อุเทนคำฉันท์ 2
พระยาอิศรานุภาพ (อ้น)
คำนำ
อุเทนคำฉันท์นี้เปนนิทานเรื่องหนึ่งในอรรถกถาธรรมบท พระยาอิศรานุภาพ (อ้น) แต่ครั้งยังเปนพระพิพิธสาลีตัดเอามาแต่งเปนคำฉันท์แต่ต้นจนเกือบจบ ชรอยจะเห็นว่าเรื่องตอนท้ายไม่สนุกจึงงดเสีย หม่อมเจ้าปิยภักดีนาถทรงเล่าว่า เมื่อแต่งเสร็จแล้วเขียนลงในสมุดดำ ๔ เล่ม นำทูลเกล้า ฯ ถวายในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้พระราชทานเงิน ๔ ชั่ง เดี๋ยวนี้ต้นฉบับนั้นก็ยังอยู่ กรรมการหอพระสมุดฯ ได้เคยตัดมาพิมพ์ไว้ในหนังสือวชิรญาณครั้ง ๑ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๖ มาจนบัดนี้ล่วงเวลาได้ถึง ๒๓ ปี หาฉบับไม่ใคร่จะได้อยู่แล้ว แลการพิมพ์ครั้งนั้นพิมพ์ออกเปนตอน ๆ ไม่ติดต่อกัน เปนการยากแก่ผู้ที่จะรวบรวมให้เปนชุดได้ด้วย กรรมการหอพระสมุด ฯ จึงได้จัดพิมพ์ในสมุดเล่มนี้อีกครั้ง ๑.
พิทยาลงกรณ์ อุปนายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๒๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๘.
อุเทนคำฉันท์
๑๔
๏ เบญจางค์วรางคอภิวาท	ยภิวันทกรรพุม
ด้วยกายวจีจิตประชุม	อภิมัตย์นมัสการ
๏ โลเกศวสุนธรสยม	ภุวรุตมาจารย์
เสด็จเถลิงสิหาสน์วิมุติมาร-	วิชิตฉัตรไชย
๏ โปรดปวงประชาสุรคณา	กินรนาคเวนไตย
แจงธรรมจักรวัติวิไนย	ก็ลุโลกศิวารมย์
๏ หนึ่งข้าถวายกรประณาม	นวโลกกุดรพรหม
ตรวจไตรปิฎกธรรมอุดม	พุทธภาษิตสุขุม
๏ ส่องสัตว์สกลกมลมันท์	เบญจขันธเคลิ้มคลุม
ปราศโทษมลายมลประชุม	จตุรโอฆกันดาร
๏ ไหว้อัคสาวกบวร	อุดรทักษิณาสถาน
เอตทัคคอสีติอารย์	อาทิอัญโกณฑัญ
๏ นายกคณาสมมุติสงฆ์	วิสุทธิสาธุพรหมจรรย์
จตุปาริสุทธิศิลบรร	พชิตกิจสังวร
๏ บังคมบรมอุศภพา	หนสุราคณิศร
ปางตรีบุรำอสุรมรณ์	นยนาถบรรหาร
๏ ถวายกรบวรจตุรภุช	ชำนิครุฑพญายาน
นิทรนาคกระสินธุ์ขษิรธาร	อัจฉเรศสองสม
๏ สี่มุขมเหศักขมหา	สุธาวาสไกรกรม
เหิรเหมพาหนอุดม	สฤษดิโลกยสบสรรพ์
๏ ไหว้วัชราวุธวิไชย	ธรไอยราวัณ
สองสรวงอำเภอบพิตรบัญ	ญัติเทวโองการ
๏ บังคมบรมจักรจุฑ	ทวาราวดีสถาน
เดชดั่งพระกฤษณวตาร	วรองคลงเปน
๏ สาสนูปถัมภกตระศักดิ์	อาณาจักรกำจายเข็ญ
พราหมณ์ชีประชาชนก็เย็น	ธนสรรพสมบูรณ์
๏ เกิดแก้วกรินทรอำนวย	ชำนิจักรพรรดิพูล
เฉลิมภพพาหนอดูลย์	ผดุงเดชสมเด็จแสดง
๏ ท้าวเทศถวายสุวรรณมา	ลยบรรณาอเนกแขวง
ราชร้ายดำริห์อรินทรแรง	พเอิญออกพระสมภาร
๏ เพ็ญโภคคือไพสพสมบัติ	สารพัดจะไพศาล
กรุงเทพมหานครปาน	สุทัศนะเทวไอศูรย์
ไหว้บุพจาริยคุณา	อุปการคุณมูล
ป้อนหม่ามขิรามรสนุกูล	นุเคราะห์เท่าเจริญมา
๏ นบอุปัชฌาย์คุณนุสาสน์	คุรุราชเมธา
ศึกษานุสนธิอักขรา	กลกาพย์ประกอบกลอน
๏ เริ่มเรื่องอุเทนทวนิทาน	อดิตกาลเริ่มสอน
ขอเปนสวัสดิ์สิริบวร	นิรุปัทวันตกาล ฯ
๑๖
๏ ดำเนิรโดยในดำนาน	จอมจุลจักรพาฬ
ปรันตปะธิบดี
๏ เสวยไปศุริยราชธานี	แก้วโกสามพี
พิศาลพิเศษโสภิณ
๏ โสภาคยอำไพไชยสินธุ์	ใสสุทธชลธิน
ดั่งชาติสระใสสรง
๏ นานาบุษบาเบญจงค์	เสียงมธุภมรลง
คือคีตบำเรอสระสนาน
๏ ปรากฎจรัลเทินปราการ	คือเขาจักรพาฬ
สง่าจะงำธรณี
๏ เทริดซุ้มทวารารูจี	โดรณาไพที
ประดับด้วยเทียวเถือกถกล
๏ คันทึกเทียบทุกทางถนน	ไปมาผู้คน
บรู้พิกัตอัดแอ
๏ พระลานเลี่ยนทิพยพลานแล	พรักพิริยโจษแจ
ชำนิชำนัลนนทรี
๏ ลองทายขลุบชิงช่วงคลี	อาวุธคระวี
ละตัวประลองยุทธแยง
๏ ลองคชบำรูรณแรง	ผัดพานกลางแปลง
ลองรถระแทะแกะเกวียน
๏ บัติพลรณรงค์คงเรียน	ฉะบัดตัดเศียร
อรินทรด้วยดีดใดเดียว
๏ ส่ำสารชาญชนะประเปรียว	ข่าวเข็ญมาเคียว
ก็ร่านคำรณเรียกมัน
๏ พลไหยหาญศึกคึกคัน	แล่นล้ำลมพลัน
ดั่งแสงอสนีสาดสาย
๏ พระกฤษฎาเดชพันราย	อริราชกลัวกลาย
ระยั่งระย่อหยอนแสยง
๏ พระมนทิรารัตน์เรืองแสง	เฉลิมโลกยสำแดง
ดำเริงในภูวนัถไตร
๏ นพศูลพรหมพักตรฉัตรไชย	แก้วกาญจนาไมย
ประกอบประกิจประติภา
๏ รายรูปกินรคณา	สุรนาคอสุรา
แลครุฑอัดอำพน
๏ ช่อฟ้าเทิดทองหาวหน	ลำยองย่องยนต์
ด้วยนาคเจ็ดเศียรสลอน
๏ เสาทองฝาทองบัญชร	รายรัตนากร
ประดับประดาจารนำ
๏ พริ้งพรายทวยทองคำทำ	นองนาฎระบำ
ขบวรระเบ็งแบบบน
๏ ดาวทองรองรัตนพิมล	พิดานดำกล
ระย้าระยับแสงผสาน
๏ กั้นเศวตฉัตรรัตโนภาร	ยรรยงก์พระสถาน
พิมานบันทมบรรจฐรณ์
๏ ประดับราชอาสน์ลังกร	เครื่องราชาภรณ์
ประโภคพิพิธพัฬเหา
๏ ประดับอับสรโฉมเฉลา	เลือกลักษณลำเภา
จำนำบำเรอรอบการ
๏ เนืองนาฎนัจจันตนักงาร	ฟ้อนขับบันสาน
สังคีตสงคมรมยา
๏ ปรากฎพระยศวรา	เจียรจักรมันธา
ตุราชธำรงธริษตรี
๏ พระยอดเยาวราชเทพี	เพี้ยงภควดี
อุมาอมรแมนสรรค์
๏ พระโฉมเฉลิมหล้าลาวัณย์	อย่าชายชมขวัญ
สุดาก็ดาลใหลหลง
๏ พระแสนเสน่ห์สนิธจำนง	ในอัครเอกองค์
สุรางคราชกัญญา
๏ บันเทิงรสทิพยสุธา	ดุจดั่งภุมรา
จำเนียรสโรชเรณู
๏ ฟั่นเฝือเกื้อกามชมชู	รสทิพย์มฤทู
สำเริงฤทธิใสสานต์
๏ สมเด็จพระอนุชนงพาล	ทรงครรภ์บันดาล
พระภาคย์ประภาลาวัณย์
๏ ท้าวให้ท้าวนางกำนัล	บริรักษ์พระครรภ์
พรนางระไวไตรตรา
๏ จวบจวนถ้วนทศมาศา	ฤๅรู้เวลา
บันจวบบันจบตกเข็ญ ฯ
๑๑
๏ ดลบุษยามาศ	บุบผชาติชุกเปน
น้ำค้างยะหยาดเย็น	พระพรำพรมสุมามาลย์
๏ แสงทองประเทืองภพ	นรคปธราธาร
จากอาสน์อลังการ	วรภูษนาภรณ์
๏ ชวนเอกอนงค์นาฏ	สุรางค์ราชอับสร
ยังหน้าพระลานจร	ประพาสพรรณมาไลย
๏ ไม้ดอกและไม้ดัด	ก็ผลิผลัดระบัดใบ
ดอกผลถกลใน	บริเวณวิวิธวรรณ
๏ แบ่งบานตระการช่อ	ระกะกอระคนคันธ์
มาโนชประหนึ่งนัน	ทวะนานต์สำราญรมย์
๏ สารภีระดูดวง	รสร่วงชะชวยฉม
สายหยุดขจรลม	จรุงรื่นรำเพยพาน
๏ กรรณิกาผกาแก้ว	พิกุลเกษสุมนทาน
เสาวรสตระบอกบาน	รสคนธ์อำไพพวง
๏ ชาตบุษพุทธชาติ	ชะมุนาดกระแจงจวง
สุกกรมลำดวนดวง	ประยงคุ์กลิ่นกำจรจรง
๏ เด็ดดอกจำปาปลิด	ที่ใบติดดำเนิรทรง
ดมพลางประทานองค์	อัคเรศนงค์ราม
๏ หยอกเย้ากำนัลนาง	สุรางค์ราชมาตาม
จวบเนตรพงางาม	ก็สทกสเทินเมิน
๏ เสสรวลสำรวลตรัส	ก็จูงหัตถ์พระนางเดิร
ยังเกยกนกเตริน	ประสงค์แสงพระสุริยัน
๏ เชิญชวนประทมเทียม	ประเลาะเลียมวิมลมัณ
ฑาทิพย์ตระการกัล-	กระสันต์เกษมสมร
๏ โฉมฉายฉม้ายเมียง	ประอายเอียงประอรงอน
อภิวันทกรรกร	ชำเลืองเนตรยรรยง
๏ ฉุดชิงกัมพลพัสตร	วรกษัตริยคลุมองค์
ทูลขอพระธำมรงค์	ประดิษฐในพระนิ้วนาง
๏ สองท้าวเสวยสวัส	ดิดำรัสสำรวลพลาง
แสนสาวสุรางค์ตาง	บริรักษรอบราย
๏ ปางเวรวิบัติเหตุ	ยุพเรศจะพลัดพราย
เพลินพลั้งลำพังกาย	สุขเกษมสององค์ ฯ
๑๖
๏ ปางนั้นมีหัสดินทร์ดง	สกุณาหนึ่งทรง
พหลมหันต์กายา
๏ โฉบเฉี่ยวโคคชอัศวา	ได้ด้วยสหัสา
เปนภักษภุญชอาจิณ
๏ วันนั้นวิหคหัสดินทร์	บินถาบถาถวิล
ประโยชนเหยื่ออย่างเคย
๏ เห็นจอมขัตติยาสองเสวย	สุขรมย์บนเกย
กัมพลพัสตรคลุมองค์
๏ เหมาะหมายแต่ไกลใจจง	มางสะประสงค์
ก็โฉบด้วยพลพันลือ
๏ เสียงปีกปักษากระพือ	ครึกครึนเครงคือ
วายุประไลยลมกาล
๏ ไม้ไหล้แหลกหักบมิทาน	สัตว์สิงวิ่งซาน
ระนาทสุธากำธร
๏ นานามนุษยนิกร	ย่านไภยาหยอน
ก็แล่นชระเหลียกหลีกตน
๏ สมเด็จอดิศรสากล	เซงศัพทอึงอล
ประเมิลประหม่าสมประดี
๏ ภิตไภยมจุราชรอนชี	วิตเลยลืมศรี
สวาทประลาตเลวองค์
๏ ปรานีพระอนุชนงค์ยง	ครรภาเพียบทรง
พระตนบทันครรไลย
๏ ปักษาโฉบองค์อ่อนไท	ได้ด้วยบัดใจ
ก็โผอัมพรบินบน
๏ นานาฏนิกรทุกตน	บันดาซอนซน
ขยาดอำนาจมฤตยู
๏ ครั้นนกไปแลมาดู	พระพาลพธู
ทั่วทั้งจังหวัดวังใน
๏ บมิพ้องพนิดาดวงใจ	ต่างโศกาไลย
ก็ค้นทุกแหล่งหลายหา
๏ เหลือคิดเหลือค้นคณนา	ตระหม่าอาชญา
ผู้เจ้าก็เข้าเทียบทูล
๏ ข้าแต่อดิศรไอศูรย์	พระอรพอูล
ประลาตลี้หลีกไภย
๏ ผู้ข้าฝ่าเฝ้าอ่อนไท	หาหนแห่งใน
พิมานประเมิลเปนดาย
๏ โทษข้าครานี้มีหลาย	ปรับตายเปนตาย
บพิตรโปรดปรานี
๏ จักหาแห่งหนใดดี	จักพบพระศรี
สุรางคมกุฎกำนัล
๏ ทูลพลาปทางเศร้าโศกศัลย์	ตีทรวงรำพรรณ
พิลาปพิไรไห้โหย
๏ ฟังสารดาลดิ้นแดโดย	พักตราราโรย
พิการพิกลหม่นหมอง
๏ ให้เร่งหาทุกคลวงคลอง	มนเทียรปรางค์ทอง
ปรัสว์พระโรงน่าหลัง
๏ พระตำหนักฉนวนน้ำจวนคลัง	นอกในราชวัง
บพบพระนุชสุดสมร
๏ ตระหนักแน่สกุณาพาจร	พระอัคเอกอร
ประจากทั้งเปนเปนไป
๏ แรงรักเสียดสลักทรวงใน	เทียมดวงหฤไทย
จะขาดกระจัดจำราย
๏ ไป่อาจอสาสะระบาย	องค์อ่อนระทาย
วิสัญญิภาพก็ดล
๏ ครุวณาดังดวงโกมล	ต้องแสงสุริยน
ระย่อในกาลมัชฌันติก์
๏ อันเตบุริกากำนัล	ว่ายทรวงโศกศัลย์
เสนาะในราชเรือนทอง
๏ บ้างเข้าเอางารประคอง	สุหร่ายโรยลออง
สุคันธรังรสฉม
๏ รำเพยพัชพานเอาลม	ได้พระอารมณ์
แลโศกบสร่างกำศรวญ
๏ เอนองค์กับอาสน์อักอวน	กาศกามกองกวน
ตระกัดกระวนหนหา
๏ ละเลยเสวยสรงไสยา	เยาวราชยุพา
ละเลียมละเล้าเฝ้าแหน
๏ ละองค์โอ่อ้างนางแมน	ฤๅแลแปรแสน
กำเสาะกำศรวญครวญคนึง
๏ พระกรก่ายพักตรรำพึง	รำพรรณทรรทึง
ระทดระทึกตรึกตรอม ฯ
๑๙
๏ อ้าโอ้อัคยุพาสุดารัตนจอม
เคยเรียมถนอมออม	อนงค์
๏ ร่วมสุขทุกข์บร้างจะห่างพระอรองค์
ฤๅเวรนุจรจง	ประจาก
๏ เจ็บจิตต์จัณฑวิหคแลฉกกนิฐพราก
จักตามก็ตามยาก	จะบิน
๏ แม้มาทราชริปูและอยู่ณธรณิน
สู้ตายจะไพริน	ฤอิด
๏ รักเจ้าใครและจะเห็นก็เปนดุจบคิด
น้อยใจเพราะไร้ฤทธิ์	จะตาม
๏ เสียดายยอดยุพราชวิลาสดิลกกาม
หกสวรรคสรรคงาม	ฤปูน
๏ ฉวีวรรณพรรณพักตรลำนักศศิวิบูลย์
เกศแก้วจำรูญนิล	มณี
๏ คิ้วค้อมก่งกลคันกุทัณฑ์ทฤษดี
ชายเนตรละทีโลก	ละลาญ
๏ กรรณานงนุชกลอุบลวิบุลยบาน
นาสาอังกุสกาญจน์	พิมล
๏ งามโอษฐอรดุจแย้มและแก้มปรัศคนธ์
แสงทันตระหยับยล	พระพราย
๏ คางคือสีหและสอคือคอหงสละวาย
อังสาผะผึ่งผาย	พิลาส
๏ ทรวงเทียมแท่นพระผทมภิรมย์รัตนอาสน์
ถันเทียมประทุมมาศ	ยุคัล
๏ กรกลงวงพระคเชนทร์สุเรนทรฤทัน
นิ้วน้อยนขาวรรณ	วิเชียร
๏ นาภีศรีสมรเรียมก็เทียมทิพยเฉนียน
โรมรุ่นละเมียรเจียร	จรลึง
๏ งามเอวอรยุพาลตระการตระกลกลึง
คล้ายคลึงลันโทลวัล	ลดา
๏ กล้วยทองเทียมอุรุชงฆ์คือชงฆ์สิหลิลา
เยื้องอย่างละคราแล	ลำเภา
๏ นางในไตรภพเทียบฤเปรียบลักษณเฉลา
แก้วกัลยาเยา	พดี
๏ เรียมได้นุชลำเพ็ญและเปนพระมหิษี
ศรีสวัสดิ์กษัตรีย์	สุรางค์
๏ ได้สมนาฎนฤมลกุศลบุรพปาง
ใดบาปใดหนอนาง	นิราส
๏ เจ้าตายยังก็บเห็นและเปนทุกขอนาถ
ใจเจียรจะขาดคิด	บวาย
๏ ปรานีองค์ปิยบุตรก็สุดสมรหมาย
โอ้อกจะหญิงชาย	ฤยล
๏ เสียแรงเปนขัตติยาและมาทุกขวิกล
มิยากจะอยู่ทน	เทวษ
๏ ครวญพลางนองชลนานรากรธิเบศร์
อากัปอาเภท	พิกาล ฯ
๑๑
๏ ฝ่ายฝูงคณานาฎ	ยุพราชบริพาร
เห็นจอมจุฑาธาร	ธิปะปิ่นกษัตรีย์
๏ ทรงโศกพิโยคยอด	เยาวราชเทพี
ลืมสมประดีดี	ปริเทวนานาน
๏ เนาในพิมานทอง	ทิพห้องประสาทสถาน
องค์เดียวอดุรดาล	บมิส่างมิสรงเสวย
๏ เคยออกพระโรงรัตน์	กิจวัตก็ขาดเคย
สิ่งสรรพลืมเลย	พระสนมนิกรสมร
๏ นอกในนิเวศน์เว้น	บมิเปนสถาวร
นานาประชากร	ก็สงบสงัดเหงา
๏ ท้าวนางอนงค์สนิธ	ก็บอกกิจกันเบาเบา
จอมจักราเรา	ดุจนี้มิเปนงาร
๏ แรงโศกบเสื่อมศัลย์	ผิวอันตรายกาล
ไพร่ฟ้าสุธาธาร	ก็จะเกิดจลาจล
๏ อย่าเราจะเข้าทูล	ธุระราษฎร์ร้อนรน
แท้ท้าวจะกังวล	อนุกูลประชากร
๏ ยินชอบระบอบบรรพ์	ก็ชวนกันลิลาจร
ขึ้นเฝ้าบดีศร-	คในพิมานสถาน
๏ เห็นไท้ธไสยาสน์	อนาถอาสนเลวลาญ
ต่างคนก็รุมราน	อุรร่ำรำพรรณทูล
๏ อ้าจอมมกุฎกษัตริย์	วิยฉัตรวิเชียรจรูญ
เฉลิมภพสมบูรณ์	สุขเกษมธเรษตรี
๏ นาเขตประเทศราช	ก็วินาสพระบารมี
บรรณามาภักดี	วรบาทบงสุ์บวง
๏ สมณาประชาราษฎร์	ทวิชาติทั้งปวง
เสวยสุขเสมอสรวง	เพราะพระเดชปกปอง
๏ ครั้งนี้ก็มีแต่	อดูรแดกำเดาดอง
เพื่อฝ่าธุลีลออง	ทุกขแสนรทมทวี
๏ พระทรงพระปรีชา	อธิการะบารมี
นักปราชญ์ประเพณี	ประตยักษ์พระสันดาน
๏ ซึ่งทรงกำสรดเศร้า	ทุกค่ำเช้าคำนึงนาน
ใช่ที่พระเยาวมาลย์	ธจะคืนนครคง
๏ แรงทุกขโทมนัส-	พิบัติเบียฬองค์
เกลือกทรงประชวรลง	ก็จะเกิดรำคาญเคือง
๏ ควรดับรำงับโศก-	วิโยคจงเปลือง
สงสารทุกบ้านเมือง	อนุกิจติดตาม
๏ เผื่อบรรพบุญญา	ปถัมภาพยายาม
จักข่าวพงางาม	วณิภาคยโดยเดา ฯ
๑๖
๏ ทรงสดับสารสนมนงเยาว์	เทียบทูลทางเบา
ราณราชนิติสิตการ
๏ ต้องราชหฤไทยใสสานต์	หวลหายคลายดาล
สติวิกาลกังวล
๏ เสด็จจากอาสน์อ่อนอำพล	ดำรงพระตน
มาโสรจมาสรงสาคร
๏ ฤๅทรงคันธาอาภรณ์	แขงขืนใจจร
ไปยังพระโรงรัตนา
๏ พร้อมพระสนมนาฎบริจา	ออกหมู่มุลิกา
ดำรัสด้วยการบ้านเมือง
๏ กลายกล่าวราวเรื่องแค้นเคือง	จากนางพลางเนือง
อัสสุสอื้นอาไลย
๏ ชุมชาวโหรารู้ไตร	เพทางคพิไสย
พิเศษทั้งยามพยากรณ์
๏ สกุณาพาพระนางจร	ไปจักม้วยมรณ์
ฤๅยังจะเปนฉันใด
๏ ขษณนั้นประภาณจันทร์ไว	ปรีชาชาญใน
ดำหรับคำนวณคำนูณ
๏ ได้ด้วยพิสดารหารคูณ	แจ้งจบแล้วทูล
สมเด็จนราธาตรี
๏ ภูมเสาร์ตกกาลกิณี	จรจักรราศี
สถิตถึงลักษณ์นัครา
๏ พระนางถึงฆาฏชนมา	พระเคราะห์ราชา
ตกภูมพิบากยากเย็น
๏ ของรักจักจากจำเปน	เพื่อกรรมทำเข็ญ
บวายวิโยคโศกศัลย์
๏ หากองค์โอรสในครรภ์	อดูลเดชบรร
หารเหตุเบื้องบุญญา
๏ บำบัดไภยพาลมารดา	ไป่วายชนมา
ลำบากแต่ต้นล้นหลาย
๏ เกมาะมีสิทธาเที่ยงทาย	วิริยภาพแก่กาย
นุกูลเกื้ออุปการ
๏ ชมัยขัตติยายังสถาน	พระหารนานต์
ทเรศบใคร่ไคลคลา
๏ เท่าถึงทวาทศพรรษา	เอารสราชา
นุภาพพ้นพึงแสยง
๏ จักมาด้วยพระฤทธิแรง	ดาลเดชสำแดง
สนองพระองค์คงคืน
๏ เปนความสัจจังยั่งยืน	ขอพระเจ้าฝืน
พระไทยรำลึกตรึกตรา
๏ โดยในโลกธรรมธรรมดา	อกุศลกุศลา
สงสารสำหรับกัปกัลป์
๏ พระองค์ดำรงทศธรรม์	โลกากรถวัลย์
เปนองคเอกัตมา
๏ สงเคราะห์นรราษฎร์มุลิกา	จงทรงกรุณา
บันเทาซึ่งโศกาวรณ์
๏ รำงับดับทุกข์ราษฎร	ข้าบาทกรรมกร
ผู้รองลอองบทมาลย์
๏ พระฟังปโรหิตาจารย์	ทูลถวายเทียบทาน
ยุบลอันควรมวญมูล
๏ ทรงดุษณีภาพบัณฑูร	เสด็จย่างยาตรยูร
ยังมนทิรรัตนบวร
๏ เข้าที่บันทมบรรจฐรณ์	อับสรสาวสลอน
สลักแสลงแบ่งกาม
๏ หวลจิตต์คิดคนึงนงราม	เสียวเสียดทรวงทราม
ดั่งเสี้ยนอันเสียบส่งแผล
๏ รำงับอารมณ์ข่มแด	อักอวนปรวนแปร
จระเคลิ้มจระเคล้นเห็นโฉม
๏ พระเยาวยุพามาโลม	ลาเพสู่โสม-
นัสดำรัสเรียกขวัญ
๏ บางคาบสำรวลสรวลสันต์	บางคาบจาบัลย์
ระทดระทวนหวลโหย
๏ ดุจบัวเด็จน้ำช้ำโรย	อาดูรเดียวโดย
จระลึงจระไลใหลหลง ฯ
๑๔
๏ ปางองค์พธูทิพยุพาล	สุขุมาลวิมลมง
กุฎเหล่าสุรางค์คณอนงค์	นคเรศกุสามพี
๏ พ้องไภยมหันต์วิหคทา	รุณทุษฐพาลี
ลาล่วงทิฆัมพรพิถี	ทรทางโพยมบน
๏ แลลับสมเด็จนฤบดิน	ทรปิ่นประชาชน
ขวัญหายฟะฟายอสุสกนธ์	กัมปนาทอนาถใน
๏ แลซ้ายบยลมิตรคณา	จะแลขวาก็เปล่าใจ
ฤๅรู้จะพักสำนักนิใด	และจะพ้นอำเภอมรณ์
๏ องค์เดียวก็เปลี่ยวจิตสลด	และสยดสยบสมร
เนาเน่งในนขสกุณทร	มนะคิดคำนึงองค์
๏ อ้าเวรวิบากวิบัติใด	อนุพันธมาปลง
หลัดหลัดก็ตัดชนมทิวง	คตเดียวประดาษดาย
๏ ปรานีปิโยรสดนัย	อุทรแม่จะหญิงชาย
ฤๅรางจะรู้ก็จะมลาย	ชนมชีพเมื้อมรณ์
๏ แม้แม่ปราลยชีวิต	บมิคิดจะอาวรณ์
คิดแต่พระสายสมรอร	ปิยบุตรในครรภ์
๏ เจ้าแม่บรางจะนฤไภย	จะพินาสในวัน
นี้แท้บใครนุกูลกรร	อุปการไป่มี
๏ อ้าองค์บรมภรรดา	ธิบดินทรโมลี
แลลับพระเนตรทฤษดี	สกุณชาติโฉบมา
๏ แท้ท้าวจะโทมนะพิลาป	นยอาบพุธารา
ด้วยความเสน่ห์นิตยปรา	รภข้าธุลีถนอม
๏ เคยรองฉลองบทบำเรอ	บริรักษ์ลอองออม
อกเอ๋ยบเคยจะนิรจอม	จักรจากทั้งเปนเปน
๏ ข้าน้อยจักวายชนมชีวาตม์	วรบาทจะห่างเห็น
วังเคยเสวยสุขจะเย็น	ยะเยียบอย่างสุสาสาน
๏ เคยฟังบำเรอสุรสุรางค์	ก็จะร้างจะแรมราญ
เสียงไห้จะปานสาลวนาน	ตระดูระดมลม
๏ ใครเลยจะดับปริวิตก	ปริเทวเกรียมกรม
ดั่งข้าพระบาทบทบรม-	นรินทรฤๅมี
๏ แต่นี้ก็นับจะนิระบาท	วรราชกษัตรีย์
ขอลานรานฤบดี	อวสานวันวาย
๏ เบื้องโทษปางบุรพทำ	มนะกรรมวจีกาย
ขุ่นเคืองณเบื้องบทระคาย	ขมะโทษเวรเวียน
๏ หนึ่งข้าจำนงจิตสวา	มิปวาสจำเนียรเพียร
ภักดีคงอับสรเสถียร	อมรเทพภรรดา
๏ จงเทพในศิขรเขต	หิมเวศวะนาอา
รักษ์อันมเหศักขคณา	จตุโลกยบาลชาญ
๏ อินทร์พรหมบรมพิษณุมาน์	สุรศักดิสังหาร
เฉลิมตรีพิภพอุปการ	ทศทิศสรวมพร
๏ เชิญรับประณามประนิตข้า	บริจาริกากร
พ้นไภยอำเภอมจุรรอน	ชนมชีพรอดปาง
๏ รุกขาสุราสุรคใน	ศิขเรศธารทาง
ทิพโสตสดับนุสรนาง	ปริเทวนาการ
๏ ไป่อาจจะทนทุกขระทด	ทุมนัสสงสาร
ยื่นเยี่ยมพิมานรุกขทยาน	ก็ตรลึงลลาญทรวง
๏ ปักษาคณาสัตวใน	วนพฤกษป่าปวง
แลนางก็ต่างทุกขรลวง	บมิกลั้นกำศรวญศัลย์
๏ จับรังประนังมุขชะแง้	ตรลึงแลจระหง่องงัน
ลืมภักษ์ผลาผลจำนัน	ก็ซะเซียบยะเยียบเย็น ฯ
๒๘
๏ วิหคหัสดินทร์	โฉบเฉี่ยวยุพินทร์	ยุพาพาลเพ็ญ
มาถึงมหา	นิโครธอันเปน	คอนเคยบมิเว้น
ภักษสัตว์อาจิณ
๏ วางบนค่าคบ	พฤกษาปรารภ	เพื่อจะจิกกิน
ฝ่ายองค์นงค์เหน้า	พระเยาวยุพินทร์	ตรหนักกายิน
กำหนดสัญญา
๏ เลิกกำพลพัสตร	ประหารพระหัตถ์	คำรบสามครา
เปล่งพระสุรเสียง	สำเนียงโกลา	ด้วยเดชเทวา
พิทักษ์ทรามไวย
๏ ทั้งบุญวโร	รสราชภิญโญ	ในครรภ์อรไทย
จะเจนปกรณ์	กุญชรพิไชย	เปนปิ่นภพไตร
แก้วโกสามพี
๏ มหันตวิหค	พัญเอิญตื่นตก	ตระหม่าสมประดี
ดังอสนีบาต	สาดซ้ำแสนที	ความกลัวชีวี
พินาสขาดปราณ
๏ วางนางลลน	ผละจากมณฑล	พระไทรบนาน
ตัวสั่นระรัว	ดั่งกลัวพระกาล	บินหนีลนลาน
ประลาศหลีกไกล
๏ ฝ่ายครรภเทวี	แก้วโกสามพี	ประจากพาลไภย
ดำรงพระตน	อยู่บนต้นไทร	องค์เดียวเปลี่ยวใน
วเนเอกา
๏ ไป่รู้หนแห่ง	สำนักหลักแหล่ง	ใกล้ไกลไคลคลา
บเห็นผู้คน	เดิรหนไปมา	ล้วนห้วยเหวผา
ชำเราะเซาะธาร
๏ ยิ่งแลยิ่งเปลี่ยว	สันโดษแดเดียว	อรอาดูรดาล
รอนรอนสุริยน	สนธยากาล	วิเวกวนานต์
บมีเพื่อนสอง
๏ ลิงค่างบ่างชนี	ส่งเสียงเรื่อยรี่	เย็นเยือกขนพอง
เสือสัตว์จัตุบาท	สีหราชคนอง	ลองเชิงเริงร้อง
จับสัตว์กุมกิน
๏ กาษรตัวโตรษ	ขุดคัดเขาโขด	ตะเพิ่นพังพินท์
แรดร้ายกินหนาม	เลือดทรามลงดิน	ไกลใกล้ได้กลิ่น
แล่นไล่คลุกคลี
๏ สารเติบตกมัน	เชื่องซึมครึมครั่น	หวงกริณี
โกญจนาทกาจก้อง	ทั้งท้องพงพี	พังพลายพ่ายหนี
ประลาตกลัวไกล
๏ รอนรอนสุริยง	วางแสงอัสดงค์	ลับเหลี่ยมเมรุไกร
โขมดมายา	โป่งป่าผีไพร	กู่ก้องร้องไห้
ห้อยโหนโยนตัว
๏ หลอนหลอกกลอกตา	โลดเต้นเป็นน่า	พิลึกพึงกลัว
องค์สั่นขวัญหนี	บมีกับตัว	ยิ่งค่ำยิ่งมัว
มืดมลอนธการ
๏ เพื่อเวลากรรม	อดีตมาอำ	นวยผลภิบาล
บันดาลมาดล	ให้ทนทรมาน	อดักอดาล
กำเดาอาดูร
๏ เมฆมืดหมอกมัว	พรุณโรยรั่ว	หลั่งหล้านานูน
เมขลาล่อแก้ว	แพรวแพรวจำรูญ	อสุรารามสูร
คว่างขวานคำรณ
๏ พระอรยุพิน	ไป่เคยได้ยิน	เสียงศัพท์พิกล
องค์สั่นระท้าน	ระทดทั้งตน	สุดกำลังทน
