ลิลิตมหาราช
พระมงคลเทพมุนี (เอี่ยม) วัดราชสิทธิแต่ง
คำนำ
ในงารปลงศพพระมงคลเทพมุนี เอี่ยม วัดราชสิทธาราม ในเดือนมีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๖ นี้ หม่อมเจ้าหญิงจงจิตรถนอม กับหม่อมเจ้าหญิงพร้อมเพราพรรณ ธิดาข้าพเจ้า มีประสงค์จะพิมพ์หนังสือสำหรับแจกในงารพระราชทานเพลิง เปนส่วนของเธอช่วยสนองคุณพระมงคลเทพมุนี เหตุด้วยท่านเปนผู้ที่สกุลฝ่ายมารดาของเธอนับถือเช่นเปนญาติ ฝ่ายท่านก็มิความเมตตาอารีแก่เธอเช่นญาติตั้งแต่ยังย่อมเยาว์มาเปนนิตร์ ข้าพเจ้ารับธุระของธิดาหาเรื่องหนังสือที่ในหอพระสมุด ฯ พบหนังสือซึ่งสมควรจะพิมพ์แจกในงารศพพระมงคลเทพมุนี มีอยู่เรื่อง ๑ คือลิลิตมหาชาติกัณฑ์มหาราช ซึ่งพระมงคลเทพมุนีแต่งตามพระประสงค์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอเจ้าฟ้า ฯ กรมพระยาบำราบปรปักษ์ แต่เมื่อท่านยังเปนที่พระปลัด บอกนามไว้ในหนังสือนั้นแต่ว่า “พระปลัดเอี่ยมเปนผู้แต่ง” ข้าพเจ้าเคยได้ถามตัวท่านๆ/*(2)รับว่าท่านแต่งเอง มีผู้อื่นช่วยบ้างเล็กน้อย หนังสือเรื่องนิ้ยังไม่เคยพิมพ์ จงเห็นควรพิมพ์ให้ปรากฎเกียรติยศของท่านผู้มรณภาพ ว่าเปนทั้งกวีแลเปนนักเทศน์มหาชาติ กระบวรเทศน์มหาชาติดูเหมือนจะเทศนได้ทุกกัณฑ์ แต่กัณฑ์วนประเวศนั้นนับว่าไม่มีตัวที่จะเสมอ ท่านได้เคยถวายเทศน์กัณฑ์นั้นประจำตัวมาในรัชกาลที่ ๕ แต่ข้าพเจ้ายังเด็ก พระบาทสมเด็จ ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็โปรด แต่ดำรัสติอยู่คราวหนึ่ง เห็นจะเปนด้วยในเวลานั้นหินปูนจับฟันท่านหนานัก ดำรัสว่า “พระครู (พจนโกศล) เอี่ยม เทศน์ก็ดี แต่อย่างไรดูเหมือนอมก้อนอิฐไว้ในปาก” ต่อมาเมื่อท่านได้เปนที่พระมงคลเทพมุนีฟันหักหมดปากแล้ว ได้ถวายอิกครั้ง ๑ ดำรัสชมว่า “ตั้งแต่ก้อนอิฐหลุดออกจากปาก พระมงคลเทพเทศน์เพราะขึ้นมาก” ท่านนับอยู่ในพระราชาคณะซึ่งทรงพระเมตตาองค์ ๑ มีเรื่องประวัติข้าพเจ้าถามท่านมาจดไว้ในหนังสือเรื่องตั้งพระราชาคณะผู้ใหญ่ในกรุงรัตนโกสินทร์ ดังนี้
/*(3)ประวัติพระมงคลเทพมุนี เอี่ยม
พระมงคลเทพมุนี วัดราชสิทธาราม นามเดิมว่าเอี่ยม นามฉายาว่าเกสรภิกขุ เปนสกุลพราหมณ์ เกิดในรัชกาลที่ ๓ เมื่อณวันพฤหัสบดี เดือนยี่แรม ๑๐ ค่ำ ปีจอ จุลศักราช ๑๒๐๐ พ.ศ. ๒๓๘๑
ในรัชกาลที่ ๔ เมื่ออายุได้ ๑๕ ปีไปเปนศิษย์พระญาณสังวรเถรอยู่ที่วัดราชสิทธาราม แล้วบรรพชาเปนสามเณรเมื่ออายุได้ ๑๗ ปี ศึกษาอักขรสมัย แลเรียนพระปริยัติธรรมในสำนักมหาดวงที่วัดราชสิทธิ์นั้น ครั้นอายุครบอุปสมบทบวชที่วัดราชสิทธิ์ เมื่อปีมะแม พ.ศ. ๒๔๐๒ พระวินัยรักขิต วัดหงสรัตนารามเปนพระอุปัชฌาย์ อุปสมบทแล้วศึกษาวิปัสนาธุระอยู่ในสำนักพระสังวรานุวงศ์ เมฆ ต่อมาได้เปนพระพิธีธรรมวัดราชสิทธิ์แต่ในรัชกาลที่ ๔
/*(4)ถึงรัชกาลที่ ๕ ได้เปนพระใบฎีกาในฐานานุกรมของพระสังวรานุวงศ์ เมฆ แล้วได้เปนพระปลัดฐานานุกรมของพระสุทธศีลาจารย์ ต่อมาถวายเทศน์กัณฑ์วนประเวศ ทรงตั้งเปนพระครูพิเศษที่พระครูพจนโกศล เมื่อปีกุญ พ.ศ. ๒๔๓๐ ครั้นถึงปีเถาะ พ.ศ. ๒๔๓๔ ทรงตั้งเปนพระราชาคณะที่พระสุธรรมธีรคุณ เมื่อวันที่ ๑๔ กันยายน ในปีนั้น ทรงเลื่อนเปนพระราชาคณะผู้ใหญ่ที่พระมงคลเทพมุนี สมณศักดิ์เสมอชั้นเทพ มีสำเนาทรงตั้งดังนี้
“ให้เลื่อนพระสุธรรมธีรคุณ เปนพระมงคลเทพมุนี ศรีรัตนไพรวัน ปรันตปประเทศ เขตรอรัญวาสีบพิตร สถิตพระพุทธบาท เจ้าคณะพระพุทธบาท มีนิตยภัตรราคาเดือนละ ๓ ตำลึงกึ่ง มีฐานานุศักดิ์ควรตั้งฐานานุกรมได้ ๕ รูป คือพระครูปลัด พระครูวินัยธร ๑ พระครูวินัยธรรม ๑ พระครูสมุห์ ๑ พระครูใบฎีกา ๑ รวม ๕ รูป
/*(5)พระมงคลเทพมุนี เอี่ยม ได้เปนผู้ช่วยพระพุฒาจารย์มา ดูแลการรักษาพระพุทธบาทมาจนชราทุพลภาพ จึงถวายพระพรลาจากหน้าที่
พระมงคลเทพมุนีป่วยเปนโรคชรา ถึงแก่มรณภาพเมื่อวันที่ ๑๘ สิงหาคม พระพุทธศักราช ๒๔๖๖ คำณวนอายุได้ ๘๖ ปี
สิ้นประวัติพระมงคลเทพมุนี เอี่ยม เท่านี้
<ดำรงราชานุภาพ> สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๒๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๖
ลิลิตมหาราช
๏ พระ ปลัดเอี่ยมกล่าวอ้าง
อรรถไข
ม คธแปลเปนไทย
เทียบถ้อย
หา ความแต่ตามไสมย
สมะบาท สิบเอ็ดฤๅ
ราช กิจเกณฑ์ถูกข้อย
แคะได้ความถวาย ฯ
ร่าย๏ ศรีศรีสวัสดิพิพัฒนบวร
กรประนตบาทบงกชยุคล
ทศพลวรนา
ยกนรานรสู่สรวง
ศิวปวงปราชญภิรมย์
มเหาดมดุลยา
โทธรรมาสรวมอรรถ
ปริยัติโลกุดร
เกลศรอนวรารมย
ศิโรคมทักษิณา
อัฏฎาริยสงฆ์
จัตุรงคยุคล
พุทธพลสราศก
จอมดิลกสมาบุญ
เปนพิรุฬหฐานสัตว์
จบจังหวัดตรีโลกา
สักการาทั่วทุกด้าว
ทวยนรานเรศท้าว
เทียบเบื้องบทศรี
แลนา ฯ
/*2ร่าย๏ นบจักรีบรมนาถ
สุรราชมเหาฬาร
ทรงพระญาณปรีชายล
ท้าวสากลอนุกูล
ราษฎร์จำรูญสโมสร
ดัสกรเกรงสยบ
แสยงจ[สยามา
พระเดชานุภาพแผ้ว
ทวยทแกล้วชำนาญ
ทวยทหารชำนิ
ทรงดำริห์การบำรุง
ศาสนผดุงเผด็จเข็ญ
ทวยราษฎร์เย็นดับอาดูร
เมืองออกมูลนิยมมา
ต่างภาษาสฤษดิวาง
จำเริญทางพระราชไมตรี
กับกรุงศรีอันไพศาล
เยเนราลกรุงลอนดอน
หนึ่งนครอเมริกัน
เยรมันฝรั่งเศส
โปรตุเคศแลเดนมาร์ก
วรวากยไมตรีเวีย
ออสตะเรียฮอลันดา
เจ็ดภายามาสมาน
บรรณาการดิเรกราย
ทูลถวายสัตยา
ขอไปมาสุจริต
พวกพาณิชย์มานองเนือง
เย็นใจเมืองอาณาเกษตร
ขอพระเดชจอมเทวินทร์
/*3ปรมินทรพระบาทเจ้า
มาปกเกล้าปริวัตร
จงขจัดเสนียดจัญไร
กระลีไภยพิบัติพาล
หาญอย่าเห็นเข็ญอย่าใกล้
พระเกียรดิบรมนาถไท้
เฟื่องฟุ้งฟูธรรม
ท่านเทอญ ฯ
ร่าย๏ อภิวันทนศาสดา
มีมหาคุณมหันต์
ศาสนธรรม์โชติชลิต
