สุบิน ก กา
นายมี (หมื่นพรหมสมพัตสร)
คำนำ
/*(1)วรรณคดีเป็นมรดกวัฒนธรรมของชาติที่บรรพชนสร้างสรรค์และคัดลอกสืบต่อกันมา นับเป็นขุมสรรพโบราณวิทยาอันทรงคุณค่าของไทย การศึกษาวรรณคดีนับเป็นการเรียนรู้วิชา ภูมิปัญญาของบรรพบุรุษ ทั้งเป็นการอนุรักษ์มรดกไทย สืบทอดองค์ความรู้สำคัญ กรมศิลปากรตระหนักในคุณค่าของวรรณคดี จึงสนับสนุนให้ดำเนินการพิมพ์เผยแพร่วรรณคดีสำคัญของชาติสืบเนื่องมาตลอด
เรื่อง สุบิน ก กา และ ศรีสวัสดิ์วัด นี้ กรมศิลปากรยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่มาก่อน เรื่อง สุบิน ก กา เป็นหนังสือแบบเรียน ใช้เป็นบทหัดอ่านแม่ ก กา สันนิษฐานว่านายมี (หมื่นพรหมสมพัตสร) แต่งเพิ่มเติมจากเรื่องสุบิน ก กา ที่โบราณาจารย์แต่งไว้ก่อนหน้า โครงเรื่องสุบิน ก กา นำมาจากนิทานโบราณเรื่องสุบินกุมาร ซึ่งมีผู้นำมาแต่งเป็นกลอนสวด เป็นที่รู้จักแพร่หลายมาตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนปลายและรัตนโกสินทร์ตอนต้น หนังสือแบบเรียนสมัยโบราณมักนำนิทานมาแต่งเพื่อช่วยให้เด็กหรือผู้เล่าเรียนจดจำได้ง่าย ดังปรากฏแบบเรียนไทยสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นหลายเรื่อง เช่น เรื่องเสือโค ก กา นำโครงเรื่องมาจาก เสือโค หรือ พหลวิชัยคาวี เป็นต้น
ศรีสวัสดิ์วัด เป็นหนังสือสอนจริยปฏิบัติของศิษย์วัด เนื่องจากสมัยโบราณวัดเป็นศูนย์กลางการศึกษาของสังคมไทย ชาวบ้านจะนำลูกหลานมาฝากเป็นศิษย์วัดให้เรียนหนังสือ โดยมีพระเป็นผู้ดูแลสั่งสอนสาระของเรื่องศรีสวัสดิ์วัด ว่าด้วยหน้าที่ของสามเณรและเด็กวัดที่ควร/*(2)ปฏิบัติต่อพระสงฆ์และตนเอง บางตอนยกนิทานจากธรรมบทมาแสดงประกอบ สันนิษฐานว่านายมี (หมื่นพรหมสมพัตสร) แต่งขึ้นราวรัชกาลที่ ๓ สุบิน ก กา และศรีสวัสดิ์วัดเป็นแบบเรียนไทยที่ได้รับความนิยมแพร่หลาย ทั้งเป็นตำราจริยปฏิบัติในระบบการศึกษาไทยดังเดิม นับว่าเป็นหนังสือที่มีคุณค่า ควรได้รับการเผยแพร่และจัดพิมพ์เพื่อรักษาต้นฉบับไว้
กรมศิลปากรเล็งเห็นความสำคัญดังกล่าว จึงมอบหมายให้นางสาวสุธีรา สัตยพันธ์ นักอักษรศาสตร์ชำนาญการ กลุ่มภาษาและวรรณกรรม ตรวจสอบชำระเรื่อง สุบิน ก กา และ ศรีสวัสดิ์วัด เพื่อจัดพิมพ์เผยแพร่ และขอให้นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ ผู้เชี่ยวชาญด้านอักษรศาสตร์ (ภาษาและวรรณกรรม) เป็นผู้ตรวจสอบข้อมูลและให้คำปรึกษาการชำระต้นฉบับ
กรมศิลปากรหวังว่า หนังสือ สุบิน ก กา และศรีสวัสดิ์วัด จะอำนวยประโยชน์แก่นักเรียน นิสิตนักศึกษา ครูอาจารย์ นักวิชาการ ตลอดจนผู้สนใจวรรณคดีไทยโดยทั่วกัน
(นายอนันต์ ชูโชติ)
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
กันยายน ๒๕๕๙
คำชี้แจงในการตรวจสอบต้นฉบับเรื่องสุบิน ก กา
สุบิน ก กา เป็นหนังสือแบบเรียนไทยสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น เนื้อหาเป็นแบบสอนอ่านการประสมอักษรคำที่มีในแม่ ก กา (ไม่มีตัวสะกด) สำหรับกุลบุตรที่จะเล่าเรียนเขียนอ่าน และประสมอักษรคำที่มีมาตราตัวสะกดแม่อื่น ๆ ต่อไป ตามที่ปรากฏหลักฐาน ผู้แต่งหนังสือสุบิน ก กา คือ นายมี บุตรพระโหราธิบดี ซึ่งเป็นกวีสำคัญผู้หนึ่งในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น แต่ในการตรวจสอบชำระเพื่อจัดพิมพ์ครั้งนี้พบว่า เรื่องสุบิน ก กานั้น เดิม “ธรรมปรีชา” ซึ่งเป็นอาจารย์ของนายมีได้แต่งขึ้นก่อน ต่อมานายมีได้นำมาปรับปรุงแก้ไขเมื่อพุทธศักราช ๒๓๖๐ ตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
สมัยโบราณ การศึกษาเล่าเรียนของกุลบุตรไทยนิยมศึกษาจากวัด โดยเรียนจากพระหรือคฤหัสถ์ที่มีความรู้จนสามารถทำหน้าที่เป็นครูผู้สอนได้ แรกเริ่มนั้นให้หัดอ่าน หัดเขียนพยัญชนะ สระ และตัวเลข ต่อมาจึงหัดประสมคำ ครูอาจารย์จะให้เริ่มหัดอ่านจากหนังสือประถม ก กา เป็นเบื้องต้น เมื่ออ่านเขียนประถม ก กา จนคล่องแคล่วแล้ว ครูจึงให้เริ่มฝึกอ่านเรื่องสุบินกลอนสวด เป็นลำดับต่อไป
/*4เอกสารสมุดไทยเรื่อง สุบิน ก กา
เรื่องสุบิน ก กา พบต้นฉบับสมุดไทยเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ มีทั้งหมด ๕ เล่ม ดังนี้
เอกสารสมุดไทย เลขที่ ๒๐๙
สมุดไทยดำ เส้นหรดาล
หมู่อักษรศาสตร์
เรื่อง พระสุบิณ ก กา
ประวัติ หอสมุดซื้อ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๕
เอกสารสมุดไทย เลขที่ ๒๒๒
สมุดไทยดำ เส้นหรดาล
หมู่อักษรศาสตร์
เรื่อง สุบิน ก กา เล่ม ๑
ประวัติ นายพรหม เปรียญ มอบให้ เมื่อวันที่ ๘ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๕
เอกสารสมุดไทย เลขที่ ๒๒๓
สมุดไทยดำ เส้นหรดาล
หมู่อักษรศาสตร์
เรื่อง สุบิน ก กา เล่ม ๒
ประวัติ นายพรหม เปรียญ มอบให้ เมื่อวันที่ ๘ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๕
เอกสารสมุดไทย เลขที่ ๒๒๕
สมุดไทยขาว เส้นหมึก
หมู่อักษรศาสตร์
เรื่อง พระสุบิน ก กา จบบริบูรณ์
ประวัติ หอสมุดซื้อเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๐
/*5เอกสารสมุดไทย เลขที่ ๒๒๖
สมุดไทยขาว เส้นหมึก
หมู่อักษรศาสตร์
เรื่อง หนังสือสุปิณะ ก กา
ประวัติ สมบัติเดิมของหอสมุด
การตรวจสอบชำระเรื่อง สุบิน ก กา
สุบิน ก กา เป็นหนังสือที่ยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่มาก่อน การตรวจสอบชำระเพื่อพิมพ์เผยแพร่ครั้งนี้ใช้เอกสารสมุดไทยจำนวน ๕ ฉบับซึ่งเก็บรักษาไว้ที่สำนักหอสมุดแห่งชาติ สมุดไทยแต่ละฉบับมีรายละเอียดดังนี้
เอกสารสมุดไทยเลขที่ ๒๐๙ สมุดไทยดำ เส้นหรดาล ตัวอักษรไทย เขียนเป็นภาษาไทย ลายมืออาลักษณ์ ระบุไว้ตอนต้นเรื่องว่า นายมีเป็นผู้คัดลอก ดังนี้
๏ บังคมบรมบาท
ปติราชณะรังษรี
ด้วยเกล้ากระหม่อมมี
สุทะจิตตระน้อมนำ
๏ สุบินประหลาดโลกย
ขะลุคิดประดิษฐ์คำ
ครูเฒ่ากระหม่อมทำ
ระบุคิดที่กอกา
นอกจากตอนต้นแล้ว ยังระบุชื่อผู้แต่ง วัน เดือน ปีที่แต่งสำเร็จ ไว้ตอนท้ายเรื่อง ดังนี้
พระสุบิน ก กา เล่มนี้ เกล้ากระหม่อมมี บุตรพระโหรา เอามาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย ใต้ละอองธุลีพระบาทยุคัล ณ วันจันทร์เดือนแปด แรมเจ็ดค่ำ จุลศักราชพรรร้อยเจ็ดสิบเก้า ปีฉลูนพศกวสันตฤดู
/*6ข้อความดังกล่าวแสดงหลักฐานว่า สุบิน ก กา เลขที่ ๒๐๙ น่าจะเป็นฉบับของนายมี บุตรพระโหราธิบดี แต่งและคัดลอกเสร็จ เมื่อวันจันทร์ เดือนแปด แรมเจ็ดค่ำ จุลศักราช ๑๑๗๙1 ตรงกับพุทธศักราช ๒๓๖๐
นอกจากระบุชื่อผู้แต่งแล้ว มีโคลงท้ายเรื่องแต่งเป็นโคลง ๔ สุภาพ ๑ บท บอกวัตถุประสงค์การแต่งว่าเพื่อถวาย “พระจอมนรินทร์” และขอให้ความสวัสดีจงมีแก่ตนเอง คือ
๏ จบเสร็จนิเทศท้อง
สำบิน
ถวายพระจอมนรินทร์
เทพท้าว
ตามในพระไทถวิล
ปรารภ นั้นนา
ขอสวัสดิค่ำเช้า
แห่งเกล้า กระหม่อมมี ฯ
เอกสารสมุดไทยเลขที่ ๒๒๒ (สุบิน ก กา เล่ม ๑) สมุดไทยดำ เส้นหรดาล ตัวอักษรไทย ภาษาไทย มีอักษรขอม ภาษาบาลีแทรกอยู่
ตอนต้นสมุดไทยเป็นเรื่อง ปถม ก กา เริ่มด้วยคำสอนของพระอาจารย์แก่ลูกศิษย์วัด ว่าด้วยการเป็นศิษย์วัดที่ดีควรจะปฏิบัติกิจอย่างไร จากนั้นจึงเป็นแบบฝึกหัดอ่านปถม ก กา เริ่มด้วยแม่กง แม่กด แม่กบ แม่กก แม่กม และจบที่แม่เกย เมื่อจบเรื่องปถม ก กา มีกาพย์ฉบัง ๑๖ จำนวน ๑๐ บท กล่าวถึงปณิธานของผู้แต่งว่า ขอให้อานิสงส์การแต่งหนังสือนี้ช่วยให้ได้สำเร็จมรรคผล ได้ไปเกิดในศาสนาของพระศรีอาริย์และบรรลุพระนิพพาน
/*7ส่วนตอนปลายสมุดไทย ก่อนเริ่มสุบิน ก กา มีข้อความเขียนเป็นตัวอักษรขอม ภาษาบาลี บอกชื่อผู้แต่งว่า คือ ธมฺมปรีชา ดังนี้
๏ อยํพฺยสารสทิโส ฉนฺโท ธมฺมปรีชานาเมน กวินารจิโตสมโต ๚
แปลว่า ฉันท์ ซึ่งเช่นกับ (คล้ายกัน) (กา) พยสาร (วิลาสินี)1นี้ กวีชื่อว่า ธรรมปรีชา รจนาแล้ว ครบถ้วน
ธรรมปรีชา เป็นราชทินนามตำแหน่งข้าราชการในกรมราชบัณฑิต ในที่นี่ไม่ทราบว่า ธรรมปรีชา มีบรรดาศักดิ์อยู่ในชั้นใด เมื่อสอบกับวรรณคดีไทยเรื่องอื่น ๆ แล้ว พบว่า ในสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช มีผู้ได้รับพระราชทานราชทินนาม ธรรมปรีชา คือ พระยาธรรมปรีชา (แก้ว) กวีผู้แต่งเรื่อง ไตรภูมิโลกยวินิจฉัยกถา ทั้งนี้ ไม่สามารถสรุปได้ว่า ผู้แต่งสุบิน ก กา ที่นายมีอ้างถึง คือ พระยาธรรมปรีชา (แก้ว)
จากนั้นจึงเข้าสู่เรื่องสุบิน ก กา เริ่มเรื่องด้วยบทประณามพจน์ นมัสการพระพุทธ พระธรรม และพระอริยสงฆ์ แล้วดำเนินเรื่องสุบินไปจนถึงช่วงสุบินกุมารขอลามารดาไปบวชเณร มารดาโกรธและด่าว่าสุบินกุมาร ความในสมุดไทยเลขที่ ๒๒๒ จบลงเพียงเท่านี้
เอกสารสมุดไทยเลขที่ ๒๒๓ (สุบิน ก กา เล่ม ๒) สมุดไทยดำ เส้นหรดาล เนื้อหาเรื่องสุบิน ก กา ความต่อจากเล่ม ๑ (เลขที่ ๒๒๒) เริ่มตั้งแต่มารดาของสุบินไม่พอใจที่สุบินกุมารจะบวชเณร จึงด่าทอและไล่สุบินกุมาร ให้ออกไปอยู่วัด สุบินกุมารจึงลามาบวชเป็นสามเณรและอาศัยที่วัดแต่นั้นมา ต่อมายมบาลมารับตัวมารดาของสุบินไปยังเมืองนรก /*8 แต่ด้วยอานิสงส์ที่บุตรได้บวชเป็นสามเณรเกิดเป็นดอกบัวทองรองรับไม่ให้มารดาต้องตกไฟนรก จนกระทั่งถึงสามเณรสุบินบวชเป็นพระภิกษุ อุทิศส่วนกุศลให้แก่เปรตบิดาที่ทนทุกขเวทนาในนรก เปรตบิดาได้รับส่วนบุญจึงได้ไปเกิดเป็นเทวบุตรบนสวรรค์ ส่วนมารดาของสุบินก็บวชเป็นชี ปฏิบัติธรรม ละเว้นการฆ่าสัตว์ ตอนจบภิกษุสุบินได้บรรลุเป็นพระอรหันต์
เมื่อจบสุบิน ก กาแล้ว กวีได้แต่งคำสอนแก่ศิษย์ให้มีความเพียรศึกษาเล่าเรียน หมั่นจดจำตัวสะกดมาตราต่าง ๆ ให้แม่นยำ และกวีตั้งปณิธานว่า ขอให้ได้ไปบูชาพระธาตุและสำเร็จมรรคผลนิพพาน โดยแต่งเป็นฉบัง ๑๖ และท้ายสมุดไทยเขียนข้อความด้วยอักษรขอม ภาษาบาลี ว่า
๏ อิทํปิ สุปินวตฺถุ ธมฺมปรีชานาเมนกวินา ปุพฺพาจริยนมตฺตํ นิสยายรจิตาสมตา ๚
แปลว่า เรื่องสุบินนี้ กวีชื่อธรรมปรีชา อาศัยโครงเรื่องเดิม (ปุพพจริยา) รจนาแล้วสำเร็จบริบูรณ์1
ข้อความดังกล่าว ระบุชื่อผู้แต่งว่า คือ ธมฺมปรีชา เช่นเดียวกับต้นเรื่องสุบิน ก กา ในสมุดไทยเลขที่ ๒๒๒ (สุบิน ก กา เล่ม ๑) แสดงว่าเอกสารสมุดไทยเลขที่ ๒๒๒ และ ๒๒๓ น่าจะเขียนขึ้นในคราวเดียวกัน
เมื่อจบเรื่องสุบิน ก กา แล้ว ท้ายเล่มสมุดไทยมีคำกลอนว่าด้วยมารยาหญิง และเพลงยาวกลบทซึ่งแต่งเป็นกลบทกบเต้นต่อยหอยจนจบเล่มสมุดไทย
เอกสารสมุดไทยเลขที่ ๒๒๕ สมุดไทยขาว เส้นหมึก ปกหน้าระบุชื่อเรื่องว่า “พระสุบิน ก กา จบบริบูรณ์” สมุดไทยหน้าแรกมี/*9ข้อความว่า ๏ น่าต้นพระสุบินกกาจบบริบูรรณ์ น่าปลายมีกฤษนาสอนน้องด้วยจำลองเมื่อศักราช ๑๒๓๙ ปี ๚ และต่อด้วยตัวอักษรขอม เขียนด้วยภาษาบาลี ระบุชื่อผู้แต่งว่า ธมฺมปรีชา เช่นเดียวกับในเอกสารสมุดไทยเลขที่ ๒๒๒ และ ๒๒๓ ดังนี้
๏ อิทํ สุปินวตฺถุ ธมฺมปรีชานาเมนกวินา ปุพฺพาจริยานุมตฺตํ นิสฺสายรจิตาสม ตา ๚
แปลว่า เรื่องสุบินนี้ กวีชื่อธรรมปรีชา อาศัยโครงเรื่องเดิม (ปุพฺพจริยา) รจนาแล้ว สำเร็จบริบูรณ์
จากข้อความข้างต้น แสดงว่า สุบิน ก กา ฉบับเลขที่ ๒๒๕ คัดลอกเมื่อจุลศักราช ๑๒๓๙ ตรงกับพุทธศักราช ๒๔๒๐ ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เนื้อความในสมุดไทยเล่ม ๒๒๕ นี้ เป็นเรื่องสุบิน ก กาตั้งแต่ต้นจนจบ และเมื่อตรวจสอบถ้อยคำสำนวนแล้วพบว่า การดำเนินเรื่อง เนื้อหา และศัพท์สำนวนตรงกับสุบิน ก กา เลขที่ ๒๒๒ และ ๒๒๓ ดังนั้น จึงสันนิษฐานว่าน่าจะคัดลอกมาจากสุบิน ก กา ฉบับสำนวนธรรมปรีชามากกว่าจะคัดลอกจากสำนวนของนายมี
ส่วนท้ายเล่มสมุดไทยเป็นเรื่อง กฤษณาสอนน้อง สำนวนพระนิพนธ์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส
เอกสารสมุดไทยเลขที่ ๒๒๖ สมุดไทยขาว เขียนด้วยเส้นหมึก เรื่อง หนังสือสุปิณะ ก กา ไม่ปรากฏข้อความว่าใครเป็นผู้คัดลอก และไม่มีศักราชระบุไว้ เมื่อตรวจสอบกับสมุดไทยเล่มอื่น ๆ แล้วพบว่ามีเนื้อเรื่องและสำนวนเหมือนกับ สุบิน ก กา เลขที่ ๒๒๒, ๒๒๓ และ ๒๒๕ สันนิษฐานว่า สุบิน ก กา เลขที่ ๒๒๖ น่าจะคัดลอกมาจากสำนวน/*10“ธรรมปรีชา” เช่นเดียวกัน เนื้อความในเอกสารฉบับนี้ เริ่มเรื่องกล่าวถึงกษัตริย์ครองกรุงสาวัตถี มีครอบครัวนายพรานสามีภรรยา วันหนึ่งภรรยาฝันว่านางหลงทางอยู่กลางป่าใหญ่ มีพระมุนีเหาะผ่านมาได้มอบแก้วมณีจินดาและชี้ทางให้แก่นาง นางสะดุ้งตื่นขึ้นมา ทำนายฝันว่า นางจะได้บุตรผู้มีปัญญา ต่อมานางตั้งครรภ์ พอครบกำหนดสิบเดือน นางเจ็บท้องจะคลอดบุตร เนื้อความจบค้างไว้เท่านี้ และหมดหน้าต้นสมุดไทย ต่อมาสมุดไทยหน้าปลาย เป็นเรื่อง ปถม ก กา หัดอ่าน โดยตัดมาเฉพาะแม่กด ดังนี้
... ชะมดพิมเสน
ราเชนกฤษณา
แป้งจันทร์คันธา
สิกขาห้ามปราม

๏ อุจจายะสะนะ
อย่านอนอาสนะ
อันสูงอันงาม
จึงพุทธบัญญัติ
ในอรรถห้ามปราม
จงประพฤติ์ตาม
คำพระวินัย
ฯลฯ
๏ สมอทะเลเภกาขานาง
สำโรงโกงกาง
หูกวางนางกวักรักรา