สมประดีดาล
๏ นางร่ำกำสรด	พิลาปลาลด	สรณสรวงบวงบาล
เทวาในสวรรค์	ฉชั้นวิมาน	อารักษ์รักษ์สถาน
ภูผาอารัญ
๏ ขอบุญพำนัก	พระยอดเยาวลักษณ์	ลูกน้อยข้าอัน
กปณาอาทร	จักจรจากครรภ์	เปลื้องปลอดไภยัน
ตรายราคี
๏ โอ้กรรมทำไฉน	ได้ทุกข์ฉุกใจ	ยากแค้นแสนทวี
พ้นไภยไม่ม้วย	ด้วยนกหัสดี	เวทนาครานี้
อนาถในไพร
๏ ว้าเว้เอองค์	ประยูรสุริย์วงศ์	พระสนมกรมใน
ประชวรครรภ์คราง	อ้างว้างหฤทัย	บเหลียวเห็นใคร
พอเพื่อนเปนสอง
๏ เคยสุขุมาล	ในคฤหาสถาน	ทิพยรัตนเรือนทอง
นาเนกอนงค์	คณาเนืองนอง	เอางารประคอง
เฝ้าฝ่ายซ้ายขวา
๏ ยามสรงยามเสวย	นางในใช้เคย	รวังเวลา
ยามร้อนนอนนั่ง	บัลลังก์รัตนา	อยู่งารรำพา
รำเพยพัชนี
๏ ฝูงนาฎนักงาร	นัจจันตบันสาน	บันสมดนตรี
บันเทิงบันทม	ภิรมยฤดี	ดั่งเทพนารี
อินทร์อับสรสวรรค์
๏ เสียดายมนเทียร	พิมานจันทร์เจียร	ทิพเวชยันต์
จะไกลจะกลับ	จะลับนับวัน	โภไคไอศวรรย์
จะสูญเสียดาย
๏ โอ้องค์ทรงเดช	เคยข้าบทเรศ	รองบาทบคลาย
พระแสนถนอมน้อง	บข้องระคาย	ลอองอวลอาย
ธุลีลมพาน
๏ ครั้งนี้ตกเข็ญ	ลำบากยากเย็น	เจียรจักถึงกาล
ขอบุญโปรดด้วย	มาช่วยพยาบาล	พระยอดเยาวมาลย์
ลูกน้อยในครรภ์
๏ นางร่ำกรรแสง	กำศรวญครวญแครง	พิไรจาบัลย์
จวนปจุสสมัย	อุไทยแสงพรรณ	ผเลียงหลั่งอัน
ล้นแล้งบนาน
๏ มหุดีศรีสวัสดิ์	พระสุริยไตรตรัส	ส่องแสงชัชวาลย์
สมภพหน่อนาถ	พระราชกุมาร	บริสุทธศรีปาน
อุไรรังรอง
๏ พระยอดเยาวลักษณ์	ช้อนองค์ลูกรัก	แอบองค์ประคอง
พิศภาคย์ประไพ	วิไลยลำยอง	สมมุตินามสนอง
อุเทนกุมาร
๏ ถอดธำมรงค์รัตน์	อันจอมกษัตริย์	ทรงเปลี่ยนประทาน
ผูกข้อพระกร	อวยพรพิศาล	ค่อนทรวงประปราณ
ร่ำไห้โศกา
๏ โอ้พ่อทูลเกล้า	เสียทีที่เจ้า	อุบัติอาตมา
ทรงโฉมสมบูรณ์	ประยูรขัตติยา	อาภัพอัพลา
ล้ำโลกทั้งหลาย
๏ เกิดในเศวตฉัตร	ฤๅมาวิบัติ	วิบากพลัดพราย
จากวังลังเล	อยู่เอกากาย	ประสูติบนปลาย
พฤกษาอารัญ
๏ แม้นอยู่ยังวัง	ท้าวนางพร้อมพรั่ง	สุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์
พระสนมชะแม่	เถ้าแก่กำนัล	จะมาชิงกัน
ถวายหน้าพยาบาล
๏ แม่หมอทั้งผอง	จะเข้าประคอง	พระครรภ์อยู่งาร
หมอยาจะบด	โอสถเทียบทาน	คนฟังอาการ
จะวิ่งชิงทูล
๏ แม้ทอดพระเนตร	จะทรงสังเวช	ด้วยข้าอาดูร
เห็นพระนรลักษณ์	ลูกรักไพบูลย์	พระจะเพิ่มพูล
ภิยโยยินดี
๏ จะชุมประยูร	พระญาตินิกูล	โหราพญารี
เฉลิมขวัญสมโภช	สมภารพิธี	แตรสังข์ดนตรี
ตามอย่างกษัตรา
๏ พี่เลี้ยงนางนม	เรื่องราชนิยม	สุรางคณา
บำเรอภิรมย์	บันทมปรีดา	ขับกล่อมเห่ช้า
เฉื่อยฉ่ำทำนอง
๏ พ่อย่าไห้ร่ำ	กรรมแล้วจึ่งจำ	จากมนเทียรทอง
จงเสวยขษีรรส	ธาราอย่าหมอง	ปลอบพลางประคอง
พระลูกกับกาย ฯ
๑๖
๏ กล่าวเรื่องนักสิทธิสองสหาย	โดยเดิมบรรยาย
นิยมยุบลบรรพา
๏ พระองค์หนึ่งนามสมญา	อัลกัปนรา
มหานรินทร์ธรณี
๏ องค์หนึ่งนามเวฐที	ปกบดี
นครบใกล้ไกลกัน
๏ สองท้าวเสมอสมรผูกพัน	รักร่วมชีวัน
เสน่ห์สนิธนิจกาล
๏ ดำรงพสุธามานาน	แจ้งลักษณญาณ
อนิจแน่เบญจขันธ์
๏ เหนื่อยหน่ายในรูปนามธรรม์	ยินดีในบรร
พชิตกิจสังวร
๏ เษกพระปิโยรสองค์อร	เอาภารราษฎร
ดำรงนิเวศน์เสวยรมย์
๏ สองไท้ออกทรงพิเนษกรม	อยู่แยกอาศรม
บใกล้บกลายไปมา
๏ กำหนดการเพลิงสัญญา	ดีร้ายโรคา
พึงรู้ด้วยควันกูณฑ์กอง
๏ บรมราชอิสิตสอง	ต่างตั้งใจปอง
โดยกิจวัดบมิวาย
๏ ไป่ลุอภิญาณยังหมาย	ล่วงแล้วปีหลาย
บเบื่อบบากพากเพียร
๏พระเวฐทิปกก็เนียร-	ชีพเสถียร
ยุติในด้าวดาวดึงส์
๏ เปนมเหศักขราชคำนึง	สมบัติทิพย์ถึง
กุศลใดนำมา
๏ แจ้งในอานิสงส์บรรพชา	รำลึกสิทธา
สหายอันเพื่อนพรหมจรรย์
๏ เสด็จด่วนลงจากไกวัล	เดิรโดยอารัญ
ด้วยเพศบุรุษหลงทาง
๏ ถึงพระนักสิทธิ์อุตมางค์	อภิวาทเบญจางค์
ประพฤติประดิสัณฐาร
๏ถามแถลงทุกข์ไภยพิการ	ปัศวิมิญาณ
ก็แจ้งยุบลบมิอำ
๏ จนพระเวฐทีปกถึงกรรม	ด้วยโรครัญทำ
แต่วันอันลับหลายมา
๏ เทวราชมีเทวบัญชา	ข้าคือสิทธา
เวฐทิปกพระสหาย
๏ เปนเทวมเหศักข์สบาย	ทุกข์ไภยใดกลาย
จงบอกอุบัติอย่าบัง
๏ ดาบสก็เล่าให้ฟัง	ช้างป่ามันชัง
มาแย่งมาเย่ออาศรม
๏ ถ่ายมูลลามกสมมม	ในที่จงกรม
แลสกปรกอาจิณ
๏ อาจารย์อย่าร้อนใจถวิล	โยมจักให้พิณ
กับมนต์กำหราบเรียกสาร
๏ แล้วหยิบพิณทิพยโอภาร	ถวายสิทธาจารย์
ทั้งเวทอุบายอุปเทห์
๏ พิณสายหนึ่งนี้มีเด	โชภาพมเห
ให้ช้างประลาตหลีกไกล
๏ สายหนึ่งนาเคนทร์ครรไลย	ดีดขึ้นทีไร
ก็หยุดทั้งช้างพลายพัง
๏ สายหนึ่งช้างนายฝูงพัง	เท้าถ่อมน้อมหลัง
ประพฤติได้ดังหมาย
๏ เสร็จสั่งโดยสารนิยาย	สำแดงพระกาย
ก็เมื้อพิมานโดยถวิล ฯ
๑๑
๏ ปางนั้นพระนักธรรม์	อัลกัปมุนิน
ได้เวทวิเศษพิณ	ทิพเทพย์ประสิทธิสรรค์
๏ ปราโมทย์ประมูลหมาย	สาธยายพระมนต์บัน
เลงพิณลกลบัญ	จศิขรเล่ห์หลาย
๏ ด้วยเดชวิธิเท	วะมเหศรังถวาย
นานาคพังพลาย	ทุประทุษฐตื่นหนี
๏ ยั้งอยู่สถารม	ยนิยมตยาคี
ไหว้อาหุดีมี	มนะน้อมปเจกจง
๏ เช้าหิ้วกระเฌอหา	ผลไม้ณในดง
เพียรเพิ่มลำพังทรง	บริกรรมพอคราว
๏ บางยามพรุณโรย	ธึกท้นสะท้านหนาว
ดาบสบไปราว	พนสอยผลาหาร์
๏ เก็บมางสอัฐิ	สัตวยั้งนิโครธา
หัสดีสกุณา	ปริภุญชเปนเดน
๏ ต้มภักษ์พอเปนยา	ปนมัตกาเยนทร์
ยั้งอยู่ณบริเวณ	ทรวนาทิพาศรม
๏ ปางวันจะจวบองค์	สุริยวงศ์วรากรม
ฝนตกระดมลม	รติภาคยพรอยพรำ
๏ ท้าวรุ่งอุไทยทอง	สุริยส่องคัคณำ
พรรษานิราจำ	รัสเรืองจำรูญโพยม
๏ ยามเช้าพอเพลา	ก็ก่ออาคนีโหม
บริกรรมอ่านโอม	ชุปรวิตรพระมนต์มี
๏ ทรงธารพระกรจร-	ลิลาสเลอลี
งามเงื่อนตยาคี	สุทธิศีลเสี่ยมสาร
๏ ยังเนินนิโครธา	สวนาสำเนียงนาน
โหยไห้พิลาปลาญ	จิตหลากประหลาทเปน
๏ ก่อนกูก็เคยมา	อนิจาบเคยเห็น
เสียงใดยะเยือกเย็น	มิแลเห็นอนาถใจ
๏ เงี่ยโสตหยุดสดับ	สรศัพท์บใกล้ไกล
โป่งป่าฤผีไพร	ฤโขมดประมาทตู
๏ ตั้งแผ่เมตตาจิตต์	ทุจริตหลอกกู
บ่นพลางก็เดิรดู	แลระแวดระไวหา
๏ ยลองคนงค์นาฎ	ยุพราชโศกา
อยู่บนนิโครธา	บุตรแอบตรอรโฉม
๏ เลอลักษณลาวัณย์	วิยจันทร์จรูญโพยม
ปลุกปลื้มฤดีโลม	นรโลกยเจตน์จง
๏ แต่กูก็สมมิท	อนิจจิตต์บใคร่ลง
ใครอื่นฤไป่ปลง	อุปมานิธีทอง
๏ แม้นางมนุษย์มา	มรคาก็ป่วยปอง
ใครใดนิหนอนอง	นยนามพุครางครวญ
๏ ตริพลางธทางถาม	นุชนามไฉนนวล
ไยเจ้ารำจวญทวน	ทุกขนั้นประการใด
๏ เปนนางสุรางค์รัก	ษสำนักพิมานไทร
ฤๅนางคินีใน	หิมเวศมาแปลง
๏ เคยมาสิหลายหน	บมิยลก็กินแหนง
จริงใดไฉนแจง	กิจแก้กูสงไสย ฯ
๑๔
๏ ปางนาฎอนงค์นุชสดับ	สรศัพท์มุนีใน
ยอกรเหนือศิรก็ไข	เสาวนีสนองความ
๏ ข้าใช่พระไทรสำนักนินี้	และคินีวนาราม
เปนนางกษัตริย์สมุตินาม	บวรอัคเทพี
๏ สมเด็จชนาธิปนริน	ทรปิ่นธเรษตรี
โกสามพิราชนิคมมี	อิศรภาพแผ่ผาย
๏ สามนต์สกลทิศประเทศ	ระย่อเดชตังวาย
อัศวารถาคชนิกาย	บริบูรณ์มไหศวรรย์
๏ เสวยสุขเทียมทิพยสมบัติ	สารพัดบไภยันต์
ถึงวารเวรอนุพันธ์	จะพินาสบรู้องค์
๏ ข้ากับนเรศวรภุดา	นิปชาณเกยทรง
โอกาศสพักกัมพลจง	สุริยส่องฉวีวรรณ
๏ บัดบัดมหาหัสดีลึงค์	ก็โฉบถึงจะคาบคัณห์
ครรภ์แก่อุฐาการบทัน	วิหคาก็พาจร
๏ ยังเนินคิรินรุขนิโคร	ธกระหยับพอจับคอน
จึ่งข้าประหารหัตถกำธร	และตวาดมละเสียง
๏ นกหนีก็มีชนมคง	อัสดงค์ก็หลั่งผเลียง
ประสูติปิโยรสก็เพียง	จะพินาสประดาษดาย ฯ
๑๖
๏ ราชฤๅษีฟังสารสาย	สังเวชใจหาย
มีมฤทุจิตต์การุญ
๏ จึ่งว่าอาดูรพอุล	อย่าทุกขาดุร
จะช่วยทำนุกนงพงา
๏ มาแม่มาไปอยู่อา	ศรมเราสัญญา
เปนน้องจะเลี้ยงเที่ยงธรรม์
๏ กานดาตอบวาจาพลัน	เรากลัวกลั้วพัน
ธุเพศจะเสื่อมศักดิ์สลาย
๏ วนิดาอย่างหมองใจหมาย	เราเปนเชื้อสาย
กษัตริย์ประเสริฐสวรรยา
๏ เบื่อหนีสมบัติบรรพชา	เจริญพรหมเมตตา
สละสลัดยินดี
๏ แท้ท้าวสุริยวงศ์กษัตรีย์	ยังมายายี
ไฉนจงแก้กังขา
๏ ดาบสก็สังวรรณา	นิยมมายา
นุวัติกษัตริย์สำแดง
๏ บำบัดมานัสนางแหนง	โดยจริงแจ้งแจง
อเนกนานัปปการ
๏ นางเชิญรับราชกุมาร	ดาบสองค์อารย์
ก็ยังนิโครธมหา
๏ รับราชอุไภยขัตติยา	ต่างองค์อัชฌา
บหวังสำผัสพ้องพัน
๏ นำนางโดยด่วนด่วนครร	ไลลงตามวัล
ลดาอันอ้อมทุมาน
๏ ลงลุแหล่งพื้นพสุธาร	นิวัตยังสถาน
นิวาสนเวิ้งบรรพต
๏ ให้นางกับราโชรส	อยู่อาศรมบท
อันมีที่กั้นกำบัง
๏ เสาะหาโภชนสาลีทัง	มธุกรร้างรัง
ประโยชน์ยุพินภักษ์ภุญช์
๏ กอบเกื้ออุปการนุกุล	ไป่หวังทารุณ
ทุศีลเสื่อมสมาบัติ
๏ บำเรอบำรุงสองกษัตริย์	โดยธรรมเที่ยงทัด
บได้จะเกียจเดียดฉันท์
๏ นับนางหนึ่งน้องเนืองครรภ์	นานเนาในบรร
ณศาลวนาศรม ฯ
๑๙
๏ วันหนึ่งนาฏยุพาสุดารัตนผทม
ในที่นิทรารมย์	สำราญ
๏ เชยชมราชปิโยวโรรุปก็ปาน
โฉมบิตุเรศธาร	ธรา
๏ หวลคิดจิตตวิกลกมลทุมนอา
รภถึงพระภรรดา	บพิตร
๏ โอ้เคยร่วมรสเคยเสวยรมยนิตย์
หลัดหลัดวิบัติปลิด	ประจาก
๏ ป่านนี้ท้าวจะคำนึงประหนึ่งกนิฐพราก
ฤๅใจจะไกลหลาก	ไฉน
๏ จักโศกฤๅจักสำราญประมาณกิจก็ไกล
หยั่งน้ำฤหยั่งใจ	ก็ยาก
๏ ธรรมดาชาติบุรุษบมิยุติจะปาก
มากรักก็มักมาก	วิการ
๏ ไหนเลยท้าวจะตามรนามทุรสถาน
เราเดียวสุดาพาล	อเนก
๏ หนึ่งท้าวทรงกฤษดาธิการอดิเรก
ไร้นางกษัตริย์เษก	ฤมี
๏ คิดคืนยังนคราวนาทุรวิถี
ไป่เคยผลูลี	ไฉน
๏ หญิงเดียวอยู่อนาถบมีญาติมิตรใด
เห็นแต่ชฎิลไพร	นุกูล
๏ ท่านใช่วงศคณาวิสาสะและประยูร
หาผลให้ภูญชน	ผดุง
๏ แท้ท่านเหนื่อยจิตต์หน่ายมลายนุเคราะหจุง
แม่ลูกฤคุงคง	ชีวิต
๏ ควรเอาบาศอุบายทำลายสมณกิจ
ด้วยเลศดำฤษณ์สิทธิ์	ประหาร
๏ ให้หลงรสสำเริงลเลิงจิตต์ลลาญ
อยู่อุปการภา-	ระเรา
๏ คิดแล้วอัคสุดายุพาพักตรเฉลา
เข้าที่ผทมเนา	สำราญ ฯ
๒๘
๏ ยามอรุณเรือง	แสงทองประเทือง	ท่องท้องคัคณานต์
พระอรอัคราช	วิลาสเลงลาญ	เสด็จอุฐาการ
จากนิทรารมย์
๏ ช้อนชูลูกเจ้า	วางบนพระเพลา	ให้เสวยนม
ประโลมปลอบพลาง	วางให้บันทม	พัดรำเพยลม
กล่อมไกวไปมา
๏ แล้วเสด็จจรลี	โสรจสรงวารี	วิเลปคนธา
ปรัศผัดผ่อง	ลอองพักตรา	พิมพ์เพียงรำพา
วดีนิศกลง
๏ ทรงพระภูษา	เชิงช่อรจนา	สไบบัญจง
ทรงเครื่องประดับ	สำหรับพระองค์	สรวมใส่ธำมรงค์
มงกุฎกษัตรีย์
๏ ย่างเยื้องยุรยาตร	รทวยนวยนาฎ	กรีดกรายจรลี
มายังศาลา	มหามุนี	ถวายกรดุษฎี
รเมียรมายา
๏ ปัดเป่าเผ้าผง	ปูลาดอาสน์ทรง	ร้อนเย็นเวลา
น้ำใช้น้ำฉัน	สารพรรณจัดมา	ทำดั่งศรัทธา
ปราโมชเปรมปรีดิ์
๏ เก็บดอกไม้ร้อย	ต่างต่างมาห้อย	ในคันธกุฎี
รวยรสรัญจวน	อวลอบมาลี	หวังใจให้มี
กมลวนเวียน
๏ สิทธาพาซื่อ	ฟั่นเฝือเชื่อถือ	ศรัทธานางเพียร
บรู้ในกล	วิจลจักเบียฬ	สิกขาให้เนียร
พินาศสาธารณ์
๏ ธทรงมัธยัต	บได้จักตรัส	ท้วงทัดทักทาน
องค์อัควิไลย	ได้โอกาศการ	ประโลมลองลาญ
ด้วยกลกสัตรี
๏ ชม้ายชายตา	ชำเลืองเยื้องผ้า	ห่มให้ยินดี
ชายตาประจบ	สบเนตรทำที	กระบวรยวลยี
หลบเลี่ยงเอียงอาย
๏ นั่งคอยสิทธา	จะมาแต่ป่า	สุริยาเย็นชาย
พระอรโฉมยง	บัญจงแต่งกาย	ใส่กลิ่นกำจาย
กำจรเสาวคนธ์
๏ ขับฟ้อนรำเล่น	ทำเปนไม่เห็น	ดาบสมาดล
ครั้นใกล้ถึงตัว	ทำกลัวลาญลน	สไปใส่กล
หลุ้ยหลุดจำราย
๏ ดาบสเห็นนาง	หมางจิตต์ระคาง	รังเกียจเอียดอาย
ทำเมินเดิรไป	บให้ระคาย	ต่อเลี้ยวลับกาย
จึงค่อยเข้ามา
๏ นั่งหน้าอาศรม	กล่าวโดยนิยม	การุญโอภา
ว่าพระเทพี	มีอุปการา	ปรนิบัติอาตมา
สุจริตภักดี
๏ แต่บต้องกิจ	วินัยบรรพชิต	รคนสัตรี
ฦๅชาฟ้าดิน	ราคินจักมี	ฝอยกับอัคคี
บควรใกล้กัน
๏ จงฟังเราว่า	อยู่แต่ศาลา	เลี้ยงลูกผูกพัน
เมื่อเจ้าจะมา	สนทนาทางธรรม์	ต่อหลายหลายวัน
ค่ำมืดอย่ามา ฯ
๒๑
๏ นางฟังดาบสโอวา	ทนศาสนสุภา
สิตสารา	นุสนธิ์สนอง
๏ ไป่โดยมานัสนางปอง	บมิลุปรทุษฐจอง
ใจตระหม่าหมอง	ก็กล่าวกลาย
๏ ทอดตนตีทรวงอุบายฟาย	อสุชลอภิปราย
โอ้อุบัติกาย	ประกอบกรรม
๏ เคยเสวยสุขสวัสดิเทียรอำ	มรฤนิรทุรำ
ทุกขนำเนา	พนาลี
๏ เห็นแต่มุนินทรปรานี	อุปการจิตตมี
กัตเวที	สนองคุณ
๏ ฤๅแปรเปนโทษทารุณ	สุจริตจิตตสุน
ทรหวังบุญ	ก็เปนดาย
๏ จักอยู่ใยเลยละอายกาย	ผิวชนมมลาย
หมายประเสริฐกว่า	ประดักแด
๏ ค่อยลาดาบสจงแล	มุขกนิฐจะแปร
ปรโลกแห	พระบาทา
๏ ไหว้พลางนางพาษปธารา	นขชุลิตขมา
คมนายัง	สำนักนาง
๏ ลืมเลยภุญชนผลสำอาง	สระสริระสรรพางค์
ให้พิลาปปาง	ทำลายวาย
๏ สายัณห์เท่ารุ่งสุริยสาย	จริตพิกลกลาย
การพิบัติกาย	พิกลมี
๏ เท้งทอดอ่อนองคอินทรีย์	ครุวนะกัทลี
เล่ห์วิสัญญี	ก็ดูดาล ฯ
๑๔
๏ ป่างอัลกัปกมุนิน	ทรชฎิลชฎาธาร
เสร็จกิจหุลายชุสการ	ก็อุไทยทิพากร
๏ จงกรมนิยมอิริยา	บถจาตุสังวร
เพื่อผ่อนพยาธิทุกขธร	วิกลกายา
๏ โดยรอบนิวาศรมบยล	นฤมลก็สงกา
เชียบศัพท์ไฉนสุรสุดา	จรดลตำแหน่งใด
๏ นอนนิทร์ก็ผิดบุรพกาล	ประมาณประหม่าใจ
บัดวิวเรตทวารใน	วรนุชนวลผจง
๏ เห็นสมประดีวิยวินาส	วิปลาศลอายองค์
ดาบสธเคลิ้มจิตตดำรง	ศิลพรหมจรรยางค์
๏ ลดนั่งณเบื้องศิระประเทศ	ตระกองเกศพระนางวาง
เหนือตักพระหัตถ์สำผัสกลาง	อุรอุ่นลมุนกาย
๏ เอื้อมเอาชโลทกชโลม	สริรางคโปรยปราย
นางแสร้งอสาสะและระบาย	สติติงดำรงองค์
๏ เลื่อนจากอุจังคอภิวาท	วรบาทชฎิลดง
โดยด่วนขมาธิกรทรง	ดุษฎีเสงี่ยมสาร
๏ ดาบสผนวชพนัสเนิน	และเจริญกสิณฌาน
ราคร้ายรำงับวิกลปาน	กุกุลามมลายแสง
๏ ได้เชื้อพอเชื่อมและอัคนี	ก็วิโรจนเรืองแรง
ราคาจลาจลสำแดง	ปรปักษพรหมจรรย์
๏ เสื่อมศีลสำรวมจิตตสมา	บัติวีริยาธรรม์
ร่วมราคอำเภอกมลมัน	ทภิรมยใหลหลง
๏ เสียทางสวัสดิ์อมตโมกข์	จตุรโอฆเบียนองค์
เพื่อพาลพธูทิพยดำรง	หฤทัยบันเทิง
๏ พลั้งเพลินเจริญสุขสังวาส	ดุจบาศจองเชิง
ช้างมันทเมือบพลละเลิง	ชลอร่ามจลงจอง
๏ ถ่อมถอยพลาพหลหาญ	สุรร่านรเริงปอง
ติดแหล่งลลายจิตตลำพอง	ก็อำนวยอำนาจนาง
๏ หาผลเลี้ยงอุภัยพงศ์	สุริยวงศบเว้นวาง
จนราชปิโยรสวรางค์	วยวัฒนากาล
๏ เริ่มเรียนธนูศรพิเศษ	วิธิเวทวิสดาร
แต่องค์พระดาบสชำนาญ	ศิลปศาสตรศึกษา ฯ
๒๘
๏ ปางองค์ปรัน	ตปะธรธรร	มิกราชมหา
นราธิบดี	ดิลกสุธา	แต่หัสดีพา
ชาเยศแรมวัง
๏ ท้าวบเปนสุข	อาดูรพูลทุกข์	ทับทรวงเพียงพัง
ป่วนปั่นโทรมซุด	แสนสุดกำลัง	หฤทัยรุมรัง
ร้อนรักอักอวล
๏ บรู้จักคิด	ไต่เต้าตามติด	พระน้องนงนวล
โศกาอาไลย	พิไรรำจวน	ครวญคร่ำกำศรวญสยบสมประดี
๏ พระสนมบริพาร	เฟี้ยมเฝ้าเอางาร	อเนกนารี
ลำเภาพาลเพ็ญ	เบ็ญจกัลยาณี	ล้วนสาวกษัตรีย์
ตรศักดิ์สาวสวรรค์
๏ บำเรอราชา	ดุจดวงดารา	พรรณรายล้อมจันทร์
พระไทยไป่ลืม	ปลื้มจิตต์ผูกพัน	คำนึงถึงอรร
คเรศเทพี
๏ ทรงสถิตไสยา	อยู่งารรำภา	รำเพยพัชวี
รุ่มร้าวผ่าวร้อน	ดังเปลวอัคนี	เสด็จสรงวารี
สุหร่ายปลายลออง
๏ อวลอาบทราบกาย	ภายในไป่หาย	ร้อนเร่าเศร้าหมอง
หวลเห็นเปนนาง	เคียงข้างประคอง	แลใช่ไหม้หมอง
รำจวนหวลหา
๏ เสด็จยังอุทยาน	ประพาสสุมาลย์	วิมลมาลา
เลวงเสาวคนธ์	กลกลิ่นจินดา	ยั่วยามกรีฑา
ภิรมย์สมสมร
๏ เสด็จออกโรงรัตน์	จำชื่นขืนตรัส	กิจการพระนคร
โดยอัชฌาไสย	พระไทยอาวรณ์	บำรุงราษฎร
โดยวัตขัตติยา
๏ นานาประเทศ	ได้แจ้งแห่งเหตุ	พระจอมสุธา
เลือกสรรค์บัญจง	อนงคธิดา	วิลาสลักษณา
ถวายเปนมหิษี
๏ บเอื้อมอินัง	นางใดไว้หวัง	เปนอัคเทพี
เกลี่ยกรีฑารมย์	พระสนมนารี	บำเรอฤดี
คับแดกังวล
๏ ดำรงราชฐาน	นานนับลับวาร	ล่วงปีเดือนดล
ถึงกาลพระองค์	จะปลงพระชนม์	ยังมิ่งเมืองบน
สู่สวรรค์ครรไลย
๏ ทรงพระประชวร	พระโรครัญจวน	รันทำหฤไทย
รั้งเรื้อเหลือหมอ	ครีครอครุ่นไป	เยียวยาแก้ไข
ซูบทรุดทุกที
๏ ให้แต่งบูชา	เนาวเคราะห์ทวา	ตั้งเครื่องพลี
สรงทิพย์มุรธา	ภิเษกสวัสดี	โดยพรหมพิธี
จำเริญชนมา
๏ ผันแปรแก้ไข	ตามคัมภีร์ไสย	ประเภทนานา
จนสิ้นตำหรับ	ลัทธิโหรา	ท้าวเสด็จสวรรคา
ไลยลาญชีวัน
๏ หมู่มุขมนตรี	พระสนมนารี	นิกรกำนัล
พิโยคจากเจ้า	ร้อนเร่ารุมรัน	ตีทรวงโศกศัลย์
กำสรดเศร้าหมอง
๏ ไห้สรงพระศพ	พระจอมพิภพ	ใส่พระโกฐทอง
ไว้ใต้เศวตฉัตร	แท่นรัตน์เรืองรอง	ตั้งเครื่องเนืองนอง
ตามซ้ายฝ่ายขวา
๏ เครื่องสูงชุมสาย	ไม้เงินทองราย	ระเบียบบูชา
ชแม่พระสนม	ทุกกรมกัญญา	ทุกเวลามา
กำสรดสงสาร
๏ ประโคมแตรสังข์	ทุกยามระวัง	วิเวกกังวาน
เสนาข้าเฝ้า	ทุกเหล่าพนักงาร	อยู่เฝ้าบริบาล
ตามศักดิ์กษัตรา
๏ เสนาบดี	ปโรหิตพญารี	มวญมาตย์คณา
ชุมกันสันิบาต	ในราชสภา	ประพฤติทรรษา
เรื่องราชนคร
๏ ว่าราชสมบัติ	นิราสกรุงกษัตริย์	เปนปิ่นภูธร
จักเกิดยุคเข็ญ	เปนสัตถันดร	เพื่อโจรดัสกร
อุบัติบีฑา
๏ ควรเราจะเสี่ยง	บุษยรถโดยเยี่ยง	รบิลโบราณ์
เชิญท่านผู้มี	อภินิหารมา	เปนจอมขัตติยา
ดำรงธรณิน
๏ พระโหรจึงว่า	ข้ากำหนดมา	ในปรติทิน
อันองค์ผ่านเผ้า	ผู้เจ้าแผ่นดิน	อื่นไกลใครถวิล
เปนเปล่าป่วยปอง
๏ พระราชบุตรา	อันหัสดีพา	ไปทั้งครรภ์ครอง
บุญญานาเนก	ภิเษกสมพอง	จักมาสืบสนอง
สุริยวงศ์พงศ์พันธุ์
๏ ผู้ท่านมนตรี	จงตั้งภักดี	พระบาทโดยธรรม์
ช่วยกันบริรักษ์	พิทักษ์เขตขัณฑ์	ไตรมาศจักบัล
ลุราชนครี
๏ นายกมุขมาตย์	ฟังโหราราช	นิยมยินดี
เกณฑ์กันรักษา	ประชาธานี	คอยวันราตรี
กำหนดพฤฒา ฯ
๑๖
๏ ปางนั้นอัลกัปกดา	บสเสวนา
ด้วยองคยุพินพิมพ์จันทร์
๏ ลืมฌานลาญหลงผูกพัน	เกื้อกามามันท์
บันเทิงสำเริงสุขรมย์
๏ วันหนึ่งรัติยาประถม	นั่งหน้าอาศรม
ประพาสดาราราย
๏ ดูนักขัตฤกษ์ทั้งหลาย	โดยอุปเทห์ทาย
อุบัติวิบัติอันมี
๏ เห็นดาวกรุงโกสามพี	เหตุโหดหาศรี
ขมุกขมัวมัวมนท์
๏ รู้แท้ว่าเจ้าสากล	จะสิ้นพระชนม์
ก็กล่าวอุทานด่วนพลัน
๏ ดูราภคินีโนมพัน	วันนี้ปรัน
ตปะจะถึงมฤตยู
๏ นางน้องสนองท้าวโดยผลู	ท่านกล่าวนี้ดู
คดีบเยี่ยงยุติธรรม์
๏ ฤๅหนึ่งเปนเวรเวียนวัน	กับท้าวปรันตป์
แรงพิโรธยังไป่หาย
๏ ใช่แม่อย่าหมองใจหมาย	ฤกษ์บนบรรยาย
นิยมผู้มีภินิหาร
๏ ใช่เรียมรักชังจังฑาล	หากเหตุเห็นการ
ก็กล่าวแต่โดยสัจจัง ฯ
๑๙
๏ ปางนั้นนาฎยุพาสุดารัตนฟัง
ภรรดานิราวัง	วินาส
๏ ท้าวทอดองคกำสรดรทดทุกขอนาถ
เพียงสายสนีสาด	สยบ
๏ อ้าโอ้อัคนรินทร์ยุพินทรพิภพ
เลี้ยงข้าพระคุณลบ	สุธา
๏ น้องหวังจิตต์จะสนองลอองบทนรา
บุญน้อยนิรามา	ประจาก
๏ ต่างไกลไข้ก็บเห็นและเปนทุกขลำบาก
ตายจากก็ต่างยาก	จะเยือน
๏ โอ้อกอาตมเอ๋ยเสวยทุกขบเบือน
ใครเลยจะเหมือนอก	บมี
๏ เสียดายราชนคเรศนิเวศน์วิยศุลี
เก้าแก้วประกอบตรี	พิมาน
๏ สมบูรณ์สรรพสมบัติวัฒนอุฬาร
มั่งมูลทหารพา	หนะ
๏ ฦๅข่าวท้าวทศทิศรอิดฤทธิฤพระ
สู่สวรรค์ครไลยละ	พเอิญ
๏ โอรสเราผิวอยู่ณบุรรัตนเจริญ
มวญมาตย์จะชุมเชิญ	ภิเษก
๏ ถวัลยวงศ์อิศรวราทิพากรดิเรก
เมืองออกโทตรีเอก	อนนต์
๏ โอ้ว่าเวรุวิบัติกำจัดบุรีวิกล
อาภัพสำหรับทน	เทวษ
๏ ครวญพลางสองกรทุ่มชละลุมชลสุเนตร
