โคลงกลอนครูเทพ สนพ ผีเสื้อ เล่ม ๑ ๑๐๐
เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี
ราชสดุดี
(โคลงดั้นบาทกุญชร)
สรวมพรไตรรัตน์เรื้อง	เลอบุญ
สรวมเดชสยามเทวา -	ธิราชเลี้ยง
สยามานุภาพสุน -	ทรารักษ์
อยู่เพื่อนดินฟ้าเพี้ยง	เพื่อนเกลอ
เสียมจักเสื่อมศักดิ์ด้วย	เดชภุกาม งามฤๅ
เจ้าตากหากผันเผยอ	แย่งไว้
พระพุทธยอดฟ้าตาม	สถาปนะ
สยารัฐจึ่งขึ้นได้	ดั่งเดิม
พระพุทธเลิศหล้า	นภาลัย
ราชฤทธิ์ประสิทธิ์เสริม	สงบแผ้ว
จึ่งพระนั่งเกล้าฯ ไพ-	บูลย์เพิ่ม
เศรษฐกิจกิจล้วนแล้ว	รัฐประสงค์
สยามใหม่ได้เริ่มด้วย	ดิถี นี้แล
เหตพระจอมเกล้าฯ ทรง	ผนวชนั้น
เพื่อสร้างพระบารมี	ยามเมื่อ
รัฐประศาสน์ใหม่ใกล้กะชั้น	ถั่นถึง
โชคไผทหน่วงไท้เพื่อ	ศึกษา เสร็จฤๅ?
เพราะท่านไผทไทยจึง	รอดเลี้ยง
ฤๅสยามเทวา-	ธิราช บันดาล?
แขกพะม่าญวนล้วนเกลี้ยง	กล่นชะเลย
เถลิงราชย์นำชาติพ้น	ภัยขาว
ท่านบ่ขืนโลกเลย	ท่านรู้
เปิดประเทศไป่ปิดคราว	ปิดไม่ อยู่แล
เขมรปล่อยคอยแก้กู้	เกี่ยงสยาม
ซุงปิดปากน้ำไป่	เป็นการ
อาวุธยุทธสงคราม	ใหม่ร้าย
เพื่อนประเทศเหตุฮึกหาญ	ลาญแหลก
มหาอุดอุดคล้าย ๆ	อุดหนุน
ทรงศึกษาแตกทั้ง	ต่างภาษา
สยามสว่างอ้างพระคุณ	คู่แก้ว
พระดุจเนตรสว่างพา	ตามืด
ทางโลกท่านเปลื้องแล้ว	รัฐภัย
ทางธรรมงามยืดเยื้อ	ยิ่งยง
เธียรท่างแตกฉานไฉน	ย่อมรู้
ลัทธิศาสนาทรง	เผยแผ่
ธรรมรสโปรดล้วนกู้	รสธรรม
ชนชวนจักล้วนแต่	แส่ปา-ฏิหาริย์เฮย
สมัยชอบขลังคลั่งอำ-	นาจเรื้อง
เจริญวิปัสสนาพา	ปลุกเสก สมรรถแล
ปฏิบัติยักเยื้องเบื้อง	แบบหลง
พระองค์พระผู้เอก	อนุศา- สนาจารย์
คติโลกธรรมธำรง	ร่วมแก้ว
พระผู้เนตรสว่างพา	ตามืด
ฉลองเนตรท่านใช้แล้ว	พระราชทาน
หน่อกษัตริย์, ผลัดพืชไว้	เผล็ดผล
งานจัด, งานปรุง, งาน	เปลี่ยนแก้
ปิยมหาราชทวยชน	รุมรัก พระเอย
ยอดกษัตริย์ถนัดถ้วนแท้	ทุกทาง
สยามจำแลงรูปลักษณ์ให้	ไทยตะลึง ลานเฮย
เก่าอยู่หยก ๆ พลาง	เปลี่ยนแปล้
ตูสดับราชดำรัสถึง	พระที่นั่ง อนันต์​ ฯ
ทรงตระหนักภายหน้าแท้	ถูกหยาม
ว่า “พระจุลจอมเกล้า ฯ​ คลั่ง	ตึกฝรั่ง เหลือเกิน”
แท้ขาดสถาปนิกสยาม	ท่านสร้าง
พระยาราชสงครามสั่ง	นอกสัก โหลฤๅ?
ได้ดั่งใจล้วนจ้าง	ช่างสวรรค์
“พระที่นั่งสร้างจักให้	ใช้ประโยชน์ ทันแล
สถาปนิกคนเดียวมัน	ไม่แล้ว
จึ่งจำจักต้องโปรด	แบบฝรั่ง” แม้กะนั้น
สวรรคตก่อนแล้วแคล้ว	ราชประสงค์
สยามรัฐเปลี่ยนแล้วดั่ง	กลับหลัง หันเฮย
เลิกทาสเป็นไทยคง	ชื่อไว้
อิสสรภาพทั่วหน้าดัง	แดนกฎ- หมายแสดง
อำนาจศาลให้ใช้	แต่ศาล
เกณฑ์ทหารทั่วหน้าหมด	ปลดอา- ภัพเอย
ลูกหมู่น่าสงสาร	เลิกสิ้น
ดั่งท่านปล่อยนกกา	นาเนก
เกณฑ์เลิก, เบิกจ้างชิ้น	ชอบธรรม
ราชอภัยทานเอกแท้	ตลอดถึง
เวนประเทศให้ไทยทำ	ประเทศเรื้อง
ราชสมบัติเพื่อราษฎร์สึง	หุ้นส่วน
แยกพระคลังตั้งเบื้อง	ระเบียบเงิน
กลับหลังหันนั้นป่วน	ปั่นเป็น ปกติ
ถ้าหากทำแต่เลิน-	เล่อล้วน
ความสามารถท่านเห็น	ประจักษ์ ชัดเจน
เลิศกษัตริย์ราษฎร์แท้ถ้วน	จิตต์ถวาย
จัดรัฐราษฎร์นี้สัก	แต่สั่ง ดั่งฤๅ ?
จึ่งฉลาด, สามารถ, หมาย	คู่ใช้
กฎหมายปล่อยเหมือนดั่ง	กระดาษเปล่า อย่ามี
ทุกช่างต่างต้องได้	เครื่องมือ
จอมช่างทรงสร้างเท่า	มือมนุษย์ ทำได้
สองหนักสองหน้าคือ	กิจท้าว
ทวียากแทบยากสุด	แรงแหล่
ราชกิจมิตรถ้วนด้าว	กล่าวชม
กินเมืองเรื่องรู้แน่	แก่ใจ
สำนักงานบ้านรมย์	รื่นแท้
หน้าที่รับสืบใน	ทายาท
เบี้ยหวัดเล็กน้อยแม้	มั่งมี
กินเมืองปลดเปลื้องขาด	พระราชทาน เงินเดือน
จัดกระทรวงงานที	ละน้อย
ศึกษาเพื่อราชการ	เริ่มก่อน
กองทัพบกน้ำคล้อย	เคร่งวินัย
แสงใดบ่ห่อนให้	งมงาย
แสงนั่นพระจอมไทย	ไป่ทิ้ง
ส่งราชบุตรทั้งหลาย	ยังยุรป
เพื่อศึกษาพร้อมพริ้ง	สะพรั่งคุณ
พระมงกุฎเกล้าฯ จบ	เจนวิท- ยาท่าน
วีรกษัตริย์เลอบุญ	ไม่น้อย
พระผู้ชะนะนิตย์	ในโลก
พระเสด็จมาแล้วคล้อย	เหมาะสมัย
ยามโลกวิโยคล้วน	ทุรยุค
เพราะเหตุมหายุทธภัย	เพิกหล้า
สยามอยู่ไม่เป็นสุข	เสมือนเจตน์
ป่วนดั่งไฟไหม้ฟ้า	ฟ่องลาม
เป็นกลางอย่างประเทศน้อย	ยากนัก
อำนาจไม่พอตาม	ปกป้อง
รังแต่ถูกค้อนควัก	ขวักไขว่
เนตรทิพย์กะซิบให้ต้อง	ตื่นตัว
เข้าฝ่ายไหน? นั้นไม่	ใช่ปัญ- หาเลย
เข้าเมื่อไร? น่ากลัว,	ผิดร้าย
วีรกษัตริย์ตรัสตอบพลัน	ฤๅพลาด?
ยามจัดสะพรึบพร้อมคล้าย	ละคร
ตื่นนอนเห็นประกาศต้อง	ตาตะลึง
ข่าวจับข้าศึกตอน	ดึกด้วย
ยุทธภาวมาถึง	สยามรัฐ
เรียกสมัครไทยสู้มวย	มากอาสา
รักธรรมจำเข้าขจัด	อธรรม
กองรถ กองบิน มหา-	สมุทรข้าม
ธงสยามชื่อสยามนำ	สยามสู่ สมรภูมิ
เสียมศักดิ์จักต้องคร้าม	เศิกไฉน?
ได้เรียนได้รู้, อยู่	ดูทำ จริงแล
ได้ช่วยรบช่วยประลัย	ร่วมบ้าง
สัญญาอย่าทัพจำ-	เพาะตก ลงกัน
ชัยชนะพระเจ้าช้าง	เผือกเฉลียว
สงครามตามยกให้	ซึ่งเกียรติ สยามเฮย
ในลัดนิ้วมือเดียว	เด่นได้
ปกติผิจะเพียร	เร็วเร่ง ขึ้นฤๅ ?
ชัยชนะพระให้ไว้	แก่เรา
สมรภูมิชัยให้เพ่ง	ชัยเบ็ด- เสร็จด้วย
คือสิทธิ์อิสสระเทา	ประเทศได้
สิทธิ์ศาล, สิทธิ์ภาษี, เสร็จ	สมปลด สัญญา
มิตรจิตต์มิตรแก้ให้	มากหลาย
ผองภัยไทยทั้งหมด	ยังมี มโนภัย
เป็นโรคกินลึกหาย	ยากแท้
คือเราอบรมวิถี	ธรรมเทอด ทนุตน
คณะปล่อย, พลอยต้องแก้	เพื่อตัว เองเอย
ใฝ่พระทัยใคร่ให้เกิด	การถือ ชาติขึ้น
ดีกว่าต่างเมามัว	มอบไว้
เสือป่าลูกเสือกะพือ	กำเนิด
เพราะพระแต่งตั้งให้	ปลุกกมล
งานยากหากช้าเกิด	ก่อมรรค ผลฤๅ?
งานก่อนกาลก่อนคน	พรักพร้อม
สมาคมคติใหม่นัก	บ่ถนัด
เสือป่าจึ่งห้อมล้อม	ราชการ
ลูกเสือต่างด้าวจัด	โดยสมา- คมจริง
เราบ่เทียบเขางาน	ก็ไร้
เรามอบส่วนศึกษา	สิทธิ์ประสาท
เหล่าลูกเสือขึ้นได้	ดั่งประสงค์
พระเชิดชูกู้ชาติ	พะนอชัย
ปลุกราษฎร์เปรอชาติยง	ยิ่งแกล้ว
ไทยแรงเพราะใจไทย	ถือชาติ
ไทยขาดคุณนี้แล้ว	จักมลาย
ไทยรอศึกล้อมราช	อาณาจักร
จึ่งจักร่วมใจหมาย	ต่อสู้
บัดศึกเศรษฐกิจยัก	เยื้องฆาต
แหลกบ่ทันให้รู้-	สึกสลาย
จอมทหารชาญปราชญ์ด้วย	กะเดื่องไกล
ออกตกยกย่องมาย-	มากแล้ว
บุรุษโลกโลกอวยชัย	เชิงฉลาด
องค์เด่นเมืองได้แก้ว	เด่นตาม
สยามสู่สันนิบาตชั้น	ชุมนุม โลกนอ
โลกค่อยรู้จักสยาม	สักน้อย
นามสกุลก็เพิ่งคุม	กันติด
การศึกษาได้คล้อย	สู่สมัย
สยามได้แรกสฤษฏ์ตั้ง	มหาวิท- ยาลัย
เกณฑ์ศึกษาใช้ใน	ยุคนี้
สองอย่างพ่างชีวิต	แห่งศึก- ษาเทียว
ยังมิแล้วล้วนชี้	ช่องทาง
เสร็จศึกสำนึกข้อ	ทดแทน
สุรุ่ยสุร่ายภายในพลาง	เผล็ดร้าย
เสด็จสวรรค์ครรไลแสน	สยามอก ไหม้เอย
พิศพ่างข้างหน้าคล้าย	ธนภัย
สยามได้พระปกเกล้าฯ	เจ้าสยาม
ร่มราษฎร์เริงธนชัย	ใช่น้อย
เสด็จมาเหมาะเมื่อยาม	ธนขาด
ครั้นจะมัวอ้อยส้อย	จักเสีย
เถลิงราชย์ทรงตั้งราช	หฤทัย
ตัดจ่าย, ตัดคน, เยีย	เยี่ยงให้
งานทรงอยู่อย่างไร	ไม่ขาด
บำเหน็จชีพเลี้ยงได้	ทุกคน โดยควร
ตั้งต้นตัดเบื้องราช	สำนัก ก่อนแล
แล้วตัดทุกกระทรวงจน	จบถ้วน
งบได้กับจ่ายประจักษ์	ดุลยภาพ เพ็ญแล
ภัยหมดปลดเปลื้องล้วน	เลิศลอย
ต่อนั้นพลันได้ลาภ	เงินเหลือ มากมาย
การจ่ายฝ่ายบำรุงพลอย	สะดวกได้
การประหยัดตัดเหลือเฟือ	ธนกิจ รัดกุม
ยังไม่ถึงต้องใช้	วิธี ภาษี
บัดสิทธิ์อิสสระทั้ง	สองสถาน ถึงเข้า
ร้อยชักสามภาษี	เพิ่มได้
ตันตื้นติดมานาน	นักเหตุ สัญญา
จึ่งผนวกรายได้ให้	แผ่นดิน
งามความสำเร็จล้วน	ควรค่า เมืองเอย
งามพระสยามินทร	มิตรถ้วน
พระเชื่อมพระเชิญชวน	พิชัยญาติ
สมานสมัครพรักพร้อมล้วน	ราชพลังค์
ขอพระปกเกล้าฯ ราษฎร์	รมย์สยาม ยั่งยืน
ราชกิจสิทธิ์เสมือนดัง	สิทธิ์แล้ว
ทรงชัยชนะสงคราม	เศรษฐกิจ
ทรงเดชดั่งด้วยแก้ว	เจ็ดประการ
ขอพรจตุรพิธแผ้ว	ผยององค์
สองกษัตริย์มหาสาร	สอดคล้อง
ใดเป็นราชประสงค์	จงสบ สมเทอญ
อริราชคลาดแคล้ว, ต้อง	ตกไป
บวงสรวงเทพเจ้าครบ	องค์อดีต มหาราช
เชิญพิทักษ์ไผทไทย	เทอดท้าว
ชนต่างชาติกลาดกีด-	กันกด หมดเทอญ
เสียมสืบชาติเชื้อก้าว	เกี่ยงชัย
๖ มิถุน. ๗๒
สภาพพ้อ
ป่า
(อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑)
โขดเขาลำเนาธาร	ชลซ่านกระเซ็นเห็น
ไพรพฤกษ์พิลึกเพ็ญ	ขจิภาพพนาลัย
แว่วเสียงสุโนกก้อง	เสนาะร้องระวังไพร
ลมพัดกะพือใบ	ระบำโบกก็กลกัน
สัตว์ป่าประดามี	จรลี้ละแวกวัน
ป่าสูงสล้างบรร-	พตโพ้นพะนอสรวง
เมฆจับพยับจอด	ปะทะยอดลำยองยวง
ดักแดดและบังดวง	สุริย์ลับสลับสี
เพ็ญภาพพนารัญ	พิศพรรณสภาพมี
เชิงชวนและยวนยี	และฤควรมิคิดเห็น
ทะเล
ค่อนหล้ามหาสมุทร	ชลรุดระลอกเป็น
ห้วงห้วงทะลวงเบญ-	จทวีปทำวังวน
ว้างเวิ้งวิวิธวรรณ	นิลคั่นขจีจน
เขียวอ่อนชะอุ่มชล	ยลตื้น ณ พื้นทราย
สมญาชลาลัย	ผิวแลก็แลหาย
เห็นแต่กระแสสาย	ชลฉอกระลอกคราม
ฟ้าครอบ ณ ขอบน้ำ	จรล้ำก็เลื่อนตาม
งามท้องทะเลงาม	ละเมาะแก่งเกาะแหล่งผา
นางนวลฤนกเหยี่ยว	ชลเฉี่ยวชำเลืองปลา
เพ็ญภาพสภาพพา	ฤดิดาลสิวานเห็น
ชนบท
บ้านนอกบำรุงน้อย	ก็มิค่อยขยับเป็น
ที่อยู่นิยมเย็น	ยุติเยี่ยง ณ เวียงชัย
ดินฟ้านภากาศ	ก็สะอาดและสดใส
ทุ่งท่าพนาลัย	บริสุทธิ์สภาพธรรม
งามชุดมนุษย์แต่ง	ฤจะแข่งสภาพขำ
ภูมิจริงและภาพจำ-	เพาะจะเปรียบก็กลกัน
ทวยธรรมชาติชวน	บมิยวนก็ย่อมขัน
แท้ธรรมชาตินั้น	ชนบทบำเรอเสบย
นคร
กรุงไกรคระไลวุ่น	ชุลมุนมิหยุดเลย
เดิรวิ่งบ่นิ่งเฉย	ชิวร้อนฤนอนเย็น
ทุกสิ่งประสงค์ค่า	คติขอบ่ค่อยเห็น
เวลาจำแลงเป็น	ธนไล่เตลิดหลง
พิศพักตรพสกนา-	ครอ่าสะอางองค์
อิ่มเอมเกษมทรง	สุขซึ่งจะพึงหมาย
บ้างเพียงดำรงชี-	วิตดีมิอดตาย
บ้างยากลำบากกาย	เพราะมิค่อยจะพอกิน
ความต่างระหว่างนา-	ครดุจฟ้าดิน
ยิ่งเมืองเมลืองสิน	สิประจักษมากหลาย
เอี่ยมอารยธรรมทำ	รสธรรมชาติกลาย
โลกแต่งจำแลงกาย	กลคนละโลกกัน
แลดูมิจำได้	ดุจลืมก็เหลือขัน
ลืมธรรมชาติพลัน	ฤมิยินมิยอมเห็น
ภาสิต
เชิญตรึกสำนึกทราบ	สุวภาพสภาพเพ็ญ
ถ้วนธรรมชาติเป็น	มิตรแท้มิแปรผัน
๑๕ พฤศจิก. ๗๒
พหูสูต
(อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑)
เอนเอกเขนกเหนือ	ติณนุ่มสนามงาม
ร่มรุกขมูลยาม	มนหย่อนนิยมเย็น
แจ้ว ๆ สุโนกจ้อ	พิศอ้อ ! ก็แลเห็น
นกรู้และเลือกเป็น	ปิยร่วมฤดีเรา
ไม้หย่อมตะล่อมชล	กลแสร้งชะโงกเงา
เรียมซ่านเสน่ห์เสา	วสภาพผะสมสิง
น้ำใสสะอ้านเปี่ยม	มนเรียมก็เปี่ยมชิง
น้ำใจและน้ำจริง	กลเปี่ยมจะปานกัน
แน่ะ ? นกและแน่ะ ! ไม้	ชลให้ประโยชน์ครัน
สุมทุมชะอุ่มอรร-	ณวเลี้ยงชะลอวัย
ใสเปี่ยมตลอดปี	ก็เพราะมีทำเลไหล
รับถ่ายระบายไป	บ่มิเหือดระเหยหน
น้ำตันก็น้ำตาย	บ่ระบายบ่เที่ยงทน
ลับหลังพิรุณปรน	สุริย์ร่ำกระหน่ำหนอง
แผดเผาผะผ่าวกรุ่น	ระอุอุ่นละอองกรอง
เหือดแห้งระแหงมอง	บ่มิชื่นมิชวนชม
นกเอ๋ยเฉลยจบ	ฤประสพทิพารมณ์
งันเงียบจะเงี่ยงม	ฤจะจ้องวิจารณ์ตู ?