วรมิตรมาตา
บิตุราบริรักษ์
ครุทักษิณคุณา
นบธาดาไท้ธำรง
บุษบกหงสเทวราช
คเชนทรอาสน์เอราวัณ
ศุลีสรรค์เลอบัลลังก์
เถลิงหลังพฤษภ
ครรไลยจบทิฆัมพร
จักรกฤษณจรสุบรรณบิน
เชื้อบุรินทรทรงบุรี
หลักธานีอาณาเขตร
ขอพระเดชแม่อุมา
ดับสิขานนทั่วด้าว
อย่าเกิดเพลิงเบียนร้าว
รอบรุ้งกรุงศรี
ท่านเทอญ ฯ
/*4โคลงบาทกุญชร๏ พระมุนีนาถผ่องพ้น
ไตรพัฏ
ตรีภพบำบวงบง
กชน้อม
นายกทมาสัตว์
เจนสู่ สารฤๅ
ไขกลับกรุงแก้วพร้อม
พรั่งกาล ฯ
๏ โลกุตรคู่ค้ำ
ธรรมขันธ์
รอนเข่นเบญจมาร
มอดเค้า
ปริยัตินิติพรร
โณภาส
เปนนิยาป้องเต้า
ต่อผล ฯ
๏ ชิโนรสอาจอ้าง
อรรถองค์
ปาหุไณยอนนต์
นอบไหว้
อวยศาสนสฤษดิดำรง
ฤๅคลาศ
ศิเวศเรียงแก้วได้
ดั่งปอง ฯ
๏ นบคุณขัติยราชเจ้า
จรรโลง โลกฤๅ
ดังร่มพุกาญจนครอง
ครอบหล้า
ดับดัสกรโกง
เกลื่อนสาย สูญฤๅ
ปานศุลีเจ้าฟ้า
เฟื่องแท้ทรงธรรม ฯ
/*5โคลง ๔๏ จักประพันธพจนสร้อย
สาธก
เพศยันดรชาดก
เดชเรื้อง
มหาราชดิลก
ลำดับ เรื่องฤๅ
อ่านเล่นพอปลดเปลื้อง
ปลิดร้อนทรวงรุม ฯ
๏ ประชุมความเรียบร้อย
เรียงแถลง
ตามแบบบาลีแสดง
เรื่องไว้
ดำเนิรพจนพากยแผลง
ผวนศัพท์
โคลงสี่สามสองไซ้
ร่ายเรื้อรวมกัน ฯ
๏ ปางบุตรสัญชเยศเจ้า
จอมดา บสฤๅ
เพศยันดรสมญา
ยศอ้าง
เขาวงกฎกุฎีอา
ศรมสถิตย์ ประทับฤๅ
กับพระมัทรีสร้าง
พรตพร้องพรหมวิหาร ฯ
๏ โกสินทรสฤษดิรั้ง
สรรค์เสร็จ
ตำหนักไพรขบวรเขบ็จ
แบบโพ้น
จงกรมที่ผดุงเผด็จ
ประดับ ประดิษฐฤๅ
สวนสระพฤกษผลโน้น
นับร้อยเรียงราย ฯ
/*6๏ ครองศีลสมาธิเกื้อ
กรรมฐาน
แผ่เกษตรเมตตาฌาน
พรักพร้อม
ครบดึงศประมาณ
ปารเมศ
นันทิราคฤน้อม
หน่ายแท้อสัทธรรม ฯ
๏ ทรงปริตยาคบุตรพร้อม
ภรรยา
ให้แก่ชีชรา
ร่างแล้ว
อินทรอวยวรอัษฎา
พรพจน ถวายฤๅ
อภิรมย์รับแก้ว
เกลี่ยไว้ในทรวง ฯ
๏ สังวรสวัสดิพร้อง
พรหมจรรย์
พุทธการกสันต์
สืบสร้าง
สับดมาศภาคัญ
พอครบ
ทรงอนุสรพรอ้าง
ชื่นชื้นทรวงเกษม ฯ
๏ ปางพงศโภวาทพ้อง
วณิพก
ออกชื่อชีชูชก
ชาติช้า
ทูลขอขัติยโปดก
โดยด่วน
ได้เสร็จประสงค์หน้า
ชื่นแล้วลาจร ฯ
/*7โคลง ๓๏ พราหมณ์รอนวลีวัลย์
มาผูกพันหน่อน้อย
ตีเร่งลิลาศต้อย
แตกช้ำชอกองค์ แลนา ฯ
๏ สงสารพงศกระษัตริย์
กรรมพิบัติไปล่แปล้
วัฏทุกขเที่ยงแท้
ตลบแว้งฤๅวาย แลนา ฯ
๏ คลี่คลายรัถยาไกล
คเนในโยชนอ้าง
หกสิบกำหนดผ้าง
ผ่องร้ายฤๅมี แลนา ฯ
๏ ราศีสมดึงศ์
บันดาลถึงหน่อไท้
ทวยเทพยพิทักษ์ให้
อุบาสน์เสี้ยนสาบสูญ แลนา ฯ
โคลง ๔๏ อาดูรพูลเทวษแท้
ทั้งสอง องค์แฮ
พราหมณ์ประหารพระขนอง
ขนายเจ้า
ชาลีทุเลารอง
รับโทษ แทนฤๅ
ชูชกตีพี่เหล้า
ส่วนน้องนางบัง ฯ
๏ ตลนตลานตลบรั้ง
เรียวหนาม
ฉกาจชาติอุทาม
ถ่อยแท้
ฮึดฮือโหดคำราม
รุกเร่ง เดิรฤๅ
สำรากสำเริงแส้
ตวัดแว้งตวาดไป ฯ
/*8๏ ยิ่งวอนยิ่งโกรธกล้า
ทารุณ
กระชากวลีผลุน
พลาดซ้ำ
ขาดจิตรเมตตาคุณ
ควรคิด อนาถนา
สองกุมารชอกช้ำ
เนตรน้ำตานอง ฯ
๏ เทวัญเทเวศถ้วน
เทวินทร์
ทราบเหตุหวนถวิล
เทวษเศร้า
ชวนกันย่อธรณินทร์
ธรณิศร ถวายนา
ทางหกสิบโยชน์เต้า
สิบห้าราตรี ฯ
๏ ยามเย็นสุริเยศเยื้อง
ยอแสง
สิงสัตว์ลเลิงแรง
แรดช้าง
โขมดดงจักษุแดง
เดิรกรู่ เกรียวฮา
ชูชกตกตลึงผ้าง
จิตรสบั้นขวัญบิน ฯ
๏ ยามไถงลงาดแล้
สำเนียง
ขลาคร่งคชสีหเสียง
โสตํสร้าน
ภูตปิศาจม่ายเมียง
มองเบิ่ง
หวิวหวาดวิญญาหย้าน
หยุดยั้งฟังแสยง ฯ
/*9๏ อุโฆษอุขลาดก้าว
กายรัว
หอบร่างพิการกลัว
เกลือกพ้อง
ปรอทแร่เหล็กกันตัว
ฤๅติด มานา
จักเสาะเฌอรมป้อง
ป่ายเอื้ออาศรัย ฯ
๏ จึงจูงพระหน่อน้อย
นามชา ลีฤๅ
อิกขนิษฐกัณหา
แน่งน้อย
ดลแมกพุ่มกัณฐา
สูงใหญ่
ผูกพระหัดถ์สองคล้อย
คร่อมใต้ตอธม ฯ
๏ ส่วนตนขึ้นสู่ต้น
พฤกษา
กลัวสัตว์ในพนา
ใช่น้อย
มละสองกุมารา
ไว้แผ่น ไผทฤๅ
ผู้อื่นบละห้อย
เหตุรู้รักตัว ฯ
๏ เถลิงเฌอเลอโอบอ้อม
อังรึง
กระหวัดเงื่อนตายตึง
ติดหมั้น
ขลาโสดโดดฤถึง
คาดที่ คเนนา
วางย่ามต่างหมอนนั้น
เหนื่อยแล้วเอนลง ฯ
/*10๏ อาถรรพมนต์ยอกย้อน
สาธยาย
เสียวซ่านพิการกาย
แก่เคลิ้ม
พายุพัดรบัดรบาย
รบมบอบ มานา
เลยหลับสนิทเผิ้ม
ครบไซ้สี่ยาม ฯ
๏ ปางพระไพรพฤกษเรื้อง
ฤทธยา
เกรียงเกียรดิกรุณา
หน่อไท้
แปรเพศเวศยันดรดา
บสบิตุ เรศฤๅ
เที่ยวเสาะแสวงบุตรไซ้
สบแล้วเลยถนอม ฯ
๏ อิกพนเทพยหนึ่งนั้น
นารี
เผจิดอาตมชนนี
แน่งน้อย
อลงกฎตาปสี
นีผนวช นาฏนา
เล่หแม่มัทรีคล้อย
เคลื่อนเต้าตามหา ฯ
๏ โทเทพยแปรเพศเต้า
ตามกัน
ปานชนกชเนนทรศัลย์
โศกคล้อง
สบสองบุตรรับขวัญ
ขวักไขว่
แก้วลีพันพ้อง
ออกอุ้มองค์ละองค์ ฯ
/*11๏ ต่างประโลมประเล้า
ประลึง
กายพยพสยบตึง
แตกช้ำ
มดายจักไคลคลึง
เคล้นนวด ให้นา
อานักธไรหร้ำ
เร่งเบื้องบำโบล ฯ
๏ เปนใดกายแก้วแม่
มีพรรณ
รุธิรโทรมทรวงศัลย์
ซูบคร้าม
ชนกชนนีรัญ
จวนจิตร จริงฤๅ
ปวงเทพยไป่อาจห้าม
เหตุร้ายแรงเวร ฯ
๏ เทพยเทียบอุทกซร้อง
โสรจสรง
ชำระชโลมองค์
โอบอุ้ม
กายเกลือกธุลีผง
ผิวเผือด ผ่องนา
อกกระอุระกลุ้ม
สร่างเศร้าทรวงเกษม ฯ
๏ ตระกองมุจิตรเอื้อ
อาสูร
ลาดพระกรานไพบูลย์
เพริศแพร้ว
บำโบลอกอวนกูร
กำสรด
ประทับประธมแล้ว
กล่อมหร้ำจำเรียง ฯ
/*12๏ วางองค์บนอาสน์แพร้ว
แพรวพราย
พระยี่ภู่ปูถวาย
เทียบไว้
ขนนเขนยขนาบราย
เรียงเรียบ
สองเสพยชำงือไข้
เสื่อมสิ้นสากล ฯ
๏ อุโภเทพยพิทักษ์แท้
สบไถง
บรรณรัศวารระไว
เวียดเฝ้า
เรืองรองมาศอุไร
จวนรุ่ง
ผูกหัดถ์ชมัยเข้า
คาดคล้องคลาจร ฯ
๏ ไถงพฤกษโทเทพยเล้า
โลมลา
นิวัติพิมานมา
หม่นเศร้า
อานักคนึงหา
หวนเทวษ ถวิลฤๅ
ออกโอษฐรัญจวนเร้า
เร่งไห้โหยครวญ ฯ
โคลง ๒๏ จวนอรุณสว่างแผ้ว
พราหมณ์ตื่นจากหลับแล้ว
ปลดเปลื้องเปลลง
แลนา ฯ
๏ แดนดงปลอดสัตว์ร้าย
ตนค่อยลดเลื่อนผ้าย
