พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา
คำนำ
พระนิพนธคำนำ
ของ
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๕ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ กรมพระยา-ภาณุ'พ้นธุวงค์วรเดช ทรงบำเพ็ญพระกศล มืพระประสงค์จะทรงพ็มพ็หนังสือพระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัดถเลขานี้เป็นครั้งแรก รับสั่งใหัข้าพเจ้ารับพระธุระในการดรวจฉบับและจัดการ พ็มพ็ถวาย ข้าพเจ้าได้กลาวไว่ใน่ค์านำหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับแรกนั้นว่า ทุกรันนี้มื หนังสือเครึ่องประกอบสอบสวนพระราชพงศาวดารแพร่หลายมากกว่าแด่ก่อน ถ้าหากว่าผู้ ศกษาพงศาวดารช่วยกันดรวจดราสอบสวนเอาเนี้อความที่พบในที่อื่นอย่างไร มาเรียบเรียง อธิบายไว่ใหัปรากฎ ความร้พงศาวดารของเมืองไทยจะด็ขึ้นํโด้อกเป็นอันมาก เสุยดายที่คราวนั้นเป็น การเร่งรีบจะด้องทำให้แล้วหันก่าหนด แมแด่ข้าพเจ้าเองก็ไม่มืเวลาพอทุจะทำอย่างอื่นได้ นอก จากแด่งุคำนำอธิบายดำนานของหนังสือพระราชพงศาวดารขนดอนหนึ๋งกับทำส่ารบาญสำหรับ จะค้นเรี่องพระราชพงศาวดารที่พ็มพนั้นให้มืขึ้นเป็นศราวแรก ทำได้แด่ ๒ อย่างเท่านี้ หนังสือ พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขาที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงค์เธอฯ ทรงพ็มพ็ขื้นครั้งนั้น มืผู้นิยมกันมาก ฉบับที่พมพ็ขึ้นหมดไปโดยรวดเร็ว ข้าพเจ้าได้รับคำคักเด้อนมาจากบุคคลบัาง มาจากที่ศกษาสถานด่าง ๆ บัาง ขอให้จัดการพ็มพ็หนังสือพระราชพงศาวดารขึ้นอกคักฉบับหนึ่ง จงได้ลงมือจัดการพ็มพ็หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับนี้
ในการพ็มพ็หนังสือพระราชพงศาวดารคราวนี้ มืเวลามากกว่าคราวก่อน ข้าพเจ้าจ้งได้ ลองท่าดามความที่ได้คดเห้นไว คอ ได้แกไขดำนานหนังสือพระราชพงศาวดารไห้บรีบูรถเดขึ้น พฺมพฺไว้ข้างด้นฉบับนี้ดอนหนึ่ง ได้ดรวจสอบหนังสือด่าง ๆ ที่งไนภาษาไทยและภาษาด่างประเทศ ที่เกี่ยวด้วยเรึ๋องพงศาวดารสยาม เสือกเก็บเนี้อความมาเรียบเรียงเป็นเรึ๋องพงศาวดารสยาม ประเทศดอนด้น ก่อนก่อสรางกรุงศรีอยุธยาพ็มพ็ไว้ข้างด้นอกดอนหนึ่ง และได้แด่งคำอธิบาย เรี๋องไนรัชกาลด่าง ๆ ครั้งกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธาน์ ดามลำคับแผ่นด้น รวมพ็มพ็ไว้ข้างห้ๆย อกดอนหนึ่ง เอาเรึ๋องพระราชพงศาวดารของเด้มพ็มพ็ไว้ระหว่างกลาง ,ที่เรียบเรียงโดยลำคับ คังกล่าวนี้ ความจรํงแด่เด้มข้าพเจ้าได้ลองเอาคำอธิบายพ็มพ็ด่อด้ดทายคัวเรึ๋องพระราชพงศาวดาร ทุกรัชกาล แด่ครั้นพ็มพ็ไปได้หน่อยหนึ่ง เมื่อเอามาพ็จารณาดู เห็นว่าจะทำให้เรึ่องพระราช-พงศาวดารเด้มขาดเป็นกระท่อนกระแท่นไปเสิย่โดยเหตุที่พ็มพ็สลับกับคำอธิบาย ถ้าผู้อ่านไม่ ประสงค์จะอ่านคำอธิบายก็จะชวนร่าคาญคำอธิบายของข้าพเจ้า จ้งได้แยกเอาคำอธิบายมา รวมพ็มพ็ไว้เสืยข้างห้ายส่วนหนึ่งด่างหาก คังกล่าวมาแล้ว เมื่อผู้อ่าน ๆ เรึ่องพระราชพงศาวดาร แผ่นด้นใดแล้ว และอยากจะทราบคำอธิบายของข้าพเจ้า ควรจะพลกข้ามไปอ่านคำอธิบายเรึ๋อง แผ่นด้นนั้นเลยก่อน แล้วจงกลับมาอ่านคัวเรึ๋องพระราชพงศาวดารอื่นด่อไป อย่างนี้จึงจ่ะได้ ประโยชน์จากคำอธิบายด้
ขอไหบรรดาผู้อ่านหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับนี้ จงเข้าไจความประสงค์ของข้าพเจ้า อย่างหนึ่ง ด้วยบรรดาคำอธิบายที่ข้าพเจ้าได้เร็ยบเร็ยงไว้ไนหนังสือเรื่องนี้ กล่าวดามที่ได้ดรวจพบ ในหนังสืออึ๋นบางกล่าวโดยความสันนิษฐานของข้าพเจ้าเองบาง ข้าพเจ้าเป็นแด่ผูศุกษาพงศาวดาร คนหนึ่ง จะรู้เรื่องด้วนถี่รอบคอบหร็อรู้ถูกด้องไปหมดไม่ได้ ข้าพเจ้าได้ระวังท1จะบอกไว้ในคำ อธิบายทุก ๆ แห่งว่า ความดรงไหนข้าพเจ้าได้พบจากหนังสือเรื่องไหน และดรงไหนเป็นความ สันนิษฐานของข้าพเจ้าเอง แด่ไม่ได้อธิบายเหตุการณ์ทุก ๆ อย่าง หรอเรื่องทุก ๆ เรื่องบรรดาที่ ปรากฎอยูไนหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับเดม เพราะเห็นว่าเรื่องที่ไม่จำเป็นจะด้องอธิบาย กมมาก ทข้าพเจ้าไม่รู้ว่าจะอธิบายอย่างไรก็ม้ ข้อใดเรื่องใดที่ไม่ม้คำอธิบาย ขอไหท่านผู้อ่านจง เข้าไจว่าเป็นด้วยเหตุดงว่ามานี้ อกประการหนึ่งผู้ดีกษาพงศาวดารมมากด้วยกัน ความรู้และ ความเห็นย่อมไม่เหมอนกัน ที่ข้าพเจ้าทำคำอธิบายไวเป็นส่วนหนึ่งด่างหากอย่างนี้ เพื่อประสงค์จะ ปรกษาผู้ดีกษาพงศาวดารด้วยกัน แห่งไดไครจะเห็นชอบด้วย หรอแห่งใดใครจะคดด้าน ด้วยม หสักฐานซึ่งข้าพเจ้าบังไม่ทราบกดี หรอมความคํดเห็นซึ่งด้กว่าความคดเห็นของข้าพเจ้าก็ด้ ถา ได้ความรู้ความเห็นของผู้ศกษาพงศาวดารหลาย ๆ คนด้วยกันมาประกอบ คงจะได้เรื่องราวที่ เป็นหสักฐานไกลด่อความจรงยีงขน เมึ๋อสำเร็จประโยชน์อย่างนี้นแลว กจะสามารถที่จะแด่ง “พงศาวดารสยาม” ขื้นไหม่ ไห็มหนังสือพงศาวดารไทยที่ด้เฑยบเทยมกับพงศาวดารอย่างดี ของประเทศอึ๋นได้ ข้าพเจ้าทำคำอธิบายพระราชพงศาวดาร ด้วยความประสงค์ด้งกล่าวมาที่ง ๒ ประการนี้
การดรวจสอบหนังสือสำหรบหาเรื่องมาเร็ยบเร็ยงคำอธิบายพระราชพงศาวดาร แม้ เท่าที่ทำมาแลุว ท่านผู้อ่านคงจะเข้าใจได้ว่าด้องไข้เวลามาก ไม่ไข่จะแด่งตะบงไปได้โดยรวดเร็ว และบังมเหตุที่ด้องปรกษาหาร็อผู้ดีกษาพงศาวดารด้วยกันเนิอง ๆ ข้าพเจ้าได้อาศ้ยเวลาไปดาม เศดีจอยู่ดามหวเมองบาง ทำในเวลาว่างราชการเมึ๋ออยู่ไนกรุงเทพฯบาง ดลอดเวลากว่าปี จ้ง สำเร็จไดเพียงสืนแผ่นดีนสฺมเดีจพระเอกาทศรถ เห็นวาทงเนี้อเรื่องและประมาณขนาดหนังสือ ควรจะรวมเข้าเป็นเล่มหนึ่งได้อยู่แลว จ้งไห็พีมพีเป็นเล่มที่ ๑ ของพระราชพงศาวดารฉบับนี้ เรื่องด่อนี้ไปดั้งแด่แผ่นดินสมเดีจพระเจ้าทรงธรรมจนดลอดแผ่นดินสมเดีจพระนารายณ์มหาราช มเรื่องเกี่ยวข้องด้วยด่างประเทศมาก ข้าพเจ้ากำสังสืบหาหนังศอและสอบสวนอยู่ ดั้งไจว่าจะ ทำด่อไปโดยลำดั้บ ดงได้ทำมาไนเล่มนี้ (๑)
หอพระสมดวธิรญาณ
จันที่ ๑ เมษาขน พระพทฃสักราช ๒๙๕๗
(๑) ไค้ทรงทำค้างไว้เทํยงแค่จัชกาสศมเด๊จพระเอกาทศรก ฉะนั้น ไนการฟ้มพ์ครงต่อมาแสะไนIล่มนี จึงไค้จัดพํมพ์ พระนิพนธ์อธิบาย!)องสมเดพ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ไว้ต่อจากสัวเรึ๋องทระราชหงศาวดา'!วัรกว®,สมเจ้,ท'1ะ' เอกาทศรก จบพระนิพนธ์อธิบายแค้ว จึงฟ้มพ์สัวเรึ๋องพระราชพงศาวดารต่อไป
ตำนาน
หนังสือพระราชพงศาวดาร
เรึ๋องพระราชพงศาวดารสยาม ควรจัดเป็น ๓ ยุค คอ เมื่อกรุงสุโขทัยเป็นราชธานัยุค ๑ เมื่อกรุงครุอยุธยาเป็นราชธานัยุค ๑ เมื่อกรุงรัตน่โกสินทร์เป็นราชธานยุค ๑
เรึ๋องเมื่อครั้งกรุงสุโขทัยเป็นราชธานํ ที่จะรุเ.หถ้วนถี่นั้นยากแต่ก็มสิลาจารักและหนังสือ โบราณ พอจะตรวจตราสอบสวนไท้รัเรึ๋องได้บ้าง สิลาจารักและหนังสือโบราณมเรึ๋องครั้งกรุง สุโขทัยเป็นราชธานั ข้าพเจ้าได้พบ ๑๑ เรึ่อง จะบอกไว้โดยสิงเขปต่อไปนี้ คอ
๑* สิลาจารกของชุนรามคำแหง ซึ่งเป็นพระเจ้ากรุงสุโขทัยรัชกาลที่ ๓ ไนราชวงศ์ พระร่วง จารักไว้เมื่อรุาวป็มะโรง จุลสักราช ๖๕๔ พ.ศ. ๑๔๓๕ เป็นหลกสิลาแรกที่จารกด้วย สัวหนังสือไทย เล่าเรึ๋องนครสุโขทัยตั้งแต่พระเจ้าชุนศรัอนทราฑดย์ครองราชศมบ้ด มาจนถ้ง แผ่นสินของพระเจ้าชุนรามคำแหง
๒. สิลาจารักของพระมหาธรรมราชาลไทย ซึ่งครองราชสมบ้ต ณ กรุงสุโขทัย เป็น รัชกาลที่ ๕ ในราชวงศ์พระร่วง จารักไว้ที่เมองนครชุม (อยู่หลังเปีองกำแฬงเฬชรเดี๋ยวนี้) เมื่อ ราวปีระกา จุลสักราช ๗๑๙ พ.ศ. ๑๙๐๐ เล่าเรองบรรจุพระบรมธาตุที่ได้มาจากเมองสิงกา
๓. สิลาจารักของพระมหาธรรมราชาลไทย จารกุไว้เป็นภาษาไทยหลก ๑ ภาษาเขมร หสิก ๑ เมื่อราวป็ฉลู จุลสักราช ๗๒๓ พ.ศ. ๑๙๐๔ เล่าเรึ่องต่าง ๆ ที่มไนรัชกาลของพระมหา-ธรรมราชาลไทย
๔. หนังสือเรี๋องนางนพมาศ หนังสือเรึ๋องนี้ว่าเป็นของนางนพมาศ ธดาของพระศร-มโหศถ เป็นตระกูลพราหมณ์ครั้งกรุงสุโขทัยแต่ง เล่าเรี๋องที่บดานำนางนั้นถวายเป็นพระสนม ของสมเด็จพระร่วง1ด้เป็นพระสนมเอกท้ท้าวศรัจุฬาลักษณ์ เข้าไปอยู่ไนพระราชรัง เฟ้นขนบ-ธรรมเนัยมราชประเพณ์ ตลอดจนภูมสถานบานเมองและรั้วรังอย่างไรกจดพรรณนาไว้ในหนังสือนั้น รวม ๓ เล่มสมุดไทย เรัยกกันว่าเรุองนพมาศบ้าง เรัยกว่าคำรับท้าวศรัจุฬาลักษณ์บ้าง
เมื่ออ่านตรวจดูหนังสือเรึ๋องนี้ ข้าพเจ้าเฟ้นว่า ไนทางภาษาเป็นหนังสือแต่งใหม่ไนครั้ง กรุงรัตนโกสินทร์นี้เอง สำนวนผดกับหนังสือแต่งครั้งกรุงสุโขทัยนัก และมข้อความไนหนังสือ นั้นบางแห่ง ซึ่งเฟ้นว่าจะเป็นความจรังไม่ได้เป็นอ้นขาด เช่น ชาวด่างประเทศว่าม องกฤษ ฝรั่งเศส วสินตา สเปน และที่สุตอเมรักันซึ่งความจรังรัอยู่เดี๋ยวนี้เป็นแน่นอนว่า ฝรั่งชาสิเหล่านั้น หรัอชาดไต ๆ กังไม่มมาทางประเทศนี้ไนครั้งนางนพมาศ
อกประการหนึ่งที่ว่า^ ครั้งนครสุโขทัย มปีนใหญ่หนักตั้งรอยหาบ.พนหาบ ข้อนี้ก็จะเป็น ความจรังไม่ได้ ด้วยปีนใหญ่กังไม่ได้เกดขนไนโลกไนเวลานั้น เหตุไดจ้งฺกล่าวไว้ไนหนังสือนาง นพมาศ เหตุนี้จ้งนำศงสิยว่าจะเป็นหนังสือผู้อนแต่งขื้นไหม่ ๆ เอาแต่ชอนางนพมาศมาอ้างไห คนหลงเซึ่อ ข้าพเจ้าได้ม่โอกาศกราบบังคมทูลความปรารภเรึ๋องนี้แต่พระบาทสมเด็จพระจุล-
จอมเกล้าเจ้าอยู่นัวครั้งหนึ่ง มีร้บสั่งว่าไล้ทรงสังเกตอยู่ว่าหนังสือเรื่องนางนพมาศ ทางภาษา เป็นหนังสือใหม่และมีข้อความที่จะจรังไม่ไล้อยู่ไนนั้นจรง แด่ท่านผู้ศกษาโบราณคดีแด่ก่อนมา มีพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่นัว และกรมหลวงวงศาชิราชสนิทเป็นล้น ท่านทรงนับถือ หนังสือเรื่องนี้อยู่ ท่านคงจะไล้ทรงสังเกตเหนความวิปลาสในหนังสืออย่างที่เราเห็นเหมีอนกัน แด่ท่านจะไล้หลักฐานอื่นอย่างไร ซึ่งเรารู้ไม่ไล้มาประกอบ จึงไล้ทรงเชื่อถือ ในส่วนพระราซวิจารณ์ ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่นัวเองนั้น พระองค์ทรงพระราชดำรัเห็นว่า เรื่องเดิม เขาจะมีจรังแด่ล้นฉบับจะลบเลอนบกพร่องอยู่อย่างไร มามีผู้ปฐสังขรณ์หนังสือเรื่องนี้ชื้นใน กรุงรัตนโกสินทร์นี้ แด่ผู้ที่ปฺภิสังขรณ์หย่อนทั้งสดปัญญาและความรู้ ไปหลงนิยมเสิยว่า ยี่งดกแด่ง ให้เพราะเจาะละเอียดลออชื้นไล้อีกเท่าใด ยี่งเป็นการดี จึงซ่อมแซมเสิยจนเลอะไป อย่างที่เรา เห็นกันอยู่ทุกวันนี้
๕. หนังสือตำนานพระศห็งค์ พระภิกษุชื่อโพธรังษี แต่งไวัเป็นภาษามคธ ประมาณว่า เมื่อระหว่าง พ.ศ.๒๐๐๐ จน ๒๐๗๐ เล่าเรื่องพระพุทธรูปซึ่งถวายพระนามว่า พระทุฑธสิห็งค์ เดิมสร้างชื้นที่เมีองสังกา แล้วพระร่วงให้พระเจ้านครศรีธรรมราชไปขอมาไว้เมีองสุโขฑย แล้ว เล่าถืงเหตุการณ์ที่เชิญพระสิหิงค์ไ!นืว้ยังเมีองต่างๆ หนังสือเรื่องนี้ไล้แปลและแต่งเป็นภาษาไทย หลายฉบับ
๖. หนังสือชินกาลมาลินิ {๑) พระภิกษุชื่อรัดนปัญญาญาณอยู่ไนอาณาจักรลานนาไทย (คอเชยงใหม่) แต่งเป็นภาษามคธ เมื่อปีชวด จุลศักราช๘๗๔ พ.ศ.๒๐๕๙ กล่าวล้วยเรื่อง พระพุทธศาสนามาประดิษฐานในประเทศนี้ แปลเป็นภาษาไทยเมื่อในแผ่นดินพระบาทสมเด็จ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก(๒)
๗. หนังสือจีนชื่อคมเดื้ยชุกทงจี๋ ซึ่งพระเจ้ากรุงจีนในราชวงศ์ไล้เชง แผ่นดินเขยนหลง มีร้บสั่งให้กรรมการขนนางแต่งชื้นเมื่อปีกน จุล๓ราช ๑๑๒๙ พ.ศ. ๒๓๑๐ ว่าล้วยทางพระราชไมตรี ในระหว่างกรุงจีนกับกรุงสยาม หนังสือเรื่องนี้ ขนเจนจีนอักษร (สดใจ) ไล้แปลเป็นภาษาไทย
๔. หนังสือพงศาวดารเหนัอ ไล้ความดามบานแผนกที่มีอยู่ในหอพระสมุดวชิรญาณว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระอนุชาชิราช กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท ทรงรวบรวมเมีอปีเถาะ จุลศักราช๑๑๖๙ พ.ศ.๒๓๕๐ กรมพระราชวังฯ มีพระบัณฑูรให้พระวิเชียรปรีชา (น้อย) เจ้ากรมราชบัณฟ้ดย์ขวาเป็นผู้เรียบ เรียง วิธที่พระวิเชียรปรีชาเรยบเรียงพงศาวดารเหนือ ดูเหมีอนหนึ่งเที่ยวเก็บหนังสือเรื่องราว อะไรเก่า ๆ บรรดามี ซึ่งเชื่อว่าเป็นเรื่องก่อนสร้างกรุงศรีอยุธยา บางฑจ่ะถืงจดคำเล่าคำบอก ของซาวเมีองเหนือ ที่รู้เรื่องเก่า ๆ เอาหนังสือเหล่านั้นมาเรียบเรียงลำดับ ดามที่เชื่อว่าเรื่องไหน ก่อนเรื่องไหนหสัง แล้วคดดกแด่งดรงนัวต่อล้วยทั้งใจจะเชื่อมให้เป็นเรื่องเดียวกัน อย่างพระราช-
(๑) ก'!มคลปากใไล้ให้ คาสตใาจารย์ ใ.ค.ท. แสง มนรีทร เปรียญ แปลใหม่ฟ้มฟ้เมึ๋อ ท.ค. ๒๕๐® เรียกว่า หนังสือขนกาลมาลีปกใณ์
(๒) เมึ๋อทุทธคักใาข ๒๕๒๕ คณะใฐบาล ปใะกาคสคุดเฉลิมทใะเกยใคิ เป็น “มหาราข,’
พงศาวดารกรุงศรอยุธยา เพราะฉะนั้นหนังสือพงศาวดารเหนัอ ที่จริงเป็นหนังสือหลายเรึ่อง เริยบเริยงไขว้เขว บางทเรึ่องเดียวชํ้า ๒ หนก็มื ศักราชที่ลงไว้ในพงศาวดารเหนัอวปลาสจน อาศัยศอบสวนไม่ได้ฑเดียว แต่เนื้อเรึ่องที่กล่าวไนพงศาวดารเหนัอมืมูลที่เป็นความจริงอยู่มาก ถ้าจะใช้สอบสวนต้องเสือกหั่นเอาไป อย่าเขึ๋อดามล่าคบเรึ๋องที่พระวเชียรปริขาเริยงไว้ จงจะไต้ ความ
๙. หนังสือตำนานโยนก ว่าด้วยพงศาวดารเมองไนมณฑลพายัพที่เมืองเชียงไหม่เป็นด้น พระยาประขากิจกรจักร (แช่ม บุนนาค) รวบรวมตำนานและพงศาวดารทฺงปวง มาดรวจลอบ แต่งขึ้นเป็นดำนานโยนกเรึ๋อง๑ หนังศอดำนานโยนกนื้เป็นหนังสือด้ ที่ผู้แต่ง คอ พระยา-ประขากิจกรจักร มืความอุดสาหะรวบรวม แต่งด้วยความคดและความรู้โบราณคดีอย่างลกซื้ง ควรจะศรรเศริญว่าเป็นหนังสืออย่างดีไนพงศาวดารไทยเรึ๋อง ๑ น่าเสืยดายที่พระยาประขากจกรจักร ถงอนัจกรรมไปเสืยแต่ยังหน่ม ถ้ายังอยู,จะเป็นกำลังไนการสอบสวนพงศาวดารได้อีก ศ*. *" ‘ ' '
๑๐. หนังสือราชาธราข เป็นพงศาวดารเมืองรามญ พระบาทสมเด็จพระทุทธยอดฟ้า-จุฬาโลก มืรับสงไห้เริยฺบเริยงเป็นภาษาไทย เมึ่อปีมะเสืง จุลศักราช ๑๑๙๗ พ.ศ. ๒๓๒๔ เนื้อ คว่ามคอนด้นมืเรึ๋องเกี่ยวช้องถงกรุงธุโขหัยมาก
๑๑. หนังสือจามเทววงศฺ พระโพธรังษเมืองเชียงไหม่แต่งเป็นภาษามคธ แปลออกเป็น พงศาวดารเมืองหริกุญไชย กิมืเนื้องถ้งกรุงสุโขทัยอีกเรึ๋อง ๑
เรึ๋องพระราชพงศาวดารกรุงศริอยุธยา ดรวจสอบได้ง่ๆยกว่าเรึ่องครั้งกรุงสุโขทัย ด้วย มืหนังสือพระราชพงศาวดารอยู่เป็นหลัก
หนังสือพระราชพงศาวดาร ที่ปรากฎแก่คนที่งหลายโดยมากมาแต่ก่อน คอ หนังสือ พระราชพงศาวดารฉบับ ๒ เล่มสมุดฝรั่ง ที่หมอบรัดเลลงพิมพ์ครั้งแรกเนื้อปีกุน จุลศักราช ๑๒๒๕ พ.ศ. ๒๙๐๒ และโรงพิมพ์ส์น ๆ ได้พิมพ์ต่อมาอีกหลายครั้ง เช้าใจลันมาแต่ก่อนว่าหนังสือพระ-ราชพงศาวดารฉบับ ๒ เล่มนั้น กรมสมเด็จพระปรมานุชีดฯทรงแต่งขึ้น (ควยอาคัยเกบข้อความ จากหนังสอเรึ่องหนึ่ง	สมเด็จพระวันรัตไต้แต่งไ?เป็นภาษามคธ เรยกชอหนังสืซนั้นว่า มหาย}1ช-
กาๆคอน ๑ จุลยทธการคอน ๑) จังเริยกหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่มนนว่า พระราชพงศาวดารฉบับกรมสมเด็จพระปรมานุชีดฯ ผู้ศกษาพงศาวดารไต้อาศัยแด่หนังสือ ฉบับ ๒ เล่มนั้นเป็นตำรา จนแทบเช้าไจลันหั่วไปว่า หนงสิอพระราชพงศาวดารกรุงเก่ามืแต่ ฉบับนั้นฉบับเดียว
ความรู้เรั่องหนังสือพระราชพงศาวดาร เพงมากว้างขวางออกไปเนื้อพระบาทสมเด็จ-พระจุลจอมเกลาเจัาอยู่หัว โปรดไห้จัดหอพระสมุดวขรญาณ เป็นหอสมุดล่าหรับพระนคร เนื้อ ร.ศ. ๑๒๙ (พ.ค. ๒๙๙๙; โปรดไห้พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกลัาเจ้าอยู่หัว แต่ยังเสด็จตำรง พระเกิยรดียศเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธราชเป็นสภานายกของกรรมการ และต่อมาได้ทรงคั้ง โบราณคดีสโมสรขึ้นเนื้อ ร.ศ. ๑๒๒ (พ.ค. ๒๙๕๐; พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกลาเจ้าอยู่หัว
ทรงรบเป็นพระราชธุระในหนาที่สภานายกเอง กรรมการหอพระสมุดพยายามหาหนังสอเก่า มารวบรวมไว้ในหอพระสมุดไดมาก และผูที่เป็นสมาซิกในโบราณคด็ศโมศรหลายคน ได้ช่วยกัน ตรวจสอบหนังสอพระราชพงศาวดารที่หอพระสมุดรวบรวมไว้ ก้ามข้อสงลัยก็นัาความขุนกราบ บังคมทูลฯ หารอ และได้รับพรฺะราชทานกระแสพระบรมราชว้นัจฉัยมาเนัอง ๆ จนที่สุดได้รบ พระราชทานพระบรมราชว้นัจฉัย ในเรึ่องหนังสือพระราชพงศาวดาร ในเวลาก่อนพระองคเสด็จ สวรรคตเพยง ๒ เด็อนเศษ ดงแจ้งอยู่ในสำเนาพระราชหัดถเลขาที่พิมพ์ไว้ต่อไปนื้
ที่ ๙๙/๗๗๓	สานดุสัต
วนที่ ๔ สงหาคม รัดนโกศนทรศก ๑๒๙
ลง กรมพลางตำรงราVIนุภาพ
ได้หนังส่อลงวนที่ ๕ เดอนนี้'ว่า หอพระสมุดได้หนังส่อพงศาวดารแปลกอก ๒ ฉบับ เป็น ฉบับเขยนเมึ๋อจุลุหักราช ๑๑๔๕ และฉบับทรงชำระในจุลหักราช ๑๑๕๗ ศวามเด็ยวกับฉบับพิมพ์ แต่ฉบับเขยนเมอจุลหักราช ๑๑๔๕ ก้อยคำขาด ๆ เกน ๆ ศรคระผดกับฉบับพิมพ์ ได้หัดเทยบไว้ ดอนหนึ่ง ส่งด้นหนังส่อพระราชพงศาวดาร ๒ เล่ม กับที่ได้หัดเทยบความไว้มาให้ดู เธอด็ความ ไม่ออกว่าฉบับจุลหักราช ๑๑๔๕ จะเป็นหนังส่อกรงเก่าแผ่นด้นใด หรัอหนังส่อกรุงธนบุรีแต่ง ได้ลองพิจารณาตความในหนังส่อพงศาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม หาหัวต่อยงไม่ได้นึ่น ทราบแก้ว
พงศาวดารว่ากันด้วยฉบับพิมพ์ เห็นว่ามอยู่ ๕?เปาก ตอนแรกจะเป็นหัดจากจดหมาย ทายปูม (ดอนที่ ๒) ขึ้นหัวต่อแผ่นด้นสมเด็จพระมหาจักรพรรด้ จนกงแผ่นด้นพระเจ้าอยู่หัว ปราสาททอง ดอนนึ่เข้าใจว่าได้แต่งในแผ่นด้นสมเด็จพระนารายณมหาราช หลักที่จะแต่งไดมา จากไหน คอ จดหมายรายวันหัพอย่างเช่นจดหมายรายรันหัพครงพระเจ้ากรุงธนบุรี ซึ่งฉันได้ หัดลงไว้ในพระราชว้จารณ์บางตอนนึ่น
ดอนที่ ๓ เรึ๋มดั้งแต่แผ่นด้นพระนารายณ์ลงมา จนก้งแผ่นด้นพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ เข้าใจว่าจะแต่งโดยรับสั่งพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ แดในระยะนั้นไม่มจดหมายรายรันทพจ้งหัดลงไป เช่นกับได้ผูกสำนวนคำให้การอแก่นก็หัดลงไปดั้งด้นเลอยเจื้อย เพราะเก็บข้อความไม่เป็นเสยแก้ว ตอนที่ ๔ ข้อความดั้งแต่ในแผ่นด้นพระบรมโกศท่อนปลายมาจนเสยกรุง อาจที่จะเป็น พระเจ้ากรุงธนบุรีรับสั่งให้จดหมายขึ้นไว้ให้บรีบูรณ์ข้อความจ้งแดกกันอยู่เป็น ๒ แปลง
ตอนที่ ๕ เป็นดอนซึ่งกรมสมเด็จพระปรมานุชดฯ ทรงเก็บดามรายรันทัพนั้นเอง ซึ่งม สมุดรายรันอาจสอบกับพงศาวดารได้ว่าท่านเก็บอย่างไร ปรากฎอยู่จนทุกรันนั้
ข้อซึ่งหนังสือ ๒ เล่มอางว่าทรงชำระเมึ๋อจุลหักราช ๑๑๔๕ และ ๑๑๕๗ ฉันเห็นว่าจะ เป็นแต่ชำระดรวจสอบก้อยคำ และหัดแปลงสำนวนบาง ไม่ใช่แต่งหรีอเก็บความขึ้นร้อยกรองใหม่ เคยลังเกดใจว่าสำนวนพงศาวดารนั้นแบ่งเป็นดอน ๆ เช่นนื้ ได้ล่งสมุดด่าดั้ง ๒ เล่มนั้นคนออก มาด้วย
(พระบรมนามาภไธย) สยามนทร์
เหึ่อจะไห้ผูอ่านเข้าใจหระบรมราชาธิบาย ในพระราชหัดณลขานี้ชัดเจน จำจะต้องเล่า แมโดยย่อ พอใหัทราบก่อนว่า หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับต่าง ๆ ที่หอพระสมุดวข้รญาณ รวบรวมไว ไต้มต่างกันอย่างไรบาง
หนังสิอพระราชพงศาวดาร ที่กรรมการหอพระสมุดหาต้นฉบับไต้ไนรัชกาลที่ ๕ มีอยู่ ๕ ความคอ
(๑) หนังศอพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ ที่เริยกพระราชพงศาวดารฉบับนี้ว่า “ฉบับหลวงประเสริฐ” เพราะพระปริย้ดิธรรมธาดา (แพ เปรียญ) แต่ยังเป็นหลวงประเสริฐ อักษรนัด ไปไต้ต้นฉบับมาไหัแก่หอพระสมุด กรรมการจงไห้เรียกชึ๋อว่า “ฉบับหลวงประเสริฐ” เพึ๋อไห้เป็นเกยรติแก่ผูให้ หนังสอพระราชพงศาวดารฉบับนี้ ข้างต้นมบานแผนกว่า “ดุภมัศดุ ๑๐๔๒ ศก วอกนักษดร ณ รันพธ เด็อน๕ขึ้น๑๒คํ่า ทรงพระกรุณาโปรดเหนัอเกลาเหนัอ กระหม่อมศั่งว่า ไห้เอากฎหมายเหชุของพระโหราเข้ยนไร้แต่ก่อนและกฎหมายเหชุซึ่งหาไต้แต่ หอหนังสือ และเหดุชึ๋งม่ไนพระราชพงศาวดารนั้น ไห้คัดเข้าควยกันเป็นแห่งเดยว ไห้ระคับ คักราชกันมาดุงเท่าบดนี้” คังนี้ คอว่าหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับนี้ สมเด็จพระนารายณ์-มหาราช มีรับสงไห้แต่งขึ้น ต้นฉบับที่หอพระสมุดไต้มาเห็นจะเข้ยนไนครั้งกรุงเก่า ไต้มาแต่เล่ม ๑ เล่มเด็ยว ความขึ้นต้นแต่สร้างพระพฑธรูปพระเจ้าแพนงเข้ง เมอปี'ชวด จุลคักราช ๖๙๒ พ.ศ. ๑๔๖๗ และสร้างกรุงศรีอยุธยา เมึ๋อปีขาล จุลคักราช ๗๑๒ มาจนถงปีมะโรง จุลคักราช ๙๖๖ ถงสมเด็จพระนเรศวรเสด็จยกกองหัพหลวงไปถงเมีองห้างหลวง หมดเล่ม ๑ หนังสือพระราช-พงศาวดารฉบับนี้ ความกล่าวย่อ ๆ แต่ม่เนี้อความที่พระราชพงศาวดารฉบับอึ๋นบกพร่องอยู่ใน ฉบับนี้หลายแห่ง และคักราชที่บอกไวสอบไต้ถูกต้องมั่นคงมาก หนังสือฉบับนี้ เข้าใจว่าของเด็ม จะม่เล่ม ๒ อกเล่มหนึ่ง
(๒) หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับจุลคักราช ๑๑๔๕ (คอต้นฉบับที่ไต้มา เข้ยนเมึ๋อุ สร้างกรุงรัตนโกสินทร์ไต้ปี ๑) ฉบับนี้ความพิศดารอย่างฉบับที่พิมพ์เป็น ๒ เล่ม แต่จะขึ้นต้นที่ ไหนลงทายที่ไหนและกุเล่มจบทราบไม่ไต้ เพราะหาต้นฉบับไต้แค่ ๒ เล่ม รู้ไต้ว่าความหนึ่งต่างทาก ที่สำนวนผิดกับฉบับอน ๆ
(๓) หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับจุลคักราช ๑๑๕๗ มบานแผนกว่า “ดุภมศดุ จุลคักราช ๑๑๕๗ ปีเถาะ ศปดศก สมเด็จพระบรมธรรมฤกมหาราชาธิราชพระเจ้าอยู่หัว ผ่าน ถวัลยราชกรุงเทพทวาราวด็ศรีอยุธยา เถลิงพระที่นั้งตสิดมหาปราสาท ทรงชำระพระราชพง-ศาวดาร” คังนี้ เข้าใจไต้ว่าพระบาทสมเด็จพระพทธยอดฟ้าจุฬาโลกไต้ทรงชำระหนังสือพระ-ราชพงศาวดารในปีนั้น และในต้นฉบับเข้ยนบอกในที่บางแห่งว่าดรงนั้นทรงแทรกเข้าใหม่ หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับนี้ไต้ต้นฉบับเข้ยนครั้งรัชกาลที่ ๑ ไจ้เพิยง ๓ เล่ม มีฉบับจำลอง อก ๔เล่ม รวม ๗เล่ม คงจะเรีมความแต่เมึ๋อสร้างกรุงศรีอยุธยา แต่จะจบเพิยงไร และจะเป็น สมุดไทยกี่เล่ม ยังทราบไม่ไต้
(๔) หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับเมองเพชรบุรี (คอไดตนฉบบมาจากเมองเพชรบุร) ฉบับ ๑ ฉบับพระจ้กรพรรติพงศ์ (จาด) จารลงใบลานผูกไว้เป็นคัมภร์ฉบับ ๑ ฑํ้ง ๒ ฉบับนี้เทียบ โวหารดู ความดรงกับฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม ทื่ว่ากรมสมเดจพระปรมานุชดฯ ทรงแด่งแด่ไม่มพระ-ราชพงศาวดารสังเขปเรึ๋องนายแสนปม และพระราชพงศาวดารย่อขางด้น
เรึ๋องพระราชพงศาวดารสังเขปที่พิมพ์ไว้ข้างด้นฉบับพิมพ์ ๒ เล่มนั้น ดามฉบับที่มีไน หอพระสมดฯ มบานแผนกข้างด้นว่า ‘‘คุ/ไม่เสดุ จุลศกราช ๑๒๑๒ ปีจอ โทศก วันเสาร์' ขึ้น ๗ คํ่า เดือน ๗ พระบาทสมเดืจบรมนาถบรมบพิดรพระพุทธเจาอยู่หัว เสดืจออก ณ พระที่นั้งอมรีนทร รีนัจนัย มพระราชโองการมานพระบัณฑูรสุรสิงหนาทด่ารสเหนัอเกล้าเหนัอกระหม่อม ไห้พระ-เจ้าลูกเธอพระองศ์เจ้าอรรณพ มาเผดียงกรมหมื่นนุชิตชิโนรส วัดพระเชชุพน ไห้เรียบเรียงพระ-ราชพงศาวดารลำดับกษัดรีย์กรุงเก่าโดยสังเขป ฑูลเกล้าฯ ถวาย'* ดังนี้ เป็นอันเข้าไจได้ว่า เป็น หนังสือซึ่งพระบาทสมเด็จพรุะนั้งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดไห้อาราธนากรมสมเด็จพระปรมานุชิดฯ ทรงเรียบเรียงขึ้นที่หลังเป็นเรึ่องหนึ่งด่างหาก หมอบวัดเลเหินจะได้ฉบับมาพร้อมกับพระราช-พงศาวดารความพิสดาร จ้งพิมพ์ดอนลังเขปลงไว้ข้างหน้า ส่วนพระราชพงศาวดารย่อด่อดอน ลังเขปนั้น กรมสมเด็จพระปรมานุชิดฯ ได้ทรงเรียบเรียงขึ้นIนคราวทรงเรียบเรียงพระราชพงศาวดาร ลังเขปนั้นเอง
ข้าพเจ้าได้เอาพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสรีฐสอบกับฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม ข้าง ดอนด้น ที่งความและถอยคำตรงกับฉบับหลวงประเสรีฐ เห้น้Iด้ว่าผูแด่งหนังสือพระราชพงศาวดาร ฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม ได้ดัดพระราชพงศาวดารฉบับที่แต่งไนแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช มาลงไว้ในฉบับพิสดารนี้หลายแห้ง และเพมเติมขยายความออกให้กว้าง ดงแด่ตอนแผ่นตินสมเด็จ พระไชยราชาธิราชลงมา ม่ที่ประหลาดอยู่หน่อยที่ดักราชซึ่งลงไว้ในฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม ดรงกับ ฉบับหลวงประเสรีฐเพิยงในแผ่นดินพระเจ้ายู่ทอง ต่อนั้นมาผดดักรุาชกันตงแด่ ๔ ปีถง ๒๐ ปี ก็ม่
(๕) หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขาที่พิมพ์นี้ฉบับ ๑ ฉบับกรมหลวง มหิศวรีนทร์ ฉบับ๑ ๒ ฉบับนี้ความด้องกัน หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขานี้ ได้ความว่าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มึวับสั่งให้กรมหลวงวงศาธิราชสนัททรงชำระ ใหม่ แก้ไขเพึ๋มเดิมของเก่าหลายแห้ง เนี้อความบรีบูรณ์ดืขึ้นมาก ข้าพเจ้าเข้าไจว่า เมื่อกรมหลวง วงศาธิราชสนัททรงชำระแล้ว น่าด้นฉบับขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่ห้ว์ ทรงตรวจทรงแก้ไข จึงปรากฎพระราชหัดถเลขาอยู่ไนด้นฉบับหลวงหอพระสมุดได้มาแด่ ๒๒ เล่ม แด่เคราะห์ติที่ได้ฉบับกรมหลวงมหิศวรีนฑร์มาประกอบกัน ได้เนี้อความบรีบูรณ์เป็น'หนังสือ ๔๒ เล่มสมุดไทย กล่าวความแด่สร้างกรุงศรีอยุธยามาจนถงไนวัชกาลที่ ๑ กรุงวัดนโกสินทร์ จบเพิยงจุลดักราช ๑๑๕๒
หนังสือพระราชพงศาวดารที่หอพระสมุดได้มา มด่างความกันดังนี้ ทำไห้ร้ได้แน่ว่า หนังสือพระราชพงศาวดาร มอยู่ก่อน กรมสมเด็จพระปรมานุชิด ๆ มได้ทรงแด่งพระราชพง-ศาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม ขึ้นไหมดังเข้าใจกันมาแด่ก่อน จึงเป็นเหตุให้น่าความขึ้นกราบบังคมทูลฯ
หารือว่าหนังสือพระราชพงศาวดารนี้จะแต่งในครั้งใดบ้างแน่ จึงได้พระราชทานพระบรมราช วินัจนัย ดงแจ้งอยู่ในพระราชหัดณลขานั้น
ครั้งต่อมาในรัชกาลฑึ่ ๖ เมื่อ ร.ค. ๑๓๐ พ.ค. ๒๙๕๙ นายเสถียร รักษา (กองแก้ว) ให้ หนังสือพระราชพงคาวดารแก่หอพระสมดอกฉบับ ๑ ด้นฉบับเขียนครั้งกรุงธนบุรี เมื่อจุลคักราช ๑๑๓๒ สำนวนยังเก่ากว่าฉบับจุลคักราช ๑๑๙๕ ขึ้นไปอีก หนังสือฉบับนี้หอพระสมุดได้ไว้แด่ เล่มเดียว ทราบไม่ได้ว่าจะขึ้นด้นลงห้ายเพยงไร และกี่เล่มจบ แด่ได้ความรู้เดิมขึ้นอีกชั้นหนึ่งว่า หนังสือพระราชพงศาวดารความพสคารมีมาแต่ครั้งกรุงเก่าแน่ ฉบับจุลคักราช ๑๑๔๕ แต่ง หรือชำระครั้งกรุงธนบุรี จึงผิดสำนวนกับฉบับนั้ อนึ่ง คักราชที่ลงไว้ในฉบับจุลคักราช ๑๑๓๒ นี้ ยังดรงกับในฉบบหลวงประเสรีฐ เป็นพยานรู้ได้ว่าคักราชที่ลงในหนังสือพระราชพงคาวดารุ เพึ๋งมาคลาดเคลื่อนเมื่อชำระในครั้งกรุงธนบุรีหรือในครั้งกรุงรัดนโกสินทร์นี้เอง เสยดายนักที่ ไม่ได้หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับจุลคักราช ๑๑๓๒ มาหันถวายเมื่อกราบบังคมทูลฯ ขอ พระราชวินัจนัยของสมเดีจพระพุทธเจาหลวง ก้าได้ทอดพระเนดรเห็นจะด้องพระราชหฤทัย เป็นแน่
หนังสือพระราชพงคาวดารทุก ๆ ฉบับที่หอพระสมุดวชรญาณได้ด้นฉบับมา น่ายินดีที่ บังเอิญมีข้อความตอนพระเจ้ากรุงคฺรีคัตนาคนทุดคืนพระแก้วฟ้าแก่สมเด็จพระมหาจ้กรพรรดิ ด้วยกันทุกฉบับ ข้อนี้เป็นหลักพอที่จะคัดเทยบใหเห็นได้ ว่าสำนวนหนังสือพระราชพงคาวดาร เหล่านี้ต่างฉบับผิดกันอย่างไร หรือก้าจะว่าโดยทางลันนัษฐาน คือหนังสือพระราชพงคาวดารนี้ ของเดิมแต่งไว้อย่างไร และได้แก้ไขโวหารผิดกันเป็นชั้น ๆ โดยลำคับมาอย่างไร จึงได้คัดเฑยบ โวหารลงไว้ต่อไปนี้ เพึ๋อให้เป็นประโยชน์แก่ความลังเกดของผู้คืกษาพงศาวดาร
ความฉบับหลวงประ*สริฐ
“คักราช ๙๒๒ ชวดศก พระเจ้าล้านข้างจึงให้เชิญสมเด็จพระแก้วฟ้าพระราชบุตรี ลง มาส่งยังพระนครครีอยุธยา และว่าจะขอสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระเทพกระษดรเจ้านั้น และจึง พุระราชทานสมเด็จพระเทพกระษัดรเจ้าไปแก่พระเจ้าล้านข้าง” นี่เป็นสำนวนในฉบับเก่าที่สุด ที่หาได้
ความฉบับจุลศักราช *•๓๖
“ในขณะพระแก้วฟ้าพระราชบุดรีพระเจ้าข้างเผิอกปราสาททองเธอส่งให้ไปถวายแก่ พระยาล้านข้างนั้น ครั้นพระแก้วฟ้าราชบุดรีไปถีงเมิองล้านข้าง พระยาล้านข้างก็ว่า เราจำเพาะ ไข้ให้ไปขอพระเทพกระษดรี และพระแก้วฟ้าราชบุตรีนี้เรามิได้ให้ไปขอ และเราจะส่งพระ-แก้วฟ้าราชบุตรีคืนไปยังพระนครศรีอยุธยา และจะขอพระเทพกระษัตรีซึ่งจำเพาะแต่ก่อนนั้น ครั้นเสร็จการศกข้างเผือก พระยาล้านข้างก็แต่งพระยาแสน ๑ พระยานคร ๑ พระยาทิพมนตรี ๑ ให้มาส่งพระแก้วฟ้าราชบุดรี และพระยาล้านข้างให้แต่งพระราชสาส์นมาถวายว่า จะขอพระ-เทพกระษัดรี พระเจ้าข้างเผือกก็ตรัสบัญชาดาม จึงตกแต่งการที่จะส่งพระเทพกระษัดรีไปแก่
พระยาล้านช้าง ครั้นถึงเดือน๕ ปีชวด ฉศก คักราช๙๒๖ พระเจ้าช้างเฝือกตรัสให้พวะ:ยาแมน ไปส่งพระราชธิดาไปแก่พระยาล้านช้างอันมานั้น ส่งไปโดยทางสมอสอ” สำนวนนี้แต่งใหม่ทีหลัง ความดรงกับฉบับหลวงประเสริฐแต่เนี้อเรื่องกับคักราช
ความฉบับจุลศักราช ๑๑๔๕
“ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรอัดนาคนหดแจ้งว่า ใช่องค์พระเทพกระบัดริก็เสียพระลัยนัก จึง ดรัสว่า เดิมเราจำนงขอพระเทพกระษดริซึ่งเป็นพระราชธิดาพระสุริโยลัย อันเสียพระชนม์ แทนพระราชสามีกับคอช้างเป็นตระกูลวงค์กลัญณูอันประเสริฐ ดรสแล้วก็แต่งให้พระยาแสน พระยานคร พระยาทิพมนดริ เป็นทูตานุทูตให้บาสงพระแก้วฟ้าราชบุดริค์นบังพระนครศริอยุธยา และมพระราชบรรณาการมากวายสมเด็จพระมหาจ้กรพรรดพระเจ้าช้างเฝือก ในลักษณะ:พวะ-ราชสาสันนั้นว่า เด็มพระองค์ประสาทพระเทพกระบัดริให้ กิดด็คัพท์นี้ก็ทั่วไปในนิคมชนบท ขอบขัณฑเสมากรุงศริอัดนาคนหดสันแล้ว บัดนี้พระองค์ส่งพระแก้วฟ้าราชบุดริไปเปลี่ยนแทนนั้น ถึงมาดวว่าพวะแก้วฟ้าวาชบุดริ	จะมีศริสรรพลักษณะโสภาคย์กว่าพระเทพกระบัดริร้อยเท่า
พันฑวก็ดี บังไป่ล้างกิดดิคัพฑ์พระเทพกระบัดริเสียได้ ก็เป็นอัปรยศทั่วกัลปาวสาน ช้าพระองค์ ขอส่งพระแก้วฟ้าราชธิดาคน จงพระราชทานพระเทพกระบัดริแก่ช้าพระองค์ ดุจมีพระราชสาสัน อนุณาดมาแต่ก่อน สมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเฝือกแจ้งในลักษณะพระราชสาสัน และส่งพระแก้วฟ้าคืนมาลังนั้นก็ละอายพวะลัยนัก พอพระเทพกระบัดริหายประชวรพระโรค จึงดกแต่งการที่จะส่งพระราชธิดา และจัดเก้าแก่กำนัลสาวใช้ทาสชายห้าร้อยหญิงห้าร้อย ครั้น ถึงเด็อน ๕ คักราช ๙๑๓ ปีกุน ดรินิศก จึงมีพระราชโองการดำรัสให้พระยาแมนคุมไพร่พนหนึ่ง ไปส่ง พระยาแมนกับทูดานุทูดก็เช้ญเสด็จพระเทพกระบัดริ ชื้นทรงสีวกากาญจนยานุมาศไป โดยสถลมารคสมอสอ” สำนวนนี้เห็นได้ว่าเอาฉบับจุลคักราช ๑๑๓๖ มาดกแต่งความให้ไพ่เราะ แก้แต่คักราชให้เร็วเช้า ๑๓ ปี
ความฉบับจุลศักราช ๑®๕๗
“ฝ่ายพระเจ้ากรุงศริอัดนาคนทุดแจ้งว่า ใช่องค์พระเทพกระบัดริก็เสียพระลัยนัก จึง ตรัสว่า เดิมเราจำนงขอพระเทพกระบัดริ ซึ่งเป็นพระราชธิดาพระสุริโยลัย อันเสียพระชนม์ แทนพระราชสามีกับคอช้าง เป็นวงค์กลัญณูอันประเสริฐ ตรัสแล้วก็แต่งให้พระยาแสน พระยานคร พระยาทิพมนตริ เป็นทูดานุทูดให้ลงมาส่งพระแก้วฟ้าราชบุดริคนบังกรุงพระนครศริอยุธยา และ มีพระราชสาสันเครื่องราชบรรณาการมากวายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเฝือกด้วย ในลักษณะพระราชสาสันนั้นว่าเดิมพระองค์ประสาทพระเทพกระบัดริให้ ก็ดดิคัพลันี้ก็ทั่วไป ในนิคมชนบทขอบข้ณฑเสมาเมืองกรุงศรีลัดนาคนหุดสิ้นแล้ว บัดนี้พระองค์ส่งพระแก้วฟ้า-ราชบุตรีเปลี่ยนไปแทนนั้น ถึงมาดรว่าพระแก้วฟ้าราชบุดริจะมีศริสรรพลักษณโสภาคย์ยํ่งกว่า พระเทพกระบัดริร้อยเท่าพันทวก็ดี บังไป่ล้างก็ดดิคัพท์พระเทพกระบัดริเสียได้ ก็เป็นที่อัปรยศ ชั่วกัลปาวสาน ช้าพระองค์ขอส่งพระแก้วฟ้าราชธิดาคืน จงพระราชทานพระเทพกระบัดริแก่
ข้าพระองค์ดุจมพระราชสาสันอนุญาตมาแด่ก่อน สมเค์จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าข้างเฝือก แจ้งในลักษณะพระราชสาสันและส่งพระแก้วฟ้าคืนมาดังนั้นก็ละอายพระท'ยนัก พอพระเทพ-กระษัดรหายประชวรพระโรค จึงตกแต่งการที่จะส่งพระราชธิตา และจัตเถ้าแก่กำนัลสาวใช้ ทาสชายหาร้อยหญิงห้ารอย ครั้นถึงเดอน ๕ ดักราช ๙๑๓ ปีกุน ดร้นัตก จึงมีพระราชโองการ ดำรัสให้พระยาแมนดุมไพร่พ้นหนึ่งไปส่ง พระยาแมนก้มทูตานุทูตก็เชิญเสด็จพร:;เทพกระษัดรี ขึ้นทรงสืวิกากาญจนยานุมาศไปโดยสถลมารคสมอสอ** สำนวนนื้เป็นแด่แก้ไขถ้อยคำฉบับ จลดักราช๑๑๔๕ เล็กนัอย
ควไมฉบับฟ้มฺพ์ ๒ เล่ม
“ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีลัตนาคนทุตแจ้งว่า ใช่องค์'พระเทพกระษัตรีก็เสียพระท้ยนัก จึง ตรัสว่า เดิมเราจำนงขอพระเทพกระษัตรี ซึ่งเป็นพระราชธตาพระสุรีโยฑ้ย ลันเสียพระชนม์ แทนพระราชสามีกับคอข้างเป็นตระกูลวงศ์กษัตรีย์ลันประเสรีฐ ตรัสแล้วก็แต่งให้พระยาแสน พระยานคร พระยาทิพมนตรี เป็นทูตานุทูตมาส่งพระแก้วฟ้าราชบุตรีคืนมาลังกรุงศรีอยุธยา และมีพระราชสาสันเครึ๋องราชบรรณาการมาถวายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจาข้างเฝือก ด้วย ในลักษณะพระราชสาสันว่าเดิมพระองค์ประสาทพระถาพกระษัตรีให้ กิตติดัพท่นี้ร้ทั่วไป ในนฺคมชนบทขอบข้ณฑเสมากรุงศรีสัตนาคนหุตสั้นแล้ว บัตนี้พระองค์ส่งพระแก้วฟ้าราชบุตรี เปลี่ยนให้แทนนั้น ถึงมาตรว่าพระแก้วฟ้าราชบุตรีจะมีศรีสรรพลักษณโสภาคย์ยึ่งกว่าพระเทพ-กระษัดรีร้อยเท่าพ้นทวีก็คื ลังไป่ล้างก็ดดิดัพท์พระเทพกระษัครีเสียได้ ก็เป็นลันลัปรยศชั่วทั่ว กัลปาวสาน ข้าพระองค์ขอส่งพระแก้วฟ้าราชธิดาคืน จงพระราชทานพระเทพกระษัตรีแก่ข้า พระองค์ดุจมีพระราชสาสันอนุญาตมาแด่ก่อน สมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าข้างเฝือก แจ้งในลักษณะพระราชสาสัน และส่งพระแก้วฟ้าคืนมาดังนั้นก็ละอายพระท้ยนัก พอพระเทพ-กระษัดรีหายประชวรพระโรค จึงตบแต่งการที่จะส่งพระราชธิดาและเถ้าแก่กำนัลสาวใช้ทาส ชายห้าร้อยหญิงห้าร้อยครั้นถึงเคือน ๕ ดักราช ๙๑๓ ปีกุน ตรีศก จึงมีพระราชโองการดำรัสให้ พระยาแมนคุมไพร่พ้นหนึ่งไปส่ง พระยาแมนก้มทูตานุทูตก็เชิญเสด็จพระเทพกระษัตรีขึ้นทรง สีวีกากาญจุนยานุมาศไปโตยศถลมารถสมอสอ** สำนวนนึ่เก็อบจะเหมีอนกับฉบับจุลดักราช ๑๑๕๗ เซึ่อว่ากรมสมเด็จพระปรมานุชิดฯ ไม่ได้ทรงแก้ไข ที่มีคำฝ็ตก้นอยู่บ้างคำหนงสองคำ เฟ้นจะแก้เมื่อพิมพ์
ความฉบับพระราชพ้ตถเลขา
“ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตแจ้งว่า ใช่องค์พระเทพกระษัตรีก็เสียพระทัยหนัก จึง ตรัสว่าเดิมเราจำนงขอพระเทพกระษัดรี ซึ่งเป็นพระราชธิตาพระสุรีโยทัย ลันเสียพระชนม์ แทนพระราชสามีกับคอข้างเป็นวงค์กดัญญลันประเสรีฐ ตรัสแล้วก็แต่งให้พระยาแสน พระยานคร พระยาทิพมนตรี เป็นฑตานุทูตให้ลงมาส่งพระแก้วฟ้าราชบุครีคืนลังกรุงพระมหานครศรีอยุธยา และมีพระราชสาสันเครีองราชบรรณาการมาถวายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าข้างเฝือก
ด้วย ไนสักษณะพระราชสาล้นนั้นว่า เดิมพระองค์ประสาทพระเทพกระษัดริให้ ก็ดดิศัพท์นี้ก็ ทั่วไปในนิคมชนบทขอบข้ณฑเสมาเมีองกรุงศรีสัดนาคนหุตสิ้นแล้ว บัดนี้พระองค์ส่งพระแก้วฟ้า ราชบุตรเปลี่ยนไปแทนนั้น ถึงมาตรว่าพระแก้วฟ้าราชบุตรีจะมีศริสรรพพลักษณโสภาคย์ยงกว่า พระเทพกระษัดรีร้อยเท่าฟันทวก็ดิ ยังไป่ล้างก็ดดิศัพท์พระเทพกระษัดรีเสยได้ ก็เป็นที่อัปรยศ ชั่วกัลปาวสาน ข้าพระองค์ขอส่งพระแก้วฟ้าราชชิตาคืน จงพระราชทานพระเทพกระบัดรีแก่ ข้าพระองค์ตุจมพระราชสาล้นอนุญาตมาแด่ก่อน สมเดิจพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าข้างเฝือก แจ้งไนลักษณะพระราชสาล้นและส่พระแก้วฟ้าคืนมาดังนั้นก็ละอายพระทยนัก พอพระเทพ-กระษัดร้หายประชวรพระโรค จึงตกแต่งการที่จะส่งพระราชชิดาและจัดเถ้าแก่กำนัลสาวไข้ ทาสชายห้าร้อยหญงห้าร้อย ครั้นถึงเด็อน๕ ศักราช ๙๑๓ ป็กุน ตร้นิศก จึงมีพระราชโองการ ดำรัสให้พระยาแมนคุมไพร่ฟันหนี้งไปส่ง พระยาแมนกับทูตานุทูดก็เชิญเสด็จพระเทพกระบัดรี ขึ้นทรงสิริกากาญจนยานุมาศไปโดยสถลมารคสมอสอ,* สานวนตรงกับฉบับจุลศักราช ๑๑๕๗ ไม่ได้แก้ไขอย่างไร
เมึ๋อได้อ่านศัวอย่างสำนวนที่ศัดเทียบไร้นี้ทุกฉบับแล้ว ผู้ศกษาพงศาวดารจะสังเกตเฟ้น ได้ว่า หนังศอพระราชพงศาวดารมีขึ้นในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเป็นปฐม เมึ่อปีวอก จุลศักราช ๑๐๔๒ ต่อนั้นมาได้มีผู้หนี้งผู้ใดเอาหนังศอพระราชพงศาวดารทุกฉบับจุลศักราช ๑๐๔๒ มาขยายความแต่งเป็นฉบับพิสดาร ดังตัวอย่างที่เฟ้นในฉบับจุลศักราช ๑๑๓๖ และ หนังศอพระราชพงศาวดารฉบับจุลศักราช ๑๑๓๖ นี้ เป็นด้นของฉบับอึ่น ๆ ที่ได้แก้ไขเพี่มเดิม ต่อมา จนถึงฉบับพระราชหัดถเลขาเป็นที่สุด ความที่ว่าข้อนี้ไม่มีที่สงสัย
การแต่งหนังศอพระราชพงศาวตารแต่ก่อนมา ที่จริงเป็น ๒ อย่าง เรียกว่าแต่ง คือ เอา เรึ่องที่มีอยู่แล้วมาเรียบเรียงไหม่ทีเด็ยวก็ด็ หริอพระราชพงศาวดารเดิมมีเรึ่องแล้วเพยงได มา แต่งเรึ๋องดอตอนนั้นลงมาก็ดิ ท่าอย่างนี้เริยกว่าแต่ง อกอย่างหนี้งเริยกว่าชำระ หมายความว่า เอาหนังสิอพระราชพงศาวดารที่มีอยู่แล้วมาตรวจแก้ไขถ้อยดำ หริอแทรกถ้อยดำลงไนที่บางแห่ง อย่างนี้เริยกว่าชำระ การชำระหนังสอพระราชพงศาวตารไนชั้นกรุงรัดนโกศนทุร์นี้ มีหลักฐาน ร้ได้ว่าได้ชำระไนรัธกาลที่ ๑ ครง ๑ ไนรัชกาลที่ ๔ ครั้ง ๑ และบางทีไนร้ชกาลที่ ๓ ก็จะได้ชำระ อกครั้ง ๑ แต่ก่อนกรุงรัดนโกสินทร์ขึ้นไปไม่มีหสักฐานที่จะรู้ ส่วนการแต่งหนังศอพระราชพง-ศาวดารนั้น ไนครั้งกรุงเก่าเฟ้นว่าจะแต่งเป็น ๒ ครั้ง ครั้งแรกไนแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์-มหาราช แต่งหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ ดั้งเรื๋องแต่สร้างพระเจ้าแพนงเชิง ลงมา (ถ้าอย่างมากก็) เพียงสิ้นรัชกาลสมเด็จพระเจ้าปราสาททองต่อมาแต่งอกครั้ง ๑ ไนแผ่นดิน สมเด็จพระเจ้าบรมโกศ ด้วยในรัชกาลนั้นแต่งหนังสือกันมาก สมเด็จพระเจ้าบรมโกศเฟ้นจะเอา อย่างสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ให้แต่งพระราชพงศาวดารขึ้นใหม่เป็นฉบับพิสดารดั้งความ เรี่มแต่สร้างกรุงศรีอยุธยาลงมาจบเพียงสิ้นรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเป็นอย่างมาก เหตุที่เฟ้นดังนี้ แจ้งอยู่ในพระบรมราชาชิบายของสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงโดยมากแล้ว จะกล่าว เพึ่มเดิมในที่นี้ แด่ว่า ข้าพเจ้าไม่ดิตเฟ้นว่าสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ จะแต่งพระราชพงศาวดารมี
เรื่องเก็นลงมากกว่านั้น เพราะในหนังสือพระราชพงคาวดาร ความดอนแผ่นดินสมเด็จพระ-เพทราชาและสมเด็จพระเจ้าเสือมข้อความซึ่งไม่เป็นพระเกฺยรดิยคแก่พระเจ้าแผ่นดินทั้งสอง พระองค์นั้น ผู้เป็นบรรพบุรุษของสมเด็จพระเจ้าบรมโกค ๆ ทเหนจะแต่งลงในพระราชพงคาวดาร อย่างนั้น กาจะแต่งก็คงกล่าวความเป็นอย่างอน แต่ย้งมเหดอนประกอบอกอย่างหนึ่ง ซึ่งน่าสงสัย ว่าหนังสือพระราชพงคาวดารที่แต่งเดิมในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าบรมโกค เรื่องจะไม่ลงมาจนถึง สมเด็จพระนารายณ์มหาราชสวรรคดด้วยชํ้าไป ด้วยพระราชพงคาวดารแผ่นดินสมเด็จพระ-นารายณ์ดามที่แต่งใว้ ม้ผิดข้อสำคัญอยู่ ๒ แห่ง ด็อ ที่ว่าเจ้าฟ้าอภัยทคเป็นพระราชโอรสของ สมเด็จพระนารายณ์ ความจริงเป็นพระอนุชา สมเด็จพระนารายณ์มหาราช หามพระโอรสใม่ ข้อนี้บรรดาหนังสือที่ฝรงซึ่งเข้ามาครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์ มราชทูดฝรั้งเคสที่เข้ามา ทั้ง ๒ คราว เป็นด้น แต่งใว้กล่าวด้องภันทุกเรื่อง ที่สุดจนคำไห์การชุนหลวงหาวัดก็ว่า สมเด็จ พระนารายณ์มหาราชไม่มพระราชโอรส ม่แต่พระราชธํดา จึงเป็นเหชุข้ออางว่าหลวงสรคักดิ้ เป็นราชโอรสสับ นี้ผดข้อส่าสัญแห่งหนึ่ง อีกแห่งหนึ่งในหนังสือพระราชพงคาวดารว่า สมเด็จ พระนารายณ์มหาราช สวรรคดเมื่อจุลคักราช ๑๐๔๔ แต่มหนังสืออนดลอดจนปูม บอกใว้แน่นอน ว่าสวรรคดเมื่อจุลคักราช ๑๐๕๐ ผดกันถึง ๖ ปี ข้อนี้ก็ผดสำคัญอีก ก็1นริชกาลสมเด็จพระเจ้า-บรมโกคนั้น คนครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์กังม้อยู่มาก แม้สมเด็จพระบรมโกคเองก็สมภพ ในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์ได้เป็นหลายปี ถาหนงสือพระราชพงคาวดารดอนนั้นแต่งใน แผ่นดินสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ ที่ใหนจะผดได้อย่างนั้น ข้าพเจ้าได้ดรวจฟ้เคราะห์ดูในหนังสือ พระราชพุงคาวดารทั้งฉบบพิมพ์ ๒ เล่ม และฉบับพระราชคัดถเลขา เห็นว่าเรื่องพระราชพง-คาวดารที่ได้แต่งในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าบรมโกค จะมาจบลงเพิยงกองคัพเจ้าพุระยาโกษา (ขนเหล็ก) ชนะพม่าที่เม้องไทรโยคแด้วกสับมาพระนคร ความต่อนั้นที่กล่าวชื้นเรื่องวชเยนฑร์ ดูดอใม่สนัท และข้อความในพระราชพงคาวดารแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์ต่อนั้นมา ก็อยู่ ขางจะคลาดเคลื่อน วันคนก็ไม่ใคร่ม้ ดูเป็นแต่เอาเรื่องที่เขาเล่ามาเริยงลง เช่น เรื่องเจ้าพระยา-วชเยนทร์ เรื่องหลวงสรคักด ดลอดจนเรื่องเจ้าพระยาโกษา (ปาน)ไปเมืองผ่รั้งเคส เรื่องราวแม้ เห่าที่เรารู้ไนเวลานี้กังถ้วนถี่ถูกด้องกว่าที่กล่าวไวไนหนังสือพระราชพงคาวดาร จ้งเห็นว่าจะ เป็นผู้ที่เก็ดฑหลงแต่งหนังสือพระราชพงคาวดารดอนนั้นเป็นแน่ จึงเลยผิดถึงปีสมเด็จพระนารายณ์ สวรรคดใด้เป็น ๖ ปี แต่ถ้าเรื่องพระราชพงคาวดารดงแต่ดอนปลายรุ้ชกาลสมเด็จพระนารายณ์ มหาราช ไม่ได้แต่งในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าบรมโกคแด้ว จะได้แต่งเมื่อไร ความวนัจฉยข้อนี้ ถ้า หนังสือพระราชพงคาวดารดอนนั้น จะได้แต่งไนครั้งกรุงเก่าก็ม้แต่ในวัชกาลสมเด็จพระเจ้า-สุริยาคนัอมรินทร์ ข้อนี้พระยาโบราณราชธานันทร์คัดด้านว่า ในวัชกาลนั้นบัานเม้องไม่ปรกดิ มคกสงครามจนดลอด ไม่เห็นม้โอกาสจะแต่งได้ ถ้าเช่นนั้นแล้ว ก็ด้องมาแต่งไนครั้งกรุงธนบุริ แม้มืคกสงครามมากเหม้อนกันก็เป็นข้างฝ่ายชนะ และม้พยานอีกอย่างหนึ่งที่พระเจ้ากรุงธนบุริ ได้ทรงพระราชนิพนธ์บทละครรามเก็ยรดิ้กังปรากฎอยู่ ถ้าม้โอกาสพอจะทรงพระราชนิพนธ์ บทละคร1ด้ ก็เห็นจะม้โอกาสพอจะทรงพระราชพงคาวดารได้ ความที่ว่านี้ ถ้าพิเคราะห์ดูถ้อยคำใน
หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม ที่ดิเด็ยนสมเด็จพระเจ้าท้ายสระและยกย่องสมเด็จ พระเจ้าบรมโกศมาก จนเกํนความคดคใน้นรั้นหด้งจะเฟ้นด้วยนั้นแล้วก็พอจะเฟ้นสม ด้วยพระเจ้า กรุงธนบุรเอง และผูหด้กผูใหญ่ครั้งกรุงธนบุรัโดยมาก เป็นช้าราชการในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้า บรมโกศ ด้วยเหตุด้งกล่าวมานี้ จ้งเฟ้นว่าพระเจ้ากรุงธนบุรัใด้ทรงแต่งหนังสือพระราชพงศาวดาร (คอความฉบบจลศกราช ๑๑๔๕) ต่อที่สมเด็จพระเจ้าบรมโกศได้ทรงด้างไว้ ลงมาจบเมื่อสิ้น รัชกาลสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ เรึ๋องต่อนั้นลงมาจนเสิยกรุงเก่าแก่พม่า เฟ้นจะแต่งเมื่อชำระ หนังสิอพระราชพงศาวดารในรัชกาลที่ ๑ เมื่อจุลศักราช ๑๑๕๗ เรึ๋องพระราชพงศาวดารดอน กรุงธนบุรลงมา ที่ปรากฎอยู่ไนฉบับพิมพ์ ๒ เล่มนน รู้ได้แน่ว่าแต่งในรัชกาลที่ ๓ พระบาทสมเด็จ พระนั้งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงอาราธนากรมสมเด็จพระปรมานุชิคฯ ให้ทรงแต่ง ชื้นด้นที่แผ่นดิน เจ้าดากสินเชื่อมกบของเดิมไม่สน้ท บังพอด้งเกดหัวต่อได้ มาในรัชกาลที่ ๔ ได้ชำระพระราช-พงศาวดารอกดรั้งหนึ่ง คอฉบับพระราชหัดถเลขานี้ แต่ชำระมาได้เพิยงเรึ๋องไนจุลศักราช ๑๑๕๒ (ชาคความฉบับพมพ์๒ เล่ม อยู่ ๖ หนาลมคพมพ์) ก็ยุดิไว้เพิยงนั้น ช้าพเจ้าเข้าใจว่า ดำนาน การแต่งหนังสือพระราชพงศาวดาร จะได้เป็นมาด้งแสดงมานี้
ล้าจะมีดำถามไนที่นี้ว่า เมื่อลงความเฟ้นอย่างนี้แล้วจะว่าอย่างไรถงเรองหนังสือพระ-ราชพงศาวดาร ที่ว่าสมเด็จพระรันรัดแต่งไว้เป็นภาษามคธ ข้าพเจ้าขอดอบว่าเรึ๋องหนังสือพระ-ราชพงศาวดารที่ว่าสมเด็จพระรันรัดได้แต่งไว้เป็นภาษามคธนั้น กรมพระสมมดอมรพันธ์ได้ เคยทรงสด้บมาจากสมเด็จพระสังฆราชรัดราชประดิษฐ์ ว่าฟานได้เคยเฟ้นหนังสือนั้น และบัง เล่าถืงที่เอาศัพท้ภาษาไทยไปแผลงเป็นภาษามคธ เช่น จมื่นท้พเสนา ไปแผลงเป็น จมีโนท้พุพเสโน ด้งนี้เป็นด้น ส่วนด้วข้าพเจ้าเองก็ได้เคยกราบทูลถามสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์ ว่า หนังสือเชื่องนั้นมีจรังด้งเขาว่าหรัออย่างไร ท่านรับสงว่าได้เคยทอดพระเนดรเฟ้นที่กรมสมเด็จ พระปรมานุชิดฯ เข้าพระหัยว่าหนังสือนั้นจะบังอยู่ที่รัดพระเชตุพน จ้งมีรับสงถามพระมงคลเทพ (เที่ยง) ชงเคยเป็นฐานานุกรมในกรมสมเด็จพระปรมานุชิดฯ พระมงคลเทพถวายพระพรต่อ หนัาข้าพเจ้าว่า เมื่อกรมสมเด็จพระปรมานุชิดฯ สิ้นพระชนม์แล้วพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า-เจ้าอยู่หัว ได้โปรดให้เจ้าพนักงานไปรับหนังสือในหอไดรของกรมสมเด็จพระปรมานุชิดฯ บรรทุก ข้างเขาไปไว้ไนพระบรมมหาราชรังที่งสิ้น หามีหนังสือของกรมสมเด็จพระปรมานุชิดฯเหลอ อยู่ที่รัดพระเชตุพน่1ม่ เมื่อจะแบ่งหนังสือหอพระมนเทยรธรรม มารวมไว้ในหอพระสมุดวชิรญาณ กรรมการหอพระสมุดได้ให้ดรวจหาหนังสือมหายุทธการ จุลยทธการ หนังสือ ๒ เรองนั้นและ พงศาวดารอย่างใด ๆ ก็หามีไนหอพระมนเท้ยรธรรมไม่ เป็นสินกระแสความที่สืบสวนมาเพิยง เท่านี้ หนังสือเชื่องมหายุทธการและจุลยุทธการนั้นมีเป็นแน่ ล้าจะลองคาดคะเนดูว่า หนังสือ ๒ เชื่องนั้นเป็นอย่างไร ก็เฟ้นหลกฐานทางที่จะคาดคะเนมีอยู่บุ้าง ว่าดามชื่อที่เรัยกชื่อหนังสือว่า มหายุทธการและจุลยุทธการนั้น ด้องเข้าไจว่าหนังสือ ๒ เชื่องนั้นว่าการสงครามที่มีมาไนพระ-ราชพงศาวดารบันเป็นพระเก็ยรดิยศแก่พระเจ้าแผ่นดิน ล้าไม่เป็นพระเก็ยรดิยศคงไม่แต่งอยู่เอง มหายุทธการ ว่าด้วยสงครามคราวใหญ่ จุลยุทธการ ว่าด้วยการสงครามคราวน้อย (กว่ามหายุทธการ)
เป็นหนังสือแต่ง ๒ ยุค จืงเป็น ๒ เรื่อง สงครามครั้งใดเล่าที่เป็นสงครามใหญในพระราชพงศาวดาร ต้องดอบทันทีว่า ครั้งไทยรบศึกหงสาวด ดั้งแต่แผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิลงมาจนสมเด็จ พระนเรศวรชนะหงสาวดิ จน่!ต้เมืองมอญมาเป็นช้าขอบขณฑลิมาเป็นลันมาก นี้แลเป็นคราวใหญ่ หนังสือมหายุทธการนั้น ผู้แต่งคงจะแต่งเฉลมพระเกยรดิยศสมเด็จพระนเรศวร ที่ว่าเช่นนี้ยงมี หลักฐานประกอบ คือ หนงสือพระราชพงศาวดารฉบับเก่าๆที่ใต้มา คือฉบับจุลศักราช๑๑๓๖ และฉบับ ๑๑๔๕ ที่สุดฉบับจุลศักราช ๑๑๕๗ ไต้มาลวนแต่ความตอนมหายุทธการทุกฉบับ อีก อย่างหนึ่ง ถ้าพเคราะห์ดูหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่มหรอฉบับพระราชทัดถเลขานี้ จะเห์นไต้ลังพระบรมราชาธิบายของสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงว่า เรื่องก่อนแผ่นดินสมเด็จพระ-มหาจักรพรรดิขึ้นไป กล่าวแต่ย่อ ๆ อย่างศัคจดหมายเหตุในปูมมาลง มาพิสดารเอาต่อในแผ่นดิน สมเด็จพระมหาจักรพรรดิลงมา ผู้แต่งหนังสือพระราชพงศาวดารครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเจ้า บรมโกศ จะใต้อาศัยหนังสือมหายุทธการมาประกอบด้วยจะเป็นไต้ดอกกระบัง
หนังสือจุลยุทธการนั้นจะต้องคดก่อนว่าสงครามยุคใด แต่คราวรบศึกหงสาวด็มาแลว จะควรเอาเป็นเรื่องแต่งเทียบเคืยงกับมหายุทธการ1ต้บ้าง การสงครามที่เป็นยุคุมในแผ่นดินสมเด็จ พระนารายณ์มหาราชยุค ๑ใต้รบพม่าและเชยงใหม่หลายคราว แต่เนี้อเรองไม่น่าเทียบเคืยง มหายุทธการ เหมือนเมึ๋อพระเจ้ากรุงธนบุรีรบชนะพม่าและปราบปรามจลาจล จนดั้งกรุงธนบุร เป็นอิสรภาพไต้ลังกรุงเก่า เนื้อเรื่องดอนนีดูใกลกัน ดูซวนจะให้แต่งเฉลิมพระเกยรดิยศพระเจา กรุงธนบุร เทียบดวยสมเด็จพระนเรศวร ถฺามืผู้แต่งขึ้นก็จะเป็นที่พอพระราชหฤทัยของพระเจ้า กรุงธนบุรีมิใช่นัอย เพราะฉะนั้นหนังสือเรื่องจุลยุทธการนี้ จะแต่งในครั้งกรุงธนบุรีจะเป็นไต้ หรอไม่ ถ้าแต่งในครั้งกรุงธนบุรีแลว ข้าพเจ้าแทบจะริบระบุลัวผู้แต่งไต้ คือ พระธรรมธรราชมหามุนี (อื่น) วัดหงส์ หรีอที่เรียกกันว่าสมเด็จเจ้าชื่นนั้น ท่านองค์นดามเรื่องที่ปรากฎ ว่าเป็นผู้รู้พรุะ-ปริย่ดธรรมแดกฉานมาก เป็นผู้ฝักใฝ่ในพระเจ้ากรุงธนบุรี จน่1ต้เป็นสมเด็จพระลังฆราชในที่สุด มาในวัชกาลที่ ๑ กรุงวัตนโกลินทร์ ต้องลดยศลงมาว่าที่วนวัต ที่เล่ากันมาแต่ก่อนว่า กรมสมเด็จ พระปรมานุชิดฯ ทรงอาศัยหนังสือพระราชพงศาวดาร สมเด็จพระวันวัดแต่งไว้เป็นภาษามคธ ประกอบแดงหนังสือพระราชพงศาวดารนั้น บางทีจะไต้ทรงอาศัยหนังสือจุลยุทธการ ที่สมเด็จ เจ้าชื่นแต่งนี้เองดอกกระบัง ขอให้ลังเกดดูสานวนพระนีพนธ์ของกรมสมเด็จพระปรมานุชิดฯ เมึ่อขึ้นแผ่นดินเจ้าตากลินในฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม (ในฉบับพระราชหัดถเลขาสำนวนตรงนั้นแกเป็น อย่างอื่นเสียแล้ว) ว่า “ขณะเมึ่อกรุงเทพมหานครยังมืใต้เสียนั้น พระเจ้าอย่ทัวอนมือภินีหารุ นับในเนื้อหน่อพุทธางกูรเจ้า ดรสทราบพระญาณว่า กรุงศรีอยุธยาจะเป็นลันคราย แด่เหตุที่ อธิบดีเมืองและราษฎรมิเป็นธรรม จ้งอุตสาหะด้วยกำลังพระกรุณาแก่สมณพราหุมณาจารย์ และ บวรพุทธศาสนาจะเสื่อมสูญ จ้งธุมนุมพรรคพวกพลทหาร ฯลฯ ยกออกไปดั้ง ณ วัดพิไชยลัน เป็นมงคลมหาสถาน ด้วยเดชะพระบรมโพธิสมภารเทพเจ้าอภิบาลวักษาพระบวรพุทธศาสนา ก็สองสาธุการบันดาลให้วรรษากาลห่าฝนดกลงมาเป็นมหาพ์ใซยฤกษ์” ฯลฯ ลังนี้ นาเชื่อนักว่า ตรงนี้กรมเสด็จพระปรมานุชิตฯ ท่านทรงลัดจากหนังสือจุลยุทธการ มิไต้ทรงแต่งขึ้นเอง ดูไม่มื
เหตุอันใดเลยที่กรมสมเด็จพระปรมานุชิตฯ จะตองทรงยกย่องพระเจ้ากรุงธนบุร ถงเป็นหน่อเนื้อ พุทธางกร แต่สมเด็จเจ้าชี๋น่ใด้อย่างนน ไปพลกดูความตรงนี้ที่ (แต่งในรชกาลที่๑) กล่าว1วัเมื่อ กอนจะเสยกรุงเก่าว่า “ครั้น ณ เด็อน ๑๒ แต™พเรือไห้พระยาตาก (คือพระเจ้ากรงธนบุรี) พระยาเพชรบุรื หลวงสรเสนี ออกไปตั้งอยู่วัตใหญ่คอยสกัตเรือรบพม่า ฯลฯ พระยาเพชรบุรยก ออกต (พม่า) ณ วัตสังฆาวาสก็ดายไนที่รบ พระยาตากกับหลวงสรเศนิมาแอบดูหาช่วยหนุนไม่ แล้วไปตั้งอยู่ ณ วัตพไชย” ดังนี้ ขอให้สังเกตดู ๒ ความนี้ผิดกันอย่างไร ที่ว่ามานี้เป็นการคาด คะเนแห้ ข้าพเจ้าไม่มีหสักฐานอย่างอึ๋นนอกจากที่แสดงมาแล้ว ข้าพเจ้าอังไม่สนความหวังใจที่ จะได้หนังสือมหายุทธการและจุลยุทธการในภายหน้า{๑) แต่อย่างไรก็ติหนังสือชนิดนั้นเป็นแต่ หนังสือประกอบพระราชพงศาวดาร ใข้สอบสวนในเวลาแต่งพระราชพงศาวดาร ดังปรากฏใน บานแผนกพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐเป็นหลายอย่าง ในจำพวกหนังสือประกอบ พระราชพงศาวดารนี้ ล้าจะจำแนกก็ม ๙ ประเภท คือ หนังสือพระแต่งประเภท ๑ หนังสือโหร แต่งประเภท ๑ หนังสือราชการแต่งประเภท ๑ หนังสือบุคคลแต่งประเภท ๑
หนังสือพระแต่งนั้น มูลเหตุเดิมมาจากหนังสือเรื่องมหาวงศ์ในสังกาทวป พระเถระ องศ์หนึ่งชึ๋อว่ามหานาม แต่งเป็นคาถาภาษามคธ ว่าด้วยประว้ตของพระพุทธศาสนาที่มาประ-ดิษฐานในสังกาทวป เป็นพงศาวดารส่าคญของสังกาแด่โบราณมา เมื่อพระภิกษุสงฆ์ทางประเทศนี้ ออกไปศกษาพระพุทธศาสนาในสังกาทวป และมพระภิกษุสงฆ์ชาวสังกามาอยู่ทางประเทศนี้ ได้เป็นมหาศวามและราชครุมาตั้งแต่ศโขห้ยและนครเซยงใหม่ เมื่ออังเป็นเอกราช พวกสังกา น่าคติเรื่องแต่งหนังสือตามอย่างเรื่องมหาวงศ์ เข้ามาแต่งด่านานพระศาสนาบ้าง ด่านานเจคืยล๓นบ้าง แต่งเป็นภาษามคธ เช่น พระโพธรังษืแต่งเรื่องจามเทววงศ์ พงศาวดารเมองหริภุญไชย พระรัดนบ้ญญาญาณแต่งเรื่องชินกาลมาลินิ พระพรหมราชบ้ญญาแต่งเรื่องรัดนพิมพวงศ์ ด่านานพระแล้วมรกตเป็นด้นบ้าง บางเรื่องแต่งเป็นหนังสือเทศน์ในภาษาไทย เช่นด่านาน พระมหาธาตุนครศรืธรรมราชเป็นด้นบ้าง หนังสือเหล่านี้ย่อมเนึ่องด้วยเรื่องพระราชพงศาวดาร ในประเทศ จงเป็นเครื่องประกอบพระราชพงศาวดาร
หนังสือที่โหรแต่งนั้น คือ โดยปรกติล้ามีเหตุการณ์อย่างใด โหรล้จตลงไวในปฏิทินวันนั้น ทำนองจดไตเอรื เฉพาะวันที่มีเหตุการณ์ เมื่อนานๆเข้าก็รวมลงห้ายปูม หรือแยกออกเป็น จดหมายเหตุเรืยงเรื่องเหตุการณ์บอกวันกำกับไว เป็นหนังสือประกอบพระราชพงศาวดารอีก อย่างหนึ่ง ในจำนวนนี้มกแน่นอนด้วยวันคืน
(ด) ทห้งสอสองเรื่องนี้ ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๙\)๐ ทาต้นฉบ้บไต้ที่วัดพระเชตุพนนี้นเอง แต่ไม่ครบดํมภืรีบริบูรณ์ ทํงสองเรื่อง ปรากฏว่า มทายุทธการเป็นพงศาวดารมอญเรื่องราชา®ราช พุยุท®การเป็นพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา กรรมการทอพระสมุดได้ให้แปลเป็นภาษาไทย และให้พิมพ์เรื่องพุยุทธการ (วงศ์) เป็นดรงแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๓ มีอธิบาย ของ สมเด้พ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ว่าต้วขประรีดทนังสอสองเรื่องนี้นโดยละเอยดอยู่ในดำนาทนังสือดราวนี้น-กรมศิลปากร.
หนังสือที่ราชการแต่งนั้น คอ รายวันราชการทพเป็นต้น ซึ่งสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ไต้เคยทรง?แจงให้แลเห็นชัดในพระราชพงคาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม ว่าในดอนไรที่เป็นการ ทัพศกมักมีวันคืนละเอยด ดอนัIรที่ไม่มีการทัพคืกวันคืนห่าง เห็ฟ้ต้ดั้งแด่ดอนสมเด็จพระนเรศวร ทำคืกกับหงสาวด็ มาจนครั้งกรุงธนบุรีทำคืกกับพม่า เพราะเหตุว่ามีหนังสือรายวันทัพเป็นหลัก แก่ผู้แด่งหนังสือพระราชพงคาวดาร นอกจากรายวันทัพมีหนังสือกฎหมาย ซึ่งคักราชและเนื้อความ ไนบานแผนกและไนคัวบทกฎหมายเป็นเครื่องประกอบความรู้พงคาวดารไต้มาก บังหนังสือ พงคาวดารของประเฑคที่ไกล้เคืยง มีเรี๋องราวเกี่ยวข้องกันมา ไนหนังสือพงคาวดารด่างประเฑค เหล่านื้ ที่ข้าพเจ้าไต้พบและไต้เอามาไข้สอบสวนแล้ว มีอยู่ ๖ เรื่อง คือ
๑. หนังสือพงคาวดารพม่า เรียกว่าเรื่องมหาราชวงค์ ไต้ความว่าเดิมเป็นหนังสือลาน ๔ ผูก ภายหลังพระเจ้าลังวะทรงพระนามคัรีปวรมหาธรรมราชา ซึ่งพม่าเรียกว่า บาคยีดอ แปลว่า พระปิตุลาธิราช ให้ประชุมนักปราชญ์ราชบัณ*กิค ดรวจชำระขยายความไห้พิสดารเป็นฉบับไหม่ เมื่อเคือน๗ขึ้นคา ๑ ปีมะแม จุลคักราช ๑๑๙๗ (ตรงในรชกาลที่๓ กรุงรัดนโกสนทร์) เรียกว่า หะมันนันมหาราชวงศ์ คือหนังสือมหาราชวงศ์ฉบับหอแกว เพราะว่าประชุมกันแด่งที่หอแกวไน พระราชวังกรุงลังวะ หนังสือเรื่องนื้ เชอร์ อาเธอ แฟรไต้ถอดใจความเป็นภาษาลังกฤษไว้เล่ม ๑ ชุนไพรสณฑ์สาลารักษ์ (เทยน) ไต้แปลดั้งแด่ดอนคืกหงสาวดิรบกับไทยโดยพิสดารเป็นภาษา ลังกฤษอกฉบับ ๑ ข้าพเจ้าไต้ไห้มองด่อแปลดรงเป็นภาษาไทยเฉพาะดอนที่เกี่ยวข้องกับไทย อกฉบับ ๑
๒. หนังสือพงศาวดารเขมร ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจ้าอยู่ทัว มีรับสั่งให้แปล เป็นภาษาไทย เมื่อปีเถาะ จุลคักราช ๑๒๑๗ พ.ศ. ๒๓๙๙ เรื่อง ๑
๓, หนังสือพงคาวดารมอญ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีรับสั่งให้แปลเป็น ภาษาไทย เมื่อป็มะเส็ง จุลคักราช ๑๒๑๙ พ.ค. ๒๔๐๐ เรื่อง ๑
๔. หนังสือพงศาวดารล้านข้าง แด่งเป็นภาษาไทยในเมีองนั้นเองไต้พิมพ์ไว้ในหนังสือ วชรญาณ เรื่อง ๑
๕. หนังสือดำนานโยนก ของพระยาประชากิจกรจ้กร (แช่ม บนนาค) ที่ไต้กล่าวมาแล้ว
เรื่อง ๑
๖. หนังสือพระราชไมดรีในระหว่างกรุงสยามกับกรุงจ้น ที่ธุนเจนจีนลักษร (สุดใจ) แปล เรื่อง ๑
นอกจากหนังสือที่กล่าวมานื้ บังมีสำนวนความบ้าง จดหมายเหตุของไทยบ้าง ของด่าง-ประเทศบ้าง ที่เป็นของจดไว้ในราชการ เป็นเครื่องประกอบพระราชพงศาวดารอกอย่าง ๑
เรื่องจดหมายเหตุของเรามีธรรมเนัยมเก่า เรียกว่า หอคาสดวาคมเป็นหน้าที่ของนายเสน่ห์ และนายสจีนดาหมแพร มหาตเลกที่จะต้องจดหมายเหตุการณ์ด่าง ๆ เก็บไว้ในหอคาสดราคม ที่เรียกว่า *‘เหตุซึ่งมีไนพระราชพงคาวดาร” ดามบานแผนกฉบับหลวงประเสรีฐ เห็นจะหมาย-ศวามว่า หนังสือจดหมายเหตุไนหอคาสดราคมนี่เอง
ที่บุคคลจดนั้น คอ หนังสือเรื่องที่ใครๆแต่งขึ้นดามรู้ดามเฟ้น หรือคำใท้การ ในเวลา จะแต่งพระราชพงคาวดาร หรือจะใคร่รู้ความเก่า ถามผู้เฒ่าผู้แก่ที่รู้การงานมากจดมาประกอบ หนงสิอจำพวกนั้ในรัชกาลที่ ๑ ได้ถามแบบแผนการงานครั้งกรุงเก่า มีการพระราชพธิเป็นด้น ไว้มาก ดลอดจนพระราชฟ้ธโศกันค์ใหญ่ ด้องถามเจาฟ้าฟ้นทวด้พระราชธิดาของสมเด็จพระเจา-บรมโกศ ซึ่งอยู่มาในกรุงรัดนโกสินทร์ในรัชกาลที่ ๑ หนังศอความทรงจำของพระเจาอัยยิกาเธอ กรมหลวงนรืนทรเทวิ ที่สมเด็จพระพทธเจ้าหลวงทรงพระราชนีพนธ์หนังสือเรื่องพระราชวิจารณ์นั้น ก็จะอยู่ในหนังสือจำพวกนื้เอง ข้าพเจ้าเฃ้าใจว่าเฟ้นจะทูลถามให้ท่านจดประทานเมื่อคราวแต่ง พระราชพงศาวดารในร้ชกาลที่ ๓ นั้น หนังสือจำพวกนื้เป็นกลอนก็มี เช่น เรื่อง ยวนพ่าย เป็นด้น และอังมีหนังสือภาษาฝรั่งที่เป็นประโยชน์แก่การสอบพงศาวดารไทยหลายเรื่อง
แต่บรรดาเรื่องที่ฝรั่งแต่ง มักจะได้เรื่องแต่แผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมลงมา ที่จะได้ เรื่องก่อนนั้นขึ้นไปมน้อย
ส่วนพระราชพงศาวดารดั้งแต่กรุงรัดนโกสินทร์เป็นราชธานีมา มีหนังสือพระราชพง-ศาวดาร กรมสมเด็จพระปรมานุธิดฯ ทรงนีพนธ์เรื่องในรัชกาลที่ ๑ ไว้ดอน ๑ พระบาทสมเด็จ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอุยู่หัว มีรับสั่งให้เจ้าพระยาทพากรวงศ (ขำ บุนนาค) แต่งต่อมา มีเรื่องจน สิ้นรัชกาลที่ ๔ กับเรื่องพระราชวิจารณ์ อันเป็นพระราชนีพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอม-เกล้าเจ้าอยู่หวทรงไว้อกเรื่อง ๑ หนังสือเหล่านั้มีเป็นหลัก และอังมีหนังสืออื่นอีกมาก ซึ่งจะเป็น ประโยชน์สาหรับจะดรวจสอบประกอบการแต่งหนังสือพระราชพงศาวดารกรุงรัดนโกสินทร์ กรรมการหอพระสมุดกำลังรวบรวมอยู่ ถ้ามีผู้เอาใจใสในพงศาวดารช่วยการชวนขวายหลาย ๆ คน ข้าพเจ้าเซึ่อว่าอาจจะแต่งให้ดิ ล้พงศาวดารประเทศอื่นได้
ดำนานหนังสือพงศาวดารเมีองไทยเท่าที่ข้าพเจ้าทราบเป็นดังแสดงมานึ๊
อธิบายเหตุการฌ์เมอก่อนสร้างกรุงศรีอยุธยา
หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลฃานื้ เรื่องดั้งด้นแต่พระเจ้ารู่ทองสร้าง กรุงศรือยุธยา เมื่อปีขาล จุลดักราช ๗๑๒ พ.ศ. ๑๔๙๓ ผู้คกษาพงศาวดารเมื่อจับอ่าน คงจะ อยากทราบว่าเมื่อก่อนพระเจารู่ทองสร้างกรุงศรือยุธยานั้น ประเทศสยามนื้เป็นอยู่อย่างไร พระเจ้า-รู่ทองนั้นคอใคร และท่าไมจงมาสร้างกรุงศรือยุธยา เรื่องราวที่เกี่ยวแก่พงศาวดารประเทศสยาม เมื่อก่อนสร้างกรุงศรือยุธยามีอยู่ในหนังศอโบราณหลายเรื่อง ดังได้กล่าวมาในดอนอธิบายดำนาน หนังสือพระราชพงศาวดารแล้ว และอังมีของโบราณที่จะลังเกดประกอบสอบกับเรื่องราวของ ของประเทศอื่นที่ใกล้เคยง ให้รู้เรื่องพงศาวดารของประเทศนื้แต่เดิมมาได้อยู่บ้าง ข้าพเจ้าจึงลอง สอบสวนเก็บเอาเรื่องราวเฉพาะที่เกี่ยวแก่สยามประเทศ เมื่อก่อนสร้างกรุงศรือยุธยามาเรืยบเรืยง ลงไว้ไนดอนด้นพระราชพงศาวดาร ให้บรรดาผู้ที่อยากจะรู้เรื่องราวได้ทราบความดามประสงค์
แด่การศอบสวนหนังสือเก่าอยู่ข้างจะลำบาก ด้วยตองค้นคัดเสือกเรึ่องและหคักฐานจากที่ด่าง ๆ มาก ยากที่จะตรวจตราไปได้ตั้วกิงทุกเรึ๋อง อกประการหนึ่ง หนังสือที่แต่งไว้แด่โบราณบางทกล่าว เหตุการณ์เป็นปาฎิหารย์เกินกว่าจะเชื้อได้ในเวลานี้ บางทในเรึ่องราวอันเติยว หนังสือด่างเรึ่อง ด่างกล่าวความแตกด่างโด้แยงคัน จำด้องคัดสินตามแด่จะเสือกเชื้อว่าอย่างไรจะถูก เพราะฉะน้น เรึ๋องที่เรยบเรยงด่อไปนี้ตองไข้ความสันนิษฐานของข้าพเจ้าเองมาก ความสันนษฐานอาจวิปลาส พลาดพล้ง ควรผู้อ่านจะอ่านด้วยวิจารณาปัญญาแห่งตนด้วย
พงศาวดารสยามเมอก่อนพระเจ้าคู่ทองสร้างก}งศรีอทุ*ยา
แผ่นตนอันเป็นที่ตั้งสยามประเทศนื้ แด่เติมเป็นที่อยู่ของประชาชน ๒ ชาติ คอ ขอมชาต ๑ ลาวชาต ๑ ชาดภูมของขอมอยู่ที่แผ่นดนดาข้างใต้ คอที่เป็นเมืองเขมรเดี๋ยวนี้ และตามชายทะเล เข้ามาจนไนล่มแม่นึ่าเจ้าพระยาข้างตอนได้ ตลอตออกไปจนเมองรามญ ชาติภูมืของลาวอยู่ที่สูง ข้างเหนิอ ทางลุ่มแม่นั้าโขง ตั้งแต่เขาบรรฑตด่อแตนเมืองเขมรชื้นมา คอไนทองที่มณฑลนคว-ราชสืมาและมณฑลอุบล ร้อยเอ็ด รุตร ดลอดออกไปจนส์งชายแม่นํ้าโขง ทางลุ่มแม่นํ้าเจ้าพระยานี้ ทองที่มณฑลพาอัพกิเป็นเมืองลาวเติม เขตลาวข้างได้เห็นจะลงมาต่อขอมราวเมองสวรรคโลก และเมองตาก
ชน1ชาติขอมและลาวเติมเป็นอย่างไร จะรู้ได้ไนเวลานี้แด่เพยงว่า บุคคลจำพวกที่เราเรยกว่า ข่า ขบุ เขมร มอญ เมง เหล่านี้ ภาษาที่พูดเป็นภาษาขธม จ้งเข้าไจได้ว่า ชนชาติเหล่านี้เป็นเชื้อสาย สิบมาแด่ขอม ส่วนลาวนั้น ลาวเติมคอคนจำพวกที่เราเรยกทุกวันนี้ว่าคัวะ และ ละว้า เดี๋ยวนี้ กิอังมือยู่ดามปาตามเขาแทบทุกมณฑล ที่เป็นเมองลาวเติม มภาษาพูตภาษา ๑ ด่างหากเหมือนก้น ชื้อที่เรยกว่า คัวะ และ ละว้า กิมาแด่คำเติยวคับลาวนั้นเอง จ้งรู้ไตว่าพจกนี้ที่เป็นลาวเติม
ข้อนี้ ไทยเราชาวได้อังมักเข้าไจคันอยูโตยมาก ว่าชาวเมืองที่อยู่ไนมณฑลพาอัพ มณฑล อุดร มณฑลร้อยเอ็ด และมณฑลอุบลทุกวนนิเป็นลาว และเรยกเขาว่าลาว ที่จรงห้วเมืองมณฑล เหล่านั้น แด่โบราณเป็นเมืองลาวจรง แต่ชาวเมืองทุกวันนี้โตยมากเป็นไทย (และเขาถือว่าด้วเขา เป็นไทย) เหมือนคับเราชาวได้
ส่วน!'ฑยนั้น ทุกวันนี้กิมืเป็นหลายพวก และเรยกคันเป็นหลายชื้อว่า โท ไทย ผู้ไทย พวน ฉาน เฉยง เงี้ยว ลึ๊อ เขน เป็นด้น คนทุกจำพวกเหล่านี้ด้วนพูตภาษาไทย และมืเรี๋องราวรู้ได้ว่า เป็นไทยตั้งนั้น ชาติภูมืเติมของไทย อผูในแว่นแคว้นตินแคนทเรยกทุกวันนี้ว่า ประเทศจ้นฝ่ายได้ ตั้งแต่แม่นั้ายางสิมาทางเมืองเสฉวน เมืองธุนหนำดลอดจนจดเมืองลาว ที่เหล่านี้ล้วนเป็นอาณาเขต เติมของไทยตั้งนั้น เหตุไตไทยจ้งมาอยู่ไนสยามประเทศ ซ้อนี้จำตองอธบายเรึ๋องราวของพวก ขอมก่อน
ประวัติขอม
เรี๋องราวของขอมเป็นอย่างไร ไม่มีหนังสือหร้อหลักฐานอึ๋นที่จะสอบสวน่[คุเท่าลังเกด ของโบราณที่พวกขอมไคสร้างไว้ เข่นพระเจดย์ และปราสาทหํน ซึ๋งยังมอยู,ดามที่ต่าง ๆ ทาง ประเทศนี้ ยับศิลาจาร้กและส์งฃองที่ขุคพบเมึ๋อภายหลัง ต้องพจารณาของโบราณเหล่านี้ประกอบ สอบสวนยับส์งของอย่างเคยวยันซึ่งมีไนประเทศอึ๋น และสอบยับเรองราวของประเทศนั้น ๆ เป็น ทางลันนัษุฐานประวํเดของขอมที่เป็นมา จงอาจร้เรึ่องราวไต้ใกล้ยับความจร้ง
เงื่องภูมีประเทศของพวกขอมที่กล่าวมาแล้วว่า แต่เคมอยู่ที่ดาขางไต้ดั้งแต่เม่องเขมร ขื้นมาคามชายทะเล จนรุ่มแม่นั้าเว้าพระยาและออกไปจนเมองรามัญนั้น ข้อนี้ควรเชึ่อ ไต้ว่าเป็นความจร้งต้วยภาษาของชาวเมีองเคมไนที่เหล่านี้พูคภาษาเด็ยวยัน แม้ไนทุกวันนี้พวก แขกมลายูโ[ยุ้งไชภาษาขอมปังลับขางเหม้อนยันที่'วไป อกประการหนึ่งไนท้องที่เหล่านี้ ยังมี โบราณวัคธุที่ขอมไต้สร้างไว้เป็นพยานอยู่เป็นอันมาก แด,ของโบราณที่ขอมไต้สร้างไว้มีขอสำลัญ ควรจะลังเกดที่ข้างดะวันออกลาแม่นั้าเจาพระยา มักเป็นเทวสถานข้างฝ่ายศาสนาพราหมณ์ แต่ข้างฝ่ายดะวันดกมักเป็นวัค และพระเจดย์ข้างฝ่ายพระพ่ทธศาสนาโคยมากเป็นเข่นนี้ดั้งแต่ ปลายแหลมมลายู ตลอคขื้น่[ปจนเมีองรามัญ อกประการหนัง ปีมีอที่ก่อสร้างจะเป็นเทวสถาน ฝ่ายศาสนาพราหมณ์ก็ค หรอวัคฝ่ายพระพุทธศาสนาก็ด็ บรรดาเป็นของโบราณครงขอมซึ่งไต้ พบในประเทศนี้ ไม่ว่าทางดะวันออกหร้อดะวันดกร้ไต้เป็นแน่ว่าเป็นแบบอย่างข่างอนเคย แม้ อักษรและภาษาจารกไนชนแรก ก็เป็นของชา'^นเคย ส่วนท้องที่ทางเมีองลาวเดมนั้น ทางรุ่ม แม่นั้าโขง กํมีเทวศถานที่ขอมไต้สร้างไว้มากมายหลายแห่ง แต่เห็นไต้ว่าเป็นของชนไหม่ลงมา มีพระเจคย์ฝ่ายพระพุทธศาสนาที่เป็นของเก่าอยู่แห่งเด็ยวแต่ที่เมีองนครพนม เร้ยกว่าพระธาตุพนม อยู่ไนปัดนี้ แต่เมีองลาวทางรุ่มแม่นั้าเว้าพระยา ในมณ•กลพายัพ ไม่พบเทวสถานข้างฝ่ายศาสนา พราหมณ์เลย ของเก่าเป็นฝ่ายพระพุทธศาสนาที่งนั้น
เมึ่อไต้ดรวจเห็นของโบราณ[นท้องที่ มีปรากฏอยู่ลังกล่าวมานี้ จงควรยุดเป็นข้อต้ณ์ต้อย่างหนึ่ง ว่า แดโบราณมามีพวกชาวอินเด็ยไต้ไปมาคาขายถงทางประเทศขอม และไต้มาอยู่จนมีอำนาจ ไต้เป็นครูหร้อเป็นผู้ปกครองบานเมีองในคราวหนึ่งเป็นแน่ไม่มีที่ศงลัย แต่ที่พวกชาวอนเคยจะ ไต้อพยพมาอยู่ทางประเทศนี้แต่เมึ๋อไค ข้อนี้จะหาหลักฐานสอบสวนไท้รู้ไต้แน่นอนเป็นอันยาก พบเนี้อความเป็นเต้าเงื่อนมีอยู่ไนศิลาจารกของพระเว้าอโศกในอินเคยแห่ง ๑ ว่า เมึ๋อ พ.ศ. สอง-ร้อยเศษพระเว้าอโศกเสวยราชยัไต้๙ปี (เวลาย้งมไฅุทรงเลํ่อมใสในพระพุทธศาสนา) ไต้เสด็จ ยกกองทัพหลวงลงไปปราบปรามแว่นแคว้นกาลงคราฐซึ่งอยู่ในประเทศอินเคยข้างฝ่ายไต้ กล่าวไว้ ไนศิลาจาร้กว่า ในการสงครามคราวนั้น กว่าพระเว้าอโศกจะไต้เมีอง พวกชาวกาลงคราฐถกฆ่า ฟ้นล้มดายเสืยมากกว่ามาก แต่ที่วับเป็น!ต้ไปเป็นเชลยก็กว่าแสน น่าเข้าใจความดามเนี้อเร้องไน ศิลาจาวืกนี้ ว่าในครงนั้นพวกชาวอินเด็ยข้างฝ่ายไต้ เห็นจะพายันอพยพหลบหนัพระเว้าอโศก มาอยู่ต่างประเทศทางเมีองขอมนี้มาก ข้อนี้ศมต้วยลัวอักษรและภาษาที่พบในศิลาจาร้กทางนี้
ล้วนเป็นของชาวอินเดียข้างฝ่ายได้ ด้วยเหตุม เรื่องเไฝ็ไกาลที่ชาวอินเดียแรกมาอยู่ทางเมืองขอม เห็นน่าจะยุตว่า จะได้มืชาวอินเดียไปมาคาขายถุงเมืองขอมตั้งแต่ราวร่วมพระพุทธกาล หรือ ก่อนนั้นรู้จักหลักแหล่งภูมืประเทตอยู่แล้ว ครั้นเมื่อ พ.ต. สองร้อยปีเตษ พวกชาวอินเดียข้าง ฝ่ายไตไตความเดีอคร้อนล้วยพระเล้าอโตกมาดีเมือง จงพากันอพยพมาอยู่เมืองขอม เป็นร่นแรก ที่ชาวอินเดียมาตั้งภูมืลำเนาอยู่ทางประเทตนี้มาก ๆ ล้วยกัน ทำนองเดียวกับพวกมอญที่อพยพ เข้ามาไนครั้งกรุงธนบรืและไนร้ชกๆลที่ ๒ มารวบรวมกันตั้งภูมืลำเนาแน่นหนา จนเมืองปทุมธฯนี เมืองนครเซึ่อนขันธ์ มืพลเมืองเป็นเขึ้อมอญโดยมาก ตงปรากฏอยู่ไนทุกวนนั้ แต่ชาวอินเดียที่ อพยพมา คงจะมารวบรวมกันตั้งอยู่เป็นแห่ง ๆ เมื่อเมืองชาวอินเดียมามืขึ้นทางประเฑตนี้แล้ว พวกชาวอินเดียที่แสวงหาภูมืลำเนุาใหม่ เพื่อประกอบการเลื้ยงข้พก็ดี หรือหลบลหน์กัยก็ดี โ! เพื่มเดีมติตตามกันเรื่อยมาอย่างที่จีนมาในเมืองไทยทุกวันนี้, แต่พวกซาวอินเดียเป็นชาวเมืองที่ เจรืญแล้ว มืวิชาความรู้ดีกว่าพวกขอมเล้าของเมือง ซึ่งกังเป็นแต่ซาวปา อยู่มานานเข้าพวก ชาวอินเดียก็ไตอำนาจเป็นครูบาอาจารย์ และเลยไดเป็นเล้าบ้านผ่านเมือง ครอบครองพวกขอม เป็นลำตบมา จีงสร้างวัดวาและเทวสถานขนในประเทตนี้
ไนเรื่องของโบราณที่ชาวอินเดียสร้าง เมื่อไปสอบดูแบบอย่างทางอินเดีย พบในหนังสอวนเซนดุ เอ. สมืท แต่งว่าด้วยตำนานการช่างในอินเคย มืเนี้อความว่าบรรดาถาวรวัตถุของโบราณที่ ก่อสร้างไร้ในประเทตอินเดียของเก่าที่สุดบรรดาที่ได้พบเป็นของสร้างครั้งพระเล้าอโตกและ ล้วนเป็นวัตถุในพระพุทธตาศนา ถาวรวัตถุที่สร้างในตาสนาพราหมณ์เช่นปรางค์และเทวสถาน เป็นด้น เป็นของสร้างนั้นหลังมา เขาตรวจตราได้ความอิกอย่างหนึ่งว่า ลัทธ์การก่อสร้างข้วง ฝ่ายพระพุทธตาสนากับฝ่ายตาสนาพราหมณ์ไนอินเดียผิดกัน ข้างฝ่ายพระพุทฺธตาสนา ถุอว่า พระสถูปเป็นของลำดัญ มักก่อพระสถูปด้วยอิฐ เป็นที่บรรจุพระธาธุหรือเป็นทหมายมงคลสถาน เช่นที่พระพุทธองค์ทรงแสดงพระธรรมจก,ร เป็นด้น รูปพระ:สถูปนั้นแรกมักทำเป็นแต่รูปกลม ๆ เหมือนกับดอมนั้าหรือขันควา มานั้นหลังจีงต่อปัลลังกตั้งยอดพระเจดีย์สูงขึ้นไปเป็นลำดับ อิก ประการหนึ่งเขาดรวจได้ความว่า ครั้งพระเล้าอโตกไม่ทำพระพุทธรูปไข้ทาเป็นฺรูปวงล้อ หมาย-ความว่าพระธรรมจักรบ้าง ทำเป็นแต่รูปพุทธอาสน์บ้าง ทำเป็นรูปรอยพระพุฑุธบาทบ้าง แทน พระพทธรูป พระพุทธรูปเป็นของพื่งมามืข้นเมื่อุภายหลังพระเล้าอโศกถุงสามสี่ร้อยปี และมามื มากเมือเกดนักายมหายานขึ้นฺข้างฝ่ายเหน์อ วัตฝ่ายพระพุทธตาสนา ครั้งพระเล้าอุโตกนอกฺจาก พระสถูปกัง่มืกุฎ วหาร ที่ประชุมสงฆ์แทบทุกแห่ง แต่วัตฝ่ายตาสนาพราหมณ์นั้นถุงจะเล็กใหญ่ อย่างไร ก็ทำเป็นแต่เทวาลัยที่ไวเทวรูปลำหรบคน่Iปบูชา ได้ความตามหนังสือของวินเซนค์ เอ. สมืฑ ดังนี้ จีงควรลงเนี้อเห็นเป็นขอลันน์ษฐานว่า ของโบราณขอุงชาวอินเดียที่ปรากฎอยู่ไน ประเทตนี้ ของที่สร้างในพระพุทธศาสนาเป็นของเก่าก่อนพวกปราสาทห็นซึ่งสร้างไนคาสนา พราหมณ์ข้อนี้สมด้วยผิมือช่างที่กอสร้าง ลันจะพงสังเกตเห็น!ด้ว่าที่เป็นวัตฝ่ายพระพุทธศาสนา เช่นที่พระปฐมเจดีย์ผิมือไม่ละเอิยดงดงามเหมือนเทวสถานข้างตะวันออกเช่นพระนครวัต หรือ แบ้ปราสาทห็นที่เมืองพมาย เพราะพระเจดีย์วหารฝ่ายพระพุทธตาสนา สร้างแต่เวลาวิชาช่าง
••เ*.ร้..^	** —11
อินเดียยังไม่เจริญ ส่วนเทวสถานสร้างฒึ่อ๓กอิน์ฬยได้ก่ายวิชาช่างจากพวกกริกมาฝืกทัตยัน แพร่หลาย จนวิชาช่างเจริญในอินเดียแล้ว จึงมืช่างปีมือดีมาให้แบบอย่าง และอำนวยการก่อสร้าง ทางประเทศนี้ ก็เมื่อของโบราณฝ่ายพระพุทธศาสนาในประเทศนี้ มือยู่ข้างตะวันตกเป็นพื้น ด้งกล่าวมาแล้ว จึงเห้นว่าพวกชาวอินเดียทึ่มาอผู่ในประเทศขอม แด่แรกคงมาอยู่ตามชายทะเล ข้างตะวันตก ตั้งแด่เมืองราม้ญตลอดลงมาทางแหลมมลายู และข้ามมาอยู่ในอ่าวสยามทึ่เมือง นครปฐมก่อน เมื่อนานมาพวกชาวอินเดียร้ภูมืประเทศและลู่ทางดีขึ้น จึงข้ามอ่าวสยามใปด้าขาย ตั้งภูมืลำเนาข้างฟากตะวันออก ที่เป็นเมืองเขมรเดี๋ยวนี้
เรื่องราวของพระเจาอโศก เมื่อเอาเนี้อความในศิลาจาริกประกอบยับหนังลิอมหาวงศ์ ได้ความด้งนี้ คือ เมื่อ พ.ศ. ๒๑๘ พระเจ้าปิยทัศลิธรรมาโศก ห่ริอเริยกพระนามโดยย่อว่าพระเจ้าอโศก เป็นกษ้ตริย์ไ,น่[ม่ริย'ราชวงศ์ ได้ศรองมคธราฐ ตั้งราชธานี ณ เมืองปาดลบุตร พระเจ้าอโศกเสวยราชย์ ได้ ๙ ปี (พ.ศ. ๒๒๗) เสดีจ่ยกกองทัพหลวงลงไปปราบปรามกาลิงคราฐข้างริมทะเลฝ่ายได้มุ ชัยชนะ ได้แว่นแคว้นกาลิงคราฐเป็นเมืองขึ้น แด่เมื่อพระเจ้าอโศกได้ทอดพระเนตรเห้นข้าศิกทึ่ ล้มดายมากกว่ามากในครั้งนั้น ก็บัง๓ตสังเวชสลดพระทัย สิ้นปรารถนาที่จะแผ่พระราชอาณาจักร หาพระเก็ยรดยศด้วยการรบพุงอิกต่อไป จึงปฎิญาณพระทัยฺจะครอบครองพระราชอาณาจักร แสวงหาพระเก็ยรติยศแด่โดยทางธรรมานุภาพ แด่นั้นมาเมื่อเสดีจกสับคืนมาถีงพระนคร จึง ตรวจตราศาสนาสัฑธที่มือย่ในมคธราฐไนเวลานั้น ทรุงพระราชดำริเห้นว่าพระพุทธศาสนา ประกอบด้วยสารธรรมอันลำเลิศประเสริฐกว่าศาสนาอน ๆ ทงสิ้น พระเจ้าอโศกจงประกาศ พระองศ์เป็นพุทธศาสนูปถัมภก ยกเอาคติธรรมไนพระพุทธศาสนาเป็นหสักไนการปกครอง พระราชอาณาจักร พระพุทธศาสนาได้เป็นประธานสำหรับประเห่ศมาแด่ครั้งนั้น ครั้นพระเจ้า อโศกทรงเลึ่อมไสในพระพุทธศาสนา ทรงทำนูบารุงพระภิกษุสงฆ์ไห้อี่มเอิบด้วยลาภสักการะ มากขึ้น พวกเหล่าเดียรถีย์เห้นว่า พระภิกษุไนพระพุทธศาสนามืศวามสขสำราญ ก็ปลอมตน เข้าบวชเป็นพระภิก่ษุเป็นอันมากจนบังเกดความรังเกยจแก่พระภิกษุสงฆ พระเจ้าอโศกได้ทรง ทราบเหดนั้น จึง1ด้ชาระพื้ระศาสน์าชับไล่พวกเดียรถีย์ออกเสยจากสํงฆมณฑลแล้วทรงอาราธนา พระโมคคลลิบุตรติศสเถรให้เป็นป่ระธานทำตติยสังคายนา ทึ่เมืลงปาตลิบุ่ตรไนปีทึ่ ๑๔ แห่ง ร้ชกาล คือ พ.ศ. ๒๓'© เมื่อทำตติยสังคายนาแล้ว พระเจ้าอโศกมืพระราชประสงศ์จะไห้พระพุทธ-ศาสนาแพร่หลายไปถีงน่านาประเทศ จึงแด่งศาสนฑูตให้เที่ยวสงสอน์พระพุทธศาสนาตามประเทศ ใหญ่นีอย ' ในศิลาจาริกปรากฎว่า คาสนทูตของพระเจ้าอโศกได้ออก!ปเที่ยวสงสอนพระพุทธศาสนา ตามประเทศทางตะวันตก ถีงแว่นแคว้นไซเริย อิยปศ์ และมาซโตเนียไนยุโรป ส่วนประเทศที่ ใกล้เคืยงติดตอยับราชอาณาจักรของพระเจ้าอโศก และประเทศข้างทางดะวันออกนี้ ก็ปรากฎว่า พระเจ้าอโศกได้อาราธนาพระโมคด้ล่ลิติสสเถรบุตร ไห้เลิอกสรรพระอรทันศ์ส่งไปเที่ยวสั่งสอน พระพุทธศาสนามืนามประเทศและนามพระอ่รหนศ์ที่แยกย้ายยัฟ้ปไนครั้งนั้น ผูกเป็นคาถาไว้ ในหนังสอมหาว่งศ์ด้งนี้
๓โร โมคคลปุดฺโตโส	ซนสาสนโชตโก
นืฎุธาเปตวาน สงคด	เปกขมาโน อนาคต
สา,สนสุส ปดิฎฺจานํ	ปจุจนุเตสุ อเวกชิย
ฟเสสิ กตฺดิเก มาเส	เต เด เถเร ตหิ ตหิ
เถรํ กสุมีรคนุธาริ	มชุฌนุดิกมเปสยิ
อฟสยิ มหาเทว	เถ7 มหิสมณฑลํ
วนวาสิ อเปเสสิ	เถรํ รกชิตนามกํ
ตถา ปรนุตกํโยนํธมุมรกขดนามกํ .
มหารฎจํ มหาธมุม-	รกฺชิตดเถรนามกํ
มหารกขดเถรนุต	โยนโลกมเปสยิ
ฟเสสิ มชุฌมํ เถรํ	หิมวนุดปุปเทสกํ
สุวณุณภูมี เถเร เทุว	โสณํ อุดุตรเมว จ
มหามหินุทเถรํ ต่	เถรํ อิฑฺธิยวุดุตยํ
สมุพลํ ภทุฑสาลผุจ	สเก สฑธิวิหาริเก
ลงกาหิเป มนุผุฌมุหิ	มนุผุพชินสาสนํ
ปดิฏฺธเปถ ชุเมุหดิ	ปผุจ เถเ7 อเปสยิ.
อาจารย์ริสเควิคส์ สอบภูมีประเทศที่กล่าวในคาถานี้ อธิบายไว้ในหนืงสือที่แต่งเรึ่อง พระพุทธศาสนาว่า
พระมัชฌันดิกไปประเทศกสมิรและค้นธาร คอที่เริยกว่าแคชเมียร์แล่ะลัฟฆานืสถาน ทุกวันนี้ อยู่ปลายแตนและต่อเขตอินเดียข้างดะวันตกเฉียงเหนือ
พระมหาเทวไปมหิสประเทศ คอ อินเดียข้างไดิแม่นี้าโคธาวาริอยู่ไนอาณาเขตของ ไนซัมไฮเตอรบดทุกวันนี้
พระรกชิตไปวนวาสิประเทศ อาจารย์ริสเดวดสิเข้าไจว่าอยู่ชายทะเลทราย แว่นแคว้น ราชปตดนะในอินเดีย
พระธรรมวักชิตไปอปวันดกประเทศ เข้าใจว่าชายแดนปัญจาบข้างดะวันดก พ่ระมหาธรรมวักชิตไป่มหิาวัฐประเทศ อยู่ในแว่นแคว้นมหาวัฐข้างยอดนํ้าโคธาวาริ อยู่ ทางเมีองบอมเบย์สัก ๑๕๐ไมสัข้างทศดะวันออกเฉยงเหนือ
พระมหาวักชิตไปโยนโลกประเทศ คอที่เริยกว่า แบกเตริย เดยวนี้อยู่ในประเทศเปอร์เซีย พระมัชฌิมไปหิมวันดประเทศ คอ ตามเมีองที่อยู่ไนหมู่เขาหิมาลัย พระโสณองค์ ๑ พระอุดตรองค์ ๑ ไปสุวรรณภูมีประเทศอาจารย์ริสเดวิดสิอธิบายว่า สุวรรณภูมีประเทศนี้ ดงแต่เมีองรามัญล่งมาจนดล่อตแหล่มมลายู
พระมหินทเถร ซึ่งเป็นราชบุดรของพระเจาอโศกกบพระภิกษุอีกห่ลายองค์ ไปลังกาทวีป
เรื่องพระอรหันต์ไปเที่ยวสั่งสอนพระศาสนา ครงพระเจาอโศกดามที่กล่าวในหนังสือ มหาวงศ์นี้ การสอบสวนในชั้นหลังได้หลักฐานพบที่บรรจุอ้ฐธาตุในพระสถูปองค์ ๑ ในอินเด้ย มือักษรจารีกบอกไว้ว่าเป็นอํฐธาตุของพระมัชฌิม ผู้ที่ได้ไปสอนพระศาสนาที่หิมวันดประเทศ กลับมาถึงมรณภาพ ได้ทำพาปนกิจ ณ ที่นั้น และมีหลักฐานอิกหลายอย่างไนลังกาทวีปว่า พระ-มหินทเถรได้เชิญพระพุทธศาสนามาประดิษฐานในลังกาทวีปแด่ครั้งนั้นจริง
ที่เรียกว่าสุวรรณภมืประเทศ ที่ว่าพระโสณก้บพระธุดดรเชิญพระพุทธศาสนามาประ-ดิษฐาน มอญอ้างว่าคือทีเมืองสเทีม อยู่ในอ่าวเมาะดะมะ ถ้าไทยเราจะอ้างว่าอยู่ในเมีองเรา ข้าพเจ้าเหินว่าหลักฐานมีคืกว่ามอญ ด้วยเมืองโบราณซึ่อว่าสุวรรณภูมื คือเมืองอ่ทองของเรามี แม้จะว่าด้วยเรื่องทองที่เป็นเหตุให้เรียกว่า ประเทศสุวรรณภูม ไนเมืองมอญไม่มีบ่อทอง มามีใน เมืองเรากิเป็นพยานอยู่ แด่ข้อเรื่องเมืองสุวรรณภูมืนี้ ไม่จำจะด้องเถึยง ข้าพเจ้าเหินว่าความจริง จะเป็นดังอธิบายของอาจารย์ริสเดวีดส์ คำที่เรียกสุวรรณภูมีประเทศจะหมายความว่าประเทศ ทางนี้ ดงแด่ประเทศรามญลงมาจนประเทศสยามข้างฝ่ายดะวันดก หรึอบางทีจะตลอดออกไป จนเมืองญวนทุกวันนี้ ไนครั้งนั้นจะรวมเรียกก้นว่า สุวรรณภูมีประเทศทั้งสน พระโสณ พระอุดดร คงจะมาขึ้นที่แห่งใดแห่งหนึ่งข้างมื่งทะเลอ่าวเบงคอล บางทีอาจขึ้นที่เมืองสเทีมกิได้ แต่ความจริง มีอยู่อย่าง ๑ ซึ่งผู้ศกษาโบราณคดไนประเทศอึ๋นอังไม่ทราบ คือว่าไนสยามประเทศทางตะวันตก มีเมืองโบราณอยู่เมือง ๑ มีรอยพระสถูป เจดย์ วีหาร มากมาย บรรดาพองทางสุวรรณภมืประเทศนี้ ทั้งเมืองพม่ารามัญจนตลอดแหลมมลายู ไม่มืเมืองที่ไหนใหญ่โตเก่าแก่กว่าเมืองที่ว่านั หนังสือ โบราณเรียกซึ่อว่าเมืองชยศริบาง เมืองศริข่เยบาง เมืองศรีใชิยบาง เป็นเมืองร้างมาแด่ก่อนสว้าง กรุงศรีอยุธยา พึ่งกลับคงเป็นเมืองขึ้นเมื่อทำรถไฟ ทุกวันนี้เรียกชึ๋อว่าเมืองนครปฐม มีหลักฐาน หลายอย่างซึ่งมาพบเมื่อภายหลัง ทำไห้เหินสมดังพระบาทสมเดจพระจอมเกลัาเจ้าอยู่หัวทรง พระราชดำริ และได้ทรงจารีกไว้ที่พระปฐมเจคืย์ว่าเมืองนี้เป็นเมืองที่วับพระพุทธศาสนามา ประดิษฐานแด่ครั้งพระเจ้าอโศก ข้อ ๑ รุปลัณฐานพระสถูป (ดูรูปพระปฐมเก่าที่กอตวอย่างไวเอา พระปรางค์ซึ่งพระยาภาณสรางเสร้มเปีอภายหลงออกเสย) กเหมือนรูปพระลัญชยสถูปของ พระเจ้าอโศก และก่อด้วยอิฐทำนองเดิยวก้น ข้อ ๒ พระปฐมเจคืย์ขุดพบศลารูปวงล้อ คือพระ-ธรรมจกร ซึ่งเป็นวัตถุที่บูชาแทนพระพุทธรูปเป็นอันมาก สมด้วยการสอบสวนของผู้ศกษา โบราณคดไนอินเดิย ว่าครั้งพระเจ้าอโศกไมสร้างพระพุทธรูป พระพุทธรูปเป็นของพึ่งมืขึ้นภายหลัง ข้าพเจ้าไม่ได้ยนว่าที่ใด ๆ ในประเทศอน ๆ ทางน ได้ขุดพบพระธรรมจ้กรมากเหมือนที่พระ ปฐมเจดย์ จ้งเหินว่าเมื่อพระเจ้าอโศกแผ่พระพุทธศาสนาออกมาด่างประเทศ จะเป็นด้วยส่ง พระอรหันต์เป็นศาสนทูดกิดาม ส่งข้าราชการออกมาเป็นศาสนทูตกิดาม หรีอประชาชนชาว อินเดิยที่เลอมไสไนพระพุทธศาสนามาแล้ว ออกมาทำมาคาขายในครั้งนั้นกิดาม ข้าพเจ้าเซึ่อว่า ได้มาสั่งสอนพระพุทธศาสนาแก่พวกชาวอินเดิยที่มือำนาจอยู่แล้วที่เมืองนครป^ม ให้เลึ๋อมใสใน พระพุทธศาสนาก่อนแล้ว พระศาสนาจงได้แพร่หลายไปถึงคนพื้นเมือง ข้อนัจะลมเสืยไม่ได้ว่า การสอนศาสนาตองพูดเข้าไจภาษาก้นเพราะเหตุที่เมืองนครปฐมเป็นเมืองถึอพระพุทธศาสนา
ขึ้นก่อนเมองอื่น ๆ ในสุวรรณภูมิประเทศ จึงเรียกพระเจดีย์องค์ที่แรกสร้างขึ้นไนเมืองนั้นว่า พระปฐมเจดีย์ มาดั้งแต่ดั้งเดิม ต่อมาพระพุทธศาสนาจึงแพร่หลายออกไปเมืองอื่นๆ ในประเทศนี้ จากเมืองนครปฐม ค์วยเหตุนี้ประชาชนชาวเมืองที่อยู่ทางอ่าวสยามขางฝ่ายตะวันตก ตลอดจน เมืองลาวในมณฑลพายัพ และเมืองมอญ เมืองพม่า โดยมากจึงนับถือพระพุทธศาสนามาแต่เดิม และของเก่าจึงมืแต่วัดวาและจารีกข้างฝ่ายพระพุทธศาสนา ไม่เป็นฝ่ายศาสนาพราหมณ์เหมือน อย่างข้างตะวันออก แต่ไม่ใช่ว่าการเผยแพร่พระพุทธศาสนาครั้งนั้นไม่แพร่หลายออกไปถืง ทางตะวันออก ต้วยพระธาตุพนมยังมืเป็นพยานอยู่ที่รมแม่นั้าโขง ข้าพเจ้าไต้เคยไปเห็นเอง ไต้ พิจารณาตูอยู่หลายวัน เห็นฝึมือแปลกลวดลายไปเข้าข้างสืมือช่างครั้งพระเจ้าอโศก ไม่ใกล้เคยง กับสืมือข้างพวกทำเทวสถานไนเมืองเขมรเลย
ตามเนี้อความไนหนงศอพงศาวดารอินเดิยกล่าวว่า แม้ไนเมี๋อพระเจ้าอโศกทรงทำนุบำรุง พระพุทธศาสนา ไห้เป็นประธานสำหรบบัานเมืองไนอินเตยไต้โดยมาก คนที่นับถือศาสนาพราหมณ ก็ยังมือยู่ทั่วไปไนอินเตย เพราะพระพุทธศาสนากับศาสนาพราหมณ์ไม่เป็นข้าศกกันโดยดรง ธรรมที่ละม้ายคล้ายคล้งกันไน ๒ ศาสนานี้มืมาก ลัทธิพระพุทธศาสนาถือทางธรรมเป็นใหญ่ แต่ ส่วนศาสนาพราหมณ์ถือคดโลกเป็นฟ้ากัญ (ทำนองที่เห็นอยู่ในเปีองเรา) พระเจ้าอโศกจึงไม่ ทำลายล้างศาสนาพราหมณ์ เป็นแต่ไม่ทำนุบำรุงยก่ย่องเหมือนพระพุทธศาสนา ครั้นเมื่อสน พระเจ้าอโศกแล้ว กษัตรีย์ในโมรียราชวงศ์ต่อมาไม่มือานุภาพเหมือนพระเจ้าอโศก มคธราฐก็ หย่อนอำนาจลงโดยสำกับ เมืองประเทศราชซึ่งเคยขึ้นพระเจ้าอโศกกลับดั้งเป็นอิสระขึ้นหลายเมือง ผู้ปกครองบางเมืองก็ถือพระพุทธศาสนา แต่บางเมืองนับถือลัทธิศาสนาพราหมณ์ เป็นดังนี้ ดลอดลงไปจนไพร่บ้านพลเมือง
ฝ่ายลังกาทวีปที่วับพระพุทธศาสนาไป แต่ครั้งพระเจ้าเทวานัมปิยดิศนั้น ไนดำนาน สังคายนาของเราว่า เมื่อ พ.ศ. ๒๓๔ พระมหินทเถรผู้เชิญพระศาสนาไปประดิษฐานในลังกาทวีป ไต้ทำสังคายนายันนับว่าเป็นสังคายนาที่ ๔ ครั้งที่ ๑ ต่อมาเมื่อ พ.ศ. ๔๓๓ พระเจ้าวัฎฎคามณี มืชิยชนะพวกทมิฬ ไต้เมืองลังกาคนเป็นอิสรภาพ มิพระราชประสงค์จะทรงทำนุบำรุงพระพุทธ ศาสนา จะไห้กลับรุ่งเรีองดังเก่าพระอรหันต์ในลังกาทวีปมาปรารภกันว่า เมืองลงกามืพวกซาว ทมิฬมิจฉาฑฎฐยกมาดีไต้บ้านเมืองถืง ๒ ครั้งแล้ว เกรงว่าพระพุ่ทธวจนะจะเลื่อมสูญ จึงพร้อม กันทำสังคายนายันนับในดำนานของเราเป็นครั้งที่ ๕ จารีกพระไตรปิฎกลงเป็นตวยักษรจารไว ไนใบลาน จึงมืหนังศอพระไตรปิฎกขึ้นเป็นครั้งแรก (ปีทำสังคายนาที่๕ นี้ ในหนังสอชองอาจารย์ รีสเดวดส์ว่าเมื่อ พ.ศ. ๓๓๐) พระไตรปิฎกที่เชิยนลงเป็นหนังสือภาษามคธครั้งนั้น ชวแต่บาล แต่อรรถกถาและฎกาทั้งปวง ยังเป็นภาษาดิงหฬ ไม่ไต้แปลเป็นภาษามคธไนครั้งนั้น
ส่วนในประเทศอินเดีย เมื่อ พ.ศ. ๕๕๓ พระเจ้ากนัษกะกษัตรีย์ไนกักราชวงศ์ ไต้เป็น ใหญ่ไนกันธารราฐดั้งราชธานั ณ บุรุษนคร (ทุกวันนี้เรียกว่าเปีองเปษวารี) ในอินเดียข้างฝ่าย ตะวันดกเฉยงเหนัอ มือาณาเขดกวางใหญ่คล้ายเมื่อครั้งพระเจ้าอโศก พระเจ้ากนัษกะทรงเลื่อมไส ไนพระพุทธศาสนา และปรารถนาจะทำนุบำรุงให้เป็นประธานสำหวับประเทศอย่างครั้งพระเจ้า อโศก จึงอาราธนาพระภกษุสงฆ์๕๐๐ มิพระวสุพันธุเป็นประธาน ทำสังคายนาที่เมืองบุรุษบุรี
การสังคายนาครั้งพระเจ้ากนิษกะ ไม่ปรากฎในตำนานของเราข้างฝ่ายใต้ ข้อสำคัญของการ สังคายนาครั้งนี้ คอเปลี่ยนภาษา■ที่ใข้ในพระใครปิฎกเป็นภาษาสันสกฤต ตงแต่สังคายนาครั้งนี้มา ก็เกํคลัทธิพระพวกมหายานชื้นทางสินเคยฝ่ายเหนือ เหตุที่จะเกํคลัทธิมหายานเป็นควยพระภํกษุ สงฟ้ในสินเคยเกดแผกต่างสัฑธิคันเป็นพวกเป็นคผะ น่าเข้าใจวา เป็นมาผงแต่ครั้งทำฑต้ยสังคายนา เมึ๋อ พ.ค. ๑๐๐ เป็นต้นมาแล้ว พวก ๑ ถอมั่นดามพระพุทธวจนะ ที่พระพุทธองค์ไต้ทรงสงสอน เป็นสำคัญ ไม่ยอมผนแปรลัทธิไปดามความนิยมของประขาชนอกพวก ๑ ม่งหมายไหคนคว้าาธา ต่อพระคาสนาเป็นสำคัญ คต้อย่างนี้เกํคผวยพวกครูบาอาจารยไนคาสนาพราหมณ์เห็นคนไป นืยมข้างพระพุทธคาสนามาก จีงศิคแกํไชลัทธิคาสนาของผนเอาข้อธรรมไนพระพุทธคาสนาที่ คน'นืยม ไปปนปรูงสัทธิคาสนาพราหมณ์ไหต้องใจคน เมึ๋อคนไปนืยมคาสนาพราหมณ์มากขน ต่อมาถงครั้งพระเจาก่นิษกะ พวกพระภกษุสงฟ้ซึ่งแสวงหาความนิยมเป็นใหญ่ กแกํไขลัทธิใน พระพุทธคาสนาเข้าหาความนืยมของคนบาง เรียกลัทธิของผนว่ามหายาน หมายความว่าเป็น ลัทธิทอาจจะขนสัผว้ข้ามสังสารวัฏไต้มากชื้นและเร็วกว่าลัทธิเก่า จงเกคลทธิมหายานชื้นผวย ประการฉะนี้ ลัทธิมหายานเจร็ญแพร่หลายในคันธารราฐก่อน พระเจ้ากนิษกะแต่งคาสนฑผไป เที่ยวส์งสอนพระพุทธคาสนาในนานาประเทคอย่างครั้งพระเจาอโคก แต่ไปข้างฝ่ายเหนือมาก พระพุทธคาสนามาประต้ษฐานทางเมองจนและธิเบผ ผงแต่ครั้งพระเจากนืษกะเป็นปฐมลัทธิ พระพุทธคาสนาทางเมืองจน เมืองญี่ป้น ผลอคลงมาจนกงเมืองญวน จงเป็นอย่างมหายาน คอ นืกายฝ่ายเหนือ อย่างพระจน พระญวน ที่เราเห็นอยู่ทุกวันนี้ แต่ฝ่ายเมืองลังกา พม่า รามญ และ เมืองไทยเราไต้วับพระพุทธคาสนามาจากมคธราเ แต่ครั้งพระเจ้าอโคกลัทธิจงเป็นนืกายฝ่ายใต้ ซึ่งพวกมหายานเร็ยกว่าหนยานดลอคมา พระไผรป็ฎกกเกดแตกต่างคันมาแต่ครั้งนี้น พระไดรปิฎก ของพวกนืกายฝ่ายเหนือเป็นภาษาสันสกฤต และจีนเอามาแปลเป็นภาษ้าจ้นเสิยสิกขน ๑ ส่วน พระไตรปิฎกของพวกนิกายฝ่ายใต้ ยังคงเป็นภาษามคธ ที่งบาลซึ่งไต้สังคายนาแล้ว และอรรถกถา ซึ่งพระพุทธโฆษาจารยัชาวเมืองพุทธคยาในอินเดีย ไต้ไปแปลจากภาษาสิงหฬเป็นภาษามคธ เมึ่อราว พ.ศ. ๙๕^ แต่นั้นมาหนังสืออรรถกถาฎกาและอึ่นๆของพวกนิกายฝ่ายใต้ ที่แต่เต้มเป็น ภาษาสิงหฬก็แปลเป็นภาษามคธ ที่แต่งชื้นใหม่กแต่งเป็นภาษามคธ
ลัทธิพระพุทธคาสนาอย่างนิกายฝ่ายเหนือ คงจะไต้แพร่หลายมาทางประเทคสุวรรณภูมื บฺาง จีงปรากฎพระพุทธรูปข้นเก่า อันมือาการกร็ดนี้วพระหัตถ์เป็นวง แสดงรูปพระธรรมจีกรุ ซึ่งเรียกคันว่าพระคันธารราฐ คามนามประเทคของพระเจ้ากนิษกะชื้นทางนี้ ยันจะเห็นไต้ที่ พระปฐมเจต้ย์ และเมืองเก่าๆในประเทคนี้อกหลายแห่ง ตำนานคาสนาแผ่นนมา คาสนาพราหมณ์ รู่งเรีองชื้นในสินเผย แต่พระเจ้าแผ่นต้นและราษฎรที่นับถ์อพระพุทธคาสนากยังมื เมอ พ.ค. ๑๑๗๒ หลวงจีนองค์๑ ซึ่อยวนฉ่างหรีออ่วนเจียง เต้นบกไปสืบพระพุทธคาสนาถ์งประเทคอินเดีย จดหมายเหตุไว้ว่า ในสมัยนั้นคาสนาพราหมณ์กำลังแข่งพระพุทธคาสนาอยู่ทุกแห่งหนทั่ข้ป และ มืพระเจ้าแผ่นต้นพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่าพระเจ้าศิลาทผย ครองราชสมบดอยู่ ณ เมือง คันยาภูพย (เคี้ยวนื้เรยกว่าเปีองกาโนช) ทรงเลี๋อมใสเป็นพุทธคาสนูปถมภก เพยรทำนุปารูง
พระพุทธศาสนาตามแบบอย่างพระเด้าอโศกได้ทำมาแต่ก่อน ทั้งการภายในและการแต่งศาสนทูต ไปเที่ยวส์งสอนพระพุทธศาสนาในนานาประเทศ แดษัทธิพระพุทธศาสนาในครั้งพระเด้าศ์ลาทีตย์ ยึ๋งผันแปรมากกว่าแต่ก่อนอก ด้วยเหตุ ๒ ประการ อยางเติยวกับที่กล่าวมาแล้วคอด้วยเกิด แตกต่างลัทธิกันยึ๋งสันในพวกที่กัอพระพุทธศาสนาเองประการ ๑ ด้วยพวกกอศาสนาพราหมณ์ พากเพยรสอนศาสนาแข่งขนพระพุทธศาสนาประการ ๑ หลวงจีนส่วนเจียด้;ด้เห็นพระเด้าศ์ลาทีตย์ ให้ประชุมพระภกษุสงฆและพราหมณาจารย์พร้อมด้วยพระเด้าประเทศราชที่เป็นเมืองสันทำฟ้ธิ สังคายนา ว่าเมึ่อประชุมกันวันแรกเธิญพระพุทธรู!/!ปประติษฐานเป็นประธาน วันที่สองเธิญุ รูปพระอนทราทีตย์ไปเป็นประธานวันที่สามเชํญรูปพระศวไปเป็นประธานในที่ประชุม ข้อที่ สงคายนากันในครั้งนนตูเป็นการที่จะลองรวมศาสนามืให้เกี่ยงแย่งกันตามจดหมายเหตุของ หลวงจนส่วนเจียงว่า1 ตอนแรกประชุมปรกษาข้อแตกต่างในระหว่างคดธรรมของพระพุทธศาสนา กับศาสนาพราหมณ์ ตอนที่ ๒ ปร^มปรีกษาข้อลัทธิที่แตกต่างกิน!นระหว่างที่กัอพระพุทธศาสนา ข้างฝ่ายเหนอกับฝ่าย่ใด้ ข้าพเด้าเข้าใจว่า ผลของการที่พระเด้าศลาทุตย์แต่งศาสนทูตออกมา เที่ยวสอนพระศาสนา ก็เห็นจะมืมากงทางประเทศนื้ด้วย เพราะมของที่สังเกตได้ เช่นพระพมพ์ ที่พบที่พระปฐมเจติย์ที่เมืองราช!^และที่ทำทั้งไร้ตามถํ้าในมณฑลนครศรีธรรมราช มณฑลภเก็ต มณฑลปัดตาน รูปพระที่พบเหล่านัล้วนเป็นฝ่ายมหายานชั้นหลัง มืทั้งพระพุทธรูปและรูปพระ-โพธิสัตว์ ทำเป็นผูชายปัางผูหญิงบาง ทำพระโพธิสัตว์มแขนมากๆปัาง ตวหนงสอทีพมพ!ร้ ข้างหลังก็เป็นตวสนสกฤตผดกับหนังสือรุ่นก่อน ข้าพเด้าเข้าใจว่าพระมหาธาตุที่เมืองไชยา พระมหาธาตุที่เมืองนครศรธรรมราช (เมึ๋อก่อนก่อพระเจฅยล้งกาครอบ่ขางนอก) 'ล้วนเป็น ของชั้นศาสนาเป็นนักายมหายาน* เห็นจะสร้างสันเมึ่อการสอนพระศาสนาเข้ามาครั้งพระเด้า ศ์ลาทีตย์ เมึ่อ'ราว -พ.ศ. จวน ๑๒00 คราวเตยวกับเมึ่อสร้างพระเจตย์ชึ๋งชาวชวาเรียกกันว่า จนติ มืหลายแห่งในประเทศชวา
เรื่องศาสนาพราหมณ์ ดามลัทธิที่นับกอพระอศวร พระนารายณ์ จะออกมากงประเทศ ทางนื้เมึ๋อใตยังไม่พุบดำนานที่จะรู!ด้แน่นอน แต่ควรยุต!ด้ว่าตงแต่ชาวอนเตยได้มาตงบ้านเมือง อยู่ทางประเทศขอม คงจะไปมากงกันกับประเทศเติมอยูเสมอ เมึ๋อเหตุการณ์เปลี่ยนแปลงอย่างไต มืขนทางเมืองเติม การเปลี่ยนแปลงนน ๆ ก็ย่อมจะมออกมากังประเทศทางนื้ด้วย ตลอดจน ลัทธิศาสนา เมึ่อศาสนาพราหมณ์เจรีญทางอนเติย มืผู้คนน่ยมมากสัน ก็คงจะมืยูที่เลึ๋อมไส พา ลัทธิศาสนาพราหมณ์มาเผยแผ่ทางประเทศนื้ เหมือนอย่างเมึ๋อครั้งน่าพระพุทธศาสนามาแต่ ก่อนฉะนน	"
มืเรื่องราวเล่าสบกันมาว่า เติมมืเจ้านายในราชวงศ์ทางอนเติยอพยพมาอยู่เมืองขอม ที่ เป็นเมืองเขมรอยู่ทุกวันนึ๊มาได้น่างพระยา (จะเป็นนางพระยาผู้ครองเปีอง หรอเป็นราชธดาไม่ ปรากฏ) เป็นภรรยาจีงเลยได้ครอบครองบ้านเมือง และมืเชอสายสืบวงศ์ลงมาอุกหลายชั้วกษัตรีย์ ข้อนื้ตูสมกับศลาจฺารีกพบในเมืองเขมร บอกพระนามพระเจาแผ่นฺตินขอม ซุงน่าเข้าใจว่าเปีน่ เชอสายขาวอนเตยหลายพระองศ์๓องด้นแต่พระเด้าภววารีมน ว่าทรงราชย์เมึ่อ พ.ศ. ๑๑๔๓
และมีพระนามพระเจ้าแผ่นตินองค์อึ่น ๆ ต่อมาหลายพระนาม คอพระเจ้ามหินทราวารัมัน อิสาณวาร์มัน ชัยวาร์มัน (ว่าทรงราชย์เมื่อ พ.ค. ๑๒๑๐) นเรนทรวาร์มัน ราชาปติทรวาร้มัน นฤปตินทรวาร์มัน รุทรวาร้มน ปฤถว้นทรวาร์มัน อินทรวาร์มัน (ว่าทรงราชย์เมื่อ พ.ค.๑๒๒๐) ยโสวาร์มัน (ว่าทรงราชย์เมื่อ พ.ค. ๑*๓๒) หรรษวาร์มัน (ว่าทรงราชย์เมื่อ พ.ค. ๑*๕๓) ราเชนทรวาร์มัน (ว่า?!รงราชย์เมื่อ พ.ค. ๑*๙๙; ธรณ์นทรวาร์มัน สุรัยวฺาร้มัน (ว่าทรงราชย์ เมื่อ พ.ค. ๑๕๔๕) และอุทัยหิดยวาร์มัน พระนามพระเจ้าแผ่นตินที่กลาวมานื้ บางพระนามก็ม ชํ้าทันหลายองค์ มีพระนามพระเจ้าสุรัยวาร์มัน ว่าทรงราชย์อยู่เมึ๋อ พ.ค. ๑๖๔๓ ปี เป็นที่สุดที่ ปรากฎในติลาจารก พระเจ้าวาร์มันทงปวงนื้ ได้ความดามคลาจารักว่าล้วนแต่เลึ่อมใสในคาสนา พราหมณ์ มีเนื้อความในหนังสือเรื่องเมีองเขมรที่อโมเนิยแต่ง ว่าพระเจ้าชัยวาร์มันที่ ๓ สราง ปราสาทหนพระนครหลวงเมึ๋อราว พ.ค. ๑๔๐๐ และพระเจ้าแผ่นตินขอมทหลังมา ไม่ได้ความว่า พระนามุเรัยกอย่างไรสร้าฟราสาฑหินพระนครวัดเมื่อราว พ.ค. ๑๖๐๐
สันนิษฐานดามหลักฐานทั้งปวงที่กฺล่าวมานื้ น่าคดเห็นว่า พวกอินเติยที่ขามอ่าวสยาม ไปดั้งภูมีลำเนาอยู่ข้างดะวั^ออกนั้น จะไมได้เข้ารัดถอพระพทธคๆสนามาแต่เติม อยู่มาจะเป็น ด้วยเกดณรงค์สงครามในครั้งหนึ๋งคราวใด หรอจะเป็นด้วยเหชุอึ่นซึ่งยังทราบไมได้ จ้งมีพวก เจ้านายทางประเทคอินเดยข้างฝ่ายได้ ซึ่งถอคาสนาพราหมณอพยพพาสมัครพรรคพวกมาส สุวรรณภู่มีประเฑค แต่ไม่พอใจจะอยู่ทับพวกถอพระทุทธคาสนาทางดะวันดก จึงข้ามไปลัง ภูมีลำเนาทางดะวันออกทับพวกถอคาสนาพราหมณ์ด้วยทัน แต่นั้นคงจะมีพวกชาวอินเคยดาม เรอยมา จนมีกำลังวังชาดั้งเป็นบ้านเป็นเมียงของดน่!ด้ใหญ่โด เมื่อดั้งมฟ้ด้ที่เมีองขอมข้าง ฝ่ายใด้แลัว จึงแผ่อำนาจและขยายอาณาจักรออกไปในเมีองที่ใกล้เติชง พวกชาวอินเดียที่ดั้งลัว ได้ในเมีองเขมร คงจะมีพระเจ้าแผ่นดนที่มีอานุภาพมากมาปกครองต่อทันหลายพระองค์ จึง สามารถแผ่ราชอาณาจักรได้กว้างขวาง ดลอดจนได้เมีองลาวทั้งในล่มแม่นํ้าโขงและแม่นั้าเจ้าพระยา ไวุ้ในอำนาจ และสามารถสรางปราสาทห็นเป็นเทวสถานได้ เช่นพระนครหลวงและพระนครวัด ซึ่งใหญ่โดไม่มีที่ใหนทั้วทั้งโลก ใช่แต่เท่านั้น เมื่อแผ่อำนาจออกไปถงไหน กอาจจะจัดการปกครอง บ้านเมีองไวในอำนาจและคาสนาของดน ลันจะเห็นได้ด้วยปราสาทห็นเฑวสถาน ที่ขอมเที่ยว สร้างไว้ในที่ต่างๆต่อมามากมายหลายแหง มีแทบฑวใปในประเทคนื้ จะลมเสิยไม่ได้ว่า ในสมัยนั้น เครึ๋องมีอสำหรับทำการงานยังไม่ดีอย่างทุกวันนื้ กำลังอยู่ที่มีผู้คนทับความเพยรเป็นสำคัญ ปราสาทห็นแห,งหนึ่ง ๆ จะไข้คนเท่าใด จะไข้เวลาเท่าใดที่จะไปชุดเอาห็นทั้งแท่งมาลัดแต่ง และ เพยรยกขื้นไปดั้งปรับปรุงให้ได้ลังแบบอย่าง แล้วแกะสลักรูปภาพลวดลายชัดถูให้เกลยงเกลา เป็นที่ธุด เซึ่อได้ว่าการสร้างปราสาทห็นแห่งหนึ่ง ๆ คงด้องใช้คนนับด้วยร้อย ถาเป็นปราสาทใหญ่ เช่นพระนครวัดเห็นจะนับด้วยพัน และทำการกํอสร้างต่อทันเรื่อยไปทุกรัชกาลไม่มีเว่ลา แล้วไป หยุดสร้างเอาก็เมื่อบ้านเมีองเกํดทัยลันดรายหร้อหมดอำน่าจสนกำลังที่จะทำได้ เป็นลังนื้ทุกแห่ง ด้วยเหดุนื้ (พระเจ้าบรมวงค์เธอ กรมหลวงสรรพสทธิประสงค!ต้ทรงสังเกตเห็นก่อน ข้าพเจ้าไต้ สังเกตตามต่อมา) บรรดาปราสาทหินซึ่งขอมสร้างไม่ว่าที่ใหนๆจะเล้กใหญ่อย่างไรก็ดาม ยัง
แลเห็นไค้ในทุกวันนี้ว่าเป็นของทำคางทุกแห่ง ใครมิเชื่อไปพจารณาดูสักแห่งหนึ่งก็จะเห็นสมจริง ดังว่านี้ ขอมมือำนาจถึงที่สงสุดเมื่อราว พ.ศ. ๑๔๐๐ ปี ตั้ง'ราชธานีอยูที่นครธม ที่ใทยเราเรียกว่า พระนครหลวง ไม่ห่างจากพระนครวัต และเอาเมิองละโว้ (ค์อเปีองลพบุรีเดี๋ยวดี๋) เป็นราชธานี ทำนองเป็นเมืองลกหลวง ปกครองอาณาจักรขอมในลุ่มแม่นี้าเว้าพระยา ส่วนทางเหนือเขา บรรทัดในลุ่มแม่น่าโขง สังเกตตามขนาดเทวสถานที่มือยู เขาใจว่า เมืองพมายเป็นเมืองลูกหลวง ปกครองอยู่ทางนั้นอกเมือง ๑ และบางทีจะมืเมืองลูกหลวงทางเมืองสุรินทร์และชุขันธ์อีกสัก เมือง ๑ ขนบธรรมเนียมพราหมณ์ ตลอดจนภาษาสนสกฤต ซึ่งยังมืระคนปนอยู่ในประเพณ์ และภาษาไทยในทุกวันนี้ เชื่อได้ว่าพราหมณ์พาเข้ามาตั้งแต่ครั้งขอมทางเมืองเขมรเป็นใหญ่ เป็นด้นมา ได้เห็นคลาจารีกที่เทวสถานในเมืองเขมรแห่ง ๑ กล่าวถึงการที่พระเว้าแผ่นดินขอม พระราชทานที่กัลปนาเทวสถานมืข้อบังดับว่า ถาพระเว้าแผ่นดินเสด็จมายังเมืองที่ตั้งเทวสถานนั้น พวกพราหมณ์ด้องทำพธีวับเสด็จเหมือนกับวับพระเป็นเว้า ข้อนี้น่าเข้าไจว่าจะเป็นมูลเหตุที่ พราหมณ์ทำพิธรีบพระยายืนชิงข้า (อนเป็นผ้ตุ่างพระองค์พระเจ้าแผ่นดิน) อย่างวับพระเป็นเจา เมื่อแห่เข้าเมืองวัน ๑ ส่งออกจากเมืองวัน ๑ ซึ่งยังมืในพิธ์ตรียัมพวายอยู่จนตราบเห่าทุกวันนี้
ประวัติไทย
พวกไทยที่ได้กล่าวมาแด้วว่า ภูมิลำเนาเดิมอยู่ในประเทศจีนข้างฝ่ายใด้นั้น เป็น'ชาดใหญ่ ชาติ ๑ มาแต่ก่อนทุทธกาล ทุกวันนี้ก็ยังมืคนพูดภาษาไทย อันรู้ได้ว่าเป็น่เทยเติม อยู่ไนอาณาเขต จีนข้างฝ่าณ์ด้เป็นอันมาก พวกที่เราเรียกว่า ส่อ ที่จริงก็เป็นซาตไทยมิใช่จีน ไนหน่งสอพงคาวตาร จีน มืเรึ่องสามกักเป็นด้น ที่กล่าวถึงเรึ่องจีนรบอวน ฝรั้งที่ติกษาโบราณคติทางเมืองจีป้ดุ่สวนได้ ความว่า พวกที่จีนเรียกว่าอวนในหนังสือเหล่านั้น แท้จริงคอพวกไทยนี่เอง แต่จีนเรียกชื่อไปเสืย เป็นอย่างอึ่น จีงมิได้รู้ว่าเป็นไทย จนพวกศกษาโบราณคติสืบสวนจึงได้ความว่า ประเทศจีนข้าง ฝ่ายได้ที่เรียกในบัตนี้ว่ามณฑลอนหน่า มณฑลกุนจ'ใ มณฑลกวางด้ง และมณฑลกวางไส ๔ มณฑลนี้ แต่เติมเป็นอาณาเขตที่ไทยตงบัานเมืองอยู่เป็นอิสระแก่กันหลายเมือง เมื่อผู้คนดับคั่งกันเข้า จึง มืไทยอพยพลงมาทางท้ศตะวันตกเฉยงไตและทิศได้ ตั้งแต่เมื่อราว พ.ศ. ๔๐0 เป็นปฐม ต่อมา เมื่อจีนมือำนาจมากขึ้น จึงขยายอาณาเขตออกมาทางแดนไทย พวกไทยถูกจีนเบียดเบียนอยู่ เมืองเดิมไม่เป็นสุข ตั้งได้รู้จากพวกไทยที่ได้อพยพมาแต่ก่อน ว่าแผ่นตินทางทศตะวันดกเฉยงใด และทิศได้ ทำมาหากินได้สะดวกติกว่าเมืองเติม พวกไทยจึงอพยพลงมามากขึ้นทุกที
ไทยที่อพยพลงมาทางนี้ แยกกันมาเป็น ๒ ทาง พวกที่ลงมาทางตะวันดกเฉียงได้ ไปตั้ง ภูมิลำเนาอยู่ทางลุ่มแม่นํ้าคง (ค์อดี๋เรียกในทุกวนนึ๊ว่าแม่นํ้าสลวน) อีกพวก ๑ ที่ลงมาทางทศได้ มาอยู่ทางลุ่มแม่นาโขง พวกที่ไปทางแม่นั้าศลว้น ไปตั้งบัานเมืองเป็นประเทศไทยขึ้นเป็นอิสระ ได้เมือราว พ.ศ. ๘๐๐ ตั้งราชธานีที่เมืองพง (จะเป็นเปีองไหนในทุกวันนื้ยังไม่ทราบไคแน่) ฝ่ายพวกที่ลงมาทางลุ่มแม่นั้าโขงก็มาตั้งประเทศไทยเป็นอิสระได้ ในแว่นแคว้นซึ่งเรียกไนทุก วันนี้ว่าสืบสองจุไทย มาจากคำว่าสืบสองเว้าไทย โตยแต่แรกแยกเป็นเมืองเด็ก ๆ ตั้งอยู่เป็นอิสระ
แกกันโเอน ต่อมามืเจ้าไทยองค์ ๑ เรียกพระนามว่าขุนบรม มอานุภาพมาก รวบรวมเมองไทยใน กลุ่มิแมนั้าโขงไวัได้ในอาณาวักรเดิยว จีงตั้งราชธานีขึ้นที่เมืองแกง เฟ้นจะเป็นเพราะที่ไทย เพกกันลงมาเป็น ๒ ทาง และมาตั้ง์เป็นอิสระได้เป็น ๒ อาณาจักร ด้งนี้ ภายหลังจงได้มขุอต่างก้นขึ้น เรียกพวกที่ไปตั้งเป็นอิสระได้ในลุ่มแม่นั้าสลวนว่า ไทยใหญ่ คอจำพวกที่เราเรียกว่าเงั๊ยวทุกวันนี้ เรียกไทยที่ตั้งเป็นอิสระได้ที่เมืองแถงว่า ไทยน้อย
สวนพวกไทยทางเมองเด้มนั้น ได้ความตามหนังสือที่ฝรั่งแต่งว่าถูกจีนเปียดเปียนเรึ๋อย มาจน พ.ค. ๑๑๙๒ มืเจ้าแผ่นดินํ[ฑยพระองค์ ๑ เรียกพระนามไนจดหมายเหตุภาษาจีนว่า สีนุโล (บางทภาษาไทยจะว่าขนหลวง) รวม่1ด้ไทย ๖ ประเทศ ตั้งขึ้นเป็นราชอาณาจกรมีราชธานีอยู่ ข้างตะวนตกเฉียงเหนีอของเมืองว่าดิง ในมณฑลธุนหนำทุกวันนี้เมื่อไทยรวมกันเข้าเป็นราช-อาณาวักรดังว่า ก็มืกำลังพอจะด้มครองดัวเองป้องกันความเปียดเปียนของจีนได้ ราชวงค์ของ พระเจ้าสืนุโลครองราชสมบ้ดิสืบมา๙ชั่ว ถึงพระเจ้าแผ่นดินไทยองค์๑ ซึ่งจดหมายเหตุจีนเรียก พระนามว่า โกะล่อฝง (คำว่า โกะ เหนจะตวงกับคำว่าขนนั้นเอง) ได้ครองราชสมบ้ตเมือ พ.ศ. ๑๒๙๑ พระเจ้าแผ่นดินํ[ทยพระองค์นี้เข้มแข้งในการศกสงคราม ไปตั้งราชธานีที่เมีองหนองแส จีนเรียกเมีองดาลฟู (เปีองหนุองแสยงอยู่ในมณฑลธนหนำทกว่น่นั้) จีนเรียกอาณาวักรของ พระเจ้าแผ่นดินองคนี้ว่า นำงเจี่ยว ได้รบพุงกับจีนและธิเบตมาหลายคราว ภายหลังได้เป็นไมตรี กับจีน. เพร่าะจีนยอมยกราชธิดาไห้ทำการววาห้กับราชบุตรของน่างเจี่ยวอ๋องพุระองค์นี้
เมื่อได้ความตามหนังสือที่ฝรั่งแต่ง ว่าจีนเรียกประเทศไทยเดิมว่าน่างเจี่ยว ข้าพเจ้าจีงไห้ ขุนเจนจีนอักษร (สุดใจ) ตรวจดูไนหนังสือพงศาวดารจีนที่มีอยู่ไนหอพระสมุด ขุนเจนจีนอักษร ตรวจพบไนหนังสือยจั๊บสี่ขึ้อ กังจีอหล่าหมังเลุยตด้วน ว่าด้วยเมืองต่างประเทศครั้งราชวงศ์กัง ได้เป็นใหญ่ในประเทศจีน มืเรึ๋องประเทศน่างเจึ่ยวเป็นเนี้อความดังต่อไปนี้
ประเทศน่างเจี่ยว อยู่ไนดินแดนที่เป็นมณฑลธุนหนำเดี๋ยวนี้ เขตแตนของนำงเจี่ยว ข้าง ตะวันตกเฉียงเหนีอต่อกับประเทศขู่ลู้มื่น (คํอธเบต) ข้างตะวันตกเฉียงได้ต่อแตนประเทศเกาจี๊ (คํอที่เป็นเปีองญวนในปัจจุบันนั้) ไนแว่นแควันนำงเจี่ยวมีเมืองใหญ่ตั้งอยู่เป็นอิสระแก่กัน ๖ เมือง คอ ๑ เมืองม่งชุ้ย ๒ ฟ้องเอื้ยเซ่ ๓ เมืองล่างกง ๙ เมืองเท่งเชยง ๕ เมืองซีล่าง ๖ เมืองม่งเส ใน ๖ เมืองนี้ เมืองม่งเสใหญ่กว่าทุกเมือง อยู่ห่างลงมาทางทศได้ (บังเป็นเมองต่านปวากฏอยู่จน ทกวนนี้)
ซึ่อที่เรียกว่า น่างเจี่ยว นั้น คำว่า น่าง เป็นภาษาจีน แปลว่า ทิศได้ เจึ่ยว .เป็นคำไนภาษา ของซาวเมืองที่ยกย่องพระเจ้าแผ่นดินของดนว่าเป็นอ๋อง (คอคำภาษาไทยว่าเจ้านี่เอง) เพราะ-ฉะนั้น ที่จีนเรียกประเทศนี้ว่าน่างเจี่ยว ถ้าจะแปลความก็ว่า เมืองเจ้าฝายได้ (เที่อจะให้ผู้อ่าน เขาใจง่าย ข้าพเจ้าจะเวยกปวะเทศน่างเจี่ยวต่อไป ในที่นื้ว่าเปีองไทยเติม) ประวัดิของเมืองไทย เดิมที่ปรากฎในหนังสือยี่จั๊บสี่ขึ้อกล่าวแต่ครั้งอาณาวักรจีนแบ่งเป็น ๓ กุก พระเจ้าเล่าปีครอง ราชสมบดเมืองเสฉวนเป็นก็กหนึ่ง สิ้นพระเจ้าเล่าปีแลัว พระเจ้าเล่าเชี่ยนครองราชสมบ้ดิเมือง เสฉวนต่อมาได้ ๒ ปี ถึง พ.ศ. ๗๖๔ ขงเบ้งยกกองทัพมาดิเมืองไทยเดิม (คอที่กล่าวในหนังสือ
สาม/1เกว่าIปรบกับเ&เขก) เมืองไทยเดิมฑง ๖ เมืองล้ขงเบ้งไม่ได้ จังยอมขึ้นแก่เมืองเสฉวน แด่นั้น ไม่ปรากฎเรึ๋องเมืองไทยเดิม มาจนคง พ.ศ. ๑๑๙๓ วาเมื่อพระเจ้าเกาจงล่องเด้ไนํราชวงศ์ถังได้ ครองราชสมใ]ตกรุงจัน เป็นรัชกาลที่ ๓ พระเจ้าแผ่นดินไทยเดิมทรงพระนามว่าสฺนุโล ครอง ราชสมบ้ตอยู่ ณ เมืองม่งเส แด่งราชทูตไปเจริญราไ}!มดรัถับพระเจ้ากรุงจ้น และว่าเมื่อสนพระเจ้า สินุโลแล้ว ราชวงศ์ได้ครองราชสมไ]ตเมืองไทยเดิมสิบมาอิกหลายพระองศ์ คงพระเจ้าพี่ล่อโกะ รวมเมืองไทยเด้มที่ยังเป็นอิสระอยู่ (จนเรียกว่า เจี่ยว) ฑั้ง ๕ เมืองเช้าเป็นราชอาผาจักรยันเดียวถัน พระเจ้าพี่ล่อโกะก็แต่งราชทูตไปเจริญราช่!มดริถับพระเจ้ากรุงจัน
ต่อมาเมื่อ พ.ศ. ๑๒๔๖ เมื่อพระเจ้าหงวนจงเหมงล่องเตครองราชสมไ]ตกรุงเมืองจ้น เป็นริชกาลที่ ๖ ไนราชวงศ์ถัง ราชทูตเมืองไทยเด้มได้ไปจนอิกครง ๑ พระเจ้ากรุงจ้นมพระราชลาส์นและล่งราชบรรผาการตอบแทน ได้เป็นไมตริสนทศนมถัน ต่อมาไม่ช้าพระเจ้าพี่ล่อโกะ ยกกองทัพหลวงไปดีเมืองขึ้นไนเขตแดนประเทศธํเบตได้หลายเมือง แล้วย้ายไปสร้างราชธานี อยู่ในแผ่นดินที่ดีได้จากธิเบดนั้น
คง พ.ศ. ๑๒๙๓ พระเจ้าพี่ล่อโกะทิวงคต ราชโอรสทรงพระนามว่า โกะล่อฝง ได้ครอง ราชสมใ]ตประเทศไทยเดิม ก๊ไหไปเจริญพระราช่!มตริกบกรุงจันเหมือนอย่างเคย อยู่มาพระเจ้า โกะล่อฝงเสดีจไปประพาสทางแดนจ้น คงเมืองซุนหนำที่ตดต่อถับแตนั้!ทย ชุนนางจันผู้รักษา ปลายแตนหมื่นประมาทไม่เคารพ	พระเจ้าโกะล่อฝงทรงขดเดีองจ้งยกกองทัพกลบไปดีแตนจ้น
ได้หัวเมืองไนแขวงซุนหนำ ๓๒ หัวเมือง แล้วจังไปตงอยู่เมืองซุนฺหนำเป็นราชธานี
คง พ.ศ. ๑๒๙๔ พระเจ้ากรุงจันไหยกกองทัพไหญจ่ะมาดีเอาเมืองซุนหนำคน เมื่อ พระเจ้าโกะล่อฝงได้ทราบว่าจันยกกองทัพไหญ่มาจังแต่งราชทูตไปยังแม่ทัพ รับยอมจะเป็นไมตริ กับจันอย่างเดิม และจะยอมคนเมืองไทัแก่จ้นบ้าง แต่แม่ทัพจันไม่ยอมเป็นไมตริ ไหจับทูตไทย ขังไวแล้วยกกองทัพมาดีเมืองซุนหนำ พระเจ้าโกะล่อฝงดีกองทัพจันแตกยับเยนกยับไป พระเจ้า กรุงจันไหัเกณฑ์กองทัพยกมาไหม่ กองทัพยังไม่ทันยก พอได้ช่าวว่าเกดอทิวาตกโรคที่เมือง ซุนหนำ พวกทหารจันกยัวความไขพาถันหลบหลกหนีหาย ทัพจันจังยกลงมาไมใด้ ผ่ายพระเจ้า โกะล่อฝงเทินว่ายังจะด้องทำศกํสงครามกบจันต่อไป จังไปทำไมดริถับพระเจ้าแผ่นดินธเบต หวัง จะเอากำยังธเบตช่วยทำศ์กศงครามถับจัน
คง พ.ศ. ๑๒๙๗ จันยกกองทัพลงมาดีซุนหนำอิกครั้ง ๑ คราวนื้พระเจ้าโกะล่อฝงล่อ กองทัพจันใหยกเช้าไปคงเมืองด่าล่อเช่ง แล้วแด่งกองทัพมาถักด่านไร้โดยรอบ กองทัพจันจะ ยกต่อไม่!มใด้ ขาดเสบขงอาหารลง และเกดอทิวาตก่[รดขึ้โนีนกองทัพุ. จำตองถอย พระเจ้า[กะล่อผ่ง จังยกกองทัพไทยออกตามดีกองทัพจันแดกยับเยิน กองทัพจันยกมาดีเมืองซุนหนั้าอิกหลายครั้ง ไทยกํดีแตกไปฑกทิ จังเสืยไพร่พลทหารไนคราวนั้นเป็นยันมาก
คง พ.ศ. ๑๓๒๒ ตรงไนรัชกาลพระเจ้าค่ายจงล่องเด้ที่ ๔ ไนราชวงศ์ถังครองกรุงจัน พระเจ้าโกะล่อฝงทิวงคต อิเมาขึ้นราชนํดตาได้ครองราชสมบ้ดิปวะเทศไทยเดิมสืบพระวงศ์ ไน ปีนั้นกองทัพไทยถับธํเบตสมทบถันยกไปดีเมืองเศฉวน แต่ดีไม่ได้ด้องเลกทัพกลบมา ;
- ดง พ.ศ.๑๓๓๐ ตรงแผ่นดินพระเจ้าเตเกจงฮ่องเต้ ร้ชกาลที่ ๙ ในราชวงศ์ถังครอง ราชสมบดกรุงจึน ครั้งนั้นชุนนางจ้นคน ๑ ชื่อเจี๋ยนฝืาย ไต้เป็นอัครมหามาดยาธุบดิในประเทศ ใทยเดิม เจี๋ยนฝืายคนนึ๊ เดิมเป็นนายอำเภออยู่ในแขวงเมองช้ยจี๋ว ไทยจับไปไดเมอครั้งพระเจ้า โกะล่อฝงยกไปดเมีองจึน พระเจ้าโกะล่อฝงฑรงทราบว่าเจี๋ยนฝืายเป็นนักเรียนมีความรู้มาก จึง ให้เจี๋ยนฝืายเป็นครูสอนหนังสิออึเมาชื่นราชนัดตา ครั้นอึเมาชื่นไต้ราชสมบดิ จึงตั้งเจี๋ยนฝืาย เป็นอัครมหามาตยาธบด เจี๋ยนฝืายมาดิดเห็นว่า ประเทคไทย ธิเบด ถับจึนทำคืกสงครามถัน มาเนือง ๆ ไพร่บานพลเมีองไต้รบความเดิอตรีอนลมตายถันมาก ถัาไทยถับจึนเป็นไมดรีถัน เสืยแล้ว พวกธิเบดก็คงไม่กล้ามาคืเมีองจึน การสงครามก็คงจะสงบ จึงทูลความตามที่คดแก่ พระเจ้าอเมาชื่น พระเจ้าอึเมาชื่นเห็นชอบต้วย จึงแต่งราชทูตไปเมีองจึน แสดงความพอพระทัย ที่จะเป็นไมดรีถับกรุงจึน พระเจ้ากรุงจึนเห็นชอบต้วยจึงแต่งVไชทูดไปเมีองไทย แต่นั้นเมีองไทย ถับเมีองจึนก็เป็นไมดรีถันต่อมา ความใางนึ่ทราบดงเมีองธเบด พวกธเบดก็คืดระแวงถัย
ครั้น พ.ค. ๑๓๓๗ พระเจ้าธํเบดยกกองทัพมาดเมีองจึน จึงมีราชสาศ์นขอกองทัพไทย ยกไปช่วยพระเจ้าอึเมาชื่นยกกองทัพไทยไป ทำทประหนึ่งว่าจะช่วยพวกธิเบด ครั้นไต้ห็ก็ดิ กองทัพธิเบดแดกยับเยิน ไต้ทัวเมีองธิเบด ๑๖ ทัวเมีอง และเทเอาครอบครีวธิเบดมาเป็นอันมาก ดง พ.ค. ๑๓๗๒ ตรงในแผ่นดินพระเจ้าบุนจงฮ่องเต้ รัชกาลที่ ๑๔ ในราชวงศ์ถัง ครั้งนั้น ชุนนางจึนเจ้าเมีองเสฉวนกดชี่ไพร่พลไต้รีบความเดอดร้อน พวก.ทหารจึนพาถันหลบหนืไปอยู่ กบพระเจ้าแผ่นดินํเ.ทยเดิมเป็นอันมาก และเวลานั้นพระเจ้าแผ่นดินไทยเดิม สิบพระวงศ์ลงมา ดงพระเจ้าช่าเจี๋ยนไต้ครองราชสมบ้ด เห็นพวกทหารจึนระส์าระสายพาถันมาพึ่ง ก็เกเยกล่อม รีบพวกทหารจึนเมีองเสฉวนเสัยงไว้เป็นอันมาก แล้วยกกองทัพไทยให้พวกทหารจึนเมีองเสฉวน นำหนัา พาไปดิใต้เมีองธุยจี๋ว และเมีองกงจึว ซึ่งเป็นเมีองชื้นเสฉวน ฝ่ายจึนกะเกณฑ์กองทัพ มารีบทัพที่ด่านชนใน พวกไทยเห็นว่าจะดเมีองเสฉวน่!ม่ไต้ก็เก็บฑรีพย์ส์งของ และกวาดต้อน ครอบครีวพลเมีองพากอับไปเมีองไทยเดิมเป็นอันมาก
ดง พ.ค. ๑๔๐๑ ตรงในแผ่นดินพระเจ้าชองจงฮ่องเต้ รีชกาลที่ ๑๖ ในราชวงศ์ถัง เจ้าเมีองญวนซึ่งเป็นประเทคราชชื้นกรุงจึน มีความโลภ รีบชื้อม้าแลฺะโคของโจรผู้ร้ายซึ่งอักมา จากแขวงเมีองไทยเดิม พวกไทยจึงยกกองทัพไปดิเมีองญวน เก็บรีบฑรีพย์ส์งของไต้แล้วก็กลับ คนไป
ที่เมีองไทยเดิมมีพระเจ้าแผ่นดินสิบพระวงศ์มาดงพระเจ้าฝงเอยว สนพระเจ้าฝงเอี้ยว แล้วพระเจ้าเอึยวโล่งราชโอรสไต้ครองราชสฺมฺบตเมีองไทยเดิม พระเจ้ากรุงจึนมีความรีงเก็ยจว่า พระเจ้าเอึยวโล่งใช้พระนามพองถับพระเจ้าแผ่นดินในราชวงศ์ถังพระองศ์ ๑ จึงไม่แต่งราชทูต ไปคำนับพระศพพระเจ้าฝงเอี้ยวดามประเพณเมีองที่เป็นไมตรีถัน พระเจ้าเอึยวโล่งขดเคือง พระเจ้ากรุงจึน จึงยกกองทัพไทยไปดใต้เมีองปอจี๋วในเมีองจึนเมีอง ๑
ดง พ.ค. ๑๔๐๓ ตรงกบแผ่นตุนพระเจ้าอี๋จงฮ่องเต้ รีชกาลที่ ๑๗ ในราชวงศ์ถัง ใน ครั้งนั้นมีผู้หนึ่งชื่อ ดเช้ยวเช่ง (จะเป็นจนหรอไทยไม่ปรากฏ) ตั้งอยู่ปลายแดนเมีองญวน คุม
พรรคพวกเข้าไปปล้นหวเมองในอาณาเขตญวน ไล้รบกับเจาเมองญวน เจ้าเมองญวนฟาดูเชยวเซ่ง ตาย พรรคพวกดูเชยวเซ่งหนิไปอาศัยอยู่เมองปอจึ๋ว เจ้าเมองญวนยกกองทัพติดตามเข้าไปใน เขตแตนเมองปอจึ๋ว พวกไทย่จีงยกกองทัพไปติ!ล้เมองญวน แล้วเลยไปติเมองยองจวในอาณาเขตจีน แขวงเมองกวางล้งล้วยอกเมอง ๑ แด่พวกญวนดกลับเอาเมองคนไปไล้
กง พ.ศ.๑๔๐๙ ดูจง ชุนนางผูไหญ่ไนเมองเซึ่ยงอานกราบทูลพระเจ้ากรุงจีนว่าไทยม กำลังเข้มแข้งนก ฝ่ายจ้นกำลังทหารที่จะรักษาต่านทางเมองเสฉวนทังเบาบางอ่อนแออยู่ ควรจะ ทำไมตรัไวกับพระเจ้าแผ่นตนไทย อย,าไทัมารบกวนเมองจ้น พระเจ้ากรุงจีนทรงพระคำรัเห็น ชอบด้วย ทังไม่ทันจะไล้แต่งทูตไป พอไล้ข่าวว่าไทยยกเข้าไปติเมองชุยจีวไล้อกเมอง ๑ จ้งไล้รอ การที่จะส่งทูตไว
กง พ.ศ. ๑๔๐๕ กองทัพไทยยกไปติเมองญวนอก เจ้าเมองญวนขอกองทัพจีนช่วย ไทย ไล้ข่าวว่ากองทัพจีนยกมาช่วยเมองญวน ก็เลิกทัพกลับมา
กง พ.ศ. ๑๔๐๖ พระเจ้าแผ่นตินไทยเติมยกกองทัพหลวงไปติเมองญวน ๆ ขอกองทัพ จีนช่วย แต่ไทยติไล้เมองญวนเสยก่อนกองทัพจีนยกมากง ครั้งนั้นพระเจ้าแผ่นตินไทยเติมไล้ อาณาเขตญวนไว้ไนอำนาจ ตงข้าราชการอยู่รักษาเมองญวนแล้วก็เลิกทัพกลับไป
กง พ.ศ. ๑๔๐๗ พวกไทยยกกองทัพไปติไล้เมองยงจีวในอาณาเขตจีน แต่จีนกลับติ คนเอาไปไล้
กง พ.ศ. ๑๔๐๙ พระเจ้ากรุงจีนใหยกกองทัพไปติเอาเมองญวนคนจากไทยไล้ กง พ.ศ. ๑๔๑๓ พระเจ้าแผ่นตินไทยเติมยกกองทัพหลวงไปติเมองเสฉวน ติเมองรายทาง เข้าไปไล้จนก็งเมองเซ่งดู ซึ่งฟืนเมองหลวงของมณฑล เข้าล้อมเป้องไว้โดยรอบ แต่พระเจ้ากรุงจีน แต่งกองทัพมาช่วยแก็เมองเซ่งดูไว้ทัน จีงไม่เลยแกไทย เมื่อไทยดใมไล้แล้วก็กอยยกทัพกล้บมาเป้อง กง พ.ศ. ๑๔๑๙ ตรงกับแผ่นตินพระเจ้าอจงอ่องเต รัชกาลที่ ๑๔ ในราชวงศ์กัง พวก ไทยยกไปติหัวเมองต่านทางเมองเสฉวนอกครั้ง ๑ ติไม่ไล้ก็เลิกทัพกลับมา
กง พ.ศ. ๑๔๒๐ พระเจ้าเอยวโลงเจ้าแผ่นตินไทยเติมทํวงคด ฟะ (เทนจะปียศเป็นพระ อะไรเมึ่อก่อนไ#ราชสมบ้ต แตํจใปีมํรูจกพระนามจืงเรยกแฅํวำ ฟะ) ราชโอรศของพระเจ้าเอยวโล่ง ไล้ครองราชสมบตเมองไทยเติม ไหมราชสาล้นไปชวนกรุงจีน ขอเป็น!มํตรเลิกการสงคราม พระเจ้ากรุงจีนทรงพระคำรัว่าในระหว่าง๒๐ ปีที่ล'วงมา กัองทัพไทยยก่!ปติเป้องจีนเก็&บจะ ทุกป็ ไพร่บานพลเมองไล้ความเติอตรอนมากนัก จีงยอมเป็นไมดรกับไทยแต่นั้นมา เมื่อจีนไล้เป็น ไมตรกับไทยแล้ว จีงคตจะช่อมแชมป้อมค่ายตามด่านทางที่ติดต่อกับเขตแตนไทย แต่เกรงพระเจ้า แผ่นตินไทยจะมความสงลัย จีงติตกลอบาลแต่งใหหลว่งจีนซึ่อเจีงก็งเชยน เตินธุดงค์ไปยังเป้อง ไทยเติม พระเจ้าฟะก็รับรองปฏยัตหลวงจีนเจีงก็งเชยนโตยความเคารพ หลวงจีนเมื่อล้นเคย สนิทสนมกับพระเจ้าแผ่นตินไทํยแล้ว จีงแนะนำในทางสมพ้นธม๊ดรไมดร ใหัพระเจ้าฟะขอราชธิตา ของพระเจ้ากรุงจีนมาอภเษกกับราชโอรสของพระเจ้าฟะ เพึ๋อใหัทางพระราช่ใมตรที่ง ๒ พระ นครถาวรสนิทสนมกันสบไป พระเจ้าฟะทรงคำรัเฟ้นชอบด้วยเมื่อ พ.ศ. ๑๔๒๓ พระเจ้าฟะจีง
แต่งราชทูตเซญพระราชสาล้นกับเครึ๋องราชบรรณาการไปนวายพระเจ้ากรุงจ้นทูลขอราชธตา พระเจ้ากรุงจ้นก็ประทานอนุญาต
กง พ.ศ. ๑๙๒๙ พระเจ้าฟะจ้งแต่งราชทูตไปรับนางหงางฝา ราชธํตาของพระเจ้ากรุงจน มาอภเษกกับราชโอรส มีเ14อด'วามเรึ๋องเมองน่างเจี่ยว คอเมืองไทยเดม ในหนังสิอยี่จุบสี่รํ่เอแต่ เท่านี้ แต่พระนามพระเจ้าแผ่นตนไทย และขึ้อหัวเมืองไทยที่จ้นเรยก เป็นเหลอว้กัยที่จะแปลไห้ ว้ว่าเป็นอย่างไรในภาษาไทยได้
เรึ่องเมืองไทยเตมต่อมาได้ความตามหนังสิอที่ฝรั่งแต่งว่า ราชวงศ์พระเจ้าสินุโลครอง ราชสมบตเมือ^ทยเด้มอยู1 ๑๓ รัชกาล ตลอดเวลา ๒๕๕ ปี ต่อนั้นมา ราชวงศ์มื่น ๆซ่งเจอเป็นจ้น ได้ครองราชสมบ้ตเมืองไทยเด้มมาอก ๓๕๐ ปี ขนบธรรมเน่ยมบ้านเมืองแปรเป็นจ้นไปทุกทิ ด้วยเหตุว่ามืจ้นมาเป็นไพร่บ้านพลเมืองมากขึ้นโตยล่าหับ (เหนจะตั้งแต่ครั้งไดราชธดาของ พระเจ้ากรุงจีนมานนเป็นปฐม) มาจนเมึ๋อ พ.ศ. ๑๗๙๗ พวกมองโกล คอ พระเจ้ากรุงจ้นราชวงศ์ หงวน ได้ตเมืองจ้น่!ว้ในอำนาจ รบพุ่งแผ่อาณาวักรออกมาทางตะวันตกเฉยงได้ ตใตเมืองไทยเตม ไนคราวเตยวกับเมื่อตได้เมืองพม่า ประเทศน่างเจี่ยว คอ เมืองไทยเด้มจ้งศนอสระกลายเป็นเมือง ขึ้นของจ้นมาแต่ครั่งนั้น
ในสมัยเมื่อไทยทางเมืองเด้มยังมือำนาจอยู่นั้น ฝายไทยที่มาตงเป็นอสระได้ไนล่มแม่นั้า สลวิน เมื่อผู้คนหับคงมืก่ากังมากขึ้น ก็อพยพไปตงภูมืล่าเนาต่อไปทางทิศตะวันตกไนธุมแม่นั้า เอราวด้ขึ้งเป็นเมืองพม่าทุกวันนี้ และต่อออกไปจนเมืองยะไข่เมืองกัสกัม ก็ปรากฎว่าได้เคยมื ไทยออกไปอยู่ และยังมืเขึ้อสายอยู่จนทุกวันนี้ ฝายไทยที่ตงเป็นอสระได้ที่เมืองแกงนั้น ได้ความ ในหนังสิอ๋ตำนาน่[ยนกยุด้ด้องกับตำนานล้านข้างว่า เมื่อขุนบรมได้เป็นพระเจ้าแผ่นคน จ้งขยาย อาณาเขตออกไปทางทิศตะวันออก ให้ไทยไปตงภูมืล่าเนาในแว่นแคว้นหัวพน!กฺที่งหกและแขวง เมืองตงเกึ๋ยทางหนี้ง ให้มาทางทิศตะวันตกมาตงภมืลำเนาในแว่นแคว้นที่เรัยกทุกวันนี้ว่า สิบสองพนนาทางหนี้ง และให้ลงมาทางข้า^ด้ก็กทางหน่ง ลงมาตงเมืองเข่าคอเมืองหลวงพระบาง ทุกวันนี้เป็นทิแรุกที่เมืองไทยได้เข้ามาประซตอาณาเขตขอม ตงแต่นั้นมาไทยก็อพยพลงมาตง บานเมืองข้างได้มุากฺขึ้นโตยล่าหับ จนเมื่อราว พ.ศ. ๑๙๐๐ มืเจ้าแผ่นด้นไทยองศ์หนี้งทรง พระนามว่าพระเจ้าพรหม ผู้เป็นด้นวงศ์ของพระเจ้ายู่ทองมือานุภาพมาก ได้ลงมารบพุ่งแย่ง แผ่นด้นได้จากอำนาจขอม ลงมรุจนก็งเมืองเซลย่ง คอ.ไตอาณาเขตในมณฑลพายัพไว้ไนอำนาจไทย แล้วจ้งสร้างเมืองฝาง (4งเป็นอำเภอขึ้นเมองเจียงรายๆกวนนึ้(^) ขึ้นเป็นเมืองของไทยไนมื่งได้ แม่นั้าโขงเป็นเมืองแรก
ประาฅพม่า
หนังสิอพงศาวตารพม่ารามัญมักจะลงหักราชเรึ๋องราวของเขาศูงเก็นกว่าเหตุ ทำนอง เตยวกับหนังสิอพงศาวดารเหน่อของเรา เพราะผู้แต่งอยากจะเชึ่อมเรึ๋องราวประเทศของตนไห้
(๑) เมึ๋อสมเสืจฯกรมพระขาดำรงราชานุภาพ ทรงพระ{เพนธ์หนงสิอนั๊ อำเภอฝางฟ้งขนเ!!เองเชยงราย แด่
**{^***ไโ*1*1 ■เ#-๒งเกัเฬกัป้แ๑1แนี้ฆIง!-ก^ง10๑1เากจ
เนึ่องกับพุทธกาล จะไค้อ้างถงศกยวงศถงพระพุทธองค้ และพระพุทธพยากรณ์มาเกี่ยวข้องไค้ คักตุสืทธ เพราะฉะนั้นเรื่องคักราชที่กล่าวไข้ในพงศาวดารพม่ารามัญเฉพาะในตอนพงศาวดาร ชนค้น เป็นข้อลำบากแก่ความสันน่ษฐานแก่ผู้ศกษาโบราณคติมาเป็นอ้นมาก เรื่องราวที่จะ กล่าวต่อไปนี้ จะ:กล่าวแต่ใจความตามที่พอจะเข้อว่าเป็นความจริงไค้
แต่เตมมา พวกขอมที่มาเริยกว่ามอญหริอรามัญเมึ่อภายทสัง ดงภูมลำเนาขึ้นไปจนล่ม แม่นั้าเอราวตข้างตอนไค้ ข้างตอนเหน่ณป็นที่อยู่ขลํงชนอ้กชาติหนึ่งจะคลายลาวหริอชาตุไรไม่ ทราบแน่ อยู่มาเมื่อราวร่วมพระพุทธกาล ปีชาวอ้นเติยพวกหนึ่งอพยพลงมาทางลำนั้าเอราวติ ข้างเหน่อ มาตุงเมองตุะโกังอยู่เป็นอ้ศระ เมื่อพวกไทยที่อพยพไปอยู่ทางล่มแม่นั้าสลรินปีกำลัง มากขึ้น ขยายเขตแตนออกไปทางล่มแม่นั้าเอุราวต จืงติไค้เปีองตะโกง พวกชาวตะโกังหน่ไทย ลงมาข้างไค้ มาตงเมองศารเขต อยูโกสัทัองที่ชั่งลข้างเมองแปรหริอโปรมเมื่อภายหลังในสมัยนั้น ทางเมองพม่ารามัญฺกัมชาวอ้นเตยไปค้าขาย และมาตั้งภูมลำเนาอย่างเตยวกับที่เป็นอยู่ทางไค้ และปีชนชาติหนึ่งชั่งมาเริยกกันภายหลังว่าพม่า อพยพลงมาจากภูมลำเนาเติมไนดินแตนอ้นเตย ต่อธเบตุ ลงมาตั้งบ้านเมองอยู่ในล่มแม่นั้าเอราวติ พวกพม่าลงมาอยู่มากเข้าก็แย่งลำนาจจาก พวกไทยไห!ยู่และตุะโกังเติม จนพม่ณ์ค้เป็นใหญ่ไนล่มนั้าเอราวติมพระเจาแผ่นตินของตนปกครอง ตั้งเมองภูกามเป็นราชธาน่ จงปีอาณาจักรพม่าเป็นอ้สระขึ้นเมื่อราว พ.ศ. ๑๒๐๐ มพระเจ้า แผ่นตินเสวยราชยศบกันมาหลายชั่ว จนก็งราว พ.ศ. ๑๖๐๐ พระเจ้าอนุรุธติอที่เริยกไนหนังสือ พงศาวตารเหน่อว่า พระเจ้าอโนรธามังช่อเสวยราชย์ในเมองภูกาม พระเจาอนุรุธปีอานุภาพมาก ปราบปรามบ้านเมองในลมแม่นั้าเอราวติและแม่นั้าสลรินไข้ไค้ไนอำนาจ ประจวบเวลาที่ฃอมฺ อ่อนกำลังลง พระเจ้าอนุรุธจ้งปราบปรามขอม ขยายราชอาณาจักรเข้ามาจนไนล่มแม่นฺาเจ้า พระยา ดงปรากฏไนหนังสอพงศาวตารเหน่อ ว่าพระเจ้าอนุรุธแผ่อาณาจักรเข้ามาจนถงเมอง ละโว้
ในหนังสือพงศาวดารพม่ารามัญยุติค้องกันกับตำนานหลายเรื่อฺงในเมองเราว่า พระเจ้า อนุรุธทรงเลื่อมไสไนพระพุทธศาสนามาก เป็นพระเจ้าแผ่นดินชั่งเป็นพุทธศาศนุปกัมภกทาง ประเทศนี้ ทำนองพระเจ้าอโศกในมคธราฐ และหนังสือพระไตรปิฎกที่มาแพร่หลายในประเทศ นี้ก็ปีขึ้น ครั้งพระเจ้าอนุรุธไปขอฉบบมาจากลงกาทวปเป็นปฐม กล่าวความไนหนังสือพงศาวดาร พม่าว่า แต่เติมเมองศเทมปีพระเจ้าแผ่นตินปกครองเป็นอ้สระ พระเจ้ากรุงสเทิมทรงเลื่อมไสไน พระพุทธศาสนา สข้างเจติย์ริหารที่งดงามไข้มาก เมื่อพระเจ้าอนุรุธทำสงครามขยายพระราช อาณาเขต ยกกองทัพลงมาตุไค้เมองสเทิม ไค้กวาดค้อนผูคนไปไข้เมฺองภูกาม เมองสเทิมจ้งเป็น เมองข้างแต่นั้นมา แต่วัตวาอารามเจติย์ริหารอ้นไตไนเมองศเทิมที่เหนงดง่าม พระเจ้าอนุรุธ และพระเจ้าภูกาม ต่อ ๆ มาไค้ถายแบบขึ้นไปสข้างไข้ในเปีองภูกาม ๆ จ้งมพระเจติย์ริหาร่ขอ'ง เก่ามากกว่าเมองไต ๆในประเทศพม่ารามัญ ยงจะแลเหฺนไค้อยู1จนทุกวันนี้ เรึ๋องที่ว่าพระเจ้า อนุรุธไค้มาถ่ายแบบอย่างเจติย์ริหารในเมองสเทิมไปสข้างที่เปีองภูกามนั้น เซอร์ ยอช สก็&ต่ กลาวในหนังสือที่แต่งเรื่องเมองพม่า ว่าที่เมื่องสเทิมไม่ปรากฎเค้าเงึ๋&นว่าปีเจติย์ริหารของ่!บราณ
มากมายสมดังกล่าวในพงศาวดารพม่าว่า พระเจ้าอนุรุธมาถ่ายแบบอย่างไปสร้างที่เมือง/ไกาม เชอร์ ยอช สก๊อด เข้าใจว่า พระเจ้าอนุรุธจะมาถ่ายแบบอย่างไปจากพระนครวัดในเมืองเขมร เมื่อข้าพเจ้าอ่านความเห็นของ เซอร้ ยอช สก๊อด ข้อนี้ ก็นึกเสียดายว่า เชอร์ ยอช สก๊อด ไม่ได้ สอบสวนเรื่องนี้เสียแต่เมื่อยังเป็นอุปทูตอยู่ในกรุงสยาม เซอร์ ยอช สก๊อด กับข้าพเจ้าเป็นผู้ ชอบพอกัน ถ้าพูดเรื่องนี้ให้ทราบเสียแต่ในครั้งนั้น ข้าพเจ้าจะพาออกไปให้คนที่พระปฐมเจดีย์ สัก๗วัน ก็จะเห็นIด้ว่า พระเจดีย์วิหารของโบราณก่อนพระเจ้าอนุรุธ มืที่เมือง1นครปฐมมากกว่ามาก ยังพอจะตรวจรูปรอยได้อยู่จนทุกวันนี้ ที่ เชอร์ ยอช สก๊อต ว่าพระเจ้าอนุรุธถ่ายแบบไปสร้าง เมืองภกามนั้น ไม่ใช่ที่อื่นเลย คือถ่ายไปจากที่เมืองนครปฐมนี้เอง ข้าพเจากล้ายืนยันในข้อนี้ ด้วยที่พระนครวัดนั้น ไม่มีพระสถูปทางพระพุทธศาสนา และยังมืหสักฐานอย่างอื่น มีพระพิมพ์ เป็นด้น ที่ขุดได้ที่เมืองนครปฐม ไม่มีเหมือนที่อื่นในประเทศทางนี้ นอกจากที่ขุดได้ที่เมืองภุกาม พยานยังมีอีกอย่างหนึ่งที่ได้พบเงินเหรียญของโบราณเป็นรูปสังข์ข้างหนึ่งที่เมีองนครปฐม ข้าพเจ้าได้ให้ส่งตัวอย่างไปเที่ยวสืบจนถึงบริดิชมิวเชียมในเมืองอังกฤษ ว่าเงินเช่นเดียวกันนั้น ได้พบที่ไหนบ้าง ได้รับตอบมาว่าได้ขุดพบแด่เมือง/ไกามแห่งเดียว ดังนี้ เห็นมีพยานพอที่จะเชื่อ ได้ว่า ที่ว่าพระเจ้าอนุรุธมาดีเมืองสเทิมนั้น ที่จริงมาตีเมืองนครปฐมนี้เอง บางทีอาจจะมาได้ พระพุทธศาสนาไปจากเมืองนครปฐมด้วยซาไป เมืองนครปฐมเป็นเมืองร้างมาเสียแต่ครั้ง พ.ศ. ๑๖๐๐ ปีนั้น จึงไม่มีดำนานอยู่ในบ้านเมือง
พระเจ้าอนุรุธแผ่พระราชอาณาจักรออกไปได้ถึงไหนรู้ไม่ได้แน่ พงศาวดารพม่ารามัญ ว่ากว้างขวางใหญ่โดข้างใด ว่าปราบปรามออกไปถึงเมืองขอมหลวงที่พระนครวัด ข้างเหนือ ก็ว่าขื้นไปรบ (ชิงพระเขี้ยวแก้ว) ถึงเมืองจึน ในที่นี้จะกล่าวแต่ที่เกี่ยวด้วยประเทศสยาม ควร เชื่อได้ว่าพระเจ้าอนุรุธได้ทำลายอำนาจขอม ดลอตล่มนั้าเจ้าพระยาที่งสองฝ่าย เมื่อได้แว่นแคว้น เหล่านี้ไว้ในอาณาจักรแล้ว เข้าใจว่าพระเจ้าอนุรุธเห็นจะจัดดั้งเป็นเมืองประเทศราชอย่างเล็กๆ หลายเมือง ด่างขึ้นแก่เมือง/ไกาม มืเด้าข้อสังเกตอยู่ในหนังสือพงศาวดารเหนึอที่ว่า พระเจ้า จันทโซดีกรุงละโว้ยอมยกเจ้าฟ้าแก้วประพาฬซึ่งเป็นเชษฐ/ไคนึกวายไปเป็นพระมเหสีของพระเจ้า อนุรุธ แล้วเมืองลฟ้ว้กับเมืองภกาม (ซึ่งผู้แต่งหนังสือพงศาวดารเหนอเรียกว่า เปีองสเก้ม ด้วย ความเข้าใจผิด) ก็เป็นไมตรีกันต่อมา
เรองไทยตั้งสยามประเทศ
ดามความที่ปรากฏในดำนานโยนกว่า พระเจ้าพรหมได้ลงมารบพุ่งแย่งแผ่นดีนในมณฑล พายัพได้จากขอม เมื่อ พ.ศ.ราว ๑๔๐๐ และสร้างเมืองฝางขึ้นเป็นเมืองของไทย ข้อนี้เข้าใจได้ ว่าไทยได้ขยายอำนาจเข้ามาในมณฑลพายัพแต่คราวนั้น และคงมืพวกไทยอพยพลงมาอยู่ใน มณฑลพายัพมากขึ้นโดยลำดับมา แต่อำนาจการปกครองอาณาจักรของไทย ที่ได้ข้ามฝังแม่นั้า โขงลงมาข้างได้ พิเคราะห้ดูตามเนื้อความที่ปรากฏในดำนานโยนกเข้าใจว่า จะลงมาดั้งอยู่เป็น
เมืองเล็ก ๆ ต่างคนด่างอยู่ ไม่มือำนาจปกครองรวบรวมกัน หรืออำนาจนั้นจะยังอยู่ที่เมืองหลวง ซึ่งตั้งอยู่!นเขตแตนสิบสองจุไทยก็เป็นได้ ในเวลาระหว่าง พ.ศ; ๑๔๐๐ ถึง ๑๖๐๐ ข้าพเจ้า เข้าใจว่าเป็นเวลาที่พวกไทยตั้งด้นอพยพลงมา ตั้งภูมืลำเนาอยู่ตามเมืองในล่มแม่นั้าเจ้าพระยา ข้างตอนใต้ซึ่งยังอยู่ในอำนาจขอม ในเวลาเมื่อพระเจ้าอนุรุธเข้ามาปราบปรามขอมในลุ่มแม่นั้า เจ้าพระยา เมื่อ พ.ค. ๑๖๐๐ เศษ เวลานั้นผู้คนพลเมืองในลุ่มแม่นั้าเจ้าพระยาเห็นจะมีไทย มากอยู่แล้ว เมื่อพระเจ้าอนุรุธได้อาณาจักรในลุ่มแม่นั้าเจ้าพระยาจากอำนาจขอม ฝ่ายขอมก็ หมดอำนาจฝ่ายข้างพม่าเมืองทุกามจะมือำนาจปกครองอาณาจักรในลุ่มแม่นั้าเจ้าพระยาได้จรืง ก็เห็นจะเพียงในชั่วพระเจ้าอนุรูธ หรือต่อมาอีกไม่เท่าใด ต่อนั้นมาไทยที่อยู่ข้างเหนือจึงอพยพ ลงมาสมทบกับไทยที่อยู่ในท้องที่มาแต่ก่อน ช่วยกันปราบปรามทั้งพวกขอมและพวกพม่าซาว ทุกามเอาอำนาจปกครองบานเมืองในลุ่มแม่นํ้าเจ้าพระยาข้างฝ่ายใต้ไว้ได้ในมือไทยแต่ครั้งนั้นมา
ในระหว่าง๒๐๐ปี คือ ตั้งแต่ พ.ศ. ๑๖๕๐ เศษจน๑๙๕๐ นี้ เป็นเวลาที่ไทยพวก ที่อยู่เมืองเดิมในฮุนหนำ เสียบ้านเมืองแก่ทุบไลข่านพวกมงโกลที่มาได้ประเทศจึนและประเทศ พม่า แต่ไทยที่ได้อพยพลงมาทางนี้กลบมาได้เป็นใหญ่ คือพวกไทยน้อยได้อาณาจักรในลุ่มแม่นั้า เจ้าพระยาลงไปจนตลอดแหลมมลายู และบางทีจะได้อาณาเขตขอมลงมาทางเมืองในสุมแม่นั้า โขงในสมัยนั้นด้วย แต่เขตแตนไทยจะต่อขอมเพียงไหนในชั้นนั้นยังทราบไม่ได้ ทางประเทศพม่า เมื่อพม่าเสียเมืองทุกามแก่พวกมงโกล เมื่อ พ.ศ.๑๙๒๗แล้ว ต่อมาไม่ข้าพวกไทยใหญ่ก็ได้ อำนาจครองเมืองทุกาม เป็นใหญ่ในประเทศพม่า ทางเมืองรามัญข้างใด้ก็มีไทยอีกพวก ๑ (คือ พวกมะกะโท ในพงศาวดารพม่า ของ เซอร อาเขอ แฟร ว่าเป็นไทย ปีใช่มอญ) ออกไปจากนคร สุโขทัย ไปตั้งตัวเป็นใหญ่ได้ครอบครองเมืองรามัญตลอดมาอีกหลายชั่วกษัตริย์ จนตลอดวงศ์ ของพระเจ้าราชาธิราช
พวกไทยที่ลงมาครอบครองเมืองในลุ่มแม่นั้าเจ้าพระยาข้างดอนใด้ครั้งนั้น พีเคราะห์ดู ตามภมืแผนที่และของโบราณ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าจะมาตั้งเป็นเมืองใหญ่อยู่สัก ๙ เมือง ข้างตะวันออก คือเมืองศวรรคโลก ๑ สุโขทัย ๑ กำแพงเพชร ๑ ข้างตะวันตก เมืองยู่ทอง ๑ เมืองนครปฐม ๑ เมืองราชบุรื ๑ เพชรบุรี ๑ เมืองไชยา ๑ และนครศรีธรรมราช ๑
แต่เดิมไทยจะถึอศาสนาอย่างไรไม่ปรากฎ ดามเนี้อความที่มืจตหมายเหตุพอจะทราบได้ ปรากฏว่าไทยทุกจำพวกทั้งที่อยู่ในเมืองจึน และที่อพยพลงมาอยู่ทางลุ่มแม่นี้าโขง และแม่นั้า เจ้าพระยา ดลอดจนพวกที่ออกไปอยู่ทางลุ่มแม่นํ้าสลวิน แม่นํ้าเอราวดิ ล้วนถือพระพทธศาสนา ทั้งนั้น เมื่อไทยลงมาได้เป็นใหญ่ในลุ่มแมนาเจ้าพระยาข้างดอนใด้ศาสนาที่ถือกันในพนเมืองใน เวลานั้น น่าจะมืทั้งพระพทธศาสนาและศาสนาพราหมณ์ ฝ่ายข้างคดีธรรมถือทางพระพทธ-ศาสนา ฝ่ายข้างคดีโลกยงถือพราหมณ์เป็นครูบาอาจารย์ จึงมืความเคารพในศาสนาพราหมณ์ ตามลัทธิครูบาอาจารย์ด้วย เมื่อไทยลงมาอยู่คงก็มารบสัทธิศาสนาและแบบประเพณ์ในพนเมือง ถือต่อมา
เรื่องพงศาวดารเกร็ดด่าง ๆ ที่ปรากฎในหนังสือพงศาวดารเหนอ คือเรื่องพระยากง พระยาภาณ เรื่องพระพันวัสสา เรื่องพระเจ้าสายนั้าผื้งและเรื่องพระร่วง เป็นด้น ขาพเจ้าเขาใจว่า เป็นเรื่องที่เกิดในสมัยเมืองไทยกำลังลงมาดั้งบานเมืองข้างใด้ และจะมีมูลความจริงอยู่โดยมาก แด่เป็นเรื่องของเมืองนั้นบ้างเมืองนี้บ้าง เดิมจะเป็นอย่างนิทานที่เล่า ๆ กันสืบต่อมาเป็นเรื่อง ๆ เมื่อมืผ้เอามาร้อยกรองจะให้ติดต่อกันเป็นพงศาวดารผู้แต่งไม่มืหลักฐานจะสอบสวน ว่าเรื่องใด ก่อนเรื่องใดหลัง และรู้ไม่ได้ว่าเรื่องที่เล่าสืบต่อกันมานั้นเคลื่อนคลาดจากความจริงมาเพียงไร เป็นแต่เอาเรื่องต่าง ๆ ที่เขาเล่ามาเรียบเรียงและคิดเชื่อมศักราชให้ติดต่อกัน จึงเกิดสับสนวนเวียน วิปลาสไปต่าง ๆ เมื่อมาสอบสวนเข้ากิแลเห็น ยกตัวอย่างดังเรื่องพระยากงพระยาภาณ ที่ปรากฏ เนี้อเรื่องในพงศาวดารเหนือว่า เดิมพระยาภาณไม่รู้ว่าพระยากงเป็นบิดาฆ่าพระยากงดายแล้ว จึงรู้ ปรารภจะทำการกุศลล้างบาป มีผู้แนะนำให้สรางพระเจดีย์ให้สูงเท่าชั่วนกเขาเหิน พระยา ภาณไม่มีกำลังพอที่จะท่าได้ ไปพบพระปฐมเจดีย์อยู่ในเมืองร้าง จึงสร้างพระปรางค์ต่อยอด พระปฐมเจดีย์ขึ้นไปให้ยอดปรางค์สูงได้ถึงชั่วนกเขาเหิน เรื่องนี้มีมูลความจริงเป็นแน่ไม่ต้องสงสัย ด้วยรูปพระปฐมเจดีย์องค์เก่าที่ทำจำลองไว้ข้างทิศใด้ยังเป็นพยานให้เห็นได้อยู่จนทุกวันนี้ ว่า พระปรางค์ได้สร้างช้อนพระเจดีย์เดิมจริง แต่ดำนานเรื่องพระยากงพระยาภาณ ตังกล่าวไว้ใน พงศาวดารเหนือ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงด้นพบในหนังสือพราหมณ์ว่า ที่จริงเป็นเรื่องโบราณมืในมัชฌิมประเทศ ข้อนี้กิเป็นพยานให้เห็นได้ว่าคงจะมีเรื่องอะไรคล้าย ๆ กันเกิดขึ้นทางนี้ เล่า ๆ กันต่อมาเลยเอาไปปนกับนิทานในอินเดียซึ่งได้ยินจากพวกพราหมณ์ กลายเป็นเรื่องเดียวกันไป ถึงเรื่องพระร่วงอรูณกุมาร และพระร่วงส่วยนั้าที่เล่าในพงศาวดาร เหนือนั้นกิดี เมื่อได้ความในคิลาจารีก และตรวจสอบต่อมาภายหลังกิได้ความว่า ที่จริงเป็นเรื่อง อันเดียวกันและเป็นเรื่องจริง ไม่มืปาฏหาริย์ประหลาดอัศจรรย์อย่างเล่าในหนังสือพงศาวดาร เหนือ เป็นเรื่องเกิดขึ้นชั้นหลังเมื่อใกล้กับจะสร้างกรุงศรีอยุธยานี้เอง
พงศาวดารของพระเอ้าคู่ทอง
ในพวกเรื่องพงศาวดารเกร็ด ซึ่งเกิดขึ้นในเวลาเมืองไทยลงมาดั้งเมืองในลุ่มแม่นั้าเจ้า พระยาข้างใด้ มีเรื่องสำคัญซึ่งเกี่ยวเนื่องกับพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาเรื่องหนึ่งคือ เรื่องที่ด้น วงศ์ของพระเจ้าอู่ทองอพยพลงมาอยู่ข้างฝ่ายใต้ มืเนี้อความในหนังสือดำนานโยนก กับพระ-ราชพงศาวดารสงเขป ของกรมสมเดจพระปรมานุชตฯ กล่าวยุติต้องกันว่า
เมื่อราวปีจอ จุลศักราช๕๕๐ พ.ศ.๑๗๓๑ มืพระเจ้าแผ่นดินไทยองค์หนึ่ง เป็นเชอวงศ์ ของพระเจ้าพรหม ผู้ที่ปราบปรามขอม แผ่อาณาจักรไทยได้มณฑลพายัพลงมาจนแดนเชลยง เป็นคราวแรก พระเจ้าแผ่นตินผู้เป็นเขึ้อพระวงศ์ที่ว่านี้ มีนามว่าพระเจ้าชัยคิริ ได้ครองเมืองฝาง ในมณฑลพายัพทุกวันนี้ มีข้าศกในรามัญประเทศยกมาดีเมือง พระเจ้าชัยคิริสู้ข้าศ์กไม่ได้ อพยพ หนืข้าคิกลงมาข้างใต้ มาพบเมืองร้างชื่อเมืองแปบ อยู่ในแขวงเมืองกำแพงเพชร จึงมาดั้ง
ภูมลำเนาเอาเมืองแปบฺเป็นราชธานี เริยกชื้อว่าเมืองไตรตริงษ์ พระเจ้าขัยคิริครองเมืองแปบ อยู่จนทิวงคต แล้วเชื้อพระวงศ์ไค้ครองราชสมบิตสืบมาอีก ๔ ชั่วล่วงเวลาประมาณ ๑'©๐ ปี จึงไค้เกิดพระเจ้ายู่ทอง
เรื่องสมภพของพระเจ้ายู่ฑองฺนั้น หนังสือพระราชพงศาวดารสังเขปกล่าวว่า ราชธิดา ของเจ้าเมืองแปบประสูติกุมารองศ์หนึ่ง ไม่รูว่าผู้ไดเป็นบิดา ต่อสืบสวนเสี่ยงทายจึงไค้ความว่า บิดามืได้เป็นราชตระกูล (หนังสือพระราชพงศาวดารสังเขปว่า เป็นคนๆคดะ ชื่อนายแสนปม) เจ้าเมืองแปบละอายพระหัย จึงขับราชธิดาและกุมารนั้นไปเสิยจากพระนครกับชายผู้เป็นบิดา ชองกุมารด้วยกัน ชายนั้นไปได้ติจนถึงสร้างเมืองเทพนคร เมื่อปีมะแม จุลค้กราช'©๘๑ พ.ศ. ๑๘'©๒ ชื้นครองราชสมบ้ติในเมืองนั้น มีพระนามว่า พระเจ้าติริชัยเชียงแสน และว่าเอาทองคำ มาทำยู่ไห้กุมารผู้เป็นบุตรนอน กุมารนั้นจึงไค้มืนามว่าเจ้ายู่ทอง เพราะไค้ที่นอนเปลทองนั้น เป็นเหตุ พระเจ้าคิริชัยเชียงแสนครองราชสมบ้ติเมืองเทพนครอยู่ ๒๕ ปี ทิวงคตเมื่อปีวอก จุลศักราช ๗๐๖ พ.ศ. ๑๘๘๗ พระเจ้ายู่ทองจึงรับราชสมบิดสืบพระวงศ์ต่อมา
พงศาวดารของพระเจ้ายู่ทอง ไนหนังสือพงศาวดารเหนีอกล่าวไปอีกอย่างหนึ่ง (ชิ่งหา หลักฐานประกอบไม่ได้) ว่าเมื่อพระยาแกรกทิวงคตแล้ว เชื้อพระวงศ์ได้ครองราชสมบิดสืบมา สามชั่ว มามืแด่ผู้หญิงที่จะสืบพระวงศ์ โชฎกเศรษฐีกับกาฬเศรษฐีจึงคิดอ่านกันเอาเจ้ายู่ทอง อันเป็นบุตรโชฎกเศรษฐี อภเษกกับนางราชธิดาไห้ครองเมือง จะเป็นเมืองใดไม่ปรากฎอยู่ได้ ๖ ปี ห่าลงเมือง พระเจ้ายู่ทองจึงอพยพมาสร้างกรุงศริอยุธยาที่หนองโส,แ
มืพระราชนพนธ์พระบาทสมฺเดจพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานไห้หมอตินส่งไป ลงพมพ์ไนหนังสือ ไจนีสเรโปสืตอริ ที่เมืองกิงดั๋ง เมื่อปีกุน จุลศักราช ๑๒๑๓ พ.ศ. ๒๓๙๔ ว่า พระเจ้ายู่ทองเป็นราชบุตรเขยของพระเจ้าคิริขัยเชียงแสน ไค้รับราชสมบิดสืบพระวงศ์ทาง พระมเหสครองราชสมบิดอยู่ ๖ ปี เกิดโรคห่าชื้นไนพระนคร จึงยายมาดั้งราชธานีที่เมืองศริ อยุธยา พงศาวดารของพระเจายู่ทองที่ตรวจพบไนหนังสือเก่ามืศังว่าม่านื้
และยังมืตำนานทางเมืองสุพรรณบุริเชื้อถึอกันมาจนทุกรันนื้ว่า เติมพระเจ้ายู่ทองอยู่ ทางเมืองสุพรรณบุริ เมืองชองพระเจ้ายู่ทองกิยังมือยู่ริมแม่นั้าจระเข้สามพัน ในระหวางเมือง สุพรรณบุริทุกรันนื้กับเมืองกาญจนบุริ ขาพเจ้าได้ไปถึงเมืองยู่ทองเมื่อปีเถาะ จุลศักราช ๑๒๖๕ พ.ศ. ๒๔๔๖ ไค้เห็นเมืองโบราณมืเชีงเทินกำแพงเมืองใหญ่โต อายุจะเก่าแก่สืบเนึ่องมาจากเมือง โบราณที่พระปฐมเจติย์ เพราะพระพุทธรูปและเงํนเหริยญที่ขุดไค้ที่เมืองยู่ทองเป็นของชนีด เติยวกันกับที่พบที่พระปฐมเจดย์แต่ไม่เกาเท่าที่เมืองพระปฐมเจติย ด้วยยังมืวตในเมืองนั้น อัน เห็นไค้ว่ารูปและฟิมือเพยงกรุงเก่าชั่นแรก ความติดเห็นเกิดแก่ข้าพเจ้าไนครั้งนั้นว่า ที่เริยกไน ติลาจาริกและหนังสือโบราณว่าเมืองสุพรรณภูมืหริอสุวรรณภูมืนั้น จะหมายว่าเมืองยู่ทองนื้เอง มืใซ่เมืองสุพรรณบุริทุกรันนื้ที่ดั้งเมื่อภายหสัง คำว่าสุวรรณภูมืเป็นภาษามคธ แปลว่าที่เกิดทอง หริอที่มืทอง ไนภาษาไทยกิตรงกับคำว่ายู่ทอง เซ่นที่พูตกันว่ายู่ข้าวยู่นั้า เพราะฉะนั้นชื้อเมือง ยู่ทองนึ่เป็นชื้อภาษาไทยของเมืองสุวรรณภูมืนั้นเอง เมื่อคคเหนเช่นนี้กิคดเห็นตลอดไปว่า ที่
เรียกพระเจ้าอู่ทองนั้น เฟ้นจะไม่ใช่มาจากบรรทมเปลทองอย่างพงศาวดารว่าเป็นแน่แล้ว คงจะเป็น พระนามที่เรียกเจ้าผู้ปกครองเมืองอู่ทอง อย่างเราเรียกพระเจ้าเชียงใหม่ พระเจ้าน่าน เจ้าองค์ใด ครองเมืองอู่ทอง ก็เรียกว่าพระเจ้าอู่ทองทุกองค์ เพราะฉะนั้นพระเจ้าอู่ทองที่สร้างกรุงศรีอยุธยานี้ จะเป็นโอรสนัดดาสิบพระวงค์มาแดผู้ใด และได้มีประว้ดิแด่เดิมมาอย่างไรก็ดาม เมอก่อนจะมา สร้างกรุงศรีอยุธยา คงเป็นเจ้าครองเมืองอู่ทอง หรือที่เรียกในภาษามคธว่าเมืองสุวรรณภูมิอยู่ ก่อนจรีงดิงด่านานเมืองสุพรรณ ความคิดอย่างนี้ ข้าพเจ้าได้เชียนลงในรายงานดรวจราชการ เมืองสุพรรณบุรี พิมพ์เมื่อเดือนกุมภาพ้นธ์ ปีมะเส็ง จุลศักราช ๑๒๖๗ พ.ศ. ๒๔๔๘ ด,อมา สมาชีกในโบราณคดีสโมสรได้รับความคิดเฟ้นเช่นนี้ว่าเป็นถูกด้อง
เรื่องพระเจ้าชัยศิรืด้นวงศ์ของพระเจ้าอู่ทอง ที่กล่าวในหนังสือพระราชพงศาวดารย่อ ว่าทำสงครามพ่ายแพ์เสียพระนครแก่มหาราชเมืองสตองแล้ว จึงกวาดครอบครัวชาวเมือง อพยพหนีข้าศึกลงมาดั้งราชธานีอยู่ที่เมืองแปบ อันเป็นเมืองเก่าร้างอยู่คนละพ่ากกับเมือง กำแพงเพชรนั้น ข้าพเจ้าวิเคราะห์ดูเฟ้นว่าความจริงจะไม่เป็นอย่างว่านี้ ธรรมดาทำการสงคราม ถ้าพ่ายแพ้เสียบ้านเมืองแก่ข้าศึก ก็มักจะได้แด่หนีเอาศัวรอดที่จะอพยพไพร่บ้านพลเมืองหนี ด้วยในเวลาข้าศึกอยู่ในชานพระนครนั้นดูยากอยู่ (พระเจ้าชัยคิริเดิมครองเมืองฝาง ถูกดัง ตำนานโยนก มิใจเมืองเปียงรายอย่างว่าในพระราชพงศาวดารย่อ เพราะเมืองเปียงรายยังไม่ได้ สร้างในเวลานั้น) ดั้งแด่เมืองฝางลงมาถึงเมืองกำแพงเพชรทางไกลมากมิใช่น้อย ถ้าพระเจ้า ชัยคิริเสียพระนครแก่ข้าศึก น่าจะหนีมาแด่กับสมัครพรรคพวกอย่างครั้งพระเจ้ากรุงธนบุรี หนีพม่าลงไปเมืองชลบุรีลงมาอยู่กับพวกไทยที่ลงมาดั้งอยู่แด่ก่อนแล้ว พวกไทยเฟ้นว่าเป็นเจา เป็นนายจึงยกพระเจ้าชัยคิริชื้นเป็นใหญ่ อังความอีกข้อหนี้งซึ่งหนังสือพระราชพงศาวดารย่อว่า พระเจ้าชัยคิริลงมาดั้งราชธานีที่เมืองแปบ อันเป็นเมืองร้างอยู่ตรงเมืองกำแพงเพชรข้าม และ อยู่สิบพระวงศ์กันที่เมืองนั้น ต่อมา ๑๖๐ ปี จนสมภพพระเจ้าอู่ทองนั้น เมื่อข้าพเจ้าสอบพระ-ราชพงศาวดารในคราวนี้แลุะเฟ้นว่าจะมิได้อย่ที่เมืองแปบ ที่อยู่ในแขวงเมืองกำแพงเพชรแห่ง เดียวมืหล้'กฐานหลายอย่างซึ่งทำให้คิดเฟ้นตงนี คิอ
ข้อ ๑. ในหนังสือตำนานโยนก เรียกผู้ด้นวงศ์ที่อพยพมาว่าพระเจ้าชัยคิริ ในหนังสือ พงศาวดารย่อของกรมสมเด็จพระปรมานุชีดฯ เรียกพระชนกของพระเจ้ารู่ทองว่า พระเจ้า คิริชัยเชียงแสน ข้าพเจ้าเฟ้นว่า ที่จริงจะเป็นพระนามเดียวกันนั้นเอง ผู้แดงหนังสือด่างเรื่อง สำเหนียกด่างกันจึงเรียกผิดกันไป ก็นามว่าชัยคิริ หรือคิริชัยนี้ เหมือนกับนามเก่าของเมือง นครปฐม ที่เรียกว่าชัยคิริ หรือคิริชัย คดืโบราณเรียกพระนามพระเจ้าแผ่นดินประเทศอื่น มัก เรียกดามนามเมืองที่ครองเช่น เรียกพระเจ้าอู่ทอง พระเจ้าเชียงใหม่ พระเจ้าน่าน ศังอธบาย มาแล้วถึงทุกวันนี้ก็อังเป็นเช่นนั้น ที่หนังสือข้างเหนีอเรียกว่า พระเจ้าชัยคิริ หรือคิริชัย น่าจะ หมายความว่า พระเจ้าแผ่นดินที่ครองเมืองชัยคิริ หรือคิริชัย ดอกกระมัง อาศัยสังเกุดพระนาม ที่เรียกในหนังสือเก่าทำให้ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ผู้ด้นวงศ์ของพระเจ้ารู่ทอง จะมาดั้งอยู่ที่เมืองชัยคิริ หรือคิริชัย คอเมืองนครปฐมทุกวันนี้ ประการหนึ่ง
ข้อ ๒. หนังสิอเก่าที่อ้างมาแล้ว ว่าต้นวงศ์ของพระเจ้าอู่ทองอพยพลงมาพบเมืองร้าง จึงดั้งเมืองนั้นเป็นราชธานี เมืองนครปฐมในเวลานั้นก็เป็นเมืองร้างมาเกือบ๑๐๐ปี ดั้งแด่ครั้ง พระเจ้าอนุรุธมาตีกวาดต้อนเอาผู้คนไป สมเหตุอีกประการหนึ่ง
ข้อ ๓. ดามเนื้อความในพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวว่าพระเจ้า-อู่ทองไต้เป็นราชบุดรเขย แล้วไต้ครองเมืองอู่ทองกับเมืองนครปฐม อยู่ใกล้ไปมาถึงกันสะดวก อาจรู้จักมักค้นไปมาหากันไต้ง่ายกว่าอยู่เมืองเทพนคร ที่ว่าอยู่ใต้เมืองกำแพงเพชรลงมาหน่อย หนึ่ง ชงต้องเดินทางดั้ง ๑๐ จันจึงจะถึงเมืองอู่ทอง
ข้อ ๔. เมื่อต้นวงศ์พระเจ้าอู่ทองอพยพลงมา ว่ามาเมื่อ พ.ศ. ๑๗๓๑ มาครองเมือง สืบพระวงศ์กันต่อมาถึง ๑๖๐ ปี จึงเกืดพระเจ้าอู่ทอง ความจริงในระหว่าง ๑๖๐ ปีนั้น ไต้เกิด ราชอาณาจักรสุโขทัย มืพระเจ้าแผ่นดินในราชวงศ์พระร่วงครองราชสมบ้ดิสืบกันมา รวมถึง ๔พระองศ์ และไต้สร้างเมืองนครชุมที่ดรงเมืองกำแพงเพชรขึ้นเป็นราชธานีฝ่ายดะจันดกริม แมุ่นั้าพง พวกต้นวงศ์ของพระเจ้าอ่ทอง ล้าจะไต้ครองราชสมบ้ดิอย่ในแขวงเมืองกำแพงเพชร เมื่อก่อนพระร่วงดั้งราชอาณาจักรนันก็เป็นไต้ แต่เมื่อพระร่วงไต้ตังราชอาณาจักรขึ้นแล้วจะ ครองราชสมมัดช้อนกันอยู่กับพระร่วงอย่างไร ต้วยเหตุเหล่านื้ข้าพเจ้าจึงเห็นว่า ที่กล่าวใน พระราชพงศาวดารย่อของกรมสมเด็จพระปรมานุชิดฯ ว่าต้นวงศ์ของพระเจ้าอู่ทองครองราชลมมัดอยู่เมืองแปบในแขวงเมืองกำแพงเพชร ดลอดมาจนพระเจ้าอู่ทองสมภพนั้นเห็นจะไม่ถูก ที่จริงน่าจะลงมาอยู่ถึงเมืองนครปฐม ล้าไม่ใช่ในชั่วแรกก็ย้ายลงมาในชั่วหลังความเห็นของ ข้าพเจ้าข้อนื้ แล้วแด่ท่านผู้ศึกษาโบราณคดิจะพิจารณาจะเห็นชอบต้วยหรือเห็นเป็นอย่างอื่น ก็แล้วแด่จะวันิจนัยเกิด
ถึงเวลาเมื่อพระเจ้าอู่ทองสร้างกรุงศรือยุธยาเมื่อ พ.ศ. ๑๘๙๓ นั้น เมืองไทยในล่มแม่นั้า เจ้าพระยา ไต้รวมกันเป็นประเทศใหญดั้งเป็นอิสระอยู่ ๒ อาณาจักร คือ สยามประเทศหรือ อาณาจักรลุโขทัย ดั้งเมืองสุโขทัยเป็นราชธานีประเฑุศหนึ่ง ประเทศลานนาไทย หรืออาณาจักร หริภุญไชยตังเมืองเชียงใหม่เป็นราชธานีประเทศหนึ่ง
ควรจะกล่าวถึงประว้ดประเทศสุโขทัย และประเทศลานนาไทยให้ปรากฏเรื่องราวแมฺแด่ พอเป็นใจความ ต้วยประเทศไทยทั้งสองนั้นมืเรื่องราวเกี่ยวเนื่องกับกรุงครีอยุธยามาก เมื่อรู้ ประวัดของประเทศทั้งสองนั้นแล้วก็จะเข้าใจเรื่องในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาแจ่มแจ้งดีขึ้น
ประวัติของราชอาณาจักรสุโขทัย
ราชอาณาจักรสุโขทัย คิดดามความรู้เท่าที่มีอยูโนเวลานี้ ประมาณว่าจะได้ตั้งเป็นอิสระ ขื้นเมื่อราวจุลศักราช ๖๐๐ ดรงกับมหาศักราช ๑๑๖๐ และ พ.ค. ๑๗๘๑ พระเจ้าแผ่นดิน บรรดาครองนครสุโขทัยเรานักเรียกทันว่าพระร่วง ซวนใหัเข้าใจไปว่ามีแด่พระองค์เดียว ที่จริง พระเจ้าแผ่นดินสุโขทัยเมื่อเป็นราชธานีมีอิสรภาพ สืบพระวงค์กนมาถึง ๕ พระองค์ พระองค์แรก ที่ปรากฎพระนาม เรียกในศิลาจารึกว่าขุนศรือินทราทิดย์ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงสอบสวนโบราณคดีเรื่องครั้งนครสุโขทัยมาก ทรงพระราชคำริว่ามูลเหดที่เราเรียก พระนามพระเจ้ากรุงสุโขทัยทุก ๆ พระองค์ว่าพระร่วงนั้น เห็นจะเป็นด้วยนามเดิมของขุนครี อินทราทิดย์ จะเป็นชื่อตัวหรือชื่อตั้ง อย่างไรก็ดามจะเรียกว่าพระร่วง น่าจะเป็นคนเดียวทับ พระร่วงส่วยนั้าเมีองละโว้ ที่หนังสือพงศาวดารเหนือว่า หนีขอมขึ้นไปได้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน ครองเมืองสุโขทัย มีพระนามดามหนังสือพงศาวดารเหนือเรียกว่าพระเจ้าครีจันทราธิบดี ดูใกล้ ทับศรีอีนทราทิดยันัก ความข้อนี้เมื่อข้าพเจ้ามาสอบสวนดูในคราวนี้เห็นหลักฐานสมดังพระ-ราชบริหารมีอีกหลายอย่าง ขุนศรีอินทราทิดย์คงจะมีพระนามว่า พระร่วง พลเมืองคงเรียกดาม พระนามเดิมจึงเรียกว่าพระร่วง คำว่าร่วงในที่นี้แปลความว่า “รุ่งเรือง” มิใช่หล่นลงมา เมื่อผูก พระนามเป็นภาษาสันสกฤตใช้ในทางราชการ จึงใช้ว่า อีนทราทิดย์ ซึ่งแปลดามคดีพราหมณ์ว่า เป็นเจ้าของความสว่าง หนังสือที่แต่งเป็นภาษามคธต่อมาฑีหลังก็ยังเอานามพระร่วงไปผูกเป็น ภาษามคธเรียกอีกหลายอย่าง เอาคำรุ่งเรืองไปแปลเรียกว่า โรจนราซบาง อรุณราชบาง เอาเสียง “ร่วง” ไปหาคำภาษามคธ เรียกรังคราชบ้าง สุรังคราชบ้าง ไสยรังคราชบ้าง ไสยณรงคราชบ้าง แด่ประหลาดอยู่ที่บรรดานามพระร่วงที่ไปผูกเป็นภาษามคธทั้งนี้ เรียกแด่ขุนศรีอินทราทิดม์ พระองค์เดียว พระองค์อื่นมีพระนามอื่นปรากฏทุกพระองค์ จึงน่าเข้าใจว่าพระนามเดิมของ ขุนศรีอินทราทิดย์จะชื่อ ร่วง แต่หนังสือที่แต่งในภาษาไทย เรียกว่าพระร่วงไปทุกพระองค์
ประเพณีไทยในครั้งนั้น พระนามพระเจ้าแผ่นดินเรียกว่า “ขุน” เจ้านายที่มีบรรดาศักดิ้ สูงเรียกว่า “พระ” ต่อมาอีก ๓ รัชกาล พระนามพระเจ้าแผ่นดินจึงเปลี่ยนขึ้นด้วยคำเรียกว่า “พญา” คำที่ใข้พระนามพระเจ้าแผ่นดินว่า สมเด็จหรือว่าพระเจ้า ยังไม่ปรากฏในหนังสือครั้ง นครสุโขทัยเป็นราชธานี เพี่งมาใช้ในกรุงศรีอยุธยา
ได้ความดามศิลาจารีกว่า ขุนศรีอินทราทิดย์มีราชโอรส ๓ พระองค์ องค์ใหญ่ไม่ปรากฏ พระนาม ด้วยสิ้นพระชนม์เสียแต่ยังเยาว์ องค์ที่ ๒ มีพระนามว่า บาลเมือง องค์ที่ ๓ นามเดิม ว่ากระไรไม่ปรากฏ แต่เมื่อรบศิกชนช้างชนะขุนสามชนมีความชอบ พระราชบิดาอภิเษก พระ-ราชทานนามว่า พระรามคำแหง
ในหนังสือคำนานพระสิหิงค์ และหนังสือชินกาลมาลินี กล่าวว่าคิริธรรมนคร (คือเมือง นครศรีธรรมราช) เป็นเมืองขึ้นกรุงสุโขทัยตั้งแต่ครั้งขุนศรือินทราทิดย์ครองเมือง ว่าพระเจ้า ศรีธรรมราชเป็นผู้ไปขอพระพุทธรูปซึ่งมีพระนามว่า พระพุทธสิห็งค์ จากลังกาทวีปมาถวายแก่ โรจราชาพระเจ้ากรุงสุโขทัย เมื่อพระพุทธศักราช ๑๕๐๐ ปี ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ผู้แต่งหนังสือจะ
สำคัญเวลาผิดลงเรื่องนี้เร็วไปมาก เรื่องที่จริงเห็นจะได้พระพุทธสิหิงค์ในแผ่นดินพระเจ้าขุน-รามคำแหง ไม่ใช่ในแผ่นตีนขุนศรีอินทราทิดย์ ครั้งขุนศรีอินทราทิดย์อาณาเขดสุโขทัยไม่กว้าง ขวางเท่าใดนัก ด้วยมีเนี้อความปรากฏในศิลาจารีกว่า ขุนสามชนเจ้าเมืองฉอด (เมืองฉอดดั้งอยู่ ริมแมนาสลวิน ทุกวันนี้เรียกว่าอำเภอแม่สอด ขึ้นเมืองตาก) ยกกองทัพเข้ามาตีเมืองตาก ขุนศร อินทราฑิดย์ยกไปรบเสียทีแดกพ่ายขุนสามชน ขุนรามคำแหงขับข้างเข้าชนชนะขุนสามชนขาศึก จึงหนีไป เมืองดากอยูหางเมืองสุโขทัยระยะทางเพียง ๓ วัน ออกไปอีก ๔-๕ วันถึงเมืองฉอด แผนที่เป็นพยานให้เห็นว่าราชอาณาเขตนครสุโขทัยในเวลานั้นย้งไม่ใหญ่โดเท่าใดนัก แม้ใน ศิลาจารีกกล่าวว่าขุนรามคำแหงเที่ยวตีบ้านเมืองขยายอาณาจกรสุโขทัยมาดั้งแด่ครั้งแผ่นตีน ขุนศรีอินทราทิดย์ ก็เห็นว่าเวลายงไม่พอจะขยายอาณาจักรออกไปได้ถึงเมืองนครศรีธรรมราช
ขุนศรีอินทราทิดย์สวรรคตปีใด ไม่มีหลักฐานที่จะรู้ได้ รู้ได้แด่ว่าขุนบาลเมือง ซึ่งหนังสือ อื่นเรียกพระนามว่า ปาลราช ได้ครองราชสมบ้ดิด่อขุนศรีอินทราทิตย์มา แด่เหตุการณ์อันได ในแผ่นดินขุนบาลเมืองก็ไม่ปรากฎ และรู้ไม่ได้ว่าขุนบาลเมืองสวรรคดปีใด ข้าพเจ้าเข้าใจว่าขุนบาล เมืองจะครองราชสมบ้ดีอยู่ไม่กี่ปีนัก ขุนบาลเมืองสวรรคตแล้ว ขุนรามคำแหงจึงได้ครองราชสมบ้ดิ นครสุโขทัย หนังสืออื่นเรียกพระนามว่ารามราช
เหตุการณ์ในแผ่นดินพระเจ้าขุนรามคำแหง มีปรากฏและรู้ศักราชได้หลายแห่ง ดั้งด้น ได้ความในหนังสือราชาธิราชว่า มะกะโทชนะอลิมามางได้เมืองเมาะดะมะ เมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช ๖๔๓ พ.ศ. ๑๔๒๔
มะกะโทนี้ ภายหลังได้เป็นพระเจ้าฟ้ารั่ว ด้นวงศ์ของพระเจ้าราชาธิราช ที่หนังสือ พงศาวดารพม่าของ เชอร์ อาเธอ แพ่ร ว่าเป็น!ทยมิใช่มอญนั้น เห็นสมจริงดังเรื่องราวที่ปรากฏ ในหนังสือราชาธิราชว่าเดิมมะกะโททำราชการอยู่ที่กรุงสุโขทัย แล้วจึงออกไปดั้งดัวเป็นใหญ่ จนได้เมืองรามัญด้วยความอุดหนุนของพระเจ้ากรุงสุโขทัย และสมด้วยศิลาจารีกว่า เมือง หงสาวดีเป็นเมืองฃิ้นสุโขทัยในครั้งพระเจ้าขุนรามคำแหง
ที่ได้ความว่า มะกะโทได้เป็นใหญ่ในเมืองเมาะตะมะ เมื่อ พ.ศ. ๑๔๒๔นั้น ต้องเข้าใจ ว่าเมื่อ พ.ศ. ๑๘๒๔ พระเจ้าขุนรามคำแหงครองนครสุโขทัยอยู่แล้ว และจะด้องครองอยู่ก่อน นั้นหลายปี เพราะเนื้อเรื่องมืว่า มะกะโททำราชการอยู่ที่กรุงสุโขทัยจนได้เป็นขุนนางผู้ใหญ่แล้ว จึงออกไปดั้งดัวที่เมืองรามัญ น่าจะประมาณว่าพระเจ้าขุนรามคำแหงเสวยราชสมบ้ติเมื่อราวปี ฉลู จุลศักราช ๖๓๙ พ.ศ. ๑๘๒๐ คือก่อนมะกะโทได้เมืองเมาะดะมะ๔ปีเป็นอย่างดั้า
พระเจ้าขุนรามคำแหง เป็นพระเจ้าแผ่นดินไทยที่มีอานุภาพมาก ควรนับว่าเป็นมหาราช เจ้าพระองศ์หนี้ง ได้รบพุ่งปราบปรามเมืองที่ใกล้เคียงเอาไว้ในอำนาจ ขยายราชอาณาจักรสุโขทัย กว้างขวางออกไปถึงที่สุดในครั้งนั้น บอกอาณาเขตไว้ในศิลาจารีกขัดเจนว่า ทิศเหนือได้เมือง แพร่ เมืองน่าน ตลอดจนเมืองชวา (คือเมืองทลวงพระบางทุกวันนี้) ไว้ในพระราชอาณาจักร ทิศตะวันออกได้เมืองสระหลวง (คือเมืองพิษณุโลกดั้งดะวันตก ที่หนังสือแต่งในภาษามคธว่า โอฆบุรี) เมืองสองแคว (คือเมืองพิษณุโลกดั้งดะวันออก) เมืองลม (คือเมืองหล่มเก่า) เมืองบาจาย
(เห็นจะเป็นเมืองศรีเทพในลุ่มนี้าสัก) เมืองสระคา (น่าจะเป็นเมืองหนองหารหรือสกลนคร) กระทั่งฝังแม่นั้าโขง ถึงเมืองเวียงจันทน์ เมืองเวียงคำ (อย่ใด้เมืองเวียงจันทน์ ที่ไหนทุกวันนี้ยัง รู้ไม่ได้) ทิศใต้ได้เมืองคณฑี (เข้าใจว่าเมืองพิจิตรทุกวันนี) เมืองพระบาง (คือเมืองนครสวรรค์ ทุกวันนี้) เมืองแพรก (คือเมืองสรรคบุรี) เมืองสุพรรณภูมิ (คือเมืองอู่ทอง) เมืองราชบุรี เมือง เพชรบุรี เมืองนครศรีธรรมราช จนถึงทะเลหน้านอกเป็นอาณาเขต ทิศตะวันดกได้เมืองฉอด (ดอนนี้ศิลาจารีกลบเสียดอนหนึ่ง แด่พอจะเดาชื่อเมืองได้เข้าใจว่า เมืองดะนาวศรี เมืองทวาย เมืองเมาะดะมะ เมืองดอง0 เมืองหงสาวดีถึงสมุทรหา (คืออ่าวเป้งคอล) เป็นราชอาณาเขต อาณาจักรนครสุโขทัย ครั้งพระเจ้าขุนรามคำแหงกว้างใหญ่ถึงเพียงนี้
