ปกีรณำพจนาดถ์
คำนำ
/*(1)เมื่อเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๒ เมื่อข้าพเจ้าเตรียมปาฐกถาว่าด้วยความขยายตัวแห่งภาษานั้น ได้เปิดดูหนังสือปกีรณำพจนาดถ์เพื่อจะสอบความรู้บางข้อ แลได้คิดในเวลานั้นว่าหนังสือเล่มนี้ควรพิมพ์อีกครั้งหนึ่ง เพราะเปนหนังสือมีประโยชน์หลายทาง เช่นที่จะได้กล่าวต่อไปในคำนำนี้เปนต้น การพิมพ์หนังสือปกิรณำพจนาดถ์ครั้งแรกนั้น ถ้าจะนับปีมาถึงเดี๋ยวนี้ก็ ๕๐ ปีเศษแล้ว เวลานี้หาฉบับยาก นักเรียนรุ่นใหม่มีน้อยคนจะรู้จัก แต่ถ้าใครเปนนักเรียนใส่ใจในเรื่องหนังสือแลภาษาไทยจริง ๆ ถ้าไม่รู้จักหนังสือนี้ก็บกพร่องไป จึ่งเห็นควรนำมาพิมพ์อิกครั้งหนึ่งเพื่อให้ถึงมือผู้เรียนรุ่นใหม่ๆ ผู้สนใจไตร่ตรองในเรื่องภาษาของเรา ไม่ใช่สนใจแต่เพียงว่าจะเขียน ครุธ หรือ ครุฑ จึ่งจะต้องตามที่ถือกันว่าถูกในสมัยนี้ ย่อมสนใจไปจนถึงความเปลี่ยนแห่งวิธีเขียนคำนั้น ๆ อันมีตามคราวที่เกิดคนฉลาดหรือคนโง่มาทำให้เปนไปนั้นด้วย
ใน พ.ศ. ๒๔๖๙ ข้าพเจ้าได้ชำระนิราศพระประธมพระนิพนธ์ของกรมหลวงวงษาธิราชสนิท นิราศฉบับนั้นราชบัณฑิตยสภาได้พิมพ์ในปีเดียวกัน แลข้าพเจ้าได้เขียนคำนำซึ่งขอคัดมากล่าวในที่นี้หน่อยหนึ่งว่า “ความเปลี่ยนแห่งตัวสกดซึ่งเดิรเปนหลั่นแต่โบราณมาจนปัจจุบันนั้น เปนของผู้ศึกษาพึงสังเกต เพราะฉะนั้นเมื่อได้ต้นฉบับที่เรียบร้อยถูกต้องตามวิธี/*(2)ซึ่งผู้มีความรู้เขียนกันในกรุงเทพ ฯ เมื่อประมาณ ๙๐ ปีมาแล้ว ก็ควรพิมพ์ไว้ให้เห็นเปนเครื่องเทียบกับวีธีตัวสกดในสมัยนี้”
การพิมพ์หนังสือปกีรณำพจนาดถ์ครั้งนี้ ก็ได้สั่งให้พิมพ์เหมือนกับฉบับที่พิมพ์ครั้งที่ ๑ ใน พ.ศ. ๒๔๒๒ (ปีที่ ๑๒ แห่งรัชกาลที่ ๕ ) โดยความประสงค์อย่างเดียวกับที่กล่าวใน พ..ศ. ๒๔๒๒ คือเปนเครื่องประกอบการศึกษาตำนานตัวสกด ให้เห็นวิธีซึ่งผู้มีความรู้ใช้ในสมัย ๕๐ ปีที่แล้วมา
พระยาศรีสุนทรโวหาร ( น้อย ) ผู้แต่งหนังสือปกิรณำพจนาดถ์นี้ เปนใหญ่ในพวกอาจารย์หนังสือไทยในตอนต้นรัชกาลที่ ๕ ตลอดมาราวครึ่งรัชกาล เปนศาลฎีกาในเรืองหนังสือไทย เมื่อตัดสินว่ากระไรก็เปนคำพิพากษาสุดท้าย ใครจะเถียงว่ากระไรอีกก็ฟังไม่ขึ้นในสมัยนั้น เมื่อข้าพเจ้าเปนนักเรียนรุ่นใหญ่แล้ว เคยได้ยินผู้คัดค้านตัวสกดบางคำที่พระยาศรีสุนทร ( น้อย ) ใช้ เปนต้นว่าคำที่เคยเขียนกันว่า วงษ์ นั้น มีคำคัดค้านว่าคำนี้ภาษาบาลีเปน วํโส สํสกฤตเปน วํศ ใช้ ษ การันต์ โดยหลักอะไร ควรต้องเขียน วงส์ หรือ วงศ์ จึ่งจะถูก ตำหนินี้พระยาศรีสุนทร (น้อย) จะตอบว่ากระไร หรือไม่ตอบว่ากระไรเลย ข้าพเจ้าไม่ทราบ แต่ข้าพเจ้านึกว่า ถ้าพระยาศรีสุนทร (น้อย) ตอบ ก็คงจะตอบเปนใจความว่า คำในภาษาบาลีว่า วํโส ก็ทราบแล้ว เพราะเปนเปรียญถึง ๗ ประโยค แลคำสํสกฤตว่า วํศ ก็ทราบแล้วเหมือนกัน การที่เขียน วงษ์ ใช้ ษ การันต์นั้นเพราะอักขรวิธีเดิมของไทยใช้ ษ ตัวเดียวเปนตัวการันต์ ตัว ส กับ ศ ไม่ใช้เปนตัวการันต์เลย คำใน/*(3)ภาษาเดิมจะเปนอย่างไรก็ตาม เมื่อเอามาใช้ในภาษาไทย ถ้ามี ศ หรือ ส อยู่ท้ายก็ต้องเปลี่ยนเปน ษ อันเปนตัวเดียวในสามสอที่เราใช้เปนตัวการันต์
ถ้าถามว่าเหตุใดผู้บัญญัติอักขรวิธีไทยอย่างเก่า จึ่งบัญญัติเช่นนั้น ก็พอจะเดาตอบได้ แต่ไม่มีหลักที่อ้าง เพราะไม่เคยเห็นท่านเขียนอธิบายไว้ที่ไหน ว่าเหตุใดจึงวางแบบไว้เช่นนั้น ข้อที่ท่านไม่เขียนอธิบายไว้ นี่แหละเปนเหตุทำให้เกิดยุ่ง คนชั้นหลังไม่ทราบหลักที่ท่านวางไว้ ก็คิดเปลี่ยนแปลงไปโดยไม่คำนึงถึงเหตุ อันเปนสิ่งที่ไม่รู้จึ่งเอามาคำนึงไม่ได้
ถ้าถามต่อไปอีกคั่นหนึ่งว่าเหตุใดในสมัยพระยาศรีสุนทร (น้อย) จึ่งไม่เปลี่ยนเอาตัว ศ ส เข้าเปนตัวการันต์แทน ษ ในคำว่า วงษ์ แลหงษ์ เปนต้น ก็จะต้องตอบปัญหาด้วยตั้งปัญหา คือกลับย้อนถามว่า จะเปลี่ยนให้ยุ่งไปทำไม ใช้ ษ ตัวเดียวก็ดีแล้ว ผู้บัญญัติอักขรวิธีเดิมของเราท่านตั้งบัญญัติเพื่อความสดวก แลไม่ได้ใช้ความไม่รู้เปนเครื่องมือในการบัญญัติ อนึ่งถ้าใช้ ษ เปนตัวการันต์ตัวเดียว จะเสียประโยชน์อะไรบ้าง ถ้าเพิ่ม ศ ส ขึ้นอีกสองตัวจะได้ประโยชน์อะไรเพิ่มขึ้นบ้าง จะเพิ่มความสดวกขึ้นหรือลดลง
เมื่อพระยาศรีสุนทร (น้อย) ถูกตำหนิเช่นที่ว่ามานี้แล้ว จะได้ตอบว่ากระไนหรือนิ่งเสียไม่ตอบว่ากระไรเลยก็ตาม แต่ไม่ยอมให้ ศ ส เติมเข้าในพวกหนังสือที่ใช้เปนตัวการันต์ กล่าวอีกอย่างหนึ่งคือไม่ยอมเปลี่ยนอักขรวิธีไทยที่มีมาเดิมโดยที่ไม่เห็นมีเหตุควรเปลี่ยน
/*(4)ในที่นี้เมื่อกำลังพูดถึงอักขรวิธีเดิมของไทย จะขอนำตัวอย่างคำมาแสดงอีกคำหนึ่ง เพราะได้ใช้คำนี้มาในเบื้องต้นแล้ว คือคำว่า ครุธ ซึ่งแต่ก่อนใช้ ธ เปนตัวสะกด เดี๋ยวนี้เขียน ครุฑ ใช้ ฑ เปนตัวสะกด การที่ท่านใช้ ธ เปนตัวสกดกันมาก่อนนั้น เปนด้วยนักปราชญ์โบราณโง่ไม่รู้ว่าภาษาบาลีเปน ครุโฬ กระนั้นหรือ หามิได้ นักปราชญ์โบราณย่อมจะรู้จักคำ ครุโฬ แลรู้ความสับเปลี่ยนของตัว ฬ แล ฑ ได้ดี แต่หากอักขรวิธีเดิมของเราไม่ใช้ ฑ เปนตัวสะกดแต่ลำพัง แม้ที่ใช้เปนตัวสะกดควบเช่น วุฑฒิ วัฑฒนะ ก็มักตัดตัวกลางเสีย เหลือแต่ วุฒิ วัฒนะ เปนต้น เพราะเหตุที่อักขรวิธีเดิมของเราไม่ใช้ ฑ เปนตัวสะกดนี้แหละ ท่านจึงใช้ ธ สะกด ครุฑ อย่างเดียวกับใช้ ษ การันต์ วงษ์ นั้นเอง
การเปลี่ยนตัวสะกดโดยไม่ได้คำนึงถึงอักขรวิธีเดิมของเรานั้น มีตัวอย่างจะยกได้อีก แต่จะของดไว้เพียงนี้ เพราะยังมีข้ออื่นที่อยากนำมากล่าวในเวลาอันมีน้อย
การศึกษาคำในภาษามีแยกได้เปนสองทาง คือทางสำเนียงของคำอังกฤษเรียกว่า phonetics ในเวทางค์เรียกว่า ศึกษา ทางหนึ่ง ทางใจความของคำ อังกฤษเรียกว่า semantics เวทางค์เรียกว่า นิรุกต ทางหนึ่ง คำต่าง ๆ เมื่อใช้กันนานเข้าก็เปลี่ยนไปในทางสำเนียงบ้าง ในทางใจความบ้าง เปนต้นว่าความเปลี่ยนแห่งคำ ฮืน รืน ลืน เรือน เช่นนี้ เปนความเปลี่ยนในทางสำเนียง ความเปลี่ยนแห่งคำบางคำเช่น /*(5)ศึกษา ซึ่งตามความในเวทางค์แปลว่าความรู้ในการออกเสียง แต่เดี๋ยวนี้เราใช้กันในภาษาไทย แปลว่าร่ำเรียน เปนการเปลี่ยนใจความ ฉนี้เปนตัวอย่าง
ส่วนการเปลี่ยนตัวสกดนั้นอาจมาทั้งสองทาง คือบางทีเปลี่ยนสำเนียงแห่งคำ บางทีเปลี่ยนใจความแห่งคำ แลการที่ตัวสกด “ถูก” เปลี่ยน ก็มักมีความไม่รู้เปนเหตุ แต่ความไม่รู้นั้นอาจเปนความไม่รู้ของคนที่เขียนไว้เดิมก็ได้ ของผู้เปลี่ยนตัวสกดก็ได้
ข้าพเจ้ามีตัวอย่างจะนำมาแสดงสักสองสามคำ ซึ่งข้าพเจ้านึกว่าเปนความไม่รู้ของผู้เปลี่ยนตัวสกด แลการเปลี่ยนนั้นจะเปลี่ยนเมื่อครั้งไรก็ไม่ทราบ เห็นได้แต่เพียงว่าได้เปลี่ยนเมื่อเราลืมคำไทยเดิมเสียแล้ว ความลืมนั้นอาจลืมมาแล้วหลายชั่วคน แลเมื่อลืมแล้วก็ลืมเลย เพราะการสอบค้นความรู้ในเมืองเราแต่ก่อนไม่มีเครื่องมือจะใช้มากเหมือนเดี๋ยวนี้ ที่ข้าพเจ้าเรียกว่าเครื่องมือนั้นกล่าวโดยเฉพาะก็คือหนังสือฝรั่ง แลจะกล่าวยกให้เห็นได้ง่าย ๆ ว่าผู้มีความรู้ของเราแม้เพียงต้นรัชกาลที่ ๕ ก็ไม่มีใครมีเวลาแลสามารถค้นความรู้ในเรื่องไทยอาหม คำตี ไตรง ฯลฯ ได้ เพราะหมู่ไทยเหล่านั้นอยู่นอกสยาม จะสืบค้นความรู้ก็ต้องอาศรัยความรู้ซึ่งฝรั่งสอบค้นมาเขียนไว้เปนภาษาฝรั่ง เมืองเราถอยหลังไป ๖๐ ปียังไม่มีใครมีเวลาแลรู้ภาษาฝรั่งพอจะศึกษาได้นั้นก็อย่างหนึ่ง แต่ยังมีเหตุยิ่งกว่านั้น คือหนังสือฝรั่งซึ่งนำความรู้อันสอบค้นได้ในเรื่องภาษาไทยต่าง ๆ มาแสดงนั้นก็พึ่งมีขึ้นในอายุคนรุ่นหลังนี้เอง แต่ก่อนยังหามีไม่ /*(6)เหตุดังนี้จึ่งได้กล่าวมาข้างต้นว่า เมื่อเราลืมคำเดิมของเราแล้วก็เปนอันลืมเลย ไม่มีเครื่องมือจะขุดค้นเอากลับมาได้ เราในสมัยนี้มีเครื่องมือขึ้นบ้าง แต่ดูเหมือนจะยังไม่มีคนไทยเคยเรียนวิชาภาษา คือ linguistics จริง ๆ จัง ๆ เลย จะอาศรัยฝรั่งก็ไม่ได้ เพราะถึงเขาจะมีความรู้ตามตำราก็ไม่รู้เล่ห์เหลี่ยมแห่งภาษาของเราได้ถนัด เขาไม่ได้เปนไทย จะรู้ภาษาซึ่งห่างไกลกับภาษาของเขาเองให้สนิทเหมือนเจ้าของภาษาไม่ได้ เพราะฉนั้นเมื่อใดมีคนไทยได้เรียนวิชาภาษา linguistics ตามตำราฝรั่งจริงจัง ศึกษาภาษาของตัวเองจริงจัง แล้วร่วมมือกับคนอื่นผู้สนใจในทางเดียวกัน เมื่อนั้นการตรวจสอบภาษาไทยจึ่งละเปนล่ำเปนสันได้ ในเวลานี้ข้าพเจ้าทำนิด ท่านทำหน่อย จะเอาจริงจังก็ไม่ได้ เพราะยังไม่รู้จริงด้วยกันทั้งสิ้น
ตามที่กล่าวมานี้ ท่านคงจะเห็นแล้วว่ากล่าวความประหลาดข้อหนึ่ง คือว่าไทยคนไหนจะศึกษาภาษาไทยจริงจัง ต้องศึกษาภาษาฝรั่งให้แตกฉานเสียก่อน ท่านคงจะทราบแล้วว่าเครื่องมือสำคัญของช่างไม้ไทยรุ่นเก่านั้นคือขวาน ถ้าไม่มีเครื่องมืออื่นในเวลาที่ต้องการจะทำไม้ท่อนใหญ่ให้เปนท่อนเลกก็เอาขวานถากลงไป ถ้าน่าไม้ไม่เรียบก็เอาขวานถากให้เรียบได้เกือบเหมือนใช้กบ ค้อนนั้นไม่ต้องพวงถึงทีเดียว ส่วนช่างสมัยใหม่นั้นไซร้ จำไปทำงานที่ใหนก็มีเครื่องมือไปเต็มแบก ถ้าถามว่าเหตุใดจึงใช้มากเช่นนั้น ก็ตอบว่าเพราะสมัยนี้มีเครื่องมือหลายอย่าง ซึ่งแต่ก่อนไม่มี แลเมื่อมีแล้วถ้าไม่ใช้ก็โง่เต็มทน เพราะทำไม่ได้ดีเหมือนแลเสียเวลามากกว่า
ที่กล่าวถึงเครื่องมือช่างไม้แเต่ก่อนกับเดี๋ยวนี้ฉันใด เครื่องมือของผู้สอบค้นความรู้ก็ฉันนั้น ทั้งนี้ท่านจะเข้าใจได้โดยไม่ต้องให้อธิบายว่ากระไรอีกเลย
บัดนี้จะย้อนไปยกตัวอย่างความเปลี่ยนแห่งคำไทยสองสามคำที่ว่าไว้เมื่อตะกี้ เปนความเห็นของข้าพเจ้าซึ่งเมื่อกล่าวขึ้นแล้ว อาจมีผู้เห็นด้วยหลายคน แลถึงผู้ที่ไม่เห็นด้วยก็อาจได้รับความสกิดใจชวนให้นึกต่อไป
ถ้าท่านลองอ่าน “พระสมุดพระราชกำหนดบทพระไอยการ” รัชกาลที่ ๑ ที่เรียกกันว่าฉบับตราสามดวง ท่านจะพบคำ ๆ หนึ่งซึ่งท่านคงจะสังเกตทันที คือคำว่า สาน ( ซึ่งเดี๋ยวนี้เราเขียนว่า ศาล ) เขียน ส สระอา น สะกดตลอดไปทุกเล่มสมุด จะว่าเผลอไม่ได้ ก็เมื่อเปนเช่นนั้น ท่านจะว่าอาลักษณ์แลราชบัณฑิตในรัชกาลที่ ๑ โง่ไม่รู้ว่า สาน กับ ศาลา คำเดียวกันกระนั้นหรือ ข้าพเจ้านึกว่าท่านคงจะไม่หาความ อาลักษณ์ลูกขุน แลราชบัณฑิต รวม ๑๑ คนถึงเช่นนั้น แลถ้าท่านไม่ว่าเขาโง่ ท่านก็จะต้องเกิดสกิดใจว่าเขาอาจเขียน สาน ผิดกับ ศาลา เพราะเคยเขียนไม่เหมือนกันมาแต่ครั้งกรุงเก่า แลที่เขาเขียนไม่เหมือนกันมาแต่โบราณก็อาจเปนเพราะมันคนละคำดอกกระมัง ถ้ามิฉะนั้นเขาจะเขียน “ลูกขุนณสานหลวง ลูกขุนณศาลา ” กระไรได้ จำเพาะตัวข้าพเจ้าเอง เมื่อเกิดสกิดใจขึ้นเช่นนี้ก็นึกแน่เอาทีเดียวว่าคำว่า สาน ไม่ใช่คำแขกมาจาก ศาลา ดีร้ายจะเปนคำไทยเก่า ซึ่งเราลืมกันเสียแล้ว
/*(8)เมื่อคิดเฟื่องขึ้นมาเช่นนี้ จึงได้ค้นคำในภาษาไทยต่าง ๆ ซึ่งข้าพเจ้าเคยเรียกในปาฐกถาว่าไทยล้าหลัง คือไทยพวกที่ปัญญาน้อยไม่เคยเจริญ หรืออยุดเจริญมานานแล้ว บางพวกก็มีหนังสือพออ่านเขียนกันไปได้ บางพวกก็ไม่มีหนังสือเลยทีเดียว ในภาษาไทยพวกที่ไม่มีหนังสือ (และไม่มีคำสํสกฤตเข้าไปปน) นั้น พบคำ ๆ หนึ่งคือ ฉาน สาน แปลว่า เรือน ข้าพเจ้าจึงนึกว่าสานหลวงคำเดิมก็คงจะแปลว่าเรือนใหญ่ สานเจ้าก็คือเรือนเจ้า ฉะนี้ท่านจะเห็นอย่างไร
ถ้าท่านอ่านกฎหมายฉบับตราสามดวงเช่นที่ว่ามาแล้ว คำแรกที่ท่านเห็นแปลกตาแลนึกว่าผิดก็คือ “พระธินั่ง” ครั้นพลิกอ่านต่อ ๆ ไปก็พบพระธินั่งทุกที ทำให้ท่านเกิดสงสัยว่าถ้าคำนั้นคือพระที่นั่งไซร้ อาลักษณ์ลูกขุน แลราชบัณฑิต ๑๑ นายจะโง่ถึงกับเขียน “ที่” ไม่เปนเจียวหรือ อันที่จริงในคำว่า “หอหลวงข้างที่” เขาก็หาได้เขียนว่าข้างธิไม่ เมื่อดูตลอด ๆ ไปก็เห็นได้ว่าคำซึ่งเราใช้กันเดี๋ยวนี้ว่า ที่ เขาก็เขียน ที่ ทุกที เขียนแปลกกันแต่ พระธินั่ง เท่านั้น
ข้าพเจ้าได้ค้นต่อมาอีก พบในกฎหมายรัชกาลที่ ๒ ก็ใช้พระธินั่ง ตำราพิไชยสงคราม (ฉบับหลวง) รัชกาลที่ ๓ ก็พระธินั่ง เปนอันแน่ใจว่า แต่ก่อนเขาใช้ ธิ ไม่ใช่เพราะเขียน ที่ ไม่เปน คงจะเปนเพราะคำนั้นเปนคำอื่นเสียแล้ว
เมื่อตรองต่อไปอีกก็นึกเห็นว่า ทำไมจะเรียกเรือนพระเจ้าแผ่นดินว่าพระที่นั่ง ทำไมไม่เรียกว่าพระที่นอนหรือพระที่อยู่ ม้าช้างสำหรับพระเจ้าแผ่นดินขี่จะเรียกม้าพระที่นั่งช้างพระที่นั่งก็ตามที เพราะท่านนั่งไปจริง ๆ แต่เรือนนั้นเปนที่สำหรับอยู่ แลนั่งเปนอิริยาบถอย่างหนึ่งในการอยู่เท่านั้น