ผ่อนด้อมลงดิน
แลนา ฯ
/*13๏ ลุภูมิณที่กว้าง
แก้วลีออกอ้าง
โอษฐซั้นผรุสา
แลนา ฯ
๏ พาจรจากพุ่มไม้
ตีตักสองหน่อไท้
หยาบแท้ทำโพย
แลนา ฯ
๏ โดยทางสองแพร่งยั้ง
ฉงนคิดจิตรต่อตั้ง
จักเต้าเรือนตน
แลนา ฯ
๏ ดลกลึงครัฐซ้าย
ขวาเชตอุดรย้าย
แยกผ่าสองทาง
แลนา ฯ
๏ คลางแคลงดำแหน่งไซ้
เห็นผิดเปนชอบได้
แวะเข้าเมืองหลวง
แลนา ฯ
๏ ปวงเทพยพิทักษ์เกื้อ
สองลออหน่อเนื้อ
ปลอดแท้ทุกข์ภัย
แลนา ฯ
ร่าย๏ ปัตยุสมัยไทธิราช
ภูวนาถจอมนรินทร์ปิ่นนเรศ
สมเยศสัญชยา
เกียรดิเดชานุภาพแผ้ว
หมู่ทแกล้วอสงไขย
คชไหยคณนนหุต
/*14สรรพาวุธเหลือตรา
ทวยโยธาเหลือโกฏิ์
เมลืองโรจน์ธัญญลักษณ์
ดำเกิงศักดิสุรสากล
ภูวมณฑลมเหาฬาร
จอมภูบาลทรงไสยาสน์
ในคฤหาสน์มณฑิรรัตน
กรุงกระษัตริย์สวามินทร์
เสวยพระสุบินมหัศจรรย์
ชายหนึ่งนั้นกักขลา
กาฬวรรณาองอาจ
คู่กมลาสกรกระลึง
ยังตูมตึงต่อจะบาน
สบสคราญกลิ่นอบอวน
เรณูนวลหอมตระหลบ
บรรจงจบเหนือเกษา
วิ่งผ่านมาน่าแสยง
ล่วงตำแหน่งเสนาใน
จนถึงไทภูวนาถ
อภิวาททูลถวาย
ธเปรมปรายรับผกา
เฉลิมกรรณาทั้งสองดวง
เรณูร่วงเต็มอุรา
ทรงปรีดาสำราญรื่น
ตื่นผธมมิทันนาน
สรงสนานหมดมลทิน
ธารารินลอองอาบ
กระเซ็นทราบสุคนธา
ผลัดภูษาภูษิตทรง
ฉลององค์เครือสุวรรณ
/*15รัตพัสตรพันกุดั่นดวง
ตาบทับทรวงสอิ้งแก้ว
เกยูรแพร้วพรายพบู
อินทธนูคู่ตำรง
อุณหิสทรงมณีมาศ
ฉลองพระบาทเชิงงอนดุม
พระกรกุมพระแสงกราย
เสด็จผายวิลาสเต้า
บรมนาถคืนกลับเข้า
สู่ห้องพระมณเฑียร ท่านนา ฯ
โคลง ๔๏ นางจำเนียรเครื่องตั้ง
ตามเคย
พระสุพรรณภาชน์สังเวย
เทียบไว้
ทรงพระกระยาเสวย
สุทธาโภชน์ เสร็จฤๅ
อภิรมย์ฤทัยไท้
ธิราชเจ้าจอมเวียง ฯ
๏ เสด็จออกพระที่นั่งแก้ว
เกยชลา
ตรัสกับพระโหรา
พวกรู้
เผื่อเสพย์สุบินปรา
กฎดั่ง นี้ฤๅ
ตามอรรถคัดกระทู้
ทั่วแท้ทั้งมวญ ฯ
/*16โหรารับราชเอื้อน
โองการ
กรกระเวทดำนาน
เนื่องโน้น
เลขลัพธ์บวกคูณหาร
เห็นชัด เจนฤๅ
อภิวาทพระบาทโพ้น
กล่าวแก้พยากรณ์ ฯ
๏ จักมีบรมญาติร้าง
แรมไกล
มาสู่สมภารไท
เที่ยงแท้
ตรัยกาลทวารไสมย
สามารถ มานา
ผิวบ่สัตย์แล้
ชีพข้อยขอถวาย ฯ
๏ สดับปุโรหิตเถ้า
ทำนาย
ปราโมทย์ประโยชน์หมาย
มาดพ้อง
บำนาญพฤฒาทาย
ดิเรกฤกษ์ ฉลองฤๅ
สถิตยประทับตนต้อง
ต่อเนื้องบรมวงศ ฯ
๏ เทพานุภาพด้น
ดลใจ
พราหมณ์ลุหน้าฉานใน
นิเวศท้าว
เพลารื่นเริงใส
สวัสดิสว่าง อารมณ์ฤๅ
สพรั่งมนตรีห้าว
แห่ห้อมแหนองค์ ฯ
/*17๏ พราหมณ์พาพระหน่อไท้
ทั้งสอง
โสภาคย์พโอนบอง
บอบช้ำ
ดำเนิรผ่านพระลานฉลอง
ชลอราช มาฤๅ
อำนาจเทพากล้ำ
แกล่ห้อมคนเห็น ฯ
๏ ชูชกปดาษดื้อ
บันดาล
องอาจชาติใจหาญ
โหดเหี้ยม
ชาวเมืองไป่ทัดทาน
ว่ากล่าว
เทวฤทธิสฤษดิเสี้ยม
สู่ไท้จนสถาน ฯ
๏ ภูวนาถบงเนตรต้อง
แต่ไกล
พอพบภาคิไนย
ราชน้อย
บำเทิงหฤไทย
ทายทัก
สองกุมารเดิรด้อย
ดุจด้วยนัดดา ฯ
๏ อำไพโอภาสพร้อม
ไพบูลย์
เอี่ยมอ่องควรอาสูร
ส่วนเจ้า
กายโกษฐาสจำรูญ
รังมาศ
เล่หสุวรรณปากเบ้า
เพื่อมเนื้อนพคุณ ฯ
/*18๏ อากัปอุกฤษฐแกล้ว
กลั่นสรร
เปรียบบุตรจักรพรรดิ์
ราชโพ้น
ดำเกิงเกียรดิภาคัญ
ควรพิศ
เล่ห์ปฏิมามาศโน้น
เนื่องเต้าตามกัน ฯ
๏ โกนขจีทังคู่ไซ้
โสภา
สิริรัตนเรืองมา
มาศเคล้า
ชาลีแม่กัณหา
ลม้ายแม่น เสมอฤๅ
องอาจคือสีหเต้า
แต่ห้องคูหา ฯ
๏ ประสบประสาทซ้ำ
เสนา
สูเร่งเจนมอกคลา
คลาศเต้า
กุมยัญญหุดิชา
ติพรต พราหมณ์ฤๅ
มาสู่ตูคัลเฝ้า
ฟอกฟื้นฟังสาร ฯ
๏ แสนยากรอ่อนเกล้า
เกศี
กับพวกพญารี
รีบร้อน
ถือรับสั่งพาชี
ชูชก
ทั้งพโอนบองต้อน
ต่อไท้ทั้งสาม ฯ
/*19๏ ทชีหอบร่างเรื้อ
โยงแรง
ถึงประนตกรานแฝง
ใฝ่หน้า
กริ่งเกรงเดชระแวง
จักวุ่น วายนา
ธจักรุกรานร้า
โทษเท้าถึงตาย ฯ
๏ เผยพจนประภาษไซ้
ซักถาม
อ้าทลีทกพราหมณ์
เพรียกพร้อง
สองสุริยวงศราม
เรืองเดช
ท่านลุลาภใดพ้อง
จึ่งได้ดังประสงค์ ฯ
๏ หลอนลวงฤๅหลอกย้อม
ยอคุณ
หาญหักทำทารุณ
ลาบล้วง
ฤๅชิงฉกเฉียวฉุน
ฉุดคร่า มาเฮย
สักกี่วันจึ่งหล้วง
ลุพ้องสีพี ฯ
๏ พงศวณิพกครั่นคร้าม
คราวจน
ทูลกิจอนุสนธิ์
ถี่ถ้วน
สรรเสริญหน่อทศผล
พูลเพิ่ม
คุณดั่งภูตลาล้วน
โลกอ้างออกนาม ฯ
/*20๏ พระเพศยันดรเจ้า
จอมปราชญ์
พงศอสัมภินชาติ์
สืบเชื้อ
ดังกัลปพฤกษ์มาศ
สัตว์มั่ว สุมนา
ใดประสงค์จงเมื้อ
สฤษดิแม้ทั้งมวญ ฯ
๏ ทรงสลัดตัดห่วงห้อย
หฤทัย
พระหน่อสองดนัย
นิ่มเนื้อ
ทรงอุทิศทานมัย
สามารถ
ประโยชน์จักกอบเกื้อ
ก่อสร้างสโมธาน ฯ
๏ สองดนัยโปดกนี้
นี่นา
พระเพศยันดรดา
บสเจ้า
ทำทานแก่เผือมา
หมายประโยชน์
นายกสัตวโลกเข้า
เขตรพ้องนฤพาน ฯ
๏ วจีสัตยดั่งข้า
ทูลความ
จงพินิจฉัยตาม
แต่เค้า
พฤโบสถเดือนสาม
สังเกต กาลฤๅ
ถึงดับมาฆมาศเต้า
สิบห้าราตรี ฯ
/*21๏ พราหมณ์ให้การกล่าวแก้
กังขา
มุขมาตยราชา
เชื่ออ้าง
ชาวเมืองครหา
ดาบส
ว่ากระทำเกินกว้าง
กว่าไท้ทั้งปวง ฯ
๏ ธรรมเนียมกระษัตริย์สร้าง
กุศล
ไหยรถคชคน
ค่าล้ำ
สุวรรณรัตนหิรญ
รุจิเรข
ยานวรพัสตรวรกล้ำ
กลั่นด้วยสดุดี ฯ
๏ มาปริตยาคหน่อเนื้อ
ในองค์
เปรียบหฤทัยทรง
ชีพเลี้ยง
แดวณิพกพงศ
พาลชาติ์
ธกระทำผิดเหยี้ยง
อย่างเบื้องโบราณ ฯ
โคลง ๓๏ พระหลานลาญรันทด
สดับพจนเพรียกพร้อง
ชาวนครกึกก้อง
กล่าวร้ายรุมเติม แลนา ฯ
๏ เฉลิมคุณบิตุเรศ
ปิ่นปกเกศอาจอ้าง
บารมีก่อสร้าง
สัตวซร้องสมาคม แลนา ฯ
/*22โคลง ๒๏ เล่ห์ลมประลัยโลกกล้า
พัดพนมหลักหล้า
อ่อนเอี้ยวเอนลง
แลนา ฯ
๏ ฉลองชลอฉลาดล้ำ
บมละให้หักซ้ำ
ทบเท้าธาษตรี
แลนา ฯ
๏ พระชาลีราชรู้
คุณบิตุเรศผู้
เที่ยงแท้เปนธรรม์
แลนา ฯ
ร่าย๏ อภิวันท์ทรงธรรมิกราช
ประนตบาทบังคมทูล
นเรนทรสูรย์ผู้มหา
บิตุราดำรงราษฎร์
ข้าพระบาทมานิ่งได้
มละให้ไพร่ชาวสีพี