ในชื่อเมืองที่จารีกไว้ มืข้อควรสังเกตอย่างหนึ่งที่ไม่มืชื่อเมืองในมณฑลพายัพทุกวันนี้ หลายเมือง คือ เมืองหริภุญไชย และเชียงราย เป็นต้น อีกต้านหนึ่งข้างดะวันดกเฉียงใต้ ไม่มีชื่อ เมืองละโว้ เมืองอโยธยา เมืองนครนายก เมืองปราจีน เมืองชลบุรี และจันทบุรี เมืองเหล่านี้ เห็นจะเรียกชื่ออย่างอื่น แด่เชื่อไต้ว่าเป็นเมืองมีแล้วในครั้งนั้น ทำไมจีงขาดชื่อในศิลาจารึกของ พระเจ้าขุนรามคำแหง ข้อนี้ ส่วนเมืองทางมณฑลพายัพ รู้ได้แน่ว่าเหตุใดจึงไม่มืชื่อ ด้วยความ ปรากฎในคำนานโยนกว่า ในเวลานั้นขุนเมืงรายเป็นใหญ่ในลานนาไทย เมืองนครเขลางค์ (คือ เมืองนครลำปางทุกวันนี้) เมืองหริภุญไชย (คือเมืองนครลำพูนทุกวันนี้) เมืองเชียงใหม่ เมือง เชียงราย เมืองนครเงินยาง (คือเมืองเชียงแสน) เหล่านี้อยู่ในอาณาจักรขุนเม็งราย เป็นอิสระ อยู่อีกส่วนหนึ่ง เมืองพะเยาอยู่ในอำนาจขุนงำเมือง เป็นอิสระอยู่อีกส่วนหนึ่ง ทั่งขุนเม็งราย และขุนงำเมืองเป็นมิตรสหายมืไมดรีกับพระเจ้าขนรามคำแหง ตังจะปรากฏต่อไปเมื่อกล่าวถึง ประว้ดลานนาไทย ด้วยเหตุนี้จีงมิได้เป็นเมืองขนสุโขทัย ส่วนเมืองข้างตะวันออกเฉียงใต้นั้น เห็นจะเป็นด้วยเหตุด่างกัน ข้าพเจ้าเข้าใจว่าเมืองละโว้และเมืองอโยธยาจะร้างหรือรวมอยู่ใน เขตเมืองอู'ทองเสียแล้ว แต่เมืองนอกจากนั้นเห็นจะยังอยู่ในอาณาเขตขอมหลวงไม่ได้ฃึ๊นสุโขทัย จึงไม่มืชื่อในจารีก
เมืองขี้นของนครสุโขทัยในครั้งพระเจ้าขุนรามคำแหง เห็นจะเป็นประเทศราชอยู่หลาย เมือง ที่รู้ได้แน่ ๗ เมื่อง คือเมืองชวา (หลวงพระบาง) ๑ เมืองน่าน ๑ เมืองอู่ทอง ๑ เมืองนคร ศรีธรรมราช ๑ เมืองเมาะดะมะ ๑ เมืองหงสาวดี ๑ เมืองดองอู ๑ เมืองเหล่านี้ต่างเมืองต่างมี เจ้าปกครอง บางเมืองถึงเกี่ยวดองกับราชวงศ์สุโขทัย
ในหนังสือจดหมายเหตุจีน ที่ขุนเจนจีนอักษร (สดใจ) แปลเป็นเรื่องพระราชไมดรีใน ระหว่างกรุงสยามกับกรุงจีน เรียกเมืองไทยว่าเสียมหลอก๊ก (และจีนยังเรียกอยู่จนทุกวันนี้) อธิบายไว้ในหนังสือนั้นว่า เดิมเป็น ๒ ประเทศ ประเทศเสียมอยู่ข้างเหนือ ประเทศหลอฮกอยู่ ข้างใต้ ภายหสังประเทศหลอฮกได้ประเทศเสียม (เห็นจะหมายความว่าดั้งแด่แม่นดินสมเด็จ พระบรมราชาธิราชที่หนึ่ง ครองกรงศรีอยธยา) สองประเทศนี้รวมเป็นประเทศเดียวกัน จีนจึง เรียกเสียมหลอก๊กแต่นั้นมา ประเทศที่จีนเรียกว่า “เสียม” มาจากคำ “สยาม” หมายความว่า ราชอาณาจักรสุโขทัยเป็นแน่ไม่ต้องสงสัย ประเทศที่จีนเรียกว่าหลออกและว่าอยู่ข้างใต้ประเทศ
เสียมนั้น ก็จะแปลได้อย่างเดียวว่า มาจากคำละโว้’ จีนเห็นจะเรียกมาแด่ยังอยู่ในอาณาจักรขอม หรือเมื่อพระเจ้าแผ่นดินเชื้อพระวงศ์ของพระเจ้าจันทโชติยังปกครอง แด่ประหลาดอยู่ที่ปรากฎ ในจดหมายเหตุจีนว่า หลอฮกก๊กยังมีอยู่จนแผ่นดินพระเจ้าขุนรามคำแหง ดังจะเห็นได้ในลำดับ เหตุการณ์ซึ่งข้าพเจ้าจะกล่าวด่อไปข้างหน้า พิเคราะห์ดูเห็นว่า ที่จีนเรียกหลอฮกก๊ก ในดอนหลง นี้จะหมายความว่า อาณาจักรของพระเจ้าอู่ทองนั้นเอง ในรัชกาลของพระเจ้าขุนรามคำแหง เมีองละโว้และเมีองอโยธยาคงรวมอยู่ในอาณาจักรของพระเจ้าอู่ทอง จีนจึงเอาชื้อหลอฮก ซึ่งเคย เรียกอยู่แด่ก่อนมาเรียก
เหตุการณ์ในแผ่นดินพระเจ้าขุนรามคำแหง ดามที่พบในหนังสือด่าง ๆ ข้าพเจ้าลอง เรียบเรียงเป็นลำดับดู ได้ความดังนี้
ปีมะเมีย จุลดักราช ๖๔๔ พ.ศ.๑๘๒๕ จดหมายเหตุจีนว่าพระเจ้ากรุงจีนในราชวงศ์ หงวน (คือวงศกุบไลข่านที่เปีนมงโกล) ทรงพระนามพระเจ้าสี่โจ๊วฮ่องเต้ ให์ขุนนางชื้อ หอจีอจี่ เป็นราชทูดเข้ามาเจริญทางพระราชไมตรียังเสียมก๊ก
ปีมะแม จุลดักราช ๖๔๕ พ.ศ. ๑๘๒๖ ในศิลาจารีกว่า พระเจ้าขุนรามคำแหงคิดแบบ หนังสือไทยชื้นเป็นปฐม
ปีจอ จุลดักราช ๖๔๘ พ.ศ.๑๘๒๙ หนังสือเรื่องราชาธิราชว่า พระเจ้าขุนรามคำแหง อภิเษกมะกะโท เป็นพระเจ้าฟ้ารั่วครองเมืองเมาะดะมะ
ปีกน จุลศักราช ๖๔๙ พ.ศ.๑๘๓๐ ในศิลาจารีกว่า พระเจ้าขุนรามคำแหงให์ขุดพระ บรมธาตุที่เมืองศรีลัชนาลัยชื้นให้คนบูชา แล้วกลับเอาเข้าบรรจุ ให้ก่อพระเจดีย์และส'ร้าง กำแพงผาล้อม
ปีฉลู จุลศักราช ๖๕๑ พ.ศ.๑๔๓๒ จดหมายเหตุจีนว่าหลอฮกก๊ก (พระเจ้าอู่ทอง) แต่งราชทูตไปเมืองจีนเป็นครั้งแรก
ปีเถาะ จุลดักราช ๖๕๓ พ.ศ. ๑๔๓๔ จดหมายเหตุจีนว่า หลอฮกก๊กแต่งราชทูตไป เมืองจีนครั้งที่สอง
ปีมะโรง จุลดักราช ๖๕๔ พ.ศ. ๑๔๓๕ ไนศิลาจารีกว่า พระเจ้าขุนรามคำแหงสร้าง พระแท่นมนัสคศิลำ
ปีมะเส็ง จุลดักราช ๖๕๕ พ.ศ. ๑๘๓๖ จดหมายเหตุจีนว่า ราชทูตจีนเข้ามาเสียมก๊ก ครั้งที่สอง
ปีมะเมีย จุลดักราช๖๕๖ พ.ศ.๑๘๓๗ จดหมายเหตุจีนว่า พระเจ้าเสียมก๊กมีพระนาม ว่ากังมกดีง เสดีจไปเมืองจีน
ปีมะแม จุลศักราช ๖๕๗ พ.ศ. ๑๔๓๔ จดหมายเหตุจีนว่า ราชทูตเสียมก๊กไปเมืองจีน ครั้งที่หนึ่ง ครั้งนั้นเสียมก๊กกับม้าลี้ส์เล้อก๊กกำลังทำสงครามกัน พระเจ้ากํรุงจีนได้ว่ากล่าวให้ ปรานีประนอมกันไต้
ปีวอก จุลศักราช ๖๕๘ พ.ศ. ๑๘๓๙ ตำนานโยนกว่า ขนเม็งรายสร้างเมืองนครเชียงใหม่ ได้เชิญพระเจ้าขุนรามคำแหง และขุนงำเมืองไปช่วยเลือกชัยภูมิทีด้วย '
ปีระกา จุลศักราช ๖๕๙ พ.ศ.๑๘๔๐ จดหมายเหตุจีนว่า ราชทูดเสียมก๊กไปเมืองจีน
ครั้งที่สอง
ปีชวด จุลศักราช ๖๖๒ พ.ศ. ๑๘๔๓ จดหมายเหตุจีนว่า พระเจ้าเสียมก๊กเสด็จไปเมือง จีนครั้งที่สอง
เนื้อเรื่องครั้งแผ่นดินพระเจ้าขุนรามคำแหง ดามที่ได้ความมาจากที่ทั้งปวง ถ้ากำหนด เหตุการณ์เป็น ๓ ประ๓ท คีอที่จัดการในบ้านเมืองประเภท ๑ การแผ่พระราชอาณาจักรประ๓ท ๑ การทำไมดรีกับด่างประเทศประเภท ๑ จะแลเห็นได้ว่า พระเจ้าขุนรามคำแหงไม่ใช่แด่ใช้อำนาจ ปราบปรามเมืองใกล้เคียงเอาไว้ในอำนาจอย่างเคียว ที่จริงได้ทรงทะนุปารงพระพุทธศาสนา เจริญรุ่งเรือง และพระราชทานอภัยกรรมแก่ประชาไทยทั้งปวงเป็นอเนกประการ ดังจะรู้ได้โดย พิสดารในศิลาจารืกของพระเจ้าขุนรามคำแหงนั้น ที่สำคัญที่สุดคือเรื่องคิดแบบหนังสือไทยขึ้น เรื่องนี้พระเจ้าขุนรามคำแหงได้ทำประโยชน์อย่างยิ่งให้แก่ไทยดลอดมาจนทุกวันนี้ ส่วนการที่ สมาคมกับด่างประเทศนั้น ทางอินเดียมีพยานรู้ได้แน่ว่าไปมาถึงกันทั้งแด่ร่วมพุทธกาลหรือ ก่อนนั้นมาแล้ว มาในดอนหลังย์งมืพวกลังกาไปมาเกี่ยวช้องกันด้วยเรื่องพระศาลนา ถึงพวก จามและชวา มาลายู แบ้ที่สุดจีน ก็คงไปมาถึงกันแด่ก่อนมาช้านาน แด่ไม่มีจดหมายเหตุอันใด ที่จะรู้ได้แน่นอน ว่าจะได้มืไมตรีกับประเทศนั้น ๆ อย่างไร พบแด่จดหมายเหตุของจีนดังกล่าวมา แล้ว ครั้งนั้นพระเจัากรุงจีนราชวงศ์หงวนกำลังมีอำนาจคีได้ประเทศทั้งปวงที่คิดด่อกันมาจน จดสยามประเทศ เห็นจะได้ข่าวว่าพระนครสุโขฑ้ย ซึ่งจีนเรียกว่าเสียมก๊กมีอำนาจขึ้นทางนี้ พระเจ้ากรุงจีนจีงแต่งราชทูตเช้ามาเจริญทางพระราชไมตรีเมื่อ พ.ศ. ๑๘๒๕ เป็นครั้งแรก เป็น เหตุให้กรุงสยามมีทางพระราชไมตรีกับกรุงจีนมาแด่ครั้งนั้น ผ้ที่อ่านพงศาวดารเหนือมาแด่ก่อน เมื่อแลเห็นความที่กล่าวไว้ในนั้นว่าพระร่วงเสด็จออกไปเมืองจีน จึงไปได้พวกจีนเช้ามาทำเครื่อง ลังคโลก แบ้ถ้วยชามลังคโลกเป็นของมีจริง และเชื่อได้ว่ามีจีนเช้ามาทำทั้งที่เมืองสวรรคโลกและ ที่เมืองสุโขทัยไม่ต้องลงลัย แด่กระนั้นช้อที่ว่าพระร่วงได้เสด็จออกไปถึงเมืองจีนเห็นน์อยคนจะ เชื่อ ช้าพเจ้าคนหนึ่งไม่เคยเชื่อ จนกระทั้งมาแลเห็นจดหมายเหตุจีนว่า เมื่อ พ.ศ. ๑๘๓๗ พระเจ้า กรุงสยามได้เสด็จออกไปถึงราชสำนักพระเจ้ากรุงจีนดังนี้ จำต้องเชื่อด้วยความอัศจรรย์ใจว่า จริง อย่างเนื้อเรื่องที่กล่าวในพงศาวดารเหนือ และเป็นความจริงที่พระเจ้าขุนรามคำแหงเสด็จออก ไปเมืองจีน จึงไปเอาช่างจีนเช้ามาทำถ้วยชามลังคโลก เมื่อราวปีมะแม จุลศักราช ๖๕๗ พ.ศ. ๑๘๓๙ ในจดหมายเหตุจีนว่า พระเจ้ากรุงสยามได้เสด็จออกไปเมืองจีนถึง ๒ ครั้ง คือเมื่อ พ.ศ. ๑๘๓๗ ครั้ง ๑ และต่อมาอีก ๖ ปี ได้เสด็จออกไปเมื่อ พ.ศ. ๑๘๔๓ อีกครั้ง ๑ น่าพิจารณาว่า พระเจ้าขุนรามคำแหงเสด็จเองทั้ง ๒ ครั้ง หรือครั้งหลังเป็นพระองศ์อื่น ช้อนี้เป็นช้อสำคัญด้วย ไม่มืหมายเหตุปรากฏในที่ใด ๆ ว่า พระเจ้าขุนรามคำแหงสวรรคตเมื่อปีใต รู้ได้แด่ว่าเมื่อพระเจ้า
ชุนรามคำแหงสวรรคตแล้ว พระเจ้าฤทัยชัยเชษฐผู้เป็นราชโอรส ได้รับรัชทายาทและครอง ราชสมบ้ติอยู่จนปีมะเมีย จุลคักราช ๗๑๖ พ.ค. ๑๘๙๗ จึงสวรรคต หคักฐานทางสันนิษฐานว่า พระเจ้าชุนรามคำแหงครองราชสมบตอยู่กี่ปี และพระเจ้าฤทัยชัยเชษฐครองราชสมบ้ตอยู่กี่ปี ข้อนื้มืที่สังเกตอยู่แห่งหนึ่ง ในหนังสือราชาธิราชว่า พระเจ้าฟ้ารั่วทิวงคต เมื่อปีฉลู จุลคักราช ๖๗๕ พ.ค. ๑๘๕๖ มะกะดาเป็นอนุชาได้ราชสมปติ ให้เข้ามาทูลขอให้สมเด็จพระร่วงตั้งพระนาม อย่างครั้งพระเจ้าฟ้ารั่ว ได้รับพระนามว่า พระเจ้ารามประเติด (ประดิษฐ์?) ข้อนื้ควรสันนิษฐาน ว่าเมื่อ พ.ค. ๑๘๕๖ นั้น พระเจ้าชุนรามคำแหงยังมีพระชนม์อยู่ ตูตามเนื้อเรื่องในหนังสือ ราชาธิราชต่อไปได้ความว่า พระเจ้ารามประเติตครองราชสมบ้ตอยู่ปีหนึ่งสมีงมังละพี่เขยปลง พระชนม์พระเจ้ารามประเด็ตเสิย ยกเจ้าอาวบุตรใหญ่ของตนซึ่งเป็นหลานของพระเจ้าฟ้ารั่ว ขึ้นครองราชสมบ้ติเมื่อปีขาล จุลคักราช๖๗๖ พ.ค. ๑๔๕๗ ได้เข้ามาทูลขอพระนามต่อสมเด็จ พระร่วงพระราชทานนามว่า พระเจ้าแสนเมืองมึ่ง ควรยุติว่า ในปีนื้พระเจ้าชุนรามคำแหงก็ยัง ดำรงพระชนม์อยู่ คราวนื้มีเรื่องต่อมาในหนังสือราชาธิราชว่า เมื่อปีมะเมีย จุลคักราช ๖๘๐ พ.ค. ๑๘๖๑ พระเจ้าแสนเมืองมี่งยกกองทัพมาด็เมืองทวาย เมืองตะนาวครี เทินจะตองเข้าใจว่า เมื่อสิ้นพระเจ้าชุนรามคำแหงแล้ว ถ้าพระเจ้าชุนรามคำแหงยังมีพระชนม์อยู่ พระเจ้าแสนเมืองมื่ง เทินจะไม่กล้าเข้ามาด็เมีองในพระราชอาณาจกรสโขทัย ถ้าเอาหสักนื้เป็นข้อยุติ ควรลงเนื้อ เทินว่า พระเจ้าชุนรามคำแหงสวรรคตเมื่อราวปีมะเส็ง จุลคักราช ๖๗๙ พ.ค. ๑๘๖๐ อยู่ใน ราชสมปติประมาณ ๔๐ ปี สิ้นพระเจ้าชุนรามคำแหงแล้ว พระเจ้าฤทัยชัยเชษฐราชโอรสครอง ราชสมบ้ติสืบมาอีก ๓๖ ปี พระเจ้าฤทัยชัยเชษฐนื้เรียกพระนามหลายอย่าง ในคิลาจารีกภาษา ไทยเรียกว่าพญาเลอไทย ในหนังสือไตรภูมิพระร่วงเขยนว่า พญาเลลี!ฑย ในหนังสือบางเรื่องเรียก ฤทัย ในจารีกภาษาขอมเรียกว่าโเทัยชัยเชษฐ ในหนังสือชินกาลมาสินิเรียกว่าอุทกโชตถดราช (แปลว่าพระยาจมนั้า จะเป็นองค์นีที่กล่าวในพงศาวดารเหนือว่า จมนํ้าหายไป)
เรื่องราวในแผ่นตินพระเจ้าฤทัยชัยเชษฐร้ได้น้อย ด้วยไม่พบจารีกในแผ่นตินนั้น แต่ ตามเหตุการณ์เท่าที่ร้เซึ่อได้ว่า ตั้งแต่พระเจ้าชุนรามคำแหงสวรรคตแล้ว นครสุโขทัยก็เสื่อม อำนาจลงทูกทิ ได้ความดามพงคาวตารพม่าว่า เมื่อปีมะเมีย จุลคักราช ๖๙๒ พ.ค. ๑๘๗๓ เมื่อพระเจ้าแสนเมืองมี่งทิวงคตแล้ว เมืองรามัญเป็นกบฏขึ้น พระเจ้าฤทัยชัยเชษฐให้กองทัพ ออกไปปราบไม่สำเร็จ เมืองรามัญทงปวงเลยตั้งแข็งเมืองมาแต่ครั้งนั้น แต่หนังสือพงคาวตาร พม่าว่า ไทยด็ได้เมืองทวายและเมืองตะนาวครีกคับคืนมา ดอนนื้ตูใกล้ทับเวลาพระเจ้าอู่ทองจะ สร้างกรุงครีอยุธยาอยู่แล้ว บางทิจะเป็นพวกเมืองอู่ทองมีใช่พวกสุโขทัยที่ไปด็เอาเมืองทวาย และเมืองตะนาวครีมาได้ ด้วยเหตุนื้ เมื่อพระเจ้าอู่ทองสร้างกรุงครีอยุธยา จึงได้เมืองทวายและ เมืองตะนาวครีมาเป็นเมืองขึ้นกรุงครีอยุธยาแต่แรก ได้ความตามคลาจารีกภาษาขอม ของ พระบาทกะมะระเดงยัตครีสุรียพงคราม คือพญาสิไทยมหาธรรมราชาว่า เมื่อปีกน จุลคักราช ๗๐๙ พ.ค. ๑๘๙๐ พระเจ้าฤทัยชัยเชษฐตั้งให้พญาสิไทยราชโอรสอนได้รับพระนามมัญญ้ติว่า พระครีธรรมราช เป็นพระมหาอุปราชไปครองเมืองครีสัชนาคัย (ล่อนั้นมา ๓ ปี ถืงปีขาล
จลศักราช ๗๑๒ พ.ศ. ๑๘๙๓ พระเจ้าอู่ทองก็สร้างกรุงศรีอยุธยา) พระศรีธรรมราชเป็นพระ มหาอุปราชอยู่ ๗ ปี ถึงปีมะเมีย จุลศักราช ๗๑๖ พ.ศ. ๑๘๙๗ พระเจ้าฤทัยชัยเชษฐประชวร (เห็นความไม่เรียบร้อยอย่างไรจะปีในกรุงสุโขทัย และจะปีผู้อื่นคิดเอาราชสมปัดิในครั้งนั้น จึง กล่าวความไร้ในศิลาจารึกนั้นว่า) เมื่อพระศรีธรรมราชได้ทราบว่าพระราชบิดาประชวรหนัก จึงยกพยุหเสนาลงมาจากเมืองศรีส้ชนาลัยว่ายกออกจากเมืองศรีสัชนาลัยเมื่อขึ้น ๕ คา เดือน ๘ (ระยะทางแด่เมืองศรีศัชนาลัยถึงเมืองสุโขทัยทางไม่เกิน ๓๐๐๐ เส้น พระศรีธรรมราชเห็นจะ ต้องรบฟงกับผู้ใดปัางในระหว่างทางบาง ยกมาเป็น ๑๑ ร้นจึง) ถึงเมืองสุโขทัย เมื่อแรมคา ๑ เดือน ๘ กล่าวในศิลาจารีกว่า เสด็จพระราชดำเนินทัพเข้าประดูเมืองทีศพายัพปราบศัดรูหม่ ปัจจามิตร ประหารชีวิดผู้คิดมิชอบเสรีจเสด็จขึ้นเสวยราชสมบิดแทนพระบิดาที่สวรรคดดังน ด้องเข้าใจว่าพระศรีธรรมราชไม่ได้ราชสมบิดโดยสะดวก คงมีเหดุการณ์ร้ายอย่างไร ซึ่งรู้ไม่ได้ ในเวลานี้ พระศรีธรรมราชราชาภิเษก มีพระนามว่าพระเจ้าศรีสุริยพงศรามมหาธรรมิกราชา-ราช ในหนังสืออื่นเรียกว่าพญาลิไทยดามพระนามเดิมบ้าง เรียกว่าพระมหาธรรมราชาบ้าง ใน ศิลาจารีกพรรณนาพระคุณของพระมหาธรรมราชาพระองค์นี้พิสดารมาก ข้าพเจ้าเก็บมา เรียบเรียง •และลองประกอบกับหดักฐานซึ่งพบในที่อื่นได้ความดังนี้
ข้อ ๑. ว่า พระมหาธรรมราชาลิไทยพระองค์นี้ ได้ทรงทราบพระไดรปิฎกแดกฉาน (ข้อนี้ ปีหนังลือไตรภูมิพระร่วง ที่ไต้พิมพ์แล้วเป็นพยาน เป็นของพระมหาธรรมราชาลิไทยให้แต่งชื้น) ข้อ ๒. ว่า ทรงชำนาญโหราศาสดรี อาจจะถอนจะยกจะลบปีเดือนมิได้เคลื่อนคลาด (ที่พงศาวดารเหนือว่าพระร่วงลบศักราชจะเป็นพระร่วงลิไทยพระองค์นี้ดอกกระมัง ศักราช ที่ลงไร้ในหนังลือไตรภูมิพระร่วง ว่าแต่งเมื่อปีระกา ศักราช ๒๓ ปี ตูเป็นพยานอยู่พระเจ้าแผ่นดิน สุโขทัยพระองค์อื่นไม่ไต้ยินกล่าวว่าลบศักราชเลย)
ข้อ ๓. ว่า ทรงชำนาญทางไสยศาสดรี ได้บิ'ญญ้ดิศัมภิรีศาสดราคมเป็นปฐมธรรมเนียม (จะตรงกับแบบพิธี ๑๒ เดือน ที่กล่าวในหนังลือนางนพมาศ ว่าปีครั้งกรุงสุโขทัยนั้นดอกกระมัง) ข้อ ๔. ว่า ได้ทรงสร้างปราสาทราชมนเทียร ก่ออิฐถือปูน (ในหนังลือนางนพมาศ บอกชื่อปราสาทราชมนเทียรกรุงสุโขทัยว่าชื่อพระที่นั้งอินทราภิเษก พระที่นั่งอดิเรกภิรมย์ พระที่นั่งอุดมราชศักดั้ พระที่นั่งชัยชมพล พระที่นั่งชลพิมาน พระที่นั่งพิศาลเสาวรส พระ ปรัศร้ดนนารี พระบ่รัศศรีอับศร ชื่อเหล่านี้ตูใหม่นัก แต่ถาปีจริงก็คงเป็นในครั้งนั้น และนาง นพมาศนั้น ก็คงเป็นพระสนมของสมเด็จพระร่วงมหาธรรมราชาลิไทยพระองค์นี้เอง)
ข้อ ๕. ว่า เมื่อพระมหาธรรมราชาสร้างปราสาทราชมนเทียรแล้ว ได้จัดให้มีพระสงฆ์ เรียนพระไดรปิฎก และให้มีพวกพราหมณ์เรียนศิลปศาสดรี ในบริเวณพระมหาปราสาท (ตูเป็น ดั้งโรงเรียนชื้นครั้งแรกประเพณีที่ให้พระเรียนปรีย์ดิธรรมในพระมหาปราสาทอย่างนี้ ในรัชกาล
ที่๓ กรุงรัดนโกสินทร์ก็ปี)
ข้อ ๖. ว่า พระมหาธรรมราชาให้ราชบุรุษไปรับพระบรมธาตุมาจากลังกาทวีป เรื่องนี้ สมด้วยจารึกในศิลาอีกแผ่นหนึ่งว่า เมื่อ ณ วันคุกรี ขึ้น ๕ คา เดือน ๘ ปีระกา จุลศักราช ๗๑๙
พ.ศ. ๑๙๐๐ พระมหาธรรมราชาลั!ทย ได้บรรจุพระบรมธาตุที่เมองนครชุม (เมองเก่าอยู่หลัง เมองก่าแพงเพช?เดี๋ยวนี้) และสร้างพระมหาธาตุขนไว้
ข้อ ๗. ว่า เมึ๋อปีฉลู จุลศกราช ๗๒๓ พ.ศ. ๑๙๐๙ พระมหาธรรมราชา ไห้ราชบณฟ้ด ไปอาราธนาพระมหาศวามสังฆราชมาแต่เมองลังกา มาอยู่ที่ว้ดป่ามะม่วง (อัมพจนา?าม) ออก พรรษาไนปีนั้นมมหกรรมฉลองพระทุทธรูปสัมฤทธเท่ากับพระองค์ (ชง) ทรงประดิษฐานไว้ กลางเมองสุโขทัยโดยบุรพทศด้านพระมหาธาตุ (พ?ะพทช?ปพ?ะองค์นี้น่าจะเป็นพ?ะศ?ลักยมุน ท'เ?ยกว่าพ?ะโด วดสุทศน์นี้เองเดมอยู่วหา?ที่กล่าวในจา?กนี้เป็นแน่ ทว่าเห่าอับพ?ะองค์ จะ หมายความว่าเท่าอับพ?ะพุทชองค์ฅามุขนาดที่คำนวณในค?งนี้น ก?ะบวนคำนวณเป็นกา?ถนัด ของพ?ะมหาช??ม?าชาถไทย ดูเ?องคำนํวณอายุพ?ะพุทชศาสนาในศิลาจา?กแฝนนค?ชม กจะเห็นไค้)
ข้อ ๔. ว่า ในปีฉลู จุลศักราช ๗๒๓ พ.ศ. ๑๙๐๙นั้น พระมหาธรรมราชาทรงพระ-ราชศรัทธา สมาทานศลเป็นดาบส แลัวทรงรับพระไดรสรณคมน์ต่อพระมหาศวามสังฆราช ทรงพระผนวชเป็นสามเณรในพระราชมนเท่ยร แลัวเสด็จทรงพระราชดำเน์นไปกับสงฆ์ ไปรับ อุปสมบทเป็นพระภิกษุ ณ รัดป่ามะม่วง กล่าวในศลาจารักว่า ขณะเมึ่อพระมหาธรรมราชา ทรงผนวชนั้น บงเภิดแผ่นดินไหวเป็นโกลาหลและอัศจรรย์ต่าง ๆ นานา พวกนักปราชญราช ป้ณฟ้ดจงจดเรึ๋องราวลงไนศลาจารักนี้ไว้ให้ปรากฎพระบารมของพระมหาธรรมราชา ๆ ทรง ผนวชอยู่ข้านานเท่าใดไม่ปรากฏ หนังศอจารักกล่าวแต่ว่า เสนาข้าราชการกราบทูลวิงวอน อัญเข้ญเสด็จ จงลาผนวชออกมาราชาภิเษกไหม,ถวายพระนามว่า พระเจาศ่รัมหาธรรมกราชาธิราช แล้วพระมหาศวามสังฆราชถวายพระนามเพึ๋มชื้นอกว่า พระเจ้าศรัดรัภพธรณข้ดสุรัยโชดิ มหาธรรมกราชาธิราช
ข้อ ๙. ว่า พระมหาธรรมราชาได้ให้ชุดคลอง และทำถนนแต่เมองสุโขทัยไปจนเมอง ศรัสัชนาลัย และเมองน์อยใหญ่ เป็นการพระราชกศลสนองพระตุณพระราช{เดา ถนนที่ว่านี้ ทุกรันนี้เรัยกทางพระร่วงมแต่เมองกำแพงเพชรไปเมองสุโขทัย ดลอดจนเมองสวรรคโลก พระบาท สมเด็จพระมงกฎเกล้าเจ้าอยู่ทัว แต่กังเสด็จดำรงพระเกยรดิยศเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ได้เสด็จพระราชดำเนันดลอดและทรงพระราชนัพนธ์เรึ่องเมองเหล่านั้นไว้ไนเรึ๋อง เที่ยวเมอง พระร่วง มข้อความพศดาร
ไนดิลาจารักประกาศความเจรัญสุขสำราญ ไนครั้งพระมหาธรรมราชาครอบครอง นครสุโขทัยว่า ราษฎรอยู่เย์นฺเป็นสุข ไม่ม่ทาสไนเมองสุโขทัย และไม่มข้าศกศัดรูมาฌยดเบยน ว่าโดยย่อควรเข้าไจได้ ว่าพระเจ้าชุนรามดำแหงทรงป่าเพญจักรวรรดิรัดรแผ่พระราชอาณาจักร และพระราชอำนาจด้วยการรบทุ่งปราบปรามราชศัดรูฉันได พระมหาธรรมราชาสิไทยทรง ป้าเพญไนทางที่จะเป็นธรรมราชา คอ ปกครองพระราชอาณาจักร หมายด้วยธรรมานุภาพ เป็นสำศัญฉันนั้น
พระมหาธรรมราชา®ไทย สวรรคตปีไร1ม่ปรากฎ ด้วยIรองพงคาวดารสุโขทัย ดอนปลาย รัชกาลของพระมหาธรรมราชาพระองค์นื้ คาบเกี่ยวทับเรื่องพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ซึ่งจะอธิบายต่อไปเมื่อกล่าวสืงร้ชกาลสมเด็จพระรามาธิบด็ที่ ๑ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าพระมหา-ธรรมราชาลิไทยเฟ้นจะสวรรคตเมื่อจวน ๆ สิ้นรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ ต่อนั้นมาได้ความ ในหนังศอตำนานโยนกว่า ราชโอรสของพระมหาธรรมราชาลไทย เรียกพระนามว่า พระยา ไสยฤๅทัยได้ครอบราชสมบ้ดิแต่ในหนังสือพระราชพงศาวดารเรียกพระนามว่าพระมหาธรรมราชา เมีองพิษณุโลก พระองค์นึ๊ฑำสงครามทับสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑
จำนวนพระเจ้าแผ่นด็นที่ครองกรุงสุโขทัยเมื่อเป็นอิสระ ในหนังสือทุกเรื่องยุดิด้องทัน ทับความที่ปรากฎในคลาจารีกว่ามี ๕ พระองค์ด้วยทัน เป็น ๖ ทั้งมหาธรรมราชาเมืองพิษณุโลก ดังแสดงมาฉะนี้
ข้าพเจ้าอยากจะขอโอกาสบอกความพลาดพลั้งของข้าพเจ้าดักหน่อยที่ดรงนี้ ด้วย ข้าพเจ้าได้เคยเขียนไว้ในที่อึ่น คอในคำนำหนังสือไตรภูมิพระร่วงเป็นด้น ว่าพระเจ้าแผ่นดิน สุโขทัยที่มีพระนามว่าพญาลไทย ทับพระเจ้าครีสุริยพงคราม ต่างพระองค์ทันที่จริงเป็นพระองค์ เดียวทันนั้นเอง ข้าพเจ้าหลงไปด้วยดังเกตดัวเลขดักราชไนศิลาจารีกนครชุมผด เพี่งมาศอบได้ ความว่าเป็นพระองค์เดียวทันแน่ในคราวนี้
ประวัติอาณาจักรลานนาไทย
ที่เรียกว่า อาณาจักรลานนาไทย คอมณฑลพายัพทุกรันนี้นั้น แต่เดิมเป็นฟ้องลาวดังกล่าว มาแลว แต่ประว้ดิเดิมครั้งยังเป็นเมองของลาว เป็นมาอย่างไร ไม่พบหดักฐานเรึ๋องราวที่แน่นอน ด้วยไม่มีโบราณรัตธุหรีอศิลาจารีกของลาวจะสอบสวน หนังสือด่านานต่าง ๆ ที่มีในเมีองลาว เดิมข้างฝ่ายเหนัอ พระยาประชากิจกรจักร (แช่ม บุนนาค) ได้พยายามเสาะแสวงหามารวบรวม และสอบสวนดังปรากฎอยู่ในหนังสือเรื่องด่านานโยนก ของพระยาประชากิจกรจักร มีเรื่อง ด่านานสุวรรณโคมคำ และเรื่องด่านานสิงหนว้ตเป็นด้น ตลอดจนหนังสือที่แต่งไว้เป็นภาษามคธ เช่นเรื่องจามเทวีวงศ์ เรื่องชนกาลมาลน่ มีหลายเรองแต่ล้วนเป็นหนังสือที่ไทยแต่ง เมื่อไทยได้ บานเมีองไว้ไนอำนาจแล้ว ผู้แต่งมกบอกไว้ว่าแต่งตามเรื่องราวที่เล่าทันมาในพนเมีอง เมื่อ ตรวจสอบตหนังสือเหล่านั้น เฟ้นว่าจะเอาหดักฐานอันใดในเนี้อเรื่องตอนลาวเป็นเจ้าของเมีอง จะเป็นดักราชกิตาม ชื่อคนกิตาม ชื่อภูมิประเทศกิตาม จะเอาเป็นแน่ หรีอแม้แด่พอใกล้ทับ เนี้อความที่น่าเชื่อว่าจะจริงไม่ได้ดักอย่างเดียว แลดูแต่ตามรปเรื่องได้ความดังกล่าวมาแล้วข้างด้น ว่าแต่เดิมหวฟ้องข้างฝ่ายเหน่อในสยามประเทศเป็นที่อยู่ของชนชาดิลาวครั้นเมื่อขอมมีอำนาจ ขยายอาณาจักรขื้นไปข้างเหน่อ เจ้านครขอมซึ่งทั้งเมีองหลวงอยู่ ณ เมีองละโว้ ให้ราชธิดา อันปรากฏนามว่า นางจามเทวีขื้นไปครองฟ้องหริภุญไชย (อยูที่เปีองนครลำพูนเตี้ยวนื้) เป็น เมีองลูกหลวงของขอมละโว้ข้างฝ่ายเหน่อ ปกครองพวกลาวทั้งปวงในมณฑลพายัพ เรื่องนาง จามเฑรีตามที่กล่าวไนด่านานฝ่ายเหน่อว่า ชาวหริภูญไชยลงมาทูลขอนางจามเทวีราชธิดา
พระเจ้าละโว้ พระเจ้าละโว้ประทานใฟ้ไปครองเมอง ในเวลานางกำลังทรงครรภ์ ให้พรากภัสดา ขึ้นไปนั้น เห็นว่าจะเป็นความจริงไม่ได ความจริงพระเจ้าละโว้เห็นจะตั้งให้พระราชบุตรเขยซึ่ง เป็นสามืนางจามเทวีขึ้นไปครองเมืองหริภญไชย นางจามเทวีไปครองเมืองหริภญไชยกับภัสดา มีใดใปแด่คนเดียว เมื่อขอมตั้งเมืองหริภุญ่ใซยแล้ว จึงตั้งเมืองอนต่อไปในมณฑลพายัพ คือ เมือง นครลำปาง ที่เรียกในครั้งนั้นว่านครเขลางค์เป็นด้น ต่อนั้นตามเนื้อเรื่องที่กล่าวในตำนานฝ่าย เหนือ ก็เรี่มถึงการที่ไทยใหญ่ไทยนัอยแผ่อาณาจักรลงมาในเมืองลาวข้างฝ่ายเหนือโดยลำดับ จนพ.ศ. ๑'©๐๐ เศษ ว่าเมื่อพระเจ้าอนุรุธแผ่อาณาจักรเข้ามาในธุ่มแม่นั้าเจ้าพระยา ลาวจึง กลับตั้งดัวเป็นใหญ่ขึ้นคราวหนึ่งที่เมืองเชียงแสน ตำนานฝ่ายเหนือเรียกลาวผู้เป็นดันวงศ์ที่ตั้งตัว ขึ้นไดัในคราวนั้นว่า ลาวจก ในหนังสือที่แต่งเป็นภาษามคธเรียกว่า ลวจักกราช ว่ามืเจ้าแผ่นดิน ราชวงศ์ลาวนื้ครอบครองมณฑลพายัพข้างฝ่ายเหนือสืบต่อมาอีกหลายองศ์ องศ์หนึ่งชื่อชุนเจึอง ว่ามือานุภาพด็ได้เมืองหลวงพระบาง ตลอดออกไปจนเมืองญวน แล้วไปพิราลัยในสงคราม ตำนานฝ่ายเหนือว่า ราชวงศ์ของลวจักกราชได้ครองเมืองฝ่ายเหนือของมณฑลพายัพ สืบลงมา จนถึงชุนเม็งรายที่มาสรางเมืองเชียงใหม่เมื่อ พ.ศ. ๑๔๓๑: และชุนงำเมืองเจ้าเมืองพะเยา ซึ่ง เป็นอีสระอยู่ร่วมเวลาภับพระเจ้าชุนรามคำแหง แต่ข้าพเจ้าเชื่อว่า ชุนเม็งรายและขนงำเมือง เป็นไทย ซึ่งลงมาตั้งตัวได้ในสมัยเดยวภับพวกไทยที่ลงมาตั้งตัวได้ข้างใดั มิใช่เป็นเชีอวงศ์ลาว ดังกล่าวในตำนานฝ่ายเหนือ เพราะมณฑลพายัพอยู่ในระหว่างกลางประเทศฝ่ายเหนือกับ ประเทศไทยข้างฝ่ายใด้ ไทยข้างฝ่ายเหนือตองเดินผานมณฑลพายัพลงมาตั้งตัวข้างฝ่ายใด้ ลาวจะเป็นใหญ่อยู่กลางเห็นจะใม่ได้ เชื่อว่าความจริงจะเป็นดังนื้ คือ เมื่อพระเจ้าอนุรุธได้อาณาจักร ในล่มแม่นั้าเจ้าพระยาแล้ว จะมืลาวพวกลวจักกราชตั้งตัวขึ้นเป็นใหญ่ได้คราวหนืง เมื่อ พ.ศ. ๑'©๐๐ เศษ แต่เป็นใหญ่อยู่ไม่ได้กี่ชั่วคน พวกไทยกลงมาได้บานเมืองครอบครองอยู่ในอำนาจ แต่นั้นมา จึงเรียกนามอาณาจกรว่า "ลานนาไทย”
ประว้ดอาณาจักรลานนาไทย มามืตักราชและเรื่องราวเชื่อได้เป็นหลักฐานตั้งแต่ราว จุลดักราช'©๐๐ พ.ศ.๑๗๔๑ ได้ความว่าในสมัยนั้นอาณาจักรลานนาไทยยังเป็นเมืองเล็กๆ ตางเป็นอีสระแกํกันอยู่โดยมาก ที่ฟ้าดัญมือยู่ ๓ เมือง คือ เมืองหริภุญไชย ซึ่งเป็นราชธานืฝ่าย เหนือของขอมครั้งเมืองละโว้ ยังมืเจ้า (เข้า1จว่าเป็นชาตี!ทย) ปกครองรวมกับเมืองนครเขลางศ์ เป็นอีสระอยู่เมือง ๑ เมืองเงินยาง (ซึ่งภายหลงเรยกว่าเมัองเปียงแสน) ก็มืไทยเป็นเจ้าปกครอง เป็นอีสระเมอง ๑ และเมืองพะเยา ก็มืไทยเป็นเจ้าปกครองเป็นอีสระอยู่เมือง ๑
เมื่อราวจุลศักราช'©๔๐ พ.ศ. ๑๔๒๑ มืคนสำคัญขึ้นในลานนาไทย ๒ คน คือ ชุนงำเมือง เป็นเจ้าเมืองพะเยาองศ์หนึ่ง จดหมายเหตุของโหรว่า สมภพเมื่อ ณ จันพฤห้สบคื ขึ้น ๑๕ คํ่า เดอ'น'© ปีจอ จุลดักราช'©๐๐ พ.ศ.๑๗๘๑ ชุนเม็งรายเป็นเจ้าเมืองเงินยางองศ์หนึ่ง จดหมายเหตุ ของโหรว่า สมภพเมื่อ ณ จันจันทร์ .แรม๙ คา เตอน ๓ ปีจอ จุลดักราช'©๐๐ พ.ศ.๑๗๔๑ ตำนานโยนกว่า ชุนงำเมืองเป็นมิตรสหายกับพระร่วงฟ้ขท้ย (ตรงสมัยกับพระเข้าขุนรามคำแหง) โดยได้เล่าเรียนวีชาในสำนักอาจารย์เตยวกัน และมืวีชาวาจาศทธิคล้ายพระร่วง พระร่วงเสด็จ
ไปเยี่ยมเยียนพระยางำเมืองถงเมืองพะเยาเนืองๆ อยู่มาพระร่วงไปเป็นชู้กบนางชายาของขุน งำเมือง ขุนงำเมืองจับได้จึงให้ไปเชิญพระยาเม็งรายมาตัดสิน พระยาเม็งรายเห็นว่าถ้าวิวาท กันชื้น บานเมืองก็จะเลยเป็นตัดรูกัน จึงไกล่เกลี่ยให้ปรองดอง ทั้ง ๓ พระองค์จึงทำสัคย์สาบาน เป็นไมดรกันแต่นั้นมา เรื่องนี้เขาเด้าเรี๋องพระร่วง (อรุณกมาร) ที่กล่าวในพงศาวดารเหนือ ว่า ดามสายว่าวไปชื้นหาลูกสาวพระยาดองอ น่าจะเป็นเรื่องเดียวกันนั้นเอง
ขุนเม็งรายนั้น ตามด่านานโยนกว่ามาสร้างเมืองเชียงรายเป็นราชธานือยู่ที่นั้นก่อน แล้วจึงลงมาดีได้เมืองหริภูญไชยจากพระยายีบาเมื่อได้เมืองหริภุญไชยแล้ว ขุนเม็งรายจึงสร้าง เมืองเชียงใหม่เมื่อปีวอก จุลศักราช๖(*๔ พ.ศ. ๑๔๓๙ (ตรงในร้ขกาลของพระเจ้าขุนรามคำแหง ครองนครสุโขทัย) ในด่านานโยนกว่า เมื่อขุนเม็งรายสร้างเมืองเชียงใหม่นั้น ได้เชิญพระร่วง กับขุนงำเมองเจ้าเมืองพะเยาไปช่วยเลอกที่ดวย แด่นั้นมาเมืองเชียงใหม่ก็เป็นราชธานืของ อาณาเขดลานนาไทยตลอดเวลารัชกาลของพระเจ้าเม็งราย
เรื่องของนครศโขทัยเป็นไมดรืกับนครเชียงใหม่และเมืองพะเยาตังว่าไนด่านานโยนกนี้ เชื่อได้ว่าเป็นความจริง ด้วยในจาริกของพระเจ้าขุนรามคำแหง เว้นชื่อเมืองไน ๒ อาณาเฃด ลานนาไทยนี้หมด ม็ใด้กล่าวไว้ว่าเป็นเมืองชื้น
ได้ความดามด่านานโยนกด่อมาว่า พระเจ้าเม็งรายฑิวงคดเมื่อปีมะเส็ง จุลตักราช ๖๗๙ พ.ศ. ๑๔๖๐ พระเจ้าเม็งรายมราชโอรส ๓ องค์ องค์ใหญ่ม็นามว่าเจ้าเครื่อง คิดร้ายต่อพระเจ้า เม็งราย พระเจ้าเมืงรายให้สำเร็จโทษเสย องค์ที่ ๒ มืนามว่าเจ้าคราม มืความชอบด้วยอาสาไป ดีได้เมืองนครเขลางค์ พระเจ้าเม็งรายจึงอภิเษกประทานนามว่าพระชัยสงคราม ไห้ครองเมือง เชียงราย องค์ที่ ๓ มืนามว่าเจ้าเครือได้ครองเมืองพร้าว เจ้าเครือนั้นมืความผดเรื่องเป็นชู้กับ ภรรยาของพระชัยสงคราม พระเจ้าเม็งรายจึงเนรเทศไห้ออกไปอยู่เมืองปาย เลยได้ไปครองเมอง นั้น เมื่อพระเจ้าเม็งรายทวงคด พระราชสมบดจึงได้แก่พระชัยสงคราม พระชัยสงครามไม่พอ พระทัยที่จะอยู่ที่เมืองเชียงใหม่ ควนราชาภิเษกและจัดการพระศพพระเจ้าเม็งรายแล้ว ก็อภิเษก ให้เจ้าแสนภูราชโอรสองค์ใหญ่ครองเมืองเชียงใหม่ ส่วนพระเจ้าชัยสงครามกลบไปครองเมือง เชียงรายเป็นราชธานืลานนาไทย ฝ่ายเจ้าเครือซึ่งถูกเนรเทศไปอยู่เมืองปาย ยกกองทัพเข้ามา ชิงเมืองเชียงใหม่ได้ พระเจ้าชัยสงครามจึงให้เจ้านํ้าทวมซึ่งเป็นราชโอรสองค์ที่ ๒ ยกกองทัพมา ดีได้เมืองเชียงใหม่คืน แล้วก็อภิเษกไห้นั้าท่วมครองเมืองเชียงใหม่	อยู่มาพระเจ้าชัยสงคราม
ไม่ไว้พระทัยพระเจ้านั้าท่วม ไห้เนรเทศออกไปอยู่เสยเมืองเซมรัฐ (คอเมองเปียงตง) แล้วกลบ อภิเษกเจ้าแสนภูให้ครองเมืองเชียงไหมุ่อก
พระเจ้าชัยสงครามทวงคดเมื่อปีเถาะ จุลตักราช ๖๘๙ พ.ศ. ๑๔๗๐ เจ้าแสนภูได้ ราชสมบ้คิ จึงอภิเษกให้เจ้าด่าฟูราชโอรสครองเมืองเชียงใหม่ ส่วนพระเจ้าแสนภูชื้นไปครองเมอง เชียงราย แล้วไปสร้างเมืองเชียงแสน (ปีงแต่เติมเรยกว่าเงินยาง)เป็นราชธานืลานนาไทย
พระเจ้าแสนภูทวงคดเมื่อ ปีจอ จุลศักราช๖๙๖ พ.ศ. ๑๘๗๗ พระเจ้าด่าฟู!ด้ราชศมบ้ด อภิเษกให้เจ้าผายูราชโอรสครองเมืองเชียงใหม่แล้วไปเสวยราชอยู่ ณ เมืองเชียงแสน
พระเจ้าคำฟูจมนํ้าทิวงคตเมื่อปีมะโรง จุลศักราช ๗๐๒ พ.ศ. ๑๘๘๓ เจ้าผายูได้ราชสมบ้ด้ อภิเษกให้เจ้าดือนาราชโอรสครองเมืองเชียงใหม่ พระเจ้าผายูเสวยราชสมบ้ดิอยู'เมืองเชียงแสน ๕ ปี จึงกลับลงมาดงราชธานีที่เมืองเชียงใหม่ เมื่อปีระกา จุลศักราช๗๐๗ พ.ศ. ๑๘๘๘ อยู่ จนปีมะแม จุลศักราช ๗๒๙ พ.ค.๑๙๑๐ จึงทิวงคต
เมืองน่าน เมืองแพร่ ไม่ได้อยู่ในอาณาเขดลานนาไทย เพราะเป็นประเทศราชขึ้นนคร สุโขทัย แต่เมืองพะเยานั้นพอสิ้นขุนงำเมืองแล้วต่อมาอีก ๒ ชั่วเจ้าเมือง ก็รวมเข้าในอาณาเขด ลานนาไทย ประวิดอาณาจักรลานนาไทยเมื่อก่อนพระเจ้ายู่ทองสร้างกรุงศรีอยุธยาได้คๅามด้งนี้
เหตุที่พระ*จ้าอู่ทองสร้างกรุงศรีอยธยา
เมื่อได้อ่านและทราบเรื่องเมืองไทยที่เป็นอยู่อย่างไร เมื่อก่อนพระเจ้ายู่ทองสร้างกรุงศรี อยุธยาดังอธิบายมาแล้ว จะเข้าใจได้ว่าเมืองยู่ทองเป็นเมืองประเทศราชขึ้นสุโขทัยอยู่ก่อน ครั้น พระนครสุโขทัยเสื่อมอำนาจลงในแผ่นด้นพระเจ้าฤไฑยขัยเซษฐ์ พวกประเทศราชโดยมากคงจะ คิดตั้งดัวเป็นอีสระ แด่กำลังเมืองประเทศราชทั้งปวงไม่เสมอกัน ที่เป็นเมืองเล็กกำลังน้อยเห็น พ้นวิลัย ก็คิดแด่รักษาเอาดัวรอด พวกที่เป็นเมืองใหญ่มืกำลังมาก ก็กังด้องดระเดรียมกำลังรังชา ข้ารันอยู่ ประเทศราชที่จะทำได้เช่นนั้นมืใม่กี่เมือง เพราะด้องมีกำลังและมืผู้เป็นนายกอำนวยการ ซึ่งประกอบด้วยความสามารถด้วยอีกชั้นหนึ่ง เมืองยู่ทองเห็นจะเป็นประเทศราชใหญ่อยู่แล้ว ความคิดที่จะตั้งดัวเป็นอีสระ น่าเข้าใจว่าจะได้มืมาแด่ครั้งพระเจ้ายู่ทององค์ก่อนแล้ว จะเห็นว่า พระเจ้ายู่ทองรามาธิบดืเป็นผู้มืสดืปัญญาสามารถเข้มแชีง ซึ่งควรเอาไว้เป็นคู่คิดการเป็นอีสระ ได้ จึงได้ยกพระราชธิดาให้ เหตุที่น่าเห็นว่าความคิดที่จะตั้งดัวเป็นใหญ่ จะมืมาแด่ครั้งพระเจ้ายู่ทอง องค์ก่อนนั้น มีพยานที่จะเห็นได้ด้วยเมื่อพระเจ้ายู่ทองสร้างกรุงศรีอยุธยาแล้ว ไม่ด้องทำสงคราม รบทุ่งกับบ้านเมืองที่ใกล้เคิยงเลย มีอาณาจักรข้างใด้ลงไปดลอดแหลมมลายู ทางดะรันดกก็ได้ เมืองตะนาวศรีและเมืองทวาย ข้างเหนีอปรากฎอาณาเขตขึ้นไปเพียงเมืองสรรค์ ข้างดะรันออก ไปจนแดนขอมข้อนี้ทำให้เห็นว่า จะมฺอาณาเขดได้เท่านี้ จะด้องการเวลานานยิ่งกว่าเวลาที่มีใน แผ่นด้นพระเจ้ายู่ทองรามาธิบดื เมื่อก่อนสร้างกรุงศรีอยุธยาเพียง ๖ ปี ข้าพเจ้าเข้าใจว่าพอ พระเจ้ายู่ทองพระองค์ก่อนเห็นว่าอำนาจสุโขทัยเสื่อมโทรมไม่มืทางที่จะกลับฟิน เกรงพวกเมือง รามัญและเชียงใหม่จะคิดมาครอบงำเอาเมืองข้างใด้เป็นอาณาเขต จึงลงมือคิดรวบรวมห้วเมือง ข้างใด้ขยายอาณาจักรมาหลายปีแล้ว เมื่อมอญตั้งเป็นอีสระได้ดืร้ายเมืองยู่ทองก็จะด้องแข็ง เอาเมืองสุโขทัยบ้าง ตั้งแด่ครั้งพระเจ้ายู่ทองพระองค์ก่อน ที่'พระเจ้าอ่ทองรามาธิบดืมาสร้าง กรุงศรีอยธยาเป็นราชธานีนั้น ประกอบด้วยเหตุหลายประการ ประการท ๑ เพราะลำนั้าจระเข้ สามพันดืนเขิน ด้วยสายนั้ามาเดินเสียทางลำนํ้าสุพรรณใหม่ (เมืองนี้เรียกชอในแผนที่ไตรภูมิ โบราณว่าฬ้นธุมบุรี) ที่เมืองยู่ทองกันดารนํ้าเข้าทุกที จนถึงขุดกระพังขังนั้าไว้เป็นอันมากก็ ไม่มีนั้าพอไข้ จึงเป็นเหตุให้เภิดความไข้เจ็บ จนถึงเป็นโรคห่า พระเจ้ายู่ทองเห็นจะเยียวยาแก้ไข ไม่ได้ จึงด้องทิ้งเมือง อพยพย้ายราชธานี จริงดังที่กล่าวมาในด่านานสุพรรณ ประการที่ ๒ ที่
ย้ายมาดั้งราชธานีที่เมืองอโยธยาเก่านั้น ที่ว่าในหนังสือพระราชพงศาวดารสังเขปว่า เพราะ เป็นที่บริบูรณ์ด้วยข้าวปลาอาหารก็เป็นความจริงอยู่ แด่ความจริงย้งมืยิ่งกว่านั้น ด้วยแด่โบราณ มาท้องทุ่งกรุงเก่าและเหนือชื้นไป ยังเป็นทะเลที่ล่มและหนองอยู่โดยมากผู้ที่ไปทางรถไฟสาย เหนือในเวลานี้ ถ้าสังเกดดูจะเห็นได้ว่าแผ่นดินไปจับดอนเอาที่บ้านพระแก้ว นั้นคือดลี่งเก่าเมือง ลพบุรีเมืองแรกดั้งก็เป็นเมืองชายทะเล ถึงเมืองที่พระปฐมเจดีย์และเมืองอู่ทอง เมื่อแรกดั้ง ก็จะไม่ห่างทะเลนัก แด่นานมานั้าเหนือไหลหลากพาดินทรายลงมาถมทะเลดื้นเข้นออกไปทุกที ดังเป็นอยู่ที่ปากนั้าเจ้าพระยาเราทุกวันเดี๋ยวนี้ ที่ทะเลและที่หล่มลุ่มกลายเป็นแผ่นดินดอนชื้น ร่องนํ้าไหลกลายเป็นลำแม่นั้าออกมาทุกที เมื่อพระเจ้าอู่ทองมาสร้างราชธานีที่เมืองอโยธยา ลำนั้าสำคัญทุกสายไหลมารวมกันที่เมืองอโยธยา ๆ กลายเป็นที่สำคัญเป็นปากนํ้าและประดูบ้าน ของเมืองเหนือทั้งปวง ดั้งแด่เมืองสุโขทัยชื้นไปจนเมืองเชียงใหม่ เหมือนอย่างบางกอกซึ่งเป็น ที่ดั้งกรุงเทพมหานครอมรรัดนโกสินทร์เมื่อภายหลังฉะนั้น เพราะเมืองอโยธยากลับเป็นที่สำคัญ ในทางไปมาดังกล่าวมาแล้วด้วย พระเจ้าอู่ทองจึงได้เลือกที่ดั้งราชธานีที่เมืองอโยธยาเดิม
ถ้าผู้ใดอ่านหนังสือพระราชพงศาวดารโดยไม่พิจารณา มักเข้าใจไปว่า พอพระเจ้าอู่ทอง มาถึงเมืองอโยธยา ก็ให้ลงมือสร้างพระนครที่เป็นกรุงเก่าเดี๋ยวนี้ และสร้างพระราชวังที่ริม หนองโสน (คือปึงพระราม) ทีเดียว ความจริงไม่ใช่เช่นนั้น ถ้าอ่านโดยพิจารณาจะเห็นได้ว่า แรกพระเจ้าอู่ทองยกมา มาดั้งเป็นเมืองเล็ก ๆ อยู่ที่วัดพทไธศวรรย์เดี๋ยวนี้ก่อน ข้าพเจ้าเห็นวัน ในจดหมายเหดูของโหรเข้าใจว่า แรกพระเจ้าอู่ทองยกมาดั้งที่เวียงเล็ก (คือที่สร้างเป็นวัดพุทไธ-ศวรรยํเมื่อภายหลัง) เมื่อปีกุน จุลศักราช๗๐๙ พ.ศ.®๗๙๐ อยู่ที่นั้น๓ปี เมื่อเห็นถึงเวลา ควรจะประกาศเป็นอิสรภาพเป็ดเผยได้แล้ว จึงสร้างพระนครศรีอยุธยาและทำพิธีราชาภิเษก โดยประกาศเป็นอิสรภาพ เมื่อปีขาล (ที่จริงปีเถาะย้งเป็น) โทศก จุลศักราช ๗๑๒ พ.ศ. ๑๘๙๓
พระราชพงศาวดาร
ฉบับพระราชหัตถเลขา เลบ ๑
หน้าว่าง
พระราชพงศาวดาร
ฉบับพระราชหัตถเลขา
[ฝี)] ๑
แผ์นดินสมเด็จพระรามาธิบดีที ๑
ศุภมัสตุ ศักราช ๗๑๒ ปีขาล โทศก (พ.ศ. ๑๘๙๓) วันศุกร์ขึ้น ๖ คา เดือน ๕ เพลา ๓ นาฬิกา๙ บาท สถาปนากรงพระนครศรีอยุธยา ชีพ่อพราหมณ์ให้ฤกษ์ตั้งพิธีกลบบาดร ได้ สังข์ทักขิณาวัฏใต้ด้นหมันใบหนง แล้วสร้างพระที่นั่งไพฑูรย์มหาปราสาทองค์หนึ่ง สร้างพระที่นั่ง ไพชยนด้มหาปราสาทองค์หนึ่ง สร้างพระที่นั่งไอศวรรย์มหาปราสาทองค์หนึ่ง แล้วพระเจ้าอู่ทอง เสด็จเข้ามาเสวยราชสมบดิพระชนมัใด้ ๓๗ พระพรรษา ชีพ่อพราหมณ์ถวายพระนามว่า สมเด็จ-พระรามาธิบดีศรีสุนทรบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัว กรุงเทพมหานคร บวรทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรดนราชธานีบุรีวัมย์ เหมือนด้วยนามสมเด็จพระรามนารายณ์อวดารอันผ่าน กรุงศรีอยุธยาแด่กาลก่อนนั้น แล้วโปรดให้ขุนหลวงพงั่วซึ่งเป็นพี่พระมเหสี และตรัสเรียกว่า พระเชษฐานั้น เป็นสมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้า ไปครองราชสมบ้ดิ ณ เมืองสุพรรณบุรี จึงให้ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระราเมศวรฺขึ้นไปครองราชสมบ้ดิในเมืองลพบุรี
ครั้นนั้นพระยาประเทศราชขึ้น ๑๖ เมือง คือ เมืองมะละกา, เมืองชวา, เมืองตะนาวศรี, เมืองนครศรีธรรมราช, เมืองทวาย, เมืองเมาะตะมะ, เมืองเมาะลิาเลิง, เมืองสงขลา, เมืองจันทบูร, เมืองพิษณุโลก, เมืองสุโขทัย, เมืองพิชัย, เมืองสวรรคโลก, เมืองพิจิตร, เมืองกำแพงเพชร, เมือง นครสวรรค์
แล้วให้ขึ้นไปเชิญสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระราเมศวร ลงมาแด่เมืองลพบุรี ทรงพระกรุณา ตรัสว่าขอมแปรพักตร์ จะให้ออกไปกระทำปราบปรามเสีย พระราเมศวรได้ฤกษ์ยกพลห้าพัน ไปถึงกรุงกัมพูชาธิบดีเพลาพลบคา พระยาอุปราชบุตรพระเจ้ากัมพูชาธิบดืทูลว่า ทัพซึ่งยกมานั้น เลื่อยล้าอยู่ยังมืได้พร้อมมูล จะขอออกโจมทัพพระเจ้ากัมพูชาธีบดีก็เห็นด้วย พระยาอุปราชก็ ออกโจมทัพ ทัพหน้ายังมืทันตั้งค่ายก็แตกฉาน มาปะทะทัพหลวง เสียพระศรีสวัสติ๊แก่ชาวกัมพูชาธิบดี มีข่าวเข้ามาถึงพระนคร มีพระราชโองการให้ขุนตำรวจออกไปอัญเชิญสมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้า ผู้เป็นพระเชษฐา ซึ่งอยู่เมืองสุพรรณบุรี ครั้นเสด็จเข้ามาถึงพระนครแล้ว พระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า ขออัญเชิญท่านออกไปช่วยหลานท่าน สมเด็จพระบรมราชาธิราชเด้าจึงยกทัพรีบออกไปถึงกรุง กัมพูชาธิบดี ก็รบเอาชัยชนะได้ ให้กวาตครัวชาวกัมพูชาธิบดีเข้ามาพระนครเป็นอันมาก
ศักราชได้๗๑๕ ปีมะเส็ง เบญจศก (พ.ศ.๑๘๙'๐) วันพฤหัสบดีเดือน ๔ ขึ้น ๑ คา เพลา เข้า ๒ นาฬิกา ๕ บาท ทรงพระกรุณาตรัสว่า ที่พระตำหนักเวียงเหส็กนั้น ให้สถาปนาพระวิหาร และพระมหาธาตุเป็นพระอาราม แล้วให้นามซึ่อวัดพุทไธศวรรย์ ครั้นนั้นม้าขุนพินิจจัยดกลูก
ศีรษะเดียวตัวเป็นสองด้ว แปดเท้า เดินชิงศีรษะกัน ไก่พระครีมโหสถฟักฟองดกลูกตัวเดียว สองศีรษะ
ตักราช ๗๑๙ ปีระกา นพศก (พ.ศ.๑๙๐๐) ทรงพระกรุณาดร้สว่า เจ้าแก้ว เจ้าไทย ออกอหิวาตกโรคดาย ให้ขุดขึ้นเผาเสีย และที่ปลงศพนั้นให้สถาปนาพระเจดีย์และพระวิหารเป็น อาราม แล้วให้นามชื่อวัดป่าแก้ว
ตักราช ๗๓๑ ปีระกา เอกศก (พ.ศ. ๑๙๑๒) สมเด็จพระรามาธิบดีสวรรคด อยู่ในราชลมบ้ดิ ๒๐ ปี
แผ่นดินสมเด็จพระราฌศวร ครึ๋งที่ ๑
สมเด็จพระราเมควรเสด็จมาแด่เมืองลพบุรี ขึ้นเสวยราชสมบ้ดิ
แผ่นดินสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑
ครั้นถึงตักราชได้ ๗๓๒ ปีจอ โทศก (พ.ศ. ๑๙๑๓) สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าเข้า มาแด่เมืองสุพรรณบุรี เสนาบดีกราบทูลว่าสมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าเสด็จเข้ามา สมเด็จ-พระราเมควรก็ออกไปอัญเชิญเสด็จเข้าพระนคร ถวายราชสมบดีแล้ว ถวายบังคมลาขึ้นไปลพบุรี ตังเก่า
ตักราช ๗๓๓ ปีกุน ดรีนืศก (พ.ศ. ๑๙๑๔) สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าเสด็จไปเอา เมืองฝ่ายเหนือ และได้เมืองเหนือทั้งปวง
ตักราช ๗๓๔ ปีชวด จ้ดวาศก (พ.ศ. ๑๙๑๕) เสด็จไปเอาเมืองนครพังคาและเมือง แซงเซรา
ตักราช ๗๓๕ ปีฉลู เบญจศก (พ.ศ.๑๙๑๒) เสด็จไปเอาเมืองชากังราว และพระยา-ชัยแก้ว พระยากำแหง เจ้าเมืองออกต่อรบท่าน ๆได้ตัวพระยาชัยแก้วดาย แด่พระยากำแหง และไพร่พลทั้งปวงหนืเข้าเมืองได้ ทัพหลวงก็เสด็จกลับคืนมาพระนคร
ตักราช ๗๓๖ ปีขาล ฉศก (พ.ศ.๑๙๑๗) สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้ากับพระเถร มหาเถรธรรมากัลญาณปรึกษากันแรกสถาปนาพระศรีรัดนมหาธาตุฝ่ายบุรพทิศหน้าพระบัญชร-สิงห้ฐง ๑๙ วา ยอดนภศูลสูง ๓ วา
ตักราช ๗๓๗ ปีเถาะ ลัปดศก (พ.ศ.๑๙๑๘) เสด็จไปเอาเมืองพิษณุโลกและได้ตัวขุน สามแก้วเจ้าเมือง กวาดครัวอพยพมาครั้งนั้นมาก
ตักราช ๗๓๘ ปีมะโรง อัฐศก (พ.ศ.๑๙๑๙) เสด็จไปเอาเมืองชากังราวได้ พระยากำแหง และท้าวผากองคืดกันว่า จะยอทัพหลวงท่ามิได้ ท้าวผากองเลิกทัพหนี เสด็จยกดามดีทัพท้าว ผากองแดก ได้ท้าวพระยาเสนาขุนหมื่นครั้งนั้นมาก แล้วทัพหลวงเสด็จกลับคืน
ตักราช ๗๔๐ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก (พ.ศ.๑๙๒๑) เสด็จไปเอาเมืองชารังราวเล่า ครั้งนั้น พระมหาธรรมราชาเมืองพระพิษณุโลกออกมาถวายบังคม
ศักราช๗๔๒ ปีวอก โทศก (พ.ศ.๑(*'๒๓) เสด็จไปIอาเมองเชียงใหม่ และให้เข้าปล้น เมืองนครล่าปางมิได้ จึงแต่งหนังสีอเข้าไปแก่หมื่นนคร ให้เจ้าเมืองนครล่าปางออกมากวายบังคม และทัพหลวงเสด็จกลับคน
ศักราช ๗๔๙ ปีจอ จัดวาศก (พ.ศ. ๑๔๒๙’; สมเด็จพระบรมราชาธิราชเสด็จสวรรคต อยู่ในราชสมบิต ๑๓ ปี
แผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทองจันทร์
จงเจ้าทองจันทร์ราชบุตรพระชนม์ได้ ๑๔ พระพรรษา ชื้นเสวยราชสมบัติได้ ๗ วัน
แผ่นดินสมเด็จพระราเมศวร ครั้งที่ 1®
สมเด็จพระราเมศวรเสด็จลงมาแต่เมืองลพบุร์ เข้าในพระราชวังได้กุมเอาเจ้าทองจันทร์ ได้ ให้พิฆาตเสียวัดโคกพระยา แล้วพระองค์ได้เสวยราชสมบัติ
ศักราช1ด้ ๗๔'© ปีชวด ฉศก (พ.ศ. ๑๙๒๗) พระราเมศวรให้เทียบพลยกชื้นไปเมือง เชียงใหม่ ดั้งค่ายหลวงไกลคูเมือง ๑๔๐ เล้น ให้นายทัพนายกองดั้งค่ายล้อม และแต่งการปล้น เอาจงได้ ฝ่ายเจ้าหน้าที่ยิงปีนใหญ่ออกมา กำแพงพังกวางประมาณ ๔ วา พระเจ้าเชียงใหม่ชื้น ยินโ!อพัชน้อยู่บนเชีงเทีน ให้ทหารเอาหนังสิอแขวนลูกธนูยิงลงมา ในหนังสีอนั้นว่า ขอพระ-ราชทานให้งด๗ วัน จะน่าเครื่องพระราชบรรณาการออกไปจำเริญพระราชไมตรี พระเจ้าอยู่หัว จึงปรึกษาด้วยบุขมนตริว่า พระเจ้าเชียงใหม่ไห้หนังสีอออกมาลังนึ๊ ควรจะให้งดหรึอประการไต มขมนตรึนายทัพนายกองปรึกษาว่า เกลือกพระเจ้าเชียงใหม่จะเดรึยมการมืทัน จึงคิดเป็นกลอบาย วา ขอพระราชทานให้ปล้นเอาเมืองจงได้ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดรัสว่า เป็นกษัตริย์ขดติยวงค์เขา ไม่รบแล้วเราจะให้รบนั้นดมิบังควร ถืงมาตรว่าพระเจ้าเชียงใหม่จะมืได้คงอยู่ไนลัตยานุลัดย์ก็ด็ ใช่ว่าจะพันมือทหารเรานนเมื่อไร ฝ่ายในเมืองเชียงใหม่นั้นด็แตกบังที่กำแพงหลายนั้นไห้ก่อชื้น ครั้นเจ็ดวันแล้วพระเจ้าเชียงใหม่มืได้เอาเครื่องจำเริญพระราชไมตรีออกมา นายทัพนายกองข้า ทหารร์องทุกข์ราษฎร์ว่า ข้าวในกองทัพทะนานละสิบสลืงหาที่ชื้อมิได้ จะขอพระราชทานเร่งปล้น พระเจ้าอยูหัวบัญชาตามนายทัพนายกอง ทรงพระกรุณาสั่งให้เลืกกองทัพเสียด้านหนึ่ง ให้เร่ง ปล้นวันจันทร์ ชื้น ๔ คา เตอน ๔ เพลา ๓ ทุ่ม ๒ บาท เด็อนดกเจ้าพนักงานยิงปีนใหญ่น้อยระตม ทั้ง ๓ ด้าน เอากะไดหกพาดปีนกำแพงชื้นไปพระเจ้าเชียงใหม่ด้านทานมใต้ เฑควัวหนีออก เพลา ๑๑ ทุ่ม ทหารเข้าเมืองได้ ได้แต่นักสร้าง บุตรพระเจ้าเชียงใหม่องค์หนึ่งมาถวายพระเจ้าอยู่หัว พระเจาอยู่หัวดวัสต่อนักสร้างว่า พระเจ้าเชียงใหม่บิดาท่านหาลัดยานุลัตย์มิไต้ เราคิดว่าจะ ออกมาหาเราโดยลัตย์ เราจะให้คงในราชสมบิต ดวัสลังนั้นแล้วกให้นักสร้างถวายลัตยานุสัตย์ พระเจ้าอยู่หัวก็ให้แบ่งไพร่พลเมืองไวัพอสมควร เหลือนั้นให้เฑควัวอพยพหญิงชายลงมา ให้ นักสร้างลงมาส่งเสด็จถงเมืองสวางคบุรึ ทรงพระกรุณาให้นักสร้างกลับชื้นไปครองราชสมบิต ณ เมืองเชียงใหม่ พระเจ้าอยู่หัวเสด็จเข้าเมืองพิษณุโลก นมฺสการพระชีนราช เปลื้องเครื่องด้น ทำลักการบุชาสมโภช ๗ วัน เสด็จลงมาพระนคร และลาวซึ่งต้อนลงมานั้นให้ส่งไบัใว้เมืองพัฑธุง
เมืองสงขลา, เมืองนคร, เมืองจันทบูร แล้วเสด็จออกทรงศีลยังพระที่นั่งมังคลาภิเษก เพลา๑๐ ทุ่ม ทอดพระเนตรไปโดยฝ่ายทศบูรพ์ เห็นพระสารีริกบรมธาตุเสด็จปาฏิหาริย์ เรียกปลัดจังให้ เอาพระราชยานทรงเสด็จออกไป ให้เอากรยปักขึ้นไว้สถาปนาพระมหาธาตุนั่นสูง ๑๙ วา ยอด สูง ๓ วา ไห้ซึ่อจัดมหาธาตุแล้วไห้ทำพระราชพิธิประเวศพระนครและเฉลิมพระราชมนเทียร
ขณะนั่นพระยากัมพูชายกเข้ามาถึงเมืองชลบุรี กวาดครัวอพยพหญิงชายในเมืองชลบุรี และเมืองจัน'ทบูร คนประมาณ ๖ พัน ๗ พ้น กลับไปเมืองกัมพูชาธิบดี พระบาทสมเด็จพระพุทธ-เจ้าอยู่หัวเสด็จยกกองทัพไปด็กรุงกัมพูชา ให้พระยาชัยณรงค์เป็นทัพหน้ายกไป ถึงค่ะพานแยก ชาวกมพูชาออกตีทัพพระยาชยณรงค์ ได้รบพุ่งกันเป็นสามารถ พระยากัมพูชาก็แดกฉาน พระเจ้าอยู่หัวให้ดั้งค่ายประจันทัพอยู่ ๓ จัน พระเจ้าอยู่หัวยกเข้าศีแดกฉานเข้าเมืองได้ พระยา-กัมพูชาลงเรือหนีไป พระเจ้าอยู่หัวลงจากช้าง ไห้ยิงปีนนกลับลงไปด้องหม้อด็นเป็นเพลิงอุกขึ้น พระยากัมพูชาหนีรอด จับได้พระยาอุปราชลูกพระยากัมพูชา ไห้พระยาชัยณรงค์อยู่รั้งเมือง กัมพูชา ไว้คน ๕ พัน พระเจ้าอยู่หัวเสดจคนพระนครศรีอยุธยา
ครั้นอยู่มาญวนยกมารบ ถ้ามาน้อยชาวกัมพูชาเป็นใจรบ ถ้ามามากเรรวนไป พระยา-ชัยณรงค์บอกหนังสือมากราบทูล สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวให้มืหนังสือตอบไป ไห้กวาดครัวอพยพ ยกมาถึงพระนครแล้ว ไห้ทำพระราชพิธีประเวคพระนครแล้ว ปูนบำเหน็จนายทัพนายกอง
ศักราช ๗๔๙ ปีเถาะ นพศก (พ.ศ. ๑๙๓๐) สถาปนาจัดภูเขาทอง เพลาเย็นเสด็จมา พระที่นั่งม้งคลาภิเษก ห้าวมลซึ่งดายแด่ก่อนนั่น มานั่งขวางทางเสด็จอยู่แล้วหายไป สมเด็จ-พระราเมศวรบรมบพิดรทรงพระประชวรก็เสด็จสวรรคด อยู่ไนราชสมบํด ๖ ปี
แผ่นดินสม(ด็จพระ(จ้ารามราชาธิราช
จึงสมเด็จพระยารามราชบุดรท่านได้เสวยราชสมบํด ๑๕ ปี
อุศักราช ๗๖๓ ปีมะเส็ง ดรีนีศก (พ.ศ. ๑๙๔๔) สมเด็จพระยารามเจ้าทรงพระพิโรธ แก่เจ้าพระยามหาเสนาบด็ จะให้จับเอาดวฆ่าเสีย เจ้าพระยามหาเสนาบดีหนีข้ามไปอยู่ฟาก ปฑาคูจาม จึงไห้ไปเชิญสมเด็จพระนครอินทร์ พระราชนัดดาสมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้า ซึ่ง เสวยสมบํดอยู่ ณ เมืองอุพรรณบุรี เสด็จเข้ามาถึง จึงเจ้าพระยามหาเสนาบดียกเข้าปล้นเอา พระนครศรีอยุธยาได้
แผ่นดินสมเด็จพระอินทราราชาธิราชที๋ ๑
จึงเชิญเสด็จสมเด็จพระนครอินทร์ขึ้นเสวยราชสมบํด ให้สมเด็จพระยารามไปก็นเมือง ปทาคูจาม แล้วพระราชทานบำเหน็จแก่เจ้าพระยามหาเสนาบดี ลูกพระสนมองค์หนึ่ง เจึยดทอง คู่หนึ่ง พานทองคู่หนึ่ง เด้านั่าทอง กระบี่กั้นหยั่น เสลี่ยงงา เสลี่ยงกลีบบัว
ศักราช๗๖๕ ปีมะแม เบญจศก (พ.ศ.๑๙๔0) มืฃ่าวมาว่าพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้า เมืองพิษณุโลกเสด็จสวรรคด และเมืองเหน็อฑั้งปวงเป็นจลาจล จึงเสด็จขึ้นไปถึงเมืองพระบาง พระยาบาลเมืองพระยารามออกมาถวายบังคม พระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จกลับพระนคร แล้วจึงให้
สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าอ้ายพระยากินเมืองสุพรรณบุรี เจ้ายี่กินเมืองแพรกศรีราชา คือ เมือง สรรค์ เจ้าสามพระยากินเมืองชัยนาท
ศักราชได้๗๘๐ ปีจอ ส้ม:)ทธิศก (พ.ค. ๑*’)อ๑) สมเด็จพระนครอินทร์เสด็จสวรรคต อยู่ในราชสมบติ ๑๘ ปี
แผ่นดินสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 1๑
เจ้าอ้ายพระยา เจ้ายี่พระยา ยกเข้ามาชิงกันจะเอาราชสมป้ติ เจ้าอ้ายพระยามาดั้งตำบล ป่ามะพร้าวที่วดพส้บุพลาไชย เจ้ายี่พระยามาดั้ง ณ วัดไชยภูมิ จะเข้าทางดลาดท่าพรหม ข้าง ด้นมาปะทะกันเข้าที่เชิงสะพานป่าถ่าน ทั้งสองพระองค์ทรงพระแสงของ้าว ด้องพระศอขาด พร้อมกันทั้งสองพระองค์ มุขมนดรีออกไปเฝืาเจ้าสามพระยา ทูลการซึ่ง^ระเชษฐาธิราชขาด คอข้างทั้งสองพระองค์ แล้วเชิญเสด็จเข้ามาในพระนคร เสวยราชสมบ้ดิ ทรงพระนามสมเด็จ พระบรมราชาธิราชเจ้า ท่านจึงให้ขดเอาพระศพเจ้าอ้ายพระยา เจ้ายี่พระยา ไปถวายพระเพลิง ที่ถวายพระเพลิงนั้น ให้สถาปนาพระมหาธาตุและพระวิหารเป็นพระอาราม แล้วให้นามชึ๋อฺวัด ราชบุรณะ ที่เจ้าอ้ายพระยา เจ้ายี่พระยาชนชางกันถึงพิราลัย ไห้ก่อพระเจด็ย์สององค์ไว้ที่เชิง สะพานป่าถ่าน
ศักราช ๗๘๓ ปีฉลู ดรีนศก (พ.ศ. ๑*)0๔) สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้า เสด็จไปเอา เมืองพระนครหลวงได้ ท่านจึงให้เอาพระยาแกว พระยาไทย และครัว กับทั้งรูปพระโค รูปสิงส้ดว์ ทั้งปวงมาด้วย ครั้นถึงพระนครศรีอยุธยา จึงให้เอารูปลัดว้ทั้งปวงไปบูชาไว้ ณ วัดพระศรีรัดน-มหาธาตุบาง ไปไว้วัดพระศรีสรรเพชญบาง
ศักราช ๗๘๖ ปีมะโรง ฉศก (พ.ค. ๑*)0๗) สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าสร้างวัด มเหยงคณ์ สมเด็จพระราเมศวรเจ้าผู้เป็นพระราชกมารท่านเสด็จไปเมืองพระพิษณโลก ครั้งนั้น เห้นนั้าพระเนดรพระพุทธเจ้าพระชินราชดกออกเป็นโลหิด
ศักราช ๗๘๘ ปีมะเมืย อัฐศก (พ.ค. ๑๙๖๙) ครั้งนั้นเกิดเพลิงไหมิพระราชมนเทียรสถาน
ศักราช ๗๔๙ ปีมะแม นพศก (พ.ค. ๑*๗๐) ครั้งนั้นเกิดเพลิงไหมิพระที่นั้งดรีมุข
ศักราช๗๙๐ ปีวอก ส้มฤทธิศก (พ.ค. ๑*๗๑) สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าเสด็จไป เมืองเชียงใหม่ และเข้าปล้นเมืองมิได้ พอทรงพระประชวร ทัพหลวงเสด็จกลับคืน
ศักราช ๗๙๒ ปีจอ โทศก (พ.ค. ๑*๗๓) เสด็จขึ้นไปคืเชียงใหม่อีกครั้งหนึ่ง และดั้ง ทัพหลวงตำบลท้ายเกษม ได้เมืองเชียงใหม่ครั้งนั้น1ด้เชลยแสนสองหมน ทัพหลวงเสด็จกลับคืน
ศักราช ๗๙๖ ปีขาล ฉศก (พ.ค.๑*๗๗) สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าเสด็จสวรรคด อยู่ในราชสมป้ด ๑๗ ปี
แผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
สมเด็จพระราเมศวรเจ้าผู้เป็นพระราชบุตร ขึ้นเสวยราชสมบํตทรงพระนามสมเด็จพระ-บรมไตรโลกนาถยกวังทำเป็นวัคพรุะศรืสรรเพชญเสด็จมาอบูรืมนฺา จ้งไห้สร้างพระที่นั่งเบญจวัคน มหาปราสาทองค์หนึ่งสร้างพระที่นั่งสรรเพชญปราสาทองค์หนึ่ง แล้วพระราชทานชอขุนนาง ตำแหน่งนา ให้เอาทหารเป็นสมหพระกลาโหม เอาพลเรือนเป็นสมหนายก เอาขุนเมองเป็นพระ-นครบาลเมอง เอาขุนวังเป็นพระธรรมาธิกรณ์ เอาขุนนาเป็นพระเกษตรา เอาขุนคล้งเป็นพระ โกษาธบด ไห้ถอศักด็นาหมึ่นและที่ถวายพระเพลงสมเด็จพระรามาธบด็ที่พระองค์สร้างกรุงนั่น ให้สถาปนาพระมหาธาตุ และพระวหารเป็นพระอาราม ให้นามขึ้อวัคพระราม
ศักราช ๔๐๒ ปีวอก โทศก ('พ.ศ. ๑๙๙๓) ครั้งนั่นคนออกทรพษดายมากนัก ศักราช ๔๐๓ ปีระกา ครืนศก ('พ.ศ. ๑๙๘๔) แค่งทัพไปเอาเมองมะละกา ศักราช ๔๐๙ ปีจอ จัตวาศก ('พ.ศ'. ๑๙๘๕) แต่งทัพไปเอาเมองศรืสพเถน ครั้งนั่นเสด็จ หนุนทัพขึ้นไป ตงทัพหลวงตำบลบ้าน!คน
ศักราช๔๐๕ ปีกุน เบญจศก ('พ.ศ.๑๙๘*)) ข้าวเปลอกแพงทะนานละ๔๐๐เบั้ยๆ เฟืองละแปดร้อยเบื้ย ข้าวเกวยนหนึ่งเป็นเงน ๓ ชงกับ ๑๐ บาท
ศักราช ๔๐๖ ปีชวค ฉศก ('พ.ศ. ๑๙๘๗) ให้บำรุงพระพุทธศาสนาบริบูรณ์ และหล่อรูป พระโพธสัตว์ ๕๕๐ พระชาด็ แล้วทรงสร้างวัดจุฬามณ์
ศักราช ๔๐๔ ปีขาล อัฐศก ('พ.ศ:๑๙๘๙) เล่นการมหรสพฉลอง พระราชทานสมณชี-พราหมณ์และวณิพกฑงปวง ครั้งนั่นพระยาเชลยงคดกบฏ พอเอาควัวที่งปวงไปถวายพระมหาราชเจ้าเชียงใหม่
ศักราช ๔๐๙ ปีเถาะ นพศก ('พ.ศ. ๑๙๙๐) พระยาเชลยงน่าทัพพระมหาราชมาเอา เมองพษณุโลก เข้าปล้นเมองเป็นสามารถมไค้จงยกทัพแปรไปเอาเมองกำแพงเพชร เข้าปล้น เมองถงเจ็ควันมไค้ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเจ้า และลมเด็จพระอนทราชาราชบุดรเสด็จขึ้น ไปช่วยเมองกำแพงเพชรทัน และสมเด็จพระอินทราชาเจ้าตฺทัพพระยาเกํยรด็แดก ทัพท่านมา ปะทะทัพหมึ๋นนครไค้ชนข้างค้วยหมึ่นนครและข้าศกลาวฑงส์ข้างเข้ารุมเอาข้างพระที่นั่งข้างเคยว ครั้งนั่นพระอินทราชาเจ้าต้องปีน ณ พระพักตร์ ทัพพระมหาราชนั่นเลกกสับคนไป
ศักราช ๔๑๐ ปีมะโรง สัมฤทธศก ('พ.ศ. ๑๙๙๑) สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถเจ้า สร้าง พระวหารวัคจุฬามณ์
ศักราช๔๑๑ ปีมะเส็ง เอกศก ('พ.ศ.®๙๙๒; สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถเจ้า ทรง พระผนวช ณ วัดจุฬามณิไค้ ๔ เด็อน ลาผนวชแล้วเสด็จสวรรคด อยู่,ใน'ราชสมบ้ต ๑๖ ปี
แผนดินสมเด็จพระอินทราชาธิราช ที่ เ®
จงสมเด็จพระอินทราชาราชบุตรไค้เสวยราชสมบ้ดิ
ศักราช ๔๑๓ ปีมะแม ดรืนัศก ('พ.ศ. ๑๙๙๔) ครั้งนั่นมหาห้าวบุญ ชีงเม่องเชียงใหม่ แก่ห้าวลูก
หักราช ๘๑๕ ปีระกา เบญจศก (พ.ศ. ๑**๖,) สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ช้างเฝือกพัง
ช้างหนึ่ง
หักราช ๘๑๖ ปีจอ ฉศก (พ.ศ. ๑**๙) สมภพพระราชโอรสท่าน หักราช ๘๑๘ ปีชวด อัฐศก (พ.ศ. ๑***) เสด็จไปเมองเชลยง หักราช ๘๒© ปีเถาะ เอกศก (พ.ศ.๒๐๐๒) แรกตั้งเมองนครไทย หักราช ๘๒๒ ปีมะโรง โทศก (พ.ศ. ๒๐๐๓) พระศหราชเตโชถงแก่กรรม หักราช ๔๒๔ปีมะเมย จ้ตวาศก (พ.ศ.๒๐๐๕') พระยาล้านช้างถงแก่กรรม พระราชทาน ไหอภิเษกพระยาเมองขวาเป็นพระยาล้านช้าง
หักราช ๔๒๖ ปีวอก ฉศก (พ.ศ. ๒๐๐๗) ทรงพระกรุณาให้เล่นการมหรสพฉลองพระ-ศรร้ดนมหาธาตุ ๑๕ วัน
หักราช ๘๒๘ปีจอ อัฐศก (พ.ศ.๒๐๐*)พระบรมราชาผู้เป็นพระราชโอรสทรงผนวช หักราช ๘๒๙ ปีกน นพศก (พ.ศ.๒๐๑๐) สมเด็จพระราชโอรสเจ้าลาผนวช ประด็ษฐาน พระองค์ไว้ในที่พระมหาอุปราช
หักราช ๔๓๐ ปีชวด ศมฤทธิศก (พ.ศ. ๒๐๑๑) สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าไปวังช้าง ตำบลสมฤฑธิบรีบูรณ์
หักราช ๔๓๑ ปีฉรู เอกศก (พ.ศ.๒๐๑๒) มหาราชท้าวลูกพิราลัย หักราช ๘๓๒ ปีขาล โทศก (พ.ศ.๒๐๑๓) สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าราชบุดร เสด็จยกท้พไปดิเมีองทวาย และเมื่อเมองทวายจะเสืยนั้น เกดอุบาทว์เป็นหลายประการ โคดกลูก หัวหนึ่งแปดเท้า ไก่ฟักฟองดกลูกหัวหนึ่งเป็นสี่เท้า ไก่ฟักฟองคู่ขอนดกลูกเป็นหกหัว อนึ่งช้าวสาร งอกเป็นใบในปีนั้น
หักราช ๘๓๔ ปีมะโรง วัดวาศก (พ.ศ. ๒๐๑๕) แรกให้ก่อกำแพงเมองพิชัย หักราช ๘๓๕ ปีมะเส็ง เบญจศก (พ.ศ. ๒๐๑๖) สมเด็จพระอินทราชาเสด็จสวรรคต อยู่ในราชสมบ้ดิ ๒๒ ปี
แผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบด็ที่ {๑
สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าผู้เป็นราชบุดร ขึ้นเสวยราชสมบ้ติทรงพระนามสมเด็จ พระรามาธิบด็
หักราช ๘๓๖ ปีมะเมีย ฉศก (พ.ศ. ๒๐๑๗) ประดิษฐานพระอิฐธาตุสมเด็จพระบรม-ไดรโลกนาถเจ้า และพระอิฐธาตุสมเด็จพระอินทราชาไว้ในมหาสถูป
หักราช ๘๓๘ ปีวอก อฐศก (พ.ศ.๒๐๑๙) ท่านประพฤดิการเบญจเพส พระองค์ให้ เล่นการด็กตำบรรพ์
หักราช ๘๓๙ ปีระกา นพศก (พ.ศ.๒๐๒๐)ให้'ท่าการปฐมกรรม หักราช ๘๔๑ ปีกุน เอกศก (พ.ศ. ๒๐๒๒) แรกสว้างพระวิหารวัดศรีสรรเพชญ สมเด็จ พระรามาธิบด็แรกหล่อพระศรีสรรเพชญในวันอาท้ดย์ ขึ้น ๘ คํ่า เดิอน ๖
ครนถงศักราช ๘๔๕ ปีเถาะ เบญจศก ('ค/.ศ. ๒๐๒'๐) วันศุกร์ ชื้น ๑๑ คา เคอน ๘ ฉลอง พระพุทธเจ้าพระศริสรรเพชญ คณนาพระพุทธเจ้านั้นแต่พระบาฑถงยอดพระวัศมีลูงได้ ๘ วา พระพกดร์นั้นยาวได้๔ศอก โดยกวางได้ ๓ ศอก พระธุระกวาง ๑๑ ศอก และทองหล่อพระพุทธเจ้า หนักห้าหมนศามพันชั่ง ทองคำห้มหนักสองร้อยแปดสบหกชั่ง ข้างหน้านั้นทองเนื้อเจ็ดนั้าสองขา ขางหลงนั้นทองเนื้อหกนั้าสองขา
ศักราช ๘๖๐ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก (พ.ค. ๒๐๔๑) สมเด็จพระรามาธิบฺดืแรกให้ทำดำรา พิขัยสงคราม และแรกทำสารบัญชิพระราชพิธิทุกเมีอง ขณะนั้นคลองสำโรงที่จะไปคลองศีรษะ จระเข้ คลองทบนางจะไปปากนั้าเจ้าพระยาชื้น เริอไหญุ่จะเดินไปมาขัดสน จึงให้ชำระ ขดได้รูป เทพาวักษ์ ๒ องคํ หล่อด้วยทองส้มฤฑธิ้จาริก องค์หนึ๋งชื่อพระยาแสนดา องค์หนึ่งชื่อบาฑส้งขกร ไนที่ร่วมคลองสำโรงกบคลองทบนางต่อกัน จึงให้พลกรรมบวงสรวงแล้ววับออกมาปลูกศาลเชิญชื้น ประด็ษฐานไว้ ณ เมืองประแดง
ศักราช ๔๖๖ ปีชวด ฉศก (พ.ศ.๒๐๔๗) ครั้งนั้นงาเบื้องขวาข้างด้นเจ้าพระยาปราบ แดกออกไป อนึ่งไนเด็อน ๗ นั้นคนทอดบัดรสนเท่ห์ครั้งนั้นไห้ฆ่าชุนนางเสียมาก
ศักราช ๔๖๗ ปีฉรู สัปดศก (พ.ศ.๒๐๔๘) นั้าน้อยข้าวดายฝอยสน อนึ่งแผ่นดิน่!หว และเกดอุบาทว์หลายประการ
ศักราช ๔๖๘ ปีขาล อัฐศก (พ.ศ. ๒๐๔*) ข้าวแพงเป็น ๓ ทะนานต่อเฟ้อง เบื้ย ๔๐๐ ต่อเฟ้อง เกวียนหนึ่งเป็นเงน ๑ ชั่ง ๒ ดำลง ๑ บาท ๑ ศลง ครั้งนั้นประดิษฐานสมเด็จพระเจ้า-ลูกเธอพระอาทํดยวงศ์ไว้ในที่อุปราช ให้ชื้นไปครองเมียงพระพิษณโลก
ศักราช ๘๗๑ ปีมะเส็ง เอกศก (พ.ศ.๒๐({๒) ในเพลาราตรีภาคเห็นอากาศนิมิตเป็น อํนทรธนูแด่ทิศหรด็ผ่านไปทิศพายัพ มีพรรณสีขาวอยู่ ณ วันอาทิตย์ ชื้น ๘ คา เดือน ©๒ สมเด็จ-พระรามาธิบดืเจ้าเสด็จสวรรคต อยู่ในราชสมบ้ดิยังมีได้ราชาภิเษก ๓ ปี ราชาภิเษกแล้ว ๓๗ ปี สิริเป็น ๔๐ ปี
แผ่นดินสมเด็จพระบรมราชามหาพุทธางกูร
สมเด็จพระอาทิตย์วงศ์เจ้าชื้นเสวยราชสมบ้ดิ ทรงพระนามสมเด็จพระบรมราชาหน่อ พุทธางกูร
ศักราช ๔๗๕ ปีระกา เบญจศก (พ.ศ.๒๐๔'๐) สมเด็จพระบรมราชาหน่อพุทธางกูร ทรงประชวรทรพิษเสด็จสวรรคต อยู่ไนราชสมบ้ด ๕ ปี
แผ่นดินสมเด็จพระรัฎฐาธิราชกุมาร
สมเด็จพระราชกุมารท่าน ทรงพระนามพระวัฎฐาธิราชกุมารพระชนม์ ๕ พรรษา ชื้น เสวยราชสมบ้ดิได้ ๕ เดือน
แผ่นดินสมเด็จพระไชยราชาธิราช
ศักราช ๙๗๖ ปีจอ ฉศก (พ.ค.๒๐๕๗) พระไชยราชาธิราชเจ้าซึ่งเป็นราชวงศ์สมเด็จ พระรามาธิบด็ ดิดประทุษร้ายจับพระรัฎฐาธิราชกุมารสำเร็จโทษเสีย สมเด็จพระไชยราชาธิราชเจ้า ได้เสวยราชสมบดิ
ศักราช ๙๙๐ ปีขาล ลัมฤทธิศก (พ.ศ.๒๐๖®,) แรกไห้พูนดินวัดชีเชียง ถึงเดือน ๑๑ เสด็จไปเชียงกราน ถึงเดือน ๔ ชื้น ๙ คา เวลาประมาณยามหนึ่ง เกิดลมพายุพัดหนัก คอเรือ อ้อมแก้วแสนเมืองมานั้นห้ก เรือไกรแก้วนั้นแตก
อนึ่ง เมื่อเสด็จมาถึงเมืองกำแพงเพชรนั้น พระยานารายณ์เป็นกบฏไห้คุมเอาพระนารายณ์ ฆ่าเสียในเมืองกำแพงเพชร
ศักราช๙๙๗ ปีระกา สัปดศก (พ.ศ. ๒๐'0๘) ณ วันพุธ ชื้น๔คํ่า เดือน๗ สมเด็จพระ-ไชยราชาธิราชเจ้าเสด็จไปเมืองเชียงใหม่ให้พระยาพิษณุโลกเป็นแม่ทัพ ยกพลออกดั้งทัพชัย ตำบลบางบาล ณ วันเสาร์ ชื้น๑๙คํ่า เตือน๗ จ้งยกทัพหลวงจากที่ทัพชัยไปถึงเมืองกำแพงเพชร ณ วันอาทิตย์ แรม ๑๙คา เดือน๗ ยกทัพไปดั้งเมืองเชียงทอง แลวยกไปถึงเมืองเชียงใหม่เขาตี ไม่ได้เมือง ครั้น ณ วันอาทิตย์ ชื้น ๙ คํ่า เดือน ๙ เสด็จยกพยุหบาดราทัพหลวงกลับคนยังพระ-นครศรือยุธยา อยู่ ณ วันพุธ ชื้น ๙ คํ่า เดือน ๓ เกิตเพลงไหม้ในพระนคร แด่ท่ากลาโหมไปถึง พระราชวังห้ายด่อดลาดยอต ลมหอบเอาลูกเพลิงไปตกลงดะแลงแกง ไหม้ลามลงไปป่าตองโรง ครามฉะไกรสามวันจ้งดับ มืบัญชีเรือนศาลากุฎพระวิหารไหม้แสนห้าสีบหลัง
ศักราช ๙๙๙ ปีจอ อัฐศก (พ.ศ. ๒๐'๐๙) ณ วันอาทิดย์ ชื้น๑๑ คา เดือนยี่ สมเด็จ พระไชยราชาธิราชเจ้า เสด็จยกพยุหบาดราทัพไปเมืองเชียงใหม่ ตำวัสไห้พระยาพิษณุโลกถึอพล ๒ หมื่นเป็นกองหน้า เสด็จยกหยุหแสนยากรรอนแรมไปโดยระยะทาง ๑๒ เวร ถึงเมืองกำแพงเพชร เสด็จประทับแรมอยู่ ๑๕ เวร ครน ณ วันพฤหัสบดื ชื้น ๖ คํ่า เดือน ๓ เสด็จดั้งทัพชัยถึง ณ วัน เสาร์ชื้น ๙ คั๋า เดือน ๓ จ้งยกทัพหลวงจากที่นั้น ครั้น ณ วันอังคาร ชื้น ๓ คั๋า เดือน ๔ ดืได้เมือง สำพูนชัย ถึง ณ วันจันทร์ ขึ้น ๙ คา เดือน ๔ ดีได้เมืองเชียงใหม่ ณ วันศุกร์ ชื้น ๑๓ คํ่า เดือน ๙ บังเกดอุบาฑร์นิมิตเห็นโลหิตดกอยู่ ณ ประตูบัานและเรือนซนทั้งปวง ในเมืองนอกเมืองทุกตำบล ครั้น ณ วันจันทร์ แรม ๑๔ คา เดือน ๔ เสด็จยกพยุหบาดราทัพหลวงจากเมืองเชียงใหม่จะมา ยังพระนครศรีอยุธยา
ศักราช ๙๙๙ ปีกุน นพศก (พ.ศ. ๒๐๗๐) ทรงพระประชวรปัจจุบัน เสด็จสวรรคต ณ มัชฌิมวิถึประเทศ มุขมนตรีเชิญพระบรมศพเข้าพระนครศรีอยุธยา สมเด็จพระไชยราชาธิราชเจ้า เสด็จอยู่ในสีรืราชมไหศวรรย์ ๑๕ พระพรรษา มีพระราชโอรสสองพระองศ์ พระราชโอรสผู้พี่ ทรงนามพระยอดฟัา พระชนม์ได้ ๑๑ พระพรรษาพระราชโอรสผู้น้องทรงพระนามพระศรีศิลฟ้ พระชนม์ได้ ๕ พระพรรษา ครั้นถวายพระเพลิงพระไชยราชาเสร็จแล้ว ฝ่ายพระเทียรราชาซึ่ง เป็นเชื้อพระวงศ์สมเด็จพระไชยราชานั้น จึงตำรืว่าจะอยู่ในฆราวาสบัดนี้เห็นภัยจะบังเกิดมีเป็น มั่นคง ไม่เห็นสี่งใดที่จะเป็นที่พึ่งได้ เห็นแต่พระพุทธศาสนาและผ้ากาสาวพัสตร์ อันเป็นธงชัย
แห่งพระอรหันต์จะเป็นที่พำนักพ้นภยุปัทวันดราย ครั้นดำริแล้วก็ออกไปอุปสมบทเป็นภิกษ ภาวะอยู่ ณ วัดราชประดิษฐาน
แผ่นดินสมเด็จพระขอดฟ้า
ฝ่ายสมณพราหมณาจารย์มุขมนตรีกวีราชนักปราชญ์บัณฑิดโหราราชครู สโมสรพร้อมกัน ประชุมเชิญพระยอดฟ้าพระชนม์ได้ ๑๑ พระพรรษา เสด็จผ่านพิภพถวัลยราชประเพณีสืบ ศรีสุริย'วงศ์อยุธยาต่อโป และนางพระยาแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์ ผู้เป็นสมเด็จพระชนนีช่วยทำนุ บำรุงประคองราชการแผ่นดิน ในปีนั้นแผ่นดินไหว
ศักราช ๘๙๐ ปีซวด สัมฤทธิศก (พ.ศ.๒๐๗๑) ณ วันเสาร์ ขี้น ๕ คา เดือน ๕ สมเด็จ-พระยอดฟ้าเสด็จออกสนาม พร้อมด้วยหมู่มุขอำมาดย์มนดรีเผ่าพระบาทยุคลเป็นอันมาก ดำรส สั่งให้เอาช้างบำรูงากัน บังเกิดทุจริตนีมิดงาช้างพระยาไฟนั้นหักเป็นสามทํอน ครั้นเพลาคํ่า ช้างด้นพระยาฉันหันดไลนั้าดาไหล ร้องเป็นเสียงคนร้องไห้ ประการหนึ่งประดูไพชยนต์ร้องเป็น อุบาทว์ ครั้นอยู่มานางพระยาแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์เสด็จไปประพาสเล่น ณ พระที่นั้งพิมานวัดยา หอพระช้างหน้า ทอดพระเนตรเห็นพ้นบุดรศรีเทพผู้เผ่าหอพระ ก็มีความเสน่หาวักใคร่พ้นบุดร-ศรีเทพ จงสั่งสาวใช้ให้เอาเมี่ยงหมากห่อผ้าเช็ดหน้าไปพระราชทานพ้นบุดรศรีเทพ พ้นบุดรศรีเทพ วับแล้วก็ร้อัชฌาสัยว่า นางพระยามีพระหัยยินดีวักใคร่ พ้นบุดรศรีเทพจึง;อาดอกจำปาส่งให้ สาวใช้เอาไปถวายนางพระยา นางพระยาก็ยี่งมีความกำหนัดในพ้นบุดรศรีเทพเป็นอันมาก จึง มีพระเสาวนีย์สั่งพระยาราชภักดีว่า พ้นบุดรศรีเทพเป็นช้าหลวงเดิม ให้เอามาเป็นที่ชุนชินราช รักษาหอพระช้างใน ให้เปลี่ยนขนชินราชออกไปเป็นพ้นบุดรศรีเทพ รักษาหอพระช้างหน้า ครั้น พ้นบุดรศรีเทพเป็นชุนชินราชเช้าไปอยู่รักษาหอพระช้างในแล้ว นางพระยาก็ลอบสักสมัคร สังวาสกับด้วยชุนชินราชช้านาน แล้วดำริจะเอาราชสมบ้ดิให้สฑธิ้แก่ชุนชินราช จึงดวัสสั่งพระยา ราชภักดีว่าให้ดงชุนชินราชเป็นทุนวรวงศาธิราช ให้ปลูกจวนอยู่ริมศาลาสารบัญช็ ให้พิจารณา เลกสังกัดสมพรรค หวังจะให้กำลังมากขื้น แล้วให้เอาเดียงที่อันเป็นราชาอาสน์ไปดั้งไว้ช้างหน้า สำหรับชุนวรวงศาธิราชนั่ง เพื่อจะให้ชุนนางดั้งปวงอ่อนน้อมยำเกรง แล้วนางพระยาสั่งให้ปลูก จวนให้ชุนวรวงศาธิราชวาราชการ ณ ประดูดินริมด้นหมัน อยู่มาพระยามหาเสนาพระยาราชภักดี พูดกันว่าเมี่อแผ่นดินเป็นทุรยศฉะนี้ เราจะคดประการใด ครั้แรุ่งขน นางพระยาร้ว่าพระยามหาเสนา พูดกันกับพระยาราชภักดีจึงสั่งให้หาพระยามหาเสนาเช้ามาเผ่าที่ประดูดิน ครนเพลาคาพระยา-มหาเสนากลับออกไป มีผู้แทงพระยามหาเสนาล้มลง เมี่อใกล้จะสิ้นใจ พระยามหาเสนาจึงว่า เมี่อเราเป็นดังนี้แล้ว ผู้อยู่ภายหลังจะเป็นประการใดเล่า ขณะนั้นนางพระยาแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์ มีครรภ์ด้วยชุนวรวงศาธิราช จึงมีพระเสาวนีย์ดวัสปรีกษาด้วยหมู่มุขมนตรีดั้งปวงว่า พระยอดฟ้า โอรสเรายังเยาว์นัก สาละวนแด่จะเล่น จะว่าราชกิจการแผ่นดินนั้นเหสีอสดิปัญญานัก อนึ่ง หัวเมีอง ฝ่ายเหนีอเล่าก็ยังมีปกดิ จะไร้ใจแก่ราชการนั้นมิได้ เราคิดว่าจะให้ชุนวรวงศาธิราชว่าราชการ แผ่นดิน กว่าราชบุดรเราจะจำเริญวัยขึ้น จะเห็นประการใดท้าวพระยามุขมนดรีรู้พระอัชฌาสัย ก็ทูลว่าซึ่งดวัสโปรดมานี้ควรอยู่แล้ว
แผ่นดินขุนวรวงศาธิราช
นางพระยาจึงมีพระเสาวนีย์ดรัศสั่งปลัดวัง ให้เอาราชยานและเครื่องสูงแดรสังข์กับ ข้ดดิยวงศ์ ออกไปรับขุนวรวงศาธิราชเข้ามาในพระราชนิเวศน์มนเทียรสถาน แล้วดั้งพระราชพิธี ราชาภิเษกยกขุนวรวงศาธิราชขึ้นเป็นเจ้าพิภพกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา จึงเอานายจันทร์ ผู้น้องขุนวรวงศาธิราช บ้านอยู่มหาโลกเป็นมหาอุปราชา แล้วขุนวรวงศาธีราชผู้เป็นเจ้าแผ่นดิน ปรึกษากับนางพระยาว้า บ้ดนี้ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยรักเราบ้างชังเราบ้าง หัวเมีองเหนีอฑั้งปวง ก็ยังกระด้างอยู่ เราจำจะให้หาลงมาผลัดเปลี่ยนเสียใหม่ จึงจะจงรักภักดีด,อเรา นางพระยาก็เห็นด้วย ครั้นรุ่งขึ้นเสด็จออกขุนนางสั่งสมุหนายกให้มีดราขึ้นไปหาเมืองเหนีอเจ็ดเมีองลงมา
ครั้นศักราช ๘๙๑ ปีฉลู เอกศก (พ.ศ.๒๐๗๒) วันอาฑดย์ขึ้น ๕ คา เดือน ๘ ขุนวร-วงศาธิราชเจ้าแผ่นดิน ดีดกันกับแม่อยู่หัวศรีสูดาจันทร์ ให้เอาพระยอดฟ้าไปประหารชีวตเสีย ณ วัดโคกพระยาแด่พระศรีดีลป็น้องชายพระชนม์ได้เจ็ดพรรษานั้นเลี้ยงไว้ สมเด็จพระยอดฟ้า อยู่ในราชสมบ้ดิปีหนึ่งกับสองเดือน
ฝ่ายขุนพิเรนฑรเทพเชื้อพระวงศ์ กับขุนอินทรเทพ หมื่นราชเสน่หา หลวงศรียศบ้าน ลานตากฟ้า สี่คนไว้ใจกัน เข้าไปในที่ลับแล้วปรึกษากันว้า เมื่อแผ่นดินเป็นทรยศด้งนี้เราจะละไว้ ดูไม่ควร จำจะกมเอาตัวขุนวรวงศาธิราชประาฑรชีวิดเสีย ขุนอินทรเทพ หมื่นราชเสน่หา หลวงศ่รียศ จึงว้า ล้าเราทำได้สำเร็จแล้วจะได้ผู้ใดเล่าที่จะปีกป้องครองประซาราษฎรสืบไป ขุนพิเรนทรเทพ จึงว้า เห็นแด่พระเทียรราชาที่บวชอยู่นั้นจะเป็นเจ้าแผ่นดินได้ ขุนอินทรเทพ หมื่นราชเสน่หา หลวงศรียศจึงว้า ล้าฉะนั้นเราจะไปเฝืาพระเทียรราชาปรึกษาให้เธอรัจะได้ทำด้วยกันแล้วขุน พิเรนทรเทพ ขุนอินทรเทพ หมื่นราชเสน่หา หลวงศรียศ ก็พากันไปยังวัดราชประดิษฐาน เข้า ไปเฝืาพระเทียรราชา นมัสการแล้วจึงแจ้งความว้า ทุกวันนี้แผ่นดินเป็นทุรยศ ข้าพเจ้าทั้งสี่คน ดีดกันจะจับขุนวรวงศาธีราชฆ่าเสีย แล้วจะเชิญพระองศ์ลาผนวชขึ้นครองสิรีราชสมบ้ดิ จะ เห็นประการใด พระเทียรราชาก็เห็นด้วย ฝ่ายขุนอินทรเทพหมื่นราชเสน่หา หลวงศรียศจึงว้า เราดีดการทั้งนี้เป็นการใหญ่หลวงนัก จำจะไปอธิษฐานเสี่ยงเทียนเฉพาะพระพิกดร์พระพุทธ ปฏิมากรเจ้า ขอเอาพระพุทธคุณเป็นที่พำนัก ให้ประจักษ์แจ้งว่าพระเทียรราชากอปรด้วยบุญ บารมีจะเป็นที่ศาสนูปถัมภก ปกป้องอาณาประชาราษฎรได้หรีอมืได้ประการใดจะได้แจ้ง พระ-เทียรราชาก็เห็นชอบด้วย ขุนพีเรนทรเทพจึงว้าเราดีดการใหญ่หลวงถงเพียงนี้ อนึ่ง ก็ได้เดรียม การไว้พร้อมแล้ว ล้าเลี่ยงเทียนมืศมด้งเจตนาจะมืเสียชัยสวัสดีมงคลไปหรีอ ล้าไม่เสี่ยงเทียนดก จะไม่ทำหรือประการใด ว้าแล้วด่างคนก็ด่างไป ครั้นคาลงวันนั้นฝ่ายขุนอินทรเทพ หมื่นราชเสน่หา หลวงศรียศ พระเทียรราชา ก็ชวนกันควั่นเทียนสองเล่ม ขึ้ผึ้งหนักเท่ากัน ด้ายไล้นั้นนับเส้นเท่ากัน เล่มเทียนสั่นยาวเสมอกัน แล้วก็พากันไป ณ พระอุโบสถวัดบ้าแก้ว ฝ่ายพระเทียรราชากราบ ถวายนมัสการพระพุทธปฏิมากรเจ้าโดยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วจึงกระทำเสี่ยงวจึสัจจาธิษฐาน ว้า ปางเมื่อสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถเจ้ายังเสด็จสถิดเที่ยวโปรดสัดร์อยู่ ย่อมยังโลกอันมีความ วิมดิ ให้สันดานบรีสูทธิ้ลี้นสงสัยด้วยพระญาณสัพพ่ญญ ครั้นพระพุทธองศ์เสด็จเข้าพระมหา-
ปรินิพพาน ก็ยังทรงพระมหากรุณาประสิษฐานพระเจดีย์ทั้ง ๕ คือ พระปฏิมากร พระมหาโพชิ พระสถูป พระชินธาตุ พระไตรปิฎก ไว้สนองต่างพระพุทธองค์เป็นที่พึ่งแก่สัดวโลกยันเกิดมา ภายหลัง เป็นความสัดย์แห่งข้าพระพุทธเจ้าฉะนี้ ประการหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าคิตจะได้ราชสมบดี ครั้งนี้โดยโลกิยจิดจะไคร่เป็นไหญ่จะได้จัดแจงราชกิจจานุกิจไห้สถิตอยู่ไนยุติธรรม จะได้เป็นที่พึ่ง พำนักในนิกรราชบรรษัทให้มีสุขสมบูรณ์ดามโบราณราชประเพณี เป็นความสัดย์แห่งข้าพระ-พุทธเจ้าฉะนี้ถ้วนคำรบสอง และยังมีความสงสัยอยู่ จักสมลุลังมโนรถละหริอ หริอมิสมประการได มีได้แจ้ง ข้าพระพุทธเจ้าขอเอาพระบวรคุณานุภาพพระมหาเจดีย์ฐานเจ้าทั้ง ๕ มีพระพุทธ ปฏิมากรเป็นอาทิ ยันพระพุทธองค์ทรงประติษฐาน!ว้ต่างพระองค์ และวจีสัจจาธิษฐานทั้งสอง สัจจาแห่งข้าพระพุทธเจ้า จงเป็นที่พำนักลัดความสงสัย ข้าพระพุทธเจ้าจะกระทำสัดย์เสี่ยงเทียน ของข้าพระองค์เล่มหนึ่ง ของชุนวรวงคาธิราชเล่มหนึ่ง ถ้าข้าพระองค์จะสมลุมโนรถความปรารถนา ด้วยบุญญาธิการโบราณและปัจจุบันกรรม ควรจะได้มหาเศวดนัดรสกลรัฐธิปไดย ยันจะได้ระงับ ทรยศยุคเข็ญเป็นจลาจลแห่งสมณะพราหมณะเสนาบดีไพร่ฟ้าประชาราษฎรได้ความเดือดร้อน และจะได้เป็นมหาอัครฐานทายกอุปถมภกพระบวรพุทธศาสนาไนวรราไชควรรย์สืบไป ขอให้เทียน ชุนวรวงศาชิราชลับก่อน ถ้ามีศมรุลังมโนรถความปรารถนาแล’ว ขอไห้เทียนข้าพระองค์ลับก่อน ขอพระบวรคุณานุภาพ และความสัดย์ทั้งสองแห่งข้าพระพุทธเจ้า จงมาลัดความสงสัยไห้ปรากฎ คามเสี่ยงวจีสดยาชิษฐาน ยันข้าพระพุทธเจ้าอุทิศเทียนสองเล่มนี้เป็นพุทธสักการบูชาและเสี่ยง กระทำด้วยสัจจเคารพนี้เถิด ครั้แอชิษฐานเสร็จแล้วก็จุดเทียนทั้งสองเล่มนั้นเข้า ฝ่ายชุนพิเรนฑรเทพ ไปถิง เห็นเทียนชุนวรวงคาธิราชยาวกว่าเทียนพระเทียรราชาก็โกรธ จีงว่าห้ามมีไห้ทำสิชินทำ เล่าก็คายชานหมากสิบทิ้งไป จะได้ดั้งใจทิ้งเอาเทียนชุนวรวงศาชิราชนั้นหามีได้ เป็นตุภนิมีด เหตุพอไปด้องเทียนชุนวรวงศาชิราชลับลง คนทั้งห้าก็บังเกิดโสมนัสยินดียื่งนัก ขณะนั้นมีพระสงฆ์ องค์หนึ่งครองไดรจีวรครบ ถือดาสิปัดรเตินเข้าไปในพระอุโบสถ ให้พรว่าทำนทั้งนี้จะได้สำเร็จ มโนรถความปรารถนาเป็นแท้ ทั้งห้าคนก็นมัสการรับพร พระสงฆ์นั้นกลับออกมาก็หายไป ด่างคนก็กลับมายังที่อยู่ ครั้นประมาณสิบห้าวันกรมการเมืองลพบุรีบอกลงมาว่า ข้างพลายสูง หกศอกสี่นิ้วหูหางสรรพด้องลักษณะคิดโขลง สมุหนายกกราบทล ตรัสว่าเราจะขึ้นไปจับ อยู่อีก สองวันจะเสด็จ แลวสั่งให้มีดราขึ้นไปให้กรมการจับเสียเถิด ครันอยู่มาประมาณเจ็ดวัน โขลงชัก ปกเถื่อนเข้ามาทางวัดแม่นางปลื้มเข้าเพนียดวัดซอง สมหนายกกราบทูล ตรัสว่าพรุ่งนี้เราจะ ไปจับ ครั้นเวลาคาชุนพิเรนฑรเทพจีงสั่งหมื่นราชเสน่หานอกราชการ ให้ออกไปคอยทำร้าย มหาอุปราชอยู่ที่ทำเสื่อ สั่งแล้วพอพระยาพิชัย พระยาสวรรคโลกลงมาถืง ชุนพิเรนทรเทพจีงให้ ไปบอกโดยความลับ พระยาพิชัย พระยาสวรรคโลก ก็ดีใจ จีงไปชุ่มอยู่ที่คลองบางปลาหมอกับ ด้วยชุนพิเรนทรเทพ หลวงศรียศ หมื่นราชเสน่หาในราชการ ขี่เรือคนละลำ พลพายมีลัสดราวุธ ครบมอ ฝ่ายหมื่นราชเสน่หานอกราชการถือปีนไปแอบคอยอยู่ทำอาการตุจหนึ่งทนายเลือก ครั้นเห็นมหาอุปราชขี่ข้างจะไปเพนียด หมื่นราชเสน่หาก็ยิงถูกมหาอุปราชดกข้างลงดาย ครั้น เข้าดรู่ชุนวรวงศาชิราชกับแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์และราชบุดรี ซึ่งเกิดด้วยกันนั้น พระศริศิลป็ก็
ลงเรือพระที่นั่งลำเดียวกันมาตรงคลองสระบัว ขุนอินฑรเฑพดามประจำมา ฝ่ายขุนพิเรนฑรเทพ พระยาพิชัย พระยาสวรรคโลก หลวงศรียศ หมื่นราชเสน่หาในราชการ ครั้นเห็นเรือพระที่นั่ง ชื้นมาก็พร้อมกันสกัด ขุนวรวงศาธิราชร้องไปว่า เรือใครตรงเข้ามา ขุนพิเรนฑรเทพร้องคอบไปว่า กูจะมาเอาชีวิดเอ็งทั้งสอง ฝ่ายขุนอ็นฑรเทพก็เร่งให้พายรืบกระหนาบเรือที่นั่งชื้นมา แล้วช่วย กันเข้ากลุ้มรุมจับขุนวรวงศาธิราชกับแม่อยู่บัวศรีสุดาจันทร์และบุตรี ซึ่งเกิดมาด้วยกันนั้นฆ่าเสีย แล้วให้เอาศพไปเสียบประจานไร้ ณ วัดแร้งแด่พระศรีศิลป็นั้นเอาไร้ ขุนวรวงศาธิราชอยู่ในราชลมบ้ดิห้าเดือน ขุนอินทรเทพ ขุนพิเรนฑรเทพกับขุนนางทั้งปวงกลับเข้ามารักษาพระราชวัง
แผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช
ฝ่ายขุนพิเรนฑรเทพ จึงให้หลวงราชนิกูล พระรักษมณเฑียรและเจ้าพนักงานทั้งปวง เอาเรือพระที่นั่งไชยสุพรรณหงส์ไปยังวัดราชประดิษฐาน อัญเชิญพระเทียรราชาไห้ปริวรรต ลาพระผนวช แล้วเชิญเสด็จลงเรือพระที่นั่งไชยสุพรรณหงส์อลงการ์ ประดับด้วยเครื่องสูงมยุรฉัตร พัดโบกจามรมาศ ดาษดาด้วยเรือดั้งกันแห่เป็นขนัดแน่น โดยชลมารควิถีเสด็จถึงประบับฉนวน นั้าและเชิญเสด็จเข้าสู่พระราชวัง ครั้นได้มหามหดิวารศภฤกษ์พิชัยดฤถี จึงประขุมสมเด็จพระ-สังฆราช พระราชาคณะคามวาสีอรัญวาสี มุขมาดยามนดรี กวีโหราราชครูหมู่พราหมณ์ปโรหิดาจารย์ ก็โอมอ่านอิศวรเวทวิษณุมนต์พร้อมทั้งพทธจักรอาณาจักร มอบเครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์ อภิเษโกทกมุรธาราปราบดาภิเษกถวัลยราชประเพณี สืบศรีสุริยวงศ์กษัตริย์ ดำรงแผ่นพิภพ มณฑลเสมาอาณาจักรกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยามหาดิลกภพนพรัดนราชธานีบุรีรมย์ อุดม พระราชนิเวศน์มหาสถานสืบไป ทรงพระนามสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ฝ่าย ขุนพิเรนทรเทพ จึงพาเอาดัวพระศรีศิลปัไปถวายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าทรง พระมหาการุญภาพเลี้ยงพระศรีศลป็ไร้
ครั้นรุ่งชื้นเสด็จออกหมู่มุขมาดยามนตริทั้งปวงพร้อมแล้ว ตรัสปรึกษาความชอบขุน พิเรนฑรเทพ ขุนอินทรเทพ หมื่นราชเสน่หา หลวงศรียศบ้านลานตากฟ้า สี่คนนั้เป็นปฐมคิด และพระหลวงขุนหมื่นบัวเมืองทั้งปวงเป็นผูช่วยราชการ พระมหาราชครูทั้งสี่เชิญพระธรรมนญ หอหลวงมาปรึกษาความชอบ เอาน่าเหนิจครั้งเจ้าพระยามหาเสนาบดีรับพระนครอินทร์เขา มาแด่เมืองสุพรรณบุรีเข้าพระราชวังได้ เอามาเปรียบ ในบำเหน็จนั้น พระราชทานลูกพระสนม องศ์หนึ่ง เจียดทองคู่หนึ่ง พานทองคู่หนึ่ง เด้านั้าฑอง กระบี่กั้นหยั่น เสลี่ยงงา เสลี่ยงกลีบบัว เอาดำปรึกษากราบบงคมทูล ทรงพระกรุณาดำรัสว่าน้อยนัก คนสี่คนนื้เอาชีวิตและโคดรแลก ความชอบไร้ในแผ่นดิน แล้วดรัสว่าขุนพิเรนฑรเทพเล่า บิดาเป็นพระราชวงศ์พระร่วง มารดาไซร้ เป็นพระราชวงศ์แห่งสมเด็จพระไชยราชาธิราชเจ้า ขุนพิเรนฑรเทพปฐมคิด เอาเป็นสมเด็จ พระมหาธรรมราชาธิราชเจ้า ให้รับพระบัณฑูรครองเมืองพระพิษณุโลกจึงตรัสเรียกสมเด็จพระเจ้า-ลูกเธอ พระสวัสดิราช ถวายพระนฺามฺพระวิสุทธิกษัคริเป็นดำแหน่งพระอัครมเหสีเมืองพระ พิษณุโลก พระราชทานเครื่องราชาบริโภคไห้ตำแหน่งดักดิ้ฝ่ายทหารพลเรือนเรือชัยพื้นดำ
พื้นแคงคู่หนึ่ง และเครื่องราชกกุธภัณฑ์ให้สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าทรงขึ้นไป เอา ขนอินทรเทพเป็นเจ้าพระยาศรธรรมโศกราช ครองเมืองนครศรธรรมราช พระราชทานลูก พระสนมเอกองค์หนึ่ง เจียดทองคู่หนึ่ง พานทองหนึ่งคู่ เด้านํ้าฑอง กระบี่กั้นหยั่น เสลี่ยงงา เสลี่ยง กลบบัว เครื่องสงพร้อม เอาหลวงศรียศเป็นเจ้าพระยามหาเสนาบดี เอาหมื่นราชเสน่หาเป็น เจ้าพระยามหาเทพ พระราชทานลูกพระสนมและเครื่องสูง เครื่องทอง เสลี่ยงงา เสลี่ยงกลีบบัว แก่เจ้าพระยามหาเสนา เจ้าพระยามหาเทพเหมือนภันกบเจ้าพระยาศรีธรรมโศกราช หมื่นราช-เสน่หา นอกราชการที่ยิงมหาอุปราชดกช้างดายนึ่น ปูนบำเหน็จให้เป็นพระยาภักดีนุชิด พระ-ราชทานเจียดทองช้ายขวา กระบี่บั้งทอง เด้านั้าฑอง พระราชทานลูกพระสนมเป็นภรรยา ฝ่าย พระยาพิชัย พระยาสวรรค์[ลกนั้น พระราชทานบำเหน็จให้เป็นเจ้าพระยาพิชัย เจ้าพระยาสวรรคโลก พระราชทานเจียดทองซ้ายขวา กระบี่บั้งทอง เด้านั้าทอง พระหลวงชุนหมื่นนั้น พระราชทาน บำเหน็จความชอบโดยอนุกรมลำดับแลวสมเด็จพระเจ้าอยู่ห้วมืพระราชดำรัสสาบานไร้ว่า กษัตริย์ พระองค์ใดได้ครองพิภพไปภายหน้า อย่าให้กระทำร้ายแก่ญาดิพี่น้องพวกพงศ์สมเด็จพระมหา-ธรรมราชาธิราชเจ้าและเจ้าพระยาศรีธรรมโศกราช และเจ้าพระยามหาเสนา และเจ้าพระยา มหาเทพ ให้โลหิตดกลงในแผ่นดินถ้ากษัดรีย์พระองค์ใดมืได้กระทำดามคำเราสาบาน่!ร้ อย่าให้ กษัตริย์พระองคุนั้นคงอยู่ในเศวดฉัดร
ขณะเมื่อแผ่นดินพระนครศรีอยุธยาเป็นทุรยศปรากฎไปถึงกรุงหงสาวดี สมเด็จพระเจ้า หงสาวดีแจ้งประพฤดิเหดุไปว่า สมเด็จพระไชยราชาธิราชเจ้าแผ่นดินพระนครศรีอยุธยาสวรรคด แล้ว เสนาบดียกพระแถ้วฟ้าราชกมารพระชนม์ ๑๑ ขวบขึ้นครองราชสมบํดิ แม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์ มารตาพระแก้วฟ้ากระทำทุราจาร สาบัคดีรสด้วยชุนชินราชให้ฆ่าพระยอดฟ้าเลีย ยกชุนชินราช ขึ้นผ่านพิภพกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา เสนาพฤฌามาดย์มืความพิโรธเดีองแค้น ดีดกันฆ่า ชุนชินราชและแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์เลีย แผ่นดินเป็นจลาจล สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีทรงดำรีว่า ถาพระนครศรีอยุธยาเป็นดงนี้จรีง เห็นว่าหัวเมืองขอบชัณฑเสมาและเสนาพฤฒามาดย์ทงปวง จะกระด้างกระเดีองมืปรกดิ ถ้ายกกองทัพรุดไปโจมดีเอาเห็นจะได้พระนครศรีอยุธยาโดยง่าย ทรงพระดำรีแล้วก็ตรัสให้จัดพลทหารราบ ๓ หมื่น ช้างเครื่อง ๓ ร้อย ม้า ๒ พัน เสร็จ สมเด็จพระเจ้า หงสาวดีก็เสด็จยกทัพรุดรีบมาโดยทางดำนพระเจดีย์ ๓ องค์ ดีเมืองกาญจนบุรี จับได้กรมการ ถามให้การว่าพระนครเป็นจลาจลจริง แด่บัดนี้พระเทียรราชาได้เสวยราชย์สมบํดิ เสนาพฤฒามาดย์ และหัวเมืองบั้งปวงเป็นปรกดิพร้อมมูลอยู่แล้ว สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีดรัสว่าได้ล่วงเก้นมาถึง ที่นึ่แล้ว จะกล้บเลียนั้นดูไม่มืเกียรดิยศเลย จ่าจะเช้าไปเหยิยบชานเมืองพอเห็นพระนครแล้วจะ กลับ ประการหนึ่งจะได้ดูมือทหารกรุงศรีอยุธยา ผู้ใดจะออกมารับทัพเราบ้าง ดรัสแล้วก็ยกไปดี เอาเมืองสุพรรณบุรี แล้วเดินดัดทุ่งเช้าท้ายปาโมก ช้ามพลเช้าไปบั้งค่ายหลวง ดำบลลุมพลี ณ รันอังคาร ขึ้น ๕ คา เดีอนยี่ ศักราช ๘๙๒ ปีชาล โทศก (พ.ศ.๒๐๗๓) ขณะนั้นมีหนงสือเมือง สุพรรณบุรีบอกราชการไปถึงกรุง พอทัพพระเจ้าหงสาวดีก็ถึงทุ่งลุมพลีพร้อ^กัน สมเด็จพระ-มหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าดกพระทัย ตรัสให้เร่งพลในเมืองนอกเมืองขึ้นรักษาหน้าที่เป็น
กุลาหล สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีดั้งอยู่ ๓ วน พอทอดพระเนดรแลดูกำแพงพระนครศรีอยุธยา และปราสาทราชมนเทยรแล้ว ก็เล้กทัพกลับไปกรุงหงสาวดีโดยทางมา
ขณะเมื่อพระเจ้าหงสาวดียกทัพมานั้น ฝ่ายพระยาละแวกรู้ว่าพระนครศรีอยุธยาผลัด แผ่นดินใหม่ ก็ยกทัพรุดมาถึงเมืองปราจีนบุรีดีจับไล้คนถามให้การว่าพระเทยรราชาครองราชสมป้ดิ เสนาบดีพร้อมูลอยู่แล้ว พระยาละแวกก็ม่อาจยกเข้ามา กวาดแด่ครัวอพยพชาวปราจีนบุรีแล้ว กลับไปเมืองละแวก ครั้นพระเจ้าหงสาวดีกลับไปแล้วสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ดิดแล้นแก่พระยาละแวก ว่ากรุงหงสาวดีดูหมี่น แล้วเมืองเขมรก็มาดูหมี่นล้วยเล่า ถ้าราชการ ฝ่ายหงสาวดีสงบลงเมี๋อใด เราจะแก้แคนให้จงไล้ แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวให้ซ่อมแซมกำแพง พระนครซึ่งชำรุดปรักทักพังให้มนคงโดยรอบ แล้วให้สถาปนาที่พระดำหนักรังเดิมเป็นพระอุโบสถ และสร้างพระวิหารอารามให้นามซึ่อรัดรังชัย อธิการให้ชื่อพระนิกรม แล้วดรัศ'ว่า เมื่อเราอุปสมบท นั้นปัณฑบาดชื้นไปป่าถ่านจนถึงป่าชมพู่ อากรซึ่งชื้นศรรพากรเป็นหลวงนั้น ให้เถรเณรไปขอ เอามาเป็นกัปปิยะจังทันเถ้ด
ลุศักราช ๔๙๓ ปีเถาะ ดรีนิศก (พ.ศ. ๒๐๗๔) เดือน ๘ ขึ้น ๒ คา ทำการพระราชพิธิ ปฐมกรรมสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าดำบลท่าแด!! โปรดให้พระกรรมวาจาเป็น พฤฒิบาศ พระพิเชดเป็นอัษฎาจารย์ พระอินฑโรเป็นธรรมการ
ศกราช ๘๙๔ ปีมะโรง จัดวาศก (พ.ศ.๒๐๗๔) สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ฟังข่าวราชการข้างกรุงหงสาวดีสงบอยู่ ก็ดรัศให้เดรียมทัพ ณ เพนิยด ๕ หมื่น ให้เกณฑ์หัวเมือง ปากใล้เป็นทัพเรีอ ให้พระยาพะเยาเป็นแม่ทัพ พระศรีโชฎกเป็นกองหน้า ถึง ณ รันอาฑิดย์ ขึ้น ๖ คา เดีอนยี่ เพลาเข้า ๓โมง ๒ บาท สมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวก็เสด็จยกทัพหลวงไปโดยทางปัดบอง ถึงเมืองละแวก ฝ่ายทัพเรีอไปปากนํ้าทุทไธมาศ เข้าคลองเชิงกระชุม และกองหน้าดั้งห่างเมือง ๑๐ เสน ทัพหลวงดั้งห่างเมือง ๑๕๐ เส้น ฝ่ายพระยาละแวกเห็นจะปัองกันเมืองไว้มืไล้ จึงให้มี ศุภอักษรแด่งเสนาบดีถึอมากราบถวายบังคมสมเด็จพระเจ้าอยู่ทัว ในลักษณนั้นว่า ข้าพระองค์ ผู้ครองกรุงกัมพูซาธิบดี ขอถวายบังคมมาแทบพระบาทบงกชมาศศมเด็จพระนั่งเกล้าพระองค์ ผู้ทรงอิสรภาพเป็นปินกรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรัดนราซธานีบุรีรมย์ อุดม พระราชมหาสถาน ล้วยข้าพระองค์เป็นคนโมหจีดมืไล้คิดเกรงพระเดชเดชานุภาพ และยกทัพ เข้าไปกวาดเอาชาวปราจีนบุรีอันเป็นข้าขอบชัณฑเสมากรุงเทพมหานครนั้น ผดหนักหนาอยู่แล้ว ขอสมเด็จพระนั่งเกล้าไล้ทรงโปรดอดโทษานุโทษแก่ข้าพระองค์เถิด อย่าเพ่อยกพยุหโยธาเข้า ทักเมืองก่อน งด ๓ รัน ข้าพระองค์จะทรงแด่งเครื่องราชบรรณาการออกไปถวายขอเป็นข้า พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าไปดราบเท่ากัลปาวสาน สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ก็ทรงพระการุญภาพแก่พระยาละแวก ดรัสกำหนดนายทัพนายกองให้งดการซึ่งจะเข้าทักเมือง โดยศุภอักษรพระยาละแวก ครั้นถ้วนกำหนด ๓ รันพระยาละแวกก็นำเครื่องราชบรรณาการ กับนักพระสโฑ นักพระลุทัน อันเป็นราชบุดรออกมาเผ่าทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายเป็นข้าพระ-บาท สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าก็เนความพิโรธ จึงดรัศแก่พระยาละแวกว่า ท่าน
จงรักษากรุงกัมพูชาธิบดีโดยยุติธรรมราชประเพณีสืบมาแด่กาลก่อนนั้นเถิด แล้วพระเจ้าอยู่หัว ตรัสว่า นักพระธุโทนักพระสุทันนี้ เราจะขอไปเลยงเป็นโอรส พระยาละแวกมิอาจที่จะขัดได ก็ ให้โดยบัญชาพระเจ้าอยู่หัว แล้วพระยาละแ.วกก็ถวายบังคมลาพระเจ้าอยู่หัวเข้าไปเมือง จัดแจง เครึ่องราชูปโภคชายหญิงให้แก่ราชบุตร แล้วก็พามาถวายกราบทูลฝาก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ตรัสว่าท่านอย่าวิดกเลยอันบุดรท่านทั้งสองนี้ก็เหมือนโอรสแห่งเรา พระยาละแวกมีความยินดี นักให้เสนาบดีไปต้อนครัวอพยพชาวปราจีนบุรีมาส่งยังค่ายหลวง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จ ยกกองทัพบกทัพเรีอ และครัวอพยพทั้งนั้นกลับมายังกรุงเทพพระนครครีอยุธยา จึงทรงพระ กรุณาให้นักพระสุทันขึ้นไปครองเมืองสวรรคโลก
ศักราช ๘๙๕ ปีมะเส็ง เบญจศก (พ.ศ. ๒๐๙๖,) ครั้งนั้นพระเจ้าอยู่หัวแปลงเรือแชเป็น เรือขัย และเรือศีรษะส้ดว์ด่าง ๆ
ศักราช ๘๙'© ปีมะเมีย ฉศก (พ.ศ. ๒๐๗๗) เดือน ๘ ทำการพระราชพิธีมัธยมสมเด็จ พระมหาจักรพรรดีราชาธิราชเจ้า ตำบลขัยนาทบุรี
ศักราช ๘๙๗ ปีมะแม ลัปดศก (พ.ศ. ๒๐๗๘) สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จไปรังข้าง ตำบล บางละมุง ไต้ข้างพลายพัง ๖๐ ข้าง อนึ่งในเดือน ๑๒ นั้น ไต้ข้างเฝือกพลายตำบลกาญจนบุรีสูง ๔ ศอกเศษ ให้ชื่อพระคเชนฑโรดม
ครั้งนั้นมีข่าวมาว่าเมืองละแวกเสืยแก่ญวน สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแจ้งว่านักพระลัฎฐาไป เอากองทัพญวนยกมารบเมืองละแวก เส็ยบิดานักพระสุโฑนักพระสุทันแก่ญวน จำจะให้ออกไป กำจัดเอาเมืองคืน ทรงพระกรุณาดรัสแก่มุขมนดรีว่า จะออกไปเมืองละแวกครั้งนี้ จะเห็นใครที่ จะเป็นแม่ทัพออกไป มุขมนดรีปรึกษาพร้อมกันกราบทูลว่า เห็นแด,สมเด็จพระเจ้าลูกเธอบุญธรรม ที่ใปครองเมืองสวรรคโลก จึงโปรดให้มีดราให้หาพระองคสวรรคโลกนั้นลงมาฟ้า สมเดจพระเจ้าอยู่หัว ตรัสว่า จะให้เจ้าเป็นแม่ทัพออกไป พระองค์สวรรคโลกกราบทูลว่าพระขันษาร้ายถึงฆาต สมเด็จ-พระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า มุขมนตรีปรึกษาพร้อมแล้ว ประการหนึ่งกรุงกัมพูชาธิบดีก็เป็น1ของเจ้า อยู่จำจะไป
ศักราช ๘๙๘ ปีวอก อัฐศก (พ.ศ. ๒๐๗๙) เดือน ๑๒ พระองค์สวรรคโลกเป็นแม่กอง ถือพลสามหมื่น พระมหามนตรีถืออาชญาสิทธี้ พระมหาเทพถือรัวเกรียน ฝ่ายทัพเรือพระยาพะเยา เป็นนายกอง ครั้งนั้นลมขัดทัพเรือไปมิทันทัพบก ๆใกล้ถึงเมืองละแวก และพระยารามลักษณ์ ซึ่งเกณฑ์ทัพบกนั้นเข้าบุกทัพในกลางคืน ทัพญวนและเขมรแยกรับเป็นสามารถ และทัพพระยา-รามลักษณ์แตกมาปะทะทัพใหญ์ ครั้งนั้นเสียพระองค์สวรรคโลกกับคอข้าง เสียข้างม้ารี้พลเป็น อันมาก กองทัพก็กลับคืนพระนคร
ศักราช ๘๙๙ ปีระกา นพศก (พ.ศ. ๒๐๘๐) รันอาทดย์ ขึ้น ๑ คํ่า เดือน ๕ เถิดเพลงไหม้ ในพระราชรัง อนึ่งเดือน ๓ ทำการพระราชพิธีอาจารียาภิเษก และกระทำการพระราชพิธีอินทราภิเษกในพระราชรัง อนึ่งในเดือน ๕ นั้น สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าพระราชทาน
สัตดสดกมหาทาน และให้ช้างเผือกมีกองเชิงกองเงินสี่เท้าช้าง เป็นเงินพ้นหกร้อยชั่ง ราชรก เจ็ดเล่มเทียมด้วยม้า มีนางสำหรับรถเสมอรกละเจ็ดนาง อนึ่งในเดือน๗ เสด็จไปรังช้าง ตำบล โดรกพระได้ช้างพลายพัง ๖๐ ช้าง
ศักราช ๙๐๐ ปีจอ ส้ม*}ทธิศก (พ.ศ.๒๐๘๑) เสด็จไปรังช้าง ตำบลแสนตอ ได้ช้าง พลายพัง ๔๐ ช้าง
ศักราช ๙๐๒ ปีชวดโทศก (พ.ศ.๒๐๘๓) เสด็จไปรังช้าง ตำบลรัดกะใด ได้ช้างพลายพัง
๕๐ ช้าง
ศักราช ๙๐๔ ปีขาล จัตวาศก (พ.ศ.๒๐๘๕) สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จไปรังช้าง ตำบล ไทรย้อย ได้ช้างพลาย ๗๐ ช้าง
ศักราช ๙๐๕ ปีเถาะ เบญจศก (พ.ศ.๒๐๘*)) สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีทรงพระตำริว่า ครั้งก่อนเรายกทัพรุดไปพระนครศรีอยุธยา พลแด่สามหมื่น ล่วงเช้าดั้งถึงชานเมีองตำบลธุมพลี หามีผู้ใดมาปะทะลีเมีอไม่ แด่หากว่าพลน้อยจะทำการช้ารันมิถนัด ครั้งนี้จะยกไปให้มากสิบเท่า ก็เห็นจะได้พระนครศรีอยุธยา สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีทรงพระตำริแล้วให้เกณฑ์พลสามสิบหมื่น ช้างเครื่องเจ็ดร้อย ม้าสามพ้น ให้พระมหาอุปราชาเป็นกองหน้า พระเจ้าแปรเป็นเกียกกาย พระยาพสิมเป็นกองหลัง
ครั้น ณ รันอาทิดย์ ขึ้น ๒ คํ่า เดือน ๒ เวลาอุษาโยค สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็ทรงเครื่อง สิรีราชปิลันธนาลังการาภรณ์ บวรมหาสังวาลเนาวรัดนสะพักพระอังสาอลงกดอังคาพยพอย่าง อัครราชรามัญวิสัยสำหรับมหาพิชัยรณรงค์เสรีจ เสด็จทรงช้างพระที่นึ่งพลายมงคลปราบทวีป เป็นราชพาหนะ ประศับเครื่องคเชนทราสังการาภรณ์บวรมหาสารวิภูสิต พร้อมด้วยเสนางคนกรพิริยโยธาหาญ พลดาบดั้งดาบเขนเป็นขนัดแน่นแสนเสโลโดมรมาศทวนทองเป็นทิวแถว ดาษดา ดูมเหาฬารีเลิศพ้นลีกอธึกด้วยธรัชธงฉานฺธงชัยรุจิดรไพโรจน์อัมพรวิถี เดียรดาษด้วย ทัพท้าวพระยารามัญราช รายเรียงเป็นระยะโดยกระบวนพยุหบาดราหน้าหลังทั้งปวงพร้อมเสรีจ ได้เพลามหาศุภฤกษ์โหราธิบดีลนฆ้องชัยเจ้าพนักงานประโคมแดรสังข์กังสดาลดนดรีศัพท์ ฆ้องกลองก้องสนึ่นนฤนาท ตำเน้นธงคลาพยุหโยธาทัพออกจากกรุงหงสาวดี รอนแรมมาเจ็ด เวรช้ามแม่นั้าเมาะดะมะเดินทัพโดยทางสมี
ขณะนั้นมีหนังสือบอกเมืองกาญจนบุรีเช้ามาว่า ชาวด่านไปถีบด่านถึงตำบลจอยยะได้ เนื้อความว่า สมเด็จพระเจ้าหงสาวดียกมาช้ามพลเมืองเมาะดะมะถึง ๗รันจึงสิ้น สมเด็จพระ-มหาจักรพรรดิราชาธิราชดรัสให้เทครัวเมืองดรีจัดวาและแขวงจังหวัดเช้าพระนคร แล้วมีพระ-ราชกำหนดขึ้น่!ปถึงเมืองพระพิษณุโลกว่า ก้าศึกหงสาวดีมาดีดพระนครศรีอยุธยาเมื่อใด ให้สมเด็จ พระมหาธรรมราชาเอาทัพเมืองเหนือทั้งปวงยกมาเป็นทัพกระหนาบ แล้วดรัสให้พระยาจักรี ออกดั้งค่ายตำบลลุมพลีถึอพลหมื่นห้าพ้น ล้วนใส่เสื้อแดงหมวกแดง ฝ่ายพระมหานาคอยู่รัด ภูเขาทองสืกออกมารับอาสาดั้งค่ายกันทัพเรือ ดั้งค่ายแด1รัดภูเขาทองลงมาจนรัดป่าพลู พรรค พวกสมกำสังญาติโยมทาสชายทาสหญิงของมหานาค ช่วยกันขุดคูนอกค่ายกันทัพเรือ จึงเรียกว่า
คลองมหานาค เจ้าพระยามหาเสนาถือพลหมื่นหนึ่งออกดั้งค่าย ณ บ้านดอกไม้ป้อมท้องนาหันตรา พลใส่เสื้อเขียวหมวกเขียว พระยาพระคลังถือพลหมื่นหนึ่งดั้งค่ายป้อมท้ายคู พลใส่เสื้อเหลือง หมวกเหลือง พระสุนทรสงครามเจ้าเมืองสุพรรณบุรีถือพลหมื่นหนึ่งดั้งค่ายป้อมจำปา พลใส่เสื้อดำ หมวกดำ และบรรดาการพระนครนั้นก็ดกแด่งป้องก้นเป็นสามารถ
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ยกทัพข้ามกาญจนบุรีมาถึงพระนครศรีอยุธยา ณ วันเสาร์ ขื้น ๕คา เดือน ๔ ดั้งค่ายหลวงดำบลกุ่มดอง ทัพพระมหาอุปราชาดั้งค่ายดำบลเพนียด ทัพ พระเจ้าแปรดั้งค่ายดำบลบ้านใหม่มะขามหย่อง ทัพพระยาพสีมดั้งค่ายดำบลทุ่งวัดวรเชษฐ
ครั้นรุ่งฃื้น ณ วันอาทิดย์ ขน๖ คํ่า เดือน ๔ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า จะเสด็จยกพยุหโยธาทวยหาญออกไปดูกำลังข้าศึก ณ ทุ่งภูเขาทอง จึงทรงเครื่องราชอลังการยุทธ เสด็จทรงข้างตนพลายแก้วจักรพรรดิ สูงหกศอกศึบห้านิ้วเป็นพระคชาธาร ประดับคชาลังการาภรณ์ เครื่องมั่น มีกลางข้างและควาญ พระสุริโยทัยผ้เป็นเอกอัครราชมเหสี ประดับพระองค์เป็นพระยา มหาอุปราช ทรงเครื่องสำหรับราชณรงค์ เสด็จทรงข้างพลายทรงสุริยกษัตริย์สูงหกศอกเป็น พระคชาธาร ประดับคชาภรณ์เครื่องมั่นเสร็จ มืกลางข้างและควาญ พระราเมศวรทรงเครื่อง สิริราชปิลันธนาวราภรณ์สำหรับพิชัยยุทธสงครามเสร็จ เสด็จทรงข้างด้นพลายมงคลจักรพาฬ สูงห้าศอกคบสิบนิ้วประดับคชาภรณ์เครื่องมั่นมืควาญและกลางข้าง พระมหินทราธิราซทรง ราชวิภูษนาลังการาภรณ์สำหรับพระมหาพิชัยยุฑธ เสด็จทรงข้างด้นพลายพิมานจักรพรรดิสูง ห้าศอกคืบแปดนิ้ว ประดับกุญชรอลงกดเครื่องมั่น มีกลางข้างและควาญ ครั้นได้มหาคุภวารฤกษ์ ราชดฤถื พระโหราลั่นฆ้องชัยประโคมอุโฆษแดรลังข้อืงอินฑเภรี สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ราชาธิราชเจ้าก็ยาดราพระคชาธารข้ามฟากไป พระอัครมเหสีและพระเจ้าดูกเธอดั้งสองพระองค์ โดยเสด็จเหล่าคชพยุหดั้งก้นแทรกแซงค่ายคาพังคาโคดแล่น มี,ทหารประจำฃี่กรกุมปีนปลาย ขอประจำคอทุกดัวสาร ควาญปร่ะจำท้ายล้อมเป็นกรรกงโดยขนัด แล้วถืงหม่พยุหแสนยากร โยธาหาญเดินเท้า ถือดาบดั้งเสโล่โดมรหอกใหญ่หอกคู่ ธงทวนธนปีนนกลับดับดั้งซ้ายขวาหน้า หลัง	โดยกระบวนคซพยุหสงครามเสียงเท้าพลและเท้าข้างสะเทอนดังพสุธาจะทรุด สมเด็จ
พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าเสด็จยืนพระคชธาร	ประมวลพลและคชพยุหโดยกระบวน
ดั้งอยู่ ณ โคกพระยา
ฝ่ายกองดระเวนรามัญเห็นดังนั้น ก็เข้าไปกราบทูลพระเจ้าหงสาวดี โดยได้เห็นทุกประการ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีดรัสว่า ชะรอยจะเป็นทัพพระมหาจักรพรรดิยกออกมา จะกระทาคชพยุห สงครามก้บเราพระองค์ดรัสให้ยกพลหลวงออกจากค่ายดั้งกระบวน	สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี
ทรงเกราะเครื่องพิชัยยุฑธ ย่อมทับถมด้วยวิชาดัสดราเวทคาถาแล้วสอดพระมหาสุวรรณลังวาล ประดับเพชรพื้นถม สรรพคุณเวทคาถาด่าง ๆ ทรงพระมหามาลาลงเลขอันค์ก้นสรรพดัสดราวธ-ภอันดราย สำหรับราชณรงค์ยุฑธเสร็จ เสด็จทรงข้างด้นพลายมงคลปราบทวิปสูงเจ็ดศอกเป็น พระคชาธาร ประดับคชาภรณ์เครื่องมั่น มีกลางข้างและควาญ เครื่องสูงสำหรับราชณรงค์แห่ โดยขนาด มีหม่ทหารถือดาบดั้งหมื่นหนึ่งล้อมพระคชาธาร พระเจ้าแปรทรงอลังการเครื่อง
พิชัยยุทธ ทรงช้างต้นพลายเทวนาคฟันายสูงหกคอกคืบเจ็ดนิ้วเป็นพระคชาธาร ประคับคชาภรณ์ เครื่องมั่น มีควาญและกลางช้างยกเป็นกองหน้า มีทหารดาบสองมีอพ้'นห้าร้อยล้อมพระคชาธาร และช้างห้าวพระยารามัญคับคั่งทั้งกระบวนกรรกงเป็นขนัด เหล่าพยุหโยธาหาญเดินเท้าถือ สรรพศ้สดราดาดาษโดยกระบวน สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็ยกพยุหโยธาทวยหาญออกตั้งยัง ห้องทุ่งตรงหน้าทัพสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ห่างกันประมาณร้อยเล้น เสด็จยืนพระคชาธาร คอยฤกษ์ จึงดริสให้พลม้ารำทวนชักชิงคลองกันไปให้พลเริงหน้าทัพ ฝ่ายพลเครื่องเล่นเต้นรำร้อง เฮฮาเป็นกลาหล ฝ่ายพลดาบตั้งคาบสองมีอก็รำล่อเลี้ยวกันั[ปมา ขณะนั้นสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ทอดพระเนตรดูบนอากาค เห็นพระอาทิตย์แจ่มดวงหมดเมฆหมอก แล้วมีคืชฌราชบินนำหน้าทัพ ครั้นเห็นศภนีมดราชฤกษ์ดงนั้นก็ให้คั่นฟ้องชัยอุโฆษแตรสังข์อึงอึนทเภริชื้นพร้อมกัน ก็ดรัสให้ ชับพลเช้าโจมทัพสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ฝ่ายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิดำริ'สให้แยกพลเป็น ปีกกา พลโยธาหาญทั้งสองฝ่ายบางเห่โห่เป็นโกลาหล เช้าปะทะประจันดีฟันแทงแย้งยุทธยิงปีน ระดมคัสดราธุมาการตลบไปทั้งอากาศ พลทั้งสองฝ่ายบ้างดาย บ้างลำบาก กลิ้งกลาดเกลื่อน ห้องทุ'งเป็นอนมาก สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธราชเจ้าก็ชับพระคชาธารเช้าชนช้าง กองหน้าพระเจ้าหงสาวดี พระคชาธารเสืยทิให้หลังช้าคืกเอาไร้ไม่อยู่ พระเจ้าแปรไต้ท้ายช้าคืก ดังนั้น ก็ขับพระคชาธารตามไล่ช้างพระมหาจักรพรรดิ พระสุริโยทัยเห็นพระราชสามีเสียทีไม่ พ้นมีอช้าคืก ทรงพระกคัน่)ญภาพก็ขับพระคชาธารพลายทรงสุริยกษัตริย์สะอึกออกรับ พระ-คชาธารพระเจ้าแปรไต้ล่างแบกถนัด พระคชาธารพระสุริโยทัยแหงนหงายเสียที พระเจ้าแปร จ้วงฟันด้วยพระแสงของ้าวต้องพระองสาพระสุริโยทัยชาดกระทั้งถืงราวพระกันประเทศ พระ-ราเมควรกับพระมห็นทราธราซก็ขับพระคชาธารถลันจะเช้าแก้พระราชมารดาไม่ทันที พอ พระชนนีลี้นพระชนม์กับคอช้างพระพี่น้องทั้งสองพระองค์ถอยรอรับช้าดีกกันพระศพสมเด็จ พระราชมารดาเช้าพระนครไต้ โยธาชาวพระนครแดกพ่ายช้าคืกรี้พลดายเป็นยันมาก สมเด็จ พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า จึงไต้เชิญพระคพพระสุริโยทัยผัเป็นพระอัครมเหสีมาไร้ดำบล สวนหลวง
ครั้นรุ่งขี้นพระมหาอุปราชาแด่งพลเช้าดีค่ายพระสุนทรสงครามต่อรบช้าศีกเป็นสามารถ แด่เพลาเช้าจนเพลาคา คืกหนุนแน่นเช้าทักค่ายพระสุนทรสงครามแดก เสียค่ายป้อมจำปา พลดายลำบากมาก
รุ่งขี้นสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ทรงช้างต้นพลายกามกวมสูงเจ็ดศอกคัวทาแดง เสด็จยก พลมาถืงทุ่งลมพล ให้ทหารเดินเท้าแซงดามทิวไม้สองฟากทุ่ง เสด็จยืนช้างขี้พระทัดถ์ให้ทหาร ม้าห้าร้อยเช้ายั่วหน้าค่ายพระยาจักริ พระยาจักริก็ขับทหารออกรบ ฝ่ายนายทหารหงสาซึ่ง ซุ่มแซงสองช้างชายทุ่งนั้นเห็นไต้ทิ ก็ยกออกโจมดีโอบลงไปเป็นทัพกระหนาบจนใกล้ค่าย ทหารม้า ก็ดาไล่ดะสุมบอนฆ่าฟันทหารพระยาจักริล้มดายเป็นยันมาก พระยาจักริและทหารทั้งปวงเสียที ก็ลาดเช้าพระนคร ครั้นไต้ค่ายพระยาจักริแล้ว สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็เสด็จกลับยังค่ายหลวง ทหารม้าที่ไต้ศีรษะชาวพระนครํIปประมาณสี่ส่วนที่มีไต้ศรษะประมาณส่วนหนึ่ง สมเด็จพระเจ้า
หงสาวดีตรัสให้ปลูกร้านขึ้น แต่งเครื่องมัจฉมังสาสุราบานให้รับพระราชทาน ที่ไม่ได้ศีรษะนั้น ให้นั้งรับพระราชทานใด้ถุนร้าน ให้ทหารซึ่งได้ศีรษะมารับพระราชทานบนร้านนั้น ราดนํ้าล้าง มือลงมา ครบสามรันให้พ้นโทษ
ฝ่ายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ตรัสแก่มุขมนตรีว่าทหารหงสายังกำลัง กล้ารื่นเริงอยู่ ทั้งเสปียงอาหารก็ยังไม่ขัดสนจำจะรักษามั่นหน่วงไร้คิดการเดือน คอยทัพเมือง พระพิษณุโลกซึ่งจะลงมาขนาบนั้นด้วย แล้วจะคิดเอาปีนใหญ่ล้างค่ายทำลายความคิดไห้อ่อนลง จึงค่อยคิดการเอาขัยๆ5านะเมื่อภายหลังจะได้โดยง่าย มุขมนดรีทั้งหลายก็เห็นด้วย จึงให้เชิญ ปีนนารายณ์ลังหารลงสำเภาฉ้อขึ้นไปทางบ้านป้อม แต่งทัพปกป้องกันสองฟ้งฟากขึ้นไปถึง ขนอนปากคูทหารรามัญมาดั้งกองร้อยคอยเหดุอยู่ ก็เอาข่าวเข้าไปทูลแก่พระเจ้าหงสาวดืว่า ชาว พระนครฉ้อสำเภาขึ้นมา มืทัพปกป้องกันสองส์งฺฟาก เห็นทีจะบรรทุกปีนใหญ่ขึ้นมาล้างค่าย ทูลยังมิขาดค่า ชาวพระนครยิงปีนนารายณ์ลังหารไป กระสนดกลงในค่ายใกล้พลับพลาสมเด็จ พระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีให้เอากระสนปีนมาสรวงพล แล้วให้เลิกค่ายไปดั้งค่ายหลวง ณ พทเลาอยู่สามรัน สมเด็จพระเจ้าหงสาวดืเสด็จทรงข้างพระที่นั้งกระโจมทอง ยกพลกองหลวง ออกจากค่าย ข้ามโพธิ้สามด้นมาดามทุ่งเพนียด เสด็จยืนข้างอยู่ ณ รัดสามพิหาร ดรัสให้พระ-มหาอุปราชด้อนพลเข้าทักพระนคร จึงพระยารามให้เอาปีนนารายณ์ลังหารลงใสุ่สำเภาไม้รัก แม่นางไอ่ ขึ้นไปยิงค่ายสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ปีนถีบท้ายสำเภาจมลง กระสุนปีนขึ้นไปถูกกิ่ง มหาโพธิ้ใหญ่ประมาณสามกำเศษ ขาดดกลงใกล้ข้างพระที่นั้งสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีประมาณ ๓ วา ขณะนั้นชาวป้อมมหาขัยก็ยิงปีนใหญ่ระดมมาด้องพลหงสาวดีดายมากนัก จะปล้นเอา พระนครไม่ได้ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็เสด็จยกทัพกลับยังพลับเพลา
ฝ่ายสมเด็จพระมหาธรรมราชาแจ้งข่าวขึ้นไปว่า กองทัพสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีมาคิด พระนครศรีอยุธยา ก็เกณฑ์ทัพเมืองพระพิษณุโลก เมืองสวรรคโลก เมืองสุโขทัย เมืองพิชัย เมือง พิจิตร เป็นคนห้าหมื่นลงมาถีงเมืองชัยนาทบุรี ดั้งค่ายมั่นสองฝังฟาก แด่งกองร้อยลงมาสบถึง แขวงสิงห์บุรี(๑) พอพบสมิงจะคราน สมิงมะสุม คุมทัพสามพันไปลาดหาเสบียง กองร้อยชาว พระพิษณุโลกเห็นรามัญมากกว่าก็วี่งหนี พวกรามัญเอาม้าไล่สกัดจับได้สองคนคุมด้วลงมาถวาย สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสถามนายมั่นปีนยาว นายคงหนวด ให้การกราบทูลว่าสมเด็จพระ-มหาธรรมราชาธิราชผู้ครองเมืองพระพิษณุโลก แจ้งขึ้นไปว่าทัพกรุงหงสาวดีมาดีดพระนคร ศรีอยุธยา จึงยกพลเมืองพระพิษณุโลกเมืองสวรรคโลก เมืองสุโขทัย เมืองพิชัย เมืองพิจิตร เป็น คนห้าหมื่นลงมาช่วยดีกระหนาบ มัดนี้มาดั้งอยู่ขัยนาทบุรี แต่งให้พันโจมจัดุรงค์ พันยงใจหาญ คุมข้าพเจ้าคนร้อยหนึ่งมาสืบทัพ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีแจ้งลังนั้นก็แย้มพระโอษฐ์ แล้วตรัสว่า อายสองคนนี้ให้โกนศีรษะเสียปล่อยขึ้นไป ให้ทูลพระมหาธรรมราชาว่าซึ่งจะลงมาเป็นทัพกระหนาบ
(๑) อีกฉบับหนึ่งเป็นสิงคบุรี
นั้นเราคอยอยู่ ถ้ามิลงมาก็ให้มั่นไว้จะขึ้นไปหา สมิงจะครานรับสั่งสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ก็เอา นายมั่นปีนยาว นายคงหนวด ไปโกนคีรษะแล้วก็คุมขึ้นไปปลอยถึงแขวงเมืองสิงห์บุรี นายมั่น นายคง ก็ขึ้นไปถึงเมืองชัยนาทให้ขนนางนำเฝืากราบทูลเนื้อความ ซึ่งสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี สั่งมานั้นให้ทราบฑกประการ สมเด็จพระมหาธรรมราชาดรัสถามว่า เอ็งเข้าไปถึงสมเด็จพระเจ้า หงสาวดีนั้น เห็นรีพลประมาณเท่าใด นายมั่นปีนยาว นายคงหนวด กราบทูลว่าข้าพเจ้ามิได้เที่ยว เห็นแด่วงค่ายหลวงนั้นพอเด็มทุ่งพุทเลา สมเด็จพระมหาธรรมราชาจึงดรัสแก่บุขมนดรีว่า ซึ่ง สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสสั่งมาทั้งนื้อังจะจริงหรือ มุขมนตรีทั้งปวงกราบทูลว่า สมเด็จพระเจ้า หงสาวดีลิ้นดำองค์นื้ได้ยินเล่าสือกันว่า ตรัสส์งใคเป็นสัตย์1จริง สมเด็จพระมหาธรรมราชาตรัสว่า อ้นการสงครามจะฟังเอาเป็นสัตย์จริงนั้นยากนัก เกลือกเกรงเราจะกระหนาบและหากสำทับไว้ จะเลิกไปโตยทางมา จำจะแต่งทัพไปตั้งไว้ดูที แล้วตรัสให้ทัพพระยาสวรรคโลก พระยาสุโขทัย สองทัพคนสองหมื่นยกลงไปตั้งเมืองอินทบุรี
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ตรัสให้ไปสั่งพระมหาอุปราชาให้ดีค่ายทุ่งหันตราเสีย จะ ได้คิดการประชิด(๑) เมือง ร่งขึ้นรันอังคาร แรม ๓ คา เดือน ๔ เพลาเช้าครู่ พระมหาอุปราชา ก็ยกพลทหารไปดีค่ายเจ้าพระยามหาเสนา เจ้าพระยามหาเสนานายทัพนายกองต่อสู้เป็นสามารถ ข้าคึกหักเอามิได้ พระมหาอุปราชาโกรธ เสด็จบ่ายข้างไปยืนตรงหน้าค่ายห่างประมาณสามเส้น ให้ประกาคแก1นายทัพนายกองว่ามิได้ค่ายเพลานื้จะดัตคึรษะเสียบเสีย นายทัพนายกองกลัว ก็ ต้อนพลทหารตาบตั้งหนุนแน่นกันเข้าไปฟันค่ายหักเข้าได้ เจ้าพระยาเสนานายทัพนายกองไพร่ พลแตกลาดลงคลองนั้า ข้ามไปฟากรัดมเหยงคณ์ที่ป่วยเจ็บส้มดายในนั้าก็มาก พระมหาอุปราชา ก็ยกกองทัพกลับไปค่ายจึงเสด็จไปเฝ่าสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีกราบทูลขี่งมีชัยได้ค่ายให้ทราบ ทุกประการ
ขณะนั้นไพร่พลในกองทัพชัดเสบียง แต่งกองออกลาดหาก็มิได้ ที่ได้บ้างซื้อขายแก่กัน เป็นทะนานละเฟือง ทัาวพระยาพระหลวงหัวเมืองเอาเนื้อความกราบทูลสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีๆ ดรัสปรึกษา ดูความคิดท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวงว่า เสบียงอาหารสิชัดสนอยู่แล้ว แล้ว ก็จวนเทศกาลฟ้าฝน จะท่าการข้ารันมิไต้ จำจะเลิกทัพกลับไป แด่ทว่าจะไปโดยทางใดดี ท้าว-พระยามุขมนตรีปรึกษากราบทูลว่าถ้าเสด็จไปทางเมืองกำแพงเพชรออกด่านแม่ละมาวนั้น กองทัพฝ่ายเหนัอก็มาตั้งมั่นรับอยู่ ณ เมืองชัยนาท เกลือกราชการจะดีดพันข้าไป ไพล่พลจะ ชัดสนด้วยเสบียงอาหาร เห็นจะเสียท่วงที แม้นเสด็จไปทางกาญจนบุรีแรกมาเห็นจะสะดวก สมเด็จ-พระเจ้าหงสาวดีตรัสว่าซึ่งจะกลับไปทางกาญจนบุรีนั้นเห็นจะชัดสนอีก ด้วยเหตุว่ากองทัพเรา ยกเหยียบเมืองมา เสบียงอาหารอับเยินลิ้นอยู่แล้ว ประการหนึ่งได้สั่งไปถึงพระมหาธรรมราชา ว่าให้ลงมา มิมาเราจะขึ้ม่!ปดี และพระมหาธรรมราชามิลงมานั้น ดีร้ายจะตั้งมั่นรับและผ่อนเสบียง
(๑) อีกฉบับ1หนึ่งIป็นป'ระขิ
อาหารลงมาไว้มาก เห็นสมคะเนเราอยู่แล้ว ทำไมแก่ทัพพระมหาธรรมราชาเท่านั้นเพลาเดียว ก็จะแดก จะได้เสบียงอาหารพอไพร่พลเราไม่ขดสน ท้ายพระยานายทัพนายกองบังคมทูลว่า ทรงพระราชดำริครั้งนี้ดีหาที่สุดมิได้ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีจึงดำรัสว่า ซึ่งเราจะล่าทัพไปครั้งนี้ จะด้องดีทั้งหน้าทั้งหลัง ด้วยเหดุว่าทัพพระมหาธรรมราชามาตั้งอยู่ชัยนาทบุรี เห็นจะรู้ถึงสมเด็จ-พระมหาจักรพรรดี สมเด็จพระมหาจักรพรรดิจะดีพระทัยว่าทพพระราชบุดรเขยมาตั้งสลัก กระหนาบอยู่แล้ว ดีร้ายจะแต่งทัพดามด้ดท้ายพลเราเป็นมนคง เราจำจะคิดเอาชัยชนะทั้งหน้า ทั้งหลังให้ได้ ดรัสแล้วมีพระราชโองการกำหนดให้ทัพพระยาพสิม ทัพพระยาละเคิ่ง ทัพพระยา เสี่ยง ทัพพระยาดองอู ทัพพระยาจิดดอง ห้าทัพ ทัพละสามหมื่น เป็นคนสิบห้าหมื่น ให้พระเจ้าแปร เป็นแม่กองยกไปหน้า ถ้าพบทัพพระมหาธรรมราชาตั้งแห่งใดดำบลได ให้ดีจึงแดกแด่ในเพลา เดียว ถ้าล่วง?าดรีไปจะเอาศีรษะนายทัพนายกองเสียบแทนเชลย และไห้ทัพพระมหาอุปราชา รั้งท้าย ถ้ามีทัพพระนครศรีอยุธยาดาม ให้คิดทัพล่อทัพชุ่มทุ้มจับเอาตัวนายทัพนายกองไห้ได้ คนหนึ่งสองคน ถ้ามิได้ตังนี้จะเอาพระมหาอุปราชาเป็นโทษถึงสิ้นชีริด และให้นายทัพนายกอง จัดแจงให้พร้อม อีกสามรันจะเลิกทัพจากพระนครศรีอยุธยา
ฝ่ายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า แจ้งว่าสมเด็จพระมหาธรรมราชายกกองทัพ เมืองพิษณุโลก เมีองสวรรคโลก เมีองสุโขทัย เมิองพิชัย เมียงพิจิดร คนห้าหมื่นมาตั้งชัยนาทบุรี ทัพหน้ามาตั้งเมืองอินฑบุรี สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดีพระทัยน้ก ก็ดรัสแก่มุขมนตรีว่า ถ้าสมเด็จ พระเจ้าหงสาวดีรู้ว่า ทัพพระมหาธรรมราชายกมาเห็นไม่อยู่ช้าดีร้ายจะเลิกไป ถ้าไปทางเหนือ สมคะเนเราจะได้กระทบหลังชํ้าเดิมถนัด เกลิอกจะหลีกไปทางสุพรรณบุรีจะสลักซํ้าเดิมไม่เด็มที่ พระสุนทรสงครามทูลว่า อันสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ประกอบด้วยกำลัง ๓ ประการ คือ กำลัง ความคิด ๑ รี้พลมาก ๑ มีทหารกล้าแข็ง ๑ เห็นไม่ไปทางสุพรรณกาญจนบุรี ด้วยเหตุเป็นด้น ทางมา เสบียงอาหารยับเยินเสียสิ้นแล้ว เห็นจะเดินทางเหนือ หมายดีเอาเอาเสบียงอาหารไนกองทัพ สมเด็จพระมหาธรรมราชานั้นอีก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไม่เห็นด้วย จึงดรัสว่าถ้าตังนั้นพระสุนทร สงครามสิเป็นเจ้าเมียงสุพรรณบุรีชัดเจนป่าทาง ไห้คุมทัพ ๕๐๐๐ ลอบออกไปเพลาคาพรุ่งนี้ ให้ตั้งชุ่มสลักคอยโจมดีทัพพระเจ้าหงสาวดีให้ได้บำเหน็จมือมา ถ้ามิได้สลักสำคัญมาจะเอาตัว เป็นโทษ พระสุนทรสงครามก็รับพระราชโองการถวายทานบนไว้ แล้วยกทัพไปดามพระราช กำหนด สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดรัสว่า ถ้าพระเจ้าหงสาวดีเลิกทัพไปทางเหนือจดคำพระสุนทร สงครามว่านั้นผ้ใดจะดาม จึงพระเจ้าลูกเธอพระราเมศวร พระมหินทราธิราชกราบทูลว่า ช้า-พระพุทธเจ้าทังสองขอยกดามดีทัพพระเจ้าหงสาวดีให้เป็นบำเหน็จมือ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ บัญชาดาม
ครั้น ณ รันอาทฺดย์ แรม ๙ คา เดือน ๔ เพลา ๒ ยาม ถึงกำหนด พระเจ้าแปร พระยาพสิม พระยาละเคิ่ง พระยาเสี่ยง พระยาดองอู พระยาจิดดอง ก็เลิกทัพเดินเป็นกองหน้า ทัพหลวงสมเด็จ พระเจ้าหงสาวดีเดินเป็นอันตับ และทัพพระมหาอุปราชาก็เดินเป็นกองหลัง พระมหาอุปราชา แต่งม้า๕๐๐ ให้อยู่รั้งท้ายคอยเหตุ ถ้าเห็นทัพดามประมาณพันหนึ่งให้มาบอกม้าหนึ่ง ถ้าพล
ประมาณสองพันให้มาบอกสองม้า ถ้าพลประมาณสามพันสี่พันห้าพันก็ให้ไปบอกสามม้าสี่ม้าห้าม้า เป็นกำหนด ฝ่ายทัพหน้านำเดินดามคลองบางแก้วไปดามทิวทุ่งลำแม่นํ้าใหญ่ เพื่อรี้พลช้างม้า มากจะได้อาศัยนํ้า
ครั้นเพลารุ่งเช้า ชาวพระนครรู้ว่าทัพพระเจ้าหงสาวดีเลิกไปมุขมนดรีก็เอากิจจากราบทูล สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ว่าทัพพระเจ้าหงสาวดีมิได้ยกไปทางเม้องกาญจนบุรี ไปทางแนวแม่นํ้าใหญ่ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ดรัสให้พระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์คุมทัพหมื่นหนึ่งยกดาม
จึงพระราเมควร พระมหินทราธิราช ปรีกษากันว่า ซึ่งทัพล่าไปในวันหนึ่งสองวันนี้เห็น จะระวังหนัก จะดิดกองทัพรบเป็นสามารถอันจะรีบจู่โจมเช้าด็นั้นจะเอาช้ยช้านะยาก จะค่อย สะกดดามไปวันหนึ่งสองวันให้ประมาทลงก่อน ประการหนึ่งจะได้จวนกระทบทัพสมเด็จพระ-มหาธรรมราชาพะว้าพะวังเป็นสองฝ่าย เราจึงเช้าโจมดีเห็นจะได้ชัยช้านะโดยง่าย ครั้นปรึกษา กันแล้วก็ยกสะกดดามไปแด่ห่าง ๆ ประมาณกึ่งวัน ฝ่ายทัพม้ากองหน้าไปถึงเมืองอินฑบุรี เห็น ค่ายใหญ่สองค่ายก็กลับมาแจ้งแก่นายทัพนายกอง พระยาพสิม พระยาละเคิ่ง พระยาเสี่ยง พระยาดองอู พระยา1จดดองดีใจ ด่างคนด่างแด่งดัวขี่ช้างพลายกั้นสัปทนระย้าด้อนพลเช้าดีค่าย พระเจ้าแปรทรงช้างพลายมณีฉัตร กั้นพระกลดไปยืนให้ทหารเช้าหักค่าย เหล่าทหารหงสาวดี ก็เห่โห่ลั่นปีนแกว่งหอกดาบดาแข่งกรูเขาถอนขวากหนามปีนป่ายหักค่ายเป็นโกลาหล ทหารใน ค่ายก็วางปีนใหญ่น้อยออกไปด้องพลมอญล้มดายเป็นอันมาก พระยามอญก็ยี่งหนุนเนึ่องหนักเช้า มายอค่ายแหกค่าย จนถึงได้แทงฟันกันเป็นสามารถ พลพม่ามอญก็เช้าค่ายได้ไล่ดะลุมบอนฆ่า ฟันไทยดายเป็นอันมาก ซึ่งเหลือนั้นก็หนีกระจัดกระจายขื้นมากราบทูลสมเด็จพระมหาธรรมราชา โดยซึ่งเสียแก่ช้าศึกนั้นทุกประการ พอผู้ลงไปสอดแนมฟังราชการ ณ กรุงเทพพระนครกลับคืน มาทูลว่า ทัพพระเจ้าหงสาวดีเลิกขึ้นมาทางเหนือสิ้นแล้ว สมเด็จพระมหาธรรมราชาแจ้งว่า กำลังศึกกล้ามากเหลือกำลัง ดังนั้นเห็นจะรับมิอยู่ คิดจะเลิกหลีกเสี่ยให้ฟันหน้าทัพไปชุ่มอยู่ ณ ป่าเนีนฟากดะวันออกแล้วจะคอยดามสกัดดี จึงดรัสกำหนดให้นายทัพนายกองเลิกออกจาก ค่ายให้เป็นหมวดเป็นกองกัน นายทัพนายกองก็ทำดามพระราชบัญชาทุกประการ พอกองทัพ พระเจ้าแปรมาถึงเห็นค่ายเปล่า ก็ดั้งอยู่ ณ เมืองชัยนาท แล้วก็บอกลงมายงกองทัพหลวง ขณะ เมื่อวันกองหน้าดีค่าย พระยาสวรรค์[ลก พระยาสุโขทัย ณ เมืองอินฑบุรีนั้น พระมหาอุปราชา ดรัสปรึกษานายพันนายกองว่าทัพเราล่ๆมาถึงสองวันสามวัน ซึ่งทัพพระนครศรีอยุธยามิได้ ดามดีนั้นชะรอยจะคิดเกรงว่าเราแด่งทัพป้องกันระวังอยู่มิได้ประมาท จะค่อยสะกดรอยดาม มาสองวันสามวันให้เราประมาทก่อน ประการหนึ่งจะให้ปะท่ะทัพฝ่ายเหนือ ซึ่งดั้งอยู่ ณ เมือง ชัยนาท เมืองอินฑ์ จึงจะโจมดีให้เราพะว้าพะวัง เห็นจะคิดดังนี้มั่นคง จำจะซ้อนความคิดชาว พระนครศรีอยุธยา จับเอานายทัพและไพร่ไปถวายสมเด็จพระบิดาให้เป็นบำเหน็จมือจงได้ ดรัส มิทันขาดค่าเห็นม้าเร็วขึ้นมาลิบม้า พระมหาอุปราชาก็แจ้งว่ามืทัพมาประมาณหมื่นหนึ่ง จึงให้ สมิงพัดเบิด สมิงพัดบะ คุมทัพห้าพัน ม้าสองร้อย ยกไปดั้งชุ่มอยู่ดามทิวไม้ชายทุ่ง กำหนดว่า ถ้าเห็นทัพดามมาอย่าเพ่อให้ดีก่อนให้ล่วงถลำขึ้นมา ต่อได้ยินเสียงปีนรบจึงให้โจมดี ดอนท้าย
จับเอาตัวนายทัพนายกองให้จงได้ สมิงพัดเบ็ด สมิงพัดบะ ก็ยกไปชุ่มอยู่ดามกำหนดรับสั่ง แล้ว ก็เดินทัพขึ้นไปดั้งอยู่ทางประมาณสองรัอยเส้น
ฝ่ายพระราเมศวร พระมหินทราธิราช ดำริว่าวันนี้เหินทัพหงสาวดีจะถึงเมืองอินฑบุรี จะได้รบทุ่งดีดพันวับทัพฝ่ายเหนีออยู่แล้วก็รีบเร่งเดินทัพหวังจะโจมดี ขณะนั้นสมิงพัดเบ็ด สมิง พัดบะ เหินทัพยกมาก็สงบส้งเกดดูเหินช้างที่นั้งหลังคาทองสองช้างก็แจ้งว่าเป็นนายพล พอได้ ยนเสียงปีนทัพพระมหาอุปราชา กยกออกโจมดีตัดเอาตรงช้างที่หนึ่ง ทัพชาวพระนครไม่ทันรู้ตัว ก็แตกฉาน เหส่ารามัญก็ล้อมจับเอาตัวพระราเมศวร พระมหินทราซีราช วับมหาดเล็กทายช้าง สองคนไปถวายพระมหาอุปราชา พระมหาอุปราชาก็พาไปถวายสมเด็จพระราชบ็ดาพร้อมวัน วับคนพระเจ้าแปรซึ่งไห้ลงมาทูลว่า ค่ายเมืองชัยนาทบุรีก็เลกหนีไปแล้ว สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ดีพระทัย ก็เสด็จไปดั้งประทับแรมอยู่ ณ เมืองชัยนาท จังไห้เอาพระราเมศวร พระมหินทราซีราช เช้ามาแล้วดรัสว่า เจ้าทั้งสองสีเป็นช้าศกวับเรา มัดนี้เราจับ1ด้แล้วจะคดประการไดเล่า พระราเมศวร พระมหินทราธิราช กราบมังคมทูลว่าช้าพระองค์นี้จนอยู่แล้ว จะฆ่าเสียก็จะตาย ถ้าพระองค์ โปรดพระราชทานซีวิดไวัก็จะรอด สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีได้ฟังก็แย้มพระโอษฐ์ แล้วดรัสไห้ พระมหาอุปราชาเอาพระราเมศวร พระมหินทราซีราชไปคุมไร้
ฝ่ายนายทัพนายกองซึ่งแดกจากทัพพระราเมศวร พระมหินทราซีราช กลับไปพระนคร เอาเหดกราบฑลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาซีราชเจ้าได้ทรงทราบตังนี้ ก็ดกพระทัย่โทมนัส ถึงพระโอรสทังสองพระองค์นัก แล้วแต่งพระราชสาส้นไห้พระครูปุโรหิด ขุนหลวงพระเกษม ขุนหลวงพระไกรสี ถึอมาทางเรีอขึ้นไปถึงเมืองชัยนาท ห้าวพระยารามัญนำเช้าเฝืาทูลถวาย พระราชสาส้นแค่พระเจ้าหงสาวดี และในลักษณนั้นว่าพระราชสาส้นสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ราชาซีราช เจ้าพระนครศรีอยุธยาขอจำเริญทางพระราชไมดรีมายังสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ผู้มี อิสรภาพใหญ่ยิ่งกว่าชัดดิยราชกษัตริย์สามนต์ในชมพูทวิป ด้วยพระองค์ยกพยุหโยธาทัพมา กระทำยุทธนาการวับพระนครศรีอยุธยา เป็นที่สำเริงราชหฤทัยในบรมกษัดราธราชโดยชัดดิย ประเพณ และเลกทัพกลับไปโดยปรกดิมิได้แพ้พ่าย ฝ่ายราชโอรสแห่งช้ามิได้รู้ไนเซีงพิชัยยุทธ ยกดีดดามมาดิกองทัพพระองค์จับไร้ได้นั้น โอรสทั้งสองถึงซึ่งปราชัยอยู่แล้วอุปมาตุจศกณโปดก อันด้องแร้วพเนจรใส่กรงชังไร้ ขอพระองค์อย่าได้มิอาฆาตจองเวรเลย จงปล่อยพระโอรสแห่งช้า พระองค์ให้คืนมาพระนคร ก็จะเป็นเก็ยรติยศแห่งพระองค์สีบไปดราบเทำกัลปาวสาน สมเด็จ พระเจ้าหงสาวดีได้ทรงทราบในลักษณพระราชสาส้นตังนั้นก็แย้มพระโอษฐ์ แล้วดรัศแก่ผู้จำทูล พระราชสาส้นว่า สมเด็จพระเจ้าพี่เราไห้มางอนง้อขอพระราชโอรสแล้วเราอนุญาตไห้ จังดำรัส สั่งพระราเมศวร พระมหินทราซีราชว่า เจ้าทั้งสองจงไปทูลแก่พระราชบ็ดาว่าเราขอช้างพลาย ศรีมงคล ช้างพลายมงคลทวิป สองช้างไปชมเล่น ณ กรุงหงสาวดี พระราเมศวร พระมหินทราซีราช และผู้จำทูลพระราชสาส้นก็กราบถวายมังคมลาสมเดจพระเจ้าหงสาวดีมายังพระนครศรีอยุธยา พระราชโอรสทั้งสองพระองค์กราบทูลพระราชบิดาว่า ซึ่งดามดีกองทัพกลับไห้ช้าศกจับได้ให้ เสียพระเกียรติยศ โทษผดถึงศิ้นซีวิดอยู่แล้ว ขอพระราชทานโทษครงหนึ่งก่อน สมเด็จพระราช
บดาก็ประทานโทษให้ พระราเมศวร พระมหินทราธิราช จึงกราบทูลว่าสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี สั่งมาให้ทูลขอช้างพลายศรีมงคล ช้างพลายมงคลทรีปซึ่งชนะงาสองช้าง สมเด็จพระมหาจักร-พรรดิราชาธิราชก็ดรัสปรึกษาด้วยมุขมนตรีทั้งปวงว่า พระเจ้าหงสาวดีขอช้างพลายศรีมงคล พลายมงคลทวีป สองช้างนี้ ควรจะให้หรีอประการใด ท้าวพระยามุขมนดรีกราบทูลว่า พระเจ้า หงสาวดีให้พระเจ้าลูกเธอสองพระองค์ดีนมานั้นก็เป็นทางพระราชไมดรีอยู่ ชอบให้ช้างพลาย สองช้าง่ดอบไปจึงจะควร สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ก็ดรัศให้กรมช้างคุมช้างทั้ง สองรีบขื้นั้[ปถวายสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ณ เมืองชัยนาทบุรี สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีดรัศให้ พม่ามอญรับ และช้างพลายศรีมงคล พลายมงคลทวีปเห็นหมอควาญผิดเสียงก็อาละวาดเอาไว้ มือยู่ ไล่แทงช้างแทงคนวุ่นวายทั้งกองทัพ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีดรัศว่าเสียคายเหลอมือพม่า มอญนักให้กรมช้างเอาคืนลงมาเถิด กรมช้างกราบถวายทังคมลาลงมาพระนครศรีอยุธยา ทูล ประพฤดิเหชุแก่สมเด็จพระเจ้าอยู่หวทุกประการ ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีให้จ่ายเสบียงอาหาร ไพร่พลเสร็จแลว ก็เสด็จยกทัพหลวง[ปเมืองหงสาวดีโดยทางเมืองกำแพงเพชร ออกด่านแม่ละมาว ฝ่ายพระมหาธรรมราชาก็เสด็จลงมาเผิา ทูลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ซึ่งได้รบกับทัพหงสาวดีทุกประการ ครั้นกองทัพสมเด็จพระเจ้าหงสาวดียกไปแล้ว สมเด็จพระ-มหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ให้แต่งการพระราชทานเพลงพระศพพระสุรีโยทัย ซึ่งขาดคอช้าง เสร็จแล้ว สมเด็จพระมหาธรรมราชาก็ถวายทังคมลากลับขื้นั[ปยังเมืองพระพิษณุโลก
ฝ่ายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ให้สถาปนาที่พระราชทานเพสีงนั้น เป็น พระเจดีย์วีหารเสร็จแล้ว ให้นามรัดสบสวรรค์แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวดรัศว่า ไพร่บานพลเมือง ดรีจัดวาปากใด้เช้าพระนครครั้งนี้น้อย หน้ออกอยู่ป่าดงห้วยเขาต้อนไม่ได้เป็นยันมาก ให้เอา บานท่าจึนดงเป็นเมืองสาครบุรี ให้เอาบานดลาดขวัญดั้งเป็นเมืองนนทบุรี ให้แบ่งเอาแขวงเมือง ราชบุรี แขวงเมืองสุพรรณบุรีดั้งเป็นเมืองนครชัยศรี แล้วปรีกษาว่ากำแพงเมืองลพบุรี เมือง นครนายก เมืองสุพรรณบุรี สามเมืองนี้ควรจะล้างเสียหรีอจะเอาไว้ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระ-ราเมศวร พระมหนทราธิราช กับมุขมนดรีพรอมกันปรีกษากราบทูลว่า จะให้ไปรับห้วเมืองนั้น ถ้ารับได้ก็จะเป็นคุณ ถ้ารับมืได้ช้าศกจะอาศัย ให้รื้อกำแพงเสียดกว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวก็ ทัญซาดาม แล้วให้ดั้งพิจารณาเลกลังกัดสมพรรค์ได้สกรรจ์ลำเครื่องแสนเศษ
ศักราช ๙๐๖ ปีมะโรง ฉศก (พ.ศ. ๒๐๘๗) ฝ่ายพระศรีศิลป็ผู้น้องพระยอดพิา พระองค์ เอามาเลี้ยงไว้จนอายุได้สีบสามปีสิบสี่ปี จึงให้ออกบวชเป็นสามเณรอยู่ ณ รัตราชประดิษฐาน พระศรีศิลบีมืได้ดั้งอยู่ในกดัญญ ช่องสุมพวกพลคิดการกบฏ ครั้นทราบจึงดำรัสสั่งเจ้าพระยา มหาเสนาให้จับเอาตัวพระศรีคืลป็มาพิจารณา ได้ความเป็นลัดย์หาให้ประหารซวีดเสียไม่ ให้แด่ คุมเอาตัวไว้ ณ รัดธรรมิกราชา หมึ๋นจ่ายวคเป็นผู้คุม ครั้นจวนเช้าพระรัสสาทรงพระมหากรุณา ตรัสว่าพระศรีคิลป็ซึ่งเป็นโทษคุมไว้นั้นอายุจะได้อุปสมบทเป็นภกษภาวะอยู่แล้วให้เอามาอุปสมบท จึงทราบว่าพระศรีคิลป็หน้ก่อนนั้นถงสามรัน ไปช่มพลอยู่ ณ ม่วงมดแดง ทรงพระกรุณาดำรัส ให้เจ้าพระยามหาเสนาไปดาม ฝ่ายพระศรีคิลป็ให้ไปขอฤกษ์พระพนรัดนป่าแก้ว ๆ ก็ให้ฤกษ์ว่า
ณ วันเสาร์ ขึ้น ๑ คํ่า เดือน ๔ ฤกษ์ดีไท้ยกเข้ามาเถิด และพระยาเดโซ พระยาท้ายนํ้า พระยา พิชัยรณฤฑธิ้ หมื่นภักดีศวร หมื่น่ไภยนืรินทร์ ซึ่งเป็นโทษอยู่ก่อนจำไว้ในที่สงัด ไท้หนังสือลับ ออกไปในวันแรม ๑๓คา ถิงพระศรีศิลป็ว่าสมเด็จพระเจ้าอยู่หวตรัสว่า รุ่งขึ้น ๑๔คา จะเอา ข้าพเจ้าทั้งท้าคน่ไปฆ่าเสีย ขอไท้พระองค์เข้ามาไนกลางดีนวันนิ้ อย่าไท้ท้นรุ่ง พระศรด็ลป็ก็เข้า มาทางประดูหอรัดนชัยเจ้าพระยามหาเสนารู้ว่าพระศรีศลป็ยกเข้ามา ก็ดามเข้ามาดามท่าคอย พอข้างเผือกลงมาอาบนั้า เจ้าพระยามหาเสนาบดีก็ขี่ข้างเผือกออกมารบพระศรีศลป็ ณ ถนน หน้าบางดรา พระศรีศิลป็รัองว่าเจ้าพระยามหาเสนาจะสู้เราหรีอ เจ้าพระยามหาเสนาว่าพระ-ราชกำหนดโทษพระองค์ฉันใด โทษข้าพเจ้าฉันนั้น ก็ไสซางเข้าชนก้น พระศรีศิลป็ดืด้วยขอเจ้า พระยามหาเสนาดกข้างลง พระศรีศิสป้ยกเข้าไปทางประดูเสาธงชัยเข้าพระราชวังได้ สมเด็จ พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าไม่ท้นรู้พระองค์ ก็ลงเรีอพระที่นั้งหนีขึ้นไปเกาะมหาพราหมณ์ พระศ่รีศิลป็ไท้ถอดพระยาเดโซ พระยา'ท้ายนั้า พระยาพิชัยรณฤฑธิ้ หมื่นภักดีควร หมื่น[ภยนรีนฑร์ ออก
ฝ่ายพระราเมศวร พระมท้นทราธิราช ก้บเสนาบดีพร้อมก้นเข้ารบพระศรีศิลปั จนถิง ดะรุมบอนล้มดายเป็นอันมากด้วยก้นทั้งสองฝ่าย แด่พระศรีดิลปันั้นด้องปีนดาย สมเด็จพระมหา จักรพรรดิราชาธิราชเจ้าก็เสด็จคนพระราชวัง ครั้นทราบว่าพระพนรัดนป่าแก้วไท้ฤกษ์พระศรีดิลป้ เป็นแท้ ก็ใท้เอาพระพนรัดนป่าแก้ว และพระยาเดโซ พระยาท้ายนั้า พระยาพิชัยรณฤทธิ้ หมื่น ภักดีศวร หมื่นไภยนรีนทร์ฆ่าเสียเสียบไว้ ณ ดะแลงแกงกับศพพระศรีดิลป็ ครั้งนั้นเมียน้อย ชุนนางโจทก์ว่าผวเข้าด้วยพระศรีศลป็และคอยรับพระศรีศิลป็ ถามเป็นลัดย์ดรัสสงไท้ฆ่าเสีย เป็นอันมาก
อุศักราช ๙๐๗ ปีมะเสีง ลัปดศก (พ.ศ. ๒๐๘๘) สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จไปวังข้าง ดำบลไทรยอย ได้ข้างเผือกพลายสูงสี่ศอกสิบนั้วข้างหนึ่ง ไท้ซึ่อพระรัดนากาศ
รุศักราช ๙๐๔ ปีมะเมีย อัฐศก (พ.ศ.๒๐๘๙) เสด็จไปวังข้างป้าเพชรบุรี ได้ข้างเผือก พลายสูงสศอกเศษ ไท้ซึ่อพระแก้วทรงบาศและไนเดือน ๑๐ ปีมะเมียนั้น เสด็จไปได้ข้างเผือก ตำบลป้ามหาโพธิ ลูกเป็นเผือก พังแม่ก็เป็นเผือก
ศักราช ๙๐๙ ปีมะแม นพศก (พ.ศ.๒๐๙๐) เสด็จไปได้ข้างป่าชะเลชุบศร เป็นเผือก พลายสูงสี่ศอกท้านิ้วข้างหนึ่ง ไท้ซึ่อพระบรมไกรศร ครั้น ณ เดือนอัาย ปลายปี เสด็จไปได้ข้าง เผือกพลายตำบลป่านั้าทรงสูงสี่ศอกคบ ไท้ซึ่อพระอุรียกญชร ครั้งนั้นพระนครศรีอยุธยาไพศาล สมบูรณ์ด้วยมีช้างเผือกพลายพังถงเจ็ดข้าง พระเก็ยรดิยศปรากฎไปนานาประเทศทั้งปวง มี กำปันลูกด้าฝรั่งเศสเมีองอังกฤษ เมีองวิลันดา เมีองอุรัด และสำเภาจ็น เข้ามาคาขายเป็นอันมาก สมเด็จพระลังฆราช พระราชาคณะ และเสนาพฤฒามาดย์ราชปโรหดถวายพระนามพระเจ้า แผ่นดินเพึ๋มเข้าว่า สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าข้างเผือก! ถิตดิศัพท์ลอไปถีง กรุงหงสาวดีว่าพระนครศรีอยุธยามีช้างเผือกถิงเจ็ดข้าง สมเด็จพระเจ้าหงสารดีมีพระภัยจะไคร่ ได้ลักสองข้าง จ็งมีพระราชสาศ์นแต่งไท้สมีงโยคราชก้บไพร่ร้อยหนึ่งถิอมาพระนครศรีอยุธยา
มุขมนตรีนำเผืาและในลักษณนั้นว่า พระราชสาส์นสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีผู้มีมเหศวรศักดานุภาพ ปราบบุรราชธานีน้อยใหญ่ให้ปราชัยไปทั่วทศทิศ อันท้าวพระยาสามนดราชโอนโมสิศนอบน้อม ถวายสุวรรณหิรัญบุปผาบรรณาการจะนับมีได้ ขอจำเริญทางพระราชัIมดรีมายังเสด็จพระเชษฐา-ริราช ผู้ผ่านพิภพกรุงเทพทวาราวด็ศรีอยุธยา ด้วยแจ้งกีดดิศัพท้ขื้นํเ.ปว่า สมเด็จพระเชษฐาเรา ประกอบไปด้วยบุญญาริการเป็นอันมาก มีเศวตกุญชรชาดิพลายพังถืงเจ็ดช้าง พระราชอนุชา ท่านประสงค์จะขอช้างเผอกพลายสองข้างมาไวเป็นศรีในกรุงหงสาวด็ ให้สมเด็จพระเชษฐาเรา เหินแก่ทางพระราชไมดรีพระอนุชาท่านเถิด กรุงหงสาวดกับพระนครศรีอยุธยาจะได้เป็นราช ลัมพันธมีดรไมดรีสนีฑเสน่หา เป็นมหาพสุธาทองแผ่นเด็ยวกัน่!ปดราบเท่ากัลปาวสาน ถ้าสมเด็จ พระเชษฐาเราจะถือทิฐิมานะ และรักช้างทั่งสองช้างยี่งกว่าทางพระราชไมดรี ก็เหินว่ากรุง หงสาวด็กับกรุงศรีอยุธยาขาดกันแล้วน่าที่จะได้ร้อนอกสมณพราหมณามาดยาประชาราษฎร ทั่งปวง สมเดจพระมหาจักรพรรดิราชาริราชพระเจ้าช้างเผือกได้แจ้งลักษณพระราชสาส์นศังนั้น ดรัสสั่งไห้มุขมนดรีปรีกษา มุขมนดรีปรีกษาว่าสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีแนดำอันเป็นใหญ่ใน รามัญประเทศพระองค์นี้ มีกฤษฎาริการผ่านแผ่พระเดชเดชานุภาพไปทั่งสิบทิศและให้มีพระ-ราชสาส์นเป็นทางพระราชไมดริมาขอพระยาช้างโดยสุนทรภาพสรัสดิ้ แล้วสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ก็ไว้ทางพระราชไมดรี ครั้งให้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั่งสองพระองค์มามากมายอยู่ควรให้ช้างจะ ได้เป็นพระเกียรดิยศไปในนานาประเทศ ฝ่ายพระราเมศวร พระยาจักรี พระสุนทรสงครามเจ้า เมีองสุพรรณบุรีปรีกษาว่า ช้างเผือกเป็นศรีพระนครซึ่งจะให้นั้นํ!ม่ควร ถืงพระเจ้าหงสาวดีมี ไมดรีนั้น ก็ฃอช้างพลายศรีมงคล และพลายมงคลฑวปซึ่งชนะงาทั่งสองช้าง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ก็ให้แล้ว หากทว่าเอาไปมีได้และซึ่งจะส่งพระยาช้างตระกูลไปนั้น จะเสียพระเกียรติยศไปใน นานาประเทศ จะว่าให้โดยเกรงอานุภาพพระเจ้าหงสาวดี เอาดำปรีกษาทั่งสองฉบับกราบทูล' ทรงพระกรุณาดรัสว่าถ้าเรามีให้ช้างเผือกไป พระเจ้าหงสาวดีจะยกทัพใหญ่มา ยังจะป้องกน พระนครได้หรีอ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระราเมศวร พระยาจักรี พระสนทรสงคราม ทูลว่า ถ้า ศกหงสาวด็จะยกใหญ่หลวงมาประการใดก็ดี ข้าพระทุทธเจ้าทั่งสามนีจะขอประกันพระนครไว้ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็บัญชาดาม จ็งให้มีพระราชสาส์นดอบไป ในพระราชสาส์นนั้นว่า สมเด็จ พระมหาจักรพรรดิราชาริราชรามีนทร์ริบดินทรราเชนฑร์ สุริเยนทรยโสดมราไชศวรรยาริปัดย์ ถรัลยราชย์กรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรัดนราชธานีบุรีรมย์ อุดมด้วยมหาเศวด กุญชรชาดิ อิศวรพงศ์พิษณุพงษ์อันประเสริฐ สนองทางพระราใไมตรีมายังสมเด็จพระอนุชา เราผู้ผ่านพิภพกรุงหงสาวดี อันมีอิศราฤทริราชรณรงค์ในรามัญประเทศฑวปอัษฎงค์ด้วยมี พระราชสาศ์นมานนได้แจ้งแล้ว แด่ทว่าเป็นบุรพประเพณี ผู้ใดมีสมภารบารมีถืงที่บรมจักรแล้ว ก็มีจักรแก้ว ดวงแก้วมณี นางแก้ว ช้างแก้ว ฟ้าแก้ว ขนพลแก้ว ชุนคลังแก้ว ถ้าหากบุญบารมี ไม่ถืงผู้อื่นจะหาให้ก็รักษามีได้ ธรรมดาประเทศธานีใดมีนางรูปงาม มีช้างเผือกช้างเนียม บ่อแก้ว บ่อทอง ก็เป็นประเพณีที่จะเกีดยุทธนาการอย่าให้พระอนุชาเราน้อยพระทัยเลย
ทูตรับพระราชสาส์นแล้ว กราบถวายบังคมลาไปอังกรุงหงสาวดีถวายพระราชสาส์นทูล ประพฤติเหตุทุกประการ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีแจ้งในพระราชสาส์นและกิจจานุกิจทั้งปวง กิ ตรัสว่าขอบใจพระมหาจักรพรรดิ เราต้องประสงค์ช้างเผือกแด่สองช้าง ควรหรือต้ด่ทางพระราช ไมดรืไต้ อันพระนครครือยุธยากับกรุงหงสาวดี ตั้งแต่วันนี้ไปจะเป็นปรปักษ์กันแล้ว ๆ ตรัสปริกษา ต้วยท้าวพรุะยามขมนดรืว่า เรายกไปพระนครศรือยุธยาถึงสองครั้งมิไต้นั้นต้วยเหตุ ๓ ประการ ประการหนึ่งพระนครครือยุธยามีนั้าล้อมรอบตุจเขาพระสิเนรุราช อ้นมีสีทันดรสมุทรแวดล้อม เป็นชั้นๆ ประการหนึ่งขัดโดยเสบียงอาหาร จะทำการปีมิ!ต้ อนึ่งเมืองพระพิษถเ[ลก เมืองสวรรคโลก เมืองสุโขทัย เมืองกำแพงเพชร เมืองพิชัย ท้าทัวเมืองนึ่กิย้งเป็นกำลังกรุงเทพมหานครอยู่ทั้ง เสบียงอาหารกิบริบูรณ์ ถ้าไต้เมืองฝ่ายเหนือทั้งนี้ต้วยแล้ว พระนครศรีอยุธยาไม่พ้นเงื้อมมือเรา จะเห็นประการใด มุขมนตรีทั้งปวงกิเห็นโดยพระราชบริหาร ลมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสว่า เรา ยกไปครั้งนี้จะใท้มากกว่าก่อน ๓ เท่า จึงใท้มืพระราชกำหนดไปถึงพระเจ้าอังวะราชบุตรเขย พระเจ้าแปร ผู้เป็นราชนัดดา พระเจ้าเชียงใหม่ และท้าวพระยาหัวเมืองน้อยใหญ่ทั้งปวง ว่าจะ ยกไปดีกรุงครือยุธยา ให้เร่งบำรุงช้างม้ารี้พลไวออกพระรัสสาแล้วใท้ยกมาพร้อมกัน ณ กรุง หงสาวดี ฝ่ายพระเจ้าอังวะ พระเจ้าแปร พระเจ้าเชียงใหม่ และท้าวพระยาหัวเมืองทั้งปวง แจ้ง ในพระราชกำหนดแล้วกิเกณฑ์ทัพบำรุงช้างม้ารี้พลไว้สรรพ ครั้นออกพระวัศสาแล้วกิยกทัพมา พร้อมกัน ณ กรุงหงสาวดี
ศักราช ๙๑๐ ปีวอก สัมฤทธิศก (พ.ศ.๒๐๙๑) สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีเกณฑ์ทัพกรุง หงสาวดี กรุงอังวะ เมืองเชียงใหม่ เมืองพกามุ เมืองปรอน เมืองแปร เมืองละเคึ๋ง เมืองจิตดอง เมืองดองอ เมืองพสิม เมืองบัวเผื่อน เมืองเสี่ยง เมืองดราง เมืองเมาะดะมะ เมืองเมาะล้าเลี่ง เมืองทวาย เป็นคนเถ้าสิบหมื่น ช้างเครื่องเจ็ดพ้น ม้าหมื่นท้าพ้น ให้พระมหาอุปราชาเป็นกองหน้า ถึอพลยี่สิบหมื่น ม้าสามพ้น ช้างเครื่องพ้นท้าร้อย พระเจ้าอังวะเป็นปีกขวา ถือพลสิบหมื่น ม้า พ้นหนึ่ง ช้างเครื่องท้าร้อย พระเจ้าแปรเป็นปีกซ้าย ถือพลสิบหมื่น ม้าพ้นหนึ่ง ช้างเครื่องท้าร้อย พระเจ้าเชียงใหม่เป็นกองหลังถือพลสิบหมื่น ช้างเครื่องห้าร้อย ม้าพ้นหนึ่ง เสรีจแล้ว ถึง ณ รันพุธ ขึ้น ๒ ค์า เดือน ๑๒ เพลารุ่งแล้ว ๒ นาฬิกา ๖ บาท ไต้คุภวารฤกษ์ดิถี สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี กิสอดใส่ฉลองพระองค์ทรงสุวรรณมหาลังวาลเจ็ดสายเฉลียงพระอังสา ทรงกาญจนมัยมาลา อลงกดวิจิดรพฺพิธภูสิดากาญจนนิลรัดน โดยขัดดิยเวควิสัยสำหรับวิชัยราชรณยุทธเสรีจเสด็จ ทรงช้างพระที่นั้งพลายเทวนาคพินาย สูงหกศอกคืบห้านิ้วเป็นบรมอัครราชยาน ประดับเครื่อง นาเคนฑราลังการาภรณ์บวรลัดดพิธรัดนพร้อมต้วยหมู่สรรพพลากรโยธาทวยหาญเป็นขนัดแน่น แสนสารสินธพพาชีชาดิราชบทมูสิกากรบวรองครักษกรรกง ทรงสรรพสัตถาลังการานานารุธ วิภูสิด พิพิธทวนธงเป็นทิวท่องท้องรัถยางคเดียรดาษดูโอภาสพ้นลีก อธกด้วยธรัช กลิ้งกลด อภรุมบัง สุริยส่องจำรัสคัคนัมพรประเทศไพโรจน์ ดาษดาด้วยท้าวพระยาเสนามาดยนิกรพิริย พฤนฑเรียงรายระดับ โดยกระบวนพยุหบาดราซ้ายขวาหน้าหลังทั้งปวงเสรีจ ไต้เพลามหามหติ ฤกษ์ โหราลนฟ้องขัย ปโรหิตาจารย์เบำสังข์ประโคมฟ้องกลองกาหล ดนตรีศัพฑอุโฆษนฤนาท
นี่สนั่น ฟ้าเนินกระบี่ธุชโบกโบยเคลื่อนพยุหโยธาทัพหลวงออกจากกรุงหงสาวดี ประทับรอนแรม มาเจ็ดเวรกงเมืองเมาะดะมะ ดำรัสให้ข้ามพลเหนือเมืองเมาะดะมะห้าวันจ็งสิ้น แล้วยกมายี่สิบเวร ถึงเมืองกำแพงเพชร สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีดรัสให้พระเจ้าเชียงใหม่ตั้งอยู่ต่อเรือรบกระจังเลาคา สองร้อยลำ ให้พระยาหริภุญไชย พระยานครลำปางชื้นไปเอาเรือเมืองเชียงใหม่ เมืองนคร เมือง ลำพูน ถ่ายลำเลียงลงมาไร้ฟ้าบลระแหงให้พร้อมแล้ว สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ก็เสด็จยกทัพหลวง ไปทางเมืองสุโขทัย ตั้งค่ายประทับแรม ให้พระยาสุโขทัย พระยาสวรรคโลกมาเผืาดรัสปราศรัย และสั่งให้เดรียมทัพ แล้วเสด็จยกไปเมืองพิษณุโลก ตั้งค่ายหลวงฟ้าบลโทก และค่ายทั้งนั้นก็ตั้ง โดยกระบวน
ขณะเมื่อกองทัพพระเจ้าหงสาวดียกมาถึงปลายด่าน สมเด็จพระมหาธรรมราชาเจ้า แจ้งเหตุก็บอกข้อราชการให้เรือเร็วลงไปกรุงพระนครศรีอยุธยา ขอกองทัพช่วย แล้วให้กวาด ครัวอพยพแขวงเมืองเข้าเมืองพิษณุโลก และแต่งการป้องกันเมืองเป็นสามารถสมเด็จพระเจ้า หงสาวดีบังมิได้สั่งให้เช้าล้อมเมือง ให้ทำแต่บันไดพาดไร้เป็นอันมาก แล้วให้ขดมูลดินปันก้อนใส่ ชะลอมกองไร้ แต่กองดินสูงกว่ากำแพงเมืองแล้วสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีแต่งเป็นรับสั่งเข้าไปว่า สมเด็จพระเจ้าชนะสิบทิศ เสด็จยกพยุหโยธามาทั้งนี้จะลงไปพระนครตุรือยุธยา บัดนี้เสด็จมา เยือนเมืองพระพิษณุดลก ให้อัญเชิญสมเด็จพระมหาธรรมราชาน้องเราออกมาหาเรา จะได้เจรจา ความเมืองกัน สมเด็จพระมหาธรรมราชาเจ้าแจ้งดังนั้นก็ดอบออกไปว่า แผ่นดินเป็นของสมเด็จ พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าข้างเผือก และข้าพระองค์จะออกไปเผืานั้นมืควร สมเด็จ พระเจ้าหงสาวดีดรัสให้ทูลกลับเข้ามาอีกว่า ถ้าน้องเรามืออกมาหาเราเมืองพิษณุโลกน้อยนัก แต่ทหารกองหน้าก็จะคับเมือง สมเด็จพระมหาธรรมราชาเจ้า จึงนิมนต์พระสงฆ์สี่รูปออกไป ฟังการ พระสงฆ์ออกไป สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีให้นำพระสงฆ์ไปดูมูลดินและบัน่!ดหกบันํ!ดพาด แล้วให้เอาข่าวไปแจ้งแก่น้องเรา ถ้าน้องเรามืออกมา จะให้ทหารถือมูลดินแด่คนละก้อนถมเมือง เสียให้เด็มแด่ในนาฬิกาเดียว พระสงฆ์ไปดูแล้วกลับเข้ามาแจ้งแก่พระมหาธรรมราชาเจ้า โดย ได้เห็นและพระเจ้าหงสาวดีสั่งมาทุกประการ สมเด็จพระมหาธรรมราชาเจ้าจึงปรึกษามุขมนตรี ว่า เราคอยทัพกรุงเทพมหานครข้าพ้นกำหนดอยู่แล้วก็ไม่ยกชื้นมา อันศึกพระเจ้าหงสาวดี ยกมาครั้งนี้เป็นอันมาก เสียงพลเสียงช้างเสียงม้าดังเกิดลมพยุใหญ่ เห็นเหลือกำลังเรานัก ถ้า เรามืออกไปพระเจ้าหงสาวดีก็จะให้ทหารเข้าหักเหยียบเอาเมือง สมณชีพราหมณ์อาณาประซา ราษฎรจะมาถึงพินาศฉิบหายสิ้น ทั้งพระพูทธศาสนาก็จะเศร้าหมอง ดูมิควรเลย จำเราจะออกไป ถึงสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าช้างเผือก จะทรงพระพิโรธประการใดก็ดี ก็จะ ดายแต่ดัวจะแลกเอาชีวิดลัดว์ให้รอดไร้
ครั้นรุ่งชื้น ณ วันอาทิดย์ แรม ๕ คํ่า เดือนยี่ สมเด็จพระมหาธรรมราชาเจ้าก็เสด็จออก ไปเฝืา สมเด็จพระเจ้าหงสาวดืดรัสว่าน้องเราไปด้วยเรา ให้เร่งเดรืยมพลให้พร้อมในเจ็ดวัน สมเด็จ พระมหาธรรมราชาเจ้าก็จัดพลสามหมื่นมาโดยเสด็จในกองทัพหลวง สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็ เสด็จยกลงมาประชุมทัพ ณ เมืองนครสวรรค์
ขณะเมื่อพระมหาธรรมราชาเจ้า บอกข้อราชการลงไปถึงกรุงเทพมหานครครั้งนั้น สมเด็จ พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าข้างเฝือกดรัสให้พระยาพิชัยรณฤฑธิ้ พระยาวิชิดณรงค์ ถือพลหมื่นหนึ่งให้รีบขึ้นไปช่วยเมืองพระพิษณุโลก แล้วพระเจ้าอยู่หัวให้กวาดครัวหัวเมืองดรี จัดวาเข้าพระนคร และทัพพระยาพิชัยรณฤฑธิ้ ทัพพระยาวิชิดณรงค์ยกไปถืงแดนเมืองนคร-สวรรค์ได้ข่าวมาว่าเมืองพระพิษณุโลกและหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวงพระเจ้าหงสาวด็ได้สิ้นแล้ว แล้วกองทัพพม่ามอญก็ลงมาถึงเมืองนครสวรรค์ พระยาพิชัยรณฤทธิ้ พระยาวิชิตณรงค์ จะดั้ง รับเห็นไม่ได้ จึงปรึกษากันถอยลงไปทูลประพฤดิเหตุแก่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ว่าบัดนี้เมืองพระ พิษณุโลกและเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวงเสียสิ้นแล้ว กองทัพพม่ามอญก็ยกล่วงมาดั้งอยู่ ณ เมือง นครสวรรค์ สมเด็จพระมหาธรรมราชาก็ลงมาด้วย สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้า ข้างเฝือกแจ้งด้งนั้นก็เสียพระทัยนัก จึงตรัสแก่พระราเมควร พระยาจักรี พระสนทรสงคราม ว่าคึกพระเจ้าหงสาวดีก็ยกมาแล้ว ตัวทั้งสามคนนี้จะคิดทำประการใด พระราเมควร พระยาจักรี พระสนทรสงครามบังคมทูลว่า บัดนี้กองทัพพม่ามอญยังประชุมพร้อมมูลกันอยู่ไม่รูกำลังล้าลง มาใกล้พระนครแผ่คนออกเมื่อใดจะยกออกดี สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็บัญชาดาม ดรัสให้จัดทหาร เป็นเหล่าเป็นกองดั้งไว้กลางเมืองเป็นสามกอง แล้วให้เร่งรัดดรวจดราซ่อมแปลงการซึ่งจะรักษา พระนครทั้งกลางคืนกลางวันเป็นสามารถ
ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่ซึ่งดั้งต่อเรือกระจังเลาคาอยู่ ณ เมืองกำแพงเพชรนั้นเสร็จแล้ว ก็ ยกทัพเรือรบเรือลำเสียงลงมาบรรจบทัพหลวง ณ เมืองนครสวรรค์ เมื่อสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี จัดแจงทัพบก ทัพเรืออยู่ ณ เมืองนครสวรรค์นั้น ห้าวพระยานายทัพนายกองเฝืาพร้อม จึงดรัส ถามสมเด็จพระมหาธรรมราชาว่า เราให้มืราชสาลันมาขอพระยาข้างดระกูลสองข้าง ควร หรือสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าช้างเฝือกไม่ให้ รักข้างยิ่งกว่าเควดฉัดรอีกเล่า หรือว่ามีผู้ใดทัดทาน พระเจ้าน้องเรารู้บ้างหรือไม่ สมเด็จพระมหาธรรมราชากราบทูลว่า ทราบอยู่ เดิมพระเจ้าแผ่นดินให้ปรึกษาว่า พระองค์ให้มืพระราชสาลันมาขอพระยาข้างนี้ ควรให้หรอไม่ควร เสนาบดีปรึกษาว่าควรให้ แต่พระราเมควร พระยาจักรี พระสนทรสงคราม ปรึกษาว่าข้างเป็นครึพระนครไม่ควรให้ พระเจ้าแผ่นดินก็ได้ดรัสต่อว่า แบ้นมืให้พระยาข้างไป ล้าพระองค์ยกทัพใหญ่มายังจะป้องกันพระนครได้หรือ พระราเมควร พระยาจักรี พระสนฑร-สงคราม ว่ารับประกันพระนครไว้ และเหตุด้งนี้พระเจ้าแผ่นดินจึงมืได้ส่งข้างไปถวายพระองค์ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีได้ทรงฟังด้งนั้นก็ทรงพระสรวล แล้วดรัสว่าเป็นธรรมดาคนโมหจิด มิได้ รู้จักกำลังดนกำลังท่าน เหมือนลัดว์สองจำพวก คือนกน้อย คือกระต่าย และกระต่ายขาตัวดั้นเท่านั้น หมายจะหยั่งห้องพระมหาสมุทรได้ และว่ายนํ้าออกไปยังมิทันได้หยั่งก็จมนํ้าถึงแก่กาลกิริยาตาย นกน้อยเล่าปีกหางก็เท่านั้น ชวนพระยาครุฑบินข้ามพระมหาสมุทรและบินเด็มพักของตัวยัง มิได้กวักแห่งพระยาครุฑ ก็ดกนั้าทำกาลกิริยาดาย และลัดว้สองจำพวกนี้เหมือนกัมผู้ปรึกษา และรับประกันพระนครไว้สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสแล้ว รุ่งขึ้น ณ วันพุธ แรม๑๐ ค์า เตือนยี่ ศักราช ๙๑๑ ปีระกา เอกคก (พ.ค. ๒๐๙๒) ก็เสดจยาดราทัพลงมายังพระนครครึอยุธยา และทัพพระมหาอุปราชากองหน้าดั้งค่ายตำบลเพนืยด ค่ายพระเจ้าแปรปีกซ้าย ดั้งตำบลทุ่งวัด
โพธารามไปคลองเกาะแก้ว ทัพพระเจ้าอังวะปีกขวา ดั้งค่ายตำบลวัดพุทไธศวรรย์มาคลองดะเคียน ทัพพระยาดองอ ทัพพระยาจ้ดดอง ทัพพระยาละเคิ่งเก็ยกกายดั้งค่าย แด่วัดการ้องลงไปวัดไชย-วัฒนาราม ทัพพระยาพสิม ทัพพระยาเสี่ยง กองหน้าทัพหลวงดั้งค่ายตำบลลุมพลี ทัพหลวงดั้ง ค่ายตำบลวัดโพธิ้เฝือก ทุ่งขนอนปากคู และทัพสมเด็จพระมหาธรรมราชาเจ้าก็ดั้งตำบล^ะขาม หย่องหลังค่ายหลวง และทพชึ่งดั้งรายรอบพระนครนั้น บรรดาแม่นั้า ห้วย คลอง ดั้งปวง ก็ทำ สะพานเรือกเดินม้าเดินพลดลอดถึงกันสิ้น แด่ในวันเดียวนั้นเสร็จ
ฝ่ายข้าหลวงชาวพระนครผู้ดรวจการบนหน้าที่เชิงเทินกำแพง แลดูข้าศึกดั้งค่ายทำ สะพานดังนั้น ก็เอาคดีโดยเหดุกราบทูลว่า เห็นศึกครั้งนี้มากกว่าแด่ก่อนสามเท่าสี่เทำ สมเด็จ พระมหาวักรพรรดิราชาธิราชเจ้าข้างเฝือก ได้แจ้งดังนั้น เห็นเหลีอกำลังที่จะแด่งทัพออกดี ข้าศึก ให้กำชับดรวจดรารักษาหน้าที่ไว้เป็นสามารถ
สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีเสด็จถึงกรุงเทพพระมหานครได้เจ็ดวันแล้ว ไม่เห็นทัพผู้ใดออก มาต่อ!!ฑธ จึงให้แต่งพระราชสาสัน ในลกษณว่าพระราชสาสันสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ผู้เป็น อิสราธิปไดยถวัลยราชมไหศวรรย์ในรามัญประเทศ ทรงพระราชกฤษฎาเดชานุภาพผ่านแผ่ อาณาวักรขจรดั้วทิศานุทิศ ดังแสงภาณุมาศเมึ๋อม้ชฌันดิกสมัย มาถึงสมเด็จพระเชษฐาเรา ผู้ผ่านพิภพกรุงเทพทวาราวดีศรือยุธยา ดวยครั้งหนึ่งราชบุตรดั้งสองสมเด็จพระเชษฐา ยกพล โยธาหาญไปดัดทายพล น้องท่านวับได้ก็มิให้กระทำชีพิดภยันตราย เพี๋อจะเผื่อแผ่ผูกราชส้มพนธ-มดรไมดรืร่วมสามัคคีรสธรรม เป็นสุวรรณปฐพิเดียวกันอันสนิท มิได้ร้าวฉาน จนพระเชษฐาธิราช ให้ม้ลักษณราชสาสันชื้นมาขอ ฝ่ายน้องท่านก็ส่งราชบุดรดั้งสองมายังพระบรมเชษฐา แล้วยก กลับชื้นไปพระนครหงสาวดีรู้ก็ตดิศัพท์ไปว่าพระเชษฐาธิวาชมีกฤษฎาภินิหาวมาก กอปรด้วย เศวดกุญชรชาดิศภลักษณะตระกูลพลายพังถึง ๗ ข้าง จึงให้ทูตานุทูตจำทูลลักษณราชสาสัน สุนทรสวัศดิ้ มาขอเศวตกุญชรสองข้างไปไว้เป็นศรืพระนครหงสาวดี พระเชษฐาเรามิได้มีอาลัย ในราชลัมพันธมิตรไมตรืกุลบกล่าวกระทบท้าวทำเนิยบมาว่า พระนครใดมีนางรูปงาม และข้าง เฝือก ข้างเนิยม เป็นที่จะเก็ดราชศัตรู น้องท่านหาได้แจ้ง จำเป็นจึงด้องยกพยุหโยธาหาญมา ตามลักษณพระราชสาสัน บ้คนี้ก็มาเหยยบชานพระนครถึงเจ็ดวันแล้วไฉนจึงม้ใด้ออกมารณรงค์ โดยชัดดิยาภรมย์ส่าเรืงราชหฤทัยบ้างเลย ให้เร่งยกพยุหโยธาออกมาสงครามกันดูเล่นเป็นขวัญดา หรือไม่รณรงค์แล้วก็เชิญเสด็จออกมาสนทนากัน ล้ามิออกมาก็อย่าให้พระเชษฐาเราน้อยพระทัยเลย น้องท่านจะชิงเอาเศวตฉตรให้จงได้ ครั้นแต่งเสร็จแล้วให้ทูดถึอเข้าไป สมเด็จพระมหาวักรพรรดิ-ราชาธิราชเจ้า ครั้นได้แจ้งในลักษณพระราชสาสัน จึงทรงพระราชดำริว่าศึกครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก เห็นเหลีอมีอเหลอกำลังทหารจะกู้พระนครไว้ได้ ล้าเราจะมิออกไป สมณชิพราหมณ์อาณา ประชาราษฎรไพร่ฟ้าข้าขอบชัณฑเสมาจะถึงแก่พินาศฉบหายสิ้น ดั้งพระศาสนาก็จะเศร้าหมอง จำเราจะออกไป มาดรว่าสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีมิคงอยู่ในสัดยานุสัตย์ดังพระราชสาสันเข้ามา นั้นก็ตามเถึด แต่เราจะรักษาสัตยานุสัตย์ให้มั่น ทรงพระราชดำริเทาดังนั้นแล้ว ก็ให้แต่งลักษณ ราชสาสันกำหนดที่จะเสด็จ ให้ทูตานุทูตถึอออกไปถวายพระเจ้าหงสาวดี แล้วตรัสให้เจ้าพนักงาน
ออกไปปลูกราชสัณฐาคาร ณ ดำบลวัดพระเมรุราชิการามกับวัดทัศดาวาส(๑) ต่อกัน มีราชบัลลังก์ อาสน์สองพระที่นั่งเสมอกัน หว่างพระที่นั่งห่างสี่ศอก แล้วให้แต่งรัดนัดยาอาสน์สูงกว่าราชา อาสน์อีกพระที่นั่งหนึ่ง ให้เชิญพระศรีรัดนดรัยออกไปไว้เป็นประธาน ครั้นรุ่งขึ้นสมเด็จพระเจ้า อยู่ทัวก็ทรงเรือพระที่นั่งสูพรรณหงส์ พว้อมด้วยมุขมนตรีกระวีชาติราชครูโหราโยธาหาญข้าม ไป เสด็จขึ้นบนพระที่นั่ง ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าหงสาวติ พร้อมด้วยท้าวพระยามุขมนตรีทั้งปวง เสด็จมา สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า อัญเชิญเสด็จสมเด็จพระเจ้าหงสาวติเสด็จขึ้น บนพระที่นั่งแล้ว ดรัสว่าสมเด็จพระเจ้าพี่เราให้อาราธนาพระพุทธปฏิมากรเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆ์เจ้า มาเป็นประธานก์ติอยู่แล้ว ขอจงเป็นลักขีท้พพยานเถิด อันแผ่นดินกรุงเทพมหา-นครศรีอยุธยานี้ยกถวายไว้แด่สมเด็จพระเจ้าพี่เรา แด่ทว่าน้องท่านให้มาขอข้างเผือกสองข้าง พระเจ้าพี่มิได้ให้ บัดนี้ด้องยกพยุหโยธาหาญมาโดยวิถีทุเรศกันดาร จะขอข้างเผือกอีกสองข้าง เป็นสี่ข้าง พระเจ้าพี่จะว่าประการใด สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าก์ดรัสบัญฺชาให้ สมเด็จพระเจ้าหงสาวติดรัสว่า จะขอพระราเมศวรไปเลี้ยงเป็นพระราชโอรส ล้าพระเจ้าพี่เราให้ แล้วจะยกทัพกลับไป สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าตรัสดอบว่า ขอไว้เถิดจะได้สืบ ประยูรวงศ์ สมเด็จพระเจ้าหงสาวติดรัสว่า พระมห้นฺทราธิราชผู้น้องนั้นก็สิบวงศ์ได้อยู่ อันจะ เอาไว้ด้วยกัน ล้าพระเจ้าพี่เราสวรรคดแล้ว ติร้ายพี่น้องจะหม่นหมองมีความพิโรธกัน สมณ-พราหมณามุขมนดรีอาณาประซาราษฎรจะได้ความเดือดร้อน สมเด็จพระมหาจักรพรรติราชา-ธิราชเจ้าขัดมีได้ก็บัญชาคาม สมเด็จพระเจ้าหงสาวติ ดรัสว่าจะขอพระยาจักรีและพระสูนทร-สงครามไปด้วย พระราชโอรส สมเด็จพระมหาจักรพรรติราชาธิราชเจ้าก็ยอมให้ แล้วตรัสว่า อาณาประชาราษฎรหัวเมืองและข้าขอบขัณฑเสมาซึ่งกองทัพจับไว้นั้น ขอไว้สำหรับพระนครเถิด สมเด็จพระเจ้าหงสาวติก็บัญชาให้ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าส่งสมเด็จพระเจ้า ลูกเธอพระราเมควร และพระยาจักรี พระสุนทรสงคราม กับข้างพลายเผือกสี่ข้าง คือพระคเชนฑโรดม พระบรมไกรสร พระรัดนากาศ พระแกวทรงบาศ ให้สมเด็จพระเจ้าหงสาวติ แล้วเสด็จเข้าพระ ราชวัง สมเด็จพระเจ้าหงสาวติก็เสด็จไปพลับพลา สั่งให้ประกาศแก่นายทัพนายกองว่า อาณา ประชาราษฎรพระนครศรีอยุธยานั้นให้ปล่อยเสิยจงสิ้น แล้วให้สมเด็จพระราเมศวร พระยาจักรี พระสุนทรสงคราม เข้าไปรับบุดรภรรยา ทั้งสามก็เข้าไปรับบุดรภรรยา จึงมาถวายบังคมลา พระเจ้าแผ่นดิน แล้วก็ออกไปดามพระราชกำหนด
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวติ มีพระราชบรีหารดำรัสสั่งให้กองทัพล่วงไปเจ็ดวันแล้ว ก็เสด็จ ยกทัพหลวงไปทางเมีองกำแพงเพชร สมเด็จพระมหาธรรมราชาเจ้าก็ดามไปส่งเสด็จสมเด็จ พระเจ้าหงสาวดีถีงเมืองกำแพงเพชรแล้ว ก็กลับมาเมืองพระพิษณุโลก
ขณะนั้นพระยาดานีครีสุลต่าน ยกทัพเรือหย่าหยับสองร้อยสำเข้ามาช่วยราชการสงคราม ถีงทอดอยู่หน้าวัดกุฎิ้บางกะจะ รุ่งขึ้นยกเข้ามาทอดอยู่ประตูไชย พระยาดาน์ศรีสุลต่านได้ที
(๑) เดี๋ยวนื้เรียโ!วัดช้าง
กลับเป็นกบฏ ก็ยกเข้าในพระราชวัง สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าไม่ทันรู้ดัวเสด็จลง เรือพระที่นั่งศรีสักหลาดหนีไปเกาะมหาพราหมณ์ และเสนาบดีมุขมนตรีพร้อมกันเข้าในพระ-ราชวัง สะพัดไล่ชาวดานีแดกฉานลงเรือรุดหนีไป ฝ่ายมุขมนตรีทั้งปวงก็ออกไปเชิญเสด็จสมเด็จ พระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าช้างเผือกเสด็จเข้าสู่พระราชนิเวศมหาสถาน
ศักราช ๙๑๒ ปีจอ โทศก (พ.ศ. ๒๐๙๓) พระเจ้ากรุงศรีสัดนาคนหุด ทราบว่าพระ-ราชบุดรีพระสุริโยทัย ซึ่งขาดคอข้างแก่กรุงหงสาวดีนั้นจำเริญวัยวัฒนาขึ้นแล้ว พระองค์ก็ แต่งทูตานุทูตจาทูลพระราชสาสันคุมเครึ๋องมงคลราชบรรณาการ มาถวายแก่สมเด็จพระมหา จักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าข้างเผือก ในลักษณพระราชสาส์นนั้นว่า ข้าพระองค์ผู้ผ่านพิภพ กรุงศรีสัตนาคนหุด ขอถวายอภิวาทวันทนามายังสมเด็จพระบิตุราธิราช ผู้ผ่านพิภพกรุงเทพ ทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรัดนราชธานีบุรีรมย์ อุดมด้วยพระราชมหาสถาน มเหาฬาร อันยิ่งเป็นมิ่งมงกุฎด้วยสัตดเศวตกุญชรชาติด้วประเสริฐศรีเมือง ข้าพระองค์ยังไป่มืเอกอัครราช กัลยาณีที่จะสิบศรีสุริยวงศ์ในกรุงศรีลัดนาคนหุตต่อไปมิได้ ข้าพระองค์ขอพระราชทานพระ-ราชธิดาอันทรงพระนามพระเทพกษัตรี ไปเป็นปีนศรีสุรางคนิกรกัญญาในมหานคเรศปราจีนทิศ เป็นทางพระราชสัมพันธมิตรไมตรีสุวรรณปัฐพิแผ่นเดียวกันชั่วกัลปาวสาน
สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าข้างเผือก ทราบในลักษณพระราชสาสัน ก็ให้ชุมท้าวพระยามุขมนดรีปรีกษา ๆ ว่ากรุงพระมหานครศรีอยุธยากับกรุงหงสาวดีก็เป็น อริชอกชั่า ดุจวัณโรคอันมืในพระทรวง จะรักษาเป็นอันยาก และพระเจ้ากรุงศรีลัดนาคนหุตก็ เป็นกรุงกษัตริย์อันใหญ่ ได้มิพระราชสาสันนอบน้อมมาแล้ว ควรที่ทรงพระราชกรุณาพระราช ทานไห จะได้เป็นทางพระราชสัมพันธมิดรไมตรี เกลือกมีราชการงานสงครามภายหน้าจะได้ เป็นมหากำลังยุฑธนาการ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าอยู่ทัวก็เห็นด้วย ดำรัส ให้ดอบพระราชสาสันขึ้นไปว่า ซึ่งสมเด็จพระเจ้ากรุงศรีลัดนาคนหุต มีพระทัยจะร่วมพระราช โลหิตเป็นมหาสัมพันธมิตรไมตรีนั้น สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้าพระเจ้าข้างเผือก ทรงพระอนุญาดแล้ว ให้แต่งมารับเถิดทูดานุทูดรับพระราชสาสันกราบถวายบังคมลาไปยัง กรุงศรีลัดนาคนหุดถวายพระราชสาสันทูลประพฤติเหตุทุกประการ พระเจ้ากรุงศรีลัดนาคนหุต ทราบด้งนั้นก็ดีพระทัยนัก ก็แต่งทูตานุทูตกับไพร่ ๕๐๐ และท้าวนางเถ้าแก่ลงมารับ ขณะเมื่อ ทูดลงมาถิงนั้น พอสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระเทพกษัตรีทรงพระประชวรหนัก สมเด็จพระมหา-จักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าข้างเผือก มิร้ที่จะผ่อนผันฉันใดเลย จีงฑรงพระราชจินตนาการว่า แม้จะมิพระราชสาสันบอกขึ้นไปโดยสัตย์ไซร้ ไหนพระเจ้ากรุงศรีลัดนาคนหุตจะเห็นจริง ก็จะ ว่าเราเจรจาเป็นสอง จะหม่นหมองคลองพระราชไมดรีและไมตรีไป ได้ออกวาจาแล้วจะให้เสีย ค์ามิบังควร พระองค์ก็ยกพระแก้วฟ้าราชธิดาให้แทนองค์พระเทพกษัตรี พระราชทานเครอง ราชูปโภคสำหรับอัครมเหสีกรุงกษัตริย์ พร้อมด้วยสนมสาวใข้ทาสกรรมกรชายห้าร้อยหญิง ห้าร้อยไปด้วย ทูดกราบถวายบังคมลา เชิญเสด็จพระแก้วฟ้าราชบุดรีขึ้นไปถวาย
ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีลัดนาคนทุต แจ้งวำมิใช่องค์พระเทพกษัตรีก็เสียพระทิยนัก จ้งตรัส ว่า เดิมเราจำนงขอพระเทพกษัตรีซึ่งเป็นพระราชชิตาพระสุริโยฑัย อันเสียพระชนม์แทนพระ-ราชสามีอับคอช้าง เป็นตระกูลวงค์กตัญญูอันประเสริฐ ตรัสแล้วก็แต่งให้พระยาแสน พระยานคร พระยาทิพมนตรี เป็นทูตานุทูต ให้มาส่งพระแก้วฟ้าราชบุตรีคนอังกรุงพระนครศรีอยุธยา และ มีพระราชสาศ์นเครื่องราชบรรณาการมาถวายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเฝือกต้วย ในลักษณพระราชสาส์นนั้นว่า เดิมพระองค์ประสาทพระเทพกษัตรีให้ ก็ตดิศัพท์1นี้ก็'ทั่ว'โป'ใน นิคมชนบทขอบฃณฑเสมาเมืองกรุงศรีสัตนาคนคุตสิ้นแล้ว บัตนึ่พระองค์ส่งพระแก้วฟ้าราชบุตรี เปลี่ยนใปแทนนั้น ถึงมาตรว่าพระแก้วฟ้าราชบุตรีจะมีศรีสรรพล้กษณโศภาคย์ยึ๋งกว่าพระเทพ-กษัตรีร้อยเท่าพนฑรีก็ด็ อังไป่ล้างกิตดิตัพท์พระเทพกษัตรีเสียไตั ก็เป็นที่อัปยศชั่วกัลปาวสาน ช้าพระองค์ขอส่งพระแก้วฟ้าราชธิตาคน จงพระราชทานพระเทพกษัตรีแก่ช้าพระองค์ ดจมี พระราชสาส์นอนุญาตมาแต่ก่อนสมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเฝือก แจ้งในลักษณ ราชสาศ์นและส่งพระแก้วฟ้าคนมาตังนั้นก็ละอายพระทัยนัก พอพระเทพกษัตรีหายประชวร พระโรค จึงดกแต่งการที่จะส่งพระราชชิตา และจัตเก้าแก่กำนัลสาวใช้ทาสชายห้าร้อยหญํงห้าร้อย ครั้นถึงเดือน ๕ ตักราช ๙๑๓ ปีกุน ตรีนิศก (พ.ศ.๒๐๙๔) จึงมีพระราชโองการดำรัส ให้พระยาแมนคุมไพร่พนหนึ่งไปส่ง พระยาแมนอับทูตานุทูตก็เชิญเสด็จพระเทพกษัตรีขื้นฑรง สีริกากาญจนยานุมาศไปโดยสถลมารคสมอศอ
ฝ่ายพระมหาธรรมราชา แด่แจ้งว่าพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเฝือก จะส่งพระเทพ-กษัดรีขึ้นไปกรุงศรีลัดนาคนทุด ก็ให้ม้าเรีวถึอหนังสิอไปถวายพระเจ้าหงสาวดื พระเจ้าหงสาวดื ทราบก็แต่งให้พระดะบะเป็นนายกอง ฟ้าเสือด้าน มังกลอกหม้อ คุมพลหนึ่นหนึ่งรุดมาดงชุ่ม คอยอยู่ดำบลมะเริงนอกด่านเมืองเพชรบูรณ์ ออกสกัดดืซาวกรุงศรีสัตนาคนคุตนั้นแตกฉาน ได้พระเทพกษัตรีไปถวายพระเจ้าหงสาวดื
ฝ่ายพระยาลาวซึ่งมารับพระเทพกษัตรี ก็เอาคดืทั้งปวงไปกราบทูลพระเจ้ากรุงศรีลัดนา-คนทุดทกประการ พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนคุดแจ้งประพฤติเหต ก็ทรงพระพโรธว่า ซึ่งพระเจ้า หงสาวดีแต่งรี้พลมาศอัดรบชิงเอาพระเทพกษัตรีไปทั้งนื้ ก็เพราะเมืองพระฟิษณุโลกเป็นด้น จำ จะแก้แค้นให้ถึงขนาด พระองค์ก็ให้บำรุงช้างม้ารี้พลจะยกไปเอาเมืองพระพิษณุโลก ฝ่ายสมเด็จ พระมหาจักรพรรติพระเจ้าช้างเฝือกแจ้งก็ตรัสให้ไปห้าม พระเจ้ากรุงศรีสัดนาคนคุด ก็งตโดย พระราชโองการมิได้ยกไป
แผ่นดินสมเด็จพระมหินทร!ธิราช ครั้งที ๑ ครั้นตักราช๙๑๔ ปีชวด จัดวาศก (พ.ศ.๒๐๙๕) เดือน๑๒ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ พระเจ้าช้างเฝือก ก็ยกสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระมหนฑราชิราชเสด็จขึ้นผ่านพิภพไอสุริยศวรรยา-ชิปัดย์ถวัลยราชประเพณี ครอบครองแผ่นดินกรุงพระมหานครศ่รีอยุธยา สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ พระเจ้าช้างเผือก เสด็จออกไปอยู่ ณ พระราชวังหลัง ขณะนั้นพระชนม์ได้ ๔๙ พรรษา
ส่วนสมเด็จพระมหินทราธราชเจ้าแผ่นดิน เมอเสด็จขึ้นเสวยราชสมบัดิพระชนม์ได้ ๒๕พระพรรษา สมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเฝือกเวนราชสมบ้ดิแล้ว ถึงเด็อน๓ ก็ เสด็จขึ้นไปเมืองลพบุริ ตรัสให้บูรณะพระอารามพระตริรัดนมหาธาตุให้บริบูรณ์ และแต่งปะขาว นางชิสองร้อยกับช้าพระให้อยู่รักษาพระมหาธาตุ แล้วก็เสด็จลงมายังกรุงพระมหานครตริอยุธยา ครั้งนั้นเมืองเหน้อทงปวงเป็นสิทธิ้แก่พระมหาธรรมราชาเจ้า อนึ่งการแผ่นดินในกรุง พระมหานครตริอยุธยา พระมหาธรรมราชาบังคับบัญชาลงมาประการใด สมเด็จพระมหินทราริราช เจ้าแผ่นดินดองท่าตามทุกประการ ก็ข่นเคืองพระราชหฤทัย จึงเอาความนั้นไปกราบทูลสมเด็จ พระราชบํดา สมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าช้างเฝือกก็นอยพระทัย
ขณะนั้นพระยารามออกจากที่กำแพงเพชร เอามาเป็นพระยาจันทบูร สมเด็จพระมหินทรา-ริราชก็ตรัสก็จการทั้งปวงด้วยพระยารามเป็นความลับ แล้วก็ส่งข่าวไปแก่พระเจ้ากรุงตริลัดนา-คนหดให้ยกมาเอาเม์องพระพษณุโลก จึงพระเจ้ากรุงตริลัดนคนหุดก็บำรุงช้างม้ารี้พลสรรพจะ ยกมาเอาเมืองพระพิษณุโลก พระมหาธรรมราชาตรัสรัว่าพระเจ้ากรุงตริลัดนาคนหดจะยกทัพมา ม์1ด้แจ้งในกล ก็ส่งข่าวมาทูลแก่สมเด็จพระมหินทราริราชเจ้าแผ่นดิน ๆ ก็ให้พระยาสีหราชเดโช และพระห้ายนั้าขึ้นไปช่วย แต่สั่งเป็นความลับไปว่า ถ้าทัพกรุงตริลัดนาคนทุดล้อมเมืองพระ พิษณุโลกเมึ๋อใด ก็ให้กมเอาพระมหาธรรมราชาให้จงได้ เสริจราชการแล้วจะเสื้ยงท่านให้ถึง ขนาด พระยาสีหราชเตโชไปถึงเมืองพระพิษณโลกมืไว้ความลับ กลับเอาคดิซึ่งพระยารามกับ สมเด็จพระมหินทราริราชเจ้าแผ่นดินดิดการเป็นความลับนั้น ทูลแถลงแก่พระมหาธรรมราชา ทุกประการ พระมหาธรรมราชาแจ้งดระหนัก ก็ไห้ช้าหลวงเอาข่าวรุตขึ้นไปทูลแก่พระเจ้าหงสาวดิ ฝ่ายพระเจ้ากรุงตริลัดนาคหด ก็ยกช้างม้ารี้พลประมาณยี่สิบแสนมาโดยทางนครไทย มายังเมืองพระพิษณุ่[ลกพระมหาธรรมราชาก็ให้กวาดคร้วเมืองนอกทั้งปวงเช้าเมืองพระพิษณ์[ลก และแต่งการที่จะกันเมืองไว้พร้อมเสริจ
ฝ่ายพระเจ้ากรุงตริลัดนาคนทุด ยกมาถึงเมืองพระพิษณโลก เคือนยี่ แรม ๑๓ คา ปีฉลู เบญจตก (พ.ศ. ๒๐๙}อ) ก็ดั้งทัพพลบพลาไชยในต่าบลโพธิ้เริยง ดรงประตูสวรรค์ ไกลออกไป ประมาณ๕๐ เส้น ทัพพระยาแสนสรินทรคว่างฟ้าดั้งตำบลเด่าไห้ พระยามอไฟดั้งตำบลรัดเขา พราหมณ์ ทัพพระยานครดั้งตำบลสระแกว ทัพพระยามือเหล็กดั้งตำบลบางสะแก
ฝ่ายสมเด็จพระมหินทราริราช แจ้งกำหนดว่าทัพกรุงตริลัดนาคนหุตยกมายังเมืองพระ พิษณุ[ลกแล้ว พระองค์ก็กริธาพลเสด็จขึ้น่1ปโดยทางชลมารค ดั้งทัพหลวงตำบลพิง พระยาราม และพระยาจักริเป็นกองหนัาขึ้นไปดั้งตำบลรัดจุฬามณ์ และทัพเริอจอดแต่รัดจุฬามณ์ทั้งสอง ฟากนั้าแน่นดลอดลงไปจนทัพหลวง ณ ปากนั้าพิง แล้วก็บอกขึ้นไปว่าจะยกเช้าไปช่วยกันเมือง พระพิษณุโลก พระมหาธรรมราชาตรัสทราบการอยู่แล้วก็ให้ออกมาห้ามมิให้เช้าไป
ฝ่ายพระเจ้ากรุงตริลัดนาคนหุด แจ้งว่าสมเด็จพระมหินทราริราชยกกองทัพเริอขึ้นมา เหมือนกำหนดก็ด็พระทัย ดรัสให้ยกพลเช้าปีนเมืองและแต่งทหารห่มเสื้อเหลืองสามพ้นหนุน พลเช้าไป เจ้าหน้าที่เชิงเหินก็สาดปีนไฟแหลนหลาวด้องชาวล้านช้างดายมากนัก พระเจ้ากรุง
ศรีสัดนาคนหุดเห็นดังนั้น ก็เสด็จยกพลเข้ายืนช้างที่นั้งแฝงวิหารอยู่แทบรีมคูเมือง ให้เจ้าหน้าที่ ทำฑบทูบังดัวข้ามคูเข้าไปขดถึงเช้งกำแพงเมือง ชาวพระพิษณุโลกผู้รักษากำแพงทุ่งอาวธลง มามได้ด้อง จึงพระมหาธรรมราชาก็เสด็จไปยืนช้างที่นั่ง ดรัสให้ขนศรีเอาพลอาสาห้าร้อยออก ทะลวงฟัน พลลาวก็พ่ายออกไป พระเจ้ากรุงศรีสัดนาคนหดก็ถอยไปยงค่ายหลวง และบัญชาให้ นายทัพนายกองดั้งบรรช้ด(๑) เมือง
ฝ่ายสมเด็จพระมหาธรรมราชา คำรีการที่จะทำลายทัพเรีอ ก็ดรัสให้เอาไม้ไผ่ผูกแพ กว้าง ๑๐ วา ยาว ๒๐ วา ๕๐ แพ แล้วเอาเชื้อเพสิงใส่เด็มหลังแพ ชันนั้าบันยางรดทั่วไปทั้งนั้น และให้แต่งเรือเร็วไว้สองลำสัาหร้บจะได้จุดเพลิง ควนจัดการเสร็จ ณ เดือน ๔ ชื้น ๔ คาเพลาเด็อนดก ก็ปล่อยไห้แพด็ดกันลงไปถึงคุ้งเหน้อรัดจุพามณี เรีอเร็วสองลำก็เอาเพลงจุดฺเชื้อไพ่หลังแพดลอด ชื้นมาทั้งสองข้าง เพสิงก็ค็ดรุ่งโรจน์เป็นกันหนึ่งกันเดียว นั้าที่ตื้นนั้นเชี่ยวก็พัดแพเร็วลงไป กองทัพเรือมิทันร้ดัวเห็นแพไพ่เค็มแม่นั้าลงมาก็ดกไจ ลงเรีอทันบ้างมิทันบัางเยืยดกัดดับคงเป็น โกลาหล แพไพ่ก็ไหม้เรือต่อกันั่เ.ป เสียเรือและผู้คนดายเป็นอันมาก เรือและคนกองหน้าที่เหลอนั้น ก็ล้นลงไปกังทัพหลวง ณ ปากนั้าฟัง
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดื แจ้งข่าวว่าเมืองพระพิษณุโลกเก็ดศึก ก็ไข้พระยาภกาม พระยา เสือหาญ มาเป็นนายกอง ม้าพันหนึ่ง พลหมึ๋น'หนึ่ง รุดมาช่วยกันเมืองพระพิษณุโลก พระยาภุกาม พระยาเสือหาญ ก็ยกทัพม้ามาถึงเมืองพระพิษณุ[ลก เห็นข้าศึกล้อมแล้ว ก็ดืทักด้านพระยามือเหล็ก ซึ่งดั้งในบางสะแก ทัพพระยามือเหล็กด้านมิได้ก็พ่ายแยกออกไป พระยาภุกามและพระยาเสือหาญ ก็เข้าเมืองพระพิษณุโลกได้ พระยาภกามพระยาเสือหาญ กับพลทหารชาวหงสาวดก็เข้าไปถวาย บังคมพระมหาธรรมราชา พระมหาธรรมราชาก็ให้รางรัลแก่ผู้มาช่วยทั้งปวงเป็นกันมาก สมเด็จ พระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นค็นร้ว่าพระเจ้าหงสาวดีไห้กองทัพมาช่วยเมืองพระพิษณุโลก เห็น การศึกไม่สมหมายแล้ว ก็เลิกกองทัพคืนลงมากังพระนครศรีอยุธยา
ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัดนาคนหุดเห็นว่า จะเอาเมืองพระพิษณุโลกมืได้ ก็เลิกทัพจากเมือง พระพิษณุโลกคืนไปโดยทางบ้านมุงดอนชมพู จึงระยาภกามและพระยามเสือหาญทูลแก่พระ-มหาธรรมราชาว่า ข้าพเจ้าทั้งสองจะขอยกไปดามดืทัพพระเจ้ากรุงศรีสัดนาคนหดไห้แดกฉาน เป็นบำเหน็จมือ พระมหาธรรมราชาก็ดรัสห้ามว่า ศึกใหญ่มิได้แดกฉานล่าไปดังน็ อันจะยกไป ดามนั้นหาธรรมเนียมมิได้ พระยาทั้งสองก็ทูลว่าพระเจ้าหงสาวดืใข้ข้าพเจ้าทั้งสองมาคราวนื้ กังไป่ได้เป็นรบทุ่งสามารถ ครั้นข้าพเจ้าจะมืยกไปดามไซร้ เห็นว่าพระเจ้าหงสาวดืจะเอาโทษ พระมหาธรรมราชาก็ดรัสว่า ท่านทั้งสองยกมาก็ได้กระทำการรบทุ่งมืชัยอยู่แล้ว และซึ่งว่า พระเจ้าหงสาวดีจะลงโทษนั้นเป็นภารธุระเรา ถ้าท่านมิฟังจะขืนยกไปให้ได้ เห็นจะเสียทีข้าศึก เป็นมั่นคง พระยาภกาม พระยาเสือหาญ มิได้ฟังบัญชา กราบบังคมลาแล้วก็ยกพลไปดาม
ฝ่ายพระเจ้ากรุงศรีสัดนาคนหุต เมอล่าทัพไปนั้น บัญชาให้พระยาแสนศุรีนทรคว่างฟ้า พระยานคร พระยามือไพ่ ทั้งสามทัพนี้อยู่รั้งหลัง ครั้นถึงคำบลวารีและทางนั้นแคบ พระยา-แสนสุรีนทรคว่างฟ้า พระยานคร พระยามอไพ่ แด1งพลทหารซุ่มไว้สองข้างทาง แล้วขกับมาดั้ง
(๑) บางฉบับเป็นบรรชิ
พลอยู่ทางประมาณ ๓๐ เส้น แต่งม้าไว้คอยยั่วทัพอ้นตามไป พระยา/ไกามและพระยาเสือทาญ ยกไปถึงตำบลวารี ม้ทันรู้ว่าทัพไหญ่ดั้งรีบอยู่ไนที่นั้น เห็นแต่ม้าเท่านั้นก็ไล่เข้าไป ทัพกรุงศรีสัดนา-คนหดก็ยกออกรีบปะทะกันจนถึงอาวธสั้น ฝ่ายทหารชาวล้านข้างอันชุ่มไว้นั้นเห็นไต้ทีก็ออก โจมดีกระหนาบทัพพระยา/ไกามและพระยาเสือหาญก็แดกฉาน ทัพล้านข้างไล่ฟันแทงพลหงลาวดี ดายมากนัก นายม้าผู้ดีดายหลายคน ทัพพระยาภุกาม พระยาเสือหาญ เสียม้าและเครื่องศัสดรา อาวุธเป็นอันมาก ก็พ่ายคืนมาเมืองพระพิษณโลก ครั้นเสรีจการดีก พระยาสีหราชเดโชมึโต้ลงไป ก็อยูต้วยพระมหาธรรมราชา แต่พระยาท้ายนี้าหนัลงไปพระนครศรีอยุธยา
ถึง ณ เดีอน ๔ปีขาล ฉศก (พ.ค.๒๐*๗) สมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าข้างเผอก ก็เสด็จทรงพระผนวช ข้าราชการก็บวชโดยเสด็จเป็นอันมาก ฝ่ายพระมหาธรรมราชาทราบ พระทัยดระหนักว่าสมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน คดการดั้งปวงต้วยพระยารามพิดทูล ยุยงและสัญญาแก่พระเจ้าล้านข้าง ให้ยกมาเอาเมืองพระพิษณุโลกพระองค์ก็ใท้มืหนังสือรีบสง ลงไปถึงสมเด็จพระมหินทราธราชเจ้าแผ่นดิน ว่าเมืองพิชัยหาเจ้าเมืองไต้ จะขอพระยารามขึ้น มาเป็นพระยาพิชัย สมเด็จพระมหินทราธราชเจ้าแผ่นดิน ครั้นดรีสทราบดังนั้นก็เคืองพระทัย ฝ่ายพระยารามแจ้งดังนั้น กลัวพระมหาธรรมราชาจะส่งดัวไปหงสาวดีก็ทูลแก่สมเด็จพระมหินทรา-ชิราชเจ้าแผ่นดินว่า ข้าพเจ้าไต้ฟังซึ่งกิจการในเมืองพระพิษณุโลกนั้นวา พระมหาธรรมราชา ดีดการดั้งปวงเป็นฝ่ายข้างพระเจ้าหงสาวดี และเอาเมืองเหนัอดั้งปวงไปขึ้นแก่พระเจ้าหงสาวดี แล้ว บัดนี้จะย้ายเอาท้าวพระยาผ้ใหญ่ในพระนครไปอังหงสาวดีเล่า และซึ่งพระมหาธรรมราชา บังดับบัญชาพระองค์ลงมาเป็นสิทธิดังนี้ ข้าพเจ้าเห็นมิควร ถ้าและดีกหงสาวดีมาถึงพระนครก็ดี ข้าพเจ้าขอประกันการดกแต่งป้องกันพระนครไว้ไห้ไต้ สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน เห็นชอบต้วยก็บัญชาโดยพระยาราม
แผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ครั้งที ๒
สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดินและพระยาราม ก็เอายุบลคดีซึ่งดีดดั้งปวงนั้น กราบทูลแก่พระมหาจักรพรรดิพระเจ้าข้างเผอก แล้วอัญเชิญพระองค์ลาพระผนวชออกมา ครองราชสมบด พระเจ้าข้างเผือกก็มืไต้รีบ จ้งสมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าและพระยารามก็ ทูลวิงวอนเป็นหลายครั้ง ว่าบัดนี้ภยจะมาถึงประชาราษฎรดั้งปวงแล้ว ขอทรงพระกรุณาเสด็จ มาครองราชสมบัด เอาอาณาประชาราษฎรดั้งหลายไว้ไห้รอด พระเจ้าข้างเผือกก็ดรีสบัญชา ดามสมเด็จพระโอรสาธิราชกราบทูลนั้น จึงเสด็จลาพระผนวชในเดือน ๔ แรม ๑๓ ค์า ดักราช ๙๑๖ ปีขาล ฉศก (พ.ค. ๒๐๙๗)
ฝ่ายหงสาวดีแจ้งข่าวไปว่า พระยา/ไกาม พระยาเสิอหาญซึ่งให้มาช่วยกันเมืองพระ-พิษณุ[ลก กลับเสียทัพแก่ชาวล้านข้าง ก็ทรงพระพิโรธ และไห้ม้าใช้มาหาพระยา/ไกามและพระยา เสือหาญไปจะลงโทษพระยา/ไกาม พระยาเสือหาญ กลัวราชอาญาพระเจ้าหงสาวดีก็ทูลวิงวอน พระมหาธรรมราชา เชิญเสด็จขึ้น่โปช่วยขอโทษ พระมหาธรรมราชาก็ทรงพระกรุณาแก่พระยา
ภุกาม พระยาเสือหาญ จึงพาพระนเรศวรราชบุดรเสด็จขึ้น่!ปถึงเมืองหงสาวดี ทูลขอโทษพระยา ภุกามพระยาเสือหาญแก่พระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีดรัสว่ามันทั้งสองนี้โทษถึงดายอยู่แล้ว แด่พระเจ้าน้องเราได็ฃื้นมาขอแล้วเรายกโทษให้ พระมหาธรรมราชาก็โสมนัสรักใคร่ในพระเจ้า หงสาวดีเป็นอันมาก
ขณะเมื่อพระมหาธรรมราชา เสด็จไปกรุงหงสาวดีนั้น ข่าวแจ้งลงไปถึงกรุงเทพพระมหา-นครศรัอยุธยา สมเด็จพระมหินทราธิราชก็กราบทูลแก่พระราชบิดาว่า พระมหาธรรมราชานี้ มิได้สวามิภักดิ้ด่อพระองค์แล้ว ไปใฝ่ฝากไมดรแก่พระเจ้าหงสาวดีถ่ายเดียว จำจะยกทัพรีบขึ้นไป เชิญเสด็จพระเจ้าพี่นางกับราชนัดดาลงมาไว้ ณ พระนครศรีอยุธยา ถึงมาดรพระมหาธรรมราชา จะดีดประการใดก็จะเป็นห่วงอาลัยอยู่ อันพระมหาธรรมราชาเห็นจะไม่พ้นเงื้อมพระหัดถึ สมเด็จ พระราชบิดาก็เห็นด้วย จึงดรัสให้พระยารามอยู่จัดแจงรักษาพระนคร สมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวกับ พระมหินฑรโอรสาธิราช ก็กรีธาพลเสด็จโดยชลมารคถึงเมืองพ้ษณุ[ลก ก็รับเสด็จพระวิสุทธกษัตรี กับเอกาทศรถอันเป็นพระภาคืไนยราชและครัวอพยพข้าหลวงเดิมซึ่งให้ขึ้นมาแด่ก่อนนน แล้ว สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวกับพระมหินทราธิราช ก็เสด็จล่องจากเมืองพระพ้ษณุโลกไปประทับ อังเมืองนครสวรรค์ จึงสมเด็จพระมหินทราชิราช กราบทูลสมเด็จพระราชบิดาว่า เมืองกำแพงเพชร เป็นทางศึกกำลังศึก จะขอทำลายเมืองกำแพงเพชร กวาดเทเอาครอบครัวอพยพลงไปไว้ ณ กรุง-พระมหานครศรีอยุธยา ถึงศึกมืมาก็จะได้หย่อนกำลังลง สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ดรัสเห็นด้วย ทพ หลวงก็ดั้งยั้งอยู่ ณ เมืองนครสวรรค์ สมเด็จพระมหินทราชิราชก็ยกกองทพขึ้นัIปอังเมืองกำแพง-เพชร ทัพหลวงดั้งค่ายห้ายเมือง พระยาศรีเป็นกองหน้าเข้าดั้งค่ายแทบคูเมือง
ฝ่ายขนอินทเสนาและใเนด่างใจ ข้าหลวงซึ่งดั้งไปแด่งพระพ้ษณุโลกนั้น แด่รู้ข่าวก็ตรวจ จัดรื้พลแต่งกันเมืองกำแพงเพชรเป็นสามารถ ครั้นกองทัพเข้าดั้งแทบคูเมืองก็แดงพลทหาร ออกหักค่ายพระยาศรี พระยาศรีก็พ่ายแก่ชาวเมืองกำแพงเพชร จึงพระยาศรีก็แต่งการที่จะ ปล้นเมืองกำแพงเพชร ก็จัดชาวอาสาในหมวดพ้นดรีไชยศักดิพันหนึ่ง แด่การสรรพก็ยกเข้า ปล้นเมืองในเพลากลางคืน เมื่อแรกยกเข้าไปนั้นชาวไนเมืองสงบอยู่ละไห้เข้าไปถึงเชิงกำแพง แล้ว ก็วางปีนไพ่และพุ,งศัสดราวุธมาด้องชาวอาสา ๆ ก็พ่ายออกมา	แด่ยกเข้าปล้นเมืองถึงสามวัน
รี้พลดายมากเห็นจะเอาเมืองมิได้ สมเด็จพระมหินทราชิราชเจ้า ก็เลกทัพคืนลงมาอังนครสวรรค์ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ พระเจ้าข้างเผือกและสมเด็จพระมหินทราชิราชเจ้าก็เสด็จลงมาอัง พระมหานครศรีอยุธยา
ส่วนพระยารามอยู่แด่งการซึ่งจะกันพระนคร และในหน้าที่กำแพงรอบพระนครนั้น ให้ แด่งบิอมเพชรและหอรบระยะไกลกันแด่เล้นหนึ่ง วางปีนใหญ่ไว้แด่ระยะสืบวา ปีนบะเหรี่ยมจ่ารง มณฑกระยะไกลกันแด่ห้าวา อนึ่ง กำแพงพระนครขณะนั้นดั้งโดยกระบวนเก่า และอังไป่รื้อลง ดั้งในรีมนั้า พระยารามก็ให้ดั้งค่ายรายไปดามรีมนั้าเป็นชั้นหนึ่งและไว้ปีนจ่ารงมณฑกสำหรับ ค่ายนั้นก็มาก แล้วให้ดั้งหอโทนในกลางนํ้าไกลรีมฝ่งออกไปห้าวารอบพระนคร มิให้ข้าศึกเอาเรือ เข้ามาดีรีมพระนครได้
ฝ่ายข้าหลวงในเมองพระพิษณุโลก ครั้นสมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าข้างเผอก และ สมเด็จพระมหินทราธิราช มานำพระวิสุทธิกบัดรีและเอกาทศรถกับครอบครัวอพยพข้าหลวง เดิมลงไปแลว ก็ขี้นม้ารีบไปยังกรุงหงลาวดี กราบทูลแด่พระมหาธรรมราชาเจ้าทุกประการ พระ-มหาธรรมราชาได้แจ้งดังนั้นก็ดกพระทัยจึงเข้าไปเฝึาพระเจ้าหงสาวดีเอาเหตุซึ่งพระยารามกับ สมเด็จพระมหินทราธิราชคิดการกันแด่ด้น จนมาหักหาญรับพระวิสุทธิกษดรีลงไปกรุงพระ-มหานครศรีอยุธยานั้น ทูลแก่พระเจ้าหงสาวดีทุกประการ พระเจ้าหงสาวดีแจ้งเหตุดังนั้น ก็เคอง พระราชหฤทัย จึงดรัสแก่พระมหาธรรมราชาว่า ซึ่งกรุงพระมหานครเสียสัตยานุสัตย์กลับเป็น ปรปักษ์ข้าด็กแก่พระเจ้าน้องเรานั้น จะละไว้มิได้ พระเจ้าน้องเราเร่งลงไปจัดแจงกองหัพทั้งเจึด เมิองเหนือและเสบียงอาหารไว้ให้สรรพ เดีอน ๑๒ เราจะยกลงไป พระมหาธรรมราชาเจ้ารับ บัญชาพระเจ้าหงสาวดี ก็ถวายบังคมลามายังเมิองพระพิษณ[■ลกจัดแจงเสบียงอาหารข้างม้า รั๊พลทั้งเจ็ดหัวเมืองเหนือไว้ ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีให้บำรุงข้างม้ารีพลสรรพ
ลุดักราช ๙๑๗ ปีเถาะ ส้ปตศก (พ.ศ.๒๐๙๙) รันพฤหัสบดี ชื้น๔คา เดีอน ๑๒ เพลารุ่ง แล้วสองนาพิกาหกบาท สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็ทรงเสด็จพระปรีตโดทกธาราภิเษกเสรีจ เสด็จ ทรงเครื่องสิรีราชวิภูศนาธาร กาญจนวิเชียรมาลีมณีมาศมงกฎ สำหร้บวิชัยยุฑธราชรณภูมิเสรีจ เสด็จทรงข้างด้นพลายชมพูหัดสูงหกศอกสองนั้ว ผกพระที่นั่งสุวรรณมหามณฑปเป็นบรมอัคร-ยานพาหนะ พร้อมด้วยแสนสุรชาดิ โยธา,พลากรเหิยมหาญ พลโฉ่เขนทวนธนูดูดิเรกมเหาฬาร นานาวธประภูศกดิสารสินธพตุรงคพาชีชาดิพันลีก อธึกด้วยกาญจนกลิ้งกลดอภิรุมบังสุรีย-ไพโรจน้รุจ็ดร พิพิธปฎาการธงชัยบรรฎากเป็นฃน้ตแน่นํเ.สว เดียรดาษด้วยท้าวพระยาพลากร กรรกงรวรายระยะโดยกระบวนบทจรพยุหบาดรชายขวาหน้าหลังทั้งปวงเสรีจ ได้เพลฺามหา พิชัยฤกษ์โหราลนฟ้องชัย ทวิชาจารย์เป่าสังข์ ประโคมฟ้องกลองกาหลก็กก้องนฤนาฑนึ่สนั่น พสุธาดล ดำเนืนธรัชลีลาพยุหแสนยากรหัพหลวงออกจากหงสาวดีออกมา ๒๕ เวร ถงแดนเมือง กำแพงเพชร เสด็จประทับเถลีงราชพลับพลาชัยราชาอาสน์ จึงดำรัสให้พระเจ้าแปรเป็นนาย กองทัพเรีอ แล้วพระเจ้าหงสาวดีก็ยกมาชุมพลทั้งทัพบกทัพเรีอ ณ เมืองนครสวรรค์และพลพระเจ้า หงสาวดียกมาครั้งนั้น คอ พลพม่ามอญในหงสาวดีอังวะ ดองอ เมืองปรวน และเมืองประแสนหวิ เมืองกอง เมืองมิด เมืองตาละ เมืองหน่าย เมืองอมวง เมืองสะพัวบัวแส และเมืองสรอบ เมือง ไทยใหญ่ อนึ่ง ทัพเชียงใหม่นั้น พระเจ้าเชียงใหม่ประชวรจึงแต่งให้พระแสนหลวงพิชัยเป็น นายกอง ถอพลลาวเชียงใหม่ทั้งปวงมาด้วยเจ้าหงสาวดีเป็นทัพหนึ่ง และกำหนดพลนั้นมีบัญชี ร้อยหมื่นสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าเป็นนายกอง ถอพลหัวเมืองเหนือทั้งเจ็ดหัวเมืองมา ด้วยพระเจ้าหงสาวดีเป็นทัพหนึ่ง ครั้นได้คุภวารฤกษ์ดิถ พระเจ้าหงสาวดีก็กรีธาพยุหโยธาทัพ ทั้งปวงลงมายังพระมหานครศรีอยุธยา
ฝ่ายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าข้างเฝือก และสมเด็จพระมหินทราธิราชแจ้งข่าว ก็ให้ชับพลเมืองนอกทั้งปวงเข้าพระนคร และได้แด่ไนแขวงจังหรัดซึ่งอยูใกล้พระนคร ทั้งสี่แขวง นั้นประมาณส่วนหนึ่งและซึ่งมิได้เข้ามานั้นออกอยู่ป่าเป็นอันมาก อนืงพลเมืองเด็กน้อยทั้งปวง
มิได้เขาพระนครและออกอยู่ป้ามาก ไค้แด,ด้วเจ้าเมืองและพลสำหรับเจ้าเมืองนั้นเข้ามาพระนคร สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ไห้พระยารามดรวจจัดพลสรรพยุฑธขึ้นประจำหน้าที่กำแพงรอบพระ;นคว และค่ายทั้งปวงก็มนคงนัก แล้วก็แต่งกองแล่นไว้ทั้ง ๔ ดาน รอบพระนครด้านละ ๕ กอง ส่วน พระยารามนั้นตั้งทัพไนท้องสนามหลวงเป็นกองกลาง จะไค้ยกไปช่วยทั้ง ๔ ค้าน อนึ่งหน้าที่ใด ซึ่งเป็นหน้าที่กวดข้น พระเจ้าอยู่หัวก็ไว้พระยากลาโหม และพระยาพลเทพ พระมหาเทพเมือง ชัยนาท เมืองสุพรรณบุรี เมืองลพบุรี เมืองอินทรบุรี เมืองเพชรบุรี เมืองราชบุรี เมืองนครนายก เมืองสระบุรี เมืองพรหมบุรี เมืองสรรคบุรี เมืองสิงคบุรี เมืองนครชัยศรี เมืองธนบุรี เมืองมฤด ทั้งนื้อยู่ประจำหน้าที่แด่ประตูหอรัดนชัย ลงไปเกาะแกวซึ่งมืแด่ตู หาแม่นั้ากั้นมิได้ และหน้าที่ ทั้ง ๓ ค้านไชว้ แต่นายก่ายไปถึงประตูชัย พระยาพระคลังเป็นนายกองใหญ่ แต่ประตูชัยไปถึง ประตูรังชัย พระยาอินทรานครบาลเป็นนายกองใหญ่ แด่ประตูรังชัยไปถึงประตูชีชัน พระท้ายนั้า เป็นนายกองใหญ่ แด่ประตูชีชันไปถึงมุมศาลหลวง พระยาสิหราชเดโชเป็นนายกองใหญ่ แด่มุม ศาลหลวงมาพระราชรัง แด่พระราชรังไปถึงขื่อหน้าพระยาธรมาเป็นนายกอง ถือพลทหารใน ทั้งปวงรักษาหน้าที่
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดียกทัพมาถึงกรุงเทพพระมหานครศรีอยุธยา ณ รันพุธ ขึ้น ๑ ค่า เดือนอาย ตั้งทัพมั่น ณ ตำบลลุ่มพลี จึงพระยารามก็ใท้เอาปีนนารายณ์สังหารยาว ๓ วาเศษ กระสุน ๑๒ นิ้ว ลากไปตั้งไนช่องมุมสบสวรรค์ ให้จังกาอิงเอากลางทัพพระเจ้าหงสาวดีด้องข้าง ม้ารี้พลดายมาก กระสุนนั้นไปดกใกล้พลับพลาพระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีก็ให้เอากระสุนขึ้น สรวงพลี แล้วก็เสด็จเลิกกองทัพมาตั้ง ณ มหาพราหมณ์ พอทัพบกทัพเรีอถึงพร้อม จึงพระเจ้า หงสาวดีก็ตรัสกำหนดให้ทัพทั้งปวงเข้าล้อมพระนคร ในขื่อหน้าทิศบูรพาไซร้ ทัพพระมหาอุปราช และทัพพระมหาธรรมราชา ทัพพระเจ้าลังวะไปตั้งข้างทักษิณ ทัพพระยาทะละและเจ้าฟ้าไทยใหญ่ และพระยาแสนหลวงชาวเชียงใหม่ไปตั้งข้างปัจจิมทิศ ทัพพระยาพสิมและทัพพระยาดองอู ทัพ พระยาอภัยคามินี พระยาลาวเจ้าเมืองเมาะดะมะ พระยาพัดบะพัดเบดตั้งทิศอุดร ฝ่ายทัพหลวง ก็ยกเข้าไปตั้ง ณ รัดมเหยงคณ์และทัพลันล้อมพระนครทั้ง ๔ ด้านนั้น เมื่อแยกยกเข้าล้อมนั้น ตั้งไกลริมนํ้าออกไปประมาณ ๓0 เล้น และเอาไม้ดาลเป็นค่ายพูนดินภันป็นไหญ่ กว่าจะตั้งค่าย มั่นลงได้ ชาวพระนครวางปีนใหญ่ออกไปค้องพลพระเจ้าหงสาวดีดายมากนัก ครั้นตั้งค่ายมั่น ภันป็นใหญ่ไค้แล้วประมาณ ๑๐ รัน ก็ยกเข้ามาตั้งค่ายอีกชั้นหนึ่ง ห่างค่ายเดิม ๑๐ เส้น ลัง ประมาณ๒๐ เส้น จะถึงริมนั้า ชาวพระนครแต่งพลอาสาออกมาทะลวงฟัน แล้ววางปีนใหญ่ ออกไปด้องพลพระเจ้าหงสาวดี เมื่อตั้งค่ายนั้นดายมากนัก และนายทัพนายกองเห็นจะตั้งค่าย ในกลางรันมิไค้ ให้ลอบเข้าตั้งกลางคืนเป็นข้านาน จึงตั้งค่ายชั้นนั้นมั่นลงได้ แล้วพระเจ้าหงสาวดี ก็ให้ยกเข้าตั้งค่ายอีกชั้นหนึ่งเล่า ให้ถึงริมนํ้าตูเมือง และค่ายชั้นนิ้ตั้งยากนักด้วยชาวพระนคร วางปีนใหญ่และปีนจินดาจำรงมณฑกถนัดเด็มแม่นยำ พลทั้งปวงด้องปีนไฟดายมากนัก จึงพระเจ้า หงสาวดีให้ชุดอุโมงค์ให้พลทั้งปวงเดินเข้ามาเป็นหลายแห่งหลายสาย ครั้แถึงริมแม่นํ้าที่จะตั้ง ค่ายนั้นก็ชุดเป็นอุโมงค์แล่นหากนโดยหน้าค่าย และลอบตั้งค่ายนั้นในกลางคืน แล้วห้ามพล
ทั้งปวงให้สงบมํให้มี่ฉาว ฝ่ายในพระนครรู้ว่าซาวหงสาวดีขุดอุโมงค์ดิน เอาปีนใหญ่ฮงออกไป มิไห้ห้องข้าคึก ก็จัดกองอาสาออกไปทะลวงฟัน ได้หัวเข้ามาถวายหลายครั้ง และชาวหงสาวคึ ดั้งค่ายชั้นนั้นเป็นเดือนเศษจึงตั้งได้ แค่พระเจ้าหงสาวดืยกมาให้ตั้งค่ายล้อมเป็นสามครั้งประมาณ สองเดือนเศษจึงเข้าล้อมไห้ถึงริมแม่นั้าคูเมือง
ฝ่ายสมเด็จพระมหินทราธิวาชเจ้า จึงดำรัสแก่พระยารามให้มีศุภอักษรชื้นไปถึงเมือง ล้านข้างขอกองทัพลงมาช่วย พระยารามก็แค่งดุภอักษรโดยพระราชบริหารเสร็จแล้ว จึงแค่งให้ ขุนราชเสนา ขุนมหาริไชยอับไพร่ห้าสิบ ชื้นไปยงเมืองล้านข้าง
เมื่อคึกหงสาวดืยกมาล้อมพระนครและตั้งค่ายไห้สามครั้ง พระเจ้าข้างเฝือกเสด็จเลยบ พระนครมิได้ขาด และแด่งขุนหมื่นทหารออกไปกองละฟันสองพนทั้ง ๔ ห้านเป็นหลายหมู่หลาย กอง ไห้รบห้วยชาวหงสาวดืชึ่งเข้ามาตั้งค่ายนั้นทุกรัน และไห้ฆ่าฟันชาวหงสาวดืดายไห้หัวมา ถวายก็มาก ฝ่ายพลหงสาวดีแม้นล้มดายเท่าใด พลทั้งปวงก็มิไห้แดกฉาน ยกหนุนอันเข้ามา หนั่นหนาป้องอันให้ตั้งค่าย ครั้นตั้งค่ายมั่นล้อม ๔ ด้านแล้ว พระเจ้าหงสาวดีก็ดรัสแก่พระมหา-อุปราชา พระเจ้าแปร พระเจ้าอังวะ ห้าวพระยาทั้งหลาย ว่าเราไปรบเมืองทุกแห่งไชร็ ครั้นยก เข้าล้อมได้แล้วดังนี้ ก็แค่งการที่จะเข้าปีนปล้นเอาไห้ห้วยฉับพลัน และแผ่นด้นศรีอยุธยานี้เป็น ราชธานีใหญ่หลวง เอาสมทรเป็นคูดันรอบ ดุจเขาพระสิเนรุราชอันมืแม่นั้าสีทันดรนทรอบคอบ และที่จะปล้นไห้ไซร้เห็นแค่ข้อหน้าห้านเดียว ถึงดังนั้นก็ดื จะปล้นเอาเหมือนนครทั้งปวงนั้นมิไห้ และซึ่งจะเอาอยุธยาครานี้ เราจะแต่งการเป็นงานปีจึงจะไห้ ให้ห้าวพระยาทั้งหลายกำหนดให้ แก่นายทัพนายกองทั้งปวงให้รักษาแด่มั่นไว้อย่าเพ,อรบทุ่ง ให้แต่งอันออกลาดหาข้าวไว้เป็นเสบียง ไพร่พลทั้งปวงให้ครบปีหนึ่ง แล้วจะให้สำรวจเอาให้ล้วนดัวจนทุกหม่ทุกกอง ล้านายทัพนายกอง ผู้ใดเสบียงพลนั้นมิครบถึงปีไซร้ จะให้ลงโทษแก่นายทัพนายกองถึงสินชีริด จึงห้าวพระยานายทัพ นายกองทั้งหลายก็แต่งพลไว้ประจำค่ายทั้งปวง แค่พอรบทุ่งป้องอันหน้าค่ายแล้ว ก็แค่งพล ออกไปลาดหาข้าวทุกหมู่ทุกกองโดยพระราชกำหนด แค่หมวดมะโดดข้าหลวงเด้มนั้นเสบียง มิครบปี พระเจ้าหงสาวดีให้ลงโทษถึงสิ้นชีริด
ขณะนั้นสมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าข้างเฝือก ทรงพระประชวรหนักประมาณ ๒๕ รัน ก็สวรรคด ในดักราช ๙๑๗ ปีเถาะ ลัปดศก (พ.ศ. ๒๐๙๘) อยู่ในราชสมบ้ด้นั้น ๒๗ ปี
แผ่นดินสมเด็จพระมหินทราธิราช ครั้งท เ®
ครั้นสมเด็จพระมหาจักรพรรดิพระเจ้าข้างเฝือก สวรรคตแล้วสมเด็จพระมหินทราธิราช พระเจ้าแผ่นดิน มิไห้นำพาการคึก และเสด็จอยู่แค่ในพระราชรัง ไว้การทั้งปวงแก่พระยาราม ให้ทังดับบัญชาดรวจดราทหารทั้งปวงผู้รักษาหน้าที่รอบพระนคร ขณะนั้นพระยารามขี่คาน หามทองมืมยุรฉัตรประดับซ้ายขวา และพลทหารแห่หน้าหลังเป็นหนั่นหนา แค่พลถึอปีนนกลับ เจ็ดร้อย เที่ยวเลียบหน้าที่ทุกรัน และเกณฑ์พลทหารออกรบชาวหงสาวดีเป็นสามารถ
ขณะนั้นพระยาจักรรัดนถีอพลทหารออกไปหักค่ายข้าศึก ณ ท้ายดูและเผาค่ายหน้าที่ พระยาเกียรดี้ใด้ประมาณเส้นหนึ่ง พลศึกอันประจำค่ายพ่ายลงไป จึงพระยาเกียรติ้ยกพลออกรบ พระยาจักรรัตน พระยาจักรรัดนถลำไปกีเสียตัว และชาวอาสาทั้งปวงก็พ่ายเข้ามาพระนคร พระยาเกียรดึ๊จับพระยาจักรรัดนไปถวายแก่พระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีทรงพระโกรธแก่ พระยาเกียรดิ้ ตรัสแก่พระมหาอุปราชาว่า ซึ่งพระยาเกียรดิ้มิได้รักษาค่ายให้มั่น ให้ชาวพระนคร ออกมาเผาเสียได้มิลงโทษพระยาเกียรดิ้ด้วยประการใด พระมหาอุปราชากราบทูลว่าพระยาเกียรดิ้ เสียค่ายได้นายกองซึ่งถือพลออกมานั้น เห็นว่าโทษพระยาเกียรดื้กลบลบกันจึงมิได้ลงโทษ พระเจ้า หงสาวดีทรงพระโกรธแก่พระมหาอุปราชา ว่าถึงพระยาเกียรดจับได้นายกองกีดียังมิคุ้มโทษ และ พระมหาอุปราชาว่าพระยาเกียรดิ้คุ้มโทษแล้ว และมิได้เอาโทษพระยาเกียรดิ้นั้น เห็นว่ามหา-อุปราชามิได้เอาใจลงในการศึก อย่าให้มหาอุปราชาอยู่บังตับการศึกในทัพนั้นเลย จะไปแห่งใด กีดามใจเถิด ให้มหาอุปราชาเอาแต่ช้างตัวหนึ่ง คนขี่ท้ายกลางไปด้วย กว่านั้นอย่าเอาไป พระเจ้า หงสาวดีกีขับพระมหาอุปราชาเสีย แล้วก็ให้ลงโทษแก'พระยาเกียรดื๊ถึงสนชีวิด พระมหาอุปราชา กลับมายังทัพ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีกีใช้สนองพระโอษฐ์มาขับพระมหาอุปราชาให้ไปจากทัพ จงพลัน ขณะนั้นพระเจ้าแปร พระเจ้าอังวะ กลัวอาญาพระเจ้าหงสาวดี มิอาจทูลขอโทษพระมหา อุปราชาได้ พระมหาอุปราชากีให้มาทูลแก่พระมหาธรรมราชาว่า สมเด็จพระราชบิดาทรงพระ โกรธให้ขับเราเสียจากทัพ และพระเจ้าแปร พระเจ้าอังวะ จะทูลขอโทษนั้นพ้นกำลังทูลมิได้ และ ซึ่งจะช่วยเราคราวนั้เห็นแด่พระเจ้าพี่เรา พอจะทูลขอโทษเราได้ เมื่อพระมหาอุปราชาให้มาทูล แก่พระมหาธรรมราชานั้น พระเจ้าหงสาวดีใช้สนองพระโอษฐ์มาเล่า ว่าให้พระมหาอุปราชาเร่ง ไปจงพลัน พระมหาอุปราชากลัวพระราชอาญา ก็แต่งตัวขึ้นช้างไปจากทัพ จึงพระมหาธรรมราชา ดรัสให้ข้าหลวงไปห้ามพระมหาอุปราชา ว่าให้งดอยู่เราจะไปทูลขอโทษก่อน พระมหาธรรมราชา ก็เสด็จมาเฝืา ทูลขอโทษพระมหาอุปราชา พระเจ้าหงสาวดีก็โปรดยกโทษให้
ขณะนั้น พระเจ้าหงสาวดีให้พระเจ้าแปรยกทัพเรือลงไปโดยคลองสะพานขายข้าว ไป ออกบางไทร เลี้ยวขึ้นมาตั้งท้ายคู กันมิให้เรือขึ้นล่องเข้าออกได้ แล้วพระเจ้าแปรก็แบ่งทัพเรือ ลงไปลาดถึงเมืองนนทบุรี เมืองธนบุรี เมืองสาครบุรี
ขณะนั้นสำเภาจีนจังจิ๋วมิทันรู้ว่าข้าศึกเมืองหงสาวดีมาล้อมพระนคร ก็ใช้ใบเข้ามาถึง หลังเต่า พระเจ้าแปรรู้กียกทัพเรือออกไปจะเอาสำเภาจีนจังจิ๋ว ๆ รู้ว่าศึกมาล้อมพระนคร แต่ง ทัพเรือลงมาลาด จีนจังจิ๋วก็ใข้ใบสำเภาออกไป และทัพเรือพระเจ้าแปรยกออกไป เห็นสำเภาจีน จังจิ๋วคลาดออกไปลึกแล้ว จะดามเอามิได้ กียกทัพคืนมาพระเจ้าหงสาวดีกีทรงพระโกรธแก่ พระเจ้าแปร ว่าสำเภาจีนเข้ามาถึงปากนํ้าแล้วและมืได้ดีดดามออกไปเอาจงได้ ให้สำเภาจีนหนี ไปรอดนั้นพระเจ้าแปรผิด ดรัสให้เอาตัวพระเจ้าแปรไปตระเวนรอบทัพแล้ว ให้คงเป็นนายกองทัพเรือ ดุจเก่า
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดี ก็แต่งทหารให้เข้าหักค่ายรืมนั้าด้านประตูหอรัดนช้ย พระยาราม และพระยากลาโหม พระยาอิน1ท'ราธิบดี พระมหาเทพ พระมหามนตรี และพระหัวเมือง ขุนหมื่น
ทั้งหลายช่วยกันเอาใจลงในราชการ รบพุ่งป้องกันมิใช้ซาวหงสาหักเข้ามาได้ และพระมหาเทพ แต่งพลอาสา ออกทะลวงฟัน ชาวหงสาวดีก็แดกฉานเป็นหลายครั้ง และการศึกนั้นก็ช้าอยู่ พระเจ้าหงสาวดีทรงพระโกรธก็ให้เอานายทัพนายกองนั้นลงโทษ แล้วบัญชาการให้พระมหา-อุปราชาไปดั้งค่ายตำบลวัดเขาดินตรงเกาะแก้ว พระเจ้าอังวะบุดรเขยนั้นดั้งค่ายตำบลวัดสะพาน-เกลือ พระเจ้าแปรผู้หลานดั้งค่ายตำบลวัดจันดรงบางเอียน ให้เร่งถมดินเป็นถนนข้ามแม่นํ้าเข้าไป ให้ถึงฟากทั้งสามตำบลจงได้ พระมหาอุปราชา พระเจ้าอังวะ พระเจ้าแปร ก็มาเร่งให้ทำดาม รับสั่งชาวพระนครเจ้าหน้าที่เห็นดังนั้น ก็เอาปีนใหญ่น้อยระดมยิงข้าศึกล้มดายเป็นอันมาก สมเด็จ-พระเจ้าหงสาวดีเสด็จไปทอดพระเนดรเห็นอังไม่เป็นถนนขื้นก็ดรัสว่า พระมหาอุปราชา พระเจ้า อังวะ พระเจ้าแปรสามคนนี้ จะให้พูนแต่ถนนข้กมคูเท่านี้อังมิได้ ที่ไหนจะได้กรุงศรีอยุธยาเล่า ถ้า ดายลงสักคนหนึ่งเมื่อใดจึงจะเป็นถนนขึ้นได้ ดรัสเท่าดังนั้นแล้วเสด็จกสับไป พระมหาอุปราชา พระเจ้าอังวะ พระเจ้าแปร ยิ่งเกรงพระราชอาญา จึงตำรีให้เอาไม้โดนดทำทุบทูบังพลขนมูลดิน เข้าไปถมถนน ชาวพระนครก็วางปีนใหญ่ออกมาทำลายทุบทู พลล้มดายเป็นอันมาก ผู้ดรวจการ เห็นดังนั้นก็ไปกราบทูลสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีทุกประการ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีจึงดรัสถาม ผู้ดรวจการว่า พลแบกมูลดินดายลงคนหนึ่งจะเป็นมูลดินสักกี่ก้อน ผู้ดรวจการทูลว่าคนดาย คนหนึ่งเป็นมูลดินประมาณเจ็ดก้อนแปดก้อน พระเจ้าหงสาวดีดรัสว่าเอาเถิด จงไปบอกเจ้าหน้าที่ ให้เร่งคนขนมูลดินถมถนนเข้าไปอย่าให้ขาดได้ผู้ดรวจการก็มาทูลพระมหาอุปราชา พระเจ้าอังวะ พระเจ้าแปร ดามรับสั่งทุกประการ พระมหาอุปราชา พระเจ้าอังวะ พระเจ้าแปร ก็เร่งให้พล ทั้งปวงขนมูลดินเข้าไปถมถนนทั้งสามดำบลมิได้ขาดทั้งกลางวันกลางคืนพวกพลซึ่งด้องถม มูลดินด้องปีนดาย ก็ให้ทิ้งลงไปทั้งก้อนดินและอสภด้วยกัน	และการพูนถนนนั้นถึงสามเดือน
จึงถึงฟากกำแพงพระนคร
ฝ่ายพระยาราม พระยากลาโหม พระมหาเทพ เห็นเชิงศึกแหลมเข้ามา ก็ให้ดั้งค่ายใน กำแพงพระนครชั้นหนึ่งเป็นวงพาด เอาปีนใหญ่ปีนมณฑกมาดั้งดาไว้ณหน้าค่ายนั้น ฝ่ายพล อันอยู่หน้าที่กำแพงเชิงเทินนั้นก็อังรบพุ่งป้องกันอยู่ พระเจ้าหงสาวดีให้ยกพลเข้ามาโดยถนน มุมเกาะแก้วแล้วเอาทัพเรีอมากระหนาบ เอาปีนจ่ารงมณฑกนกสับยิงแย้งระดมเจ้าหน้าที่ดัง ห่าฝน ชิงเอามุมเกาะแก้วนั้น ชาวทหารอาสาซึ่งอยู่หน้าที่มุมเกาะแก้วนั้นจะยิงรบพุ่งป้องกัน มิได้ ก็พ่ายลงมาอังค่ายซึ่งดั้งไว้นั้น ชาวหงสาวดีรุกเข้ามาทลายกำแพงมุมเกาะแก้วได้ ขณะนั้น พระยารามก็สลดใจ จะบังคับบัญชาการศึกมิได้เป็นสิทธิ้ดจก่อน ก็คิดด้วยท้าวพระยามุขมนดรี ทั้งหลาย ว่าท่านจะป้องกันสืบไปเห็นพ้นกำลังและจะแต่งออกไปให้เจรจาเป็นไมดรี ท้าวพระยา มุขมนตรีทั้งหลายก็ว่าซึ่งจะเป็นไมดรีไซร้แด่อังมิได้รบกันเป็นสามารถ และซึ่งได้รบพุ่งจนพระเจ้า หงสาวดีเสียรี้พลเป็นอันมากดังนี้แล้ว พระเจ้าหงสาวดีอังจะรับเป็นไมดรีหรีอ ท้าวพระยาทั้งหลาย ก็มิลงด้วยพระยาราม แด่นั้นมาท้าวพระยามุขมนดรีลูกขุนทหารทั้งปวงมิฟังบังคับบัญชาพระ-ยาราม ต่างคนต่างรบพุ่งข้าศึก สมเด็จพระมหินทราชิราชพระเจ้าแม่นดินก็มิเอาพระทัยลงใน การสงคราม ละให้แต่มุขมนตรีทั้งหลายรบพุ่ง
ขณะนั้นพระมหาเทพ ถือพลอาสาอยู่รักษาหน้าค่ายมมเกาะแก้วที่กำแพงทลายนั้น ข้าศก หงสาวดียกเข้ามาปล้นค่ายเป็นหลายครั้ง และพระมหาเทพก้รบป้องก้น้1รั ข้าศกหักเข้าไม่ได้ อนึ๋ง พระเจ้าลูกเธอพระศรัเสาวราช เสด็จมายนข้างพระที่นั้งไหัพลอาสาช่วยพระมหาเทพรบ และแต่งทหารอาสาออกทะลวงฟัน แล้วก้วางปีนใหญ่ยิงทะแยงออกไปด้องพลหงสาวดีคายเป็น อ้นมาก ข้าศกจะปล้นเอาค่ายนั้นมิได้ก็ดั้งประชิดก้นอยู่
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีทรงพระดำริว่า กรุงพระมหานครศริอยุธยานี้ป้องกันเมืองเป็น สามารถ ซึ่งจะหักเอาโดยง่ายนั้นยาก แล้วก็จวนเทศกาลฟ้าฝนจะลำบากไพร่พลนัก ก็ดรัสด้วย พระมหาธรรมราชาว่าจำเราจะเพโทบายให้ถือหนังสือเอาตัวพระยารามผู้เป็นเจ้าการป้องกัน พระนครนั้น ได้แล้วก็จะเบามือลง เห็นจะได้เมืองถ่ายเดียว พระมหาธรรมราชาเห็นด้วย ก็แต่ง นายก้อนทอง ข้าหลวงเดิมให้ถือหนังสือลอบเข้าไปถืงชุนสนม ข้าหลวงซึ่งสมเด็จพระเจ้าข้างเผือก ไปเอาลงมาแต่เมืองพระพษณโลกกับด้วยพระวิสุทธิกษดรินั้น ชุนสนมก็ส่งหนังสือนั้นเข้าไปถวาย แก่พระเจ้าอยู่หัวฝ่ายไน และไนลักษณะหนังสือนั้นว่า พระเจ้าข้างเผือกตรัสคดด้วยพระยาราม จึงแต่งการรบพุ่งป้องกันพระนครละไห้เสืยลัดย์คลองพระราชไมดรินั้น บัดนี้พระเจ้าข้างเผือก เสด็จสวรรคดแล้ว กังแต่พระยาราม และพระหัยพระเจ้าหงสาวดีไป่เสืยคลองพระราชไมดริ ตรัสว่าถ้าและพระเจ้าแผ่นดินส่งตัวพระยารามผู้ก่อเหตุออกไปถวายแล้ว พระเจ้าหงสาวดีก็จะ เป็นไมตริมิให้ยากแก่สมณพราหมณาจารย์ประชาราษฎรดั้งปวง จะเสิกหัพกลับคนไปเมือง หงสาวดี จึงสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฝ่ายไนก็เอาหนังสือนั้นมาแถลงแก,สมเด็จพระมห็นทราธิราช เจ้าแผ่นดิน ๆได้ฟังโดยลักษณะในหนังสือนั้น ก็ให้หาห้าวพระยาพฤฒามาดย์ดั้งปวงมาประชุม กันปริกษา ว่าซึ่งพระเจ้าหงสาวดีจะให้ส่งพระยารามออกไปและจะเป็นไมดรินั้น กังเห็นควรจะ ส่งพระยารามออกไปหริอ ๆ มิชอบส่ง จึงห้าวพระยาพฤฒามาดย์ดั้งปวงปริกษาว่า ถ้าพระเจ้า หงสาวดีจะเป็นพระราชไมตริจริง ควรจะส่งพระยารามออกไปอย่าให้ได้ยากแก่ประชาราษฎร ดั้งหลาย สมเด็จพระมห็นทราธิราชเจ้าแผ่นดินก็ตรัสให้แต่งหนังสือตอบออกไปว่า ถ้าพระเจ้า หงสาวดีจะเป็นพระราชไมตริลัตย์จริงตุจให้มืหนังสือเข้ามาไซร้ ก็จะส่งพระยารามออกไป จึง นายก้อนทองเอาหนังสือออกไปถวายแต่พระมหาธรรมราชา ๆ ก็ดรัสใข้นายก้อนทองเข้ามาเล่า ว่าพระเจ้าหงสาวดีจะเป็นพระราชไมตริสุจริตจริงให้ส่งตัวพระยารามออกไปเถิด ซึ่งจะเอาพระยาราม ไว้จะให้ได้ยากแก่อาณาประชาราษฎรดั้งปวงนั้นดมิบังควร ฝ่ายห้าวพระยามขมนดริดั้งหลาย มิได้รู้กลพระเจ้าหงสาวดีส่าตัญว่าจริง ก็พร้อมกันทูลสมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน ไห้ ส่งพระยารามออกไปแก,พระเจ้าหงสาวดี สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน จึงตรัสสั่งนาย ก้อนทองให้ออกไปทูลแก่หระมหาธรรมราชาว่าจะส่งพระยารามออกไป กำหนดไห้มารับ ครั้น นายก้อนทองไปแล้ว พระเจ้าแผ่นดินให้จำพระยารามแต่งคนคุมออกไปส่ง อาราธนาพระสังฆราช กับภิกษุสื่องค์ออกไปด้วย ครั้แพระสังฆราชและผู้คุม คุมพระยารามไปถืง สมเด็จพระมหาธรรม-ราชาให้ถอดจำพระยารามออก แล้วก็พาเข้าไปถวายบังคมพระเจ้าหงสาวดีก็ไห้เบิกพระสังฆราช เข้ามา แล้วตรัสให้พระมหาอปราชา และห้าวพระยาผู้ใหญ่ดั้งปวงมาประชุมในหน้าพลับพลา
พระเจ้าหงสาวดีก็ตรัสแก่ท้าวพระยาทั้งหลายว่า พระเจ้ากรุงพระนครศรีอยุธยาให้พระสังฆราช เอาพระยารามผู้ก่อเหตุมาส่งแก่เรา และว่าจะขอเป็นพระราชไมตรีด้วยเราตุจก่อน ท้าวพระยา ทั้งหลายจงพพากษายังจะชอบรับเป็นพระราชไมตรีหรีอประการใด ท้าวพระยาทั้งหลายก็ทูลว่า ซึ่งได้พระยารามออกมาแล้วดังนี้เสมอได้แผ่นด้นอยุธยา ยันจะเป็นพระราชไมตรีนั้นหาต้องการไม่ ขอให้ยกเข้าทักเอากรุงจงได้ พระเจ้าหงสาวดีจึงตรัสว่า เราเป็นกษัตริย์จะทำสงครามสืบไป ซึ่ง จะทำดังนี้ก็หาควรไม่ แล้วสั่งนายทัพนายกองทั้งปวงให้รักษาแต่มั่นไว้ อย่าให้ประชิดรบพุ่งเข้าไป ฝ่ายชาวพระนครก็มิได้รบ ต่างคนต่างสงบอยู่ทั้งสองฝ่าย จึงพระเจ้าหงสาวดีก็สั่งพระสังฆราช เข้ามาว่า ถ้าพระเจ้ากรุงพระมหานครศรีอยุธยาจะเป็นพระราชไมตรีด้วยเราจริง ให้พระเจ้า แผ่นด้น และท้าวพระยาผู้ใหญ่ทั้งปวงออกมาถวายบังคมจึงจะยอมรับเป็นราชไมตรีด้วย ครั้น พระสังฆราชเข้ามาถึงกรุง ถวายพระพรแก่สมเด็จพระมหินทราธิราชพระเจ้าแผ่นดิน โดยคำ พระเจ้าหงสาวดีสั่งเข้ามานั้น จึงท้าวพระยาทั้งหลายทูลพระมหินทราธิราชพระเจ้าแผ่นดินว่า การทั้งนี้พระเจ้าหงสาวดีหากเพโทบายล่อลวงให้ออกไป แล้วจะกุมเอาท้าวพระยาผู้ใหญ่ทั้งปวงไว้ แล้วก็จะได้เข้ามาเทเอาครัวอาณาประชาราษฎรทั้งหลายอพยพไปเป็นเชลย และศึกครั้งนี้ข้าพเจ้า ทั้งหลายขอถวายชีวิตรบพุ่งป้องกันจนถึงขนาด จึงสมเด็จพระมหินทราธิราซพระเจ้าแผ่นด้น ก็ตรัสให้ท้าวพระยาทั้งหลายพิพากษาเป็นหลายยกหลายเกณฑ์และท้าวพระยาทั้งปวงลงด้วยกัน เป็นคำเดียวว่าจะอาสารบพุ่ง แต่พระยาธารมาไซร้มิได้ลงด้วยท้าวพระยาทั้งปวง
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดี ทำพิงทูตซึ่งจะออกไปแต่พระนครข้าอยู่ถึงเจึดวัน จึงตรัสด้วยสมเด็จ-พระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าว่า กรุงพระมหานครศรีอยุธยามิให้ทูตออกมาเจรจาความเมือง และข้าอยู่ดังนี้เหินว่ามิเป็นพระราช่ใมตรีกันแล้ว เราจะแต่งการที่จะปลนนั้นดุจเก่า สมเด็จพระ-มหาธรรมราชาก็ทูลแก่พระเจ้าหงสาวดีขอให้งดก่อน ข้าพเจ้าจะเข้าไปแถลงการณ์ทั้งปวงให้ พระเจ้าแผ่นด้นและท้าวพระยาผู้ใหญ่เหินแท้ว่าจะเป็นทางพระราชไมตรี อย่าให้ยากแก่สมณ-พราหมณาประชาราษฎรทั้งหลาย พระเจ้าหงสาวดีก็ตรัสบัญชาโดยสมเด็จพระมหาธรรมราชาเจ้า สมเด็จพระมหาธรรมราชาเจ้าก็เสด็จด้วยพระเสลี่ยงมายีนอยู่ตรงหน้าที่พระมหาเทพ ร้องเรียก เจ้าหน้าที่เข้าไปว่าเราจะเข้าไประง้บการแผ่นด้น พระมหาเทพเจ้าหน้าที่มืไว้ใจ ยิงปีนกระสนใหญ่ น้อยออกไป พระองค์ลงจากพระเสลี่ยง ชุนอินทรเดชะแบกพระองค์วี่งกลับออกมา สมเด็จพระ-มหาธรรมราชาก็มาเฝึาพระเจ้าหงสาวดี แล้วกราบทูลทุกประการ พระเจ้าหงสาวดีก็ตรัสว่า ยัน ชาวพระนครศรีอยุธยามิไว้ใจนั้นก็เป็นสำหรับที่จะให้พระนครเสืย ซึ่งจะพ้นมือเราไปนั้นหาไม่ แล้วพระเจ้าหงสาวดีก็สั่งให้นายทัพนายกองทั้งปวงเร่งประชิดทำการทั้งกลางวันกลางคืน ชาว พระนครก็รบฟงป้องกันเป็นสามารถ
ขณะนันพระเจ้าลูกเธอพระศรีเสาวราช ถึอพลหมื่นห้าพัน ดั้งเป็นกองกลางอยู่ณท้อง สนามหลวง ถ้าเจ้าหน้าที่มาทูลว่าข้าศึกเข้าทักหาญด้านใดหนัก ก็มิได้กราบทูลพระราชบิดา ก่อน แต่งทหารให้ไปช่วยรบพุ่งทุกครั้ง ส่วนสมเด็จพระมหินทราธิราซเจ้าแผ่นด้น มิได้เอาพระทัย ใส่ในการศึก อยู่มาคิดแคลงพระเจ้าลูกเธอพระศรีเสาวราชว่าการศึกหนักเบามิได้มาแจ้งก่อน
ทำแด่โดยอำเภอใจ จึงให้หาพระศรีเสาวราชเข้ามาสั่งพระยาธารมาให้เอาตัวพระศรีเสาวราชไป ล้างเสีย ณ วัดพระราม ข้าราชการและนายทัพนายกองทหารทั้งปวงก็เสียใจ แด่เหตุว่าวักบุดร ภรรยาอยู่ ก็อุดสาหะรบป้องกันไว้ทุกหน้าที่
ฝ่ายขนราชเสนา ขนมหาวิไชย กับไพร่ห้าสิบคนพากันเล็ดลอดขึ้นไปถึงเมืองล้านช้าง จึงเอาศุภอักษรนั้นให้แก่เสนาบดี ในลักษณะนั้นว่า ศุภอักษรบวรสถาผล วิมลเชษฐคุณานันดวิกสิด วิจิตรคามภีราอัชฌาสัยในท่านมหาอัครเสนาธิบดินทร์นรินทรามาดย์	อันสวามิประวาศบาท-
มุลิกากรบวรยุคลเรณุมาศ ในพระบาทสมเด็จบรมนาถบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ณ กรุงเทพ ทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพวัตนราชธานีบุรีรมย์ อดมพระราชมหาสถาน มีมธุรจิด สนิทเสน่หามายังเสนาธิบดี ณ กรุงศรีลัดนาคนทุด ด้วยบัดนีกรุงพระนครศรีอยุธยามีราชตัสกร คือพระเจ้าหงสาวดี กอปรด้วยโลภเจดนาหาหิริโอตัปปะมิได้ยกกองทัพลงมากระทำปไสยหา การ ยํ่ายีพระนครศรีอยุธยา สมณพราหมณาจารย์ไพร่ฟ้าประชาราษฎรได้ความเดือดร้อน และ กรุงเทพพระมหานครศรีอยุธยาก็เป็นเขื่อนเพชรเขื่อนขันธ์แก่กรุงศรีลัดนาคนทุด ถ้าพระนคร-ศรีอยุธยาเสียแก่กองทัพหงสาวดีแล้ว เหินศกหงสาวดีจะดีดถึงกรุงศรีลัดนาคนหุดด้วย เชิญเสด็จ พระเจ้ากรุงศรีลัดนาคนทุด ยกพยุหโยธาทัพลงมาช่วยรณยุฑธปราบปรามข้าคืกให้ปราขัยปลาดไป แล้วจะได้ช่วยกันดำริการดอบแทนแถ้แด้นพระเจ้าหงสาวดีให้ถึงขนาด เสนาบดีครั้นแจ้งใน คุภอักษรแล้ว ก็พาขุนราชเสนา ขุนมหาวิไชยเข้าเฝืา ทูลโดยสำเนาคุภอักษรเสรีจศิ้นทุกประการ พระเจ้ากรุงศรีลัดนาคนเหตุแจ้งตังนั้นก็ทรงพระโกรธ ดำรัสว่าพระเจ้าหงสาวดีมิได้ดั้งอยู่ใน ขัดดิยราชธรรมประเพณ ประพฤดิพาลทุจริตให้ทหารมาสกัดชิงพระเทพกษ์ดรีไปครั้งหนึ่ง มิหนำ ยังมีใจกำเริบยกมากระทำยายพระนครศรีอยุธยาอกเล่า จ้าเราจะยกไปดีเป็นทัพกระหนาบ ดูหน้าพระเจ้าหงสาวดีจะทำเป็นประการใด ประการหนึ่งทั้งทางพรุะราชไมดรีกรุงศรีอยุธยา กจะถาวรวัฒนาการสบไป แล้วก็มีพระราชกำหนดให้เตรียมพลห้าหมื่น ข้างเครื่องสามร้อยม้า สามพัน ครั้น ณ วันเสาร์ แรม ๕ คา เดือน ๓ ได้คุภวารดฤถีมหามงคลฤกษ์อันประเสริฐ ก็เสด็จ ทรงข้างพระที่นั้งพร้อมด้วยแสนท้าวพระยาลาว และพลพัรียโยธาหาญแห้โดยกระบวนซ้ายขวา หน้าหลังดั้งแซงเป็นขนัด แน่นนันด้ด้วยเครื่องศัสดราวธยกออกจากกรุงศรีลัดนาคนทุด รอนแรม มาโดยวิถีทางสถลมารค ฝ่ายชาวด่านเมืองนครไทยรู้ข่าวว่าทัพเมีองล้านข้างยกลงมา ก็บอก ข้อราชการลงไปให้กราบทูลสมเด็จพระมหาธรรมราชา
สมเด็จพระมหาธรรมราชาแจ้งตังนั้น จึงเสด็จไปเฝืากราบทูลพระเจ้าหงสาวดีว่า บัดนี้ กองทัพกรุงศรีลัดนาคนทุดยกมาทางเมืองเพชรบูรณ์จะลงเมิองสระบุรีเป็นทัพกระหนาบ พระเจ้า หงสาวดีทราบแล้วดวัสถามพระยารามว่า ทัพกรุงศรีลัดนาคนหุดยกมานี้มาช่วยเองหรือ ๆไป ข.อให้มาช่วย พระยารามกราบทูลว่าสมเด็จพระมหินทราธิราชสั่งข้าพเจ้าให้มืศภอักษรขึ้นไป ขอกองทัพลงมาช่วย พระเจ้าหงสาวดีดวัสว่าซึ่งทัพกรุงศรีลัดนาคนทุดยกมาครั้งนี้ ครั้นจะละ ให้มาใกล้ ชาวพระนครจะแข็งมือขึ้น การที่จะเอาพระนครจะข้าวันไป จ้าจะดีเสียให้แดกฉาน แด่ไกล แล้วให้สมเด็จพระมหาธรรมราชากับพระยาราม เอาช่างที่มืฝ่มือมาแกะดราให้เหมือน
ดราพระราชสีห์เสร็จแล้วจึงแต่งเป็นคุภอักษรว่า ทัพพระเจ้าหงสาวดียกมาครั้งนี้ กองทัพกรุง พระมหาศร็อยุธยาแต่งออกรับก็หาทักหาญไม่ไต้ บัดนี้รับแด่มั่นไว้ แต่งให้ออกลาดดระเวนคัด เสบียง กองทัพเมืองหงสาวดีก็ขาดเสบียงลงจวนจะเลิกถอยไปอยู่แล้ว ไห้เชิญเสด็จพระเจ้ากรุง-ศรีส้ดนาคนหุตเร่งยกพยุหโยธาทัพลงมากระหนาบ ก็จะไต้ชัยชนะโดยง่าย ครั้นเสร็จแล้วจึงไห้ พระมหาธรรมราชาแต่งไทยซึ่งมีสดีปัญญาไว้ไจไต้ถึอรีบไป แล้วสั่งไห้พระมหาอุปราชายกกองทัพ ขึ้นไปคอยสกดดี พระมหาอุปราชาก็เสด็จยกพยุหยาดราทัพโดยสถลมารค แนวนํ้าแควป่าสัก ฟากดะรันออกพักพลชุ่มไว้ใกล้เมืองสระบุรีทั้งสองฟากนั้า
ฝ่ายผู้ถือศุภอักษร ไปพบกองทัพพระเจ้ากรุงศรีสัดนาคนหุด ณ เมืองเพชรบูรณ์ เสนาบดี นำเข้าเผืาทูลข้อความดามศุภอักษรทุกประการ พระเจ้ากรุงศรีสัดนาคนหุตแจ้ง มีไต้มีวิจารณ-ญาณสำคัญว่าจรีง ดีพระทัยก็ยกกองทัพรุดรีบลงมาเมืองสระบุรี ถึงตำบลหมากสองต้น กองทัพ ยังมิทันพร้อมพระมหาอุปราชาก็กำหนดไหทหารเข้าโจมดี กองทัพกรงศรีสัดนาคนหุตไม่ทันร้คัว ก็แดก รี้พลเจ็บป่วยล้มดายเป็นอันมาก พระเจ้ากรุงศรีสัดนาคนหุดก็ขนข้างหนีไป กองทัพพระ-มหาอุปราชาไล่ดีดดามไปไต้ข้างม้าเป็นอันมาก จบพลลาวเป็นไต้ประมาณร้อยเศษ แล้วยกลง มาเฝืาพระเจ้าหงสาวดีทูลซึ่งไต้ชัยชำนะ แล้วถวายข้างม้ากับเชลยชาวล้านข้างซึ่งไต้มานั้น พระเจ้าหงสาวดีดีพระทัย จึงไห้ปล่อยชาวล้านข้างเข้าไปแจ้งเหตุทั้งปวงไนพระนคร ฝ่ายพระ-มหินทราธิราชเจ้าแผ่นดิน นายทัพนายกองทแกล้วทหารทั้งปวง แจ้งว่าเสียทัพกรุงศรีสัดนาคนหุด ก็เศร้าไจ พระเจ้าหงสาวดีก็คดซึ่งจะทักเอาพระนครไห้ไต้
ฝ่ายสมเด็จพระมหาธรรมราชา ครั้นเวลาค์าจึงให้หาพระยาจักรี ซึ่งพระเจ้าหงสาวดี ไต้ขึ้นไปครั้งพระราเมศวรนั้นมาเฝืาแต่สอง ไห้สาบานแล้วจึงตรัสปรีกษาเป็นความสับ ว่าแต่ ก่อนฟานกับเราก็เป็นข้าพระเจ้าข้างเผือก ครั้งนี้มาเป็นข้าพระเจ้าหงสาวดีต้วยกัน ฝ่ายพระเจ้า ช้างเผือกก็สวรรคดแล้ว คัวเราก็ไต้ทำความชอบ แต่คัวท่านหามีความชอบสี่งใตไม่ เราดีดจะให้ ท่านมีความชอบไว้ต่อพระเจ้าหงสาวดี เราเหินอุบายอันหนึ่งซึ่งจะเป็นความชอบของท่านตราบ เท่ากัลปาวสาน ถ้าท่านเป็นใจต้วยแล้วก็จะไต้เมืองโดยง่าย พระยาจักรีก็รับว่าจะสนองพระคุณ ไปกว่าจะสนชีวิด สมเด็จพระมหาธรรมราชาจึงเอาความสับทั้งนี้ไปกราบทูลแก่พระเจ้าหงสาวดี ๆ ยินดีนัก จึงอุบายไห้เอาพระยาจักรีมาลงพระราชอาญาแล้วจ้าไว้ ไห้พม่ามอญลาวคุมอยู่สามสิบคน ครั้นอยู่ประมาณ ๕ รัน ๖ รัน สมเด็จพระมหาธรรมราชาแต่งคนให้ลอบไปปล่อยพระยาจักรีเข้าไป ในกรุงทั้งสังขลิกพันธนาเข้าหน้าที่พระยาธารมาตรงรัดสบสวรรค์ในเวลากลางคืน ครั้นรุ่งขึ้น พระเจ้าหงสาวดีทำเป็นให้ต้นหาพระยาจักรีทุกกองทัพ ไม่พบแล้วก็ให้เอาผู้คุมสามสิบคนไป ดระเวนรอบกองทัพ แล้วจึงประหารชีวิตเสียบไว้หน้าค่ายรัดธารมา ในเวลานั้นพระยาธารมา ก็พาคัวพระยาจักรีเข้าไปเผืา
สมเด็จพระมหินทราธราชเจ้าแผ่นดิน สำคัญว่าพระยาจักรีหนีมาจริงมีความยินดีนัก ก็ให้ถอดเครื่องพันธนาการออก แล้วจึงพระราชทานบำเหน็จรางวัลเป็นอันมาก ให้พระยาจักรี บังคับการซึ่งจะป้องกันพระนครแล้วสมเด็จพระมหินทราธิราซเจ้าแผ่นดีนพระราชทานอาญาสิทธิ้
พระยาจักรี ใฟ้แห่เครื่องสูงมีปีกลองชนะแตรสังข์ประโคมเที่ยวดรวจหน้าที่ และพระยาจักรีนั้น จัดแจงค่ายคูประตูหอรบ บำรุงทแกสัวฑหารรบพุ่งโดยฉันอันจริงมาได้ประมาณเดือนหนึ่ง แด่นั้น ไปเห็นเจัาหน้าที่ผู้ใดรบพุ่งเข้มแข็งกล้าหาญก็พาลผิดลงโทษ ว่าละหน้าที่เสียมิได้เป็นไจต่อราชการ แล้วก็เอาพลเรือนมาเป็นทหาร เอาทหารไปเป็นพลเรือน นายทัพนายกองทั้งปวงก็เสีย การศึก ก็ถอยกำลังลง แล้วไห้หนังสีอสับกำหนดออกไปว่า ณ วันคุกรี แรม ๑๐ คํ่า เดือน ๙ ไห้ยกเข้ามา ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีแจงด้งนั้น ก็กำหนดให้ทัาวพระยานายทัพนายกองทหารทั้งปวงซึ่งจะเข้า ทักเอาพระนคร แต่งทหารเป็นสี่เหล่า ๆ หนึ่งใส่เสื้อดำถือดาบดั้ง เหล่าหนึ่งไล่เสื้อเขียวถือดาบ สองมือ เหล่าหนึ่งไล่เสื้อแดงถือปีนนกสับคาบชด เหล่าหนึ่งไล่เสื้อสีม่วงถือหอกทวนดาบสะพายแล่ง ให้พระมหาธรรมราชากับพระมหาอุปราชาถือพลทั้งนี้ยกเข้าโดยถนนเกาะแก้ว และพระเจ้าอังวะ พระเจ้าแปร ยกเข้าดามหน้าที่พร้อมกันทั้งสามถนน เจ้าหน้าที่ก็สาดจนไฟแหลนหลาวมาด้อง พลทหารหงสาวดืล้มดายเป็นอันมาก พลข้าศึกก็มิได้ถอย เขียดอัดหนุนเนึ่องกันเข้าไปมิได้ขาด เสียงพลเสียงปีนด้งแผ่นดินจะไหว และกองทัพพระมหาธรรมราชา พระมหาอุปราชา โจมดีทัก เข้าไปได้ค่ายพระมหาเทพ ๆ แดกถอยเข้าไปดั้งรับอยู่ตำบลหน้าวัดโควัดกระป็อ แล้วก็แดกเข้า มาดั้งรับตำบลวัดเผาข้าว ก็ซํ้าแดกกระจัดพลัดพรายคุมกันไม่ดิด ข้าศึกก็เข้าเมืองได้ เมื่อเสีย กรุงพระมหานครแก่พระเจ้าหงสาวดีนั้น ณ วันเสารี แรม ๑๑ คา เดือน ๙ ศักราช ๙๑๘ ปีมะโรง อัฐศก (พ.ศ. ๒๐๙๙) เพล่าเข้าสามนาฬิกา
ขณะนั้นพระมหาอุปราชา กับสมเดีจพระมหาธรรมราชาธราชเจ้าก็เสด็จเข้ามายืนข้าง พระที่นั่งหน้าพระราชวัง จึงสมเด็จพระมหินทราชิราชเจ้าแผ่นดินก็เสด็จด้วยพระราชยานออกไปยัง พระมหาธรรมราราชิราชเจ้า จ้งพระมหาอุปราชาก็ให้รับสมเด็จพระมห็นทราธราชเจ้าแผ่นดิน ออกไปถวายสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ณ พลับพลาวัดมเหยงคณ์ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีทอด พระเนดรเห็น จ้งตบพระทัดถ์ลงที่ราชาอาสน์ แล้วดรัสเชิญเสด็จพระมหินทราชิราชให้เข้ามา นั่ง สมเด็จพระมหินทราชิราชเจ้าก็คลานเข้าไปดามรับสง แด่ทว่าหาถึงที่ดบพระหัตถ์ไม่ สมเด็จ พระเจ้าหงสาวดีจึงยกพานพระศรีเลื่อนมาให้สมเด็จพระมหินทราชิราชเจ้าเสวย สมเด็จพระ มหินทราชิราชเจ้ามิได้เสวย พระเจ้าหงสาวดีก็หขีบเอาพระศรีในพานประทานให้ สมเด็จพระ-มหินทราชิราชเจ้าก็รับมากำไว้หน่อยหนึ่งแล้วจึงเสวย สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีจึงหยิบบ้วนพระโอษฐ์ ล่งให้ สมเด็จพระมหินทราชิราชเจ้าก็มิได้บ้วนลง สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีจึงดรัสว่า ซึ่งเรายก มากระทำการสงครามทั้งนี้ เป็นประเพณีกษัตริย์ขัดดิยราชจะเอาชัยไว้เกียรติยศ แผ่ขอบขัณฑ-เสมาอาณาจักรให้กว้างขวางในทิศานุทิศทั้งปวง เจ้าอย่าโทมนัสน้อยใจเลย จะเชิญขึ้นไปอยู่กรุง หงสาวดีด้วยกัน แล้วสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีจึงดรัสแก่พระมหาธรรมราชา ให้น่าสมเด็จพระ-มหินทราชิราชเจ้าไปทำนุบำรุงไว้ พระเจ้าหงสาวดีก็ให้เทเอาครัวอพยพชาวพระนครและรูปภาพ ทั้งปวงในหน้าพระบัญชรชั้นสิงห์นั้น ล่งไปเมืองหงสาวดี แล้วทรงพระราชดำริการซึ่งจะราชา-ภิเษกสมเด็จพระมหาธรรมราชาชิราชเจ้าให้ครองกรุงพระนครศรีอยธยา จึงไว้พระยานครศรี-ธรรมราช พระศรีอัครราช ขนเกษดราชิบดี ขนรักษมณเฑียร หมื่นนรีนทรเสน้ และขุนหมื่น ทั้งปวงร้อยหนึ่งและไพร่พลชายหญิงอพยพหมื่นหนึ่ง ให้อยู่สำหรับกรุงศรีอยุธยา
แผ่นดินสมเด็จพระสรร*พชญ ที่ ๑ พระมหาธรรมราชา
ลุศักราช ๙๑๘ ปีมะโรง อัฐศก (พ.^. ๒๐๙๙) วันศุกร์ขึ้น๖ คํ่า เดือนอ้าย พระเจ้า หงสาวดีแต่งการราชพิธีปราบดาภิเษกสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าเสด็จขึ้นเสวยราชลมบ้ดิผ่านพิภพกรุงเทพพระนครศรีอยุธยา ทรงพระนามสมเด็จพระสรรเพชญวงศ์กุระธุริโยดม บรมมหาธรร่มราชาธิราชราเมศ ปวเรศธรรมิกราชเดโชไชย พรหมเทพาด็เทพนฤบดืนฑร์ ภูมินฑร เทพสมมด็ราชบรมบพิดร เจ้ากรุงพระนครศรอยุธยา มหาดิลกภพนพรัดนราชธานีบุรีรมย์ เมื่อ เสด็จขึ้นเสวยราชสมบ้ดินั้นพระชนม์ได้ ๕๔ พระพรรษา พระเจ้าหงสาวดืก็ใหพระสุนทรสงคราม อันส่งไปหงสาวดีขณะเมื่อครั้งได้พระราเมศวรอับช้างเฝือกสี่ช้างไปนั้น อยู่เป็นพฤฒามาดย์ สำหรบพระองศ์ และไวัเมิองนครพรหมและพลสามพันให้อยู่ช่วยรักษาพระนคร สมเด็จพระเจ้า หงสาวดีดวัสแก่สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าว่า จงจัดพระสนมและราชบริวารและเครื่องราชูปโภค ทั้งปวงออกมา จะได้ขึ้นไปด้วยอัน แล้วมิพระราชบญชาดรัสแก่สมเด็จพระมหาธรรมราชาว่า ให้ จัดเครื่องราชปิลันธนาสรรพาภรณ์สำหรับขัดดิยาธิบดี และพระสนมราชบริวารส่งให้สมเด็จ พระมหินทราธิราชด้วย สมเด็จพระมหาธรรมราชาก็จัดให้ดามรับสั่งทุกประการ แล้วสมเด็จ พระเจ้าหงสาวดีก็เสด็จเลิกพลหยุหบาดราทัพ กลับไปทางเมิองกำแพงเพชร สมเด็จพระมหินทรา-ธิราชเจ้าก็โดยเสด็จ ครั้นถึงแดนเมิองแครง สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้าทรงพระประชวรหนัก ลักไวท่ามูเอาพระอาการมากราบทูลสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีจึงพระราชทาน แพทย์ไปรักษา แล้วดรัสคาดโทษแพทย์มาว่า ล้าสมเด็จพระมหินทราธิราซท่วงคดจะลงโทษถึง สิ้นชีวิต ครั้นรุ่งขึ้นสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีเสด็จมาเยือน จึงดรัส'ว่า อุดส่าฟ้เสวยยาและพระกระ-ยาหารอย่าทัอแทัพระทัย เราจะได้ไปด้วยอัน ครั้นพระราชทานโอวาทดังนั้นแล้วก็เสด็จกลับมา พลับพลา สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีแด1ประทับแรมอยู่ที่นั้น่ถึงลิบเอ็ดเวร สมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้า ก็สวรรคด สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีทรงพระโกรธ ดรัสให้ลงพระราชอาญาแก่แพทย์พม่ามอญ ไทยลิบเอ็ดคน แล้วพระราชทานเพลิงเสร็จ ทรงพระกรุณาให้เอาพระอ้เและพระสนม เครื่อง ราชูปโภคทั้งปวงให้พม่า มอญ ลาว คุมลงมาส่งอังพระนครศรีอยุธยา แล้วสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ก็เสด็จไปเมิองหงสาวดี
ฝ่ายสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าแผ่นดิน ดรัสเอาพระสุนทรสงครามเป็นพระ-ยาธารมาธิบดี ดรัสเอาพระยาศรีธรรม์เป็นพระยาเสด็จ ดรัสเอาพระยาเพทราชาเป็นพระยา อ็นฑราธิบดีพระนครบาล ดรัสเอาพระยาเลื่องเป็นพระยาจักรี ดรัสเอาขุนหลวงเสนามาตย์เป็น พระยามหาเสนาธิบดีศรีสมหพระกลาโหม ดรัสเอาพระศรีเสาวราชเป็นพระยาเดโซ ดรัสเอา พระจันทบุรีเป็นพระทายนั้า ดรัสให้พระศรีอัครราชคงที่เป็นพระยาพระคลัง ดรัสเอาขุนจันทรา เป็นพระยาพลเทพ แล้วก็ทั้งพระหัวเมิองมนดรีมูฃทหารพลเรือนทั้งปวงทุกกระทรวงการ แล้ว ให้ช่องจัดไพร่พลหม่องครักษ์จักรนารายณ์ ชาวดาบชาวเรือ และหมู่ทหารอันกระจัดพลัดพราย ทั้งปวง ประมูลเช้ามาโดยหมู่โดยกรม แล้วก็ให้จัดช่องไพร่พลหมู่ลิบสองพระกำนัลและหมู่พลเรือน
ทั้งปวง อันกระจัดพลัดพรายนั้นมาประมูลไว้โดยหมู่ โดยกรมรับราชการทุกพนักงาน แล้วก็ทั้ง ท้าวพระยาสามนตราซ และพระหัวเมืองทั้งหลายใท้ออกไปอยู่ครองอาณาประซาราษฎร ทุก หัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวง สำหรับขอบข้ณฑเสมากรุงพระมหานครศรีอยุธยาโดยบุรพประเวณี พระเจ้าแผ่นดินสยามาชิราชเจ้าแด่ก่อนมา
อุศักราช ๙๑๙ ปีมะเส็ง นพศก เดือนยี่ (พ.ศ.๒๑๐๐) พระยาละแวกยกช้างม้ารี้พล มาทางเมืองนครนายก และไพร่พลพระยาละแวกมาคราวนั้นประมาณ ๓ หมื่น กรมการเมือง นครนายกบอกข่าวราชการเช้ามา ณ กรุงฯ มุขมนดรัจืงเอาหนังส็อบอกขึ้นบังคมทูลสมเด็จ-พระเจ้าอยู่หัว ๆ ครั้นดรัสทราบ ก็ใท้ท้าวพระยาพระหัวเมืองมุขมนตรีทั้งหลายพิพากษาว่า เมื่อ พระยาละแวกยกช้างม้ารี้พลมาด้งนี้ ท้าวพระยาทั้งหลายจะดิดประการใด จึงพระยาเพทราชา ผู้เป็นพระยาอนทรานครบาลทูลว่ากรุงพระมหานครไซร้พึ่งเป็นอันตราย รี้พลบอบบางยังไป่ได้ สมบูรณ์ และพลทหารซึ่งจะขึ้นประจำหน้าที่รอบพระนครนั้นเห็นมิครบหน้าที่ อนึ่ง ปีนใหญ่น้อย สำหรับพระนครนั้น สมเด็จพระเจ้าหงสาวดืก็ให้เอาไปเป็นอันมากและปีนซึ่งทั้งช่องทั้งปวงนั้น เป็นอันน้อยนัก ทั้งกระสนดินประสิวก็ยังมิได้ประมูลไว้สำหรับที่จะก้นพระนคร และซึ่งจะทั้งอยู่ รบพุ่งป้องก้นพระนครครังนี้เห็นเหลือกำลัง ขอเชิญเสด็จขึ้นไปยังเมืองพระพิษณุโลกให้พ้นราช-ศัดรูก่อน ท้าวพระยาหัวเมืองมนตรีมุขทั้งหลายก็ลงเป็นคำเดียวด้วยพระยาเพทราชา สมเด็จ-พระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ดรัสบัญชาดามท้าวพระยาทั้งหลาย จึงมีพระราชโองการตรัสสั่งแก่ขุนเทพ อรขุน ให้แด่งเรอพระที่นั้งและเรีอประเทียบทั้งปวงให้สรรพ
ในขณะนั้นพระเพชรรัดนเจ้าเมืองเพชรบูรณ์มืความผิด ทรงพระกรุณาให้ยกออกเสีย จากที่พระเพชรรัดนก็คิดเป็นกบฏและช่องสุมชาวนอกทั้งปวงได้มากแล้ว คิดจะปล้นหัพหลวง เมื่อจะเสด็จขึ้น!ปนั้น
จึงสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ตรัสถามขุนเทพอรชุนด้วยเรือพระที่นั่งทั้งปวง แล้วก็ตรัส ถามว่าซึ่งจะไปจากพระนครนี้ ขุนเทพอรขุนยังคิดเห็นประการใด จึงขุนเทพอรขุนกราบทูลว่า พระยาละแวกยกมาคราวนี้มิได้เป็นศึกใหญ่ ขอทรงพระกรุณาเสด็จอยู่และให้รบพุ่งป้องก้น พระนครให้รู้จักกำลังศึกก่อน ครั้นจะด่วนละพระนครเสียไซร้ พระเจ้าหงสาวดีจะดรัสดิเตียนได้ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสเห็นชอบด้วย กฺมืพระราชโองการดรัสสั่งขุนเทพอรขุนให้เดรียมเรือ พระที่นั่ง และตรวจจัดพลสำหรับเรือพระที่นั่งนั้นไว้ให้สรรพ
ฝ่ายพระยาละแวกก็ยกทัพเช้ามาถึงกรุงพระนครศรีอยุธยา และให้ทั้งทัพตำบลบ้านกระทุ่ม
ขณะนั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ดรัสให้เมืองนครพรหม และพลชาวหงสาวดีสามพน อยู่ประจำหน้าที่ในขื๋อหน้า แล้วให้ท้าวพระยาพระหัวเมืองทั้งหลายตรวจจัดพลทหารขึ้นประจำ หน้าที่กำแพงและรายก้นอยู่รอบ ๆ พระนคร พระยาละแวกยกพลเช้ามายืนช้างในรัตสามพิหาร และพลช้าศึกรายก้นมาถึงรัดโรงฆ้องและรัดกุฎีทอง แล้วเอาช้างมายืนอยู่ในรัดพระเมรุราชิการาม ประมาณสามสิบช้าง พลประมาณสี่พ้นพระยาละแวกให้พลทหารลงเรือห้าสำ ช้ามเช้ามาปล้น ในมุมเจ้าสนุกสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็เสด็จไปยืนพระราชยาน และให้พลทหารขึ้นรบพุ่ง
ข้าศึกก็ฟายออกไป จึงดรัสให้ยิงปีนจ่ารงเอาช้างข้าศึกซึ่งยีนอยู่ในวัดสามพิหารนั้น ต้องพระ จ่าปาธิราชซึ่งเป็นกองหน้าดายกับคอช้างพระยาละแวกก็ยกถอยคืนไปยังทัพ ณ บานกระทุ่ม แด่ยกเข้ามาปล้นถึงสามครั้งก็มิไต้ พระยาละแวกก็ล่าทัพกลับไป จึงกวาดเอาครอบครัวตำบล บ้านนาและเมืองนครนายกไปเมืองละแวก
ในขณะนั้นพระยาละแวก แต่งพลมาลาดทั้งทางบกและทางเรือหลายครั้ง และเสียชาว จันฑบูร ชาวระยอง ชาวฉะเชิงเทรา ชาวนาเรื่ง ไปแก่ข้าศึกละแวกเป็นอันมาก
ลุคักราช ๙๒๐ ปีมะเมีย สัมฤทธิศก (พ.ศ. ๒๑๐๑) สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ให้สมเด็จ พระนเรศวรบรมราชาธิราชบพิดรเป็นเจ้า อันเป็นสมเด็จพระราชโอรสาธิราช ชื้นไปเสวยราชย์ ณ เมืองพระพิษณุโลก ขณะนั้นพระชนมไต้ ๑๖ พระพรรษา แด่สมเด็จพระเอกาทศรถผู้เป็นพระ-ราชอนชา สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้านั้น สมเด็จพระราชบิดาเอาไว ณ พระมหานครศรีอยุธยา
™ โ . โ"" ’
ลุคักราช ๙๒๑ ปีมะแม เอกศก (พ.ศ. ๒๑๐๒) พระเจ้าหงสาวดียกข้างม้ารี้พลไปเอา
เมืองล้านข้าง กำหนดไห้สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวกรุงเทพมหานคร และสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า เสด็จชื้นไปดวย แด'สมเด็จพระเอกาทศรถอันเป็นดรุณราชบุดร พระราชบิดาดำรัสให้อยู่รักษา พระนคร สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวกับสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ก็ยกข้างม้ารี้พลไปถึงดำบล หนองบัวในจังหวัดเมืองล้านข้างขณะนั้นสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทรงพระประชวรทรพิษ พระเจ้าหงสาวดีดรัศให้สมเด็จพระมหาธรรมราชากับพระนเรศวร เสด็จคืนมายังพระนครศรี-อยุธยา ครั้งนั้นพระเจ้าล้านช้างป้องกันรักษาเมืองเป็นสามารถ ทัพหงสาจะหักเอาพระนครก็ มิไต้ พอจวนเทศกาลวลันตฤดูก็ยกทัพกลับไปเมืองหงสาวดี
ฝ่ายพระยาละแวกยกมาใกล้จะถึงปากนั้าพระประแดง เจ้าเมืองธนบุรี และกรมการ ทั้งหลายรัข่าวว่าพระยาละแวกยกมา ก็บอกชื้นไปให้กราบทูล ส่วนเรือทัพหน้าพระยาละแวก ก็ไล่ดามเรือซึ่งตระเวนซะเลนั้นดิดเข้ามา เจ้าเมืองธนบุรีและกรมการทั้งหลายมิทันแต่งการที่ จะรบพุ่งป้องกันเมือง ด่างคนด่างเอาครัวหนี พระยาละแวกก็ยกทัพเข้ามาดั้งในปากนั้าพระ-ประแดง ก็ให้ลาดจับเอาชาวเมืองธนบุรี ชาวเมืองนนทบุรี ไปเป็นเชลย
จึงสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ดรัสให้เอาเมืองยศโสธรราชธานีเป็นนายกอง และจัด ขนหมื่นทั้งหลายกับพลทหารสองฟัน และเครื่องคัศดราวธบรรจุเรีอไล่สี่สิบลำ ให้ยกลงไปถึงเมือง นนทบุรี กัพบเรือข้าศึกไต้รบพุ่งกันเป็นสามารถ ทัพข้าหลวงก็พ่ายแก่ข้าศึกละแวก และเสีย หมื่นราชามาตย์ ข้าศึกไต้เป็นเอาไปถวายพระยาละแวก เมืองยศโสธรราชธานีและข้าหลวง ทั้งปวงก็พ่ายชื้นมายังพระนคร พระยาละแวกก็ให้จับเอาคนทั่วจังหวัดเมืองธนบุรี ไต้มากแล้ว ก็ยกชื้นมายังพระนคร ดั้งทัพ ณ ขนอนบางตะนาว สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ดรัสไห้ห้าวพระยา ทั้งหลายดรวจจัดพลทหารชื้นประจ่าหน้าที่กำแพงพระนคร แล้วแต่งการที่จะรบพุ่งกันพระนคร พระยาละแวกก็ยกทัพเรือชื้นมาเข้าแฝงอยู่ข้างวัดพระแพนงเชิง ไห้แด่เรืออันเป็นทัพหน้าประมาณ สามสิบลำเข้ามาจะปล้น ณ ตำบลนายก่าย ขณะนั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จอยู่ไนหอ
ราชคฤห์ดรงเกาะแก้ว และท้าวพระยาเสนาบดีมนดรีมุขทั้งหลายประชุมกันในที่นั้น ครั้นเรือ ข้าศึกเกือบเข้ามาจึงวางปีนใหญ่ ณ ป้อมนายก่าย ต้องพลข้าศึกดายเป็นอันมากแล้วก็ดรัสให้ พลทหารเอาเรือออกใปยอข้าศึก ๆ ทั้งปวงก็พ่ายลงไป พระยาละแวกเห็นจะปล้นพระนครมิใต้ก็ เลิกทัพลงไปตั้งอยู่ ณ ปากนั้าพระประแดง แล้วก็แต่งให้ชื้นั่!.ปลาดจับคนถึงสาครบุรี ไต้ชุนหมื่น กรมการและไพร่ชายหญิงอพยพมาเป็นอันมาก จึงให้เอารูปเทพารักษ์ส้มฤทธิ้ทั้งสององค์ ชื่อ พญาแสนดา และบาทส้งข'ร อันมีมเหอักดีภาพซึ่งอยู่ ณ เมิองพระประแดง อันชุดไต้แต่ครั้งสมเด็จ พระรามาธิบดีนั้นไปต้วย พระยาละแวกก็เลิกทัพกลับไปเมือง
ลุอักราช ๙๒๒ ปีวอก โทคก (พ.ศ. ๒๑๐๓) พระยาละแวกแต่งพระยาอุเทคราชและ พระยาจีนจันตุยกทัพเรือมา พลประมาณสามหมื่นจะเอาเมืองเพชรบุรี พระศรืสรินทรฦๅชัย เจัาเมืองเพชรบุรีและกรมการทั้งหลาย แต่งการรบพุ่งป้องกันเป็นสามารถ และข้าศึกยกเข้า ปล้นเมืองถึงสามวัน รื้พลข้าศึกต้องอัสดราวธเจ็บป่วยดายเป็นอันมาก จะเอาเมืองเพชรบุรีมิได้ พระยาอุเทศราช และพระยาจีนจันดุก็เลิกทัพคืนไปเมืองละแวก ขณะนั้นพระยาจ็นจันดุไห้ทาน บนแก่พระยาละแวกไวัว่าจะเอาเมืองเพชรบุรีให้ไต้ ครั้นมืได้เมืองเพชรบุรี พระยาจีนจันตุกลัวว่า พระยาละแวกจะลงโทษ พระยาจีนจันตุก็พาครัวอพยพทั้งปวงหนีเข้ามาอังพระนครศรีอยุธยา สมเด็จพระพุทธเจึาอยู่หัวทรงพระกรูณาแก่พระยาจีนจันตุ ดรัสให้พระราชทานเป็นอันมาก ครั้นอยู่มาพระยาจีนจันตุก็มิไต้สวามิภักดิ้ลอบดกแต่งสำเภาที่จะหนีจากพระนคร ครั้นถึง ณ IV อาทิดย ชื้น๔คา เดือนยี่ ปีระกา ดรืนีศก (พ.ศ.๒๑๐๔)เพลาคาประมาณ๒นาฬิกา พระยา จีนจันดุก็พาครัวลงสำเภาหนีล่องลงไป ขณะนั้นสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเศด็จลงมาแต่เมือง พระพิษณุโลก เสด็จอุยในวังใหม่ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ก็เสด็จยกทัพเรือดามพระยาจีนจันตุ ลงไปในเพลากลางคืนนัน แล้วตรัสให้เรือประตูเรือกัน และเรือท้าวพระยาทั้งหลายเข้าล้อมสำเภา พระยาจีนจันตุ และได้รบพุ่งกันเป็นสามารถ พระยาจีนจันตุก็ให้โล้สำเภาไปกลางนั้ารบต้านทาน รอลงไป สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ก็ดรัสให้เอาเรือประตูเรือกันเข้าจดท้ายสำเภาพระยาจีนจันตุ จะให้พลทหารปีนสำเภาชื้น แล้วเอาเรือพระที่นั่งหนุนเข้าไปให้ชิดสำเภา และทรงปีนนกลับยิง ถูกจีนผู้ใหญ่ดายสามคน พระยาจีนจันตุก็ยิงปีนนกลับมาต้องรางปีนด้นอันทรงนั้นแดก พระยา จีนจันดุรบพุ่งป้องกันเป็นสามารถ พลทหารข้าหลวงจะปีนชื้นสำเภามิได้ พระยาจีนจันตุให้เร่งโล้ สำเภารูดหนีลงไป สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็เสด็จตามรบพุ่งลงไปถึงเมืองธนบุรี พระยาจีนจันดุ ก็ให้เร่งโล้สำเภาออกไปพ้นปากนั้าดกลึก ฝ่ายสมเด็จพระราชบิดาก้เสด็จหนุนทัพสมเด็จพระ-นเรศวรเป็นเจ้าลงไปถึงเมืองพระประแดง พอสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ายกกลับชื้นมาพบเสด็จ ทูลการทั้งปวงให้ทราบ สมเด็จพระราชบิดากับสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็เสด็จชื้นมาอังพระนคร
ลุอักราช ๙๒๔ ปีจอ จัดวาศก (พ.ศ. ๒๑๐๕) สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวให้แต่งพระนคไ ให้ชุดคูชื่อหน้าฝ่ายทิศบูรพา แต่ป้อมมหาชัยวังหน้าลงไปบรรจบบางกะจะ กว้างสิบวา ลึกสามว' แล้วให้ยกกำแพงออกไปรีมนั้าฃอบนอกพระนครบรรจบป้อมมหาชัย แต่ป้อมมหาชัยลงไปบรรจ' ป้อมเพชร
ในปีนั้นเกิดกบฏญาณทิเชียรเป็นจลาจลในจังหวัดแขวงหลวงและญาณทิเชียรนั้นเรียก คุณโกหก กระทำการอันทิปรีดสำแดงแก่ชาวชนบทประเทศนั้น และซ่องสุมเอาเป็นพวกได้มาก ญานทิเชียรก็มาซ่องสุมคนในตำบลบ้านยีล้น ขุนศรีมงคลแขวงส่งข่าวกบฏนั้นเข้ามาถวาย จึง สมเด็จพระบรมพิตรพระพุทธเจ้าหลวง ก็มีพระราชโองการตรัสใช้เจ้าพระยาจักรีให้ยกพลทหาร ออกไปจับญาณทิเชียรซึ่งเป็นกบฏ เจ้าพระยาจักรีและขุนหมื่นทั้งหลายยกออกไปดั้งทัพในตำบล บ้าน มหาดไทย ญาณทิเชียรร้ด้งนั้นก็ยกสมัครพรรคพวกทั้งปวงมารบพระยาจักรี ส่วนชาวมหาดไทย อันยีนหน้าช้างเจ้าพระยาจักรีนั้น ก็กลับเป็นพวกญาณทิเชียร ครั้นได้รบพุ่งอัน พันไชยธุชก็ปีน ท้ายช้างชื้นฟันเจ้าพระยาจักรีตายอับคอช้าง ไพร่พลอันไปด้วยเจ้าพระยาจักรีนั้นก็แดกฉาน เสียขุนหมื่นตายในที่รบนั้นเป็นหลายคน ครั้นเสียเจ้าพระยาจักรีแล้ว ซาวชนบทนั้นก็เข้าเป็น พวกญาณทิเชียร แด่ชายฉกรรจ์เป็นคนประมาณสามพัน ญาณพิเชียรดั้งพัน],ชยธุชเป็นพระยาจักรี ดั้งหมื่นศรียีล้นชื่อพระยาเมือง และญาณทิเชียรคิดเอาเมืองลพบุรี ก็ยกไปยังเมืองลพบุรี
ฝ่ายพระยาศรีราชเด่1ช(๑) ซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวดำรัสสั่งให้ไปซ่อม กำแพงเมืองลพบุรีนั้น ครั้นแจ้งข่าวว่ากบฏญาณทิเชียรยกมาเมืองลพบุรี ก็ดกแต่งการที่จะ รบพุ่งป้องอันเมืองไวั ฝ่ายญาณทิเชียรก็ยกไปถึงเมืองลพบุรี ขี่ช้างเช้าไปยืนอยู่ตำบลหัวดรี แล้ว ให้พรรคพวกเข้าปล้นในที่นั้น พระยาศรีราชเดโชก็ออกมายีนข้างให้รบพุ่งป้องกน จึงชาวประเทศ ชื่ออมรวดีแฝงด้นโพธิ้ยีงปีนนกลับไปด้องญาณทิเชียรซบลงดายอับคอช้าง พวกกบฏทั้งปวง แดกฉานฟายออกไปและต่างคนด่างหน้กระจัดพลัดพรายไปทุกตำบล พระยาศรีราชเดโชก็เอา อมรวดีซึ่งยีงกบฏตายนั้นเข้ามาถวาย จึงสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสให้พระราชทานแก่อมรวดี นั้นมากนักแล้วดรัสให้ข้าหลวงออกไปจับพวกกบฏทั้งปวงนั้น่!ด้	บรรดาจะลงพระราชอาญาไซร้
เหตุด้วยพระองค์ทรงทศทิธราชธรรมก็มืได้ลงพระราชอาญา	และให้แต่สักหมายหมู่เข้าผสม
หมู่โดยโทษ ครั้แถึงเดือน ๓ พระยาละแวกก็ยกทัพเรือมา พลประมาณเจ็ดหมื่นมาเอาเมืองเพชรบุรี ในขณะนั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสให้เมืองยศโสธรราชธานี เมืองเทพราชธานี ออกไป รั้งเมืองเพชรบุรี จึงพระศรีสุรีนทรฦาช้ยเจ้าเมืองเพชรบุรีและเมืองยศโสธรราชธานี เมืองเทพ-ราซธานี ก็ช่วยอันดกแต่งการที่จะรบพุ่งป้องอันเมืองครั้นพระยาละแวกยกมาถึงก็ให้ยกพลชื้น ล้อมเมืองเพชรบุรีอยู่สามวัน แล้วให้ยกเข้าปล้นเมืองเพชรบุรีให้พลทหารเอาบันไดพาดปีนกำแพง เมือง และชาวเมืองเพชรบุรีรบพุ่งป้องอันเป็นสามารถ ช้าศึกชาวละแวกตองศสดราวุธดายเป็น อันมากจะปีนบ้ายปล้นมืได้ก็พ่ายออกไป แต่พระยาละแวกยกเข้าปล้นด้งนั้นถึงสามครั้งก็มืได้ เมือง แล้วด่ารีว่าจะปล้นอกครั้งหนึ่ง ล้ามิได้ไซร้จะเลิกทัพคนไป ขณะนั้นเจ้าเมืองเพชรบุรีและ เมืองยศโสธรราชธานี	เมืองเทพราชธานีมิได้สมัครสมานด้วยอัน ต่างคนด่างบังด้บบัญชา
และอยู่ป้องอันแด่หน้าที่ ซึ่งได้เป็นพนักงานรักษา มิได้พร้อมมูลดีดอ่านด้วยอันซึ่งจะแต่งการ
(๑) บางฉบับเป็นสิหราขเคโซ
ป้องกันข้าศึก ครั้นถึงวัน ๘ คํ่า พระยาละแวกยกเข้าปล้นตำบลคลองกระแชงและประตูบางจาน ชาวเมองด้านทานเป็นสามารถข้าศึกเผาหอรบทลายลงแล้วปีนกำแพงเข้าได้ในที่นั้น ก็เสียเมือง เพชรบุรีแก่พระยาละแวก และเสียเจ้าเมืองเพชรบุรี เมืองยศโสธรราชธานี เมืองเทพราชธานี ตายในที่นั้น พระยาละแวกก็กวาดครัวอพยพเลิกทัพคืนไปเมือง
อุศักราช ๙๒๕ ปีกุน เบญจศก (พ.ศ.๒๑๐'®) เดือน ๑๑ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า เสด็จลงมาแต่เมืองพระพิษณุโลก สลิดอยู่ไนวังใหม่ ขณะนั้นพระยาละแวกแต่งทัพพระทศราชา พระอุรินทราราชาไหยกข้างฟ้าและพลประมาณห้าพัน มาลาดถึงหัวเมืองฝ่ายตะวันออก สมเด็จ พระนเรศวรเป็นเจ้าตรัสรู้ข่าวดังนั้น ก็เอาข้างเร็วฟ้าเร็วและพลทหารล้อมวังสามพันเสด็จออกไป ตรัสให้เมืองชัยบุรีและขุนหมื่นชาวฟ้าเอาพลทหารห้าร้อยไปเป็นทัพหน้า และไห้รุดออกไปควบ ด้วยทัพเมืองศรีถมอรัดน เอาพลเข้าชุ่มอยู่สองข้างทางที่ข้าศึกจะมานั้น พลหัวศึกก็ยกมาประมาณ พันหนึ่ง ถึงที่เมืองชัยบุรีและเมืองศรีถมอรัตนชุ่มอยู่นั้น ครั้นข้าศึกเกือบเข้ามาเมืองศรีถมอรัดน เมืองชัยบุรีก็ยกพลออกยอข้าศึก ข้าศึกก็แดกฉานพ่ายหนีไป จึงเมืองชัยบุรี เมืองศรีถมอรัดน ดามดืข้าศึกไปจนถึงทัพใหญ่ และได้ฟันแทงข้าศึกตายเป็นอันมาก พระทศราชา พระสุรินฑราชา ก็เลิกทัพหนีคืนไปเมืองละแวก สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเสด็จถึงเมืองชัยบาดาล แจ้งว่าข้าศึก พ่ายไปแล้วก็เสด็จคืนมายังพระนคร เฝืาสมเด็จพระราชปิตา ทูลแจ้งเหตูชึ่งเขมรพ่ายไปนั้นเสร็จสิ้น ทุกประการ แล้วก็ถวายบัง่คมลาศึนขึ้นไปเมืองพระพิษณุโลก
สุศักราช ๙๒๖ ปีชวด ฉศก (พ.ศ.๒๑๐๗) สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีทรงพระประชวรหนัก ถึง ณ วันเสาร์ ขึ้น๙คา เดือนยี่ เสด็จสวรรคต พระชนมได้๖๕ พรรษา แต่เสด็จอยู่ในราชสมปิด สามลิบห้าพระพรรษา บังเอิงราชบุตรผู้เป็นพระมหาอุปราชาได้ผ่านสมบ้ตกรุงหงสาวดี ก็ตรัส ให้บังสามเกลียดราชบุตรเป็นพระมหาอุปราชา สมเด็จพระเจ้าหงสาวดืเสวยราชย์ใหม่ บ้านเมือง ยังมิปรกติ ฝ่ายเมืองรุมเมืองศังก็แข็งแมือง ข่าวนั้นแจ้งลงมาถึงพระนเรศวรเป็นเจ้า ๆ ก็เสด็จ ลงมา ณ กรุงเทพฯ กราบทูลสมเด็จพระบรมราชปิดาตามข้อความซึ่งแจ้งมานั้นทุกประการ จะ ขอถวายบังคมลาขึ้นไปช่วยการสงครามเมืองหงสาวดี จะได้ฟังอิงก็ตาการไนเมืองหงสาวดีด้วย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็บัญชาดาม สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็ถวายบังคมลากลับขึ้นมาเมือง พระพิษณุโลก ให้ดรวจเตรียมรี้พลข้างฟ้าโดยกระบวนพยุหบาตราทัพ พลฉกรรจ์ลำเครื่องแสนหนึ่ง ข้างเครื่องแปดร้อย ฟ้าพันห้าร้อย ครั้นได้ชุภฤกษ์ก็เสด็จทรงข้างพระที่นั่งยกทัพหลวงขึ้นไปถึง ตำบลพระตำหนักไม้ไผ่ ใกล้เมืองหงสาวดีสามเวร ก็พักพลอยู่ที่นั้นจึงบอกหนังสีอเข้าไป พระเจ้า หงสาวดีแจ้งก็ดีพระทัย จึงให้แต่งเสบียงอาหารและเครื่องเสวยไห้ข้าหลวงนำลงมาถวาย แล้วก็ นำเสด็จขึ้นไปเฝืาพระเจ้าหงสาวดี ๆ จึงตรัสว่า ซึ่งพระเจ้าหลานเรายกขึ้นมาครั้งนี้เรามีความ ยินดีนัก แล้วแจ้งการซึ่งเมืองรุมเมืองศังแข็งเมืองนั้นให้ฟังทุกประการ สมเด็จพระนเรศวรเป็น เจ้าทูลว่า ข่าวแจ้งลงไป ข้าพระองค์จึงยกมาช่วยการพระราชสงคราม พระเจ้าหงสาวดีตรัสให้ สมเด็จพระนเรศวรกับพระมหาอุปราชาและพระลังขทัตยกไปเอาเมืองรุม เมืองศังจงได้ ทั้งสาม พระองค์ก็ถวายบังคมลายกทัพไปถึงเมืองรุม เมืองศัง ให้ดั้งค่ายแล้วปลูกราชลัณฐาคารไว้ท่ามกลาง
เสด็จปรึกษาราชการพร้อมกันทั้งสามพระองค์ พระมหาอุปราชาจึงตวัสว่า ซึงจะยณข้ารบ พร้อมกันทั้งสามทัพนั้โน็พร่พลจะดะลมบอนกันนัก จะผลัดกันรบทัพละวัน ครั้นปรึกษาพร้อมกัน แล้ว พระมหาอุปราชายกฃึ้นั[ปรบ ณ วันจันทร์ ชื้น ๕ คา เดือน ๕ เพลาสี่ทุ่มเดือนดก ฝ่ายข้าศึก ก็คัดก้อนศิลาลงมาทับรี้พลล้มดายเป็นอันมากชื้นมิใค์ เพลา'จวน'รุ่งก็ถอยลงมา ครั้น ณ วันอังคาร ชื้น ๖ คา เดือน ๕ ทัพพระลังขทัตยกชื้นไปรบข้าศึกก็คัดก้อนศิลาลงมาทับรี้พลดายเป็นอันมาก จะหักเอามิใค์ก็ถอยลงมา ครั้น ณ วันพุธ ชื้น ๗ คา เดือน ๕ เพลาดีสิบเอ็ดทุ่ม สมเด็จพระนเรศวร เป็นเจ้าก็ยกทหารปีนครบมือชื้นั[ป ใหัพลปีนปีนเขาแซงชื้นสองข้าง และทางกลางนั้นใหัพลอยู่ แด่เชิงเขาให้ห่าง แล้วโห่ร้องกระทำอาการดุจปีนชื้นทางชื้น ชาวเมืองสำคัญว่าข้าศึกชื้นมา ทางนี้ ก็กลิ้งก้อนศิลาลงมาก็มืได้ถูกผู้ใด ฝ่ายพลซึ่งแซงชื้นไปก็ยงปีนระดมไปด้องข้าศึกล้มดาย เจ็บป่วยมาก แตกระสาระสาย เพลาเข้าสามโมงก็ได้เมืองจับได้คัวเจ้าเมืองรุมเมืองคังลงมายังค่าย ทั้งสามพระองค์ก็เลิกทัพ คุมเอาคัวเจ้าเมืองรุมเมืองคังมายังเมืองหงสาวดี แล้วทูลดามซึ่งได้ ชัยชำนะสมเด็จหงสาวดียินดี ดรสชมฝ่มือและความคิดสมเด็จพระนเรศวรแล้วพระราชทาน พานทองคำใส่พระภูษาองค์หนึ่ง ทองหนักห้าชั่งจำหลักเป็นรูปเทวดา พระมหาอุปราชาน้อย พระทัยแก่พระนเรศวรนัก ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็ทูลลาพระเจ้าหงสาวดี ๆ ก็ดวัสให้ ม้งทุ มังอนัน บังอสารจอถ่าง สมิงพัดเบิด ลงไปอยู่หัวเมืองรายทาง ให้จ่ายเสบียงเลี้ยงดูไพร่พล ไปกว่าจะถึงแดนพระนครศรีอยุธยา สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเสด็จกลับลงมาถึงเมองพระ พิษณุโลกแล้ว ก็เปลื้องเครื่องทรงออ่กบูชาถวายพระชินราช พระชินสิห้เจ้า ให้กระทำศัพท์สมโภช การมหรสพสามวัน แล้วเสด็จลงมาเฝึาสมเด็จพระราซบดา ณ กรุงเทพมหานคร จึงเอาการซึ่ง ได้รบพุ่งมืชัยชำนะข้าศึกนั้น กราบทูลไห้ทราบ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวมืพระทัยยินดีนัก ให้ แด่งการสมโภชสมเด็จพระอัครโอรสาธิราชเจ้าเจ็ดวัน แล้วพระราชทานปูนบำเหน็จทแกล้ว ทหารทั้งปวงโดยสมควร ครั้นเสรีจการสมโภชแล้ว สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ก็กราบถวาย บังคมลากลับชื้นไปสลิดอยู่ยังเมืองพระพิษณุโลก
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีนั้นมิได้ดั้งอยู่ในทศพิธราชธรรม ดำริว่าพระนเรศวรประกอบไป ด้วยปัญญาหลักแหลมลกซึ้ง ทั้งการสงครามก็องอาจกล้าหาญ นานไปเห็นจะเป็นเสี้ยนคัดรูด่อ เมืองหงสาวดีเป็นมั่นคงจำจะศิดเฑควัวอพยพหัวเมืองฝ่ายเหน็อทั้งปวงมาไว้ เป็นกำลังในเมือง หงสาวดี การศึกพระนเรศวรก็จะถอยกำลังลง ครั้นดำริแล้วจึงตรัสให้นันฑสูกับราชลังครำถือ พลหมื่นหนึ่ง ไปดั้งยุ้งฉางอยู่ ณ เมืองกำแพงเพชร นันทสูกับราชลังครำก็ยกไปดั้งทำการอยู่ ณ เมืองกำแพงเพชรดามวับสั่ง ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีก็ศิดเป็นอุบายให้มืดุภอักษรไปถึงพระนเรศวร ว่า บัดนี้กรุงวัดนบุระอังวะ เป็นกบฏแข็งเมืองด่อพระนครหงสาวดี ให้เชิญพระนเรศวรยกมา ช่วยการสงครามดีกรุงวัดนบุระอังวะ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าแจ้งดังนั้นสำคัญว่าจริง ก็เสด็จ ลงไปทูลลาสมเด็จพระราชบีดา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็บัญชาดาม สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ก็กราบถวายบังคมลาชื้นมายังเมืองพระพิษณุโลก จึงกำหนดให้ดรวจเดรียมพลฉกรรจ์สำเครื่อง แสนหนึ่ง ข้างเครื่องแปดร้อย ม้าพันห้ารอย ไว้ให้พร้อม ณ วันอาทิตย์ แรม ๖ คา เดือน ๓
ปีฉลู ลัปดศก (พ.ศ.๒๑๐๘) เพลา ๑๑ ทุ่ม ๙ บาท กอปรด้วยเพชรฤกษ์ เสด็จทรงพระคชาธาร พร้อมด้วยพยุหแสนยากร ทอดพระเนดรเห็นพระสาร็ร็กบรมธาตุ เสด็จปาฎิหาร็ย์แต่บูรพท้ศ ผ่านพระคชาธารไปโดยทัจฉมฑศเท่าผลมะพร้าวปอกแล้ว จงเสด็จยาดราฑ้พหลวงออกไปโดย ประดูชัยแสน ไปถึงตำบลวัดยมท้ายเมืองกำแพงเพชรเวลาบ่าย ๕โมง เกิดวาดพยฝนตกห่าใหญ่ แผ่นดน่!หวเป็นอัศจรรย์ ครั้นรุ่งชื้นก็ยกทัพหลวงเสด็จไปถึงเมืองกำแพงเพชร ดังประทับแรม อยู่ตำบลหนองปลิง ๓ เวร แลวกยกไปทางเชยงทองกุมดเหมาะ
ขณะนั้นพระยากำแพงเพชรส่งข่าวไปถวาย ว่าไทยใหญ่เวยงเสือเสือด้านเก็ยกกาย ขนปลัด มังฑราง มังนีววายลอง กบนายม้าทังปวงอันอยู่ ณ เมืองกำแพงเพชรพาครอบควัวอพยพหนี พม่า มอญดามไปทันได้รบทันตำบลหนองปลิงเป็นสามารถ พม่า มอญ แตกแก่ไทยใหญ่ๆทั้งปวง ยกไปอังเมืองพระพิษณุโลก สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทราบดังนั้นก็ให้ม้าเร็ว ไปบอกแก่หลวง โกษาและลูกขนอันอยู่รกษาเมืองพระพิษณุโลกว่า ซึ่งไทยใหญ่หนีมานั้นเกลือกจะไปเมืองอื่น ให้ แต่งออกอาย้ดด่านเพชรบูรณ์เมืองนครไทยชาดการแสนเซาให้มั่นคงไวั อย่าให้ไทยใหญ่ออกไปรอด หลวงโกษาและลูกขุนทั้งปวงทราบดังนั้น ก็แต่งออกไปกำชับด่านทางทั้งปวงตามร้บสั่ง ฝ่ายไทยใหญ่ ก็พาครอบควัวตรงเขามาเมืองพระพิษณุโลก หลวงโกษาและลูกขุนทั้งปวงก็วับพิทักษ์วักษาไร้ นันฑลูทับราชลังคร่ามืหนังสือมาให้ส่งไทยใหญ่ หลวงโกษาและลูกขุนผู้อยู่รักษาเมืองพระ-พิษณุโลกก็มืได้ส่ง
ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า เสด็จยกพยุหแสนยากร่1ปถึงเมืองแครง ณ วันพฤทัสบด็ ชื้น ๑ คา เด็อน ๖
ขณะนั้นวัข่าวไปถึงชักแซกยอถ่างเจ้าเมืองแครง ให้ปลัดเมืองออกไปทูลว่า ขอเชิญ เสด็จพักพลอยู่แดนอกเมืองแครงก่อน สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็ให้พักพลอยู่ใกล้อาราม พระมหาเถรคันฉ่อง แล้วดวัสให้ข่าวไปถึงพระเจ้าหงสาวด็ว่า ยกทัพมาถึงเมืองแครงแล้ว พระเจ้า หงสาวด็ทราบดังนั้นมืความยินดีว่าครั้งนี้จะสมคิดแล้ว จืงให้จัดกองทัพหมึ๋นหนึ่งออกไปชุ่มไร้ ต่อทางพระนเรศวรจะชื้นมานั้น ไกลเมืองหงสาวดีวันหนึ่งแล้วตรัสให้พระยาเก็ยรติ้ พระยาพระราม ลงไปวับล้าพระนเรศวรยกล่วงชื้นมาแล้ว เราจะยกทัพหลวงออกดีหนัา ให้พระยาเก็ยรดิ้ พระยา พระรามเอากองทัพทั้งนี้ดีกระหนาบหลัง จับเอาดัวพระนเรศวรประหารชิวิตเสืยให้จงได้ เมือง หงสาวดีจ้งจะเป็นอสรภาพไพศาลกว่าพระนครทั้งปวงพระยาพระราม พระยาเกยรติ้กราบ ถวายทังคมลายกไปถึงเมืองแครงก็ทูลสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ว่าพระเจ้าหงสาวดีให้ข้า พระพทธเจ้าทั้งสองนี้มาวับเสด็จชื้น่!ป ทูลเท่าดังนั้นแล้วก็ถวายทังคมลาไปนมัสการพระมหาเถร ดันฉ่องผู้เป็นอาจารย์ แจ้งความซึ่งพระเจ้าหงสาวดีคิดท่าการทั้งปวงนั้นให้พระมหาเถรดันฉ่อง ฟังทุกประการ พระมหาเถรดันฉ่องแจ้งดังนั้นมืใจกรุณาแก่สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า เพื่อว่า หาความผดมืได้ อนึ่งด้วยพระราชกฤษฎากินีหารบารมืสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าจะได้บำรุง พระบวรพทธศาสนาอาณาประชาราษฎรไห้ถาวรวัฒนาการสืบไป ครั้นเพลาคาก็พาพระยา พระราม พระยาเก็ยรคิ้ เข้าไปเฝืาสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า แล้วถวายพระพรว่า พระยาพระราม
พระยาเก็ยรดนื้เป็นสานุศษย์รูป มาบอกว่าพระเจ้าหงสาวดืคิดประทุษร้ายต่อพระองค์ สมเด็จ พระนเรศวรเป็นเจ้าแจ้งด้งนั้น ก็ตรัสถามพระยาพระราม พระยาเก็ยรดว่าเหตุผลประการได พระเจ้าหงสาวดืจึงคิดจะทำร้ายเรา พระยาพระรามพระยาเกยรดิ้ ก็กราบทูลดามความซึ่งพระเจ้า หงสาวด็คิดและสั่งน้นถวายทุกประการ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าได้ทรงทราบก็น้อยพระทัย คิดอาฆาตแก่พระเจ้าหงสาวดื จึงตรัสแก่พระมหาเถรคันน่องว่าซึ่งพระผู้เป็นเจ้าเมดดาบอก เหตุการณ์แก่ข้าพเจ้าทั้งนึ่พระคุณนั้นหาที่สุดมีได้ อันพระผู้เป็นเจ้าจะอยู่ในเมองมอญนั้พระเจ้า หงสาวด็แจ้ง อันตรายก็จะมเป็นมั่นคง ข้าพเจ้าจะนำพระผู้เป็นเจ้ากับพระยาเก็ยรติ้พระยา พระรามและญาติโยมทั้งปวงลงไปอย่ ณ กรูงพระมหานครศร้อยุธยา จะได้กระทำปฏิการสนอง พระคุณพระผู้เป็นเจ้า และปลูกเลืยงพระยา๓ยรคิ้พระยาพระรามด้วย พระมหาเถรกับพระยา ทั้งสองก็ยินยอมพร้อมโดยพระราชบริหาร สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็ดรัสแก่มุขมาดยาโยธาหาญ ทั้งปวงว่า เราหาความผดมั่!ด้ ซึ่งพระเจ้าหงสาวดืติดร้ายต่อเราก่อนนั้นอันแผนคืนพระมหานคร ศรอยุธยา กับแผ่นตนหงสาวด็ขาดจากทางพระราชไมตร้กัน เพราะเป็นอกศลกรรมนิยม สำหรับ ที่จะไห้สมณพราหมณาประชาราษฎรได้ความเด็อดร้อน แล้วพระหัดถก็ทรงพระสุวรรณภิงคาร หสั่งอุทกธาราลงเหนิอพนพสุธาดล จึงออกพระโอษฐ์ตรัสประกาศแก่เทพยเจ้าฑงหลายอันมี มห็ทธฤทธและทิพจักขุ ทิพโสด ซึ่งสถืตอยู่ทุกทิศานุทิศจงเป็นทิพยาน ด้วยพระเจ้าหงสาวด็ มีได้ทั้งอยู่โดยคลองสุจรดมีดรภาพขตติยประเพณ เสียสามัคครสธรรมประพฤติพาลทุจริตคิดจะทำ ภยันตรายแก่เรา ทั้งแต่รันนึ่ไปกรุงพระมหานครศรือยุธยากับเมีองหงสาวคมีได้เป็นสุวรรณปัฐพี เด็ยวธุจหนึ่งแต่ก่อน ขาดจากกันแต่รันนื้ไปดราบเท่ากัลปาวสาน ครั้แมีพระราชบริหารประกาศ เป็นฉินทภาคอุภัยพระมหานครเสรืจแล้ว ก็มีพระราชโองการตรัสสั่งห้าวพระยามุขมนตรัทั้งปวง ว่า เราจะยกกลับไปพระนครครั้งนึ่ จะพาพระมหาเถรคันน่องและญาติโยมกับพระยาพระราม พระยาเก็ยรดื้!ป แล้วจะด็กวาดครัวรามัญเมีองรายทางไปด้วย ครั้แ ณ รันคุกร์ แรม ๓ คา เดือน ๖ เพลา ๑๑ ทุ่ม ไห้เอาพระคชาธารเข้าเฑยบเกย ทอดพระเนตรเห็นพระสารัรักบรมธาตุเสด็จ ปาฏิหาริย์ แต่ปัจฉิมทิศผ่านพระคชาธารไปโดยบุรพาทิศ จ้งเสด็จพยุหบาดราหัพออกจากเมีอง แครง พระมหาเถรคันน่อง พระยาพระราม พระยาเก็ยรดิ้ และญาติโยมก็มาโดยเสด็จ ฝ่ายนายทัพ นายกองทั้งปวงก็แยกย้ายกันดืครัวด้อนครัวรายทางมาได้ประมาณหมื่นเศษ ครั้นถืงมื่งแม่นั้า สโดงก็ไห้เที่ยวเก็บเรัอ หาไม้ผูกพ่วงแพเร่งข้ามครอบครัวรี้พลข้างม้าถืงฟากสิ้นแล้วก็ไห้เผา เรือทำลายแพเสีย พอพระเจ้าหงสาวติแจ้งก็ไห้พระมหาอุปราชาถือพลแสนหนึ่ง สุรกำมาเป็น กองหน้า ดามมาถืงแม่นั้าสโคงฟากหนึ่ง สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทอดพระเนตรเห็นคังนั้น ก็ให้นายทัพนายกองนำพระมหาเถรคันน่องกับครอบครัวรืบยกไปก่อน แด่พระองค์กับทหาร ลำลองหมื่นห้าพนนั้นยังรออยู่ริม#ง จึงทอดพระเนดรไปเห็นสุรกำมากองหน้าไล่เสื้อแดงยิน ข้างอยู่ริม#ง ตรัสให้ทหารเอาปีนหามแล่นและนกลับคาบขุดยิงระดมไป ทหารก็ยิงระดมไปเป็น อันมากก็มีได้ถืง จึงสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็ทรงพระแสงปีนนกลับยาวเก้าคืบ ยิงไปตอง สุรกำมาดายตกจากคอข้างรี้พลมอญทั้งนั้นเห็นอัศจรรย์ ด้วยแม่นั้านั้นกว้างเหลือกำลังปีน กลัว
พระเดชเดชานุภาพ และพระมหาอุปราชามิอาจจะดามมา ก็เลกทัพกลับไป สมเด็จพระนเรศวร เป็นเจ้าก็เสด็จยกมาใดยทางเมิองกาญจนบุรี ครั้นถึงพระนครศรีอยุธยากราบทูลสร่ายเรื่อง ยุบลคดีทั้งปวงถวายไห้ทราบทุกประการ สมเด็จพระราชบิดาแจ้งดงนั้นก็ดรัสว่า เรามิใดัมีสิ่งผิด พระเจ้าหงสาวดีมิได้ทั้งอยู่ในคลองธรรม เสียลัดยานุลัดย์ประพฤดีพาลทุจริตอสสาจาร เป็นวิสมโลภ ด่อเราฉะนี้ ก็เพราะผลวบากแห่งลัดว์เป็นส์าหรับกาลกลียุค ทั้งแด่นี้ไปมอญทับไทยจะเป็นปรปักษ์ แก่ทัน สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็กราบทูลว่า ก็งมาดรว่าพระเจ้าหงสาวด็จะยกพยุหแสนยากร มาลักเท่าได ๆ ก็มิได็เกรง ข้าพเจ้ามีแด่ชีวิดจะสนองพระคุณมิไหเคืองฝ่าพระบาท สมเด็จพระ-ราชบดาทับสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าดำริการทันเสร็จแล้ว จ้งโปรดไห้พระมหาเถรค้นฉ่อง อยู่รัดพระมหาธาคุ เป็นสมเด็จพระอริยวงศญาณปริย้ด็วราลังฆราชาชิบดี ศรีศมณุดมาปรีนายก ดีปิฎกธราจารย์ สฤษด็ข้ดด็ยสารสุนทร มหาคณฤครอุดรวามคณะลังฆารามคามวาสี สถิตอยู่ ณ รัดพระศรีรัดนมหาธาตุวรวิหารพระอารามหลวง ทรงถวายลัปฑนกรรชิงคานหามคนหาม จนทันนิรทัดรเครื่องสมณบรีขารด่าง ๆ และซึ่งสมเด็จพระรันรัดนลังฆราชคามวาสีเด็มนั้น โปรด ให้ว่าแด่คณะปักษ์ได้เป็นฝ่ายขวา และคณะคามวาลีซึ่งแบ่งออกเป็นสองคณะ จำเด็มแด่นั้นมา จนดราบเท่าทุกรันนี้ ฝ่ายพระยาเกียรติ้ พระยาพระราม ก็พระราชทานเจียดทอง เด้านั้าฑอง กระบี่บฺงทอง เงนดราเสื้อผ้าพรรณนุ่งห่มและเครื่องอุปโภคบริโภคเป็นลันมาก และครอบครัว มอญซึ่งกวาดลงมานั้น ก็พระราชทานให้พระยาพระราม พระยาเกียรดควบคุมว่ากล่าวด้วย และพระยาพระราม พระยาเกียรดิ้นั้นให้อยู่ตำบลบ้านขมนรัดชุนแสน ญาด็โยมของพระมหาเถร คนฉ่องนั้น ให้อยู่ตำบลบ้านหลังรัดนก แล้วสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากราบถวายบังคมลาชิ้น มายังเมืองพระพิษณุโลก เสด็จเข้าไปถวายนมัสการพระชินราชพระชินลีห้ จีงทรงพระราช อุทศศรัทธา เปลองเครื่องสุวรรณอลงการ็ข้ดด็ยาภรณ์ออกกระทำลักการบุชา แล้วเสด็จออก พร้อมด้วยมุขมาดยมนดรี
ขณะนั้นหลวงโกษาและลูกชุนทั้งปวงผู้รักษาเมืองนั้น ก็นำบรรดานายไทยไหญ่เข้าเผิา จีงบังคมทูลว่า มีหนังลีอนันฑสูราชชลังครำซึ่งมาทั้งอยู่ ณ เมิองกำแพงเพชรมา ไห้ส่งไทยใหญ่ และครัวซงหนิมาอยู่ ณ เมีองพระพิษณุโลก จีงมิร้บสั่งให้ดอบไปว่า ธรรมดาพระมหากษ์ดราชิราช ผู้ดำรงทศพิธราชธรรมนั้น อุปมาตุงร่มพระมหาโพธลันใหญ่และมีผู้มาพึ่งพระราชสมภาร หรังจะไห้พินจากทัยลันดรายด่าง ๆ ซึ่งนันทสูราชลังครำ จะไห้ส่งไทยใหญ่ไปนั้น ไม่ควรด้วย คลองขัดดิยราชประเพณีธรรม ฝ่ายนันทสูทับราชลังครำแจ้งดังนั้นก็ปรีกษาทันว่า สมเด็จพระ-นเรศวรเป็นเจ้ายกพยุหบาดราทัพชิ้นไปเมืองหงสาวดีครั้งนี้ เหตุไฉนจีงไม่กลับโดยทางเมือง กำแพงเพชรเล่า บัดนี้ก็มีหนังสือเป็นคำฉกรรจ์องอาจมาดังนี้เห็นประหลาดนัก เราจะอยู่มิได้ จำจะเลิกครัวเมืองกำแพงเพชรอพยพไปเมืองหงสาวดีจีงจะมีความชอบ และข่าวทั้งนี้ก็แจ้งไป ถึงเมืองพระพิษณุโลก สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าให้ประชุมท้าวพระยามุขมนดรีปรึกษาว่า ซึ่ง เราจะละให้ชาวเมืองกำแพงเพชรฉิบหายพลัดพรายจากภูมิลำเนานั้นมิชอบ เราจะยกไปดี นันฑสูทับราชลังครำมิไห้เอาครัวเมิองกำแพงเพชรไปได้ ทาวพระยามุขมนตรีทั้งปวงก็เห็นโดย
พระราชบริหาร สมเด็จพระนเรศวรIป็นเจ้าก็ตรัสให้ข้าหลวงไปกุมเอาพม่ามอญ ซึ่งมาอยู่ประจำ หัวเมืองฝ่ายเหนือส่งลงไปกรุงเทพมหานครสิ้น แล้วกำหนดไปแก่พระยาสวรรคโลก พระยา พิชัยให้โดยเสด็จ จะยกไปเอานนฑสูกับราชสังครำ จึงให้ดรวจรี้พล ข้างม้า ครั้น ณ รันพฤหัสบดี ชื้น ๗ คํ่า เดือน ๘ เพลาชายแล้ว ๕ บาท ก็เสด็จพยุหบาดราทัพจากเมืองพระพิษณุ[ลกไปยัง เมืองกำแพงเพชร ฝ่ายนันทสูกับราชสังครำรู้ข่าวว่า สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเสด็จมา ก็เลิก รี้พลข้างม้าหนีไปจากเมืองกำแพงเพชร สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทราบก็ดรัสให้พระยาชัยบูรณ ขุนพระศรีและพระหัวเมืองทั้งปวงยกรี้พลข้างม้าเป็นกองหน้าทัพหลวงดามไป พระยาชัยบูรณ ดามมาทันถึงตำบลแม่ระกา นันทสูกับราชลังครำก็ยอข้างม้ารี้พลรบพ่งพระยาชัยบูรณและ ข้าหลวงทั้งปวงเป็นสามารถ ในขณะนั้นพระยาชัยบูรณฃี่ข้างพลายปีนพระราม ได้ชนข้างกับ นันทสู ข้างนันทคูได้ล่าง ข้างพระยาชัยบูรณเสียทีแปรไป นันฑสูจ้วงฟันด้วยของ้าวด้องนิ้วชี้ พระยาชัยบูรณกระทบขอขาด ข้างพระยาชัยบูรณกลับได้ล่างคํ้าถนัด ข้างนันทสูทานกำลัง ไม่ได้ขวางฟายไป ขุนพระศรีขี่ข้างพลายกัดรูพินาศได้ซนด้วยข้างราชลังครำเป็นสามารถ ข้างราชลังครำก็แฟัแก่ข้าหลวงทั้งสอง และนันทสูกับราชลังครำก็รุดหนีไปโดยทางเชียงทอง ครั้งนั้นได้ไทยใหญ่ชาวแสนหวีอันมาอยู่กับเชียงทอง ฉกรรจ์และครัวอพยพประมาณสองหมื่นเศษ แด่ผู้มีบรรดาศักดิ้ เจ้าฟ้าเมืองจี่ เจ้าฟ้าเมืองลองแจใหม่ เมืองปากสมิงดีม้ายาเยื่อและไทยใหญ่ ชาวม้าทั้งปวงก็เอาครัวอพยพออกมาสู่พระราชสมภาร จึงแด่งข้างม้ารี้พลและทหารช่วยดาม ดีนันฑสูกับราชลังครำถึงตำบลแม่รางสะราง แล้วก็กลับมายังทัพหลวงตำบลเชียงทอง
ฝ่ายพระยาพิชัยข้าหลวงเดิม แจ้งว่าสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับพระเจ้าหงสาวดี เป็นปรปักษ์แก่กันก็คดการกบฎ ครั้นแจ้งพระราชกำหนดก็มืได้ยกไปโดยเสด็จ จึงซ่องสมชาวเมือง แล้วกวาดครอบครัวของกัวและครัวชาวเมืองทั้งปวงซึ่งเข้าด้วยนั้นไป ณ เมืองสวรรคโลก แจ้งความ ทั้งปวงแก่พระยาสวรรคโลก ๆ ก็ลงใจด้วย ดิดกันจะยกไปดีเอาเมืองพระพิษณุโลก แด่หลวงปลัด และขุนยกกระบดร ขุนนรนายกไซร้มิได้ลงด้วย พระยาทั้งสองจึงให้กุมเอาหลวงปลัดขุนยก กระบัดร ขุนนรนายกจำไร้
ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า แจ้งว่าพระยาทั้งสองเป็นกบฏ จึงยกทัพหลวงเสด็จจาก เชียงทองไปเมื องสวรรคโลก เสด็จไปทางสุโขทัย ครั้นเสด็จถึงสุโขทัยก็ดั้งทัพหลวงตำบลรัดฤๅษ์ชม จึงทรงพระกรุณาดรัสให้ชาวพ่อขุมนุมพรหมณาจารย์ เอานั้าในบ่อพระสยมภูวนาทและเอานำ ดระพังโพยสีมา มาดั้งบูชาโดยก็จพิธกรรมเป็นนํ้าลัดยาอธิษฐาน และเอาพระศรีรัดนตรัยเจ้าเป็น ประธาน ให้ห้าวพระยาเสนาบดีมนดรีมุขทหารทั้งหลายก็นนั้าสัดยาแล้ว ครั้นรุ่งก็ยกทัพหลวง เสด็จชื้นไปโดยทางเขากับถึงเมืองสวรรคโลก ณ รันศุกร์ ชื้น ๕ คั๋า เดือน ๘ ดั้งทพหลวงตำบล ไม้งาม สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทรงพระกรุณาแกพระยาทั้งสอง ดรัสให้ข้าหลวงเข้าไปร้อง ประกาศว่า ให้พระยาทั้งสองออกมาถวายบังคมทรงพระกรุณามืใด้เอาโทษ และพระยาพิชัย พระยา-สวรรคโลก มิได้โดยพระราชโอวาท ทำอุกอาจตรวจดราจํดไพร่พลเมืองชื้นรักษาหน้าที่เชิงเทิน ปีองกันเมืองไร้ แล้วพระยาทั้งสองก็ฆ่าหลวงปลัด ขุนยกกระบัดร ขุนนรนายก ซึ่งมิลงด้วยนั้น
เสีย ตัดเอาศีรษะชัดออกมาให้ข้าหลวง สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทรงพระพิโรธ ครั้นเพลาคํ่า กิตรัสให้ยกพลทหารเข้าปล้นเมืองตำบลประดูสามเกิดแห่งหนึ่ง ประดูหมอแห่งหนึ่ง ประดู สะพานจันแห่งหนึ่ง ปล้นแต่คั๋าถึงเที่ยงดีน และเผาป้อมชั้นนอกประดูสามเกิดกิเข้ามิไต้ จึงม พระราชโองการตรัสถามโหราจารย์ว่ายังจะไต้เมืองสวรรคโลกหรีอ โหราจารย์บังคมทูลว่าคงจะ ไต้ แต่ซึ่งจะปล้นข้างประดูสามเกิดนี้เห็นจะไต้ต้วยยาก ถาปล้นข้างทิศดอนแหลมไซร้เห็นจะไต้ โดยง่าย เพราะทิศข้างนั้นเป็นอริแก่เมือง จึงมืพระราชโองการตรัสให้พระยาชัยทูรณ ชุนหลวง-ธรรมไตรโลก ชุนราชรินฑรฺยกพลจากประดูสะพานจันมาตั้งประตูตอนแหลม แล้วให้เร่งแต่ง การอ้นจะเข้าปล้นเมือง อนึ่งที่ประดูสามเกิดและประดูหม้อกิให้แต่งพลทหารเข้ารบทุ่งจนสว่าง กิยังมิได้
ครั้นรุ่งขึ้น ณ รันอาทิตย์ แรม ๒ คั๋า เด็อน ๘ กิยกทัพหลวงมาตั้งประดูข้างตอนแหลม แล้ว กิเร่งแต่งการให้เข้าปล้นเมืองนั้นเป็นสามารถ ชาวเมืองยิงปีนไฟ ทุ่งศัสตรารุธมาต้องพล ข้าหลวงป่วยเจ็บล้มตายเป็นอ้นมาก จะปีนกำแพงขึ้นมิไต้ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากิตรัสให้ ลงโทษชุนอินฑรเตชะผู้เป็นยกกระบัตร อ้นบังคับต้อนพลเข้าปล้นเมือง และนายทัพนายกอง ทั้งหลายนั้นให้บัตตระเวนรอบทัพ จึงชุนอินฑรเดชะและข้าหลวงทั้งปวงถวายทานบนว่า จะขอ ปล้นเมืองให้ไต้ พระยาชัยทูรณบังคมทูลว่า ชึ่ง่โปมิ'ใต้ตั้งค่ายประชิด(๑) และจะปีนปล้นเอา เมืองตังนี้ พลทหารทั้งหลายจะทำการมิสะดวก เพราะชาวเมืองป้องกันถนัต จะขอทำค่าย ประชิด1(๒) และปลูกหอรอบให้สูงเทิยมกำแพง แล้วจะไต้ยิงปีนใหญ่นอยศาตเข้าไป เจ้าหนาที่จะ ระสาระสายเห็นจะ[ต้เมืองโดยง่าย สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเห็นชอบต้วย กิให้ตัดไม้ใหญ่และ ไม้โตนตมาทำดามพระยาชัยทูรณกราบทูล ครั้น ณ รันจันฑร้ แรม ๓ คา เตือน ๔ เวลารุ่งแล้ว สองนาพิกาห้าบาท ยกพลทหารเข้าเผาประดูดอนแหลมนั้นทลายลง จึงให้พลทหารตรูกันเอา บันไดเข้าพาดกำแพงปีนเข้าไปในเมืองนั้นไต้ และตัวพระยาสวรรคโลกกิหนีไปพึ่งอยูบนกุฎ พระสงฆ์ ณ รัตไผ่ใต้ และชาวทหารกิตามไปกุมตัวไต้เอามาถวาย ส่วนพระยาพิชัยหนีจากเมือง สวรรคโลกไปถึงแดนกะจุนจะไปพึ่งเมืองเชิยงใหมชาวด่านกิกุมเอาพระยาพิชัยมาถวาย สมเด็จ-พระนเรศวรเป็นเ^ไตำรสให้มัดพระยาสวรรคโลก พระยาพิชัย ตระเวนรอบทัพแล้วให้ฆ่าเสีย จึง ตรัสให้เทเอาครัวอพยพทั้งปวงมายังเมืองพระพิษณุโลก แล้วให้เชิญรูปพระยาร่วง พระยาลือ อ้นรจนาต้วยข้างเผอกงาตำนั้นมาด้วย ลืง ณ รันพฤหัสบดี แรม ๖ คั๋า เตือน ๔ เวลา ๑๑ ทุ่ม ๘ บาท ให้เรียกข้างพระที่นั้งประทับเกย เห็นพระสารีริกธาตุบรมธาตุเสด็จปาฎํหาริย์แต่ตะรันตก ผ่าน ข้างพระที่นั่งมาคะรันออก โดยทางที่จะเสด็จมานั้นเทำผลมะพร้าวปอกแล้ว กิยกทัพหลวงเสด็จ ดีนมาโดยทางนั้าชุ่นทางพิชัย เสด็จมาลืงเมืองพระพิษณุโลก ขณะนั้นพอสมเด็จพระราชบิดา ดำรัสให้พระยาราชนีภูล หมื่นเทพเสนา หมื่นราชามาตย์ นำเอาหนังลือ- กับชุนเทพโกษา หมื่น ชัยสงคราม หมื่นเทพปรีชา เขมรสามนาย ซึ่งพระยาละแวกแต่งให้เป็นทูตถึอหนังสือมา ทางด่านเมืองระยอง ในหนังสือนั้นว่า พระเจ้ากรุงกัมพูชาธบดีรำพิงถึงพระคุณสมเด็จบรมบพิตร-พระเจ้าอยู่หัว กรุงพระมหานครศรีอยุธยา	และสมเด็จพระนเรศวรบรมราชาธิราชบิดรเป็น
(^ ไ /'1#ฯไ 1 เ^-จ0จใ,จ่ IIๆไๆ1จ1^8
เจ้าเมืองพระพิษณุโลกได้เสวยราชสมบัติครองพิภพกรุงพระมหานครศรีอยุธยา โดยโบราณ พระมหากษัดราธิราชนั้น เห็นว่าบุญญานุภาพประเสริฐนัก ด้วยแต่ก่อนนั้นสมเด็จพระมหา-จักรพรรดิราชาธิราชพระเจ้าช้างเผือก ทรงพระมหากรุณาพระเชษฐาช้าพระบาทซึ่งเป็น ปรปักษ์ด่อพระองค์ แล้วมิได้มีพระทัยอาฆาต ปลูกเลี้ยงใหดั้งอยู่ในเศวตฉัตรกรุงก้มพุชประเทศ แล้วรับเอานักพระธุโฑนักพระธุทันไปชุบเลี้ยงเป็นราชบุตรบุญธรรมนั้น พระคุณใหญ่หลวงนัก ฝ่ายช้าพระบาทนี้เล่าก็เป็นคนโมหจิด คิดประทุษร้ายเป็นปัจจามิตรต่อพระองค์แด่ก่อนนั้นโทษ ผิดนัก ขอพระองค์จงไห้อก้ยโทษแก่ช้าพเจ้า บัดนี้ช้าพระบาฑก้บท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมข-สมณพราหมณาจารย์ทั้งหลาย ขอเป็นพระราชไมตรีด้วยพระบาทสมเด็จบรมบพิดรพระพุทธ-เจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทราบ ดังนั้นก็มีพระหัยยินดีนัก พระราช-ทานทูดานุทูต แล้วดำรัสไห้แต่งหนังสือดอบไปเป็นไจความว่า ซึ่งพระยาละแวกโมหจิดแล้วคิด กลับได มาขอเป็นราชไมตรีนั้นเราก็อก้ยโทษให้ อันเมืองละแวกโพ้นจะถาวรบริบูรณ์ทั้งสมณ-พราหมณาจารย์ไพร่ฟ้าช้าขอบชัณฑเสมากรุงก้มพุชจะเป็นสุขานุสุขสืบไป ถึงเดือน ๘ ปฐมาสาธ จึงดำรัสให้เมืองศรีภิรมย์ ชุนพระศรี หมื่นรามณรงค์ ถือรับสั่งออกไปกับทูตานุทูตเมืองละแวก
ครั้น ณ รันอังคาร แรม ๑๑ เดือน ๘ ปีขาล อัฐศก (พ.ศ. ๒๑๐๙) จึงตรัสไห้ส่งครอบครัว ไทยใหญ่ ซึ่งมาพึ่งพระโพธิสมภารลงไปบังกรุงมหานคร สมเด็จพระราชปิตาก็พระราชทาน เครื่องอุปโภคบริโภคแก่ไทยใหญ่ทั้งปวง แล้วก็ให้ดั้งบ้านอยู่ตำบลรัดป้อม ครั้นถึงเดือน ๘ ทุติยาสาธ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าตรัสให้ชุนอนทรเดชะเป็นนายกกองทัพ พลสามพัน ช้างเครื่องสามสิบ ม้าร้อยหนึ่ง ไปลาดถึงเมืองเชียงใหม่ ให้พ้งข่าวคราวเมืองหงสาวดีด้วย ในรันจะยกทัพนั้น พระ-มหาโพธิโหญ่ในก่าแพงสนามรังหน้านั้น หาเหตุการณ์มิได้ กี่งช้างดะรันดกนั้นหักลง กี่งใหญ่ ประมาณสามออม ถึง ณ รันอาท้ตย์ แรม ๕ คํ่า เดือน ๙ ชุนอินทรเดชะกลับลงมาถึงเมือง พระพิษณุโลก และในเดือน ๙ นั้น มีพระราชกำหนดสมเด็จพระราชปิดาให้ขึ้นไปเทครัวอพยพ ชาวเมืองเหน้อทั้งปวงลงมาบังพระนครศรีอยุธยา สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ครั้นแจ้งพระราชกาหนดดังนั้น ตรัสให้เทคร้วอพยพในเมืองพระพิษณุโลก เมืองพิชัย เมืองศวรรคโลก เมืองสุโขทัย เมืองกำแพงเพชร เมืองพิจิตร เมืองเล็กน้อยทั้งนนลงบรรทุกเรีอบ้างแพบ้าง แล้วแต่งเรอคุม เป็นหมวดเป็นกอง และแต่งกองทัพป้องก้นทั้งสอง^งฟากนั้าลงมามืให้ครัวหน้ได้ จนถึงกรุง-เทพมหานคร ครั้น ณ รันคุกร์ แรม ๙ คํ่า เดือน ๑๑ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ก็เสด็จจากเมือง พระพิษณุโลกลงมาบังกรุงพระนครศรีอยุธยา พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวดรัสให้บำรุง การป้องก้นพระนคร และซ่อมกำแพงป้อมค่ายหอรบเซิงเทินทั้งปวงรอบพระนครแล้วก็ให้ชุดคู เมืองเบื้องบุรพทิศนั้นให้กว้างสิกเป็นแม่นั้า ประจบก้นรอบพระนครเสรีจ ก็ไห้ถ่ายช้าวเทครัว อพยพเมืองนอก่ทั้งปวงเช้ามาในพระนคร แล้วซ่องจัดทหารอาสาทั้งหลายทุกหมู่ทุกกรมดกแต่ง เครื่องสรรพยุทธไว้สรรพ
ฝ่ายเมืองศรีภิรมย์ และชุนพระศรี หมื่นรามณรงค์ ผู้ถึอรัยสั่งนั้น ครั้นไปถึงกรุงก้มพูชา-ธิบดื พระยาละแวกให้แต่งรับแลวจึงให้เปิกเมืองศรีภิรมย์ และชุนพระศรี หมื่นรามณรงค์ เช้า
มาเฝืา และได้ฟังลักษณราชอักษรพระยาละแวกยินมลากยินดีขึ้งจะได้เป็นพระราชไมดรี พระ-ยาละแวกให้รางวัลแก่เมืองศรีภิรมย์ ชุนพระศรี หมื่น'รามณรงค์ พระยาละแวกก็แต่งให้ พระ-ราชาอุภัย พระอนทราเดโช พระทรงคุเชนฑร หลวงศรีราชนคร หลวงมฤทธิคเชนทร หลวงนเรน-ทมฤทธิ จำทูลพระราชสาส์นและเครื่องราชบรรณาการมาด้วยเมืองศรีภิรมย์ ชุนพระศรี หมื่น รามณรงค์ ครั้นทูตานุทูตชาวละแวกมาลีงพระนคร จงพระบาทสมเด็จพระบรมบฟัดรพระพุทธ-เจ้าอยู่หัว ก็ดวัศให้เบิกทูตานุทูตเข้าถวายบังคม พระราชทานแก่ทูตานุทูตนั้นแล้ว ก็ใหแต่ง พระราชสาส์นดอบพระยาละแวก ให้พระศรีเสาวราช ชุนหลวงธรรมาฑิด ชุนมงคลรัดน ขนจัน-ทราเทพ ชุนเทียรฆราษ หมื่นธรรมเลียร จำทูลพระราชสาส์น และเครื่องราชบรรณาการไป ด้วยทูดานุทูดอันมานั้น
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดี ดั้งแต่พระนเรศวรเป็นเจ้าพาพระมหาเถรคันฉ่องและญาติโยม กับพระยาเกียรดิ้ พระยาพระรามแล้วเอาครัวอพยพกลับไปยังพระนครศรีอยุธยา ทั้งนันทสู-ราชลังครำเล่าก็มาแจ้งเหตุทุกประการทรงพระฟิโรธคิดอาฆาดหมายจะเอาพระนครศรีอยุธยา ให้ได้ ครั้นถึงศักราช๙๒๙ ปีเถาะ นพศก (พ.ศ.๒๑๑๐) ขึ้น๙ค์า เดือน๑๐ จึงตรัสให้พระ-เจ้าเชียงใหม่ยกข้างม้ารี้พลทัพบกและทัพเรีอประมาณแสนหนึ่ง ลงมาโดยทางเมืองกำแพงเพชร และให้พระยาพสิมผู้เป็นอุายกข้างม้ารี้พลประมาณสามหมื่นมาโดยทางกาญจนบุรี ฝ่ายพระเจ้า-เชียงใหม่ให้จัดข้างมารี้พลโดยกระบวนทัพบกทัพเรีอเสรีจ ครั้น ณ วันพฤหสบดี ขึ้น๒คํ่า เดือน ๑๒ เวลาข้า ๓โมง ๖ บาท ได้มหาศุภวารดิถีชัยฤกษ์อันอุดม ก็เสด็จทรงพระคชาธาร พร้อมพลแสนยากรทวยหาญ มโหฬารคิเรกด้วยกลิ้งกลด และฟ้องกลองแดรลังข์ศัพฑเภรีนฤ-นาทกีกก้องมาโดยรัถยางควิถีทางเมืองกำแพงเพชร และทัพพระยาพสิมนั้นยกมาลีงเมือง สพรรณบุรีในวันพฤหัส ขึ้น ๑ คา เดือนอ้าย ฝ่ายทัพพระเจ้าเชียงใหม่ยังไป่มืได้มาลีงเมือง นครสวรรค์
พระบาทสมเด็จพระบรมบฟัดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสรู้ข่าวข้าศกอันยกมาทั้งสองทาง นั้น ก็ดรัสให้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระนเรศวรเป็นเจ้าและสมเด็จเอกาทศรถ เตรียมข้างม้ารี้พล ทัพบกทัพเรือไว้สรรพ จึงตรัสให้พระยาจักรีศรีองครักษ์สมหนายกเป็นกองทัพเรีอ ดรัศให้พระ-ยาพระคลังเป็นยกกระบัตร ให้ยกทัพเรือนั้นไปเมืองสุพรรณบุรี ครั้นยกทัพเรีอไปลีงเมืองสุพรรณบุรี พระยาพศิมก็ยกทัพออกมารบด้วยกองทัพกรุง ๆ ก็วางปีนใหญ่ขึ้นไปด้องพลข้าศึกล้มดายเป็น อันมาก และทัพพระยาพสิมจะดั้งอยู่มิได้ ก็เลิกออกไปทางราชสิงห์และไปดั้งทัพมั่นอยู่ในตำบล เขาพญาแมน
ถึง ณ วันพฤหัสบดี ขึ้น ๒ คํ่า เดือนยี่ เวลายามกับ ๒ นาฬิกา ๙ บาท จึงสมเด็จพระ-บรมโอรสาธิราชทั้งสองพระองค์ เสด็จยกพยุหบาดราทัพจากพระนครศรีอยุธยาไปโดยชลมารค เสด็จขึ้นเหยียบชิงชัยภูมิตำบลลุมพลี และให้พระยาฟัชัยสงครามฟันไม้ข่มนามแล้วเสด็จจากสุมพลี ประทับเรือพระที่นั้ง ณ เมืองวิเศษไชยชาญ จึงเสด็จพยุหบาดราทัพขึ้นโดยสถลมารค ไปดั้ง ทัพหลวง ณ ตำบลสามขนอน และเมื่อดั้งทัพอยู่สามขนอนนั้น ม้าศัวหนึ่งดกลูกเป็นสองตัวศีรษะ
เคยวกัน มีเท้าตัวละลึ่เท้า ชิงศีรษะกัน จึงบัญชาไท้เจ้าพระยาสุโขทัยเป็นนายกอง และท้าวพระ-ยาพระท้วเมีองทั้งหลายยกชิางม้ารื้พลทมึ๋นหนึ่ง ก้าวสลักออกไปดีทัพพระยาพสีม ณ เขาพญาแมน และพบทัพหน้าข้าศีกไดีรบทุ่งกัน พม่ามอญก้แดกฉานล้มดายเป็นอันมาก พระยาพลิมก็เลิก ทัพยกหน้ไป เจ้าพระยาสุโขทัยและข้าหลวงยกดามไปถึงกาญจนบุรี จับไดีฉางชรีกับข้างม้ามา ถวาย และทัพหลวงดั้งอยู่ดำบลสามขนอนนั้น ๗ เวร จึงเสดีจยกทัพหลวงเลี้ยวมาโดยทางสุพรรณบุรี ก็เสด็จดีนเข้าพระนครศรีอยุธยา
ครั้นทัพพระยาพลิมแดกฉานพ่ายไปแล้ว ในเดือนเดียวนั้น ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่มีไดีรู้ ว่าพระยาพลิมพ่ายไป ก็ยกทัพบกทัพเรีอลงมาเมีองนครสวรรค์ แล้วยกกองทัพล่วงลงมาถึง เมียงชัยนาท ก็ใท้ไชยกะยอสูและนันทกะยอสูยกข้างม้าและพลประมาณหมื่นท้า เป็นทัพหน้า ลงมาดั้งถึงบางพุทราบางเกี่ยวหญ้า
ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า กับสมเด็จพระอนุชาชิราชแจ้งข่าวก็เสด็จยกทัพบกทัพ เรีอขึ้นไปโดยทางล่าแม่นั้าใหญ้ดั้งตำบลชไว ก็ตรัสไท้พระราชมนุเป็นนายกอง ขุนรามเดชะเป็น ยกกระบัดร ยกทัพม้าสองร้อยและพลทหารอาสาสามพัน ขึ้นไปดืทัพข้าศีกลันมาดั้งอยู่ตำบล บางเกี่ยวหญ้า พระราชมนุและขุนรามเดชะก็ยกขึ้นเป็นทัพชุ่มอยู่ในป่า ครั้นข้าศีกออกเกี่ยว หญ้าข้างและออกลาดหากินก็ดื พระราชมนุและขุนรามเดชะก็โจมดืฆ่าฟันข้าศึกไปจนค่าย ได้ ข้างม้าและเชลยส่งลงมาถวายเป็นลันมาก ไชยกะยอสูและน้นทกะยอสู เหนเหลือกำลังก็เลิกทัพ ขึ้นไปหาทัพใหญ่ ณ เมียงชัยนาท พระราชมนุและขุนรามเดชะดามตีข้าศึกขึ้นไปถึงค่ายใหญ่ ณ เมียงชัยนาทบุรี ขณะนั้นพระเจ้าเชียงใหม่รู้ข่าวว่าทัพพระยาพลิม ซึ่งยกมาทางเม้องกาญจนบุรี นั้นแดกฉานพ่ายหนีไปแล้ว ก็ปรีกษาด้วยท้าวพระยาทั้งหลายว่า กำหนดพระเจ้าหงสาวดีบัญชา ใท้ทัพพระยาพลิมมาบรรจบพร้อมกันกับทัพเรา และทัพพระยาพลิมรีบรุดยกเข้ามาก่อนแล้ว แตกฉานไปตังนี้ ควรเราจะเลิกทัพคนไปฟังกำหนดพระเจ้าหงสาวดีก่อน อนึ่งเรายกทัพมาคราว นี้ยังมีไดีบำรุงการศึกมาเป็นสามารถ ทั้งมีได้ควบคุมทัพพร้อมมูลกันจึงเสยท บัดนี้เราจะยกทัพ กลับคนไปก่อน จะบำรุงการศึกไวท่าพระราชกำหนดพระเจ้าหงสาวดี ครั้นปรึกษาพร้อมกัน แล้วพระเจ้าเชียงใหม่ก็เลกทัพจากเมีองชัยนาทบุรีกลับคนไปเมียงเชียงไหม, สมเด็จพระนเรศวร เป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาชิราช แจ้งว่าทัพพระเจ้าเชียงไหม่ยกเลิกกลับไปแล้วก็เสด็จศีนเข้า ยังพระมหานครศรีอยุธยา กราบทูลประพฤติเหตุแก่สมเด็จพระราชบิดาทุกประการ
ในเดือน ๔ ปีเถาะนั้น พระยาละแวกก็ใข้พระอุภัยพงศาและหลวงสุภาทิพ จำทูลพระ-ราชสาลันและเครื่องราชบรรณาการมาด้วยพระศรีเสาวราช และทูดานุทูดทั้งหลายลันไปนั้น ในลักษณพระราชสาส์นพระยาละแวกมาคราวนั้นว่า ขอใท้หลั่งนั้าลัดโยทกดั้งสีมาจารีกสำหรับ การพระราชไมตรี ดามประเพณโบราณพระมหากษ้ดราชิราชเจ้าแค่ก่อน พระบาทสมเด็จบรม-บฟัดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็แต่งท้าวพระยามขมนดรี และสมณพราหมณาจารย์ทั้งหลายไปหลั่ง นํ้าลัดโยทก ฝ่ายมุขมนดรีไซร้ เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์สมุหนายก เจ้าพระยาสุโขทัย พระยา-เทพรณรงค์ฦๅไชย พระยาพลเทพ พระศ่รีภูริปรีชา และขุนหมื่นทั้งหลาย ฝ่ายพระสงฆ์ไซร้ สม-
เด็จพระสังฆราชคามวาสี อรัญวาสี พระครูสคำ พระครูเฉวียง และพระสงฆ์ ๒๐ รูป ฝ่าย พราหมณาจารย์ไชร้ พระมเหธรราชสภาวด็ พระราชปโรห้ตาจารย์ พระเทพาจารย์ พระโหราธิบดี และชีพ่อพราหมณาจารย์ ๑๐ คน ฝ่ายพระยากัมพูซาธิบดี ก็แด่งเจ้าฟ้าทะละหะ พระยาธรรม-เตโช พระยาจักรรัตน พระศรีภูรีปรีชา และท้าวพระยาเสนาบดีสมณพราหมณาจารย์ในกรุง กัมพชประเทศนั้น มาหลั่งนํ้าสัตโยทกฺ จืงท้าวพระยาเสนาบดีและพราหมณาจารย์ทั้งสองฝ่าย ก็ชุมนุมกันในท้ายสระเกษ ก็แต่งการที่จะหลั่งนํ้าสัตโยทกในที่นั้น กง ณ รันพฤหัสบดี ชื้น ๘ คํ่า เดีอน ๑๒ ประกอบด้วยคุภฤกษ์ จึงฝังสีมาจารุกสัตยาธิษฐานลงในศิลาบาตร แล้วก็หลั่งนั้าสัด-โยทกเหนือพื้นมหาปัถพีเป็นสักชีทิพพยาน เพึ่อจะให้พระรุาช่ใมดรีสีมามณฑลทั้งสองฝ่ายมั่นคง ตรงเท่ากัลปาวสาน แล้วก็ใหัอุปสมบทกรรมภิกษุ ๖ รูปในที่นั้น
ขณะเมึ๋อพระเจ้าเชียงใหม่เลิกทัพชื้นไปถงเมองเชียงใหม่ ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีแจ้งก็ ทรงพระโกรธว่า พระเจ้าเชียงใหม่มิได้ยกลงไปโดยกำหนด จึงไม่ทันกองทัพพระยาพสิม ๆ จึง เสียทีแก่ข้าศก ครั้นจุลศักราช ๙๓๐ ปีมะโรง สัมฤทธิศก (พ.ศ. ๒๑๑๑) พระเจ้าหงสาวดีดำรัส ให้พระยาอกัยคามินืกบชักแชกยอถ่าง สมิงโยคราช ๓ นายไปกำกับทัพเชียงใหม่ ให้เร่งยกลงไป ดีเอาพระนครศรีอยุธยาให้ได้ พระเจ้าเชียงใหม่แจ้งพระราชกำหนด ก็จัดข้างม้ารี้พลทัพบกทัพ เรีอพร้อมด้วยเครื่องศัสตราวธ ให้พระยาเชียงแสนกอพลหมี๋นห้าพัน ข้างเครื่องร้อยห้าสีบ ม้า พันหนึ่ง เป็นทัพหน้า ครั้นเตอน ๑๒ ก็ยกจากเมืองเชียงใหม่มาโดยทางเม้องลี่ และทัพพระเจ้า-เชียงใหม่ยกมาคราวนั้นพลแสนหนึ่ง ข้างเครื่องสามร้อย ม้าสามพัน เรีอรบเรีอลำเสียงพันลำ แล้วเคลึ๋อนทัพบกทัพเรีอลงมาทั้งชุมนุมพล ณ เมืองนครสวรรค์ ในรันอังคาร ชื้น ๑ ค์า เดีอน อ้าย ฝ่ายพระบาทสมเด็จพระพูทธเจ้าอยู่หัวทราบชุ่าวศิกยกมาดังนั้น ก็ดำรัสให้ถ่ายข้าวเทครัว เข้าในพระนครแล้ว ให้จัดตรวจรี้พลและเครื่องสรรพยุทธไวสำหรับหน้าที่กำแพงรอบพระนคร แล้วจึงมืพระราชกำหนตให้นายทหารอาสาทั้งปวงคุมพลเป็นหลายกองยกออกไปช่องคนซึ่ง ซ่านเซ็นอยู่ป่า แล้วยกเป็นกองโจรคอยก้าวสกัดดี โดยทางข้าศิกจะยกออกมาอย่าให้ออกลาด หากินได้สะดวก ฝ่ายพระยาละแวกแจ้งข่าวออกไปว่ากองทัพเมืองหงสาวดียกมากระทำแก่ พระนครศรีอยุธยา จึงดำรัสปรกษาท้าวพระยาเสนามุขมนตรีว่า กรุงกัมพูชาธิบดีกับพระนคร-ศรีอยุธยาพึ่งเป็นทางพระราชไมตรีกัน บัดนี้มืปัจจามิตรข้าศก ครั้นจะมิใปช่วยก็จะเสียทาง พระราชไมตรีก็จะไม่ถาวรรัฌนาสีบไป จำจะให้ยกกองทัพไปช่วย ท้าวพระยามุขมนตรีทั้งปวงก็ เห็นพร้อมด้วย พระยาละแวกก็ให้พระศรีสุพรรณมาธิราชผู้เป็นพระอนุชากอพลหมึ่นหนึ่ง ข้าง เครื่องร้อยหนึ่ง ม้าสามร้อย ยกเข้ามาช่วยทางด่านเมืองปราจึนบุรี กรมการบอกเข้ามาให้กราบทู? สมเด็จพระทุฑธเจ้าอยู่หัวดำรัสให้หลวงราชเสนา หลวงเสนากักดี กับชุนพีพีธวาที หมึ่นพจนาพีจตร ออกไปรับพระศรีสุพรรณมาธิราชเข้ามาเฝัา แล้วตรัสลั่งให้กองทัพเขมรทั้งอยู่ตำบลรัตพระแพนง เชีง ครั้น ณ รันพฤหัสบดี แรม ๒ ค์า เตอนอ้าย พระเจ้าเชียงใหม่ยกทัพบกทัพเรีอล่วงลงมาทั้ง ค่ายมั่นอยู่ตำบลสระเกษ แล้วแต่งให้เจ้าเมืองพะเยาคุมทัพม้าพันหนึ่งไปลาดจับคน ดูกองทัพ จะออกมาทั้งอยู่ตำบลใดบาง เจ้าเมืองพะเยายกทัพม้ามาสีงสะพานขายข้าว ก็เที่ยวเผาบานเรีอน
ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราชทราบดังนั้น ก็เสด็จโดยชลมารคถึง สะพานขายข้าว ให้ทหารยกขึ้นไปไดัรบกันถึงตะลุมบอน ยิงแทงถูกเจ้าเมืองพะเยากับทหารดก ม้าดาย ๒๐ คน เจ็บป่วยเป็นอันมาก ทัพม้าทั้งนั้นก็แดกถอยไป ไดม้า ๒๐ ม้า แล้วเสด็จคืนเข้า พระนคร
ครั้นถึงเดือน ๕ ปีมะเส็ง เอกศก (พ.ค. ๒๑๑๒) พระเจ้าหงสาวดีดำรัส่เ.ห้พระมหาอุปวาซา ถึอพลห้าหมื่นมาดั้งทำนา ณ เมืองกำแพงเพชร แล้วแด่งหนังสือรับสั่งให้สมืงพ้ตเบิดถึอไปถึง พระเจ้าเชียงใหม่ว่า อันพระนครศรัอยุธยานั้นแม่นั้าเป็นคูรอบ แด่องค์สมเด็จพระราชบิดาเรา มืบุญบารมีปราบได้ถึงสืบทํศอังทำการปี ครั้งนี้ทั้งพระมหาธรรมราชาก็มืราชบุดรสององค์ การสงครามก็องอาจกล้าหาญ ถึงมาดรว่าพลทหารเราจะมากกว่าสักร้อยเท่าก็ดื อันจะหมื่นทัก เอาโดยเร็วเหมือนยังเมืองทั้งปวงนั้นมืได้ จำจะดีดเป็นการปีจ็งจะได้ บัดนี้ก็ให้พระมหาอุปราชา ถึอพลห้าหมื่นยกหนุนลงมาดั้งทำนาอยู่ ณ เมืองกำแพงเพชร ให้พระเจ้าเชียงใหม่ดั้งมั่นไวอย่า ให้ซาวพระนครออกทักได้ แล้วไห้ทำไร่นาดั้งยุ้งฉางผ่อนเสบียง ณ เมืองเชียงใหม่ลงไปไว้จงมาก ประการหนึ่งให้แด่งออกลาด อย่าไห้ชาวเมืองทำไร่นาลงได้ พระนครศร็อยุธยาจึงจะผอม ออก พระรัสสาแล้วทัพหลวงจึงจะเสด็จลงไปพร้อมกันจะทักเอาทีเดียว พระเจ้าเชียงใหม่ได้แจ้งพระ-ราชกำหนดพระเจ้าหงสาวดีดังนั้น ก็ให้ขยายค่ายขุตคูดั้งปิอมพูนเซิงเทินหอรบมั่นคงดามรับ สั่ง แล้วแต่งกองออกเที่ยวลาดเป็นหลายกอง ได้รบกันเป็นกองดระเวณ ชาวพระนครด็แดกเป็น หลายครั้ง ที่จ้บได้เป็นก็ส่งเข้าไปถวาย ถามได้เนี้อความแจ้งสั้นทุกประการ
สมเด็จพระพฑธเจ้าอยู่ทัว จึงดำรัสแก่พระบรมราชโอรสทั้งสองพระองค์ว่า พระเจ้า-หงสาวดีดีดการปี ไห้พระมหาอุปราชาผู้เป็นพระราซบุดรถึอพลห้าหมื่นยกมาดั้งทำนาอยู่ ณ เมืองกำแพงเพชร พระเจ้าเชียงไหม่ถึอพลแสนหนึ่งยกมาดั้งมั่นอยู่ตำบลสระเกษ ปลูกยุ้งฉาง ถ่ายเสบียงอาหารมาไว้ ออกพระรัสสาแล้วทัพพระเจ้าหงสาวดีจะยกมาบรรจบกัน ซึ่งเราจะละ ไว้ให้ทัพประชุมกันเข้าทั้งสามทัพนั้นกำลังคืกจะมากขึ้น จะหนักมือจะเหนื่อยแรงทหารนัก ทั้ง ไพร่ฟัาประซากรก็จะมืได้ทำไร่นากำลังพระนครก็จะถอยลง เราจะยกไปดีทัพพระเจ้าเชียงใหม่ เสืยก่อนอย่าไห้ดั้งอยู่ได้ ประการหนึ่งก็จะได้ชมมือทหารทั้งปวงด้วย สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า กับสมเด็จพระอนุชาธราซกราบถวายบังคม ฉลองพระราชโองการว่า อันทัพพระเจ้าเชียงใหม่ ซึ่งมาดั้งอยู่ตำบลสระเกษนี้ ชีวิตข้าพระพทธเจ้าทั้งสองอยู่ในใด้เบองบาทอย่าได้ทรงวิดกเลย จะ ดีเสียให้แตกไปจงได้ สมเด็จพระราชบิดาได้ทรงฟังพระราชโอรสทั้งสองทูลดังนั้นก็แย้มพระโอษฐ์ จึงสั่งให้ดรวจพลแปดหมื่น ข้างเครึ่องห้าร้อย ม้าพันหนึ่ง เร็อรบห้าร้อยลำ ทัพบกทัพเรือสรรพ ครั้น ณ รันอาทิดม้ ขึ้น ๗ คา เดือน ๕ เพลายารุ่งแล้ว ๕ นาฬิกากับบาทหนึ่ง สมเด็จพระนเรศวร เป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราช ก็ยกไปดั้งชัยตำบลสุมพลถึง ณ รันพูธ ขึ้น ๑๐คา เดือน ๕ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธราชดรัสไห้เทียบเรือรบเรือไล่ทั้งปวง แล้วเสด็จ ด้วยพระชลวิมานขึ้นไปถึงปากโมกนัอยเพื่อจะดูกำลังข้าศึก
ฝ่ายพระเจ้าเชยงใหม่ แจ้งว่ากองดระเวนได้รบกับกองทัพกรุงเป็นหลายครั้งแตกขึ้นมา จ้งแต่งให้สเรน้นทสูคุมทหารห้าพัน ช้างเครึ่องสามสิบ ม้าห้าร้อย ยกเช้ามาปากโมกน้อย แล้ว แต่งให้พระยาเช้ยงแสนนายกองทัพหน้า คุมพลทหารหมื่นหนึ่ง ช้างเครึ่องร้อย ม้าห้าร้อย ยก ดามลงมาอกทัพหนึ่ง สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า กับสมเด็จพระอนุชาธราชเจ้าแจ้งว่าช้าศกยก เช้ามา ก็ให้เทยบเรือรบเรือไล่ทั้งปวงเช้าส์ง ให้พลทหารอาสาขึ้นบกยกเช้าไปทั้งต่อช้าด็ก ^ล้ว ก็เสด็จขึ้นจากพระชลวิมานทั้งสองพระองค์ ทรงสูพรรณรัตนปาทุกาฉลองพระบาท จ้งดรัสให้ ทหารทั้งปวงขึ้นยอช้าศก สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทรงพระแสงปีนนกสับยิงถูกนายม้าผูดีห่ม เสื้อสักหลาตแดงขดดาบบงทองตกลงมาจากม้าดาย จ้งชาวทหารเช้าดัดศรษะนายม้านั้นได้ ทั้ง เสื้อสักหลาดและดาบทั้งทองกับม้ามาถวาย ฝ่ายช้าศกอันยกมานั้นก็พ่ายไป ทหารอาสาก็ไล่ฟัน แทงขึ้นไปปะทะทัพพระยาเช้ยงแสน ๆ เห็นดังนั้นก็ให้แยกพลออกรับด็ประดาลงไป ทหารกรุง เห็นเหลอกำสังก็ถอยรอรับลงมา สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธราช เห็น ช้าศกยกใหญ่ออกมาด็ทหารเสิยทจะลงเร้อม้ทัน จงเสด็จด้วยเร้อพระที่นั้งขึ้นํIปเหนอคลองปากโมก น้อย และขนานเรือพระที่นั่งทั้งสองลำ เสด็จอยู่กับพลเรือรบและทหารอันอยู่ริมนั้านั้น ช้าศกก็ วางช้างม้ารั้พลมาถืงริมนั้า และได้รบพ่งกันเป็นสามารถ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จ พระอนุชาริราช ทรงพระแสงปีนนกสับยิงต้องช้าศึกดายเป็นอันมาก ช้าศึกทุ่งศัสตรารุธดกถืง เรือพระทื่นั้ง จ้งพระบาทสมเด็จพระอนุชาริราชก็ให้สอดเรือพระที่นั่งเสด็จเขาไปช้างฟ้งกันเรือ พระที่นั่งสมเด็จพระเชษฐาริราชแล้วดำรสสั่งให้ยิงปีนใหญ่ในเรือรบเรือไล่ทั้งปวงขึ้นไปด้องช้างม้า ช้าศึกและพลดายเป็นอันมาก ช้าศึกทั้งปวงก็พ่ายไป สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าดรัสแก่สมเด็จ พระอนุชาริราช และท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวงว่า พระเจ้าเชยงใหม่ยกทัพแสนลงมา ทั้งอยู่ ณ สระเกษถืงสี่เดีอนห้าเดีอนแล้ว พึ่งได้เห็น'ฝิมอกำสังทหารวันนี้ ดีร้ายจะเป็นบ้าสงคราม ในสองวันสามวันนี้จะยกมาอก ถ้ายกลงมาเราจะดีให้ถึงค่ายทเดียว ตรัสดังนั้นแล้วก็มิได้เสด็จ ลงมารุมพลี ทั้งอยู่ ณ ปากโมกน้อย
ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่แจ้งว่า สเรน้นทสูพระยาเชียงแสนแดกขึ้นไปก็ทรงพระโกรธ สั่ง ให้ประหารชีวิตเลีย พระยาพะเยาน้องพระเจ้าเชียงใหม่ กับท้าวพระยาแสนขุนแสนหมื่นทั้งหลาย ทูลขอโทษให้แถ้ดัว พระเจ้าเชียงใหม่ก็ให้โทษ แต่ทว่าให้ไปตระเวนประจานรอบทัพแล้วตรัส ปรึกษานายทัพนายกองแสนท้าวพระยาลาวทั้งปวงว่า พระยาเชียงแสนสเรน้นฑสูแตกช้าศึก ขึ้นมา พระนเรศวรพี่น้องจะม้ใจกำเริบจะยกขึ้นมาดีถืงค่ายเรา ๆ ดีดว่าจะยกลงไปทักเลียก่อน ท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวงก็เห็นด้วย พระเจ้าเชียงใหม่ก็ไห้โหรหาฤกษ์ ได้ ณ วันพฤทัสบดี แรม ๒ คา เดีอน ๕ เพลาดี ๑๐ ทุ่ม ๕ บาท จ้งบัญชาให้ตรวจเตรืยมกองทัพ ให้พระยาเชียงแสน สเรนันทสู ถือพลหมื่นห้าพันเป็นทัพหน้าแถ้ดัว ทัพพระเจ้าเชียงใหม่พลหกหมื่น ช้างเครึ่อง สามร้อย ม้าพันหนึ่ง ครั้นถึง ณ วันพฤทัสบดี แรม ๒ คา เด็กน ๕ เพลาดี ๑๐ ทุ่ม ๙ บาทก็ยก ลงมา
ขณะพระเจ้าเชียงใหม่คดเตรืยมทัพจะลงมาตีนั้น ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าตรัส แก่ท้าวพระยาทั้งปวงว่า เราตีทัพเชียงใหม่แดกขึ้นไปเห็นประหนึ่งจะยกเพมเติมทันมาอีก ถึง สองรันสามวันแล้วก็มิไต้ยกลงมา ณ วันพฤทัสบด็ แรม ๒ คา เดือน ๕ เราจะยกขึ้นไปใท้ทหาร ยี่'วดสักเวลาหนึ่ง ท้าวพระยานายทัพนายกองทั้งปวงก็เห็นพรัอมทันโดยพระราชบริหาร จึงสั่ง ให้พระราชมนุถึอพลหมื่นหนึ่ง ขี่ช้างต้นพลายไฟภัททัลป ช้างนายทัพนายกองขี่ยี่สิบช้าง มืธง สามชายสำคัญทุกตัวช้างเป็นทัพหน้าชนหนึ่ง ใท้เจ้าพระยาสุโขทัยถึอพลหมื่นหนึ่งขี่ช้างต้น พลายสังหารคชสิห์ ช้างนายทัพนายกองขี่ยี่สิบช้าง ม่ธงสามชายสำคัญทุกตัวช้างเป็นทัพชั้น สอง ไท้ยกในเดือน ๕ แรม ๒ คํ่า เพลาบ่าย ไปดงอยู่ด้นทาง ครั้นเพลา ๑๑ ทุ่ม สมเด็จพระนเรศวร เป็นเจ้าทับสมเด็จพระอนุชาริราชทรงเครื๋องสิริราชปีลันธนาลังการยุฑธ สมเด็จพระนเรศวรเป็น เจ้าทรงช้างต้นพลายมงคลทวิปเป็นพระคชาธาร สมเด็จพระอนุชาริราชทรงช้างต้นเจ้าพระยา ปราบไตรจักรเป็นพระคชาธาร พร้อมทั้งช้างทั้งทันแทรกแซง ล้อมวังพังคาร้อยหนึ่งทับพลทหาร สามหมื่นก็เสด็จพยุหบาดราทัพโดยทางสถลมารควิถี พอแสงทินกรเรึ๋อเรืองโพยมมาศ ทัพหน้า พระเจ้าเชียงใหม่ทับพระราชมนุปะทะรบทันตำบลบางแกว ทัพหลวงเสด็จถึงตำบลบานแห ไต้ ยินเสียงปีนุรบก็มิไต้ยกหนุนพระราชมนุขึ้นไป ชุ่มทัพอยู่,ในป่าจิกป่ากระทุ่มฟากทางดะวันดก จึงใช้ให้หมื่นทิพรักษาทับมาเร็วสิบม้าชีนไปสั่งพระราชมนุให้ลาดถอยลงมาทัพหลวงจะยอกลาง พระราชมนุก็บอกลงมากราบทูลว่า ศึกได้รบติดพันทันอยู่แล้ว ถ้าถอยหลังก็จะแตกฉาน พระ-ราชมนุก็มิไต้ถอย สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็ให้หมื่นทิพรักษาขึ้นไปสั่งอุก พระราชมนุก็มิได้ ถอย หมื่นทิพรักษากลับลงมากราบทูลก็ทรงพระโกรธ ตรัสสั่งว่าให้กลับขึ้นไปอีกครั้งหนึ่ง ถ้า มันยังขัดมิถอยให้เอาศีรษะลงมา หมื่นทิพรักษาก็กลับขึ้นไปแจ้งตามรับสั่ง พระราชมนุแจ้ง รับสั่งก็ดกใจ ให้โบกธงฝ่ายซ้ายเป็นสำคัญ เจ้าพระยาสุโขทัยทหารทั้งปวงเห็นคังนั้น ก็ขยาย ลาดถอยลงมา ฝ่ายทหารเชียงใหม่สำคัญว่าแตก ก็โห่ร้องไล่สุกโจมดืลงมา ทหารม้าก็วางม้า ทหารช้างก็ขับช้าง พระเจ้าเชียงใหม่ตีพระทัย ก็เร่งขับช้างพระที่นั้งตามปนกองหน้าลงมามิได้ เป็นกระบวน สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเห็นช้าศึกเสียกระบวน จึงให้สั่นฆ้องขัยโบกธงเป็นสำคัญ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทับสมเด็จพระอนุชาริราชก็ขับพระคชาธารและดารี้พลช้างม้าโยธา-หาญเช้ายอกลางทัพช้าศึกถึงอาวุธสั้น ฝ่ายพระราชมนุเห็นตังนั้นก็ด้อนพลดืกระหนาบขึ้นมา ทัพพระเจ้าเชียงใหม่ก็แดกพ่ายไป สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทับสมเด็จพระอนุชาริราช ก็เสด็จ ตามดืทัพพระเจ้าเชียงใหม่แตกฉานยับเยินไม่คุมทันได้ พลทหารชาวกรุงก็ไล่ฟันแทงพลช้าศึก ทั้งนายและไพร่ดายอยู่ริมทางและกลางทุ่งนั้นมากนัก และท้าวพระยาฝ่ายช้าศึกคอขาดบนคอ ช้างในยุทธภูมินั้นดือพระยาพระเยาน้องพระเจ้าเชียงใหม่ พระยาลอ พระยากาว พระยานคร ล้านช้าง พระยาเชียงราย มางยามงิบ สมิงโยคราช เจพยอางขบูน สเรนันทสู เมืองเตริน แสน-เชียงใหม่ ดายในที่นั้นประมาณพันเศษ ได้ช้างใหญ่ยี่สิบช้าง ม้ารอยเศษ สมเด็จพระนเรศวรเป็น เจ้าทับสมเด็จพระอนุชาริราชก็เสด็จดามตีทัพพระเจ้าเชียงใหม่ไปถึงปากนั้าชไว
ฝ่ายสมเด็จพระราชบิดา ดำรัสให้เดรียมรี้พลและเรือพระทีนง ดังนั้นเรือรบเรือไล่พร้อม เสรีจ แล้วพระราชทานเรือพระที่นั่งรองและเรือทั้งปวง ให้พระศรีสุพรรณมาธิราชน้องพระยา-ละแวกโดยเสด็จด้วย ครั้น ณ วันเสาร์ แรม ๔คํ่า เดือน๕ เพลารุ่งแล้ว ๕ บาทได้ศุภฤกษ์ สมเด็จ-พระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ยกพยุหบาดราทัพเสด็จโดยชลมารคด้วยพระชลวิมานขึ้นไป ส่วนพระเจ้า-เชียงใหม่ก็ยกรุดรีบเข้าในค่ายหลวงในวันนั้นเพลาจวนคา สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทับสมเด็จ พระอนุชาธิราช ดั้งทัพหลวงอ่ยู่ ณ ปากนํ้าชไว จ้งมีพระราชกำหนดแก่ท้าวพระยาหัวเมืองว่า เวลายารุ่งจะยกพลทหารเข้าหักค่ายพระเจ้าเชียงใหม่ ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่แดกขึ้นไปถึงค่าย เสียพระทัยมิได้คดที่จะรับ ครั้นแจ้งว่ากองทัพพระนเรศวรยกขึ้นมาถึงปากนั้าชไวเกรงจะรับมิ อยู่หนีก็มิพน ครั้นเวลาคํ่าก็ขึ้นข้างเร็วเลกทัพหนีรีบไป
ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันเสาร์ แรม ๔ คา เดือน ๕ เวลาโมงเศษ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทับ สมเด็จพระอนุชาธิราช เสด็จยกพยุหโยธาทัพใกล้ถึงค่ายสระเกษ ก็แจ้งว่าพระเจ้าเชียงใหม่เลิก ทัพหนีไปตำบลปากนั้าบางพุทรา มืโด้ทันพระเจ้าเชียงใหม่ ทหารกองหน้าจบได้พระยาเชียงแสน ลูกพระยาเชียงแสน และแสนหลวงล่ามแขก มางจอจวยลูกแม่นมพระเจ้าเชียงไหม่ และได้ข้าง พังพลายใหญ่หกศอกนิ้วร้อยยี่สิบข้าง ได้ม้าร้อยเศษแด่ข้างไหญ่ ๖ ศอกคืบมีเศษ พลายจะนาทดัก ๑ พลาย ปวงหสุรายทัก ๑ พลายหสุเก็ยนกยอ ๑ พลายพิชัยโกลา ๑ พลายมรูดดองรู ๑ พลาย-มณจกรพรรด็ ๑ พลายสงห็ดำ ๑ พลายมงคลชาดรี ๑ พลายแขแม ๑ พลายแก้วไกรลาศ ๑ พลายอุโบสถ ๑ ช้างพระที่นั่งพระเจ้าเชียงใหม่ พลายมหาเมฆ ๑ พลายหัดถีราชา ๑ พลาย๓ดลวัสดี ๑ พลายภาพยาว ๑ พลายยาครา ๑ พลายแปร ๑ พลายศรีบุญเรือง ๑ พลายรำชาย ๑ พลายมหากุณฑล ๑ และได้ข้างสูงใหญ่ ๒๒ ข้าง และได้พม่ามอญลาวเชียงใหม่และชาวไทยใหญ่ ชายหญิงหมื่นเศษ ได้เรือรบเรือเสบียงสี่ร้อยเศษ และได้เครื่องสรรพยุทธ เครื่องข้างเครื่องม้า ปีนใหญ่จ่ารงมณฑกนกสับมากและเครื่องราชาบริโภคพระเจ้าเชียงใหม่ แดรเงินแดรทอง กระโจม ทุ้มสำรับหนึ่ง สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทับสมเด็จพระอนุชาธิราชแต่งทหารกำหนดไห้ดาม พระเจ้าเชียงใหม่ให้ถึงเมืองนครสวรรค์ และทัพหลวงดั้งอยู่บางพุทรา ประทับแรมอยู่ทั้งทัพบก ทัพเรือเวรหนึ่ง
ครั้น ณ วันอาฑิดย์ แรม ๕ คั๋า เดือน๕ ฝ่ายสมเด็จพระราชบิดาเสด็จถึงบางพุทรา พระราชโอรสทั้งสองพระองค์มาเฝ่ากราบถวายบ้งคมทูลสร่ายเรื่องอุบล ซึ่งได้รณรงค์ข้าศกก็มื ชัยชำนะถวายเสร็จสิ้นุทูกประการ สมเด็จพระราชบิดาได้ทรงฟังก็ทรงโสมนัสยินดื เสด็จประทับ แรมอยู่สองเวร ครั้งรุ่งขึ้น ณ วันอังคาร แรม ๗คํ่า เดือน ๕ เวลาบ่าย ๓โมง สมเด็จพระราชบิดา ก็เลิกฑพคืนเข้าพระนครโดยชลมารค ครั้น ณ วันศุกร์ แรม ๑๐ ค่า เดือน ๕ กองทัพซึ่งไปดาม พระเจ้าเชียงใหม่ กลับมาถึงสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทับสมเด็จพระอนุชาธิราชก็เลิกทัพ เสด็จด้วยพระชลวิมานพร้อมด้วยดั้งทันนำคาม ครั้นถึงตำบลโพธิ้สามด้น ทอดพระเนดรเห็น เรือพระศรีสุพรรณมาธิราช ทับเรือนายทัพนายกองเขมรทั้งปวงจอดอยู่ ณ ฝังดะวันดก แต่ พระศรีสุพรรณมาธิราชนั้นถือดัวว่าเป็นเจ้าผู้ใหญ่มิได้หมอบ นั่งดูเสด็จอยู่ ก็ทรงพระพิโรธให้
รอเรือพระที่นั่งไว้แล้วดำรัสให้หลวงพิชัยบุรีนทรา ดัดเอาศีรษะลาวเชลยซึ่งจับไค้นั้น ไปเสียบไว้ ตรงเรือพระศรีสุพรรณมาธิราช หลวงพิชัยบุรีนทราก็ไปทำโดยรับสงสมเด็จพระนเรศวรเป็น เจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราซก็เสด็จคืนเข้าพระนคร ฝ่ายพระศรีสุพรรณมาธิราชเห็นดังนั้นก็ น้อยพระทัยคืดอาฆาต มิไค้ว่าประการใด ก็ล่องเรือมาที่อยู่
ครั้นรุ่งชื้น สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ห้วเสด็จออก พร้อมด้วยท้าวพระยาเสนาพฤตภมาดย์ ทั้งปวง จึงดำรัสว่า ซึ่งพระยาละแวกให้พระศรีสุพรรณมาธิราชผ้เป็นพระอนุชา ยกกองทัพเข้า มาช่วยงานพระราชสงครามจนเสร็จนั้นขอบใจ ให้พระราชทานพานทองกับฉลองพระองค์อย่าง เทศ อย่างน้อยและนายทัพนายกองเขมรทั้งปวงนั้นก็พระราชทานเสื้อผ้าโดยสมควร พระศรสพรรณมาธิราชกับพระยาเขมรทั้งปวงกราบถวายบังคมลา ก็เลิกทัพกลมไปพระนคร
ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่แตกชื้นไปเมืองกำแพงเพชร ไปเฝิาพระมหาอุปราชา แจ้งการซึ่ง ไค้รบกับกองทัพพระนเรศวรจนแดกชื้นมาเสร็จสื้นทุกประการ พระมหาอุปราชาก็เสียพระทัย จึงแต่งทหารมอญออกท้าวสกัดค้นทางซึ่งพลซาวเชียงใหม่แตกกระจัดกระจายชื้นมานั้น ประมวล กันเข้าไค้แล้ว ก็ให้พระเจ้าเชียงใหม่ดั้งอยู่เมืองกำแพงเพชรด้วยแล้วบอกหนังสือส่งดัวพระยา-อกัยคามินี ชักแชกยอถ่าง ซึ่งกำกับพระเจ้าเชียงใหม่ ให้พละกำกองรีบไป ณ เมืองหงสาวดี พระมหาอุปราชาก็เกณฑ์กันให้รีบทำไร่นา ให้พระเจ้าเชียงใหม่ทำเรีอกระจังเลาคา
ฝ่ายพระศรีสุพรรณมาธิราชนั้นคิดแค้นอยู่มืไค้ขาด ครั้นไปถึงเมืองละแวกชื้นเฝืากราบทูล ว่า ซึ่งรับสั่งให้ข้าพร ะบาทยกเข้าไปช่วยการสงครามพระนครศรีอยุธยาครั้งนี้ไค้ความอัปยศ นัก ด้วยพระนเรศวรดูหมื่นหยาบข้าให้ดัดศีรษะเชลยมาเสียบไว้รีมเรือดรงหน้าข้าพระบาท ความแค้นความอายปิมว่าจะแลไม่เห็นฟ้าและดิน พระยาละแวกแจ้งดังนั้น ก็ทรงพระโกรธตรัส ว่า เราก็เป็นกษัตริย์เขาก็เป็นกษัตรีย์ มาดูหมื่นกันดังนี้ไหนกรุงกัมพูชาธิบดีกรุงศรีอยุธยาจะ เป็นทางพระราชไมดรีกันสืบไปไค้ก็คอยหาโอกาสกลับคืนเป็นปัจจามิตรสบต่อไป
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดี ทราบว่าพระเจ้าเชียงใหม่แดกชื้นมา เสิยไพร่พลมากก็ทรงพระโกรธ คิดจะเอาโทษก็เกรงจะเสียเขดชัน*ทเสมาเมืองลาวจึงตอบลงมาว่า ครั้งก่อนกำหนดให้พระเจ้า-เชียงใหม่ยกไปบรรจบกับทัพพระยาพสีมก็ไม่ทัน จนเสืยทัพพระยาพสิมครั้งหนึ่งแล้ว ครั้งนี้ยก พลลงไปถึงแสนหนึ่งก็แดกแก่ข้าศีกชื้นมา ทำการมิไค้มนคงดุจทารกโคบาล ให้เสียรี้พลมากมาย ข้าศีกไค้ใจดังนี้ เมื่อพระเจ้าเชียงใหม่มิไค้มีความละอายไม่ไว้เกียรติยศในแผ่นดินแล้วก็แล้วไป เถิด ออกพระรัสสาแล้วทัพหลวงจะยกไปกระทำ อย่าให้พระเจ้าเชียงใหม่ดั้งอยู่ ณ เมืองกำแพงเพชรเลย ให้เป็นกองลำเลียงชื้นไปจัดแจงเสบียงอาหาร ณ เมืองเชียงใหม่ ผ่อนลงมาไว้ให้พอพลสามแสน อย่าให้ชัดสนไค้ ท้าชัดสนเสบียงอาหารมิทันมิพอพลสามแสนจะมืโทษ ครั้นแต่งหนังสือเสร็จ แล้วก็ส่งให้พละกำกองถึอกลับมา ณ เมืองกำแพงเพชร ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่ไค้แจ้งในรับสั่งดัง นั้นก็กลัวพระราชอาญา ลาพระมหาอุปราชากลับชื้นไป ณ เมืองเชียงใหม่ เร่งรัดทำการลำเสียง ดามรับสั่ง
ครั้นถึงเดือน ๑๒ จมะเส็ง เอกศก (พ.ศ. ๒๑๑๒) พระเจ้าหงสาวดีก็ยกช้างม้ารี้พลมา โดยทางเชียงทอง และชุมพลทางบกทางเรือทั้งปวง ณ เมืองกำแพงเพชร ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่ ก็ยกทัพลำเลียงลงมาถึงท้พพระเจ้าหงสาวดี พลสองแสน ช้างเครื่องพันหนึ่ง ม้าเจ็ดพัน และเรือ กระจังเลาคาพันลำ ฝ่ายทัพพระมหาอุปราชาช้างเครื่องสี่ร้อย ม้าสามร้อย พลห้าหมื่น กองทัพ พระเจ้าเชียงใหม่เป็นทัพลำเลียงเรือรบเรือลำเลียงห้าร้อย พลสองหมื่น พระเจ้าหงสาวดียกช้าง ม้ารี้พลลงมาถึงเมืองนครสวรรค์ ให้ทัพพระมหาอุปราชา และพระยาตองอูยกมาทางฟากดะวันออก ให้พระเจ้าเชียงใหม่คุมทัพเรือ ทัพพระเจ้าหงสาวดียกมาทางฟากดะวันดก ถึง ณ วันพฤหัสบดี ชื้น๒ คา เดือนยี่ พระเจ้าหงสาวดีก็ยกทัพใหญ่เช้ามาตั้งมั่นดำบลขนอนปากค และบังหมอดลูก พระเจ้าหงสาวดี และพระยาพระรามมาตั้งดำบลมะขามหย่องทัพหนึ่ง ให้ดังค่ายขุดเอามูลดิน พูนค่ายชื้นเป็นกำแพงดิน ให้พระยานครมาตั้งปากนํ้าพูทเลาทัพหนึ่งพลหมื่น(ห้าพัน ให้'นันฑสู มาตั้งดำบลขนอนบางล่างฟากดะวันออกทัพหนึ่ง พลห้าพัน เรือกระจังเลาคาสี่ร้อยลำ
ฝ่ายพระมหาอุปราชา และพระยาตองอู ก็ยกทัพมาโดยทางลพบุรืและสระบุรื แล้วเช้า มาตั้งทัพมั่น ณ ดำบลชายเคือง พระบาทสมเดจบรมบฟ้ดรพระพูฑธเจ้าอยู่หัวให้ดกแต่งการ ป้องกันพระนครนั้นมั่นคงแล้ว ให้ชุมห้าวพระยาพฤฒามาดย์เสนามนดรืมขช้าทหารทั้งหลาย จึงมีพระราชบริหารดวัสปรึกษาการศึกว่า พระเจ้าหงสาวดียกทัพมาครานืใหญ่หลวงเห็นจะไล้ รบทุ่งกันเป็นสามารถยี่งกว่าศึกพระเจ้าเชียงใหม่ยกมาคราก่อนนั้นและเราอย่าเพี่งยกทัพใหญ่ ออกรบก่อน ให้ห้าวพระยาพระหัวเมืองชุนหมื่นทั้งหลายดรวจดราจัดพลทหารอาสา ทัพบกทัพเรือ ทั้งปวงให้สรรพไว้ และจะแต่งพลทหารอาสาเป็นกองไปกันให้ราษฎรทั้งปวงเกี่ยวช้าว ซึ่งIหลีอ อยู่ในห้องนาแขวงจังหวัดรอบพระนครนั้นให้ไล้จงสิ้นเชิงก่อน อย่าให้ช้าศึกไล้เป็นกำลัง แล้วจึง จะยกทัพใหญ่ออกดีทีเดียว มุขมนตรีเห็นล้วย สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับพระอนุชาชิราช ดรัสให้แต่งขุนหมื่นทหารอาสาทั้งหลายถึอพลอาสาออกไปเป็นหลายกอง และป่าวให้ราษฎร ทั้งปวงออกไปเกี่ยวช้าวทุกดำบล และพลทหารซึ่งออกไปกันให้เกี่ยวช้าวนั้น ไล้รบทุ่งล้วยช้าศึก ช้าศึกแตกพ่ายไล้ศีรษะเช้ามาถวายทุกวันมืไล้ขาด พระบาทสมเด็จบรมบพิดรพระพูฑธเจ้าอยู่หัว ให้พระราชทานรางวัลแก่นายทัพนายกองและพลทหารทั้งปวง โดยบำเหน็จอันไล้รบทุ่งมาก และน้อยดามสมควร ในขณะนั้นสมเด็จบรมบพดรพระพทธเจ้าอยู่หัวดรัสให้เจ้าพระยากำแพงเพชร บังคับราชการในที่กลาโหม จึงตรัสให้เจ้าพระยากำแพงเพชร ถึอพลทหารล้อมวังออกไปกันให้ ราษฎรทั้งหลายเกี่ยวช้าว ณ ชายทุ่งเคือง ที่ทัพพระมหาอุปราชาตั้งอยู่นั้น พระมหาอุปราชา แต่งพลม้าประมาณพันหนึ่งยกออกมารบ ทัพเจ้าพระยากำแพงเพชรก็แดก สมเด็จพระนเรศวร เป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาชิราชทรงพระโกรธแก่เจ้าพระยากำแพงเพชร ตรัสให้ลงพระอาญา โดยโทษดามพระอัยการศึก สมเด็จพระราชบิดาทรงพระกรุณาดรัสว่า เจ้าพระยากำแพงเพชร เป็นแต่พลเรือนมืไล้เป็นทแกล้วทหาร ขอโทษเจ้าพระยากำแพงเพชรไว้ครั้งหนึ่งก่อน สมเด็จ-พระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาชิราชก็มืไล้ลงโทษเจ้าพระยากำแพงเพชร แล้วตรัส ปรึกษาด้วยห้าวพระยาเสนามาดย็โยธาหาญทั้งหลายว่า ซึ่งเจ้าพระยากำแพงเพชรพ่ายเช้า
มา ให้ข้าคึกได้ใจดังนี้เราจะนิ่งไว้ช้ามิชอบ ชอบเราจะยกพยหบาตราทัพหลวงออกดีทัพมหาอุปราชา อย่าให้ตั้งอยู่ ณ ชายเคึองนี้นได้ ราษฎรทั้งปวงจึงจะได้เกี่ยวข้าวไนห้องทุ่งสะดวก แล้วดรัสให้ ตรวจข้างม้ารื้พลทหารอาสา ให้เอาเครื่องสรรพยุทธปีนใหญ่และปีนจ่ารงมณฑกนกสับ ลงบรรจุ เรือรบเรือไล่สองร้อยลำนั้นสรรพ จึงแต่งทหารให้ลอบออกไปทางบกทางเรือที่ชอบกล ชุ่มพลทหาร ปีนใหญ่น้อยไว้ จึงยั่วให้ข้าคึกออกไล่เห็นได้ทีแล้วจึงจะออกทะลวงดีทั้งปีนใหญ่น้อยยิงระดมสาด เอาข้าคึกให้แดกฉานอย่าให้คุมกันดีด ฝ่ายกองทหารอาสาก็ไปชุ่มอยู่ดามรับสั่ง จึงสมเด็จพระ-นเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาริราช ก็เสด็จด้วยพระชลวมานลำเดียวกันไปโดยชลมารค แล้วห้าวพระยาพระหัวเมองชุนหมนทหารทั้งปวงก็ไปโดยกระบวนหน้าหสังครั้นถึงตำบลชายเคือง ใกล้ทัพพระมหาอุปราชาตั้งอยู่นั้น จึงตรัสให้ทหารอาสาชื้นไปยั่วข้าคึกหน้าค่าย และข้าคึกก็ยก ออกมา ได้รบพงกันเป็นสามารถ ฝ่ายกองทหารอาสาที่ชุ่มอยู่นั้นก็ยกพลออกทะลวงดียิงปีน ใหญ่น้อยสาดไปด้องข้าคึกล้มดายเป็นอันมาก ข้าคึกมิได้ระสาระสายยกหนุนวกลงมาข้างริมนั้า ฝ่ายทัพกรุงก็วางปีนใหญ่และปีนจ่ารงมณ•ทกนกสับชื้นไปแต่เรือรบด้องพม่ามอณและช้างม้า ดายเป็นอันมาก และพลข้าคึกนั้นอังต่อรบอยู่ ขณะนั้นสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จ-พระอนุชาริราช เสด็จออกยินหน้าแคร่พระทนั่งทั้งสองพระองค์ ทรงปีนนกสับยิงด้องข้าคึก ข้างม้าและคนดายมาก ทหารชาวกรุงก็ยิงปีนระดมไป ฝ่ายข้าคึกก็ลงมาสกัดข้างหลังเรือพระ-ที่นั้ง แล้วยิงปีนไฟดอบมาเป็นสามารถ และเรือรบข้าหลวงทั้งปวงทานมิได้ก็พ่ายมาสั่น อังแต่ เรือพระที่นั่งและเรือรบห้าลำอยู่ยิงดอบกันไปมา ฝ่ายข้าคึกยิงปีนไพ่มาต้องฉลองพระองค์สมเด็จ-เอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบฟ้ดรอันทรงนั้น แต่ปลายพระหัดถ์ขาดชื้นไปถึงด้นพระพาห อนึ่งข้าคึกยิงปีนไฟมาด้องคนในเรือกันนั้นเจ็บป่วยลำบากมาก แต่กระสุนปีนนกสับข้าคึกยิงมา ดกอยู่ ณ เรือพระที่นั่งนั้นประมาณสามสิบกระสุน พอเพลาค์าเสด็จคืนเข้าพระนคร
ครั้น ณ วันอาทิดย์ แรม ๑๑ ค์า เตือน ๖ เพลาสิบเอ็ดทุ่ม สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า กับสมเด็จพระอนุชาริราช เสด็จยกพยุหบาดราทัพออกจากพระนครข้ามไป สมเด็จพระเชษฐา ทรงข้างด้นเจ้าพระยาปราบไดรจักร สูงหกศอกสิบเอ็ดนี้วดีดนั้ามนหน้าหลัง สมเด็จพระอนุชาริราช เจ้าทรงพระคชาธารจักรมหิมา สูงหกศอกคืบดีดนฺามัแหน้าหลัง เจ้าพระยามหาเสนาขี่ข้าง พลายปราบไดรภพสูงห้าศอกคืบ เจ้าพระยาจักรืขี่ข้างพลายแก็วสังหารสูงหกศอกสี่นี้ว เอา ชุนหมื่นกองข้างนอกขี่ข้างพังคั่นกลางหว่างละสี่ข้าง ไห้มอณเข้าไปร้องหน้าค่ายพระเจ้าหงสาวดี วามิหนังสิอบอกพระมหาอุปราชาไห้ชื้นมากราบทูล ไห้เร่งเปิดประดูรับ เจ้าหน้าที่นายประดูร้อง ว่าจะกราบทูลก่อนจะเปิดอังมิได้ สักครู่หนึ่งในค่ายพระเจ้าหงสาวดีวางปีนจ่ารงมณฑกนกสับ ระดมออกมา สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับพระอนุชาริราชเห็นว่าข้าคึกร้ดัวแล้ว ก็เสด็จลงเรือ พระที่นั่งคืนเข้าพระนคร
ครั้น ณ วันพุธ ชื้น ๑ ค์า เตือน ๗ เสด็จพระราชดำเนินออกไปตั้งทัพช้ยตำบลวัดช่องลม ครั้น ณ วันพุธ ชื้น ๘ คํ่า เดีอน ๗ เอาปีนพระมหากาลมฤตยูราชใส่สำเภาชื้นไปยิงค่ายพระเจ้า-หงสาวดี ณ ขนอนปากคู พระเจ้าหงสาวดีเห็นซาวพระนครเอาปีนใส่สำเภามายิงได้ถึงค่าย ก็
เลกทัพไปตั้งปากโมกใหญ่ ค!น ณ วันศุกร์ ขึ้น ๑๐ คั๋า เดือน ๗ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับ สมเด็จพระอนุชาธิราช ยกขึ้นไปติทัพพระเจ้าหงสาวด็ถึงปากโมกใหญ่ เสด็จทางชลมารคแต่ง ทัพบกยกไปสองฟากนั่งข้าศึกยกขนาบติทัพบกสองฟากนั่ง ทัพกรุงแดกย่นลงมาถึงทัพหลวง และกระสนปีนข้าศึกยิงลงมาตองบโทนเรือพระที่นั่งสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าศีรษะขวั้นออก ไป สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราชก็กรีธาทัพเรือขึ้นบก ทหารล้วนกออารุ! สั้น สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราช	ทรงพระแสงดาบสองพระหัดก
และทัพบกซึ่งย่นลงมานั่นก็มืนั่าใจกลับหน้าพร้อมกัน สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จ-พระอนุชาธราชก็ด้อนพลทะลวงไล่ฟันข้าศึก ข้าศึกแดกฉานดายและลำบากเป็นอันมาก แล้ใ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จพระอนุชาธิราชก็เสด็จเข้าพระนคร
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดียกมาติดพระนครถึง \) เดือน จนถึงวสันดฤดูเสียพลทหารเป็นอัม มาก เห็นจะเอาพระนครมืได้ก็เลืกทัพกลับไป
ขณะเมื่อทัพพระเจ้าหงสาวดืมาถึงนั่น ข่าวแจ้งออกไปถึงกรุงกัมพุชประเทศ พระขา-ละแวกก็ด็พระทัย จ้งแต่งให้ฟ้าทะละหะ พระยาเดโชฺ พระยาราชนายก พระยามโนไมดรื พระ-ยาศวรรคโลก พระยาแสนห้องฟ้า กับทหารหมื่นหนึ่ง ให้ฟ้าทะละหะเป็นแม่ทัพ ยกเข้ามาติหัว เมืองแถบดะวันออก ฟ้าทะละหะม!ด้เตินดามทางใหญ่ ลัดมาทางป่าสี่เส้นมาบ้านหอก บ้านควาย เข้าจู่ดีเมืองปราจีนแตก กรมการเมืองนครนายกบอกเข้ามา สมหนายกนำขึ้นกราบทูลพระ-บาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวได้ทราบก็ทรงพระโกรธ ดวัสแก่พระบรมราชปิโยรสว่าเหดุไฉม พระยาละแวกจีงกลับมาเป็นบ้จจามืดรดังนึ่ สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากราบบังคมทูลฉลอ1; พระราชโองการว่า พระยาละแวกมืได้ดั้งอยู่ในสัตยานุสัตย์ปราศจากวิจารณญาณ ฟังคำน้องชาย ให้เสียทางพระราชไมตรี คอยแต่จะซํ้าก้นดังนี้ ความแด้นข้าพระบาทดังต้องปีนพิษขอให้พระ-ยาศรีไสยณรงค์ พระยาสีหราชเตโชกับพลทหารห้าฟันยกออกไปดื พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่-หัวก็บัญชาดาม พระยาศรีไสยณรงค์ พระยาสีหราชเดโช กราบถวายบังคมลาแล้ว ก็ยกไปทา บ้านนาเรี่งถึงเมืองนครนายก ณ วันพฤหัสบดี แรม ๘ คํ่า เดือน ๖ ค!น ณ วันศุกร์ แรม ๙ คํ่'-เดือน ๖ เพลาสองโมงเช้า ทัพเขมรก็ยกดีเข้ามาถึงเมืองนครนายก พระยาศรีไสยณรงค์ พระ-ยาสีหราชเดโช ก็ยกออกติทัพเขมรแดกถอยไปทางด่านหถณานออกทางพระจารีก พระศรีไสยณรง? พระยาสีหราชเดโชก็ตามดีไปจนสิ้นแดน กองทัพเขมรเจ็บป่วยล้มดายรายทางไป จับได้เป็^ และเครื่องศัสตรารุธเป็นอันมาก พระยาศรีไสยณรงค์ พระยาสีหราชเตโช ก็กลับเข้ามาดั้งอ* ณ เมืองปราจีน แล้วบอกเข้ามาว่ากองทัพเขมรก็แดกไปแล้ว จะขอเข้ามาทำราชการฉลองพระ-เดชพระคุณ ส่งเขมรเชลยและเครื่องศัศดราวธเข้ามากวาย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงใV ดอบออกไปว่า ทัพหงสาวดีย้งมิได้แดกฉาน จะไว้ใจแก่พระยาละแวกมิได้ เกลือกจะแต่งกองทัห ให้ยกเข้ามาอีกจะเสียประจันดชนบท อย่าเพี่งให้พระยาศรีไสยณรงค์ พระยาสีหราชเดโซเลิโ ทัพเข้ามา ให้อยู่รักษาหัวเมืองแถบดะวันออกก่อน ต่อเมื่อใตทัพหงสาวดีแดกไปแล้วจีงให้เลิโ
ทัพกลับเข้ามา ครั้นแจ้งไปว่าทัพหงสาวดีแดกไปแล้ว พระยาศรีไสยณรงค์ พระยาสีหราชเดโซ ก็เลิกทัพกลับเข้ามาโดยพระราชกำหนด
ฝ่ายพระเจ้าหงสาวดีเสด็จถึงพระนครแล้ว ก็ทรงพระดำริแด่ที่จะเอากรุงพระนครศรีอยุธยา ไห้ได้ ก็ให้วัดฑแกล้วทหารบำรุงข้างม้ารี้พลเครื่องสรรพศัสตราวธเสบียงอาหาร กระสุนดิน ประสิวไว้พร้อมเสร็จ และเมื่อพระเจ้าหงสาวดีให้เดรียมทัพครั้งนั้น พลห้าสิบหมื่น ข้างเครื่อง สามพัน ม้าหมื่นหนึ่ง ให้พระมหาอุปราชา พระเจ้าแปร พร-ะเจ้าเชียงใหม่ เข้ากระบวนทัพด้วย
ครั้น ณ วันอาทิตย์ ชื้น ๑ คํ่า เดือนอ้าย ศักราช ๙๓๒ ปีมะเมีย โทศก (พ.ศ. ๒๑๑๓) เพลาอุษาโยค สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีก็ทรงเครื่องพิชัยยุทธนาลังการาภรณวิภูสิตพิพิธโภคมหิมา ดูมโหฬาราดิเรกสำหรับชัดดิยราชรามัญประเทศโดยพิชัยยุทธสงครามเสร็จ ครั้นได้เพลามหา-มหดิฤกษ์มังคลา โหราธบดีลั่นฆ้องชัย ชีพ่อพราหมณ์ถวายเสียงลังข้ประนังศัพทฆ้องกลอง กาหลสนั้นนแนาท เสด็จทรงข้างด้นพลายชัยมงคลเป็นราชพาหนะ ประศับเครื่องคชาภรณ์-อลังการ เคลือนพยุหโยธาหาญโดยกระบวนชายขวาหนาหลัง พลดาบดั้งโดมรสลอน พลเสโล ทวนทองระยาบ พลดาบเขนเป็นขนัดริ้วราย ดูสุดสายดาไสวเถึอกธงชัยธงฉานวาลริชนักลิ้ง กลดบดบังแสงทินกร ไพ่โรจน์โชตนาการพันลืก อธกดูพร้อมพรั่งดาษดารอนแรมมาโดยสถล-มารค ข้ามแม่นั้าเมาะดะมะ เข้าทางเมีองกำแพงเพชร เสด็จถึงกรุงพระนครศรีอยุธยา ณ วัน อังคาร แรม ๑๔ คํ่า เดือนอ้าย สมเด็จพระเจ้าหงสาวดืดั้งค่ายหลวงดำบลบางปะทัน พระมหา-อุปราชาดั้งค่ายก่มดอง พระเจ้าแปรดั้งค่ายสีกุก พระเจ้าเชียงไหม่ดั้งค่ายดำบลวัดสังฆาวาส
สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ดรัสทราบว่าทัพพระเจ้าหงสาวดียกมา ก็ทรงม้าทวนกับ ทหารสามกอง ๆ หนึ่งยี่สิบสองคน กองหนึ่งสี่สิบสองคน กองหนึ่งเจ็ดสิบสองคน ขี่ม้าถึอฑวน ครบมีอยกออกไป กองหน้าข้าศกออกมารบทหารกรุงเทพมหานครดีแดกฉานเข้าไป สมเด็จ-พระนเรศวรเป็นเจ้าทรงคาบพระแสงดาบกับทหารปีนค่ายชื้นไป ข้าศกไนค่ายเอาทวนแทง พลัดดกลงมาเป็นหลายครั้ง ชื้นมีได้ ทรงม้าพระฑื่นั้งกลับเข้าพระนคร ข้าศกเอาการซึ่งได้รบ พ่งไปกราบทูลสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ๆ ตรัสถามเสนาบดีว่าพระนเรศวรออกมาทำเป็นอย่าง ทหารด้งนั้ เหมีอนหนึ่งเอาพิมเสนมาแลกเกลือ พระราชบีดานั้นจะร้หรีอหาไม่ เสนาบดีกราบทูลว่า เหินพระราชบีดาจะไม่ร้ ถ้าร้แล้วเหินจะมีไห้ออกมาทำ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีจ็งตรัสว่า พระ-นเรศวรทำศกอาจหาญนัก ถ้าออกมาอกถึงมาดรแม้นเราจะเสียทหารมากก็จะแลกเอาศัวไห้จง ได้ แล้วลั่งให้วัคทหารฑึ่มีลืเมีอสันทัดทุกทัพทุกกองไห้ได้หมื่นหนึ่ง เอาไปช่วยค่ายลักไวทำมูและ ทหารทศดำบลลุมพลื ถ้าพระนเรศวรออกมาดีค่ายให้คุมเอุาเป็นจงได้ สมเด็จพระนเรศวรเป็น เจ้าทรงม้าพระทินั้งออกไป ทหารสามกองกับล้อมวังพันหนึ่ง ถึอโดมรและคาบดั้งออกไป ได้รบ พ่งกันแต่เพลาเข้าสามโมงจนสี่โมง ข้าศกแดกเข้าไปอยู่สักครู่หนึ่งกลับเอาม้าสามสิบออกมายว ทพ จ็งแต่งเป็นปีกฉะนางและกองชุ่มไว้ ปีกหนึ่งลักไวทำมู ปีกหนึ่งทหารทศ สมเด็จพระนเรศวร เป็นเจ้าทรงม้ารำทวนไล่ข้าศกเข้าไป และข้าดีกสองปีกทุมพระองค์และทหารเข้าไว้ ลักไวทำมู ถึอดาบดั้งเข้าจะกุมเอาพระองค์ ๆ ทรงแทงด้วยพระแสงทวนถูกลักไวทำมู ๆ ฟันตองพระแสง
เป็นแผลแต่ลักไวทำมูดาย ทหารทศถือโดมรและหอกใหญ่ตรงเข้ามา ทรงฟันด้วยพระแสงดาบ สะพายแล่งล้มลง กเสด็จกลับเข้าพระนคร สมเด็จพระเจ้าหงสาวด็ให้เข้ามาด็ค่ายชาวพระนคร ถึงสองสามครั้ง ก็มิได้แดกฉานจึงตรัสว่าจวนเทศกาลฟัาฝนนั้านองอยู่แล้ว ก็สั่งไหเลกทัพเสด็จ กลับคืนไปเมืองหงสาวดี
ครั้นศักราช ๙๔๐ ปีขาล สัมฤทธิศก (พ.ศ. ๒๑๒๑) ณ รันอาทิดย์ แรม ๑๓ คํ่า เตือน ๘ สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้าทวงพระประชวร ครั้น ณ รันอังคาร แรม ๒ คํ่า เตือน ๑๒ เสด็จสวรรคต พระชนม์ได้ ๗๖ พระพรรษา อยู่ในราชสมบ้ดิ ๒๓ ปี
แผ่นดินสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ I®
พระนเรศวรมหาราช
สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า พระชนม์ได้ ๓๕ พระพรรษา ขึ้นเสวยราชสมบิต ดำรัสให้ สมเด็จพระอนุชาเป็นพระมหาอุปราช แล้วแต่งการถวายพระเพล้งพระบรมศพสมเด็จพระราช-นิดาเสร็จแล้ว สมเด็จพระพทธเจ้าอยู่ทัวตรัสแก่มุขอำมาดย์ว่า แผ่นดินกรุงอัมทุชประเทศกุรุวาฐ นั้นผู้ใดครองสมบ้ดิ จิตมักเป็นล้นตานพาลทุจริด เหมือนพระยาละแวกนิดานักพระชุโทนักพระสุทัน เมื่อศกกรุงหงสาวดียกมาคราวแรก ครั้งสมเด็จพระอัยกาธิราชเจ้าผ่านพภพใหม่นั้น พระยาละ-แวกก็ยกทพเข้ามาพลอยซาดีกวาดเอาอพยพชาวเมืองปราจีนบุรีไป จนสมเด็จพระบรมราชอัยกา ด้องเสด็จยกพยุหโยธาออกไปปราบ จึงถวายนักพระสุโทนักพระสุทันราชบุตรเข้ามา แล้วนัก พระลัฎฐาผู้นัองไปเอาทัพญวนมาดี ฆ่าบิดานักพระสุโทนักพระสุทนเสีย นักพระสัฎฐาได้สมบิด กรุงกัมพูชาธิบตืเป็นพระยาละแวก ครั้นแผ่นดินเป็นของพระราชบิดาเรา ก็ยกทัพจู่มาถึงรัด สามวิหาร จนเสียพระจำปาธิราซลูกชายก็อังหาเขดหลาบไม่ มืตืกหงสามาดีดพระนครครั้งใด ก็ มีแต่ยกทัพมาพลอยชํ้าตืกวาดเอาประซาราษฎรข้าขอบชัณฑเสมาไปทุกครั้ง แล้วกลับแต่ง ทูตานุทูตมาขอเป็นทางพระราใไมดรี สมเด็จพระบรมราชบิดาเรามิได้มีพระทัยอาฆาต เพื่อมิ ใหเสียธรรมราชประเพณี จนซนเขตแดนปักศิลาจารีก ครั้นศิกพระเจ้าเชียงใหม่ยกมา พระยาละ-แวกแต่งให้น้องชายมาช่วยงานพระราชสงคราม น้องชายนั้นมิได้มีสดีสัมปชัญญะ ดุจหนึ่งสิงดาลชาติโปดก ฝ่ายพระยาละแวกก็ปราศจากวิจารณปัญญา มีแด่พาลทุจริดในลันดาน และ สัตย์สุจริตธรรมเสีย กลับยกทัพมาดีประจันดชนบทอีกเล่า ความแค้นของเราดังว่าเสี้ยนยอก อยู่ในอุระไม่หายเลย และครั้งนึ่แผ่นดินเป็นของเราแล้ว เราจะยกไปแอัแคุ้นเอาโลหตพระขา-ละแวกล้างบาทาเสียให้จงได้ ตรัสแล้วสั่งให้เกณฑ์ทัพฉกรรจ์ลำเครื๋องสิบหมื่น ข้างเครื่องแปด ร้อย มัาพันห้าร้อย นั้าลงแห้งเทัาข้างเท้าม์าแล้วจะยกไป
ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีแจ้งข่าวไปว่า สมเด็จพระมหาธรรมราชาดับสูญทิวงคต แล้ว ดรัสแก่พระมหาอุปราชาว่า เจ้าอับมหาราชเจ้าพระนครเชียงใหม่จงยกทัพลงไปฟังองกิดาการดู พระนครศรีอยุธยาผลัดแผ่นดินใหม่ เสนาพฤฒามาดย์ราษฎรทั้งปวงจะเป็นจลาจลประการใด บ้าง ล้าพอจะทำได้ให้ท้าอย่าให้เสียที พระมหาอุปราชากราบทูลพระราชบิดาว่า โหรทายว่า
พระชันษาข้าพระพทธเจ้าร้ายนัก สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีตรัสว่าพระมหาธรรมราชาไม่เสียแรง มีบุตร การสงครามไม่พักให้พระบิดาใข้เลย ต้องห้ามเสียอีก และซึ่งว่าเจ้าเคราะห์ร้ายอยู่แล้วก็ อย่าไปเลย เอาผ้าสดรีนุ่งเสียเถิดจะได้สิ้นเคราะห์ พระมหาอุปราชาไต้ฟังรับสั่งดังนั้นกลัวพระ-ราชอาญาพระราชบิดา ก็มาตรวจเดรียมรี้พล และมีพระราชกำหนตไปถึงพระเจ้าเชียงใหม่ให้ ยกมา พระเจ้าเชียงใหม่แจ้งพระราชกำหนดแล้วก็ยกทัพมากรุงหงสาวดี
ลุดักราช ๙๔๑ ปีเถาะ เอกคก (พ.ศ. ๒๑๒๒) พระมหาอุปราชาพระเจ้าเชียงใหม่ยก พลห้าสิบหมื่น ข้างเครื่องเจ็ดร้อย ม้าสามพันมาข้ามเมืองเมาะดะมะ มาโตยทางแม่กระษัตรเข้า ทางพระเจดีย์สามองค์
ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ครั้นถึง ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๖ ค์า เดือนอ้าย มีพระราชดำรัส ให้เกฑณ์หัวเมืองปักษ์ใต้ทัพหนึ่งเสร็จแล้ว กำหนดพระฤกษ์จะยกไปเอาเมืองละแวก ครั้น ณ วันเสาร์ ขึ้น ๑๑ ค์า เดือนอ้าย จึงมีพระราชโองการสั่งมุขมนตรีผู้ใหญ่ให้รักษาพระนคร ว่าทัพ พระเจ้าหงสาวดีแดกไปครั้งนี้ เป็นทัพซึ่งจะบำรุงข้างม้าม้ารี้พล และจะกลับในนั้าลงปีนี้เห็นจะ ไม่ทัน แด่ทว่าจะไว้ใจมีไต้ เกลือกจะคสั่งสงครามยกมา ถ้ายกมาก็ให้รักษาเมืองไว้ท่าเราเดือน หนึ่งให้ได้ สั่งแล้วพอเวลาเย็นมีหนังลือเมืองกาญจนบุรีบอกเข้ามาว่า ทัพพระมหาอุปราชาพระ-เจ้าเชียงใหม่ยกมาถึงเมืองกาญจนบุรี ท่าสะพานข้ามอยู่แล้ว สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทราบดังนั้นก็ ดำรัสว่า เราเทียบรี้พลข้างม้าไว้จะยกไปเอาเมืองละแวกบัดนี้ทัพหงสาวดียกมาอีกเล่า จำจะยก ออกไปเล่นสนุกทับมอญเสียก่อน แล้วมีพระราขกำหนดให้พระอมรินทร/]ๅชัยเจ้าเมืองราชบุรี แต่งคนห้าร้อยขึ้นไปชุ่มอยู่ ถ้าข้าดืกข้ามสะพานแล้วไห้ล้างสะพานเผาเสียจงไต้
ฝ่ายพระมหาอุปราชาเสด็จยกทัพหลวงถึงกาญจนบุรี เห็นเมืองร้างเปล่าไม่มืคน ก็เข้า พระทัยว่าชาวพระนครร้การ เทครัวอพยพเข้าเมืองสิ้น เสด็จประทับแรม ณ เมืองกาญจนบุรี ให้ เที่ยวลาดจับคนจะถามกจการก็มีไต้ ส่วนพระยาจิตดองกองหน้าก็เร่งท่าสะพานข้ามพลเสร็จ รุ่งขึ้นพระมหาอุปราชาก็เสด็จกรีธาทัพหลวงมาโดยมารควิถึ ถึงดำบลพนมทวนเพลาชายแล้ว สามนาฟักา บังเกิดวายุเวรัมพวาดพัดหวนหอบธุลิฟังผ้นเป็นกงจักรกระทบมหาเศวตฉตร ซึ่ง กั้นมาหลังพระคชาธารนั้นหักทบลง พระมหาอุปราชาทอดพระเนดรเห็นดังนั้นดกพระทัย ไห้ โหรส่าหรับทัพท่านายถวายพยากรณ์ว่าเหดุนี้ถ้าเข้าในเที่ยงร้าย นี่ชายแล้วเห็นเป็นศุภนิมีดที่ พระองค์จะมืชัยไต้พระนครศรีอยุธยา สมเด็จพระราขบิดาจะเลื่อนพระองค์ขึ้นจากที่เศวตฉัดร-มหาอุปราชา เถลิงถวัลย์ราชย์ราไชศวรรยาในกรุงหงสาวดีเป็นมั่นคง พระมหาอุปราชาตรัสไต้ ทรงฟังดังนั้นก็ยงมีวางพระทัยจนเสด็จถึงตำบลตะพังตรุแดนสุพรรณบุรี ให้กั้งทัพชัยโดยกระบวน แล้วตรัสให้กองม้าสามร้อยลาดมาดูถึงตำบลเอกราชบางกะทิง ว่าทัพชาวพระนครมากั้งรับอยู่ ตำบลไดบ้าง
ส่วนสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทับสมเด็จพระอนุชาริราชเจ้า ดรัสปรีกษาแก่มุขมาดยา ทั้งปวงว่า ศกมหาอุปราชายกมาครั้งนี้ เราจะกรีฑาพลออกต่อยุทธนาการกลางแปลงดืหรีอ ๆ จะกั้งมั่นรับในพระนครดี มุขมนตรีกราบทูลพระกรุณาว่า ข้าพระพฑธเจ้าทราบอยู่ว่าพระ-
มหาอุปราชาเกรงพระเดชานุภาพสมเด็จพระพุทธเจ้าอย่หัว ครั้งเสด็จไปช่วยงานพระราชสงคราม กรุงหงสาวดี ดีเมืองรุมเมืองดังครั้งหนึ่งแล้ว และครังเมื่อสมเด็จพระเจ้าหงสาวดีกับพระมหา-อุปราชา คิดเป็นการลับลวงให้เสด็จฃื้น่!ปจะทำร้าย ทำมั!ด้ จนทัพหลวงกวาดเอามหาเถรดันฉ่อง พระยาพระราม พระยาเกียรดิ้ญาดิโยมครัวอพยพในชนบทประเทศขอบชัณฑเสมากรุงหงสาวดี มาข้ามมื่งนํ้าสโดง พระมหาอุปราชาตามทันคนละมื่งฟาก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระแสง ปีนนกลับยิงข้ามฝังมหานทํอันกว้าง ต้องสุรกำมานายกองหน้าดาย พระมหาอุปราชาแคะห้าว พระยาสมิงรามัญก็ขยาตปึพระหัดถ์ เกรงพระเดชเดชานุภาพเป็นสองครั้งแล้ว และซึ่งพระ-มหาอุปราชายกมาครั้งนั้ประหลาตนัก ต้วยศึกพ่ายไปเดีอนเจ็ดยังไม่ทันปารุงข้างม้ารี้พลถึง ขนาด และเดีอนยี่ยกมาถึงพระนครนิ้เห็นเร้วนัก ดีร้ายจะไต้ข่าวว่าสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง เสด็จสวรรคด คิดว่าแผ่นดินเป็นจลาจลจึงรุดมาโดยทำนองศึก ครั้นจะรับมั่นในกรุงข้าศึกจะได้ ใจ ขอเชิญเสด็จทัพหลวงออกตั้งรับนอกพระนครแด่งกองทัพเข้าปะทะฟังกำลังดู ถาศึกหนักจึง ทัพหลวงเสด็จหักด่อภายหลัง สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ได้ทรงฟังมุขมนดริทูล ดังนั้น ชอบพระทัยนักแยัมพระโอษฐ์ดำรัสว่า ซึ่งปรกษาการสงครามครั้งนื้ด้องความดำริเรา บัดนึ่ทัพเต'ริยมอยู่ ณ ทุ่งบางขวดพร้อมอยู่แล้วให้ยกไปตั้งปากโมก เอาแด่ทัพหัวเมืองดริจัดวา ยึ่สิบสามหัวเมืองเป็นคนหาหมื่น ให้พระยาคริไสยณรงค์เป็นแม่กอง ไห้พระยาราชฤทธานนค์ เป็นยกกระบัดร ยกไปข้ดรับหน้าข้าศึกอยู่ตำบลทุ่งหนองสาหร่าย พระยาศริไสยณรงค์ พระยา-ราชฤทธานนท์กราบถวายบังคมลา ออกมาจัดแจงไพร่พลยกทัพไปโดยพระราชบัญชา สมเด็จ-พระเจ้าอยู่หัวดรัสให้โหราหาฤกษ์ พระโหราธบดี หลวงโลกทิป ขนเทพากร คำนวณพระฤกษ์ ถวายว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้จดูรงคโชคสรรพสฤษดิพร้อมมืช'ยฃาศึกขอเชิญเสด็จจากพระนคร ณ วันอาทิตย์ ขน ๑๑ คา เตอนยี่ เพลารุ่งแล้ว ๒ นาพกา ๕ บาท สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวกี ครัสให้สมุหนายกกำหนดทัพหลวง จะเสด็จโดยชลมารคไปตั้งทัพชัยปากโมก สมุหนายกกแจก พระราชกำหนดเข้าทูลละอองธุลพระบาทฝ่ายทหารพลเร็อนเดริยมการอันจะเสด็จพระราชดำเน้น นั้นเสร็จ ถึง ณ วันอาทิตย์ ขื้น ๑๑ ค์า เดีอนยี่ เพลารุ่งแล้ว ๒ นาฬิกา ๕ บาท ได้ศุภมทุตฺมหาวชัย-ฤกษ์ สมเด็จพระบาทบรมนาถบรมบฟัดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ทรงเครื่องสำหรับ ฟัชัยยฑธสงครามเสร็จ ก็เสด็จทรงเริอพระที่นั้งศริสมรรถชัย สมเด็จพระอนุชาธราชเจ้าทรงเริอ พระที่นั้งไกรสรมุขฟัมาน อันอลังการรจนาด้วยมหาเศวตบวรนัดรขนัดเครื่องอภิรุมชุมสายพราย-พรรณ บังรริวรรณ บังแทรกสลอนสลับ สรรพด้วยกรรชิงกลิ้งกลดจามรมาศตาษดา ดูมเหาฬาร เลิดน้พ'นลก อธกด้วยกระบึ่ธุชธงฉานธงชัย แลสว่างไสวไพโรจน้ด้วยเริอจำนำห้าวพระยา มุข-มนตริราชเริยงรายเป็นระยะ โดยกระบวนพยุหบาดราหน้าหลังทั้งปวงพร้อมเสร็จ พออุดมฤกษ์ พระโหราธบดีก็ลฺนฟ้องชัย ราชครูทวชาจารย์เป่ามหาสังข์ทักชิณาวัฎ ประโคมแตรสังข์ดุริยดนตร็ ฟ้องกลองก้องนึ่สนั้นมหาอรรณพนทิ เคลอนเริอกระบวนพยุหบาตราโดยชลมารค ถึงประทับ ขนานหน้าพลับพลาชัยปากโมกเพลาชายแล้ว ๒ นาฟักา ๔ บาท เสด็จจัดทัพประทับแรมอยู่ที่ นั้น กำหนด ๑๑ ทุ่ม ๓บาท ทัพหลวงจะเสด็จพระราชดำเน้น เมื่อเพลา ๑๐ ทุ่ม สมเด็จพระเจ้าอยู่หว
ทรงพระสุบนนิมิตว่านั้านองท่วมป่ามาฝ่ายประจ้มทิศ เสด็จลุยซลธิเที่ยวไปพบมหากุมภีลดัวใหญ่ ได้สัประยุทธนาการ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวประหารกุมก็ล์ตายประทมดื่น ขณะนั้นตรัสให้โหร ทายพระโหราธิบดีทูลท่านายว่าศกค^งนี้ใหญ่หลวงจะได้ก็งซึ่งมหายุทธหัตถ์ แต่ทว่าพระองค์ จะมีชัยจะลุยไล่ประหารปัจจามิตรช้าดีกตุจพระสุปันว่าเที่ยวลุยกระแสนํ้าฉะนั้น สมเด็จพระเจาอยู่หัว ได้ทรงฟังดพระทัยนัก ทรงเครึ๋องสำหรับราชรณยุทธสรรพเสร็จ เสด็จยังเกยคอยฤกษ์ ทอศ-พระเนตรเห็นพระสารีรักบรมธาตุเสด็จปาฏิหาริย์ช่วงเท่าผลส้มเกลื๊ยง มาแต่ทักษิณทศเวียน เป็นทักขิณาวัฏแล้วเสด็จผ่านไปอุดรทิศ ทรงพระปีติซ่านไปทั้งพระองค์ ยกพระหัตถ์ถวาย ทศนัขสโมธานอธิษฐานขอสวัสดีมีชัยแก่ปรปักษ์ พระโหราธิบดีก็ให้ประโคมแตรสังข์ตุริยางคดนตรีพร้อมกัน สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงช้างด้น เจ้าพระยาไชยานุภาพติดนั้ามันหน้าหสังเป็น ราชพาหนะ สมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้าทรงช้างด้น เจ้าพระยาปราบไตรจักรติดนั้ามันหน้าหสัง เป็นราชพาหนะพร้อมด้วยช้างห้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวง เสด็จพยุหบาดราทัพโดย สถลมารคไปเช้าที่เสวยตำบลบ้านจะแก้วสะเลา แล้วเสด็จยกไปดามห้องท่ง เพลาเที่ยงพระอาทิดย์ ทรงกลดร่มช้างพระที่นั่งไปจนบ่ายสามโมง พอกระทั้งกองหน้าซึ่งดังอยู่ตำบลหนองสาหร่าย เสด็จประทับเกยใด้ฉายาไม้ประดู่ใหญ่อันสถ์ดเหนิอจอมปลวกเอาเป็นนิมิดครุฑนามชัยภูมิ สั่งให้ เร่งดั้งค่ายกองหน้าหลงปีกช้ายขวาเป็นกระบวนประทุมพยุห
ฝ่ายสมิงจคราน สมิงเบ้อ สมิงทรายม่วน นายกองม้าคอยเหตุเห็นกองทัพหน้าและทัพ หลวงดังนั้น ก็ขบม้าวางใหญ่กลับไปค่ายดะพงตรุเอาคดีนั้นทูลแด่พระมหาอุปราชาทุกประการ พระมหาอุปราชาแจ้งดังนั้นก็ทรงพระตำรีว่า ชะรอยจะเป็นทัพพระนเรศวร ถัามิดังนั้นจะเป็น ทัพเอกาทศรถน้องชายยกมาเป็นมนคง แล้วตรัสถามสมิงนายกองม้าว่า คะเนพลประมาณเท่าใด สมิงจดราน สมิงเบ้อ สมิงทรายม่วน กราบทูลว่าพลประมาณสิบเจ็ดสิบแปดหมึ๋น พระมหาอุปราชา ได้ฟังดังนั้น จ้งตรัสปรักษาแก่นายทัพนายกองว่า ทัพพระนครศรีอยุธยายกมาคราวนี้ก็เป็นทัพใหญ่ อยู่แล้ว แต่ทว่าน้อยกว่าเราสองเท่าสามเท่า จำจะยกเช้าทุ่มดีเอาทัพแรกนี้ให้แตกฉานยับเยน แลวภายหลังก็จะเบามิอลง เห็นจะได้พระนครศรีอยุธยาโดยง่าย นายทัพนายกองก็เห็นโดย พระราชบัญชา พระมหาอุปราชากำหนดแก่นายทัพนายกอง ให้เตรียมพลแต่ในเพลาสามยาม ให้พร้อมดีสิบเอ็ดทุ่มจะยก เอารุ่งไว้หน้านายทัพนายกองก็จัดแจงกระบวนทัพเฑยบไว้ตามรับสั่ง ทุกประการ
ครนเพลาสิบเอ็ดทุ่ม พระมหาอุปราชาก็สอดฉลองพระองค์ทรงเกราะสุวรรณประดับ พลอย สะฟักสังวาลมรกตสามสาย ทรงสุวรรณรัตนมหามงกุฎอย่างชัตติยราชรามญ ยอดเงื้อม ไปหน้าตุจเดียรวาสุกรี แล้วทรงเครึ๋องสำหรับกันสรรพารุธพร้อมเสร็จ เสด็จทรงช้างด้นพลาย ฟัทกอสูงหกศอกคบห้านี้ว ติดนั้ามันหน้าหลังเป็นพระคชาธารดั้นเศวตฉัตร สมิงนันทมางเป็น กลางช้าง เจ้าเมีองมล่วนเป็นควาญพร้อมด้วยแวงจัตุลังคบาท และหน้าช้างพระมหาอปราชา นั้นทวนทองสี่ร้อย ลัดออกมานั้นวางปีนจ่ารงมณฑกนกสับตระแบงแก้ว ดาบโล่ดาบดงสี่งละ ห้าร้อย และมางจาชโรพี่เลื้ยงพระมหาอุปราชานั้น เป็นกองหน้าซึ่ช้างพลายฟัชเนิยงสูงหก
ศอกคืบสองนิ้วดิดนํ้ามันหน้าหลัง สมงปราบศกเป็นกลางช้าง สมิงมือเหล็กเป็นควาญ พระ-มหาอุปราชาให้แต่งช้างซนะงาผูกคชาธาร มีเศวตฉัดรทั้งสิบหกช้างพรางไว้ และจัดสมิงรามญ ที่เข้มแข็งขี่ประจำครบอยู่หน้าช้างมางจาชโรพระพี่เลี้ยง และมิช้างกันแทรกแซงเป็นขนัดแล้ว วางปีนจ่ารงมณฑกนกลับหามแล่น และพลดาบโล่ดาบทั้งทั้งสองมือ สี่งละพันเป็นชั้น ๆ ออกไป แล้วช้างห้าวพระยารามัญเกียกกายกองหน้า และพลเดินเห้ายี่สิบหมื่น พลม้าสามพันแซงสอง ฟากทุ่งทัพหลังนั้นพระเจ้าเชียงใหม่ขี่ช้างพลายชมพูทัดสูงหกศอกคบนิ้วหนึ่ง ดิดนั้ามันหน้าหลัง พระยาเชียงแกัวหลานเป็นกลางช้าง แสนหาญใจศึกเป็นควาญ กอรปไปด้วยช้างทั้งกันแทรก-แซงและพลเดินเท้าสิบหมื่น พระมหาอุปราชาจัดทัพเป็นลัดดเสนาเจ็ดแถว ๆ ละเจ็ดกอง เป็น สี่สิบเก้ากองพร้อมพลาพลทวยหาญ ให้ลั่นฆ้องใหญ่กระแดดีร้บดามหมวดกองยกจากค่ายดะพังดรุ ครั้งนั้นสนั้นนฤนาทด้วยศ่โพท์สำเนียงเสียงช้างม้าพลาพลเดินสะท้านสะเทือนตุจแผ่นพสุธาจะ ถล่มลง
ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ขณะเมื่อเสด็จประทับอยู่ ณ ฉายาไม้ประดู่ เร่งให้ทั้ง ค่ายมน ทอดพระเนตรเห็นม้ารามัญดามชายทุ่งควบกลับไป ก็ตรัสแก่มุขมนตรีว่าพลม้าซึ่งกลับ ไปนั้นเห็นทีพระมหาอุปราชาให้มาคอยเอาเหตุไปแจ้ง ดิร้ายเพลาพรุ่งนิ้จะได้ยุทธใหญ่ ให้กองทัพ พระยาศรีไสยณรงค์ พระยาราชฤทธานนค์!ร่งยกไปแต่ในเพลาดีสบ!อ็ดทุ่มปะทะหน้าข้าศึกฟัง กำลังดู และในกองทัพหลวงก็ให้ตรวจเตรียมพร้อมไว้แต่เพลายี่ารุ่ง ท้าวพระยานายทัพนายกอง ก็ตรวจเตรียมโดยพระราชกำหนด ครั้นอรุณรุ่งแสงสุรีโยภาส พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระ-พทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์เสด็จยังเกย ตรัสให้ท้าวพระยาในกองทัพหลวงยกออกทั้งกระบวน เบญจเสนาห้าทัพ ให้พระยาสีหราชเดโชขี่ช้างพลายโจมไตรภพ ถือพลหมื่นหนึ่งเป็นกองหน้า พระยาพิชัยรณฤฑธ์ขี่ช้างพลายจบไตรจักรถือพลห้าพันเป็นจุกขวา พระยาพิชีดณรงค์ขี่ช้าง พลุายจ่โจมทัพ ถือพลห้าพันเป็นปีกซ้าย พระยาเทพอรชุนขี่ช้างพลายจับโจมยุทธ ถือพลหมื่น หนึ่งเป็นเกียกกาย พระยาพิชัยสงครามขี่ช้างพลายฝ่าพลแมน ถือพลห้าพันเป็นปีกขวา พระ-ยารามกำแหงขี่ช้างพลายแสนพลพ่าย ถือพลห้าพันเป็นปีกช้าย และหน้าพระคชาธารออกไปปลาย เชือกนั้น ชุนโจมจัดุรงค์ขี่ช้างพลายกุญชรชัย ชุนทรงเดชขี่ช้างพลายไกรศรเดช ถือพลเขนทอง ช้างละห้าร้อย พระราชมนูขี่ช้างพลายหัสดินพิชัย ถือพลุปีกลองชนะซ้ายขวาช้างละห้าร้อย และหลวงพิเดชสงครามขี่ช้างพลายบฌยี่ง หลวงรามพิชัยขี่ช้างพลายมี่งมงกุฎ ถือพลดาบโล่ ดาบทั้งช้างละห้าร้อย พระราชวังลันขี่ช้างพลายแก้วมาเมือง ถือพลอาสาจามห้าร้อย พระเสนาภิมุข ขี่ช้างพลายเพี่องภพไดร(๑) ถือพลอาสาญี่ป่นห้าร้อย ถัดนั้นทหารทะลวงฟันดู่พระทัยร้อยสาม-สิบหกคนถือดาบเขนยี่สิบสองคน ถือดาบโล่สี่สิบสองคน ถือดาบสองมือเจ็ดสิบสองคน หน้า พระคชาธารนั้นหัวหมื่นพันทนายสี่พระตำรวจล้วนดาบสะพายแล่งถือทวนทองห้าร้อย กำหนด ทั้งทัพหลวงเป็นพลแสนหนึ่ง ให้เอาพลายภูเขาทองขึ้นระวางสะพัด ชื่อเจ้าพระยาไชยานุภาพ สูงหกศอกคืบสองนิ้วดิดนํ้ามันหน้าหลัง ผูกคชาภรณ์เครื่องมนปักมหาเศวตฉัดรเป็นพระคชาธาร เจ้ารามราฆพเป็นกลางช้าง นายมหานุภาพเป็นควาญ และแวงจัดุลังคบาทนั้น พระมหามนตรี
(๑) ฉบับพระพนรัตน์ว่า เฟืองปราบไตร
อยู่เท้าหน้าฝ่ายขวา พระมหาเทพอยู่เท้าหน้าฝ่ายซ้าย หลวงอินทรเทพอยู่เท้าหลังเบื้องขวา หลวงพิเรนทรเทพอยู่เท้าหลังเบื้องซ้าย และพระคชาธารสมเด็จพระอนุชาธิราซนั้น พลายบุญ-เรืองขึ้นระวางสะพัด ซอเจ้าพระยาปราบไดรจักรสูงหกศอกคืบติดนั้ามันหน้าหลัง ผูกคชาภรณ์ เครื่องมั่นปักบวรเศวตฉัดร หมื่นภักดีศวรเป็นกลางซ้าง ขุนศรีคชคงเป็นควาญ และปีกทัพหลวง นั้นเจ้าพระยาเสนาฃี่ซ้างพลายมารประลัย ถือพลหมื่นห้าพันเป็นปีกขวา เจ้าพระยาจักรีขี่ช้าง พลายไฟภัฑภัลปถือพลหมื่นห้าพันเป็นปีกซ้าย พระยาพระคลังขี่ช้างพลายจักมหิมาถือพลหมื่น หนึ่งเป็นยกกระบัตร พระราชสงครามขี่ช้างพลายลังหารคซสีห้ถือพลห้าพันเป็นปีกขวา พระวามรณภพ ขี่ช้างพลายมณีจักรพรรดิ้ ถือพลห้าพันเป็นปีกซ้าย พระยาท้ายนั้าขี่ซ้างพลายสวัสดีพิชัย ถือ พลหมื่นหนึ่งเป็นกองหลัง หลวงหฤทัยขี่ช้างพลายทวงภูบาล ถือพลห้าพันเป็นปีกขวา หลวง-อภัยสุรินทร์ขี่ช้างพลายสารภูธร ถือพลห้าพันเป็นปีกซ้าย ลำดับด้วยหมู่หมวดคชินทรดั้งกัน แทรกแซงสลับค่ายคาพังคาโคดแล่นล้วนสารชาญยุฑธดูมหิมา อันท้าวพระยาเสนาบดีพิริยโย-ธาทวยหาญ แสนยาพลากรพลพฤนทัพริอมพรั่งดั้งดามกระบวนเบญจยุทธเสนางคน้กรเสรีจ พระมหาราชครูพราหมณ์โหราธิบดี ก็อัญเชิญเสด็จพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ทัวทั้งสอง พระองค์ สรงมุรธาภิเษกถวายอาเศียรพาฑอวยชัย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ทรงเครีองประดับ สำหรับบรมราชกษัตริย์สู่สมรภูมิสงคราม วันนั้นวันอาทิตย์ ทรงพระแสงธนูแล้วเสด็จขึ้นเกย คอยฤกษ์ และชีพ่อพราหมณ์ดงโขลนทวารละว้าเซ่นไก่ ขุนมหาริไชยดัดไม้ข่มนามเสร็จแล้ว พอ ได้ยินสำเนียงปีนยิงยุทธแย้งสุดเสียง ตรัสให้หมื่นทิพเสนาเอาม้าเร็วไปฟังราชการเห็นทัพหน้า พ่ายเป็นอลหม่าน หมื่นทิพเสนาพุาเอาขุนหมื่นในกองหน้าเช้ามาเฝืา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัส ถามว้าเหตไตจ้งพ่ายช้าศีก ขุนหมื่นกราบทูลพระกรุณาว้า ยกขึ้นไปถืงท้ายโคกเผาข้าวเพลาเช้า ประมาณโมงเศษ พบกองทัพรามัญยกมาปะทะดีกันถืงตะสุมบอน ศีกหนักกว่าทุกครั่งจึงพ่าย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสดูความดีดมุขมนตรีว้า ทัพหน้าพ่ายดังนิ้จะดีดประการใด เสนาบดี-มนตรีมุขกราบทูลว้า ขอเชิญเสด็จดั้งมั่นอยู่ก่อน แต่งทัพไปรับหน่วงไว้ ต่อได้ทีแล้วจึงยกทัพหลวง ออกท้ายุฑธหัดถืเห็นจะได้ชัยชำนะสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไม่เห็นด้วย ดำรัสว้าทัพหน้าแตกฉานมา แล้ว และจะแต่งทัพออกรับจะมาปะทะกันเช้าจะพลอยให้แดกเสียอิก ชอบให้เปิดลงมาทีเดียว ให้ ช้าศีกไล่ละเลิงใจเสียกระบวนมา เราจึงยกทัพออกยอช้าศีกเห็นจะได้ชัยชำนะโดยง่าย ท้าวพระ-ยามุขมนดรีทั้งปวง กราบถวายบังคมพร้อมกันเห็นโดยพระราชดำริสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ตรัส ให้หมื่นทิพเสนา หมื่นราชามาดย์ขี่ม้าเร็วขึ้นไปประกาศแก่นายทัพนายกองพลทหารทั้งปวง อย่าให้รอรับเลย ให้เปิดลงมาทีเดียว
ฝ่ายทัพรามัญเห็นทัพชาวพระนครพ่ายมิได้ดั้งรับ ก็ยี่งมิใจกำเริบไล่ระสั๋าระสายมิได้ เป็นกระบวน สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเสด็จคอยฤกษ์ทอดพระเนดรเห็นมหาเมฆดั้งชีนมาแต่ ทิศพายัพ แล้วกลับเกลึ่อนคืนกระจายอันตรธานไป พระสุริยเฑวบุดรจรัสแจ่มดวงในนภาดล อากาศ พระมหาราชครูพระครูปโรหิดาจารย์โหราธบดีลั่นฆ้องชัยดำเนินธง พระบาทสมเด็จ-พระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จทรงซางด้น เจ้าพระยาไชยานุภาพเป็นพระคชาธาร สมเด็จพระเอกาทศรถ-
อิศวรบรมนาถราชอนุชาเสด็จทรงช้างด้น เจ้าพระยาปราบไตรจ้กรเป็นพระคชาธาร พลททาร ก็โห่สนั่นบันลือศัพท์แตรสังข์เสียงประโคมฟ้องกลองชนะกลองศึก สะท์านสะเทือนประหนึ่ง แผ่นด็นจะไหว สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ยาดราพระคชาธารเป็นบาทย่างสะเทืน มาบ่ายหน้าต่อข้าศก เจ้าพระยาไชยานุภาพ เจ้าพระยาปราบไตรจักร ได้ยินเสียงพลและเสียง ฟ้องกลองศึกอึงคะนึงก็เรียกบันครั่นครืนกางหูชูหางกิรียาป่วนเดินเป็นบาทย่างใหญ่เร็วไปด้วย กำลังนํ้าบัน ช้างท้าวพระยามุขมนดรีและโยธาหาญซ้ายขวาหน้าหลังนั้นดกลงไป มิหันเสด็จ-พระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพุระองค์ใกล้หัพหน้าข้าศึกตรัสทอดพระเนตรเห็นพลพม่าราบัญยกมานั้น เต็มท้องทุ่ง เดินดุจคลื่นในพระมหาสมุทร พลข้าศึกไล่พลชาวพระนครมาครั้งนั้นสลับซับซ้อน กันมิได้เป็นกระบวน สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็ซับพระคชาธารเข้าโจมแทงช้าง ม้ารี้พลปรปักษ์ไล่ส่ายเสยถีบฉัดดะลมบอน	พลพม่ารามัญล้มดายเกลื่อนกลาด ช้างข้าศึกได้
กลิ่นนํ้าบันพระคชาธารก็หกหันตลบปะกันไปเป็นอลหม่าน พลพม่ารามัญก็โทรมยิงธนูหน้าไม้ ปีนไฟระดมเอา พระคชาธารสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ และธุมาการก็ดลบมืดเป็น หมอกบัวไปมืได้เห็นกันประจักษ์ พระบาทสมเดจพระนเรศวรเป็นเจ้าจึงดรัศประกาศแก่เทพยดา ทั้งปวงว่า ไหบังเกิดมาในประยูรมหาเศวดฉัดร จะให็บำรุงพระบวรพุทธศาสนา ไฉนจึงมิช่วยให้ สว่างแลเห็นช้าศึกเล่า พอดกพระโอษฐ์ลงพระพายก็ฟัดครันอันเป็นหมอกมิดนั้นสว่างไป ทอด-พระเนตรเห็นช้างเศวดฉัตร ๑๖ ช้าง มิช้างดงช้างกันยินอยู่เป็นอันมาก แต่มิได้เห็นพระมหา-อุปราชา ครั้นเหลือบไปฝ่ายทิศขวาพระหัดถ์ ก็เห็นช้างเศวตฉดรช้างหนึ่งยินอยู่ ณ ฉายาไม้ข่อย มิเครื่องสูงและทหารหน้าช้างมาก ก็เข้าพระหัยถนัดว่าช้างพระมหาอุปราชา พระเจ้าอยู่หัว ทั้งสองพระองค์ก็ซับพระคชาธารตรงเช้าไป ทหารหน้าช้างข้าศึกก็วางปีนจ่ารงมณฑกนกสับ ตระแบงแก้ว ระดมยิงมิได้ด้องพระองค์และพระคชาธาร สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าตรัสร้อง เรียกด้วยพระสูรเสียงอันดังว่า พระเจ้าพี่เราจะยินอยู่ไยในร่มไม้เล่า เช้ญออกมาทำยุทธหัดถี ด้วยกันให้เป็น๓ยรดิยศไวไนแผ่นดินเถีด ภายหน้าไปไมมิกษัตรีย์ที่จะได้ยุทธหัตถีแล้ว พระมหา-อุปราชาได้ฟังดังนั้นละอายพระหัยมิซัตดิยราชมานะ ก็บ่ายพระคชาธารออกมารับ เจ้าพระยา-ไชยานุภาพเห็นช้างข้าศึกก็เร็วไปด้วยฝ็นั้าบันมิหันยงเสียทื พลายฟัทฺกอได้ล่างแบกรุนมา พระ-มหาอุปราชาจ้วงฟันด้วยพระแสงของ้าว สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าเบี่ยงพระมาลารับ พระแสง-ของ้าวมิได้ด้องพระองค์ เจ้าพระยาไชยานุภาพสะบัดลงได้ล่างแบกถนัด พลายฟัทกอเพลื่ยง เบนไป สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าได้ทืจ้วงฟันด้วยพระแสงพลพ่าย ต้องพระอังสาเบื้องขวา มหาอุปราชาตลอดลงมาจนปัจฉัมุราประเทศ ซบลงกับคอช้าง และนายมหานุภาพควาญพระ-คชาธารพระนเรศวรเป็นเจ้านั้น ต้องปีนข้าศึกตาย ขณะเมื่อสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าซนช้าง ด้วยพระมหาอุปราชาเจ้านั้น เจ้าพระยาปราบไตรจักรนึ่งเป็นคชาธารสมเด็จพระเอกาทศรถ เข้าชนช้างด้วยพลายฟัขเนึยงช้างมางจาโร	เจ้าพระยาปราบไตรจักรได้ล่างพลายฟัชเนึยงเสีย
ทืเปรไป สมเด็จพระเอกาทศรถจ้วงฟันด้วยของ้าวต้องคอมางจาโรขาดตายกับคอช้าง หมื่น-กักดิศวรกลางช้างสมเด็จเอกาทศรถนั้นตองปีนข้าศึกตาย ขณะเมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว
ทั้งสองพระองค์ทำคชสงครามได้ชัยชำนะพระมหาอุปราชาและมางจาชโรและบรรดาท้าพระ-ยามขมนดรีนายทัพนายกองซ้ายขวาหนาหลังทั้งปวงจึงมาทันเสด็จ ได้เข้ารบพุ่งแทงฟันข้าศึก เป็นสามารถ และพลพม่ามอญทั้งนั้นก็แดกกระจัดกระจายไป เพราะพระเดชเดชานุภาพ สมเด็จ-พระเจ้าอยู่หัวตรัสให้นายทัพนายกองทั้งปวงยกไปคามจับข้าศึก แล้วเสด็จคืนมายังพลับเพลา พระราชทานชื่อเจ้าพระยาไชยานุภาพเป็นเจ้าพระยาปราบหงสา บรรดามุขมนตรีนายทัพนาย กองซึ่งยกดามข้าศึกไปนั้นได้ฆ่าฟันพม่ามอญ โดยทางไปถึงกาญจนบุรีอสุภเกลื่อนไปแด่ดะพัง ดรุนั้นประมาณสองหมื่นเศษ จับได้เจ้าเมืองมล่วนและนายทัพนายกองกับไพร่เป็นอันมาก ได้ ข้างใหญ่สูงหกศอกสามรีอย ข้างพลายพังระวางเพรียวห้าร้อย ม้าสองพันเศษมาถวาย สมเด็จ-พระพุทธเจ้าอยู่หัวดรัสให้ก่อพระเจดีย์ฐานสวมศพพระมหาอุปราชาไว้ตำบลดะพังดรุ ขณะนั้น โปรดพระราชทานข้าง ๆ หนึ่งกับหมอและควาญให้เจ้าเมืองมส่วนขึ้นไปแจ้งแก่พระเจ้าหงสาวดี พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ก็เสด็จคืนเข้าพระนคร แล้วดำรัสว่าเจ้าราม-ราฆพกลางข้างกับขุนศรีคซคงควาญ ซึ่งได้ผจญข้าศึกจนมืชัยชำนะด้วยพระองค์นั้น ก็ปูนบำเหน็จ พระราชทานยศถาศักดั้เครื่องอุปโภคบริโภคเสื้อผ้าเงินทอง ฝ่ายนายมหานุภาพควาญข้าง หมื่นกักดิศวรกลางข้าง ได้โดยเสด็จงานพระราชสงครามจนถึงสื้นชีวิดในท่ามกลางศึกมิความ ชอบ ให้เอาบุดรภรรยามาซุบเลี้ยงพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภค เงินทองเสื้อผ้าโดยสมควร เสร็จแล้วพระราชดำรัสให้ปรึกษาโทษนายทัพนายกองว่า ข้าศึกยกมาถึงพระนคร สมเด็จพระ-เจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ดั้งพระทัยจะรักษาพระพุทธศาสนาและสมณพราหมณาจารย์อาณา ประซาราษฎร มิได้คิดเหนื่อยยากลำบากพระองค์ ทรงพระอุดสาหะเสด็จยกพยุหโยธาทัพออก ไปรณรงค์ด้วยข้าศึก และนายทัพนายกองกลัวข้าศึกยี่งกว่าพระราชอาญา มิได้โดยเสด็จพระ-ราชดำเนินให้ทัน ละแด่พระคชาธารสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ไห้เข้าอย่ฑ่ามกลาง ข้าศึก จนได้กระทำยุฑธหัดถึมืชัยแก่พระมหาอุปราชาเสร็จ โทษนายทัพนายกองทังนั้จะเป็น ประการได พระมหาราชครูปโรหิตทั้งปวง ปรึกษาใส่ด้วยพระอัยการศึกกับพระราชกฤษฎีกาว่า สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสดจพระราชดำเนินงานพระราชสงครามและเกณฑ์ผู้ใดเข้ากระบวนทัพ แล้ว และมิได้โดยเสดจให้ทันยุฑธนาการท่านว่าโทษผู้นั้นเป็นอุกกฤษฏให้ประหารชีวิตเสีย อย่าให้ ผู้อื่นดูเยี่ยงอย่าง เอาดำพิพากษากราบทูล มีพระราชดำรัสสั่งให้เอาดามลูกขุนปรึกษา แด่ทว่า บดนั้จวนวันจาตุฑฑสีบัณณรสีอยู่ ให้เอานายทัพนายกองจำเรือนดรุไว้ก่อนสามวัน พ้นแล้วจึงให้ สำเร็จโดยพระอัยการศึก
ครั้น ณ วันอาทิดย์ แรม ๑๔ คํ่า เดือนยี่ สมเด็จพระพนรัดน วัดป่าแก้ว และพระราชาคณะ ยี่สิบห้ารูป ก็เข้ามาถวายพระพรถามข่าวซึ่งเสด็จงานพระราชสงครามได้กระทำยุฑธหัดถึมืชัย แก่พระมหาอุปราชา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็แถลงการซึ่งปราบปัจามิดรไห้ฟังทุกประการ สมเด็จ-พระพนรัตนถึงถวายพระพรถามว่า พระราชสมภารมืชัยแก่ข้าศึกเหตุไฉนข้าราชการทั้งปวงจึง ด้องราชทัณฑ์เล่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงดรัศบอกว่า นายทัพนายกองเหล่านื้อยู่ในกระบวน ทัพโยม มันกลัวข้าศึกมากกว่าโยม ละให้แด่โยมสองคนพี่น็องฝ่าเข้าไปในทำมกลางศึก จนได้ทำ
ยุทธหัดถีกับพระมหาอุปราชา มีชัยชำนะแล้วจึงได้เห็นหน้ามัน นี่หากว่าบารมีของโยม หาไม่ แผ่นดินจะเป็นของชาวหงสาวดีเสียแล้ว เพราะเหตุดังนี้โยมจึงให้ลงโทษโดยพระอัยการศึก สม-เด็จพระพนรัดนจึงถวายพระพรว่า อาดมภาพพิเคราะห์ดูข้าราชการเหล่านี้ ที่จะไม่กลัวพระ-ราชสมภารเจ้านั้นหามิได้ และเหดุทั้งนี้จำเป็นที่จะให้พระเกียรดิยศพระราชสมภารเจ้าเป็น มหัศจรรย์ เหมือนสมเด็จพระสรรเพชญพุทธเจ้าเมื่อพระองค์เสด็จเหนืออปราชิตบัลลังก์ใด้ควง พระมหาโพธิ ณ เพลาสาย้ณห์ครั้งนั้น เทพยเจ้ามาเฝืาพร้อมอยู่ทั้งหมื่นจักรวาล และพระยาจัสวต-มารยกพลาพลเสนามารมาผจญครั้งนั้น ถาได้เทพยเจ้าเป็นบริวารมีชัยแก่พระยามาร ก็หาล้เป็น มหามหัศจรรย์นักไม่ นี่พรรเอิญให้หมู่อมรอินทร์พรหมทั้งปวงปลาศนาการหนีไปสิ้น ยังแด่พระองค์ เด็ยวอาจสามารถผจญพระยามาราธิราชกับพลเสนามารให้ปราชัยพ่ายแพ้ได้ จึงสมเด็จพระบรม-โลกนาถเจ้าได้พระนามว่า พระพิชิตมารโมลีศรีสรรเพชตาญาณ เป็นมหามหัศจรรย์ตาลดิเรก ทั้วอนันตโลกธาตุ เบื้องบนดราบเท่าถึงภวัคพรหม เบื้องดํ่าดลอดถึงอโธภาคอเวจีเป็นที่สุด ก็เหมือนพระ-ราชสมภารเจ้าทั้งสองพระองค์ครั้งนี้ ล้าเสด็จพร้อมด้วยเสนางคนืกรโยธาทวยหาญมาก และมี ชัยแก่พระมหาอุปราชา ก็หาศู้เป็นมหัศจรรย์แผ่พระเกียรติยศปรากฎไปไนนานาประเทศธานี ใหญ่น้อยทั้งนั้นไม่ พระราชสมภารเจ้าอย่าทรงพระราชปริวิตกน้อยพระฑัยเลย อันเหตุที่เป็นนี้ เพื๋อเทพยเจ้าทั้งปวงอันรักษาพระองค์จักสำแดงพระเกียรติยศ ดุจอาตมภาพถวายพระพรเป็น แห้ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวต่รัสได้ทรงฟังสมเด็จพระพนรัดนถวายวิสัชนากวางขวาง ออกพระนาม สมเด็จพระบรมอัครโมลีโลกครั้งนั้น ระลึกถึงพระคุณนามอันยื่ง ก็ทรงพระปีติโสมนัสดิ้นเต็ม พระกมลหฤทัยปราโมทย์ ยกพระกรประนมเหนือพระอุดมางคศิโรตม์นมัสการ แย้มพระโอษฐ์ว่า สาธุ สาธุ พระผู้เป็นเจ้าว่านี้ควรหนักหนา สมเด็จพระพนรัดนเห็นว่าพระมหากษัตริย์คลายพระโกรธแล้ว จึงถวายพระพรว่า อาดมาภาพพระราชาคณะทั้งปวงเห็นว่า ข้าราชการซึ่งเป็นโทษเหล่านี้ผิด หนักหนาอยู่แล้ว แด่ทว่าได้ทำราชการมาแด่ครั้งสมเด็จพระบรมราชอัยกา	และสมเด็จพระ-
พุทธเจ้าหลวง และทำราชการมาใด้ละอองธุลีพระบาทของพระราชสมภารเจ้าแด่เดิมมา ดจ พุทธบริษัทสมเด็จพระบรมครูก็เหมือนกัน ขอพระราชทานบิณฑบาตโทษคนเหล่านี้ไว้ครั้งหนง เถิด จะได้ท่าราชการฉลองพระเดชพระคุณสืบไป สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสว่าพระผู้เป็นเจ้าขอ แล้วโยมก็จะให้ แด่ทว่าจะให้ไปดีเอาเมืองตะนาวศรีเมืองทวายแก้ดัวก่อน สมเด็จพระพนรัดน ถวายพระพรว่า การซึ่งจะใชไปติบ้านเมืองนั้นสุตแด่พระราชสมภารเจ้าจะสงเคราะห์ใช่กิจสมณะ แล้วสมเด็จพระพนรัตนพระราชาคณะทั้งปวงถวายพระพรลาไป
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สงให้ห้าวพระยา พระหัวเมืองมุขมนตรีพ้นโทษ พระราชกำหนด ให้พระยาจักรีถึอพลห้าหมื่นไปดีเมืองดะนาวศรี ให้พระยาพระคลังถือพลห้าหมื่นยกไปดีเมือง ทวาย พระยาจักรี พระยาพระคลัง นายทัพนายกองก็ถวายบังคมลายกไปโดยพระราชกำหนด สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดำรัสว่า ซึ่งเราจะทิ้งเมืองฝ่ายเหนือเสีย เลิกครอบครัวลงมานั้นก็หาสิ้นที เดียวไม่ ครั้งนี้ศึกหงสาวดีก็ถอยกำลังแล้วถึงมาตรว่าจะมืมาก็ไม่เกรง เรา?ะบำรุงเมืองทั้งนี้ให้ เป็นเกียรติยศไว้ดราบเท่ากัลปาวสาน จึงดำรัสสั่ง ให้พระยาชัยบูรณ์เป็นเจ้าพระยาสุรสีห์ครอง
เมืองพระพิษณุโลก ให้พระศรีเสาวราชไปรักษาเมืองสุโขทัย ให้พระองค์ทองไปรักษาเมืองพิชัย ให้หลวงจ่าไปรักษาเมืองสวรรคโลก บรรดาหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวง ก็ให้เจ้าเมืองกรมการแต่ง ไปเรียกร้องรวบรวมไพร่พล ซึ่งแดกฉานซ่านเซ็นอยู่ปาดงนั้นทุกหัวเมือง
ฝ่ายเจ้าเมืองมล1วนซาวหงสา ซึ่งสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าจับได้ให้ปล่อยกลับไปนั้น ก็ พบนายทัพนายกองพม่ามอญซึ่งแดกฉานซ่านเซ็นโดยด่านโดยทางไปรวบรวมกัน ได้ก็พากัน กลับไปกรุงหงสาวดี เข้าเฝืากราบทูลประพฤดีเหตุ ซึ่งพระมหาอุปราชาเสียชนม์ชีพกับคอข้าง นั้นให้ทราบทุกประการ สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีแจ้งดังนั้น ก็เสียพระทัยโทมนัสคิดอาลัยถึงราชบุดร แล้วทรงพระโกรธแก่นายทัพนายกอง ว่านเรศวรกับเอกาทศรถนัองชายเข้ามารบแต่สองซาง กับคนกลางคนควาญข้างหกคนเท่านั้น ทัพเราถึงห้าสิบหมื่น ถึงมาดรว่าจะมืถึอดัสดราวุธเลย จะประหารด้วยก้อนดินแต่คนละกัอนก็ไม่คณนามืออีก นี่ละให้เสียราชโอรสแห่งเราไหนจะเลี้ยง ต่อไปได้ ให้ลงพระราชอาญาทั้งนายทั้งไพร่แล้วจำใส่เรีอนดรุไว้ อยู่มาประมาณหกจันเจ็ดจัน พระเจ้าหงสาวดีทรงพระราชดำริว่านเรศวรทำการศึกว่องไวหลักแหลมองอาจนัก จนถึงยุฑธ-หัดถึมืชัยแก่มหาอุปราชา เอกาทศรถเล่าก็มืชัยแก่มางจางชโร เห็นพี่น้องสองคนนี้จะมีใจกำเริบ ยกมาดีพระนครเราเป็นมั่นคง แต่ทว่าจะคิดเอา เมืองดะนาวศรี เมืองมะรีด เมืองทวายก่อน จำจะให้นายทัพนายกองและไพร่ซึ่งไปเสียทัพมานี้ให้ยกไปรักษาเมืองดะนาวศรี เมืองมะรีด เมืองทวาย ไว้ให้ได้ ศึกถึงจะไม่ถึงกรุงหงสาวดี ครั้นทรงดำริแล้วเพลารุ่งเสด็จออก ดรัสสั่งให้ ถอดนายทัพนายกองจากลังขลิกพันธนาการ แล้วเร่งให้ยกลงไปรักษาเมืองดะนาวศรี เมืองมะรีด เมืองทวาย ไว้ไห้ได้ ถ้าเสียเมืองดะนาวศรี เมืองมะรีด เมืองทวาย แก่ข้าศึก จะเอานายทัพนาย กองและไพร่ทั้งนี้ใส่เล้าเผาเสียให้สิ้นทั้งโคดรนายทัพนายกองทั้งปวงกราบถวายบังคมลา ยก กองทัพไปจากกรุงหงสาวดี
ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่แจ้งอึงกิดาการในกรุงเทพพระมหานครชื้นไปเสร็จสิ้นทุกประการ ก็เกรงพระเดชเดชานุภาพ จ็งดรัสแก่แสนท้าวพระยาลาวทั้งปวง ว่าบัดนี้สมเด็จพระเจ้ากรุงเทพบหานครศรีอยุธยาถึงแก่สวรรคด สมเด็จพระนเรศวรราชบุดรได้ครองราชสมฟ้ดี พระมหาอุปราชา ยกลงมาได้ทำคชยุทธถึงแก่พิราลัยกับคอข้าง และทัพกรุงเทพมหานครศรีอยุธยาก็ออกไปดีเมือง มะรีดเมืองทวายอยู่แล้ว อันหมู่ปรปักษ์ที่จะเข้าไปต่อยุทธด้วยกรุงเทพมหานครศรีอยุธยานั้น ดุจ หนึ่งฝูงมืคชาดิอันจะเข้าไปต่อศกดาเดชพระยาไกรสรสีหราช	ถ้ามิฉะนั้นดุจหนึ่งโลมชาด็สกุณ
ปักษาอันเข้าไปรอเปลวเพลิง มีแด่พินาศฉิบหายลงทุกที บัดนี้เล่าพิเคราะห์ดูพระเจ้าหงสาวดี เสียพระมหาอุปราชาราชบุตรเหมือนหนึ่งพระกรขวาขาด สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้ากับสมเด็จ พระอนุชาธิราชเล่าทรงพระกคุษฎาเดชานุภาพทวีชื้น ดุจหนึ่งพระทินกรสถิดลอยอย่เหนืออากาศ ปราศจากเมฆขณะเมื่อเพลาเทียง แสงรัคมืมีแต่กล้าชื้นไปที่ไหนกรุงหงสาวดีจะพันเงีอมพระหัดถ์ จำเราจะลงไปอ่อนน้อมถวายราชบรรณาการพึ่งพระเดชเดชานุภาพจึงจะพันภัยอันดราย แสน ท้าวพระยาลาวทั้งปวงได้ฟังพระราชบัญชาก็มืความยินดี ตุจหนึ่งมัณฑุกชาดีอันพันจากปาก อสรพิษ พระเจ้าเชียงใหม่จึงให้แต่งลักษณะพระราชสาส์นให้นันทะพะยะกับแสนหลวงจำทูล
พระราชสาส์นคุมเครื่องราชบรรณาการมาโดยด่านเมืองตาก พระยากำแพงเพชรก็แต่งขุน-หมื่นกรมการคุมทูตลงมาถึงพระนครศรีอยุธยา อัครมหาเสนาธิบดีจึงเข้ากราบบังคมทูลพระ-บาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ เสด็จออกพระทีนั่งมังคลาภิเษก พร้อมด้วยหมู่ มุขอุภัยสมุหมนดรีกระวีราชปโรหิตาโหราจารย์เผ้าพระบาทบงกชมาศดาษดา ด้งดวงดารากร รายรอบพระรัชนิกรเทวบุดรจึงดำรัสสั่งให้เบิกทูตานุทูตเข้าเผ้าพระศรีภูริปรีชาอ่อน ในลักษณะ พระราชสาส์นนั้นว่า พระเจ้าเชียงใหม่ผู้เป็นอธิปไตยในมลาวประเทศ ขอน้อมศิโรดมถวายวัน ทนประณามมาแทบพระบวรบาทยุคลสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ด้วยข้าพระบาท แด่ก่อนขัดพระราชอาญาท่านผู้เป็นอิสราธิบดีในรามัญประเทศมิได้ จึงยกพยุหโยธามากระท่า จลาจลแก่กรุงพระมหานครศรีอยุธยาเป็นหลายครั้งให้เคืองใต้เบิ้องบาทบงกชมาศขอพระองค์ จงทรงพระมหาการุญภาพ บัดนี้ข้าพระบาทจะขอเอาพระราชกฤษฎาเดชานุภาพอภินิหารบารมี ปกเกศเกล้า ดุจหนึ่งปริมณฑลร่มมหาโพธิ้ ถ้าพระองค์จะเสด็จยกพยุหโยธาทัพไปแห่งใด จะขอ อาสาโดยเสด็จงานพระราชสงครามกว่าจะสิ้นกำลังข้าพระองค์ ให้นันทะพะยะกับแสนหนังสือ แสนหลวง จำทูลพระราชสาส์นเชิญเครื่องมงคลราชบรรณาการ ลงมาจำเริญทางพระราชไมตรี สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวไต้ทรงฟังทรงพระโสมนัส จึงมืพระราชปฎิลันการปราศรัยแก่ทูตานุทูต สามนัดแล้วดำรัสสั่งให้พระราชทานเสิ้อผ้าเงินตรา	แก่ทูตานุทูตโดยฐานานุกรมแล้วแด่งดอบ
พระราชศาส์นส่งทูตานุทูตกลับไป ฝ่ายนันทะพะยะภับแสนหนังสือแสนหลวง ขึ้นไปเข้าเผ้า พระเจ้าเชียงใหม่ทูลราชกิจเสร็จสิ้นทุกประการ พระเจ้าเชียงใหม่ก็โสมนัส ดุจหนึ่งผู้เดินมาตาม ศถลรัถยากันดารไกลในเพลาเที่ยง ร้อนกระวนกระวายด้วยแสงภาณุมาศกล้าและมืผู้เอานั้าอ้น เย็นใสมาโสรจสรงกายาให้เยนสบาย
ขณะนั้นพอมีหนังสือบอกเมืองเชียงแสนมาว่า ซาวด่านเมืองเชียงแสนกับชาวด่าน เมืองล้านช้างไปตรวจตระเวนด่านพบกันเข้าวีวาทฆ่าฟันกันตาย บัตนี้พระเจ้าล้านช้างแต่งให้ พระยาหลวงเมืองแสนเป็นแม่ทัพพลประมาณเจ็ดพันยกตีขึ้นมาถึงเมืองเชียงแสนไต้รบพุ่งกัน อยู่แล้ว ขอให้พระเจ้าพิ้นบาทหอคำลงมาช่วยคํ้า พระเจ้าเชียงใหม่ได้ทราบก็ให้กองทัพไปช่วย แล้วแต่งหนังสือบอกลงไปให้กราบทูลพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ว่ากองทัพล้านช้างยก ลงมาตีเมืองเชียงแสน ขอให้กองทัพกรุงฃี้นมาช่วย แต่งแล้วส่งให้พระยาหลวงเมืองแก้ว หมื่น-โยธากับไพร่ ๒๐ คนถือลงไป ครั้นถึงกรุงพระนครศรีอยุธยา อัครมหาเสนาบดีนำหนังสือบอก เข้ามากราบบังคมทูล สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ตรัสทราบ จึงดำรัสให้พระยา-ราชฤทธานนค์ ถือพลห้าพันสรรพไปด้วยเครื่องศัสตราวุธใหญ่น้อย ช้างเครื่อง๕๐ ม้า๒๐๐ เอาพระรามเตโชซึ่งเป็นซาวเมืองเชียงใหม่ขึ้นไปด้วย แล้วจึงดำรัสสั่งพระยาราชฤทธานนค์ว''' ถ้าสำเร็จราชการแล้ว ให้พระรามเดโชอยู่ช่วยราชการพระเจ้าเชียงใหม่ พระยาราชฤทธานน^ กราบถวายบังคมลา ยกทัพขึ้นไป ณ เชียงใหม่ ครั้นถึงเข้าเผ้าพระเจ้าเชียงใหม่ ต่างแจ้งราชการ โดยควรแล้วก็ยกไปดั้ง ณ เมืองเชียงแสน ฝ่ายกองทัพกรุงเทพพระมหานครยกขึ้นํใปก็งตการ รบไว้ พระยาราชฤทธานนด้กับพระยาหลวงเมืองแสน แม่ทัพล้านช้างเจรจาความเมืองกัน
พระยาหลวงเมืองแสนเกรงพระเดชเดชานุภาพก็เลิกทัพกลับไปเมือง พระยาราชฤทธานนด์ ก็ ให้พระรามเตโชอยู่ช่วยราชการเมืองเชียงแสนโดยพระราชกำหนด พระยาราชฤทธานนด์ ก็ เลิกทัพกลับมาถึงกรงเทพพระมหานคร กราบฑลซึ่งได้ไประงับกองทัพล้านช้างกับกองทัพ เมืองเชียงแสนเสร็จสินทุกประการ
ฝ่ายทัพพระยาจกรีก็ถึงเมืองดะนาวศรี ทัพพระยาพระคลังถึงเมืองทวาย เจ้าเมืองตะนาว เจ้าเมืองทวายก็บอกหนังสือชื้นไป ณ เมืองหงสาวดี ฝ่ายนายทัพนายกองรามัญก็ยกมาถึงเมือง เมาะดะมะ พอเรือถึอหนังสือบอกเมืองดะนาว เมืองมะรีด เมืองทวาย ไปถึงเมืองเมาะดะมะ บอกว่า กองทัพไทยยกไปดีเมืองดะนาว เมืองมะรีด เมืองทวาย ชาวเมืองกับกองทัพได้รบพุ่งกัน เป็นสามารถ และทัพไทยครั้งนี้อาจหาญ ชาวเมืองตะนาว เมืองมะรีด เมืองทวาย รีบกลางแปลง มิหยุด บัดนี้ได้แด่รักษาหน้าที่อยู่ และกองทัพไทยเข้าล้อมเมืองดะนาวได้ ๙ วัน ล้อมเมืองทวาย ได้ ๗ วันแล้ว ขอกองทัพเร่งลงไปชวยโดยเร็ว เมืองดะนาว เมืองมะรีด เมืองทวาย จึงจะพ้นเงื้อมมือ ข้าศึก เจ้าเมืองเมาะดะมะบอกข้อราชการชื้นไปกรุงหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีแจ้งดังนั้นก็แต่ง ให้ข้าหลวงลงไปเร่งกองทัพให้รีบยกไปช่วยให้ทัน ฝ่ายพระยาจักรียกมาถึงแดนเมืองดะนาวศรี ดีบ้านรายทางกวาดผู้คนได้เป็นอันมาก แล้วก็เข้าล้อมเมืองดะนาวศรี ชาวเมืองรบป้องกันเป็น สามารถสืบห้าวัน พระยาจักรีก็แต่งทหารเข้าปล้นเมืองในเพลาดีสืบเอ็ดทุ่ม พอรุ่งชื้นเช้าเพลา ประมาณโมงเศษก็เข้าเมืองได้ ฝ่ายกองทัพพระยาพระคลังยกดีแดนเมืองทวาย ชาวทวายยก ออกมารับก็แดก เสียเครื่องศัสดราวธล้มดายเป็นอันมาก พระยาพระคลังก็ยกเข้าไปพักพล ดั้ง ค่ายรีมนํ้าฟากตะวันออกเหนือคลองละห่ามั่นแล้ว ก็ยกข้ามไปล้อมเมืองไว้อยู่ถึงยี่สิบสี่วัน ทวาย จ่าเจ้าเมืองทวายเห็นเหลือกำลัง จะรักษาเมืองไว้มิได้ ก็แต่งให้เจดองหรุ่นฑก ออกไปขอออกเป็น ข้าขอบชัณฑเสมาถวายดอกไม้เงินทอง
ขณะเมื่อพระยาจักรีได้เมืองดะนาวศรีนั้น ดีดว่าทัพเมืองหงสาวดีเมืองเมาะดะมะจะยก ทุ่มลงมาช่วยเมืองทวาย จึงจับสลุบลูกคาฝรั่งลำหนึ่ง แขกสองลำ เรือรบร้อยห้าสิบลำ ให้หลวง-เทพอรชุนเป็นแม่กองเรือ ถือพลหมื่นหนึ่งยกชื้นไปเมืองทวายโดยทางชะเล ให้พระยาศรีไสยณรงค์ คุมไพร่หมื่นหนึ่งอยู่รักษาเมืองดะนาวศรี และพระยาจักรีก็ยกพลสามหมื่นชื้นไปเมืองทวายทาง บก
ฝ่ายหลวงเทพอรชุนซึ่งเป็นแม่ทัพเรือนั้น ยกชื้นมาถึงตำบลบ้านการบ่อ แดนเมืองทวาย พอพบทัพเรือสมิงอบากอง สมิงพระตะบะ ยกมาแต่เมืองเมาะดะมะ เรือรบเรือบรรทุกสองร้อย ลำ พลประมาณหมนหนึ่ง จะลงไปช่วยเมืองตะนาว ได้รบกันแต่เช้าจนเพลาเที่ยง พอคลื่นหนัก ก็ทอดรอยิงกันอยู่
ฝ่ายพระยาพระคลังได้เมืองทวายแล้ว ดีดว่าพระยาจักรดีเมืองดะนาว เมืองมะรีด จะได้ หรือมืได้ก็ยังไม่รู้ จึงแต่งพระพิชัยสงคราม พระรามคำแหง คุมไพร่ห้าพันบรรจเรือรบร้อยลำยก ไปช่วยพระยาจักรี ขณะเมื่อพระพิชัยสงคราม พระรามคำแหง ยกออกมาพ้นปากนํ้าเมือง ทวายไปแล้ว พอได้ยินเสียงปีนรบกัน จึงให้ชุนโจมจัดรงค์กับเรือรบกองหน้าสามลำลงไปสืบ ชุน-
โจมจัตุรงค์ก็ไปถึงหลวงเทพอรชุนแล้วกลับขึ้นมาแจ้งราชการทุกประการ พระพิชัยสงคราม พระรามคำเ๒งแจ้งลังนั้นก็ดีกระหนาบเ■ข้าไป ฝ่ายหลวงเทพวรชุนก็ดีกระทบขึ้นมา วางปีน กำปันไปต้องสมิงอุบากองตาย เรือสมิงพระดะบะแดกจมนั้าดายทั้งนายและไพร่ กองทัพมอญ ทั้งนั้นแดกกระจัดกระจาย บ้างหนีเข้าฝังชักใบกลับไป ดายในนั้าและต้องปีนดายเป็นลันมาก ไต้ เรือบรรทุกเรือรบปีนใหญ่ปีนน้อย และเครื่องศัสตราวุธด่าง ๆ จับไต้เป็นประมาณห้าร้อยเศษ ก็ แจ้งว่ากองทัพบกมาช่วยเมืองทวายด้วย พระพิชัยสงคราม พระรามคำแหง หลวงเทพอรชุน ก็พากันเข้าไป ณ เมืองทวาย พอพระยาจักรืก็ยกมาถึง นายกองทัพเรือทั้งสามคนก็เอามอญเชลย และเรือรบปีนใหญ่ปีนน้อยเครื่องศัสดราวธนั้นเข้าไปให้พระยาจักรื พระยาพระคลัง แล้วแจ้งว่า กองทัพบกยกมาช่วยเมืองทวาย บัดนี้ข้ามแม่นั้าเมาะดะมะแล้ว พระยาจักรี พระยาพระคลัง แจ้งลังนั้นก็แด่งทัพเป็นสองทัพ ทัพพระยาจักรีเดินฟากดะวันออก ทัพพระยาพระคลังเดินฟาก ดะวันดก ไปชุ่มอยู่ทั้งสองฟาก โดยทางฑ้พมอญจะยกมา
ฝ่ายท้าวพระยารามัญนายทัพนายกองยกมาใกล้เมืองกลิอ่องมิไต้รู้เหตุว่าเมืองดะนาวศรี เมืองทวายเสียแล้ว ก็แยกทัพกัน เจ้าเมืองมล่วนเดินทางกลิอ่องมาเสือข้ามฟากดะวันออก ทัพ เจ้าเมืองกลิตดองป เดินทางรีมชะเสฟากตะวันดกมาถึงคำบลปาเหนือบ้านหวุ่นโพะ ทัพไทยซึ่ง ตั้งอยู่ทั้งสองฟาก เห้นทัพพม่ารามัญยกถลำลงมาก็ออกโจมดี ทัพมอญมิทันรู้ ก็แดกกระจัดกระจาย ไป กองทัพไทยทั้งสองฟากจับไต้ช้างพลายร้อยเศษ บ้าพันเศษ มอญพม่าสี่ร้อยเศษ เครื่อง ศัสดราวุธเป็นลันมาก ไต้นายทัพนายกอง ๑๑ คน พระยาจักรี พระยาพระคลัง บอกข้อราชการ เข้ามาให้กราบทูล สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ทัวทั้งสองพระองค์ก็ดีพระทัย ตรัสให้ตอบออกไปให้ พระยาศรีไสยณรงค์อยู่?งเมืองดะนาว ให้เอาทวายจ่าเจ้าเมืองทวายเช้ามาเฝืา พระยาจักรี พระยาพระคลัง จัดแจงบ้านเมืองเสร็จแล้วให้ยกกลับเข้ามาเถิด พระยาจักรี พระยาพระคลัง แจ้งลังนั้นก็ลงไปเมืองดะนาวดามพระราชบริหารทุกประการ และให้ทวายจ่าเป็นเจ้าเมืองทวาย อยู่ลังเกำ ให้จัดชาวทวายเป็นที่ปลัดชื่อออพะปลัดผู้หนึ่งให้ยกกระบัดรซึ่อออลังปลัดผู้หนึ่ง เป็นที่นาชื่อออละน้ตผู้หนึ่ง เป็นที่วังชื่อคงปลัดผู้หนึ่ง เป็นที่คลังชื่อออแมงจะคีผู้หนึ่ง เป็นที่ สัสดีชื่อคงแวงทัด คงจ่าเป็นที่เมือง ครั้นแต่งตั้งชุนหมื่นผู้ใหญ่ผู้น้อยและจัดบ้านเมืองเป็นปกดิ เสร็จแล้ว ครั้น ณ เดือน ๕ ขึ้น ๑๑คั๋า พระยาจักรี พระยาพระคลังก็พาเอาลัวฑวายจ่าเจ้าเมือง ทวายกับผู้มืชื่อซึ่งตั้งไว้ ๖ คนนั้นเข้ามาด้วย ขณะนั้นยกกองทัพมาโดยถม่องส่วยถึงคำบลเขา สูง ช่องแคบแดนพระนครศรีอยุธยากับเมืองทวายต่อกัน หาที่สำคัญมิไต้ จึงให้เอาปูนในเต้า ไพร่หลทั้งปวงมาประสมกันเข้า เป็นใบสอ ก่อพระเจดีย์ฐานสูง ๖ ศอก พอหุงอาหารสุกก็สำเร็จ แล้วยกเข้ามาถึงกรงพระนครศรีอยุธยา เข้าเฝืากราบทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวโดยประพฤติเหตุ ทั้งปวง สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ทราบลังนั้นก็มืความยินดี จึงโปรดให้พระยา-จกรี พระยาพระคลัง และนายทัพนายกองทั้งปวงพ้นโทษแล้วมืพระราชบริหารกำหนดให้ชุม-ท้าวพระยามุขมนตรีกระวีราชปโรหิดาจารย์ทุกหมู่ทุกกระทรวง ครั้นถึงวันพระราชกำหนด สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จออกไปเบิกแขกเมืองทวายจ่ากับชุนนาง ๖ คน
เข้ามาเฝืา และพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคแล้วดรัสให้พระราชโอวาท โปรดให้ทวายจ่า กับขนนาง ๖ คนกลับออกไปรักษาเมืองทวาย
ลุศักราช ๙๔๓ ปีมะเส็ง ตรีนิคก (พ.ศ. ๒๑๒๔) สมเด็จพระเจ้าอผู่ห้วตรัสว่าเมืองตะนาว เมืองมะรีด เมืองทวาย เมืองเชียงใหม่นั้นเป็นของเราอยู่แล้ว เห็นคึกหงสาวดีจะห่างลง จำจะยก ไปแก้แค้นพระยาละแวกให้ได้ นั้าลงแห้งเท้าข้างเท้าม้าแล้วจะยกไป
ครั้นถึง ณ รันเสาร์ ขิ้น ๕ คา เดือนยื่ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ตรัสให้เทียบพลทุ่งหันตรา ฉกรรจ์ลำเครื่องแสนหนึ่ง ข้างเครื่อง ๔๐๐ ม้า ๑,๕๐๐ ให้พระราชมนู ถือพลห้าพันเป็นกองหน้า ครั้นได้คุภวารฤกษ์ก็ยกทัพหลวงเสด็จไปโดยทางสถลมารค ล่วงด่าน พระจารีกออกไป
ฝ่ายพระยาละแวกแจ้งข่าวว่าทัพกรุงศรีอยุธยายกออกมา ก็ให้พระยาแสนท้องฟ้าคุม พลหมื่นหนึ่งไปตั้งอยู่ ณ เมืองโพธิลัดว์ ให้พระยาบวรนายกคุมพลหมื่นห้าพันไปตั้งอยู่ ณ เมือง ปัตบอง ขณะเมื่อพระยาแสนท้องฟ้า พระยาบวรนายกไปตั้งอยู่นั้น ก็แต่งให้พระยาราชตึงษา กับพระยามโนไมตรีเจ้าเมืองปัดบอง คุมพลห้าพันไปตั้งซุ่มอยู่ ณ ป่าระนาม ตำบลพาด ฝ่ายทัพ หลวงสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยกไปดามลานั้าโตนดเข้าป่าระนามซ่องแคบ พระยาราชตึงษาเห็น กองทัพถลำขึ้นไปก็โจมดี ทัพพระยาราชมนูก็แดกลงมาถึงหน้าข้างพระที่นั้ง สมเด็จพระเจ้าอย่หัว ทั้งสองพระองค์ทอดพระเนดรเห็นดังนั้น ก็ให้แยกทัพดีกระหนาบขึ้นไป กองทัพเขมรแดกรีพล ล้มตายเป็นลันมาก สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทรงพระพโรธ ว่าพระราซมนูเป็นกองหน้าให้เสีย ทีแก่ข้าคึกจนพะทัพหลวงดังนี้ดรัสให้ล่งโทษถึงสิ้นชีวิต สมเด็จพระเอกาทศรถผู้เป็นพระอนุชา-ธิราซกราบทูลว่า พระราชมนูเป็นนายกองทัพหน้าพ่ายข้าคึกลงมาปะทะทัพหลวงนั้นโทษถึง สิ้นชีวิด แต่ทว่าได้โดยเสด็จงานพระราชสงครามก็มาก ประการหนึ่งการคึกก็ยังมีอยู่ ขอพระ-ราชทานโทษไวให้ทำราชการแก้ดัวครั้งหนึ่ง สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าก็บัญชาโดยพระอนุชา-ธิราซแล้วดำรัสให้พระราซมนูเร่งยกไปดีเมืองปัดดอง เมืองโพธิสัตว์ให้แดกฉาน ทัพหลวงก็ เสด็จยกตาม พระราชมนูก็ยกไปตีเมืองปัดดอง เมืองโพธิลัดว์แดกฉานทั้งสองตำบล ได้ผู้คน และเครื่องศัสตราวุธมาถวายเป็นลันมาก สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็ยกพยุหบาดราทัพไปถึงเมือง ละแวก ดรัสให้มุขมนดรีนายทัพนายกองเข้าล้อมเมือง แต่งทหารเข้าหักเอาเมือง ซาวเมืองรบพง ปีองกันเป็นสามารถเข้ามิได้ แด่ล้อมเมืองอยู่ถึงสามเดือนเศษ ไพร่พลในกองทัพหลวงขัดเสบียง อาหาร แต่งให้ออกลาดหาเสบียงก็มิได้ ข้าวเป็นทะนานละบาท สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัส ว่า เรายกมาครั้งนี้หมายจะได้ข้าวในท้องนาก็หาสมตีดสมคะเนไม่ ฝ่ายกรุงกัมพูซาธิบดีเลาฝนก็ แล้ง ข้าวด้นในท้องนาก็ได้ผลน้อย ประการหนึ่งมิได้มืทัพเรือลำเลียงมาด้วยกองทัพจึงขัดสน เสบียงและเสียทีมิได้เมือง ถึงดังนั้นก็ตีพอรู้จักกำลังคึกหนักมือเบามืออยู่แล้ว จำเป็นจะถอยทัพ กลับไปก่อน ครั้น ณ รันลังคาร ขึ้น ๓ คึา เดือน ๔ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็เลิกทัพกลับยังพระนคร ตรัสให้บำรุงข้างม้ารี้พลไว้ป็หน้าจะยกไปเอากรุงกัมพูซาธิบตีให้ได้
ลุศักราช ๙๔๔ ปีมะเมีย จัดวาศก (พ.ศ. ๒๑๒๕) เดือน ๑๒ ข้างแรม สมเด็จพระเจ้า-หงสาวดีเสด็จออกว่าราชการแผ่นดิน จึงตรัสปรึกษาด้วยท้าวพระยามุขมนตรีทั้งปวงว่า ในปี มะเส็งนั้นเห็นประหนึ่งทัพนเรศวรจะถึงกรุงหงสาวดีและสงบอยู่มีได้มานั้น ราชการข้างพระ-นครศรีอยุธยาจะเป็นประการใด จำจะแด่งกองทัพไปตรวจด่าน จะได้ฟังอึงกิดาการแห่งเมืองไทย ให้ตระหนักด้วยท้าวพระยามุขมนดรึทั้งปวงก็พร้อมโดยพระราชบรึหาร สมเด็จพระเจ้าหงสาวดี ตรัสให้พระเจ้าแปรถือพลห้าหมื่น ข้างเครื่อง๒๐๐ ม้า๕๐๐ ยกไปตรวจด่านทาง และให้ฟัง กิตติศัพท์ดู ถ้าแผ่นดินพระนครศรีอยุธยา ยงเป็นของพระนเรศวรอยู่อย่าให้ล่วงด่านแดนเข้าไป แด่หญ้าเส้นหนึ่งก็อยาได้ทำอันตรายเลย ครั้นได้ศภวารดิถีอุดมฤกษ์ พระเจ้าแปรก็ถวายบังคม ลายกข้างม้ารี้พลไปตรวจทางตระเวนด่านโดยสถลมารค ครั้นมาถึงด่านต่อแตน ก็แจ้งว่าแผ่นดิน ยังเป็นของพระนเรศวร พระเจ้าแปรมิได้อยู่ในพระราชบัญญ้ตพระเจ้าหงสาวดี คิดกำเริบจะเอา ความชอบ ก็ยกล่วงด่านเข้ามาดั้งอยู่ตำบลสังขล่า เจ้าเมืองกาญจนบุรีรู้ข่าวก็ตรวจตรารักษา ค่ายดูประตูหอรบไว้มั่น แล้วก็บอกเข้าไปให้กราบทูล สมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวทั้งสองพระองค์ ทราบตังนั้นก็ตรัสว่า จะไปเล่นตรุษเมืองละแวกสิสงกรานต์ชิงมาก่อนเล่า จำจะยกออกไปเล่น สงกรานต์อับมอญให้สนุกก่อน แล้วกำหนดให้เกณฑ์พลฉกรรจ์ล่าเครื่องแสนหนึ่ง ข้างเครื่อง ๗๐๐ ม้า ๑,๕๐๐ ให้ดั้งพิธีโขลนทวารตัดไม้ข่มนามตำบลลุมพลี ดั้งทัพชัยทุ่งภูเขาทอง
ครั้น ณ วนอาทิตย์ ขึ้น ๑๑ คา เดือนอ้าย ได้เพชรฤกษ์อันอุดม สมเด็จพระนเรศวรเป็น เจ้าทรงข้างด้นพลายโจมจักรพาฬเป็นพระคชาธารสรรพด้วยคชาภรณ์เครื่องมั่น สมเด็จเอกา-ทศรถทรงข้างด้นพลายศัตรูพินาศเป็นพระคชาธาร ประตับเครื่องคชาภรณ์ เสด็จยกพยุหแสน-ยากรโยธาทวยหาญ ให้พระยาสีหราชเตโชถือพล ๕,๐๐๐ เป็นกองหน้ายกไปโตยทางเมือง ลุพรรณบุรี ครั้นเสด็จถืงเมืองกาญจนบุรี เสด็จหยุดประทับแรม จึงมืพระราชบริหารดำรัสสั่ง พระมหาเทพให้ถือพล๕,๐๐๐ ยกไปดั้งซุ่มอยู่ที่ทางพระเจ้าแปรยกมา ถ้าทัพข้าศึกแตกถอยไป ก็ให้โจมตีซํ้าเดิมให้แดกฉานยับเยิน พระมหาเทพก็ยกไปซุ่มอยู่ดามรับสั่ง สมเด็จพระพุทธเจ้า-อยู่ห้วทั้งสองพระองค์ เสด็จยกพยุหบาดราทัพจากเมืองกาญจนบุรีไปถึงตำบลสังขล่า ก็ดั้งค่าย ประชิตแล้วให้ทหารขึ้นไปร้องหน้าทัพว่า อ้ายมอญเหล่านี้หาเกรงพระเตชานุภาพหรือไม่ ล่วง แดนเข้ามาไย บัดนี้พระกาฬเสด็จมาจะประหารชีวิตเอ็งทั้งปวงแล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสอง พระองค์ก็แยกคชาธาร พร้อมด้วยทแกล้วทหารซ้ายขวาหน้าหลังกระโจมดีฆ่าฟันพม่ามอญ แดกฉานล้มตายเป็นอันมาก พระเจ้าแปรเห็นเหลือกำลังจะทานมืได้ก็รุดหนี ทหารกรุงพระ-มหานครศรีอยุธยาก็ยกตามไป ฝ่ายทัพพระมหาเทพซึ่งไปซุ่มอยู่นั้นเห็นได้ทีก็ยกออกโจมดีแทง ฟันข้าศึกดายและล่าบากเกลื่อนไป โดยทางชายป่าชายดงจนพระเจดีย์สามองค์ จับได้มอญและ ข้างม้าเครื่องศัสตรารุธมาถวายเป็นอันมาก สมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวทั้งสองพระองค์ก็เลิกทัพกลับ เข้าพระนคร
ครั้น ณ วันพฤหัสบดี ขึ้น ๖ ค์า เดือน ๓ ก็ปูนบำเหน็จมุขมนตรีนายทัพนายกองทั้งปวง โดยสมควร แล้วมีพระราชบริหารสั่งพระยานครนายก พระยาปราจีน พระวิเศษเมืองฉะเชิงเทร''
พระสุระบุรี ๔หัวเมอง ให้พระยานครนายกเป็นแม่กองใหญ่ คุมพลหมึ๋นหนึ่งออกไปดั้งค่ายขุดคู ปลกยุงฉางถ่ายลำเลียงไว้ดำบลทำนบ รักษาให้มั่นอย่าให้เลียทีแถ่ข้าศึก ฝ่ายพระยานครนายก พระยาปราจีน พระยาวิเศษฉะเชิงเทรา พระสุระบุรีกราบถวายบังคมลาแล้วก็ไปทำตามพระ-ราชบัญชาสั่ง
ฝ่ายพระเจ้าแปรเมื่อแตกหนีมาถึงเมองหงสาวดีเหลือรี้พลซางมาประมาณกึ่งหนึ่ง พระ-เจ้าหงสาวดีทรงพระพิโรธ ตรัสว่าพระเจ้าแปรล่วงพระราซบรีหาร ให้เสียรี้พลข้างม้าหังนี้ ให้ ประหารชีวิตเสีย ท้าวพระยามุขอำมาตย์ทั้งปวงกราบบังคมทูลขอชีวิตไว้ พระเจ้าหงสาวดีก็ โปรดพระราชทานให้ถอดเสียจากที่ฐานาหักติ้
ลุหักราช ๙๔๕ ปีมะแม เบญจศก (พ.ค. ๒๑๒}!)) สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ครั้นเสด็จ การพระราชพิธีอาศวยุชฺแล้ว มีพระราชบริหารสั่งให้เกณฑ์ทัพเตรียมไว้ และพลฉกรรจ์ลำ เครื่องแสนหนึ่ง ข้างเครื่อง๙๐๐ ม้า ๑,๕๐๐ กำหนตเดือนอ้ายจะยกไปดีกรุงกัมพูชาธีบดีให้ เกณฑ์ทัพเมืองนครราชสีมาหมื่นหนึ่ง ยกดีลงทางตะพานทิพตะพานแสงไปเอาเมืองเสียมราบ ดีไปฟากดะรันออกดั้งกะพงสวาย และให้เกณฑ์ทัพเรีอเมืองปักษ์ใต้๒๕๐ ลำ ให้พระยาเพชรบุรี เป็นแม่ทัพ เกณฑ์เรีอลำเลียงเมืองนคร เมืองพัทลุง เมืองสงขลา เมืองไชยา ๒๐๐ ลำ บรรทุก ข้าวลำเลียงให้ไต้๒,๐๐๐ เกวิยน ทั้งทัพเรีอและทัพลำเลียงเป็นคนหมื่นหนึ่ง สรรพไปด้วย เครื่องสรรพหัสตรารุธปีนใหญ่น้อยกระสุนดินประสิว ไปดีเอาเมืองป่าสักทัพหนึ่ง ให้กองทัพ อาสาจาม และกองทัพเมืองจันทบุรี คุมเรีอรบ ๑๕๐ ลำ พลรบพลแจวหมื่นหนึ่ง สรรพไปด้วย เครื่องหัสตราวุธปีนใหญ่น้อยกระสุนดินประสิว ให้พระยาราชบังสันเป็นแม่ทัพไปดีทางปากนํ้า พุทไธมาศ และทัพบกทัพเรีอหัวเมองทั้งนี้กำหนดเดือนอ้าย ขื้น ๕ คา ให้ยกพร้อมรันทัพหลวง เสด็จ ท้าวพระยาพระหลวงหัวเมือง ก็จัตแจงทัพบกทัพเรีอไว้โดยพระราชกำหนด
ครั้น ณ รันศุกร์ ขึ้น ๑ คา เดือนอ้าย สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดำรัสให้ไปดั้งพิธีชุมพลตำบล ทุ่งหันตรา ถึง รันอังคาร ขึ้น ๕ คา เดือนอ้าย เพลารุ่งแล้วสองนาพิกา ๕ บาท สมเดจพระเจ้า-อยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็ทรงเครื่องอาภรณ์วิจีดรอลงการประหับสำหรับพิชัยยุทธเสรีจ ครั้นไต้ เพชรฤกษ์มงคลอันประเสรีฐ พระโหราสั่นฟ้องชัย ชีพ่อพราหมณ์ถวายเสยงสังข์ สมเด็จ-พระนเรศวรบรมเชษฐาธีราซทรงข้างต้นเจ้าพระยาไชยานุภาพเป็นพระคชาธาร สมเด็จเอกา-ทศรถทรงข้างต้นเจ้าพระยาปราบไตรจักรเป็นพระคชาธาร เข้าโขลนทวารพระสงฟ้ราชาคณะ ประนํ้าพระพุทธมนต์ พระยานนท์หัดไม้ข่มนามโดยสาดร พร้อมด้วยเสนามาตย์นีกรทวยหาญ แห่แหนรี้วรายโดยกระบวนพยุหบาดราเป็นขน้ด ประหับด้วยเศวตฉัตรชุมสายวาลวิชนีบังพระ-สุริยาอลงการ์โกลาหล หัพทสำเนียงแตรสังข์ฟ้องกลององอล เสด็จกรีธาพลเดินโดยสถลมารค ทางด่านพระจารีก ประทับรอนแรมไปดามระยะก็ถึงตำบลค่ายทำนบ
ฝ่ายพระยานครนายก พระยาปราจีน พระยาวิเศษเมืองฉะเชิงเทรา พระสุระบุรี ผู้รักษา ค่ายฉางเข้ามาเฝืาทูลข้อราชการและจำนวนข้าวเสรีจศนทุกประการ จีงดำรัสให้พระสุระบุรี คุมพลพันหนึ่งอยู่รักษาค่ายฉางข้าว แล้วให้แต่งกองออกไปลาดตระเวณฟังราชการให้ถึงทัพหลวง
แต่พระยานครนายก พระยาปราจีน พระวิเศษ กับพล ๙,๐๐๐ ให้ยกเข้ากระบวนทัพหลวง และทัพหลวงดั้งตำบลเพนียด ทางร่วมที่จะไปเมืองปัดบองและเมืองนครเสียมราบ จึงมีพระ-ราชบริหารให้พระราชมนูเป็นกองหน้า คุมพลสองหมื่นห้าพ้นยกไปแก้ดัวดีเอาเมืองปัดบอง และเมืองโพธิสัตว์	พระราชมนูนายทัพนายกองทั้งปวงกราบถวายบังคมลาแล้ว ก็ยกไปตาม
พระราชกำหนด รุ่งชื้นวันหนึ่งกองทัพหลวงเสด็จยกพยุหโยธาทหารไปดาม
ฝ่ายพระยาละแวก ขณะเมื่อเตือน ๑๑ เตือน ๑๒ แต่งคนให้มาสอดแนมเอาข่าวราชการ ได้เนื้อความว่า กรุงพระนครศริอยุธยานํ้าแห้งเท้าช้างเท้าฟ้าจะยกทัพบกทัพเรือออกมาดีกรุง กัมพูชาธิบดี ก็ไห้จัดแจงแต่งการพระนครเป็นสามารถ ฝ่ายทัวเมืองรายทางที่ค่ายคูหอรบปรัก ทักพงทั้งนั้นก็ซ่อมแปลงชื้นมั่นคงทุกเมือง และเมืองปัดบองนั้นมืพลทหารราบหมื่นหนึ่ง ให้ พระยามโนไมดรืเป็นแม่ทัพ เมืองโพธิสัดว์ให้พระยาสวรรคโลกเจ้าเมืองเป็นแม่ทัพ พลสองหมื่น แล้วให้พระศรืสุพรรณมาธราชุผู้เป็นอนุชาก็อพลทหารสามหมื่น ออกมาดั้งรับอยู่ ณ เมืองบริบูรณ์ แล้วแต่งคนเร็วฟ้าใช้ผลัดเปลี่ยนกันสิบข่าวราชการ ณ เมืองโพธิสัตว์เมืองปัตบองมิได้ขาด ทาง เรือนั้นแต่งกองทัพเป็นสองทัพให้พระยาวงศาธิราชคุมเรือกุไล่แง่ทราย ๑๕๐ ล่า พลรบพลแจว หมื่นหนึ่ง สรรพไปด้วยเครื่องสรรพศัสตราๅธปีณ์หญ่น้อยกระชุนดินประสิวลงไปรักษาเมืองป่าสัก ให้ พระภมฃวงศาคุมเรือกุไล่แง่ทรายร้อยห้าสิบล่า พลรบพลแจวหมื่นหนึ่ง สรรพไปด้วยเครื่อง สรรพศศตราวธปีนใหญน้อยกระชุนดินประสิว ลงไปรักษาเมืองตุรมขปากกะสัง ซึ่งกองทัพเรือ ข้าศึกจะมาทางพูทไธมาศนั้นให้พระยาจีนจันตุยกเอาพลเมืองสำโรงทอง เมืองเช้งกระชุม เมือง กะปอดกะพงโสม เป็นคน ๕,๐๐๐ไปรักษาปากนาพูทไธมาศ
ฝ่ายพระราชมนุข้ามล่านํ้าโดนดมาใกล้ตำบลล่าพาด ชายป่าระนามที่เขมรเคยซุ่มทัพ แต่ก่อน ก็จัดพลพร้อมเสร็จเป็นทัพล่อทัพดี ส่วนพระราชมนุขี่ช้างพลายจู่โจมทัพ มืทหาร๓๐๐ ก็อหอกเดินหน้าช้าง ครั้นก็งป่าระนามก็มืได้เห็นกองทัพเขมรแล้วยกล่วงเข้าไป
ฝ่ายพระยามโนไมดรืซึ่งรักษาเมืองปัดบอง แจ้งว่ากองทัพไทยยกมาจึงปรึกษาแก่นาย ทัพนายกองทั้งปวงว่า พระนเรศวรเป็นเจ้าเสด็จยกมาครั้งก่อนนั้นเป็นทัพรุดรี้พลก็น้อย ประ-การหนึ่งข้าวด้นในท้องนาเราก็เสียข้าศึกหาได้เป็นกำลังไม่ จึงเลิกทัพถอยกลับไป ครั้งนื้เห็นเป็น เทือกเถาใหญ่หลวงนัก รี้พลช้างฟ้าก็มาก แล้วกัดั้งยุ้งฉางก่ายล่าเสียงรายทางออกมา ซึ่งเราจะ รับปะทะหน้าศึกเหมือนครั้งก่อนนั้นเห็นไม่ได้ จะรักษาแต่เมืองให้มั่นไร้ดูกำลังข้าศึกก่อน ล้า เห็นหนักเหลอกำลังจึงจะบอกขอกองทัพมาช่วย นายทัพนายกองทั้งนั้นก็เห็นด้วยพระยามโนไมตรื จึงให้ดรวจหน้าที่เช้งเฑนดระเดรืยมเครื่องศัสดรารุธซ่อมแซมขวากหนามให้แน่นหนา แล้วให้ ทำสะพานเรือกข้ามแม่นั้า ๓ สะพาน ด่อทัวเมืองกลางเมืองท้ายเมือง และดั้งค่ายกระหนาบด้น สะพานข้างละ ๒ ค่ายให้รักษาค่าย ๆ ละ ๕๐๐ แล้วแต่งให้หมื่นศรืเสน่ห์คุมกองดระเวนและฟ้า ออกไปนั้งทางคอยเหตุ ล้าข้าศึกยกมาให้ยิงปีนเป็นสำคัญ
ฝ่ายทัพหน้าพระราชมนุยกเดินมา แต่งเป็นกองเสิอป่าแมวเซา ๓ หอก ๗ หอกเล็ดลอด มาก่อน ยังทางประมาณร้อยเส้นเศษจะก็งเมืองปัตบอง พบเขมรกองตระเวนได้รบยิงกันจับได้
๓ คน ส่งไปให้พระราชมนูถามแจ้งความเสร็จแล้วก็ดบมือหัวเราะ จึงว่าซึ่งพระยามโนไมตรีเจ้า เมืองปัตบองคิดรบกับเมือง ไม่ออกมารับกลางแปลงนั้น สำกัญว่ามั่นอยู่แล้วหรือ เราเห็นว่าหา มั่นไม่ จะรับเราได้แด่สักนาฬิกาหนึ่งก็เป็นดี อุปมาเหมือนนุ่นและสำล ไหนเลยจะทานกำลัง มหาวาดพยุใหญ่ได้ ว่ากังนั้นแล้วก็กำหนดนายทัพนายกองให้ยกเข้าดีเมืองปัดบองให้ได้แด่ใน เพลานี้ ฝ่ายนายทัพนายกองพร้อมกันยกเข้าดีค่ายซึ่งกันรับด้นสะพานทั้งหกค่าย ได้เขมรซึ่ง แตกออกจากค่ายนั้นบ้าง วิ่งลงนั้าบ้าง บ้างข้ามสะพานเข้าประตูค่ายเมืองคั่งกัน พระราชมนู เห็นกังนั้นก็ขับทหารไล่ไปตามสะพานแทงฟันเขมรล้มดายในนํ้าบนบกเป็นอันมาก หักเข้าเมือง ได้จุดไฟเผาเมืองฃื้น ครอบครัวชาวเมืองแดกตื่นวิ่งออกไปจากค่ายได้บ้าง จับได้พระยามโน!มดรี ครอบครัว ข้างพลายพังยี่สิบข้างม้าห้าสิบบ้า ปีนใหญ่น้อย เครื่องกัสดราวุธเป็นอันมาก พอทัพ หลวงเสด็จถึง ตั้งตำบลปราสาทเอก พระราชมนูก็คุมกัวพระยามโนไมตรีมาถวาย สมเด็จพระ-เจ้าอยู่หัวให้ถามพระยามโนไมตรีให้การกราบทูลว่าพระยาละแวกให้พระศรีสุพรรณมาธิราช ผู้ เป็นพระอนุชาถือพล ๓๐,๐๐๐ ตั้งรับอยู่ ณ เมืองบริบูรณ์ตำบลหนึ่ง ให้พระยาสวรรคโลกเจ้า เมืองโพธิสัตว์ถือพล ๒๐,๐00 ตั้งรับอยู่เมืองโพธิสัตว์ตำบลหนึ่ง ฝ่ายกองทัพไปตั้งรับอยู่ทางเรือ นั้น ให้การกราบทูลเสร็จสิ้นทุกประการ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงตรัสถามว่า ถ้าและเมืองโพธิสัตว์ และเมืองบริบูรณ์สองตำบลนี้แตกแล้ว เห็นกรงกัมพูชาธิบดีจะเสียหรือไม่ พระยามโนไมดรีให้ การกราบทูลว่า ซึ่งเมืองจะเสียมืเสียนั้น จะกราบทูลเกรงจะเป็นเท็จ สุดแด่พระราชดำริการเป็น ด้น แด่ข้าพเจ้าเห็นว่าซึ่งกองทัพรับอยู่สองตำบลนี้อุปมาเหมือนหน้าสำเภา กรุงกัมพูชาธิบดี เป็นท้ายสำเภา ถ้าหน้าสำเภาต้องคตื่นและพายุใหญ่ แตกหักชำรุดรั่วอับปางลงแล้ว และท้าย สำเภาจะรักษาไว้นั้นเป็นอันยากน้ก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ได้ทรงฟัง กังนั้น แย้มพระโอษฐ์แล้วตรัสว่า พระยาเขมรคนนี้พูดจาหลักแหลม ให้เอาไว้ใข้ ตรัสเท่ากังนั้น แล้ว ก็สั่งพระยานครนายกให้คุมพล ๓,๐๐๐ อยู่รักษาเมืองปัดบอง เกลี้ยกล่อมเขมรให้เกี่ยวข้าว เก็บข้าวในท้องนาใส่ยุ้งฉางไว้ให้ได้จงมาก
ขณะเมื๋อเมืองปัดบองแดกนั้น พอคนเร็วม้าใข้เขมรเมืองโพธิสัตว์ออกมาฟังราชการ มา ถึงบ้านละลวด พอพบดละพาดพระยาพระเขมรนายหมวดนายกองและไพร่กองทัพเมืองปัดบอง แดกเข้ามา ก็พากันกลับไปเมืองโพธิสัดว์ แจ้งแก่พระยาสวรรคโลกทุกประการ พระยาสวรรคโลก แจ้งกังนั้น ก็บอกหนังสีอส่งกัวพระยาพระเขมรทั้งปวงเข้าไปยังกรุงกัมพูชาธิบดี แล้วจึงปรีกษา นายทัพนายกองว่า พระยามโนไมดรืมืได้แด่งกองทัพออกรับที่กล้า และกองชุ่มกองโจรตูกำลัง ก่อน ละให้ศึกเข้ามาถึงเมืองจนเสียครอบครัวยับเยิน ข้าศึกก็มืนั้าใจกำเริบหนกขื้น จะเอาเป็น อย่างมิได้ เราจะยกออกไปรับกลางทาง นายทัพนายกองก็เห็นด้วย พระยาสวรรคโลกก็ให้ผ่อน ครอบครัวออกเสียจากเมือง แล้วก็ยกออกไปตั้งรับล่านํ้าลงกูบ เอานํ้าไว้หลังหมายจะมิให้ข้าศึก อาศัยได้ จึงแต่งเป็นกองโจรหกกองๆละ ๕๐๐ แล้วสั่งว่าได้ฑีจึงท่า ถ้ามิได้ทีให้หลีกเข้าปา ถ้า เห็นศึกหนักเหลีอกำลังให้ลาดถอยเข้ามา เราจึงจะยกออกยอ กองโจรก็ไปท่าดามพระยาสวรรคโลก สั่ง
ฝ่ายพระราชมนุ ครั้นพระยานครนายกอยู่รักษาเมองปัดบองแล้ว ก็กราบถวายบงคม ลายกเข้าไปเมืองโพธิสัตว์ กองทัพหลวงก็เสด็จตามเข้าไป ทัพหน้าพระราชมนุยกเข้าไปถึงตำบล หนองจอก
ฝ่ายเขมรกองโจรก็ออกรบทัพหน้าก็ด็แตก แต่เขมรรับรายทางเข้าไปถึงหกตำบล พลเขมร ด็องคัสตราวุธปัวยตายเหลอกำลง แล้วก็ถอยเข้าไปหาทัพใหญ่ พระราชมนุก็ยกทหารหนุน เนื่องกันเข้าไป ฝ่ายพระยาสวรรคโลกไล้ยินเสียงปีนรบสักครู่หนึ่ง พอเห็นเขมรแตกทัพไทยไล่ดี เข้ามา พระยาสวรรคโลกให้ดีกลองสัญญาโบกธงยกทหารออกไปรับ ไล้รบกันกับทัพหน้าพระ-ราชมนูจนถึงดะลมบอนฟันแทง พระราชมนุเห็นด้งนั้นก็แยกทหารแผ่ออกดีประดาเข้าไป ทัพเขมร รับที่กล้าไม่อยู่ก็แดกล้มดายป่วยเจ็บเป็นอ้นมาก พระยาสวรรคโลกขึ้นข้างข้ามนั้าหน้ไปไล้ ทัพ ไทยไล้ข้างพลายพัง ๕๐ ม้า๑๐๐ม้า กับเครื่องศัสตราวุธจับไล้เขมรเป็นอ้นมาก แล้วยกดาม เข้าไปไล้เมองโพธิสัตว์ก็บอกลงไปถึงทัพหลวง สมเด็จพระนเรควรเป็นเจัาดีพระทัย เสด็จพระ-ราชตำเนินยกเข้าดั้งหน้าเมืองโพธิสัตว์ ฝ่ายพระราชมนุนายทัพนายกองเข้ามาเฝืาพระบาท ยุคลถวายช้างม้าเครื่องศัสตรารุธ และเขมรเชลยทั้งปวง สมเด็จพระพทธเจ้าอยู่ทัวก็มืพระ-ราชโองการสั่งให้พระยาปราจีนกับพล ๓,๐๐๐ ดั้งอยู่เก็บรวมเสบียงอาหาร ณ เมืองโพธิสัตว์ แล้วตรัสปรกษาราชการแก่สมเด็จพระอนุชาธิราชว่า เมืองโพธิสัตว์ปัดบองเราก็ไล้แล้ว แต่เมือง บริบูรณ์นั้น พระยาละแวกให้น้องออกมาดั้งรับรี้พลก็มาก เห็นจะพร้อมสามประการ ทั้งอาญา ก็จะกล้า ทหารก็จะแข็งมือ เครื่องศัสตราวธก็จะพร้อม ถึงกระนั้นก็ดี อุปมาเหมือนพระยานาคราช ถึงแม้มาดรมืเดชานุภาพมากก็ดี หริอจะอาจมาทานกำสังพระยาครุฑไล้ เราจะทักเอาให้ไล้แต่ ในพริบตาเดียว ดรัสเท่าด้งนั้นแล้วก็สั่งให้ทัพหน้าเร่งยกล่วงเข้าไป อย่าให้พลทหารดั้งกัน ครั้น เพลาดีสามยามไล้เพชรฤกษ์ พระจันทร์ทรงกลดส่องสว่าง สมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวทั้งสองพระองค์ ทรงเครื่องสำหรับพชยยุทธเสร็จ ก็เสด็จยกพยุหโยธาทัพจากเมืองโพธิสัตว์ไปเมืองบริบูรณ์
ฝ่ายพระยาสวรรคโลก และนายทัพนุายกองขึ้งแตกมานั้นก็ไปเมืองบริบูรณ์ เข้าเฝืา พระศริสุพรรณมาธิราช ทูลแจ้งข้อราชการขึ้งไล้รบเสียแก่ข้าศกทุกสืงทุกประการ พระคร-สพรรณมาธิรารเใล้แจ้งด้งนั้นก็ตกพระทัย จีงแต่งกองตระเวนเป็นเสือป่า ผสัดเปลี่ยนกันออกไป ลาดคอยดูข้าศกทั้งหลายให้จุดเผาข้าวล้นในห้องนาเสืย แล้วบอกข้อราชการเข้าไป ณ กรุงกมพูชาธิบดี ฝ่าพระยาละแวกแจ้งว่าเมืองโพธิสัตว์ปัดบองเสียแก่ข้าศกแล้วก็เสียพระทัย จีงสั่ง ให้พระยาราชนเรศคุมพลหมืนหนึ่งยกไปช่วยเมืองบริบูรณ์
ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า เสด็จยกพยุหบาดราทัพรอนแรมตามทางมาสามคืน ก็ ถึงชายป่าทุ่งนาเมืองบริบูรณ์ กองหน้าพบเขมรกองตระเวนเข้าไล้รบยิงกัน เขมรแตกวงเข้าเมือง พระศริสุพรรณมาธิราชแจ้งด้งนั้น ก็ตรัสว่าคืกไทยไล้ทยกเข้ามา ครั้นจะแต่งกองทัพออกรับ เกลอกรับมือยู่ทหารก็จะเสียใจ ประการหนึ่งคืกก็ยังมนุประ1ชมกันอยู่ ต่อเมึ่อใดแผ่บางออกแล้ไ เราจีงจะยกออกดีทเดียว ให้แต่ตรวจตรารักษาหน้าที่เช้งเห้นไร้ให้ดั้นคง อย่าให้ข้าศกเข้าทัก แหกเอาไล้ ตรัสเท่าด้งนั้นแล้วก็มืไล้แต่งทหารออกรบ
ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า เห็นทัพเขมรมิได้ยกออกมารบพระองค์ก็มิไต้ยั้งทัพ จึงมีพระราชบริหารกำหนดให้นายทัพนายกองเข้าล้อมเมืองรบทักเอาให้ได้ในเพลานี้ ฝ่าย นายทัพนายกองทั้งปวงก็แบ่งปันกันเป็นด้าน ยกล้อมโอบยกเข้าไป ฝ่ายเขมรก็รบยิงธนูหน้า ไม้ปีนไฟออกมาเป็นสามารถ กองทัพไทยก็มิได้ถอย ขุดมูลดินเป็นสนามเพลาะบังตัวรุกเข้าไป พอเพลาพลบคาก็ประจบกันที่ซิด ก็เข้าถอนขวากหนามปีนค่ายเย่อค่ายฟันค่ายจนถงได้ฟัน แทงกัน
ฝ่ายพระศรีสุพรรณมาธิราช เห็นศึกหนักเหลือกำลังจะรับมิอยู่ ขึ้นช้างที่นั่งไต้ทหาร หมื่นหนึ่งก็แหกเมืองออกไป ทัพไทยก็เข้าเมืองได้ไล่ฟันแทงเขมรเจ็บป่วยล้มดาย กองทัพเขมร ก็หนีระบาดกันออกทุกหน้าที่ กองทัพไทยจ้บได้พระยาเสนาธิบดีเจ้าเมืองบริบูรณ์ พระหลวง-ขุนหมื่น ไพร่เขมร ปีนใหญ่น้อยเครื่องศัสตราวธเป็นอันมาก ได้ช้างพลายพังใหญ่น้อย ๗๕ ช้าง ม้า ๒๐๐ เศษ
ฝ่ายพระยาศรีสุพรรณมาธิราชแหกออกจากค่ายได้ มิได้ยั้งพล รีบเดินในเพลากลางคืน ถึงตำบลบ้านพังรอ พบทัพพระยาราซนเรศซึ่งพระยาละแวกให้ออกมาช่วย ก็พากันถอยเข้า เมือง ขึ้นเฝึาแจ้งราชการแก่พระยาละแวกทุกประการ พระยาละแวกได้ทรงฟังตังนั่นก็ทรง พระโกรธ ดรัสคาดโทษพระศรีสุพรรณมาธิราชและนายทัพนายกองแล้วจึงให้ดรวจดราป้อม ค่าย เกณฑ์ผู้รักษาหน้าที่เซิงเทินหอรบชั้นนอกซ่อมแซมขวากหนามเอาปีนขึ้นใส่ป้อมและ ประตูเมือง หน้าที่นั่นห่างสิบวาไว้ปีนหลักแก้วบอกหนึ่ง กัดเซิงเทินเข้ามาไว้กองหนูนกองละ สามร้อยห่างกันสามเส้น เชิงเทินชั้นกลางนั่นไว้กองข้นสี่กอง ๆ ละสามพันให้พระศรีสุพรรณ-มาธิราชผู้เป็นอนุชาอยู่ด้านเหนือ พระราชบุตรอยู่ด้านใต้ เจ้าฟ้าทะละหะอยู่ต้านตะวันออก พระยาราชนเรศอยู่ด้านตะวันดก เซิงเทินชั้นในไว้กองใหญ่สี่กอง กองละห้าพัน ในกระบวนทัพ หลวง แล้วแต่งหนังสือให้พระยามนตรีเสน่หาถือไปเมืองญวนขอกองทัพมาช่วย
ครั้นเพลาอุษาโยค พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์เสด็จออกพร้อม ด้วยมุขอำมาตย์ราชปโรหิด นายทัพนายกองกราบถวายบังคมเฝืาบาทยุคลเกลื่อนกลาด พระ-บาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวจึงสงให้คุมเอาตัวพระยาเสนาธิบดีเจ้าเมืองบริบูรณ์ พระหลวง ขุนหมื่น นายทิพนายกองเขมรเข้ามาหน้าพระที่นั่ง ให้ถามข้อราชการในเมืองละแวกและ พระยาเสนาธิบดี พระหลวงขุนหมื่นนายทัพนายกองทั้งปวงก็ให้การกราบทูลเสร็จสิ้นทุกประการ จึงมีพระราชโองการให้พระวิเศษเมืองฉะเซิงเทราเป็นพระยาวิเศษ ให้เป็นนายกองทัพคุมพล สามพันดั้งอยู่ ณ เมืองบริบูรณ์ ปลูกยุ้งฉางรวบรวมเสบียงอาหารไว้เสร็จแล้วเสด็จพระราชตำเนีน ยกพยุหบาตราทัพโดยลำตับมารควิถีสองคืนก็ถืงกรุงกัมพุซประเทศ ทัพหลวงดั้งค่ายมั่นไกล เมืองทางประมาณเจ็ดสิบเส้น ดรัสให้นายทัพนายกองดั้งค่ายล้อมประซิดเมือง ให้พระราชมนู อยู่ด้านดะวันดก พระยาสืหราชเตโชอยู่ด้านใต้ พระยาท้ายนั่าอยู่ต้านตะวันออก พระยามหาโยธา อยู่ด้านเหนือ
ขณะเมื่อทัพหลวงดีค่ายรายทางเข้ามาถึงเมืองโพธิสัตว์นั้น กองทัพพระยาราชบังสัน เข้าดีได้เมืองพุฑไธมาศ พระยาจีนจันดุแม่ทัพเขมรดายในที่รบแสัวยกเข้ามา ณ ปากกะสัง ได้ รบกับกองทัพเรือพระยาภิมุขวงศา ฝ่ายกองทัพพระยาเพชรบุรีเข้าดีเมืองป้าสัก ได้รบกับ กองทัพเรือพระยาวงศาธิราช กองทัพเขมรแดก พลเขมรจมนั้าตายเป็นอันมาก พระยาวงศาธิราช ก็ด้องปีนใหญ่ดาย กองทัพไทยได้เมืองป้าสัก สำเภาจีนลูกค้าห้าลำ ศธุบฝรั่งสองลำ เรือรบเรือ ไล่ปีนใหญ่น้อยเครื่องอัสดราวธเป็นอันมาก พระยาเพชรบุรีก็ยกรุดดามขึ้นมาถึงปากกะลังเห็น กองทัพพระยาราชบังสันกับเขมรยังรบกันอยู่ พระยาเพชรบุรืก็ยกดีขนาบเข้าไป กองทัพเขมร ทานมิได้ก็แดก พระยาราชบังสันกับพระยาเพชรบุรีสองทัพบรรจบกันเข้าก็รืบยกมาดีได้เมือง จตุรมุข แล้วยกขึ้นไปบรรจบกองทัพหลวง ณ เมืองละแวก
ฝ่ายกองทัพพระยานครราชสีมา ขื่งดีเมืองนครเสียมราบฟากชะเลสาบดะวันออก ก็ ยกมาดั้งค่ายมั่น ณ เมืองกะพงสวายพร้อมกันกับกองทัพเรือ พระยาเพชรบุรี พระยาราชบังสัน และเจ้าพระยานครราชสีมา พระยาพระหลวงหัวเมืองนายทัพนายกอง ก็พากันขึ้นไปเฝ่า พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ณ ค่ายเมืองละแวก กราบทูลซึ่งได้รบรายทาง และได้สำเภา จีนสลุบฝรั่งเครื่องอัสดรารุธปีนใหญ่น้อยเสร็จสิ้นทุกประการ
พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระโสมน้ส จีงดำริการที่จะเข้าหักเมือง แล้ว มีพระราชโองการสั่งนายทัพนายกองค่ายล้อมทั้งปวงให้เร่งเดีนค่ายประชิดเข้าไปให้ใกล้ ห่าง เมืองเล้นหนึ่งสามสีบวาให้ดั้งป้อมพูนด็นทั้งสี่มุม ๆ สองด้าน เอาปีนใหญ่ทัพเรือขึ้นจังกายิง กวาดดามเชิงเทิน บรรดาประตูเมืองนั้นก็ให้ดั้งป้อมเอาปีนใหญ่ขึ้นยิงด้วย หน้าที่ใดทหารบาง อยู่นั้นให้กองทัพเรือ กองทัพเมืองนครราชสีมายกมาบรรจบเร่งทำการให้แล้วพร้อมแด่ในสามวัน ถัาผู้ใดมิแล้วดามกำหนดจะดัดศรษะเสียบเสีย ฝ่ายนายทัพนายกองกลัวพระราชอาญา กราบ ถวายบังคมแล้วก็เร่งทำดามพระราชบัญชาทั้งกลางวันกลางคน พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้า-อยู่หัวจีงให้แด่งหน้งสือว่า หนังสือเราผู้เป็นนายกพลากรทหารทัพหน้า อันเป็นสวามิประวาค-บาทมุลิกากรบวรรัตนามาศดุจดังหนึ่งจักรแก้ว อันอยู่ในใด้เบื้องบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ณ กรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา อันมืพระบุญเดชามากดุจดวงพระทินกรส่องโลก มายังพระเจ้า กรุงกัมพูชาธิบดฺซึ่งเป็นใหญในกัมพุชประเทศ ด้วยแด่ก่อนกรุงกัมพูชาธิบดี เคยถวายหิรัญ-สุวรรณมาลาเครื่องราชบรรณาการ สองพระนครก็เป็นสุวรรณปัฐพเดียวกัน สมณชืพราหมณ์ อาณาประชาราษฎรก็ได้ความสุขานุสุข เป็นไฉนพระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดีมิได้ดั้งอยู่ในสัดยานุสัดย์ คดอหังการกลับเป็นประจามิตรให้เคืองใด้พระบาทยุคลเอาโลห็ดมาเป็นนั้าล้างดาบทหารไทย จะ ให้เหลืออยู่แด่นั้ากับฟ้าป่ากับดินดังนั้ก็ตูมิควร บัดนี้ก็เสด็จพระราชดำเน้นมาถึงพระนครแล้ว อันจะไต้ ชัยชำนะและมืใด้ชัยชำนะนั้น พระเจ้ากรุงกัมพูชาธิบดีหาเข้าพระทัยไม่หรือ ให้ออกมากราบถวายบังคม พระบาทยุคลถวายเศวดฉ้ดรเห็นซีวิดจะยืนยาวไป่!ด้ หรือหมายจะได้ชัยชำนะก็ให้เร่งยกพลพยุหโยธา ออกมาสงครามกันดูเล่นเป็นขวัญดา ถ้ามิออกมาในสามวัน พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว จะให้ทหารเข้าพลิกแผ่นดินเสียแด่ในพริบดาเดียว ครั้นแด่งเสร็จแล้วก็ให้พระยาเสนาธิบดีเจา-เมืองบริบูรณ์กับพระยาพระเขมรซึ่งทัพเรือจับได้มานั้นถือเข้าไป พระยาพระเขมรทั้งปวง
กราบถวายบังคมแล้วก็นำหนังสือเข้าไปถวายแก่พระยาละแวกแล้วทูลซึ่งไดรบทั้งทางบกทาง เรือเสร็จสิ้นทุกประการพระยาละแวกไค้แจ้งในหนังสือและเสียกองทัพเรือก็ยี่งเสียพระทัยนัก จึงดรัสว่าอ้ายเหล่านี๊ให้ออกไปรบศึกกลับเป็นพวกประจามิดรเป็นทูตถือหนังสือเข้ามาอีกเล่า โทษมันถืงดายให้เอาไปจำมั่นไว้ คร้สเท่าดังนั้นแล้วก็เสด็จเลียบพระนคร ทอดพระเนตรเห็น กองทัพไทยเดินค่ายประชิดเข้ามาใกล้ จึงบัญชาสั่งให้จุดปีนใหญ่น้อยระดมยิงออกไปค้องพล ข้าศึกดายเจึบมาก ทำการเข้าไปมิไค้พระราชมนู พระยาสีหราซเตโช พระยาห้ายนํ้า พระยา-มหาโธยาเห็นดังนั้นก็ให้ขุดดินถมขึ้นบังดัวเดิน เขมรยิงออกมาไม่ถูก แล้วให้เร่งถมมูลดินเป็น ป้อมขึ้นสูงกว่าค่ายเมือง เอาปีนใหญ่ขึ้นจังกาสองวันสองคืนก็เสร็จ ฝ่ายพระยาละแวกเห็น ดังนั้นก็ให้ดั้งค่ายสอบค่ายเมืองสูงขึ้นเป็นค่ายบังดาข้าศึก หลังเชิงเทินนั้นสามสิบวา ให้ชักปีก กาแล้วไว้ประตูลับแลเป็นช่องเดิน เสียงปีนน้อยปีนใหญ่ยิงดอบโค้กันมิไค้ขาดทั้งกลางวันกลางคืน พลเขมรซึ่งรักษาหน้าที่เชิงเทินนั้นค้องปีนเจ็บป่วยล้มดายเป็นอันมาก สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว เห็นการพร้อมจะหักเอาเมืองไค้ จึงให้โหรหาฤกษ์ ไค้ฤกษ์วันศุกร์ ขึ้น ๒ คา เดือน ๕ ปีวอก ฉคก เพลา๑๐ทุ่ม๕บาท จึงดำรัสพระราชกำหนดให้พระราชมนูขี่ข้างพลายจู่โจมทัพ คุม ทหาร ๓,๐๐๐ เข้าโดยถนนประตูค้านดะวันดก ให้พระยาสีหราชเดโชขี่ข้างพลายจบโจมยุทธ คุม ทหาร ๓,๐๐๐ เข้าโดยถนนประตูค้านไค้ และให้พระยาห้ายนั้าขี่ข้างพลายมารประไลยคุม ทหาร ๓,๐๐๐เข้าโดยถนนประตูดานดะวันออก ให้พระยามหาโยธาขี่ช้างพลายไฟกัฑกัลป คุม ทหาร ๓,๐๐๐ เข้าโดยถนนประตูค้านเหนือ ข้างนั้นให้ใส่หน้าร่าทุ่เก็อกเหล็ก ทหารหมื่นสองพ้น ให้ใส่เกือกเสิ้อหนังหมวกหนัง ฝ่ายค่ายประชิดทั้งปวงนั้นให้ระดมจุดปีนใหญ่เข้าไปตามประตู และกวาดเชิงเทินแด่ด็สามยามไปกว่าจะถืงฤกษ์ อย่าให้พลเขมรยกมาช่วยกันถนัดไค้ แด่ทว่า เป็นเพลากลางคนเห็นจะไม่พร้อมไห้คอยตูดวงพลุและฟังเสียงฟ้องกลองแดรลังข์เป็นสำคัญ ฤกษ์แล้ว ก็ให้ยกทหารเข้าหักเอาเมืองไหจงไค้ทุกค้าน ถ้าผู้ใดมิเข้าไค้จะดัดศึรษะเสียบเสีย นายทัพนายกองทั้งปวงแจ้งพระราชกำหนดกราบถวายบังคมแล้วก็ให้ไปเตรืยมการดามรับสั่ง ครั้นเพลาสามยามเจ้าหน้าที่ทั้งปวงก็ระดมปีนเข้าในเมือง ค้องพลเขมรป่วยเจ็บล้มดายเป็นอัน มาก ฝ่ายสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็ทรงเครึ๋องสำหรับชัดดิยราชรณยุทธสมเด็จ-พระนเรควรเป็นเจ้า ทรงข้างด้นเจ้าพระยาไชยานุภาพเป็นพระคชาธาร สมเด็จพระเอกาทครถ ทรงข้างค้นเจ้าพระยาปราบไดรจักรเป็นพระคชาธาร พร้อมค้วยโยธาข้าทหารเสร็จ เสด็จมายืน ช้างพระที่นั้งดรงประตูอุดรทิคหน้าที่พระมหาโยธา ไค้เพชรฤกษ์จึงให้ประโคมฟ้องกลองแตรลังข์ จุดเพลิงพลุขึ้นเป็นสำคัญ พลทหารสี่ค้านเห็นสำคัญก็ให้โห่ขึ้นพร้อมกัน พระยามหาโยธา พระยาสีหราซเตโช พระยาห้ายนั้า พระยาราชมนุ ก็ขี่ช้างนำหน้ายกพลทหารเข้าไปจะทำลาย ประตูเมือง เขมรซึ่งรักษาหน้าที่รมประตูและรักษาประตู ก็ยิงธนุหน้าไม้ปีนใหญ่น้อยออกมาทั้ง สี่ค้าน พลทหารไทยเจ็บป่วยล้มดายก็มิไค้ถอย พระยามหาโยธาก็ขบช้างเข้าไปให้แทงประตูถืบ ประตูเป็นสามารถ พอรุ่งขึ้น ณ วันเสาร์ ขึ้น ๓ คา เดือน ๕ ดักราช ๙๔๖ ปีวอก ฉคก (พ.ศ. ๒๑๒๗) ประตูก็พ้งลงทหารไทยก็กรูกันเข้าไปไนเมืองไค้ ไล่ฆ่าฟันเขมรดายเป็นอันมาก เขมร
กองกลางทั้งสองชั้นก็มิได้รับทิ้งเครื่องศัสตราวุธเลียหนีกระจัดกระจาย ออกจากเมืองบ้างไป หาครอบครัวบ้าง พระราชบุดรนั้นก็หนีไปด้วย จับได้พระยาละแวกกับพระศรีสุพรรณมาธิราช และญาติประยูรวงศ์สนมกรมในท้าวพระยาพระเขมรครอบครัวพลเมืองเป็นอันมาก พลทหาร ก็คุมเอาพระยาละแวกพันธนาการเข้ามาถวายสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวแย้มพระโอษฐ์ แล้วมี พระราชโองการดรัสถามพระยาละแวกว่า ท่านเป็นกษัตริย์ขัดดิยราชดำรงแผ่นดินกรุงกัมพูชา-ธิบดี มืกุรุราฐเป็นแว่นแคว้นขอบขัณฑเสมา ฝ่ายกรุงพระมหานครศรีอยุธยาก็มีสยามราฐ ชนบทเป็นแว่นแคว้น และสองพระนครนื๊ก็เป็นราชธานีใหญ่ ถ้าจะใคร่ได้สมบ้ติในพระนคร-ศรีอยุธยาแผ่เสมามณฑลให้กว้างขวาง เหตุไฉนจึงมิยกเป็นพยุหโยธา ไปกระทำสงครามให้ด้อง ท่านองขัดติยราชรณยุทธเป็นที่บำเทิงหฤทัยกษัตราธิราชแด่ก่อน จึงคอยแด่ข่าวศึกกรุงหงสาว! มาติดพระนครศรีอยุธยาครั้งใดก็มืแด่ยกพลไปพลอยชาเดิมดีเอาเมืองชนบทประเทศกวาดเอ'' อพยพมาเมืองทุกครั้ง ท่าศึกดุจกาอันลอบลักฟองสกุณปักษาฉะนั้น ควรด้วยราชประเพณีแ? หรือประการได ก็ครั้งนื้ชึ่งปราชัยแก่เราแล้ว จะคิดฉันใดให้ว่าไปดามสัดย์ดามจริง จะได้เป็นเยี่ยง อย่างกษัตริย์สิบไปภายหน้า พระยาละแวกกราบถวายบังคมแล้วทูลว่า ซึ่งข้าพระองศ์เป็นคม โลภเจดนามิได้กระท่าสงครามดามราชประเพณีกษัตริย์ได้ลักลอบกระท่าเป็นเสี้ยนหนามแโ พระนครศรีอยุธยานั้น โทษผิดถึงดาย ถ้าพระองศ์พระราชทานซีวิดไว้ กรุงกัมพูซาธิบดีจะไ! เป็นข้าขัณฑเสมากรุงเทพมหานคร ถ้ามิเสี้ยงก็จะก้มหน้าดาย สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวไ! ทรงฟังพระยาละแวกนั้น จึงตรัสว่า เราได้ออกวาจาไว้แล้วว่า ถ้ามืขัยแก่ท่านเราจะท่าพิเ ประถมกรรม เอาโลหิดท่านล้างบาทาเสียให้จงได้ ท่านอย่าอาลัยแก่ซีวิดเลย จงดั้งหน้าหาควา3. ชอบในปรโลกนั้นเถิด บุตรภรรยาญาติประยูรวงศ์นั้น เราจะเสี้ยงไว้ให้มีความสุขดุจแด่ก่อน ตรั® ดังนั้นแล้ว ก็มีพระราชบริหารแก่มุขมนดรีให้ดั้งการพิธีประถมกรรมโดยสาดรพระโหราธิบ! ซีพ่อพราหมณีจัดแจงการนั้นเสรีจ จึงเชิญเสด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จฃื้นบนเกย เจ้าพนักงาV องครักษ์เอาดัวพระยาละแวกเข้าใด้เกย ดัดศีรษะเอาถาดรองโลหิดขื๊นไปชำระพระบาทสมเด็จ-พระเจ้าอยู่หัว พระโหราธิบดีก็ลนฆ้องชัย ซีพ่อพราหมณีเป่าสังข์ประโคมดุริยดนตรีถวายมุร-ธาภิเษก ทรงอาเศียรภาทโดยสาดรพิธีเสรีจเสด็จเข้าพลับพลา
รุ่งขื้นสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองศ์ ทรงเครื่องสำหรับราชรณยุทธเสรี สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าทรงม้าพระที่นั้งเจ้าพระยาราชพาหนะสูงสามศอกคืบสองนั้ว สมเด็จ พระเอกาทศรถทรงม้าพระที่นั้งพลาหกสูงสามศอกคืบ พร้อมด้วยม้าเสนางคนิกรโยธาหาเ แห่โดยกระบวนซ้ายขวาหน้าหลัง เศวดฉัดรบังสุริยชุมสายพัดโบกพัชนี มีฆ้องกลองแดรสัง' ประโคมนฤนาถ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินเข้าไปเลียบพระนคร ครั้, เพลาบ่ายแล้วสองนาฬิกาเสด็จกลับยังค่ายหลวง มีพระราชโองการสั่งเสนาบดีมนตรีมุขทั้งปว ว่า บุตรภรรยาญาติวงศ์พระยาละแวกและสมัครพรรคพวกครัวอพยพ ซึ่งจับไว้ได้มากน้อยเท่าใ ให้มารวมไว้ ให้นายทัพนายกองหลังคุมไปก่อน เจึดวันทัพหลวงจึงจะเลิกไป ท้าวพระยาทั้งหลา รับพระราชโองการแล้ว ก็มาตรวจจัดครัวพระยาละแวกและไพร่พลในเมืองซึงได้ไว้นั้น เป็นค1
อพยพสามหมื่นเศษ แล้วแต่งกองหลังคุมล่วงไปโดยพระยาราชบัญชา ครั้นกองฑ้พชึ่งคุม ครอบครัวยกไปได้เจ็ดว้นแล้ว ครั้น ณ วันอังคาร แรม ๕ คา เดือน ๕ เพลา๑๑ ทุ่ม ๕ บาท สมเด็จพระบาทบรมนาถบรมบพิตร พระพฑธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ทรงเครื่องอลงการ-สรรพาภรณ์บวรวิภูสิดสรรพเสร็จ สมเด็จพระนเรศวรบรมบพิตรเป็นเจ้า ทรงพังเทพลีลาศ พระบาทสมเด็จเอกาทศรถทรงพังเทพประภา ผูกพระที่นั่งหลังคาทองทั้งสองช้างราชพาหนะ พระที่นั่งด้นอลงกดด้วยเครื่องพระอภิรุมชุมสายพรายพรรณ บังรวิวรรณบังแทรกสลอนสลับ สรรพโดยโยธาทวยหาญ แห่รวดริ้วระยะกรรกงพร้อมเสนางคพยุหดูมหิมาดาดาษ พระบาท-สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์เสด็จจากกรุงศรียโสธรนครอินฑรบรัสถ์คุรุรัฐราชธานี ฝ่ายทัพพระยานครราชสีมาก็เลิกกลับไปโดยทางนครเสียมราบ แต่ทัพเรือนั่นรั้งอยู่สองวันจึง ล่องไปดามชลมารคออกปากนั่าพุทไธมาศ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์เสด็จ รอนแรมมาโดยมารควิถีสิ้นแดนก้มพุซประเทศ ทัพรายทางนั่นก็เลิกโดยเสด็จมาเป็นกระบวน หลัง สิ้นสิบสามวันทัพหลวงก็เสด็จถึงกรุงเทพมหานครศรีอยุธยา และบุดรภรรยาญาติวงศ์ พระยาละแวกและครัวพระยาพระเขมรมซึ่อนั่นก็ทรงพระกรุณาให้จัดแจงดั้งบ้านเรือนแล้ว พระราชทานเครื่องอัญมณีทั้งปวงให้โดยควรครั้นนายทัพนายกองทัพบกทัพเรือถึงพระนคร พร้อมเสร็จ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็พระราชทานบำเหน็จรางวัลโดยความชอบ แต่พระราซ-มนูนั่นโปรดให้เป็นที่เจ้าพระยามหาเสนาบดีศรืสมุหพระกลาโหม พระราชทานพานทอง เด้า นั่าทอง เจียดทองซ้ายขวา กระบี่ฝักทอง เครื่องอุปโภคบริโภคเป็นอันมากโดยฐานาศักดิ้
ครั้น ณ วันอังคาร ขึ้น ๒ คา เดือน ๕ ปีจอ อัฐศก (พ.ด.๒๑๒๙) กรมการเมืองคุยบุรี บอกเช้ามาว่า พระยาศรีไสยณรงค์ซึ่งให้ไปรั้งเมืองดะนาวศรีเป็นกบฏ โกษาธิบดีกราบทูล พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระมหากรุณายังแคลงอยู่จึงโปรดให้มืดราแต่งช้าหลวงออก ไปหา พระยาดะนาวศรีก็มิมา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระพิโรธ จึงโปรดให้สมเด็จพระอนุชา-ธราซเจ้า เสด็จพระราชดำเนินยกทัพออกไปและทัพสมเด็จพระอนุชาธิราชเสด็จออกไปครั้ง นั่นพลสามหมื่น ช้างเครื่องสามร้อย ม้าห้าร้อย ทัพปักษ์ใด้เมืองไชยา เมืองชุมพร เมืองคลอง วาน เมืองคุย เมืองปราณ เมืองเพชรบุรี หกเมือง คนหมื่นห้าพัน ชุมทัพดำบลบางสะพานเดิน ทัพกระทั้งสิงขร
ฝ่ายพระยาดะนาวศรี รู้ว่าสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินยกออกมา ก็คิดเกรงพระเดชเดชานุภาพเป็นอันมาก จะหนีก็เห็นไม่พ้น จะแต่งทัพออกรบก็เหลือกำลัง จนความคิดแล้วก็นี่งรักษานั่นไว้ ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จ ถึงเมืองดะนาวศรี สั่งให้ดั้งค่ายล้อมไว้โดยรอบ แต่ทัพหลวงนั่นดั้งไกลเมืองห้าสิบเส้น จึงทรงแต่ง เป็นหน้งลือรับสั่งเช้าไปว่า พระยาดะนาวศรีเป็นช้าหลวงเดิมลัดย์ซึ่อนั่นคง ได้ทำราชการโดย เสด็จงานพระราชสงครามความชอบมาแต่หลังมากมายนัก ซึ่งทรงพระกรุณาให้มากินเมือง ดะนาวศรีนั่ยังหาเสมอความชอบไม่อีก แด1จำเป็นด้วยเหตุว่าเมืองดะนาวศรีเป็นหน้าศึก ครั้นจะ ให้ผู้อื่นมาอยู่มิวางพระทัย จึงให้พระยาศรีไสยณรงค์ออกมาอยู่ต่างพระเนดรพระกรรณ เนื้อ-
ความข้อนี้ก็ย่อมรู้อยู่แก่ใจ และซึ่งได้ข่าวเข้าไปว่าพระยาดะนาวศรีคิดการกบฏ สมเด็จพระเจ้า-อยู่หัวก็ยังไม่เชื่อ จึงมีดราออกมาให้หาก็มิเข้าไปเฝืาเนื้อความจึงมากขึ้น ดรัสให้เราออกมาเรามี ความเมตตานักอยู่ พระยาตะนาวศรีผิดแด่ครั้งเดียวดอก ให้ออกมาหาเราเถิด จะกราบทูลขอโทษ ไว้ครั้งหนึ่ง ถ้าจะมาก็ให้มาวันนี้ ถ้ามิมาเห็นว่าจะรับทัพเราได้ก็ให้แต่งป้องกันเมืองให้มื่นคง พระยาดะนาวศรีแจ้งในหนังสือด้งนั้น จึงคิดว่าเราได้ทำการล่วงเกินผิดถึงเพียงนี้แล้ว และซึ่งมี หนังสือรับสั่งมาทั้งนี้เป็นราชอุบายศึก ออกไปก็ในจะดาย ผิดชอบก็จะอยู่สู้ไป ถึงจะดายก็จะได้ ปรากฏชื่อไว้ภายหน้า พระยาดะนาวศรีมิได้ออกมา เพลารุ่งแล้วนาฬิกาหนึ่ง สมเด็จพระเอกา-ทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จทรงเครื่องอลังการประด้บสำหรับ พิชัยยุทธเสรีจ เสด็จทรงข้างด้นเจ้าพระยาปราบไดรจักรเป็นพระคชาธาร พร้อมด้วยท้าวพระ-ยาพลาพลทวยหาญเป็นขนัดแน่นแสนเสโลโดมรมาศดูพันลึก อธึกทั้งทวนทองธงทิวเป็นท่อง แถวไสวอำไพด้วยมหาเศวดฉ้ดรกลิ้งกลดบังทินกร บวรบังแทรกชุมสายพรายพรรณดาษดา ศัพท์โกลาหลกึกถ้อง กลองชนะแตรสังข์สนั้นเนียรนาทพระบาทสมเด็จกรีธาพลเลียบทอด-พระเนดรดูท้องที่ ซึ่งจะให้พลทหารปีนเข้าเมือง
ฝ่ายพระยาดะนาวศรีออกมายืนถิอหอกทั้นสัประทนอยู่บนเชิงเทินแลเห็นพลสมเด็จ-พระอนุชาธิราชเจ้า ดุจสายนั้าอันไหลหลั่งถั่งมาเมื่อวสันดฤดูแล้วได้ยินเสียงปีกลองแตรสังข์ดกใจ ดะลีงไป หอกพลัดดกจากมีอมิได้รู้ บ่าวไพร่ทั้งปวงเห็นด้งนั้นก็เสียใจ พูดเล่ากันต่อไปว่า นายเรา เห็นจะป้องกันเมืองไว้มีใด้ พลทหารทั้งปวงก็ยิ่งครั่นคร้ามพระเดชเดชานุภาพเป็นอันมาก สมเด็จ-พระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จเลียบดูรอบเมืองดะนาวศรี เห็นหน้าที่ด้านข้างอุดรทิศจะเข้าได้เสด็จ กลับมายังค่ายหลวง จึงมืพระราชกำหนดให้นายทัพนายกองทำบันไดร้อยอัน ปลายบันไดนั้น ให้ผูกพลุเพลิงพะเนียงจงครบ เพลาดีสิบทุ่ม ถ้าได้ยินเสียงปีนใหญ่สามนัดเป็นสำคัญแล้ว ให้ เอาบันไดพาดจุดพลุพะเนียง ปีนเอาเมืองให้ได้ ท้าวพระยามุขมนตรีนายทัพนายกองรับพระราช-โองการแล้ว ก็มาจัดแจงการทั้งปวงไว้สรรพกับพลทหารอาสาพันหนึ่ง ซึ่งจะเข้าปีนเอาเมือง พร้อมเสรีจ ครั้นเพลาสามยาม สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นบนเกยคอยฤกษ์ เดชะพระ-บารมีสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ถ้าจะมีชัยแก่ข้าศึกครั้งใด ก็ให้เห็นดุภนีมิดประจักษ์ทุกครั้ง พอ เพลาล่วงสามยาม ๗ บาท พระสารีรีกบรมธาตุใหญ่เท่าผลส้มเกลี้ยง เสด็จผ่านด่านเมืองดะนาวศรี มาแด่ทิศอุดรไปเฉียงอาคเนย์ พระรัศมีสว่างวาบไปทั้งอากาศและปฐพี สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว เห็นด้งนั้นทรงพระปิดิโสมนัส	ถวายทัศนขสโมธานเหนีอพระอุตมางคศึโรดน้ด้วยเบญจาง-
ประดิษฐ์ แล้วสั่งปโรหิดาจารย์ทั้งหลาย ให้ประโคมแดรสังข์ดุรียดนดรีพีณพาทย์ฟ้องชัยในทันที ให้ฝรั่งแม่นปีนจุดจ่ารงค์ครื่าทองท้ายที่นั้งสามบอกไล่กันเป็นสำคัญ
ฝ่ายนายทัพนายกองได้ยินเสียงปีนใหญ่สำคัญ ก็ให้ทหารกรูกันเอาบันไดพาดกำแพง-เมือง จุดพลุพะเนียงเป็นโกลาหล เจ้าหน้าที่เห็นด้งนั้นดกใจ ออกยืนรบพุ่งก็ฑนเพลิงมิได้ ทิ้ง หน้าที่เสีย ฝ่ายทหารข้าหลวงก็เข้าเมืองได้ พอเพลารุ่งขึ้นก็คุมเอาด้วพระยาดะนาวศรีพันธนามา ถวายยังค่ายหลวง สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนยกหนึ่งสามสิบที แล้ว
บอกข้อราชการเข้ามายังกรุงเทพมหานคร สมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้า ดจัสได้แจ้งว้าสมเด็จ-พระอนุชาธิราชเจ้าได้เมืองดะนาวศรแล้วจับได้พระยาศรีไสยณรงค์ดังนั้น ก็มืพระทัยปรีดา จึง ทรงพระกรุณาให้มืดราดอบไปว้า อย่าไห้ส่งเข้ามา ณ กรุงเลย ไห้ดระเวนแล้วดัดศีรษะเสียบประจาน ไว้ ณ เมืองดะนาวศรี อย่าไห้ผู้ไดดูเยี่ยงอย่าง และไห้เอาพระราชฤทธานนค์เป็นเจ้าพระยา-ดะนาวศรี สมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้าก็กระทำดามพระบัญชาสมเด็จพระบรมเชษฐาทุกประการ ครั้นจัดแจงเมืองดะนาวศรีเป็นปกด็ราบคาบแล้ว สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จพระราชดำเนิน กลับมายังกรุงเทพมหานคร เข้าเผ้าสมเด็จพระบรมเชษฐา กราบทูลเสร็จสิ้นทุกประการ
สมเด็จพระนเรศวรบรมบพิดรมืพระทัยโสมนัส ดจัสชมพระกฤษฎาธิการสมเด็จพระ-อนุชาธิราชเจ้าเป็นลันมาก
ครั้น ณ จันอังคาร แรม๕คั้า เด็อน ๑๒ มีหนังสือบอกพระยากาญจนบุรีส่งดัวสมิง-อบากอง ซึ่งถือหนังสือเจ้าเมืองเมาะลำเลิ่งเข้ามา สมหนายกกราบบังคมทูล ไนหนังสือนั้นว้า หนังสือพระยาพะโรเจ้าเมืองเมาะลำเลิ่ง ขออวยสิริสวัสดิ้มาถึงพระยากาญจนบุรี ด้วยข้าพเจ้า กบพระยาลาวเจ้าเมืองเมาะดะมะเก็ดมหากลหะแก่ยัน พระยาลาวจะยกมาด็เมืองข้าพเจ้า ข้าพเจ้า หาที่พึ่งมิได้ จะขอเอาพระเดชเดชานุภาพพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว อันมีพระบุญ-ราศีกฤษฎาธิการมหิมา ดจหนึ่งสมเด็จพระเจ้ามันธาดุราชจาดรรุคทีปจักรพรรดิลันมืพระราซ-เดซาวราฤทธิอาณาจักรแผ่ไปในทวีปใหญ่ทั้งสี่ มีทวีปน้อยสองพันเป็นบริวาร เป็นฉัดรแก้วกั้น เกศ ขอกองทัพยกไปช่วยยันเมือง
พระมาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ได้ทราบดังนั้นทรงพระโสมนัสจึง พระราชทานเสื้อผ้าเงินดราแก่สมิงอุมากองโดยสมควรแล้วดจัสไห้พระยาศรีไศลถือพลสองพัน สรรพไปด้วยเครื่องดัสดราอาวธยกไป ณ เมืองเมาะลำเสี่ง พระยาลาวเจ้าเมืองเมาะตะมะรู้ว้า กองทัพไทยยกมาดั้งอยู่ ณ เมืองเมาะลำเลิ่ง กลัวพระเดชเดชานุภาพ มิได้คิดอาฆาดต่อไป ขณะ เมื่อพระยาศรีไศลไปช่วยยันเมืองเมาะลำเลิ่งนั้น เจ้าฟ้าแสนหวีก็ถึงแก่พิราลัย มืราซบุดรสองคน แด่ด่างมารดา พี่น้องทำยุทธกลหะชิงสมบดกัน ผู้น้องสู้มืใด้กลัวพี่ชายจะฆ่าเสีย ครั้นรู้ว้ากองทัพ ไทยมาดั้งอยู่ ณ เมืองเมาะลำเลี่ง ก็พาพรรคพวกบ่าวไพร่ประมาณร้อยเศษ หนีลงมาหาพระ-ยาศรีไศล ณ เมืองเมาะลำเลิ่ง พระยาศรีไศลก็บอกส่งดัวเจ้าฟ้าแสนหวีมายังกรุงเทพมหานคร
พระมาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ทรงพระมหาการุญภาพแด่เจ้าฟ้า แสนหวี แล้วพระราชทานเครื่องอุปโภคบริโภคเป็นลันมาก เลี้ยงไว้โดยฐานาดักดิ้
ลศักราช ๙๔๙ ปีกน นพศก (พ.ศ. ๒๑๓๐)	ราชบุดรนักพระลัฎฐาผู้เป็นพระขา-
ละแวก เมื่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์เสด็จไปปราบ ขณะเมื่อทหารข้าหลวงเข้า เมืองละแวกในเพลากลางคืนนั้นพระราชบุดรมาอยู่หน้าที่ ครั้นทัพไทยเข้าเมืองได้แล้ว ความ กลัวก็มิได้ไปหาบิดา หนีออกจากหน้าที่กับบ่าวประมาณ ๓๐ คน เข้าปาพายันหนีไปถึงแดน เมืองล้านข้าง ครั้นรู้ข่าวว้ากองทัพหลวงเสด็จพระราชดำเนินกลับไปกรุงพระมหานครศรีอยุธยา แล้ว ก็พากันกลับมาเมืองละแวก เสนาบดีที่เหลออยู่ยับสมณชีพราหมณ์ อาณาประชาราษฎร
จึงพร้อมก้นยกพระราชบุดรท่านขึ้นราชาภิเษกเป็นพระยาละแวกครอบครองแผ่นดินแทน พระบิดา พระยาละแวกครั้นได้ครองสิริราชสมบัติแล้ว ก็อุดส่าห์บำรุงสมณพราหมณาจารย์ โดยยุติธรรมราชประเพณีมาได้เดือนเศษ จึงดรัสปรึกษาเสนาบดีกระวีมุขทั้งหลายว่า แด่ก่อน พระราชบิดาเราไปกระท่าเสี้ยนหนามด่อพระมหานครศรีอยุธยา มิได้เกรงพระเดชเดชานุภาพ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ อันทรงอิสรภาพดุจสุริยเทวบุดรอันมีรัศมีสว่างทั้ว โลกธาดุ ความพินาศฉิบหายจึงถึงพระองค์และญาติประยูรวงศ์ในกรุงกัมพูชาธิบดี และครั้งนี้ เราจะท่าดุจบิดานั้นมิได้ จำจะอ่อนน้อมขอพระเดชเดชานุภาพ สมเด็จพระเจ้ากรุงเทพมหานครศรี-อยุธยาเป็นที่พึ่งที่พำนัก ความสุขสวัสดีจะได้มีแก่เรา ท่านทั้งหลายจะเห็นประการได เสนาบคี-มนดรีมุขทั้งปวงกราบทูลว่า ซึ่งพระองค์ดำรัสควรนี้นัก ขอพระราชทานไห้แด่งดอกไม้ทองเงิน เครื่องราชบรรณาการ มีพระราชสาส์นไปอ1อนน้อมโดยราชประเพณีเมืองขึ้นเมืองออกกรุงเทพมหานครแล้ว ความสิริสวัสดิ้พิพํฒนมงคลก็จะบังเกิดมืไปดราบเท่ากัลปาวสาน พระยาละ-แวกได้ฟังดังนั้นยินดีนัก จึงให้แต่งดอกไม้ทองเงิน จัดเครื่องราชบรรณาการเป็นอันมาก แล้ว แต่งลักษณราชลาส์นไห้ออกญาวงศาธิบดื พระเสน่หามนดรี หลวงวรนายก เป็นทูดานุทูดจำทูล พระราชสาส์น คุมเครื่องมงคลราชบรรณาการมา ครั้นถึงด่านปราจีนบุรี กรมการก็คุมทูตานุทูตเข้าไปอังกรุงเทพมหานคร เสนาบดีนำเอากิจจานุกิจกราบบังคมทูล พระบาทสมเด็จพระ-พุทธเจ้าอยู่หัวดำรัสไห้เบิกทูดเข้าเฝืา ณ มุขเด็จหน้าพระที่นั่งมงคลาภิเษก ดรัสพระราชปฐลันถาร ๓ นัดแล้ว พระศรีภูริปรีชาก็อ่านพระราชสาส์น ในลักษณะนั้นว่า ข้าพระองค์ผู้ครองกรุงอนทบิสถ์กุรุรัฐราชธานี ขอถวายบังคมมาแทบพระบวรบาทบงกชมาศ สมเด็จพระผู้จอมมงกุฎ กรุงเทพทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรัดนราชธานีบุรีรมย์อุดมพระราชนิเวศมหาสถาน ด้วยบิดาข้าพระองค์มิได้รักษาขอบขัณฑเสมาโดยราชประเพณี กระท่าพาลทุจริตมิได้รู้จัก กำลังดนกำลังท่าน มาก่อการให้เกิดเป็นปรบิกษ์แก่กรุงเทพมหานคร อุปมาดังจอมปลวกมา เคียงเขาพระสิเนรุราชบรรพด มิดังนั้นดุจมิคชาติดัวน้อยองอาจยุทธนาการด้วยพระยาราชสีห์ อันมีมเหศรดักดานุภาพ ก็ถึงแก่กาลพินาศจากไอสูริย์ศวรรยานั้น ก็เพื่อผลกรรมอันได้กระท่า มาแด่ก่อน และข้าพระองค์ครองแผ่นดินเมืองละแวกศรั้งนี้จะได้เอาเยี่ยงอย่างพระบิดานั้นหา มิได้จะขอเอาพระเดชเดชานุภาพสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ปกเกล้าปกกระหม่อม ดุจฉัดรแก้วแห่งท้าวมหาพรหม อันมีปริมณฑลกว้างขวางร่มเย็นไปทั้งจักรวาล ข้าพระองค์ขอ ถวายสุวรรณหิรัญรัดนมาลาบรรณาการ มาพระราชประเพณีสืบไปดราบเท่ากัลปาวสาน สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสได้ทรงฟัง ก็มีพระทัยเมดดาแก่พระสุธรรมราชาพระยาละแวกองค์ ใหม่เป็นอันมาก สั่งให้ดอบพระราชสาส์นไปว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะได้อาฆาดจองเวร แก่ ราชบุดรนัดดานักพระลัฎฐาหามิได้ และซึ่งบิดาท่านเป็นไปจนถึงกาลพิราลัยนั้น ก็เพื่อเวรานุเวร แด'อดีดติดดามมาให้ผลเห็นประจักษ์ และให้พระยาละแวกองค์ใหม่นี้ครอบครองไพร่ฟ้าประธา-ราษฎร โดยยุติธรรมราชประเพณีพระมหากษ้ดราธิราชเจ้าแด่ก่อนนั้นเถิด แล้วสั่งให้เจ้าพนักงาน ดอบเครื่องราชบรรณาการ และพระราชทานแอผ้าเงินดราแก่ทูดานุทูดโดยสมควร อยู่สามวัน ทูดก็กราบถวายบังคมลาไปอังกรุงกัมพูชาธิบดี
ครั้นเข้าเดือน ๕ ปีชวด สัมฤทธิคก (พ.ศ.๒๑๓๑) สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวดรัสให้บำรุง ข้างม้ารี้พลไว้ เดือน ๑๒ จะยกไปเมืองเมาะตะมะ เมืองหงสาวดี
ในเดือน ๕ นั้น มีหนังสือบอกพระยาศรีไคลเข้ามาว่า ซึ่งพระเจ้าแปรผู้เป็นราชนัดดา เสียทัพกลับไปหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีเอาโทษ ถอดเสียจากฐานาศักดื่ ไพร่พลรามัญซึ่งไป กับพระเจ้าแปรนั้นจับได้ใส่เล้าคลอกเสีย ที่แดกฉานซ่านเซ็นไปภายหลังรู้เนื้อความดังนั้นกลัว ตายก็มิได้เข้าบ้านเมือง คุมกันเป็นพวกเป็นเหล่าออกอยู่ป่า แต่งข้าหลวงไปจับก็ด่อรบ และหัว เมืองทั้งปวงเห้นว่าพระเจ้าหงสาวดีถอดพระเจ้าแปรก็เสียใจ พากันกระด้างกระเดื่องเป็นลัน มาก และกรุงหงสาวดีเห็นจะเสียแก่มอญกบฎ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ได้ ทราบดังนั้น จึงพระราชทานพระอาญาสิฑธิ้ให้เจ้าพระยาจักรีเป็นนายทัพ ยกพล ๑๕,๐๐๐ ข้างเครื่อง๑๐๐ ม้า๒๐๐ ออกไปดั้งมั่นปลูกยุ้งฉางทำไร่นา ณเมืองเมาะลำเลิ่งไว้ท่าทัพหลวง จึงดำรัสให้เจ้าฟ้าแสนหวีไปด้วยเจ้าพระยาจักรี แล้วเกณฑ์ทัพเมืองทวาย๕,๐๐๐ ให้ชื้นไปดั้ง ตำบลเกาะพะรอกเมืองวังราวขอบฝังซะเลดะวันดก หนุนทัพพระยาจักรี ๆ จะได้ใช้ราชการ สะดวก และกองทัพพระยาศรีไคลให้เอาไว้แต่ตัวพระยาศรีไศลกับพรรคพวกนั้นให้กลับเข้ามา รับราชการ ณ กรุง
ฝ่ายเจ้าพระยาจักรีกราบถวายบังคมลายกไปถึงเมืองเมาะลำเลิ่งแล้วดั้งค่ายขุดคูปลูก ยุ้งฉาง กะเกณฑ์มอญซาวเมืองเมาะลำเลิ่งและไทย กองทัพทำไร่นา และดั้งทำเรือรบเรือไล่ เป็นลันมาก พระยาศรีไคลกับพรรคพวกก็กลับเข้ามารับราชการ
ฝ่ายเจ้าเมืองเมาะดะมะ เจ้าเมืองละเคิ่ง เจ้าเมืองขะลิก เจ้าเมืองบัวเผื่อน เจ้าเมืองพสิม เจ้าเมืองตองอู รู้ว่าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ณ กรุงเทพมหานครศรีอยุธยา ให้กองทัพเจ้าพระยาจักรี ยกมาดั้งทำไร่นา ณ เมืองเมาะลำเลิ่งไว้เป็นเสบียง เดือนอ้ายปลายปี ทัพหลวงจะเสด็จยกไปดี เมืองหงสาวดี ด่างคนต่างเกรงพระเดชเดชานุภาพ ก็แต่งพม่ามอญผู้ดีให้ถือหนังสือและเครื่อง ราชบรรณาการลงมา ณ เมืองเมาะลำเลิ่ง เจ้าพระยาจักรีก็บอกล่งผู้ถือหนังสือ และเครื่อง บรรณาการเข้ามาลังกรุงเทพมหานคร เสนาบดีเอาความกราบทูลพระบาทสมเด็จพระพุทธ-เจ้าอยู่หัว ดำรัสให้เบิกพม่ามอญผู้ถือหนังสือเข้าเฝืาและในหนังสือเจ้าเมืองเมาะดะมะ เจ้าเมือง พสิม เจ้าเมืองบัวเผื่อน เจ้าเมืองขะลิก๔เมืองนี้ ว่าจะขอเป็นข้าขอบข้ณฑเสมากรุงเทพมหานคร ไปตราบเท่ากัลปาวสาน แต่หนังสือพระยาตองอู พระยาละเคี่งนั้นว่าจะขอพึ่งพระบรมโพธิสมภาร ถ้าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์จะเสด็จพระราชดำเนินไปเอาเมืองหงสาวดีเมื่อใด พระยาดองอู พระยาละเคี่ง จะขอยกพลมาควบทัพโดยเสด็จงานพระราชสงคราม สมเด็จพระ-พุทธเจ้าอยู่หัวได้แจ้งในลักษณะลักษรทุกเมืองดังนั้นมีพระทัยโสมนัสดรัสให้พระราชทานรางวัล แก่พม่ามอญผู้มานั้นเป็นลันมาก แล้วให้พระราชทานสี่งของไปแก่เจ้าเมืองทั้งปวงโดยฐานาดักดื๊ จึงให้ดอบหนังสือไปแก่ท้าวพระยารามัญทั้งปวง ผู้ถึอหนังสือก็กราบถวายบังคมลาไปเมือง
ขณะเมื่อผู้ถือหนังสือกลับไปถึงเมืองดองอูนั้น พระมหาเถรเสียมเพรียมเจ้าอธิการรู้ จึงเข้าไปหาพระยาดองอู แล้วถามว่ามหาบฟิดรจะเอามอญไปเป็นดะพ่นหญ้าช้างกรุงศรีอยุธยา
หรือ พระยาดองอูได้ฟังพระมหาเถรว่าก็สงลัย จึงถามว่าไยพระผู้เป็นเจ้าจึงว่าดังนี้ พระมหาเถร จึงว่าอาตมภาพแจ้งว่า มหาบฟิตรมีหฺใXงสือถวายเครื่องบรรณาการไปอ่อนน้อมว่า ถ้าพระเจ้า-กรุงศรีอยุธยายกมาตีเมืองหงสาวดีเมื่อใด มหาบพิตรจะยกไปโดยเสด็จงานพระราชสงคราม เพราะเหตุนี้อาตมภาพจึงว่า พระยาตองอูจึงตอบว่า พระผู้เป็นเจ้าไม่รู้หรือว่าสมเด็จพระนเรศวร-บรมราชาธิราชบฟิครเป็นเจ้า และสมเดจเอกาทศรถสองพระองค์นทรงศักดานุภาพมาก ดุจ หนึ่งพระลุริยเทเวศร์ส่องโลกเมื่อเพลามัชฌ้'นดิกสมัย ศกหงสาลงไปกระทำครั้งใด มีแด่แดกฉาน ยับเยินขึ้นมาทุกครั้ง บัดนี้พระเจ้าหงสาวดีก็สิ้นเขึ้ยวคึกเขึ้ยวสงครามอยู่แล้ว แล้วได้ข่าวมาว่า ปลายปีจะยกบัพมาเอาเมืองหงสา เมืองหงสาเห็นไม่พ้นเงิ้อมพระบัดถ้ท่าน แล้วเมืองมอญทั้ง ปวงก็ไปอ่อนน้อมสิ้น โยมเห็นเหตุศังนี้จึงมืหน้งสีอถวายเครื่องบรรณาการไปอ่อนน้อมบ้าง พระมหาเถรได้ฟังตังนั้นบัวเราะแล้วว่า อ้นพระนเรศวรสองคนพี่น้องมีศักดานุภาพเข้มแข็ง คึกสงครามนั้น อาดมาก็แจ้งอยู่สิ้น ถึงมีชัยแก่ชาวหงสาก็แด่ในแว่นแคว้นชัณฑเสมากรุงพระ-มหานครศรีอยุธยา จะได้ล่วงเกินถึงแตนนี้ก็หามิได้ และอาดมภาพพิเคราะห์ดูลักษณะราคี-มทาบพิดรก็เห็นจะได้เป็นใหญ่ในรามัญประเทศอยู่ ไฉนนั้าพระบัยมหาบฟิดรกับลักษณะจึงผิด กันนัก อ้นลักษณะอย่างมหาบพิตรนี้ในตำราว่าองอาจ ตุจนิทานพระบรมโพธิสัตว์เสวยพระชาติ เป็นกระแต อาจสามารถจะวิดนั้าในพระมหาสมุทรให้แห้ง มิตังนั้นจะมีมานะเหมือนนกน้อย อ้นบินแข่งพระยาครุฑข้ามมหาสาครชะเลหลวงอ้นใหญ่ และ,นาพระทํยมหาบพิตรมาอ่อน ประดุจสตรีกลัวปิศาจหลอกหลอนนั้น ตำราของอาดมภาพนี้ผิดเสียแล้วเห็นจะเอาไว้มิได้ จำจะ ทิ้งนํ้าเผาไฟเสีย ว่าแล้วพระมหาเถรทำลาลุกจะไป พระยาตองอูยิ้มแล้วยกมืออาราธนาว่าพระ ผู้เป็นเจ้าอย่าเพ่อไปก่อน พระมหาเถรก็ทรุดนั่งลงดังเก่า พระยาตองอูจึงว่าอ้นตำราของพระผู้ เป็นเจ้าเห็นก็จะไม่ผิดกับใจของโยม แด่บัดนี้โยมยังอ่อนปัญญาความคิดอยู่ อุปมาตังบุรุษอ้น หลงอยู่ในถาอ้นมีด ถ้าพระผู้เป็นเจ้าช่วยเอาแสงแก้วมาส่งให้สว่างเห็นหนทางแล้วก็จะเดิน โดยทางได้สะดวก พระมหาเถรจึงว่าอ้นการอ้นนี้ใช่กิจสมณะแด่อาตมภาพเสียตายพระศาสนา กับเอ็นดูอาณาประชาราษฎรในรามัญประเทศทั้งปวง ก็จะช่วยทำนุบำรุงไปดามสติปัญญา และซึ่งมหาบพิตรว่ายังอ่อนปัญญาความคิดอยู่นั้น จะคิดอย่างไรให้ว่าไปเกิดจะช่วยขึ้แจงให้ พระยาดองอูได้ฟังตังนั้นดีใจ กราบนมัสการพระมหาเถรแล้วว่า โยมประมาณดูรี้พลเมืองหงสาวดี และเมืองขึ้นทั้งปวง จะมากกว่ากรุงพระนครศรีอยุธยาอีก แด่ทว่ามากก็เหมือนน้อย ด้วยไปเข้า อ่อนน้อมต่อกรุงศรีอยุธยามาก จะคิดอ่านให้กลับใจมาได้นั้นยากนัก พระมหาเถรบัวเราะ แล้วว่าการเพียงนี้จะยากอะไรมี แม้จะแกงให้อร่อยหม้อหนึ่งเห็นจะยากกว่าอีก พระยาตองอูจึง ว่า ถ้าพระผู้เป็นเจ้าโปรดโยมให้ได้เป็นใหญ่ในรามัญประเทศสมคิดแล้วจะสนองพระคุณไป กว่าจะสิ้นชีวิด พระมหาเถรยิ้มแล้วจึงว่ามหาบพิตรอย่าวิดกเลย อาคมภาพจะช่วย พระมหาเถร ขยับมาให้ใกล้พระตองอูแล้วว่า มหาบพิตรก็เป็นพระราชนัดดาพระเจ้าหงสาวดี บัวเมืองทั้งปวง ก็นับถือมากมายอยู่ จงมีหนังสือไปประกาศแก่บัวเมืองทั้งปวงว่า กรุงหงสาวดีเป็นราชธานีใหญ่ แด่ครั้งพระเจ้าข้างเผิอกดราบเท่าทุกว้นนี้ ยังมิได้ไปเป็นเชลยแก่เมืองใด และครั้งนี้พระเจ้าแปร
เสียทีมา สมเด็จพระเจ้าหงสาวดีเอาโทษถอดเสียจากฐานาศ้กดิ้ เราได้ยินข่าวว่าหัวเมืองทั้งปวง พากันลอบใช้คนถือหนังสือคุมเครื่องบรรณาการ ไปออกแก่กรุงพระนครศรีอยุธยา เราก็ยังไม่ เชื่อ จึงแสร้งแต่งคนถือหนังสือไปบ้างหวังจะฟังอึงกิดาการให้แน่ ก็ได้ความประจักษ์ว่าเมือง เมาะดะมะและหัวเมืองทั้งปวงคิดกบฏ คนเหล่านี้หารักชีวิดและโคดรไม่หรือ ให้เร่งบอกมา เรา จะเอาความกราบทูลสมเด็จพระเจ้าหงสาวดี แล้วจะยกทัพไปจับฆ่าเสียให้สิ้นทั้งโคดร ถ้าและ เมืองทั้งปวงรู้สึกว่าได้คิดผิดแล้วจะคืนหาความชอบ ก็จะงดความไว้ครั้งหนึ่งก่อน แด่ทว่าให้คิด อ่านจับไทยกองทัพซึ่งมาดั้งอยู่เมืองเมาะลำเลี่งส่งมาได้บ้างจึงจะเห็นจริง ถ้ามหาบฟัดรมีหนังสือ ไปดังนี้ ดีร้ายหัวเมืองทั้งปวงจะสะด้งดกใจกลัว ก็จะกลับใจคิดอ่านจับไทย ก็จะเกิดอรีวิวาทกับไทย ทางไมดรีก็จะขาดกันเมื่อทัพพระเจากรุงศรีอยุธยายกมา ก็จะได้เป็นรั้วขวากรั้วหนามกันให้ช้า ลงไว้ ประการหนึ่งมหาบพิดรจงปารุงช้างม้าเอาใจรี้พลไว้ให้รื่นเริง ถ้าได้ข่าวว่าทัพกรุงพระ-นครศรีอยุธยายกล่วงแดนมาเมื่อใดแล้ว จงเร่งยกพลไปเมืองหงสาวดี ทำทีว่าจะมาช่วยงาน พระราชสงครามให้ไว้ใจแล้ว เช้าปลอมปล้นเอาเมืองหงสาวดี เชิญเสด็จพระเจ้าหงสาวดี และ กวาดครัวอพยพไพร่พลเมืองช้าวปลาอาหารมาเมืองดองอูให้สิ้น ถืงมาดรว่าทัพพระนเรศวรยก ดีดดามมาถึงเมืองดองอูก็ดี เมื่อแลเราดัดเสบียงอาหารได้สิ้นแล้วก็ในจะเลิกทัพกลับเอง ถ้าศึก กลับไปแล้ว พระเจ้าหงสาวดีก็อยู่ในเงื้อมพระหัดถ้ พระองค์ก็จะสิฑธิ้ขาดขึ้นกว่าเก่าร้อยเท่า พันทวิ จะคิดประการใดก็จะสำเร็จและซึ่งอาดมภาพว่ามาทั้งนี้ มหาบพิดรจะเห็นดีชั่วประการใด พระยาดองอูมีความยินดีกราบนมัสการแทบบาทพระมหาเถรแล้ว ๆ เล่า ๆ แล้วว่า พระผ้เป็น เจ้าคิดดังนี้ดังเทพยดาเอาแว่นแก้วมาส่องให้สว่างเห็นทั้งกลางวันและกลางคืน พระคุณนันหา ที่สดมีได้ พระมหาเถรจึงว่ามหาบฟืดรเร่งมีหนังสือไปเถิด ถ้าขัดสนไปภายหน้าจึงให้ไปบอก อาดมภาพจะช่วย แล้วพระมหาเถรก็ลาไปพระอาราม รุ่งขึ้นพระยาดองอูก็แต่งหนังสือตาม ถ้อยคำพระมหาเถรว่า ให้คนถือไปประกาศแก่หัวเมืองทั้งปวง
ฝ่ายพระยารามัญหัวเมืองทั้งปวงแจ้งในหนังสือพระยาดองอูดังนั้นก็ดกใจกลัว ต่างคน ด่างปรึกษากรมการนายบ้านนายอำเภอ ว่าเราคิดการครั้งนี้หมายจะลับก็ไม่ลับ พระยาดองอูรู้ ความสิ้น จึงมีหนังสือมาว่ากล่าว ทั้งนี้เพื่อเพราะเอ็นดูเราผู้เป็นดระกูลรามัญ ครั้นจะขืนผัน หน้าไปพึ่งกรุงพระนครศรีอยุธยาทีเดียว ก็เป็นระยะท่าทางไกลจะด้องคำบุราณว่ากว่าถวจะสุก ก็งาไหม้ ด้วยพระยาดองอูมืกำลังรี้พลมาก แล้วพระเจ้าหงสาวดี ก็นับถือว่าเป็นเชื้อพระวงศ์ จะ ว่าประการใดก็สีทธิ้ขาด จำเราจะหาความชอบคืนจับเอาไทยส่งเช้าไปให้ได้ คิดกันดังนั้นก็แต่ง หนังสือขึ้นไปถึงพระยาดองอูเป็นใจความว่า ช้าพเจ้าหัวเมืองทั้งปวงขอน้อมเศียรเกล้าถวาย บังคมมาใด้เบี้องบาทพระยาดองอู ด้วยช้าพเจ้าทั้งปวงเป็นคนโมหะคิดประทุษฐจึดผิดไปนั้น พวก ข้าพเจ้าทั้งปวงถึงที่ดาย ซึ่งโปรดให้มีหนังสือขึ้แจงมาให้ข้าพเจ้าเห็นผิดและชอบนั้น ดุจเทพยดา มาชุบเอาชีวิดข้าพเจ้าและซีวิด'1พร่ฟัาประชากรเป็นคืนมานั้น พระคุณไม่มีที่จะเปรียบได้ ข้าพเจ้า จะขอกระทำดามโอวาทเอาเป็นที่พื่งที่พำนักสืบไป แล้วก็ส่งหนังสือให้ผู้ถือหนังสือกลับไปยังเมือง ดองอู พระยาดองอูแจ้งในหนังสือนั้นก็มืความยินดี ดั้งแต่นั้นมาก็บำรุงช้างม้าเอาใจไพร่พลใน
เมืองดองอูให้รักใคร่เป็นอ้นมาก ฝ่ายพระยาลาวเจ้าเมืองเมาะดะมะสั่งแก่พระยารามัญทั้งปวง ให้คิดอ่านจ้บกองทัพไทยให้ได้ จะได้ส่งเข้าไปเมืองดองอูเอาความชอบ ห้าวพระยารามัญทั้งปวงก็ คอยจ้องจะจับไทยให้ได้
ครั้น ณ เดือนอ้ายข้าวเบาสุก เหล่าไทยออกไปเกี่ยวข้าว ณ ทุ่งนาเมาะลำเลิ่ง แด่พวก ขุนจบสิบห้าคนออกไปเกี่ยวข้าวอยู่ริมชายปาสมืงสุระนายบ้านจอยยะกับพวกรามัญ ๑๐๐ คน ลอบอยู่ในปา ครั้นเห็นได้ทีก็วิ่งกรูกันเข้าจับขุนจบและพวกไปได้ ๙ คน ไพร่ ๕ คน หนีได้ก็วิ่งไป บอกพวกกองทัพ ว'ามีรามัญประมาณ ๑๐๐ เศษมาจู1จับขุนจบกับไพร่ไป ๙ คน นายทัพนาย กองแจ้งด้งนั้นก็ให้จัดแจงกันไปดาม ๓๐๐ ทันพวกรามัญได้รบกัน พวกรามัญป่วยดายหลาย คนด้านทานมิได้ก็แดกไป กองทัพไทยก็ได้ตัวขุนจบกับไพร่ ๙ คน กลับมาแจ้งพระยาจักรี เจ้า พระยาจักรีจึงหาตัวพระยาพะโรเจ้าเมืองเมาะลำเลิ่งมาถามว่า เหตุผลทั้งนี้เป็นประการใด เจ้าเมือง เมาะลำเลิ่งไม่รับ ว่ามิได้รู้ เจ้าพระยาจักรีมิฟังจะให้จำพระยาพะโร พระยาพะโรเห็นความจะไม่ พ้นตัว จึงอุบายว่าจะขอไปดามเอามอญเหล่าร้ายให้ได้ เจ้าพระยาจักรีมิทันพิเคราะห์สำคัญว่า จริงก็ปล่อยตัวไป พระยาพะโรจึงคิดกับกรมการว่าเราจะไปดามจับบ่าวของเรามากระไรเล่า ถึง จะแก้ไขประการใดเห็นจะไม่ลับจะนิ่งอยู่ตังนี้จะพากันดายเสียสิ้น จำจะหนีข้ามไปเมืองเมาะดะมะ คิดพร้อมกันแล้วก็แต่งคนเร็วเอาการไปแจ้งแก่พระยาลาว พระยาลาวก็ไห้เอาเรือมาคอยรั! ครั้นเพลาสองยามพระยาพะโรก็พาครัวอพยพหนีออกจากเมือง พอรุ่งก็ลงเรือข้ามไปเมืองเมาะดะม: เพลารุ่งเข้าพระยาจักรีรู้ว่าพระยาพะโรเจ้าเมืองเมาะลำเลิ่งเทครัวหนีไปสิ้น ก็แด่งกองทัพดา! มาถึงฝังนั้า ไม่ทันก็กลับไป
ฝ่ายพระยาพะโรก็แจ้งแก่พระยาลาว เจ้าเมืองเมาะดะมะทุกประการ พระยาลาวจึงว่า ซึ่งห้าการมิได้ไทยมา เสียทีครั้งหนึ่งแล้วก็แล้วไปเถิด แด่เราวิดกว่าท่านอยู่ ณ เมืองเมาะลำเลิ่ง นั้น อุปมาเหมือนหนึ่งฝูงมโเคชาดิอ้นอยู่ในปากเสือ ซึ่งพากันอพยพมาได้สิ้นนั้น เรามิความ ยินดีนักจึงค่อยคิดอ่านกันไปใหม่ จะเกรงอะไรแก่กองทัพไทยเท่านี้ แล้วเจ้าเมืองเมาะดะมะแต่ง กองทัพโจรกองละสองร้อยสามร้อยให้เที่ยวเป็นเสือป่า ถ้าเห็น!ฑยออกเที่ยวท่องหากินและเกี่ยวข้าว ก็ให้ลอบฆ่าดี พอจับตัวได้ก็ให้จับตัวมา ถ้าเห็นห้าได้จึงให้ห้า ถ้าเห็นห้ามิได้อย่าให้ห้า สุดแด่ อย่าให้เสียที กองรามัญทั้งปวงแจ้งกำหนดตังนั้นแล้ว ก็ข้ามไปชุ่มอยู่ในป่าใกล้นา ครั้นเห็นไทย ออกเกี่ยวข้าวก็ลอบยิงลอบแทง แด่ห้าตังนี้เนือง ๆ นายทัพนายกองทั้งปวงก็เอาเหตุไปแจ้งแก่ เจ้าพระยาจักรี เจ้าพระยาจักรีเห็นมอญกลับเป็นกบฎกระห้าการกำเริบหนักขึ้น ก็บอกหนังสือ เข้ามากราบทูลเสร็จสิ้นทุกประการ เสนาบดีก็เอาหนังสือบอกเจ้าพระยาจักรีขึ้นกราบบังคมทูล พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทราบก็ทรงพระโกรธ ดรัสว่าเจ้าพระยาจักรีเป็นผู้ใหญ่ก็เคย ห้าคึกสงครามมา ยังว่าจะไปดีเอาเมืองเล่า นึ่ก็หาได้ดีไม่ เจ้าเมืองเมาะลำเลิ่งเข้าสวามิภักดิ้ ขอ กองทัพออกไปรักษาเมือง ไพร่บ้านพลเมืองก็ปกติอยู่สิ้น ฝ่ายเมืองเมาะดะมะ เมืองละเคิ่ง เมือง บัวเผื่อน เมืองพสิม เมืองขะลิก เมืองดองอู เล่าก็มาอ่อนน้อม ควรหรือให้เป็น!ด้ถึงเพียงนี้ ประการหนึ่ง เมืองเมาะลำเลิ่งก็อยู่ฟากดะวันออก เหมือนอยู่ในกำมือก็ยังให้หลีกหนีไปได้ด้วยเล่า ห้าคึกดุจ ทารกอมมือ ครั้นจะให้ฆ่าเสียก็เสียดายคมหอกดาบ ตรัสเท่าตังนั้นก็สั่งให้มืดราภาคโทษออกไป
ว่าเจ้าพระยาจักรีจะดีเอาเมืองเมาะดะมะได้หรือมิได้ ถ้าเห็นได้ถ่ายเดียวแล้วให้ดีเอา ถ้าเห็นมิได้ ให้รักษาแด่ค่ายเมาะลำเลิ่งไว้ให้มั่น ทัพหลวงเสด็จพระราชดำเนินออกไปถึงจึงจะดีเมืองเมาะดะมะ ทีเดียว ผู้ถึอหนังสือก็กลับไปแจ้งแก่เจ้าพระยาจักรีทุกประการ เจ้าพระยาจักรีแจ้งในท้องดรา รับสั่งลังนั้นก็กลัวพระราชอาญาเป็นอันมาก และเร่งรัดให้นายทัพนายกองทำเรือรบเรือไล่เสร็จแล้ว ก็ให้ลากลงไว้ในคลองนั้า และดีดแด่งกองทัพทั้งปวงกันให้เกี่ยวข้าว๔กอง กองละ๕๐๐คอย สกัดดีเหล่ามอญกบฏทุกวัน พวกมอญเห็นกองทัพไทยมาก ด้านทานมิได้ก็หลบหลีกเข้าในป่า นายทัพนายกองให้เร่งเกี่ยวข้าวเบาและข้าวหนัก ในแขวงเมืองเมาะลำเลี่ง นวดขนข้าวเข้าไว้ใน ฉางได้ประมาณ ๒๐๐๐ เกวียน
ฝ่ายพระยาลาวเจ้าเมืองเมาะดะมะ แด่งชาวด่านให้มาประจำข่าวราชการอยู่ทางแม่ลำเมา ทางดองอู ทางแม่จัน แม่กระษัดร ให้รู้ว่าทัพหลวง ณ กรุงพระนครศรีอยุธยาจะยกมาหรือ ๆ มิมา
ฝ่ายสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่ทัว ครั้นให้หนังสือดอบมายังเมืองเมาะลำเลึ๋งแล้ว ก็มืพวะ-ราชโองการแก่ท้าวพระยาเสนาบดีมนดรืมุขทั้งปวงให้เดรียมทัพพร้อมเสร็จ กำหนดทัพหลวงจะ เสด็จโดยทางชลมารค ณ วันเสาร์ ขึ้น ๑ คา เดือน ๓ไปขึ้นบกเมืองกาญจนบุรี ให้กองทัพบก ทั้งปวงล่วงไปคอยรับเสด็จให้พร้อม ท้าวพระยานายทัพนายกองก็ยกข้างม้ารี๊พลไปยังเมืองกาญจนบุรี ดามพระราชกำหนด
ครั้นถึง ณ วันเสาร์ ขึ้น ๑ คา เดือน ๓ เพลารุ่งแล้ว ๒ นาฬิกาได้มหาอุดมฤกษ์ สมเด็จ พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ก็ทรงเครื่องสิรีราชอลังการสรรพาภรณ์วิชัยยุฑธสรรพเสร็จ เสด็จลงสู่พระที่นั้งกนกรัดนวิมานมหานาวา อันรจนาด้วยกาญจนมณีชัชวาลทั้งค่ดูพันลึก อธึก ด้วยเรือจำนำท้าวพระยาสามนดราช ฝ่ายทหารพลเรือนเรียงประจำจับฉลากสลอนสลัมลับคั่ง ดั้งโดยกระบวนพยุหบาดรา พระโหราราชครูชิบดีศรีพิชาจารย์ก็คั่นฟ้องชัย ให้คลายเรือพระที่นั่ง สุวรรณหงส์ อันทรงพระพุทธปฏิมากรทองนพคุณ บรรจพระสารืรีกบรมธาด ถวายพระนาม สมญาพระชัยนั้นไปก่อน แล้วเรือกระบวนหน้าทั้งปวงไปโดยลำลับ เรือพระที่นั่งและเรือแห่ซ้าย ขวา กระบวนหลังทั้งปวง ก็โดยเสด็จดาดาษไปในท้องอรรณพมหานทีธารประทับรอนแรมห้าเวร ก็ถึงเมืองกาญจนบุรี เสด็จยังพลับพลาที่ปวะทับ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จแรมพักข้างม้า รี้พลจัดการทัพสามเวร และกองทัพหลวงเสด็จครั้งนั้น พลฉกรรจ์ลำเครื่อง ๑๐๐,๐๐๐ ชางเครอง ๘๐๐ มา ๑,๕๐๐
ครั้นรุ่งขึ้นจะเสด็จในเพลาสิบทุ่ม สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระสุบินว่า ยังมืสิงคาล ลัวน้อยมาคาบลากเอาพระยาคชสารลัวใหญ่ไปสู่ประเทศแห่งดนได้ ในพระสุบินว่าสมเด็จพระ-พุทธเจ้าอยู่หัวเห็นประหลาดเสด็จดามไปจะชิงเอาพระยาคชสารก็มิได้ ด้วยป่านั้นเป็นทางทุรัศกนดารนัก เท่านั้นก็ประทมดื่น พอดี๑๑ ทุ่ม จึงดรัสให้พระโหราซ้ายขวาพยากรณ์ พระโหราชิบดีถวายพยากรณ์ ทำนายว่า เสด็จพระราชดำเนินมาครั้งนั้เพื่อจะไปกระทำยุทธนาการด้วย พระเจ้าหงสาวดีเอาฐานพระเจ้าหงสาวดีเป็นที่ดั้งลังพระยาคชสาร ซึ่งว่ามีสิงคาลดวน้อยมา ขบคาบเอาพระยาคชสารไปได้ลังนั้น ดีร้ายจะมีปรปักษ์เมืองใดเมืองหนึ่ง แด่ว่าเป็นเมืองน้อย มาปลอมปล้นลดดื่าพระองค์พระเจ้าหงสาวดีลงเสิยจากเศวดฉัดรแล้วพาไปเมืองแห่งดน ทัพ
หลวงจะได้เสด็จติดดามไป แด่ทว่าเฟ้นจะมิได้พระเจ้าหงสาวด็ด็นมา จะขัดสนด้วยเหตุสิ่งใดส์ง หนึ่งเป็นแท้ พระสุบินนั้นเป็นเทพสังหรณ์บอกเหตุ ใช่จะร้ายสิ่งใดหามิได้ สมเด็จพระพุฑธเจ้า-อยู่ห้ว ครั้แดร้ณ์ด้ทรงฟังดังนั้นแล้ว จ้งฑรงพระกรุณาดรัสว่า ซึ่งทำนายครั้งนื๊โดยลักษณะพระสุบินแด่ เรามาเฟ้นว่า พระเจ้าหงสาวด็เป็นใหญ่ในรามัญประเทศแด่ครั้งพระบรมราชบิดามา เป็นปีกแผ่น มั่นคงตุจเขาพระสุเมรุราช และซึ่งผู้ใดจะอาจเอื้อมทำอันดรายนั้นเฟ้นยังไม่ได้ก่อน จำเราจะ ยกไปแก้แค้นเมิองเมาะตะมะ และหวเมิองรามัญทั้งปวงซึ่งประทุษร้ายหมี่นเราให้สากะใจจึง ค่อยคิดราชการด่อไป ดรัสแล้วรุ่งขึ้น ๓ นาฬิกา ๖ บาท เพลาได้มหาเพชรฤกษ์ สมเด็จพระ-พุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ก็ทรงเครื่องสำหรับพิชัยสงครามเสร็จ สมเด็จพระนเรศวรบพิดร เป็นเจ้าเสดจทรงร้างพระที่นั้ง เจ้าพระยาปราบไตรจักรเป็นพระคชาธาร สมเด็จพระเอกาทศรถ-อิศวรบรมนาถ เสด็จทรงร้างด้นพระยาจักรมหิมาเป็นพระคชาธารประดับด้วยพิริยทวยหาญแห่ เป็นขนัดแน่นแสนสารสินธพ พยุหดูพิลึกดาดาษด้วยธงทิวแถวทวนทองหน้าพระคชาธาร อลังการด้วย เครื่องพระอภิรุมชุมสาย พรายพรรณกลิ้งกลดจามรมาศบังบรมทิพากรอันจรัสส่องอุโฆษด้วยเสียง กาหล ฆ้องกลองชนะน่าเสด็จโดยมารควิถีแถวเถื่อนทุเรศ ประทับรอนแรมหลายเวรบรรลุถึง ด่านพระเจดีย์ ๓ องค์ เสด็จไปประทับแรมดั้งค่ายหลวงลำนํ้าแม่กระษัดร
ฝ่ายชาวด่านรามัญซึ่งมาประจำฟังช่าวอยู่นั้น เฟ้นกองทัพยกมาก็ลอบดูในปา ประจักษ์ แจ้งว่าเป็นทัพหลวงแล้ว ก็ร็บเอาเนื้อความไปแจ้งแก่เจ้าเมิองเมาะดะมะ เจ้าเมองเมาะดะมะจึง บอกร้อราชการไปเมิองหงสาวดีและเมิองดองอู ขณะเมี่อหนังสือบอกเมืองเมาะดะมะไปถึงนั้น พระเจ้าหงสาวดีทรงพระประชวรอยู่จึงสั่งแก่เสนาบดีว่าราชการครั้งนื้เราป่วยทุพลภาพอยู่แล้ว ให้คิดรักษาพระนครให้ดี แล้วไห้บอกไปถึงพระยาดองอูหลานเราให้ยกพลมาช่วยการสงคราม เสนาบดีก็บอกร้อราชการไปยังเมืองดองอู และหัวเมืองทั้งปวงไห้ยกมาช่วยบิองกันบ้านเมืองเมาะดะมะ และในเมืองหงสาวดีนั้นกะเกณฯๆไพร่พลรักษาหน้าที่เชิงเทินดามธรรมเนืยม
ฝ่ายพระยาดองอู จึงให้ไปอาราธนาพระมหาเถรเสียมเพร็ยมเร้ามาเร็อน แล้วบอกประพฤติเหตุ ให้พระมหาเถรฟังทุกประการ แล้วว่าพระผู้เป็นเจ้าช่วยคิดให้โยมด้วย พระมหาเถรได้ฟังหัวเราะ แล้วว่ามหาบพิดรกลัวพระนเรศวรหนักอยู่หร็อ พระยาดองอูจึงว่าพระผู้เป็นเจ้าช่วยทำนุบำรุง แล้วอยู่โยมหากลัวไม่ พระมหาเถรยมแล้วจึงว่ามหาบพิดรอย่าวดกเลย ชงทัพพระนเรศวรพี่น้อง ยกมาคราวนื้ อุปมาเหมือนเทพยดาอันจรในจักรราศีมาอุดหนุนให้ชาดามหาบพิดร	โชคดก
ทวารลัคน์จันทร์จะขึ้นนระอยู่แล้ว อย่าร้าเลย จงเร่งยกพลลงไปเมืองหงสาวดีแล้วแต่งบ้าใร้ถึอหนังสือไป ถึงพระยาลาวเจ้าเมืองเมาะดะมะว่า ให้เร่งกวาดไพร่พลหัวเมือง ซึ่งขึ้นแก่เมืองเมาะดะมะเร้าไว้ ในเมืองให้มั่นคงแล้วให้ดั้งค่ายคูให้มั่นคง จงช่วยกันบิองกันเป็นโจรบอย่าให้กองทัพกรุงพระ-นครศรีอยุธยาร้ามมาได้ ถ้าศีกหนักแน่นประการใดให้บอกมาเราจะยกลงไปช่วย แด่บัดนีเราจะ เร้าไปเฝืาพระเจ้าหงสาวดีคิดราชการก่อน มหาบพิดรมีหนังสือไปเอาใจเมืองเมาะดะมะดังนี้แล้ว จงแต่งบ้าเร็ว ๒๐ บ้า ๓๐ บ้าให้ประจำฟังข่าวอยู่นั่น แล้วให้ผลัดเปลี่ยนกันเอาข่าวมาแจ้งจงเนือง ๆ ถ้าศีกไทยกับรามัญยังไม่ดีดกันเร้า อย่าเพ่อทาจะเสียการ ถ้าศีกติดดีกันเร้าเมื่อใดแล้วก็ให้ทำ การใหญ่เถิด และเมื่อจะเทเมืองหงสาวดีมาเมืองดองอูนั้น ให้จุดเผาบ้านเรือนเสบียงอาหารใน
เมืองหงสาวดีให้สิ้น กำลังศึกก็จะถอยลง ถ้าเห็นยงติดตามมาก็ให้เอาของพระเจ้าหงสาวดีสิ่งหนึ่ง สองสิ่ง แต่งคนถือหนังสือไปถวายหน่วงทัพไว้ แต่งการกันเมืองให้มั่นคง ถืงมาตรจะเสียของไป นัดหนึ่งเท่านั้นก็อย่าเสียดายเลย อุปมาเหมือนดอกไม้หล่น!ปดอกหนึ่งสองดอก ถ้าต้นรากบริบูรณ์ อยู่แลัวก็จะเพลดดอกออกผลสืบไป พระมหาเถรสั่งความแก่พระยาดองอูทุกประการ แลัวก็ลา ไปอาราม พระยาดองอูก็เกณฑ์ทัพ ๑๐,๐๐๐ สรรพไปต้วยเครื่องศัสตรารุธ พลเมือง นอกนั้นให้ กวาดต้อนเข้าในเมืองสิ้น และเกณฑ์ให้ขึ้นรักษาหน้าที่เชิงเทิน ครั้นไต้พิชัยฤกษ์ดีแลัว พระยา ดองอูก็ยกพล ๑๐,๐๐๐ ลงมายังเมืองหงสาวดี ดั้งกองทัพอยู่นอกเมือง พระยาดองอูเข้าเฝ่าสมเด็จ พระเจ้าหงสาวดีในพระราชวัง พระเจ้าหงสาวดีดรัสปราศรัยพระยาดองอูว่า ทัพพระนเรศวร ยกมาครั้งนี้ใหญ่หลวง หลานเราจงคิดราชการป้องก้น อย่าให้เมืองมอญไปเป็นเชลยกรุงพระนครค่ริอยุธยาไต้ พระยาดองอกราบทูลว่าพระองค์อย่าทรงวิตกเลย ข้าพเจ้าจะขอทำราชการฉลองพระคุณกว่า จะสิ้นชีวิด ทูลแล้วพระยาดองอูก็ลาพระเจ้าหงสาออกมายังกองทัพ แด่พระยาดองอูเวียนเข้าไป เฝืาเยือนพระเจ้าหงสาเนือง ๆ ซาวหงสาซึ่งรักษาหน้าที่เชิงเทินประดูเข้าออกนั้นก็ไม่รังเกียจ ซาวดองอู ไว้ใจให้เข้าออกทั้งกลางวันกลางคืน
ฝ่ายพระยาลาวเจ้าเมืองเมาะดะมะ ครั้นแจ้งในหนังสือพระยาดองอูด้งนั้น ก็สำคัญว่า จริงมิไต้ร้ว่าเป็นอุบาย ก็แต่งคนถือหนังสือไปชับต้อนเจ้าเมืองกรมการ และราษฎรบรรตาเมือง ขึ้นแก่เมืองเมาะดะมะให้ยกกันเข้าไปในเมืองเมาะดะมะให้สิ้น เจ้าเมืองกรมการ และราษฎรเมืองขึ้น แก่เมืองเมาะดะมะ ๓๒ หัวเมือง ที่คิดเห็นว่าเจ้าเมืองเมาะดะมะจะสู้กองทัพกรุงไต้ยกกันเข้ามา ที่ เห็นว่าจะสู้กองทัพกรุงมืใต้ก็ไม,เข้ามายกครอบครัวอพยพเข้าป่าไปเป็นอันมาก ฝ่ายเจ้าเมืองเมาะดะมะ ก็จัดดรวจรี้พลทหารปีนใหญ่น้อยประจำรักษาหน้าที่ป้องกันเมืองเป็นสามารถ
ฝ่ายสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ เสด็จประทับแรมพักข้างม้ารี้พล ณ พระดำหนัก ดำบลแม่กระษดรสามเวร ครั้น ณวันคุกร์ แรม ๑ ค์า เด็อน ๓ เพลา๑๐ ทุ่ม บังเกีด ชัยนัมืดรบันดาลให้เสนางคนักรโยธาทวยหาญในกองทัพรื่นเริง เปล่งออกซึ่งศัพทสำเนืยง กึกถ้องโกลาหล ครั้นเพลา ๑๑ ทุ่ม พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ทรง เครื่องสรรพนิลวัดถาลังการาภรณ์วิภูษ์ดสำหรับชัดติยราชรณยุทธ แล้วเสด็จพระราชดำเนินขึ้น บนเกยทอดพระเนตรเห็นข้างพระที่นงทั้งสองซึ่งประทับอยู่นั้น ยกงวงขึ้นปรามาสลูบงาเบื้องขวา แล้วว้องถ้องโกญจนาทนึ่สนั้น ในพนัศเนินแนวศึขรเขตเป็นชัยนิมิตสองประการทั้งศัพทสำเนืยง เสนางคนิกรโยธาหาญก็ทรงพระโสมนัสปริดา พระโหราธบดีก็สั่นฟ้องชัย พราหมณปโรห็ตาจารย์ เป่าสังข์ถวายชัยมงคล เสียงศัพทเภริฟ้องกลองกาหลประโคมกึกถ้องนฤนาท สมเด็จพระบรม เชษฐาธิราชเสด็จทรงข้างต้นพลายพนมจักรสูงห้าศอกสามนี้ว ผูกพระที่นั้งสุวรรณปฤษฎางค์ สมเด็จพระอนุชาทรงข้างต้นพลายแก้วอุดรสูงห้าศอก ผูกพระที่นั้งหลังคาทอง ดำรัสให้เคลื่อน พลพหลโยธาหาญโดยกระบวนซ้ายขวาหน้าหลังประคับต้วยแถวทวนธงดูพันลึก อธกมเหา-ฬาราติเรกโกลาหล ต้วยเสียงพลกุญชรชาติอาชาไนยเดินโดยสถลมารควิถี ประทับร้อนแรก หกเวรก็เสด็จถึงเมืองเมาะลำเสิ่ง เจ้าพนักงานประโคมฟ้องกลองแดรลังข์กึกถ้องโกลาหล ก็เสด็จ
เปลื้องเครื่องสิริราชรณยุทธบนราชสัณฐานคาร ในค,ายที่เจ้าพระยาจักรีและเจ้าพน้กงานดั้งไว้ รับเสด็จนั้น เจ้าพระยาจักรีและมุขมัจจามหาอำมาดยกระวีราชโหราจารย์และนายทัพนายกอง ทั้งปวง เฝึาพระบาทยุคลดาษดาตังดวงตารากรล้อมรอบพระรัชนิกรเทวราช เจ้าพระยาจักรี กราบทูลข้อราชการเสร็จสิ้นทุกประการ	ก็เสด็จพักพลอยู่สามเวรพอหายเลื่อยล้าแล้ว ดำรัส
ให้โหรหาฤกษ์ ได้มหาเพชรฤกษ์ชัย ณ วันพฤหัสบดี แรม ๑๒ คา เดือน ๓ เพลารุ่งแล้ว ๕ บาท จีงมีพระราชบริหารสั่งให้เจ้าพระยาจักรีเป็นแม่ทัพ ให้พระยากาญจนบุรีเป็นยกกระบัตร และ ห้าวพระยาพระหัวเมืองพลทหารอาสา ๒๐,๐๐๐ บรรจุเรือรบเรือไล่เดรียมไว้ ถึงฤกษ์ดีแล้วจะ ให้ข้ามไปดืเอาเมืองเมาะตะมะ
ครั้น ณ วันพฤหัสบดี แรม ๑๒ คํ่า เดือน ๓ เพลาย์ารุ่งแล้วสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ทั้งสองพระองค์ เสด็จทรงสรรพสิริราชอลงการยุทธสำหรับราชรณรงค์เสร็จ ก็เสด็จทรงข้าง พระที่นั้งไปยืนอยู่ ณ ริมฝ่งนั้าเมาะสำเสิ่ง ครั้นเพลา ๕ บาท ได้มหาเพชรฤกษ์ พระโหราธิบดี ศรีพิชาจารย์สั่นฆ้องชัยเป็นสำคัญ เจ้าพระยาจักรีนายทัพนายกองก็ยกพลเรือรบและเรือไล่ ข้ามไปรบเอาเมืองเมาะตะมะ พระยาลาวก็แต่งเรือรบเรือไล่ออกมารบ ก็พ่ายแพ้แก่พลทหาร ข้าหลวง ๆ ก็ไล่สารกชื้นป่ายปีนเอาเมืองเมาะตะมะนั้นได้ พระยาลาวและห้าวพระยามอญกบฏ ทั้งปวงตายสิ้นทั้งเมืองเมาะตะมะนั้น อนึ่ง มอญซึ่งหนีจากเมืองเมาะตะมะไปชอกชอนอยู่ทุก ตำบล และทหารข้าหลวงตามไปไล่ฆ่าฟันแทงตายเป็นอันมาก ส่วนตัวพระยาลาวไซร้ชื้นช้าง หนีไปประมาณสิบเส้น และหมื่นสุดจินตาตามได้ตัวพระยาลาวเอามาถวาย และได้ข้างม้าเครื่อง สรรพยุทธในเมืองเมาะตะมะนั้นก็มาก พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสอง พระองค์ ก็ให้ลงพระราชอาญาแก่พระยาลาวและไว้แต่ชีวิต เพราะว่าจะเอามาประจานไนกรุง พระมหานคร พระบาฑสมเด็จบรมบฟัดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็มีพระราชโองการ ตรัสให้ข้ามช้างมาทั้งปวงเสร็จ ถึง ณ วันศุกร์ แรม ๑๓ คํ่า เดือน ๓ พระบาทสมเด็จบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จด้วยพระชลวิมานข้ามแม่นั้าเมาะสำเลิ่งไปดั้งทัพหลว': ในเมาะดะมะ
ในขณะนั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงดรัสทรงพระโกรธแก่เจ้าพระยาจักรี และตรัสไห้จำ คงไว้ ณ เมืองเมาะลาเสิ่ง และไว้พระยาธนบุรีนอกราชการและขุนหมื่นทั้งปวง ให้อยู่รั้งเมืองเมาะสำเสิ่ง ด้วยเจ้าพระยาจักรี และมืพระราชกำหนดให้ซ่องเอามอญอันซ่านเซ็นทั้งปวงให้เข้าอยู่ในเมือง เมาะสำเสิ่ง ตรัสให้เจ้าพระยาสวรรคโลกและพระยาพิชัย พระยากาญจนบุรีและขุนหมื่นทั้งหลายอยู่รั้ เมืองเมาะดะมะ และซ่องมอญอันซ่านเซ็นทั้งปวงเช้าอยู่เมืองเมาะดะมะด้วย
ถึง ณ วันเสาร์ แรม ๑๔ คํ่า เดือน ๓ ก็ยกทัพหลวงเสด็จจากเมืองเมาะดะมะ ก็เสด็จโดย สถลมารคถึงฝ่งนั้าสโตง
ฝ่ายพระยาตองอูอยู่ในเมืองหงสาวดี ครั้นได้ยินข่าวว่าทัพหลวงเสด็จไป พระยาดองอู แต่งให้ม้าประจำเอาข่าวเมืองเมาะตะมะ ครั้นรู้ข่าวว่าเสียเมืองเมาะดะมะแล้ว พระยาดองอูก็เท เมืองหงสาวดี และให้เผาเหย้าเรือนทั้งปวงเสียแล้ว ก็พาพระเจ้าหงสาวดีรุตหนีไปอังเมืองดองอู
ฝ่ายทัพหลวงไซร้ครั้นถึงส์งแมนั้าสโตง พระมาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ทั้งสองพระองค์ ตรัสใช้พระมหาเทพเป็นนายกองทัพม้า ๒๐๐ให้ยกไปก่อนทัพหลวง แล้วก็ ตรัสใช้พระยาเพชรบุรีใหัยกช้างม้าและพล ๓๐๐๐ หนุนทัพพระมหาเทพไป จึงยกทัพหลวง ช้ามแม่นั้าสโตง และเสด็จถึงเมืองหงสาวตีในวันเสาร์ แรม ๑๔ คา เตือน ๓ ทั้งทัพหลวงในตำบล สวนหลวง จึงพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ เสด็จเช้าไปนมัสการพระ มุดาวในเมืองหงสาวตี ในขณะนั้นพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็มืพระราชโองการตรัสแก่ท้าวพระยาเสนาบตืมนตรีมุขทั้งหลายว่า พระยาตองอูแต่งทูตานุทูต ถึอราชสาส์นไปถึงพระนครขอเป็นพระราชไมตรีด้วยเรา และให้สัญญาอาณัติว่าให้ยกทัพหลวง มาและจะช่วยกันรบเอาเมืองหงสาวตี แล้วพระยาดองอูก็ได้อยู่ท่าทัพหลวง และยกทัพมาปล้น เอาเมืองหงสาวดีเอง อนึ่งครั้นรู้ว่าเรายกมายังเมืองหงสาวดี พระยาตองอูก็มิได้ตกแต่งทูตานุทูตมา สำหรับการพระราชไมตรีและพระยาดองอูหนีไปเมืองตองอูนั้น เห็นวาพระยาตองอูมิได้ครอง โดยสัตยานุสัตย์ ซึ่งเป็นพระราชไมตรีด้วยเรานั้น ควรเราจะยกทัพหลวงไปหาพระยาตองอูถึง เมืองตองอู ให้รู้การซึ่งพระยาดองอูจะเป็นไมตรีด้วยเราหรือ ๆ พระยาตองอูมิได้เป็นไมตรีด้วยเรา พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็ตรัสให้พระจันทบุรี และชุนเพชร กักดี และชุนหมื่นทั้งหลายอยู่รั้งเมืองหงสาวดีแล้ว ก็ยกทัพหลวงเสด็จไปจากเมองหงสาวดี ยก ไปโตยทางเมืองดองอู
ส่วนพระยาละเคี่ง ซึ่งใช้ให้ทดานุทูตถึอพระราชสาสันมาถวายบังคมขอเป็นพระราช ไมตรี และว่าพระยาละเคี่งจะยกช้างม้ารีพลมาช่วยงานพระราชสงคราม และเมื่อทัพหลวงเสด็จถึง เมืองหงสาวดีครานั้น พระยาละเคี่งมิได้ยกทัพมาเองดจมืพระราชสาสันมานั้น พระยาละเคี่งก็ ใช้แต่ท้าวพระยาให้ยกทัพเรีอพล ๕๐๐๐ มาถึงตำบลมุดาว และสั่งท้าวพระยาผู้มานั้นให้ยกพล ขึ้นมาเช้าทัพหลวงโดยเสด็จงานพระราชสงครามจึงพระยาผู้เป็นนายกองนั้นก็ให้มาถึงพระยา พระราม ให้กราบทูลพระกรุณาว่าจะขอมาถวายบังคม และจะยกพลห้าพันนั้นมาเช้าทัพหลวง โดยเสด็จตามกำหนดพระยาละเคงสั่งมานั้น
พระบาทสมเด็จบรมบพิดฺรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็มืพระราชโองการตรัส แก่ท้าวพระยาเสนาบดีมนตรีมุขทั้งหลายวา พระยาละเคึ๋งให้สัตย์ปฎญาณว่าจะยกมาเอง ช่วย การพระราชสงคราม และพระยาละเคึ๋งมิได้ยกทัพมาเองนั้น แล้วใช้แต่ท้าวพระยาให้ถึอพลมา เช้าทัพเรานึ่ และเราจะเอาชาวละเค์งไปโดยเสด็จนั้นดูมิควร จึงมืพระราชโองการตรัสสั่งแก่ พระยาพระรามให้ห้ามชาวละเค์งมิให้โดยเสด็จ และให้แต่งพระราชทานรางวัลให้แก่ท้าวพระยา ชาวละเคี่งผู้มานั้นโดยบรรดาศักดิ้ แล้วก็ให้คนลงไปยังทัพเรีอ
ส่วนพระยาตองอูครั้นไปถึงเมืองตองอู จึงแต่งพม่าผู้ดีซึ่อมังรัดอ่องและคนประมาณ สองร้อยให้ถึอหนังสือมาถวาย กับพระธำมรงค์เพชรสามยอดสำหรับพระเจ้าหงสาวดีทรงนั้น ให้มังรัดอ่องถึอมาถวายโดยคลองพระราช่โมตรี จึงพระมหาเทพยกทัพม้าไปเป็นทัพหน้ายังประมาณ สามคนจะถึงเมืองตองอู ก็พบชาวตองอูซึ่งพระยาตองอูใช้มานั้น พระมหาเทพก็มิได้พิจารณาว่า
ทูตานุทูต พระมหาเทพก็ใช้ชาวม้าให้ไล่จับเอาซาวตองอูอันมานั้น ได้ตัวมังรัดอ่องผู้ถือหนังสี! พระยาตองอูนั้นจำคาส่งลงมาถวายถืงทัพหลวง พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้ สองพระองค ก็ทรงพระโกรธแก่พระมหาเทพ ว่าซึ่งพระยาดองอูใช้มาเป็นราชทูต	และพระ
มหาเทพให้จับเอามาเป็นเชลยนั้นมิชอบ ก็ตรัสให้ลงพระราชอาชญาแก่พระมหาเทพ แล้วก็ให้ ปล่อยม้งรัตอ่องนั้นคืนเช้าไปยังเมืองดองอู ให้ว่าแก่พระยาตองอูว่า พระบาทสมเด็จบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ยกทพหลวงเสด็จมาครานี้ไชรัจะเอาเมืองหงสาวดี และซึ่ง พระยาตองอูให้ราชทูตจำทูลพระราชสาส์นไปว่า เชิญพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้า อยู่หัวทั้งสองพระองค์เสด็จมาเอาเมืองหงสาวดี และพระยาดองอูจะยกพลมาช่วยแล้วไซร้ พระยา ตองอูมิได้อยู่ท่าทัพหลวง และชิงปล้นเอาเมืองหงสาวดีนั้น ได้ช้างดีม้าดีเท่าใดไซร้ ให้แต่งไปถวาย โดยคลองพระราชไมตรี และทรงพระกรุณาจะยกทัพหลวงเสด็จคืนไปยังพระนคร ครั้นมงรัด อ่องเช้าไปถึงเมืองดองอู พระยาตองอูก็ใช้ม้งรัดอ่องให้ออกมาเล่าและให้กราบทูลพระกรุณาว่า จะขอให้ทัพหลวงดั้งอยู่แต่ในที่เสด็จถึงนั้น ขออย่าเพ่อยกเช้าไป และพระยาตองอูจะแต่งราชสาส์น และเครื่องบรรณาการช้างม้าซึ่งได้ในเมืองหงสาวดีนั้นส่งออกมาถวาย จึงพระยาพระรา! กราบทูลพระกรุณาว่า ซึ่งพระยาดองอูให้มากราบทูลพระกรุณาเชิญทัพหลวงงดอยู่นั้น เหตุ พระยาดองอูจะแต่งการป้องกันเมืองยังไป่มิสรรพจึงอุบายให้ออกมาห้าม ประสงค์จะแต่งการ ที่จะรบพุ่งนั้นให้สรรพ ขออัญเชิญทัพหลวงเสด็จเข้าไป อย่าทันให้พระยาตองอูดกแต่งม้านเมืองให้ มั่นคง พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็มืพระราชโองการดรัส สั่งให้ม้งรัตอ,องนั้นคืนเข้าไปยังเมืองตองอู ให้ว่าแก1พระยาตองอูว่า ถ้าพระยาดองอูมิได้เสียสัตย์ จะเป็นพระราชไมดรีไซร้ ให้แต่งห้าวพระยาผู้ใหญ่ออกมา ครั้นให้ส่งมังรัดอ่องเข้าไปแล้ว พระยา ดองอูก็มิได้แต่งห้าวพระยาผู้ใด ๆ ออกมาหามิได้ ก็ยกทัพหลวงเสด็จเข้าไปถึงเมืองดองอู ใน วันจันทร์ขน ๘ คา เดือน ๔ ปีกุนนั้น ฝ่ายพระยาดองอูจัดแจงแต่งการกันเมืองไร้เป็นสามารถก็ มิได้แต่งให้ออกมาเจรจาความเมืองโดยคลองพระราชไมตรี
รุ่งขึ้นวันอังคาร ขึ้น๙คํ่า เดือน๔ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้ สองพระองค์ ก็เสด็จไปยืนพระคชาธารให้พลทหารเข้าล้อมเมืองดองอู และดั้งค่ายล้อมรอบเมืองดองอู สี่ด้าน หน้าค่ายในด้านข้างทักษิณซึ่งทัพหลวงเสด็จอยู่นั้นไซร้ เป็นพนักงานพระยาศรีสุธรรม์ พระยาห้ายนั้า หลวงจ่าแสน เมืองศรีสงคราม ขุนราชนิกูลนอกราชการ ขุนแผลงสะห้าน พระยา แสนหลวง พระยานครเป็นนายกอง ในด้านช้างบูรพไซร้ พนักงานพระเพชรบูรณ์ พระยา สุพรรณบุรี หลวงมหาอำมาดยาธิบดี เป็นนายกอง ในด้านข้างอุดรไซร้ เป็นพนักงานเจ้าพระยา พษณุ[ลก พระยากำแพงเพชร และหมื่นภักดีศวรเป็นนายกอง ในด้านข้างปัจฉิมไซร้ เป็นพนักงาน พระยานครราชสีมา เมืองสิงคบุรี ขุนอินทรธิบาล แสนภูมโลกาเพชร ส่วนการบงตับบัญชาใน หน้าค่ายทั้งสี่ด้านนั้นไซร้ ตรัสให้เจ้าพระยาพิษณุโลกและขุนราชนักูลนอกราชการตรวจจัดทั้ง สี่ด้านนั้น และพลับพลาชัยทัพหลวงไซร้ดั้งไกลค่ายล้อมมั่นประมาณสิบเส้น
ในขณะนั้นพระยาดองอูเมื่อได้ยินข่าวว่าทัพหลวงเสด็จไป พระยาดองอูให้ย้ายช้างใหญ่ ทั้งปวงไปไว้นอกเมืองดองอู เอาไปไว้ถึงตำบลแม่ช้างใกล้แดนเมืองอังวะ พระบาทสมเด็จบรม-บพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ดรัสให้พระมหาเทพเป็นนายกอง ขุนคซภักดี หมื่นคชโยธา และขุนหมื่นอาสาให้ไปลาด จึงพระมหาเทพและช้าหลวงทั้งปวงยกไปถึงตำบลแก่นดอง แล้ว ยกไปถึงตำบลแม่ช้าง ได้ช้างพลายพังซึ่งพระยาดองอูให้เอาไปซ่อนไว้นั้น ๕๐ เศษในนี้ แด่ช้าง ใหญ่พรายรายปลอกกยอหนึ่งสูง ๗ ศอก พลายเทวนาคพินายหนึ่งสูง ๖ ศอกคืบ ๕ นี้ว พลาย ปองสูรายภักหนึ่งสูง ๖ ศอก ๗ นิ้ว พลายลลมแทงหนึ่งสูง ๖ ศอก ๑ นิ้ว พลายนิลาดองหนึ่งสูง ๖ ศอก ๖ นิ้ว พลายรานนิกนางหนึ่งสูง ๖ ศอก ๓ นิ้ว พลายปลอกหละเนิยบผยูหนึ่งสูง ๖ ศอก ๘ นิ้ว พลายหัศปิศาจหนึ่งสง ๖ ศอก ๕ นิ้ว พลายมัดด่อมูหนึ่งสูง ๖ ศอก ๘ นิ้ว พลายเฉียด มรัดคารหนึ่งสูง ๖ ศอก ๓ นิวฺ พลายยูมาดางหนึ่งสูง ๖ นิ้ว ๒ นิ้ว พุลายกลอรายชวาหนึ่งสูง ๖ คอก ๒ นิ้ว พลายพิจิตรหนึ่งสูง ๕ ศอกคืบ ๑ นิ้ว พลายชัยมงคลหนึ่งสูง ๖ ศอก ๙ นิ้ว พลาย รายปลอกหละหนึ่งสูง ๖ ศอก พลายรายเรียงนางหนึ่งสูง ๖ ศอก พลายราชสังครำหนึ่งสูง ๖ศอก พลายชมพูทัดหนึ่งสูง๖ศอก๒นิ้ว พลายนักเปหนึ่งสูง๕ศอกคืบ๕นิ้ว พลายสีหุนาท หนึ่ง ๕ ศอกคืบ ๒ นิ้ว พลายสวรรคโลกหนึ่งสูง ๕ ศอกคืบ ๑๑ นิ้ว พลายรายผอรหนึ่งสูง ๕ ศอกคืบ ๗ นิ้ว พลายรายภักปองกย่อหนึ่งสูง ๕ ศอกคืบ ๑๐ นิ้ว พลายสัพพางคุลางหนึ่ง สูง๕ศอกคืบ๑๑นิ้ว พลายเขมรรัศชวาหนึ่งสูง ๖ศอก๔ นิ้ว พลายรายภักถันเลี้ยงสูง ๖ศอก๔นิ้ว พลายจำกยอหนึ่งสูง๕ศอกคืบ๙ นิ้ว พลายอนันตโยธาหนึ่งสูง๕ศอกคืบ ๑ นิ้ว พลายรายกักกำยางหนึ่งสูง ๖ ศอก ๒ นิ้ว พลายดมายพระยาแพร่หนึ่งสูง ๖ ศอก พลายเขยกระมัดไปหนึ่งสูง ๕ คอกคืบ ๖ นิ้ว พังมระพันคงหนึ่งสูง ๔ ศอกคืบ พังวมะหล่อม หนึ่งสูง ๕ ศอกคืบ ๓ นิ้ว และได้ทั้งช้างโขลงพวงหนึ่งเอามาถวาย
ถึง ณ วันเสาร์ แรม ๑๓ คา พระบาทสมเด็จบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็ดรัสให้พลทหารยกเช้าปีนกำแพงปล้นเมืองดองอู ชาวเมืองตองอูปีองกันเมืองเป็นสามารถ การปล้น นั้นกลางวัน และพลทหารป่วยเจ็บมาก พระบาทสมเด็จบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสอง พระองค์ ก็มืพระราชโองการดรัสให้ห้ามบมิให้ปล้น ก็ให้คลายพลคืนออกมาเช้าค่าย จึงดรัสให้ แต่งไปลาดทุกตำบลทั่วจังหวัดเมืองดองอู จนถึงแดนเมืองอังวะ และได้เสบียงเป็นอันน้อยนัก ช้าวแพง เป็นทะนานละสิบสลึงสามบาท ไพร่พลทั้งหลายมิได้อยู่เป็นมั่วมูลในทัพหลวงและหน้าค่ายล้อม เมืองทั้งปวงนั้น ก็จ่ายออกไปลาดหากินทุกตำบล อนึ่งไพร่พลหลวงทั้งหลายขาดเสบียงล้มดาย ก็มากนัก
ขณะนั้นพระเจ้าเชียงใหม่จะยกช้างม้ารี้พลไปโดยเสด็จไซร้ เหตุด้วยพระรามเดโซชาว เชียงใหม่ได้มาเป็นช้าหลวงแด่ขณะก่อน และเมื่อเจ้าพระยาดะนาวศรียกทัพขึ้นไปเชียงใหม่ ห้ามซาวล้านช้างนั้น พระรามเดโชเช้าทัพไปด้วยพระยาดะนาวศรี เจ้าพระยาดะนาวศรีก็แต่ง พระรามเดโซให้มาอยู่ซ่องคนในเมืองเชียงรายเชียงแสน อันเป็นเภทแก่พระเจ้าเชียงใหม่นั้น ให้ มาขึ้นแก่พระเจ้าเชียงใหม่ตามประเพณี ครั้นพระรามเดโซไปถึงเมืองเชียงราย เชียงแสน ชาว เมืองทั้งสองเมืองนั้นก็สมัครด้วยพระรามเดโซ เอาพระรามเดโชเป็นเจ้าเมือง ก็มิ,ได้มาออกแก่
พระเจ้าเชียงใหม่ ส่วนท้าวพระยาหัวเมืองอ้นชื้นแก่พระเจ้าเชียงใหม่ทั้งปวง ก็มืได้มั่วมลสมัคร สมานด้วยพระเจ้าเชียงใหม่ ก็มาสมัครสมานด้วยพระรามเดโซ พระรามเด่โซได้กำลังรีพลมาก ก็คิดจะรบเอาเมืองเชียงใหม่ จึงพระเจ้าเชียงใหม่จะยกพลไปโดยเสด็จมิได้ และแต่งพระทุลอง อ้นเป็นราชบุตรและท้าวพระยาช้างม้ารี้พลขื้นไปดามทัพหลวงถึงเมืองดองอู
ฝ่ายเจ้าเมืองแสนหวีถึงแก่กาลพิราลัย หาผู้จะครองเมืองมิได้จึงเสนาบดีแด่งเครื่องราช บรรณาการ ไปทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายลมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ณ เมืองดองอู กราบทูล ขอเจ้าฟ้าแสนหวีซึ่งมาเป็นช้าเฝืา ขณะนั้นดรัสใช้พระยาศรีไปช่วยกันเมืองเมาะลำเลิ่งนั้น คืน ไปเป็นเจ้าเมืองแสนหวี
ในขณะนั้นทัพหลวงตั้งอยู่ล้อมเมืองดองอูถึง ๓ เดือน และแต่งให้ไปลาดทุกตำบลไซร้ มิได้เสบียงอ้นจะมาเลี้ยงไพร่พลทั้งปวง ในทัพหลวงนั้นข้าวแพงเป็นทะนานตำลึง อนึ่ง ก็จวน เทศกาลฟ้าฝน พระบาทสมเด็จบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็ยกทัพหลวง จากเมืองดองอูมาโดยทางกลอกหม้อ ครั้นทัพหลวงเสด็จถึงตำบลคับแค สมเด็จพระพุทธเจ้า หลวงอัญเชิญพระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิดร พระพุทธเจ้าอยู่หัวยังพลับ-พลาชัย ก็มืพระราชโองการตำรีด้วยกันว่า แผ่นดินเมืองเชียงใหม่เป็นจลาจลเพื่อพระรามเดโช และพระยาน่าน พระยาฝาง และท้าวพระยาเมืองใหญ่น้อยทั้งปวง อ้นชื้นแก่พระเจ้าเชียงใหม่ นั้น ชวนกันคิดร้ายและจะรบพระเจ้าเชียงใหม่ดังนิ้ สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงก็อ้ญเชิญพระบาทสมเด็จ พระเอกาทศรถอิศวร บรมนาถบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จไปเชียงใหม่ระงับท้าวพระยา ทั้งปวงซึ่งคิดร้ายแก่พระเจ้าเชียงใหม่นั้น และดรัสให้ทัพพระยากำแพงเพชร ทัพพระยาท้ายนํ้า ทัพพระยาเพชรบูรณ์ ทัพพระยานครสวรรค์ ทัพพระยาชัยนาท ไปโดยเสด็จ และทัพพระทุลอง ทัพพระยาแสนหลวง ทัพพระยานคร เป็นทัพหน้า แล้วดำรัสให้เจ้าฟ้าแสนหวีไปโดยเสด็จด้วย ถ้าเสรีจราชการแล้วจึงให้ส่งชื้นไปยังเมืองแสนหวี จึงพระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมบพิดร พระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ยกทัพหลวงเสด็จไปโดยทางเชียงใหม่ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็เสด็จมา โดบทางแม่1นาสโดงมายังเมาะลำเลง ส่วนช้าหลวงอ้นแต่งไว้ให้ซ่องมอญทงปวงนั้น ก็ซ่องมอญ อ้นกระจ้คพลัดพรายทั้งปวงให้เช้าอยู่ที่ภูมืลำเนาเมืองเมาะลำเลี้งและเมืองเมาะดะม ะนั้นได้ มาก จึงครัสให้พระยาทะละอยู่ตั้งเมืองเมาะลำเลี้งและเมืองเมาะดะมะนั้น แล้วก็ยกทัพหลวงเสด็จ มายังกรุงเทพพระมหานคร
พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จถึงตำบล ทาหวดในรันอังคาร แรม ๗ คํ่า เดือน ๔ และแรมทัพอยู่ในคาบลท่าหวดนั้น ๑๕ รัน จึง มิพระราชโองการสั่งแก่เจ้าพระยาสีหราซเดโซชัยอกัยพิรียพาหุ ให้แต่งช้าหลวงไปหาพระยา หลวงเมืองน่าน พระยาฝาง พระรามเดโช พระยาพลศึกซ้าย พระยาสาด พระยาแพร่ พระยาลอ พระยาเซลึยง พระยาเชียงของ พระยาพยาว พระยาพยาก พระยาเมืองยอง พระยาขวา และ หัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวงทุกเมือง และแต่งช้าหลวงไปอยู่ประจำทุกเมือง จึงพระเจ้าเชียงใหม่ก็ แต่งเครื่องบรรณาการให้น้นทพยะเอามาถวาย และให้กราบทูลพระกรุณาว่าทัพหลวงเสด็จมา นี้ พระเจ้าเชียงใหม่ก็ชื่นชมหนักหนาเห็นว่ากิจกังวลทั้งปวงก็จะสำเร็จบริบูรณ์ด้วยเดชะพระ-
ราชสมภาร และว่าพระเจ้าเชียงใหม่ยกไปเอาเมืองเชียงรายไซร้ พระยาฝางทำเพทุบายว่าจะ ยกมาช่วยพระเจ้าเชียงใหม่ และมากวาดเอาไพร่พลลูกค้ามาขายในแดนเมืองเชียงใหม่ทั้งปวงไป ยังเมืองฝาง จึงพระเจ้าเชียงใหม่จะอยู่รบเอาเมืองเชียงรายมิไค้และกลับคืนมาเมือง ขอเชิญ ทัพหลวงเสด็จไปเอาเมืองฝาง จึงพระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิดรพระพุทธ-เจ้าอยู่ทัว ก็มืพระราชโองการดรัสสั่งแก่นันทพยะผู้มากราบทูลพระกรุณานั้น ให้ไปทลแก่พระ-เจ้าเชียงใหม่ว่า ทรงพระกรุณาดรัสใช้ข้าหลวงให้ไปหาพระยาฝางและท้าวพระยาทังปวงแล้ว จะท่าฟังข่าวนั้นก่อน ถ้าเห็นว่าพระยางฝางมิไค้สวามิกักดิ้ไซร้ จึงจะยกทัพหลวงเสด็จไปเอา เมืองฝาง ครั้นนันทพยะรับพระราชโองการใส่เกล้าใส่กระหม่อม ไปทูลแก่พระเจ้าเชียงใหม่ ๆ ก็ ให้หมี่นดองและนายศรีนาดมากราบทูลพระกรุณาเล่าว่าในเมืองเชียงใหม่ข้าวแพงนัก ทรงพระ-กรุณาจะเสด็จอยู่ท่าฟังข่าวซึ่งข้าหลวงไปหาท้าวพระยาทั้งปวงนั้นเห็นจะช้านานนัก และรี้พล ทั้งปวงจะขาดเสบียง ขออัญเชิญเสด็จไปเอาเมืองฝางเสียยังแล้ว เพราะเมืองฝางเป็นเสี้ยนศ้ดรู ใหญ่หลวงนัก ครั้นหมี่นดองนายศรีนาดมาถึงทัพหลวง ในวันนั้นพระยาฝางให้หมี่นหลวงซ้าย นำเอาเครื่องบรรณาการมาถวาย ส่วนพระยาน่านให้แสนเด็กชายนำเอาเครื่องบรรณาการมา ถวายและมาถึงพร้อมกัน จึงหมื่นหลวงซ้ายและแสนเด็กชายกราบทูลพระกรุณาว่า พระยา-ฝางและพระยาน่านแด่งดอกไม้เงินทองจะมาถวายบังคมในภายหลัง
พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระราช โองการดรัสสั่งแก่หมื่นดองและนายศรีนาดให้ไปฑลแก่พระเจ้าเชียงใหม่ โดยเนี้อคดี1ซึ่งพระยา ฝางและพระยาน่านให้กราบทูลพระกรุณานั้น เมอทัพหลวงเสด็จแรมทัพอยู่ในดาบลท่าหวดนั้น ข้าวแพงนัก พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบฟัดรพระพุทธเจ้าอย่หัว ก็มืพระ-ราชโองการดรัสถามพระยาแสนหลวงว่า ไพร่หลขาดเสบียงนี้จะขยับทัพหลวงไปดังแห่งใดดี จึง พระยาแสนหลวงกราบทูลพระกรุณาขอเชิญเสด็จยกทัพหลวงไปดั้งในตำบลเมืองเกิน เพราะที่ นั้นใกล้ท่าเรือ พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบฟัดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราช-โองการดรัสใช้ขุนวิสุทธเสนาและขุนราชสวนจันให้ไปทูลพระเจ้าเชียงใหม่ ว่าทัพหลวงจะเสด็จ ไปดั้งในตำบลเมืองเกิน
วันพฤหัสบดี ขี้น ๑ คา เดือน ๖ สมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบฟัดรพระพุทธ-เจ้าอยู่หัว ก็ยกพลพยุหจากทำหวดไปดั้งในตำบลเมืองเกิน จึงพระยาฝางก็ให้แต่งเครื่องดอกไม้ เงินทองและเครื่องบรรณาการเอามาถวาย จึงพระยาหลวงเมืองน่านก็ให้พระยาชัยสงครามถือ ดอกไม้เงินทองและเครื่องบรรณาการเอามาถวาย พระรามเดโชก็ให้พระยาสาดและแสนวิชยา-มาดย์ถือดอกไม้เงินทองและเครื่องบรรณาการมาถวาย	จึงพระเจ้าเชียงใหม่ก็ให้หมื่นหลวง
กุมกามมากราบทูลพระกรุณาว่า พระเจ้าเชียงใหม่ใช้ฉางกองจ่าและหมื่นหลวงกุมกามไปยัง เมืองเขมราฐกรายเมืองฝางไป พระยาฝางก็ให้กุมเอาดัวฉางกองจ่าและหมื่นหลวงกุมกาม หมื่นฟองฝางเกาะจำไว้ อนึ่งพระเจ้าเชียงใหม่เมื่อดั้งทัพอย่ ณ เมืองเชียงราย และใช้งะส่อแสน ท่าช้างแสนขวางให้เอาช้างขิ้นไป พระยาฝางก็ให้จับเอาผู้มืชอทั้งนี้ฆ่าเสีย และยังแด่งะส่อผู้เดียวให้