เหตุ ๒ อย่างคือ (๑) เหตุไรจะว่าเรือนเปนที่สำหรับนั่งโดยเฉพาะ (๒) เหตุไรนักปราชญ์ราชบัณฑิตแต่ก่อนท่านจึงเขียน ธิ ถ้าหมายความว่าที่ นี้ทำให้เห็นว่า ธินั่ง นั้นไม่ใช่คำสองคำคือที่กับนั่งเลย เห็นจะเปนคำไทยเก่าอีกคำหนึ่งซึ่งเราลืมกันเสียนานแล้ว นักปราชญ์ราชบัณฑิตเก่าก็คงจะลืมคำเดิมแล้วเหมือนกัน แต่ท่านทราบว่าคำนั้นไม่ใช่ที่กับนั่ง จึงอุส่าห์เขียน ธิ เพื่อให้รู้ว่าไม่ใช่คำเดียวกัน แลมิได้มุ่งหมายให้แปลธิว่าทรงเปนแน่
เพียงที่กล่าวมาข้างบนเรื่องพระธินั่งหรือพระที่นั่งนี้เปนความเห็นซึ่งพอจะยืนยันได้ แต่ข้าพเจ้าไม่กล้ายืนยันข้อความที่จะกล่าวต่อไปในเรื่องคำ ๆ นั้น เปนแต่นำผลแห่งความค้นคว้าของข้าพเจ้ามากล่าวเท่านั้น ข้าพเจ้าอาจค้นพบความอย่างอื่นในภายน่าแล “คว้า” มาใหม่อีกก็เปนได้
คือเมื่อข้าพเจ้าเชื่อในใจตนว่าธินั่งไม่ใช่ที่นั่งแล้ว ก็นึกอยากจะสอบค้นว่าคำนั้นคือคำอะไร จะเปนคำไทยเก่าอีกคำหนึ่งซึ่งเราลืมเสียนานแล้วดอกกระมัง ได้ลองสืบทางภาษาเขมรก็ได้ความว่าไม่ใช่ ภาษาจีนก็ไม่ใช่ ภาษาที่มาจากอินเดียก็ไม่มีท่าทางว่าจะเปนได้ ยังมีอยู่ก็แต่ภาษาไทยของ/*(10)เราเอง จะมีคำไหนที่เสียงคล้าย ๆ ตินัง หรือ ติเนียง บ้างหรือไม่ ( ท่านคงจะทราบแล้วว่าพวกไทยล้าหลังของเรามีตัว ต ตัวเดียว ใช้เปน ต ท เสร็จ) เมื่อค้นในภาษาไทยพวกที่ไม่มีหนังสือ พบคำ ๆ หนึ่งว่า เตียง ซึ่งไทยสยามใช้แปลว่าแท่นสำหรับนอนหรือนั่ง แต่ไทยพวกนั้นใช้แปลว่าเรือน ว่ากระท่อม ใช้ปน ๆ กับคำว่า สาน แต่ในสมัยนี้ดูเหมือนจะใช้เตียงแปลว่าเรือนเล็ก สานแปลว่าเรือนใหญ่ ในสมัยโบราณถอยหลังไปนาน ๆ จะมีคำนี้ทั้งสองคำ หรือจะใช้แปลกกับที่ใช้อยู่เดี๋ยวนี้อย่างไรไม่มีทางทราบได้
ความที่กล่าวมานี้สรูปรวมเข้าว่า คำว่าพระธินั่ง หรือพระที่นั่ง แปลว่าที่ประทับพระเจ้าแผ่นดินนั้น ข้าพเจ้าเห็นโดยเหตุที่อธิบายมาแล้วว่า ไม่ใช่คำว่า ที่ กับคำว่า นั่ง เอามารวมกัน เห็นว่าแปร่งมาจากคำเก่าคำใดคำหนึ่ง จะยืนยันว่าคำไหนก็ยังเร็วเกินไป แต่ได้พบคำไทย เตียงแปลว่าเรือน ซึ่งเสียงใกล้กว่าคำอื่นที่ค้นพบแล้วเพียงนี้
ยังมีคำอีกคำหนึ่งซึ่งเห็นว่าคงจะได้แก้ตัวสกดกันในตอนที่ลืมคำเดิมของเราเสียแล้วเหมือนกัน คำนั้นคือ เลข แปลว่าเขียน แต่เราเรียก ๑ ๒ ๓ ว่าเขียนเพราะเหตุใด ข้าพเจ้าได้พบในภาษาอาหม เลก แปลว่าชาย แต่ดูเหมือนจะใช้แต่ชายไพร่ เปนต้นว่า ค่าเลก แปลว่าบ่าวชายฉะนี้ คำว่าสักเลกก็ควรจะสะกด ก กระมัง ดังนี้น่าจะเห็นว่าเราลืมคำเดิมของเราเสีย จนไม่เข้าใจว่าทำไมเขียน ก สะกด จึงยักย้ายไปหาตัวสะกดใหม่ให้พอเข้าใจได้ เลยเอา ข สะกด คือเอาคำว่า เลก ไปยกให้เปนคำ แขก แต่ถ้าไปใช้คำว่า เลข (ข สะกด) ในอินเดียจะไม่ใคร่เข้าใจว่า/*(11)พูดถึง ๑ ๒ ๓ เลย อนึ่งคำว่า เลก นี้ในปทานุกรมของกระทรวงธรรมการ (ฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๔๗๐) แปลไว้ว่าคน ว่าพลเมือง ว่าไพร่ ซึ่งเกือบจะถูก แต่ถ้าพูดตามอาหมก็ยังไม่ถูกตรงทีเดียว เพราะใช้ได้แต่ชาย เหมือนวัวถึกไทยอาหมใช้แปลว่าวัวผู้ หมาถึกแปลว่าหมาผู้ฉะนั้น
ข้าพเจ้าพูดล่อแหลมในเรื่องคำหลายคำ เพื่อจะชวนให้ช่วยกันคิดแลค้น ถ้าค้นพบแล้วตรวจสอบเห็นกันว่าถูกแน่ก็จะได้เอาไว้เปนเครื่องช่วยผู้มุ่งหน้าจะสอบค้นรวบรวมตำนานแห่งคำต่าง ๆ ในภายน่า อนึ่งในที่นี้ ข้าพเจ้าขอกล่าวเปนการแสดงอาบัติไว้ว่า เมื่อข้าพเจ้ายังหนุ่มกว่านี้ ได้เคยเห็นควรเปลี่ยนตัวสกดคำต่าง ๆ มากกว่ามาก แลได้ทำบาปไว้ก็คือเปลี่ยนลงไปจริงก็มี แต่เดี๋ยวนี้เห็นว่าการเปลี่ยนตัวสกดบ่อยนักทำให้ฟั่นเฝือ แลที่ข้าพเจ้านำเอาคำที่เห็นว่าได้เปลี่ยนตัวสกดผิดมาแต่เดิมมากล่าวเปนตัวอย่างสองสามคำในที่นี้ จะได้หมายความว่าควรเปลี่ยนกลับไปอีกนั้นหามิได้ แต่ถ้าเมื่อใดเรามีแรงในใจพอที่จะยึดอักขรวิธีของเราเปนหลัก ไม่เที่ยวยักย้ายไปทางโน้นทางนี้ตามแต่จะพบอะไรเข้าใหม่หรือนึกว่าใหม่ เมื่อนั้นการเขียนตัวสกดหนังสือไทยจะมั่นคงขึ้น
พูดถึงเรื่องตัวสกดของเราในเวลานี้ ควรจะพูดตรง ๆ ว่า มีคำบ่นกันหนาหูว่าเปลี่ยนมากแลบ่อยนัก กระทรวงธรรมการผู้เปนเจ้าของปทานุกรมก็ทำดีที่สุดที่สามารถทำได้ แต่จะแก้ความสับสนให้ลงที่ฉับไวได้อย่างไรก็ยากที่จะคิดให้ตก ในที่นี้จึงเปนอันกล่าวได้แต่เพียงว่ายากเท่านั้น
ข้าพเจ้าเขียนหนังสือนี้เพื่อจะเปนคำนำปกีรณำพจนาดถ์ที่พิมพ์ใหม่คราวนี้ แต่เมื่อเขียนมาเพียงนี้ ยังไม่ทันนำเอากลอนในหนังสือมาชี้ว่า/*(12)กระไรเลย เวลาจะหมดเสียแล้ว จะเขียนอีกมากไม่ได้ แต่ถึงกระนั้น ก็ควรต้องกล่าวสรรเสริญไว้ว่า ข้าพเจ้าอ่านปกีรณำพจนาดถ์ ในการเตรียมเขียนคำนำครั้งนี้ ได้ความรู้ซึ่งลืมเสียแล้วคืนมาก็มาก ที่เปนความรู้ใหม่เพราะไม่เคยสังเกตแต่ก่อนก็มี ที่อ่านแล้วไม่เข้าใจก็มีอย่างน้อยแห่งหนึ่ง
แห่งที่ยังไม่เข้าใจนั้นคือ “กรรมแม่เกยตัวอมมีรอหัน” เหตุใดจึงเปนแม่เกยก็นึกไม่ออก ถ้าครูเคยบอกเมื่อเปนนักเรียนก็จำไว้ไม่ได้ แลงยังไม่พบใครที่จะถาม ลองเปิดดูจินดามุนีก็พบ กรรม ลงไว้ ในแม่เกยเหมือนกันแต่ไม่อธิบายว่ากระไร จงเปนอันว่าถ้าท่านเห็นว่าข้าพเจ้าควรอธิบายกรรมแม่เกยไว้ตามควรเเก่น่าที่ผู้เขียนคำนำ ข้าพเจ้าก็ยอมว่าจริง แต่ในเวลาที่เขียนนี้ไม่รู้ ก็จนใจ
ท่านพึงสังเกตในบันทัด ๑๐ น่า ๓ คำว่าศาลเขียนอย่างเปนคำเดียวกับคำศาลาคำสํสกฤต คำว่าสานภาษาไทยแปลว่าเรือนคงจะลืมกันมานานทีเดียว แลคนรุ่นก่อนเราไม่อาจ “ขุด” คืนเอากลับมาได้ เพราะขาดเครื่องมือดังกล่าวแล้ว
ในน่า ๕ คำว่า หน้า น่า ใช้ ผิดกับที่ใช้กันโดยมากเวลานี้ นักเรียนรุ่นเก่าอย่างข้าพเจ้ามักใช้น่าเอกหน้าโทอย่างที่บอกไว้ในกลอนนี้
ในน่า ๑๙ มีคำ ๆ หนึ่งซึ่งควรสังเกต คือในบันทัดที่ ๖ ว่า “อิกนายชิดหุ้มแพรนายเวนสิทธิ์” ข้าพเจ้าชอบ เวน นอสกด เพราะเห็นมานานแล้วว่า เวร ภาษาบาลีความไม่เข้ากัน ได้ค้นในกฎหมายตราสามดวง พบเขียนนายเวนนอสกดโดยมาก แต่จะเอาแน่เหมือนพระธินังไม่ได้
/*(13)ในน่า ๓๒ บันทัดที่ ๑ แลที่ ๒ มีคำว่า สำหรับ ซึ่งข้าพเจ้าอยากให้ผู้เรียนสังเกตแลเอาอย่างใช้ คำที่ว่า “ ให้นายเผื่อนอยู่สำหรับช่วยรับการ” นั้นใช้ สำหรับ ถูก สมัยนี้มักใช้คำนั้นผิดกับแต่ก่อน ต่างว่า
“ท่านจะไปดูโขนไหม”
“สำหรับข้าพเจ้า คืนนี้ไม่ไป”
หรือ
“ท่านชอบทุเรียนมากกว่ามะปรางหรือ”
“สำหรับข้าพเจ้า ทุเรียนกลิ่นแรงนัก”
ตัวอย่างนี้ใช้ สำหรับ ไม่ถูก ตัวอย่างที่ ๒ เพียรจะใช้คำไทยว่า สำหรับอย่างคำอังกฤษว่า for แต่จะใช้เช่นนั้นเสมอไม่ได้ เพราะคำไทยว่าสำหรับนั้นจะใช้ สำหรับ แปลคำอังกฤษว่า for ทุกแห่งไม่ได้ จึงอยากให้ผู้เรียนสังเกตที่ใช้อย่างที่พระยาศรีสุนทร ( น้อย ) เขียนกลอนไว้นั้น
ในน่า ๕๓ ข้าพเจ้าเห็นฉลาดแต่งดีมาก อ่านเเล้วอยุดหัวเราะหลายครั้ง ตรงที่บ่าวพระยารามกำแหงตกม้านั้นขันนัก ข้าพเจ้าเคยถือว่าพระยาศรีสุนทร ( น้อย ) แต่งกลอนแลโคลงอย่างสง่าผ่าเผย พึ่งจะมารู้ว่ามีขันคราวนี้
ข้าพเจ้าขอแนะนำให้ท่านอ่านหนังสือนี้ ถึงแม้เคยอ่านนานแล้วก็ควรอ่านอีกครั้งหนึ่ง
พิทยาลงกรณ์
ราชบัณฑิตยสภา วันที่ ๑๙ พฤศจิกายน ๒๔๗๓
ปกีระณำพจนาดถ์
ข้าพระพุทธเจ้าพระยาศรีสุนทรโวหาร คิดคำกลอนเรื่องนี้เรียกชื่อว่าปกีระณำพจนาดถ์ คือ เทียบแบบสอนในคำใช้ต่างๆ ว่าเรี่ยรายไป เพื่อไว้สำหรับนักเรียนในโรงเรียนหลวง จะได้อ่านเล่าจำต้นข้อต่อลำดับในแบบสอนให้แม่นยำชำนาญ ได้ทูลเกล้า ฯ ถวายแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าดำรัสสั่งให้พระเจ้าราชวรวงษ์เธอ กรมขุนบดินทรไพศาลโสภณลงพิมพ์ที่โรงพิมพ์หลวง ในพระบรมมหาราชวัง ๑๐๐๐ ฉบับ ตีเสร็จ ณวันศุกร เดือนหก แรมสิบเอ็ดค่ำ ปีเถาะเอกศก ๑๒๔๑
๏ คำ คิดประดิดเค้า	ขันขัน
กลอน กล่าวเลาเลศพันธ์	พาดพ้อง
สอน แจกแผนกปัน	เปนหมวด
เด็ก นักเรียนอย่าร้อง	ว่าแกล้งเกณฑ์สอน ๚
๏ คำกลอนสอนเด็กได้	ดูจำ
ไวพจน์สังเขปคำ	คิดไว้
นามเรียกปกีระณำ	พจนาดถ์ แลนา
เพียรคิดเพียรคัดให้	เด็กรูราวรบิล ๚
/*2๏ พระศรีสุนทระสร้อย	โวหาร
คิดคะติเบาราณ	เรื่องนี้
เปนฉบับอักษรสาร	สอนเด็ก
เฉกเช่นชูมือชี้	ช่องให้เห็นทาง ๚
๏ จะเริ่มริเกลากลอนสุนทรแถลง
นิพนธ์พจน์บทแยบแบบแสดง	จะแจ้งแจงคำใช้ไว้เปนเลา
สำหรับเด็กนักเรียนได้เขียนหัด	พอจำกัดทางโทษที่โฉดเขลา
จักเจริญเรื่องรู้อย่าดูเบา	ดีกว่าเดาโดนคลำแต่ลำพัง
จะคิดคัดคำใช้ไว้เปนอย่าง	คำต่างต่างเติมติดคิดต่อตั้ง
พอเปนเครื่องเตือนใจระไวระวัง	แม้นเขียนพลั้งเสียศักดิ์ภูมนักเรียน
คำที่ใช้ไว้วางต่างต่างเลศ	ล้วนส่อเหตุใช่จะว่าเปนพาเหียร
อาไศรยแยบแบบมคธบทจำเนียร	เปนที่อ้างอย่างเขียนให้ถูกคำ
ลางวาจาเล่าก็มาแต่พากย์อื่น	มีดาษดื่นตื้นฦกสุขุมขำ
ถ้าแม้นไม่ศึกษาอุสาหจำ	ก็จะคลำคลุมโปงตะโพงดัน
(๑) ตัวสกดกานกานสารนุสนธิ์	โดยยุบลหกอักษรจงผ่อนผัน
คือ ญ ณ น ร ล ฬ ปัน	เปนส่วนกันใช้แปลกแยกตามความ
ตัว ญ ใหญ่ใช้ตามมะคะธะ	กาญจนะแปลว่าทองของสยาม
ท่านเจ้าเมืองกาญจน์บูรีผู้มีนาม	แหวนนี้งามล้วนแล้วแก้วแกมกาญจน์
ขุนนางกรมช่างทองท่านรังสฤษดิ์	พระกาญจนานุกิจนามขนาน
ที่สกดณอใหญ่ใช้ว่ากาณ	นี่คำขานแต่มคธบทบาฬี
/*3ท่านแปลว่าตามืดเสียจักษุ	รู้ให้ปรุโปร่งบ่อนอักษรศรี
ถึงคำไทยจะไม่ใช้ก็ตามที	รู้ไว้ดีกว่าไม่รู้เปนผู้เรียน
กานสกดนอเล็กเด็กเด็กเอ๋ย	เห็นแต่เคยคำไทยได้ใช้เขียน
กิ่งไม้ประระราญกานให้เตียน	อุสาห์เพียรบ่นเล่าให้เข้าใจ
การสกดตัวรอนี้ข้อขำ	แปลว่าทำงานการบรรหารไข
อันสุดแท้แต่ว่าทำการใดใด	คงต้องใช้รอสกดหมดทุกคำ
ข้าราชการขาดราชกิจ	ราชการหมั่นพินิจอย่าให้ถลำ
ถูกเกณฑ์ก่อปราการด้านประจำ	จดถ้อยคำทุกประการสารคดี
คนพิการเห็นอาการพานจะผิด	ปริษการให้เปนสิทธิ์แก่ฤาษี
ตระลาการทุกทุกศาลตระการมี	คำเหล่านี้รอสกดบทว่าการ
ลอสกดบทกาลบรรหารเหตุ	จงสังเกตคำใช้ที่ไขขาน
คือเวลาแลปีเดือนประมาณ	กับที่ท่านจัดเปนวันปันเปนยาม
นาฬิกาทุ่มโมงบาตนาที	วินาทีที่ใช้ในสยาม
จนถึงปราณแลอัปศรนับผ่อนตาม	ลงในความคำว่ากาลสฐานเดียว
ปีน่าปีนี้อิกปีก่อน	หนึ่งคำผ่อนว่าสักครู่สักประเดี๋ยว
ก็เรียกกาลเช่นกันฉะนั้นเจียว	ยังลดเลี้ยวมาถึงความสามฤดู
คือน่าร้อนน่าหนาวแลคราวฝน	ที่ชุ่มชลไปจนแล้งแห้งทุกผลู
น่าตรุศสารทปายาศอีกยาคู	ทั้งเช้าตรู่เที่ยงสายแลบ่ายเย็น
ของเหล่านี้นับว่ากาลทุกสิ่งสรรพ์	พวกคืนวันชักมาว่าให้เห็น
กาลซึ่งมีหมวดใหญ่ในประเด็น	ท่านจัดเปนส่วนอดีตอนาคต
ประจุบันบรรจบครบเปนสาม	จัดโดยความทุกสฐานว่ากาลหมด
/*4อันปีเดือนวันที่ล่วงไม่เหลือลด	นั้นกำหนดว่าอะดีตะกาลมี
กาลที่ยังคงเปนเห็นชัดชัด	ท่านแบ่งจัดเปนประจุบันนี่
ส่วนฃ้างน่ายังไม่มาท่านพาที	ว่าเดือนปีเปนอนาคตะกาล
อายุสัตว์อิกอายุสาศนา	ก็เรียกว่ากาละโดยโวหาร
ที่สำหรับนับใช้ในประมาณ	พุทธสาศนกาลล่วงแลยัง
หนึ่งแผ่นดินโดยนับลำดับกระษัตริย์	ถวัลย์รัชเดือนปีเปนที่ตั้ง
ที่เรียกว่ารัชกาลแต่ปฐะมัง	ตลอดทั้งสองสามตามนุกรม
พระสงฆ์อยู่พรรษกาลจำวรรษา	ท่านใช้มาในบาฬีก็มีถม
เวลากาลโวหารหากนิยม	ลอประสมเข้ากับกาใช้ว่ากาล
คำกาฬะฬอใหญ่ใช้สกด	มีตัวบทแบบใช้ไม่วิดถาร
เดือนข้างแรมไม่สู้แจ่มชัชวาลย์	ใช้ว่ากาฬปักษ์ดำที่คล้ำมัว
องค์นารายน์ทรงสุบรรณนามขนาน	ว่าพระทรงถนิมกาฬรู้กันทั่ว
มหาเมฆมหากาฬบันดาลกลัว	สกดตัวฬอใหญ่ใช้กันมา
กาฬตัวนี้ศรีดำคำมคธ	มีกำหนดใช้เห็นเช่นดังว่า
กานนิยมสาธกหกวาจา	จงอุสาห์จำให้แน่อย่าแปรเปร
ในเวลาเมื่อจะเขียนต้องเพียรคิด	ให้ตระหนักแน่แก่จิตรอย่าไขว้เขว
ถ้าจับพลัดจับพลาดคาดคะเน	จะซวดเซเช่นอย่างหลักที่ปักเลน
แม้นประชุมสวนสอบจะตอบโต้	เขาจะโห่เย้ยฉาวเช่นกราวเฃน
ตัวไม่อาจโต้เถียงต้องเอียงเอน	เพราะไม่เจนจิตรดำรงคงแก่เรียน
(๒) อันที่พึ่งน้ำผึ้งทั้งสองพจน์	ต้องกำหนดที่ในการจะอ่านเขียน
อย่าให้คละปะปนคิดวนเวียน	ถ้าจะเขียนที่พึ่งใช่ตัวพอ
ไม่ต้องตริไม่ต้องตรึกไปฦกซึ้ง	เขียนน้ำผึ้งรวงผึ้งใช้ตัวผอ
/*5(๓) คำอยู่อย่าอยากอย่างนั้นนำออ	เอาตัวหอนำก็ได้แต่ไม่ดี
ดูขัดตาหาเหมือนนำออไม่	เพราะเช่นใช้มีมากเปนสากษี
(๔) คำเสียงยาวเสียงสั้นนั้นก็มี	ดังวาทีมือเท้าท้าวพระยา
ช่างเขาเบิกเงินตราไปห้าชั่ง	กระทะตั้งเคี่ยวกาวยาวเลขา
เกาที่คันคำสั้นโดยสัญญา	ก้าวบาทาเก้าย่างถึงทางตรง
ยวนเขาว่าท่านจะมาหาองทั่น	คำกระชั้นคำยาวกล่าวประสงค์
ที่ท่ามกลางหว่างถ้ำคีรีวง	ใช้ให้คงคำคู่ดูคะดี
เชากับชาวเปลี่ยนแปลนแทนกันได้	เห็นท่านใช้คำเหมือนไม่เคลื่อนที่
เช่นคำว่าโปรดเกล้าเชาบุรี	ถึงขวบปีชาวต่างประเทศมา
อีกคำพูดพวกเราเชาวน์ไม่แล่น	นี่แคะแค่นเอามคธภาษา