ความขำกำเนิดใน	มนใสสำเหนียกดู
แจ่มแจ้งแสดงภู-	มิสภาพพิสิฏฐ์ผล
เราท่านสำคัญการ	บริหารกำลังตน
อย่าเยี่ยงสระน้ำฝน	อุตุแล้งจะแห้งหาย
จงเยี่ยงสระน้ำไหล	ชลเลี้ยงบรู้วาย
ร่มรุกขชาติราย	ทวิบทบำเรอพลาง
ความรู้ประดุจวา-	ริ จะมาณทิศทาง
ไป่ควรจะกั้นกาง	กลก่อทำนบกัน
การอ่านวิจารณ์ตรับ	สิริศัพทสิ่งสรรพ์
ตรวจค้นบ่พ้นบรร-	ลุวิเศษเสมือนหมาย
โลกนี้มิใช่จน	นิติค้นสะดวกดาย
บรรพ์ปรัตยุบันผาย	นยน้อมประนอมเพรง
อย่าหลงทะนงเชา-	วนเฝ้าจะคิดเอง
เดาเพลินดำเนิรเพลง	สระซึ่งคำนึงฝน
คิดเดียวจะเทียวขัน	ดำริพันและหมื่นคน
ใดมีบ่หมายยล	บมิใช่วิสัยเธียร
ตรองเติมและเสริมต่อ	วุฒิพอก็พึงเพียร
อาศัยสำรวจเรียน	พหุศรุตจะสมหมาย
อุปมาชลาลัย	อุปไมยมิกลับกลาย
อาตม์เอกเขนกสบาย	บริกรรม ณ​ ความฝัน
เพื่อนนกก็ผกหนี	จรลี้ละแวกวัน
เรียมหลีกพนารัญ	สุริย์แมกสุเมรุบัง
๒๓ กรกฎ. ๕๗
ภาพทะเลเวลาเดือนหงาย
ณ หาดทรายแห่งหนึ่งในอ่าวสยาม
(วสันตดิลกฉันท์ ๑๔)
แลสูงก็แสงศศิสว่าง	พิศพ่างพิมานแมน
แลโลกก็ล้วนสมุทรแดน	ขจิจดจุไรชล
แสงโสมสนานสลิลแนบ	วิจิแวบวะวับวน
พร่างพรายประกายอุทกยล	ดุจเยื่อลำยองทอง
โสมแสงสนองกษิรน่าน	บสนานสนุกผอง
เลือกแหล่งสำแดงสิริลำพอง	พิศอ้อก็เงาจันทร์
ปุ่มปุ่มตะคุ่มคิริสมุทร	ชลผุดชะโงกงัน
รำไรอุไรวิบุลบรร-	พตโพ้นพะนอสรวง
อ้าโสมประโลมรุจิรรัง-	สิสุวรรณเยื่อยวง
คำหยาดวิภาสพิภพปวง	ปถพีพิลัยแล
นวลจันทร์กะสันกษิรจับ	ขจิรับกะนวลแข
คำยวง ณ ห้วงสลิลแด	ดนุน้อมคำนึงขวัญ
เรียมฤๅสราญศริรรม-	ยณ แท่งถมอมัน
แมกหาดสะอาดอุดมพัล-	ลภล้วนหิรัญทราย
ซ่าแซ่กระแสชลกระฉอก	ลุระลอก ณ ฝั่งหมาย
โอบหาดบขาดชลประกาย	กรโอบก็กลกัน
หนุนเนื่องเมลืองพลสมุทร	ประลุรุดระลอกผัน
ฟอกผาและวาลุกนิรัน-	ตรครึ้มคระหึมเสียง
พักกายสบายหทยแทบ	สุขแท่นทะเลเคียง
หูตาและอารมณเพียง	จะระเห็จระหนหาว
ฟังเพลินเจริญยนทอด	จิรจอด ณ เดือนดาว
สุขเรียมก็เทียมทิพยราว	สุขเทพทิพาลัย
อ้าขวัญมหัณณวสยาม	วรยศจะเยียไฉน
เพ็ชรวาง ณ ข้างวิถิฤใคร	จะมิม่งจำนงขวัญ
ควรแล้วจะล้อมกษิรรั้ว	ดุจเรือนอุไรอัน
รองรับวิโรจน์วชิรวรร-	ณวิเศษสยามหวง
ล้อมรั้ว-เรี่ยไรสร้างเรือรบพระร่วง
(โคลงสุภาพ)
แสงเพลิงโพลงพลุ่งฟ้า	เฟ็ดหาว
ลามแลบแปลบเปลวราว	แลบลิ้น
มารุตเร่งเพลิงสาว	ก้าวรุด เร็วแล
ลุยโลดหลังคาสิ้น	เสร็จไหม้เสมือนผง
ยามบงบ่อยากให้	ไฟชิด เรือนเลย
ยลระย่อยินระย่อคิด	ขยาดขยั้น
คึ่กคึ่กครึกโครมติด	ตะลุยโล่ง ตลอดฤๅ
ยุบแยกแตกหักสะบั้น	ระเบิดโป้งโผงผาง
ฟอนฟางปลิวว่อนฟ้า	ฟูมไฟ
โปรยลูกไฟปรายไป	ประป้อน
แม่ไฟลูกไฟไว	ไฟอบ
อ้าวอุ่นไอไฟร้อน	พลุ่งแล้วเรือนโพลง
ยกโขยงขยับลี้	อัคคีภัย
พ่อแม่จูงลูกไคล	คล่ำคล้อย
หนุ่มสาวเฒ่าแก่วัย	ต่างต่าง
คอตกน้ำตาย้อย	พักตร์เพี้ยงภูตผี
บ่มีเคหาสน์ห้อง	หาวหน
ผีบ่มีศาลคน	ขาดบ้าง
เนาดินถิ่นท้องถนน	เหลืออนาถ
ทรัพย์วอดตัวอ้างว้าง	วาดนี้อัคคีภัย
ยุทธภัยไฉนร้อยเท่า	พันทวี
โจรอัคคีภัยมี	มากพร้อม
ลูแวงวอดอรรคนี	ฤมิใช่
ภัยเหล็กลูกปืนล้อม	บ่รู้จักถาม ใครเลย
สงครามฟังข่าวคล้าย	ดูไฟ
ใครจักเห็นใจใคร	ยากแท้
ใครถูกอัคคีภัย	พอทราบ
ภัยเศิกภัยไฟแพ้	เพียบแล้วเบลเยียม
ลูกเหล็กตะกั่วร้าย	ยิ่งลูก ไฟเฮย
บ่เลือกลู่เนื้อกระดูก	ด่าวดิ้น
เหล็กระเบิดโบสถ์บ้านถูก	ทลายถล่ม เทียวแล
ประประกายเพลิงหวิ้น	วู่ไหม้วามเมือง
ฝืดเคืองสารพัตรพ้น	พรรณนา
งานหยุดคนหยุดพา	โหดไร้
อาหารสะสมหา	เร็วเหือด
ทรัพย์แผ่นดินสิ้นได้	เพราะด้วยการเมือง
สุขเปลืองเปลืองทรัพย์ซ้ำ	เปลืองชนม์ ชีพด้วย
พลรบพลเรือนทน	เทวษถ้วน
หญิงชายเด็กใหญ่อล-	หม่านทั่ว กันแล
ร้อนยิ่งร้อนไฟล้วน	แต่ร้อนระงมไป
ทุกข์ภัยใหญ่ยิ่งล้น	เหลือตรา
เหลือจักหาคำมา	บอกได้
เชิญเพ่งพิจารณา	ถ้วนถี่
ทางที่หลบหลีกให้	รีบล้อมทะเลเร็ว
เชิญ สละทรัพย์เพื่อตั้ง	ทำนบ
เข้า ส่วนซื้อเรือรบ	ประหนึ่งรั้ว
เรี่ย ไรพวกเราจบ	อาณาจักร สยามแล
ไร ขอบรอบอ่าวกลั้ว	เกลือกร้าวผ่าวภัย
๗ พฤศจิก. ๕๗
เรือรบพระร่วง
(โคลงวิชชุมาลี-เหมือนโคลงดั้น แต่ไม่บังคับเอกโท และโคลงต่อไปก็ไม่ต้องรับสัมผัสกับโคลงต้น)
หวนระลึกพระร่วงให้	หลับเห็น
ลำฟ่องว่องแหวกชล	เชี่ยวอ้าว
น่านน้ำสยามเป็น	เพื่อนอุ่น
ริปูรู้ฤทธิ์ร้าว	ระอา
ร่วงเรือฤทธิ์ร่วงเจ้า	ฉายา บารนี
จอมเศิกวาจาสิทธิ์	ร่วงเจ้า
หาญสมุทรยุทธนาวา	เรือร่วง เทียวแล
ชัยสิทธิ์ร่วงเจ้าเข้า	ย่านาง
ดั่งฤๅเราแผกเพ้อ	อุทโฆษ
อย่าพ่อ อย่ามากปาก	ป่วยแท้
พระผู้เป็นเจ้าโปรด	ประทานชื่อ ชอบแล
เรือพระร่วงฤทธิ์แม้	เหมาะเหม็ง
ทรงเล็งทิพเนตรแล้ว	จึ่งขนาน นามแน่
เชื่อท่านธูรท่านทำ	ถูกนัก
พระองค์กับรัฐบาล	ใดแปลก
หน้าที่เราก็จัก	ออกเงิน
ชโยพระร่วงเรื้อง	เรือไทย
ขอพระร่วงวจีสิทธิ์	สิทธิ์ด้วย
เรี่ยไรได้ดั่งใจ	จงเจต-นาเทอญ
เสียมอยากเห็นเร็วช่วย	ให้เห็น
๔ ธันว์. ๕๗
นายพลเอกพิเศษแห่งกองทัพอังกฤษ
(โคลงดั้น-ต่างจากโคลงดั้นบาทกุญชรที่ไม่บังคับให้คำที่ ๗ บาทที่ ๓ แห่งโคลงต้น รับสัมผัสกับคำที่ ๔ บาทต้นแห่งโคลงต่อ)
แถลงปางบรมราชเจ้า	จอมชนม์
สยามรัฐฉัตรชัยศรี	สิทธิแกล้ว
เฉลิมพระยศนายพล	เอกพิเศษ
ทัพวิลาตพร้อมแล้ว	เลือกถวาย
ตังวายพระเดชเบื้อง	บูรพา
พูนพระยศฦๅสาย	สิทธิ์แล้ว
สยามเทอดเลิศฦๅชา	ปรากฏ
งามชาติงามเชื้อแกล้ว	เกริกไทย
พระยศยงยิ่งท้าว	เธอสนอง
นรเทพอังกฤษไกร-	เกริกหล้า
นายพลเอกพิเศษครอง	เสียมศักดิ์
โทเทพกึ่งฟ้าคว้า	หัตถ์ผสาน
ราชกรณียกิจนี้	ควรจา-รึกใน
พระราชพงศาวดาร	ดุจเต้า
ตามเฉลิมพระเดชา-	นุภาพ
พระมงกุฎเกล้าเจ้า	เจิดเศียร
พุทธศกสองสี่ห้า	แปดขาด ตัวเมื่อ
ศุภมาสกันยมาสเวียน	ว่องรู้
ที่ยี่สิบสองราช	โทรเลข ถึงแล
จากพระยอร์ชเจ้าผู้	ผ่านทิวา
เชิญธำรงพระยศเรื้อง	ราชฤทธิ์
พลเอกพิเศษปรา-	กฏอ้าง
แห่งทัพบกอังกฤษ	ทั้งหมด
สมพระเกียรติเจ้าช้าง	เผือกพงศ์
เครื่องทรงยงยุทธ ‘แก้ว’	กำยำ
หากว่าพระจะทรง	ประสิทธิ์ไว้
ทหารราบเบา ‘เดอะรำ’	ราบเก่า
คือราบที่ไท้ได้	อดีตครอง
รุ่งวันพลันเทพเจ้า	จอมธรรม์ เรานอ
ตอบราชไมตรีสนอง	เกียรตินั้น
ถวายพระยศสยามอัน	โอภาส
สองราชสองหล้าหมั้น	เหมาะเหลือ
สยามชาติวิลาตล้วน	นักรบ เจียวแล
ใจจึ่งจวบใจเจือ	เจตน์ตั้ง
กิจราชส่งราษฎร์สบ	สหศักดิ์
สองราชสองหล้ากั้ง	เกียรติเห็น
กรุงสยามงามพักตร์เพี้ยง	เพ็ญยศ
บูรพ์ประเทศไทยเป็น	เยี่ยงไว้
เก่าก่อนห่อนปรากฏ	กิตติศัพท์ ฉะนี้เลย
ไร้ราชอาจฉะนี้ได้	ดั่งฤๅ
เรามีวีรราชแล้ว	รังรักษ์
ธ จะพาเรากะพือ	เพิกหล้า
สรรพสิ่งอุปสรรค	กษัยหมด
สยามเกียรติจักฟุ้งฟ้า	เฟื่องหน
ขอพระยศอยู่คู่ฟ้า	ดินวาย เทียวเทอญ
ขอพระชนม์เจริญจน	จวบร้อย
พระเดชดั่งนารายณ์	เรืองฤทธิ์
เสวยสุขดั่งข้าน้อย	พร่ำวอน
๑ ธันว์. ๕๘
ราชสดุดี-ดอนเจดีย์
เสด็จโดยขะบวนพยุหยาตราน้อย พ.ศ. ๒๔๕๖
เนื่องจากการซ้อมรบของเสือป่า
เป็นการฝึกซ้อมเดิรทางไกล
(ลิลิตดั้น)
ศรีศรีสิทธิสมรรถ กระพุ่มหัตถ์ ณ เศียรเกล้า ทศนัขเข้าระเบียบราย หทัยหมายม่งไตรรัตน์ และชนกกษัตริย์เสือป่า อ่าองค์กวีศรีคเณศ นบมเหศรมนูสาร เอกอาจารย์จอมปราชญ์ อภิวาททวยเทพทั่ว เผชิญมั่วสมารักษ์ เอกอัครมหาบุรุษ พระมงกุฎเกล้าเจ้าไทย ปัจจุบันสมัยเสือป่า อ่ากวีภูรีเลิศ ประเสริฐอาจารยคุณ อดุลจอมนัจ วิสัยใด ธ มีพระราชประสงค์ ขอจงประสิทธิโสตถิผล อวยพระชนม์ยืนนาน ขานพระเกียรติเกริกไกร เกรียงเดชสมดั่งคำข้าได้ สดุดี
ศรีสิทธิฟ่องฟ้า	ฟูโพยม
ชะรอยพระเสด็จมา	โปรดแล้ว
เพ็ญศรีพระเพ็ญโสม	เพ็ญสวัสดิ์
เฉลิมพระเกียรติแกล้วแผ้ว	ผ่องไผท
ยากได้ยอดขัตติยเพี้ยง	เพ็ญลักษณ์
เสือป่าอาจารย์ไกร-	เกริกถ้วน
เธียรศรีกวีศักดิ์	นัจสูจน์
ทศพิธธรรมท้าวล้วน	เปี่ยมครอง
รัฐประศาสน์ออกตกแจ้ง	ประจักษ์เจน
นิติศาสตร์ธรรมศาสตร์ผอง	เพียบรู้
พระองค์ดุจธรรมเป็น	เครื่องเหนี่ยว
นำชาติยาตรเยื้องกู้	เกียรติไทย
อนใดกอบเกี่ยวด้วย	โบราณ คดี
พระแนะพระนำใน	สิ่งนั้น
เพื่อประโยชน์พงศาวดาร	แห่งชาติ
เมืองพระร่วงได้ได้ดั้น	เสด็จถึง
โดยทางสังฆราชเต้า	ประเวศตาม
ดุจอดีตสำนึง	ก่อนโน้น
ค้นคว้าคร่าห์คลองความ	รู้เก่า
เผยแผ่พิทยเพี้ยงโพ้น	ผุดแถลง
“เที่ยวเมืองพระร่วง”เจ้า	ประจักษ์นาม
คือพระราชนิพนธ์แจง	แจกไว้
บวกสมบัติหนังสือสยาม	สยายเพื่อ วิชา
ยังอื่นอีกไท้ได้	นิพนธ์
จวบแปรราชสำนักเมื้อ	สนามจันทร์
ณ พระปฐมจน	ยาตรเต้า
ในระหว่างคิมหขัณฑ์	ฤตุ
พระเสด็จด้นดั้นเข้า	วนาลัย
กรีฑาพลพยู่ห์ด้วย	ขะบวนเสือ- ป่านอ
เป็นพยุหยาตรา	อย่างน้อย
ตรวจค้นค่ายคูเหลือ	แต่เศิก เตลงแล
ม่งประโยชน์ค้อยค้อย	เสาะสรร
ลุเด่อนเกริ่นเกริกอ้าง	เจดีย์
เชิงชัฏซ่อนสถูปขวัญ	มั่นไว้
ใช่อื่นอนุสาวรีย์	พระนเรศวร์ เทียวแล
สามรอบร้อยเร้นได้	ดั่งฤๅ
เสือป่าอาเพดแล้ว	รกชัฏ
ซ่อนสถูปเสือป่าคือ	ซ่อนไท้
ซ่อนผู้อื่นพอสมรรถ	มิดชิด
เสือป่าซ่อนฉะนั้นได้	บ่มี
พระสถูปสถิตชี้	แดนชัย
มหายุทธหัตถี	ที่นั้น
ฝังแน่น ณ ใจไทย	ถ้วนทั่ว
ชวนฮึกเหิมให้หมั้น	ม่งชัย
มอญม่านมากมั่วแม้น	ปฐพี เพิกฤๅ
สองราชเร่งทัพไทย	สกัดก้าว
ทั้งทัพบ่ทันฝี	เท้าคช ท่านนอ
ถั่น ถั่น ทั้งน้องท้าว	ถับถึง
หัตถีทระหดเหี้ยม	กำแหง
เหิมอาสน์สยามราชจึง	จู่ท้า
ยุทธหัตถิดำแคง	ยศคู่ สยามเทอญ
ชัยสิทธิ์ชัยคุ้งฟ้า	ฟ่องชัย
มหาอุปราชเจ้า	จอมทัพ เตลงฤๅ
ต้องพระแสงนเรศวร์ไกร	แกว่นแกล้ว
ขาดแล่งแกว่งกายกับ	กัณฐหัต- ถีเฮย
ศูนย์ชีพเชิดให้แล้ว	ซึ่งชโย
เอกาทศรถผู้	อนุชา พระเอย
ล้างชีพมางจาชโร	พี่เลี้ยง
สิ้นเจ้าสุดแรงพลา-	กรระส่ำ- ระสายกัน
เสียมทัพถับห้ำเพี้ยง	หั่นหมู
ดังฤๅชัยสถูปล้ำ	เลอยศ สยามเทียว
ชัฏช่างแหนไว้ดู	สิทธิ์ได้
ปกปิดคลุมมิดหมด	แมกส่ง
ชะรอยป่ารู้เลี้ยงให้	แก่เรา
พระองค์มงกุฎเกล้า	เจ้าไทย
เทาประเทศสู่เสา-	วภาพพื้น
นบพระสถูปชัย	ไพจิตร
อื้อข่าวเราล้วนตื้น	ปิติรมย์
หลับสนิท ธ สะกิดให้	ตื่นเห็น
มรดกเรานิยม	อยากได้
ยิ่งทรัพย์ยิ่งชีพเป็น	ลาภเลิศ
หากพระโปรดชี้ให้	แก่เรา
ข้าบาทบ่อาจน้อม	ดุษณี ภาพนอ
จึ่งเริ่มสดุดีเสา-	วพจน์นี้
นอบเกล้าฯ ณ ฝ่าธุลี	ละอองบาท
ขอพระชนม์ร้อยชี้	ช่องเจริญ
มรรคาคลาคลาศนั้น	ยังไกล
สักแต่จักดุ่มเดิร	ห่อนได้
ขาดมัคคุเทศก์ไฉน	จักลุ วิเศษเล่า
มัคคุเทศก์สบแล้วไสร้	จักสงวน
๒๘ มีน. ๕๖
สงครามโลก ศตวรรษที่ ๒๕
หมายเหตุ-บทนี้เขียนในขณะนั้น ถ้อยคำจึ่งเป็นเชิงทับถมศัตรู ควรผู้อ่านรวมทั้งมิตรที่ได้เคยเป็นศัตรู จะอ่านด้วยน้ำจิตต์และความหยั่งรู้เช่นนั้นแล้วและให้อภัยแก่ผู้รจนา เพื่อความสละสลวยแห่งโคลงกลอนด้วย
มหากลียุค
(วสันตดิลกฉันท์ ๑๔)
อ้าโลกทุเรศเพราะทุรยุทธ	กิร์ติทรุดศรีสลาย
เสื่อมเห็นบ่เป็นวฒนกลาย	จรกลับอรัญสมัย
ถือหลัก “กำลังทหรกรรม	ดุจธรรม” ก็จนใจ
ชาติน้อยจะคอยมรณภัย	อุชุแพ้พลํพาล
ร้ายกาจเพราะชาติทมิฬเอก	รณเฉกติรัจฉาน
ท้าโลกทำลายสุขและขาน	คติฆ่ามิว่าใคร
อ้าง “ความจำเป็นบ่มิประจักษ์	นิติธรรมใดใด”
อ้าโลกจะกลับวิกลไป	ปรโลกฤโลกันต์
หากว่ามหาอมตธรรม	ทะนุโลกบำรุงสรรพ์
จึ่งเหตุอุบัติกษณะอัน	บมิทันฉกรรจ์พอ
ยิ่งช้าพยาธิจะกำเริบ	ภยยิ่งจะหนักหนอ
หลายชาติประมาทมรณะรอ	กิมิบ่อนและนอนใจ
บุทคลเสวยสิริสวัสดิ์	เพราะอมัตธรรมไฉน
โลกนี้จะมีสิริวิไล	ก็เพราะธรรมฉะนั้นเทียว
ทิ้งธรรมกระหน่ำทหรฤทธิ์	วรวิทย์ฉลาดเฉลียว
ดาบคม ณ หัตถ์ทมิฬเจียว	และฤโจรจะรีรอ
ธรรมคือกำลังทหรเลศ	อนุเทศบ่เหลือหลอ
เมืองไทยจะไร้อิสสรหนอ	และจะเสื่อมพระศาสนา
โลกสบสมัยมฤคสัญ-	ญิบ่แสร้งจำนรรจา
เหตุหลงกิเลสอสุรลา-	มกธรรมสมาทาน
ชโย! สยาม
(กาพย์ฉบัง)
ปางเมื่อสมเด็จจอมปราณ	สยามรัฐนฤบาล
รามาธิราชเรืองศรี
ทรงธรรมทรงวุฒิทรงปรีช์	โลกคดีธรรมคดี
ออกตกแตกฉานชาญชัย
ท้าวเสด็จอวตารต้องสมัย	พาสยามคระไล
ล่วงหลีกมหาภัยใหญ่หลวง
ทรงเห็นเหตุการณ์ทั้งปวง	ชัดแจ้งด้วยดวง
ทิพยเนตรซึ่งทัศนาไกล
ทรงทัดทานเหล่าชาวไทย	ซึ่งมีแก่ใจ
ไปเข้าข้างฝ่ายเยอรมัน
โดยเหตุส่วนตัวทั่วกัน	ไม่เห็นภยัน-
ตรายอันจ้องมองสยาม
พระทรงประสาทสั่งยังความ	ประกาศสงคราม
ให้มีแก่ชาติท่ามกลาง
ยุโรปซึ่งโลกอางขนาง	นำไทยไปทาง
ที่ถูกเพื่อไทยเป็นไทย
เยอรมันนั้นวุ่นทั่วไป	ว่างศึกเขาไว
เข้าแทรกเข้าแซงชาวประชา
ยามยุทธปล่อยพยาธินานา	กาฬโรคอหิวาต์
ตัวบิดตัวอื่นหมื่นแสน
พยาธิสัตว์พยาธิคนกล่นแดน	กินแฟะกินแฟน
ดุจหนอนซึ่งบ่อนคืนวัน
จึ่งชาวตะวันออกครามครัน	เป็น “โรคเยอรมัน”
มิค่อยจะวายเป็นใจ
เขายุเขาแหย่แก้ไข	วางสินใจไว้
เวียนก่อให้เกิดกาหล
เทพไทยเล็งทิพยเนตรยล	ทรงตระหนักมรรคผล
ทรงแก้ทรงกู้ชูสยาม
ทวยราษฎร์คลายหลงปลงตาม	โดยเสด็จสงคราม
ด้วยจิตต์ตื้นเต็มเปรมปรีดิ์
พระเสด็จหนไหนไทยมี	จงรักภักดี
ก็พร้อมกันโดยเสด็จไคล
น้ำหนึ่งใจเดียวทั่วไป	รัฐบาลชาญชัย
เข้าจับเข้าจัดศัตรู
พริบตาเดียวเรียบเร็วผลู	พร้อมเพรียงเลี้ยงดู
ได้เห็นเป็นน่าพิศวง
บ่เกินบ่ขาดอาจอง	ยุติธรรมธำรง
บันลือพระเกียรติเกริกไกร
เชิดชื่อชูชาติชาวไทย	ช่วยโลกบำราศภัย
พำนักในธรรมดีงาม
เทพไทยของเราเกล้าสยาม	ทรงชัยในยาม
ที่จำจักต้องมีชัย
พระปรีชาญาณหยั่งไกล	เห็นปานนี้ไสร้
เราจึ่งพร้อมกันบูชา
ขอพระชนม์ยิ่งร้อยพรรษา	เสวยสุขทุกเวลา
พระเดชดั่งดวงสุริย์ฉาย
ทรงนำสยามรัฐเร็วผาย	ล่วงพ้นภยันตราย
บรรลุซึ่งผลเพ็ญศรี โสตเทอญ
๑๖ สิงห์. ๖๐
จอมพลฟช
จอมทัพแห่งสงครามโลก พ.ศ.​๒๔๕๗-๖๑
(โคลงดั้นวิวิธมาลี-ผิดกับโคลงดั้นบาทกุญชร ที่คำ ๗ ของบาท ๓ แห่ง​โคลงหน้าไม่ต้องรับสัมผัสกับคำ ๔ แห่งบาทต้นของโคลงต่อไป)
สงครามระหว่างชาตินั้น	เป็นธรรม- ดาแล
แต่มหาสงคราม	แปลกบ้าง
ธรรมาธรรมทำ	เศิกโลก
เหตุโลกบ่เข้าข้าง	อธรรม
นำทัพประเทศกู้	ชัยบูรพ์
เปรียบกับจอมทัพนำ	โลกเรื้อง
หิ่งห้อยแข่งแสงสูริย์	แสงเส่า
อุปมาต้องเบื้อง	อุปไมย
จอมชัยจอมทัพเจ้า	จอมมหา ยุทธเฮย
นามฟชยศยิ่งไกร	แกว่นแกล้ว
ชาติฝรั่งเศษแสนสา-	มารถกอบ
กิจโลกโลกรู้แล้ว	เลื่องนาม
สงครามยามเข้าด้าย	เข้าเข็ม
เหิมฮึกข้าศึกตาม	รุกร้น
อีกหกสิบสองเต็ม	กิโลเมตร
ปารีสฤๅรู้พ้น	หัตถ์พาล
สัมพันธมิตรไสร้	ศึกกระจาย
ต่างทัพต่างนายหาญ	ศึกแม้
ต่างใจต่างอุบาย	ต่างช่วย
รู้โรคจึ่งรู้แก้	กิจควร
มวลเทศมวลทัพตั้ง	ฟชเสน
เป็นประมุขนำกระบวน	ต่อต้าน
เกียรติศักดิ์สมจักเป็น	ฝรั่งเศส
เหตุยุทธภัยไหม้บ้าน	บุกเมือง
เมลืองพลมารมากล้น	หลากหลาม
ฝ่ายรับน้อยแต่เรือง	ฤทธิ์สู้
บุญโลกอเมริกาตาม	หนุนติด
ขนทัพข้ามสมุทรกู้	เกี่ยงชัย
เร็วไวฟชเปลี่ยนต้าน	เป็นรุด โรมพ่อ
ข้าศึกฤๅมีสมัย	หยุดยั้ง
อาจารย์วิธียุทธ	คือฟช
คราวกระหน่ำจ้ำตั้ง	แต่โหม
รุกโรมทรหดห้ำ	หั่นขวัญ
ฮั่นส์หากเสียหายโทรม	ทรุดไสร้
สัมพันธมิตรพลัน	เป็นต่อ
สัญญาพ่ายแพ้ให้	เร่งเซ็น
พึงเห็นคุณวิเศษผู้	เพ็ญชัย
ยามหนักพลน้อยเป็น	ล่างเบี้ย
ถนอมขวัญบ่พรั่นภัย	ใจเด็ด
ประวิงศึกซ่อนแปล้เปลี้ย	ปลุกรณ
จนอเมริกาค่อยข้าม	สมุทรหนุน
เบี้ยล่างกลับเป็นบน	จะไจ้
ยึดแรงส์รักษ์ฝั่งจุน	เรือจอด
ขนสาตร์ขนทแกล้วได้	ดั่งใจ
ชม ไฉนจักเด่นแม้น	ชมสา- มารถเล่า
ชม ผูกสามัคคีใน	ทแกล้ว
ชม บังคับบัญชา	เฉียบขาด
ชม อธรรมแพ้แล้ว	แก่ธรรม เทียวนา
๑๗ มกร. ๖๕
หมายเหตุ-บทนี้เขียนในขณะนั้น ถ้อยคำจึ่งเป็นเชิงทับถมศัตรู ควรผู้อ่านรวมทั้งมิตรที่ได้เคยเป็นศัตรู จะอ่านด้วยน้ำจิตต์และความหยั่งรู้เช่นนั้น แล้วและให้อภัยแก่ผู้รจนา เพื่อความสละสลวยแห่งโคลงกลอนด้วย
ดุษฎี “เอ็มเด็น”
(กาพย์ฉบัง)
แถลงแยบยุทธพ่าหน์นาวี	เอ็มเด็นดุษฎี
แสดงประโดยแดนคุณ
ด้วยเดชเมตตาการุญ	เรืองฤทธิ์เลอปุญ
ริปูก็ย่อมยอมชม
