กาพย์สดุดี ของพระยาศรีสุนทรโวหาร
พระวรกัญญาปะทาน พระองค์เจ้าวัลลภาเทวี
คำนำ
ข้าพเจ้ามาบังเกิดความปีติยินดีปรากฎขึ้นแก่ใจอย่างเหลือล้น คือ มาระฦกถึงพระมหากรุณาธิคุณในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ที่ทรงพระกรุณาชุบเกล้า ฯ ข้าพเจ้าให้ได้รับราชการสนองพระเดชพระคุณในตำแหน่งซึ่งปู่แลบิดาข้าพเจ้าได้เคยสนองพระเดชพระคุณมา ทั้งระฦกถึงบุญคุณของท่านบรรพบุรุษ ซึ่งได้ประกอบไว้ในหนหลัง บังเกิดกุศลเจตนาขึ้น จึงบำเพ็ญกุศลทักษิณานุปทาน เปนบุพพเปตพลีในครั้งนี้ แลมีงานรื่นเริงเนื่องในงานนั้น
ข้าพเจ้าคิดว่า ควรจะมีของแจกเปนที่ระฦกสักสิ่งหนึ่ง จึงได้จัดการพิมพ์หนังสือเล่มนี้เปนของแจกที่ระฦกในงาน หวังว่าคงจะเปนที่พอใจทั่วกัน แลขอขอบคุณท่านขุนโสภณอักษรกิจไว้ในที่นี้ด้วย ที่ช่วยพิมพ์หนังสือเล่มนี้ให้
พระยาศรีสุนทรโวหาร
บ้านถนนเพชรบุรี
วันที่ ๑๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๓
โคลงรัฐสดุดี
(คัดจากล้อมรั้วเล่ม ๑ พ.ศ. ๒๔๕๗)
๏ โคลง ๔ ฯ
/*2๑๏ กรุงอมรรัตนสร้อย
โกสินทร์
ภูมิ์ภาคพ่างเมืองอินทร์
เอี่ยมฟ้า
เกียรติเฟื่องกระเดื่องดิน
แดนโลก
เฉลิมแหล่งบูรพทิศจ้า
จรัสล้ำศรีวิลัย ฯ
๒๏ พุทธจักร์บรรเจิดแก้ว
ก่องศรี
พิมพ์พุทธ์อุตมเจดีย์
เด่นฟ้า
อาวาสสอาดมี
อดิเรก เรืองแฮ
บงโบสถ์วิโรจน์จ้า
เจิดแพร้วไพหาร ฯ
๓๏ อาณาจักรจากร้อน
รมย์เกษม
ถ้วนทั่วทวยราษฎร์เปรม
ปราศเศร้า
เสพสวัสดิ์พิพัฒน์เอม
เอิบอาบ ใจฮา
สบสุขทุกค่ำเช้า
ชื่นหล้าสาธร ฯ
/*3๔๏ กสิกิจพานิชเกื้อ
การเจริญ
สมส่ำกำไรเกิน
กอบได้
สินค้าท่าทางเดิน
แดนบก น้ำฤๅ
บูรณ์เกษตรสยามให้
ช่องด้วยดินดี ฯ
๕๏ ยวดยานสารพัดพ้น
คณนา
เรือรถคชอาชา
ช่วงใช้
จักร์ยนตร์ถกลอา
กาศยิ่ง ยานเฮย
เอกอุดมสมบัติได้
สดวกพร้อมเพรียงมี ฯ
๖๏ สุริยศรีลีลาศเยื้อง
ยอแสง
ลบลับดับดวงแฝง
ฟากฟ้า
ชวลิตวิชชุโชติแรง
เรืองอร่าม
ไสวสว่างจับทางจ้า
แจ่มพื้นภูรี ฯ
๗๏ ผิวมีกิจอยู่ข้าง
ทางไกล
อาจส่งข่าวสาส์นไว
ว่องแท้
โทรศัพท์กับทั้งไปร
ษณีย์ส่ง ถึงฤๅ
โทรเลขวิทยุแม้
มุ่งได้ดังหมาย ฯ
/*4๘๏ บุญแท้ไทยสบเจ้า
จอมกษัตร์
ถวัลย์ราชย์ผดุงรัฐ
ร่มเกล้า
สืบเนื่องหนึ่งถึงฉัฎ-
ฐมราช เจริญนา
บุญฤทธิ์ธำรงเผ้า
แผ่นหล้าถาวร ฯ
๙๏ จีนจามพราหมณ์เทศรู้
ราวรบิล
ประเทืองประเทศไทยภิญญ์
พัฒน์พร้อม
กระหยิ่มอิ่มใจยิน
ดีสู่ สยามแฮ
พึ่งโพธิสมภารน้อม
นอบเกล้าสดุดี ฯ
๑๐๏ บ้านเกิดเมืองชนกสร้าง
แสนสบาย
รู้รักเร่งคิดราย
เรียบรั้ว
ชาติสุขเราสุขวาย
ว่างเทวศ
ชาติทุกข์เราทุกข์กลั้ว
กลัดร้อนรุมภัย ฯ
๑๑๏ ถิ่นดีเขาอยากได้
ทุกแดน
ไทยเร่งห่วงหวงแหน
แห่งบ้าน
ตื่นอยู่อย่าดูแคลน
อริเร่ง ระวังเทอญ
เตรียมซึ่งรั้วบ้านด้าน
บกน้ำลำเนา ฯ
/*5๑๒๏ ฝ่ายบกเราเรียบรั้ว
เรียงงาม อยู่แล
ฝ่ายทเลยังหวาม
หว่าว้า
เร่งตริผิวสงคราม
ครุ่นสมุทร์ มาฮือ
เราเร่งรายรั้วถ้า
ทอดทิ้งถอยแรง ฯ
๑๓๏ เชิญ ประชาชนชาติเชื้อ
ชาวไทย
เข้า สมรรคพรักพร้อมใจ
เจตน์ตั้ง
เรี่ย รายจ่ายเรือไว
ว่องรบ ถวายเทอญ
ราย ซึ่งรั้วบ้านทั้ง
อุทิศเกื้อกตัญญู ฯ
๑๔๏ ใครดูว่าข้าชื่อ
ไทยเห็น หน่อยเทอญ
ปากว่าไทยใจเปน
อื่นนั้น
ขอเชิญท่านเปลี่ยนเซ็น
นามชาติ ใหม่เทอญ
ชื่อว่าไทยใจชั้น
ชีพต้องเปนไทย ๚
ฉันท์สรรเสริญพระวรุณ
(คัดจากสมุทสารปีที่ ๒ เล่ม ๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๕๘)
๏ นาคบริพันธ์ ฯ
/*6๑๖๏ ข้าขอยอกรกรรพุม
เพียงเกษชุมนุม
นบโชตรัตนเรืองศรี

