลทัณฑ์ ก็จัดการรื้อเทวาลัย ปราบดินแล้วไปนำชาวนามาไถ โดยผูกมัดตีต้อนพวกชาวบ้านในแถบนั้นบังคับให้พากันมา นับด้วยจำนวนตั้งแสนๆ ในไม่ช้าก็ได้ไถเสร็จ รัชชุพนธน์และพหลทัณฑ์จัดการหว่านข้าวปลูกผักอันงอกงามขึ้นมาได้ทันใจ แล้วรัชชุพนธน์และพหลทัณฑ์ไปนำพราหมณ์มาเลี้ยงหมื่นรูปด้วยข้าวและผักที่ปลูก พอพวกพราหมณ์กินเลี้ยงเสร็จ รูปค้างคาวตัวน้อยก็กลับร่างเป็นนางงามโผเข้ามาหาเจ้าชาย ความรู้สึกของคู่รักทั้งสองที่จากกันไป โดยต้องทนทุกข์แทบเลือดตากระเด็น แล้วกลับมาพบกันเหลือวิสัยที่จะสรรหาคำมากล่าวว่าทั้งสองมีความโสมนัสเพียงไร ครั้นแล้วเจ้าชายบังคับให้รัชชุพนธน์และพหลทัณฑ์ พาพระองค์และนางกลับประเทศของพระองค์ ตรัสขาดคำในพริบตาเดียว ทั้งสององค์ก็มาถึงพระราชวังไม่ทันรู้สึก แต่นั้นมาพระองค์ก็เสวยสุขเกษมเปรมหฤทัยด้วยนางนฤตกาลีชายายอดชีวิต ตลอดอวสาน.
ตากาไห๎น พนักงานสวน
คนทำสวนคนหนึ่งชื่อกาไห๎น เป็นคนดูแลอุทยานของพระเจ้าแผ่นดิน เย็นกลับไปนอนบ้าน คืนหนึ่งจะเป็นเหตุอะไรยากที่จะอธิบาย ตากาไห๎นไม่ได้กลับบ้านนอนค้างอยู่ในสวนอุทยาน ตกกลางคืนดึกพระจันทร์ส่องสว่าง แกลุกขึ้นเดินเล่นอยู่ข้างๆ สระ ทันใดนั้นมีเสียงโครมครามดังลั่นมาทางทิศตะวันออก ไม้ไร่ลั่นดังโผละๆ ตากาไห๎นตกใจหลบเข้าแอบต้นไม้ใหญ่ สักครู่เห็นช้างตัวโตเหาะลงมา เดินเที่ยวอยู่ในสวน ตากาไห๎นนิ่งอยู่สักครู่ ค่อยมีใจกล้า แข็งใจเลี่ยงไปนั่งอยู่ที่ปากสระ นั่งพลางนึกพลาง “นี่มันอะไรหนอ พิลึกพิลั่นจริง แต่เกิดมาไม่เคยเห็นช้างใหญ่เท่านี้ เป็นแต่จำได้เขาว่าช้างสวรรค์ ชื่อไอราพต มีรูปร่างใหญ่โต น่ากลัวจะเป็นตัวนี้เอง จะคอยดูให้รู้ว่ามันจะไปไหนอีกต่อไป” แกลุกขึ้นค่อยเดินสะกดรอยตามไป.
ช้างกินลูกไม้และรากไม้ในอุทยานจนอิ่ม ก็ทำท่าจะเหาะขึ้น ตากาไห๎นฉวยหางรั้งตัวขึ้นไปห้อยอยู่ ช้างไอราพตเหาะลิ่วขึ้นไปถึงสวรรค์ ตากาไห๎นปล่อยหางช้าง ช้างก็กลับเข้าวิมานไพชยนต์ ตากาไห๎นเที่ยวเดินดูพื้นสวรรค์เสียทุกแห่ง ได้เห็นทัศนะได้ยินเสียงแปลกประหลาดต่างๆ ซึ่งตาแกไม่เคยพบเคยเห็นเลย เพราะฉะนั้นทำให้แกดีใจจนไม่รู้ว่าจะพูดอย่างไรถูก อะไรจะทำให้แกประหลาดใจไม่เท่ากับของที่ขายบนสวรรค์ มีราคาถูกมาก ซ้ำแต่ละอย่างใหญ่โตเกินขนาดด้วย แกซื้อขนมสวรรค์กินเสียจนอิ่ม แล้วซื้อหมากพลูล้วยใหญ่ไม่ใช่เล่น เพราะเป็นหมากสวรรค์พลูสวรรค์ เสร็จแล้วนั่งคอยอยู่ข้างช้าง.
ตกกลางคืนช้างไอราพตลงไปที่อุทยานอีก ตากาไห๎นเหนี่ยวหางห้อยไปด้วย พอถึงอุทยานปล่อยหางช้างกระโดดลงดินรีบตรงมาบ้าน พบเมียมาคอยอยู่กลางทาง เพราะแกเคยกลับบ้านทุกวัน นี่หายไปสองวันเต็มๆ ก็ย่อมจะทำให้ยายเมียมีความวิตก พอเห็นตากาไห๎นมา ก็วิ่งเข้าไปรับ ซักถามถี่ “นี่ไปไหนมา? นี่ไปไหนมา?” ตากาไห๎นไม่ตอบ เอาพลูและหมากอย่างพิสดารออกมาอวด.
ยายเมียเห็นดีใจเต้นเหยง ร้องถาม “นี่ไปเอามาจากไหน?”
ตากาไห๎นจึงเล่าเรื่องที่ไปบนสวรรค์ให้ฟัง ยายเมียกระหายอยากไปใจระริกๆ พูด “ฉันต้องไปบ้าง”
ตากาไห๎น- “ได้ แต่ระวังอย่าบอกใครให้รู้”
ยายเมีย- “อย่ากลัวเลย คำเดียวก็ไม่บอกใคร” แต่นิสัยของผู้หญิงน้อยนักที่จะปิดปากได้ ต่อมาไม่ทันไร ยายเมียไปตักน้ำที่ท่า พบเพื่อนรักอดไม่ได้เลยบอกให้รู้ด้วย และกำชับไม่ให้บอกแก่ใคร คราวนี้เพื่อนคนนั้นไปบอกเพื่อนของตนอีกต่อหนึ่ง และก็บอกต่อๆ กันไป ล้วนบังคับเป็นความลับกวดขันไม่ให้บอกแก่ใครทุกคน คราวนี้พวกผู้หญิงที่รู้เรื่องกลับไปบ้าน เล่าให้ผัวฟังอีกต่อหนึ่ง ลงท้ายใครๆ ในย่านนั้นรู้เรื่องกันหมด พากันแห่มาบ้านตากาไห๎น ขอขึ้นสวรรค์ด้วย ตากาไห๎นต้องรับโดยสาร.
คืนวันนั้นพอกินข้าวแล้ว พวกชาวบ้านพากันมาหาตากาไห๎น แกพาไปในสวน พอพบช้างไอราพต แกสั่ง “ฉันจะเป็นผู้ยึดหางช้าง แล้วเมียฉันเกาะฉันอีกที และพวกท่านเกาะต่อกันไปตามลำดับ ทำเช่นนี้จึงจะไปได้”
พวกที่มายอมตามโดยไม่ขัดข้อง เพราะฉะนั้นพอช้างกินอาหารเสร็จ เตรียมท่าจะไป ตากาไห๎นก็ดอดย่องกริบไปข้างหลัง ฉวยหางหมับยึดไว้แน่น คราวนี้ถึงที่ได้นัดกันไว้ ต่างคนก็เกาะกันต่อๆ ไป ช้างเหาะปรื๋อขึ้นไปในอากาศสูงลิ่วๆ ขึ้นทุกที
เพื่อนของยายเมียตากาไห๎นอยากรู้เรื่องจริงๆ เอ่ยปากถามยายเมีย “หมากที่ว่าได้มาจากสวรรค์โตเท่าไหน? ขนมที่ได้ไปกินเห็นจะอันโตๆ ด้วยกระมัง?”
ยายเมียร้องถามผัว
ตากาไห๎นบอกผัด “คอยก่อน แล้วจะบอกให้”
ยายเมีย- “ไม่ได้ เดี๋ยวเพื่อนจะโกรธ บอกให้รู้เดี๋ยวนี้เถิด”
ตากาไห๎นหัวเสีย ตอบ “เท่านี้แน่ะ” พอกางมือออกเพื่อประกอบคำพูด เลยร่วงลงดินมาหมด
หูหนวกทั้งสี่
ชาวนาหูหนวกคนหนึ่ง ไล่ฝูงแกะไปเลี้ยงในทุ่งใกล้ๆ บ้าน คอยเมียซึ่งจะเอาข้าวมาส่งก็ไม่เห็นมา จนเวลาเลยเที่ยงไปมาก ครั้นจะกลับไปกินบ้าน อยู่ทางนี้ไม่มีใครเฝ้าแกะ อุตส่าห์คอยไปอีก ท้องยิ่งหิวจัดทนไม่ไหว ต้องเดินอุบายขอไปที คือมีคนยามที่ละแวกบ้านนั้นมาตัดหญ้าให้วัวของตนกินอยู่ข้างลำธาร ชายเลี้ยงแกะตรงเข้าไปหา ขอให้คนยามช่วยดูแลแกะให้สักครู่ สัญญาว่ากลับมาจะให้รางวัลสมกับค่าป่วยการ แท้ที่จริงชายเลี้ยงแกะก็ไม่สู้จะไว้ใจคนยามนัก แต่จำเป็นเพราะหาใครดูไม่ได้
คนยามเจ้ากรรมเผอิญหูหนวกเหมือนกัน ฟังเสียงชายเลี้ยงแกะพูดไม่เข้าใจ สำคัญไปอย่างหนึ่งมีความโกรธนักโกรธหนา พล่อยปากออกมาว่า “หญ้านี่ เอ็งเป็นเจ้าของด้วยหรือ? ตัดเกือบตาย จะมาเอาไปใครจะยอม หนอยแน่ จะเอาไปเลี้ยงแกะ ส่วนงัวของกูสิ มึงจะปล่อยให้อดตาย เป็นเจ้าหัวใจนี่ ไป!” พูดพลางทำไม้ทำมือไล่ให้ไป
ชายเลี้ยงแกะเข้าใจว่าคนยามรับธุระ ดีใจห้อมาบ้าน นึกว่าถึงบ้านจะฉลองเมียเสียด้วยไม้ให้สะใจสมกับที่เฉยเมยไม่ส่งข้าวให้กิน ถึงบ้านเห็นเมียนอนแผ่อยู่ข้างประตูกำลังจุกอัดๆ เพราะกินถั่วดิบเข้าไปมาก
ชายเลี้ยงแกะพอเห็นเมียเจ็บเลยหายโกรธ กุลีกุจอช่วยเมียแล้วหาข้าวกินเอง ในใจเป็นห่วงแกะที่มอบให้คนยามรักษาไว้กลัวจะถูกโกงรีบกินข้าวแล้วทิ้งเมียกลับมา เห็นฝูงแกะยังกินหญ้าอยู่ที่เก่านับตัวดูครบ ดีใจมาก ถึงกับเปล่าวาจา “คนยามคนนี้ซื่อสัตย์แท้ๆ หายากนักคนชนิดนี้ สัญญาว่าจะให้รางวัล ต้องให้ ต้องให้” มองไปเห็นแกะตัวหนึ่งขาหัก แต่อ้วนพีดี ตรงเข้าคว้าแกะตัวนั้นขึ้นแบกบ่า พามาหาคนยาม พลางพูด “แกแลดูแกะฉันเรียบร้อยดีมาก นี่แน่ะ ฉันสมนาคุณแก แกะตัวนี้”
คนยามเห็นคนเลี้ยงแกะเอาแกะขาหักมา และทำปากหมุบหมิบด้วย สำคัญว่าแกต่อว่า ขมวดคิ้วพูด “นี่ธุระอะไร อยู่ดีๆ หาความว่าทำแกะขาหัก สบถให้ได้ว่าอยู่ที่นี่ไม่ได้ไปไหน ไม่ได้เข้าไปข้องแวะกับฝูงแกะของแกสักนิด”
คนเลี้ยงแกะ- “จ้ะ อ้วนพีน่ากิน เอาไปเลี้ยงกันได้อิ่มทีเดียวตัวหนึ่ง”
คนยามโกรธใหญ่- “บอกแล้วว่าไม่ได้เข้าไปใกล้แกะ ยังจะหาว่าทำแกะขาหักอีก ไป ไป เดี๋ยวก็-” เงื้อมือทำท่าจะเอาจริง
ชายเลี้ยงแกะเห็นเจ้าเพื่อนกันทำท่าจะตี คิดไม่ออกว่าเรื่องราวเป็นอย่างไร ตั้งท่าคอยรับกำปั้นป้องกันตัว จักแหล่นจะลงมวยกันแล้ว พอดีมีใครขี่ม้าผ่านมา ทั้งสองร้องให้คนขี่ม้าหยุดก่อน ชายเลี้ยงแกะตรงเข้าจับบังเหียนม้า ร้องทุกข์ “ท่านที่นับถือ กรุณาฟังเรื่องที่ฉันจะเล่าให้ฟังสักครู่ว่าใครผิดใครถูกกัน ฉันนำแกะมาให้ชายคนนี้ด้วยคิดถึงคุณที่ช่วยเหลือบ้างเล็กน้อย อยู่ดีๆ กลับจะมาตีกัน”
ถึงคราวคนยามให้การบ้าง “ไอ้ขี้ข้าคนนี้ ไม่ได้ทำอะไรให้มันสักนิด หาความเอาว่าทำแกะของมันขาหัก ใครบ้างจะไม่โกรธ”
ชายขี่ม้าที่ทั้งสองขอให้เป็นตุลาการ ซ้ำร้ายเป็นคนหูหนวกมากกว่าคนทั้งสองอีก ฟังความไม่รู้เรื่องสักคำเดียว ตอบ “จริง จริง ยอมรับว่าม้าที่ขี่มานี้ไม่ใช่ของฉัน เห็นเดินเพ่นพ่านอยู่ตามถนน ฉันต้องการจะรีบไป ก็กระโดดขึ้นหลังห้อมา ถ้าเป็นของท่านก็เอาคืนไปเถิด ฉันจะได้ไป อยู่ช้าก็จะเสียเวลามากขึ้น”
คนเลี้ยงแกะและคนยาม ต่างสำคัญว่าคนขี่ม้าตัดสินเข้าข้างคู่วิวาท เลยโกรธด่าว่าคนขี่ม้าเสียงโขมง หาว่าไม่ยุติธรรมเข้าข้างโน้น
กำลังป่วนกันอยู่ พอดีพราหมณ์แก่เดินมาทางนั้น ทั้งสามเห็นท่าทางภาคภูมิสมเป็นผู้ตัดสินเรื่องพิพาท จึงร้องขอให้หยุด ต่างคนต่างเล่า และอธิบายเรื่องของตนให้ตาพราหมณ์ฟัง และขอให้พูดออกมาว่าใครผิด
ตาพราหมณ์อีกนั่นและไม่แพ้คนทั้งสาม ตอบ “จ้ะ เข้าใจ เข้าใจ เมียฉันให้พวกท่านมาคอยห้ามฉันไม่ให้ไปและมาเชิญกลับบ้าน แต่ฉันลงได้ตั้งใจแล้วว่าไม่กลับก็เป็นไม่กลับ ให้พูดเสียให้ยากเป็นไม่ยอม เมียฉันมันเป็นคนสันดานอย่างไรก็รู้กันอยู่ไม่ใช่หรือ? ใครน่ะ เขาจะอยู่กับมันได้ แม่แปรดแท้ๆ ตั้งแต่ซื้อมันมา จะหาความสุขสักนิดก็ไม่มี มันทำฉันสร้างบาปจนนับไม่ถ้วน เพราะฉะนั้น ไปนี่ตั้งใจจะไปเมืองพาราณสี ถึงที่นั่นนมัสการแล้ว จะชำระบาปเสียที่แม่คงคาให้มันบริสุทธิ์เสีย ต่อไปจะอาศัยขอเขากินในบ้านเมืองอื่น อยู่คนเดียวจนกว่าจะตาย ไม่ขอพบขอปะมันอีก”
กำลังทั้งสี่หูหนวกโก่งคอเถียงกันจ้าละหวั่น จนสุดเสียง ต่างคนไม่รู้เรื่องกัน คนขี่ม้าแลไปเห็นใครหลายคนวิ่งตามมาสอๆ กลัวว่าจะเป็นเจ้าของม้าที่ตนลักมา ตกใจกระโดดจากหลังม้าวิ่งหนีตัวกลม
ฝ่ายชายเลี้ยงแกะรู้สึกว่าตะวันเย็นลงมาก เลยไม่พูดอะไรอีก ผละออกไปต้อนแกะที่เดินกินหญ้าแตกฝูงให้เข้าหมู่กันไล่กลับบ้าน เดินพลางบ่นพลางว่า ตุลาการแต่ละคนจะหายุติธรรมสักนิดไม่มี บ่นหนักเข้าก็นึกเลยไปเสียว่าตนเคราะห์ร้ายนั่นเอง เพราะเมื่อเช้านี้พบงูผ่านทางที่เดินไป
ส่วนคนยามเห็นคนขี่ม้าและคนเลี้ยงแกะกลับไป ตนก็จะไปบ้าง ตรงเข้าหอบหญ้าที่ตัดไว้ เหลือบไปเห็นแกะขาหักอยู่ที่นั่น เลยอุ้มเอาไปเสียด้วย นึกว่าเป็นเบี้ยปรับคนเลี้ยงแกะที่หาความตนเปล่าๆ
ถึงคราวตาพราหมณ์ แกก็ออกเดินของแกดุ่มๆ ต่อไปคนเดียว จนถึงศาลาใกล้หมู่บ้านแห่งหนึ่ง และหยุดพักนอนกลางคืนที่นั่น ได้นอนอิ่มเต็มตาหายอ่อนเพลีย ความที่โกรธเมียค่อยบรรเทาลง รุ่งเช้ามีพวกพราหมณ์ญาติพี่น้องและเพื่อนฝูงมาตาม พบอยู่ที่ศาลาพูดจาเล้าโลมต่างๆ ให้ตาพราหมณ์กลับบ้าน สัญญาว่าจะพยายามไม่ให้เมียประพฤติจู้จี้อีกต่อไป ตาพราหมณ์ใจอ่อนหายโกรธยอมกลับมา
ต้องขโมยสามต่อ
โอรสพระเจ้าแผ่นดินกับบุตรชายของประธานมนตรีเป็นสหายรักใคร่กันมาก จะนั่งเดินนอนหรือไปไหนก็ต้องไปด้วยกัน จะคลาดกันสักครู่หนึ่งไม่ได้ แต่ทั้งสองเป็นคนมีนิสัยเกียจคร้าน งานการอะไรแม้แต่เล็กน้อยก็ไม่ปรารถนาทำ ซ้ำไม่ชอบอยู่บ้านด้วย เที่ยวเล่นเสียตั้งแต่เช้าจนค่ำทุกวัน และได้ไปรู้จักชอบพอกับบุตรชายนายทัณฑนายก และบุตรชายของพาณิชประมุขในประเทศนั้น ผูกสมัครรักใคร่กันเป็นสหาย รวมด้วยกันคราวนี้เป็นสี่สหาย จะเล่นหัวอะไรเป็นแผลงก่อความรำคาญเสมอ
พระราชาทรงสังเกตความประพฤติของโอรส ยิ่งวันยิ่งเหลวไหลไม่ได้เรื่อง จะมีแก่ใจศึกษาราชศาสตร์หรือเชื่อฟังราชโอวาทสักน้อยก็ไม่มี จนพระองค์หมดความเพียรจะทรงสั่งสอนได้ต่อไป ส่วนประธานมนตรีก็อีกจะแนะนำตักเตือนบุตรชายให้กลับประพฤติดีไม่สำเร็จ ข้างฝ่ายนายทัณฑนายกและนายพาณิชประมุข ก็หมดปัญญาด้วยเรื่องบุตรเหมือนกัน
วันหนึ่งทั้งสาม คือประธานมนตรี นายทัณฑนายก และนายพาณิชประมุขเข้าเฝ้า พระราชาตรัสขึ้น “ไอ้ลูกชนิดนี้ ถ้าเราล่วงลับไปแล้ว ราชสมบัติเห็นจะตกไปอยู่กับคนอื่น”
ประธานมนตรี- “ข้าพระเจ้าก็ฉันเดียวกัน บุตรข้าพระเจ้าคงนำความเสื่อมเสียมาสู่สกุลให้เหลวแหลกในไม่ช้า”
พาณิชประมุข- “ทรัพย์สมบัติข้าพระเจ้าที่ได้พยายามสะสมไว้ มาเกิดรูรั่วออกไปได้ เพราะบุตรข้าพระเจ้าคนนี้ บางทีข้าพระเจ้ายังไม่ทันตายเห็นทรัพย์จะหมดก่อน”
นายทัณฑนายก- “ส่วนลูกของข้าพระเจ้า ๆ หมดกำลังจะว่ากล่าว โทโสร้ายนัก ขืนทำชะล่าว่าหรือดุมันเข้า ก็จะถูกตีศีรษะ ต้องสะกดใจนิ่งอั้น”
พระราชาทรงทราบว่า ทั้งสามมีความเดือดร้อนด้วยเรื่องลูกเช่นเดียวกับพระองค์ก็ตรัส “เรื่องของเราคล้ายคลึงกัน มีทางบำราบมันอย่างเดียว กลับไปบ้าน จงสั่งให้ภรรยาคลุกข้าวกับขี้เถ้าให้มันกิน ส่วนฉันจักสั่งให้ทำเดียวกัน บางทีมันจะรู้สำนึกได้บ้างกระมัง?”
ทั้งสามเห็นชอบด้วย กลับไปสั่งภรรยา “หล่อน ถ้าไอ้ลูกริยำกลับมากินข้าวเมื่อไร จงเอาขี้เถ้าคลุกกับข้าวให้มันกิน”
ภรรยาไม่ทราบเรื่อง โกรธผัวถึงเอ็ดตะโร “นี่คิดอะไร! มีลูกกับเขาคนเดียว จะให้เอาขี้เถ้าคลุกข้าวให้มันกิน”
ฝ่ายสามีก็ไม่ยอมผ่อนตาม- “ก็ฉันต้องการให้หล่อนทำอย่างนั้น มีลูกคนเดียวก็ชั่งมัน มีโรงงัวเปล่าดีกว่ามีไอ้งัวเปลี่ยว เป็นหมันไม่มีลูกดีกว่ามีลูกชนิดนี้ ไอ้ลูกที่ทำไม่ให้พ่อแม่มีความสุขเป็นคุณประโยชน์ ทำแต่ความเดือดร้อนขายหน้าเป็นนิตย์ ดังนี้จะมีอะไรให้มันกินดีกว่าข้าวคลุกขี้เถ้าอีกหรือ?”
ภรรยาย้อนตอบ “อ้อ! เธอจะรู้จักรักลูกที่ไหน ถ้าเธอต้องอุ้มท้องเหมือนอย่างฉันตั้งแปดเก้าเดือน นั่นแหละ จึงรู้จักรักลูก เจ้าลูกชายก็ยังเด็ก จะให้มันเหมือนผู้ใหญ่อย่างไร ชอยที่จะค่อยสอนค่อยไป มันโตขึ้นก็รู้จักผิดถูกเอง ไม่ควรจะมาทำแก่ลูกเต้าอย่างนี้”
สามีโกรธ สั่งคำขาด “ที่ฉันสั่งให้หล่อนทำ ขอทราบว่าจะทำหรือไม่ ถ้าไม่ละก็ แต่ถ้ารักฉันอยากให้ฉันมีความสุขก็ต้องทำตามฉัน”
ภรรยาจะทำประการไร เมื่อถูกยื่นคำขาดดังนี้ ไม่มีทางอื่นนอกจากปฏิบัติตาม
ฝ่ายเจ้าชายเวลาเสด็จมาเสวยกระยาหารตามธรรมดา พระมารดาเคยประทับอยู่ด้วย แต่ครั้งนี้มิได้ประทับ ด้วยสงสารโอรส ชั้นแต่ข้าวเสวย พระนางยังไม่กล้าปนมูลเถ้า ใช้ถ่านไฟก้อนเล็กๆ ก้อนเดียวปนไว้ กระนั้นยังล้างถ่านเสียสะอาด เจ้าชายกำลังจะเสวยเห็นถ่าน ก็ร้องถาม “นี่อย่างไร มีถ่านเถ้ามาอยู่ในข้าว? แม่ทำอะไรอย่างนี้?”
ชั้นแรกพระราณีนิ่งไม่ตอบ ครั้นโอรสเร้าไม่หยุดจึงได้ตรัส “ตัวเจ้าทำแต่ความชั่วให้เดือดร้อน สิ่งไรควรเรียน เจ้าละเลยเสีย พระบิดาทรงตักเตือนอย่างไร เจ้าทำหูทวนลมดื้อด้านไม่เกรงกลัว เหตุนี้จึงมีรับสั่งให้เจ้ากินข้าวกับขี้เถ้า”
เจ้าชายทรงทราบเรื่อง นึกน้อยพระหฤทัยไม่เสวยข้าว เสด็จลุกขึ้นไปบ้านประธานมนตรี พบบุตรประธานมนตรีนั่งอยู่นอกบ้าน ได้ความว่าถูกกินข้าวกับมูลเถ้าเหมือนกัน จึงโกรธออกมานั่งเสียนอกบ้าน ทั้งสองทราบเรื่องของกันจึงชวนกันไปพบกับบุตรนายทัณฑนายก และบุตรนายพาณิชประมุข ต่างคนทราบเรื่องว่าต้องถูกกินข้าวปนมูลเถ้าทุกคน ปรึกษาเห็นพร้อมกันว่าไม่ควรจะอยู่ในบ้านต่อไป จึงกลับไปรวบรวมสิ่งของมีราคาพอจะเอาไปได้ ออกจากบ้านพากันไปในคืนนั้น
เดินทางผ่านประเทศและป่ามาหลายแห่ง รอนแรมหลายราตรี จนถึงทางสี่แพร่งก็หยุด เจ้าชายพูดขึ้น “ควรเราจะแยกไปคนละทางสักสิบสี่สิบห้าวันจึงกลับมาพบกัน ณ ที่นี้ใหม่ ใครพบปะอะไรแปลกประหลาดจะได้เล่าสู่กันฟัง” ทั้งหมดเห็นพ้องกัน จึงต่างคนแยกทางกันไป
เจ้าชายเมื่อแยกจากสหายแล้ว เสด็จเรื่อยมาตามทางหลายวัน ไม่พบปะสิ่งไรที่ควรทอดพระเนตร ภายหลังมาถึงเมืองใหญ่ เที่ยวประพาสไปทุกทางในเมืองนั้น ให้พิศวงด้วยเมืองนี้มีตลาดวัดวาอารามงดงามใหญ่โตมาก ทอดพระเนตรเพลิน กว่าจะรู้สึกพระองค์ก็เลยเวลาเย็นเสียแล้ว มีความอิดโรย ไปประทับพักเหนื่อยใต้ต้นไม้ใหญ่หน้าพระราชวัง เวลาเย็นล่วงเป็นค่ำคืน แสงสว่างค่อยหลัวเลือนขมุกขมัวมืดลงทุกที แต่ไม่มีใครตามโคมไฟ นึกประหลาดจึงเสด็จไปถามคนที่เดินไปมา แต่โดยมากดูไม่มีใครอย่ากจะบอกเรื่องราวที่ไม่จุดไฟ ทอดพระเนตรเห็นชายชราคนหนึ่ง เดินเงื่องๆ มา เสด็จเข้าไปถาม “ท่านที่นับถือ เมืองนี้งดงามใหญ่โต แต่ทำไมป่านนี้ยังไม่จุดไฟ?”