ฤๅตูผู้อุเบกขารมณ์	จักไม่นิยม
ระยอบในเยี่ยงยงธรรม
เจ้าผู้เพ็ญยศกำยำ	ไว้ชื่อฦๅลำ
ศูนย์ชีพไป่สิ้นสรรเสริญ
ถ้วนถ่องคลองธรรมดำเนิร	ฤๅมีละเมิน
ละเมิดต่อกฎนานา-
ประเทศทั่วผู้รู้พา	กันเปรมปรีดิ์ปรา-
โมทย์ดุจดั่งคอยเอ็นดู
จู่โจมโหมหักริปู	ไป่เกรงมฤตยู
ในที่มิพึงยำเยง
ฉลาดด้อมปลอมกายหลายเพลง	ปล่องหนึ่งทำเอง
ก็เล็ดก็ลอดเร็วผลู
ครั้งเข้าปีนังฟังดู	โรมรันพันตู
ต้อง ‘ให้’ ว่าหาญชาญชัย
มัทรราษฎร์ก็ได้เคยไป	เยี่ยมพอตกใจ
แล้วล่าให้ตาแลตะลึง
แก่งเกาะเลาะลัดตัดตะบึง	จะจับเจ้าจึ่ง
จักยากกว่ายากเย็นเข็ญ
ถึงถูกสกัดก้าวเช้าเย็น	แต่เดี๋ยวเอ็มเด็น
ก็ด้อมเข้าจับเภตรา
สองสิบเศษลำคณนา	สองยุทธนาวา
วาณิชย์วินาศหวาดเสียว
จมจอดรอดบ้างอย่างเดียว	แต่ที่ให้เทียว
บรรทุกซึ่งคนคืนเมือง
มัธยัสถ์ชีวิตปลิดเปลือง	ประทังประเทือง
ทำลายวัตถุจำทำ
มีเรื่องเลื่องชื่อฦๅคำ	นายเรือหนึ่งลำ
ชายานั้นมาในเรือ
ตัวรอดเรือรอดเพราะเขือ	คุ้มชีพรีบเมือ
มลภยเยือนเย็น
มึลเลอร์นายเรือเอ็มเด็น	สุภาพเพ็ญเห็น
ประจักษ์ตระหนักปานไฉน
แกล้วกล้าพาชื่อฦๅไกล	เสนสมุทรสมรรถชัย
ชลยุทธแทบสุดสาคร
อ้างว้างในกลางชโลธร	ไตรมาสจวบมรณ์
แห่งมึลเลอร์เนตรนาวี
วิทยุโทรเลขสถานี	เกาะโกโกส์มี
มุ่งหมายทำลายขวายขวน
เล่นไฟไฟลามตามลน	ข้าศึกซ้อนกล
ก็ส่งข่าวศึกก่อนเสีย
ซิดนีย์เรือออสเตรเลีย	รู้ข่าวมาเยีย
เอ็มเด็นฤๅย่อท้อหนี
เสร็จทำลายกิจพิธี	รี่แล่นจรลี
ออกสู่สมุทรยุทธภูมิ
ผ่านทางรีบวางปืนตูม	สองบงสองบูม
สองบ่ายสินาดผาดเผง
ทะเลบ้าฟ้าคระหึมครึ้มเครง	วังวนอลเวง
ระลอกก็ฉุกคุกคาม
พายุโหมโครมส่งสงคราม	สองแคลงแสงวาม
วะวาบแล้วพ่นพองควัน
สองหาญสองโหมโรมรัน	สองประชิดติดพัน
สองเพ่งพิฆาตมาตรหมาย
เอ็มเด็นด้อยขนาดชาติชาย	ถึงตายยอมตาย
ไว้ชื่อให้โลกฦๅชา
ซิดนีย์สินาดมาตรา	แรงเขี้ยวแรงงา
ก็ค้ำก็คานเอ็มเด็น
ตีห่างลองทางปืนเห็น	เหมาะยุติเป็น
ระยะก็ยุทธสุดทาง
เอ็มเด็นยิงสั้นพลันระคาง	เป้ง! เป้ง! อับปาง
จึ่งป่นด้วยฤทธิ์ซิดนีย์
หัวเสยเกยเกาะเหมาะมี	คลื่นยอพอดี
ก็กองเป็นกากซากศูนย์
สู้จนเย็บตาอากูล	สมศักดิ์ศารทูล
มิให้ประโยชน์ศัตรู
มึลเลอร์โรมรันพันตู	เดนมรณ์มฤตยู
ยังยั่นมิพลันกล้ำกลาย
แพ้แล้วรู้ยอมออมอาย	สมศักดิ์สมชาย
สมชาตินักเลงเลอธรรม
มอบชีพเช่นชะเลยเสวยกรรม	มอบกายหมายทำ
หน้าที่ผู้ชายใจทหาร
ไว้ชื่อฦๅจบจักรวาฬ	กอบการโดยการ
มิย่นมิย่อท้อถอย
ขานข้อคุณเชิดเลิศลอย	แยบคายหมายคอย
จะชักจะชวนชาวเรา
ชาติชายไว้ชื่อถือเอา	เยี่ยงอ้างทางเทา
จึ่งสมเป็นไทยใจทหาร
ขาดเรือเกื้อกิจอุปการ	พวกเราเอาภาร-
ธุระเรี่ยไรแหล่หลาย
ฝากใฝ่ใจจริงหญิงชาย	หลายหลากมากมาย
มิน่าจะเนิ่นนานวัน
นาวีศรีสมุทรยุทธภัณฑ์	พอโหมโรมรัน
เรามีฤๅไม่ใคร่ถาม
จึ่งควรถ้วนหน้าพยายาม	ออกมากน้อยตาม
แต่อาจจะออกโดยทุน
เถลิงเกียรติ ‘พระร่วง’ลือบุญ	ร่วงเรือเลอคุณ
คำแหงสยามยามรณ
เรืองอิทธิ์ฤทธีศรีชล	เลิศเรือเลิศคน
จึ่งควรแก่เลิศแหล่งสยาม
ดั่งฤๅควรเราเบาความ	เชิญรีบลงนาม
เข้าส่วนเรี่ยไรเร็ว เทอญ
๒ เมษ. ๕๗
การบินเยี่ยมอินเดีย
(ภุชงคประยาตฉันท์ ๑๒)
ความแจ่มใสแห่งเวลาเช้า
อรุณงามอร่ามหล้า	แจร่มฟ้าทิวาไฟ
นภากาศสะอาดใส	สกาวเมฆวิเวกหาว
วิหกร่อนภมรหึ่ง	แมลงผึ้งผงมคราว
ละเลิงรสผการาว	มิทุกข์ร้อนอะไรเลย
พระพายฮือกะพือไผ่	สะบัดใบลำส่ายเสย
กระบือเบิ่งทำเชิงเฉย	ชม้อยลมและก้มกิน
ฉะนี้ภาพสภาพเช้า	บำเรอเร้าระรวยกลิ่น
จะแลไหนวิไลสิ้น	เพราะสดชื่นระรื่นรมย์
อนิจจานะฝ้าไฝ	กระไรช่างจะขื่นขม
มณีแท้มิทิ้งคม	มนุษย์หรือจะยอมจน
ผิสบอุปสรรคไสร้	มนุษย์ใคร่จะล่วงพ้น
ประสงค์ใดจะได้ดล	ดำรงอารยธรรมผอง
ความกำสรดเศร้าแห่งเวลาสาย
ณ เช้างามอร่ามโลก	กำสรดโศกสยามครอง
เพราะเครื่องบินมิสมปอง	เผอิญต้องถลาลง
ณ ป่าใหญ่อุทัยเขตต์	อุบัติเหตุมิคืนคง
ชไมชีพชะลอลง	เผอิญรอดบุรุษเดียว
ทหารเลิศประเสริฐชาย	ชิวาวาย ณ ป่าเปลี่ยว
ประทมหล้าและฟ้าเขียว	เขนยหญ้านิทราหลัง
ไม่ระย่อท้อถอย
ลำหน้าตกลำเหลือต่อ	มิย่อท้อมิรอรั้ง
ลุที่หมายเสมือนหวัง	วิรัชราชธานี
นคร ‘เทลหิ’ ฮินดู	ประเทศภูมิกำเนิดที่
พระยาครุฑอดีตมี	ตำนานข้ามสยามสึง
ก็บัดนี้พระยาครุฑ	ประดุจรูปจำแลงจึง
ระเห็จข้ามสยามถึง	ประเทศสินธุถิ่นฐาน
เจริญราชไมตรี	บำเรอทีฆะบินการ
นภากาศยานขาน	ขนัดปรัตยุบันนาม
รอยอับปางที่การบินทิ้งไว้
พระเจ้าขามิน่ากุม	ชีวิตหนุ่มและสาวงาม
กำลังบานทะยานยาม	สะบั้นขาดอนาถหนอ
จำเป็นนักจะก้าวหน้า	ฤน้ำตามิชุ่มพอ
กระนั้นขั้นกระไดก่อ	ก็ล้วนด้วยมฤตยู
มนุษย์ตายมนุษย์ตาม	พยายามประกอบกู้
จะก้าวหน้าดำเนิรสู่	ประโยชน์ซึ่งจะพึงหมาย
มนุษย์เดิมก็เดิรดิน	จะสอนบินมิใช่ง่าย
จำทิ้งซากสลายหลาย	สำหรับเรียน ณ ภายหลัง
๓ มกร. ๗๒
ศานติคณะของเค็ลลอก แห่ง ส.ป.ร. อเมริกา
หลักที่หมายสำคัญ ในวิถีแห่งประวัติการของโลก
(โคลงดั้นบาทกุญชร)
๑ ศกสองพันสี่ร้อย	เจ็ดสิบเอ็ด
โลกเลื่อนภูมิธรรมถึง	อีกชั้น
วันที่ยี่สิบเจ็ด	สิงหมาส
สารโลกเซ็นแล้วนั้น	น่าสงวน
๒ ถ้วนสิบห้าชาติได้	ชุมนุม ณ ปารีส
เค็ลลอกอเมริกันชวน	พรั่งพร้อม
บริอางค์ฝรั่งเศสสะ-	กิดก่อ
ปารีสเหมาะแล้วน้อม	เกียรติชุมนุม ให้แล
๓ แต่ประเทศอื่นต่อนั้น	นายเค็ล-ลอกเชิญ
ใครรับเข้าทะเบียนคุม	ชื่อไว้
สยามรับและเล็งเห็น	โทษเที่ยง แห่งยุทธ
ภูมิมนุษย์เลื่อนขึ้นได้	ดั่งฝัน
ประณามการสงคราม มิให้ใช้เป็นเครื่องมือการเมือง
ให้ใช้วิธีอนุญาโตตุลาการแทน
๔ พลันประณามยุทธเยี่ยงใช้	เป็นวิธี ชิงชัย
ยอมแต่เพื่อป้องกัน	ชาติม้วย
ลดอาวุธจักที	สำเร็จ
จักรพรรดิขัดข้องด้วย	มากรักษา
๕ เวลามีเหตุต้อง	โต้เถียง กันฤๅ
อนุญาโตตุลา-	กิจใช้
สันนิบาตชาติเผดียง	มอบเดช ไว้เทอญ
ศาลโลก ‘เฮก’ ให้ได้	ยุติธรรม
โลกจะเป็นประเทศหรือบ้านเดียวกันเข้าแล้ว
๖ โลกผันเล่ห์ประเทศแท้	แม่นเทียว
ชาวโลกเกี่ยวข้องกัน	หมดไสร้
ความเร็วรัดโลกเรียว	เข้ามาก
จัดโลกแบบบ้านได้	อยู่สบาย ด้วยกัน
๗ ศูนย์อันหมายหากได้	ไปถึง
งานจะอีกมากหลาย	เรื่อยล้า
ภูมิธรรมแห่งมนุษย์พึง	เขยิบอีก ร่ำไป
เราอาจถูกชี้หน้า	“ป่าหนอ!”
๘ เลิกรบเราหลีกพ้น	ยุทธภัย
มนุษย์หน่ายภูมิสัตว์พอ	ผ่องแผ้ว
เลิกเขี้ยวเล็บอาศัย	ขบกัด
ใครถูกผิดให้แล้ว	แต่ธรรม์
สงครามเดี๋ยวนี้ทำกันด้วยเงิน ฝ่ายมีชัยก็ต้องล่มจมด้วย
แม้ยุทธระหว่างชาติน้อยๆ ก็เป็นเชื้อเพลิงให้เกิดสงครามได้
๙ สงครามทำบัดนี้	ด้วยเงิน
แพ้ชนะบอบตามกัน	หมดสิ้น
กว่าหนี้รอดยับเยิน	หลายชั่ว คนแล
ราษฎร์แบกหนักหน้าดิ้น	เดชภาษี
๑๐ แม้มีชาติน้อยยั่ว	การยุทธ
น้อยต่อน้อยไหนมี	ขีดขั้น
เพลิงลามจุดโลกดุจ	คราวก่อน
เพราะโลกแคบเข้ากะชั้น	เชื่อมระนาว
เศรษฐกิจบังคับให้มนุษย์ได้เลื่อนภูมิธรรม
๑๑ จึ่งคราวแข็งอ่อนได้	หันหา กันแล
รังรักษ์สุขสืบสาว	สงบไว้
ธรรมกับโลกเข้ามา	พอประจบ
การจึ่งสมให้ได้	ดั่งหมาย
๑๒ พรรณรายฉายสงบเบื้อง	อัสดง
ศานติส่องทอแสงภาย	พิภพนี้
บูรพทิศจักยิ่งยง	ยามสงบ
สยามตระกองไว้กี้	ก่อนใครใคร ศานติ์เอย
๑๑ พฤศจิก. ๗๑
ระยะต่างๆ
ระยะแห่งโรค
Stage of Diseases
หมอเทวดา
(โคลงดั้นบาทกุญชร)
โรคภัยไข้เจ็บล้วน	มีระยะ ดำเนิร
ดุจชีพเดิรตามวัย	ฉะนั้น
ข้ามระยะและวัยจะ	สำเร็จ ดังฤๅ ?
เพียงร่นระยะกะชั้นสั้น	สุดหา.
เคราะห์ดีแพทย์เข้าเขตต์	ไข้ถอย
เลยแพทย์เป็นเทวดา	กะเดื่องได้
มากหมอมากเปลี่ยนพลอย	เสียชื่อ แพทย์ชุม
ความโฉดของเจ้าไข้	ไม่เบา.
ระยะแห่งการเผยแผ่ฝ่ายเศรษฐกรรม
Stage of Economic Developments
ชาติขี้เกียจ
เราวิเศษ, สุภาพ, ซื่อ, ทั้ง	เราเกียจ คร้านฤๅ ?
ไฉนโลกแลเห็นเรา	เช่นนั้น ?
เสียงหนึ่งยกยอเกียรติ	เสียงหนึ่ง ดูถูก
กิเลสเพิ่งตามกะชั้นคั้น	เคียดเรา ดอกนา.
อู่ข้าวอู่น้ำซึ่ง	สมบูรณ์ แล้วแล
ใครจักอาบเหงื่อเอา	ต่างน้ำ ?
บัดแข่งแบ่งเสพศูนย์	สงบพราก พลันพ่อ
ตัวบ่ทันรู้ซ้ำ	เสร็จเข้า สิเรา.
ไป่เคยอดอยากสู้	คนเคย ได้ฤๅ?
ขืนแข่งปล่อยเขา, เรา	โอบเอื้อ
เงินมิใช่นายเลย	แท้ทาส เทียวแล
เราอยู่ระยะเอื้อเฟื้อ	ฝืดเคือง
ระยะแห่งการเผยแผ่ฝ่ายการเมือง
Stage of Political Developments
มุมโลกที่สุขที่สุด
ยามโลกวิปลาสซ้ำ	ระส่ำระสาย
ผลแห่งมหาสงครามเปลือง	ไม่น้อย
ชีพมลายทรัพย์มลายวาย	สงบวอด
ภัยพิบัติใหญ่น้อยต้อย	ต่อเติม
จลาจลกล่นตลอดพื้น	พิภพ
พาณิชย์, การเมือง, เสริม	วุ่นว้า
เทพเจ้าก็สมทบ	กะทืบยอด ทัณฑ์เทียว
ดาลแผ่นดินแผ่นน้ำบ้า	บั่นเมือง.
สยามเมลืองลับลี้รอด	โพยภัย
เมืองสงบคนสงบเคือง	ขุ่นไร้
ขึ้นชื่อแหล่งสุขใน	โลกรอบ
เราอยู่ระยะนี้ได้	อีกนาน และฤๅ ?
คือสิทธิ์การครอบบ้าน	ครองเมือง
ราษฎร์มอบพระจอมปราณ	หมดถ้วน
ฝูงชนไป่ระคายเคือง	เพราะใช่ สิทธิ์ตน
สิทธิ์ที่ตื่นนั้นล้วน	ส่วนตัว.
ระยะแห่งการเผยแผ่ฝ่ายธรรมจรรยา
Stage of Moral Developments
เลื่อนภูมิธรรมแห่งมนุษยโลกขึ้นอีกชั้นหนึ่ง
เปรสิเด็นต์วิลสั้นใฝ่	ใจธรรม
ข้ามทวีปนำยุโรปนัว	นั่งจ้อ
สันนิบาตชาติจึ่งกำ-	เนิดเพื่อ โลกแล
ยามพิพาทชาติได้พ้อ	พูดกัน.
อาบิเตรชันเชื่อใช้	แทนยุทธ
อีกอเมริกาผัน	ผูกแคว้น
ชวนมหาประเทศรุด	ลงชื่อ รับรอง
เพื่อประณามยุทธใช้แม้น	เครื่องมือ การเมือง.
ชาติใหญ่ให้ได้ซื่อ	สัตย์ต่อ กันเทอญ.
ทั้งโลกเลื่อนภูมิคือ	ฟากฟ้า
“ควายยังงอกเขาบ่	มนุษย์เลิก รบเลย”
คำกล่าวเท่าชี้หน้า	ว่าเรา ติรัจฉาน.
ระยะแห่งการเผยแผ่ฝ่ายการสมาคม
Stage of Social Developments
ศาสนาพระศรีอารย์
ความดำเนิรเกริ่นเกริกเบื้อง	อัสดง- คตแล
บุรพทิศติดตามเขา	แอ่นเอ้
คอยดูชั่วดีคง	ริร่ำ ไปนา
ก้าวหนักจักเค้เก้	กะมัง
โสโชลิซั่มทั้ง	ซั่มอื่น อื่นฤๅ ?
แจกสุขสมส่วนดัง	ฟากฟ้า
ดีดอกสุขถ้าดื่น	ดกมาก
กัลปพฤกษ์นึกถ้วนหน้า	น่ากระหาย
หญิงชายเสมอภาคเพี้ยง	สุดพรรณ-นาแน่
สกุล, ชาติ, ชั้น, วรรณ. หมาย	หมดเรื้อง
มีแต่สุขตามกัน	ตามส่วน สามารถ
เปลี้ยง่อยพลอยกะเตื้องเบื้อง	อุปการ
พระศรีอารย์โปรดด่วนได้	เป็นดี
ชิงสุกก่อนห่ามหาญ	หักแท้
การเปลี่ยนประเพณี	ยากนัก
ระยะเช่นชี้นี้แม้	น่ากลัว ต้องเตรียม
เสียมศานติ์รังรักษ์ได้	ดังฤๅ?
แม้ไม่ได้ไป่มัว	มัดไว้
สิทธิ์ที่มอบเปลี่ยนมือ	มามาก
ให้ห่ามสุกได้ไซร้	สุขยืน.
๕ กรกฎ. ๗๐
วิถีของผู้นำกับผู้ตาม
เนื่องด้วย
Demand กับ Supply
Quantity กับ Quality
(ภุชงคประยาตฉันท์ ๑๒)
ประเทศเด่นดำเนิรหน้า	เจริญกว่าประเทศหลาย
เสมือนมัคคุทเทศก์ผาย	เผยอแบบฉะบับผอง
ดำเนิรอารยธรรมนำ,	สมัยคลำสมัยลอง,
มิมีแบบฉะบับสนอง	เพราะเป็นแบบฉะบับเอง
จะช้าเร็วมิเป็นไร	บ่กลัวใครจะข่มเหง
ดำเนิรนำมิยำเยง	ผิยอกย้อนก็ก่อนสมัย
มิเหมือนเหล่าประเทศล้า	จะเดิรช้าก็ไม่ได้
จำต้องลัดตะพัดไป	เพราะเวลามิรอคอย
สะดวกดีก็ที่รู้	วิธีอยู่ บ อ้อยสร้อย
มิต้อง ‘ตรัสรู้’ พลอย	ประจักษ์ถูกและผิดถม
สำรวจทั่วมิมัวลอง	เสมือนต้องริเริ่มงม
สำคัญปรับตำรับสม	สมุตถานประเทศหนอ !
วิธีการแห่งประเทศริเริ่ม
อุทาหรณ์บริเตนเห็น	ประจักษ์เป็นพะยานพอ
ริเริ่มรอบประกอบก่อ	ก็มากร้อยฉนำหงำ
ประชาราษฎร์เจริญแล้ว	มิคลาดแคล้วคระไลนำ
อำนวยรัฐบาลทำ	บริติชรัฐบาลตาม
อะไรมี ‘ดิมานด์’ มาก	ก็รัฐหากพยายาม
อำนวยผลพะนอความ	สำเร็จล้วนจะ ‘สับปลาย’
วิธีการแห่งประเทศตามหลัง
ประเทศเพิ่งจะจัดเล่า	ประดุจเราและรัฐหลาย
จะรอช้าก็อย่าหมาย	วิเศษมากเสมือนเขา
อะไรร้อยฉนำทำ	สำเร็จ, แม้สำหรับเรา
จะต้องจ้ำและทำเอา	สำเร็จด้วยฉนำเดียว
กระบวนรัฐประศาสน์ขาด	ประชาราษฎร์ชำเลืองเหลียว
ลำพังรัฐบาลเทียว	กระทำถูกฤผิดที
อะไรใหม่ ‘ดิมานด์’ ยัง	มิมีดั่งจะควรมี
ประกอบก่อ ‘สับปลาย’ที่	จะเผยแผ่ ‘ดิมานด์’ กัน
ประสงค์ ‘ควอนติตี้’ ด่วน	ผิส่วน ‘ควอลิตี้’ นั้น
จะยังก่อนก็ช่างมัน	จะมาได้ ณ​ ภายหลัง
เพราะทำรู้มิทำลอง	และทำเร็วมิช้าดัง
ประเทศเริ่มริเก้กัง	กำเลาเจ้าจะค่อยลอง
ตัวอย่างการทำ ‘สับปลาย’ เพื่อปลูก ‘ดิมานด์’
อุทาหรณ์กระหายปลูก	ดิมานด์, ถูกทำนองครอง
ก็โรงเรียนดรุณผอง	สนองบุรพศึกษา
เสมือนจ้างจะให้เรียน	เพราะเครื่องเขียนและอ่านหา
จำแนกให้บ่คิดค่า	สะดวกสารพัตรหนอ !
สมัยนี้สิเสียทรัพย์	สถานกลับมิเพียงพอ
ดิมานด์เฉิดกำเนิดปร๋อ	ประสิทธิ์ข้อริสับปลาย
อนึ่งรัฐหัดแพท-	ยแผนปัจจุบันหมาย
สะกิดเกิดดิมานด์วาย	วิเวกว้าและล้าหลัง
ประชาชนมิชอบใช้	ก็ช่วยให้ละชิงชัง
ประโยชน์เพิ่งจะแผ่ดัง	ดิมานด์ค่อยขยับมี
ตัวอย่างรวบ ‘ควอนติตี้’ ก่อน
ค่อยแก้ ‘ควอลิตี้’ ทีหลัง
ประเด็น ‘ควอนติตี้’ ก่อน	อุทาหรณ์แสดงดี
ก็กฎหมายกำกับพี-	รแพทย์ผู้เผชิญชนม์
ผิรอ ‘ควอลิตี้’ แล้ว	จะคลาดแคล้วประโยชน์ผล
ฤกฎหมายจะรอจน	จะมีหมอเสมือนเขา?
จำนง ‘ควอนติตี้’ ไว้	และแก้ ‘ควอลิตี้’ เอา
มิดีกว่าจะรอเปล่า	เพราะห่วง ‘ควอลิตี้’ หรือ?
อนึ่งสรรพศึกษา	ประสงค์สิทธิ์ประเทศคือ
จะสั่งสอนและฝึกปรือ	ประชาราษฎร์ลำพังเอง
ฉะนั้นจึ่งจะเกณฑ์อ่าน	มิปล่อยพล่านฤตามเพลง
จะรอหัดครุครบเกรง	จะงาไหม้และไทยศูนย์
ผิครูอ่อนก็สอนด้วย	ตำราช่วยบำเพ็ญพูน
ริอบรมลุสมบูรณ์	มิช้าหน่อยจะค่อยดี
กระทำ ‘ควอนติตี้’ พอ	ก็กวด ‘ควอลิตี้’ ซี
กระหน่ำฝึกครุมากมี	ลุเก่าไปและใหม่มา
แถลงเรื่องวิถีเทา	ประเทศเก่าและใหม่สา-
รพัตรเพื่อมิกังขา	ก็จบลง ณ เพียงนี้
๑๔ กันย์. ๗๒
ผู้เล็งผลเลิศ กับ ผู้เพ่งผลสำเร็จ
หรือ
ช่างคิด กับ ช่างทำ
The Idealist กับ The Practical Man
ผู้เล็งผลเลิศ
(โคลงจัตวาทัณฑี-เหมือนโคลงสุภาพ แต่บาท ๒ คำที่ ๔ รับสัมผัสกับคำที่ ๗ บาทต้น แทนคำที่ ๕)
ผู้เล็งผลเลิศล้วน	อาศัย ศูนย์สุด
เพียงแต่ขอไปที	ท่านท้วง
ผลสำเร็จเจือใน	ทางโทษ
ดีล่อนๆ ครั้นล้วง	ลึกเข้าเลยเหลว
ดีเลวสำเร็จได้	ดุจกัน
ดีปัจจุปบันภาย	ภาคหน้า
กลับให้โทษ, ฤๅพลัน	ชักเนิ่น นานนอ
เพราะแกว่งกวัดชัดช้า	กว่าใช้ปืนเล็ง
ผู้เพ่งผลสำเร็จ
ผู้เพ่งผลสำเร็จรู้	แรงงาน
ปรับเหมาะฉะเพาะกาลณ	บัดนี้
อุปสรรคน้อยใหญ่พาน	เพียรล่วง
สู้ไม่ได้ดุ่มลี้	หลีกแล้วเลยไป
ชาญชัยไหวพริบล้วน	แหลมหลัก
เลิศหมากรุกนักเลง	นักรู้
ผลสำเร็จจำจัก	บรรลุ เจียวแล
สมส่วนสามารถกู้	กิจรู้ระวังการ
เมื่อนี้ระอา เมื่อหน้าสำนึกคุณ
ขานเขตต์คู่คตินี้	มีนัย
หากว่าอาศัยกัน	เก่งแท้
แต่ต่างวิสัยไฉน	ยากสนิท
เลิศต่อเลิศฤๅแพ้	เที่ยงแท้เถียงกัน
วันนี้ผู้เพ่งข้าง	ทางจำ สำเร็จ
ตำหนิผู้นำไกล	ว่าล้วน
รู้มากยากนานทำ	บ่ถูก
ความคิดติดถี่ถ้วน	แต่ล้วนสุดวิสัย
ต่อไปในเมื่อหน้า	นานวัน
ดีชั่วพัวพันเห็น	ประจักษ์แจ้ง
งาไหม้ถั่วไม่ทัน	จะสุก
ครั้นสำนึกคุณสิแล้ง	ล่วงแล้วเวลา
๑๗ มกร. ๗๒
มาตราวัดราคาคน
อย่างเก่ากับอย่างใหม่
ก. นครวัด
อำนาจกินเมือง
(โคลงสุภาพ)
ตระหง่านตั้งกลางวิเวกเวิ้ง	วังวนา- ลัยฤๅ
ประสาทหินมหิมา	หมกร้าง
เก่าแก่แต่บรมบุรา-	ณปรัก หักพัง
แลลิ่วยอดปรางค์สล้าง	ระห้องเวหา
ยามทิพากรเรื่อเรื้อง	แรแสง
เงาสาดเล่นแสงแยง	ยะยาบซึ้ง
ยามสงัดรัตติกาลแปลง	รูปตะคุ่ม ค้ำโพยม
ยามอาบแสงโสมอึ้ง	อกพ้นจนคำ สำแดง
ดำแคงแท่งทึบล้วน	ศิลา
ซ้อนทับปรับแน่นหนา	สนิทเนื้อ
สถาปัตยกรรมหา	เปรียบไม่ ได้เลย
สมส่วนทรงอะเคื้อ	โลกซ้องสรรเสริญ
พิศเพลินลดหลั่นชั้น	ชูทรง สง่างาม
ทิมคดบันไดลง	ลิ่วพื้น
ปรางค์ระกะระหาวระหง	เหิรเมฆ
ภาพสลักลายลึกตื้น	โลกต้องมองกะสัน
บรรพตทั้งแท่งนี้	นครวัด
เดชพระเจ้าจักรพรรดิ	ท่านสร้าง
แรงจักรผลักหินงัด	เคลื่อนง่าย ได้ฤๅ
แรงมนุษย์ดุจมดจ้าง	ไป่ได้ดั่ง ‘หวาย’
นายบ่าวเจ้าช่วงใช้	ไยดี
ดวงจิตต์สามิภักดิ์มี	แม่นอ้าง
หลีกเลี่ยงเบี่ยงบ่ายหนี	หวายกระหนาบ หนักเวย!