มวยมุ่นศิโรเพฐ	พิกาล
๏ เอนอ่อนองคพิลาปรทาบอรละลาญ
อาลิงคกูมาร	กำสรด ฯ
๑๑
๏ ปางนั้นพระองค์อัล-	กปากะดาบส
เห็นนางธรันทด	ปริเทวนาการ
๏ ลาเภลำเภาเยา	วประภาษนุศาสน์สาร
อ้าแม่วิมลมาลย์	อดุรใดณโฉมฉาย
๏ เบญจขันธสรรพสัต	วอุบัติก็ทำลาย
ทุกข์สุขสำหรับกาย	นรโลกยปวงเปน
๏ ฤๅแม่ฉงนจิต	ตอนิจบแน่เห็น
สงสารรำคาญเข็ญ	ก็ประวัติแปรปรวน
๏ ดินฟ้าสุธาวาส	คิรีราชมูลมวญ
พรหมพิษณุอิศวร	ก็ลุล่มประไลยกัลป์
๏ อย่าแม่กำสรดโศก	วะวิโยคแสนศัลย์
ใช่ท้าวธสู่สวรรค์	คตฤๅจะคืนคง
๏ อ้าองค์พระสิทธา	จิตต์ข้าบใหลหลง
หากโศกสงสารองค์	วรราชกุมาร
๏ เสียทีกำเนิดใน	ขัติยาวราสถาน
อาภัพสาธาร	นิรไอศวรรยา
๏ แม้มาทสถิตวัง	สุริย์วงศ์ณานา
จักเชิญเสด็จรา	ชภิเษกกษัตริย์สนอง
๏ อ้าแม่ฤปรารภ-	พิภพจะหวังครอง
เปนภาระเรียมปอง	อนุเคราะหจริงจินต์
๏ เรียมจักประสิทธิ์เวท	อุปเทศลเบงพิณ
คชาทยายิน	กิจกอบประดุจหวัง
๏ ให้องค์พระเยาวยศ	ธนำคชพยุห์ยัง
เวียงราชจำบังพัง	ชนบทเอาแดน
๏ อ้าท้าวธการุญ	และพระคุณโกฏิแสน
กว่าฟ้าสุเมรุแมน	ภูมิภาคยฤๅเสมอ
๏ เชิญท้าวประสิทธิ์สอน	ศิลปศาสตรบำรเรอ
ลูกท้าวธให้เปรอ	บุรีโดยประสงค์สม ฯ
๑๒
๏ ขษณอัลกัป	กมุนินทรบรม
คณเวทอุดม	กลพิณพิศาล
๏ สุภวารมหุติ	บริสุทธิ์บริหาร
วรราชกุมาร	ทิพยมนต์สัธยาย
๏ กลพิณกลเวท	กนิเทศอุบาย
อุปเทห์วิธิสาย	คติยางค์บริบูรณ์
๏ ก็สำฤทธิมโน	รถนาถนุกูล
พระอุเทนก็พูล	มนสานติสำเริง
๏ อภิวันทนะบาท	มุนินาถดำเกิง
วรวากยดำเลิง	วรวัฒนบนาน
๏ ธก็กล่าวมธุรา	และประกาสิตสาร
ดุรยอดยุพมาลย์	วรพักตรประภา
๏ พระกุมารจะจร	พระนครคณา
นรราษฎร์อมจา	จะวิจลจิตแหนง
๏ วัตถุไดและประสงค์	ขัติวงศสำแดง
วรนุชจงแจง	อนุกิจกุมาร ฯ
๑๔
๏ เมื่อนั้นพระเยาวพนิดา	สวนานุสนธสาร
รู้แท้พระเอารสยุพาล	จะจรเจียรประจากกาย
๏ อาลัยหทัยทุกขระทด	และสยดสยองสยาย
เกศกรตระกองตรุณฟาย	อสุพาษปรำพรรณ
๏ อ้าดวงมณีวิมลมง	คลลักษณ์เฉลิมขวัญ
ขวัญเข้าก็เยาวบมิทัน	จะอุไทยประเทืองโฉม
๏ ดังฤๅจะสัญจรทุเรศ	หิมเวศรทมโทม
สันโดษบใครและจะประโลม	สมรเพื่อพอเปนสอง
๏ โป่งป่าคณาคณปิสาจ	ก็ฉกาจฉกรรจ์คนอง
หลอนหลอกลำพังพละลำพอง	พพำผิ่วพพึมเสียง
๏ ยอแสงพระสุริย์คณชนี	จรี่ร่ายทุมาเมียง
โหยไห้วิเวกศัพทสำเนียง	ระเรื่อยร้องร่ำเรียกผัว
๏ แม่ม่ายประลองไนวนร้อง	ซแซ่ซ้องก็พึงกลัว
จักระจั่นและเรไรก็จะรัว	สุรเสียงสท้านเย็น
๏ ขวัญแม่บเคยนิรอุรา	อนิจาจะไปเห็น
ขุกไข้ก็ไกลมาตุรเปน	ทุกขเทียมสุเมรุแมน
๏ จักห้ามบให้ครรลยยัง	นคเรศครองแดน
ธานีบมีอธิปแหน	สิริราชไอศูรย์
๏ ปรานีประชาชนสกล	จะวิจลอาดูร
ควรพ่อจะต่อขัติยประยูร	ผดุงเดิมสุธาดล
๏ เจ้าไปผิถึงพระบริราช	และอำมาตยชาวชน
ไป่เคยตระหนักสริรยล	วรภาคพงางาม
๏ พ่อพึ่งสำแดงขัติยชาติ	บิตุราชเสนอนาม
นาศักดิ์มหามุลิกตาม	ตำแหน่งในจำเนียรองค์
๏ ธำมรงค์วิมลกำพลพัสตร	วรกษัตริย์สำหรับทรง
แม่เปลี่ยนพระบาทพระบิตุรงค์	ธิบดินทร์ประทานมา
๏ บนเกยกนกรัตนวัน	ทิชะจัณฑโฉบพา
ป่าวปวงอำมาตยคณา	ก็จะสร่างมโนขนาง
๏ ตัวแม่จะเนาวนทุเรศ	ยุบลเหตุจงพราง
แหวนผ้าจงพ่อทัศนต่าง	วรพักตรมารดร
๏ มาแม่จะชมบรมรูป	วรภาคยสายสมร
เปนอาวสานทิวสจร	ก็จะห่างจะเห็นกัน
๏ ตรัสพลางก็อาดูรพิลาป-	พิโยคโศกศัลย์
กอดองค์พระโอรสรำพรร	ณประสิทธิ์ประสาทพร ฯ
๑๖
๏ ปางนั้นหน่อนาถอดิศร	อุเทนบวร
กษัตริย์ประเสริฐศิลปา
๏ เห็นชนนีนองชลนา	สงสารโศกา
ก็กอดพระบาทโศกี
๏ อ้าพระแม่มิ่งโมฬี	พระคุณอารี
อำรุงผดุงเปนตน
๏ ไป่ทันสนองบาทยุคล	เวรามาดล
วิบากประจากเจียรจรัล
๏ เพื่อพระบิตุราชธิปครร	ไลยโลกสู่สวรรค์
พระคุณก็ควรไปสนอง
๏ ใช่ข้าบอาลัยลออง	พระบาทจงปอง
ประโยชน์สมบัติเปนดี
๏ พระแม่จงโปรดปรานี	อย่าทรงโศกี
แก่ลูกจะไปเปนลาง
๏ ขอพระคุณคุ้มเกศกลาง	ดงดอนเดิรทาง
พนมพนาทุรคม
๏ ผิวข้าลุลาภนิยม	สนองบาทบรม
นราธิเบศบิตุลา
๏ เสร็จข้าจักกลับคืนมา	รับพระมารดา
นิวัตินิเวศน์เสวยวัง
๏ ตัวแม่บคิดคืนหลัง	อย่าพ่ออย่าหวัง
จะคิดจะรับกลับคืน
๏ รักเจ้าสุดอกแม่ฝืน	แต่ตัวโหดหืน
บควรจะให้ใครเห็น
๏ กรรมแล้วสู่กรรมจำเปน	ลำบากยากเย็น
ในป่าไปกว่าวางวาย
๏ ร่ำพลางนางนองเนตรฟาย	อาลัยในสาย
สวาทพระราชบุตรา
๏ จนปัจจุสสมัยมิกา	พระลูกทูลลา
พระบาทสมเด็จชนนี
๏ มายังบรมราชฤๅษี	ด้วยจิตต์ภักดี
ก็น้อมประนตอำลา
๏ ดาบสอวยพรวรา	ประสาทพิณพา
มานั่งยังที่จงกรม
๏ พระกุมารก็อ่านอาคม	ดีดพิณบรรสม
บนสาขทุมบรรเลง
๏ บรรฦๅสรศัพทครื้นเครง	ครื้นครึกอลเวง
ด้วยศัพทเกริ่นคชสาร
๏ คชสรรพ์จรรโจษบริวาร	บริเวณวนานต์
ก็เต็มด้วยนาคนานันต์
๏ นาเนกคชลักษณ์สิบพรรณ	สิบพวกสกรรจ์
สลอนสล้างลางพงศ์
๏ ลางเผ่าคชอำนวยวงศ์	คชาธารมาตงค์
พินายพิเนกเอกทันต์
๏ เผือกเนียมนิลนพสุบรรณ	สุปดิษฐปิงคัล
โคบุตรชมลบล้ำหลาย
๏ ล้ำเหล่านาเคนทร์ตัวนาย	ตัวหน้าน้อมกาย
กับบาทพระราชกุมาร
๏ พระกุมารก็ซ้ำสั่งสาร	สั่งสารนายการ
ประกาศกำหนดคชา
๏ คชอันแก่เกินกายา	กาเยนทรยุพา
ก็ห้ามให้คับคืนไคล
๏ คืนคลายังป่าโดยใจ	โดยจัดจักไป
สกรรจ์พิกัดพอเกณฑ์
๏ พอกาลสุริยาอุเทน	อุไทยนเรนทร์
ทรงบัณฑุพงศ์เผือกพรรณ
๏ พรรณพระภาคย์เฉิดฉัน	เฉิดโฉมเฉกบัญ
จศิขรกรกุมพิณ
๏ กัมพลธำมรงค์ราชินทร์	ราชูบดินทร์
ก็สวมสำหรับกับองค์
๏ จรจากอาวาสวังวงศ์	เฉียงอุดรตรง
สพร้อมด้วยคชหลั่งหลาย
๏ หลั่งล้วนคชคณพรรลาย	พรรฦๅคือสาย
สมุทร์กระฉ่อนช่อผกา ฯ
๑๕
๏ นิลคชคณเปนนา	ยกมรรคานำ
นิเทศทาง
๏ นิกรคชคณลางบาง	คนตเคียนคาง
รเนนนอน
๏ คชคณบริพารสลอน	ยางแลยูงถอน
ตล่งลาน
๏ นิกรคชคชาธาร	อัษฐวงศ์วาร
อเนกา
๏ นิกรคชอำนวยนา	เคนทรจูฑา
ทศาสาร
๏ นิกรคชบริวาร	มากประมาณการ
กำหนดหมาย
๏ คณอัษฐคชตัวนาย	คชพลพลาย
สพร้อมพรัก
๏ ส่ำคชนิกรสุภลักษณ์	พาจตาลิพรรค
พหูหาญ
๏ ส่ำคชนิกรเริงราญ	อาจผชญชาญ
ชนะงา
๏ ส่ำคชนิกรชื่นตา	เห็นแต่ฉายา
ก็แทงทัน
๏ ส่ำคชนิกรชาญฉกรรจ์	เมื่อบทมึนมันท์
ทลวงลาม
๏ พลคชสุระสงคราม	ดูสง่างาม
กระหึมหวล
๏ ส่ำคชนิกรซึมซวน	คอยจะเจียรจวน
ก็โจมแทง
๏ นิกรคชกำแหงแรง	โดยเสด็จแซง
สลับสลอน
๏ นิกรคชคณแซงจร	บนอัมพรเลื่อน
ตระหลบควัน
๏ ส่ำคชนิกรนำพรรค์	แล่นจะจวดกัน
แลโกญจนาท
๏ วิจลสกลโลกธาตุ	ก้องทั้งอากาศ
ก็อุโฆษ
๏ นิกรสัตวจรรโจษ	ลางก็แล่นโลด
ตระหลบหนี ฯ
๑๑
๏ อุเทนยุพาพงศ์	สุริย์ทรงธเรษตรี
เดโชวโรมี	พลภาพเจษฎา
๏ ทรงบัณฑุนาเคน	ทรพิลาสโลกา
เงื่อนอินทรออกอา	สุรราชสงคราม
๏ นาคาคณาพรรค์	ก็อนันต์อเนกตาม
ทศทิศดูงาม	นิกรเทพยอวยพร
๏ เสด็จโพนประพาสชม	รุกขพนมพนาดอน
ราวรัถยาจร	สุขสานติ์สำราญรมย์
๏ เกดแก้วพิกุลกา	รณิกาสุกรมยม
เล็บนางอนงค์นม	สวรรค์สวัสดิสาวสวรรค์
๏ ปริงปรางปรงปรูปริก	กรจับจิกขจรจันทน์
สละสลับแสลงพัน	พยอมโยธกากาญจน์
๏ ทิ้งถ่อนกระทุ่มกระทุง	อำพันพุงทลายลาน
ตูมตาดมต้องตาล	ยี่สุ่นโศกมสังสน
๏ สุรภีสุมาลย์มา	ลุลีลาจำปาปน
เสาวรสรสคนธ์	กุหลาบเลื้อยลำดวนดง
๏ สารภีภิรมย์รส	รเหยหอมมหาหง
คัดค้าวสาวหยุดประยงคุ์	รดะดอกรดูดวง
๏ กฤษณาสุรารักษ์	กระลำพักอำพันพวง
กระแจะกำจรจวง	กำจายรสเรณู
๏ เห็นเช้าสีดาห้อย	ระย้าย้อยระดาดู
เช้านี้พระแม่กู	จะหิ้วหากระเช้าสาน
๏ ไป่เคยวิบากบาป	จะหอบหาบแสรกคาน
ดงเดิรก็กันดาร	จะเสาะสอยแสวงผล
๏ นมนางวิลาวัณย์	ปรเล่ห์ถันยุคลนน
ทลีเลรฦกชล	ขษิราพุ์กระหายหอม
๏ เห็นวัลพันรุกข์รัด	ก็กำหนัดมโนตรอม
กลกรพระแม่ออม	ตระอรแอบประทมชม
๏ ปานนี้พระแม่เจ้า	จะร้อนเร่าอุรากรม
ขุกทรงประชวรลม	ก็บใครจะอยู่งาร
๏ กำจัดวิบัติบาก	กำจัดจากก็สงสาร
ระกำกรรมก่อนกาล-	จำนองสนองกรรม
๏ สหัสคุณอดูลย์มี	ชนนีธอุปถัมภ์
ไร้ใบดังไร้ทำ	อุปการะคุณสนอง
๏ แสลงใจอาไลยคิด	แสลงจิตต์สลดตรอง
น้ำนองประหนึ่งนอง	ชลไนยพิไรครวญ
๏ ครวญพลางธลีลา	คชพาหน์หมื่นมวญ
สายัณห์ตวันจวน	อัสดงคเพลา
๏ แรมพักสำนักใน	ชยพฤกษฉายา
นาเคนทร์คณามา	ก็ระแวดระไววัง
๏ บุญญาธิกาการ	ภินิหารหนหลัง
ย่อมยั้งประโยชน์ยัง	อุปการะกอบหมาย
๏ เทพาสุรารักษ์	ก็พิทักษทุกภาย
ไป่อันตรายกลาย	อนุกรมนิยมมา
๏ ทางเท่าบุรีราช	ประมาณมาศลีลา
เทพย่นมรรคาคลา	สัปตวารก็ลุดล
๏ หยุดยั้งยังชายป่า	คชพาหน์โจษจล
ก้องโกญจนาทกล	อสุนีคนองสาย
๏ เสียงเท้าสำเฑียรเทียม	ธรณิศทำลักทลาย
หักป่าจำรายขจาย	ตล่งเล่ห์ชำเลลาน
๏ เสด็จยังวิมลมณ	ฑลต้นพระไทรสถาน
แทบสระปทุมมาลย์	ณประจิณทิศา
๏ เมิลแม้นกุมารแมน	ประจากแดนพิมานมา
เฉลิมโลกยขวัญตา	ประพาสพื้นธราดล ฯ
๑๖
๏ อุเทนราชเรืองรณ	เรืองฤทธิ์ภุชพล
นุภาพซั้นสั่งสาร
๏ สั่งสารนายฝูงบริพาร	บริภัณฑ์ทุกสถาน
สถิตยถ้วนทุกภาย
๏ ทุกภาคย์เสร็จเสด็จผาดผาย	ผาดเพียงนารายณ์
นเรศรทรงสายสินธุ์
๏ สายสินธุ์นฤมลชลธิน	ชลเทียบสระอินทร์
สอาดสอ้านโอฬาร์
๏ โอฬารโกสุมภโสภา	โสภาคย์บุษบา
บุษเบญจบานตูมสลอน
๏ สลับจงกลนีเกสร	เกสรภมร
ประเอียงเอาทราบทระหึง
๏ ทรหวลเซงศัพทประอึง	ประอรคล้ายคลึง
สังคีตซร้องเสียงผสาน
๏ ผสานเสียงเสนาะในสระสนาน	สระสนุกในธาร
ในถิ่นสทื้นมัตสยา
มัตสยาเหลือไตรไคลคลา	ไคลคล่ำเหยื่อหา
ยังฝั่งคละคล้ายสวายไหว
๏ สวายหว่ากากดโกไลย	โกไลยเลมไคล
เขงข้อค้าวคือคางเบือน
๏ คางเบือนบอกแก้มช้ำเชือน	แก้มช้ำชายเตือน
ไปหาไปสู่หมู่หมอ
๏ ปลาหมูสู้เสือร้ายรอ	แรดร้ายมีนอ
กระโห้กระแหหางแดง
๏ นวลจันทร์จังโกกชวาดแชวง	สร้อยสร้าซิวแขยง
ปักเป้าแลแป้นแปบปน
๏ ตลุมพุกอุกอ้าวอานนท์	อานันท์ยี่สน
สีเสียดกระโสงหนามหลัง
๏ โลมาตาเดียวทูกัง	หลิดหลาดลิงลัง
ฝักพร้าแลพรวนพรมพราม
๏ ชโดดาบด้องดุกโดดตาม	เพียนทองท่องชลามพุ์
ชระเหลียกในก้านกอบัว
๏ ปลาม้าหวายหวั่นเห็นตัว	ปลาครอกชักครัว
แลลูกก็ล้อมเลมไคล
๏ หางกิ่วหางไก่หลดไหล	ในชลพ่นไพร
จันทเมดทรมางราหู
๏ กรกฏกูมินทรดื่นดู	ในสระสินธู
บรู้พิกัตโกฏิพัน
๏ พระเสด็จโสรจสรงจันทน์	รอนรอนสุริยัน
จะเลี้ยวจะลับเหลี่ยมเมรุ
๏ สมเด็จราชอุเทน	สถิตในบริเวณ
ภิมาภิมุขมณฑล
๏ หวลหาอาลัยพระชน	นีนฤมล
กำเสาะกำศรวญครวญคราง
๏ สงสารปานนี้แม่นาง	พระองค์เว้วาง
ตระโหมดตระหม่าหม่นหมอง
๏ ใครเลยจักภักดีลออง	ดั่งข้าเคยฉลอง
พระบาทยุคลนนทลี
๏ พระแม่จักไข้ฤๅดี	จักลับนับปี
จะห่างจะห่อนเห็นกัน
๏ โอ้พระสิทธาธรธรรม์	ทรงคุณานันต์
นุเคราะห์อำรุงผดุงผดา
๏ ประสิทธ์วิธีเวทศึกษา	ปรากฎเดชา
นุภาพอ้างอดุลย์
๏ ดังเราหฤโหดทารุณ	ฤๅทันแทนคุณ
สละสลัดอาไลย
๏ เสียทีมาปฏิสนธิใน	ขัตติยาราไชย
นิราสนิรามาดง
๏ แต่แม่กับลูกสององค์	สมเด็จบิตุรงค์
เสด็จสวรรคครรไลย
๏ จักอยู่จักดูดีใด	เสียทางธรรมใน
บุพพาจารยคุณอุปการ
๏ ดำริห์ทางกตัญญูญาณ	รำงับสันดาน
ดำรงวิการกังวล ฯ
๒๘
๏ ฝ่ายชาวประจันต์	นิคมคามคัน	เขตขอบอารญ
แลเห็นคชา	เข้ามาเนืองนนต์	บรู้จักผล
อาเภทเหตุใด
๏ ล้วนสารสกรรจ์	มากหมื่นพื้นพรรณ	ต่างต่างช้างไพร
รื้อชักหักร้าน	โรงนาพาไล	ขุดโค่นต้นไม้
หมากพร้าวน้าวตาล
๏ ไร่ผักฟักแฟง	เท้าฉัดถีบแทง	ทุกบ่อนบ่ทาน
ชาวบ้านร้านใกล้	ร้องไห้ประปราณ	ล้มลุกคลุกคลาน
วิ่นหนีพัลวัน
๏ เมียวิ่งเรียกผัว	เข้านอนซ่อนตัว	หลับตาหากัน
แก่กกงกเงิ่น	เดิรไม้เท้ายัน	ความกลัวตัวสั่น
จับมือเมียจุง
๏ ตาฉุดมือยาย	ย่ามใหญ่สพาย	ขาวม้าพันพุง
บ้างร้องไห้หา	แม่ป้าอาลุง	เงินใส่ไถ้ถุง
ซ่อนเหน็บเก็บมา
๏ ที่ลางเปนหม้าย	ลูกล้มผัวตาย	เปนเวทนา
เก็บของร้องไห้	อาไลยภรรดา	คราวยุคฉุกมา
สมเหมาะเหราะไป
๏ บ่าวสาวกล่าวขอ	ปลูกสร้างห้างหอ	ยังไม่ทันไร
เกิดการวิปริต	ต่างคิดเสียใจ	บ้างตกบันได
พลอยโจนตามกัน
๏ บ้างหอบลูกเต้า	พ่อแม่แก่เฒ่า	เทครัวพัวพัน
บ้างหนีแต่ตัว	กลัวช้างน้ำมัน	เงินทองเชี่ยนขัน
หกคว่ำจำราย
๏ บ้างวิ่งเข้าป่า	หนามเหนี่ยวเกี่ยวผ้า	ข้องขาดบาดกาย
ไพร่ปนผู้ดี	ไม่มีละอาย	ความกลัวตัวตาย
เสือกสนปนไป
๏ เห็นหน่อนฤบดินทร์	พระหัตถ์ทรงพิณ	พระขรรค์ศรไชย
นิสีทารมย์	ในร่มรุกข์ไทร	ต่างสงสัยใน
กมลจนจินต์
๏ ฤๅไท้เทเวนทร์	จรจากเมืองเมรุ	พิมานมาดิน
ไยไม่ทรงสังข์	ทักขิณวรินทร์	แปลงองค์ทรงพิณ
ดังนี้ปางใด
๏ ฤๅเปนองค์ปัญจ์	ศิขรเทวัญ	ชำนิพิณไพ
บุลเภทจุฑา	ห้ายอดวิไลย	เพี้ยนเพศเหตุใด
บทรงสงกา
๏ ฤๅองค์โลกบาล	อันเปนประธาน	คนธรรพ์คณา
ทรงนามธตรฐ	ปรากฎเดชา	เหตุไรไม่มา
ด้วยพลคนธรรพ์
๏ ฤๅไท้เทวบุตร	อิศรสมมุติ	เทพเทวกรรม์
เพี้ยนพระภาคย์พักตร์	คชลักษณ์ลาวัณย์	มาด้วยอนันต์
นาเคนทร์บริวาร
๏ ฤๅสุรารักษ์	สิงสถิตสำนัก	พิมาพิมาน
ทรงพระกรุณา	มาอุปการ	ป้องกันไภยพาล
คชาทารุณ
๏ บ้างคลานเข้าไป	หมอบราบกราบไหว้	นิยมชมบุญ
ลออหล่อลอง	เทียมทองนพคุณ	รุ่นรวยสวยสุน
ทรลักษณ์พักตรา
๏ แช่มช้อยเฉิดโฉม	วิลัยเลอโลม	ไตรโลกขวัญตา
ดั่งพระหริวงศ์	แบ่งองค์เสด็จมา	จากกษิรสา
คเรศนที
๏ ควรเปนปิ่นกษัตริย์	ดำรงสมบัติ	ในโกสามพี
แทนองค์ผ่านเผ้า	เปนเจ้าธรณี	เฉลิมโลกเปนศรี
พิภพภพไตร
๏ คิดแล้วทูลถาม	พระผู้โฉมงาม	ปรากฎยศไกร
เปนเทพเทวัญ	สวรรค์ชั้นใด	เสด็จครรไลย
แต่องค์เอกา
๏ ฤๅหน่อจักรพรรดิ	ประพาสไพรพลัด	จตุรงค์หลงมา
ฤๅเที่ยวเลือกลักษณ์	พระอัคชายา	อุส่าห์เสด็จมา
บัลลุธานี
๏ ผู้ข้าทั้งผอง	ขอเอาลออง	พระบาทธุลี
ปกเกล้าเกศา	เปนข้าภักดี	ไปกว่าชีวี
จะม้วยมรณา ฯ
๑๖
๏ พระกุมารฟังสารสารา	ชาวรัฐประชา
ก็แย้มพระโอษฐ์บรรทูล
๏ เราคือเยาวราชประยูร	องค์อดิศูร
ผู้ปิ่นประชาธานินทร์
๏ พระชนนีนาถเทพิน	นกพาไปกิน
แต่เรายังอยู่ในครรภ์
๏ เดชาภินิหารหากกัน	ไป่วายชีวัน
ด้วยไภยพิหคพาธา
๏ อาศรัยอยู่ในวนา	กับพระมารดา
ทุราทุรัสถ์ดงดาล
๏ จนจำเริญไวยชนมาน	จึ่งพาบริวาร
มาหวังจักเยือนเวียงไชย
๏ บ้านเมืองเคืองเข็ญเปนไฉน	ทุกข์สุขฉันใด
จงแจ้งแก่เราอย่านาน
๏ ข้าแต่พระราชกุมาร	ข้าโพธิสมภาร-
เกษมสุขทุกภาย
๏ ตั้งแต่บรมราชฦๅสาย	เสด็จสู่สวรรค์วาย
ชีวาตม์อนาถชาวเมือง
๏ อาดูรพูลทุกข์บมิเปลือง	โศกานนต์เนือง
ก็เหงาก็เงียบเยียบเย็น
๏ มนตรีผู้ใหญ่อยู่เปน	อุปการกันเข็ญ
เอาภาระทุกข์ราษฎร
๏ รำงับดับโจรดัสกร	ถ้าถวายภูธร
ราโชวโรรสวงศ์
๏ ฟังสารดาลโดยประสงค์	จึ่งทรงสารทรง
ดำเนิรดำนานกษัตรีย์
๏ บเริ่มวิหคหัสดี	พาพระชนนี
อันทรงพระครรภ์ครรไลย
๏ ไปแจ้งเสนาผู้ใจ	ภักดียังใน
นิเวศนหวังฟังความ
๏ คือเราเอารสเรืองราม	มาลุราชคาม
พาหิรเขตขอบคัน
๏ จงมวญมนตรีตริกัน	โดยเบื้องแบบบรรพ์
ประพฤติกิจกลใด
๏ จะรับเราไปราไชย	ภิเษกพิไสย
สันตติวงศ์ขัตติยา
๏ ฤๅจักรังเริ่มยุทธนา	ตามใจจงปรา
รภร้ายจะเห็นเปนดี
๏ จักเอาพลคชพิรีย์	แย่งเหยียบธานี
พินาสในวันเดียวดาย
๏ เสร็จทรงเรื่องราโชบาย	จึ่งสมมุตินาย
ฉลาดเฉลยเคยความ
๏ ไปแถลงเสนาเนืองนาม	ยังในราชคาม
ก็พร้อมประพฤติหรรษา
๏ นำสารเสนอสนองกิจจา	ข้าบาทมุลิกา
จำเนียรในราชภักดี
๏ เฉกกุมภัณฑสูรอสุรี	รังรักษมณี
ถวายบรมจักรา
๏ พระเจ้าเปนเจ้าเสด็จมา	ข้าพระปรีดา
แต่ไป่ประจักษ์จักปลง
๏ ขอสิ่งสำคัญอันทรง	กษัตริย์ประสงค์
ประเสริฐประสาทสำแดง
๏ ผู้ข้าชาวเมืองหวังแสวง	โดยสัจจริงแจง
บมิจะเกี่ยงกังวล
ทรงฟังเสร็จสารยุบล	จึ่งแสดงกัมพล
ธำมรงค์รัตนเรืองราม
๏ จำทวยเสนางค์กลางสนาม	อ้างอ่านออกนาม
อำมาตยบาทมุลิกา
๏ ประกาศปรากฎกฤษดา	นอกในนครา
ก็ชื่นก็ชมสมภาร
๏ เชิญเสด็จยังรมย์อุทยาน	พร้อมหมู่บริบาล
บำเรอพระบาทบทจร ฯ
๑๔
๏ ปางนั้นมหาภิมุขมาตย์	ทวิชาติกวีวร
เขวีและวิชนนิกร	ชนบทเอิกอึง
๏ รู้แท้พระเอารสวรินทร์	ธิบดินทร์มาถึง
โดยในมโนนิตย์คำนึง	สุขโสมนัสา
๏ มนตรีผู้นายกก็เริ่ม	กิจการบัญชา
ชุมเสวกากรคณา	เผดียงการผดุงการ
๏ ตกแต่งมหามนทิรราช-	นิวาสน์ปราสาทสถาน
มณฑปอุทุมพรอุฬาร	อภิสิญจเษกสรง
๏ ตั้งเศวตฉัตรรัตนสิหาส-	นอาสน์บรรยงก์ผจง
ภัทรบิฐและอัษฐทิศทรง	ก็ระดับฉบับบรรพ์
๏ ถอดอัษฎาวุธถกล	มงคลราชกกุธภัณฑ์
ราชูปโภควิวิธวรร	ณวิจิตรเจษฎา
๏ เชิญรูปพระเทวกมเลศ	บรเมศวร์อุมาพงา
จักรกฤษณ์พระอับสรสุดา	ลักษมีพระศรีสมร
๏ อีกรูปสมเด็จสหัสไน	ยวิไชยสังข์กร
โลกบาลราชฤทธิกำจร	นวเคราะหเทเวนทร์
๏ สถิตที่บัลลังก์วิมลมณ	ฑลพิธิไชเยนทร์
พราหมณ์พรหมโศลกประสิทธิเจน	ศิวศาสตรเชิญชุม
๏ ตั้งอัจนากิจประกอบ	ชยุการกุณฑ์กุมภ์
เบญจครรภกลศสังขกุสุม	ชปนเวทบูชา
๏ ธงฉัตรราชวัตรวง	อลงกฎวโรฬาร์
นอกในนิเวศนรัถยา	ทิพโลกสกลยล
๏ กุมภาชลาลยสคันธ์	ระรื่นกลิ่นประทิ่นสถล
ปองการประกอบกิจถกล	บริบวรณ์รบอบการ
๏ เสนามหามุขกวี	คหบดีทิชาจารย์
โหราปโรหิตชำนาญ	นิติราชเรียนครู
๏ เยียดยังอยานก็อาราธน์	วรบาทราชู
เปนปิ่นชนินทร์ดิศรภู	ธรเสวยสวัสดิ์วัง
๏ สมเด็จก็ทรงนุเคราะหโดย	ดุษณีประดุจหวัง
นักงารชำนาญสฤษดิรัง	กิจการสรัพการ
๏ เชิญองค์นเรศรนรา	มุรธาภิเษกสนาน
สวมทรงวิภูษณลังการ	มกุฎขัตติยาภรณ์
๏ ทรงพิณสพักศรยุบาท	พิลาสราชไกรสร
ทรงสีวิกาญจนนิกร	บริพารกรรกง
๏ อวยสวัสดิ์ถวายกรซะซ้อง	ก็ลั่นฆ้องดำเนิรธง
ย้ายยาตรพาหน์จตุรงค์	พยุห์หมู่ทหารหาญ
๏ พัดโบกบังสุริย์มยุรฉัตร	ภิรุมรัตโนภาร
เครื่องสูงพระแสงชำนินักงาร	ก็เชิญโดยลำดับกัน
๏ ฆ้องกลองอุโฆษคณสำเนียง	ดุริยางคหื่นหรรษ์
แตรสังข์ประนังศัพทและบัณ	เฑาว์มุทิงค์นครใด
๏ พลหน้าพลากรพหู	บมิรู้กิตราไตร
พลหลังก็หลั่งคือชลไหล	บมิคั่นมิขาดสาย
๏ นานาประชาชนบูชา	สมาลาชโปรยปราย
ธูปทีปฉัตรธวัชราย	รรวดรัถยาจร
๏ เกริกเกรียงสำเนียงนิกรสา	ธุการาถวายพร
ชุมชื่อพระเดชดุจบวร	จักรพรรดิธราดล
๏ บ้างว่าชรอยจตุรภุช	นิรสมุทร์ถกลกล
บุญตามิอย่าผิวบยล	อุรภาคอย่าด่วนตาย
๏ บ้างว่าพะน่านครเรา	จะเสื่อมเศร้าทุกแพ่งพาย
ด้วยเดชสฤษดิรักษวาย	ยุกูณฐ์เปนนรินทร
๏ เสียดายจะได้ไหนหนอนินาง	อภิเษกสมสมร
นางแก้วคในทิปอุดร	และจะค่าจะเคียงควร
๏ ยิ่งแลก็ลืมจิตต์พะวง	สติหลงละเลิงลวน
ลืมแลพหลพลขบวร	ขนดแห่ทั้งหน้าหลัง ฯ
๑๖
๏ พระเสด็จลีลาลุวัง	หยุดราชยานยัง
เกยแก้วกนกอาภา
๏ พร้อมสุริยชาติมาตยา	ปโรหิตโหรา
แลพราหมณพฤฒาจารย์
๏ เชิญเสด็จอภิสิญจมูรธาร	โดยรีตบุราณ
กษัตริย์ประเสริฐสุริยวงศ์
๏ ทวิชาถวายสังข์ไชยมง	คลาประสงค์
สวัสดิ์พิพัฒนบันเทือง
๏ มุขมาตยนักงารนันต์เนือง	ทูลถวายบ้านเมือง
มนทิรรัตนวัดถา
๏ ยวดยานคชรถอัถวา	อาวุธนานา
จตุรงคแสนยากร
๏ ท้าวนางทูลถวายอับสร	สุรางคนิกร
อนงค์กำนัลบริพาร
๏ พระเกียรติปรากฎกฤษดาล	ท้าวเทศธราธาร