มาพูดใช้ไขขานครั้นนานมา	คนเจรจาแพร่หลายกลายเปนไทย
เดากับดาวคู่นี้ก็มีชัด	ควรจะจัดยาวสั้นออกขานไข
คนเขลาเขลามักจะเดาตะบึงไป	ตำราดาวนี้ของใครเอาไว้ดู
(๕) อนึ่งว่าผู้ชายคล้ายผู้หญิง	คนรู้จริงคงแก่เรียนเขียนว่าผู้
แต่คนอ่านก็คงอ่านขานว่าภู	ถึงกระนั้นก็จงรู้ว่าผู้โท
(๖) คำถ้าท่าหน้าน่าเหมือนว่าเล่น	ข้าเจ้าเห็นใช้เปรอะเลอะอะโข
ด้วยความที่ควรเอกไปใช้โท	เพราะมัวโม่หไม่สังเกตซึ่งเหตุการ
อันถ้าโทใช้ที่บริกัป	คำสำหรับเขียนใช้จะไขฃาน
ถ้ามีใครไปมาก็ช้านาน	ถ้าพบพานแล้วจะทำให้หนำใจ
ตัวท่าเอกออกสยามภาษา	เหมือนคอยท่าอยู่ที่ท่าชลาไหล
/*6ขุนนางฝ่ายกรมท่าว่ากะไร	ลครในรำช้าช้าเปนท่าทาง
อันหน้าโทใช้ที่มีชีวิตร	คือลิขิตหน้ามนุษยสัตวทุกอย่าง
หน้าหนุ่มสาวรื่นรวยสวยสำอาง	พระยาช้างหน้าผึ่งผึ่งถึงจะดี
น่าบันน่าบ้านทั้งน่าโบถ	ยาวถึงโยชน์น่าเมืองรุ่งเรืองศรี
อีกน่าหนาวน่าร้อนผ่อนทวี	เขียนน่าเอกใช้ที่ไม่มีใจ
(๗) คำว่าบังแลบางอีกบั้งบ้าง	ความก็ต่างจงวิจารณ์จะขานไข
เหมือนบังแทรกบังสุริโยไทย	ชักเชือกไขม่านมิดให้ปิดบัง
หนึ่งคำว่าหนาบางอีกบางพลัด	บ้านบางช้างบางโควัดถัดบางขัง
บางลัดกรูดบ้านบางพูดเหนือบางพัง	อย่าเขียนบังผิดเสียงสำเนียงบาง
คำว่าบ้างแลบั้งจงชั่งจิตร	นึกวินิจเขียนให้ชัดอย่าขัดขวาง
ดาบกระบี่บั้งทองของจางวาง	พวกขุนนางขัดกระบี่บั้งเงินงาม
คนอ้วนเหลือล่ำเนื้อเปนบั้งบั้ง	เอาขึ้นชั่งน้ำหนักอย่าพักถาม
เอามีดบั้งให้เปนแผลแล้วแล่ตาม	บั้งนี้ความเปนรัศสะอย่าละเลย
หนึ่งว่าบ้างไว้บ้างเถิดนางสุด	ข้าก็อุตริบ้างพูดเฉยเฉย
บ้างก็เรียกทักทายพิปรายเปรย	บ้างก็เงยบ้างก็ก้มบ้างล้มตึง
เองไปขุดไข่เต่าให้เราบ้าง	ที่มันกว้างบ้างก็ไล่ไปไม่ถึง
บ้างตะโกนกู่ก้องบ้างร้องอึง	บ้างถลึ้งบ้างก็โลดโดดไปพลาง
(๘) คำว่าเป่าแลว่าป่าวคราวจะเขียน	ถ้าผิดเพี้ยนตัวไม่ชัดก็ขัดขวาง
เปนยาวสั้นสรรว่าในท่าทาง	จะจัดวางคำใช้ไว้ให้ดู
เหมือนลงยันต์ลงเลขแล้วเศกเป่า	มันเปนเด็กรู้ไม่เท่าต้องเป่าหู
หัดเป่าขลุ่ยเป่าปี่ดีเพราะครู	เป่าฟู่ฟู่เป่าเพลิงลุกเริงเรือง
/*7ที่เสียงยาวปาวปาวป่าวประกาศ	ป่าวร้องราษฎร์เร่งดูให้รู้เรื่อง
พอร้องป่าวข่าวขุ่นวุ่นทั้งเมือง	นี่แยบเยื้องป่าวเป่าพอเข้าใจ
(๙) กำกำม์กรรมสามคำนี่จำยาก	ข้อวิภาคอธิบายขยายไข
อย่าคลำโคลนโดนเดาเชาวน์ไวไว	คงจำได้ดอกอย่ากลัวตัวมันมี
เหมือนกำผักกำมืออีกกำหมัด	บรรจงจัดรถทองให้ผ่องศี
ดุมปะแหรกแอกกำกงมณี	เกวียนก็มีซี่กำค้ำกับดุม
อันตัวกำกกาสามัญหมด	ใช้แต่บทคำไทยไม่สุขุม
หนึ่งกำม์มอการันต์นั้นก็ชุม	เห็นเคลือบคลุมข้างเปนบทมคธปน
สำหรับใช้ในกลอนกกาล้วน	ตามขะบวนแบบบังคับไม่สับสน
เหมือนเจ้ากำม์ซ้ำเอาเค้ายุบล	อ่านทุกคนแต่ไม่จำไม่ลำภา
กรรมแม่เกยตัวมอมีรอหัน	คำท่านสรรแต่มคธภาษา
บอกให้ทราบบาปกรรมเช่นร่ำมา	อีกคำว่าเคราะห์กรรมก็จำเปน
ที่บางคนบ่นว่ากรรมของเราแล้ว	มาประสบพบแก้วไม่แลเห็น
กรรมวิบากหากให้ได้ลำเคญ	มาขุกเข็ญก็เพราะกรรมที่ทำมา
(๑๐) หนึ่งใช้คำหมอบเฝ้าและเฝ้าฃอง	โดยทำนองใช้เฝ้าตัวฝฝา
ใช้ตัวฟอไม่ถนัดดูขัดตา	ด้วยใช้มาแต่เก่าเก่านั้นเฝ้าโท
(๑๑) อุส่าห์จำอุส่าห์เพียรเขียนให้ถูก	ฃ้าเพราะปลูกคำใช้ไว้อะโฃ
เหล่านักเรียนชั้นเล็กและชั้นโต	เลี้ยงแต่โง่ไว้ให้อ้วนควรฤาไร
ครูก็สอนเล่าเรียนเขียนไม่ขาด	ไม่ฉลาดจำแยบที่แบบไข
ช่างฟั่นเฟือนเลื่อนเลอะเงอะงงไป	รู้ก็ไม่แท้รู้เปนงูปลา
อันยศศักดิ์ทรัพย์สินทั้งสิ้นเสร็จ	ย่อมสำเร็จได้ดังมาดปราถนา
/*8เพราะต้นทุนคุณเพียรเรียนวิชา	ที่สะสมศึกษาสารพรรณ
อุส่าห์จำเถิดจะร่ำสอนให้สิ้น	เบื้องระบินแบบละบองฃองขันขัน
เช่นอย่างข้าค่าฆ่าประดากัน	ทั้งสามคำสำคัญท่านไว้วาง
คำสูงใช้ว่าข้าพระพุทธเจ้า	จงจำเค้าใช้ให้ชัดอย่าขัดขวาง
กับคำว่าข้าพเจ้านี้คำกลาง	ใช้ในทางถ้อยความตามกระบวน
ข้าพระพุทธเจ้าชื่อนั้นนี้	ข้าพเจ้านายศรีเปนชาวสวน
ที่ลดหย่อนผ่อนใช้จงใคร่ครวญ	คำที่ควรสูงต่ำโดยตำรา
บางคนเขียนว่าฃ้าพระพุทธิ	อุตริเฃียนกันกลุ้มชุมนักหนา
ด้วยใจรักมักง่ายคลายปัญญา	ไม่ค้นหาต้นเค้าเดาตะบึง
ลำดับถัดจัดว่าข้ากับเจ้า	ข้าจะเอาแต่ว่าข้าคว้าไม่ถึง
ใครมายุแยงข้าเขาด่าอึง	ควรรำพึงความเช่นว่าใช้ข้าโท
ค่าเอกนี้ใช้ที่ค่าราคาขาย	อีกค่าจ้างร้างบายจ่ายอะโข
ค่าเช่าเรือค่าเช่าโรงตั้งบ่อนโป	อีกค่าโสหุ้ยหวยค่าป่วยการ
ความดังว่าใช้ค่าไม้เอกหมด	ควรจะจดจำใช้ให้วิดถาร
ฆ่าตัวนี้ฆ่าให้ตายถึงวายปราณ	แบบบุราณใช้มาเปนอาจิณ
(๑๒) หนึ่งเข้าออกอีกเข้าเปลือกเข้าสารสุก	แบบทำนุกเข้าโทโดยถวิล
เค่าเอกใช้ไม่สมนิยมยิน	ไม่เห็นถิ่นที่จะใช้ในกระบวน
(๑๓) ทำธำม์ธรรมสามคำจำให้ได้	คือคำไทยว่าทำนาแลทำสวน
สารพัดทำงานการทั้งมวญ	บังคับควรทำแน่แม่กกา
ธำม์ตัวนี้มิใช่คำสยาม	ท่านใช้ตามติดมคธภาษา
/*9เหมือนกับละพระสธำม์เช่นร่ำมา	ในคำเทียบแม่กกาตำราครู
ธรรมตัวนี้ถูกที่มคธพากย์	ทั้งสามคำจำยากหนอพ่อหนู
อุส่าห์คิดค้นหาไตรตราดู	คงได้รู้ที่จะใช้ถูกใจความ
(๑๔) อิกข้างค่างคิดกระบวนให้ถ้วนถี่	ค่างเอกนี้ค่างลิงวิ่งผลีผลาม
ฃ้างในออกข้างนอกดูอย่าวู่วาม	ข้างบนตามไปฃ้างล่างนี้ข้างโท
(๑๕) หนึ่งว่าหว้าย่าหญ้าก็ควรคิด	จะเขียนใช้อย่าให้ผิดดีอะโฃ
ต้นหว้านี้ชอบกลผลโตโต	ถัดบ้านโพถึงบ้านหว้าเวลาเย็น
ว่าเอกใช้ในคำที่ว่ากล่าว	ว่าโน้มน้าวพูดจาว่าให้เห็น
ว่าก็ชอบในระบอบที่เคยเปน	อย่าว่าเล่นว่าหว้าภาษาไทย
(๑๖) คำปู่ย่าย่าเอกท่านเศกสรร	หญ้าโทนั้นใช้ว่าหญ้าไสว
คือหญ้าแพรกหญ้าคาอิกหญ้าไทร	หญ้านี้ใช้สรรพหญ้าบันดามี
(๑๗) ในคำลาวกล่าวว่าข้อยใช้แทนข้า	ค่อย ๆ มาก่อนค่อย ๆ ไปอย่าไผล้หนี
คำค่อยเอกเศกใส่ในวะจี	จำให้ดีนะอย่ารั้นดันทุรัง
(๑๘) หนึ่งคำว่าหนังสือไม่ผิดเพี้ยน	ทุกคนเฃียนหอนำคำว่าหนัง
แต่เสียงอ่านพานไม่ชัดพลัดเปนนัง	คำนี้พลั้งพวกมากลากเอาไป
ออกสำเนียงเสียงว่านังอยู่ทั้งสิ้น	จะดัดลิ้นฝ่าฝืนขืนไม่ไหว
ถึงจะอ่านว่าเปนนังก็ชั่งใคร	เราเฃียนคงหนังไว้ก็แล้วกัน
(๑๙) หนึ่งเยาว์นี้มิใช่คำไทยแท้	เหนมาแต่คำมคธภาษาสรร
อักษรส่อคือตัววอเปนการันต์	บอกสำคัญว่ามคธบทบาฬี
/*10เหมือนคำว่าข้าเหนพระลูกเจ้า	ทรงพระเยาว์ยังไม่รุ่นจำเริญศรี
หนึ่งนารีที่เยาว์เค้าคดี	อิกวาทียุพโยคยุพเยาว์
เด็กคนนี้ไผ่ผอมย่อมเยาว์นัก	เยาวลักษณนี้เปนหลานแม่โฉมเฉลา
เยาวมาลย์ช่วยสมานสมรเรา	คำว่าเยาว์เขียนใช้ต้องใส่วอ
(๒๐) กลอักษรผ่อนใช้ให้ประจักษ	เช่นฉันชักเชิดชี้เท่านี้หนอ
ถ้าจำได้ใช้คล่องไม่ต้องรอ	ก็เห็นภอจะสว่างรางรางเรือง
หนึ่งซ่มส้มเซื่อเสื้อเหลือจะบอก	เฃียนย้อนยอกเขวไขว้ไม่ได้เรื่อง
ทั้งเอาโทใช้กันชุมกลุ้มทั้งเมือง	สุดจะเปลื้องสงไสยไม่ให้แคลง
(๒๑) คำขู้คู่ดูสังเกตเหตุอะโข	ตัวฃู้โทท่านมิได้ใช้สักแห่ง
เหมือนเรือดั้งทั้งคู่มีภู่แดง	เรือคอนแข่งกันเปนคู่ดูดังลม
อันตราชูนี้เปนคู่กับตราชั่ง	เครื่องกินตั้งไว้เปนคู่กับพานถม
หญิงกับชายเชยชู้เปนคู่ชม	ใช้นิยมคูเอกเปนอัตรา
(๒๒) หนึ่งค่ำข้ำสองคำจำให้แน่	ท่านใช้แต่ค่ำเอกดอกหนาจ๋า
เหมือนสายัณห์เย็นย่ำค่ำเวลา	วันขึ้นห้าหกค่ำจะทำงาน
ข้ำโทนั้นไม่มีที่จะใช้	ท่านผันไว้ภอให้ครบคำขนาน
ถึงคำโคลงจะเอาใช้ก็ใช่การ	ผิดบุราณท่านบังคับจะอับปรี
(๒๓) หนึ่งค่อฃ้อสองคำประจำผัน	พอครบครันเสียงสามไว้ตามที่
ท่านใช้แต่ตัวขอข้อคะดี	เหมือนข้อนี้ข้อนั้นท่านสรรคำ
ข้อผิดฃ้อชอบเร่งสอบสวน	ข้อสำนวนต้องระวังพลั้งถลำ
อีกข้อมือฃ้อบาทางค์ฃ้างสะดำ	นี่ฃ้อสำคัญนักมักจะแพลง
ฃ้อนี้ไซร้ท่านใช้ข้อโทสิ้น	โดยระบินถ้วนถี่ชี้แถลง
(๒๔) ไฃ้กับไค่สองทางอย่างคลางแคลง	คำที่แจงแจกใช้นั้นไฃ้โท
ไข้จับไข้เหนือเจือไข้พิศม์	กินยาผิดไข้กลับยับอะโข
ไข้บิดแยบแอบแฝงไฃ้แตงโม	มันกินจนพุงโรดังโคเกวียน
(๒๕) ที่คำใช้กันว่าไค่อีกว่าค่าย	อย่ามักง่ายงมคลำในคำเฃียน
เหมือนกะเกณฑ์ตั้งค่ายตัดไม้เตียน	ทำแนบเนียนน่าค่ายนั้นรายคน
อย่าหันเหียนเฃียนค่ายว่าเปนไค่	ไม่ควรใช้ก็อย่าใช้ให้สับสน
(๒๖) อีกข้องค่องข้อนค่อนกลอนนิพนธ์	โดยยุบลคำลม้ายภอคล้ายคลึง
ข้องโทนี้ใช้ที่ว่าขัดข้อง	กับเกี่ยวข้องข้องระคนคนถลึ้ง
ค่องนี้ใช้ใส่ปลาว่ากันอึง	ใช้ให้ถึงข้องค่องทั้งสองทาง
ข้อนโทนี้ใช้ที่ว่าฃ้อนอก	แสนวิตกฃ้อนทรวงอยู่ผางผาง
ที่แสนงอนข้อนให้ไม่ไว้วาง	ไปค่อนทางถึงที่ประทับพล
(๒๗) อนึ่งคำถ้วนท่วนควรถวิล	นิยมยินถ้วนโททุกแห่งหน
เหมือนคำว่านับถ้วนจำนวนคน	แต่ไพร่พลถ้วนหมื่นพื้นฉกรรจ์
แลคำว่าท่านผู้ดีมักถี่ถ้วน	ก็คำควรถ้วนโททุกสิ่งสรรพ์
ท่วนเอกนี้ท่านไม่ใคร่ใช้จำนัญ	ชี้สำคัญท่วนถ้วนก็ควรการ
(๒๘) ว่าด้วยถ้วนเสรจสรรพกลับปรารภ	ตัวภพพบเติมต่อฃ้อบรรหาร
พบตัวนี้ใช้ที่ว่าพบพาน	พบตาปานกับยายเปี่ยมไปเทียมโค
ภพตัวนี้มีในพากย์มคธ	เช่นดังบทภพโลกยนาโถ
เจ้าพิภพทรงหงษอีกทรงโค	ฤทธิ์มโหฬารลบภพไตรย
/*12ภพภพนี้บาฬีว่าภาวะ	ท่านแปลงวะไปเปนพะแถลงไข
อ่านสกดตามกำหนดข้างคำไทย	ก็อ่านใช้กันว่าภพบันจบความ
(๒๙) หนึ่งผ้ายพ่ายโทเอกอเนกนับ	ใช้สำหรับอยู่ประจำคำสยาม
ท่านใช้ว่าผุดผ้ายไปตามพราหมณ์	ตกในความว่าผุดลุกจรลี
อันพ่ายเอกนี้ว่าแพ้แปลขยาย	เหมือนคำว่าโจรร้ายมันพ่ายหนี
เตลงพ่ายยวนพ่ายนิยายมี	สองวาทีเทียบตำหรับฉบับบรรพ์
เตลงพ่ายอธิบายว่ามอญแพ้	อีกคำแปลยวนพ่ายไม่ผิดผัน
ว่าลาวแพ้แต่ต้องจำที่สำคัญ	ว่ายวนนั้นก็ทำไมไผล้เปนลาว
คำว่ายวนยกเปนชื่อลาวน้ำหมึก	ความนี้ฦกจะใคร่รู้ดูสืบสาว
พวกพุงดำนิจะร่ำแต่เพรงคราว	เขาเรียกชาวโยนกยกคำเดิม
ที่ต้นคำซ้ำตัดว่าโยนะ	แปลงเอาโอไปเปนวะสระเสิม
อ่านว่ายวนควรฃ้อไม่ต่อเติม	ที่คำเดิมโยนางค์ราชวงษ
ผู้รู้แท้แก้ไฃไว้ฉะนี้	ดีมิดีดูความตามประสงค์
พากย์หะริภุญไชยก็ใช้ตรง	จะเหนลงว่าไม่งามก็ตามใจ
(๓๐) หนึ่งฎีกานี้ภาษามคธพจน์	โดยกำหนดนั้นต้องเฃียนตัวฎอใหญ่
แต่ในกาลคนทุกวันสำคัญใจ	ว่าเปนคำคนไทยใช้นิยม
ในฎีกาขุนวิชิตชลหาญ	จะต้องการดีกาทำยาขม
อุส่าห์ทรอกแทรกรู้มีผู้ชม	ดีกว่างมงำโง่โตแต่ตน
(๓๑) จรเฃ้แลจะเฃ้อีกตะเฆ่	จงรู้เล่หวาจาอย่าฉงน
จรเฃ้สัตวร้ายในสายชล	มันกินคนคาบพาในวารี
/*13ดีดจะเข้เร่นิ้วดูพลิ้วพลิก	กระจุกกระจิกเช่นกับเพลงกระจับปี่
ในคำเรียกว่าจะเฃ้เครื่องดนตรี	จงรู้ที่เขียนใช้ถูกใจความ
อีกลูกล้อลากไม้ใช้กันถม	คนนิยมเรียกตะเฆ่คำสยาม
ทั้งสามคำจำให้อยู่อย่าวู่วาม	ถ้าผลีผลามมักง่ายจะอายคน
(๓๒) ตรวจกับกรวดคู่นี้ชี้ให้ชัด	จงจำตัวให้ถนัดอย่าขัดสน
ตอกับรอจอสกดบทยุบล	ท่านใช้ว่าตรวจพลอีกตรวจตรา
ดอสกดตัวกอรอประโยค	สารโสลกฃ้างสยามภาษา
ว่ากรวดทรายรายพื้นพสุนธรา	สองวาจานี้ละม้ายคล้ายสำเนียง
(๓๓) หนึ่งคำว่ากรงตรงจงสำเนียก	บัญญัติเรียกรายแยกให้แปลกเสียง
เหมือนน่าต่างลูกกรงดำรงเรียง	จับพะเนียดวางเคียงกับกรงนก
ทางนี้ตรงไปทีเดียวไม่เลี้ยวลด	ตรงไปจดจนถึงห้างหนทางบก
คนซื่อตรงควรดำรงที่นายก	เปนดิลกเหล่าเสวกากร
ควรกำหนดวาทีที่ประสงค์	คำกรงตรงใช้ยักในอักษร
เฃียนให้ถูกดุจถ้อยสุนทรกลอน	อุทาหรณ์ตัวอย่างวางประจำ
(๓๔) จะคิดค้นมาประดนประดับไว้	อีกไกรไตรอยู่ล่อล่อก็ฃ้อขำ
ฤทธิไกรเกรียงไกรท่านใช้คำ	อุส่าห์สำเนียกนึกแล้วตฤกตรอง
คำว่าไกรนี้ท่านแปลว่ายิ่งกว่า	ดังพ่อค้าขายได้กำไรของ
อันคำไกรกับกำไรก็สมพอง	โดยทำนองคำแผลงแสดงตรง
ตอกับรอเขียนว่าไตรใช้จงชอบ	ตามระบอบแบบใช้อย่าไหลหลง
แปลว่านับแลว่าสามความจำนง	เฃียนให้คงคำใช้ว่าไตรตรา
/*14กับไตรยรัตนไตรยเพทพิเศศสอน	ไตรยจิวรไตรยปิฎกไตรยสิกขา
อิกไตรยุคไตรยางษ์เปนอย่างมา	พระศรีไตรยสระณาสมาคม
ทั้งสองคำจำให้ชอบประกอบใช้	เหนเฃวไขว้วาทีก็มีถม
มาเขียนไกรว่าเปนไตรใครจะชม	จะนิยมก็แต่ฝ่ายมักง่ายเดา
(๓๕) กรองกับตรองสองคำจำให้แน่	ได้กันแก้ทางโทษที่โฉดเขลา
กรองนี้ใช้กรองน้ำโดยสำเนา	ตรองนี้เค้าคำว่านึกว่าตฤกตรอง
(๓๖) อิกคำคู่คือนครกับคอนหาบ	คนที่อยากเฃียนนครเปนคอนของ
บางคนเขียน ณ ใหญ่เข้าใช้รอง	ผิดทำนองนักเรียนเฃียนอยาบคาย
อันนครคำนี้จะชี้เรื่อง	แปลว่าเมืองคำมคธบทขยาย
ถึงคนไทยก็ได้รู้อยู่มากมาย	ไม่ควรกลายกลับนครเปนคอนเรือ
(๓๗) อนึ่งคำนอเล็กกับณอใหญ่	เหนเฃียนไข้วเขวกับออกฟั่นเฝือ
คำนอเล็กกลับมาใช้ณอใหญ่เจือ	จะสอนเผื่อไว้ให้จำคำนอณอ
ประเพณีธรณีมะณีแก้ว	แต่ล้วนแล้วณอใหญ่ท่านใช้หนอ
พระมุนีธานีนี่ตัวนอ	จำไว้พอเปนต้นทุนหนุนปัญญา
(๓๘) ลอกับฬอต้องระวังดูจังหวะ	ที่ควรจะใช้ลออะไรหนา
เช่นกับคำบาฬีซึ่งมีมา	แลคำว่าสาลีนี้เปนครู