เกาะใจ้ และบัดนี้ด้วยเดชะพระราชสมภาร พระยาฝางให้ปล่อยฉางกองจ่าและหมื่นหลวงกุมกาม และงะส่อมาด้วยหมื่นฟองฝางถึงเมืองเชียงใหม่แล้ว พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถ บรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชโองการตรัสสั่งแก่หมื่นหลวงกุมกามให้ทูลพระเจ้าเชียงใหม่ว่า พระยาฝางและพระยาหัวเมืองน่าน และพระรามเดโซแต่งดอกใม้เงินทองมาถวายแล้ว ตัวจะลง มาถวายบังคมภายหตัง พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระราชโองการตรัสให้ขุนทรงภาษาและขุนศรีถือพระราชสาส์นใปเมืองเขมราฐ จืงพระยา หลวงเมืองน่าน และท้าวพระยาแสนหมื่นชาวเมืองน่านก็ลงมาถวายบังคม และพระยาหลวง เมืองน่าน ถวายช้างพลาย ๖ ศอกมีเศษ ถวายช้างพัง ๒ ช้าง ถวายม้าดี ๒๐ ม้า และเครื่อง บรรณาการก็มาก อนึ่งท้าวพระยาแสนหมื่นอันมาด้วยพระยาหลวงเมืองน่านนั้น ถวายม้าและ เครื่องบรรณาการก็มาก อันดับนั้นพระยาฝางและท้าวพระยาแสนหมื่นชาวเมืองก็ลงมาถวาย บังคม พระยาฝางก็ถวายช้างพลายล้อมทองช้างหนึ่งสูง ๖ ศอกเศษ ช้างพังรูปดี ๒ ช้าง ถวาย ม้า ๓๐ ม้า และเครื่องบรรณาการก็มาก อนึ่งท้าวพระยาแสนหมื่นอันมาด้วยพระยาฝางนั้น ก็ ถวายม้าและเครื่องบรรณาการก็มาก อยู่ ๓ วันพระรามเตโช และท้าวพระยาแสนเมืองชาวเมือง เชียงแสนเชียงรายก็มาถวายบังคม และพระรามเดโซก็ถวายช้างพลายฉางพรสดึกช้างหนึ่ง สูง ๕ ศอกคีบเศษ ช้างพลายมรปอกนากหนึ่ง ถวายม้า ๕๐ ม้า และเครื่องบรรณาการก็มาก อนึง ท้าวพระยาแสนหมื่นอันมาด้วยพระรามเดโซนั้น ถวายเครื่องบรรณาการก็มาก พระยาพลศึก ซ้ายน้องพระยาหลวงเมืองน่านก็ลงมาถวายบังคม และถวายช้างพลายบุญเรืองฤทธิ้หนึ่งสูง ๕ ศอกคีบเศษ ถวายม้าและเครื่องบรรณาการก็มาก พระยาแพร่ พระยาลอ พระยาเชรืยง พระยา เชียงของ พระยาพยาว พระยาพยาก พระยาเมืองยอง และท้าวพระยาหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวงก็มา ถวายบังคม และถวายช้างม้าและเครื่องบรรณาการก็มากนัก และท้าวพระยาเสนาทั้งปวงนี้ เอาช้างม้ารื่พลมาดั้งทัพอยู่ล้อมพระราชวังและรับราชการ พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวร-บรมนาถบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระราชโองการดรัสใช้หมื่นอินทรักษา ให้ขื้นใปทูล แก่พระเจ้าเชียงใหม่ว่า ท้าวพระยาทั้งปวงมาถวายบังคมและใด้รับราชการอยู่ในทัพหลวงแล้ว พระเจ้าเชียงใหม่ก็ยินมลากยินดีหนักหนา เพราะท้าวพระยาทั้งนั้นกำลังรี้พลมั่งคั่งหนัก ล้า และทรงพระกรุณามิใด้เสด็จใประงับใชร้ เห็นว่าพระเจ้าเชียงใหม่จะยีนแก่ท้าวพระยาทั้งนี้มิใด้ และด้วยเดชะพระราชสมภารเสด็จไป จึงแผ่นดินเมืองเชียงใหม่มิใด้จลาจลคงอยู่แก่พระเจ้าเชียงใหม่ อนึ่งเมื่อทัพหลวงเสด็จอยู่เมืองเถืนนั้น พลทหารล้อมวงเป็นอันน้อยนักเพราะข้าวแพง และรี้พลทั้งปวงซ่านเชนไปหาอาหาร ยังอยู่ในทัพหลวงประมาณสามร้อยเศษ อนึงช้างม้าก็ น้อยนัก ฝ่ายท้าวพระยาลาวทั้งปวงนั้นไซร้ ก็ย่อมมีกำลังช้างม้ารี้พลมั่งคั่งทุกเมือง และท้าว พระยาทั้งปวงมาราบคาบที่นี้ ด้วยเดชานุภาพพระราชสมภาร จึงพระเจ้าเชียงใหม่ให้พระยา พยาวน่าเอาช้างพลายมา ณ ช้างหนึ่ง สูง ๗ ศอกเศษลงมาด้วยหมื่นอินทรักษา เอามาถวายใน ตำบลเมืองเถิน แล้วพระเจ้าเชียงใหม่ก็แต่งเครื่องบรรณาการ ให้แสนหมื่นถือลงมาถวายเป็น หลายครั้ง
ฝ่ายพระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จไป ระงับท้าวพระยาทั้งหลายในเมืองเชียงใหม่นั้นราบคาบแล้ว ก็ตรัสให้ส่งเจ้าฟ้าแสนหวีไปโดยทาง เชียงใหม่ไปยังเมืองแสนหวี และพระราชทานช้างม้าและเครื่องกระยาประสาทไปแก่เจ้าฟ้า แสนหวีนั้นก็มาก
อยู่มาพระมหาเทวีพระเจ้าเชียงใหม่ถึงแก่อนิจกรรม พระเจ้าเชียงใหม่ก็ให้แสนหนังสือ แค่นลงมากราบทูลพระกรุณา ขอพระทุลองขึ้นไปช่วยแต่งการยกศพพระมหาเทวี และ แต่งพระไชยาธิปผู้น้องพระทุลอง มาถวายบังคมอยู่เฝ่าจำนำพระบาทในทัพหลวง ในเมืองเชียง-ใหม่นั้นเร่งเกิดทรพิษข้าวแพงนัก พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระ-พุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระราชโองการตรัสใช้หลวงเทพเสนาบดีศรีสมุหพระกลาโหมลงมายังกรุงเทพ-มหานครศรีอยุธยา เอาลำเลียงข้าวเสบียงขึ้นไปยังทัพหลวง และพระราชทานให้ขึ้นไปแก่พระ-เจ้าเชียงใหม่ จึงไต้เลี้ยงไพร่พลประชาราษฎรทั้งปวงในเมืองเชียงใหม่นั้น
ส่วนขุนพรหมสุรินทรข้าหลวงผู้ไปอยู่รั้งเมืองฝางนั้น เกิดเหตุการณ์ชาวเมืองฝางคิด ร้าย ก็ลอบทำร้ายแก่ขุนพรหมสุรินทร จึงมืข่าวลงกราบทูลพระกรุณา พระบาทสมเด็จเอกา-ทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระราชโองการดรัสใช้พระยานครและ พระรามเตโชขึ้นไปอยู่รั้งเมืองฝาง ครั้นท้าวพระยาหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวงลงมาถวายบังคม เสร็จแล้ว ถึงเดือน ๑๑ พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชโองการดรัสใช้หมื่นนนทบาล ลงมากราบทูลพระกรุณาแต่สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ให้หมื่นนนทบาลแถลงการณ์ ซึ่งเสด็จขึ้นไประงับท้าวพระยาทั้งปวงราบคาบนั้นถวายแต่สมเด็จ พระพุทธเจ้าหลวง
ในขณะนั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง เสด็จคืนมาแก่การพระราชสงคราม ก็มิ’ใต้เสด็จ เข้ามายังกรุงพระมหานคร และดั้งทัพหลวงเสด็จอยู่แต่เมืองสุพรรณบุรี ครั้นหมื่นนนฑบาลมา ถึงเมืองสุพรรณบุรีที่ทัพหลวงเสด็จอยู่นั้น หมื่นนนทบาลก็เอากิจจานุกิจทั้งปวงกราบทูลพระ-กรุณาแถลงถวายแต่สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง พระพุทธเจ้าหลวงก็มืพระราชโองการดรัสสั่ง แก่หมื่นนนทบาล ให้ขึ้นไปกราบทูลพระกรุณาพระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรม-บพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ขอเชิญเสด็จขึ้นไปยังเมืองเชียงใหม่ ให้เอาท้าวพระยาทั้งปวงไปให้ สมัครสมานด้วยพระเจ้าเชียงใหม่ ครั้นหมื่นนนทบาลขึ้นไปถึงทัพหลวงกราบทูลพระกรุณา โดย สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงมีพระราชโองการตรัสนั้น พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรม-บพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มืพระราชโองการตรัสใช้ข้าหลวงขึ้นไปหาพระรามเดโชในเมืองฝาง ว่า ทัพหลวงจะเสด็จไปยังเมืองเชียงใหม่ และให้พระรามเตโชลงมาถวายบังคมในเมืองเชียงใหม่ จึงตรัส ใช้ข้าหลวงขึ้นไปทูลแก่พระเจ้าเชียงใหม่ว่าทัพหลวงจะเสด็จขึ้นไปดั้งในเมืองลำพูน และให้พระเจ้า เชียงใหม่ออกมารับเสด็จในเมืองลำพูน จะเอาท้าวพระยาหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวงมอบแก่พระเจ้า เชียงใหม่ ให้สมัครสมานด้วยกัน ขณะนั้นพระเจ้าเชียงใหม่รู้ข่าว ก็แต่งท้าวพระยาแสนเมืองให้ ออกมาปลูกพระดำหนักรับทัพหลวง แล้วก็แต่งดำหนักที่พระเจ้าเชียงใหม่จะเสด็จออกมาอยู่เองนั้น
ถึง ณ วันอาทิดย์ ขึ้น ๑๑ คา เดือนอ้าย พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรม-บพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ยกฑ้พหลวงเสด็จจากเมือง๓น และพระยาหลวงเมืองน่าน พระยา-แสนหลวงพิงชัย พระยาฝาง และท้าวพระยาหัวเมืองใหญ่น้อยทั้งปวง และพระไชยาธิป	ลภ-
พระเจ้าเชียงใหม่ก็ไปโดยเสด็จ จึงยกทัพหลวงเข้าไปดั้งเมืองลำพูน ในขณะนั้นข้างม้ารี้พลฝ่ายท้าว พระยาลาวทั้งปวงพร้อมมูลในทัพหลวง และข้างม้ารี้พลมากนัก พระเจ้าเชียงใหม่จะออกมารับ ทัพหลวงไซร้ก็คิดสงสัยเกรงขาม และมิได้ออกมารับเสด็จในเมืองลำพูนนั้น ส่วนพระรามเดโช ครั้นมีพระราชกำหนดขึ้น่!ปหาก็ยกลงมาจากเมืองฝาง จะมายังทัพหลวงในเมืองลำพูน ก็เอาข้าง ม้ารี้พลเดินกรายเมืองเชียงใหม่มา พระเจ้าเชียงใหม่ก็แต่งทัพม้าไทยใหญ่ออกไปชุ่มไว้	ซึ่งทาง
พระรามเดโซยกมานั้น ครั้นเข้ามืดชาวม้าไทยใหญ่ก็ยกเข้าดีทัพพระรามเดโช พระรามเดโซมิทัน รู้ดัวก็แดกฉาน พระรามเดโซจะลงมายังทัพหลวงมิได้ คืนไปเมืองฝาง พระบาทสมเด็จเอกาทศรถ-อิศวรบรมนาสบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ดรัสรู้การซึ่งพระเจ้าเชียงใหม่คิดสงสัยและมิได้ลงมา ยังทัพหลวงนั้น จึงมีพระราชโองการดรัสให้หาท้าวพระยาหัวเมืองมนดรีมุขทั้งหลายพิพากษาว่า ซึ่ง ทรงพระมหากรุณาให้เรายกพลากรมาทั้งนี้ เพราะเหตุว่าทรงพระเมดดาแก่พระเจ้าเชียงใหม่ เพื่อจะ ให้ระงับท้าวพระยาลาว หัวเมืองทั้งปวงอันกระด้างกระเดื่องเป็นปัจจนึกแก่พระเจ้าเชียงใหม่ให้ปรก! ราบคาบ ท้าวพระยาลาวทั้งปวงก็มาพร้อมกัน ณ เมืองเกินสิ้น ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่ก็มิได้ลงมา แต่งให้แต่แสนท้าวพระยาลาวคุมเครื่องบรรณาการลงมา เรื่องความทั้งนี้ทราบลงไปถึงฝ่าพระบาท สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงคุณธรรมอันประเสริฐดำรัสเห็นว่าเมืองเชียงใหม่ยังมิปรกติ จึง ให้เรากลับขึ้นมาระงับเสียให้จงได้ พระเจ้าเชียงใหม่ก็มิได้ลงมา กลับแต่งทัพม้ามาชุ่มไว้ดีพระราม-เดโซอันลงมาดามกำหนดอีกเล่า และซึ่งพระเจ้าเชียงใหม่ทำดังนี้ยังเห็นประการใด มุขมนดรี ทั้งปวงปรึกษาว่าเดิมแผ่นดินเมืองเชียงใหม่เป็นจลาจล พระเจ้าเชียงใหม่หาที่พื่งมิได้ จึงให้ไป กราบทูลเบิ้องบาทยุคลขอเอาพระเดชเดชานุภาพปกเกล้าปกกระหม่อม พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้า หลวงทรงพระมหากรุณาแก่พระเจ้าเชียงใหม่ จะให้คงอยู่ในเศวดฉัดร จึงเชิญพระบาทสมเด็จ พระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นมาในสมัยใช่ฤดูกาล ป่วยการรี้พลก็มาก ครั้นทัพหลวงเสด็จมาถึง ทำหว่ด ตรัสให้ข้าหลวงไปหาท้าวพระยาลาว อันกระด้างกระเดื่องต่อพระเจ้าเชียงใหม่ ด้วยเดชะ พระเดชานุภาพ ท้าวพระยาลาวทั้งปวงมิอาจขัดแข็งอยู่ได้ ก็พากันมากราบถวายบังคมเฝืา ทูลละอองธุลีพระบาทอยู่ในทัพหลวง ณ เมืองเกินสิ้น และพระเจ้าเชียงใหม่ก็หามาไม่ ด้วย มิได้เชื่อพระเดชเดชานุภาพ มืแต่ความกลัวพระยาลาวทั้งปวงมากกว่าพระราชอาญาอีก สมเด็จ พระพทธเจ้าอยู่หัวก็มิได้ทรงพระโทมนัสเคืองพระทัย ด้องทรงพระอุดสาหะเสด็จพระราชดำเนิน กลับขนมาถึงเมืองลำพูน กำหนดให้พระเจ้าเชียงใหม่มาเฝ่าทูลละอองธุลีพระบาท พร้อมกับ พระยาลาวทั้งหลาย เพื่อจะพระราชทานพระราชโอวาทให้พระยาลาวสมัครสมานอ่อนน้อม ต่อพระเจ้าเชียงใหม่ พระเจ้าเชียงใหม่ก็มิได้ลงมา กลับแต่งทัพม้าไทยใหญ่ชุ่มดีพระรามเดโซอัน จะลงมาเฝืาทูลละอองธุลี,พระบาทนั้น จนพระรามเดโซมามิได้กลับคืนไปเมืองฝาง และพระเจ้า เชียงใหม่โมหจิดมิใด้เชื่อพระเดชเดชานุภาพแล้ว ซึ่งจะเสด็จอยู่โปรดอีกนั้นเหลือการ อนึ่งไพร่
พลในทัพหลวง	และไพร่พลพระยาลาวทั้งปวงก็ขัดสนเสบียงอาหารนัก ขอเชิญเสด็จพระ-
ราชดำเนินทัพหลวงเสด็จกลับยงกรุงพระมหานครจึงจะควร เอาคำพิพากษากราบทูลพระ กรุณา จึงมีพระราชโองการตรัสว่า พระเจ้าเชียงใหม่เป็นคนหลงอยู่แล้ว และจะละเสียนั้นเหมือน ไม่มีอนุกูลพระเจ้าเชียงใหม่ ประการหนึ่งก็จะเสียพระเกียรติยศสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ผู้ทรง พระคุณธรรมอันมหาประเสริฐไป ทั้งพระองค์ก็จะทรงพระโกรธติโทษเราได ชอบให้ข้าราชการ ผู้มีสติปัญญาเข้าไปว่ากล่าวชี้แจงให้พระเจ้าเชียงใหม่ออกมาให้จงได้ และให้ม้าตำรวจสามสิบ ม้าขึ้นไปหาพระรามเด่โชลงมาสมัครสมานเสียจึงจะควร ฝ่ายห้าวพระยาข้าทูลละอองธุลีพระ-บาท กราบถวายบังคมเห็นด้วยพระราชดำริทุกประการ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ตรัสให้ หมื่นสินฑรรักษากับพระไชยาธิปโอรสพระเจ้าเชียงใหม่เข้าไปยังเมืองเชียงใหม่ และให้หมื่น เพชรไพริหัวหมื่น ตำรวจสามสิบห้า ให้ไปหาพระรามเดโช ณ เมืองฝาง ครั้นหมื่นอินฑรรักษา ข้าหลวงกับพระยาไชยาธิปไปถึงพระเจ้าเชียงใหม่จึงทูลว่า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระเมดตา อุดสาหะเสด็จพระราชดำเนินยกทัพหลวงเสด็จขึ้นมาถึงเมืองลำพูน กำหนดให้ทรงพระกรุณา จะเอาห้าวพระยาลาวทั้งปวงสมัครสมานมอบให้ เหดุไฉนพระองค์จึงมิได้ลงไปเฝืา แล้วลอบ แต่งทัพม้าดีทัพพระรามเดโช อันจะลงไปเฝืาทูลละอองธุลีพระบาทนั้นอีกเล่า พระองค์ทาดังนี้ ควรอยู่แล้วหรือ บัดนี้พระเจ้าอยู่หัวขัดเคือง ให้เสนาพฤฒามาดย์ปรึกษา ๆให้เชิญเสด็จยกทัพ หลวงกลับยังกรุงพระมหานคร แด่ทว่าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยังทรงพระอาลัยถึงพระองค์ว่า ถ้า ทัพหลวงเสด็จกลับ เห็นว่าเมืองเชียงใหม่จะดั้งอยู่มิได้ เสียดายที่สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรมาน พระองค์เสด็จมานั้น จึงให้ข้าพเจ้าเข้ามาทูลพระองค์อย่าได้วิดกเกรงขามพระยาลาวทั้งปวงเลย เป็นภารธุระสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวจะระงับการกลืให้สงบจงได้ พระไชยาธิปทูลชี้แจงพระเดช เดชานุภาพที่ห้าวพระยาลาวเกรงขามให้ฟังทุกประการ พระเจ้าเชียงใหม่ได้แจ้งดังนั้นมืความ ยินดีนัก ครั้นเพลารุ่งเช้าพระเจ้าเชียงใหม่ก็ยกข้างม้ารี๊พลโดยสมควรลงมายังเมืองลำพูน เข้า เฝืากราบถวายบังคมสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทูลขอโทษที่มิได้ลงมาเฝืาและลอบทำร้ายพระรามเตโช ทุกประการ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ดรัสได้ทรงฟังพระเจ้าเชียงใหม่กราบทูลแย้มพระโอษฐ์แล้ว มืพระราชโองการตรัสว่า ซึ่งพระเจ้าเชียงใหม่มิได้ลงมาดามกำหนดนั้น เพราะท่านมิได้เชื่อ พระบวรบุญญานุภาพสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงผู้ทรงพระกฤษฎาภินิหารอันประเสริฐ ดรัสเท่า ดังนั้นแล้วก็ให้หาห้าวพระยาลาวทั้งปวงเข้ามาเฝืา จึงมืพระราชบริหารตรัสแก่พระยาน่าน พระยาฝาง และห้าวพระยาแสนหลวงทั้งปวง ว่าเมืองเชียงใหม่เป็นเมืองกษัตริย์สืบมาแด่บุราณ ราชประเพณี พระเจ้าเชียงใหม่เล่าก็เป็นกษัดริย์สืบสุริยวงค์มาหลายชั่วแล้ว และซึ่งท่านทั้ง ปวงคบคิดกันเป็นปรปักษ์ข้าคึกจะรบเอาเมืองเชียงใหม่นั้น ถึงมาดรว่าจะได้สมบัติในเมืองเชียงใหม่ ก็ดี ความทรยศอันนี้ก็จะปรากฎอยู่ชั่วฟ้าและดินดูมิบังควร สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทรงพระ มหากรุณาการุญภาพแก่ท่านทั้งปวงและพระเจ้าเชียงใหม่ จึงดำรัสให้เราอุดสาหะมาหรังจะให้ ท่านทั้งปวงสามัคคีรสสุนทรภาพสโมสรสุจริดดุจกาลก่อน ห้าวพระยาลาวทั้งหลายจะว่าประการใด ห้าวพระยาลาวแลนหลวงทั้งปวงกราบถวายบังคมพร้อมกันแล้วกราบทูลว่า พระเจ้าอยู่หัวโปรด
ประการใด จะกระทำตามทุกประการ พระเจ้าเชียงใหม่กราบทูลพระกรุณาว่า ท้าวพระยาทั้ง ปวงประนีประนอมแล้ว ข้าพระองค์มิได้มีอาฆาดจองเวรแก่ท้าวพระยาทั้งหลาย จะถวายสัตย์ ปฏิญาณไต้ สเไเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวตรัสไต้ทรงฟังด้งนั้นดีพระทัยนัก ตั้งแต่นั้นพระเจ้าเชียงใหม่ กับท้าวพระยาแสนหลวงแสนเมืองทั้งปวง ก็มิไต้มีความพิโรธอาฆาตแก่กันต่อไป พระเจ้าเชียงใหม่ ก็มิไต้กลับเข้าไปเมืองเชียงใหม่อยู่ในทัพหลวงถึงแปดเวร ฝ่ายหมื่นเพชรไพรีกับพระรามเตโช ก็มาถึง เฝืาพร้อมกันกับพระเจ้าเชียงใหม่ แสนหลวงแสนเมืองทั้งปวง พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้า อยู่หัวก็ตรัสให้พระราชโอวาทโดยยุติธรรมสามัคคีรส พระเจ้าเชียงใหม่กับพระรามเดโชก็สิ้นเวร พยาบาทแก่กัน ครั้นรุ่งขื้นก็เสด็จพระราชดำเนินพาพระเจ้าเชียงใหม่และท้าวพระยาลาว เข้าไป ในอารามพระมหาธาตุเมืองลำพูน ก็ไห้ท้าวพระยาลาวทั้งปวงกระทำสัตย์ปฏิญาณถึอนั้าพิพัฒน์ ต่อพระเจ้าเชียงใหม่ พระเจ้าเชียงใหม่ก็ถวายสัตย์ต่อสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว เฉพาะพระพักตร์ พระพุทธเจ้า พระธรรมเจ้า พระสงฆเจ้า ซึ่งมิไต้อาฆาตจองเวรแก่ท้าวพระยาทั้งหลายเป็นอัน สุจริต สมเด็จพระเจ้าตรัสให้โอวาทสั่งสอนพระเจ้าเชียงใหม่และท้าวพระยาลาวทั้งหลายเป็น อเนกบรรยายแล้ว ก็เสด็จพระราชดำเนินกลับเข้ามาย้งพลับพลาอาสน์ จึงดำรัสแก่พระเจ้าเชียงใหม่ และพระรามเตโชท้าวพระยาแสนหลวงแสนเมืองทั้งปวง ให้ไปอยู่กับรักษาเมืองด้งเก่า บำรุง ประซาราษฎรขอบฃัณฑเสมาโดยยุติธรรมประเพณีให้ถาวรวัฒนาสืบไป
ครั้น ณ วันอังคาร แรม ๕ ค์า เดือนอ้าย พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จ พระราชดำเนินยกพยุหโยธาหัพออกจากเมืองลำพูนและพระเจ้าเชียงใหม่และพระรามเตโช ท้าวพระยาแสนหลวงแสนเมืองทั้งปวง ก็ดามมาส่งเสด็จถึงดำบลจอมทองแล้ว ก็กราบถวาย บังคมลายกแยกกันไปบ้านเมืองโดยพระราชกำหนด แต่พระไซยาธิปลูกพระเจ้าเชียงใหม่ และ พระยาเด็กชาย และนันทกะยอฐนั้น ลงมาโดยเสด็จพระบาทสมเด็จเอกาทครถอิศวรบรมนาถ บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวด้วย ก็เสด็จลงมาถึงสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงในเมืองสุพรรณบุรี สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงก็มืพระราชหฤทัยปรีดาภิรมย์ยิ่งนัก และสรรเสริญพระเดชเดชานุภาพ พระราชสมภาร พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จไป ระงับท้าวพระยาทั้งปวงให้ราบคาบนั้น
ลุศักราช ๙๕๒ ปีขาล โทศก (พ.ศ. ๒๑๓๓) ในเมืองละแวกไซร้ เมื่อพระบาทสมเด็จ บรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ยกทัพหลวงไปปราบราชศัตรูในเมืองละแวกแล้ว และเทเอาครัวอพยพทั้งปวงเสด็จมายังกรุงพระมหานครแล้ว อยู่ภายหลังมาจึงลูกพระยาละแวก ซึ่งหนีไปอยู่เมืองล้านข้างนั้นก็คีนมายังเมืองละแวก ประมูลไพร่พลทั้งปวงได้เป็นพระยาละแวกแล้ว แต่งดอกไม้เงินทองและเครื่องบรรณาการมาถวายทุกปีมิไต้ขาด ครั้นพระยาละแวกนั้นพิราลัยไซร้ หาผู้จะปกครองแผ่นดินละแวกนั้นมิไต้ จึงสมณพราหมณาจารย์และท้าวพระยามนตรีมุขทั้ง ปวง แต่งดอกไม้ทองเงินและเครื่องบรรณาการมาถวายบังคมพระบาทสมเด็จพระบรมบพิดร-พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ขอพระศรีสุพรรณมาธิราชผู้น้องพระยาละแวกก่อนนั้น
ไปครองแผ่นดินเมืองละแวก พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ก็ ทรงพระกรุณา พระราชทานเครื่องราชูปโภคสำหรับพระมหากษัตริย์ให้พระศรีสุพรรณมา-ธิราซไปเป็นพระยาละแวก และตรัสให้เจ้าพระยาสวรรคโลก พระยาพันธาราและพลทหาร สามพัน เอาพระศรีสุพรรณมาธราซไปส่งถึงเมืองละแวกโดยทางเรีอ ไนปีขาล โทศกนั้น
ลุศักราช ๙๕๓ ปีเถาะ ตรีนิศก (พ.ศ. ๒๑๓๔) พระศรีสุพรรณมาธิราชผู้เป็นพระยาละแวก ก็ให้พระยากลาโหมผู้ลูกเขยมากราบทูลพระกรุณา พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ทั้งสองพระองค์ว่า พระยาอ่อนอ'นหนิไปอยู่ด็วยชองพรรค์ในตำบลแสนสโฑงนั้น ประมูลชองพรรค์ ทั้งปวงได้มากแล้วว่าจะยกมารบพระยาละแวก พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ทั้งสองพระองค์ ก็มืพระราชโองการตรัสไห้แต่งหัพสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระมหาธรรมราชา และช้างเครื่อง ๕๐ ช้าง ม้า๑๐๐ พล๑๐,๐๐๐ และเจ้าพระยาธรรมาธิบตี เจ้าพระยาสวรรคโลก พระยาก็าแพงเพชร พระยาสุโขทัย พระยาพันธารา ยกไปโดยทางโพธิสัตว์ และมีพระราชกำหนด ไปให้พระยาละแวกยกทัพออกมาบรรจบด้วยทัพสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ และให้ยกทัพไปตีพระยา อ่อนในตำบลแสนสโฑงนั้น ครั้นตีทัพพระยาอ่อนแตกฉานแล้ว สมเด็จพระเจ้าลูกเธอก็ยกทัพ คืนมาโดยทางพระนครหลวง มาถวายบังคมพระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้ง สองพระองค์
เมื่อทัพหลวงเสด็จอยู่ไนเมืองราชบุรี ในปีเถาะ ดรีนิศก (พ.ศ. ๒๑๓๔) นั้น พระบาท สมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จขื้นไปประพาสทางชลมารค เสด็จด้วยพระชลวิมานอันอลังการรจนา ดูมหิมาดาดาษด้วยบริพาร แสนศฤงคารประศับ สรรพเสรีจเสด็จถึงพระพิษณุโลก ดั้งตำหนักในตำบลวัดไผ่ ฝ่ายพระคชาธารสารสินธพพาหนะ และช้างด้นม้าด้นทั้งปวงไซร้ ทรงพระกรุณาตรัสไห้ไปโดยทางสถลมารค รับทัพหลวงไนเมือง พระพิษณุโลก พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จ ไปนมัสการพระชินราชในวัดพระศรีรัดนมหาธาดุในเมืองพระพิษณุโลกนั้นแล้วก็เสด็จไปประพาส ในจังหวัดเมืองพระพิษณุโลกนั้นทุกตำบล ในขณะนั้นกรมการเมืองพระพิษณุโลก กราบทูล พระกรุณาว่าเสือร้ายนักย่อมมาบีฑาผู้คนถึงในเมืองพระพิษณุโลก ทรงพระกรุณาตรัสให้ ข้าหลวงไปล้อมเสืออันร้ายทุกตำบล วันหนึ่งช้าหลวงไปล้อมเสือมาถวาย และทวงพระกรุณา ดรัสให้แต่งเป็นคอกสูงประมาณสิบศอกแล้วเอาเสือปล่อยเข้าในคอกนั้น พระบาทสมเด็จเอกา-ทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จด้วยข้างพระที่นั่ง และเสด็จออกไป ยืนช้างพระที่นั่งแทบคอกนั้นแล้ว จะไหทหารช้าหลวงเข้าพุ่งแทงไซร้ เสือนั้นใหญ่กำลังสามารถก็วี่ง ข้ามคอกออกมาโดยหนัาพระที่นั่ง ทรงพระกรุณาก็เสด็จวางช้างพระที่นั่งดามเสือนั้นไป และ ดรัสให้ข้าหลวงเข้าล้อมแทงเอาไตในกลางแปลง และข้าหลวงจะได้ป่วยเจ็บหามืได้ พระบาทสมเด็จ เอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จไปเมืองพระพิษณุโลกครานั้น และ เสด็จประพาสดังนี้เป็นหลายครั้ง จ็งมืพระราชโองการตรัสให้เอาทองนพคุณเครื่องราชูปโภค
มาทำเป็นทองประทาสี จึงเสด็จไปปิดพระพุทธปฏิมากรพระชินราชด้วยพระหัดค์เศร็จบริบูรณ์ ก็แต่งการฉลองและให้เล่นมหรสพบูชาสักการแโ!พระพุทธเจ้านั้นเจ็ดวันเจ็ดคืนเป็นมหามเหาฬาร หนักหนา จึงสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงดำรัสใช้ข้าหลวงชื้นไปกราบทูลพระกรุณา เชิญเสด็จ พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิดวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จลงมาจากเมือง พระพิษณุโลก ในวันพุธ แรม ๖ คา เดือน ๖ในปีเถาะ ดรีนัศก (พ.ศ. ๒๑๓๔) นั้น
ถึงเดือน ๙ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จจาก เมืองราชบุรีโดยสถลมารค เสด็จไปประพาสถึงตำบลสามร้อยยอด และดั้งพระดำหนักแทบฝัง พระมหาสมุทร จึงเสด็จลงพระสุพรรณวิมานนาวาอ้นอลงกดรจนาธิการประดับ ศรรพด้วยเครื่อง พิชัยสรรพาวธดูมหิมา และเรือท้าวพระยาเสนาบดีพิริยโยธาทหารโดยเสด็จแห่ห้อมล้อมดาษดา ในท้องมหาอรรณพสาคร พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ก็เสด็จ ออกไปประพาสภิรมย์ชมฝูงมิ'สยากรอันมืนานาพรรณในกลางสมุทร ก็ทรงเป็ดทอดได้ปลา ฉลามแล้วก็เสร็จชื้นมายังพระดำหนัก พระบาทสมเด็จบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสอง พระองค์ เสด็จออกไปประพาสในกลางมหาสมุทรดังนั้นได้สิบสี่วันวารแล้ว ก็มืพระราชโองการ ดรัสสั่งให้ไปแต่งพระดำหนักในริม^งมหาสมุทรตำบลโดนดหลวง ก็เสด็จลงพระสุพรรณวิมาน มหานาวาอ้นเป็นพิชัยพาหนะสำหรับประดับพลากรโดยขนัด เรือท้าวพระยาเสนาบดีมนดรี พิริยโยธามาดย์ทั้งหลายแห่ห้อมล้อมดาษดา ดูมหิมาด้วยเครองสรรพายุฑธ พระบาทสมเด็จ บรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จโดยชลมารคมหาสมุทรมายังพระดำหนัก ในตำบลโดนดหลวง และทอดอยู่แรมทัพในมหาสมุทรสองคืนจึงเสด็จถึงพระตำหนักโดนดหลวงนั้น และเสด็จออกไปประพาสในกลางมหาสมุทรในตำบลโตนดหลวงนั้นเล่า อยู่ ๑๒ วัน จึงเสด็จ จากตำบลโตนดหลวง เสด็จโดยสถลมารคเข้ามายังเมืองเพชรบุรี
ลศักราช ๙๕๔ ปีมะโรง จัดวาศก (พ.ศ. ๒๑๓๕) เดือน ๑๒ พระบาทสมเด็จบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็มืพระราชโองการดรัศให้บำรุงช้างม้ารี้พลทั้งปวงไว้สรรพ จะยกทัพหลวงเสด็จไปเอาเมืองดองอู จึงมืข่าวมาว่าพระยาอ้งวะยกมาเอาเมืองหน่ายและได้ เมืองหน่ายแล้ว และพระยาอ้งวะจะยกไปเอาเมืองแสนหวิเล่า พระบาทสมเด็จบรมบพิดรพระพุทธเจ้า อยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็มืพระราชโองการดรัศว่า เมืองหน่ายและเมืองแสนหวีไซร้ ได้เป็นข้า ขอบชัณๆๆสีมาฝ่ายกรุงพระนครศรีอยุธยาแล้ว และซึ่งพระยาอังวะมาเอาเมืองหน่ายและเมือง แสนหวีดังนี้ ควรเราจะยกทัพหลวงไปเอาเมืองอังวะ จึงมีพระราชกำหนดแก่ท้าวพระยาสามนดราช เสนาบดีมนตรีมุขทั้งปวงให้ตรวจเครื่องสรรพารุธช้างม้ารี้พลทั้งปวงจงสรรพ และจะยกทัพหลวง เสด็จไปเอาเมืองอังวะ ครั้นถึงมิคสิรมาส พระบาทสมเด็จบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสอง พระองค์ ก็มืพระราชโองการดรัสให้แต่งพระตำหนักในตำบลปากโมก ครั้นเสด็จก็เสด็จด้วยพระ-ชลวิมานมาโดยทางชลมารคเสด็จเข้าดระพงพลในพระดำหนักปากโมกนั้น พระบาทสมเด็จ บรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จพยุหบาดราจากตำบลปากโมก เสด็จโดย ชลมารคชื้นเหยียบชัยภูมิในตำบลเอกราชให้ขนแผนสะท้านฟันไม้ข่มนามโดยการพระราชพิธี
ซ้ยสงครามเสร็จ ก็เสด็จออกทัพชัยตำบลพระหล่อ พระบาทสมเด็จบรมพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จพยุหบาดราโดยสถลมารค สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง เสด็จทรงช้างดัน พลายศรีชัยศักดั้เป็นพระมหาคชาธาร สมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จทรงช้างดันพระมหาศักดานุภาพเป็นพระคชาธาร พระบาทสมเด็จบรมบพิดรพระพุทธเจ้า อยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จพยุหบาดราด้วยพระคชาธารทั้งสอง อันประดับด้วยเครื่องคเซน-ทราลังการอันพิจิตรด้วยกาญจนรัดนชัซวาล และโอฬารด้วยเครื่องอภิรุมเศวดฉัดรกลิ้งกลด ชุมสายลายพิจิดรพิพิธรัดนพัดวาลวิซนีจามรบวรพรรณโอภาส เดียรดาษด้วยท้าวพระยาสามนดราช เสนาบดี มนดรีพิริยโยธาหาญ แห'ห้อมล้อมเป็นบริพารอธึก พันลึกด้วยพวกพวกพลคเชนฑรนิกร บวรมหาคชสารสินธพสมุหโยธาทั้งหลาย ดพรรณรายด้วยเครื่องศรรพายุทธเกาะกรายย้าย กันแห,โดยขนัดซ้ายขวาหน้าหลังและพลช้างเครือง ๘๐๐ พลม้า ๑,๕๐๐ พลโยธาหาญ ๑๐๐,๐๐๐ พระบาทสมเด็จบรมบพุดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ ก็เสด็จพยุหบาดราโดยสถลมารค ไปโดยทางกำแพงเพชรขึ้นไปยังเชียงใหม่ และพระเจ้าเชียงใหม่ไปรบพระรามเดโชในเมืองเชียงแสน จึงดั้งทัพหลวงแทบเมืองเชียงใหม่อยู่ท่าพระเจ้าเชียงใหม่และแด่งช้าหลวงให้ไปหาพระรามเคโช และเชิญพระเจ้าเชียงใหม่คืนมาด้วย ครั้นพระเจ้าเชียงใหม่มาถึงทัพหลวงแล้ว และพระเจ้า เชียงใหม่ก็เสด็จมาเคารพุแก่พระบาทสมเด็จบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ แล้วก็ถวายช้างม้าและเครื่องบรรณาการเสร็จ ก็ดั้งตำหนักอยู่แทบทัพหลวง ในรันอัฐมืนั้น พระเจ้าเชียงใหม่ก็เชิญพระบาทสมเด็จบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอย่หัวทั้งสองพระองค์ เสด็จเช้า ไปนมัสการพระพุทธสิหิงค์ในเมืองเชียงใหม่นั้น และทัพหลวงดังอยู่ในเมืองเชียงใหม่นั้นเคอน หนึ่ง จึงยกทัพหลวงเสด็จจากเมืองเชียงใหม่ไปโดยทางอังวะ พระเจ้าเชียงใหม่และลูกพระเจ้า เชียงใหม่ทั้งสาม ไปโดยเสด็จทัพหลวง สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงก็ยกพยุหโยธาทัพ เสด็จไป โดยทางเมืองห้างหลวง พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ ยกทัพหลวงเสด็จไปโดยทางเมืองฝาง และเสด็จถึงเมืองฝางในรันพฤหัสบดี แรม๑®คํ่า เดีอน๕
ฝ่ายสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จถึงเมืองห้างหลวง และดั้งทัพหลวงอยู่ตำบลทุ่งแกัว แรมทัพในตำบลนั้น ส่วนพระยากำแพงเพชรและพระหัวเมืองชุนหมึ๋นทั้งหลายผูเป็นทัพหน้า ก็ยกช้างม้ารื้พลไปถึงแม่นั้าคง
ในขณะนั้นสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงประชวรหนัก ก็ตรัสใช้ช้าหลวงไปกราบทูล พระกรุณาถึงเมืองฝาง พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ เสด็จจากเมืองฝางมายังสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงในเมืองห้างหลวง และเสด็จถึงในรันเสาร์ ขึ้น 'จ ค์า เด็อน ๖ ปีมะเส็ง เบญจศก (พ.ศ.๒๑๓๖) นั้น รุ่งขึ้น ณ รันจันทร์ ขึ้น ๘ คา เดีอน ๖ เพลาชายแล้ว ๒ บาท สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงก็เสด็จสวรรคต สมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงพระ พรรษามะโรง ฉศก (พ.ศ. ๒๐๗๘) เมึ่อได้สมมัดนั้นศักราช ๙๔๐ (พ.ศ. ๒๑๒๑) ปีขาล ส้ม-ฤทธิศก ในปีขาลนั้นพระชนม์ได้ ๓๕ พรรษา เสด็จอยู่ในราชสมมัด ๑๕ พระพรรษา เมึ๋อเสด็จ สวรรคดในเมืองห้างหลวง พระชนม์ได้ ๕๐ พรรษา
แผ่นดินสมเด็จพระสรรเพชญ์ ที่ ๓ พระเอกาทศรถ
พระบาทสมเด็จพระอนุชาธิราซ ทรงโศการื่ารักพระบรมเชษฐาชิราช ถึงความหลัง ด่างๆ พระเจ้าเชียงใหม่และเสนาบด็และนายทัพนายกองด่างคนโศกาอาดูรภาพด่างๆ ครั้น คลายโศกแล้วจึงพระราชครูทั้ง ๔ และทัาวพระยาสามนดราชมหาเสนาบดี มนตรีพิริยโยธามาตย์ ทั้งหลาย ตั้งพลับพลาชัยสุพรรณมหาวิมานในทัพชัยกลางพยุหนั้นเสรีจก็นำพระราเชนทร-ยานกาญจนอลงกดรจนามหานวรัตนชัชวาล	ประตับด้วยอภิรุมชุมสายเศวตฉัดรพัดวาลวิชนี
พรรณกลิ้งกลดจามรมาศทั้งปวง และเครื่องมหาเบญจราชกกุธภัณฑ์อนันดเรืองรัตนราโชปโภคอัน เป็นเครื่องราชาภิเษกสำหรับพระมหากษตราชิราชเจ้า มาถวายแด่พระบาทสมเด็จเอกาทศรถ อิศวรบรมนาถบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว อัญเชิญเสด็จขึ้นผ่านพิภพมไหศวรรยาชิบิดีถวัลยราช ประเพณี สืบลันดดีศรีสุรียวงศดำรงพิภพมณฑลสกลกรุงพระมหานครศรีอยุธยา มหาดิลกภพ นพรัดนราชธานีบรีรมย์ อันอำพนด้วยสามนดราชประเทศนานามหาไพบูลย์พิศาลราชเจ้าสิมา อาณาเขดมณฑลทังปวง โดยบุรพประเพณีพระมหากษัดราชิราชเจ้าสืบ ๆ มา พระบาทสมเด็จ เอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จขึ้นพลับพลาชัยสุพรรณมหาวิมาน อันประตับด้วยเครื่องอลังการกาญจนตารามหาวิศดารสานตฑิพมณฑล ดูสกลด้วยบวรเศวดฉัตร รัดนจามรมาศอลงกด และมีพระคชาธารพระยาคชสารราชคเชนทรสถิดช้ายขวา ทั้งพระพิชัย พาหนะมงคลราชอัสดรสถิดช้ายขวาและตั้งพยุหพลากร พลพฤนฑโยธาทหารทุกหม่ทุกพรรค์ ประตับโดยขนัดพลช้างพลม้าพลเขนตั้งแพน แสนเสโลโดมรธนูศรทั้งปวง แห่ห้อมล้อมเป็น บริวารเสรีจสรรพ จึงเบิกห้าวพระยาสามนดราช ราชสกูลประยูรราชมหาเสนาบดีมนดรีมุข ทั้งปวง ถวายบังคม พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวจึงมี พระราชโองการตรัสสั่งห้าวพระยาทั้งหลายให้ดกแต่งการที่จะรับพระศพสมเด็จพระพุทธเจ้า หลวงมาอังกรุงพระนครศรีอยุธยา และมีพระราชกำหนดให้ขึ้นไปหาห้าวพระยาทั้งหลายอัน ไปทัพหน้านั้นให้กลับคนมาอังทัพหลวง ส่วนพระรามเดโชชึ่งมีพระราชกำหนดให้ไปหาถึง เชียงแสนเชียงรายนั้น พระรามเดโชก็มาถึง และเบิกเข้ามาถวายบังคมในดำบลห้างหลวงนั้น
ถึง ณ วันพฤหัสบดี ขึ้น®๒คา เด็อน๖พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาก-บพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จด้วยพระที่นั้งครุฑพาหนะ มีเศวดฉัดรรัดนพระอภิรุมชุมสาย พรายพรรณประตับสรรพด้วยห้าวพระยาสามนดราชพิริยโยธาแสนยากรทั้งหลาย ย้ายโดย กระบวนหน้าหลัง ก็เสด็จกรีธาพลพยุหยกทัพหลวงจากเมืองห้างหลวงคืนมาโดยอันตับมารค ก็เสด็จมาถึงเมืองเชียงใหม่ พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิดรพระพทธเจ้าอยู่หัว ก็มี พระราชโองการดรัสสั่งแกํพระเจ้าเชียงใหม่ ให้อยู่รักษาเมืองและบำรุงช้างม้ารีพลให้มั่งคั่ง เมื่อ จะมีการพระราชสงครามไซร้จะเอาพระเจ้าเชียงใหม่ไปโดยเสด็จ ก็แรมทัพหลวงในเมืองเชียงใหม่ คืนหนีง ครั้นพระเจ้าเชียงใหม่นำห้าวพระยามาถวายบังคมเสรีจ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็ ยกทัพหลวงเสด็จจากเชียงใหม่ลงมา และทรงพระกรุณาเอาพระทุลองลูกพระเจ้าเชียงใหม่ลงมา
โดยเสด็จ และพระราชทานนามกรชื่อพระศรีสุมหาธรรมราชา พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวร บรมนาถบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จมาโดยทางสุโขทัยมายังท่าเรือในเมืองกำแพงเพชร
ในขณะนั้น เมีองไทรแต่งทูดานุทูดให้ถือหนังสือและเครื่องราชบรรณาการเข้ามาถวาย จึงข้าหลวงก็นำทูตานุทูตเมืองไทรนั้นชื้นไปถวายทังคม และถวายเครื่องราชบรรณาการถึงทัพ หลวงในเมืองกำแพงเพชร แด่ทัพหลวงดั้งอยู่ในเมืองกำแพงเพชรนั้นสิบห้าวัน จึงมืพระราช กำหนดลงมาแก่ท้าวพระยาผู้อยู่รั้งพระนคร ให้แด่งพระด่าหนักตำบลปากโมก ครั้นเสร็จก็เสด็จโดย ชลมารคล่องมายังพระตำหนักในปากโมกนั้น พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัวก็มืพระราชโองการตรัสสั่งแก่เจ้าพระยาธรรมาธิบดีให้ดกแต่งการประดับ ประดาพระราชวังหลวง และดั้งราชว้ดีฉัดรธงทั้งสองตราบข้างชลมารค แด่พระด่าหนักปากโมก เท่าถึงพระราชวังหลวง และให้ท้าวพระยาทั้งหลายตรวจจัดเรือแห่แหนทั้งปวงสรรพเสร็จ ถึง ณ วันพฤหัสบดี ชื้น ๑๐ คา เดือน ๑๒ พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้า-อยู่หัว ก็มืพระราชโองการตรัสให้พระราชครูทั้ง ๔ แด่งการพระราชพิธีสงครามาภิเษก แล้วก็ ให้เอาเรือพระที่นั่งชัยสุพรรณหงส์พยุหบาดราอันประดับด้วยสรรพาลังการอันมเหาฬาร มา บรรทับขนานและเทียบเรือแห่หน้าหลังทั้งปวงเสร็จ ถึงเพลารุ่งแล้วนาฬิกาหนึ่ง ได้ศภโยค มังคโลดมเพลาฤกษ์อันประเสริฐ จึงพระโหราธีบดีศรีจันทรประพาฬก็สั่นฆ้องชัย พระราซ-ปโรหิดาจารย์ราชสุภาวดีศรีบรมองค์บุริโสดมพรหมพิชาจารย์เป้ามหาสังข์ทักขิณาวัฏ และ ประโคมแดรสังข์ดุริยดนตรีทั้งปวง พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิดรพระพุทธ-เจ้าอยู่หัว ก็เสด็จลงเรือพระที่นั่งชัยสุพรรณหงส์พยุหบาดรา และมีพระราชครูทั้ง ๔ และโหราธีบดี แพทยาธีบดีโดยเสด็จเฝืาพระบาทในหน้าพระที่นั่ง จึงให้ยกธงชัยโบกโบยคลายพระที่นั่งชัย สุพรรณหงส์พยุหบาดราเสด็จออกจากขนาน ก็เสด็จโดยชลมารคนทีธารตูมเหาฬารเรือด้นทั้งปวง อันประดับด้วยเครื่องอลงกดรจนาสรรพาการพิธี และกอปรด้วยเรือฑาวพระยามหาเสนาบดี ทั้งปวงแห่โดยกระบวนหน้าหลังเดียรดาษ พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็เสด็จถึงบรรทับ ขนานพระราชวังหลวงและดีอินทเภรืเป็นประถมประโคมแดรสังข์ จึงเสด็จชื้นพระราเซนฑร-ยานพยุหบาดรา และประดับด้วยเศวดฉัดรสำหรับราชาภเษก และดีอินทเภรีเป็นทุติยวาร ก็เสด็จ ด้วยพระราเชนทรยาน ถึงอัฒจันทร์แห่งพระที่นั่งทังคลาภิเษกมหาปราสาท จึงดีอินทเภรืเป็น ตติยวาร พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็เสด็จลงจากพระราเชนทรยาน เสด็จในหน้าฆ้อง ชัยชำระพระบาทเสร็จ เจ้าพระยาธรรมาธีบดีก็สั่นฆ้องชัยประโคมแตรสังข์ดริยดนตรีทั้งปวง จึง เสด็จชื้นพระที่นั่งทังคลาภเษกมหาปราสาท และเสด็จออกสีหทัญชรอันประดับด้วยเนาวรัตน อันชัชวาล มีพระคชาธารพระยาสารอลงกดสถึดทั้งซ้ายขวา ทั้งพวกพลโยธาทหารดั้งแห่ดาษดา โดยขนัดสรรพายุทธทั้งปวง ดั้งเป็นกระบวนประดับประดา จึงเบิกท้าวพระยาสามนดราชราชา ตระกูลพฤฒามาดย์มหาเสนาธีบดีทั้งปวง ถวายทังคมพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว แล้ว ก็เบิกสมโภชเลี้ยงลูกขุนและถวายอาเศียรพาทสำหรับการราชพิธีประเวศพระนครนั้น
ในศักราช ๙๕๕ (พ.ศ. ๒๑๓๖,) ปีมะIสิง เบญจศกนั้น พระบาทสมเด็จเอกาทศรถ-อิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จราชาภิเษกเสวยราชสมบํตในกรุงพระมหานคร ศรีอยุธยา มหาดิลกภพนพรตนราชธานีบุรีรมย์ ทรงพระนามพระศรีสรรเพชญ สมเด็จบรมราชา-ธิราชรามาธบด็ ศรีสินทรบรมมหาจักรพรรดิศวรรยราชาธิบดินทร์ ธรณินทราธิราชรัตนกาศกาสกรวงศ์ องศ์บรมาธิเบศร์ ดรีภูวเนตรวรนาถนายกดิลกรัตนราชชาติอาซาวไสย สมทัยตโรมนต์ สกลจักรวาฬาธิเบนทร สุริเยนทราธิบดินทร หรีหรีนทราธาตาธิบด็ศรีวิบูลย์คุณรุจิตร ฤทธิรา-เมศวรธรรมิกราชเตโชไชย พรทมเทพาดิเทพตรีภูวนาธิเบศร์ โลกเชษฐวิสุทธมงกุฎเทศคตาม หาพุทธางกูรบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หัว พระมหานครทวาราวดีศรีอยุธยา มหาดิลกภพ นพรดนราชธานีบุรีรมย์ พระองศ์ทรงทศพิธราชธรรมและสถิตในพุทธารถจรรยา ญาตารรถ จรรยา โลการรถจรรยา มหิมาด้วยพุทธการกโพธิสมภาร มเหาฬารมหัศจรรย์ อน้นดปัญญาฤทธาพล พหลเตโชนุภาพ ปราบบรราชอรีศรีพระเดชเดชะตระบะดันมหิมา คือองศ์สฤษดิรักษสังหาร วิศาลวิสุทธิอุดมเทพสมบูรณ์ในพระองต์บมิขาด อาทิคือพระพรหม พระพิษณุ พระอิศวร พระพาย พระพิรณ พระเพลิง พระยม พระไพศพ พระอินทร์ พระจันทร์ พระอาทิตย์ และพระองศ์ ทรงฤทธิสิทธิศักดิอัครอดุลยาดิเรก อเนกคุณคณามหามหรรณพ สบสกลเวทศิลปาคมอุตมยศโยค สกลโลกมกุฎวิสุทธจุฑามณีรัดนสวัสติมงคล ถกลเหนีอศิโรดมางศ์มหากษัตริย์เจ้าทั้งปวงใน สกลชมพูทวีป และพระบาทเสด็จเสวยไอสุริยาธิปัดิบุรีรัตนสมบูรณ์มั่งคั่งด้วยช้างม้ารี้พล พหลแสนยากร สมณพราหมณาจารย์จตุรพรรคประชาชน คณสกลสบสมัยประเทศนานาพรรคนิกร สโมสรบรมสุขเกษมเปรมประชาราษฎร์เลศลนพ้นกว่าโบราณราชประเพณี มีพระราชหฤทัย ไกรกรุณาปรานีสัตว์โลกากรทั้งหลายให้นฤทุกข์ ปลกใจราษฎรให้สานติเกษมสุข โดยยุติธรรม อันบวร ขจรพระเภิยรติปรากฎ พระยศเซนซ่าทั่วทิศานุทิศ และห้าวพระยามหากษัดราธิราชเจ้า ทั้งหลาย ก็แต่งเครึ่องบรรณาการ ให้ทูตานุทูตมาถวายบังคมพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้า-อยู่หัวมิได้ขาด และพระบาทเสด็จสร้างโพธิสมภารบำเพ็ญพุทธการกธรรมปรมาธิคุณ อาทิคือ สรางพระวรเชษฐารามมหาวิหารอันรจนาพระพุทธปฎํมามหาเจด็ย์บรรจุพระสารีริกธาตุ สำเรีจ กุฎสถานปราการสมด้วยอรัญวาสื แลวก็สร้างพระไตรปิฎกธรรมจบบริบูรณ์ ทั้งพระบาลและ อรรถกถาฎกาศัณฐวิวรณ์ทั้งปวง จิงแต่งหอพระสัทธรรมเสรีจ ก็นีมนต์พระสงฆอรัญวาสิ ผู้ทรง ศลาธิคุณอันสัลเลขมาอยู่ครองพระวรเชษฐารามนั้นแล้ว ก็แต่งขุนหมั่แช้าหลวงไร้สำหรับอาราม นั้น และจำหน่ายพระราชทรัพย์ไร้ให้แต่งจตุปัจจัยทานถวายแก่พระสงฆ์เป็นนิจกาล แล้วให้แต่ง ฉ้อทานศาลาและประสาทพระราชทรัพย์ให้ แต่งโภชนาหารจันหันถวายแก่ภิกษุสงฆ์เป็นนิจ ภัตรบมิขาด พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีราชโองการ ตรัสสั่งแก่ห้าวพระยาเสนาบด็มนตรีมุขทั้งหลาย ให้แต่งการพระบรมศพสมเด็จพระพุทธเจ้า-หลวง และแต่งพระเมรุมาศสูงเสนสิบเจิดวา ประดับด้วยเมรุทิศเมรุรายราชวิดฉัตรทองฉดรนาค ฉัตรเบญจรงศ์นานาเสรีจ ก็อัญเช้ญพระบรมศพเสด็จเหนิอมหากฤษฎาธาร อันประดับด้วย อภิรุมกลิ้งกลดรจนา และห้าวพระยาเสนาบด็มนตรีมุขทั้งหลายมาประดับแห่ห้อมล้อมมหากฤษฎาธาร ก็อัญเชิญพระศพเสด็จลีลาโดยรัถยาราชวัดร ไปยังพระเมรุมาศด้วยยศบริวาร และเครื่องสักการบูชาหนักหนา พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบพิดรพระพุทธเจ้า อยู่หัว เสด็จไปถวายพระเพลิงพระบรมศพสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง และทรงโศกาพิไรพิร่ารัก พระบรมเชษฐาดาง ๆ เสนาบดีกรมฝ่ายหน้าฝ่ายในด่างโศกาอาดูรรํ่ารักในพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้ไหลวงถึงความหลังด่าง ๆให้นิมนต์พระสงฆ์สบสังวาสหมื่นหนึ่ง ถวายพระราชทานเครื่องอัฐ บริขารทักษิณาบูชาพระสงฆ์ทั้งปวงเป็นมเหาฬาร
ฝ่ายพระยาดองอู เมื่อทัพสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าล่ากลับไปยังกรุงพระนครศรีอยุธยา แล้ว พระยาดองอูก็ทำนุบำรุงพระเจ้าหงสาวดีไว้เป็นอันดี หวังจะเกลี้ยกล่อมหัวเมืองทั้งปวงไห้ ราบคาบเป็นปรกติก่อนจึงจะคิดการใหญ่ด่อไป จึงมืหนังสือไปประกาศแก่หัวเมืองทั้งปวงว่าเราผู้ เป็นราชนัดดาพระเจ้าหงสาวดี คิดถึงพระคุณสมเด็จพระปิตุลาชิราช จึงให้โหราพฤฒาจารย์ ขับไล่ดูซาดาเมืองหงสาวดี ที่จะรับศืกพระนครศรีอยุธยา โหราพฤฒาจารย์ผู้รู้แท้ทายว่า ชาดา เมืองหงสาวดีขาดสูญแล้วที่จะรับรองข้าศึกนั้น ถึงมาดรเทวดาจะมาช่วยก็ไม่รอดเลย นัยจะ ปราชัยเป็นมั่นคง และว่าชาดาเมืองดองอูครั้งนึ่ได้จตุรงคโชค ถืงจะมีข้าศึกมามากดุจคลื่นใน พระมหาสมทรก็นัยจะปราชัยไปเอง เพราะเหตุดังนี้เราจึงเชิญเสด็จพระเจ้าหงสาวดี และกวาด ครอบครัวขนมาทั้งรับมั่น ณ เมืองดองอู ทัพพระนครศรีอยุธยายกมาติดเมืองดองอูถึงหักหาญ ปีนปล้นเป็นหลายครั้งเสียทแกล้วทหารมาก และทั้งล้อมอยู่ถึงสามเดีอนเศษก็มืได้เมือง จนล่า ทัพไป ก็เป็นบำเหน็จมือเมืองดองอูรับทัพพระนเรศวรเอาชัยชำนะไว้ได้ ท่านทั้งปวงก็ย่อมแจ้ง อยู่ และพระเจ้าหงสาวติเคยเป็นสูขอยู่ไนเมืองหงสาวดีฉันได เราก็อุดสาหะสนองพระคุณไห้ เป็นสขดุจฉันนั้น และหัวเมืองทั้งปวงอย่าได้กินแหนงสนเท่ห์ส์งไดเลย เคยทำราชการฉันใดก็ ไห้ทำราชการดจกาลก่อนนั้นเถิด
ฝ่ายหัวเมืองทั้งปวงได้แจ้งหนังสือพระยาดองอูดังนั้น ลางเมืองก็เชื่อ ลางเมืองก็คิด แคลงสงสัยเป็นอันมาก และแด่งคนให้ชื่นไปซับทราบสืบสวนถึงเมืองดองอูเนือง ๆ จนศักราช ๙๕๓ (พ.ศ. ๒๑๓๔) ปีเถาะ ดรีนิศก ก็ได้เนื้อความว่า พระยาดองอูทำนุบำรุงพระเจ้าหงสาวดีใว้ ทั้งนี้หาโดยสัดย์กดัญญสุจริดไม่ ความคิดอันนี้เป็นเล่ห์กระเท่ห์พระมหาเถรเสียมเพรียมบอก หัวเมืองทั้งปวงคิดอันจะยกไปรบชิงพระเจ้าหงสาวดีมาให้จงได้ ด่างเมืองก็จัดแจงไพร่พลเสร็จ แล้วก็ยกชื่นไปถึงเมืองจิตดอง ขณะนั้นพระยาดองอูรู้จึงให้นิมนต์พระมหาเถรเสียมเพรียมเข้า มา แล้วนมัสการบอกว่า บัดนี้หัวเมืองทั้งปวงคิดอันยกมาจะรบเมืองเรา พระผู้เป็นเจ้าช่วยคิด ให้โยมด้วย พระมหาเถรจึงว่าจะกลัวอะไรแก่อ้ายหัวเมืองเหล่านี้ แด่จะดีด้วยลมปากก็จะกลับไป เอง พระยาดองอูได้ฟังมืความยินดีนัก กราบนมัสการพระมหาเถรแล้ว ๆ เล่า ๆ พระมหาเถร จึงกระซิบบอกอุบายไห้พระยาดองอูทุกประการ แล้วก็ไปอารามพระยาดองอูจึงแด่งเป็นหนังสือ รับสั่งพระเจ้าหงสาวดี ไปถึงท้าวพระยาหัวเมืองทั้งปวงว่า พระเคราะห์เมืองหงสาวดีร้ายนัก พระยาดองอูผู้หลานเรามีความกดัญญกลัวจะเสียเมืองแก่ข้าศึก เสียดายรามัญทั้งปวงจะไปเป็น เชลยกรุงพระนครศรีอยุธยา จึงรับเรามาไว้ ณ เมืองดองอูได้รอดจากเงื้อมมือปัจจามิตรก็ค่อย
เป็นสุขอยู่ ถ้าครบเจ็ดปีสิ้นพระเคราะห์แล้วก็จะกลับลงไปดั้งอยู่ ณ เมืองหงสาวดีดังเก่า และ ซึ่งหัวเมืองทั้งปวงคบคิดกันยกทัพมาทั้งนี้จะเป็นกบฏหรือ ฝ่ายท้าวพระยารามัญหัวเมืองทั้ง ปวงได้แจ้งในหนังสือรับสั่งดังนั้นก็สำคัญว่าจริง ดกใจกลัวเป็นกำลังก็พากันเลิกทัพกลับไป
ครั้นดักราช ๙๕๔ (พ.ศ. ๒๑๓๕) ปีมะโรง จัดวาศก นักสร้างบุดรพระยาดองอูจึงคิดว่า บิดาไปพาเอาพระเจ้าหงสาวดีมาไว้ ให้ศึกพระนครศรีอยุธยามาคิด แทบจะเสียเมืองครั้งหนึ่ง แล้ว และหัวเมืองทั้งปวงก็เป็นเสิ้ยนดัดรู พากันยกรี้พลมาจะดีเอาเมืองอกเล่า และเหดุซึ่งเป็น ทั้งนึ่เพราะพระเจ้าหงสาวดีองคเดียว ถ้าละไว้ไหนเลยศึกจะวายเมือง จำจะลอบล้างพระเจ้า หงสาวดีเสียให้ดับสูญ แล้วเมืองดองอูจึงจะเป็นสุข คิดแล้วก็ประกอบยาพิษลอบใส่ในเครื่องเสวย พระเจ้าหงสาวดีมืทนรู้เสวยเข้าไป พระองค์ก็ดับสูญสวรรคด พระยาดองอูรู้ว่าพระเจ้าหงสาวดี สวรรคาลัยก็ดกใจ จึงให้โด่สวนไล่เสียงก็ได้ความว่า นักสร้างผู้บุดฺรประกอบยาพิษให้พระเจ้า หงสาวดีเสวยเข้าไป พระยาดองอูรู้เหดุผลดระหนักทอดใจใหญ่ มืรู้ที่จะทำประการใด จึงไปบอก แก่พระมหาเถรเสียมเพรืยมโดยเหตุทุกประการ พระมหาเถรได้แจ้งดังนั้นก็ดกใจจึงว่าเอะการ เราเสียแล้ว บุดรท่านเป็นคนโฉดเขลานักหาบิญญามิได้ สมด้วยพระบาสีว่ามืบุดรถ้าไม่ดีแล้วก็ เป็นดัดรูแก่บิดามารดาท่านนี้อุปมาดังพฤกษาชาดีอันจะดายเพราะลูก พระยาดองอูได้ฟังพระ-มหาเถรก็โทมนัสน้อยใจแก่บุดรเป็นกำลัง จึงกราบนมัสการพระมหาเถรแล้วว่า พระผู้เป็นเจ้า จะคิดฉันใดดี พระมหาเถรจงว่าการสิเสียไปไม่สมคะเน แล้วจะด้องการอันใดให้หัวเมืองทั้งปวง เป็นเสี้ยนดัดรูเล่า เราจะเอาความดีไว้หน้าเถิด ท่านจงให้ชาวเมืองโกนศึรษะทั้งเมือง แล้วจึง มืหนังสือไปถิงหัวเมืองทั้งปวงว่า พระเจ้าหงสาวดีทรงพระประชวรได้สามวันเสดีจสวรรคด เรา ผู้เป็นราชนัดดาจะกระทำการถวายพระเพลิงสนองพระคุณให้ถิงขนาด แล้วหัวเมืองทั้งหลาย ผู้ใดรู้พระคุณจะมาช่วยก็ดามมฺมาก็ดามอัชฌาสัยนั้นเถิดและคัวเราถิงถวายพระเพลิงเสร็จแล้ว กมืได้คิดดั้งคัวเป็นใหญ่ จะไปพึ่งพระบรมโพธํสมภารสมเด็จพระนเรศวรบพิตรเป็นเจ้า ณ กรูง พระนครศรีอยุธยา ถ้าท่านมืหนังสือไปดังนี้ หัวเมืองทั้งปวงก็จะเห็นความจริง จะสิ้นอาฆาต จองเวร ถ้าผูใดมาก็เห็นเป็นสุจริต ถ้ามืมาจะไปพึ่งกรูงพระนครศรีอยุธยาด็ร้ายก็จะเอาคดี อันนี้ไปเล่าความดีก็จะมืแก่เราสืบไป พระมหาเถรชื้แจงบอกอุบายให้พระยาดองอูแล้วสั่งว่า ซึ่ง จะแต่งการถวายพระเพลิงนั้นให้ค่อยทำชา ๆ ความดีจึงจะลิอขจรไปนานาประเทศ สั่งแล้วพระ มหาเถรก็ลาไปพระอาราม พระยาดองอูก็มืหนังสือไปถิงหัวเมืองทั้งปวงดุจค่าพระมหาเถรทุก ประการ ท้าวพระยาหัวเมืองทั้งปวง เห็นผู้ถิอหนังสือโกนศีรษะแล้วแจ้งในหนังสือว่า พระเจ้า-หงสาวดีเสด็จศวรรคาลัย ก็มืได้มืความรังเกียจกินแหนงต่างคนก็โทมนัสโศกาดูรภาพถึงพระ-เจ้าหงสาวดีเป็นอันมาก ที่มีกดัญญรู้พระคุณกีมายังเมืองดองอู ช่วยแต่งการที่จะถวายพระเพลิง เป็นหนักหนาลางเมืองก็มิได้ไปช่วยพระยาดองอูไปเข้าหาพระยาทะละ อันสมเด็จพระนเรศวร เป็นเจ้าให้อยู่สำเร็จราชการเมืองเมาะดะมะ เมาะลำเลิ่ง ฝ่ายพระยาดองอูครั้นดกแต่งการพระ-ศพพระเจ้าหงสาวดีเสร็จแล้ว กีถวายพระเพลิงโดยราชประเพณีพระมหากษัดราธิราชเจ้าสืบมา
ลุศักราช ๙๕๕ (พ.ศ. ๒๑๓^) ปีมะเส็ง เบญจศก ณ เดือนยี่พระยาดองอูก็แต่งราชทูต อุปทูต ตรีทูต ถือพระราชสาสันคุมช้างมาเครื่องราชบรรณาการ มาถวายแด่พระบาทสมเด็จเอกา-ทศรถอิศวรบรมนาถบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ณ กรงพระมหานครศรีอยุธยา ขอพึ่งพระราช-สมภารสืบไป ในเดือนนั้นพระยาล้านช้างก็แต่งราชทูตอุปทูตถือพระราชสาสันและเครื่องบรรณาการ มาถวายบงคมสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ขอพึ่งพระบรมโพธิสมภาร ทรงพระกรุณาให้เบิกทูดานุทดมา ถวายบังคมในพระที่นั่งบังคลาภิเษก ตรัสพระราชปฏิสันถารดามธรรมเนียมแล้วตรัสให้เลียงดู แขกเมืองและพระราชทานรางรัลโดยขนาด ในปีมะเส็ง เบญจศก เดือน ๓ นั้น ช้าหลวงผู้รั้งเมือง เมาะลำเลิ่ง จับได้พระยาพะโรและมอญกบฏทั้งปวงอยู่รีมนั่งแม่นั้าสโดงนั้นส่งมาถวาย และ แมงมอญอันอยู่ในเมืองเมาะลำเลึ๋งและเมืองเมาะตะมะนั้น ก็ราบคาบไปจนถืงเมืองตองอู
ลุศักราช ๙๕'©(พ.ศ. ๒๑๓๗) ปีมะเมีย ฉศก พระบาทสมเด็จเอกาทศรถอิศวรบรมนาถ บพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็มีพระราชโองการตรัสแก่พระยาศรีพิศวกรรม์ ให้สถาปนาพระที่นั่ง อรรณพอันอลงกดรจนา มห้มาด้วยแก้วกาญจนพิสดาร จตุรมุขรัตนาศน์กนกกฎาคารบราลีเรือง-รัตนชัชวาลมเหาฬารด้วยพระกระบวนเสร็จ จ้งดั้งโรงระบำซ้ายขวา ก็ให้แด่งเรีอต้นทั้งปวง อาทิ ดือ ชัยสุพรรณหงสัพยุหบาดราวรสุพรรณหงสัพยุบาตรา พระศรีสมรรถชัย ไกรสรมุข พิมานชัย ไกรจักรรัตน และเรีอพระครุฑพาหนะ เรีอชัย เรีอรูปสัตว์ทั้งปวง และเรีอสิงโตอินทรีย์ เรือหัส-ดินทร์ เรีอนรสิงห์ และเรีอจากพรากและเรีอแซทองพิฆาตทอง และเรือเลาคา อัน!ด้มาแด่เมืองหงสาวดี และดกแต่งเรือต้นทั้งปวงอันอลงกดรจนาโอภาสพรรณรายโดยอันดับต้นเช้อกและปลายเชือก และพลปีพายทั้งปวงนั้น ประดับด้วยเครื่องอาภรณ์เสื้อทองหมวกทอง พายทอง แล้วก็ให้แต่งเรือจำนำ ท้าวพระยาสามนตราซเสนาบดีมนตรีมุขลูกขนทั้งหลายหมายเป็นอาทิดือ ราชสิห์ คชสืห์ และ เรือชัยท้าวพระยาสวรรคโลกกำแพงเพชร สุโขทัยและเรือชัยจดสตมภ์และเหนีอนั้าท้ายนํ้า และเรือจำนำชุนช้างชุนมาชุนตำรวจชุนดาบชุนการทหารพลเรือนทงปวง ก็ให้ดรวจดราเป็นคู่ แข่งแต่งเป็นคู่ชันต่าง ๆ ครั้นถืงทิพพารกาลพระราชพิธอาศวยุช ก็ให้ประดับพระที่นั่งอรรณพด้วย เครื่องอลงการมเหาพารพิจ้ตรโอภาสชัชวาล และจามรทั้งปวง จ้งให้เอาพระครุฑพาหนะอันรจนา ประดิษฐานพระพิศวกรรม์ออกทั้งฉาน และให้พระราชครูทั้ง ๔ กระทำการพระราชพิธอาศวยุช จึงให้ทั้งเรือแห่และให้เทิยบเรือด้นและเรือแข่งทั้งปวงดามกระบวน จึงให้เบิกพระราชกมารและ พระราชนัดดา และท้าวพระยาสามนตราชมหาเสนาบดีทั้งปวง มาประชุมในหนัาพระที่นั่ง อรรณพ และให้เบิกทูตานุทูตอันมาแต่เมืองดองอูและเมืองล้านช้างนั้นมาถวายบังคม และให้ เบิกพระสังฆราชคามวาสื อรัญวาสิ และพระสงฆ์สบสังวาส ขึ้นนั่งในธรรมาสน์ที่ถวายพระพร นั้นเสร็จ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จด้วยพระราเชนทรยานมายังพุระ ที่นั่งอรรณพ จึงดีอินทเภรืเป็นประถม พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จออกในพระที่นั่ง ครุฑพยุหอันรจนาจึงดีอินทเภรีเป็นทุดิยวาร ประโคมฆ้องกลองตุรียดนตรีทั้งปวง จึงเบิกเรือด้น พระชัยสุพรรณหงส์และวรสุพรรณหงส์พยุหบาดรา ให้นำเรือตนเรือคู่แข่งทั้งปวงขึ้นมาถวาย บังคมพระบาทบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว โดยการพระราชพิธอาศวยุช พระบาทสมเด็จบรม
บพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็ประสาทเรือต้นชัยสุพรรณหงส์พยุหบาดรา วรสุ'พรรณ,หงส์พยุหบาต'รา และเรือต้นทั้งปวง พระราชทานแก่พระสังฆราชคามวาสิ อรัญวาสี และพระสงค์มหานาคราชาคณะ ทั้งปวงอันเชัามาถวายพระพรนั้น แล้]เอาเงินสนองเรือต้นทั้งปวง เป็นเครื่องบูชาสักการจตุปัจจัยทาน แก่พระสงฆ์ทั้งหลาย ครั้ณรือต้นและเรือคู่แข่งทั้งปวงถวายบังคมแล้วและพายชื้นเปอยูโดยทำเนัยบเทียบ เข้าเป็นคู่เข้าถนัดที่จะวางเรือนั้นโสด จงยกธงอาควยุชในหนัาพระที่นั้งให้เป็นสาอัญ ก็ลั่นฆ้อง ชัยวางเรอต้นศรีสมรรถชัยไกรสรมุขพายแข่งก้นลงมาเป็นอาทิแล้ว ก็วางเรือคู่แข่งทั้งปวงแข่งก้น ลงมาโดยอันดับ ครั้นแข่งเรือทั้งปวงเสร็จแล้วจึงเลี้ยงลูกขุน แล้วประสาทพระราชทานรางวัล แก่ผู้ชนะทั้งปวงเสร็จ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวก็เสด็จประเวศอังพระราช มนเทียร ในบัดเดี๋ยวนั้นก็มีพระราชโองการดรัสแก่พระยารัดนบาล ให้รจนาพระพุทธปฏิมาสมาธิ เป็นพระพุทธรูปสนองพระองค์ห้าพระองค์ องค์หนึ่งบุทองนพคุณ ทรงเครื่องมงกุฎกุณฑลพาหรัด ย่อมประดบเนาวรัดน และบัลสังก็นั้นบุทองจำหลักประตบเพชรรัตน องค์หนึ่งบุทองนพคุณ บัลลงก็ นั้นบุทองจำหลัก องค์หนึ่งนั้นเป็นพระพุทธปฏิมานาคาสนะ พระพุทธองค์นั้นรจนาด้วยนากลวาสดิ้ และเครื่องทรงนั้นทองจำหลักประดับเนาวรัตน และบัลลังก์นั้นรจนาต้วยนากสวาสดี๋ พระพุทธปฏิมาบุเงินสององค์ และฐานเงินจำหลักสรรพางค์ ครั้นเสร็จพระบาทสมเด็จบรมบพิตร พระพุทธเจ้าอยู่หว ก็มีพระราชโองการตรัสสั่งแก่เจ้าพระยาจักรื ให้แต่งการพระราชพิธีไล่เรื* และให้รับพระพุทธปฏิมาอันให้สถาปนานั้น
ครั้นถงชื้น ©๓ คา เด็อนอ้าย เพลารุ่งแล้วสองนาพิกา ให้เอาเรือชัยสุพรรณหงส์พยุท-บาดราและวรสุพรรณหงส์พยุหบาตรา มาประหับขนาน และให้เอาเรือพระครฑพาหนะออกทั้ง ฉาน และให้เทียบเรือต้นศรีสมรรถชัย ไกรสรมุข พิมานชัย ไกรจักรรัตน และเรอต้นทั้งปวง โด& กระบวนแห่ แล้วก็เทียบเรือจำนำท้าวพระยาลูกขุนทั้งปวงตงแห่โดยกระบวนสรรพ จึงอัญเชญ พระพุทธปฏิมาทองนพคุณทรงเครื่องนั้น ชื้นซางต้นพระคชาธารสังหารคซสิห้ และเชิญพระ-พุทธป^มาทองนพคุณองค์หนึ่งเล่า ชื้นข้างต้นพระศรีชัยดักดี๋ และพระคชาธารทั้งสองนื้ประดั! ด้วยเครืองคซาภรณ และผูกเครื่องสำหรับพิชัยสงคราม จึงรับพระพุทธปฏิมาทั้งสองพระอง? แด่หนัาพระราชวังลงไปประหับเกย และเอาเรือวรสุพรรณหงส์พยุหบาตราเลื่อนเข้ามารับพระ-พุทธปฏิมาทั้งสองพระองค์ออกไปทั้งชลมารคเสร็จ พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็^ ลงเรือชัยสุพรรณหงส์พยุหบาตรา ครั้นไต้อดมเพลาก็คลายเรือพระที่นั้งชัยสุพรรณหงส์ออกไ! จากขนาน และเรือวรสุพรรณหงส์ซึ่งรับพระพุทธปฏิมานั้นไปเป็นหน้า และประดับด้วยเรือแ7 อันรจนาตาดาษ โดยกระบวนหน้าหลัง พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว ก็เสด็จพยุหบาตร' ลงไปบรรหับขนานในบาง(ไระดาน ดำรัสให้เลี้ยงท้าวพระยาเสนาบตมนตรืมุขทั้งหลาย เสร็จ! ให้เอาเรือบรรดาเข้ากระบวนแห่ทั้งปวงออกจับกระบวนโดยขนัด และเรือบรรดาแห่พระพุทธเจ้ ทั้งปวงนั้นก็ไวให้แห่พระพุทธเจ้าชื้นมา ครั้นถงเพลาชายแล้วสองนาพิกา ๕ บาท สมเด็จพระ-พุทธเจ้าอยู่หัวก็ทรงเครื่องสรรพาภรณ์วรวิภูสิดากาญจนเสร็จแล้วเสด็จทรงพระที่นั้งบุษบกรัตน-มหาพิมานอันอลงการ เรือชัยสุพรรณหงส์พยุหบาดราคลาเคลื่อนโดยกระบวนเสด็จประเวศม'
ประทับท่าขนานมหาวาสุกรี คอยทอดพระเนตรกระบวนแห่พระพุทธปฏิมากรอันมเหาฬาราติเรก ด้วยเรือด้นทั้งปวงนั้น ครั้แเรือพระพุทธปฏิมากรบรรทับขนานแล้ว	ก็อัญเชิญพระพุทธปฏิมากร
เสด็จทรงพระคชาธาร แห่กลับไปประดิษฐานไว้ ณ วัดพระศรีสรรเพชญดาราม แล้วไฟ้ดั้งการ สมโภชเล่นมหรสพ ๗ วัน มโหฬารยิ่งนัก
ครั้น ณ วันอาฑดย์ ขึ้น ๕ คํ่า เดือนยี่ ทูดานุทูดเมืองล้านช้าง เมืองดองอู เช้าเฝืากราบ ถวายบังคมลา พระราชทานรางวัลแก่ทูดทั้งสองเมืองเป็นอันมาก ฝ่ายทูดานทูตด่างคนด่าง กลับไปเมือง อันพระเก็ยรดิพระยศแผ่ไพศาลไปทุกนานาประเทศธานีไหญ่นัอยทังปวง ก็เกรง พระเดชเดชานุภาพเป็นอันมาก พระนครศรีอยุธยาครั้งนั้นเกษมสุขสมบูรณ์ยิ่งนัก
ลุศักราช ๙๕๙ (พ.ศ. ๒๑๓๘) ปีมะแม สัปดศก ทรงพระกรณาดั้งพระราชกำหนด กฎหมายพระอัยการ และส่วยลัดพัฒนากรขนอนดลาด	และพระกัลปนาถวายเป็น’นีดยภัตร
แก่ลังฆารามคามวาสีอรัญวาสีบริบูรณ์ สมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวมืพระราชบุดรสองพระองค์ องค์หนึ่ง ทรงพระนามเจ้าฟ้าสุทัศน์ พระอนุชาทรงพระนามเจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย์ ๆ ทรงประชวรพระยอด เสียพระเนดรช้างหนึ่ง สมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวจึงยกพระราชบุดรผู้พี่ขึ้นเป็นพระมหาอุปราชา อยู่ มา ๔ เดือนเศษพระมหาอุปราชกราบทูลพระกรุณาว่า	จะขอพิจารณาคนออก สมเด็จพระเจ้า
อยู่ทัวดรัสว่าจะเป็นกบฏหรือ พระมหาอุปราช ความกลัวพระราชบิดาเป็นกำลัง ออกจากที่เฝืา เสด็จมาพระราชวังบวรสถานมงคล เพลาคั๋าเสวยยาพิษสวรรคด สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระ-โทมนัสโศกาดูรภาพถึงพระราชโอรสเป็นอันมาก แล้วไห้แต่งการพระราชทานเพลงพระศพ ดามอย่างพระมหาอุปราช สมเด็จพระบาทบรมนาถบรมบพิดรพระพุทธเจ้าอยู่หัวดั้งพระทัยบำเพ็ญ ทานการกศลเป็นอเนกประการ
ครั้นลุศักราช ๙๖๓ (พ.ศ. ๒๑๔๔) ปีฉลู ดรีนีศก ทรงพระประชวรหนักเสด็จศวรรคด อยู่ในราชสมบัติได้ ๙ พรรษา
แผ่นดินพระสรร*พชญ์ ที ๔ เจ้าห้เาศรี*สาวภาคย์
จึงห้าวพระยา*สนาบดืมนดรีมขทั้งหลาย พร้อมทั้งพระสังฆราชคามวาสีอรัญวาสีปริกษา กันเสร็จ อัญเชิญเสด็จสมเด็จพระเจ้าลูกเธอพระศรืเสาวภาคย์ ซึ่งเสียพระเนดรช้างหนึ่งขึ้นผ่าน พิภพไอลูรย์ศวรรยาชิบิดิถวัลยราชประเพณีสิบไป สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวให้แต่งการถวายพระเพลิง พระศพสมเด็จพระราชบิดา โดยราชประเพณีพระมหากษัตริย์เจ้าแด่ก่อน
ลุศักราช ๙๖๔ (พ.ค. ๒๑๔๕) ปีขาล จัดวาศก พระศรีศิลป็บวชอยู่วัดระฆัง รู้พระไดรปิฎก สันทัด	ได้สมณฐานันดรเป็นพระพิมลธรรมอนันดปรีชา ชำนาญทั้งไดรเพทางคศาสดร
ราชศาสดรมืศิษย์โยมมากทั้งจมึ่นศรีสรรักษ์ก็ถวายศัวเป็นบุดรเลี้ยง ครั้งนั้นเชี่ยวชาญคนทั้ง หลายนับถือมาก จึงศิดกันกับจมึ่นศรีสรรักษ์และศิษย์โยมเป็นความลับ ช่องสุมสมัครพรรคพวกได้ มากแล้ว ก็บริวัดรออกเพลาพลบค์าก็พากันไปชุมพล ณ ปรางค์วัดพระศรีรัดนมหาธาตุ ครั้นได้
อุตมนักขัตฤกษ์ก็ยกพลมาฟันประตูมงคลสุนทรเข้าไปได้ในท้องสนามหลวง ขนนางซึ่งนอนเวร เอาความกราบทูลสมเด็จพระเจาอยู่หัวตถพระฑัยตะลึงไปเป็นครู่ จึงตรัสว่าเวราแล้วก็ตามเถิด แต่อย่าให้ลำบากเลย พระพิมลเข้าพระราชวังได้ก็ให้กุมเอาพระเจ้าแผ่นดินไปให้พันธนาไวัมั่นคง รุ่งขื้นให้นิมนต์พระสงฆ์ปงสุกุลร้อยหนึ่ง ให้ธูปเทียนษมาแล้วก็ให้สำเร็จโทษด้วยท่อนจันทน์เอา พระศพไปฝัง ณ วัดโคกพระยา พระศรีเสาวภาคย์อยู่ในราชสมปติปีหนึ่งกับสองเดือน
อธิบายเรอง
ในรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีท ๑
ประวัติของสมเด็จพระรามาธิบด็ที่ ๑
มีในจดหมายเหตุของโหรว่า สมเด็จพระรามาธิบดีสมภพเมื่อ ณ วันจันทร์ ขึ้น ๘ คา เดือน ๕ ปีขาล จุลศักราช ๖๗๖ พ.ศ.๑๘๕๗
ในพระราชพงศาวดารย่อ ของกรมสมเด็จพระปรมานุชิดฯ ว่าพระเจ้าอู่ทองได้ครอง ราชสมบ้ดืเมืองเทพนคร (ซึ่งข้าพเจ้ายุติว่าเมืองอู่ทอง) เมื่อปีวอก จุลศักราช๗๐๖ พ.ศ. ๑๘๘๗ เมื่อพระชันษาได้ ๓๐
เรื่องสร้างกรุงศรีอยุธยา มีในจดหมายเหตุของโหรว่า พระเจ้าอู่ทองสร้าง ๒ ครั้ง ครั้ง หนึ่งเมื่อปีขาล จุลศักราช๗๑๒ อีกครั้งหนึ่งเมื่อปีกุน จุลศักราช ๗๒๑ สร้างทีหลังนี้ดูไม่มีมูล ในเรื่องพงศาวดารทีเดียว ข้าพเจ้าเข้าใจว่าโหรวางศักราชปีกุนนั้นผิด ถ้าเป็นปีกุนจุลศักราช ๗๐๙ จึงจะได้ความ ดือพระเจ้าอู่ทองย้ายจากเมืองอู่ทองมาสร้างเรียงเหล็กในแขวงเมืองอโยธยา เมื่อปีกุน จุลศักราช ๗๐๙ พ.ศ. ๑๘๙๐ อยู่ ๓ ปี จึงสร้างกรุงศรีอยุธยา ซึ่งหนังสือพงศาวดาร ทุกฉบับ และจดหมายเหตุของโหรยุดิด้องกันว่า ฝืงหลักเมืองเมื่อ ณ วันศุกร์ ขึ้น ๖ คา เดือน ๕ เพลาเข้า๓ นาฬิกา๙ บาท ปีขาล (น่าจะเป็นปีเถาะยังเป็นโท?[ก) จุลศักราช ๗๑๒ พ.ศ. ๑๘๙๒ นับอายุกรุงศรีอยุธยาแด่นั้นเป็นด้นมา เมื่อสมเด็จพระรามาธิบดีสร้างกรุงศรีอยุธยา พระชันษา ได้ ๓๖ พรรษา สมเด็จพระรามาธิบดืเสวยราชสมบ้ดิอยู่กรุงศรีอยุธยา ๑๙ ปี สวรรคดเมื่อปีระกา จุลศักราช๗๓๑ พ.ศ.๑๙๑๒ พระชันษาได้ ๕๕ ปี
ที่ตั้งกรุงศรีอยุธยา
กรุงศรีอยุธยา ที่สมเด็จพระรามาธิบดืสร้าง ขนานนามโดยพิสดารว่า กรุงเทพมุหานคร (บวร) ทวาราวดีศรีอยุธยา หนังสือพระราชพงศาวดารอธิบายนามทั้งปวงนว่า ที่เรียกว่า กรุงเทพมหานครเพราะเอาซื่อเมืองเทพนครเดิมของพระเจ้าอู่ทองมาใช้ ข้อนี้ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ยังไม่ดรงดี ที่จริงซื่อกรุงเทพมหานครนั้น เห็นจะหมายความว่าเป็นราชธานี เมืองใดเป็นราชธานี เมืองนั้นก็มืซื่อว่ากรุงเทพมหานคร ซื่อนี้ยังได้เอาลงมาใช้จนกรุงเทพมหานครอมรรัดนโกสินทร์นี้ ซื่อทวาราวดี ที่อธิบายว่าเพราะมีลำแม่,แาล้อมรอบนั้นถูกต้อง กรุงศรีอยุธยาที่พระเจ้าอู่ทอง สร้างมืลำแม่นํ้าล้อมรอบจริง ด้านเหนือซึ่งเรียกว่าคลองเมืองเดี๋ยวนี้ เวลานั้นสายนํ้าลำแม่นั้า ลพบุรียังไหลลงมาทางนั้นเป็นลำนํ้าใหญ่ ด้านดะวันออกมีลำแม่นั้าสัก แด่เวลานั้นสายนั้ายัง ลงมาทางบ้านม้า ด้านใต้ ด้านดะวันดก ลำแม่นํ้าเจ้าพระยาลงมาทางหัวแหลม ออกบางกระจะ วัดพระเจ้าพนัญเชิงอย่างทุกวันนี้ ที่เรียกนามว่า ศรีอยุธยานั้น เอาซื่อเมืองอโยธยาเดิมมาใช้ มืใซ่คิดขึ้นใหม่
ลัวเมืองที่สมเด็จพระรามาธิบดีสร้าง เข้าใจว่ากำแพงเมืองยังใช้เพียงหลักไม้ระเนียด ปักบนเชิงเทินดิน เพราะได้ความในพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐว่า พึ่งมาก่อกำแพง ด้วยอิฐปูนเมื่อแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ แนวกำแพงเมืองสร้างครั้งสมเด็จพระรามาธิบดี นั้น ด้านเหนอ ด้านดะวันดก ด้านใด้ ดั้งลงมากงริมลำแม่นั้าทั้ง ๓ ด้าน แด่ด้านดะวันออก ลำแม่'แาลัก ยังอยู่ห่างมาก แนวกำแพงเมืองอยู่หลังวัดจันฑรเกษมเข้าไป ลำนั้าแด่หัวรอลงมาจนวัดพระเจ้า พนัญเชิง ในเวลานั้นขุดเป็นแด่คลองคูเมืองเรียกว่า ขื่อหน้า พึ่งมาขุดขยายเป็นล่านั้าใหญ่เมื่อ แผ่นดินสมเด็จพระธรรมราชาธิราช พระราชวังที่สร้างครั้งสมเด็จพระรามาธิบดิสร้างริมหนองโสน คือบึงพระรามห่างแม่นั้า อยู่ที่วัดพระศรีสรรเพชญเดี๋ยวนี้ ปราสาทราชมนเทียรสร้างด้วยไม้ ทั้งนั้น พระราชมนเทียรย้ายลงมาดั้งริมนั้า เมื่อแผ่นดินสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ ปราสาทก็ เห็นจะพึ่งมาก่อเป็นดึก เมื่อย้ายพระราชมนเทียรคราวนั้น
พระนามพระเจ้าแผ่นดินครั้งกรุงศรีอยุธยา
ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า พระเจ้าลู่ทองสร้างกรุงศรีอยุธยาแล้ว (เมื่อทำพระ-ราชพิธีราชาภิเษก) ชิพ่อพราหมณ์ถวายพระนามว่าสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสุนทรบรมบพีดร เหมือนด้วยพระนามสมเด็จพระนารายณ์อวตารอันผ่านกรุงศรีอยุธยามาแด่ก่อนนั้น หนังสือเก่า ๆ ฑุกเรี่องบรรดาที่ใด้พบ ทั้งที่แต่งในภาษาไทยและภาษามคธ ใช้พระนามรามาธิบดึนี้ เป็นพระนาม ของพระเจ้าลู่ทองที่สร้างกรุงศรีอยุธยาทุกเรี่อง แด่สร้อยพระนามเขียนแปลก ๆ กัน ยาวบ้าง สั้นบ้าง ข้าพเจ้าลัดดามที่ได้พบในที่ด่าง ๆ ลงมาไว้ต่อไปนี้
๑. ในกฎหมายลักษณะอาญาหลวง สมเด็จพระรามาธิบตีบดินฑรศรีสุรินฑรบรมมหา จักรพรรดิศร บวรธรรมิกมหาราชาธิราช ซาดิหริหรินทรี อินฑรเด่โชชัยมไหยสุริยศวรรยา เทพาดิเทพดรีภูวนาถ บรมบาทบพีดร
๒. ในกฎหมายลักษณะโจร สมเด็จพระรามาธิบดีศรีสฤษดิวักษจักรพรรดิราชาธิราช ดรีภูวนาธิเบศรีบรมบพิดร
๓. ในกฎหมายลักษณะวับพีอง สมเด็จพระรามาธิบดึศรีสุนทรจักรพรรดิราชาธิราช ราเมศวรธรรมิกราชเดโซชัย เทพตรีภูวนาธิเบศรี บรมบพีดร
๔. ในกฎหมายลักษณะผัวเมีย สมเด็จพระรามาธิบตีศรีบรมจักรพรรดิราชาธิราชบรมบพีดร ๕. ในกฎหมายลักษณะอาญาราษฎร์ สมเด็จพระรามาธิบดีศรีสุนทรบรมจักรพัดราธิราช ๖. ในโองการแช่งนั้าที่พราหมณ์อ่านในพระราชพิธีศรีสัจปานการ สมเด็จพระรามา ธิบดึศรีสินฑร บรมมหาจักรพรรดิศรราชาธิราช
พระนามรามาธิบตีนี้ ไม่ปรากฏว่าพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใดในประเทศทางนี้ได้ใช้ เป็นพระนามก่อนพระเจ้าลู่ทอง แด่ต่อมาภายหลังปรากฏในศิลาจารึกกัลยาณีที่เมืองหงสาวดี ว่า พระเจ้าหงสาวดีพระองค์ที่เรียกพระนามในหนังสือราชาธิราชว่า พระเจ้าศรีสากยวงศ์ ธรรมเจดีย์ คือพระมหาปิฎกธรนั้น ได้ใช้นามรามาธิบดึเป็นพระนามในจารึกพระองค์หนึ่ง พระเจ้ากรุงกัมพูชาที่ใช้นามรามาธิบดินี้ก็มีแด่ในสมัยภายหลังมาทั้งนั้น
เรึ๋องพระนามพระเจ้าแผ่นดิน ทั้งไทยทั้งพม่ารามัญ ตามที่เรียกก้นแต่ก่อนมา ลัทธีของ ชาวประเทศทางนี้ มีวิธีเรียกพระนามพระเจ้าแผ่นดินกีง ๕ อย่างต่างก้นคอ ๑. พระนามดามที่จารีกในพระสุพรรณมัฎ ๒. พระนามพิเศษถวายเพิ่มพระเกียรดิยศ ๓. พระนามที่เรียกก้นในเวลาเมื่อเสด็จดำรงพระชนม์อยู่ ๔. พระนามดามที่ปากตลาดเรียกก้นเมื่อล่วงรัชกาลไปแล้ว ' ๕. พระนามที่เรียกในราชการในเวลาเมื่อล่วงรัชกาลไปแล้ว
๑. พระนามดามที่จารีกในพระสุพรรณบัฏนั้น ดามราชประเพณีอันมีมาแต่โบราณ เมื่อจะทำการพระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใทม่ชื้นผ่านพิภพ ศมณ พราหมณาจารย์และเสนาพฤฒามาดย์ที่เป็นผูใหญ่ในบ้านเมีอง ประชมปรีกษากันถวายพระนาม พระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้น จารีกลงในแผ่นทองถวายเมื่อทำพิธีราชาภิเษก มักเป็นพระนาม มีสร้อยยืดยาวมาก
๒. พระนามพิเศษที่ถวายเพิ่มพระเกียรดิยศนั้น คือล้าในแผ่นดินของพระเจ้าแผ่นดิน พระองค์ใด มีเหดการณีเภิดชื้นอันเป็นพระเกียรดิยศพิเศษ จึงถวายพระนามพิเศษเฉลิมพระ เกียรดิยศพระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้น เช่น พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ไดได็ช้างเฝือกมาสู่พระบารมี จึงถวายพระนามพระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้นว่า “พระเจ้าช้างเฝือก” นี้ เป็นด้น ประเพณีถวาย พระนามพิเศษที่ว่านี้ เฟ้นจะมีมาแต่โบราณมาก พระเจ้าอโศกในมคธราฐที่เรียกพระนามใน หนังสอว่า พระเจ้าศรีธรรมาโศกกีดที่จารีกพระนามไวฺว่า พระเจ้าปิยบัสสืกีดี พระเจ้าดิศผู้เป็น พระพุทธศาสนูปถัมภกพระองค์แรกในลังกาทวีป ที่ใช้พระนามในหนังสือว่าพระเจ้าเทวานัม ปิยดิศกีดี เหลานี้น่าจะเป็นพระนามที่ถวายพิเศษ พระนามถวายพิเศษแรกปรากฏในประเทศนี้ มีเมื่อพระมหาธรรมราชาลิไทย พระเจ้ากรงสุโขบัย ทรงพระราชศรัทธาสละราชสมมัดออก ทรงผนวช คราวหนึ่ง เมื่อลาผนวชแล้ว พระมหาสวามีลังฆราช ซึ่งมาแต่ลังกาถวายพระนาม ว่า พระเจ้าศรีดรีภพธรณีชิด สุรียโซดิมหาธรรมิกราชาธีราช ด้งนี้ มาไนชั้นกรุงเก่า ช้าพเจ้าเฟ้น ว่า พระนามพระเจ้าแผ่นดีนที่เรียกในหนังสือพระราชพงศาวดาร ว่าสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถกีดี สมเด็จพระมหาจักรพรรดิกีดี พระเจ้าทรงธรรมกีดี พระเจ้าปราสาททองกีดี พระนารายณีกีดี เหล่านี้น่าจะเป็นพระนามถวายพิเศษ ด้วยเหดด้งกล่าวต่อไปนี้คือ
พระนามสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ เฟ้นจะมาแต่ศรีดรีภพธรณีชิด ที่พระมหาสวามี ลังฆราชถวายแต่พระเจ้าลิไทยกรุงสุโขทัย จะถวายพระนามนี้แด่สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ เมื่อใดทราบไม่ได้ เฟ้นในบานแผนกกฎหมาย ดั้งครั้งแผ่นดินสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถใช้ พระนามนี้แล้วว่า สมเด็จพระรามาธีบดีศรีบรมไดรโลกนาถ ยังมีพระเจ้าแผ่นดินพระองค์อึ่นที่ ใช้พระนามนี้ คือมหาราชท้าวลก ที่ครองราชสมมัดเมีองเชิยงใหม่ในคราวเดียวกัน และเป็น คู่รบกับสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ หนังสือช้างฝ่ายเหนือเรียกว่าดิโลกราช ที่เป็นพุทธศาสนูปถัมภก เมื่อทำลังคายนา ซึ่งนับในดำนานของเราว่าเป็นครั้งที่ ๗ นั้น ต่อมาพระเจ้าทรงธรรมได้ใช้พระนาม
ปรากฎในที่บางแห่งว่า สมเด็จพระบรมไดนัลกนาถทรงธรรม ดังนี้ จึงเห็นว่าพระนามบรมไดรโลกนาเ นั้นเป็นพระนามพิเศษพระนามหนึ่ง
พระนามที่เรียกว่าพระมหาจักรพรรดินั้น รู้ได้แน่ว่าเป็นพระนามพิเศษ แม้ด้นดำรา พราหมณ์หรอดำราที่มาในพระพุทธศาสนา ก็ปรากฎว่าพระเจัาแผ่นดินดํอบางพระองค์จึงจะ เป็นจักรพัดราธิราช พระนามนีชั้นกรุงเก่าเห็นจะถวายเมื่อมีช้างเผือกถึง ๗ ช้าง วิเศษกว่าที่ จะเรียกเพียงพระเจ้าช้างเผือก
พระนามที่เรียกว่าพระเจ้าทรงธรรมนั้น มาแด่ดำว่าธรรมราชาแน่ พระนามที่เรียกว่า “ธรรมราชา” มูลเหตุเดิมน่าจะเกิดชื้นแด่ครั้งพระเจ้าอโศก ด้วยเหตุแสดงพระองค์เป็นธรรมราชา ดังกล่าวมาแล้วในดอนอธิบายเหตุการณ์เมื่อก่อนสร้างกรุงศรีอยุธยา พระนามนี้พระเจ้าแผ่นดิน ในลังกาทวีปคงจะเอามาใช้ และพวกลังกาพาเช้ามาในประเทศนี้ ยกย่องว่าคู่กับจักรพรรดิราชา ปรากฎว่าได้ถวายพระนามนี้แก่พระเจ้าลิไทยกรุงสโฃหัยเป็นครั้งแรก เห็นจะถวายพระนามนี้ แก่พระเจ้าทรงธรรมกรุงศรีอยุธยา เนึ่องในเหตุที่พบรอยพระพุทธบาท ได้พบในหนังสือจดหมายเหตุ ของวันวลิดวิลันดา ว่าเรียกกันมาแด่ยังเสด็จดารงพระชนม์อยู่
พระนามที่เรียกว่าพระเจ้าปราสาททองนั้น ที่จริงพม่าเขาใช้ก่อน ดังจะแลเห็นได้ใน หนังสือราชาธิราช ที่เขาเรียกพระเจ้าฝรั่งม์งฟ้องวาพระเจ้ามนเทียรทอง พระนามนี้เห็นจะเอา อย่างพม่ามาถวาย เมื่อสร้างพระวิหารสมเด็จเป็นปราสาทจดทองมีชื้นองค์แรก มีปรากฎใน จดหมายเหตุของวิลันดา ว่าใช้แด่ยังเสด็จดำรงพระชนม์อยู่เหมือนกัน ช้าพเจ้าไม่เชื่อว่า พระนามนี้ เกิดชื้นเพราะขุดปราสาททองได้ในจอมปลวก ดังกล่าวในหนังสือดำให็การของชาวกรุงเก่า
พระนามที่เรียกว่าพระนารายณ์นั้น ข้าพเจ้าเช้าใจว่าเป็นพระนามพิเศษ ด้วยได้พบใน หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสรีฐ ซึ่งเป็นฉบับหลวง ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระ-นารายณ์มหาราช เรียกพระนามสมเด็จพระนเรศวรว่า “สมเด็จพระนารายณ์เป็นเจ้า” ทุกแห่ง และพบหนังสือดำนานแด่งกรุงเก่า ราวแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าบรมโกศอีกเรื่องหนึ่งที่เมืองนคร-ศรีธรรมราชเรียกพระนามสมเด็จพระนเรศวรว่า “สมเด็จพระนารายณ์เมืองหาง หมายความ ว่าสมเด็จพระนารายณ์พระองค์ที่สวรรคดที่เมืองหาง หนังสือนี้ทำให้เข้าใจว่าเวลาเมื่อจะแด่งจฺะ มืพระเจ้าแผ่นดินที่เรียกว่าพระนารายณ์มากกว่าพระองค์เด็ยว (คือปีพระนารายณ์ลพบุรีขิ้น อีกองค์หนึ่ง) จึงเรียกพระนารายณ์เดิมว่า พระนารายณ์เมืองหาง ด้วยเหตุดังกล่าวมานี้ จึงเข้า ใจว่าพระนามที่เรียกพระนารายณ์นั้นเป็นพระนามพิเศษ ครั้งหลังที่ถวายพระนามพิเศษอย่าง อธิบายมานี้ คงยังจำกันได้อยู่โดยมาก คือ ที่ได้ถวายพระนาม “ปิยมหาราชาธิราช” แด่พระบาท สมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อพระองค์ได้เสด็จดำรงสิรีราชสมบ้ดิยืนนานยิ่งกว่าพระเจ้า แผ่นดินพระองค์อื่น ๆในสยามประเทศ ครั้งทำพระราชพิธีวัชมงคลาภิเษกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๑ เพราะพระองค์เป็นที่วักของประชาชนฑั่วไป พระนามนี้จารีกอยู่ที่ฐานพระบรมรูปทรงม้า ซึ่ง ประชาชนชาวสยามพร้อมกันทำถวายสนองพระเดชพระคุณ ยังอยู่ที่หนัาพระลานสวนคุสิด จนทุกวันนี้
ดา. พระนามพระเจ้าแผ่นดิน ที่เรียกในเวลาเสด็จดำรงพระชนม์อยู่นั้น มักเรียกเหมือนก้น ทุกพระองค์ คือผู้ที่เป็นข้าขอบขัณฑสีมาก็เรียกพระเจ้าแผ่นดินของดนว่า ขนหลวง หรือพระ เป็นเจ้า หรืออย่างเราเรียกว่าพระเจ้าอยู่หัว มิไดัออกพระนามเฉพาะพระองค์ ถ้าชาวเมืองอื่น ก็มักจะเรียกดามนามเมืองที่พระเจ้าแผ่นดินนั้นๆครอง ดังเช่นเรียกว่าพระเจ้าอู่ทอง พระเจ้า กรุงศรีอยธยา พระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าอังวะ เป็นดัน บางฑีก็เรียกดามพระนามเดิมของพระเจ้า แผ่นดินนัน ๆ เช่นเรียกว่า พระร่วง พระยาอู่ พระเจ้าม้งลอง ดังนี้ พระนามที่เรียกดามนามเดิม หรือดามพระนามเดิมอย่างนี้ ล้วนเป็นคำของพวกเมืองอื่นเรียก
๔. พระนามที่ปากดลาดเรียกเมื่อเวลาล่วงรัชกาลแล้วนั้น ดังเช่นเรียกว่า ขุนหลวง เพทราชา ขุนหลวงเสือ ขุนหลวงท้ายสระ ขุนหลวงทรงปลา เป็นดัน จนดลอดขุนหลวงบรมโกศ ขุนหลวงหาวัดและพระที่นั่งสุริยามรืนทร์ เกิดแด่ไม่รู้ว่าพระนามพระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้น ๆ ทล่วงรัชกาลแล้วพระองค์ใดเรียกพระนามในราชการว่าอย่างไร ราษฎรก็เรียกเอาดามที่สำเหนียก กำหนดอัน ดังเช่นเรียกว่าขุนหลวงเพทราชา ก็เพราะได้เป็นที่พระเพทราชาอยู่เมื่อก่อนไดั ราชสมบ้ดิ เรียกว่าขุนหลวงเสีอก็เพราะพระเจ้าแผ่นดินนั้นร้ายกาจ เรียกว่าขุนหลวงท้ายสระ ก็เพราะเสด็จอยู่พระที่นั่งข้างท้ายสระ เรียกขุนหลวงทรงปลา ก็เพราะพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ นั้นทรงชอบดกปลา พระนามที่เรียกว่าขุนหลวงบรมโกศนั้น	เป็นพระนามที่มักเรียกพระเจ้า
แผ่นดินพระองค์ที่พึ่งสวรรคดล่วงไปแล้วทุกพระองค์ อย่างเราเรียกอันว่า ในพระโกศนี้เอง สมเด็จพระเจ้าบรมโกศ (เป็นพระเจ้าแผ่นดินพระองค์หลังในกรุงเก่าที่ได้ทรงพระโกศ) คนคง เรียกอันว่า พระเจ้าอยู่หัวในพระบรมโกศ หรือในพระโกศมาแด่ครั้งกรุงเก่าแล้ว ส่วนขุนหลวง หาวัดนั้นพระนามเดิมเรียกในราชการว่าเจ้าฟ้าอุทุมพร ได้เป็นกรมขุนพรพินีดเมื่อเสวยราชย์ อยู่ในราชสมบ้ดิไม่ข้าก็ละราชสมบ้ดิออกทรงผนวช คนทั้งหลายจึงเรียกว่า ขุนหลวงหาวัด หมาย ความว่า พระเจ้าแผ่นดินที่อยู่วัด มาแด่ครั้งกรุงเก่า ส่วนพระเจ้าสุริยามรินฑร์นั้น ครั้งกรุงเก่า คงเรียกอันเพียงว่า ขุนหลวงหรือพระเจ้าอยู่หัว เพราะเป็นพระเจ้าแผ่นดินที่เสวยราชย์พระองค์ หลังที่สุด มาเรียกพระนามอื่นทั้งแด'ครั้งกรุงธนบุรี เรียกว่าขุนหลวงพระที่นั่งสุริยามรินทร์ เพราะ เสด็จอยู่ที่พระที่นั่งนั้น ครั้นถึงพระเจ้ากรุงธนบุรีเอง ต่อมาชั้นหลังเรียกอันว่า ขุนหลวงตาก ด้วยเหตุได้เป็นผ้ว่าราชการเมืองดากครั้งกรุงเก่า ประเพณีเรียกพระนามพระเจ้าแผ่นดินดาม ปากตลาดอย่างนี มืดลอดจนเมืองพม่ารามัญ พระเจ้าหงสาวดีชัยสิงห์ ซึ่งเป็นราชโอรสรับราช-สมบ้ดิด่อพระเจ้าบุเรงนอง พม่าเรียกภายหลังว่า “พระเจ้าเชลยดองอู” เพราะที่สุดเมื่อหนีสมเด็จ พระนเรศวรถูกเอาไปอักไว้ที่เมืองดองอูจนทิวงคด และพระเจ้าแผ่นดินพม่าพระองค์หนึ่งใน ราชวงค์อลองพญา พม่าเรียกว่าพาคยีดอ แปลว่าพระเจ้าอา ดังนี้ก็มี
๕. พระนามที่เรียกในราชการเมื่อล่วงรัชกาลไปแล้ว เกิดแด่ความจำเป็นที่จะด้องเรียก พระเจ้าแผ่นดินรัชกาลก่อน ๆ ให้ปรากฎพระนามผิดอัน เพราะพระนามดามพระสุพรรณบัฏ มักจะเหมือนอันโดยมากจึงด้องสมมดิพระนามขิ้นสำหรับเรียกเฉพาะพระองค์ เรื่องนี้มืความ ลำบากเป็นอุทาหรณ์ แม้ในครั้งกรุงรัดนโกสินทร์นี้เอง คือเมื่อรัชกาลที่ ๒ เรียกรัชกาลที่ ๑ ว่า
แผ่นดินสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง กิเป็นอันถูกต้องเรียบร้อยมาดลอดรัชกาลที่ ๒ ครั้นถึงรัชกาลที่ ต มืรัขกาลที่ล่วงแล้วเป็น ๒ รัชกาลชื้น เกิดเรียกกันชื้นว่า แผ่นดินต้น แผ่นดินกลาง พระบาไ' สมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ไม่พอพระราชหฤทัยริบสั่งว่าล้ารัชกาลที่ ๑ เป็นแผ่นดินต้น รัชกาลที่ I? เป็นแผ่นดินกลาง รัชกาลที่ ๓ จะกลายเป็นแผ่นดินสดทัาย เป็นอัปมงคล จึงประกาศใฟ้เรีย? รัชกาลที่ ๑ ที่ ๒ ดามพระนามพระพุทธรูปซึ่งทรงสร้างชื้นเป็นพระบรมราชูทิศไร้ในวัดพระศรี รัตนศาสดารามว่าพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก และพระพุทธเลิศหล้านภาลัย จึงไต้เรียกพระนา* พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่ทัวรัชกาลที่ ๑ ว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระบาไ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลที่ ๒ ว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย มาจนดราไ เท่าทุกวันนี้ มาถึงรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริเห็นว่' เรื่องนามแผ่นดินควรจะกำหนดให้เป็นยุดิเสียแด่แรกทิเดียว จึงถวายพระนามรัชกาลที่ ๓ ว่' พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ส่วนรัชกาลของพระองค์เอง ให้เรียกว่า พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงเป็ไ ธรรมเนียมสืบต่อมาจนบัดนี้
พระนามพระเจ้าแผ่นดินที่ล่วงรัชกาลไปแล้ว ซึ่งสมมติเรียกในรัชกาลครั้งกรุงเก่า เรีย? ดามต้นพระนามในพระสุพรรณบัฏบ้าง เรียกดามพระนฺามพิเศษบ้าง แด,โดยมากนั้นเรียกดา] พระนามเติมที่ปรากฏแก่คนทั้งหลาย เมื่อก่อนพระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้น ๆได้ผ่านพิภไ ยกตัวอย่างตังพระนามพระเจ้าแผ่นดินที่เรียกว่า พระราเมศวร พระมหึนฑร พระนเรศวร พร: เอกาทศรถ พระรัษฎา พระยอดฟ้า พระเชษฐา พระอาทิดยวงศ์ เจ้าทองจัน เจ้าฟ้าศรีเสาวภาค! เจ้าฟ้าชัย เหล่านี้เป็นพระนามแด่ครั้งอังเป็นถูกหลวงทั้งนั้น พระนามที่เรียกว่า พระบรมราช' พระรามราชา พระอินทรราชา พระไชยราชา พระมหาธรรมราชา พระศรีธุธรรมราชา เหล่าใ บรรดาที่ใชัคำว่า “ราชา” ไร้ท้าย ข้าพเจ้าเชัาใจว่าเป็นพระนามสำหรับเจ้าครองเมือง พระนา] พระเจ้าแผ่นดินครั้งกรุงเก่า ที่เรียกพระนามพิเศษ และเรียกอย่างปากตลาดอยู่ในหนังสิ: พระราชพงศาวดาร มาปรากฏสมมติใข้ในราชการเป็นอย่างอื่น มือยู่ในหนังสือคำให้การชา' กรุงเก่าหลายพระองค์ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ไต้ทรงอนุม้ดนำมาใช้ในพระ ราชนิพนธ์คือ
สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง	ใช้ว่า	สมเด็จพระรามาธิเบศร์
สมเด็จพระเพทราชา	ใช้ว่า สมเด็จพระธาดาธิเบศร์
สมเด็จพระเจ้าเสือ	ใช้ว่า สมเด็จพระสุริเยนทราธิบดี
สมเด็จพระเจ้าท้ายสระ	ใช้ว่า	สมเด็จพระถูมืนทราชาธิราช
สมเด็จพระเจ้าบรมโกศ	ใช้ว่า สมเด็จพระมหาบรมราชา
(แด่พระนามนี้ เมิ่อได้ด้นฉบับพม่ามาแปลสอบใน พ.ศ. ๒๔๕๕ เรียกพระนามพระเจ' บรมโกศในบางแฟงว่า พระมหาธรรมราชาเรียกพระนามพระมหาธรรมราชา ซึงเป็นพระราใ บิดาของสมเด็จพระนเรศวรว่า พระสธรรมราชา ดังนี้)
พระเจ้าแผ่นดินค?งกรุงเก่า พระองค์ใดจะมีพระนามดามที่จารึกในพระสุพรรณบัฏว่า อย่างไร จะทราบในเวลานี้ไม่ได้แน่นอนอยู่เองข้าพเจ้าได้สอบพระนามดามที่ปรากฏในหนังสือ พระราชพงศาวดาร และในบานแผนกกฎหมาย (ต้องขอบอกไว้หน่อยว่า ศักราชที่ลงไว้ใน กฎหมายผิดอยู่หลายแฟง บางทีศักราชจะพาให้ข้าพเจ้าหลงรัชกาลไปไต้บ้าง) พระนามพิสดาร ดามที่พบ มีอยู่ด้งนี้
สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
๑. ในกฎหมายลักษณะกบฏศึก สมเด็จพระบรมนาถบพิตรสิทธิสุนทรธรรมเดชา มหา ส่ริยวงศ์ องค์มุรุโสดมบรมมหาจักรพรรดิศร บวรธรรมฤกมหาราชาธิราช (เข้าใจว่าพระนาม นีมูกขึ้นเพราะๆหมายความว่า พระเจ้าอยู่หัวเท่านั้น)
๒. กฎมนเทียรบาล สมเด็จพระรามาธิบด็บรมไดรโลกนาถ มหามงกฎเทพยมนุษย์ บริสุทธิ้สุริยวงค์ องค์พุทธางกูรบรมบพิตร
๓. กฎหมายศักดินาในกรุง สมเด็จพระบรมไดรโลกนายกดิลกผู้เป็นเจ้า ๔. กฎหมายศักดินาหัวเมอง สมเด็จพระรามาธิบดิศรึบรมไตรโลกนาถ ๕. กฎหมายลักษณะกบฏศึก สมเด็จบรมมหาจักรพรรดิรามาธิบดิ ๖. กฎหมายลักษณะกบฏศึก สมเด็จบรมมหาจักรพรรดิศรรามาธิบด็ (๕ กบ ๖ ถา ศักราชพลาด คงเป็นกฎหมายแม่นต้นสมเต้จพระมหาจักรพรรดิ)
สมเด็จพระรามาธิบด็ที่ เ®
กฎหมายลักษณะรับฟ้อง สมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชราเมควรบรมนาถบรมบพิตร
สมเด็จพระไชยราชาธิราช
กฎหมายลักษณะพิสูจน์ สมเด็จพระรามาธิบดิศรึสินทรบรมจักรพรรดิศร * บวรธรรมีก มหาราชาธิราช
สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช
ดามหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับนี้ สมเด็จพระสรรเพชญวงศ์กุรสุริโยดม บรมฆหาธรรมราชาธิราชราเมศ ปวเรศธรรมิกราชเดโชชัย พรหมเทพาดิเทพนฤบดินทร์ กูมินทร เทพสมมดิราชบรมบพิตร
สมเด็จพระเอกาทศรถ
ดามหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับนี้ พระศรึสรรเพชญ สมเด็จบรมราชาธิราชรามาธิบดิ ศรึสินทรบรมมหาจักรพรรดิวรรยราชาธิบดินทร ธรณนทราธิราชรัดนากาศภาสกรวงศ์ องค์ ปรมาธิเบศร์ดรึกูวเนดรวรนาถนายก ดิลกรัดนราชชาดิอาชาวศัย สมุทัยดโรมนค์สกลจักรวาฬาธิเบนทร์
สุรพนทราธิบดินทร์ หริหรินทราธาดาธิบดีศรีวิบูลคุณรุจิดร ฤทธิราเมศวรธรรมิกราชเด่โซชัย พรหมเทพาดีเทพดรีภูวนาธิเบศร์ โลกเซษฐวิสุทธิมกุฎเทศคตา มหาพุทธางกูรบรมบพิตร
กฎหมายลักษณะกบฏศึกดั้งก่อนเสวยราชย์ สมเด็จพระเอกาทศรถอิศวรบรมนาถ บรมบพิตร
สมเด็จพระเจ้าทรงธรรม
กฎหมายพระธรรมนูญ สมเด็จพระเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตร
สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง
กฎหมายพระธรรมนูญ กรมศ้กดิ้ ลักษณะอาญาหลวง ๒ แห่ง ลักษณะเบ็ดเสร็จ รวม ๕ แห่งในกฎหมายสมเด็จพระเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตร
สมเด็จพระนารายณ์มหาราช
คามหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับนี้ สมเด็จพระบรมราชาธิราช รามาธิบดีศรีสรรเพซญ บรมมหาจักรพรรดิศวรราชาธิราชราเมศวรธรรมธราธิบดี ศรีสฤษดิริกษลังหาร จักรวาฬาธิเบนทร์ สุริเยนทราธิบดีนฑร์ หริหรินทราธาดาธิบดี ศรีวิบูลคุณอขนิฐจิดรุรจีดริภูวนาทิดย์ ฤทธิพรหม-เทพาดีเทพบดินทร์ ภูมินทราธิราช ริดนากาศมนุวงศ์องค์เอกาทศรฐ วิสุทธยโสดม บรมอาชวาธยาศัย สมุทัยดโรมนต์ อนนดคุณ วิบุลสุนทร บวรธรรมกราชเดโซชัย ไดรโลกนาถบดินทร์ วรินทราธิราช-ขาดีพิชิต ทิศพลญาณสมันดามหันดวิปผาราฤทธิวิชัยไอศวรรยาธิปัดีข้ดิวงศ์ องศ์ปรมาธิบดี ดรีภูวนาธิเบศร์ โลกเชษฐวิสุทธมกุฎริตนโมลี ศรีปทุมสริยวงศ์องศ์สรรเพชญพุทธางกูรบรมบพิตร
กฎหมายลักษณะริบฟ้อง สมเด็จพระเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิดร
สมเด็จพระเพทราชา
ดามหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับนี้ สมเด็จพระมหาบุรุษวิสุทธิเดชอุดม บรมจักรพรรดิ
สมเด็จพระเจ้าบรมโกศ
กฎหมายลักษณะทาส สมเด็จพระรามาธิบดินทร์นรินทรบรมมหาจักรพรรดิราเมศวร ราชาธิราชเดโชชัย พรหมเทพาดีเทพดรีภูวนาธิเบศร์บรมบพิตร
กฎหมายลักษณะทาสอีกแห่ง ๑ สมเด็จพระรามาธิบดีศรีบรมมหาจักรพรรดิราชเดโชชัย พรหมเทพาดีเทพดรีภูวนาธิเบศร์บรมบพิตร
กฎหมายมูลคดีวิวาท สมเด็จพระรามาธิบดีศรีสุธรรมราชบรมจักรพรรดิศวรบรมบพิตร
สมเด็จพระเจ้าสุริยามรินทร์
ดามหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับนี้ สมเด็จพระบรมราชามหาดิศร บวรสุจริตทศพิธ ธรรมธเรศร์ โสกเชษเนายกอุดมบรมนาถบพิตร
พิเคราะห์ดูพระนามพระเจ้าแผ่นดินที่ปรากฏดังแสดงมา ข้าพเจ้าเข้าใจว่า พระนาม พระเจ้าแผ่นดินครงกรุงเก่าดามที่จารึกในพระสุพรรณบัฏ ด้นพระนามจะเหมือนกันโดยมาก ดั้งแด่พระเจ้าอู่ทองลงมาจนสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ จะใช้พระนามว่า สมเด็จพระรามาเฌดี ทุกพระองค์ ถ้าจะใช้พระนามอื๋นก็มีเมื่อครั้งพระบรมราชา (พงว) เข้ามาครองราชสมบัติ บางทีจะใช้พระนามขึ้นด้นพระสุพรรณบัฏว่า สมเด็จพระบรมราชาธิราช เพราะเวลานั้นสมเด็จ พระราเมศวร ซึ่งใช้พระนามสมเด็จพระรามาธิบด็ยังมีพระองค์อยู่ และพระเจ้าแผ่นดินใน ราชวงศ์นั้นที่ใช้พระนามสมเด็จพระบรมราชาธิราชเอาอย่างก็จะมีบ้าง คือ เจ้าสามพระยา เป็นด้น นอกจากนี้เห็นจะใช้พระนามว่าสมเด็จพระรามาธิบดีทุกพระองค์ มาจนสมเด็จพระ มหาธรรมราชาได้ราชสมบ้ค เปลี่ยนราชวงศ์ใหม่ ใช้พระนามขึ้นในพระสุพรรณบัฏว่า สมเด็จ พระศรีสรรเพซญและใช้พระนามนี้ด่อมาจนดลอดราชวงศ์นั้น ถึงพระเจ้าทรงธรรมเปลี่ยน ราชวงศ์ใหม่ ใช้ขึ้นพระนามว่า สมเด็จพระเอกาทศรถ พระเจ้าปราสาททอง ซึ่งพบหลักฐานรู้ แน่ว่า อย่ในราชวงศ์เด็ยวกันกับพระเจ้าทรงธรรม ก็ใช้พระนามว่า สมเด็จพระเอกาทศรถ ใช้ พระนามนีลงมาจนดลอดราชวงศ์ของพระเจ้าปราสาททอง มาถึงสมเด็จพระเพทราชาดั้งราชวงศ์ ใหม่ (ไม่พบหลักฐานว่าชื้นด้นพระนามในพระสุพรรณบัฏว่าอย่างไรแน่ แด่) ข้าพเจ้าเชื่อว่าจะ กลับใช้พระนามว่า สมเด็จพระรามาธิบดิ ด้วยได้เห็นในบานแผนกกฎหมายในแผ่นดินสมเด็จ พระเจ้าบรมโกศ ใช้พระนามว่า สมเด็จพระรามาธิบด็ และในโองการแช่งนั้าของพราหมณ์ ก็ ใช้พระนามว่า สมเด็จพระรามาธิบดิ คงจะใช้พระนามนี้จนพระเจ้าสุริยามรินทร์ บางทีจะใช้ ขึ้นพระนามว่า สมเด็จพระบรมราชาธิราช เพราะขุนหลวงหาวัดยังมืพระองค์อยู่ ครั้นถึง กรุงธนบุรี กลับใช้พระนามว่า “สมเด็จพระเอกาทศรถ” อกเป็นแน่ด้วยได้พบหนังสอพระราช โองการ และศภยักษรที่มืในครั้งกรุงธนบุรีใช้พระนามว่า พระบาทสมเด็จพระเอกาทศรถ อิศวรบรมนาถบรมบพิตรหลายแห่ง ศภยักษรที่เจ้าประเทศราชมีมายังใช้คำว่า “ขอให้น่าความ ขึ้นกราบบังคมทูลแด่พระบาทสมเด็จพระเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิคร” ต่อมาจนใน ชั้นกรุงวัดนโกสินทร์ พึ่งมาเปลี่ยนในวัชกาลที่ ๔ ดอนหลังว่า ขอให้น่าความขึ้นกราบบังคมฑล แด่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอย่ห้ว ส่วนพระนามคามที่จารึกในพระสุพรรณบัฏในชัน กรุงวัดนโกสินทร์นี้ วัชกาลที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ ขึ้นพระนามว่า สมเด็จพระบรมราชาธิราชรามาธิบด็ เหมือนกันทั้ง ๓ พระองค์ จึงเป็นเหตุให้เห็นว่าแด่ครั้งกรุงเก่าก็จะซํ้ากันเหมือนอย่างนี้ ลักษณะ ขึ้นด้นพระนามพระเจ้าแผ่นดินในพระสุพรรณบัฏ พึ่งมาเปลี่ยนเป็นเฉพาะพระองค์ดั้งแด่วัชกาลที่ ๔ ในกรุงวัดนโกสินทร์นี้สืบมา
พระนามพระเจ้าแผ่นดิน ดามที่ใช้ในบานแผนกกฎหมาย โดยมากใช้แด่คำ “สมเด็จ บรมบพดรพระพุทธเจ้าอยู่หัว** ไม่ได้ออกพระนามเฉพาะพระองค์ใด สร้อยพระนามก็ดูมักจะ แต่งแด่โดยต้องการให้ไพเราะจึงผิด ๆ กันไป แม้พระนามที่ขื้นด้น บางทีก็หันไปเอาความไพเราะ เป็นสำคญ จึงมีพระนามที่ใช้ในบานแผนกกฎหมายอยู่หลายแห่งซึ่งได้รู้เป็นแน่ว่า มีใช่พระนาม ที่ใช้เฉพาะพระองค์พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ได ที่เป็นดังนี้เป็นด้วยอาลักษณ์ (หรอผู้ใด) ที่มี หน้าที่แด่งบานแผนกกฎหมายแด่โบราณ ไม่ได้ดีดการยืดยาวมาถึงประโยชน้ของคนภายหลัง คดเฉพาะแด่เวลานั้นเสมอจะเร้ยกว่า "พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว’* อย่างให้เพราะ ๆให้เป็น พระเกยรดิยค คดิที่ใช้พระนามดามที่ชื้แด้นพระสุพรรณบัฏ จะมีแด่ในบางสมัยหรือในผู้แด่งบานแผนก แด่บางคน จึงเห็นได้ในบานแผนกกฎหมาย ที่ใช้พระนามพระรามาธิบดี มีมากแด่ในแผ่นดิน สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ กับพระเจ้าบรมโกศใช้พระนาม	“พระเอกาทศรถอิศวรบรมนาน
บรมบพิดร** แด่ในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าปราสาททองเป็นมากกว่าแผ่นดินอื่น
ช้อวินิจฉัยในเรื่องลักษณะพระนามด่าง ๆ ของพระเจ้าแผ่นดินในชั้นกรุงเก่าดังกล่าว มานี้ ว่าดามความเห็นของช้าพเจ้าเอง จะผิดชอบอย่างใดแต้วแด่ท่านผู้ศึกษาโบราณคดีจะดัดสินเทอญ
ทางไมตรีกับกรุงสุโขทัย
ได้แสดงมาในคำอธิบายดอนก่อนแต้วว่า เมอสมเด็จพระรามาธิบดีสร้างกรุงศรือยุธยา นั้น เป็นเวลาพระเจ้าฤไฑยไชยเชษฐ ผู้เป็นราชโอรสของพระเจ้าขนรามคำแหงครองราชสมบัดอยู่ ณ นครสุโขทัย และต่อมาพระมหาธรรมราชาลไทย ได้ครองราชสมบัดครองกรุงสุโขทัยร่วมสมัI ในรัชกาลของสมเด็จพระเจ้าอู่ทองรามาธิบดีอกพระองค์หนึ่งแด่ความไม่ปรากฎในหนังสือพระราช-พงศาวดารว่า เมึ๋อสมเด็จพระเจ้าอู่ทองรามาธิบดีสร้างกรุงศรีอยุธยา แต้วต้องรบพุ่งหรือทำ อย่างไรกับนครสุโขทัย ศฺลาจารืกและเรื่องราวลันใคที่ได้พบทางสุโขทัย แม้ในจารืกคเงพระ มหาธรรมราชาลไทย ซึ่งทำขึ้นเมอสมเด็จพระเจ้าอู่ทองรามาธิบดสร้างกรุงศรีอยุธยาแต้ว โ ไม่กล่าวถึงกรุงครือยุธยา ช้าพเจ้าได้ด้นหาเรื่องที่กล่าวถึงความเกี่ยวช้องกัน ในระหว่างกรุงศรีอยุธย' กับกรุงสุโขทัย ดอนนี้พบในหนังสือจามเทวิวงค์ ซึ่งแปลออกเป็นพงศาวดารหรืภญไชยแห่งหนึ่งว่' "พระเจาอรรถลไทยบพดร ได้เสวยราชสมบัดิในกรุงสุโขทัย พระองค์ดั้งอยู่ในฑศพธราชธรร* ได้ปฏิบัติพระพุทธสิห็งค์เป็นนิจกาล เพสินไปในราชกุศลฝ่ายเดียว มีได้ดีดราชก็จการณรง? สงคราม ก็ดดิศัพท์ก็ปรากฎไปในนานาประเทศ ครั้งนนพระเจ้ารามาธิบดี เสวยราชสมบัติไข กรุงอโยธยามหานคร ทราบเหตุดังนั้นแต้ว ก็ยกจัตุรงคโยธามาต้อมเมีองทวิศาฃนคร (หมายควาI ว่าเมองแทรก คือเมองสรรคบรีเดยวน) ลันเป็นกี่งเมีองน้อยแห่งเมีองสุโขทัยนั้นได้แต้ว บั สมเด็จพระราชโอรสทรงพระนามซึ่อว่า เดชะราชกุมาร (หนังสออื่นๆเรียกว่ดิเดชะอำมาดI เจ้าเมองสวรรณฎมํ หมายความว่า ทระบรมราชาทงั่ว) ให้เสวยสมบัติในทวิสาฃนครแต้ว พระอง? ก็เสด็จกลับมายังกรุงศรือโยธยา ฝ่ายสมเด็จพระเจ้าอรรถสิไทยจึงวิงวอนไปด้วยทางพระราชไมดา ขอไถ่เมีองทวิสาขนครแก่พระเจ้ารามาธิบดี ๆให้ดั้งลัดย์สาบานแต้ว ก็ศึนให้เมีองทวิสาขนคา
แก่พระเจ้าอรรถลิไทย” ด้งนี้ พบอีกแห่งหนึ่งในหนังสือชินกาลมาลินีว่า “พญาลิไทยราชได้ เสวยราชสมบิดิเมืองสุโขทัยราชธานีแทนสมเด็จพระบิดา ก็สักการบูชารักษาซึ่งพระลิหฬปฏิมากร พระพุทธรูป อันมาแด่สังกาไห้คงไว้ในเมืองสุโขทัย มืพระนามปรากฏชื่อว่าพญาธรรมราช เหตุ พระองค์ได้เล่าเรียนซึ่งพระไดรปิฎก อันเป็นพระพุทธวจนะของศมเด็จพระมหากรูณาเจ้า ใน กาลนั้นด้งได้ยินมา-ชยนาทปุรมหิ ทุพฺภิกฺ ขภยํ ซาดํ อันว่าภัยคือ ทุภิกข ข้าวแพงก็บังเกิดมีใน เมืองชัยนาทบุรี ( ที่จริงเมืองชัยนาทเก่ากับเมืองสรรค์ ไกลชิดเกือบนับว่าเป็นเมืองเดียวกันได้) อโยชุฌราชา อันว่าพระมหากษัตริย์ในกรุงอโยชฌนคร รามาธิปดิ ทรงพระนามชื่อว่า สมเด็จ พระเจ้ารามาธิบดี กมฺโพชฺชโต อาคนฺดฺวา เสด็จมาแด่กรุงกัมพูชามหานคร พระองค์มาถือเอา ซึ่งเมืองชัยนาทบุรีนั้นได้ ธฌฺฌวิกฺกยเลเสน ด้วยเล่ห์กลกระทำเป็นพวกพ่อด้ามาฃายข้าว ครั้น ได้เมืองแล้ว พระองค์จึงดั้งไว้ซึ่งมหาอำมาดย์ผู้หนึ่งชื่อว่าว้ดิเดชะอำมาตย์ อันว่าราชการอยู่เมือง สุวรรณภูมิ เอามาไว้ให้เป็นใหญ่ในเมืองชัยนาทบุรี ส่วนพระองค์ก็เสด็จไปสู่กรุงอโยชฌมหานคร ในล่าดับนั้น อันว่าพญาธรรมราชจึงส่งเครื่องบรรณาการเป็นอันมาก ไปถวายแก่สมเด็จพระเจ้า รามาธิบดีแล้วจึงให้ขอเอาซึ่งเมืองชัยนาทบุรี พระเจ้ารามาธิบดีก็พระราชทานให้แก่พญาธรรมราช ฝ่ายว่าว้ดิเดชะอำมาดย์นั้นก็กสับคืนมาอยู่ในเมืองสุวรรณภูมิด้งเก่า” ด้งนี้ นี่เป็นคำของชาว เชียงใหม่ ยังมีเรื่องประกอบในหนังสืออื่นอีก ๒ แห่ง คือ ในหนังสือพระราชพงคาวดารทั้ง ฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม และฉบับนี้ (ชิงเป็นหนังสือแต่งภายหกังแผ่นด้นสมเด็จพระเจาอู่ทองรามาธิบดี มากว่า๓๐๐ปี) เมื่อกล่าวถึงชื่อเมืองประเทศราชที่ขื้นกรุงศรีอยุธยา ครั้งสมเด็จพระเจ้าอู่ทอง รามาธิบดี มืชื่อเมืองพิษณ[ลก เมืองสุโขทัย มืองพิชัย มืองสวรรคโลก มืองพิจิดร มืองกำแพงเพชร เมืองนครสวรรค์ ว่าเป็นเมืองประเทศราชขึ้นกรุงศรีอยุธยาทั้ง๗ เมือง อีกแห่งหนึ่งพบใน กฎหมายลักษณะสักพามืพระราชกฤษฎีกาของสมเด็จพระเจ้าอู่ทองรามาธิบดีบทที่ ๑ ดั้งเมื่อป็มะแม จุลศักราช ๗๑๗ พ.ค.๑๘๙๙ (ควรจะเป็น๑๘๙๘) ภายหลังสร้างพระนครศรีอยุธยาได้ ๕ ปี มเนี้อความ'ว่า นายสามขลากราบบังคมทูลด้วยเรื่องข้าหนีเจ้า ไพร่หนีนายว่า ‘‘มีผู้เอาไปถึง เฉลี่ยงสุโขทัย ทุ่งยาง บางยม สองแก้ว (สองแคว) สระหลวง ซาวดงราว กำแพงเพชร เมืองท่าน เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้งนี้ และมืผู้เอาทาสเอาไพร่ท่านมาขาย และเจ้าทาสเจ้าไพร่แห่งพระ-นครศรีอยุธยาพบและมากล่าวพิพาทว่า ใท้ผู้ไถ่ไล่เอาเบี้ยแก่ผู้ขายนั้นคืน ข้าพระพุทธเจ้าขอ เรียนพระ,ราชปฏิบัติ” จึงมืรับสั่ง'ว่า “ขายกันแด่ในพระนครศรีอยุธยาด้งนี้ และสูบังคับให้ผู้ไถ่ ไล่เอาเบี้ยแก่ผู้ขายลิยังยาก อย่าว่าแด่ข้าหนีเจ้าไพร่หนีนาย และเขาสักเอาไปขายถึงเฉลี่ยงสุโขทัย ทุ่งข้าง บางยม สองแก้ว สระหลวง ชาวดงราวกำแพงเพชร ใด้หล้าฟ้าเชียว ขาดจากมือเจ้าทาส เจ้าไพร่ไปไกล จะมาพิพาทฉันเมืองเพชรบุรี เมืองราชบุรี เมืองสุพรรณบุรี สะพง คลองพลับ แพรก ศรีราชาธิราช พระนครพรหมนั้น บมิชอบเลย” ดงนี้ กฎหมายบทนดั้งภายหลังพระมVเา-ธรรมราชาลิไทยได้ราชสมบิดปี ๑
มีข้ออันควรผู้ศกษาโบราณคดีจะสังเกดอย่างหนึ่ง ด้วยชื่อเมืองพิษณุโลก ในจารกคร้ง พระเจ้าขุนรามคำแหงเรียกว่า เมีอง “สระหลวงสองแคว” มาในกฎหมายครั้งสมเด็จพระเจ้า อู่ทองรามาธิบดี ก็อังเรียกว่าเมืองสระหลวงสองแคว ที่เรียกว่าเมืองพิษณุโลกน่าจะเป็นชื่อใหม่ เรียกกันในแผ่นดินหลัง ๆ มาดอกกระมัง
เนื้อความที่ได้ในหนังลือด่าง ๆ ดังแสดงมานื้ เมื่อรวบรวมเข้าพิจารณาควรเชื่อได้เป็นแน่ ข้อหนึ่งว่า กรุงศรีอยุธยากับกรุงสุโขทัยได้มืความดกลงเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยประการอันใด อันหนึ่ง และเชื่อได้เป็นแน่อีกอย่างหนึ่งว่า เมื่อปลายรัชกาลพระเจ้าฤไทยไชยเชษฐ ในกรุงสุโขทัย มีเหดุหยุกหยิกกันภายในไม่เรียบร้อย และเมื่อพระมหาธรรมราชาลิไทยได้ราชสมบ้ดฺแล้วไป รื่นรมย์เสียในทางข้างบำรุงพระศาสนากำลังทแกล้วทหารเสื่อมทรามลง ข้อเหล่านื้เชื่อได้ว่าจริง ด้วยความที่กล่าวในศิลาจาริกครั้งพระมหาธรรมราชาลืไฑยเป็นพยานอยู่ น่าเอาความในหนังลือ จามเทวีวงศ์ และหนังลือชินกาลมาลินีประกอบเป็นข้อยุดิว่า เมื่อสมเด็จพระรามาธิบดีสร้าง กรุงศรีอยุธยา และประกาศเป็นอิสระแล้ว ดั้งมั่นเฉยอยู่ลัก ๔ ปี จนถึงปีมะเมีย จุลศักราช ๗๑๖ พ.ศ. ๑๘๙๗ เมื่อพระเจ้าฤไทยไชยเซษฐประชวรหนัก พระมหาธรรมราชาลิไทยยกกองทัพมา เอาราชศมบ้ดิ เกิดรบพุ่งฆ่าฟันกันชื้นในเมืองสุโขทัย เป็นทีศมเด็จพระรามาธิบดีจึงยกกองทัพชื้น ไปยึดเมืองสรรค์ พอพระมหาธรรมราชาลิไทยได้ราชสมบํดิ ให้มาขอเป็นไมดรีทำนองยอมถวาย บรรณาการอันใดแก่สมเด็จพระรามาธิบดี เซ่น ถวายราชธิดาเป็นด้น จึงว่าเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน และพระนครทั้งสองจึงเป็นไมดรีกันแด่นั้นมาจนดลอดรัชกาลของสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าเรื่องจริงจะเป็นเซ่นนื้
เขตแดนกรุงศรอ((ธยา
ในหนังลือพระราชพงศาวดารว่า ครั้งสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ มีพระยาประเทศราช ชื้นกรุงศรีอยุธยา ๑'๐ เมือง พิเคราะห์เห็นว่าเมืองเหล่านั้นไม่ได้ชื้นกรุงศรีอยุธยาอย่างเดียวกัน เมืองพิษณุโลก (คอเมองสระหลวงสองแคว) เมืองสุโขทัย เมืองพิชัย เมืองสวรรคโลก (คือเมอง ศรีสัชนาลย) เมืองพิจิดร เมืองกำแพงเพชร เมืองนครสวรรค์ ๗ เมืองนื้ อังอยู่ในอาณาเขดของ พระมหาธรรมราชาลิไทยจะเป็นเหดุด้วยพระมหาธรรมราชา ยอมถวายบรรณาการขอเป็นไมตรี ดังกล่าวมาแล้วผู้แต่งหนังลือพระราชพงศาวดารภายหลังจึงถึอว่า เมืองเหล่านื้ชื้นกรุงศรีอยุธยา เมืองเมาะตะมะ เมืองเมาะล่าเลี่ง ๒ เมืองนื้ แด่เดิมเคยชื้นกรุงสุโขทัยจริง แด่เวลานั้นอยู่ใน อาณาเขดของพระยาอู่ เมืองหงสาวดีเป็นอิสระมาแด่ครั้งสุโขทัย เมืองจันทบุรี ฟ้องนครศรีธรรมราช เมืองดะนาวศรี เมืองทวาย เมืองมะละกา เมืองชวา (ไค้ความดามหนังสึอเรื่องเมืองไทยของมอง สิเออร์ลาลูแบร์ เข้าใจว่าเมืองยะโฮนั้นเอง) ๕ เมืองนื้มืหลักฐานเชื่อได้ว่า ครั้งนั้นชื้นกรุงศรีอยุธยา อาณาเขดของสมเด็จพระรามาธิบดี ข้างเหนือน่าจะอยู่เพียงเมืองชัยนาท ข้อนื้มืพยานที่ให้ พระราเมควรโอรส1ปครองฟ้องลพบุรี ครั้งนั้นคงจะเป็นหน้าด่านอยู่ต่อแดนขอมและแดนนครสุ่[ขทัย
เรื้องรบขอม
สมเด็จพระรามาธิบดีสร้างกรุงศรีอยุธยาแล้วได้ ๒ ปี ก็เกิดสงครามกับเมืองขอม เมื่อ ปีมะโรง จุลศักราช ๗๑๔ พ.ศ. ๑๘๙๕
เมืองขอมหรือที่เรียกภายหลังว่ากรงกัมพูชา ในเวลาเมื่อสมเด็จพระรามาธิบดีสร้าง กรุงศรีอยุธยานั้น เหนจะหมดพวกที่เป็นเชือวงศ์ชาวอินเดียนานมาแล้ว ได้ความดามหนังสือ พงศาวดารเขมรว่า พระเจ้าแผ่นดินทรงพระนามว่าสมเด็จพระบรมนิพันธบท ทรงราชย์มาแด่ ปีจอ จุลศักราช ๗๐๔ พ.ศ. ๑๔๘๙ ทิวงคดลงในปีที่สร้างกรุงศรีอยุธยานั้น สมเด็จพระศรีธาร ผู้เป็นราชอนุชาได้ครองราชสมบ้ดิอยู่ ๓ เดือน ก็ทิวงคตลงอีกองศ์หนึ่ง สมเด็จพระบรมลำพงศ์ ราชาบุตรจึงได้รีบราชสมบดและเป็นผู้ที่ทำศึกกับกรุงศรีอยุธยา ในหนังสือพระราชพงศาวดาร อ้างเหตุสงครามคราวนี้ว่า เพราะขอมแปรพักตร์ น่าจะเข้าไจว่า เมื่อก่อนสมเด็จพระรามาธิบดื จะประกาศเป็นอิสรภาพนั้น คงจะได้ทำไมดรืมืความเข้าพระพัยกับสมเด็จพระบรมนิพันธบท ซึ่ง ครองประเทศขอมอยู่ไนเวลานั้น เห็นว่าไม่เป็นศัตรู จึงได้ประกาศตั้งอิสรภาพ ครั้นสมเด็จพระบรม ลำพงศ์ราชาได้รีบราชสมบดจะไม่รักษาไมตรีที่มีมาแต่ก่อน บางทิจะคิดร้ายต่อสมเด็จพระรามา ธิบดิ ๆ จึงชิงส่งกองทัพลงไปดีพระนครหลวง ซึ่งรู้อยู่แล้วว่าไม่มืกำลังแข้งแรงเท่าไคนัก ชนแรก ให้สมเด็จพระราเมศวรราชโอรส ซึ่งเป็นผู้รักษาพระราชอาณาเฃคทางตะวันออก เป็นแม่ทัพ ลงไปดีเมืองขอม สมเด็จพระราเมศวรยังไม่ชำนาญการสงครามไปเพลี่ยงพลํ้าลง ต้องเชิญสมเด็จ พระบรมราชาออกไปเป็นแม่ทัพใหญ่ อันนี้น่าจะเป็นด้นเหตุที่ปรากฏแก่คนตั้งหลายว่า สมเด็จ พระราเมศวรไม่เข้มแข้งในการรบทุ่งเหมือนสมเด็จพระบรมราชา ถึงมืผลต่อไปไนรัชกาลข้างหน้า ดามหนังสือพงศาวดารเขมรว่า กองทัพไทยลงไปล้อมอยู่ปี ๑ จึงได้พระนครหลวง สมเด็จพระบรม ลำพงศ์ราชาทิวงคตเมื่อเสิยเมือง ไทยได้ตั้งราชโอรสของสมเด็จพระบรมลำพงศ์ราชา ชึ่อปาลัต ให้ครองกรุงกัมพูชา (เข้าใจว่าใหเจ้าประเทศราชขึ้นก7งศรอยธยา)แล้วกวาดครอบครัวเข้ามา เป็นอันมาก
ทางไมตรีกับต่างประเทศ
ทางไมตรีกับต่างประเทศอื่น ในสมัยเมื่อสร้างกรุงศรีอยุธยานั้น ฝรั่งและญี่ป่นยังไม่มืมา ด้าขาย แด่การไปมาค้าขายกับ เมืองจีน เมืองแขก เมืองจาม เมืองชวา มลายู ตลอดจนอินเดีย เปอร์เซีย และลังกาไปมาถึงกันนานมาแล้ว พวกเหล่านั้นที่เข้ามาอยู่ในเมืองไทยแล้วก็คงจะมื ประเพณีที่ชอบให้ชาวด่างประเทศไปมาค้าขาย ดูเป็นความนิยมมืมาแด่ครั้งกรุงสุโขทัย จนตราบ เท่าทุกวันนี้ แด่ส่วนจีนนั้นได้ความตามหนังสือจีนเรื่องยี่จ๎บสี่ซื้อ ว่าด้วยนานาประเทศครั้งพระเจ้า แผ่นดินจีนวงศ์เหมืง ว่าเมื่อครั้งพระเจ้าแผ่นดินหงบู๊ อันเป็นด้นราชวงศ์เหมืงในปลายรัชกาล สมเด็จพระรามาธิบดี พระเจ้ากรุงจีนเมื่อทราบว่ากรุงศรีอยุธยาตั้งเป็นอิสรภาพ ก็แต่งให้หลุยจงจุ่น เป็นราชทูดเข้ามาเจริญทางพระราชไมตรีถึงกรุงศรอยุธยา และพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาไดแต่งให้ ราชทูตออกไปเมืองจีน พร้อมกับราชทูตจีนคราวนั้นด้วย
อธิบาย!รอง
ในรัชกาลสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑
พระนาม
สมเด็จพระบรมราชาธิราชพระองค์นี้ ในหนังสือพระราชพงศาวดารเรียกพระนามเดิ3 ว่า “พงั่ว” ข้าพเจ้าเคยได้ยินใครแปลว่ามาจากคำว่า “พนงัว” เพราะมีงัวมาก ซึ่งถือกันว่าเป็ใ เกียรติยศในครั้งนั้น แด่ข้าพเจ้าดรีดรองดูเห็นว่า ที่เรียกว่าพงั๋วนั้น จะหมายความว่า “พระองค์ที่๕' คือเป็นราชบุดรที่ ๕ ของพระเจ้าคู่ทององค์ก่อน ด้วยวิธิเรียกจำนวนดามภาษาไทยเก่า ผู้ชา! นับว่าอ้าย ยี่ สาม ไส งั่ว ลก เจ็ด แปด เจา จํง กังปรากฏอยู่ในกฎหมายลักษณะมูลคดีวิวาท 1 เรียกเดือนว่า เดือนอ้าย เดือนยี่ กีจะมาแด่จำนวนนี้ แด่ประเพณีที่เรียกพระนามราชกุมารดา3 จำนวนอย่างนี้ได้พบที่อื่นอีกคือ ที่เรียกเจ้าอ้ายพระยา เจ้ายี่พระยา เจ้าสามพระยา ในหนังสอพระรา พงศาวดารนี้กีแห่งหนึ่ง กังในตำนานโยนกว่าพระนามราชบุดรของพระเจ้าสามมื่งแกนมี ๑๐ อง! เรียกดั้งแด่อ้ายไปจนจํง สำคัญคือท้าวลกองค์ที่ ๖ ได้ครองราชสมบ้ดถวายพระนามว่า “ติโลกราช, ผู้ที่เป็นพทธศาสนูปถัมภกเมื่อท้าลังคายนาคันนับในดำนานของเราว่าเป็นครั้งที่ ๗ นั้น ส่วใ พระนามที่เรียกว่าพระบรมราชาธิราชนั้น มาแด่พระนามที่ได้รับอภิเษกเมื่อครองเมืองสุพรรณบุ-มีพระนามว่า “พระบรมราชา” จะเติมคำธิราชเข้าเป็นด้น พระนามไนพระสุพรรณบัฎ เพรา: เหตุที่สมเด็จพระราเมศวร ซึ่งมีพระนามว่า รามาธิบดีในพระสุพรรณบ้ฎ กังมีพระองค์อยู่ เป็นได้อย่าง ๑ หรีอมีฉะนั้น พระนามที่เรียกว่า “บรมราชาธิราช” นี้ จะเรียกเป็นนามแผ่นติใ เมื่อล่วงรัชกาลแลวก็เป็นได้ เพราะการที่เรียกพระนามพระเจ้าแผ่นตินในเวลาเสด็จดำรงพระชน3 อยู่ ไม่ได้ออกพระนามเฉพาะพระองค์ ดังอธิบายมาในดอนแผ่นตินสมเด็จพระรามาธิบดีนั้ใ แล้วมีประหลาดอยู่หน่อยที่ในจดหมายเหตุจึนเรียกพระนามสมเด็จพระบรมราชาธิราชพระองค์นี้รั เซียนเสียดเจ็ยวปีเองยสือสืตอลอลก ดังคล้าย ๆ สมเด็จเจ้าพระยาอะไร ซึ่งข้าพเจ้ากังแปลไม่ออเ และกังคืดหาเหดุไม่ได้ว่าท้าไมจ็งเรียกอย่างนั้น
เห?5ทใด้รไชสมบัส์
ในหนังสือพระราชพงศาวดารกล่าวว่า เมื่อสมเด็จพระรามาธิบดืสวรรคดแล้ว สมเด็ พระราเมศวรราชโอรสขึ้นครองราชสมบ้ติเป็นพระเจ้าแผ่นตินอยู่ได้ป็หนึ่ง อยู่มา (ไปปราก! ว่าเพราะเหตุใด) สมเด็จพระบรมราชาธิราชเสด็จเข้ามาจากเมืองสุพรรณบุรี สมเด็จพระราเมศว' ทราบ ก็เสด็จออกไปถวายราชสมบ้ติแก่สมเด็จพระบรมราชาธิราชแล้วกลับคืนไปครองเมืองลพบุ' อยู่อย่างเติมดังนี้ ติดดูความในพระราชพงศาวดารดรงนี้น่าสงลัยอยู่ จะว่าสมเด็จพระราเมศว กับสมเด็จพระบรมราชาธิราชเกิดวิวาทกันขึ้นก็สงลัยว่า ท้าไมเมื่อสมเด็จพระบรมราชาธิราชไ! ราชสมบ้ติแล้ว จึงยอมให้สมเด็จพระราเมศวรกลับไปเป็นเจ้าครองเมืองลพบุรี ให้มืกำลังแล
อำนาจอยู่อย่างเก่า ในการที่สมเด็จพระราเม?กร ยอมถวายราชสมบ้ดิแก่สมเด็จพระเจ้าบรมราชาธิราช นั้นเล่า ก็น่าสงสัย ถ้าสมเด็จพระราเมศวรทรงทราบว่า สมเด็จพระบรมราชาธิราชจะไม่ยอมอยู่ ในอำนาจ และจะเอาไว้ในอำนาจไมใต้ทำไมไม่ถวายราชสมบัดิเสียแด่แรก ถ้าสมเด็จพระราเมศวร เชื่อว่าจะสามารถครองราชสมบ้ดไต้ ทำไมจึงยอมถวายราชสมบ้ด็แก่สมเด็จพระบรมราชาธิราช โดยง่าย ดูน่าจะต้องมีเหตุอื่น นอกจากที่กล่าวในพระราชพงศาวดารเหตุนั้น มีปรากฏในจดหมายเหตุจึน หน่อยหนึ่งว่า เพราะสมเด็จพระราเมศวรไม่ปรีชาสามารถ ซาวพระนครจึงเชิญพระเจ้าลุง คือ สมเด็จพระบรมราชาธิราชเข้ามาครองราชสมบัติ ไต้เค้าเงื่อนในจดหมายเหตุจีนดังนึ่
พิจารณาดูหลักฐานทั้งปวงเทำที่ปรากฏดังกล่าวมาแล้ว ข้าพเจ้าเข้าใจว่า เรื่องจริงเห็น จะเป็นเซ่นนี้ คือเดิมสมเด็จพระรามาธิบดี ปลงพระทัยให็สมเด็จพระราเมศวรเป็นรัชทายาท ข้อ นี้สังเกดไต้โดยพระนามราเมศวรนั้น ในพระราชพงศาวดารแผ่นดินต่อมา มีแด่พระราชโอรส พระองค์ใหญ่ที่จะรับรัชทายาท เมื่อสมเด็จพระรามาธิบด็สวรรคด คนทั้งปวงรวมทั้งสมเด็จ พระบรมราชาธิราชด้วย จึงยอมยกราชสมบ้ดิถวายสมเด็จพระราเมศวร แด่เมื่อสมเด็จพระราเมศวร เข้ามาครองราชสมบ้ดิอยู่ปีหนึ่งนั้น จะมีผู้ใดหรือพวกใดในกรุงศรีอยุธยากระด้างกระเดื่องชื้น สมเด็จพระราเมศวรปราบไม่ลง จึงต้องยกราชสมบ้ดิถวายสมเด็จพระบรมราชาธิราช อย่างเดียวกับ เหตุที่เกิดโดยเอาอย่างกัน ในครั้งแผ่นดินสมเด็จพระรามราชาธิราช ผู้เป็นราชโอรสของสมเด็จ พระราเมศวรเรื่องเปลี่ยนพระเจ้าแผ่นดินคราวนั้น จะเป็นด้วยเหตุอย่างใดก็ดาม มีเหตุควรเชื่อ ไต้ว่าจริงในความ ๒ ข้อ คือ ข้อ ๑ เมื่อสมเด็จพระราเมศวรเข้ามาครองราชสมบ้ดิอยู่ปี ๑ นั้น ต้วยความยินยอมของสมเด็จพระบรมราชาธิราช ข้อนี้เห็นไต้ด้วย เมืองลุพรรณ เมืองลพบุรี กับ กรุงศรีอยุธยาอยู่ใกล้ชิดเดินไปมาถึงกันไต้ในรันเดียว ถ้าสมเด็จพระบรมราชาธิราชไม่ยอมให้ สมเด็จพระราเมควรครองราชสมบ้ดิ ก็จะไต้รบกันเสียนานแล้วไม่อยู่มาไต้ถึงปี ความจริงซึ่งเป็น ข้อ ๒ นั้น เชื่อไต้ว่าเมื่อสมเด็จพระบรมราชาธิราชเข้ามาครองสมบติในกรุงศรีอยุธยา ไม่ใต้วิวาท กับสมเด็จพระราเมศวร ข้อนี้เห็นได้ด้วยสมเด็จพระบรมราชาธิราชให้สมเด็จพระราเมศวรกสับ ไปครองเมืองลพบุรีอยู่อย่างเดิม ถ้ามืเหตุวิวาทกันอยู่แด่ก่อน เห็นจะไม่ปล่อยให้กลับไปมืกำลัง และอำนาจเป็นแน่
สอบศักราช
ในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขาว่า สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑ เสวยราชย์เมื่อปีจอ จุลศักราช ๗๓๒ พ.ศ. ๑๙๑๓ ครองราชสมป้ติอยู่ ๑๒ ปี สวรรคตเมือปีจอ จุลศักราช ๗๔๔ พ.ค. ๑๙๒๕
ในพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ ปีเสวยราชย์ดรงกันแด่ว่าครองราชสมบ้ติ อยู่ ๑๔ปี สุวรรคดเมื่อปีมะโรง จุลศักราช ๗๕๐ พ.ค. ๑๙๓๑ เพราะฉะนั้นรัชกาลสมเด็จพระบรม ราชาธิราชที่ ๑ ดามฉบับหลวงประเสริฐมากกว่าฉบับพระราชหัดถเลขา ๖ ปี ศักราชในพระราช พงศาวดาร ๒ ฉบับ จบเคลื่อนคลาดผดกันแด่นี้ใปดามที่ข้าพเจ้าใต้สอบสวน เชื่อว่าดามฉบับ หลวงประเสริฐเป็นถูก
ประวัติสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑
สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑ เป็นราชบุดรของพระเจ้าอู่ทององค์ก่อน เกิดแด่พระสนม เป็นราชบุดรองค์ที่ ๕ คนจึงเรียกพระนามว่าพงั่วดงกล่าวมาแล้ว ที่ไนหนังสือพระราชพงศาวดาร ว่าเป็นพี่พระมเหสิของสมเด็จพระรามาธิบดี ข้อนี้เป็นหลักฐานอัน ๑ สมด้วยพระราชวิจารณ์ ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งทรงพระราชนิพนธ์ไว้ว่า สมเด็จพระรามาธิบด็ (อู่ทอง) ได้รฺบราชสมบ้ดิโดยเป็นพระราชบุตรเขยของพระเจ้าศรีไชยเชียงแสน (คือ ได้เป็นภัสด ของพระธิดาซึ่งเกดมาแด่มเหสีของพระเจ้าอู่ทองพระองค์ก่อน ทำนองพระเจ้าเชียงใหม่อนทวิชยานนทํ แด่เมื๋อยังเป็นเจ้าน้อยอนทนนท์เมองลำพูน ไปได้เจ้าทิพเกสร ธิดาของพระเจ้ากาวิโลรสสุวิย์วงฅํ พระเจ้านครเชียงใหม่ แลวจึงได้เป็นเจ้าราชวงศ์ เจ้าอุปราช และได้ครองเมองเชียงใหม่โดยลำดับ มาฉะนั้น) สังเกตดามเซื่องราวและแผนที่ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าสมเด็จพระบรมราชาธิราช (พงั่ว) จะดั้งภูมิลำเนาอยู่ที่เมืองสุพรรณทุกวันนี้ ทำนองเป็นเจ้าครองเมือง ขื้นเมืองอู่ทองดั้งแด่ครั้ง พระเจ้าอู่ทององคก่อน หรือพระเจ้าอู่ทองรามาธิบด็ ดั้งมาเมื่อได้ครองราชสมบดิด้วยชอบพอ และไว้วางพระราชหฤทัยกันมาแด่เดิม เมืองสุพรรณบรีมีซื่ออีกซื่อ ๑ เรียกว่า “เมืองพนธุมบุรี,, เห็นเขียนไว้ในหนังสือไตรภูมิของเก่า และในหนังสืออนที่เรียกซื่อนี้กิได้พบ บางทีแด่เดิมจะซื่อ เมืองพันธุมบุรีจรีง ครั้นเมื่อสมเด็จพระรามาธิบดิมาสร้างกรงศรีอยุธยาดั้งเป็นราชธานิ จึง อภิเษกให้เจ้าพงั่วเป็นพระบรมราชาให้อยู่ครองเมืองอู่ทองซึ่งเป็นเมืองเดิม แด่เพราะเมืองอู1ทอง เกิดวิบ้ติ พระบรมราชาจึงคงดั้งอยู่ที่เก่า และบางทีจะเปลี่ยนซื่อเมืองพันธุมบุรี เรียกว่าเมือง สุพรรณบุรีมาแด่ครั้งนั้นกิอาจจะเป็นได้
สมเด็จพระบรมราชาธิราช (พงั่ว) จะมืราชบุดรราชธิดากี่พระองค์ทราบไม่ได้ ปรากฎ พระนามราชบุดรแด่เจ้าทองลัน ซึ่งสมภพเมื่อสมเด็จพระบรมราชาธิราชได้เสวยราชแล้วพระองด เดียว ได้ความดามจดหมายเหตุจีนว่า เมื่อสมเด็จพระบรมราชาธิราชเข้าครองกรุงศรีอยุธย'' ทางโน้นให้น้องยาเธอองค์ ๑ ครองเมืองสุพรรณบุรี น้องยาเธอองค์นี้เป็นพระชนกของพระนครอินทไ ซึ่งได้เข้ามาครองกรุงศรีอยุธ่ยาเมื่อภายหลัง
สมเด็จพระบรมราชาธิราช (พงว) เข้มแข้งในการสืกสงครามปรากฎพระเกียรติยศมา แด่ในแผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดี พอได้ครองกรุงศรีอยุธยาไม่ข้า กิทำการสงครามขยา^ พระราชอาณาจักรออกไปโดยลำดับ จนได้ราชอาณาจักรสุโขทัยไว้ในอำนาจกรุงศรีอยุธยาใน วัชกาลนั้น
เริ่มการสงครามของสมเด็จพระบรมราชาธิราช
หนังสือพงศาวดารทุกฉบับยุติด้องกันว่า พอสมเด็จพระบรมราชาธิราชผ่านพิภพได?เหนี่' กิดั้งด้นทำสงครามกับพระมหาธรรมราชา พระเจ้ากรุงสุโขทัย แด่สาเหตุที่จะเกิดรบทุ่งกันฃิ้■เ จะเป็นด้วยเหตุใดไม่ได้กล่าว เพราะหนังสือพระราชพงศาวดารดอนนี้เป็นแด่ดัดจดหมายเหตุใ,เ ปูมของโหรามาลงไว้ย่อ ๆ เป็นพี้น แด่เมื่อพิเคราะห์ดูโดยเหตุผลและข้อความที่สอบสวนได้แห่' ละเล็กละน้อย เห็นมีเด้าเงื่อนพอจะคาดได้ว่า เกิดสงครามขีนคราวนั้นด้วยเหตุใด
ข้าพเจ้าเข้าใจว่า เมื่อในรัชกาลของสมเด็จพระรามาธิบด็ ถึงว่าจะได้เป็นไมตรีกันกับ พระมหาธรรมราชากรุงสุโขทัย ดังปรากฏในหนังสือดำนานข้างฝ่ายเหนือและที่จะรู้ได้ในพระราช กฤษฎีกากฎหมายซึ่งกล่าวมาแล้วนั้นก็จริง แด่ทางไมตรีในระหว่างกรุงศรีอยุธยากับกรุงสุโขทัยเห็น จะไม่ศนืทศนมกันได้ ด้วยกรุงสุโขทัยคงรู้สึกอยู่เสมอว่า กรุงศรีอยุธยาตั้งแข่งอำนาจ ฝ่ายข้าง กรุงศรีอยุธยาก็คงจะคดเห็นอยู่เสมอเหมอนกนว่า ราชอาณาจักรกรุงสุโขทัยควรจะเป็นของ กรุงศรีอยุธยาที่ไม่เกิดรบพุ่งกันขึ้นในรัซกาลสมเด็จพระรามาธิบด จะเป็นแด่ด้วยพระมหาธรรมราชา (ลิไทย) กับสมเด็จพระรามาธิบด็ (อทอง) ไม่พอพระทัยที่จะรบ โดยยังเกรงกันหรีอเกี่ยวดอง กันในส่วนพระองค์อย่างใดอย่างหนึ่งนื พระมหาธรรมราชา (ลิไทย) ทิวงคตปีใต ข้อนี้ข้าพเจ้า ยังหาหลักฐานไม่พบ จึงประมาณโดยเหตุผลว่า พระมหาธรรมราชา (ลีไทย) เห็นจะทิวงคตก่อน และใกล้ ๆ กับสมเด็จพระรามาธิบด็ราชโอรสของพระมหาธรรมราชา (ลิไทย) ซึ่งปรากฏพระนาม เรียกดามหนังสึอดำนานโยนกว่าพระยาไสยลือไทย ได้รับรัชทายาทครองกรุงสุโขทัยต่อมา แด่ ในหนังสือพระราชพงศาวดารเรียกว่า พระมหาธรรมราชาเมองพิษณุโลก เพราะเหตุที่ด้องไป อยู่เมืองพิษณุโลก เมื่อภายหลังพระยาไสยลือไทยเห็นจะเอาพระทัยใส่ในการรณรงค์สงคราม ไม่ ฝักใฝ่แด่ในทางข้างพระศาสนาเหมือนพระราชบิดา เมื่อได้ครองราชสมบิดมาหน่อยหนึ่ง ก็ ประจวบเวลากรุงศรีอยุธยาเปลี่ยนพระเจ้าแผ่นด้น สมเด็จพระราเมศวรขึ้นครองราชสมบิด พระมหาธรรมราชาไสยลือไทยได้โอกาส บางทิจะให้ลงมายดทัวเมืองขึ้นของกรุงสุโขทัยข้าง ชายแดนซึ่งกรุงศรีอยุธยาขึ้นไปครอบครอง เช่นเมืองชัยนาทเป็นด้น หรีอมืฉะนั้นจะแสดงการ อันเป็นอรีอย่างอื่นให้ปรากฏแก่กรุงศรีอยุธยา เหตุที่สมเด็จพระราเมศวรด้องออกจากราชสมบิด อาจจะเป็นเพราะไม่สามารถจะทำการดอบโต้พวกสุโขทัยให้ถึงแต้ม จึงถวายราชสมบิด็แก่สมเด็จ พระบรมราชาธิราช ก็จะเป็นได้อย่าง ๑ ที่กล่าวมานี้เป็นความคาดคะเนของข้าพเจ้า จะผิดถูก อย่างไรก็ดาม สมด้วยดามความที่กล่าวไว้ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า พอสมเด็จพระบรม ราชาธิราชเสวยราชย์ได้ปีหนึ่ง ก็เสด็จขึ้นไปด็ทัวเมืองเหนือ ซึ่งขึ้นแก่นครสุโขทัย เมื่อปีกุน จุลดักราช ๗๓๓ พ.ศ. ๑๙๑๔ แด่ที่กล่าวในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า ได้เมืองเหนือทั้งปวง หมดในครั้งนั้น นั้นเก็นไปที่จรีงครั้งแรกที่ยกขึ้นไป ดีได้หัวเมืองเหนือไม่เก็นเมืองนครสวรรค์ เพราะในหนังสือพระราชพงศาวดารเอง ยังกล่าวถึงการที่สมเด็จพระบรมราชาธิราชด้องขึ้นไป รบพุ่งด็เมืองเหนืออีกหลายคราว หลายปีด่อมาจึงได้นครสุโขทัยเป็นเมืองขึ้น
หนังสือพระราชพงศาวดารกล่าวต่อมาว่า ปีชวด จุลดักราช ๗๓๔ พ.ศ. ๑๙๑๕ สมเด็จ พระบรมราชาธิราชเสด็จไปดีเมืองนครพังคาและเมืองแซงเซา (หรอเมองแสงเซา) ๒ เมืองนี้ จะอยู่ที่ไหน เป็นข้อสงลัยอยู่มืคำกล่าวกันมาแด่ก่อนว่าเมืองนครพังคานั้นคือเมืองเข้ยงใหม่ เข้าใจเอาตามซึ่อที่ในหนังสือแต่งฝ่ายเหนือ มืบางเรึ่องเรียกเมืองเชียงใหม่ว่านครพิงค์ และเข้าใจว่า เมืองแซงเซาเป็นเมืองหลวงพระบาง โดยเหตุที่เมืองหลวงพระบางมืซึ่อเรียกกันข้างเหนืออีก ชื่อ ๑ ว่าเมืองเช่า ข้าพเจ้าพิเคราะห์ตูเห็นว่า เมืองนครพังคาและเมืองแซงเซาที่สมเด็จพระบรม ราชาธิราชยกไปคืเมื่อ พ.ศ. ๑๙๑๕ นั้น จะเป็นเมืองเข้ยงใหม่ หรีอเมืองหลวงพระบางไม่ได้ ด้วย
ราชอาณาจักรสุโขทัยคนอยู่กลาง และเกิดเป็นอริกับกรุงครือยุธยาอยู่แล้ว จะยกกองทัพผ่าน อาณาจักรสุโขทัยไปด็เมืองเชียงใหม่หรือเมืองหลวงพระบางไม่ได้เป็นแน่ แด่ขาพเจ้ากังไม่มืหลักฐาน ที่จะลงเนื้อเห็นว่า เมืองนครพังคาหรือเมืองแซงเซาที่กล่าวในพระราชพงคาวดารดอนนี้เป็น เมืองไหน
เรองสมเด็จพระบรมราชาธิราชตืกรุงสุโขทัย
การสงครามที่สมเด็จพระบรมราชาธิราชดีกรุงสุโขทัย ดามที่ปรากฎไนหนังสือพระราช พงศาวดาร ล้าอ่านโดยพิจารณาพอจะเข้าใจเรื่องได้ชดเจนคือ เมึ๋อได้ทัวเมืองเหนีอไว้ในอำนาจ กรุงครือยุชยาจนถึงเมืองนครสวรรค์แล้ว ถึงปีฉลู จุลลักราช ๗๓๕ พ.ค. ๑๙๑'© สมเด็จพระบรม ราชาธิราชก็เสด็จยกกองทัพหลวงขึ้นไปดีเมืองซากังราว ซึ่งเป็นด่านใหญ่ของกรุงสุโขทัย
ข้าพเจ้าจะด้องอธิบายเรื่องเมืองซากังราวไว้ดรงนื้ลักหน่อยหนึ่งด้วยกังไม่ได้พบอธิบาย ในที่อื่นว่า เมืองชากังราวเป็นเมืองไหนแน่ไนปัจจุบันนี้ ไนหนังสือพระราชพงคาวดารมืเรื่องที่ เกี่ยวแก่เมืองชากังราวหลายแห่ง ในดอนแผ่นดินสมเด็จพระบรม่ราชาธิราชนี้เป็นอย่างมาก แด่ ไนพระราชพงคาวดารฉบับหลวงประเสริฐกังออกซึ่อเสิยุงชากังราว ลงไปถึงแผ่นดินสมเด็จ พระบรมไดรโลกนาถ ข้าพเจ้าได้ตรวจสอบแผนที่เข้ากับเรื่องที่มืมาไนพระราชพงคาวดาร เห็น ว่าเมืองชากังราวจะเป็นเมืองอื่นนอกจากเมืองกำแพงเพชรทุกวันนี้ไม่ได้ และได้พบหลักฐาน ประกอบในพระราชกฤษฎีกาของสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ เรืยกชื่อเมืองชาวดงราว กำแพงเพชร ควบกันไว้ดังนี้ (ค่าว่าชาดงราวนั้น เชื่อได้แน่ว่าผู้คัดลอกเปียนผิดมาจากชากังราวนั้นเอง) ที่ เมืองกำแพงเพชรที่จริงมืเมืองดั้งดิดด่อกันอยู่ถึง ๓ เมือง เมือง ๑ อยู่ข้างฝังดะวันดก ยังมืพระ-มหาธาตุอยู่ เมืองนี้ข้าพเจ้าเข้าใจว่าเป็นเมืองเดิม ที่เรืยกชื่อว่า “ชากังราว” ต่อมาสว้างเมือง ขึ้นอีกเมืองขางฝังดะวันออก เมืองนี้!ห็นชื่อในจารืกของพระมหาธรรมราชา (ลิไทย) เรียกว่าเมือง นครชุม มีวัดวาอารามใหญ่โด ซึ่งเป็นปีมือสว้างครั้งเมืองสุโขทัยเป็นราชธานีอยู่หลายวัต ต่อมา เห็นจะเป็นด้วยเกิดเกาะขึ้นตรงหนัาเมืองนครชุม สายนี้าเปลี่ยน!ปเดินข้างดะวันดก ทำให้เมืองนครใ] เป็นเมืองดอนไป จึงสร้างเมืองกำแพงเพชรเดี๋ยวนี้ขึ้นที่ริมแม่นี้าหน้าเมืองนครชุม มืปัอมกำแพง อย่างแข็งแรงไว้สำหรับด่อล้ข้าคืก อยู่ตรงข้ามกับเมืองชากังราวเดิม ชาวข้างใด้คงจะเรียกชื่อ เมืองชากังราวอยู่ดามเดิมโดยมาก โหรจึงไข้ชื่อนั้นจดลงไนปู*! และพระราชกฤษฎีกาของสมเด็จ พระรามาธิบดี จึงใข้ควบกันทั้งชื่อเก่าและใหม่ ที่หนังสือพระราชพงคาวดารว่าสมเด็จพระบรม ราชาธิราชเสด็จยกกองทัพหลวงขึ้นไปดีเมืองชากังราวนั้น คือไปดีเมืองกำแพงเพชรเป็นแน่ ไม มืที่สงลัย
ในครั้งนั้นพระมหาธรรมราชาให้พระยาไสยแก้ว คมกำลังลงมาสมทบกับพระยากำแหง เจ้าเมืองกำแพงเพชร ช่วยกันด่อลัป้องกันเมืองกองทัพเมืองกำแพงเพชรออกมาดั้งค่ายรับนอกเมือง ได้ล้รบกับกองทัพสมเด็จพระบรมราชาธิราชเป็นสามารถ พระยาไสยแก้วดายในที่รบ พระยา กำแหงเห็นจะด้านทานไม่ได้ ก็ทิ้งค่ายเสียกลับเข้าไปดั้งรักษาอยู่ในเมืองกำแพงเพชร สมเด็จ
พระบรมราชาธิราชเห็นเมืองกำแพงเพชรมีป้อมกำแพงมั่นคง และยังมืกำลังมากจะดีทักเอาไม่ ได้ในคราวนั้น จึงเลิกทัพกลับคนพระนคร
ถึงปีเถาะ จุลศกราช ๗๓๗ พ.ศ. ๑๙๑๘ สมเด็จพระบรมราชาธิราชเสด็จยกกองทัพหลวง ชื้นไปด็เมืองเหนืออีก คราวนี้ไม่ชื้นทางแม่นั้าพง จะเป็นด้วยเห็นว่าเมืองกำแพงเพชรยังมืกำลัง มั่นคงนัก จึงเสด็จชื้นทางแควไหญ่ไปดีเมืองพิษณุโลก ซึ่งเป็นเมืองด่านของกรุงสุโขทัยข้างฝ่าย คะวันออกเจ้าเมืองพิษณุโลก ที่เรียกในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า ชุนสามแก้วเป็นผู้ด่อสู้ รกษาเมือง (ที่จริงหนังสือเดิมคงจะเขียนว่าขุนสองแคว คอหมายว่าเจ้าเปีองสองแคว ก็แปลว่า เจ้าเมืองพิษถนัลกนั้นเอง) สมเด็จพระบรมราชาธิราชมืชยชนะ จ้บได้ลัวเจ้าเมืองพิษณุโลกและ กวาดครอบครวลงมาเป็นอันมาก แด่จะได้เมืองพิษณุโลกด้วยหรีอไม่ในครั้งนั้น ไม่ปรากฎ
รุ่งปีชื้น ถึงปีมะโรง จุลศกราช ๗๓๙ พ.ศ. ๑๙๑๙ สมเด็จพระบรมราชาธิราชเสด็จชื้น ไปด็เมืองกำแพงเพชรอีกเป็นครั้งที่ ๒	พระยากำแหงยังเป็นเจ้าเมืองอยู่ ได้กองทัพท้าวผากอง
(ข้าพเจ้าเข้าใจว่าเจ้าเมืองนครเขลางค์ คอเมืองนครลำปาง) มาช่วยรักษาเมืองกำแพงเพชรด้วย อีกทัพ ๑ กองทัพพระยากำแหงทับท้าวผากอง สมทบทันออกโจมตกองทัพกรุงศรีอยุธยา สู้ กองทัพกรุงศรีอยุธยาไม,ได้ ท้าวผากองยกหนืจะกลับไปเมือง สมเด็จพระบรมราชาธิราชออก คิดดามด็กองทัพท้าวผากองแดกวับเชลยได้เป็นอันมาก แด่ยังด็เมืองกำแพงเพชรไม่ได้ด้อง เลิกทัพกลับคนพระนครอีกครั้ง ๑
ด่อมาเวนปี ๑ ถึงปีมะเมีย จุลศักราช ๗๙๐ พ.ศ. ๑๙๒๑ สมเด็จพระบรมราชาธิราช เสด็จยกกองทัพหลวงชื้นไปด็เมืองกำแพงเพชรเป็นครั้งที่ ๓ คราวนี้พระมหาธรรมราชาพระเจ้า กรุงสุโขทัย เสด็จยกทัพหลวงลงมารักษาเมืองกำแพงเพชรเอง ได้รบทุ่งทันเป็นสามารถ พระ มหาธรรมราชาเห็นว่าจะด่อสู้รักษาเมืองไว้ไม่ได้ จึงออกมาถวายบังคมยอมแพ้แก่สมเด็จพระบรม ราชาธิราช ๆ ทำสงครามทับพระมหาธรรมราชาอยู่ ๗ปี เสด็จยกกองทัพชื้นไปรบถึง ๕ ครั้ง จึง ได้อาณาวักรสุโขทัยไว้ในอำนาจทั้งหมด
หนังสออื่น มืหนังสือเรื่องชินกาลมาลินืเป็นด้น กล่าวความดอนนี้แค่โดยย่อ แด่ก็ยุคิ ด้องทันว่า เมื่อสมเด็จพระรามาธิบด็สวรรคดแล้ว ว้ดิเดชะอำมาดย์เจ้าเมืองสุวรรณภมีใด้ราชสมบ้คิ กรุงศรีอยุธยา ยกกองทัพชื้น!ปด็กรุงสุโขทัย พระมหาธรรมราชายอมแพ้ แด่ได้ครองเมืองต่อไป จนพระมหาธรรมราชาทวงคด เมืองสุโขทัยร่วงโรย พระยาญาณคิศจึงมาครองเมืองกำแพงเพชร แด่ในหนังสือพระราชพงศาวดารทุกฉบับไม่กล่าวทเดียว ว่าเมื่อพระมหาธรรมราชายอมแพ้แล้ว สมเด็จพระบรมราชาธิราชทำอย่างไรทับพระมหาธรรมราชา ความทั้งนี้นี่งหายไป แด่ข้อนี้พอ จะลงเนื้อเห็นได้ด้วยพิจารณาดูเหตุผล คอไนเวลานั้นไพร่บ้านพลเมืองข้างเหนือเคยอยู่ในปกครอง ของพระเจ้าแผ่นคินสุโขทัยมาหลายชั่วคน ถ้าสมเด็จพระบรมราชาธิราชจะรวบรวมราชวงศ์สุโขทัย ลงมาเสียให้หมด และดั้งข้าราชการข้างใด้ไปปกครองเป็นทัวเมืองชื้นก็น่าจะเกิดจลาจลด้วย ขาดความนิยมของไพร่บ้านพลเมือง ถ้าจะกวาดด้อนผู้คนลงมาให้หมด ทิ้งอาณาวักรสุโขทัยไว้ ไท้เป็นเมืองร้าง หรีอเหสีอเพิยงกำลังไว้น้อยเกินไป พวกเชิยงไหม่หรีอพวกหงสาวดีก็คงมาถึอเอา
เป็นอาณาจักร ก็จะเกิดศัตรูขึ้นอีก อย่างดีที่สุดมีอย่างเดียว แด่ถือเอาเหตุที่พระมหาธรรมราชา ยอมแพ้โดยดี ให้พระมหาธรรมราชาคงปกครองอยู่เป็นเมืองประเทศราชขึ้นกรูงศรีอยุธยา เป็น แด่จัดการป้องกันเสียอย่างไร เช่นแบ่งเอาไพร่บ้านพลเมืองมาเสียบาง หรือแยกอำนาจเสียบ้าง พออย่าให้พระมหาธรรมราชามืกำลังแข็งเมืองได้ ทางนี้เป็นทางที่ดีที่สุดและเป็นทางที่สมเด็จ พระบรมราชาธิราชได้ทรงทำ ดังมาปรากฏในรัชกาลสมเด็จพระอินทราชาเมื่อ พ.ศ. ๑๙๔๖ ว่า “พระมหาธรรมราขาเจ้าเมืองพิษณุโลกสวรรคด เมืองเหนือทั้งปวงเป็นจลาจล” นี่เป็นพยาน ว่าเมืองเหนือยังเป็นประเทศราชต่อมาอีกกว่า ๒๕จ	จึงเข้าใจว่าท้องเรื่องจะเป็นเช่นนี้ คือ
เมื่อพระมหาธรรมราชายอมแพ้แล้ว สมเด็จพระบรมราชาธิราชคงจะแบ่งเอาผู้คนทางหัวเมือง เหนือลงมาไว้เป็นกิาลังในกรุงศรีอยุธยา หรือหัวเมืองที่ใกล้เคียงเสียบ้างแล้ว ให้พระมหาธรรมราชา คงเป็นเจ้าประเทศราช (อย่างพระเจ้าหงสาวดีดั้งพระมหาธรรมราชา (พิเรนทร) ให้ครองกรุง ศรีอยุธยาในชั้นหลังนั้นเอง) บางท้จะเห็นเมืองสุโขทัยดียาก หรือเมืองสุ[ขทัยในเวลานั้นจะกันดารนํ้า เข้าแล้ว จึงให้พระมหาธรรมราชายายมาอยู่เมืองพิษณุโลก และดั้งพระยาญาณดิศให้ครองเมือง กำแพงเพชร ยกขึ้นเป็นประเทศราชอีกเมืองหนึ่ง ในหนังสือชินกาลมาลินีว่า สมเด็จพระบรม ราชาธิราชได้มารดาของพระยาญาณดีศมาเป็นพระมเหสีด้วย
เรื่องตีฌืองเชึยงใหม่
ในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขานี้ว่า ปีวอก จุลศักราช ๗๔๒ พ.ศ. ๑๙๒๓ เมื่อปราบปรามได้อาณาเขตนครสุโขทัยทั้งสิ้นแล้ว สมเด็จพระบรมราชาธิราชก็ เสด็จยกกองทัพขึ้นไปดีเมืองเชียงใหม่ ดีเมืองลำปางไม่ได้ เป็นแต่เกลี้ยกล่อมเจ้าเมืองนครลำปาง ให้อ่อนน้อม แล้วก็เสด็จกลับ และสิ้นรัชกาลเพิยงนี้
เรื่องสมเด็จพระบรมราชาธิราชดีเมืองเชียงใหม่คราวนี้ บางท้จะเป็นการแก้แด้นท้าว ผากอง ที่ยกลงมาช่วยด่อศู้ทัพหลวงที่เมืองกำแพงเพชรจึงดรงไปดีเมืองนครลำปาง (ซึ่งเป็นเมือง เดียวกับนครเขลางค์นั้นเอง) เมื่อเจ้าเมืองยอมอ่อนน้อมโดยดีแล้ว ก็เลิกทัพกลับมา เรื่องการ ศึกครั้งนี้มืในหนังสือดำนานโยนก (ซึ่งไปลงไว้ในทึ่ผิดศักราช) กล่าวว่า ครั้นพระเจ้ากือนา (หรือกลนา) เป็นมหาราชครองเมืองเชียงใหม่มีราชบุดรซื่อเจ้าแสนเมืองมา มีราชอนุชาซื่อเจ้า มหาพรหม ๆได้ครองเมืองเชียงราย พระเจ้าถือนาทิวงคต เจ้าแสนเมืองมาได้ครองเมืองเชียงใหม่ เจ้ามหาพรหมผู้อาคิดจะชิงเอาราชสมบัติ จึงยกพลลงมาจากเมืองเชียงราย โดยอาการว่าจะลง มาลักการศพพระเจ้าถือนา แต่พวกเมืองเชียงใหม่รู้เท่า ไม่ยอมให้เจ้ามหาพรหมเข้าเมือง เจ้า มหาพรหมจึงเลยลงมาอยู่กับพระยาญาณติศที่เมืองกำแพงเพชร แล้วนำทัพสมเด็จพระบรม-ราชาธิราชขึ้นไปดีเมืองนครลำปาง
ในพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ (รัชกาลสมเดีจพระบรมราชาธิราชมาก ออกไปกว่าฉบับพระราชหัดณลขานั้๖ ปี) ว่าเมื่อปีมะโรง จุลศักราช ๗๕๐ พ.ศ. ๑๙๓๑ สมเด็จ พระบรมราชาธิราชเสด็จขึ้นไปดีเมืองชากังราวอีกครั้งหนึ่ง เป็นครั้งที่ ๔ แด่ไม่ได้กล่าวว่ารบ กับใคร และได้เมืองหรือไม่ได้ เป็นแต่ว่าเมื่อเสด็จกลับประชวรสวรรคดกลางทาง
เรื่องนี้สมกับที่กล่าวไจ้ในหนังสือชินกาลมาลนี ว่าเจ้ามหาพรหมยกกองทัพลงมาติต เมืองกำแพงเพชร เพื่อต้องการพระพุทธสิหิงค์ พระยาญาณดิศรู้ไ]าวก็บอกขอกองทัพกรุงศรี-อยุธยา	พระเจ้ากรุงศรีอยุธยายกกองทัพฃื้นไปช่วยยังมิทันถึง ทัพเจ้ามหาพรหมถึงก่อน
พระยาญาณติศจีงจำต้องให้พระพุทธสิหิงค์แก่เจ้ามหาพรหม น่าจะเป็นคราวนี้เอง ที่สมเด็จ พระบรมราชาธิราชเสด็จขึ้นไปเมืองชากังราวเป็นครั้งที่สุด
เรองทางไมตรีกับเมืองจีน
ในหนังสือเรื่องไมตรีในระหว่างกรุงสยามกับกรุงจีนที่ขุนเจนจีนอักษรแปลจากภาษาจีน มืเนี้อความในตอนแผ่นด็นสมเด็จพระบรมราชาธิราชนี้ชอบกล
กล่าวว่า เมื่อปีกน จุลศักราช ๗๓๓ พ.ศ. ๑๙๑๔ (สมเด็จพระบรมราชาธิราชเสวย ราชย์ได้ป็หนึ่ง)	เสียมหลออกก๊กอ๋อง “เซียนเลียดเจียวปิเองีย” (ดูคล้ายคำว่าสมเด็จเจ้าพระยา
บางทีจะเรียกเช่นนั้นในพระราชสาสน์) ให้ราชทูตเชิญพรุะราชสาสน์และเครื่องราชบรรณาการ ออกไปเจริญทางพระราชไมตรีกับพระเจ้าไถ่โจ๊วอองเต้ ซึ่งเป็นพระเจ้าแผ่นด็นจึนพระองค์แรก ในราชวงศ์เหมืง ตั้งราชธานีอยู่ ณ เมืองน์ากิง ทูลความไปว่า อ๋องพระองค์ก่อน (คือสมเด็จ พระราเมศวร) ไม่มีปรีชาสามารถ ชาวประเทศเสียมหลออกก๊กจึงเชิญ “เซียนเลียะเป๋าบีเอ'งืยสิอลี ตอล่อลก’’ (ดรงนี้ข้างด้นด็คำสมเด็จเจ้าพระยานั้นเอง ขางหลังออกพระนามแด่เหลือที่จะแปลให้ ถูกได้ ด้งคล้าย ๆ สุรินทรารักษ์) ผู้เป็นพระเจ้าลงขึ้นครองราชสมบดิ ครั้งนี้ปรากฏในจดหมายเหต จึนแต่ว่าพระเจ้ากรุงจีนให้เครื่องราชบรรณาการ และให้เลี้ยงดูราชทูต แต่ไม,ปรากฎว่าตอบแทน อย่างใด
ต่อมาอีก ๒ ปีว่า ในปีฉลู จุลศักราช ๗๓๕ พ.ศ.๑๙๑'© นาง “เซียนเลียะ ซีอสิ่ง” (สมเด็จอะไรอีก แด่เดาพระนามไม่ถูก) เป็นพระพื่นางของเสียมหลออกก๊กอ๋อง ให้ราชทูตเชิญ สุพรรณบัฏพระราชสาสันกับเครื่องราชบรรณาการ ไปถวายพระมเหสีพระเจ้ากรุงจีน พระ-มเหสีไม่รับ นาง “เซียนเลียะ ซีอสี่ง’’ ให้ไปถวายพระเจ้ากรุงจีนอีกครั้งหนึ่งกัใม่ทรงรับ เป็นแต่ ให้เลี้ยงดูราชทูตตามประเพณี (นางองค์นั้ที่จริงสมเป็นพระมารดาของสมเด็จพระราเมศวร ซึ่ง เป็นพระน้องนางของสมเด็จพระบรมราชาธิราช แด่เห็นจีนจะเขาใจผิดไปว่าเป็นพระพี่นาง)
กล่าวต่อมาว่า ปีขาล จุลศักราช ๗๓'© พ.ศ. ๑๙๑๗ เจียวลกควานอิน (เจ้านครอินทร์) สี่จิ้อ (คือโอรสผู้จะมารับรัชทายาท)	ของชูมั่นบังอ๋อง (เห็นจะหมายความว่าเจ้าผู้ครองเปีอง
สุพรรณ) ให้ราชทูตถือหนังสือและคุมบรรณาการไปถวายอ่องไทจีอกรุงจีน พระเจ้ากรุงจีนให้ น่าราชทูตเผ่าพระมเหสีและเลี้ยงดูราซทูดแล้ว พระราชทานของตอบแทนมายังเจ้านครอินทร์
รุ่งปีขึ้น ปีเถาะ จุลศักราช ๗๓๗ พ.ศ. ๑๙๑๘ จดหมายเหตจีน'ว่า “เจียวปะล่อก็ยก’’ (เจ้าพระอะไรแปลไม่ออก) เป็นสี่จื้อของอ๋ององค์เก่า (หมายความว่าราชโอรสของสมเด็จพระ-ราเมศวร) ให้ทูตคุมสิ่งของในพื้นประเทศไปถวายพระเจ้ากรุงจีน เจ้าพนักงานรับรองทูตของ พระราชบุตรองคนี้ เหมือนกับรับรองทูตอ๋องที่อยู่ในราชสมบต
จดหมายเหตุจีนกล่าวต่อมาว่า เมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช ๗๓๗ พ.ศ. ๑๙๑๘ ชูมั่นบังอ๋อง ให้เจียวลกควานอินไปเฝ็าพระเจ้ากรุงจีน ในคราวนั้น พระเจ้าไถ่โจ้วฮ่องเต้ประทานดราลัญจกร ให้เจียวลกควานอินเชิญมาถวาย (เสียม}1ลออกก๊ก) อ๋องดวง ๑ ไนดรานั้นมีอักษรจีนว่าเสียม หลอก๊กอ๋องจีออึ๋น (แปลว่าลัญจกรของเสียมหลอก๊กอ๋อง) แด่นั้นมาจีนเรียกกรุงสยามจึงยกคำ อกออกเสีย เรียกว่าเสียมหลอก๊ก ไม่เรียกว่าเสียมหลอฮกก๊กศังแต่ก่อน ไต้ความดามจดหมายเหตุจีน ดังนี้
เมื่อสันนิษฐานประกอบอับเรื่องในพระราชพงศาวดาร ดูประเพณีเมืองจีนไนครั้งนั้น ไม่ใช่รีบแต่ราชทูดของพระเจ้าแผ่นดินไหญ่พระองค์เดียว ถืงฑูดประเทศราชหรือผู้ที่เจ้านายแต่ง ไป พระเจ้ากรุงจีนก็รีบรองเป็นดังนี้มาแต่ครั้งนครสโฃทัยเป็นใหญ่ จีนรีบทฺงราชทูดนครุสโฃทัย และราชทูดเมีองอู่ทอง ทำนองการไนครั้งนั้น เห็นจะค้าสำเภาอันอย่างเมื่อไนรีชกาลที่ ๓ ไน กรุงรีดนโกสินทร์นี้ สำเภาใครไปค้าขายที่เมีองจีนเจ้าใหญ่นายโดที่เป็นเจ้าของก็ฝากสี่งฃองไป ถวายเป็นการแสดงความเคารพต่อพระเจ้ากรุงจีน เพื่อไห้เรือของดนไต้อาศัยอำนาจราชบรรณาการ ไปมาพ้นความรบกวนของเจ้าพนักงานจีน
อธิบายเรอง
ในรัชกาลสมเด็จพระราเมศวร
เหตุที่ได้ราชสมบัติ
ดามความที่กล่าวไว้ในพระราชพงศาวดาร ฉบับหลวงประเสริฐว่า เมื่อปีมะโรง จุลศักราช ๗๕๐ พ.ศ; ๑๙๓๑ สมเด็จพระบรมราชาธิราชเสด็จขื้นไปตีเมืองชากังราว ไปประชวรหนัก ด็องเสด็จกลับ และสวรรคดในกลางทาง เจ้าทองลันเป็นพระราชบุดรได้เสวยราชย์ ณ กรุง ศรีอยุธยาได้ ๗ วัน สมเด็จพระราเมศวรยกพลมาแด่เมืองลพบุรีขึ้นเสวยราชศมบ้ด และให้ สำเร็จโทษพระเจ้าทองลันเสยดังนี้ พิเคราะห์ดูตามเหตุผลที่ปรากฎมาในที่ทั้งปวง ข้าพเจ้าเข้าใจว่า เมื่อสมเด็จพระราเมศวรถวายราชสมบัดแก่สมเด็จพระบรมราชาธิราชน่าจะมืความดกลงหรีอ เข้าพระท้ยกันว่า สมเด็จพระราเมศวรเป็นรัชทายาทของสมเด็จพระบรมราชาธิราช คือดกลง กันว่า เมื่อสิ้นแผ่นดินสมเด็จพ่ระบรมราชาธิราชแล้ว ก็ให้สมเด็จพระราเมศวรเข้ามาครองกรุง ศรีอยุธยาอย่างเดิม ด้วยเหตุนี้จีงปล่อยให้สมเด็จพระราเมศวรไปครองเมืองลพบุรีอย่างเดิม และมได้ปรากฏว่ามืเหตุรัายอ้นใดเกิดขึ้น ในระหว่างสมเด็จพระบรมราชาธิราชกับสมเด็จพระ ราเมศวรจนดลอดรัชกาล เมื่อสมเด็จพระบรมราชาธิราชเสด็จขึ้นไปด็เมืองชากังราวครั้งหลัง ไปประชวรและศวรรคดในกลางทางเมื่อขากลับ เห็นจะไม่ท้นได้ทรงสั่งเสืยจัดวางการเรื่องรับ รัชทายาท ข้าราชการพวกหนึ่งชึ่งมืความนัยมด่อเจ้าทองลันหรีอไม่นัยมด่อสมเด็จพระราเมศวร จืงยกเจ้าทองลันราชโอรสของสมเด็จพระบรมราชาธิราช อันหนังศอพระราชพงศาวดารฉบับ พระราชหัดถเลขานี้ ว่ามืพระชันษาได้ ๑๕ ปี ขึ้นครองราชสมบ้ต ที่ว่าเสวยราชย์อยใด้เพิยง ๗ วัน ข้อนี้ทำให้เห็นว่า พอสมเด็จพระราเมศวรทราบว่าพวกข้างกรุงศรีอยุธยายกเจ้าทองลันขึ้นครอง ราชสมบัด ก็รีบรวบรวมไพร่พลยกลงมากรุงศรีอยุธยา เห็นจะไม่ได้มืผู้ใดต่อสูเท่าใดนัก ด้วยผู้ นัยมด่อเจ้าทองลันมืนัอย สมเด็จพระราเมศวรจงได้กรุงศรีอยุธยา และจับเจ้าทองลันได้ภายใน ๗วัน ล้าหากว่าการที่ยกเจ้าทองลันขึ้นครองราชสมบัดด้องด้วยความนัยมของคนทั้งหลาย เห็นสมเด็จพระราเมศวรจะชงราชสมบัดิได้ด้วยยาก หากจะได้ก็คงจะซากว่า ๗ วัน
พระนามพระเจ้าทองจันทรั้
เจ้าทองจันทร์นั้น ในหนังสือพระราชพงศาวดาร นอกจากฉบับหลวงประเสริฐ เรียกว่า เจ้าทองจันทร์บัาง เจ้าทองสั่นบาง ข้าพเจ้าเห็นว่าที่ถูกจะเป็น ทองลัน ดังเรียกในฉบับหลวงประเสริฐ เป็นด้วยเขียนผิดในเวลาดัดลอกต่อ ๆ กันมา จ้งทำให้ผู้แต่งพงศาวดารชั้นหลังเข้าใจไปว่าทอง-จันทร์บัาง ทองสั่นบ้าง เมื่อพิเคราะห์ดูดามศัพท์ทั้ง ๓ ล้าศัพท์เดิมเป็นทองจันทร์จะผิดกลาย เป็นทองลันหรือทองสั่นไม่ได้ ศัพท์ว่าทองสั่นก็ไม่สมเป็นชื่อคน และจะกลายเป็นทองจันทร์ ไม่ได้ แด่ศัพท์ว่าทองลันนั้น อาจจะกลายเป็นท้องสั่น หรีอทองจันทร์ได้ทั้ง ๒ อย่าง ด้วยเหตุนี้
จึงเห็นว่าพระนามที่จริงจะเป็นทองลัน คำว่าลันเป็นภาษาไทยเก่าคำหนึ่งเป็นแน่ แต่ข้าพเจ้าไม่ อยากจะรับผิดชอบที่จะเดาแปลง
สอบศักราช
หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับนี้ว่า สมเด็จพระราเมศวรได้ราชสมบัติครั้งหลังเมื่อปี จอ จุลศักราช ๗๔๔ พ.ศ. ๑๙๒๕ ครองราชสมบ้ติอยู่ ๕ ปี สวรรคตเมื่อปีเถาะ จุลศักราช ๗๔๙ พ.ศ. ๑๙๓๐
ฉบับหลวงประเสริฐว่าเสวยราชครั้งหลังเมื่อปีมะโรงจุลศักราช ๗๕๐ พ.ศ. ๑๙๓๑ ครองราชสมปีติอยู่๗ปี สวรรคตปีกน จุลศักราช ๗๕๗ พ.ศ. ๑๙๓๔
ศักราชฉบบหลวงประเสริฐ ปีเสวยราชย์ข้ากว่า ๖ ปี ปีสวรรคตข้ากว่า ๕ ปี ปีรัชกาล มากกว่า ๒ ปี
(รองตีเชียงใหม่
ในพระราชพงศาวตารฉบับหลวงประเสริฐ ในรัชกาลสมเด็จพระราเมศวรไม่มีเรื่องราว อ้นใดทีเดียว กล่าวแต่ว่าลงมาเสวยราชย์สมบัติและจับเจ้าทองลันปลงพระชนม์ แล้วก็ไปกล่าว เอาว่า สมเด็จพระราเมศวรสวรรคต แต่ในพระราชพงศาวดารฉบับนี้มีเรื่องราวกล่าวในรัชกาลนี้ว่า เมื่อปีชวด จุลศักราช ๗๔๖ พ.ศ. ๑๙๒๗ สมเด็จพระราเมศวรขึ้นไปด็เมีองเชียงใหม่ เหตุการณ์ ที่ด็เมีองเชียงใหม่ครั้งนี้ กล่าวพสดารมาก ใจความว่าขึ้นไปดั้งล้อมเมีองเชียงใหม่ เอาปีนใหญ่ยิง กำแพงเมีองเชียงใหม่พงไป ๕ วา มหาราชเมีองเชียงใหม่ขอหยุดรบว่า ๗ วันจะออกมายอมแพ ครั้นถึง ๗ วันซ่อมแซมกำแพงเมีองแล้วไม่ออกมาตามสัญญา ด้องเอาปีนระดมยิงเมีองอกครั้งหนึ่ง จืงได้เมีองเมื่อ ณ วันจันทร์ ขึ้น ๔ คา เตือน ๔ ตัวมหาราชหนัไปได้ จับได้นักสร้างราชบุตร สมเด็จ พระราเมศวรให็กวาตด้อนครอบครัวราษฎรลงมา ส่วนกองทัพหลวงกลับทางเมืองฟัษณุโลก (ซึ่งพระมหาธรรมราชายงปกครองเป็นประเทศราชอยู่) เสด็จประทับสมโภชพระพุทธชินราชแล้ว จึงกลับพระนคร ส่วนราษฎรที่ด้อนลงมาจากเมียงเชยงใหม่ ส่งไปไว้เมืองจันทบุรี เมืองนครศรี-ธรรมราช เมีองพัฑลง และเมีองสงขลา
สมเด็จพระราเมศวรตืเมีองเชียงใหม่ครั้งนี้ ปรากฎว่าไข้ปีนไหญ,ยิงกำแพงเมืองเชียงใหม่ ข้าพเจ้าสอบหนังสือเอนไซโคลปีเตียบริตนิคะได้ความว่า ปีนใหญ่พึ่งมีใข้ในยุโรปเมื่อคริสดศักราช ๑๓๗๕ ตรงกับปีเถาะ จุลศักราช ๗๓๗ พ.ศ. ๑๙๑๔ ก่อนดีเมืองเชียงใหม่คราวนี้ ๙ ปี
เรื่องที่สมเด็จพระราเมศวรไปตืเมีองเชียงใหม่คราวนี้ ไม่มีไนหนังสือคำนานโยนก ๆ กล่าวเหตุการณ์เกี่ยวกับกรุงศรีอยุธยา ในตอนนี้มี ๒ คราว คราวที่ ๑ ว่า พระเจ้าแสนเมืองมา ราชบุตรพระเจ้ากือนาได้ครองราชสมปีติเมื่อปีฉลู จุลศักราช ๗๔๗ พ.ศ. ๑๙๒๘ (ทีหลังเวลาทิ พระราชพงศาวดารวำ สมเด็จพระราเมศวรยกขื้นไปดปี ๑) มีเรื่องว่า เจ้าเมืองสุโขทัยบอกขึ้น ไปถึงพระเจ้าแสนเมืองมา ว่าเกิดผิดใจกับพระเจ้ากรุงศรีอยุธยา ขอพึ่งพระเจ้าเชียงใหม่ และ ขอกองทัพลงมาช่วยต่อสู้พระเจ้ากรุงศรีอยุธยา พระเจ้าแสนเมืองมาพาชึ๋อยกกองทัพลงมา
ถึงเมืองสุโขทัย เจ้าเมืองสุโขทัยกลับใจแต่งกองทัพออกไปปล้นทัพพระเจ้าแสนเมืองมาแตก กระจัดกระจาย พระเจ้าแสนเมืองมาเองเกือบจะหนืไปไม่รอด
เรื่องที่กล่าวในตำนานโยนกคราวนี้ ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ผู้แต่งตำนานข้างฝ่ายเหนือ เอาเรื่อง คราวทัาวผากองลงมาช่วยพระมหาธรรมราชารบสมเด็จพระบรมราชาธิราชมาลงไว้ไนตรงนี้
คราวที่ ๒ ว่า พระเจ้าสาม&]แกน ราชโอรสของพระเจ้าแสนเมืองมา เสวยราชย์เมื่อ ปีมะเส็ง จุลศักราช ๗๖๓ พ.ศ. ๑๙๔๔ เจ้ายี่กุมกามผู้เป็นพระเชษฐาครองเมืองเชียงรายจะ แย่งราชสมปีติ ยกลงมาตีเมืองเชียงใหม่ไม่ไล้ ถูกทัพเชียงใหม่ดั้งสกัดทาง จึงยกทัพหลีกลงมา อาศัยพระยาไสยลือไทยเจ้าเมืองสุโขทัย แล้วพากองทัพเมืองสุโขทัยเตินอัอมขึ้นไปทางเมือง พะเยา เมืองเชียงราย แล้วยกลงมาล้อมเมืองเชียงใหม่ คราวนี้เองเป็นเรื่องเดียวกับที่สมเด็จ พระราเมควร ขึ้นไปตีเมืองเชียงใหม่แต่ในตำนานฝ่ายเหนือว่า เมื่อกองทัพเมืองใล้ขึ้นไปล้อม เมืองเชียงใหม่ไว้ รบทุ่งกันเป็นสามารถไม่แพ้ชนะ จึงทำสัญญาแต่งทหารที่มืฝ่มือออกล้กันดัว ต่อศัว ทหารพระยาไสยลือไทยเส็ยที พระยาไสยลือไทยจึงยกกองทัพกลับ ไปไล้เมืองเชียงราย เลยกวาดตอนเอาราษฎรลงมาล้วยเป็นอันมาก
สมเด็จพระราเมศวรดเมืองเชียงไหม่ครั้งนั้น จะตีไล้เมืองเชียงไหม่ศังพระราชพงศาวดารว่า ก็ดาม หรือตีไล้เมืองเชียงรายดังดำนานโยนกว่าก็ดาม ความจรืงมือย่อย่างหนึ่ง ซึ่งเชื่อไล้เป็นแน่ ว่าไล้กวาดล้อนชาวเมืองมณฑลพาอัพลงมาในครั้งนั้นเป็นอันมาก และไล้ล่งออกไปไห้ดั้งภูมืลำเนา อยู่แต่เมืองไชยาลงไปจนถึงเมืองนครศรีธรรมราชและพัทลุง หลักฐานในข้อนี้อังเห็นไล้ ล้วย ราษฎรไทยในมณฑลนครศรืธรรมราชและเมืองใกล้เคยง ที่เราเรืยกกันว่าชาวละครทุกว้นนี้ ภาษาที่พูดแมืในทุกวันนี้ อังมืคำที่ตรงกันกับภาษาชาวมณฑลพาอัพอยู่หลายตำ เช่น ทิศไล้ ทิศเหนือ ทงชาวพาอัพและชาวละคร เรืยกุว่า ทิศทัวนอน ทิศปลายตีน ลูกสับปะรด เรืยกว่า นานัด เชื่อ เรืยกว่า ศาต เหมือนกัน และที่แปลกว่านั้น เมื่อไม่กึ่ปีมานัก มืพวกลื้อเมืองเชียงตำ ลงมากรุงเทพฯ ข้าพเจ้าไล้พบพูดกับลื้อพวกนั้นล่าเนืยงพูดภาษาไทยเสยงเหมือนชาวละคร ไม่มืผิด และไข้ตำว่า “ผม*, ว่า “ฉาน” เป็นตำวับอย่างตำว่า “ขอวับ*, เหมือนกันกับชาวละคร จึงเชื่อไล้โดยไม่ล้องศงลัย ชาวละครนั้นเติมลงไปจากมณฑลพาอัพเป็นแน่
เรื้องฅีกรุงกัมพูชา
ปีใดไม่บอกไว้ในพระราชพงศาวดาร เป็นแด่ว่าพระเจ้ากรุงกัมพูชายกมากวาดล้อน ราษฎรเมืองชลบุรี เมืองจันทบุรี ไปหกพันเจ็ดพันคน สมเด็จพระราเมศวรเสด็จยกทัพหลวงไป ดีกรุงกัมพูชา ให้พระยาไชยณรงค์เป็นทัพหนืา ทัพบกดีกองทัพกรุงกัมพูชาแดกฉาน พระเจ้า กรุงกัมพูชาลงเรือหนืไป จับไล้แต่อุปราชซึ่งเป็นราชบุดร เมื่อไล้ชยชนะแล้วสมเด็จพระราเมศวว ให้พระยาไซยณรงค์อยู่รั้งกรุงกัมพูชา ครั้นอยู่มาญวนยกมารบ พวกเขมรรวนเรไม่เป็นกำลังของไทย จึงวับสั่งให้ทิ้งกรุงกัมพูชากวาดล้อนราษฎรเข้ามาอังกรุง
เรื่องไปรบเขมรคราวนี้ มโนพงคาวดารเขมร แด่พงคาวดารเขมรลงคักราชผิด กลา! เป็นไปรบครั้งที่ ๒ไนแผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ ถ้าคงดัวเลขหางคกไว้ดามพงคาวดา เขมร แก้แด่คักราชมาเข้าไนแผ่นดินสมเด็จพระราเมควร จะได้ความดังนี้ ปีระกา จุลคักรา* ๗๕๕ พ.ศ. ๑๙๓๖ พระเจ้ากดมบองทรงราชย์อยู่ ณ พระนครหลวง พระเจ้ากรุงครือยุธย ยกกองทพไปกวาดด้อนครัวเขมร ๙๐,๐๐๐ เข้ามากรุงครือยุธยา พระเจ้ากดมบองจะทํวงค! หรือถูกจ้บเขามาอย่างไดไม่ปรากฎไนพงคาวดารเขมรกล่าวแด่ว่า พระครืสุรืโยประวงคราช ผู้เป็นหลานพระเจ้ากดมบองขึ้นทรงราชย์ในปีระกานั้น
สมเด็จพระรามราชาธิราช
หนังศอพระราชพงคาวดารทุกฉบบกล่าวด้องกันว่า เมึ่อสมเด็จพระราเมควรศวรรค' พระเจ้ารามราชบุดรได้รับรัชทายาทสบราชวงศ์พระเจ้ารามอยู่ไนราชศมบ้ดก็ง ๑๕ ปี แด่ไม่; เรื่องปรากฎไนหนังสือพระราชพงคาวดารฉบับใด ๆ ว่ามเหตุการณ์อย่างไดบ้าง ไนรัชกาลขอ พระเจ้าราม กล่าวแด่ว่าพระเจ้ารามได้ครองราชสมบ้ดิอยู่ ๑๕ ปีแล้วก็ไปกล่าวขึ้นว่าเกิดววา1 กับเจ้าพระยาเศนาบด็ หรือเจ้าเสนาบดี (ในเวลานั้นย้ง์ไม่ปีตำแหน่งเจ้าพระยาอครมหาเสนาบ ที่สมหกลาโหม) จะเป็นใครทราบไม่ได้ เข้าไจเอาได้แต่ว่าเป็นหัวหน้าของทหาร พระเจ้ารามจ จับเจาพระยาเศนาบดี ๆ หนีได้ จึงไปคบคดกับพระยานครอนทรื ซึ่งเป็นราชนัดดาของสมเด็ พระบมราชาธิราชอยู่ ณ เมองสุพรรณบุรืเข้ามาปล้นพระนครได้ พระนครอนทรัได้ราชศมบั ให้พระเจ้ารามไปครองเมองปทาคูจาม
ปทาคูจามนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระราชว้นีจฉัยไว้ว่ ไม่ใช่เมอง ทุกวันนี้ยังมคลองที่กรุงเก่าอยู่ได้วัดทุฑไธควรรย์ เรืยกว่าคลองคูจาม คำว่าปทาคูจา มาจากปละท่าภูจาม (ซออำเภอชายทะเลเรยกปละท่าไนแชวงเมองสงขลา ยังปีอยู่เป็นพยาใ* ถ้าจะเรืยกทุกวันนี้ ก็ว่าฟากข้างคูจามหรือฝ่ายข้างคูจามยันเป็นบัานพวกแขกจามดั้งอยู่ ยัง; บ้านแขกอยูจนทุกวันนี้ ไนหนังศอพระราชพงคาวดารเอง ที่ว่าเจ้าพระยามหาเสนาบดีห; ข้ามไปอยู่ฟากปทาคูจามก็เห็นได้ว่าหมายว่าที่ดรงนี้เอง และมไช่เมอง ที่พระราชพงคาวคารว่ ไห้พระเจารามไปครองเมองปทาคูจามนั้น เห็นจะไห้ไปปลกด่าหนักรักษาอยู่แถวบ้านคูจา; โดยพระเจ้ารามจะไม่เป็นผู้มฟ้ษสงนากลวยันใด ถ้าหากว่าแรงกว่านั้น ก็คงเอาไปปลงพระชน: เสืยที่บ้านคูจามอย่างไร ๆ เห็นจะไม่ใช่ไห้ไปครองเมองคูจามเป็นแน่
อธิบายเรอง
ในรัชกาลสมเด็จพระอินทราชาธิราชที่ ©
ในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขานี้ว่า สมเด็จพระอินฑราชาธิราช ขื๊นเสวยราชย์เมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช๗๖๓ พ.ศ.๑๙๔๔ ครองราชสมบดิอยู่ ๑๗ ปี สวรรคต เมื่อ ปีจอ จุลศักราช๗๔๐ พ.ศ.๑๙๖๑
ในพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเ^ริฐว่า ขื๊นเสวยราชย์เมื่อปีฉดู จุลศักราช ๗๗๐ พ.ศ.๑๙๕๑ ครองราชสมบ้ดิอยู่ ๑๖ ปี สวรรคตเมื่อปีมะโรง จุลศักราช ๗๔๖ พ.ศ.๑๙๖๗ ปี เสวยราชย์ช้ามา ๗ ปี ปีรัชกาลน้อยกว่า ๑ ปี ปีสวรรคตช้ามา ๖ ปี
ประวัติสมเด็จพระอินทราชาธิราชที่ 0,
ได้ความตามจดหมายเหตุจีนยุติต้องกับที่กล่าวในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จ พระอินฑราชาธิราชพระองค์นี้ เป็นหลานเธอของสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑ คือเป็น โอรสของน้องยาเธอที่ได้ครองเมืองสุพรรณบุรี สมเด็จพระอินฑราชาธิราชพระองค์นี้ ตาม พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเรียกพระนามว่า สมเด็จพระนคริน ทราธิราช ความปรากฏตรงกันฑั้งในหนังสือพระราชพงศาวดารและจดหมายเหตุจีนว่า เมื่อ ก่อนเสวยราชย์ทรงพระนามว่า พระนครอินทร์ ข้าพเจ้าเช้าใจว่า เพราะได้ครองเมืองอินฑบุรี ซึ่งตามกฎมนเทียรบาลว่าเป็นเมืองหลานหลวงเหนสมกัน แด่เมื่อเข้ามาครองราชสมบิดใน กรุงศรีอยุธยานั้น พระนครอินทร์เห็นจะได้ครองเมืองสุพรรณบุรีอยู่ ด้วยพระบิดาจะทิวงคต ไปก่อนนั้น
ทางไมตรีกับฌืองจีน
สมเด็จพระอินทราชาธิราชพระองค์นี้ ตามความที่ปรากฎมาเป็นพระเจ้าแผ่นดิน กรุงศรีอยุธยาพระองค์เตยวที่ได้เคยเสด็จไปเมืองจีน ใต้เคยเสด็จไปถงราชสำนักของพระเจ้า กรุงจีนในราชวงศ์เหมืง ณ เมืองนั้าก็ง แด่ยังเป็นพระนครอินทร์ เมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช ๗๓๙ พ.ศ.๑๙๒๐ เมื่อได้ครองราชสมบ้ดิกรุงศรีอยุธยาแล้ว ก็เป็นไมตรีสนิทกับพระเจ้ากรุงจีนมาก ได้แต่งราชทูตไปเจริญทางพระราชไมตรีถงเมืองจีนหลายครั้ง พระเจ้ากรุงจีนก็แต่งราชทูตมา หลายครั้ง จดหมายเหตุจีนเรียกพระนามเมื่อก่อนครองราชสมบัติกรุงศรีอยุธยาว่า เจียวลก ควานอิน (เจ้านครอินทร์) เมื่อได้ราชสมบ้ติแล้ว จดหมายเหตุจีนเรียกว่า เจียวลกควานอินตอล่อที่ล่า (เจ้านครอินทราธราช) น่าจะเข้ยนพระนามในพระราชสาล้นว่า สมเด็จพระรามาธิบด็ศรีนคริน ท'ราธิ'ราช ดังนี้
ราชวงศพระเจ้าแผ่นดินกรุงศรีอยุธยา
ราชวงศ์พระเจ้าแผ่นดินที่ครองกรุงศรีอยุธยา ดามที่นิยมกันมาแต่ก่อน ว่าพระเจ้าแผ่นดิน นับแต่สมเด็จพระรามาธิบดีอู่ทอง ลงมาจนสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ รวม ๑๖ พระองศ์ อยู่ใน ราชวงศ์เชียงราย โดยเนื่องในเชื้อวงศ์ของพระเจ้าแผ่นดินเชียงรายฝ่ายเหนือ ถ้าพิเคราะห์ดู ตามเหตุผลที่สอบได้ความในพระราชพงศาวดาร พระเจ้าแผ่นดินที่ควรจะนับว่าอยู่ในราชวงค์ เชียงรายมีแต่ ๓ พระองศ์ คือ สมเด็จพระรามาธิบด็อู่ทอง สมเด็จพระราเมศวร และสมเด็จ พระรามราชาธิราช เท่านี้ นอกจากนี้อีก ๑๓ พระองศ์ นับแต่สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑ เป็นด้น ลุงมาจนสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ควรจะเรียกว่า ราชวงศ์สุวรรณภูมิ เพราะเป็น ราชวงศ์'หนื่งต่างหาก เกี่ยวเนื่องกับราชวงศ์เชียงรายเพียงในทางที่เป็นเขย ข้าพเจ้าเห็นว่าต่อไป ควรจะกำหนดเป็นต่างราชวงศ์กันจึงจะถูกด้อง
เรองปราบจลาจลเมืองเหนือ
ในแผ่นดินสมเด็จพระอินทราชาธิราชพระองศ์นี้ หนังสือพระราชพงศาวดารว่า พระมห'’ ธรรมราชาเมืองพิษณุโลกทิวงคต และทัวเมืองเหนือเป็นจลาจล สมเด็จพระอินทราชาธิราร เสด็จชื้นไปเมืองพระบาง พระยาบาลเมือง พระยารามมาถวายบังคม จึงเสด็จกลับคืนพระนคไ พิเคราะห์ดามเรื่องและนามบุคคล ข้าพเจ้าเห็นว่าเรื่องจะเป็นเช่นนี้ คือพระมหาธรรมราช' ไสยลือไทยเมืองพิษณุโลกเห็นจะมีโอรส ๒ องศ์ ขนานนามดามจารีดสมเด็จพระร่วงศรีอินทราทิด? ว่า พระยาบาลเมืององศ์ ๑ พระยาราม ('คำแหง,) องศ์ ๑ พระมหาธรรมราชาทิวงคด พระย' บาลเมืองกับพระยารามคำแหงเห็นจะชิงสมบ้ดิกัน บางทีจะถึงเกิดรบพุ่งกัน เมืองเหนือเป็V จลาจลด้วยเหตุนี้ สมเด็จพระอินทราชาธิราชจึงเสด็จยกทัพหลวงไปถึงเมืองพระบาง (เข้าใจว,' เมืองนครสวรรค์) พระยาทั้งสองเกรงพระเตชานุภาพ ลงมาเฝืาด้วยกันทั้งสองพระองศ์ จะ ทรงเกลี่ยไกล่จัดการอย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งรู้ไม่ได้ การจลาจลเรียบร้อย จึงเสด็จกลับพระนคไ ข้าพเจ้าเห็นว่าเนี้อเรื่องจะเป็นเช่นว่านี้
เรองตั้งลูกเธอกรองเมือง
หนังสือพระราชพงศาวดารกล่าวต่อมาว่า สมเด็จพระอินทราชาธิราชตั้งให้พระเจ้'-ลูกเธอไปครองเมือง ๓ พระองศ์ คือ เจ้าอ้ายพระยาครองเมืองสุพรรณบุรี เจ้ายี่พระยาครอ. เมืองสรรค์ เจ้าสามพระยาครองเมืองชัยนาท ที่เรียกพระนามว่า เจ้าอ้าย เจ้ายี่ เจ้าสาม เห็I จะเป็นพระนามดามที่เรียกกันอยู่เมื่อก่อนไปครองเมือง เมื่อตั้งออกไปครองเมือง คงจะได้รั! พระนามบัญญัติอย่างลูกหลวง มีหลักฐานที่จะรู้พระนามได้แต่เจ้าสามพระยาคงจะได้เป็น! พระบรมราชา เพราะเมื่อมาได้ราชสมบ้ดิภายหลัง ปรากฏพระนามว่าสมเด็จพระบรมราชาธิราใ พระนามส่วนเจ้าอ้ายเจ้ายี่นั้นได้แต่เดา ข้าพเจ้าเข้าใจว่า เจ้าอ้ายคงเป็นพระราเมศวร เจ้ายี่เป็\ พระอินทราชา เพราะพระนามส่าหร้บตั้งเจ้าครองเมืองไม่มืกี่พระนามนัก การที่ตั้งลูกเธอออโ ไปครองเมืองครั้งนั้น อ่านในหนังสือพระราชพงศาวดารชวนจะให้เข้าใจว่า เมื่อสมเด็จพร: อินทราชาธิราชเสด็จกลับลงมาจากเหนือคราวนั้นแล้ว ก็ตั้งลูกเธอทั้ง ๓ พระองศ์ให้ออกไ!