บรู้คณาตราไตร
๏ มาโอนมุรธาศถวายไชย	บรรณามาไลย
สุวรรณมณีรัชฏา
๏ ศัตรูหมู่ร้ายรอา	เขตเข้าสีมา
เกษมเกษตรสมบูรณ์
๏ หิรัญพรรณพัสดุ์เพิ่มพูล	กลกัลปพฤกษ์มูล
ในจาตุทิศาสานติ์
๏ ด้วยเดชเดชาภินิหาร	พระราชกุมาร
อัจฉริยเบื้องบารมี
๏ ในเมืองมีสามเขวี	ล้ำแต่เศรษฐี
โฆสกเริ่มโรงทาน
๏ ทรัพย์วันพันกหาปณานต์	จ่ายภัตรนิจการ
แก่พณิพกปกณา
๏ เศรษฐีไร้บุตรธิดา	ได้นางสามา
มาเลี้ยงไว้เปนบุตรี
๏ นางนี้หน่อนามเขวี	ชื่อภรรทวดี
อันเปนอทิฐสหาย
๏ บำนาญสารสั่งบมิวาย	ต่างไมตรีหมาย
นุกูลนุกิจแก่กัน
๏ ครั้งนั้นอหิวาทโรคัน	พูลในเมืองภรร
ทวดีราชรัฐา
๏ ชนบทนอกในสิมา	กลัวแต่มรณา
ก็เทซึ่งเหย้าย้ายหนี
๏ จึ่งภรรทวดีเขวี	พานางบุตรี
ประจากนครนั้นมา
๏ เมืองโกสามพีนัครา	ปรารภจักหา
โฆสกสหายแห่งตน
๏ ยังสามเวลาจักดล	ต้องแดดลมทน
ทั้งโภชน์จะภุญช์บมิพอ
๏ หิวโหยโรยแรงรีรอ	แขงใจครีครอ
ก็ถึงทวารธานี
๏ ชวนกันอาบกินวารี	รำงับอินทรีย์
ในศาลแทบโรงทาน
๏ จึงให้ธิดาพึงพาล	ถือภาชนพิกาล
ดังยาจกาทุรพล
๏ รับทานพอส่วนสามคน	ได้มาบมิกล
ก็ส่งแก่นางนนทลี
๏ เศรษฐีภรรยาวาที	ข้าแต่เขวี
ผู้เจ้าแก่ข้าอุปการ
๏ เว้นหลายวันแล้งอาหาร	เชิญเสพย์สำราญ
อย่าคิดแก่ข้าสองเลย
๏ ผิวท่านอย่ายืดยังเสบย	สองข้าก็เสวย
ซึ่งศุภผลกลกัน
๏ เศรษฐีฟังคำจำนัญ	ภุญชโภชน์บมิปัน
ก็อิ่มพออืดอุทร
๏ เหลือเตโชธาตุฝ่าฟอน	พินาสเน่งนอน
อนาถในยามระติน
๏ สองนางแม่ลูกเพียงพินท์	อุราราญถวิล
พิลาปรัญจวนหวลหา
๏ เท่ายามพระฮามเพลา	เศรษฐีธิดา
ไปขอดังเคยโรงทาน
๏ พอครองสองส่วนประมาณ	ได้มาบนาน
ก็อวยอำเภอมารดา
๏ บริโภคบมีเศษโภชนา	ถึงกาลกิริยา
ด้วยธาตุบจุจักเผา
๏ สังเวชสามายุพเยาว์	กำสรดซบเซา
อาดูรแดเดียวดาย
๏ ทอดตนตีทรวงกระวาย	น้ำเนตรสรกสาย
จะแลจะเหลียวเปลี่ยวใจ
๏ กอดบาทมารดาอาไลย	สอื้นร่ำไร
สติบเปนสมประดี ฯ
๑๑
๏ ครั้นยามอรุณเรือง	ประเทืองท้องธเรษตรี
สามากุมารี	วรภาคย์พงางาม
๏ เอาเพศทลีทก	ก็ยกเช้ากระเฌอภาม
ยาจนะเพื่อความ	กระหายหิวจะภุญชา
๏ นักนายจำหน่ายทาน	ก็ถามพาลสุดามา
กี่ส่วนจะปราถนา	และจะเพียงประโยชน์ตน
๏ เศรษฐีธิดาตอบ	ดุจระบอบบเกียจกล
ข้าขอพอภาคย์พล	บริโภคเดียวมา
๏ มิตกะฎุมพี	ฟังคดีก็โกรธา
พาหญิงทุพลกา	ลกิณีบมีญาณ
๏ โลภลาภบรู้ท้อง	และขอของก็เกินการ
เหลือท้องทั้งสองวาร	ฤจึ่งขอแต่ส่วนเดียว
๏ สามาบเคยฟัง	ผรุสวาทเครงเครียว
เพี้ยงอัคนีเจียว	อุระร้าวกมลหมอง
๏ โศกซบรทบท่าว	ก็เกลื่อนกล่าวนุสนธิ์สนอง
ผู้เจ้าไฉนปอง	บริภาษนาการ
๏ ใช่ข้าจักลาภโลภ	ลโมภดังลำพังพาล
บเริ่มมาขอทาน	ก็พอภุญชสามคน
๏ คืนวานบิดาข้า	ก็นิราสนิราชนม์
ข้อยน้อยกับแม่ตน	ก็ขอโภชนพอสอง
๏ แม่ข้าพิราไลย	ชลไนยก็ยังนอง
ภาคย์เดียวมาขอปอง	บริภุญชพอกาย
๏ เกิดกายก็เสียที	จะทำดีก็เปนดาย
ยามยากวิบากกลาย	ธุระยศอัปรีย์
๏ อยู่ไปก็ได้อาย	ผิวตายก็ดูดี
ร่ำพลางก็ตูมตี	อุระจรจากโรงทาน ฯ
๒๘
๏ มิตะกฎุมพี	ฟังสารคดี	สามาเยาวมาลย์
ลห้อยสร้อยเศร้า	ร้อนเร่าแดดาล	มีจิตต์สงสาร
สังเวชแสนทวี
๏ เรียกให้กลับมา	ปลอบพลางทางว่า	แม่น่าปรานี
บเริ่มบรู้	เจ้าผู้อารี	บิดาชนนี
พิทักษ์รักษา
๏ พ่อขออะไภย	เผ่าพงศ์วงศ์ไหน	ฉันใดสมญา
ด้าวใดนิเวศน์	ประเทศภารา	ดังฤๅเจ้ามา
ดังนี้นารี
๏ จงอยู่ด้วยเรา	จะเลี้ยงตัวเจ้า	ไว้เปนบุตรี
สิ่งหนึ่งสิ่งใด	บให้ราคี	สิ่งสรรพ์อันมี
พ่อไม่ฉันทา
๏ สามานงเยาว์	คำนับกับเท้า	เล่าพลางโศกา
ข้าข้อยน้อยนี้	มีนามสามา	เศรษฐีบิดา
ชื่อภรรทวดี
๏ ชาวเมืองพินาส	ด้วยอหิวาต	โรคายายี
บิดามารดา	พาข้าบุตรี	ประลาตธานี
ทุเรศกันดาร
๏ อาหารบพอ	ใช้ข้ามาขอ	ไปรับประทาน
พอค่ำเพลา	บิดาถึงกาล	ล่วงมาสองวาร
มาดาประไลย
๏ ข้อยข้าผู้เดียว	จะมีที่เหลียว	จะแลเห็นใคร
เห็นแต่พระคุณ	การุญมีใจ	ขอตั้งอยู่ใน
พำนักภักดี
๏ นักนายทานภัตร	แสนโสมนัส	ในกุมารี
จึงรับนางมา	เคหาปรานี	ตั้งเปนบุตรี
ไว้วางต่างตา
๏ อยู่มาวันหนึ่ง	เสียงคนอื้ออึง	ทั้งทานศาลา
นางจึงอุบาย	บอกแก่บิดา	ให้ทำเปนฝา
รอบคั่นชั้นใน
๏ แล้วตั้งทวาร	สำหรับจ่ายทาน	ข้างหนึ่งเข้าไป
ประตูหนึ่งนั้น	ได้แล้วคลาไคล	แต่นั้นบได้
เสียงศัพท์โกลา
๏ มิตะกฎุมพี	เห็นบุตรีมี	วิจารณ์ปรีชา
ชื่นชอบกอบนาม	ต่อตามอักขรา	ชื่อนางสามา
วดีนฤมล
๏ เศรษฐีโฆสก	เคยฟังยาจก	ทุกวันอึงอล
ประหลาทในจินต์	บยินเสียงคน	ให้เอายุบล
ทราบสิ้นสารา
๏ ให้หากฎุมพี	พากุมารี	มาทัศนา
วิไลยเลิศลักษณ์	ซักถามนามา	แจ้งว่าบิดา
ภรรทวดี
๏ อันเปนอทิฐ	สหายหวลคิด	บุพเพไมตรี
จึงขอกัญญา	สามาเทพี	มาตั้งยังที่
เชษฐธิดา
๏ รักใคร่ให้ปัน	เข้าของสารพรรณ	เครื่องใช้นานา
ข้าสาวน้อยน้อย	ห้าร้อยยุพา	เปนบาทบริจา
บำเรอเยาวมาลย์
๏ สามาศรีสวัสดิ์	เสวยสุขโสมนัส	นิราสไภยพาล
ปรนนิบัติบิดา	มาตุอุปการ	เปนจำเนียรนาน
ล่วงหลายเดือนมา
๏ ถึงวันนักขัต-	ฤกษ์ศรีสวัสดิ์	เหล่ากูลธิดา
เคยเปนภิรมย์	นิยมบุรา	สนานกายา
ยังท่านที
๏ ฝ่ายนางสามา	วดียุพา	สุขุมาลี
ประเทืองแสงทอง	ท่องท้องธาตรี	สำอางวารี
รื่นรสคนธา
๏ ปรัศผัดพักตร	วิไลยลำนัก	นวลจันทรวรรณา
ภูษาสไบ	วิไลยลังการ์	รัดองค์ลงยา
เพชรรัตน์บรรจง
๏ ตาดทองรองซับ	สร้อยนวมสวมทับ	อังษารับทรง
สอิ้งสังวาล	โอภารธำมรงค์	ประพิมเพี้ยงองค์
สุรางคไกวัล
๏ ไปชลีลา	บิดรมารดา	อนุญาตแล้วพลัน
พร้อมด้วยข้าสาว	รุ่นราวคราวกัน	ห้อมล้อมจรจรัล
ไปท่าวาริน
๏ เบื้องบุญปณิธาน	สามาเยาวมาลย์	อุเทนราชินทร์
บัญจวบจักพบ	ประจบใจจินต์	ได้เห็นเทพิน
วันสรงคงคา
๏ สมเด็จกรุงกษัตริย์	ภิโยประดิพัทธ์	ในแก้วกัญญา
โองการประภาษ	ถามบาทมุลิกา	แจ้งว่าธิดา
โฆสกเขวี
๏ ต้องราชประสงค์	มาเปนเอกองค์	สุรางคนารี
ให้ไปขอนาง	โดยทางสวัสดี	โฆสกเศรษฐี
บโดยโองการ
๏ บรรหารให้ซัก	เราเปนปิ่นปัก	วสุนธราธาร
เศรษฐีนี้ไซร้	อยู่ใต้บทมาลย์	ไม่ถวายนงพาล
ธิดาฉันใด
๏ เศรษฐีให้ทูล	ซึ่งทรงนุกูล	ทราบเกล้าเข้าใจ
ธิดาข้าบาท	ใช่ชาติชาวใน	เปนเชื้อวิไสย
บ้านนอกขอกนา
๏ ไม่รู้ระบอบ	ราชกิจผิดชอบ	บัญญัติบัญชา
นานไปจะเคือง	ใต้เบื้องบาทา	พระราชอาชญา
โปรดเกล้าอไภย
๏ ทราบเรื่องเคืองขัด	สีหนาทดำรัส	สั่งเสนาใน
น้อยฤๅเศรษฐี	บมีอาไลย	จงเร่งออกไป
ขับเสียอย่านาน
๏ เสนาไปขับ	สองเศรษฐีกับ	ข้าไทยบริวาร
ออกจากที่อยู่	ประตูใส่ดาล	ปิดตรานักงาร
อยู่เฝ้ารักษา
๏ สามาวดี	ไปสรงวารี	ยามเย็นกลับมา
เข้าบ้านบได้	สงไสยวิญญา	จึ่งถามบิดา
มารดาทันใด
๏ ซึ่งทรงพระโกรธ	บังคับปรับโทษ	นฤเทศจากใน
คฤหาอาทร	อธิกรณ์สิ่งไร	เพื่อเหตุไฉน
บอกลูกรู้รา
๏ เศรษฐีฟังถาม	โศกเศร้าเล่าตาม	อนุสนธิ์ต้นมา
ประสงค์จงเจ้า	ลำเภาพงา	อาไลยลูกยา
จะร้างแรมไกล
๏ ทูลขัดบัญชา	สั่งให้บัพพา	เพื่อเคืองคุมไภย
ลูกเอ่ยคราวเคราะห์	จำเพาะเปนไป	เฉกเฌอในไพร
ผลดกกกตาย ฯ
๑๔
๏ สามาสุดาสรสดับ	บิตุเรศบรรยาย
ลูบอกตระดกจิตต์ก็ฟาย	อสุโศกสนองสาร
๏ บิดาฤปรารภฉนี้	บมิควรจะหยอกกาล
เจ้าจอมจุฑาภพสุธาร-	อเนกอนันต์คุณ
๏ ไป่ควรจะเคืองบวรบาท	จะพินาสเปนจุณ
เปนใดก็ตามแต่ผลบุญ	กรรมเบื้องบุเรสนอง
๏ พาข้าถวายบรมนาถ	ดุจราชรังปอง
กายลูกจะแทนพระคุณครอง	บมิคิดจะยากเย็น
๏ เศรษฐีชไมยสวนา	วนิดาธิดาเห็น
จักจากประจากจิตต์ลำเค็ญ	ก็วิลาปโลมสอน
๏ อ้าแม่วิมลมุขประไพ	จะจำไกลอุราจร
เปนข้านรารักษนิกร	คณในนิวาสน์สถาน
๏ จงแม่สถิตนิตยสัตย์	ประดิพัทธภูบาล
อย่าเว้นรไวนุกิจการ-	อันควรจะไตรตรา
๏ แสนสรรพ์อนันต์สิริสมบัติ	สารพัดสุโภคา
จงรักและรู้พระอัธยา	ศัยกรุงกษัตรีย์
๏ ยามท้าวเสวยบรมสุข	อย่ากล่าวทุกข์จะราคี
ท้าวทุกข์และแม่บควรจะมี	สุขโดยอัชฌาไสย
๏ สมเด็จมหาสมมุติวงศ์	วิยองค์สหัสไนย
พระสนมสุรางค์ลักษณ์วิไลย	ดุจเทพอับสร
๏ ใช่การจะเกี่ยงวิกลกาม	ชล่าลามประหงิดงอน
ทราบเรื่องจะเคืองบทบวร	ก็จะน้อยอำนาจตน
๏ รักใคร่อย่างวางจิตต์ประวัติ	มัธยัตอย่าชังคน
กล่าวใกล้และไกลผิวบยล	วินิจไฉยจงใสสาง
๏ หนึ่งราชกูลประยุรวงศ์	และอนงค์สุรางค์นาง
จงแม่มิตาจิตต์อย่าจาง	อนุเคราะหโดยธรรม์
๏ แม่ไปจะไกลบิดรมา	ตุรออมถนอมขวัญ
ขวัญแม่อย่าลืมจวนอัน	สุวภาพเจริญศรี
๏ เสร็จสารนุสนธิอนุสาสน์	วโรวาทบุตรี
อวยพรวรสวสดี	บริบูรณบรรยาย
๏ ให้สรงชโลทกสุคน	ธวิมลวิเลปลาย
ผัดพักตรเบญวิบุลย์ฉาย	วิโรจน์แสงศศิธร
๏ อาภาวิภูษิตสไบ	อำไพรัตนาภรณ์
อำภณประโภคคณนิกร	บริพารนานันท์
๏ เศรษฐีผู้มาตุรก็พา	วนิดาธิดาครร
ไลยยังนิเวศน์บรมธรร	มจุฬาสุธาธาร
๏ บรรณาสการอภิวาท	วรบาทกมลมาลย์
ทูลถวายธิดาดุลยพาล	วรภาคยเทพี
๏ ท้าวรับคำนับธนบำนาญ	บริขารเขวี
ภรรยาก็ลานฤบดี	คมนานิวาศรม
๏ ปางปิ่นนรินทรมหา	ขัติยาวรากรม
แสนเสน่หในนุชภิรมย์	หฤทัยใสสันต์
๏ อวยสรรพ์ปิลันธนวัตถา	ภรณาประการนันต์
นาศักดิ์สมเด็จพระอรอรร	คเรศราชกัลยา
๏ สถิตไหรญรัตนฐาน	พิมานจันทรเจษฎา
ห้าร้อยสุรางค์บริคณา	บริรักษเทพี
๏ ท้าวทรงเสวยสุขสำเริง	บันเทิงราชหฤทัยทวี
สามาวดีภควดี	พิลาสลักษณโลมสมร
๏ เชยช่อสุคนธ์วิมลมาลย์	ผกากาญจน์กำจรขจร
ชาติเชื้อสุธาทิพยตระอร	สโรชรสรำพาย
๏ นาคินทร์วรินทร์ฤทธิคนอง	ฉลองล่องสลิลสาย
หยั่งหยาดวลาหกบรรลาย	ผเลียงล้นธราดล
๏ โกสุมเกสรอันตูม	ก็ฉ่ำชุ่มลอองฝน
แย้มขยายจำรายสุเสาวคนธ์	พิณิกาษระการงาม ฯ
๒๘
๏ เชยชมชมรส	บัวบงบงกช	เกษแก้วแก้วกาม
ยิ้มแย้มแย้มยวล	สอนสวนสวนสนาม	โลมลวนลวนลาม
ยั่วยงยงยรร
๏ เคลี้ยคลึงคลึงเคล้า	ย่ำยามยามเย้า	เหิ่มรสรสบัน
หรรษาษาสมร	สอดกรกรกรร	ดุจวัลเวจวัล
ไม้ลำลำยอง
๏ โกมลมณฑา	แบ่งสร้อยสร้อยผกา	ฝนฝอยฝอยทอง
ภุมราราร่อน	เอาซราบซราบลออง	ละเลิงเลิงลอง
เสาวคนธ์คนธา
๏ สองสมสมสนิธ	ชวนชื่นชื่นชิด	ภิรมย์รมยา
หยอกเย้าเย้ายี้	เปรมปรีดิ์ปรีดา	ชอบเชิงเชิงลา
เภโลมโลมใจ
๏ สุขสองสองสวาท	วิไสยไสยาสน์	เปลี่ยมปลื้มปลื้มใน
กมลมณฑา	รื่นรสรสใจ	ฤดีดีใด
จะเปรียบเปรียบปาน
๏ สุมามาโนช	อุบลบนโบษ	สระแก้วแก้วกาญจน์
ฉะเนียรเนียรมล	ตระกลกลลาน	ทิพย์เทียบเทียบธาร
โลกัยไกวัล
๏ สองศรีศรีสวัสดิ์	แสนโสรมโสมนัส	พระอรอรอรรค์
ชายายาจิตต์	ต้องติดติดพันธ์	ชม่ายม่ายมันท์
งอนงามงามคม
๏ ร่วมแท่นแท่นทอง	พระนุชนุชน้อง	ตระอรอรชม
สุขรมย์รมยา	ฤๅรารารมย์	บันเทิงบันทม
สมสรวลสรวลสันต์
๏ สองเสวยเสวยสวัสดิ์	ครองราษฎร์ราชวัตร	ทรงทศทศธรรม์
นาเทศเทศราช	สิมามาคัล	บรรณานานันต์
เหลือตราตราไตร
๏ อริริร้าย	อ่อนน้อมน้อมถวาย	สุมามาไลย
เกริกกฤดิกฤษฎาญ	ธิการกาลใน	นาเขตเขตใด
จักเปรียบเปรียบปูน
๏ ทวยราษฎร์ราศทุกข์	โภคพูลพูลสุข	เทียรทิพย์ทิพย์จรูญ
เพื่อบุญบุญญา	ภินิหารหารพูล	แสนสมสมบูรณ์
ทุกสิ่งสิ่งสรรพ์ ฯ
๑๑
๏ กล่าวเรื่องนรินทรปิ่น	ธรณินทราธรรม์
จอมจุลจักรจัณ	ฑปโชตราชี
๏ แสดงเดชอดุลย์ดาล	ประพาฬรัศมีระวี
กรุงแก้วอุเชนี	นคเรศวโรฬาร์
๏ โอฬารพิศาลแสน	สิริแสนศวรรยา
เทียรทิพยโลกา	ติทิวังคไกวัล
๏ ขอบคูถกลชล	นฤมลเทียรอรร
ณพนาอุบลบัญ	จขจรเจริญใจ
๏ เมืองกว้างปราการกั้น	สัตภัณฑไศล์ไกล
หอรบทวารไชย	สง่าง้ำทิฆัมพร
๏ เทียวธงอลงกฎ	สถลบทจรจร
นองเนืองประชากร	กลสินธุถั่งสาย
๏ เสนาคณาพา	หนะยานะพันลาย
พันฦกนิกายนาย	พลภาพพันฦๅ
นาเขตประเทศท้าว	ดำริห์ร้าวฤหาญหือ
เคยอาจก็ออกมือ	อริรอบมามองเมือง
๏ ราชฐานพิมานทอง	ทิพยท้องพระโรงประเทือง
ปรางค์แก้วมลังเมลือง	มลักแสงดำกลกล
๏ นพศูลจรูญรัตน	วิโรจน์ฉัตรบังบน
สลักขนุนขนบยล	ลอออาอุไรรอง
๏ บานบันทมกลับฉลัก	พรหมพักตรเฉลิมฉลอง
ยอดแซกไม้สิบสอง	ทั้งเจ็ดชั้นบันผจง
๏ บังแสลงกระจังราย	แม่ลายลายฉลุอลงกฎ์
ช่อฟ้าและหางหงส์	พิลาสโลกยพัฬเหา
๏ เชิงบาตรโอภาสภาพ	สระราพนาคเนา
เลื่อมเลื่อมกลอกเงา	ผิจะเปนจะเผ่นผาย
๏ เสาหารพิมานมี	ครุฑเผ่นผงาดกาย
จับนาคจำทาย	จำทวยฤทธิแรงรำ
๏ หน้าบันประกิจกาบ	กนกคาบในเครือคำ
เพียงพัฒกีอำ	มรแปลงบแปลกสรวง
๏ เมิลมุขพรรณราย	วิไลยลายลดาดวง
ช่อห้อยสร่ายรวง	ภมรสิงหชงฆ์ชาญ
๏ ลำยองระรองรวย	ระทวยทวยประดากาญจน์
สดมภ์บุษบาบาน	ตรกลบุษบงบน
๏ ชมทวารและบานบัญ	ชรจารนำยล
ฝาแก้วกลอกชล	ตระศักดิ์สับตแสงพัน
๏ บัลลังก์พิมลมง	คลรัตนาบรรจ์
ฐรณ์ทิพย์ขจรคันธ์	เลวงกลิ่นกำจรใจ
๏ สาวสรรค์สกรรจ์เกณฑ์	ประจงเวรตำแหน่งใน
เลือกล้วนอำไพไพ	บูลยสาวกษัตริย์สรรค์
๏ เฟี้ยมเฝ้าเอางารบาท	นรนาถคั่งคัล
ดังดวงประดับจัน	ทรจรูญจรัสโพยม
๏ วาสุละทัตรเทพ-	ธิดาวราโฉม
เลอลักษณ์ประโลมโลม	จิตต์โลกยใหลหลง
๏ เปนที่เกษมสวาท	บิตุราชมาตุรงค์
สาวสรรค์อนันต์อนงค์	บริรักษ์บำเรอสนอง
๏ สุขาธรารมย์	อุดมอาสน์ปราสาททอง
อย่าคนจะไปปอง	ผิวลมบลอดชาย ฯ
๑๖
๏ พระยาจัณฑประโชตฦๅสาย	พระเดชบันลาย
ดำเริงในภูมิประกาศ
๏ โยธาพาหนสามารถ	หนึ่งนายกากะทาส
มหามหันตกำลัง
๏ ทางหกสิบโยชนหวัง	เดิรโดยลำพัง
ก็ลุในวันบมิเกิน
๏ พังภัทวดีดำเนิร	ห้าสิบโยชน์เดิร
วันเดียวก็ได้ดีหลี
๏ พญาช้างนาฬาคิรี	ร้อยยี่สิบลี
แลโยชน์บทันสายัณห์
๏ ยังสองอาชาเชาวัน	ม้าหนึ่งนามมัญ
ชเกศีเษกสมญา
๏ หนึ่งวาฬุกัฏฐีอัศวา	ร้อยโยชน์มรรคา
ก็ถึงบค่ำค่ากัน
๏ มีคำปุจฉาพระยาจัณฑ์	กอบราชพาหนอัน
อธิกนี้กลใด
๏ เสนอสนองดำนานกาลไกล	ชาติลับหลายใน
บุราบรมขัตติยา
๏ กาลนั้นยังมีมัจจา	ผู้ยศวรา
คในนครหนึ่งมี
๏ ลงไปสระสนานวารี	สำราญอินทรีย์
ยังนอกนครขึ้นมา
๏ วันนั้นพระปัจเจกพุทธา	โคจรยาจนา
แก่ชนชาวนคไร
๏ มาราร้ายดาลดลใจ	ชาวเมืองบใคร
ศรัทธาจะทานสักคน
๏ บาตรเปล่ากลับมาพบมน	ตรีถามอนุสนธิ์
สำแดงบได้อาหาร
๏ อำมาตย์สังเวชวิญญาณ	ศรัทธาเปรมปราณ
เผดียงผดุงราธนา
๏ ยั้งยังที่ควรบคลา	คมนาการมา
สำนึงสำนักบมินาน
๏ ถามนายภัตการกการ	พร้อมเสร็จคาวหวาน
บันโดยมโนปราโมช
๏ จึ่งใช้อุปฐากหนึ่งโสด	ยังพระปัจเจกโพธิ
ไปนำซึ่งบาตรนั้นมา
๏ ใส่ภัตรสุปเพียญชน์โภชา	ปะณีตนานา
ด้วยใจจำนงเคารพ
๏ สั่งให้อุปฐากมานพ	บาบ่าวจงปบ
ถวายจงทันจักสาย
๏ กุศลโกฎฐาสทั้งหลาย	แบ่งกึ่งแก่นาย
ผู้เหนื่อยอย่านิ่งนานเนา
๏ มานพเคารพรับเอา	บาตรแบกบมิเซา
ก็แล่นด้วยเร็วแรงตน
๏ ถึงถวายจันหันนิมนต์	เพลาจวนจน
พระคุณจงทำภัตรกิจ
๏ เดชะอานิสงส์สุจริต	วจีกายจิตต์
ประณามบเหนื่อยแหนงคุณ
๏ มีแรงเปนแดนแทนคุณ	กับนายแบ่งบุญ
เปนส่วนสังกัดกึ่งกัน
๏ ไปในโพ้นภพจงบัน	ดาลดังมัชฌัน
ติกสมัยสุริยแสง
๏ กอบราชพาหนะเร็วแรง	ยิ่งโยชน์ย่านแสดง
นิยมดังกล่าวแล้วมา
๏ พระปัจเจกก็กล่าวโมทนา	สิ่งสูปราถนา
จงลุมโนไมยหมาย
๏ มานพอุปฐากทำลาย	เบญจขันธ์มากลาย
คือองค์บรมขัตติยา
๏ พระจัณฑประโชตมหา	สมมุติเทพา
นุภาพไกรเกริกดิน
๏ โภไคมไหศวรรยาจิณ	เอิบอ้างอมรินทร์
อเนกอนันต์ศฤงคาร
๏ พระองค์ทรงวัชนาการ	สมบัติเบิกบาน
บันเทิงหฤทัยไพบูลย์
๏ โองการมารพระบัณฑูร	กระลานิกูล
นิกรอำมาตย์บริบาล
๏ กรุงเราปรากฎกฤษดาร	ทั่วเทศธราธาร
ผู้อาจอ้างยังยิน ฯ
๑๔
๏ ข้าแต่ชนินทรนิกร	อดิศรสวามินทร์
ดังข้าพระทูลบทรบิล	ยุบลวิงกิดาการ
๏ ข่าวโฆษถคึงคุณขจร	นครราชไพศาล
โกสามพีโพ้นภพอุฬาร-	เสมอสุเมรุแมน
๏ เสนาพลากรและพา	หนยานเนกแสน
สมบัติก็สมบุรณบแคลน	เขมงหมู่ทหารหาญ
๏ ล้ำแต่นเรศรนรินทร์	ธิปปินจุฑาธาร
ปรากฎประกาศพระกฤติดาล	อานุภาพอัศจรรย์
๏ ทรงพิณสุรินทรประสาท	ประกาศเพลงเลบงบรรพ์
คชยินก็นำคณอนันต์	คมนานรากร
๏ เฝ้าฟังยุบลกิจประกา	สิตสารสังหรณ์
ใช้ใดก็ดังมนะนุสร	ธิบดินทรโดยดาล
๏ ทรงฟังมหาภิมุขมาตย์	ก็ปรภาษบรรหารหาญ
พลเราก็เชี่ยวชิตรำบาญ	ปรปักษมากเมือง
๏ โกสามพีราชนคเรศ	ขจรเดชเลิศเลือง
ควรเราจะเริ่มรณประเทือง	ยศไว้ในธาษตรี
๏ เร่งเรียบสกลนิกรมา	ยกพาหเสนี
เคยไชยจะไปยุทธอรี	พิริย์ภาพฤๅแคลน
๏ ข้าแต่มเหศรสมมุติ	จะประยุทธชิงแดน
ใช่แรงต่อแรงพหลแหน	และจะหมิ่นประมาทหมาย
๏ เมืองกว้างทั้งช้างเปนบริพาร	จะริราญฤจำราย
งูร้ายจะตีผิวบตาย	ก็จะคุมอาฆาฎเคือง
๏ เมืองเคยเสวยสุขจะร้อน	ดัสกรจะหมิ่นเมือง
ศิขานลามะรุประเทือง	ฤจะดับอย่าดูเบา
๏ ชอบใช้อุบายกลประกอบ	คชยนตร์ถกลเอา
ปล่อยไปคในวนะลำเนา	ผะลุรัฐรวมกัน
๏ แท้ท้าวอุเทนทรสดับ	จะมาจับคชาอัน
แต่งล่อพอพ้นพลบทัน	พลเราเข้ากุมกาย
๏ จับเปนก็เห็นบมิลำบาก	บมิยากนิกายนาย
แม้มาทบได้ดุจอุบาย	กลคิดก็ชิดชม
๏ เสาวนามหามุลิกมาตย์	ดำริห์ราชนุสรสม
ชุมช่างรจิตกิจนุกรม	ถกลการกอบการ ฯ
๑๖
๏ เร่งเริ่มริร่างรูปสาร	ศุภลักษณ์ผู้พาล
ลำเภาด้วยผิวเผือกพรรณ
๏ งามศรีส่อศรีสังข์สรรค์	งางามเงื่อนจันทร์
อันพาลพรพราวขาวขน
๏ เสร็จแล้วเพียรผูกด้วยกล	ไขไกใยยนต์
หูหางคะคว้างกวัดไกว
๏ เดิรเหิรวางวิ่งว่องไว	แฝงคนกลใน
แลหัดให้ชำเช้าเย็น
๏ ถ้าใครไคลคลามาเห็น	เหมือนช้างเปนเปน
อากัปบแผกแปลกปน
๏ เสร็จสั่งผู้รังร่วมกล	ให้นำช้างยนต์
ไปวางณกลางดงแดน
๏ กรุงโกสามพีบมิแคลน	ส่ายเสยเงยแหงน
ดังเถื่อนลเลาะเลาพง
๏ ขษณนั้นมีลุทธ์หนึ่งทนง	ล่ามฤคเลยหลง
แลล่วงมาถึงป่าหลวง
๏ เห็นคชสารศรีเงินยวง	ฤๅรู้กลลวง
ว่าช้างชำนาญทรรทึง
๏ ปรีดามนัสเต็มตึง	รอยบุญตูถึง
มาพบซึ่งสารสำคัญ
๏ ถวายข่าวท้าวแท้ธรธรรม์	จักรางวัลปัน
บำนาญบำเหน็จตนตู
๏ บัดนายพนะจรเจนผลู	ดั้นดอยดงทู
รัสถ์ทางก็ถับถึงเมือง
๏ แถลงข่าวทูลท้าวผู้เรือง	พระยศบันเทือง
ซึ่งพบเศวตคชสาร
๏ ควรเปนชำนินฤบาล	บริสุทธิ์ศรีปาน
เกลาสล้ำศรีสังข์
๏ ราชาอุเทนทรฟัง	สารสายนายถมัง
มรรคันตราทูรคม
๏ หวังเสด็จไปโพนช้างชม	ชมไพรชมพนม
จงเปนเกษมสาทร
๏ ซั้นสั่งเทียมแสนยากร	ย่ำรุ่งจักจร
กระบวรพยุหยาตรา
๏ สั่งเสร็จเสด็จมนทิรา	นั่งแนบสามา
วดีสุดาดวงมาลย์
๏ เรียมจักลาลำเภาพาล	ไปวังคชสาร
เศวตสวัสดิ์ศรีเมือง
๏ นุชเนาในปรางค์รัตนเรือง	อย่าทุกขาเคือง
พิโยคเรียมอาทวา ฯ
๑๑
๏ สามายุพาพาล	สดับสารพระภรรดา
หว่าหวั่นฤทัยอา	ดุรน้อมประนุตมางค์
๏ กับเบื้องพระบาทบง	กชทรงกำศรวญพลาง
ตีทรวงสอื้นนาง	ปริเทววิงวอน
๏ อ้าจอมจุฑาธเรศ	มกุฏเกศนรากร
ละข้าพนาจร	บมิเอื้อจะอาไลย
๏ ขอรองลอองบาท	ภูวนาถกลางไพร
น้อยจิตต์บตามใจ	อุรเจ็บฤใครเห็น
๏ อ้าแม้จะบทจร	มคันดรก็ยากเย็น
ซอกเขาลำเนาเปน	ชำเราะห้วยละหานเหว
๏ ป่ากว้างปรางควาน	ก็สามาญมิใช่เลว
ตากลอกกระลอกเปลว	อัคนีปลองหลอน
๏ สิงสัตวจัตุบาท	ก็ร้ายกาจกระลำภร
ขวัญอ่อนจะอาวร	สนุกไฉนจะไปตาม
๏ รักพี่จะตามพี่	ก็ใช่ที่พยายาม