(๓๙) หนึ่งศุขสุกทุกข์ทุกทั้งสี่พจน์	อุส่าห์จำกำหนดเถิดพ่อหนู
จะย้ายแยกแจงแจกออกให้ดู	คงได้รู้ที่จะใช้ถูกใจความ
อันตัวศุขศอคอขอสกด	คำมะคธดอกมิใช่คำสยาม
ท่านแปลว่าศุขสะบายขยายความ	กับอีกนามวันศุกรเติมตัวรอ
/*15อันสุกนี้คำไทยใช้กันเกลื่อน	คำเทียบเหมือนหนึ่งเข้าสุกที่ในหม้อ
ผลไม้สุกห่ามงามละออ	ชาดในห่อแดงสุกดูสดดี
สุดแต่สุกคำไทยที่ไหนที่นั่น	กอสกดเท่านั้นถูกตามที่
อย่าลามลวนตัวขอต่อทวี	ลงบาญชีอุตริเขาติเตียน
ที่ตัวทุกข์มีขอทัณฑฆาฎ	คำนักปราชสอนไว้ให้อ่านเขียน
คือเปนคำในมคธบทจำเนียร	ถ้าใครเขียนทุกเปล่าไม่เข้าการ
สำหรับใช้ในที่ว่าทุกข์ยาก	แสนลำบากทุกข์ไภยใช้วิดถาร
มาต้องทุกข์ขุกเฃ็ญไม่เว้นวาร	ทุกข์นี้จานเจือข้อฃอการันต์
ที่คำทุกตัวทอกอสกด	ต้องด้วยบทคำไทยอย่าใฝ่ฝัน
เช่นใช้คำว่าทุกค่ำทุกคืนวัน	ทุกเซ็กชันกอมปะนีต้องมีนาย
เกณฑ์ทุกบ้านการทุกเมืองยังเคืองขุ่น	ทุกคนวุ่นบันทุกยาเอามาฃาย
ทุกฤดูตูได้นับเหนกลับกลาย	ทุกหลากหลากมากหลายจนเหลือจำ
อันสุดแท้แต่ว่าทุกคำสยาม	ใช้ในความสามัญไม่ขันขำ
ต้องที่แต่กอสกดบทลำนำ	อย่าถลำเฃียนตัวขอเฃ้าต่อเติม
อิกคำว่าผาศุกสนุกนี้	เหนบางทีเอาตัวขอเข้าต่อเสริม
ก็ผิดจากคำมคธที่บทเดิม	อย่าเฉลิมให้มันเลยจะเคยตัว
เหมือนเด็กว่าเองเอ๋ยจะเลยแก่น	ที่นักปราชหนักแน่นจะแย้มหัว
ถ้าเหลิงล้นจนเฃาว่าก็น่ากลัว	ชื่อจะชั่วเสียเพราะล้นคนดำเนียน
(๔๐) หนึ่งบัญชรบาญชีนี้ก็ยาก	จะวิภาคตัดสินในคำเฃียน
ให้สมศิศย์มีครูเปนผู้เพียร	ถ้าจะเฃียนคำสั้นว่าบัญชร
คือตรงแฃวนกรงตั้งที่ขังสัตว์	หนึ่งท่านจัดวาจาอุทาหรณ์
/*16ว่าพระแกลชื่อสิงหบัญชร	ก็เพราะผ่อนอ้างว่าที่มีสี้กรง
อิกคำหนึ่งบัญชาว่าบังคับ	เปนฝ่ายรัศสะศับท์อย่าใหลหลง
ไม้กังหันสรรใส่ไว้ให้คง	อย่าจำนงลากข้างอ้างว่าบาน
ที่คำยาวนั้นท่านกล่าวว่าบาญชี	บาญตัวนี้ญอสกดบทบรรหาร
สอบบาญชีสี่รายจำหน่ายการ	ทั้งสี่บาญถูกกันไม่พรั่นกลัว
บางคนเฃียนบาญชีนี้ว่าบัญ	มาทอนสั้นเสียไม่พ้นคนจะหวัว
เพราะงึมงงมักง่ายเหมือนควายวัว	ไม่รู้ทั่วในวาจาภาษาคน
(๔๑) อิกสามคำไม่ไหม้กับม่ายนี้	จะช่วยชี้ไว้ให้ชัดอย่าขัดสน
ไม่เอกนี้ปฏิเสธเลศยุบล	คือไม่จนแลไม่จำไม่รำคาน
อิกไม่มาไม่ไปทั้งไม่อยู่	ไม่ได้รู้ไม่ได้เหนเปนแก่นสาร
บุตรไม่ขอพ่อไม่ให้ไม่ได้การ	ไม่นี้ใช้สาธารณ์ในคำไทย
ไหม้ตัวมอหอนำไม้โทกด	ต้องด้วยบทร้องเปิ่งเปิ่งว่าเพลิงไหม้
อันม่ายเอกแม่เกยพิเปรยไป	นั่นท่านใช้ว่าผู้ชายเปนม่ายเมีย
กับหญิงที่ผัวตายวายชีวิตร	ฤาผัวปลิดปลดห่างอย่าร้างเสีย
ถึงชายอื่นจะมาเฝ้าอยู่เคล้าเคลีย	เขาคงว่าได้เมียแม่ม่ายชม
อิกสองคำม่อหม้อก็พอคิด	เห็นเฃียนผิดเคลื่อนที่ก็มีถม
คนต่ำเตี้ยม่อต้อฃ้อนิยม	เสาตะม่อใหญ่กลมเอาไว้กลาง
ประจุฟืนเต็มเตาจะเผาหม้อ	ที่ฬ่อฬ่อเชื้อไฟไม้ทองหลาง
ที่บ้านหม้อนั้นก็ภอจะไว้วาง	คำตัวอย่างม่อหม้อพอสำคัญ
(๔๒) ร่ายกับไร่ใช้เฃียนอย่าเพี้ยนผิด	เสียงสนิทสั้นยามท่านกล่าวสรร
ตาหมอร้ายร่ายพระเวทวิเศศครัน	สกุณผันร่ายเร่ขึ้นเมฆิน
/*17ทำนองหญิงรักชายออกร่ายเราะ	จะได้เคาะแคะชมสมถวิล
ทำนาสักสามไร่พอไว้กิน	นี่เฃตรถิ่นไร่ถั่วถัวกับงา
นี่คำใช้ไร่นาทั้งเรือกสวน	ตามกระบวนร่ายไร่คำไทยหนา
แม้นเฃียนชอบที่ประกอบในวาจา	เฃาชมว่าเปนบัณฑิตย์ศิศย์มีครู
(๔๓) อุส่าห์จำเถิดจะร่ำให้สิ้นสุด	ยังสมุทกับสมุดนี้คำคู่
คือสมุททอสกดกำหนดดู	ก็จงรู้ว่ามคธบทบาฬี
ในคำแปลว่ากระแสทะเลฦก	จงตริตรึกความประกอบให้ชอบที่
ดอสกดพจน์สยามความก็มี	ต้องใช้ที่สมุดขาวสมุดดำ
ที่บางคนเขียนใช้สมุจยะ	ภาษาพระฝ่ายข้างวัดจัดเนกขัม
สมุดนี้ฃองไทยใช้ประจำ	ไม่ควรค้ำให้มันเฃินจนเกินเกณฑ์
พวกบ้านบ้านมักจะพาลพาโลติ	ว่าอุตริเปนตำราขรัวตาเถร
อันคิดคิดนี้ยากต้องบากเบน	ไม่ควรเกณฑ์ก็อย่าเกณฑ์ให้เกินกิน
(๔๔) อิกสองคำฉ้อช่อภอสังเกต	ใช้ให้ต้องตามเหตุควรถวิล
คนขี้ฉ้อหมดความตามระบิล	ฉ้อเอาสินฉ้อเอาทรัพย์ต้องปรับปรุง
อันช่อเอกใช้ช่อดอกไม้หมด	สุคนธรศช่อไสวใกล้ลหุ่ง
ช่อมะม่วงช่อมะกอกดอกพะยุง	นาคสดุ้งช่อฟ้าสง่างาม
(๔๕) พูดกับภูตสองคำจำให้แน่	พูดนี้แท้ใช้ประจำคำสยาม
เหมือนพูดเล่นเจรจาพูดว่าความ	พูดลวนลามพูดเพ้อใหลเล่อไป
พูดเช่นนี้ต้องที่ดอสกด	ตามแบบบทเบาราณท่านขานไข
ที่บางครูเห็นจะรู้นั้นล้นไป	บังคับใช้คำพูดสกดจอ
ด้วยอ้างว่ามาแต่วะจะธาตุ	แต่นักปราชท่านไม่เหนลงออหอ
/*18ก็คงที่ควรเฃียนสกดดอ	เหนเพียงพองามใช้คำไทยตรง
ภูตที่ใช้ตัวภอตอสกด	มิใช่บทคำไทยอย่าใหลหลง
ว่าภูตผีในบาฬีท่านแปลคง	ใช้จำนงมหาภูตแลภูตพราย
(๔๖) พักภักตรภักดิ์ภักษ์มีทั้งสี่ศับท์	บทบังคับคำแปลกแยกฃยาย
อันพักนี้คำสยามความธิบาย	คืออยุดพักพอสบายแลพักพล
ภักตรนี้คำกำพุชสมมุติว่า	คือดวงหน้าใช้แพร่งทุกแห่งหน
ว่าผิวภักตรวรภักตรภักตรพิมล	แทบทุกคนรู้แปลได้แน่นอน
ภักดิ์ตัวนี้เดิมทีเปนภัตดิ	ในลัทธิเรียนร่ำท่านพร่ำสอน
แผลงเปนภักแม่กกยกสุนทร	ดิอักษรจัดว่าเปนการันต์
ท่านใช้ว่าดังพระยาบำเรอภักดิ์	สวามิภักดิสุจริตไม่บิดผัน
หลวงมหาใจภักดิ์ได้รักกัน	เช่นนี้นั้นแปลประจักษว่าภักดี
คำมคธบทเดิมว่าภัตดิ	ตามลัทธิสังสกฤษฎอักษรศรี
แผลงตัวตะไปเปนกะสระมี	จึ่งกลายเปนภักดีเช่นนี้นา
ที่ใช้ตรงว่าภักดีก็มีมาก	เปนคำหลากในสยามภาษา
พระยาราชภักดีมีสมยา	หลวงเสนาภักดีมหาดไทย
ภักดีกับภักดิ์คำเดียวกัน	แต่ประทัณฑฆาฎลงอย่าสงไสย
อ่านแต่ภักดิเปนการันต์ไป	เช่นคำใช้สวามิภักดิ์ประจักษความ
อิกภักที่มีษอทัณฑฆาฎ	คำนักปราชชักมาใช้ในสยาม
จะแปลว่าอาหารก็สมความ	นิยมตามคำไทยใช้ว่ากิน
เหมือนคำเชิญภักษ์ภุญช์ภักษาหาร	พระยามารจับเปนภักษ์เสียหมดสิ้น
/*19อันคำภักยักย้ายหลายระบิล	ให้รู้ถิ่นที่จะใช้อย่าไขว้กัน
หนึ่งจะช่วยชี้ไว้ให้ประจักษ	ยังอิกพรรคสกดคอมีรอหัน
แปลว่าพวกแลว่าหมู่ดูสำคัญ	ไว้ประกันแก้เฃลาที่เง่างม
(๔๗) หนึ่งสองคำชิดชิตคิดให้ชอบ	จงประกอบที่จะใช้นั้นให้สม
ชิดตัวนี้ใช้ที่ว่าชิดชม	ระรื่นรมย์แนบชิดสนิทนาง
อิกนายชิดหุ้มแพรนายเวนสิทธิ์	คนที่ใกล้ใช้ชิดไม่อางขนาง
นาสาเสยเสียดสนิทชิดกับปราง	ชิดนี้ทางนี้ใช้คำไทยตรง
ชิตสกดตัวตอพอสังเกต	ในต้นเหตุคำบาฬีที่ประสงค์
คือพระยาไชยวิชิตคิดจำนง	คำนับองค์สมเดจพิชิตมาร
อนุชิตชาญไชยไม่ประจักษ์	จึ่งถามซักขุนพิชิตชลหาญ
อ้างไปถึงพระวิชิตชลธาร	สังเกตการคำว่าชิตสกดตอ
(๔๘) ชานกับชาญฌานมีที่กำหนด	ทั้งสามคำจำจดให้แน่หนอ
ภาษาไทยใช้ชานสกดนอ	เหมือนหนึ่งฃ้อคำบอกว่านอกชาน
กับคำพูดชานอ้อยอิกชานหมาก	นี่มีมากคำไทยพูดไขยฃาน
ที่สกดญอใหญ่ใช้ว่าชาญ	ท่านแผลงว่าชำนาญพานจะชุม
แปลว่ารู้แยบคายเปนหลายหลาก	ได้รู้มากเชี่ยวชาญการสุฃุม
คือเจนจัดการทำไม่คลำคลุม	ได้ทำชุมชัดชาญชำนาญเคย
ฌานตัวฌอนอสกดกำหนดแน่	นี่มาแต่คำมคธบทเฉลย
แปลว่าเครื่องเผากิเลศสัลเลขเลย	ท่านเพิกเฉยเบจญกามให้ทรามเซา
ของสำหรับโยคีฤาษีพรต	พระสุคตกับทั้งพระอริยเจ้า
ตัดกิเลศสมุจเฉทแลบางเบา	แล้วท่านเฃ้าสู่ฌานสำราญรมย์
/*20(๔๙) ทั้งสามคำพานพาลอิกภารไซร้	เห็นเขียนไม่ถูกที่ก็มีถม
พานสกดนอไทยใช้นิยม	คนคารมมักจะระพูดพะพาน
เครื่องตะถมทองดีก็มีมาก	อิกพานนากพานทองสองสฐาน
ทั้งพานเงินพานทองเหลืองเครื่องตระการ	เรียกว่าพานคำไทยใช้กันมา
พาลตัวพอลอสกดมคธพากย์	แปลไม่ยากเพราะว่าไทยก็ใช้หนา
คือคนก่อทุจริตจิตรวาจา	อิกกายาครบสามตามทวาร
มิได้คิดบุญบาปใจอยาบกล้า	ท่านเรียกว่าพาละโดยโวหาร
ที่ไทยพูดเกลื่อนกล่นว่าคนพาล	สังเกตการลอสกดบทยุบล
กับอิกภารภอมอรอสกด	นี่มคธคำฃานสารนุสนธิ์
ใช้ว่าโพธิ์สมภารพระจุมพล	กับคำภาระกังวลแลหาบคอน
ภาณภอมอณอใหญ่ใส่สกด	เหมือนอย่างบทปฏิภาณในสารสอน
ว่าปัญญาสำหรับโต้ตอบสุนทร	แลพากย์พจน์บทกลอนชำนาญชาญ
หนึ่งพอนอมีตอการันต์ท้าย	จะขยายพอได้จำที่คำขาน
มีที่ใช้แต่ว่าป่าหิมพานต์	คือถิ่นถานพร่ำพร่างน้ำค้างชุม
หนึ่งคำพระบาฬีมีแถลง	ท่านแสดงว่านิพพานอ่านกันกลุ้ม
กับแผลงว่านฤพานพานจะคลุม	ธรรมสุขุมฃ้ามโอฆโลกอุดร
แลคำว่าจักระพาฬนั้นฬอใหญ่	สกดใส่วางประจำในคำสอน
เหมือนเจ้าจอมจักระพาฬประทานพร	เสดจจรไปจนจบจักระพาฬ
พานทั้งหกยกข้อไขแถลง	ล้วนแจ้งแจงชี้สำคัญเช่นบรรหาร
ได้เค้าเงื่อนแล้วอย่างมทำซมซาน	เขียนตัวพานจิ้มดำถลำแดง
/*21(๕๐) ฝ่ายกับใฝ่นี้ก็ใช้อย่าให้คลาด	เทียรฆราษสั้นยาวกล่าวแถลง
เหมือนฝ่ายหน้าฝ่ายในก็ไม่แคลง	ฝ่ายเราแย้งฝ่ายข้างเขาจะเอาจริง
ทั้งปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือเหลือจะหัก	ด้วยนายฟักเขาเปนฝ่ายนายผู้หญิง
ไปฝักฝ่ายคุณพระนายจะหมายอิง	เอาเปนที่พึ่งพิงพอพ้นไภย
คำว่าฝ่ายอธิบายว่าพวกเหล่า	เช่นคำเค้าฝักฝ่ายขยายไข
กับคำต้นที่จะเอ่ยเรื่องอื่นไป	ท่านก็ใช้คำว่าฝ่ายพิปรายความ
ซึ่งเสียงใช้ใฝ่ใฝ่นี้คำสั้น	เหมือนใฝ่ฝันใฝ่ในฤไทยหวาม
อิกใฝ่ใจที่จะใคร่พยายาม	อันคำใฝ่ใช้ตามบุราณกาล
แปลว่ามุ่งหมายมั่นคิดพันผูก	นิ่จะถูกความเก่าที่เล่าขาน
ฤาจะผิดเปนแต่คิดโดยประมาณ	จงวิจารณ์คำว่าใฝ่ที่ใช้กัน
(๕๑) พายกับภายจะขยายให้จะแจ้ง	มิใช่แกล้งว่าเล่นพอเห็นขัน
ด้วยตัวต่างความก็ต่างเห็นห่างกัน	ชี้สำคัญเช่นฝีพายลงพายเรือ
เย็นพระพายชายพัดมาเฉื่อยเฉื่อย	ก็หลับเรื่อยไปจนสายสบายเหลือ
คำพระพายนี้เปนบทมคธเจือ	ควรจะเชื่อว่าเนื่องมาแต่วาโย
อิกคำว่าทุกพายทุกพวกพรรค	ได้ประจักษ์คำไทยใช้อะโข
แปลว่าหมู่ดูฃ้างเห็นจะเปนโว	หารแต่โบราณเรียกสำเหนียกตาม
ภายตัวนี้ใช้ว่าที่ว่าโอกาศ	คำนักปราชท่านบัญญัติในสยาม
เหมือนภายในภายนอกบอกเนื้อความ	ตึกนี้งามภายใต้ก็ใหญ่ครัน
ทำกุศลฃวนฃวายไปภายน่า	เขาจะว่าภายหลังก็ชั่งฉัน
อันตัวภายคำไทยที่ใช้กัน	บอกสำคัญคือชี้ที่กับกาล
/*22(๕๒) ไข่กับข่ายคล้ายเสียงสำเนียงออก	ฉันจะบอกบ่อนใช้ในสฐาน
มีมากหลายข่ายบรอิกข่ายมาร	ตาข่ายขึงชลธารที่ดักปลา
ข่ายคือปรีชาญาณพานจะซึ้ง	ตาข่ายขึงตลบนกในเวหา
ขึงตาข่ายรายกั้นอะรัญญะวา	เข้าล้อมดักมฤคาที่ป่าพง
ซึ่งว่าข่ายคำยาวกล่าวเช่นนี้	สังเกตที่ควรใช้อย่าไหลหลง
ยังอิกไข่คำสั้นนั้นจำนง	เฃียนให้คงคำว่าไข่ใช้ว่าฟอง
เหมือนเขาว่าเป็ดไข่แม่ไก่ฟัก	กามันรักไข่กระเหว่าเปนเจ้าของ
เรียกว่าไข่อยาบย้ำคำคนอง	จึ่งยักเรียกเสียว่าฟองเปนคำดี
(๕๓) อนึ่งคำล่าหล้าภาษาสยาม	ที่ใช้ความล่าเอกนั้นล่าหนี
หล้าโทใช้ว่าโลกย์ทั่วธาตรี	คำอ้างมีแหล่งหล้าในสากล
พระเลิศหล้าเดชาขจรจบ	ในพื้นภพใต้หล้าย่อมหาผล
ชักเทียบเคียงภอเปนเยี่ยงเปนอย่างยล	ตามยุบลล่าหล้าภาษาไทย
(๕๔) หนึ่งเนิ่นนานกับชำนาญนี้นอเล็ก	นักเรียนเด็กจงวิจารณ์จะขานไขย
ว่าเนิ่นนานนอสอกดบทไทยไทย	ตัวญอใหญ่นั้นสกดบทชำนาญ
ตัวบาฬีในคัมภีร์มะคะธะ	คือชัญญะคำต้นยุบลขาน
ตกมาเปนคำไทยใช้ว่าชาญ	ซ้ำแผลงว่าชำนาญการทั้งมวน
(๕๕) อิกสองคำององค์จงสังเกต	ให้ต้องเหตุที่ใช้ต้องใต่สวน
องเปล่าเปล่าเขียนในเค้าว่าองยวน	องเต้ก๊วนเต้กุ๊นเขาขุ่นเคือง
ครั้งนั้นองไก่เสิ่นทำเลินเล่อ	องจี๋เถ่อทำไถลไม่ได้เรื่อง
หลวงยวนใหญ่ใช้ว่าองสิ้นทั้งเมือง	นี่ว่าเรื่องคำองไม่มีคอ
/*23องค์ตัวคอการันต์ท่านสรรใช้	เปนคำไทยเจือมคธบทนี้หนอ
คืออังคะคำเดิมจึงเติมคอ	ไว้เปนพอที่สังเกตต้นเหตุคำ
องค์นี้ท่านแปลว่าคุณสุนทะระ	กับแปลว่าอะวะยะวะก็ควรสำ
เหนียกไว้เปนแบบแผนจงแม่นยำ	แปลอิกคำหนึ่งว่าเหตุสังเกตความ
(๕๖) ลำดับนี้ฉันจะชี้ข้อขยาย	คือระใบกับระบายคำสยาม
เด็กเด็กดูรู้ไนยจงใช้ความ	เพดานงามมีระใบละไมดี
พระกลดใหญ่มีระใบถึงสามชั้น	สำหรับกั้นกันองค์พระทรงศรี
พระเสวตรฉัตรไชยระใบมี	สุวรรณขลิบดิบดีนพปดล
ระใบผ้าน่ามุ้งระใบม่าน	คำนี้ท่านใช้ระใบทุกแห่งหน
กำหนดแน่ใช้แม่กกายล	อย่าให้ปนคำยาวกล่าวว่าบาย
อิกคำนี้ฉันจะชี้ให้รู้อัดถ์	สำเนียงชัดคำยาวกล่าวขยาย
เหมือนพวกช่างเขียนวาดฉลาดลาย	เฃียนระบายสีประสานชำนาญเคย
ระบายดีสีเมฆทั้งมอม่วง	ดอกไม้ร่วงรายดอกอยู่เฉยเฉย
นี่ควรใช้คำระบายพิปรายเปรย	ใช้แม่เกยคำยาวกล่าวประจำ
บายกับใบก็ต้องใช้ชนิดนี้	คือบายศรีใบไม้อย่าให้ถลำ
บายว่าเข้าเฃาพูดเปนคำกัม	พุชมานำเข้ากับศรีบาฬีพจน์
แปลว่าเข้าเชิญขวัญเปนศิริ	ล้วนลัทธิใช้คำเร่งจำจด
เขมรไทยใช้ระคนปนมคธ	จงกำหนดเปนแผนกแยกวิจารณ์
(๕๗) คำประชวรชักชวนควรถวิล	จงรู้ถิ่นที่จะใช้ให้วิดถาร
ว่าชักชวนนอสกดบทบุราณ	เปนคำไทยใช้มานานแต่กาลเพรง
/*24คำประชวรควรเฃียนรอสกด	เปนมคธคำเพราะเหนเหมาะเหมง
ราชาศับท์สูงคำควรยำเกรง	อย่าเชลงพูดเล่นชล่าใจ