เงินบ่จ้างนายจ้าง	ชะงัดได้ใครเถียง
เกรียงฤทธิ์เริงเศิกเร้า	เอาชัย
เกรียงเดชแดนสงบใน	อดีตนั้น
อามิษบ่อาศัย	มายมาก
อำนาจราชศักดิ์ชั้น	ช่วยได้โดยนิยม
ดั่งสมญาว่าไว้	สมัย ‘กินเมือง’ พ่อ
ค่าบ่นับด้วยสิน	ทรัพย์ไสร้
คนนับค่าด้วยภิญ-	โญยศ
อำนาจชั้นวรรณใช้	วัดได้ยิ่งเปรียญ กระษาปณ์แล
เสถียรแทบสมัยมุ่งชี้	เชิงงาน ง่ายมาก
อำนาจรัฐบาลขาน	เรียกร้อง
แรงงานมากมากการ	สำเร็จ เร็วแล
นิรมิตได้ไป่ต้อง	เรียกร้องหาเงิน
เกริ่นฤทธิ์กิจเศิกเสี้ยน	สงคราม
เกริ่นเดชดำรงความ	สงบทั้ง
เผยแผ่แผ่นภูมิตาม	คติจักร- พรรดิพ่อ
สมบัติจักรพรรดิกั้ง	เจ็ดแก้ว แววไว
ใครเหมือนเมื่อพูดข้าง	มั่งมี
แสนมหาเศรษฐี	ไป่สู้
นึกได้ดั่งนึกดี	ทุกอย่าง
เงินบ่ต้องกองกู้	กอบจ้างอย่างเศรษฐี เราเลย
มั่งมีโดยมิต้อง	รวยเหรียญ กระษาปณ์ฤๅ
ฟังแปลกหูดูเจียน	คลั่งไคล้
มาตราวัดแลกเปลี่ยน	คือชาติ ชั้นวรรณ
เงินทาษใช้ช่วยให้	สะดวกได้แก่นาย
ข. ฐานทัพเรือที่สิงคโปร์
หมายสร้างฐานทัพเบื้อง	บูรพทิศ
เพื่อราชนาวีกิจ	แถบนั้น
จึ่งจักรวรรดิบริติช	เลือกเกาะ สิงคโปร์
ตั้งอู่ป้อมค่ายกะชั้น	ช่องใช้มะลากา
มหิมาอู่เหล็กล้วน	ลอยชล-ลัยแล
อังกฤษทำส่งมา	เสร็จแม้
เรือสมุทรฉุดข้ามสา-	ครแล่น รุดฤๅ
สามกระบิแบ่งพ่วงแปล้	สุเอซแม้พอครือ
บันลือกระบิใหญ่ไสร้	สี่ลำ เรือลาก
พร้อมช่างพร้อมเครื่องสำ-	สำหรับใช้
พร้อมนายไพร่พลประจำ	จากราช นาวี
ออกจากปากไตน์ได้	ฤกษ์ดั้นหันเห
ลมทะเลพัดค่อนกล้า	กลางสมุทร อินเดียน
ถับท่าเอเด็นหยุด	ยับยั้ง
ทะเลราบจึ่งรีบรุด	ลอยล่อง
ผจงซ่อมผจงจูงทั้ง	ถี่ถ้วนขะบวนจร
แรมรอนสี่มาสแล้ว	อีกสอง สัปดาห์
จึ่งลุสิงคโปร์จอง	จอดข้าง
ระหว่างเกาะกับฝั่งมอง	แมกสมุทร
บัดเริ่มการก่อสร้าง	ส่วนข้างดินแดน
ผังแผนแบบป้อมค่าย	เขื่อนขัณฑ์
มาจากนาวีพัน-	ลึกล้วน
นายช่างสถาปนิกสรร	วิเศษสุด
บริติชวิศวกรรมถ้วน	ถ่องข้างทางทะเล
เภตราขนาดใหญ่นั้น	เดรดนอต
ก็จักเข้าอู่จอด	ซ่อมได้
น้ำหนักอู่ยกยอด	ห้าหมื่น ตันเต็ม
แรงยักษ์ยกง่ายใช้	หนักน้ำทำงาน
ชลธารท่วมอู่ให้	อู่จม ลงเอง
เรือแล่นเข้าสนิทสนม	เรียบน้ำ
เสร็จปิดอู่สูบตะบม	ชลออก อู่ลอย
สาบสิบนาฑีจ้ำ	เสร็จได้ดั่งใจ
ฐานใหญ่ทัพใหญ่เลี้ยง	จักรวรรดิ อุ่นเอย
ออกตกรอบโลกจัด	แจกเขี้ยว
อำนาจแห่งจักรพรรดิ	เพ็ญโภค
เก้าโกฏิบาทกับเสี้ยว	โกฏินี้ราคา
มลายาเข้าส่วนด้วย	หนึ่งโกฏิ สี่ล้าน
เหตุมั่งคั่งทั้งโปรด	เปรียบบ้าน
ฝ่ายสิงคโปร์โขด	เข้าส่วน ดินแดน
เกาะฮ่องกงสามล้าน	เร่งเข้าตามมี
นิวซีแลนด์ว่าให้	เท่าฮอง- กงแฮ
การเรี่ยไรยังลอง	เปิดไว้
สมัยปัจจุบันผอง	นิรมิต
แล้วและลุล่วงได้	แต่ด้วยราคาเงิน
ค.สยามอยู่หัวต่อของวิธีเก่าใหม่
จึ่งสะเทินมีสะเทินจน
สยามเดินเต่ออยู่ด้วย	โภคผล
แต่ก่อนเราไม่จน	ดอกเจ้า
รวยภูมิพืชผู้คน	รวยสัตว์ แร่แล
น้ำแน่นปลานาข้าว	ปลูกขึ้นแหลือหลาย
ไพร่นายพร้อมหน้าร่วม	รุมสบาย
ใจบ่าวคือใจนาย	นั่นแล้ว
น้ำใจราษฎร์ทั้งหลาย	คือราช หฤทัย
สยามเฉกกองทัพแคล้ว	คลาศเต้าตามผลู
โจมจู่ทั้งศึกทั้ง	ศานติ สงคราม
ภาวะเช่นว่ามิ	เปลี่ยนไสร้
แล้วแต่มัคคุเทศก์สิ	สยามสุข ทุกข์เทอญ
เกณฑ์อะไรเกณฑ์ได้	ดั่งนี้นิติธรรมสยามเรา
เงินสำหรับแลกใช้	ไม่สำ- คัญเลย
ยุโรปก็ได้ทำ	เช่นนั้น
แต่เขาหากก้าวนำ	ในส่วน ศีวิลัยสต์
ยิ่งยอกย้อนยิ่งกะชั้น	ช่องค้าบูชาเงิน
เราเตินเต่อแล้วเช่น	‘ผู้ดี ตกยาก’
มีกลับจนคนทวี	ครึ่งท้อง
งานอันรุกร้นรี-	รออยู่ มากมาย
เงินขาดคอยเงินต้อง	ขัดข้องงานคอย
เจริญรอยตะวันตกเต้า	ตามกาล นิยม
เขาออกหน้ามานาน	ไม่น้อย
ค้าทรัพย์สะสมฐาน	ธนเลิศ
เรากลับตัวตามต้อย	ต่ำเตี้ยเพลียจริง
ง. วิธีเหมาะอันต้องมาในอนาคต
สรรพสิ่งซึ่งกล่าวนี้	มินิยม เก่าเลย
สมัยเก่า ‘กินเมือง’สม	เลิกได้
สมัยใหม่ก็งายงม	ในพระ- เจ้าเงิน
สองโต่งตำหนิไว้	ว่าใช้เกินงาม
เก่าทรามเพราะมนุษย์ใช้	ทาษมนุษย์
เสื่อมอิสสรภาพสุด	สมัครไสร้
ใหม่ทรามเพราะมนุษย์ดุจ	ทาษแห่ง เงินแฮ
ตัดสิทธิ์อิสสรภาพได้	ทาษทั้งโทวิธี
ส่วนดีเก่าใหม่แม้	ผะสมกัน ได้แล
เป็นยอดทางกลางอัน	เอกอ้าง
คือเงินมนุษย์ใช้ฉัน	ทาษอย่าง เก่าเทียว
อย่างใหม่อิสสรภาพสร้าง	ส่วนนี้นำผะสม
โดยนิยมยกย่องผู้	เพ็ญคุณ นานา
ให้ถนัดในแนวบุญ	บ่มเพี้ยง
จ่ายทรัพย์ส่งสนับสนุน	แบบศาส- นานอ
เฉลี่ยรัฐพลีเลี้ยง	จากผู้พะนอเงิน
๑๖ มกร. ๗๑
ความมีจนของประเทศ
(ลำนำนกกระทุง - วรรคหนึ่งกำหนด ๔ พยางค์เป็นปกติ แต่ร่นลงได้เป็น ๒ หรือยืดออกไปได้อย่างมากเพียง ๘ ถ้าน้อยคำก็ร้องทอดจังหวะให้ห่าง ถ้ามากคำก็ขยับจังหวะให้ถี่เข้า เวลาอ่านจึงควรใช้จังหวะถี่ห่างให้พอดีแก่คำมากน้อยในวรรคหนึ่งๆ ด้วย จึงจะฟังไพเราะ)
เจ้าอารยธรรมเอย
ใหม่เก่าเข้างำ	มันเล่นเอาลำบากมาก
อย่างใหม่ใช้เงินตะพัด	เพื่อปฏิบัติเอาความอยาก
เราไม่เคยทำก็ลำบาก	มันให้กระดากใจเอย
(ลูกคู่) เจ้านกกระทุงเอย
ทำตูดตุงตุง	นกกระทุงว่าจะไข่
สานพ้อมใหญ่ใหญ่	ไว้ใส่ไข่เจ้านกกระทุง
อารยธรรมเอย
เจ้าถูกครอบงำ	ด้วยกฎบทอนิจฺจํ
เก่าไปใหม่มา	ยังทำท่าเก้กัง
จะเปลี่ยนใหม่อีกกะมัง	ดังภูษาสตรีเอย
(ลูกคู่) พระเจ้าเงินตรา
บุญคุณนักหนา	ช่วยโลกครามครัน
ถ้าคุณมหันต์โทษอนันต์	หนักเข้าก็พลันระอาเอย
เอี่ยมอารยธรรมอวย
ราษฎร์รวยรัฐรวย	เลอเลิศประเสริฐศรี
เจริญรัฐพาณิชย์	รัฐสามิตมากมี
กำลังราษฎร์ชาติพลี	ช่วยรัฐได้ดีจริงเอย
(ลูกคู่) เจ้านกกระทุงเอย
อิ่มหนำอำรุง	นกกระทุงทองจะไข่
ท่วมท้องพระคลังใหญ่	ให้ล้วนแต่ไข่ทองเอย
ถ้าอารยธรรมปรน
ราษฎร์รวยรัฐจน	ก็ยังค่อยยังชั่ว
เพิ่มภาษีมี่จังกอบ	ราษฎร์ไม่บอบช้ำกลัว
แต่ราษฎร์จนรัฐมัว	มารีดเลือดไม่เหือดเลย
(ลูกคู่)  เจ้านกกระทุงเอย
ทำตูดตุงตุง	จะออกทุ่งหรือจะไข่
สานพ้อมใหญ่ใหญ่	ไว้ใส่อะไรนกกระทุง
เอี่ยมอารยธรรมอวย
ราษฎร์จนรัฐรวย	ท่านว่าไม่ได้เรื่อง
เพราะที่ไหนจะได้ยืด	จำจะต้องฝืดต้องเคือง
จัดภาษีใหม่ให้หมดเปลื้อง	เมลืองรูปบำรุงเอย
(ลูกคู่) เจ้านกกระทุงเอย
พวก ‘เจ้าคอซุง’	เสียภาษีมากได้
ก็ไข่น้อยน้อยที่ไหน	จะเท่าไข่เจ้านกกระทุง
๓ กุมภ์. ๗๒
หนีเสือปะจระเข้
(คือพระเจ้าเงินตรา The Almighty Dollar)
ทุกชาติถือชาติเชื้อชาย	ชาติมลายชีพมลาย
จึ่งหมายเชิดชาติชูชนม์
เกิดแข่งเขาเราเร้ารณ	งอกเขี้ยวงาขน
เพียบพลเพียบยุทธภัณฑ์ผอง
เพียบบ่าแบกหนักชักมอง	หาทางปรองดอง
เพื่อลองเลิกรบสบสันติ์
จักได้ลดภัยยุทธภัณฑ์	หันเข้าแข่งกัน
ในสรรพสุรเศรษฐสงคราม
หนีเสือปะจระเข้งาม	แยกเขี้ยวคำราม
คระหึมด้วยค้าแข่งขาย
จักรจ้ำทำได้มากมาย	แรงมือมลาย
มือม่ายคนไร้งานทำ
รัฐเลี้ยงเบี่ยงหาท่าบำ	รุงยิ่งทวีจำ-
นวนแห่งผู้แล้งรองาน
พ่อค้าตั้ง ‘ตรัสต์’ จัดการ	รวมทุนรวมสถาน
เพื่อชี้ต้นตายปลายเป็น
กำหนดค่างามตามเห็น	ควรซื้อขายเช่น
น้ำมันดีบุกทุกผอง
เงินไหลรี่เข้ารวมกอง	เขาเงินควนทอง
ลำยองระยับจับหาว
ไหนเหือดก็แห้งแล้งราว	นาดอน ณ คราว
น้ำน้อยบ่ค่อยพอทำ
ใดอดีตมือเปล่าเราสำ-	เร็จบัดนี้จำ
จักสำเร็จด้วยเงินตรา
เงินจึ่งมนุษย์บูชา	เลยได้สมยา
ว่าเป็น ‘พระเจ้า’ เอาจริง
ทาษเคยช่วงใช้ได้สิง	สถิตที่ยงยิ่ง
เป็นสิ่งซึ่งโลกเลือนหลง
เลิกรบเลื่อนภูมิธรรมตรง	ไฉนลดตัวลง
เป็นทาษแห่งแร่แย่ละ
หนีเสือปะจระเข้จะ	ชิงชัยชนะ ธรรม
การเมืองเครื่องอาศัย
หากปล่อยเศรษฐกิจพาไป	ไหนจักแก้ได้
มีแต่จะร้ายแรงรณ
โอ้! สยามยามเปลี่ยนเวียนวน	จนเงินจนคน
ทรัพย์กล่นเกลื่อนหลับกับดิน
ยั่วยวนชวนเชิญทุนสิน	คนต่างเทศถิ่น
ทุ่มเทเข้ามาเมืองไทย
ทรัพย์แล่นรวมกองร่ำไป	กรุงขยายยกใหญ่
คนไร้งานเริ่มเร็วมี
บูชาเงินตราก็ที	จักถึงเรานี้
เป็นแน่เพราะร่วมโลกกัน
โรคโลกเราหลีกฤๅทัน	การเยียวยาอัน
ศักดิ์สิทธิ์เป็นกิจเกินเรา
เชิญเถิดมหาเทศท่องเทา	ทางลดเขี้ยวเขา
หนีพยัคฆ์อย่าพบกุมภีล์
กริ่งเกรงแต่จักหลีกลี้	ไม่พ้นเสือสีห์
แต่สบจระเข้เหรา
๒๒ พฤศจิก. ๗๑
อั้งยี่
(กลอน ๘)
การถือชาติช่วยกันฉันร่วมชาติ	จีนสามารถมากไม่แพ้ใครหมด
ยามคว่ำบาตรชาติใดไม่ละลด	ราวกับมดแดงแร่เข้ารวมกัน
จะด้วยความเต็มใจหรือไล่ต้อน	แต่การค่อนข้างชะงัดเขาจัดสรร
จึง ‘บอยค็อตต์’ เป็นศัสตราน่าครั่นครัน	ชาติสำคัญก็ต้องคิดก่อนผิดใจ
เมืองเราไกลนักหนายังมาถึง	ของญี่ปุ่นจีนหาพึงแตะต้องไม่
รัฐบาลต้องตามห้ามปรามไว้	เพื่อมิให้เมืองไทยกลายเป็นจีน
อั้งยี่เข้ามาทางการเมือง
อันวิธีอั้งยี่นี้มีมา	แต่โบราณปรัมปราเป็นนิจศีล
ผู้ไม่ทราบหัวนอนและปลายตีน	ขืนตัดสินเปะปะมติคะมำ
ตำรวจว่าอั้งยี่ความอาชญา	ฝรั่งว่า ‘โมเดอร์น แนชะแนลิซั่ม’
ชาวบ้านเห็นเป็นทางทารุณกรรม	ยุโรปเห็นเป็นธรรมทางการเมือง
ถ้ายิงเป้าก็ไม่เข้าก็ใจดำ	อั้งยี่ทำพิษใหญ่ไม่ได้เรื่อง
เล่นวิธีมวยหมู่สู้หมดเปลือง	ใช้เป็นเครื่องมือชะงัดทุกนัดไป
อั้งยี่เข้ามาทางรุกเงียบเงียบ
ชะงัดแบบ ‘บอยค็อตต์’ ยอดอาวุธ	ชั้นที่สุด ‘รุกเงียบเงียบ’ ก็ใช้ได้
เราก็ถูกเข้าแล้วแคล้วเมื่อไร	แต่ไม่ค่อยสนใจก็จำจน
โรงเรียนซื้อพันธ์ผักกาดมาเพาะปลูก	จีนซื้อถูกกว่าไทยให้ฉงน
ยามส่งผักถึงตลาดประหลาดล้น	จีนซื้อคนไทยราคาถูกกว่าพอ
นี้เรื่องจริงมิใช้อิงนิยายเล่า	เราโดนเข้าทั้งขึ้นทั้งล่องหนอ
การซื้อขายจะหมายหลีกจีนก็	เหมือนเด็กหลีก ก.ข. ไม่เอาการ
ลูกจ้างไทยจีนใช้จำเป็นเช่น	เสมียนโรงจำนำเห็นเป็นแก่นสาร
ลูกจ้างจีนเราใช้เพราะได้งาน	พอเอาภารเสมอภาคไม่ยากใจ
หาบขนมจีนไทยเราไม่ว่า	ยิ่งของมาแต่นอกยิ่งดีใหญ่
งานของเราเงินของเราเชิญเอาไป	ศีวิลัยสต์อยู่ที่เมืองเราเฟื่องฟู
คนต่างด้าวเข้ามาพึ่งอาศัย	ให้ช่วงใช้เช่นนี้ก็ดีอยู่
เจ้าของบ้านเจือจานฐานเอ็นดู	เมื่อเสียรู้แขกเราสิเศร้าใจ
ขนมไทยไทยขายจีนไม่ซื้อ	แต่หาบเร่อึงอื้อขายเราได้
เสียงแหบหวนชวนซื้อ ‘ล้ำอบไทย’	นอกปราศรัยในเยาะพอเหมาะดี
เราปล่อยแข่งแย่งงานชั่วกาลสมัย	เมื่อต่อไปกลับคืนจึงควรที่
นี่การคืนค่อนยากหากจะมี	เพราะอั้งยี่เป็นกำแพงแข็งแรงแล้ว
สรรเสริญคุณธรรมของจีน
ข้าขอน้อมคำนับรับบูชา	ว่าจีนสามารถเหลือสืบเชื้อแถว
มีเลือดแรงแข็งงานการคล่องแคล่ว	เผ่าพันธุ์แผ้วพ่วงพีทวีคูณ
บัดนี้คนมิใช่น้อยสี่ร้อยล้าน	ตั้งหลักฐานสงวนถิ่นไม่สิ้นศูนย์
รักษาคุณเค็มไว้ไม่อากูล	ค่อยเพิ่มพูนพงศ์พันธุ์หลายพันปี
เพิ่มทั้งถิ่นเพิ่มทั้งคนกล่นพิภพ	ใช้เชิงรบรุกเงียบเงียบไม่อึงมี่
แม้ภัยขาวผ่าวเข็ญเป็นไรมี	คำโตเกินปากที่จะฮุบกิน
อั้งยี่เพาะความรู้สึกเพื่อคณะ
ทั้งมิใช่โตเปล่าไม่เข้าเรื่อง	เป็นชาติเปรื่องทางอั้งยี่ที่รักถิ่น
คุมคณะช่วยคณะชนะชิน	เลยเป็นศิลปเอกเสกสามัคคี
ข่มส่วนตัวให้สลัวราวจันทร์แรม	ไปจ้าแจ่มทางคณะประเสริฐศรี
บริเตนได้อาศัยปัจจัยนี้	จึงสู่ที่จักรพรรดิปัจจุบัน
เกรตบริเตนเป็นฉะบับตำรับงาม	ปกครองตามใจราษฎร์สิทธิขาดขัน
ชาวบริเตนไปที่ไหนไม่ช้าพลัน	ตั้งสโมสรที่นั่นทุกแห่งไป
จีนของเราเข้าที่ไหนต้องให้มี	สมาคมอั้งยี่ให้จงได้
วีธีเชื่อมสามัคคีชี้ช่องชัย	เก่ากับใหม่ล้วนแบบที่แยบคาย
เรารู้จักแต่อั้งยี่อย่างขี้ข้า	เปรียบเหมือนฝ้าแห่งมณีมีค่าหลาย
เอสปรีต์ เดอะ คอร์ป ก็อธิบาย	ว่าให้หมายส่วนคณะชนะตน
ไทยเป็นชาติมองโกเลียนเหมือนจีนแต่ไม่ได้ปึกแผ่นเช่นจีน
เราเป็นชาติพี่น้องมองโกเลียน	แต่ไทยเปลี่ยนร่อนเร่ระเหระหน
ทิ้งถิ่นฐานงานอ่อนค่อนข้างซน	ไม่ฝึกฝนอนามัยให้ไทยทวี
คุณธรรมล้ำล้วนทางส่วนตัว	การรวมหัวขาดข้นจนป่นปี้
ท่านปลุกใจด้วยให้เกิดวิธี	เสือป่ามีลูกเสือสืบเชื้อมูล
เพื่อต่อไปคนไทยได้เฟื่องฟู	สมเคยคู่กับจีนไม่สิ้นศูนย์
เราช่วยท่านแก้ไขให้สมบูรณ์	พอเพิ่มพูนโชคสยามความเป็นไทย
เลิกดูถูกอาเฮียเสียสักที	และเอาอย่างอั้งยี่ที่ใช้ได้
จะได้ไม่ถูกหัวเราะเยาะต่อไป	สยามใหม่ไทยอยู่คู่จีนเอย
๒๖ พฤศจิก. ๗๑
นิทานที่ข้าพเจ้าชอบ
(กาพย์ห่อโคลง)
ท่านไทยหรือไม่ข้า	ขอถาม
ฝรั่ง, แขก, ข่า, จีน, จาม	จุ่งแจ้ง
อย่างใดอย่างหนึ่งตาม	แต่โปรด