หนังสือ สุบิน ก กา สำนวนของนายมี (หมื่นพรหมสมพัตสร) นี้ เป็นการตรวจสอบชำระและพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรก โดยนำสมุดไทยเลขที่ ๒๐๙ ซึ่งระบุว่าเป็นสำนวนของนายมี บุตรพระโหรา มาเป็นฉบับหลักในการตรวจสอบ เนื่องจากเป็นฉบับที่มีเนื้อความสมบูรณ์ตั้งแต่ต้นจนจบเรื่อง อย่างไรก็ดี สุบิน ก กา สำนวนของนายมีนี้ บางช่วงตัวอักษรค่อนข้างจะลบเลือน จึงได้นำสมุดไทยเลขที่ ๒๒๒, ๒๒๓, ๒๒๕ และ ๒๒๖ มาสอบทานด้วย
เรื่องสุบิน ก กานี้ สันนิษฐานว่า คัดลอกกันแพร่หลายในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ตั้งแต่รัชกาลที่ ๒ - รัชกาลที่ ๕ เนื้อความจึงเหมือนกันทั้งสำนวนของธรรมปรีชา และสำนวนนายมี เนื่องจากเรื่องดังกล่าวมี/*11ที่มาจาก สุบินกลอนสวด ซึ่งเป็นหนังสือสวดที่แพร่หลายมากในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น อย่างไรก็ดี เรื่องสุบิน ก กา สำนวนของนายมีน่าจะคัดลอกจากสำนวนของธรรมปรีชา โดยมีการดัดแปลงสำนวนและถ้อยคำบ้าง ดังที่นายมีได้บอกไว้ในตอนต้นว่า “๏ กอกาสุบินนี้ จะเสาะสืบก็ยากเทา จึงเทียบจำลองเลา อภิวาทถวายไท” เมื่อสอบทานสุบิน ก กา ทั้ง ๕ ฉบับแล้ว พบว่ามีคำประพันธ์หลายตอนที่นายมีคัดมาจากสุบิน ก กา ของธรรมปรีชา บางตอนดัดแปลงสำนวน แต่กระนั้น ก็ยังคงดำเนินเรื่องตามสุบินกลอนสวดที่มีมาก่อนหน้านี้แล้ว
การตรวจสอบชำระครั้งนี้ พบว่า ผู้แต่งจงใจสร้างศัพท์ต่าง ๆ โดยวิธีการตัดศัพท์ แผลงศัพท์ ดังปรากฏในคำประพันธ์ว่า
“๏ อาศัยคำ ก กา
ขืนปล้ำจำหา
หักเอาแต่ว่าได้ความ”

ศัพท์ที่มีการเปลี่ยนแปลง เช่น สาวะถี ตัดศัพท์จากคำว่า สาวัตถี ประจา ตัดศัพท์จากคำว่า ปัจจา จิดา ตัดศัพท์จากคำว่า จินดา โอวา ตัดศัพท์จากคำว่า โอวาท เป็นต้น
ส่วนการแผลงศัพท์ เป็นการเปลี่ยนแปลงตัวอักษรซึ่งใช้แทนเสียงและเป็นการเปลี่ยนแปลงรูปศัพท์ เพื่อเพิ่มคำที่ใช้ในภาษาและเพื่อประโยชน์การแต่งคำประพันธ์ รวมถึงเพื่อความไพเราะของเสียงสัมผัสในการแต่ง (ระบบคำภาษาไทย, ๒๕๕๖ : ๖๐) เช่น คำว่า สำมะดี แผลงจาก สมประดี ประถำ แผลงจาก อุปถัมภ์ มะจุรา แผลงจาก มัจจุราช สะทา แผลงจาก ศรัทธา เป็นต้น การเปลี่ยนแปลงศัพท์เช่นนี้ เพื่อประโยชน์ทางการแต่งคำประพันธ์ให้คำตรงกับตัวสะกดแม่ ก กา เนื่องจากผู้แต่งนำนิทานมาแต่งเป็นแบบสอนอ่านแม่ ก กา ตลอดเรื่อง
/*12การตรวจสอบชำระครั้งนี้ได้จัดทำเชิงอรรถอธิบายไว้แล้ว เนื้อความใน สุบิน ก กา สำนวนของนายมีดำเนินเรื่องเหมือนสำนวนของธรรมปรีชา ในเอกสารสมุดไทยเลขที่ ๒๒๒, ๒๒๓, ๒๒๕ และ ๒๒๖ จนจบเรื่อง แตกต่างกันเฉพาะคำศัพท์ ตัวสะกด และสำนวนบางแห่ง ซึ่งได้ทำเชิงอรรถอธิบายไว้แล้ว
นอกจากนี้ ยังได้นำสำเนาเอกสารสมุดไทย เลขที่ ๒๒๕ ซึ่งเป็นสำนวนของธรรมปรีชามาพิมพ์ไว้ในภาคผนวก เพื่อให้ผู้สนใจได้เห็นต้นฉบับเอกสารสมุดไทยสำนวนที่ต่างออกไป
ความเป็นมาของเรื่องสุบิน ก กา
สุบิน ก กา นำเนื้อเรื่องมาจากเรื่อง สุบินกลอนสวด ซึ่งเป็นกลอนสวดเรื่องสำคัญในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น สันนิษฐานว่า เป็นวรรณคดีที่น่าจะมีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา เรื่องนี้เป็นที่มาของคติความเชื่อว่า อานิสงส์ของการบวชเณรนั้นจะได้แก่มารดา ส่วนอานิสงส์ของการบวชพระนั้นจะได้แก่บิดา ความเชื่อดังกล่าวยังสืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน ดังปรากฏสำนวนไทยว่า เกาะชายผ้าเหลือง สะท้อนว่า แม้จะมีกรรมเก่าหนักหนา หากมีโอกาสบวชเรียน ก็จะช่วยให้ไม่ต้องตกอบายภูมิได้ ซึ่งอานิสงส์การบวชนี้ไม่ได้ส่งผลแก่ตัวผู้บวชเท่านั้น แต่อานิสงส์ยังแผ่ถึงบิดามารดาของผู้บวชด้วย ความเชื่อนี้กลายเป็นธรรมเนียมปฏิบัติของชาวไทยพุทธ เมื่อผู้ชายอายุครบกำหนด ก็ควรจะบวชเรียน เพื่อให้เป็นบุคคลที่สมบูรณ์ และเชื่อว่าอานิสงส์จะเผื่อแผ่ถึงบิดามารดาด้วย
เรื่องสุบินกลอนสวด มีหลักฐานว่าเป็นที่รู้จักกันแพร่หลายในสังคมไทยสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ดังปรากฏแทรกอยู่ในบทละครนอกพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เรื่อง/*13สังข์ทอง ตอนที่ ๗ ท้าวสามลให้ลูกเขยหาเนื้อหาปลา หกเขยนำความไปบอกแก่เจ้าเงาะ ขณะนั้นเจ้าเงาะกับนางรจนาอาศัยอยู่ที่กระท่อมปลายนา เจ้าเงาะได้สวดสุบินให้นางรจนาฟัง ดังคำประพันธ์ว่า
เมื่อนั้น
รจนาสาละวนลนควันไต้
จับกระเหม่าใส่น้ำมันกันไร
ถึงยากเย็นเข็ญใจมิให้รก
ทาแป้งแต่งตัวไม่มัวหมอง
ผัดหน้านั่งมองส่องกระจก
นุ่งผ้าจัดกลีบจีบชายพก
แล้วยกของมาให้ผัวกิน
จีบพลูใส่ซองรองลำดับ
เอามีดพับผ่าหมากจนปากบิ่น
เจ้าเงาะนอนถอนหนวดสวดสุบิน
เล่นลิ้นละลักยักลำนำ ฯ
ฯ ๖ คำ ฯ
พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงนำตำนานเรื่อง “สุบิน” ในสุบินกลอนสวดมาแทรกในบทละครนอก ดังนี้
กาพย์เรื่องสุบิน เจ้าเงาะสวด
(ความเก่า)
๏ จะกล่าวตำนาน

สุบินกุมาร
อันสร้างสมมา
รำเรียนเขียนธรรม
ปรากฏนักหนา
บวชในศาสนา
ลุถึงอรหันต์
๏ โปรดแม่พ้นทุกข์

โปรดพ่อเสวยสุข
ไปยังเมืองสวรรค์
นางฟ่าแห่ห้อม
แวดล้อมนับพัน
เครื่องทิพย์อนันต์
อเนกนานา
๏ แต่ก่อนยังมี

เมืองสาวัตถี
นครพารา
ท่านท้าวเจ้าเมือง
ฦๅเลื่องนักหนา
รี้พลช้างม้า
ข้าคนบริวาร
๏ นอกเมืองออกไป

มิใกล้มิไกล
มีบ้านนายพราน
เป็นส่วยมังสัง
เนื้อหนังตระการ
ล้วนแต่หมู่พราน
ย่อมเอามาถวาย
๏ นายพรานผู้ใหญ่

ชอบอัชฌาสัย
ตั้งให้เป็นนาย
คุมไพร่บ้านป่า
ล่าเนื้อกวางทราย
พรานผู้เป็นนาย
ตักเตือนบ่คลา
/*14รจนานั่งฟังหัวเราะ
น้อยหรือเพราะแจ้วเจื้อยเฉื่อยฉ่ำ
ไม่ทันถึงใบสมุดหยุดกินน้ำ
สวดซ้ำอีกสักนิดยังติดใจ ฯ
ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา
(บทละครนอกพระราชนิพนธ์ รัชกาลที่ ๒, ๒๕๓๐ : ๑๑๑ - ๑๑๒)
เรื่องสุบินกุมาร คงเป็นที่รู้จักทั่วไปในสังคมไทยแต่โบราณ จึงมีผู้นำมาประพันธ์เป็นกาพย์สำหรับสวด แม้ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เรื่องสุบินก็ยังคงเป็นที่นิยมอยู่ จึงทรงพระราชนิพนธ์แทรกในบทละครนอก นอกจากนี้ นักปราชญ์และกวีสำคัญสมัยรัตนโกสินทร์เช่น ธรรมปรีชาและนายมียังเลือก เรื่องสุบินกลอนสวด มาแต่งเป็นแบบหัดอ่าน ก กา เพื่อใช้เป็นแบบสอนอ่านแก่กุลบุตรในสมัยนั้น ประกอบกับสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นเป็นช่วงฟื้นฟูศิลปวิทยาการต่าง ๆ รวมทั้งความรู้ด้านอักษรศาสตร์ ราชสำนักมุ่งเน้นการรวบรวมวรรณคดีและให้กวีสำคัญสร้างสรรค์วรรณคดีไทยขึ้นใหม่ รวมถึงการแต่งตำราเพื่อใช้เป็นแบบเรียนภาษาไทย เช่น ปถม ก กา ปถม ก ข ประถม ก กาหัดอ่าน สุบิน ก กา เป็นต้น ขณะที่ตำราแบบเรียนที่มีมาแต่เดิมเช่น “จินดามณี” นั้น ก็ยังใช้เป็นแบบเรียนสืบเนื่องมา กวีสำคัญบางพระองค์ เช่น พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงษาธิราชสนิท ก็ได้ทรงรวบรวมและดัดแปลงจินดามณีเพื่อให้อ่านเข้าใจง่ายขึ้น จนเกิดเป็น จินดามณี ฉบับกรมหลวงวงษาธิราชสนิท ขึ้นมาอีกฉบับหนึ่ง
การแต่งตำราแบบเรียนภาษาไทยเฟื่องฟูขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีการแต่งหนังสือแบบเรียนไทยหลายเรื่อง เช่น ปฐมมาลา เสือโค ก กา เพื่อสนองพระราชปรารภ ดังในหนังสือจินดามณี ฉบับกรมหลวงวงษาธิราชสนิท ซึ่งทรงพระนิพนธ์เมื่อพุทธศักราช ๒๓๙๒ แสดงจุดมุ่งหมายของการแต่งหนังสือจินดามณีไว้ว่า /*15เพื่อถวายพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เนื่องจากทรงพระราชปรารภว่าพระราชโอรสที่ยังทรงพระเยาว์ไม่มีความรู้เชิงอักษรศาสตร์และการกวี กรมหมื่นวงษาธิราชสนิท (พระยศขณะนั้น) จึงทรงพระนิพนธ์จินดามณีถวาย ดังความปรากฏว่า
๏ พระทรงอาโภคด้วย
เอารส ราชฤๅ
ไป่เชี่ยวไป่ชาญพจน์
พากย์พร้อง
เลบงแบบแยบอย่างบท
กลอนกาพย์ โคลงนา
จึงเร่อมรินิพนธ์ต้อง
ฉบับต้งงแต่เพรง ฯ
ฯลฯ
๏ กรมวงษาสนิทอ้าง
นามเสนอ
นิพนธ์พจน์โดยอำเภอ
พจน์รู้
ปองเปนประโยชน์เผยอ
พระยศหน่อ นเรศร์ฤๅ
รงงรักษ์อักษรกู้
กอบไว้เฉลอมเวียง ฯ
(จินดามณี, ๒๕๕๑ : ๙๙)
อย่างไรก็ตาม การแต่งตำราแบบเรียนไทยเหล่านี้ น่าจะเริ่มตั้งแต่ช่วงปลายรัชกาลที่ ๒ เป็นต้นมา เพราะในสุบิน ก กา ของนายมี ได้บอกชัดเจนว่า แต่งขึ้นเพื่อถวายเจ้านายที่ทรงปรารภเรื่องตำราเรียน แต่ในสุบิน ก กานี้ มิได้ระบุชัดเจนว่าเป็นเจ้านายพระองค์ใด ความนิยมการแต่งตำราเรียนได้ดำเนินต่อเนื่องมาถึงรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
สุบิน ก กา
เรื่องสุบิน ก กา ที่พิมพ์เผยแพร่ในหนังสือนี้ เป็นสำนวนของนายมี บุตรพระโหราธิบดี นายมีผู้นี้ต่อมาเมื่อจุลศักราช ๑๑๐๐ (พ.ศ. ๒๓๘๑) ได้แต่งหนังสือแบบฝึกอ่าน ก กา อีกหนึ่งเรื่อง คือ เสือโค /*16ก กา หรือบางแห่งเรียกชื่อว่า ทศมูลเสือโค ในเอกสารสมุดไทยเรื่องเสือโค ก กา ระบุชื่อผู้แต่งว่า
“เรื่องทศมูลเสือโคเล่มนี้รักษ์ที่สุด ข้าพระพุทธิเจ้าบุตรพญาโหราราช มาอภิวาทไว้ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทยุคัล ณ วันพุธ แรมสองค่ำ เดือนยี่ ปีจอจุลศักราชพันสองร้อยสัมฤทธิศก ยกขึ้นในวันศรีศุภฤกษ์ โชคอมฤต ซึ่งตื้นและลึกในคำ ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดฯ ขอเดชะ”
(เสือโค ก กา, ๒๕๕๗ : ๑๐)
ข้อความจากสมุดไทยเรื่อง เสือโค ก กา เป็นหลักฐานว่า นายมีบุตรพระโหราธิบดี (พญาโหราราช) น่าจะเป็นผู้แต่งหนังสือทั้งสุบิน ก กา และเสือโค ก กา โดยแต่งสุบิน ก กาเมื่อพุทธศักราช ๒๓๖๐ และแต่งเสือโค ก กา เมื่อพุทธศักราช ๒๓๘๑ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์ประวัติของนายมีไว้ในคำนำหนังสือเรื่อง กลอนเพลงยาวสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งนายมีแต่งขึ้นเมื่อพุทธศักราช ๒๓๘๖ ว่า
“เรื่องเพลงยาวของนายมีมหาดเล็กนี้ ได้ความปรากฏอยู่ข้างท้ายว่าเดิมนายมีเป็นมหาดเล็กช่างเขียน เกิดเบื่อหน่ายวิชาช่าง เห็นว่าตัวนั้นชำนาญในทางบทกลอน จึงแต่งเพลงยาวนี้ทูลเกล้าฯ ถวายให้ทรงเห็นความสามารถในทางกวี...”
(กลอนเพลงยาวสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว, ๒๕๓๐ : พระนิพนธ์คำนำ)
/*17ธนิต อยู่โพธิ์ (๒๕๕๗)1 ได้เรียบเรียงประวัติของนายมี ไว้ว่า นายมีน่าจะเกิดราวรัชกาลที่ ๑ แต่มาเป็นกวีมีชื่อเสียงในสมัยรัชกาลที่ ๓ เคยบวชและจำพรรษาที่วัดพระเชตุพน นอกจากเป็นกวีแล้ว ยังมีอาชีพเป็นจิตรกร มีฝีมือทางช่างเขียน เรียกกันว่า ตามี บ้านบุ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงอธิบายว่า “ตามีบ้านบุะ เขียนห้องภูริทัต ในพระอุโบสถ วัดอรุณ ซึ่งไฟไหม้เสียแล้ว...” (ประชุมหนังสือเก่า ภาคที่ ๑-๒, ๒๕๕๒ : ๒๒) นายมีเป็นผู้มีอุปนิสัยรักในทางกลอน จึงมีผลงานการแต่งคำประพันธ์หลายเรื่อง ได้แก่ นิราศเดือน นิราศสุพรรณ นิราศพระแท่นดงรัง และกลอนเพลงยาวสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ภายหลังเมื่ออายุมาก นายมีได้เปลี่ยนอาชีพไปทางผูกเก็บภาษีอากร ได้รับแต่งตั้งเป็นหมื่นพรหมสมพัตสร นายอากรเมืองสุพรรณบุรี
เมื่อตรวจสอบศักราชที่ปรากฏใน สุบิน ก กา จะพบว่า แต่งขึ้นเมื่อพุทธศักราช ๒๓๖๐ นับว่าเป็นผลงานการประพันธ์ลำดับแรก ๆ ของนายมี
สุบิน ก กา เริ่มต้นด้วยกาพย์ยานี ๑๑ กล่าวถึงเหตุที่แต่งสุบิน ก กา นี้ว่า แต่งขึ้นเพื่อถวายเจ้านายพระองค์หนึ่ง เมื่อครั้งเสด็จเมืองสมุทรปราการ ทรงคำนึงถึงเรื่องสุบิน นายมีจึงแต่งขึ้นโดยดำเนินตามเรื่องสุบิน ก กา ของเดิมที่ครูได้แต่งไว้แล้ว ดังความว่า
๏ แจ้งอรรถพระบาททรง
อนุสรณ์คะนึงหา
วันเมื่อเสด็จคลา
นคเรศสมุทกาน
๏ จึ่งตั้งพยายาม
อภิพัฒสืบสาน
ตามคำพระอาจารย์
บมิเพรงมโนเนา
/*18๏ กอกกาสุบินนี้
จะเสาะสืบก็ยากเทา
จึ่งเทียบจำลองเลา
อภิวาทถวายไท
ต่อจากนั้น จึงเริ่มเรื่อง สุบิน ก กา ด้วยบทประณามพจน์ หรือบทไหว้ครูแต่งเป็นกาพย์สุรางคนางค์ ๒๘ แล้วจึงเข้าเรื่องว่า มีเมืองใหญ่ชื่อว่า เมืองสาวะถี มีนายพรานสามีภรรยาคู่หนึ่งอาศัยอยู่ในหมู่บ้านนอกเมือง ประกอบอาชีพล่าสัตว์ทำบาปเป็นนิตย์ มีบุตรชายชื่อว่า สุบินกุมารเมื่อสุบินกุมารอายุได้ ๗ ปี บิดาก็ตายจากไป เหลือแต่มารดาหาเลี้ยงชีพโดยการเข้าป่าล่าสัตว์ สุบินกุมารปรารถนาจะบวชเป็นสามเณร จึงมาขอลามารดา แต่มารดาโกรธจึงไล่ออกจากบ้าน สุบินกุมารจึงไปบวชที่วัดใกล้บ้าน วันหนึ่งมารดาเข้าป่าแล้วเผลอนอนหลับไบใต้ต้นไม้ ยมทูตมานำตัวนางไปนรก ยมราชตรวจดูบัญชี เห็นว่านางทำแต่บาปไม่เคยสร้างบุญกุศล จึงให้ยมทูตนำตัวไปลงหม้อไฟนรก เดชะบุญที่สุบินกุมารบวชเณร จึงเกิดดอกบัวทองขึ้นรองรับมิให้นางตกต้องไฟนรก ยมราชจึงให้นำตัวนางกลับขึ้นมายังโลกมนุษย์ ให้นางนำเรื่องราวที่พบเจอในขุมนรกไปเล่าให้เพื่อนบ้านฟัง
ต่อมา เปรตบิดาได้มาหาสามเณรสุบินและเล่าความทุกข์ต่าง ๆ ให้ฟัง เณรสุบินนำความไปปรึกษาพระอาจารย์ พระอาจารย์แนะนำให้อุปสมบทเป็นพระภิกษุเพื่อแผ่กุศลไปถึงเปรตบิดา เมื่อเณรสุบินบวชเป็นภิกษุแล้ว เปรตบิดาก็พ้นทุกข์และได้บังเกิดเป็นเทวบุตรในสวรรค์ ส่วนภิกษุสุบินก็ศึกษาปฏิบัติพระธรรมจนกระทั่งบรรลุมรรคผลนิพพาน
เรื่องสุบิน ก กา แต่งด้วยคำประพันธ์ประเภทกาพย์ ซึ่งเป็นคำประพันธ์ที่นิยมใช้ในการแต่งบทหัดอ่านแม่ ก กา เช่น ประถม ก กาหัดอ่าน เสือโค ก กา กาพย์พระไชยสุริยา เป็นต้น กาพย์ที่พบในสุบิน ก กา /*19มี ๓ ชนิดซึ่งในสมุดไทยเรียกชื่อต่างกัน ได้แก่ ๒๘ สูรางคะนาง ชื่อกาพย์ สูวัณณมาลา ซึ่งน่าจะหมายถึง กาพย์สุรางคนางค์ ๒๘ ปรากฏดังนี้
๏ หาหมอขอน้ำ