คือเจ้านายทรงประชวรควรกำหนด	ว่าตามบทที่ประชวรพระโรคไฃ้
คือประชวรเปนพระโรคสิ่งใดใด	ก็หยิบใช้เปลี่ยนความตามประชวร
(๕๘) ม่านกับมั่นสั้นยาวกล่าวแถลง	อย่าเคลือบแคลงม่านมั่นให้หันหวน
เหมือนขึงม่านผูกให้มั่นนั้นก็ควร	ที่บนจวนมีม่านเพดานดาว
(๕๙) หนึ่งคำที่ตัวหอเข้าต่อท้าย	มีอยู่หลายคำควรใต่สวนสาว
ให้รู้แยบยนต์เยื้องในเรื่องราว	ที่ท่านกล่าวว่าตัวหอส่อสำเนียง
ถึงไม่มีไม้เอกจะเศกใส่	ตัวหอใช้แทนเอกให้ออกเสียง
เช่นเสนหท้าววิเทหพยูหเรียง	คิดเทียบเคียงรู้เลหเภทุบาย
เชิญพระตราครุธพาหมาประทับ	อย่ามัวหลับเมาโมหโลหจะหาย
พระยาศรีสุริยพาหว่าเปนนาย	ที่น่าราหุทำเปนลายกระหนกแปลง
เราเดินมาปะมาหมันหลอนหลอก	มันวิ่งออกไล่ตะครุบเราฟุบแฝง
ที่เสาธงนั้นพระทรงดำริหแปลง	อุส่าห์แจงแจกกลั่นสันเปนกลอน
คำตัวหอการันต์สรรเปนเอก	มีอเนกนับประมาณในสารสอน
ชักมาว่าพอเปนอย่างทางสุนทร	ฟังแต่กลอนเล่นเปล่าเปล่าไม่เข้าการ
จงหมั่นจำกำหนดในบทแบบ	แล้วหยิบแยบอย่างใช้ให้วิดถาร
อุส่าห์เขียนเพียรทำให้ชำนาญ	ปรีชาญาณคงจะเปรื่องให้เฟื่องฟู
(๖๐) ที่นี้จะแก้ไขในคำนบ	ไม่รู้จบดอกจงจำเถิดพ่อหนู
ขอเสียเถิดอย่าว่าพล่ำพูดพร่ำพรู	ฉันเอนดูดอกจึ่งเพ้อเร่อรำพัน
/*25ซึ่งว่านบตัวนอบอสกด	นี้เปนบทแบบไทยใช้ขยัน
เหมือนคำว่าฃ้านบอภิวันท์	เครื่องต้นนั้นมีพระนบครบจำนวน
นพคำนี้บาฬีมีกำหนด	แปลในบทเก้าฤาใหม่ต้องใต่สวน
เช่นใช้ว่านพเคราะห์จำเภาะควร	คือประมวนเทพเจ้าทั้งเก้าองค์
พระอาทิตยทั้งพระจันทรอังคารพุฒ	พระเสารศุกรบริสุทธินับประสงค์
พระราหูเกตุพฤหัสจัดจำนง	นพเคราะห์เก้าองค์คงประจำ
อิกคำว่านพมาศนพรัตน	ความก็ชัดเหนไม่สู้สุขุมขำ
นพมาศนี้เปนชื่อของทองคำ	ทองเนื้อเก้าเก้าน้ำนพคุณ
นพรัตนคำนี้ก็มีเค้า	คือแก้วเก้าล้ำเลิศประเสริฐสุน
ทรมากหลากประลาดชาติสกุล	ล้วนนับคุณนับค่าสารพัน
คือเพชรนิลแลทับทิมมรกฎ	บุศยน้ำทองสีสดก็จัดสรร
อิกไพฑูริยเพทายละม้ายกัน	โคเมนขั้นอิกมุกดาอาภาพราย
นี่แลเรียกนพรัตนราคาแสน	เขาทำแหวนนพเก้าไม่ร้าวถลาย
เปนของท่านมีทรัพย์นับกระทาย	ไว้สำหรับแต่งกายการมงคล
นพศกนี้ว่าศกที่ครบเก้า	คำนี้คงลงเค้าทุกแห่งหน
กับอิกคำหนึ่งว่านพปดล	แปลยุบลเก้าชั้นสรรวาจา
เหมือนหนึ่งนพปดลเสวตรฉัตร	คำท่านจัดไว้ก็มีเช่นนี้หนา
หนึ่งนพแปลว่าใหม่ก็ใช้มา	ประหนึ่งนพนัคราบุรีรมย์
แลคำนภภอมอต่อสกด	ในบาทบทพระบาฬีก็มีถม
เช่นสวรรค์ชั้นนภดลชม	คนนิยมฟากฟ้านภาไลย
/*26นภดลแดนฟ้าสุรารักษ์	ไม่ประจักษเคืองเข็ญว่าเปนไฉน
สมเดจพระเลิศหล้านภาไลย	นี่คำใช้นบนภจบกระบวน
(๖๑) หนึ่งยานญาณยอเล็กกับญอใหญ่	จำกัดใช้ตามที่จงถี่ถ้วน
ทั้งคำไทยคำมคธบทที่ควร	จะประมวนแบบใช้ไว้ให้ดู
ตัวยานยอนอเล็กสกดนั้น	คำท่านสรรในสยามออกแส้หู
ฃึงเส้นเชือกยานหย่อนผ่อนให้ตู	สายตราชูยาวยานพานจะเอียง
กับคำไทยว่าอะไรมันกลิ้งอก	จะหยิบยกว่าให้ชัดก็ขัดเสียง
อิเป้าป่านยานนักชักขึ้นเรียง	นี่สำเนียงคำไทยใช้ว่ายาน
อิกคำหนึ่งยานยอนอสกด	แต่เปนบทในบาฬีชี้บรรหาร
พาหะนะเครื่องฃองไทยที่ใช้การ	ยานุมาศราชยานเสลี่ยงวอ
อิกสัตวใช้ช้างม้านาวารถ	รองบาทาว่ากำหนดโดยย่อย่อ
ที่เปนเครื่องมาไปใช้เพียงพอ	สกดนอเหมือนคำไทยที่ใช้ชุม
อิกญอใหญ่ใส่ณอใหญ่สกด	คำมคธใช้ว่าญาณพานสุขุม
ท่านแปลว่าปัญญาไม่เคลือบคลุม	ชักประชุมใช้ว่าปรีชาญาณ
คำมคธบาฬีนั้นมีมาก	ชักวิภาคที่ใช้จะไขขาน
เหมือนหนึ่งว่าปองประโยชนโพธิญาณ	กรรมฐานทางภาวนาไมย
วิปัสสะนาญาณสิบท่านหยิบยก	บทสาธกทศพละญาณไฃ
ถึงอัดถ์แปลจะไม่ออกก็บอกไว้	แต่ภอรู้ที่ใช้คำญาณยล
(๖๒) รายกับไรถ้าจะใช้ให้ถูกบท	ที่กำหนดจงวิจารณ์สารนุสนธิ์
ดังเรี่ยรายคำยาวกล่าวยุบล	ที่รายคนเขาจะสักหักบาญชี
/*27เลขสมัคสักกี่รายจ่ายให้หมด	แล้วจำจดรายจำนวนให้ถ้วนถี่
ความในเมืองสักกี่เรื่องกี่รายมี	คำเหล่านี้ใช้ว่ารายกระจายคำ
คนที่มีไรผมชมว่าเหมาะ	นี่จำเภาะเขียนว่าไรอย่าให้ถลำ
เนื้ออุไรเรืองรองนี่ทองคำ	คนที่ทำผิดไปจันไรกิน
อิกรำไรร่ำไรพิไรร้อง	เสียงเรไรแซ่ซ้องพนาสิน
นักเลงอุเอียงใหเมไรยริน	คิดยุพินแม่ดำเนินเดินไรไร
นี่บอกใช้คำว่าไรไม่รู้สุด	กุลบุตรเฃียนคำอย่าทำไถล
อย่าให้กลายควรจะรายไรก็ไร	ทำเขวไขว้ใช้คลาศปราชตำเนียน
(๖๓) หนึ่งแม่กดบทที่ใส่ไม้ไต่คู้	จงเร่งรู้แล้ววิจารณ์จะอ่านเฃียน
คือว่าเสร็จแลสำเร็จเผด็จเจียน	อิกคำเมียนว่าสมเด็จเสด็จจร
เหาะระเห็จตามเขบ็จฃบวนฤทธิ์	อันพูดเท็จทุจริตไม่ต้องสอน
เหล่านี้ล้วนคำสั้นกระชั้นกลอน	เปนนิกรพจน์เบาราณบรรหารคำ
เหาะระเห็จเสร็จเท็จนี้คำสยาม	กระแสความก็ไม่ฦกสุขุมขำ
กับที่ว่าเขบ็จขบวนก็ควรจำ	นี่เปนคำคนไทยใช้กันมา
อันสมเด็จแลเสด็จสองคำนั้น	เปนคำสรรแต่กัมพุชภาษา
ตกเปนฃองคนไทยใช้เจรจา	ท่านแปลว่าผู้จบผู้เสร็จการ
เผด็จนี้แปลว่าตัดว่าคัดแก้	จงรู้แน่หนักแน่นเปนแก่นสาร
พระเผด็จสงครามนามบุราณ	นามขนานป้อมเผด็จดัษกร
เผด็จเสี้ยนส่ายเศิกเลิกไปสิ้น	ข้อรบิลบอกยุบลกลอักษร
จงหมั่นนึกตรึกตราให้ถาวร	อย่าฟังเล่นอักษรกลอนประพันธ์
/*28(๖๔) จำพวกหนึ่งแม่กนประดนสอน	ไม่มีอออ่านว่ากรก็เหนขัน
แล้วซ้ำเขียนณอใหญ่ใส่การันต์	ก็ใช้กันมาเปนแบบดูแยบคาย
อลงกรณ์แปลว่าเครื่องประดับ	อิกคำสับดปกรณ์ผ่อนขยาย
แปลว่าเจ็ดพระคำภีรโดยพิปราย	ยังอีกรายหนึ่งนั้นว่ามหาปกรณ์
นี้แปลว่าพระตำราคัมภีรใหญ่	พยากรณ์ว่าทำนายธิบายสอน
คำที่ใช้ในสยามความอุทธรณ์	ว่าเลิกถอนตระลาการในศาลเดิม
ปฏิสังขรณ์คำจำไว้หนา	เขาแปลว่าซ่อมแซมแลแถมเสริม
ของชำรุดรั่วร้ำทำแปลงเติม	ปะฏิสังขรณ์เพิ่มภิยโยยาว
ปัจฐรณ์บรรจฐรณ์นี้เครื่องลาด	คือฟูกเมาะเสื่อสาดสอาดขาว
ทั้งพรมเจียมผ้าปูดูเพริศพราว	เหมือนคำกล่าวว่าบรรจ์ฐรณ์ที่นอนนา
อิกอาภรณ์แปลว่าเครื่องประดับ	ที่สำหรับแต่งกายมีหลายอย่าง
คำนิวรณ์อาวรณ์ว่ากั้นกาง	กั้นหนทางที่เปนบุญให้ขุ่นมัว
อิกม้วยมรณ์นั้นว่าตายวายชีวิตร	ถ้าใครคิดถึงอยู่บ้างจะยังชั่ว
ภอกำจัดความเมาให้เบาตัว	ที่คิดกลัวความตายค่อยคลายเบา
อุทาหรณ์นั้นท่านแปลว่าแบบอย่าง	เปนที่อ้างออกใช้ทั้งใหม่เก่า
คือคำชี้ตัวอย่างทางสำเนา	ที่ควรเล่าจดจำเปนตำรา
กรรมกรกรรมกรณ์ผ่อนเปนสอง	โดยทำนองในมคธภาษา
กรรมกรตัวนี้ชี้วาจา	คือใช้ว่าค่าทาษกรรมกร
แปลว่าคนทำการบรรหารเหตุ	แนะนิเทศทางคำจงจำสอน
มิใช่พวกการันต์ปันนิกร	จงรู้ผ่อนใช้ให้ต้องทำนองความ
/*29กรรมกรมีณอการันต์ท้าย	อธิบายบอกพร้องไม่ต้องถาม
เครื่องสำหรับทำโทษคนเลวทราม	ซึ่งทำความทุจริตผิดคะดี
คือโซ่ตรวนขื่อคาเปนอาทิ	ท่านศิริรวมจำนวนไว้ถ้วนถี่
สามสิบสองกรรมกรณ์แต่ก่อนมี	แต่เดี๋ยวนี้ใช้แยกแปลกแปลกไป
(๖๕) หนึ่งอาจหาญห้าวหาญแลทวยหาญ	นี่อาจาริย์ท่านบังคับตัวญอใหญ่
อย่างบัญญัติสืบกันมาภาษาไทย	เดิมอย่างไรจึ่งเปนบทสกดญ
เรื่องนี้ก็หาชัดถนัดไม่	เหนแต่ใช้ตามกันเท่านั้นหนอ
ห้าวหาญนั้นว่ากล้าไม่รารอ	อาจหาญกล้าพอจะรั้งรา
ทวยหาญขานความไว้ตามเหตุ	โดยสังเกตกันที่รู้ว่าหมู่กล้า
จงเรียนรู้ดูให้ทั่วทุกวาจา	จึ่งนับว่าเปนบัณฑิตย์ศิศยมีครู
(๖๖) หารสกดตัวรอพอกำหนด	เปนมคธสิบเอ็ดคำจำให้อยู่
คืออาหารบริหารวิจารณ์ดู	ทหารคู่กับสังหารประหารตี
สมาหารโวหารบรรหารเหตุ	ในประเภทอะวะหารมีอยู่สี่
อภินิหารคูณหารชำนาญดี	คำเหล่านี้รอสกดบทประจำ
ซึ่งศับทว่าอาหารพานจะตื้น	ด้วยเปนพื้นพูดกันอยู่ทุกเช้าค่ำ
กินอาหารเข้าปลากระยากำ	ถึงถ้อยคำอย่างผู้ดีก็มีมา
เชิญรัปทานอาหารสำราญเถิด	ภักษาหารจะให้เกิดกำลังกล้า
ธัญญาหารเหนตระการในท้องนา	ทั้งถั่วงาดาดไปในไร่ราย
บริหารว่าจำเลยเฉลยแก้	หนึ่งท่านแปลว่ารักษาว่าขยาย
คือควบคุมปกป้องต้องธิบาย	เหมือนคำกายบริหารพานจะชุม
/*30คำทหารก็เปนคำมะคะธะ	ทะหะระที่ท่านแปลว่าคนหนุ่ม
สำเนียงไทยใช้ยาวกล่าวเคลือบคลุม	เรียกกันกลุ้มว่าทหารนมนานมา
ศับทสังหารแปลคำว่านำพร้อม	แต่พูดน้อมข้างไทยใช้ว่าฆ่า
ดังคำพูดสังหารผลาญชีวา	ก็คือว่านำชีวิตรให้ปลิดปลง
ประหารว่าตีกันแลฟันฟาด	คำนักปราชแปลไว้อย่าใหลหลง
พากยมคธมาเปนไทยใช้ให้คง	อย่าเงอะงงแวะเวียนทำเปลี่ยนแปลง
โวหารว่าคำพูดฤาคำเรียก	จงสำเหนียกยลแยบที่แอบแฝง
ทุกวันใช้โวหารพานเคลือบแคลง	เหนระแวงไปข้างกล้าวาจาดี
เช่นคำว่านายปานโวหารมาก	ทั้งฝีปากฉาดฉานไม่อู้อี้
คนที่กลั่นแกล้วกล้าเชิงพาที	ชมว่ามีโวหารการเจรจา
สมาหารแปลว่านำมาพร้อม	ถ้าจะน้อมในสยามภาษา
ตกในความว่าประมวลชักนำมา	ดังชื่อช้างนางพระยาวิมลรัตน
นั้นมีบารมิตาสมาหาร	สิโลกสารแอบแฝงท่านแจงจัด
พระบาฬีชักมาว่าให้ชัด	ก็สมอัดถ์สมความไม่ลามเลย
อนึ่งนั้นจงวิจารณ์บรรหารศับท	ก็คล้ายกับบริหารท่านเฉลย
แปลว่ากล่าวคำขยายพิปรายเปรย	คำนี้เคยคนไทยใช้มานาน
เหมือนหนึ่งว่าศุภสารบรรหารเหตุ	คำพิเสศใช้ว่าราชบรรหาร
เปนคู่กันกับที่ว่าบัญชาการ	แต่บุราณมักจะใช้ใส่ตัวญอ
อะวะหารนั้นว่านำอย่างต่ำแท้	ข้างไทยแปลความประจักษว่าลักฉ้อ
เปนคำใช้ในมคธสกดรอ	ไม่ติดต่อกับสยามความไม่มี
/*31คำว่าอะภินิหารพานจะซึ้ง	แปลให้ถึงความในอักษรศรี
ว่านำออกโดยฉเภาะเหมาะวาที	ก็คือบุญบารมีที่นิยม
ดังคำว่ากฤดาภินิหาร	แปลว่าท่านมีบุญได้สร้างสม
ไว้แต่เบื้องบุรภพท่านอบรม	จึ่งอุดมไปด้วยยศศฤงฆาร
ยังอิกคำที่สิบเอ็จจะเสร็จสิ้น	โดยรบิลบอกคำว่าคูณหาร
แปลว่าแบ่งนำลงจงวิจารณ์	คือเลขหารแบ่งชักหักเลขบน
ในคำนี้บางอาจาริย์ท่านขานบท	ใช้สกดตัวนอข้อนุสนธิ์
ว่าเสื่อมถอยหย่อนยอบก็ชอบกล	สองยุบลจงพิเคราะห์ให้เหมาะความ
อิกคำหนึ่งนั้นปะหานแปลว่าละ	มิใคร่จะมีใช้ในสยาม
มักมีในเทศนาท่านว่าตาม	บทในคามภีระอัดถ์ชัดวาจา
ตัดเกลศสมุทเฉทปะหาน	ท่านไขฃานคำมีเช่นนี้หนา
พวกทายกอุบาสกอุบาสิกา	ที่ฟังมาแต่เก่าเก่าคงเข้าใจ
หานสิบห้าคงคำจำให้แน่	ทั้งคำแปลอธิบายขยายไฃ
เมื่อจะเฃียนควรขานหานอะไร	จงเลือกใช้แต่ที่ชอบประกอบคำ
(๖๗) หนึ่งพิธีคำนี้นี่ถูกแล้ว	อย่ายักใช้ให้มันแคล้วไถลถลำ
บางคนเขียนทอเพิ่มเติมประจำ	จัดเปนคำเขียนผิดว่าพิทธี
เพราะผิดจากคำเดิมเติมสกด	ในมคธเฃียนคำวิธีนี่
ท่านแปลงวะไปเปนพะสระอี	จึงเขียนใช้ว่าพิธีเช่นนี้คง
ต้องที่ใช้ในสยามความหลากหลาก	โดยวิภาคพิธีพราหมณ์พิธีสงฆ์
ทุกพระราชพิธีที่จำนง	โปรดให้คงไว้ประจำฉนำเดือน
/*32(๖๘) หนึ่งสำรับกับอิกคำว่าสำหรับ	ควรจะจับเสียงประหลาดอย่าคลาศเคลื่อน
ยกสำรับกับเฃ้าขึ้นเย่าเรือน	ให้นายเผื่อนอยู่สำหรับช่วยรับการ
บางทีเขียนสำหรับเปนสำรับ	หอไม่นำกำกับเคียงขนาน
ยากจะรู้ต้นเหตุสังเกตการ	ผู้จะอ่านไม่ทันคิดก็ผิดความ
(๖๙) บวชผนวชตรวจดูก็รู้หมด	เปนมคธดอกมิใช่คำสยาม
ท่านแปลว่าละเว้นเบญจกาม	จึ่งใช้ตามคำมคธสกดชอ
บวชมิหนำซ้ำแผลงผนวชเล่า	คือท่านเอาตัวปอเปนตัวผอ
เพื่อจะใช้สูงต่ำคำลออ	เหมือนพระหน่อท่านไปทรงผนวชนาน
ตระกูลต่ำใช้แต่คำเพียงว่าบวช	ชั้นเจ้านายทรงผนวชใช้คำขาน
เปนชั้นสูงชั้นต่ำจำพิจารณ์	เรียกให้ต้องตามการอย่าก้าวเกิน
(๗๐) อิกบพิตรบพิธคิดให้แน่	ดังแบบแก้ไว้เปนอย่างอย่าห่างเหิน
บพิตรว่าเครื่องยินดีเปนที่เพลิน	ล้วนเปนสิ่งที่เจริญปลื้มกระมล
บรมนารถบพิตรมหิศร	ในคำกลอนกล่าวแจ้งทุกแห่งหน
ตำแหน่งใหญ่ใช้นามเปนมงคล	ไม่ใคร่พ้นคำบพิตรติดทุกนาม
ซึ่งใช้คำบพิธธอสกด	พากย์มคธท่านมาใช้ในสยาม
แปลว่าแต่งสร้างสมนิยมตาม	ขนานนามวัดราชบพิธ
ความว่าวัดจอมกระษัตรได้ทรงสร้าง	นี่ตัวอย่างชี้เช่นเหนสนิท
คำที่แจงแจกถ้วนนี่ควรคิด	เขียนบพิธอย่าให้ผิดพินิจความ
(๗๑) หนึ่งมิ่งขวัญหมอควาญบรรหารเหตุ	แนะนิเทศอย่างบัญญัติในสยาม
เก่าสกดญอใหญ่ต้องใช้ตาม	เหลือจะค้นต้นความแต่เดิมมา
/*33จะสมโภชเชิญขวัญเสวตรสาร	ทั้งหมอควาญให้ชุํนุํกันพร้อมหน้า
นี่ตัวอย่างขวัญควาญฃานวาจา	เขียนกันมาญอสกดบทนิกร
(๗๒) อิกสองคำคือครุธอาวุธนี้	ในบาฬีเขียนเคียงเรียงอักษร
ครุโธอาวุโธกับโตมร	มิได้ซ้อนตัวสกดบทยุบล
เสมียนไทยมักจะใช้เขียนสกด	เปนอาวุทธครุทธหมดทุกแห่งหน
เอาตัวทอต่อเติมเสริมประดน	เหนจะล้นเหลิงเลยด้วยเคยมือ
จะกลับกล่าวสกุณาพระยาครุธ	ฤทธิรุดม์ฤาเลิศตลอดอื้อ
พวกโยธาอาวุธมีครบมือ	ล้วนดุดื้อเด็จหาญข้างราญรอน
ขอเสียเถิดอย่านินทาว่าจู้จี้	กับเท่านี้ก็ยังว่าเอามาสอน
เหนเขาเขียนผิดผิดคิดอาวรณ์	จึงทำกลอนสอนไว้เผื่อที่เชื่อกัน
ที่ไม่เชื่อฉันก็เหลือจะตรองตริ	ถึงจะติก็ต้องงดสู้อดกลั้น
ยอมให้ติยอมให้ว่าสารพัน	ด้วยสำคัญคิดจะให้ไว้เปนคุณ
(๗๓) อิกวาทีว่าคัมภีร์แลกัมพุช	กุลบุตรแปลงเปลี่ยนเฃียนออกวุ่น
จะวางแบบแยบย่อพอเปนทุน	แก่ฝูงกุลบุตรเรียนเร่งเพียรจำ