เหล่ากระลีหมิ่นประมาท
บิตุราชว่าทำผิด
บรรพกิจขัติยา
ธศรัทธาจอมอจล
จักข้ามขนสรรพสัตว์
ออกจากวัฏสังสารวน
ศิเวศดลโลกอุดร
สลัดรอนของที่รัก
ภาระหนักหน่วงให้ตก
โสโณทกคือสงสาร
บำเพ็ญทานมิย่อท้อ
หวังเกื้อก่อบารมี
/*23มละบุตรีบุตรา
เปนมหาปริตยาค
เพื่อพิบากปรมา
ภิเษกาจอมมกุฎ
หมายพิมุติเบญจมาร
พ้นกันดารแดนอาดูร
ตามประยูรสัพพัญญู
เยียใดหมู่ชาวนคร
เชตอุดรว่ามิดี
กล่าวเสียดสีส่อยกโทษ
ไป่ปราโมทย์โมทนา
เพราะปัญญายังสอดแคล้ว
ประทีปแก้วจักส่องสัตว์
มาสกัดกล่าวโต้ตอบ
ทรงเห็นชอบฤๅฉันใด
พระมไหยกาธิราชเจ้า
จงโปรดพินิจเค้า
เงื่อนแท้ที่ควร เทอญนา ฯ
โคลง ๒๏ ส่วนกระษัตริย์สดับถ้อย
ภาคิไนยราชน้อย
ปลอบเจ้าเอาใจ
แลนา ฯ
๏ ชนใดใช่จักแกล้ง
ครหาวากยวัง
กล่าวซั้นสรรเสริญ
แลนา ฯ
๏ เขือเจริญบุญบาทไท้
ทรงปริตยาคได้
ดั่งนี้ดีขยัน
แลนา ฯ
/*24๏ ทรงธรรมเห็นหน่อเหง้า
ยังนั่งอยู่กับเถ้า
พี่น้องสององค์
แลนา ฯ
๏ พระบรมวงศหน่อไท้
อากัปเหิรห่างให้
ขุ่นข้องหมองหมาง
แลนา ฯ
๏ พลางดำรัสว่าอ้า
พลัดปู่ไปใช่ช้า
นับได้เจ็ดเดือน
แลนา ฯ
๏ ดูเหมือนแขกแปลกเค้า
ปางก่อนเคยใฝ่เฝ้า
ชิดเชื้อชมเชย
แลนา ฯ
โคลง ๔๏ เฉลยฉลองกล่าวแก้
กราบทูล
ข้าแต่นเรนทรสูรย์
สืบไท้
โททาสตกมีมูล
ค่ามาก มานา
พระบิดรท่านให้
ขาดข้าเปนทาน ฯ
๏ ต่ำตนตามทาสแท้
ธรรมเนียม
จักละเลิงลวนเลียม
โลกห้าม
เถลิงอาสน์สถิตย์เทียม
สนิทราช เสนอฤๅ
เจ้าจักไปไป่คร้าม
คร่าด้นดลสถาน ฯ
/*25๏ มนตรีจักเยาะเย้ย
ไยไพ
มิอยากจรจำไป
ป่วนเศร้า
อัประยศฤๅไกษย
ตราบชีพ สูญนา
รองรับทายาทเย้า
อยู่แท้ทนเวร ฯ
๏ กรุงกระษัตริย์ตรัสเล้า
โลมหลาน
พ่อว่าน่ารำคาญ
แคะไค้
เสียดสีปู่ดูปาน
คนสั่ง สอนฤๅ
พ่ออย่าเจรจาให้
ปู่ร้อนอารมณ์ ฯ
๏ หงสเหมราชสร้อย
สกุณา
ฤๅจะกลายเปนกา
ก่ำกร้าน
กระษัตริย์พลัดตกมา
เปนทาส ท่านแฮ
ผิดอย่างโบราณค้าน
ขัดแท้ธรรมเนียม ฯ
๏ พระบิดาเจ้ายกเจ้า
จอมขวัญ
ให้แก่พราหมณ์ธสรร
ค่าใช้
สักแสนหมื่นร้อยพัน
ทัณฑภาค มานา
ปู่จักไถ่เขือไว้
สืบเชื้อสุริยวงศ์ ฯ
/*26๏ พระชาลีประนตน้อม
ทูลเสนอ
พระราชบิดาเธอ
เทียบข้า
คำนิกขพันเปรอ
โปรดสั่ง เสร็จฤๅ
ผิยื่นให้พราหมณ์เถ้า
ท่วนแท้เปนไทย ฯ
๏ พระกนิษฐแก้ว
กัณหา
ไหยรถและคชา
ละร้อย
ทาสีและทาสา
พฤษภ ครบฤๅ
กับสุวรรณใช่น้อย
นับร้อยทุกอัน ฯ
๏ กัณหาอยากพ้นทาส
เปนไทย
จงจัดสรรพโภไค
ครบถ้วน
นำมาส่งถึงได
เถ้าปดาษ
จักหลุดจากทาสล้วน
สั่งไท้ภูธร ฯ
๏ กระษัตริย์ตรัสอ่ออ้อ
ออหลาน
สรรพสิ่งศฤงคาร
เท่านั้น
ตรัสสั่งพนักงาร
คลังเร่ง เร็วเฮย
ไปเบิกพัสดุหั้น
สิ่งละร้อยเจ็ดราย ฯ
/*27๏ มนตรีรับสั่งแล้ว
ลาจร
หมายเบิกพัสดุฟอน
ฟอกแจ้ง
นักงารทราบอดิศร
สฤษดิสาท สารฤๅ
บมิอาจต่อแย้ง
ยุติต้องตามหมาย ฯ
๏ สวิญญาณทรัพย์ทั้ง
อวิญญาณ
สับดสดกสาร
เสร็จถ้วน
นำมาพระราชทาน
ชูชก
ปรางมาศนางนาฏล้วน
นับร้อยรายงาร ฯ
๏ ปราสาทมาศเจ็ดชั้น
โสภณ
นงโพธนางโดรณ
เจ็ดร้อย
นอกพิกัดโกศล
เกินสั่ง ท่านนา
เหตุที่พาหลานน้อย
สู่ไท้ทั้งสอง ฯ
๏ ทชีสินไถ่ได้
โดยควร
ขึ้นสู่ปราสาทสรวล
ซิกซี้
พธูอยู่งารยวน
ยีจิตร จริงฤๅ
สถิตย์แท่นผธมชี้
เรียกใช้งารการ ฯ
/*28ร่าย๏ พระภูบาลมหินทรปิ่นมหา
สัญชยาขัติเยศ
เล่หเศวตฉัตรา
กั้งมหากรุงนคร
เชตอุดรรัษฏา
จรรโลงหล้ารัฐสีพี
กระษัตรีย์นุภาพพ้น
เปรมกระมลเหตุหรรษา
ไถ่นัดดาพ้นจากทาส
ทรงประสาทประสิทธิ์แผ้ว
ตระกองแก้วองค์กัณหา
จูงหัดถาพระชาลี
ฝ่ายเทพีขัติยพงศ
จอมอนงค์ข้างฝ่ายใน
ผู้มไหยกีราช
กับนางนาฏปริจาริกากร
สโมสรมาแห่ห้อม
นั่งแวดล้อมสุริยวงศ
ให้โสรจสรงมุรธา
ภิเศกาทั้งสองศรี
กลุ่มโมฬีสรางชำระ
สรงพระกระยาสนาน
สุคนธารชโลมทา
ผลัดภูษาพื้นสุวรรณ
เจียรบาทพันกฤษฎี
จุธามณีวิกัตเกศ
เกยูรเทศทับทิมราย
วไลยพรายทองรัดกร
วราภรณวโรภาส
บรมญาติพระประยูร
/*29ดับอาดูรโสมนัส
สั่งให้จัดเครื่องกระยา
หารโภชารสสังเวย
เชิญเสวยทั้งสององค์
ไอยกาทรงอุ้มชาลี
ไอยกีอุ้มกัณหา
แอบอุราอภิรมย์
ถนอมชมสองนัดดา
ให้จัดหาช่างอย่างดี
แกะบายศรีครบไตรยางค์
เครื่องสำอางศิริอัน
จักเฉลิมขวัญภาคิไนยน้อย
นงโพธราชนับร้อย
เรียบชั้นบายศรี แลนา ฯ
โคลง ๔๏ นารีราชจัดแก้ว
เจ็ดประการ
วชิรประพาฬ
พุ่งพ้น
มณีมุกดาหาร
มรกฎ แกมฤๅ
แดงแลลายเลื่อมล้น
รัตนล้วนควรถวิล ฯ
๏ สุพรรณบัฏแผ่พื้น
โสภี
รัตนประดับสลับสี
สอดซ้อน
เพ็ชรนิลช่อมณี
แนมกระหนาบ
กนกรายรอยถ้อน
ทุกชั้นบายศรี ฯ
/*30๏ รัชฎารุ่งเรื้อง
เรืองงาม
สอดรัตนเปนแวววาม
วับแพร้ว
กาญจนประดับดาม
ดูเรียบ ร้อยฤๅ
สลับเพ็ชรพลอยนิลแล้ว
ศิริล้ำเลอผล ฯ
๏ บายศรีเสร็จยอดตั้ง
ขันทอง
ปักพุ่มมาลีตอง
แต่งหุ้ม
ตรีเฌอคับประคอง
คาดมั่น
ยระบับสุวรรณกลุ้ม
กลุ่มป้องปิดบัง ฯ
๏ คัมภีร์ไสยศาสตรอ้าง
อวยผล
ชื่อวัจฉระมงคล
คู่หล้า
สิริยศสกนธ์
จักก่อ เกิดฤๅ
ใดขอบมงคลถ้า
เพิ่มพ้องพูลเกษม ฯ
๏ สรรพสิ่งครบเครื่องเข้า
พิธี
พลูคะแนนแว่นอัคคี
เชิดใช้
สำอางประทีนศรี
เฉลิมพักตร์
เปนสิริโภคทรัพย์ให้
เดชฟุ้งฟูเมือง ฯ
/*31๏ สังขทักษิณวัฏแพร้ว
เพรางาม
รัชฏมาศทั้งสาม
ใส่น้ำ
พยูพิบัติปราม
เปรียบเสนียด สูญนา
มังคเลศพิเศษล้ำ
โล่งเสี้ยนศัตรู ฯ
๏ พระแสงขอคชง้าว
ดาวจักร
กลภูตปิศาจยักษ
ยอกย้อน
อิกพวกปรปักษ
ปองเบียด เบียนฤๅ
ไป่อาจหมิ่นขอดข้อน
อ่อนเกล้ากลัวลาญ ฯ
โคลง ๓๏ พนักงารบายศรี
มาศมณีครบถ้วน
สฤษดิเสร็จเผด็จล้วน
รัชฏแก้วแกมทอง แลนา ฯ
๏ เรืองรองเรียบเทียบธาร
ชัชวาลย์รุ่งเร้า
ธจะสมโภชเจ้า
แจ่มหล้าหลานหลวง แลนา ฯ
๏ ปวงพฤฒามาตย์
ผู้ฉลาดการรอบรู้
มหุรดิฤกษขู้
ขัติยไท้ พิธี แลนา ฯ