๏ รุ่งแสงแข่งพ้นพันระพี
รำพึงสดุดี
แสดงดังฤๅคำสม

๏ คุณศรีศากโยโคดม
โดยคำนึงชม
แนะช่องสวรรค์นฤพาน

๏ พานรข้ามโอฆสงสาร
สุดแสนกันดาร
ก็ได้วิมุติสุดเกษม

๏ กระแสสัทธรรม์อันเอม
โอชอาบใจเปรม
ประจักษ์ทั้งแปดมรรคผล

/*7๏ มวญเผ่าเอารสทศพล
ธรรมสภาพอนนต์
อเนกเนื้อนาบุญ

๏ บัดนี้จะกล่าวสารสุนทร์
สรรเสริญวรุณ
วรานุภาพไพศาล

๏ เสริมพจน์ฉันทพากย์พิสดาร
พอแสดงดำนาน
ดำเนิรด้วยบทสดุดี

๏ เบื้องสดับรับรสวาที
เทเวศร์จุ่งมี
มิตร์จิตจำนงปลงใจ ฯ

๏ วัสสันตดิลก ฯ
๑๔๏ อ้าองค์วรุณวรมเหศร์
สุรเดชะเกรียงไกร
รังษีเศวตวิมลใส
สุวิสุทธโสภณ
๏ ผู้เปนประธานนิกรเท
วสถิตณแห่งหน
คงคามหาสมุทจน
อุปจารละหานหนอง
๏ สำนึงพิมานรตนุภาศ
ทิพมาศมะเลืองรอง
เบิกบานทวารสหสะมอง
มะนะเมตตะอารี
/*8๏ จำรัสปัจฉิมพิศาล
อภิบาละโลกีย์
กำจัดอุปัทวะกะลี
สุขชุ่มธคุ้มครอง
๏ ดำเกิงเถลิงณปิฐิมา-
กรพาหะผาดผยอง
ว่องว่ายณสายชลลำพอง
นภเตร็จระเห็จเหิร
๏ หนฟ้ามหาพิหคชาติ
วยุวาตบ่ไวเกิน
เกลียวสินธุ์ฤมีนจรประเมิน
บมิแม้นวรุณจร
๏ ครื้นครั่นมหรรณพประเทศ
ธประเวศชโลทร
แทงห้วงทะลวงปถวิชอน
ชำเราะเวิ้งชเลวน
๏ ฉิวๆระริ้วพยุรำพาย
ธประปรายประปรอยฝน
เลี้ยงหล้าและวาริชสกล
ฤดุกาลก็ดาลดี
๏ เปนจอมคณานิกรสัต-
วอุบัติณวารี
สมญามหาชลบดี
อดิศรขจรนาม
๏ อ้าอัมพุราชสุรประกอบ
ทิฐิชอบณธรรมงาม
สัมพุทธศาสนประณาม
มนน้อมนิยมยล
๏ สัมมาทิฐานุคติใจ
คณะไทยประเทืองผล
ล้วนพุทธสาสนิกชน
ศุภชาติชลอบุญ
/*9๏ ศรีเสียมก็สาสนุปถัม-
ภกธรรมถะเกิงคุณ
สัมมาสุจาริวรสุน-
ทรราชสิเรนทร
๏ เทพเล่าก็เนาณสุจริต
วรฤทธิ์มเหศร
เชิญช่วยอำนวยผลบวร
วิกสิตะหรรษา
๏ สามรัตน์วิโรจน์วรุณรัก
ษพระอัคระราชา
สมเด็จปรเมนทรวชิรา-
วุธวีระรมย์ธรรม์
๏ ธำรงมไหสุริยศานติ์
จิรกาลประกอบพรรณ
ทีฆายุสุขพลนิรันดร์
นิรโรคนิราศภัย
๏ เชิญช่วยพิทักษ์สมุทเขต
ตะประเทศสถานไทย
อยู่เย็นและเปนสุขพิไล
ยริปูบ่วู่วาม
๏ แม้มีอมิตร์สมุทเหี้ยม
จรเยี่ยมประยุทธ์สยาม
มวลมาปราชยมิลาม
มนท้อจะต่อรณ
๏ ขอไทยวิชัยะสุรยุท
ธสมุทเสมอพหล
นารายน์ทำลายอสุรพล
คณะพาลก็ดาลสยอง
/*10๏ นาวีสมาคมเจริญ
กิจเดินสดวกปอง
เรือร่วงและเรือรณสำรอง
ลุสำเร็จประสงค์สม
๏ แน่นหนาสิมาสมุทมั่น
รฐขัณฑ์ประเทิงรมย์
นานาทิศานุทิศชม
ยศส้าสถาพร ฯ
เพลงยาว
(คัดจากสมุทสารปีที่ ๓ เล่ม ๑๗
พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๕๙)
๏ จารึกลักษณ์อักษรสุนทรสาร ถึงมิ่งมิตรสนิธสนมมานมนาน ผู้ร่วมชาติร่วมชานแผ่นดินกัน เพียงบรรเลงเพลงพิณอันไพเราะ สำนานเสนาะน้อมใจที่ใฝ่ฝัน บำเรอจิตให้สนิธสนองกรรณ พอช่วยบรรเทาทรวงที่ง่วงงง เพราะความรักเหลือรักที่หนักจิต สุดจะคิดกลบรักให้เลือนหลง จึงสู้เพียรเขียนคำด้วยจำนง ผจงรื้อเรื่องรักขึ้นรำพรรณ ดวงชีวาตม์ชาติมนุษนี่สุดรัก ถึงคราวผลักยอมพล่าชีวาสัญ มอบสนองของรักหนักสำคัญ คือจอมธรรมิกราชศาสน์ชาติตน เปนยอดรักหนักในคนไทยถ้วน สุดประมวญมานิเทศถึงเหตุผล พ้นรำพรรณสรรพจน์มานิพนธ์ ให้พอในใจตนที่ไตร่ตรอง โอ้สุรีย์ศรีทิวาสง่าโลก อุษาโยก/*12เยี่ยมหล้านภาผยอง กระจ่างแจ้งแสงประเทืองอยู่เรืองรอง ดังแรทองเถือกหล้านภาพราย ที่ชื้นชืดมืดมัวทั่วพิภพ ได้ประสบแสงร้อนก็ผ่อนหาย ผดุงง้วนชวนพิชน์ให้เพริศพราย สบายทั่วแหล่งหล้าสุธาธาร