ขออย่าครึ่งกลางแกล้ง	กล่าวกล้ำอำพราง
ร่ำปางติรัจฉาน	เกิดล้างผลาญกันและกัน
สงครามใหญ่ครามครัน	ระหว่างพวกสัตว์ทั้งสอง
จตุบททวิบาท	ต่างฝ่ายขาดความปรองดอง
ยกพวกยอพลผยอง	กลาดเกลื่อนกลุ้มตะลุมบอน
ทั่วโลกทุกแหล่งหล้า	ทั่วท้องฟ้าทั่วสาคร
ภายในใต้ดินดอน	บ่มิเว้นเข่นฆ่ากัน
ศึกคนฤๅจักสู้	ศึกนกหนูใหญ่มหันต์
ฝ่ายข้างค้างคาวนั้น	บ่มิขันสู้กับใคร
ประสพสัตว์สี่เท้า	ก็พลอยเข้าเป็นพวกไป
โดยอ้างว่าตัวไสร้	มีสี่เท้าเค้าหน้าเหมือน
พบนกเข้าข้างนก	พูดโกหกทำแชเชือน
ไม่ใช่สี่เท้าเถื่อน	เพราะบินได้ในเวหา
แรก ๆ เขาหลงเชื่อ	ก็เอื้อเฟื้อบ่บีฑา
ครั้นเขารู้มายา	เขาต่างตัดไมตรีสลาย
ค้างคาวหมดปัญญา	ต้องหลบหน้าอยู่เดียวดาย
รุ่งเช้าพอเพรางาย	มุดหัวซ่อนนอนเป็นผี
มืดค่ำจึ่งกล้าออก	เที่ยวปลิ้นปลอกไปตามที
สัตว์อื่นเขาคืนดี	แต่ค้างคาวเขาหน่ายแหนง
อันว่า “หมาหัวเน่า”	ไม่ร้ายเท่าที่สำแดง
ลวงโลก ๆ ระแวง	แหนงหน่ายเห็นเช่นค้างคาว
๒๐ มิถุน. ๖๐
ทหารเอกสยามสู้เศรษฐสงคราม
กับ สิทธิการจัดการศึกษาสำหรับประเทศ
(กาพย์ฉบัง)
“ถามหน่อยเถิดหนูผู้เพียร	เสร็จจากโรงเรียน
แล้วเจ้าจักทำอะไร”
“ฉันเป็นพ่อค้าก็ได้	ให้เตี่ยหัดให้
ตั้งห้างอย่างเถ้าเก๋ฮง”
ถามทั่วทุกคนก็คง	ได้คำตอบลง
รอยกันมิพลันสงสัย
จากโรงเรียนจีนจงไป	ถามโรงเรียนไทย
จักได้คำตอบบนาน
“ผมคิดเข้าทำราชการ	เช่นท่านขุนชาญ
ลูกบ้านเดียวกันมั่นหมาย”
“หนูอย่านึกว่าง่ายดาย	คิดเข้าค้าขาย
พ่อค้าค่อยน่ามั่งมี”
“ผมรักราชการงานดี	ตำแหน่งหน้าที่
ยศศักดิ์บัฏตราน่าแสวง”
“บัดยามสยามต้องการแรง	ไทยฉลาดทุกแขนง
ทั้งนอกและในราชการ”
เศรษฐกิจก็กิจแก่นสาร	นักเรียนรักงาน
ควรเลือกประกอบเหมือนกัน”
“ผมชอบราชการเท่านั้น	ตั้งใจหมายมั่น
แต่จะเข้ารับราชการ”
คำตอบเช่นนี้มีประมาณ	กี่ส่วนร้อยวาน
คำนึงจะพึงพิศวง
นึกไปไม่น่างวยงง	การค้าขายคง
ไม่คุ้นไม่ค่อยเคยทำ
เคยแต่รังเกียจด้วยซ้ำ	นายไพร่ได้ชำ-
นาญล้วนงานเรียก ‘ราชการ’
ชาวสยามเชื้อจีน ฝรั่ง แขก เป็นทหารเอกของชาติ
ในการสู้เศรษฐสงครามของชาติ
เศรษฐกรรมจีนทำชำนาญ	อบรมลูกหลาน
เป็นแรงสยามยามรณ
พ่อค้าไทยแทบทุกคน	ที่ช่วยประเทศตน
ต่อสู้สุรเศรษฐสงคราม
เป็นเชื้อแขกฝรั่งจีนจาม	เป็นแรงแห่งสยาม
รณเยี่ยงสุรเศรษฐเสนา
น่าจักอุปถัมภ์นำพา	ให้เป็นทัพหน้า
นำค้าแข่งเข้าภูมิสมร
พร้อมพรั่งนั่งร้านการจร	แห่งเศรษฐนิกร
ก็ค่อยสะดวกหน่อยรา
โรงเรียนจีน แขก ฝรั่ง กับพระราชบัญญัติประถมศึกษา
กฎหมายประถมศึกษา	จัดจริงจักพา
โรงเรียนจีนแขกแปลกไป
คือสอนส่วนประถมได้	โรงเรียนฝรั่งไซร้
เขาสอนถูกต้องตลอดมา
การเกณฑ์เรียนประถมศึกษา	ทั่วราชอาณา-
เขตต์นี้จำเป็นเห็นสม
เพื่อเร่งแผนรัฐอบรม	ให้เกิดนิยม
ศึกษาเป็นนาครสยาม
ภาษาแขกฝรั่งจีนจาม	จะสอนก็ตาม
เป็นอติเรกเรียนไป
กฎหมายโรงเรียนราษฎร์ให้	อนุญาตไว้
ทำเถิดคงเกิดมรรคผล
เด็กได้เรียนประถมทุกคน	แล้วจะขวายขวน
เรียนอื่นก็พื้นศึกษา
โรงเรียนจีนแขกยังหา	เป็นประถมศึกษา
ตามแบบหลวงไม่ภัยมี
อบรมเด็กเกิดเมืองนี้	เป็นนาครดี
แห่งสยามหรือยังยังฉงน
ใช้ราชบัญญัติบัดดล	ประถมศึกษาปรน
กรุงเทพฯ จะเปรื่องเฟื่องฟู
เด็กเราเด็กต่างด้าวผู้	สมศึกษาอยู่
จักได้ศึกษาอย่างสยาม
โรงเรียนแขกฝรั่งจีนจาม	จะล้วนทำความ
ช่วยเหลือแท้จริงยิ่งยง
ศึกษาคือสิทธิสูงส่ง	สยามสงวนควรคง
ธำรงสยามยามแปลง
ทหารเอกเกิดเต็มเข้มแข็ง	ส่งสยามดำแคง
แข่งค้าฝ่าเศรษฐสงคราม
จัดประถมศึกษางดงาม	นกสองตัวตาม
ตูมม้วยด้วยกระสุนลูกเดียว
พันธุ์เจริญ
(โคลงสุภาพ)
เมืองใครใครอวดแม้น	เมืองสวรรค์
สวรรค์จึ่งแปลกแปลกกัน	อยู่บ้าง
สวรรค์จีนจ่ายจีนผัน	เพียบสู่ สยามแล
สยามก็สวรรค์พลันอ้าง	อวดได้ดั่งเขา
ชะรอยเราชาวฟากฟ้า	มานาน
กินเก็บกัลปพฤกษ์งาน	แช่มช้า
ฟ้อนขับจับระบำขาน	คู่เกี่ยว เกี้ยวพัน
ถนัดมากยากแต่ค้า	เทพไท้ไม่เคย
ไหนเลยจักแข่งเจ้า-	กูจาก อื่นเล่า
แรงมากอดทนมาก	อยากได้
บ่มแรงลูกเล็กบาก-	บั่นหนัก
เศรษฐกิจวิชาใช้	เทพไท้ไป่หือ ขึ้นเชียว
ปรนปรือไว้ช่วงใช้	เป็นแรง งานฦๅ
แรกแรกพอแซกแซง	สนิทเนื้อ
หนักเข้าเศรษฐกิจแปลง	เปลี่ยนเล่น- งานเรา
ข้ามเขตต์การเอื้อเฟื้อ	ล่วงเข้าเขตต์ขัน- แข่งแล
กำปั่นขนร้ายกว่า	สำเภา
นอกจากกรรมกรเรา	บัดนี้
ยังได้พ่อค้าเชาวน์	เชี่ยวศึก- ษาแล
แรงบวกทุนเชาว์ชี้	ช่องให้ชัยเขา
เดิมเราร่วมสมัครได้	เป็นทอง แผ่นเดียว
ไทยกับจีนปรองดอง	สะดวกไสร้
จนเลือดไทยแท้ของ	หายาก แล้วนอ
สยามเลือดจีนประจักษ์ให้	ชาติได้ไทยดี
บัดสตรีจีนท่วมเข้า	เมืองไทย
ไทยกับจีนจักไกล	จากแล้ว
เป็นเขากับเราไป	เสียฉิบ
สยามขาดเลือดผะสมแผ้ว	นิราศแล้ว ‘พันธุ์เจริญ’
ความดำเนิรนำชาติให้	คงสยาม อยู่แน่
แต่จะจีนไทยตาม	เถิดเจ้า
ใครชนะจะพยายาม	สืบอิส- สระนอ
คงชื่อ ‘ชาวสยาม’ เข้า	แข่งหน้าโลกชุมนุม
ประชุมสามเลือดนี้	โดยนิยม
โลหิตพันธุ์เจริญสม	วิเศษแท้
คือเลือดไทยจีนอุดม	โดยระเบียบ บรรพ์แล
สยามชาติภายหน้าแม้	ดั่งนั้นเป็นดี
ทางมีเลิกแข่งเข้า	เป็นคน เดียวกัน
ต้องตัด ‘เขาเรา’ จน	หมดได้
หญิงจีนอย่าต้องขน	เข้าอีก
นอกจากผ่านประเทศให้	ยกเว้นชั่วคราว
ช่วยชาวสยามอีกทั้ง	จีนสยาม
ให้ที่ทำกินตาม	สะดวกเจ้า
แนวพนัสปัจจันตคาม	สยามเขตต์ อุดม
เสมอภาคไทยจีนเข้า	แทรกเคล้าระคนกัน
สำคัญบุตรเกิดได้	เป็นชาว สยามเทอญ
สิทธิแห่งชาวเมืองคราว	ครอบให้
มาเราช่วยกันสาว	สืบต่อ
โลหิตพันธุ์เจริญไว้	อย่าให้จืดจาง
ในทางจัดอีกทั้ง	อุดหนุน เครื่องมือ
ย่อมจะต้องการทุน	ทรัพย์ใช้
ชายโสดเก็บภาษีจุน	เจือจัก เกือบพอ
ขาดตกบกพร่องไว้	ส่วนให้รัฐบาล ช่วยแล
ตูวานจีนอย่าน้อย	ใจหนอ
จีนก็ใจนักเลงพอ	เพ่งรู้
เรื่องสยามซึ่งสยามขอ	รับคู่ รักแล
เขยกับแขกศักดิ์สู้	สนิทข้างเกี่ยวดอง
ตูสนองทางให้ร่วม	สามัคคี
เลิกแข่ง ‘เราเขา’ ที	เถิดร้าย
ตามพระราชนิยมศรี	สยามรัฐ ประศาสน์แล
ตัดแข่งต้องรื้อค่าย	เข้าร่วมกองกัน
นานวันทิ้งไว้ยาก	แก่การ ทำนอ
ค่ายยิ่งใหญ่ไพศาล	หนักเข้า
ยากในยากนอกพาล	จักเพียบ นักนา
สยามเพื่อนรักสยามเจ้า	จุ่งเข้าช่วยเหลือ
๑๐ กรกฎ. ๗๑
ต่อรอง
(อินทรวิเชียรฉันท์)
ทุ่งงามสนามม้า	พิศน่าสนุกครัน
มากผู้พนันขัน	ชนะด้วยจะรวยหมาย
ม้าแข่งคะนองเต้น	ตละเผ่นลำพองผาย
ถูกถ่วงประทุกกาย	กลทอนกำลังลอง
เรียก ‘แฮนดิแค็ป’ แล	ผิจะแปลก็ ‘ต่อรอง’
เพื่อผู้ประชันผอง	ชนะได้เสมอกัน
ต่อรองตำรับนี้	คุณมีมิม่ายหมัน
ให้อุปการอัน	จะเผยอเสมอภาค
แข่งเศรษฐกิจเขา	ชนะเรามิใช่ยาก
อดีตปัจจุบันหาก	ผลบ่งบสงสัย
รุกเงียบทำง่ายง่าย	ธนถ่ายตะพึดไป
พวกเราฤสู้ได้	ก็จะใกล้กระฎุมพี
หัตถกิจพณิชยการ	กสิการก็เริ่มมี
ยังราชการที่	ธุระเราจะเป็นนาย
การเมืองก็การเมือง	ธนเนื่องอำนาจหลาย
ย่อมทราบตระหนักหมาย	บมิจำจะจาระไน
อันเศรษฐสงคราม	ผิจะห้ามก็ไม่ไหว
สยามพันธุ์เจริญได้	รณกู้กำลังสยาม
เชิญตามสงวนเพื่อ	สุรเศรษฐสงคราม
หญิงจีนจะต้องห้าม	บมิให้ระเห็จมา
เขยจีนจำแนกถิ่น	กสิสิ้นประสงค์หา
บำเรอเสมอหน้า	ดุจว่าประชาไทย
คนไม่สมัครแล	ทุรชนก็ไม่ให้
จัดจ่ายกระจายใน	ชนบทกำหนดเทอญ
ตามครองจะต้องแจ้ง	ภยแห่งจำนวนเกิน
แก้กันมิหมันเมิน	เพราะมิมืดเสมือนงม
หญิงเรามิใช่เล่น	สุรเสนสยามสม
หัวแรงกำแหงรมย์	พิริย์กระทาชาย
ศึกษาสำเร็จดี	ดุจที่จำนงหมาย
รังแต่จะไว้ลาย	กรณียมาตา
เรื่อง ‘พันธุ์เจริญ’ อ่าน	ธุระวานแสวงหา
เสมอภาคสมัครคา-	รวะไว้บวายวัน
ห้ามเพื่อเสมอภาค	บมิห้ามมิเป็นธรรม์
คู่แข่งมิควรกัน	ฤจะให้มลายศูนย์
การห้ามก็ต่อรอง	และประคองทวีคูณ
คู่แข่งบอาดูร	ดุจแบบ ณ เบื้องบรรพ์
ชี้ใช่อะไรใหม่	จะมิให้ละแบบธรรม์-
เนียมเก่าและเคยกัน	ศตพรร- ษต่อติด
ถ้วนทุกประเทศมี	นิติธรรมพิเศษสถิต
จึ่งเกิดพิเศษสิทธิ	ศุภมิตรก็ย่อมยอม
๑๕ กรกฎ. ๗๑
รุกเงียบเงียบ
Peaceful Penetration
(กลอน ๘)
เสียดายลุ่มนทียังซีเกียง	เคยเป็นเวียงโบราณนานนักหนา
เราตั้งราชธานีที่กรุงปา	อยู่เป็นผาสุกได้หลายพันปี
กะเดื่องเดชานุภาพทราบถนัด	จากประวัติกาลเก่าเล่าถ้วนถี่
ว่าราชวงศ์เฮียทรงพระนามกี	เจริญราชไมตรีที่กรุงปา
ราชทูตมงตูสู่นคร	แต่ครั้งก่อนพุทธกาลพันปีกว่า
คือเศษสี่ร้อยยี่สิบแปดมา	นับเดี๋ยวนี้เกือบห้าพันปีเต็ม
รุกเงียบเงียบ คำรบแรก
สมัยก่อนพุทธกาลไม่นานนัก	จีนทะลักลักแหล่งเราแข็งเข้ม
เพื่อนบั่นบากยากหน่อยค่อยและเล็ม	ทั่งเป็นเข็มค่อยฝนจนเราระอา
เราไม่ชอบขันแข่งแย่งกันกิน	จึงทิ้งถิ่นเสาะทางอย่างเสือป่า
หาดินแดนแสนอุดมถมข้าวปลา	ใต้ลงมาหนาวน้อยค่อยสบาย
การอพยพเป็นไปหลายร้อยปี	จนศตพรรษที่สี่จึงสุดสาย
นครลุงกรุงปาชาตาร้าย	ต้องศูนย์หายกลายเป็นเมืองจีนไป
รุกเงียบเงียบคำรบ สอง
ไทยที่ล่าลงมาเป็นกลุ่มกลุ่ม	ได้ควบคุมตั้งบ้านเมืองน้อยใหญ่
กระจัดกระจายเป็นหลายแคว้นเจ้าไทย	ตลอดในฮุนหนำ อาสซัม ชาน
เมืองหนองแสนั้นแน่ฮุนหนำใต้	ได้เป็นใหญ่ยิ่งพระยามหาสาร
พุทธศกตกพันพรรษกาล	ประดิษฐานอาณาจักรน่านเจ้าเรา
เขตต์สยามนามสิบสองจุไทย	สิบสองพันนาไสร้ก็รวมเข้า
มีเมืองขึ้นในทิเบตเดชไม่เบา	โอ้น่านเจ้าจักรพรรดิเชิดชาติไทย
แต่เราไปถึงไหนจีนไปนั่น	สมเป็นกันเองแท้แต่ไหนไหน
กรุงน่านเจ้าจีนเข้ามาเต็มไป	เสือป่าไทยก็ไม่ทิ้งการเดิรทาง
ตั้งแต่ศตพรรษชัดสิบห้า	ตลอดมาจนสิบเจ็ดไม่เสร็จสร่าง
สิ้นชื่อเสียงจักรวรรดิในระวาง	จึงน่านเจ้าเราจางเลยเป็นจีน
หมอดอดด์ตรวจฮุนหนำล้ำเสฉวน	พบผู้ไททั่วถ้วนทุกทิศถิ่น
มีเจ้าฟ้าเสื่อมอานุภาพสิ้น	เพราะทั้งคนทั้งแผ่นดินจีนเป็นจอม
รุกเงียบเงียบคำรบ สาม
เศษเหลือจากน่านเจ้าคือเราสยาม	ดำรงความอิสสระชนะขอม
ชิงละโว้สุโขทัยไม่ย่อยอม	แล้วดุ่มด้อมลงใต้ได้ทะเล
พบเพื่อนจีนเจนสำเภาเข้ามาค้า	ได้สมาคมใหม่ไม่ห่างเห
ขนสินค้าขนคนเข้าปนเป	แต่ประเพณีห้ามหญิงตามมา
ชาติพี่น้องสองผะสมอบรมเลือด	ไม่มีเหือดหายรักกันนักหนา
ได้พันธุ์เจริญดำเนิรประเทศมา	สู่ความผาสุกสวัสดิ์ศีวิลัยสต์
บัดนี้สิมีกำปั่นหมั่นขนส่ง	มากและถี่กว่าลงสำเภาได้
ธรรมเนียมหญิงกริ่งสมุทรก็หมดไป	เพื่อนเราไหลพรั่งพรูมีคู่มา
ตั้งเมืองบ้านเหมือนกาลนานครั้งโน้น	เข้ารับโอนการงานอย่างหาญกล้า
นิสัยเก่าเขาไม่พร่องต้องบูชา	เราเสือป่าจนมุมเป็นกระฎุมพี
จะลงเอยอย่างไรใครจะบอก	สยามดอกจักอยู่เฟื่องฟูศรี
ชาวสยามถามได้ใครจะมี	หมายหลีกลี้เชิญอ่านเรื่องพันธุ์เจริญ
๑๗ กรกฎ. ๗๑
อดีต :
(จาก ไชนา วีคลี รีวิว) จีนเข้าแมนจูเรีย
จีนมิได้เพิ่งเข้าตั้งหลักฐานในแมนจูเรียในเร็วๆ นี้ ได้เริ่มมาก่อนคริสต์กาล แต่สมัยที่เข้าไปตั้งเป็นปึกแผ่นได้มากนั้นตกสมัยที่ชาวยุโรปเข้าไปตั้งในอเมริกา ความปั่นป่วนทางจีนเหนือเนื่องจากสงคราม ที่ลงสุดท้ายพวกเม่งจูชนะจีน ราชวงศ์ชิงได้ตั้งรัฐบาลเม่งจูขึ้นครอบครองประเทศจีน เมื่อค.ศ. ๑๖๔๔ เป็นต้นเหตุในเวลานั้น ดุจความปั่นป่วนในเวลานี้เป็นต้นเหตุให้จีนพากันอพยพเข้าไปในแมนจูเรีย...... ค.ศ. ๑๗๗๖ พระเจ้าเชียนลุงได้ประกาศพระราชกฤษฎีกาห้ามมิให้จีนเข้าไปอยู่ในมณฑลคีริน ซึ่งเป็นหนึ่งในสามมณฑลที่รวมเข้าเป็นแมนจูเรีย
แต่ความพยายามของรัฐบาลเม่งจูในอันจะกันจีนมิให้เข้าไปในบ้านเมืองของพวกเม่งจูก็ดี ความต่อสู้ของพวกเม่งจูชาวพื้นเมืองก็ดี หาเป็นผลสำเร็จไม่ ตำนวนเรื่องพวกเม่งจูเพียรจะรักษาบ้านเมืองของตนเพื่อชาติของตนนี้ เป็นเพียงตำนานขมขื่นแห่งความพ่ายแพ้แก่ชาติที่มีชัยเท่านัน
ในต้นรัชสมัยแห่งพระเจ้าเถากวง (๑๘๒๑-๑๘๕๑) ตรงกับสมัยที่ชาวยุโรปเข้าอเมริกา มีจีนไปตั้งอยู่ตามลุ่มแม่น้ำเลียว และแม่น้ำซุงการีบ้างแล้ว เมื่อเกิดกบฏไต้เผ็งซึ่งเชื่อกันว่าคนได้เสียชีวิตตั้ง ๒๐ ล้าน พวกจีนก็พากันหนีร้อนไปพึ่งเย็น ทุ่มเทกันเข้าไปในแมนจูเรีย แย่งเอากิจการทั้งปวงจากมือพวกเม่งจูราวกับเหยี่ยวจิกคร่าอาหารฉะนั้น กรุงมุกเด็นซึ่งเป็นนครหลวงของชาติเม่งจูก็กลายเป็นกรุงจีนไป......