โคลง ๒๏ กระษัตริยดำรัสให้
เสวกามาตยไซ้
แวดล้อมวงราย
แลนา ฯ
/*32๏ หลายกองสมทบเข้า
มาประชุมใฝ่เฝ้า
หมื่นพ้องหกพัน
แลนา ฯ
๏ นางกำนัลใหญ่น้อย
ลำดับขบวรเรียบร้อย
นั่งล้อมวงใน
แลนา ฯ
โคลง ๔๏ ไสวสวัสดิพิพัฒน์พร้อม
ไพบูลย์
เถ้าแก่ชแม่พูล
เพิ่มพ้อง
ประลึงพากยอาสูร
สองราช โปดกฤๅ
พราหมณปุโรหิตพร้อง
เวทอ้างอิศวร ฯ
๏ โหราหาฤกษได้
ยามดี
มหิทธิโชคโฉลกมี
มากล้ำ
จุดเทียนแว่นมณี
นบบาท ไท้นา
จักโบกธุมาซ้ำ
เวียดไหว้เวียนเฉวียง ฯ
๏ มุขมาตยคาดฆ้อง
ไชยเชวง
ขานโห่รับบันเลง
ลั่นก้อง
พระวงศ์ส่งรับเพลง
เพรียกเวท ถวายฤๅ
พราหมณสดุดีพร้อง
พรักพร้อมเพรียงกัน ฯ
/*33๏ แตรสังขดังเสนาะน้ำ
สำนาน
บัณเฑาะว์ดีดบันดาล
ครึกครื้น
โหระทึกประสาน
ศัพทเร่ง รัวฤๅ
ดุริยางค์ฟึกฟื้น
เฟื่องท้องมณเฑียร ฯ
ร่าย๏ พราหมณเวียนเทียน
เวทพาเหียรครบเจ็ดรอบ
ตามรบอบแบบฉบับ
สำเร็จดับโบกธุมา
ต้องกายาทั้งสององค์
เชิญโสรจสรงวารีสังข์
กลองแขกดังบัณเฑาะว์
แตรสังขเสนาะอุโฆษคึก
โหรทึกสเทือนวัง
ปุโรหิตทั้งหมู่มนตรี
เชิญสองศรีผลัดภูษา
ตระกองมาสู่มณฑล
เถลิงบนบัลลังก์อาสน์
พฤฒามาตย์หมู่กระวี
ก็เปรมปรีดิ์อภิรมย์
ศิโรดมยุคลบาท
ต่างประสาทประสิทธิไชย
จงเกรียงไกรเกิยรติแจ่มจ้า
พระเดชเมลืองเลื่องหล้า
กล่อมน้ำใจเมือง ท่านเทอญ ฯ
/*34ร่าย๏ เบื้องบาทพระมไหยกา
เสด็จมาอัญเชิญขวัญ
หน่อนักธรรม์ทั้งสองศรี
อย่ายินดีอยู่ดงดอน
ชมศิขรเขาวงกฏ
ธารบรรพตถ้ำคูหา
ชมพฤกษาสรรพสัตว์
จงนิวัตคืนนิเวศ
ชมประเภทพัศสถาน
ศฤงคารอเนกแน่น
สุรแสนสนมนาง
โฉมสำอางนฤมล
นางโดรณจัดจำเรียง
บำเรอเสียงดีดดนตรี
จงเปรมปรีดิ์ในสมบัติ
หิรัญรัตนสุวรรณา
ชมมหาเศวตฉัตร
เทียมสุทัศนเทพยธานี
ขวัญสองศรีจงจาบัลย์
ในสุวรรณบรรจฐรณ์
สโมสรมาสร่างเศร้า
พระบาทบพิตรเล้า
ลูบไล้อุณาโลม
แลนา ฯ
ร่าย๏ โฉมพระผุสดี
จอมนารีนางสวรรค์
จึงเชิญขวัญนัดดาราช
สดุ้งหวาดในพงไพร
ตื่นตกใจเถ้าอาธรรม์
เฌอฉมันปันลาไว
/*35สองดไนยนาถโปดก
รเหินรหกหิมเวศ
อย่าทุเรศแรมบุรินทร์
มาเปนปิ่นภูตลา
ในมหาราชธานี
กรุงสีพีสถาพร
ชมกุญชรเศวตผู้
ดุรงค์คู่ราชพา
หนโยธาทั้งหกหมื่น
สำราญรื่นอภิรมย์
เชิญมาชมสิริราช
ขวัญหน่อนาถจงยืนยง
สันตติพงศอสัมภิน
สวามินทรชาวนคร
เชตอุดรทั้งสององค์
พระหัดถทรงสำอางอบ
บันเจิดจบพระลีลาศ
อนงค์นาถแม่หัวเจ้า
เชิญมิ่งขวัญกลับเข้า
สู่สร้อยสีพี เทอญนา ฯ
โคลง ๔ ๏ ดนตรีครื้นครั่นก้อง
กังวาน
เสนาะสนั่นศัพทสำนาน
นับร้อย
สังข์แตรแซ่ประสาน
เสียงลิ่ว ลอยฤๅ
เปนสดุดีสร้อย
เสร็จเชื้อเชิญขวัญ ฯ
/*36๏ สฤษดิการสมโภชแล้ว
กระษัตริย์
พูลเพิ่มประดิพัทธ
ผ่องแผ้ว
ถามถึงบุตรอันพลัด
พรากจาก นานนา
เปนสุขฤๅทุกข์แก้ว
กิ่งไท้ ไอยกา ฯ
๏ พระชาลีหน่อเนื้อ
นัดดา
ทูลพระราชกิจจา
แจ่มแจ้ง
พระชนกชนกา
เกิดเกศ เขือฤๅ
นฤโศกโลกแล้ง
พยาธิร้ายฤๅมี ฯ
๏ สรงเสวยเลี้ยงชีพด้วย
ฉันใด
ปางประทับสถิตใน
ป่ากว้าง
ปู่คิดอนาถใจ
จากอก ไปเอย
ผลพฤกษฤๅขาดค้าง
ขัดข้องขบฉัน ฯ
๏ พระมารดาข้าบาท
บอบบาง
ไถงพฤกษเจญตูว์กลาง
ป่าไม้
แสวงผลพฤกษรกถาง
ผลูเที่ยว ทุเรศฤๅ
ไคลเหงื่อโทรมองค์ได้
เดือดร้อนฤๅวาย ฯ
/*37๏ เณอฉมันกัณฐกแท้
รัถยา
อนาถจิตรอนิจจา
แม่เจ้า
กายกรานกรากกรำหา
ผลพฤกษ์
เกศยุ่งองค์ซูบเศร้า
สุดแค้นแสนเข็ญ ฯ
๏ ยามไถงไปค่ำคล้อย
คืนสถาน
พระแม่ทนทรมาน
หม่นไหม้
หาบผลพฤกษาหาร
รเหินรหก
ยามค่ำจึงจะได้
พรักพร้อมกันเสวย ฯ
๏ ทรงฟังสังเวชด้วย
ดไนย
ตกยากพิโยคไกล
แกล่กล้ำ
อยู่กลางเถื่อนแถวไพร
พรากญาติ ประยูรฤๅ
วิเวกหวาดจิตรช้ำ
ชอกเนื้อในทรวง ฯ
๏ ออกโอษฐตรัสว่าโอ้
เวรา
เคยพรากลูกนกกา
ไก่ด้วย
จากรังเร่ร่อนหา
เหตุโหด เหี้ยมเฮย
กรรมจึงตามสนองม้วย
บาปแว้งฤๅวาย ฯ
/*38๏ ภาคิไนยราชท้วง
ทูลเสนอ
ทวยราษฎร์พลอยอือเออ
ออกค้าน
จนพระลูกยาเธอ
ตกยาก
แต่บุตรสิยังต้าน
ตัดเค้าเง่าเครือ ฯ
๏ เขือบิตุเรศแท้
ทำผิด
เพราะประสาทประสิทธิ
นาคโน้น
ทำทานธอุทิศ
ทางโพธิ ญาณนา
พระบาทจึงตัดโข้น
ขาดเบื้องบรมวงศ์ ฯ
๏ ปู่หลงปลงจิตรพลั้ง
พลอยเขา
ไป่พิจารณหนักเบา
แบ่งบ้าง
บัพพาชนิยเอา
รสรัก เสียฤๅ
บุตรจึงนิราสร้าง
เร่งเศร้าทรวงตรอม ฯ
๏ พระชาลีว่าข้า
เปนหลาน
ชาวนครผิราน
รุกเร้า
คงถึงกะประหาร
ชีวิต เสียฤๅ
เหตุพระองค์ทรงเข้า
เชื่อข้างชาวนคร ฯ
/*39๏ ทรงฟังหลานรักแสร้ง
เสียดสี
ตรัสว่าเออเดิมที
ทึบเทื้อ
หลงฟังหมู่มนตรี
มากล่าว
ไป่พินิจคุณเผื้อ
ผ่อนพ้องภาคทัณฑ์ ฯ
๏ เขืออย่ายกโทษท้าว
ความหลัง
ตัวกระลีกำบัง
เบี่ยงแย้ง
จนขับบุตรจากวัง
จังหวัด นิเวศฤๅ
ใช่จักคิดกลั่นแกล้ง
ปู่พลั้งเผลอจริง ฯ
๏ สองกระษัตริย์โศกน้ำ
เนตรนอง
โลมลูบพระขนอง
ว่าเจ้า
กลับไปนิมนต์สอง
ชนกชน นีฤๅ
ลาผนวชมาผ่านเผ้า
แผ่นหล้าอภิรมย์ ฯ
๏ นัดดาเฉลียวฉลาดล้ำ
ทูลแถลง
พระบัตุเรศจักแคลง
เคลือบเค้า
ว่าข้าบาทใฝ่แฝง
ฝอยเท็จ
ผิวไอยกาเต้า
ถูกต้องตามขบวร ฯ
/*40๏ จักเปนเกียรติยศแท้
ทั้งปวง
โดยพยุหทัพหลวง
เล่หโน้น
เชิญโอรสครองสรวง
อภิเษก
สันตติพงศ์ภาคโพ้น
ผ่านสร้อยสีพี ฯ
๏ พระองค์จักส่งข้อย
สองรา
ไปสู่ตูคัลดา
บสเจ้า
เชิญเสด็จนิวัตมา
ถวัลยรัช เถลิงฤๅ
เห็นว่าจักเสียเค้า
เงื่อนแท้ทางธรรม ฯ
๏ เปนทางอสัจค้าน
ฤๅควร
จักว่าชาลีลวน
ล่อลิ้น
พระบาทยาตราขบวร
เชิญเสด็จ กลับนา
ธจักรับภิรมย์สิ้น
สิ่งเมื้อหมดดำ ฯ
๏ ทรงสดับรับว่าอ้อ
เออหนา
ปู่คิดผิดตำรา
เนื่องโน้น
หลานเปนมรรคุเทศนา
ยกปู่ ไปฤๅ
สู่ศิวาศรมโพ้น
พากยเชื้อเชิญคืน ฯ
/*41๏ สั่งมหาอมาตยแท้
มหาดไทย
กรมพระกลาโหมใน
นอกพร้อม
สิบสองอสงไขย
คนไพร่ เลวฤๅ
สหชาตโยธาห้อม
แห่ริ้วรายใน ฯ