พระเดชาพระมหามกุฎกษัตร์ วีระรัตน์ราชามหาศาล ศรีสยามงามยศภิโยฬาร เล่ห์สุรีย์ศรีวารสว่างวาม ขจัดภัยไกลเข็ญเพ็ญพิพัฒน์ สยามรัฐราบเตียนสิ้นเสี้ยนหนาม ระบือยศทุกประเทศขอบเขตคาม ประชาชีมีความสวัสดี โอ้บุหลันขวัญรัติแอร่มหาว ประดับดาวเด่นฟ้าในราษี จำรูญแสงแพร่งพื้นปัตถพี ย่อมเยือกเย็นเปนที่เจริญใจ พระคุณจอมจักรีวีระราช ขวัญสยามเย็นหยาดเยี่ยงแขไข คือฉัตรแก้วกั้งเกล้าของชาวไทย สำราญใจพึ่งโพธิสมภาร ในทิวาก็ระวีวโรภาส นภากาศก่องประกายอยู่ฉายฉาน พร่างโพยมโสมจรัสรัติกาล ต่างปันวารเวียนปักษ์จักรา /*13อันพระมงกุฎกษัตร์ฉัตรประเทศ พระทรงเดชทรงคุณอุ่นเกษา ผดุงราษฎร์ประสาทสุขทุกเวลา มอบสีมาธธำรงพระองค์เดียว แท้พระองค์ธงชัยเฉลิมชาติ พระปรีชาสามารถชาญเฉลียว ชลอรัฐให้พิพัฒน์ขึ้นถ่ายเดียว ไม่โรยเรียวเรืองรุ่งกรุงอมร โอ้มณีที่มีอยู่ในภพ ไม่เลิศลบสามรัตน์ประภัศร บริสุทธ์พุทธรัตน์อันบวร สว่างเกินทินกรกว่าโกฏิ์กอง กำจัดมารผลาญกิเลศสุดเศษสิ้น หมดมลทินราคธลีไม่มีหมอง พระหัททัยใสสอาดปราศลออง ดังบัวทองที่ประทินกลิ่นกำจาย ประกอบด้วยพระคุณการุญลบ เพียงแห่งห้องมหรรณพกระแสสาย กำจัดสันดานบาปที่หยาบคาย แห่งหญิงชายคลายชั่วที่มัวมล ชี้กุศลหนทางบรรเทาทุกข์ และชี้สุขเกษมศานติ์นิพพานผล เปนที่พึ่งผองสัตว์ในสากล กอบกุศลบาปเว้นเช่นแจกแจง ธรรมรัตน์ชัชวาลย์ปานประทีป ส่องทวีปสัตว์/*14สันดานประสานแสง ของพระองค์ทรงพระภาคหากแสดง กระจ่างแจ้งกังขาไม่ราคี ศราพกพุทธพงศ์สงฆรัตน์ ปฏิบัติตามมุนินทร์ชินสีห์ บรรลุธรรมรำงับดับกะลี ทั้งสี่สัจตรัสแจ้งประจักษ์ญาณ เปนหนึ่งเนื้อนาบุญพูนสวัสดิ์ ของปวงสัตวโลกในสงสาร สุดประเสริฐเลิศรัตโนฬาร สามประการก่องหล้าวรากร โอ้โอ๋ชาติชาติไทยนี่ใช่ทาส เอกราชอิศโรสโมสร เสมอเหมือนเพื่อนศักดิ์อันสุนทร สถาพรเพ็ญยศภิโยยง ศรีประเทศอยู่ในแถบบูรพทิศ จึงมากมิตรมุ่งมอบไมตรีประสงค์ สงวนศักดิ์รักยศให้ยืนยง ดำรงอยู่คู่หล้าอย่ารู้วาย เมื่อชาติสุขเราเปรมเกษมสุข กะลียุคชาติล่มเราจมหาย ต้องรับความเคี่ยวเข็ญผู้เปนนาย อย่าหมายเลยเขาจะปล่อยให้ลอยนวล อันเสือพีก็เพราะพึ่งพงพนัศ อันพงชัฏชิดเชื้อเพราะเสือสงวน แผ่นดินเย็นหญ้าคลุมให้ชุ่ม/*15ชวน ส่วนหญ้ามิรู้สิ้นเพราะดินดี สามสิ่งชาติศาสน์กษัตร์จักเปนเลิศ สุดประเสริฐรักสงวนให้ควรที่ ขอเชิญมิตรจิตสมานสามัคคี เพียบภักดีดื่มรักอย่าผลักแพลง เมื่อรู้รักจำพิทักษ์ของรักไว้ มิควรให้ปัจนึกฮึกกำแหง มาเหยียบย่ำทำเล่นแต่โดยแรง แสวงรั้วเร่งล้อมระวังพาล ในทางบกเสนาค่อยหนาแน่น พอกันแดนดับศึกที่ฮึกหาญ ยังเปลี่ยวใจในทางชลธาร จึงคิดการเรี่ยรายหมายสร้างเรือ “พระร่วง” หมายถวายองค์พระทรงเดช ป้องประเทศพร้อมไว้ทั้งใต้เหนือ ขอเชิญมิตร์สมัคสมานช่วยจานเจือ เรี่ยรายทรัพย์ออกเพื่อสนองคุณ ให้สมหมายได้เรือ “พระร่วง” อ้าว มาสู่อ่าวแดนไทยหัวใจอุ่น เร็วเถอะไทยไชโยโอ้พ่อคุณ เชิญออกทุนเรี่ยรายอย่าได้ช้า ได้รับสารอ่านแจ้งจงแพร่งข่าว ให้ฉ่าฉาวชักชวนกันถ้วนหน้า อย่าประวิงนิ่งไว้ในอุรา จะเห็นว่าความรักประจักษเอย ฯ ๖๑ คำ ฯ
ราชสดุดี
เฉลิมพระชนมพรรษา พ.ศ. ๒๔๕๙
(คัดจากสมุทสารปีที่ ๓ เล่ม ๒๕ มกราคม พ.ศ. ๒๔๕๙)
---
๏ ฉบงง ฯ
๑๖๏ สรวมชีพอภิวาทบาทบงสุ์
พระผู้ดำรง
สยามรัฐฉัตร์ชัย