ทุกวันนี้ภาษาเม่งจูเลิกเป็นภาษากลางเสียแล้ว เพราะภาษาจีนเข้าไปแทนที่ พวกเม่งจูทุกคนพูดภาษาจีนได้ ในจำนวนสำมะโนครัวแห่งแมนจูเรีย ๒๕,๐๐๐,๐๐๐ คนนั้นเป็นจีน ร้อยละ ๙๐ การรุกเงียบเงียบของจีนได้ขับชาวพื้นเมืองให้เตลิดกลับไปยังแดนมองโกเลีย หรือมิฉะนั้นก็กลายเป็นจีนไปหมด
*ปัจจุบัน :
อนาคตของประเทศพม่าจะถูกรุกเงียบเงียบโดยชาวอินเดีย และจีนหรือ
เมื่อวันที่ ๒๖ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๗๑ ได้มีการประชุมประจำปีของมหาวิทยาลัยกรุงร่างกุ้ง ที่หออภิเษก ท่านเซอร์ชาล์ส อินเนส นายกแห่งมหาวิทยาลัย ผู้สำเร็จราชการประเทศพม่าเป็นประธาน ได้มีการให้ปริญญาและแจกประกาศนียบัตร รวม ๑๘๑ ชื่อ และได้ให้เหรียญเงินของท่านลอร์ด เออร์วิน อุปราชแห่งอินเดียแก่มองถิ่น เป็นรางวัลสำรับการแต่งเรื่อง “ซิติเซ็นชิป”
ในสุนทรพจน์ที่ท่านเซอร์ ชาล์ส อินเนส กล่าวในที่ประชุมนั้น มีความสำคัญข้อหนึ่งที่สะกิดใจเราชาวสยาม คือท่านกล่าวว่า “ไม่ว่าจะไปที่ไหน (หมายความว่าในร่างกุ้ง) ก็เห็นแต่รอยรุกเงียบเงียบของจีนผู้ขยัน กับแขกผู้ขยันไม่น้อยกว่าจีน ทำให้ต้องนึกถึงอนาคตแห่งประเทศพม่าว่า จะเป็นอย่างไรหนอ พม่าจะสามารถรักษาชาติและอารยธรรมอันเป็นของตัวไว้ได้หรือไม่ หรือว่าจะถูกจำนวนล้านที่ทุ่มเทเข้ามาทั้งทางตะวันออก (คือ จีน) และตะวันตก (คือ แขก) รุกเงียบเงียบอย่างช้าๆ ทีละน้อยๆ แต่แน่นอน ข้าราชการชาวอังกฤษทุกคนผู้รับราชการอยู่ในประเทศพม่าคงจะว่า-เดชะพระเจ้าช่วย ขออย่าให้ต้องเป็นดังนี้เลย- แต่ผู้ที่จำตอบคำถามนี้ได้ชะงัดคือ ชาวหนุ่มหญิงสาวของพม่าเอง และข้าพเจ้า (คือ เซอร์ ชาล์ส อินเนส) หวังและเชื่อว่า มหาวิทยาลัยนี้จะช่วยให้หนุ่มสาวเหล่านั้นแสวงคำตอบที่เป็นทางพึงปราร์ถนาได้”
สยามยังค่อยยังชั่วที่บัดนี้ยังห่างแขกอยู่มาก แต่ก็จีนพวกเดียวไม่พอหรือ รัฐบาลอังกฤษในพม่าไม่รังเกียจแขก เพราะพม่าเป็นมณฑลหนึ่งของอินเดีย และรัฐบาลอังกฤษไม่เกลียดจีน เพราะจีนเป็นพลเมืองที่ขยันและดีมากเมื่อได้สิทธิเป็นชาวนาครแล้ว ดูจีนที่สิงคโปร์ ปีนัง และมะลายู อังกฤษ
ชาวประเทศพม่าในอนาคต จะคงเป็นพม่าอยู่ หรือจะกลายเป็นจีนหรือแขก หรือปนกันทั้งสองชาติ สามชาติ ก็จะแปลกอะไรสำหรับรัฐบาลอังกฤษผู้เป็นเจ้า ขอให้คนพวกนั้นคงเป็นชาวประเทศพม่า หรือมณฑลหนึ่งแห่งอาณาจักรอินเดียอยู่ก็แล้วกัน แต่สำหรับประเทศสยาม ความปราร์ถนาเป็นคนละรูปทีเดียว
ลาแล้วพันธุ์เจริญ
(กลอนดอกสร้อย)
เพื่อนเอ๋ยเพื่อนเก่า	เสียแรงเราร่วมรักสมัครสมาน
เจ้าเป็นเชยคู่คิดช่วยกิจการ	เกิดลูกหลานน่ารักนักพันธุ์เจริญ
ได้เขยดีพันธุ์ดีเป็นศรีเมือง	จนรุ่งเรืองเปลื้องร้ายวายฉุกเฉิน
ถึงคราวสุขสิมาพรากหากเผอิญ	ต้องขวยเขินเป็นแขกแปลกไปเอย
เขยเอ๋ยเขยเก่า	เขากับเราเป็นแขกแปลกเพศหนอ
ยามเป็นเขยเคยคำนึงถึงเหล่ากอ	ยามเป็นแขกแขกก็เป็นแขกกัน
น่าขายหน้าหย่าแล้วยังร่วมเรือน	ทำตัวเหมือนคู่แข่งแย่งงานลั่น
ซ้ำพาลูกเมียมามากหน้าครัน	เขยสำคัญคนนี้ยอดดีเอย
เจ้าเอ๋ยเจ้าสาว	อกผ่าวศูนย์พันธุ์อันปราร์ถนา
หย่าร้างเหย้าร้างยังมีครา	แสวงหาคู่ใหม่ได้สมนึก
นี่ร้างหย่าแต่ว่ายังอยู่เหย้า	เขากับเรากลายมาเป็นข้าศึก
ในทางเศรษฐสงครามงามพิลึก	หล่อนรู้สึกสู้ได้หรือไรเอย
น่าเอ๋ยน่าสงสาร	มันเป็นบ้านของเราเจ้าแม่เอ๋ย
จะรับแขกหรือจะทำสงครามเลย	มาเฉยเมยเหมือนไม่มีใจคิด
จะอย่างหนึ่งก็อย่างใดให้เข้าเรื่อง	รับแขกเมืองต้องเลือกตามชอบจิตต์
การรับแขกทำกันเป็นฉันมิตร	ไม่ใช่กิจขันแข่งแย่งชิงเอย
ชิงเอ๋ยชิงชัย	สมัยนี้พูดกันแต่สันติ
การสงครามซึ่งสยามไม่พักริ	ต้องดำริแต่ทางข้างแขกเชิญ
เมื่อเลือกได้ทำไมไม่เลือกบ้าง	ให้เหมือนอย่างอเมริกาไม่น่าเขิน
จำกัดส่วนจำนวนคนไม่กล่นเกิน	แม่มหาจำเริญเชิญรอเอย
ต่างเอ๋ยต่างด้าว	จะยืนยาวอยู่กับใครไม่เดียดฉันท์
ต้องเคล้าคละปะปนระคนกัน	กับชาวเมืองเป็นอันหนึ่งอันเดียว
อันจะหัวเห็ดย้ำทำอย่างแขก	ไม่เขาแตกก็เราต้องเปล่าเปลี่ยว
เขาอาจหับทวารไม่ให้เข้าเชียว	เว้นแต่เทียวไปมาคราครั้งเอย
เจ้าเอ๋ยเจ้าบ้าน	ยังต้องการคนมากไม่สงสัย
แต่ต้องการตามประสงค์จำนงใคร	ถ้าตามเราต้องให้เข้าเคล้าคละ
แม้ไม่ได้จำใจหับทวาร	ทิ้งไว้นานนับวันจะเกะกะ
มันเข้ารอยรุกเงียบเพียบนักละ	เจ้าบ้านจะแม่นมั่นศูนย์พันธุ์เอย
คนเอ๋ยคนกลาง	เขานึกอย่างใครดีชนะได้
จะเป็นเขาหรือเราไม่เข้าใจ	ช่างเป็นไรได้เลิศยิ่งเลิศดี
สยามไหนจักไม่คงสยาม	ดำรงความอิสสระประเสริฐศรี
แต่คนไทยใคร่ให้ไทยได้มี	อิสสระคงที่ทุกกาลเอย
๗ มิถุน. ๗๑
อเมริกา กับ อเมริกัน
อเมริกาว่าสำหรับอเมริกัน	แต่พวกนั้นคือใครไม่รู้หรือ
ชาวยุโรปครั้งนั้นพากันฮือ	เข้าไปอยู่แล้วก็ถือเป็นของตน
ริปับลิกมากมายพลายพารา	สหปาลีรัฐแหละเป็นต้น
เจริญอารยธรรมล้ำเลิศจน	จะเป็นเจ้านายคนเพราะเงินตรา
มีคนแข็งแรงเลือดผะสมล้วน	ที่คู่ควรคมคายหลายภาษา
มากวิชาสามารถฉลาดค้า	ถือเวลาเป็นเงินไม่เยิ่นเย้อ
ทวีปใหญ่ไพศาลสำราญถิ่น	เหลืออยู่กินกอบกำไรไม่เมินเหม่อ
เกษตรกิจพณิชยการงานบำเรอ	อุตสาหกรรมทำเสมอด้วยแรงยักษ์
ปฏิบัติแบบลัทธิมอนโร	รักษาถิ่นภิญโญโอ่อ่าศักดิ์
ไม่ยุ่งเหยิงกับใครที่ไหนนัก	เว้นแต่จักค้าขายไปฝ่ายเดียว
ยังไม่เข้าสมาคมสันนิบาต	ระหว่างชาติเพราะไม่ชอบจะข้องเกี่ยว
กับยุโรปยุ่งขิง จริงจริงเจียว	จึงปลีกเปลี่ยวปฏิบัติลัทธิมอนโร
สงครามโลกเข้าร่วมเพื่อรักษา	ทางสินค้าอันสงครามคุกคามโข
เป็นเจ้าหนี้นานาชาติราษฎร์ภิญโญ	เพิ่มพูนโภคสมบัติพัฒนา
กระบวนการกินอยู่แห่งหมู่ราษฎร์	อเมริกันเป็นชาติมีวาสนา
ได้อิ่มหนำสำราญในบรรดา	ชาวประชาแห่งโลกศีวิลัยสต์
นักเรียนหางานง่ายได้เงินพอ	จะเรียนต่อจบอุดมก็สมได้
ถึงอับจนค่นแค้นแสนยากไร้	ก็ศึกษาสูงได้ด้วยแรงเพียร
ไม่ว่าอยู่ที่ไหนได้ใกล้หมอ	ห้องสมุดหรือก็ไม่พาเหียร
วิทยุภาพยนตร์ปรนปรือเจียน	จะรื่นเริงหรือจะเรียนก็ตามที
ค่าแรงกรรมกรค่อนข้างแพง	คนงานแข็งมีรถของตนขี่
บ้านสบายถึงงานง่ายว่องไวดี	สะดวกที่ราคาถอยค่อยผ่อนใช้
โรงงานยักษ์เครื่องจักรแบบใหม่ตั้ง	สำเร็จดังนฤมิตไม่ผิดได้
ทำรวดเร็วง่ายดายขายถูกไว้	มีกำไรเพราะทุ่นทุนย่อมเยา
ราษฎร์สมบูรณ์พูนสวัสดิ์เป็นปัจจัย	ให้รัฐได้กำลังดังขุนเขา
เป็นปึกแผ่นแน่นหนาไม่ซาเซา	จวนเป็นเจ้าโลกแล้วด้วยกำลัง
อเมริกาหาอเมริกันได้	เพราะให้สิทธิพลเมืองเสมือนหวัง
ถ้าใครปฎิญาณให้ได้จริงจัง	ว่าจะตั้งหน้าถนอมพระธรรมนูญ
และเอาใจออกหากจากด้าวเดิม	มาส่งเสริมถิ่นใหม่ไม่เสื่อมศูนย์
ถือดินแดนแทนชาติปราศอากูล	ทวีคูณอเมริกันได้ทันใจ
แต่สิทธิแห่งพลเมืองเป็นเรื่องยาก	ของเราหากไม่มีก็ว่าได้
คนต่างด้าวกับชาวพื้นเมืองไทย	ต่างอะไรกันที่ไหนใคร่ทราบเอย
๓๑ กรกฎ. ๗๑
อารยธรรม
เก่า กับ ใหม่
(กาพย์ห่อโคลง)
อารยธรรมงำโลกแล้ว	เจริญรอย กฎโลก
เป็นอนิจจังพลอย	เปลี่ยนพร้อม
อ่อนแก่เก่าใหม่คอย	ขยับวุ่น หมุนเวียน
ออกตกวกวนอ้อม	ออกหน้าพาไคล
อันว่าอารยธรรม	แม้ครอบงำโลกไฉน
ก็ยังไม่พ้นไป	จากความเป็นอนิจจัง
แบบเก่าเข้าศาสนา	จึงจิตตานุภาพขลัง
แบบใหม่ใคร่เชื่อฟัง	ดังวิทยาศาสตร์ว่าวอน
จึ่งเปรื่องเรื่องรูปธรรม	ก่อเศรษฐกรรมนำหน้าก่อน
มั่งคั่งทั้งทุนรอน	ค่อนข้างค้าอานุภาพเงิน
พวกเราต้องเล่าเรียน	เพิ่งพากเพียรพาระหกระเหิน
อาวุธแบบใหม่เกิน	กำลังเราเข้าตาจน
วิทยาพายุโรป	เที่ยวเอื้อมโอบทุกแห่งหน
สินค้าพาผู้คน	ด้นดั้นบุกรุกดินแดน
ยุคยุโรปเล่นเมืองขึ้นเป็นยุคสงครามการเมือง
และเป็นยุคที่โลกเรียนอารยธรรมแผนใหม่
แสนยากระกึกก้อง	กัมปนาท
ยุโรปท่วมโลกธาตุ	ถิ่นท้อง
ปถพีที่มนุษยชาติ	นาเนก เนานอ
เคยสถิตอิสสระ, ต้อง	ตื่นเต้นเป็นชะเลย
ยุโรปธำรงโลก	เป็นจอมโจกเจียวเจ้าเอ๋ย!
ก้าวหน้าไม่ล้าเลย	เพราะความรู้เฟื่องฟูจริง
ตรัสรู้คติโลก	ประลุโอฆวิชชา, สิง
วิทยาศาสตร์ประหลาดยิ่ง	เป็นอย่างยอดโลกิยญาณ
เรืองเดชวิเศษฤทธิ์	ประสิทธิ์ศักดิ์มหัครฐาน
ยุโรปท่วมจักรวาล	กำเนิดจักรวรรดิเวียง
อเมริกาอีกอาเซีย	ออสเตรเลียล้วนสิ้นเสียง
อาฟริกาก็เกือบเกลี้ยง	เผดียงขึ้นกับผิวขาว
ยุคแข่งเมืองขึ้นนี้	ใช้วิธีการเมืองฉาว
อำนาจบาตรใหญ่ห้าว	หาเหตุให้ได้รบกัน
อังกฤษ, ฝรั่งเศส,	โปรตุเกสกับฮอลลันด์
ภายหลังเหล่าเยอรมัน	ขันแข่งด้วยช่วยฉู่ฉาว
สยามน้อยชะรอยรอด	เพราะได้ยอดกษัตริย์คราว
กลียุคฉุกเฉิน, ชาว	ประเทศใกล้ไม่เหลือหลอ
อนึ่งเล่าเราอยู่ลี้-	ลับวิถีทางหลวงพอ
ปลายแหลมมะลายูก็	ได้ตกยากอยู่ปากทาง
สยามเทวาธิราช	รักษาชาติสยามพลาง
พะยุงยศสยามอย่าง	ประจักษ์ จักษุนักหนา
มหาเมฆตั้งมืดฟ้า	ฟูมโพยม
มหาวาตพัดกะพือโหม	หอบน้ำ
ไม้ไล่ลู่ลมโครม-	ครามทะลึ่ง ปึงปัง
ฟ้ากระจ่างฝนสร่างซ้ำ	พุ่มไม้ใบเขียว
ยุคแข่งเมืองขึ้นเจือ	เป็นยุคเพื่อคุณโทษเจียว
ยุโรปทารุณเที่ยว	ทำอำนาจกวาดดินแดน
เดือดร้อนกันทั่วโลก	เผชิญโชคถูกหมิ่นแคลน
บ้างเสียอิสสระแสน	เสียดายชาติวาสนา
ที่เฝ้าเอาตัวรอด	นับว่ายอดในชาตา
ทั้งหมดดีที่ว่า	ได้ศึกษาอารยธรรม
แม้ผู้เป็นชะเลย	ต้องเสวยวิบากกรรม
เพราะเขาเข้าครอบงำ	จับมือทำก็ชอบที
เป็นใหญ่ที่ศึกษา	ให้วิชชากันเต็มที่
ซึ่งเท่าเขาหมายดี	ให้ได้มีอารยธรรม์
นายใดหมายกดขี่	ย่อมจะมีแต่หวงกัน
ชะเลยเคราะห์ร้ายนั้น	ไม่มีวันจักเป็นไทย
เรื่องนี้อังกฤษกล้า	ให้ศึกษาสมสมัย
แม้มหาวิทยาลัย	ก็ให้มีมานมนาน
พระเจ้าจักรพรรดิ	เป็นกษัตริยมหาศาล
ใคร่จะพระราชทาน	ฐานมลประเทศจริง
ฐานเช่นนี้เล่า	นับวันเจ้าจะยงยิ่ง
เป็นอิสสระจริง	คงเหนี่ยวไว้แต่ไมตรี
ยุคโลกรับเอาอารยธรรมแผนใหม่แล้ว
เป็นยุคที่เมืองขึ้นเริ่มได้อิสสรภาพ
และ สงครามเศรษฐกรรมเข้าแทนที่สงครามการเมือง
ศรีสิทธิ์สฤษฏ์โลกล้วน	อวลอา- รยธรรมเอย
ศานติวิริยะพา	โลกเพี้ยง
บ้านมนุษย์สุดมโหฬาร์,	คือโลก เราแล
จัดโลกแผนบ้านเลี้ยง	มนุษย์รู้อยู่ผา- สุกแล
ทั่วโลกเริ่มสว่าง	อย่างปัจจุบันศึกษา
เสร็จศิลปวิทยา	ยอดปริญญาวิทยาลัย
ศึกษาสำเร็จจึง	เข้าถึงรสอารยธรรมใหม่
ประชาราษฎร์ชาติใด	ได้เกลื่อนกลาดชาติจำเริญ
ยุคโลกรับอารยธรรม	ยุโรปจำเปลี่ยนทางเดิร
ยอมรับว่าโลกเกิน	กว่ายุโรปทวีปเดียว
เมืองขึ้นขึ้นเหมือนมิตร	เวนคืนอิสสรภาพเชียว
หากห่วงต้องหน่วงเหนี่ยว	เพราะกลัวจะจลาจล
เอาไว้ไม่อยู่แล้ว	เป็นเกลอแก้วยังเกิดผล
ปลูกฝังให้ตั้งตน	มลประเทศวิเศษสม
เลิกโลกรุกดินแดน	 ชวนเข้าแผนใหม่นิยม
ให้ต่างอภิรมย์	ในแดนเก่าเท่าที่มี
สยามน้อยพลอยชอบใจ	เพราะพ้นภัยการเมืองที
เพียงหวังตั้งแต่นี้	ไม่มีมิตรลิดตีนปู
ดูหรือการรบ, เจ้า	จำแลง
รูปจากอาวุธแผลง	พร่า มล้าง
เป็นเศรษฐกิจกำแหง	มหิทธิฤทธิ์
เจ้ายอดมายาข้าง	เคียดคั้นพันตู
เลิกแข่งแย่งดินแดน	มาเปลี่ยนแผนการต่อสู้
เป็นแย่งตลาดกู้	การสินค้าคร่าห์เศรษฐกรรม
สงครามการเมืองแกล้ง	มาจำแลงรูปคมขำ
เป็นเศรษฐ์สงครามทำ	สยามวุ่นครุ่นเศรษฐภัย
พ้นเสือประสพจ-	ระเข้าก็จะทำไฉน ?
ล้าเต้อยู่ร่ำไป	ต้องเร่งให้การศึกษา
บางทีจะพอทัน	ยังมีวันอยู่ข้างหน้า
แต่ต้องไม่เนิ่นช้า	จึ่งเวลาอาจรอคอย
วิสามัญศึกษา	เลยเวลาอย่าอ้อยสร้อย
ประถมศึกษาปล่อย	ด้อยส่วนนี้จักมีภัย
ใครเรียนอะไรมา	ธรรมดาอยากจะใช้
เรียนสือสุดวิสัย	จักได้งานทำทั่วกัน
๒๕ มิถุน. ๗๓
ฐานะของไทย
อดีต กับ ปัจจุบัน
สยามเมื่อยังตั้งอยู่ได้โดยลำพัง
(ภุชงคประยาตฉันท์)
สยามในสมัยเมื่อ	ประเทศเพื่อพสกไทย
เสมือนหับทวารไอ-	ศวรรย์ลำพังเรา
อุดมโภชนาหาร	อุฬารถิ่นทำเลเสา-
วภาพแผ่นพิภพเนา	พะนอสุขสนุกครัน
คนไทยเจริญพอกับประเทศ
สยามรัฐก็ชัดว่า	มิใช่ป่าพนารัญ
ประเทืองชาติศาสน์อัน	อำรุงอักขระอักโข
อมาตย์ศรีกวีเปรื่อง	เมลืองรัฐภิญโญ
ประเทศราชบรมโพ-	ธิสมภารก็พ่านไป
เขมรมอญมลายู	ทวาย สู่อำนาจไทย
สยามเขตต์ประเทศไข	อุทัยทิศเถลิงศรี
สำเภาท่องทะเลค้า	สมุทรพ่าหนาวี
สยามสร้างสยามมี	สยามตั้งลำพังเอง
ฉะนี้ไทยมิใช่ว่า	มนุษย์ล้าสมัยเพรง
ประชาชื่นคะครื้นเครง	บ่อดตายบ่ไร้งาน
มิไยทาษกรรมกร	มิเดือดร้อนเพราะอาหาร
และนายบ่าวก็เอาภาร	เพราะภักดีพลีกัน
สยามเมื่อเกี่ยวข้องกับโลก
สมัยนี้พิธีแตก	ทวารแหกกำแพงหั่น
เพราะเปิดหล้าพนารัญ	บำเรอโลกบำรุงรวม
ก็อู่ข้าวและขอนสัก	สำคัญจักประสิทธิ์สวม
พณิชย์การขนานท่วม	ทะลักข้ามทำนบขัง
ฝรั่งแขกขยันคู่	กะจีนผู้ชำนาญดัง
จะรับมอบประเทศทั้ง	พณิชย์เศรษฐกรรมไทย
ทวีของทวีค่า	ทวีสารพัตรไป
อนาถไทยเพราะไทยไม่	สมัครสู้เสมือนหมาย
คนไทยกลับล้าหลังประเทศ
ก็สมควรเพราะไม่คุ้น	และใจบุญบ่วุ่นวาย
มิดิ้นรนมิขวนขวาย	มิถือเราฤถือเขา
สงบไว้วิสัยราษฎร์	พระทรงราชย์ ธ ช่วยเรา
จะร้อนรนก็ทนเอา	อุดมธรรมขันตี
ผิเขาสงเคราะห์พวกเขา	ก็เราสงเคราะห์เขาซี
ผิไทยเสื่อมสยามนี้	เจริญแน่มิแปรผัน
หทัยไทยสมัยนี้	ฤหลีกลี้ ณ เบื้องบรรพ์
สยามเปลี่ยนสยามพลัน	ผละทิ้งราษฎร์ ณ เบื้องหลัง
ประชาล่ามิน่าเล่า	สหายเข้าตะลุยรัง
มิช้านานจะม้านหวัง	ลำพังราษฎร์มิรอดเลย
จะฉุดคร่าประชาไทย	ไฉนไยจะเฉยเมย
อนาถโอ้! สยามเอ๋ย!	จะเปลี่ยนเลือดกระนั้นหรือ
โอสถ ๔ ขนาน
ผิยังไทยก็ไทยทัน	สมัยกันเพราะฝึกปรือ
จะต้องเพ่งริเร่งมือ	และลงทุน ณ​ ศึกษา
เสมือนมอบสมองให้	สมรรถใช้สุวิชชา
อนึ่ง ทุนทรัพย์ถ้า	จะเทียบเท่ากะเครื่องมือ
วิธีก่อกำเนิดงาน	สำคัญการจะฝึกปรือ
มิง่ายเท่าเข้ายึดถือ	กระทำสืบสกุลมา
วิธีช่วยกระทำชอบ	ก็มือมอบกะมังหนา
อนึ่ง อีกขนานยา	ทวีสำมะโนครัว
ประเทศใหญ่ผิไทยน้อย	จะไทยต้อยมิรอดตัว
สยามเลิศและไทยหลัว	ก็ร้อนจิตต์เพราะอิสสา
จะต้องอวยอนามัย	ทวีไทยทวีภา-
ระ รวมสี่ขนานยา	ผิไม่หายก็ตายแล
ประเทศยิ่งก้าวหน้า คนไทยยิ่งล้าหนักเข้า
บำรุงรัฐเลิศลอย	สหายพลอยจะแผ่แพร่
สมุนเราก็ยิ่งแย่	เพราะยิ่งล้าสมัยใหญ่
นิสัยชาติเปลี่ยนช้า	ประเทศพาเตลิดไป
ตะวันตกตะลุยไล่	ตะวันออกตะลึงหลง
ยุโรปท่วมสยามดุจ	สมุทรท้นนทีทรง
ฤน้ำคลองละล่องลง	ระดับบ่อชะลอกัน
ฉะนี้แรงสภาพรุก	สยามทุกทิวาวัน
ก็แรงรัฐบาลนั้น	จะช่วยรุกฤแก้ไข
ผิช่วยเขาก็ช่วยรุก	ผิช่วยเราก็รอดภัย
มิใช่บุตรจะสงสัย	บิดาเล่าก็เปล่าหนอ
บิดาย่อมถนอมบุตร	บำรุงเลี้ยงเจริญพอ
รำพันเพื่อเผยอข้อ	สำคัญซึ่งมิพึงคอย
๑๖ ธันว์. ๗๑
ขุมทรัพย์ ๔
ขุมทรัพย์ที่ต้น
ลงทุนจัดการศึกษาสำหรับชาติ
การศึกษาแผนเก่ากับแผนใหม่
(โคลงสุภาพ)
ศึกษาแผนเก่านั้น	ใครสมัคร ก็เรียน
คนหยิบมือเดียวจัก	รอบรู้
คนหมู่มากจึ่งมัก	งมโง่
แผนใหม่ให้เด็กผู้	เกิดได้ศึกษา ทั่วแล
ตามปัญญาฐานะทั้ง	ความเพียร
เพียงเขตต์เกณฑ์ก็เรียน	เปล่าได้
ต่อนั้นเก็บธนเวียน	เรียนสลับ งานเทอญ