ครองเมือง แต่เมื่อคิดดูตามเหตุผล เห็นว่าความจริงจะไม่เป็นเช่นนั้น เจ้าอ้ายพระยาเป็นลูกเธอ พระองค์ใหญ่ คงจะได้ออกไปครองเมืองสพรรณบุรี ซึ่งเป็นเมืองเดิมและเป็นเมืองสำคัญก่อน พระองค์อี่น ครั้นเมื่อสมเด็จพระอินทราชาธิราชระงับจลาจลทางเมืองเหนือเรียบร้อยแล้ว ทรงพระราชดำริเห็นว่า ควรจะขยายอำนาจการปกครองขึ้นไปข้างเหนือโดยถึงเวลาโอกาส จึง ดั้งไห้เจ้ายี่พระยาซึ่งเป็นลูกเธอองค์ที่ ๒ ขึ้นไปครองเมืองสรรค์ ซึ่งเวลานั้นเป็นเมืองใหญ่กว่า เมืองอื่นที่อยู่ใต้เมืองกำแพงเพชรและเมืองพิษณุโลกลงมาเพื่อให้กำกับราชการข้างเหนือ แต่ ที่ว่าให้เจ้าสามพระยาไปครองเมืองชัยนาทนั้น เมื่อข้าพเจ้าไต้ไปตรวจดูภูมิประเทศไปเกิดสงสัยขึ้น ด้วยเมืองชัยนาทเก่าว่ามีเป็น ๒ เมือง เมือง ๑ อยู่ฝังตะวันออก ทุกวันนี้เป็นที่ดอนเสียแล้ว ไต้ ให้ไปดรวจพบแต่เซิงเทินดิน ไม่มือะไรที่จะเข้าใจได้ว่าเป็นเมือง สงสัยว่าจะเป็นแด่ค่ายเก่า เมือง ชัยนาทอีกเมือง ๑ ซึ่งมีพระมหาธาตุและวัดวาเก่า ๆ อันควรเชื่อว่าเป็นเมืองไต้ อยู่ฝังดะวันดก ที่ปากนั้าเมืองสรรค์เดี๋ยวนี้ คูเป็นเมืองใหม่กว่าและเล็กกว่าเมืองสรรค์มาก ประหลาดที่อยู่ ใกล้เมืองสรรค์นักหนา ถ้าจะเดินบกทางเพียง ๒๕๐ เส้น ไปทางนั้าด้วยเรือไฟหรือเรือยนต์ ไม่ถึงชั่วโมง ภูมิประเทศทำให้เห็นว่า เมืองสรรค์กับเมืองชัยนาท จะเป็นเมืองมีอำนาจเสมอ กันในคราวเดียวกันนั้นไม่ไต้ ในคิลาจารืกโบราณก็ไม่ปรากฎชื่อเมืองชัยนาท มีแด่เมืองแพรก คือเมืองสรรค์ ข้าพเจ้าเห็นว่าเมืองชัยนาทจะเป็นเมืองใหม่ บางทิจะดั้งขึ้นเมื่อไต้เมืองสรรค์ เป็นอาณาเขตของกรุงศรีอยุธยาแล้ว เพราะเมืองชัยนาทเป็นเมืองเล็ก และอยู่ใกล้ชดกับเมือง สรรค์ดังกล่าวมานี้ ที่หนังสือพระราชพงศาวดารว่าเจ้าสามพระยาขึ้นไปครองเมืองชัยนาทนั้น ข้าพเจ้าเห็นว่าถ้าเจ้าสามพระยาครองเมืองมีอำนาจเหมือนเจ้ายี่พระยา จะครองเมืองอื่นมิใช่ เมืองชัยนาท แต่ข้อนี้ข้าพเจ้าไม่เถึยงหนังสือพระราชพงศาวดาร เพราะทางที่จะสันนิษฐาน ยังมีอีกทางหนึ่ง ซึ่งมืเหตุผลประกอบดีกว่า คือเห็นว่าสมเด็จพระอินทราชาธิราช คงจะเตรียม ให้ลูกเธอขึ้นไปครองเมืองพิษณุโลก แต่ในเวลานั้นเมืองเหนือยังไม่เรียบร้อยทีเดียว จึงให้เจ้า สามพระยาขึ้นไปพักทำราชการอย่กับเจ้ายี่พระยา เป็นแต่ผู้รักษาเมืองชัยนาท คอยโอกาส เหมาะเมื่อใด ก็จะให้เจ้ายี่พระยาขนไปครองเมืองพิษณุโลก ให้เจ้าสามพระยาครองเมืองสรรค์ หรือมิฉะนั้นก็ให้เจ้าสามพระยาขึ้นไปครองเมืองพิษณุโลก ซึ่งเห็นเช่นนี้เพราะเหตุการณ์ภายหลัง บ่งให้แลเห็น คือเมื่อเจ้าสามพระยาไต้ราชสมยัดิแล้ว ก็ให้พระราเมศวรขึ้นไปครองเมืองพิษณุโลก ข้อนี้เป็นพยานอยู่ อุบายทางราชการและวิธีแผ่พระราชอาณาจักรไนครั้งนั้น สังเกตดดามหนังสือ พระราชพงศาวดาร ดูท่านวางทางพระราชดำริไว้เป็นยุติ ถึงพระเจ้าแผ่นดินจะเปลยนพระองค์ วิธีการก็คงอยู่ในทางเดียวกันต่อ ๆ มาดั้งแต่สมเด็จพระรามาธิบดี มีไต้เปลี่ยนแปลงตามแต่เหตุการณ์ เป็นครั้งเป็นคราว
เมื่อสมเด็จพระอินทราชาธิราชสวรรคด ที่เจ้าอ้ายพระยาเจ้ายี่พระยาเข้ามาชิงราชสมบ้ดิ กันนั้น เข้าใจว่าเจ้าอ้ายพระยาถือว่าเป็นลูกเธอองค์ใหญ่ เป็นผู้ควรรับรัชทายาทก็ยกเข้ามา จะครองราชสมบ้ดิ ฝ่ายข้างเจ้ายี่พระยาเมื่อขึ้นไปครองเมืองสรรค์ จะไปไต้กำลังวังชาข้างฝ่าย เหนือตระเตรียมไว้สำหรับที่จะแผ่อาณาจักรขึ้นไปถึงเมืองพิษณุโลก ครั้นเห็นว่าได้ท่วงที เชื่อ ว่ามืกำลังมากกว่าเจ้าอ้ายพระยา จึงเข้ามาแย่งราชสมบ้ต จึงมาเกิดรบพุ่งจนสิ้นพระชนม์ไป
อธิบายเรอง
ในรัชกาลสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 1®
หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขานี้ว่า สมเด็จพระบรมราชาธิราชเสวย ราชย์เมื่อปีจอ จุลศักราช๗๘๐ พ.ศ.๑๙๖๑ ครองราชสมบัติอยู่๑๖ปี สวรรคตเมื่อปีขาล จุลศกราช ๗๙๖ พ.ศ.๑๙๗๗
ในพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสรฐว่า เสวยราชย์เมื่อปีมะโรง จุลศักราช ๗๘๖ (ชามา๖ปี) ครองราชสมบัติอยู่๒๔ ปี (มากขึ้น๘ปี) สวรรคตเมื่อปีมะโรง จุลศักราช๘๑๐ พ.ศ.๑๙๙๑ (ช้ามา ๑๔ปี)
ประวัติสมเด็จพระบรมราชาธิราชที๋ เ9)
เจ้าสามพระยา ที่ได้เป็นสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๒ พระองค์นี้ บางฑีจะร่วมพระชนนี กับเจ้ายี่พระยา สมเด็จพระราชบิดาจึงให้ขื้นไปอยู่ด้วยกัน เพึ่อครองเมืองสรรค์'พระองค์ ๑ เมือง ชัยนาทพระองค์ ๑
สมเด็จพระบรมราชาธิราช มืราชโอรสที่ปรากฏพระนามในหนังสือพระราชพงศาวดาร ๒ พระองค์ พระองค์ใหญ่มีพระนามว่าพระอินฑราชา ประสูติก่อนสมเด็จพระราชบิดาได้ผ่าน พิภพเห็นจะหลายปี เพราะได้เด้าความดามหนังสือพงศาวดารเขมร ว่าเมื่อสมเด็จพระบรม ราชาธิราชขื้นฺผ่านพิภพ โปรดให้ลูกเธอองค์ที่เป็นพระอินฑราชาครองเมืองสรรค์ คเนติได้ พระนครหลวงจึงเอาไปอภิเษกให้เป็นพระเจ้ากรุงกัมพูชา ราชโอรสพระองค์น้อยนั้น ที่ได้รับ ราชสมบัดเป็นสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถเมื่อภายหลัง สมภพเมื่อสมเด็จพระราชบิดาได้ครอง ราชสมบัติแล้ว ดามเรื่องราวที่ปรากฏในพระราชพงศาวดาร แผ่นดินสมเด็จพระบรมราชาธิราช ที่ ๒ เห็นได้ว่า สมเด็จพระบรมราชาธิราชพระองค์นี้ ทรงสามารถในการปกครองพระราช อาณาจักร เวลาเห็นโอกาสอาจจะทำการโดยกล้าหาญ เซ่น ติกรุงกัมพูชา ทำลายกำลังที่จะ เป็นอิสระเสืยแล้ว เอาลูกเธอดั้งเป็นพระเจ้ากรุงกัมพูชาพระองค์หนึ่ง และดั้งลูกเธออิกพระองค์ หนึ่งไปครองราชธานีฝ่ายเหนีอเป็นครั้งแรก
เรื้องตั้งพระมหาอุปราช
ข้อนิยมมีมาในพระราชพงศาวดารว่า ในครั้งกรุงศรอยุธยาเป็นราชธานี ตำแหน่งพระ มหาอุปราชมืขื้นเป็นครั้งแรกในแผ่นดินสมเด็จพระบรมราชาธิราช (สามVเระยา) โดยทรง ดั้งพระราชกมารพระองค์น้อย (คือสมเคืจพระบรมไตรโลกนาถ) ให้เป็นพระมหาอุปราช ทรง พระนามว่าพระราเมศวร และด่อมาให้พระมหาอุปราชเสด็จขื้นไปครองเมืองพิษณุโลก
ตำแหน่งพระมหาอุปราช เป็นตำแหน่งอันมืมาในมัธยมประเทศแด่โบราณ พระเวสสันดร ในเรื่องมหาเวสสันดรชาดกก็ติ พระรามในเรื่องรามเกียรดึ๊ก็ติ ที่ว่าได้รับอภิเษก ที่จ'รงเป็นแด่
พระมหาอุปราช คอ ผ้ที่จะรับรัชทายาท มิใช่เป็นพระเจ้าแผ่นดิน ในเวลาสมเด็จพระราชบดา ยังดำรงพระชนม์อยู่ ในประเทคทางนื้ครั้งนครสุโขทัย ในคลาจารีกก็ปรากฎว่า พระมหา ธรรมราชาลิไทยได้เป็นพระมหาอุปราชอยู่ก่อนมาในครั้งกรุงครีอยุธยาเป็นราชธานี ที่จรัง เป็นแด่ไม่ปรากฏว่าพระเจ้าแผ่นดินแด่ก่อนสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๒ได้ดั้งพระมหาอุปราช หรัอไม่ การที่ไม่ปรากฏไม่เป็นเหตุพอที่จะเชึ๋อว่าพระองค์ส์น่1ม่ได้เคยดั้งพระมหาอุปราชมาแด่ก่อน บางทีสมเด็จพระรามาธิบด็ที่ ๑ จะได้ดั้งสมเด็จพระราเมควรเป็นพระมหาอุปราช สมเด็จพระ ราเมควรเองก็อาจจะดั้งสมเด็จพระรามราชาเป็นพระมหาอุปราช แด่บางทีจะไม่ได้ทำพิธีใหญ่โด อย่างสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๒ เหตุที่สมเด็จพระบรมราชาธิราชทำพระราชพิธีอภิเษก ดั้งพระมหาอุปราชนั้น พิเคราะห์คดามเรื่องในพระราชพงคาวดารพอเข้าใจได้ว่าด้วยเหตุใด คือ เหตุด้วยเจ้าอายพระยา เจ้ายี่พระยา เกิดรบแย่งราชสมบ้ตทันชื้นประการหนึ่ง อกประการหนึ่ง พระราเมควรราชโอรสที่ดั้งเป็นพระมหาอุปราชยังทรงพระเยาว์ ถ้าไม่ดั้งให้เป็นพระมหาอุปราช ให้ปรากฏแก่คนทั้งหลายเสีย เกรงจะเกิดเหตุอย่างครั้งเจ้าทองลันราชโอรสของสมเด็จพระ บรมราชาธิราชที่ ๑ ข้าพเจ้าเข้าใจว่า การดั้งพระมหาอุปราชครั้งสมเด็จพระบรมราชาธิราช ที่ ๒ จะเป็นด้วยเหตุ ๒ ประการที่กล่าวมานั้
เรองให้พระมหาอุปราชไปกรองฌึองพิษณุโลก
ในการที่สมเด็จพระบรมราชาธิราช ให้พระราเมควรราชโอรสชึ๋งเป็นพระมหาอุปราช ชื้นไปครองเมืองพิษณุโลกนั้น พิเคราะห์ดูก็พอจะเข้าใจเหตุผลได้เหมือนทัน
แด่ก่อนมาเมืองเหนีอยังเป็นประเทคราช มืพระมหาธรรมราชาราชวงค์สุโขทัยครองมา จนปีอุน จุลศักราช ๗๘๑ พ.ค.๑๙๖๒ พระมหาธรรมราชาพระองค์นั้นทวงคด เมืองเหนีอเป็น จลาจล สมเด็จพระอินทราชาธิราชเสด็จชื้น่!ประงับจลาจล โดยจัดการให้เจ้านายเชื้อพระวงค์ สุโขทัยครองเมืองเหนีอด่อมา เห์นจะแบ่งอาณาเขดแยกอำนาจทันน่าจะเข้าใจว่า ทั้งพระยา บาลเมืองและพระยารามด่าแหงจะปกครองเมืองเหนีออยู่อย่างโทรม ๆ ประมาณ ๑๙ ปี เมื่อ สนพระยาทั้งสองนั้นแล้ว สมเด็จพระบรมราชาธิราชทรงพระราชด่ารัเห็นว่า ไมม์ศัวเชื้อราชวงค์ สุโขทัยซึ่งสมควรจะครองเมือง หรือมิฉะนั้นจะทรงพระราชด่ารัเห็นว่ากงเวลายันควรที่จะดั้ง อานาจกรุงครือยุธยาให้มั่นคงข้างฝ่ายเหนีอ จะจัดการอย่างอี๋น พวกราษฎรข้างฝ่ายเหนีอก็ เคยนิยมแด่ที่อยู่ในปกครองของเจ้านาย จึงดั้งพระราชโอรสชื้นไปครองเมืองเหนีอ เหมือนอย่าง พระมหาธรรมราชาได้เคยปกครองมาแด่ก่อน ไม่ให้ขัดความนิยมของราษฎร การปกครอง เมืองเหนีอเรียบร้อยได้ดงพระราชประสงค์ จึงเลยเป็นธรรมเนียมในรัชกาลด่อ ๆ มา ยังต้องให้ เจ้านายชื้น่1ปครองเมืองพิษณุโลกอิกหลายรัชกาล จนถึงแผ่นดินสมเด็จพระนเรควร จึงได้เลิก ประเพณที่ให้เจ้านายไปครองเมืองพิษณุโลก
เรองตีกรุงกัมพูชา
ในหนังสือพระ'ฑชพงศาวดารว่า ปีฉลู จุลศักราช๗๘๓ พ.ศ.๑๙๖๔ เสด็จไปดีพระนครหลวง อันเป็นราชธานีของกรุงกัมพูชาได้ เมึ่อสมเด็จพระบรมราชาธิราชดีพระนครหลวงได้แล้ว ความ ในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐว่า ดั้งไห้พระนครอินทร์ราชบุตรอยู่ครอง กรุงกัมพูชา เรื่องนี้ได้ความไนหนังสือพงศาวดารเขมรประกอบกันดี เป็นแด่หนังสือพงศาวดาร เขมรลงศักราชผิดมาแด่เดิม หรือจะมาผิดเมื่อแปลเป็นภาษาไทย ด้วยผู้แต่งไปเข้าใจเสียว่า เป็นครั้งสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑ เนื้อความดามพงศาวดารเขมรว่า ครั้งนั้นพระเจ้า ธรรมาโศกทรงราชย์อยู่ ณ พระนครหลวง ถึงปีชวด จุลศักราช๗๓๔ (ควรจะเป็นปีชวด จุลศักราช ๙๙๔ พ.ศ.๑๙๗๕) สมเด็จพระบรมราชาพระเจ้ากรุงศรีอยุธยา ยกกองทัพหลวงไปล้อมพระ นครหลวงอยู่ ๗ เดือนจึงดีได้ พระเจ้าธรรมาโศกทิวงคดในสงคราม สมเด็จพระบรมราชาจึงดั้ง พระยาแพรกผู้เป็นพระราชบุตรของพระเจ้าธรรมาโศก เป็นพระอินทราชาให้ครองพระนครหลวง ในปีนั้น (เมอกองทัฬไทยกลับแลว) เจ้าเมืองเขมรองค์หนึ่งมีนามพระบรมราชาเจ้าพระยาญาติ ให้คนลอบปลงพระชนม์พระอินทราชาเสีย พระบรมราชาเจ้าพระยาญาติจึงได้ทรงราชย์ต่อมา มีพระนามว่าพระบรมราชาธิราชรามาธิบดี ศรีสุริโยประพ้นธธรรมิกราช แล้วย้ายไปดั้งเมือง พนมเพ็ญเป็นราชธานี ได้ความตามพงศาวดารเขมรศังนี้ เป็นอันดรงกับพงศาวดารไทยทั้งหมด ผิดกันอยู่ข้อเดียวแด่เขมรว่า ดั้งราชโอรสของพระเจ้ากรุงกัมพูชาให้ทรงราชย์ต่อมา แด่พงศาวดาร[ทยว่า ดั้งราชบุดรของสมเด็จพระบรมราชาธิราชเองให้ครองกรุงกัมพูชา ข้อที่ผิดกันนื้ก็เห็นได้ง่ายว่า เขมรเข้าใจผิด ชื่อที่เขมรเรียกว่าพระยาแพรกนั้นเอง เป็นพยานว่าเป็นลูกเธอของสมเด็จ พระบรมราชาธิราช ได้ครองเมืองสรรค์อยู่ก่อน จึงเรียกกันว่าพระยาแพรก ควรเชื่อได้ว่าดรง นี้พงศาวดารข้างไทยถูก ดือสมเด็จพระบรมราชาธิราชได้ดั้งลูกเธอไปครองกรุงกัมพูชาในคราวนั้น ดามแบบที่สมเด็จพระราชบิดาได้เคยทรงดั้งลูกเธอไปครองเมืองชายพระราชอาณาจักรมาแด่ก่อน ข้อที่พงศาวดารเขมรว่า พระบรมราชาเจ้าพระยาญาติให้คนลอบปลงพระชนม์พระอินทราชา ข้าพเจ้าใคร่ครวญดูเห็นว่าจะไม่จริง ความจริงพระอินทราชาเห็นจะประชวรทิวงคดโดยธรรมดาโลก ถ้ามีเหดุลอบปล์งพระชนม์พระอินทราชา ที่ไหนกรุงศรีอยุธยาจะนึ่งเฉยอยู่ คงปรากฎว่ามื กองทัพลงไปปราบปรามเมืองเขมรอีกครั้งหนึ่งเป็นแน่ ที่พระบรมราชาเจ้าพระยาญาติได้ทรง ราชย์ต่อมา ก็จะเป็นด้วยสมเด็จพระบรมราชาธิราช ไม่มืศัวผู้ใดที่สมควรจะดั้งออกไปจากกรุงศรี อยุธยา จึงเอาเจ้าเขมรองค์หนึ่งดั้งขื้นครองกรุงกัมพูชา กรุงกัมพูชาเป็นประเทศราชขึ้นกรุงศรี อยุธยาแด่นั้นมา จนถึงแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ
หนังสือทุกเรื่องรับถูกด้องกัน ว่าสมเด็จพระบรมราชาธิราชได้พระนครหลวงครั้งนั้น กวาดครอบครัวเขมรมามาก หนังสือพระราชพงศาวดารว่า เอาพระยาแก้ว พระยาไทย กับ ทั้งรูปพระโค รูปสิงห์สัตว์ทั้งปวงมาด้วย พระยาแก้ว พระยาไทย นั้น เห็นจะเป็นเขึ้อพระวงศ์ ของพระเจ้ากรุงกัมพูชา
ตำแหน่งพระยาแก้ว พระยาไทยนี้ชอบกล ด้นตำรับเดิมจะมาแต่ไหนยังไม่ทราบ แด่ไน เมืองไทยนี้กิมีเหมือนเมืองเขมร ปรากฏทีแรกไนแผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดิท ๑ ดรงที่ว่าให้ สร้างวัดไนที่ทำศพเจ้าแก้ว เจ้าไทย ๆ ที่ว่านั้น เป็นตำแหน่งอย่างเดิยวกับพระยาแก้ว พระยาไทย นั่นเอง ตำแหน่งเจ้าแก้วเจ้าไทยยังมือยูในกรุงศรีสํยุธยาต่อลงมาอีกนาน ปรากฏเรียกว่าพระองค์แก้ว มืจนไนแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ แด,พระยาไทยนั้นเห็นจะเปลี่ยนเป็นทองเมื่อภายหลัง มืนามเรียกว่าพระองค์ทอง ปรากฏทั้งในแผ่นดินสมเด็จพระนเรศวรและแผ่นดินสมเด็จพระ นารายณ์ เข้าไจว่าเป็นชื่อตำแหน่งค่กับพระองค์แก้ว แต่รูปพระโคที่กล่าวในที่นี้ ข้าพเจ้าเข้าใจ ว่าจะเป็นรูปเคียวกับโคสมฤทธิ้ที่อยู่ทีพระพุทธบาทเดี๋ยวนี้
เรองตีเชียงใหม่
หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชห้ดถเลขานี้ว่า สมเด็จพระบรมราชาธิราช ได้ไปคีเมืองเชียงใหม่ ๒ ครั้ง ครั้งแรกเมื่อปีวอก จุลศักราช ๗๙๐ พ.ศ.๑๙๗๑ ประชวรต้อง เสด็จกลับ ครั้งที่ ๒ เมื่อปีจอ จุลศักราช ๗๙๒ พ.ค.๑๙๗๓ ว่าไต้เชลยแสนสองหมื่น แต่ใน ฉบับหลวงประเสรีฐครั้งหลังว่า เสด็จไปปราบพรรค์ได้เชลยแสนสองหมื่น แปลไม่ออกว่า หมายความว่าที่เชียงใหม่หรีอที่ไหน สอบหนังสือตำนานโยนกมืเนี้อความดอนนี้ว่า พระเจ้า เชียงใหม่ดิโลกราชเกิดรบขึ้นกับห้าวช้อย เจ้าเมืองฝางผู้เป็นอนุชา ห้าวช้อยแพ้หนีไปอาศัย เมืองเทีง เจ้าเมืองเทีงลอบมีหนังสือลงมาสวามิภักดี๋ ขอกองทัพพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาๆ จึง ยกกองทัพขึ้นไปคีเมืองเชียงใหม่ ฝ่ายข้างเชียงใหม่จับต้วเจ้าเมืองเทิงได้ ประหารชีวิดเสีย กอง ทัพไทยทำการไม่สำเร็จกิต้องเลิกกลับลงมา ว่ามีสืกกรุงศรีอยุธยาคราวเคียวเท่านั้น ได้ความใน หนังสือโคลงยวนพ่ายว่า สมเด็จพระบรมราชาธิราชไปสวรรคดเมื่อไปสงครามเมืองเหนือ กล่าว ไว้เป็นโคลงศังนี้
๏ แถลงปางนฤนารถไห้	สวรรคด
ยงงมิ่งเมืองบนมื	เยศเย้า
แถลงปางปีนเอารส	ศัลย้โศก
ยอพระศพพระเจ้า	เจษฎา
พอเข้ากับเรื่องพงศาวดารได้ ก้าลันนีษฐานไต้ เมื่อเสด็จขึ้นไปคีเมืองเชียงใหม่ประชวร ต้องถอยทัพกลับ อย่างว่าในหนังสือพระราชพงศาวดาร แล้วมาสวรรคดเมื่อขากลับในกลางทาง กิเห็นจะไม่ผิด
อธิบายเรอง
ในรัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
สอบสักราช
หนังสือพระราชพงศาวดาร ศักราชแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถผดกันฑง ๓ ฉบับ พระราชพงศาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่มว่า สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเสวยราชย์เมื่อปีขาล จุลศักราช ๗๙'© พ.ศ.๑๙๗๗ ครองราชสมบ้ดิอยู่ ๓๙ ปี สวรรคตเมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช ๘๓๕ พ.ศ.๒๐๑'©
ฉบับพระราชสัดถเลขานี้ว่า เสวยราชย์เมื่อปีขาล จุลศักราช ๗๙'© พ.ศ. ๑๙๗๗ ครอง ราชสมบ้ดิอยู่ ๑๕ปี สวรรคดเมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช๔๑๑ พ.ศ.๑๙๙๒ (ปีรัชกาลน้อยกว่า ฉบับพิมพ์๒ เล่ม ๒๔ ปี)
ฉบับทลวงประเสริฐว่า เสวยราชย์เมื่อปีมะโรง จุลศักราช๔๑๐ (จ้ากว่าที่ว่าในฉบับ พิมพ์๒เล่ม ๑๔ปี) ครองราชสมบ้ดิอยู่ ๔๐ ปี (มากกว่า๑๔ปี) สวรรคตที่เมืองพิษณุโลก เมื่อ ปีวอก จุลศักราช๔๕๐ พ.ศ.๒๐๓๑ (จ้ากว่า๑๕ปี) ที่ศักราชหนังสือพระราชพงศาวตาร ผุดกันไปเป็นหลายอย่างด้วยเหดใด ข้าพเจ้าจะได้อธิบายในดอนแผ่นดินสมเด็จพระอินฑราชา ที่ ๒ ข้าพเจ้าเชื่อว่าศักราชอย่างลงไว้ในฉบับหลวงประเสริฐนั้นเป็นถูกด้อง
ประวัตสมเส์จพระฆรมไตรโลกนาถ
สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถนี้ เป็นพระราชโอรสของสมเด็จพระบรมราชาธิราช (สาม พระยา) เรื่องสมภพของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ กล่าวไว้ในหนังสือยวนพ่ายให้เข้าใจว่า เมื่อครั้งสมเด็จพระบรมราชาธิราช จะยกกองทัพลงไปด็เมืองเขมรนั้น ไปดั้งพลับพลารวมพล อยู่ที่ทุ่งพระอุทัย ด็อที่เรียกทุกวันนี้ว่าทุ่งสันตรา อยู่ข้างตะวันออกกรุงเก่า พระมเหสีกำลังทรง พระครรภ์อยู่ออกไปล่งเสด็จ ไปประสูติสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถที่พลับพลานั้น (เมื่อปีกน จุลศักราช ๗๙๗ พ,ศ.๑๙๗๔) กล่าวความนี้ไว้ในโคลงยวนพ่าย ๒ บาทว่า
“แถลงปางพระมาดไท้	สมภพ ท่านนา
แดนตำบลพระอุทัย	ท่งก'ว้าง” ดังนี้
เมื่อทรงพระเจริญขึ้น สมเด็จพระราชบิดาอภิเษกให้เป็นพระมหาอุปราช เมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช ๙๐๐ พ.ศ.๑๙๙๑ พระราชทานพระนามว่าพระราเมศวร ปีอภิเษกเป็นพระมหาอุปราชนื้ พระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐหลงว่าเป็นปีที่พระราเมศวรเสด็จขึ้นไปครองเมือง พิษณโลก อันจะเป็นไปไม่ได้ ด้วยในปีนั้นพระชันษาพระราเมศวรได้เพียง ๗ ขวบ ถ้าอภิเษก เป็นพระมหาอุปราชอย่างอภิเษกพระบรมโอรสาธิราชนั้นเป็นใด้
จำเนียรกาลต่อมา สมเด็จพระบรมราชาธิราชโปรดให้พระราเมศวรมหาอุปราช เสด็จ ขึ้นไปครองหัวเมืองเหนืออยู่ที่เมืองพิษณุโลก ถ้าจะประมาณศักราชเมื่อเสด็จขึ้นไป เทียบ พระชันษาว่า ๑๕ ปี (คราว ๆ เดียวกับพระชันษาสมเดีจพระนเรควร เมื่อชื้นไปครองเมอง พิษณุโลกอย่างเดียวกันในชั้นหลัง) คงเป็นเมื่อปีขาล จุลศักราช๘๐๘ พ.ศ.๑๙๘๙ ครอง เมืองเหนืออยู่ ๒ ปี สมเด็จพระราช{เดาสวรรคต พระราเมศววก็ลงมาเสวยราชย์ ณ กรงศรีอยุธยา ไนสมัยเมื่อพระราเมศวรขึ้นไปครองเมืองพิษณุโลกนั้น เชื่อไถ้ว่าเจ้านายเขึ้อพระวงศ์ ของพระมหาธรรมราชายังมือยู่เป็นแน่ (เพราะกังมเชื้อวงศ์ต่อมาจนถึงขนพิเรนทรเทพ ซึ่ง เป็นพระมหาธรรมราชาในแฝนดีนสมเดีจพระมหาจักรพร7ดี) แต่ในครั้งนั้นบางทีโดยมากจะ เป็นเพียงชั้นหม่อมเจ้าหม่อมราชวงศ์ ถึงพวกข้าราชการครั้งสมเด็จพระมหาธรรมราชาก็คง จะยังมืศัวอยู่ พระราเมศวรเสด็จขึ้นไปอยู่เมืองพิษณุโลก จะไถ้ไปทรงสมาคม บางทีจะถึงเกี่ยวดอง กับเขึ้อพระวงศ์ของพระมหาธรรมราชา จ้งเป็นเหตุใหัทรงทราบและทรงนียมราชประเพณี ครั้งนครสุโขทัย ยันจะพึงสังเกตไถ้ในเหตุการณ์ต่าง ๆ ตั้งแต่เสด็จลงมาเสวยราชย์เป็นสมเด็จ พระบรมไตรโลกนาถ เห็นไถ้ว่าทรงประพฤด็ดามแบบอย่างราชประเพณีครั้งนครสุโขทัยโดยมาก เนื้อความดามที่สอบไถ้ดังอธิบายมานื้ ข้าพเจ้าเข้าใจว่าสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ สมภพเมื่อปีกุน จุลศักราช๗๙๓ พ.ศ.๑๙๗๔ เมื่อพระชันษา๗ปี ไถ้รับอภิเษกเป็นพระมหา อุปราชทรงพระนามพระราเมศวร เมื่อพระชันษา ๑๕ ไถ้เสด็จขึ้นไปครองเมืองพิษณุโลกอยู่ ๒ ปี สมเด็จพระราชบิดาสวรรคต เสด็จลงมาครองราชสมบิดกรุงศรีอยุธยาเมื่อปีมะโรง จุลศักราช ๘๑๐ พ.ศ.๑๙๙๑ เมื่อพระชันษาไถ้ ๑๗ เสวยราชย์อยู่ ณ กรุงศรอยุธยา ๑๕ ปี แลวเปลี่ยน ราชธานีไปประทับอยู่ ณ เมืองพิษณุโลก ตั้งแต่ปีมะแม จุลศักราช๘๒๕ พ.ศ.๒๐๐๖ ครอง ราชสมบิดอยู่ที่นั้นอีก๒๕ปี สวรรคตที่เมืองพิษณุโลก เมื่อปีวอก จุลศักราช๘๕๐ พ.ศ.๒๐๓๑ พระชันษาไถ้ ๕๗ ปี รวมปีที่ไถ้ครองราชสมบิดอยู่ ๔๐ ปี
พระนามที่เรียกว่า สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถนื้ ในหนังสือเรื่องอื่นบางฉบับเรียกว่า สมเด็จพระบรมไตรโลกนายกบ้า^ สมเด็จพระบรมติโลกบ้าง แต่ก็เป็นความเดียวกัน ข้าพเจ้า เข้าใจว่าเป็นพระนามพิเศษถวายเฉลิมพระเกียรติยศ ดังไถ้อธิบายไว้ในที่อื่นแล้ว
สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ มืคูกยาเธอที่ปรากฎพระนาม ๓ พระองศ์ ไม่ปรากฎพระนาม พระองศ์ ๑ ที่ปรากฎพระนาม ๓ พระองศ์นั้น คือ (๑) พระบรมราชา ซึ่งพระราชทานอภิเษก ใหัอยู่ครองกรุงศรีอยุธยา เมื่อเสด็จขึ้นไปครองราชสมบัติอยู่ ณ เมืองพิษณุโลก พระบรมราชานื้ ไถ้เป็นพระเจ้าแผ่นดินครองราชสมบัติต่อสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถมาอีก ๓ ปี จึงสวรรคต แต่ หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขานื้ เรียกพระนาม (โดยสำคัญผิดพระองศ์) ว่าสมเด็จพระอินฑราชาธิราช (๒) พระอีนทราชา ปรากฎพระนามเมื่อไปรบศึกเชียงใหม่ ถ้อง ปีนที่พระพักคร์ครั้งรบกับหมื่นนคร เห็นจะสิ้นพระชนม์ในคราวนั้น ถ้วยไม่ปรากฏพระนาม ต่อมาอีก (๓) พระเชษฐาที่ไถ้เสวยราชย์เป็นสมเด็จพระรามาธิบติที่ ๒ สมภพที่เมืองพิษณุโลก ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ฝ่ายพระชนนีจะเป็นเขึ้อพระวงศ์ของพระเจ้ากรุงสุโขทัยแต่ก่อนมา (๔) ที่
ไม่ปรากฏพระนามนั้น คือลูกเธอพระองค์หนึ่งซึ่งกล่าวในหนังลือยวนพ่ายว่า เมื่อลมเด็จ พระบรมไตรโลกนาถจะทรงผนวช รับสั่งให้ลูกเธอพระองค์นี้เสด็จไปนิมนต์พระสงฆ์ในเมือง ล้งกาเข้ามานั่งหดถบาส ลูกเธอองค์นี้จะเป็นพระองค์ใดใน ๓ พระองค์ที่กล่าวแล้วไม่ได้ จึง เห็นว่าจะเป็นอีกพระองค์หนึ่งด่างหาก
เรองถวายวังเป็นวัด
หน้งสีอพระราชพงศาวดารว่าเมื่อสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถได้เสวยราชย์ครอง กรุงศรีอยุธยา ทรงอุทิศที่พระราชรังเด็มในกรุงศรีอยุธยาสร้างเป็นวัดพระศรีสรรเพชญ์ ย์าย พระราชรังลงมาดั้งข้างริมนํ้า การอุทิศพระราชรังถวายเป็นรัดพระศรีสรรเพชญ์ครั้งนั้น ไม่ใช่ ด้องย์ายรังไปสร้างที่อื่นอย่างหนังลือพระราชพงศาวดารซวนจะให้เข้าใจใครได้ไปดูห้องที่แล้ว จะเห็นได้ว่าที่จริงเพียงกันเขตพระราชรังส่วนหนึ่งสร้างชื้นเป็นรัด เป็นรัดอยู่ในกำแพงพระราชรัง อย่างรัดพระศรีรัดนศาสดารามในกรุงเทพ ฯ นี้เอง พระราชดำริที่สร้างรัดพระศรีสรรเพชญ์ ข้าพเจ้าคาดว่าจะไปได้แบบแผนมาแด่เมืองสุโขทัย ซึ่งรัดพระมหาธาตุอยู่ในชานพระราชรัง อย่างนี้เห็นจะสะดวกแก่การที่จะบำเพ็ญพระราชกุศล อีกประการหนึ่งพระราชมนเทียรเดิม จะไม่เป็นที่ด้องพระราชหฤทัย จึงมาสร้างประทับใหม่ อุทิศถวายที่พระราชมนเทียรเดิมเป็นรัด พระราชมนเทียรที่สร้างใหม่นั้นในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า สร้างพระที่นั่งชื้นใหม่ ๒ องค์ คือพระที่นั่งสรรเพชญ์ปราสาท ซึ่งยังเห็นได้ในทุกรันนี้องค์ ๑ พระที่นั่งเบญจรัดนมหาปราสาท อีกองค์ ๑ ไม่ปรากฏในทุกรันนี้ แต่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่ทัวทรงพระราชดำริว่า เห็นจะอยู่ดรงพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์นั้นเอง
ตั้งตำแหน่งเสนาบดี
ที่หนังสือพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถทรงดั้งดำแหน่งเสนาบดี เอาทหารเป็นกลาโหม พลเรือนเป็นสมุหนายกเอาขุนเมืองเป็นพระนครบาล เอาขุนรังเป็น พระธรรมาธีกรณ์ เอาขุนนาเป็นพระเกษดรา เอาขุนคลังเป็นพระโกษาธิบดีนั้น ข้าพเจ้าเข้าใจ ว่าที่จริงคือจัดระเบียบการปกครองบ้านเมือง มืใช่เพียงแด่ดั้งยศขุนนางเท่านั้น ด้วยแด่ก่อนมา ดั้งแด่พระเจ้าอทองยังเป็นเจ้าประเทศราช วิธีปกครองเอาเมืองเป็นที่สุด เมือง ๑ ก็จัดการปกครอง สำหรับเมืองนนเบ็ดเสรีจ เสมอเป็นกองทัพไปดั้งอยู่กอง ๑ ฟังแด่ผู้บังคับบ้ญชาผู้เป็นเจ้าเมืองหลวง เมื่อพระเจ้าอู่ทองดั้งพระองค์เป็นอิสระแล้ว ที่ให้สมเด็จพระบรมราชาธิราชครองเมืองสุพรรณบุรี และสมเด็จพระราเมศวรครองเมืองลพบุรี ก็ครองอย่างเป็นเจ้าประเทศราช หัวเมืองอื่นแม้ มืใช่เจ้าเป็นผู้ปกครองเมืองก็เป็นเช่นนั้น มาในแผ่นดินสมเด็จพระอินทราชาธิราชเมื่ออำนาจ มั่นคงชื้นไปข้างเหนือ ดั้งลูกเธอ ๓ พระองค์ออกไปครองเมืองก็ครองอย่างเจ้าประเทศราช ที่ เรียกในกฎหมายว่าเมืองลูกหลวง และเมืองพระยามหานคร ล้วนเป็นเมืองที่ปกครองอย่าง เมืองประเทศราชทั้งนั้น มาถึงแผ่นดินสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ กรุงศรีอยุธยามีอาณาเขต กว้างขวาง ถึงเวลาที่จะขยายอำนาจเมืองหลวงให้กว้างขวางออกไป	จึงดั้งหัวเมืองชั้นในชื้น
หัวเมืองชั้นในเหล่านี้เรียกในครั้งนั้นว่าเมืองน้อย เรียกผู้ว่าราชการเมืองว่าผู้รั้ง (คือเหล่าเมือง ที่มากำหนดเป็นเมืองจัดวาเมื่อภายหลัง) ล้วนอยู่รอบและใกล้เมืองหลวง ให้เจ้ากระทรวงใน เมืองหลวงบังคับบัญชาการกระทรวงของตนออกไปถึงหัวเมืองชั้นในเหล่านั้นทุกเมือง เพราะ ฉะนั้นจึงได้กำหนดหน้าที่เจ้ากระทรวง เบื้องด้นแยกราชการเป็น ฝ่ายทหาร พลเรือน สมห กลาโหมบังคับการฝ่ายทหาร ซึ่งคงดามแบบเดิมที่มือยู่แล้ว ไม่ได้แก้ไขในครั้งนั้น มหาดไทย ว่าฝ่ายพลเรือนคือกระทรวงพลเรือนที่จัดดั้งขึ้นใหม่ จำแนกหน้าที่อนุโลมดามแบบที่ปกครอง ในเมือง ยกขึ้นเป็นกระทรวงจตุสดมภ์ เอาขุนเมืองเป็นพระนครบาล ว่าการปกครองห้องที่ ขุนวังเป็นพระธรรมาธิกรณ์ ว่าการศาลหลวงและว่าการในพระราชสำนักด้วย เอาขุนคลังเป็น พระโกษาธิบดี พนักงานรักษาพระราชทรัพย์ คือว่ากระทรวงพระคลัง (ภายหลังเมื่อพระเจ้า แผ่นดินทรงทำการคาขาย สินค้าของหลวงดิองล่งเข้ามาเก็บที่คลังสินค้า โกษาธิบดีจึงมืหน้าที่ ในการค้าขายเพิ่มขึ้นอีกอย่างหนึ่ง และเพราะการค้าขายกับชาวด่างประเทศมาเป็นการสาลัญ ขึ้นในชั้นหลัง โกษาธิบดีจึงเกี่ยวแลัวมากลายเป็นกระทรวงล่าหรับการด่างประเทศ) ขุนนา เป็นเกษตราธิบดี ว่าการไร่นาเพาะปลูก และการเก็บสรรพากรขนอนตลาด หน้าที่ ๆ จำแนก แด่เดิมเป็นเซ่นนี้ เจ้ากระทรวงว่าการแผนกนั้น ๆ ว่า ทั้งในกรุงและตลอดไปในหัวเมืองชั้นใน ที่มาแบ่งหัวเมืองให้ขึ้นมหาดไทยบ้าง ขึ้นกลาโหมบ้างในชั้นหลัง เข้าใจว่าเดิมจะกำหนดแด่ หัวเมืองประเทศราชและหัวเมืองชั้นนอก ซึ่งเป็นหัวเมืองปกครองเบ็ดเสร็จอยู่ในคัว ได้เห็น ทำเนียบหัวเมือง ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราชในหนังสือของมองซิเออร์ลาลูแบร์ว่า ในครั้งนั้นมืเมืองน้อยขึ้นกรุงศรีอยุธยา (คือเมืองชั้นใน) ฝ่ายเหนือ ๒๑ เมือง ฝ่ายใต้ ๑๓ เมือง เมืองใหญ่ฝ่ายเหนีอมื ๗ คือ
เมืองพิษณุโลก	มืเมืองขึ้น ๑๐
เมืองสุโขทัย	มีเมืองขึ้น ๗
เมืองสวรรคโลก	มืเมือง1ขึ้น ๘
เมืองพิชัย	มืเมืองขึ้น๗
เมืองกำแพงเพชร	มีเมืองขึ้น ๑๐
เมืองเพชรบูรณ์	มีเมืองขึ้น ๒
เมืองนครราชสิมา	มีเมืองขึ้น ๕
เมืองใหญ่ฝ่ายใด้๗เมือง คือ เมืองยะโฮ มีเมืองขึ้น๗ (แด่ว่าเมืองยะโฮในเวลานั้นชั้งแข็งเมือง
เสียแล้ว)
เมืองบ้ดดานี	มีเมืองขึ้น ๘
เมืองพัทลุง	มีเมืองขึ้น ๘
เมืองนครศรีธรรมราช มีเมืองขึ้น ๒๐ เมืองไชยา	มืเมืองขึ้น ๒
เมืองดะนาวศรี	มืเมืองขึ้น ๑๒
เมืองจันทบุรี	มีเมืองขึ้น ๗
เมืองขึ้นหัวเมืองใหญ่ดามทำเนียบนี้ ก็จะเกิดจากขยายแบบอย่างที่จัดในกรงออกไป แด่วิธีปกครอง หัวเมองภายหลังมาเลอนไป จงกลายเป็นเหมาเบ็ดเสร็จอยู่ในดัวทั้งชํ้นนอกชั้นใน และแยกขึ้น กลาโหมบ้าง มหาดไทยบ้าง ทั้งชั้นนอกชั้นใน และโกษาธีบดิก็ได้ว่าหัวเมืองด้วยเป็นอย่างนี้ มาจนพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงจัดวิธีปกครองหัวเมือง เปลี่ยนเป็นวิธี มณฑลเทศาภบาลอย่างเป็นอยู่ทุกว้นนี้ คำอธบายที่กล่าวมานี้ เป็นความลันนีษฐานของข้าพเจ้า บางท่จะพลาดพลั้งไปได้บ้าง แด่อย่างไรก็ด็ เป็นข้อยุด็ควรเชื่อได้ว่า สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ ได้เป็นผู้ซึ่งเรี่มทรงจัดวิธีปกครองบ้านเมือง ซึ่งได้ไข้เป็นแบบปกครองพระราชอาณาจักรสืบ มาหลายร้อยปี แม้แบบแผนที่มาเปลี่ยนไหม่ไนรัชกาลที่ ๕ แห่งกรุงรัดนโกสินทร์นี้ ก็เป็นแด่ เปลี่ยนไปม้ได้ลบล้างรูปเด็มที่สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถได้ทรงทั้งไว้
ตั้งฬาฒึขบศักดินา
การทั้งทำเนียบศักด็นา ที่สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถได้ทรงจัดขึ้นอกอย่างหนึ่งนั้น ได้ ความในกฎหมายว่า ทั้งเมึ๋อปีจอ จุลศักราช ๘๑๖ พ.ศ.๑๙๙๗ คอ ทั้งกำหนดว่า ผู้มียศชั้นได ควรมีนาได้เท่าใด ดังเช่นเจ้าพระยา หร็อพระยาชั้นสูง มีนาได้คนละ ๑๐๐๐๐ไร่บ้าง ๕๐๐๐ ไร่บ้าง ๓๐๐๐ไร่บ้าง ชุนนางผู้น้อยทั้งแด่ ๔๐๐ไร่ขึ้นไป ส่วนพลเมีองมีนาได้คนละ ๒๕ไร่ แปลว่าในเวลาที่ทั้งกำหนดศักดินาขึ้นนั้น คนทำราชการไม่ได้รับเบี้ยหว้ดเงนเด็อน เวลานั้น ที่ดิน คือ ที่นาเป็นสมบ้ดิอฺนมีราคายี่งกว่าอย่างอน ผู้ที่แสวงหาทรัพย์สมบ้คย่อมแสวงหาที่ดิน เป็นสำคัญ เพึ๋อไม่ให้แย่งที่ดินก้นนั้นประการหนึ่ง เพอจะให้คนมีที่ดินมากและน้อยคามกำลัง และยศศักดิ้ประการหนึ่ง จึงได้ทั้งพระราชบญญ่ดิกำหนดศักดินา คือว่า ถ้าผู้มียศถงเท่านั้น รัจบาลอนุญาดให้มืที่นาได้เท่านั้นเป็นอย่างมาก จะมีเกินอนุญาดไม่ได้ นี่เป็นมูลของศักดินา แด่ เมอได้ทั้งศักดินาขึ้น ศักดินาเลยเป็นเครื่องกำหนดสำหรับไข้ในการอึ่นด่อไปอีกหลายอย่าง เช่นเป็นหลักในการปรับไหม เป็นหลักอำนาจไนการบางอย่าง เช่นแด่งทนายว่าความ เป็นด้น ไม่ใช่แด,เพึยงจะมีนาได้กี่ไร่อย่างเด็ยว ประเพณีศักดินายังมีอยู่จนทุกว้นนี้ แด,อำนาจและประโยชน์ ทั้งปวงที่ได้จากศักดินา ได้เลกเสืยแล้วแด่ไนแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
เรื้องตึเมืองมะละกา
การสงครามที่มีไนรัชกาลสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ ได้แต่งกองหัพไปด็เมีองมะละกา ครั้งหนึ่ง (ตามฉบับหลวงประเสรฐว่า) เมื่อปีกุน จุลศักราช ๙๑๗ พ.ศ.๑๙๙๘ ด่อนั้นมาด้อง ทำคืกก้บเชียงใหม่หลายคราว
เรื่องเมืองมะละกาได้ความดามหนังสือของครอเฟิด แต่งเรื่องเมืองชวามลายู ว่าเดิม พวกแขกมลายูอยู่ที่เมีองมะนังกะเบาไนเกาะสุมาดรา เมื่อผู้คนที่เมืองมะนังกะเบาหนาแน่น จึงมีมลายูพวกหนึ่งอพยพก้นข้ามมาทั้งอยู่ที่คูยังดะนะๆ แปลว่า ปลายแหลม คือ แหลมมลายู เมื่อราวจุลศักราช ๕๒๗ พ.ศ.๑๗๐๙ ครั้นทั้งลงเป็นถิ่นฐานได้แล้วจึงทั้งขึ้นเป็นเมืองให้ชื่อว่า เมืองสิงคปร อยู่มาพวกชวาข้ามมาด็เมืองสิงคโปร์ พวกมลายูสู้ไม่,ได้ จึงอพยพขึ้นมาข้างเหนือ
เมื่อราวจุลศักราช ๕'©๙ พ.ศ.๑๗๕๐ มารวบรวมก้นอยู่ในที่แห่งหนึ่ง ซึ่งมีภูเขาอันเค็มไปด้วย ด้นมะละกอ เมื่อรวบรวมก้นอยู่ได้มั่นคงแล้ว จึงดั้งที่นั้นเป็นเมีอง เรียกชื่อเมืองมะละกา ในเวลานั้น พวกมลายูยังถือพระพุทธศาศนาบ้าง	ถือศาสนาพราหมณ์บ้าง แด่ศาสนาอิสลามกำลังแพร่หลาย
มาทางดะวนออก มืคนถือศาสนานั้นมากขึ้นทุกที เจ้าเมืองมะละกาคนแรกที่ถือศาสนาอิสลาม ครองเมืองเมื่อจุลศักราช'©๓๔ พ.ศ.๑๔๑๙ ได้ความดามหนังสือของครอเฟิดศังนี้ เมืองมะละกา เคยขึ้นกรุงศรอยุธยามาแด่ครงพระเจ้าลู่ทองเป็นแน่ การที่สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถแด่งกองทัพ ลงไปค็คราวนั้ เห็นจะเป็นด้วยเจ้าเมืองมะละกาที่นับถือศาสนาอิสลาม ไปคบค็คก้บพวกแขก อาหรับหรอแขกชาวอินเดยที่ไปมาด้าขายและชอบพอกับเจ้าเมืองมะละกา ด้วยถือศาสนา เดยวก้นดั้งแข็งเมืองเอากรุงศรีอยุธยา มืในดำนานของโปรตุเกสว่า ไทยได้ยกกองทัพไปดีเมือง มะละกาเมื่อก่อนโปรตุเกสมาถืง
เรองรบกับเชียงใหม่
การสงครามที่สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทำกับเชยงใหม่นั้น ผดกับการสงครามใน รัชกาลก่อน ๆ นับดั้งแด่สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ มา แด่ก่อนเป็นแด่ยกไปรบเมืองส์นฝ่ายเดียว แด่ครั้งสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถนี้ เกิดพระเจ้าดีโลกราช คอ ทัาวลก เป็นพระเจ้าแผ่นคน มีอานุภาพมากขึ้นในเมืองเชียงใหม่ ๆ กำเริบลงมาเบ้ยดเบ้ยนอาณาเขดกรุงศรีอยุธยา ฝ่าย สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถด้องทำสงครามป้องกันพระราชอาณาเขด ไม่ให้เสิย่ใปแก่เชียงใหม่ จึงเป็นการลำบากกว่าสงครามในรัชกาลก่อนๆ
เชื่องราวของพระเจ้าดีโลกราช กล่าวไวในหนังสือดำนานโยนกว่า พระเจ้าสามมั่งแกนุ เจ้านครเชียงใหม่ มราชบุดรด่างมารดากัน ๑๐ องค์ เรียกพระนามดามจำนวนว่า ทัาวอาย ท้าวยี่ ท้าวสาม ท้าวไส ท้าวงั่ว ท้าวลก ท้าวเจึด ท้าวแปด ท้าวเท้า (&วรจะเป็นท้าวเจา) ท้าวสิบ (ควร จะเป็นท้าวจง) พระบิดาให้ท้าวลกซึ่งเป็นราชบุตรที่ '©ไปครองเมืองพร้าว ท้าวลกนี้'ว่าสมภพ เมื่อปีฉลู จุลศักราช ๗๗๑ พ.ศ.๑๙๕๒ เมื่อไปครองเมืองพร้าวอยู่ไม่นานเท่าไดมืความผุด พระราชบิดาให้เนรเทศไปอยู่เมืองยวมใด้ ท้าวลกคบดีดกับอำมาดย์ในเมืองเชียงใหม่คนหนึ่ง ซึ่อว่าสามเด็กยัอย ช่องสุมกำลังได้มากแล้วลอบยกเข้ามาจบพระเจ้าสามมั่งแกนได้ บังคับให้ พระเจ้าสามมั่งแกนมอบเวนราชสมบ้ดีให้แล้วท้าวลกขึ้นเสวยราชย์เมื่อปีจอ จุลศักราช ๘๐๔ พ.ศ.๑๙๔๕ พวกสมณะและเสนามาดย์เอาคำว่า ลก ไปผูกเป็นพระนามถวายว่า พระมหาศรี สุธรรมดีโลกราช พระเจ้าดีโลกราช ได้หมื่นนครผู้เป็นอาเป็นกาลังดีดอ่านการรบพุ่ง ขยายอาณาเฃด ออกไปได้ทุกด้าน สาเหตุที่เกิดรบกับกรุงศรีอยุธยานั้น ได้ความดามพระราชพงศาวดารฉบับ หลวงประเสริฐ กับหนังสือยวนพ่าย ประกอบกบความลันน่ษฐานเชื่องเป็นเช่นนี้ คอเมื่อสมเด็จ พระบรมไดรโลกนาถเสด็จลงมาเสวยราชย์ ณ กรุงศรีอยุธยา ไม่ได้ดั้งผู้ใดให้มีอำนาจสืทขึ้ขาด ครองเมืองเหน่อทั้งปวงอย่างเมื่อทรงครองอยู่เอง หวเมืองใหญ่ฝ่ายเหน่อในเวลานั้น จึงมีพระยา ครองเมืองเป็นอิสระแก่กันอยู่ ๔ เมือง คอ เมืองพิษณโลก ๑ เมืองสุโขทัย ๑ เมืองกำแพงเพชร ๑ เมืองเชลยง ๑
เมืองเชลียงยังรู้ไม่ได้แน่ในบัดนี้ว่าเป็นเมืองไหน แด่เป็นเมืองสำคัญ ออกชื่อไนหนังสือ พงศาวดารหลายเรื่อง ลังเกดในเรื่องราวที่กล่าวถึงเมืองเชลียงเข้าใจได้ว่าเมืองนี้ดั้งอยู่ระหว่าง แด่เมืองกำแพงเพชรขึ้นไป จนแดนเมืองเชียงไหม ผู้ศึกษาโบราณคดีแด่ก่อนเข้าไจกนว่าเมืองเชสิยง อยู่ไนแขวงเมืองกำแพงเพชร หรอเป็นชื่อ ๑ ของเมืองกำแพงเพชรเอง แด่เมื่อมาสอบสวน และพบหนังสือเก่าเรื่องอื่น มืหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐเป็นด้น ในชั้นหลังนี้ ได้ความรู้เป็นแน่ว่า เมืองเชลยงอยู่ห่างคับเมืองกำแพงเพชร และดั้งริมแม่นํ้ายมอยู่ไปข้างเหนือ เมืองสุโขทัยด้วย มืเหดุหลายอย่างซึ่งทำไห้น่าลงเนี้อเห็นว่าเมืองเชลียงจะเป็นชื่อเดิมของเมือง ศวรรคโลกนี้เอง ด้วยอยู่เหนือเมืองสุโขทัย และเป็นเมืองเก่ากว่าเมืองอื๋น ๆ ข้างฝ่ายเหนือ สมคับแผนที่กล่าวถึงเรื่องเมืองเชลยง ใช่แด่เท่านั้น หนังสือเก่าบางเรื่อง เช่น พระราชกฤษฎีกา ของสมเด็จพระรามาธิบดี (อู่ทอง) ในกฎหมายลักษณะลักพา ซึ่งเรียกชื่อเมืองควบเป็นคู่ ๆ คันว่า ชากงราว กำแพงเพชร ทุ่งยั้งบางยม สระหลวงสองแคว เซลียงสุโขทัย ดังนี้ก็ส่อให้เห็น ว่าน่าเป็นเมืองสวรรคโลก จึงเรียกชื่อควบคับเมืองสุโขทัย ยังมืที่สังเกดอีกอย่างหนึ่งซึ่งหนังสือเก่า บางเรื่อง เช่น ในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐนี้เอง ไนที่ไดเมื่อออกชื่อ เมืองเชลยงแลว ไม่ได้กล่าวถึงเมืองศวรรคโลกหรีอศรีสัชนาลัย (ซึ่งเป็นเมืองเดียวกัน) ไนที่ นั้นเลย ได้พบหนังสือเก่าฉบับเดียว แด่เป็นหนังสือสำคัญอันจะคัดด้านยาก คอ จารีกของพระเจ้า ขนรามคำแหง ซึ่งออกชื่อทั้งเมืองเชสียงและเมืองศรีสัชนาลัยว่า ได้เอาศิลาจารีกไปประดิษฐาน ไว้ใกล้พระรัดนมหาธาดุ เมืองเชสืยงศถาบกแห่งหนึ่ง และต่อมาในจารีกนั้นว่า ได้ขุดพระบรมธาตุ ที่กลางเมืองศรีสัชนาลัยขึ้นให้คนบูชา จารีกนี้ทำให้เข้าใจว่า เมืองศรีสัชนาลัยจะไม่ใช่เมือง เดียวคับเมืองเชสืยงสถาบก ด้วยเหดุนี้ผู้ศึกษาโบราณคดียังจะด้องสอบสวนต่อไปว่า เมืองเชลียงนั้น เป็นเมืองไหนในทุกวันนี้แน่ พระยาสุรบดินทร (ฬร) สมุหเทศาภิบาล มณฑลพษณโลก ซึ่ง เป็นผู้เอาใจใส่ไต่สวนเรื่องนี้เข้าใจว่า ที่เรียกว่าเมืองเชสืยง เห็นจะเป็นเมืองลองที่เป็นอำเภอ ขึ้นนครลำปางอยู่ทุกวันนี้ เพราะมืแนวคูและเชิงเทินเป็นเมืองเก่าดั้งอยู่ริมแม่นั้ายมข้างเหนือ เมืองสวรรคโลก และอีกเมืองหนึ่งซึ่งเรียกว่าเมืองเชียงชื่นในหนังสือยวนพ่ายและด่านานโยนกนั้น เห็นจะเป็นเมืองเกิน ข้าพเจ้ายังไม่ได้ไปตรวจเห็นด้วยดาดนเองทั้ง ๒ แห่ง จึงยังไม่กล้าลงเนื้อ เห็นเป็นยุดิดังว่านี้ หลักที่จะด้นเมืองเชลียงมือยู่ ๓ ข้อ คือ ข้อ ๑ ด้องเป็นเมืองเก่า ข้อ ๒ ด้องอยู่ ด่อแดนอาณาจักรลานนาไทย ข้อ ๓ ด้องเป็นเมืองใหญ่ แม้ลงมาจนแผ่นดินสมเด็จพระบรมไดร โลกนาถ เมืองเชลียงก็ยังเป็นเมืองใหญ่ เห็นได้ด้วยชื่อเจ้าเมืองที่พระยายุทธิศฐร อันมาแด่นาม ของกษัดริย์ครั้งมหาภารดะ ด้องเป็นเจ้าเมืองครองเมืองใหญ่ บรรดาคักดั้เ,ม่ดํ่ากว่าเจ้าเมืองสุโขทัย และเมืองกำแพงเพชร เมืองลองนั้นข้าพเจ้าได้ทราบดามคำชึ๊แจงของพระยาสุรบดินทรว่าเป็น เมืองเล็ก ทรงสันนิษฐานยังมือีกอย่างหนึ่ง บางทีที่เรียกว่าเมืองเชสิยงนั้น ล้ามิใช่เมืองสวรรคโลก ก็จะอย่ใกล้ ๆ คับุเมืองสวรรคโลกนั้นเอง ความจริงอาจจะเป็นดังนี้ คือ เมื่อแรกสร้างเป็นเมืองขึ้น ในที่นัน เรียกชื่อว่าเมืองเชลยง หรือเรียกเป็น ๒ ชื่อ เรียกว่า เชล็ยง ๑ สถาบก (ซึ่งภายหลัง มากลายเป็นลังกะโลกและสวรรคโลก) ชื่อ ๑ ดังจารีกไว้ในคำจารีกของพระเจ้าขุนรามคำแหง
แต่คนทั้งหลายเรียกชื่อว่าเมืองเชสืยง เป็นที่รู้กุนตล&ดปักษ์1ใดฝ่ายเหนือ อยู่มามืผู้มือำนาจ สร้างเมืองขื้นในที่ใกล้เมืองเชลียงนั้นอีกเมืองหนึ่ง ให้ชื่อว่าเมืองครีลัชนาลัย จึงเกิดเป็น ๒ เมือง ๒ ชื่อขึ้นในจังหวัดอันเดียวกัน แด่อยู่ในความปกครองของเจ้าเมืองคนเดียวกันเสมอมา ดลอดจนถึงในวัชกาลของสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ เมืองที่เป็นอย่างที่ว่านี้มืคัวอย่างในที่อื่น หลายแห่ง เช่น เมืองชากังราว เมืองนครชุม เมืองกำแพงเพชร ๓ ชื่อ ๓ เมืองนี้กิอยู่ติดต่อใน ท้องที่อันเดียวกัน เมืองพิษณุโลกซึ่งแต่เติมเรียกว่า สระหลวงเมือง ๑ สองแควเมือง ๑ กิอยู่ใน ท้องที่ติดต่อเป็นเมืองเดียวกัน เมืองโคราช เมืองเสมา ๒ เมืองนี้ก็ยังมีดัวเมืองโบราณไม่ห่างสถานี สูงเนินอยู่คนละฟากลำนั้าดะคองใกล้กัน ภายหลังสร้างเมืองใหม่ขึ้นอีกเมืองหนึ่ง จึงเอาชื่อ เมืองเติมทั้งสองไปแก้ไขรวมเรียกว่าเมืองนครราชสิมา คนทั้งหลายกิอังเรียกตามชื่อเติมว่า เมืองโคราช ข้าพเจ้าเห็นว่าเรื่องเมืองเชลียงอาจจะเป็นอย่างนี้ได้เหมือนกัน(๑)
เรื่องการสงครามในระหว่างสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ กับพระเจ้าติโลกราชนั้น เกิด รบก้นขึ้นครั้งแรกเมื่อปีชวด จุลคักราช ๔๑๔ พ.ค.๑๙๙๑' กล้าวไนหนังสือญวนพ่ายว่า เป็น เหตุด้วยพระยายุทธิคฐิร เจ้าเมืองเซลยงเอาใจออกห่างไปเข้ากับเชียงใหม่เป็นไล้คึก พระเจ้า ติโลกราชได้ทีจึงยกกองทัพลงมาดีได้เมืองกำแพงเพชร แล้วไปดีเมืองสุโขทัย และส่งทัพหน้า ลงมากวาดควัวถึงเมืองชัยนาท สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเสด็จยกกองทัพหลวงขึ้นไป ทัพ หน้าเชียงใหม่รู้กิถอยหนี ล้วนพระเจ้าติโลกราชไปดีเมืองสุโขทัยไม่ได้ รู้ข่าวว่ากองทัพกรงครี อยุธยายกขึ้นัเ.ป เห็นไม่เป็นการกิถอยกลับไปเชียงใหม่ กองทัพหน้าของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ดามไปทันกองหลังของพระเจ้าเชียงใหม่ที่นั้าสิบ (เข้าใจว่าที่เรียกว่านํ้าลื้แขวงเมืองลี้ขื้นนคร ลำพูนต่อแดนเมืองเลินทกวันนี้) ดีทัพเชียงใหม่แตกไป ตรงกับคราวที่กล้าวไนหนังสือพระราช พงคาวตารว่า แต่งทัพไปเอาเมืองครีสบเกิน (บางแห่งว่าลิสบเถน) และทัพหลวงเสด็จหนุน ขึ้นไปดั้งที่บ้านโคนนั้น ต่อมาหลายปี เมื่อรู้แน่ว่าพระยายุทธิคฐรเจ้าเมืองเชสิยงเป็นกบฎ ไป เข้าด้วยพระเจ้าติโลกราช จะเอาคัวมาลงพระราชอาญา พระยายุฑธิศฐรจึงอพยพหนีไปอยู่กับ พระเจ้าติโลกราช เมื่อปีมะโรง จุลคักราช ๔๒๒ พ.ค.๒๐๐๓ ดรงนี้ทีหนังสือพระราชพงคาวดารว่า พระยาเชลยงเอาควัวทั้งปวงไปออกแก่มหาราชนั้น ครั้นถึงปีมะเส็ง จุลคักราช ๘๒๓ พ.ค. ๒๐๐๔ พระยายุทธิคฐิรเป็นทัพหน้า น่าพฺระเจ้าติโลกราชลงมาดีได้เมืองสุโขทัย แล้วยกไปดี เมืองพิษณุโลกไม่ได้ ให้มาดีเมืองกำแพงเพชรกิไม่ได้ พอพระเจ้าติโลกราชไดข่าวว่ามืคึกฮ่อมาดี เมืองเชียงใหม่ กิเลิกทัพกลับไป ทางนี้สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถให้พระยากลาโหมยกกองทัพ ไปดีเอาเมืองสุโขทัยคืนมาได้ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงพระราชดำริเห็นว่าราชการทาง หัวเมืองเหนือหนักแน่น เวลามีคืกมาส่งกองทัพกรุงศรีอยุธยาขึ้นไ!แปทัน จึงเสด็จขึ้น!ปเสวยราชย์อยู่
(๑) เรื่องเมองเขลยงนื้ ต่อมาภายหลัง สมเด็จ ฯ กรมพระยาคำรงวาชานุภาพ ได้ทวงอธิบายไว้โดยละเอียด อีกครั้งหนึ่ง ในหนังสือนิทานโบราณคด็ นิทานฑึ่ ๑๔ - กรมด้ลปากว
ผเมืองพษชุ่[ลกเมึ๋อปีมะแม จุลศักราช ๔๒๕ พ.ศ.๒๐๐๖ และ (ตามฉบบหลวงประเสริฐว่า) “ตรัสไท้พระเจ้าแผ่นตีนเสวยราชสมบ้ตพระนครคร้อยุธยาทรงพระนามสมเด็จบรมราชา** คือ กลับเอากรุงคร้อยุธยาเป็นเมืองลูกหลวง
ในป็มะแม จุลศักราช ๙๒๕ นั้น พระเจ้าตโลกราชยกกองทัพลงมาตีเมองสุโขทัยอีก ครงหนึ่ง สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเสด็จยกทัพหลวงออกไปต่อสู้ข้าคืกพร้อมด้วยพระอินทราชา ราชบุตร กองทัพพระอินทราชาตีทัพพระยายุทธํคเรซึ่งเป็นทัพหน้าของพวกเมืองเชียงใหม่แดก ตีดตามถลำเข้าไปปะทะกองทัพหมึ๋นนคร อาพระเจ้าตีโลกราช ซึ่งเป็นทัพไหญ่มืกำลังมาก ถึง ด้องชนข้างทัน ข้างข้าคืกรุมชนข้างพระอินทราชาถึง ๔ ข้าง พระอินทราชาต้องปีนที่พระพักตร์ กองทัพต้องถอยลงมา ข้างเชียงไหม่เห็นว่าจะเอาชัยชนะไม่ได้ พระเจ้าตีโลกราชก็ถอยทัพกลับไป (เรึ๋องชนช้างคราวนี้ในลำนานโยนกว่า สมเดจพระบรมไตรโลกนาถกับพระอินทราชายกขึ้นไป ตเมืองเช้ยงใหม่ ไปชนช้างกันในแขวงเปีองนครลำปาง) แต่นั้นการสงครามก็ราทันไป พระเจ้า ตีโลกราชเห็นสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเสด็จชื้นไปตั้งราชธานีอยู่ข้างเหน้อ ก็ไห็หมึ่นด้งนคร ลงมาอยู่รักษาเมืองเชียงซึ่น (จะเป็นเมืองท้’เริยกอย่ในบ้ดนี้ว่าเมืองลอง หริอเมืองเถิน เมืองใด เมืองหนงนี้) และจัดท้าวพระยาออกมารักษาด่านแดนตลอด ยังไม่ทันไต้รบทันอีก ทางเชียงไหม่ ก็เกิดหยุกหยกชื้น ในตำนานโยนกว่า เพราะกรุงศรัอยุธยาแต่งกลอุบายไห็พระภิกษุองค์หนึ่ง ชื้นไปเป็นไสคืกยุยงพระเจ้าตีโลกราช ไนหนังสอยวนพายก็กล่าวเป็นเชีงว่าทำกลอุบายอะไร ทันไนดอนนี้แต่หาชัดไม่ มืผลที่ปรากฏตั้งไนตำนานโยนกและหนังสือยวนพ่ายต้องทันว่า พระเจ้า ตีโลกราชเกิดสงลัยสนเท่ห์ไปต่างๆ แม้แต่ท้าวบุญเร้องซึ่งเป็นราชโอรสก็สงลัยว่าจะคดประทุษร้าย ไท้จับสำเร้จโทษเสืย (บางท้จะเกดคดริายกันขึ้นจริงควยในหนังสือพระราชพงคาวดารกล่าว ความไว่'หน่อยหนุงว่า “มหาราชท้าวบญ (เริอง) ชํงเอาเมืองเช้ยงใหม่แก่ท้าวลูก,* คอท้าวลก) และเกิดสงลัยหมนด้งนครว่า จะมาเข้าทับสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ไท้ข้าหลวงลงมาไท้หาตัว หมี๋นด้งนครกลับไปเมืองเชียงใหม่ หนังสือยวนพ่ายแต่งว่า หมึ่นด้งนครร้ตัวว่าถาชื้นไปเมือง เชียงใหม่จะมทัยอนดราย และมืผ้ทัดทานมืไท้ไปดามร้บตั้งของพระเจ้าตีโลกราช แต่หมึ่นด้งนคร เป็นคนลัดย์ซึ่อยอมไป ไม่ไท้ชื้นชีอว่าทรยคต่อเจ้า คาอุทานของหมึ่นด้งนครว่าไว้เป็นโคลง ๒ บท เพราะตี ข้าพเจ้าจ้งตัตมาลงไว้ด้วยตังนี้
ข้าไทธเบค	ใดใด ก็ตี
ตายเพั๋อทักตีโดย	ซึ่อพร้อม
คือคนอยู่เป็นไน	อิธโลก
ปรโลกนางฟ้าด้อม	เลอคอินทร
9 ทวยใดเจ้าเกื้อโภค	ภูลมื
ครั้นบ่ถวลทักตี	แต่เจ้า
ชีพยนอยู่แสนปี	เป็นค่ ดายนา
ตายก็คือได้เข้า	ค่องน่านรกานต์**
ตามเรึ่องที่กล่าวไนหนังสือยวนพ่ายปรากฎว่า เมื่อพระเจ้าติโลกราชเอาหมื่นด้งนครไปลงโทษ ที่เมองเชยงใหม่ ทางนี้ผูหญิงซึ่งเป็นหวหน้ารักษาเมืองเชียงซึ่นฺ ซึ่อนางเมือง มาสวามิกักดิ้ ต่อสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ขอกองทัพชื้นไปรักษาเมืองเชยงซึ่น สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ยังไม่ทันยกชื้นไป เมืองแพร่ เมืองน่าน ยกมาด็เมืองเชยงซึ่นได้ก่อน พวกชาวเชสืยงที่เชียงใหม่ กวาดต้อนเอาไป พากันหนักลับมาเข้ากับสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ จึงเสด็จยกกองทัพชื้น่!ป คได้เมืองเชียงซึ่น (ตรงนี้ตรงกับที่ว่าในพ!ะ4ราชพงศาวดา!ว่า เสดจชื้นไปเอาเปีองเชลียงศักราช ตามฉบบหลวงประเส!ฐ) เมื่อปีมะเมืย จลคักราช ๘๓๖ พ.ค.๒๐๑๗ สงครามที่ทำกับเชียงใหม่ หมตเพยงเท่านี้ ต่อนั้นมาปรากฎในฉบบหลวงประเสริฐว่า รุ่งชื้นปีมะแม จุลคักราช ๘๓๗ พ.ค. ๒๐๑๔ พระเจ้าติโลกราชก็ไห้มาขอเป็น่เมตริ ซึ่งควรเซึ่อได้วาเป็นความจริง ด้วยพระเจ้าติโลกราช อ่อนกำลังอยู่แล้ว ทั้งความหยุกหยิกก็มืชื้นในเมือง ข้างสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ก็กำลัง บอบชํ้าด้วยการทำสงครามเหมือนกัน เมื่อได้เขตแตนกลับคนมาหมตแล้วก็สิ้นเหตุที่จะทำสงคราม ต่อไป เป็นถงเวลาเหมาะที่จะกลับเป็นไมตริกันกับเมืองเชียงใหม่ด้วยประการทั้งปวง
(รองไดซางเผือก
ไนหนังสือพระราชพงคาวดารว่า สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถได้ข้างเฝือก (ตามฉบับ หลวงประเสรฐว่า) เมื่อปีเถาะ จุลคักราช๔๓๓ พ.ค.๒๐๑๔ เป็นข้างเฝือกตัวแรกที่ปรากฎว่า ได้ในครั้งกรุงคริอยุธยาเป็นราชธานัเมื่อครั้งกรุงสุโขทัยเป็นราชธานั ปรากฎว่าพระเจ้าไ]นราม คำแหงมืข้างเฝือก ๑ ตัว เริยกซึ่อว่ารูบาสิ
เรองสร้างวัดที๋เมองฟัษณุโลก
ในหนังสือพระราชพงคาวดารปรากฏว่า สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ทรงสร้างรัดที่ เมืองพิษณุ[ลก ๒ รัด คอ (ตามฉบับหลวงประเสรํฐ) ว่า เมื่อปีวอก จุลคักราช๙๒'© พ.ค.๒๐๐๗ ทรงสร้างวดจุฬามณี รัตจุฬามณีนี้อยู่มื่งดะรันออก ได้เมืองพิษณุโลกลงมาทางลัก ๒๐๐ เล้น ข้าพเจ้าได้ไปตรวจดู ลังเกดเห้นว่าพระปรางค์เป็นปรางค์ขอม ไม่ใช่ของสร้างคราวเด็ยวกับรัด เข้าใจว่าเติมปรางค์นนเป็นเทวสถาน บางทํเมื่อขอมแรกสร้างเมืองพิษณุโลกจะสร้างตรงนั้นก่อน สิ้งซึ่งสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถสร้างชื้นใหม่นั้น มืพระอุโบสถหลังหนึ่ง พระวหารหลวงหลังหนึ่ง เป็นฟิมือครั้งนั้น เห็นได้ว่าสร้างใหม่และพอกแก้เฑวสถานเป็นพระปรางค์ อยู่ระหว่างพระอุโบสถ กับพระริหาร ข้างหน้า'รัตมืรากด็กอยู่'หมู่ห,นึ่ง เข้าใจว่าเห็นจะเป็นด่าหนัก เมื่อสมเด็จพระบรมไตร โลกนาถทรงผนวช ในรัตนั้นมืมณฑปสร้างภายหลังอกหลังหนึ่ง มีคิลาจาริกทำเมื่อ แผ่นดิน สมเด็จพระนารายณ์มหาราช บอกคักราชและเรึ่องซึ่งสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถได้ทรงสร้างรัด และทรงผนวชที่รัดจุฬามณ์ปรากฎอยู่เป็นสำคัญ รัดจุฬามณีนี้เห็นจะร้างรกไม่ได้มืผู้ไดเห็น คฺลาจาริกนี้มาข้านานทเด็ยว จึงเข้าใจกันว่ารัดจุฬามณีมือยู่ในกรุงเก่า ได้ทราบว่าครั้งรัชกาล ที่ ๔ได้เที่ยวด้นหารัดจุฬามณีในกรุงเก่าจึงไม่พบ
หนังสือพระราชพงศาวดารกล่าวอีกแห่งหนึ่งว่า เมื่อปีขาล จุลศักราช ๔๔๔ พ.ศ. ๒๐๒๕ สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถมืมหกรรมฉลองพระศรีรัดนมหาธาตุเมืองพิษณุโลก พระ มหาธาตุที่ว่านี้ คือพระมหาธาตุที่รัดพระพุทธชินราชนั้นเอง ไม่มีที่สงสัย เรื่องรัดพระมหาธาตุ ที่เมืองพิษณุโลกนี้ ผู้สันทัดดรวจการช่างโบราณได้เคยบ่นกันว่า บรรดาสถานที่พบในรัดนั้น ไม่เห็นสิ่งใดที่เก่าถึงสมยที่กล่าวว่าสร้างพระพุทธชินราช เมื่อ พ.ศ.๑๕๐๐ ถ้าพิเคราะห์ดูดาม พงศาวดารข้อนี้ก็จะเข้าใจได้ว่า พระมหาธาตุและโบสถ์วิหารและสิ่งอื่น ๆ ที่เห็นอยู่ในเวลานี้ โดยมากเป็นของสร้างในครั้งสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ เสด็จไปครองราชสมบ้ดอยู่เมืองพิษณุโลก เสด็จอยู่พิษณุโลกถึง ๒๕ ปี มีเวลานานพอที่จะสร้างรัดวาเหล่านั้นได้หลายรัด ขาพเจ้าเข้าใจว่า พระพุทธรูปยืนพระองค์ใหญ่ที่ถวายพระนามว่า พระอัฎฐารสศรีสุคดทศพลญาณบพิดร ซึ่ง เดิมอยู่รัดวิหารทองเมืองพิษณุโลก และเชิญมาไว้ที่พระวิหารรัดสระเกศในกรุงเทพ ฯ พระองค์นี้ ก็จะสร้างครั้งสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถเหมือนกัน
เรองสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงผนวช
ในหนังสือพระราชพงศาวดารทุกฉบับยุดิด้องกันว่า สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถเสด็จ ออกทรงผนวชอยู่รัดจุฬามณี ๔ เดือน พระราชโอรสและเสนาข้าราชการพากันออกไปทูลอัญเชิญเสด็จ จึงลาผนวชกลับข้นครองราชสมบ้ดิอย่างเดิม ศักราชปีทรงผนวชฉบับหลวงประเสริฐว่า ปีระกา จุลศักราช๔๒๗ พ.ศ.๒๐๐๔
ประเพณีที่พระเจ้าแผ่นดินออกทรงผนวชในพระพุทธศาสนา พวกศึกษาโบราณคดี ในอินเดียที่ดรวจสอบคำจารีกของพระเจ้าอโศก เข้าใจว่าพระเจ้าอโศกเองก็ได้เสด็จออกทรง ผนวชอยู่คราวหนึ่ง แด่ประเพณีที่พระเจ้าแผ่นดินทางประเทศนี้ออกทรงผนวช ปรากฏเป็น ครั้งแรกเมื่อพระมหาธรรมราชา (ล.ไทย) พระเจ้ากรุงสุโขทัยออกทรงผนวช เมื่อปีฉลู จุลศักราช ๗๒๓ พ.ศ.๑๙๐๔ สมัยเมื่อสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถออกทรงผนวชนั้น ดูความนิยมในทาง ข้างพระศาสนาเจริญยื1งขึ้นกว่าแด่ก่อน ทั้งในกรุงศรีอยุธยาและเมืองเข้ยงใหม่ ดุลอดออกไปจน เมืองหงสาวดืก็เหมือนกัน ควรจะอธิบายดำนานพระศาสนาไว้ไนที่นี้อีกสักดอนหนึ่ง
ในอธิบายเรื่องดอนก่อนสร้างกรุงศรีอยุธยา ข้าพเจ้าได้กล่าวถึงดำนานพระพุทธศาสนา ที่มาประดิษฐานในประเทศนี้ จากมัธยมประเทศ ดั้งแด่ครั้งพระเจ้าอโศกเป็นด้นมาจนถึงพระเจ้า อนุรุธ เมืองพุกามได้เป็นใหญ่ ในครั้งพระเจ้าอนุรุธนั้น พระพุทธศาสนาในอินเดียเสึ๋อมทราม เสียมากแล้ว ครั้นพวกถือศาสนาอิสลามได้มือานาจเป็นใหญขึ้นในอินเดียก็ยึ่งเบียดเบียน พระพุทธศาสนาและพุทธศาสนิกชนด้วยประการด่าง ๆ ที่สุดจนรื๊อทำลายรัดวาอารามและ เจดียสถานเสียมากกว่ามาก พุทธศาสนาถูกทั้งพวกพราหมณ์และพวกอิสลามในอินเดียทำ อันดรายเรื่อยมา จนไม่มืบ้านเมืองที่ถือพระพุทธศาสนาเป็นประธานอยู่ในประเทศอินเดีย เว้น แด่เมืองปลายเขดแดน เช่น เมืองเนปาล และกัสมืระ และบางทีจะมืเมืองทางฝ่ายใด้ใกล้ลังกา ที่ยังถึอพระพุทธศาสนาอยู่บ้าง ด้วยเหตุนี้การคบหาสมาคมกับประเทศอินเดียด้วยเรื่องพระพุทธ ศาสนาจึงสาบสูญมาเสียข้านาน แด่ในลังกาพระเจ้าแผ่นดินและอาณาประชาราษฎร ยังนับถือ
/ 1 ^ - ,
พระพุทธศาสนำเป็นประธานอยู่เหมือนกับประเทศทางนี เมือคบหาสมาคมกับอินเดียด้วย
เรื่องพระพุทธศาสนาไม่ได้ จึงหันไปคบกับลังกามาแด่ครั้งพระเจ้าอนุรุธ
ตำนานการพระศาสนาในลังกาทวีปดอนนี้ ได้ความดามหนังสือจารึกกัลยาณีของพระเจ้า รามาธิบดี (ปีฏกธร) กรุงหงสาวดีว่า เมื่อพระพุทธศาสนามาประดิษฐานในลังกาทวีปแล้ว จำเนียรกาลนานมาพระเจ้าวัฎฎคามินีอภัย (คือพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่เป็นศาสนูปถัมภก ในการทำถังคายนาที่๕ เมื่อ พ.ศ.๔๓๓) ไปทรงเลื่อมใสในพระเถรองค์ชื่งมีนามว่า พระมหา ดีสศะ โดยเป็นผู้ได้มืคุณูปการะแก่พระองค์ ในเวลาหลบหนีพวกทมิฬอยู่เมื่อก่อนจะได้ราช สมบ้คิ พระเจ้าวัฎ/]คมินีอภัย นีมนค์พระมหาดีศสะมาดั้งแต่งให้เป็นลังฆนายกครองอภัยคิรีวิหาร พระมหาคิสสะองค์นีพระภิกษุสงฆ์โดยมากรังเกียจ ว่าเป็นผู้ประพฤคิตนให้ระคนด้วยตระกูล จึง ไม่ยอมร่วมลังวาศ เป็นเหตุให้พระภิกษุสงฆ์ในลังกาเกีดแตกเป็น ๒ พวกขึ้นในครั้งนั้น คนทั้งหลาย เรียกพระภิกษุสงฆ์พวกเก่าว่า มหาวิหารวาสีนิกาย เรียกพวกพระมหาคิสสะว่า อภัยคิรีวิหาร วาสีนิกาย (ข้าพเจ้าเขาใจว่า เหตุที่พระถังกาแตกนิกายในครั้งที่กล่าวนื้ พวกพระมหาดิสสะเห็น จะเป็นพวกที่ถือถัทธิมหายานชั้นแรกมามืขื้นในถังกา) ต่อมาอก ๓๕๗ ปี ครั้งพระเจ้ามหา เสนราชครองราชสมบ้ต ทรงสร้างเชตวันวิหารขึ้น นิมนค์พระเถระชื่อคิสสะอีกองค์หนึ่งมาเป็น ลังฆนายก พวกพระภิกษุสงฆ์ทั้งสองนิกายรังเกียจพระคิสศะองค์นี้ว่าคดโกงและคบหาแต่บาปมิดร จึงเลยไม่ร่วมลังวาศกับพวกพระคิศศะ ภิกษสงฆ์พวกนั้นเภิตเป็นเชดวันวิหารวาสีนิกายขึ้นอีก พวกหนึ่ง เป็น ๓ นิกายทั้งพวกเคิม เป็นดงนีมาช้านานจน พ.ศ.๑๗๐๔ พระเจ้าศิริลังฆโพธิ ปรักกมพาหมหาราช ได้เสวยราชสมบฺติครองลังกาทวีป (ตามตำนานถังคายนาของเราว่า พ.ศ. ๑๕๘๗ พระเจ้าปร้กกมพาหพระอุงค์นี้ไตทำถังคายนาอันนับเป็นที่๗ นับการที่พระพทธโฆษาจารย์ ไปแปลอรรถกถาเป็นถังคายนาที่๖,) พระเจ้าปรักกมพาหุให้ชำระสงฆมณฑลให้สินเสี้ยนหนาม อย่างพระเจ้าอโศกได้เคยทำมาแต่ก่อน รวมพระสงฆ์ในลังกาทวีป ให้คงมืแต่พระสงฆ์มหาวิหารวาสี ที่กีอลัทธิดามแบบอย่างของพระมหินทเถร กล่าวคอนิกายช้างฝ่ายใต้แต่นิกายเดียว
การที่พระเจ้าปรักกมพาหุทรงจัดการพระศาสนาครั้งนั้น คงจะทำให้ลัทธิและความ ประพฤคิของพระสงฆ์ในลังกาทวีป เป็นระเบียบเรียบร้อยเคร่งครัดดีขึ้นกว่าแต่ก่อนเป็นลันมาก กีดคิศัพฑจึงล่วงลอมาถึงทางประเทศนี้ ในจารึกกัลยาณีกล่าวว่า เมื่อปีมะแม จุลศักราช ๖๓๒ พ.ศ.๑๗๑๓ ลังฆนายกในเมืองพุกามองค์หนึ่ง ชื่อพระอุดราขีวมหาเถรเป็นอาจารย์ของพระเจ้า พุกาม ได้พาพระภิกษุบริษัทพวกหนึ่งออกไปเมืองลังกา มีสามเณรไปด้วย ๑ รูป ชื่อว่าฉปัฎ สามเณร ท่านพวกพระไปนมัสการพระเจดีย์สถานต่าง ๆ เสร็จแล้วกลับมาเมืองพุกาม แด่สามเณรนั้น ไปบวชเป็นพระภิกษุเล่าเรียนอยู่ในเมืองลังกาถึง ๑๐ ปี จึงพาพระมาจากลังกาด้วยกันอีก ๔ รูป ชื่อพระสีวสีซาวบ้านลิฎเคาม (เข้าใจว่า,เป็นรามัญ) รูป ๑ พระดามสินท์ ราชบุดรพระเจ้ากัมโพช (อาจจะเป็นพระราชบุตรของพระเจ้ากรุงกัมพูชา หรือเจ้าเมองไทยใหญ่เมืองใดเมืองหนึ่งกได้) รูป ๑ พระอานันท์ชาวเมืองกีญจึบุรี (เข้าใจว่าเป็นไทย อาจจะเป็นขาวเมืองอู่ทอง) รูป ๑ พระราหุล เป็นชาวลังการูป ๑ กลับมายังเมืองพุกาม พระสงฆ์ ๕ องค์นี้ ในจารึกกัลยาณีว่า เป็นผู้ที่นำ
นิกายลังกาวงศ์เข้ามาประคษฐานทางประเทศนี้เป็นปฐม เมอ พ.ศ.๑๗๒๓ ความจริงอันจะ แลเฟ้นไต้ไนพระภิกษุ ๕ องค์นั้น ว่าการที่พระภิกษุทางประเทศนี้ออกไปศึกษาศาสนลัฑธถึง เมืองลังกาครั้งนั้น ไม่แต่พวกรามั^ถึงพระเมืองอื่นก็มือุอกไป และจะไม่แต่พระ ๕ องค์ที่กล่าว ในจาริกกัลยาณี คงจะมืพระพวกอนุนอกจาก ๕ องค์ที่กล่าวมาแต้ว ไต้พาลัทธสงฆ์ลังกาวงศ์ เข้ามาในคราวนั้นเหมือนกัน ควรเชื้อไต้ว่า ลัทธลังกาวงศ์ไต้เข้ามาประด็ษฐานทางประเทศนี้ ตั้งแต่พ.ศ.๑๗๐๐เศษ เป็นต้นมา
เริมที่จะเฟ้นในหนังสือไทย ที่กล่าวถึงการพระศาสนาไนชั้นพระสงฆ์ลังกาวงศ์ ก็มืไน จาริกของพระเจ้าชุนรามค่าแหงกรุงสโฃทย ไต้ความว่า เมึ๋อปีมะโรง จุลศักราช'จ๕๔ พ.ศ. ๑๘๓๕ เมืองศโขหัยมืวัดวาคริกครนและทอดกเนรินย่ากันแต้ว ส่วนพระสงฆ์ไนจาริกว่ามื ปครู มืพระลังฆราช มืเถระ มืมหาเถร เริยนรู้พระไตรปิฎก พระมหาเถรที่เป็นใหญ่ ว่ามาแต่ เมืองนครศริธรรมราช ดูพระเจ้าชุนรามค่าแหงทรงนับถึอมาก วันพระวันโกนถึงนิมนต์พระ มหาเถรชื้นนั้งแสดงธรรมบนพระแท่นมนังศึลา ต่อมาถึงจาริกของพระมหาธรรมราชา (ลึไทย) ผู้เป็นราชนัดดาของพระเจ้าชุนรามค่าแหง เมึ่อปีมะเส็ง จุลศักราช'©๗๙ พ.ศ.๑๔'©๐ เรื่อง สร้างพระมหาธาตและปลกพระศริมหาโพธิ้ไนเมืองนครชุม กล่าวไนจาริกว่า พระบรมธาต และพระมหาโพธิ้เป็นของฑีแฑจริงไต้มาจากลังกาทวีป และแสดงอายุพระศาสนาอย่างชึมฑราบ ไร้ไนจาริกนั้น ใช่แต่เท่านั้น อังมุหนังสือไดรภูมืพระร่วง ที่พระเจ้าลไทยให้แต่งชื้นบอกไร้ชัดว่า ทรงเล่าเริยนพระไตรปิฎก บอกชื้อศัมภิร์ในพระไตรปิฎกไร้มาก ดูความรูและความศรัทธาของ ไทยเจริญชื้นกว่าครั้งพระเจ้าชุนรามค่าแหงมาก เมึ๋อปีฉล จุลศักราช ๗๒๓ พ.ศ.๑๙๐๔ ถึง ดำรัสใข้ให้ราชปัณฑฺดไปอาราธนาพระสวามืลังฆราชมาจากเมืองลังกาแต้ว พระองค์เองออก ทรงผนวชอยู่คราวหนึ่งเป็นที่สด เรื่องราวที่กล่าวมานี้ นับว่าเป็นผลของที่มืพระสงฆ์ลังกานิกาย เข้ามาในยุคแรก
ต่อมุาไต้ความในหนังสือดำนานุโยนกว่า เมึ่อราวปีขาล จุลศักราช๗๔๔ พ.ศ.๑๙'©๕ ตรงในสมัยเนึ่อสมเด็จพระอินทราชาธราชที่ ๑ ครองราชสมบด ณ กรุงศริอยุธยา ว่ามืพระภิกษุสงฆ์ ทางประเทศนี้หมู่หนึ่ง หัวหน้าเป็นพระมหาเถรชาวเชยงใหม่ ๗รูป ชื้อพระธรรมศัมภิร์ ๑ พระเมชังกร ๑ พระญาณมังคละ ๑ พระศ์ลวงศ์ ๑ พระสาริบุดร ๑ พระรัดนากร ๑ พระพุทธ สาคร ๑ เป็นพระมหาเถรชาวกรุงศริอยุธยา ๒ รูป ชื้อพระพรหมมุนี ๑ พระโสมเถร ๑ เป็น พระมหาเถรขาวกรุงกัมพูชา ชื้อพระญาณสืฑชัรูป ๑ กับภิกษุบริษัทเป็นอันมาก พากันออก ไปเมืองลังกา ไปอุปสมุบทแปลงเป็นสิงหลนิกาย ณ อุทกเขปสิมาที่แม่นั้ากัลยาณี ในสำนัก พระวันรัตนมหาเถร เมึ่อ ณ วันเสาร์ ชื้น ๑๒ ค์า เด็อน ๘ อุตราสาฒ ปีมะโรง จุลศักราช ๗๘'© พ.ศ.๑๙'©๗ แต้วศึกษาธรรมวินัยอยู่ในลังกาทวีปหลายปี เมือกลับมาไต้นิมนต์พระมุหาเถร ชาวลังกามาควย ๒ รูป ชื้อพระมหาวกรมพาทุรูป ๑ พระอุดมปัญญารูป ๑ มาชื้นที่กรุงศริ อยุธยาก่อน แต้วแยกอัายกันไปเที่ยวตั้งนิกายลังกาชื้นอีกนิกายหนึ่ง เริยกวันรัดนวงศ์ แปลเป็น ภาษาไทยเริยกคณะ “ป่าแก้ว** (ชาวเชยงใหม่ไปเรยกว่า “ปาแฅง”) ไต้ความดามหนังสือดำนาน ที่ปรากฏอยู่ในเมืองเชียงใหม่ศังนี้ เชื้อไต้ว่าพระสงฆ์นิกายป่าแก้วมืชื้นครั้งนั้นเป็นปฐม แด่
ความที่ปรากฎทางเมืองนครศรีธรรมราชและเมืองพีโทลุง วัดนิกายป่าแก้วนี้มืในหัวเมืองแถบ นั้นมาก เห็นพระสงฆ์นิกายป้าแก้วจะมาแพร่หลายทางหัวเมืองเหล่านั้นก่อน แล้วจึงขึ้นมา ถึงกรุงศรีอยุธยา จึงไดเรียกพระสงฆ์คณะป่าแก้ว ที่ขึ้นสมเด็จพระวันวัดนว่าคณะได้ พระสงฆ์ นิกายนี้คงจะปฎบ้ดิเคร่งควัดสันหัดทางแสดงธรรมวินัยกว่าพระสงฆ์ลังกาวงศ์ซึ่งอยู่มาแด่ก่อน จึงทำให้เจรีญความเลอมใสก้นขึ้น เมื่อในแผ่นดินสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ
แด่เหตุซึ่งสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงผนวชนั้น เห็นจะไม่ใช่เป็นแด่ด้วยทรงเลื่อมใส ในคุณธรรมของพระสงฆ์ของคณะป้าแก้วอย่างเคยว ข้าพเจาเขาใจว่าเกี่ยวแก่ที่ทรงนิยมพระ เกียรดิคุณอย่างพระมหาธรรมราชา (ลิไทย) ซุงน่าจะยังยกย่องก้นอยู่ในเมืองเหนิอมากใน เวลานั้นด้วยอีกอย่างหนื่ง สังเกดคูการอย่างใด ๆ ซึ่งพระมหาธรรมราชา (ลิไทย) ใด้ฑรงทำ ที่ปรากฎเป็นพระเกียรดิยศ ดูเหมือนสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถจะได้ทรงทำเทยบ และทำได้ดิ กว่าแทบทุกอย่าง เป็นด้นว่าพระมหาธรรมราชา (ลิไทย) ได้ทรงแด่งหนังสือไดรภูมื สมเด็จ พระบรมไดรโลกนาถก็ทรงแด่งหนังสือมหาชาดิคำหลวง (เมื่อปีขาล จุลศักราช ๘๔๔ พ.ศ.๒๐๒(2) สมเด็จพระมหาธรรมราชา (ลิไทย) ได้ด้งแบบแผนราชประเพณ สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ ก็ได้ทรงจัดวิธปกครองบ้านเมือง และด้งกฎมนเทํยรบาล วางแบบแผนราชประเพณให้มนคง แมการสรีางวัดวาอาราม พระมหาธรรมราชา (ลิไทย) ได้ทรงสถาปนาในเมืองกรุงสุโขทัย เพียงไร สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถก็ได้ถวายที่พระราชวังในกรุงศรีอยุธยาเป็นวัด และไป สถาปนาพระอารามที่เมืองพีษณุโลกอีกเป็นยันมาก ดลอดจนสรางปราสาทราชมนเทยรใหม่ ก็ทำอย่างเด็ยวก้น คูดำเนินรอยเดยวก้นจนสละราชสมบ้ดิออกทรงผนวช ซึ่งเชื่อได้ว่าคนทั้งหลาย คงนิยมในเวลานั้นว่าเป็นการทรงป้าเพ็ญเนกขัมบารมืฑุางปรมัดถประโยชน์ นับเป็นพระเกียรดิยศ อย่างสูงสุดที่จะทำได้จนถึงพระเจ้าแผ่นดินด่างประเทศที่ใกล้เคียง คีอ พระเจ้าเชียงใหม่ พระเจ้า หงสาวคี พระเจ้ากรุงศรีสัดนาคดทุด ทั้ง ๓ พระองค์ด่างแด่งราชฑูดเชิญบริขารมาถวาย ดัง ปรากฎอยู่ในศลาจารีกที่วัดจุฬามณจนดราบเท่าทุกวันนี้
ในการที่สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถทรงผนวชครั้งนั้น เห็นจะเลื่องลอพระเกียรดิยศมาก เป็นเหคุให้พระเจ้าแผ่นดินประเทศลื่นด้องขวนขวายทรงการป้าเพ็ญอุปถัมภกพระศาสนาเป็น อย่างพ็เศษบ้าง ดังปรากฎในหนังสือรามัญสมณวงค์ว่า ด่อมาเมื่อปีมะแม จุลดักราช ๔๓๗ พ.ศ.๒๐๑๔ พระเจ้ารามาธํบดิ (ปี'ฏก:ธร) กรุงหงสาวคีส่งพระภกษสงฆ์ออกไปอุปสมบทแปลง ที่เมืองลังกา ให้พระสงฆ์พวกนั้นมาด้งนิกายลังกาใหม่ แล้วบ้งดับให้พระสงฆ์ในรามัญประเทศ แปลงเป็นนิกายเคียวก้นจนหมด และด่อมาอีก๒ ปี เมื่อปีระกา จุลศักราช๘๓๙ พ.ศ.๒๐๒๐ พระเจ้าดิโลกราชเมืองเชียงใหม่ก็ด้งพ็ธีทำสังคายนาพระไดรปิฎก ซึ่งนับว่าเป็นสังคายนาที่ ๔ ดูเนื่องมาจากที่สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงผนวชขึ้นก่อนทั้งนั้น
สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถไม่ได้ทรงผนวชแด่พระองค์เองเทำนั้น ได้ความดามหนังสือ พระราชพงศาวดารฉบ้บหลวงประเสรีฐว่า เมื่อปีมะโรง จุลศักราช ๔๔๖ พ.ศ.๒๐๒๗ โปรด ให้พระราชโอรสยันทรงพระนามว่าพระเชษฐาธราช ซึ่งภายหลังได้เป็นสมเด็จพระรามาชิบคี ที่ ๒ ทรงผนวชเป็นสามเณรพร้อมก้บราชนัดดา ซึ่งเป็นพระโอรสของพระบรมราชาที่ครอง
กรุงศรีอยุธยาอีกพระองค์หนึ่ง น่าจะเข้าใจว่าประเพณีที่เจ้านายทรงผนวชและผู้ลากมากดีบวช ซึ่งนับว่าเป็นส่วนหนึ่งของการศึกษา จนเป็นธรรมเนียมเมืองสืบมาข้านาน เห็นจะมีชื้นครั้ง แผ่นดินสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถเป็นปฐม และยังมืข้อน่าส้นนิษฐานอีกอย่างหนึ่ง ด้วย ธรรมเนียมเดิมของเรา เจ้านายและขุนนางย่อมไว้ผมยาว ต่อไพร่เลวจึงตัดผมสั้น อ้นจะเห็นได้ ด้วยเครื่องสวมศีรษะ เช่น ชฎาและลอมพอก ซึ่งมาแต่ผ้าโพกในเวลาเมื่อยังไว้ผมสูง จะเลิก ประเพณีไว้ผมยาวเมื่อเกิดบวชกันชื้นนี้ดอกกระมัง ข้อนี๊ไม่มืหลักฐาน เป็นแต่ข้าพเจ้านึกชื้น ก็จดเอาไว้สำหรับให้ผู้อนพิจารณาต่อไป
เรองตั้งเจาฌองลานช้าง
ในพระราชพงศาวดารว่า พระยาล้านข้างถึงแก,กรรม และพระราชทานอภิเษกให้ พระยาเมืองขวา (ดามฉบับหลวงประเสริฐว่า พระยาซ้ายขวา) เป็นพระยาล้านข้าง ตักราช ดามฉบับหลวงประเสริฐว่า เมื่อปีชวด จุลตักราช ๘๔๒' พ.ศ.๒๐๒๓ เรื่องนี้สอบหนังสือพงศาวดาร ล้านข้าง ได้ความว่าเดิมพระไชยจักรพรรดิครองเมืองล้านข้าง เมื่อจุลตักราช ๘๔๒ แล้วยก กองทัพมาดีเมือง พระไชยจักรพรรดิหนีข้าศึกลงมาอาศัยอยู่เมืองเชียงคาน ซึ่งชื้นกรุงศรีอยุธยา ในปีนั้นเองพระไชยจักรพรรดิพิราลัย เจ้าแท่นคำผู้เป็นราชบุดรที่ ๒ได้เป็นเจ้าเมืองล้านข้างแทน ราชาภิเษกมีนามว่า พระสุวรรณปาลัง ที่สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ พระราชทานอภิเษกนั้น คือ พระสุวรรณปาส้งนี้เอง
ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระบรมราชา ราชโอรสของสมเด็จพระบรม ไดรโลกนาถ ยกกองทัพออกไปดีได้เมืองทวาย เรื่องนี้ได้พบในหนังสือพงศาวดารพม่ายุดิด้อง กันว่าเป็นความจริง เมืองทวายแด่ก่อนชื้นกรุงศรีอยุธยา จะเป็นพระเจ้าราชาธิราชหรือเชื้อ พระวงศ์พระองค์ใดพระองค์หนึ่งที่ครองเมืองหงสาวดี มาดีเอาไปเสียคราวหนึ่ง สมเด็จพระบรมราชา จึงไปดีกลับเอามาเป็นของกรุงศรีอยุธยาอีก ในหนังสือพงศาวดารพม่าว่า ครั้งนั้นไทยกวาดด้อน เอาผู้คนมาด้วยเป็นอ้นมาก
อธิบายเรอง
ในรัชกาลสมเด็จพระอินทราชาธิราชท 1®
(รองผู้รับรัชทายาท สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม กับฉบับพระราชหัดถเลขา ยุติดามพระ-ราชพงศาวดารย่อของกรมสมเด็จพระปรมานุชิดแดกด่างกันเป็นข้อสำคัญ ในเรี๋องผู้รบรัชทายาท สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ ฉบับพิมพ์ ๒ เล่มว่า สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถครองราชสมบัติ อยู่ ๓๘ ปี เมื่อสุวรรคด พระบรมราชาผู้เป็นพระราชโอรสได้รับราชสมบ้ติ มีพระนามว่า สมเด็จ พระรามาธิบด็ที่ ๒ แด่ฉบับพระราชหัดถเลขาว่า สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ ครองราชสมบ้ดิ อยู่เพียง ๑๕ ปี สวรรคดแล้วสมเด็จพระอินทราชาราชโอรสได้รับราชสมบัติครองราชสมบัติอยู่ ๒๔ ปี สมเด็จพระอินฑราชาธิราชสวรรคต พระราชโอรสของสมเด็จพระอินฑราชาธิราชได้รับ ราชสมบัติ ทรงพระนามสมเด็จพระรามาธิบด็ที่ ๒ ข้อแดกด่างกันนี้ เป็นการเพิ่มจำนวนพระเจ้า--แผ่นดินกรุงศรีอยุธยาขึ้นอุกพระองค์ ๑ และเถียงกัน ฝ่ายหนึ่งว่าสมเด็จพระรามาธิบด็ที่ ๒ เป็น ราชโอรส แด่อีกฝ่ายหนึ่งว่าเป็นราชนัดดาของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ จึงว่าหนังสือพระ-ราชพงศาวดารแดกด่างกันเป็นข้อสำคัญในดอนนี้
ข้าพเจ้าได้ตรวจสอบหนังสือ และพิเคราะห์ความที่หนังสือพงศาวดารแดกด่างกันดูโดย ถ้วนถี่ เห็นว่าเหตุที่เกดแตกด่างกันนั้น เป็นด้วยความที่แต่งไว้ในพระราชพงศาวดารฉบับพมพ์ ๒ เล่ม ทำให้ฉงนสนเท่ห์ เดิมกล่าวว่า สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถมีราชโอรสพระองค์ ๑ ทรง นามพระอินทราชา ได้ไปรบช้าศึกิเชียงใหม่กับสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ และได้ชนช้างกับ ข้าศึกถีง ๔ ช้าง ถูกปีนที่พระพ์กดร์ในคราวที่รบนั้น แล้วหนังสือพระราชพงศาวดารก็ไม่กล่าวถีง พระอินฑราชาพระองค์นี้อีกด่อไป ต่อมามากล่าวขึ้นว่า “คักราช ๔๑๖ ปีจอ ฉศก สมภพพระ-ราชโอรสทำน*’ แปลความว่า เกิดพระราชโอรสอีกพระองค์ ๑ แล้วมากล่าวอีกแห่งหนึ่งว่า "คักราช ๘๒๘ ปีจอ อิฐศก พระบรมราชาผู้เป็นพระราชโอรสทรงผนวช คักราช ๔๒๙ ปีกน นพศก สมเด็จ-พระราชโอรสเจ้าลาผนวช พระราชทานอภิเษกพระบรมราชาราชบุตรไว้ในที่พระมหาอุปราช” ด้งนี้ ทำให้เป็นข้อสงสิ'ยว่า พระบรมราชาที่ทรงผนวช และที่เป็นพระมหาอุปราชนี้ เป็นพระองค์ เศึยวกับพระอินทราชาที่ชนช้าง หรีอเป็นพระราชโอรสองค์ที่ประสติเมื่อปีจอ ฉศก หนังลือ พระราชพงศาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่มคัดสินว่า ศึอพระราชโอรสองคที่ประสูติเมื่อปีจอ ฉศก ที่ ได้เป็นพระบรมราชามหาอุปราชองค์นี้และว่าเมื่อสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถสวรรคดแล้ว ด้อง รออยู่ ๓ ปี จึงได้ราชาภิเษกเป็นสมเด็จพระรามาธิบดิที่ ๒
ในหนังศอพระราชพงศาวดารย่อ กรมสมเด็จพระปรมานุชิตฯ ท่านจะไดัหลักฐานอ้นใด มาประกอบไม่ทราบ ท่านทรงยุด็ว่า พระราชพงศาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม กล่าวความตรงนี้ผิด กรมสมเด็จพระปรมานุชิดฯ ทรงลัดสินว่า สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถครองราชลมบ้ดิอยู่เพียง ๑๕ ปี เมื่อสวรรคตแล้ว พระอ้นทราชาได้รับราชสมบฺดจึงดั้งแผ่นดินสมเด็จพระอ้นฑราชาที่ ๒ เดิมขึ้นแผ่นด็นหนึ่งว่า ครองราชสมบดอยู่ ๒๔ ปี เมื่อสมเด็จพระอ้นทราชาชิราชสวรรคตแล้ว พระบรมราชาราชโอรสของสมเด็จพระอ้นฑราชาชิราช ได้รับราชสมบดเป็นสมเด็จพระรามาชิบด็ ที่ ๒ แด่ตองรออยู่ 01 ปี จึงได้ราชาภเษกเหมือนกัน แด่ด้องรอด้วยเหธุไดไมใด้ขึ้แจงทงฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม และพระราชพงศาวดารย่อของกรมสมเด็จพระปรมานุชิดฯ หนังศอพระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหดถเลขานี้ ยุดิดามพระราชพงศาวดารย่อของกรมสมเด็จพระปรมานุชิดฯ จึงม แผ่นดินสมเด็จพระอ้นฑราชาชิราชที่ ๒ เพีมขึ้นแผ่นดิน ๑
ข้าพเจ้าดรวจศอบหนังสือพระราชพงศาวดารคราวนี้ ได้พระราชพงศาวดารฉบับหลวง ประเสรัฐมาศอบอ้กฉบับ ๑ ซึ่งเซึ่อได้ว่าทงผู้แต่งพระราชพงศาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม่[นชนหลัง และกรมสมเด็จพระปรมานุชิดฯ ไม่ได้เหน เพราะเนี้อความที่มวมนสนเท่หัเนดอนแผ่นดินสมเด็จ พระบรมไดรโลกนา ถ ได้ความแจ่มแจ้งชัดเจนไนพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสรัฐ สามารถ จะลัดฺสินได้ว่าเรี๋องจรังเป็นอย่างไร เรี๋องที่จรังเป็นลังนี้ คอ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถมลูกเธอ แด่เมึ่อยงเป็นพระมหาอุปราช ๒ องค์ เมื่อได้เสวยราชสมบดดั้งลูกเธอ ๒ องค์นั้นให้เป็นพระ-บรมราชาองค์ ๑ พระอ้นทราชาองค์ ๑ สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถเสวยราชสมบ้ดิอยู่ที่กรุง ศรัอยุธยา ๑๕ ปี ในระหว่างนั้นพระเจ้าดิโลกราชเมองเชิยงใหม่ ยกกองทัพลงมาด็หัวเมืองเหนอ หลายคราว หัวเมืองเหนัอบับเยินรวนเร ด้วยส่งกองทัพกรุงศรีอยุธยาขึ้นั[บ่ไมใคร่ทันข้าศก สมเด็จ พระบรมไตรโลกนาถจึงเสด็จขึ้นไปเสวยราชสมป้ดิอยู่เมืองพิษณุโลก เปลี่ยนกรุงศรีอยุธยาเป็น เมืองลูกหลวง ให้พระบรมราชาครองกรุงศรีอยุธยา อย่างเป็นพระเจ้าประเทศราช พระอินทราชา นั้นเขาใจว่า ดามเสด็จขึ้นไปอยู่เมืองพษณุโลกด้วยสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถเสด็จขึ้นไปอยู่เมือง พิษณุโลกได้ป็ ๑ พระเจ้าดิโลกราชก็ยกมาดิเมืองสโฃทัยอ้ก สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถจึงไห้ พระอนฑราชาเป็นทัพหน้า และเสด็จยกทัพหลวงไปด่อลู้ข้าศึกพระอ้นฑราชาด็กองทัพพระยา ยุทชิศเรเจ้าเมืองเชลยง ซึ่งเป็นกบฏไปเข้ากับข้าศกแดก แล้วไล่ถลำเข้าไปถึงกองทัพหมื่นนคร ผูเป็นอาพระเจ้าดิโลกราชซึ่งเป็นทัพใหญ่ ข้าศึกเข้าล้อมรุมรบพระอินฑราชา ด้องชนข้างข้าศึก ถง ๔ ข้าง และถูกปีนที่พระทักดร์ด้องถอยทัพกลับมา ทหนังสือพระราชพงศาวดารทุก ๆ ฉบับ ไม่ได้กล่าวถึงพระอินทราชาอ้กด่อมา ทำให้ข้าพเจ้าเข้าใจว่า พระอินทราชาเห็นจะสิ้นพระชนม์ ด้วยพิษป็นที่ถูกในคราวนั้น
เมื่อเสร็จศึกเชียงใหม่แล้ว พระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสรัฐกล่าวว่า “สมภพ พระราชโอรสท่าน" เมื่อปีมะโรง จุลลักราช ๔๓๔ พระราชโอรสพระองค์นี้ เรียกในฉบับหลวง ประเสรัฐว่าพระเชษฐา เมื่อพระชันษาถึง ๑๓ ปี ได้ทรงผนวชเป็นสามเณรพร้อมกับราชบุตร ของพระบรมราชาที่ครองกรุงศรีอยุธยา ข้อนี้เข้าใจได้ว่า พระบรมราชามืพระชันษาแก่กว่า
พระเชษฐาดั้ง ๒๐ ปีขื้นั1ป เมึ๋อพระเชษฐาลาผนวชแล้ว ไนฉบับหลวงประเสรัฐว่า สมเด็จพระ-บรมไตรโลกนาถดั้งให้พระเชษฐาเป็นพระมหาอุปราช แต่ไม่ไส้บอกไห้ชัดว่าเป็นพระมหาอุปราช เฉพาะทัวเมองฝ่ายเหนุอหรัอทงพระราชอาณาจักร เมึ๋อสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถสวรรคต แส้ว พระบรมราชาที่ครองกรุงศรัอยุธยาไส้ราชสมบัด แต่ครองราชสมบัดอยู่ ๓ ปีกสวรรคต เมึ่อสมเด็จพระบรมราชาธิราชสวรรคตแล้ว พระเชษฐามหาอุปราชจืงขื้นครองราชศมบัต ทรง พระนามสมเด็จพระรามาธิบด็ที่ ๒ เสด็จกลับลงมาอยู่กรุงศรอยุธยาจนคลอตรัชกาล ไส้ความ ตังนื้ กสนความฉงนสนเท่ห์เห้น่เดว่าพระราชพงศาวดารทแตกต่างลัน!แน ผดส้วยลันทง ๒ ฉบับ และถูกส้วยลันดั้ง ๒ ฉบับ คอฉบับที่พมพั ๒ เล่ม ว่าสมเด็จพระรามาธิบด็ที่ ๒ เป็นราชโอรส ของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถน้นกํถูก ที่พระราชพงศาวดารย่อว่า ม่พระเจ้าแผ่นด็นแทรก อกพระองค์ ๑ นนก็ถูก แต่ควรจะเรัยกว่าแผ่นด็นสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๓ มํใช่สมเด็จ พระอนทราชาธิราชท ๒
ประวัติสมเด็จพระบรมราชาธิราช,ท 0 (พระอนทราชาที่ I®)
สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๓ เห้นจะเป็นผู้มีความสามารถในการปกครอง ส้วยการที่ อยู่ครองกรุงศรัอยุธยาในเวลานน ไม่ใช่แต่จะส้องคอยอุดหนุนกำลังวังชาทางข้างเหนออย่างเตยว ส้องคอยระวังรักษาพระราชอาณาจักรทงฝ่ายไส้ส้วย ดูเป็นการเรัยบรอยตลอดมา เมึ๋อถงปลาย รัชกาลสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ราชการบ้านเมองเห์นจะมอบไว้ไนภาระของสมเด็จพระ-บรมราชาธิราชมาก จงปรากฎว่าสมเด็จพระบรมราชาธิราช่เส้เสด็จไปด็เมองทวาย ซึ่งหนังสือ พงศาวดารพม่ารับสมจรัง และว่าไทยกวาตส้อนผูคนมาคร้งนนเป็นลันมาก แต่เมึ่อถงเวลุาสมเด็จ พรฺะบรมราชาธิราชที่ (ภ ไส้ปกครองบ้านเมองสิทธขาดมเวลารัชกาลนัอย ปรากฎเรึ๋องไนพระ-ราชพงศาวดารเพยงว่า ไส้ก่อกำแพงเมองพชัยเป็นคร้งแรก เมองฟ้ชัยนั้หนังสือพงศาวดาร เหนัอว่าพระยาโคตระบองศว้าง แดไม่มชึ๋อปรากฎไนศลาจารักกรุงสุโขทัย ข้าพเจ้าเข้าไจว่าจะ เป็นเมองใหม่พึ่งสว้างขื้นไนครงสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๓ แต่ตัวเมองกไม่อยู่ถาวรไส้เท่าได ด้วยถูกนํ้าเซาะดลึ๋งพัง ลังมวัดวาพอว้ไส้ว่าเมองพชัยเคยอยู่ตรงนน เดี๋ยวนื้เป็นที่ดั้งที่ว่าการ อำเภอฟ้ชัย
ว่าด็วยศักราชแผ่นตินสบเด็จพระบรบร!ชาธร!ชที่ 0 ตามเรึ่องราวที่สอบไส้ความตังอธิบายมา ควรเซึ่อว่าสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๓ เสวยราชย์ ปีวอก จุลตักราช ๔๕๐ พ.ศ. ๒๐๓๑ ครองราชศมบ้ตอยู่ ๓ ปี สวรรคตป็กน จุลตักราช ๔๕๓ พ.ศ. ๒๐๓๙
อธิบายเรอง
ในรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1®
สอบศักราช
ศักราชแผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดืที่ ๒ ในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราช-หัดถเลขานี้ว่า เสวยราชย์เมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช๔๓๕ พ.ศ.๒๐๑๖ สวรรคดเมื่อวนอาทิดย์ ขึ้น๔คํ่า เดือน๑๒ ปีมะเส็ง จุลศักราช๔๗๑ พ.ศ.๒๐๕๒ รวมปีรัชกาลว่าเสวยราชย์แล้วยัง ไม่ได้ราชาภิเษก ๓ ปี ราชาภิเษกแล้วเสวยราชย์ต่อมาอีก ๓๗ ปี สิริรัชกาลเป็น ๔๐ ปี ดังนี้ เมื่อ มาคำนวณดูเห็นพลาดอยู่ ดั้งแด่ปีมะเส็ง จุลศักราช ๔๓๕ จนปีมะเส็ง จุลศักราช ๔๗๑ คำนวณ ได้เพียง ๓๖ ปี ที่พลาดไปด้วยเหตุใด ข้าพเจ้าได้อธิบายไวในที่อึ๋นแล้ว ถงกระนั้น ปีสมเด็จพระ-รามาธิบด็ที่ ๒ เสวยราชย์ดามที่ลงไวในพระราชพงศาวดารฉบับนี้ เร็วไปกว่าที่ปรากฎในฉบับ หลวงประเสริฐถง ๑๔ปี ข้าพเจ้าเห็นว่า ที่จริงถูกอย่างว่าในฉบับหลวงประเสริฐ
พระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐว่า สมเด็จพระรามาธิบด็ที่ ๒ เสวยราชสมบ้ต เมื่อปีกุน จุลศักราช๔๕๓ พ.ศ.๒๐๓๔ ครองราชสมบ้ดิอยู่๓๔ ปี สวรรคดเมื่อปีฉลู จุลศักราช ๔๔๑ พ.ศ. ๒๐๗๒
ประวติของสมเด็จพระรามาธิบด็ที่ 1®
สมเด็จพระรามาธิบดืที่๒ สมภพที่เมืองพิษณุโลก เมื่อปีมะโรง จุลศักราช๔๓๔ พ.ศ. ๒๐๑๕ เมื่อพระชันษาได้ ๑๓ ปี สมเด็จพระบรมไดรโลกนาโ)ผู้เป็นพระราชปีดา พระราชทาน อภิเษกให้เป็นพระมหาอุปราชอยู่ ๓ ปี สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถจ้งสวรรคต เมื่อสมเด็จพระ-บรมไดรโลกนาถศวรรคด พระชันษาสมเด็จพระรามาธิบดืที่๒ ได้®๖ปี เห็นจะยอมถวายราชสมบ้ดิ แก่สมเด็จพระบรมราชาธิราชผู้เป็นพระเชษฐา ซึ่งครองกรุงศร็อยุธยาอยู่ในเวลานั้น ส่วนพระองค์ คงครองเมืองพิษณุโลกอยู่ในตำแหน่งพระมหาอุปราชอีก ๓ ปี จนสมเด็จพระบรมราชาธิราช สวรรคด จึงเสด็จลงมาเสวยราชสมบ้ดิ ณ กรุงศร็อยุธยาเมื่อพระชันษาได้๑๙ปี ครองราชสมบ้ดิ อยู่ ๓๔ ปี สวรรคดเมื่อพระชันษาได้ ๕๗ ปี
อธิบายเหตุการณ์
เหตุการณฺที่มืในแผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดืที่ ๒ ดามที่ปรากฏในหนังสือพระราช-พงศาวดาร และที่พบในหนังสืออื่น ซึ่งควรจะอธิบายมืเป็น๔ประเภท คือ เรื่องการที่เกี่ยวแก่ อุปถัมภกพระพฑธศาสนาประเภท ๑ เรื่องจัดการปกครองบ้านเมืองประเภท ๑ เรื่องการทำศึก สงครามประเภท ๑ และเรื่องทำไมดร็ถับต่างประเทศประ๓ท ๑ ข้าพจะได้อธิบายด่อไปโดยลำดับ
เรืองสร้างพระเจดีย์ทีบรรจุพระอฐ ในวัดพระศรีสรรเพขญ์
ความปรากฎในหนังสิอพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ทรงพระ-ราชอุทิศที่พระราชวังเดิม ซึ่งสร้างแด่ครั้งสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ ถวายเป็นวัตพระศรีสรรเพชญ์ ย้ายพระราชวังลงมาดั้งข้างรีมนั้า แล้วเสด็จชื้นไปเสวยราชสมบ้ดิอยู่ ณ เมืองพิษณุโลกจนสวรรคต เนื้อความที่กล่าวนี้ ทำไห้เข้าไจว่า วัดพระศรีสรรเพชญ์ในครั้งแผ่นดุนสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ และแผ่นดินสมเด็จพระอินทราชา (คอสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่๓) จะยังไม่ไต้ก่อสร้างอันได ชื้นนัก จะพึ่งมาก่อสร้างแข็งแรงเป็นวัตไนพระราชวัง อย่างวัดพระศรีวัตนศาสดารามในกรุงเทพฯ เมื่อในแผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบด็ที่ ๒ มืเนื้อความปรากฎในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบบ หลวงประเสรีฐว่า ปีจอ จุลศักราช ๔๕๒ พ.ศ. ๒๐๓๓ “สมเด็จพระรามาธิบดี ประดิษฐานมหา-สถูปพระบรมธาตุสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถและสมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้า’’ ที่กล่าวดังนี้ หมายความว่า สมเด็จพระรามาธิบด็ที่ ๒ ทรงสร้างพระมหาสถูปชื้นบรรจุพระอิฐธาตุพระเจ้า แผ่นดินทั้ง ๒ พระองค์นั้น มหาสถูปนี้คอพระเจดีย์ใหญ่ในวัดพระศรีสรรเพชญเป็นแน่ มไช่ที่อึ่น สร้างครั้งนั้น ๒ องค์ ในวัชกาลหลังสร้างชื้นบรรจุพระอิฐธาตุสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ เองอิก องค์หนึ่ง พระมหาสถูปจ้งปรากฎอยู่จนทุกวันนี้ ๓ องค์
ในวัดพระศรีสรรเพชญ์ มืพระเจด็ย้ไหญ่ที่กล่าวมาแล้ว ๓ องค์ และยังมืพระเจดีย์ขนาด กลางที่มืวิหารต่อมุขอิกหลายองค์ นอกจากนี้ยังมืเจดีย์เล็ก ๆ รายไปรอบวัด ข้าพเจ้าเคยปรึกษา กับพระยาโบราณราชธานีนทร์ครั้งหนึ่งว่า วัดพระศรีสรรเพชญ์ก็เป็นวัดสร้างชื้นในพระราชวัง เหมือนอย่างวัดพระแก้วที่กรุงเทพฯ นี้ ทำไมจึงมืพระเจดีย์มากนักไนหนังสือพระราชพงศาวดาร กล่าวแด่ว่า บรรจุพระอิฐธาตุพระเจ้าแผ่นดินและเจ้านายไร้ห้ายจระน่าพระวิหารวัดพระศรี-สรรเพชญ์ไปดรวจดูพระวิหารหลวงด้วยกัน ก็เห็นว่าที่ไม่พอบรรจุอิฐได้ลักกี่องค์ เกิดความคุด ชื้นด้วยกันว่า หรีอพระเจดีย์เหล่านั้นจะเป็นที่บรรจุพระอ้เในพระราชวังทั้งนั้นดอกกระมัง เพึ่อฺ จะให้รู้แน่ในโบราณคดีข้อนี้ ไต้ให้พระยาโบราณราชธานีนทร์ เสือกหาพระเจดีย์องค์เล็ก ๆ ที่ รายอยู่รอบในวัดพระศรีสรรเพชญ์ ที่หักพังลงถืงพื้นดินแล้ว ลองขุคุดรวจดูถงรากองค์หนึ่ง ก็ พบอ้เฝังไร้ในนั้น จึงเข้าใจไต้แน่ว่าบรรดาพระเจดีย์ไม่ว่าน้อยใหญ่ ที่อยู่ในวัดพระศรีสรรเพชญ์ สร้างชื้นเป็นที่บรรจุพระอิฐธาตุของพระเจ้าแผ่นดุนหรีอเจ้านายในราชวงศ์ครั้งกรุงเก่า ดั้งแด่ แผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ เป็นต้นมา ที่บรรจุพระอิฐธาตุของพระเจ้าแผ่นดิน เดิมทำ เจดีย์ใหญ่ไต้ ๓ องค์เด็มที่แล้ว ต่อมาคงจะทำเป็นพระเจดีย์ขนาดกลางที่มืวิหาร สำหวับทำบุญ ต่อกับพระเจดีย์ทุก ๆ องค์ ส่วนเจ้านายที่เป็นพระราชวงค์ที่พระราชทานเพลิงพระเมรุกลางเมือง คงบรรจุพระอิฐไร้ในพระเจดีย์รายขนาดเล็ก ที่พระราชทานเพลิงเมรุทำที่วัดใด เข้าใจว่าทำ พระเจดีย์บรรจุพระอิเไร้ที่วัดนั้น เช่นวัดไชยวัฒนารามเป็นต้น ยังมืพระเจดีย์รายอย่างที่ว่านี้ ปรากฏอยู่หลายองค์ทิบรรจุพระอิฐธาตุในวัด่พระศรีสรรเพชญ์ ต่อมาไต้พบพระเจดีย์องค์หนึ่ง ทำไร้ในวิหารจัตุรมุขอยู่ห้ายจระนำของพระมหาสถูป พระเจดีย์องค์เล็กที่อยู่ในวิหารนั้น มืช่อง
ส่าหรบบรรจุพระอัฐหลายช่องพลอนไปทั้งองค์พระเจด็ย์ เข้าไจว่าจะสร้างขึ้นเมื่อลานวัดพระ-ศรีสรรเพชญเดุมไปด้วยพระเจด็ย์แล้ว จะสร้างพระเจด็ย์ส่าหรบพระอัฐองค์ละเจด็ย์ไม่ได้ จง สร้างพระเจค์ย์ที่มช่องบรรจุได้มาก ๆ ไนองค์เคยว ที่หนังสือพระราชพงศาวดารว่า บรรจุพระอัฐ ไวัท้ายจระนำ น่าจะหมายความว่า บรรจุพระอัฐไนพระเจด็ย์องค์นี้เอง ม่ความจรีงซึ่งควรจะ รู้กันไนทุกวันนี้อย่างหนึ่งด้วยเรึ๋องวิธบรรจุอัฐธาตุแด่โบราณมา ชั้นเดิมศพผู้มีบรรดาคักดสูง เช่นพระเจ้าแผ่นด้น เมื่อท้าฌาปนกิจที่ใด เขาท้าเจด็ย์ลงดรงที่ท้าฌาปนกิจนน ครอบทั้งอฐ และอังคารธาตุ ด่อมาเปลี่ยนเป็นเก็บอัฐธาตุไปบรรจุในพระเจดุย์ ซึ่งมีไร้ที่อื่น อย่างเช่นบรรจุ พระอ้เสมเดจพระบรมไดรโลกนาถ ที่กล่าวมานี้ไม่มีประเพณีที่เก็บอัฐธาตุกับคนมาเข้าบ้าน มา จนดอนกลางในชั้นกรุงเก่า ราวดั้งแด่แผ่นด้นพระเจ้าปราสาททองมา ประเพณีการบรรจุพระ-อัฐธาตุ ได้ความในหนังสือชั้นนั๊นว่าพระอังคารแห่เอาไปลอยใ!เา แด่พระอัฐ ถาเป็นพระเจ้าแผ่นด้น หรีอเป็นพระบรมวงศ์ผู้ใหญ่อังบรรจุไนวัดพระศรีสรรเพชญ์ แด่ล้าเป็นเจ้านายด่างวังล่งพระอัฐ ไปไวัที่วัง ดเหมุอนจะไท้จัดการบรรจุกันเอาเองพระยาโบราณราชธานันฑร์ ได้พุบโกศพระอัฐ จมด้นอยู่ไนพนที่วังรีมวัดตุสิดจึงท้าไหเข้าไจว่าจะเป็นพระอัฐเจ้านายองค์ไดองค์หนึ่งซึ่งอยู่วังนน ในํดอนหลง อังไม่ทันบรรจุก็เสยกรุง ประเพณีเช่นว่านี้ ไข้มาจนไนชั้นกรุงธนบุรี ประเพณบรรจุ พระอัฐไร้วัด เข้าใจว่าพึ่งเลกเมื่อครั้งกรุงวัดนโกสินทร์นี้เอง
เรื้องสร้างพระพุทธรูปศร้สรรเพชญ์
นอกจากสร้างพระมหาสถูปที่กล่าวมาแล้ว ความปรากฎในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า เมื่อปีมะแม จุลศักราช (ตามฉปีบหลวงประเส่7ฐ) ๔๖๑ พ.ศ.๒๐๔๒ สมเด็จพระรามาธํบด้ที่๒ ทรงสร้างพระวหารหลวงไนวัดพระศรีสรรเพชญ่ ถงปีวอก จุลศักราช ๔๖๒ พ.ศ. ๒๐๔๓ ณ วน อาท้ดย์ ขึ้น๔ค์า เด็อน ๖ ไท้หล่อพระพุทธรูปยนขนาดไหญ่ไร้ในพระวิหารหลวงนี้พระองค์หนึ่ง ถวายพระนามว่า “พระศรีสรรเพชญ่” ขนาดพระพุทธรูปพระองค์นี้ บอกไร้ไนพระราชพงศาวดาร ว่า สูงถง ๔ วา หล่อแล้วท้มด้วยทองคำ เป็นทองหนักถง ๒๔๖ ชฺง พระพุทธรูปศรีสรรเพชญ่ พระองค์นี้ เป็นพระยนที่สูงใหญ่ย’งกว่าพระพุทธรุปหล่อพระองค์อื่น ที่ข้าพเจ้า1ด้ทราบว่ามีไน ประเทศไดุ ๆโดยรอบ เมื่อหล่อพระองค์นี้เห็นจะเรีองลอเป็นพระเก็ยรด้ยศมากท้าอยู่ ๓ ปีจ้งแล้ว ได้ฉลองเมื่อวันศกร์ ขึ้น ๑๑ คา เด็อน ๔ ปีกุน จุลศักราช (ตามฉบับหลวงประเสรฐ) ๔๖๕ พ.ศ. ๒๐๔๑ อยู่มาจนเสยกรุงแก่พม่า ๆ ลอกเอาทองคำท้มไป และเผาพระวิหารเสืย พระพุทธรูป ศรีสรรเพชญละลายเหลอแด่ซาก เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟัาจุฬาโลก ทรงสร้างกรุง วัดนโกสินทร์แล้ว มีพระราชประสงค์จะบูรณะพระพุทธรูปศรีสรรเพชญ์ใท้ด็ศังเก่า แด่เมื่อไท้ ดรวจดู เห็นชำรุดละลายเหลอที่จะปฎํส้งขรณีใท้คนด้ได้ จึงทรงพระราชคำรีจะไท้เก็บซากทอง พระพุทธรูปศรีสรรเพชญ์ มารวมหล่อเป็นพระพุทธรูปขึ้นใหม่ ใท้มีพระราชปุจฉาถามที่ประชม พระสงฆ์พระราชาคณะ ๆ เห็นว่าเอาพระพุทธรูปแบ้ที่ทักท้าลายแล้วมาหลอหลอ้มหาควรไม่ ด้วยเหตุนี้พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟัาจุฬาโลก จึงโปรดไท้เก็บทองพระพุทธรูปศรีสรรเพชญ์
มาบรรจุไว้ในพระเจด็บ้ ที่ทรงสร้างในวัคพระเชดพนแสะถวายพระนามพระเจดย์นั้นว่า พระเจด็ย์ ศร้สรรเพชคาญาณ อังปรากฎอย่จนทุกวันนี้
การปกครองบ้านเมืองที่จัดในแผนดิน สมเด็จพระรามาธิบดิที่เ9
ราชการแผ่นุดินที่ได้จัดในรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบด็ที่ ๒ ลังเกดดูในหนังสือพระราช พงศาวดาร ดูการที่จัดวางแบบแผนปกครองทำนุป้ารงพระราชอาณาจักร เห็นจะเป็นเพราะ สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถได้ทรงดั้งแบบแผนฝ่ายพลเร้อนแล้ว สมเด็จพระรามาธบด็ที่ ๒ จง ทรงจัดการข้างฝ่ายทหารด่อมา กล่าวไว้ในหนังสิอพงศาวดารแด่ย่อ ๆ เป็น ๓ อย่าง ว่าทำสาร บัญชีอย่าง ๑ ทำการพิธทุกเมองอย่าง ๑ ทำตำราพิชัยสงครามอย่าง ๑
การทำสารบัญชี
ที่เร้ยกว่าสารบัญชีนั้นคอจัดการวางแบบแผนหน้าที่กรมพระสุรัสวดี ซึ่งเป็นพนักงาน ทำบัญชีพล และเร่งเร้ยกคนเข้ารับราชการทุหาร ข้าพเจ้าเข้าใจว่า คอจัดวธเกณฑ์ทหารนั้นเอง ลักษณะทหารไทยแด่โบราณใช้ประเพณที่เกณฑ์ชายฉกรรจ์ทุกคนเข้ารับราชการทหารข้า นานมาแล้วเป็นแน่ไม่ต้องสงลัย ด้วยเป็นการจำเป็น โดยเฉพาะเมึ่อไทยแรกลงมารวบรวมกัน ดั้งบ้านดั้งเมอง จำต้องไข้กำลังอย่างมากที่สุด เพอป้องกันกัยอันตรายของดน เมึ่อรวบรวมบ้านเมอง ดั้งเป็นประเทศเป็นราชอาณาจักรชื้น การพล1รอนก้เกิดมชื้น จำต้องแบ่งหน้าที่ฝ่ายทหารมา ช่วยการฝ่ายพลเร้อนให้ได้ทำไร่นาด้าขาย ไห้เก้ดทรัพยสมบ้ดเป็นกำลังบ้านเมีองจ์งด้องดั้งวธ ปกครองฝ่ายพสเร้อน ลังอธบายไว้ในดอนแผ่นดินสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ เมึ๋อมแบบแผน วธปกครองฝ่ายพลเร้อน กต้องดั้งวธข้างฝ่ายทหาร อย่างเร้ยกกันทุกวันนี้ว่า พระราชบัญญ้ด ลักษณะเกณฑ์ทหาร เพึ๋อผ่อนผันอย่าไห้เสืยประโยชน์ทั้งฝ่ายทหารและพลเร้อน ว้ธเกณฑ์ทหาร อย่างเก่า หร้อุที่เร้ยกและเข้าไจกันชั้นหลังว่าวธเกณฑ์เลกนั้น จะมีชื้นทํแรกไนแผ่นดินสมเด็จ พระรามาธบด็ที่ ๒ หร้อก่อนนั้นกเป็นได้ และต่อมาคงจะมีการแก้ไขโดยลำลับมาดามเหชุการป้ และความเปลี่ยนแปลงของบ้านเมอง ซึ่งรู้ไม่ได้ในเวลานี้ว่า ครั้งไหนจะไค้เปลี่ยนแปลงเพิยรไร เป็นอย่างไรบ้าง แด่พอรู้เด้าได้ว่าลักษณะเกณฑ์ทหารอย่างโบราณนั้น ถ้าว่าโดยไจความเป็น อย่างนี้ คอ กำหนดพลเมองเป็น ๒ พวก เป็นไทยพวก ๑ มิใช่ไทยพวก ๑ เป็นทหารได้แด่ไทย พลเมองที่มไช่ไทยนั้นโดยมากเป็นคนชาดิอึ่น เช่น ขอม ข่า มอญ ลาว ซึ่งเป็นทาส หร้อด็ทพ จับได้มาเป็นเชลย นอกจากนี้ยงมีชาวด่างประเทศ เช่น จ์น แขก ฝรั่ง ที่สมัครเข้ามาคาขาย พวกเหล่านี้มีชาดิละน้อย ๆ และมิใช่ไทยจืงไม่ให้เป็นทหาร คนจำพวกที่ไม่ให้เป็นทหารนั้น ที่ เป็นทาสเชลย ก้ไข้เป็นบ่าวหร้อทำการเป็นพาหนะหาบหาม ที่เป็นชาวด่างประเทศมาค้าขาย ก้ยกเว้นไห้บ้าง หร้อบางทให้ทำการอึ๋นแทนยกลัวอย่างลังวธผูกนี้จํนให้เสิยเงินแทนเป็นทหาร เป็นด้น
วิธีเกณฑ์นั้น คือ ชายทุกคน๓ไม่พการต้องเป็นทหารดลอดเวลาทึ่มกำลงจะเ3น่1ด เรียกว่า เวลาฉกรรจ์ กำหนดเวลาทึ่เรียก ๆ เมื่ออายุ ๑๙ปี ใช้คำว่าเวลาสมสัก ในระหว่างอายุ ๑๙ จน ๒๐ อยู่ในหมู่สมให้มูลนายฝึกหัด (ที่ภายหลังมาเรยกกันว่า เลกสม เลยเข้าใจกันว่าเป็นปาว สำหรับมุลนายใช้สอย และกันเอาไว้นานๆ จนนายตายก็ม) เมื่ออายุถึง๒๐ ต้องเช้าเป็นทหาร เรียกว่าไพร่หลวงไปจนปลดชรา
วิธีควบคุมทหารแด่โบราณนั้น ก็จัดท้องทึ่อย่างเป็นมณฑล คือมณฑลราชธานี และหัว เมืองเอก หัวเมืองโท หัวเมืองดรี เมือง ๑ นับเสมอมณฑล ๑ อย่างทุกวันนี้ คนอยู่ไนมณฑลไหน สังกัดเช้ากองมณฑลนั้น ไนมณฑล ๑ เช่นมณฑลราชธานี จัดการควบคุมเป็นกรม ๆ กรมใหญ่ บ้าง กรมเล็กบ้าง มีเจ้ากรม ปสัดกรม สมุหบัญชี บังคับบัญชาขึ้นในกระทรวงเสนาบดีหรือใน เจ้านายผู้ใหญ่ทึ่เรียกว่า เจ้าด่างกรม กรมแบ่งออกเป็นหมวด หมวดแบ่งออกเป็นหมู่ มีเจ้าหมวด นายหมู่ควบคุม คนในหมวดหมู่กรมไหน แม้มีลูกโดขึ้นต้องรับราชการในหมวดหมู่กรมนั้น เรียก ว่าลูกหมู่ ถาลูกหมู่ผู้หญิงไปไต้คนกรมใดเป็นผัว มีลูกออกมายังมฺวิธีที่จะดัดสินเอาเช้าหมู่กรม ยืดยาว ปรากฎอย่ไนกฎหมายเป็นยันมาก ทหารโดยมากคงมีหน้าที่อย่างเราเรียกว่า ทหารราบ ไนเวลานี้ แด่ครั้งนันโดยปรกดิก็ปล่อยไปทำมาหากิน ต่อเวลามีราชการจ์งเรียกมารับราชการ ไม่ ผิดกับราษฎรสามัญ แด่ทหารซึ่งจัดเป็นกรมพิเศษล่าหรับเฉพาะการก็มีเหมือนกัน เช่น กรม ช้าง กรมม้า กรมช่าง เป็นต้น และมืกรมทหารล่าหรับรักษาพระองค์พระเจ้าแผ่นดิน คือ ตำรวจ เป็นดัน ยังทหารอีกพวก ๑ ซึ่งเรียกว่า ทหารอาสา คือ อาศัยการอย่างหนึ่งอย่างใดที่ จะให้ทำเฉพาะแด่คนพวกนั้น จึงคัดเลือกคนแต่ล้วนทึ่ใจสมัคร ถอนมารวมเป็นกรมเฉพาะแด่ คนพวกนั้น เรียกว่า กองอาสา มีหลายกรมเป็นกองทหารพิเศษ วิธีทหารอาสานี้ด่อมาเมื่อชาว ด่างประเทศมีมากขึ้น มีส่วนหนึ่งหรือโดยมากดัวยกันในพวกนั้น ๆ สมัครจะรับราชการทัพคืก สมเด็จพระเจ้าแผ่นดินทรงพระราชตำรีเห้นว่าจะเป็นประโยชน์แก่การสงคราม จึงอนุญาดไห้ รวมกันเป็นกองเฉพาะผู้สมัครนั้แ จึงเกิดกองทหารอาสาญิ'ป่น อาสาจามเป็นดัน แด่พวกฝรั้ง แม่นปีนนั้น เกิดแด่มีพวกโปรตุเกสเช้ามารับจ้าง ดั้งแด่ครงแผ่นดินสมเด็จพระไชยราชาธีราช เพราะพวกโปรตุเกสชำนาญปีนไฟ จ้างไว้เป็นทหาร จึงมืไดัเรียกว่าอาสาฝรั้ง
วิธีเรียกระดมคนเวลามีการทัพคืกหรีอมีราชการจะต้องการคนกรมไหนๆบ้าง กรม-พระสุรัสวดีเป็นผู้กะเกณฑ์ เมื่อสั่งแล้ว เจ้ากรม ปลัดกรม เจ้าหมู่นายหมวดก็ไปเที่ยวดีดดามไพร่ มารวมกันไปทำราชการ ส่วนหัวเมืองก็จัดทำนองเดียวกัน แดชื่อกรมดามหัวเมืองเรียกว่ากอง เวลามืคืกสงคราม ผู้ว่าราชการเมืองเป็นคัวแม่ทัพนายพล เพราะฉะนั้นชื่อดั้งเจ้าเมืองเก่า ๆ จึง เป็นชื่อทหารทั้งนั้น แด่เวลาปรกดิไม่มีการศกสงคราม ไพร่จะต้องเช้ามารับราชการปีละช้านาน เท่าไต ช้อนี้ไต้พบไนหนังสือเก่าเพิยงครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราชว่า ต้องมาเช้าเวร รับราชการปีละ ๖ เดีอน มาในชั้นกรุงรัดนโกสินทร์นี้ผ่อนผันลงมา ต้องเช้าเวรรับราชการ เพียงปีละ ๓ เดือน ประเพณ์ที่ให้เสียเงินค่าราชการแทนต้องมาเช้าเวรไต้ เห็นจะพึ่งมีขึ้นครั้ง กรุงเก่าดอนปลายไพร่หลวงเสียปีละ ๑๙ บาท ไพร่สมปีละ ๖ บาท ทาสเชลยเสียปีละ ๑ บาท ๕๐ สดางค์ วิธีจัดการเป็นดังว่ามานี้
ส่วนกรมพระสุรัสวดีนั้น เป็นหัวหน้าการทะเปียนทั่วไป กรมพระสุรัสวดีแบ่งเป็น ๓ แผนก เรียกว่า พระสุรัสวดีกลาง พระสุรัสวดีขวา พระสุรัสวดีซ้าย กรมพระสุรัสวดีกลางบัญชาการ ทั่วไป และเป็นพนักงานบัญชีพล มณฑลราชธานี คือ เมืองหลวงและเมืองชั้นในโดยเฉพาะ กรมพระสุรัสวดีขวา พนักงานบัญชีพลหัวเมืองฝ่ายเหนือ กรมพระสุรัสวดีซ้าย พนักงานบัญชี พลหัวเมืองฝ่ายได้ เนิ้อความทั่งนี้จะเห็นเด้าได้ในทำเนียบศักดินาหัวเมืองในกฎหมาย แด่เดิม กรมพระสุรัสวดีไม่มืหน้าที่เกี่ยวข้องแก่เงินทอง ด,อเมื่อยอมใหไพร่เสียเงินค่าราชการแทนเข้า มารับราชการ กรมพระสุรัสวดีจึงมืหน้าที่เก็บเงิน วิธีการจึงฟันเฟือนมาจนพระบาทสมเด็จพระ-จุลจอมเกล้าเจาอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดดั้งพระราชบัญญ้ติลักษณะเกณฑ์ทหารขึ้น เมื่อ พ.ศ.๒๔๔๒ วิธีเก่าจึงเป็นอันเลิกแด่นั้นมา วิธีเกณฑ์ทหารอย่างเก่าที่ว่ามานี้ ว่าดามที่ข้าพเจ้า ดีดเห็นโดยพิจารณาดูวิธีเกณฑ์เลก เข้าใจว่ามลเหตุเดิมจะเป็นเซ่นว่านี้ แด่บางทีจะมีผู้อื่นคัดด้าน บ้าง
ฬใพระราชพิธีตามหัวเมือง
ที่ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ให้ทำพระราชพิธีทุกหัว เมืองนั้น จะทำอย่างไรยังไม่รู้แน่ แด่ข้าพเจ้าได้พบในก/]หมายลักษณะอาญาหลวง ดรงว่าด้วย หน้าที่ยกกระบัดรหัวเมืองกล่าวความไว้แห่งหนี้งว่า “อนี้งพระเจ้าอยู่หัว มืพระราชกำหนดไว้ว่า เมื่อจะถึงการพระราชพิธีมหรสพเสกข้าวเผาข้าว ให้เจ้าเมืองเอาพลไพร่ฟ้าข้าไทยทั่งหลายออก เลิ้ยงนอกเมืองโดยระบิลแด่หลัง ก็ให้ผู้เป็นยกกุระบัดรรู้เห็นด้วย*’ ดังนี้ จะเป็นพิธีพวกนี้ดอก กระบังที่จัดขึ้นในแผ่นดินสมเด็จพระรามาธีบดีที่ ๒ ถ้าเป็นพิธีทำนองที่ว่าในลักษณะอาญาหลวง นี้ก็เข้าใจได้ว่า การพิธีเหล่านั้นล้วนเกี่ยวแก่การประชุมพล ซึ่งเป็นการฝ่ายทหาร ทำนองการ ดรวจพลสวนสนามของเราทุกวันนี้ แด่จะทำกันอย่างไร และจะจัดเป็นพิธีกี่อย่าง เวลานี้จะรู้ไม่ ได้อย่เอง พิธีปฐมกรรมที่ปรากฎว่าทำในครั้งนั้น นั้นรู้ได้เป็นแน่ว่า เป็นพิธีการข้างฝ่ายทหาร แด่ทีหนังสือพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ทรงประพฤดิการเบญจเพศ และ ให้เล่นดิกดำบรรพ์นั้น แปลไม่ออกว่าทำอะไร ถ้าจะเดาตามความรู้ในเวลานี้ น่าจะเดาว่าเมื่อสม-เด็จพระรามาธีบดิพระชนมายูครบ ๒๕ พรรษา ถ้าการพระราชพธีอย่างเฉลิมพระชันษา และ ให้เล่นโขนเป็นทีแรกในคราวนัน เพราะศักราชดามฉบับหลวงประเสรีฐว่า ทำพิธีเบญจาพิศเมื่อ ปีมะโรง จุลศักราช ๘๕๘ พ.ศ. ๒๐๓๙ ปีนั้นพระชันษาสมเด็จพระรามาธิบดีได้ ๒๕ ปี
ทำตำราพิชัยสงคราม
ที่พระราชพงศาวดารว่า แรกทำดำราพิชัยสงครามในแผ่นดินสมเด็จพระรามาธีบดีที่ ๒ นั้นรู้ได้แน่แทว่า เนื่องด้วยการทหารที่จัดในครั้งนั้น แด่ดำราพิชัยสงครามที่ทำขึ้นในคราว นั้น จะมากน้อยและแด่งไว้เป็นอย่างไร ไม่มืหนังสือที่จะสอบให้รู้ได้ หนังสือเก่าที่เรียกว่า ดำรา พิชัยสงคราม ที่มือยู่เวลานี้ ฉบับ ๑ เป็นแผนที่กระบวนเดินหัพและกระบวนดั้งทัพหลายอย่าง อีกฉบับ ๑ ว่าด้วยวธีจัดกองทัพดลอดจนวิธีรบ แด่เรื่องหลังนี้เป็นหนังสือที่มืผู้เก็บแด่ใจความ
เอามาแต่งเป็นกลอนฟ้าหรับท่องไห้จำได้ เห็นจะไม่ไช่ลัวตำราที่แต่งไนครั้งแผ่นดินสมเด็จพระ-รามาธิบดิที่ ๒
เรองขุดคลองสำโรง
ไนหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชทัดถเลขานี้ว่า ไนแผ่นดินสมเด็จพระรา-มาธํบด็ที่๒ คลองฟ้าโรง ตำบลศรษะจระเข้คลอง ๑ คลองทับนางไปออกปากนั้าคลอง ๑ ตื้นเขิน มรับสั่งไห้ชุตุซ่อมคลองฑั้งสองนั้นไห้เรีอใหญ่ไปมาได้ และว่าเมึ๋อชุดซ่อมคลองนั้โนี้ด้เฑวรูปของ โบราณตรงที่คลองสำโรงต่อคลองทับนาง ๒ รูป ไห้เอามาปลูกศาลไวที่เมองพระประแดง ดงนี้
ข้าพเจ้าได้เอาแผนที่มาดรวจ และไดขอกำนันตำบลนั้นมาอธิบายได้ความว่า คลองสำโรง ไปศรษะจระเข้ บังเป็นคลองมแนวปรากฎอยู่จนทุกวันนี้ ปากคลองสำโรงอยู่ฝังแม่นั้าฟากดะวัน-ออกในแขวงเนองนครเขึ่อนขันธ์ แนวคลองตรงไปดะวันออกต่อคลองศรษะจระเข้ แด่เดิมคงเป็น ทางเดินเรัอ ไนระหว่างแม่นั้าเจ้าพระยาทับแม่นั้าบางปะกงทาง ๑ แด่คลองทับนางนั้นเกือบจะ ไม่มแนวคลองเหลออยู่ คลองนี้ดฺอคลองสำโรง ไนระหว่างแม่นั้าเจ้าพระยาทับสำนั้าบางเหี้ย เข้าไจว่าปากคลองทับนางมาออกที่คลองเมองสมุทรปราการทุกวันนี้
เมองพระประแดง ที่ว่าเอาเทวรูปที่ชุดได้ไปท่าศาลไว้นั้น อยู่ริมแม่นั้าเจ้าพระยาที่อ้อม ลัด เห็นจะเป็นเม่องปากนํ้าดงแด่ครั้งขอมละโว้ และบังเป็นเมองอยู่จนในแผ่นดินสมเด็จพระ-นารายณ์มหาราช จะพึ่งมาเลกเมองพระประแดงเมึ๋อตุ้งเมองสมุทรปราการขึ้นแทน ศาลเทพารักษ์ ที่ไว้เทวรูปที่ชุดได้ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบด็ที่๒ นั้น ข้าพเจ้าเข้าไจว่า คอ ที่ทุกวันนี้ เริยกว่าศาลเจ้าพ่อพระประแดงนั้นเอง แด่เทวรูปที่ง ๒ ปรากฎไนหนังศอพระราชพงศาวดารว่า พระยาละแวกเอาไปเสืยคราวยกทัพเข้ามาเมึ่อแผ่นดินสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช
ที่เราเรียกทันว่าปากนั้าเจ้าพระยาทุกวันนี้ แต่โบราณเรียกว่า ปากนั้าพระประแดง ภายหลังเมึ๋อแผ่นดินงอก ทะเลห่างออกไป!กลเมองพระประแดง จงเรียกว่าปากนั้าบางเจ้าพระยา ได้เห็นในจดหมายเหตุพระรุบาลไปเม่องลังกา เมึ่อแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ ในหนังสือ นั้นเรียกว่าปากนั้าบางเจ้าพระยา ท่านองเรียกปากนั้าบางปะกงเข้าไจว่า ที่ซึ่งตื้งเม่องสมุทร-ปราการ'ทุก'วันนี้ ในเวลานั้นจะเรียก “บางเจ้าพระยา”
Iรองรบกับฌืองเชียงใหม่
ในรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบด็ที่ ๒ ในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชทัดถ-เลขานี้ ไม่ปรากฏว่ามการทัพศกบันได แต่ไนหนังสือตำนานโยนกกล่าวว่า พวกเชยงใหม่ได้ท่า การสงครามทับกรุงศรีอยุธยาหลายคราว เรึ๋องที่กล่าวในตำนานโยนกมดังนี้ว่า พระเจ้าตโลก-ราชทวงคดเมึ่อปีมะแม จุลศกราช ๙๔๙ พ.ศ. ๒๐๓๐ เจ้ายอดเชยงรายราชนัดคาเป็นโอรส ของเจ้าบุญเรีอง ซึ่งพระเจ้าติโลกราชสำเรีจโทษเสิยนั้น ได้รับราชสมบ้ดิสิบพระวงศ์ ครั้งนั้นม ราชบุตรพระยาเม่องได้องศ์ ๑ (จะเป็นราชบุตรใคร[ปบอกไว้) บวชเป็นภิกษุขึ้นไปอยู่เมองเชยงใหม่ ไปสมคบทับห้าวเอื้อยหอขวาง ราชบุดรของพระเจ้าดิโลกราชลักพระพฑธรูปแทัวขาวองศ์ ๑
พาลงมาทางเมืองใต้ พระเจ้ายอดเชียงรายต้องยกทัพดามลงมาทางกรุงศรีอยุธยา จึงไต้พระแก้ว คืนขึ้น่1ป (เรื่องนี้ถ้ายกทัพมาเห็นจะเป็นถ้วยเรื่องอื่น มิใช่เรื่องพระแก้วขาว) พระเจ้ายอดเชียงราย ครองเมืองเชียงใหม่ ๆ เกิดเหตุวิปริตด่าง ๆ จึงต้องถูกเอาออกจากราชสมบัติเมื่อปีเถาะ จุลศักราช ๔๕๗ พ.ศ. ๒๐๓๔ เนรเทศไปอยู่เมืองจวดจนทิวงคด ที่เมืองเชียงใหม่นั้น ราชสมบัติไต้แก่พระ-เมืองแก้วผู้เป็นราชโอรส พระเจ้าเมืองแก้วยกทัพลงมาตีเมืองสุโขทัยเมื่อปีเถาะ จุลศักราช๘๖๙ พ.ศ. ๒๐๕๐ ครั้ง ๑ ดีไม่ไต้เมืองรุ่งปีชื้นกรุงศรีอยุธยาแด่งให้พระยากลาโหมยกทัพชื้นไปตี เมืองแพร่ มืซัยชนะแก่พวกเชียงใหม่ครั้ง ๑ อีก ๒ ปีพระยากลาโหมชื้นไปดีเมืองแพร่อีกครั้ง ๑ (ที่ตำนานโยนกเรียกว่าพระยากลาโหมนี้ บางทีจะเป็นคนเดียวทับเจ้าพระยาศรีธรรมาโศกราช ที่ปรากฏในศิลาจารึกที่ฐานรูปพระอิศวรเมิองกำแพงเพชรว่า สมเด็จพระรามาธิบด็ทรงดั้งให้ เป็นเจ้าเมืองกำแพงเพชร เมื่อปีมะเปีย จุลศักราช๘๗๒ พ.ศ. ๒๐๕๓) อยู่มาถึงปีระกา จุลศักราช ๔๗๕ พ.ศ. ๒๐๕๖ หมื่นพิงยี่แด่งกองโจรข้างเชียงใหม่ลงมาหลอนเอาครัวเมืองสุโขทัย เมือง เซลียง๒ คราว ไต้คนไป ๖๐ คนเมื่อปีกน จุลศักราช๔๗๗ พ.ศ. ๒๐๕๘ หมื่นพิงยี่มาดีเมือง สุโขทัย หมื่นมลาลงมาตีเมืองกำแพงเพชร ดีไม่ไต้ทั้ง ๒ เมือง พระเจ้ากรุงศรีอยูธยากับราชบุตร ๒ องค์ มีนามว่าพระอาทิดย์ (วงศ์) องค์ ๑ พระองค์เอกองค์๑ ยกกองทัพฃึนไปดีเมืองนคร ลำปางไต้เมือง และไต้พระพุทธรูปศิลาด่า อันมีนามว่า พระพุทธสิชีลงมากรุงศรีอยุธยา ไต้ ความดามตำนานโยนกดังนี้ ในพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐกิกล่าวไว้ว่าเมื่อปีกน จุลศักราช ๙๗๗ พ.ศ. ๒๐๕๘ สมเด็จพระรามาธิบตีที่ ๒ เสด็จไปดีไต้เมืองนครลำปางสมกน ควรเชื่อไต้ว่าในรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ไต้มืการสงครามกับเชียงใหม่จริงดังด่านาน โยนก เพราะเมื่อสมเด็จพระรามาธิบตีที่ ๒ ผ่านพิภพ เสด็จมาเลียจากเมืองพิษณุโลกลงมาครอง ราชสมบัติอยู่ที่กรุงศรีอยุธยา หัวเมืองเหนือคงกล้บมืเจ้าเมืองครองเป็นอิสระแก่กัน เหมือนอย่าง เมื่อแรกสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถครองราชสมบัติ พวกเชียงใหม่มีช่องก็เข้ามารบกวนหัวเมือง เหนือเหมือนอย่างครั้งพระเจ้าตีโลกราช ผิดกันแด่เชียงใหม่ในครั้งพระเจ้าเมืองแก้วมืก่าลง นือยกว่าครั้งพระเจ้าติโลกราช จึงแด่งกองทัพจู่เข้ามาลองปล้นเมืองบ้าง ต้อนครัวบ้าง ดามแด่ จะทำไต้ ฝ่ายข้างกรุงศรีอยุธยาที่ทำการโต้ดอบนั้น ในชั้นแรกกิเพียงแด่ให้กองทัพขนนางยก ชื้นไปทำการโต้ดอบเห็นเชียงใหม่บังไม่เข็ดหลาบ จึงเสด็จยกทัพหลวงเสด็จชื้นไปตีเมองนคร-ลำปางคราวเดียวพวกเชียงใหม่ก็ไม่ลงมาทำการวุ่นวายอะไรอีก ครั้นพระอาทิดยวงค์ราชโอรส ของสมเด็จพระรามาธิบตีที่ ๒ เจริญพระชนมายุพอจะปกครองบ้านเมืองไต้ สมเด็จพระรามา-ธิบดีจึงทรงดั้งให้เป็นพระมหาอุปราช ทรงพระนามว่าพระบรมราชาชื้นไปครองเมืองพิษณุโลก รักษาพระราชอาณาจักรทางเมืองเหนือ อย่างสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ และพระองค์เองไต้ เคยรักษามาแด่ก่อน การที่ดั้งพระอาทิดยวงค์ไปครองเมืองพิษณุโลก คงจะดั้งเมื่อกลับมาจาก ดีเมืองนครลำปางคราวนั้น
(รองรบเมืองเขมร
ในหนังสือพงคาวดารเขมร มีเรื่องเกี่ยวข้องกับเมืองไทยในรัชกาลนี้ว่า สมเด็จเจ้าพระ-ยาธรรมราชาได้ทรงราชย์ ณ เมืองพนมเพ็ญ เมื่อปีชวด จุลศักราช ๙๓๐ พ.ค. ๒๐๑๑ ทรง พระนามว่าสมเด็จพระธรรมราชาธิราชรามาธิบดี ๆ องค์นี้ ว่าเป็นราชบุตรของสมเด็จพระบรม-ราชาเจ้าพระยาญาด็ เนี้อความในพงศาวดารเขมรทำใฟ้เข้าใจว่า ในเวลานั้นกรุงกัมพูชาเป็น ประเทศราชขึ้นกรุงศรีอยุธยา มีเรื่องกล่าวว่า เมื่อปีชวด จุลศักราช ๘๓๘ พ.ค. ๒๐๑๙ สมเด็จ-พระธรรมราชาธิราชกรุงกัมพูชาแดงให้พระเดชะเข้ามาชอกองทพไทยออกไปจับพระเชษฐาที่ ดั้งขัดแข็งเข้ามาไว้ในกรุงศรีอยุธยา แด่เรื่องนี้หาได้ปรากฏในหนังสือพระราชพงคาวดารไม่
เรองทางไมตรีกับฝรั่ง
ในแผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ มีเหตุสำคัญอีกอย่างหนึ่งซึ่งไม่ปรากฏในหนังสือ พระราชพงศาวดาร คือ ที่กรุงศรีอยุธยาได้ทำสัญญาทางพระราชไมตรีกับโปรตุเกส เป็นทีแรก ที่กรุงสยามจะได้เป็นไมดรีกับฝรั่ง เมื่อปีขาล จุลศักราช ๘๘๐ พ.ศ. ๒๐๖๑ ตรงกับ ค.ศ. ๑๕๑๔
ดำนานเหตุการณ์ที่พาให้ฝรั่งด่างชาติออกมามีอำนาจทางประเทศดะวันออกนี้ ข้าพเจ้า จะรวบรวมเรื่องราวไว้อธิบายในที่อื่น ดรงนี้จะกล่าวแด่เฉพาะเหตุที่ฝรั่งชาติโปรตุเกสมาเป็น ไมตรีกับไทยก่อน
แด่เติมมาทางที่ไปมาค้าขาย ในระหว่างยุโรปกับประเทศทางตะวันออก (คือประเทศ ทั้งหลายตั้งแต่อินเดียตลอดไปจนเปีองจีน) ไปมากันแด่ใน ๓ ทางคือ ทางสายเหนือเดินบกได้ ดั้งแด่เมืองจีนมาข้างเหนือประเทศธิเบด ไปลงแม่นํ้าอบุราหรือโอชุส มีทางจากอินเดียขึ้นไป บรรจบกันที่แมนานี้ ล่องนั้าลงไปแลวต้องขึ้นเดินบก เลียบชายทะเลศัสเปียนไปลงท่าที่ทะเลดำ ทาง ๑ ทางสายกลาง ใช้เรือแด่เมืองจีนแล่นมาทางทะเลจีน (ความปรากฏว่า จีนรู้จักใช้เข็มทิศ เดินเรือในทะเลมาแต่เวลาร่วมพทธกาลแล้ว) ผ่านอ่าวสยามไปทางเกาะสมาตรา แล่นเลียบไป จนถึงอินเดีย จากอินเดียกใช้เรือแล่นเลียบฝังไปทางอ่าวเปอร์เซียจนถึงแม่นั้าติครีศ แล้วขึ้นเดิน บกไปลงท่าที่ทะเลเมติเดอร์เรเนียน ทางสายกลางนี้ ถ้าเดินบกจากอินเดียไปทางประเทศเปอร์-เซียก็ได้เหมือนกัน อยู่มาพวกอาหรับที่อยู่ดามเมืองชายทะเลแดง ซึ่งเคยแล่นเรือเลียบฝังมา อินเดียทางอ่าวเปอร์เซีย มาสังเกตรู้ลมมรสุม ว่ามีฤดูลมที่พ้ดแน่วแน่อย่ทางทิศเดียว จึงจับเวลา ให้สบมรสุมแล่นเรือข้ามทะเลอาหรับไปมาอินเดียได้ เกิดพบทางเส้นใด้นขึ้นอีกสาย ๑ รับสินค้า บรรทุกเรือไปทางทะเลแตงได้จนถึงประเทศอียิปต์ ต้องขึ้นเดินบกหน่อยหนึ่งก็ไปถึงท่าทะเล เมดิเดอร์เรเนียน พวกพ่อค้าที่ทำการค้าขายในระหว่างประเทศดะวันออกกับยุโรป เดินไปมา ค้าขายตามทางสามสายที่กล่าวมานี้ อนึ่งแด่โบราณมา สี่งสินค้าซึ่งเป็นชองเกิดทางประเทศ ฝ่ายดะวันออกเป็นของดีมีราคาที่ด้องการใช้ในยุโรปมืหลายอย่าง เป็นด้นว่าผ้าแพรและถ้วยชาม ซึ่งส่งไปจากเมืองจีน ทองคำและเพชรนิลจินดา ซึ่งเป็นของเกิดในสุวรรณภูมิประเทศและในอินเดีย ดลอดจนเครื่องเทศมีขิงและพริกไทย เป็นด้น ซึ่งปลูกเป็นแด่ทางตะวันออกนี้ บรรดาที่ขึ้อขาย
ใช้สอยกันในยุโรป เป็นของที่พ่อค้าหาไปจากประเทศทางตะวันออกทั้งนั้น เพราะฉะนั้นการ ค้าขายกับประเทศตะวันออก เป็นการที่เกิดกำไรแก่พวกพ่อค้า และเป็นผลประโยชน์แก่เมือง ท่าที่รับส่งสินค้าเป็นอันมากมาแต่โบราณ
เมื่อ พ.ศ. ๕๔๓ เกิดพระเยซูขึ้นในหมู่ซนชาติยิวในมณฑลปาเลสไตน์ ซึ่งเป็นเมืองขึ้น ของประเทศโรมในยุโรป พระเยซูประกาศดั้งคริสต์ศาสนา มีผู้คนเลื่อมใสศรัทธาเกิดขึ้น แต่ พวกยิวที่เป็นศัตรูของพระเยซูมีมากกว่า จึงจับพระเยซูประหารชีวิตเสียที่เมืองยะรูชาเลมเมื่อ พ.ศ. ๕๗๔ แต่เหตุที่พระเยซูถูกประหารชีวิตนั้นเอง กลับทำให้พวกสานุศิษย์เชื่อมั่นในลัทธิ-ศาสนาของพระเยซู จนคริสดศาสนาแพร่หลายไปถึงยุโรป จำเนียรกาลนานมาเป็นศาสนาที่ ฝรั่งนับถือแทบทั่วไป
ครั้นเมื่อ พ.ศ. ๑๑๑๔ เกิตพระนาบีมะหะหมัดขึ้นในหมู่ซนชาติอาหรับที่เมืองเมกกะ พระนาปีมะหะหมัดประกาศดั้งศาสนาอิสลามขึ้นอีกศาสนาหนึ่ง นับศักราชศาสนาอิสลามดั้งแต่ วันที่ ๑๙ เมษายน พ.ศ. ๑๑๖๕ พระนาปีมะหะหมัดเที่ยวรบพุ่งแผ่ศาสนาอิสลามอยู่ ๑๐ ปีก็ กระทำกาลกิริยาเมื่อ พ.ศ. ๑๑๗๕ ต่อนั้นมามีกาหลิบ (ภาษาอาหรับแปลว่า ผู้รับทายาท) เป็น ห้วหน้าศาสนาอิสลาม ทำการรบพุ่งแผ่อาณาจักรและศาสนาอิสลาม ตามอย่างพระนาปีมะหะหมัด ต่อมาศาสนาอิสลามแพร่หลายรวดเร็วมาก เมื่ออุมาเป็นกาหลิบนับเป็นองค์ที่ ๒ พวกอิสลามไต้ บ้านเมืองในประเทศที่ใกล้เคียงไวิในอำนาจ ดั้งแต่ต่อแตนอินเดียออกไปจนถึงยุโรป ทางค้าขาย ไปมาที่กล่าวมาแล้ว ทั้งสายใต้และสายกลางตกอยู่ในอำนาจของพวกอิสลาม อุมาแลเห็นประโยชน์ ที่อาจจะไต้ในการค้าขายมาเป็นกำลังดั้งอำนาจและปารูงการแผ่ศาสนาอิสลาม จึงอุดหนุนให้ พวกที่ถึอศาสนาอิสลามโดยมากเป็นพวกอาหริบ ให้เอาเป็นธระทำการค้าขายพร้อมไปกับทำกิจในศาสนา แม้พวกที่ส่งไปเที่ยวสอนศาสนาอิสลามตามเมืองต่างประเทศ ที่ยังไม่ไต้ขึ้นแก่กาหลิบ ก็สั่งให้ ไปเที่ยวดั้งทำการค้าขายพร้อมกับการสั่งสอนศาสนาต้วย เหตุนี้พวกฝรั่งที่ถือศาสนาพระเยซู เป็นอริอยู่กับพวกอิสลามดวยผิดลัทธิศาสนากัน จะค้า'ขายกับประเทศทางตะวันออกจึงไม่ สะดวกตังแต่ก่อน ต้องศิตหาทางที่จะหลีกเลี่ยงอำนาจของพวกอิสลามมาค้าขายกับประเทศ ทางดะวันออกโดยทางข้างสายเหนือ แต่ต่อมาเมื่อประเทศในทางสายนั้นดกอยู่ในอำนาจแขก อิสลาม ฝรั่งก็ต้องจำใจรับสินค้าทางตะวันออก ที่พวกอิสลามนำไปขาย ต้องยอมเสียกำไรให้แก่ พวกอิสลามอีกชั้นหนึ่ง
ความคิดเห็นไต้มืแก่ฝรั่งมานานแล้วว่า นำจะแล่นเรือทางทะเลเลียบดามชายฝังดะวัแ-ตกของทวีปอาฟริกา มาถึงอินเดียและเมืองจีนไต้ ในครั้งนั้นความรู้ทางภูมิศาสตร์ยังมืน้อย และกำลังติดการรบพุ่งกับพวกแขกอิสลามเสียช้านานหลายร้อยปี จน พ.ศ. ๑๖๔๓ เมื่ออำนาจ พวกอิสลามถอยลง ฝรั่งดีคีนบ้านเมืองที่เป็นประเทศสเปนและโปรตุเกสเดี๋ยวนี้ไต้โดยมาก ไต้ ดั้งราชอาณาจักรโปรตุเกสขึ้นแล้ว มิราชโอรสของพระเจ้าดองยวงพระเจ้าแผ่นดินโปรตุเกส องค์หนึ่งทรงนามว่าดองเฮนริก เป็นผู้มือัธยาศัยนิยมในวิชาการเดินเรือ คิดพากเพียรจะเดิน เรือมาให้ถึงอินเดีย จึงรับอาสาพระเจ้าแผ่นดินโปรตุเกส แต่งเรือไปเที่ยวดามเมืองต่างประเทศ
แสวงหาผลประโยชน์อย่างวิธีซึ่งพวกอิสลามเคยทำมาแด่ก่อนบ้าง คือ เที่ยวสอนคริสตคาสนา ให้แพร่หลายประการ ๑ เที่ยวค้าขายหากำไรเป็นผลประโยชน์ให้แก่เมืองโปรตุเกสประการ ๑ และถ้าพบบ้านเมืองซึ่งควรจะเอาไว้ในอำนาจได้ ก็ขยายอาณาจักรโปรตุเกสให้กว้างขวางออก ไปด้วยประการ ๑ พระเจ้าแผ่นดุนโปรตุเกสทรงพระดำริเห็นชอบด้วย จึงอนุญาตให้ดองเฮนริก ลงมาดั้งอยู่ที่เมืองชายทะเลแห่งหนึ่ง ดองเฮนริกเกลี้ยกล่อมผู้ที่ชำนาญการเดินเรือ และ!!เกสอน ผู้คนควบคุมให้เข้าเป็นพวก ลงทุนจัดหาเรือเดนทะเลบรรทุกสินด้าของยุโรปส่งเรือเหล่าน์นไป ค้าขายตามเมืองอาฟริกาข้างดะจันตก ได้สำเร็จประโยชน์มาก คือ ไปได้บ้านเมืองที่ฝรั่งยังไม่ ได้เคยไป แด่ก่อนเป็นเมืองขื้นของโปรตุเกสหลายแห่ง ในส่วนการค้าขาย เอาสินค้ายุโรปไป เที่ยวแลกของดีมืราคาในอาฟริกา คืองาข้างและทองคำเป็นด้น ก็ได้กำไรมาก ส่วนการสอน ดุริสดศาสนานั้น นอกจากพาบาทหลวงไปเที่ยวสงสอน ดองเฮนริกยังให้เที่ยวจับชื้อพวกแขกดำ ซึ่งเป็นทาสเป็นเชลยอยู่ดามอาฟริกา พาบรรทุกเริอมาเมืองโปรตุเกสขายต่อให้แก่พวกโปรตุเกส ที่มีใจศรัทธาจะสั่งสอนพวกมิจฉาทิฐิรับชื้อไปไวใช้สอยและสั่งสอนให้เข้ารืดคริสดศาสนา เกิด กำไรในการนี้ด้วยอีกประการ ๑ เมื่อการที่ดองเอนริกทำได้ประโยชน์ดีเกินกว่าที่คาดหมายดัง กล่าวมานี้ จึงเกิดความวิตกขึ้นว่า จะมีผู้อื่นมาทำการประชัน พระเจ้าแผ่นดินโปรตุเกสจึงดั้ง พระราชบัญญ่ดิ ห้ามมิให้ผู้หนึ่งผู้ใดแต่งเรือออกมาเที่ยวค้าขายทำการประชันยับดองเอนริก และเพื่อจะป้องยันมิให้ฝรั่งชาดีอื่นมาแย่งชิงดองเฮนริกได้ไปทูลขออาชญาต่อโปิป ผู้เป็นเจ้า เป็นใหญ่ในคริสดศาสนาที่เมืองโรม โปิปก็ออกอาชญาอนุญาดให้แก่ดองเฮนริกว่า บรรดาเมือง มิจฉาทิฐิที่โปรตุเกสได้ไปพบปะ ให้เป็นอาณาจักรของพระเจ้าแผ่นดินโปรตุเกส ห้ามมิให้ชาติ อื่นไปแย่งชิง แต่โปรตุเกสจะด้องทำการสอนคริสดศาสนาให้แพร่หลายในบรรดาเมืองที่ได้ไป พบปะนั้น จึงจะถืออำนาจตามอาชญาของโปิปได้ เมื่อดองเฮนริกทำการสำเร็จประโยชน์และได้ อำนาจดังกล่าวมาแล้ว กิดดิศัพท์ก็แพร่หลาย มืพวกฝรั่งทั้งชาดิโปรตุเกสและชาดิอื่นมาขอเข้า เป็นพวกดองเฮนริกเป็นอันมาก ดองเฮนริกแต่งเรือไปเที่ยวดามเมืองต่างประเทศโดยอาการ ดังกล่าวมา คราวละ ๒ ลำบ้าง ๓ ลำบ้างทุก ๆ ปี ดั้งแต่ดองเฮนริกได้เรั่มทำการมาดลอดเวลา ๔๐ ปีดรวจทางทะเลดามสั่งอาฟริกาลงมาได้เพยงแหลมเวอเด ด้วยการที่ใช้ใบในมหาสมุทรแอด-แลนดิก ด้องฝ่าคอื่นปีนลม เรือที่มืใข้ในเวลานั้นลงมาได้ด้วยยาก ดองเฮนริกสิ้นพระชนม์เมื่อ พ.ศ. ๒๐๐๓ การที่ดองเฮนริกทำ เพราะกลายเป็นความสำดัญของโปรตุเกส ทั้งที่ได้ทรัพย์ และได้อำนาจดังกล่าวมาแล้ว พระเจ้าแผ่นดินโปรตุเกสจึงจัดเอาเป็นราชการแผ่นดินต่อมา
ถืง พ.ศ. ๒๐๒๔ ในรัชกาลของพระเจ้าดองยวงที่ ๒ ครองประเทศโปรตุเกส พระเจา-ดองยวงแต่งให้บาโทโลมิวเดอดายส์ คุมเรือกำ![น ๒ ลำ แล่นมาตรวจทาง บาโทโลมิวเดอดายส์ แล่นก้าวในมหาสมุทรแอดแลนดิก หลงเลยมาถืงแหลมอาฟริกาใด้ ที่เรืยกว่าแหลมกู๊ดโฮ๊ปใน บัดนี้ ได้ความรู้ว่า ได้พบทางที่จะมาอินเดียเป็นแน่แล้ว บาโทโลมิวเดอดายส์จะแล่นเรือเลยมา อินเดีย แต่พวกลูกเรือถูกลำบากกรากกรำเสิยช้านาน ไม่ยอมแล่นต่อมาอิก จึงจำต้องกลับไป เมืองโปรตุเกส
ต่อมามีฝรั่งชาวเยนัวคนหนึ่ง ชื่อครึสโดเฟอโคลัมบัส ได้ไปเดินเรึออยู่กับโปรตุเกสหลาย ปี ไปได้ความที่เกาะมะไดวา ซึ่งอยู่ในมหาสมุทรแอดแลนดิกใกล้ฝังอาฟริกา ว่ามีไม้คลื่นชัดมา ในมหาสมุทรจากทางทิศทางดะวันดกมาดิดเกาะนั้น ไม้มีรอยคนแกะเป็นลวดลาย จึงเกิดความ ดิดเห็นว่า แผ่นดินอินเดิยที่โปรตุเกสด้นหาทางไปนั้น จะเป็นแผ่นดินยาวแต่ดะวันออกไปจน ทางดะวันดก ดลอดมหาสมุทรแอดแลนดิกครึสโดเฟอโคลัมบัส จึงนำความเห็นทั้งนี้ทูลแก่พระ-เจึาแผ่นดินโปรตุเกสจะขอวับอาสาคมเรึอไปเที่ยวหาประเทศอินเดียถวาย โดยทางดะวันดกอิก ทางหนึ่ง พระเจ้าแผ่นดินโปรตุเกสให็ที่ประชุมผู้ชำนาญแผนที่และการเดินเรือ ปรืกษาความ เห็นของคริสโดเพ่อโคลัมบัส ที่ประชุมไม่เห็นด้วย ครึสโดเพ่อโคลัมบัสมีความน้อยใจ จึงลอบออก จากเมีองโปรตุเกสไปวับอาสาพระเจ้าแผ่นดินสเปน ประเทศสเปนเวลานั้นยังแบ่งเป็น ๒ อาณาจักร แต่รวมกันด้วยพระเจ้าแผ่นดินทั้งสองฝ่ายได้ทำการรึวาหกัน พระเจ้าแผ่นดินสเปนแต่งเรือให้ ครึสโดเพ่อโคลัมบัสคุมไปเที่ยวหาประเทศอินเดียดามประสงค์ ครึสโดเพ่อโคลัมบัสแล่นเรือข้าม มหาสมุทรแอดแลนดก เพียรไปจนพบหมู่เกาะในทวีปอเมรึกาเหน้อ ที่ยังเรียกอยู่จนทุกวันนี้ว่า หมู่เกาะอินเดียฝ่ายดะวันดก โดยเข้าใจในครั้งนั้นว่าเป็นประเทศอินเดีย มิใชํทวีปหนึ่งด่างหาก ครสโดเพ่อโคลัมบัส ถือเอาแผ่นดินที่ไปพบนั้นเป็นเมืองชื้นของประเทศสเปน จึงเกิดอำนาจ แข่งกับโปรตุเกสชื้นในทางเที่ยวหาเมืองชื้นแต่ครั้งนั้น จนด้องไปขออาชญาโปัปุไห้ป้องกันการ ที่จะแย่งชิงเมืองกันชื้น ในระหว่างโปรตุเกสกับสเปนโปิปจึงเอาแผนที่โลกเท่าที่ร้อย่ในเวลานั้น มาขีดเส้นแต่เหนือไปใด้ และออกอาชญาว่า บรรดาแผ่นดินข้างดะวันดกชองเส้นนัน ล้าพวก สเปนไปพบให้เป็นเมืองชื้นของสเปน ข้างดะวันออกของเส้นให้เป็นของโปรตุเกส	แต่ทั้งสอง
ประเทศด้องสอนครึสดศาสนาให้แพร่หลายในเมืองเหล่านั้น จงจะมีอำนาจดามอาชญาของโปิป
ต่อมาเมื่อ พ.ศ. ๒๐๓๙ ในวัชกาลของพระเจ้ามานูเอลครองกรุงโปรตุเกส พระเจ้ามานู-เอลให้วัศโคดาคามา คุมเรือรบ ๓ ลำพร้อมด้วยเครื่องศศดราวธ บรรทุกสินค้ายุโรปและเครื่อง ราชบรรณาการ ลำหรบที่จะถวายพระเจ้าแผ่นดินดามเมืองในประเทศดะวันออก แล่นอ้อม ทวีปอาพ่รึกาออกมาให้ถืงอินเดียให้จงได้ วัส่โคดาคามาแล่นเรือฝ่าคลื่น,ฝืนลมออกมาด้วยความ ลำบากเป็นยันมาก เรือมาเสยลงลำ ๑ เหลออยู่แต่ ๒ ลำ มาถูกพายุใหญ่ พวกลูกเรือทนความ ลำบากกรากกรำไม่ได้ จะขอให้กลับหลายครั้ง วสโคดาคามาไม่ยอมกลับ แด่เพียรแล่นเรือมาถืง ๑๑เดือน จึงแล่นอ้อมทวีปอาพ่รึกามาได้ถืงเมืองเมสินเดซึ่งอยู่ทางชายทะเลด้านดะวันออก มา หานำร่องได้ที่เมืองเมสินเดแล้วแล่นข้ามทะเลอาหร้บมาถืงเมืองกาฬกูฎที่อินเดีย เมื่อเดีอนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๐๔๑
ศบัยเมื่อโปรตุเกสแล่นเรือจากยุโรปออกมาถืงอินเดียได้นั้น ในประเทศอินเดียได้มืเหตุการณ์ เปลี่ยนแปลงมากกว่าแต่ก่อนเสยเป็นยันมากเป็นด้นว่า ดั้งแต่เกิดศาสนาอิสลามชื้นในแว่นแคว้น แดนอาหวับ ถืงพวกอิสลามไม่ได้ยกกองทพมารบพ่งถืงแดนอินเดียกิจรึง แต่ได้พากันออกมา เที่ยวดั้งทำการคาขาย และมาเที่ยวสอนศาสนาอิสลามอยู่ดลอดเวลามาถืง ๖๐๐ ปี มืผู้คนพลเมือง เข้ารืดถือศาสนาอิสลามเป็นยันมาก ม้านเมืองในประเทศอินเดียในเวลานั้น กิไม่มืพระเจ้าแผ่นดิน
ที่มีอานุภาพปกครองเป็นราชอาณาจักรใหญ่โดเหมือนเมื่อครั้งพระเจ้าอโศก แยกกันอยู่เป็น ประเทศน้อย ๆ เมืองทางอินเดียข้างฝ่ายเหนือคันธารราฐเป็นด้น ในเวลานั้นผู้คนพลเมืองก็เข้า รีดนับถือศาสนาอิสลามเสียแล้ว ข้างดอนกลางบางเมืองถือศาสนาอิสลาม แด่ที่ย้งถือศาสนา พราหมณ์ก็ยังมีอยู่มาก แด่ดอนข้างใต้ยังถือศาสนาพราหมณ์ เมืองกาฬีกูฎที่จัสโคดาคามาแล่น เรือมาถึงเป็นทีแรก ดั้งอยู่ชายทะเลข้างดะจันดกในแหลมมะละบา เป็นราชธานีของพระเจ้า-แผ่นดินซึ่งถือศาสนาพราหมณ์ เรียกพระนามว่า พระเจ้าสมุฑรินทร ส่วนการค้าขายดามคัว เมืองชายทะเลในอินเดียไม่ว่าในเมืองที่ถือศาสนาอิสลามหรือถือศาสนาพราหมณ์ มีพวกพ่อค้า แขกอิสลามไปดั้งทำการค้าขายอยู่ข้านานแล้วทกแห่ง วิธีค้าขายของพวกเหล่านึ่ ไปทูลขออนุญาต ต่อพระเจ้าแผ่นดินดั้งห้างดามเมืองท่า จับซือสินค้าในพื้นเมืองบรรทุกเรือไปเที่ยวจำหน่ายดาม นานาประเทศ ดลอดจนยุโรป และร้บสินค้าด่างประเทศมาจำหน่ายในพื้นเมือง ส่วนพระเจ้าแผ่นดิน ที่ปกครองบ้านเมือง ดั้งแด่มีพวกแขกอิสลามมาดั้งทำการค้าขายก็เกิดผลประโยชน์ทั้งในทาง เก็บภาษีอากร และดั้งคลังสินค้าซื้อขายสิ่งของบางอย่างเป็นของหลวง ไค้กำไรอีกชั้นหนึ่ง เมื่อ ว่าโดยย่อในเวลานั้น การค้าขายในระหว่างยุโรปกับประเทศทางดะจันออก คืออินเดียเป็นค้น อยู่ในมือของพวกพ่อค้าแขกอิสลามทุกอย่าง ไม่มืผู้ใดสามารถจะแย่งชิง เมื่อจัสโคดาคามาแล่น เรือมาถึงเมืองกาฬีกูฎให้ขึ้นไปทูลพระเจ้าสมทรินทรว่าเป็นราชทูต เชิญพระราชสาล้นและ เครื่องราชบรรณาการมาจากพระเจ้ากรุงโปรดเกส ให้มาเจริญทางพระราชไมดรื ขอไปมาค้าขาย กับเมืองกาฬีกูฎ ฝ่ายพระเจ้าสมุทรินฑรเคยไค้ผลประโยชน์อยู่ในการค้าขายคังกล่าวมาแล้ว เมื่อได้ทรามว่ามืฝรั่งโปรตุเกสจะมาขอค้าขายอีกชาติหนึ่ง ก็ไม่มีความจังเกียจ จับรองจัสโคดาคามา อย่างราชทูต และยอมอนุญาดให้โปรตุเกสชี้อขายสินค้าดามประสงค์ แด่ฝ่ายพวกพ่อค้าแขก อิสลามในเมืองกาฬีกฎ เมื่อรู้ว่าโปรตุเกสแล่นเรือบรรทุกสินค้ามาถึงอินเดียไค้จากยุโรป ก็คิด คาดการณ์ล่วงหน้าแลเห็นไค้ดลอด ว่าถ้าพวกฝรั่งไปค้าขายกับอินเดียไค้โดยทางเรือ ผลประโยชน์ การค้าขายของดนจำจะค้องดกตา ด้วยทางที่พวกพ่อค้าแขกขนสินค้าไปมาในระหว่างอินเดีย กับยุโรป ค้องบรรทุกเรือแล้วขนขึ้นเดินบกไปลงเรืออีก ค้องเสียค่าขนสินค้ามาก ฝรั่งเอาสินค้า บรรทุกเรือแล่นดรงมาไค้รวดเดียวเสียค่าขนน้อย คงจะขายสินค้ายุโรปไค้ราคาถูกกว่า และอาจ จะซื้อสินค้าในพื้นเมืองไค้ราคาแพงกว่าดน ถ้าขับเคี่ยวกันไป การค้าขายคงจะไปดกอยู่ในมือ ฝรั่งหมด พวกพ่อค้าแขกอิสลามคิดเห็นคังนิ้ จึงดั้งใจจะกีดกันมาแด่แรก เพื่อจะมีให้โปรตุเกสไป มาค้าขายในอินเดียไค้คังประสงค์ ในเบื้องค้นพวกพ่อค้าแขกอิสลามทำอุบายให้เกิดข่าวเล่าลือ ให้ราษฎรหวาดหวั่นด่าง ๆ จนไม่กล้ามาค์าขายกับฝรั่ง และไปบนบานเจ้าพนักงานให้แกล้ง กีดขวางหน่วงเหนี่ยวจัสโคตาคามา มิให้ทำการไค้สะดวก แด่เผอิญในเวลานั้นมีฝรั่งชาวสเปน คนหนึ่ง ซึ่งแขกอิสลามเอาเข้ารีด แล้วพามาไว้ที่เมืองกาฬีถูฎไค้ทราบความคิดของพวกพ่อค้า แขกอิสลาม มีความสงสารพวกโปรดเกศด้วยเป็นชาติฝรั่งด้วยกัน จึงลอบน่าความไปแจ้งแก่ จัสโคดาคามา ๆ จึงออกอุบายซ้อนกลพวกพ่อค้าแขก โดยแกล้งทำเป็นไม่รู้เท่าราษฎรในเชิง ค้าขาย เมื่อเวลาเอาสินค้ายุโรปขึ้นไปขาย แม้พวกชาวเมืองจะต่อดามจนถึงขาดทุนก็ยอมขาย
ส่วนสินค้าที่ชาวเมืองนำมาขายให้ ถึงจะโก่งโอาราคาแพง วัสโคดาคามากยอมซื้อ พวกชาวเมือง เข้าใจว่าฝรั่งโง่ก็พากันมาซื้อขายกับวัสโคดาคามามากขี้น พวกพ่อค้าแขกอิสลามเฟ้นดังนั้น จึง เอาความไปยุยงแก่ขุนนางผู้ใหญ่ ให้กราบทูลพระเจ้าสมุฑรินฑรว่า กิริยาที่พวกโปรดเกสซื้อขาย ดูไม่คิดถึงทุนรอนดามทำนองค้าขาย เฟ้นจะเป็นคนสอดแนมที่ฝรั่งแต่งให้มาสิบสวนการงาน บ้านเมือง เมื่อรู้กำลังแล้วฝรั่งคงจะยกกองทัพใหญ่มาตีเมืองเป็นแน่ พระเจ้าสมทรินฑรเฟ้นจริง ดัวย จึงให้จับวัสโคดาคามากับพรรคพวกซึ่งซื้นไปบนบกข้งไว ฝ่ายน้องชายวัสโคดาคามาซึ่งอยู่ใน เรือ เฟ้นพระเจ้าสมฑรินฑรทำแก่พี่ของดนดังนั้น ก็จับขุนนางเมืองกาฬีกูฎซึ่งลงไปอยู่ในเรือไว้ บ้างเมื่อมีเหตุขึ้นดังนี้ พระราชครูผู้เป็นปุโรหิดของพระเจ้าสมุฑรินฑรเหนจะเกิดวุ่นวาย จึงเข้า ไปทูลพระเจ้าสมฑรินฑรว่า จัสโคดาคามาเป็นราชทูดมาแต่พระเจ้าแผ่นดินต่างประเทศ ซึ่ง พระเจ้าศมุฑรินฑรไค้รับรองแล้วอย่างราชทูด ที่จะมาทำร้ายผู้เป็นราชทูดผิดราชประเพณี พระเจ้าสมุฑรินฑรจึงให้ปล่อยวัสโคดาคามา และว่ากล่าวเกลี่ยไกล่ให้หา^ความเดียดแค้น รัสโค-ดาคามาไค้ออกเรือจากเมืองกาฬีกูฎ เมื่อเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. ๒๐๔๑ แล่นไปแวะที่เมือง คานะนอซึ่งอยู่ชายฟ้งทะเลมะละบาข้างเหน์อเมืองกาฬีถูฎ พวกพ่อค้าแขกอิสลามที่เมืองนั้นก็ แกล้งอีก แต่เจ้าเมืองคานะนอไม่เชื่อฟังคำยุยงของพวกพ่อค้าแขกอิสลามช่วยเป็นธระแก่พวก โปรตุเกส หาสินค้าไค้จนเหลือระวางเรือ วัสโคดาคามาสำเริจความประสงค์แล้ว ก็แล่นเรือจาก อินเดียกลับไปถึงเมืองโปรตุเกส เมื่อเดือนกันยายน พ.ศ. ๒๐๔๒
การที่วัสโคดาคามาแล่นเรือมาไค้ถึงอินเดียคราวนั้น เป็นประโยชน์อย่างสำคัญแก่โปรตุเกส ด้วยดั้งแต่โปรตุเกสพากเพียรดรวจทางทะเลมา ไค้เกาะและบ้านเมืองชายทะเลอาพ่ริกาตาม รายทางไว้เป็นเมืองซื้นบ้าน เป็นไมดรืบ้าง ขยายอำนาจและอาณาจักรออกมาโดยลำดับ มืที่พัก เป็นระยะมาดลอดทางแล้ว พอรู้ทางว่ามาถึงอินเดียไค้ก็อาจจะจัดการเดินเรือไปมาค้าขายถึง อินเดียไค้ทันที ส่วนผลประโยชน์ที่พีงจะไค้ในการค้าขายกับอินเดียนั้น แด่เพียงในเที่ยวแรกที่ วัสโคดาคามา มาด้วยเรือสองลำ ราคาสินค้าที่ไค้ไป เมื่อไปคิดราคาเทียบกับทุนที่แต่งเรือออก มาครั้งนั้น โปรตุเกสไค้กำไรถึง ๖0 เท่า จึงเกิดความทะเยอทะยานยินดีกันอย่างใหญ่ในประเทศ โปรตุเกส ด้วยแลเฟ้นทั่วกันว่า ประเทศโปรตุเกสจะเป็นประเทศที่มืกำลังทั้งอำนาจและสมบ้ดิ ต่อมาการก็เป็นจริงดังนั้นทุกประการ
ครั้นถึง พ.ศ. ๒๐๔๓ พระเจ้ากรุงโปรตุเกสให้แต่งเรือออกมาอินเดียอีก คราวนี้คิดการ เดรืยมแก้ไขความขัดข้องมาเสร็จ ด้วยไค้ความรู้แล้วว่าทางดะวันออกพวกถึอศาสนาอิสลาม ซึ่ง เคยเป็นข้าศึกกับฝรั่งมาหลายร้อยปียังมือำนาจอยู่ และการค้าขายทางดะวันออกก็อยู่ในมือ ของคนพวกนั้น การที่โปรตุเกสออกมาประเทศคะวันออก คงจะถูกพวกแขกที่ถึอศาสนาอิสลาม คิดร้ายเกียดกัน ทั้งการสอนคริสดศาสนาและการค้าขาย มืให้โปรตุเกสทำการไค้สะดวก ด้วย เหตุนี้ เรือที่แต่งให้บรรทุกสินค้า และพาพวกบาทหลวงออกมาสอนคริสตศาสนาเ^เคราวที่ ๒ นั้น พระเจ้ากรุงโปรตุเกสจึงให้แต่งเป็นกองทัพ มืจำนวนเรือรบ ๑๓ ลำ กระสุนดินคำ และนาย ไพร่พลทหารประจำลำรวม ๑,๕๐๐ คน ก็เลือกสรรแต่ล้วนที่กล้าหาญชำนาญศึก ให้เปโดรอัลวเรส-คาบรัล เป็นแม่ทัพและเป็นราชทูด คุมเครื่องราชบรรณาการออกมาเจริญทางพระราชไมดรี
กับพระเจ้าแผ่นดินผู้ครองประเทศตามรายทาง บรรดาที่เข้ากับโปรตุเกส และมอบอำนาจออก มากับคาบวัลในครั้งนั้นว่าถ้าบ้านใดเมืองใด หรือบุคคลจำพวกใด ขัดขวางแก่การของโปรตุเกส ว่ากล่าวโดยดีไม่ดลอดแล้ว ก็ใฟ้ใข้กำลังปราบปรามเอาไว้ในอำนาจให้จงได
คาบวัลยกกองทัพเรือออกจากเมืองโปรตุเกส เมื่อเดือนมีนาคม พ.ค. ๒0๔๓ ใช้ใบเรือ ลงมาจนถึงแหลมเวอเด แล้วแล่นกัาวออกไปในมหาสมฑรแอดแลนดิก เรือไปถูกพายุพคขัด ข้ามมหาสมุทรไปพบเมืองบราซิลในอเมรืกาใด้เข้า จืงได้เมืองบราซิลเป็นเมืองขึ้นของโปรตุเกส ในคราวนั้น คาบรัลแล่นเรือกลับจากเมืองบราซิล ข้ามมหาสมุทรแอตแลนติกมาถึงเมืองเมลนเด ในอาฟรืกาข้างดะวันออก ซึ่งเป็นไมดรืกับโปรตุเกสมาแด,ก่อน เมื่อเดือนกรกฎาคม เรือที่ไป ด้วยกัน ๑๓ ลำ ไปแดกเสียกลางทางบ้าง ต้องกลับบ้าง พลัดกันบ้าง เหลออยู่แต่ ๖ ลำ คาบรัล วับนำร่องที่เมืองเมล้นเด แล้วก็แล่นข้ามทะเลอาหวับมา รวมเวลาดั้งแต่ออกจากเมืองโปรตุเกส มาได้ ๖ เดือน จึงถึงท่าเมืองกาฬีกูฎ เมื่อสิ้นเดือนสิงหาคม พระเจ้าสมุฑรืนฑรเมื่อเห้นกองทัพ เรือโปรตุเกสยกมาคราวนี้ ก็ให้ข้าราชการออกไปวับพาคาบวัลขึ้นไปเผ่าถวายเครื่องราชบรรณาการ และยอมท่าสัญญาอนุญาตที่ดินให้พวกโปรตุเกสดั้งห้างค้าขายที่เมืองกาฟ้ถูฎตามประสงค์ แต่ ครั้นเมื่อสร้างห้างสำเร็จแล้ว โปรตุเกสหาซื้อสินค้าอยู่ ๒ เดือนไม่ได้สินค้า จึงสืบสวนไต้ความว่า เพราะพวกพ่อค้าแขกอิสลามอุบายซิงวับซื้อบรรดาสงสินค้า ซึ่งร้ว่าพวกโปรตุเกสต้องการไว้ เสียก่อน ไม่ให้พวกโปรตุเกสหาซื้อได้ คาบวัลไปทูลความต่อพระเจ้าสมุทรืนฑร พระเจ้าสมุฑรินทร ก็มีวัที่จะท่าประการใด คาบวัลขัดใจจึงให้ไปแย่งเอาพวกสินค้าของพวกพ่อค้าแขกอิสลามซึ่ง กำลงเอาลงบรรทุกเรือที่จอดอยู่ในอ่าว พวกพ่อค้าแขกอิสลามอยู่บนบก เมื่อเห็นพวกโปรตุเกส ปล้นเอาสินค้าของตนดังนั้น ก็ตุมพรรคพวกยกมาปล้นสินค้าที่ห้างของโปรตุเกสบ้าง พวกแขก อิสลามกับโปรตุเกสเกิดรบกันขึ้นในเมืองกาฬีภูฎ พวกแขกอิสลามมากกว่า ฆ่าโปรตุเกสตาย ๕๔ คน และเผาห้างของโปรตุเกสเสียสิ้น พวกกองทัพเรือโปรตุเกสเห็นพวกแขกอิสลามท่าร้าย พวกของตนที่อยู่บนบก ก็ยกกำลังไปดืปล้นเรือของพวกพ่อค้าแขกอิสลามบรรดาที่ทอดอยู่ใน อ่าวเมืองกาฬีกูฎ ฆ่าพวกแขกล้มดายเป็นอันมาก แล้วเผาเรือเหล่านั้นเสียถึง ๑๐ ลำ แล้วเลย เอาปีนใหญ่ยิงเมืองกาฬีกูฎอยู่ ๒ ชั่วโมง แล้วจึงถอนสมอใช้ใบเรือไปจากเมืองกาฬีกูฎ ไปพบ เมืองแขกเข้าที่ไหน พวกโปรตุเกสก็ปล้นเรือแขกตลอดทางมาจึงเกิดสงครามระหว่างโปรตุเกส กับพวกแขกอิสสามขึ้นแต่ครั้งนั้น
เรื่องราวที่พวกโปรตุเกสท่าอย่างไรต่อมาในอินเดีย มีมากมายเกินกว่าจะอธิบายได้โดย พิสดารในที่นี้ ดั้งแต่พวกโปรตุเกสเกิดรบขึ้นกับพวกพ่อค้าแขกอิสลามที่เมืองกาฬีกฎ เมื่อ พ.ศ. ๒๐๔๓ แล้ว แต่นั้นมาการค้าขายของโปรตุเกสก็กลายเป็นเอากำลัง เที่ยวแย่งชิงทรัพย์สมบ้ติ หาอำนาจและอาณาจักรทางตะวันออก เอาแต่ชื่อว่าเที่ยวสอนคริสดศาสนาและค้าขายขึ้นบังหนำ เพราะการใช้ปีนไฟใหญ่นํอยและริธิรบทุ่งในทางทะเล พวกชาวตะวันออกยังไม่ชำนาญเท่า โปรตุเกส ๆ นํอย ๆ คนเคยรบชนะพวกัอินเดียที่มากกว่าหลายคราวจึงได้ใจ แต่นั้นโปรตุเกสก็ แต่งกองทัพเรือออกมาจากยุโรปทุกปี พบเรือพวกแขกเข้าที่ไหน ก็ปล้นเอาทรัพย์สมบ้ดและ ท่าลายเรือเสีย ส่วนเมืองตามชายทะเลในอินเดีย เมืองไหนที่ยอมเข้ากับโปรตุเกส ๆ ก็ดั้งห้าง
แล้วเลยทำห้างขึ้นเป็นป้อม เอากำลังทหารที่มารักษากดขี่เจ้าบ้านผ่านเมืองเอาเป็นเมืองขึ้น ของโปรตุเกสบ้าง เมืองไหนที่ไม่เข้าด้วย หรัอไม่ค้าขายด้วย โปรตุเกสก็ถึอว่าเป็นข้าศก เที่ยว รบทุ่งทำร้ายด่าง ๆ ไม่ข้านานเท่าใด เมืองอินเดียดามชายทะเลฝังมะละกาก็ดกอยู่ในอำนาจ โปรตุเกสหลายเมือง ส่วนการค้าขาย เมื่อโปรตุเกสเที่ยวทำลายเรือของพวกพ่อค้าแขกอิสลาม เสียเป็นอันมากแล้ว โปรตุเกสก็ได้สินค้าทางดะวันออกบรรทุกเรือแล่นอ้อมอาพ่รืกาไปจำหน่าย ที่เมืองโปรตุเกส เป็นเหตุให้เมืองโปรตุเกส เกิดเป็นที่ชุมนุมการค้าขายกับประเทศทางดะวันออก ขึ้นใหญ่โด จนเมืองฝรั่งแถวทะเลเมดีเดอร์เรเนียน ซึ่งเคยรํ่ารวยด้วยการค้าขายกับด่างประเทศ ทางดะวันออกตามเส้นทางเปอร์เซียและอิยิปดุ ถึงความอัดอัดขัดสนไปหลายเมือง เมื่อการ ค้าขายกับประเทศทางดะวันออกเปลี่ยนไปเฟืองพ่เป็นดลาดใหญ่อยู่ที่เมืองโปรตุเกสอังกล่าว มานี้ จึงมืชาวโปรตุเกสเป็นอันมาก ทะเยอทะยานอยากออกมาหาทรัพย์สมบ้ดทางดะวันออก พวกผู้ดีมืดระกูลก็เข้าไปรับอาสาเป็นนายทหารบ้าง ออกมาเป็นผู้สอนศาสนาบ้าง ที่เป็นฝรั่งเลว ก็ไปอาสาเป็นลูกเรือและพลทหาร ด้วยความเข้าใจทั่วกันว่า เป็นช่องทางที่ออกมาปราบปราม พวกอิสลามเอาทรัพย์สมบ้ดของพวกมิจฉาทิฐิไปเป็นอาณาประโยชน์ อย่างพวกอิสลามได้เคย ทำแก่ปูย่าดายายของดนมาแด่ก่อน ไม่ถึอว่าเป็นบาปกรรมอันใด
เมื่อโปรตุเกสไปมาหาที่มื่นได้ที่ชายทะเลอินเดียแล้ว ได้ข่าวว่าทางดะวันออกต่อมา มี เมืองมะละกาเป็นเมืองทำสำคัญในการรับส่งสินค้าระหว่างเมืองจ้นกับอินเดีย และมีสินค้าดาม เมืองที่ใกล้เคียงซึ่งส่งมาขายที่เมืองมะละกามาก เมื่อปีมะโรง จลอักราช ๙๗๐ พ.ศ. ๒๐๕๑ ดรงในแผ่นดินสมเด็จพระรามาธยดีที่ ๒ พระเจ้ากรุงโปรตุเกสจึงแด่งให้โลเปสเดุอสิไครา คุมเรือ กำปันรบ ๔ สำ เป็นราชฑูดมาเจรืญทางพระราชไมดรืกับเจ้าเมืองมะละกา ซึ่งเป็นแขกมลายู นับถึอศาสนาอิสลามแล้วในเวลานั้น เจ้าเมืองมะละกาก็รับรองสิใคราอย่างราชทูด และยอมให้ท ดั้งห้างดามประสงค์ แด่เมื่อพวกโปรตุเกสขึ้นใปชิ้อขายสินค้าที่ห้างดั้งใหม่ ไปเกิดวิวาทขึ้นกับ พวกชาวเมืองมะละกา สิไคราสงสัยว่าเจ้าเมืองมะละกาดีดกลอุบายเข้ากับพวกพ่อค้าแขกอิสลาม จะทำร้าย สิไครามืความโกรธเป็นกำลัง จึงจับพวกชาวมะละกาที่ลงมาอยู่ในเรือ เอาลูกธนูเสียบ หนังห้วประจานส่งขึ้นไป บอกเจ้าเมืองมะละกาว่า ล้าไม่คบกับโปรตุเกสโดยดี โปรตุเกสจะดีเอา เมืองมะละกาให้จงได้ ฝ่ายเจ้าเมืองมะละกาเห็นโปรตุเกสดูหมื่นก็โกรธ จึงให้ชุนนางคนหนึ่ง มี ตำแหน่งเป็นบรรดาหราว่าการฝ่ายทหาร คุมกำลังไปล้อมจับโปรตุเกสที่ขึ้น่!ปขึ้อขายสินค้าอยู่ บนบก ฆ่าฟันดายเสียบ้าง จับเป็น!วิได้เป็นคัวจำนำก็หลายคน สิไคราไม่มีกำลังพอที่จะดีเอา เมืองมะละกาได้ในคราวนั้น ด้วยพวกพลเรือขึ้น!ปลูกพวกชาวมะละกาฆ่าฟันและจับไวิเสียมาก จึงให้เผาเรือโปรตุเกสเสียสองสำ เอาคนมาลงเรือที่อังเหลออยู่สองสำแล่นกลับไป เมื่อความ ทราบถึงกรุงโปรตุเกสว่า เจ้าเมืองมะละกาทำร้ายแก่พวกโปรตุเกส ก็ให้เดรียมกองทัพจะยกมา ดีเมืองมะละกา แด่ประจวบเวลาเกิดเหตุขึ้นในอินเดียและทางทะเลแดงด้วยพวกเจ้าบ้านผ่าน เมืองแขกที่ถูกโปรตุเกสรังแกกดขี่ด่าง ๆ หลายเมืองเข้ากันรบทุ่งโปรตุเกส โปรตุเกสด้องปราบ ปรามอยู่จนปีมะแม จุลอักราช ๘๗๑ พ.ศ. ๒๐๕๒ อัพ่พ่อนโสอัลบูเคอเคแม่ทัพใหญ่ซึ่งเป็นข้า-
หลวงด่างพระองค์ของพระเจ้ากรุงโปรตุเกส จึงยกกองทัพเรือมายังเมืองมะละกา กองทัพอัลบู-เคอเค แล่นมาพบเรือแขกที่ไหนก็ตีขิงเรื่อยมาถึงเมืองมะละกาเมื่อเดือนมิถุนายน อุบายให้ไป บอกเจ้าเมืองมะละกาว่าเป็นราซทูดจะมาเป็นไมตรีโตยตี ไม่รบพุ่ง ให้เจ้าเมืองมะละกาส่งตัว พวกโปรตุเกสที่จับไว้เป็นตัวจำนำลงมาให้ แล้วอัลบูเคอเคก็จะชื้นไปหาเจ้าเมือง ข้างเมืองมะละกา ก็ให้มาบอกว่า จะยอมเป็นไมตรีและจะล่งพวกโปรตุเกสคืนให้ แต่ขอให้อัลบูเคอเคขึนไปทำทาง ไมตรีเสียก่อน อัลบูเคอเคคอยอยู่เห็นการไม่ตกลงกันก็ยกกำลังชื้นดีเมืองมะละกา ได้รบพุ่งกัน ถึงตะลุมบอน ชาวมะละกาสูไม่’ได้ ต้องถอยออกไปนอกเมือง พวกโปรตุเกสเผาเมืองมะละกาเสีย แล้ว ก็ถอยกลับลงเรือ พวกชาวมะละกาก็กลับมาดั้งค่ายอยู่ในเมืองอีก ในเวลานั้นมีสำเภาจีน มาค้าขายอยู่ที่เมืองมะละกาประมาณ ๑๐๐. ลำ สำเภาจีนจะกลับไปเมือง อัลบูเคอเคจึงให้โปรตุเกส คนหนึ่ง ซื่อเฟอนันเด ถือหน้งลือโดยสารเรือสำเภาจีนเข้ามากรุงศรีอยุธยา ขอเป็นไมตรีไปมา ค้าขายกับไทยด้วยได้ทราบว่าเมืองมะละกาเป็นเมืองชื้นของไทยมาแด่ก่อน
อัลบูเคอเคมาดระเตรียมการอยู่ที่เรือ พอพร้อมเสร็จก็ตุมกำลังชื้นดืเมืองมะละกาครั้งที่ ๒ ในเดือนสิงหาคม คราวนี้รบพุ่งกันเป็นสามารถ พวกเจ้าเมืองมะละกาสู้โปรตุเกสไม่ได้ก็แดก หนี เมืองมะละกาจึงได้อยู่ในอำนาจโปรตุเกสแด่นั้นมา
เมื่อ!ปรดเกสได้เมืองมะละกาไว้เป็นที่มั่นแล้ว ถึงปีขาล จุลศักราช๘๘๐ พ.ศ.๒๐๖๑ พระเจ้ามนูเอลพระเจ้าแผ่นดินโปรตุเกสจึงแต่งให้ดวดเด โคเอลโล เป็นราชทูต เข้ามาขอทำ ลัญญามืทางพระราชไมตรีกับสมเด็จพระรามาธิบดืที่ ๒ ณ กรุงศรีอยุธยา ในคราว ๆ เดียวกับไป ทำทฺางพระราชไมตรีกับพระเจ้าหงสาวดี ดามจดหมายของโปรตุเกสว่า พระเจ้ากรุงศรีอยุธยา ทรงยินดีรับเป็นไมตรีกับโปรตุเกสพระราชทานให้โปรตุเกสดั้งห้าง ไปมาค้าขายที่กรุงศรีอยุธยา และที่เมืองปัดดานีได้ดามประสงค์ และจะรับแต่งกองทัพไปช่วยโปรตุเกสปราบปรามพวกแขกที่ มาตีเมืองมะละกาด้วย แด่มาปรากฏว่าโปรตุเกสได้รับอนุญาตให้ไปดั้งห้างค้าขายที่เมืองนคร-ศรีธรรมราช และเมืองมะรีดอีกสองเมือง
ถึงปีเถาะ จุลศักราช๘๘๑ พ.ศ.๒๐๖๒ โปรตุเกสไปขอเป็นไมตรีกับพระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดืก็ยอมให้ไปมาค้าขายดามประสงค์ และให้โปรตุเกสดั้งห้างที่เมืองเมาะดะมะ แห่งหนึ่งโปรตุเกสจึงเป็นไมตรีกับไทยและมอญแด1นั้นมา
เรื่องที่ปรากฎในหน้งลือพระราชพงศาวดารว่า เติมเมืองมะละกาเป็นเมืองชื้นของไทย ข้อนี้ไม่มืที่สงสัย ด้วยหนังสือทั้งปวง ทั้งของไทย ของมลายูและของฝรั้งรับถูกด้องกัน และมีเนื้อ ความในพระราชพงศาวดารแผ่นดินสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถว่า ไทยได้ยกกองทัพลงไปด็ เมืองมะละกา เมื่อปีถุน จุลศักราช ๔๑๗ (ดามฉบบหลวงประเสริฐ) พ.ศ. ๑๙๙๘ แต่จะมืผล อย่างไร ไม่ได้กล่าวไว้ในหนังสีอพระราชพงศาวดาร ข้าพเจ้าเข้าใจว่าเหตุที่ไทยยกกองทัพลงไป ดืเมืองมะละกา เมื่อในแผ่นดินสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถนั้น เห็นจะเป็นด้วยเรื่องเจ้าเมืองเข้า รีตถือศาสนาอิสลาม เอาใจไปเผื่อแผ่แก่พวกอาหรับที่มาเป็นครูบาอาจารย์ สอนให้กระด้างกระเดื่อง ชื้น แด่กองทัพไทยเห็นจะดิไม่ได้เมืองมะละกาในคราวนั้น เมื่อโปรตุเกสมาดีได้เมืองมะละกา
เกรงจะเกิดวิวาทขึ้นกับไทย ซึ่งเป็นเจ้าของเมืองมะละกาอยู่แต่เดิม จึงแต่งราชทูตเข้ามาขณป็น ไมตรีกับไทย ในเวลานั้นสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ยังไม่เสร็จสงครามกับเชียงใหม่ จึงรับเป็น ไมดรีกับโปรดเกส
การที่โปรตุเกสมาเป็นไมดรกับไทยก็ดี กับมอญก็ดี ไม่มาเกะกะวุ่นวายเหมือนกับเมือง แขกในอินเดีย เพราะสองประเทศนี้สือพุทธศาสนา ไม่มีสาเหตุที่จะวิวาทกันด็วยเรื่องลัทธิศาสนา ประการ ๑ อีกประการหนึ่ง ทั้งสองประเทศเป็นประเทศใหญ่ ที่มีอำนาจปกครองบ้านเมืองได้ สิทธิ้ขาด โปรตุเกสจะทำร้ายไม่ได้เหมือนในอินเดีย จึงมาค้าขายอยู่แต่โดยดี ใช่แต่เท่านั้น ยังมี พวกฝรั่งโปรตุเกสที่ดีดหาสินค้าโดยลำพ้งดัว พากันเข้ามาอยู่ในบ้านเมือง มารับจ้างเป็นทหาร ทำการรบพุ่งให้ทั้งไทยและมอญ ดังจะปรากฏในเรื่องราวต่อไปข้างหน้า การค้าขายและไมดรี กับฝรั่งด่างประเทศ ได้เริ่มด้นมืมาแด่ในรัชกาลของสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ โดยมูลเหตุดัง อธิบายมานี้
อธิบายเรอง
ในรัชกาลสมเด็จพระบรมราชา หน่อพุทธางกูรและพระรัฎฐาธิราช
ส฿นศักราช
พระราชพงศาวดารฉบับนี้ว่า สมเด็จพระบรมราชาหน่อพุทธางกูร เสวยราชย์เมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช๘๗๓ พ.ศ. ๒๐๕๒ ครองราชสมบ่!!อยู่ ๔ ปี สวรรคตเมื่อปีระกา จุลศักราช ๘๗๕ พ.ศ. ๒๐๕๖
ฉบับหลวงประเสริฐว่า เสวยราชย์เมื่อปีฉล จุลศักราช ๘๙๑ พ.ศ. ๒๐๗๒ (ข้ามา๒๐ปี) รัชกาล ๔ปีเท่ากัน สวรรคตเมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช ๘๙๕ พ.ศ. ๒๐๗๖
ประวัติสมเด็จพระนรมราชาหน่อพุทธางกูร
สมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน1พระองค์นี้ ที่มีพระนามปรากฎว่าสมเด็จพระบรมราชาหน่อพุท-ธางกูร ด้วยเหตุใด เฟ้นจะพอเข้าใจได้ ด้วยปรากฏในกฎมณเทยรบาล ซึ่งดั้งขึ้นในแผ่นดินสม-เด็จพระบรมไตรโลกนาถ กำหนดราชกุมารศักดิ้ไว้ว่า “พระราชกุมารเกิดแด่พระอัครมเหสี คือ สมเด็จหน่อพระพุทธเจ้า พระราชกุมารซึ่งเกิดแด่แม่ยั่วเมืองเป็นพระมหาอุปราช” ดังนี้ เป็น เด้าความทำให้เข้าใจว่า สมเด็จพระบรมราชาหน่อพุทธางกูรพระองค์นี้ เป็นพระราชโอรสของ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ เกิดแด่พระอัครมเหสี บางทพระอัครมเหสีพระองค์นั้น จะเป็นเชื้อ พระวงศ์สมเด็จพระร่วง จ้งดั้งพระนามว่า พระอาทิดยวงศ์ หมายความว่าเป็นวงศ์ของสมเด็จ พระร่วงศรีอนทราทิดย์ (นี้เป็นความสันนิษฐานของข้าพเจ้าเอง) พระอาทิดย์วงศ์เป็นพระราชกมารเกิดด้วยพระอัครมเหสีแลใ:เป็นรัชทายาท จ้งเป็นหน่อสมเด็จพระพุทธเจ้า ดาม'ราชกุมาร-ศกดิ้ที่กล่าวไว้ในกฎมณเทิยรบาล ต่อมาเริยกในหนังสีอพระราชพงศาวดารว่า หน่อสมเด็จพุท-ธางกูร กุ๊คือสัพท์เด็ยวกันนั้นเอง ส่วนพระนามที่เริยกว่า พระบรมราชานั้น เฟ้นจะเป็นพระนาม บัญฌติเมื่ออภิเษกให้ขึ้นไปครองเมืองฟ้ษณโลก จึงเรียกในจดหมายเหตุว่า พระบรมราชาหน่อ-พุทธางกูร เพื่อจะให้ผิดกับพระบรมราชาที่เป็นพระเชษฐาธิราชของสมเด็จพระรามาธิบด็ที่ ๒ ด้วยเหตุดังกล่าวมานี้ ข้าพเจ้าเฟ้นว่า ควรจะเรียกพุระนามสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินพระองค์นี้ ใน พระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๔
หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับนี้ และฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม ยุดิด้องกัน'ว่า สมเด็จพระ-บรมราชาหน่อพุทธางกูรประชวรทรพิษสวรรคต ซึ่งควรเข้าใจว่าเป็นปัจจุบัน พระรัฎฐาธิราชกมาร หรีอเรียกอกอย่างหนึ่งว่า พระรัษฎาธิราชุกุมาร ผู้เป็นราชโอรส และบางทิจะได้เป็นหน่อ-^เด็จพระพุทธเจ้าดามราชกุมารศักดิ้ พระชันษา๕ ขวบ ได้รับราชสมบัติ แด่ไม่ปรากฎใน
หนังสือพระราชพงศาวดารว่า ใครเป็นผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน ในหนังสือพระราชพงศาวดาร ฉบับพมพ์ ๒ เล่มกล่าวว่า เมื่อพระรัฎฐาธิราชกุมารสวรรคต พระไชยราชาธิราชเชื้อพระวงศ์ ของสมเด็จพระรามาธิบด็ (ที่๒) ได้ครองราชสมบ้ดดํอมา แด,ไนฉบับพระราชหัตถเลขานี้ว่า พระรัฎฐาธิราชครองราชสมบ้ตอยู่ได้ ๕ เด็อน พระไชยราชาธิราชจับพระรัฎฐาธิราชสำเร็จ โทษเสีย พระไชยราชาธิราชจืงได้ราชสมบ้ดิ ในฉบับหลวงประเสร็ฐก็กล่าวว่า พระรัฎฐาธิราช ถูกทำร้ายเหมือนกน ควรยุดิได้ว่าเมื่อสมเด็จพระบรมราชาหน่อพุทธางกูรสวรรคดแล้ว พระ-รัฎฐาธิราชกุมารราชโอรส ชึ่งมืพระชันษาได้ ๕ ขวบ ได้ผ่านพภพอยู่ในราชสมบัดิหน่อยหนึ่ง พระไชยราชาชิงได้ราชสมบ้ดิ
เหตุการณ์ในแผ่นดิน สมเด็จพระบรมราชาหน่อพุทธางกร
หนังสือพระราชพงศาวดารทุกฉบับ ไม่ได้กล่าวเหตุการณ์อย่างหนึ่งอย่างใด ในแผ่นดิน สมเด็จพระบรมราชาหน่อพุทธางกูรใหัปรากฎไปได้ความจากหนังสือดำนานโยนกข้อหนึ่งว่า เมื่อพระอาทิดยวงศ์ครองราชสม!เดกรุงศร็อยุธยา ๆ กลับเป็นไมดรีกับเมืองเชียงใหม่ มิได้มี การรบพุ่งกันดลอดเวลารัชกาล
อธิบาย!รอง
ในรัชกาลสมเด็จพระไชยราชาธิราช
สอบศักราช
พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขานี้ว่า สมเด็จพระไชยราชาธิราชได้ราชสมบัติ เมื่อปีจอ จุลหักราช ๘๙๖ พ.ศ. ๒๐๕๗ ครองราชสมบัติอยู่ ๑๓ ปี สวรรคตเมื่อปีกุน จุลหักราช ๘๘๙ พ.ศ. ๒๐๗๐
ฉบับหลวงประเสริฐว่า ได้ราชสมบัติเมื่อปีมะเมีย จุลหักราช๘๙๖ พ.ศ.๒๐๗๗ (ช้า กว่า๒๐ปี) ครองราชศมบ้ติอยู่๑๒ปี (น้อยกว่า๑ปี) สวรรคตเมื่อปีมะเมีย จุลหักราช๙๐๘ พ.ศ. ๒๐๘๙ (ช้ากว่า ๑๙ ปี)
ประวัติของสมเด็จพระไชยราชาธิราช
สมเด็จพระไชยราชาธิราชนี้ ไนหนังสือพระราชพงศาวดารบอกแต่ว่า เป็นเชื้อพระวงศ์ สมเด็จพระรามาธิบต (ที่๒) ข้อนี้ไมมที่สงสัย เพยงพระนามว่าพระไชยราชา ก็ควรจะเข้าใจได้ ว่า เป็นเจ้านายชั้นสูงอย่างเป็นต่างกรมทุกว้นนี้ จึงได้มีพระนามว่าพระไชยราชา เป็นเจ้านาย ชั้นเดียวกับพระบรมราชา พระอินทราชา ข้าพเจ้าเข้าใจว่าเฟ้นจะเป็นลูกเธอของสมเด็จพระรา-มาธิบดีที่ ๒ แต่เก็ดแต่พระสนม เมื่อก่อนพระไชยราชาได้ราชสมบัติ จะอยู่ในกรุงศรีอยุธยา หรีอเป็นเจ้าครองเมีองข้อนี้ไม่ปรากฏ แต่ถ้าจะเตา เฟ้นว่าน่าจะเป็นเจ้าครองเมืองพิษณุโลก มี เหตุหลายอย่างที่ทำให้เฟ้นเช่นนี้ คือ ประการที่ ๑ เมืองพิษณุโลกเป็นเมืองที่เจ้านายครองต่อ ๆ กันมา ตงแต่สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ และที่สุดสมเด็จพระบรม ราชาหน่อพุทธางกูรเองก็ได้ทรงครองกันต่อมาถง ๓ พระองศ์ เพราะถ้าว่างเจ้านายครองลง ครารใด ก็เคยเก็ดเหตุไม่เรียบร้อย เมื่อสมเด็จพระบรมราชาหน่อพุทธางกูรได้ราชสมบัติกรุงศรี อยุธยา พระเจ้าลูกเธอบังทรงพระเยาว์ เฟ้นจะไห้นัองยาเธอ คือพระไชยราชาชื้นไปครองกระมัง ประการที่ ๒ การชิงราชสมบัติอย่างพระไชยราชาชิงราชสมบัติพระรัฎฐาธิราชนี้ เมื่อครั้งพระ ราเมศวรชิงราชสมบัติเจ้าทองสัน ว่าระยะเวลา ๗ วัน เพราะสมเด็จพระราเมศวรอยู่เมืองลพบุรี เป็นที่ใกล นี่ระยะเวลาดามที่ว่าในพระราชพงศาวดารถง ๕ เดีอน ควรเฟ้นว่าเพราะจะอยู่ใน เมีองไกล ประการที่ ๑ ในแผ่นตินสมเด็จพระไชยราชาธิราชปรากฎอยู่แผ่นดินเดียวที่ตั้งขุนนาง เป็นเจ้าเมืองพิษณุโลก (พอสิ้นสมเด็จพระไชยราชา ห้วเปีองเหนือก็กลบไม่เรียบร้อย ดังปรากฏ อย่ในเรึ่องครั้งสปียชุนวรวงคาธราช ถงแฝนดินสมเก็จพระมหาจกรพรรดิ จึงดั้งพระมหาธรรม-ราชา ขื้น้ไปครองเม'องพษณุโลก ให้เป็นเปีองเจ้านายค?อง) แต่ไนแผ่นดินสมเด็จพระไชยราชา-ธิราชเอง ได้ทำศกข้างเหนี่อกับพม่า และเมีองเชิยงใหม่หลายคราว ทำคืกคราวใดก็เอากองทัพ หัวเมืองเหน่อเป็นกองหน้าทุกที ข้อนี้น่าจะเฟ้นว่า เพราะสมเด็จพระไชยราชาธิราชทรงชำน่
ชำนาญราชการเมืองIหนอ และเป็นที่ใXบถือยำเกรงของขาวเมืองเหนอ โดยได้ทรงเคยปกครอง มาแล้ว จึงไม่มืเหตุวุ่นวายอันใดในเมืองเหนือดลอดรัชกาล เหตุเหล่านี้ที่ทำให้ข้าพเจ้าคิดเห็นว่า สมเด็จพระไชยราชาธิราชจะได้ครองเมืองพิษณุโลกอยู่ก่อนเมื่อได้ราชสมบตี
สมเด็จพระไชยราชาธิราช จะมีพระมเหสีหรือไม่มีไม่ปรากฎ แต่ถ้ามืก็ไม่มืพระราชโอรส ก้บพระมเหสี และบางทีพระมเหสีจะทวงคดเสียก่อนสมเด็จพระไชยราชาธิราช จึงปรากฎแต่ ว่ามีลูกเธอเกิดด้วยห้าวศรีสุดาจันทร์พระสนมเอก อันมืบรรดาศักดิ้เป็นแม่ยั่วเมืองดามกฎมน-เทียร บาล (ผู้แต่งพงศาวดารเรียกไปเป็นแม่อยู่หัว) พระราชบุดร ๒ พระองค์นั้น พระองค์ใหญ่ ทรงพระนามพระยอดฟ้า คำนวณศักราชตามเนื้อความที่กล่าวในพระราชพงศาวดารได้ความ ว่า ประสูติเมื่อปีวอก จุลศักราช (ตามฉบับหลวงประเสรีฐ) ๘๙๘ พ.ศ. ๒๐๗๙ เมื่อสมเด็จพระ-ไชยราชาธิราชเสวยราชย์แล้วได้ ๒ ปี พระองค์น้อยทรงพระนามพระศรีคิลป็ ประสูติเมื่อปีขาล จุลศักราช ๙๐๔ พ.ศ. ๒๐๘๕
เรองรบพม่ไ
ที่ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระไชยราชาธิราชเสด็จไปเชยงกรานนั้น ที่ จริงไปรบพม่าเป็นการศึกใหญ่ มีเรื่องราวปรากฎในพงศาวดารพม่า และจดหมายเหตุของปีนโต โปรตุเกส ยุตีด้องกับความในหนังสือพระราชพงศาวดาร ได้ความพิสดารดังนื้
เหตุที่จะเกิดสงครามนั้น เดิมที่เมืองดองอูมีคนสำคัญชื้นคนหนึ่งชื่อว่ามังกินโย เป็นเชื้อ วงศ์ของพระเจ้าแผ่นดินพม่าแต่ก่อน มังกินโยฆ่าเจ้าเมืองดองอูดาย ชิงเอาเมืองได้ จึงดั้งตัวเป็น ใหญ่ใช้นามว่า พระเจ้ามหาสิริไชยสูร ในเวลานั้นบังเอิญในเมืองพม่ารามัญพระเจ้าแผ่นดินไม่ อยู่ในราชธรรมทั้งสองอาณาจักร พระภิกษุสงฆ์และข้าราชการที่ถูกกดขี่เด็อดร้อนต่าง ๆ พา กันอพยพมาพึ่งพระเจ้าดองอูเป็นอันมาก พระเจ้ามหาสิริไชยสูรได้กำลังและความนิยมของผู้ คนพลเมือง จึงรักษาเมืองดองอูเป็นอิสระมาได้ จนพระเจ้าสิริไชยสุรทีวงคด มังดราราชบุตร ชันษา ๑'อ ปี ได้ร้บราชสมม็ดิ มีพระนามว่า พระเจ้าตเม็งชเวตื้ ควรแปลว่าพระเจ้าสุวรรณเอกฉัดร ๆ นี้ มีอานุภาพมาก (ภายหลังได้เป็นพระเจ้าหงสาวดี ที่มารบกรุงศรีอยุธยาครั้งแรก ในแผ่นดิน สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ) พอพระเจ้าตเม็งซเวดี้ได้ราชสมปติก็คิดขยายอาณาจักร ดั้งด้นตี เข้ามาทางแดนไทยก่อน เมืองเชียงกรานจะอยู่ที่ไหนไม่แน่ ดรวจแผนที่ดู เห็นชื่อเมืองคล้ายกับ เชียงกราน อยู่ที่ต่อแดนเหนือเมืองทวาย เหนจะเป็นเมืองนี้เอง พร-เจ้าดเม็ง.ซเวตั๊มาตีเมือง เชียงกราน สมเด็จพระไชยราชาธิราชจึงยกออกไปต่อสูรักษาพระราชอาณาเขต เมื่อปีจอ จุล-ศักราช (ตามฉบับหลวงประเสรีฐ) ๙๐๐ พ.ศ. ๒๐๔๑ ได้สู้รบกันเป็นสามารถ สมเด็จพระไชย-ราชาธิราชตีทัพพม่าแตกไป
เรองทหารฝรั่งแม่นปีน
ได้ความในจดหมายเหตุของปีนโด[ปรตุเกสว่า ในแผ่นตีนสมเด็จพระไชยราชาธิราช มี ฝรั่งโปรตุเกสเข้ามาหากินอยู่ที่กรุงศรีอยุธยาประมาณ ๑๓๐ คน เมื่อสมเด็จพระไชยราชาธิราช จะเสด็จยกกองทัพหลวงไปรบพม่าที่เมืองเชียงกราน ได้เกณฑ์พวกโปรตุเกสไปเป็นทหารรักษา
พระองค์ ๑๒๐ คน พวกโปรตุเกสได้รบทุ่งพวกข้าศึกแข็งแรง ครั้นชนะศึกมีความชอบ สมเด็จ-พระไชยราชาธิราช จึงพระราชทานอนุญาตให้พวกโปรตุเกสเข้ามาดั้งภูมีลำเนาอยู่ในพระราช-ยาณาจักร และทำวัดวาดามลัทธิศาสนาของตนได้ดังปรารถนา
(รองรบเชึยงใหม่
พอเสร็จศึกพม่าแล้ว สมเด็จพระไชยราชาธิราช ก็ยกกองทัพหลวงชื้นไปตีเมืองเชียงใหม่ เรื่องราวพงศาวดารเมีองเชียงใหม่ในดอนนี้ ได้ความดามหนังสือดำนานโยนกว่า เมื่อพระเมือง' แก้วเจ้านครเชียงใหม่ทิวงคตแล้ว ไม่มีราชโอรสจะสิบพระวงศ์ เสนามาดย์ทั้งหลายจึงเชิญเจ้า-เกศแก้วผู้เป็นราชอนุชาชื้นครองเมืองเชียงใหม่ มีพระนามว่าพระเมืองเกศเกล้า ครั้งพระเมือง เกศเกล้านี้ นครเชียงใหม่ทับกรุงศรีอยุธยายังเป็นไมดร็กัน มีราชทูตกรุงศรีอยุธยาชื้นไปเจริญ ทางพระราชไมตรี พระเมืองเกศเกล้าครองราชสมบัติอยู่ ๑๑ ปี เจ้าทรายดำราชบุตรเป็นกบฎ ชิงเอาราชสมบัติได้ เนรเทศพระเมืองเกศเกล้าไปเสิยคราวหนึ่ง อยู่มาเจ้าทรายดำประพฤติ ทุจริตต่าง ๆ ถกเอาตัวออกจากราชสมบัติ เสนามาดยัใปเชิญพระเมืองเกศเกล้ากลับมาครอง ราชสมบดอีก พระเมืองเกศเกล้ากลับมาไม่ได้เท่าใดนักก็มืพระสติฟันเฟือนไป ขนนางคนหนึ่ง ชื่อแสนดาว แต่งคนให้ลอบปลงพระชนม์พระเมืองเกศเกล้าเสีย ในเวลานั้นไม่มืเจานายในเมือง เชียงใหม่ที่จะวับราชสมบัดสืบพระวงศ์ พวกท้าวพระยาที่เคยอยู่ในอำนาจพระเจ้าเชียงใหม่ แดกทันเป็น ๒ พวก แสนตาวเป็นหวหนัาพวกที่อยู่เมืองเชียงใหม่ ให้ไปเชิญเจ้าฟ้าเมืองเชียงตุง มาครองเมืองเชียงใหม่ เจ้าฟ้าเมืองเชียงตุงไม่วับ จึงให้ไปเชิญเจ้าเมกดไทยใหญ่เมืองนาย ฝ่าย ข้างท้าวพระยาเมืองนครลำปาง เมืองเชียงราย เมืองเชียงแสน เมืองพาน รวมทันเป็นพวกหนึ่ง ไปประชุมทันที่เมืองเชียงแสน ให้ไปเชิญพระไชยเชษฐาราชโอรสของพระเจ้ากรุงศรีลัดนาคนหด (โพธํสาร) ด้วยพระไชยเชษฐานั้น พระมารตาเป็นราชธิดาของพระเมืองเกศเกล้าเจ้านครเชียงใหม่ ในขณะเมื่อกำลังเที่ยวหาเจ้าครองเมืองเชียงใหม่อยู่นั้น เจ้าเมืองแสนหวี (เห็นจะเป็นเชื้อวงศํ หรือเกี่ยวดองกับพระเมองเกศเกล้า) เมื่อรู้ข่าวว่าแสนดาวเป็นกบฏ ปลงพระชนม์พระเมืองเกศเกล้า เสีย ก็ยกกองทัพลงมาตีเมืองเชียงใหม่ กาลังเมืองแสนหวีด็ไม่ได้เมือง จึงให้ลงมาขอกองทัพสม-เด็จพระไชยราชาธิราช ชื้นไปช่วยปราบปรามแสนดาว เมื่อกองทัพกรุงศรีอยุธยาชื้นไปยังไม่ถึง พวกท้าวพระยาที่ประชุมทันที่เมืองเชียงแสนรวบรวมกำลังได้ ยกมาตีเมืองเชียงใหม่อีกทาง หนึ่ง จับตัวแสนดาวทับพรรคพวกได้ฆ่าเสีย แล้วจึงพร้อมทันยกนางมหาเทวี ชื่อเจ้าจิระประภา ชื้นครองเมืองเชียงใหม่ นางคนนี้เห็นจะเป็นราชธิดาของพระเมืองเกศเกล้า ที่ว่าให้ครองเมือง จะด้องเข้าใจว่า ให้เป็นผู้รั้งอยู่ชั่วคราว เพราะกำลังเชิญเจ้าเมืองอึ่นมาครองนครเชียงใหม่อยู่ ใน ขณะนั้นสมเด็จพระไชยราชาธิราชก็ยกกองทัพชื้นั!ปถึงในปลายปีจอ จุลศักราช ๙๐๐ พ.ศ. ๒๐๘๑ พระมหาเทวีจึงออกมาอ่อนน้อม เป็นแล้วทันไปคราวหนึ่ง ต่อมาได้ความตามจดหมายเหตุของ โปรตุเกสว่า เพราะเมืองเชียงใหม่ไปเข้าทับเมืองตองรู จึงเกิดอริทับกรุงศรีอยุธยา หนังสือดำนาน โยนกว่า อยู่มากรุงศรีอยุธยาให้เจ้าเมืองสโขทัย (คอกี่พระราชพงศาวดารว่าพระยาพิษณุ่[สก)