ควรแม่สงวนงาม	บำรุงรักเรียมถนอม
๏ ไป่ช้าจะมาสม	ภิรมย์รสพอูลออม
อย่าแม่ทุกขาตรอม	จะเศร้าศรีวิมลโฉม
๏ หยอกเย้าลำเภาพักตร์	วรลักษณ์ประเล้าโลม
กำเดาบันเทาโทม-	นะในก็ไสยา ฯ
๒๑
๏ มนตรีรับราโชยงการ์	อดิศรคมนา
จัดพหลพา	หนาพลัน
๏ ขุนคชผูกคชดั้งกัน	สุระฉะกะบมิทัน
มันเมือบเมามัน	ก็ห้าวหาญ
๏ แปลกหมอชิงขอสลัดควาญ	ปรปักษจรำบาญ
รู้ก็ร่านราญ	กำเริบแรง
๏ นายกลางจ้องปืนแสลงแผลง	สะนะเกราะกรคระแลง
ขอถมรรถะแมง	ทั้งหมอควาญ
๏ เตรียมทั้งพระที่นั่งคชาธาร	สุวรรณปฤษฎางคยาน
ทรงประพาสพนานต์	และละคอ
๏ คชาภรณ์เรืองรัตนเทียบพอ	วิรุจินิขะละออ
สายชนักขอ	กระวินทอง
๏ ผ่านหน้าหลังรัตคนจอง	แย่งสุพรรณระรอง
ข่ายตระพองกอง	ประดับดาว
๏ จงกลภู่จามรีขาว	ยุคลสุตรววาว
พลุกพระพรายพราว	วิจิตรคำ
๏ นายม้าผูกม้าเฉวียงสดำ	อัศวภรณอำ
ไพจำนำนาย	ทะทายทวน
๏ เคียนคดขัดดาบเดียรขบวร	นำพยุหพลพวน
แชรงก็แซรงสวน	ระไวทาง
๏ ล้วนม้าเลิศลักษณสรรพางค์	สมรรถสมรกลาง
เชี่ยวชวันวาง	รำบาญบร
๏ ม้าที่นั่งดังสิงหไกรสร	สุระผยศผงอน
กาญจนลังกรณ์	พระพรายเพรา
๏ ผ่านหน้าบังเหียนแลสายเหา	กแนะกนกนิขเนา
วรัตนงามเงา	มุกดาหาร
๏ ห้อยหูภู่จามรีพาล	วิจิตรจงกลกาญจน์
อานกุดั่นลาย	ระยับยับ
๏ ขุนรถเทียมรถสำหรับ	รณรงคอริรอับ
ธงระดับดา	สง่างอน
๏ เทียมล้อลาอัศวาภรณ์	ชักรถวิยภมร
กงกำทรท้อง	ปรัฐพี
๏ สารถีสอดสนะโพกศรี	คระวีอาวุธวิรี
เขนเสน่าตรี	กำซาบศร
๏ บ้างถือเสโลหะโตมร	กระยับขย่อนกรคละคลอน
ดัสกรเกรง	นุภาพพล
๏ นายรถอ่าอาตมทุกตน	ชำนิศฎระผจญ
ค้าคำรณโรม	ริปูปอง
๏ ทวยทัศโยธิศเลิศลอง	มหิทธิจิตต์ลำพอง
อาวุธถบอง	จำทวยถือ
๏ โล่ห์ดั้งดาบเขนถมรรถมือ	อริระอิดฤทธิคือ
กาลบหาญครือ	คระคร้ามครัน
๏ พลส้าวง้าวทวนแลกุทัณฑ์	ธนุจรีกฤชชำนัญ
ร่านจะโรมผัน	ลำแพงแคลง
๏ แต่งตนตามหมู่กำแหงแรง	ฉบับฉบบบมิแปลง
เข้ากระบวรแซรง	สเสือกสน
๏ พลคชรถอัศวโจษจล	สุราศัพทสกนธ์พล
เมทนีดล	สเทื้อนไหว
๏ คอยเสด็จจอมภูวนัตไตรย	นิกรพลอนนต์ใน
ท่งสนามไชย	อเนกา ฯ
๑๒
๏ พออรุณอุไทย	ปจุสสมัยทิพา
กรราชจุฑา	ธรณินทร์ขัตติยางค์
ธก็สรงมุรธา	รภิเษกสำอาง
สุวคนธวราง	ควิเลปวิไลย
๏ วรภูสิตทรง	วรองคประไพ
กรรจุการพิไชย	ยุธเกยุรยง
๏ รัตพัสตรพิจิตร	วรกฤษดิอลง
กฎรัดวรอง	คอุไรยะระรอง
๏ ธทรงสังวาลตาบ	ทิศทาบอุระทอง
กรนาคะถะบอง	จรกรรณกุณฑล
๏ วชรินทรมกุฎ	วรอุดมยล
ธำมรงควิมล	นวรัตนพระพราย
๏ แลสะพักศรศิลป์	ทิพยพิณประภาย
วิยวิษณุกราย	กรราชลิลา
๏ อภิรุยหณเกย	คชลักษณมหา
อนุโยคทิวา	ระมหุดิวิมล
๏ ธเถลิงหัสดินทร์	ปฤษฎางคพหล
ก็ประนังดุริย์ดน	ตรีและพาทยเภรี
๏ ธก็ยังวนจา	รถนายกนี
เทศทิศวิถี	ทุรรัถยจร
๏ พลผองพยุห์บาตร	ก็นิราสนคร
สุรศัพทกำทร	วิจลอจลา
๏ จรดลวนวาส	ก็ประภาษประกา
สิตโยธิกำชา	สรศัพท์หฤหรรษ์ ฯ
๑๔
๏ พระเสด็จประพาสทิคชณา	วิหคาวิวิธวรรณ
เซงศัพท์ประสานสรจำนัญจ์	เสนาะในวนาไลย
๏ แขกเต้ากตั้วและกุกุหา	ติติราระวังไพร
พรรหิตโกกิลตระไน	ภุระโดกตระลอนฟาง
๏ จากพรากคือพรากนุชบำราศ	วนะวาสทุเรศทาง
ป่านนี้จะอาวรขนาง	หฤทัยถวิลหา
๏ นกแก้วจะแจ้วสรสำเนียง	คละคลอเคียงจำนัญจา
วันที่จะจากสมรมา	พิไรวอนจะจรตาม
๏ เค้าโมงประจำวนสำหรับ	กำหนดนับทุ่มโมงยาม
เรามาประพาสวนะจะถาม	กิโมงมาทิวากาล
๏ รังนานกับนางสกุณิคู่	นอนแนบอยู่ในรังนาน
จากนางมาทางทุรสถาน	พระน้องเอ๋ยจะนานชม
๏ ระวังไพรรู้รักรุกขระวัง	ดังเรียมหวังระวังสม
อ้าสูพธูทิพยผทม	จะเออาสน์อนาถเนา
๏ ยลหมู่มยูรคนาง	มยุรย่างณยอดเขา
เยื้องยูงลิลาสนุชลำเภา	พิลาสล้ำมยูรยล
๏ เบญจวรรณสลาบวิลยลาย	สไบคล้ายกับลายขน
ดั่งสีสไบวิมลยล	มลักแลละลาญใจ
๏ การวิกวิเวกสรสำเนียง	เสนาะเสียงประหวัดไหว
หวานแว่วพระเสาวะนิศไพ	เราะหลั่งเสนาะสาร
๏ สาริกานรากรจะจำนัญจ์	สารพันจะแจ้งการ
วานข่าวเสนอพระเยาวมาลย์	สถิตวังจะยังไฉน
๏ คับแคก็คับในอุระร้าง	มาดงกว้างฤคับใจ
กดเพลิงดังเพลิงถกลใน	กมลพลุ่งคือเพลิงกอง
๏ นกเปล้าดังเปล่าสมรเปลี่ยว	ในดงเดียวบเพื่อนสอง
สัตวานิรารสสมพอง	สัปตวันแต่รัญจวน
๏ นางนวลคือนวลนุชปรัด	หวลกำหนัดแนบเนื้อนวล
กระสากระสัลจิตต์กำศรวญ	ก็สาใจบให้มา
๏ นกทักรู้ทักและฤบท้วง	ให้ละดวงสุดาพงา
นกหว้ารู้ว่าฤมินำภา	จะแนะนำฤอำยวน
๏ ไป่เคยนิรารสสวาท	นฤอาสนอักอวล
อย่าคิดประชาชนจะสรวล	จะคืนสมจงสร่างศัลย์
๏ เสร็จชมทิชากรคณา	สุริยาก็สายัณห์
จตุบาทชาติปเจกสัญ	จรเล่นทุกแหล่งหลาย ฯ
๑๙
๏ นานาพรรณมิควนาครระราย
ฟานกวางละมั่งทราย	ฉมัน
๏ หมีหมูหมู่ทิปิป่าและกาษรอนันต์
ทักทอกะทิงทัณ	ฑิมา
๏ สิงคิณัสอัชะสีหจิตรมิคขัคคา
ล่อลินกิเลนลา	สลอน
๏ ชมดเม่นโสณสิงคาลและกาฬสิหนิกร
พังพอนกระจงจา	มรี
๏ เยียงผาฌาปิตะกาวิฬาระและกบี
สรรโสงสะสาชนี	อนันต์
๏ ลางพวกพาคณากินลบัดติณอรัญ
เลียโลมลางกิน	ชลามพุ์
๏ ลางเหล่าโปดกสกอก็คลอมาตุรตาม
ดูดดื่มขิราทราม	คนอง
๏ บ้างตัวต่างก็สำเริงและเบิ่งบทผยอง
ขวิดคว้างลำพองลอง	กำลัง
๏ เดิรทางหว่างพนะพนมและชมสัตวประนัง
ฤๅเพลินฤทัยประทัง	เทวษ
๏ ยอแสงศัพทชนีมะมี่วนประเทศ
หวลถึงพระเยาวเรศ	คำนึง
๏ รังสีเสร็จสนธยาวนาจรบหึง
ถึงที่ประทับสึง	สำนัก
๏ ยั้งหยุดจัตุรงคยานสำราญรมยพัก
นักงารพิทักษ์ราช	ระเวียร
๏ เสียงคนดนตรีพาทย์นินาทภุมิสำเทียร
แสงเพลิงกระจ่างเจียร	ตระวัน
๏ เนาในวันตำหนักตระชักจิตกระสัล
รูดสูตรรำพึงขวัญ	พิลาป
๏ เน่งนิทรนิทรบหลับรำงับจิตต์ระทาบ
โหยหายุพาภาพ	พธู
๏ ไป่วายทุกขพระหวลจนจวนสุริยยู
รยาตรเยี่ยมพระเมรู	ระรอง ฯ
๑๖
๏ ฝ่ายชาวอุเชนินายกอง	เหตุเห็นพลผอง
อุเทนตั้งคั่งคับ
๏ ควบม้าเมือเมืองโดยฉับ	เฝ้าไท้คำนับ
ก็ทูลดังเหตุเห็นมา
๏ บัดนี้องค์อุเทนทรา	เสด็จยั้งโยธา
ในกันทรดอยดงแดน
๏ แสนยากรข้าหาญแหน	คั่งคับนับแสน
และแลสล้ายเหลือตา
๏ มานี้ดีร้ายรอยมา	จับคชมายา
คงโดยสมเด็จบัณฑูร
๏ พรยาจัณฑราชฟังมูล	เหตุท้าวเพิ่มพูล
มนัสภิรมย์สมหมาย
๏ ตระบัดบัณฑูรสั่งนาย	นายกนิกาย
ให้เทียมนิกรกำแหง
๏ สามหมื่นพื้นม้าเร็วแรง	สรรพอาวุธแวง
คำนวณคำนบกับมือ
๏ สายัณห์จักยาตรพลปือ	เอาไพรินทร์รบือ
พระเกียรดิประกาศไตรภพ
๏ เสนารับสั่งเคารพ	จัดพลสินธพ
ก็ถ้วนจำนวนหนึ่งหมาย
๏ นายม้าใส่เสื้อสพาย	ตาวน้าวเหนี่ยวสาย
กำซาบธนูยิงยำ
๏ บ้างกวัดหอกซัดคอคำ	ลางถือทวนกำ
สินาศค้าเข็ญขาม
๏ ซ้ายขวาหน้าหลังตั้งตาม	ตำหรับสงคราม
พิไชยผจญรณรงค์
๏ เทียมวาฬุกัฏฐีม้าทรง	มาเทียบท่าองค์
เสด็จสมเด็จลีลา
๏ ปางนั้นพระยาจัณฑมหา	มหันตเดชา
นุภาพปราบสากล
๏ สายัณห์หย่อนแสงสุริยน	เสด็จโสรจสรงชล
ปริตชโลคันธ์ขจร
๏ ทรงภูษิตพัสตราภรณ์	โดยวารบวร
วิไชยยาตรยุทธนา
๏ สอดธำมรงค์รัตโนภา	สวมทรงชฎา
เดิรหนผจญไพรินทร์
๏ ขัดขรรคาวุธเพียงอินทร์	สพักแสงศิลป์
ธนูยุบาทบทจร
๏ ทรงวาฬุกัฏฐีอัสดร	ยืดแสนยากร
ออกจากประตูบูรี
๏ มาไกลใกล้ดงพงพี	ปลายแดนธานี
ก็สั่งประสาสน์สารเผดียง
๏ ให้แต่งแบ่งกองรายเรียง	ซุ่มซ่องมองเมียง
ทุกทางอันช้างไปมา
๏ กำชับทุกนายโยธา	ได้ทีสัญญา
จงกรูกันรีบออกเอา
๏ จับองค์อุเทนราเชา	จงได้แลเอา
จะปูนบำนาญรางวัล
๏ แม้จับบได้จักทัณฑ์	ปาดคอครัวปัน
เปนช่วงแก่ช้างเหล่าหลาย
๏ มาตยานายกเนืองนาย	รับสั่งกฎหมาย
พิกัดประกาศพลผอง
๏ ต่างตนจัดแจงแต่งกอง	ซุ่มซงจงจอง
ชระเหลียกชระลี้แหล่งดง ฯ
๑๑
๏ ปางองค์อุเทนไท้	ธรณีระพีพงศ์
รอนรอนพระสุริยง	ประพาสพื้นทิฆัมพร
๏ จากอาสนบรรยง	กโสรจสรงชโลธร
สุหร่ายโรยลอองอร	จรุงรสเรณู
๏ ขัตติยาธราภรณ์	บวรรัตนไพรู
ขัดขรรควิเชียรยู	รยาตรหน้าพลับพลาไชย
๏ ออกมุขมาตยา	พิริย์พาหุเกียรดิไกร
เฝ้าแน่นสนามใน	อภิวาทดาษดา
๏ ตรัสถามพเนนาย	มฤคลุทธอันมา
สำนึงคเชนทรา	ประมาณมารคปานใด
๏ ข้าแต่นรินทร	มคันดรบใกล้ไกล
ยังโยชนครรไลย	จะลุแหล่งพญาสาร
๏ ทรงฟังขมังมา	ควิกันแถลงการ
สั่งมาตยบริบาล	วรบาทแบ่งพล
๏ เลือกผู้ที่คู่ใจ	พอตามไปสักพันคน
มากหลายจะรายจะรน	คชลักษณ์จะหลีกไกล
๏ สั่งแล้วเถลิงหลัง	พระที่นั่งมะโนไมย
เดิรพลมาใน	วนะโดยวะเนจร
๏ ออกดงลุทุ่งกว้าง	ก็เห็นช้างผู้เผือกพร
เดิรกรายณชายดอน	และเลมลัดละบัดเกรียง
๏ ต้องลักษณ์ตระศักดิ์สรรพ	และอากัปก็พร้อมเพรียง
ผ่องพรรณหิรัญเพียง	อำไพภาคยากหา
๏ ชอบราชหฤไทย	ธหวังไว้พระกฤษดา
เปนราชพาหานะ	ก็ประพาสโดยดาล
๏ ดูราพเนนาย	นิกรราชบริพาร
จงทัศนาการ	พลภาพพิณเรา
๏ จักดีดดำเริงสาย	สธยายพระมนต์เอา
ช้างเผือกให้มาเทา	ณเบื้องบาทโดยประสงค์
๏ ตรัสแล้วก็สัธยาย	พระมนต์กรายพระหัตถ์ผจง
ดีดพิณพระแสงทรง	เสนาะเสียงสนั่นไพร
๏ นายยนต์ชำนาญยิน	สำเนียงพิณก็ไขไก
ช้างภาพก็เดิรไป	ดะดุ่มด่วนบหยุดฟัง
๏ อุเทนนเรนทร์เรือง	บรู้เรื่องระบิลบัง
เห็นช้างบอยู่ยัง	ก็ดิ่งดีดจะเข้ขาน
๏ ซ้ำซ้ายก็หลายหน	ช้างกลยลทำอาการ
ตื่นหนีตลีตลาน	ประลาตแล่นและล่อไป
๏ เห็นไกลก็รอท่า	ครั้นใกล้มาก็วิ่งไกล
ยั่วเย้าพระไทยไท	ธิบดินทร์บสงกา
๏ มานะพระหฤไทย	ก็ขับใหญ่ดุรงค์มา
พิริยพลบันดา	ที่ตามไปก็ไม่ทัน ฯ
๑๖
๏ กองซุ่มโยธาพระยาจัณฑ์	คิดค้อยคอยคัณห์
พระองค์เห็นองค์อุเทน
๏ ขับม้าไล่รูปนาเคนทร์	ล่วงล้ำบริเวณ
ก็พลัดนิกรล่วงมา
๏ ต่างต่างให้ศัพท์สัญญาต่าง	กรกรีโยธา
ทุกกองกระชั้นชุมรุม
๏ ล้วนเหล่ามักสันกรรกุม	เข้าจับจอมจุม
พลาก็ค้าคำหาญ
๏ ดูราอุเทนทราบาล	จงรู้พระกาล
แลการจะนาศในวัน
๏ ดังฤๅบมิเกรงมากรร	ไล่ช้างเผือกอัน
เปนแก้วประกอบเจ้าเรา
๏ บัดนี้ไซ้เรามาเอา	ท่านผู้ทรเมา
จงมาจะพาไปถวาย
๏ ว่าพลางเข้ากลุ้มกุมกาย	อุเทนฦๅสาย
ฤทันจะตั้งติงองค์
๏ เหลียวหาพลพาหน์ยุทธยง	อรินทรรอนรงค์
จะหาบเห็นใครมี
๏ เสียเชิงเสียไชยไพรี	พลไภยได้ที
ก็จับจำนองนำจร
๏ เฉกดวงมณีรัตนากร	เสียแก่วานร
อันมีปมานุปไมย
๏ เสื่อมศรีสุรศักดิ์สุริยใส	เพียงสุริยพ้องไภย
อสุรินทรร้ายรันทำ
๏ พระยาจัณฑปโชตให้นำ	ไว้ตรุตรึงตรำ
แห่งโจรในนครา
๏ เสด็จยาตรพยุหพลแสนยา	ด้วยโสมนัสา
พิชิตพิเชตสงคราม
๏ เดิรโดยบุรพางค์ทางงาม	พระเกียรดิเกริ่นสาม
ไผทสระทกกฤษดา
๏ คืนราชนิคมรมยา	บัณฑูรบัญชา
สมุหรังรับภาร
๏ รังแต่งเสาวภาคพิมาน	เพียบโภคลังการ
บเพี้ยนพิภพพันตา
๏ แต่งสรรพสุปเพียญชน์ไชยปา	นิศชุมมุลิกา
สามนต์นิกรมในสถาน
๏ ทรงเสวยน้ำจัณฑ์สำราญ	เลี้ยงเหล้าไชยบาน
นิกรหมู่มาคม
๏ บันเทิงหฤทัยใสสม	เริงราชอารมณ์
ลเบงในเบญจฤดี
๏ เลยวันเวลาลุตรี	พิณพาทย์มโหรี
ประโคมประคับขับขาน
๏ ฟังรำบำเรอบทมาลย์	ล้วนเหล่านงพาล
พิลาสสล้างแลสลอน ฯ
๒๘
๏ ฝ่ายหมู่โยธา	มวญมาตย์อันมา	โดยเสด็จบทจร
ทรงขับกัณฐัศว์	สพัดกุญชร	บได้หยุดหย่อน
ผ่อนพักหนักไป
๏ หมู่สุรโยธา	แล่นหลามตามม้า	หมดแรงแขงใจ
กระหมอบหอบรวน	เซซวนคลาไคล	ไป่มีผู้ใด
ทันเสด็จภูวดล
๏ บัดเดี๋ยวได้ยิน	เสียงปืนพลพฤนท์	โห่ร้องอึงอล
แล่นแลแต่ไกล	ไม่เห็นจุมพล	แต่ล้วนผู้คน
เยียดยัดอัดแอ
๏ ตระหนกตกใจ	ชะเง้อเฌอไม้	แมกเมียงเลี่ยงแล
เห็นเขาจับเจ้า	ร้อนเร่าดวงแด	จะเข้ากันแก้
เห็นไม่ได้ที
๏ วิ่งกลับพลับพลา	แซ่เสียงโศกา	สนั่นพงพี
แจ้งแก่มหา	เสนาบดี	โดยเหตุอันมี
ตามเห็นทุกอัน
๏ ซึ่งข้าโทษผิด	ตามเสด็จบติด	ขอรับปรับทัณฑ์
ทุกข์แต่เจ้านาย	ข้องข่ายไภยันต์	จะคิดแก้กัน
ผ่อนปรนกลใด
๏ มวญหมู่มนตรี	ฟังสุรโยธี	ต่างตื่นตกใจ
ตีทรวงระทาบ	พิลาปร่ำไร	ทั้งพลับพลาไชย
สยบสมประดี
๏ ครั้นสร่างโศกา	ต่างตรึกปรึกษา	ว่าเหตุที่มี
ดีร้ายลายเล่ห์	ชาวอุเชนี	ปองเปนไพรี
จะชิงกรุงไกร
๏ เกรงมือทหาร	ซึ่งหน้ามาต้าน	บอาจเอาไชย
จึ่งปล่อยช้างล่อ	ก่อกลยนต์ใน	สตรีนิไสย
ขัตติยาอาธรรม์
๏ พวกเราเจ้าเลี้ยง	ได้ชื่อฦๅเสียง	สมบัติผลัดพันธุ์
โหงหายตายดี	ทีเดียวด้วยกัน	ละไว้ให้มัน
หมายหมิ่นฤๅควร
๏ จะซ่องชุมโย	ธาเมืองเอกโท	ตรีจัตวามวญ
ควบทัพกับเรา	เข้าเปนกระบวร	หักไหนให้ซวน
รุกเร้าเผาเมือง
๏ จับมาให้หมด	เด็กใหญ่ไม่ลด	กุดหัวให้เปลือง
จนใจด้วยเจ้า	เข้าที่คับเคือง	จึ่งยั้งฟังเรื่อง
ตายเปนเห็นกัน
๏ ทั่วหน้าหาฤๅ	คิดรบครบชื่อ	อาฆาฏฟาดฟัน
จึงให้เขียนสาร	บอกการสำคัญ	ตามเรื่องเบื้องบรร-
ยายร้ายดี
๏ ส่งให้เสนา	นายหนึ่งขึ้นม้า	รีบไปธานี
ครั้นถึงขึ้นเฝ้า	พระเยาวเทวี	ทูลความตามมี
เหมือนหลังฟังมา ฯ
๑๔
๏ สามาประภาพักตรวเรศ	สดับเหตุพระภรรดา
ตกเงื้อมอมิตรประทุษฐทา	รุณราชไภยพาล
๏ เพียงสายสุนีสรพิฆาฏ	ศิรขาดประจากปราณ
แดดิ้นระด่าวอดูรดาล	สยบซบสมประดี
๏ ไป่ทันจะสืบยุบลสาง	อนุสนธิยังมี
แลเล่ห์สุวรรณกทลี	ประไลยลมและล้มลง
๏ ขัดคลองอสาสะจะระบาย	นิทรแน่อนาถองค์
สิ้นศัพท์พระเสาวนิศทรง	อัตภาวสัญญี
๏ ปางปวงอนงคณสุรางค์	และท้าวนางตำแหน่งนี
กรยลพระเยาว์ภควดี	ดิลกลักษณ์อับสรสรรค์
๏ ทรงเสวยวิสัญญิกะอนิจ	ตระดกจิตตจาบัลย์
ช้อนเชิญพระองค์พระอรอรร	คเรศราชกานดา
๏ ยังแท่นสุวรรณวิจิตรวาง	คณนางก็โศกา
หมายแม่นประลาลยสัญญา	ก็วิลาปรำพรรณ
๏ อ้าแม่ผู้ดวงวชิรรัตน์	สิริสวัสดิวังจันทร์
ช้อยข้าคณากรกำนัล	อภิรมยเปรมปรีดิ์
๏ กี้ใดก็เสาวนิเฉลย	กิจเคยทุกครามี
ดังฤๅเสด็จสุคตนี	พระพิมานคือแมนสวรรค์
๏ ทิ้งทั้งสมบัติพัศยา	กรข้าพระบาทครร
ไลยเลอพระองค์จรจรัล	และบสั่งสักคำไฉน
๏ ดั่งฤๅบคิดพระภรรดา	จุฑาเทพพ้องไภย
ไป่ทันจะแก้กลกลใด	เสด็จสู่พิมานเมิน
๏ ทุกข์ท้าวผู้เจ้าจลวิบัติ	คือฉายฉัตรระยำเยิน
ขวัญเมืองดังจักรรถเจริญ	นิรไปฤใครแทน
๏ เวียงวังก็ตั้งแต่นี้จะโรย	ทุกระโหยฤใครแหน
จักฟังแต่ศัพท์อับสรแสน	กำเสาะโศกฤห่างหาย
๏ โศกสร่างสุรางค์ปรมสัง	คติยังพระวรกาย
อ่อนอุ่นบมีพิกลวาย	คณนาฏก็ยินดี
๏ โปรดเสาวคันธรสสุหร่าย	รำพายพัชนีวี
รื่นรื่นสุคันธสุรภี	ธก็ฟื้นพระองค์คง ฯ
๑๖
๏ ปางนั้นสามายุพยง	สร่างสมประดีทรง
กำสรดบวายหายศัลย์
๏ รันทดรันทวยเทียมวัน	ทุ่มทรวงรุมรัน
พิลาปรำจวนหวลหา
๏ โอ้พระปิ่นภพภรรดา	พระคุณคณนา
นุภาพล้ำธรณิน
๏ เทียมเทวสุทัศนราชินทร์	เมือบพลเพียงบิน
เอาด้าวรด่าวดาลแสยง
๏ บรรณามาคัลทุกแขวง	ขุนเขนเคยแขง
ก็ค้อมมาขึ้นเคียมคม
๏ เวลาเราใดนิยม	พระร้างอารมณ์
ระแวงระวังกังวล
๏ เสียรู้เสียฤทธิ์เสียกล	เสียเชิงทุรชน
ประทุษฐหลอนห่อนเห็น
๏ ไป่เคยเลยตกยากเย็น	จักตายจักเปน
พระคุณบได้ไปสนอง
๏ เสียทีพระเลี้ยงเมียปอง	พระเปนโพธิ์ทอง
พำนักแต่นี้จักตาย
๏ จักอยู่ใยดีแต่กาย	พระผัวชำงาย
ชำงือคือกรดกริบคม
๏ พระน้องรันทดทุกขทม	องค์อ่อนอารมณ์
พิไรยร่ำบำบวง
๏ โสฬศเทวแดนแมนสรวง	เกลาสปิ่นปวง
สุรามเหศักขญาณ
๏ ขอพรขอพระอภิบาล	พระพ้นไภยพาล
พินาศนิราสแรงไภย
๏ ร่ำพลางพลางโศกาไลย	เทียมแดเด็จใย
กำสรดบสร่างสมประดี
๏ ส่ำแสนสุรางค์ราชนารี	ต่างตนตูมตี
อุราพิไรรำพรรณ
๏ เสนาประชากรข้าขัณฑ์	อาดูรแดยัน
บเสียบกำสรดสบสถาน
๏ ครุวนามธุกรสำนาร	ผิวบนั้นปาน
มรุตป่วนป่ารัง
๏ ทั่วทั้งนอกวังในวัง	ถามข่าวคอยฟัง
กำเสาะสยบซบเซา
๏ ปางพราหมณ์ปโรหิตราเชา	วุฒิภาพบมิเยาว์
ในศาสตรสรรพเพทางค์
๏ แจ้งเหตุใช่เหตุหนปาง	วิยวัตถุวาง
วินิจกลอกกลางใด
๏ ทราบเหตุผู้เจ้าตกใน	เงื้อมหัตถ์พาลไภย
ก็ตื่นตระหม่าสมประดี
๏ พราหมณ์พฤฒิก็ค้นคัมภีร์	ฤกษบนอสี
ติธาตุทักษาพยากรณ์
๏ ควรพระเคราะห์พักลักษณจร	ชันษานคร
ประจักษ์ทุกสิ่งจริงใจ
๏ ขึ้นเฝ้าเยาวยศยังใน	มนทรีพิไลย
พิลาสด้วยเหล่าอับสร
๏ เมิลมิ่งพนิดาอาวรณ์	สยบทบถอน
หฤทัยวิโยคโศกศัลย์
๏ พฤฒิพราหมณ์บมิอาจอดกรร	แสงพลางทูลอรร
คเรศด้วยภักดี
๏ ข้าแต่พระแม่โมลี	ฤๅควรด่วนตี
พระตนแต่ไข้ไป่ทัน
๏ เปนตนผลบุญบาปบรรพ์	ทุกข์สุขเวียนวัล
วิไสยกระแสสงสาร
๏ พระแม่คับแดดุรดาล	กาลนี้เปนกาล
พระเคราะหแรงรันทำ
๏ ข้าพระพิจารณ์ในคัม	ภีร์เพทางค์นำ
มาสอบมาสวนทวนหลาย
๏ พระบุญอดุลยเฉกฉาย	พระสุริยพันลาย
มล้างมละอันธการ
๏ เข่นฆ่าอสุรินทรหักหาญ	อาฆาฏคิดพาล
ฤห่อนจะลุหลีกเอง
๏ แท้เทียรทุกขลาภอย่าเกรง	อมิตรมารเพรง
จะมาเปนมิตรเมตตา
๏ แน่ในพยากรณ์ตำรา	เยาวยศยุภา
ผู้หนึ่งจะเอื้ออุปถัมภ์
๏ สิ้นร้ายปลายปีนี้จำ	ทูลไว้ไกลคำ
จงควรแก่ทัณฑ์ทั้งหลาย ฯ
๑๑
๏ สามาสุดาฟัง	ทวิชาพฤฒาทาย
ทูลเทียบทำเนียบถวาย	นิติศาสตรแสดงความ
๏ ปราโมทย์กมลมี	สวนีสนองพราหมณ์
ท่านผู้พระคุณคาม	ภิรภาพปรีชา
๏ เทียบทายทำนายนำ	วิยอำมฤตยา
จันจวนประมวญอา	วรณ์หมายทำลายสกนธ์
๏ คุณท่านประมาณมี	ชนนีถนอมปรน
กษิรามพุ์บำรุงชนม์	วยวัฒนาวัน
๏ พิษภัยพิโยคท้าว	ระร้าวร้าวละกลกัลป์
ผิวท่านบมาทัน	ก็จะแท้ทำลายกาย
๏ บัดให้บำนาญนันต์	หิรัญรัตนแพรพราย
ค่าพราหมณ์พฤฒาทาย	ก็นิวัตน์นิวาสนสถาน
๏ พระนางฤวางใน	หฤไทยอดูรดาล
ครวญคร่ำรำคาญนาน	เทวษท่าทิวาครวญ
๏ ปรับทุกข์ทุกหน้านาง	สุรางค์ราชรัญจวน
ซั้นโศกกำศรวญทวน	ทุกหน้านางฤห่างถวิล ฯ
๑๙
๏ ปางนั้นองค์อุเทนนเรนทร์ศรบดินทร์
พ้องภัยอรินทร์เปน	อนาถ
๏ เนาในเรือนตรุเทวษประเภททุพลชาติ
เสวยสรงจะไสยาสน์	ก็ยาก
๏ ไป่เคยทุกข์และทุกข์กระอุกอุระลำบาก
รู้ผู้จะอุปฐาก	ทำงล
๏ เน่งนิทรคิดก็ระทดสลดจิตต์วิจล
เสียกายเพราะเสียกล	ริปู
๏ เสียศรีศักดิ์สุริยชาติอาจอริบำรู
ฤๅมาประดักดู	ประดาษ
๏ อ้าโอ้อัครสุดาประภาพักตรพิลาส
สนมนางสุรางค์ราช	นิกูล
๏ แม้มาทรู้ทุกขเรียมจะเตรียมอุระอดูร
ปรับทุกข์ทุกหน้าพูล	พิลาป
๏ โอ้เคยเสวยสวัสดิวังคือดังอมรสาป
สฤษดิจากวิบากบาป	ไฉน
๏ เจบตนชนม์จะพินาสนิราสสุริยไอ
ศวรรยาฤอาไลย	หนึ่งนุช
๏ ร้อยทุกข์พันทุกขหนักจะหักจิตต์ก็ยุติ
ความรักฤหยุดสุด	กระสัล
๏ ตกเข็ญเปนฤจะตายและวายทุกขมหันต์
ไกลกันก็สุดวัน	จะเห็น
๏ ใดดีชีวิตคงดำรงทุกขลำเคญ
ตายดีกว่าเปนท	รมาน ฯ
๑๖
๏ ตระบัดถามนายทัณฑบาล	เจ้าท่านผู้ชาญ
ประพฤติธิกิจมายา
๏ จับเราบมิพ้องผิดมา	ตรากตรุตรึงตรา
แลไปสถิตที่ใด
๏ นายทัณฑก็กล่าวคำไข	เจ้าเรามีไชย
แก่ราชอรินทร์ยินดี
๏ ให้แต่งสวภาคมนทีร์	ชุมมาตย์พิรีย์
นิกรแน่นในคลวง
๏ แต่งสรรพกระยาเส้นสรวง	ขับรำบำบวง
แก่เทพรักษนัครา
๏ ทรงเสวยน้ำจัณฑ์ไชยปา	นิศกับมุลิกา
ด้วยราชหฤทัยใสสานต์
๏ อุเทนก็ตอบโดยหาญ	เจ้าท่านอาการ
อุบายก็คล้ายสตรี
๏ โบราณขัตติยาอย่างมี	มีไชยไพรี
แลจับมาได้ด้วยมือ
๏ ควรฆ่าห่อนไว้ให้หือ	ควรปล่อยให้ลือ
พระยศก็ปลดปล่อยไป
๏ ห่อนทำทรมานอย่างใจ	เจ้าท่านฉันใด
บเอาระบอบบรรพา
๏ มึนเหล้าเมาเล่นปรีดา	ถ้ามีเมตตา
แก่เราลำบากตรากตรำ