ใส่เกล้าเป่าซ้ำ
หมอยำให้ดู
เช้าตรู่เพลา
ได้นาทีครู
ภิษุเจ้ากู
อยู่ในผ้าไตร
๏ พอได้เวลา

กุมาระโสภา
ลีลาแต่ใน
คะภานารี
มีศรีไฉไล
คฤๅชำภูวะไน
มาไล้กายา
๑๖ ชื่อกาพยฉันทชะบำ ซึ่งหมายถึง กาพย์ฉบัง ๑๖ ดังนี้
๏ เดชะสีลาเจ้าไท
ผู้เดโชไช
มะหานุภาวะคุณา

๏ อุปะถำค้ำชูมาดา
ที่ในนาระกา
หมีให้จะได้มีไภ

๑๑ ชื่อกาพยสารวิลาสินี ซึ่งหมายถึง กาพย์ยานี ๑๑ ดังนี้
๏ ถ้าพ่อเณราข้า
บะพะชาแม่ดีใจ
แม้ว่าแม่ประไล
จะได้ไปสู่เทวา
นอกจากกาพย์ทั้ง ๓ ชนิดดังกล่าวแล้ว ท้ายเรื่องยังปรากฏคำประพันธ์ชนิด ร่ายสุภาพ โคลง ๒ และ โคลง ๕ สุภาพ เพื่อบอกวัตถุประสงค์และชื่อผู้แต่งไว้ด้วย
เรื่องสุบิน ก กา เป็นเครื่องบันทึกวัฒนธรรมของชาวบ้านสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น เช่น ตอนที่เณรสุบินบวชพระ ได้แสดงถึงธรรมเนียมปฏิบัติในงานบวช ตำรับอาหารชาวบ้าน ดังนี้
/*20๏ เข้าปลาและน้ำยา
อาหาราประดามี
ทำมาโอชาดี
หมูฉู่ฉี่ดีน้ำปลา
๏ จี่พล่าซ่ากระทือ
มีในมือถือเอามา
ยำแย้ยำเต่านา
น้ำปะร้าเอาที่ใส
ตอนท้ายเรื่อง สุบิน ก กา คำประพันธ์บทหนึ่งได้กล่าวถึงการสวดร้องลำนำ ดังนี้
๏ ข้อหนึ่งจักให้มีเพียร
ว่าพึงเล่าเรียน
ได้สวดได้ร้องลำนำ

สวด ในที่นี้ ไม่สามารถระบุได้ว่าเป็นการสวดทำนองใด สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายเรื่องการสวดโอ้เอ้วิหารรายว่า น่าจะมีมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา มีลายพระหัตถ์ในหนังสือ สาส์นสมเด็จ ฉบับวันที่ ๒๕ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๔๘๔ ว่า
“เค้ามูลของการสวดโอ้เอ้วิหารรายนั้น หม่อมฉันไปรู้แจ่มแจ้งที่เมืองนครศรีธรรมราชโดยมิได้คาด ดูเหมือนได้เขียนทูลไปแต่ก่อนแล้ว จะทูลสนองแต่ส่วนสาขาคดีในจดหมายนี้ ที่มีเด็กสวดตามศาลารายในวัดพระแก้ว หม่อมฉันสันนิษฐานว่าเพิ่งจัดขึ้นในรัชกาลที่ ๓ ด้วยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตั้งโรงเรียนสอนหนังสือไทยขึ้นเป็นปฐมที่โรงทานข้างประตูต้นสน ถึงเทศกาลที่ขุนทินขุนทานสวดมหาชาติคำหลวงในโบสถ์วัดพระแก้ว จึงโปรดให้จัดเด็กนักเรียนที่โรงทานมาสวด “โอ้เอ้วิหารราย” อย่างโบราณที่ศาลาราย เลยเป็นธรรมเนียมมาจนรัชกาลที่ ๔ และที่ ๕ หม่อมฉันเคยเห็นสวดอยู่แต่ตามศาลารายด้านเหนือในทางเสด็จพระราชดำเนิน คือว่าสวด/*21ถวายตัว เป็นเช่นนั้นมาจนตั้งกรมศึกษาธิการ เมื่อเลิกโรงเรียนที่โรงทาน หม่อมฉันจึงสั่งให้โรงเรียนชั้นประถมของหลวง ตั้งขึ้น ณ ที่ต่าง ๆ ให้จัดเด็กมาสวดโอ้เอ้วิหารรายแทนเด็กโรงทานโรงเรียนละศาลา จึงมีเด็กสวดทุกศาลารอบพระอุโบสถมาแต่นั้น...”
(สาส์นสมเด็จ เล่มที่ ๒๔, ๒๕๐๕ : ๒๓ - ๖๔)
ในพระราชนิพนธ์เรื่อง พระราชพิธีสิบสองเดือน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงอธิบายถึงการสวดโอ้เอ้วิหารรายนี้ว่า สมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่า การสวดโอ้เอ้วิหารรายนี้ไม่ค่อยจะมีผู้ใดชอบฟัง เพราะฟังก็ไม่ใคร่จะเข้าใจดีนัก จึงโปรดให้จัดนักเรียนโรงทานอ่านหนังสือสวดตามที่ตัวเล่าเรียน โดยอ่านเป็นทำนองยานี ฉบัง สุรางคนางค์ ตามแต่จะถนัด และพระราชทานเงินรางวัล เพื่อเป็นการล่อใจให้นักเรียนขวนขวายฝึกซ้อมอ่านหนังสือ
จากคำประพันธ์ในสุบิน ก กา แสดงว่า ช่วงปลายรัชกาลที่ ๒ ยังคงมีการสวดโอ้เอ้วิหารรายอยู่ เมื่อมีการแต่งสุบิน ก กาแล้ว ก็น่าจะใช้เป็นบทสวดในเวลาต่อมาด้วย
ด้านคติความเชื่อ สุบิน ก กาเป็นหนังสือที่สืบทอดคติสำคัญของพุทธศาสนิกชนคือ อานิสงส์ของการบวช พุทธศาสนิกชนไทยเชื่อว่า อานิสงส์ของการบวชเณรจะได้แก่แม่ ส่วนการบวชพระจะได้แก่พ่อ รวมทั้งคติและธรรมเนียมปฏิบัติระหว่างอาจารย์กับศิษย์ ข้อควรปฏิบัติของศิษย์ที่ดี ถือเป็นการอบรมสั่งสอนจริยธรรมแก่เยาวชน ซึ่งคติความเชื่อนี้ยังคงสืบเนื่องมาจนปัจจุบัน
บรรณานุกรม
/*22กรมศิลปากร. ประชุมหนังสือเก่า ภาคที่ ๑-๒. กรุงเทพฯ เอดิสัน เพรสโพรดักส์, ๒๕๕๒.
กรมศิลปากร. เสือโค ก กา. กรุงเทพฯ : สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์, ๒๕๕๗.
เกรียงไกร วิศวามิตร์. เรื่องเล่าในวัง. กรุงเทพฯ: สำนักพระราชวัง, มปป.
ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ ๒. พิมพ์ครั้งที่ ๘. กรุงเทพฯ : อมรินทร์ พริ้นติ้ง กรุ๊พ จำกัด, ๒๕๓๓.
นริศรานุวัดติวงศ์, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยา, ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. สาส์นสมเด็จ เล่ม ๒๔. กรุงเทพฯ : ครุสภา, ๒๕๐๕.
นายมี มหาดเล็ก. กลอนเพลงยาวสรรเสริญพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ : อมรินทร์ พริ้นติ้ง กรุ๊พ, ๒๕๓๐.
บทละครนอกพระราชนิพนธ์ รัชกาลที่ ๒. พิมพ์ครั้งที่ ๕. กรุงเทพฯ : ประชาชน, ๒๕๓๐.
วงษาธิราชสนิท, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวง. จินดามณี. พิมพ์ครั้งที่ ๖. กรุงเทพฯ : ประชาชน, ๒๕๕๑. (คณะอนุกรรมการฝ่ายจัดทำหนังสือและของที่ระลึกงานฉลอง ๒๐๐ ปี วันคล้ายวันประสูติพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงษาธิราชสนิท จัดพิมพ์ในงานสัมมนาทางวิชาการด้านภาษาและวรรณกรรม เรื่อง “ปัญหาการเรียน การสอน และการใช้ภาษาไทยในปัจจุบัน” วันพุธที่ ๓ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๑)
สุนันท์ อัญชลีนุกูล. ระบบคำภาษาไทย. พิมพ์ครั้งที่ ๔. กรุงเทพฯ : โครงการเผยแพร่ผลงานวิชาการ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาฯ, ๒๕๕๖.
สุบิน ก กา
1พระสุบินเรื่อง ก กา หน้าต้นเปนปะถมดังนี้แหล่ ๚ะ
๑๏ บังคมบรมบาท
ปติราชณะรังษรี
ด้วยเกล้ากระหม่อมมี
สุทะจิตตระน้อมนำ
๒๏ สุบินประหลาดโลกย์
ชะลุคิดประดิษฐ์คำ
ครูเฒ่ากระหม่อมทำ
ระบุคิดที่กอกา
๓๏ แจ้งอรรถพระบาททรง
อนุสรณ์คะนึงหา
วันเมื่อเสด็จคลา
นคเรศสมุทกาน
๔๏ จึงตั้งพยายาม
อภิพัฒสืบสาน
ตามคำพระอาจารย์
บมิเพรงมโนเนา2
๕๏ กอกาสุบินนี้
จะเสาะสืบก็ยากเทา
จึ่งเทียบจำลองเลา
อภิวาทถวายไท
๖๏ ดังหามณีเนา
สิขเรศธราลัย
ยากแท้บ่มีใคร
จะริเรื่องก็ห่อนมี
๗๏ ถวายไว้เสมือนแก้ว
วิเชียระแว่นจะส่องสี
อักษอระโทตรี
จะปรุเปรื่องฤทัยใน
๘๏ อิกคำสยามพากย์
อธิสัพพะใดใด
ทุกสิ่งก็พริ่งใพร
บุระณะพร้อมประ...
(ต้นฉบับลบเลือน) ๚ะ

๒๘ สูรางคะนาง ๚ ชื่อกาพย์สูวัณมาลาแหล่ ๚ะ๛
๙๏ ข้าไหว้พระเจ้า

พระผู้อยู่เกล้า
ล้ำไตรโลกา
ไหว้พระธำโม
พุโธโอวา
ให้หมู่นะรา
รู้สะระณาไน
๑๐๏ ไหว้พระอะริยา

หน่อแท้กุสะลา
พุทานุไสม
ใด้โอ้วาทา
อะนุยาทะวิไน
รู้ในอุไภ
ทุราสาสะเน
๑๑๏ ข้าขอนามา

นิทาระโบรา
คาถาบอเอ
บาลีมีมา
อาจาระนิเท
ตราคำวะเน
อยู่เท้บ่พลำ
๑๒๏ ว่ามีนะคะรา

ณะคระโสภา
สำมะยา1ในคำ
ชื่อสาระวะถี
โยธีระคะนำ
จะคะเนศีสำ
บ่รู้คณนา
๑๓๏ ดูหมู่นารี

อยู่เฝ้าภูมี
คือเทวะธิดา
มีศรีละออ
คฤๅหล่อเหลามา
แต่ฟ้าสู่หล้า
โสภีศรีใส
๑๔๏ ดูพระบุรี

คฤๅว่าโกสีย์
มาทำไว้ใน
โลกาให้ดู
ที่ชูน้ำใจ
พาราใดใด
ไม่เท่าราชา
๑๕๏ แลดูโภไค

นานาประไพ
ชูใจพอตา
มีแต่ที่ดี
ไม่มีโทษา
คฤๅว่าโภคา
ในสูลาไลย์
๑๖๏ แลดูไพร่ฟ้า

ระบือลือกล้า
เล่ห์ว่ามือไฟ
อือแอแลหนา
คล่ำคลาดาไป
คฤว่าหมู่ไร
บได้คณนา
๑๗๏ แลหมู่นาคี

คะชาใหญ่พี
กล้าใจกล้าตา
เข้าไหนประไล
ได้ในฝีงา
คฤๅว่าไฟฟ้า
มาเผาธอระณี
๑๘๏ ดูหมู่อาชา

ตาหูชูหน้า
เอาได้ในที
ไว้ในฝีเท้า
เข้าสู้ไพรี
ทีไล่ทีหนี
ได้ทีไปมา
/*25๑๙๏ ดูหมู่สาระถี

ตาครืออะคี1
อยู่ในระถา
หะโห่เอาไช
ไล่ผ่าประจา2
ใครรอต่อหน้า
ฆ่าคือธุลี
๒๐๏ ดูหมู่โยธา

มือไวใจกล้า
ผ่าเอาอะรี
กำยำล่ำไหล่
ใหญ่โตดำพี
เข้าสู้ไพรี
ฆ่าตีคฤๅปลา
๒๑๏ ดูสูระเสนี

เสนาบดี
ชำนิวิชา
มีเดโชไช
คฤๅไกรสิหะรา
จะเอาสุธา
ได้ในฝีมือ
๒๒๏ พระผู้เดชา

อยู่ในภารา1
ใต้ฟ้าระบือ
เหล่าหมู่ประชา
ปรีดาฮาฮือ
ไม่มีใครหือ
ฝีมือระอา
๒๓๏ พาราใดใด

อยู่ใกล้แลไกล
ค่าในเสมา
อาไสในพระ
เดโชไชยา
แผ่ในทิศา
นานามีไป
๒๔๏ หมู่อะรีรา

รู้พระเดชา
ระอาหนีไกล
ผู้ใดจะต่อ
รอราแต่ไกล
หมีได้มาใกล้
ใต้พระบาทา
๒๕๏ ภาเหระบูรี2

ไกลมาว่ามี
วะนาคามา
อาไสที่อยู่
วะเนเอระกา
ในมีชีวา
แต่ฆ่ามะฤคี
๒๖๏ เช้าเช้าเข้าไพร

ไล่ล่าหาไป
แต่ว่าฆ่าตี
แต่เก่าเผ่ามา
ประดาที่มี
ถือเจ้าถือผี
ไหว้พลีปู่หมอ
๒๗๏ ผีด้ำผีกำ

บูชาฃร่าทำ1
ร่ำไหว้ร่ำขอ
แม่หมอออเฒ่า
ผีเข้าโอ้ซอ
ฉะกละผีม่อ
ถือต่อต่อไป
๒๘๏ มีเนสาทา

ในชื่อบอมา
รู้ว่าชื่อไร
เอ้กาภิริยา
คู่อะชาใส
อยู่เหย้าในไพร
คู่ใจทุฃา
/*26๒๙๏ จำเนระแต่อยู่1

เฒ่าหมีได้รู้
ปาโปกุสะลา
หาเต่าหาไข่
ต่อไก่หาปลา
หาหมู่มิคา
ทำอาจินะกำ
๓๐๏ พระไตรสะระณา

เฒ่าไม่นำภา
ไม่ไหว้ไม่ยำ
ไม่มีศะธา
ศีลาไม่จำ
คว่ำหน้าทำกำม์
ไม่ย่อท้อใจ1
๓๑๏ เจ้าผู้ภิริยา

อยู่ในเคหา
ไม่รู้ทำไม
รู้แต่ตำเข้า
ค่ำเช้าใส่ใน
หม้อเข้าแตใบ
พอได้เวลา
๓๒๏ ทำมาหาไป

ไม่มีอะไร
ที่ในเคหา
มีผ้าแต่คู่
ประจำกายา
ไม่มีวะถา1
โภคาใดใด
๓๓๏ อยู่มาภิริยา

จะได้บุตา
บุริสาใน2
ราตรีไสยา
เพลาอุไท
สุปิณะประไพ3
ได้ในราตรี
๓๔๏ ว่าเจ้าคลาไคล

เข้าป่าล่าไพร
ไต่เต้าจรลี
หาไม้หาคา
ภาสานารี
ในป่าวาลี4
มีไม้นานา
๓๕๏ สะกอช่อใบ

มีอยู่ไสว
ในพะนาวา
ระกำลำไย
หมู่ไม้สาขา
มะลิจำปา
ชะบาสาระภี
๓๖๏ ลีลามาไกล

ใจคอละไล
ให้ไกลสำมะดี5
แปรหน้ามาดู
ไม่รู้วิถี
ที่จะจอระลี
มาสู่เคหา
๓๗๏ แลดูหมู่ไม้

จำไหนไม่ได้
ที่ไปที่มา
ละล้าละไล
ในใจไฉยา
ตระเตร่เร่มา
น้ำตาคลอไหล
/*27๓๘๏ ตีอุราร่ำ

มาพะแม่น้ำ
ใหญ่ล้ำแลไกล
อยู่ที่ท่าน้ำ
ร่ำว่าผู้ใด
จะมาพาไป
เคหาสามี
๓๙๏ อุระระกำ

หฤไทระยำ
ไม่มีสำมะดี
โอ้แต่นี้แล
ใครเล่าจะมี
มาให้ข้านี้
ไปสู่เคหา
๔๐๏ มีพระฤๅษี

สีลาวิธี
ตระบะเดชา
ถือเอามะณี
ชื่อว่าจิดา1
มาในเวหา
ต่อหน้าเทวี
๔๑๏ พระฤๅษีเฒ่า

ว่าดูราเจ้า
อย่าเศร้าโศกี
เราจะชี้ให้
ไปในวิถี
เจ้าเอามะณี
นี้ถือคลาไคล
๔๒๏ มะณีจิดา

ใส่มือไฉยา2
วาจาปราไส
ชี้ที่มรคา
สีกาคลาไคล
แต่นี้ไม่ไกล
จะใกล้เคหา2
๔๓๏ เจ้าได้มะณี

ปรีดามามี
ในใจไฉยา
จำที่ชี้ได้
ในโอวาทา
มาสู่เคหา
เพลาราตรี1
๔๔๏ กระเหว่าระเร้า

ใกล้เพลาเช้า
เร้าพระสุระสี2
เจ้าแปรกายา
มาได้สำมะดี
ใจคอไม่มี
ที่ในไสยา
๔๕๏ ตำหริตริไป

สุปิณะนี้ไซร้
จะได้แก่สา
มีข้าหฤๅไร
หฤๅได้กูรา
ไม่รู้โทษา
คณาใดไฉน
๔๖๏ ชำระหน้าตา

ดำเกล้าเกศา
โสภาศรีใส
มือถือมาลา
ไคล้คลาเข้าไป
สู่หาผู้ใหญ่
พี่ป้าน้าอา
/*28๔๗๏ บูชาผู้แก่

ผู้เฒ่ารู้แท้
ในไตรเพทา
เจ้าไหว้เจ้าเล่า
แต่เค้ามีมา
ในสุปินา
เพลาราตรี
๔๘๏ เจ้ากูผู้แก่

ขอได้มาแก้
ในข้อคะดี
จะได้แก่ข้า
หฤๅว่าสามี
คุโณโทษี
ขอรู้วาจา
๔๙๏ ผู้เฒ่าชำนิ

รู้ในตำหริ
ตริใจไปมา
รู้อะชาไส
ในละคะนา1
ดูในตำรา
ที่ข้อคะดี
๕๐๏ ว่าดูราเจ้า

อย่ามาได้เศร้า
ฤไทโศกี
จะได้สุขา
ปรีดาสุขี
ว่าเจ้าจะมี
กูมาระโสภา1
๕๑๏ บุตาในเจ้า

แต่นี้ไปเล่า
เข้าสู่คะภา1
จะได้อาใส
บิดามาดา
อยู่เกล้าเกศา
ครือว่ามะณี
๕๒๏ เจ้าไหว้เจ้าลา

ผู้เฒ่าพฤฒา
มาหาสามี
เข้าไปในเหย้า
เล่าข้อคะดี
ผู้เฒ่าพาที
แต่เค้าเล่ามา1
๕๓๏ คะภาเทวี

ได้มาแต่มี
สุปิณะโสภา
เนสาสามี2
มีใจปรีดา
ไม่ให้ภิริยา
เข้าป่าล่าไพร
๕๕๏ เพลาแต่เช้า

เอาแต่หม้อเข้า
ใส่เตาเป่าไฟ
ไว้ท่าสามี
จะมาแต่ไพร
เข้าปลาหาไว้
แต่ได้ที่มี
๕๕๏ เนสาแต่เช้า