๏ เสนาสี่เหล่าแท้
สมทบ
พลคชคชตลบ
แล่นเลี้ยว
พลไหยว่องไวจบ
สูจัด ไว้นา
พลรถบทจรเกี้ยว
เกี่ยวซ้อนสลับกัน ฯ
๏ สหชาตหกหมื่นถ้วน
โยธี
จงแต่งกายินทรีย์
เทริดซ้อง
สอดแดงเครื่องเหลืองสี
เขียวสด
ขาวผาดสดับพ้อง
พวกล้อมวงใน ฯ
ร่าย๏ นราไทธตรัสสั่ง
อมาตยทั้งหมู่มนตรี
พญารีปุโรหิต
ราชบัณฑิตกระวีปราชญ์
จดหมายมาดทุกหมวดกรม
จัตุสดมภ์ทั้งสี่ไป
/*42ข้าหลวงใหญ่สิ้นทั้งปวง
ทุกกระทรวงซ้ายแลขวา
ทวยโยธาจัตุรงค์
รักษาองค์แลชาวที่
กระฎุมพีพลเรือน
เร่งตักเตือนกันทุกกอง
ทั้งสิบสองอโขเภนี
ตามบาญชีตรัสบัญชา
รัถยาให้ทุบปราบ
เตียนรื่นราบตามระยะ
อุสุภะกำหนดกว้าง
ภูมิผ้างเฉลิมฉัตร
ราชวัตรกันธุลี
ตุ่มวารีแลเมไรย
แต่งตั้งไว้ให้เปนทาน
กระยาหารขัชโภชน์
ใดประโยชน์บริภุญช์
ให้เนื่องหนุนตามกำหนด
จนจรดเนินพนม
ศิวาศรมเวสสันดร
หว่างศิขรแล้วให้
ในเจ็ดวันประกาศไว้
ถูกต้องตามหมาย
เทอญนา ฯ
ร่าย๏ ข้างฝ่ายพระไหยกีราช
ให้ประภาศนางสนม
กำนัลกรมปริจา
ทั้งโขลนจ่าแลเจ้าขรัว
ยายท้าวทั่วหมู่ชะแม่
ทั้งเถ้าแก่ปริพาร
/*43จอมอยู่งารชาวเครื่องสำ
อางประจำจัดประจง
ทั้งอนงค์นักงารเครื่อง
เทียบประเทืองตามกระทรวง
นางข้าหลวงรูปแน่งน้อย
โฉมแช่มช้อยจำเริญศรี
ผุสดีผดุงบาท
อนงค์นาฏแม่หัวเจ้า
ผู้ผ่านเผ้านางพระยา
จักยาตราจรจรัล
พนสัณฑลีลาศเต้า
เชิญบุตรคืนกลับเข้า
สืบเชื้อเชตอุดร
แลนา ฯ
โคลง ๔๏ อดิศรสั่งให้กะ
เกณฑพล
ชูชกชาติทรชน
โลภล้ำ
กินอิ่มอัดอกจน
เจียนแตก ท้องนา
ในจิตรคิดอยากซ้ำ
เป็ดต้มกับหมู ฯ
๏ เพราะความอดอยากนั้น
นมนาน
กินแต่ผลาหาร
โหดแห้ง
มาประสบคาวหวาน
มธุรส เลิศฤๅ
กินอิ่มปานยัดแป้ง
ปอดซ้นไส้พอง ฯ
/*44๏ เตโชธาตุอ่อนแท้
ทุรพล
ลมตัดขัดตึงตน
ตอดเต้น
ปัตฆาฏแขงขน
ชันทั่ว ตัวนา
อำมพฤกพาดขาดเส้น
สุดสิ้นสังขาร์ ฯ
๏ ชูชกหินชาติเถ้า
จัณฑาล
กุศลดลบันดาล
จึ่งได้
ปราสาทประสบกาล
เกิดลาภ
ผลพิบากแบ่งให้
เท่านั้นวาสนา ฯ
๏ ทราบถึงพระบาทเบื้อง
บพิตร
ให้แต่งสรีรกิจ
เสร็จแล้ว
ประกาศญาติแลมิตร
ชูชก มานา
จงรับรัชฏมาศแก้ว
คชม้าค่าไทย ฯ
๏ ให้ตีกลองป่าวร้อง
นาครา
เปนฝ่ายญาติกา
กับเถ้า
ทั่วขัณฑสีมา
เมืองเชต อุดรฤๅ
ไป่สบสัมพันธ์เต้า
ตลบสิ้นสามวัน ฯ
/*45๏ ไป่มีญาติพวกพ้อง
พงศพันธุ์
ทูลกิจพระทรงธรรม์
ถี่ถ้วน
ให้ขนทรัพย์สิ่งสรรพ์
พัสดุ นั้นนา
คืนกลับเข้าวังล้วน
มอบเจ้าพนักงาร ฯ
๏ พฤฒาจารยชาติเชื้อ
ชาวกลึง ครัษฐฤๅ
ได้คชเศวตมาถึง
ที่แล้ว
ฝนตกทุกแขวงบึง
บางบ่อ เฉนียรนา
รอบอาณาเกษตรแผ้ว
ผ่องพ้นภัยเข็ญ ฯ
๏ เมืองกลึงครัษฐแล้ว
หลายปี
อำนาจเศวตหัศดี
เดชล้ำ
วรรโษทกพูลมี
มูนมาก มาฤๅ
ทุพภิกขันตรภัยซ้ำ
เสื่อมสิ้นสาบสูญ ฯ
๏ ผคุณมาศขึ้นค่ำ
ปาฏิบท
อัฏฐพราหมณ์นำคช
เศวตโพ้น
ทั้งคชอลงกฏ
ยี่สิบสี่ แสนฤๅ
มาสู่เชตอุดรโน้น
นอบน้อมทูลถวาย ฯ
/*46๏ สญชัยบรมนาถเจ้า
จอมนรินทร์
รับเศวตคชนาคินทร์
แช่มช้อย
เล่ห์ลุจักรพินทร์
สมบัติ
ให้พระชาลีน้อย
หน่อไท้ทรงธาร ฯ
ร่าย๏ สัปดวารคำรบเจ็ด
โยธาเสร็จแต่ราตรี
ตามบาญชีธประสงค์
จตุรงคนิกร
สโมสรอยู่เรียงราย
เผจิดกายประกวดกัน
ล้วนจัดสรรใจองอาจ
มุขมาตย์หมู่นิกร
ผูกกุญชรพร้อมเสร็จสรรพ
เทียบประทับกับเกยทรง
ชาติมาตงค์อุโบสถ
อลงกตคชาภรณ์
เล่ห์กุญชรจักรพงศ์
พลดุรงค์มาเสถียร
ผูกบังเหียนอาชาชาญ
แต่งเบาะอานรุจิเรข
สีหมอกเมฆอเนกา
พลรถามาศมณี
สารถีนั่งประจำ
อิกแสนส่ำพลนิกาย
/*47เดิรเรียงรายปันขนัด
ล้วนฝึกหัดทั้งสี่เหล่า
งามเพริศเพราเครื่องประดับ
สรรพสรรพางคพิลาศ
ใส่เสื้อตาดสอดเกราะหนัง
อาจกำบังในณรงค์
ถือทวนธงธนูศร
เสโลห์โตมรกุทัณฑ์ทวน
ตามขบวรพยุหบาตร
บรมนาถโดยเสด็จเต้า
สามิภักดิรักเจ้า
พรักพร้อมเพรียงกัน แลนา ฯ
ร่าย๏ ทรงธรรม์ตื่นประทม
สำราญรมย์ราชดิเรก
เสียงวิเวกประโคมวัง
ทั้งแตรสังข์แส้ประสาน
อุโฆษขานดีดดนตรี
จรลีครรไลเลย
สรงเสวยธรรมดา
ทรงวราภรณ์ประไพ
สหัสนัยสังกาศ
เถลิงอาสน์พรรณราย
ส่องพระฉายผัดพระพักตร
เฉลิมศักดิแป้งเกษตร
ดำเกิงเดชกระเดื่องด้าว
ทรงเครื่องสำหรับท้าว
ธิราชเรื้องเรืองงาม
แลนา ฯ
/*48โคลง ๔๏ อร่ามเรืองสอดซ้อน
สนับเพลา
กาสิกพัสตรเพรา
เพริศแพร้ว
ฉลององคตาดเนา
วรัตนรุ่ง เรืองนา
รัตพัสตรคาดองค์แก้ว
กุดั่นพริ้งเพราตา ฯ
๏ เจียรบาททรงคาดเกี้ยว
กฤษฎี
เชิงระบายมีชายสี
สลับซ้อน
พาหุรัดมณี
นิลเพ็ชร พราวฤๅ
อินท์ธนูดูข้อน
แข่งข้างอมรินทร์ ฯ
๏ ธำมรงค์ทรงค่าล้ำ
เลยนคร
ทรงใส่วลัยกร
เพ็ชรพร้อย
เกยูรยิ่งบวร
เวี่ยทับ ทรวงฤๅ
ตาบประดับสอิ้งสร้อย
เสร็จพร้อมไพบูลย์ ฯ
๏ อุณหิศเหมบัฏแพร้ว
พรรณราย
กรรเจียกจรเพ็ชรพราย
เพริศพริ้ง
ฉลองพระบาทเชิงกราย
กนกนาค ราชฤๅ
นาฬิกาแอบสอิ้ง
สอดสร้อยสายคำ ฯ
/*49๏ ทรงพระขรรคาวุธแก้ว
วิเชียร
เสด็จจากพระมณเฑียร
ท่านแล้ว
สู่เกยมาศเสถียร
สถิตพลับ พลาฤๅ
คอยฝ่ายในผ่องแผ้ว
เพอพร้อมเทพี ฯ
ร่าย๏ พระผุสดีเข้าสู่ที่ฉนวนสรง
ธาราทรงชำระมล
ทินสกนธ์นักงารไข
จงกลไกทุ่งธารา
ต้องกายาเปนฝอยฝน
เย็นกระมลสำราญรื่น
ภูษิตพื้นลายสุวรรณ
ผลัดเสร็จพลันสำอางทรง
ชโลมองค์สุคนธา
เมขลารัดพระองค์
ธำมรงค์ค่าบุรินทร์
เพ็ชรแกมนิลนิ้วพระหัดถ์
พาหุรัดวลัยมาศ
กัมพลคาดกุดั่นดวง
ตาบทับทรวงสอิ้งรัตน
เกยูรฉวัดเฉวียนทรง
สำหรับองคบวร
กรรเจียกจรอันรูจี
กระษัตรีย์มกุฏมาศ
ฉลองพระบาทประดับเพ็ชร
/*50โดยเสด็จพระภรรดา
เชิญลูกยานิวัตเต้า
มาสู่วังนั่งเกล้า
ราษฎร์แคว้นทั้งมวญ แลนา ฯ
โคลง ๔๏ ส่วนเทพีแต่งพร้อม
พรรณราย
ทรงเสด็จลีลาศผาย
ผาดเต้า
นางเชิญเครื่องเฉิดฉาย
โฉมแช่ม ช้อยฤๅ
ตามเสด็จแม่หัวเจ้า
จิตรพ้องภักดี ฯ