๏ นายคุมฟังคำเอาคำ	อันกล่าวบมิยำ
ไปอ่านแก่ท้าวทูลสาร
๏ พระยาจัณฑ์ธก็มีบรรหาร	ให้หาบนาน
ยังที่ประชุมทรรษา
๏ ประภาษสิหนาทโชยงกา	ดูราราชา
อุเทนชเลยยุพเยาว์
๏ ตกในเงื้อมหัตถแห่งเรา	บมิวันทาเทา
มานะทรนงฉันใด
๏ อุเทนก็ตอบโดยใจ	อ้าท้าวกล่าวไฉน
ฉนี้ก็ควรสรวลสันต์
๏ จักเอายศใดอภิวันท์	คนต่ำตกทัณฑ์
จะเปนประโยชน์ใดดี
๏ แม้ไหว้โดยใจอารี	แท้ทางไมตรี
เจริญสิริทั้งสอง
๏ พระยาจัณฑ์ซั้นบัญชาสนอง	ผิวบไหว้อย่าปอง
จะเปนชีพิตจักดาย
๏ ตามเทิญสิทธิท้าวแล้วกาย	ใจเราอย่าหมาย
จะข่มบขอชีวี
๏ สงวนศักดิ์กษัตริย์สืบธาตรี	เยี่ยงทรายจามรี
ชีวันบห่วงหวงขน
๏ เกิดตายฤๅวายเว้นตน	สงสารวัฏวล
ฤๅเว้นจะเบียนเวียนเวรุ ฯ
๒๑
๏ พระยาจัณฑ์ฟังสารอุเทน	ขัติยมานบเอน
คงแก่วาเจนทร์	บคืนขาม
๏ เปรียบปรายหลายเล่หแหลมลาม	วิยะอคนิวะวาม
ทรงสดับความ	ก็เปนดี
๏ เพื่อองค์อุเทนทรราชี	วาสุละทัตรบุตรี
บุรประเพณี	สนองสอง
๏ พัญเอิญเจริญรักษรังปอง	ประทุษฐอภัยจอง
จิตต์จำนองคลอง	เสนหา
๏ เอื้อนอรรถมัธุรสดูรา	ตรุณวิทยปรา
กฎอย่าอา	ดุรกำเดา
๏ จักส่งองค์อัคราเชา	นิวัตินครเนา
ตูจะเรียนเอา	พระมนตรา
๏ อุเทนสนองราชบัญชา	ผิบพิตรจิตต์ทยา
เวทวันทา	ก็จักสอน
๏ อ้าดูอรินทรอธิกรณ์	บมิยำจิตต์ผนอน
อ้างอุทาหรณ์	ฤเกรงกาล
๏ อ้านี้นิติราชศาสตรสาร	คติยบุรพจารย์
เปนนิยมนาน	นิเทศเหตุ
๏ ดูราอุเทนตรุณเรศ	ผิวขุชทุรเพศ
ไหว้จะเรียนเวท	จะยังไฉน
๏ อ้าท้าวกล่าวแล้วฤกลับไกล	ตรุณตระกูลใด
แม้วโดยใจ	คำรพเรา
๏ ควรสอนปกรณแก่เขา	สฤษดิฤทธิพัฬเหา
เทพทุกลำเนา	ก็เพิ่มพร
๏ ศิษยใดไป่อัญชลีกร	ศิลปศาสตรจะสอน
ห่อนจะวัฒนา	นุภาพพล ฯ
๑๖
๏ พระยาจัณฑ์ฟังสารยุบล	เคืองคับใจจน
มโนมานะละอาย
๏ ใคร่ฆ่าชีวาให้วาย	พระเวทเสียดาย
วิจารณจิตต์นิศจล
๏ ดำริห์ผู้เริ่มเรียนมนต์	จักต่างพระตน
แต่ราชธิดาเดียวดี
๏ เสด็จยังพิมานมนทรี	หาราชบุตรี
มาใกล้ก็เกลี้ยงกล่าวสาร
๏ อ้าแม่วาสุละทัตรนงพาล	ยังชายหนึ่งชาญ
พระมนต์ละเบงเพลงพิณ
๏ เรียกช้างป่าได้โดยจินต์	ใช้ได้ดังถวิล
แลขับก็ลี้แหล่งพน
๏ บิดาอาครใคร่มนต์	ครูโรคเรื้อนตน
จะเรียนฤๅควรขัตติยา
๏ จงแม่เอาภารบิดา	วิทยายากหา
บชอบจะแผ่แพร่หลาย
๏ จักหามาวังดังหมาย	ห้ามคนใกล้กลาย
จะดูแลดอดด้อมฟัง
๏ แม่เรียนมนต์ในม่านบัง	ได้แล้วภายหลัง
จึ่งพ่อจะต่อเยาวมาลย์
๏ พระยาจัณฑ์กล่าวกลายสายสาร	ดังนี้เพื่อการ
รังเกียจแก่สองกษัตรีย์
๏ รู้ศักดิ์จักเสพย์สามคี	เพื่อเปลี่ยวฤดี
ดำฤษณ์กำเดาะกำเดา
๏ สองราชสุริยวงศ์ทรงเยาว์	ฤๅรู้เงื่อนเงา
แห่งท้าวอุบายบรรหาร
๏ ธิดาท้าวรับปฏิญาณ	ท้าวสั่งเตรียมการ
กำหนดทั้งวันสัญญา
๏ ให้นำองค์อุทเยนทรา	มายังมหา
พิมานกำบังดังปอง
๏ ให้เชิญธิดานวลลออง	จัดเครื่องสำรอง
สำหรับคำนับคุณครู ฯ
๑๑
๏ ปางนั้นสุดาวา	สุละทัตรอันตรู
ครั้นจวนเวลายู	รยาตรามาเรียนมนต์
๏ จากอาสนลังการ์	เสด็จมาสนานชล
พนักงารถวายคนธ์	ผทมผิวพิมลพรรณ
๏ ผัดพักตรประไพผ่อง	ลอออ่องคือเพ็ญจันทร์
มุ่นทวยสลวยกัน	จุไรรัตนเพราพราย
๏ ภูสิตวิจิตรจีบ	ประจงกลีบและวางชาย
รัดองค์วิเชียรฉาย	ประจำยามอร่ามตา
๏ อำไพสไบบาง	ระรางรางวโรฬาร์
สร้อยทับอังสาพา	หุรัดรัตนทองกร
พรายพริ้งสอิ้งองค์	ธำมรงค์สังวาลวร
กรอบพักตรกัญเจียกจร	และมงกุฎกษัตรีย์
๏ งามองคอาภรณ์	วรภาคพิมลมี
เฉกโฉมพระลักษมี	วิลาสโลกนิศกลง
๏ พร้อมสาวสนมนาฏ	ยุพราชลิลาลง
ไปยังพิมานมง	คลรัตนบัดดล
๏ สถิตนั่งในม่านมาศ	ก็ประพาสบเกี่ยงกล
ข้าผู้จะเรียนมนต์	อภิวันทนาจารย์
๏ ตรัสพลางพงางอน	ชลีกรกฤษฎาล
บูชาสการมาล	ยผจงและส่งไป
๏ กำนัลที่มาตาม	ก็สั่งห้ามให้อยู่ไกล
กำชับบใครใคร	จะนั่งดูและอยู่ฟัง ฯ
๑๔
๏ ปางองค์อุเทนทรรพินทร์	ธรณินทรเสาวนัง
สารศัพท์คำนับพระนุชหวัง	กระเหมาะแม่นขุชชามา
๏ ทรงตรัสนุสาสนพระมนต์	กลอรรถคาถา
วาสุลทัตรพนิดา	ธก็ทรงสังวัธยาย
๏ เอื้อนโอษฐ์จะอ่านอรรถบชัด	และอุทัจสะเทินอาย
หลายซ้ำบยำอักขรกลาย	อาทิบาทปนหลัง
๏ แบ่งบาทละสี่สระจะต่อ	ก็บพอปัญญายัง
เคลิบเคลิ้มทีฆะรัสสะและสัง	โยคย้อนอักษรสลาย
๏ เคืองขัดดำรัสผรุษวาท	ปริภาษคำคาย
ช่วงชาติขุชชาพิกลกาย	ทรลักษณจะใครสอน
๏ ป่วยปากแก่กูบมิจะจำ	จะแนะนำก็เหงานอน
ปากหนาจะว่าก็บมิหยอน	จะแก้โกงให้โค้งคืน
๏ ลูกท้าวสดับผรุษวา	จกภาษโหดหืน
เลิกสาณีเยียมพระพักตรยืน	กระทืบบาทโกรธา
๏ พาชายบชาติบมิเสงี่ยม	และฤเทียมทรนงมา
ว่าค่อมแก่กูธิตวรา	ประมาทหมิ่นบรู้ตาย
๏ แม้ทราบพระบาทพระบิตุรงค์	ฤจะคงชีวาวาย
เหวยเรื้อนบุรุษทัศนกาย	นี้ขุชชาฤมาดู
๏ สมเด็จอุเทนทรสวนา	ทัศนาพธูตรู
เลอลักษณวิไลยพระดนู	ประดิพัทธเพิ่มภิญ
๏ ลืมตนอันทนทุกขลำบาก	ในตรุตรากประดิทิน
พลั้งเพลินเจริญจิตต์ถวิล	ธก็กล่าวด้วยสุนทร
๏ อ้าแม่จงให้อภัยพี่	กิจนี้พระบิดร
ว่าค่อมประดาษกรรมกร	ก็กล่าวโดยบรู้กัน
๏ เราเปนมเหศรมหา	ขัติยาธราธรรม์
ฤๅแม่ประเทียดทุพลพันธุ์	ไฉนแม่พงางาม
๏ บุตรีบดีศรสดับ	สุรศัพทแลตาม
เห็นโฉมประโลมหฤทัยกาม-	วิโรธเกลื่อนกลาย
๏ อายองค์อนงคอภิวาท	วรนาฎบรรยาย
โดยเบื้องพระบิดุรอุบาย	อนุสนธิ์ยุบลบัง
๏ ซึ่งข้าประทุษฐ์วจนทา	รุณพาลเพื่อยัง
ไป่ทราบพระยศบทวรัง	อนุญาตอธิกรณ์
๏ อ้าศรีสุรางค์ลักษณวิไลย	ประไพพักตรพิมลสมร
การนี้ก็กลพระบวร	บิดุรงคนงเยาว์
๏ ท่านแกล้งประกอบยุบลเลศ	หินเพศเพิ่มเรา
เพื่อไวยวรารุปลำเภา	จะภิรมยแก่กัน
๏ อย่าแม่บควรนุชขมา	ขัติยาทุพลพันธุ์
อำเภอมฤตยชีวัน	บมิรู้จะวันวาย
๏ หมายแม่คือทารุจะพำนัก	ชลอพักชโลงกาย
ข้ามคันมหรรณพทุลาย	และลุด้วยสวัสดี
๏ พระคุณอดุลยคณา	วิยฟ้าและธาตรี
มอบกายถวายสมรมี	สุจริตจิตต์จอง
๏ เสาวนานราธิปประพาส	พจนาทเสนาะสนอง
บุพเพเผอิญเจริญจิตต์จำนอง	อนุสรเสนหา
๏ ไต่ถามคดีอุดมเดิม	ธิบดินทรอันมา
นางฟ้าก็คร่าวอัสสุปธา	รพิลาปแดดาล
๏ อวยพัสตรวัสดุแก่นาย	ธิกรณ์ฝ่ายพนักงาร
ผ่อนสังขลิกพันธนการ	ธิบดินทรจำนอง
๏ เสด็จมานุสาสน์ศิลปเวท	ยุพเรศแต่สอง
จำเนียรสันถวะจำลอง	ก็ละเลิงละลายองค์
๏ ร่วมทิพย์สุรารสสังวาส	ยุพราชใหลหลง
เวทมนต์บกังวลจะทรง	สำเริงรมยสมสมร
๏ ลืมเฝ้าชนินทร์ชนกนาถ	อัคราชมารดร
ลืมเล่นกับเหล่าคณนิกร	คณนาฏบริจา
๏ แต่เช้าก็เท่าสุริยเย็น	บมิเว้นทิวามา
เรียนมนตกลจิตต์อุสา	หจะเกลื่อนด้วยเงื่อนงาม
๏ สมเด็จพระบาทบิดุรราช	พจนาทเนืองถาม
ลูกท้าวธแบ่งยุบลความ	จะจวนจบคำรบเรียน
๏ ท้าวนางสุรางค์คณพธู	บมีผู้ระแวงเวียน
เพื่อบุญยุพาอุภัยเพียร	บุรพภพสบประสงค์ ฯ
๑๖
๏ ปางนั้นอุเทนสุริยวงศ์	เสวยสุขด้วยองค์
วาสุละทัตรลำเภา
๏ ร่วมเริ่มสุรารสเสา	วคนธาทิพยเยาว์
ยุพินภิรมยหรรษา
๏ น้องท้าวบำเรอรมยา	ทุกวันทิวา
ในเหมพิมานมนทรี
๏ เลยหลงปลงรสฤดี	สุดากษัตรีย์
ดั่งดวงหฤทัยไป่ปาน
๏ ลืมแสนสมบัติพัสดุ์สถาน	ลืมยอดเยาวมาลย์
สุรางคนางกำนัล
๏ ลืมทั้งเวียงไชยไอศวรรย์	ลืมทุกขทนทัณฑ์
ในตรุอันตรึงตรอมใจ
๏ วันหนึ่งทรงไสยนาใน	ราษตรีออาไลย
ละห้อยตระหลห่วงหลัง
๏ อ้าสูสามาอยู่วัง	ปานนี้จะยัง
พิลาปท่าหาเรียม
๏ รอยรูปซูบผอมกรอมเกรียม	ร้อยทุกขฤๅเทียม
อันเจ็บกูจากจวบไภย
๏ เจ็บกูตกทัณฑทุกข์ใจ	ฤๅเจ็บเจียรไกล
พระนุชคือดวงใจจร
๏ เว้ว้างอยู่กลางมือมรณ์	ฤๅเนามานอน
อนาถบแหนงหนีตาย
๏ เสียทีเปนชายเชื้อชาย	กำเลาะลืมกาย
ตระกัตแก่กามกลืนเกลียว
๏ เห็นแต่พระน้องนางเดียว	พำนักจักเยียว
ฤๅร้างจะฝืนยืนปาง
๏ ความควันใครทันเที่ยงทาง	กายกูกับนาง
จะเปนอย่าเปนป่วยปอง
๏ ควรกูอุบายเลียมลอง	ลำเภาพิมพ์ทอง
จงรู้ดำริห์รวมความ
๏ จะลักลอบพาพงางาม	หลีกหลีกหลาหลาม
ด้วยกลอย่าทันเห็นควัน
๏ ตริพลางพลางคอยสุริยัน	อย่างเคยทุกวัน
ก็มายังสำนักนาง
๏ พระแสร้งใส่กลครวญคราง	ทรงโศกาพลาง
สอึกสอื้นอาดูร
๏ น้องท้าวเห็นท้าวเพิ่มพูล	ทุกขาอากูล
ก็ท่องแก่ท้าวทันใด
๏ อ้าท้าวผู้เจ้าเยียไฉน	ทรงโสกาไลย
มลากแก่ข้าอย่าอำ
๏ ฤๅหนึ่งนายทัณฑมันทำ	หยาบหยามบยำ
จงไว้แก่ข้าบทมาลย์
๏ อ้าอรวรลักษณเภาพาล	การอัลเลาะการ
แลแม่บควรคำถาม
๏ ผิวแจ้งแต่ใจจริงความ	ใช่แม่จักตาม
อำเภอแก่ใจใจจริง
๏ นางน้องพร้องคำวอนวิง	ขอพระอย่าติง
แก่ข้าบค้าคำสอง
๏ สิ่งใดผู้เจ้าเจตนจอง	ข้อยน้อยจักสนอง
จงลุฤลืมใจดาย
๏ ใช่เริ่มพอกันเหิมหาย	พระชีวาวาย
มิอยากจะอยู่ใยดี
๏ อ้าศรีเสาวภาคยเพียงชี	วาเรียมมามี
มโนวิการกังวล
๏ เรียมมาตกต้อยแต่ตน	ซ้ำต้องทัณฑ์ทน
เทวษล้ำลำเค็ญ
๏ พำนักพระนุชอยู่เย็น	นับวันอยู่เปน
กำหนดบแน่วันวาย
๏ ผิวความร้ายร้าวเรืองราย	นับหนึ่งเปนตาย
คำนึงแต่คุณขาดสนอง
๏ จงแม่เทียมใจไตร่ตรอง	ร่วมคิดประคอง
แก่พี่จงเปลื้องปลอดเข็ญ
๏ จักเชิญแม่เมื้อเมืองเปน	เอกอัคชาเยนทร์
สุรางคราชบริจา
๏ นางเสาวนีสนองโชยงการ์	ทรงพระกรุณา
พระคุณกว้างกว่าไกล
๏ ยามโปรดหากตรัสตัดไป	ลำพังพระไทย
จะฟังดังคำควรขนาง
๏ เกลือกไปต้องลมล่มกลาง	ชเลเว้ว้าง
จะชอกจะช้ำคำเคือง
๏ พระคุณการุญจักเปลือง	อปยศชาวเมือง
ระบินระบือฤๅหาย
๏ จักอยู่ฤดูดีดาย	หม้ายมาเมืองหมาย
ก็ยากจะไว้ใครชม
๏ ขวัญเมืองแม่อย่าปรารมภ์	เรียมกล่าวฤๅกลม
อสัตยวิบัติเปนสอง
๏ จักเลี้ยงเที่ยงธรรมทำนอง	ตราชูชั่งทอง
บเหลือบบล้ำลำเอียง
๏ อ้าพระจักจรจากเวียง	กลใดผเดียง
จะลุมโนเจตนจง
๏ พระบิดุรราชฤทธิรงค์	เอกอัคยานยง
แลกอบกับฤทธิ์เร็วระบือ
๏ ค่าใครจักไปพ้นมือ	ตักแตนเต้นหรือ
จะผ่านจะพ้นกูณฑ์กอง
๏ พระนุชสุดสวาทอย่าหมอง	กิจอันเรียมปอง
ฤๅเว้นแก่ปองเปนตาย
๏ ทูลลาหายาอุบาย	ขอช้างกับนาย
ทวารไว้เปนภาร
๏ คอยท่าท้าวเสด็จอุทยาน	จักพาเยาวมาลย์
ประลาตจากนัครี
๏ เสร็จสองทรรษาคดี	พระน้องลาลี
พิมานอันเคยเสด็จคง
๏ อาลัยไอสูรย์สุริยวงศ์	ปรับใจบมิลง
ลอุในอาสน์อางขนาง
๏ รักท้าวร้าวรุมสรรพางค์	รัญจวนใจกลาง
เทวเทวษหม่นหมอง
๏ ปล้ำใจฤใคร่คงครอง	จนแจ้งแสงทอง
จะหลับบหลับสมประดี
๏ เสด็จจากแท่นท้ายเทพี	อ่าอาตมินทรีย์
วิเลปน์สุคันธกลิ่นเกลา
๏ ลังการ์อาภรณ์พัฬเหา	ตระสักสริรเสา
วภาคยแลลาญสมร
๏ สพรักนักสนมนิกร	ดั่งดวงศศิธร
พิลาสดวงดารา
๏ เฝ้าสองกษัตริย์ทรงคุณา	อเคื้อคมสา
ภิรมยเบื้องบทมาลย์
๏ แย้มยวลสรวลสันต์สำราญ	ระเมียรอาการ
แลคอยยุบลบัณฑูร ฯ
๒๘
๏ ปางองค์พญาจัณฑ์	ประโชตธรธรรม์	พำนักตระกูล
เห็นราชธิดา	วรายาตรยูร	มาเฝ้าท้าวพูล
ภิรมย์หฤทัย
๏ ดำรัสโอภา	แม่ดวงไนยนา	ตั้งแต่แม่ไป
เรียนมนต์กลพิณ	ลุจินดาไฉน	บิดาอาไลย
คอยหาช้าหลาย
๏ พราะราชบุตรี	ได้ช่องชลี	สนองด้วยอุบาย
อุปเทห์พระเวท	นิเทศมากมาย	เพียรหากยากกาย
จึ่งลุบริบูรณ์
๏ ลัทธิตำรา	เกบยาเวลา	ดารกจำรูญ
มากอปกับเวท	อุเทศอดูลย์	จงทรงนุกูล
แก่ข้าบทมาลย์
๏ จะขอทวารา	ปิดเปิดไปมา	ตามกาลชอบกาล
กับช้างฝีเท้า	เชาวนอันชาญ	เตรียมไว้ใช้งาร
ทันฤกษ์นาฑี
๏ ฟังสารมายา	ไป่ทันสงกา	กลพระบุตรี
ประทานช้างที่นั่ง	พังภัทวดี	หมอควาญเคยขี่
สำหรับเยาวมาลย์
๏ แล้วสั่งทวารา	ให้สิทธิ์ธิดา	เปิดไปใช้งาร
นางได้โอกาศ	พระราชโองการ	ยินลาภกราบกราน
บันเทิงกมล
๏ บังคมลามา	ทูลพระภรรดา	บดินทร์ภูวดล
ร่วมริตริตรอง	ทั้งสองหากล	ได้ทีหนีพ้น
จะพาคลาไคล
๏ สมเด็จพญาจัณฑ์	ประโชตมหันต์	เดโชชาญไชย
ประพาสอุทยาน	สำราญโดยไนย	ปักขันต์เคยไป
นิยมเนืองมา
๏ มนตรีเตรียมพล	ผูกช้างม้าต้น	ชำนินานา
โดยกาลกำหนด	ทวยทศโยธา	สรรพด้วยศัสตรา
จำรายไพรี
๏ ตั้งตามกระบวร	เสด็จชมสวน	อย่างเคยทุกที
พร้อมแต่ประถม	ยามย่ำราตรี	หมู่สูรโยธี
ทุกหมวดตรวจกัน
๏ ครั้นจวนอรุณ	โณภาสยุคุน	ธราพญาจัณฑ์
ประโชตนรินทร์	ปิ่นภุดาถวัลย์	ไสยาสน์ยังบัล
ลังก์อาสน์ยรรยง
๏ เสด็จอุฐาการ	มาสรงมุรธาร	ภิเษกาทรง
สุคันธาธร	กำจรกลิ่นผจง	อเนกอนงค์
เฝ้าหลามตามงาร
๏ ทรงเครื่องเรืองรัตน์	สำหรับกษัตริย์	ประพาสอุทยาน
ทองกรธำมรงค์	มงกุฎแก้วกาญจน์	ขัดขรรค์เพชรพาล
ยุบาทนาดกร
๏ ขึ้นทรงคชสาร	ลอออัคยาน	มงคลกุญชร
ย้ายยืดพหล	สากลกำธร	ออกจากพระนคร
ไปสวนอุทยาน ฯ
๑๙
๏ กานดาวาสุละทัตรวรารัตนยุพาล
อุเทนทรหาการ	อุกาศ
๏ รู้แท้ไท้ชนกาจราอุยานะยาตร
เสาวนีประกาศนาฏ	คณา
๏ สมเด็จองคชนกดิลกภพประภา
สิตสั่งไปเกบยา	อรญ
๏ ตรัสพลางสั่งคชเทียบก็เรียบธนถกล
บนปฤษฎางคภัท	พดี
๏ ด่วนด่วนนางก็ธราทิพาภรณธรี
จำลองกริณี	บนาน
๏ ปลอมแปลงองคอุเทนนเรนทรเปนควาญ
รีบออกทวารวัง	ลิลา
๏ เสาวนีนาฏดำรัสหัตถาจารยมา
เก็บยาพนาทาง	ทุเรศ
๏ เร่งขับคชชวันอย่าทันพระสุริเยศ
อุไทยโดยเลศ	ดำหรับ
๏ คชบาลรับเสาวนิศพระธิตบังคับ
ขับคชโดยฉับ	ชบัด
๏ นานาชาวพระนครขจรกิจกษัตริย์
แหนงในรหัสเห็น	พิการ
๏ บ้างนำกิจพิกลก็ดลพระอุทยาน
ทูลไท้ชนกพาล	พงา
๏ บางหมู่รีบอนุพันธ์กระชั้นสระพญา
อุเทนพระธิดา	ประลาต
๏ ชาวเราเชาวนะจับจงฉับดุจประกาศ
บได้จะเศียรขาด	ขจัด
๏ พลพฤนทยินกิจนั้นกระชั้นคชสกัด
สองท้าวก็ซัดรัช	ชฎะ
๏ เนืองนองท้องถลพลแลยลปัรกระดะ
บ้างเก็บบ้างตามพระ	รยัง
๏ สองท้าวทอดทัศนาพลากรประดัง
ยังทองกะทอทัง	จำราย
๏ ล่อเหล่าชาวนคราทยานิกขะอันปราย
ชิงกันวะวุ่นวาย	ก็คลาศ ฯ
๑๖
๏ ปางสองขัตติยาเยาวราช	ขับคชพาหนาสน์
จรลจรายผายผัน
๏ พลเมืองเนืองตามบมิทัน	พ้นเขตขอบขัณ
ฑนครอุเชนี
๏ ล่วงแดนกรุงโกสามพี	มาโดยสวัสดี
ก็รีบทุรัสถ์ดงเดิร
๏ รื่นรุกขร่มรายริมเนิน	แนวรัฐเจริญ
ตระการตระกลผลผกา
๏ พระพายรำเพยพัดพา	เสาวคนธ์คนธา
ลอองละอบหอมหวาน
๏ บ้างผลิพวงพุ่มตูมบาน	โรยร่วงห้วงธาร
จรุงเจริญรสฉม
๏ นานาปักษาระงม	บันสานเสียงสม
คือซอประสานเสียงสาย
๏ ลางสลาบขาบเขียวเหลืองลาย	รเบียบรบาย
วิจิตรกรรม์บรรจง
๏ บ้างบินไปมามาลง	จับไม้ในดง
คละแคล้คละคล้อซ้อเสียง
๏ ส่ำสัตว์จัตุบาทรายเรียง	หมายคู่หมู่เมียง
ทรหึงทรหวลหวงฝูง
๏ พรรค์คชคณาป่าสูง	คัดค้อนยางยูง
ลางหักซึ่งรุ่นรวดราม
๏ ฝูงโขลงโยงลูกต้อยตาม	พลายมันเมือบกาม
ก็แล่นชลอคลอพัง
๏ กะทิงถึกพ่วงไพรตรัง	เปลี่ยวปละกำลัง
แลแล่นลำพองลองเขา
๏ กาษรเลงเฝือแฝงเงา	พยัคฆจับโจมเอา
ปะปัดปะป่วนกลางแปลง
๏ ต่างตนต่อต่างกำแหง	ตาปลาบเปล่งแสง
ฉวัดเฉวียนเวียนไว
๏ เนื้อเบื้อกลอยเกลียงกลางไพร	เลียลูกลางไป
ลงเล่นสลิลกินชล
๏ เยียงผาเผ่นผาตกบน	เขาเพลียแพลงตน
แลแลบมลิ้นเลียกาย
๏ สาวสวาแมกเมียงไม้ราย	ผู้พานรชาย
ชำลักแลไล่ล่อกัน
๏ ส่ำสัตวคณาอารัญ	อเนกนาพรรค์
พิพิธภาคหลากหลง
๏ ชี้ชวนนวลนุชนงค์ยง	เชิญชายชมดง
พอดับกมลหม่นหมอง
๏ ข้ามห้วยเหวละหานธารชระลอง	ถึงพลับพลาทอง
สมิปสุริยสนธยา
๏ ปางนั้นหมู่มาตยโยธา	ทัศนานรา
ผู้เจ้าประจากเจียรจร
๏ เสด็จทรงคชลักษณบวร	มาด้วยเอกอร
อเคื้ออคาษเคียงกัน
๏ ด่วนด่วนรับเสด็จด้วยหฤหรรษ์	ยอกรอภิวันท์
กระเกริ่นกระเกริกกฤษฎา
๏ เพียงองคจักรปาณีพา	สุชาดามา
จากวังอสุรช่วงชุม
๏ ควรท้าวทุกแผ่นกรรพุม	พระเดชจอมจุม
พลาแลอ้างอัศจรรย์
๏ แซ่ซ้องสาธุการมี่มัน	เชิญเสด็จยังวัน
ตำหนักสมเด็จเสด็จดล
๏ ต่างเข้ากราบบาทยุคล	สบโศกานนต์
ด้วยจิตต์ประณีตภักดี
๏ ท่าวทูลถามเหตุโดยมี	ปิ่นภพโมลี
ก็เล่านุสนธิหนหลัง
๏ แต่ต้นจนปลายบมิบัง	หมู่มนตรีฟัง
ก็ต่างกำสรดสงสาร ฯ
๑๔
๏ อ้าเกล้าสุธาดลธเรศ	วรเดชกฤษดาล
เลี้ยงข้าพระบาทบทมาลย์	อภิมัตย์มนัสา
๏ มั่งมูลประยูรยศสมบัติ	สารพัดจะอุปการ์
ราสไร้กตัญญุสัตยา	กตเวทิธรรมแทน
๏ เจ้าตนบกังวลระวัง	และจะฟังรหัสแหน
เสียรู้ริปูประทุษฐแคลน	ธิบดินทรดูดาย
๏ หากบุญฤทธิวิสดาร	อภิบาลบอันตราย
โทษข้าก็ถึงสหัสวาย	ชนมชีพเมื้อมรณ์
๏ บัณฑูรธรรมนูญธรรมกถา	ดูรนายกากร
ผองผู้จำนงจิตต์นิวรณ์	นิตยราชภักดี
๏ การนี้ก็เพื่อบุรพกรรม์	อนุพันธรามี
จึงตกอำนาจหัตถอรี	ก็เสวยวิบากเบียน
๏ ทุกข์สุขก็เปนพิสยโล	กิยสัตวว่ายเวียน
ฤๅโทษแก่หมู่มุลิกเนียร	โทษปองจะพ้องพาล
๏ อนึ่งองค์พระศรีสุรสุดา	สุขุมาวิมลมาลย์
เรามานิรานครนาน	วรนุชยังไฉน
๏ เวียงไชยมไหศุริยวง	ศอนงค์คณาใน
มวญมาตย์และราษฎรไภ	ยอุบัติใดมี
๏ ข้าแต่นรากรวเรศ	มกุฎเกศกษัตรีย์
สมเด็จพระเยาว์ภควดี	สุริยวงศ์อนงค์นาง
๏ ข้าเมืองก็เนืองสุรกำสรด	บมิอดทุกแพ่งทาง
นอกในนิเวศนบมิวาง	กำเสาะเสียงสยบสยอง
๏ สังเวชพระองค์พระอัคราช	วิปลาศศรีทอง
ซูบเศร้าสกนธ์วิมลหมอง	มุขควรจะสงสาร
๏ ฟังทูลยุบลพอุลอร	อุระร้อนกำเดาดาล
ชลเนตรคลอพักตรวิการ	วิกลกลั้นก็บัญชา
๏ ให้เทียบพลากรขนาด	พยุหบาทแสนยา
จงทันอุทัยพระทิพา	จะประเวศนิวัติสถาน
๏ สั่งแล้วก็ทรงนุสรสา	รวราชโยงการ
หานายหัตถาจารยบำนาญ	อดิเรกรางวัล
๏ นำสารนิวัตินครพูล	อดิศูรพญาจัณฑ์
จงรู้เราพาพระอรอรร	ควเรศธิดาคลา
๏ จักเษกเปนเอกอัคอนงค์	เฉลิมวงศ์ศวรรยา
จงท้าวอย่างหมองกมลมา	นประทานอภัยพร
๏ สองเวียงอันเกี่ยงภพพิพาท	จะนิราสดัสกร
รอยท้าวผิวข่าวกิจขจร	ก็จะเลื่องพระเดชา
๏ เสร็จสั่งก็ส่งลิขิตสา	คชบาลให้คลา
แล้วชวนพระศรีสมรวา	สุละทัตรวธูไท
๏ เข้าที่ผทมบรมผา	สุกไสยนาใน
เลื่อยล้าพนาจรมาไกล	ก็ภิรมยไสยา
๏ ปางนายกากรอำมาต	ยรับราชโยงการ์
เร่งรีบสกลพหลพา	หนนาทโจษจัล ฯ
๑๖
๏ ขุนช้างผูกช้างซับมัน	แซกแซงดั้งกัน
สพัตแสค้ำคชา
๏ ลางสารชาญชำนะงา	กล้าบ้าชื่นตา
จรนจรายร้ายแรง
๏ เครื่องมั่นกัลเม็ดฝังแฝง	สนสายขาบแพง
ผ่านหน้าประโคนซองหาง
๏ พร้อมหมอคอควาญแลกลาง	ต่างแต่งสรรพางค์
ฉวัดซึ่งสัษฏนานาม
๏ ขุนม้าผูกม้าด่อนดามพ์	เมฆหมอกหมึกคราม
แลผ่านกะเลียวเขียวเหลือง
๏ ล้วนม้าเคยใช้ได้เมือง	วิ่งไวบมิเปลือง
คำสั่งดั่งฟ้าเปล่งเปลว
๏ หมื่นม้าล้วนตัวเลือกเลว	สะคดเคียนเอว
สนะกรหมอกเขียนคำ
๏ ล้วนสนัดสันทัดทวนลำ	แทงพุ่งมือยำ
กุทัณฑ์ธนูศาสตรศร
๏ ขุนรถต่างเทียมอัสดร	ธงทองปักงอน
แลเลื่อนสนามหลามหลาย
๏ สารถีถือธนูจำทาย	นายรถนานาย
แลร่านบำรูโรมรัน
๏ เทียมทั้งรถทรงทรงธรรม์	เพียงเวชยันต์
ปราสาทสุเรนทรมาแปลง
๏ ขุนพลเทียบพลทุกแขวง	ง้าวส้าวทวนแทง
หอกคู่ธนูเสน่าศร
๏ โล่ห์ดั้งดาบเขนคทาธร	หอกซัดโตมร
ก็พร้อมทุกหมู่อาสา
๏ ลางส่ำใส่เสื้อเสนา	กุฏเกราะเดชา
สง่าอรินทรจำบัง
๏ จัดเปนซ้ายขวาหน้าหลัง	กองแซรงระวัง
ยุกระบัตรปลัดเกียกกาย
๏ นั่งทางวางกองเกณฑ์ราย	ตรวจไตรไพร่นาย
ก็ถ้วนจำนวนบาญชี
๏ พร้อมในประถมยามราตรี	คอยเสด็จนฤบดี
ดิลกเฉลิมโลกา
๏ ปางสองกษัตริย์สร่างไสยา	ทิพาเพลา
อุไทยประเทืองนภางค์
๏ เสด็จจากบรรยงก์ไสยางค์	ชวนพระน้องนาง
ลีลามาโสรจสรงชล