๏ เชิดชาติศาสน์รุ่งกรุงไทย
สบสรรพ์ศรีวิลัย
กะลีมล้างห่างหาย

๏ พระฤทธิ์เล่ห์ฤทธิ์นารายน์
คุณเช่นชลสาย
พระเดชดังดวงสุริย์ฉาน

๏ เลี้ยงหล้าประชาราษฎร์สำราญ
สมณพราหมณาจารย์
จำเริญประเทองเริงมน

๏ กรรมชั่วกลั้วโทษทรผล
หวยถั่วยั่วคน
ให้ย่อยให้ยับทรัพย์สิน

/*17๏ ทรงขจัดจากแคว้นแดนดิน
ราษฎรผ่อนภิญ-
โญภาพด้วยผลธนสาร

๏ สัมมาอาชีพชูงาน
กสิกิจพณิชการ
ประกอบกำไรไพบูลย์

๏ พระคือนารายน์ไวกูณฐ์
แปรภาคมาพูน
สิริพิพัฒน์ภพไทย

๏ เสด็จถลิงถวัลยรัฐราไช-
ศวรรเยศแต่ใน
ฉนำอันแรกฤๅนาน

๏ พระเดชพระหากบรรดาล
ได้แสงศรสาร
เศวตธวัชชัยเฉลิม

๏ กระบี่ธุชครุฑพ่าห์เผดิม
โดยเทพเธอเสริม
พระเกียรติ์ให้เห็นมหัศจรรย์

๏ ธงนารายน์ศรนารายน์พรายพรัน
พารณ์พิศณุพันธ์
ก็ผุดเฉภาะพ้องปี

๏ เปนศุภนิมิตรชัยศรี
แสดงเดชภูมี
ปรากฎไปทั่วทิศา

/*18๏ ทรงธรรมล้ำเลิศปรีชา
เชี่ยวเชิงรัฏฐา-
ภิบาลนุบายหลายละบอง

๏ ทรงตั้งพลสมัคเปนกอง
เสือป่าสมปอง
พระปลุกน้ำใจไทยหาญ

๏ เสกส่ำลูกเสือชำนาญ
ในนิติศาสตร์สาส์น
ค่อยเสี้ยมนิสัยไทยเยาว์

๏ เห็นแน่แก่ใจไทยเรา
ย่อมทันเทียมเขา
ประเทศที่รุ่งเรืองมา

๏ มีสิ่งซึ่งควรจักสา-
ธกคือราชา
ธิราชวิลาศรังสรรค์

๏ ยศพลเอกแด่ทรงธรรม์
เถลิงสถลทัพอัน
อุดมอดุลย์เดชา

๏ ราชใดในทิศบูรพา
ฤๅเคยมีปรา-
กฎเช่นพระองค์ทรงยศ

๏ สุดพร้องรำพรรณ์สรรพจน์
บรรยายพระยศ
พระเกียรติกำไรใหญ่หลวง

/*19๏ ส่ำข้าประชาไทยทั้งปวง
ภักดีมีดวง
ฤดีนิยมชมบุญ

๏ ขอเอาชีพปองสนองคุณ
พระมหาการุญ
ลอองพระบาทราชพลี

๏ คาบนี้ประสบสมัยอันดี
เฉลิมพระชนม์พิธี
ทำนูลถวายชัยพร

๏ สรวมเดชไตรรัตน์บวร
ทั้งเทพนิกร
อันทรงมหิทธิศักดา

๏ อีกอำนาจสัตย์วาจา
อภิรักษ์ราชา-
ธิราชสยามงามธรรม

๏ ทรงราชย์ยิ่งร้อยเรียงฉนำ
พระพรรณเพียงคำ
พระพลพระเพิ่มไพบูลย์

๏ สรรพทุกข์สรรพภัยไกลสูญ
เสื่อมโรคาดูร
ใดราชประสงค์จงสม

๏ สรวมสิทธิวาจาปรารมภ์
ข้าบาทบังคม
ถวายพระพรชโย ฯ
โคลงสรรเสริญพระเกียรติ
เสด็จพระราชดำเนิรเลียบมณฑลปักษ์ใตด พ.ศ. ๒๔๖๐
(คัดจากสมุทสารปีที่ ๔ เล่ม ๓๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๖๐)
---
/*20ร่าย๏ ศรีๆสุนทรสวัสดิ์ สยามรัฐไพโรจน์ มิ่งอมรโกษก่องแก้ว เพริศแพร้วพระพุทธศาสน์ ส่ำประชาราษฎร์เริงรมย์ อุดมด้วยโภคพูนเพ็ญ ข้อลำเค็ญขาดหาย กะลีมลายแหลกลาญ สบายบานเบิกหล้า ฝนฟ้าฉ่าชุ่มชล สกลเกษตร์สมบูรณ์ พูนพ่อค้าพานิช วิถีณิยกิจกำไร ไคลทางบกแคล่วคล่อง ท่องทางสินธุ์สมปอง ยวดยานผองพึงใจ รถไฟไวว่องสถล นาวีดลแดนสมุทร์ ดุจเทพย่นมรรคา กิจนานาลุได้ ทั่วแหล่งไหล้เสมา เปนมหารมณียประเทศ เหตุบรมธรรมิกราชเจ้า พระมงกฎเกล้าเกริกบุญ หนุนชาติสู่ศรีวิลัย ปลุกใจไทยให้แกล้ว แผ้วอรินทร์/*21ลาญสยอน อาทรรัฐประศาสน์ ทำนุราษฎร์สโมสร ขจรพระกฤดาภินิหาร ขานพระยศเกริกไกร เดโชชัยโชติจ้า คือไถงถงาดฟ้า ฝ่ายเบื้องบูรพ์เฉลิม ฯ
๏ โคลง ๔ ฯ
๑๏ เหิมใจใคร่เอื้อนพากย์
พาที
เฉลิมพระเกียรตินฤบดี
ประดับหล้า
เสนอโสตรส่ำกะวีชาญ
เชิงกาพย์
ผนึกอยู่คู่ฟ้าหล้า
ระฦกข้อคุณแสดง ฯ
๒๏ แถลงปางราเมศร์เจ้า
จอมสยาม
เสด็จประพาศพนาราม
ปักษ์ใต้
เลียบรัฐเพื่อสวัสดิ์ความ
สุขราษฎร์
เสด็จประสาทราชสาตร์ไว้