๏ เถ้าแก่ชะแม่ท้าว
ขรัวยาย
โดยเสด็จเทวีหลาย
เหล่าล้อม
โขลนจ่าอิกตัวนาย
ทหารหอก ปืนฮา
เปนกระบวรพรักพร้อม
เพรียกแส้สำเนียง ฯ
๏ โยธากำหนดพร้อม
เพรียงดี
ไถงพฤกษฤกษราศี
สู่หล้า
กระษัตริย์กับเทพี
เสด็จจาก แท่นนา
พาปริพารข้า
บาทไท้เสด็จจร ฯ
/*51๏ พลนิกายเกลื่อนพื้น
ภูตลา
หัยรถคชโยธา
เทียบไว้
สหชาตเสนา
หกมหุต หาญเฮย
ประนตพระหลานไท้
ธิราชพร้อมเพรียงกัน ฯ
๏ เสด็จเยียรยาตรขึ้น
เกยกาญจน์
ทรงพระยาคชาธาร
เผือกผู้
สัปคับมาศพิมาน
มณฑป ยอดฤๅ
ลาดพระขนนเขนยขู้
ที่ไท้ทรงเถลิง ฯ
๏ พระสุจะหนี่ทอดไว้
วางเขนย
พระพิสูตรรูดเผย
โล่งแล้
เครื่องสูงแต่งตามเคย
สำหรับ ราชฤๅ
พระที่นั่งรองทรงแท้
เทียบเต้าตามขบวร ฯ
๏. นงโพธผู้ผ่านเผ้า
ผุสดี
ทรงเศวตคชกรินี
หนึ่งนั้น
กูบจัตุรมุขมาศศรี
พิสูตร คำฤๅ
พระพี่เลี้ยงกลดสั้น
เทียบเบื้องบังไถง ฯ
/*52๏ พระภาคิไนยพี่น้อง
นำจร
ทรงกุมาราภรณ์
เครื่องพร้อม
เถลิงหลังเศวตกุญชร
ปัจจัยนาค นามนา
มรรคุเทศพลห้อม
แห่หน้านำขบวร ฯ
๏ พังกรินีแต่งพร้อม
ผูกสรรพ
ครบเครื่องกูบปคับ
คาดคล้อง
รองทรงที่สำหรับ
ราชฝ่าย ในนา
นายหัดถาจารย์จ้อง
จรดหน้าหลังเถลิง ฯ
๏ จอมอยู่งารหมื่นพ้อง
หกพัน
โฉมเฉกอับสรสวรรค์
วาดไว้
จำเรียงนักงารจรัล
รับราช กิจฤๅ
ขึ้นสู่คเชนทรให้
แห่ห้อมมเหษี ฯ
๏ สนมนางชะแม่ต้อง
ตามเสด็จ
ขึ้นสู่ยานสารเสร็จ
ใหญ่น้อย
เกวียนล้อเลื่อนรถเผด็จ
ผดุงเดช ราชฤๅ
นั่งชระดัดแช่มช้อย
ช่วงข้าหลวงเดิม ฯ
/*53๏ กระษัตริย์ทั้งสี่ขึ้น
คชา
กับพระบรมวงศา
เสร็จแล้ว
มหุดิฤกษเวลา
โมกข์ปริ สุทธฤๅ
เริงรื่นฤทัยแผ้ว
สั่งให้เดิรขบวร ฯ
๏ โหราราชลั่นฆ้อง
โห่ครืน
เสียงรับกลมเกลียวกลืน
กลั่นกล้า
ทวยหาญเร่งยิงปืน
แปดสิบ นัดนา
พลนิกายกองหน้า
ทุกริ้วเดิรราย ฯ
๏ กลองแขกตีออกหน้า
นำฝูง
ปี่ชวาเสียงสูง
โสตรก้อง
เปนคู่คู่พาจูง
จิตรราช เริงฤๅ
จัดใส่หลังคชต้อง
แต่งช้างเชื่องดี ฯ
๏ กลองชนะใช่น้อย
ประโคม
จังหวัดจังหวะโครม
ครึกครื้น
ปี่ไฉนเสนาะสำเนียงโรม
เดิรเรียบ เรียงฤๅ
นุ่งห่มหมวกแดงพื้น
พวกนี้ไพร่หลวง ฯ
/*54๏ แตรสังข์อุโฆษแส้
เสียงใส
โหรทึกฟังไกล
กล่อมกล้ำ
บัณเฑาะว์วิเวกไพ
เราะเร่ง รัวฤๅ
ขึ้นสู่เกวียนรถย้ำ
ยิ่งด้วยดนตรี ฯ
๏ พิณพาทย์ระนาดฆ้อง
โครมอึง
กลองใหญ่ตีตูมติง
ออกหน้า
ตะโพนฉิ่งกรับรึง
รัวเร่ง ตีฤๅ
ปี่เสนาะสองน่าท้า
ยักย้ายเพลงตี ฯ
๏ ราชวัตรเจ็ดชั้น
เฉิดฉาย
ธงปฎากรธงชาย
เชิดตั้ง
รเบียบบุบผาลาย
เรียดเรี่ย ไปฤๅ
ทางหกสิบโยชนกั้ง
ฉัตรซ้อนสลับธง ฯ
๏ รัถยากำหนดกว้าง
อุศุภ
เส้นสิบห้าวาทุบ
ปราบแผ้ว
กรวดแร่หลักตอยุบ
ย่อยเลอียด อ่อนฤๅ
เกณฑ์นครบาลแล้ว
โล่งแท้ทางหลวง ฯ
/*55๏ โรงครัวสำหรับเลี้ยง
โยธา
ฉมอุทกธารา
เรียดตั้ง
คาวหวานและเล่ายา
อยากหยุด กินเฮย
แต่งเสร็จสำเร็จทั้ง
ที่ซุ้มอาศัย ฯ
๏ ฉัตรห้าฉัตรเจ็ดชั้น
ธงชาย
อภิรุมย์ชุมสาย
สลับซ้อน
จามรพัดโบกระบาย
ลมมาก มีฤๅ
ทานตวันบังร้อน
รอบช้างทรงเถลิง ฯ
๏ พนักงารกลดกั้ง
บังไถง
ลายหักทองขวางไกว
แกว่งกลิ้ง
คันทองเทศอุไร
เรืองรุ่ง
เดิรแข่งกุญชรพริ้ง
แต่งพร้อมเพราตา ฯ
๏ สรรพาวุธโลห์ดั้ง
โตมร
ตาวจักรธนูศร
หอกง้าว
ตรีกฤชคทาธร
ทวนครบ เครื่องฤๅ
สำหรับไพรีร้าว
รุกร้นรอญเศียร ฯ
/*56๏ อำมาตย์เชิญเครื่องเต้า
ตามลี ลาศฤๅ
พานพระขันหมากมี
เครื่องพร้อม
ภิงคารสุพรรณศรี
มาศสุก
เครื่องกระษัตริยจัดห้อม
แห่เข้ากระบวรเกณฑ์ ฯ
๏ สหชาตแห่ห้อม
หกนหุต
เกิดร่วมปีเดือนดุจ
ดั่งพร้อง
กับดาบสเปนบุตร
บรมนาถ
พูลภิรมย์จิตรจ้อง
รับเจ้าคืนสถาน ฯ
๏ ช้างนำแห่ออกหน้า
พลายคนอง
ตกแต่งตาข่ายกรอง
ปักห้อย
อลงกฏคชฉลอง
ฉลุมาศ มณีนา
สรรพเสร็จหมอควาญค้อย
ขับเขี้ยวเขนไป ฯ
๏ พลคชคชฮึกห้าว
หาญรอน
ผูกเครื่องคชาภรณ์
พรักพร้อม
หมอควาญธนูศร
ขอคร่ำ ประจำฤๅ
อาจผจญผจัญห้อม
หักเสี้ยนศัตรู ฯ
/*57๏ พลคชคชต่อสู้
เศิกพยศ
กำเนิดอุโบสถ
ศักดิล้ำ
สรรพาวุธปรากฏ
ประกอบ ครบนา
ปราบข้าศึกปลุกปล้ำ
เปรื่องรู้การณรงค์ ฯ
๏ พลคชคชแผดก้อง
โกญจนาท
สัปคับโอภาส
ภู่ห้อย
บังฉายชลวงคาด
เศิกสยบ แสยงนา
ชาญชเยศเฉลิมสร้อย
สิ่งร้ายฤๅมี ฯ
๏ พลคชคชร่าเร้า
เริงรณ
ชำนิชำนาญชน
ชาติห้าว
กำลังว่องไวกล
คชจักร พรรดิฤๅ
องอาจหาญเข่นก้าว
สกัดล้างดัสกร ฯ
๏ พลไหยไหยเศวตสร้อย
ศรีสังข์
สูงใหญ่ไวกำลัง
เลื่องหล้า
ผูกอานรัดโกลนผนัง
รายครบ เครื่องฤๅ
คนขี่ถือทวนถ้า
ต่อสู้สงคราม ฯ
/*58๏ พลไหยไหยร่านร้า
รณรงค์
ยีย่ำข้าศึกปลง
ชีพม้วย
ฝีเท้าว่องไวคง
ควรอัศ จรรย์นา
ทั้งโขกทั้งขบด้วย
เดื่องด้าวเชตอุดร ฯ
๏ พลไหยไหยราชเรื้อง
เรืองเดช
เริงร่านชาญชเยศ
ยิ่งไซ้
องอาจชาติทรงเทศ
หกฮ่อ หาญฮา
คนขี่ควบขับให้
วิ่งแว้งชนไว ฯ
๏ พลไหยไหยไขว่แคว้ง
แขวะขบ
ชาติดุรงค์สินธพ
เทียบอ้าง
ชำนาญศึกเจนจบ
โจมจับ เร็วฤๅ
รีบรุกไพรีล้าง
เศิกเล้ากลัวลาน ฯ
๏ พลรถรถรัตนซ้อน
ศรีแดง
สารถีคำแหงแรง
เร่งต้าน
กุมหอกชักทวนแทง
เขนโล่ห์ บังฤๅ
ปัจนึกขยาดย้าน
เลี่ยงแล้วเลยหนี ฯ
๏ พลรถรถเรียบแก้ว
มรกฎ
เรือนมณีกำหนด
ค่าล้ำ
บัลลังก์ที่นั่งรถ
มณฑป ประดับฤๅ
สารถีกระลึงด้าม
หอกถ้าหาญแทง ฯ
๏ พลรถรถประดับแก้ว
ศรีเหลือง
เทียบดุรงค์มลังเมลือง
มลากเต้า
ขุนพลประทับประเทือง
ประเทียบ ธารฤๅ
หาญล่วงทลวงเข้า
ต่อสู้เศิกพัง ฯ
๏ พลรถรถมาศแท้
ทั้งมวญ
ประดับเพ็ชรเขบ็จขบวร
เพริศแพร้ว
กงกำแอกดุมควร
คำค่า แสนฤๅ
สารถีขี่แล้ว
ง่าง้าวงามทรง ฯ
๏ เสนาทวนเดิรแห่หน้า
นำเสด็จ
เผจิดอาตมพิลาศเสร็จ
แต่งพร้อม
กระลึงสาตราระเห็จ
เกณฑ์หัด พลเฮย
เปนพยุหบาตรห้อม
แห่เจ้าจอมเวียง ฯ
/*60๏ มีนายกองละร้อย
คอยคุม