ชายแก่- “ท่านเอ๋ย เห็นจะเพิ่งเคยมาเมืองนี้กระมัง จึงได้ถามอย่างนี้”
เจ้าชาย- “ก็เช่นนั้น ฉันเพิ่งเคยมานี่แหละ”
ชายแก่- “ไม่ต้องสงสัย มิฉะนั้นคงไม่ถามเรื่องนี้ ที่ตรงนั้นเห็นไหมท่าน พระราชวังของพระเจ้าแผ่นดิน สูงตระหง่านแลดูงดงามเห็นอยู่นั่น พระองค์มีพระธิดาองค์หนึ่งสวยนัก อีกสักครู่ท่านจะแลเห็นเอง เพราะเสด็จออกมาที่ระเบียงปราสาทรัศมีของนางส่องแสงสว่างน่าพิศวง พอเสด็จออกในนครก็สว่างไสวคล้ายกลางวัน ผู้คนพลเมืองจะทำการงานอะไรได้สะดวก นางประทับอยู่ที่หน้าปราสาทจนถึงเที่ยงคืนจึงเสด็จเข้าข้างใน คอยดูอยู่ที่นี่สักครู่จะเห็นด้วยตาเอง” ชายแก่พูดไม่ทันขาดคำ พระธิดาทรงเครื่องแล้วล้วนไปด้วยอาภรณ์อันมีค่า สยายพระเกศายาวเป็นพวง เสด็จออกมีราชบริพารที่สนิทตามเสด็จออกมาสองสามคน ทั่วทั้งจังหวัดพระนครก็วาบสว่าง พลเมืองทำการงานกันได้เหมือนกลางวัน เจ้าชายตะลึงแลพลางรำพึง “แปลกประหลาดมาก งดงามน่าดูจริง เกิดมาพึ่งได้เห็น ในโลกนี้จะหาให้เหมือนได้น่าจะไม่มี จะต้องหาอุบายให้ได้พระธิดามาเป็นพระชายาจนได้” เจ้าชายทรงหลงไหลพิศวาสพระธิดา คืนนั้นทั้งคืนไม่ทรงนึกเรื่องอะไรนอกจากหาอุบาย
รุ่งขึ้นเจ้าชายเที่ยวสืบสาวราวเรื่อง โดยนึกหวังว่าจะมีโอกาสสามารถหาอุบายได้สมประสงค์ ครั้นสืบได้ความทำให้พระองค์ท้อด้วยมีสิ่งที่แสนยากยิ่งกว่าที่ทรงคาดหมายไว้ คือพระราชทรงป่าวร้องพะนันว่า ถ้าใครสามารถทำการขโมยให้ได้ครบสามราย รายหนึ่งให้ขโมยในเรือจ้าง รายสองในตลาด และรายสามในพระราชวัง สามรายนี้อย่าให้รู้และจับได้จะทรงทรงยกพระธิดาให้
ในเมืองมีบัณฑิตชื่อหเรกฤษฏ มีความรู้ทางโหรแม่นยำ ถ้าเกิดเหตุอะไรร้อนถึงการไต่สวน ตาหเรกฤษฏนั่งคำนวณเสียประเดี๋ยวเดียวก็รู้เรื่องหมดไม่คลาดไปสักที ใช่จะรู้แต่ปัจจุบันแม้การณ์ในอดีตและอนาคตก็ย่อมอยู่ในอำนาจแห่งความรู้แก แกเป็นคนโตรับราชการในพระราชวัง พระเจ้าแผ่นดินทรงนับถือมาก โดยอำนาจแห่งความรู้ของแกยังไม่เคยปรากฎว่ามีใครทำการขโมยสำเร็จ โดยไม่ให้แกรู้ได้สักรายเดียว อาศัยเหตุนี้จึงยังไม่มีใครสามารถได้พระธิดา
เจ้าชายสืบได้ข้อความเหล่านี้โดยละเอียด มาคำนึง “ดูไม่ใช่ของง่าย แทบจะทำไม่ได้ทีเดียว ชะรอยกุศลของเราจะไม่ได้พระธิดามาเป็นคู่ครอง อย่างไรก็ดี จะต้องย้อนกลับไปที่สี่แพร่งคอยสหาย ลองปรึกษาหารือกันว่าเขาจะมีอุบายอะไรบ้าง ถ้าได้พระธิดาก็นับว่าเป็นวาสนาของเรา ถ้ามิสมหวังจะไม่ขอมีชีวิตอยู่อีกต่อไป” จึงเสด็จไปยังที่นั้น รอได้สองสามเวลาพวกสหายก็กลับมาทีละคนจนครบสาม ต่างมีความยินดีเล่าเรื่องสู่กันฟัง ครั้นสหายทั้งสามเล่าเรื่องของตนจบลง เจ้าชายทรงเล่าเรื่องของพระองค์บ้าง จาระไนความงามของพระธิดาเสียยืดยาว และแสดงพระประสงค์ที่มุ่งหมายพระธิดาไว้ ลงสุดท้ายถอนพระหฤทัยยาวตรัส “แต่เราเห็นจะหมดหวังเสียคราวนี้ เพราะพระเจ้าแผ่นดินทรงกำหนดไว้ ยากยิ่งสุดที่ใครจะทำสำเร็จ”
บุตรประธานมนตรี- “ข้อกำหนดที่ตั้งไว้คืออย่างไรกัน? ข้าพเจ้าเชื่อว่าจะยากอย่างไรคงไม่เกินความสามารถของมนุษย์เหมือนอย่างโก่งธนูพระศิวะจนคันหัก”
เจ้าชาย- “ข้อบังคับพิลึกพิลั่นละ เกิดมายังไม่เคยได้ยิน ใครก็ทำตามนั้นไม่ได้ พูดขึ้นก็ป่วยการ”
บุตรประธานมนตรี- “อะไร! สิ่งที่ว่าทำไม่ได้ก็ยังมีผู้สามารถทำได้แทบทุกวัน ไม่รู้ว่ากี่รายมาแล้ว เรื่องที่พระเจ้าแผ่นดินทรงกำหนดนี้ ถึงกับหมดความสามารถทีเดียวหรือ? ดูกระไรอยู่ ตรัสออกมาเถิด ข้าพระเจ้าสัญญาว่าจะพยายามช่วยจนเต็มสติปัญญา อย่างไรเสียก็จะทรงเห็นเอง ไม่อย่างใดก็อย่างหนึ่ง คงช่วยพระองค์ให้สำเร็จประโยชน์ได้”
เจ้าชายทรงสะท้อนพระหฤทัยหนักขึ้น- “สหาย นึกหวังในสิ่งที่มันไม่ได้จริงๆ จะไปนึกหวังทำไม แต่เอาเถอะจะบอกให้รู้ คอยฟัง คือพระเจ้าแผ่นดินทรงตั้งกฎไว้ว่า ถ้าใครสามารถทำการขโมยในเขตพระนครให้ได้ครบทั้งสามครั้งโดยไม่มีใครรู้ จะยกพระธิดาให้ แต่เรื่องขโมยต้องขโมยในที่จำกัด ครั้งที่หนึ่งให้ขโมยในเรือจ้าง ครั้งที่สองในตลาด และครั้งที่สามในพระราชวัง เรื่องขโมยนี้ถ้าจะไปทำในประเทศอื่นก็พอจะสำเร็จ แต่ที่เมืองนี้มีพราหมณ์บัณฑิตหลวงคนหนึ่งชื่อหเรกฤษฏ มีความรู้ทางโหรชำนาญ ไม่มีใครสู้ สิ่งไรให้ลึกลับลึกซึ้งเท่าไร จะรอดความรู้แกไปไม่มี เพราะฉะนั้น ฉันจึงว่าพยายามเสียเปล่าไม่สำเร็จดอก”
บุตรประธานมนตรี- “เท่านั้นหรือ ถ้าเท่านั้นขอทรงมอบธุระเถิด ว่าการเรื่องนี้อย่างไรเสียก็มีท่า สิ่งซึ่งเกินความมานะพยายามของมนุษย์ จะติดเหลืออยู่ในโลกนี้ไม่ได้ เชิญเสด็จไปในเมืองด้วยกันเดี๋ยวนี้ เริ่มลงมือทีเดียว”
เจ้าชายทรงฟังก็ชื่นพักตร์ เตรียมจะไปในเมืองทั้งสี่คน ก่อนจะไป บุตรประธานมนตรีแนะนำให้จัดซื้อเสื้อผ้าเครื่องแต่งตัวต่างๆ ไว้มากมาย เตรียมเสร็จออกเดินจวนจะถึงเมืองต้องข้ามแม่น้ำสายหนึ่ง สี่สหายลงไปที่ท่าเรือจ้างเห็นเรือผูกอยู่ลำหนึ่งก็ลงไปนั่ง วันนั้นเจ้าของเรือไม่อยู่ให้ลูกชายเฝ้าไว้ เมื่อเห็นมีคนลงจะข้ามฝาก จึงบอกค่าส่งเป็นเงินคนละ ๑๖ ปัณ ทั้งสี่ยอมให้ราคาตามนั้น เด็กก็จัดการพาข้ามส่ง แต่รับเงินค่าจ้างครบตามราคาเพียงสามคน บุตรประธานมนตรีส่งเบี้ยเก๊ให้เพียง ๑๖ เบี้ย เด็กไม่ยอมรับ บุตรประธานมนตรีส่งเบี้ยเก๊ให้เพียง ๑๖ เบี้ย เด็กไม่ยอมรับ บุตรประธานมนตรีบอกว่ามีอยู่เท่านั้นจะทำอย่างไร พ่อของเด็กกำลังทำการอะไรอยู่ไม่สู้ไกลนัก เด็กจึงตะโกนถามพ่อ “พ่อ คนนี้ให้เบี้ยเก๊เสีย ๑๖ เบี้ย”
พ่อฟังไม่ชัด สำคัญว่าให้ค่าจ้าง ๑๖ ปัณ แต่เบี้ยก็เสีย ๑๖ เบี้ย จึงตะโกนตอบไป “รับไว้เถิด ข้าจะไปจัดการเองยังไม่ได้”
เด็กได้ยินพ่อบอกดังนั้นก็จนใจ รับเบี้ยมา ทั้งสี่ขึ้นบกไป ก่อจะเข้าเมืองได้สับเปลี่ยนเครื่องแต่งตัวกัน ไปเช่าบ้านหรูหราหลังหนึ่งพักอยู่ด้วยกัน.
กล่าวถึงคนเรือจ้างทำธุระเสร็จกลับบ้าน ถามลูกชายว่าได้ค่าจ้างเท่าไร ตรวจนับเงินพบเบี้ยเก๊ ๑๖ เบี้ย ถาม “เบี้ยอื่นที่ได้ไว้รายนี้หายไปไหน?”
ลูก- “มีเท่านี้เองก็ตะโกนบอกพ่อไปว่า มีคนให้เบี้ยเก๊ ๑๖ เบี้ย พ่อก็บอกว่าให้เอาเถิด ฉันจึงรับไว้”
พ่อ- “พ่อฟังไม่ถนัด เข้าใจว่าไอ้คนนั้นให้ค่าจ้าง ๑๖ ปัณ แต่เป็นเบี้ยเก๊เสีย ๑๖ เบี้ย”
ลูก- “ที่ไหนได้ มันให้หมดด้วยกัน ๑๖ เบี้ยเท่านั้น เบี้ยเก๊ทั้งหมด ไม่ใช่ให้ ๑๖ ปัณ”
พ่อ- “ตายจริง ไอ้คนนั้นโกงทีเดียว ไหมล่า เกิดมีขโมยขึ้นในเมืองแล้ว ต้องไปกราบทูลพระเจ้าแผ่นดินให้ทรงทราบเสียจงได้” แต่งตัวออกจากบ้านไป.
สี่สหายพักอยู่ในบ้านเช่าได้สามสี่วัน แล้วย้ายออกจากบ้านนั้นไปเช่าบ้านแถบอื่นอยู่ พอได้สองสามวันก็ย้ายไปที่อื่นอีก ส่วนเครื่องแต่งตัวก็สับให้แปลกอยู่เสมอ จะซ้ำชุดเกินกว่าสองวันไม่ได้ ย้ายบ้านและเปลี่ยนเครื่องแต่งตัวได้สักอาทิตย์หนึ่ง บุตรประธานมนตรีจึงพูด “บัดนี้เราทำการขโมยในเรือจ้างสำเร็จไปอย่างหนึ่งละ จะต้องจัดการที่ในตลาดต่อไป” ทั้งสี่จึงพากันไป เดินเข้าถนนนี้ออกถนนนั้น พบร้านขายเครื่องดื่มร้านหนึ่ง บุตรประธานมนตรีบอกเพื่อน “แวะกินอะไรแก้กระหายเสียก่อน” ทั้งสี่พากันเข้าไปในร้าน
เจ้าของเห็นคนแต่งตัวเป็นผู้ดีเข้ามาก็รับรองเอาอกเอาใจมาก สี่สหายนั่งพักดื่มน้ำเสร็จ บุตรประธานมนตรีจึงพูดกะสหาย “ล่วงหน้าไปก่อน จะเป็นคนใช้ค่ากินเอง แล้วจะตามไปไม่ช้า” ทั้งสามออกจากร้านไป อยู่ข้างนี้บุตรประธานมนตรีนั่งคุยประจบประแจง จนเจ้าของร้านพอใจมาก ถึงที่สุดบอกว่า “โอ! ฉันลืมติดเงินมาด้วย แต่ไม่เป็นไร ฉันอยู่ที่ข้ามแม่น้ำถัดโน่นไปไม่ไกล ถ้าท่านตามมาที่บ้าน ฉันจะใช้ให้”
เจ้าของร้าน- “มหาศัย ข้าพเจ้ากำลังมีธุระมาก ช่างเถอะ ไม่ต้องไปเองก็ได้ จะให้ลูกคนเล็กของข้าพเจ้าตามท่านไปรับเงิน”
บุตรประธานมนตรี- “ก็ได้ ไม่สู้ไกลนัก สักครู่เดียวคงกลับมา” แล้วลาเจ้าของร้านให้เด็กตามมาด้วย ออกเดินเลี้ยวเข้าถนนนี้ออกถนนนั้น ไม่ค่อยถึงบ้านได้เลย จนเด็กหอบ ถึงต้องถาม “นี่จะไปอีกกี่มากน้อย?”
บุตรประธานมนตรี- “อีกสักครู่หนึ่งก็ถึง ตรงนี้เอง” แล้วพาเด็กเจ้าตรอกออกถนนมาอีกหลายสาย เด็กเหนื่อยเต็มที ร้องทุกข์ “ฉันไปไม่ไหวแล้ว ขอให้ฉันรู้จักชื่อท่านเถิด”
บุตรประธานมนตรี- “ข้าชื่อ พ่อ” ตอบพลางเดินพลาง เด็กตะเกียกตะกายตามไป ปากก็ร้อง “พ่อ ขอเงินเถิด พ่อ ขอเงินเถิด”
บุตรประธานมนตรีทำหูทวนลม เดินเฉย ได้สักครู่ แวะเข้าไปที่หน้าร้านขายของแห่งหนึ่ง ร้องขอเจ้าของร้าน “มหาศัย อย่าว่ากระไรเลย ขอสูบมะระกู่สักอึกเถิด”
เจ้าของร้านส่งมะระกู่ให้.
ก่อนที่มาถึงร้านนี้ ในเมื่อเดินเข้าตรอกโน้นออกตรอกนี้ ถึงที่เปลี่ยวบุตรประธานมนตรีได้เปลื้องเสื้อผ้าที่ดีเสีย เหลือแต่ผ้านุ่งเก่าขาดที่นุ่งซ่อนมาข้างใน ถอดเสื้อกับรองเท้าเสีย เพราะฉะนั้นเมื่อมาขอสูบมะระกู่จึ่งมีลักษณะเป็นคนเข็ญใจน่าทุเรศมากกว่าอื่น ขณะที่นั่งสูบยา เด็กก็เข้ามาเร้าร้อง “พ่อ ขอเงินเถิด ขอเงินเถิด”
บุตรประธานมนตรีหันไปพูดกับเจ้าของร้าน “มหาศัย ดูเอาซิ ยากจนเพียงนี้ เพียงหาเลี้ยงใส่ท้องก็แสนยาก ยังมีภรรยาและบุตรอีกตั้งครึ่งโหล ทำงานให้มากอย่างไรหามาก็ไม่พอเลี้ยงกัน ดูซิท่าน ลูกชายของฉันคนนี้ตามมาตั้งแต่เช้าร้องว่า “พ่อ ขอเงินเถิด พ่อ ขอเงินเถิด ตั้งแต่เมื่อวานมาแล้ว มันยังไม่ได้กินข้าว เช้าวันนี้ก็ยัง เพราะฉันไม่มีสักเก๊เดียวจะซื้อข้าว ทั้งวันนี้ก็ยังหางานรับจ้างไม่ได้ เพราะฉะนั้นถ้ามีใครอยากซื้อเด็กคนนี้ก็จะตัดใจขายให้ มันจะได้ไปกินอยู่บริบูรณ์ ขืนอยู่อย่างนี้จะอดตาย กับจะได้เงินไปเลี้ยงลูกอยู่ที่บ้านพอประทังชีวิตไปได้นาน ขายเสียคนหนึ่งยังดีกว่าให้อดตายทั้งครัว หมดหนทางเพียงเท่านี้ แม้มหาศัยรับซื้อไว้ ก็เท่ากับอนุเคราะห์คนเข็ญใจให้รอดตาย ตั้งแต่วานมาแล้วยังไม่ได้กินข้าว จะเที่ยวหางานทำก็ไม่มีแรง ทั้งไอ้ลูกก็ร้องขอเงินอยู่แหง่วๆ ไม่รู้จะไปหาที่ไหนให้มัน คิดๆ ก็ให้คลั่งแทบเป็นบ้า” กำลังพูด เด็กก็ร้องทวงเงินอยู่ไม่หยุดปาก “พ่อ ขอเงินเถิด พ่อ ขอเงินเถิด”
เจ้าของร้านฟังเรื่องนึกเวทนา- “ฮือ! ก็น่าลำบากไม่ใช่เล่น เอาเถอะจะช่วยเหลือ ขายเท่าไร?”
บุตรประธานมนตรี- “มหาศัยเป็นคนมั่งมี คงจะเคยซื้อเด็กมานับไม่ถ้วนแล้ว ส่วนฉันไม่รู้ว่าเขาซื้อขายกันเท่าไร ถ้าไม่เดือดร้อนจำเป็นจริงๆ ใครบ้างจะกล้าขายลูกในใส้ แต่นี่จำเป็น สุดแล้วแต่ท่านจะกรุณาเท่าไรก็ตามเถิด”
เจ้าของร้านยิ่งรู้สึกสงสาร- “ให้ห้าพันรูปี เห็นเป็นอย่างไร?”
บุตรประธานมนตรีทำเป็นดีใจมาก- “ขอท่านจงมีความเจริญเถิด ให้ได้เป็นขุนเป็นพระยา เงินห้าพันรูปีเกิดมายังไม่เคยเห็นเคยจับ เท่านี้พอเลี้ยงลูกเลี้ยงเมียได้ตลอดอายุทีเดียว” พูดพลางยกมือขึ้นให้พรเจ้าของร้านยกบุญยอคุณเสียพร่ำปาก.
เจ้าของร้านนำเงินออกมานับให้ พอบุตรประธานมนตรีรับเงินเสร็จ รีบออกจากร้านไปทันที เด็กก็ตามไปร้องทวงเงินยิ่งดังขึ้น “พ่อ ขอเงินเถิด พ่อ ขอเงินเถิด”
เจ้าของร้านกรากออกไปจับเด็กไว้ ลากตัวกลับมาพลางดุ “จะไปไหน พ่อเจ้าเขาขายไว้ให้แก่ข้าแล้ว”
เด็กได้ฟังทราบความ ร้องไห้โฮ
เจ้าของร้านปลอบ “ร้องทำไม ไอ้หนู ที่บ้านเจ้าข้าวก็ไม่มีกิน ผ้าดีๆ ก็ไม่มีนุ่ง มาอยู่นี่ข้าวก็มีกิน นุ่งผ้างามๆ พ่อเจ้าเขาขายเจ้าไว้กับข้า จะกลับไปไม่ได้ อยู่ที่นี่สบายกว่า” ปลอบอย่างไรเด็กไม่นิ่ง กลับร้องไห้มากขึ้น.
ในขณะนี้ที่บ้านเด็กอลหม่านกันใหญ่ แม่ของเด็กร้องไห้รำพันต่างๆ นานา ส่วนพ่อก็อั้นอกพูดไม่ออก เป็นแต่นึก “นี่เจ้าลูกมันไปอย่างไรป่านนี้ยังไม่กลับ บาบูคนนั้นบอกว่าบ้านอยู่ข้างแม่น้ำใกล้ๆ ให้เจ้าหนูไปเอาเงินอึดใจเดียวก็ได้ นี่ไปหลายชั่วโมงยังไม่เห็นกลับ”
เพื่อนบ้านทราบเรื่อง ก็ช่วยออกตามหาไปทั่วทุกทิศ ส่วนตัวพ่อเองออกเที่ยวหาเสียแทบทุกแห่ง คลั่นเจียนเป็นบ้า เที่ยวหาไป มาถึงร้านที่เด็กถูกขาย พอเด็กเห็นพ่อมาก็โผออกไปเข้ากอดแน่น.
เจ้าของร้านที่ซื้อเด็กวิ่งออกไปฉุดเด็กให้กลับมา พ่อของเด็กไม่ยอมรั้งเอาไว้ ถาม “เรื่องราวอะไรจะมาฉุดลูกเต้าของเขาไป?”
เจ้าของร้าน- “นี่ธุระอะไรมาถาม? ก็เด็กคนนี้ฉันซื้อไว้จากพ่อมันให้เงินไปแล้ว แกมาจากไหนจะมาวุ่นวายกับเด็กของฉันทำไม ปล่อย เดี๋ยวเกิดเรื่อง”
พ่อเด็ก- “ใครที่ไหนมีอำนาจจะมาขายลูกเต้าของฉัน ขอทราบสักหน่อย ฉันใช้ให้มันตามบาบูคนหนึ่งไปเอาเงินค่าซื้อของที่บ้าน มันหายไปไม่กลับ เที่ยวตามหาเสียแทบแผ่นดินถล่ม พึ่งมาพบอยู่ในบ้านแก ชั่งไม่ขายหน้าบอกได้ว่าซื้อมาจากพ่อของมัน ไม่เมาก็คงเสียสติอะไรอย่างหนึ่ง”
เจ้าของร้านฉุน ย้อนตอบ “แกแหละเป็นคนพาลโกงซึ่งหน้า ก็ฉันซื้อนับเงินสดๆ ให้พ่อมันไปถึงห้าพันรูปี เจ้าเด็กร้องตามขอเงินพ่อมันอยู่ไม่หยุดปาก ไม่เชื่อก็ถามคนที่เขายืนฟังอยู่นี่ซิ”
คนที่ยืนดูรับรองเป็นเสียงเดียว “จริงของเขา ได้ซื้อเด็กคนนี้จากพ่อของเด็กจริง ฉันก็เห็น”
ขณะนั้น มีคนขายข้าวแกงเป็นคนอยู่ใกล้กับพ่อของเด็กมาด้วยกัน จึงช่วยค้าน “ที่ไหนได้ ก็นี่พ่อของเด็กแท้ๆ”
ต่างฝ่ายต่างไม่ยอมแพ้กัน เกิดเสียงทะเลาะหนักขึ้นทุกที ถึงที่สุดต้องพากันไปเฝ้าพระราชา เพื่อขอพระวินิจฉัย.
พระราชาทรงฟังคำกราบทูลให้การทั้งสองฝ่าย และคำพยานหลายปาก ทรงทราบความจริงได้แจ่มแจ้ง ประทานพระวินิจฉัยให้เจ้าของร้านแพ้คดี บังคับให้คืนเด็กแก่พ่อของเด็กไป.
เจ้าของร้านแพ้ความ กราบทูล “แต่ข้าพเจ้าต้องเสียเงินไปห้าพันรูปี จะทรงพระกรุณาสถานไร?”
พระราชา- “ก็จะทำอย่างไร? เจ้าแพ้รู้ให้คนโกงไปได้ จะมาร้องเอาใคร?”
พ่อเด็กเมื่อได้ลูกกลับคืนไปก็ดีใจ แต่ฝ่านคนที่ซื้อเด็กไว้บ่นอู้อี้กลับไป ทำให้พระราชาอ้ำอึ้งเดือดร้อน ทรงเชื่อแน่ว่าเรื่องที่ฉ้อโกงกันในเรือจ้าง ซึ่งมีผู้มากราบทูลร้องทุกข์เมื่ออาทิตย์หรือสองอาทิตย์มานี้ น่าจะเกี่ยวกัน จึงตรัสกะประธานมนตรี “นี่แน่ะท่านมนตรี เกิดมีขโมยฉ้อโกงขึ้นที่ในเรือจ้างและที่ตลาดในระยะเวลาติดๆ กัน ยังไม่มีใครจับตัวขโมยได้ จะคิดอ่านประการใดดี?”
ประธานมนตรี- “ข้าพเจ้าเห็นควรมีรับสั่งให้หาท่านหเรกฤษฏเข้ามาเฝ้า”
พระราชารับสั่งให้ตามตัวบัณฑิตผู้เฒ่า
ตาหเรกฤษฏรีบแต่งตัวตะลีตะลาน เจิมจันทน์ผงที่หน้าผาก สรวมธุติและฉัทรแพรมีผ้ายันตร์พันกายจารึกนามของเทวดาที่แกนับถือ หยิบไม้เท้าคว้าตำราหนีบรักแร้ ย่างออกจากบ้านไปพระราชวัง ครั้นถึงพระราชาทรงต้อนรับให้เกียรติยศอย่างสูงแก่ตาพราหมณ์ ซึ่งเป็นที่นับถือว่ามีความรู้ทางศาสตร์ไม่มีใครสู้ เสด็จลุกขึ้นจากราชอาสน์ออกไปรับ โปรดให้เฝ้าในตำแหน่งหัวหน้าข้าราชการ หเรกฤษฏถวายพระพรแล้วก็นั่งลง
พระราชตรัสขึ้นก่อน “มหาศัย บัดนี้ เกิดมีเรื่องอย่างอัศจรรย์ขึ้น มหาศัยทราบแล้วมิใช่หรือที่ฉันสัญญาไว้ว่า ถ้าใครสามารถทำการขโมยที่ในเรือจ้างครั้งหนึ่ง ในตลาดครั้งหนึ่ง ในพระราชวังอีกครั้งหนึ่ง ครบสามครั้งโดยไม่มีใครจับได้ ฉันจะยกบุตรสาวของฉันให้ ตั้งแต่ได้สัญญาไว้ ผู้ที่ขันอาสาทำการไม่สำเร็จสักครั้ง มาบัดนี้ จู่มาก็มีขโมยเกิดขึ้น ไม่มีใครรู้ว่ามาจากไหน ทำการขโมยหรือฉ้อโกงอย่างอัศจรรย์ขึ้นในเรือจ้างและในตลาดถึงสองครั้ง ให้เงินค่าเรือจ้าง ๑๖ เบี้ย แทนเงินที่ต้องให้ ๑๖ ปัณ และเบี้ยที่ให้ก็เป็นเบี้ยเก๊ทั้ง ๑๖ เบี้ย แล้วไปกินอาหารไม่ให้เงิน ซ้ำกลับล่อลวงพาบุตรชายเจ้าของร้านไปขายเสียห้าพันรูปี ยังเหลือการที่จะต้องขโมยอีกครั้งหนึ่ง คือ ที่ในบ้านฉัน ถ้าทำสำเร็จฉันก็ต้องยกลูกสาวให้ผู้นั้น ดังนี้จะมิเป็นการเสื่อมเสียแก่ฉันหรือ?”