ต่างท้าวเถลิงเศียร ฯ
๓๏ พระเพียรเพื่อไพร่ฟ้า
ฟูใจ
ชมโพธิสมภารใน
บาทเบื้อง
แสนยากเท่าไรๆ
ฤๅย่อ ท้อเลย
หวังสืบสุขทุกข์เปลื้อง
ปลดข้อเข็ญสลาย ฯ
/*22๔๏ พระผายรถจักร์อ้าง
อนุกรม
ข้ามเขตนครปฐม
ที่นั้น
ล่วงราชบุรีรมย์
แรมเพ็ชร์ บูรนา
ถึงประจวบคีรีดั้น
เขตเข้าชุมพร ฯ
๏๕ เปลี่ยนจรขบวนคชเข้า
แขวงดง
ดลย่านเสียบยวนลง
ประทับร้อน
ไม้ลายท่าถึงปลง
ช้างประทับ แรมแฮ
ยามรุ่งสุริเยศต้อน
คชเต้าไต่ทาง ฯ
๖๏ ช้างทรงผจงบาทเยื้อง
กรายเดิร
งามดั่งไอยราเหิร
เห็จผ้าย
งามสารบริพารเชิญ
เครื่องไต่ ตามนา
เปนขนัดหัสดีย้าย
ยาตร์เมื้อมรรคา ฯ
๗๏ แนววนาผาแผ่นพื้น
บรรพต
สูงเยี่ยมเหลี่ยมไศลลด
เหลื่อมถ้ำ
ห้วยละหานท่อธารทด
ทึกถั่ง เทฤๅ
ตรวยโตรกหินชะโงกง้ำ
แง่เงื้อมงามงอน ฯ
/*23๘๏ อรชรรุกขชาติช้อย
ชูไสว
เผล็ดดอกออกผลใบ
แบ่งก้าน
รื่นรื่นชื่นชูใบ
จรูงรส รวยนา
ลมกระพือพาสร้าน
ส่งให้หอมหวน ฯ
๙๏ มั่วมวลวิหคร่อนร้อง
ราเรียง
แมกคู่อยู่คลอเคียง
ปีกป้อง
จักระจั่นสนั่นเสียง
เซงแซ่
หริ่งๆเรไรก้อง
กู่ชู้ชะนีโหย ฯ
๑๐๏ โดยทางประทับร้อนบก
อินทนิล
ยามบ่ายตวันชายลิน
ลาศเต้า
ประทับแรมปากจั่นดิน
แดนต่อ พม่าแฮ
กระบวนยกหยุดยกเร้า
เร่งเมื้อเรือจร ฯ
๑๑๏ สาครคลื่นราบแท้
ทะเลรับ พระฤๅ
ระนองเสด็จภูเก็ตประทับั
ถิ่นนั้น
ถึงตรังสั่งกระบวนกลับ
ทางรถ ไฟนา
แรมนครแล้วดั้น
สุราษฎร์ด้าวแดนงาม ฯ
/*24๑๒๏ สามราตรีล่วงแล้ว
จรดล
กลับสู่ชุมพรหน
แรกเต้า
จรประจวบคีรีจน
ลุเพ็ชร์ แล้วแฮ
พลันพระเสด็จคืนเข้า
นิเวศน์ด้วยสวัสดี ฯ
๑๓๏ นฤบดีพระเสด็จด้าว
แดนใด
ชุมส่ำสงฆ์สวดชัย
ปริตพร้อง
เสือป่าประชาราษฎร์ใน
ย่านอมาตย์ มาแฮ
รับเสด็จอึงเอ็ดซร้อง
แซ่อื้ออวยชะโย ฯ
๑๔๏ ราษฎร์แสนโสมนัศได้
ถวายบัง คมนา
แสนยากตนอยู่ยัง
ป่ากว้าง
สบช่องดุจปองหวัง
เคียมบาท พระเฮย
ชมพระบารเมศสร้าง
สืบท้าวผธมสินธุ์ ฯ
๑๕๏ รามินทร์ขึ้นมกุฎแก้ว
จักรีวงศ์
แปรภาคจากสรวงลง
สู่หล้า
เถลิงรัชสยามรัฐคง
คู่สิริ พระแล
เชิดชาติชูศาสน์จ้า
จรัสล้ำศรีวิลัย ฯ
/*25๑๖๏ งามหทัยพระกอบด้วย
การุญ ธรรมพ่อ
งามสง่ากิริยาละมุน
ละม่อมน้อม
งามลักษณ์จักรพรรดิสุน-
ทรพจน์ พระเอย
งามพระปรีชาพร้อม
ศาสตร์ซึ้งทรงชาญ ฯ
๑๗๏ หลายวารพระประเวศเวิ้ง
ไพรวัน
ฤๅมละเวลาอัน
เปล่าไร้
พระทรงพิริยภาพบรร
ดาลประโยชน์ ยิ่งแล
ว่างกิจประดิษฐ์ลครให้
ราษฎร์ถ้วนทัศนา ฯ
๑๘๏ ปวงประชาปราโมทย์ปลื้ม
เปรมกมล
ต่างจ่ายเรี่ยรายธน
เทิดเกล้า
ถวายบาทพระประสาทผล
พูนเพิ่ม
แด่ราชนาวีเข้า
ส่วนซื้อเรือรณ ฯ
๑๙๏ มณฑลสยามประเทศท้อ
เทินเขา ควนนา
ป่าละเมาะเกาะลำเนา
น่านน้ำ
แสนงามสุดงามเอา
อะไรเปรียบ ปูนฤๅ
ห้วยละหานธารถ้ำ
เทพแสร้งสรรเสมอ ฯ
/*26๒๐๏ เลิศเลอแหล่งบกน้ำ
สวนนา เนื่องฤๅ
อุดมยิ่งธัญญาผล
พืชน์พื้น
โลหธาตุมาศมุกดา
ดวงรัตน์ รวยแล
โภคทรัพย์นับอเนกฟื้น
ฟ่องด้าวราวสวรรค์ ฯ
๒๑๏ ประเทศอันบรมสุขพ้น
ภูมิสยาม นี้ฤๅ
จอมกษัตรวีระรัตน์ราม
ร่มเกล้า
ประเสริฐสุดพุทธศาสน์งาม
สง่าโลก แลแฮ
ไทยรักฝักใฝ่เฝ้า
พิทักษ์แคว้นแดนตน ฯ
๒๒๏ เรือรณเพื่อป้องราช
ริปู
ทรัพย์จ่ายเรี่ยรายสู
อย่าช้า
ไทยเอยจะเฉยดู
ดายนิ่ง ไฉนนา
คนละเล็กน้อยถ้า
ทั่วผู้เหลือพอ ฯ
๒๓๏ ขอเดชไตรรัตน์เรื้อง
โลกา
เทเวศร์สุรเดชมหา