คัมภีร์นี้คำมคธบทอธึก	แปลว่าฦกล้วนเปนของสุฃุมขำ
ที่ครูสอนสิศย์เรียนจำเนียนนำ	เช่นพระธรรมไตรยปิฎกยกเปนเดิม
เขียนคัมภีร์นั้นต้องมีการันต์ท้าย	โดยธิบายตัวรอเข้าต่อเสริม
ยังแบบใช้ในกกาเฃ้ามาเติม	เขียนก็คล้ายคำเดิมว่าคำภีร์
เมืองกำพุชแปลว่าเมืองเขมร	ใช้กันเจนอยู่ก็เฃียนตัวพอพี่
แลสกดตัวชอต่อลิปี	ตามวิธีแต่บุราณมานานครัน
/*34กับที่ใช้ในแม่กกาล้วน	คำก็ควรกำพุชไม่ผิดผัน
กำกับกัมแม่กมนิยมกัน	ตัวสำคัญอย่าให้เพี้ยนเปลี่ยนเปนภอ
ที่คำยาวนั้นต้องกล่าวว่ากำโพช	อุชเปนโอชผิดกันเท่านั้นหนอ
กัมโพชาธิบดีไม่มีรอ	ออกต้านต่อกันแดนกำพูชา
(๗๔) คำที่ว่าปราโมชนั้นเปนสอง	ตามทำนองในมคธภาษา
คือปราโมชปราโมทยสองวาจา	ใช้กันมาสองอย่างแต่ปางบรรพ์
คำที่สองต้องเอาชะเปนทะยะ	โดยวิธีสะกะฎะท่านจัดสรร
คำนี้แปลว่าบันเทิงรื่นเริงครัน	ชี้สำคัญตัวอย่างท่างนิทัศน์
ทรงสดับสาราให้ปราโมช	ด้วยยามโปรดปรีเปรมเกษมสวัสดิ์
อันบันเทิงนี้เปนความโสมนัศ	คำปราโมชมีอัธิบายตรง
(๗๕) หนึ่งสังเวคสังเวชสังเกตพจน์	แล้วกำหนดนึกไว้อย่าใหลหลง
ตัวสกดสองคำจำให้คง	โดยจำนงคำหนึ่งสกดคอ
คำหนึ่งชอสกดกำหนดไว้	นี่ใช้ได้เหมือนกันอย่าพรั่นหนอ
แปลว่าความสลดในน้ำใจฅอ	อุทาหรณ์สอนส่อต่อฃ้อนิพนธ์
คิดคิดถึงทรงเดชสังเวชนัก	มาร้างรักแรมไกลอยู่ไพรสณฑ์
สร้างสัลเลขเกิดสังเวคในกระมล	ได้ลุดลแดนศุขศิวาไลย
แต่ทุกวันพูดกันว่าสมเพช	ก็อ้างเหตุคำนั้นออกขานไฃ
ภาษาชักให้ประจักษเปนคำไทย	จึงพูดใช้ว่าสมเพชเวทนา
คือแผลงเอานิคหิตเปนตัวมะ	แล้วแปลงวะเปนพะเสียด้วยหนา
เปนสมเพชคำไทยใช้กันมา	ลงอัตราแต่บุรำคำบุราณ
/*35ดูสมเพชเวทนานักหนานัก	เยาวลักษณไร้วงษ์น่าสงสาร
นี้ตัวอย่างชี้เช่นเปนประมาณ	จำวิจารณ์ไว้เปนเครื่องเรืองปัญญา
(๗๖) หนึ่งจะเขียนคำว่าบุญอย่าวุ่นไขว่	คำนี้ใช้อย่างมคธภาษา
ที่คำต้นเรียกกุศลว่าบุญญา	ท่านแปลว่าเครื่องชำระสันดานดี
จึงเฃียนใช้ญอใหญ่เปนตัวสกด	เช่นแบบบทใช้มากเปนสากษี
ถ้าใช้ตามสังสกฤฎะวิธี	แผลงนั้นมีตัวสกดนอกับยอ
เหมือนคำว่าผู้มีบุนย์การุญญาติ	ไม่ให้ขาดทางมิตรสักนิดหนอ
คำว่าบุญต้องด้วยบทสกดญอ	เปนสองข้อแคะไค้ออกให้ฟัง
(๗๗) อนุญาตหมู่ญาติให้รู้แยก	จับตัวแปลกเช่นข้างต้นแต่หนหลัง
อนุญาตแปลว่ายอมโดยลำภัง	อย่าให้พลั้งตอสกดมคธตรง
บางคนเขียนอนุญาตสกดติ	อุตริเคลือบไคล้ด้วยใหลหลง
พาให้คนเฉาเซอะพลอยเงอะงง	อย่าจำนงเอาเปนแบบไม่แยบคาย
อันคำญาติแปลกันว่าพี่น้อง	คำนี้ต้องติสกดตามบทหมาย
อย่าไผล้เผลเขวไขว้ให้วุ่นวาย	ที่ควรติอย่าให้กลายเปนตอไป
ที่ตัวอย่างอ้างชี้นั้นมีถม	เหมือนบรมราชานุญาตให้
เสนามาตย์ซึ่งเปนญาติกับฝ่ายใน	โปรดให้ไปสมโภชนัดดาองค์
(๗๘) หนึ่งไมตรีไม้ตรีวาทีสอง	จงตฤกตรองใช้ความตามประสงค์
เหมือนไม้โทไม้ตรีที่จำนง	นี่คำตรงเฃียนไม้ต้องใส่โท
ที่คำว่าไมตรีตีสนิท	สมานมิตรไมตรีดีอักโข
ความเช่นนี้ไม่ต้องใช้ถึงไม้โท	ด้วยเปนโวหารใช้ว่าไมตรี
/*36เนื่องมาแต่ภาษามคธพจน์	คือตัวบทเมดติอักษรศรี
แปลว่าคิดที่จะให้กันได้ดี	โดยวาทีที่ประจักษ์ว่ารักกัน
(๗๙) ปฏิญญาปฏิญญาณบรรหารเหตุ	แนะนิเทศทางแยกที่แปลกผัน
ปฏิญญาคำมคธบทสำคัญ	นี่ใช้กันมาแต่เดิมไม่เติมญอ
แปลว่าคำทานบนแลนัดหมาย	ไม่กลับกลายมิใช่คำพูดลวงฬ่อ
ที่คำตรงในมคธสกดญอ	ใช้ต่อต่อมาก็เปนปฏิญญาณ
(๘๐) หนึ่งเมดตามีตัวดอสกด	ว่าตามบทบาฬีที่บรรหาร
ครั้นมาเฃียนคำไทยใช้กันนาน	พวกเกียจคร้านชักเหเปนเมตา
ไม่ควรนับเปนตำหรับตำราแบบ	ให้ถูกแยบอย่างบาฬีไว้ดีกว่า
ด้วยมิใช่คำไทยใช้กันมา	อ้างภาษาในมคธเปนบทเดิม
คำเมดตาแปลว่าอารีรัก	บางทีชักการุญเข้าหนุนเสริม
เปนสองคำสองข้อเข้าต่อเติม	สองคำเพิ่มแปลว่ารักว่าเอนดู
คำที่ใช้ว่าช่างไม่เมดตาบ้าง	เสียแรงร่างเรื่องรักประจักษ์หู
ลิขิตฃานสารส่งองค์พธู	พอได้รู้เรื่องเมดตาของนารี
(๘๑) แก้เมดตาแล้วจะว่าด้วยเมดติ	ตามลัทธิทางกลอนอักษรศรี
เมดติท่านแผลงใช้ว่าไมตรี	ไม่ต้องมีโทประจำเช่นคำไทย
อันไม้ตรีมีถัดไม้จัตวา	นั้นแปลว่าไม้สามสยามไข
แปลกกับคำเมดติแผลงว่าไม	จะเขียนใช้จงประญัติให้ชัดชิน
เหมือนพูดว่าพิสมัยไมตรีมิตร	ชักสนิทเปนไมตรีทุกที่ถิ่น
เจริญราชไมตรีถึงองค์กวิน	ผู้ครองถิ่นนัคเรศเฃตรลอนดอน
/*37(๘๒) กรุณาณอใหญ่ใช้จงชอบ	ตามรบอบแบบบทมคธสอน
อย่าลิขิตให้มันผิดทางสุนทร	จงจำกลอนจำแปลให้แน่ใจ
กรุณาแปลว่าเอนดูสัตว	ที่ข้องฃัดเคืองเขญเปนวิไสย
คิดจะเปลื้องปลดทุกข์ให้ห่างไกล	นี่แลท่านขานไขว่ากรุณา
(๘๓) หนึ่งการุญญอใหญ่ใช้สกด	ก็ถูกบทตามแบบที่ศึกษา
อุกาสะการุญญังกัตวา	ในคำขอบรรพชาสามเณร
พวกชาวบ้านมักจะค้านว่าชาววัด	คี่มักจัดข้างตำราภาษาเถร
อันคำนี้มิใช่แสร้งจะแกล้งเกณฑ์	เคยบวชเณรแทบทุกคนบ่นเอาใคร
กรุณาการุญทุพิธพจน์	จะกำหนดโดยเนื้อความสยามไฃ
แปลก็อย่างเดียวกันอย่าพรั่นใจ	จำให้ได้แต่ที่บทสกดญอ
แม้นทรงพระกรุณาแก่ข้าบาท	จะเสร็จราชประสงค์จงทุกข้อ
หากว่าเราการุญอุดหนุนพอ	นี่ความส่อกรุณากับการุญ
(๘๔) ปฏิญญาสัญญาปัญญานี้	เขียนต้องมีญอสองสนองหนุน
ตามมคธบทเดิมท่านเติมจุน	จำต้นทุนไว้เปนเครื่องเรืองปัญญา
ปฏิญญาแปลว่าคำนัดหมาย	สัญญาคล้ายเช่นกันฉนั้นหนา
ความรู้ทั่วนี่เปนตัวว่าปัญญา	กับอิกคำปรีชาก็เช่นกัน
นี่แปลว่ารอบรู้ดูสังเกต	ว่าตามเหตุแห่งอักษรท่านผ่อนผัน
ตกมาเปนคำไทยใช้จำนัญจ์	ถึงกระนั้นก็อย่าเขียนให้เพี้ยนตัว
(๘๕) ต่างกับตั่งนะอย่าพลั้งอย่างแพลงพลาด	ถ้าเฃียนคลาศเคลื่อนเค้าเขาจะหัว
จะเขียนตั่งคำสั้นกระชั้นตัว	อย่าไปมัวลากข้างเปนต่างไป
/*38บรรจงจัดพร้อมเพรียงที่เตียงตั่ง	ฃอเชิญนั่งให้สำราญจะฃานไข
ธรรมเนียมคนต่างคนคงต่างใจ	ปล้องไม้ไผ่ต่างกันด้วยสั้นยาว
(๘๖) หนึ่งคำใช้ทอรอแทนซอนั้น	มีสำคัญควรพิเคราะห์ได้เสาะสาว
คือนิทราอินทราจันทราดาว	อิกคำกล่าวอินทรีมีไม้ไทร
ทรงทรางทรวงแทรกจำแนกบท	โดยกำหนดทรุดทรัพย์ลำดับได้
ทราบอิกโทรมทรามทรายรายกันไป	ทอรอใช้ต่างซอข้อคดี
คำนิทราแปลว่าหลับสนิท	อินทราคิดข้างเปนชื่อท้าวโกสีย์
เช่นใช้มาว่าอินทราธิบดี	รัศมีจันทราดาราพราย
คำว่าทรีนี้เปนสองสนองพจน์	คือมคธแลสยามความขยาย
ข้างคำไทยมิได้ใช้ตัวยอปลาย	พฤกษารายริมถนนล้วนนนทรี
หนึ่งคำไทยเรียกใช้เปนนามนก	คือพิหคอินทรีชื่อปักษี
กับเรียกใช้ชื่อมัจฉาในวารี	ปลาอินทรีตัวเล็กเจ๊กประเดิม
อันอินทรียในมคธเปนบทแบบ	นั้นมีแยบยอการันต์ท่านสรรเสริม
อนุสนธิ์ต้นข้อจะต่อเติม	ไว้ภอเพิ่มอุดหนุนเปนทุนรอน
หมวดอินทรีย์ห้าหกยกออกไข	ตามที่ในแบบบทมคธสอน
จำพวกธรรมที่เปนใหญ่ไกลนิวรณ์	คือศรัทธาเชื่อก่อนด้วยทดลอง
แล้วถัดถึงตัวสติที่ตริตฤก	รู้ระฦกร้ายดีเปนที่สอง
ที่สามนั้นวิริยะเข้าประคอง	สมาธิจัดเปนกองที่สี่มี
ที่ครบห้าคือปัญญาอันรู้ชัด	กระจ่างจัดแจ่มสว่างทางวิถี
ทั้งห้าสิ่งสรรสิ้นว่าอินทรีย์	แต่ล้วนเปนอธิบดีสำเร็จการ
อินทรีย์หกยกคัดจัดฉักกะ	จักษุโสตฆานะชิวหาหาญ
/*39อิกกายใจสาธกหกทวาร	ให้เสร็จการดูฟังทั้งสูบดม
กับลิ้มรศรู้สัมผัดอัตถ์คดี	ท่านจึ่งเรียกอินทรีย์ก็สบสม
อิกอินทรีย์ยี่สิบสองปองนิยม	โดยนุกรมอย่างวิจิตรพิศดาร
ฉันชักมาว่าให้เหนเปนกระทู้	จะใคร่รู้ในบาฬีมีวิดถาร
จะร่ำเพ้อพรรณาก็ช้าการ	จงวิจารณบทระบินว่าอินทรีย์
ซึ่งมาพูดคำไทยไม่ถนัด	เหนใช้ชัดไปข้างฝ่ายกายฉวี
เหมือนคำชมสมสิ้นทั้งอินทรีย์	อิกโอ่อ่าอินทรีย์ก็มีชุม
ความก็ชัดไปข้างชมรูปศิริ	ต่อตรองตริจึ่งจะทราบอยาบสุขุม
ด้วยโวหารฝ่ายข้างไทยมักใช้คลุม	ได้เหนชุมเช่นสกนธ์แปลว่าตัว
กับคำอื่นก็ยังมีเปนที่อ้าง	ถ้ารู้บ้างเหนบ้างก็ยังชั่ว
จะสว่างส่างใสที่ใจมัว	ไม่ต้องกลัวคลางแคลงระแวงคิด
คือใช้คำว่าพิทักษ์เปนรักษา	มโนไมยใช้ว่าม้าไม่สนิท
กับภาราว่านครควรพินิจ	หนึ่งลิฃิตใช้กัณถัดว่าอัศวา
อิกคำสั่งใช้เฃียนว่าราชสาร	หนึ่งโวหารเหนใช้ว่าพูดกล้า
อิกคำเรียกเพชรนิลว่าจินดา	เปนวาจาแปร่งแปร่งคลางแคลงคลุม
ราชสารควรใช้ว่าสาสนะ	เช่นคำพระสาสนาว่ากันกลุ้ม
อันใช้คำแปร่งเช่นนี้มักมีชุม	เคลือบเคลือบคลุมคลุมคล้ายอินทรีย์ฉะนี้นา
จงรู้รอบลอบไทรใช้ตัวนี้	กับคำที่ว่าต้นไทรใหญ่สาขา
ต้นไม้ดงทรงช่อชูผกา	พระจักราทรงฤทธิ์สถิตยเนา
เรือที่นั่งลำทรงบรรจงหมด	กับอิกรถที่นั่งทรงเฉิดเฉลา
พวกคนทรงมักจำนงต่อน้ำเมา	ยุพเยาว์สรรทรงล้วนนงคราญ
/*40เปนไฃ้ทรางวางยามิใคร่ถูก	ใครช่างปลูกต้นมทรางพฤกษาสาร
เหนฝูงช้างบงทรางซึมงึมนาน	สองฟากธารไม้ทรางเหมือนอย่างกลึง
บุษบาแค้นใจเปนใหญ่หลวง	สองพระกรฃ้อนทรวงอยู่ผึงผึง
ปะเสหรันบาหยันให้พรั่นพรึง	ไม่อ้ำอึ้งบอกเล่าเจ้ากระทรวง
เหนคางคกตายทรากไม่อยากหยิบ	มนต์กระซิบทรากผีต้องพลีสวง
ถ่านไม้ทรากถ้าใครเอาสุมพลวง	มันแรงล่วงเลยไปไหม้เปนจุณ
กระบวนแห่คราวนี้มีแปลกแปลก	ทั้งบังแทรกบังสูริยเสนอหนุน
คนดูเบียดเสียดแทรกกันชุนละมุน	ใครทำวุ่นแซงแทรกก็แตกวง
ที่ทางทรอกกรอกเกริ่นเนินไศล	ถ้าแม้นใครไม่ประจักษก็มักหลง
ที่ทรอกแทรกแล้วต้องแยกไปตามตรง	ท่านจำนงแผลงแทรกชำแรกแทน
เช่นใช้คำชำแรกแผ่นดินดล	นั้นคือคนแขงเวทวิเศศแสน
กับพวกนาคถิ่นฐานบาดาลแดน	ไม่ฃัดแคลนแทรกดินสิ้นด้วยกัน
อิกคำทรุดใช้ทอรอประกอบ	ตามระบอบแบบบัญญัติท่านจัดสรร
เหมือนตึกทรุดเสาทรุดฉุดไม่ทัน	ธรรมเนียมนั้นเสื่อมทรุดชำรุดไป
คำว่าทรุดกับชำรุดนี้ไม่แปลก	เปนคำแยกเพราะท่านแผลงแสดงไข
ชำรุดเปนคำแผลงจงแจ้งใจ	ก็คือทรุดคำไทยที่ใช้กัน
เฉิดเฉลาทรวดทรงนางนงลักษณ	วรภักตรผุดผ่องเพียงบุหลัน
พวกโมงครุ่มสรวมเทริดประเสริฐครัน	เทริดสุวรรณสวมเศียรเจียนจะคลุม
ที่คนขัดอัดอั้นปัญญาอับ	คนมีทรัพย์มีศักดิ์มักสุขุม
ด้วยผู้ที่ปรีชามาประชุม	ชักชุมนุมความฉลาดอาจประมวน
หนึ่งคำไทยใช้ว่าโลหิตทรับ	บอสกดบทฉบับแบบกระสวน
/*41ถึงจะใช้ตัวซอก็พอควร	เพราะกระบวนคำไทยใช้ไม่ยืน
กลอักษรกลอนสยามความระหัศ	ไม่ทราบชัดแล้วก็ใครอย่าใฝ่ฝืน
ได้ซึมทราบอาบอ้ำเพราะกล้ำกลืน	คนโหดหืนห่อนจะทราบที่บาปกรรม
ทรามสวาดิ์ไยมาขาดไมตรีจิตร	ทรามสงวนควรคิดที่ข้อขำ
อิกทรามไวยทรามรักชักประจำ	กับอิกคำโฉมงามทรามคนอง
ผลไม้ดิบห่ามทรามกำดัด	แสนสมบัติทรามชมภิรมย์สนอง
อิกเสื่อมทรามเลวทรามตามละบอง	คนลำพองนั้นท่านว่าปัญญาทราม
ฃองปะหรักหักพังทั้งชำรุด	เฃาเรียกว่าโทรมทรุดภาษาสยาม
อิกคำว่าโทรมนัศนี้ชัดความ	พูดกันตามคำมคธบทบาฬี
แปลว่าความเสียใจฤไทยทุกข์	คู่กับศุขโสมนัศเจริญศรี
อิกกรวดทรายรายพื้นปัถพี	คำเหล่านี้เสียงซอทอรอแทน
อันคำทอรอประโยคโสลกนี้	เห็นต้องที่คำมคธโดยแบบแผน
ที่คำไทยควรใช้ซอเปนแดน	ได้เปลี่ยนแปลนตามเหตุสังเกตตัว
แต่บุราณใช้มากเปนรากเหง้า	จะดัดแปลงของเก่าเขาจะหัว
จะถูกจับนัดยาข้าก็กลัว	ต้องคิดถัวกันทั้งหมดมคธไทย
ตัวทอรอแทนซอเช่นนี้นี่	ใช่จะมีเพียงเท่าอย่างที่อ้างไขย
ถึงคำอื่นก็ยังดื่นมีถมไป	นี่ฉันเลือกแต่ที่ใช้กันมาชุม
(๘๗) คำว่าธงคงใช้ธอธนิต	คือท่านคิดคำบาฬีซึ่งมีกลุ้ม
ธะชะศับท์สาธกไม่ปกคลุม	คำรวมรุมธุชธวัชสบัดปลาย
/*42ธะชะเปนคำเดิมท่านเติมอุ	เช่นเชตุพนวิหารอ่านขยาย
ชมพูนุทตัวอย่างอ้างพิปราย	ท่านใช้กลายอุอะสระไทย
(๘๘) กับอิกคำว่าธุลีนี่ลิขิต	ธอธะนิตใช้มาแต่คราไหน
ข้อยก็เกิดมาไม่ทันสำคัญใจ	ตามที่ได้สอบสังเกตในเหตุการณ์
ขอเดชะฝ่าลอองธุลีพระบาท	อุปฮาดราชบุตรสิทธิสาร
เข้ามาเฝ้าทูลธุลีบทมาลย์	ขอประทานโทษาฝ่าธุลี
เปนตัวอย่างอ้างออกอุทาหรณ์	ให้รู้บ่อนใช้คำธุลีนี
หนึ่งผงเผ่าเท่าลอองอิกผงคลี	ก็คงเฃียนว่าธุลีเช่นนี้ตรง
(๘๙) อิกคำหนึ่งซึ่งมาแต่มคธ	คือนิยมว่ากำหนดโดยประสงค์
ไม่ต้องกับความไทยใช้จำนง	ต้องแบ่งลงสองส่วนควรพิจารณ์
ส่วนหนึ่งสาธกยกเปนบท	ฝ่ายมคธข้อลิฃิตอย่างวิดถาร
ส่วนนิยมอย่างไทยใช้มานาน	แต่พ้องพานกันกับพจน์บทบาฬี
ไม่นิยมสมบัติสลัดทิ้ง	ด้วยเหนจริงถ่องทางธรรมวิถี
ให้นิยมชมชื่นรื่นฤดี	ความอย่างนี้คำไทยใช้นิยม
จะแปลว่ากำหนดก็ใช่ที่	ถ้าแปลว่ายินดีนั้นดูสม
พากย์สยามพากย์อื่นเข้ากลืนกลม	แยกนิยมออกเปนสองทำนองความ
(๙๐) หนึ่งคำใช้ว่าทำเนียมธรรมเนียมนี้	แต่เดิมทีใช้ประจำคำสยาม
คือแผลงเทียมว่าทำเนียมคดีตาม	ดูก็งามในระเบียบว่าเทียบเทียม
ซึ่งเปลี่ยนใช้ธรรมธอมีรอหัน	คือทรงธรรมจอมจบพิภพเสียม
พระจอมเกล้าเหล่ากระวีไม่มีเทียม	โปรดให้ใช้ธรรมเนียมอย่างนี้นา
/*43ด้วยอ้างคำธัมมะนิยะมะ	มะคะธะทางพจนภาษา
จะเขียนอย่างข้างไทยที่ใช้มา	ก็เฃียนว่าเปนทำเนียมทำนองคำ
ธรรมเนียมนี้แปลความตามมคธ	ว่ากำหนดธรรมดาอุส่าหสำ