คุมศัสตราวธขึ้นไปทำอุบายไปเป็นฉันมิตร ฝ่ายข้างเชียงใหม่มีความสงสัย ท้าวพระยาปรึกษา กันว่าจะรบหรึอจะยอมให้ยกขึ้นไปโดยดี ความเห็นแตกกันเป็นสองฝ่าย พระมหาเทวีตัดสินว่า ให้เชื่อตามคำพระยาสุโขทัยที่ว่าจะไปฉันมิตรไห้รับรอง ครั้นพระยาสุโขทัยขึ้นไปถึงเมืองลำพูน เวลากลางคืนก็เข้าปล้นเอาเมือง แล้วทัพสมเด็จพระไชยราชาธิราช ก็ยกขึ้นไปล้อมเมืองเชียงใหม่ (ศักราชดามฉบับหลวงประเสริฐว่า) เมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช ๙๐๗ พ.ศ.๒๐๔๔ แต่งให้หมื่น-ศรีสหเทพกับพ้นเทพมนเทียร เป็นราชทูตเข้าไปบอกพระมหาเทวีให้ยอมเป็นเมืองออก ข้าง พวกเชียงใหม่ไม่ยอม กองทัพกรุงศรีอยุธยารบพ่งดีเอาเมืองเชียงใหม่ไม่ไต้ ต้องเลิกทัพกสับลงมา ตำนานโยนกว่าตังนี้ แต่พระราชพงศาวดารกับจดหมายเหตุของปีนโดโปรดเกศยุติต้องกันว่า ครั้งนั้นไต้เมืองลำพูนและเมืองเชียงใหม่ นางพระยายอมเป็นเมืองประเทศราชขืนกรุงศรีอยุธยา
เรื้องเมืองเขมร
หนังสือพงศาวดารเขมร มีเรึ่องที่เกี่ยวกับเมืองไทยในรัชกาลสมเด็จพระไชยราชาธิราช กล่าวไวีตังนี้ สมเด็จพระธรรมราชาธิราชรามาธิบดี ทรงราชย์มาไต้ ๓๗ ปีทิวงคต สมเด็จพระยา-งามข้ดียราชาราชโอรสไต้ทรงราชย์ต่อมา มีพระนามว่า สมเด็จพระศรีสุคนธบทราชาธิราช-รามาธิบดีทรงราชย์อยู่ ๕ ปี ขนหลวงพระเสด็จชื่อเจ้ากัน เติมเป็นบุตรมนตรีในเมืองปาสาณ คิดกบฏลอบปลงพระชนม์สมเด็จพระศรีสุคนธบฑเสืย พระจันทราชาผู้เป็นพระอนุชาของสมเด็จ-พระศรีสุคนธบทหนีเข้ามาพึ่งพระบารมีอยู่ไนกรุงศรีอยุธยา ๙ ปี ไต้กำลังไทยออกไปช่วย ดั้ง ตัวไต้ที่เมืองโพธิสัตว์แล้ว ไปทำศึกกับเจ้ากันอยู่ ๑๑ ปี มีชัยชนะฆ่าเจ้ากันดาย ไต้ราชสมบ้ดกรุง กัมพูชาคืน แล้วไปดั้งราชธานีอยู่เมืองละแวก อาศัยเหตุที่พระเจ้ากรุงกัมพูชาต่อ ๆ มา ในสมย นั้นทรงราชย์อยู่ที่เมืองละแวก ในหนังสือพระราชพงศาวดารในแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรติ และสมเด็จพระนเรศวร จึงเรียกพระเจ้ากรุงกัมพูชาว่า พระยาละแวก
เรื้องขุดคลองบางกอก
ในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชทัตถเลขานี้ (ตอนแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าเสือ) กล่าวถึงตำนานการขุดคลองสัดในแม่นั้าเจ้าพระยา ดั้งแต่แผ่นตินสมเด็จพระไชยราชาธิราช เป็นต้นมา มีหลายคลอง เรื่องคลองสัดเหล่านี้ พระยาโบราณราชธานีนทรีไต้เอาเป็นธุระดรวจ-ลอบแผนที่ ไต้ความควรจะนำมากล่าวไว์ที่นี้
ลำแม่นั้าเจ้าพระยาเดิม ดั้งแต่ปากนั้าเจ้าพระยาขึ้นมา เดินดามแม่นํ้าทุกวันนี้ ขึ้นมา จนถึงปากคลองบางกอกใหญ่ (หริอที่เริยกกันโตยมากว่าคลองบางหลวง) ในระหว่างวัดอรุณฯ กับวัดกัลยาณ์ฯ ที่วัตกัลยาณ์ฯเองเป็นตัวแม่นํ้า ดลงอยู่ที่กะฎจึน คือศาลเจ้าเจ๊กอยู่ติดข้างใต้วัด กัลยาณ์ฯเดี๋ยวนี้ ลำแม่นํ้าเดิมเข้าทางคลองบางกอกใหญ่ไปแยวบางระมาดดลี่งชันวกมาออก คลองบางกอกน้อยขึ้นทางสามเสนไปแยวเข้าบางกรวยดรงวัตเขมาข้าม ที่เรียกว่าคลองบางกรวย ทูกวันนี้คือแม่นํ้าเก่า แยวเข้าตรงนั้นไปต่อแม่นั้าอ้อม วกมาออกที่เมืองนนท์ฝังดะวันดก แล้ว ขนไปทางแม่นั้าเดี๋ยวนี้ทางออมเกรีด บางบัวทอง จนถึงบางหลวงเชียงราก แม่นั้าเก่าเข้าทาง
คลองบางหลวงเชียงรากฝังดะวันออกอ้อมไปออกที่คลองลาดพร้าว ต่อนั้นขึ้นไปลำแม่นํ้าเดิม เป็นอย่างทุกวันนี้จนถึงกรุงเก่า
ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า เมื่อปีมะโรง จุลศักราช ๘๘๔ พ.ศ. ๒๐๖๕ (ศักราช ที่ว่าเหล่านื้เอาแน่ไม่ได้) สมเด็จพระไชยราชาธิราชให้ขุดคลองบางกอกใหญ่ คือขุดคลองลัด ดั้งแต่ที่ปากคลองบางกอกน้อยไปออกแม่นั้าเก่าที่หนัาวัดอรุณฯ คลองลัดบางกอกใหญ่นี้ที่กลาย เป็นลำแม่นั้าดรงหน้าดำหนักแพทุกวันนี้
ปีจอ จุลศักราช๙๐๐ พ.ค. ๒๐๘๑ ในแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิขุดคลองลัดที่ บางกรวย แด่วดชะลอมาทะลุริมวัดขึ้เหล็ก ที่เรียกว่าคลองลัด เพราะในเวลานั้น ลำแม่นั้ายัง เดินทางแม่นั้าอ้อมวัดขึ้เหล็กอยู่ในคลองบางกอกน้อย ตรงปากคลองบางระมาดตลิ่งชันซึ่งเป็น แม่นํ้าเก่า คลองแต่วัดขึ้เหล็กไปจนวัดชะลอ ซึ่งยังอยู่ในแม่นั้าอ้อมจนทุกวันนี้ คือที่สมเด็จพระ-มหาจักรพรรดิขุดเป็นทางลัด เพราะดรงมาบางระมาดตลิ่งชันได้ทางนี้ ไม่ต้องอ้อมออกบางกรวย มาทางสามเสน
ปีชวด จุลศัก่ราช ๙๗๐ พ.ศ. ๒๑๕๑ ในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม ขุดคลองลัด ที่ท้ายสามโคก คือ แต่ปากคลองลาดพร้าวเดี๋ยวนี้ ลงมาจนปากคลองบางหลวงเชียงราก เรียกว่า คลองเกรีดใหญ่คลองนี้ ทุกวันนี้กลายเป็นแม่นํ้า
ปีชวด จุลศักราช ๙๙๘ พ.ศ. ๒๑๗๙ ในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ขุดคลอง ลัดแต่เมืองนนท์มาออกบางกรวย คือขุดดั้งแต่ปากคลองแม่นั้าอ้อมเมืองนนทบุรี ลงมาจนถึง วัดเขมา ทุกวันนี้กลายเป็นแม่นั้า
ปีขาล จุลศักราช๑๐๘๔ พ.ศ. ๒๒๖๕ในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าท้ายสระ ขุดคลองลัด ที่เรียกว่าปากเกรีดทุกวันนี้ บรรดาคลองลัดที่ได้ขุดทุกวันนี้กลายเป็นแมนาทุกคลอง เว้นไว้แต่ คลองลัดแต่วัดชะลอมาวัดขึ้เหล็ก ซึ่งสมเด็จพระมหาจักรพรรดิขุด เพราะเมื่อสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ขุดคลองลัดแต่เมืองนนท์มาวัดเขมาแล้ว สายนั้ามาเดินเสืยทางนี้ ส่วนแม่นํ้าเก่าที่ถูกขุดคลอง ลัดพาสายนั้าไปเสียทางอื่น ก็แคบเขินกลายเป็นคลองไปในทุกวันนี้ คือ คลองที่เรียกว่า บางกอกใหญ่ คลองบางระมาดดลิ่งชัน คลองบางกอกน้อย คลองแม่นํ้าอ้อม คลองบางกรวย และคลองบาง-หลวงเชียงราก ถึงทางแม่นั้าอ้อมเกรีดน้อยทางบางบัวทอง เดี๋ยวนี้ก็ดิ้นเขินขึ้นทุกที คงจะกลาย เป็นคลองไปในวันหนึ่ง
เหตุที่สมเด็จพระไชยราชาธิราชสวรรคต
ในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม และฉบับพระราชหัดถเลขานี้ กล่า'; ความต้องกันว่า เมื่อสมเด็จพระไชยราชาธิราชเสด็จขึ้นไปด็เมืองเชียงใหม่ครั้งที่ ๒ กลับลงม' ประชวรเป็นปัจจุบันสวรรคดกลางทาง แต่ในฉบับหลวงประเสริฐกล่าวต้องกันกับจดหมายเห5 ของปีนโดโปรดเกสว่า ต่อเสด็จกลับมาถึงพระนครแล้วจึงสวรรคด ปีนโดกล่าวความต่อไปอีกว่า เมื่อสมเด็จพระไชยราชาธิราชเสด็จไปทัพครั้งนั้นให้พระมเหสี (ซึ่งหมายความว่าท้าวศรีสุดาจันทร
เป็นผู้สำเร็จราชการรักษาพระนคร พระมเหสีมีชู้ดั้งครรภ์ขึ้น เกรงความนั้นจะทราบถึงสมเด็จ-พระไชยราชาธิราช เมื่อเสด็จกลับถึงพระนคร จึงเอายาพิษเจือลงในนั้านมโคให้เสวย ประชวรอย่ ๕ รัน มอบเวนราชลมปดแก่พระยอดฟ้าราชโอรสแล้วกลวรรคด ด้งนี้ ความที่เถียงกันในข้อนี ข้าพเจ้าได้พิจารณาดูด้วยเหตุผลทั้งปวง เชื่อว่าสมเด็จพระไชยราชาธิราชสวรรคดเมื่อเสด็จ กลับมาถึงพระนครแล้ว แด็ขอพิจารณาเรื่องท้าวศรีสุดาจันทร์ จะกล่าวต่อไปเมื่ออธิบายเรื่อง ดอนขุนวรวงศาธิราชชิงราชสมบ้ดิ
อธิบายเรอง
ในสมัยขุนวรวงศาธิราช
เรื่องพงศาวดารดอนนี้ เป็นเรื่องของความชั่วไม่น่าอธิบาย แต่หนังสือที่เรียงเรื่องไว้ ถ้า อ่านโดยไม่พิเคราะห์ อาจจะไม่เข้าใจดามความจริง ข้าพเจ้าจึงทำอธิบายเรื่องตอนนี้ ดามที่พิเคราะห์ เฟ้นว่าความจริงจะเป็นอย่างไร ให้ผู้ศึกษาพงศาวดารได้พิจารณา
เมื่อสมเด็จพระไชยราชาธิราชสวรรคด ไม่มีราชโอรสที่เกิดด้วยพระมเหสี มีแต่ลูกยาเธอ เกิดด้วยห้าวศรีสุดาจันทร์อันเป็นพระสนมเอก ๒ พระองค์ พระองค์ใหญ่ทรงพระนาม พระ-ยอดพิาพระชันษา๑๑ปี พระองค์นัอยทรงพระนาม พระศรีศึลป็ พระชันษา๕ปี
ที่ว่าห้าวศรีสุดาจันทร์เป็นพระสนมเอกนั้น เพราะในกฎหมายทำเนียบศักดินาบอกไว้ ชัดว่า ดำ[เหน่งห้าวอินทรสุเรนทร ห้าวศรีสุดาจันทร์ ห้าวอินทรเทวี ห้าวศรีจุฬาลักษณ์ ทั้ง ๔ นี้เป็นพระสนมเอก จึงเรียกว่าห้าวศรีสุดาจันทร์ ในคำอธิบายนี้
เรื่องสมเด็จพระไชยราชาธิราชสวรรคด ได้กล่าวมาแล้วว่า หนังสือพระราชพงศาวดาร เถียงกันอยู่ ข้าพเจ้าเชอดามฉบับหลวงประเสรีฐว่า สมเด็จพระไชยราชาธิราชเสด็จกลับมาถีง พระนครแล้วจึงประชวรศวรรคด และเชื่อว่าในเวลานั้นจะยังไม่มีเหดเรื่องห้าวศรีสุดาจันทร์คบ ชู้ เหตุนั้นจะเกิดเมื่อห้าวศรีสุดาจันทร์ว่าราชการแผ่นดินในรัชกาลของสมเด็จพระยอดฟ้า
ที่จริงเนี้อเรื่องในดอนนี้ เวลานานถีง ๒ ปีเศษ ควรเข้าใจว่าเหดการณ์เป็น ๒ ดอน ๆ แรกดั้งแด่ห้าวศรีสุดาจันทร์ไปเฟ้นพันบุดรศรีเทพที่หอพระ มีความประดิพัทธ์ จึงไห้ยัายไปเป็น ขุนชนราช พนักงานรักษาหอพระข้างใน และห้าวศรีสุดาจันทร์ลอบเป็นชู้กับขุนชนราช ดอนนี้ เป็นแต่การลอบคบชู้ เฟ้นวาจะไม่ได้ดั้งใจจะให้เกี่ยวข้องถีงราชการบ้านเมีอง ห้าวศรีสุดาจันทร์ กับขุนชินราชจะลอบเป็นชู้กันฒู่กว่าปี แด่ปกปิดความชั่วมีดชิด ไม่มีใครรู้แพร่หลาย การบ้าน เมีองจึงเรียบร้อยเป็นปกดิ โดยคนทั้งหลายเชื่อว่าสมเด็จพระยอดฟ้ามั่นคงอยู่ไนราชสมบ้ด ดอนที่ ๒ ที่จะเกิดเป็นเหตุใหญ่โดนั้น ดั้งแต่ห้าวศรีสุดาจันทร์มีครรภ์ขื้นมา เมื่อเฟ้นว่าจะปีดความชั่วไว้ไม่ มีด เกรงกัยอันดราย จึงคดอุบายแกไขเกี่ยวข้องไปถีงราชการ
อุบายของห้าวศรีสุดาจันทร์ ที่ปรากฏในหนังสือพระราชพงศาวดารนั้นเบื้องด้น เลี๋อน ขุนชินราชให้เป็นขุนวรวงศาธิราช (ชื่อเป็นชื่อราชนํกูล ที่หนังสอพระราชฬงศาวดารว่าเป็น ข้าหลวงเดิม ที่จริงเหนจะเป็นญาดิกับท้าวศรีสุดาจันทร์) ดำแหนุ่งขุนวรวงศาธิราชจะอยู่ใน กรมไหนไม่ปรากฏ เข้าใจว่าเฟ้นจะเป็นในสนมกรมรัง คงเอาไว้ในที่ใกล้ชิดสำหรับไข้สอยต่างหู ต่างดา ที่ว่าปลูกจวนให้อยู่ริมศาลาสารบัญชินุ่นก็แปลว่าขุนวรวงศาธิราชไม่มีบ้านเรีอน จึงให้ ปลูกเรีอนให้อยู่แห่งหนึ่งอยู่ใกล้ ๆ กำแพงรัง ชื่งไม่เป็นการอัศจรรย์อันใดในคร้งนัน คงจะยังไม่มี ใครสงลัยสนเทหนัก แล้วให้ขุนวรวงศาธิราชพิจารณาแลกลมลังกัดพรรค์ คอ เป็นพนักงาน ชำระเรียกคนเข้าริบราชการทหาร ความข้อนี้ในจดหมายเหตุของปิน่[ดโปรตุเกสว่า ห้าวศรีสุดาจันทร์
อ้างว่าพระเจ้าแผ่นดินยังทรงพระเยาว์ เกรงภัยอันดราย จึงเกณฑ์ทหารมาล้อมวงประจำชองไว้ เป็นอันมาก บางทีความจะตรงกับที่หนังสือพระราชพงคาวดารว่า ท้าวครีศุดาจันทร์ให้ขนวร-วงศาธิราชชำระเลกสังกัดพรรค์นี้เห็นพอจะยุดิเป็นความจรงได ว่าท้าวศรีสุดาจันทร์จะอ้างเหตุ อย่างไดอย่างหนึ่ง เกณฑ์ทหารมาไว้เป็นอันมาก และไห้ขุนวรวงศาธิราชเป็นผู้บังคับบัญชาเป็น กำลังรักษาตัว ต่อมาเห็นจะเป็นเมื่อท้าวศรีสุดาจันทร์มีครรภ์ขึ้น จะออกหน้าว่าราชการเสมอ ตังแต่ก่อนไม่ถนัด จึงไห้ขนวรวงศาธิราชซึ่งเป็นผู้บังคับทหารอยู่แล้ว เข้ามาอยู่ที่จวนในรังที่รีม ต้นหมัน และให้รับคำสั่งไปสั่งราชการแทนตัว ความสงสัยและเสียงที่โจษซุบซิบจะมีขึ้นมากใน เวลานี้ เมื่อกิดดิศัพท์แพร่หลายร้กันเป็นแน่ว่าท้าวศรีสุดาจันทร์มีข้ และเอาข้ขึ้แว่าราชการ แผ่นดิน น่าจะมีข้าราชการที่จะคิดกำจัดขุนวรวงศาธิราชหลายพวก ไม่แต่พวกขุนพเรนทรเทพ พวกเดียว พระยามหาเสนา ก็จะอยู่ในพวกที่จะคิดกำจัดขุนวรวงศาธิราชคนหนึ่ง ท้าวศรีสุดา-จันทร์จึงให้แทงเสีย ถึงสมเด็จพระยอดฟัาที่ถูกปลงพระชนม์1นั้น ก็อาจจะเป็นต้วยคิดอ่านกับ ข้าราชการที่มีความสัดย์ซึ่อจะกำจัดขุนวรวงศาธิราช ๆ จึงชิงปลงพระชนม์เสีย การคงจะจวน เกิดจลาจลเต็มที ท้าวศรีสุดาจันทร์เห็นจะแก้ไขด้วยอุบายอย่างอํ่นไม่ได้ เชื่อว่าขุนวรวงศาธิราช มีกำลังทแกล้วทหารมากอยู่แล้วจึงออกหน้ากันไปดามเลย เอาขุนวรวงศาธิราชขึ้นราชาภิเษก อยู่ในราชสมบ้ด (ดามฉบับหลวงประเสริฐ) ได้ ๔๒ รัน ก็ถูกกำจัดทั้งตัวขุนวรวงศาธิราช ท้าว ศรีสุดาจันทร์ และบุดรีที่เกิดด้วยกัน เรื่องจรีงจะเป็นอย่างว่ามานี้ เพราะมีแด่ผู้คิดจะกำจัดกับผู้ ที่จำใจอยู่ด้วย ด้วยความกลัวไม่มีใครเข้าด้วยคนร้าย จึงไม่ปรากฏว่าผู้หนึ่งผู้ไดนอกจาก ๓ คน นั้นกับอ้ายจันอปราชอีกคนหนึ่งถูกฆ่าฟันในเวลานั้น หรีอถูกรับอาญาอยางหนึ่งอย่างไดใน เวลาต่อมา ในเรองท้าวศรีสุดาจันทร์
อธิบาย!รอง
ในรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ และสมเด็จพระมหินทราธิราช
สอบศักราช
หนังสือพระราขพงศาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม กับฉบับพระราชหดถเลขานี้ ยุติต้องกัน ว่า สมเด็จพระมหาจักรพรรดิครองราชสมบัติ ๒ คราว คือ คราวแรกขึ้นเสวยราชสมปีติ เมื่อ ปีฉลู จลศักราช ๘๙๑ พ.ศ. ๒๐๗๒ ครองราชสมบ้ติอผู่ ๒๓ ปี เสด็จออกจากราชสมบดเสีย คราวหนง เมื่อปีซวด จุลศักราช ๙๑๔ พ.ศ. ๒๐๙๕ อยู่นอกราชสมปีติ ๒ ปี กลับขึ้นครองราช สมปีติ เมื่อปีขาล จุลศักราช ๙๑'© พ.ศ. ๒๐๙๗ อยู่ไต้ปีหนึ่งก็สวรรคต เมื่อปีเถาะ จุลศักราช ๙๑๗ พ.ศ. ๒๐๙๘
ส่วนสมเด็จพระมหินทราธิราชนั้น ก็ว่าไต้ครองราชสมบ้ติ ๒ คราว คือคราวแรกว่า ขึ้น เสวยราชย์ เมื่อปีชวด จุลศักราช๙๑๔ พ.ศ.๒๐๙๕ ครองราชสมบ้ติอยู่๒ปี ถวายราชสมปีติ คืนแก่สมเด็จพระมหาจักรพรรติ เมื่อปีขาล จุลศักราช๙๑'® พ.ศ.๒๐๙๗ ครั้นสมเด็จพระมหา จักรพรรดิสวรรคต สมเด็จพระมหินทราธิราชขึ้นครองราชสมปีติครั้งที่ ๒ อยู่ปีหนึ่งก็เสียพระนคร แก่พระเจ้าหงสาวดี (บเรงนอง) เมื่อปีมะโรง จุลศักราช๙๑๔ พ.ศ.๒๐๙๙
แด่ในพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐว่า สมเด็จพระมหาจักรพรรดิไต้ราชสมปีติ เมื่อปีวอก จุลศักราช ๙๑๐ พ.ค. ๒๐๙๑ ครองราชสมปีติอยู่ ๒๐ ปี สวรรคดเมื่อปีมะโรง จุลศักราช ๙๓๐ พ.ศ. ๒๑๑๑ สมเด็จพระมหินทราธิราช ขึ้นเสวยราชย์ในเวลากำลังศกติดพระนครครอง ราชสมปีติอยู่ไม่เด็มปี ก็เสียพระนครแก่พระเจ้าหงสาวดี เมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช ๙๓๑พ.ศ. ๒๑๑๒ ที่ศักราช ๒ รัชกาลนี้ผิดกันต้วยเหตุใด จะเห็นไต้ในคำอธิบายเรื่องในรัชกาลสมเด็จพระมหา-จักรพรรดิที่จะกล่าวต่อไปนี้
ประวัติของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ
พระเทียรราชาที่เป็นสมเด็จพระมหาจักรพรรดินี้ ไม่ปรากฏในหนังสีอพระราชพงศาวดาร ว่า จะเป็นราชบุดรหริอพระราชนัดดาของพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใด แด่ในจดหมายเหตุของ โปรตุเกสว่าเป็นน้องยาเธอด่างพระมารดากับสมเด็จพระไชยราชาธิราช ซึ่งเห็นว่าจะเป็น ความจริง เห็นโต้ว่าเป็นเจ้านายชั้นสูง จึงมีพระนามว่าพระเทียรราชา และอาจจะเป็นราชบุดร ของสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ไต้คำนวณพระชันษาดู ดามที่ว่าในหนังสือพระ^าชพงศาวดาร ฉบับนี้ พระชันษาถืง ๑๘ ปี จึงสิ้นแผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ เมื่อขึ้นครองราชสมบัติ พระชันษาไต้ ๓'© ปี พระเทียรราชาจะไต้ไปครองหัวเมือง หรือไม่ไต้ครองทราบไม่ไต้ แด่เมื่อสมเด็จ-
พระไชยราชาธิราชสวรรคต พระเทียรราชาบางทีจะมีหน้าที่ช่วยรักษาราชการ ในเวลาสมเด็จ พระยอดฟ้ายังทรงพระเยาว์ ก่อนท้าวศรีสุดาจันทร์ได้เข้ามาเกี่ยวข้องว่าราชการแผ่นดิน และ เหตุที่พระเทียรราชาออกทรงผนวชนั้น อาจจะเป็นด้วยท้าวศรีสุดาจันทร์รุกรานด่าง ๆ ทนไม่ได้ จึงทูลลาออกทรงผนวช ท้าวศรีสุดาจันทร์จึงได้ว่าราชการแผ่นด้นนั้นมา เรื่องจริงบางทีจะเป็น เช่นว่านี้
ลูกเธอสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ
สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ มีลูกเธอหลายพระองค์ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเกิดด้วยสมเด็จ-พระสุริโยท'ยพระอัครมเหสี ๕ พระองค์ ๆ ชาย ๒ คือ พระราเมศวร เป็นราชโอรสพระองค์ใหญ่ ๑ พระมหินทร ๑ พระองค์หญิง ๓ คือ พระ.สวัสด้ราช ที่ประทานนามว่า พระวิสุทธิกษัดรีย์ เมื่อ อภิเษกกับพระมหาธรรมราชา ๑ พระราชบุดรีไม่ปรากฎพระนาม พระราชพงศาวดารฉบับ หลวงประเสริฐว่า ไปเสียพระชนม์ในกลางคืกคราวเดียวกับสมเด็จพระสุริโยฑัย ๑ พระเทพกษัตริย์ ซึ่งส่งไปประทานพระเจ้ากรุงศรีสัดนาคนทุด (ไชยเชษฐา) และพระเจ้าหงสาวดีมาแย่งไป ๑ ลูกเธอเกิดด้วยพระสนม ปรากฎในหนังสือพระราชพงศาวดารพระองค์หญิง ๔ คือ ที่ประทาน เจ้าพระยานครศรีธรรมราช ๑ เจ้าพระยามหาเสนา ๑ เจ้าพระยามหาเทพ ๑ (๒ องค์หรือทั้ง ๓ องค์นี้ ข้าพเจ้าสงสัยว่า ที่จริงจะไม่ปี ผู้แต่งหนังสือพระราชพงศาวดารจะว่าเลยไปจึงไม่ปรากฏ พระนาม) กับพระแก้วฟัาที่ประทานพระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหดแทนพระเทพกษัดรีย์ ๑ ยัง พระศรีเสาวราชอีกพระองค์ ๑ ที่สมเด็จพระมหินทราธิราซให้สำเร็จโทษเสีย เมื่อจวนจะเสียกรุง แก่พระเจ้าหงสาวดี . ความที่กล่าวในฉบับหลวงประเสริฐ ทำให้เข้าใจว่าเป็นราชบุตรสมเด็จพระ-มหาจักรพรรดิ เห็นจะเป็นลูกพระสนมอีกพระองค์ ๑
Iรองศึกห,งส!วด็กรั้งที่ ๑ (คราวเสียสมเด็จพระสุริโยทัย)
พอสมเด็จพระมหาจักรพรรดิชิ้นครองราชสมบัติอยู่ไม่ถึงปี ก็เกิดศึกหงสาวดีเข้ามาดี พระนคร
มูลเหดุที่เกิดสงครามคราวนี้ ได้ความดามหนังสือพงศาวดารพม่าเมื่อพระเจ้าดเบ็งซเวตี๊ ตั้งเป็นอิสระได้ในเมืองดองอู (ดังกล่าวมาในคาอธิบายเรื่อง ตอนแผ่นดินสมเด็จพระไชยราชาธิราช นั้น) แล้วสะสมกำลังทแกล้วทหารได้เป็นอันมาก ได้เชื้อพระวงศ์คนหนึ่งซึ่งเป็นพี่เขยเป็นแม่ทีพ ตั้งให้มีนามว่า กยอดินนรธา แปลดรงศัพท์ว่า กฤษดานุรุธ ต่อมาเลื่อนเกียรติยศชื้นให้มีนามว่า บุเรงนอง แปลตรงศัพท์ว่า พระเชษฐาธิราซ ซึ่งเป็นคนสำคัญอีกคน ๑ พระเจ้าดเบ็งซเวดี้กับ บุเรงนองช่วยกันทำศึกสงคราม ดีได้เมืองไทยใหญ่และเมืองพม่ารามัญทั้งสิ้นแล้ว จึงลงมาตั้ง ราชธานีอยู่ที่เมืองหงสาวดี ด้วยเหตุนี้ในพงศาวดารของเราจึงเรียกว่าพระเจ้าหงสาวด ชวนให้ เข้าใจไปว่าเป็นมอญ แด่ที่จริงพระเจ้าหงสาวดียกมาตีกรุงศรีอยุธยาเป็นพม่าทุกพระองค์ มีใช่
มอญ เหตุที่จะมาดีกรุงศรีอยุธยานั้น กล่าวในหนังสือพงคาวดารพม่าว่า เดิมพระเจ้าดเบ็งชเวดี้ ยกกองทัพไปดีเมืองยะไข่ ทางนั้กองทัพไทยออกไปดีได้เมืองทวาย พระเจ้าหงสาวดีดเฟ้งชเวด กลับจากเมืองยะไข่ แค้นไทยจึงยกกองทัพเขามาตีกรุงศรีอยุธยา บางทีดรงนี้พงศาวดารพม่าจะ หลง เพราะในปลายรัชกาลสมเด็จพระ!ชยราชาธิราช ดีดศึกทางเชียงใหม่อยู่ ที่จริงพระเจ้าดเบ็งชเวตี้ เหนจะแค้นไทยมาแด่รบกันที่เมืองเชียงกราน ครั้นรู้ว่าเกิดจลาจลในกรุงศรีอยุธยา เห็นเป็นที จึงยกเข้ามาตี ศึกหงสาวดีคราวนี้ เนื้อความที่กล่าวในพระราชพงศาวดารของเราผิดในข้อสำค้ญ อยู่อย่างหนึ่ง ทั้งฉบับพิมพ์ ๒ เล่มและฉบับพระราชหดถเลขานี้ ที่ว่าพระเจ้าหงสาวดียกเข้ามา ถึงชานพระนคร ในปีสมเด็จพระมหาจักรพรรดิเสวยราชย์ครั้ง ๑ และต่อมาถึงปีวอก จุลศักราช ๙๑๐ พ.ศ. ๒๐๙๑ พระเจ้าหงสาวดียกเข้ามาล้อมพระนครอีกครั้ง ๑ ที่จริงยกมาเมื่อปีวอก จุลศักราช ๙๑๐ ครั้งเดียว ที่หนังสือพระราชพงศาวดารผิดดรงนี้ เป็นด้วยหลงปีที่สมเด็จพระ-มหาจักรพรรดิเสวยราชย์ ว่าเสวยราชย์เมื่อปีฉลู จุลศักราช ๘๙๑ พ.ศ. ๒๐๗๒ ในจดหมายเหตุ เดิมซึ่งรวบรวมมาดรวจเมื่อแต่งหนังสือพระราชพงศาวดารบางฉบับ คงจะกล่าวเพียงว่า ในปีที่ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิเสวยราชย์นั้น พระเจ้าหงสาวดียกกองทัพเข้ามา บางฉบับลงไว้แต่ ศักราช ว่าพระเจ้าหงสาวดียกกองทัพเข้ามาเมื่อปีวอก จุลศักราช๙๑๐ ซึ่งเป็นความจริงทั้ง สองฝ่าย แต่ผู้แต่งหนังสือพระราชพงศาวดารลงศักราชปีสมเด็จพระมหาจักรพรรดิเสวยราชย์ เร็วไป๑๙ปี จึงเข้าใจไปว่าศึกหงสาวดีเป็น๒ครั้ง เมื่อหาเรื่องราวการรบไม่ได้ จึงลงไว้ใน พระราชพงศาวดารว่า ครั้งแรกพระเจ้าหงสาวดียกเข้ามา พอเห็นพระนครแล้วก็กลับไป ไม่ได้ รบทุ่งอันใดกันในครั้งนั้น ไปรบกันต่อเมื่อยกเข้ามาครั้งที่ ๒ เรื่องดรงนี้สอบในหนังสือพระราช-พงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ และพงศาวดารพม่า ได้ความยุดีด้องกันว่า สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ เสวยราชย์เมื่อปีวอก จุลศักราช๙๑๐ พ.ศ.๒๐๙๒ เสวยราชย์ได้๗เดีอน พระเจ้าหงสาวดี ดเปีงชเวดี้ก็ยกกองทัพเข้ามา มาครั้งเดียว และได้รบกันจนเสียพระสุริโยทัยในคราวนี้เอง ส่วน พลความที่กล่าวในพงศาวดารพม่าดอนนี้ก็เลอะเทอะ เชี๋อได้ว่าผิดอยู่หลายแห่ง ด้วยหนังสือ พงศาวดารพม่าพึ่งแต่งใหม่ ดงกล่าวมาในดอนอธิบายดำนานหนังสือพระราชพงศาวดาร แต่ที่ เป็นเนี้อเรื่องเกือบจะยุดิด้องกับพงศาวดารไทยไม่ผิดกันนัก ข้าพเจ้าได้สอบสวนทุกฝ่าย เชื่อว่า เนี้อเรื่องที่จริงจะเป็นดังกล่าวต่อไปนี้ คือ
พระเจ้าหงสาวดีดเบ็งซเวดื้ ลงมาดั้งชุมนุมพลที่เมืองเมาะดะมะแล้วเดินกองทัพเข้ามา ทางเมืองกาญจนบุรีเก่า ที่ดั้งอยู่ริมเขาชนไก่ ฝ่ายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิเห็นจะแต่งกองทัพ ออกไปต่อสู้ ฟังกาลังข้าศึกในแขวงเมืองสุพรรณบุรีแห่งใดแห่งหนึ่ง กองทัพไทยด้านทานกองทัพ พระเจ้าหงสาวดีไม่ได้ จึงถอยกลับมาดั้งต่อสู้ข้าศึก เอาพระนครเป็นที่มน ด้วยพระนครศรีอยุธยา มืลำนั้าล้อมรอบทางที่ด้องระจังข้าศึกสำคัญอยู่ข้างด้านเหนือและด้านดะวันออก เพราะพระราชจัง ดั้งอยู่ริมกำแพงพระนครข้างด้านเหนือ ส่วนข้างดะจันออกนั้น สำนํ้าสักซึ่งกันพระนครยังอยู่ ห่างแนวกำแพงเมืองมาก ในคราวนั้นปรากฏว่าไทยแต่งกองทัพออกไปดั้งค่ายมั่นจักษาชาน พระนครทางด้านเหนือ ๒ ค่าย คือให็พระสุนทรสงคราม ผู้ว่าราชการเมืองสุพรรณบุรีคุมพลไป
ดั้งรักษาที่ป้อมจำปา อยู่ฝังตะวันดก ลำนํ้าหัวตะพาน เหนือวัดท่าการ้องแห่ง ๑ ให้พระยาจกร คุมพลไปดั้งค่ายมั่นที่ทุ่งรุมพลีแห่ง ๑ ที่ทุ่งรุมพลีนี้เป็นลำดัญในการป้องกันกรุงศรีอยุธยาข้าง ด้านเหนือ เพราะพระราชวังอยู่ข้างริมนั้าด้านเหนือดังกล่าวมาแล้ว ถ้าเสียค่ายทุ่งรุมพลี ข้าศึก ก็เข้าได้ถึงเชิงกำแพงเมืองด้านพระราชวัง เพราะฉะนั้น ในการเตรียมรบข้าศึกที่เข้ามาดีกรุงศรี-อยุธยาในคราวนี้หรีอคราวต่อ ๆ มา ไทยจึงออกไปดั้งค่ายมั่นยึดที่ลุมพสีนี้ไว้ทุกคราว ที่กล่าวใน พรุะราชพงศาวดารว่า มหานาคกับญาติโยมอาสาช่วยราชการสงคราม ได้ช่วยกันขุดคลอง ๆ หนึ่ง จึงเรียกว่า คลองมหานาค นั้นคือ ขุดข้างด้านเหนือหลังทุ่งภเขาทองซึ่งติดกับทุ่งรุมพลี ให้ เป็นคูกันพระนครชั้นนอกออกไปอีกชั้น ๑	ส่วนข้างดะวันออกชงมืแด่คลองขื่อหน้าเป็นคูเมือง
นั้นต้องรักษากันกวดขันมาก ในครั้งนั้นให้พระยามหาเสนาออกไปดั้งค่ายมั่นที่บ้านดอกไม้ ทุงหน-คราค่าย ๑พระยาพระคลังดั้งค่ายมั่นที่ท้ายคู คือ ทิศตะวันออกข้างใต้ลงไปอีกค่าย ๑ พระเจ้า-หงสาวดียกกองทัพเข้ามาดั้งล้อมพระนคร สมเด็จพระมหาจักรพรรติเสดีจยกกองทัพออกไป ตรวจกำลังศึก พร้อมด้วยสมเด็จพระสุริโยทัยพระอัครมเหสี และสมเด็จพระราชโอรส พระราช-ธิดา ได้รบพุ่งกับพระเจ้าแปรซึ่งเป็นกองทัพหน้าของพระเจ้าหง่สาวดี สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ เสียที สมเด็จพระสุริโยทัยเข้าช่วยแก้ ต้องอาวุธข้าศึกทิวงคด หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับ หลวงประเสริฐว่า ครั้งนั้นสมเด็จพระราชธิดาสิ้นพระชนม้กับสมเด็จพระสุริโยทุยด้วยอีกพระองค์ หนึ่ง แต่นั้นฝ่ายไทยก็เป็นแต่ดั้งมั่นรักษาพระนคร คอยกองทัพหัวเมืองเหนือซึ่งสั่งให้พระมหา-ธรรมราชายกลงมาดีกระหนาบข้าศึก วิธีด่อล้ข้าศึกที่กรุงศรีอยุธยา ปรากฏว่าเอาปีนใหญ่ลงเรือ เที่ยวรักษาดามลำนั้า ข้าศึกแหลมเข้ามาทางไหน ก็เอาปีนใหญ่ไปยิงทางนั้น ถูกข้าศึกล้มตาย มากกว่ามาก พระเจ้าหงสาวดีดั้งล้อมพระนครอยู่กว่าเดีอน เพียรดีค่ายที่รักษาชานพระนครได้ ๓ ค่าย แด่ก็เข้าไม่ได้ถึงคูพระนคร ล้อมอยู่เปล่า ๆ ขัดเสบียงอาหาร ผู้คนอิดโรยลงทุกที ครั้นได้ข่าว ว่ากองทัพพระมหาธรรมราชายกลงมาจากข้างเหนือจะมาดีกระหนาบ พระเจ้าหงสาวดีก็จำ ด้องถอย ที่ถอยชื้นไปทางเหนือไม่กลับออกไปทางเติมนั้น เพราะเสบียงอาหารดามทางที่ยกมา ยับเยินเสียหมดแล้ว จริงอย่างที่ว่าในพระราชพงศาวดาร การที่พระเจ้าหงสาวดีถอยไปครั้งนั้น ความที่ว่าในหนังสือพระราชพงศาวดารดูเป็นทีเหมือนจะไปด้วยความร่าเริง และมืกำลังแข็งแรง เหมือนกับเมื่อยกเข้ามา แด่ความจริงไม่ได้เป็นอย่างนั้น ได้ความดามหนังสือพงศาวดารพม่า ของ เซอร้ อาเธอแฟรว่า ไพร่พลุพระเจ้าหงสาวดีล้มดายด้วยไข้เจ็บ และถูกไทยยกออกติดตาม ฆ่าฟันเสียเป็นอันมาก เขื่อได้ว่าเมื่อพระเจ้าหงสาวดีถอยไปครั้งนั้น คงจะถูกกองทัพกรุงศรีอยุธยา และกองทัพหัวเมืองเหนือติดดามดีพวกกองหลังของพระเจ้าหงสาวดียับเยิน หนังสือมหาราชวงค์ ฉบับหอแก้วเอง รับว่ากองทัพไทยติดดามชื้นไปจนทางอีก ๓ วันจะถึงเมืองกำแพงเพชร จวนจะ ทันทัพหลวง พระเจ้าหงสาวดีจึงทำกลอบายชุ่มกองทัพ ล่อให้ไทยละเลิงรบถลำเข้าไปล้อมจับ เอาแม่ทัพไทยได้
แม่ทัพไทยที่พระเจ้าหงสาวดีจับได้ หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับนี้ว่า พระราเมศวร กับพระมหินฑร พงศาวดารพม่าว่า ออกญานครอินทรราชบุดรเขย แด่ฉบับหลวงประเสริฐว่า พระราเมศวรกับพระมหาธรรมราชา ข้าพเจ้าเห็นว่าจะถูกด้องดามฉบับหลวงประเสริฐ
I
เมื่อพระเจ้าหงสาวดีจับพระราเมศวรกับพระมหาธรรมราชาได้แล้ว ความในหนังสือ พงศาวดารยุดิด้องกันทุกฝ่ายว่าสมเด็จพระมหาจักรพรรดิยอมเป็นไมศรี ขอหย่าทัพกับพระเจ้า-หงสาวดี หนังสือมหาราชวงศ์ฉบับหอแก้วว่า สมเด็จพระมหาจักรพรรดิได้เอาช้างเผือก ๒ ช้าง กับช้างชนะงา ๒ ช้าง ไปถวายพระเจ้าหงสาวดี และยอมเป็นเมืองส่วยรับส่งช้างปีละ ๓๐ ช้าง เงินปีละ ๓๐๐ บาท และยกภาษีอากรเมืองดะนาวศรีให้แก่พระเจ้าหงสาวดี เพื่อแลกพระราชบุดร และพระราชบุตรเขยกลับมา ช้อนี้เห็นว่าจะเป็นความจริงไม่ได้ ถ้าจะยอมเป็นเมืองส่วยเช่นนั้น จะเป็นได้แด่ในคราวหลัง คือ้เมื่อคราวรบกันด้วยเรื่องขอช้างเผือก ในคราวนี้ควรเชื่อตามพระ-ราชพงศาวดารไทยว่า เพียงแด่ยอมหย่าทัพและเอาช้างชนะงาไปให้ ๒ ช้าง
ที๋ฝ่งพระอ้ฐสมเด็จพระสุริโยทัย
ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า เมื่อเสร็จการศึกคราวนั้นแล้ว ทำการพระศพสมเด็จ พระสุริโยทัย แล้วสร้างจัดดรงที่ทำพระศพให้ชื่อว่า จัดสบสวรรค์ ๆ นี้ ฝ่ายหนังสือพงศาวดาร เหนือว่า เมื่อพระยาโคตระบองหนีพระยาแกรกไปคราวหนี้ง แล้วกลับลงมาทิวงคตในแขวง เมืองอโยธยา พระยาแกรกทราบจึงเอาศพมาทำฌาปนกิจ และสร้างจัดลงตรงที่ทำศพนั้นให้ชื่อ ว่า จัดสบสวรรค์ เถียงกันอยู่ตังนี้ ข้าพเจ้าไต้เคยไปดรวจท้องที่ และพิเคราะห์ความช้อนี้กับพระ-ยาโบราณราชธานีนทร์ด้วยกัน มืความเห็นดรงกันว่าจัดสบสวรรค์เป็นจัดเล็ก มืมาก่อนครั้งสม-เด็จพระมหาจักรพรรดิ แด่การทำพระศพสมเด็จพระสุริโยทัย เห็นจะมืมูลเกี่ยวช้องกับจัดสบสวรรค์ อยู่บ้าง คือ เมื่อสมเด็จพระสุริโยทัยทิวงคตไนกลางศึกแล้ว เชิญพระศพมาไจัที่สวนหลวงซึ่งเขต อยู่ติดกับจัดสบสวรรค์ ครั้นเสร็จการศึกจึงปลูกพระเมรุทำพระศพในสวนหลวงที่ดิดต่อกับเขด จัดสบสวรรค์ แล้วสร้างจัดขึ้นที่ดรงนั้นอีกวัดหนึ่ง เรียกว่าจัดสวนหลวงสบสวรรค์ พระเจดีย์ที่ บรรจุพระอ้ฐิสมเด็จพระสุริโยทัย ยังปรากฏอยู่ในเขดโรงทหารที่กรุงเก่าจนทุกวันนี้
เรื่องพระเจ้าหงสาวดืตฌ็งชเวตื้
ในที่นี้จำจะต้องอธิบายเนี้อความที่ได้จากพงคาวดารพม่าต่อไป ผู้อ่านจึงจะเข้าใจเรื่อง การศึกข้างหนัาได้แจ่มแจ้ง	คือเมื่อพระเจ้าหงสาวดีดเบ้งชเวตื๊กลับไปจากการศึกกรุงศรีอยุธยา
คราวนั้นแล้ว ก็ไปเกิดความพื่นเหืเอน เหดุต้วยเลี้ยงฝรั่งโปรตุเกสคนหนึ่งไว้เป็นมหาดเล็กคน สนิท โปรตุเกสคนนั้นช้กซวนให้เสวยสุรามืนเมาอยู่เสมอ จนเสียพระสติไม่สามารถจะว่าราชการ ได้ บุเรงนองต้องเป็นผู้สำเร็จราชการทั้งปวง ราชอาณาจักรของพระเจ้าหงสาวดีนั้น ข้างเหนือ เป็นเมืองไทยใหญ่ ดอนกลางเป็นเมืองพม่า ดอนใต้เป็นเมืองรามัญ ที่จริงพวกไทยใหญ่และพวก มอญไม่อยากอยู่ในอำนาจพม่า จำต้องอยู่ด้วยกลัวอำนาจพระเจ้าหงสาวดี ครั้นความปราก/]ว่า พระเจ้าหงสาวดีดเบ้งซเวดี้มีพระสติฟันเฟิอน พวกมอญก็คบคืตกันเป็นกบฎ ดั้งแข็งเมืองขึนที่ เมืองทละ บุเรงนองต้องยกทัพไปปราบกบฏ อยู่ข้างหลังพระเจ้าหงสาวดีดเบ้งชเวดี้ ตุร้ายว่นวาย พวกขุนนางคบคิดกันลวงเชิญเสด็จไปดามข้างเผือก แล้วไปลอบปลงพระชนม์เสีย เมืองทีขึ้นใน อาณาจักรของพระเจ้าหงสาวดีก็พากันดั้งตัวเป็นก๊กเป็นเหล่า แข็งเมืองขึ้นหมด มีการรบพุ่งปราบปรามกันเองอยู่ช้านาน กรุงศรีอยุธยารบกับพระเจ้าดเบิงชเวดี้ครั้งหนึ่ง แล้วจึงขาดศึก หงสาวดีมาหลายปี
เรองรบเมืองละแวก
เรื่องกรุงศรีอยุธยาทำสงครามกับกรุงกัมพชา ในแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขานีว่า เดิมพระยาละแวกได้ข่าวว่า ที่กรุงศรี-อยุธยาเกิดจลาจล เรื่องชุนวรวงศาธิราช จึงยกกองหัพเช้ามา ครั้นมาถึงเมืองปราจีนบุรี ได้ข่าว ว่าแผ่นดินเป็นปกดิแล้ว ก็ไม่ได้ยกด่อเช้ามา เป็นแด่ให้กวาดครัวไทย เมืองปราจีนบุรีกลับออก ไป ทำนองว่าพระยาละแวกยกเช้ามาคราวนี้จะพร้อม ๆ กับกองทัพพระเจ้าหงสาวดี ครั้นเสร็จ ศึกหงสาวดีแล้ว สมเด็จพระมหาจักรพรรดิจึงยกกองทัพลงไปดีกรุงกัมพูซาแก้แค้น พระยาละแวก ยอมแพ้ ถวายนักพระสุโฑนักพระสุทันราชบุดรเช้ามาไว้เป็นดัวจำนำ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ทรงชุบเลี้ยงนักพระองค์ทั้งสองนั้นเป็นราชบุดรบุญธรรม ให้นักพระสุทันชื้น่!ปครองเมืองสวรรคโลก อยู่มานักพระลัฎฐาเชื้อวงศ์ของพระยาละแวกไปพาญวนชื้นมาดีเมืองละแวก ฆ่าพระยาละแวก ที่เป็นบิดาของนักพระสุทันพิราลัย สมเด็จพระมหาจักรพรรดิจึงแด่งกองทัพให้นักพระสุทันไปดี กรุงกัมพูชาคืน ไปเสียที นักพระสุทันพิราลัยในที่รบ กองทัพด้องถอยกลับมา เรื่องดรงนี้หนังสือพงศาวดารเขมรว่าไปเป็นอย่างอื่นทีเดียว ว่าพระจันฑราชาที่ได้กำลังไทยอุดหนุนครั้งสมเด็จ-พระไชยราชาธิราช จนดั้งเมืองละแวกเป็นราชธานีได้นั้น ยังทรงราชย์อยู่ และว่าเมื่อปีซวด จุลศักราช ๙๐๒ พ.ศ. ๒๐๙๓ พระเจ้ากรุงศรีอยุธยา ยกกองทัพออกไปดีพระนครหลวง พระ-จันทราชายกมารบชนะไทยครั้งหนึ่ง ถึงปีเถาะ จุลศักราช ๙๑๗ พ.ศ. ๒๐๙๘ พระเจ้ากรุงศรี-อยุธยาให้พระยาโองผู้เป็นพระเชษฐาของพระจันทราชา คุมกองทัพออกไปรบอีกครั้งหนึ่ง ไป แพ้พระจันทราชาอีก ถึงพระยาโองพิราลัยในกลางศึก พระจันทราชาได้ศพไว้ทำฌาปนกิจดังนี้ ความทั้งสองฝ่ายดรงกันเพียงที่ว่า มืเจ้าเขมรสองคนพี่น้องได้เช้ามาพึ่งไทย และไทยได้ยกออก ไปรบ ๒ ครั้ง ๆ หลังให้เจ้าเขมรองค์หนึ่งคุมกองทัพออกไป ไปแพ้ถึงดัวดายในกลางศึก เนี้อความ ด้องกันอยู่เพียงเท่านี้ นอกจากนี้เอาเข้ากันไม่ได้ทีเดียว เรื่องดรงนี้ในพระราชพงศาวดารฉบับ หลวงประเสรีฐ ไม่กล่าวถึงที่สมเด็จพระมหาจักรพรรดิลงไปดีเมืองละแวกไปกล่าวชื้นว่า “ศักราช ๙๑๘ พ.ศ. ๒๐๘๙ ปีมะโรงศกเดือน ๑๒ แต่งทัพไปละแวก พระยาองค์ (โอง) สวรรคโลกเป็น ทัพหลวงฯ” และกล่าวความต่อไปว่า ไปเสียทัพเสียพระยาโองดรงกัน เมื่อเนี้อความที่สอบสวน แดกด่างกันดังนี้ ได้แด่เดาว่า เนี้อเรื่องที่จริงความจะเป็นอย่างไร ข้าพเจ้าเข้าใจว่าพระยาจันท-ราชาจะยังทรงราชย์กรุงกัมพูชาอยู่จริง ดังพงศาวดารเขมรกล่าว ครั้นเมื่อได้ข่าวว่ามีศึกหงสาวดี เข้ามาดีกรุงศรีอยุธยา พระจันทราชาจะเกิดโลภ แอบเข้ามากวาดครัวที่เมืองปราจีน สมเด็จ-พระมหาจักรพรรดิทรงข้ดฺเคือง จึงยกกองทัพลงไปดีกรุงกัมพูชา พระจันทราชาเห็นจะล้ไม่ได้ ก็ยอมอ่อนน้อม แด่ข้อที่ว่าถวายนักพระสุโทนักพระสุทันนั้น พระราชพงศาวดารของเราเห็น จะหลงความจริง เจ้าเขมรสององค์นี้ คือ พระจันทราชากับพระยาโองนั้นเอง เห็นจะเข้ามาพึ่ง พระบรม4โพธิสมภาร เมื่อแผ่นดินสมเด็จพระไชยราชาธิราช ๆ อาจจะยกย่องเป็นพระราชบุดร
บุญธรรมก็ได้ จึงให้พระยาโองชื้นไปครองเมืองสวรรคโลก พระยาศวรรคโลกที่กล่าวไนหนังลือ พระราชพงศาวดาร ว่าได้ลงมาช่วยกำจัดท้าวศรีสุดาจันทร์นั้น น่าจะเป็นพระยาโองนื้เอง จดหมาย เหดของปินโดโปรดเกศก็กล่าวว่า ในการกำจัดท้าวศรีสุดาจันทร์นั้น เจ้าแผ่นดินเขมรเป็นดัว สำคัญช่วยคิดกำจัดคนหนึ่ง บางทีจะหมายความว่าพระยาโองนั้นเอง ครั้นต่อมาถึงปีมะโรง จุลคักราช ๙๑๘ พ.ศ. ๒๐๙๙ พระจันทราชาจะเกะกะอย่างไรชื้นอีก สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ จึงให้พระยาโองเป็นแม่ทัพยกออกไปดีกรุงกัมพูชาโดยหวังพระทัยจะให้พระยาโองเป็นพระเจ้า-กรุงกัมพูชา แต่พระยาโองไปเสียทีพิราลัยในกลางศึกคังยุดิด้องกัน ทั้งพงศาวดารไทยและพง-ศาวดารเขมร
ไทยจัดก!รป็องก้นบ้างฌอง
เมื่อเสร็จศึกหงสาวดีคราวแรก (คือคราวเสียสมเด็จพระสุริโยท้ยนั้น)\เสีว สมเด็จพระ มหาจักรพรรดิได้ทรงจัดการบำรุงกำลังพระนคร แก็ไขความเสยหายไนการสงครามครั้งนั้น ปรากฎไนหนังลือพระราชพงศาวดารหลายอย่างคอ การรวมกำลังอย่าง ๑ จัดหายุฑธพาหนะ อย่าง ๑ จัดที่มั่นไนการสงครามอย่าง ๑ ฟ้กหัดยุทธวิธีอย่าง ๑
ที่กล่าวไนหนังลือพระราชพงศาวดารว่า “ให้ดั้งพิจารณาสมลังกัดพรรค์ได้สกรรจ์ลำ เครื่องแสนเศษนั้น” ดีอแต่งข้าหลวงออกเที่ยวสำรวจทำบัญชีสำมะโนครัว และคุดคนเข้าทะเบียน เพื่มเดีมกำลังทหารทุกหัวเมืองชั้นใน การปรากฏว่าฝัคนดามหัวเมืองชั้นไนเที่ยวดั้งภูมิลำเนา ทำมาหากินแยกย้ายกันอยู่ เวลาเกิดสงคราม มูลนายจะไปเรียกระดมมาเข้าหมวดกองไม่ทัน ท่วงที จึงได้จัดดั้งเมืองชั้นในชื้นในครั้งนั้นอก ๓ เมือง คือ เมืองนนทบุรีเมือง ๑ เมืองนครชัยศรี ๑ (ที่จริงเมองนครชัยศรินี้เป็นเมองโบรา{แ เคยเป็นราชธานแด่เก่าก่อนหลายร้อยปี แดรางเสีย ด็วยเรื่องแมนาดื้นเขิน) เมืองสมุทรสาครเมือง ๑ เพื่อให้มืผู้ว่าราชการกรมทหาร อยู่ประจำใน ท้องที่สำหรับเรียกระดมคนเวลามีการสงคราม หัวเมืองชั้นในเมืองอึ่นก็คงจะได้จัดการดรวจเรียก จำนวนคนชื้นใหม่หมดในครั้งนั้น จึงได้จำนวนคนฉกรรจ์ถึงแสนเศษส่วนหัวเมืองเหนือ ๗ หัวเมือง ถึงไม่ได้กล่าวไว้ในพงศาวดารก็ควรเข้าใจได้ ว่าคงจะให้พระมหาธรรมราชาจัดการอย่างเดียวกัน ที่ในหนังลือพระราชพงศาวดาร กล่าวถึงการที่สมเด็จพระมหาจักรพรรดิเสด็จไปเที่ยว ล้อมข้างหลายคราว และปรากฏในที่แห่งหนึ่งว่าโปรดให้แปลงเรีอแซเป็นเรีอเอกชัยและเรีอ รูปลัดร์ เรื่องเหล่านึ่ควรจะเข้าใจได้ว่า เนึ่องในการที่รวบรวมหาช้างม้า และต่อเรือชื้นไว้สำหรับ การทัพศึก คงจะทำกันโดยแข้งแรง ถึงเสด็จออกไปเที่ยวล้อมช้างด้วยพระองค์เอง บางทีไบัใกล ๆ ถึงตำบลแสนดอ ที่เป็นอำเภอขาณุชื้นเมืองกำแพงเพชรอยู่ทุกวันนี้ ดูจะเป็นการลำบากต่อ พระองค์มากมิใช่น้อย
การรบศึกหงสาวดีคราวนั้น ข้างไทยคงรู้สกกันว่า พวกหงสาวดีได้มืโอกาสรบทุ่งมา ชำนาญการสงครามยิ่งกว่าไทย จะต่อสู้กลางแปลงยาก ทางต่อสู้อย่างดี ด้องเอาพระนครเป็น ที่มั่น และเอากำลังกองทัพหัวเมืองเหนือลงมาดีกระหนาบ จึงคดปีองกันมืให้ข้าศึกที่จะมาดีด
กรุงศรีอยุธยาทาที่มนได้ด้วยเทตุนี้จงยอมรื้อกำแพงเมืองสุพรรณบุรี เมืองลพบุรี เมืองนครนายก อันอยู่รายรอบกรุงศรีอยุธยา มืให้ข้าศึกอาศัยเมืองเหล่านั้นเป็นที่มั่นได้ ส่วนพระนครศรีอยุธยา เองนั้น ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า ให้ซ่อมแซมกำแพงพระนคร แด่ในฉบับหลวงประเสรฐว่า “แรกให้ก,อกำแพงพระนคร” ดังนี้จ็งเข้าใจว่ากำแพงกรุงเก่าพึ่งแรกก่อด้วยอิฐปูน ไนแผ่นดิน ศมเดิจพระมหาจักรพรรดิ กำแพงพระนครดั้งแด่สมเด็จพระรามาธีบดีสร้างมา เห็นจะไข้แด่เสา ไมปักเป็นระเนัยดบนเชิงเทนดิน เพราะยังไม่เคยมืข้าศึกเข้ามาถืงชานพระนครเลย พึ่งจะมีใน แผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิเป็นครั้งแรก
ที่ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า ได้ทำพระราชพิธีปฐมกรรมพิธีมืธยม (กรรม) พิธี อาจารียาภิเษก พิธีอินทราภิเษก เหล่านี้ควรดังเกดว่าไม่ได้ทำไนที่แห่^ดิยวกัน บางทขื้นไปทำ ก็งเมืองชัยนาท เป็นเช่นนี้ด้วยเหตุได เพราะการทำพิธีเหล่านี้เกี่ยวด้วยการพิชัยสงครามทั้งนั้น ถ้าจะว่าก็ทำนองอย่างเราฟิกซ้อมรบทุกวันนี้ แด่ไนครั้งโน้นวิธีกกรและความเชึ่อความนัยม ของคนผดกัน พิธีจงเจอไปข้างเวทมนดร์ ซึ่งอาจจะกระทำไห้กล้าหาญแข็งแรงด้วยความเซึ่อ เมื่อว่าโดยย่อแลเห็น!ด้ว่า เมื่อถูกศึกใหญ่เจ็บชํ้าไนคราวนั้น ไทยมืได้ละสืมเพิกเฉยดั้งหน้าดระเดรียม การป้องกันบ้างเมืองเด็มกำดังที่จะทำได้ทุกอย่าง
เรองต่างประเทศมาช้าขาย
ที่หนังสือพระราชพงศาวดารว่า ในแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ มืกำมื่นลูกคา ฝรั่งเศส อังกฤษ วิดันดา สหรัฐ เข้ามาค้าขายในกรุงศรีอยุธยานั้น ได้สอบจดหมายเหตุของฝรั่ง หลายฉบับได้ความว่า ในรัชกาลนั้นเรีอลูกค้า ฝรั่งเศส อังกฤษ วิดันดา ยังไม่มืออกมาค้าขาย ทางประเทศดะวันออก การค้าขายกับฝรั่งอยู่ในมือพวกโปรตุเกสชาดิเด็ยว แด่เรีอลูกค้าเมือง สหรัฐชาวอินเด็ยคงจะไปมาค้าขายถ้งกันนานมาแล้ว
เหตุที่จะเกดศกหงสาวดครั้งที่ เ©
(คราวขอช้างเผอก)
การศึกหงสาวด็ครั้งที่ ๒ ฝัดกับศึกหงสาวด็ครั้งแรกด้วยประการทั้งปวง พระเจ้าหงสาวด็ ก็คนละองค์ กองทัพหงสาวด็ที่ยกมาก็ดระเดรียมมามากมายใหญ่หลวงกว่าคราวก่อน ทางที่มา ก็คนละทาง วิธีทำสงครามก็ฝัดกัน และที่สุดผลของการศึกครั้งนั้นก็ฝ็ดกันกับทุก ๆ คราวที่มื มาแด่ก่อน จำจะค้องอธํบายเนี้อความที่ได้จากพงศาวดารพม่าและดำนานโยนกก่อน จ็งจะเข้าใจ เหตุการณที่จะเกดสงครามคราวนั้นชัดเจน
เมื่อเภิดกบฏปลงพระชนม์พระเจ้าหงสาวด็ดเปังชเวดี้แล้ว ครั้งนั้นทัวเมืองในราชอาณาจักร ของพระเจ้าหงสาวด็พากันดั้งแข็งเมืองทั่วไป ที่เมืองหงสาวด็ก็มืมอญดั้งดัวขื้นเป็นพระเจ้า หุงสาวด็ บุเรงนองเห็นเหลอกำดังที่จะปราบปรามได้ จ็งพาสม์ครพรรคพวกกลบไปเมืองดองอู ซึ่งเป็นเมืองเดิมของดน น้องซายบุเรงนองซึ่งได้เป็นเจ้าประเทศราชครองเมืองดองอูมาแด่ครั้ง พระเจ้าตเป็งชเวดื้ ไม่ยอมยกเมืองใหบุเรงนอง บุเรงนองตองไปอาศัยอยู่ในแขวงเมืองดองอู แด่
อยู่ไม่ช้ามอญที่ใด้บ้านเมืองคืนไป เกิดแดกสามัคคีกันขึ้น ถึงรบทุ่งแย่งบ้านแย่งเมืองกัน เหตุที่ มอญเกิดรบทุ่งฆ่าฟันกันเองรุ่นไปลังนี้ทำให้คนกลับไปนิยมบุเรงนอง พากันไปเช้าเป็นสมัคร พรรคพวกเป็นอ้นมาก บุเรงนองได้กำลังจึงเช้าชิงได้เมืองดองอู แต่ไม่ทำอ้นดรายแก่น้องชาย ช่วยกันซ่องสุมผู้คนได้เป็นกำลังพอแล้ว จึงยกไปคืได้เมืองแปรและได้อาณาเฃดขึ้นไปจนเมือง ภุกาม แล้วยกกำลังลงมาดีได้เมืองหงสาวดี เมืองเมาะดะมะและอาณาเขดรามัญคืนทั้งสิ้น บุเรงนอง ทาการสงครามอยู่ ๓ ปีได้เมืองคืนแล้ว จึงดั้งด้วขึ้นเป็นพระเจ้าหงสาวดี เมื่อปีฉลู จุลศักราช ๙๑๕ พ.ศ. ๒๐๙๖ มีพระนามว่า พระเจ้าศิรีสุธรรมราชา (แต่พม่ามักเรียกตามนามเก่าว่า พระเจ้ากยอดินนรธาหรีอพระเจ้าบเรงนอง) ดั้งมังชัยสิงห์ ราชโอรสองค์ใหญ่เป็นพระมหาอุปราชา และราชอนุชาเป็นเจ้าประเทศราชครองเมีองดองอูองค์หนึ่ง เมืองแปรองค์หนึ่ง เมืองเมาะดะมะ องค์หนึ่ง เมื่อจัดการปกครองห้วเมืองรามัญเห็นเรียบร้อยแล้ว พระเจ้าหงสาวดีบุเรงนอง ปรารภ จะเช้ามาดีกรงศรีอยุธยา แต่พวกช้าราชการพากันทูลทัดทานว่า กรุงศรีอยุธยากำลังมาก ทั้งที่ ดั้งพระนครก็เป็นชัยภูมิขับขันมั่นคงมืแม่นี้าล้อมรอบ ครั้งพระเจ้าดเบ็งชเวตี้มาดีก็เสียทีหากว่า จับพระราชโอรสและพระราชบุตรเขยของพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาได้ ไทยจึงยอมหย่าทัพขอให้ ปราบปรามบ้านเมืองใกล้เคียงให้ราบคาบซ่อมสุมกำลังให้ได้มากเสียก่อน จึงค่อยคืดดีเอากรุง ศรีอยุธยา พระเจ้าหงสาวดีเห็นชอบด้วย จึงยกขึ้นไปดีเมืองอ้งฺวะได้ ไห้ราชบุตรเขยเป็นพระเจา อ้งุวะ แล้วไปดีเมืองไทยใหญ่ (คือเงี้ยว) ต่อขึ้นไป เพราะเหตุที่พวกไทยไหญ่ได้มาช่วยเมืองอ้งวะ เมื่อได้เมืองไทยใหญ่แล้วจึงเช้ามาดีเมืองเชิยงใหม่
เรื่องพงศาวดารเมืองเชิยงใหม่ในระหว่างนี้ ได้ความตามหนังสือดำนานโยนกว่า เมื่อ ห้าวพระยาเมืองเชียงใหม่ไปเชิญพระไชยเชษฐาเมืองศรีลัดนาคนหดมาครองเมืองเชียงใหม่ (ด้งกล่าวไวในอธิบายดอนแฝนดินสมเด็จพระไชยราชาธิราชนั้นพระไชยเชษฐาครองเมืองเชียงใหม่) อยู่ได้๒ปี พระเจ้ากรุงศรีลัดนาคนหด (โพธิสาร) ผู้เป็นพระราชบดาทีวงคด อนุชาของพระ ไชยเชษฐาเกิดชีงราชสมบ้ดกันขึ้น ห้าวพระยากรุงศรีลัดนาคนหดแดกกันเป็น๒พวกๆช้าง เหนัอดั้งที่เมืองล้านช้าง (หลวงพระบาง) พวกใด้ลงไปดั้งที่เมืองเรียงจันทน์จะทำสงครามกัน พระไชยเชษฐาจึงกลับไประจับการรีวาทที่กรุงศรีลัดนาคนหด เชีญพระแก้วมรกตไปในคราว นั้นด้วย พระไชยเชษฐาไประจับรีวาทเรียบร้อยแล้ว ครองกรุงศรีลัดนาคนทุดอยู่๔ปี จึงบอก ข่าวมายังเมืองเชียงใหม่ว่าจะเอาเมืองล้านช้างเป็นราชธานี ทางเมืองเชียงใหม่ให้นางพระยา จิระประภา เป็นผู้ร้กษาเมืองไปอย่างแต่ก่อน ช้างพวกห้าวพระยาเมืองเชียงใหม่ ไม่พอใจที่จะ เป็นเมืองขึ้นกรุงศรีลัดนาคนทุดจึงไปรับเจ้าเมกดีไทยใหญ่เมืองนายมาครองเมืองเชียงใหม่ พระ ไชยเชษฐาให้กองทัพมาดีก็มิได้บ้านเมืองคืน เมืองเชียงใหม่จึงเป็นของพระเจ้าเมกุดี อยู่จนพระเจ้า หงสาวดีบุเรงนองยกกองทัพขึ้นไปดีเมืองไทยใหญ่ ครั้นดีไปถึงเมืองนาย เจ้าเมืองนายเป็น ฌาดีกับพระเจ้าเมกุดีจึงขอกองทัพเมืองเชียงใหม่ไปช่วย ครั้นพระเจ้าหงสาวดีดีเมืองนายได้แล้ว จึงเลยยกเช้ามาดีเมืองเชียงใหม่ ได้รบทุ่งกัน 1 พระเจ้าเมกดิเห็นจะสไม่'ใด้ ก็ยอมอยู่ในอำนาจ พระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองเที่ยวทำสงครามในดอนนีอยู่หลายปี จึงไดอาณาจักร
ดั้งแต่เมืองเชียงใหม่ เมืองไทยใหญ่ เมืองพม่า รามัญดลอดไป ครั้นได้อาณาจักรแล้ว ก็ดั้งบำรุง พระเกียรติยศด้วยประการต่าง ๆ มีการบำรุงพระคาสนา สร้างวัดวารั้ววังเป็นด้น ให้สมกับที่ เป็นราชาธิราช ในพงคาวดารพม่ากล่าวความสมกับในพระราชพงศาวดารไทยว่า ที่เกิดสงคราม กับกรุงศรีอยุธยาครั้งนั้นเป็นเหตุด้วยพระเจ้าหงสาวดีบำรุงพระเกียรติยศอย่างอี๋นสำเร็จแล้ว ขาดแด่ยังไม่มีข้างเผือก ทราบว่าสมเด็จพระมหาจักรพรรดิมีข้างเผือกดีอยู่ ๒ ข้าง จึงมีราชสาส์น เข้ามาขอข้างเผือก ให้เป็นเหตุที่จะเข้ามาดีกรุงศรีอยุธยาอย่างหมายไร้
เมื่อสมเด็จพระมหาจักรพรรดิได้วับราชสาส์นพระเจ้าหงสาวดีขอข้างเผือก ในหนังสือ พระราชพงศาวดารว่า ปรึกษาข้าราชการทั้งปวงว่าควรจะให้ข้างเผือกแก่พระเจ้าหงสาวดี หรือไม่ควรให้ ที่ปรากฏว่าปรึกษากันอย่างนี้ ควรเข้าใจได้ว่า ในครั้งนั้นข้างไทยเข้าใจดีทีเดียวว่า ล้าไม่ให้พระเจ้าหงสาวดีคงยกมารบ และรู้อยู่ดีว่า พระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองมีอำนาจและกำลัง ยื่งกว่าพระเจ้าหงสาวดีดเบ็งชเวดี้ ที่ยกมาคราวก่อนเป็นอันมาก ความเห็นข้าราชการไทยใน ครั้งนั้นแตกกันเป็น ๒ พวก ล้าจะเรียกกันอย่างฑกวันนี้ เป็นพวกข้างวักษาความสงบ คือเห็นไม่ ควรรบพวกหนึ่ง เป็นพวกที่เห็นควรรบพวกหนึ่ง พวกที่เห็นว่าไม่ควรรบมีมาก พวกนี้เห็นว่า กำลังเมืองไทยไม่พอที่จะล้รบเอาชัยชนะพระเจ้าหงสาวดีได้ ยอมให้ข้างเผือก ๒ ตัว แม้จะเสีย เกียรดิยคไปบ้างดิกว่าให้ไพร่บ้านพลเมืองอับเยินล้มดาย และคอยผลที่สุดซึ่งจะรู้ไม่ได้ว่าจะยี่งร้าย ถึงเพียงใด ฝ่ายพวกข้างเห็นควรจะรบนั้นมืน้อย ปรากฎซึ่อในพงศาวดารบอกไร้ ๓ คน คือ พระราเมศวรราชโอรสพระองค์หนึ่ง พระยาจักรีคนหนึ่ง พระสุนทรสงคราม ผู้ว่าราชการเมือง สุพรรณบุรีคนหนึ่ง ความเห็นของพวกนี้เป็นอย่างไรดิดดูพอจะเข้าใจได้ คือเห็นว่า พระเจ้าหงสาวดี ม่งจะเอาเมืองไทยไร้ในอำนาจการที่ขอข้างเผือกลักแต่ยกขึ้นเป็นเหตุที่จะทำร้าย ถึงให้หรือไม่' ให้พระเจ้าหงสาวดิก็คงหาเหตุเข้ามาทำอันดรายเมืองไทยวันหนึ่งจนได้ การที่จะยอมให้ข้างเผือก ไม่เป็นเครื่องปิองกันอันตรายอันใด เป็นแต่จะเสียเกียรดิยศปรากฏแก,ประเทศทั้งปวงว่าไทย ขลาดและเขลา ไหน ๆ ก็คงจะด้องรบกันวันหนึ่ง รบกันเสียทเดียวเมื่ออังมีกำลัง อย่าให้เสียเกียรติยศ ดีกว่า สมเด็จพระมหาจักรพรรดิทรงพระราชดำรุเห็นชอบด้วยอย่างนี้จึงไม่ยอมให้ข้างเผือกแก่ พระเจ้าหงสาวดี พระราชสาส์นที่ดอบไป ดามที่ปรากฏในพงศาวดารพม่าความเข้าทีดิกว่าใน หนังสือพระราชพงศาวดารของเรา ใจความว่าข้างเผือกเป็นของได้ด้วยบุญญาอภินิหาร ล้า พระเจ้าหงสาวดีทรงเจริญทศพีธราชธรรมให้ไพบูลย์แล้ว ก็คงจะได้ข้างเผือกมาประลับบารมี เป็นมั่นคง ความในพระราชสาส์นเห็นจะเป็นอย่างนี้ เห็นจะไม่เป็นเชิงท้าทายเหมือนที่แต่งไร้ ในพระราชพงศาวดาร
ศกหงสาวสีครื้งที่ I®
พระเจ้าหงสาวดิบุเรงนองยกมาตีกรุงศรีอยุธยาคราวนี้ ได้เปรียบหลายประการ กำลัง ไพร่พลก็มีมาก ทแกล้วทหารก็ชำนาญการสงคราม กำลังร่าเริงด้วยชนะมาใหม่ ๆ และข้อสำคัญ นั้นที่พระเจ้าบุเรงนองได้รู้ภูมีลำเนา ดลอดจนกำลังและวิธีรบของไทยมาแด่คราวก่อนนั้น แล เห็นได้ในการดระเดรึยมของพระเจ้าบุเรงนอง ที่ปรากฏในเรื่องพระราชพงศาวดารว่า ตระเดรียม
แก้ไขความขัคข้องซึ่งเคยมืมาแด่ก่อนทุกอย่างดั้งแด่ด้นทางที่เดินทัพ คราวก่อนเดินเขัามา ทางกาญจนบุรี ดรงเข้าล้อมพระนครศรีอยุธยา ถูกไทยดั้งรักษาพระนครเป็นที่มั่น แล้วไท้ทัพ เมืองเหนอลงมาดิกระทนาบ คราวนั๊พระเจ้าบุเรงนองเปลี่ยนทางเดินเข้ามาทางเมืองดาก ยก กำลังเข้าทุ่มดิทัวเมืองเหนือดัดกำลังที่จะช่วยกรุงศรีอยุธยาเสียก่อน แล้วจึงยกลงมาดิกรุงศรี-อยุธยา ขอที่เคยเสียเปรียบด้วยเรื่องไทยไข้เรีอปีนใหญ่ไปยิงเมึ่อคราวก่อน คราวนื้ก็ดระเดรียม ทัพเรีอและเอาปีนใหญ่มาด้วยเป็นลันมาก ไนหนังสือพระราชพงศาวดารพม่าว่า พระเจ้าหงศาวดิ จ้างโปรตุเกสมาเป็นทหารคราวนั้นกว่า ๔๐๐ คน และปรากฎในหนังสือจดหมายเหดของโปรตุเกส ว่า ทั้งพระเจ้าหงสาวดิและสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ด่างไท้ลงไปขอไท้โปรตุเกสที่เมืองมะละกา มาช่วยรบ แด่โปรตุเกสเจ้าเมืองมะละกาดั้งดัวเป็นกลางไม่เข้าข้างไหน ด้วยประสงค์จะค้าขาย หาประโยชน์ทั้งสองเมือง ยังเรื่องเสบียงอาหาร ซึ่งเป็นข้อขัคข้องสำดัญของพระเจ้าหงสาวดิ เมื่อยกมาคราวก่อน คราวนึ๊พระเจ้าหงสาวดิได้เชียงใหม่เป็นเมืองขื้น ก็เกณฑ์พระเจ้าเชียงใหม่ ไท้เป็นกองเสบียง มืเรีอลำเสียงดระเดรียมแก้ไขความบกพร่องไว้ทุกอย่าง
กองทัพพระเจ้าหงสาวดิบุเรงนองยกเข้ามาครั้งนั้ คามหนังสือพระราชพงศาวดารพม่า จัดเป็นทัพกษครีย์ ๕ ทัพ คอทัพพระมหาอุปราชาทัพ ๑ พระเจ้าลังวะราชบุดรเขยทัพ ๑ พระเจ้า แปรราชอนุชาทัพ ๑ พระเจ้าดองอูราชอนุชาทัพ ๑ พระเจ้าหงสาวดิเป็นทัพหลวงทัพ ๑ เกณฑ์ พวกเจ้าฟั'ไทยใหญ่เข้าสมทบทุกกอง รวมพลเบีดเสรีจว่าท้าแสน เกณฑ์พระเจ้าเชียงใหม่ (เมกด) ไท้จัดเรีอลำเสียงอาหารลงมาส่ง แด่พระเจ้าเชียงไหม่บีคพลิ้ว บอกป่วยเสียไม่ลงมาเอง ไท้แด่ พระยาแสนหลวง พระยาสามล้านลงมาแทน
หนังสือพงศาวดารพม่าว่า พระเจ้าหงสาวดิยกกองทัพจากเมืองหงสาวดิ เมื่อรันจันทร์ แรม๑๒ค์า เด็อน๑๒ปีกน จลดักราช๙๒๕ พ.ศ.๒๑๐๖ ดรงกบดักราชที่ว่าไว้ในฉบับหลวง ประเสรีฐ (แด่ในพระราชพงศาวดารฉบบพระราชศัตถเลชานื้7าปีวอก จุลศักราช#๑๐ พ.ศ. ๒๐#๑ ไปดรงกบศักราชที่พระเจ้าหงสาวดดเป็3ชเวฅยกเขามา) กองทพพระเจ้าหงสาวดิยก บุ่งมาเมืองกำแพงเพชร ความที่กล่าวในพระราชพงศาวดารของเรา ดูเหมือนพระเจ้าหงสาวดิ จะไม่ด้องรบทัวเมืองเหนือเลยลักเมืองเคยว พอกงเมืองไหน เจ้าเมืองเห็นกองทัพไหญ่หลวง เหสีอกำลังที่จะด่อสู้ แม้พระมหาธรรมราชาก็ยอมอ่อนนัอมด่อพระเจ้าหงสาวด็โดยด็ แด่ในหนังสือ พงศาวดารพม่าไม่ได้ว่าเช่นนั้น ว่าเมื่อกองทัพหงสาวดิยกเข้ามากงเมืองกำแพงเพชร ไทยออก ด่อล้ได้รบลัน พวกหงสาวดิดิได้เมืองกำแพงเพชร จับฝัว่าราชการเมืองได้ พระเจ้าหงสาวดิจึง เข้าดั้งมั่นในเมืองกำแพงเพชร แล้วแยกกองทัพเป็น ๓ กอง ไท้พระมหาอุปราชาลับพระเจ้า ตองอูยกไปดิเมืองสุโขทัย ไท้พระเจ้าลังวะลับพระเจ้าแปรยกไปดิเมืองพษณโลก ส่วนพระเจ้า หงสาวดิเองยกไปคเมืองศวรรคโลก พระยาสุโขทัยได้ยกกองทัพออกมารบนอกเมืองฟายแพ้เสีย เมือง และจับพระยาสุโขทัยได้ ส่วนเมืองพ้ษณุโลกนั้นรักษาเมืองมั่นคง ทัพหงสาวดิด้องล้อม และเข้าดิทักเอาจึงได้เมือง จับพระมหาธรรมราชาได้ ข้อนั้สมลับความที่กล่าวในฉบับหลวงประเสรีฐ ว่า พระเจ้าหงสาวดิได้เมืองพ้ษณุ[ลกเมื่อ ณ รันอาฑคย์ แรม ๕ คั๋า เดิอนยี่ ปีกน จุลดักราช ๙๒๕
พ.ศ. ๒๑๐๖ และกล่าวต่อไปว่า ครั้งนั้นหัวเมืองเหนือข้าวแพง ทั้งผู้คนก็๓คไข้ทรพิษดายมาก พระเจ้าหงสาวดีจึงได้เมืองฝ่ายเหนือทั้งปวง แต่เมืองสวรรคโลกนั้นพงศาวดารพม่าว่า พอได้ข่าว ว่าพระเจ้าหุงสาวดียกไป พระยาสวรรคโลกก็ออกมาอ่อนนือม แล้วพระยาพิชัยก็ดามมาอ่อนน้อม อีกเมืองหนึ่ง เมื่อพระเจ้าหงสาวดีได้หัวเมืองเหนือหมดแล้ว จึงจัดกองทัพใหม่ ไห้พระเจ้าแปร คุมทัพเรือล่องมาทางลำนั้าแควใหญ่ทัพ ๑ ส่วนทัพบกนั้น ให้พระมหาอุปราชาเป็นปีกขวา พระเจ้า อังวะเป็นปีกซ้าย พระเจ้าดองอูเป็นกองกลาง ส่วนทัพหลวงของพระเจ้าหงสาวดีดามมาข้างหลัง พระเจ้าหงสาวดีเอาพระมหาธรรมราชา พระยาศวรรคโลก พระยาพิชัย มาในกองทัพด้วย พระมหาธรรมราชาได้ทูลขออนุญาด มืหนังสือลงมาทูลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ เพื่อจะไห้ ยอมแพ้เสียโดยดี พระเจ้าหงสาวดียอมอนุญาตให้มืมาดามประสงค์ แต่เมื่อคนถือหนังสือลงมา ถืงกรงศรีอยุธยา สมเด็จพระมหาจักรพรรดิได้ทราบความว่า พระมหาธรรมราชาไปเข้ากับ ข้าดีกทรงพระพิโรธ ให้เอาตัวผู้ถึอหนังสือจำเสีย ได้ความดามหนังสิอพงศาวดารพม่าดังนี้
การที่กรุงศรีอยุธยาต่อสู้ศึกหงสาวดีครั้งนี้ กล่าวในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จ พระมหาจักรพรรดิไห้พระยาพิชยรณฤฑธิ้ พระยาวิชิดณรงค์ ยกกองทัพไปช่วยเมืองพิษณุโลก ไปถึงแขวงเมืองนครสวรรค์ไม่ทันช่วยเมืองพิษณุโลกต้องกลับมา. สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ทรงทราบว่าเสียหัวเมืองเหนือแก่ข้าศึก ก็เสียพระทัย ให้จัดแต่การป้องกันพระนคร ไม่ได้ยก ออกไปรบทุ่งอย่างหนึ่งอย่างได แดได้ความดามหนังสือพงศาวดารพม่าว่า สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ได้แต่งให้พระมหินฑรคุมกองทัพ และเอาปีนใหญ่ไข้พลทหารโปรดเกศประจำบรรทุกเรือขึ้นไป ต่อสู้ข้าศึกถึงข้างเหนือ ได้เอาปีนใหญ่ยิงพวกกองทัพบกหงสาวดีล้มตายเป็นอันมาก กองทัพบก ต้องรออย่คราว ๑ จนกองทัพเรือของพระเจ้าแปรยกลงมาถึง ดีทัพเรือพระมหินฑรแดก กองทัพ พระเจ้าหงสาวดีจึงเดินต่อลงมา และว่าเมื่อข้าศึกจวนจะถึงพระนคร สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ยกกองทัพใหญ่ออกไปดั้งรี'บที่ทุ่งลมพล ได้รบกันอีกครั้งหนึ่ง กองทัพไทยเสียฑแตกกลับเข้า พระนคร พวกหงสาวดีแย่งเอาเรือกำมื่นที่บรรทุกปีนใหญ่ไ!นืด้ แด่นั้นสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ จึงเป็นแต่รักษาพระนครมน!ว ข้อนี้ศมกับจดหมายเหตุของโปรดเกศว่า ข้าศึกแย่งเอาเรือกำมื่น บรรทุกปีนใหญ่ไปได้ ๓ ลำ พงศาวดารพม่ากล่าวต่อมาว่า กองทัพพระเจ้าหงสาวดีเข้าดั้งล้อม พระนคร เอาปีนใหญ่ยิงระดมเ,ข้าไปในเมือง ถูกบานช่องผู้คนล้มตายมาก ราษฎรพากันร้อง ทุกข์ต่อสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ๆ จึงไห้ออกไปขอเป็นไมดร เนื้อความที่กล่าวในพงศาวดาร พม่าตอนนี้น่าจะเป็นความจริง จะพลาดแต่ ๒ แห่งคอ ที่ว่าพระเจ้าหงสาวดีเองยกไปดีเมือง ศวรรคโลกนั้น ที่จรืงเหินจะไปดีเมืองพิษณุโลก เพราะเป็นเมืองหลวงฝ่ายเหนือ กับอีกข้อหนึ่งที่ ว่าสมเด็จพระมหาจักรพรรดิให้พระมหินทรเป็นแม่ทัพออกไปนั้น ที่จรืงเหินจะเป็นพระราเมศวร พระมหินฑรไม่ปรากฏว่าเข้มแข็งไนการสงครามในเวลาใด ๆ แต่ต้นจนปลาย
ผลของการสงครามคราวนี้เป็นอย่างไร หนังสือพงศาวดารไทยกับพงศาวดารพม่าผิด กันเป็นข้อลำดัญ หนังสือพระราชพงศาวดารไทยว่า พระเจ้าหงสาวดี เอาแต่ข้างเฝือก ๔ ข้าง กับขอเอาพระราเมศวร พระยาจักรี พระสุนทรสงคราม ซึ่งเป็นหัวหน้าในการต่อสู้ ไปเมืองหงสาวดี แต่หนังสือพงศาวดารพม่าว่า ในครั้งนั้นกรุงศรีอยุธยายอมเป็นเมืองขึ้นหงสาวดี สมเด็จพระมหา-
จักรพรรดิมอบเวนราชสมมัดแก่พระมหินฑร และว่าเมื่อพระเจ้าหงสาวดียกทัพกลับ ได้เอาช้าง เผือกไป ๙ ช้าง และพาเอาสมเด็จพระมหาจักรพรรดิกับพระราเมศวรไปไว้เมืองหงสาวดีด้วย เรื่องที่ว่าเอาสมเด็จพระมหาจักรพรรดิกับพระราเมศวรไป!ว้เมืองหงสาวดีนั้น ยังมีเรื่องไนพงศาวดาร พม่าต่อมาว่า เมื่อไปอยู่ที่เมีองหงสาวดี พระราเมศวรดามเสด็จพระเจ้าหงสาวดีไปรบเมืองเชียงใหม่ ไปประชวรสิ้นพระชนมกลางทาง แต่ส่วนสมเด็จพระมหาจักรพรรดินั้นอยู่ที่เมืองหงสาวดีกว่า ๓ ปี เมื่อพระเจ้าหงสาวดีหำพิธีเฉลิมพระราชมนเทียร พระเจ้าหงสาวดีได้ไห้สร้างดำหนักขาว หลังคาสองชั้นอย่างจังของเจ้านายเมืองพม่า ไห้เป็นที่ประทับของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ๆ อยู่จังไหม่ได้หน่อยหนึ่งทูลลาทรงผนวช แล้วทูลลาเช้ามาธุดงค์ยังกรุงศรีอยุธยา มาลาผนวช ออกช่วยพระมหินฑรดิดอ่านรบทุ่งเมื่อศืกหงสาวดีคราวหลัง แด่ประชวรสวรรคดเสียแด่ไนเวลา กลางดีก ได้ความดามหนังศอพงศาวดารพม่าดังนี้ว่าโดยย่อ หนังสีอพงศาวดารไทยกับพงศาวดาร พม่าผิดกันในขอสำคัญ ๒ ข้อ ดีอช้อที่ว่าพระเจ้าหงสาวดีเอาสมเด็จพระมหาจักรพรรดิไปด้วย นี้ข้อ ๑ กับช้อที่ว่ากรุงศรีอยุธยายอมเป็นเมืองขึ้นหงสาวดีข้อ ๑ ความจริงจะเป็นอย่างไร ข้าพเจ้า พิเคราะห์ดู ข้อที่ว่า ยอมเป็นเมืองขึ้นนั้น ข้าพเจ้าเชื่อว่าเห็นจะยอมเป็นเมืองส่วยอย่างพงศาวดารพม่า ว่ายอมเมืองครั้งพระเจ้าหงสาวดีดเบ็งชเวดี้ ดีอยอมส่งส่วยช้างปีละ ๓๐ ช้าง เงินปีละ ๓๐๐ชั้ง (มิใช่บาท) และยอมให้ค่าปากเรือบรรดาได้ไนเมืองดะนาวศรี เพราะการที่จะเอาแด่ช้างเผือก ๔ ช้างกับคน ๓ คนไป ไม่น่าจะพอแก่ประสงค์ของพระเจ้าหงสาวดี และพระเจ้าหงสาวดีไนเวลา นั้น มือำนาจพอที่จะบังคับให้จับเป็นเมืองส่วยได้ เห็นจะไม่ลดหย่อนให้ ข้อที่พงศาวดารพม่าว่า พระเจ้าหงสาวดีเอาสมเด็จพระมหาจักรพรรดิไปด้วยนั้น ถ้าแลดูโดยเนื้อเรื่องกน่าเชื่อ เพราะ ดามความที่ปรากฎในหนังสือพระราชพงศาวดาร ดั้งแด่เสรีจศืกคราวนั้นกรุงศรีอยุธยากับ เมืองพิษณุโลกก็เกิดอริบาดหมางกันด่อมา สมเป็นพระมหินทรข้าง ๑ พระมหาธรรมราชาข้าง ๑ ซึ่งไม่เคยมืบุญคุณ หรือเคยยำเกรงกัน อีกประการ ๑ ดามเนื้อเรื่องไนพระราชพงศาวดาร ที่ กล่าวถึงสมเด็จพระมหาจักรพรรดิดอนต่อมานื้ ก็ปรากฏว่าได้มอบเวนราชสมบดิแก่พระมหินทร แล้วเสด็จออกไปอยู่เงียบ ๆ ที่จังหลัง และที่สุดออกทรงผนวช เนื้อเรื่องสมกับพงศาวดารพม่า ทุกอย่าง ผิดกันแด่เวลามอบเวนราชสมบ้ดิกับที่อยู่ของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ฝ่ายเราว่าอยู่ ในเมืองเรา ฝ่ายพม่าว่าไปอยู่เมืองหงสาวดี ถ้าไม'มืข้อขัดขวางแล้ว ข้าพเจ้าจะเชื่อว่า พระเจ้า หงสาวดีได้เอาสมเด็จพระมหาจักรพรรดิไปด้วยจริง แด่ข้อขัดขวางมือยู่ คือ เรื่องที่พระเจ้ากรุง ศรีลัดนาคนหดขอพระเทพกษัตรี แมัไม่ปรากฏทั้งในพงศาวดารพม่าและพงศาวดารล้านช้าง ก็ควรเชื่อว่าเป็นความจริง โดยมืเหดเป็นพยานที่พระเจ้ากรุงศรีลัดนาคนทุดได้มาช่วยเหลือใน การศกสงครามภายหลังอีกหลายคราว ซึ่งพงศาวดารทั้งหลายจับคูกด้องกัน พระเทพกษัตรี ส่งไปเมื่อเสรีจคืกคราวขอช้างเผือกแล้วเป็นแน่ ในเวลานั้น สมเด็จพระมหาจักรพรรดิจำจะด้อง อยู่ที่กรุงศรีอยุธยา จึงเชื่อลงไปไม่ได้ว่า พระเจ้าหงสาวดีได้เอาสมเด็จพระมหาจักรพรรดิไปด้วย ย้งมืเหตุอื่นที่จะประกอบในความวินัจฉัยให้เห็นว่า พระเจ้าหงสาวดีไม่ได้เอาสมเด็จพระมหา จักรพรรดิไปด้วย คือ ในคราวนั้นพระเจ้าหงสาวดีไม่ได้คีกรุงศรีอยุธยา ได้แด่ยอมแพกันโดยดี ลักษณะการที่ยอมแพ ถึงเมื่อครั้งนั้นก็เห็นจะเหมือนกับสมัยนี้ ที่ทั้งสองฝ่ายด้องดกลงกันเสียก่อน
ว่าข้างชนะจะเอาIพียงไร ข้างแพ้จะให้ได้แล้วจึงยอมแพ้ ล้าพระเจาหงสาวดีดั้งข้อด้องการเข้ามา ว่าจะเอาสมเด็จพระมหาจักรพรรดิไปไว้เมืองหงสาวดี	ข้าพเจ้าไม่เห็นว่าสมเด็จพระมหาจักร-
พรรดิจะยอมโดยดี อกประการหนึ่งหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ ซึ่งเป็นหนังสือ ฉบับหลวงแต่งภายหล้งเหตุการณ์ครั้งนั้นเพียง ๑๑๖ ปี แต่งก่อนหนังสือพงศาวดารพม่าข้านาน กล่าวไว้ชัดเจนว่า พระเจ้าหงสาวดีขอเอาไปแด่พระราเมศวร ล้าพระเจ้าหงสาวดีเอาสมเด็จ พระมหาจักรพรรดิไปด้วย ทำไมจะไม่ปรากฎในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับนี้ เหมือนอย่าง ได้บอกไว้ เมื่อครั้งพระเจ้าหงสาวดีเอาสมเด็จพระมหินทราธิราซไป ด้วยเหตุนี้ข้าพเจ้าจึงยังไม่ ยอมเซึ่อไนข้อที่ว่า พระเจ้าหงสาวดีเอาสมเด็จพระมหาจักรพรรดิไปด้วย(๑)
เรองพระยาตานี!ปีนกบฎ
ผลของการแพ้ศึกไนครั้งนั้น เห็นจะเกิดความท้อถอยระสาระสายในพระนครมาก พระยา ดานีที่ยกกองทัพเข้ามาช่วยสู้รบข้าศึก จึงกล้าดิดกบฎจู่เข้าไปได้จนถึงในพระราชจัง แต่ก็แลเห็น ได้ว่าไทยยังมืกำลังอาจปราบพวกกบฎดานัให้พ่ายแพ้ไปได้โดยง่าย
เรฺองพระไชยเชษฐาขอพระเทพกษัตรี
จำจะด้องกล่าวถึงเรื่องการศึก ซึ่งพระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองยกไปดีเมืองเชียงใหม่ครั้งที่ ๒ และให้ไปดีกรุงศริลัคนาคนหุตครั้งที่ ๑ ก่อน จึงจะเข้าใจเหตุที่พระเจ้ากรุงศรีลัดนาคนหุตมา เป็นไมดรีกับสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ
ได้ความจากพงศาวดารพม่าว่า เมื่อพระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองมาดีกรุงศรีอยุธยาครั้ง ขอข้างเผือกนั้น ได้สั่งพระเจ้าเชียงใหม่ (พกดี) ให้คุมกองทัพเรีอขนเสบียงลงมาส่ง พระเจ้าเชียงใหม่ บิดพลิ้วเสียไม่มาเอง เป็นแต่แต่งให้พระยาแสนหลวงกับพระยาสามล้านลงมาแทน พระเจ้า หงสาวดีชัดเคืองพระเจ้าเชียงใหม่อยู่แล้ว ครั้นเมื่อกลับไปถึงเมืองหงสาวดีได้ความว่า พระเจ้า เชียงใหม่คบคืดกับพระยาเชียงแสน พระยานครลำปาง พระยาน่าน พระยาเซลียง จะดั้งแข็ง เมืองก็ชัดเคืองมาก พักพอลิ้นฤดูฝนแล้ว ถึงเดีอน ๑๒ ปีขวด จุลศักราช ๙๒๖ พ.ศ. ๒๑๐๗ (ภายหลังตกรงศรีอยธยาปีหนึ่ง) ก็จัตกองทัพใหญ่ให้พระเจ้าอังวะคุมกองทัพเมืองอังวะสมทบ ไทยใหญ่ยกมาทางเมืองนายกอง ๑ ส่วนกองทัพหงสาวดี ให้พระมหาอุปราชาเป็นปีกขวา พระเจ้า แปรเป็นกองกลาง พระเจ้าตองอูเป็นปีกข้าย พระเจ้าหงสาวดียกทัพหลวงดามมาทาง ๑ ให้ พระมหาธรรมาราชาคุมกองทัพไทยเมืองพิษณุโลก เมืองสวรรคโลก เมืองสุโขทัย เมืองพิชัย สมทบกองทัพเจ้าเมืองสาววดี (หรือสาวัดถ) ราชนัดดายกขึ้นไปทาง ๑ ไปดีเมืองเชียงใหม่ครั้ง นันพระเจ้าเชียงใหม่เห็นศึกเหลือกำลังจะต่อสู้ ก็ออกไปยอมแพ้แก่พระเจ้าหงสาวดีโดยดี แต่ พระยาเชียงแสน พระยาเขลืยง พระยานครลำปาง พระยาน่าน (พงศาวดารลัานชางว่า พระยา
(๑) วันิจฉัขข้อนี้ ต่อมาเมึ๋อศมเคจพระเจ้าบรมวงฟ้เธอ กรมพระยาต่ารงราชานุภาพได้ทรงนิพนธ์เรื่อง พระ ประว้ดิ สมเคจพระเนควรมหาราชชื้นได้ทรงเป®ขนใหม่เป็นยอมเชึ๋อ*เามพงศาาศารพม่า
สามลาน พระยาจำบาน) นั้น อพยพหน พระเจ้าหงสาวติจับพระยาเชียงแสนได้ แด่อีก ๓ คน หนไปพึ่งพระไชยเชษฐา ณ กรุงศรส้ดนาคนหด
ขณะเมื่อพระเจ้าหงสาวติอยู่ที่เมืองเชียงใหม่นั้น ทางเมืองหงสาวติเกิดเหตุพวกเชลย ไทยไหญ่เป็นกบฏชื้น พระเจ้าหงสาวดจ็งให้กองทัพพระมหาธรรมราชากลับ แลัวรบยกทัพหลวง กลับไปเมืองหงสาวติเอาพระเจ้าเชียงใหม่เมกุติไปด้วย ให้พระมหาเทว (เข้าใจว่า นางพระยา จิระประภา ท'เคยนั่งเมองครั้งหนึ่งแล้วนั้น) ครองเมองเชียงใหม่และให้พระมหาอุปราชากับพระเจ้า องวะ ยกกองทัพติดดามไปเอาดัวพระยาทั้งสามที่เมืองด้านช้าง ครั้งนั้นพระไชยเชษฐาลงไปทั้ง ราชธานีอยู่ที่เมองเวียงจันทน์ กองทัพหงสาวติยกไปถึงเช้าด้อมเมืองพระไชยเชษฐาเห็นจะศู้ไม่ได้ ก็ยกกองทัพหลบเช้าป้า พวกหงสาวติได้เมืองเวียงจันทน์จับได้เจ้าอุปราชผู้เป็นอนุชาและมเหสี ของพระไชยเชษฐา ๓ พระองค์ กับนักสนมและเสนาอำมาตย์อีกหลายคน กองทัพหงสาวดี ติดตามพระไชยเชษฐาต่อไปถึงหนองหาน ได้รบกับ ๓ พระยาพวกเชียงใหม่ พระยาน่านดายใน ที่รบ อีก ๒ คนหนีไม่1ด้ แด่พระไชยเชษฐานั้นพากองทัพหลบอยู่ไนป่า แต่งแด่กองโจรออกเที่ยว รังแกกองทัพหงสาวติ ๆ ตามเท่าใดก็ไม่พบ จนกองทัพหงสาวติขดสนเสปียงอาหาร ไพร่พล เจ็บป่วยล้มตายมากก็ด้องเลิกทัพกลับไป และพาเจ้าอุปราช มเหสี นักสนมของพระไชยเชษฐา ในเมืองหงสาวติด้วย
จะเป็นเวลาเมื่อพระไชยเชษฐากลับคนมาเมือง ในเวลาเลี๋องลอว่ากองทัพหงสาวติทำไม ไม่ได้นี้เอง ที่พระไชยเชษฐาให้มาขอพระเทพกบัดรั เพราะมเหสีที่มือยู่ มอญจับเอาไปเสียหมด และเป็นเวลากำลังแคน พระเจ้าหงสาวฺติเหมือนกับสมเติจพระมหาจักรพรรติ ๆ เห็นว่ากรุงศร ลัดนาคนหดพอจะเป็นกำลังช่วยแกัแด้น่ใด้ จ็งอนุญาตประทานราชธดาดามที่ขอมานั้น
เรองที่สมเติจพระมหาจักรพรรติ ส่งพระเทพกบัดรัไปประทานพระเจ้ากรุงศรัลัดนาคนทุด และพระเจ้าหงสาวติแย่งเอาไปเสียกลางทาง มืด้องกันทั้งในพระราชพงศาวดารฉบบหลวงประเสรฐ และฉบับพระราชทัดณลขา แด่ในพงศาวดารด้านช้างและพงศาวดารพม่าไม่ปรากฏ พงศาวดาร ด้านช้างกล่าวแด่ว่า พระไชยเชษฐาได้ราชธดาของพระเจ้ากรุงศรัอยุธยาเป็นพระมเหสีองค์หนี้ง หนังศอพงศาวดารพม่าว่า เมื่อพระมหาอุปราชาไปติเมืองเวียงจันทน์ จับมเหสีของพระไชยเชษฐาได้ ๓ องค์ ๆ ๑ มืนามว่า พระแกวมโนหรา เป็นราชธดาของพระเจ้ากรุงศรัอยุธยา และกล่าวอกแห่ง หนี้งว่า เมื่อพระเจ้าหงสาวดบุเรงนองติกรุงศรัอยุธยาคราวขอช้างเผอก ได้ราชธดาของพระเจ้า กรุงศรอยุธยาไปด้วยองค์หนี้ง แดในคราวพระเทพกบัดรันี้ หนังสีอพงศาวดารพม่ากล่าวไปเป็น อย่างอึ่น ว่า ณ วันจันทร์ ชื้น ๑๓ คํ่า เติอน ๓ ปีขาล จุลศกราช ๙๒๘ พ.ศ. ๒๑๐๙ ราชทูด ของพระมหาธรรมราชาไปถึงเมืองหงสาวติ พาราชธคาของพระมหาธรรมราชา มืนามวา พระอีนทรเทวี ไปถวายพระเจ้าหงสาวติ ความแดกด่างไปดังนี้ เรึ๋องพระเทพกษัดรั ช้าพเจ้าเชึ่อว่า ความจรังเป็นดังพระราชพงศาวดารไทย เพราะกล่าวความถูกต้องกันทุกฉบับ และกล่าวเป็น การแน่นอนมนคงสมด้วยเหตุผลทั้งปวง แด่ช้อที่พงศาวดารพม่าว่า พระมหาธรรมราชาถวาย ราชธดาแก่พระเจ้าหงสาวติไนคราวนี้ น่าจะเป็นพระเทพกบัดรันั้นเอง ผู้แต่งพงศาวดารพม่า จะหลงไป
อธิบาย*รอง
ในรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ และสมเด็จพระมหินทราธิราช
สมเด็จพระมหินทราธิราชครองราชสม!}ต
พอแล้วเรื๋องพระเทพกษัดรี สมเด็จพระมหาจักรพรรดิก็มอบราชการบานเมืองแก่สมเด็จ พระมหินทรา?ราช แด่จะไห้สมเด็จพระมหินทรา?ราชราชาภิเษกเป็นพระเจ้าแผ่นดินฑีเดียว หรอเป็นแด่ให้สำเร็จราชการด่างพระองค์ ข้อนี้ขาพเจ้าสงสัยอยู่ ด้วยพิเคราะห์เหตุผลเหินอาจจะ เป็นได้ทั้ง ๒ อย่าง ในระหว่าง ๓ ปีด่อมา เหตุการณ์ที่ปรากฎในหนังสอพระราชพงศาวดาร ล้วนแด่เกิดด้วยความแดกร็าวกันในระหว่างกรุงคร็อยุธยากับเมืองพิษณุโลก ซึ่งเหินได้ว่าเป็น ด้วยกลอุบายของพระเจ้าหงสาวดี ที่จะสัดกำลังไทยไม่ไห้ด่อล้เมืองหงสาวดีได้อก สาเหตุที่เกิด อริกันจะมืเรึ่องอะไรบ้างรู้ไม่ได้ ยิ่งกว่าที่ปรากฎในหนังสือพระราชพงศาวดาร แด่พอจะสัแนิษฐาน่ใด้ ว่าพระเจ้าหงสาวดีคงกดข้างกรุงศร็อยุธยา ด้วยรู้อยู่ว่ามืความเจบแด้นดิดเอาใจออกห่างอยู่เสมอ และแกล้งยุยงส่งเสริมข้างพิษณุโลกให้เกะกะก็ดขวางด่าง ๆ ข้างพระมหาธรรมราชา ยิ่งถูกสมเด็จ พระมหินทราธิราชรังเก็ยจเกลียดชัง ก็ยิ่งหันเข้าพึ่งอำนาจพระเจ้าหงสาวดีชื้นทุกฑื เป็นสังนี้ มาจนเกิดศึกหงสาวดีครั้งที่ ๓
เหตุที่จะเกิดศกหงสาวด็กรํ่งที่ ผ
เหตุที่เกิดศึกหงสาวดีครั้งที่ ๓ เนี้อความในหนังสือพงศาวดารไทยกับพงศาวดารพม่า ผดกัน่!ม่มากนัก หนังสือพงศาวดารพม่าว่า เดิมชายาของพระราเมศวรเป็นม่ายอยู่ที่เมืองหงสาวดี ทลลาพระเจ้าหงสาวดีจะกลับเข้ามาอยู่กรุงศรีอยุธยา พระเจ้าหงสาวดีจึงแด่งไห้อำมาดย์คน ๑ ชอราชมนูมาส่ง ราชมนูมาเป็นข้กับชายาของพระราเมศวร พาแวะเร็ยนอยู่เสืยกลางทาง สมเด็จ พระมหินทราธราชพิองออกไป พระเจ้าหงสาวดีเอาสัวราชมณ์ปชาระได้ความจริง จึงไห้ประหาร เสืยแล้วแด่งอำมาตย์อกคน ๑ให้เป็นผู้พาชายาของพระราเมควรมาส่ง สมเด็จพระมหินทรา?ราช ไห้สักฆ่าอำมาดย์นั้นเสืยกลางทางแล้วเลยทั้งแข็งเมือง พระมหาธรรมราชาทราบความว่า สมเด็จ-พระมหินทรา?ราชดีดร้ายต่อพระเจ้าหงสาวด็ใม่เข้าด้วย จึงเสด็จออกไปเมืองหงสาวดีเป็นคราวแรก เพึ่อไปออกสัวในเรึ่องนี้ พระเจ้าหงสาวดีพอพระทัยในความสวามืกักดิ้ของพระมหาธรรมราชา จึงประทานเศวดฉัดรและชฎา อภิเษกพระมหาธรรมราชาไห้เป็นพระเจ้าประเทศราชเรียกว่า เจ้าฟ้าสองแคว (ตามชึ่อเดิมของเปีองพิษณุโลก) ในเวลาเมื๋อพระมหาธรรมราชายังอยู่ในเมือง หงสาวดีครั้งนั้น ทางนี้สมเด็จพระมหินทรา?ราชเสด็จชื้น1ปเมืองพิษณุโลก ไปรวบรวมเอาครอบครัว ของพระมหาธรรมราชาลงมาไร้เป็นสัวจำน่าที่กรุงศรีอยุธยา พระเจ้าหงสาวดีทราบความก็ชัดเคือง จึงสั่งให้เดรียมหัพที่จะยกมาดีกรุงศรีอยุธยา แด่เวลานั้นยังเป็นฤดูฝนกองทัพหลวงยังยกมาไม่ได้
จึงแด่งกองทัพท้าวพระยาให้มากับพระมหาธรรมราชามารักษาเมืองพิษณุโลกไว้พลาง รอท่า ทัพพระเจ้าหงสาวดีจะยกมาเมื่อสิ้นฤดูฝน ในฤดูฝนนั้นสมเด็จพระมหินทราธิราซ นัดแนะให้ พระไชยเชษฐายกกองทัพกรุงศรีลัดนาคนทุดมาดีเมืองพิษณุโลก กรุงศรีอยุธยาก็ยกขึ้นไปช่วย พระไชยเชษฐาดีทางเรือ พระมหาธรรมราชารักษาเมืองไว้ได้จนถึงฤดูแล้ง สมเด็จพระมหินทราธิราซ ได้ข่าวพระเจ้าหงสาวดีออกเดีนทัพ ก็นอยกลับลงมารักษากรุงศรีอยุธยา ได้ความตามหนังสือ พงศาวดารพม่าด้งนิ้ พิเคราะห์ดูเหินว่าเนื้อเรื่องใกล้กันกับที่กล่าวในหนังสือพระราชพงศาวดาร ของเรา เรื่องที่จริงน่าจะเป็นด้งนื้ คือในเวลาสมเด็จพระมหินทราธิราซว่าราชการอยู่นั้น ดีดอุบาย ให้พระไชยเชษฐายกกองทัพกรุงศรีลัดนาคนทุดลงมาตีเมืองพิษณุโลก และสมเด็จพระมหินทราธราซ ยกกองทัพขึ้นไป ท้าประหนึ่งว่าจะไปช่วยเมืองพิษณุโลก อย่างว่าไว้ในหนังสือพระราชพงศาวดาร พระมหาธรรมราชาสงสัยในสมเด็จพระมหินทราธิราชอยู่แล้ว จึงให้ออกไปขอกองทัพพระเจ้า หงสาวดีมาช่วย ครั้นมาได้ความจากพระยาสืหราชเดโชชงกลับใจไปเข้ากับพระมหาธรรมราชา ก็แน่พระทัยว่าสมเด็จพระมหินทราธิราซเป็นข้าศึก เมื่อกองทัพหงสาวดียกเข้ามาช่วยดีกองทัพ กรุงศรีลัดนาคนทุดและกองทัพกรุงศรีอยุธยายกถอยไปหมดแล้ว พระมหาธรรมราชาจึงออกไป ร้องทุกข์ด่อพระเจ้าหงสาวดี มิใช่ไปด้วยเรื่องจะไปขอโทษพระยาภุกาม พระยาเสือหาญ อย่าง ว่าในพระราชพงศาวดารอย่างเดียวเท่านั้น พระเจ้าหงสาวดีเหินพระมหาธรรมราชากับสมเด็จ พระมหินทราธิราซ เกิดเป็นข้าศกกันสมประสงค์ จึงเลยยกย่องดั้งพระมหาธรรมราชาให้เป็น พระเจ้าประเทศราช อย่างว่าในพงศาวดารพม่า ข้างกรุงศรีอยุธยาทราบว่า พระมหาธรรมราชา ออกไปเมืองหงสาวดี สมเด็จพระมหินทราธิราซก็เข้าพระทัยดี ว่าคงออกไปกล่าวโทษ จึงขึ้นไป รับพระวิสุทธิกษัตรีกับพระเอกาทศรถ เอาลงมาไว้อย่างด้วจำนำที่กรุงศรีอยุธยา หวังจะให้ พระมหาธรรมราชาเป็นห่วง ไม่กล้าพาศึกหงสาวดีมาตีกรุงศรีอยุธยา พระมหาธรรมราชาจะ เป็นห่วงหรือไม่เป็นห่วง ข้อนั้นไม่เป็นการสำคัญเสียแล้ว ด้วยพระเจ้าหงสาวดีคอยจ้องอยู่ เมื่อ เหินว่าไทยแดกกันสมคะเนก็ตระเตรียมกองทัพใหญ่ยกมาทีเดียว
เรองศกหงสาวดีครั้งที่ ๓
หนังสือพงศาวดารพม่าว่า พระเจ้าหงสาวดียกกองทัพหลวงจากเมืองหงสาวดี เมื่อ ณ วันอาทิตย์ แรม ๖ คา เดือน ๑๑ ปีมะโรง จลศักราช ๙๓๐ พ.ศ. ๒๑๑๑ (ตรงศักราชก้บพระราช พงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ) กองทัพที่ยกมาตีกรุงศรีอยุธยาคราวนื้ วัตเป็นทัพใหญ่ ๗ ทัพ คือ พระมหาอุปราชาทัพ ๑ พระเจ้าแปรทัพ ๑ พระเจ้าดองอูทัพ ๑ พระเจ้าอังวะทัพ ๑ เหล่านื้ มีไทยใหญ่สมทบทุกทัพ	เจ้าเมืองสารวดีสมทบกับเขียงใหม่และเชียงดงทัพ ๑ พระเจ้าหงสาวดี
ทัพ ๑ พระมหาธรรมราชาคมกองทัพไทยห้วเมืองเหนือทัพ ๑ รวมคนทุกทัพว่ากว่า ๕๐๐,๐๐๐ ยกเข้ามาทางเมืองกำแพงเพชร ความต่อมาอุดีด้องกันกับหนังสือพระราชพงศาวดารว่า คราว นื้ไทยมิได้ออกไปต่อรบกลางทางเป็นแด่ดระเดรียมรักษาพระนครคอยต่อสู้อยู่อย่างเดียว
ได้ความตามพงศาวดารพม่าต่อไป ว่าเมื่อกองทัพหงสาวดีมาใกล้จะถึงกรุงศรีอยุธยาแล้ว พระเจ้าหงสาวดีให้หาแม่ทัพนายกองมาประชุมปรึกษาการสงคราม พระมหาอุปราชาเหินว่า
ควรจะเอากำลังมากรีบเข้าทุ่มเทดีหักเอาพระนครศรีอยุธยาพร้อมกันทุกด้านทีเดียว ด้วยเกรง ว่าถ้ารั้งรอข้าวันไป ไพร่พลหงสาวดีมากมายจะขัดสนเสบียงอาหาร แด่พระเจ้าหงสาวดีไม่เห็น ชอบด้วย เห็นว่าไทยเดรียมการต่อสู้แข็งแรง ถ้าเข้าโจมดีในคราวเดียวไม่สำเร็จก็จะเพลี่ยงพลํ้า เสียทีไทย จึงสั่งกองทัพให้เข้าตั้งค่ายล้อมพระนคร ให้ชื้นไปดัดด้นดาลทางเมืองเหนือมาทำ ค่ายมั่น และให้ชื้นไปเก็บเรือและขนเสบียงเมืองเหนือเอาลงมารวมไว้เดรียมจนการที่จะทำนา หาเสบียงเป็นการแรมปี โดยมั่นหมายจะดีเอากรุงศรีอยุธยาให้จงได้
การที่กรุงศรีอยุธยาต่อสู้ครั้งนั้น ได้ความดามหนังสิอพระราชพงศาวดารว่า ราษฎรแม้ แต่ในจังหวัดพระนครเองแดกหนีเข้าปาเสียมาก เกณฑ์ระดมทั้งในกรุงและหัวเมืองโดยรอบไม่ได้ เต็มจำนวน แด่สมเต็จพระมหาจักรพรรดิเสด็จลาผนวชออกมาว่าราชการเอง และได้พระยาราม (รณรงค์ผู้ว่าราชการเปีองกำแพงเพชรคนเก่า ซึ่งไม่เข้าพวกพระมหาธรรมราชา) เป็นคน เข้มแข็งในการสงคราม เป็นผู้ช่วยอำนวยการอีกคนหนึ่ง จัดการปีองกันพระนครโดยสามารถ วิธีป้องกันและต่อสู้ดูยังคงใข้อุบายเดิม ซึ่งจะเห็นว่าเป็นดิกว่าอย่างอื่น คือเอาพระนครเป็น ที่มั่น ข้างด้านดะวันออก (แต่หัวรอลงไปบางกะจะ) ซึ่งเป็นคลองคูขื่อหน้าแนวกำแพงเมือง ยัง อยู่ลึกเข้ามามากในครั้งนั้น ให้ตั้งค่ายนอกกำแพงเมืองรายลงไปจนจดคู วางผู้คนไว้คอยต่อสู้ ด้านนี้มาก ข้างด้านอื่นที่แนวกำแพงเมืองจดสำนั้า ตั้งหอรบลงไปในนั้าเป็นระยะ ตั้งปีนใหญ่ไว้ คอยยิงไม่ให้เรือข้าคืกเข้ามาได้ บนกำแพงเมืองก็วางปีนใหญ่ดามป้อมและหอรบเป็นระยะอย่าง ถี่โดยรอบ ดูจะได้ดระเดรียมสะสมปีนผาอาวุธไว้ในเวลาเมื่อว่างศึกอยู่ ส่วนกำลังที่จะหามาช่วย ดีกระหนาบข้าศึกนั้น คราวนี้ได้กำลังพระไชยเชษฐากรุงศรีสัดนาคนหุตแทนพระมหาธรรมราชา ซึ่งโจนไปเข้าเสียกับข้าศึก วิธีต่อสู้คงดามแบบเดิมทุกอย่าง ไม่ปรากฎแต่เรื่องเอาปีนใหญ่ลงเรือ ไปเที่ยวยิงข้าศึก เห็นจะเป็นด้วยพระเจ้าหงสาวดีมืทัพเรือมาคอยระวัง จะทำไม่ได้ถนัดเหมือน เมื่อ ๒ คราวที่ล่วงมาแล้ว จึงเปลี่ยนไปใข้ตั้งจังถ้ายิงบนบก ลึงกระนั้นก็ยังได้ผลดียิงข้าศึกล้ม ดายมาก แม้พระเจ้าหงสาวดีก็ด้องย้ายค่ายหลวงหนี
การรบทุ่งครั้งนี้ เนี้อความดามพงศาวดารพม่ายุดิด้องกับพงศาวดารไทยว่า พระเจ้า หงสาวดีตั้งค่ายประชิดเข้ามาเป็นสำดับ ดีเข้าทางด้านดะวันออกซึ่งยังไม่มืสำแม่นั้าเป็นคูเมือง ไพร่พลถูกไทยยิงล้มดายเสียเป็นยันมาก รุกเข้ามาแล้วด้องถอยกลับออกไปเล่า ถึงพระเจ้าหงสาวดี ลงโทษแม่ทัพนายกองอย่างเรี่ยวแรง ให้ยกกลับเข้ามาอีกก็ดายลงไปอีก จนถึงเดินลุยศพเข้า มารบ ก็ดีกรุงศรีอยุธยาไม่ได้ ในระหว่างนั้นสมเด็จพระมหาจักรพรรดิประชวรสวรรคด คงจะ เกิดความห้อใจชื้นในพวกไทยที่วักษาพระนคร พระเจ้าหงสาวดีจึงทำอุบายขอเอาดัวพระยา รามออกไปได้ พอพระไชยเชษฐายกกองทัพมาช่วย พระเจ้าหงสาวดีจึงให้พระยารามลวงให้รีบ ยกลงมา แล้วดีแดกไป พระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสร็ฐกล่าวว่า “ครั้นนั้นสมเด็จพระเจ้า ลูกเธอพระมหินทราธิราซดรัสมืได้น้าพาการเศึก แต่พระเจ้าลูกเธอพระศรีเสาวราชนั้นดวัสเอา พระทัยใส่และเสด็จไปบัญชาการที่จะรักษาพระนครทุกวัน ครั้นสมเด็จพระมหินทราธิราชเจ้า ดรัสรู้ว่าพระเจ้าลูกเธอพระศรีเสาวราชเสด็จไปบัญชาการเศึกทุกวันดังนั้นก็มืไว้พระทัย ก็ให้
เอาพระเจ้าลูกเธอพระศรเสาวราชไปฆ่าIสีย ณ วัดพระราม’* ดังนี้ ทำให้เข้าใจว่าพระศรีเสาวราช เป็นราชบุดรของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ มิใช่ลูกเธอของสมเด็จพระมห้นทราธิราชดังว่าไว้ ในพระราชพงศาวดารฉบับนี้ ซึ่งเป็นข้อสงส้ยมานานแล้วว่า ทำไมสมเด็จพระมทินทราธิราช จะไปสงสัยลูกเธอว่าจะเป็นกบฎในเวลากำลังศกประชดพระนคร
ได็ความดามหนงสิอพงศาวดารพม่าและพงศาวดารไทยยุด็ดัองกันว่า เมื่อสมเด็จพระ มหาวักรพรรดิศวรรคดแล้ว สมเด็จพระมหินทราธิวาชให้ออกไปขอเป็น[มดรี แด่พระเจ้าหงสาวดีเหินว่า จวนจะดีไดัเมืองอย'แล้วไม่ยอมเป็นไมดรี จึงรบกันต่อมว เทดุที่จะเสียกรงศรีอยุธยาแก่พระเจ้า หงสาวดีนั้น หนังลือพงศาวดารพม่ากับพงศาวดารไทยก็ยุดิต้องกันว่า ไทยสู้รบแข็งแรง พระเจ้า ทงสาวดีดั้งล้อมอยู่ถึง ๗ เดีอน ทำอย่างไร ๆ ก็ดีไม่ไต้กรุงศรีอยุธยา เหินผู้คนล้มดายมากนัก และจวนจะถึงฤดูนํ้าเข้าทุกที จึงดีดอุบายแต่งให้พระยาจักรีเข้าไปเป็น!ล้ดีก สมเด็จพระมหินทราธิราช เหินว่า พระยาจักรีเคยอยู่ในพวกที่จะดีดรบสู้พระเจ้าหงสาวดีมาแด่ก่อน ก็ไว้พระทํโยให้บัญชาการ รักษาพระนคร พระยาจักรีไปดีดทรยศแกล้งถอนผู้คนให้เบาบางอย่างว่าไว้ในพระราชพงศาวดาร จึงเสียพระนคร (ตามฉบบหลว4ประเสริฐว่า) เมื่อ ณ วันอาทิดย์ แรม ๑๑ คา เดือน ๙ ปีมะเสีง จุลศักราช ๙๓๑ พ.ศ. ๒๑๑๒ ตรงกับจดหมายเหดูของโทร ไต้ความดามพงศาวดารพม่าต่อมาว่า พอพระเจ้าหงสาวดีไต้กรุงศรีอยุธยาหน่อยหนึ่ง นํ้าเหนือก็หลากลงมามาก นํ้าท่วมทั่วไปใน ชานพระนคร พม่าเองว่าถาไม่ไต้กรุงศรีอยุธยาเสียก่อน พระเจ้าหงสาวดีเหินจะต้องถอยทัพเมื่อ ถูกนั้าเหนือหลากลงมา ต้วยเหดุนี้นืกดูจึงน่าเสียใจ ว่าพระยาจักรีไทยเราเองดีดทรยศ จึงเสีย บ้านเมืองยับเยินในครั้งนั้น พงศาวดารพม่าว่า เมื่อไต้กรุงศรีอยุธยาแล้ว พระเจ้าหงสาวดี จะดั้ง ให้พระยาจักรีเป็นเสนาบดีครองเมืองพิษณโลกโดยความชอบ พระยาจักรีเห็นจะรู้สึกว่า จะดู หนัาไทยชาดืเดียวกันไม่ไต้ ในพงศาวดารพม่าว่าไม่รับครองเมืองพิษณโลก ขอออกไปอยู่เมือง หงสาวดีแด่ในคำให้การขนหลวงหาวัดว่า พระเจ้าหงสาวดีขุบเลื๊ยงพระยาจักรีไว้หน่อยหนึ่ง พอ ให้ปรากฎว่าปูนบำเหน็จแล้ว ก็ให้ประหารข็ว้ดเสียโดยเกลยดชังว่าเป็นคนทรยศ แต่ข้อนี้จะจริง เท็จอย่างไร ไม่ปรากฏทั่งในพระราชพงศาวดารไทยและพงศาวดารพม่า
เมื่อพระเจ้าหงสาวดีไต้กรุงศรีอยุธยาแล้ว การที่ทำทุกอย่างในเวลานั้นและต่อมา แล เหินไต้ชัดว่าดั้งพระทัยจะกดกรุงศรีอยุธยาลงเป็นเมืองขื้น และดัดรอนกำลังเสียไม่ให้ดั้งดัวเป็น อิสระไต้อีกต่อไปทีเดียว ผู้คนพลเมืองบรรดาที่คกอยู่ในเงื้อมมือ กวาดต้อนเอาไปเป็นเชลยหมด เหลือไว้ให้อยู่ประจำเมืองเพียง ๑๐,๐๐๐ คน ทั่งชายหญิง หนังลือพงศาวดารพม่าว่า แบ้ขุนนาง ข้าราชการ พระเจ้าหงสาวดีอ้างว่า ชอบพระมหาธรรมราชาบ้างไม่ชอบบ้าง จะไว้ใจไม่ไต้ เก็บ กวาดเอาไปเมืองหงสาวดีเสียเกือบหมด สมดังที,กล่าวในพระราชพงศาวดาร ปราก^ชื่อขุนนาง ดัวนายที่เหลือไว้ให้ไมกคน กับขุนหมื่นประมาณ ๑๐๐ คน ปีนใหญ่น้อยและเครองศัตราวธ คลอดจนเงินทองของดีมืราคา พระเจ้าหงสาวดีเก็บริบเอาไปหมด พระมหาธรรมราชาไต้ครอง กรุงศรีอยุธยาแด่เปลือกเมืองเท่านั้น
ที่พระเจ้าหงสาวดีทำอย่างนี้ คีดสูก้มีดีแก่ไทยอยู่บ้าง เมื่อไทยประจักษ์แจ้งการที่พระเจ้า หงสาวดีไค้ทำไนครั้งนั้นแล้ว ข้าพเจ้าเข้าไจว่าคงรู้สืกมีใจเจึบแค้นทั่วหน้า ดลอดจนผู้ที่เคยฝักไฝ่ นับถือพระเจ้าหงสาวดี เช่นพระมหาธรรมราชาเป็นค้น จะรู้จักราคาสามัคคีและความเป็นอิสรภาพ ไนชาติของดนดีเมื่อคราวนั้น เมื่อไค้โอกาสแรกจึงดั้งแข้งเมีอง ช่วยกันสูรบพวกหงสาวดี อดทน แข้งแรงยี่งกว่าคราวก่อน ๆ จนอิสรภาพของชาวไทยกลับคีนมาไค้ และยงซํ้าพากเพียรไปรบทุ่ง แก้แค้นจนเอาเมืองรามัญมาเป็นเมีองขึ้นของกรุงศรีอยุธยาไค้ไนทนดา พวกที่ไค้เข้ามาทำแก่ เมืองไทยไนคราวนั้นไค้แลเห็น และรู้สิกเองเป็นอั๋นมาก
พงศาวดารพม่าว่า พระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองพักอยู่ไนกรุงศรีอยุธยา ดั้งแต่เคอน ๙ จน เดือน ๑๒ จึงไค้ยกขึ้นไปดีกรุงศรีลัดนาคนทุดและว่าพระมหาธรรมราชาถวายราชธคาองค์ หนึ่ง ทรงนามว่าพระสุวรรณเทว พระเจ้าหงสาวดีเอาไปค้วย
ส่วนสมเด็จพระมห็นทราธิราชนั้น พงศาวดารพม่าว่าแด่ว่าพระเจ้าหงสาวดีเอาไปค้วย คงจะไปประชวรสวรรคดกลางทาง อย่างว่าในหนังสิอพระราชพงศาวดาร
อธิบายเรอง
ในรัชกาลสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช
สอบศักราช
หนังแอพระราชพงศาวดารฉบับนี้ว่า สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเสวยราชสมบัด เมื่อปีมะโรง จุลศกราช ๙๑๔ พ.ศ. ๒๐๙๙ ครองราชสมบัติอยู่ ๒๒ ปี สวรรคตเมื่อปีขาล จุล-ศักราช ๙๔๐ พ.ศ. ๒๑๒๑
ฉบับหลวงประเสริฐ (ต้องกับจดหมายเหตุของโหร) ว่าเสวยราชย์เมื่อ ณ วันศุกร์ ขึ้น ๖คา เดือน ๑๒ ปีมะเส็ง จุลศักราช ๙๓๑ พ.ศ. ๒๑๑๒ (ช้ากว่า๑๓ปี) ครองราชสมบัติอยู่ ๒๑ ปี สวรรคด เมื่อ ณ วันอาฑดย์ แรม ๑๓ คํ่า เดือน ๔ ปีขาล จุลศักราช ๙๕๒ พ.ศ. ๒๑๓๓ ช้ากว่า ๑๒ ปี
ประวัติของสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช
สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชนี้ คำนวณดามศักราชในพระราชพงศาวดารฉบับหลวง ประเสริฐ ได้ความว่าสมภพเมื่อปีกน จุลศักราช ๔๗๗ พ.ศ.๒๐๕๔ในวัชกาลสมเด็จพระรามา-ธิบด็ที่ ๒ หนังเอพระราชพงศาวดารว่า ฝ่ายพระบิดาเป็นเชื้อพระวงศ์สมเด็จพระร่วง พระ มารดาเป็นพระญาด็ (ฝายพระขนน) สมเด็จพระIชยราชาธิราช บางทีจะเป็นซาวเมืองพิษณุโลก แด่คงจะได้วับราชการในพระองศ์ สมเด็จพระไชยราชาธิราชแด่ก่อนมา จึงได้เป็นเจ้ากรมพระ ตำรวจวักษาพระองศ์อยู่ใกล้ชิด เมื่อเป็นพระมหาธรรมราชาไปครองเมืองพิษณุโลก พระชันษา ๓๓ ปี ได้พระราชทานพระวสุทธิกษัดริ ราชธิดาสมเด็จพระมหาวักรพรรด็เป็นพระมเหสี ปรากฏว่ามืราชโอรสราชธิดา ๓ องศ์ คอที่ ๑ พระสุวรรณเทวี น่าเชื่อดามพงศาวดารพม่าว่ามี และที่ว่าถวายพระเจ้าหงสาวดืบุเรงนองไป ที่ ๒ สมเด็จพระนเรศวร ที่ ๓ สมเด็จพระเอกาทศรถ สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชครองเมืองพิษณุ[ลกอยู่ ๒๑ ปี จึงได้ราชสมบัติพระชันษา ๕๔ปี
ทางไมตรีในระหว่างกรุงศรีอยุธยากับหงสาวดี
สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช ขึ้นครองกรงศรีอยุธยาครั้งนั้นด้องเป็นเมืองประเทศราช ขึ้นหงสาวดีอยู่หลายปี (ในพระราชพงศาวดารฉบับนีว่า ๘ ปี แต่ฉบับหลวงประเสริฐว่า ๑๕ ปี) ในระหว่างนั้นพระเจ้าหงสาวดืดั้งขุนนางมาอยู่กำกับ ฑั้งที่กรุงศรีอยุธยาและบัวเมืองช้างเหนือ กฎหมายอย่างธรรมเนืยมด้องใช้ดามแบบแผนของหงสาวดีโดยมาก วิธีใช้จุลศักราช บางทีจะ ได้เอาเช้ามาใช้ในราชการเมืองไทยในครั้งนั้นเป็นปฐม หนังสีอและจารีกก่อนนั้น เห็นใช้แด่มหา ศักราชช้อนี้ในพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ มืความประกอบกันว่าเมื่อปีมะเส็ง ดรีศก จุลศักราช ๙๔๓ “มืหนังสือมาแด่เมืองหงสาว่าปีมะเส็ง ดรินืศกนี้ (หา) อธิกามาสมิได้ ฝ่ายกรุง พระนครศรีอยุธยานี้มือธิกามาศ” ดังนี้ แบบแผนของขนบธรรมเนียมที่ได้มาจากเมืองหงสาวดีใน
ครั้งนั้น ครั้นเมื่อเมืองไทยได้อีศรภาพกลับคืน สงใดที่จำไจไซ้ก็เลิกเสีย คงไซ้อยู่แด่ที่ชอบใจ จํงมื ยํ่งยนสิบมาแด่บางอย่าง
ศึกละแวก
กรุงศรีอยุธยา เมื่อสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชได้ราชสมบ้ดิ เป็นเวลากำลังยับเยิน ป้นปี ทรัพย์สมบ้ดิผ้คนและปีนผาอาวุธถูกพระเจ้าหงสาวดีเก็บริบไปเสียหมด ผู้คนที่ยังเหลืออยู่ ก็แตกฉานซ่านเซ็นเทียวชุ่มช่อนอยู่ในป่าเสยเป็นยันมาก สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชยังไม่ทันที่ จะรวบรวมกำลังได้ก็เกิดคึกละแวก
เรื่องคึกละแวกในแผ่นด็นสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช พงศาวดารเขมรกล่าวย่อ มากได้ความว่า พระยาละแวกจันทราชาผู้ที่รบกับพระยาโองเมืองสวรรคโลก เมื่อรัชกาลสมเด็จ พระมหาจักรพรรดีนั้น ทีวงคดเมื่อปีขาล จุลศักราช ๙๒๘ พ.ศ. ๒๑๐๙ ราชโอรสทรงนาม พระบรมราชา ได้ทรงราชย์ลืบพระวงศ์อยู่ที่เมืองละแวก พระบรมราชาองศ์นี้มืราชโอรสเกิดด้วย มเหสีองศ์ ๑ ชื่อนักพระลัฎฐา มืราชบุตรกับนักสนมด่างมารดากัน ๒ องศ์ ชื่อพระศรีสุพรรณ (เรียกในพระราชพงศาวดารว่า พระศรีสพรรณงภธิราช) องศ์๑ ชื่อพระยาอ่อนองศ์๑ พงศาวดาร เขมรว่า เมื่อปีมะเมีย จุลศักราช๙๓๒ พ.ศ.๒๑๑๓ พระบรมราชาได้ให้มาตีเมืองนครราชสิมา ได้เชลยไทยไปมากครั้ง๑ พระบรมราชาทรงราชอยู่๑๑ ปี ทีวงคด เมื่อปีชวด จุลศักราช ๙๓๘ พ.ศ. ๒๑๑๙ นักพระสัฎฐาได้ทรงราชย์ลืบพระวงศ์ และว่าเมื่อปีมะโรง จุลศักราช ๙๒๔ พ.ศ. ๒๑๒๓ พระยาละแวก (พระศัฎรา) เซ้ามาตีกรุงศรีอยุธยา ได้เชลยไปเป็นยันมากอีกครั้ง ๑ ได้ ความดามพงศาวดารเขมรในตอนนี้เพืยงเท่านี้ แต่พอยุตีได้ว่าพระยาละแวกที่เข้ามารบกวนไน แผ่นดินสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชนั้น ๒ องศ์ คือนกพระบรมราชาองศ์ ๑ นักพระสัฎฐา เป็นผู้ที่ได้ทำไมดรีกันคราว ๑ และนักพระลัฎฐานั่นเองที่กลับเป็นศัตรู แลัวถูกสมเด็จพระนเรศวร ไห้ประหารซ็วิดเป็นทำพิธีปฐมกรรม
เนี้อเรื่องคึกละแวกเป็น'ดังนี้ คือ ดั้งแด่สมเด็จพระรามาธิบตีสร้างกรุงศรีอยุธยามา พระเจ้ากรุง กัมพูชายังไม่เคยยกเข้ามาทำคึกกับกรุงศรีอยุธยาเลย ด้วยเป็นประเทศราชขึ้นกรุงศรีอยุธยา เก็อบดลอตมา บางคราวเมื่อคืคร้ายเป็นข้าคึกว่าอย่างจะทำร้าย ก็เสมอมาลักกวาดเอาคนดาม หัวเมือง พึ่งทะนงองอาจยกเข้ามาตีกรุงศรีอยุธยา ครั้งนักพระบรมราชาเป็นครั้งแรก (ศักราช ตามฉบับศลวงประเสริฐว่า) เมื่อปีมะเมย จุลศักราช ๙๓๒ พ.ศ. ๒๑๑๓ โดยจะได้ข่าวว่ากรุงศรี อยุธยายับเยินเด็มที ชื่งเป็นความจริงด้วย ทัพเขมรยกเข้ามาเพียง ๓๐10๐๐ กรุงศรีอยุธยาก็ ไม่มืกำลังพอที่จะมนใจว่าจะต่อสู้ได้ในเวลานั้น ถงปรีกษากันว่าจะหนัขึ้น่ใปเมืองพิษณุโลก ก็ได้ ข่าวว่ามืผู้ร้ายไทยกันเอง เจ้าเมืองเพชรบูรณ์คนเก่าคอยจะปล้นอยู่กลางทาง จึงจำต้องรั้งรอต่อ สู้ข้าคึกอยูที่กรุงศรีอยุธยา แด่ครั้นเมื่อสู้รบกันเข้าจริง ความที่เขมรเคยแพไทย^ามากต่อมาก เมื่อไทยดั้งใจสู้เขมรก็ทำไมไม่ได้ ลงปลายได้แด่กวาดครัวดามหัวเมืองกลับไปดามเคย ต่อนั้นเวน มา ๕ ปี ก็งปีกน จุลศักราช ๙๓๗ พ.ศ. ๒๑๑๘ พระยาละแวก นักพระบรมราชายกมาตีกรุง ศรีอยุธยาอีกครั้ง ๑ คราวนี้คงจะได้ข่าวว่าสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช ยกกองทัพไปช่วย
พระเจ้าหงศาวดีดกรุงศรีสัดนาคนหุต เข้าใจว่าจะไม่มีกำลังรักษาพระนคร จึงยกทัพเรีอจู่ขึ้นมา ถึงวัคพระเจ้าพนัญเชง ปังเอญสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชได้เสด็จกลับพระนครก่อนกำหนด มาถึงทันต่อสู้ทัพเขมร ๆ ก็ด้องถอยทัพไปกวาดคนหัวเมืองดามชายทะเลกลับไปดามเคยอีก กลับไป คราวนั้นนักพระบรมราชาทิวงคด นักพระลัฎฐาได้ทรงราชย์ ไม่กล้าเข้ามาตีพระนครอีก ฑนี้ ยกไปตีเมีองเพชรบุรี ซึ่งเห็นจะได้ข่าวว่าทรัพย์สมบ้ตยังมืมากอยู่ คราวแรกไห็ขนนางมาตีไม่ได้ เมีอง คราวที่ ๒ นักพระลัฎฐายกมาเอง (ฉบับหลวงประเสริฐว่า) เมื่อปีมะเส็ง จุลลักราช ๙๔๓ พ.ศ. ๒๑๒๔ กรุงศรีอยุธยาส่งเมียงยศสนทร เมืองเทพราชธานีออกไปช่วยรักษาเมีอง ไปเกด แตกศาปัคดีก้นขึ้น จึงเสยเมืองเพชรบุรีแก่พระยาละแวก ๆ เลยกำเรีบ รุ่งปีขึ้นไห็กองทัพยกเข้ามา ทางหัวเมืองตะวันออก (เข้าใจว่าทางเปีองนครราชสิมา) คราวนี้มาประจวบเวลาสมเด็จพระนเรศวร แรกจะทรงปัญชาการศึก ถูกสมเด็จพระนเรศวรแด่งกองทัพหัวเมืองดีแตกไป ตั้งแด่นั้นเขมรก็ เข็ดไปนาน
(รองบำรุงกำลังกรุงศรึอยุธยา
เมื่อสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชผ่านพิภพนั้น พวกไทยเมืองเหนีอเพราะมาช่วยไน กองทัพพระเจ้าหงสาวดี คงจะไม่ถูกกวาดเอาไปเป็นเชลย แด่ก็ไม่เป็นประโยชน์ยันไดแก่สมเด็จ พระมหาธรรมราชาธิราชในชั้นแรก เพราะพระเจ้าหงสาวดีออกจากกรุงศรีอยุธยาก็ยกไปดี กรุงศรีสัตนาคนหุด เดินทัพทางเมืองพิษณุโลก คงจะเกณฑ์เอากองทัพไทยหัวเมืองเหนีอไป ด้วยหมต อย่างดีก็จะแบ่งพวกเมืองพิษณุโลก ซึ่งสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเคยไข้ศอยให็ ไว้1ม้าง ครอบครัวราษฎรที่ไนพระราชพงศาวดารว่า พระเจ้าหงสาวดีเหลือไว้ให้๑๐,0๐๐ คน ตั้งชายหญงนั้น จะเอาเป็นชายฉกรรจ์ลัก ๓๐๐ ก็เห็นจะไม่ใคร่ได้ ยังถูกพระยาละแวกเข้ามา เที่ยวกวาดต้อนผู้คนไปเส็ยอีกด้วย ไนชั้นแรกได้แด่กำลังไพร่พลพม่ามอญ ที่พระเจ้าหงสาวดีไห้ เมืองนครพรหมคุมอยู่ที่กรุงศรีอยุธยา ๓,๐๐๐ เป็นกำลัง จะมืไพร่พลรักษากรุงศรีอยุธยาเป็ดเสร็จ ไม่เกิน ๑๐,๐๐๐ คน เพราะฉะนั้นเมื่อพระยาละแวกยกมาครั้งแรก จึงถึงดองปรีกษาก้นว่าจะ หนี ครั้นเมื่อกองทัพหัวเมืองเหนีอกลับจากช่วยพระเจ้าหงสาวดีตีกรุงศรีลัดนาคนหุด ผู้คนทาง หัวเมืองเหนือมากขึ้น ต้องการความควบคุมและปกครองมืไห้เป็นจลาจล สมเด็จพระมหาธรรม-ราชาธิราช จึงให้สมเด็จพระนเรศวรราชโอรสพระองค์ใหญ่ขึ้นไปครองเมืองพิษณุโลก เมื่อปี มะแม จุลลักราช (ตามฉบับหลวงประเสริฐ) ๙๓๓ พ.ศ. ๒๑๑๔ ดามประเพณีซึ่งเคยมืมาแต่ โบราณ
การสะสมกำลังกรุงศรีอยุธยา คงจะได้จัตด่อก้นมาโดยเต็มกำลัง กรุงศรีอยุธยาอยู่ใกล้ ทะเล และเป็นที่ประชุมการด้าขายอยู่แล้ว การจะหาปีนผาอาวธจะไม่สู้ยากนัก ปรากฏในหนงส็อ พระราชพงศาวดารฉปับนี้ว่า เมื่อราวปีจอ จุลลักราช (ตามฉบับหลวงประเสริฐ) ๙๓๖ พ.ศ. ๒๑๑๗ ให้ชุดคูเมืองด้านดะวันออก ซึ่งเรียกว่า ขื่อหน์า ให้กว้างลึกตั้งแต่วัดแม่นางปลื้มลงมา จนบางกะจะ และขยายแนวกำแพงเมืองด้านตะวันออกลงมาตั้งถึงรีมนั้า การที่ทำนี้ด้องใข้คน มากจึงทำได้ จึงทำให้เห็นว่า กำลังกรุงศรีอยุธยาจะเจรีญขึ้นในไม่สู้ข้านัก แต่ถึงอย่างไรเชื่อได้ว่า
ในครั้งนั้น และดลอดลงมาจนเวลาที่สมเด็จพระนเรศวรทำศกสงครามกับพระเจ้าหงสาวด กำลังไทย ทุก ๆ อย่างยังน้อยกว่าที่มืเมื่อครั้งแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิเป็นลันมากเป็นแน่ ที่ไทย กลับดั้งลัวเป็นอิสระไค ด้วยมืแม่ทัพดิเท่านั้น
ทางหัวเมืองเหน้อ ถืงจะไม่ถูกพระเจ้าหงสาวดิกวาดคอนผู้คน แด่เพียงถูกเกณฑ์เขัา กองหัพไปด้วย ๒ คราว และถูกเก็บเสบียงอาหารเรือแพมาใช้เสืย กจะป้นป็มากอยู่ เมื่อสมเด็จ พระนเรศวรขึ้นครองเมืองพิษณุโลก ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า พระชันษาได้ ๑๖ ปี สมเด็จ พระนเรศวรคงจะได้เคยไปทัพศึกกับสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชมาแด่ก่อนแล้ว แด่ไม่ ปรากฎว่าจะได้เคยเช้าสู่ที่รบทุ่ง มาปรากฏคราวแรกเมื่อลงไปไล่พระยาจีนจันดขุนนางกรุง กัมพูชา ขณะนั้นสมเด็จพระนเรศวรเสด็จลงมาอยู่กรุงศรือยุธยา พอได้ข่าวว่าพระยาจีนจันดุหน้ ก็เรืยกพวกพิษณุโลกที่ดามเสด็จมาด้วยออกดิคดามโดยลำพัง เอาพระองค์ออกหน้าเช้าด่อล้ ช้าศืกเอง จนพระแสงทรงถูกปีนช้าศึก อิกครั้ง ๑ เมื่อพระยาละแวกแค่งให้ พระทศราชา พระ ศุรินทรราชา ยกกองทัพ ๕,๐๐๐ เช้ามากวาดครัวทางเมืองนครราชลิมา ประจวบเวลาสมเด็จ พระนเรศวรเสด็จลงมาอยู่กรุงศรือยุธยาอิก พอทรงทราบข่าวก็เรืยกพวกล้อมรังได้ ๓๐๐ รืบ ยกไป ให้เจ้าเมืองชัยบุรื (เห็นจะเป็นไชยบาดาล) เป็นกองหน้าไปสมทบพระศวนมอรัดน เจ้าเมือง ท่าโรง (จึ่งยกเป็นเมองวิเปียร ในรัชกาลที่๓ กรุงรัดนโกสํนทรั) ยกคนไปไม่เกิน ๑,๐๐๐ ใช้ อุบายช่มพล ล่อกองทัพเขมรไห้หลงเช้าไนที่ช่ม แล้วดิพวกเขมรแดกไปทั้งคนมาก ๆ พิเคราะห์ ดูเรื่องที่รบ ๒ คราวนี้ ทำให้เฟ้นว่าสมเด็จพระนเรศวรชอบพระทัยในการรบทุ่ง มืพระสติปัญญา กล้าหาญในการสงครามมาแด่ยังทรงพระเยาว์ เหมือนเทพยเจ้าไห้ยังเกิดมาสำหรับที่จะถูเมืองไทย ให้คนคงเป็นอิสรภาพ เมื่อเสด็จขึ้นไปครองเมืองพิษณุโลก สมเด็จพระนเรศวรทรงพระเจรืญพอ ที่จะรู้สิกเจีบแด้นช้าศึกอยู่แล้ว เฟ้นว่าไม่ไข่แด่จะไปรวบรวมพลอย่างเดิยว คงจะเลอกลัดผู้คน มาฝ็กหัดใช้ชิดร่วมพระทัยไว้มาก คนขุดนื้ที่ได้มาเป็นแม่ทัพนายกองเมื่อภายหลัง โดยทรงพระราช ดำรืเฟ้นมาแด่แรก ว่าวิธิรบทุ่งต,อไปจะด้องใช้ความกล้าหาญและกลอุบายไนกระบวนรบ เอา กำลังคนน้อยล้คนมาก ไทยจงจะเอาชัยชนะได้ ช้อนี้มืพยานเฟ้นไดดั้งแด่รบเขมรเป็นที่แรก และในการศึกของสมเด็จพระนเรศวรดลอดมาว่า สมเด็จพระนเรศวรได้เปลี่ยนว้ธิรบทุ่งของไทย ลังจะปรากฏไนเรื่องราวด่อไปช้างหน้า
เรองสร้างวังจันทร๓ษมทึ๋กรุงเกา
ปรากฏไนหนังสือพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระนเรศวรเสด็จลงมาประทับอยู่รังใหม่ ที่เรืยกว่ารังใหม่นี้ พระยาโบราณราชธาน้นฑว์ได้ตรวจสอบเชึ่อได้ว่า คอรังจันฑรเกษมนี้เอง เป็นของสมเด็จพระนเรศวรทรงสร้างขึ้นสำหรับประทับเวลาเสด็จลงมากรุงศรือยุธยา บางที่คน จะเรืยกกันว่า รังหน้า มาแด่แรก เพราะอยู่ที่ศช้างหน้าพระราชรังหลวง รังที่สมเด็จพระนเรศวร เสด็จอยู่ที่เมืองพิษณุโลกเรืยกว่า รังจันทร์ยังปรากฏอยู่ทุกรันนี้ เมื่อรวมคนหัวเมืองเหน้อลงมา ไว้กรุงศรีอยุธยาคราวทำศึกกับหงสาวดิ พวกเมืองเหน้อจะเอาขึ้อรังเก่ามาใช้เรืยกรังใหม่ที่สร้าง ขึ้นที่กรุงศรีอยุธยาว่า รังจันทร์ จีงเลยมืชี๋อว่า รังจันทร์แด่คำ เกษม ช้างทัาย ยังไม่ทราบว่ามา
แต่ไหน วังจันทรเกษมพึ่งเป็นที่ประทับของกรมพระราชวังบวรฯ ในแผ่นดินสมเด็จพระเพทราชา แด่บางคราวเช่นในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราช และแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ พระเจ้าแผ่นดินเสด็จประทับอยู่ที่วังจันฑรเกษม ไม่ไปอยู่พระราชวังหลวงก็มื วังจันทรเกษมนี้ ดั้งแต่เสียกรุงแก่พม่าร้างอยู่ช้านาน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไปทรงสร้างขึ้นเป็น ที่ประทับในเวลาเสด็จกรุงเกา จึงซ่อมแซมรักษามาจนบดนี้
เรองช่วยพระเจ้าหงสาวดึตึกรุงศรึสัตนาศนหุต
ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า พระเจ้าหงสาวดิบุเรงนองไปดิกรุงศรีสัดนาคนทุด กำหนดให้สมเด็จพระมหาธรรมราชากับสมเด็จพระนเรศวรเสด็จไปด้วย ไปถึงหนองบัว (คือ หนองบ้วลำภูที่ยกเป็นเปีองกมุทาสัยคราว ๑) สมเด็จพระนเรศวรประชวรทรพิษ พระเจ้าหงสาวดี จึงอนุญาตให้กลับดินมา เรื่องดรงนี้ในฉบับหลวงประเสริฐกล่าวแด่ว่า ปีจอ จุลศักราช ๙๓๖ พ.ศ. ๒®®๗ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอประชวรทรพิษ เท่านี้ แด่ควรเชื่อว่า สมเด็จพระมหา-ธรรมราชาธิราชกับสมเด็จพระ:นเรศวรได้ยกขึ้นไปช่วยพระเจ้าหงสาวดีดีกรุงศรีสัดนาคนทุด เมื่อปีจอ ฉศก พ.ค. ๒®®๗ จริง
เรื่องหงสาวดีดีกรุงศรีสัดนาคนทุดในดอนนี้มืหลายคราว ได้ความดามพงศาวดาร พม่าว่า เมื่อพระเจ้าหงสาวดีดีกรุงศรีอยุธยาได้แล้วขดเดิองพระไชยเชษฐาที่มาช่วยไทย จึง ยกกองทัพออกจากกรุงศรีอยุธยาเมื่อ ณ วันศุกร์ แรม ๖ คา เดือน ®๒ ปีมะเส็ง จุลศักราช ๙๓® พ.ศ. ๒®®๒ ขึ้นไปเมืองพิษณุโลก ไปจัดกองทัพแยกเป็น ๒ กอง ให้พระมหาอุปราชา พระเจ้าแปร พระเจ้าอังวะ ยกไปดีหัวเมืองขึ้นกรุงศรีสัดนาคนหุต ช้างใด้ขึ้นไป ๑ พระเจ้าดองอู เจ้าเมืองสารวดีเป็นทัพหนัา พระเจ้าหงสาวดีเป็นทัพหลวง ยกขึ้นทางด่านสมอสอไปเมือง เวียงจันทน์กอง ๑ เมื่อกองทัพพระเจ้าหงสาวดีถึงเมืองเวียงจันทน์ พระไชยเชษฐาล้อยู่หน่อยหนึ่ง เมื่อเหนว่าเหลือกำลังก็พากองทัพหน์เช้าป้าดามเคย พระเจ้าหงสาวดีเที่ยวดีดดามพระIชยเชษฐาอยู่ จนสิ้นฤดูแล้งก็ไม่พบพระไชยเชษฐา กองทัพหงสาวดีขัดเสบียงอาหาร ผู้คนอดอยากล้มตาย ลงเป็นอันมาก พระเจ้าหงสาวดีก็ด้องเลิกทัพกลับ คราวนี้กองทัพไทยไปช่วยแต่กองทัพหัวเมือง เหน์อ สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชและสมเด็จพระนเรศวรหาได้เสด็จไม่
ต่อมา พงศาวดารพม่ากับพงศาวดารล้านช้างและพงศาวดารเขมรกล่าวต้องกันว่า เมื่อปีมะแม จุลศักราช ๙๓๓ พ.ศ. ๒๑๑๔ พระ[ชยเชษฐายกกองทัพลงไปดีเมืองเขมร ไปแพ้ ศกหายสูญไปในสงคราม พงศาวดารล้านช้างว่า พระไชยเชษธามืราชโอรสองค์ ๑ ทรงนามว่า พระหน่อแก้ว เมื่อพระไชยเชษฐาสูญไป จึงเสนาบดี ๒ คน ช้อ พระยาแสนสุรินฑรขว้างฟ้า กับพระยาจันทสีหราช ช้งกันจะเป็นผู้ปกครองพระหน่อแก้ว เกิดรบกันขึ้น พระยาจันทสีหราช เสียทตายในที่รบ เมื่อพระยาแสนสุรินทรขว้างฟ้าเห็นไม่มืผู้ใดต่อสู้แล้ว ก็เลยราชาภิเษก ดั้งศัวขึ้นเป็นเจ้ากรุงศรีสัดนาคนทุด เมออายุได้ ๑๐ ปี มืนามวาพระสุบังคลโพธิสัดวอัยการาชา (พเคราะหดามชึ่อทำนองจะตั้งตัวเป็นพระเจ้าตารักษาราชสมบ้ต๊ไวให้พระหน่อแกว) คน ที่งหลายเรียกว่าพระกัยกา (ธิ) ราช เรื่องต่อไปนี้ ไนพงศาวดารล้านช้างไม่ขัดเจนเหมือน
พงศาวดารพม่า พงศาวดารพม่าว่าพอพระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองได้ทราบว่า พระไชยเชษฐา ทิวงคด ราชสมบิดได้แก่พระยาแสนสุรุนทรขว้างฟ้า ก็คิดจะยกกองทัพมาชิงราชสมบิดให้แก่เจ้า อุปราชล้านช้าง ซึ่งจับเอาไปเลี้ยงไว้ที่เม่องหงสาวคิ แด่เมื่อปรึกษาช้าราชการเห้นพร้อมกันว่า ควรจะว่ากล่าวโดยดีก่อน จงแต่งอำมาดย์ ๒ คป้ห้ถอศุภอักษรมายงเมองล้านช้าง ว่าราชสมบิด ควรจะได้แก่เจ้าอุปราช ไห้พระยาแสนสุรินฑรขว้างฟ้าถวายราชสมบิดีแก่เจ้าอุปราชเสียโดยดี จึงจะพ้นความผิดพระยาแสนสุรินทรขว้างฟ้าขัดเคืองขับไล่ราชหูดเสีย พระเจาหงสาวดีทรง พิโรธ จะยกกองทัพหลวงมาดีกรุงศรีสดนาคนทุด พวกเสนาช้าราชการเห็นว่าไพร่พลจะบอบชํ้านัก พระยาทะละอัครมหาเสนาบดีจงวับอาสาคุมกองทัพเมืองหงสาวดียกเช้ามาหวังจะกล่าวโดยดี ไห้ได้ดังพระราชประสงค์ของพระเจ้าหงสาวดี และสั่งไห้เมืองเชียงใหม่จัดกองทัพไปสมทบ กอง ๑ ให้กรุงศรีอยุธยาจัดกองทัพหัวเมืองเหนือไปสมทบด้วยอีกกอง ๑ แด่พระยาทะละ เซึ่อว่าจะทำการได้ตลอดโดยลำพัง ไม่รอกองทัพเมืองเชียงใหม่และเมืองพิษณุโลก ให้ไปถึง พร้อมกันก่อน ยกตรงไปดั้งที่เมืองปลายแดนของกรุงศรีสัดนาคนทุดเมือง ๑ พม่าเรียกว่า ศองเรด (แปลไปออกว่าเปีองไหน) แล้วแต่งหูดไปว่ากล่าวพระยาแสนสุรินทรขว้างฟ้า ๆ ทำกล อุบายโด้ดอบโยเย ถ่วงเวลาเสียจนเห็นว่าเสบียงอาหารพระยาทะละเบาบาง แล้วก็ขับไล่ทด เสียอีก พระยาทะละจะยกไปรบก็ขัดเสบียงอาหาร กองทัพพิษณุโลกและเชียงใหม่ก็ยังไม่ขน ไปจ้งจำเป็นต้องถอยกองทัพกสับมาทางเมืองพิษณุโลก ความทิ้งนื้ทราบถึงพระเจ้าหงสาวดี ก็ทรงพระพิโรธ ให้ช้าหลวงเช้ามาถอดพระยาทะละเสียจากแม่ทัพ ขับไปแด่กับบ่าว ๕ คน ส่วนนายทัพนายกองเอาดัวจ้าออกไปเมืองหงสาวดีหมด พงศาวดารพม่าว่า พระยาทะละลงมา อาศัยอยู่เมืองขัยนาท ภายหลังสมเด็จพระมหาธรรมราชาธราชสงสารให้วับขึ้นไปไว้ที่เมือง กำแพงเพชรไปอยู่ได้สักเดีอน ๑ พระยาทะละก็ถึงแก่กรรมที่เมืองกำแพงเพชรนั้น
ต่อมาอีก ๒ปี พงศาวดารพม่าว่า เมื่อปลายปีจอ จุลศักราช ๙๖๓ พ.ศ. ๒๑๑๗ พระเจ้า หงสาวดีเสด็จยกกองทัพหลวงไปกรุงศรีสัดนาคนหดเอง กองทัพพระเจ้าหงสาวดียกไปครั้งนั้น จัดเป็น ๔ ทัพคอ พระเจ้าดองรูทัพ ๑ พระเจ้าแปรทัพ ๑ ไพร่พลล้วนซาวหงสาวดี แด่กองทัพ พระมหาอุปราชานั้น ไพร่พลชาวหงสาวดีกับกรุงศรีอยุธยาและเมืองเชียงใหม่สมทบกัน พระเจ้า หงสาวดีเป็นทัพหลวง ยกจากเมืองหงสาวดีเมื่อ ณ วันพุธ แรม ๗คา เดือน ๑๑ ปีกน จุลศักราช ๙๓๗ พ.ศ. ๒๑๑๔ (ฉบับหลวงปาะเสาฐว่า ปีจอ ฉศก พ.ศ. ๒๑๑๗) ดรงไปยังเมืองล้านช้าง (หลวงพาะบาง)
พระยาแสนสุรินฑรขว้างฟ้า รู้ข่าวว่าพระเจ้าหงสาวดียกไปก็ทิ้งเมืองพากองทัพเช้า ช่อนอยู่ในป่าคามเคย พระเจ้าหงสาวดีไปถึงได้แด่เปลอกเมืองเปล่าฑงเมืองล้านช้างและเมือง เวียงจันทน์ คราวนั้พระเจ้าหงสาวดีเข็ด ไม่เที่ยวดีดดามกองทัพศรีสัดนาคนหุดอย่างคราวก่อน ให้เจ้าอุปราชล้านช้างลงมาอยู่เมืองเวียงจันทน์ และจัดกองทัพลงมาวักษาเมฺองให้สร้างป้อมคู มื่นคง และสะสมเสบียงอาหารไว้เป็นอันมาก ส่วนพระเจ้าหงสาวดีเองพักอยู่ที่เมืองล้านช้าง ไห ทำหมายประกาศปิดป่าวร้องแก่ราษฎร ว่าพระเจ้าหงสาวดียกเช้ามาเพึ๋อจะกำจัดพระยาแสน
สุรืนทรขว้างฟ้าเอาราชสมบดให้แก่เจ้าอุปราช ซึ่งเป็นผู้ควรจะได้รับราชสมบ้ด๊ของพระไชยเชษฐา ถาผู้ใคมาเรทด้วยเจ้าอุปราชโดยดีจะไม่เอาโทษ ถ้าผู้ใดต่อสู้หรือทลบเลี่ยงไม่เข้ามา จะแต่งกองทัพ ไปเทยวจับตัวให้จงได้ พวกห้าวพระยาและราษฎรที่เที่ยวชุ่มซ่อนอยู่ในป้าไม่ใคร่มืผู้ใดนับถือ พระยาแสนสุรืนทรขว้างฟ้าอยู่แล้ว เมี๋อได้ทราบประกาศก็พาก้นมฺาเข้าทับเจ้าอุปราชเป็นอ้นมาก ที่กองทัพหงสาวดีจับได้ก็มื พระเจ้าหงสาวดีอยู่ที่เมืองล้านช้างจนสิ้นหุดฝนจงลงมาเมืองเวียงจันทน์ อภเษกเจ้าอุปราชเป็นพระเจ้าประเทศราชครองกรุงศรืสัตนาคนหุตขนหงสาวดี และให้กองทัพ เมืองเข้ยงใหม่อยู่ช่วยรักษาเมือง ในพงศาวดารพม่าร่า พระเจ้าหงสาวดีกลับจากเมืองเวียงจันทน์ แรม๗ คา เด็อน ๖ ปีชวด จุลตักราช๙๓๘ พ.ศ.๒๑๑๙ เดีนทางเข้ยงใหม่ถืงหงสาวดี แรม ๑๒คา เดีอน๘
ที่พระราชพงศาวดารร่า สมเด็จพระมหาธรรมราชาธราชก้บสมเด็จพระนเรศวรชื้น่!ปช่วI พระเจ้าหงสาวดีดีเมืองล้านข้าง คอ ไปในคราวนี้เอง แต่เมื่อไปถืงหนองบวลำภู สมเด็จพระนเรศวร ประชวรทรุพษ พระเจ้าหงสาวดีจงอนุญาดให้สมเด็จพระมหาธรรมราชาธราชพาสมเด็จพระ นเรศวรกลบคน กองทัพไทยที่ชื้นไปก็เหนจะกลับด้วย เพราะพระเจ้าหงสาวดียกไปคราวนี้ไม่ ต้องรบฟ่งอย่างใด
ได้ความดามพงศาวดารพม่าต่อมาในเรึ๋องเมืองล้านช้างร่า เมื่อพระเจ้าหงสาวดียกกองทัพ กลับแล้ว ทางโนันพระยาแสนสุรืนทรขว้างฟ้ายกมาดีเมืองเวียงจันทน์ แต่ไพร่พลระสาระสาย ไม่เป็นใจด้วย พระเจ้ากรุงศรืลัตนาคนหุตคดกลอุบาย จับตัวได้ทั้งพระยาแสนสุรืนทรขว้างฟ้า และพระหน่อแกว (พงศาวฅารพปาว่า เป็นลูกพระยาแสนสุรนทรขว้าง#า) ให้ส่งไปไว้เมือง หงสาวดี อยู่มาเก็ดหยุกหยกชื้นไนเมืองล้านช้าง เป็นเหตุด้วยพระเจ้ากรุงศรืลัดนาคนหุตองค่ ไหมใลอกที่รักมกที่ชง ชุบเลี้ยงแต่พรรคพวกของตน พวกทาวพระยาข้าราชการโดยมากไมพอใจ ประจวบเหตุเก็ดชื้นด้วยมกิตด็ตัพฺท์เลี่องลอว่า พระไชยเชษฐาที่ไปหายสูญในคราวรบเขมรกลับ มาได้ พวกชุนนางและราษฎรที่ไม่พอใจพระเจ้าศรืลัดนาคนหุด พาก้นอพยพไปตงซ่องคอยรับ พระไชยเชษฐาอยู่ตามหวเมืองเป็นอ้นมาก พระเจ้ากรุงศรืสดนาคนหุตเห้นจะเก็ดจลาจล จ้ง บอกออกไปขอกำลงพระเจ้าหงสาวดีมาช่วยปราบปราม ไนเวลานนพระเจ้าหงสาวดีบุเรงนอ'; หุพลภาพลงบางแล้ว จ้งไห้พระมหาอุปราชาเป็นแม่ทัพยกมาจัดการกรุงศรืลัดนาคนหุต เมื่I แรม๑๒คา เด็อน๑๑ ปีเถาะ จุลตักVไช๙๔๑ พ.ศ.๒๑๒๒ และได้เรยกกองทัพเมืองุเข้ยงไห! กองทัพไทย ไปช่วยด้วย ครั้นกองทัพพระมหาอุปราชายกเข้ามาถืง พอก็ดดีศัพท์1ที่เลี่องลอ'ว่' พระไชยเชษฐากลับมาได้สงบลง พระมหาอุปราชาจงมาจัดการเกลี้ยกล่อมพวกที่อพยพหลบหขึ ให้กลับคนดีกบพระเจ้ากรุงศรืลัดนาคนหุตได้ไม่ลำบาก เมื่อการเรืยบร้อยแล้วพระมหาอุปราช' กลับออกไปถืงเมืองหงสาวดี เมื่อ ณ รันอาทตย์ ชื้น ๔ คั่า เดีอน ๕ ปีมะโรง จุลตักราช ๙๔)* พ.ศ. ๒๑๒๓ ได้ความตามพงศาวดารพม่าตังนี้
เรํ่องพระเจ้าเชียงใหม่
พงศาวดารพม่าว่า เมื่อ ณ วันพธ ขึ้น ๖ เดือน ๔ ปีขาล จุลศักราช ๙๔๐ พ.ศ. ๒๑๒๑ พระมหาเทวีผู้ครองเมืองเชียงใหม่พิราลัยพระยาแสนหลวงวับพระยาสามล้าน เอาเครื่องยศ ออกไปถวายดืนพระเจ้าหงสาวดี ๆ เห็นเป็นโอกาสที่จะแผ่อำนาจให้กว้างขวางออกไปได้อีก จึง ปรึกษาหาเชื้อพระวงศ์ที่จะอภิเษกส่งมาครองเมืองเชียงใหม่ พระมหาอุปราชาจึงทูลว่า เห็นแด่ มืงนรธาช่อ ราชบุตรของพระเจ้าบุเรงนองซึ่งครองเมืองสารวดีมืสดืปัญญากล้าหาญ สมควรจะ ครองเมืองเชียงใหม่ได้ พระเจ้าหงสาวดีทรงเห็นชอบด้วย จึงอภิเษกมังนรธาช่อเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ และเมื่อก่อนจะส่งมาจากเมืองหงสาวดี ให้กระทำลัดย์ปฏิญาณวับพระมหาอุปราชาด่อหน้าสงฆ์ว่า จะซึ่อดรงต่อวัน และพระราชทานพระราโชวาทเป็นลันมาก
พระเจ้าเชียงใหม่ที่ปรากฏในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า ลงมารบวับสมเด็จพระนเรศวร คือ พระเจ้าเชียงใหม่นรธาช่อ พระราชบุตรของพระเจ้าหงสาวดีบุเรงนององศ์ที่กล่าวมานี้
พระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองทิวงคต
พงศาวดารพม่าว่า พระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองประชวรปัจจุบ้นทิวงคด เมื่อ ณ วันลังคาร ชื้น ๑๕ คํ่า เดือน ๑๒ ปีมะเส็ง จุลศักราช ๙๔๓ พ.ศ. ๒๑๔๒ (ตรงศักราชกับในฉบับหลวงประเสริฐ) พงศาวดารพม่าว่า พระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองสมภพ เมื่อ ณ วันพธ ขึ้น ๑๒ คํ่า เดือน ๓ ปีกุน จุลศักราช๔๗๗ พ.ศ.๒๐๕๔ ได้ราชสมบ้ดิเมืองดองคู เมื่อ พ.ศ.๒๐๙๒ พระชันษา๓๔ ปี ต่อมาอีก ๒ ปีได้ราชาภิเษกเป็นพระเจ้าหงสาวดี เมื่อปีกุน จุลศักราช ๙๑๓ พ.ศ. ๒๐๙๔ ทิวงคด เมื่อ ณ วันลังคาร ขึ้น ๑๕ คา เดือน ๑๒ ปีมะเส็ง จุลศักราช ๙๔๓ พ.ศ. ๒๑๒๔ พระชันษาได้ ๖๖ ปี อยู่ในราชสมบ้ดี ๓๒ ปี มีพระมเหสี ๓ องศ์ ราชโอรสธิดาเภิดด้วยพระมเหสี ชาย ๓ หญิง ๓ ลูกเธอเกิดด้วยพระสนม ชาย ๓๐ หญิง ๓๕ องศ์ พระมหาอุปราชาชัยสีงห็ (พระราชพงศาวดาร เริยกว่า บังเอิง) ได้รับราชสมบดิพระนามว่า นันฑบุเรง แปลดรงศัพท์ว่า นันทราชา ดั้งให้ม่ง-กะยอชะวา (พระราชพงศาวดารเรียกว่า บังสามเกลยด) ราชโอรสเป็นพระมหาอุปราชา
ในคราวเปลี่ยนรัชกาลที่กรงหงสาวดีคราวนี้ พงศาวดารพม่าว่าพระเจ้าประเทศราช ด่างไปเฝ็าดามประเพณี และว่าสมเด็จพระนเรศวรก็เสด็จไปเมื่อเดือน ๗ ปีมะเมีย จุลศักราช ๙๔๔ พ.ศ. ๒๑๒๕ แด่เรื่องไปดีเมืองรุม เมืองศัง ในคราวนี้ หาได้ปรากฏในพงศาวดารพม่าไม่ แด่ควรเชื่อได้ว่าเป็นความจริง ดังกล่าวในหนังสือพระราชพงศาวดารไทย เพราะเมืองรุม เมืองดัง ซึ่งเป็นเมืองประเทศราชไทยใหญ่ทั้ง ๒ นี้ เคยแข็งเมืองมาในครั้งพระเจ้าหงสาวดบุเรงนองก็ หลายคราวด้วยเป็นเมืองอยู่บนเขาสูงปราบยาก ดรงอย่างว่าในพระราชพงศาวดาร
เหตุที่ไทยรบหงสาวดี
ได้กล่าวมาแด่ก่อนแล้ว ว่าการปกครองราชอาณาจักรของพระราชอาณาจักรของพระเจ้า หงสาวดี เป็นปรกดือยู่ได้แด่ด้วยอำนาจของพระเจ้าหงสาวดือย่างเดียว เพราะมอญและไทยใหญ่ ไม่อยากอยู่ในอำนาจพม่า ส่วนเจ้านายเชื้อพระวงศ์ของพระเจ้าหงสาวดี ที่เป็นผู้ปกครองหัวเมือง
อยู่ในอำนาจพระเจ้าหงสาวดีสนิทก็ด้วยเป็นราชบุดรบ้างราชน้ดดาบ้าง มีความนับถือยำเกรง โดยเฉพาะพระองค์ ยิ่งกว่าที่เป็นเจ้าเป็นใหญ่ของประเทศ ยิ่งหัวเมืองประเทศราชด่างซาดีด่าง ภาษา ซึ่งเจ้านายชาวเมืองนั้นเองปกครองแล้ว ชื้นหงสาวดีอยู่แด่ด้วยความกลัวอย่างเดียวโดย แท้ ย่อมคอยหาซ่องที่จะเป็นอิสระอยู่ทุกเมือง ถืงกรุงศรีอยุธยาก็เซ่นนั้น เชื่อได้ว่าทั้งสมเด็จ พระมหาธรรมราชาธิราชและสมเด็จพระนเรศวรคงจะได้เตรียมหาโอกาสคืนเป็นอิสระอยู่เสมอ เมื่อเห็นว่ากำลังยังไม่พอที่จะทำการสำเร็จได้ ก็ด้องอ่อนน้อมด่อพระเจ้าหงสาวดีมาโดยความจำ พระฑัย เมื่อพระเจ้าหงสาวด็บุเรงนองทิวงคด ความรู้สึกคงจะมีทั้งในเมืองหงสาวดีและในเมือง ชื้นทั่วไป ว่าเป็นหัวด่อที่อาจจะมืการเปลี่ยนแปลงในอำนาจของพระเจ้าหงสาวดีพระองค์ใหม่ ได้มาก ที่สมเด็จพระนเรศวรเสด็จไปเมืองหงสาวดี เชื่อได้ดามที่ว่าในหนังสือพระราชพงศาวดาร ว่าจะชื้นไปสืบสวนการงาน คือ เกี่ยวแก่การที่จะหาช่องทางเป็นอิสระ ข้างพระเจ้าหงสาวดี ชัยสิงห์ เมื่อทราบความสามารถเข้มแข็งของสมเด็จพระนเรศวรครั้งไปดี เมืองรุม เมืองคัง ดังกล่าว ในหนังสือพระราชพงศาวดาร ก็คงเกิดระแวงว่าไทยไดัหัวหน้าเซ่นสมเด็จพระนเรศวร คงจะ ตั้งดัวเป็นอิสระก่อนประเทศอื่น จึงตั้งด้นคิดอ่านเตรียมการปราบไทยก่อน ดังปรากฏในหนังสือ พระราชพงศาวดารฉบับนี้ความยุดีด้องกับฉบับหลวงประเสริฐว่า พอพระเจ้าหงสาวดีชัยสิงห์ ผ่านพิภพได้ไม1ข้า ก็ให้เกณฑ์พวกไทยใหญ่ลงมาทำทางและตั้งยุ้งฉาง แด่เมืองเมาะดะมะเข้า มาเมืองกำแพงเพชร และให้นันทสูราชลังครำคุมคนกองใหญ่เข้ามาตั้งรวบรวมเสบียงไว้ที่เมือง กำแพงเพชร การที่ทำเช่นนี้แลเห็นได้ว่า เตรียมไว้เผื่อกองฑ้พหงสาวดีจะยกมาเมื่อใดให้มาได้ โดยสะดวก ฝ่ายไทยต้องเข้าใจว่าพระเจ้าหงสาวดีจะหาเหตุมากวาดครัวดัดกำลังอีก จึงเป็นเหต ให้สมเด็จพระนเรศวรคิดตั้งด้นทำศึกกับหงสาวดี ผู้ใดอ่านหนังสือพระราชพงศาวดารตอนนี โดยความลังเกดแล้ว จะเห็นได้ว่าสมเด็จพระนเรศวรผดกับแม่หัพไทยที่ปรากฎมาแด่ก่อน ในข้อ สำคัญอย่าง ๑ ที่ไม่ยอมให้โอกาสข้าศึกเป็นอันขาด ถ้าเป็นทีเป็นเชิงทำข้าศึกก่อนเสมอ เหมือน อย่างเรื่องในดอนด่อไปนี้
เรื่องสมเด็จพระนเรศวรยกหัพไปดีเมืองหงสาวดี คราวที่จะตั้งด้นทำศึกกับหงสาวดีนั้น ในพระราชพงศาวดารไทยกับพงศาวดารพม่ากล่าวผิดกันชอบกล พงศาวดารไทยว่า พระเจ้า หงสาวดีคิดจะทำร้ายสมเด็จพระนเรศวร อุบายบอกมาว่า พระเจ้าอังวะเป็นกบฏ ให้สมเด็จ พระนเรศวรยกกองหัพชื้นไปช่วยดีเมืองอังวะ สมเด็จพระนเรศวรพาซึ่อยกชื้นไป ฝ่ายพระเจ้า หงสาวดีแต่งให้พระยาเกียรดิ้ พระยาพระราม เป็นไส้ศึกทำทีประหนึ่งออกมาด้อนรับอยู่กับ สมเด็จพระนเรศวร แล้วจัดไห้กองทัพออกมาชุ่มดักทางอยู่ สั่งว่าถ้าสมเด็จพระนเรศวรยกไปถึง ให้กองชุ่มและกองไส้ศึก ช่วยกันจับสมเด็จพระนเรศวรปลงพระชนม์เสียในกลางทาง ครั้นสมเด็จ พระนเรศวรเสด็จไปถึงฺเมืองแครง พระยาเกียรด พระยาพระรามมารับเสด็จ เอาความลับไปแจ้ง แก่พระมหาเถรคันฉ่อง ๆ เห็นว่าสมเด็จพระนเรศวรไม่มืความผิดคิดสงสาร จึงเกลี้ยกล่อมพระยา เกียรดิ้ พระยาพระราม ให้ทูลความจริงแก,สมเด็จพระนเรศวร ๆ จึงได้ทราบว่า พระเจ้าหงสาวดี คิดร้าย ก็ประกาศทำสงครามไนขณะนั้นและกวาดต้อนครอบครัวเมืองรามัญไนระยะทางพา กลับเข้ามากรุงศรีอยุธยา
ฝ่ายพงศาวดารพม่าว่า พระเจ้าอังวะดั้งแข็งเมือง พระเจ้าหงสาวดีจะยกไปดีเมืองอังวะ กำหนดให้กรุงศรีอยุธยา กรุงศรีสัดนาคนหุต และเมืองเชียงใหม่ยกกองทัพไปช่วย กรุงศรีสัดนาคนหุต และเมืองเชียงใหมยกไปดามกำหนด แด่กรุงศรีอยุธยารั้งรอเสียจนพระเจ้าหงสาวดียกไปเป็น นานแล้ว สมเด็จพระนเรศวรจึงยกกองทัพขึ้นไปและไม่ไปเมืองอังวะดามสั่ง ยกตรงเข้าไปเมือง หงสาวดี พระมหาอุปราชาซื่งรักษาพระนครดกพระทัย จึงให้จัดการเตรียมต่อสู้ สมเด็จพระนเรศวร เข้าไปจนถึงชานเมืองหงสาวดี พอได้รู้ข่าวว่าพระเจ้าหงสาวดีไปชนข้างมืชัยชนะพระเจ้าอังวะ ได้เมืองอังวะแล้ว สมเด็จพระนเรศวรก็ยกกองทัพกลับ และให้กวาดด้อนผู้คนในระยะทางมากรุง ศรีอยุธยาด้วยเป็นอันมาก หนังสือพงศาวดารพม่าว่าด้งนี้
ที่หนังสือพงศาวดาร ๒ ฝ่ายกล่าวผิดกันอย่างว่ามานี้ ข้าพเจ้าพิเคราะห์ดู เห็น'ว่ากล่าว ดามที่เข้าใจว่าความจริงจะเป็นอย่างนั้นทั้ง ๒ ฝ่าย แด่ความจริงของเรื่องจะไม่เป็นอย่างนั้นทีเดียว ข้าพเจ้าสันนิษฐานดามรูปเรื่องและเหตุการณ์ เห็นว่าเรื่องที่จริงในตอนนี้จะเป็นด้งนี้ คือดั้งแต่ พระเจ้าหงสาวดีให้ทำทางและดั้งยุ้งฉางเข้ามาถึงเมืองกำแพงเพชร ก็เกิดความระแวงกันขึ้น ในระหว่างกรุงหงสาวดีกับกรุงศรีอยุธยา ในเวลาความระแวงมือยู่ต่อกันเช่นนี้ ทางเมืองหงสาวดี ก็เกิดศึกด้องยกกองทัพไปดีเมืองอังวะ
ควรจะด้องเล่าเรื่องพระเจ้าอังวะดั้งแข็งเมือง ดามที่กล่าวไว้ในพงศาวดารพม่าลักหน่อย จึงจะพิเคราะห์เห็นเรื่องราวที่จริงชัดเจน ในพงศาวดารพม่าว่า เหตุที่พระเจ้าหงสาวดีจะวิวาท กับพระเจ้าอังวะนั้นเกิดด้วยพระมหาอุปราชามือัครชายา ๒ องค องค์ ๑ เป็นราชธิดาพระเจ้า อังวะ องค์ ๑ เป็นลูกเธอของพระเจ้าหงสาวดีบุเรงนอง ร่วมมารดากับพระเจ้าเชียงใหม่นรธา และ พระศรีสธรรมราชาเจาเมืองเมาะดะมะ นางทั้ง ๒ หึงหวงกัน พระมหาอุปราชาเข้าข้างน้องพระเจ้า เชียงใหม่จึงเกิดวิวาททบดีกับนางที่เป็นราชธิดาของพระเจ้าอังวะ นางนั้นศีรษะแดก (ทีจะVเอง รัองไม่ได้ความพอใจจากพระเจ้าหงสาวดี) จึงเอาผ้าซับโลหึดส่งไปให้พระเจ้าอังวะผู้บิดา ร้องทุกข์ ที่ถูกกดขี่ข่มเหงด่าง ๆ ข้างพระเจ้าอังวะ (เหนจะไม่สชอบกับพระเจ้าหงสาวดีอยู่แลว) มืความ โทมนัส	จึงเกลี้ยกล่อมพวกเจ้าฟ้าไทยใหญ่ ซึ่งเอาใจออกหากพระเจ้าหงสาวดีอยูแล้วเข้าเป็นพวก
เมื่อเห็นว่าได้กำลังมากพอจะคิดการใหญ่ได้ พระเจ้าอังวะจึงแต่งทดให้ไปชักชวนพระเจ้าดองอู พระเจ้าแปร พระเจ้าเชียงใหม่ (และน่าจะเข้าใจว่าชักขวนถึงกรุงศรีอยุธยาด้วย) ให้พร้อมกัน ดั้งแข็งเมืองขึ้นเป็นอิสระ พระเจ้าดองอู พระเจ้าแปร พระเจ้าเชียงใหม่ ไม่เห็นด้วย จึงจับราชทูต อังวะส่งไปถวายพระเจ้าหงสาวดี ๆ จึงยกกองทัพไปดีเมืองอังวะ มูลเหดุที่พระเจ้าหงสาวดีจะดี เมืองอังวะพงศาวดารพม่าว่าด้งกล่าวมานี้
ที่จริงเมืองอังวะไม่ห่างกับเมืองหงสาวดีนัก เพียงกำลังเมืองหงสาวดี เมืองแปร เมือง ตองอู เมืองเชียงใหม่ ดูก็จะพอ ดูไม่จำเป็นที่จะต้องเกณฑ์กองทัพถึงกรุงศรีอยุธยา ซึ่งอยู่ห่างไกล ออกมาเป็นอันมากข้าพเจ้าเข้าใจว่า ในเวลานั้นพระเจ้าหงสาวดีออกจะสงลัยกรุงศรีอยุธยาว่าจะ เป็นพรรคพวกพระเจ้าอังวะ เพราะไม่ได้ออกด้วอย่างพระเจ้าแปรเป็นด้น จึงคิดอุบายจะปราบ กรุงศรีอยุธยา ด้วยแกล้งเกณฑ์ให้ไปช่วยถ้าไม่ไป เมื่อเสร็จศึกอังวะแล้ว จะได้ยกโทษว่าขัดแข็ง
เอาเป็นเหตุที่จะยกกองทัพเข้ามาปราบ และเตรียมการไว้ ถ้าสมเด็จพระนเรศวรยกชื้นไปก็จะ ทำอุบายทำร้ายทำจับไว้เป็นจำนำเสีย ตัดกำลังกรุงศร้อยุธยาให้ปราบปรามต่อไปไคโดยง่าย จง วางการไว้ให้พระมหาอุปราชาทำดามกลอุบายที่คดไว้ ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวรก็คดร้ายต่อหงสาวด็ อยู่ เมื่อได้ข่าวว่าทางหงสาวด็เกิดรบพ่งทันชื้นเอง เห็นIด้โอกาสด็ บางทจะแกล้งรอเสียจนคาดว่า พระเจ้าหงสาวด็ไปทำศึกทับพระเจ้าองวะด็ดพนอยู่แด้ว จ้งยกชื้นไป ข้าพเจ้านักว่าสมเด็จพระ-นเรศวรยกชื้นไปครั้งนั้นลงจะแสดงโดยเปิดเผยว่าจะไปช่วยพระเจ้าหงสาวด็ด็เมองทังวะ ที่จร้ง คงจะตงพระทัยไปเป็น ๒ อย่าง คอ ถ้าเห็นพระเจ้าหงสาวด็ไปเพลี่ยงพลํ้า ก็จะด็เมิองหงสาวด็ ทเคยว ถ้าจะทำไม่ได้ลงเข่นนั้น ก็จะกวาดครอบครัวลงมา ตัดกำลังหงสาวด็เสียในทางที่จะมา รบพงกรุงศรีอยุธยา ข้าพเจ้าเชื้อแน่ว่า สมเด็จพระนเรศวรไม่ได้ดั้งพระทัยไปช่วยพระเจ้าหงสาวด็ คเม่ององวะ เพราะร้อยู่แล้วว่า พระเจ้าหงสาวคเดรียมจะมาทำร้ายจะไปช่วยทำความสะดวกเร่ง ให้มาทำร้ายทำไม ครั้นเมื่อยกชื้นไปถงเมิองแครง พระยาเก็ยรดิ้ พระยาพระราม ลงมารับเสด็จ พระยาเกียรดั้ พระยาพระราม เป็นมอญ ซึ่งเชื้อได้ว่าจะได้เป็นผู้ด้นเคยชอบพอทับสมเด็จพระ-นเรศวรมาแต่ก่อน และเป็นชาวเมองแครงม่สม้ครพรรคพวกอยู่มากในที่นั้น สมัครพรรคพวก ของพระยาเกียรติ้ พระยาพระราม ดั้งแด่พระมหาเถรตันฉ่องผู้เป็นชด้นอาจารย์เป็นด้นลงมา เห็นจะอยู่ในพวกมอญที่เอาไจออกหากจากพม่าอยู่แล้ว เห็นพระเจ้าหงสาวด็จะไม่มอำนาจได้ตัง แด่ก่อนและเห็นสมเด็จพระนเรศวรหลักแหลม เชื้อว่าจะได้เป็นไหญ่ด่อไป จงมาศวามิภักดิ้เข้า ทับสมเด็จพระนเรศวร ทูลกลอุบายของพระเจ้าหงสาวด็ให้ทรงทราบ เมื่อสมเด็จพระนเรศวรได้ ทรงทราบว่า พระเจ้าหงสาวด็เตรียมการต่อสู้ไว้และประจวบได้ข่าวว่าพระเจ้าหงสาวด็ชนะเมิอง ทังวะ เห็นจะทำการไม่ได้สมคะเนในคราวนั้น จึงยกทัพกลับพระนคร เป็นทก็เลยกวาดด้อน ผู้คนกลับเข้ามาด้วย การที่สมเด็จพระนเรศวรกวาดครัวครั้งนั้นเพึ๋อประโยชน์ ๒ อย่าง คือ จะ ทำลายกำลังพาหนะของพระเจ้าหงสาวด็ไนระยะทางที่จะเข้ามาเมิองไทย ไม่ไห้มาได้ง่ายอย่าง ๑ จะ หาผู้คนมาเป็นกำลังสู้รบพระเจ้าหงสาวคือย่าง ๑ ผู้คนที่กวาดด้อนเข้ามาคราวนั้นข้าพเจ้าเข้าใจว่า
สมเด็จพระนเรศวรดั้งพระทัยกวาดด้อนเอาไทยที่พระเจ้าหงสาวด็บุเรงนองเอาไป!ว้แด่ก่อน มากกว่า ที่จะหามอญมาเป็นเชลย ผู้คนที่สมเด็จพระนเรศวรได้มาในคราวนั้นเห็นจะเป็นไทยโดยมากจึง ปรากฏในพระราชพงศาวดารเมื่อกล่าวถงที่ซึ่งพระราชทานให้มอญดั้งบ้านเรีอนไม่มิกี่แห่งนัก
เมื่อสมเด็จพระนเรศวรกวาดครัวมาครั้งนั้น หนังสือพงศาวดารพม่าทับพงศาวดารไทย ยุด็ด้องทันว่า พระเจ้าหงสาวด็ให้พระมหาอุปราชายกกองทัพดามมา แต่พงศาวดารพม่าว่า ตามเข้ามาจนลงกรุงศรีอยุธยาได้รบทันที่ทุ่งลุมพล และว่าสมเด็จพระนเรศวรดกองทัพพระ-มหาอปราชาแดกยับเยนกลับไป แด่พระราชพงศาวดารเฑยว่า คามมาเพียงแม่นั้าศโดง พอสมเด็จ พระนเรศวรทรงพระแสงปีนด้นยงสุรกรรมาแม่ทัพหน้าดาย พระมหาอุปราชาก็เลกทัพกลับไป ข้าพเจ้าเห็นว่าความจรีงเป็นอย่างพระราชพงศาวดาร!ฑย ด้วยมิหลักฐานมนคง
ไทยเตรึยมรบหงสาวดี
สมเด็จพระนเรศวรได้ประกาศแสดงความเป็นอิสรภาพของไทยที่Iมองแครง เมึ่อเด็อน๖ (ศักราชดามนบับหลวงประเสรึฐ) ปีวอก จุลศักราช ๙๔๑ พ.ศ. ๒๑๒๗ แลวยกทัพกลบดรงมา กรุงศรอยุธยา มาทลเหตุการณ์การสงครามแก,สมเด็จพระราชบิดาแลว จงเสด็จกลับขึ้นไปเมอง พิษณุโลก เรื่มเดรียมการสงครามทเดียว ดามเนอความที่ปรากฎไนหนงสือพระราชพงศาวดาร เบื้องด้นก็ลงมือกำจดพวกหงสาวด็ที่เข้ามากำทับอยู่ในเมืองไทย ที่ไหนอยู่น้อยลัวก็ให้จับล่งลง มากรุงศรีอยุธยา ที่ไหนดั้งอยู่เป็นหมวดกอง เช่น นันทสูราชลังครำที่เมืองกำแพงเพชร ก็ยก กองทัพไปขับไล่ไปเสียนอกสยามราชอาณาเขด และไห้ความป้องทันแก่พวกที่เอาไจออกห่าง จากกรุงหงสาวด็ คอพวกไทยไหญ่เป็นด้น โดยซึ่งหน้าเปิดเผย สมเด็จพระนเรศวรประกาศสงคราม ทับหงสาวดีครั้งนั้นเห็นได้ว่าทำด้วยความกล้าหาญเด็ดเดี่ยว แม้ไทยด้วยทันเองก็จะมืผู้สงลัยมาก
ว่าจะทำไม่ส่าเรีจตลอดไป!ด้ เพราะฉะนั้นจังมืพระยาพิชัย พระยาสวรรคโลก (เหนจะเป็น ๒ คน ที่พงศาวดารพม่าว่า ออกไปอ่อนน้อมต่อพระเจาหงสาวดบุเรงนองโดยดแต่แรกนั้น) ซึ่งยงเซึ่อ บุญบารมืพระเจัาหงสาวด็ดั้งแข้งเมืองจะเอาหน้า แด่ถูกสมเด็จพระนเรศวร ซึ่งเป็นผู้ทำการจรีง กำจัดเสียเป็นศัวอย่าง แด่นั้นมาก็สิ้นเสิ้ยนหนามข้างฝ่ายไทย
ไทยครั้งนั้นเข้าไจทันด็ ว่าไนไม่ข้าพระเจ้าหงสาวด็คงไห้กองทัพใหญ่เข้ามาด็กรุงศรีอยุธยา ลังเกดดูการที่ดระเครียมต่อสู้ เห็นได้ว่าในครั้งนั้นฝ่ายข้างไทยได้เอาความด้นเคยออกพิจารณา โดยด้วนถี่ทั้งที่ได้และทางเสีย แลเห็นว่าวิธีต่อสู้อย่างครั้งสมเด็จพระมหาจักรพรรดีที่เอาพระนคร เป็นที่มน และเอากำลังเมืองเหนือเป็นทัพกระหนาบนั้นไข้ไม่ได้เสียแล้ว ด้วยกำลังมืน้อยกว่า ครั้งสมเด็จพระมหาจักรพรรคฺ และรู้อยู่ว่าข้างหงสาวดีเข้าไจวิธีลัดกำลังทางเมืองเหนือ จ้งดกลง เอาพระนครศรีอยุธยาเป็นที่มั่นแห่งเดียว กวาดคนหัวเมืองเหนือลงมาไว้ในพระนครศรีอยุธยา หมด ยอมทิ้งหัวเมืองเหนือให้รางเสียคราว ๑ ทางเสียอิกอย่าง ๑ ซึ่งเคยเห็นมาแด่ก่อนที่พระนคร ด้านดะวันออกห่างลำนั้าอยู่ด้านหนึ่ง ข้าศึกดีเข้าได้ทางนั้น คราวนี้ก็ไห้ขุดคลองชักสายเข้าซึ่อ หน้าและขุดขยายขึ่อหน้าออกไป จนเป็นลำแม่นํ้า ยังการที่เคยเสียเปรียบข้าศกอิกอย่าง ๑ คอ เรื่องรวมคนเข้าพระนครไม่ได้เด็มจำนวนคราวนี้ปรากฎวิธีแก!ขจัดให้มืพวกนายกองอาสาปล่อย กระจายออกไป!ว้ดามบ้านนอก เมึ่อข้าศึกยกมาดั้งล้อมพระนคร ให้พวกนายกองเหล่านี้รวบรวม คนที่กระจัดกระจายเข้าเป็นกองโจร เที่ยวสทัดลัดส่าเสียงเสบิยงอาหารข้าศึก เป็นประโยชน์แก่ การรบทุ่งได้มาก ส่วนวิธีที่เ;คยได้เปรียบเป็นด้นว่า การรวบรวมเสบิยงอาหารเข้าไว้ในพระนคร ไห้มากก็ด็ และระวังทางล่งเสบิยงอาหารก็ด็ วิธที่เอาปีนใหญ่ลงเรีอเที่ยวยงข้าศึกก็ด็ คราวนี้ ดระเดรียมแข้งแรงยึ๋งขึ้นกว่าแด่ก่อนมาก และปรากฎว่า ได้ไข้วิธีเหล่านี้เป็นประโยชน์ด็ดลอด การสงคราม เซึ่อได้ว่าการอย่างใดที่จะดระเดรียมต่อสู้ข้าศึกให้เป็นประโยชน์ได้ ๆ ทำทุกอย่าง ในคราวนั้น เพราะจะด้องต่อสู้กองทัพใหญ่ด้วยคนน้อย
เรื่องเขมรขอ!ปืนไมตรุ
ได้ความดามหนังสือพระราชพงศาวดารว่า ในขณะเมื่อไทยกำลังเตรียมต่อสู้ศึกหงสาวดีนั้น พระยาละแวกนักพระลัฎฐาแต่งราชทูดถึอคุภอักษรเข้ามาขอเป็นไมตรี เรื่องนี้ไม,ปรากฎใน พงศาวดารเขมรแต่น่าประหลาดใจอยู่ว่าเหตุใดอยู่ดี ๆ พระยาละแวกจึงให้เข้ามาขอเป็นไมตรี เขมรจะต้องเข้าใจดีฑีเดียวว่า ไต้ทำให้ไทยเจ็บแต้นอยู่มาก ถ้าเป็นทีเมื่อใด ไทยคงจะยกไปแก้แค้น เป็นแน่ เห็นจะมีเหตุอย่างใดที่กลัวไทยยกไปในเวลานั้น จึงชิงเข้ามาขอเป็นไมตรี บางทีเขมรจะ ได้ข่าวว่า พระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองทิวงคต สมเด็จพระนเรศวรยกขึ้นไปไต้ชัยชนะพวกหงสาวดี กวาดครอบครัวผู้คนมามาก เกรงจะยกออกไปแก้แค้นเมืองละแวก หรือมิฉะนั้นจะมีเหตุแดกร้าว กันเกิดขึ้น เกรงพวกกันเองจะมาน่ากองทพไทยออกไป จึงชิงเข้ามาขอเป็นไมตรีก็จะเป็นได้ฝ่าย ข้างไทยกำลังเตรียมจะทำศึกกับหงสาวดี เห็นเป็นประโยชน์ที่จะหยุดวิวาทกับเขมรเสียให้สิ้น ห่วงทางนี้ จึงยอมเป็นไมดรีดีกับเขมรเสียคราวหนึ่ง
ศึกหงสาวส์ครํ่งที่ ๑
เมื่อเรื่มลงมือทำสงครามกับพระเจ้าหงสาวดี สมเด็จพระนเรศวรพระชันษา (คำนวณ ดามศักราชในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ) ได้ ๒๙ ปี สมเด็จพระเอกาทศรถ พระชันษาเห็นจะราว๒๑-๒๒ ปี สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช เห็นจะไต้มอบให้สมเด็จพระ-นเรศวรทรงบังคับบัญชาการสงครามสืทธิ้ขาด หนังสือพงศาวดารพม่าจึงเข้าใจว่า สมเด็จพระ-นเรศวรเป็นพระเจ้าแผ่นดิน ในดอนนี้ไม่ได้กล่าวถึงสมเด็จพระมหาธรรมราชาเลยทีเดียว
เรื่องศึกหงสาวดีครั้งแรกนั้น ในหนังสือพงศาวดารพม่าว่า เมื่อพระมหาอุปราชายกพล ลงมาดามสมเด็จพระนเรศวรคราวเมื่อกวาดครัวลงมา ถูกสมเด็จพระนเรศวรดีแดกกลับไปถึง เมืองหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีปลอบเอาพระทัยพระมหาอุปราชาว่า เพราะไม่ทันดระเดรียม ไพร่พลที่ยกดีดดามข้าศึกไปนัอยนัก กรุงศรีอยุธยาเป็นที่ชับชันมนคงดียาก จึงให้จัดกองทัพ ขึ้นใหม่มีจำนวนพล ๑๒๐,๐๐๐ ให้พระมหาอุปราชาเป็นแม่ทัพ และให้พระเจ้าเชียงใหม่จัด กองทัพเมืองเชียงใหม่สมทบอีกทัพ ๑ พร้อมกันยกมาดีกรุงศรีอยุธยา พระมหาอุปราชายกกองทัพ จากเมืองหงสาวดี เมื่อเดือน ๕ ปีระกา จุลคักราช ๙๔๗ พ.ศ. ๒๑๒๘ เมื่อกองทัพพระมหา-อุปราชายกเข้ามา (ทางเมืองกาญจนบุรี) ถึงเมืองสุพรรณบุรี สมเด็จพระนเรศวรเสด็จยกกองทัพ ออกไปต่อสู้ ทัพหน้าไทยรับกองทัพพระมหาอุปราชาไม่อยู่ สมเด็จพระนเรศวรจึงถอยทัพมา พระนคร มาดั้งค่ายมั่นอยู่ที่ทุ่งลมพลี พระมหาอุปราชายกกองทัพมาดั้งประชิด ให้เข้าดีค่ายสมเด็จ พระนเรศวรหลายครั้งก็ไม่ได้ ด้วยไทยเอาปีนใหญ่ยิงกราดเอาผู้คนเจ็บป่วยล้มดายเป็นอันมาก เมื่อเห็นจะดีค่ายสมเด็จพระนเรศวรไม่ไต้ พระมหาอุปราชาจึงแกล้งดั้งนึ่งหมายจะให้สมเด็จ พระนเรศวรยกไปดีป่าง สมเด็จพระนเรศวรก็นึ่งเฉยเสียไม่ยกไปดี แต่ดั้งคุมเชิงกันอยู่อย่างนี้ กว่าเดือน ๑ เสบียงอาหารในกองทัพพระมหาอุปราชาชัดสนลง พระมหาอุปราชาจึงเรียกนายทัพ นายกองมาปรึกษา เห็นพร้อมกันว่า เชิงศึกเสียเปรียบไทย ด้วยไทยไต้อาศัยค่ายมั่นและมีเสบียง อาหารบริบูรณ์ จะเข้าดีหักเอาก็ไม่ได้ ถ้าดั้งนึ่งรอไปเสบียงอาหารข้างกองทัพหงสาวดีก็จะหมด
ควรจะทำอุบายถอยทัพล่อสมเด็จพระนเรศวรให้ออกติดดามจนพ้นที่มั่น จึงเอากำลังมากเข้า ระดมเอาชัยชนะสมเด็จพระนเรศวร พระมหาอุปราชาเห็นชอบด้วย จึงสั่งให้เลิกทัพทำประหนึ่ง ว่าจะถอยไปบ้านเมือง สมเด็จพระนเรศวรก็ออกติดดามจนถึงที่แห่ง ๑ ซึ่งพระมหาอุปราชาเห็นว่า เป็นชัยภูมิดี ก็สั่งให้หยุดทัพตั้งเป็นกระบวนรบ ให้พระยาคามณี ๑ นันทกยอดิน ๑ พระยาเกียน ตอ ๑ สมิงราชลังครำ ๑ สมิงนครอินทร์ ๑ พระยาแสนหลวงเมืองเชียงใหม่ ๑ เป็นปีกขวา ให้ พระยาราม ๑ นันฑสุริย ๑ สมิงสองแคว ๑ พระยาศรีธรรมาโศกวาช ๑ พระยาน่าน ๑ เป็น ปีกซ้าย พระมหาอุปราชาตั้งเป็นกองกลาง คอยดีกองทัพไทยที่ยกดามไป ฝ่ายสมเด็จพระนเรศวร เมื่อได้ทรงทราบว่า พระมหาอุปราชาหยุดกองทัพตั้งมั่นอยู่ ทรงดรวจดราลังเกดได้ว่าปีกขวา ของพระมหาอุปราชากำลังอ่อน สมเด็จพระนเรศวรไม่ให้กองทัพไทยเข้าดีประตาหน้าพร้อมกัน ดังพระมหาอุปราชาคาด เอากำลังเข้าทุ่มเทดีโอบปีกขวาทางเดียว เมื่อปีกขวาของพระมหา-อุปราชาแตกย้บเยินแลัวจึงดีกองกลาง ก็แดกอีกกอง ๑ ครั้นถึงปีกซ้าย สมเด็จพระนเรศวรเห็น ข้าคึกได้ที่มั่นมีชัยภูมิกัใม่ดี ให้กวาดด้อนเชลยและข้างบ้าดัสตราวุธทั้งสองกองที่ดกอยู่ในเงื้อม พระหัดถ์กลับคืนมาพระนคร พระมหาอุปราชาจึงรวบรวมไพร่ที่เหลืออยู่กลับคืนไปเมืองหงสาวดี ได้ความดามพงศาวดารพม่าดังนี้ แด่คึกคราวนี้เนื้อความในพระราชพงศาวดารไทยทั้งฉบบ พระราชหัตถเลขาและฉบับหลวงประเสริฐยุติด้องกัน (ศักราชดามฉบับหลวงประเสริฐ) ว่าเมื่อ ปีวอก จุลศักราช ๙๔๖ พ.ศ. ๒๑๒๗ พระเจ้าหงสาวดีให้พระยาพสิมผู้เป็นอายกกองทัพเข้า มาเมืองกาญจนบุรีทาง ๑ ให้พระเจ้าเชียงใหม่ (ฉบับหลวงประเสริฐเรียกว่าพระเจ้าสาวัดถี เพราะ พระเจาเชียงใหม่องค์นี้เป็นเจ้าเปีองสารวดีอยู่ก่อน) ยกลงมาทางเมืองกำแพงเพชรทาง ๑ แด่ ๒ ทัพนี้ยกเข้ามาไม่พร้อมกัน กองทัพพระยาพสิมยกเข้ามาถึงเมืองสุพรรณบุรีแด่เดือนอาย สมเด็จ พระมหาธรรมราชาธิราช ให้พระยาจักรี พระยาพระคลังคุมกองทัพเรือออกไปรบพระยาพสิมที่ เมืองสุพรรณบุรี กองทัพไทยเอาปีนใหญ่ยิง กองทัพพระยาพสิมด้านทานไม่ได้ด้องถอยไปตั้งที่ เขาพระยาแมน ในระหว่างเมืองสุพรรณบุรีกับเมืองกาญจนบุรี ถึงเดือนยี่ สมเด็จพระนเรศวร กับสมเด็จพระเอกาทศรถเสด็จออกรวมพลที่ทุ่งสุมพลีแล้วขืนไปประทับที่เมืองวิเศษชัยชาญ (อยู่ในลำนี้าน้อย แขวงเปีองอ่างทองทุกวันนี้) แต่งกองทัพบกคนหัวเมืองเหนือ ให้เจ้าพระยา สุโขทัยยกไปดีพระยาพลีมที่เขาพระยาแมนแตกพ่ายกลับไป เมื่อพระยาพลีมแตกไปแล้ว กองทัพ พระเจ้าเชียงใหม่จึงยกลงมาถึงเมืองชัยนาทให้ทัพหน้ามาตั้งที่บางพุทรา สมเด็จพระนเรศวร กับสมเด็จพระเอกาทศรถ จึงเสด็จยกทัพเรือขึ้นไปตั้งที่บ้านชไว แขวงเมืองอ่างทองแล้วให้พระ-ราชมนูเป็นกองหน้า ยกขึ้นไปดีทัพหน้าของพระเจ้าเชียงใหม่แตกหนืกลับขึ้นไป พระเจ้าเชียงใหม่ ได้ทราบความว่ากองทัพพระยาพสิมแดกกลับไปแล้ว ก็เลิกทัพหลวงกลับคืนไปเมืองเชียงใหม่ เนี้อความตามที่ปรากฏในหนังสือพระราชพงศาวดารไทย ไม่ดรงกับพงศาวดารพม่าอยู่ดังนี้
ข้าพเจ้าพิเคราะห์ดเห็นว่า ที่หนังสือพงศาวดารทั้ง ๒ ฝ่ายผิดกันดรงนี้ จะเป็นด้วยผู้แต่ง พงศาวดารพม่าหลงเอาเรื่องในคราวอื่นมาลงเป็นคราวนี้ เรื่องที่จริงในคราวนี้ข้าพเจ้าเชื่อว่าจะ เป็นดังที่กล่าวในพระราชพงศาวดารไทยว่า พระเจ้าหงสาวดีให้พระยาพลีมยกเข้ามาทาง ๑ ให้
พระเจ้าเชียงใหม่ยกมาทาง ๑ มารวมกันดีกรุงศรีอยุธยาเป็นศึก ๒ หน้าด้วยประมาณกำลังไทย ว่ายังมีน้อย และจะสู้รบดามวิธีเก่า แค่สมเด็จพระนเรศวรเปลี่ยนวิธีรบเป็นอย่างใหม่เสืยแล้ว พอ ข้าศึกทางไหนโผล่หน้าเข้ามาก่อน ก็รีบเอากำลังไปรุมดีเสียให้แดก ไม่ปล่อยโอกาสให้ข้าศึกมี เวลาทันรวมกันได้ ศึกหงสาวด็ครั้งที่ ๑ จึงพ่ายแพ้ไปโดยง่าย
ศกหงสาไตครั้งที่ ๒
ศึกหงสาวดีครั้งที่ ๒ หน้งสีอพระราชพงศาวดารฉบับพระราชทัดถเลขา กับฉบับหลวง ประเสรีฐ ยุดีด้องกันว่า เมื่อ ณ เดือนยี่ (ศักราชดามฉบับหลวงประเสริฐ) ปีระกา จุลทักราช ๙๔๗ พ.ศ. ๒๑๒๔ พระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าเชียงใหม่ ยํกกองทัพลงมาดั้งที่บ้านสระเกศ แขวง เมีองอ่างทอง ครั้นกงเดือน ๕ ให้พระมหาอุปราชายกกองทัพเข้ามาดั้งทำนาที่เมีองกำแพงเพชร อกทัพ ๑ สมเด็จพระนเรศวรกับสมเด็จพระเอกาทศรถ เสด็จออกไปดั้งรวมพลที่ทุ่งลมพลี เมื่อ ณ วันขึ้น ๗ คํ่า เดือน ๕ แล้วยกทัพหลวงขึ้นไปที่ป่าโมก ในขณะนั้นพระเจ้าเชียงใหม่ให้พระยา เชียงแสน คุมทัพหน้าล่วงลงมา กองหน้าของพระยาเชียงแสนมาปะทะทัพหลวงได้รบพุ่งกัน ดีทัพพระยาเชียงแสนแดกพ่ายกลับขึ้นไป สมเด็จพระนเรศวรจึงให้พระราชมนุกับเจ้าพระยา สโขทัยเป็นกองหน้ายกดามพวกเชียงใหม่ขึ้นไป ฝ่ายพระเจ้าเชียงใหม่รู้ว่ากองทัพหน้าแดกก็ยก กองทัพหลวงหนุนลงมา เมื่อ ณ วันแรม ๒ คา เดือน ๕ พบกองทัพพระราชมนุกับพระยาสโฃทัย ได้รบพุ่งกันที่บางแก้ว สมเด็จพระนเรศวรเสด็จยกทัพหลวงหนุนขึ้นไปถึงที่บ้านแห ทรงทราบว่า พระเจ้าเชียงใหม่ยกลงมาเองก็ชุ่มกองทัพหลวงไว้ สั่งให้กองทัพหน้าถอยลงมา ข้างพระเจ้าเชียงใหม่ สำคัญว่ากองทัพกรุงศรีอยุธยาแดกก็ไล่ดีดดามลงมาไม่เป็นกระบวนหลงเข้าในที่ชุ่มทัพ สมเด็จ พระนเรศวรจึงออกล้อมรบดีกองทัพพระเจ้าเชียงใหม่แดกยับเยิน เกือบจับพระเจ้าเชียงใหม่ได้ ดีดดามดีขึ้นไปจนได้ค่ายหลวงที่บ้านสระเกศ จับได้ท้าวพระยาและไพร่พลข้างมาเครื่องคัสดรารุธ เป็นอันมาก จนเครื่องราชูปโภคของพระเจ้าเชียงใหม่เองก็ขนหนีไปไม่ทัน กองทัพเชียงใหม่ แดกหนีขึ้นไปจนถึงเมีองกำแพงเพชร จึงไปรวมกันได้ เนื้อความที่ปรากฎในหนังสือพระราช-พงศาวดาร เรื่องศึกหงสาวดีครั้งที่ ๒ ดังกล่าวมานื้ไม่มีในหนังสือพงศาวดารพม่าทีเดียวที่ไม่มี ในพงศาวดารพม่าด้วยเหตุใดพีเคราะห้ดูพอจะเข้าใจได้ เพราะศึกครั้งนี้เนื้อเรื่องเนื่องอยู่ในการศึก ซึ่งพระเจ้าหงสาวดียกเข้ามาเองในคราวหน้า พระเจ้าหงสาวดีให้พระเจ้าเชียงใหม่ยกลงมาคราวนี้ ไม่ใช่ให้มารบพุ่ง เป็นแค่ให้มาดั้งมั่นแล้วแค่งทหารแยกย้ายออกไปเที่ยววังแกอย่าให้ไทยทำนาได้ จะดัดกำลังให้กรุงศรีอยุธยาขัดสนเสบียงอาหาร และให้พระมหาอุปราชาเข้ามาดั้งทำนาสะสม เสบียงอาหารไว้ที่เมีองกำแพงเพชร คอยกองทัพพระเจ้าหงสาวดี ด้วยเหดุนื้พระเจ้าเชียงใหม่จึง ยกลงมาดั้งอยู่เพียงสระเกศเป็น ๓ เดือน กองทัพพระยาเชียงแสนที่แต่งลงมาจนป่าโมก ก็ศึอให้ มาเที่ยววังแกราษฎรนั้นเอง เชิงศึกเป็นเช่นนี้ สมเด็จพระนเรศวรจึงชิงขึ้นไปดีเสียให้แดกก่อน ฤดูทำนา ไม่ให้ข้าศึกทำการได้สมความคิด
เรฮงไทยเกิดอริกับพระยาละแวก
เมื่อเกิดศึกหงสาวดีคราวที่ ๒ นี้ พระยาละแวกให้พระศริสุพรรณมาธิราชน้องยาเธอ คุมกองทัพเขมรเข้ามาช่วย ในทางราชการคงจะรบรองให้เป็นเกิยรดียศแก่พระศรสุพรรณมาธิราช เดมที่ แด่น่าสงสัยว่า พระศริสุพรรณมาธิราชจะมาวางกิริยาอาการอันไม่เป็นที่พอดาพอใจของ ชาวกรุงศริอยุธยามาแด่แรก เหตุที่จะเกิดอรินั้นกล่าวในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า พระศร-สพรรณมาธิราชกบพวกเขมรจอดเริออยู่ที่โพธิ้ ๓ ด้น สมเด็จพระนเรศวรชนะศึกเชยงใหม่แด้ว ทรงเริอพระที่นั่งล่องลงมา เมื่อผ่านเรอพระศริสุพรรณมาธิราช ๆ นั่งดูอยู่ไม่ลงหมอบสมเด็จ พระนเรศวรจึงทรงขัดเดีอง ให้เอาศึรษะลาวเชลยมาเสืยบไว้ดรงที่ (ขามกับ) เริอพระศริสุพรรณ-มาธิราชดังนี้ ธรรมเน้ยมเรื่องนั่งเรื่องหมอบจะถอกันเคร่งคริดเพยงไรไนครั้งนั้น ข้าพเจ้ากิทราบ ไม่ได้ แด่ใจให้น้กเห้นไปว่า ถ้าพระศริสุพรรณมาธิราชอยู่ในกัญญาเริอ อันมม่านผูกอยู่โดยรอบ การที่จะนั่งหริอหมอบ คูไม่เป็นการเสิยความเคารพอันใดนัก ดูไม่เป็นเหตุพออยู่ฑสมเด็จพระ-นเรศวรจะทรงขัดเคองถงปานนั้น เห็นทพระศริสุพรรณมาธิราชจะได้แสดงกิริยาอาการอย่างใด อย่างหนึ่ง ดังเช่นขึ้นไปนั่งทำภูมิดูอยู่บนศาลาท่านาหริอบนดลงให้พวกเขมรหมอบกรานดัวเองอยู่ ท่าเหมิอนไม่รู้จัก ซึ่งปรากฎแกดาคนทั้งหลายทั่วไปว่าปราศจากความเคารพ สมเด็จพระนเรศวร จึงทรงขัดเศึองมาก ที่จริงจะแลเห็นได้ไนพระราชพงศาวดารดรงนี้ว่าธรรมเน้ยมแด่ก่อนไม่ผิดกับ เดี๋ยวนี้ ในการที่แสดงอัชฌาสัยด่อแขกเมิอง ถ้าแขกเมิองไม่ทำอย่างน่าเกลยดจริง ๆ สมเด็จ พระนเรศวรเห็นจะไม่ดอบโด้ ลักษณะที่ดอบโด้นั้นเอง กิแลเห็นเด้ว่าแสดงแด่เป็นนัยยงไว้อัชฌาสัย อยู่บ้าง ถ้าไม่ไว้อัชฌาสัย กิให้ขนดำรวจหริอมหาดเด็กไปว่ากล่าวไห้พระศริสุพรรณมาธิราชได้ ความอัปยศไนเวลานั้น หนังสือพระราชพงศาวดารท่าไห้เข้าไจว่า เพราะเหตุอริที่เกิดคราวนี้ พระยาละแวกจึงไห้เข้ามาดีเมิองปราจึน ข้าพเจ้าเห็นว่าเรื่องเหตุคราวนี้ไม่เป็นการสำคัญเหตุ จริงที่พระยาละแวกยกมาดีเมิองปราจึนนั้น เพราะรู้ว่าพระเจ้าหงสาวดียกมาด้อมกรุงศริอยุธยา เข้าไจว่ากรุงศริอยุธยาจะเสิยอีกเขมรจึงพลอยชาดามเคย เพราะฉะนั้นสมเด็จพระนเรศวรจึง ทรงขัคเศึองพระยาละแวกนัก
ศกหงสาวดีครั้งที่ ๓
ศึกหงสาวดีที่ยกมาดีกรุงศริอยุธยาครั้งที่ ๓ ในแผ่นดีนสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช นั้น หนังสือพงศาวดารทั้งปวงยุดีด้องกนว่า พระเจ้า'หงสาวดี1ขัยสืงห้ยกมาเอง ดักราชดามหนังสือ พงศาวดารพม่าถูกด้องกับฉบับหลวงประเสริฐว่า ยกมาเมื่อปีจอ จุลดักราช ๙๙๘ พ.ศ. ๒๑๒๙
เรื่องราวที่พระเจ้าหงสาวดีขัยสิงห้เข้ามาดีกรุงศรีอยุธยาคราวนี้ได้ความไนหนังสือราช-พงศาวดารพม่าว่า ดี๋งแด่กองทัพที่พระเจ้าหงสาวดีได้เข้ามาดีกรุงศรีอยุธยาแดกกลับออกไป พระเจ้าหงสาวดีทรงพระริตกมาก ปริกษาเสนาบดีเห็นพริอมกันว่า ถ้าไม่ปราบปรามกรุงศรีอยุธยา ลงไห้ได้ เมิองประเทศราชทั้งปวงคงจะพากันเอาอย่างกระด้างกระเดี๋องขึ้น พระเจ้าหงสาวดีจึง ยกกองทัพใหญ่เข้ามาเอง เมื่อเดีอน๑๒ปีจอ จุลดักราช๙๙๘ พ.ศ.๒๑๒๙ จำนวนพลของ
พระเจ้าหงสาวดียกเข้ามาครั้งนั้น พงศาวดารพม่าว่า ๒๕๐,๐๐๐ ให้พระมหาอุปราชาอยู่รักษา พระนคร (แด่พงศาวดารไทยว่า พระมหาอุปราชามาด้วย)
ในพงศาวดารพม่าว่า ครั้งนั้นสมเด็จพระนเรศวรให้เก็บขนเสบียงอาหารตามหัวเมือง เข้ามารวบรวมไว้ในพระนคร และเกณฑ์คนขึ้นรักษาหน้าที่เซิงเทิน คอยต่อสู้โดยสามารถ พระเจ้า-หงสาวดียกเข้ามาดั้งล้อม และให้ยกพลเข้าปล้นพระนครหลายครั้ง ก็เข้าไม่ไต้ด้วยไทยต่อสู้แข็งแรง ยิงไพร่พลพระเจ้าหงสาวดีล้มดายมากนัก ไต้แต่ดั้งล้อมอยู่ ไทยก็หาเสบียงอาหารส่งเข้าไปใน เมืองได้ไม่ขัดสน ด้วยกรุงศรีอยุธยามืลำนั้าไปมาไต้หลายทาง พระเจ้าหงสาวดีไม่สามารถจะปีด ทางไปมาให้เกิดความอัดคัดขึ้นในพระนครได้ ดั้งล้อมมาข้าวันเข้า ข้างพระเจ้าหงสาวดีเองกลับ ขัดสนเสบียงอาหาร จนไพร่พลเป็นโรคภัยไข้เจ็บขึ้นในกองทัพ พอสมเด็จพระนเรศวรได้ทราบ ข่าวว่าข้าศึกหย่อนกำลังลงด้วยเกิดความเจ็บไข้อดอยาก ก็แต่งกองทัพออกปล้นค่ายทั้งกลางวัน กลางคืน ฆ่าฟันไพร่พลพระเจ้าหงสาวดีล้มดายลงอีกเป็นอันมาก พระเจ้าหงสาวดีดั้งล้อมกรุง-ศรีอยุธยาอยู่ ๗ เดีอน เห็นจะเอาชนะไม่ได้ ปรึกษานายทัพนายกองเห็นพร้อมกันว่า เซิงศึกเสีย เปรียบไทยลงทุกวัน พระเจ้าหงสาวดีจึงให้เลิกทัพกลับไปเมืองหงสาวดี และขณะเมื่อพระเจ้า หงสาวดีเลิกทัพกลับไปครั้งนั้น พงศาวดารพม่าว่าสมเด็จพระนเรศวรยกออกดีดดามดีกองทัพ พระเจ้าหงสาวดีไปจนถึงหนองหลวง (แขวงเมืองอุทัยธานี) แล้วจึงคืนกลับพระนคร กองทัพ พระเจ้าหงสาวดีครั้งนั้นอับเยินไปมาก ได้ความดามพงศาวดารพม่าดังนี้
ในหนังสือพระราชพงศาวดารไทยว่า พระเจ้าหงสาวดียกมาคราวนี้ มาทางเมืองกำแพงเพชร เมื่อลงมาถึงเมืองนครสวรรค์ จึงแบ่งทัพบกออกเป็น ๒ กอง ให้พระมหาอุปราชากับพระเจ้าดองอู ยกลงมาทางมื่งดะวันออกกอง ๑ พระเจ้าหงสาวดียกลงมาทางฝังดะวันดกกอง ๑ ให้พระเจ้า เชียงใหม่คุมกองทัพเรือและลำเลียงเสบียงอาหารลงมาทางลำแม่นํ้า กองทัพพระเจ้าหงสาวดี ยกลงมาถึงพระนครศรีอยุธยาเมื่อเดือนยี่ก่อนกองทัพพระมหาอปราซาลงมาถึง พระเจ้าหงสาวดี ดั้งทัพทิศดะวันตกเฉียงเหนือที่ขนอนปากคู ให้มังมอดราชบุดรกับพระยารามดั้งที่ทุ่งมะขามหย่อง ให้พระยานคร ดั้งที่ปากนํ้าพุทเลา ให้นันฑสูดั้งทิศเหนือที่ขนอนบางลาง ครั้นกองทัพมหาอุปราชา กับพระเจ้าตองอูยกมาถึงจึงให้ดั้งทางทิศดะวันออกที่ทุ่งชายเคือง (แด่ฉบับหลวงประเสริฐว่า พระมหาอุปราขาดั้งที่ขนอนบางดะนาว)
ฝ่ายกรุงศรีอยุธยาเมื่อได้ข่าวศึก ปรึกษาเห็นพร้อมกันว่าพระเจ้าหงสาวดียกเข้ามาเป็น ศึกใหญ่ มีกำลังมากนัก จะยกออกทัพออกไปด้านทานกลางทาง เห็นไม่ได้เปรียบ จึงให้จัดการ เดรียมรักษาพระนครเป็นที่มั่น และดั้งด้นคัดเสบียงอาหารข้าศึกก่อน ด้วยในเวลานั้นข้าวใน ท้องนาอังเกี่ยวเก็บไม่แล้วเสร็จ จึงแต่งทหารกองอาสาให้แยกย้ายกันไปเที่ยวเร่งให้เกี่ยวข้าวเก็บ เสบียงอาหาร รวบรวมเข้าไว้ในพระนครที่เอามาไม่ทันก็ให้ทำลายเสีย มืให้ข้าศึกได้ไปเป็นประโยชน์ กองทัพข้าศึกเข้ามาถึงชานพระนคร ในเวลาเกี่ยวข้าวในทุ่งหันดราอังไม่สำเร็จดี จึงเพิ่มกำลังให้ เจ้าพระยากำแพงเพชรผู้ว่าที่สบุหกลาโหมคุมเป็นกองใหญ่ออกไปบีองกันคนเกี่ยวข้าว พระมหา-อุปราชาให้กองทัพม้ามาดีกองทัพเจ้าพระยากำแพงเพชรแดก เห็นจะเป็นครั้งแรกที่กองทัพไทย
แตกคราวนั้น ในเวลาที่ไทยจะยังไม่หายครั่นคร้ามพระเจ้าหงสาวดีทีเดียว สมเด็จพระนเรศวรจึง ทรงพระพิโรธนัก ถึงจะให้ประหารชีวิดเจ้าพระยากำแพงเพชร แล้วเสด็จยกออกไปดืทัพพระ-มหาอุปราชาเองโดยทันที เพื่อจะรักษานั้าใจไทยมิให้ครั่นคร้ามต่อข้าศึกต่อไป
ในระหว่างตั้งแด่เดือนยี่ ปีจอ จนเดือน๖ ปีกุน จุลศักราช ๙๔๙ พ.ศ. ๒๑๓๐ ในหนังสือ พระราชพงศาวดารฉบับพระราชทัดถเลขานี้ไม่ได้กล่าวทีเดียวว่า ได้รบทุ่งกันอย่างไรบ้าง แด่ ในฉบับหลวงประเสริฐมีรายรันการรบ (แต่ผู้แต่งสำคัญผิดไปเป็นคราวหน้า ที่จริงเชื่อไต้ว่าเป็น รายวันรบในคราวนี้ปีว่า)
ณ รันแรม๑๐คํ่า เดือน ๓ เวลาดื๑๑ เสด็จยกออกตีทัพพระยานครที่ปากนั้าพทเลา (เห็นกำลังข้าศึกตรงนี้จะอ่อนกว่าที่อื่น) ข้าศึกแดกหนี ได้ค่ายพระยานคร
ณ รันชื้น๑๐ คา เดือน ๔ เสด็จออกดีทัพข้าศึก (เห็นจะเป็นกองหน้าของพระเจ้าหงสาวดี) ข้าศึกแตกพ่ายไล่ฟันแทงเข้าไปจนถึงค่ายพระเจ้าหงสาวตี (ที่สมเต้จพระนเรศวรคาบพระแสงดาบ
ปีนค่ายน่าจะเป็นในคราวนี้)
ณ รันแรม๑๐คํ่า เดือน ๔ เสด็จออกไปตั้งทัพชุ่ม ณ ทุ่งลุมพลี แล้วออกดีทัพข้าศึก ได้ รบทุ่งถึงตะลุมบอนกับม้าพระที่นั้ง ทรงพระแสงทวนแทงเหล่าทหารข้าศึกตาย ข้าศึกแดกพ่าย ไล่ฟันแทงข้าศึกเข้าไปจนถึงหน้าค่าย (ที่ว่าสมเต้จพระนเรศวรรบลักใวทำมู น่าจะเป็นในคราวนี้) ณ รันแรม๑๔ คา เดือน ๔ เสด็จทัพเรือไปดีทัพพระมหาอุปราชาที่ขนอนบางตะนาว พระมหาอุปราชาแตกพ่ายลงไปอยู่บางกระดาน
ณ รันแรม๑๐คํ่า เดือน๖ เสด็จออกไปดืทัพพระมหาอุปราชาที่ตั้งอยู่บางกระดาน แดกพ่ายไป
มีในพระราชพงศาวดารฉบับพระราชทัดถเลขา ว่าแรม๑๑ คา เดือน ๖ เสด็จกระบวน ช้างนั้าม้นจะไปปลอมเข้าค่ายพระมหาอุปราชาข้าศึกร้ศัวเข้าไม่ได้ ที่ว่านี้เข้าใจว่า ที่จริงจะเป็น คราวเดียวกับที่ตีทัพพระมหาอุปราชาแดกที่บางกระตานนั้นเอง ต่อนี้ไปเรื่องไนฉบับหลวงประเสริฐ ยุติกันกับพระราชพงศาวดารฉบับพระราชทัดถเลขาว่า
ณ รันชื้น คา ๑ เดือน๗ เสด็จยกทัพชยออกตั้งค่ายมั่นที่รัดเดช (ฉบบพระราชหัตถเลขาว่า วัตช่องลม)
ณ รันขึ้น ๘ ค่า เดือน๗ เอาปีนใหญ่ลงสำเภาชื้นไปยิงค่ายพระเจ้าหงสาวดี พระเจ้า หงสาวดีด้านทานไม่ได้ ถอยกลับไปตั้งที่ป่าโมกใหญ่
ฉบับพระราชทัตถเลขากล่าวต่อมาว่าชื้น ๑๐ คา เดือน ๗ เสด็จยกทัพเรือตามชื้นไปดี พระเจ้าหงสาวดีที่ป่าโมก รบทุ่งไม่แพ้ชนะกัน ต่อนี้หนังสือพระราชพงศาวดารทั้ง ๒ ฉบับ กล่าว ต้องกันว่า พระเจ้าหงสาวดีเลีกทัพกลับไป
เนี้อเรื่องที่กล่าวในพระราชพงศาวดารไทยทั้ง ๒ ฉบับ ไม่ปรากฏว่าพระเจ้าหงสาวดี รบทุ่งอย่างใด ดูเหมือนมาตั้งอยู่ให้ไทยรบข้างเดียว ความจริงจะเป็นเช่นนั้นั!มได้ ข้าพเจ้าเข้าใจว่า พระเจ้าหงสาวดีเข้ามาตั้งล้อมแล้ว คงจะได้ให้เข้าตีพระนครหลายครั้งอย่างว่าในพงศาวดารพม่า
แด,ไทยสู้รบแข็งแรงเข้าไม่ได้ ต่อมากองทัพหงสาวดีก็๓ดความไข้เจบด้วยข้นสนเสบียงอาหารลง ซึ่งเชื่อไดุว่าเป็นความจริงด้วยการด้ดเสบียงข้าคึกเป็นกลคึกสำด้ญของสมเด็จพระนเรศวรอย่าง หนื่ง เมื่อสมเด็จพระนเรศวรทรงทราบว่าข้าคึกหย่อนกำลังแล้ว ก็ยกออกดีกระหนั้าใหญ่ อย่างว่า ในพงศาวดารพม่าที่ปรากฎรายวนการรบด้งกล่าวมาด้องเข้าใจว่า เฉพาะแต่ที่สมเด็จพระนเรศวร เสด็จเอง เชื่อได้ว่ายังมีกองอื่น ๆ ที่จะผลัดเปลี่ยนกันออกไปปล้นค่าย และรังแกข้าคึกอีกหลาย กองหลายคราว ด้วยวิลัยสมเด็จพระนเรศวร ล้าเป็นทีแล้ว เป็นไม่ปล่อยให้ข้าคึกดั้งด้วได้เป็น ยันขาด ที่พงศาวดารพม่าว่าพระเจ้าหงสาวดีปริกษานายทัพนายกองเห็นพร้อมกันว่า เข็งคึก เสียเปรียบไทย จึงเลิกทัพกลับไป และว่าสมเด็จพระนเรศวรได้ยกกองทัพออกติดดามดีไปจนถึง หนองหลวงนั้น เห็นว่าเป็นความจริง พระเจ้าหงสาวดีคงไปปรึกษานายทัพนายกองเมื่อถอยชิ้นไป ดั้งอยู่ป่าโมกใหญ่ และที่พระราชพงศาวดารฉบับพระราชทัดถเลขาว่า สมเด็จพระนเรศวรยก ดามดีกองทัพพระเจ้าหงสาวดีไปจนถึงป่าโมกนั้น เชื่อได้ดามพงศาวดารพม่าว่า ที่จริงดามดีไป จนถึงหนองหลวง แล้วจึงเสด็จกลับ
ศกหงสาวดีครั้งที่ ๔
เรื่องคึกหงสาวดีครั้งนี้น่าสงลัยอยู่ ในหนังสือพงศาวดารมอญและพระราชพงศาวดาร ฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม ฉบับพระราชทัดถเลขายุติด้องกันว่า เมื่อพระเจ้าหงสาวดีเข้ามาดีกรุงศรีอยุธยา ไม่สำเร็จ ถอยทัพกลับไปถึงหงสาวดีแล้ว พักอยู่ชั่วฤดฝน พอถึงฤดูแล้ง ก็ให้เกณฑ์กองทัพมี จำนวนพล ๕๐๐,๐๐๐ ยกเข้ามาดีกรุงศรีอยุธยาอีกครัง ๑ พระเจ้าหงสาวดียกกองทัพจากเมือง หงสาวดี เมื่อชิ้น ๑ คา เดีอนอ้าย ปีมะเมีย พ.ศ. ๒๑๑๓ (ถาเอาศักราชฉบับหลวงประเสริฐเป็น เกณฑ์ควรจะเป็นปีชวด จุลศักราช ๙๕๐ พ.ศ. ๒๑๓๑) เข้ามาถึงกรุงศรีอยุธยาเมื่อสิ้นเดีอนอ้าย พระเจ้าหงสาวดีดั้งทัพทิศเหนือที่บางปะทันพระมหาอุปราชาดั้งทัพทีศดะวันดกเฉียงเหนือ ที่ กุ่มดอง พระเจ้าแปรดั้งทัพทิศดะวันดกเฉียงใด้ที่ท่งสีกุก พระเจ้าเชียงใหม่ดั้งทัพ ทิศดะวันออก-เฉียงใด้ที่วัดสังฆาวาส จดหมายเหดุการรบคราวนี มีในพระราชพงศาวดารน้อยเด็มที ปรากฏ แต่ว่าคราว ๑ สมเด็จพระนเรศวรทรงม้าทวนกับทหารม้า ๓ กอง รวม ๑๐๐ เศษ ออกดีกองหน้า ข้าคึกแดกฉาน ไล่ข้าคึกเข้าไปถึงค่าย สมเด็จพระนเรศวรทรงคาบพระแสงดาบปีนค่ายข้าคึก ข้าคึกเอาทวนแทงดกลงมาหลายครั้ง เห็นจะชิ้นไมได้ จึงกลับเข้าพระนครพระเจ้าหงสาวดีทราบว่า สมเด็จพระนเรศวรทำการสงครามกล้าหาญองอาจนัก จึงให้ลักไวทำมูกับทหารทศ คุมกองทหาร มาชุ่มคอยจับสมเด็จพระนเรศวร เมื่อสมเด็จพระนเรศวรยกออกไปครั้งที่ ๒ ลักไวทามูกับทหาร ทศคุมทหารเข้าล้อมรบสมเด็จพระนเรศวรถึงดะรุมบอน สมเด็จพระนเรศวรทรงพระแสงทวน แทงถูกลักไวทำมู และเอาพระแสงดาบฟันถูกทหารทศดายทั้ง ๒ คน ข้าคึกแดกพ่ายไปจึงเสด็จ กลับคึนพระนคร ปรากฏรายการรบ ๒ คราวเท่านี้ แล้วก็ว่าพระเจ้าหงสาวดีเลิกทัพกลับไป
เรื่องที่ว่าพระเจ้าหงสาวดียกมาคราวนี้ ในหนังสีอพงศาวดารพม่าไม่มีทีเดียว ในพระ-ราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐก็ไม่บอกว่ายกมาเป็น ๒ คราว เป็นแต่เมื่อสอบวัน (ในล้ปดวาร วันอาทิตย์วันจันทร์เป็นต้น) ซึ่งกำกับคา ปรากฏเวลาการคึก ดั้งแต่เดือนยี่ ปีจอ จุลศักราช ๙๘๔
พ.ศ.๒๑๒๙ไปจนเดือน ๗ ปีชวด จุลศักราช ๙๕๐ พ.ศ.๒๑๓๑ รวมถึง๑๗ เดือน นานกว่า จะเป็นศึกคราวเดียวจึงชวนให้เข้าใจว่า พระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ ดั้งใจจะว่าเป็น การศึก ๒ คราวเหมือนกัน แด่ถ้าไม่นิยมด้วยวันสัปดวาร ฟังแด่รายการศึกกับคาและเดือน ความที่จดไว้ในฉบับที่หลวงประเสริฐสมเป็นศึกคราวเดียว แมืเรื่องดอนสมเด็จพระนเรศวรปีน ค่ายและรบลักไวท่ามูก็อยู่ในคราวแรก ดังข้าพเจ้าได้จดบอกไว้ที่อื่นแล้ว ดรงนี้อาจจะจริงอย่าง พงศาวดารพม่าว่า พระเจ้าหงสาวดีชัยสิงห์ยกมาแด่คราวเดียว เหดที่เราเข้าใจว่ามา ๒ ครั้ง เพราะมาดั้งท่าศึกอยู่ข้ามปี ดั้งแด่เดือนยี่ ปีจอ อัฐศก จนเดือน๗ปีกุน นพศก จดหมายเหดุแรก ของไทยเราลงเป็น ๒ ปี เมื่อรวบรวมจดหมายเหดุแต่งเป็นเรื่องพระราชพงศาวดารผู้แต่งจึงเรียง เรื่องแยกเป็น ๒ คราว
ถ้าพระเจ้าหงสาวดียกมา ๒ คราว จริงดังกล่าวในพระราชพงศาวดารไทย การที่รบทุ่งกัน ในคราวหลังนี้ บางฑจะเป็นอย่างข้างดอนด้น ที่พงศาวดารพม่าเอาไปลงไว้ ว่าพระมหาอุปราชา ยกเข้ามาคราวแรก เมื่อปีระกา จุลศักราช ๙๔๗ พ.ศ. ๒๑๒๘ ดือ พระเจ้าหงสาวดียกเข้ามาล้อม พระนครศริอยุธยา สมเด็จพระนเรศวรดั้งมั่นด่อสู้อย่างคราวก่อน พระเจ้าหงสาวดีจะดีหักเอา พระนครไม่ได้ ก็ริบเลิกทัพกลับไป ไม่ทันให้ไพร่พลอดอยากเสืยไทยอย่างคราวก่อน
ในพงศาวดารพม่ามืเรื่องแปลกอยู่เรื่อง ๑ ซึ่งยํงไม่เคยปรากฎมาแด่ก่อน ว่าเมื่อพระเจ้า หงสาวดีชัยสิงห์กลับไปถึงเมืองหงสาวดี ให้รํ้อป้อมและกำแพงเมืองหงสาวดืแถ้ไขใหม่ เอาอย่าง ป้อมกำแพงกรงศรีอยุธยาไปท่า ด้วยเห์นว่าแข้งแรงมั่นคงมาก ข้อนี้เชื่อได้ว่าเป็นความจริง และ เป็นพยานว่าเมื่อพระเจ้าหงสาวดีเข้ามาดั้งล้อมพระนครศริอยุธยาอยู่ คงได้ให้เข้าดีปล้นพระนคร หลายครั้ง แด่เข้าไม่ได้ด้วยพระนครมั่นคง
เรื่องส์ฌืองละแวก
หนังสือพระราชพงศาวดารทุกฉบับยุด็ด้องกันว่า ในเวลาเมื่อพระเจ้าหงสาวดียกเข้า มาล้อมพระนครนั้น พระยาละแวก ให้ฟ้าทะละยกกองทัพลอบเข้ามาดีได้เมืองปราจีนบุรี เมื่อ เดือน ๒ ปีกุน จุลศักราช ๙๔๙ พ.ศ. ๒๑๓๐ เป็นเวลาศึกหงสาวดีหย่อนกำลังลงแล้ว สมเด็จ พระนเรศวรจึงให้พระยาศรีไสยณรงค์กับพระยาสิหราชเดโชชัยยกกองทัพ!ปถึงทัน เมื่อกองทัพ เขมรเข้าดีเมืองนครนายก ได้รบทุ่งกัน กองทัพเขมรแดกพ่าย ไทยไล่ดีดดามไปจนถึงชายแดน