ถือหน้าไม้เข้า
สู่ป่าพนาลี
กระทำปาณา
ฆ่าหมู่มะฤคี
ทำมาตาปี
เช้าค่ำตรำตรา
๕๖๏ ได้มาเท่าไร

เอาเข้ามาให้
แก่เจ้าพิริยา
พอให้ค่าเช่า
ที่เอาเขามาฃ
ทำไร่ไถนา
ไม่มาเข้าใจ
/*29๕๗๏ อยู่จำนระมา

อุธอระไฉยา3
บูระณาในไสม
กำพะชะวา4
จะลาจะละ5ใน
คะภามาไหว
อุรานารี1
๕๘๏ หมู่ญาติกา

มาสู่เคหา
เพลาราตรี
เฒ่าหมอตำแย
เข้าแปรดูที
หล่อทำล่ำดี
ไม่มีโทษา2
๕๘๏ พี่ป้าย่าปู่

มาเฝ้ามาอยู่
อเนคะณะนา3
ไหว้พลีปู่เจ้า
ลำเนาภูผา
ขอเจ้ากูมา
ประถำค้ำชู4
๖๐๏ หาหมอฃอน้ำ

ใส่เกล้าเป่าซ้ำ
หมอยำให้ดู
เช้าตรู่เพลา
ได้นาทีครู
ภิษุเจ้ากู
อยู่ในผ้าไตร
๖๑๏ พอได้เวลา

กุมาระโสภา
ลีลาแต่ใน
คะภานารี
มีศรีไฉไล
คฤๅชำภูวะไน
มาไล้กายา
๖๒๏ ไม่มีราคี

แต่เท่าทุลี5
ที่ในศะริรา
เล่ห์คำในเบ้า
หล่อเหลาเอามา
มีเงาเผ่าฟ้า
ตาตรูดูดี
๖๓๏ เหล่าเผ่าพี่ป้า

ดีใจเข้ามา
ชำระสระศรี
ให้เจ้านิตรา1
เปลผ้าอู่ดี
ปูเป่าธุลี
ที่ในไสยา
/*30๖๔๏ เนสาผู้พ่อ

ดูเจ้าคือหล่อ
หน่อเหน้าโสภา
ปรีดาในใจ
หฤไทเสน่หา
ที่ในบุตรา
ไม่มามีใน
๖๕๏ ได้ไตรวารา

ในที่คะณานา
แต่คะภาไป
จะให้ชื่อเจ้า
ลำเภาศรีไส
เวลามีไชย์
จะให้นามา
๖๖๏ แต่เหล่าเผ่ามี

ป้าน้าตาพี่
อเนคะนานา
ผู้แก่ผู้เฒ่า
เข้ามาสู่หา
จะให้ไฉยา2
นะดายาใจ
๖๗๏ ถือเอาเพลา

สุปินะมาดา
เพลาอุไท
ชื่อสุปินา
ฉายาธิไกร
อายุเจ้าให้
กว่าเท่าปู่ตา
๖๘๏ ผู้เฒ่าให้ไชย์

เท่านี้ก็ไป
สู่เหย้าเคหา
จำเนระมาเล่า
พ่อเจ้ามอระณา
กำอะกุศะลา
ที่ฆ่ามะฤคี
๖๙๏ ไปสู่นาระกา

ได้เวทะนา
นิรปาฆ่าตี1
หมีได้การุณา
จะมาปรานี
ในกำทำมี
มาแต่โบรา
๗๐๏ ภิริยาโศกี

โศกามามี
ร่ำไรไปมา
โอ้พ่ออยู่เกล้า
เจ้ามามอระนา
ละข้าบุตา
ไม่มาอาไล
๗๑๏ เจ้าไม่แลมา

ดูหน้าบุตา
กำพร้าหฤๅไฉน
ละได้ละดี
พ่อมาหนีไป
ข้าคร่ำร่ำไห้
เจ้าไม่การุณา
๗๒๏ แต่นี้ไปเล่า

น้ำตาค่ำเช้า
คู่เข้าเวลา
เปล่าตาเปล่าใจ
ไม่ได้เจ้ามา
คู่ไร้เคหา
ข้ามาเปล่าใจ
๗๓๏ แต่นี้ไปแล

ข้าจะได้แปร
ดูหน้าหาใคร
หม้อไหปะร้า2
ราเปล่าเตาไฟ
ใครจะหาใส่
ไว้ในเคหา
๗๔๏ ธะนูหน้าไม้

พร้าแล่พร้าใหญ่
ไม่ปะสีสา1
หามือแก่ไม่
ใครเล่าจะถา
ธะนูคร่ำคร่า
หนูพาคร่าไป
/*31๗๕๏ เจ้าอยู่เล่ารา

แต่ไร ๆ มา
ข้าได้เบาใจ
เบามือเบาบ่า
แลว่าข้าไท
ไม่ให้ทำไม
ที่ในเคหา
๗๖๏ ข้านี้อยู่เหย้า

ดูแต่หน่อเหน้า
เฝ้าเจ้าบุตา
ไม่ให้ไปไหน
ได้เวทะนา
แต่นี้แลข้า
กำพร้าสามี
๗๗๏ ตีอุราไห้

ครือจะประไล
ไม่มีสำมะดี
พ่อเจ้าหาไม่
เอาไว้แต่ผี
ไม่มีชีวี
เจ้าหนีไปไกล
๗๘๏ ไห้คร่ำน้ำตา

พิไรวาจา
นานาว่าไป
ได้สำมะดี
มีมาในใจ
ไปยอมือไหว้
เหล่าเผ่าเคหา
๗๙๏ ไหว้ว่าเขาไห้

มาเอาผีไป
สู่ในสุสา2
พ่อเจ้าข้าไหว้
ได้มาการุณา
เอาผีอิตา
ไปช้าไปเผา3
๔๐๏ ประดาเชาพ่อ

ใจดีมีต่อ
มาไวใจเบา
ทำไม้ใส่ผี
ทำทีจะเผา
เอาผีตาเฒ่า
ใส่บ่าคล้าไคล
๘๑๏ มาสู่ป่าช้า

หมู่ญาติกา
เข้ามาให้ไฟ
เจ้าผู้ภิริยา
น้ำตามาไหล
ตีอุราไห้
พิไรไปมา
๘๒๏ เผาจี่ผีเฒ่า

ประดาเชาเจ้า
เข้ามาเคหา
แต่แม่เจ้าหนู
หมีใคร่จะมา
ร่ำไรโศกา
ที่ป่าช้าผี
๘๓๏ จำใจจำคลา

จำใจจำมา
ลีลาโศกี
แลไหนใจคว่ำ
เปล่าน้ำใจศรี
เพลาราตรี
ได้แต่บุตา
๘๔๏ อยู่แค่คู่เคล้า

ชูใจได้เจ้า
ทุเลาโศกา
คู่แม่เช้าค่ำ
ได้น้ำใจมา
ละเศร้าอุรา
ดูหน้าหน่อไท
๘๕๏ เจ้ารู้เจระจา

จ๋อแจ๋ไปมา
ให้แม่ดีใจ
รู้คะจะจำ
คฤสาริกาไป
คำเบาคำไว
ใครๆ การุณา
/*32๘๖๏ ตะแก่ผู้แม่

ได้แต่แลแท้
คู่ไร้เคหา
ไปป่ามาค่ำ
ชูฉ่ำอุรา
ในคำวาจา
แม่มาดีใจ
๘๗๏ เช้า ๆ เข้าป่า

หาพาระนาๆ1
ที่มีในไพร
ไม้ใส่เอามา
แต่อะชาไส
แต่พอจะได้
ค่าเข้าหาปลา
๘๘๏ ได้ค่ำหาเช้า

พอได้ให้เจ้า
หน่อเหน้าเสน่หา
ได้ไวใหญ่เหล้า
เจ้ามีอธยา
รู้ที่ไปมา
อะชาอาไส
๘๙๏ ใจเจ้าศะธา

ในพระสะระณา
พุทานุไสม
แต่เพลาเช้า
ถือเอามาไล
เอาเข้าไปไหว้
พระเจ้าปฏิมา
๙๐๏ ไปไหว้เจ้ากู

ภิษุผู้อยู่
จำพระวะสา1
หาไว้น้ำใช้
ไม้สีนาๆ
น้ำในเพลา
กะตาอาไส2
๙๑๏ ชำระศาลา

ในอารามา
ที่อยู่เจ้าไท
ไม่ให้ธุลี
มีมาอยู่ใน
ที่ใดที่ใด
เจ้าไปแลดู
๙๒๏ ชำระใบไม้

ที่มาที่ไป
ภิษุเจ้ากู
สีลาจารี
พระชีพระครู
ทำดีที่อยู่
รู้อาชาไส
๙๓๏ หฤไทในเจ้า

จะใคร่ถือเอา
สีลาวิไนย์
เข้าไปสู่หา
ต่อหน้าเจ้าไท
พระครูผู้ใหญ่
เข้าไหว้บาทา
๙๔๏ ขอพระอยู่เกล้า

มิตา1ข้าเจ้า
ที่เข้ามาหา
ให้ข้าพระเจ้า
ถือเอาสีลา
ในสำมะเณรา
ข้าไว้ในครู
๙๕๏ เถราผู้แก่

ว่าพ่อแลแม่
เฒ่าแก่ในสู
เขาไม่อะนุยา1
จะมาในตู
ภิษุเจ้ากู
จะมีโทษา
/*33๙๖๏ เจ้าว่าข้าเจ้า

บิดานี้เล่า
ไม่มีชีวา
อยู่แต่แม่เฒ่า
ที่เหย้าเคหา
ข้าจะไปลา
แต่พระชะนะนี
๙๗๏ พระครูผู้เฒ่า

ว่าดูราเจ้า
ถ้ามาดามี
เจ้าไปอำลา
มาดาให้ดี
อย่าให้ราคี
มีในศิฃา
๙๘๏ เจ้าไหว้ที่เท้า

ลาพระอยู่เกล้า
มาสู่เคหา
ปรีดามามี
ที่เจตะนา
น้ำใจสะทา
ในพระมุณี
๙๙๏ เจ้าเข้าไปใกล้

แม่เฒ่าเจ้าไหว้
ว่าคำส่ำดี
ข้าแต่แม่เจ้า
อย่าเศร้าโศกี
มาให้ข้านี้
ได้ไวใหญ่มา
๑๐๐๏ ข้าขอลาไป

อยู่ในเจ้าไท
ขอบะพะชา
ข้าไว้ในชี
ที่สำมะเณรา
เหล่ารู้วิชา
สิขาใดใด
๑๐๑๏ รู้อะขะรา

กำภีฎีกา
ที่แปรแก้ไข
คำพระอยู่เกล้า
จำให้เข้าใจ
ใหญ่ไปจะได้
อยู่ในสำมะณา
๑๐๒๏ แม่เฒ่ากระลี

ไม่ได้จะมี
ใจจะสะทา
บ่อได้เข้าหู
แต่เท่าเกษา
ที่ในวาจา
บุตายาใจ
๑๐๓๏ มีคำวาจา

เจ้าแม่จะมา
ลาไปทำไม
ภิขุชีบา
ว่าดีที่ไหน
เข้า ๆ เข้าไป
ไล่ขอเข้าปลา
๑๐๔๏ ทำไมไม่ได้

ไม่รู้หาไว้
ในอารามา
ค่ำ ๆ เข้าไป
ที่ในศาลา
ใครได้ใครว่า
หน้ามาไขหู
๑๐๕๏ นโม ก ข้

รู้ไปไหลฉ้อ
ไม่มีประตู
ถ้าเขาด่าว่า
ให้สาแก่หู
มีมาอะขู
รู้ไปทำไม
๑๐๖๏ พี่ป้าย่าเรา

แต่กี้แต่เก่า
ไม่มาพอใจ
หาเอาแต่ชื่อ
ถือเอาแต่ไถ
ธนูหน้าไม้
ไล่ฆ่ามฤคา
๑๐๗๏ หน้าไม้ธะนู

พร้ามีแกอยู่
ไปดูที่ฝา
หาถือเอาไป
ไล่ฆ่ามิคา
โมเอาหมูหมา
เข้าป่าเปไร
/*34๑๐๘๏ ผีพ่อแก่อยู่

แต่เช้าตรู่ตรู่
เข้าป่าล่าไพร
ได้มาค่าเข้า
เช้าค่ำทำไป
เบาบ่าเบาใจ
ได้ในฝีมือ
๑๐๙๏ เจ้ามาโตใหญ่

จะทำหมีได้
เท่านี้แลหฤๅ
สีสาหน้าไม้1
ให้ชำนิมือ
เขาเล่าเขาถือ
ถือหน้าถือตา
๑๑๐๏ มิคามิคี2

ประดาแต่มี
ไปไล่ไปหา
ปะแย้ปะหมู
ปะงูปะปลา
ปะหนูปูป่า
ปะหน้าฆ่าเอา
๑๑๑๏ นี่แน่เจ้าแม่

อย่าได้มาแล
ชีโง่ชีเขลา
ไม่มีทาไส1
ได้แต่ขอเขา
ดูหน้าเหงาเหงา
เช้าเช้าเข้ามา
๑๑๒๏ ไปไหนไม่ได้

ไม่รู้ทำไม
แต่เท่าขี้ตา
หาปลาหาหมู
ไม่รู้ไปหา
เผาไร่ไถนา
ไม่มาเข้าใจ
๑๑๓๏ ใช่เหล่าใช่กอ

ใช่แม่ใช่พ่อ
จะไปอยู่ไย
เข้าค่ำได้เช้า
เจ้าอยู่กระไร
อย่าอย่าอย่าไป
จะได้ทุขา
๑๑๔๏ แม่พร่ำปล้ำไว้

หมีให้เจ้าได้
ไปไกลอุรา
หาเช้าหาค่ำ
ไปทำเอามา
แต่เยาวะเท่าว่า
พ่อรู้พาที
๑๑๕๏ เจ้าได้เสาวะนา

คำแม่วาจา
ไม่มามีดี
แม่เฒ่าเข้าป่า
ใจกล้าพาที
ไม่รู้ว่าชี
ผู้มีพระคุณ
๑๑๖๏ วาจาว่าไป

แม่เจ้าข้าไหว้
ที่ใต้บาทา
ข้าจะลาไป
อยู่ในสีลา
ไม่ทำปาณา
ฆ่าหมู่มะฤคี
๑๑๗๏ พ่อข้าทำกำ

จำให้มาจำ
ไกลพระชนนี
อายุไม่ช้า
มอระณาชีวี
เพราะกำทำมี
ที่ฆ่าชีวา
๑๑๘๏ ทำข้าทำกำ

ชีวีจะซ้ำ
เล่ห์ว่าบิดา
แม่อย่าได้ให้
ทำให้อิฉา1
ให้เขามอระณา
กำมาได้เรา
/*35๑๑๙๏ ชีวาชีวี

เขาเล่าก็มี
ใช่มีแต่เรา
จะไม่ปรานี
ชีวีในเขา
ฆ่าได้ฆ่าเอา
เขาก่อชีวี
๑๒๐๏ มีเจตะนา

จะให้ชีวา
เรามาอยู่ดี
ฆ่าเอาชีวา
เขาไม่ปรานี
กทำกำยำยี
ไม่ดีแม่อา
๑๒๑๏ ตะแกแม่เฒ่า

วาจาว่าเล่า
เจ้าไม่นำพา
ว่าฆ่าจะตี
มีใจการุณา
หมีทำไม่ว่า
แต่อย่าหนีไป
๑๒๒๏ แม่นี้แม่เฒ่า

แลดูหน้าเจ้า
ค่ำเช้ายาใจ
ถ้าไร้เท่าไร้
แม่ไม่อาไล
เจ้าอย่าหนีไป
ไกลแม่พ่ออา
๑๒๓๏ เพลาแม่ไข้

เจ้าจะมาได้
ให้เข้าให้ปลา
อยู่แต่แม่เฒ่า
ที่เกล้าเกษา
แม่ได้ชีวา
โรคาประเทา
๑๒๔๏ เจ้าจะหนีไป

ถ้าว่าแม่ไข้
อาไสแต่เขา
เขาด่าเขาว่า
ต่ำช้าดูเบา
น่าที่แม่เฒ่า
เศร้าช้ำน้ำใจ
๑๒๕๏ เจ้าจะไกลแม่

ชีวาข้าแล
น่าที่ประไล
แม่จะได้มี
ชีวีที่ไหน
จะคร่ำร่ำไห้
ไปกว่ามอระนา
๑๒๖๏ อยู่เหย้าเฝ้าแม่

เจ้าอย่าได้แปร
ใจไปพ่ออา
ว่าได้ไว้ดี
แต่กี้เก่ามา
ตาดำกำพร้า
แม่ว่าเอาคำ
๑๒๗๏ พ่อเจ้าหาไม่

แม่นี้มาได้
แต่เจ้าตาดำ
เข้าป่าล่าไพร
แม่พร่ำไปทำ
แต่เช้าเทาค่ำ
คลามาเคหา
๑๒๘๏ แม่ได้ดูเจ้า

ชูใจไม่เศร้า
ทุเลาโศกา
สูทำพร่ำไร้
มาไว้เคหา
ให้แก่กำพร้า
เจ้ามาใหญ่โต
๑๒๙๏ แม่เข้าป่าไม้

หาเอามาให้
มะไฟตะโก
ระกำลำไย
ได้มาอะโข
เจ้ามาใหญ่โต
จะหนีแม่ไป
๑๓๐๏ เพลาเช้าค่ำ

อุราแม่ข้า
พร่ำน้ำตาไหล
ใครเล่าจะมา
ให้แม่ยาใจ
พ่ออย่าได้ไป
ให้ไกลอุรา
/*36๑๓๑๏ เจ้าถือเอาเท้า

แม่มาใส่เกล้า
หน้าเศร้าโศกา
อยู่เกล้าอย่าได้
มีใจโทษา
ใช่ข้าไม่มา
สู่หาชะนะนี
๑๓๒๏ เรามามีกำ

แต่ไรได้ทำ
กำมาหมีดี
ปะแต่ที่ไร้
ไม่ได้ที่มี
แต่เท่าทุลี
ที่ไปสุขา
๑๓๓๏ เราทำที่ดี

ไปน่าจะมี
โภคาธะนา
เดชะว่าเรา
ได้ทำกุสะลา
ไม่ได้ทุกะตา
จะมาไห้มี
๑๓๔๏ ข้าเจ้าโงเง่า

จะไปหาเล่า
รู้เอาที่ดี
ไปอยู่ไม่ไกล
หมีใช่ข้าหนี
อยู่แต่ในชี
จะหนีไปไหน
๑๓๕๏ เช้า ๆ เข้ามา

หาพระมาดา
ไม่ช้าเท่าไร
แม่อย่าโศกา
จะว่าข้าไกล
อย่าช้ำน้ำใจ
ข้าไหว้บาทา
๑๓๖๏ แม่มีน้ำใจ

สะทาสะไท
ในกุสะลา
มีใจสาธุ
นุโมทะนา
ได้บะพะชา
ข้าไว้ในชี
๑๓๗๏ อยู่ในกาสา

พระไตรสะระณา
สีลาวิธี
ได้ทำพร่ำไว้
ในข้าแต่มี
ได้อยู่ในชี
กระนี้แม่อา ๚ะ
๏ ๑๖ ชื่อกาพยฉันทชะบำ ฯ
๑๓๘๏ แม่เฒ่าหน้าเหง้าโกรธา
ว่าแก่พะงา
หมีให้จะอยู่ในชี