เหนียกจงแน่แต่ลบทควรจดจำ	ให้ชัดชำนาญนึกเร่งตฤกตรอง
(๙๑) อนึ่งเพียรเรียนรู้จงประจักษ์	ในคำรักแลว่ารักษ์นี้เปนสอง
มีที่ใช้ต่างความตามทำนอง	จะจัดจองแจ้งแจงที่ใจจริง
ว่ารักรักคำไทยใช้กันเกลื่อน	คำเทียบเหมือนชายสมัครักกับหญิง
พ่อแม่รักใคร่บุตรสุดประวิง	ฤาว่าหญิงรักชายก็คล้ายกัน
หนึ่งต้นรักดอกรักอิกน้ำรัก	แน่ตระหนักคำไทยได้เศกสรร
ไม่ต้องที่ซึ่งจะมีษอการันต์	กอสกดเท่านั้นแลถูกความ
รักษ์ที่มีษอบอเข้าต่อท้าย	บอกธิบายว่ามิใช่คำสยาม
จงแบ่งสรรปันส่วนอย่าลวนลาม	ใช้ให้ถูกต้องตามความนิยม
พระยาบำเรอบริรักษได้ซักฟอก	ขู่ตะคอกขึ้นเสียงเถียงขรม
บริรักษ์ผู้ช่วยป่วยเปนลม	ถึงพระพรหมบริรักษ์ก็หนักใจ
อนุรักษราชมณเฑียรบำเรอภักดิ์	กับหลวงรักษราชหิรัญสำคัญไข
บริรักษภูธรจรครรไล	ขุนบริรักษในนครบาล
จงประจักษ์เถิดว่ารักษเช่นนี้หนอ	เปนพวกษอบอการันต์ท่านบรรหาร
พากย์มคธลดเปนไทยใช้มานาน	พจมานรักทั้งคู่ดูคดี
(๙๒) หนึ่งวงวงษพงพงษทั้งสี่พจน์	ควรกำหนดที่ในบ่อนอักษรศรี
อันวงษ์พงษ์ษอประจำคำบาฬี	แต่วงพงเปล่านี้นี่คำไทย
/*44เดินให้ตรงหนาอย่าวงอย่าเวียนแวะ	ชายชำแระป่าพงปรงไสว
เดินอย่าเลยเหลิงหลงเข้าพงไพร	ผ้าอะไรโพกเศียรแล้วเวียนวง
อันวงพงเช่นนี้ชี้แถลง	ความแสดงคำไทยใช้ประสงค์
คำบาฬีเช่นมนตรีสุริยวงษ	กับพระยาวรพงษผู้ภักดี
อันที่ใช้คำวงษกับพงษพจน์	โดยกำหนดเชื้อวงษพระทรงศรี
กับเผ่าพงษ์วงษ์มุขมนตรี	คือเสนาธิบดีเสนีรอง
จะว่าลัดตัดความแต่ย่อย่อ	บันดาเผ่าเหล่ากอนับสนอง
ควรจะเรียกวงษ์พงษ์จำนงปอง	จะจำลองเลศใช้ในยุบล
เรื่องที่นับโดยลำดับพระพุทธเจ้า	แต่ต้นเค้าเก่าก่อนโดยนุสนธิ์
โพธสัตวเชื้อสายพระทศพล	ซึ่งขวายขวนปองประโยชน์โพทธิญาณ
นี่เรียกว่าพุทธวงษ์สิ้นทั้งหลาย	เพราะท่านสืบเชื้อสายเปนแก่นสาร
ได้ต่อเนื่องแต่ปฐมมานมนาน	นับวงษวารฝ่ายฃ้างพระละโลกีย์
อันวงษพงษพูดใช้ในสยาม	กระแสความหลายอย่างอ้างถิ่นที่
รวิวงษภาณุวงษพงษก็มี	อิกวาทีหนึ่งว่าภาษกรวงษ
หนึ่งว่านเครือเชื้อวงษประยูรศักดิ์	ถนอมรักวงษประยูรตระกูลหงษ
สงวนศักดิ์สมศักดิ์จักรพงษ	บรมวงษแต่ปฐมอุดมพันธุ
พระอาทิตยวงษดำรงยศ	สุริยวงษปรากฏว่าวงษสวรรค์
ราชวงษเจ้านายก็คล้ายกัน	ล้วนเปนวงษเทวัญจุติมา
สุรวงษคือพงษพระอาทิตย	อุไทยวงษ์คงลิขิตในเลขา
พระวรุตมพงษทรงศักดา	วงษมหาสมมุติวิสุทธิวงษ
/*45ทั้งวงษ์พงษ์นี่จำนงอเนกนัก	ตามแต่เรื่องเยื้องยักโดยประสงค์
เชื้อกระษัตรเรียกว่าขัติยพงษ์	กับเรียกราชวรวงษ์ก็ตรงกัน
อุปฮาดราชวงษ์ได้ปลงจิตร	บำรุงกิตยในมลาวะเขตรฃันธ์
พระจอมพงษทรงโปรดที่โทษทัณฑ์	ตามสำคัญวงษานุวงษ์ทูล
พระสัมพันธวงษเธอเสนอถ้อย	ไม่เคลื่อนคล้อยโดยดำรัสบดินทรสูรย์
พระสงสารประยูรวงษทรงนุกูล	ให้เพิ่มพูลจักรพรรดิ์พงษ์พาร
สมมุติเทพยพงษ์วงษ์กระษัตริย	ท่านแจงจัดพระประพันธวงษ์สมาน
พระวงษ์เธอวรวงษ์จงพิจารณ์	จะเฃียนอ่านจงกระจัดให้ชัดคำ
ซึ่งเฃียนว่าเผ่าพงษ์ฤาวงษ์วาร	นี่ข้อขานเปนกลางกลางแลอย่างต่ำ
วงษ์ตระกูลวงษ์ญาติต้องเกรงยำ	ทั้งสองคำนี้ก็ว่าเปนสามัญ
หนึ่งนามพระราชาคณะสงฆ์	ท่านก็ใช้วงษ์พงษ์จำนงสรร
อริยวงษ์โพธิวงษ์ดำรงธรรม์	อิกคำนั้นพระศรีวิสุทธิวงษ์
ซึ่งหันเหียนเปลี่ยนใช้ในคำศับท์	ท่านแปลงกลับโดยความตามประสงค์
มหาวัดได้เปนที่กระวีวงษ์	พระอุดตะโมรุพงษ์นามพระครู
วงษ์กับพงษ์สองคำร่ำไม่สุด	จะคุ้ยขุดมากเหลือจะเบื่อหู
แต่เท่านี้จำให้คล่องก็ลองดู	คงได้รู้ใช้พงษ์กับวงษ์วาร
(๙๓) หนึ่งคำเก่าเค้ามูลเปนมคธ	แต่เลื่อนลดความบาฬีที่บรรหาร
คือโมโหเวทนาใช้มานาน	กับสงสารนี้อิกคำจำวินิจ
โมโหนั้นแปลว่าหลงตรงกับศับท์	ข้างไทยกลับใช้ว่าโกรธโทษะจิตร
เหมือนโมโหขึ้นมาข้าไม่คิด	ผิดก็ผิดชอบก็ชอบคงตอบมัน
/*46เหนคนหยิ่งโยโสโมโหเกิด	ดูเอาเถิดเขามายั่วโมโหฉัน
โมโหกลุ้มรุมจิตรคิดไม่ทัน	เช่นนี้นั้นพูดโมโหว่าโกรธา
ความระแวงแพลงพลาดคลาศมคธ	ยกเปนพจน์ข้างสยามภาษา
ด้วยทั้งเด็กทั้งผู้ใหญ่ใช้กันมา	ต้องยอมเปนวาจามคธกลาย
(๙๔) เวทนาเปนภาษามะคะธะ	ในคำพระบาฬีนั้นมีหลาย
เนื้อความแปลเหมือนเหมือนไม่เคลื่อนคลาย	จะขยายแปลคำจำวิจารณ์
เวทนาว่ารู้แจ้งอารมณ์	คือศุขทุกขมัธยมแยกบรรหาร
เกิดแต่ของข้องกระทบครบทวาร	จักษุโสตลิ้นฆานทั้งกายใจ
คือตาดูหูฟังทั้งได้กลิ่น	กับอิกลิ้นลิ้มรศกำหนดได้
กายกระทบถูกสำผัศท่านจัดไว้	วิญญาณในรู้ตระหนักประจักษความ
เมื่ออารมณ์มาสัมผัศทวารหก	ท่านแยกยกแบ่งปันสรรเปนสาม
หนึ่งเปนศุขคือสบายขยายนาม	อนึ่งความทุกขร้อนข้อนขุ่นทรวง
อนึ่งนั้นอุเบกขาว่าเพ่งเฉย	คือแหวกเลยศุขทุกขอาไลยห่วง
ไม่มีทุกข์ไม่มีศุฃสิ้นทั้งปวง	สามกระทรวงนี้เปนชื่อเวทนา
แล้วท่านแจกแยกคัดจัดอิกสอง	ต่างด้วยคลองจิตรเดินในแถวห้า
โทมนัศโสมนัศถัดกันมา	นี่ก็ชื่อเวทนาโดยอารมณ์
ยามเมื่อเหนของงามฤายามสดับ	ดนตรีขับร้องขานประสานสม
อิกเครื่องหอมไล้ลูปแลสูบดม	ระสารมณ์เสพยรศที่โอชา
ได้สัมผัศฟูกเมาะอิกผ้าผ่อน	ละอออ่อนยั่วยวนดำฤษณา
ฤาสังวาศนารีกลกรีธา	ซึ่งเอิบอิ่มในอุราระรื่นรมย์
/*47หนึ่งทราบความตามถานที่สังเกต	ซึ่งบอกเหตุลาภยศกำหนดสม
ให้แจ่มจิตรฟูฟื้นด้วยชื่นชม	เรียกอารมณ์โสมนัศจัดเปนกอง
ถ้าได้เหนแลได้ยินได้กลิ่นรศ	ถูกแขงอยาบทราบบทยุบลผอง
ให้เศร้าจิตรเสียใจในทำนอง	นี้เปนกองโทมนัศเวทนา
ความในพระบาฬีเช่นนี้แน่	ตามกระแสในมคธภาษา
ผิดกับเสียงคนไทยที่ใช้มา	ว่าสมเพชเวทนากับทารก
แสนสงสารเวทนาหนักหนานัก	ด้วยนงลักษณ์จะมาพรากไปจากอก
เวทนาสารพัดที่จัดยก	เปนวาจกวาจาภาษาไทย
เหนลงในความว่าเอนดูหมด	กระแสบทบอกความตามวิไสย
เปนแผนกแยกจากมคธไป	ยกเปนคำคนไทยใช้กันเอง
(๙๕) ยังสงสารนี่อิกคำก็จำยาก	จะวิภาครากโคนให้โดนเผง
เพราะคนไทยพูดใช้กันคฤานเครง	ไม่ถูกเพลงกับมคธบทวิธี
คำสงสารซึ่งบรรหารตามมคธ	ว่าท่องเที่ยวไม่กำหนดถานวิถี
คือเวียนว่ายตายเกิดในโลกีย์	จนไม่มีเบื้องต้นค้นไม่ภบ
ท่านเรียกว่าสังสาระวัฏวน	แทบทุกคนเวียนอยู่ไม่รู้จบ
หนึ่งท่านเรียกสงสารมหรรณพ	ต้องหมุนไปกว่าจะพบพระนิพพาน
ความในพระคัมภีร์นั้นมีชัด	ท่านเรียกสังสารวัฏว่าสงสาร
ไม่ถูกกับคำไทยที่ใช้นาน	คือสงสารสมเพชเวทนา
แสนสงสารเยาวมาลย์มิ่งสมร	มาทุกขร้อนยากแสนสหัศสา
ซ้ำสงสารพระกุมารองค์นัดดา	ความเช่นว่านี้สงสารขานข้างไทย
/*48เปนสองทางวางแยกแจกให้รู้	ถ้าใครดูแล้วอย่าคลำจำให้ได้
ผู้ที่มักฟั่นเฟือได้เตือนใจ	ดีกว่าไหลเล่อเลอะละเลิงเลย
(๙๖) อนึ่งคำสังเวชสมเพชนี้	แต่เดิมทีคำมคธบทเฉลย
สังเวคะคำขยายพิปรายเปรย	ท่านที่เคยปริยัติคงชัดความ
สังเวคะแปลว่าสลดจิตร	มาต่อติดใช้ประจำคำสยาม
ถึงผู้ที่แปลไม่ได้ก็ใช้ตาม	จนรู้ความกันดิบดิบหยิบเจรจา
ซึ่งสังเวชกับสมเพชคำเดียวกัน	แต่ท่านสรรแปลงวอเปนพอหนา
คอกับชอเปลี่ยนผลัดถัดกันมา	ลงวาจาสังเวชสมเพชแปลง
ที่ใช้คำหอธรรมะสังเวช	พระทรงเดชทรงประดิษฐคิดแถลง
ยังเถลิงขึ้นเปนนามอารามแปลง	วัดที่แฃวงบางลำภูคูนคร
ชื่อสังเวชวิสยารามเปลี่ยน	เพราะอาเกียรณอยู่ด้วยศพสมทบถอน
ทั้งใหม่เก่าเผาฝังประดังฟอน	เปนที่จำใจอ่อนสลดลง
วัดสังเวชวิไสยเปนคำอัตถ์	แปลก็ชัดชัดความตามประสงค์
คือเปนที่จิตรสลดอารมณ์ปลง	อารามคงแปลว่าวัดชัดความไทย
(๙๗) หนึ่งพูดอ้างวาจาว่าประมาท	ถึงนักปราชยากจะคิดวินิจไฉย
ด้วยแปร่งมาฃ้างภาษาคนไทยไทย	แปลกกับไนยเนื่องมาแต่บาฬี
คำประมาทนั้นว่าขาดสติตฤก	ไม่ได้นึกในกุศละราษี
ขนแต่บาปใส่ตัวกลั้วราคี	การเช่นนี้เรียกประมาทขาดวิจารณ์
ฃ้างคำไทยใช้กันว่าดูถูก	เหมือนว่าลูกประมาทพ่อเปนฃ้อฃาน
เออนายตาดนี้ประมาทเรามานาน	ไม่ควรการจะประมาทชาติปุมา
/*49คำประมาทพูดแพร่งทุกแห่งหน	เพราะเราจนคนทุกชาติประมาทหน้า
ศิศยประมาทลบหลู่ท่านครูบา	เข้าเดินป่าใครประมาทมักพลาดแพลง
ภาษาไทยพูดใช้คำประมาท	มิได้คลาศความดูถูกแทบทุกแห่ง
ถึงคนรู้ก็ต้องใช้ไม่ระแวง	เพราะตกแพร่งเปนภาษาเจรจากัน
(๙๘) กับมานะนี่อิกคำจำไว้เถิด	บางทีเพริดความเขวจนเหหัน
บางทีใช้ถูกประสงค์ตรงสำคัญ	มานะนั้นว่านับถือแลถือตัว
คือถือชาติถือตระกูลประยูรศักดิ์	หนึ่งถือความรู้หลักว่าเลิศทั่ว
อิกถือเราถือเฃามักเมามัว	หนึ่งถือตัวตามยศลดไม่ลง
ถ้าแม้นเหนคนต่ำทำรานระ	เกิดมานะฮึดฮือกระพือส่ง
ในสยามก็คือความที่ทรนง	ด้วยยศชาติเชื้อวงษ์แลวิทยา
ความเช่นนี้กับบาฬีพอเคียงใกล้	แปลก็ได้ถูกความตามภาษา
มานะหนึ่งคำไทยที่ใช้มา	เปนวาจาแปร่งเสียงเพลี่ยงกันไป
ดังคำว่าข้าคิดมานะนัก	หญิงคนนี้นี่ข้ารักแต่ไหนไหน
ข้าเกี้ยวมันมันช่างด่าข้ากะไร	ข้าแค้นใจคิดมานะจะให้ลุ
ข้าจะตั้งพากเพียรเฝ้าเวียนปลอบ	แม้นไม่ชอบแล้วจะย้ายข้างฝ่ายดุ
คิดคุมเหงให้มันเกรงด้วยเย้ายุ	คงได้ลุสมคเนไม่เปรแปร
ความอย่างนี้ดูทีเหมือนจะผิด	เปนมานะไม่สนิทผิดกระแส
ในมคธกับสยามเนื้อความแปล	เช่นคำเรียกเรือกับแพก็ต่างกัน
ถึงคำเดียวแต่ว่าเรือก็เหลือยาก	โดยวิภาคชื่อก็มีทุกสิ่งสรรพ์
เรือกระบวนเรือที่นั่งเรือดั้งกัน	เรือสำปั้นเรือกันยาแผ่นม้ายวน
/*50++3293เอ่ยขึ้นคำเดียวเรือเท่านั้น	ชื่อกับรูปเรือปันเปนส่วนส่วน
เหมือนมานะไทยมคธบทกระบวน	ถ้าใคร่ครวญก็คงได้รู้ใจความ
(๙๙) หนึ่งจงรู้แยบคายอุบายบท	คำว่ารดนี้ต้องสรรปันเปนสาม
คือคำรดที่สกดด้วยดอตาม	คำสยามคนไทยมักใช้ชุม
เหมือนรดน้ำย่าปู่ครูอาจารย์	ในฤดูตรุศสงกรานต์รดกันกลุ้ม
พวกพราหมณ์รดสังขกรดกับอีกกุมภ์	บ้าคลั่งคลุ้มต้องด้วยบทรดน้ำมนต์
อีกรดผักรดหญ้าสารพัด	รดที่ไทยใช้ชัดทุกแห่งหน
ตามภาษามาแต่แรกไม่แปลกปน	โดยยุบลแบบรดสกดดอ
ราชรถกับทั้งรถอันเศศสิ้น	ในระบินแบบว่ารถสกดถอ
บันดารถสัตวเทียมเอี่ยมลออ	สกดถอสิ้นทั้งหมดบทบังคับ
อีกคำหนึ่งซึ่งว่ารศสกดสอ	ใครสกดถอฤาดอจะต้องปรับ
ปะที่ครูปากกล้าจะด่ายับ	เพราะไม่จับจำเค้าทำเดาดึง
ระสะว่ารศยาหารตระการหลาก	รศมีมากเปรี้ยวหวานน้ำตาลน้ำผึ้ง
ทั้งรศฝิ่นรศเล่าเมามึนตึง	เอะอะอึงด้วยเปนรศไม่อดออม
จืดเผ็ดเค็มฃมขื่นแต่พื้นรศ	ว่าให้หมดทั้งฝาดทั้งเฝื่อนย่อม
สรรเปนรศหมดสิ้นต้องยินยอม	ศอสกดหนะอย่าปลอมให้แปลนไป
ประเภทรศนี้ท่านคัดจัดเปนสอง	ตามทำนองกายจิตรวินิจไฉย
คือแจกออกเปนภายนอกกับภายใน	ท่านจัดไว้รศทั้งสองจงตรองการ
รศที่รู้ด้วยกายเปนภายนอก	เช่นอย่างบอกมาทั้งหมดรศอาหาร
ที่สัมผัศชัดชิวหาทวาร	เปรี้ยวแลหวานจัดว่ารศพาหิรา
รศจำเภาะเปนวิไสยแต่ใจรู้	ก็มีอยู่หลายหลากมากนักหนา
/*51คือรศซึ่งประจักษในวิญญา	รศสังวาศกรีธาในกาเม
อันรศนี้นี่สำคัญกระสันจิตร	มันให้คิดหวนหันออกปั่นเป๋
แม้นถึงพระที่ผนวชยังทรวดเซ	ต้องหันเหออกมาหากามะรศ
รศสังวาศเรี่ยวแรงทั้งแขงกล้า	เหนแรงกว่ารศอะไรที่ไหนหมด
ทำใจมืดโมหะไม่ละลด	เหมือนกันหมดจิตรไพร่ใจผู้ดี
หนึ่งวาจาของผู้ใดพูดไม่ปด	จัดเปนรศล้ำเลิศประเสริฐศรี
พระสัทธรรมซึ่งนำหน่ายโลกีย์	พระบาฬีปรากฎว่ารศธรรม
หนึ่งเพลงขับคำกลอนอักษรเสนาะ	ที่ไพรเราะหคายคมคารมขำ
นี่ก็เรียกกันว่ารศบทลำนำ	อุสาหจำจำจดรศวิจารณ์
รศซึ่งฉันพรรณามาทั้งนี้	จัดคะดีรศภายในออกไขฃาน
มิใช่รศรู้ด้วยลิ้นแต่วิญญาณ	ก็เสรจการลงเปนรศบทธิบาย
อนึ่งการสามัคคีอารีรัก	ที่พร้อมพรักร่วมจิตรมิตรสหาย
เจ้ารักข้าข้ารักเจ้าบ่าวรักนาย	ไม่สลายลดเลี้ยวเปนเกลียวกลม
ทุกทางกิจมิได้คิดรังเกียจเกียง	ไม่หลีกเลี่ยงหลบหลู่แลฃู่ข่ม
มีการใดพร้อมใจช่วยระดม	ด้วยนิยมยอมสมัคสามัคคี
ซึ่งรอมชอมชักสมานทุกหมู่หมด	จัดว่ารศล้ำเลิศประเสริฐศรี
อำนวยผลดลปรัจจุบันมี	เช่นตัวอย่างอ้างชี้ได้ชัดชัด
ในมนุษยเหนประจักษไม่พักว่า	เล่าแต่เรื่องสกุณาปักษาสัตว
นกกระจาบฝูงใหญ่ได้อาณัติ	สัญญากันรู้ถนัดนัดพร้อมใจ
เมื่อเวลาพรานป่าเอาข่ายทอด	ศีศะลอดตาแหแลไสว
แล้วพร้อมกันบินปรื๋อกระพือไป	สวมก่อไผ่เซิงหนามที่ตามดง
/*52แล้วย่นฅอย่อตัวเปลื้องหัวปลด	ค่อยเลื่อนลดจากตาข่ายโดยประสงค์
นกทุกตัวรอดชีวิตรไม่ปลิดปลง	เพราะจำนงพร้อมพรักสามัคคี
เมื่อวันหนึ่งฝูงนกกระจาบใหญ่	พากันไปลงที่พื้นพนาศรี
แสวงหาอาหารตระการมี	สกุณีบินไขว่โผไปมา
ขะณะนั้นนางนกกระจาบจ้อย	บินเคลื่อนคล้อยเรื่อยโร่โผถลา
เอาเท้าระถูกศีศะวัฏะกา	ก็โกรธาด่ากันด้วยอยาบคาย
นกที่เปนพวกพ้องสองนกนั้น	ก็รุมรันช่วยทะเลาะทั้งสองฝ่าย
สามัคคีร้าวแยกแตกทำลาย	ภอตาข่ายพรานหุ้มไปคลุมลง
ด้วยเกิดเกี่ยงเถียงกันอยู่อึงมี่	ก็ไม่มีใครสอดศีศะส่ง
พากันติดตาข่ายวายชีวงค์	พรานจำนงลุลาภหาบไปเรือน
สามัคคีมีผลดลประจักษ์	ถ้าพร้อมพรักไม่สลายไม่กลายเกลื่อน