หเรกฤษฏทูล “เรื่องนี้ไม่ควรทรงวิตก ไว้ภาระในข้าพระเจ้าเถิด คนที่เป็นขโมยไม่ว่าจะซ่อนอยู่ที่ไหน บนดินหรือใต้ดิน จะรอดพ้นโดยข้าพระเจ้าไม่แจ้งไม่มีเลย ขอทุเลาคำนวณดูสักครู่เดียวก็จะกราบทูลได้ว่า ขโมยคนนั้นซ่อนอยู่ที่ไหน” พลางแก้ห่อคัมภีร์ พลิกคำนวณดู
ในระหว่างนี้ บุตรประธานมนตรีกลับไปพบสหายทั้งสาม และรู้สึกอยู่ดีๆ ว่าในไม่ช้าเรื่องที่ตนทำไว้คงฉาวขึ้น บุตรประธานมนตรีมีความรู้ทางโหรอยู่บ้าง จึงคำนวณดู ได้ความว่า พระราชามีรับสั่งให้หเรกฤษฏคำนวณเลขเพื่อชี้ตำแหน่งที่ซ่อน และคงจะมาตามจับตัวในไม่ช้า ทราบความดั่งนี้ จึงบอกกับสหาย “เราต้องรีบหนีออกจากนี่ไปทันที ด้วยขณะนี้ ไอ้เฒ่าหมอดูกำลังจะกราบทูลพระราชาว่าเราอยู่ที่ไหน”
เหตุนี้ทั้งสี่จึงเปลี่ยนเสื้อผ้า แล้วรีบหนีไปอยู่ที่บ้านอีกแห่งหนึ่งซึ่งเช่าสำรองไว้ พอดีหเรกฤษฏคำนวณเลขเสร็จ กราบทูลพระราชาว่า ขโมยในบัดนี้นั่งอยู่ในบ้านนั้นๆ ที่ตำบลนั้นๆ จึงรับสั่งให้นายทหารรักษาพระองค์รีบไปจับตัวมา ครั้นไปถึงพบแต่บ้านเปล่าไม่มีใครอยู่ กลับมาทูลตามนั้น.
พระราชาหันพระพักตร์ไปทางบัณฑิต รับสั่ง “มหาศัย อย่างไรเล่าคราวนี้ ไหนท่านอวดอ้างว่ารู้?”
หเรกฤษฏตกตะลึงไม่เห็นว่าทำไมจึงพลาด รู้สึกขายหน้ามาก ลองคำนวณเลขอีกครั้งแล้วทูล “ข้าพระเจ้าขอรับพระอาชญาคราวนี้แน่นอนไม่ผิด ขโมยหนีไปซ่อนอยู่ ณ ที่นั้นๆ” ทูลชี้แจงลักษณะสัณฐานบ้านที่สี่สหายหนีไปซ่อนอยู่ในคราวหลัง.
พระราชาให้ทหารไปตามจับโดยเร็วอีก แต่บุตรประธานมนตรีจับยามรู้เรื่องเหมือนกัน จึงบอกเพื่อนให้รีบเปลี่ยนเครื่องแต่งตัวหนีออกจากบ้านไป พวกทหารมาไม่พบอีก เห็นแต่บ้านเปล่าเคืองตาโหรมาก กลับไปทูลว่าที่บ้านนั้นไม่มีใครอยู่
พระราชาตรัสกะหเรกฤษฏ “มหาศัย เรื่องจับยามของท่านน่ากลัวจะเก๊เสียแล้ว”
พราหมณ์หเรกฤษฏ ประหลาดใจหมดปัญญา กระแอมกระไอกราบทูล “ข้าพเจ้าเกรงว่าเห็นจะไม่ใช่ขโมยธรรมดา”
พระราชา- “เรื่องเท่านี้ ไม่ต้องโหรอย่างเช่นท่านดูก็ได้”
พราหมณ์บัณฑิตหน้าเซา- “เรื่องขะโมยเช่นนี้ก็ทรงทราบอยู่ว่าแต่ก่อนร่อนไรมาไม่เคยปรากฏ ข้าพระเจ้าขอแก้ตัว กลับไปคิดดูที่บ้านให้ละเอียดอีกสักครั้ง แล้วจะกราบทูลให้ได้เรื่องทั้งหมดในเวลาพรุ่งนี้”
พระราชา- “ดีแล้ว แต่อย่าให้มันเหมือนกับวันนี้ก็แล้วกัน”
ตาพราหมณ์โหรกราบทูลลา เดินคอตกออกจากพระราชวัง ในใจรำพึง “เคราะห์เราชั่งกระไรหนอ จะมาสังหารความดีความชอบในเวลาที่แก่เฒ่า ตามที่คำนวณดูก็ไม่ผิด ไม่เคยพลาดสักครั้งตั้งแต่เคยมา นี่เพราะเคราะห์เราร้ายไม่ใช่อะไรอื่น นึกๆ ก็น่าเสียใจ ใครๆ เขานับถือทั้งบ้านทั้งเมือง จะมาเสียกันคราวนี้เอง เพราะไอ้ขโมยอัปรีย์คนเดียว” ทันใดนั้น มีใครเข้ามาบอก “ฐากูรมหาศัย มีใครเขาขอพบด้วยเรื่องธุระร้อนสำคัญอย่างหนึ่ง จะขอเสียค่าป่วยการให้พอใจ” ตาพราหมณ์เดินตามชายแปลกหน้าคนนั้นไป.
ชายแปลกหน้าคนนี้บุตรพาณิชประมุขนั่นเอง คือเมื่อครั้งสี่สหายย้ายมาอยู่บ้านที่สองแล้ว ได้หารือกันว่าจะต้องหนีไปบ้านโน้นบ้านนี้อีกช้านานกี่มากน้อย ตรึกตรองอยู่ด้วยกันสักครู่ บุตรประธานมนตรีเอ่ยขึ้นก่อน “ถ้าจะให้ดีต้องหาทางรับมืออีตาหเรกฤษฏให้รู้รสเสียก่อน ถ้าไม่เช่นนั้นเราจะต้องย้ายกันไม่รู้จักจบ ต้องคอยถือดินสอทั้งกลางวันกลางคืนคิดคำนวณ ถ้าวางดินสอเผลอไปครู่เดียว เพียงบ้ายปูนพลูเข้าปากเท่านั้นเราก็จบ” เหตุฉะนี้บุตรประธานมนตรีจึงคิดอุบาย ให้บุตรนายพาณิชประมุขเอาตัวตาโหรมา ส่วนเพื่อนทั้งสามนั่งคอยอยู่ที่บ้าน ครั้นคนพาตาโหรมา ไปทางหน้าต่างแล้วยืนหยุดนิ่ง
ตาโหรออกสงสัย นึกคร้าม ถาม “นี่บ้านอะไรกันที่พามานี้?”
บุตรนายพาณิชประมุขตอบรับรอง “ไม่เป็นอะไรดอกท่าน คอยสักครู่ ผู้ที่ต้องการอยากพบท่านจะออกมา” พูดขาดคำ สหายทั้งสามก็ออกมาที่หน้าต่าง บุตรนายพาณิชประมุขร้องบอก “นั่นแน่ออกมาแล้ว มีเพื่อนมาด้วยสองคน”
ตาพราหมณ์- “ถ้าอย่างนั้นเข้าไปข้างในเป็นอย่างไร? จะได้รู้ว่ามีธุระอะไร?”
บุตรประธานมนตรีอยู่ในห้อง ร้องขัด “ไม่ต้องเข้ามาให้ลำบากดอกท่าน มีธุระจะพูดกับท่านสองสามคำก็เสร็จ”
ตาพราหมณ์- “มีธุระอะไรก็พูดออกมาเถิดพ่อเอ๋ย”
บุตรประธานมนตรี- “ข้าพเจ้าทราบว่าท่านเป็นนักปราชญ์ มีความรู้ลึกซึ้ง จะดูอะไรแม่นยำไม่ผิด ถ้ามีขโมยกะโจรอยู่ที่ไหน ให้ซ่อนมิดเม้นอย่างไรท่านอาจรู้ดูและบอกให้เจ้าพนักงานมาจับตัวได้เดี๋ยวนี้ ความจริงพวกข้าพเจ้าเป็นพวกขโมย แต่ไม่ใช่ขโมยใหญ่ขโมยโตมีพิษสงอะไร เรื่องของมีราคาเป็นไม่กล้าเอื้อม ได้แต่ลักเล็กฉกน้อย เช่นส้มสุกลูกไม้ในสวนเป็นต้น นี่แน่ท่านพวกข้าพเจ้าเป็นคนจนไม่ต้องการจะทำใครให้ได้รับความเดือดร้อนมาก ที่เชิญท่านมานี่เพื่อขอความกรุณา นึกว่าเอาบุญด้วยเถิด ถ้าหากท่านคำนวณเลขจับขโมยเมื่อไร แม้โดนชื่อพวกข้าพเจ้าคนใดคนหนึ่ง ขออย่าได้บอกให้เขามาจับข้าพเจ้าเลย เพราะถึงท่านบอกก็ไม่ได้เกียรติยศอะไรนัก ไม่คู่ควรกับคนอย่างท่านที่จะช่วยเหลือจับขโมยสาระเลว คือพวกข้าพเจ้าซึ่งขโมยเฉพาะกล้วยอ้อย อีกประการหนึ่งจะทำให้ข้าพเจ้าต้องล่มจมด้วย กับท่านก็จะไม่ได้ความดีความชอบจากพระราชามีเกียรติยศมากนัก ถ้าท่านสัญญาว่าจะไม่ทำอันตรายพวกข้าพเจ้าแล้ว จะขอสมนาคุณท่านให้ถึงใจ”
ตาพราหมณ์เต็มใจ- “ได้ ตกลงตามนี้ก็ได้ ขโมยกล้วยอ้อยกี่มากน้อยก็เชิญให้พอเถิด ใครเขาคงไม่เดือดร้อน ส่วนเราก็จะไม่บอกให้ใครรู้ ถึงให้สินบนเราพอใจ ถึงจะเข้าไปขโมยในพระราชวังก็ได้ ไม่ต้องวิตกวิจารณ์ว่าเราจะบอก เพราะพระราชาจะต้องประสงค์ให้เราบอกเรื่องใด ก็พระราชทานสินจ้างให้เรา ถ้าเจ้าให้สินจ้างเราอย่างพอใจก็ใช้ได้เท่ากัน เสร็จธุระเท่านี้มิใช่หรือ? จะได้ลาไปที”
บุตรประธานมนตรี- “ไหนๆ ท่านจะลาไปไม่ควรให้เสียเวลาไปมือเปล่า ข้าพเจ้าหมายจะฉลองคุณท่านบ้างตามมีตามเกิดเท่าที่มีอยู่ เชิญท่านยื่นมือเข้ามาทางช่องหน้าต่างซิท่าน”
ตาพราหมณ์ดีใจหมายได้ลาภ ยื่นมือเข้าไปรับ ทันใดนั้นบุตรประธานมนตรีฉวยมือตาพราหมณ์ตัดนิ้วเอาไปเสียนิ้วหนึ่ง แล้วเปิดหนีไปทั้งสี่คน อยู่ทางนี้ตาพราหมณ์ร้องโอดเขว่า จำหน้าพวกนั้นก็ไม่ได้สักนิด และเวลามากจวนค่ำ เสียใจนิ้วขาดไปนิ้วหนึ่ง ลาภก็ไม่ได้ ต้องกุมมือครางอู้กลับมาบ้าน ปิดประตูลั่นดาลเงียบ ไม่เปิดประตูไปไหนหลายวัน ถึงใครจะมาเชิญแกก็ไม่ไป เพราะแกเข็ดและขายหน้าแก
ในระหว่างนี้ เรื่องจับขโมยเป็นอันหยุดชะงักไป สี่สหายโปร่งใจจะไปไหนได้สะดวกไมต้องกลัวใครจับตัว บุตรประธานมนตรีลงไปอาบน้ำแต่เช้าทุกวัน บรรจงเจิมจันทน์ผงที่หน้าผาก สรวมธุติและฉัทรทำด้วยไหม ทำทีดูเหมือนพราหมณ์บัณฑิตชั้นสูง เข้าเฝ้าพระราชาทุกวัน ส่วนเจ้าชายเอาแต่บ่น “นี่ยังจะเป็นยังงี้ช้านานกี่มากน้อย น่ารำคาญ”
บุตรประธานมนตรี- “สหาย ทำการอะไรรีบร้อนมักเสียการหมด ต้องค่อยทำค่อยไประมัดระวังให้มั่นคง ที่ทำการขโมยมาสองคราวง่ายเมื่อไร แต่ก็สำเร็จไปได้ ยังเหลือแต่จะขโมยในพระราชวังอีกครั้งเดียว ก็เป็นอันสมความปรารถนาเรา เวลานี้ข้าพระเจ้าไปในพระราชวังทุกวัน สืบดูลาดเลาให้รู้ทางเข้าออก เพราะเข้าไปขโมยในพระราชวังไม่ใช่การเล็กน้อย ถ้าเลินเล่อพลาดนิดเดียวก็เสียการหมด ขอให้ทนไปหน่อย ไม่ช้าคงสมประสงค์ที่ทรงมาดหมายไว้”
บุตรประธานมนตรีพูดรับรองเจ้าชาย แล้วเข้าไปในพระราชวังเสมอทุกวันมิได้ขาด จนสืบทางเข้าออกนอกในพระราชวังได้ละเอียดโดยไม่มีใครสงสัย พยายามจนมีโอกาสเข้าไปดูถึงในห้องบรรทมชั้นในได้ครั้งหนึ่ง แต่มาลำบากอยู่ด้วยทหารที่เฝ้าพระทวาร คอยระวังระไวทั้งกลางวันกลางคืนแข็งแรงมาก แม้แต่แมลงวันจะลอดเข้าไปก็ไม่พ้นตาทหาร บุตรประธานมนตรีสิ้นปัญญาไม่ทราบว่าทำอย่างไรจึงจะเข้าไปขโมยในนั้นได้ คิดอยู่หลายเวลาจึงตรองตก ไปหาซื้อเหล็กท่อนปลายแหลมใหญ่ๆ มาหลายอัน เวลาเดือนมืดคืนวันหนึ่งเตรียมตัว มือหนึ่งสวมเครื่องแต่งตัวผู้หญิง อีกข้างหนึ่งปล่อยให้ว่างเปล่า นำเหล็กท่อนค้อนกับนิ้วมือตาหเรกฤษฏด้วย ดอดย่องไปทางกำแพงหลังพระราชวัง ตรวจดูกำแพงพอจะตอกเหล็กปีนขึ้นไปได้ง่าย แต่มีปัญหาอยู่ว่าตอกอย่างไร จึงจะไม่ให้ใครในนั้นได้ยิน กำลังยืนตรองหาทาง พอดีได้ยินเสียงฆ้องย่ำยามหึ่งมาจากโรงทหาร เกิดความคิดว่าถ้าตอกที่ปีนในขณะนี้ เสียงฆ้องก็กลบเสียงตอกหมด จึงรีบลงมือตอกๆ ทยอยกันจนขึ้นไปถึงช่องพระบัญชรห้องบรรทม ค่อยแง้มบานออกย่องเข้าไปไม่ให้ดัง เห็นพระแท่นของพระราชาและของพระราณีตั้งเรียงกันอยู่กลางห้อง บุตรประธานมนตรีค่อยเลื่อนตัวขึ้นไปนอนอยู่ในระหว่างกลาง กำลังนั้นพระราชาและพระราณีบรรทมหลับสนิท บุตรประธานมนตรีค่อยๆ เอามือที่ไม่ได้สวมเครื่องแต่งตัว เอื้อมไปปลดเครื่องทรงของพระราณีได้สำเร็จ ก็หันเอามือที่สวมเครื่องประดับเอื้อมไปปลดธำมรงค์ที่พระราชา ๆ รู้สึกพระองค์แต่ยังทรงง่วงอยู่ เข้าพระหฤทัยว่าพระหัตถ์พระราณี เพราะมีเครื่องประดับเต็ม จึงเป็นแต่ทรงปัดไปแล้วหลับอีก บุตรประธานมนตรีลักพระธำมรงค์ได้แล้ว จึงเอานิ้วขาดของตาพราหมณ์เสียบเข้ากับปลายไม้ไผ่เล็กๆ เข้าทาบตามพระกายพระราชา มือตาพราหมณ์แข็งกระด้างและคาย พอต้องพระราชาก็ตื่นบรรทม ทรงเชื่อว่าเป็นผู้ร้ายเข้ามา ฉวยพระแสงดาบที่วางข้างพระที่ฟาดไปตรงที่นิ้ว ถูกหลุดกระเด็นออกจากปลายไม้พลัดตกลงบนพระกาย ทันใดนั้นบุตรประธานมนตรีก็กรากหนีออกจากพระห้องไปโดยเร็ว ฝ่ายพระราชาทรงคลำสิ่งที่ตกลงมาถูกพระองค์ว่าเป็นนิ้วแน่ เข้าพระหฤทัยว่านิ้วผู้ร้ายที่ทรงฟันขาด ตรัสพึม “ถึงจับตัวไอ้ขโมยไม่ได้ ได้นิ้วมันไว้ก็เท่ากับจับได้ตัวมันเหมือนกัน” ทรงจุดไฟแล้วปลุกพระราณี พระราณีตื่น ตกพระหฤทัยด้วยเห็นเครื่องอาภรณ์ใครลักไปหมด แต่พระราชาตรัสว่า “ชั่งมันไอ้ขโมยเข้ามาเมื่อกี้นี้ ฉันฟันด้วยดาบนิ้วขาดอยู่นี่แน่ ถึงมันจะหนีไปก็ไม่เป็นไร รอพอสว่างฉันจะให้เขาสืบหาตัว ถ้าใครนิ้วมือขาดให้จับตัวมันมา” ตรัสเสร็จทรงเหลือบดูนิ้วพระหัตถ์ ก็ตกตะลึงด้วยเห็นพระธำมรงค์หายไปเหมือนกัน
รุ่งเช้าพระราชาเสด็จออกท้องพระโรง รับสั่งให้เที่ยวตามหาคนนิ้วด้วน ถ้าพบให้จับตัวนำมา ทรงเล่าให้ข้าราชการฟังว่า เมื่อคืนนี้ผู้ร้ายเข้าไปถึงในห้อง ทรงฟันด้วยดาบถูกนิ้วขาด เพราะฉะนั้นถ้าใครนิ้วด้วนต่อกับนิ้วที่ขาดได้กัน ไอ้คนนั้นก็คือผู้ร้ายนั่นเอง
เจ้าพนักงานออกเที่ยวสืบหาตัวคนนิ้วขาดทั่วทั้งพระนคร ไม่พบใครนิ้วด้วน จึงจับเอาผู้ที่นิ้วสั้นนิ้วกุดนิ้วพิการมาตั้งร้อย แต่เข้ากับนิ้วที่ขาดไม่ได้ จึงทรงปล่อยคนเหล่านั้นไปหมด เป็นดังนี้มาตั้งอาทิตย์หาตัวผู้ร้ายไม่ได้ ในระหว่างเวลานี้บุตรประธานมนตรีเฝ้าอยู่ด้วยเสมอทุกเวลา ปลอมเป็นบัณฑิต และโดยที่มีโอกาสแสดงความสามารถในเรื่องต่างๆ คล่องแคล่ว จนพระราชาทรงนับถือโปรดปราณ เช้าวันหนึ่ง บุตรประธานมนตรีพูดกับเจ้าชาย “ถึงเวลาแล้วที่พระองค์ควรไปเฝ้าพระราชา แสดงพระองค์ว่าเป็นขโมย ในเรื่องนี้จะให้ข้าพระเจ้าเข้าไปเกี่ยวข้องด้วยไม่เหมาะ นี่แน่ะเครื่องอาภรณ์ของพระราณีและพระธำมรงค์ของพระราชา สำหรับนำไปเป็นหลักฐานยืนยันข้อที่จะแสดง อีกประการหนึ่ง เวลาที่ข้าพระเจ้าไปในพระราชวังคืนนั้น ได้ซ่อนทองพระกรของพระองค์อันมีพระนามจารึกไว้ที่รูใต้พระแท่นของพระราชา เพราะฉะนั้น ถ้าหาหลักฐานว่าเป็นขโมยใช่หรือไม่ ก็ขอให้หาของที่ซ่อนไว้นำเอาออกมา เมื่อราชทรงเห็นพะยานหลักฐานอย่างนี้ ก็จะทรงเชื่อทีเดียว และทั้งจะทรงทราบด้วยว่าพระองค์มีสกุลสูงต่ำอย่างไร” ตามที่บุตรประธานมนตรีแนะนำ เจ้าชายทรงยินยอม จึงเข้าเฝ้าพระราชาพร้อมด้วยสหายสองคน ส่วนบุตรประธานมนตรีปลอมเป็นบัณฑิตไปต่างหาก พระราชาประทับเหนืออาสน์ พระพักตร์หมองด้วยไม่ได้ตัวขโมย
ขณะนั้นบัณฑิตปลอมกราบทูลขึ้น “บัดนี้ก็ได้ตรวจหาคนนิ้วขาดถ้วนทั่วทุกคน ไม่ว่าเด็กหญิงชายหนุ่มสาวแก่เฒ่าหมดแล้ว ยังเหลือแต่บัณฑิตหเรกฤษฏยังไม่ได้ตรวจ น่าสงสัยที่ทำไมจึงไม่มาเฝ้าเลย”
พระราชา- “จริงของท่าน ตั้งแต่มาคราวนั้นก็หายไปไม่มาอีก ไปตามตัวมาเดี๋ยวนี้” มีรับสั่งให้คนไปบ้านตาพราหมณ์ แกไม่เต็มใจมาเลย เพราะแผลที่นิ้วมือยังไม่หายสนิท แต่โดยราชโองการขัดไม่ได้ จำเป็นต้องมา
พอตาพราหมณ์มาถึง บุตรประธานมนตรีก็กราบทูล “ขอพระองค์ทอดพระเนตรดูท่านหเรกฤษฏ ด้วยนิ้วมือขาดไปนิ้วหนึ่ง”
พระราชาตื่นเต้นพระหฤทัย ทรงหยิบนิ้วขาดมาเทียบกับมือตาหราหมณ์เข้ากันได้สนิท รูปพรรณสัณฐานสีเนื้อและอะไรทุกอย่างเหมือนกันหมด(?) ทรงเชื่อแน่ในพระหฤทัยว่าตาพราหมณ์เป็นผู้ร้าย ทรงพิโรธมากถึงกับส่งพระสุรเสียง “เหม่! ไอ้อกตัญญู มึงกินข้าวของกูมาหลายปีแล้ว หมายว่าจะรู้คุณบ้าง กลับซ้ำร้ายเนรคุณกู อ้อ! อย่างนี้เองมันจึงคำนวณเลขผิดทุกที นี่ดีว่าเป็นพราหมณ์ ถ้าไม่เช่นนั้นจะทำโทษให้เขาไปเสียบเสียเดี๋ยวนี้” หันพระพักตร์ไปตรัสกะทหาร “นำตัวมันไปโกนหัวแล้วเอานมข้นราด เสร็จแล้วให้เนรเทศออกไปเสียจากเมือง”
ตาพราหมณ์ตกใจ ไม่รู้เรื่องว่าเดิมเป็นมาอย่างไร ตะลึงจังงังไม่กระดุกกระดิกตัวปากอ้าไม่ขึ้น รู้สึกได้รับความอัปยศอย่างยิ่ง เสียใจน้ำตาไหลเยิ้ม กำลังทหารจะพาตัวตาพราหมณ์ไปทำโทษ บุตรประธานมนตรีทำสัญญาให้เจ้าชายเสด็จเข้าไปกราบทูล “ข้าแต่พระองค์ พราหมณ์ผู้นี้หาความผิดมิได้ ตัวข้าพระเจ้าเองที่เป็นขโมย”
พระราชาประหลาดพระหฤทัย- “นี่ใครที่ไหนมา?”
เจ้าชายทรงเล่าเรื่องขโมยสามราย ตั้งแต่ต้นจนเข้าไปในพระราชวังโดยละเอียด ทรงเล่าเป็นพระองค์เองที่เป็นตัวขโมย พอจบก็นำเครื่องประดับของพระราณี และพระธำมรงค์ออกมา และกราบทูลเพิ่มเติม “ถ้ามีพระประสงค์หลักฐานให้ยิ่งกว่านี้ เพื่อให้หนักแน่นในพระหฤทัย ว่าที่ได้กราบทูลเป็นความสัตย์จริงทุกประการหรือไม่ ก็ขอมีรับสั่งให้ใครค้นดูที่ใต้พระแท่น จะพบกำไลของข้าพระเจ้าทิ้งไว้ที่นั่น ในขณะที่ข้าพระเจ้าเข้าไปในคืนวันนั้น”
พระราชารับสั่งให้พนักงานไปค้นได้ทองพระกรมาสมจริง พอทรงอ่านอักษรที่จารึกในนั้น ก็ทราบว่าเจ้าชายเป็นใคร ทรงโสมนัสรีบเสด็จจากราชอาสน์ออกมาต้อนรับเจ้าชาย ทรงกอดรัดด้วยความปลื้มพระหฤทัย ตรัสขออภัยต่อพราหมณ์หเรกฤษฏ มีรับสั่งให้จัดการสมโภชอภิเษกเจ้าชายกับพระธิดา
เมื่อเจ้าชายได้อภิเษกกับเจ้าหญิงแล้ว ทรงพาพระชายาและสหายร่วมหฤทัยทั้งสามเสด็จกลับไปบ้านเมือง ถัดมาสามสี่ปี เมื่อพระเจ้าแผ่นดินซึ่งเป็นราชบิดาเสด็จล่วงลับไป เจ้าชายได้เถลิงราชสมบัติเป็นกษัตริย์ ทรงตั้งให้ราชสหายทั้งสามได้รับตำแหน่งของบิดาตนทุกๆ คน
อาหารนางฑากินี
ชายเลี้ยงโคอยากกินขนม กลับไปบ้านบอกกะแม่ “แม่ ฉันอยากกินขนมจริงๆ”
แม่เป็นคนแก่มาก ตอบ “ลูกเอ๋ย! ยากจนอย่างนี้จะทำขนมอย่างไร? จะไปหาข้าวน้ำตาลและนมที่ไหน?”