ได้ความดามพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐต่อมาว่าวันขื้นคํ่า ๑ เดือน ๓ ปีกุน จุลศักราช ๘๔๙ พ.ศ. ๒๑๓๐ เสด็จไปดั้งทัพชัย ณ ชายเคือง แล้วเสด็จไป (ดีเมือง) ละแวก ครั้งนั้นได้ข้างม้าผู้คนมาก ดังนี้ เรื่องสมเด็จพระนเรศวรเสด็จไปดีเมืองละแวกครั้งแรก หนังสือ พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขานี้ว่า เสด็จเมื่อสมเด็จพระนเรศวรได้ผ่านพิภพแล้ว ลงศักราชไว้ว่า ปีมะเส็ง จุลศักราช ๙๔๓ พ.ศ. ๒๑๒๔ (ยงก่อนเวลาที่ว'าไวในฉบบหลวงประเสริฐ) กล่าวเรื่องไว้ว่า สมเด็จพระนเรศวรกับสมเด็จพระเอกาทศรถเสด็จยกกองทัพจำนวน ๑๐๐,๐๐๐ ให้พระราชมนเป็นกองทัพหน้ายกไปดีเมืองละแวก พระยาละแวกให้มารักษาเมืองโพธลัดว์ เมือง บัดดะบอง ดังชุ่มกองทัพไว้ พระราชมนกองหน้ายกถลำเข้าไป ข้าศึกออกโจมดีแดกพ่ายเข้ามา
จนถึงทัพหลวง สมเด็จพระนเรศวรทรงพระพิโรธพระราชมนู จะให้ประหารชีวิดเสีย สมเด็จ พระเอกาทศรถทูลขอชีวิดไว้ จึงให้พระราชมนูยกไปดีเมืองปัดตะบอง เมืองโพธิลัดว์แก้ดัวพระ-ราชมนูดีได้ทั้ง ๒ เมืองแล้ว ทัพหลวงยกเช้าไปถึงเมืองละแวกดั้งล้อมเมืองอยู่ กองทัพหลวงขัด เสบียงอาหารลง จึงยกกลับคืนมาพระนคร
เรื่องสมเด็จพระนเรศวรยกไปด็เมืองละแวกคราวนี้ ไม่ปรากฏในหนังสือพงศาวดารเขมร แต่เชื่อได้ว่าได้ยกไปจรง หนังสือพระราชพงศาวดารไทยผิดกันแต่ฉบับหลวงประเสริฐว่า ไปดี ในรัชกาลสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช แด่ฉบับพระราชหัดถเลขานี้ว่า ไปดีเมื่อสมเด็จพระ-นเรศวรผ่านพิภพแล้ว ควรเชื่อดามฉบับหลวงประเสริฐเพราะศักราชไม่เคลื่อนคลาด
สิ้นแผ่นดินสมเด็จพระมหไธรรมราชาธิราช ในพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐว่า สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช (เรียก ตรงนั้นว่า สมเด็จพระพทธเจาหลวง พระพฤฒา (ธ)ราช) สวรรคด วันอาทิดย แรม ๑๓ คา เดือน ๘ (วันตรงกับฉบับพระราชหัตถเลขา) ปีขาล จุลศักราช ๙๕๒ พ.ศ. ๒๑๓๓ อยู่ในราชสมบัติ ๒๑ ปี พระชันษา ๗๕ ปี ในแผ่นดินนี้ดอนด้น กรงศรีอยุธยาชาตาดกดาถึงฃีดที่สด ซึ่งเคยปรากฎุใน พงศาวดารคราว ๑ จนด้องลงเป็นเมืองขึ๊นของต่างประเทศ แต่ในแผ่นด็นนีเองเหมือนกัน ที่ได้ แลเห็นไทยพากเพียรท่าสงครามเอาอิสระกลับคืนมาได้ จึงนับว่าเป็นรัชกาลที่สำคัญรัชกาล ๑ ในพงศาวดารชองเมืองไทย
อธิบายเรอง
ในรัชกาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช
สอบศักราช
ในพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขานี้ว่า สมเด็จพระนเรศวรเสวยราชย์เมื่อ ปีขาล จุลศักราช ๙๔๐ พ.ศ. ๒๑๒๑ ครอง'ราชสมบดีอยู่ ๑๕ ปี สวรรคต เมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช ๙๕๕ พ.ศ. ๒๑๓'®
ฉบับหลวงประเสริฐว่า เสวยราชย์เมื่อปีขาล จุลศักราช ๙๕๒ พ.ศ. ๒๑๓๓ ครองราชลมบติอยู่ ๑๕ ปี สวรรคดเมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช ๙๖๗ พ.ศ. ๒๑๔๘ ศักราชในฉบับหลวงประเสริฐ ช้ากว่าฉบับพระราชหัดถเลขาตรงรอบ ๑ ทุกข้อ
ประวัติสมเด็จพระนเรศวร
สมเด็จพระนเรศวรสมภพ (คำนวณศักราชตามฉบับหลวงประเสริฐ) เมื่อปีเถาะ จุลศักราช ๙๑๗ พ.ศ. ๒๐๙๔ ผ่านพิภพ เมื่อปีขาล จุลศักราช ๙๕๒ พ.ศ. ๒๑๓๓ พระชันษาได้ ๓๕ ปี
ในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขานิ้ ปรากฏว่าสมเด็จพระนเรศวร มีลูกเธอพระองค์ ๑ ได้เป็นพระมหาธรรมราชาประวัติพระเจ้าลูกเธอของสมเด็จพระนเรศวร พระองค์นี้ เป็นที่สงสัยกันในผู้ศึกษาโบราณคดีมาแดก่อน ด้วยในหนังสือพระราชพงศาวดาร กล่าวถึงในที่แห่งเดียวว่า ได้เป็นแม่หัพออกไปปราบจลาจลเมืองเขมรแล้วก็นี่งเงียบสูญพระนาม แด่นั้นมา ข้าพเจ้ามาพบในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ เมื่อกล่าวถึงเรื่อง แด่งกองทัพออกไปปราบจลาจลเมืองเขมรครั้งนั้นว่า “ให้พระเจ้าฝ่ายหน้าเสด็จ” ในหนังสือ พระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ ไม่ได้ออกพระนามถึงสมเด็จพระเอกาทศรถในที่อื่นเลย สักแห่งเดียว เพราะฉะนั้น ที่เริยกว่าพระเจ้าฝ่ายหน้าในหนังสือนั้น น่าจะด้องเข้าใจว่า หมาย ความว่าสมเด็จพระเอกาทศรถ ล้างหสักฐานที่จะวินิจฉัยถึงประวิดพระมหาธรรมราชา ที่ว่า เป็นราชโอรสของสมเด็จพระนเรศวร ๆ เห็นจะไม่มืราชโอรสธิดาทีเดียว การสืบสันดดิวงศ์จึงลง ทางสมเด็จพระเอกาทศรถโดยไม่ปรากฏเหตุการณ์เที่ยวข้องถึงพระเจ้าลูกเธอของสมเด็จพระ-นเรศวรอย่างหนึ่งอย่างใด
มีเนื้อความปรากฏในหนังสือเรื่องคำให้การฃุนหลวงหาวัด ว่าเมื่อสมเด็จพระนเรศวร ยังทรงพระเยาว์อยู่ ด้องออกไปเป็นดัวจำน่าอยู่เมืองหงสาวดี เมื่อพระเจ้าหงสาวดี (บุเรงนอง) ชนะศึกคราวขอช้างความข้อนี้ไม่ปรากฏในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับอื่น แด่มืเหตุผล หลายอย่างซึ่งควรเชึ๋อว่า สมเด็จพระนเรศวรได้เคยออกไปอยู่เมืองหงสาวดี จนได้ทรงทราบ ภาษาและคุ้นเคยนิสัยใจคอของพม่ารามัญเห็นจะได้กลับเข้ามาอยู่เมืองไทย เมื่อสมเด็จพระราชบิดา ได้ผ่านพิภพโดยพระเจ้าหงสาวดี ได้พระพี่นางของสมเด็จพระนเรศวรไปเป็นมเหสีเสมอไปเป็น ตัวจำนำแทนอยู่แล้ว สมเด็จพระนเรศวรจึงได้ขื้นไปครองเมืองพิษณุโลก เมื่อพระชันษา ๑๖ ปี
สมเด็จพระนเรศวรดั้งแด่มีพระชันษาทรงบัญชาการได้ ก็ดั้งด้นทำการสงครามกู้อิสรภาพ เมืองไทย และรบพุ่งขยายพระราชอาณาจักร นับว่าได้ทรงทำแด่การทหารอย่างเด็ยว จนสวรรคต ที่เมีองหาง 1 เรียกในหนังสือพระราชพงศาวดารว่าเมืองห้างหลวง อย่ริมนั้าสลวนข้างเหนือเมือง เชยงไหม่ เมื่อเสด็จยกทัพหลวงโปดืเมืองอัง'วะ สวรรคดเมื่อวันจันทร์ ขืน ๘ คา เดือน ๖ ปีมะเส็ง จุลศักราช (ดามฉบับหลวงประเสริฐ) ๙๖๗ พ.ศ. ๒๑๔๘ พระชันษาได้๕๐ เสด็จอยู่ในราชสมบ้ดิ ๑๕ พรรษา
เรองพระมหาอุปราช
ไนหนังสือพระราชพงศาวดารว่า เมื่อสมเด็จพระนเรศวรได้ผ่านพิภพแล้ว ดำรัสให้สมเด็จ พระเอกาทศรถเป็นพระมหาอุปราช ในที่นี้ควรจะอธบายเรื่องคำแหน่งมหาอุปราชสักหน่อย ด้วย ดำแหน่งพระมหาอุปราช ที่ปรากฏมาในพระราชพงศาวดาร ด่างกันและผดกันมาโดยลำดับ ดามเหตุการณ์ น่าจะสังเกดอยู่บ้าง
คำที่เรียกว่า อุปราช หรีอ ยุวราช ดามคำราที่มาจากมัธยมประเทศ จะมาโดยทางข้าง พระทุทธศาสนาก็ดาม หรีอในข้างทางไสยศาสดร์ก็ดาม ยุดิด้องกัน'ว่า เป็นผู้ชึ่งพระเจ้าแผ่นดิน อภิเษกไว้รับรัชทายาท เพราะฉะนั้นโดยปกดิย่อมเป็นสมเด็จพระราชโอรสของพระเจ้าแผ่นดิน แด่ในกฎมนเทํยรบาลซึ่งดั้งขึ้นครงแผ่นดินสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ บัฌญ้ดเรื่องอุปราชนี้ แปลกอยู่
กฎมนเฑยรบาลที่พิมพ์ในบานแผนกว่า ดั้งเมื่อปีชวด จุลศักราช ๗๒๐ ดือ ในแผ่นดิน สมเด็จพระรามาธบดืที่ ๑ นั้นผิด จุลศักราช๗๒๐ นั้น เป็นปีจอ มืใช่ปีชวด ที่จริงควรจะเป็น ปีชวด จุลศักราช ๗๘๐ ในแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ซึ่งมืพยานเห็นได้ในกฎหมาย นั้นเอง ที่กล่าวถงศักดินา ๆ เป็นของที่ดั้งในแผ่นดินสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ ในแผ่นดินสมเด็จ พระรามาธบดืที่ ๑ ยังไม่มื
ในกฎมนเฑยรบาลว่า “พระราชกุมารยันเกิดจากพระยัครมเหสื ดือ หน่อสมเด็จพระ-พุทธเจ้า พระราชกุมารเกิดจากแม่ยั่วเมืองเป็นพระมหาอุปราช,* ดังนี้ ทำให้เข้าใจว่า พระราช กุมารที่จะอภิเษกเป็นรัชทายาทนั้น ถ้าเกิดจากพระยัครมเหสิ เรียกหน่อสมเด็จพระพุทธเจ้า ถ้า เกิดจากพระมารดา ซึ่งมืบรรดาศักดิ้ดั้นรองลงมา จึงเรียกว่าพระมหาอุปราช และมืเรื่องพระ-ราชพงศาวดารประกอบกฎหมายนี้แห่ง ๑ ดือ เมื่อพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดืที่ ๒ ทรงดั้ง พระอาทิดยวงศ์ ให้เป็นรัชทายาท เมื่อไปครองเมืองพิษณุโลก มีพระนามดามที่เรียกในฉบับหลวง ประเสริฐว่า “สมเด็จหน่อพุทธางกูรเจ้า** ในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม เรียโ สมเด็จพระบรมราชาพุทธางกูร แด่พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขานี้เรียก “สมเด็จ พระบรมราชามหาพุทธางกูร** ที่กูกข้าพเจ้าเห็นว่าควรจะเป็นหน่อสมเด็จพระพุทธเจ้า พระบรมราชา ดือ ดั้งให้เป็นหน่อสมเด็จพระพุทธเจ้าดามกฎหมายนี้เอง มืพระนามที่เป็นเจ้าครองเมืองว่า พระบรมราชา อย่างได้เคยมืมาแด่ก่อนหลายพระองศ์ แด่การดั้งพระมหาอุปราชในพระราช-พงศาวดาร ปรากฏครงแรกในแผ่นดินสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ เมื่อทรงดั้งพระราชโอรส ซึ่ง
ฉบับหลวงประเสริฐเรียกว่าพระเชษฐาคือ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ให้เป็นมหาอุปราช แด่คำที่ ใช้ในหนังสือพระราชพงศาวดารเห็นจะยุด็เอาเป็นแน่ไมใด้ ว่าองค์ไหนเป็นหน่อสมเด็จพระพุทธเจ้า องค์ไหนเป็นพระมหาอุปราช เพราะเป็นของแล้วแด่ผู้แด่งหนังสือพระราชพงศาวดาร จะเขียน ลงไปตามความเช้าใจของดน
ในกฎหมายทำเนียบศักดินาพลเรือน ซึ่งตงในแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเหมือนกัน ยังมีตำแหน่งขุนนางผู้ใหญ่ถือศักดินา ๑๐,๐๐๐ คน ๑ เรียกว่า เจ้าพระยามหาอุปราชซาด็วรวงค์ องค์ภักดีบดินทร์สุรินทรเดโชขัย มไหสุริยศักดิอาญา!)ราช ขุนนางตำแหน่งนี้ไค้พบในหนังสือเก่า ว่า ในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราชก็ยังมืศัวแด่จะมือำนาจหน้าที่อย่างไรไม่ปรากฎที่อื่น นอกจากในหนังสือของมองซิเออร์ ลาลูแบร์ ราชทูดฝรงเศสเช้ามาในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์ มหาราชกล่าวไว้ว่า เจ้าพระยามหาอุปราชเป็นผู้สำเร็จราชการรักษาพระนครในเวลาพระเจ้า แผ่นดินเสด็จไม่อยู่ และมีบรรดาศักดิ้สูงนั่งเผ่าไค้ไมค้องหมอบ ไค้ความแด่เท่านี้ ตำแหน่งมหา-อุปราชที่มีทั้งยศเจ้าและยศขุนนาง ดังปรากฎในกฎหมายเช่นนี้ ช้าพเจ้าเช้าใจว่าประเพณ์ไทย แด่เดิมมา พระราชกมารที่จะรับรัชทายาท คงจะเป็นพระมหาอุปราชทั้งนั้น บรรดาศักดิ้หน่อ สมเด็จพระพุทธเจ้า และเจ้าพระยามหาอุปราชเป็นของที่ดั้งชื้นทีหลัง แด่จะดั้งชื้นค้วยเหดุใด ช้าพเจ้ายังคืดไม่เห็น
พระมหาอุปราช (จะเรียก'หน่อสมเด็จพระพุทธเจัาก็ตาม หรือเรียกพระมหาอุปราช ก็ตาม) ผู้ซึ่งไค้อภิเษกเป็นรัชทายาทนั้น ในชั้นเดิม คงจะเป็นแด่พระราชโอรส และคงจะมีทุก รัชกาล เว้นเสียแด่ที่มีความขัดช้อง เช่นพระราชโอรสยังทรงพระเยาว์ไม่ทันดั้งเป็นค้น พิเคราะห์ ดูในพระราชพงศาวดาร ตำแหน่งพระมหาอุปราชมีเค้าอยู่อย่างนี้ คือ
๑. สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑	“มี’, สมเด็จพระราเมศวรราชโอรสเป็นพระมหาอุปราช
(ที่ว่า “ปี” เพราะไม่ปรากฏว่าได้ตง)
๒. สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑ เจ้าทองลัน ทรงพระเยาว์ยังไม่ทันดั้งเป็นพระมหา-อุปราช หร็อจะไค้ดกลงกันไว้ ให้สมเด็จพระราเมศวรเป็นมหาอุปราชก็จะเป็นไค้
๓. สมเด็จพระราเมศวร มีสมเด็จพระรามราชา ราชโอรสเป็นมหาอุปราช ๔. สมเด็จพระอินทราชาธิราชที่ ๑ มีแด่ลูกพระสนม ไม่ไค้ดั้งพระมหาอุปราช เจ้าอ้าย เจ้ายี่จ้งเภิดแย่งราชสมบ้ดิกัน
๕. สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๒ ดั้งพระราเมศวรราชโอรส คือ สมเด็จ'พระบรมไตร-โลกนาถเป็นพระมหาอุปราช
๖. สมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ ดั้งพระเชษฐาราชบุดร เป็นพระมหาอุปราช แด่ดีด สมเด็จพระบรมราชาครองกรุงศรีอยุธยาอยู่ จืงไม่ไค้ราชาภิเษกเป็นพระเจ้าแผ่นดินอยู่ ๓ ปี
๗. สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๓ ไม่ไค้ดั้งพระมหาอุปราชเพราะราชสมบ้ดิเป็นของ พระเชษฐาซึ่งเป็นพระราชอนชา
๔. สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ดั้งหน่อสมเด็จพุทธเจ้าพระบรมราชาเป็นพระมหาอุปราช
๙. สมเด็จพระบรมราชามหาพุทธางกูร (ที่จริงควรเรียกสมเด็จพระบรมราชาธิราช ที่๔) พระรัษฎายังทรงพระเยาว์ไม่ทันดั้งเป็นพระมหาอุปราช
๑๐. สมเด็จพระไชยราชาธิราช พระแก้วฟ้ายังทรงพระเยาว์ไม่ทันดั้งเป็นพระมหาอุปราช ๑๑. ขุนวรวงศาธิราช พอได้ราชสมบ้ด ก้ดั้งนายจันบ้านมหาโลกผู้น้องเป็นมหาอุปราช จะเป็นมหาอุปราชอย่างเจ้าหรืออย่างขุนนางรูไม่ได้ เป็นได้ ๒-๓ วัน กิกูกกำจัดทั้งพี่ทั้งน้อง
๑๒. สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ดั้งขุนพิเรนฑรเทพเป็นพระมหาธรรมราชาไปครองเมือง พิษณุโลก เข้าใจว,าดั้งไปเป็นเจ้าครองเมืองดามแบบซึ่งเคยมืมาแด่ก่อน ทำนองเป็นพระเจ้า ประเทคราชมิใช่เป็นรัชทายาท เพราะสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ มืพระราเมควรและสมเด็จ พระมหินทราธิราชเป็นราชโอรสอยู่ถึง ๒ พระองค์ คงปลงพระทัยให้ไน ๒ พระองค์นี้เป็นผู้รับ รัชทายาท แด่ไม่ดั้งให้ออกไปครองเมือง เอาไว้ทำราชการในราชธานีทั้ง ๒ พระองค์
ที่สมเด็จพระมหาจักรพรรดิเอาพระราเมควรยับสมเด็จพระมหินทราธิราชไว้ในราชธานี บางทีจะเป็นด้วยเหดุเหล่านี้ คือ ประเพณีที่ที่ดั้งเจ้านายไปครองเมือง แบ้เป็นประโยชน์อยู่ใน เวลากำลังแผ่พระราชอาณาจักร กีมืข้อเสียสำคัญที่มักเกิดเหตุแย่งชิงราชศมบ้ติยัน ความจำเป็น ที่ด้องมืเจ้าปกครองยังมืแด่เมืองพิษณุโลก ซึ่งเป็นราชธานีฝ่ายเหนือเมืองเดียว จึงดั้งพระมหา-ธรรมราชาไปครองโดยยกย่องความชอบและโดยเป็นชาวเมืองพิษณุโลก เข้าพระทัยการงาน ทางนั้นอยู่ หรืออีกอย่าง ๑ จะไม่สู้ไว้พระทัยพระมหาธรรมราชานัก ไม่อยากจะแยกกำลังใน ราชธานีไปให้น้อย จึงเอาสมเด็จพระเจ้าลูกเธอไว้เป็นกำลังในราชธานี แด่กิคงจะได้ดั้งแด่งให้มื กำลังและพระเกียรติยศขึ้น ไม่ให้พระราชโอรสที่จะรับรัชทายาทเลวกว่าพระราชบุดรเขยเป็นแน่ ลังเกดดูโดยพระนามที่ดั้งให้เป็นพระราเมควร (เหมือนกับผู้รับรัชทายาทแด่ก่อนมา) พระองค์ ๑ เป็นพระมหินทรพระองค์ ๑ น่าเข้าใจว่า จะยกย่องให้มืพระเกียรดิยคเป็นมหาอุปราช ทำนองที่ เรืยกยันในชั้นหลังว่าพระบัณฑูรใหญ่ พระบัณฑูรน้อย แด่ในครั้งนั้นจะเรียกอย่างไร และให้ กำลังวังชาอย่างไรทราบไม่ได้
ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ประเพณีที่มืเจ้านายที่ทรงคักดิ้สูงสด ๒ พระองค์อยู่ในราชธานี ที่เขมร เรียกว่า มหาอุปโยราชและมหาอุปราชก็ดิ ที่ไทยเราเรียก พระบัณฑูรใหญ พระบัณฑูรน้อยก็ด็ วังหน้า วังหลังกีดี น่าจะมืขึ้นในแผ่นดินสนเด็จพระมหาจักรพรรดิเป็นปฐม
มืความกล่าวไว้ในหนังสือพงคาวดารเขมรแห่ง ๑ ว่า “ลุคักราช ๙๔๖ (ดรงรัชกาล ของสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช) คกวอกนักบัดร แด่พระองค์ (นักพระสัฏรา) ทรงราชย์ มาได้ ๙ ปี พระชันษาได้ ๓๒ ปี พระองค์สบพระราชหฤทัยด้วยพระราชบุดรทั้ง ๒ พระองค์ได้ ทรงราชย์เป็นเสด็จ คือกบัดรีย์ทั้งสองพระองค์ พระราชบุดรผู้พี่นั้นปีวอก พระชันษาได้ ๑๑ ปี ได้อภิเษกทรงนั้าลังข้สรงพระเกค ทรงพระนารายณี ทรงพระขรรค์ ทรงพระนาม พระบาทสมเด็จ พระไชยเชษฐาธิราชรามาธิบด็ พระราชบุตรผู้น้อยนั้นปีชวด พระชันษาได้ ๖ ปี อภิเษกทรง นั้าสังข์สรงพระเกศ ทรงพระนารายณ์ ทรงพระขรรค์ ทรงพระนาม พระบาทสมเด็จบรมราชาธิราช รามาธิบดี พระบาทบรมบพิดรทั้ง ๓ พระองค์ ทรงราชย์” ดังนี้ เขมรชอบเอาอย่างไทยเป็นปรกติ
เห็นได้ดั้งแด่พระนามพระเจ้ากรุงกัมพูชาตลอตมา ก็เอาอย่างพระเจ้ากรุงศรีอยุธยา จะถ่ายแบบ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิดั้งพระราเมศวรก้บพระมห็นทรไปอภิเษกราชโอรสทั้ง ๒ องค์นั้น บ้างดอกกระมัง ดูเวลาศักราชก็พอต่อก้นดี
ครั้นเมื่อสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชได้ราชสมบ้ดิ ก็มีสมเด็จพระราชโอรส ๒ พระองค์ เหมือนก้บสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ จึงอภิเษกเป็นสมเด็จพระนเรศวรพระองค์ ๑ เป็นสมเด็จพระ-เอกาฑศรถพระองค์ ๑ เป็นพระมหาอุปราช ทำนองพระบัณฑูรใหญ่ พระบัณฑูรน้อย อย่างที่ สมเด็จพระมหาจักรพรรดี1ด้ทรงดั้งพระราเมศวร และพระมหินทรมาแด่ก่อน สมเด็จพระเอกาทศรถ จะได้มืพระเกียรดิยคเป็นพระมหาอุปราชพระองค์น้อย มาแด่ในแผ่นดินสมเด็จพระมหาธรรม-ราชาธิราชแล้ว เมื่อสมเด็จพระนเรศวรผ่านพิภพล้าคงประเพณีอยู่อย่างแด่ก่อน ก็คงไห้สมเด็จ พระเอกาทศรถเสด็จขึ้นครองเมืองพิษณโลก เป็นพระเจ้าประเทศราชอย่างสมเด็จพระราชบิดา และพระองค์เองได้เคยครองมา แด่สมเด็จพระนเรศวรได้ทรงเล้กประเพณีที่ดั้งเจ้าใหญ่ไปครอง เมืองเสียในครั้งนั้น (และปีไฅ้ปีต่อมาปีก) ทรงพระราชดำรีว่า สมเด็จพระเอกาทศรถได้เป็น พระบัณฑูรมาด้วยก้น และได้ทำศึกสงครามอย่างเป็นเพื่อนเป็นเพื่อนดายคู้บ้านกู้เมืองมาด้วยก้น จึงดำรัสให้สมเด็จพระเอกาทศรถ เป็นพระมหาอุปราชอย่างวิสามัญ มพระเกียรดิยศและใช้ พระราชโองการเหมือนเป็นพระเจ้าแผ่นดิน
ในหนังสือคำให้การขุนหลวงหาวัด กล่าวถึงเรื่องสมเด็จพระเอกาทศรถว่า เมื่อสมเด็จ พระมหาธรรมราชาธิราชสวรรคดนั้น สมเด็จพระนเรศวรถูกไปอยู่เป็นตัวจำนำที่เมืองหงสาวดี ทางนี้ช้าราชการจึงยกราชสมบิดิถวายสมเด็จพระเอกาทศรถ ๆไม่รับราชสมบ้ต ว่าสมเด็จพระ-เชษฐาธิราซบังมือยู่ จะรักษาราชสมบิตไว้ถวาย ครั้นสมเด็จพระนเรศวรหนีกลับมาได้ สมเด็จ พระเอกาทศรถจึงถวายราชสมบิดแก่สมเด็จพระนเรศวร ล้าเรื่องจรีงเป็นอย่างว่าไนหนังสือคำ ให้การขุนหลวงหาวัด ก็เป็นเหดุอันสมควรแห้ทีเดียวที่สมเด็จพระนเรศวรจะทรงยกย่องสมเด็จ พระเอกาทศรถ อย่างเป็นพระเจ้าแผ่นดินอีกพระองค์ ๑ แต่หลักฐานมืมั่นคงว่า เรื่องจริงมิได้ เป็นอย่างว่าในหนังสือคำให้การขุนหลวงหาวัด ความจริงสมเด็จพระนเรศวรเสด็จอยู่เมืองไทย ดลอดรัชกาลสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช และเมื่อสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชสวรรคต ได้ทำสงครามกับหงสาวดีหลายครั้งมาแล้ว จะเป็นตัวจำนำอยู่ไนเมืองหงสาวดีไนเวลานั้นไม่ได้ เป็นอันขาด เพราะฉะนั้นช้อควรลังเกดในพระราชพงศาวดารมื่แต่ว่า สมเด็จพระเอกาทศรถ เป็นพระมหาอุปราชพระองค์แรกที่เป็นพระอนุชาของพระเจ้าแผ่นดิน และเป็นพระมหาอุปราช พระองค์เดียว ในชั้นกรุงเก่าที่มืพระเกียรดิยศอย่างเป็นพระเจ้าแผ่นดิน
เรํ่องศึกพระมหาอุปราชาครั้งแรก
สมเด็จพระนเรศวรผ่านพิภพเดีอน ๔ พอเดือน ๑๒ พระเจ้าหงสาวดีก็ให้พระมหาอุปราชา ยกกองทัพออกจากเมืองหงสาวดี เช้ามาทางเมืองกาญจนบุรี ศึกพระมหาอุปราชาครั้งนี้ ปรากฏ เนี้อเรื่องในพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐและพงศาวดารพม่าด้องก้น แด่ไม่มืไนหนังสือ พระราชพงศาวดารทั้งฉบับพิมพ์ ๒ เล่มและฉบับนี้ ได้ความตามหนังสือพงศาวดารพม่าว่า
ดั้งแด่พระเจ้าหงสาวดีมาตีกรุงศรีอยุธยาไม่สำ1ร็จ พวกหัวเมืองประเทศราชที่ขึ้นหงสาวดีก็พาก้น กระด้างกวะเดองขึ้น ในที่ชุดถงปีที่ ๓ เจ้าเมืองคังก็ดั้งแข็งเมือง พระเจ้าหงสาวดีปรึกษาก้บเสนา ข็าราชการเห็นพร้อมก้นว่า ที่เมืองประเทศราชพาก้นกระด้างกระเดื่อง เป็นด้วยเหดที่ปราบ กรุงศรีอยุธยาไม่ลงจ่าจะด้องปราบกรุงศรีอยุธยาเสียให้ได้ เมืองประเทศราชอื่นจึงจะยำเกรง พระเดชานภาพของพระเจ้าหงสาวดี เมื่อปรึกษาเห็นพร้อมก้นตังนี้ (ทั้งจะไดข่าวว่ากรุงศรี-อยุธยาเปลียนพระเจ้าแผ่นดินใหม่เขัาใจว่าการในบ้านเมืองไม่ปรกติ เห็นเป็นโอกาส) จึงจัดกองท้พ ๒ กอง ให้พระเจ้าแปรยกไปดีเมืองดังกอง ๑ ไห้พระมหาอุปราชายกมาดีกรุงศรีอยุธยากอง ๑ พระมหาอุปราชายกจากเมืองหงสาวดี เมื่อแรม ๑๒ คา เดีอน ๑๒ ปีขาล จุลศักราช ๙๕๒ พ.ศ. ๒๑๓๓ มีจำนวนพล ๒๐๐,๐๐๐ เดินกองทัพเข้ามาทางเมืองกาญจนบุรี เมื่อ ณ เดือนยี่ สมเด็จ พระนเรศวรเสด็จยกกองทัพหลวงออกไปสู้ข้าศึกที่เมืองชุพรรณบุรี ทำกลอุบายให้ชุ่มกองทัพ หลวงไว้ในป่า แล้วแด่งกองทัพทำเหมือนหนึ่งมีกำลังน้อย ออกไปรบล่อพระมหาอุปราชา ๆไม่รู้ กลอุบายไล่ถลำเข้ามาในที่ชุ่ม สมเด็จพระนเรศวรยกออกล้อมรบ ดีกองทัพพระมหาอุปราชา แดกยับเยนไป และจับพระยาภุกาม พระยาพสีมได้ พระมหาอุปราชาก็เก็อบจะหนีไปไม่พ้น ครั้นแดกกลับออกไปถืงเมืองหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีทรงขัดเสือง ไห้ภาคทัณฑ์พระมหาอุปราชา และให้เอาดัวนายทัพนายกองลงพระราชอาญาที่งหมด ได้ความดามพงศาวดารพม่าศังนื้ใน พงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐกล่าวย่อๆ ว่า “ศักราช ๙๕๒ ขาลศก (พ.ศ. ๒๑๓๓) วนอังคาร แรม ๒ คา เดือน ๑๒ พระมหาอุปราชายกทัพมาโดยทางกาญจนบุรี ครั้งนั้นได้ตัวพระยาพสิม ที่ด่าบลจระเข้สามพ้น” ดังนี้ ที่ไม่มีในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับนี้เป็นด้วยผู้แด่งหนังสือ พระราชพงศาวดาร เอาเรื่องศึกคราวนี้ไปเป็นคราวพระเจ้าแปร ที่ว่ายกเข้ามาทํหลงอีกคราว ๑ แด่ในหนังสือพงศาวดารพม่า ไม่ปรากฎเรื่องพระเจ้าแปรยกเข้ามาทำศึกก้บไทย เรื่องราวของ พระเจ้าแปรมีเป็นอย่างหนึ่งทีเดียว ตังจะเห็นได้ต่อไปข้างหน้า
การศึกพระมหาอุปราชาคราวนี้ ทำนองการรบข้าพเจ้าเข้าใจว่าหนังสือพงศาวดารพม่า แด่งผิด เอารายการคราวชนข้างลงมาเป็นคราวนี้ ที่จริงรายการน่าจะเป็นอย่างข้างปลาย ที่ หนังสือพงศาวดารพม่าว่าพระมหาอุปราชายกเข้ามาดีกรุงศรีอยุธยาครั้งแรก ในแผ่นดินสมเด็จ พระมหาธรรมราชาธราช คือเมื่อสมเด็จพระนเรศวรยกออกไปต่อสู้ในแขวงเมืองชุพรรณบุรี พระมหาอุปราชาหาที่ชัยภูมิดั้งรัย สมเด็จพระนเรศวรดีปีกขวา และกองทัพหลวงพระมหาอุปราชา ขึ้งเป็นกองกลางแดก กองทัพหงสาวดีจึงพ่ายหนีกลับไป
เรองศกพระมหาชุปราชาครั้งที่ 1® คราวชนช้าง เรื่องศึกครั้งนี้ หนังสือพงศาวดารพม่ากล่าวว่า ดั้งแด่พระมหาอุปราชาแดกทัพกลับไป พระเจ้าหงสาวดีน้อยพระทัยในการที่ไม่สามารถจะปราบปรามเอากรุงศรีอยุธยาไว้ในอำนาจได้ วันหนึ่ง ในเดือนอ้าย ปีมะโรง จุลศักราช ๙๕๔ พ.ศ. ๒๑๓๕ จึงรับสั่งให้พระมหาอุปราชากับ บรรดาพระราชบุดรมาประชุมพร้อมด้วยเสนาข้าราชการ พระเจ้าหงสาวดีตัดพ้อว่า ทั้งเจ้าทั้ง ชุนนางไม่มืใครทำราชการไหสมก้บที่ได้ชุบเลี้ยงไห้มียศบรรดาศักดื่ พาก้นอ่อนแอเสียหมด จึง
ทำสงครามไม่ชนะกรุงศรีอยุธยา ถ้าดั้งใจทำราชการให้พรักพร้อมกันแล้ว ทำไมกับพระนเรศวร ไม่เท่าใดก็จะจับได้ มีขุนนางคน ๑ ชื่อพระยาลอ กราบทูลว่า การรบทุ่งกับกรุงศรีอยุธยาที่จริง ไพร่พลกรุงศรีอยุธยาน้อยกว่า พวกหงสาวดีหลายเท่า จะเอาเพียง ๑ ใน ๔ ก็ไม่ถึง แต่พวกไทย กลัวเกรงสมเด็จพระนเรศวรเสียยิ่งกว่าตาย เวลาเข้ารบทุ่งไพร่พลของสมเด็จพระนเรศวรไม่รู้จัก คิดเอาชีวิตรอต ข้าศึกจึงกล้าแข็ง ธรรมดาการสงคราม กำลังไม่อยู่แต่ที่ไม่ไพร่พลมากอย่างเตยว ถึงมีพลน้อยถ้าอาจหาญชำนาญศึกก็อาจต่อสู้คนมากได้ ก็จะเอาชัยชนะสมเด็จพระนเรศวรให้ได้ เห็นว่าควรจะเลอกสรรเจ้านายในพระราชวงศ์ที่อาจหาญการสงครามหลาย ๆ องศ์ เป็นแม่ทัพ คุมพลไปช่วยกันทำศึกกับสมเด็จพระนเรศวรจึงจะเอาชัยชนะได้ พระเจ้าหงสาวดีเห็นชอบด้วย จึงให้พระมหาอุปราชาองศ์ ๑ ลูกเธอที่เป็นพระเจ้าแปรองศ์ ๑ นัดจ้นหน่องราชภาคิไนย ซึ่งเป็น โอรสของพระเจ้าตองอูองศ์ ๑ คุมกองทัพใหญ่รวมจำนวนพล ๒๔๐,๐๐๐ ยกเข้ามาดีกรุงศรี-อยุธยา และสั่งให้พระเจ้าเชียงใหม่ยกกองทัพเมืองเชียงใหม่ลงมาสมทบด้วย กองทัพยกจากเมือง หงสาวดี เมื่อ ณ วันพุธ ขึ้น ๗ คา เดีอนอ้าย ปีมะโรง จุลศักราช ๙๕๔ พ.ศ. ๒๑๓๕ เดินทัพเข้า มาถึงกรุงศรีอยุธยา เมื่อวันขึ้น ๘ คา เดือน ๓
การรบครั้งนี้ หนังสีอพงศาวดารพม่าว่า รบกันไนชานพระนครว่าในวันรบนั้นพระมหา อุปราชายืนข้างอยู่กลาง พระเจ้าแปรยืนข้างอยู่ข้างขวา นัดจึนหน่องยืนข้างอยู่ข้างซ้าย ต่อไป ข้างขวาเจ้าเมืองจาปโร (เห็นจะเป็นที่ในพระราชพงศาวดารเรียกว่า ปงจาชโร พี่เลี้ยง) ขี่ข้าง ตัว ๑ กำลังคิดนั้ามันหน้าหลัง ข้างนั้นคุร้าย ด้องเอาผ้าคลมกระพองปีดดาไว้ สมเด็จพระนเรศวร ทรงพระคชาธารยกกองทัพมาจากพระนครพอแลเห็นพระมหาอุปราชา ก็ขับข้างพระที่นั่ง ดรงเข้าไปที่พระมหาอุปราชายืนข้างอยู่ ขณะนั้นเจ้าเมืองจาปโรจึงเปีตผ้าที่คลุมดาข้างนํ้ามัน หวังจะขับเข้าชนข้างพระที่นั่งสมเด็จพระนเรศวร ข้างนั้ามันกลับแล่นเข้าแทงเอาข้างพระมหา-อุปราชาเจ็บปวยสาทัส ถึงด้องเอาเข้ายืนพิงไว้กับด้นไม้ พอข้าศึกยิงปีนมาต้องพระมหาอุปราชา สิ้นพระชนม์บนคอข้างแต่นายท้ายข้างพยุงพระองศ์ไว้ สมเด็จพระนเรศวรสำคัญว่าพระมหา-อุปราชากังดีอยู่จึงยั้งข้างพระที่นั่ง ไนขณะนั้นนัดจ็นหน่องจึงไสข้างเข้าชนข้างพระที่นั่งสมเด็จ พระนเรศวร ข้างสมเด็จพระนเรศวรทานกำลังข้างนัดจินหน่องไม่ได้ สมเด็จพระนเรศวรก็ถอย กลับเข้าพระนคร พระเจ้าแปร พระเจ้าดองอู บิดานัดจึนหน่อง (ซึ่งอาสามาด้วย!เกพระองค์๑) พากันคิดดาม แด่กองทัพไทยเข้าเมืองได้ก่อน เจ้าเมืองตันโบ เจ้าเมืองวินรอ ดามเลยเข้าไป ไทย จับไว้ได้ ข้างฝ่ายพม่าก็จับออกญาจักรีกับออกญาบาด (แปลไปออกว่าหมายว่าตำแหน่งใด) ไว้ได้ กองทัพหงสาวดีเมื่อเสียพระมหาอุปราชาแล้ว จึงถอยออกไปดั้งห่างพระนครนายทัพนายกองไป ปรึกษาเห็นพร้อมกันว่า พระมหาอุปราชาผู้เป็นจอมพล สิ้นพระชนม์เสียแล้ว ควรจะเลิกทัพ กลับไปเมืองหงสาวดีจึงเลิกทัพพาศพพระมหาอุปราชากลับไป ถึงเมืองหงสาวดีไนเดือน ๓ ปีนั้น เรื่องสงครามคราวพระมหาอุปราชาชนข้าง หนังสือพงศาวดารพม่าว่าตังกล่าวมานี้ ผิดกับ พงศาวดารไทยในข้อสำคัญ คอ ข้อด้นพม่าเข้าใจว่าคราวนั้นมารบกันที่ชานพระนคร ผู้แต่ง พงศาวดารพม่าจึงผูกเรื่องให้ เป็น เข้า ออก หนี ไล่ กัน่เ.นบริเวณเมือง ที่จริงศึกครั้งนั้นไปรบกัน
ในแขวงเมืองสุพรรณ มิใช่ในชานพระนครอย่างพม่าเขาใจ ลักษณะการรบอย่างพม่าว่าจึงเป็น ความจริงไม่ได้ อีกประการ ๑ เรื่องทำยุฑธหัตถี คือ ที่จอมพลทั้ง ๒ ฝ่ายขี่ช้างเช้าชนกันตัวด่อ ตัวเอาแพชนะกันในสนามรบ ย่อมถือกันมาแดดกดำบรรพ์ ว่าเป็นวิธียุฑธอันผู้ชนะมีเกียรติยศ อย่างสูงสุดในการสงคราม เพราะเหดุที่ซนะด้วยความกล้าหาญชำนาญยุฑธในส่วนตัวของแม่ทัพ ไม่ได้ชนะกันด้วยจำนวนพลหรือกลอุบายอย่างหนึ่งอย่างใด เมื่อพระเจ้าหงสาวดีชัยสิงห์ไปดี เมืองอังวะ ไปชนช้างมืชัยชนะพระเจ้าอังวะ กียกย่องเกียรติยศเลื่องลือกันมาก คราวนี้ช้างฝ่าย หงสาวดีเป็นฝ่ายแพ์ยุฑธหัดถี ผู้แต่งพงศาวดารพม่าเห็นจะนึกขวยใจ จึงกล่าวแก้ไปเป็นอย่างอน เกณฑ์ให้ช้างพวกเดียวแทงกันเอง ให้พระมหาอุปราชาสิ้นพระชนม์ด้วยถูกปีน และที่สุดจนถึง เอาพระคชาธารเช้าพิงด้น!มิ ซึ่งไม่ด้องพิเคราะห์เท่าใด กีเห็นึ!ด้ว่าไม่จริงอย่างนั้น ฝ่ายช้างไทยเรา ซึ่งดูเหมือนจะเป็นครั้งแรกซึ่งปรากฎในพระราชพงศาวดารว่า พระเจ้าแผ่นดินไทยได้ชนะยฑธหัดถี (อันเป็นวิธียุทธยากที่จะปีโอกาสได้จริง ๆไม่ว่าในประเทศใด ๆ) กีปิติปราโมทย์ ถือเป็นเกียรติยศ สำคัญของชาติ จึงจดจำความไว้โดยละเอียดมาแด่แรก ดั้งแด่สมเด็จพระนเรศวรทรงพระมาลาเบี่ยง ทรงประหารพระมหาอุปราชา ด้วยพระแสงของ้าวองค์ที่มืชื่อว่าแสนพลฟาย ให้เปลี่ยนชื่อช้างด้น พระยาไชยานุภาพ ที่ทรงซนชนะเป็นเจ้าพระยาปราบหงสา และที่สุดพระเจดีย์ซึ่งสมเด็จพระ-นเรศวรให้สร้างไว้ดรงที่ชนะยุทธหัตถีอังมีปรากฏอยู่ ด้วยเหดุตังกล่าวมานี้ จดหมายเหตุช้าง ไทยแมิจะผิดได้ในเรื่องอื่น ในเรื่องชนช้างครั้งนั้นจะผิดไม่ได้เป็นอันขาด
สงครามคราวนี้ ถือว่าเป็นมหาชัยของชาติไทยมาแด่ครั้งกรุงเก่า จดหมายเหตุช้างไทย ถูกด้องกันฑกฉปับ พระราชพงศาวดารฉปับหลวงประเสริฐ แม้กล่าวแด่ย่อ ๆ อังกล่าวความดรงนี้ ชัดเจนตังนึ
“ศักราช ๙๕๔ มะโรงศก วันศุกร์ แรม ๒ ค์า เดือน ๑๒ อุปราชายกมาแด่หงสา ครั้น เถิงเดือนยี่ มหาอุปราชายกมาถีงแดนเมืองสุพรรณบุรี แด่ดั้งทัพที่ดำบลดะพังกรุ
วันอาทิดย์ขึ้น๙คา เดือนยี่ เพลารุ่งแล้ว ๔ นาฬิกา ๒ บาท เสด็จพยุหยาดราโดยทาง ชลมารค ฟันไม้ข่มนามที่ตำบลหล่มพลี ดั้งทัพชัยตำบลม่วงหวาน
ณ วันพุธ ขึ้น ๑๒ คา เดือนยี่ เพลารุ่งแล้ว ๒ นาฬิกา ๙ บาท เสด็จพยุหยาดราโดยทาง สถลมารค อนึ่งเมื่อใกล้รุ่ง ขึ้นวัน๑๒คํ่านั้น เห็นพระสารีริกธาตุปาฏิหาริย์ไป โดยทางซึ่งจะ เสด็จไปนั้น
เถิง'วันจันทร์ แรม ๒ ค์า เดือนยี่ เพลารุ่งแล้ว ๕ นาฬิกา ๓ บาท เสด็จทรงช้างด้นพระยา ไชยานุภาพ เสด็จออกรบพระมหาอุปราชาตำบลหนองสาหร่าย ครั้งนั้นมิได้ดามฤกษ์ และฝ่า ฤกษ์หน่อยหนึ่งและเมื่อได้ชนช้างด้วยมหาอุปราชานั้น สมเด็จพระนารายณ์บพิดรเป็นเจ้า (ใน พระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ เรียกสมเด้จพระนเรศวรว่า สมเด็จพระนารายณ์เป็นเจ้า) ต้องปีนพระหัดถ์ช้างขวาหน่อยหนึ่ง อนึ่งเมื่อมหาอุปราชาขี่ช้างออกมายืนอยู่นั้น หมวกมหาอุปราชา ใส่อยู่นั้นตกลงถึงแผ่นดิน และเอาคืนใส่เล่า ครั้งนั้นมหาอุปราชาขาดคอช้างดายในที่นั้น และ ช้างด้นพระยาไชยานุภาพ ซึ่งทรงชนด้วยช้างมหาอุปราชาและมีชัยชำนะนั้น พระราชทานให้ ชื่อเจ้าพระยาปราบหงสา” ตังนี้
หนังสือพงศาวดารมอญ ฉบับที่แปลในรัชกาลที่ ๔ เมื่อปีมะเส็ง นพศก พ.ศ. ๒๔๐๐ ความดรงนื้กล่าวว่า
“ฝ่ายพระเจ้ากรุงไทยทั้ง ๒ พี่น้อง ครั้นทรงทราบก็รีบยกกองทัพออกไป จึงพบพระ-มหาอุปราชา ณ เมืองสุพรรณบุรี ขณะนั้นรามัญกับไทยไดรบกันเป็นสามารถ พระเจ้ากรุงไทย ผู้เป็นพระเชษฐาไสช้างเขาชนกับพระมหาอุปราชา ช้างพระมหาอุปราชาเสียทีเบือนไป พระเจ้า กรุงไทยฟันด้วยพระแสงงาว พระมหาอุปราชาก็ถึงแก่กรรมไนที่นั้น”
หนังสือจดหมายเหดุของโปรดเกส กล่าวความดรงนี้ครีกครื้นมากว่า “เมื่อพระเจ้าหงสาวดีแพ้ไทยกลับไป มืความน้อยพระทัยเป็นกำลัง แด่ไม่สิ้นมานะ จึง ไหจัดกองทัพขึ้นใหม่อีกทัพ ๑ มีจำนวนพล ๑๗๐,๐๐๐ (๐) ให้พระราชโอรสพระองค์ใหญ่เป็น จอมพลยกเช้ามา พระราชโอรสนั้นความที่มั่นพระทัยว่ามีไพร่พลมาก คาดว่าจะชนะเป็นแน่ถึง ดั้งพระองค์เช้ามาว่าเป็นพระเจ้าแผ่นดินสยาม”
“เมื่อไทยได้ข่าวช้าศึกยกเช้ามา (มากมายในครั้งนั้น) ก็พากันดื่นดกใจทั่วไป แด่เสด็จ พระองค์ดำมืได้สะทกสะท้าน ไม่สิ้นหวังที่จะดีช้าศึกให้แดกพ่ายไปอีก”
จดหมายเหดุของโปรดุเกส (ที่แปลเป็นภาษาอังกฤษ) กล่าวว่าคนทั้งหลายเรียกสมเด็จ พระนเรศวรว่า “ทีแบลกปรินศ์” จึงแปลดรงเป็นภาษาไทยว่า “เสด็จพระองค์ดำ” เรียกสมเด็จ พระเอกาทศรถว่า “ทีไวด์ปรินศ์” แปลว่า “เสด็จพระองค์ขาว”
จดหมายเหดุโปรตุเกสกล่าวดํอมาว่า “เมื่อพวกไพร่พลไทยเห็นเสด็จพระองค์ดำไม่หวาดหวั่น เช่นนั้น ก็พากันกลับมีใจ ดั้งหน้าคอยจะด่อสู้ช้าศึกมิได้ควั่นคร้าม ทั้งสองฝ่ายได้รบทุ่งกันเป็น สามารถ ด้วยผลของการศึกครั้งนั้น จะดํ'ดสินเด็ดขาดว่าชาตากรุงสยามจะเป็นอย่างไรด่อไป จอมพลทั้ง ๒ ฝ่ายด่างทรงช้างพระที่นั้งเที่ยวค้นกันจนพบ แล้วขับช้างทรงเช้าชนกันโดยทะนง องอาจ ทั้ง ๒ พระองค์ไม่อาลัยไนพระชนม์ชีพเท่ากลัวอายที่จะปราชัยแก่ช้าศึกอันเป็นที่เกลียดขัง และที่สุดเจ้าพม่าปราชัยสิ้นพระชนม์ ในเวลามือาการเด็มไปด้วยความโกรธและความแค้นเป็น กำลัง เมื่อจอมพลสิ้นพระชนม์แล้ว พวกไพร่พลหงสาวดีก็ดื่นแดกหนี ฝ่ายไทยออกไล่ดีดดามไป ลักเดีอน ๑ เหมือนกับไล่ฝูงลัดว์ป่าฆ่าฟันเสียโดยมิได้มีความกรุณา” จดหมายเหดุโปรตุเกสและ พงศาวดารมอญ ก็ยุดีด้องกับพงศาวดารไทย ดังนี้
เมื่อเอาเนื้อความทุกฝ่ายมารวบรวมพิเคราะห์ดู เรื้องสงครามคราวสมเด็จพระนเรศวร ชนช้างกับพระมหาอุปราชา ช้าพเจ้าเห็นว่าเรื้องจะเป็นอย่างนื้ คือ
พระเจ้าหงสาวดีขัยสิงห์ ดั้งแด่เช้ามาดีกรุงศรีอยุธยากลับไป เห็นจะไปมีโรคกัยทุพลภาพ อย่างไรเกิดชีน แด่คราวนั้นมาไม่ปรากฎว่าได้เสด็จไปท้าสงครามเองอีกในที่ใด ๆ เมื่อปีมะโรง จุลศักราช ๙๕๔ พ.ศ. ๒๑๓๕ จะมีปัญหาอะไรเกิดขึ้นที่เมืองหงสาวดี เกี่ยวแก่เรื้องหวเมือง กระด้างกระเดื่อง ซึ่งเห็นกันว่าเพราะปราบกรุงศรีอยุธยาลงไม่ได้พระเจ้าหงสาวดีปรารภถึง ความทุพลภาพของพระองค์ ซึ่งเป็นเหตุไม่สามารถที่จะยกมาท้าศึกสงครามได้เองอีก จึงดัดพ้อ เจ้านายและขุนนาง ว่าไม่มีใครดั้งใจปราบปรามช้าศึกศัดรู ไห้สมกับ,ที่ชบเลี้ยง (ความที่พงศาวดาร
พม่าว่านี้ชอบกลนักหนาที่มาต้องกับพงศาวดารไทยว่า พระเจ้าหงสาวดีดัดพ้อพระมหาอุปราชา เหมอนกน) ในขณะนั้นมีชุนนางคน ๑ กราบทูลแนะนำให้1สือกสรรเจ้านายที่กำลังหนุ่มแน่น เข้มแข็งในการสงครามหลาย ๆ องค์ ให้คุมกองทัพเข้ามาประชันกันทาศึกกับสมเด็จพระนเรศวร
พระเจ้าหงสาวดีเห็นขอบด้วย จ้งจัดกองทัพให้พระมหาอุปราชายกมากับพระเจ้าแปร ราชบุดร และนัตจ้นหน่องราชภาคิไนย ด้วยพระเจ้าแปรเพิ่งจะไปรบชนะเมืองดังมา และนัดจีน หน่องก็เป็นผู้มืซื่อเสียงว่าเข้มแข็งในการสงคราม ที่จริงพระมหาอุปราชาเคยรบแพ้สมเด็จพระ-นเรศวรมาแล้วหลายคราว เมื่อถูกเกณฑ์ให้มารบประชันคราวนี้ บางทีจะล้างเหตุเคราะห์ริาย หลีกเลี่ยง จริงอย่างว่าในพระราชพงศาวดารได้ แด่พระเจ้าหงสาวดีก็เห็นความจำเป็น เพื่อความ มั่นคงในการสืบสันตติวงค์จะด้องรักษาเกียรติยศของผู้เป็นรัชทายาท จึงให้พระมหาอุปราชา เป็นจอมพลยกเข้ามาในคราวนั้น
กองทัพพระมหาอุปราชายกจากเมืองหงสาวดีในเดือน ๑๒ ปีมะโรง จัตวาศก พ.ศ. ๒๑๓๕ เดินกองทัพเข้ามาทางเมืองกาญจนบุรี
ทางที่พระมหาอุปราชาเดินทัพคราวนั้ เมื่อพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินจากเมืองนครปฐม ไปนมัสการพระเจดีย์ ซึ่งสมเด็จพระนเรศวรทรงสร้างไว้ ตรงที่ทรงทำยุทธหัดถีที่ริมหนองสาหร่าย ในแขวงเมืองสุพรรณบุรี (ซึ่งเพิ่งตรวจต้นพบ) เมื่อ ปีฉลู พ.ศ. ๒๔๕๖ นี้ ได้พบรอยเนินดินเป็นแนวค่ายเก่าดั้งแดตำบลดะพังกรุขึ้นไปหลายค่าย ต่อออกไปทางเมืองกาญจนบุรีก็มืรอยค่ายอีกเป็นอ้นมาก ทางที่ตรวจตรามีหลักฐานควรเชื่อได้ว่า พระมหาอุปราชาเดินกองทัพข้ามแดนไทยเข้าทางยอดแม่นั้ากษัตริย์ ซึ่งต่อมาเรียกว่าด่าน พระเจดีย์ ๓ องค์ ลงมาทางเมืองกาญจนบุรีเก่า เข้าปากแพรกที่ดั้งเมืองกาญจนบุรีทุกวันนี้ แล้ว เดินทางหนองขาวบ้านทวนมาดะพังกรุจากดะพังกรุบ่ายขึ้นทิศเหนือ เพื่อจะไปข้ามลำแม่นํ้า สุพรรณบุรีข้างเหนือเมือง เมื่อจะเดินดัดไปพระนครศรีอยุธยาทางบ่าโมกเมืองอ่างทองด้วยใน เวลานั้นลำนํ้าเมืองสุพรรณบุรีและกรุงศรีอยุธยาข้างตอนใด้ยังลีกข้ามกองทัพยาก ทั้งไทยอาจ จะใข้กองทัพเรือต่อลูปิองกันได้โดยง่าย ข้าศึกจึงเดินขึ้นเหนือหาท่าข้ามลำแม่นาในที่นั้าดิ้น กองทัพหงสาวดีที่ยกเข้ามาในคราวก่อน ๆ บรรดาที่เข้าทางเมืองกาญจนบุรีก็เห็นจะเดินทางนี้ เหมือนกัน
ข้างกรุงศรีอยุธยา เมื่อรู้ว่ากองทัพพระมหาอุปราชายกเข้ามาปรึกษาการที่จะต่อสู้ เห็น พร้อมกันว่า วิธีดั้งต่อสู้ข้าศึกที่พระนคร ปล่อยให้ข้าศึกเข้ามาถึงชานเมือง เป็นการลำบากเดือดร้อน แก่ราษฎรนัก ถึงจะรบพุ่งมีชัยชนะ บ้านเมืองที่ข้าศึกเข้ามาเหยียบแล้วก็ด้องยับเยิน เห็นว่า ฝ่ายไทยได้เคยรบพุ่งมีชัยชนะมาหลายคราว ชำนาญการศึกและรู้ความสามารถของพวกหงสาวดี อยู่แล้ว เห็นพอจะต่อสู้เอาชัยชนะในหัวเมืองได้ สมเด็จพระนเรศวรทรงพระราชดำริเห็นดังนี้ จึงดำรัสสั่งให้เดรียมกองทัพหลวง จะเสด็จยกออกไปต่อสู้ข้าศึกที่เมืองสุพรรณบุรี
ในขณะเมื่อกองทัพพระมหาอุปราชาเข้ามาดั้งอยู่ที่ตะพังกรุ ครั้งนั้นยังอยู่ในแขวงเมือง สุพรรณบุรี เพราะเมืองกาญจนบุรียังดั้งอยู่ที่เขาชนไก่ห่างออกไปมาก สมเด็จพระนเรศวรกับ
สมเด็จพระเอกาทศรถ ก็เสด็จยกกองทัพหลวงจากกรุงศรีอยุธยา เมื่อ ณ วันอาทิตย์ ขึ้น ๙ คา เดือนยี่ ปีมะโรง จุลศักราช ๙๕๔ พ.ศ. ๒๑๓๕ ไปดั้งที่ตำบลป่าโมกพอจัดทัพบกเสร็จแล้ว ก็ยก กองทัพหลวงขึ้นไปดั้งที่ค่ายหนองสาหร่าย (อยู่ริมลำนํ้าบ้านคอย แขวงเมืองสุพรรณบุรี) เห็น จะเสด็จถึงหนองสาหร่ายราววันศุกร์ ขึ้น ๑๔คา เดือนยี่ เวลานั้นพระมหาอุปราชาเห็นจะเข้า มาดั้งอยู่ที่ค่ายบ้านโข้ง ห่างหนองสาหร่ายทางประมาณ๖๐๐ เส้น มีรอยค่ายกองทัพหน้าอยู่ที่ ดอนระฆัง เหนือบ้านโข้งทางราว ๓๐๐ เส้น สมเด็จพระนเรศวรทรงแต่งให้กองทัพพระยาศรี-ไสยณรงค์ กับพระยาราชฤทธานนทั ออกไปสอดแนม ทรงทราบกระบวนของข้าศึกที่ยกมาแล้ว จึงทรงกะกระบวนที่จะยกเข้ารบข้าศึก หนังสือพระราชพงศาวดารว่า จัดเป็นกระบวนเบญจเสนา ดือ จัดเป็น ๕ กองทัพ ๆที่ ๑ ทัพหน้า พระยาสีหราซเตโชชัยเป็นนายทัพ พระยาพิชัยชาญฤทธิ เป็นปีกขวา พระยาวิซิดณรงค์เป็นปีกซ้าย กองทัพที่ ๒ พระยาเทพอรชุนเกียกกายเป็นนายทัพ พระยาพิชัยสงครามเป็นปีกขวา พระยารามกำแหงเป็นปีกซ้าย กองทัพที่ ๓ ทัพหลวง สมเด็จ พระนเรศวรเป็นจอมพล เสด็จกับสมเด็จพระเอกาทศรถ เจ้าพระยามหาเสนาเป็นปีกขวาเจ้า-พระยาจักรีเป็นปีกซ้าย กองทัพที่ ๔ พระยาพระคลังยกกระบัตรเป็นนายทัพ พระราชสงคราม เป็นปีกขวา พระรามรณภพเป็นปีกซ้ายกองทัพที่ ๕ พระยาห้ายนั้าเป็นนายทัพ หลวงหฤทัย เป็นปีกขวา หลวงอภัยสุรินทร์เป็นปีกซ้าย
ณ วันจันทร์ แรม ๒ ค์า เดือนยี่ เวลาเข้า พอกองทัพหน้ายกล่วงหน้าไปโม่ห่างทัพหลวงเท่าไร ก็ปะทะกองทัพข้าศึกที่ยกมา กองหน้าทัพไทยกำลังไม่พอด้านทานข้าศึก ต้องรบพลางถอยพลาง ขณะนั้นสมเด็จพระนเรศวรเสด็จอยู่ที่หนองสาหร่ายกำลังเตรียมจะยก ได้วับรายงานทรงทราบ กระบวนทัพของข้าศึกที่ยกมาในเข้าวันนั้น ทรงพระราชดำริเห็นว่าจะส่งกำลังไปหนุนกองทัพหน้า ซึ่งข้าศึกกำลังดืถอยลงมาจะวับไม่อยู่ จึงสั่งให้กองหน้าถอยล่อข้าศึกที่ดิดดาม ให้หลงว่ากองทัพ ไทยแดกเสียกระบวน ส่วนกองทัพหลวงดั้งชุ่มไว้จนข้าศึกไล่ถลำเข้ามาจึงยกดีโอบข้าศึก ได้รบ กันดั้งแด่เวลา ๕โมงเข้าถึงตะลุมบอน พอข้าศึกแดกฟาย ข้างพระที่นั้งก็เรียกมันลุยไล่ข้าศึก เข้าไปจนถึงกองหลวงจึงพบพระมหาอุปราชาได้ซนข้างกัน ดังกล่าวไว้ในหนังสือพระราช พงศาวดาร
ที่หนังสือพระราชพงศาวดารกล่าวว่า ข้างพระที่นั้งเรียกมันลุยไล่ข้าศึกเข้าไปนั้น ต้อง เข้าใจว่าไม่ใช่อย่างบ้าพาห้อ วิสัยข้างโตยปรกติผู้ขี่ด้องขับให้ถึงขนาด จึงจะเข้ารบไล่ข้าศึก แต่ วันนั้นข้างพระที่นั้งเกีดดกนั้ามัน เห็นข้าศึกแดกพ่ายก็วี่งไล่ไปโดยลำพังไม่ต้องขับไส หมายความ เท่านื้เอง
ขณะเมื่อสมเด็จพระนเรศวรชนข้างนั้น เห็นัIด้ดามเนื้อเรื่องว่าพลัดเข้าไปถึงกองทัพหลวง ข้าศึก ทั้งข้างพระที่นั่งและข้างทรงสมเด็จพระเอกาทศรถ จะมีพวกวักษาพระองค์ตามดีดเข้าไปด้วย ก็จะไม่มากนัก ถูกข้าศึกระ'านยิงเอานายมหานุภาพนายท้ายข้างพระที่นั่ง กับหมื่นภักดีศวร กลางข้าง สมเด็จพระเอกาทศรถตาย ถึงสมเด็จพระนเรศวรก็ถูกปีนที่พระทัคถ์หน่อยหนึ่ง เพราะ เมื่อไล่เข้าไปเป็นเวลารบพุ่งกันโกลาหล ฝ่นดลบจนแลไม่เห็นอะไรพอฝ่นจาง ข้างพระที่นั่งก็เข้าไป
ถึงที่พระมหาอุปราชายืนช้างพักอยู่ ได้โอกาส สมเด็จพระนเรศวรจึงท้าพระมหาอุปราชาให้ ทำยุทธหัดถึ แด่เวลาที่ซนช้างกันจนชนะเห็นจะไม่กี่นาที พอพระมหาอุปราชาขาดคอช้าง ก็พอ พวกกองทัพไทยที่ดิดดามเสด็จดีเช้าไปถึง ถึงกระนั้นเช้าใจว่ากำลังทหารไทยที่ไปถึงเวลานั้นจะ ไม่มากมายเท่าใดนัก จึงเพียงพอรบพุ่งให้ช้าศึกซึ่งกำลังสาละวนอยู่ด้วยเหตุที่พระมหาอุปราชา สิ้นพระชนม์ แดกพ่ายพากันถอยไป มิได้แดกยับเยินอย่างคราวก่อน ช้อนิ้จึงเป็นเหตุให้สมเด็จ พระนเรศวรทรงพระพีโรธนายทัพนายกองที่ตามเสด็จไปไม่ทัน
ความปรากฎในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระนเรศวรมีรับสั่งให้สรางพระเจดีย์ องค ๑ ขึ้นไว้ดรงที่ทรงทำยุฑธหัดถึมีชัยชนะพระมหาอุปราชา ได้ให้ค้นหาพระเจดีย์องค์นี้อยู่ กว่า ๑๐ ปี อาศัยหลักที่กล่าวในพระราชพงศาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม ว่าสมเด็จพระนเรศวรได้ ทรงทำยุทธหัดถีที่ตำบลดะพังกรุ จึงให้ไปเที่ยวค้นหาพระเจดีย์องค์นี้ดามตำบลที่เรียกว่าดะพังกรุ ในแขวงเมืองกาญจนบุรี และเมืองสุพรรณบุรี ได้พบตำบลที่เรียกว่าตะพังกรุหลายแห่ง แด่ไม่ พบพระเจดีย์ ซึ่งควรเชื่อว่าเป็นของสมเด็จพระนเรศวรได้ทรงสร้างไว้ จนมาได้ความในหนังสือ พระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐว่า พระมหาอุปราชายกกองทัพเช้ามาคราวนั้น มาดั้ง ชุมนุมพลที่ตำบลตะพังกรุ และมาชนช้างกับสมเด็จพระนเรศวรที่ริมหนองสาหร่าย ได้เค้าดังนี้ จึงให้พระยาสุนทรสงคราม (อี้) ผู้ว่าราชการเมืองสุพรรณบุรีสืบค้นหาหนองสาหร่าย ถ้าพบ แล้วให้พยายามค้นหาพระเจดีย์ในที่ใกล้หนองสาหร่ายนั้นลองดู พระยาสุนทรสงครามสืบได้ ความว่า หนองสาหร่ายอยู่ในท้องที่อำเภอศรีประจันด์ริมลำนั้าบ้านคอย ช้างดะวันดกเฉียงเหนือ เมืองสุพรรณบุรี จึงออกไปดรวจค้นด้วยดนเอง พบพระเจดีย์ใหญ่องค์ ๑ อยู่ห่างหนองสาหร่าย ช้างดะวันดกเฉียงใด้ ระยะทาง ๑๔๐ เส้น ที่ดรงนั้นมืแด่พระเจดีย์องค์เดียวไม่มีวัดวาบ้านช่อง ของเก่าอย่างใด ด้นไม้ป่าขึ้นปกปีดชิดชัฎ ถ้าผู้ใดไม่ดั้งใจลังเกด แม้จะเดินผ่านไป ก็ไม่รู้ว่าได้มี พระเจดีย์อยู่ในที่นั้น พระยาสุนทรสงครามให้แผ้วถางที่พระเจดีย์ เห็นเป็นรูปสัณฐาน ๔ เหลี่ยม วัดขนาดฐานได้ด้านละ๑๐วา ขนาดสูง ทั้งที่ปรักหักพังแล้วเหลืออยู่ วัดได้ ๖วา สืบถามดาม ชาวบ้านตำบลที่ติดต่อกับที่พระเจดีย์นี้โดยมากแม้ที่เคยผ่านไปมาทางนั้นไม่มีใครรู้ว่ามีพระเจดีย์ อยู่ที่นั้น มืผู้เฒ่าผู้แก่บางคนบอกว่า ป๋ย่าดายายได้บอกเล่าสืบต่อมาว่า ดรงที่พระเจดีย์นั้นเป็นที่ กษัตริย์แด่ก่อนได้ใช้ชนช้างกัน แต่จะเป็นครั้งไหนและกษัดริย์พระองค์ใดก็หารู้ไม่ บางคนก็ว่า เคยได้ยินว่าเป็นที่กษัดริย์ไทยกับมอญฺชนช้างกันบางคนจำพระนามได้ว่า พระเจ้าจักรนารายณ์ ได้มาชนช้างกับพระเจ้าราชาธิราชที่ดรงนั้น พระยาสุนทรสงครามสืบได้ความดังนี้ จึงให้ช่าง ถ่ายรูปพระเจดีย์ และทำแผนที่ระยะทางบอกเช้ามายังกรุงเทพฯ ได้นำความขึ้นกราบบังคมทูลฯ แต่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริเห็นว่าหลักฐานมั่นคง เชื่อได้ว่า พระเจดีย์องค์นี้เองที่สมเด็จพระนเรศวร ได้ให้สร้างขึ้นดรงที่ทรงทำยุทธหัตถีมีชัยชำนะพระ มหาอุปราชาครั้งทำสงครามกู้อิสรภาพของกรุงสยาม จึงเป็นเหตุให้ทรงพระราชอุดสาหะเสด็จ พระราชดำเนินไปนมัสการ เมื่อ ณ เดือนมกราคม พ.ศ. ๒๔๕๖ การเสด็จคราวนี้เป็นเหตุให้ ดรวจพบรอยค่ายดามทางเดินทัพของช้าศึกดังกล่าวมาแล้ว
เรื่องปรึกษาโทษข้าราชการ
เมื่อสมเด็จพระนเรศวรทำยุทธหัดถึมืชัยชนะ เสด็จกลับมาถึงพระนครแล้ว ในหนังสือ พระราชพงศาวดารว่า ทรงพระพิโรธแม่ทัพนายกอง มีรับสั่งให้ปรึกษาโทษที่โดยเสด็จไปไม่ทัน ละแด่พระคชาธารสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ให้เข้าอยู่ทำมกลางศึก จะมีโทษฉันใด ลูกขุนปรึกษาโทษให้ประหารซีวิด แด่สมเด็จพระวันรัดนถวายพระพรขอโทษไว้ได้
เรื่องที่นายทัพนายกองดามเสด็จไม่ทันครั้งนั้น เห็นจะไม่ใช่เพราะวิ่งดามข้างพระที่นั้ง ไม่ทัน เข้าใจว่าขณะเมื่อสมเด็จพระนเรศวรเสด็จเข้าด็โอบข้าศึก จะมีบางกองที่ไม่ได้เข้ารบถึง ประจัญบาน บางกองที่เข้าประจัญบานถึงดะลุมบอน แด่เมื่อเห็นข้าศึกแดกพ่ายกระจายไปจะ ไม่ได้สำเหนียกว่าข้างพระที่นั้งสมเด็จพระนเรศวรทรงดีดดามเข้าไปในหม่ข้าศึก จึงมิได้รีบรก ดามกองหลวงเข้าไป เมื่อสมเด็จพระนเรศวรชนข้างชนะแล้ว ไม่ได้กำลังพอที่จะดีข้าศึกให้แดก ยับเยินไปทั้งหมดในขณะนั้น เห็นจะน้อยพระทัยที่เสียโอกาสอย่างนี้ จึงทรงพระพิโรธแก่นาย ทัพนายกองเฉพาะกองทัพที่ไม่ดีรุกข้าศึกเข้าไปให้ทันท่วงที มิใช่ปรึกษาโทษแม่ทัพนายกอง ทั่วไป ปรากฏซื่อข้าราชการที่มีความผิดครั้งนั้น คือ พระยาเทพอรขุนนายทัพ พระยาพิชัยสงคราม ปีกขวา พระรามกำแหงปีกซ้าย กองเกียกกายผิดทั้ง ๓ คน เจ้าพระยาจักรีปีกซ้าย ทัพหลวง พระยาพระคลังนายกองทัพที่ ๓ พระยาศรีไสยณรงค์นายกองสอดแนม รวม ๖ คน ซึ่งต้องไปดี เมืองดะนาวศรีและเมืองทวายแก้ตัว
เรื่องวัดป้าแก้ว
ในหนังสือพระราชทานพงศาวดาร ว่าสมเด็จพระวันรัดนวัดป่าแก้วถวายพระพรขอ พระราชทานโทษข้าราชการไว้ได้ ควรจะอธิบายเรื่องวัดป่าแก้วไว้ดรงนี้ลักหน่อย ในคำอธิบาย ของข้าพเจ้า ในดอนแผ่นดินสมเด็จพระบรมไดรโลกนาถ กล่าวถึงเรื่องนิกายพระสงฆ์ ที่เข้ามา ลู่ประเทศนี้ มีเนี้อความปรากฏถึงเรื่องนิกายพระสงฆ์ซึ่งเรียกว่า คณะป้าแก้ว เพราะเหตุที่ไป แปลงมาในสำนักพระวันรัดนมหาเถรในเมืองลังกา จึงเอานามวันรัดนนั้น มาแปลเป็นภาษาไทย เรียกชื่อนิกายสงฆ์ว่าคณะป่าแก้ว พระราชาคณะที่เป็นลังฆนายกของนิกายป้าแก้วหรีอที่เรียกว่า คณะใต้ จึงมีราชทินทานในสมณศักดิ้ว่า สมเด็จพระวันรัดน แด่ที่อยู่วัดป้าแก้วนั้น ทำให้เข้าใจผิด อยู่ แม้ในหนังสีอพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ ทรงสร้างวัดป้าแก้ว ที่จริง วัดนั้นเป็นวัดแก้วฟ้า วัดที่ชื่อวัดป้าแก้ว ไม่มืในกรุงศรีอยุธยา ปรากฏว่าได้ด้นหาวัดป้าแก้วลัน มาแด่ในรัชกาลที่ ๔ จนเมื่อพระยาโบราณราชธานินทร์ เป็นศมหเทศาภิบาลมณฑลกรุงเก่า ก็ได้ด้นหาวัดป่าแก้วอีกได้เคยพาข้าพเจ้าไปบุกรุกช่วยหาหลายหนกีใม่พบ เรื่องวัดป้าแก้วใน กรุงเก่า เป็นข้อฉงนสนเท่ห้อยู่มาก ความคดพงมาปรากฎแก่ข้าพเจ้าเมื่อไปเห็นหนังสือเก่า ๆ ที่เมืองนครศรีธรรมราชและเมืองพัทลุง ในหนังสือเหล่านั้น ใข้คำคณะป้าแก้วดิดเข้าท้ายชื่อวัด ทก ๆ แห่ง ตังว่าวัดเขียน คณะป้าแก้ว วัดจะทีงพระคณะป่าแก้ว ตังนี้เป็นด้น ด้องลันลับซื่อวัด ที่เห็นในหนังสือพงศาวดารเหนือ ที่เรียกวัดทางเมืองสุโขทัยวัด ๑ ว่า วัดไดรภูมิ (คณะ) ป่าแก้ว
ข้าพเจ้านึกว่า วัดป้าแก้วในกรุงเก่าบางทีจะมีซึ่ออื่น และเรียกคำป่าแก้วเข้าข้างท้าย อย่างเมือง สุโขทัยและเมืองนครศรีธรรมราช วัดในกรุงเก่า ที่เป็นพระอารามหลวงใหญ่โดมือยู่วัด ๑ ซึ่ง เดี๋ยวนี้เรียกกันว่า วัดใหญ่ ครั้งกรุงเก่า เรียกว่า วัดเจ้าพญาไทย วัดนี้ไม่มีชื่อในทำเนียบสมณศักดิ้ ครั้งกรุงเก่า ในทำเนียบนั้นว่าสมเด็จพระวันวัดนอยู่วัดป่าแก้ว เมื่อวัดป่าแก้วหาไม่พบ ข้าพเจ้า จึงคิดวาจะเป็นวัดเจ้าพญาไทย คือ วัดใหญ่นี้เอง เพราะคำว่า “เจ้าไทย” เป็นศัพท์เก่า แปลว่า “พระ” ใข้ในหนังสือไตรภูมิพระร่วงและหนังสือสวดมาลัยมือยู่เป็นพยาน ถ้าเจ้าไทยแปลว่าพระ เจ้าพญาไทยก็แปลว่า สังฆราช วัดเจ้าพญาไทยแปลว่าเป็นที่อยู่ของสังฆราช ทำเนียบสมณศักดี๋ ครั้งกรุงเก่าว่าพระสังฆราชมี ๒ องค์ คือ สมเด็จพระอริยวงค์อยู่วัดมหาธาด ๆ ยังปรากฏอยู่ สมเด็จพระวันวัดน เป็นสังฆราชอีกองค์ ๑ ว่าอยู่วัดป่าแก้ว เมื่อวัดสังฆราชยังมืชื่ออีกวัด ๑ คือ วัดเจ้าพญาไทย ก็เห็นว่า คือวัดเจ้าพญาไทยนี้เอง เป็นวัดที่สมเด็จพระวันวัดนอยู่ จะเรียกกันว่า วัดสังฆราชคณะป่าแก้วเมื่อเรียกสั้นลง จึงคงแด่คำว่าวัดป่าแก้ว เป็นชื่อหนึ่งของวัดเจ้าพญาไทย ความคิดเห็นของข้าพเจ้าข้อนี้ เมื่อมาอ่านตรวจหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชทัดถเลขา นี้โดยถ้วนถี่ ได้ความว่ากรมหลวงวงศาธิราชสนิท ท่านทรงคิดเห็นและลงยุติเสียแล้วแด่ในรัชกาลที่ ๔ ด้วยความดอนรบพม่า เมื่อแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าสุริยามรินทร์มีแห่ง ๑ ในพระราชพงศาวดาร ฉบับพิมพ์ ๒ เล่มว่า พระยากำแพงเพชร (คือพระเจ้ากรุงรนบุรี) กับพระยาเพชรบุรียกกองทัพ ออกไปดั้งที่วัดใหญ่ (เจ้าพญาไทย) ครั้นมาก็งฉบับพระราชทัดถเลขา กรมหลวงวงศาธีราชสนิท ทำนทรงแก้ว่าออกไปดั้งที่วัดป่าแก้ว ดังนี้ จึงควรยุติได้ว่า ที่ในพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จ พระวันวัดนอยู่วัดป่าแก้วนั้น คือ อยู่วัดเจ้าพญาไทยที่เรียกฑกวันนี้ว่าวัดใหญ่ มีพระเจดีย์สูงอยู่ ริมทางรถไฟข้างดะวันออก เมื่อก่อนจะเข้ากรุงเก่านั้นเอง
กลับตั้งหัวเมืองเหนือ
เมื่อชนะศึกหงสาวดีคราวนี้แล้ว สมเด็จพระนเรศวรจึงให้กลับดั้งหัวเมืองเหนือ ซึ่งปล่อยให้ ร้างมาถืง๘ปี ผ้ว่าราชการหัวเมืองเหนือดั้งขึ้นในคราวนั้น คงจะเลือกผู้ที่มีความชอบในราชการ สงครามปรากฏซอแด่ ๔ คน คือ พระยาชัยบูรณ์ ได้วับราชการมาแด่ยังเสด็จมาครองเมือง พิษณุโลก เห็นจะเป็นคนรุ่นใหม่ที่ทรงป็กหัดขึ้น มืชื่อเสียงเข้มแข็งในการสงครามหลายคราว โปรด ให้เป็นเจ้าพระยาสุร่สีห็ครองเมืองพิษณุโลก (เป็นเจ้าพระยาสุรสีห์คนแรกที่ปรากฏ) ให้พระศรี-เสาวราชว่าราชการเมืองสุโขทัย พระองค์ทอง ว่าราชการเมืองพิชัย ทั้ง ๒ นี้ เห็นจะเป็นเจ้า ให้ หลวงจ่าไปว่าราชการเมืองสวรรคโลก เมืองสวรรค์[ลกในเวลานั้นเข้าใจว่าโทรมกว่าเมืองอื่น แด่ เมืองกำแพงเพชรไม่ปรากฏชื่อผู้ว่าราชการเมือง
เรื่องเฉลิมพระราชมนเทียร
มืความกล่าวไว้ในพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ ว่า “ศักราช ๙๕๕ (พ.ศ. ๒๑๓'จ) มะเส็งศก วันจันทร์ ขึ้น ๕ คา เดือน๑๐ เสด็จเถลิงพระมหาปราสาท” ดังนี้ ทำให้ เข้าใจว่า สมเด็จพระนเรศวรดั้งแด่ผ่านพิภพ เสด็จประทับอยู่ที่วังจันทรเกษม บางทีจะได้ทำ พระราชพิธีราชาภิเษกที่นั้น ด่อปีที่ ๔ จึงเสด็จเข้าไปอยู่ในพระราชวังหลวง
เรืองตีเมืองทวายเมืองตะนาวศรึ
ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระนเรศวรมีรับสั่งให้เจ้าพระยาจักรี พระยา พระคลัง กับนายทัพนายกอง ที่มีความผิดครั้งดามเสด็จรบข้าคืกไม่ทัน ออกใปตีเมืองทวาย เมือง ดะนาวศรีแก้ตัว และว่าพระเจ้าหงสาวดีก็ให้นายทัพนายกองที่แพ้ทัพไทยออกไปครั้งนั้น คุม กองทัพมารักษาเมืองทวายเมืองดะนาวศรีแก้ตัวเหมือนกัน กองทัพไทยดีกองทัพหงสาวดีแดก ได้เมืองทวายเมืองดะนาวศรีคืนมาเป็นของกรุงศรีอยุธยา และโปรดให้พระยาศรีไสยณรงค์อยู่ว่า ราชการเมืองดะนาวศรี เรื่องดอนนื้ในพงศาวดารพม่าไม่กล่าวถึง แต่มีเรื่องราวในหนังสือพงศาวดาร พม่าอันควรเข้าใจได้ว่าเนื่องต่อกัน ว่า ณ เดือนอ้าย ปีมะเส็ง จุลตักราช ๙๕๕ พ.ศ. ๒๑๓'© มอญเจ้าเมือง มอบี (ยังไม่รัว'าเปีนเมืองไหน) เป็นกบฏ พระเจ้าหงสาวดีส่งกองทัพลงไปปราบปรามด้วยสงลัย ว่ามอญเอาใจออกหากมาเข้ากับไทย ครั้งนั้นให้ฆ่าพ้นมอญเสียมาก พวกมอญพากันอพยพหนี เข้ากรุงศรีอยุธยา และไปเมืองเชียงใหม่เมืองยะไข่เป็นอันมาก
เรองตีเมืองละแวก
หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐว่า ปีมะเส็ง จุลตักราช ๙๕๕ พ.ศ. ๒๑๓๖ วันศุกร์ ขึ้น ๑๐ คา เดือนยี่ เสด็จยกทัพหลวงไปดีเมืองละแวก ฉบับพระราชหัตถเลขาก็ว่าเสด็จปีมะเส็ง แต่ลงตักราชเร็วไปรอบ ๑ และว่าเป็นคราวแรกไปด้วย ที่จริงควรเชื่อว่าเสด็จคราวแรกแต่แผ่นดิน สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช ตังกล่าวมาแล้ว ในที่นื่ควรเชื่อตามรายการที่เสด็จครั้งที่ ๒ ที่ กล่าวไวัในพระราชพงสาวดารฉบับพระราชหัดถเลขา เนื้อความว่า เสด็จไปตีได้เมืองละแวก จับพระยาละแวกนักพระลัฎฐา และพระศรีสุพรรณมาธิราชได้ ให้ประหารชีวิดนักพระลัฎฐาเสีย เมื่อทำพิธีปฐมกรรม แล้วเอาตัวพระศรีสุพรรณมาธิราชเข้ามาไวัไนกรุงศรีอยุธยา และกวาดด้อน ผู้คนเข้ามาด้วยไนครั้งนั้นเป็นอันมาก
เรื่องคืกสมเด็จพระนเรศวรเสด็จไปดีเมืองละแวกครั้งนื้ หนังสือพงศาวดารเขมรลงตักราช ถูกด้องกับฉบับหลวงประเสริฐ แต่ไม่กล่าวถึงเรื่องจับนักพระลัฎฐาได้ เป็นแต่ว่าสมเด็จพระนเรศวร จับพระศรีสุพรรณมาธิราช กับพระราชเทพี ราชบุดร และกวาดค้อนครัวเขมรมาเป็นอันมาก และว่าสมเด็จพระนเรศวรให้พระมหามนดรีเป็นแม่ทัพใหญ่อยู่ รักษากรุงกัมพูชาที่เมืองอุดง
เมืองเมาะลำเลิ่งสามิภักดิ
หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขานื้ว่า ณ วันอังคาร แรม ๕ คา เดือน ๑๒ (ปีจอ อัฐศก พ.ศ. ๒๑๒๙) สมืงอุบากองถึอหนังสือพระยาพะโร เจ้าเมืองเมาะลำเลื่งเข้ามาว่า เกิดวิวาทกับพระยาลาวเจ้าเมืองเมาะดะมะ เจ้าเมืองเมาะดะมะจะยกกองทัพมาดีเมืองเมาะลำเลี่ง ขอพระบารมีสมเด็จพระนเรศวรเป็นที่พึ่ง ขอพระราชทานกองทัพออกไปบีองกันเมือง (เมือง เมาะลำเลิ่งนี้ ที่เรียกอันว่าเมืองมรแหปง หรือเมืองมลเมน ดั้งอยู่รีมแมนาคง คือแม่นํ้าสลวิน คนละฟากอับเมืองเมาะดะมะ หรือ เมืองมาดะแบน) สมเด็จพระนเรศวรจึงรับสั่งไห้พระยาศรีไศล
คุมกองทัพออกไปช่วยรักษาเมืองเมาะลำเลิ่ง (พระยาศรีไศลนี้ เข้าใจว่าเป็นขนนางมอญที่ได้ เข้ามาสวามิภักดิ้ไว้วางพระราชหฤทัยได้) พระยาลาวเจ้าเมืองเมาะตะมะ ครั้นรู้ว่ากองทัพกรุงดรีอยุธยายกออกไป ก็ไม่กล้ามาตีเมืองเมาะลำเลี่ง หนังสือพระราชพงศาวดารกล่าวต่อไปว่า ใน ขณะเมื่อพระยาศรีไศลดั้งอยู่ที่เมืองเมาะลำเลึ๋งนั้น เจ้าฟ้าเมืองแสนหวีพิราลัย มีราชบุตร ๒ คน ต่างมารดากัน ชิงสมบ้ติกัน นัองสู้ไม่ไต้ จึงหนีมาเข้าหาพระยาศรีไคลขอสวามิกักดิ้ต่อกรุงศรี-อยุธยา พระยาศรีไศลจึงบอกส่งตวเจ้าแสนหวีเข้ามายังพระนครศรีอยุธยา เจ้าแสนหวีคนนี้ไต้ ความตามหนังสือตำนานโยนกว่า ชื่อเจ้าแก้วตำไข่นัอย ภายหลังไต้ไปครองเมืองแสนหวี
เรื่องดอนนี้มืในหนังสือพงศาวดารพม่าว่า เมื่อ ณ เดือน ๑๒ ปีมะเมีย จุลศักราช ๙๕๖ พ.ศ.๒๑๓๗ เจ้าเมืองเมาะลำเลึ๋งเป็นกบฏพระเจ้าหงสาวตีให้พระเจ้าดองอูยกกองทัพมาปราบปราม พวกมอญไต้กำลังไทยช่วย ตีกองทัพพระเจ้าตองอูแดกไป
ในพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสรีฐว่า “ศักราช ๙๕๖ มะเมียศก (พ.ศ. ๒๑๓๗) ยกทัพไปเมืองสโดง,’ ตังนี้
ข้าพเจ้าเห็นว่า ควรยุติเรื่องตรงนี้ว่า เมื่อปีมะเมีย จุลศักราช ๙๕๖ พ.ศ. ๒๑๓๗ พระขา-ลาวเมืองเมาะดะมะ กับพระยาพะโรเจ้าเมืองเมาะลำเลิ่ง (เป็นมอญด้วยกัน) เกิดวิวาทกัน พระยา-พะโรกลัวพระยาลาวจะยกมาตีเมืองเมาะลำเลี่ง จึงเข้ามาศวามิกักดิ้ขอชื้นกรุงศรีอยุธยา สมเด็จ พระนเรศวรจึงให้พระยาศรีไศลออกไปช่วยรักษาเมืองเมาะลำเลิ่ง ข้างพระยาลาวเห็นเมืองเมาะ ลำเลี่งมาเข้ากับไทย ก็บอกชื้นั[ปยังเมืองหงสาวตี พระเจ้าหงสาวตี จึงให้พระเจ้าดองอูยกกองทัพ มาตีเมืองเมาะลำเลี่ง กองทัพไทยกับพวกมอญเมืองเมาะลำเลี่ง ตีทัพพระเจ้าดองอูแดกกลับไป ความจรีงจะเป็นตังนี้
เรองสมเด็จพระนเรศวรตีเมืองหงสาวดึกรั้งแรก
ไต้ความดามพงศาวดารต่อมาว่า พอพระเจ้าดองอูแดกชื้นไปแล้ว ไม่กี่เดือนสมเด็จพระ-นเรศวรก็เสด็จยกกองทัพหลวงชื้นไปถึงเมืองหงสาวตีดั้งล้อมอยู่ ๔ เดือน จนไต้ข่าวว่าพระเจ้า เชียงใหม่ พระเจ้าดองอู พระเจ้าแปร ต่างยกกองทัพมาจะช่วยเมืองหงสาวตี สมเด็จพระนเรศวร จึงเลิกทัพกลับคืนพระนคร เมื่อเดิน ๕ ปีมะแม จุลศักราช ๙๕๗ พ.ศ. ๒๑๓๔
เรื่องดรงนี้ มืในพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสรีฐว่า “ศักราช ๙๕๗ มะแมศก วันอาทิดย์ ชื้น ๓ คํ่า เดือนอ้าย เพลารุ่งแล้ว ๓ นาฬิกา ๙ บาท เสด็จพยุหยาดราทัพไปเมือง หงสาวดีครั้งก่อนฟันไม้ข่มนามตำบลหล่มพลิ ดั้งทัพชัยตำบลม่วงหวาน เกิงวันจันทร์แรม ๑๓ คา เดือน ๔ เพลาเที่ยงคืนแล้ว เข้าปล้นหงศามิไต้ ทัพหลวงเสด็จกลับคืนมา” ตังนี้ เชื่อไต้ว่าในครั้งนั้น สมเด็จพระนเรศวรไต้เสด็จยกกองทัพชื้นไปตีเมืองหงสาวตีเป็นครั้งแรกในคราวนั้น แต่หาปรากฏใน หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม หรือฉบับพระราชหัตถเลขานี้ไม่
เรฮงพระเจ้าแปร
ในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขานี้ว่า เมื่อปีมะเมีย จัดวาศก พ.ศ. ๒๑๒๕ พระเจ้าหงสาวดีให้พระเจ้าแปรยกกองหัพเลียบแดนมาสิบข่าวคราวทางกรุงศรีอยุธยา แต่มิได้ยกเข้ามารบ แด่พระเจ้าแปรมิฟังรับสั่ง ขืนยกเข้ามาทางเมืองกาญจนบุรี สมเด็จพระ-นเรศวรจึงยกกองหัพหลวงออกไปตั้งชุ่มไว้ แต่งกองหัพล่อให้พระเจ้าแปรถลำเข้ามา แล้วออก ระดมดีพระเจ้าแปรแดกยับเยินกลับไป ต่อมาได้ข่าวว่าพระเจ้าหงสาวดีทรงพระพิโรธ ให้ถอด พระเจ้าแปรเสีย และเอาดัวมอญที่มาในกองทัพทำโทษ พวกมอญพาก้นหลบหนี พระเจ้าหง-สาวดีให้ดามจับ พวกมอญพาก้นกบฎขื้น หัวเมืองจึงพาก้นเอาใจออกห้างจากพระเจ้าหงสาวดี ดังนี้ ดรงนี้เชื่อได้ว่าผู้แต่งพระราชพงศาวดารของเรา หลงเอาเรื่องศึกพระมหาอุปราชาครั้งแรก มา เป็นเรื่องศึกพระเจ้าแปร ๆ หาได้ยกมา และพระเจ้าหงสาวดีหาได้ถอดพระเจ้าแปร ดังกล่าวใน พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขานี้ไม่ ศึกหงสาวดีที่ยกเข้ามาตีกรุงศรีอยุธยา เป็น ที่สุดอยู่เพียงคราวพระมหาอุปราชาเข้ามาสิ้นพระชนม์เมื่อคราวทำยุฑธหัดถี ตั้งแต่นั้นมา ก็ เป็นศึกไทยออกไปดีเมืองหงสาวดีฝ่ายเดียว
เรื่องพระเจ้าแปรที่ปรากฎในพงศาวดารพม่า เรื่องเป็นผลเกิดติดต่อกับเรื่องที่สมเด็จ พระนเรศวรยกออกไปดีเมืองหงสาวดีคราวแรก ได้ความดามหนังสือพงศาวดารพม่าว่า ขณะ เมื่อสมเด็จพระนเรศวรตั้งล้อมเมืองหงสาวดีอยู่นั้น พระเจ้าแปร พระเจ้าดองอ ยกกองทัพมา ช่วยเมืองหงสาวดี พระเจ้าดองอูยกมาก่อน พระเจ้าแปรยกมาถีงกลางทาง ครันได้ข่าวว่าสมเด็จ พระนเรศวรเลิกทัพกลับแล้ว ก็เลยยกไปดีเมืองดองอู ในเวลาพระเจ้าดองอูยังไม่กลับ นัดจินหน่อง ต่อสู้ป้องก้นเมืองดองอูไว้ได้ พอพระเจ้าแปรี!ด้ข่าวว่าพระเจ้าดองอูยกกลับ ก็เลิกทัพกลับไปเมืองแปร แล้วเลยตั้งแข็งเมือง ไม่ชื่นต่อพระเจ้าหงสาวดีผู้เป็นพระราชบิดา เรื่องพระเจ้าแปรตั้งแข็งเมืองนี้ น่าจะเป็นด้วยความริษยา เพราะพระเจ้าหงสาวดีตั้งใหัมักเรกชอชวาราชบุดรองค์ ๑ ซึ่งครอง เมืองอังวะเป็นพระมหาอุปราชา แทนพระมหาอุปราชาที่มาขาดคอข้าง พระเจ้าแปรบางฑีจะ แก่กว่าและถีอว่า เคยได้ไปราชการณรงค์สงครามมืบำเหนีจความชอบ เมื่อถูกข้ามหน้าจึงน้อย พระทัย
เรฮงพระเจ้าเชียงใหม่สามิภักดึ้
ได้ความดามพงศาวดารพม่าว่า ตั้งแต่สมเด็จพระนเรศวรเสด็จยกกองทัพหลวงไป ล้อมเมืองหงสาวดี และพระเจ้าแปรตั้งแข็งเมืองชื่นแล้ว พระเจ้าหงสาวดีชัยสิงห้ก็เกิดความฟันเพีอน ให้สงลัยไปว่าพวกหงสาวดี จะพาก้นมาเข้ากับสมเด็จพระนเรศวรอย่างพวกหัวเมืองรามญข้างได้ แม้เจ้านายเชื่อพระวงศที่ไปครองเมือง พระเจ้าหงสาวดีก็สงสัยว่าจะดีดร้ายอย่างพระเจ้าแปร จึงให้เกณฑ์คนเข้ามาประจำรักษาพระนครครั้นถีงปีวอก จุลศักราช ๙๕๔ พ.ศ.๒๑๓๙ สั่งให้ พระเจ้าดองอูส่งนัดจินหน่องราชบุดร ให้พระเจ้าเชียงใหม่ส่งพระทุลองราชบุดร และให้น้องยาเธอ องค์ ๑ ซึ่งเป็นเจ้าเมืองยองยันส่งลูกชายชื่อ สกินกยีรัดเข้ามาทำราชการอยู่ในเมืองหงสาวดี
เป็นตัวจำนำ พระเจ้าดองอู พระเจ้าเชียงใหม่ พาก้นน้อยพระทัย จึงแข็งเมืองขึ้นทั้ง ๒ เมือง ที่ กล่าวในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า พระเจ้าเชียงใหม่มาขอสวามิก้กดิ้ขึ้นกรุงศรีอยธยา เมื่อ สมเด็จพระนเรศวรชนะศึกพระมหาอุปราชานั้น ที่จริงจะมาสามิก้กดิ้ในคราวนี้ เมื่อตังแข็งเมือง เอาพระเจ้าหงสาวดีแล้ว และตัวยมีเหตุลำบากเกิดขึ้นในการปกครองบ้านเมือง ตังจะปรากฏ ต่อไปข้างหน้า
เรองห้ามการสงครามในระหวางเช้ยงใหม่กับล้านช้าง
หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขานี้ว่า ในขณะเมื่อพระเจ้าเชียงใหม่ มาอ่อนน้อมยอมขึ้นต่อกรุงศรีอยุธยานั้น ประจวบเวลาเกิดอริขึ้นก้มเมืองล้านข้าง ตัวยพวก คระเวนด่านชายแดนทั้ง ๒ ฝ่ายเกิดริวาทฆ่าฟันก้น พระเจ้ากรุงศริศัดนาคนหดให้พระยาหลวง เมืองแสนยกกองทัพมาดีเมืองเชียงแสน พระเจ้าเชียงใหม่จึงเลยบอกขอกำลังกรุงศรีอยุธยาขึ้นไป ช่วย ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระนเรศวรให้พระยาราชฤทธานนท์ (ที่จริงคือ พระยาราชฤทธานนท์คนเก่าที่ได้เลื่อนเป็นเจ้าพระยาสรสีห์) เป็นแม่ทัพคุมกำลังหัวเมืองเหนือ ยกขึ้นไป และให้พระยารามเดโชซึ่งเป็นชาวเชียงใหม่ขนไปด้วย ดำริสสั่งไปว่าถ้าสำเร็จราชการ แล้ว ให้พระยารามเดโชอยู่ช่วยพระเจ้าเชียงใหม่ เจ้าพระยาสุรสิท์ก้บพระยารามเดโชคุมกองทัพ ขึ้นไปถงเมืองเชียงใหม่แล้วยกออกไปตั้งที่เมืองเชียงแสน ไปว่ากล่าวห้ามปรามพระยาเมืองแสนๆ เกรงพระเดชานุภาพกิเสืกทัพกลับไปเมืองล้านข้าง เจ้าพระยาสุรสิท์จึงให้พระยารามเดโชอยู่ ริกษาราชการที่เมืองเชียงแสน แล้วเลิกทัพกลับลงมา
เรึ่องพระยารามเดโชคนนี้ แต่แรกเมื่ออ่านแต่หนังสือพระราชพงศาวดาร ชวนจะฉงน ต่อเมื่อสอบพงศาวดารพม่าว่า ได้ความว่าพระเจ้าเชียงใหม่คราวนั้นเป็นพม่า จึงเข้าใจเรี๋องแจ่มแจ้ง ดีขึ้นมาก คอตั้งแต่พระเจ้าหงสาวดีบุเรงนอง ตั้งมงนรธาช่อราชบุดรมาเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ พม่าบังตับการบ้านเมืองมาถ้ง ๑๗ ปี ในระหว่างนั้น เห็นจะมืพวกไทยทัาวพระยาและพลเมือง ชาวเชียงใหม่ที่ใม่นิยมต่อพม่า หลบหลกลงมาอยู่กรุงศรีอยุธยาไม่น้อย พระยารามเดโชนี้จะอยู่ ในพวกนั้นคนหนึ่ง เห็นจะมาสมครฺเข้าริบราชการมืบำเหนิจความชอบ จนได้เป็นที่พระยารามเดโช ครั้นเมื่อพระเจ้าหงสาวดีชัยสิงท์เสึ่อมอำนาจลง และที่สุดเกิดแดกก้นขึ้นเองก้บพระเจ้าเชียงใหม่ พวกชาวเชียงใหม่ที่ใม่นิยมต่อพม่าจะกระด้างกระเดื่องขึ้น ที่พระเจ้าเชียงใหม่ม้งนรธาช่อ มา ขอขึ้นกรุงศรีอยุธยาจะเป็นด้วยเหตุนี้ด้วย สมเด็จพระนเรศวรจึงล่งพระยารามเดโชขึ้นไปเกลี้ย-กล่อมชาวเมืองเชียงใหม่ให้นิยมยำเกรงกรุงศรีอยุธยา การที่พระยารามเดโชขึ้นใปครั้งนั้น เชื่อ ได้ว่าพระเจ้าเชียงใหม่คงจะไม่พอใจ แด่ไม่รู้ที่จะชัดขวางประการใด ข้างเจ้าพระยาสุรสืห็ซึ่งเป็น ฝัริบ ๆ สั่งออกไป เห็นว่าจะให้พระยารามเฟ้ชอยู่ที่เมืองเชียงใหม่จะเกิดริวาทก้นก้บพระเจ้าเชียงใหม่ จึงให้ไปว่าราชการเมืองเชียงแสนในฐานที่เป็นขาราชการกรุงศรีอยุธยาไปตั้งอยู่ในระหว่างกลาง เพึ๋อป้องก้นมิให้พวกเมืองล้านข้างมารบกวนเมืองเชียงใหม่
เมองล้านช้างในตอนนี้ เรื่องราวที่มืในพงศาวดารพม่า พงศาวดารล้านช้าง และดำนาน โยนกเป็นกระท่อนกระแท่น ช้าพเจ้าเอาเนี้อความทั้งปวงมาเรียบเรียงติดต่อกัน เช้าใจว่าประว์ด ของเมืองล้านช้างดอนนี้เฟ้นจะเป็นเช่นนี้ คือ เมึ่อปีชวด จุลศักราล ๙๕๐ ศก พ.ศ. ๒๑๓๑ เจ้า-อุปราชที่พระเจ้าหงสาวติบุเรงนองดั้งให้เป็นพระเจ้ากรุงศรีลัดนาคนหดนั้นพิราลัย แต่แรกพระเจ้า หงสาวติชัยสิงห์ไต้เลอกรูกเธอองค์ ๑ จะอภิเษกไหไปเป็นพระเจากรุงศรีลัดนาคนหด แต่ใน ขณะนั้นพระเจ้าแปรที่เป็นอนุชาพิราลัยลง พระเจ้าหงสาวดเฟ้นว่าเมืองแปรสำคัญกว่า จึงดั้ง ลูกเธอองค์นั้นไปครองเมืองแปร (ค้อพระเจ้าแปรที่ฅงแข็งเมืองทหลง) ส่วนเมืองล้านช้างเฟ้น จะหาผู้ไดดั้งไม่ไต้เหมาะ พระเจ้าหงสาวคืจึงให้พระยาแสนลุ[รีนทรขว้างฟ้ากลับไปรักษาราชการ อยู่ไต้ ๒ ปี พระยาแสนลุ[รี,นทรขว้างฟ้าดาย พระยานครน้อย ลูกพระยาแสนศุรีนฑรขว้างฟ้า รักษาราชการอยู่ไต้หน่อยหนึ่ง พวกชาวล้านช้างไม่พอใจ จ้งร้องขอพระหน่อแก้ว ราชโอรส ของพระไชยเชษฐา ซึ่งพระเจ้าหงสาวติจับไปกักไว้แต่ยังเยาว์จนอายุ ๑๙ ปี กลับมาครองกรุง ศรีลัดนาคนหด พระเจ้าหงสาวติก้อนุญาดไห้ดามประสงค์ของชาวเมือง คือพระหน่อแก้วนี้ที่มา เก้ดอรีกับเช้ยงไหม่ เหตุที่เกิดอรีนั้น ไต้เต้าความว่า เมึ่อปีมะเส็ง จุลคักราช ๙๕๗ พ.ศ. ๒๑๓๗ พอพระหน่อแก้วรู้ว่า สมเด็จพระนเรศวรยกขึ้นไปติเมืองหงสาวติ พระหน่อแก้วดั้งแข็งเมืองเอา หงสาวติบาง และยุให้พระยาน่านมาดเมืองเชยงใหม่ แต่ล้พระเจ้าเชยงใหม่ไม่ไต้ พระยาน่าน ต้องหน้ไปอยู่เมืองลานช้าง รุ่งปีขึ้นพวกชาวล้านช้างที่ถูกกวาดไปไว้เป็นเชลยที่เมืองหงสาวติ เกิดเป็นกบฏอพยพหลบหน้กลับไปเมือง พระหน่อแก้วให้ยกกองทัพมารํบครัว เช้าใจว่าเกิดรีวาท กับเข็ยงใหม่ด้วยเรื่องแย่งครัวกันคราวนี้ ที่พระเจ้าเชยงใหม่ให้มาขอกองทัพกรุงศรีอยุธยาขึ้น ไปช่วย
ที่พวกครัวชาวล้านช้างก่าเรีบขึ้นคราวนั้น จะไม่ใช่แต่เมืองหงสาวติกับเมืองเชยงใหม่ เท่านั้น ถึงในทัวเมืองขึ้นกรุงศรีอยุธยาก้เป็นต้วย เพราะมืช้อความในพระราชพงศาวดารฉบับ หลวงประเสรีฐว่า ‘•คักราช๙๕๗ วอกศก รันอังคาร ขึ้น๔คั่า เติอน'©('พ.ศ.๒๑๓๙,)ลาวหน้ ขนจ่าเมืองรบลาวดำบลดะเคืยนต้วน” คังนี้ พระหน่อแก้วเฟ้นจะไปติดดั้งคัวอย่างพระไชยเชษฐา จึงนัดแนะให้พวกซาวศรีลัดนาคนหตอพยพกลับไปบ้านเมืองทั้วทุกแห่ง
เรองสมเด็จพระนเรศวรด็เมืองหงสาใด็ครั้งฟ้ ๒
ไต้ความดามหนังส็อพระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชทัดถเลขานี้ว่า สมเด็จพระนเรศวร ไต้ขาวว่า ทัวเมืองขึ้นหงสาวติเกิดแตกร้าวระสาระสาย จึงเตรียมการที่จะเสด็จขึ้นไปติเมือง หงสาวติ ในเบองต้นุให้เจ้าพระยาจักรีคุมกองทัพออกไปดั้งท่านาหาเศบยงขึ้นยุ้งฉางไว้ที่เมือง เมาะลำเลี่ง กองทัพที่ให้พระยาศรีไคลยกไปคราวก่อน ให้สมทบกับกองทัพเจ้าพระยาจักรี แต่ คัวพระยาศรีไศลกับพรรคพวกให้กลับเช้ามารับราชการในกรุง (ขอนั้แลเห็นไค้ว้า พระยาศรไคล นั้นเป็นพระยามอญที่มาสามืภ้ก^น ๑ มืใช่ไทย)
ขณะเมื่อเจ้าพระยาจักรี ออกไปดั้งอยู่ที,เมืองเมาะล่าเลงนั้น พวกหัวเมืองขึ้นที่หงสาวดี ทราบว่า สมเด็จพระนเรศวรจะยกกองทัพขึ้นไปก็พากันแต่งทดมายังเจ้าพระยาจักรี ขออ่อนน้อม ต่อกรุงศรีอยุธยาหลายเมือง บอกชื่อไว้ไนพระราชพงศาวดารแต่ ๖ เมือง คือ เมืองดองอู ๑ เมือง ละเคื่ง (ทึ่จริงเมืองยะไข่) ๑ เมืองพสิม๑ เมืองเมาะดะมะ๑ เมืองบัวเผื่อน ๑ เมืองฃลิก ๑ ใน ๖ เมืองนี้ที่สำคัญคือ เมืองดองอูกับเมืองยะไข่ เป็นเมืองประเทศราช พระเจ้าดองอูเป็นน้องยาเธอ (หนังสือพระราชพงดาวลารว่าเป็น'หลานเธอ) ของพระเจ้าหงสาวดีชัยสิงห์ แต่เมืองยะไข่นั้น เป็นประเทศราชต่างภาษา ต่อบางคราวจึงขึ้นหงสาวดี ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า ทั้ง พระเจ้าดองอูพระเจ้ายะไข่รับว่า ถ้าสมเด็จพระนเรศวรเสด็จขึ้นไปดีเมืองหงสาวดีเมื่อใดจะยก กองทัพมาช่วย
หนังสือพระราชพงศาวดารกล่าวว่า ในขณะนั้นที่เมืองดองอูมืพระภิกษุองค์ ๑ ชื่อ มหาเถร เสียมเพรียม เข้าไปห้ามพระเจ้าดองอูมิให์เข้ากับไทย บอกอุบายให้พระเจ้าดองอูคืดดั้งคัวเป็นใหญ่ ในทางที่ทำให้ปรากฎว่า จะเป็นผู้รักษาอาณาเขดหงสาวดี และคิดอ่านเอาพระเจาหงสาวดีชัยสิงห์ ไว้ในอำนาจ พระเจ้าดองอูเห็นชอบด้วยในเบื้องคัน จึงทำอบายยุยงให้พวกมอญเมืองเมาะดะมะ เมืองเมาะล่าเลิ่งเกิดแดกขึ้นกับไทย จนเจ้าเมืองเมาะดะมะด้งแข็งเมือง ครั้นสมเด็จพระนเรศวร เสด็จยกทัพหลวงขึ้นไปดีได้เมืองเมาะดะมะ พระเจ้ายะไข่หายกมาช่วยดามสัญญาไม่ เป็นแต่ให้ ขุนนางคุมกองทัพเรีอเมืองยะไข่มาขอเข้ากองทัพหลวง สมเด็จพระนเรศวรไม่ไว้พระทัย จึงไม่ รบกองทํพยะไข่ไว้ ฝ่ายข้างพระเจ้าดองอู เมื่อได้ข่าวว่าสมเด็จพระนเรศวรยกกองทัพหลวงขึ้นไป ก็ยกกองทัพจากเมืองดองอู อุบายว่าจะมาช่วยต่อสู้ข้าคืกรักษาเมืองหงสาวดี ครั้นพระเจ้าหงสาวดี เชื่อถือ ปล่อยให้กองทัพเมืองดองอูเข้ามาจนถืงเมองหงสาวดี พระเจ้าดองอูเห็นที ก็ให้รวบรวม ผู้คนทรัพย์สินในเมืองหลวงให้เผาปราสาทราชมนเทียรเสียแล้ว ก็คุมเอาคัวพระเจ้าหงสาวดี ชยสิงห์ แล้วกวาดด้อนผู้คนเอาไปไว้เมืองตองอู ครั้นสมเด็จพระนเรศวรยกขึ้นไปเมืองหงสาวดี เห็นแต่เมืองเปล่า จึงให้ไปถามพระเจ้าดองอูว่า ที่สัญญาว่าจะช่วยเหลอการสงครามนั้น เดยวน พระยาดองอูมาด็ได้เมืองหงสาวดีแล้วจะทำอย่างไรต่อไป พระเจ้าดองอูจึงแต่งทูดเชญเครี๋อง ราชบรรณาการมาถวาย รับว่าจะอ่อนน้อม แด,ผดเพี้ยนถ,วงเวลาไปด้วยอุบายด่าง ๆ สมเด็จ พระนเรศวรทรงพระราชด้ารีเห็นว่าพระเจ้าดองอูล่อลวง จึงยกทัพหลวงเลยไปเมืองดองอู พระเจ้า ดองอูก็ไม่ออกมาอ่อนน้อมจึงเข้าล้อมเมืองไว้ ลอมอยู่ ๓ เด็อน กองทัพหลวงชัดสนเสบยงอาหาร ไพร่พลอดอยากจนถืงล้มดาย จึงด้องเลกทัพกลับพระนคร
เรึ่องดรงนี้ ไนพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสรีฐว่า “คักราช ๙๗๑ (พ.ศ. ๒๑๔๒) กนศก วันพฤหัสบดี ขึ้น ๑๑ คา - เด็อน ๑๑ เพลารุ่งแล้ว ๒ นาพกา ๘ บาท เสด็จพยุหบาดราไป เมืองดองอู ฟันไม้ข่มนามตำบลหล่มพลี ดั้งทัพชัยตำบลวัดดาล ครั้นถืงวันพุธ ขึ้น ๑๐ คา เดือน ๔ เสด็จพระราชตำเน้นถืงเมืองดองอูและทัพหลวงเข้าดั้งไกล้เมืองดองอูประมาณ ๓๐ เส้น และดั้ง อยู่ที่นั่น ๒ เด็อน ขาดอาหารฟันกำลังไพร่พลทั้งปวงดายด้วยอาหารเป็นคันมาก ครั้นวันพุธ แรม ๖ คา เดือน ๖ ทัพหลวงเสด็จกลับคืนมายังพระนครศรีอยุธยา” คังนี้
หนังลือพงศาวดารพม่ากล่าวความดอนนี้ว่า พระIจ้าดองอ (ซึ่งดั้งแขงเปีองแล้ว) คิด จะตีเมืองหงสาวตีจึงส่งราชทูดไปขอกองทัพพระเจ้ายะไข่ให้มาช่วยตีอีกทาง ๑ พระเจ้ายะไข่จัด กองทัพเรือ ๕๐๐ ลำ ให้ราชโอรสองค์ใหญ่ยกมาตีได้เมืองเสรืยม เมื่อเดือน ๕ ปีวอก จุลศักราช ๙๕๔ พ.ศ. ๒๑๓๙ ฝ่ายพระเจ้าดองอูยกพล ๕๐,๐๐๐ ลงมาตั้งที่ตำบลกลืยา เมื่อเดือน ๕ ปีระกา จุลศักราช๙๕๙ พ.ค.๒๑๔๐ ครั้นถึงปีจอ จุลศักราช๙๖๐ พ.ค.๒๑๔๑ กองทัพเมืองดองอู และเมืองยะไข่พร้อมกันยกเข้าตั้งล้อมเมืองหงสาวตีไว้ จนในเมืองขัดสนเสบียงอาหารพวกใน เมืองหงสาวตีตั้งแด่ไพร่พลชื้นไปจนขนนางและเจ้านาย พากันออกไปเข้ากับพระเจ้าดองอูเป็น อันมาก จนมังเรกยอชวา ซึ่งเป็นพระมหาอุปราชาเห็นว่าเหลือกำลัง ก็ออกไปเข้ากับพระเจ้า ดองอูอีกคน ๑ พระเจ้าดองอูไห้ส่งพระมหาอุปราชาไปเมืองดองอู ครั้นไปถึงเมืองนัดจินหน่องให้ ลอบปลงพระชนม์พระมหาอุปราชาเลืย แด่ความทั้งนี้หาทราบถึงพระเจ้าหงสาวตีไม่ พระเจ้า หงสาวตีขัยสิงห์ทราบแด่ว่า พระมหาอุปราชาไปเข้ากับพระเจ้าดองอูเลืยแล้ว ไม่มีใครที่จะช่วย จักษาพระนครต่อไป พระเจ้าหงสาวดืจึงยอมมอบเวนราชสมบ้ดแก่พระเจ้าดองอู พระเจ้าดองอู ชื้นครองเมืองหงสาวตี เมื่อจันอาทํดย์ ชื้น ๔ คา เดือนยี่ ปีกน จุลศักราช ๙๖๑ พ.ศ. ๒๑๔๒
ในขณะนั้นพอได้ข่าวว่า สมเด็จพระนเรศวรยกกองทัพหลวงชื้น่[ปพระเจ้าดองอูจึงปรึกษา นายทัพนายกองทั้งปวงว่า จะตั้งอยู่ด่อสู้กองทัพไทยที่เมืองหงสาวตี หรือจะถอยไปเมองดองอูตี ชุนนางคน ๑ ทูลว่าที่ตั้งต่อสู้ไทยที่เมองหงสาวตีนั้น เห็นจะเลืยเปรียบไทยด้วยหัวเมืองรามัญไป เขาเสิยกับไทยโดยมากแล้ว ควรจะถอยไปตั้งด่อสู้ที่เมืองดองอูทางนี้ให้พวกยะไข่คอยช่วยดัดลำเลืยง เสบียงอาหาร อย่าให้ส่งถึงกองทัพไทย เห็นไทยจะไม่สามารถตีเมืองดองอูได้ พระเจ้าตองอูเห็น ชอบด้วยจึงจัดราชธดาของพระเจ้าหงสาวตีขัยสิงห์องค์ ๑ กับข้างเผอกดัว ๑ ไปถวายพระเจ้า ยะไข่ ๆ ก็จับจะจัดกองทัพไว้คอยดัดลำเลืยงเสบียงอาหารกองทัพไทย พระเจ้าตองอูจึงให้เก็บ รวบรวมทจัพย์สินสมบ้ดและผู้คนพลเมือง พาพระเจ้าหงสาวตีไปเมืองดองอู เมื่อ ณ จันขน ๒ คํ่า เดือน ๔ ปีๆน เอกศก พ.ค. ๒๑๔๒ ถึงเมืองดองอู จันแรม ๕ คา เดือน ๔ ให้ตระเตรียมการบีองกัน เมืองไว้เป็นสามารถ หนังลือพงศาวดารพม่าวาด้วยเหดที่พระเจ้าหงสาวดืด้องถูกเอาไปเมือง ดองอูครั้งนี้ คนทั้งหลายจึงเรียกพระเจ้าหงสาวตีขัยสิงห์ว่า พระเจ้าเชลยตองอู
หนังลือพงศาวดารพม่ากล่าวต่อมาว่า เมื่อสมเด็จพระนเรศวรทราบว่า พระเจ้าดองอู พาพระเจ้าหงสาวดใป ก็ยกกองทัพหลวงดามไปเมืองดองอู เมื่อทัพหลวงถึงกลางทาง ได้มืราชศาล้น ไปถึงพระเจ้าตองอูว่า ซึ่งเสด็จยกทัพหลวงชื้นไปนั้น ไม่ได้ตั้งพระทัยจะไปรบพ่งพระเจ้าดองอู มีพระราชประสงคแด่จะทำนุบำรงพระเจ้าหงสาวตี ไห้พระเจ้าดองอูส่งพระเจ้าหงสาวตีมาถวาย แล้วก็จะเสิกฺกองทัพกลับพระเจ้าดองอูดอบมาว่า พระเจ้าหงสาวตีเป็นพระโพ!เสตว้ ควรเชญ เสด็จไว้เป็นที่ลักการบูชาไนเมีองดองอู จะส่งถวายสมเด็จพระนเรศวรหาควร่1ม่ สมเด็จพระนเรศวร ให้ดอบไปอีกว่า ถ้าพระเจ้าดองอูไมยอมให้พระเจ้าหงสาวตี ก็จะชงเอาให้จงได้ แล้วก็ยกกองทัพ หลวงชื้นไปตั้งล้อมเมืองดองอูไว้ ในขณะเมื่อตั้งล้อมอยู่นั้น สมเด็จพระนเรศวรให้ชุดเหมืองไขนั้า ออกจากคูเมืองดองอูแห่ง ๑ คนทั้งหลายเรียกว่าเหมืองิอโยธยา อังปรากฎจนทุกจันนี้
ฝ่ายข้างเมืองหงสาวดี ดั้งแด่พระเจ้าดองอูอพยพเอาผู้คนไปแล้วเมืองก็ดกอยู่ในเงิ้อมมือ พวกยะไข่ พวกยะไข่เที่ยวค้นหาทรัพย์สมป่ด เลยเผารัดวาและปราสาทราชมนเทียร!หมัเสียหมด ครั้นกองทัพสมเด็จพระนเรศวรยกขึ้นไป พวกยะไข่หลบช่อนอยู่เสยไนป่าจนกองทัพเลยไปแล้ว ก็ออกคอยตัดลำเลียงเสปียงอาหารที่จะส่งไปเมืองดองอู กองทัพสมเด็จพระนเรศวรขัดเสปียง อาหารจ้งด้องเลิกกองทัพกลับ เมื่อ ณ รันเสาร์ แรม ๑๐ คา เดือน ๖ ปีชวด จุลศักราช ๙๖๒ พ.ศ. ๒๑๔๓ มืเนื้อความดามพงศาวดารพม่าตังกล่าวมานี้
เมื่อพิเคราะห์ดูเรื่องพงศาวดารดอนนี้ เหินว่าเนื้อเรื่องเก็อบจะยุด็ค้องกันทุกฝ่าย แด่ เรื่องราวที่กล่าวไนพระราชพงศาวดารพม่า รันสืนเหดุการณ์ดูห่างเหินนัก เรื่องที่จริงจะไกล้ข้าง ที่กล่าวในพระราชพงศาวดารไทย ข้าพเจ้าเข้าใจว่าเรื่องที่จริงจะเป็นตังนี้ คอ
สมเด็จพระนเรศวร มุ่งหมายอยู่เสมอที่จะด็เมืองหงสาวด็แก้แค้นให้จงไค้ ครั้นไค้ข่าวว่า พระเจ้าหงสาวด็เก็ดบาดหมางขึ้นกับพวกพระเจ้าประเทศราชที่เป็นเขึ้อพระวงศ์ เหินไค้โอกาส ก็เดริยมการศึกที่จะเสด็จขึ้น่เ.ปดีเมืองหงสาวดี ทรงพระราชดำริว่า เมื่อเสด็จไปล้อมเมืองหงสาวด็ คราวก่อน ไม่ไค้เมืองหงสาวด็ค้วยไปขดสนเศปียงอาหาร จะป้องกันไม่ให้มืความขัดข้องอกใน คราวนี้ จึงให้เจ้าพระยาจักริยกกองทัพล่วงหน้าออกไปห่านาหาเสปียงสะสมไว้ที่เมืองเมาะลำเลึ่ง เจ้าพระยาจักริเหินจะยกไปในปลายปีวอก จุลศักราช ๙๕๔ พ.ศ. ๒๑๓๙ เจ้าพระยาจักรียกไป คราวนั้น ไม่ไช่แด่ไปหาเศปียงอย่างเด็ยว คงจะรับสั่งไปไห้เกลี้ยกล่อมพวกหัวเมืองขึ้น เมือง หงสาวด็ค้วยอกอย่าง ๑ เพราะพระยาศริไศลชื่งออกไปดั้งอยู่ก่อนเป็นมอญ เจ้าเมืองมอญที่เคย เป็นคนเสมอบ่าเสมอไหล่กัน หริอที่มืยศศักดิ้สูงก'ว่า จะใม่ล้นับถือนัก ครั้นจะฑงพระยาศริไศลไว้ ที่เมืองเมาะลำเลึ๋ง ก็เกรงจะไม่เข้ากับพระยาจักริ จึงมืรับสั่งไห้พระยาศริไศลกับพรรคพวกคน เข้ามาอยู่กรุงศริอยุธยา
หวเมืองขึ้นหงสาวดีข้างไค้ ไนเวลาเมื่อพระยาจักริยกออกไปดั้งอยู่ที่เมืองเมาะลำเลงนั้น เมืองทวาย เมืองดะนาวศริ และเมืองเมาะลำเลํ่ง ดกเป็นของไทยแล้ว ยงอยู่แต่หัวเมืองข้างส์ง เหนือลำนํ้าสลวน ในเวลานั้นคดดูตามศักราชในพงศาวดารพม่า เข้าใจว่าเมืองยะไข่ยกทัพมา รบเมืองหงสาวด็โดยลำพังตนเอง และด็ไค้เมืองเสริยมไว้แล้ว เมื่อเจ้าพระยาจักริแต่งคนไปเที่ยว เกลี้ยกล่อม พวกหัวเมืองรามัญที่เจ้าเมืองเป็นขุนนาง เหินเมืองหงสาวด็จะมืศ์กสองหน้าสามหน้า ก็ยอมเข้าค้วยไทย ฝ่ายพวกยะไข่ที่มาดั้งอยู่เมืองเสริยมกำลังห่าศึกอยู่กับหงสาวดี ก็คงจะรับ ช่วยกองทัพไทยดีเมืองหงสาวดี ส่วนพระเจ้าดองอูนั้น ในเวลานั้นแดกกับพระเจ้าหงสาวดีและ พระเจ้าแปรอยู่แล้ว เหลีออยู่แด่ตัว ข้าพเจ้าเชื่อว่าแด่แรกคงจะยอมเข้ากับไทย และรับจะช่วยดี เมืองหงสาวดี ตังว่าในพระราชพงศาวดาร ครั้นต่อมาไดุ้ความดีดของพระมหาเถรเสียมเพริยม หริอผู้ใดก็ดาม พระเจ้าดองอูกลับเหินทางที่จะห่าอย่างส์นให้เป็นประโยชน์แกํดนไค้ จึงดั้งค้น ดีดอุบายยุยงให้พวกมอญวิวาทขึ้นกับไทย
ในเรื่องที่มอญเก็ดวิวาทขึ้นกับไทยที่เมืองเมาะลำเลี่งนั้น พิจารณาดูดามเนื้อความที่ ปรากฏในพระราชพงศาวดาร น่าจะเข้าไจว่า เบื้องค้นเหินจะ๓ดค้วยความไม่รอบคอบของเจ้า-
พระยาจักรี ในเรื่องเกณฑ์มอญให'ทำนา คงบังคับบัญชาพวกมอญใหั!ค้ความเดือดร้อน จนพวก .มอญคิดเอาใจออกหากมีขึ้น ความอ้นนั้นจะร้ถึงพระเจ้าดองอู พระเจ้าดองอูจึงเลยจับแผลนั้น ยุยงส่งเสริมให้พวกมอญกำเริบขึ้น ด้วยหวังจะถ่วงกองทัพไทยให้ด้องปราบปรามมอญ ไม่อาจ ยกขึ้นไปถึงเมืองหงสาวดีได้โดยเร็ว ข้างโน้นพระเจ้าดองอูจะชิงเอาเมืองหงสาวดีให้ได้เสียก่อน ครั้นกองทัพยะไข่จะยกขึ้นไปดีเมืองหงสาวดี พระเจ้าดองอูจงยกลงมาทำประหนึ่งว่า จะมาช่วย รักษาเมืองหงสาวดี พระเจ้าหงสาวดีหลงกลอุบายพระเจ้าดองอู ก็ปล่อยให้ไปดั้งถึงชานพระนคร เมื่อพระเจ้าดองอูไค้ข่าวว่ากองทัพสมเด็จพระนเรศวรยกขึ้นไป จึงไปบนบานสมยอมกับพวกยะไข่ ซึ่งเกรงกำลังสมเด็จพระนเรศวรอยู่เหมือนกัน จึงดกลงกันให้พวกยะไข่ถอยทัพลงไปรักษาเมือง เสรียม พระเจ้าดองอูจึงเข้ารักษาเมืองหงสาวดี ดังกล่าวไร้ในพระราชพงศาวดาร
ที่หนังสีอพงศาวดารพม่าว่า พระเจ้าดองอูกับพระเจ้ายะไข่ยกเข้าล้อมเมืองหงสาวดี ฉันเป็นข้าคึก ล้อมไร้จนพวกในเมืองค้องยอมเข้าด้วย ด้วยอดอยากนั้นเห็นว่าจะเป็นความจริง ไม่ได้ ด้วยพระเจ้าดองอูยังค้องแอบอ้างใข้อำนาจของพระเจ้าหงสาวดีอยู่ ถ้าได้ปรากฏว่าเป็น ข้าคึกกันแล้ว จะแอบอ้างใช้อำนาจอย่างนั้นอย่างไรไค้
ฝ่ายข้างกรงศรีอยุธยา สมเด็จพระนเรศวรทรงทราบว่าเจ้าพระยาจักรีไปทำเสียการจน มอญกำเริบขึ้น ก็ทรงพระพโรธ แด่การเป็นไปเสียแล้ว จึงจำเป็นปราบปรามมอญเสียอยู่หลาย เดือนไค้ยกกองทัพหลวงด่อวันพฤหัสบดี ขึ้น ๑๑ คา เดือน ๑๑ ปีกุน จุลคักราช ๙๖๑ พ.ศ. ๒๑๔๒ ในเวลาที่ยกกองทัพ บางห็จะได้ทรงทราบข่าวว่าพระเจ้าดองอูกับกองทัพยะไข่เข้าล้อม เมืองหงสาวดีอยู่ แด่เพราะพระเจ้าดองอูและพวกยะไข่ได้รับไร้ว่าจะช่วยดีเมืองหงสาวดี บางที จะไม่ทรงสงลัยว่าพระเจ้าดองอูกลับใจออกหากเสียแล้ว สมเด็จพระนเรศวรยกไปดีได้เมืองเมาะดะมะ แล้ว ก็รีบยกขึ้นไปเมืองหงสาวดี พวกที่อยู่ในเมืองหงสาวดีถูกพระเจ้าดองอูล่อลวงด่าง ๆ เข่น ข่ว่าถ้าไทยดีได้เมืองหงสาวดี สมเด็จพระนเรศวรคงจะกวาดชาวหงสาวดีมาใช้เป็นเชลยที่กรุง ศรีอยุธยาเป็นค้น เมื่อไค้ข่าวว่าสมเด็จพระนเรศวรยกกองทัพขึ้นไป พวกชาวเมืองหงสาวดีเห็นว่า พระเจ้าดองอูเป็นเจ้านายเชื้อพระวงศ์อ้นเดียวกับพระเจ้าหงสาวดี ด้วยความกลัวไทย จึงยอม มอบอำนาจให้แก่พระเจ้าดองอูจนที่สุดพระเจ้าหงสาวดีเอง (พระราชพงศาวดารว่ากำลังประชวร ทพพลภาพ) ก็มอบเวนราชสมบ้ดิให้แก่พระเจ้าดองอู ๆ ได้อำนาจและได้เมืองหงสาวดีสมปรารถนา แล้ว จึงพาพระเจ้าหงสาวดีชัยสิงห์อพยพกลับไปเมองดองอู ดังพงศาวดารทุกฝ่ายกล่าวด้องกัน และพวกยะไข่ก็เลยผสมเผาเมืองหงสาวดีเสียด้วย
เมื่อสมเด็จพระนเรศวรเสด็จขึ้นไปถึงเมืองหงสาวดี เห็นแด่เปลือกเมืองเปล่า คงจะเกิด สงลัยพระเจ้าดองอูในขณะนั้น ที่พระราชพงศาวดารว่า พวกยะไข่มาขอเข้ากองทัพหลวงนั้น ควรเข้าใจว่าพวกที่รบจ้างพระเจ้าดองอูคอยอยู่ดัดลำเสียงเสบียงอาหารนั้นเอง มาเข้าด้วยกลอุบาย สมเด็จพระนเรศวรระแวงพระทัย จึงไม่รับเข้ากองทัพหลวง ที่สมเด็จพระนเรศ'*รให้ไปว่ากล่าว ได่ถามพระเจ้าดองอู และพระเจ้าดองอูทำอุบายโค้ดอบหน่วงกองทัพสมเด็จพระนเรศวรนั้น ข้อนึ่ รับถูกค้องกันทั้งพงศาวดารไทยและพงศาวดารพม่า เมื่อสมเด็จพระนเรศวรไค้ทรงทราบแน่ว่า
พระเจ้าดองอูคิดคดก็ทรงพระพิโรธรบยกทัพหลวงไปดั้งล้อมเมืองดองอูและพยายามรบทุ่งจะ เอาเมืองดองอูให้ได้ แด่ถูกพวกยะไข่คอยลอบดัดลำเลียงเสบียงอาหารเสีย เสบียงอาหารในกองทัพ ขาดลง ถึงกระนั้น ดามที่ปรากฎในหนังสือพระราชพงศาวดารทุกฉบับว่า ยังพากเพียรที่จะดี เอาเมืองดองอูให้ได้ จนเห็นไพร่พลถึงล้มดายด้วยความอดอยาก จึงจำเป็นต้องเลิกกองทัพกลับ หนังสือพงศาวดารพม่าว่า สมเด็จพระนเรศวรยกกองทัพกลับคราวนั้น ให้กวาดต้อนผู้คนลงมา ด้วยเป็นอ้นมาก
ทองปกครองห้วฒืองมอญ
หนังสือพงศาวดารทั้งไทยทั้งพม่า ยุดิต้องกัน'ว่า เมื่อสมเด็จพระนเรศวรกลับจากเมือง ดองอูครั้งนั้น เสด็จมาพักจัดการปกครองหัวเมืองมอญอยู่ที่เมืองเมาะดะมะ ดั้งพระยามอญคน ๑ ซึ่งเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัย ให้เป็นที่พระยาทละอยู่ครองเมืองเมาะดะมะว่ากล่าวหัวเมือง รามัญทั้วไป หนังสือพงศาวดารพม่าว่า ดั้งแด่นั้นมาหัวเมืองรามัญบรรดาที่อยู่ฝ่ายใต้และฝ่าย ดะวันออกเมืองหงสาวดี ก็เป็นเมืองขื๊นของกรุงศรีอยุธยาดลอดจนถึงแผ่นดีนสมเด็จพระเจ้า ทรงธรรม
เรองว่าเสด็จไปอยู่หัวฌือง
ในหนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขานี้ว่า สมเด็จพระนเรศวรเสด็จ กลับจากเมืองดองอูไม่เสด็จเข้าพระนครศรีอยุธยาเสด็จไปอยู่ดามหัวเมือง แด่แรกประทับที่เมือง สุพรรณบุรีก่อน แล้วไปประทับที่เมืองราชบุรี แล้วเสด็จประพาสชายทะเลลงไปจนเขาสามร้อยยอด แล้วเสด็จกลับมาประทับอยู่เมืองเพชรบุรี รวมเวลาเบ็ดเสร็จเกือบ ๔ปี จนเสด็จไปดีเมืองอังวะ เมื่อคราวไปสวรรคดที่เมืองห้างหลวง ถ้าจริงดังว่านี้ จะเป็นได้แด่ด้วยเหดอย่างเดียว คือสมเด็จ พระนเรศวรจะได้ทรงปฏิญาณพระองค์ไว้ว่า ถ้าไม่ได้เมืองดองอูก็จะไม่เสด็จกลับเข้าพระนคร เมื่อไม่ไต้จืงประพฤติพระองค์ดามปฏิญาณ แด่ความจริงไม่เป็นอย่างว่าในพระราชพงศาวดาร ฉบับนี้ ด้วยมืข้อความกล่าวไว้ไนพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐว่า
ครั้นวันพธ แรม ๖ คา เดือน ๖ (ปีชวด จุลศักราช ๙๖๒ พ.ศ. ๒๑๔๓) ทัพหลวงเสด็จ กลับคืนมายังพระนครศรีอยุธยา
ศักราช ๙๖๓ ฉลศก (พ.ศ. ๒๑๔๔) รับพระอศวรและพระนารายณ์เป็นเจ้า ไปถวาย พระพรพร้อมทันวันเดียวทัง ๔ คานหาม
ศักราช ๙๖๔ ขาลศก (พ.ศ. ๒๑๔๕) เสด็จไปประพาสลพบุรี ดังนี้ และได้กล่าวเลย ถึงเรื่องเสด็จสุพรรณบุรี ราชบุรี เพชรบุรี ข้าพเจ้าจึงเห็นว่าแม้เสด็จก็คงจะเสด็จเป็นคราว อย่าง ประพาสเมืองลพบุรี เพราะฉะนั้นไม่ควรเชื่อว่าสมเด็จพระนเรศวรเสด็จออกไปอยู่หัวเมืองในพัก เดียวคราวนั้นถึง ๓ ปีเศษ
เรองสมเด็จพระเอกาทศรถเสด็จใปจัดการเมืองเซยงใหม่
ได้ความดามในหนังสือพระราชพงคาวดารฉบับนี้ว่า เมื่อสมเด็จพระนเรศวรเสด็จชื้น ไปด็เมืองหงสาวดีครงที่ ๒ ได้มืพระราชกำหนดให้พระเจ้าเชียงใหม่ม้งนรธาช่อ ยกกองทัพโดย เสด็จด้วย แต่พระเจ้าเชียงใหม่บอกขัดข้องว่า ไม่อาจยกไปได้ ด้วยพระยารามเตโชข้าหลวง ซึ่งชื้นไปดั้งอยู่เมืองเชียงแสน เกลิ้ยกล่อมผู้คนพลเมืองไว้เป็นกำลังเป็นอันมาก พวกบ่าวไพร่ ยกพระยารามเดโซชื้นเป็นเจ้าเมืองเชียงแสน จะยกกองทัพลงมาดีเมืองเชียงใหม่ พวกท้าว พระยาเจ้าเมืองอื่น ๆ ซึ่งเคยชื้นเมืองเชียงใหม่มืเมืองฝางเป็นด้น ก็พาอันกระด้างกระเดื่อง พระเจ้าเชียงใหม่ไม่อาจทิ้งเมืองไปได้ จึงแต่งให้พระทุลองราชบุตรอับท้าวพระยาคุมกองทัพไป ช่วยการสงคราม เมื่อสมเด็จพระนเรศวรเลกทัพกลับพระนคร จึงมืรับสั่งให้สมเด็จพระเอกาทศรถ แบ่งกองทัพแยกไประรับการวิวาทที่เมืองเชียงใหม่ สมเด็จพระเอกาทศรถเสด็จยกกองทัพไปดั้ง ที่ท่าหวดก่อน แล้วไปดั้งที่เมืองเถน ให้ข้าหลวงเชิญรับสั่งออกไปตามทัวเมืองชื้นเชียงใหม่ ให้ หาบรรดาพวกเจ้าเมืองเข้ามาเฝืา พวกเจ้าเมืองเข้ามาเฝืาหมด แด่พระเจ้าเชียงใหม่อังถือดัว บดพลิ้วเสียไม่มาเฝืาเอง ความทราบถุงสมเด็จพระนเรศวร จึงมืรับสั่งให้สมเด็จพระเอกาทศรถ ยกกองทัพชื้นไปถืงเมืองเชียงใหม่ เมื่อสมเด็จพระเอกาทศรถเสด็จไปถืงเมืองลำพูน มีรับสั่ง ชื้นไปอังพระเจ้าเชียงใหม่ว่า ล้าพระเจ้าเชียงใหม่ไม่ออกมาเฝืาจะเสด็จกลับ และไม่ห้ามปราม หัวเมืองดั้งปวง พระเจ้าเชียงใหม่จึงออกมาเฝืาถวายบังคมโดยดี และถวายพระราชบุตรที่ ๒ ชอพระไชยท้ปอีกคน ๑ (หนังสือพงศาวดารพม่าว่า พระเจ้าเชียงใหม่ถวายราชธิดาด้วยอีก องค์๑) หนังสือพระราชพงศาวดารกล่าวต่อมาว่า เมื่อพระเจ้าเชียงใหม่และพวกหัวเมืองมา พร้อมอันแล้ว สมเด็จพระเอกาทศรถ จึงมีรับสั่งให้พวกหัวเมืองถือนํ้ากระทำลัดย์ต่อพระเจ้า เชียงใหม่ และให้พระเจ้าเชียงใหม่ถือนํ้ากระทำสัตย์ถวายต่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระนครศรีอยุธยา เสรีจแล้ว ก็เสด็จกลับ พระเจ้าเชียงใหม่ทูลขอพระทุลองไว้ ให้พระไชยที่ปดามเสด็จลงมาท่า ราชการอยู่กรุงศรีอยุธยา ได้เนี้อความดามพระราชพงศาวดารดังนี้ เรื่องดอนนี้ไม่มีในพระ-ราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ ในหนังสือตำนานโยนกกล่าวแต่ว่า ในปีนี้กองทัพพระนคร ศรีอยุธยายกชื้นมาได้เมืองนครเชียงใหม่ และว่าเมื่อปีชวด จุลศักราช ๙๖๒ พ.ศ. ๒๑๔๓ เมือง เชียงรายเป็นกบฏ ปีฉลู จุลศักราช ๒๑๔๔ ชาวล้านข้างยกทัพมาดีเมืองเชียงแสน ออกญาราม-เดโชหนี เสียเมืองเชียงแสนแก่ชาวล้านช้าง เนี้อความที่สอบได้มีเพียงเท่านี้ แต่สันนิษฐานดู พอเข้าใจเรื่องได้ว่า เป็นเรื่องเนึ่องแด่พวกชาวเชียงใหม่กระด้างกระเดื่องเอาพระเจ้าเชียงใหม่ ซึ่งเป็นพม่า ครั้นเมื่อสมเด็จพระนเรศวรส่งพระยารามเดโซชื้นไปไว้ที่เมืองเชียงแสน ผู้คนพลเมือง พาอันนิยมเข้าเป็นพรรคพวกพระยารามเตโชดั้งเมืองเชียงแสน เชียงราย พระเจ้าเชียงใหม่ จะบังคับบัญชาก็ฃัดข้อง พวกท้าวพระยาหัวเมืองอื่นก็พลอยกระด้างกระเดื่องชื้นด้วย พระเจ้า เชียงใหม่ไม่มืกำลังจะปราบปรามหรีอแล้ไขอย่างใด นอกจากขอเอาพระบารมีสมเด็จพระนเรศวร เป็นที่พึ่ง ในเรื่องนี้ควรลังเกดเห็นความซึ่อดรงของสมเด็จพระนเรศวร เมื่อได้รับเป็นที่พึ่งแก่ พระเจ้าเชียงใหม่แล้ว ถึงพระเจ้าเชียงใหม่เป็นพม่า ล้าซึ่อดรงคงความสัดย์ด่อพระองค์อยู่ ก็
ทรงซื่อตอบมิได้คิดแสวงหาประโยชน์แก่พระองค์เป็นใหญ่ ถ้าในครั้งนั้นสมเด็จพระนเรศวร เพียงแด่เฉย ๆ เสีย พวกท้าวพระยาเชียงใหม่ก็คงจะทำอันดรายหรือขับไล่พระเจ้าเชียงใหม่กับ พวกพม่าเสียให้พ้นเมืองแล้วมาขอเป็นข้าขอบขัณฑสีมาของกรุงศรีอยุธยา ไม1พักต้องยกท้พ ขึ้นไปรบ แด่เพราะพระองค์ทรงเห็นว่าพระเจ้าเชียงใหม่ซื่อดรงด่อพระองค์ตลอดมา จึงรับเป็น พระราชธุระจัดการให้พวกท้าวพระยากลับอยู่ในอำนาจพระเจ้าเชียงใหม่ได้อย่างเดิม
เรองตั้งพระศรีสุพรรณมาธิราชเป็นพระ!จ้ากรุงกัมพูชา หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัดถเลขานี้กล่าวว่า พระสุธรรมราชาเจ้า กรุงกัมพูชาพิราลัย พระยาพระเขมรมืใบบอกเข้ามาขอพระศรีสุพรรณมาธิราชน้องพระยา ละแวกนักพระลัฎฐา ที่จับเอาเข้ามาไว้ในกรุงศรีอยุธยา ไปครองกรุงกัมพูชา เมื่อปีขาล จุลศักราช ๙๕๒ พ.ศ. ๒๑๓๓ (ควรจะเป็นปีขาล จุลศักราช ๙*)๔ พ.ศ. ๒๑๔๕) พระศรีสุพรรณมาธิราช ออกไปครองกรุงกัมพูชาอยู่หน่อยหนึ่ง บอกเข้ามาว่าพระยาอ่อนผู้เป็นน้องด่างพระมารดา ซื่ง หนีไปอยู่กับพวกซอง จะยกมารบพระศรีสุพรรณมาธิราช สมเด็จพระนเรศวรจึงให้พระเจ้าลูกเธอ พระมหาธรรมราชา ยกกองทัพออกไปปราบปรามพวกพระยาอ่อนจนราบคาบ เรืองนี้ในฉบับ หลวงประเสรีฐว่า “ศักราช ๙๖๕ เถาะศก (พ.ศ. ๒๑๔*)) ทัพพระเจ้าฝ่ายหน้าเสด็จไปเอา เมืองขอมได้” ข้าพเจ้าจึงเข้าใจว่าเห็นจะเป็นสมเด็จพระเอกาทศรถที่เสด็จไปในครั้งนั้น
สอบหนังสือพงศาวดารเขมรได้ความว่า พระสุธรรมราชาทรงราชย์อยู่ ๓ ปี ยกกองทัพ ไปจับเจ้าเมืองดะบงคมุม มีจามคน ๑ ชื่อโปรัด กับแขกชื่อลักษมานา ลอบปลงพระชนม์พระ สุธรรมราชาเสีย จึงพระยาอ่อนผู้เป็นปิตุลาขึ้นทรงราชย์อยู่ ๒ ปี จะเอาหญิงคน ๑ ซึ่งเป็น ภรรยาพระสเถร มาเป็นนักสนม นางนั้นไม่ยอม ให้เอาตัวจำไว้ นางหนีได้จึงให้ลอบฆ่าพระยา อ่อนเสีย พระยาโยมน้องพระยาอ่อนขึ้นทรงราชย์ พระยาโยมนั้นประพฤติกักขละด่าง ๆ นาง พระเทวีสตรีผู้เป็นอัยยิกา จึงให้เข้ามาทูลขอพระศรีสุพรรณมาธิราชออกไปครองกรุงกัมพูชา ได้ ความดามหนังสือพงศาวดารเขมรต่อมาว่า ครั้งนั้นกรุงกัมพูชาเป็นจลาจลไม่เรียบร้อย จึงนาง พระเทวีนั้นให้กราบทูลสมเด็จพระนเรศวร ขอให้ช่วยทรงปราบยุคเข็ญ สมเด็จพระนเรศวรจึง มีรับสั่งให้พระไชยเชษฐาราชบุดรนักพระส้ฎฐาออกไปกับกองทัพไทย ไปปราบปรามหัวเมือง น้อยใหญ่ทั้งปวงราบคาบแด่นั้นมา ได้ความดามพงศาวดารเขมรตังนี้ บางทีสมเด็จพระเอกาทศรถ จะเสด็จไปถึงกรุงกัมพูชา เห็นสิ้นเสี้ยนหนามแล้วก็เสด็จกลับ ในพงศาวดารเขมรจึงไม1กล่าวถึง ส่วนพระยาอ่อนนั้นในพงศาวดารเขาวีาตายเสียนานแล้ว พระไชยเชษฐาออกไปกับทัพหน้า กองทัพไทย ไปปราบเสี้ยนหนามในกรุงกัมพูชาไต้ราบคาบ เห็นความจะเป็นจริงอย่างพงศาวดาร เขมร อันยุติต้องกับที่ว่าไว้ในฉบับหลวงประเสรีฐ
กใรศกครั้งที่สุดของสมเด็จพระนเรศวร
หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐ หมดฉบับที่ได้มาเพียงสมเด็จพระ นเรศวรเสด็จยกกองทัพหลวงไปด็เมืองอังวะจดไว้ว่า
“ศักราช ๙๖๖ มะโรงศก (พ.ศ. ๒๑๔๗) วันพฤหัสบดี แรม ๖ คา เดือน ๖ เสด็จพยุหยาดรา จากป่าโมกข์โดยทางชลมารค และฟัน่1ม้ข่มนามที่ตำบลเอกราช ดั้งทัพชัยตำบลพระหล่อครั้งนั้น ครั้นเสด็จพระราชดำเนินถึงเมืองหลวงตำบลทํงดอนแก้ว” (หมดฉบับเพียงเท่านี๊)
เสียดายนักที่ไม่ได้ด้นฉบับพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐไปกว่านี้ พระราช-พงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐแม่นยำทั้งเนื้อเรื่องและศักราช เห็นได้ดังได้สอบมาแล้ว เรื่อง ต่อไปนี้ยังไม่มืหนังสืออะไรที่จะใช้สอบศักราชพระราชพงศาวดาร จำด้องถือเอาศักราชอย่างว่า ไว้ในพระราชพงศาวดารฉบับนี้เป็นหลัก (ทั้งรู้ว่าผิด) ต่อพบหลักฐานในหนังสือใดแน่นอน จึง จะบอกไว้เฉพาะตรงนั้น ว่าได้สอบศักราชได้ความอย่างนั้น ๆ
เรื่องที่สมเด็จพระนเรศวรเสด็จยกทัพหลวงคราวหลังที่ศด ซึ่งเสด็จไปสวรรคตเสีย กลางทางนั้น พระราชประสงค์จะไปดีเมืองยังวะ เหตุที่จะเสด็จไปดีเมืองยังวะครั้งนั้น ได้ความ ดามพงศาวดารพม่าประกอบกับเนื้อความในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า เมื่อพระเจ้าดองอู พาเอาพระเจ้าหงสาวดีชัยสิงห์ไปไว้เมืองดองอูแล้ว ปรารถนาจะให้คนนิยมว่า เป็นผู้ทำนุบำรุง พระเจ้าหงสาวดี และจะอ้างกระแสรับสั่งพระเจ้าหงสาวดี บังคับบัญชาหัวเมืองทั้งปวงไว้ใน อำนาจ พระเจ้าดองอูจึงอ้างรับสั่งพระเจ้าหงสาวดี ประกาศไปแก่บรรดาหัวเมืองว่า พระเจ้า หงสาวดีทรงพระราชดำริว่า ซึ่งมืศืกสมเด็จพระนเรศวรขึ้นมาติดเมืองเป็นด้วยชาดาเมือง หงสาวดีถึงคราวร้าย จึงเสด็จแปรสถานมาประทับอยู่เมืองดองอูจนกว่าจะสิ้นเคราะห์พระนคร ครบ ๗ ปีแล้วจะเสด็จกลับไปอยู่เมืองหงสาวดีดามเติม พวกหัวเมืองที่เชื่อก็มื ที่ไม่เชื่อแต่งคนไป สอดแนมเกิดสงสัยว่า พระเจ้าดองอูเอาพระเจ้าหงสาวดีไปกักชังไว้ หัวเมืองที่กำลังน้อย ก็พากัน มฺาหาพระยาทละขอขึ้นกรุงศรีอยุธยา หัวเมืองที่กำลังมากก็รวบรวมกำลังนัดกันยกกองทัพ ขึ้นไปเมืองดองอู จะไปช้งเอาพระเจ้าหงสาวดี พระเจ้าตองอูจึงให้พระเจ้าหงสาวดีทำหนังสือ รับสั่ง เป็นกระทู้ถามพวกหัวเมืองที่พากันคุมกำลังยกขึ้นไปว่าจะเป็นกบฏหรือ พวกหัวเมือง เห็นเป็นหนังสือรับสั่งของพระเจ้าหงสาวดี ไม่รู้ที่จะทำอย่างไร ก็ด้องเลิกทัพกลับไปเมือง ฝ่าย นัดจินหน่อง ซึ่งหนังสือพระราชพงศาวดารเรียกว่านักสร้าง เป็นโอรสของพระเจ้าดองอู มาคิด เห็นว่าความลำบากเดือดร้อนทั้งปวงบรรดาที่เกิดขึ้นแก่เมืองดองอู ดั้งแต่สมเด็จพระนเรศวรยกไป ล้อมเมืองเป็นด้น จนพวกหัวเมืองยกกองทัพจะไปดีเมืองดองอูอีกครั้ง ๑ เป็นเหดุเพราะเอาพระเจ้า หงสาวดีไปไว้ ถ้าไม่มีพระเจ้าหงสาวดีแล้วก็จะหามืเหตุทัพศกไม่ นัดจินหน่องคิดเห็นดังนี้ จึง ลอบวางยาพิษปลงพระชนม์พระเจ้าหงสาวดีชัยสิงห์ฑิวงคด พงศาวดารพม่าว่า เมื่อวันแรม ๑๐ ค์า เดือน ๑๒ ปีซวด จุลศักราช ๙๖๒ พ.ศ. ๒๑๔๓ ที่หนังสือพระราชพงศาวดารว่า เมื่อ พระเจ้าดองอูเห็นว่าการที่จะคิดดั้งดัวเป็นใหญไม่สำเร็จได้ดังคาด ด้วยลูกลอบปลงพระชนม์พระเจ้า หงสาวดีเสียแล้ว พระเจ้าดองอูก็เลยเข้ามาขอขึ้นแก่กรุงศรีอยุธยาดังนี้นั้น เข้าใจว่าที่จริงไม่ใช่ ในคราวนี้ เพราะมีเหดุผลควรเชื่อว่าพระเจ้าดองอูมาขอขึ้นกรุงศรีอยุธยาครั้งสมเด็จพระเอกาทศรถนั้น คือนัดจินหน่อง มิใซ่พระเจ้าดองอูองค์นี้ มืเรื่องดังจะปรากฏต่อไปข้างหน้า
หนังสือพงศาวดารพม่าว่า เมื่อพระเจ้าหงสาวดีชัยสิงห์ทิวงคดแล้ว บรรดาเมืองใหญ่ ในอาณาจักรหงสาวดี ที่ยังมืได้มาชื้นกรุงศรีอยุธยา ต่างเมืองก็ต่างอยู่เป็นอิสระไม่ชื้นแก่กัน ขณะนั้นเจ้าเมืองนยองยาน (ซื่งเป็นน้องยาเธอองค์๑ ของพระเจ้าทงสาวดีขัยสิงห์) ชิงได้ เมืองอังวะแล้วตั้งดัวชื้นเป็นใหญ่ ใช้พระนามว่า พระเจ้าสีหสุรธรรมราชา ฝ่ายพระเจ้าแปรเห็น ว่า พระเจ้าอังวะคิดตั้งด้วเป็นใหญ่คงจะลงมาเบียดเบียน จึงซวนพระเจ้าดองอูให้ยกกองทัพชิงไป ดีเมืองอังวะเสียก่อนอย่าให้ทันตั้งดัวได้ พระเจ้าตองอูเห็นชอบด้วย จึงให้โอรสองค์ที่ ๒ คุมทัพบก ยกไป ฝ่ายพระเจ้าแปรเดรียมทัพเรีอจะยกไปเอง พอจะลงเรีอก็มืผู้จะทำร้าย พระเจ้าแปรหนี คนร้ายโดดนั้าเลยจมนั้าพิราลัย กองทัพเมืองแปรก็มืได้ยก ฝ่ายพระเจ้าดองอูครั้นได้ข่าวว่าเกิด วุ่นกันฃื้นที่เมืองแปร และพระเจ้าแปรพิราลัย เห็นประโยชน์ในที่ใกล้มีมากกว่า จึงรีบสั่งให้ โอรสถอยทัพกลับมาดีเมืองแปร แต่พวกเมืองแปรรักษาเมืองไว้ได้ พวกดองอูก็ด้องเลิกทัพกลับ ไปเมือง ไม่สำเร็จประโยชน์อันใดทั้งเรื่อง ฝ่ายพระเจ้าอังวะเห็นเมืองดองอู เมืองแปร เกิดวิวาท กันขิ้นดังนั้นแล้ว ก็ตั้งหน์าขยายอำนาจออกไปทางเมืองไทยใหญ่ก่อน ได้เมืองไทยใหญ่ชื้นไป โดยสำดับจนถึงเมืองแสนหวี ๆ ในเวลานั้นเจ้าแก้วคำไข่น้อย ซึ่งสมเด็จพระนเรศวรทรงตั้งไป เป็นผู้ครองเมืองชื้นกรุงศรีอยุธยา เมอสมเด็จพระนเรศวรทรงทราบว่าพระเจ้าอังวะอาจจะยกมาดี เมืองแสนหวี จึงยกกองทัพหลวงจะเสด็จชื้นไปดีเมืองอังวะ มูลเหตุแห่งการคิกครั้นนั้น หนังสือ พระราชพงศาวดารกล่าวความดอนนี้สมด้วยพงศาวดารพม่าว่า สมเด็จพระนเรศวรให้เดรียม กองทัพจะเสด็จไปดีเมืองดองอูอยู่แล้ว พอได้ข่าวว่าพระเจ้าอังวะยกกองทัพไปดีได้เมืองนาย และจะยกมาดีเมืองแสนหวี จึงทรงพระราชดำริจะยกไปดีเมืองอังวะ (บางทจะเป็นเพราะได้ข่าว ว่าพระเจ้าอังวะกำลังจะดั้งด้วเป็นใหญ่ด้วย) หนังสือพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐว่า เสด็จยกทัพหลวงจากกรุงศรีอยุธยา เมื่อ ณ วันพฤหัสบดี แรม'®คา เดือนยี่ ปีมะโรง จุลศักราช ๙๖๖ พ.ศ. ๒๑๔๗ เนี้อความต่อนี้ด้องกันกับพระราชพงศาวดารฉบับนี้ว่า เสด็จทางเรือจาก ปาโมก ไปตั้งทัพชัยดำบลพระหล่อ แล้วเสด็จยกทัพบกชื้นไปทางเมืองกำแพงเพชร เมื่อเสด็จไป ถึงเมืองเชียงใหม่ประจวบเวลาพระเจ้าเชียงใหม่กับพระยารามเดโชวิวาทกันอยู่อีก ต้องทรง ระงับวิวาทอีกครั้ง ๑ ประทับอยู่เมืองเชียงใหม่เดือน ๑ แล้วจึงแยกทัพยกไป สมเด็จพระนเรศวร เสด็จทางเมืองห้างหลวง (คือเมืองหาง) สมเด็จพระเอกาทศรถเสด็จทางเมืองฝาง สมเด็จ พระนเรศวรเสด็จถึงทุ่งแก้ว (ฉบับหลวงประเสริฐเรียกว่า ทุ่งดอนแก้ว) ก็ประชวรพระอาการ หนัก จึงดำรัสสั่งให้ช้าหลวงรีบไปเชิญเสด็จสมเด็จพระเอกาทศรถ ๆ เสด็จมาถึงไต้ ๓ วัน สมเด็จ พระนเรศวรก็เสด็จสวรรคด
อันสมเด็จพระนเรศวรมหาราชพระองค์นี้ มืพระเกียรติยศเป็นยอดกษัตริย์พระองค์ ๑ ไม่ใช่ยกย่องแต่ในหนังสือพงศาวดารไทยเท่านั้น ถึงในหนังสือพงศาวดารซาดีอน เช่น พม่า รามัญ เขมร ล้านช้าง และเชียงใหม่ แม้ที่สดจนจดหมายเหตุของจีนและฝรั่ง บรรดาได้จดไว้ใน ครั้งนั้น ก็ย่อมยกย่องสมเด็จพระนเรศวร ว่าเป็นวีรมหาราช เป็นนักรบ และเป็นพระเจ้าแผ่นดีน อันวิเศษ ซึ่งไต้ปรากฏชื้นในโลกพระองค์ ๑ ถ้าหากประเพณีในประเทศทางทิคนี้ในเวลานั้น
เหมือนกันกับยุโรป คงจะได้มีอนุสาวรีย์ใหญ่ สร้างไว้เฉลิมพระเกียรติยศสมเด็จพระนเรศวร ปรากฏอยู่จนดราบเท่าทุกวันนี้ จะเป็นที่พอใจของชาวไทยเราไม่น้อยทีเดียว ถึงทุกวันนี้ ดั้งแด่ เด็กที่อยู่ในโรงเรียนดลอดจนผู้ใหญ่ทุกขั้นบรรดาคักดี๋ เมื่อได้อ่านพงศาวดารถึงเรื่องสมเด็จ พระนเรศวร หรือแม้ที่สุดเพียงเห็นพระรูปทรงชนข้างติดดั้งไว้ ณ ที่ใดๆ ใครเลยที่จะไม่นึกวัก ใครนับถือสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ท่านแต่ก่อนท่านกีนึกอย่างนั้นเหมือนกัน ความจริงใน ขั้นกรุงเก่าได้สร้างพระรูปสมเด็จพระนเรศวร และสร้างหอประดิษฐานไว้เป็นที่สักการบูชา ที่ โรงแสงต้นในพระราชวัง ถึงในกรุงวัดนโกสินทร์นี้ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกก็ได้ โปรดให็สร้างพระรูปสมเด็จพระนเรศวร และสร้างหอชื้นไว้ที่โรงแสงในดรงที่สร้างพระที่นั่ง ภาณมาศจำรูญเดี๋ยวนี้ ข้าพเจ้าไต้เคยเห็นเอง พระรูปสมเด็จพระนเรศวรยังประดิษฐานเป็น ที่สักการบูชาอยู่ไนพระที่นั่งภาณมาศจำรูญจนทุกวันนี้(๑)
(๑) ค่อมาภายหลัง วัฐบาลสมัยจอมพล ป. พิบูลสงคราม ไสัสร้างอนุสาวรีย์เฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนเรศวร มหาราช ทีดำบลดอนเจด็ย์ อำเภอศรีประจันด็ จังหวัดสุพรรเแบุรี แลิวเสร็จประดิษฐานเมื่อเติอนมกราคม พ.ศ. ๒๕๐๒
อธิบายเรอง
ในรัชกาลสมเด็จพระเอกาทศรถ
สอบศักราช
ดามพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัคถเลขานี้ไค้ความว่า สมเด็จพระเอกาทศรถ เสวยราชย์เมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช๙๕๕ พ.ศ.๒๑๓๖ ครองราชสมป้ดอยู่๘ปี สวรรคดปีฉลู จุลศักราช ๙๖๓ พ.ศ. ๒๑๔๔
ในฉบบหลวงประเสริฐฺว่า เสวยราชย์ปีมะเส็ง จุลศักราช ๙๖๗ พ.ศ.๒๑๔๘ (ชากว่า ๑๒ปี) ครองราชสมบดอยู่กี่ปีและสวรรคดปีไรไม่ปรากฏ ด้วยหมดฉบับพระราชพงศาวดาร ฉบับหลวงประเสริฐเส็ย ถ้ายุดิว่าปีรัชกาล ๔ ปี ควรลงศักราชปีสวรรคด ปีฉลู จุลศักราช ๙๗๕ พ.ศ. ๒๑๕๖ (ชากว่า๑๒ปี)
ประวัติสมเด็จพระ๓กาทศรถ
ในหนังสิอพระราชพงศาวดาร ไม่มีหลักอันไดที่จะสอบไห้รู้ไค้ว่า สมเด็จพระเอกาทศรถ สมภพเมื่อปีไร เรื่องพระชันษาหาที่สอบไม่ไค้ทิเดยว ถ้าจะเคาคามลังเกดเนี้อเรื่อง ที่ไค้เสด็จไป รบทุ่งด้วยกัน สมเด็จพระเอกาทศรถ เห้นจะอ่อนกว่าสมเด็จพระนเรศวรราวลัก ๖ ปี คือเมื่อ เรี่มรบเอาอิสรภาพกับหงสาวด็ สมเด็จพระนเรศวรพระชันษาไค้๒๙ปี สมเด็จพระเอกาทศรถ พระชันษาไค้ ๒๓ เหฺนกำลังพอจะรบทุ่งด้วยกันไค้
ดามความที่ปรากฏในที่ทั้งปวง ทั้งในพงศาวดารไทยและพงศาวดารรามัญ เชื่อไค้ว่า สมเด็จพระนเรศวรกับสมเด็จพระเอกาทศรถชอบชิดสนิทเสน่หากันมาก เสด็จไปรบทุ่งคราวได ก็เสด็จด้วยกันทั้งแต่แรกจนดลอด มีพระราชกฤษฎีกาของสมเด็จพระเอกาทศรถปรากฏอยู่ใน กฎหมายลักษณะกบฏคึกบท ๑ ว่าด้วยยกเงินหลวงที่ดิดค้างพระราชทานแก่บุครภรรยาข้าราชการ ซึ่งไปดายในการคึกสมเด็จพระนเรศวรรบกับพระมหาอุปราชา พระราชกฤษฎีกานี้ เกี่ยวข้อง แก่พงศาวดารชอบกล ควรจะเอาลงมาไว้ดรงนี้ไค้
“ศุภมัสดุ ศักราช ๙๕๕ พยัคฆลังรัจฉรมาฆมาสกาฬปักษ์ เอกาฑศมีดิถีครุวารกาล บริเฉทกำหนด พระบาทสมเด็จพระเอกาทศรถอิศวรบรมนาถบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว เสด็จ ออกพระที่นงมงกุฎพิมานสถานพิมุขไพชยนค์ปราสาทมีพระราชโองการมานพระบัณฑูรสุร-สิงหนาทดำรัสแก่พระยาศริธรรมาว่า พระหลวงเมีองขุนหมื่นเข้าทูลละอองธุลีพระบาท ฝ่าย ทหารพลเริอนเกณฑ์เข้ากระบวนทัพ ไค้รบทุ่งด้วยสมเด็จบรมบาทบงกชลักษณอัควปุริโสคม บรมหน่อราเจ้าฟ้านเรศวรเชษฐาธิบดีมีชัยชำนะแก่มหาอุปราชหน่อพระเจ้าไชยทศทิศเมือง หงสาวดินั้น ฝ่ายทหารพลเริอนล้มดายในการณรงค์สงครามเป็นอันมาก และรอดชิวิดเข้ามาไค้ เป็นอันมากนน ก็ไค้ทรงพระมหากรุณาพระราชทานพูนบำเหน็จแล้ว และซึ่งขุนหมื่นนาย
อากรภาษและนายหมวดค่าส่วยขึ้น ณ พระคลังหลวง และส่วยสาอากรนั้น เข้าการ(นรงค์ รบทุ่งลัมดายในที่รบเป็นอันมาก จงทรงพระกรุณาดรัสประภาษว่า มนทำการณรงค์สงครามมี บำเหน็จความชอบอยู่นั้น ถ้าและหนั้สินส่วยสาอากรขึ้นแก่พระคลังหลวงคิดค้างอยู่มากน้อย เท่าใดให้ยกไว มีลกหลานให้รับราชการแทนเลี้ยงไว้สบไป ถ้าและขุนหมึ่นนายอากรภาษนาย ค่าส่วย ซึ่งขึ้นพระคลังคิดค้างอยู่ ก็ให้ยกเป็นบำเหน็จผู้ดายในการณรงค์ผู้เป็นเจาแล้วอย่าให้ บุดรภรรยาใข้หนั้เลย ถ้าและมีพึ่น้องลูกหลานให้เลี้ยงเป็นขาเฝืาและเลี้ยงไว้ในที่ทหารใช้ราชการ สบใป อนึ่ง ผู้ใดมีนํ้าใจจัดแด่งลูกหลานพึ่น้องอาสาเข้ากองทัพไค้รบทุ่งล้มดายในที่รบ ถ้าหา หนี้สิน ณ พระคลังหลวงคิดค้างมีใด ให้พระราชทานบุดรภรรยาโดยพระราชกฤษฎีกา ถ้าหนี้สิน พระคลังหลวงคิดค้าง ก็ให้ยกพระราชทานให้แก่บุดรภรรยามีใค้เอาเลย และรอดค้นมาหาหนี้สิน หลวงคิดค้างมีใค้นั้น ให้พระราชทานโดยพระราชกฤษฎีกา เลี้ยงไว้ในที่ทหาร” ด้งนี้จุลศักราช ๙๕๕ ที่ลงในพระราชกฤษฎีกานี้ เป็นปีมะเส็ง (ปีใช่ปีขาล ๆ ไม่ปีในร้ขกาลลมเด็จพระเอกาท#รถ) สอบใค้ความว่า ปีขาลนั้น ภายหลังสมเด็จพระนเรศวรทำยุทธทัตถีปี ๑ แด่อยู่ในแผ่นคินสมเด็จ พระนเรศวร ๆ สวรรคดด่อปีมะเส็ง จุลค้กราช ๙๖๗ เพราะฉะนั้นพระราชกฤษฎีกานี้เข้าใจว่า เป็นพระราชกฤษฎีการังหน้า ยกเงินพระราชทานแก่ผู้ที่เป็นหนี้รังหน้า ที่ว่าพระราชกฤษฎีกานี้ เกี่ยวข้องแก่พงศาวดารนั้น ด้วยหนังศอพระราชพงศาวดารฑงฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม และฉบับ พระราชทัดถเลขานี้ ว่าสมเด็จพระนเรศวรสวรรคตเมึ่อ ปีมะเส็ง จุลศักราช ๙๕๕ ผิดอยู่รอบ ๑ ศักราชที่แก่ผิดไปรอบ ๑ นี้ พึ่งมาปรากฎในหนังส็อพระราชพงศาวดาร ฉบับจุลศักราช ๑๑๔๕ (4งกล่าวในตำนานทนงลอพระราชพงศาวดาร) แด่หนังส็อพระราชพงศาวดารฉบับเก่ากว่านั้น ขึ้นไป ค้อ ฉบับจุลศักราช ๑๑๓๖ และฉบับหลวงประเสริฐ ศักราชยังไม่เคลื่อนคลาด ข้าพเจา น็กศงลัยว่าเมึ๋อชำระพระราชพงศาวดารในครั้งกรุงธนบุริ จะไค้เห้นพระราชกฤษฎีกาของสมเด็จ พระเอกาทศรถบฑนี้ เห็นลงศักราช ๙๕๕ ผู้แดงเข้าใจว่าเป็นพระรุาชกฤษฎีกาในแผ่นคินสมเด็จ พระเอกาทศรถ และสอบไค้เป็นปีมะเส็งดรงทับปีสวรรคตของสมเด็จพระนเรศวร จงเป็นเหตุ ให้แกศักราชในพงศาวดารเร็วขึ้นไปรอบ ๑ ศักราชในหนังศอพระราชพงศาวดารเคลื่อนคลาด จะเป็นไค้ด้วยเหตุนี้ดอกกระมัง
กรุงศรึอยุธยาในรัชกาลสมเด็1จพระเอกาทศรถ
เมึ๋อสมเด็จพระเอกาทศรถขึ้นครองราชสมบ้ต เป็นเวลาปรากฎเก็ยรคิยศและอำนาจ กรุงศริอยุธยา เป็นที่ย่าเกรงแก่บรรดาประเทศที่ใกล้เคยงโดยรอบ สมเด็จพระเอกาทศรถเอง ก็เข้มแข้งในการศกสงครามไค้รบทุ่งข้าศกมาทับสมเด็จพระนเรศวรในการศกสงครามที่สำศัญ ทุกๆคราว จนเป็นคำเริยกของคนทั้งหลายดลอดจนเมีองรามัญว่า “เจ้าศองพึ่น้อง” บัาง ว่า “พระองค์ด่า พระองค์ขาว” บ้าง เพราะเหตุที่ไค้รบทุ่งกล้าหาญมาด้วยทันทั้ง ๒ พระองค์ เพราะฉะนั้นถงสมเด็จพระนเรศวรศวรรคดไปแล้ว พระเก็ยรคิยศและอานุภาพของสมเด็จพระ เอกาทศรถยังเป็นที่ย่าเกรงแก่ประเทศทั้งปวง ไม่มีประเทศใดที่จะคิดมาเป็นข้าศกศัดรู แด่ถ้า
พิเคราะห์ดูดามเรื่องในพระราชพงศาวดารจะแลเห็นได้ว่า ในเวลาเมื่อสมเด็จพระเอกาทศรถ ชื้นเสวยราชสมบ้ด้นั้น จะด้องเป็นเวลาที่กำลังบ้านเมืองจับทรุดโทรม ด้วยด้องทำสงครามด็ดด่อ กันเรื่อยมาทลายคราวหลายปี ถึงจะชนะผู้ที่เป็นแม่ท้พนายกองตลอดจนไพร่พลย่อมเปลืองไป ด้วยความล้มตายไนการศึกสงครามเป็นเหตุไห้กำลังลดลง อุปมาเหมือนผู้ที่วี่งแข่งผู้อื๋น เมื่อวี่ง ถึงหลักชนะแล้วลงนั่งเหนื่อยหอบอยู่ลันไต กำลังกรุงศรอยุธยาไนแผ่นด้นสมเด็จพระเอกาทศรถ ก็เช่นนั้น อาศัยด้วยเหตุ ๒ ประการ คอ ด้วยผู้อื๋นยำเกรงไม่กล้าจะดั้งตัวเป็นข้าศึกประการ ๑ ด้วยไทยกำลังบอบชํ้าประการ ๑ ในแผ่นด้นสมเด็จพระเอกาทศรถจงไม่มืศึกสงครามดลอดรัชกาล
เรื้องพระทุลอง
ในหนังลือพระราชพงศาดารว่า เมื่อสมเด็จพระนเรศวรสวรรคตที่เมืองห้างหลวง สมเด็จ พระเอกาทศรถเชิญพระบรมศพเลิกกองท้พกลับมาเมืองเชียงใหม่ แล้วเสด็จบกต่อลงมาทาง เมืองสโขทํโย มาลงเรือพระที่นั่งที่เมืองกำแพงเพชร และว่า “ครั้งนั้นทรงพระกรุณาเอาพระ ทุลองลูกพระเจ้าเชียงใหม่ลงมาโดยเสด็จ พระราชทานนามกรว่า พระลืหชุ (ร) มหาธรรมราชา” เรื่องพระทุลองนี้ในหนังลือพงศาวตารพม่าว่าได้เป็นราชบุดรเขยพระเจ้ากรุงศรือยุธยา และลงมา ทำราชการอยู่ที่กรุงฯ จนพระเจ้าเชียงใหม่ม้งนร^ช่อผูบิดาพิราลัย ท้าวพระยาเมืองเชียงใหม่ บอกขอพระทุลองชื้นไปครองเมืองเชียงใหม่ (เห็นจะเป็นในแฝนดินสมเด็จพระเอกาทศรถ) พระทุลองชื้นไปถึงยังไม่ท้นได้ครองเมืองก็ไปปวยเจ็บถึงพิราลัย พระไชยทิปนัองที่ ๒ จ็งฺได้ ครองเมืองเชียงใหม่ จะครองอยู่กี่ปีไม่ปรากฎ (แด่เห็นจะถืงแฝนดินพระเจ้าทรงธรรม) ในที่ชุด เก็ดววาทชื้นกับท้าวพระยาเมืองเชียงใหม่ ๆ บังคับให้พระไชยทิปออกบวชเสย น้องคนเล็กจง ได้ครองเมืองเชียงใหม่ต่อมา
เรื้องฌองตองคู
เรื่องเมืองตองอู ดอนนักสร้าง (คอนัดจนทน่อง) ลอบปลงพระชนม์พระเจ้าหงสาวด้ ที่ หนังลือพระราชพงศาดารวางเรื่องไร้ในแผ่นด้นสมเด็จพระเอกาทศรถนั้น ที่จรืงเป็นเรื่องเก็ต แต่ในรัชกาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ศังข้าพเจ้าได้อธิบายมาแล้ว เรื่องเมืองตองอูในดอน แผ่นด้นสมเด็จพระเอกาทศรถ ได้ความดามหนังลือพงศาวดารพม่าว่า ในสมัยนั้น หัวเมืองใหญ่ ในอาณาจักรหงสาวด้ที่ยังมืได้ชื้นแก่กรุงศรือยุธยาต่างเป็นอิสระแก่กัน พระเจ้าดองอูดั้งตัวเป็น พระเจ้าหงสาวต ใช้พระนามว่า พระมหาธรรมราชา และดั้งนัดจ็นหน่องเป็นพระมหาอุปราชา แต่เสวยราชย์อยู่ที่เมืองตองอูไม่ลงมาอยู่เมืองหงสาวด้ เพราะเมืองหงสาวด็ดั้งแด่ถูกพวกยะไข่เผา ยังทรุดโทรมนัก พระเจ้าดองอูชอบชดสนิทสนมกับพระเจ้ายะไข่ (พระเจ้ายะไข่องคนื้นับถือ ศาสนาอิสลาม) เมืองดองอูกับเมืองยะไข่ต่างแต่งราชทูตและส่งราชบรรณาการไปถึงกันเนิอง ๆ ในสมัยนั้นโจรผู้ร้ายในระหวางทางชกชุม เพราะเหตุที่อาณาจักรหงสาวด้แยกกันอยู่ในหลาย อำนาจ ราชทูดที่ไปมาในระหว่างเมืองยะไข่กับเมืองดองอู ถูกผู้ร้ายปล้นหลายหน พระเจ้ายะไข่
จึงดั้งโปจุเกดคน ๑ ชื่อว่าฟิลปเดอบริโด มาเป็นเจ้าเมืองเสรียมซึ่งเป็นเมืองปากนั้าใกล้ทะเล ให้มื เรือกำปีนรบมาไวด้วย ๓ ลำ สำหรับคอยดรวจ.ดระเวนโจรผู้รืาย ฟิลิปเดอบริโดโปจุเกด แด่แรก ก็ทำการโดยซึ่อดรง ให้ก่อสร้างค่ายคูประดูหอรบ จนเมืองเสรยมมั่นคง คอยเอาใจใส่ปราบปรามโจร ผู้ร้ายจนราบคาบ และหมั่นส่งบรรณาการไปถวายพระเจ้ายะไข่พระเจ้าดองอูเนีอง ๆ อยู่มา ฟิลิปเดอบริโดไปเป็นไมตรีกับพระยาฑละเจ้าเมืองเมาะดะมะ ซึ่งขึ้นกรุงครือยุธยา จนที่สุดได้ให้ ลกสาวไปเป็นภรรยาบุดรพระยาทละคน ๑	หิเลิปเดอบริโดประกอบการค้าขายได้ฑรัพยสมปด
บรืบูรณ์ขึ้น เห็นว่าจะอาศัยพระยาฑละเป็นกำลํ'งได้ (บางทีจะได้มาขอขึ้นกรุงศรีอยุธยา แต่ ในแผ่นดินสมเด็จพระนเรศวรมหาราช) จึงดั้งแขงเมือง ไม่ยอมขึ้นทั้งเมืองยะไข่และเมืองดองอู พระเจ้าดองอูและพระเจ้ายะไข่ขัดเคือง จึงนัดกนแด่งกองทัพให้พระมหาอุปราชาทั้ง ๒ พระนคร ยกไปตเมืองเสรียม เมื่อปีเถาะ จุลศักราช ๙๖๕ พ.ค. ๒๑๔๖ ฟิลํปเดอบริโดเห็นกองทัพพระ มหาอุปราชายกมาทั้ง ๒ ทัพ เหลอกำลังที่จะด่อล้จึงลงเรือกำปีนจะหนีไป กองทัพเรือเมืองยะไข่ เข้าล้อม ฟิลิปเดอบริโดยิงกองทัพเรือเมืองยะไข่แดกจับได้พระมหาอุปราชาเมืองยะไข่ไร้เป็นศัว จำนำ ฟิสิปเดอบริโตจึงกลับเข้าไปดั้งมั่นอยู่เมืองเสรียมอีก กองทัพพระมหาอุปราชาเมืองดองอู ยกลง1ปยิงไม1ถึง เมื่อได้ข่าวว่า กองทัพเมองยะไข่เสียทํก็รออยู่ ฝ่ายพระเจ้ายะไข่เมื่อทราบว่า ข้าศึกจับพระมหาอุปราชาไปได้ ก็ยกกองทัพมาเอง นัดกองทัพเมืองดองอูพร้อมกันเข้าล้อม เมืองเสรียมไว ให้เข้าตเมืองเสรียมเป็นสามารถก็คืไม่ได้ พระเจ้ายะไข่มีความวดกด้วยพระมหา อุปราชาดกอยู่ในเงื้อมมือข้าศึก จึงให้เข้าไปบอกฟิลปเดอบริโดว่า ถาส่งพระมหาอุปราชาออก มาถวายโดยดจะยอมเป็นไมดรื ฝ่ายฟิลปเดอบริโดให้ตอบมาว่า ถ้าพระเจ้ายะไข่และพระเจ้าดองอู ยอมให้ฟิลปเดอบริโดครองเมืองเสรียมอย่างประเทคราช จึงจะยอมส่งพระมหาอุปราชาให พระเจ้ายะใข่จำเป็นด้องยอม เมื่อใด้พระมหาอุปราชาคืนแล้วก็เลกทัพกลับไป ดั้งแด่นั้นมาฟิลิปเดอ-บริโดได้เป็นใหญ่ก็มืใจกำเริบด้วยโลภเจตนา ให้เที่ยวชุดพระเจคืย์และโบสถ์พระวหารเอาแกว แหวนเงนทองของพทธบูชาไปเป็นอาณาประโยชน์ตนเสียเป็นลันมาก
ฝ่ายพระเจ้าลังวะ เมื่อปราบปรามเมืองไทยใหญ่ไร้ได้ในอำนาจ (และได้ย่าวว่าสมเด็จ พระนเรศวรสวรรคตแล้ว) ก็เกณฑ์กองทัพไทยใหญ่ สมทบกับกองทัพพม่าลงมาตเมืองแปร เมื่อ ปีวอก จุลศักราช๙๗๐ พ.ค.๒๑๕๑ ดใด้เมืองแปรแล้ว จึงดั้งให้มังเรสีงหสุรผู้เป็นอนุชาเป็น เจ้าเมืองแปร
ถึงปีระกา จุลศักราช ๙๗๑ พ.ค. ๒๑๕๒ พระเจ้าดองอูพราลัย นัดจินหน่องผู้เป็นพระ มหาอุปราชาขึ้นครองราชสมปติ ขนานนามว่าพระเจ้าสุรสีห รุ่งฃนปีจอ จุลศักราช ๙๗๒ พ.ค. ๒๑๕๓ พระเจ้าลังวะก็ยกกองทัพลงมาดเมืองดองอู ดั้งล้อมอยู่หลายเดอน พระเจ้าดองอูเห็นจะ รักษาเมืองไร้ไม่ได้ ด้องยอมอ่อนน์อมยอมขึ้นแก่พระเจ้าลังวะ ๆ จึงให้พระเจ้าดองอูครองเมือง เป็นประเทคราชขึ้นเมืองลังวะต่อไป แด่กวาดค้อนผู้คนเมืองดองอูแบ่งกำลังเอาไปเมืองลังวะเสีย ด้วยเป็นลันมาก
หนังสือพระราชพงศาวดารว่า พระเจ้าดองอูมาขอชื้นกรงศรอยุธยาในแผ่นดินสมเด็จ พระเอกาทศรถนั้น คือเข้ามาขอชื้นในดอนนื้เมื่อกำลังแค้นพระเจ้าอังวะที่มาตีเมือง
ใค้ความตามพงศาวดารพม่าต่อมา ว่าเมื่อปีชวด จุลอักราช ๙๗๔ พ.ศ.๒๑๕๕ พระยา ทละเจ้าเมืองเมาะดะมะกับพิลปเดอบริโตเจ้าเมืองเสริยม สมทบกันยกกองทัพชื้นไปด็เมืองดองอู (เห็นจะเป็นดีวยปีรับสั่งออกไปจากกรุงศรือยธยาให้ไปช่วย หรือไปดีเอาเปีองดองอูให้ฬันจาก อำนาจพระเจ้าองวะ) หนังสือพงศาวดารพม่าว่า เวลานั้นเมืองดองอูไม่มืกำลังที่จะต่อสู้ พระยา ทละและพิลิปเดอบริโตได้เมืองดองอูแล้ว ก็เก็บทรัพย์สมบดและกวาดผู้คนเอาลงไปไนเมือง เสริยมเสยเป็นอันมาก ดัวพระเจ้าดองอูเองฟิลิปเดอบริโดก็เอาไปไว้เมืองเสริยมด้วย และว่าขณะ เมื่อพระยาทละกับฟิลิปเดอบริโตไปดืเมืองดองอูนั้น พระเจ้าอังวะไท้เกณฑ์กองทัพลงมารักษา เมืองดองอู แต่ลงมาไม่ทันเมืองตองอูเสียแก่ข้าศกแล้ว จึงไท้เริยกกองทัพกลับไป ข้าพเจ้าเข้าไจ ว่า เมื่อพระยาทละกับพิลิปเดอบริโดไปถึงเมืองดองอูแล้ว ได้ข่าวว่าพระเจ้าอังวะไท้กองทัพไหญ่ ยกลงมา เห็นว่าจะต่อสู้รักษาเมืองไว้ไม่ได้ จึงเก็บทรัพย์สมบดกวาดด้อนผู้คน และพาพระเจ้า ดองอูมา
ในปีนั้นพระเจ้าอังวะเกณฑ์กองทัพใหญ่ลงมาด็เมืองเสริยม รบทุ่งกันอยู่หลายเดือน จึง ได้เมืองเสริยม จับพิล้ปเดอบริโดได้ พระเจ้าอังวะไท้ฆ่าเสีย แด่พระเจ้าดองอูนัตจึนหน่องนั้น พงศาวดารพม่าว่าเมื่อพระเจ้าอังวะได้อัวที่เมืองเสริยมก็ไท้สำเริจโทษเสียด้วย ด้วยแค้นว่ามา ขอชื้นกรุงศริอยุธยา
เมื่อพระเจ้าอังวะไว้เมืองเสริยมแล้ว ก็มือำนาจดลอดอาณาจักรหงสาวดื ที่มืได้ชื้นแก่ ไทยทุกทัวเมือง จึงกลับดงเมืองหงสาวดืชื้นเป็นราชธาน่
(เองเนองลานช้างขอขนกรุงศรอยุธยา
ที่ในหน่งสีอพระราชพงศาวดารว่า เมืองล้านข้างคือกรุงศริลัดนาคนทุดแต่งราชทูต เข้ามาขอชื้นกรุงศริอยุธยา ไนคราวเดืยวกับเมืองดองอูนั้น สอบพงศาวดารล้านข้างได้ความว่า พระหน่อแก้ว เจ้ากรุงศวลัดนาคนทุตครองราชสมบดือยูใด้ ๒ ปี พิราลัย ลูกน้าของพระหน่อแก้ว ได้ครองกรุงศริลัดนาคนทุดอยู่เมืองเวยงจันทน้ ชื่อพระธรรมืกราชมืลกชื่อพระอุปยุวราช พ่อลูก เก็ดรบกันชื้น อาจจะเป็นพ่อหริอลูกที่เข้ามาขอชื้นกรุงศริอยุธยาไนครังนั้น
ตำนานกฎหมายฌองไทย
ในหนังสือพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระเอกาทศรถโปรดไท้ดั้ง “พระราชกำหนด กฎหมายพระอัยการ” ดังนื้จะหมายความว่ากระไรเข้าใจยากอยู่ แต่ไม่ไข่พึ่งดั้งกฎหมายชื้นใน ครั้งนั้น นั้นเป็นแน่เพราะกฎหมายเป็นของคู่กับประชมชน ประชุมชนมืมาแต่เมื่อไดกฎหมาย ก็ด้องมืมาแต่เมื่อนั้น เมื่อมนุษย์อังไม่รู้จักไข้หนังสือ การรักษากฎหมายก็ไข้ท่องไท้ชื้นปากเจนไจ เอาไปป่าวรัองแล้วมืเจ้าพนักงานจำไว้บอกเล่าสิบต่อกันมา เมื่อรู้จักหนังสือก็ไข้จดกฎหมายลง
มาเป็นตัวหนังสือ แล้วคัดลอกบอกหมายส่งกัน่!ปให้ป้าวร้อง และเขียนลงในสี่งใด ๆ มีใบลาน หรอกระดาษเป็นตัน เก็บรักษากฎหมายไว้ ประเพณีเป็นตังนี้มาฑั่วทุกประเทศ
ในสยามประเทศนี้ เมึ่อก่อนพุทธตักราช ๑๘๒๖ ยังไม่มีหนังสือไทยใช้กันแด่หนังสือ คฤนถ์ ซึ่งพวกพราหมณีพามาแด,อนเด็ย หนังสือคฤนถ์นั้นดามที่เคยเห็นศิลาจารกเห็นใช้เขียน แด่ภาษามคธ ภาษาตันสกฤด และภาษาขอม ไม่เคยพบจารึกยักษรคฤนถ์เป็นภาษาไทยเลย แด่ บางทีจะเขียนภาษาไทย อย่างหนังสือขอมเขียนแปลรอยไตัในครั้งนั้นแล้ว เช้าใจว่ากฎหมาย ไทยที่ดั้งชื้นเมื่อกรุงธุโขทํยเป็นราชธานี ดอนก่อน พ.ศ. ๑๘๒๖ เห็นจะด้องให้แปลกตับเป็น ภาษาขอมหรือภาษาตันสกฤด หรือบางทีจะมีวธีเขียนภาษาไทยด้วยตัวหนังสือคฤนถ์แปลร้อยได้ แด่การจดลงเป็นหนังสือไม่ว่าในภาษาใดคงเป็นหนัาที่พราหมณี เพราะผู้ทร้หนังสือและเจ้า ด่ารับกฎหมายในเวลานั้น มีอยู่แด่ในพวกพระพราหมณี ด้วยเหตุนี้พราหมณีจึงเป็นเจ้าหน้าที่ สำคัญในการรักษากฎหมายมาแดโบราณ แม้จะดูในทำเนียบศักดินาพลเรือณีนกฎหมายที่ปรากฎ อยู่ทุกวันนี้ ก็จะเห็นได้ว่าด่าแหน่งลูกขน ณ ศาลหลวงที่สูงตักดิ้ชื่อเป็นพราหมณีดั้งนั้น สมเด็จ พระร่วงเจ้า พระองค์ที่มีพระนามจารืกไว้ว่า พ่อขนรามด่าแหง หรือที่เรียกในหนังสืออื่น มีหนังสือ ขีนกาลมาสินีเป็นตันว่า พระยารามราชเป็นผู้คดหนังสือไทยขื้น เมื่อปีมะแม จลตักราช ๖๔๕ มหาตักราช ๑๒๐๕ ดรงกับพุทธตักราช ๑๘๒๖ (ตัวอย่าง’หนังสือไทยของสมเด็จพระร่วง จารึก หลเ'ๆด็ลาปีอย่ในหอฺสมุดวรี}รญ'าณทกวันนี้) เมื่อมีหนังสือไทยชื้นแล้ว กฎหมายที่ดั้งชื้นด่อมา หรือกฎหมายเก่าที่มีอยู่แล้ว จึงได้เริ่มจดลงและรักษามาไนหนังสือไทยแพร่หลายเรืวมากช้อนี้มี พยานเห็นได้ด้วยศิลาจารึกภาษาไทยรุ่นเก่า ไซ้ตัวหนังสือไทยดามแบบของพระเจ้าชุนรามคำแหง ทั่วทุกเมีองในอาณาจักรลานนาไทย ตลอดชื้นไปจนกรุงศรืตัดนาคนหด เพราะความด้องการ หนังสือสำหรับเขียนภาษาไทยมีอย่ด้วยกันทุกประเทศที่ชาดิไทยได้เป็นใหญ่ เมื่อเก็ดแบบตัว หนังสือมีชื้น ทุกประเทศก็ยอมรับใช้หนังสือนั้น โดยเห็นประโยชน์มีด้องมีผู้ใดบังคับบัญชา
ขณะเมอสมเด็จพระรามาธบดิที่ ๑ สร้างกรุงศรือยุธยา แม้หนังสือไทยเพงมีชื้นได้เพียง ๖๗ ปี ก็เชื่อได้ว่าคงจะได้ไซ้ดลอดลงมากงเมีองอู่ทองแล้ว บรรดากฎหมายที่ดั้งชื้นดั้งแด่สร้าง กรุงศรือยุธยามาเช้าไจว่าเขียนเป็นหนังสือไทยดั้งนั้น แด่ประหลาดอยู่หน่อยที่ช้าพเจ้ายังได้พบ พระราชกฤษฎืกา เพียงไนแผ่นดินสมเด็จพระเพทราชา และแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ มีที่เมีองพัทลุงเขียนเส้นดินสอด่าไนกระดาษ ยังไซ้ยักษรและภาษาเขมรหลายฉบับ จะเป็นด้วย เหตุใดช้าพเจ้ายังคดไม่เห็นจนทุกวันนี้ ได้ให็ด้นหนังสือนั้นไว้ในหอพระสมุดวขีรญาณ ผู้ใดจะ ดรวจดูก็ได้
วิธีตั้งกฎหนไย
กฎหมายครั้งกรุงศรีอยุธยาที่เราจะร้ได้ในเวลานี้ อยู่ในกฎหมายพีมพั ๒ เล่ม ซึ่งด้นฉบับ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกโปรดให้ชำระเรียบเรียงไว้ เมื่อปีชวด จุลตักราช ๑๑๖๖ พ.ศ. ๒๓๔๗ และหมอบรัดเลได้พีมพัจำหน่ายในครั้งแรก เมื่อปีระกา จุลตักราช ๑๒๓๕
พ.ศ. ๒๔๑๖ ยังมกฎหมายครั้งกรุงเก่าที่ไม่ได้พบหรือไม่เอาเข้าเรื่องเมื่อชำระกฎหมายในรัชกาลที่ ๑ อยู่อีกบ้าง หอพระสมุดได้ไว้สัก ๒-๓ เล่ม สักษณะทำกฎหมายแด่โบราณมา คงจะทำเป็นชั้นๆ ดังนี้คือ
ชั้นที่ ๑ เมื่อแรกดั้งกฎหมาย ดั้งด้วยประกาศพระราชกฤษฎีกา บอกรันคืนเหตุผล และพระราชนิยม อย่างพระราชกฤษฎีกาที่ยังแลเห็นได้ในพระราชกำหนดเก่า พระราชกำหนดใหม่ และกฎหมายพระสงฆ์เหล่านี้ ด้วนเป็นพระราชกฤษฎีกา เป็นหมายที่แรกดั้งอย่างนั้น
ชั้นที่๒ เมื่อพระราชกฤษฎีกามีมากๆเข้า จะสอบด้นยาก จึงดัดทอนพระราชกฤษฎีกา เก่าคงไว้แด่ใจความเป็นย,ออย่างกลาง ดังจะเห็นได้ในกฎหมาย ๓๖ ข้อ และกฎหมายหมวด พระราชบ้ญญ้ติ
ชั้นที่ ๓ เพื่อจะจัดระเบียบกฎหมายเก่าให้สะดวกแก่สุภาตุลาการให้ด้นได้โดยง่าย นาน ๆ จึงมีการชำระกฎหมายครั้ง ๑ อย่างเราเรียกทุกรันนี้ว่า ทำประมวลกฎหมาย คือรวบรวมกฎหมาย เก่าจัดเป็นหมวด ๆ ดามลักษณะความ ดัดเหตุผลรันคืนที่ดั้งกฎหมายออกเสียคงไว้แด่ไจความ ซึ่งเป็นพระราชนิยม เรียงเข้าลำดับเป็นมาดรา ๆในลักษณะนั้น ๆ
วิธีชำระกฎหมายดังกล่าวมานี้ ลำหรับทำ'แด่กฎหมายเก่าที่ดั้งมานาน ๆ แด้ว แด่กฎหมาย ที่ออกใหม่ กํยังคงออกอย่างพระราชกฤษฎีกาดามเติม ทำอย่างนี้เป็นวิธีมาแด่ครั้งกรุงศรีอยุธยา ในครั้งหลังที่สุดการชำระกฎหมาย ได้ทำเมื่อปีชวด ฉศก จุลศักราช ๒๑๖๖ พ.ศ. ๒๓๔๗ ไน แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เวลานั้นหนิงสือกฎหมายครั้งกรุงเก่า คงจะ เป็นอันตรายหาย สูญไปเสียเมือเสียกรุงฯเป็นอันมาก พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงรวบรวมด้นหาได้เท่าใด กํเอามาเรียบเรียงดรวจแด้ดัดทอน ทำเป็นกฎหมายฉบบหลวงชื้นใหม่ คือฉบ้บพิมพ์เป็น ๒ เล่มนั้น มีกฎหมายชั้นกรุงรัดนโกสินทร์อยู่ในนั้น ๔ ลักษณะ คือ (๑) พระราช บัญญ้ด (๒) กฎหมายพระสงฆ์ (๓) พระราชกำหนดใหม ๓ ลักษณะนี้ดั้งไนรัชกาลที่ ๑ ยับ (๔) ลักษณะโจร ๕ เด้น ดั้งในรัชกาลที่ ๓ รวมเข้าเมื่อพิมพ์ ด้วยเหตุดังกล่าวนี้ กฎหมาย ๒ เล่มพิมพ์นั้น เชื้อได้ว่าคงดามรูปกฎหมายครั้งกรุงเก่า และเป็นบทกฎหมายที่ไข้อยู่ไนครั้งกรุง เก่าเป็นอันมาก จะเห็นได้ว่ากฎหมายดอนปลายกรุงเก่า ท1ด้ดัดความเมื่อในแผ่นดินสมเด็จพระเจา บรมโกศ แด่ยังไม่ท้นแยกเข้าลักษณะดามประมวลกํมี คือกฎหมาย ๓๖ ข้อ และมีกฎหมายที่ยัง เป็นพระราชกฤษฎีกา ยังไม่ได้ดัดความทีเดียว อยู่ในพระราชกำหนดเก่าก็อีกหลายสิบบท
ศักราชที่ใช้ในกฎหมาย
รันคืนที่ใข้ในกฎหมายครั้งกรุงเก่า วิธีนับรอบปีดามนักษัดรคือชวด ฉลู เป็นด้น รูได้ แน่ว่าใข้มาแด่ครั้งสุโขท้ยแล้ว ด้วยมีปรากฏไนติลาจารีกดั้งแด่ครั้งพระเจ้าชุนรามคำแหง วิธี นับสัปดวารคือรันอาฑตย์ รันจันทร์ เป็นด้น และนับเดีอนดามจันทรคติก็ไข้มาแด่ครั้งกรุงสุโขท้ย ด้วยปรากฏในติลาจารีกเหมีอนยัน แด่ศักราชครั้งสุโขท้ยไข้มหาศักราชถงติลาจารีกไนสมีเย กรุงศรีอยุธยาชั้นด้นเพิยงในแผ่นดินสมเด็จพระรามาธีบดีที่ ๒ ก็ใข้มหาศักราช แด่ศักราชที่
ปรากฎอยู่ในบานแผนกกฎหมายดูใช้ศักราชหลายอย่างปะปนกัน แผ่นสินสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ ใช้พุทธศักราชรัชกาลต่อๆมาใช้พุทธศักราชบ้าง มหาศักราชบ้าง จุลศักราชบ้าง และยังมี ศักราชอกอย่าง ๑ ซึ่งช้าพเจ้ายังทราบไมไค้ว่าศักราชอะไร โหรเรียกว่าศกราชจุฬามณี แต่สืบ เอาเรื่องเอาเกณฑ์จากโหรยังไม่ไค้ ช้าพเจ้าจึงเรียกไว้ว่า “ศักราชกฎหมาย*' ศักราชทั้ง ๔ อย่างนี้จะสอบไนหนังสือกฎหมายไค้ความว่าแผ่นสินไหนใช้ศักราชอะไรรัไม่ไค้ค้วยบานแผนก กฎหมายไนแผ่นสินเดียวกัน ใช้ศักราชด่างกันก็มี ช้าพเจ้าเช้าใจว่า ทีศักราชไนบานแผนก กฎหมายสับสนกันไป จะเป็นเพราะเมื่อเวลาชำระหรีอดัดเขียนหนังสือกฎหมายไนชนหลัง ๆ ผู้คัดอยากจะไห้เช้าไจง่าย เลยดีดค้านวณบวกทอนศักราช ซึ่งผิดกันกับอย่างที่ใช้อยู่ในเวลานน เปลี่ยนไห้เป็นอย่างเดียวกัน จับผิดไค้ที่ปีนักษัดรควรเป็นคู่ ลงศกและศักราชเป็นคมีอยู่หลาย แห่งยัง เมื่อสมเด็จพระเจ้าปราสาททองลบศักราช เอาปีกนเป็นลัมฤฑธศก ก็ทำไห้ศกราช เคลื่อนไป ๒ ปี ศักราชที่ไช้ในบานแผนกกฎหมายทั้ง ๔ อย่างสอบไค้ดังนี้ คือ (๑) พระพุทธ-ศักราชใช้กฎหมายค้องไช้เกณฑ์เลข ๑๑๘๒, ลบเป็นจุลศักราช (๒) มหาศักราชไนกฎหมาย ค้องใช้เป็นเกณฑ์ ๕๕๘ ลบเป็นจุลศักราช (๓) ศักราชกฎหมาย (ปรากฏในบานแผนก แผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง และสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ ข้าพเจ้าได็ลองสอบดูน้อยกว่ามทาศักราช ๓๐๐ ปีถ้วน) ลบด้วยเกณฑ์เลข ๒๕๘ เป็น จุลศักราช (๔) จุลศักราช เป็นศักราชที่คงชื้นในเม่องพม่าก่อน น่าจะพึ่งเอาเช้ามาใช้ไน ราชการเมื่อไนแผ่นสินสมเด็จพระมหาธรรมราชาธราช ตั้งแด่เกี่ยวช้องกับเมืองหงสาวดี
กฎหมายครงกรุงเก่า
เมื่อสมเด็จพระรามาธิบดี (อู่ทอง) ตั้งเป็นอิสระ ณ กรุงศรีอยุธยาแล้ว ก็เป็นธรรมเนียม ที่จะดองตั้งแบบแผนพระราชประเพณี และพระราชกำหนดกฎหมายสำหรับพระนคร กฎหมาย ที่ตั้งครั้งสมเด็จพระรามาธํบดีที่ ๑ จะมือะไรบ้าง รูไม่,ไค้,หมดอยู่เอง แต่ตรวจดูดามบานแผนกไน กฎหมาย ๒ เล่ม ไค้ความว่ากฎหมายเหล่านี้มืมาแดไนแผ่นสินสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ คือ ลักษณะพยาน ตั้งเมื่อปีขาล โทศก พ.ศ. ๑๘๙๔ (จุลศักราช๗๑๒)
ลักษณะอาญาหลวง กำหนดโทษ ๑๐ สถาน ตั้งเมื่อปีเถาะ ดรีศก พ.ศ. ๑๘๙๕ (จุล-ศักราช๗๑๓)
ลักษณะรับฟ้อง ตั้งเมื่อปีมะแม ลัปดศก พ.ศ. ๑๘๙๙ (จุลศักราช ๗๑๗)
ลักษณะลักพา ตั้งเมื่อปีมะแม ลัปดศก พ.ศ. ๑๘๙๙ (จุลศักราช๗๑๗)
ลักษณะอาญาราษฎร์ ตั้งเมื่อปีระกา นพศก พ.ศ. ๑๙๐๑ (จุลศักราช๗๑๙)
ลักษณะโจร ตั้งเมื่อปีกน เอกศก พ.ศ. ๑๙๐๓ (จุลศักราช ๗๒๑)
ลักษณะเป็ดเสร็จ ว่าค้วยที่สิน ตั้งเมื่อปีกน เอกศก พ.ศ. ๑๙๐๓ (จุลศักราช ๗๒๑) ลักษณะผ่โวเมืย ตั้งเมื่อปีชวด โทศก พ.ศ.๑๙๐๔ (จุลศักราช ๗๒๒)
ฟ้าษณะผัวเมยอกดอน ๑ ดั้งIมึ่อุ่ป็ฉล ศรศก พ.ศ. ๑๙๐๕ (จุลศักราช ต!๒(ค)
ลักษณะโจร ว่าดุ้วยศมโจร ดั้งเมื่อปีมะเมย อัฐศก พ.ศ. ๑๙๑๐ (จุลศักราช ๗๒๘) กฎหมายวัชกาลอึ๋น ๆ ครั้งกรุงเก่า ที่มบานแผนกและศักราชบอก[วั ปรากฎอยู่ในกฎหมาย ๒ เล่ม ด้งนี้
แผนดินสมเด็จร*ระบรมราชาธิราชท เ®
กฎหมายลักษณะอาญาศืก (อยู่ในลักษณะกบฏศก) ดั้งเมึ๋อปีขาล จุลศักราช ๗๙๖ (สงสัยว่าจะเป็นปีขาล จุลสักราช ๔๕๖ ในแผ่นดินลมเด็จVIระรามาธบดทึ่ ๒ ด้วยกล่าวกงศักดินา ในกฎหมายนั้น)
แผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
ทำเน็ยบศักดินาข้าราชการฝ่ายทหารพลเรอน ดั้งเมื่อปีจอ พุทธศักราช ๑๙๙๔ ('จุลศักราช๔๑๖,)
ทำเนยบศักดินาหัวเมอง ดั้งเมื่อปีจอ ฉศก พุทธศักราช ๑๙๙๘ ('จุลศักราช ๔๑๖,) ลักษณะกบฎ (อยู่ในสักษกเะกบฏสัก) ดั้งเมื่อป็ฉลู มหาศักราช ๑๓๗๕ จุลศักราช๔๑๙ เพมเดิมลักษณะและอาญาหลวง ไม่ปรากฏวัน กฎมนเทํยรบาลดั้งเมื่อปีขาล จุลศักราช ๔๒๐
แผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบด็ที่ ๒
เพึ๋มเดิมลักษณะวับฟ้อง เมื่อปีวอก พุทธศักราช ๒๐๕๕ (จุลศักราช๘๗๔)
แผ่นดินสมเด็จพระไชยราชาธิราช
ลักษณะพลูจน์ ดั้งเมื่อปีมะแม จุลศักราช ๔๙๗ (สี่พระเทยรราชาเสี่ยงเทยน เห็นจะ เป็นเวลากำลงนยมกนด้วยเรึ๋องพสจน์เสี่ยงเทยนอยู่ในวธพสูจนอย่าง ๑)
แผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ
เพึ๋มเดิมลักษณะอาญาหลวง เมื่อปีระกา พุทธศักราช ๒๐๙๓ ('จุลศักราช๙๑๒,)
สมเด็จพระเอกาทศรถ (ตั้งในแผ่นดินสมเด็จพระนเรศวร)
พระราชกฤษฎกาบำเหน็จศก (อยู่ในสักษกเะกบฏสัก) ดั้งเมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช ๙๕๕
แผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม
พระธรรมนูญกระทรวงศาล ดั้งเมื่อปีชวด ศักราชกฎหมาย ๑๕๔๔ ('จุลศักราช ๙๔๖,)
แผ่นดินสมเด็จพระ(จ้าปราสาททอง
พกดเกษียณอายุ ตั้งเมื่อปีระกา จลศักราช'๙๙๕
ลักษณะอุทรณ์ ดงเมื่อปีกน มหาศกราช ๑๕๕๕ (จุลศักราช ##๗)
พระ!รรมนูญดรากระทรวง ตั้งเมื่อปีกุน ลัปดศก มหาศักราช๑๕๕๕ (จุลศักราช®'#๗) ลักษณะทาส ตั้งเมื่อปีฉล นพศก มหาศักราช ๑๕๕๗ (จุลศักราช###)
เพึ่มเดมลักษณะ'ทาส เมื่อปีกุน เบญจศก ศักราชกฎหมาย ๑๒๖๓ (จุลศักราช๑๐๐๕ ควรเป็นปีมะแม)
ในพระราชกำหนดเก่าบท ๑ ปีมะแม เบญจศก จุลศักราช ๑๐๐๕ เพี่มในลักษณะอาญาหลวง ห้ามไม่ให้ยกลูกสาวให้ชาวด่างประเทศ เมื่อปีกุน นพศก ศักราชกฎหมาย ๑๕๖๗ (จุลศักราช ๑๐๐#)
ลักษณะกู้หนื้ ตั้งเมือปีชวด ส้มฤท!ศก ศักราชกฎหมาย ๑๒๘๖ (จุลศักราช ๑๐๑๐) พระราชกำหนดเก่าบท ๑ ปีฉลู เอกศก จุลศักราช ๑๐๑๑ กฎหมาย ๓๖ ข้อ บท ๑ ปีขาล โทศก จุลศักราช ๑๐๑๒
แผ่นดินสมเด็จพระนารายผ์มหาราช
เพึ๋มเติมลักษณะรับฟ้อง เมื่อปีกุน ดรัศก มหาศักราช ๑๕๙๑ (จุลศักราช๑๐๓๓)
ในกฎหมาย๓๖ข้อ๑๒บท ระหว่างปีมะโรง จุลศักราช๑๐๒๖ จนปีเถาะ จุลศักราช
๑๐๔๙
พระราชกำหนดเก่า๔บท ระหว่างปีจอ จุลศักราช๑๐๓๒ จนปีเถาะ จุลศักราช๑๐๓๕
แผ่นดินสมเด็จพระเพทราชา
มูลศติวิวาท ว่าด้วยตัดสินปันหมู่ ตั้งเมื่อปีชวด จุลศักราช ๑๐๕๒ ในกฎหมาย ๓๖ ข้อ บท ๑ ปีวอก จุลศักราช ๑๐๕๔ ลักษณะตุลาการ ตั้งเมื่อปีซวด จุลศกราช ๑๐๕๘
แผ่นดินสมเด็จพระเจ้าท้ายสระ
ในกฎหมาย๓๖ข้อ ๑๘บท ระหว่างปีฉรู จุลศักราช๑๐๗๑ จนปีมะแม จุลศักราช
๑๐๘๙
เพึ๋มเติมลักษณะตุลาการ เมื่อปีวอก จุลศักราช ๑๐๙๐
เพึ๋มเติมมูลคติวิวาท ว่าด้วยปันสมรส ตั้งเมื่อปีกุน จุลศักราช ๑๐๙๓
พระราชกาหนดเก่า๒๕บท ระหว่างปีกุน จุลศักราช๑๐๖๙ จนปีกุน จุลศักราช
๑๐๙๓
แผ่นดนสบเด็จ*ฑะ(อ้าบรม'เกศ
เพิ่มเดิมมูลคดีวิวาท ว่าด้วยจำหน่ายเลก เมื่อปีฉลู จุลคักราช ๑0๙๕
ลักษณะววาท ดั้งเมื่อปีมะเสืง เอกศก คักวาซกฎหมาย ๑๓๖๙ (จลศักราช ๑๑๑๑)
เพิ่มเดิมลักษณะทาส เมื่อปีกน สัปตศก คักใาชกฎหมาย (เข้าใจว่า ๑๓๗๕ จุลศักราช
๑๑๑๗)
ในกฎหมาย๓๖ข้อ ๕บท ระหว่างปีฉลู จุลคักราช ๑๐๙๕ จนปีจอ จุลคักราช ๑๑๑๖ พระราชกำหนดเก่า๒๖บท ระหว่างปีฉลู จุลคักราช ๑๑๑๙ จนปีขาล จุลคักราช
๑๑๒๐
สารบาญกฎหมายครั้งกรุงเก่าที่กล่าวมานี้ ดามที่ดรวจด เท่าที่รู้ได้ในกฎหมาย ๒ เล่ม ยังมีบานแผนกบางแห่งที่คักราชและปีวิปลาส ใม่แน่ใจว่าจะเป็นแผ่นดินไหน จึงไม่ได้เอามาลงไว้ ผู้อ่านสารบาญนี้ควรลังเกดแด่เด้าความ ว่ากฎหมายกรงเก่าที่ยังปราก^อยู่ทุกวันนี้ได้ดั้งใน แผ่นดินใด ๆ บาง แด1จะเขาใจไปว่า แผ่นดินนั้น ๆ จะได้ตังแด่ง่กฎหมายชงกลาวในสารบาญนี้ เท่านั้นก็ดี หรือว่ากฎหมายลักษณะใตที่กล่าวไว้ในสารบาญ ว่าดั้งในแผ่นดินใดจะพิ่งมีแด่แผ่นดิน นั้นก็ดีนั้นไม่ได้ เพราะกฎหมายที่เราได้เห็นพิมพ์ไว้ในกฎหมาย ๒ เล่ม เป็นของที่ได้ตัดทอน แก้ไข เรียกรวมโดยนามว่า “ชำระ” มาหลายครั้งหลายคราว
วิธีจัดหมวดกฎหมายครํ่งกรุงเก่า
ลักษณะจัดหมวดประมวลกฎหมายครั้งกรุงเก่า อย่างเห็นในกฎหมายฉบับพิมพ์ ๒ เล่ม พิเคราะห์ดูดามรูปกฎหมายและเนี้อความที่ปรากฏในหมวดพระธรรมศาสตร์ ทำให้เข้าใจว่า แด่ เดิมประมวลกฎหมายไทยเห็นจะจัดเป็นหมวดหมู่อย่างหนึ่ง แด่จะเป็นอย่างไรใม่รู้ได้ชัด อยู่มาใน กาลครั้งหนึ่งน่าจะเป็นในแผ่นดินสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช เมื่อกรุงศรีอยุธยายังเกี่ยวข้อง กับกรุงหงสาวดีอยู่ ได้กฎหมายมนูธรรมศาสตร์ ซึ่งแปลเป็นภาษารามญเข้ามาในเมืองไทย และมีผู้มาแปลมนูธรรมศาสตร์จากภาษารามัญออกเป็นภาษาไทย แด่จะแปลเมื่อใด ข้อนี้ถ้าจะ คาดดามเรื่องในพระราชพงศาวดาร ก็น่ายุดิว่า คงจะแปลในแผ่นดินสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิวาช นั่นเอง หรือมีฉะนั้นก็ในแผ่นดินสมเด็จพระเอกาทศรถ เพราะในแผ่นดินสมเด็จพระนเรศวร ติดการทัพศก เห็นจะไม่มืเวลาแปล
ที่เรียกว่าธรรมศาสตร์ของพระมโนสารหรือมนูนี้ เป็นด้นเด้าของกฎหมายในมัธยมประเทศ เป็นหน้งสือคัมภีร์ใหญ่โดมาก ข้าพเจ้าได้สตับเรื่องราวเล่ามาจากรามัญประเทศว่า เดิมมอญ ได้มาเป็นภาษาลันสกฤต มีพระภิกษุรูปหนึ่งแปลออกเป็นภาษามคธที่เมีองรามัญ (แลวจึงมผู แปลออกเป็นภาษารามัญปีกทีหนึ่ง) ข้าพเจ้าได้ให้สืบหาหนังสือพระธรรมศาสตร์รามัญ พึ่งได้ มาไม่ข้านัก เป็นหนังสือน้อยกว่าพระธรรมศาสตร์อินเดียเป็นอ้นมาก มีภาษามคธชั่ว้แด่มาติกา กฎหมาย นอกนั้นเป็นภาษารามัญ ได้วานพระเทวโลก แด1ยังเป็นหลวงโลกทีป ซึ่งเป็นผู้รู้ภาษา รามัญแปลออกดู ได้ความดามมาติกามูลคดีวิวาทของรามัญดรงกับพระธรรมศาสตร์มัธยมประเทศ
และตำนานที่กล่าวในพระธรรมศาสตร์รามญ ถึงเรื่องพระเจ้ามหาสมมติราชตรงกับในพระธรรม-ศฺาสดร์ของไทย แต่นอกจากนั้นไปคนละทางหมด ข้าพเจ้าเข้าใจว่าพระธรรมศาสตร์มัธยมประเทศ ซึ่งเป็นภาษาสันสกฤตเป็นหนังศอในศาสนาพราหมณ์ และเป็นหนังสือคัมภีร์ใหญ่ เมื่อพระเอา มาแปลที่เมืองรามัญจะเลือกแปลแต่บางแห่ง และแปลงเนื้อความที่แปลนั้นให้เป็นหนังลือฝ่าย พระพุทธศาสนาด้วย ไทยเราได้พระธรรมศาสตร์มาจากมอญตังปรากฎอยู่ในคาถาคำนมัสการ ข้างด้น เห็นจะได้มาเมื่อกฎหมายไทยเรามีเป็นแบบแผน และจัดเป็นหมวดหมู่อยู่อย่างอื่นแล้ว มาจัดเอาเข้ามาติกาพระธรรมศาสตร์เมื่อทหลัง จึงเข้าไม่ได้สนิท ข้อนื้จะแลเห็นั[ด้ถนดในกฎหมาย แม้สังเกตแด่มาติกามูลคติ ๆ รามัญว่ามื ๑๘ เท่าธรรมศาสตร์มัธยมประเทศ แด่มูลคติในพระ-ธรรมศาสตร์ไทยขยายออกไปเป็น ๒๙ เห็นผตกันมากอยู่ตังนื้ จึงเข้าใจว่าเมื่อจะจัตกฎหมาย ไทยให้เป็นหมวดตามพระธรรมศาสตร์ จะเอาเข้าไม่ได้สนิท จึงท่าอย่างขอไปที จะยกตัวอย่างมา ไว้ให้ดูได้ ตังนี้
คาถาธรรมศาสตร์รามัญ
ตดูถ อฏฺฎา ทว้ธา วดูดา	มูลสาฃปปเภทโด
มูลฎจารศธา สาขา	ติทีนุนาทีอเนกธา
อณํ*ธนั สนฺนิธานํ	อศกํ ปริกณิตํ
อธมุมธนวิภาคํ	ธนํ ฑตฺวา ปจฉา คณฺเห
ภติกสุศ ปลืโพโธ	พทุมชุเฌสุ สมุมุเข
ยํ วจน่ กเถดูวาน	ปจฉา ปน กเถนฺติ ตํ
ภีณิดูวา ปุน อจฉติ	วิกีณิดูวา วิวดูดติ
ทวิปฑา จตุปฺปทา	สพุเพ มนุศฺสภดฺติกา
ปจวิวิภดูติวาจา	อฌฌํโทสปโวหิดํ
ปรฆาตํ ฆรํ คจฺเฉ	อิตุถึปริสวิกุกเด
วิภดูติธนเหตุ	อกุฃวดูตปริภาโค
เอเด มูลา อฎจารส	ธมุมสดูเถ ปกาสืตา
แปลเป็นมูลคติ ๑๙ อย่าง สอบกับพระธรรมศาสตร์มัธยมประเทศของอาจารย์แมกสมุเลอ ได้คำแปลตังนื้
๑. อิณํธนํ หนสิน ^อก เวอ)'ถไ0ถI 0^ ปธ!แร.
๒. ศนฺนิธานั ของฝาก 06เ)0รแ อก(1 1ฟ่6(18ธ-๓. อสกํ มใชของตน รอ!6 1พ่1เ10แ1 อ^Vถ61า5เ11|7.
๔. ปริภีณ์ด่ ห้นศ่วน 0อถ06เ-ถร อ!ฑอถ2 (5ล1'เถ61'5.
๕. อธมุมธนวิภาคํ แบ่งสินมิเป็นธรรม ?อ!น่น่อก อ! ๒!ใ6!แอก06.
๖. ธนํ ทดวา ปจฉา คณฺเห ให้สินแก่เขา แล้วคนเอาเล่า 116รแถไIวนํอถ อ!; 8๒.
๗. ภดกสุส ปลโพโธ ไมให้เงนค่าจาง ช*00 (33^010011 0* ผล8©ร.
๘. พทุมชุเฌสุ สมฺมุเข ยํ วจนํ กเถดุวาน ปจุฉา ปน กเถนุติ ตํ ไม่ทำตามสัญญา
1*4๐0 (3©โ*0โ01300© ๐* ล8โ001110111.
๙. กณิดุวา ปน อจนต ซอแล้วคนเล่า 1*00185100 ๐* 8ล10 30(1 (50โ0ช350.
๑๐. วกณดุวา ววดุตต ขายแลวอยาก่เดัคน 1*00188100 0* 8ล10 ลก*! (30โ0ช3ร0.
๑๑. ฑวิปุทา วา จตุปุปฑา สพฺเพ มนุสฺสภดุติกา ววาทเหตุวิญญาณกทรัพย์
018(3010 ช©1ผ000 0ผ00โ ๐* 0ลเ11© 30*1 ช!ร 801ผลกเร.
๑๒. ปจววภดุดวาจา	แบ่งทดนเรอกสวน ไร่นา 018(301© โ©ฐ่ลฬเก^ ชงนก*!ลฝ©ร.
๑๓. อณุฌํโทสปโรห้ตํ ใส่ความท่าน 00*30131100.
๑๔. ปรฆาดํ ฆ่าฟันท่าน ^\.8503แ, โงชช©โ^ 30(1 \,1010000.
๑๕. ฆรํคจุเฉ ลักท่าชู้ 1ช0*เ 30*1 3*1น116โ^.
๑๖. อิดุถปุวิสวิกเด	ลักษณะผ้วเมย 001108 ง* 0130 3ก(! ผ1*0.
๑๗. วิภดุติธนเหตุ ลักษณะแบงสิน ?3โน่ช่00 0* น่1ช0ฝ(3000.
๑๘. อกฺขวดุตปวิภาโค ลักษณะเล่นกาวพนัน 0ลก1ชแก^ 30*1 *1011108.
คาถาพระธรรมศาสตร์ไทย
แสดงมูลแห่งตุลากาว ๑๐ ประการ
อินฺทภาโส ธมุมานุญโฌ	สกฺขิ จ สกฺฃํเฉทโก
อณุฌมญฌํ ปฎภาโส	ปฏิภาณณุจ เฉทโก
อฎฺฎคาโห อฎฎกูโฎ	ทณุโฑ โจทกเฉทโก
อกขทสฺสาฑสณุเจว	เอเต มูลา ปกิดุติตา
มูลคดีแห่งตุลากาว ๑๐ ประการ ที่แปลไว้ไนกฎหมาย เฑยบด้วยหมวดกฎหมายกรุงเก่า
ดังนี้
๑. อินุฑภาโส อินฑภาษ ได้แก่ลักษณะอินทภาษ และลักษณะตุลาการ ๒. ธมุมานุณุโฌ พระธรรมนูญ ได้แก่พระธรรมนูญ ๓. สโเขี พยาน ได้แก่ลักษณะพยาน ๔. สกฺขิเฉทโก ดัดพยาน เอาไว้ไนลักษณะรับฟ้อง ๕. อณุณมณุณํ ปฎิภาโส แก้ต่างว่าค่าง	เอาไว้ไนลักษณะรับฟ้อง
๖. ปฏิภาณณุจ เฉทโก	ดัดสำนวน เอาไว้ในลักษณะรับฟ้อง
๗. อฎฺฎคาโห รับฟ้อง ได้แก่ลักษณะรับฟ้อง ๘* อชุ่ฎกู่!ฎ ประวิง เอาไว้ในลักษณะรับฟ้อง ๙. ทณฺโฑ พรหมทัณฑ์ เอาไว้ในกรมดักดิ้ ๑๐.โจทกเฉทโก ดัดฟ้อง เอาไว้ในลักษณะรับฟ้อง
คาถาแสดงมูลคดีวิวาท 1®ส ประการ
อณฌฺจ รฌฺโณ ธนโจรหาริ	อธมุมทายชฺชวิภดุดภาคํ
ปรสฺส ฑานํ คหณํ ปุเนว	ภด้กอกฺขปปฎจารธดุดา
ภณฺฑฌุจ เกยยาวิกยาวหารํ	เขดุดาฑิอารามวนาฑิจานิ
ทาสิ จ ทาส์ ปหรณฺจ ชุ สา	ชายมุปตกสฺส วิปดุดิเภทา
สงคามโทสาปิ จ ราชทุ{เโจ	ราชาณสุงกาทวิวาทปดโด
ปรมุปสยโหปิ จ อดุดอาณ	อตยกาโร วิวิโธ ปเรสํ
จานาวิดกกมุมพลากเรน	ปุดดาทิอาทาคมนาสเหว
เหตํ ปฎิจจมุมธการณํ วา	อคฺฆาใ]นายู จ ธนูปนิกขา
อาถพุพนักาปิ จ ภณุฑเทยุย์	เดดาวกาลกคณวิภาคํ
ปจจทฺธรนฺตํ ด วิวาทมูลา	เอกูนดสาทวิธาปิ รุตดา
โปรากวินา วรธมุมศดแไต
มูลคดวิวาท ๒๙ ประการ ที่แปลไว้ในกฎหมาย เฑยบด้วยกฎหมายกรุงเก่า เป็นดงนี้ ๑. อํณํธนิ กู้หนี้ ได้แก่ลักษณะกู้หนี้
๒. รฌุโณ ธนโจรหารํ ฉ้อพระราชทรัพย์	เอาไว้ในลักษณะอาญาหลวง
๓. อธมุมทายชุชวิภตฺตภาค0 มรดก ได้แก่ลักษณะมรดก ๔. ปรศุส ทานิ คหณํ ปุเนว ให้ปัน เอาไว้ในลักษณะเบ็ดเสร็จ ๕. ภด้กา จ้างวาน เอาไว้ในลักษณะเบ็ดเสร็จ ๖. อกฺฃปุปฐจารธดุดา เล่นพนันเอาไว้ในลักษณะเบ็ดเสร็จ ๗. ภณุฑฌฺจเกยุยาวิกยํ ขิ้อขาย เอาไว้ในลักษณะเบ็ดเสร็จ ๙. อวหาริ โจรกรรม ได้แก่ลักษณะโจร ๙. เขดุตาฑิฐานิ ที่นา เอาไว้ในลักษณะเบ็ดเสร็จ ๑๐. อารามวนาฑจานิ ที่สวน เอาไว้ในลักษณะเบ็ดเสร็จ ๑๑. ทาสีฑาส์ ทาส ได้แก่ลักษณะทาส ๑๒. ปหรญจชุ่ สา ดบด้ด่าว่า ได้แก่ลักษณะวิวาท ๑๓. ชายมุปด้กสุสวิปชุดเภทา ผัวเมียได้แก่ลักษณะผัวเมีย ๑๔. สงคามโทสา สงคราม ได้แก่ลักษณะอาญาศก อยู่ในลักษณะกบฏศก ๑๕. ราชทุฎโจ กบฎ ได้แก่ลักษณะกบฏ อยู่ในลักษณะกบฏศึก ๑๖. ราชาณํ่ ละเมีดพระราชบ้ญญ้ด ได้แก่ลักษณะอาญาหลวง ๑๗. สุงุกาฑิวิวาทปตุโต อากรขนอนดลาด เอาไว้ในลักษณะอาญาหลวง ๑๙. ปรมุปสยฺ[ห ข่มเหงท่าน ได้แก่ลักษณะอาญาราษฎร์ ๑๙. อีดิยกาโร ที่กระหนาบคาบเกี่ยว เอาไว้ในลักษณะเบ็ดเสร็จ
๒๐. จานาวิติกกมมพลากร บุกรุก เอาไว้ไนลักษณะอาญาราษฎร์
๒๑. ปุตตาทอาทาคมนาสเหว	ลักพา ได้แก่ลักษณะลักพา
๒๒. เหชุ ปฎจจอธิกรณ์ สาเหชุ เอาไว้ไนลักษณะเบ็ดเสร็จ
๒๓. อคฆปนายู	เกษียณอายุ ได้แก่กรมคักดิ้
๒๔. ธนูปนํกฺขา ฝากทรัพย์ เอาไว้ในลักษณะเบ็ดเสร็จ
๒๕. อาถพพนักา กระทำกฤดยาคม เอาไว้ไนลักษณะเบ็ดเสร็จ
๒๖. ภณฺฑเทยยํ เช่า เอาไว้ในลักษณะเบ็ดเสร็จ
๒๗. ดาวกาลกํ ยม เอาไว้ไนลักษณะเบ็ดเสร็จ
๒๔. คณ์วิภาคํ ปันหม่ชา ได้แก่ทูลคด็วิวาท
๒๙. ปจจทธรนุดํ อุทธรณ์ ได้แก่ลักษณะอุทธรณ์
กฎหมายกรุงเก่าอยู่นอกมาติกานี้ มพระธรรมคาสดร์ เพราะเป็นด้นมาด้กา ๑ กฎมน-เทยรบาล ๑
ที่หนังสือพระราชพงคาวดารว่า สมเด็จพระเอกาทครถทรงดั้งพระราชกำหนดกฎหมาย พระอัยการ น่าเข้าไจว่าจะจัดประมวลกฎหมายเข้ามาติกาพระธรรมคาสดร์อย่างว่ามานี้เอง แด่ เมื่อข้าพเจ้าไปกราบทูลหาร็อสมเด็จพระเจ้าบรมวงค์เธอ กรมพระยาวชรญาณวโรรส มรับสั่งว่า คาถาที่ปรากฎในกฎหมายไทย ดั้งแด่คำนมัสการจนพระธรรมคาสตร์สำนวนภาษามคธวิปลาส ไม่เร็ยบรัอย คล้ายอับคาถาคำนมัสการไนหนังสือไดรภูมํพระร่วง เกํอบจะลันนัษฐานว่า ผู้แต่ง เป็นคนเด็ยวอันได้ดงนี้
ทางภาษาในหนังสือเป็นหลักสำหรับวินัจนัยเวลา และประเภทที่แต่งหนังสืออยู่อย่าง หนึ่งซึ่งจะไม่น่าพาไม่ได้ เมื่อปรากฎว่ามคาถาแต่งครั้งกรุงสุโขทัย (คอคาถานมัสการในหนังสือ ไตรภูมิพระร่วง) แห่งหนึ่ง และคาถาไนพระธรรมคาสดรกฎหมายไทยอกแห่งหนึ่ง เป็นสำนวน เด็ยว้อัน ถ้าเชื่อว่าคาถาไตรภมิพระร่วงแต่งครั้งกรุงสุโขทัย ก็จะเชื่อว่าคาถาพระธรรมคาสดร์ไทย แต่งครั้งสมเด็จพระเอกาทศรถไม่ได้อยู่เอง เพราะห่างอันหลายร้อยปีนัก จะว่าได้พระธรรมคาสดร์ ฉบบรามัญเข้ามาแด,ครั้งสุโขทัย แต่งคาถาพระธรรมคาสดร์ไทยขึ้นคราว ๆ เด็ยวอันจัดกฎหมาย เข้าเป็นหมวดหมู่ ดามพระธรรมคาสดร์อย่างกล่าวมาแล้วแด่ครั้งกรุงสุโขทัย ส่วนข้างภาษาไทย ในกฎหมายที่เห็นได้ว่า โดยมากเป็นของแต่งใหม่เมื่อครั้งกรุงคร็อยุธยาเป็นราชธานฺ เป็นข้อ ข้ตข้องแก่การที่จะลัดสินอยู่ มทางที่จะลัแนัษฐานอกอย่างหนึ่ง คอคาถาคำนมัสการเรึ๋องไครภูมิ-พระร่วงนั้น ของเติมภาษามคธจะIม่ม จะพึ่งมาแต่งขึ้ณ์หุมในครั้งกรุงเก่า ถ้าเช่นนั้นความลัแนัษฐาน ที่ว่าพึ่งจัดกฎหมายเข้าหมวดพระธรรมคาสตร์ เมื่อในแผ่นดินสมเด็จพระเอกาทครถพอจะ เป็นได้ การสอบกฎหมายทางที่เนึ่องด้วยพงคาวดารลังอธิบายมานี้ แสดงโดยอัดโนมิติของข้าพเจ้า อาจจะผดพลาดได้ ถ้าผิดพลาดไปข้าพเจ้าขอออัยแก่ห่านผู้อ่าน
ตั้งส่วยอากรขนอนตลาด
หนังสือพระราชพงศาวดารกล่าวอีกข้อหนึ่งว่า ศมเด็จพระเอกาทครก โปรดให้ดั้ง “ส่วยศุ้ค พัฒนากรขนอนดลาด*’ วำเพยงเท่านี้ยากที่จะเข้าใจได้ว่าจัดการที่ว่านั้นอย่างไร ๆ บ้าง แด่เซึ่อ ได้ว่าไม่ใช่ว่าพึ่งดั้งภาษีอากรขื้นคราวนั้นเหมือนกัน ภาษีอากรคู่กับรัฐบาล เหมือนกับกฎหมาย คู่กับประชุมชน มืรัฐบาลเมึ๋อใดภาษีอากรก็มืมาแด่เมึ๋อนั้น ผิดกันด่างกันแด่วิธีเก็บภาษี ภาษี-อากรที่เรืยกรวมในซึ่อว่า “ส่วยสัดพัฒนากรขนอนดลาด” นี้ ข้าพเจ้าเข้าใจว่า จำแนกเป็น ๓ อย่างคอ ส่วยอย่าง ๑ อากรขนอนอย่าง ๑ อากรดลาดอย่าง ๑ วิธเก็บ ถ้าหมายความว่า ๓ อย่างนี้ ได้ความดามหนังสือของมองซเออร์ลาดูแบร้ประกอบกับที่เข้าใจความดามที่กล่าวในกฎหมาย เป็นดังนี้
ส่วยนั้น ดามความที่เข้าใจกันทุกวันนี้ หมายความว่ายอมให้ไพร่พลส่งศี่งของได้แทน แรงที่ด้องมาเข้าเวรรับราชการ เป็นด้นว่า ไพร่พลพวกใดดั้งอยู่ภูมืลำเนาในที่มืบำไม้ ยอมให้ ไพร่พลพวกนั้นดัดไม้ที่ด้องการใช้ในราชการส่งมาโดยกำหนดคนละเท่านั้นๆ ไม้1นั้นเริยกว่า ไม้ส่วย เมอผู้ไดได้ส่งส่วยแล้ว ก็ไม่ด้องรับราชการประจำในที่นั้น รัฐบาลเอาของส่วยมาใช้ใน ราชการ ดังเช่นไม้ก็เอามาใช้ในการปดูกสร้างสถานที่ด่าง ๆ เป็นด้น สักษณะของการส่วยเป็น ดังว่ามฺานี้มาแด่ประเพณีโบราณ ซึ่งเป็นข้อกำหนดให้เมืองขื้นหรือให้หมู่บ้านที่ขื้นด้องจัดสี่ง ของดีซึ่งมืในเมืองและบ้านนั้นๆ ส่งแก่ผู้ซึ่งเป็นเจ้าเป็นใหญ่เป็นพยานในการที่เป็นข้าขอบข้ณ‘ท-เสมา ยกดัวอย่างดังเรี๋องในพงศาวดารเหนือ ที่พระร่วงเมืองละโว้ด้องเป็นส่วยส่งนั้าทะเลชุบ ศรไปถวายพระเจ้ากรุงขอมทุก ๆ ปี ไม่ใชว่าเพราะเมืองขอมกันดารนั้า หรือมืความจำเป็นโดย แห้จริงอันใคที่จะด้องได้นั้าทะเลชุบศรไปไข้ในเมืองขอม การที่บังดับให้เมืองละโว้ส่งนั้าทะเลชุบ ศร ก็เพื่อจะให้ชาวละโว้ร้สิกทฺวกันอยู่เสมอว่า เป็นข้าของพระเจ้าแผ่นด็นขอมเท่านั้นเอง ประเพณี อันนี้ แม้อย่างดั๋าแด่เมองที่ด้องส่งด้นไม้เงินทองถวายแทนของส่วยทุนที่จะใช้ท่าด้นไม้เงินทอง นั้น อังใช้เก็บเฉลี่ยเรืยกจากราษฎร เพื่อไห้ความร้สืกมือยู่แก่ราษฎรที่'วกันว่า เป็นข้าขอบริเณฑเสมาดามธรรมเนืยมเด็ม อังใช้เป็นประเพณีในห้วเมองมลายูมาจนเลิกประเพณีถวาย ด้นไม้เงินทอง ในแผ่นด็นพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่ห้ว วิธีเก็บส่วยจากราษฎรเห็น ว่าเอามาจากประเพณีโบราณนี้เอง เปลี่ยนเป็นการเฉพาะดัวไพร่พลในชาดีเดียวกัน และกำหนด ให้ส่งแด่ของที่จะเป็นประโยชน์แก่ราชกาว ยกหน้าที่ ๆ จะรับราชการประจำให้เป็นการดอบแทน ซึ่งด้องเป็นความยินดีพอใจของพวกไพร่พลที่อยู่ใกล้อยู่เป็นธรรมดา วิธีเก็บส่วยจากไพร่พล ถ้า ดั้งขนในแผ่นดีนสมเด็จพระเอกาทศรถ จริงดังกล่าวในหนังสือพระราชพงศาวดาร ข้าพเจ้า เข้าใจว่าเกิดแด่จะบำรุงการท่ามาหากิน ด้วยไพร่พลด้องท่าศกสงครามบอบซํ้ามาช้านาน และ เข้าใจว่าวิธีที่ยอมให้ส่งส่วยนี้เอง ในรัชกาลอื่นภายหลังมาขยายด่อออกไปจนให้ส่งเงินแทนรับ ราชการได้ จืงเกิดมืประเพณีเสียเงินข้าราชการสืบมา ของส่วยที่เรืยกในแผ่นดีนสมเด็จพระ-เอกาทศรถทราบไม่ได้ว่าอะไรบ้าง มาทราบได้ไนชั้นหลัง ซึ่งข้าพเจ้าจะเอาไว้อธิบายในรัชกาล อื่นต่อไป
ที่เรียกว่าอากรขนอนนั้น ดามเนื้อความเท่าที่จะทราบได้ เป็นภาษีเก็บในจังหวัดราชธานี คอตั้งด่านขนตามทางนั้าทางบก ที่มหาชนไปมาด้าฃายด้องผ่าน ครั้งกรุงเก่าเรียกด่านภาษีว่า “ขนอน** จะเป็นเรอก็ตาม เกว่ยนก็ดาม เมื่อพาสินด้าผ่านฃนอน เก็บสินด้านั้นเป็นภาคหลวง โดยอัตรา ๑๐ ช้ก ๑ ซึ่งเราเรียกกันทุกวันนื้ว่า ภาษีภายใน หรอภาษีผ่านด่าน มาจากอากร ขนอนนื้เอง ถาเชื่อดามหนังสือพระราชพงศาวดารว่า ก็ตั้งชื่นในแผ่นด้นสมเด็จพระเอกาทศรถ เป็นปฐมเหมือนกัน
อากรดลาดนั้น เฃ้าใจว่าอย่างเด็ยวกับที่เรียกว่า เก็บจังกอบ แด่ในจังหวัดราชธานี เหมือนกัน คอที่ใดราษฎรประชุมกันตั้งดลาดด้าขาย ที่นั้นก็ตั้งให้มืกำนันดลาดเก็บภาษีจากราน และผู้ซึ่งมาขายของ อัดราที่เก็บเท่าใดในครั้งกรุงเก่า ข้าพเจ้ายังด้นไม่พบ
ที่กัลปนา
ในหนังสือพระราชพงศาวดารกล่าวอกอย่างหนึ่งว่า สมเด็จพระเอกาทศรถพระราชทาน ที่กัลปนาเป็นนุดยกัดพระสงฆ์ ที่เรียกว่า พระราชทานที่กัลปนานั้น หมายความว่า พระราชทาน ผลประโยชนีซึ่งใด้ในภาษีที่ด้นเป็นนีดยกัดเสั่ยงพระสงฆ์ ไม่ได้พระราชทานดวที่ด้น ประเพณี พระราชทานที่กัลปนา เป็นพระราชประเพณีโบราณมืมาแด่ครั้งสุโขทัย ไม่ใช่ตั้งชื่นใหม่ใน แผ่นด้นสมเด็จพระเอกาทศรถเป็นแน่ ที่หนังสือพระราชพงศาวดารกล่าว เฟ้นจะหมายความ ว่าพระราชทานเพึ๋มฺเด้มที่กัลปนาชื่นอีก คอวัดหลวงวัดใดที่ยังใม่มืกัลปนามาแด่ก่อน ก็จัดให้มี ชื่นให้เหมือนกับวัดที่มืแล้วให้บรีบูรณ์เท่านื้เอง
เรื้องตื้งพระมหาอุปราช
ในหนังสือพระราชพงศาวดารกล่าวว่า สมเด็จพระเอกาทศรถมืราชโอรส ๒ พระองค์ พระองค์ใหญ่ทรงพระนาม เจ้าฟัาสุทัศน พระองค์น้อยทรงพระนาม เจัาฟ้าศรีเสาวภาคย์ ทรง ตั้งเจัาฟ้าสุทัศนเป็นพระมหาอุปราชอยู่มาพระมหาอุปราชทรงกราบทูลว่า จะขอพิจารณาคน ออก เฟ้นจะหมายความว่าคนที่เขามาวับราชการประจำซองอยู่ มืคนแก่ชราทุพพลภาพอยู่ มาก จะขอให้ปลดคนเหล่านั้นออกเสียจากราชการ ในหนังสิอพระราชพงศาวดารว่า เมื่อพระ-มหาอุปราชกราบทูลด้งนั้น สมเด็จพระเอกาทศรถทรงขดเสือง วับสั่งถามพระมหาอุปราชว่าจะ เป็นกบฎหรอ พระมหาอุปราชดกพระทัย เกรงพระราชอาญาเป็นกำลัง เวลาคาก็เสวยยาพิษทิวงคด สมเด็จพระเอกาทศรถทรงอาลัยถงพระราชโอรสเป็นอันมาก ยังใม1ทันที่จะได้ตั้งพระมหาอุปราชอีก ก็เสด็จสวรรคต ได้ความดามพระราชพงศาวดารดังนื้ เรื่องนื้มืในจดหมายเหดของฝรั่ง ซึ่งแต่ง ในสมัยนั้น กล่าวว่า ในเวลาเมื่อจวนจะสั่นวัชกาล สมเด็จพระเอกาทศรถพระอารมณ์ไม่เป็น ปรกด้ มืฃนนางคนหนึ่งกราบทูลยุยงว่าพระมหาอุปร่าชจะเป็นกบฎ สมเด็จพระเอกาทศรถหลง เชื่อชุนนางคนนั้น ให้สำเรีจโทษพระมหาอุปราชเสีย ฃัอที่ว่า สมเด็จพระเอกาทศรถมืพระอารมณ์ ไม่ปรกด้ ในเวลาเมื่อจวนจะสั่นวัชกาลนั้นในพระราชนีพนธ์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจัาอยู่หัว ก็ทรงไวัอย่างนั้น น่าจะเป็นความจรีง แด่เรื่องที่พระมหาอุปราชทิวงคดนั้น ข้าพเจ้าเฟ้นว่าเนื้อ
ความจะจรงอย่างว่าในพระราชพงศาวดาร คือในเวลาเมื่อจวนจะสิ้นรัชกาล สมเด็จพระเอกา-ทศรถจะฟันเฟ้อนและคร้าย จะมีความเดอดร้อนอย่างไร แพร่หลายอยู่ในกรุงฯ พระมหาอุปราช เห็นจ่าเป็นจะด้องแก้ไขผ่อนผันบรรเทาความเดอดร้อนที่มีอยู่ในเวลานั้น	จึงกราบทูลฝ่าย
สมเด็จพระเอกาทศจะเข้าพระทํยไปว่า พระมหาอุปราชเป็นหัวหน้า ดั้งพวกที่จะฝ่าฝืนพระราช-อำนาจ คงจะทรงพระพโรธเพยงดรัสบรัภาษพ้อพระมหาอุปราชด้วยประการด่าง ๆ ทำนองที่ กล่าวในหนังศอพระราชพงศาวดาร พระมหาอุปราชไม่ร้ที่จะทำอย่างไร ด้วยฝ่ายหนึ่งก็มีผู้คน เดอดร้อนแพร่หลาย เห็นทำจะเกิดจลาจล ครั้นไปกราบทูลขอระงับแก้ไข ก็ถูกสงสัยว่าจะเป็น กบฎด่อพระราชบิดา จึงเสวยยาพษฑิวงคด พวกฝรั่งรู้แดแหตุที่เกิดกริ้วกราดกน และรู้ว่าพระ-มหาอุปราชทวงคดด้วยมีเหตุมีได้ประชวรโดยสามีญโรค จึงลงเนื้อเห็นว่าถูกสำเร็จโทษ ใน ปลายรัชกาลสมเด็จพระเอกาทศรถคงจะมีเหตุการณ์ไม่เร็ยบร้อยด้งกล่าวมา พอสมเด็จพระ-เอกาทศรถสวรรคด พระศร็ศิลป้ซึ่งบวชเป็นพระราชาคณะอยู่ จึงชิงราชสมบิดได้ ซึ่งเป็นข้อ ประหลาดใจของผู้ศกษาโบราณคด็อยู่จนทุกรันนื้ว่า ทำไมจึงเป็นได้อย่างนั้น ก้าเจ้าฟ้าสหัศนไม่ ทำลายพระชนม์เสย พระราชวงศ์ของสมเด็จพระเอกาทศรถเห็นจะยังได้ครองราชสมบิดสืบ ด่อมาอกข้านาน