เสื้อเกราะใส่ขัดดุม
เหล็กล้วน
ถือกระบี่เขนกุม
เหน็บกฤช ทุกคนนา
คอยตรวจทุกหมวดถ้วน
ถี่แท้ทุกกอง ฯ
๏ โยธาเขนโล่ห์ดั้ง
เดิรเรียง
ดูดั่งชลไหลเผลียง
เนื่องโน้น
โยธาดาบกำเกรียง
ไกรเกียรติ หาญฮา
ทวนหอกกระลึงโพ้น
โพกผ้าประเจียดเจิม ฯ
๏ ทหารง้าวคู่หน้า
เหน็บกฤช
ใจฉกาจชาติมุรหงิด
เงือดง้าว
เครื่องดำประคำติด
สวมใส่ คอนา
ล้วนหมู่ทหารห้าว
โหดเหี้ยมฮึกคนอง ฯ
๏ ทหารแห่คู่ซ้าย
ขวาคง
นุ่งห่มเขียวแดงทรง
สุกจ้า
ทหารธนูทรง
ใจหนัก แน่นนา
มุบิ่นทมิฬบ้า
บ่คร้ามเศิกเสือ ฯ
/*61๏ แสนยากรแวดล้อม
วงระวัง
พันภุดาษเดิรประดัง
นอกซ้อน
องครักษ์เนื่องหนุนหลัง
รองถัด มานา
ถือสาตราวุธต้อน
แต่งเข้ากระบวรเกณฑ์ ฯ
๏ เครื่องสูงแสงต้นเทียบ
เคียงองค์
รัชฏมาศบรรจง
จัดไซ้
ทวนหอกง่ามง้าวทรง
ชูเชิด ไสวนา
เชิญเครื่องโดยเสด็จไท้
ธิราชเจ้าจอมนรินทร์ ฯ
๏ มหาอำมาตย์คู่ซ้าย
ขวานำ
กรมพระตำรวจกำ
กับป้อง
นุ่งสมปักลายคำ
เสื้อใส่ กระบี่ฤๅ
สพักอังสาคล้อง
ขลิบผ้าโพกเศียร ฯ
๏ รยะหลังแลพรั่งพร้อม
พระประยูร
ภูสิตลายทองพูล
เพริดแพร้ว
กรองทองรัตนจำรูญ
รังอ่า องค์เอย
ทรงคเชนทร์เครื่องแก้ว
กุดั่นพร้อยพราวงาม ฯ
/*62๏ โยธาจัดรุ่นน้อย
หนุ่มฉกรรจ์
แปดหมื่นเศษสี่พัน
พวกห้าว
สรรพาวุธเข้มขัน
ถือครบ มือเฮย
เปนพวกพลเดิรท้าว
เทียบเต้าตอนหลัง ฯ
๏ คเชนทรหนึ่งเถื่อนแท้
ทอกโทน
แล่นทลึ่งทลวงโกญ
จนาทร้อง
เสนาธนูโจน
จับแล่ง ธนูนา
ยิงถูกคอต่อต้อง
ตื่นแปร้นแปร๋ซวน ฯ
๏ เสนาทวนโหดห้าว
หาญแทง
เสือโคร่งทางกลางแปลง
ปลุกปล้ำ
โจนโผนเผ่นตะแวง
ตวัดรวบ เท้าฤๅ
แทงถูกซอกอกซ้ำ
พวบล้มพุงทลาย ฯ
๏ เสนาหอกอาจแท้
ทนทาน
เห็นแรดแผดสำนาน
แล่นคว้าง
ตาหูปรับลนลาน
กำเลาะ กำลังฤๅ
หอกกระลึงแทงข้าง
ขาดต้องตับเหลว ฯ
/*63๏ เสนาตาวดาบเฟื้อย
ฟอนฟัน
เห็นกระทิงเถื่อนผัน
ผาดร้อง
ออกสกัดแทงกัณ
ฐาถูก ถลากฤๅ
ซักจรีแทงท้อง
ถูกล้มตึงตาย ฯ
๏ สำรวลสำเร็จเต้น
ตบมือ
เปนหมู่เปนหมวดฮือ
โห่ร้อง
สามารถอาจหาญคือ
พลพิษ ณุนา
ชาญฉกาจกึกก้อง
เก่งไม้มือฉมัง ฯ
๏ เสนารถคชม้า
สมมุต
สิ่งละแปดนหุต
แห่ห้อม
จัดสรรค์กลั่นกล้ายุทธ
ยงยิ่ง
โดยเสด็จขัติยพร้อม
เพรียกรี้พลเริง ฯ
๏ กราวเขนเกณฑ์หัดห้าว
ฮึกเหิม
สามิภักดิ์ตนเติม
ต่อเจ้า
ทุกกองทุกกรมเฉลิม
ฉลองพระเดช พระคุณฤๅ
เปนสุขทุกค่ำเช้า
ชื่นชื้นทรวงเย็น ฯ
/*64๏ เดิรทางวันละโยชน์ค้อย
ลีลา
ผ่อนพักสำนักคลา
เคลื่อนเต้า
ทางหกสิบโยชน์ปรา
กฎกล่าว สารฤๅ
ข้ามพนมพนัสเข้า
เขตรซ้องอาศรม ฯ
๏ เปล่าปลอดจากโรคร้าย
รุมผลาญ
อำนาจโพธิสมภาร
ครอบคุ้ม
ปุโรหิตทวยหาญ
โหรราช ครูฤๅ
มีแต่รื่นเริงกลุ้ม
กล่าวซ้องสรรเสริญ ฯ
ร่าย๏ ทรงจำเริญสี่กระษัตริย์
เนาพนัสหิมเวศ
ยามทุเรศรัษฎา
สุริยาเย็นพยับ
หยุดประทับช้างประเทียบ
เร่งเรียงเรียบดุรงค์รถ
รี้พลบทจรจัด
เปนขนัดคณนา
หนึ่งพลับพลารายวิถี
กำหนดมีระยะมา
ทวยโยธาจัตุรงค์
ให้ล้อมวงสัปดกั้น
เปนเขื่อนขันธ์ปรปักษ์
หมู่พยัคฆแลเนื้อร้าย
/*65หลบหลีกผ้ายหนีกระเจิง
ก่อกองเพลิงเสียงโห่ร้อง
ตระเวนฆ้องกระแตตี
ทุกราตรีตลอดไป
ประมาณในเดือนมีเศษ
แรมทุเรศทางกันดาร
กระเษมสานต์โสมนัส
สี่กระษัตริย์ทรงปรีดา
เจ้าพระยาเวศยันดร
ทรงสังวรอยู่ทิศใด
ก็ครรไลสู่ทิศนั้น
รีบเร่งลีลาศดั้น
ลุซ้องศิวาศรม
แลนา ฯ
โคลง ๔๏ นิคมคำย่อรั้ง
รวมความ
วันดับสิ้นเดือนสาม
ถ่ายแล้ว
พระราชนัดดาตาม
พิกัด มานา
บำเหน็จเงินทองแก้ว
แก่เถ้าทุรชน ฯ
๏ พราหมณ์ทุพลภาพล้ำ
โลโภ
มีลาภมหันโต
ตื่นพ้อง
ประทับประทมโอ
หังเหตุ หื่นฮา
บริโภคจนท้อง
แตกเมื้อเมืองมรณ์ ฯ
/*66๏ พยากรณ์เกิดได้
ฤกษ์ดี
ลาภยศปรากฎมี
มากล้ำ
พอถึงกึ่งราตรี
กับครึ่ง วันฤๅ
อุปฆาฏกรรมซ้ำ
สบสิ้นวาสนา ฯ
๏ เกณฑ์พลกว่าจักพร้อม
เพรียงกัน
สัปตวารสำคัญ
ครบถ้วน
เปนนาเนกอนันต์
นายไพร่ พร้อมฤๅ
ถึงอโขเภนีล้วน
นับได้สิบสอง ฯ
๏ กองหลวงเกณฑ์เร่งนั้น
เร็วหนัก
เดือนสี่ชุณหปักษื
ป่าวร้อง
ขึ้นเจ็ดค่ำประจักษ์
หมายแจก มานา
เบิกอรุณย่ำฆ้อง
สั่งให้เดิรพล ฯ
๏ ภูวดลเสด็จรั้ง
แรมอรัญ
กับพระสนมกำนัล
นาฏเต้า
เดือนยี่สิบสามวัน
ประทับ ทางฤๅ
จึ่งลุวงกฏเข้า
เขตรโน้นเนินผา ฯ
/*67๏ มหาราชหกสิบเก้า
พระคาถา
บาทหนึ่งแปดอักขรา
รวบไว้
สี่บาทคณนา
กำหนด เทอญพ่อ
เปนพระคาถาหนึ่งไซ้
ปราชญ์แสร้งรังสรรค์ ฯ
๏ ระดมอันดับทั้ง
ราชา คณะฤๅ
ข้าบาทรับอาสา
ช่วยบ้าง
นิพนธ์พจนมหา
ราชเรื่อง ฉลองฤๅ
ถวายพระเดชพระคุณอ้าง
ออกเบื้องบรมวงศ ฯ
๏ บทใดผิพลาดพลั้ง
เผลอคำ
ปราชญ์อย่าเปรยปรักปรำ
ปล่อยปล้อย
คนึงคเนกำ
หนดผิด แน่นา
โปรดแนะนิเทศถ้อย
อย่าซ้ำยอสรวล ฯ
๏ สำนวนรุ่มร่ามเรื้อ
รังมี
ผิดพจนบทกระวี
วากย์ห้าม
โทโทษเอกโทษดี
ความห่อน ห้ามฮา
ปวงปราชญ์ลางบางคร้าม
ชอบใช้ก็มี ฯ
/*68๏ เปนชีแก่วัดเว้า
โวหาร
ทีฆราชโบราณ
ไป่รู้
แก่ไวยสมุฏฐาน
โรครัด รึงฤๅ
บแข่งคารมสู้
ปราชญ์เบื้องโบราณ ฯ
๏ สฤษดิสารเสร็จสิ้น
อนุสนธิ์
เกณฑ์พระราชนิพนธ์
พจนพร้อง
สำหรับกระวียล
ยามอยู่ เย็นฤๅ
ต่างดีดสีกล่อมห้อง
ท่านแท้เมธา ฯ
๏ สาราสุภาพเกลี้ยง
เกลาใจ
เดิมหริภุญไชย
พากย์ชี้
พระโหรสุโขไทย
เทียบสั่ง สอนฤๅ
ปวงปราชญ์แต่ก่อนกี้
กล่าวไว้หวังสอน ฯ
๏ เพศยันดรชาดกอ้าง
ออกความ
มาแต่พากย์ภุกาม
ก่อนไซ้
กระวีปราชญ์กรุงสยาม
เห็นชอบ เชิงฤๅ
จารึกจำลองไว้
บอกดั้งเดิมมี ฯ
๏ บทบังคับดั่งนี้
นมนาน
บอกเรื่องแบบโบราณ
เร่งรู้
กระวีกล่าวโวหาร
เห็นง่าย
เปนที่สังเกตกู้
แก่เมื้อปัจฉิมา ฯ
๏ จบ จนสญชเยศเจ้า
จอมนรินทร์
บ พิตรแรมธานินทร์
เนิ่นช้า
ริ เริ่มนิยมยิน
รับราช บุตรฤๅ
บูรณ์ สโมธานถ้า
ลุแท้ถึงสถาน ฯ