ชายเลี้ยงโค- “เอาเถอะ ฉันจะหาของเหล่านี้มาให้แม่”
แม่- “ถ้าหามาได้ แม่ก็ทำขนมให้เจ้ากินได้”
รุ่งเช้าชายเลี้ยงโคต้อนโคไปเลี้ยง แต่ไม่ได้ให้ไปกินหญ้า ไล่เข้าไปกินข้าวในท้องนาคนอื่น แล้วไล่กลับบ้านเอาไม้ไผ่ลำใหญ่ไล่ตีวัวจนสำรอกข้าวที่กินไว้ออกมาหมด ชายเลี้ยงโคกอบข้าวไปให้แม่ล้างและตากแดดไว้
ต่อมาชายเลี้ยงโคเอาน้ำไปราดไว้ที่หนทางคนเดินจนเปรอะ ใครเดินไปมาเป็นพลาดหกล้มทุกครั้ง แล้วตนไปแอบซ่อนอยู่ข้างสุมทุมไม้ ขณะนั้นมีคนขายนมโคแบกนมมาทางนั้น เท้าพลาดหกล้มหม้อนมแตก ชายเลี้ยงโคก็แอบรองนมที่ไหลได้พอต้องการ นำมาให้แม่ และกลับไปคอยอีกได้น้ำตาลมา เมื่อได้พร้อมแม่ตนก็ทำขนมให้ ชายเลี้ยงโคกินขนมเหลือไว้อันหนึ่ง นำเอาไปปลูกไว้ในทุ่งที่ตนเคยต้อนไปเลี้ยง
ล่วงมาไม่ช้าขนมที่ปลูกไว้ก็งอกงามเป็นต้นไม้โตขึ้นทุกวัน ออกดอกแล้วก็กลายเป็นขนม ดังนี้ชายเลี้ยงโคได้กินขนมตามชอบใจ
วันหนึ่งนางฑากินีตนหนึ่งเดินผ่านมาทางทุ่ง แลไปเห็นขนมเกิดอยู่บนไม้ก็แปลกใจ ตรงเข้ามาดูให้ใกล้ พบชายเลี้ยงโคก็ขอขนมสักหนึ่งอัน.
ชายเลี้ยงโค- “เอาอะไรมาใส่ขนมบ้างหรือเปล่า?”
ฑากินี- “ใส่ในมือให้ก็ได้”
ชายเลี้ยงโค- “จะไหม้มือพอง ขนมมันร้อนจัด”
ฑากินี- “เอาใส่ในปากให้ก็ได้”
ชายเลี้ยงโค- “มันจะลวกปากเอา”
ฑากินี- “ถ้าอย่างนั้นใส่ย่ามก็ได้”
ชายเลี้ยงโค- “หยิบเอาเองซิ”
ฑากินี- “ไม่ได้ ต้องหยิบให้ถึงจะเอา”
ชายเลี้ยงโคหยิบขนมพอจะส่งให้ นางฑากินีก็คว้าคอชายเลี้ยงโคยัดเข้าในย่าม ชายเลี้ยงโคร้องเอ็ด “นี่ทำไมกัน เอาเข้ายัดในย่าม?”
ฑากินีตอบ “นานเต็มทีไม่ได้กินคน พึ่งปะเหมาะนี่เอง”
ชายเลี้ยงโคนิ่ง ไม่ตอบว่ากะไรอีก
ฑากินีหิ้วชายเลี้ยงโคมาได้ครู่ใหญ่ๆ รู้สึกกระหายน้ำ วางย่ามไว้เดินไปจะกินน้ำที่บ่อ
ในระหว่างนั้น มีพวกเลี้ยงโคหลายคนผ่านมาทางนั้น เห็นย่ามใครใบใหญ่ทิ้งไว้ สงสัยว่าจะมีอะไรอยู่ในนั้นเข้าไปดู ฝ่ายชายเลี้ยงโคอยู่ในนั้นเมื่อทราบว่ามีใครมาก็ร้องให้ช่วย พวกเหล่านั้นรีบแก้ย่ามฉุดเอาชายเลี้ยงโคออกมาได้ รีบเอากะเบื้องและอิฐใส่ในย่ามแทน ผูกปากเสร็จวางที่เก่าแล้วพากันวิ่งหนีไปโดยเต็มฝีเท้า
สักครู่นางฑากินีกินน้ำกลับมา หยิบย่ามขึ้นสะพายบ่าเดินดุ่มไป ถึงบ้านร้องเรียกลูก “เจ้าพวกเด็กๆ ออกมานี่ให้หมด วันนี้ได้ของดีมากิน”
ลูกนางฑากินีก็ออกมาล้อมกันแน่น ในขณะที่นางฑากินีแก้ย่าม แต่พอเปิดออกในนั้นมีแต่อิฐและกระเบื้อง พวกลูกๆ โกรธต่อว่าแม่ต่างๆ นางฑากินีไม่รู้ว่าจะตอบลูกอย่างไร นึกแค้นผูกพยาบาทชายเลี้ยงโค บอกกับลูก “ถ้าพรุ่งนี้ไม่หักคอเอามันมากินได้ พวกเองจึงค่อยว่าพูดไม่จริง”
วันนั้นนางฑากินีจะย้อนไปจับตัวชายเลี้ยงโคก็เย็นเสียแล้ว จึงเป็นอันสงบรออยู่ พอรุ่งเช้าตรู่ก็ตรงไปที่ทุ่ง เห็นชายเลี้ยงโคนั่งอยู่ที่โคนต้นไม้ขนมอยู่แล้ว ชายเลี้ยงโคเห็นนางฑากินีมาอีก ก็ร้องทัก “อ้อ มาอีกแล้วหรือ?”
ฑากินี- “ไม่ต้องกลัวดอก ฉันไม่ทำอันตรายอะไร เป็นแต่จะมาขอขนมกินเท่านั้น”
ชายเลี้ยงโค- “คราวนี้อันเดียวก็ไม่ให้”
นางฑากินีอ้อนวอน “พ่อคุณ พ่อลักษมี พ่อจันทร์ทอง ขออีกอันเถิด” เร้าขอจนชายเลี้ยงโคเวทนา จึงลุกขึ้นหยิบขนมยื่นให้ นางฑากินีก็คว้าตัวยัดเข้าย่ามผูกปากแน่น เดินดิ่งกลับมาบ้านไม่หยุดพักที่ไหน ถึงบ้านเรียกลูก “มาซิลูก คราวนี้ได้มาแล้ว” ลูกวิ่งออกมาดูเห็นแม่จับชายเลี้ยงโคมาได้ ดีใจตบมือกระโดดโลดเต้นกันใหญ่.
นางฑากินีขังชายเลี้ยงโคไว้ วันหนึ่งพาลูกไปขอทาน สั่งลูกสะใภ้ “วันนี้ฆ่าไอ้นั่นตัดเป็นชิ้นๆ ไว้ กลับมาจะได้กินทีเดียว” แล้วก็ไป ที่บ้านเหลือแต่ลูกสะใภ้และชายเลี้ยงโคเท่านั้น หญิงสะใภ้บอกกะชายเลี้ยงโค “นี่แน่ะ คนเลี้ยงงัว แกจะต้องตายในวันนี้ แต่ก่อนที่จะฆ่าแก อยากจะขอถามว่าฟันของแกทำไมจึงงามนัก”
ชายเลี้ยงโคพอได้โอกาส ตอบ “อ๋อ บอกให้ก็ได้ ถ้าชอบ ฉันทำให้งามยิ่งกว่าของฉันก็ได้”
หญิงสะใภ้ฑากินีดีใจ ถาม “จะทำให้งามต้องการอะไรบ้าง”
ชายเลี้ยงโค- “ไม่ต้องหาอะไรนัก หาน้ำมันหนึ่งหม้อกับป่านหนึ่งเข็ด ได้เท่านั้นพอ”
หญิงสะใภ้- “มี หามาเดี๋ยวนี้ก็ได้ แต่อยากรู้ว่าทำให้งามช้าไหม ฉันอยากจะให้แล้วก่อนผัวฉันกลับ”
ชายเลี้ยงโค- “อึดใจเดียวก็แล้ว” หญิงสะใภ้ก็ไปเอาน้ำมันและป่านมาให้ ชายเลี้ยงโคเอาน้ำมันขึ้นตั้งไฟพอเดือดพล่าน ก็สั่งผู้หญิงให้นอนลง เอาฟันกัดป่านนั้นไว้ หญิงสะใภ้ทำตามที่สั่ง.
ชายเลี้ยงโคคว้าน้ำมันกำลังเดือดเทลงในปาก หญิงสะใภ้ถูกน้ำมันดิ้นตึงตังสักครู่ก็ขาดใจตาย.
ชายเลี้ยงโคถอดเครื่องแต่งตัวและเสื้อผ้าจากหญิงสะใภ้มาแต่งปลอม จัดแจงตัดศพหญิงเป็นท่อนๆ ต้มเตรียมไว้คอยท่ากว่านางฑากินีจะกลับ
ครั้นนางฑากินีและลูกกลับมา ยายฑากินีร้องถามลูกสะใภ้ “ทำเสร็จแล้วหรือยัง ลูกเอ๋ย?”
ชายเลี้ยงโคตอบ “หึ้ม!” ไม่กล้าพูดออกมาให้ชัด กลัวจะจับได้ นางฑากินีก็นั่งกินพร้อมกับลูก แต่ชายเลี้ยงโคฉวยหม้อทำเป็นออกไปซักผ้าที่แม่น้ำ ยายฑากินีร้องเรียก “คอยสักครู่แม่จะไปด้วย” พอยายฑากินีกินเนื้อลูกสะใภ้เสร็จลุกขึ้นตามลูกสะใภ้ปลอมไป มาถึงฝั่งน้ำ ลูกสะใภ้กระโดดลงในน้ำ ว่ายไปจนไกล นางฑากินีตะโกนร้องเรียก “นั่นลูกจะไปไหน เย็นแล้ว”
ชายเลี้ยงโคหันมาตอบโดยดังว่า “ลูกเต้าอะไรของมึง? กูหลอกให้มึงกินเนื้อลูกสะใภ้เสียพอ อีเฒ่าฑากินียังไม่รู้อีก ส่วนกูรอดมาได้สบายใจเฉิบ”
มีความรู้หรือมีเชาว์ดี?
มีสองสหายคือ โอรสพระเจ้าแผ่นดินและบุตรของมนตรี ตั้งแต่เด็กมาเคยเที่ยวกินนอนด้วยกัน ไม่คลาดแม้แต่เวลาเดียว วันหนึ่งทั้งสองสนทนากัน เจ้าชายตรัสถามปัญหาขึ้น “สหาย ความรู้และเชาวน์ สองอย่างนี้ไหนจะดีกว่ากัน?”
บุตรมนตรีตอบทันที “ก็เชาวน์นั่นแหละดีกว่าความรู้”
เจ้าชายท้วง “ฉันยังไม่เห็นด้วย เชื่อว่าความรู้แหละเป็นดีกว่า”
ทั้งสองเถียงไม่ตกลงกัน ภายหลังเจ้าชายเป็นผู้ได้รับความศึกษามากกว่าบุตรมนตรีจึงท้าขึ้น “จะเถียงกันให้เสียเวลาทำไม ทดลองดูให้รู้แน่ว่าของใครถูกจะมิดีกว่าหรือ?”
บุตรมนตรีเห็นด้วย ทั้งสองจึงนัดกันว่าถึงกำหนดวันนั้นๆ จะได้ออกจากเมืองไปคนละทาง เวลากลับมาพบกันตอนหลัง ต้องเล่าเรื่องที่ไปพบปะและนำการอะไรมาบอกให้ฟังโดยสัตย์จริง ล่วงมาไม่ช้า ทั้งสองล่ำลากันแล้ว ขึ้นม้าปักษิราช ต่างไปคนละทิศ.
เจ้าชายเสด็จขึ้นม้าเดินทางมาได้ไกล เข้าในเขตป่าใหญ่ เป็นดงทึบต้นไม้ขึ้นงอกงามแซกแซมกันแน่น เกือบจะมองดูหนทางข้างหน้าไม่ได้มาก แต่มานะแหวกทางเสด็จเรื่อยไป จนมาถึงอาศรมน้อยแห่งหนึ่ง เสด็จลงมาจากหลังม้า เข้าไปที่ประตูกุฎี เห็นมุนีนั่งเข้าฌานหลับตา เจ้าชายทรงคอยอยู่หลายวันจนมุนีลืมตา ก็เข้าปฏิบัติเป็นธุระต่างๆ ตามที่มุนีประสงค์ มุนีพอใจในเจ้าชายมาก จึงพูดว่า “เจ้าชาย อาตมภาพมีความพอใจในความประพฤติของพระองค์เป็นที่สุด จะขอให้แหวนวงนี้ตอบแทนความดีความชอบที่มีแก่อาตมภาพ จะต้องประสงค์อะไรให้นึกขอต่อแหวนวงนี้ จะสมปรารถนาทุกอย่าง”
เจ้าชายขอบคุณมุนี ทรงรับธำมรงค์มา กระทำเคารพแล้ว ลามุนีขึ้นม้าเดินทางจากป่า.
เสด็จโดยทุเรศแสนกันดารมาได้หลายเวลา ลุถึงประเทศหนึ่ง ซึ่งไม่ทรงรู้จัก พระเจ้าแผ่นดินประเทศนั้นมีพระธิดาองค์หนึ่ง ทรงศิริรูปโสภาคยิ่งกว่านางในพื้นพิภพ นางกระทำปฏิญาณว่าจะทรงยอมวิวาห์กับผู้ใด ผู้นั้นต้องสามารถนำสิ่งที่ต้องประสงค์ให้ได้ทุกวันจนครบหนึ่งเดือน ถ้าใครปฏิบัติไม่ได้ตลอด ต้องตกเป็นชะเลยหรือเป็นทาสของนางสำหรับตักน้ำสรง.
เจ้าชายทราบเรื่องนี้จากพลเมือง ก็มารำพึง “เรามีธำมรงค์วิเศษสารพัตรนึก อันท่านมุนีให้ไว้ ถ้าเราจะเข้าไปขันอาสาก็คงสมหวัง”
แท้จริง ได้มีโอรสกระษัตริย์ประเทศต่างๆ เข้ามาอาสาหลายรายมากต่อมาก แต่ต้องแพ้ตกเป็นทาสของนาง.
ส่วนเจ้าชายทรงมั่นในคุณวิเศษของธำมรงค์ เพราะฉะนั้นจึงไปอาศัยอยู่กับหญิงร้อยพวงมาลัย ซึ่งเคยนำดอกไม้ไปส่งในพระราชวังเสมอ เจ้าชายร้องขอให้หญิงผู้นี้ นำความขึ้นกราบทูลพระธิดา ว่าทรงยินดีจะเข้าอาสาตามที่เจ้าหญิงประกาศ.
หญิงร้อยมาลัยนำความขึ้นทูล พระธิดาทรงตกลงตามนั้น รับสั่งให้เริ่มแต่ในวันรุ่งขึ้นเป็นต้นไป และมีประสงค์สิ่งไรจะแจ้งมาให้ทราบ.
รุ่งเช้า ขณะที่เจ้าชายประทับอยู่ ณ ระเบียงหน้าบ้านหญิงร้อยมาลัย มีนางข้าหลวงของพระธิดาเข้ามาหาสองคน ทำเคารพตามธรรมเนียมแล้วพูด “บัดนี้พระธิดามีพระประสงค์ให้ท่านหาเครื่องประดับทำด้วยทองสองสำรับมาถวาย”
เจ้าชายรับสั่งให้หญิงทั้งสองรอสักครู่ เสด็จเข้าไปในห้อง เปิดหีบหยิบพระธำมรงค์ออกมาสั่ง “เจ้าแหวน เจ้าจงหาเครื่องประดับทำด้วยทองมาให้เราสองสำรับ” ทันใดของนั้นก็มีปรากฏขึ้นเอง เจ้าชายทรงหยิบเครื่องประดับเสด็จออกมาส่งให้หญิงข้าหลวง.
หญิงทั้งสองแลเห็นให้อัศจรรย์ใจ ด้วยเครื่องประดับงดงามมากหาเปรียบไม่ได้ รับมาจากเจ้าชาย ทำเคารพแล้วทูลลาพาของเข้าไปถวายพระธิดา.
พระธิดาเมื่อได้ทอดพระเนตรเครื่องประดับก็ทรงประหลาดเหมือนกัน ไม่ทราบว่าเจ้าชายไปได้มาจากไหน.
รุ่งขึ้นนางใช้ให้ข้าหลวงสี่คนไปหาเจ้าชาย ว่าต้องประสงค์เครื่องประดับเหมือนอย่างเมื่อวานนี้อีกสี่สำรับ กับทับทิมขนาดใหญ่สี่เม็ด ของเหล่านี้เจ้าชายหาได้สมดังเจตนา เจ้าหญิงแม้จะปลื้มพระหฤทัยที่ได้ของ ยังไม่เท่ากับที่จะทราบว่าเจ้าชายได้สามารถจัดหามาได้อย่างไร รุ่งขึ้นนางส่งข้าหลวงไปสิบหกคน ขอให้เจ้าชายจัดหาทับทิมสิบหกถาด ช้างสิบหกเชือก ม้าสิบหกตัว เจ้าชายก็รับสั่งกะธำมรงค์จัดหามาได้ทุกอย่าง พวกข้าหลวงนำสิ่งเหล่านั้นกลับมาถวายพระธิดา คราวนี้นางถึงกับตะลึง ทรงนึก “เกิดมายังไม่เคยพบคนเช่นนี้ ของที่ส่งมาเพียงแต่ละอย่าง มีค่าควรสมบัติเจ็ดกษัตริย์ ด้วยอะไรหนอ เจ้าชายจึงหามาให้ได้ง่ายดายและไม่น้อยด้วย”
การเป็นไปดังนี้ทุกๆ วัน มาตรว่าพระธิดาจะปรารถนาของมีราคาหายากอย่างไร เจ้าชายเป็นหาให้ได้สะดวกทุกครั้งไป ยิ่งล่วงจวนจะครบหนึ่งเดือนตามสัญญา พระธิดาให้เร่าร้อนพระหฤทัยทรงวิตก “ถ้าเป็นไปดังนี้เห็นจะไม่เป็นการ จะขอให้หาของอะไรให้มากขึ้นไป อย่างไรเสียเจ้าชายคงหาได้ทั้งสิ้น จำจะต้องคิดหาอุบายอย่างอื่น” มีรับสั่งให้หาตัวหญิงร้อยมาลัยเข้ามาเฝ้า รับสั่งถาม “ของที่เจ้าชายให้ฉ้นมาทุกๆ วัน รู้ไหมว่าได้มาอย่างไร?”
หญิงร้อยมาลัย- “หม่อมฉันไม่ทราบเรื่อง แต่สันนิษฐานตามที่เจ้าชายอาศัยอยู่ในบ้านหม่อมฉัน ก็ไม่เห็นว่ามีสมบัติอะไร”
เจ้าหญิง- “เช่นนั้นแกต้องสืบความลับของเจ้าชายให้ได้ ถ้าสืบได้ให้รีบมาบอกเรา จะได้รางวัลเป็นความชอบ สุดแล้วแต่จะขอ”
หญิงร้อยมาลัยสัญญาว่าจะตั้งใจสืบให้รู้จงได้ทูลลากลับมาบ้าน พอได้โอกาสก็ทำเป็นสนทนากับเจ้าชายด้วยเรื่องต่างๆ สักครู่หวนถาม “อ้อ! หม่อมฉันอยากจะทูลถามอะไรสักหน่อย ตั้งแต่ได้เห็นพระองค์มาอยู่ที่บ้าน ไม่เห็นมีของใช้ไม้สรอยอะไร ใครๆ ก็คงนึกว่าพระองค์มิเป็นโอรสของกษัตริย์ที่เล็กน้อยกระมัง ครั้นได้เห็นพระองค์สามารถหาสิ่งที่มีราคาประทานแก่พระธิดา ไม่ว่าจะมากน้อยเท่าไรได้ทุกคราว หม่อมฉันทั้งสงสัยและอัศจรรย์ใจว่าพระองค์ทำประการใดจึงสามารถหามาให้ได้”
เจ้าชาย- “ยายเอ๋ย! ทำไมฉันจะหาให้ไม่ได้ แต่เป็นความลับไม่ควรยายจะคิด ป่วยการเปล่า”
หญิงร้อยมาลัย- “ทราบแล้ว แต่หม่อมฉันอยากรู้ใจจะขาด ทำไมจะต้องกลัว หม่อมฉันสัญญาว่า ถ้ารู้แล้วจะไม่ให้รั่วไปถึงหูใครอีก”
เจ้าชาย- “รู้แล้ว จะมีประโยชน์อะไรแก่ยายนัก?”
หญิงร้อยมาลัย- “แหม เท่านี้พระองค์ยังไม่ไว้ใจหม่อมฉัน ตั้งแต่มาประทับที่นี่ หม่อมฉันหรือก็รักใคร่พระองค์เท่ากับบุตร การเท่านี้ไว้พระหฤทัยยังไม่ได้ทีเดียวหรือ?”
เจ้าชายถูกหญิงร้อยมาลัยเซ้าซี้ร่ำไรไม่หยุด เขลาปัญญาเปิดความลับเรื่องพระธำมรงค์ให้รู้ พอหญิงร้อยมาลัยทราบเรื่องก็รีบไปทูลพระธิดาตามที่ตนรู้มา พระธิดาปลื้มพระหฤทัยเหลือล้น ประทานรางวัลให้แก่นางใจคดสมขนาด รุ่งขึ้นเป็นวันก่อนจะครบกำหนดสัญญาเพียงวันเดียว พระธิดาให้ข้าหลวงแต่คนเดียวไปหาเจ้าชาย ว่ามีพระประสงค์พระธำมรงค์วงนั้น.
เจ้าชายทราบความตามที่พระธิดาต้องพระประสงค์ก็วาบพระหฤทัยพระเนตรค้างจังงัง แทบไม่ทรงเชื่อว่าการจะเป็นไปถึงเพียงนี้ แค้นพระหฤทัยที่ไว้ใจทางวางใจคนเช่นหญิงร้อยมาลัยนี้ แต่จะทรงทำประการไรได้ หมดหนทางจะหลีกเลี่ยง ต้องประทานพระธำมรงค์ไป.
รุ่งเช้าวันสุดท้าย พระธิดาให้ข้าหลวงคนหนึ่งไปขอเงินร้อยรูปีจากเจ้าชาย ก็เสียพระธำมรงค์ไปแล้ว แม้แต่เงินเล็กน้อยเท่านี้ เจ้าชายก็จะสามารถหาที่ไหนให้ได้ เป็นอันแพ้พนันพระธิดา ตกเป็นทาสสำหรับตักน้ำสรง
ย้อนกล่าวถึงบุตรมนตรีตั้งแต่แยกทางกับเจ้าชายแล้ว ก็ขี่ม้าแรมทางมาได้หลายวัน ถึงนครหนึ่งเป็นเวลาเย็นเข้าไปขออาศัยบ้านพราหมณ์แห่งหนึ่ง ครอบครัวของพราหมณ์ บ้านนี้มีไม่กี่คน คือ ตาพราหมณ์กับภรรยาและบุตรชายกับบุตรสะใภ้พึ่งได้แต่งกันใหม่ๆ ทั้งสี่รับรองบุตรมนตรีเป็นอันดี แต่บุตรมนตรีได้เข้าไปพักไม่ช้า สังเกตเห็นว่าครอบครัวนี้คงมีความทุกข์อะไรอย่างใหญ่ ด้วยได้ยินเสียงพูดโอดครวญกันที่ในห้องถัดไป แล้วได้ยินเสียงร้องไห้สะอึกสะอื้น เสียงบุตรชายพูด “ให้ฉันไปเอง จะปล่อยให้พ่อให้แม่แกไป เท่ากับเป็นลูกอกตัญญูไม่รู้คุณ”
เสียงสะใภ้- “พ่อไม่ต้องไป ฉันจะไปแทนเอง ถึงฉันไป อยู่ข้างนี้ พ่อก็พอจะหาภรรยาใหม่ให้ลูกชายของพ่อได้”
ส่วนตาพราหมณ์พ่อ และยายพราหมณ์แม่ไม่ได้ยินเสียงพูด เป็นแต่ได้ยินเสียงร้องไห้ไม่หยุด บุตรมนตรีเงี่ยหูฟังให้ประหลาดใจยิ่งขึ้น อยากจะรู้ว่าเป็นเรื่องอะไร จึงเชิญตัวเจ้าของบ้านออกมาแล้วถาม “มหาศัย เป็นอะไรไปหรือท่าน?”
ตาพราหมณ์ทีแรกนิ่ง แล้วก็หวนถาม “ท่านจะทราบไปทำไม?”
บุตรมนตรี- “บอกให้ทราบเถิดท่าน บางทีพอจะช่วยได้บ้าง”
ตาพราหมณ์- “เรื่องที่อยากทราบ คือดังนี้ มหาศัย ไม่สู้ช้านักพระราชาของข้าพเจ้า ได้ทรงรับสัญญาไว้กับรากษสีตนหนึ่ง ที่ต้องส่งชาวเมืองไปให้มันกินวันละคน มิฉะนั้นมันจะทำลายล้างนคร กินคนเสียหมดเมือง มาวันนี้ถึงเวรบ้านข้าพเจ้า จะต้องส่งคนในครอบครัวคนหนึ่งไปให้มันกิน เพราะฉะนั้น จึงได้ร้องไห้ ด้วยจำเป็นต้องจากกันไปเสียคนหนึ่ง” พูดแล้วก็สะอึกสะอื้น.
บุตรมนตรีปลอบ “มหาศัย อย่าร้องไห้เป็นทุกข์เลย ฉันจะไปแทนเอง”
ตาพราหมณ์ตกใจ- “อะไรมหาศัย! ทำเช่นนี้ไม่ได้ ผิดธรรมเนียม จะให้ผู้ที่เป็นแขกมารับเคราะห์ส่งไปเข้าปากนางรากษสี เพื่อเอาตัวรอด เคยมีตัวอย่างที่ไหน ไม่ได้ ข้าพเจ้าจะต้องมีโทษผิดถึงแก่ล่มจมทีเดียว”
บุตรมนตรี- “ข้อนี้อย่าวิตกเลย ถ้าทำตามข้าพเจ้าสั่งแล้วก็ไม่ต้องเป็นทุกข์ ขอแต่ว่าก่อนข้าพเจ้าไป จัดหาสิ่งของบางอย่างให้ข้าพเจ้าได้เป็นแล้วกัน”
บุตรมนตรีชี้แจงแสดงเหตุผลอยู่นาน ตาพราหมณ์จึงยอม แต่กระนั้นยังไม่สู้เต็มใจ ได้ถาม “ท่านจะต้องการอะไรบ้าง?”
บุตรมนตรี- “ต้องการเชือกอย่างเส้นใหญ่ๆ หนึ่งเส้น ปูนเปียกหนึ่งถัง พลั่วสักสองสามอัน กะทะมีไฟหนึ่งกะทะ กับเหล็กแหลมสองอันเท่านี้เป็นพอ”
ตาพราหมณ์ไปจัดหาให้แต่ในใจนึกสงสัยเอาไปทำไมกัน
บุตรมนตรีได้ของเหล่านี้ ลาตาพราหมณ์ตรงไปยังที่อยู่ของนางรากษสี ถึงที่นั่นเอาเหล็กแหลมเข้าเผาไฟให้แดง แล้วนั่งลงถืออาวุธที่ว่านี้เตรียมไว้เมื่อเวลาเข้าไปในนั้น ปิดประตูบ้านของนางรากษสีเสียด้วย สักครู่นางรากษสีมาเห็นประตูบ้านปิด ประหลาดใจ ร้องถาม “ใครอยู่ในนั้น?”