ทุนรัฐทุนราษฎร์ให้	เพื่อได้เรียนจน จบอุดม
ทุกคนให้สำเร็จด้วย	วิชา- ชีพนอ
เรียกวิสามัญศึกษา	เสร็จถ้วน
สูงต่ำลดหลั่นหา	ให้ครบ- ครันเทอญ
พาณิชย์กสิกิจล้วน	เรื่องค้าอุตสาหกรรม
เราทำแล้วมากนั้น	สามัญ ศึกษา
ฝ่ายวิสามัญหมัน	เท่าหม้าย
แพงทรัพย์อุปสรรคพลัน	พลอยกีด ขวางจริง
ก้าวติดตามก้าวย้าย	ยักเยื้องเปลืองเวลา
สามัญศึกษาต้องการเงินรัฐบาลช่วยประชาบาล
ฝ่ายสามัญนั้นขาด	เงินรัฐ บำรุง
เงินประชาบาลจัด	แอ่นเอ้
กฎหมายก็บ่งชัด	จักช่วย
ยืนแต่ขาเดียวเค้	ชอบให้อีกขา หนึ่งแล
ศึกษาท้องที่ได้	ธนพลี
จักเก็บตามจนมี	มากน้อย
แต่ขัดรัฐภาษี	มิเปลี่ยน แปลงเอย
จึงบาทหลังช้างคล้อย	ติดต้อยตามขา หน้าแล
ศึกษาพลีมากได้	เป็นกำลัง
ยังรัฐบาลกลางยัง	ช่วยเลี้ยง
สองขาค่อยขึงขัง	ตั้งมั่น คงพ่อ
ลัทธิแบ่งแรงเพี้ยง	มากผู้บำเพ็ญ
จำเป็นใช้คุรุล้วน	ฝึกหัด แล้วแฮ
ครูประชาบาลจัด	วุ่นว้า
ครูประกาศนียบัตร	ทั้งหมด
เป็นที่หมายภายหน้า	แน่นี้จำเป็น
จัดวิสามัญศึกษา-กสิกรรม, พาณิชย์, และอุตสาหกรรม
ให้แพร่หลายคู่กันไปกับสามัญศึกษา
ประเด็นอาชีพนั้น	ยากนัก
ชนบทกสิกรรมจัก	แม่นใช้
ในเมืองเรื่องต้องยัก	พาณิชย์อุต- สาหกรรม
แต่ละอย่างตั้งต้นได้	แต่ด้วยฝึกครู
ส่วนคู่เคียงเลี้ยงศึก-	ษาลัย
คือไร่นาร้านใน	เรื่องค้า
โรงงานสรรพช่างไว	ว่องหัด
แต่ละอย่างลงทุนถ้า	ฝืดแท้ทำพรือ
หนึ่งคือต้องเข้าร่วม	มือกับ
การเกษตรพาณิชย์รับ	เรื่องใช้
นักเรียนจบแล้วจับ	งานติด
มิฉะนั้นพลันไร้	ประโยชน์ซ้ำทรามนิยม
จัดมหาวิทยาลัยให้เข้าฐานะ
อุดมศึกษาชื่อชั้น	มหาวิท- ยาลัย
เป็นแหล่งที่สิงสถิต	ทั่วทั้ง
ศิลปวิทยาประสิทธิ์	อักษรศาสตร์
ดุจประทีปทองตั้ง	สว่างจ้าแจ่มหาว
ยืนยาวญาณอยู่เลี้ยง	โลกมนุษย์
เผยแผ่ภาวะผุด	เพียบรู้
แดนเกิดประเสริฐสุด	มหาวิท- ยาลัย
จำก่อจำกอบกู้	เกี่ยงแก้กันงม- งายเทอญ
โดยนิยมอนาคตต้อง	การบัณ- ฑิตแล
เพื่อกิจสำคัญอัน	เอกรู้
ไป่ฉลาดไป่แข็งขยัน	ไป่ตลอด อุดมเรียน
เป็นกระชอนกรองผู้	เพียบชั้นปัญญา
มหาวิทยาลัยเรื้อง	จุฬาลง- กรณ์เรา
งามคณะแพทย์ยรรยง	ยิ่งรู้
เข้าฐานะดั่งประสงค์	สำเร็จ
ร็อกคิเฟลเลอร์ กู้	กิจเกื้อ การบุญ
แม้ทุนเราท่วมทั้ง	ทำลำ- พังได้
กว่าโลกจะเชื่อคำ	ค่อนช้า
เขาเข้าช่วยรับจำ-	เป็นโลก เชื่อแล
เราก็จนจริงถ้า	ปล่อยไว้สำเร็จ ดังฤๅ
เสร็จคณะแพทย์ขึ้นสู่	ภูมิอุดม สมจริง
คณะอื่นอื่นยังจม	ต่ำต้อย
ควรกกยกขึ้นสม	ฐานะ ด้วยเทอญ
เยียเยี่ยงคณะแพทย์คล้อย	คล่องเข้าเทาทาง
แผนกกลางมูลนิธินี้	ยังมี
เรียก ‘สิกข์ระหว่างประเทศ’ที	ช่วยได้
‘แผนกเวชศาสตร์’ นี้	บ่ออก นอกทาง
แม้เหมาะทุกคณะให้	สู่พื้นภูมิอุดม
สมเพิ่มคณะอีกบ้าง	โดยกาล
ธรรมศาสตร์ เกษตรศาสตร์ ขาน	ชื่อชี้
ป่าไม้แพทย์สัตว์งาน	ขยายอยู่
คณะต่างต่างเหล่านี้	แต่ล้วนควรคำนึง
กล่าวถึงสิกขกิจชั้น	มหาวิท- ยาลัย
จำจัดจนพอกิจ	จุ่งได้
หมายเรียนต่างประเทศผิด	แพงมาก
เราเรียกเงินถูกให้	ผ่านได้โดยเพียร
การตรวจโรคนักเรียน
อาเกียรณ์ก่อเกิดพื้น	โรคภัย
ฉุดคร่าอนามัย	ไม่น้อย
ขวัญเจ้าเมื่อเยาว์วัย	อวัยวะ อ่อนแอ
อมโรคโรคติดต้อย	เติมขึ้นเป็นคน โรคแล
การขวนขวายตรวจรู้	รักษา
สรรพโรคนักเรียนพา	เด็กแผ้ว
เป็นประโยชน์ให้ศึกษา	สำเร็จ รวดเร็ว
เมืองกล่นพลเมืองแกล้ว	เกริกค้าพลากร
ทุนรอนเมื่อยากไร้	ลองทำ
เท่ากับมือเปล่าคลำ	ขลุกป้อย
งานตรวจเขตต์ตรวจจำ	จำกัด
ประโยชน์ย่อมยังน้อย	หยาดน้ำในทะเล ราวกัน
พ้นเวลายากไร้	ลำเค็ญ
ควรเพิ่มแพทย์พูนเพ็ญ	เพียบพื้น
ตรวจโรคนักเรียนเป็น	ปึกแผ่น
เพียรเพื่อกายใจฟื้น	ชาติฟื้นฟูเพียร
การสอนนอกโรงเรียน
การเรียนประชาราษฎร์ต้อง	แสวงหา
จึงจัดปาฐกถา	เทศน์ทั้ง
ธัมมะและวิทยา	ต่างต่าง
ตามวัดตามบ้านตั้ง	แต่งล้วนชวนประชุม
ชุมนุมธรรมกถึกทั้ง	ปาฐก
พระและคฤหัสถ์ยก	แต่งตั้ง
ล้วนแต่ฝึกซ้อมบก-	พร่องบ่ เลือกเลย
ใช้อ่านอธิบายทั้ง	หมดล้วนพิมพ์แถลง
ผู้แสดงประจำถิ่นทั้ง	เดิรทาง เทศน์แล
จัดแยกเป็นสายวาง	ระเบียบไว้
รูปภาพภาพยนตร์พลาง	ใช้ช่วย ด้วยเทอญ
เศรษฐกิจอนามัยให้	โชคใช้นักหนา
ได้พระราชทานการศึกษาแผนปัจจุบันแล้ว
‘ศึกษา’ คือสิทธิท้าว	พระราชทาน
โดยพระราชบัญญัติขาน	ชื่อใช้
‘ประถมศึกษา’ การ	กอบก่อ
แสดงพระราชประสงค์ให้	เลือกใช้แผนปัจ จุบัน
การจัดก่อรากแล้ว	ยังหลัง- คาฤๅ
เรือนสำเร็จรูปเรือนดัง	อยู่ได้
แผนชาติสำเร็จรูปหวัง	ดั่งพระราช ประสงค์เทอญ
สิทธิราษฎร์ส่งรัฐให้	เฟื่องหล้าฟ้าดิน
ทุนสินมายมากแม้	เสียดาย
งานก็งอนหง่อกลาย	ปลกเปลี้ย
ทุนประเทศทั้งหลาย	จ่ายเพื่อ การเรียน
เทียบส่วนสยามต่ำเตี้ย	ตรวจต้องมองเห็น
จำเป็นเปิดประเทศแล้ว	ฉันใด
จักไม่อบรมไทย	ทั่วหน้า
ตัดถนนพ่นรถไฟ	ในป่า ดงดอย
เหมืองแร่สวนไร่ค้า	ป่าไม้ไทยทำ ควรแล
๑๘ ธันว์. ๗๑
ขุมทรัพย์ที่ ๒
อุดหนุนด้วยให้กู้ทุนคิดดอกเบี้ยถูก
ช่วยกสิกรด้วยวิธีสหกรณ์
และจัดสหกรณ์ให้เป็นรูปช่วยพาณิชย์และอุตสาหกรรม
(กาพย์ฉบัง)
ชาวนาส่วนมากยากจน	เบี้ยต่อไส้ทน
ขวายขวนกู้จำนำเอา
เงินมาลงทุนหมุนเข้า	หาจีนไทยเขา
ดอกเบี้ยเรียกเชือดเลือดเนื้อ
ปีไหนทำได้เหลือเฟือ	จึ่งกำไรเหลือ
มิฉะนั้นต้นใช้ไป่พอ
ลงปลายนาพลอยร่อยหรอ	ขายเขาเช่าต่อ
แต่พอยังชีพชูชนม์
ชาวนามั่งคั่งตั้งตน	ทำบนหลังคน
คือรับจำนำจำนอง
ควรขายสหกรณ์ทั้งผอง	ดั่งได้ทดลอง
มานานเพื่อการแพร่หลาย
เงินทองกองอยู่มากมาย	สมบัติทั้งหลายราย
ยังรออยู่ในธนาคาร
เช่นศาสนสมบัติบรรหาร	ศึกษาประชาบาล
กองบินสภาสมาคม
ให้ดอกเท่าธนาคารนิยม	รัฐรับรองสม
สนิทเพราะกิจรัฐบาล
ให้สหกรณ์กู้โดยกาล	ดอกเบี้ยบริหาร
มิให้เกินแปดต่อปี
ยิ่งถูกเท่าใดยิ่งดี	ในการช่วยนี้
รัฐมิมุ่งหากำไร
การหัดผู้ทำทำไม	จัดเร็วไม่ได้
สมัยนี้มากนักนักเรียน
เลือกคัดจัดแบบแนบเนียน	ตั้งชั้นการเรียน
สอบไล่เลือกฟั้นทันใจ
ก่อกู้กสิกรรมนำใน	ทางหันทันสมัย
เหมาะใช้วิธีทวีผล
เครื่องจักรเครื่องมือปรือปรน	แรงสัตว์แรงคน
ค่อยทุ่นคือคูณกำไร
สมด้วยรวยแผ่นไผท	แต่คนน้อยไป
จักได้ค่อยรวยอวยผล
เพิ่มวิทยกิจคิดค้น	ชี้ช่องสนองธน
วางชลประทานพ่านไป
แม้หุ้นส่วนบริษัทไทย	ให้กู้ทุนได้
โดยรัฐกำกับคุมการ
หรือโดยประจักษ์หลักฐาน	เสมือนธนาคาร
อุปการพาณิชย์กิจไทย
๑๙ ธันว์ ๗๑
ขุมทรัพย์ที่ ๓
อุดหนุนอุตสาหกรรม-พณิชยการด้วยวิธีงาน
จริงละรัฐบาลชาญชัย	ไม่อยากเข้าไป
จุ้นจ้านกับงานราษฎร
พ่อค้าคือสง่านาคร	เศรษฐกิจอุปกรณ์
ก่อเกิดกำลังฝั่งฝา
รัฐชอบแต่ช่วยอวยค้า	จำกัดรัฐพา-
ณิชย์ชัดที่รัฐจำทำ
แต่พ่อค้าเราเจ้ากรรม	เพราะเหตุยังจำ-
เพาะจักต้องเกิดต่อไป
งานการก่อร่างตั้งใหม่	จำต้องอาศัย
นั่งร้านและแบบแยบขาน
บางส่วนควรรัฐเริ่มงาน	ตั้งเป็นโครงการ
แล้วมอบบริษัทจัดทำ
เท่ากับเป็นครูครอบงำ	จับมือแม่นยำ
เมื่อแม่นแล้วมอบครอบครอง
อุตสาห์-พาณิชย์กิจผอง	คนไม่เคยลอง
เข้าแล้วมักล้มระเนนไป
การก่อโครงการงานใหญ่	คนหาเคยไม่
ไม่ปล่อยให้ทำเป็นดี
งานใดเมืองไทยต้องมี	ปล่อยไว้ไม่ชี้
ถึงทีจับบทหมดหวัง
ต่างประเทศราษฎร์ทำลำพัง	ราษฎร์ของเรายัง
ไม่คุ้นไม่เคยควรหรือ
ปล่อยไว้มิไยแย่งยื้อ	กับช่วยฝึกปรือ
ข้างไหนจะดีกว่ากัน
ลูกล้มพ่อร้อนใจครัน	ลูกม่ายงานหมัน
พ่อนั้นสบายใจหรือ
กรุงขยายเมืองขยายปลายมือ	กรรมกรอึงอื้อ
สบเมื้อไม่มีงานทำ
วิ่งวุ่นตามบุญตามกรรม	เหมือนมัดมือซ้ำ
ส่งให้เขารุกฉุกเฉิน
หวังฟื้นตื่นเองเพลงเดิร	แข่งเศรษฐกิจเกิน
กำลังเห็นหวังมากไป
นิติธรรมของเราเล่าไซร้	รัฐจูงราษฎร์ไคล
มิใช่ราษฎร์กระตุ้นรัฐตาม
เรื่องนี้เขาเราตรงข้าม	ใดเขาว่างาม
เราตามเขากลับรับภัย
เวลายังพอช่วยได้	ช่วยกันเข้าไว้
ดีกว่าชะล่าเพลงลอย
รัฐเริ่มรูปการเรียบร้อย	มอบบริษัทคอย
กำกับผู้กู้สหกรณ์
ด้วยกุศโลบายบวร	ไม่ช้าพระนคร
จักเกิดพ่อค้าไทยไทย
ทั้งเกิดบริษัทน้อยใหญ่	ในมือเราไซร้
คนไทยก็เลิกล้าหลัง
อย่าลืมเรื่องสมัยไทยยัง	รัฐเป็นกำลัง
ฉุดคร่าจูงพาราษฎร์ไคล
ขุมทรัพย์ที่ ๔
ทวีสำมะโนครัว
(ภุชงคประยาตฉันท์ ๑๒)
สยามเขตต์ประเทศไข	มิทันไทยจะเต็มเมือง
ประจวบโลกริรุ่งเรือง	ระบือชาติประชันคน
อุดมโภชนาหาร	ตระการโภคะพืชผล
สยามเชิญวิรัชชน	ประชันชาติบ่หวาดเสียว
จำนวนสำมะโนครัว	ประมวลทั่วก็โกฏิเดียว
ไผทไทยสิใหญ่เทียว	ผิเจ็ดโกฏิก็ยังพอ
จะมากเขาฤมากเรา	จะเลือกเอาไฉนหนอ
ทวีช้าผิว่ารอ	ก็หลายร้อยฉนำหงำ
มิทันไรสหายเรา	จะท่วมเข้าประหนึ่งน้ำ
จะเปลี่ยนเลือดสยามซ้ำ	ทำลายเลือดสยามเสีย
สมัครรอดมิวอดวาย	ก็แก้ตายและปลกเปลี้ย
ประสพส่วนสัมฤทธิ์เยีย	ไฉนนั้นจะพรรณนา
การคลอดบุตรไม่ควรเป็นศึกของสตรีต่อไป
โดยให้ความรู้ทางผดุงครรภ์แพร่หลาย
ผดุงครรภ์สำคัญยิ่ง	ตำแยหญิงบ่เดียงสา
วิธีจีนจะคลอดมา	ลำพังอยู่ก็ยังดี
จำนวนจีนทวีหนัก	ประจักษ์ดุจสักขี
ผิฝึกถ้วนกระบวนที่	สะอาดหัตถ์สมรรถสรรพ์
สตรีเศิกจะเพิกถอน	ณยามหล่อนธำรงครรภ์
อนามัยสถานนั้น	ประโยชน์แน่ผิแพร่หลาย
จำนวนพันขยันคลอด	จะม้วยมอดก็สามราย
สยามควรจะเสียดาย	เพราะตายร้อยละหลายคน
จำนวนนางพยาบาล	ผดุงครรภะฝึกฝน
ขยายทั่วประเทศจน	จำหน่ายพอพะนองาน
เด็กของเราเกิดมาก แต่ตายมาก
อนึ่งส่วนจำนวนเกิด	กำเนิดแล้วประลัยลาญ
ก็เสียเปล่ามิเข้าการ	พยานไทยมิมากมาย
ดรุณอายุห้าปี	กำเนิดสี่ก็หนึ่งสลาย
ผิเทียบส่วนยุโรปตาย	ก็ตกร้อยละหกคน
กำเนิดเราสิมากมาย	ผิกันตายจะกู้จน
ทวีแพทย์ทวีชนม์	ทวีนางผดุงครรภ์
จัดการอนามัยให้ถึงขนาด
สถานีอนามัย	ประจำย่านและยานผัน
ประทุกเวชภัณฑ์ดั้น	แสดงสุขศึกษา
สำรวจโรคประชาช่วย	อำนวยกิจเยียวยา
พยาธิ์พ่ายพสกพา	ประเทศเพิ่มพลังพลัน
วิสัยสรรพศึกษา	ประดาเป็นวิสามัญ
จำอาศัยสัมฤทธิ์ชั้น	ณสามัญศึกษา
เสมือนรากสำหรับจัก	พำนักเรือนและหลังคา
ก็และสุขศึกษา	จำอาศัยประถมฐาน
ผิฐานมัธยมได้	ก็ยิ่งไววิจารณ์การณ์
เพราะบังคับหรือเรียกขาน	บ่เท่าฐานสมัครเอง
๒๑ ธันว์. ๗๑
ประชาสามัญของเรา
(ลำนำพวงมาลัย-ทำนองลำนำนกกระทุง)
เมื่อนี้
เจ้าพวงมาลัยเอย
เพื่อนชีพพะนอชัย	ร่วมใจร่วมงาน
สำอางองค์อนงค์นุช	เมื่อมีบุตรเป็นแม่บ้าน
เจ้าเป็นหัวแรงแข็งงานการ	เพื่อความสำราญของสามี
(ลูกคู่) พวงมาลัย	และหรือจะไกลจากห้อง
ลอยละล่อง	เข้าห้องไหนเอย
เจ้าช่อมาลาเอย
ยามเหนื่อยงานนา	เราก็มาล้อมวง
ขับรำทำเพลง	แก้กันเองแล้วรับส่ง
ตะวันรอนอ่อนลง	พระจันทร์ขึ้นทรงกลดเอย
(ลูกคู่)	พวงมาลัย	หอมเหมือนสไบบังอร
หอมประทิ่นกลิ่นเกสร	นวลน้องเจ้าร้อยเป็นพวงกรอง
เจ้าพวงมาลัยเอย
นุ่งใหม่ห่มใหม่	วันพระเจ้าไปวัดวา
ถึงเทศกาลงานปี	นรนรีเล่นสะบ้า
ใครแพ้ต้องรำทำท่า	สรวลเสเฮฮาร่าเริงใจ
(ลูกคู่)	พวงมาลัย	ควรหรือจะไกลจากห้อง
คงจะต้อง	หวงห้องหับเอย
เจ้าพวงบุบผาเอย
ในน้ำมีปลา	ในนามีเข้า
ผักหญ้าหาง่าย	จะเอาอะไรอีกเล่า
ดินแดนของเจ้า	ช่างวิเศษจริงเอย
(ลูกคู่)	พวงมาลัย	จึงล้วนลอยไปลอยมา
งานหนักนั้นงานนา	พอสิ้นหน้าก็เกร่อเอย
เจ้าพวกมาลัยเอย
ถืองานเป็นใหญ่	เจ้าไม่อินังแก่เวลา
จึงมีว่างข้างเพลิดเพลิน	แม้พระเจ้าเงินเจ้าก็ไม่บูชา
เจ้าไม่ยากเย็นเป็นข้า	ขายตัวแก่เวลาบูชาเงิน
(ลูกคู่)	พวงมาลัย	เจ้าสมเป็นไทยฦๅชื่อ
สุภาพและซื่อ	ไม่ดึงดื้อด้วยใจดี
เจ้าพวงมาลัยเอย
นี้เองใช่ไหม	ใหม่จะเรียนจากเจ้า
เขาไม่มีเวลา	เขาเป็นขี้ข้านายเขา
คือเวลาและเฝ้า	แต่ค่ำเช้าจะหาเงิน
(ลูกคู่)	พวงมาลัย	นี้หรือลอยไปก็ลอยมา
หมุนเวียนเปลี่ยนท่า	สมอย่างท่านว่า ‘อนิจฺจํ’
เจ้าพวงมาลัยเอย
เจ้าเกิดทุรนทุราย	เพราะเจ๊กแขกเข้ามาล่อ
ทั้งเครื่องกินเครื่องใช้	 เจ้าทนไม่ไหวจริงหนอ
แม้แต่เข้าก็	มีโรงรับจ้างสีเอย
(ลูกคู่)	พวงมาลัย	พระเจ้ามีชัยแก่เจ้า
เงินเป็นใหญ่หรือไม่เล่า	เจ้าจำจะต้องบูชาเอย
เจ้าพวงมาลัยเอย
รุ่นศีวิลัยสต์	แต่งกายก้อร่อ
เก่งข้างเที่ยวเกี่ยวข้างเล่น	เขาใช้เงินเป็นกว่าพ่อ
การทันสมัยใครใครก็	บ่ชนะเจ้าละเอย
(ลูกคู่)	พวงมาลัย	ฐานะเจ้าไม่เหมือนเก่า
เจ้าจ่ายมากเข้า	พระเจ้ากลับลงโทษเอย
เจ้าพวงมาลัยเอย
เกิดโจรภัย	ดกดื่นขึ้นด้วย
แต่พวกเจ้าไม่กลัวปล้น	เขากลัวแต่คนร่ำรวย
เจ้ายังพอหยิบพอฉวย	เจ้าก็คงนวยนาดเอย
(ลูกคู่)	พวงมาลัย	หาไปกินไปจนพออิ่ม
เจ้าได้คำชมว่าอมยิ้ม	ยังกรุ้มกริ่มอยู่ตามเคย
เจ้าพวงมาลัยเอย
จะเอาอะไร	แก่โลกนี้นักเล่า
ยิ้มแย้มแจ่มใส	มีเวลาไว้เป็นของเจ้า
ผู้เพาะพืชผลต้นข้าว	ประโยชน์ไม่เบาเลยเอย
(ลูกคู่)	พวงมาลัย	ชีวิตของไทยอยู่ที่เจ้า
นับส่วนร้อยเลยเก้า-	สิบล้วนพวกเจ้าจริงเอย
เมื่อหน้า
เจ้าพวงมาลัยเอย
เจ้าร่วงพรูไป	กลับกลายเป็นลูกจ้าง
ไร่นาหาไม่	ได้อาศัยเขาบ้าง
หรือมิฉะนั้นนายห้าง	ก็หาที่ให้อยู่เอง
(ลูกคู่)	แรงงานไทย	เจ้าศีวิลัยสต์ไปจากนา
ที่ดินทวีค่า	ตัวเจ้าก็น่าจนจริง
เจ้าแรงงานเอย
เปลี่ยนจากงานบ้าน	กลายเป็นงานฉุกละหุก
บ่อทองบ่อถ่าน	บ่อน้ำมันเหมืองดีบุก
บ่อพลอยพลอยสนุก	หรือพลอยทุกข์ก็ตามที
(ลูกคู่) กรรมกร	กรรมหรือจู่จรจัดให้
ทิ้งนาทิ้งไร่	ไพล่เป็นกรรมกรเอย
เจ้าแรงงานเอย
ต้องปฏิบัติการ	ตามกำหนดของสำนัก
เหงื่อไหลไคลย้อย	วันละน้อยชั่วโมงพัก
นับว่าเป็นงานหนัก	ตามศักดิ์ลูกจ้างเอย
(ลูกคู่)	เจ้าแรงงานไทย	จะถึงต้องไกลจากบ้าน
ไปเที่ยวหางาน	ฐานลูกจ้างเอย
เจ้าแรงงานเรา
ไร่นาพ่อค้าเขา	มีทุนมาลงมากมาย
เจ้าสู้ไม่ได้	เจ้าก็ไพล่โอนขาย
ตัวเจ้าจึ่งกลาย	เป็นลูกจ้างเอย
(ลูกคู่)	แรงงานเรา	จะมีแต่เบารายได้
เขาทำการใหญ่	ไล่เจ้าจนแต้มเอย
เจ้าลูกจ้างเอย
เจ้าถนัดข้าง	ไร่นาหรือโรงงาน
การใหญ่ใช้คนมาก	มีหลายหลากทุกถิ่นฐาน
ตั้งบริษัทจัดการ	ทุนหมื่นแสนล้านรุ่งเรืองจริง
(ลูกคู่) ลูกจ้างโรงงาน	สานกระสอบป่านทอผ้า
ทำสวนพริกไทยไร่ยางยา	มะพร้าวข้าวปลาสารพัน
เจ้ากรรมกรเอย
อยู่ในนคร	หรือป่าดอนชนบท
เวลาเป็นของเขา	ไม่ใช่ของเจ้าทั้งหมด
ขาดเงินทองก็ต้องอด	ทุกสิ่งกำหนดค่าเอย
(ลูกคู่) กรรมกร	บมิแน่นอนว่าหางานได้
ทั้งงานก็ไพร่	ไม่อิสสระเหมือนกสิกร
เจ้ากรรมกรเอย
ขาดเตร่พเนจร	เจ้าติดงานมากมาย
มีงานทำเจ้าจำชอบ	งานสมประกอบหาไม่ง่าย
นึกถึงลานนาน่าสบาย	ชีวิตเจ้ากลายไปแล้วเอย
(ลูกคู่) ชาวไร่ชาวนา	เสมือนเวลาเป็นของเจ้า
ทำฤๅหยุดเล่า	แล้วแต่เจ้าจริงเอย
๒๑ ธันว์. ๗๒
ทำไมโจรผู้ร้ายจึงชุกชุม
ความเจริญแผนปัจจุบันแห่งตะวันตก
มาเปลี่ยนภาวะแห่งตะวันออก
(ลิลิตสุภาพ)
(ร่าย)
ภาวะแผนปัจจุบัน	พลันยุโรปเริ่มริ
ผลิเผล็ดผลเผยแผ่	แพร่มาสู่ตะวันออก
ทุกตรอกซอกแควสมุทร	ผุดขึ้นดอนพรอนป่า
บ่าท่วมเขาเทาทุ่ง	ยุ่งเหยิงเปลี่ยนเพี้ยนแผลง
แปลงสภาพภูมิพื้น	ฟื้นแผ่นหล้าฟ้าดิน
บินอากาศทะมัดทะแมง	แปลงเป็นฝีมือมนุษย์
รุดเศรษฐกิจการเมือง	เมลืองสินค้ามาขาย