นุภาพถ้วน
อภิรักษ์รัฐเสมา
บรมราช สยามเทอญ
เจริญยิ่งสิ่งร้ายล้วน
หลีกพ้นฤๅพาน ฯ
โคลงสรรเสริญเกียรติกรุงสยาม
(คัดจากสมุทสารปีที่ ๔ เล่มที่ ๓๒
สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๖๐)
---
/*27ร่าย๏ ศรีๆ สวัสดิวิชัย ไกรเกริกเกียรติกรุงสยาม งามยิ่งงามพระพุทธศาสน์ งามยิ่งชาติชาวไทย สมศรีวิลัยเลิศแล้ว งามยิ่งแก้วมกุฎกษัตร พระวีระรัตน์บรมราชา สมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทรมหาวชิราวุธ วรุตมเทพนายก แห่งพศกสยามราษฏร์ พระทรงอำนาจทรงบุญ อดุลย์พระเดโชพล พิมลศักดิบวร ขจรกฤดาภินิหาร ขานพระยศยิ่งยง ธำรงธรรมทศพิธ สรรพวิทยศาสตร์ทรงชาญ ปรีชาญาณหยั่งไกล ในสรรพเหตุทุกสถาน เบื้องปัจจุบันกาลอนาคต ตลอดหมดอดีตสมัย ชำนาญในรัฐประศาสน์ ผดุงราษฎร์แรมเข็ญ ย่อมเยือกเย็นเปนสุข ปลุกเปรมใจไพร่ฟ้า สยามยศเยี่ยมหล้า โลกล้วนนับถือ ฯ
๏ โคลง ๔ ฯ
/*28๑๏ พระคือวาสุเทพท้าว
ถะเกิงฤทธิ์
แผ่พระการุญจิต
จากฟ้า
มาเปนปิ่นกษัตรอิศ-
ระราช
เพื่อประโยชน์เพื่อสุขข้า
ขอบด้าวแดนสยาม ฯ
๒๏ ยามนี้ทุรยุคร้าย
แรงหาญ
แหล่งโลกราวเพลิงผลาญ
แผดกล้า
สงครามลุกลามปาน
ประลัยโลก ลงฮือ
พินาศทรัพย์ดับชีพอ้า
อนาถด้าวอัษฎงค์ ฯ
๓๏ การณรงค์ในระหว่างผู้
สัมพันธมิตร์ ไทยเพื่อน
ไทยมั่นธรรมสุจริต
อยู่แล้
แต่เริ่มยุทธการสถิต
เปนท่าม กลางนา
ฤๅเพลี่ยงเอียงเอนแม้
หนึ่งน้อยมีไฉน ฯ
๔๏ ปิ่นไผทชัยธวัชเรื้อง
รามา ธิราชฤๅ
แผ่พระปรีชาญาณ
หยั่งถ้วน
แน่ตระหนักประจักษ์สา-
เหตุเศิก สิ้นแฮ
เห็นว่าเยอรมันล้วน
หยายช้าประดาเสีย ฯ
/*29๕๏ อ๊อสเตรียร่วมมิตร์แม้น
ขุนมาร
ผลาญมิตรผลาญธรรมผลาญ
โลกล้าง
ใช้เรือลอดชลธาร
ทำลายเหล่า เรือนอ
ไป่เลือกไพรีข้าง
ฝ่ายค้าคนกลาง ฯ
๖๏ มละทางธรรมประเทศถ้วน
ทุกสถาน
พยศยิ่งหยิ่งอหังการ
ก่อร้าว
ไป่มีเมตตาผลาญ
มนุษชาติ
ดูหมิ่นทั่วถิ่นด้าว
ประเทศน้อยทั้งหลาย ฯ
๗๏ ความร้ายสองชาติดื้อ
ดึงทำ
สยามประเทศได้ส่งคำ
คัดค้าน
สองมิตร์ห่อนหันสำ
เหนียกเพิก เฉยแฮ
ย่อมหมดหนทางต้าน
ตัดทิ้งทางสหาย ฯ
๘๏ เหตุหมายกำเรีบตั้ง
ตัวเปน
เจ้าโลกโลกร้อนเห็น
ชัดแล้ว
ไฉนโลกจักพึงเอ็น
ดูอมิตร โลกเฮย
โลกย่อมลุกรานแผ้ว
พินาศเสี้ยนสมพอง ฯ
/*30๙๏ กองผสมสัมพันธมิตร์สู้
สาหัศ
ปวงประเทศเปนกลางตัด
มิตร์ใส้
สยาเมศร์เล็งเหตุชัด
ชาติโหด ร้ายเฮย
ไฉนจักละเว้นไว้
พักตร์ผู้อันธพาล ฯ
๑๐๏ นฤบาลบรมนาถผู้
นายก
สยามรัฐะดิลก
เลิศแก้ว
ปกาศิตส่ำพศก
ทราบทั่ว กันแฮ
เผด็จมิตร์เยอรมันแล้ว
กับทั้งอ๊อสเตรีย ฯ
๑๑๏ มิให้เสียศักดิ์สิทธิ์ข้อ
คุณธรรม
ครองโลกโลกธรรมประจำ
เจิดหล้า
ผู้ผลาญซึ่งธรรมนำ
พินาศสู่ ตนแล
ประกาศรบเลิกคบค้า
ร่วมผู้อธรรม ฯ
๑๒๏ ไทยประจำตำแหน่งเข้า
กุมตน
มวญหมู่ศัตรูชน
ทั่วถ้วน
อันพึ่งรัฐมณฑล
สยามประเทศ อยู่นา
ปราศจากเหตุร้ายล้วน
ละม่อมพร้อมพึงชม ฯ
/*31๑๓๏ น่านิยมไทยได้รับ
ราชการ สิทธิ์นา
ทหารบกทหารเรือหาญ
อาจแกล้ว
เสือป่าพลเรือนสมาน
สมัคพรัก พร้อมพ่อ
สมศักดิ์นักรบแก้ว
เกิดเกื้อบุญญา ฯ
๑๔๏ อุปรมาสยามรัฐนี้
นาวา นั่นแล
บรมราชภูวนาถนา-
ยกฉะนั้น
ไทยเปนเช่นกระลา
สีสะพรึบ พร้อมพ่อ
นำรัฐนาเวศดั้น
สมุทร์ด้วยสวัสดี ฯ
๑๕๏ ไทยมีกมลอาจพร้อม
เพรียงภัก ดีพ่อ