บุตรมนตรีทำเสียงห้าวย้อนถาม “ใครหา! ที่มาเรียก กูคือรากษส-ยม ชื่อ กะษส”
เสียงห้าวอย่างนี้นางรากษสีไม่เคยได้ยิน ชื่อกะษสตั้งแต่เกิดมาพึ่งได้ยินคราวนี้ นึกขยาด ถอยหลังห่างออกมาร้องถาม “นี่ท่านมาที่นี่ทำไม?”
เสียงย้อนถามจากข้างใน “ก็มึงมาทำไมที่นี่?”
รากษสีตกใจ- “ท่านกะษส ตั้งแต่เกิดมาฉันยังไม่เคยเห็นหน้าตาท่านว่าเป็นอย่างไร อยากจะเห็นจริงๆ ขอดูผมท่านสักที”
เสียงตอบ- “ต้องเอาผมให้กูดูเสียก่อน”
นางรากษสีถอนผมสอดเข้าไปให้ทางช่องหน้าต่าง บุตรมนตรีจึงส่งเชือกเส้นใหญ่รอดออกไปทางรูนั้นให้ดูบ้าง
นางรากษสีเห็นเชือก นึก “นี่ผมอะไรใหญ่โตเช่นนี้ ไม่เคยเห็นเลย” แล้วร้องขอไปอีก “ท่านกะษส ขอให้ฉันดูเล็บท่านทีว่าเป็นอย่างไร”
เสียงตอบมาอย่างเดิมอีก “เอาเล็บเองให้กูดูก่อน”
นางรากษสีถอดเล็บส่งไปให้ทางช่อง บุตรมนตรีก็ส่งพลั่วออกมาให้ นางรากษสีเห็นตกใจตัวสั่น “คุณพระพรหม! กะษสนี้น่ากลัวจะเป็นตัวท่านรากษสยมแน่แล้ว” แข็งอกแข็งใจถามไปอีก “ท่านกะษส ขอให้ฉันดูน้ำลายท่านสักหน่อยเถิด”
เสียงย้อนถามกลับมาอีก “ให้กูดูของมึงก่อน”
นางรากษสีก็บ้วนน้ำลายลงในจานส่งรอดเข้าไปให้ บุตรมนตรีก็ส่งถังปูนออกมา นางรากษสีเห็นยิ่งตกใจตัวสั่น กลัวแสนกลัว แต่ยังแข็งใจร้อง “ท่านกะษส ฉันกลัวท่านแล้ว จะขอไปจากที่นี่ไม่กลับมาอีกเป็นอันขาด ไหนๆ จะไปขอให้ฉันเห็นรูปร่างท่านสักหน่อยเถิด”
เสียงตอบ “ได้ เข้ามาให้ใกล้หน้าต่างซิ จะให้เห็นตัว” พูดแล้วบุตรมนตรีลุกขึ้นหยิบเหล็กแหลมกำลังร้อนแทงตรงไปที่หน้าต่าง พอนางรากษสีก้มลงมองที่ช่อง บุตรมนตรรีก็เอาเหล็กแหลมเสือกออกไปทางที่มองเต็มแรงถูกตานางรากษสี เสียงร้องกรี๊ดน่าขนลุก อึดใจเดียวก็ล้มตึงขาดใจตาย บุตรมนตรีเปิดประตูออกมา ตัดลิ้นนางรากษสีเก็บไว้ กลับเข้าไปนอนในบ้านอย่างเก่า.
รุ่งเช้าชาวเมืองที่ผ่านมาทางนั้น เห็นนางรากษสีนอนตาย ก็ดีใจจนไม่รู้จะเอาอะไรมาเปรียบ ตรงนี้ขอย้อนกล่าวว่า พระราชาทรงป่าวร้องให้สัญญา ถ้าใครกำจัดนางรากษสีได้ จะยกพระธิดาและนครให้ครอบครองกึ่งหนึ่ง พวกที่มาพบรากษสีนอนตาย หวังได้ลาภที่กล่าวนี้ ต่างคนตัดแขนขานางรากษสีไปคนละชิ้น รีบเข้าไปถวายพระราชาเพื่อเป็นหลักฐานว่าตนได้เป็นผู้ฆ่านางรากษสีเอง ดังนี้ เมื่อพระราชาเสด็จออกท้องพระโรง มีผู้ที่อ้างว่าได้ฆ่ารากษสีมากมายก่ายกอง พระองค์รับสั่งถามประธานมนตรีว่า จะวินิจฉัยลงไปอย่างไรว่าใครเป็นผู้ฆ่านางรากษสีจริง เพราะต่างนำหลักฐานมาแสดงด้วยกันทั้งนั้น.
ประธานมนตรีกราบทูล “เรื่องนี้ ข้าพระเจ้าเห็นควรมีรับสั่งให้หาเจ้าของบ้านที่ถูกเวรให้ส่งครอบครัวของตนคนหนึ่งไปให้นางรากษสีกินเมื่อคืนนี้ เข้ามาไต่สวน ก็จะได้ความโดยละเอียด ตามเรื่องที่เป็นจริงประการไร” จึงรับสั่งให้ตาพราหมณ์เข้ามาเฝ้าตรัสถาม “พราหมณ์ เมื่อคืนนี้ท่านส่งใครไปให้นางรากษสีกิน?”
ตาพราหมณ์รู้สึกไม่สบายใจ ด้วยตนยอมให้แขกที่มาอาศัยในบ้านไปแทนตัว กราบทูลกระอ้อมกระแอ้ม “ขอเดชะ ถ้าข้าพระเจ้าจะกราบทูลตามความจริงโดยละเอียด จะต้องมีโทษผิดหรือไม่? ข้าพระเจ้ายังวิตกอยู่”
พระราชา- “บอกตามจริงมาให้หมดเถิด ไม่ต้องกลัวอะไร”
ตาพราหมณ์โล่งใจ- “ขอเดชะ ความจริงคือเมื่อวานนี้ ย่อมจะทรงทราบ เป็นเวรขอข้าพระเจ้าจะต้องส่งครอบครัวในบ้านคนหนึ่งไปให้นางรากษสีกิน กำลังข้าพระเจ้าและครอบครัวเป็นทุกข์นั่งร้องไห้หน้าตาเศร้า ว่าจะส่งใครไปดี ได้มีชายแปลกหน้าเข้ามาขออาศัยนอน เห็นพวกข้าพระเจ้าร้องไห้น้ำตาเปียก จึงถามว่ามีเรื่องเดือดร้อนอะไร ข้าพระเจ้าไม่เต็มใจจะบอกให้ทราบ แต่เร้าข้าพระเจ้าไม่หยุดหย่อน จนข้าพระเจ้าเกรงใจไม่กล้าขัดจึงเล่าเรื่องให้ฟัง ชายคนนั้นบอกข้าพระเจ้าว่า ไม่ต้องวิตก จะไปแทนเอง ข้าพระเจ้าคัดค้านแข็งแรงไม่ยอมให้ไปท่าเดียว เพราะผิดธรรมเนียมไม่บังควรที่สุด แต่เขาก็ยังดื้อจะไปให้ได้ ขอให้ข้าพระเจ้าหาเชือกเส้นใหญ่ๆ เส้นหนึ่ง กับของอื่นอีกหลายอย่าง ข้าพระเจ้าก็หาให้ เห็นออกจากบ้านแบกเอาของเหล่านั้นไปด้วย ข้าพระเจ้าทราบเรื่องที่เป็นจริงเพียงเท่านี้ เช้าวันนี้เขาโจษกันว่านางรากษสีนั้นตายเสียแล้ว จะจริงเท็จประการไรข้าพระเจ้าหาทราบไม่”
พระราชารับสั่ง “ถ้าอย่างนั้นไม่มีอะไรอีก ต้องไปตรวจดูที่บ้านนางรากษสีด้วยตนเอง” จึงเสด็จดำเนินพร้อมด้วยประธานมนตรีและราชบริพาร ไปบ้านนางรากษสี เสด็จถึงที่นั่นทอดพระเนตรเห็นชายหนุ่มคนหนึ่งนอนหลับอยู่ ทรงปลุกให้ตื่น รับสั่งถาม “นี่เจ้าเป็นใคร? มาจากไหน เป็นผู้ที่ฆ่านางรากษสีใช่หรือไม่?”
บุตรมนตรีกราบทูลว่าใช่ และนำลิ้นนางรากษสีมาให้ทอดพระเนตร แล้วกราบทูลว่า ตนเป็นใครและได้กำจัดนางรากษสีด้วยประการไร พระราชาทรงทราบความก็โสมนัสอย่างยิ่ง เข้ากอดบุตรมนตรีรับสั่ง “ตัวเจ้าได้ทำคุณไว้แก่เรานักหนา อีรากษสีตนนั้นทำความเดือดร้อนต่อนครเราถึงจะต้องล่มจม ได้สัญญาไว้ไม่ว่าใคร ถ้าสังหารอีรากษสีตายเราจะอภิเษกกับธิดาเรากับยกเมืองให้ครอบครองกึ่งหนึ่ง เพราะฉะนั้น จึงขอให้รางวัลเจ้าตามความชอบที่ได้ทำไว้”
บุตรมนตรีมีความยินดี กราบทูลขอบพระเดชพระคุณ แล้วตามเสด็จเข้าไปในพระราชวัง ต่อมาไม่ช้าก็มีการอภิเษกบุตรมนตรีกับพระธิดาเป็นพิธีเอิกเกริกใหญ่โต พระราชาไม่มีโอรสสำหรับจะรับราชสมบัติต่อ จึงทรงรักใคร่บุตรมนตรีเสมอเหมือนโอรสของพระองค์เอง ทั้งดีพระหฤทัยที่ราชบุตรเขยมีความรู้จัดการแผ่นดินได้เรียบร้อย เบาราชภาระทั้งสิ้น ด้วยเวลานั้นพระองค์มีชนมายุมากแล้ว.
บุตรมนตรีครอบครองเมืองเป็นสุขสบายมาได้หลายเดือน คอยฟังข่าวเจ้าชายซึ่งเป็นสหายที่รัก ล่วงเวลามานานก็ไม่ได้วี่แวว เร่าร้อนใจมีความวิตก วันหนึ่งพระธิดาซึ่งเป็นชายา เสด็จเข้ามาเห็นพระสามีนั่งนิ่งหน้าเป็นทุกข์ จึงถามว่าเป็นอะไรไป บุตรมนตรีพยายามทำหน้าให้ชื่น ตอบ “เปล่า! ไม่เป็นอะไร”
พระธิดา- “ฉันไม่เชื่อ ดูหน้าเศร้าหมองเป็นทุกข์ ยังจะบอกว่าไม่เป็นอะไรอีก ฉันก็เป็นภรรยาเธอ ได้ทุกข์สุขอย่างไรควรจะบอกให้ทราบบ้าง ไม่ควรปิดบัง”
บุตรมนตรี- “ขอบใจนางที่มีกังวลด้วยตัวพี่ แท้จริงตั้งแต่มาอยู่นี่ มีแต่ความสุขสบาย ความเดือดร้อนสักนิดก็ไม่มี ที่พี่นั่งนิ่งอยู่เดี๋ยวนี้ เป็นเพราะจากบ้านมานานแล้ว ป่านนี้บิดามารดาจะอยู่เย็นเป็นสุข หรือได้ทุกข์ประการไรบ้างไม่ทราบ ท่านทั้งสองก็มีอายุมากด้วย อีกประการหนึ่ง เป็นทุกข์ถึงเจ้าชายซึ่งเป็นสหายร่วมชีวิตของพี่ ออกจากเมืองมาด้วยกัน ต่างคนพเนจรเสาะแสวงหาลาภไปคนละทาง ล่วงมาจนป่านนี้ก็ไม่ได้ข่าวคราวว่าไปไหน เหตุดังนี้เองที่มีความวิตก”
พระธิดา- “เรื่องเท่านี้ ไม่ควรเป็นทุกข์ พรุ่งนี้ฉันจะขึ้นเฝ้าพระบิดา กราบทูลให้ทรงทราบ ท่านก็จักรับสั่งให้คนไปสืบ ไม่ช้าเราคงรู้เรื่อง”
บุตรมนตรี- “ทำอย่างนั้นไม่ได้ พี่จะต้องไปเอง”
พระธิดา- “ถ้าเธอตั้งใจจะไปเอง ฉันจะตามเป็นเพื่อนด้วย”
บุตรมนตรี- “พระธิดายอดรัก ที่นางจะตามไปด้วยนั้นไม่ควร จะต้องบุกป่าฝ่าไพรกันดารลำบากไม่น้อย คอยอยู่ที่นี่เถิด ฉันจะไปสืบเจ้าชายแต่คนเดียว พบเมื่อไรจะรีบกลับมารับ”
พระธิดาตกพระหฤทัยหวิวผวา- “อะไรคะเธอ น้ำใจจะทิ้งฉันให้อยู่คนเดียว ส่วนเธอจะต้องตากแดดเร่ร่อนไปแต่ลำพัง ลำบากยากเย็นช้านานเท่าไรก็ไม่ทราบ ไม่ได้ ฉันต้องตามไปด้วย”
บุตรมนตรี- “ฉันไปไม่นานนัก เชื่อฉันเถิด อย่าไปด้วยเลย เดินทางกลางป่าแสนลำบาก อุตส่าห์คอยอยู่ที่นี่ พี่คงกลับมาเร็ววัน ไม่ช้าดอก”
พระธิดาไม่พอพระทัยจะให้ไป ครั้นจะขัดขืนก็เกรงจะเคืองใจ จำต้องผ่อนตาม “ถ้าเธอจะไปคนเดียวจริงๆ ฉันก็ต้องยอม ขอแต่ไปแล้วอย่าให้ช้า ได้ความแล้วจงรีบกลับ”
บุตรมนตรีรับรอง แล้วลานางขึ้นเฝ้าพระราชา กราบทูลเรื่องจะขอลาไป อย่างที่ได้พูดไว้กะพระธิดา.
พระราชาไม่สบายพระหฤทัยมาก ถึงกับกรรแสงเข้า ทรงกอดราชบุตรเขย ตรัส “ลูกเอ๋ย! เชื่อพ่อเถิด อย่าไปเลย ถ้าไปก็เท่ากับเด็ดดวงใจพ่อให้ตายเร็วเข้า เจ้าก็รู้แล้วว่าพ่อมีแต่เจ้าคนเดียวที่เป็นหัวแรงดูแลการงานแทนในเวลาแก่เฒ่า ทุกวันนี้ได้ความสุขสบายก็เพราะเจ้า ถ้าไปแล้วพ่อจะอยู่กับใคร มิต้องเป็นทุกข์ถึงแก่ความตายหรือ คิดดูให้ดี อย่าไปเลย”
บุตรมนตรีไม่ยอมจะขอไปถ่ายเดียว ในที่สุด พระราชาก็จำผ่อนตาม แต่ทรงขอให้รออยู่อีกสองสามเวลา พอเตรียมการให้พระธิดาไปด้วย แต่บุตรมนตรีกราบทูล ขอฝากพระธิดาไว้ก่อน เพราะจะให้ไปก็เป็นเครื่องกีดขวางต่อการที่จะไป และอาจเป็นเหตุให้เกิดอันตราย ทั้งตนและพระธิดาด้วย พระราชาก็ยอมตาม เป็นแต่ทรงนึกหวังอยู่ว่า ไม่ช้าคงจะกลับมา ดังนี้ จึงค่อยบรรเทาความร้อนพระหฤทัยลงได้บ้าง.
บุตรมนตรีขึ้นม้าออกจากเมือง เดินทางข้ามป่าข้ามเมืองหลายแห่ง ตกกลางคืนหยุดพักนอน รุ่งเช้าออกเดินต่อไป เป็นดังนี้จนบ่ายวันหนึ่งถึงดงทึบ หมดหวังที่จะฝ่าพ้นดงออกได้ก่อนเวลามืด ครั้นจะหยุดพักนอนในดงก็น่ากลัว เพราะดูเหมือนจะมีสัตว์ร้ายเที่ยวพลุกพล่านอยู่ทุกหนทุกแห่ง เพียงกลางวันยังได้ยินเสียงเสือสีห์หมีป่า ร้องคำรามอยู่กาหล อย่างไรก็ดี เมื่อหมดสามารถที่จะไปให้พ้นดงในวันนั้นได้ ก็ต้องลงจากม้า ผู้กไว้กับโคนต้นไม้ใหญ่ แล้วปีนขึ้นไปนอนบนค่าคบไม้อีกต้นหนึ่งที่มีใบปกคลุมหนา ใกล้เวลาจะเที่ยงคืนตกใจสะดุ้งตื่นขึ้น ด้วยได้ยินเสียงพายุพัดอู้มาทางทิศใต้ ไม้ไล่หักดังสนั่น ไม้ต้นไหนที่ใหญ่ๆ ก็โอนเอนยวบโยกแทบจะถอนราก บุตรมนตรีไม่ทราบว่าเป็นเพราะพายุอะไร และก็ไม่นานแลเห็นรากษสตนหนึ่ง ภายใหญ่มหึมาหน้าตาน่ากลัว บุตรมนตรีแม้จะเป็นผู้ที่มีความกล้าหาญใจเด็ด แต่เมื่อได้เห็นรากษสตนนี้เข้าก็ตกใจกลัวขนลุก เบียดตัวเข้าไปซุกงออยู่ในซอกกิ่งไม้ที่มีใบปกคลุมมิดชิด.
รากษสมาถึงต้นไม้ที่บุตรมนตรีซ่อนอยู่ นั่งพักสักครู่แล้วเอาเท้ากระทืบพื้นดินโคนต้นไม้นั้นสองครั้ง ทันใดหินก้อนใหญ่ที่อยู่โคนต้นไม้เลื่อนออกเองจากที่นั้น แลเห็นเป็นช่องลงไปใต้ดิน รากษสลงไปในนั้น สักครู่กลับขึ้นมาพาลิงมาด้วยตัวหนึ่ง เก็บใบไม้ต้นที่บุตรมนตรีซ่อนอยู่นั้นสองสามใบ ไปตักน้ำที่บ่อใกล้มา ทิ้งใบไม้ลงไปในน้ำที่ตัก แล้วเทลงบนตัวลิง ไม่ช้าลิงก็กลายร่างเป็นนางงาม รากษสพานางลงไปในอุมงค์ ต่อจวนรุ่งจึงพานางกลับขึ้นมา คราวนี้รากษสเก็บใบไม้มาจากต้นไม้มาอีกต้นหนึ่ง ทิ้งลงไปในน้ำที่ตักมาจากบ่ออีกแห่งหนึ่ง นำมารดนาง ร่างนางกลับเป็นลิงอย่างก่อน แล้วรากษสพาลงไปในอุมงค์ สักครู่มันกลับขึ้นมาตนเดียว เอาหินปิดปากช่องอย่างเดิมแล้วก็ไป.
บุตรมนตรีอยู่บนต้นไม้สังเกตสิ่งที่รากษสทำโดยถี่ถ้วน พอสว่างลงจากต้นไม้ ตรงไปเก็บใบหม้จากต้นไม้ทั้งสองต้นมา แล้วเอาเท้ากระทืบที่ตรงโคนต้นไม้สองครั้งเหมือนอย่างที่รากษสทำ ในทันใดหินก็เลื่อนออกเอง บุตรมนตรีมองดูตรงนั้น เห็นปากช่องมีเป็นบันไดทำแข็งแรงลงไปใต้ดิน แข็งใจลงไป สักครู่พบปราสาทงดงามอยู่ในนั้น เข้าไปเที่ยวตรวจดูทุกห้องแห่งที่มิได้พบใคร เห็นแต่ลิงตัวที่รากษสพาขึ้นมาเมื่อคืนนี้แต่ตัวเดียว มีโซ่ล่ามไว้ในห้องแห่งหนึ่ง บุตรมนตรีรีบกลับขึ้นมา ตักน้ำที่บ่อแรก เอาใบไม้ต้นแรกทิ้งลงไป นำไปรดที่ลิง ขณะนั้นลิงกลายรูปเป็นนางงามเหมือนคราวก่อน นางแลเห็นคนเข้ามาก็ตกใจและตัวสั่น ร้องถาม “ท่านนี้เป็นใครจึงเข้ามาในนี้ได้?”
บุตรมนตรี- “ขอให้เล่าเรื่องของนางว่าเหตุไรจึงเข้ามาอยู่ในนี้ให้ฉันทราบก่อน แล้วฉันจึงจะเล่าเรื่องของฉันให้ฟัง”
นาง- “เรื่องของฉัน คือฉันเป็นธิดาของราชาผู้ครองประเทศนี้ ซึ่งบัดนี้บ้านเมืองกลายเป็นป่าดังที่ท่านเห็นอยู่ข้างบน เดิมมีรากษสตนหนึ่งเข้ามากินพลเมืองทั้งบิดาญาติพี่น้องของฉันจนหมดสิ้น แต่ไว้ชีวิตฉัน ทำให้เปลี่ยนรูปเป็นลิงนำมาไว้ในนี้ ซึ่งเป็นปราสาทใต้ดินของบิดาฉัน ไอ้รากษสมานี่ทุกคืน และเปลี่ยนรูปฉันให้กลับคงเดิม ก่อนมันจะกลับไป เปลี่ยนรูปฉันให้เป็นลิง ทำดังนี้เป็นนิตย์ ถ้ามันเห็นท่านมา คงจับท่านกินเสีย โอย! น่ากลัวมาก ไม่ควรจะเข้ามาหาที่ตาย”
บุตรมนตรี- “ไม่ต้องวิตก ขอแต่ทราบว่าเหตุไรไอ้รากษสจึงไว้ชีวิตมิได้ทำอันตราย”
นาง- “มันจะบังคับให้ฉันแต่งงานกับมัน เมื่อมันเห็นฉันดื้อดึงไม่ยอม ก็โกรธถึงกับจะทำลายฉันเสีย แต่ฉันเห็นจวนตัวจึงต้องหลอกมันว่า ฉันมีความรักใคร่มันเหมือนกันทำไมจะไม่รัก ก็เห็นอยู่แต่มันเท่านั้น ที่ขัดขืนไม่ยอมเพราะยังไม่รู้ว่าใจมันเป็นอย่างไร ถ้ารู้แล้วก็ไม่อย่างนี้”
มันดีใจยิ้ม แล้วตอบ ‘เท่านั้นดอกหรือที่ไม่ยอม เข้าใจผิดถนัด ถ้ารักจริงจงยอมเสียดีๆ เดี๋ยวนี้’
“ฉันผลัดล่อลวงมัน ‘ขอให้รอไปสักปีก่อน เพราะเวลานี้กำลังถือศีลยังไม่ครบกำหนด ถ้าครบเมื่อไรก็สุดแต่ท่าน ถึงจะคอยสักหน่อยก็จะไปไหนเสีย’ ฉันหลอกมันอยู่เป็นนานมันจึงได้ยอม ตั้งแต่นั้นต้องทำเป็นรักใคร่มันเพื่อเอาใจไม่ให้มันโกรธ จนล่วงมาเกือบปีจะครบกำหนดที่ผลัดมันไว้ไม่กี่วัน” เล่าถึงเพียงนี้ก็กรรแสง
บุตรมนตรีนิ่งอั้นไปสักครู่ แล้วจึงพูด “ดูก่อนพระธิดาผู้ทรงโฉมอันงาม ขออย่าต้องวิตกในข้อนั้น ข้าพระเจ้าจะประหารรากษสเสียเอง”
ทั้งสองเสพอาหารสำราญใจแล้ว ก็แสดงความพอใจทำวิวาห์กันเอง ล่วงเวลาเย็น พระธิดาตรัสกับบุตรมนตรี “อยู่ในที่นี้ต่อไปจะไม่พ้นอันตราย เพราะมันจวนมาแล้ว ขอให้ไปซ่อนเสียที่ในกองดอกไม้ทางหลังปราสาทเถิด”
บุตรมนตรียอมตามนั้น แต่ถาม “มันนอนหลับเวลาไร?”
พระธิดา- “มันมาถึงนั่งพูดอยู่กับฉันสักครู่ แล้วก็นอน”
บุตรมนตรีทราบ จึงจัดการทำรูปพระธิดาเป็นลิงอย่างรากษสเคยทำแล้ว เข้าไปซ่อนอยู่ในกองดอกไม้
ล่วงเข้าเวลากลางคืน รากษสมาตามเคย เปลี่ยนลิงให้กลับเป็นนาง เย้าหยอกอยู่สักครู่ก็นอนหลับ นางรอพอแน่ใจว่าหลับสนิท ก็ให้สัญญาแก่บุตรมนตรีตามที่นัดกันไว้ บุตรมนตรีค่อยแหวกกองดอกไม้คลานออกมา หยิบใบไม้กับน้ำที่รากษสเคยใช้รดนางให้กลับเป็นลิง ตรงเข้าราดรากษสทั้งหลับ บัดเดี๋ยวรากษสก็กลายร่างเป็นลิงทโมน บุตรมนตรีเอาโซ่ที่มีอยู่ในปราสาททั้งสิ้นล่ามลิงแล้วนำเข้าขังกรงที่เตรียมคอยท่าไว้ เสร็จธุระแล้วบุตรมนตรีพานางขึ้นมาข้างบน ขึ้นม้าขี่ออกจากดง ผ่านประเทศมาหลายประเทศ ถึงเมืองหนึ่ง ทั้งสองหยุดพักอาศัยบ้านหลังหนึ่งที่หาเช่าได้ ให้พระธิดาอยู่ที่บ้าน ส่วนตนเที่ยวสืบหาเจ้าชายตามในเมืองจนอ่อนใจก็ไม่พบ ภายหลังเวลาวันหนึ่งได้ออกเที่ยวสืบหาตามเคย พบชายหนุ่มคนหนึ่งรูปร่างเป็นคนเข็ญใจ กำลังหาบน้ำเดินมา บุตรมนตรีคลับคล้ายคลับคลาดูเหมือนจะรู้จัก จึงเข้าไปดูให้ใกล้ พอเห็นถนัดก็จำได้ว่าเจ้าชายสหายรัก แต่ผิดรูปไปมากแทบจำไม่ได้ พระฉวีเศร้าดำซูบซีด บุตรมนตรีตรงเข้าไปทัก “พระองค์จำข้าพระเจ้าได้ไหม? ทำไมจึงมาเป็นดังนี้?”
เจ้าชายทอดพระเนตรเห็นสหายที่ได้จากไปนานก็จำได้ ดีพระหฤทัยจนตรัสตอบไม่ออก ใหอ้ำอึ้งแล้วก็ทรงกรรแสง พอคลายโศกก็เล่าเรื่องที่เป็นมาให้บุตรมนตรีฟังตลอด ถึงที่ต้องมาได้ทุกข์อยู่นี้ บุตรมนตรีนิ่งฟังพลาง มีความสงสารจนกลั้นน้ำตาไม่ได้ ครั้นทั้งสองเล่าทุกข์สุขกันเสร็จ บุตรมนตรีจึงพูดขึ้น “เท่านี้อย่าเพิกเสียพระหฤทัย ข้าพระเจ้าเชื่อว่าคงจัดการแก้ไขได้ และอยากถามให้แน่ว่าน้ำที่ตักไปนี้สำหรับสรงพระธิดาแน่หรือ?”