๏ สำอางองค์อ่าอำพล	วารีวิมล
สุคนธอบอวลอาย
๏ ทรงเครื่องเรืองรัตนพรรณราย	แพรวแพรวพรายพราย
ด้วยสัปดรัตนจำรูญ
๏ งามสองขัตติยราชยาตรยูร	โอภาสเพียงสูริย์
จันทรประพาสราตรี
๏ เสด็จยังเกยแก้วรูจี	กับอัคเทพี
ก็ทรงรันแทะทองผยอง
๏ ไชยธชดำเนิรธงทอง	บันฦๅฆ้องกลอง
แตรสังขประนังกาหล
๏ เสียงช้างม้ารถคชพล	อัจลาอจล
สรท้านสรเทื้อนกำธร
๏ ส่ำสัตวพนานิกร	ผังเผื่อนผาซอน
แลลี้ยังเล้าแหล่งไกล
๏ เดิรทางหว่างพนมเนินไศล	พันฦกพฤกษไพร
แลล้วนจะควรทัศนา
๏ ลางเฌองอกง้ำเงื้อมผา	ชิดชัฏฉายา
คือฉัตรกั้งบังบน
๏ ศิลาลางเหล่าละกล	บัณฑุรกำพล
ศิลาสุราไลยสถาน
๏ ภูมิพื้นรื่นราบเพียงลาน	ทุมาตระการ
รเบียบดั่งเรียบรังสรรค์
๏ ลางผางอกเงื้อมเทิ่งถงัน	ต้องสุริยแสงพรรณ
พรเพรี้ยมพรพร่างต่างสี
๏ เขียวคือมรกตมณี	แดงดั่งรัศมี
ทับทิมแลแก้วโกมิน
๏ ที่ดำคล้ายคล้ำน้ำนิล	ลางขาวคือจิน
ดาดวงวิเชียรประภา
๏ ลางเหลืองเหลืองแลบุษรา	หมอกมัวมุกดา
แลลางชมภูเพทาย
๏ ลางคือไพฑูริย์แสงฉาย	ลางปวะหล่ำลาย
แลแลก็พึงพิศวง
๏ แสงส่องสลึกเฌอชายดง	รยับยรรยง
ด้วยศรีมณีนฤมล
๏ น้ำพุพุ่งพรายสายฝน	ลงสระซริ้งชล
ใสสอาดแลเห็นปลา
๏ ท้องธารตระการด้วยสิขรา	ต่างศรีโสภา
พิลาสในพื้นสระศรี
๏ ดาดวงจงกลกลณี	เบญจบุษปมาลี
ลอองละอบเกสร
๏ ภุมราเอารสตระอร	เทพีภูธร
ก็พูลมโนปรีดา
๏ ประเมิลมาโดยรัถยา	ชมพรรณผกา
พินิกาษตระการริมทาง
๏ ทรงเด็ดดอกไม้ให้นาง	ยื่นเย้าหยอกพลาง
สำราญสำรวลสรวลสันต์
๏ พระเสด็จพักร้อนแรมวัน	มาในอรัญ
ทุเรศล่วงหลายวาร
๏ บัลลุยังสวนอุทยาน	พอสนธยาการ
ก็หยุดนิกรโยธี
๏ เนาในมนทิรด้วยศรี	สุดากษัตรีย์
บรมสุขสองสมร
๏ มาตยาเสนานิกร	ผลัดตาตื่นนอน
ตระเวนระวังแวดวง
๏ หยุดรถปลดม้าช้างลง	ตั้งกองกรรกง
แลดั่งทังเพลิงรอบราย
๏ แหนห้ามบริรักษทุกภาย	ผู้คนใกล้กลาย
ละลอบละลวงท้วงถาม
๏ ซั้นสั่งเสนาหนึ่งนาม	นำสารเสนอความ
ยังองค์พระอัควดี ฯ
๑๔
๏ ปางปิ่นสุรางครัตนวิไลย	สถิตในพระมนทรี
ลาลตระทตทุกขทวี	เทวษถึงพระภรรดา
๏ อาวรณ์บวายดุรพิลาป	นยอาบพุธารา
ปรับทุกข์ทุกหน้าวณิคณา	คณนาฎรัญจวน
๏ องค์อ่อนสท้อนทุกขเสวย	กรเกยนลาตครวญ
ซูบทรงพระไข้หฤทัยทวน	สริรศรีวมลหมอง
๏ เฉกดวงกมลชลนิราส	วิปลาศสุคันธ์ลออง
ชอกแสงพระสุริยระรอง	สยบย่อบควรยล
๏ ปางทราบบรมภรรดา	จุฑาเทพสากล
ยั้งยังอุยานภิรมยมน	ทิรราชเรือนรมย์
๏ ปรียาภิมัตมนัสา	วิยสุรามฤตพรม
ด่วนเสด็จอุฐาการประทม	ก็ประพาสสั่งสาร
๏ เตรียมนาฏอนงค์คณนิกร	บทจรอุทยาน
นักงารก็สั่งสัมฤทธิการ	เสด็จโดยพระเสาวนี
๏ ฤๅทันอุไทยอุทกสรง	สำอางองคเทพี
ไป่ทรงปรัดพักตรวรี	ก็ธราลังกาภรณ์
๏ โดยนารีราชขัตติยเพศ	ยุพเรศรีบจร
ยังเกยอลงกฎนิกร	บริพารหลายหลาม
๏ ทรงรถสุวรรณวิจิตรสา	ณิธราระวังงาม
งามเครื่องประโภคพิพิธตาม	นุประการนักงาร
๏ ท้าวนางชแม่วุฒิคณางค์	และสุรางคนงค์พาล
โดยเสด็จสมเด็จพระเยาวมาลย์	ขนัดเนื่องณเบื้องหลัง
๏ แห่หน้าระดาพลประนม	กรกรมแวงวัง
หมู่ราชมัลพิทักษทัง	ทวิภาคยรัถยา
๏ จ่าโขลนจระโกนศัพทสำเนียง	ถวายเสียงและตรวจตรา
ปรามคนจระกล้ายนุกรมมา	วรราชอุยานสถาน
๏ ถั่นถึงบทันรถประทับ	ระดับเกยชลาลาน
ให้ยั้งยังนอกวรทวาร	ก็ลงจากรถางค์กอง
๏ ขึ้นเฝ้าธิเบศรนรา	อสุชลนานอง
คลานเข้าชลีกรตระกอง	บทเรศโศกี ฯ
๒๘
๏ ปางองค์อุเทน	สุริยวงศ์วเรน	ทราธาตรี
พิศพระวรพักตร	วรอัคเทพี	เสื่อมเศร้าเสียศรี
สกนธ์หม่นหมอง
๏ พระแสนสังเวช	พระน้องนองเนตร	ซับชลนานอง
ลูบปฤษฎางค์ดวง	พวงมณฑาทอง	ประพาสสารสนอง
ด้วยสารเสนหา
๏ อ้าองค์นงเยาว์	รอยเวราเรา	เคยสร้างปางมา
จึงจำนำไป	พ้องไภยพาลา	ตรากตรำตรึงตรา
เรือนตรุตรอมใจ
๏ รำพึงถึงตน	บรู้ว่าชนม์	อาสัญวันใด
เสน่ห์ในนุช	บสุดอาไลย	สองทุกข์ฉุกใน
อุราฤๅวาย
๏ เรียมไปไกลเมือง	ศัตรูรู้เรื่อง	จักอันตราย
ใครเลยจะป้อง	พระน้องดั่งกาย	เรียมสงสารสาย
สวาทพงา
๏ รอยเบื้องบุญบรรพ์	ได้มาพบกัน	จงดับโศกา
พักตรผ่องหมองหม่น	พิกลกายา	ดั่งดวงมณฑา
มาศมัวหมองศรี
๏ สามายุพเยาว์	ฟังสารผ่านเกล้า	ประพาสพาที
น้อมเศียรบังคม	บรมสามี	ทูลพลางโศกี
พิไรรำพรรณ
๏ อ้าองค์ทรงเดช	แต่ข้าทราบเหตุ	พระพ้องไภยันต์
ข้าบาทราชกิจ	บติดตามทัน	องค์เดียวประจัญ
เสียชัยไพรี
๏ ดั่งจักรกฤชกรด	ตัดศอสคต	มล้างอินทรีย์
รท่าวด่าวดิ้น	สิ้นสมประดี	ถึงวิสัญญี
ท่ามกลางปรางค์ใน
๏ ฟื้นกายวายทรวง	ทุกข์เท่าเขาหลวง	ท่าวทุ่มรุมใจ
ไห้ร่ำบำบวง	สรวงสุราไลย	ทุกห้องป้องไภย
ปิ่นเกล้าเจ้านาย
๏ พระรักเลี้ยงน้อง	บได้สนอง	ดั่งภักดีดาย
แม้เมียไปได้	ไม่คิดแก่กาย	ยากเย็นเปนตาย
ใต้ฝ่าธุลี
๏ พระราชสมภาร	อัจฉริยกาล	ปรากฎโลกีย์
มาปกเกศา	ข้าผู้ภักดี	ได้ด้วยบารมี
เลิดเลื่องเรืองไชย
๏ ทูลพลางทัศนา	องค์อัคยุพา	วิลาสวิไลย
ยอกรประณาม	ทูลถามทันใด	นางนี้ที่ไหน
ได้ตามเสด็จมา
๏ ฟังสารนงลักษณ์	แย้มยิ้มพริ้มพักตร์	ประพาสบัญชา
โฉมยงองค์นี้	บุตรีพญา	จัณฑ์ทรงนามวา
สุละทัตรนงคราญ
๏ สอดเสียเงินทอง	คลายจากจำนอง	ตรากตรำทรมาน
จึงเปลื้องปลอดตน	มาพ้นภัยพาล	ได้ด้วยกลกาน
ดาดวงหฤไทย
๏ เทวีมีคุณ	จงเจ้าการุญ	อย่าเกี่ยงกลใน
องค์เดียวเอกา	วงศาอยู่ไกล	ตามมาด้วยใจ
จงรักภักดี
๏ สามาศรีสวัสดิ์	แย้มเยื้อนเอื้อนอรรถ	สนองวาที
ตรัสไยอยู่เกล้า	พระเยาวเทวี	พระไทยอารี
อำรุงบทมาลย์
๏ ทั่วหล้าหาไหน	ยามพระตกไร้	ได้อุปการ
ตัวน้องรองบาท	พระราชสมภาร	ควรรักสมัคสมาน
หนึ่งน้องครองครรภ์
๏ ทูลแล้วผันพักตร์	ตรัสว่าเยาวลักษณ์	วิไลยลาวัณย์
ทำคุณทูลเกล้า	ยิ่งเหล่าอนันต์	ฟ้าดินแดนกัลป์
ฤๅเท่าเบาบาง
๏ แม่เปนกษัตริย์	เคยเสวยศรีสวัสดิ์	ฉันใดในปาง
พี่นี้จะสนอง	คุณพระน้องนาง	บให้ระคาง
เคืองจิตต์คิดคม
๏ วาสุละทัตร	ฟังสารโสมนัส	มโนนิยม
ไว้หวังยังจิตต์	สนิธชิดชม	ตอบตามนุกรม
ไมตรีปรีดา
๏ ว่าอัคเทวี	ทรงพระปรานี	ข้าน้อยอันมา
เฉกเชษฐกนิษฐ	สุจริตสัตยา	รอยเบื้องบุญวา
สุละทัตรเที่ยงธรรม์
๏ ขอพำนักนิตย์	พี่นางวางจิตต์	กว่าม้วยด้วยกัน
อัชฌาอาศรัย	สิ่งใดบทัน	สั่งสอนผ่อนผัน
แก่ข้าปรานี
๏ ฟังสองโฉมฉาย	โอภาภิปราย	โดยสวัสดี
แสนโสมนัสใน	หฤไทยพันทวี	ประโลมขวัญศรี
สวาทสองสมร
๏ ว่าสองทรงลักษณ์	สมศรีสมศักดิ์	สมบุรณ์สุนทร
ควรเปนเอกองค์	อนงคนิกร	กัลยาถาวร
สวัสดิ์ศวรรยา
๏ ตรัสแล้วโศกทรง	ด้วยสองสุริยวงศ์	ทรงเครื่องอลงการ์
อลังการอนงค์	อเนกคณา	ยุบาทยาตรา
ขึ้นทรงกุญชร
๏ ให้สองเยาวราช	ทรงรถรัตนาสน์	เสด็จบทจร
กรรชิงกลิ้งกลด	บดบังทินกร	พัดโบกจามร
เครื่องสูงชุมสาย
๏ หารแห่แซ่ซ้อง	แตรสังข์ฆ้องกลอง	สนั่นพรรณราย
พันลึกครึกครื้น	สทื้นนิกาย	นิกรเรียงราย
เรียงริ้วรัฐยา
๏ ธงหน้านำพล	นำพวกพหล	พหูหาญมา
หารม้ากองแซง	กองสวนมรรคา	มรรคันทวา
ทวารด่านดง
๏ ออกจากอุทยาน	ยยืดขนาน	ขนัดทิวธง
ทิวทวนหอกง้าว	หอกง่ามยรรยง	ยะยาบกรรกง
พลไกรไคลคลา
๏ งามพ้องพลพฤนท์	พร้อมพรั่งดั่งอินทร์	อมรโยธา
งามองค์ทรงศักดิ์	เจียนจักรพัตรา	เสด็จลีลา
ประพาสธาตรี
๏ งามสองสุริยวงศ์	วิลาสละองค์	อัคเรศศุลี
ประดับอับสร	สุรางคนารี	เสด็จมาเปนศรี
สวัสดิโลกา ฯ
๑๕
๏ นิกรนครโลกา	พราหมณพานิช-
เขวี
๏ สกลชนก็ยินดี	จอมธเรษตรี
นิวัติเวียง
๏ ขจรนิกรเกริกเสียง	แซ่ผเดียงเดียง
นุกิจกัน
๏ นิกรนรหฤหรรษ์	เหี้ยมจะมาคัล
จุฬาธาร
๏ นรชนบทเบิกบาน	โปรยสุมามาล
ยถั่งถวาย
๏ กมลวิมลโปรยปราย	ฉัตรธวัชราย
ธราดล
๏ นรวุฒิยุพโจษจล	ไพร่ผู้ดีปน
บนำพา
๏ สกลชนก็เนืองมา	รัถยาทวา
บห่อนบาง
๏ นิยมบรมขัตติยางค์	สาธุการพลาง
ก็บังคม
๏ อดุลยบุญเพี้ยงสวยม	ภูวอุดม
พระเดชา
๏ ปรปักษอมิตรมายา	จับจำนองพา
จำนงผลาญ
๏ พระบุญประพฤติบรรหาร	ได้ยุพินพาล
สุดาดวง
๏ พระกฤติมหิทธิสุดสรวง	ทั่วธราปวง
จะอยู่เย็น
๏ นครนรจะขาดเข็ญ	เพื่อพระเจ้าเปน
อดิศูร
๏ สิริสวัสดิสมบูรณ์	จงจรูญเรือง
พระชนมาน
๏ นิกรนรสบสถาน	สร้างพระสมภาร-
รอดมา ฯ
๑๙
๏ สมเด็จอัคนเรนทรอุเทนทร์วรา
พาพลโยธา	ลิลาส
๏ ถึงเกยรัตนภาสุดาชมัยยาตร
ยังปรางค์ปราสาทราช	ภิรมย์
๏ เดียรดาษราชประยูรนิกูรคณสนม
เฝ้าบาทบังคม	สลอน
๏ ให้จัดรัตนพิมานนักงารวนิดนิกร
วัตถาลังกาภรณ์	มณี
๏ ตั้งองค์วาสุละทัตรขัติยพดี
เปนอัคเทพี	วเรศ
๏ นานามาตยคณาและสามนตประเทศ
ราชเขวีวงศเวศย์	ทิชา
๏ ทราบสารเสด็จปริวัตรมนัสปริยา
หวังใจจะทัศนา	บดี
๏ ต่างแต่งราชบรรณาสุมาลิยมณี
ถวายจอมธเรษตรี	อนันต์
๏ ในมาคัณฑิยคามพราหมณหนึ่งบัญ
ญัติจุลมาคัณ	ฑิยนาม
๏ นำนางนาฎนดาธรารูปวราม
มาคัณฑิยนามพราหม-	ณี
๏ ถวายองค์อัคชนาจุฑาธริษตรี
ด้วยจิตต์ภักดี	บพิตร
๏ ท้าวปูนธนบำนาญประทานยศสถิต
แก่จุลพราหมณปิตุ-	ฉา
๏ ตั้งนางพราหมณ์ยุพินเป็นปิ่นบุริก์คณา
ห้าร้อยวนิดา	สระพรัก
๏ ประทานกาญจนลังกาวัตถาภรณอนรรฆ
โดยศักดิสามอัค	อนงค์
๏ ซื้อสรรค์พรรณสุมาคณาทรัพยละองค์
แปดกหาปณะทรง	ประทาน
๏ เนืองนิตยจิตต์ประดิพัทธในรัตนยุพาล
ร่วมรมย์ประทมวาร	ละองค์
๏ เปนสุขทุกนิจกาลภิบาลภพธำรง
เจียรจักรวรรดิวงศ์	วรา
๏ ท้าวทรงธรรมทศพิธประณิตศีลสมา
เบญจาอุโบสถา	สังวร
๏ แจกทานหว่านผลเผื่อเฉลื่อชนนิกร
วัตถาลังกาภรณ์	จำราย
๏ พราหมณ์ชีชาวนคราสุขารมยทุกภาย
พาณิชค้าขาย	บขาด
๏ นานานครเขตประเทศสตราช
ตังวายสุมาลย์มาศ	มณี
๏ ศัตรูหมู่ปรปักษตระหนักพระบารมี
กลายกลัวพระฤทธี	บทาน ฯ
๑๑
๏ ปางนั้นขุชชุตรา	ขุชชมาลยนักงาร
สามาวดีกาล-	อุไทยทิวาคลา
๏ ตักน้ำสำอางอาบ	ผจงภาพพอตา
โดยรัถยามา	ณสำนักอุยานบาล
๏ ขอซื้อสุมาไลย	ก็เกลี่ยไกล่ประโดยการ
ใจโลภบันดาล	ทุจริตมูลมี
๏ ทรัพย์แปดกหาปัณ-	ก็กันเปนสองที
แบ่งซื้อสุมาลี	ถวายอรแจ่มจันทร์
๏ ไว้เปนประโยชน์ตน	นิจกาลกึ่งกัน
ใครใดบรู้ทัน	รบิเบื้องอุบายบัง
๏ เบื้องบุญบุรพากาล	ภินิหารหนหลัง
อุปถัมภกายัง	ขุชชภาพธารี
๏ ในวันสมเด็จพระ	สวยมภูวโมลี
แสดงธรรมภาคีย์	นุเคราะห์นายอุยานบาล
๏ นางค่อมสดับพุท	ธฎิกานุสาสน์สาร
โสตามรรคัญญาณ	ก็ประดิษฐบัดดล
๏ แจ้งจบนิไสยไน	ยสหัสญาณยล
อเสกขบุคคล	พุทธวงศเวไนย
๏ สังวรวิสุทธิภาพ	มลบาปธรรมไกล
ญาณยังศิวาไลย	หิริโอตปธรรม
๏ ซื้อพรรณสุมามาล	ยตระการสิ่งสรรพ์
สิ้นแปดกหาปัณ-	ถวายพระเทพี
๏ ยังจันทรเวไชย	ไหยรญรัศมี
เฝ้าฟังพระเสาวนี	จะยุบลกลใด
๏ ปางปิ่นจุฬาลักษณ์	อรอัคอนงค์ใน
ทัศนาสุมาไล	ยขุชชุตราถวาย
๏ ชื่นแช่มยแย้มยิ้ม	พระพริ้มพักตรเปรยปราย
มาลีนี้มากมาย	ประหลาทตากว่าทุกวัน
๏ ฤๅคราวระดูดวง	กุสุมาลยมีพรรณ
ฤๅใครกำนัลกัน	จะไฉนกะไรเรา
๏ ค่อมคมประนมสนอง	เสาวนิศนงเยาว์
ปางข้ากมลเมา	มลุโลภมัวมันท์
๏ ฉกฉ้อบแจ้งใน	นิริยไภยพิบากกรรม์
วันนี้สดับธรรม์	บรมศาสดาจารย์
๏ พ้นจากนิไสยสา	มัญสัตวสัณฐาน
บริสุทธิสันดาน	วจีจิตต์จลาจล
๏ ฤๅโจรกรรมทำ	อ่าทินำประกอบกล
กันเอาประโยชน์ตน	ดุจกาลกะดางลาง
๏ สามาวดีสดับ	อนุสนธิในนาง
ค่อมไขคดีพราง	ธก็เยื้อนพระเสาวนี
๏ อ้าพี่ขุชชาค่อม	ภินิหารมากมี
สดับธรรมวาที	บรมบาทศาสดา
๏ บัดนี้และยังจำ	จะนำอรรถคาถา
ผู้เราจะเสาวนา	นุตริยธรรมไฉน
๏ ข้าแต่พระศรีสุน	ทรเทพวธูไท
อย่าร้อนหไทยใน	กิจซึ่งสดับธรรม์
๏ จงแต่งธรรมาอาสน์	บุบผะชาติรังสรรค์
ครบเครื่องสการพรรณ	อดิเรกบูชา
๏ ข้าค่อมจะสำแดง	วัตถุธรรมคาถา
ตามพุทธฎีกา	อนุสาสน์แถลงถวาย
๏ ทรงฟังขุชชุตรา	วัจนสาธุเปรมปราย
ปราโมทย์กมลหมาย	จิตต์เสาวนาธรรม์
๏ สั่งนาฎพนักงาร	บริพารกำนัลนันต์
มาช่วยประชุมกัน	ถกลการกอปการ
๏ แต่งตั้งบัลลังก์ลาด	วรอาสนโนฬาร
ดัดดาษพิดานมาล	ยรจิตลังการ์
๏ ภู่กลิ่นระย้าร้อย	ระยะห้อยระดับดา
โคมไฟชวาลา	ประทีปธูปเทียนทอง
๏ ดนตรีประโคมขับ	และสำหรับก็สำรอง
เสร็จสฤษดิทุกลบอง	ดุจการสรรพการ ฯ
๑๔
๏ สามายุพาภควดี	สริยศศรีสุดามาลย์
เสร็จธรรมสภาคฤทยสานติ	สุขแสนเกษมสันต์
๏ โสรจสรงสุธารสวรินทร์	จรุงกลิ่นขจรจันทน์
ภูษาสไบบวรวรร	ณเศวตลังการ์
๏ ลังการเครื่องขัตติยอนงค์	อัคราชกัลยา
พร้อมนางสุรางคบริจา	ริกนาฎจรลี
๏ ยังจุลอาสนสภาค	ยภิวันทดุษฎี
คอยเสาวนานุตริยปรี	ดิภิรมย์หฤหรรษ์
๏ ปางนั้นอนงคขุชชุตรา	อริยาธราธรรม์
ทรงศีลคุณวิจิตรจรร	ยวิสุทธิอินทรีย์
๏ นุ่งห่มเศวตฉวัดเฉวียง	วิยเยี่ยงตยาคี
ถือพัชวาลวิชนี	ณสภาคคมนา
๏ นั่งบนถกลปัญญัตอาสน์	ก็นุสาสนคาถา
ยังนาฎเบญจางค์สตสมา	ทานศีลเบญจางค์
๏ สรรเสริญดำเนิรบวรคุณ	บรมรัตนไตรยางค์
อันเปนมหันตอุตมาง	ควิมุติมหัศจรรย์
๏ สังวรรณนาพระจตุรา	ริยสัตยาธรรม์
แจงชาติชรามรณขัน	ธอนิจอเนกา
๏ สามาคณานิกรอัน	ตบุริกกัลยา
รับรสพุทธภาษิตสุภา	ขุชชุตเรศแถลงถวาย
๏ โดยในพระไตรลักษณญาณ	ก็วิจารณ์อนิจกาย
แจ้งจบกระแสอรรถธิบาย	บรมรรถธรรเมนทร์
๏ โสตาธราคุณอดุลย์	บริบูรณกาเยนทร์
ตั้งองค์ขุชชุตรวเรนทร์	ปดิษฐานนนทลี
๏ สั่งสอนอัฏฐังคิกวิไนย	อริยมรรควิถี
บูชาวรามิษก็มี	อดิเรกยอเยิน
๏ เพลานิสากรอุไท	ยขุชชุตรชวนเชิญ
สามาวดีอรดำเนิร	สถิตยังพระแกลไชย
๏ คอยถวายภิวันทนพระสี	หุตมารอันไพ
บูลสังฆสาวกครไลย	บิณฑบาตณในเมือง
๏ เรือนหลวงและปวงวนิตคณา	ก็กุลาหลาเลือง
ชิงชมพระภาคยประเทือง	อุปถัมภศรัทธา
๏ ลาชาสุมาลยสุคน	ธวิมลทีปา
กอบกิจประนิตยบูชา	อธิการรังสรรค์
๏ สามาและนารีบริสัช	โสมนัสทานธรรม์
สรรค์สุปพยัญชนอนัน	ตดิเรกถวายทาน
๏ สมเด็จดิโลกุตมมหา	กรุณาจุฑาจารย์
สังฆาขิณาสุบริพาร	ชินบุตรทังผอง
๏ ทรงศีลจำแนกพรรณิพก	และยาจกณปวงปอง
ญาณยังอมัตนครครอง	สุขสวัสดิ์ศิวารมย์
๏ นานาคณาทิชก็สา	ธุการานิยมชม
สามาวดีรัตนอุดม	ศีลคุณสุนทร ฯ
๑๖
๏ สำแดงคุณกล่าวขจร	สามาสายสมร
วิสุทธิศีลศรัทธา
๏ อุปฐากบรมสีหุตมา	จารย์จอมโลกา
ก็ทราบถึงมาคัณฑีย์
๏ พราหมณีนี้จองเวรี	ในพระผู้มี
พระภาคย์ในอรรถอ่านความ
๏ ยังมีมาคัณฑีย์พรามณ์	น้องชายหนึ่งนาม
คือจุฬมาคัณฑีย์
๏ ภรรยามาคัณฑีย์พราหมณี	เจนจบศิลปี
ไตรเพทพิเศษนานา
๏ บริบูรณ์สมบัติวัตถา	เนาถานามา
คัณฑียคามนามกร
๏ อยู่แดนกุรุรัฐนคร	อ่านมนตร์เอาพร
แลก่อซึ่งกูณฑ์บูชา
๏ มีตรุณพราหมณีธิดา	มาคัณฑีย์กัลยา
ลออแลอ้างนางสวรรค์
๏ บิดามาตุรผูกพัน	เลือกคู่สู่ขวัญ
ธิดาอันค่าควรครอง
๏ ยังไป่ลุใจจงจอง	ภินิหารแห่งสอง
ทวิชสร้างสมมา
๏ จักสิทธิพระอนาคา	อรหัตภิญญา
วิสุทธิพุทธเพไนย
๏ สมเด็จบรมมารพิไชย	แจ้งด้วยญาณไญย
ทวาทวิชพฤฒา
๏ เสด็จโดยบิณฑบาตไคลคลา	ด้วยพุทธลีลา
พิลาสเลอเลวองค์
๏ แต่ยามพระฮามสุริยงค์	ประดิษฐานลง
ที่พราหมณ์สการกองกูณฑ์
๏ ปางพราหมณ์ทัศนาอาดูร	พุทธลักษณวิบูลย์
ก็เอื้อนบอำอายใจ
๏ ข้าแต่สมณวิไลย	เชิญหยุดอย่าไป
ตูข้าจะแจ้งจริงความ
๏ ข้อยนี้มีธิดางาม	หาคู่ควบกาม
จะต่อประยูรไป่มี
๏ ท่านมาเปนศรีสวัสดี	จะมอบมารศรี
เปนบาทเบื้องบริจา
๏ สมเด็จอดิศรพรหมา	ไป่พุทธฎีกา
แก่พราหมณทรงดุษดี
๏ พราหมณามาบอกพราหมณี	เราพบผู้มี
สิริวิลาสเลิศชาย
๏ ควรเปนเขยเราแล้วยาย	จงเจ้าแต่งกาย
ธิดาจะด่วนไปตาม
๏ ชาวเชียงเคียงข่าวคิดความ	พราหมณ์ธิดางาม
จะให้บุตรีมีผัว
๏ ใครหนอมาเข้าชรมัว	ควรเราดูตัว
จะโฉมตระการปานใด
๏ ต่างว่าต่างมาด้วยไว	ตามพราหมณ์ครรไลย
คค้อยคำนึงทฤษฎี
๏ สมเด็จสรรเพชญโมฬี	ปางสองปัศวี
จะนำธิดาออกมา
๏ ประดิษฐานวลัญชพุทธา	บาทบัดลีลา
ในฐานอื่นบัดดล
๏ พราหมณีภรรยาบมิยล	แหนงในใจฉงน
ก็ถามแก่พราหมณ์ภรรดา
๏ บุรุษอันกล่าวโสภา	อยู่ไหนให้มา
จะดูฤๅบได้ดู
๏ มหาพราหมณ์พร้องพราหมณ์พธู	ได้สั่งเมื่อตู
จะไปให้อยู่ท่ามา
๏ นี้แน่บทวลัญชา	พยานยังตรา
แลเจ้าจงรู้อาการ
๏ ฝ่ายพราหมณีชำนาญ	ไตรเพทพิสดาร
ก็เกริ่นพระลักษณด้วยมนตร์
๏ แลลายจักรลักษณดำกล	แจ้งจริงผัวตน
ว่านี้อย่าควรเปนภาร
๏ ผู้ยังเกี่ยวกามสามประการ	ราคจริตสันดาน
แลบาทย่างหย่งกลาง
๏ คนโทษะจริตเทาทาง	รอยเท้าจักวาง
ก็หนักข้างซ่นธรรมดา
๏ รอยเท้าผู้เมาโมหา	ลัทธิตำรา
จะย่องจะย่างหนักปลาย
๏ รอยบาทท่านนี้ควรทาย	แท้คนพ้นสาย
กระแสกระสินธุสงสาร
๏ พราหมณ์ว่าพราหมณีนงคราญ	เจ้ากล่าวอาการ
แต่ตามตำหรับลักขณา
๏ อุปมาหญิงยลกุมภา	ในถาดธารา
แลโจรในกลางเรือน
๏ เถียงกันบมิตกต่างเบือน	พักตราชายเชือน
ก็เห็นพระสัพพัญญู
๏ พฤฒิพราหมณ์ชี้นางพราหมณ์ดู	โน่นแน่ที่ตู
ไปเห็นจะให้บุตรี
๏ ว่าพลางนำนางพราหมณี	ยังสมเด็จศรี
สุคตเกล้าโลกา
๏ ว่าวอนขอให้ธิดา	พระพุทธฎีกา
บัญญัติพิกัตคำปราม
๏ แล้วซ้ำบัณฑูรแก่พราหมณ์	ท่านผู้พยายาม
ในไสยเวทไหว้กุณฑ์
๏ จงตั้งโสตประสาทโดยสุน	ทรภาพไพบุลย์
เอาอรรถตรัสเทศนา
๏ ตถาคตเสด็จทรงบรรพชา	พิชิตมารา
ในโพธิบัลลังก์ไชย
๏ ทรงสถิตสัปดวารใน	อัชบาลพระไทร
นิยมพุทธโพ้นมา
๏ พระยามารยังมารธิดา	ทรงไวยสริรา
พยพล้ำอับสร
๏ ลเบงเบ็ญจกามวิงวอน	ด้วยสารสุนทร
อันควรประโลมลาเภ
๏ ตถาคตผู้มีมเห	ศรภาพฤๅเส
วนอมรมารา
๏ ครั้งนี้ดังฤๅจะทยา	ในพราหมณธิดา
อันแปมกรีสมูตรมัว
๏ ปลายบาทบมิควรถูกตัว	เกลียดไกลกลายกลัว
สงสารวัฏวังวล
๏ เสร็จเสาวนาธรรมทศพล	อนาคามิผล
ก็ถึงแก่สองทวิชา
๏ มอบมาคัณฑิยธิดา	ไว้พราหมณผู้อา
ก็ยังสมเด็จมุนินทร์
๏ ขอบรรพชากรโดยจินต์	ทรงบริสุทธศิล
กรรมจำเริญภิญญา
๏ ลุพระอรหันตสัมภิทา	เปนพระขีณา
สวสาวกด้วยบุญ
๏ ฝ่ายมาคัณฑียตรุณ	คำนึงนิศคุณ
สมเด็จพระบรมครู
๏ บมิเอื้ออาไลยตัวตู	กล่าวแถมโทษทู
รลักษณเที้ยรสาธารณ์
๏ ผิวกูมีคู่สู่สมาน	มีบุญสมภาร
ประเทศสถานคึกคัน
๏ กูกับสมณจักพลัน	เปนเวรนานวัน
บจางบจืดจองผลาญ
๏ มีคำปุจฉาอาจารย์	องค์อนันตญาณ
ประเสริฐแลเลิศโลกีย์
๏ ไป่ทรงทราบมาคัณฑีย์	จักจองเวรี
ฤๅดำริหติเตียน
๏ อาจารย์สนองคำอันเสถียร	พระองค์อาเกียรณ์
พระญาณยลบมิยัง
๏ แจ้งนิสัยสัตวทั่วทัง	ทรงตรัสนี้หวัง
ประโยชน์จะโปรดสองพราหมณ์
๏ สมเด็จสรรเพชญ์เนืองนาม	ทรงเทศนาตาม
นิไสยแห่งสัตว์มีมา
๏ อันนี้เปนพุทธธรรมดา	พระมหากรุณา
ธิคุณอดุลยหนปาง
๏ ฝ่ายจุฬพราหมณ์บิตุฉานาง	มาคัณฑิยเบ็ญจางค์
ลักษณวิไลยใคร่ความ
๏ ตระกูลใดในวงศ์พงศ์พราหมณ์	จักค่าเคียงงาม
นางภาคิไนยไป่มี
๏ เลอลักษณ์เบญจกัลยาณี	ควรอรรคเทวี
กษัตริย์ประเสริฐศวรรยา
๏ จึ่งยังพราหมณีนัดดา	ลังกาภรณพา
ถวายสมเด็จนฤบดี
๏ ยังกรุงแก้วโกสามพี	ได้เปนมหิษี
นรินทรองค์อุทเยนทร์
๏ ใจนางบมิจางจองเวร	บรมชิเนนทร์
คค้อยคำนึงหาการ
๏ เห็นเหตุสามาเยาวมาลย์	ดังกล่าวพิสดาร
แต่หลังประงอนราชา