รักชาติรักศาสน์รัก
กษัตรแล้ว
สุดแต่ธวัชชัยชัก
ชาติไต่ ตามนา
สยามรัฐพึงพิพัฒน์แคล้ว
คลาศพ้นสรรพภัย ฯ
๑๖๏ สรวมเดชไตรรัตน์ทั้ง
เทวะฤทธิ์
อภิรักษ์พระรามิศร
ราชไท้
เสวยสวัสดิพิพัฒน์นิจ
กาลสุข เกษมเทอญ
ชัยสวัสดิ์สยามรัฐได้
ประสบสิ้นสมประสงค์ ฯ
ลิลิตสดุดีเรือพระร่วง
(คัดจากดุสิตสมิต เล่ม ๙ ฉบับที่ ๙๓
วันที่ ๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๖๓)
/*32ร่าย๏ ศรีๆสวัสดิวิชัย เกริกกรุงไทยบรรเทือง เรืองรุ่งเรืองบรรเทิง เริงราษฎร์เริงอภิรม ชมชื่นชมแช่มหน้า เอื้อนโอษฐอ้าอวยชัย ปางเมื่อไทยสมปอง มีงานฉลองเรือพระร่วง อันแล่นล่วงลุพระนคร อมรรัตนโกสินทร์ คือเมืองอินทร์เอี่ยมฟ้า เรือแห่งข้าทวยไทย ผู้มีใจจงรัก สวามิภักดิ์ยุคลบาท บรมนาถนฤบดี จักรีวงศ์วิรกษัตร์ ฉัฏฐมรัชราเมศร์ ร่วมจิตเจตน์จงถวาย หมายเพื่อเปนรั้วบ้าน ด้านมหาสาคร ปราบดัสกรเกรงฤทธิ์ คิดเพื่อกัตเวที ต่อภูมีอยู่เกล้า พระเจ้าผู้เปนประมุข ทรงเผด็จทุกข์ผดุงเกษม ทวยไทยเปรมปราโมทย์ พระเดชโชติช่วงหล้า เกริกพระเกียรติฟ่องฟ้า เฟื่องฟุ้งกรุงสยาม เยี่ยมแล ฯ
/*33๏ โคลง ๔ ฯ
๏ กรุงรามเรียบรั้วทั่ว
ทุกทิศ
ทวยอรินทร์ชามฤทธิ์
ขาดร้อน
บุญรามสยามิศร์
มหาราช
ร่มเกษ,ภูวเรศช้อน
ชาติขึ้นแข่งสมัย ฯ
๒๏ สรวมเดชไตรรัตน์ทั้ง
เทพไท
เปนปิ่นเปนประธานใน
โลก, เฝ้า
กำจัดอุปัทวะภัย
พินาศ
อภิรักษ์ราเมศร์เจ้า
ผ่านหล้าถาวร ฯ
๓๏ สรวมพรจตุพิธแผ้ว
พึงสม
ถวัลยรัฐสวัสดีภิรมย์
อย่าไร้
เชิดชาติศาสโนดม
เด่นโลก
ปวงอรินทร์ฤๅใกล้
กราบเกล้าหนาวหนี ฯ
๔๏ ศรีๆสรวมสวัสดิ์เรื้อง
รณชัย
พระร่วงฤทธิเกรียงไกร
เกริกหล้า
อารักษ์ถิ่นสมุทร์ไทย
ถะเกิงเดช
เสมือนหนึ่งรั้วรัตน์จ้า
อริไร้ฤๅขวาง ฯ
/*35๕๏ ปางสงบเปนสง่าด้าว
แดนสยาม
เผยเดชภูธเรศร์ราม
รุ่งหล้า
ผิวะสบเกิดสงคราม
ครองเดช อุดมแฮ
อาจจักรอนเศิกกล้า
กลอกเกล้าแกลนหนี ฯ
๖๏ นาวีอริราชแพ้
ฤๅพาน
แมกสมุทร์สุดแรงหาญ
ห่อนสู้
เปนมหาวิชัยยาน
วีรยศ ยิ่งเทอญ
เสมอดั่งร่วงราชกู้
เกียรติไท้ไทยเกษม ฯ
ชโย
คำฉันท์ราชสดุดี และ เฉลิมพระเกียรติ
พระวรกัญญาปะทาน พระองค์เจ้าวัลลภาเทวี
(คัดจากดุสิตสมิต เล่ม ๙ ฉบับที่ ๙๗
วันที่ ๑๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๓)
๏ วัสสันตดิลก ฯ
/*35๑๔๏ สรวมชีพประชุมนะขะประนต
วรบทบงสุ์องค์
สมเด็จพระรามิศระมง-
กุฎะเกล้าถะเกิงคุณ
๏ ครอบหล้าสยามะระฐะร่ม
สุขะรมยะไพบุลย์
อาศัยพระเดชพิริยะสุน-
ทรพีระปรีชา
๏ เชิงรัฐประศาสนะวิศิษฏ์
ศุภนิตินานา
ธรรมมั่นมหันตกรุณา
ธิกะคุณอดุลย์ครอง
๏ จอดเจตนะจัดรฐุปถัม-
ภกะนำประชาผอง-
พบสุขพระสุขพระบ่มิปอง
จะประสบอำเภอองค์
๏ ฝ่ายากพระตรากพระวรกาย
เพราะพระหมาย พระมุ่งประสงค์
เชิดชาติและศาสนะธำรง
ถิระมั่นนิรันตราย
/*36๏ ตราบพ้นจลาจลกะลี
ยุคะนีระนาสน์หาย
จึ่งเผยพระราชะวรุบาย
กิจะเพื่อภิเษกสม-
๏ รสรักพระอัคระวรกัญ-
ญะปะทานสราญรมย์
ส่ำราษฎร์ก็เริงกมลชม
สุมนัสสหัสสา
๏ ทั่วทวยวิเทศจตุรทิศ
ศุภมิตระนานา
ทราบศัพท์ก็จับหทยะปรา-
รภะรื่นฤดีดาล
๏ นี้เปนมหาศุภนิมิตร
อมฤตย์บ่ปูนปาน
ปวงข้ามหามิตระสราญ
ระมะสัตยะสาธร ฯ
๏ นาคบริพันธ์ ฯ
๑๖๏ ส่วนท่านพระอัคระบังอร
เบี่ยงอาสน์สังขกร
สังเกตในลักษณ์ลาวัณย์