มลายภาวะดั้งเดิม	เสริมความอยากอย่างใหม่
ให้ใฝ่หาเงินซื้อ	รื้อเลิกการขอร้อง
สรรพสิ่งต้องตีราคา	เชิญเงินตราเป็นนาย
ชี้ต้นตายปลายเป็น	เห็นความเปลี่ยนแปลงฉะนี้
ผิดจากการก่อนกี้	เกิดล้าหลังสมัยกัน แล
ความข้นจน หาไม่พอปฏิบัติความอยาก
ทำให้คนดีๆ กลายเป็นโจรไปได้
(โคลง ๔)
ไทยถับที่ยี่สิบห้า	ศตวรรษ
วุ่นเปลี่ยนเพี้ยนแผนถนัด	หนักเข้า
บัดประเทศทอดไทยทัด	ไทยทอด ประเทศเพรง
เท้งเทศเทศบ่เศร้า	เทศเท้งไทยโหย
อิดโรยไทยเร่งเท้า	ยังทัน
เชิดชาติราชสกุลหัน	หากได้
ศึกษาอบรมพลัน	สำเร็จ ประจักษ์แล
ปวงราษฎร์โดยเสด็จไท้	จึ่งแท้ไทยทัน สยามเทียว
ในอันเปลี่ยนปลกเปลี้ย	เสียเวลา นี้แล
หาบ่ทันตัณหา	เห่อห้อม
อุปโภคบริโภคสา-	รพัตรเพิ่ม และแพง
อาชีพข้นจนน้อม	จิตต์ให้อบายสนอง
ตกคลองคล่องเลือกได้	เร็วเสีย เร็วแล
ริพนันนัวเนีย	นะเจ้า
เปลี่ยนเล่นเช่นงานเคลีย-	คลอตลอด เวลา
ได้ก็เลี้ยงเหล้าเข้า	มืดหน้าคราเสีย
เยียใดจักไม่ล้วน	โจรกำ- เริบเล่า
หนี้รัดรุมมะตุ้มจำ	หิริลี้
เริ่มริลักขโมยอำ-	มหิตหนัก ขึ้นนอ
เข้าซ่องโจรโจรชี้	ช่องข้างทางโจ- รกรรม
เมาโมห์มุ่งมาดร้าย	ริษยา- ฆาตฤๅ
เหยียดมนุษย์ดุจหยวกมา	หั่นห้ำ
แรงกิเลสและอา-	สวครอบ ครองเทียว
มิใช่โจรกรรมซ้ำ	ส่วนนี้อย่าฉงน
ยาแก้โรคทางเศรษฐกิจ ต้องมีสรรพคุณทางเศรษฐกรรม
คือให้งานมีกำไร และมีทำตลอดปี
(โคลง ๓)
เมื่อคนไม่มีงาน	มักก่อการชั่วร้าย
แม้มิให้งานหม้าย	ชั่วร้ายแรมรา
เศรษฐวิทยาวางบท	เป็นกฎกำไรไว้
ว่ายอดเครื่องยั่วให้	มนุษย์ได้ทำงาน
การใดกำไรงาม	จักพบความหมั่นแท้
ความเกียจคร้านพ่ายแพ้	เหงื่อย้อยยังพีร์
หนึ่งงานมีตลอดปี	มิต้องมีว่างช้า
ก็จักไม่ไขว่คว้า	ลอบค้าการพนัน
ทุกวันนี้ชาวนา	มีเวลาเหลือล้น
มนุษย์อยู่เปล่าเฝ้าค้น	แค่นคว้าหาอะไร ทำแล
แก้ไขทางศาสนา	หาเบื้องบุญบาปไสร้
คนมืดหน้าทำได้	ผิดทั้งรู้รู้ แลนา
ยิ่งผู้ใจทารุณ	บ่เลือกบุญบาปสร้าง
ยามมืดหน้าพากระด้าง	จักให้ข่มใจ ไหวฤๅ
โรคภัยทางเศรษฐกรรม	จำยาเศรษฐกิจใช้
จึ่งแก้โรคชะงัดได้	ดั่งนี้วิธี เยียวยา
ตกมาถึงสมัยเรา	คนเอาใจอาตม์แล้ว
เชื่ออย่างแต่ก่อนแคล้ว	คลาศข้างเหตุผล
ในชนบทให้มีกสิกรรม และอุตสาหกรรมประจำบ้าน
ในนิคมให้มีโรงงานอุตสาหกรรม และงานอื่นๆ
(ร่าย)
ชนในชนบททำ	กสิกรรมตลอดปี	ให้อุทกมีทดให้
ยามว่างได้แสวงหา	อุตสาหกรรมลำไพ่	เพาะเป็ดไก่ประกอบ
ทำกระสอบป่านขาย	ยิ่งมากมายยิ่งดี	เราใช้ปีละมากมาก
ซื้อมาจากอินเดีย	เสียทรัพย์น่าเสียดาย	ป่านปอหวายมีถม
สมกำหนดแนะทาง	วางแผนผังตั้งเหมาะ	ฉะเพาะพืชฉะเพาะภาค
มากมายผลกล่นประโยชน์	โปรดกสิกรรอนเข็ญ	เพ็ญไพบูลยพูนทรัพย์
ส่วนสำหรับนิคมนคร	ขจรวิชาค้าขาย	ขยายส่วนอุตสาหกรรม
ทำสินค้าหลายหลาก	มากโรงงานการใหญ่	ไขว่นักเที่ยวเทียวชม
นำเงินถมทุ่มใช้	ยังประโยชน์ให้อาชีพ	รีบขึ้นสู่สมบูรณ์
พูนสุขดั่งฟากฟ้า	เลอพระเกียรติเจ้าหล้า	เลิศทั้งคติโลก ธรรมแล
(โคลง ๒)
อุปโภคบริโภคถ้วน	เมื่อสยามมั่งคั่งล้วน
แม่นแล้วเมืองสวรรค์	นั้นแล
พลันดำเนิรไต่เต้า	เร่งรัดเศรษฐกิจเข้า
อย่าทิ้งเนิ่นนาน	เลยนา
กสิการพาณิชย์ทั้ง	โลหกิจสฤษฏ์ตั้ง
เหมาะต้องมั่งมี	เร็วแล
คลังออมสินหรือธนาคารเป็นอุปกรณ์บำบัดโจรกรรม
ชีวิตทรัพย์สมบัติให้	ภัยปลอดเลี้ยงรอดไว้
จักได้กำลัง	มากมาย
คลังออมสินสะดวกใช้	เป็นที่เก็บทรัพย์ให้
ราษฎร์ได้ปลอดภัย	ด้วยเทอญ
ไฉนโจรจักเข้าปล้น	หากมิเพื่อธนค้น
หมดข้อสงสัย	ได้เทียว
ทรัพย์ใดอื่นจากนั้น	ขายยากซ่อนยากครั้น
สืบได้ไม่คุ้ม	กันเลย
โอบอุ้มราษฎร์ให้	เห็นชอบและเชื่อใช้
ช่วยชี้วิธีการ	ธนาคาร
บันดาลความสะดวกทั้ง	ฝากและถอนทุกครั้ง
อย่าให้อิดหนา	ระอาใจ
สาขาคลังจัดไว้	ทุกประชุมชนให้
สะดวกได้ตามควร	ถ้วนเทอญ
มวลพสกสว่างได้	ด้วยศึกษาพาให้
รอบรู้ชูพลัง	แม่นแล
ยังศึกษาถูกถ้วนถ้า	ไทยรอดเลิกเลื่อยล้า
แล่นเข้าแข่งขัน	ทันแล
วิสามัญหมดถ้วน	ถึงเหล่าราษฎร์หลากล้วน
เล่ห์นี้ทีสยาม	งามแล
การปราบ
เมื่อยังทำไม่สำเร็จ ต้องปราบให้อยู่ไว้ก่อน
ยามยังไม่เรียบร้อย	ทำดั่งฤๅ
จำปราบให้อยู่มือ	มั่นไว้
ยอมแพงเพ่งเพียรกะพือ	เศรษฐกิจ การเรียน
ยาถูกโรคระงับได้	ไม่ช้าพาสะเบย
สยามเอย ขอยืดเยื้อ	เครือไทย
ยามสบอุปสรรคใด	ล่วงพ้น
สยามเทวราชไกร	เกรียงเดช
ขอพระคุ้มครองค้น	ขับเสี้ยนเสียมกษัย
๒๑ กุมภ์. ๗๑
ศาสนาวันนี้
ศาสนาเคยเป็นนาบุญโดยเต็ม
บัดนี้มีนาบุญอื่นๆ เข้ามาแบ่งเฉลี่ยแล้ว
(กาพย์ฉบัง)
“เป็นเนื้อนาบุญอันไพ-	ศาลแด่โลกัย
และเกิดพิบูลย์พูนผล
“สมยาเอารสทศพล	มีคุณอนนต์
อเนกจะนับเหลือตรา”
นี้คือวาทะพระยา	ศรีสุนทรนา-
ม (น้อย) ตระหนักในคุณ
อันสรรพกุศลผลบุญ	แบบเบื้องบรรพ์คุ้น
ข้างเห็นพระเจ้าจึ่งควร
ศาสนานาบุญทั้งมวล	จองชีพชนชวน
ให้ชินให้เชื่อเหลือหลาย
แต่เกิดตราบเท่าวันตาย	ผูกขาดมาดหมาย
ขนทรายเข้าวัดตะพัดไป
ครั้นเข้าเขตต์ชี้ศีวิลัยสต์	นาบุญแบบใหม่
ก็เกิดก็มีนานา
โรงเรียนโรงพยาบาลสา-	ธารณประโยชน์มา
แบ่งแยกและแจกจ่ายไป
ทรายขนกล่นเกลื่อนเลื่อนไหล	ผ่านวัดซัดไป
สู่ที่อื่นอื่นดื่นแดน
บิณฑบาตเลี้ยงอาตม์แร้นแค้น	ต้องตั้งครัวแทน
ต้องซื้อต้องหาคร่าไป
บ้านนอกยังดีกว่าใน	กรุงเงินเป็นใหญ่
ไม่ใช่ลำบากยากแสน
ศาสนาต้องสะสมศาสนสมบัติ
เหมือนมูลนิธิอื่นๆ สะสมสมบัติ
จึ่งวัดอัตคัดขาดแคลน	จำเปลี่ยนเพี้ยนแผน
หาผลประโยชน์เยียวยา
สะสมสมบัติศาสนา	จัดที่กัลปนา
และที่ธรณีสงฆ์สงวน
ให้เช่าเอาประโยชน์โดยควร	ประมูลประมวล
เหมือนมูลนิธินานา
ยุบอารามเหลือเฟือเพื่อหา	ประโยชน์ดั่งว่า
รวมพระรวมวัดจัดออม
อุโบสถสำคัญพลันถนอม	เพื่อแสดงธรรมน้อม
นำจิตต์ชาวบ้านร้านรวง
กันที่ทำประโยชน์อื่นปวง	โภคผลใหญ่หลวง
จักก่อจักเกินนักหนา
วันธรรมสวนะพระมา	เทศน์โปรดทุกวา-
ระการรักษาทุ่นหลาย
สมสมัยใช้เงินเป็นนาย	ยังความสะดวกดาย
ในอันประสิทธิ์กิจผอง
พระต้องทำหน้าที่ตอบแทนในมนุษยสมาคม
หนึ่งพระจะจำสำนอง	ให้ธรรมตามครอง
ประชาทุกชั้นทันสมัย
ใครไม่ถึงพระพระไป	ถึงเขาจงได้
เพื่อได้โปรดเขาเนาคุณ
ขวนขวายหมายม่งลงทุน	กอบเพื่อเกื้อหนุน
เพื่อนมนุษย์ดุจพุทธจริยา
ใดมีวิธีถูกกา-	ลสมัยใช้สา-
รพัตรพิสิฐกิจการ
ตั้งโรงเรียนโรงพยาบาล	สมาคมสภาคาร
ค่อยสมานดรุณครุ่นธรรม
เงินทองคล่องได้โดยกรรม	เป็นกุศลนำ
ประโยชน์ช่วยชาติศาสนา
การศึกษาของธรรมกถึก
หน้าที่สำคัญพรรณนา	นี้ต้องศึกษา
จึงสมรรถและถนัดกรณีย์
หลักสูตรนักธรรมคัมภีร์	เปรียญเอกโทตรี
เหมาะล้วนในส่วนศาสนา
บัดนี้สบสมัยวิทยา-	ศาสตร์สิกขภาษา
ส่ำสมพหุศรุตวุฒิคุณ
โดยคมนาคมเข้าหนุน	โลกแคบคนคุ้น
ร่วมโลกร่วมกิจสนิทสนม
ศึกษาแบ่งสามตามนิยม	ตั้งต้นประถม
มัธยมอุดมสมแสวง
วิชาหลายอย่างอ้างแสดง	จำแนกแจกแจง
ตามภูมิปัญญาบารมี
เป็นส่วนสามัญวิถี	ทางแยกยังมี
เรียกวิสามัญสรรเสริม
ธรรมกถึกศึกษาถ้าเติม	เถรภูมิภาคเพิ่ม
ผนวกอุดมสมควร
เป็นธรรมบัณฑิตโดยขะบวน	โลกธรรมถ่องถ้วน
แตกฉานน่าชมสมสมัย
รองมามัชฌิมภูมิไสร้	ผนวกมัธยมให้
เพียงประกาศนียบัตรเปรียญธรรม
ยังนวกภูมิชั้นต่ำ	คือนักธรรมนำ-
ผนวกมัธยมต้น-กลาง
ไม่ใช่เพียงโรงเรียนอย่าง	เดี๋ยวนี้ต้องสร้าง
มหาวิทยาลัยโอฬาร
เพียงประกาศรับตามวิชา	ชั้นต่ำพอหา
ชั้นสูงกลางขาดปราศไป
หนึ่งเล่าการอบรมไว้	แต่เล็กคุ้มใหญ่
ก็ย่อมจำเป็นเช่นกัน
การจัดการจ่ายในอัน	สำเร็จจักพลัน
ต้องลงทุนรอนแหล่หลาย
แต่ศาสนสมบัติมากมาย	ควรเป็นทุนจ่าย
ต่อนั้นเก็บผลเลี้ยงพอ
ปัญหาสำหรับอนาคต
อุดมศึกษาสำเร็จด้วยปัญญากับความเพียร
อาชีพพรหมจรรย์เลือกฟั้นคนได้น้อยเข้า
การสอนศาสนาอาจต้องอาศัยฆราวาสเข้าช่วย
อันการศึกษานี้หนอ	ยิ่งจัดยิ่งก็
จะเกิดจะก่อกรณีย์
คือการศึกษาอาชี-	วะจะต้องมี
อยู่ที่ได้เพียรเรียนมา
แต่ว่าต่อไปในอนา-	คตเป็นปัญหา
ว่าผู้สมัครเรียนพอหรือ
อันการศึกษาขึ้นชื่อ	“อุดม” นี้คือ
ต้องฉลาดและเรียนนานปี
จึงจะสำเร็จด้วยดี	เหมาะแก่กรณีย์
ที่ใช้ในเชิงปรีชา
คนฉลาดชาติเติบตัณหา	แม้ไม่เข้ามา
พาให้วงเลือกแคบไป
ถ้าธรรมกถึกขาดไสร้	ก็จะต้องใช้
ฆราวาสเข้าช่วยด้วยแล
ดีกว่ามหายานหาญแก้	ให้พรหมจรรย์แปร
เป็นพระมีเมียเคลียคลอ
การฟังธรรมในวันธรรมสวนะ
“ฟังธรรมโดยกาล” ขานข้อ	มงคลสูตรขอ
สวัสดีจงมีแต่สยาม
ยั่งยืนอยู่ได้ด้วยความ	สยามงำธรรมงาม
ตามพุทโธวาทบวร
การนิมนต์พระมาเทศน์สอน	เหมือนเป็นการจร
ประจำพิธีมีงาน
มีข้อบกพร่องสองประการ	ไม่เรียกไม่ขาน
ไม่นิมนต์ไม่มาน่าขัน
ทั้งไม่เสมอสม่ำประจำวัน	ธรรมเนียมเช่นนั้น
จึ่งน่าจะแก้แปรไป
เป็นธรรมเนียมถ้วนหน้าได้	สู่วัดตะพัดไป
ในวันธรรมสวนากร
ผองพุทธศาสนิกมอบมาน	โดยเสด็จภูบาล
ในราชนิยมสมสมัย
เพื่อชาติศาสนาเพ็ญไพ-	บูลย์องค์ทรงชัย
อัครศาสนูปถัมภก เทอญ
๑ ธันว์. ๗๑
เกร็ดเรื่องภาษี
(ลำนำ ฉุยฉาย)
ฉุยฉายเอย
บ่าวกะบึงกะบอน	ขอดค่อนว่านาย
กระซิบกระซาบ	ไม่หยาบคาย
เจ้าเป็นผู้ชาย	เห็นชัดชัด
นายท่านมั่งมี	เสียปีละหกบาท
เราเป็นข้าทาษ	ก็หกบาทตะพัด
หกบาทของท่าน	มันไม่เหมือนของเรา
หนักเอาเบาเอา	เพราะเราทุนจำกัด
นายท่านชุบเลี้ยง	จึ่งเพียงอัตคัด
หาไม่ก็วัด	พึ่งเอย
ฉุยฉายเอ่ย
ฉันชาวบ้านนอก	ขอกนา
ฉันต้องหาอัฐ	เลี้ยงวัดวา
อย่านับประสา	ว่าจะเบียดวัด
เราขาดเศรษฐี	คหบดี
แม้คนพอมี	เขาก็ทุนจำกัด
เถ้าเก๋ร่ำรวย	บ้างช่วยชะงัด
บ้างก็ถนัด	ศาลเจ้า เอย
ฉุยฉายเอ่ย
นายเสียนิดหน่อย	ก็พลอยอาย
สงสารสมุน	ให้วุ่นวาย
ยิ่งนึกยิ่งขาย-	หน้านิ่งอยู่ไม่ได้
ทนเอาสักนิด	เถอะเจ้าฑิตรอหน่อย
ไม่ช้าก็จะค่อย	หมดไป
เราเป็นทหาร	ราชการสองศก
ออกแล้วท่านก็ยก	เว้นให้
พวกเราองอาจ	เชื้อชาติชนกไทย
หลีกเลี่ยงเมื่อไร	นะเจ้าฑิตเอย
ฉุยฉายเอ่ย
ฉันทำนาเปล่า	จะเอาอะไร
ฉันไม่มีทุน	ให้วุ่นใจ
สู้ลงแรงไป	มันไม่มีค่า
เลิกสมพัตสร	ชาวสวนสบาย
พวกเราทั้งหลาย	ยังต้องเสียค่านา
จึ่งไม่มั่งมี	ป่นปี้มากกว่า
หาให้พ่อค้า	สาแก่ใจ เอย
ฉุยฉายเอ่ย
ฉันเป็นลูกค้า	หน้าเมื่อย
หากินง่ายง่าย	ตามชายเฟือย
ทั้งเหน็ดทั้งเหนื่อย	มั่งมีที่ไหน
แลกข้าวขายข้าว	ส่งเข้าในกรุง
เพื่อไปบำรุง	พ่อค้าใหญ่ใหญ่
โรงสีทั้งหมด	เขากดราคา
พวกแกชาวนา	ต่อมากก็ไม่ให้
กดทั้งขึ้นทั้งล่อง	ได้คล่องเมื่อไร
แกอย่าเจ็บใจ	ลูกค้าเลย เอย
ฉุยฉายเอ่ย
ชิชะ ช่างว่า	หน้าไม่อาย
ชาวนาหรือกด	จะได้อดตาย
ขึ้นยุ้งไม่ขาย	นั่นข้าวของพ่อค้า
ชาวนาเก็บบ้าง	แต่กำลังไม่มาก
ถึงอยากหรือไม่อยาก	ก็ต้องขายตามราคา
เราไม่ใช่ผู้กะ	ถ้าจะค่อนว่า
เชิญถามพ่อค้า	กรุงเทพฯ เถิด เอย
ฉุยฉายเอ่ย
พ่อค้าส่งนอก	ก็บอกยุบล
ว่าราคาข้าว	ของเราชอบกล
จำต้องผ่อนปรน	ตามตลาดโลก
หรือมิเช่นนั้น	ครั้นเราไม่ขาย
ข้าวเหลือมากมาย	ใครเล่าจะต้องโศก
พ่อค้าทุกชั้น	กันส่วนกำไร
ซื้อข้าวขายไป	ให้มนุษย์บริโภค
แกอยู่สุดท้าย	ต้องขายตามโชค
จึ่งต้องร้องโอ๊ก	จริง เอย
ฉุยฉายเอ่ย
ราคาข้าวนอก	บอกราคาข้าวใน
เราขืนราคา	ค้าขายไม่ไหว
ตลาดโลกเป็นใหญ่	เพราะขายไปต่างประเทศ
เมื่อปีน้ำมาก	อดอยากข้าวแพง
รัฐบาลแข็งแรง	กักข้าวเป็นพิเศษ
พวกเราช้ำชอก	ตลาดนอกทำเหตุ
พ่อค้าใหญ่เทศ	แสดงเลศนัย เอย
ฉุยฉายเอ่ย
ลูกเกิดบ้านฆ้อง	ร้องพ่อจ๊าว
ข้าเคยหลงเบื่อ	พวกเรือข้าว
เหมาว่าก้าวร้าว	แกล้งลดราคา
ที่แท้ก็ตัว	ท่านนายห้าง
เป็นผู้นำทาง	ลูกค้า
เสียแรงห้างขาย	ใหญ่โต
กำไรอักโข	จริงเจียวนายจ๋า
กำไรของท่าน	กำไรของข้า
ข้าไหนจะน่า	เก็บ เอย
ฉุยฉายเอ่ย
พ่อค้าใหญ่ใหญ่	เป็นก่ายกอง
เสียภาษีกำไร	ให้เงินทอง
รัฐบาลไม่ต้อง	เก็บยากจากข้า
กสิกรย่อยย่อย	ทำน้อยได้นิด
ท่านน่าระอิด	ระอา
เจ้าของรายใหญ่	ไม่มีใครว่า
เช่นเศรษฐีนา	กรุงเทพฯ เอย
ฉุยฉายเอ่ย
มูลนายข้องขัด อัดใจ	จึ่งจำแถลงให้แจ้งไว้
ว่าภาษีกำไร	หรือรายได้นั้น
รวมทั้งภาษี	มรดก
ที่เราหยิบยก	ยื้อแย่งแบ่งปัน
เขาจำกัดเก็บ	แต่ที่มากมาก
ป้องกันความยาก	แห่งชนทุกชั้น
เจ้าขุนมุลนาย	เสียดายเหมือนกัน
เรื่องจึ่งต้องงัน	อยู่เพียงนี้ เอย
ฉุยฉายเอ่ย
ผู้ใหญ่บ้านว่า	มิน่าเล่า
โทษนั่นโทษนี่	ที่แท้ก็เปล่า
มันเรื่องพวกเรา	ได้ความเสมอภาค
แต่ก่อนเรา ‘เอี้ย’	ต้องเสียส่วย
เดี๋ยวนี้เสียด้วย	กันหมดต่างหาก
ค่านาของเรา	เราเสียของเรา
นาท่านเราเช่า	ให้ท่านเสียก็ไม่ยาก
อะไรใหม่ใหม่	ให้ท่านลำบาก
ฉันก็ไม่อยาก	ดอก เอย
ฉุยฉายเอ่ย
นายห้างเป็นสุข	สนุกสบาย
หาได้เท่าไร	เก็บไว้ง่ายง่าย
ไม่ต้องจับจ่าย	ให้แก่บ้านเมือง
เมื่ออยู่เมืองนอก	ออกค่าภาษี
แบกหนักเต็มที	มีแต่หมดเปลือง
มาอยู่เมืองไทย	หาไม่ฝืดเคือง
เกือบไม่รู้เรื่อง	เสียภาษีเลย เอย
เจ้าฉุยฉายเอ่ย
นับก้าวน้อยน้อย	แล้วก็ลอยชาย
เยื้องย่าง	เจ้าช่างกรีดกราย
กระเดียดกระทาย	ให้ยายเก็บถนัด
เอาไปแต่งหน้าต่าง	เหมือนอย่างงานวัด
ใครเห็นให้ทัศน์	เทียว เอย
ฉุยฉายเอ่ย
ชาวนานั่งหลับ	รับลมสบาย
มิไยทุ่มเถียง	แกเลี้ยงง่าย
เลยฝันว่าควาย	มันเตลิดเข้าวัด
แกจึ่งวิ่งอ้าว	ออกก้าวสกัด
หลวงพ่อที่วัด	ท่านกำชับไว้ เอย
๑๙ พฤษภ. ๗๒
คณะเพาะปลูก
แห่งมหาวิทยาลัยของเรา
(วสันตดิลกฉันท์ ๑๔)
อ้า ศรีสยามสมยยัง	กสิตั้งตะบึงหา
เลี้ยงโลกและพันธนะจะพา	อุปโภคพะนอไทย
รื่นรมย์ระงมยุคสงบ	ณ พิภพจะหาไหน
บัดยามจะตามพิภพใน	ขณะโลกริรวมครัว
ก้าวหน้าพยากรณให้	ศีวิลัยสต์สำเร็จทั่ว
เทอดนามสยามยศมิมัว	มนมุ่งอำรุงเมือง
คนเทียวกระทำธุระประเทศ	ลุวิเศษเพราะเหตุเปรื่อง
ดังฤๅสยามยุคเมลือง	กสิเลี้ยงบำเรอวัย
มาม่ายสำนักคณะเกษตร	ณ มหาวิทยาลัย
ขาดหัตถ์จะรัฐกระทำไฉน	สิมิน่าล่ะล้าหลัง
ข้าหลวงและบัณฑิตฤผู้	จะกระทำริเสิชดัง
ควรแก่เกษตรกิจตั้ง	ชนบทสถานี
แม้ใช้วิรัชชะชนชาญ	ปริมาณก็มากมี
เชิญเพิ่มพลังและคณะที	เถอะนะวิทยาลัย
พึ่งวิทยาลยวิรัชช์	ก็จะส่งกระไรไหว
บัดถับดิถีดรุณได้	ลุอุดมศึกษา
“บรรจุไข่ทั้งหมดในกระจาดใบเดียว”
หนึ่งรัฐประศาสนอุบาย	กสิแบบบำรุงมา
มากมีก็ที่จะทนุนา	ณ เกษตรสยามกลาง
เหนือใต้วิไลวนประเวศ	คิริเขตต์มิขัดขวาง
ออกตกตลอด ณ ทิศทาง	ตละล้วนทำเลนา
แดนใดอะไรจะเหมาะเพาะปลูก	ทนุถูกวิธีหา
สินค้าประกอบและอุปกา-	รสยามสาลี
ใบเดียวกระจาดจะประจุไข่	ผิวะภัยเผอิญมี
แตกหมดก็อดอคตินี้	ดุจหนึ่งประมาทหนอ
๒๐ มิถุน. ๗๒
คำนำ
หนังสือเล่มนี้จะพิมพ์ตั้งแต่ต้นศกก่อนนั้นแล้ว แต่สถานการณ์ของโลกตกอยู่ในความปรวนแปรดังที่ประจักษ์กันดีอยู่ จึงทำให้ระงับความคิดไว้ก่อน
บัดนี้ ผู้จัดพิมพ์ได้มาปรารภเห็นสมควรพิมพ์ เพราะถึงคราวที่โคลงกลอนกำลังจะฟื้นฟูขึ้นแล้ว จึงตกลงให้พิมพ์ขึ้นเพื่อสนับสนุนนโยบายของรัฐบาลด้วย
เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี
วันที่ ๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๕