เจ้าชาย- “แน่ ตกไปให้พระธิดาสรงจริง”
บุตรมนตรี- “เช่นนั้นเวลาเสด็จมาตักน้ำพรุ่งนี้ ขอให้มาพบข้าพระเจ้าที่ตรงนี้ ข้าพระเจ้าจะคอย แล้วจึงจะทูลเรื่องที่ควรจะทำอย่างไรต่อไป”
เจ้าชายค่อยรู้สึกปรีดามาก แสดงความขอบพระหฤทัยที่ทำคุณอย่างใหญ่ ซึ่งพระองค์มิสามารถจะสนองได้ และตรัสเพิ่มเติม “ถ้าต้องเป็นอยู่อย่างนี้อีกสัก ๑๔-๑๕ วัน ฉันเห็นจะตาย”
บุตรมนตรีทูลไม่ให้ท้อหฤทัยว่า ไม่ช้าก็จะพ้นความทุกข์อันนี้ แล้วลาเจ้าชายขึ้นม้าตรงไปในป่าที่มีต้นยา เก็บใบมาทั้งสองต้นและตักน้ำมาจากบ่อทั้งสอง นำกลับมาโดยเร็ว
รุ่งเช้าเจ้าชายเสด็จมาตักน้ำให้พระธิดาสรง ได้พบกับบุตรมนตรี บุตรมนตรีส่งใบไม้และน้ำวิเศษชนิดแรกให้เจ้าชาย และแนะนำ “วันนี้เวลาพระธิดาลงสรง ต้องพยายามเอาใบไม้และน้ำนี้รดพระธิดาให้จงได้ ต่อรดแล้วเสด็จมาบอกให้ข้าพระเจ้าทราบว่าอย่างไร”
เจ้าชายทรงรับใบไม้และน้ำวิเศษไป ครั้นถึงเวลาพระธิดาลงสรง เจ้าชายพยายามนำใบไม้แลน้ำเข้าไปรดพระธิดาได้ ทันใดนางก็กลับกลายเป็นวานร กระโดดโลดเต้นไปทั่วปราสาท.
เมื่อพระราชาทรงทราบว่าพระธิดากลายเป็นลิงไป ก็เสียพระหฤทัยถึงมืดพระพักตร ด้วยพระองค์มีพระธิดาองค์เดียว ประกาศหาหมอมารักษาทั่วพระนคร และที่ลือชื่อว่าวิเศษในประเทศใกล้เคียงก็ทรงรับมา แต่ไม่มีหมอไหนสามารถจะรักษาให้พระธิดาคืนร่างได้ ในที่สุดพระราชาหมดพระปัญญา ก็รับสั่งให้ตีกลองร้องป่าว ว่าใครแก้ไขให้พระธิดากลับรูปจากลิงได้ จะยกพระธิดาและประเทศให้ครอบครองกึ่งหนึ่ง.
ในระหว่างนี้ เจ้าเสด็จไปหาบุตรมนตรีตรัสเล่าเรื่องที่เป็นมา และเมือ่พระราชรับสั่งให้ป่าวร้องทุกหนทุกแห่งหาคนรักษาพระธิดา บุตรมนตรีจึงทูลเจ้าชาย “เชิญเสด็จเข้าไปเฝ้าพระราชา ทูลอาสาว่าพระองค์จะขอรับรักษาให้นางกลับคืนร่างตามเดิม”
เจ้าชาย- “อาสาแล้ว ทำอย่างไรจึงจะรักษาหาย?”
บุตรมนตรี- “เอาเถอะข้อนั้น เป็นหน้าที่ข้าพระเจ้าเอง ขอแต่เสด็จเข้าไปทูลอาสา ตรัสประการไรให้มาบอกข้าพระเจ้าเป็นแล้วกัน การต่อไปตกแก่ข้าพระเจ้า”
เจ้าชายเข้าเฝ้าพระราชา กราบทูล “ข้าแต่มหาราชข้าพระเจ้าขอรับอาสารักษาพระธิดาให้หาย”
พระราชาดีพระหฤทัย รับสั่งถาม “ท่านเป็นใครมาจากไหน?”
เจ้าชาย- “ข้าพระเจ้าเป็นผู้ที่แพ้พนันพระธิดาคนหนึ่งต้องตกเป็นทาสของพระธิดา”
พระราชา- “เออ! ถ้าอาสาครั้งนี้สำเร็จดังที่พูด เราจะยกพระธิดาพร้อมทั้งเมืองให้ครอบครองด้วยกึ่งหนึ่ง”
เจ้าชายทูลลากลับ นำความแจ้งแก่บุตรมนตรี บุตรมนตรีก็ถวายใบไม้และน้ำวิเศษชนิดที่สองแก่เจ้าชาย และสั่งให้เอาของสองสิ่งนี้รดพระธิดารูปจะกลับคืนมาตามเดิม เจ้าชายทรงรับของสองสิ่งเสด็จกลับไปในพระราชวัง กราบทูลขอพระราชาให้ใครนำลิงมาให้ พระราชาก็มีรับสั่งตามนั้น ราชบริพารนำลิงออกมา เจ้าชายร้องขอให้นำเข้าไปในห้องพิเศษแห่งหนึ่งแล้วให้ใครๆ ออกมาให้หมด พอเหลือแต่พระองค์กับลิงเท่านั้น เจ้าชายก็ทรงนำน้ำและใบไม้วิเศษรดนางลิง ทันใดนางลิงก็กลับเป็นพระธิดาตามเดิม เจ้าชายร้องเรียกให้ราชบริพารคนหนึ่งเข้ามา สั่งให้ไปกราบทูลว่าพระธิดากลับคืนรูปเดิมแล้ว บริพารคนนั้นไปกราบทูล พระราชาดีพระหฤทัยถึงกับเสด็จวิ่งมาทอดพระเนตรเห็นพระธิดาหายร่างจากลิง ความโสมนัสยินดีของพระองค์ตอนนี้เหลือที่จะกล่าวให้สม เป็นแต่ขอกล่าวว่าข่าวของพระธิดานี้ในไม่ช้าก็รู้แพร่ไปทั้งนคร ล้วนมีความยินดีเอิกเกริกกันเซ็งแซ่ ครั้นถึงวันฤกษ์งามยามดี พระราชาก็อภิเษกเจ้าชายกับพระธิดาเป็นงานใหญ่โต รื่นเริงสนุกสนานกันทั้งเมือง เจ้าชายประทับอยู่ ณ ประเทศนี้พอควรแก่กาล ก็ใคร่จะเสด็จกลับเมืองของพระองค์ จึงเข้าไปกราบทูลพระราชาตามที่ประสงค์ ทีแรกพระราชาไม่เต็มพระหฤทัยจะให้ไป แต่ภายหลังประทานอนุญาต รับสั่งให้เจ้าพนักงานเตรียมการไปส่ง ให้สมเกียรติยศ
ฝ่ายบุตรมนตรีดีใจที่ช่วยสหายหรือเจ้านายตนหลุดพ้นจากทุกข์ ทูลลาเจ้าชายกลับไปรับพระธิดาซึ่งเป็นชายาตนพามาพบกับเจ้าชายพร้อมหน้ากันแล้ว ก็พากันกลับคืนบ้านเกิดเรือนนอน ไปถึงเมือง พระราชาซึ่งเป็นพระบิดาเจ้าชายก็มีการสมโภชทำขวัญพระโอรสที่ได้เสด็จกลับ.
ตั้งแต่นั้นมาเจ้าชายและบุตรมนตรีก็ยังคงรักใคร่สนิทสนมกันเหมือนแต่ก่อนหามีวันเสื่อมคลายจากกันไม่ มาวันหนึ่งเมื่อทั้งสองนั่งคุยกันอยู่ บุตรมนตรีทำยิ้มๆ เอ่ยขึ้นว่า “อย่างไร สหาย เดี๋ยวนี้ทรงเห็นอย่างไร? มีความรู้หรือมีเชาวน์ดี?”
เจ้าชายพระพักตร์ออกจะเจิ่นๆ มิได้ตรัสตอบ.
โอรสพระราชากับบุตรทัณฑนายก
โอรสพระราชากับบุตรทัณฑนายก เป็นสหายสนิทสนมกันมาก วันหนึ่งบุตรทัณฑนายกพูดกับโอรสพระราชา
“สหาย ควรเราจะไปเยี่ยมพ่อตา เสียสักที”
เจ้าชาย- “ก็ดีเหมือนกัน”
บุตรทัณฑนายก- “ถ้าจะให้ดีควรต่างคนพาไปให้รู้จักพ่อตาของตน จะมิดีหรือ?”
เจ้าชาย- “ได้เหมือนกัน”
บุตรทัณฑนายก- “เช่นนั้นไปบ้านพ่อตาข้าพระเจ้าก่อน เป็นเหมาะ”
เจ้าชาย- “ตามใจ ได้เหมือนกัน” เพราะฉะนั้นทั้งสองขออนุญาตผู้ใหญ่ฝ่ายตนแล้วก็ไปตามที่ได้ตกลงกันไว้ จึงไปแวะบ้านพ่อตาของบุตรทัณฑนายกก่อน ครั้นถึง บุตรทัณฑนายกตรงเข้าไปในบ้าน ให้เจ้าชายประทับคอยอยู่ข้างนอก พ่อตาเห็นลูกเขยคือบุตรทัณฑนายก ดีใจต้อนรับเต็มที่ บุตรทัณฑนายกพูดกะคนในบ้าน “ฉันพาบ่าวมาคนหนึ่ง คอยอยู่ข้างนอก ดูแลมันบ้างเล็กน้อยก็พอ”
เจ้าชายประทับอยู่ข้างนอกไม่สู้ไกลนัก พอได้ยินวาจาที่บุตรทัณฑนายกพูดได้สนัด ทรงนึกเสียพระหฤทัย “ไม่ควรมาเลยเรา แต่ขอรอดูต่อไปว่าจะเป็นอย่างไรอีก”
ล่วงมาไม่ช้า หญ้าสำหรับเลี้ยงม้าของบุตรทัณฑนายกขาดลง มีคนเข้าไปบอก บุตรทัณฑนายกสั่ง “เอาเคียวส่งให้คนของฉันอยู่ที่นั่น ไปเกี่ยวหญ้ามาให้ม้ากิน” คนในบ้านนำเคียวไปให้เจ้าชายและสั่งตามที่บุตรทัณฑนายกบอก เจ้าชายทรงรับเคียวมาแล้วมิได้ตรัสประการไร เสด็จตรงไปเกี่ยวหญ้าทันที เกี่ยวไม่ได้นานเคียวบาดพระองคุลี โลหิตไหลเจ็บปวดสาหัส ขณะนั้นพระภควดี และพระศิวะเสด็จมาทางนั้น ได้สะดับเสียงร้องไห้ พระภควดีตรัสกะพระศิวะ “ฐากูร เราลงไปดูสักทีว่าใครร้องไห้”
พระมหาเทพ- “หล่อนละเป็นเช่นนี้เสมอ ไม่ว่าไปไหนเป็นต้องเร้าถาม ไม่ว่าเรื่องอะไรต่ออะไรไม่รู้จักจบ เดี๋ยวถาม ‘ใครร้องไห้?’ ‘ร้องไห้ทำไม?’ ใครจะมัวนั่งบอกให้ไม่หยุดหย่อนอย่างนี้ มาเถิด อย่าไปกังวลนักเลย”
พระภควดี- “ถ้าไม่บอก หม่อมฉันไม่ไปต่อไป”
พระมหาเทพเล่าเรื่องเจ้าชายให้ฟัง.
พระภควดี- “อย่างนั้นต้องลงไปดู”
พระมหาเทพต้องยอม เสด็จลงไปถึงเจ้าชาย พระภควดีมีรับสั่งถาม “นี่เจ้ามาจากไหน?”
เจ้าชายก็ทูลเรื่องให้ทรงทราบ.
พระภควดี- “ไม่ต้องวิตก เราจะให้มนตร์เวลาถูกอะไรบาด ให้เอาเมือทาบลงที่ตรงแผล แล้วเศกว่า
“โอมโองการศิวะ	และทุรคาเทพี
ทั้งสองจงติด	สิทธิทันที”
เจ้าชายทรงลองเศกตามมนตร์นั้น แผลที่พระองคุลีก็กลับติดหายสนิท ดีพระหฤทัยร้องสรรเสริญพระบารมีเทพาธิบดีทั้งสอง ครั้นแล้วพระมหาเทพและพระภควดีเสด็จไปแล้ว เจ้าชายทรงเกี่ยวหญ้าต่อไป พอกับที่ต้องการก็มัดเข้าเป็นฟ่อนใหญ่ทูลเศียรเสด็จกลับ.
ต่อมาหลายวัน เจ้าชายยังถูกบุตรทัณฑนายกใช้ให้ทำงานหนักยิ่งขึ้น ทรงอดกลั้นต่อไปไม่ได้ คำนึงในพระหฤทัย “จะต้องสั่งสอนไอ้พวกบ้านี้ให้รู้สึกเสียบ้าง” คืนนั้นเอง เมื่อบุตรทัณฑนายกเข้าห้องนอนด้วยภรรยา เจ้าชายทรงแอบอยู่ในที่ลับซึ่งพอจะทอดพระเนตรเห็นในห้องได้ บุตรทัณฑนายกเข้าไปในห้องหยิบมะระกู่สูบ ในขณะนั้นเจ้าชายร่ายมนตร์ขึ้น
“โอมโองการศิวะ	และทุรคาเทพี
ทั้งสองจงติด	สิทธิทันที”
ปากบุตรทัณฑนายกก็ติดกับมะระกู่แน่น ภรรยาตกใจเข้าไปดึงหมายจะให้ออก พอมือจับกระบอกมะระกู่ เจ้าชายก็ว่ามนตร์.
“โอมโองการศิวะ	และทุรคาเทพี
ทั้งสองจงติด สิทธิทันที”
ทันทีกัน มือภรรยาของบุตรทัณฑนายกก็ติดกับกระบอกมะระกู่แน่น ตกใจเรียกให้คนช่วย พวกในบ้านพากันวิ่งเข้ามาในห้อง ต่างคนช่วยกันฉุดจะให้มะระกู่หลุด เจ้าชายก็ว่ามนตร์ขึ้นอีก เลยติดกันเป็นต่อๆ ปลดไม่ออก หมดปัญญา ตาเจ้าของบ้านร้องให้คนไปตามปุโรหิตสำหรับบ้านมา แต่จะหาใครไปไม่มีเพราะติดอยู่กับมะระกู่หมดเหลือแต่เจ้าชายองค์เดียว ซึ่งตาเจ้าของบ้านต้องใช้ให้ไปตาม
เจ้าชายเสด็จไปถึงบ้านปุโรหิตไม่ช้า บอกว่าเจ้าของบ้านขอเชิญไปโดยเร็วที่สุด ตาปุโรหิตรีบตะลีตะลานไป ฝ่ายเมียเห็นผัวไปก็จะไปด้วย ตาผัวไม่ยอมว่ากลางค่ำกลางคืนไปทำไม เมียขืนไปให้ได้เพราะเข้าใจว่าเขามีพิธีรื่นเริงสนุกสนาน รีบเดินมาด้วยกัน มาตามทางจะต้องข้ามลำธารเล็กๆ แห่งหนึ่ง ภรรยาตาปุโรหิตบอกว่ากลางคืนไม่กล้าลุยน้ำข้ามไป เจ้าชายทรงแนะนำตาปุโรหิต “แบกขึ้นบ่าข้ามไปเป็นอย่างไร น้ำตรงนี้ตื้นไม่ลึกนัก”
ภรรยาตาปุโรหิต- “ออกความคิดดีพอใช้” หันไปทางสามี- “เอาเถอะฉันจะขอขี่ไปพอข้ามไปฟากข้างโน้นจึงปล่อยลงก็ได้” ตาพราหมณ์ต้องยอมให้เมียขี่หลังลงน้ำลุยไป ลุยมายังไม่ทันจะถึงฟากข้างนี้ดี เจ้าชายก็อ่านมนตร์ขึ้น.
“โอมโองการศิวะ	และทุรคาเทพี
ทั้งสองจงติด	สิทธิทันที”
ตาพราหมณ์ข้ามมาถึงฝั่งข้างนี้ ร้องบอกให้เมียลง เมียลงไม่ได้ ติดอยู่บนหลังแน่น.
ตาพราหมณ์เตือน “บอกให้ลงก็ไม่ลงเล่นอีท่าไรนี่?”
เมีย- “ก็มันติด ลงไม่ได้ จะทำอย่างไร?”
ตาพราหมณ์ต้องแบกเมียมาถึงบ้านนาย คนที่บ้านเห็นตาพราหมณ์แบกเมียมาก็หัวเราะ ถาม “นั่นทำอะไรกัน ทำไมจึงต้องขี่หลังมาด้วย?”
ตาพราหมณ์โกรธเมียเต็มแก่- “ดูเอาเถอะ ท่านทั้งหลาย ผู้หญิงอะไรไม่รู้ ชั่งดื้อด้านแท้ๆ บอกให้ลงเท่าไรก็ไม่ลง”
เมีย- “ก็มันติดออกแน่น จะให้ลงอย่างไร?”
คนในบ้านได้ฟังก็คาดถูก พูด “เห็นจะอย่างเดียวกันอีก เชิญมาหมายจะให้แก้กลับมาโดนเข้าเอง กรรม กรรม จะทำอย่างไรเล่าตานี้ “นึกเฉลียวถามหาคนที่ไปตาม เจ้าของบ้านเรียกตัวเข้ามาถาม “เรื่องอุบาทว์ที่เกิดติดกันเป็นต่อๆ นี้ เจ้ารู้เรื่องอะไรบ้างไหม?”
เจ้าชาย- “ฉันเป็นแต่บ่าว จะไปรู้เรื่องของนายที่ไหน”
ตาเจ้าของบ้านไม่เชื่อ เข้าใจว่าคงรู้เรื่องดี วิงวอนถามขอความช่วยเหลือ เจ้าชายสงสารจึงตรัส “เรื่องนี้เกิดเหตุเพราะลูกเขยท่าน ที่ใช้เราไปตัดหญ้าให้ม้ากิน” ตรัสแล้วทรงร่ายมนตร์แก้
“โอมโองการศิวะ	และทุรคาเทพี
ที่ติดจงหลุด	หลุดออกทันที”
พอจบมนตร์ พวกเหล่านั้นก็หลุดออกไปจากกัน และในเวลานั้นเอง เจ้าของบ้านก็รู้ว่าเจ้าชายคือใคร ทูลขอโทษที่ไม่รู้มาแต่แรก แสดงความเคารพนบนอบเต็มที่ เจ้าชายก็เสด็จกลับวัง.
นิ่งได้ก็ชนะ
หมู่บ้านหนึ่งมีพราหมณ์สองผัวเมีย นางพราหมณีอยากกินปลาหมอ ใช้ให้พราหมณ์ผัวไปซื้อได้มาสามตัว นางพราหมณีตัดปลาเป็นชิ้นๆ ล้างน้ำแล้วต้ม ถึงเวลากินข้าว พราหมณ์ผัวเอ่ย “เจ้าปลาที่ซื้อมา ข้าจะกินสองตัว แกกินตัวเดียวก็พอ”
นางพราหมณี- “ไม่ได้ แกต้องกินตัวเดียว สองตัวเป็นของฉัน”
พราหมณ์ไม่ยอม- “หา! ทำไมจะกินสองตัวไม่ได้? ก็ข้าเป็นใหญ่เท่ากับเป็นนายเหมือนกัน ควรจะต้องนบนอบเอาอกเอาใจ สมกับที่จะกินปลาสองตัว”
พราหมณีย้อน “ถุย! ฉันหรือเป็นบ่าวแก ต้องกินตัวเดียว เมินเสียเถิด”
พราหมณ์- “ก็ใครไปตลาดซื้อมา? อยากรู้นัก”
พราหมณี- “ใครเป็นคนทำ? ฉันก็อยากรู้เหมือนกัน”
พราหมณ์- “ระวัง ข้าเป็นผัวแก เมียต้องปฏิบัติผัวให้สมกับหน้าที่เมีย รู้ไหม? ประการหนึ่ง ข้าต้องเมื่อยขาไปหาซื้อมา ต้องกินสองตัวจึงจะถูก”
พราหมณี- “ก็ฉันเป็นเมียแก หน้าที่ผัวต้องกรุณาเมียจึงจะควร เข้าใจไหม? ประการหนึ่ง ใครที่ต้องเหนื่อยทำปลากออกน่ากินอย่างนี้ ฉันต้องกินสองตัว”
ต่างคนไม่ยอม ถึงกับทะเลาะกันลั่นบ้าน ในที่สุดนางพราหมณีพูด “ไม่ต้องกินกัน ต่างคนเข้านอนเสีย ถ้าใครพูดก่อนเป็นแพ้ต้องกินปลาแต่ตัวเดียว”
พราหมณ์ผัว- “เอา!”
ทั้งสองเลิกกินข้าว เข้านอนนิ่งไม่พูดกัน ถึงเวลาเช้าตรู่ก็แล้ว เที่ยงก็แล้ว ต่างยังนอนนิ่งมานะไม่ลุกขึ้น ไม่ทำอะไรหมด.
ชาวบ้านเห็นประตูบ้านปิด ผิดสังเกตพากันเรียกตะโกนจนสุดเสียงก็เงียบ เคาะประตูก็เงียบ เอะใจ เชื่อว่าผัวเมียคงเป็นโรคปัจจุบันตายเสียในเวลากลางคืน พากันพังประตูบ้านเข้าไป ร้องเรียก เงียบ ไม่ได้ยินเสียงขานตอบ ตรงเข้าห้องไปดู เห็นนอนนิ่ง เขย่าตัวก็แล้ว ฉุดขึ้นก็แล้ว ไม่ลุกขึ้น ทำตัวแข็งซื่อ ชาวบ้านสำคัญว่าตายแน่ ช่วยกันแบกไปเผาที่ป่าช้า ให้คอยอยู่ดูการเผาสามคน นอกนั้นกลับบ้านหมด
ชาวบ้านที่อยู่ทั้งสาม ลำดับฟืนเป็นกองแล้วยกตาพราหมณ์และยายพราหมณีขึ้นนอนเรียงบนนั้นจะเผา พอไฟติดเปลวแลบถูก ตาพราหมณ์ร้อนทนต่อไปไม่ไหว ลุกขึ้นตึงตังจากกองฟืน ปากก็ร้อง “พราหมณี ข้ากินตัวเดียวเอง”
ยายพราหมณีก็ลุกขึ้น ตอบทันที “อย่างนั้นอีกสองตัวฉันกินละ”
ชาวบ้านสามคนตกใจ เชื่อว่าภูตเข้าสิง มันกะกันกินสามคนพอดี เลยเหิดตื๋อสุดกำลังที่จะไปได้ไม่เหลียวหลัง
ส่วนตาพราหมณ์และพราหมณี วิ่งกลับบ้านตามมาข้างหลัง ปากก็ร้องถี่ “ข้ากินตัวเดียวเอง” ยายเมียย้ำฉันกินสองตัว”
กลับมาบ้านกินข้าว พราหมณ์ผัวกินปลาแต่ตัวเดียว นางพราหมณีกินสองตัว.
๒-นักเลงกัญชา
นักเลงแก่กัญชาสามคน มีธุระออกจากบ้านเดินทางไปแต่เช้า จวนเที่ยงรู้สึกเหนื่อยหิว เห็นข้างถนนมีสระ ต้นไม้ขึ้นร่มเย็นสบาย พากันแวะเข้าไปพักจัดหาข้าวกิน นั่งลงโคนไม้ต้นหนึ่ง ควัหมอกัญชาออกมาสูบเสียคนละบ้องชื่นใจ แล้วออกไปหาข้าวกินมาหุงต้มสุกเรียบร้อยดี คราวนี้ไม่มีใบตองรองข้าว คนหนึ่งส่งมีดให้อีกคนไปตัด เจ้าคนนั้นส่งต่อไปคนที่สาม คนที่สามกลับส่งไปให้คนที่หนึ่งตัด แล้วก็ส่งต่อวกไปวกมาอยู่หลายเที่ยว ต่างเกี่ยงให้กันไปตัด ถึงที่สุดไม่มีใครไป เลยทำสัญญากันว่า ถ้าใครเปิดปากพูดขึ้นก่อน ต้องเป็นคนไปตัดใบตอง ตกลงยอมกันตามนั้น ลงนั่งนิ่งไม่พูดกัน.
ล่วงไปชั่วโมงหนึ่งสองชั่วโมง ไม่มีใครพูด เจ้าสุนัขกลางถนนถือโอกาสตรงเข้ามากินหมด แต่กระนั้นคนไหนจะยอมแพ้อ้าปากทำเสียงไล่สุนัขเป็นไม่มี ได้แต่นั่งนิ่งดูหมาทำตาปริบๆ ตกกลางคืนก็ยังทนนั่งนิ่งเป็นใบ้ จนใกล้สองยาม เดือนมืดจัด บ้ากัญชาทั้งสามยังคงนั่งนิ่งตามเดิม ไม่เปลี่ยนแปลงกิริยาอย่างไร คนยามเดินตรวจการณ์ในหมู่บ้านนั้น เดินมาพบคนนั่งอยู่ผิดสังเกตร้องถาม “ใคร! มานั่งอยู่นี่ทำไม?” เงียบ ไม่ได้ยินเสียงตอบ เข้าใจว่าเป็นขโมยตรงเข้าจับตัว เจ้ากัญชาสามเกลอยอมให้จับโดยดี ไม่พูดจาตอบโต้ว่ากระไร คนยามคุมตัวไปขังไว้ รุ่งเช้าขึ้นศาล.
ศาลเรียกตัวเข้ามาถามคนหนึ่ง ซักเท่าไรไม่ได้เรื่อง ไม่อ้าปากตอบสักคำเดียว ถึงกับตำรวจที่ประจำศาล ใช้อาชญาเถื่อนเตือนเพื่อให้พูดก็ไม่สำเร็จ ศาลเลยเข้าใจว่าใบ้ สั่งให้ไล่ไป.