๑๓๙๏ ว่าเจ้า ๆ ไม่ดูดี
โทสามามี
ระยำมาคล้ำน้ำใจ

๑๔๐๏ โกรธาน้ำตาคลอไหล
โทษาอาไล
ในใจแก่ไม่สะทา

๑๔๑๏ มีคำซ้ำด่าว่ามา
ดูรู้ใจกล้า
แม่ว่าไม่มาเอาคำ

/*37๑๔๒๏ โตใหญ่ว่าไรไม่จำ
หน้าไพร่ใจดำ
หมียำหมีธ้วาจา

๑๔๓๏ เล่ว่ากูใช่มาดา
สูไม่ได้มา
แต่ที่ลำไส้ในกู

๑๔๔๏ สูไปอย่าได้มาดู
กูใช่แม่สู
สูเอาเล่เหล่าเผ่าใคร

๑๔๕๏ สูไปอยู่ไหนสูไป
แต่อะชาไส
อย่าไปอย่ามาในกู

๑๔๖๏ แต่ตากูไม่แลดู
อย่ามารอกู
แต่หน้าประตูอย่ามา

๑๔๗๏ กูไข้อย่าได้มาหา
แม้กูมอระณา
อย่าได้เข้ามาดูผี

๑๔๘๏ กูพร่ำปล้ำมาพอดี
จะได้ไว้ผี
หมีรู้มาหนีต่อตา

๑๔๙๏ จะไปกูไม่นำพา
ใช่ผ่าภาษา
อย่าได้มาเหย้าเหล่าใคร

๑๕๐๏ สูว่าจะไปสูไป
อย่ามาพิไร
กูไม่จะเอาวาจา

๑๕๑๏ ดีใจว่าจะได้มา
คู่ไร้เคหา
กูแก่ชะรามาหนี

๑๕๒๏ แต่ไรกูไม่รู้ดี
ด่าว่าไม่มี
กระนี้หฤๅหมีได้ใจ

๑๕๓๏ ใจกล้าฉะล่าทำไป
ไม่ยำคำใคร
ผู้ใหญ่จะว่าให้ดี

/*38๑๕๔๏ สูดูเล่ากูที่มี
ใครอยู่ในชี
ไม่มีแต่เก่าเผ่ามา

๑๕๕๏ สูไม่เอาใครหฤๅหวา
เหล่าญาติกา
จะเอาแต่ว่าน้ำใจ

๑๕๖๏ กูไม่ของ้อต่อไป
จะไม่อาไล
แต่เท่าธุลีบาทา

๑๕๗๏ กูไม่มีใจเสน่หา
แลดูหน้าตา
ไปหน้ากูไม่อาไล

๑๕๘๏ วาจาโกรธาคฤๅไฟ
มาไหม้ในใจ
บ่ได้จะรู้โทษา1

๑๕๙๏ พระเจ้าอยู่เกล้าโลกา
มีพระคุณา
จะรื้อจะร่ำบ่มิไหว

๑๖๐๏ พาลาไม่มาเข้าใจ
ว่าได้ว่าไป
ไม่รู้ในวาจากำ

๑๖๑๏ ผู้ใดอย่าได้มาทำ
รู้ไว้ให้จำ
กระนี้ว่ามีโทษา

๑๖๒๏ อย่าได้ทำใจอิฉา
แก่ผู้สะทา
จะให้ประไลในคำ

๑๖๓๏ บ่อมิได้อาไลในกำ
ว่าไปไม่ยำ
จะเอาแต่ในวาจา

๑๖๔๏ เจ้าได้คำแม่ว่ามา
ไหว้ในบาทา
ก็ลาไปหาพระครู

/*39๑๖๕๏ ว่าข้าแต่พระเจ้ากู
แม่ข้าให้ตู
มาอยู่ในใต้บาทา

๑๖๖๏ เจ้ากูผู้ได้อุปะชา1
มีพระกรุณา
ให้ข้ามาได้นิไส

๑๖๗๏ เถราวาจาว่าไป
ภิษุมีใน
กุดีที่วิหารา

๑๖๘๏ ให้ชำระเกล้าเกศา
โลมานะขา
เถราก็ให้นิไส

๑๖๙๏ ทะสะสีลาพระไตร
สะระณาทิไกร
เจ้าไว้ในสำมะเณรา

๑๗๐๏ เจ้าแผ่ไมตรีกุลา2
ให้แก่บิดา
ที่มอระณาไปไกล

๑๗๑๏ เดชะกุสะลาเจ้าไท
จำใจให้ไป
ก็ได้แต่ในบิดา

๑๗๒๏ ที่ไปอยู่ในนาระกา1
ได้โมทะนา
ปรีดาในใจใสสี

๑๗๓๏ จุติแต่ในนาระกี
ได้มาปะตะพี
ก็ได้อยู่ในเปตา

๑๗๔๏ อาไสในกำเวรา
ไปบ่มิได้คลา
จะให้ทุเลาเบากำ

๑๗๕๏ กายาคือเผาเน่าดำ
น้ำเน่าไหลพรำ
ก็จำให้ได้ทุขา

/*40๑๗๖๏ แต่เจ้าได้ประพะชา2
มีใจอุส่า
บ่อได้จะทำโลเล

๑๗๗๏ เล่ห์เหล่ากุมาระโฉเก
เล่าทำโยเย
บ่อได้จะมีใจเอา

๑๗๘๏ อยู่ไหนได้แต่โง่เขลา
หลู่ครูดูเบา
จะเอาแต่ในน้ำใจ

๑๗๙๏ ตระเตร่เร่ต่อ ๆ ไป
อยู่ครูใด ๆ
บ่มีจะได้วิชา

๑๘๐๏ เจ้ามีน้ำใจสะทา
ดีในวิริยา
บได้ระย่อท้อใจ

๑๘๑๏ แต่เช้าถือเอามาไล
บูชาเจ้าไท
ชำระในที่นานา

๑๘๒๏ เข้าเช้าเข้าในปะฉา3
หาให้อุปะชา
บ่อได้ระอาหนาใจ

๑๘๓๏ น้ำท่าเอามาใส่ใน
หม้อไหใด ๆ
ที่ใส่ที่ไว้อุทะกา

๑๘๔๏ ใคลคลำขยำเท้าบาทา
ในค่ำเพลา
บได้จะไกลไพล่หนี

๑๘๕๏ ไม่ให้พระครูขู่ตี
ด่าว่าไม่มี
กระทำให้ได้ไจครู

๑๘๖๏ ใช้ได้ไกล้ตาใกล้หู
เจ้าไทเจ้ากู
ใครดูก็มีการุณา

/*41๑๘๗๏ เจ้าเล่ากอข้อ ก กา
มีใจอุษ่า
มิช้าก็ได้รู้ไท

๑๘๘๏ ดูในสาราใด ๆ
ว่าย่ำช่ำไป2
ที่ในลำนำฉ่ำหู

๑๘๙๏ ไนตาเล่ห์ว่าไม่ดู
คำเพราเข้าคู่
ใคร ๆ จะสู้ไม่มี

๑๙๐๏ เล่าเอากะฃะในปี
ได้ไวในที
ก็เล่ากำภีพระธำ3

๑๙๑๏ ว่าดีที่ได้อยู่ยำ
แม้ครูไล่ทำ
บ่พล้ำในคำสะชา

๑๙๒๏ ว่าช่ำไม่ซ้ำอะขะรา
ในมาติกา
แลภาละวาระได

๑๙๓๏ ชำนิต่อครูคู่ใจ
จะเล่าอะไร
ก็ไวก็ได้ในที

๑๙๔๏ อยู่มาไม่ช้าล่าปี
แปรเอาคำภี
หมีได้จะซ้ำคำครู

๑๙๕๏ อะฃะรา1ไม่มาแลดู
ว่าเปล่าเข้าหู
เล่ห์ว่าเขาดูบาฬี

๑๙๖๏ แปรทำล้ำกว่าหมู่ชี
ที่ในกุฎี
แต่มีในอารามา

๑๙๗๏ พระครูมีใจการุณา
คฤๅใจคฤๅตา
จะว่าก็ได้คู่ใจ

/*42๑๙๘๏ ให้อยู่แตใกล้ไม่ไกล
ไม่ให้ทำไม
ใช้ให้แต่ดูกำภี

๑๙๙๏ หาพระคาถาบาฬี
ข้อแปรใดมี
ที่ในพระไตรธาระมา2

๒๐๐๏ หาได้ไว ๆ คู่ตา
อะถาฎีกา3
เอามาก็ได้คู่ใจ

๒๐๑๏ จำในข้อแปรแก้ไข
ข้อฃำคำใด
ที่ในกำภีฎีกา

๒๐๒๏ แน่ใจครือว่าอะฃะรา
ตราน่าสีลา
บไพล่บ่พล้ำคำไกล

๒๐๓๏ แต่เจ้ามาอยู่ที่ใน
พระครูผู้ไกร
บ่ได้จะมีโรคา

๒๐๔๏ เข้า ๆ โคจอระ4เข้ามา
แค่ใกล้เคหา
จะให้มาดาดีใจ

๒๐๕๏ แม่เฒ่าไม่มีอาไล
บ่แลแปรไป
ในใจตะแกดื้อดำ

๒๐๖๏ จ้ำหน้าเข้าป่างำ ๆ
ไปมาหาทำ
ต่อเพลาค่ำเข้ามา

๒๐๗๏ เช้า ๆ เข้าไพรในพะนา
หาไม้หาคา
ผะลาสะกอฉ้อใบ

๒๐๘๏ อยู่มาเวลาแกไป
ภอพระสุริใส
เพลาก็กล้าสุริสี

/*43๒๐๙๏ เฒ่าแก่ทุพลาทารี
จอระในวิถี
ทุราระกำบาทา

๒๑๐๏ ลีลาห่อแห่แก่มา
คร่ำคร่ากายา
เสทา1ก็ไล้ไหลพรำ

๒๑๑๏ แลดูหมู่ไม้เงางำ
ฉ่ำชื้อปื้อดำ
ก็เข้าไปอยู่อาไส

๒๑๒๏ โรเรโหเหในใจ
ทุรามาไกล
ระหอระแหแต่มา

๒๑๓๏ เข้าไปสู่ใต้ฉายา
วาตารำภา
ชะชื้อชะฉ่ำน้ำใจ

๒๑๔๏ ปูผ้าเฒ่านิทาใน2
สู่เขาวะวิไส
ก็ได้ในเทวะทุตา3

๒๑๕๏ ในเวลาเฒ่านิทรา
อยู่ใต้รุฃา4
คะณาในวาระดิถี

๒๑๖๏ ทิวาวาราอะถะมี1
เทวาธิบดี
ชื่อว่ายะโมราชา2

๒๑๗๏ ใช้ให้ทูตาไคลคลา
ชื่อโลกะปาลา
อย่าช้าให้ไปแลดู

/*44๒๑๘๏ ผู้ใดมีใจมะฤสยู3
บ่มิได้แลดู
จะทำในกำกุสะลา

๒๑๙๏ ทำแต่ในโทสาโมหา
โลโภอะวิชา
ในอาทิใด ๆ มี

๒๒๐๏ ใชโอ้ว่าทา4พระมุนี
ในทะวาระดิถี
ที่มีในกำมะเวรา

๒๒๑๏ มีอาทิมฤคว่าปาณา
ปิทาชีวี5
บ่ได้จะมาปรานี

๒๒๒๏ สะตาอาไสปะตะภี6
กให้มอระชีวี7
ประทาระกำบีทา

๒๒๓๏ มาให้ประไลชีวา
อาการะนานา
ในเล่ห์กระเทใด ๆ

๒๒๔๏ ในข้ออะทินามีใน
วาทาใคร ๆ
กระทำในกำมะโจรา

๒๒๕๏ ไล่ฉ้อไล่เอาโภคา
โภไคยะธะนา
แก่ผู้มิให้ถือเอา

๒๒๖๏ ก่กำย่ำยีในเขา
ยื้อคร่าร้าเอา
แต่ได้ทีในน้ำใจ

๒๒๗๏ ในข้อมายาใด ๆ
บีทาในไภ
จะเอาให้ได้โภคา

/*45๒๒๘๏ ได้มาในกำมะโทสา
ครือว่าธะนา
กระนี้หมีได้ในธำ

๒๒๙๏ กาเมสุมิฉาในกำ
ว่าใครมิยำ
กระทำในกำมะราคี

๒๓๐๏ คฤๅว่าพิริยาสามี
คู่เคล้าปรีดี
เข้าทำอะนาจากำ1

๒๓๑๏ อาไสแก่ใจบ่มิยำ
เมาโมหางำ
กระทำระดีดูดี

๒๓๒๏ บ่หมีได้มีใจไกลหนี
ราคายายี
ก็เอาแต่ได้น้ำใจ

๒๓๓๏ ปรีดาว่าดีทำไป
ไม่ยำกำใด
จะได้ที่ในนะระกา

๒๓๔๏ ข้อในมุสาวาทา
ใครมีเจตะนา
จะว่ามุสาในคำ

๒๓๕๏ ว่าได้ว่าไปไม่ยำ
วาจาไพล่พลำ
บ่ยำบ่แท้ภาที

๒๓๖๏ ส่อคำในกำมะหมีดี
ทำให้โลกี
กุลีกุลำโกลา

๒๓๗๏ อาไสแก่ใจริสยา
ในหมู่นะรา
บ่ได้จะปรานีใคร

๒๓๘๏ เอาเปล่าเข้าหาภาไป
ล่อคำซ้ำใส่
ก็ฆ่าแต่ในวาจา

/*46๒๓๙๏ ให้เขาได้ไร้ทุฃา
ในคำวาจา
ผู้มากระทำย่ำยี

๒๔๐๏ สุราเมไรในมี
ว่าใครปรีดี
มากล้ำเอาน้ำในเมา

๒๔๑๏ มีอาทิแกใจถือเอา
ที่ได้ในเมา
ก็เข้าในข้อเมไร

๒๔๒๏ บ่มีละทำปล้ำใจ
แกล้กล้ำเอาไฟ
บ่ได้จะมีใจยำ

๒๔๓๏ มีใจอุษ่าในกำ
ซื้อหาให้ทำ
กระแสวิธีนา ๆ

๒๔๔๏ คือเอาใส่เข้ามุฃา
ในน้ำสุรา
ให้เข้าในคอพอใจ

๒๔๕๏ ในข้อคะรุกำมีใน
ว่าถ้าผู้ใด
กระทำในกำมะหมีดี

๒๔๖๏ ฆ่าตีอะริยาสำมะณี1
เถราเถรี
ภิฃุแลสำมะเณรา

๒๔๗๏ พ่อแม่ปู่ย่าแหล่ตา
ให้มอระชีวา
ประหาระกำ2จำตี

๒๔๘๏ ยุให้เจ้าไทพระชี
โกรธาด่าตี
ก็หนีในหมู่แลคะณา

๒๔๙๏ อาไสแก่คำวาจา
ยุให้โกรธา
กระทำในเล่ห์ใด ๆ

/*47๒๕๐๏ ผ้าพระผ้าห่อพระไตร
ธะระมาธิไกร3
แหล่ผ้าภิขุเณรา

๒๕๑๏ ในที่บอริฃา2นา ๆ
ในอารามา
ก็เอาในกำมะโจรี

๒๕๒๏ อาไสโมหาบาบี
ทำกำย่ำยี
มาละที่สะระณาใน

๒๕๓๏ คุณาในผู้ใด ๆ
เขาทำมาใน
บ่ได้จะมีใจจำ

๒๕๔๏ มีแต่ทุสะราจากำ3
เอาโทสาทำ
แก่ผู้คุณามาใน

๒๕๕๏ หมู่เหล่าพาลามือไว
ถือเอาฉ้อไฟ
ก็ใส่ในเหย้าคามา

๒๕๖๏ เผาป่าเผาไร่เผานา
มีใจอิฉา
ชีวาชนาในเขา

๒๕๗๏ หมู่เหล่าเผ่านี้สูเอา
มาสู่ในเรา
อย่าได้จะมีการุณา

๒๕๘๏ ภิขุแหล่สำมะเณรา
ทำทุสีลา
ปะราชิกาในชี

๒๕๙๏ มะฤฉาทิฐิเดระถี
เหล่าเผ่ากระลี
กระลำมาทำโทษา

๒๖๐๏ บ่มิได้อยู่ในสิขา
พระไตรสะระณา
ก็ร่ำทุราจากำ

/*48๒๖๑๏ ไม่ได้มีใจจะยำ
อยู่ได้ในคำ
พระเจ้าผู้เกล้าโลกา

๒๖๒๏ ทำกำในที่โทสา
สุเอาเขาตรา
ในกุกุราตะโจ

๒๖๓๏ ใจเขาแท้ทำโทโส
โมโหโลโภ
หมียำในคำกุสะลา

๒๖๔๏ แม้ว่าผู้ใดได้ใจสา
ธอระ1แท้สะทา
หมีฝ่าในกำมะราคี

๒๖๕๏ ถือในสะระณาคะมุณี2
สีลาวิธี
กระทำในกำมะกุสะลา

๒๖๖๏ ให้สาระพะอาหาระนานา
แก่ยาจะกา3
บ่ได้ตระหนี่มีใจ

๒๖๗๏ การุณาสะตา4ที่ใน
โลกาวิไส
หมีได้จะทำบีทา

๒๖๘๏ ทำที่กุฎีฐานา
ทำวิหารา
พระประติมาเจดี

๒๖๙๏ ให้เข้าให้น้ำแก่ชี
เถราเณรี
กระทำชำระย่าคา

๒๗๐๏ ที่มีในอารามา
มาไลมาลา
กระทำบูชาพระไตร

๒๗๑๏ ให้ผ้าบริฃาระแหล่ไฟ
แก่ภิกขุใน
ทิษานุจอระนา ฯ

/*49๒๗๒๏ ปรานีแก่หมู่ทุกะตา1
ทำฉ้อทานา
ก็ไว้ที่น้ำอาไส

๒๗๓๏ สระบ่อท่อน้ำใด ๆ
ศาลาอาไส
ที่มาที่ไปมอระคา

๒๗๔๏ ให้น้ำพระโพรุฃา
ยาไข้ยาตา
แก่หมู่กำพร้ามาไกล

๒๗๕๏ สะกุณามะนุษาผู้ใด
อยู่จำตรำใน
ที่ตรุประจำตรำตรา

๒๗๖๏ ไปล่ปละละไปอิฉา
ไกลที่บีทา
ที่ผู้จะมาฆ่าตี

๒๗๗๏ บะพะชา2ทาสาทาสี
สำมะณาสำมะณี
บุตาธิดานานา

๒๗๘๏ อุส่าถือเอาสีลา
อุโบสะถา
ในวาระจาตุทะสี3

๒๗๙๏ บะณะระษาวาราดิถี4
ทิวาอะฐะมี
ไม่ละไม่ไกลจะทำ

๒๘๐๏ อุษ่าสะชาพระธำ
เช้าค่ำพำ ๆ
ไม่ทำในกำมะโลกี

๒๘๑๏ สะตาสะไท5ไสสี
ใจจ่อต่อดี
ในที่จะมีสะทา

/*50๒๘๒๏ ตราใส่สูวะระณะปะตา6
เขามีใจสา
ธุแท้ในธำมะวิไน

๒๘๓๏ ทูตายำมะรา2คลาไคล
ดูโลกาไล
ผู้มีทุราจากำ

๒๘๔๏ เทวามะนุษาได้ทำ
กุสะลาแหล่กำ
ในทำวิธีนานา

๒๘๕๏ ณะคอระธานี3นานา
เคหาคามา
ในป่าแหล่น้ำลำเนา

๒๘๖๏ เชานาล่อค้าเชาเฃา
นาวาสำเภา
แหล่เท้าพระยาเสนา

๒๘๗๏ ประดาเล่าเชาประชา
ภาลานำพา
ประดาในโลกามี

๒๘๘๏ ภิขุเถราเถรี
บุริสาอิถี
เณรีแลสำมะเณรา

๒๘๙๏ ตราชื่อเหล่าหมู่นา
ในคำร่ำมา
แต่เก่าแต่กี้ในมี

๒๙๐๏ ปะเฒ่าทุพะลาทารี
อยู่ในวิถี
ที่เงาพระไทรใบงำ

๒๙๑๏ ทูตายำมะรามีคำ
ว่าเฒ่าใจดำ
หมียำในไตรสาระณา

๒๙๒๏ เข้าไปสู่ใต้ฉายา
ที่เฒ่าชะรา
นิทาบ่รู้สำมะดี

/*51๒๙๓๏ เชาเราเอาเฒ่าเดระถี
โมหาบาบี
บ่ใดจะมีสะทา

๒๙๔๏ ไปสู่แก่ยำมะราชา
ว่าเฒ่าทุพะลา
กระทำทุราจากำ

๒๙๕๏ ใล่ดูให้รู้ในคำ
ว่าเฒ่าได้ทำ
คุณาโทสาใดไฉน

๒๙๖๏ เขาได้คร่าถูลู่ไป
บ่มิได้ปราไส
ว่าเฒ่าขี้ร้ายมะฤฉา

๒๙๗๏ โซ่ซ้ำจำคอถูมา
เฒ่าพล้ำคว่ำหน้า
ถลาคะมำธระณี

๒๙๘๏ ไสคอยอเข่าเท้าตี
คว้าเอาไม้รี
ก็ตีออเฒ่าเร้ามา

๒๙๙๏ เอาชี้แก่เทวะราชา
ว่าเฒ่าโมหา
กุลากุลีมีกำ