หมั่นเสพยรศสามัคคีทุกปีเดือน	คงไม่เคลื่อนคลายสวัสดิ์พิพัฒพอ
สามัคคีนั้นเปนที่สรเสริญ	ความเจริญมีอะเนกอะนันต์หนอ
ถ้าทำให้แตกพังไม่รั้งรอ	โทษก็พอเหลือลามออกครามครัน
ถึงการศึกสงครามต้องคร้ามคิด	คนพวกเดียวที่สนิทจะผิดผัน
เปนไส้ศึกฦกซึ้งถึงฉกรรจ์	ถ้าหากเปนเช่นนั้นแล้วร้อนใจ
แม้นร่วมคิดจิตรพร้อมกันเปนหมู่	ถึงศัตรูอื่นจะคิดก็ยากได้
เกรงอำนาจบมิอาจจะก่อไภย	เพราะที่ได้ดื่มรศสามัคคี
เพราะฉะนั้นเราท่านควรรักษา	เปนมหาศุภผลมงคลศรี
คำว่ารศที่กำหนดในวาที	ความเช่นนี้ศอสกดบทธิบาย
/*53(๑๐๐) หนึ่งผู้เพียรเรียนรู้จงรอบคอบ	เชิงประกอบการกระวีนั้นมีหลาย
จงสนใจเรียนแบบที่แยบคาย	อย่ามักง่ายจำทรงให้คงทน
หนังสือไทยที่ท่านใช้นั้นมีมาก	คำหลากหลากเลาเลศล้วนเหตุผล
แม้นไม่ได้ศึกษาก็ท่าจน	อุส่าห์ขวนขวายรู้เช่นภูรี
กระบวนหนึ่งตัวเฃียนไม่เปลี่ยนแปลก	แต่อ่านแยกสองความตามวิถี
วัดเขมาโกฎเขมาเพลาก็มี	แต่ที่นี่ไปถึงป่าเพลาเย็น
ที่ริมเชิงเสลาภูผาใหญ่	ล้วนกอไผ่ลำสล้างเสลาเห็น
หัดบวกปูนใบเสมากว่าจะเปน	น่าโฮเตนปลูกเสมาดูเพราตา
ใครไปตัดต้นโสนที่คลองโสน	ตัดจนโกร๋นเหี้ยนหักเอาหนักหนา
ปูแสมแลเขดาเขดาระงา	เปนวาจาสองเงื่อนอย่างเฟือนทาง
จีนยิโหงโผเล่นกระเดนโหง	เสียงดังโผงฟาดปึงดังผึงผาง
ที่ดงแขมเมืองแขมแลดูบาง	ท้องตราวางเมืองแขมแปลสำเนา
ใครคุมเหงจีนเหงจนเซซวด	อ้ายจีนฮวดนี่มันเก่งคุมเหงเฃา
อย่าหวงแหนจอกแหนให้แก่เรา	พอลมเพลาก็เพลาลงสายัณห์
วันเสวเสวกาจะมาพร้อม	อย่าพวงหลงล้อมพวงปะหนัน
ที่บ่วงสวงสวงเสท้าวเทวัญ	ดูน่าพิศวงครันนึกหวั่นแด
คนขี่ม้าบ่าวพระยารามคำแหง	ชื่ออ้ายแดงตกม้าทำหน้าแหง
ผอบกับผอบทองเปนสองแคว	อ่านจงแลดูความตามทำนอง
(๑๐๑) อันคำคู่นี้ต้องรู้โดยสำเหนียก	ด้วยคำเรียกพูดกันนั้นเปนสอง
ตัวอักษรร่วมกันจงหมั่นตรอง	ให้ลงคลองเค้าความตามคดี
/*54ปกีระณำคำกลอนพจนาดถ์	ขอเชิญปราชช่วยพิจารณ์ในสารศรี
ที่บกพร่องพลาดพลั้งก็ยังมี	ท่านเมธีโปรดเพิ่มช่วยเจิมจุน
หนึ่งวางบทพจน์พากย์ถลากถลำ	เหมือนผักยำเคมเปรี้ยวไม่เฉียวฉุน
ด้วยเดิมจิตรคิดเล่นพอเปนคุณ	แก่ฝูงกุลบุตรเล็กเด็กเด็กเรียน
เปนไวพจน์ย่อย่อพอสังเกต	ในต้นเหตุแห่งการจะอ่านเขียน
เด็กไม่เขลาเชาดีทั้งมีเพียร	คงจะเฃียนรู้ง่ายสบายเอย ฯะ
***
๏ สารสั่งฟังแล้วพ่อ	เพียรจำ
เลาเลศเหตุแห่งคำ	คิดเค้า
ในเรื่องปะกีระณำ	นำแนะ ไว้นา
ผูกจิตรคิดค่ำเช้า	ชอบได้ฉลาดเฉลิม ฯะ
๏ ใดใดใครใคร่รู้	พิศดาร
จงใฝ่ใต่สวนสาร	สืบให้
พบกลอนเทียบพิจารณ์	ไวพจน์ นั้นนา
แม้พบจักอ่านได้	เรื่องกว้างทางสอน ฯะ
๏ ประมวนคำใช้ย่อ	ยกหยิบ
นับประมาณเก้าสิบ	แปดข้อ
เฉกผลพฤกษ์ห่ามดิบ	สุกคละ กันเฮย
เชิญเลือกชิมเล่นน้อ	ฝาดเปรี้ยวคายคืน ฯะ
***
โคลงสุภาษิตเครื่องสอนใจเตือนสติผู้เล่าเรียนดังนี้
/*55๏ ความรู้รู้ยิ่งได้	สินศักดิ์
เปนที่ชนพำนักนิ์	นอบนิ้ว
อย่าเกียจเกลียดหน่ายรัก	เรียนต่อ เติมนา
รู้ชอบใช่หอบหิ้ว	เหนื่อยแพ้แรงโรย ฯะ
๏ วิชชาเปนเพื่อนเลี้ยง	ชีวิตร
ยามอยู่เรือนเมียสนิท	เพื่อนร้อน
ร่างกายสหาวติด	ตามทุก เมื่อเฮย
บุญหากเปนมิตรข้อน	เมื่อม้วยอาสัญ ฯะ
๏ เรียนรู้รู้ให้โปร่ง	ปราดเปรียว
จักฉลาดควรเฉลียว	ติดด้วย
ปัญญาหน่วงกลมเกลียว	สติกล่อม ไว้นา
ทำกิจการจวบม้วย	ห่อนพ้องไภยพาล ฯะ
๏ อิดถีรูปา นารีรูปเอี่ยมอ้าง	เปนทรัพย
ปุริสะวิชชา บุรุษวิชชานับ	หนึ่งได้
สุรำโยธา โยธีกลั่นแกล้วรับ	รบบ่อ ขลาดแฮ
สะมะณะศีลา สมะณะครองศีลไซ้	สี่นี้ทรัพยแสน ฯะ
๏ เรียนรู้แม้นรู้ถ่อง	ถึงจริง
อย่ายกยอตนอิง	อวดอ้าง
อย่าเมาอย่าสุงสิง	เยียใหญ่
ถึงบ่โง่ถ่อมข้าง	โง่ไว้ใจเยน ฯะ
/*56๏ อุบลบอกฦกตื้น	วารี
โฉดฉลาดจับวาที	ตอบโต้
จิตรตรงคดร้ายดี	ดูยาก นักนอ
คนที่ปากโวโอ้	มักพลั้งพลันเข็ญ ฯะ
หนังสือกลอนสอนเด็กเรื่องนี้ ชื่อว่าปกีรณำพจนาดถ์ เพราะมีเนื้อความจัดถ้อยคำเรี่ยรายไปไม่เปนเรื่องเรียบเรียง ว่าคลุกคละปะปนกันไปไม่เปนลำดับ แต่ถ้าจะคัดเปนข้อ ๆ พอจะคัดได้ ประมาณข้อในกลอนเรื่องนี้ทั้งหมดด้วยกันเปน ๑๐๑ ข้อ ดังเรียบเรียงลำดับไว้ข้างล่างนี้ ฯ
ที่ ๑
กาน ๖ อย่าง
น่า ๒
บันทัด ๑๕
ที่ ๒
ผึ้งพึ่ง
น่า ๔
บันทัด ๒๐
ที่ ๓
อยู่อย่า
น่า ๕
บันทัด ๒
ที่ ๔
คำยาวคำสั้น
น่า ๕
บันทัด ๔
ที่ ๕
ผู้โท
น่า ๕
บันทัด ๑๕
ที่ ๖
ท่าถ้าน่าหน้า
น่า ๕
บันทัด ๑๗
ที่ ๗
บังบาง
น่า ๖
บันทัด ๖
ที่ ๘
เป่าป่าว
น่า ๖
บันทัด ๑๘
ที่ ๙
กำกำม์กรรม
น่า ๗
บันทัด ๓
ที่ ๑๐
เฝ้าเฟ่า
น่า ๗
บันทัด ๑๕
ที่ ๑๑
ข้าค่าฆ่า
น่า ๗
บันทัด ๑๗
ที่ ๑๒
เข้าออก
น่า ๘
บันทัด ๑๖
ที่ ๑๓
ทำธรรม
น่า ๘
บันทัด ๑๘
ที่ ๑๔
ข้างค่าง
น่า ๙
บันทัด ๔
ที่ ๑๕
ว่าหว้า
น่า ๙
บันทัด ๖
ที่ ๑๖
ย่าหญ้า
น่า ๙
บันทัด ๑๐
ที่ ๑๗
ค่อยข้อย
น่า ๙
บันทัด ๑๒
ที่ ๑๘
หนังสือ
น่า ๙
บันทัด ๑๔
ที่ ๑๙
เยาว์
น่า ๙
บันทัด ๑๘
ที่ ๒๐
ซ่มส้ม
น่า ๑๐
บันทัด ๕
ที่ ๒๑
คู่ขู้
น่า ๑๐
บันทัด ๙
ที่ ๒๒
ค่ำข้ำ
น่า ๑๐
บันทัด ๑๓
ที่ ๒๓
ค่อข้อ
น่า ๑๐
บันทัด ๑๗
ที่ ๒๔
ไข้ไค่
น่า ๑๑
บันทัด ๑
ที่ ๒๕
ไค่ค่าย
น่า ๑๑
บันทัด ๔
ที่ ๒๖
ข้องค่อง
น่า ๑๑
บันทัด ๘
ที่ ๒๗
ท่วนถ้วน
น่า ๑๑
บันทัด ๑๓
ที่ ๒๘
ภพพบ
น่า ๑๑
บันทัด ๑๗
ที่ ๒๙
ผ้ายพ่าย
น่า ๑๒
บันทัด ๓
ที่ ๓๐
ฎีกาดีกา
น่า ๑๒
บันทัด ๑๕
ที่ ๓๑
จระเข้
น่า ๑๒
บันทัด ๑๙
ที่ ๓๒
ตรวจกรวด
น่า ๑๓
บันทัด ๕
ที่ ๓๓
กรงตรง
น่า ๑๓
บันทัด ๙
ที่ ๓๔
ไกรไตร
น่า ๑๓
บันทัด ๑๕
ที่ ๓๕
กรองตรอง
น่า ๑๔
บันทัด ๕
ที่ ๓๖
นครคอน
น่า ๑๔
บันทัด ๗
ที่ ๓๗
นอเล็กณอใหญ่
น่า ๑๔
บันทัด ๑๑
ที่ ๓๘
ลอฬอ
น่า ๑๔
บันทัด ๑๕
ที่ ๓๙
ศุขสุกทุกข์ทุก
น่า ๑๔
บันทัด ๑๗
ที่ ๔๐
บัญชรบาญชี
น่า ๑๕
บันทัด ๑๙
ที่ ๔๑
ไม่ไหม้ม่าย
น่า ๑๖
บันทัด ๘
ที่ ๔๒
ร่ายไร่
น่า ๑๖
บันทัด ๒๐
ที่ ๔๓
สมุดสมุด
น่า ๑๗
บันทัด ๕
ที่ ๔๔
ช่อฉ้อ
น่า ๑๗
บันทัด ๑๓
ที่ ๔๕
พูดภูต
น่า ๑๗
บันทัด ๑๗
ที่ ๔๖
พักภักดี
น่า ๑๘
บันทัด ๔
ที่ ๔๗
ชิตชิด
น่า ๑๙
บันทัด ๔
ที่ ๔๘
ชานชาญ
น่า ๑๙
บันทัด ๑๒
ที่ ๔๙
พานภาร
น่า ๒๐
บันทัด ๑
ที่ ๕๐
ฝ่ายใฝ่
น่า ๒๑
บันทัด ๑
ที่ ๕๑
พายภาย
น่า ๒๑
บันทัด ๑๑
ที่ ๕๒
ไข่ข่าย
น่า ๒๒
บันทัด ๑
ที่ ๕๓
ล่าหล้า
น่า ๒๒
บันทัด ๙
ที่ ๕๔
นานชำนาญ
น่า ๒๒
บันทัด ๑๓
ที่ ๕๕
ององค์
น่า ๒๒
บันทัด ๑๗
ที่ ๕๖
ระใบระบาย
น่า ๒๓
บันทัด ๕
ที่ ๕๗
ประชวรชักชวน
น่า ๒๓
บันทัด ๑๙
ที่ ๕๘
ม่านมั่น
น่า ๒๔
บันทัด ๕
ที่ ๕๙
ตัวหอท้ายคำ
น่า ๒๔
บันทัด ๗
ที่ ๖๐
นบนภ
น่า ๒๔
บันทัด ๑๙
ที่ ๖๑
ยานญาณ
น่า ๒๔
บันทัด ๔
ที่ ๖๒
รายไร
น่า ๒๖
บันทัด ๑๙
ที่ ๖๓
คำไม้ไต่คู้
น่า ๒๗
บันทัด ๙
ที่ ๖๔
กอรอเปนกอน
น่า ๒๘
บันทัด ๑
ที่ ๖๕
หาญ
น่า ๒๙
บันทัด ๕
ที่ ๖๖
หาร
น่า ๒๙
บันทัด ๑๑
ที่ ๖๗
พิธีวิธี
น่า ๓๑
บันทัด ๑๕
ที่ ๖๘
สำรับสำหรับ
น่า ๓๒
บันทัด ๑
ที่ ๖๙
บวชผนวช
น่า ๓๒
บันทัด ๕
ที่ ๗๐
บพิตรบพิธ
น่า ๓๒
บันทัด ๑๑
ที่ ๗๑
มิ่งขวัญ
น่า ๓๒
บันทัด ๑๙
ที่ ๗๒
ครุฑอาวุธ
น่า ๓๓
บันทัด ๓
ที่ ๗๓
คัมภีร์กัมพุช
น่า ๓๓
บันทัด ๑๓
ที่ ๗๔
ปราโมทย
น่า ๓๔
บันทัด ๕
ที่ ๗๕
สังเวคสังเวช
น่า ๓๔
บันทัด ๑๑
ที่ ๗๖
บุญ
น่า ๓๕
บันทัด ๓
ที่ ๗๗
อนุญาต
น่า ๓๕
บันทัด ๙
ที่ ๗๘
ไมตรีไม้ตรี
น่า ๓๕
บันทัด ๑๗
ที่ ๗๙
ปฏิญญา
น่า ๓๖
บันทัด ๓
ที่ ๘๐
เมดตา
น่า ๓๖
บันทัด ๗
ที่ ๘๑
เมดติ
น่า ๓๖
บันทัด ๑๕
ที่ ๘๒
กรุณา
น่า ๓๗
บันทัด ๑
ที่ ๘๓
การุญ
น่า ๓๗
บันทัด ๕
ที่ ๘๔
สัญญาปัญญา
น่า ๓๗
บันทัด ๑๓
ที่ ๘๕
ต่างตั่ง
น่า ๓๗
บันทัด ๑๙
ที่ ๘๖
นิทราอินทราจันทรา
น่า ๓๘
บันทัด ๓
ที่ ๘๗
ธุชธวัช
น่า ๔๑
บันทัด ๑๙
ที่ ๘๘
ธุลี
น่า ๔๒
บันทัด ๓
ที่ ๘๙
นิยม
น่า ๔๒
บันทัด ๙
ที่ ๙๐
ทำเนียมธรรมเนียม
น่า ๔๒
บันทัด ๑๗
ที่ ๙๑
รักรักษ
น่า ๔๓
บันทัด ๕
ที่ ๙๒
วงษพงษ
น่า ๔๓
บันทัด ๑๙
ที่ ๙๓
เวทนา
น่า ๔๕
บันทัด ๑๗
ที่ ๙๔
แจกเวทนา
น่า ๔๖
บันทัด ๕
ที่ ๙๕
สงสาร
น่า ๔๗
บันทัด ๑๑
ที่ ๙๖
สังเวช
น่า ๔๘
บันทัด ๓
ที่ ๙๗
ประมาท
น่า ๔๘
บันทัด ๑๕
ที่ ๙๘
มานะ
น่า ๔๙
บันทัด ๕
ที่ ๙๙
รดรถรศ
น่า ๕๐
บันทัด ๓
ที่ ๑๐๐
คำพ้องเสียง
น่า ๕๓
บันทัด ๑
ที่ ๑๐๑
คำเสริมท้าย
น่า ๕๓
บันทัด ๑๙
อำมาตย์เอก พระยาศรีสำรวจ ( ชื่น ภัทรนาวิก )
พ.ศ. ๒๔๑๙-๒๔๗๒
ประวัติส์งเซปพระยาศรีสำรกจ .
( เจ้าภาพเรียบเรียง )
อำมาตย์เอก พระยาศรีลำรกจ /( ขึ้น ภัทรนาริก ) ต,ช, ต.ม, ๊'
0 6 ริ.ค.พ. ๆ เกิดเมือกันสุกก์ แรม ๑ ค่าเดือน ๓ ว
| ปีชด จุลศักราช ๑๒๓๕ ตรงกับวันที่ 6๕ กรกฎาคม พศ์.๒๕๑๓๕ (3ค้.ส๕๕) ๒= -
ศี ห | 2 ก๕ 4 ว มั 1ว กอ ซั6 --ะ-
ก การเล่าเรียนได้เรียนอยู่ที่โรงเรียนสุนันทาลัย ในขณะมียายุได่ แบ คึง ๒
- ได้[ซ้าถกายตักเปนมหาดเล็กประจำในลํมเด็จพระบรมโธรดำธิราช เค๋าพ้า . ๒5-
๐0 ได้รับราชการฉลองพระเดชพระคุณในล่มเด็ดพรระบรม ง 2 -
โอรคำธิราช ฯ พระองค์นันจนเด็ด็จด์วรรคต ครันเมื่อันที่ ๑ กรกฎาคม -
0 ฮายุได้ ๒๐ ป จิงไต้เข้ารับราชการในกรมศุลกากร กระทรอง =
พระคลงมหาลมบัต ตำแหน่งเล๋มียนตรี ได้รับพระราชทานเงินเดียน ๆ ละ น ว
ล ๒๐ ปาท ได้รับราชการอยู่ในกรมศุลกากรราค ๒ บิเก๋ษ จึงได้ย้ายมารับ : ร
. ราชการตำแหน่งนักเวียนในกรมบาญชีกลางกระทรกงพระคลังมหาสมบติเมือ ๊ึ 1
วันที่ ๑ มีถุนายน พ.ค์. ๒๕๕๑ ซึ้งในเกลานันยงเรียกค่ากรมตร0ลแตะกรม กบซง 5
ลำรบาญชี้ ได้รับพระราชทานเงินเดยนๆ ตะ ๑๕ บาท . ตัยคคามอุลำหะ : . --
ทากเพี่ยรในหน้าที่อันเปนคุณความดีในราชการ พระยาศรี่ลำรจไต้[ถือน “0 ต:
ตำแหน่งสูงขึ้นไปโดยลำดับ ครั้นเมื่อรันที่ ๑๕ ลิงหาคม พ.คี.๒๕๕๓ ได้รับ . 5ะ25
พระราชทานลัญญาบัตร์บรรดาศักดิ์เปนหลองอิมคราชหิรัญรักษ์ ต่อมาได้ ม =- -
รกนเลี้ยนยรรภาคักกิ้นืนพระในนานเติมเมื่ยอันดิ์ ๒๕ พฤษภาคม 7 --
ทเก็(๒๕๕๕ -จันที ๒๐ สิ่งหาคม พ.ค์. ๒4๕4 [ผังนท: สพนย
ล1 ๊ 200
1 086 88 งง1 0
ท
. ” : ฑู
| ถำมาตย์เอก กคันที่ ๑๐ ธันกาคม พ.ก็. ๒๕๕ ได้รับพระราชทานลัญ|
| บัตร์บรรดาศักดิ์เปนพระยาค์วดำรวค ตำแหน่งผู้ซี่กยอธิบดิกรมบาญีกล
0 ได้รัยพระราชทานเงินเดียนเพิ่มตามรอบปิจนเต็ม อัตราเดือนละ ๐๐๐ ป
1 คำซีมือหันๆ พศ์. น56 ได้ย่ายมาเปนผู้แทนผู้กำกับการกรมตรก
1 แผ่นดินแลกรมเจ้าจำนวนจนปลายบี พกี, ๒๕๒๕ ทรงพระกรณาโบ)
๊ เกล ฯ ให้ยกกรมกัลปนา แยกจากกรมธรรมการมารกมอยู่ในกระทก
4 0ลิงให้กรม กัดปนาลังกัดรวมกัปกรม ตรๆคเงินแต่
! ฯ พระยาศรีลำรถจใต้บังคับบัญชาการงาน ๒กรมนี้เปนดำตับมา ดักยค
เรียบร้อย จนทรงพระกรุณาโปรดเกล7 ๆ ให้แยกกรมตรกจเงินแผ่นดิน!
ใม่ รอมกับกรมบาญซีกลางกระทรกงพระคดังมหาลํมบัติ - และเปลี่ยนกรมค
ณ จ่านอนซึ่งรวมกับกรมกัลปนาเปนกรมร้าษาที่หลกงและกัลปนา พระยาก
ณัน ก. ม จ . สำรกจได้ริตำแหน่งเปนเจ้ากรมในกรมถี คงได้วับพระราชทานเงินเิณ
าม ม . ในดำแหน่งเค้ากรมชั้น ๓ เดียนละ ๆ๐๐ บาท เพิมพิเก๋ษณะเพาะตังน
820 บาท เปนเดือนละ ส๐๐ บปาท ด่วนเครื่องราชอิ คริยาภานี
: ไระยาศรีลำรกจได้วัพระ ราชทานตัวแต่ชั้น เบ็ญจมาภรณ์ช่าง เผือกเปนต
วร . 2) จนสู่งสุดแห่งการทได้รับพระราชทานก็คือ ตริตราภรณ์ช่างเย?
,, ทรตภาภรณ์มงกุฎล์ขาม ตติยจุลจอมเกล้าวิเศษ รัตน 9.ป.3.6 ว ภา
พย ะเหรียฝี
4 . . . 70 ทลมเดจพระเจ๋าอยู่หักรัชชกาลที่ ๒ แลม ว
| . [ภุกยิน ๆ จิ๊กหลายเพียญ รอมเวลารับราชการตั้งแต่เปนเสมียม์”ลรรรรรลง| 6 2 -! า =ะ
| ร ๐ ย| จ บ ด < 6 เร |
| พระยาศรลำริกจได้บอยเปนโรคเนือร้ายและเปนแผลนลำคอมาชำนาน =
ตร์ « ปี้ มียาการตัดอาหารและเลี้ยงแห้ง เได้พยายามรักษาตักโดย 1 =-
| นายแพทย์ชาวยุโรปและแพทย์ ไทยแผนบิ้จจุบันและแผนโบราณ กรัน 1 :
เมื่อใกล้จะถึงแก่กรรมมีอาการปกดคี่ร์๒ะอย่างแรงเปนบางเวลา ร่างกาย ว -
| เงิมทรุดโทรมเปนลำดับมาเนี่ยงคากยำนาจแห่งโรค แต่กระนั้นก็ยังไม่ : 2
| ทัอถอย ยังคงรับราชการได้เปนปกติดัยยความอดทนมีไต้เกิดผลเลี้ยหาย ๊: ---
แก่ราชการอย่างใด ครันเมือปลายเดือนกันยายน พ.ก์. ๒๕๒๒ อาการโรค 8 =๒๕
| ทากาเว็บจื้นโดยมีอาการไข้นิงมอเนียเข้าแซก . ประกยบทักำดงิและช่าง ๒ 2
) กายทรดโทรมเปนอันมาก พระยาศรีสำรกลได้ภายซนม์เมือกันที่ ๑ ตดาคม ว
น ฑู.คี่.๒๕๑๒ (ๆดา ๑๓ นาฬิกา ๕ นาฑ ที่บ้านริมถนนสุนทรพิมต หัดํโงง : - -๋
ภายหลังทิได้โซ็นหนังสือราชการฉะบับคุดท้ายราๆ 4 ซั้งโมงเศษ ดักยคกาม - =-
- ล์งมิได้มีเวทนาเข้าครอบจำ ประตุจคนนอนหลับไปด้วยคกำมย่อนเพลิย ย - -
- ณะนัน คำนวณอายุนับเรียงปิได้ ๕๕ ปี เปนอันตื้นประกัติลังเขปของพระ
ฑา