พลตำรวจตรงเข้าฉวยคอฉุดออกไป มิหนำซ้ำถีบส่งด้วย หกคะเมนสองทอดสามทอด เจ้ากัญชาทนไม่ไหว ฉุนเต็มกลั้น เผลอตัวดุตำรวจ “อุบ๊ะ ! ให้ออกมาดีๆ ไม่ได้ ต้องถีบกันด้วย” พูดไม่ทันขาดเสียงดี เจ้าเพื่อนสองคนที่ยังรอไต่สวนอยู่ในศาล ก็ลุกพรวดพราด ยื่นมีดให้แก่เจ้าคนที่พูด และร้องด้วยอาการดีใจชนะพนัน “ไปตัดใบกล้วยมาเดี๋ยวนี้”
คนในศาลไม่รู้เรื่องเดิม พากันตกตลึงแลตาเป๋ง ต่อไต่ถามขึ้น จึงทราบมูลพิสดารของเขา เสียงฮากันลั่น ศาลจึงยกฟ้อง สั่งปล่อยตัวนักกัญชาทั้งสามไป
กังคลา
พราหมณีคนหนึ่งอยากกินปลาตะเพียน วอนพราหมณ์ผัว “ฐากูร ถ้าหาปลาตะเพียนมาให้ได้สักตัว ฉันจะกินเสียให้สมอยากที่นึกไว้นานแล้ว ขอให้ได้กินสักชิ้นเดียว ถึงจะเอาอะไรก็ให้”
พราหมณ์ผัวเห็นว่าเมียอยากกินจริงๆ จึงเที่ยวไปขอเงินตามชาวบ้านแห่งละเล็กละน้อย ได้เงินมาเบ็ดเสร็จสองรูปี ไปตลาดซื้อได้ปลาตะเพียนตัวสนัดใจ เลยซื้อผักและเครื่องสำหรับกินกับปลามาด้วย รวมเป็นของไม่ใช่เล็กน้อยหนักพอดูอยู่ จำต้องเที่ยววานคนช่วยขน แต่ไม่มีใครเขาช่วยเที่ยวหาเสียอ่อนใจ พบชายคนหนึ่งยืนอยู่แถวนั้น เขาพูดกับพราหมณ์ “ฐากูร ถ้าสัญญาจะให้ฉันกินปลาตะเพียนสักอิ่มหนึ่ง จะช่วยแบกไปให้”
ตาพราหมณ์- “ได้ มาซิ-อ้อ! ชื่ออะไร?”
ชายคนนั้นตอบ “ชื่อกังคลา” แล้วตรงเข้าหยิบปลาทูลศีร์ษะเดินตามพราหมณ์
ตาพราหมณ์มาถึงบ้าน ตีแผ่ของที่ซื้อมาอวดเมีย
พราหมณีดีใจตัวสั่น อดอวดใครไม่ได้ ออกไปบอกเพื่อนบ้าน “มีมีดไหม? ขอยืมทำปลาหน่อย แหม! พราหมณ์ฉันแกไปซื้อปลาตะเพียนมาตัวโต๊”
ชาวบ้าน- “นั่นแน่ะ มีด เอาไปเถอะ”
พราหมณีมองดูมีด- “เห็นจะใช้ไม่ได้ มันเล็กกว่าที่บ้านอีก” พูดแล้วไปบ้านอื่นอีก อวดแต่เรื่องปลาและขอยืมมีด พบแต่ที่ไม่พอใจ เที่ยวยืมจนทั่วไม่ได้มีดอย่างต้องการ เลยกลับใช้มีดของตนเองทำปลา ตัดเป็นท่อนๆ ทอดกับผัก หุงข้าวหม้อใหญ่ เสร็จยกมาตั้ง ตาพราหมณ์กินก่อน กินเสร็จพราหมณีจึงลงมือ กินเสียอย่างที่ให้สมอยาก อิ่มแล้วเก็บกับข้าวที่เหลือไว้ดิบดี ตรงเข้าห้องนอน.
ฝ่ายกังคลาคอยกินปลาไม่สมหวัง เสียใจมาก แต่นึก “ไม่เป็นไร นางพราหมณีเข้าไปพักสักครู่คงออกมาเอาข้าวให้เรากิน” คอยอยู่นานยังไม่เห็นผัวเมียตื่นออกมา กังคลายังนึกอุ่นใจ “ทีจะเหนื่อย ทำครัวคนเดียว ถ้าจะนอนหลับสบาย ตื่นเมื่อไรคงหายเหนื่อยสบายอกสบายใจหาข้าวให้กินเอง”
สักครู่ตาพราหมณ์ตื่น ร้องเรียกกังคลา “กังคลาเล่านิทานให้ฟังสักเรื่องซิ”
กังคลานึกในใจ “ป่วยการเล่า” แล้วทำเป็นพูดแก่ตนเองให้ดัง “เจ้ากวางสามขาวิ่งไป ใครจะจับหางมันได้”
พราหมณ์- “นั่นพูดอะไร? กวางที่ไหน?”
กังคลา- “อ๋อ! พูดถึงกวาง ตัวที่ฉันเห็นผ่านไปทางนี้เมื่อแต่กี้”
ตาพราหมณ์ลุกขึ้น ฉวยไม้รีบออกจากบ้านหมายจะจับกวาง.
สักครู่เมียตื่นไม่เห็นผัว ร้องถามกังคลา “กังคลา นี่พราหมณ์หายไปไหน?”
กังคลา- “ไปไหนใครจะรู้ เห็นผู้หญิงสาวคนหนึ่งสวยพอใช้ มาที่นี่เมื่อตะกี้ เห็นพราหมณ์ออกไปพูดสักครู่แล้วพากันไปทางโน้น” เอามือชี้ไป
พราหมณีโกรธ- “ไอ้หน้าดำ ชิๆ หนีแม่ไปได้ เป็นเช่นนี้เสมอ ไอ้บ้าอัปรีย์ จะต้องให้มันรู้รสบ้าง หลอกกูได้” ฉวยได้ไม้กวาดแร่ออกจากบ้านตามพราหมณ์ไป.
อยู่ข้างนี้ กังคลาได้โอกาสปลอดโปร่งไม่มีใครในบ้าน รีบตรงเข้าครัวควักข้าวและปลามากินเสียสบาย สักครู่ผัวเมียกลับมา เห็นไฟแวมๆ ในครัว รีบตรงเข้าไปดู พบกังคลากำลังกินข้าวอยู่หมับๆ ตามพราหมณ์โกรธเหลือเกิน “ไอ้ชาติต่ำนี่มึงทำอะไรอย่างนี้ หา? ทำข้าวปลาของกูเสียหมด”
กังคลา- “ทำไมเล่า มหาศัย คอยท่านหมายว่าจะให้ข้าวกินก็เปล่า ฉันเห็นเหมาะ ก็เข้าหากิน”
พราหมณ์- “มึงดีละ ต้องไปแก้ตัวที่ศาล ขโมยกินได้” ฉวยได้เชือกมัดกังคลาออกจากบ้านมา.
ได้สักครู่ ถึงร้านข้าวแกง กังคลาขอเข้าไปซื้ออะไรสักหน่อย ตาพราหมณ์อนุญาต กังคลาเข้าไปถึงร้าน ถามซื้อข้าตากที่ใส่ตะกร้าเล็กๆ เรียงไว้ขาย.
เจ้าของร้านบอกราคา “ตะกร้าละแปดสิบเบี้ย”
กังคลาต่อ “ฉันมีเจ็ดสิบเก้าเบี้ยเท่านั้นทั้งเนื้อทั้งตัว ขอให้เท่านั้นเถอะ”
เจ้าของร้าน- “เจ็ดสิบเก้าเบี้ยขายไม่ได้ ไม่ได้แปดสิบเบี้ยไม่ขาย ถึงจะถูกตบสักทีก็ยอม ดีกว่าจะขายขาดไปเบี้ยเดียว”
กังคลาไปเที่ยวขอเบี้ย ครบแปดสิบ กลับไปที่ร้านส่งเบี้ยให้ตามนั้น เจ้าของร้านก็หยิบตะกร้าข้าวตากให้ กังคลาพอรับมา ก็เอามือตบหน้าเจ้าของร้านเต็มแรงเซแซดๆ ไป พอตั้งตัวได้ ร้องถามกังคลา “นี่มึงคิดอย่างไร มาทำร้ายกู?”
กังคลา- “ทำไมเล่า? ก็ไม่บอกดอกหรือว่า ถ้าได้แปดสิบเบี้ยถึงจะถูกตบสักทีก็เต็มใจนี่? ก็ขายได้ครบแปดสิบเบี้ยแล้ว ฉันจึงตบแถมให้ตามที่บอกอย่างไรเล่า?”
เจ้าของร้านลูบแก้มยังรู้สึกชาๆ – “ไอ้อุบาทว์ กูไม่อยากพูดกับมึง ต้องไปพูดกันที่ศาล อย่าหนี”
กังคลา- “ฉันไม่หวั่น ไปก็ไปกัน”
คราวนี้ตาพราหมณ์ เอาเชือกผูกแขนเข้าข้างหนึ่ง เจ้าของร้านผูกอีกข้างหนึ่ง จูงกังคลามา.
เดินมาไม่ทันไร กังคลาขออนุญาตตาพราหมณ์อีก “ฐากูรมหาศัย กรุณาอีกสักครั้งหนึ่งเถิด ขอเอาข้าวไปจุ่มน้ำสักครู่เดียวเท่านั้น”
ตาพราหมณ์และเจ้าของร้านยอม ใกล้ที่นั้นมีบ้านอยู่หลังหนึ่ง กังคลาเดินเข้าไป เห็นพราหมณ์คนหนึ่งนั่งอยู่ที่ประตู ก็ร้องขอ “ฐากูรมหาศัย อย่าว่ากระไรเลย ขอใบตองสักใบเถิด”
พราหมณ์ผู้นั้นกำลังอารมณ์ไม่ดี พึ่งทะเลาะกับเมียใหม่ๆ ยังนึกแค้นเมียไม่หาย พูดตอบออกมาด้วยกำลังยังมีฉุนติดอยู่อีก “ไปขออีลูกไอ้คนกินขี้ที่บ้านนั่นแน่ะ”
กังคลาตรงเข้าไปในบ้าน ร้องเรียก “นั่นแน่ อีลูกไอ้คนกินขี้! ขอใบตองสักใบเถิด”
พราหมณ์ได้ยินลุกขึ้นตึงตังเข้าไป ถามเสียงเขียว “นี่มึงนึกอย่างไร มาเรียกเมียกูอย่างนี้?”
กังคลาทำตกตะลึง- “อ้าว นี่อย่างไรกัน? บอกให้มาขอกับ ‘อีลูกไอ้คนกินขี้ที่ในบ้าน’ ฉันเข้าใจว่าภรรยาท่านชื่ออย่างนั้น จึงได้มาเรียก จะให้ฉันเรียกอย่างไรอีกเล่า?”
พราหมณ์- “มึงดี มึงดี ไปถึงศาลดูถี มึงจะแก้ตัวอย่างนี้ไหม?”
กังคลาทำเป็นไม่รู้ร้อน- “ก็พูดอย่างนี้ละ จะให้พูดอย่างไร? ไปศาลก็ไป ใครจะหวั่น”
พอพราหมณ์ฉวยเชือกจะมาผูกที่แขน กังคลาร้องห้าม “ช้าก่อน เจ้าแขนสองข้างมีเจ้าของเขาผูกแล้ว ผูกที่ขาแน่ะ”
พราหมณ์ทำตาม โจทก์ทั้งสามพากังคลามาไม่ช้าสวนทางกับคนขายน้ำมัน กังคลาถาม “พี่ขายน้ำมันขา ไปถึงพระราชวังยังอีกไกลไหม?”
คนขายน้ำมันตอบ “ถ้าเดินอย่างนี้กว่าจะถึงเห็นช้าเต็มที ถ้าทะเลาะกันไป ไม่ช้าก็ถึง”
กังคลา- “ฉันทะเลาะกับพวกที่มานี่เบื่อเต็มที ต้องทะเลาะกับท่านละ” ตรงเข้ามาเอากำปั้นเสยหน้าคนขายน้ำมันตูมใหญ่ เซปัดๆ ตั้งตัวได้ร้องด่า “ไอ้ริยำอัปรีย์ นี่มึงมาต่อยกูทำไม? ต้องจับตัวไปศาล”
กังคลายื่นเท้าอีกข้างให้- “ผูกเชือกข้างนี้เถิดท่าน ยังไม่มีเจ้าของ” คนขายน้ำมันไม่ตอบด้วยโกรธเต็มแก่ ตรงเข้าเอาเชือกผูก กระบวนแห่ก็ออกเดินไปอีก กว่าจะถึงพระราชวังพอดีพระราชาเสด็จขึ้นเสียแล้ว พวกโจทก์ต้องหาที่พักนอน รุ่งเช้าพระเจ้าแผ่นดินเสด็จออก มีรับสั่งให้ประธานมนตรี เบิกพวกที่เข้ามาร้องทุกข์ ประธานมนตรีเรียกตาพราหมณ์ที่ถูกกังคลาลักกินปลาเข้ามาก่อน ตาพราหมณ์แถลงเรื่องตั้งแต่ต้นจนปลาย.
ประธานมนตรี- “พราหมณ์ คดีเรื่องนี้จำเลยเขาไม่ผิด ท่านกลับเป็นผู้ผิดเอง เพราะไม่ทำตามสัญญา” แล้วหันหน้าไปถามเจ้าของร้านข้าวแกง “ก็คนนี้เล่า มีเรื่องอะไรที่จะฟ้องหาชายคนนี้?” ชี้ที่กังคลา เจ้าของร้านก็เล่าเรื่องให้ฟัง
ประธานมนตรี- “เรื่องนี้แกผิดเอง ถ้าไม่เชิญให้เขาต่อยที่ไหนเขาจะกล้า” แล้วถามพราหมณ์ที่ถูกกังคลาด่าเมีย พราหมณ์เล่าเรื่องให้ฟังจนจบ ท่านประธานมนตรีพูด “พราหมณ์ คนนั้นเขาไม่ผิด บอกให้เขาพูดอย่างนั้น เขาก็ทำตาม จะว่ากระไร?”
ถึงคราวคนขายน้ำมัน เล่าเรื่องที่เกิดเหตุให้ฟัง ประธานมนตรีฟังคำหาแล้วตัดสิน “กังคลา คดีตอนนี้เจ้าทำผิด ต้องเสียเงินค่าทำขวัญให้เขาเป็นเงิน ๘ อันน” กังคลามีเงินรูปีเดียว ไม่มีเศษเงินย่อย ควักออกมาวางตรงหน้าประธานมนตรี แล้วต่อยประธานมนตรีเข้าที่หน้าฉาดใหญ่ ประธานมนตรีโกรธพลุ่งหน้าแดงกล่ำ ตึงตังทลึ่งลุกขึ้น ตวาด “ไอ้ชาติสัตว์ มึงทำไมเข้าต่อยกู?”
กังคลา- “ข้าแต่ท่านผู้ธรรมาวตาร ข้าพเจ้ามีเงินรูปีเดียว ไม่มีทอน ที่ข้าพเจ้าต่อยท่านทีหนึ่งเพื่อจะให้ครบค่าทำขวัญ (คือ ๑๖ อันน) เพราะท่านตัดสินไว้ว่า ถ้าต่อยเขาทีหนึ่งต้องเสียค่าทำขวัญให้ ๘ อันน (หรือครึ่งรูปี) เมื่อต่อยสองทีก็ต้องเสียค่าทำขวัญทีละ ๘ อันน รวมด้วยกันพอดีรูปีหนึ่ง การจะควรอย่างไร แล้วแต่จะโปรดเถิด”
พระราชาประทับอยู่ที่นั้น ทรงพระสรวลชอบพระหฤทัยมาก รับสั่งให้ปล่อยตัวกังคลาและพวกเหล่านั้นไป.
สองเจ้าสาว
พราหมณ์เศรษฐีคนหนึ่งมีที่ทางมาก ชาวบ้านรักใคร่นับถือจริงๆ มีเมียสองคน คนแรกไม่มีบุตรจึงต้องมีเมียน้อยอีกคนหนึ่ง เมียน้อยเป็นหญิงมีกิริยามารยาทเรียบร้อยน่ารัก ปฏิบัติผัวไม่ให้ขุ่นข้องหมองใจ แต่เมียหลวงตรงกันข้าม ปากร้ายสามานพร่ำทำรำคาญเสมอ เกลียดผัวจัด ข้างฝ่ายผัวเป็นธรรมดาอยู่เอง ต้องรักเมียน้อยเกลียดเมียหลวง เว้นแต่ไม่แสดงออกมา ขี้เกียจจะรับความอื้อฉาวบ้านช่องเปิง เป็นแต่คอยชะลอน้ำใจผ่อนผันไม่ให้ทั้งสองเกิดทะเลาะกัน เท่านี้เป็นดีที่สุด.
วันหนึ่งมีนักบวชเข้ามาภิกษาจาร เมียน้อยใจบุญน้ำเข้าของต่างๆ ไปถวาย นักบวชก่อนจะรับ ถาม “ท่านมีบุตรแล้วหรือยัง?”
เมียน้อยพราหมณ์- “โอย! ฐากูร ฉันชั่งอาภัพ พระภคพันท่านไม่โปรดให้ได้ลูกสักคนเดียว”
นักบวช- “เช่นนั้นรูปรับทานไม่ได้ เพราะมือของผู้ยังไม่มีบุตร เป็นมือที่เปรอะเปรื้อนบาป ถ้ารูปรับทาน การกุศลที่ได้บำเพ็ญไว้เป็นเสื่อมหมด ประการหนึ่งผู้หญิงที่ไม่มีบุตรจะขึ้นสวรรค์ไม่ได้ด้วย”
เมียสาวได้ฟังเป็นทุกข์ ร้องไห้กลับเข้าไปหาสามี พูดสำออย “ฉันเห็นจะทนมีชีวิตอยู่อย่างนี้ไม่ได้เสียแล้ว”
พราหมณ์สามีตกใจ ถาม “เป็นอะไรไปหรือ? แม่ยอดรัก หรือใครดูหมิ่นกล่าวว่าเจ้าให้เจ็บช้ำน้ำใจ? บอกฉันเถิด จะทำโทษมัน”
เมีย- “เปล่า ไม่มีใครเขาทำอะไรฉันดอก เป็นแต่มีนักบวชรูปหนึ่งเข้ามารับทาน ฉันเอาของหมายจะไปถวาย ท่านนักบวชไม่รับจากมือฉัน บอกเหตุว่าเป็นคนยังไม่มีบุตร ถ้ารับจะเสื่อมความรู้หมด และว่าผู้หญิงที่ไม่มีบุตรขึ้นสวรรค์ไม่ได้ เป็นเช่นนี้ฉันจะครองชีวิตอยู่ต่อไปทำไม?”
พราหมณ์ผัวได้ฟังไม่สบายใจ แต่ฝืนปลอบ “การพรรณนี้ไม่ควรจะร้องไห้ร้องห่ม เพราะจะมีบุตรหรือไม่มีบุตรแล้วแต่พระเป็นเจ้าจะโปรด ใช่มนุษย์จะมีอำนาจนึกเอาเองได้ที่ไหน เอาเถอะฉันจะพยายามทำบูชาทุกอย่าง บางทีพระเป็นเจ้าจะกรุณาโปรดบ้างกระมัง”
ล่วงต่อมาวันหนึ่ง เมียพราหมณ์เชมินทร คือพราหมณ์เศรษฐีนี้ กำลังนั่งอยู่ที่ระเบียงหน้าบ้าน นักบวชรูปนั้นเข้ามาบ้านอีก พราหมณ์เชมินทรลุกขึ้นออกไปรับด้วยกิริยานับถืออย่างดี.
นักบวชอวยพร นั่งลงแล้วพูด “มหาศัย ได้ข่าวท่านไม่มีบุตร จึงนำยาวิเศษมาสำหรับให้ภรรยาของท่านทั้งสองกิน ไม่ช้าก็จะมีบุตรสมความปรารถนา”
เชมินทรดีใจรับยาจากนักบวช ขอบคุณเสียเต็มที่ ฝ่ายนักบวชก็อวยพรให้สมนึก แล้วลุกขึ้นลาไป.
เมียหลวงอยู่ในห้องใกล้ๆ ได้ยินเรื่องที่ผัวและนักบวชพูดกัน รอจนนักบวชไปแล้วก็ออกมาหาผัว ร้องขอ “เอายามานี่ให้หมด ฉันจะกิน”
สามี- “ไม่ใช่สำหรับเจ้าคนเดียว ต้องแบ่งกันกินทั้งสอง”
เมียหลวง- “ก็กินสองคนน่าซิ” รับยาจากสามี เอาไปบดแล้วก็กินเสียหมดคนเดียว.
เมียน้อยทราบเรื่องมาขอยากินบ้าง ถามว่ายาส่วนของตัวอยู่ที่ไหน.
เมียหลวงตอบ “เผลอไป ฉันกินเสียหมดแล้ว”
เมียน้อย- “อะไร! ท่านนักบวชสั่งให้แบ่งกัน ทำไมจึงกินเสียคนเดียวเล่า?”
เมียหลวง- “ก็บอกว่าเผลอไป กินเสียหมด จะไปเอาที่ไหนมาให้อีก?”
เมียน้อยเสียใจร้องไห้โฮ หมดหนทางก็เอาน้ำล้างหินบดรินน้ำนั้นมากิน.
อยู่มาไม่ช้า นางทั้งสองมีครรภ์ เชมินทรมีความยินดีทำบุญทำทานยกใหญ่ ครบกำหนดเมียทั้งสองคลอดลูกเป็นหญิงด้วยกันทั้งคู่ ลูกของเมียน้อยมีหน้าตางดงามน่ารัก แต่ของเมียหลวงขี้เหร่น่าเกลียดจนใครๆ ไม่อยากแล.
พราหมณ์พ่อ ภายนอกก็ทำเป็นรักใคร่ทั้งสอง แต่ในใจต้องรักลูกเมียน้อยมากกว่า.
เด็กทั้งสองเติบโตขึ้น คนพี่สาว (บุตรเมียหลวง) มีความเกลียดชังน้องสาวมาก ทั้งกลางวันกลางคืนไม่คิดอะไรอื่น นอกจากจะหาทางทำลายล้างเสีย ครั้นรุ่นสาว รูปร่างทั้งสองก็คงตรงกันข้ามอยู่นั่นเอง ฝ่ายพี่หน้าตาน่าเกลียดน่าคลื่นไส้ น่วนน้องสาวหน้าตาสะสวยใครได้เห็นก็ชื่นใจ มีใครต่อใครทั้งใกล้และไกลพากันมาขอคนน้องสาวชื่อติลภุษกี แต่จะหาชายไหนควรคู่ให้สมกันไม่ได้ แต่ข้างนางจัลภุษกีพี่สาว อย่าว่าแต่จะมีคนมาขอเลย เพียงแต่เอ่ยชื่อ ใครเขาก็ไม่อยาก เขาเกลียดกิริยามารยาทที่หยาบคาย ซ้ำหน้าร้ายใจโหดด้วย จะไปหาใคร เขาไม่อยากให้เข้าใกล้ ถูกไล่ด้วยไม้เสมอ แต่ติลภุษกีไปไหนมีคนยินดี อยากให้มาบ่อยๆ.
วันหนึ่งโอรสพระราชาประเทศนั้น เสด็จล่าเนื้อในป่าใกล้เขตที่เชมินทรอยู่ ทรงขับม้าไล่ตามสัตว์ป่าไปโดยเร็ว พลัดกับบริวารหมด จะล่วงเวลาเย็นก็ไม่พบปะกัน เวลาก็มืดลงทุกทีจะเสด็จกลับไปไม่ได้ ทั้งหิวโหยอ่อนกำลังมาก ด้วยไม่ได้เสวยอะไรมาแต่เช้าด้วย จะหาหนทางไปก็ไม่ทรงทราบว่าไปทางไหน เพราะไม่ได้สังเกตมาแต่กลางวัน จำเป็นต้องเสี่ยงเคราะห์เสด็๗ไปทางหนึ่ง หวังว่าไม่ช้าคงพบหมู่บ้าน เพราะฉะนั้น จึงทรงขับม้าดำเนินมา ไม่ช้าก็ทรงสมดังที่ทรงหวังไว้ เจอหมู่บ้านแห่งหนึ่ง อันเป็นหมู่ที่พราหมณ์เชมินทรเป็นพ่อบ้าน เจ้าชายหยุดม้าเข้าไปที่บ้านเชมินทร พราหมณ์เชมินทรออกมา เห็นเจ้าชายก็รู้จัก รับรองเต็มที่เชิญเสด็จเข้าไปในบ้าน หาอาหารอย่างดีถวาย จัดห้องที่งามสำหรับบรรทม
รุ่งเช้าเจ้าชายทรงตื่นบรรทม เสด็จออกจากห้องทอดพระเนตรเห็นนางติลภุษกีมีรูปร่างงดงาม พอพระหฤทัยมาก ทั้งพระองค์เองก็มีพระรูปสวยอยู่แล้ว พอทัดเทียมกับนาง จึงเสด็จเข้าไปหาเจ้าของบ้าน รับสั่งถาม “มหาศัย นั่นบุตรสาวใคร?”
เชมินทร- “ของข้าพระเจ้าเอง”
เจ้าชาย- “มีเรือนแล้วหรือยัง?”
เชมินทร- “ยังไม่มีมิได้”
เจ้าชาย- “อย่างนั้น ถ้าไม่ขัดข้อง ฉันจะขอรับไว้เป็นภรรยาฉันเถิด”
เชมินทรดีใจ- “เมื่อทรงพระกรุณาปานนี้ พระคุณไม่มีที่สุด นับว่าเป็นบุญอย่างประเสริฐของข้าพระเจ้า เพราะพระองค์ก็เป็นถึงราชกุมาร และจักได้เป็นพระราชในข้างหน้าวันหนึ่ง ส่วนข้าพระเจ้าเป็นเชมินทรเล็กน้อย เมื่อประทานเกียรติยศให้สูงสุดดังนี้ ก็ย่อมเป็นที่ยินดีล้นพ้นของข้าพระเจ้า”
ในไม่ช้าก็มีการวิวาห์ในระหว่างเจ้าชายกับนางติลภุษกี หนุ่มสาวทั้งสองมีความพอใจด้วยกันทั้งคู่ เจ้าชายประทับอยู่ ณ ที่นั้นสามสี่เวลา แล้วลาพราหมณ์พาชายาเสด็จกลับพระนคร
คราวนี้เมียหลวงของพราหมณ์เชมินทรมีความอิจฉาเกลียดชังเมียน้อยเต็มที แทบว่าความอิจฉาเกลียดชังนี้ จะสันโดดกลุ้มแต่ในอกไม่ไหวถึงต้องระเบิดออกมา แค้นใจจนจะอยู่ดูหน้านางเมียน้อยต่อไปไม่ได้ เข้าไปพูดกับผัว “ฉันทนอยู่บ้านแกไม่ไหวแล้วอย่างนี้ ต้องไปอยู่ที่อื่น”
พราหมณ์สามีคลื่นไส้ไม่อยากให้อยู่ทุกวันทุกพรุ่ง เมื่อบอกว่าจะไปเสียก็ยิ่งยินดีปล่อยใหไปตามใจ เมียหลวงพาบุตรสาวไปปลูกกระท่อมเล็กๆ อยู่ข้างถนน ห่างจากหมู่บ้านไปไม่ไกลนัก.
ล่วงมาไม่สู้ช้า นางติลภุษกีคิดถึงบิดามารดาก็มาเยี่ยม อยู่ที่บ้านได้สองสามวัน ก็ลากลับพระราชวัง ขากลับนางขึ้นนั่งวอผ่านมาทางหน้าบ้านเมียหลวง หญิงใจร้ายเห็นวิ่งออกมาเรียก “แวะก่อน ลูก จะได้ขอชมเครื่องแต่งตัวที่ได้ประทานบ้าง”
นางติลภุษกีสั่งให้คนหามหยุด ลงจากวอตามแม่เลี้ยงเข้าไปในกระท่อม.