๓๐๐๏ ราชาให้มาเอาคำ
ว่าเฒ่าได้ทำ
โทสาคุณาใดไฉน

๓๐๑๏ เฒ่าคร่ำพร่ำน้ำตาไหล
ยอมือชูไหว้
ว่าข้าไม่ได้ทำกำ

๓๐๒๏ กุสะลาข้าไม่ได้ทำ
เพลาเช้าค่ำ
ไปหาแต่ไม้หาคา

๓๐๓๏ เอาคำเฒ่าเข้ามาหา
ชี้แก่ยะมา1
ว่าเฒ่าบ่ได้ทำไม

/*52๓๐๔๏ ราชามีวาจาไป
มะนุสาผู้ใด
บ่รู้ในกำมะกุสะลา

๓๐๕๏ อยู่ในโทสามะฤฉา
อายุนะรา
ผู้นี้ก็ไม่มีดี

๓๐๖๏ ให้เข้าไปสู่นาระกี
โทสาเขามี
ว่าหมีได้รู้กุสะลา

๓๐๗๏ ครู่ใจไปสู่นาระกา
นิริยะปาลา1
ก็เอาไปใส่ในไฟ

๓๐๘๏ เดชะสีลาเจ้าไท
ผู้เดโชไช
มะหานุภาวะคุณา

๓๐๙๏ อุปะถำค้ำชูมาดา
ที่ในนาระกา
หมีให้จะได้มีไภ

๓๑๐๏ ปะทุมารูจีสีใส
ชูเจ้าในไฟ
วิไลก็ล้ำโลกา

๓๑๑๏ คลี่ช่อห่อเอากายา
หมีให้เจ้ามา
จะได้ประทะปะไภ

๓๑๒๏ เจ้าแลมาดูสีไฟ
ปรีดาในใจ
ว่าสีสะไบกาสา

๓๑๓๏ เจ้าไทผู้สำมะเณรา
คู่เกล้ามาดา
แหล่พ่อมาอยู่ในชี

๓๑๔๏ ยกมือไหว้ในเกศี
ในใจปรีดี
กามาก็มีกุสะลา

/*53๓๑๕๏ หมู่เนริยะปานา ๆ
ทำโมทะนา
ก็ว่าแก่เฒ่าทารี

๓๑๖๏ ดูราแม่ผู้มีศรี
กุสะลาเจ้ามี
ไยหมีมาเล่าแก่เรา

๓๑๗๏ ชูเฒ่าในบ่าพาเทา
มาไวใจเบา
ก็ชี้แก่พระราชา

๓๑๘๏ เทวาทำโมทะนา
ว่าแก่ทูตา
อย่าช้าสูเอาเฒ่าไป

๓๑๙๏ สู่ในฉายาอาไส
ที่เก่าเล่าใด
อย่าให้มีไภยะนานา

๓๒๐๏ ทูตาได้คำราชา
พาเฒ่าลีลา
ก็มาสู่ที่อาไส

๓๒๑๏ เฒ่าได้สำมะดีที่ใน
ไสยาอาไส
ที่ใต้เงาไม้สาขา

๓๒๒๏ หว่าไหวน้ำใจไปมา
เล่ห์ว่าชีวา
พิรามาได้ชีวี

๓๒๓๏ สะติไม่มีสำมะดี
หน้าตาคฤๅผี
ประหม่ามาหว่าไหวใจ

๓๒๔๏ สะริราคฤๅว่าเอาไฟ
มาเผาที่ใน
ฤไทให้ไหม้โรทา

๓๒๕๏ กายาคฤๅว่าดีปลา
ไหว ๆ อุรา
ก็คว้าเอาผ้าสะไป

๓๒๖๏ ใส่บ่าลีลาคลาไคล
เด่า ๆ เหย่าไป
ก็ใกล้ที่ในกุฎี

/*54๓๒๗๏ ปะเจ้าเณราใดมี
เฒ่ายอชุลี
ว่าพ่อได้ปรานีตู

๓๒๘๏ ที่ไหนกุฎีพระครู
พ่อชี้ให้ตู
จะอยู่ในที่แค่ใด

๓๒๙๏ พ่อเจ้าพาข้าเฒ่าไป
ให้รู้ที่ใน
กุฎีพระเจ้ากู

๓๓๐๏ เจ้าสำมะเณราอะฃู
นำเฒ่ามาสู่
ให้อยู่ที่ท่ากะได

๓๓๑๏ ว่านี่กุฎีเจ้าไท
พระครูผู้ไกร
ผู้ใหญ่ในอารามา

๓๓๒๏ เฒ่าไหว้ว่าพ่อเณรา
ได้มาการุณา
มิตา1พ่อเจ้าเข้าไป

๓๓๓๏ ที่ในกุฎีเจ้าไท
ว่าแม่มีใจ
มาไหว้เจ้าสำมะเณรา

๓๓๔๏ ชื่อว่าสุปินะโสภา
ให้พ่อมาหา
มาดาอย่าช้าไว ๆ

๓๓๕๏ หมู่สำมะเณราคลาไคล
เอาคำเข้าไป
ก็เล่าแก่เจ้าสุปินา

๓๓๖๏ ว่านี่แนเจ้าสำมะเณรา
แม่เฒ่ามาหา
เราพามาไว้กะได

๓๓๗๏ แกให้ไปหาไว ๆ
กายาแก่ไหว
เล่ห์เขาเอาไม้ตีปลา

/*55๓๓๘๏ เจ้ากูผู้มีปรีชา
รู้ว่ามาดา
มาหาที่หน้ากะได

๓๓๙๏ เจ้าลีลามาแต่ใน
กุฎีเจ้าไท
ดีใจไปหามาตา

๓๔๐๏ แม่เฒ่าเข้ามาใกล้บาทา
เอาเกล้าเกษา
มาไว้ที่เท้าเจ้ากู

๓๔๑๏ โศกาน้ำตาไหลพรู
ว่าท่าแหล่ตู
หมีได้เจ้าผู้บุตา

๓๔๒๏ ที่ไหนจะได้ชีวา
มาแต่นาระกา
เจ้าแม่ไม่ได้ดูผี

๓๔๓๏ แม่ไปสู่ในอะวิจี
เพลานี้มี
แก่ข้าณะพ่อเณรา

๓๔๔๏ แม่ไปได้ดูแก่ตา
ในมีชีวา
มารู้ว่ากำแม่ทำ

๓๔๕๏ เขาถูคร่าไปไม่ยำ
ไม้รีตีปรำ
ตระหน่ำมิได้ปรานี

๓๔๖๏ เอาแม่ใส่ในอะคี
เดชะไม้ตรี
ที่พ่ออยู่ในสีลา

๓๔๗๏ หมีให้แม่ได้ทุฃา
มีปะทุมา
มาชูแม่ในไจไฟ

๓๔๘๏ ครือว่าธารามาไหล
ฉ่ำในน้ำใจ
แม่ได้สะติมีมา

๓๔๙๏ จำได้ว่าเผ่าพะงา
เจ้าสำมะเณรา
เจ้าแม่มาอยู่ในชี

/*56๓๕๐๏ ยอมือแม่ทำชูลี
เขาว่าแม่ดี
ได้ทำในกำกุสะลา

๓๕๑๏ เขานำเอาแม่พามา
สู่ใต้ฉายา
แม่ได้ชีวามามี

๓๕๒๏ แต่ไรแม่ใจกระลึ
ไปแต่ในที
นี้แม่จะมีสะทา

๓๕๓๏ ที่ในพระไตรสะระณา
แม่จะฃอมา
เอาไว้ในเกล้าเกษี

๓๕๔๏ พิไรร่ำไห้โศกี
เอามือมาตี
อุราเข้าน้ำตาไหล

๓๕๕๏ เจ้าสำมะเณราว่าไป
แม่อย่าเข้าไพร
กระทำในกำมะนานา

๓๕๖๏ อยู่เฝ้าแต่เหย้าเคหา
ข้าไปภิฃา
จะเอามาให้ไว้มี

๓๕๗๏ เช้า ๆ แม่เอามาลี
บูชาเจดีย์
พระเจ้าผู้เกล้าโลกา

๓๕๘๏ แม่มาเอาอาหารา
ในข้าภิฃา
มาไว้ที่ในกุฎี

๓๕๙๏ แม่จำคำข้าพาที
มีใจใสศรี
ที่ในพระไตรสะระณา

๓๖๐๏ แม่อย่าได้เศร้าโศกา
ที่ในเข้าปลา
จะให้ชีวามีไป

๓๖๑๏ ข้านี้ครือที่อาไส
แม่อย่าเศร้าใจ
จะไปจะทำหามา

/*57๓๖๒๏ แม่เฒ่าไหว้เท้าเณรา
พ่อมาการุณา
เจ้าว่าแม่จะเอาคำ

๓๖๓๏ แต่นี้ไปหน้าแม่จำ
ข้อไรในกำ
ไม่ทำเอาไว้ในใจ

๓๖๔๏ ในแต่เฒ่าแก่ได้ไป
นาระกาวิไส
ก็มีน้ำใจสะทา

๓๖๕๏ เช้า ๆ ถือเอามาลา
ไปไหว้บูชา
พระปฏิมาเจดีย์

๓๖๖๏ มีใจปรีดาใสสี
ในข้อวิธี
พระโลกะมาจารา1

๓๖๗๏ บ่มิได้มีใจโทษา
โมโหโลภา
มิได้จะมีใจทำ2

๓๖๘๏ ข้อนี้ละไว้ในคำ
จะรื้อร่ำกำ
บิดาที่ในเจ้าไท ๚ะ๛

๑๑ ชื่อกาพยสาระวิลาษสะณี3
๓๖๙๏ จุติชีวามา
แต่นาระกาทะวิไส
ในกำไม่ประไล
นำมาให้อยู่เปตา
๓๗๐๏ รูปาครือผีเน่า
เล่ไฟเผาในกายา
น้ำเน่าเข้ามุฃา
ครืเข้าปลาจิราไป
๓๗๑๏ ลีลาอยู่โซเซ
มาโยเยน้ำเน่าไหล
กายาครือไม้ไหว
มือเท้าไขว่ไขว้ไปมา
/*58๓๗๒๏ ร่ำไห้อยู่หือ ๆ
ไหว้เอามือใส่เกษา
มาใกล้ในเพลา
จะให้รู้ว่ากำมี
๓๗๓๏ ให้ได้ดูแก่ตา
ในกายาคฤๅว่าผี
เข้าไปใกล้กุฎี
ในราตรีค่ำเพลา
๓๗๔๏ เณรามาแลไป
ประหม่าใจอยู่ไปมา
อะไรใครนี่นา
มีหน้าตาคฤๅว่าผี
๓๗๕๏ จะว่าอะสูรา
หรือปีสา1มายายี
หน้าตาไม่สำมะดี
มาที่นี่ว่าไรนา
๓๗๖๏ วาจาให้เจ้ารู้
ว่าตูเรานี้บิดา
มาแต่ในนาระกา
อยู่เปตาทะวิไส
๓๗๗๏ เจ้ามาให้พ่อนี้
ไกลเวรีมาแต่ไภ
วิจีทะวิไส
แต่เจ้าได้ในเณรา
๓๗๘๏ กำข้าไม่ประเทา
ครือไฟเผาในกายา
ไม่ได้อาหารา
ข้ามากล้ำน้ำเน่าใน
๓๗๙๏ ข้าขออาหารา
แต่พอข้าทาไส้ไป
ขอผ้าขอสะไบ
แต่พอได้ใส่กายา
๓๘๐๏ กำข้าจะอยู่ไป
นิเท่าใดจะมอระณา
วิไสในเปตา
จะทอระมาไปเท่าใด
๓๘๑๏ เจ้าแลดูไปมา
ในอุรามีอาไล
ตำหริตริในใจ
พ่อมาได้อยู่เปตา
๓๘๒๏ วาจาเจ้าว่าไป
ข้านี้ไซร้รู้อะถา
เล่าแปรแก้ไขมา
ในฎีกาพระกำภี
/*59๓๘๓๏ ตูได้ในภิขุ
พ่อจะลุในสุขี
ไปหน้าอายุปี
ได้ในทีพระวิไน
๓๘๔๏ เดชะกุสะลา
ในที่ข้าให้ได้ไป
พ่อจะมีน้ำใจ
ปิติได้โมทะนา
๓๘๕๏ ครานี้ไปหมีได้
จะหนีไภในเวรา
จำอยู่ในทุฃา
ไปกว่าข้าได้ในชี
๓๘๖๏ เปตามาดีใจ
เล่ห์จะได้ในราตรี
ปรีดาในใจมี
ลาพระชีไปสู่กำ
๓๘๗๏ เพลาแต่เช้าตรู่
เข้าไปสู่พระครูทำ
สีลาอาจากำ1
ให้นำใช้ไหว้บูชา
๓๘๘๏ เล่าแก่พระครูเฒ่า
ในที่เจ้ามีวาจา
เล่าคำในเปตา
เข้ามาหาในราตรี
๓๘๙๏ พระครูมีวาจา
ว่าเวราเขาไม่ดี
จะไกลในเวรี
ต่อไปปีประพะชา1
๓๙๐๏ เจ้าลาพระครูไท
เวลาไปในภิฃา
เข้าไปหามาดา
เล่าสาราให้เข้าใจ
๓๙๑๏ แม่เฒ่าเจ้าเล่ามา
รู้วาจาน้ำตาไหล
รู้ว่าอายาไภ
หว่าไหวใจอยู่ไปมา
๓๙๒๏ ตะแกสิได้ไป
แต่ที่ในใต้รุขา
เล่ห์ว่ากำเวรา
จะเข้ามาคร่าเอาไป
๓๙๓๏ เอามือตีอุรา
อะนิจาน่าเศร้าใจ
เวรีที่ทำไป
มาให้ได้ในกายา
/*60๓๙๔๏ กำกูจะกะไร
หรือจะไปเล่ห์ออตา
กระไรหรือไรนา
ตริไปมาประหม่าใจ
๓๙๕๏ กูได้ไปวิจี
ในแต่กี้เขาเอาไป
ทีนี้เล่าที่ไหน
ถ้ากูไปไม่ได้มา
๓๙๖๏ แต่นี้กูไม่ทำ
ที่ในกำมะฤฉา
จะอยู่ในวาจา
พระเณราเจ้าไทกู
๓๙๗๏ ใจเฒ่าแปรมาต่อ
พระเจ้าหน่อถือว่าครู
ประถำ1ได้ค้ำชู
เฒ่ารู้แท้แน่ในใจ
๓๙๘๏ ถือเอาไม่โลเล
จะโจเจไม่ทำไป
แน่ต่อหน่อเจ้าไท
เฒ่าดีใจมีวาจา
๓๙๙๏ อายุในพ่อไซร้
จะเท่าใดเจ้าแม่อา
ว่าให้พระอุปะชา
ไล่ดูว่าได้เท่าใด
๔๐๐๏ จะได้บะพะชา
พ่อเณราข้าไว้ใน
ภิฃุลุน้ำใจ
พ่อจะได้โมทะนา
๔๐๑๏ แม่นี้มาเศร้าใจ
อายุไขไม่ยะตา
ไม่รู้ว่าเวลา
มะจุรา1มาคราไร
๔๐๒๏ ถ้าพ่อเณราข้า
บะพะชาแม่ดีใจ
แม้ว่าแม่ประไล
จะได้ไปสู่เทวา
๔๐๓๏ เฒ่ามาได้สะติ
ให้ตำหริแต่มอระณา
อาไสแก่สู่หา
ในทิรา1ว่าเอาคำ
๔๐๔๏ แม้ว่าหมู่นะรา
ไปสู่หาเมธาทำ
ใจต่อขอเอาคำ
จำใส่ใจไว้ว่าครู
/*61๔๐๕๏ น่าที่จะได้ไป
สูสาไลในพระภู
เมธาว่าให้สู
รู้โทษาคุณาใน
๔๐๖๏ แม้ว่าไปสู่หา
หมู่พาลาหมีเข้าใจ
น่าที่จะนำไป
สู่ที่ในนาระกา
๔๐๗๏ ผู้ใดจะใคร่ได้
สุขาในที่กายา
จำเอาคำวาจา
ตราเอาไว้ใจอย่าพลำ
๔๐๘๏ คำใดในคำครู
อย่าจู่ลู่อุส่าจำ
ว่าซ้ำทำให้ยำ
ซ้ำในใจไว้ให้ดี
๔๐๙๏ พระผู้มีวิริยา
ลามาดาก็จอระลี
มาสู่ที่กุฎี
พระครูมีปรีชาไช
๔๑๐๏ เอาคำในมาดา
เล่าอุปะชาให้เข้าใจ
พระครูเอามือไล่
ว่าจะได้อยู่ห้าปี
๔๑๑๏ เจ้าทำในวิริยา
ต่อ ๆ มาไม่ราหนี
กล้าแปลแน่บาฬี
ข้อดี ๆ จำเข้าใจ
๔๑๒๏ อยู่มาในเณรา
อายุมาได้ไสม
พระครูใช้ให้ไป
เล่าแม่ให้รู้วาจา
๔๑๓๏ ว่าอายุเจ้าไซร้
มาไล่ได้ในสิขา
จะได้บะพะชา
ให้สิกาหาผ้าไป
๔๑๔๏ ตะแก่ผู้แม่เฒ่า
ไปไรเอาผ้าแหล่ไหม
ได้มาพอผ้าไตร
เอามาให้แก่พระครู
๔๑๕๏ พระครูก็ให้หา
แต่ประดาพระเจ้ากู
ภิขุมาอะขู
เข้าไปสู่ในศาลา
๔๑๖๏ ภิขุมากระทำ
ไตรในกำมะสิฃา
ไม่ช้าเท่าใดนา
พอเพลาได้ผ้าไตร
/*62๔๑๗๏ สุทำนำกาสา1
ดูโสภามีศรีใส
พระครูเอาเข้าไตร
ห่อทำไว้ในกุฎี
๔๑๘๏ เฒ่าแม่แก่ไปหา
ญาติกาประดามี
ว่าเป่า1เล่าผู้ดี
ประดาที่ในคามา
๔๑๙๏ เขามาไม่มีหลอ
แต่เล่าต่อรู้ก็มา
ฉะไร่โอ้ละว้า
เชาเขาข่าหน้าโมเย
๔๒๐๏ เอาเล่ามาเข้าหน้า
ทำโอ่อ่ามาโซเซ
กุกะปะโฉเก
ฮาเฮฮือโห่อื้อไป
๔๒๑๏ มีลาเอาลาขี่
มีนาคีขี่คอไส
ขี่ม้าขี่โคไถ
ได้กระบือถือขี่เอา
๔๒๒๏ โอ่อ่าภาษาป่า
ดูหน้าตาไอ้ขี้เมา
ใหญ่ดำเล่ห์หม้อเข้า
หน้าเมาเค้าครือกะลา
๔๒๓๏ ทำทีอยู่จ้ำม่ำ
ดูไหล่ล่ำโตเท่าปา
เอาผ้าตาละว้า
ใส่ที่บ่าหน้ามูทู
๔๒๔๏ อ่อเล่าเผ่าสีลา
เชาละว้าแม่ไอ้หนู
รู้ไปใครไม่อยู่
มาอะฃูพรูอื้อไป
๔๒๕๏ สไบใส่ขู้บ่า
ทำหน้าดูพลำไผล
ไม่ฉ่ำเล่ห์เชาไท
ทำอะไรดูโสภา
๔๒๖๏ เชาไร่ใช่จะโง่
กะโดโรที่ไปมา
โง้เง้ในกิริยา
คำวาจาไม่ละไม
๔๒๗๏ ไม่รู้เล่ห์วาจา
ที่ไปมาให้มีใจ
ว่าไรซื่อดื้อไป
ถู้ท่าไถไม่เข้าหู
/*63๔๒๘๏ ใบไม้เอาใส่ไว้
ที่หูไชไม่น่าดู
คล้าไคลไกลใบหู
รู่เอาไหล่ไพล่ไปมา
๔๒๙๏ แก่เฒ่าไม้เท้าถือ
รู้ระบือให้ปรีดา
ฝ่าไพรไต่เต้ามา
มีสะทาต่อพระชี
๔๓๐๏ เข้าปลาและน้ำยา
อาหาราประดามี
ทำมาโอชาดี
หมูฉู่ฉี่ตีน้ำปลา
๔๓๑๏ จี่พล่าซ่ากระทือ
มีในมือถือเอามา
ยำแย้ยำเต่านา
น้ำปะร้าเอาที่ใส
๔๓๒๏ เผาต่อห่อใบซ่า
เอาไข่มาเคล้าคละไป
ใส่ข่าใส่ตะไคร้
ตำราไขในน้ำยา
๔๓๓๏ ปลาไหลใส่กระทือ
เล่าลือชื่อแต่ไรมา
รู้ทำในตำรา
ว่าโอชาอุส่าทำ
๔๓๔๏ เทโพหามีไม่
ที่ฉะไรในป่าดำ
เชาไพรไม่รู้ทำ
มีได้ร่ำในคำไป
๔๓๕๏ ปลาข่าปลากะดี่
นี้พอมีเอาจี่ใส่
ปูป่าพอหาได้
เอาใส่ไปถือว่าดี
๔๓๖๏ เชาป่าภาษาไท
ทำซ้ำใส่ให้ทะวี
เข้าปลาช้าจะดี
กว่าเชาที่ละว้ามา
๔๓๗๏ ยาคูเข้ากะทิ
อุตะหริไปได้กว่า
สาคูเข้าเม่าซ่า