๏ เทียบทูลโดยมูลมฤษา	ประมวญมายา
มาต่อมาแต้มเติมความ
๏ ว่าองค์เอกอัคนงค์ราม	ประพฤติฤๅงาม
แลงำพระบาทบัวบงก์
๏ พร้อมใจไปถ้วนหน้าอนงค์	นิจภัตรส่งสงฆ์
แลสมณโคดม
๏ เปิดแกลแลช่องฝาชม	ทุกวันนิยม
ฉนี้แลมีมานาน
๏ ศรัทธาทำทานกว่าทาน	อาการแก่การ
รำพึงก็พึงคิดฉงน
๏ ทูลความกลกามเกี่ยงกล	อาญาอยู่ตน
บร้อนด้วยแรงภักดี
๏ พระญาณยังฟ้าธาตรี	กอบเกื้อบารมี
ดำริหดำรงจงควร ฯ
๑๙
๏ ปางนั้นจอมธรณินทร์มหินทรมหิศวร
ทราบสารรัญจวน	ฤทัย
๏ อ้าองค์อัคสุดายุพาพักตรไฉน
ไป่เคยจะเปนใจ	วิจล
๏ จักจริงฤๅจะบจริงก็กริ่งจิตต์ฉงน
กลในจะหยั่งยล	ก็ยาก
๏ สามาอัควดีบมีพิกลหลาก
มาคัณฑิยจักปาก	ก็ผิด
๏ ตัวกูทรงทศธรรมถวัลย์ภพสถิต
เบาจิตต์วินิจฉัย	ฤชอบ
๏ อย่าเราจักมัธยัตรหัสสุขุมลอบ
ด้วยกลประกอบจง	ประจักษ์
๏ ตริเสร็จทรงดุษณีบมีพิกลพักตร์
อนุสนธิฤๅซัก	สนอง
๏ วันหนึ่งสุริยอุไทยครไลยคฤหทอง
สามาสุดาปอง	มลัก
๏ ยลองค์อัคยุพาคณานิกรนัก
สนมนาฏสรพร้อมพรัก	ณแกล
๏ เสด็จเดียวด่วนบมิทันกำนัลนิกรแล
พริ้มพักตรเปรมแปร	ประพาส
๏ ดูใดเหล่าคณนางสุรางค์บริกนาฏ
อื้ออัดณรัตนราช	พิมาน ฯ
๑๑
๏ สามาวดีเสา	วนราชโยงการ
ก้มเกศกฤษฎาญ	ชวลิตสนองทูล
๏ ข้าแต่จุฑาเทพ	ธรณิศร์มหิศูร
เสวยสวัสดิสมบูรณ์	ภพโลกยเหล่าหลาย
๏ ข้าทูลธุลีบาท	วนินาฏทุกภาย
มาคอยบูชาถวาย	วรบาทชิเนนทร
๏ อันเปนพำนักนิตย์	สัตวสบสโมสร
พรหมาสุรานร	สุรนาคสรณสรวง
๏ เนืองกัลปอนันต์สัต	วอุบัติใดปวง
ไตรรัตน์จุฑาดวง	และอุบัติมหัศจรรย์
๏ เชิญชมพระลักษณะ	ทวะดึงสลาวรรณ
อสีติพยัญช์	นฉพรรณรังสี
๏ ฟังทูลพอูลอร	บวรราชทฤษฎี
สรรเพชญโมฬี	คณะสงฆ์บริษัท
๏ ดาลมีมโนใน	อภิรมย์โสมนัส
เสด็จคืนนิวัติรัต-	นราชพิมานสถาน
๏ ด้วยทรงสิเนห์ใน	วนิดายุพาพาล
หาวัฒกีการ	กรรมกรเหล่าหลาย
๏ ชุมกันประกอบแก้	กระทำแกลประกิจลาย
เบื้องบันสำคัญหมาย	สมมุตินามบัญชรไชย
๏ อวยอรรคเทพี	ทฤษฎีบรมไตร
โลกาบัญชรใน	อาทินั้นและมีมา
๏ สามาวดีศรี	สุรราชกัลยา
เห็นไท้ธกรุณา	อนุญาตยินดี
๏ ทรงศีลอำนวยทาน	นิจกาลโดยมี
ทั่วหน้าสุดาปรี	ดิภิรมยหรรษา ฯ
๒๘
๏ ฝ่ายมาคัณฑีย์	ทราบว่าบดี 	บดินทร์โลกา
บได้เคืองขัด	ดำรัสติชา	ในองค์สามา
วดีนฤมล
๏ ตรึกตรองหมองหมาง	ความเราท่าทาง	จะชั่วตัวตน
ท่านตามใจกัน	แหวกบัญชรบน	ให้นั่งเยี่ยมยล
หัวเราะเยาะหยัน
๏ ได้ความอดสู	ตายดีกว่าอยู่	ดูหน้าเพื่อนกัน
พระองค์หลงใหล	วางใจครันครัน	ละไว้นานวัน
จะอันตราย
๏ จำต้องตรองตรึก	หากลล้นลึก	เล่ห์เพโทบาย
จับตัวให้มั่น	คั้นคอให้ตาย	จึงจะค่อยวาย
อาวรณ์วิญญา
๏ จึงให้สาวใช้	ไปบ้านบัดใจ	หาไก่ได้มา
ทังเปนทังตาย	ทูลถวายราชา	ไก่นี้ของอา
ให้มาถวาย
๏ สมเด็จนฤเบศร์	บได้ทราบเหตุ	ดำรัสภิปราย
ไก่เปนปล่อยไป	อย่าไว้วุ่นวาย	เอาแต่ตัวตาย
ไปส่งสามา
๏ ทำเครื่องตามเคย	เราจะเสวย	เช้านี้เวลา
นางมาคัณฑีย์	มนีมนา	จัดแจงอย่าคลา
ให้เขาเอาไป
๏ มาคัณฑีย์พราหมณ์	รับสั่งฟังความ	วันทาคลาไคล
ให้ขนไก่มา	เรียกข้าคู่ใจ	กระซิบความใน
ด้วยความฉันทา
๏ ไก่ตายซ่อนไว้	เอาไก่เปนไป	ถวายอัคชายา
ทูลว่าทรงเดช	โปรดเกศบัญชา	ทำเครื่องเวลา
เช้านี้จงทัน
๏ สามาแลเหน	กุกกุฏเปนเปน	จึ่งตรัสจำนัญจ์
ปิ่นเกล้าเจ้าเอ๋ย	บเคยสักวัน	จะฆ่าแกงมัน
ฉันใดอกอา
๏ มาทแม้นมิโปรด	จะให้ลงโทษ	จะรับอาชญา
ตรัสแล้วเทวี	เข้าที่นิทรา	ไก่ซึ่งมัดมา
ให้แก้ปล่อยไป
๏ ครั้นเวลาเสวย	มาคัณฑีย์เคย	คอยเฝ้าท้าวไท
ชม้อยคอยฟัง	รับสั่งภูวไนย	จะตรัสฉันใด
จะแต้มเติมการ
๏ สมเด็จกรุงกษัตริย์	เสวยพลางทางตรัส	ถามไปบนาน
สั่งให้เอาไก่	แต่งใส่เครื่องอาน	ไม่เห็นเยาวมาลย์
ใส่มาว่าไร
๏ มาคัณฑีย์ทูล	ข้าแต่พระยูร	ยาตรเกล้าภพไตร
ความจริงจะกล่าว	จักยาวความไป	สุดแต่พระไทย
จะทรงวิจารณ์
๏ ได้ให้ไปถวาย	กำชับกับหมาย	โดยราชโองการ
บเปนธุระ	ในพระสมภาร	เหมือนเหนื่อยหน่ายนาน
ในเบื้องบาทบงสุ์
๏ ทรงฟังนางพราหมณ์	แซมเสริมเติมความ	ตรัสตอบตามตรง
อันสามานี้	ภักดีมั่นคง	จะเอาร้ายลง
ไม่เห็นท่วงที
๏ มาคัณฑีย์พราหมณ์	ซ้ำสนองเสนอความ	ว่าเหตุที่มี
จะใคร่ให้ชัด	รหัสเทพี	เพลาพรุ่งนี้
เอาไก่เปนไป
๏ ถวายอัคกัลยา	ว่าทรงศรัทธา	จำนงพระไทย
ทำของถวายพระ	สมณเลิศไกร	ดีร้ายฉันใด
จะแจ้งจริงความ
๏ สมเด็จนฤบดี	ฟังมาคัณฑีย์	ทูลสนองต้องตาม
ฝ่ายอัคอนงค์	ทิชงค์เชิงงาม	นบนิ้วประณาม
แล้วลีลามา
๏ จึ่งให้สาวใช้	เอาไก่ตายไป	ถวายอัคกัลยา
ทูลว่าท้าวไท	ให้ทำสูปา	ถวายพระศาสดา
สมณทั้งปวง
๏ ฝ่ายองค์สามา	วดียุพา	ปิ่นสุดาดวง
บรู้เขาแกล้ง	จะแว้งแหวะทรวง	ด้วยเลศล่อลวง
เอาจิตต์วิญญา
๏ ชื่นชมโสมนัส	สำคัญว่าตรัส	ทรงพระศรัทธา
จึ่งทำสูปะ	เพียญชนะนา	แล้วส่งเข้ามา
จบหัตถ์ด้วยไว
๏ ทรงทอดทฤษฎี	สมความพราหมณี	คำนึงแหนงใน
ท้าวบโองการ	บรรหารสิ่งใด	เมินเฉยเลยไป
บได้นำพา
๏ ธิดาพยารี	แลเหนเปนที	สรวลสันต์จัญจา
ความจริงนี้กล่าว	ย่อมยาวเห็นมา	ประจักษ์แก่ตา
เห็นตัวชั่วดี
๏ โบราณาจารย์	โรคร้ายพิการ	พิกลอินทรีย์
ควรให้เยียวยา	รักษาทันที	ช้าวันพลันมี
วิบัติแก่กาย ฯ
๑๖
๏ ทรงฟังมาคัณฑียถวาย	ทำเนียบเปรียบปราย
กระเหน็ดกระแหน่แนมนำ
๏ รังเกียจเอียดอิดใจดำ	บมิยินยังคำ
แลหนึ่งคำนึงในใจ
๏ เพื่อสิเนหในนุชดั่งไนย	เนตรดวงหฤไทย
ธิเบศรสุดแสนสงวน
๏ อเสวนาประมวญ	นิรันต์เรรวน
มโนมนุษย์บุถุชน
๏ เฉกเวรำพะวาตวิจล	มหาศาลมณฑล
ก็ท่าวลัญโทลฤๅคง
๏ สมเด็จอดิศรสริยวงศ์	ฤๅอาจดำรง
หฤทัยธหวนรวนเร
๏ ไตรตราหาหน้าคะเน	แยบคายถ่ายเพ
ทุบายก็หลายเวรวัน
๏ บมิได้จริงโจทจำนัญจ์	หาเหตุสำคัญ
อันใดบได้เปนดาย
๏ จรทกจรเทิ้นเอิ้นอาย	แค้นคิดเคืองคาย
ตรุณพราหมณบุตรี
๏ นางพราหมณ์หาความบมิมี	ไกล่เกลี่ยทำดี
ระวังระไวใช้สอย
๏ ซ่อนเงื่อนเกลื่อนกลบลบรอย	เคียดแค้นเคืองคอย
อาฆาฏบขาดใจจอง
๏ หาผู้รู้ริร่วมตรอง	ได้กลหนึ่งปอง
ก็สั่งแก่สาวบริจา
๏ นำสารการลับยังอา	หากัณหสัปปา
จำเริญจำรายเขี้ยวคม
๏ ตระบัดได้โดยอารมณ์	นางพราหมณ์ชื่นชม
ก็งำบพรายหลายหู
๏ สินบลคนปลอมปล่อยงู	ไว้ในพิณภู
บดินทรด้วยมายา
๏ พิณนี้ไว้ที่ไสยนา	ปราสาทสามา
วดีสุดาดวงมาลย์
๏ ซ่อนเงื่อนงำเงาเอางาร	ฤๅให้รั่วราน
รหัสระมัดโดยดี ฯ
๑๔
๏ ปางนั้นมเหศรมหา	มหิบาลธาตรี
เสด็จเสวยสุขารมณปรี	ดิสวัสดิ์ศวรรยางค์
๏ ด้วยสามาสุดาวิมลลักษณ์	วรอัคอนงค์นาง
เวรเวียนจำเนียรรสวรางค์	อนุกรมนิยมมา
๏ วันเวรนเรนทรผธม	สุขรมย์ณปรางค์ปรา
สามาวดีรตนภา	สกรสนธยากร
๏ โสรจสรงสุธารสสุคน	ธวิมลอาภรณ์
ทรงขรรค์วิเชียรวิชยบวร	รัตนปาทุกาธาร
๏ มาคัณฑิย์พราหมณ์กมลโมห์	ทุฐโทษสามาญ
แกล้งกล่าวกระลำภรวิการ	อภิวันททานทูล
๏ ข้าแต่พระเกล้านรจุฑา	ธิปไตยมไหสูรย์
ข้าบาทสุบินอุปัทวพูล	ประตยักษ์บวางใจ
๏ ขอโดยเสด็จธบริบาล	บทมาลยปองไป
ใคร่เฝ้าพระอัคอรไทย	ทิพยลักษณโดยงาม
๏ ทรงฟังก็โสมนัสใน	มธุรายุพาพราหมณ์
ไป่อวยดำรัสวัจนปราม	ก็ยุบาทด่วนดล
๏ กานดาทิชาก็อนุพัน	ธภิรุยหไหรญ
เมียงหมอบระเมียรยุบลกล	ประดิพัทธภักดี
๏ สามาวดีทฤศนา	ก็ปมาคะนัณฑีย์
ไป่เกี่ยงทุเผ่ากุลอรี	ปฏิภาณะสุนทร
๏ ฉันเชษฐภคินีสนิธ	มธุรจิตตเอมอร
แผ่ผ่อนอภัยอธิกรณ์	บุรพภาคยภินทา
๏ มาคัณฑิย์พงศ์ปศวิปอง	จิตต์จองจำนงพา
ธาทอดเสน่ห์สนิธปรา	รภการและเห็นการ
๏ สมปองก็ร้องอสรพิษ	ทุจริตสามาญ
ในพิณมลากจิตต์วิจาร	ณกิจนี้จะใครทำ
๏ ทรงฟังบหวังยุบลเลศ	รำมเหตุสุดานำ
อุบายฝ่ายอุรคจำ	จิตต์เนาณในพิณ
๏ หยากเหยื่อและหลายทิวัสวาร	ดำริห์การจะไปกิน
ครั้นได้อุกาศอภยจิน	ตนเลื้อยลิลาไป
๏ ทั่วหน้าคณานรกำนัล	อัศจรรยภิตไภย
ราชาวะว้าจิตต์บใจ	สติตกบตื่นตน ฯ
๑๒
๏ กษณองคอุทเยน	ทรนเรนศวรยล
สัปกัณหวิกล-	วิรุธหฤไทยทัย
๏ ก็ดำรัสสิหนาท	ทุรชาติชนใด
บมิย่านภยใจ	ทุฐจิตต์ทรนง
๏ และฤนำอุรคา	พิษมาและประสงค์
ชิวกูภุวะทรง	ยุติธรรมจำราย
๏ ดุระสามวดี	มหิษีวิยสาย
จิตต์เจ้าและจะทาย	ทุรลักษณใคร
๏ ธุระสรรพและการ	สิธิภารไฉน
บมิเมิลและบใจ	กิจปวงบมิปอง
๏ คณนาฏประจำงาร	บริบาลก็สำรอง
แต่ละเจ้าบมิหมอง	กลเลศลเลิง
๏ วิยเราขัติยา	ทุพลาฤทธิเริง
และฤหมิ่นพลเพลิง	ดุจเม่าจะมลาย
๏ ผิบได้ทุรคด	ทุรยศถวาย
คณนางก็จะวาย	ชนมาบมิคง ฯ
๑๑
๏ สามาจุลาลักษ	ณสำนักอนงค์ยง
ฟังกรุงกษัตริย์ทรง	บริภาษบรรหาร
๏ กริ้วกราดพิฆาฏโทษ	พิโรธฤทธิเพียงกาล
นาคราชพิษพาล	ก็พิลาปทูลสนอง
๏ ข้าแต่จุฑาธเรศ	วรเดชปกปอง
เพียงฉายฉัตรทอง	ทำนุเกศการุญ
๏ ข้าไร้บิดรมา	ตุรอาทวาดุร
พระคุณอนันต์หนุน	นุปการดำกล
๏ เปนอัคชายา	วรายศโสภณ
คุโณตโมดล	อธุทิศสุดสรวง
๏ หมายมั่นกตัญญู	กตเวทิบาทบวง
โดยธรรมโดยคลวง	สัตยสุจริตธรรม์
๏ ตรวจตราคณางาร	ประจำการทั่วกัน
ไป่ได้ประมาทวัน	บริรักษไตรตรา
๏ พิณเทพยารัก	ษตระศักดิเดชา
ฤๅทีฆะมายา	ทุจริตจัณฑาล
๏ อาไศรยณในพิณ	จิตต์จินตนาผลาญ
ข้าชีพเดียวดาล	จะพินาศเนืองใน
๏ แท้เวรวิบากบรรพ์	สารพันจะเปนไป
ความจริงบจริงใจ	จะพยานก็ยากความ
๏ การนี้ก็การตัว	จะบชั่วจะใครตาม
สัจจาพยายาม	ทิพยาจะหยั่งยล
๏ ข้อเคืองณเบื้องบาท	นรนาถสากล
โทษาก็ควรชน-	มม้วยด้วยอาชญา
๏ จงทรงวินิจไฉ	ยวิไนยกษัตรา
เยี่ยงยุติธรรมา	บุรพบทบรรยาย ฯ
๑๖
๏ อุทเยนทรฟังสารสาย	สุดาดวงถวาย
นุสนธิเสร็จสารา
๏ เคืองขัดดำรัสบัญชา	ดูราสามา
อะสัตย์วิบัติแบบบรรพ์
๏ ร่วมจิตต์ร่วมคิดการกัน	กับเหล่ากำนัล
แลซ่อนซึ่งเงื่อนงำเงา
๏ ปล่อยงูอยู่ในพิณเรา	หวังใจจักเอา
ชีพิตม้วยด้วยแรง
๏ เสียแรงรักใคร่ไป่แคลง	เล่ห์ลิ้นลมแสลง
มาพร้องก็เพราะเหมาะคำ
๏ การนี้จักชี้ใครทำ	โมงยามประจำ
รวังรไวเวลา
๏ ปรางค์ในใช่ใครไปมา	ในที่ไสยา
สรพรักสุรางค์นางใน
๏ จักควรปรึกษาเยียไฉน	ควรเจาะเอาใจ
มาผ่าออกดูดวงดี
๏ สรวงศาลเสื้อเมืองพลี	ปฐมกรรมวิธี
เสดาะเสดียดเสียขวง
๏ ซั้นสั่งแวงวังทั้งปวง	อาญากระทรวง
แลนำพระอัคชายา
๏ อันเตบุริกบริจา	ห้าร้อยออกมา
ระเบียบยังฉานดาลดู
๏ ทรงสหัสสถามธนู	กรก่งแล้วยู
รยาตรยังแก้วเกยทรง
๏ สมเด็จพระอาริยอนงค์	สังขารธรรมปลง
อริยมรรคคัญญาณ
๏ โอวาทไวยาวัจการ	อนิจสันดาน
เปนองคเอกกัตมา
๏ เจริญพรหมวิหารเมตตา	บรมขัตติยา
แลพราหมณมาคัณฑีย์
๏ อโหสิอไภยเพรี	รำงับอินทรีย์
กำหนดอนิจสัญญา
๏ บัดท้าวสาดศรศักดา	พันลึกโลกา
ก็เพี้ยงพิภพทำลาย
๏ ศรศาสตรบมิบาดบัดกลาย	ประทักษิณสาย
สมรตรีวารวง
๏ ผินหน้าจะประหารองค์	อุเทนทรทรง
ตระดกตระดาลอัศจรรย์
๏ ภิตภัยมจุราทัณฑ์ทัน	ถ่อมองค์อภิวันท์
ประนมพระหัตถ์ตรัสขมา
๏ อ้าแม่จงมีเมตตา	ผู้พี่อภิชา
อันห้อมกมลโมห์มุนท์
๏ บมิรู้คุณแม่มีคุณ	ประทุษฐทารุณ
แลแผลงซึ่งศรสังหาร
๏ ศรทรงอันอวิญญาณ	ยังแสดงอาการ
อัจฉริยายิ่งยล
๏ แต่นี้พหน้าขอตน	ทำนักนฤมล
จงผ่อนแก่พี่พ้นตาย
๏ เทพีเห็นท้าวกระวาย	สังเวชใจหาย
ก็โอนอำนวยอธิกรณ์
๏ มธุรจิตต์ในองค์อดิศร	ลูกศรรอรอน
ก็ลงระเบียบโดยบรรพ์ ฯ
๑๕
๏ นิกรนรอเนกนันต์	มาตยาพรรค์
พยารี
๏ นิกรนครคฤหบดี	เวสเขวี
พฤฒาจารย์
๏ สกลนิกรสบสถาน	แน่นณหน้าฉาน
สภาคม
๏ ทศนพระอระอุดม	บุญภิเษกสม
มหัศจรรย์
๏ นิกรนรอภิวันท์	โฆษนาสรร-
เสริญคุณ
๏ พระอรบวรอดุลย-	สบจิตต์บุญ
ก็บูชา
๏ นิกรนครโลกา	โปรยสุมาลย์สา
ธุกาการ
๏ ธุชปฎกก็โบกบาน	สรวงพระสมภาร
ถวายพร
๏ กุลหลนรศัพทสร	ทั่วทิศาดร
กรเกริกไหว ฯ
๑๔
๏ อุเทนทร์นเรนศรนริน	ทรปิ่นผไทไกร
ชื่นชมภิรมย์ฤทยใน	วนิดายุพาพาล
๏ ชวนเชิญดำเนิรนุชลิลาส	ณประสาทถกลกาญจน์
เกลากล่าวกถามธุรสาร	สุวภาพแก่กัน
๏ นางท้าวก็ขอพรนิมนต์	ทศพลญาณอัน
กับสงฆ์ภุตากิจนิรันต์	ธก็โดยมโนนาง
๏ สั่งสังฆการิยอำมาต-	ยาราธนพุทธางค์
ห้าร้อยภิกษุสุทธิศิลางค์	ภุตกิจณในวัง
๏ สามาวดีอริยวง	ศอนงคทั่วทัง
สรรค์สุปพยัญชนวรัง	รสเรกถวายทาน
๏ ราธนามหากรุณิฉัน	นิจรันต์ณราชฐาน
ใช่พุทธนิไสยบุรพกาล	ก็นุญาตพระอานนท
๏ วันหนึ่งบุเรฉัตรอุไทย	อุทเยนทร์ธราดล
อวยพัสตรสาฎกวิมล	คณนาฏถ้วนนาง
๏ สามาสุรางค์คณพุพา	ปริยามโนตมางค์
จบเหนือศิโรตมก็วาง	ปรตยาคจำนงถวาย
๏ แด่องค์พระองค์บวรพุทธ	อุปัฏฐากทุกกาย
อานนทรับหทยหมาย	นุเคราะห์กรุงกษัตรา
๏ ท้าวยลฉงนจิตต์ประภาษ	พจนาทบุจฉา
ว่าข้าแต่พระสมณอา	ริยบุตรรังธรรม์
๏ โยมยินนิไสยวินยกิจ	บรรพชิตเสลขกรรม์
ผู้เจ้าและเอาสัตรอนัน	ตกิจนี้จะกลใด
๏ ขอถวายพระพรวรบพิต	รมหิทธิเกรียติไกร
พุทธานุญาตสังฆวินัย	ดุชราชบรรหาญ
๏ ทายกบัติคาหกวรา	วิคหาพอควรการ
อาตมานุเคราะห์สาฎกทาน	บริสุทธิเอามา
๏ ไว้เพื่อจะเผื่อสมณพรรค์	พรหมจรรยกัปนา
ขาดไตรจีวรและจะบูชา	วรโพธิเจดีย์
๏ อีกอุทกานหศรบง	และจะปลงที่เศษมี
เปนผ้าจะตรองอุทกชี	บริสุทธศีลฉัน
๏ ถึงขาดอุจาดบพอจะเย็บ	ก็จะเก็บประมวญกัน
สำหรับจะกวาดบวรคัน	ธกุฎีวิหารลาน
๏ ยับเยินและเกินกลจะเอา	ก็จะเผาประกอบการ
รักทาผนังวรวิหาร	ปฏิสังขรซ่อมแปลง
๏ แผ่ผลอุทิศกลปนา	นุปการดั่งแสดง
ใช่หวังวรามิษแสวง	จะสะสมประสงค์ตน ฯ
๑๖
๏ เสาวนาเถรวาทยุบล	อรรถาวิมล
มโนวินิจเปรมปราณ
๏ เบญจางคภิวาทตรีวาร	สั่งภัณฑาคาร
กุษฐาพัสตราภักดี
๏ นำสาฎกส่วนซ้ำมี	ห้าร้อยสองที
ถวายด้วยใจศรัทธา
๏ อานนทก็ทำโมทนา	ถวายพระพรลา
นิวัตินิวาสครรไลย
๏ พร้อมหมู่พุทธบุตรเพไนย	สำรวมโดยใจ
วิสุทธิศีลเสี่ยมสาร
๏ ปางเดือนรดูดวงมาลย์	ชุมชุกตระการ
สกอเกษมสวนศรี
๏ สมเด็จจุฬาธาตรี	อารภฤดี
ประพาสพฤกษ์สวนขวัญ
๏ ขุนพลเทียมพลสิบพรรค์	ลั่งล่ำฉกรรจ์
ฉกาจอุกัษฐกำแหง
๏ ไล่ล้อมเสือสีหกลางแปลง	กำลังรังแรง
สมรรถฉมวยหมายมนตร์
๏ จับช้างกลางเถื่อนด้วยพล	แต่ตัวต่อตน
กระชากชงากงาหงาย
๏ บนเจ้าเอาเศิกมากลาย	ข่าวเข็ญททาย
อาวุธถบองลองมือ
๏ แต่งตนต่างกันพันลือ	น้าวกุทัณฑ์ถือ
ธนูเสน่าง้าวงอน
๏ ทวนทองเขนทองคทาธร	เสโลห์โตมร
กระบี่แลกฤชกรดไกร
๏ ขุนช้างผูกช้างเคยไชย	เขนค่ำโจมไภย
แลแซรงสพัดพังคา
๏ ส่ำสารหาญศึกกล้างา	บมิมันทกิริยา
ปปัดปป่วนหวนหัน
๏ ลางส่ำโตเติบตกมันท์	ครหึมครึมครัน
ทลวงทลึ่งถึงแทง
ลางส่ำบำรูรณแรง	ถีบฉัตรวัดแวง
ทังขวาแลซ้ายส่ายเสย
๏ ผิดหมอจำคอขี่เคย	สลัดห้อเลย
แลถอนชนักชักขา
๏ เครื่องมั่นกัลเม็ตตรึงตรา	ขอรับขอลา
ประจำสำหรับรับรอง
๏ สองหูภู่งารัดทอง	ข่ายแก้วปกตระพอง
ผ่านหน้าปคนซองหาง
๏ ยาบยาบแพนยูงแหย่งกลาง	เขนเขียนทองวาง
อาวุธแต่งต่างกัน
๏ นายหมอคุมขอคอยฟัน	ควาญนั่งบังคัล
ใส่เกราะกระหมอกเขียนดำ
๏ นายกลางถือหางยูงรำ	อาวุธจำนำ
แลเงื้อฉง่าง่างอน
๏ นายม้าผูกอัศวาภรณ์	ม้าแม้นอัสดร
สินธพอาชาไนย
๏ พ่วงพีขี่ขับว่องไว	สงครามพิไชย
พิชิตอรินทรหลายปาง
๏ เท้าเบาเทียมเท่าบัวบาง	ไวแว่นแล่นลาง
อสนีแวบวาบสาย
๏ นายทรงหมวกมาศเกราะกราย	เศียรคตสพาย
ธนูถนัดทวนยอง
๏ บางหมู่หอกคู่เขนทอง	บ้างเงือดง้าปอง
สีหนาทแลเหน็บกฤชไกร
๏ นายรถเร่งเทียมเวไชย	กงกำไกไว
ดั่งจักรอันกวัดแกว่งปาน
๏ โตกตั้งกระจังปริยาน	ทูบเพลาแอกอาน
บัลลังก์กนกตรีเตริน
๏ บุษบกพิมานแมนเมิล	งามงอนอ่อนเดิร
แลธงสบัดปลายงอน
๏ เทียมด้วยโกมุทอัสดร	เทียบท่าภูธร
ยังเกยแลคอยเวลา
๏ รถประเทียบเรียบริ้วรัถยา	แลล้นเหลือตา
สรทื้นสำเนียงหฤหรรษ์ ฯ
๑๔
๏ รอนรอนทิพากรอุไท	ยอำไพพโยมพรรณ
โกกิลซรซั้นสรจำนัญจ์	เสนาะเสียงจำเรียงโรม
๏ ย่ำรุ่งอรุณรัศมี	นฤบดีผไทโกรม
วาสุละทัตรวิมลโฉม	ทิพลักษณเอกองค์
๏ ขัดศรีฉวีวรรณวิมล	สวคนธ์สำอางสรง
แสนสาวสุรางค์คณอนงค์	ชำนิในนักงารงาม
๏ สนับเพลาวิภูษิตวิเศษ	นิขเลชสังเวียนวาม
รัดองค์อลงกจุกะราม	รัตพัสตรผจงทรง
๏ นางกษัตริย์ปรัดพักตรประไพ	วิไลยเพ็ญประพิมวง
ภูษิตสไบวิจิตรลง	กฎกาญจนเกยูร
๏ ฉลองศอสังวาลวรกษัตริย์	นวรัตนเรืองจรูญ
ทับทรวงและตาบทิศพิฑูริย์	พาหุรัตน์ทองกร
๏ สร้อยสอิ้งสังวาลบวรเวท	ศิรเพฐกรรณเจียกจร
ธำมรงค์ประภัศรบวร	วิยเทพเทพี
๏ อาภามหาพิชยมง	กุฎรัตนรูจี
ธำมรงคทรงนัขธรี	วรขรรคลีลา
๏ ยังเกยวิบุลยภิรุยห์	รถรัตนาภา
ด้วยองค์วธูทิพยวา	สุละทัตรพงางาม
๏ รถประเทียบอนงคนิกร	บทจรระเบียบตาม
โยธาพลาพลพิราม	ก็สรล่มสล้ายสลอน
๏ ฆ้องกลองซซ้องสทประนัง	ดุริยสังขแตรงอน
เครงครื้นสทื้นภพอำพร	อรณพคนองฟอง
๏ มืดมัวโพยมพยุหพยับ	ชระอ่ำอับธุลีลออง
แลพลและพาหนะตระกอง	กลสายชลาไหล
๏ หน้าถึงทวารอุยานยั้ง	พลหลังก็ยังไกล
เยียดยัดขนัดนิกรไกร	ระรวดรัถยาคลา
๏ ถั่นถึงก็เทียมรถประเทียบ	ระเบียบเกยดั่งเคยมา
นำหมู่อำมาตยคณา	พลเหล่าทหารหาญ
๏ เรียบรอบอุยานวนพิทักษ์	บริรักษรอบการ
ปลงรถคชาอศวยาน	บริเวณระวังวง
๏ ปางองค์อุเทนทรมหา	ขัติยาทิพาพงศ์
ถึงสวนก็ชวนอรรคอนงค์	และสุรางคนางใน ฯ
๑๑
๏ ยุรยาตรประพาษชม	รุขรมย์หทัยไท
นานาสุมาไลย	กลแกล้งวิจิตรผจง
๏ การะเกดพิกุลกรร-	ณิกาและกาหลง
สายหยุดประยงคุ์ยง	รสเร้าตระอรอร
๏ สร้อยฟ้าสุรามฤตย์	และสลิดสลับสลอน
นางแย้มแย้มเกสร	สุรภินทรสคนธ์
๏ ลำดวนพิโดรดาษ	ชุมนาดจำปีมณ
ฑาสาระภีปน	มลิเลื้อยและลาวัณย์
๏ โกฎแก้วกระลำภัก	กุหลาบลักกจั่นจันทร์
อำภณอำภาพรรณ	และรำจวนลำเจียกจวง
๏ สรรพาผกาชาติ	รดะดาษระดูดวง
เคลื่อนผลผกาพวง	วิยจิตรลดาวัน
๏ กำนัลอนงค์น้อย	ก็สั่นสอยและชิงกัน
ลางล่าบมาทัน	ก็วอนง้อและขอชม
๏ สาวทรงก็วงชาย	ชรเมียรม่ายชรเมียงคม
เด็ดดอกลำดวนดม	กลแกมยแย้มยวล
๏ ชานเช่นและเห็นที	ก็ระรี่ระริกสรวล
บุ้ยบ้ายกระบวรชวน	สุขเกษมสรวลเส
๏ สายันหเพลา	ขัตติยาบราเม
วาสุละทัตรเท	วยุพาพงางอน
๏ หยุดพักสำนักนั่ง	สมิบฝั่งสระโบษขร-
ณีแลชโลธร	จรชลแลหลาย
๏ หมู่มัตสยานา	มคณาอเนกกาย
แฝงฝั่งสรพังชาย	ชำเราะลางและเลมไคล
๏ แหทองท่องท้องชล	ลเวงวลและพ่นไพร
ชวาดชแวงไว	ฉวีแหวกลแวกเวียน
๏ สลิดสลาดแสลบ	และแป้นแปบตะพงเพียน
นนทรีกระดี่เดียร	ระดะดาและม้าหมู
๏ แก้มช้ำช้ำชายชอก	คางเบือนบอกหมอมาดู
โห้เหวกระทิงทู	ขะเหม้าหมึกโหมงโกรยกราย
๏ ซ่อยซ่าซิวสูบเสือ	ขาวเข็มเขือและข้างลาย
ด้องดุกชะโดสวาย	คละคล่ำคลาชลาสินธุ์
๏ บัวเบญจนาพรรณ	สตบรรณสลับลิน
จงสัตบงนิล	ลุสะบลอุบลบาน
๏ ตูมตั้งและบังใบ	ระรำไรณในธาร
ยั่วแย้มผกากาญจน์	รสเร้ารำเพยขจร
๏ แมลงภู่แมลงผึ้ง	คละคลอคลึงลอองอร
โกสุมภเกสร	ก็จำรายณสระสรง
๏ พระพายรำเพยคน	ธอุบลตระบอกบง
กชแก้วกำจรจรง	มนนาถหฤหรรษ์
๏ เสร็จชมสโรชา	สุริยาก็สายัณห์
ชวนองค์พอูลอรร	ควเรศสุดามาลย์
๏ สถิตยังพิมานมาศ	วรราชอุทยาน
สุรางคบริพาร	วิยอินทรอับสร ฯ