นางเฒ่าเจ้าความคิดทำเป็นอยากดูเครื่องประดับ ปลดเอาออกมาทีละอันจนหมดตัว พอนางติลภุษกีเผลอ ก็เอารากไม้กายสิทธิ์ชนิดหนึ่งลอบไปผูกไว้ที่มวยผมนาง พิษยาก็ซ่านเข้าตัว นางติลภุษกีก็กลายร่างเป็นนกบินออกจากกระท่อมไป นางแม่เลี้ยงทุจริตเอาเครื่องแต่งตัวของนางติลภุษกีให้ลูกของตนแต่ง พาออกไปส่งขึ้นวอ คนหามไม่ได้สังเกตก็ยกวอหามไป ถึงพระราชวังเป็นเวลาขมุกขมัวจวนจะค่ำ นางจัลภุษกีลงจากวอตรงเข้าไปในห้อง เจ้าชายปลื้อมพระหฤทัยสำคัญว่าชายากลับก็ทรงกอดรัดเคล้าเคลียด้วยสิเนหา.
ขณะนั้นนางติลภุษกีเป็นนกเกาะอยู่บนกิ่งไม้ที่ยื่นเข้ามาใกล้บัญชร มองเห็นเจ้าชายทรงคลอเคลียอยู่กับนางจัลภุษกี ก็ร้องเป็นเพลงขึ้นว่า.
“ติลภุษกีโฉมตรู	เจ้าขึ้นอยู่บนกิ่งไม้
จัลภุษกีพี่เมีย	เจ้าชายชั่งเคลียอยู่ได้
โอ้พระองค์ชั่งหลงกระไร	ไม่เฉลียวหฤทัยเลยเอย”
เจ้าชายสะดับเสียงแหงนพระพักตร์เห็นนกร้อง รู้สึกพระองค์อย่างแปลกประหลาด มิสามารถจะอธิบายได้ว่าเป็นเพราะเหตุไร ให้เฉลียวหฤทัยว่านางที่ทรงเล้าโลมอยู่นี้ บางทีจะไม่ใช้นางติลภุษกีซึ่งเป็นชายที่รัก ตั้งแต่แรกมาพระองค์ยังมิได้พิจารณาดูหน้าชายาของพระองค์ถนัด เป็นแต่ทรงทราบว่ามีเค้าสวยมาก ต่อได้สะดับเสียงนกพรอดเป็นนัยได้สติก็พิจารณาดูหน้านางที่นั่งอยู่ แม้เวลานั้นจะมืดขมุกขมัว แต่ยังทอดพระเนตรเห็นเค้าหน้ารางๆ ว่าน่าเกลียด ทรงผลักนางให้ออกจากพระชงฆ์ รีบเสด็จไปที่บัญชรหมายจะจับนก ครั้นเข้าใกล้นกก็ถอยห่างกระโดดไปกิ่งโน้นมากิ่งนี้ ปากก็พรอดเป็นเพลง
“ติลภุษกีโฉมตรู	เจ้าขึ้นอยู่บนกิ่งไม้
จัลภุษกีพี่เมีย	เจ้าชายชั่งเคลียอยู่ได้
โอ้พระองค์ชั่งหลงกระไร	ไม่เฉลียวหฤทัยเลยเอย”
แล้วบินหายไป.
เจ้าชายเสียพระหฤทัยจนไม่มีสติ เสด็จป่ายปีนไปตามกิ่งไม้ พระโอษฐ์ก็พลอยพร่ำ
“ติลภุษกีโฉมตรู	เจ้าขึ้นอยู่บนกิ่งไม้
จัลภุษกีพี่เมีย	เจ้าชายชั่งเคลียอยู่ได้
โอ้พระองค์ชั่งหลงกระไร	ไม่เฉลียวหฤทัยเลยเอย”
ความทราบถึงพระราชาว่าโอรสทรงทำกิริยาผิดสังเกต ตกพระหฤทัย ด้วยมีโอรสองค์เดียว รีบเสด็จมาทรงพยายามสืบสวนรับสั่งถามเจ้าชายว่าเหตุผลต้นปลายเป็นอย่างไร จึงได้ทำกิริยาเป็นดังนี้.
เจ้าชายกลับทรงร้องเพลง
“ติลภุษกีโฉมตรู	เจ้าขึ้นอยู่บนกิ่งไม้
จัลภุษกีพี่เมีย	เจ้าชายชั่งเคลียอยู่ได้
โอ้พระองค์ชั่งหลงกระไร	ไม่เฉลียวหฤทัยเลยเอย”
พระเจ้าแผ่นดินทรงวิตกมาก จูงโอรสเข้ามาข้างในปราสาทแล้ว รับสั่งให้หาแพทย์ที่ลือชื่อจบทั้งพระนครเข้ามารักษาเจ้าชาย แต่ไม่มีแพทย์ที่สามารถจะรักษาให้หายได้ รับสั่งให้หาแพทย์จากประเทศอื่นมารักษา พระอาการเจ้าชายก็ไม่ทุเลา มีแต่ทรงกับทรุด เป็นที่วิตกของพระราชาอย่างยิ่ง
วันหนึ่งพรานนกนำนกตัวหนึ่งมาขาย เป็นนกปลาดพูดภาษามนุษย์ได้ พระราชารับสั่งถามว่าจะขายเท่าไร พรานนกกราบทูลขอพระราชทานราคาร้อยเหรียญทองโมหุร พระราชก็ทรงซื้อไว้และประทานแก่โอรส ด้วยทรงเห็นว่าบางทีจะทำให้โอรสหายพะวงเรื่องที่คลั่งเพ้อได้บ้าง แต่การกลับซ้ำร้าย เจ้าชายทอดพระเนตรเห็นนกก็ทรงกรรแสง เพ่งดูนกนิ่งไปเป็นวัน
ภายหลังมานกพยายามดึงโซ่ที่ผูกไว้กับคอนหลุดออกมาได้ โผบินเข้ามาเกาะที่พระชงฆ์ เจ้าชายค่อยบรรจงลูบนก ลูบไปลูบมารู้สึกว่ามีอะไรแข็งๆ ต้องฝ่าพระหัตถ์ ก็ทรงปลดออกมาโดยไม่ทราบว่าเป็นอะไร แท้จริงก็คือรากไม้ที่แม่เลี้ยงของติลภุษกีลอบผูกไว้ที่มวยผมนั่นเอง พอรากไม้หลุด นางติลภุษกีก็กลับคืนรูปเดิม.
เมื่อเจ้าชายได้ชายากลับคืนมา ความคลั่งเพ้อก็หายดังปลิดทิ้ง ได้พระสติอย่างเดิม นางติลภุษกีทูลเรื่องที่เกิดขึ้นทั้งหมดให้พระภัสดาฟัง ถึงที่สุดเมื่อพระราชาทรงทราบเรื่องก็กริ้วมาก รับสั่งให้เอาตัวนางจัลภุษกีไปประหารตัดเป็นท่อนๆ ส่งไปให้กำนัลพราหมณ์เชมินทรผู้บิดา กับทรงแสดงเรื่องที่เป็นจริงโดยละเอียด ด้วยความโกรธของพราหมณ์เชมินทรเมื่อได้ทราบเรื่องตลอดก็ไม่น้อยไปกว่า ใช้ให้คนไปตามเมียหลวงมาทันที เอาศพบุตรสาวที่ถูกตัดเป็นชิ้นให้ดูและพูด “นี่เห็นผลของความชั่วที่อีใจร้ายทำไหม?” แล้วสั่งให้เอาเมียหลวงไปฆ่า ตัดเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยเหมือนกับบุตรสาว.
ฝ่ายพระราชาทรงเจริญพระชนมายุชรามาก ในไม่ช้าก็เวนราชสมบัติแก่พระโอรส ๆ ขึ้นครอบครองพร้อมด้วยราณีติลภุษกีผู้ปิยชายามีลักษณะอันงามเป็นสุขถาวรด้วยกันมาตลอดกาลนาน
ควายสองขา
พระราชาประเทศหนึ่งทูลขอราชสหาย คือ พระราชาอีกประเทศหนึ่ง ว่ามีพระประสงค์ควายสองขาสักสามควาย พระองค์สนเท่ห์รับสั่งกะประธานมนตรี “นี่จะไปหาควายสองขาได้ที่ไหน? เกิดมาก็พึ่งได้ยินนี่เอง”
ประธานมนตรีกราบทูล “มหาราช ในราชอาณาเขตของพระองค์เอง มีควายสองขาออกดื่นไป”
พระราชา- “นี่พูดอะไร? ฟังเป็นเล่นอยู่นี่”
ประธานมนตรี- “ข้าพระเจ้าจะกราบทูลเลอะเทอะมิได้ จะนำเอามาถวายให้ทอดพระเนตรเดี๋ยวนี้” กราบทูลลาไปไม่ช้า กลับมานำบัณฑิตที่มีความรู้พระคัมภีร์ศาสตร์ลึกซึ้งเข้ามาสามคน พระราชทอดพระเนตรเห็นทรงยิ้ม รับสั่งถาม “นี่หรือที่ท่านหมายความ?”
ประธานมนตรี- “นี่เองพระเจ้าข้า”
พระราชาทรงนึกอยู่สักครู่ แล้วตรัสกะพราหมณ์บัณฑิต “สหายเราราชาประเทศนั้นๆ ต้องการจะพบพวกท่าน ขอให้ไปที” แล้วประทานเงินค่าใช้จ่ายสำหรับเดินทาง
พราหมณ์รับพระราชทานเงิน ถวายพระพรพระราชาแล้ว ออกจากเฝ้ากลับมาบ้าน คำนวณฤกษ์ยามเวลามงคลได้แล้วออกจากบ้าน เดินทางมาไกลถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่งเวลาจวนเย็น หยุดพักตั้งใจว่าหาอะไรกินแล้วจึงจะเดินต่อไป ลงนั่งพักใต้ต้นไม้ไม่ไกลจากตลาดนัก ปรึกษากันว่าใครจะไปจ่ายตลาดดี ตกลงเลือกพราหมณ์คนที่มีความรู้ทางเวชชศาสตร์ไปซื้อ ส่งเงินให้รูปีหนึ่ง พราหมณ์ผู้นั้นมาถึงตลาดเที่ยวเลือกดูของที่จะซื้อพิจารณาดูเสียอย่างละเอียด ตรึกตรองรวนเรใจอยู่นานว่าจะซื้ออะไรไปกินดี ในที่สุดกรากเข้าไปซื้อผักมาสามมัดให้เงินทั้งรูปี นำกลับมา เพื่อนที่คอยไม่ได้กินอะไรมาตั้งวัน เห็นซื้อแต่ผักมาไม่ของอย่างอื่นก็โกรธ แต่บัณฑิตผู้ไปซื้อผักพูด “ก็ไม่รู้จะซื้ออะไร หาไม่ได้” แล้วอ้างบทในคัมภีร์แพทยศาสตร์.
“กผปิต์ตกโร มัตส๎ยซ ปโฏลํ ต๎ริโทษํ หเรต์ |
๏ มัตสยาพาให้บันดาล เกิดโรคสมุตถาน เพื่อเสมหะและดีประทุษ ฯะ
๏ ผลกระดอมย่อมขับถอนหลุด โรคทั้งสามสมุตถานคือ เสมหะดีลมประลัย ฯะ”
สาธยายแล้วอวด “นี่มิเข้าใจว่าข้าเจ้าเรียนแพทย์ศาสตร์มาตั้งชาติ จะไม่รู้ว่าขออะไรแสลงหรือไม่แสลงเมื่อกินเข้าไป? เพราะรู้ดีอย่างนี้จึงได้ซื้อผักมา ลงมือกันเถิด กินกันเสียคนละกำ อย่ากลัวว่าแสลงเลย กินแล้วไม่เกิดโรคดอก” เพื่อนทั้งสองจะทำประการไร ไม่กินก็อดจำต้องกินผักไปตามแกน
อิ่มหนำแล้ว จึงออกเดินทางต่อไป ไม่ช้าถึงแม่น้ำเล็กๆ แห่งหนึ่ง หาอะไรสำหรับข้ามไปไม่ได้ แต่เคราะห์ดีที่มีคนใช้มาคนหนึ่ง ใช้ให้ไปเที่ยวหาเรือ ไปหาเป็นนานไม่ได้เรือ กลับมาบอก บัณฑิตทั้งสามหมดตำรา นั่งลงที่ริมฝั่งตรึกตรองกันว่าจะหาอะไรข้ามไปดี สักครู่เห็นใบไทรใบหนึ่งลอยมาในน้ำ ขณะนั้นบัณฑิตคนหนึ่งมีความรู้โบราณศาสตร์ครั้งดึกดำบรรพ์ ตำรับตำราทางศาสนาเก่าแก่รู้มาก พูดขึ้น “ปางเมื่อพื้นพิภพล่มจมด้วยอุทกประลัยกัล์ป พระปรเมศวรเสด็จไสยาสน์ลอยอยู่เหนือใบไทร เพราะฉะนั้นใบไทรนี้เราก็อาจจะขึ้นนั่งลอยไปบนพื้นน้ำได้ ลงมาเถิด ไม่ต้องกลัว เพราะพระคัมภีร์ว่าอย่างนั้น” พวกเพื่อนเห็นเขาอ้างพระคัมภีร์ต้องเชื่อ พากันก้าวลงบนใบไทร ก็เค้เก้กันลงไปในน้ำแดกๆ แต่พยายามว่ายข้ามฟากไปได้ไม่ตาย ส่วนคนใช้มีของแบกมาด้วยว่ายไม่ขึ้นมีแต่จมลงทุกที ฝ่ายบัณฑิตที่มีความรู้ทางโชยติศาสตร์ เห็นคนใช้กำลังจมน้ำ ก็บอกเพื่อน “อย่าช่วยเลย ถึงที่ของเขาแล้ว ได้คำนวณเลขตามตำราตกเวลาพระเสาร์เข้าทับ ช่วยอย่างไรไม่รอดดอก” บัณฑิตอีคนได้ยิน ก็อ่านโศ๎ลกในตำราของตนขึ้นบ้าง”
“สร๎ว์วนาเศ สมุต์ปันเน อร๎ท์ธ๎วํ ต๎ยชติ ปัณฑิต:”
เมื่อสรรพวินาศ
มหาภัยอุบาทว์	เกิดปรากฏมี
ผู้บัณฑิตจริง	ละทิ้งโภคี
ของตนทันที เสียกึ่งหนึ่งพลัน
แล้วแถมพูด “เพราฉะนั้นเราช่วยเขาให้รอดมาแต่กึ่งเดียวก็พอ” ว่าแล้วคว้ามีดตัดหัวคนใช้เอามาเก็บไว้ ปล่อยให้ตัวลอยไปตามน้ำ,
หลุดจากแม่น้ำมาได้ บัณฑิตทั้งสามก็เร่งเดินทางหมายจะให้ถึงพระราชวังก่อนมืด ครั้นมาถึงก่อนมืด แต่ยังเข้าไปไม่ได้ เพราะบัณฑิตโชยติศาสตร์ได้คำนวณเลย เวลาฤกษ์ดีตกใกล้ๆ สองยาม ต้องนั่งซุ่มคอยอยู่ในที่ลับมิดชิด รอกว่าจะถึงเวลาฤกษ์มงคล พอเที่ยงคืนได้โฉลกพากันไปมาตามทางคนหนึ่งแนะขึ้นว่า “ป่านนี้ประตูวังคงปิดควรจะหาทางเข้าที่ลับพิเศษสักหน่อย” พวกสหายเห็นด้วย เลี่ยงไปหลังครัวรอดเข้าไปทางรางเทน้ำหลุดเข้าไปได้ เดินตรงขึ้นบันไดไปบนปราสาท ไปถึง พระราชาบรรทมเสียแล้ว เที่ยวหาห้องบรรทม พบพระราชาบรรทมหลับบนพระแท่น และพระราณีบรรทมอยู่อีกพระแท่นหนึ่ง.
ทันใดนั้นทั้งสามเกิดความคิดราวกับใจเดียวพร้อมกันว่า รอดเข้ามาทางราง เนื้อตัวไม่สะอาดควรจะชำระล้างตัวเสียก่อนจึงเข้าเฝ้า คนหนึ่งออกความเห็น “เดี๋ยวก่อน จะไปดูพระคัมภีร์ที่ว่าตรงนี้มีแนะนำไว้ประการไรบ้าง?” กลับลงไปเปิดดูคัมภีร์ แล้วกลับขึ้นมา พูดอย่างดีใจ “มี มี อยู่นี่แน่ พระคัมภีรศาสตร์ของข้าพเจ้าเล่มนี้แก้วสารพัดนึกเทียว ติดขัดอะไร ค้นหาเป็นมีทั้งนั้น ในพระคัมภีร์ของข้าพเจ้าเขียนไว้ว่า “สตรีเปรียบเหมือนแม่น้ำ” อย่างนั้นพระราณีที่บรรทมอยู่นี่ก็คือแม่น้ำนั่นเอง มาเถอะ สหาย ไปอาบน้ำที่พระราณีก็แล้วกัน”
ทั้งสามกระโดดลงไปในพระแท่นพระราณี หกคะเมนกลิ้งเกลือกตัวกันเต็มที่ พระราชาและพระราณีตกพระหฤทัยตื่นบรรทม ทอดพระเนตรเห็นใครสามคน ขึ้นมาทำท่าอาบน้ำบนพระแท่น ตกตะลึงรับสั่งถาม “ใคร?”
บัณฑิตทั้งสามทูลตามข้อความที่มาในพระคัมภีร์แด่พระราชา แล้วทูลรายงานเรื่องที่ตนมา พระราชาทรงพระสรวลก้ากใหญ่ ตรัส “สหายเราชั่งสรรส่งมาให้ถูกตามที่เราขอไปจริงๆ อ้อ! ท่านบัณฑิตผู้มีความรู้สูงสุด เชิญกลับไปนอนพักเสียก่อนเถิด พรุ่งนี้เวลาเราออกขุนนาง จึงเข้ามาหาใหม่” แล้วก็โปรดให้ควายสองขากลับออกไป
พราหมณ์กับกายัสถ
ในพราหมณ์กับกายัสถสองคน พราหมณ์ใจบุญสุนทรเคร่งครัดในพระศาสนามาก จะพูดจะทำอะไรกอปรด้วยความสัตย์ซื่อยุติธรรม และทำบูชาตามที่ได้สอนไว้ในคัมภีรศาสตรเป็นนิตย์ทุกวัน ข้างฝ่ายกายัสถเป็นคนใจบาปหยาบช้า ประพฤติแต่ลามก หาทางเยาะเย้ยพราหมณ์เสมอ เช่น “เห็นแต่ท่านทำบุญทุกวัน แต่อดไม่มีอะไรกินทุกวัน ส่วนข้าเจ้า ดูซิ สิ่งไรที่เขาว่าชั่วว่าบาปทำมันไม่หยุด กินอยู่ฟุ่มเฟือย ไม่เห็นจะอดเหมือนกับท่าน เห็นอย่างไร? ท่านใจบุญ” พราหมณ์นิ่งไม่ตอบสักคำ ทนให้สบประมาท
วันหนึ่งพราหมณ์ไปอาบน้ำที่แม่คงคา กำลังอาบเท้าเหยียบถูกหลาวใครปักไว้เป็นแผลฉกรรจ์ โลหิตไหลจนลมจับ ชาวบ้านเห็นช่วยกันอุ้มขึ้นจากน้ำ พยุงกลับบ้าน เวลานั้นกายัสถเดินผ่านมาพบพราหมณ์ ทราบว่าต้องเหตุร้าย ก็เยาะ “ดูซิ ทำใจบุญไปเถิด วันนี้เกือบจะไม่มีชีวิต ส่วนข้าเจ้า นี่แน่ ได้เงินมาถุงถนัดใจ ทำบุญหรือทำบาปดี ขอถาม?”
กำลังพูดโต้เถียงกันอยู่ มีโหรมาทางนั้น พราหมณ์และกายัสถขอให้ช่วยดูชาตาของตนทั้งสองว่าทำไมจึงเป็นตรงกันข้ามดังนี้ โหรคำนวณดูแล้ว ตอบ “พราหมณ์ เมื่อชาติก่อนท่านทำบาปมาก มีความผิดเพราะฆ่าพราหมณ์ฆ่างัวและทำความชั่วอย่างอื่นๆ อย่างหนักอีกมาก ตามกรรมที่ได้ทำไว้ กำหนดจะต้องรับผลในวันนี้ คือโทษถึงถูกเสียบตาย แต่ในชาตินี้ท่านทำแต่การบุญจึงไม่ได้รับโทษเสียบ ลดเบาลงเพียงถูกหลาวตำเท้าแทน และส่วนการัสถชาติก่อนทำบุญไว้มาก กุศลที่ทำนั้นส่งผลให้เป็นถึงพระราชา แต่มาในชาตินี้ ท่านกลับประพฤติชั่วทำบาปนับไม่ถ้วน กุศลจึงไม่ส่งให้เป็นพระราชา ลดทองลงให้ได้พบเงินเพียงหนึ่งถุงในวันนี้” พราหมณ์และกายัสถได้ฟังโหรอธิบายแล้ว ต่างคนก็กลับบ้าน (?)
ภาคผนวก ๑
ข้อความที่ในเชิงอรรถอ้างมา
ศราทธ์สังเขป
เชิงอรรถหน้า ๒๘, ๑๐๕
ศราทธ์ หรือพิธีกิจแห่งผู้มีศรัทธา เป็นการสำคัญในศาสนาฮินดู คือสังเวยบรรพบุรุษทางฝ่ายบิดาผู้ล่วงลับไปแล้ว ด้วยข้าวนมเนยและน้ำ ในมนูอธิบายว่า “ผู้มีความเชื่อ บูชาบรรพบุรุษ แม้ด้วยน้ำในภาชนะเงิน จักได้ผลสุขสำราญไม่มีเสื่อม”
ความประสงค์ในการทำศราทธ์มี ๒ ประการ :
๑ มตะชนเมื่อมีสรีระอันเขาเผาแล้ว วิญญาณจักได้เข้าสถิตสรีระชนิดหนึ่ง หรือสรีระอันบอบบาง ซึ่งเป็นที่สิงของวิญญาณ จักได้หลุดพ้นจากร่างเดิม
๒ เพื่อยกเปตบุรุษให้พ้นจากอากาศประเทศ ไปสู่สวรรค์หรือประเทศบรมสุข; มิฉะนั้นเปตบุรุษจะต้องแร่ร่อนอยู่ในหมู่ปีศาจอสุรกายไม่มีกำหนดกาล
ผู้นำศราทธ์ ถ้าเป็นผู้ชาย อาจช่วยพ่อให้พ้นจากขุมนรกที่เรียกว่า ‘ปุต,’ บรรพบุรุษ (พ่อ) ก็จะได้กินครื่องเส้นอิ่มหนำ; เพราะฉะนั้น ลูกชายจึงมีนามศัพท์เรียกว่า ‘ปุตร’ คือผู้ช่วยพ่อให้พ้นจากนรกขุมปุต. อาศัยลัทธินี้เป็นเหตุ ชาวฮินดูจึงต้องการมีลูกผู้ชายสืบสกุล มิฉะนั้นจะพากันตกนรกขุมปุตหมด ด้วยไม่มีใครทำศราทธ์ให้
ศราทธ์มี ๑๒ ประเภท คือ
๑. นิต๎ย ทำทุกวัน
๒. ไนมิต๎ติก ทำเป็นคราว
๓. กาม๎ย ทำตามสมัครเพื่อหวังประโยชน์เป็นพิเศษ เช่น ขอลูก
๔. วฤท์ธิ ทำในคราวรื่นเริง หรือมีความเจริญ
๕. สปิณ์ฑน เส้นเฉพาะบุคคลหรือสำหรับบรรพบุรุษ
๖. ปารพณ ศราทธ์สังเวยผู้ที่ล่วงลับไปในวันเพ็ญ วันขึ้น ๑ ค่ำ, ๘ ค่ำ; ๑๔ ค่ำ
๗. โคษ๎ฐี เลี้ยงปราชญ์บัณฑิตหรือพราหมณ์ที่นิมนต์มาประชุมในการนี้
๘. ศุท์ธิ เพื่อชำระล้างบาป
๙. กรรมางค์ ทำในมงคลคราวตั้งครรภ์, เกิด, ตัดจุก ฯลฯ
๑๐. ไทวิก เพื่ออัญเชิญเทวดา
๑๑. ยาตราศราทธ ทำเพื่อความสวัสดีในคราวเดินทางไกล
๑๒. ปุษ๎ฏ ทำเพื่อบำเพ็ญความสุขสบายแลทรัพย์สมบัติ
ในศราทธ์ ๑๒ ประเภทนี้ มีที่สำคัญอยู่ ๔ ประเภท คือประเภทที่ ๒ ที่ ๔ ที่ ๕ และที่ ๖
เนื้อความที่กล่าวมานี้ เป็นสังเขปในเรื่องศราทธ์ เพื่อผู้ต้องการทราบความละเอียด ขอยกศราทธ์พิสดารกล่าวต่อไปนี้:-
ศราทธ์พิสดาร
‘ศราทธ์’ แปลตามศัพท์ว่า ‘ผู้มีศรัทธา’ หรือ ‘พิธีกรรมของผู้มีศรัทธา’ ในวาระที่จะกล่าวต่อไปนี้ หมายเอาอรรถอันหลังคือ-พิธีกรรมของผู้มีศรัทธา พิธีบูชาคุณแห่งบรรพเปตบุรุษ อันต้องกระทำในสมัยรื่นเริง เรียกว่า ‘ศราทธ์’ แสดงตามมัตยาธิบายของพระฤษีเอารพ ในวิษณุปุราณบริเฉท ๑๓ ดังนี้:-
การรดน้ำบิดาทั้งเสื้อผ้า เป็นกิจที่ผู้มีศรัทธาได้ปฏิบัติกันมา, บุตรต้องทำพิธีอันควรแก่การนั้น : นี้คือวิธีศราทธ์ ซึ่งบำเพ็ญในสมัยรื่นเริง พราหมณ์ควรบูชาเคารพทั้งเทวดาและบุรพเปตบุรุษด้วยตั้งใจแน่ว ไม่ปล่อยใจกังวลในเรื่องอื่น, และควรทำการเวียนรอบโดยเคารพ, ให้พวกพราหมณ์อยู่ซ้ายมือ แล้วอังคาดพราหมณ์เหล่านั้น ยืนบ่ายหน้าสู่บูรพาหรืออุดรทิศ ทำสังเวยทวยเทพและประชาบดีด้วยข้าวบิณฑ์กับเนยข้น ธัญญชาติ ผลกระเบา [บันจงจับ] ด้วยปลายนิ้ว พิธีศราทธ์เป็นเหตุให้คณะบุรพเปตบุรุษเปรมปรีย์ เพราะฉะนั้น ควรบุรุษจะกระทำในทุกสมัยซึ่งมีความเจริญ ผู้ครองเรือนควรตั้งใจสักการะบุรพเปตบุรุษในมงคลกาล คือวิวาหะในสมัยแห่งบุตรหรือบุตรี ในสมัยขึ้นบ้านใหม่ ในสมัยขนานนามบุตรในสมัยโกนจุก ในสมัยแยกผมสัตรีเมื่อตั้งครรภ์ หรือในสมัยเห็นหน้าบุตรครั้งแรก หรือในสมัยอื่นๆ อย่างไรก็ดี พิธีศราทธ์ซึ่งกล่าวมาแล้วโดยสังเขป ย่อมเป็นไปในสมัยมงคลเช่นนี้.