สำปะงาแหล่อีไร
๔๓๘๏ ขี้หนูแหล่ไข่เต่า
เข้าเม่าจี่มีใส่ไก่
กะละแมแหล่ใส่ไส้
หน้าตะไลใสคือเงา
๔๓๙๏ ร่ำรื้อไปให้ใหญ่
จะกว่าไปในโอเถา
ว่าไว้แต่พอเพรา
เข้าใจเอาว่าเชาไพร
/*64๔๔๐๏ ทำมาภาษาป่า
ไม่รู้ว่าดีกะไร
ใครรู้ใครทำไป
คือน้ำไหลได้นา ๆ
๔๔๑ ๏ จะร่ำให้ถี่ไป
ไม่ใคร่ได้ในกอกา
ว่าแต่พอประมา
แต่ประดาที่ในมี
๔๔๒๏ เชาไพรเหล่าเชาป่า
ถือใจว่ากูนี้ดี
โอ้โย้โอ่ทำที
ชำระสีสะขี้ไคล
๔๔๓๏ หน้าตาช้าจะดี
กว่าเชาที่ละว้าไพร
หวีเกล้าเอาที่ไร
ทำเล่ห์ไว้ว่าไรมี
๔๔๔๏ ใส่แง่แลคว่ำหน้า
ทำกิริยาไว้ในที
แลต่อล่อตาหนี
ทำตาหรี่ทีจะแห
๔๔๕๏ ให้หน้าคว้าสไบ
เอาใส่ไหล่ให้เขาแล
ที่ไปไม่ใคร่แปร
ทำแสแง่แย่น้ำใจ
๔๔๖๏ ปะเข้าไอ้เหล่าผู้
ทำจะดูแลไถล
ฉะง้าง่าเท้าไว้
ทำละไมไม่ใคร่แปร
๔๔๗๏ ไอ้เหล่าเฝ้าจู้จี้
เข้าเย้ายี้ทำตอแย
วาจาว่ากอแก
ทำงอแงฆ้อแฆ้ไป
๔๔๘๏ ต่อโต้คำไปมา
ให้หูตาทำแต่ใน
ว่าก่อล่อคำไป
ได้หมีได้เอาแต่ฮา
๔๔๙๏ อี่นี่ทำพิรี้
ไอ้เหล่านี้ทำพิรา
เอาข้อที่ไหนมา
ทำวาจาว่าพิไร
๔๕๐๏ แต่เช้าไปเท่าค่ำ
จะเปล่าคำได้ทำไม
เอามาแต่ที่ไหน
ว่าไปได้ไม่ระอา
๔๕๑๏ เชาเจ้าเหล่าที่มี
เข้ามามี่ในศาลา
อื้อแอแลคล่ำตา
ผู้รู้มาร่ำใบศรี
/*65๔๕๒๏ มีช่อต่อ ๆ ไป
ที่ใบไม้เขาทำดี
ใส่ต่อช่อใบศรี
ดูโสภีน่าพอตา
๔๕๓๏ จะร่ำใส่ใบศรี
จะเอามีที่ไหนมา
เอาที่เชาละว้า
เอาเชาป่าที่เล่าไท
๔๕๔๏ ใส่ให้ในใบศรี
ไรเอาที่เขาทำไป
เท่านี้ก็พอใส่
ว่าไปไยให้ช้าคำ
๔๕๕๏ ผู้ใหญ่พาเจ้ามา
อยู่ที่หน้าใบศรีทำ
ผู้ว่าร่ำพำ ๆ
เอาลำนำร่ำใบศรี
๔๕๖๏ แห่โห่อยู่โกลา
มีสะทาให้ปรีดี
เอาไฟที่ใบศรี
ถือในที่ต่อ ๆ ไป
๔๕๗๏ ผู้เฒ่าเอาใบพลู
มาถืออยู่ท่าเอาไฟ
ได้มาขยี้ไป
เอาเท่าในที่ใบพลู
๔๕๘๏ ใส่หน้าให้แก่เจ้า
เข้าถือเอาเข้าสะตู
เข้านี้ว่าเข้าครู
ใส่ไว้อยู่ในใบศรี
๔๕๙๏ เอาน้ำนาระเก1
มาคละเทในวิธี2
เอาใส่ในมุขี
น้ำพิธีให้มีไช
๔๖๐๏ เอาผ้าที่ใบศรี
มาปูที่หน้าหน่อไท
ใครมีใครเอาไป
เอามาใสให้นา ๆ
๔๖๑๏ มีอาธิผ้าไหม
จะทำในบอริขา1
ที่ในบะพะชา
ถือเอามาให้ในมี
๔๖๒๏ เฒ่าแก่มาให้ไช
ว่าอื้อไปในที่ถือ
ชื่อเจ้าให้เล่าฦๅ
ระบือฟ้าล่าโลกา
/*66๔๖๓๏ อายุอยู่ต่อเฒ่า
กว่าตูเราผู้ปู่ตา
ให้ถือไม้เท้างา
ตราชื่อไว้ในธอระณี
๔๖๔๏ โรคาอย่ามาใกล้
อย่ารู้ไข้ในชีวี
กายามาสุขี
คือมณีศรีโสภา
๔๖๕๏ ให้เจ้ามีเดชะ
ในตะบะพระสิฃา
ชำนิในวิชา
ที่วิริยากระทำไป
๔๖๖๏ ตริใดอย่ารู้คลา
จะหาใดอย่ารู้ไกล
ทำใดได้ที่ใจ
จะว่าไรให้โสภา
๔๖๗๏ ให้ดีต่อ ๆ ไป
ที่อาไสแก่ปู่ตา
พาญาติคะณา
ไปสู่ฟ้าสูลาไล
๔๖๘๏ ทุขาอย่ามาใกล้
สะตรูให้มาหนีไกล
อยู่ไหนให้มีไช
จะไปไหนมีบูชา
๔๖๙๏ ที่ไว้แก่เชาเจ้า
หมู่แก่เฒ่าเหล่าเสนา
ที่ยำแก่เทวา
เจ้าพาราในธานี
๔๗๐๏ ใครรู้มาบูชา
ในทิศาประดามี
ลือชาว่าพระชี
แผ่ไมตรีมีมิตา
๔๗๑๏ ให้ไชพิไรไป
ประสาใจที่การุณา
ใคร ๆ ไหนๆ มา
แลดูหน้าให้ปรานี
๏ กะไว้ให้แห่หน้า
หมู่ม้าลาประดามี
ให้เจ้าขี่นาคี
เชาเหล่านี้แห่โห่มา
๔๗๓๏ ผ้าไตรถือชูไป
ทำที่ให้ใส่บอริขา
ถือเอาที่นานา
ใส่ในบ่ามาพรู ๆ
๔๗๔๏ จะเข้าอารามา
เจ้าสีลาเข้ามาสู่
เข้าไปไหว้พระครู
ที่อยู่ในโบสะถา1
/*67๔๗๕๏ เอาผ้าไตรเข้าไป
ขอผ้าในอุปะชา
ถือเอากำมะถา2
เอาผ้ามาคลี่ในไตร
๔๗๖๏ ทำดีที่สิฃา
ขอสีลาแหล่นิใส
กำมะวาจาไป
ถือมือไว้สำมุตา3
๔๗๗๏ ชื่อว่าเจ้านาคี
ประเวณีพระสิฃา
ให้ไหว้ไต้บาทา
หมู่คะณาภิขุใน
๔๗๘๏ ขอให้สำมุตา
กำมะวาจาก็เข้าไป
ยะติ4ยุติใน
จะตุได้ในสี่ครา
๔๗๙๏ สำมุติเจ้าไว้
อยู่ที่ในสาสะหนา
คือภิขุภาวา1
มีสีลาพระวิไน
๔๘๐๏ ให้คำอะนุสา1
ในสิฃาทะวิไส
เอาเงาเวลาไป
พระครูให้ในไฉยา
๔๘๑๏ เชาป่าภาษาโง่
ถือเอาโห่ว่าสะทา
ว่าได้แต่ไก่ป่า
ว่าเสภารำคี่เมา
๔๘๒๏ ไม่เล่ห์ว่าเชาใน
รำทำได้ดูปละเปลา
จะร่ำไปให้เพรา
ในนี้เล่าใช่ภาษา
๔๘๓๏ หาคำไม่ใคร่ได้
จะว่าไปในกอกา
รู้แต่พออะชา2
ในวาจาที่ว่าไป
๔๘๔๏ เจ้าได้บะพะชา
ดูโสภาษีศรีใส
คือว่าเถราใน
วะษาได้อะเนกา
/*68๔๘๕๏ พระชีหล่อน้ำให้
อุทิ3ไปหมู่เปตา
มีอาทิบิดา
ในกุสะลาจำให้ไป
๔๘๖๏ เดชะในเดชา
ประดิถาให้เข้าใจ
เปตาปรีดาใน
ยอมือไหว้โมทะนา
๔๘๗๏ กำที่ทำแต่ไร
ประเทาไปในกายา
เดชานุภาวา
ให้โอภานำหน้าไป
๔๘๘๏ จุติแต่เปตา
สู่เทวาสูลาไล
ได้อยู่ในเวไช4
วิมาในฉ้อกามา
๔๘๙๏ มีเทวานารี
หน้ามีศรีดูโสภา
มาเฝ้าคฤๅดารา
อะเนกาดูประไพ
๔๙๐๏ มีศรีมีเดชา
มีโภคายะถา1ใน
สุขีปรีดาใจ
ในที่ได้มีนานา
๔๙๑๏ เทวาตำริใจ
ที่มาได้ในยะถา
เดชานุภาวา
ดูโอฬาน่าพอใจ
๔๙๒๏ รู็ว่ากุสะลา
โมทะนาในเจ้าไท
ปรีดาในอาไล
ยอมือไว้ให้ไชมา
๔๙๓๏ เพลาในราตรี
เทวาลีลาไคลคลา
จะให้ดูกายา
แท้แก่ตาในพระชี
๔๙๔๏ กระทำให้โอภา
ในเพลาดูโสภี
โสภาศรีมณี
มารูจีคือสูริยา
๔๙๕๏ โอภาโสภามี
ในกุฎีดูโอฬาร์
พระชีแลดูมา
มีวาจาว่าคือใคร
/*69๔๙๖๏ มาทำโอภาโส
ในเดโชเดชาไช
มีชื่อคือว่าใคร
มาแต่ไหนใคร่รู้รา
๔๙๗๏ เทวายอมือไหว้
ข้านี้ไซณ้คฤๅบิดา
ที่อยู่ในเปตา
เข้ามาหาในราตรี
๔๙๘๏ ข้าได้โมทะนา
ในศีลาที่พระชี
ให้ข้าได้สุขี
ไกลเวรีที่ทำมา
๔๙๙๏ ข้าได้ในโภไค
เดชะได้โมทะนา
พระผู้อยู่เกศา
มารื้อข้าให้ไกลไภ
๕๐๐๏ ให้พ่ออายุปี
จิรามีวะสาใน
มารามาหนีไกล
อย่ามาใกล้ใต้บาทา
๕๐๑๏ โทษาอย่ามาใกล้
อย่ารู้ไข้ในโรคา
ให้ได้ในวิริยา
ลุมะหาสีวาไล1
๕๐๒๏ เทวาไหว้บาทา
ทำอำลาพระชีไป
ในหมู่นารีใน
สู่เวไชวิมานา
๕๐๓๏ พระชีเพลาเช้า
เอาคำเล่าพระอุปะชา
เล่าแม่ที่เคหา
ว่าบิดาข้าได้ไป
๕๐๔๏ อยู่ในเทวะดา
มีบอริวามาไสว
เข้ามาหาข้าใน
ราตรีได้ดูแก่ตา
๕๐๕๏ แม่เฒ่ามาดีใจ
ยอมือไหว้กุสะลา
เช้าค่ำพร่ำอุส่า
ไหว้บูชาในพระไตร
๕๐๖๏ ถือเอาไว้ในเกล้า
ไม่ดูเบาเยาย่อใจ
อุส่ากระทำไป
ตริตราในกุสะลา
๕๐๗๏ เฒ่ามาอายุไข
พิราไลในชีวา
ได้ไปสู่เทพา
ฉ้อกามาสูลาไล
/*70๕๐๘๏ มีหมู่เทวะดา
จะคะณาไม่ประไม2
ประมาได้เท่าใด
ในโภไคอะเนกา
๕๐๙๏ โอภาราศีใส
ในที่ไกลโยชะนา
ห้าเท่าแต่กายา
ดูโสภาสีรูจี
๕๑๐๏ เวไชปราสาทา
ชูช่อฟ้าสีมะณี
โอฬาร์ล้ำเทวี
มีอยู่ที่ในเทวา
๕๑๑๏ พระผู้อยู่ในชี
ทำเวรีในกายา
ให้แพ้อะปะรา
คฤๅโมหาฤไทใน
๕๑๒๏ มีอาทิทิฐิ
แลวิจิกิฉาใจ
หมีได้ถือใคร ๆ
กว่าที่ในไตรสะระณา
๕๑๓๏ อาไศแก่วิธี
ในวิถีใจอุษ่า
ลุได้ในอะริยา
อะกุสะลาทำประไล
๕๑๔๏ ประตูไตรโลกา
บ่ได้มาอยู่ต่อไป
โทสาโมหาใด
บ่มีไปในกายา
๕๑๕๏ ชาติบ่ละได้
สู่อยู่ในแก่ชะรา
จุติแต่ภะวา
สู่มะหาสีวาไล
๕๑๖๏ อาไสในวิริยา
ทำสะทาไว้ในใจ
ลุได้ในหฤๅไท
ที่อุไภในโภคา
๕๑๗๏ กระทำพ่อแม่ให้
ได้ไกลไภในนาระกา
ให้ดีมีสุขา
สู่ฉ้อฟ้าสูลาไล
๕๑๘๏ แม้ว่าทาระกา
มีวิริยากระทำไป
จะได้วิชาใด
ก็อาไสแก่วิริยา
๕๑๙๏ อย่าทำโจ่เจ่เปล่า
ไม่ดูเล่าในสารา
จะรู้แต่ไหนมา
ในวิริยาไม่มาทำ
/*71๕๒๐๏ แม้ว่าวาจาไว
ดีจะได้ไวแต่คำ
หมีได้จะเล่าจำ
ไม่รู้คำจะแก้ไข
๕๒๑๏ แม้ว่ามีวิริยา
คำวาจาไม่เข้าใจ
ถ้ารู้วิชาใด
จะว่าไรดูโสภา
๕๒๒๏ สูมาอยู่ในกู
จะเล่ารู้ในวิชา
อย่าให้ว่าตรำตรา
จำให้ด่าโกรธามี
๕๒๓๏ ให้รู้ว่าเวลา
ในวิริยาประเพณี
อย่าละไปล่ปละหนี
ให้ครูตีไม่เข้ายา
๕๒๔๏ ให้รู้เวลาใช้
จะเข้าไปสู่อุปะชา
เวลาเล่าสารา
จะสิสา1เลขาใด
๕๒๕๏ เวลาจะสะชา
ในอะขะราต่อ ๆ ไป
เวลาภิฃาใน
จะเข้าไปสู่คามา
๕๒๖๏ เวลาจะลาไป
หาใคร ๆ ในเคหา
มีอาทิปู่ตา
พ่อแม่ป้าน้าญาใด1
๕๒๗๏ ให้รู้ว่าธุรา
มีกิจาจะลาไป
อย่าเอามุสาใด
เข้ามาใส่ให้แก่ครู
๕๒๘๏ เอาแต่ทุเลาไป
โว้เว้ในน้ำใจสู
โกลำไม่ยำครู
ทำจู่ลู่ดูเบากำ
๕๒๙๏ สูมาอยู่ในครู
จะเอารู้สูยำคำ
อย่าได้ทำโกลำ
กำหมีดีมีต่อไป
๕๓๐๏ กูเล่าก็เฒ่าครู
ได้เล่ารู้มาแต่ไว
ใช่กูใหญ่เท่าใด
อายุได้หาเข้าปี
/*72๕๓๑๏ กูรู้ในสารา
ใช่ครูบาจะได้ดี
ด่าว่านี้พอมี
อาไสที่ใจอุส่า
๕๓๒๏ รู้กูพอใช้ได้
จะอยู่ในฆะราวา
สูเอาเล่าสิสา
ทำวิริยาให้กูดู
๕๓๓๏ กูแก่เฒ่าชรา
อายะตาอายุกู
เคร่าท่าเวลาดู
จะเข้าสู่แต่มอระณา
๕๓๔๏ เล่ห์ไม้ใกล้ท่าน้ำ
เข้าป่าค่ำไม้มอระคา
ไส้ไขในชวาลา
จะใกล้มาสู่ประไล
๕๓๕๏ ชีวาแหล่กายา
มีชะราเผาเป่าไป
อาไสแก่อุไท
ย่ำยีได้ในรูปา
๕๓๖๏ ในคำเราทำไว้
แต่พอได้รู้กอกา
ล่อใจให้อุส่า
ในวิชาจะต่อไป
๕๓๗๏ จะเอาว่าคำแน่
ไม่อยู่แท้วุโตไท1
ข้อคำซ้ำซี้ไป
ไม้ไล่ไขว่ไขว้ไปมา
๕๓๘๏ ผู้รู้อย่าตำหริ
จะตำนิในสารา
ที่ใดไม่โสภา
แก้ไขว่าดูในที
๕๓๙๏ แม้แก้ได้คำไท
ขอเอาใส่ไว้ดูดี
แม้แก้คำบาฬี
อย่าได้มีในสารา
๕๔๐๏ บาฬีที่ใส่ไว้
ตริไม่ได้ในปรีชา
จำใจใส่ไว้รา
ผู้รู้มาหน้าแก้ไข
๕๔๑๏ แม้รู้บ่รู้แท้
ตริให้แน่ในน้ำใจ
อย่าแก้เอาแต่ไว
เขาติได้ในปรีชา ๚๛
ชื่อกาพยฉันทฉบำ ๛
/*73๕๔๒๏ โดยดังกลกลอน ก กา
กล่าวไว้ให้ถา
วะราอย่าได้รู้มลาย

๕๔๓๏ เปนที่อาจารย์จักทาย
แก่ศิษย์ทั้งหลาย
ให้จำให้เล่าอ่านเขียน

๕๔๔๏ ข้อหนึ่งจักให้มีเพียร
ว่าพึงเล่าเรียน
ได้สวดได้ร้องลำนำ

๕๔๕๏ จักได้มีใจเรียนจำ
ไม่พักเตือนทำ
จะให้ลำบากปากครู

๕๔๖๏ ยั่วใจอุบายยะไว้ดู
คือมารยาครู
จะปลุกจะปล้ำความเพียร

๕๔๗๏ เพื่อจักให้รู้จำเนียร
ในกิจเล่าเรียน
ทั้งนี้ก็เพราะเมตตา

๕๔๘๏ บางทีพลั้งหัตถ์วาจา
ตีด่านานา
ก็เพื่อจะให้เอาการ

๕๔๙๏ ลางบางศิษย์ร้ายสามานย์
ลางบางอาจารย์
ก็หยาบละเมิดเหลือควร

๕๕๐๏ กิจนี้วิปลาสแปรปรวน
บ่มิได้ทั้งมวน
จะเอาแตใครฝ่ายเดียว

๕๕๑๏ อาศัยแกใจบ่เฉลียว
ฉลาดในกลเดียว
คฤๅปลุกคฤๅปล้ำน้ำใจ

๕๕๒๏ โดยย่อสังเขปคำใน
ให้คิดข้อไข
ถ้าได้ก็ให้พึงจำ

/*74๕๕๓๏ กลกลอนกลอักษรทำ
ไม้ไล่ไพล่พลำ
บ่แท้บ่แม่นวรรคา

๕๕๔๏ อาศัยใช้คำ ก กา
ขืนปล้ำจำหา
หักเอาแต่ว่าได้ความ

๕๕๕๏ คำได้เคลื่อนคลุ้มบ่มีงาม
ผู้รู้แปลงตาม
อุบายยะไว้เป็นบุญ

๕๕๖๏ อย่าพึงตำเนียระใช่คุณ
กลเชื้อเจือกุล
อย่าทึบทำลายเมธา

๕๕๗๏ เป็นทำนองปราชโบรา
สืบส้างแสวงหา
ซึ่งสิ่งอันเป็นศุภผล

๕๕๘๏ พึงซ้ำพึงซ่อมโดยกล
โดยกิจกุศล
จงรู้ว่าคู่ควรทำ

๕๕๙๏ คฤๅว่าแก่นสารในคำ
ตราเป็นจำนำ
ในโลกยแท้อยู่ยืน

๕๖๐๏ เราท่านทั้งหลายบ่ฝืน
เอาตนขัดขืน
ให้ชีพให้อยู่ยง

๕๖๑๏ สังขารเที่ยงแท้ในปลง
บ่มิได้จักคง
ในโลกยชั่วกัลป์ปา

๕๖๒๏ ทารกผู้ใดแหล่มา
เล่าอ่านสารา
อันแกล้งจำนองจองทำ

๕๖๓๏ ได้รู้เพราะคุณแม่นยำ
ใหญ่ไปได้ทำ
กุศลผล..(ต้นฉบับลบเลือน)...