๏ เลอวงศ์ทรงศักดิ์ครามครัน
ครุ่นครองคุณอัน
ควรออกอุทานขานชม

๏ ข้อชอบพระได้อบรม
เรืองอักษรสม
ศึกษาสำเร็จแรงเพียร

/*37๏ เรื่องเพ่งพินิจขีดเขียน
ขันแขงแรงเรียน
รอบรู้ทุกสิ่งสารพรรณ

๏ สารพัดเย็บปักถักสรรพ์
ถ่องศิลป์อนันต์
อเนกะพ้นพรรณนา

๏ พระหนักในพระกรุณา
กรณีย์มีสาร์
มากสิ่งประเสริฐสมงาม

๏ สมสง่าราชินีศรีสยาม
สมยศเรืองราม
ร่มราษฏร์เจริญรมยา ฯ

๏ ฉบงง ฯ
๏ พระเปนพระปิยธิดา
แห่งกรมหมื่นนรา-
ธิปะพระจักรีวงศ์

๏ สมศรีสมศักดิ์สมพงศ์
สมภารพระองค์
ได้สืบได้สร้างสมสอง

๏ สรวมคุณไตรรัตน์อันครอง
โลก,ทั้งแมนผอง
จุ่งช่วยภิบาลวรองค์

/*38๏ สมเด็จพระราเมศร์มง-
กุฎเกล้ากับองค์
พระวรกัญญาปะทาน

๏ ให้ทรงพระเกษมสำราญ
นิราศภัยพาล
พระโรคอย่ามีบีฑา

๏ ปราศทุกขุปัทวนานา
เหล่าร้ายฤษยา
อย่าได้สัมฤทธิ์จิตจง

๏ สรรพสิ่งสองพระพึงประสงค์
จุ่งสิทธิจำนง
พระมุ่งโดยสรรพฉับพลัน

๏ คราบรรจวบเท่าถึงวัน
อภิเษกนิรัน-
ตราย, ภิรมเรีงชัย

๏ สองร่วมเสวยราชมไห-
ศวรรยาธิปตัย
จำรูญจำเรีญเนิ่นนาน

๏ พระเดชพระแผ่ไพศาล
พระเกียรตินฤบาล
สกลกระจายกำจร

/*39๏ เสาวภาพกาพย์สารสุนทร
สรวมชีพชุมพร
สิทธิ์ดังถวายนี้ เทอญ ฯ

ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม ขอเดชะ
ข้าพระพุทธเจ้า
พระยาศรีสุนทรโวหาร