๕๖๔๏ จงทำโกศถาดให้ไป
บรโลกาไล
แก่ตูผู้สู่มรณา

/*75๕๖๕๏ ทดแทนข้าคุณธรรมดา
ตามคำบูรา
ประพฤติรู้คุณคน

๕๖๖๏ สิ้นสารกล่าวกลด้วยกล
อวยสวัสดิมงคล
แก่ผู้ที่ได้เล่าเรียน

๕๖๗๏ นฤทุกข์ณโศกในเพียร
ไภยโรคอย่าเบียน
จงเสร็จในศีลวิชา

๕๖๘๏ จงเจริญวรรณสุขพลา
อายุทีฆา
ประสิทธิเสร็จในพร ๚๛

๕๖๙ ร่ายสุภาพ๏ ยุตติดังนิยม
ในประถมมะสุบิน
เสร็จสิ้นสุดฉบับ
ตามตำรับเรื่องรู้
มาถวายพระผู้
เลิศหล้าหลักเมือง ๚๛
พระสุบิน ก กาเล่มนี้ เกล้ากระหม่อมออมี บุตรพระโหรา เอามาทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวาย ใต้ละอองธุลีพระบาทยุคัล ณ วันจันทร์ เดือนแปด แรมเจ็ดค่ำ จุลศักราชพันร้อยเจ็ดสิบเก้า ปีฉลูนพศก วสันตฤดู เมื่อเสด็จออกศุภเนษสะกรม เจริญพรหมวิหาร พาบริวารทั้งปวงสิ้น มาถือศีลขันตี ต้องประเพณีปางโพ้น เหมือนพระเตมีย์โน้น ล่วงแล้วครั้งหลัง ขอเดชะ ๚๛
๏ จบเสร็จนิเทศท้อง
สำบิน
ถวายพระจอมนรินทร์
เทพท้าว
ตามในพระไทถวิล
ปรารภ นั้นนา
ขอสวัสดิค่ำเช้า
แห่งเกล้า กระหม่อมมี ๚๛
คำชี้แจงในการตรวจสอบต้นฉบับเรื่องศรีสวัสดิ์วัด
ศรีสวัสดิ์วัด เป็นหนังสือแบบเรียนไทยโบราณ ซึ่งสอนจริยปฏิบัติแก่เด็กวัด แต่งขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น สันนิษฐานว่า ผู้แต่งคือนายมี หรือหมื่นพรหมสมพัตสร คนเดียวกับที่แต่งเรื่อง สุบิน ก กา และ เสือโค ก กา เนื้อหาเน้นเรื่องการอบรมความประพฤติของศิษย์วัด และสามเณร หนังสือเรื่องศรีสวัสดิ์วัดนี้ยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่มาก่อน
เอกสารสมุดไทยและสมุดฝรั่งเรื่อง ศรีสวัสดิ์วัด
เรื่องศรีสวัสดิ์วัด พบต้นฉบับทั้งเอกสารสมุดไทยและสมุดฝรั่ง เก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ ทั้งหมด ๕ เล่ม ดังนี้
เอกสารสมุดไทย เลขที่ ๓๗๙
สมุดไทยขาว เส้นหมึก
หมวดอักษรศาสตร์
เรื่องศรีสวัสดิวัด
ประวัติ หอสมุดซื้อเมื่อวันที่ ๑๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๕๐
เอกสารสมุดไทย เลขที่ ๓๘๑
สมุดไทยขาว เส้นหมึก
หมวดอักษรศาสตร์
เรื่อง ศรีสวัสดิวัตร
ประวัติ จ่าช่วงไฟประทีปวังกองแก้ว) มอบให้ พ.ศ. ๒๔๕๓
/*80เอกสารสมุดฝรั่ง เลขที่ ๗๐๑
สมุดฝรั่ง
หมวดวรรณคดี หมู่กลอนสวด
เรื่อง ศรีสวัสดิวัตร
ประวัติ หอสมุดฯ คัดจากฉบับของพระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษณ์) ให้เมื่อพ.ศ. ๒๔๕๑
เอกสารสมุดฝรั่ง เลขที่ ๗๑๒
สมุดฝรั่ง เส้นดินสอ
หมวดวรรณคดี
เรื่อง ศรีสวัสดิวัตร
ในการตรวจสอบชำระเรื่อง ศรีสวัสดิ์วัด เพื่อจัดพิมพ์เผยแพร่ครั้งนี้ ใช้เอกสารทั้งสมุดไทยและสมุดฝรั่งทั้งหมด ๕ ฉบับข้างต้นมาสอบทาน และได้อ้างอิงจากงานวิจัยเรื่อง ศรีสวัสดิ์วัด การศึกษาวิเคราะห์วรรณกรรมท้องถิ่น ของ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ภูมิจิต เรืองเดช ศูนย์วัฒนธรรมอีสานใต้ มหาวิทยาลัยราชภัฏบุรีรัมย์ เมื่อพุทธศักราช ๒๕๔๓ เพื่อให้การตรวจสอบชำระครั้งนี้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น
ศรีสวัสดิ์วัด
ศรีสวัสดิ์วัด เป็นตำราสอนจริยปฏิบัติในระบบการศึกษาไทยโบราณ เดิมมีผู้สันนิษฐานว่าเป็นวรรณกรรมท้องถิ่นอีสาน แต่เมื่อสอบทานจากเอกสารต้นฉบับสมุดไทยและสมุดฝรั่งแล้วพบว่า เรื่องดังกล่าวน่าจะเป็นวรรณกรรมภาคกลาง และแต่งโดยกวีคนสำคัญในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น คือ นายมี หรือ หมื่นพรหมสมพัตสร ดังมีหลักฐานแสดงในคำประพันธ์ท้ายเรื่อง คือ
/*81๏ เราแต่งแจ้งนามนายมี
รูปพรรณอันดี
เหมือนหนึ่งมะพร้าวจาวทอง

๏ เปลือกนอกพอกอยู่ดูหมอง
ในตรึกนึกตรอง
พิลึกวิไลในการ

ดังนั้น จึงเป็นข้อสันนิษฐานว่า เรื่องศรีสวัสดิ์วัด น่าจะเป็นวรรณกรรมภาคกลาง ก่อนที่จะแพร่กระจายไปยังท้องถิ่นต่าง ๆ
เนื้อหาของศรีสวัสดิ์วัด กล่าวถึงหน้าที่ของสามเณรและเด็กวัด ที่พึงปฏิบัติต่อตนเองและต่อพระสงฆ์ผู้เป็นอาจารย์ บางตอนนำนิทานจากธรรมบทมาเป็นตัวอย่างประกอบ ที่สำคัญคือ เป็นหนังสือสะท้อนวิถีสังคมและระบบการศึกษาในวัดไว้หลายด้าน เช่น กิจวัตรประจำวันของศิษย์วัดคือ การพายเรือบิณฑบาต ซึ่งการบิณฑบาตโดยเรือนี้ แสดงให้เห็นว่าเรื่องนี้เป็นวัฒนธรรมของชาวบ้านภาคกลางอย่างชัดเจน คือ
๏ ศิษย์พร้อมหัวท้าย

ช่วยกันพุ้ยพาย
อย่าทำหละหลวม
เมื่อเข้ารับบาตร
คัดวาดอย่ากรวม
อย่าเกยเสยสรวม
เรือสงฆ์เพื่อนกัน
๏ ประเทียบเรียบร้อย

อย่ามัวชม้อย
เขม้นเล่นตา
เขาจะว่าโลน
จะโพนทะนา
เขาสาปน้ำหน้า
พากันอดตาย
กิจวัตรและข้อควรปฏิบัติของสามเณร และศิษย์วัดที่กล่าวถึงในเรื่องนี้ หลายประเด็นเป็นสิ่งที่ผู้เป็นฆราวาสก็ควรนำไปปฏิบัติ เพื่อความเจริญรุ่งเรืองในชีวิต ดังนี้
๏ เจ้าจงมานะเรียน
หมั่นขีดเขียนในสารา
เมื่อน้อยเรียนวิชา
ธรรมเนียมมาแต่โบราณ
๏ ครั้นใหญ่ให้หาทรัพย์
ควรคำนับเป็นแก่นสาร
เร่งเรียนวิชาการ
จงทรมานกายและใจ
/*82คำสอนในเรื่องศรีสวัสดิ์วัดมีเนื้อหาที่ดีและเหมาะสมแก่เด็ก หนังสือแบบเรียนภาษาไทยระดับประถมศึกษาของกระทรวงศึกษาธิการเคยนำตัวอย่างคำประพันธ์บางตอนมาบรรจุเป็นแบบเรียน เช่น
๏ วิชาเหมือนสินค้า
อันมีค่าอยู่เมืองไกล
ต้องยากลำบากไป
จึงจะได้วิชามา
๏ จงตั้งเอากายเจ้า
เป็นสำเภาอันโสภา
ความเพียรเป็นโยธา
แขนซ้ายขวาเป็นเสาใบ
ศรีสวัสดิ์วัด แต่งด้วยคำประพันธ์ประเภทกาพย์ ประกอบด้วยกาพย์ยานี ๑๑ กาพย์ฉบัง ๑๖ และกาพย์สุรางคนางค์ ๒๘ คำประพันธ์ยานี ๑๑ ตอนต้นเรื่องมีลักษณะคล้ายกับอินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑ ซึ่งรูปแบบฉันทลักษณ์ดังกล่าวได้รับความนิยมในยุครัตนโกสินทร์ตอนต้น ส่วนสำนวนโวหารผู้แต่งเลือกใช้คำเข้าใจง่าย เพื่อให้เหมาะกับผู้เรียนซึ่งอยู่ในวัยเด็ก
นายมี หรือหมื่นพรหมสมพัตสร เป็นกวีที่มีชื่อเสียงผู้หนึ่งในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้สร้างสรรค์ผลงานวรรณคดีไว้หลายเรื่อง ที่สำคัญ ได้แก่ นิราศเดือน นิราศสุพรรณ นิราศพระแท่นดงรัง เป็นต้น นอกจากผลงานกวีนิพนธ์แล้ว นายมียังได้แต่งตำราเรียนภาษาไทย ได้แก่ สุบิน ก กา เสือโค ก กา และศรีสวัสดิ์วัด นายมีจึงเป็นกวีที่มีคุณสมบัติของความเป็นครู ซึ่งเห็นคุณค่าของพุทธิศึกษาและจริยศึกษา และได้พยายามสร้างสรรค์ผลงานให้เป็นที่ประจักษ์ โดยเฉพาะ ศรีสวัสดิ์วัด เป็นหนังสือที่มุ่งสอนจริยธรรมแก่ศิษย์ที่อยู่ในวัยศึกษาเล่าเรียน ผลงานแบบเรียนดังกล่าวสะท้อนถึงอุดมคติของผู้แต่งว่า เป็นผู้ที่มีความมุ่งมั่นที่จะให้กุลบุตรไทยมีความรู้ควบคู่กับคุณธรรม อันจะทำให้สังคมไทยมีความเจริญก้าวหน้า และสงบร่มเย็น นับเป็นคุณปการยิ่งใหญ่ที่ผู้แต่งมีต่อสังคมไทย
ศรีสวัสดิ์วัด
/*83๏ ๑๑ ๏
๑๏ ขอน้อมประนมหัตถ์
รัตนตรัยชุดาญาณ
นบนิ้วพระอาจารย์
พระชนกแลชนนี
๒๏ ขอคุณประมูลมวล
พรพิพัฒน์สวัสดี
สิริสุขกระเษมศรี
บริวารนานา
๓๏ ขอคิดประดิษฐ์คำ
มธุรสสารา
ไว้สืบพระศาสนา
ปรโลกยเล็งยล
๔๏ เป็นสารสุภาษิต
วรกิจจสืบกล
กุลบุตรที่ปุถุชน
ปฏิสนทนานัย
๕๏ จักได้ประพฤติตาม
ลิขิตเรื่องประดับสมัย
ทุกข์สุขประเภทภัย
ก็จะแจ้งประจักษ์ความ
๖๏ ชื่อศรีสวัสดิ์วัด
อนุญาตประญัตินาม
ขอให้เจริญงาม
ยุติชั่วพุทธันดร
๗๏ ขอคุณพระไตรรั-
ตนเจ้าสโมสร
ปกครองลิขิตกลอน
วรวัฒนาการ
๘๏ ขอเทพยเจ้า
ทั่วโลกยช่วยพยาบาล
เชิญสิงสถิตศาล
อนุเคราะห์ประจำเรียง
๙๏ ขอเดชะภินิหาร
อธิษฐานประกาศเสียง
ด้วยสัตยประเดียง
สิทธิเมอย่าเปรปรวน ฯ
/*84๏ ๒๘ ชื่อกาพย์สุวรรณมาลา ๏
๑๐๏ ดูรากุมาร

จงมาเล่าอ่าน
ในสารทั้งมวล
ไว้สั่งสอนใจ
อย่าได้เรรวน
ถ้อยคำน้ำนวล
แต่ล้วนคำครู
๑๑๏ จำไว้ให้แน่

อย่าเบือนเชือนแช
เกลื่อนกลบลบหลู่
เร่งพิจารณา
ปากว่าตาดู
อย่าทำพร่ำพรู
หูฟังตั้งใจ
๑๒๏ อย่าฟังแต่กลอน

จงจำคำสอน
อย่างงหลงใหล
อย่าทำซุกชน
เล่ห์กลโหดไร้
เล่าเรียนอะไร
เอาแต่ใจเอง
๑๓๏ มาอยู่กับครู

ไม่เล่าเรียนรู้
ดีแต่โฉงเฉง
ครูสอนเช้าค่ำ
ไม่จำยำเกรง
เป็นคนหลงเอง
เอาแต่สบาย
๑๔๏ เวลาขบฉัน

กับปีย์จังหัน
ไม่หาถวาย
น้ำใช้น้ำฉัน
สารพันดูดาย
จนเที่ยงจนสาย
มิใคร่นำพา
๑๕๏ เที่ยวไปไม่อยู่

ต่อไก่ไล่หมู
วิ่งไปวิ่งมา
หนังสือทิ้งไว้
มิได้ศึกษา
ก ข ก กา
เลอะเข้าหากัน
๑๖๏ ไม่เรียนเขียนอ่าน

ครูบาว่าขาน
ไม่จำสำคัญ
ครูไล่หนังสือ
ดึงดื้อดุดัน
ครูขู่ตีรัน
ลงทำหน้าเซียว
๑๗๏ ครูกักตัวไว้

ไปไหนไม่ได้
แลดูไม้เรียว
คิดอ่านมารยา
ลาไปขี้เยี่ยว
แกล้งคิดบิดเบี้ยว
บ่ายเบือนเชือนแช
๑๘๏ ครูรู้ครูตี

คอยได้ท่วงที
หนีไปฟ้องแม่
นินทาอาจารย์
ท่านพาลรังแก
ขี้อ่อนขี้แก่
เล่าให้แม่ฟัง
๑๙๏ เอาแต่ความชั่ว

ยกใส่โทษขรัว
กล่าวร้ายภายหลัง
ปะพ่อแม่ดี
เขามิอินัง
พาตัวเก้กัง
มาส่งอาจารย์
๒๐๏ ตีกันวุ่นวาย

แช่งให้ครูตาย
จะได้ไปบ้าน
ลางแห่งพ่อแม่
ฟังแต่กุมาร
กล่าวโทษอาจารย์
เชื่อถือว่าจริง
/*85๒๑๏ ไปไว้ครูอื่น

เป็นคนบ้องตื้น
ไม่ตรึกนึกกริ่ง
ปะครูตีรัน
ลูกก็พันสุงสิง
พากันยุ่งยิ่ง
เร่วัดซัดไป
๒๒๏ นับครูไม่ถ้วน

ลูกเจ้ากระบวน
เกิดกวนน้ำใจ
ขนเอาแต่โง่
จนโตโต้งใหญ่
เขามักว่าไว้
โง่สำหรับวัด
๒๓๏ ปะครูโล้เล้

ลูกศิษย์เกเร
ไปไหนไม่ขัด
ครูพาลศิษย์พาล
ไม่ทานไม่ทัด
เที่ยวตามถนัด
ไม่ขัดน้ำใจ
๒๔๏ อยู่จนโตโต้ง

บวชเป็นเณรโค่ง
ไม่เกรงกลัวใคร
กินแต่เข้าค่ำ
ทำกรรมลักไก่
ไก่หือไม่ได้
ลักกินสิ้นเตียน
๒๕๏ กลายเป็นหัวไม้

ใครว่าขัดใจ
สร้างไม้ตีเศียร
สี่เหลี่ยมแปดเหลี่ยม
ถือแอบแนบเนียน
เที่ยวไล่เบียดเบียน
สงฆ์เถรเณรชี
๒๖๏ ท่านเป็นนักปราชญ์

เทศน์ได้กระจาด
เครื่องกัณฑ์อันดี
คอยวิ่งชิงฉวย
กล้วยส้มอันมี
ราวกับพวกผี
เปตรวิ่งชิงกิน
๒๗๏ เห็นศิษย์ท่านงาม

ติดต้อยห้อยตาม
เหมือนควายได้กลิ่น
ปราศรัยไค้แคะ
และโลมโฉมฉิน
ถ้าเด็กไม่ยิน
เดือดดิ้นด่าทอ
๒๘๏ คบเพื่อนเกลื่อนไป

ดูหนังดอกไม้
ตามกันสอสอ
ตีเขาจับได้
เอาค่าใส่คอ
ร้อนถึงแม่พ่อ
ครูบาอาจารย์
๒๙๏ เขาจับตัวไป

ขนฟืนลากไม้
ได้ความรำคาญ
สาระพาเฮโล
ล่ามโซ่ประจาน
เพราะตนคนพาล
ไม่จำคำครู
๓๐๏ ถึงโดยหลบได้

เขาไม่จับไป
ก็ไม่เฟื่องฟู
ครั้นสึกออกไป
ตนไม่เรียนรู้
อัปยศอดสู
เพื่อนบ้านเรือนตน
๓๑๏ ถึงรูปตนงาม

สูงศักดิ์วงศ์นาม
ไม่รู้เทียมคน
จะพายศศักดิ์
สูญจากสกนธ์
เพราะตนมืดมน
จนใจไปเอง
๓๒๏ คิดผิดเป็นชอบ

ไม่สมประกอบ
เป็นคนเส็งเครง
สูบฝิ่นกินเหล้า
ถือเผ่านักเลง
ชมแต่ตนเอง
เหมือนหนึ่งไส้เดือน
/*86๓๓๏ ปลอกปลิ้นลิ้นล่อ

ขี้หกกฉ้อ
ไม่มีใครเหมือน
ทรัพย์สินแม่พ่อ
ไม่หลอติดเรือน
ลักไปสู่เพื่อน
ไขว้เขวจำนำ
๓๔๏ พ่อแม่สอนสั่ง

ขึ้นเสียงเถียงดัง
กลับพูดแดกตำ
ตีขลุมคุมเหง
ไม่เกรงบาปกรรม
เหล่าเผ่าโกลำ
เสียทีเกิดมา
๓๕๏ เสียแรงพ่อแม่

ฟูมฟักอักแอ
พิทักษ์รักษา
เอาแต่น้ำใจ
มิได้พึ่งพา
ไม่รู้จักว่า
บาปกรรมฉันใด
๓๖๏ เสียแรงมาอยู่

ในสำนักครู
ท่านรู้วินัย
เหมือนอยู่ใกล้เกลือ
ให้เนื้อเน่าไป
เหมือนกบอยู่ใต้
ดอกอุบลบาน
๓๗๏ ห่อนรู้จักรส

เกสรบัวสด
รสอันหอมหวาน
นี่แลสูเจ้า
ทั้งหลายได้อ่าน
เช่นนี้สาธารณ์
อย่าได้ถือเอา
๓๘๏ ชั่วหน้าชั่วนี้

บได้มีดี
แต่เท่าไข่เหา
บาปกรรมทำไว้
ตามตนกลเงา
เจ้าอย่าโฉดเขลา
เหมือนคำร่ำมา ฯ
๏ ๑๑ ชื่อกาพย์สารวิลาสินี ๏
๓๙๏ เจ้าจงมานะเรียน
หมั่นขีดเขียนในสารา
เมื่อน้อยเรียนวิชา
ธรรมเนียมมาแต่โบราณ
๔๐๏ ครั้นใหญ่ให้หาทรัพย์
ควรคำนับเป็นแก่นสาร
เร่งเรียนวิชาการ
จงทรมานกายแลใจ
๔๑๏ วิชาเหมือนสินค้า
อันมีค่าอยู่เมืองไกล
ต้องยากลำบากไป
จึงจะได้วิชามา
๔๒๏ จงตั้งเอากายเจ้า
เป็นสำเภาอันโสภา
ความเพียรเป็นโยธา
แขนซ้ายขวาเป็นเสาใบ
๔๓๏ นิ้วเป็นสายระยาง
สองเท้าต่างสมอใหม่
ปากเป็นนายงานไป
อัชฌาสัยเป็นเสบียง
/*87๔๔๏ สติเป็นหางเสือ
ถือท้ายเรือไว้ให้เที่ยง
ถือไว้อย่าให้เอียง
ตัดแล่นเลี่ยงข้ามคงคา
๔๕๏ ปัญญาเป็นกล้องแก้ว
ส่องดูแถวแนวหินผา
เจ้าจงเอาหูตา
เป็นล้าต้าฟังดูลม
๔๖๏ ขี้เกียจคฤๅปลาร้าย
มากล้ำกรายให้เรือจม
เอาใจเป็นปืนคม
ยิงระดมให้จมไป
๔๗๏ จึงจะไปได้สินค้ามา
คือวิชาอันพิสมัย
เจ้าจงตั้งจิตใจ
อย่าได้คร้านการวิชา
๔๘๏ อดเปรี้ยวได้กินหวาน
เอาอย่างท่านพระครูบา
สู้ยากพากเพียรมา
หลายวสาอุส่าห์เพียร
๔๙๏ สู้ยากลำบากกาย
ไม่เหนื่อยหน่ายในเล่าเรียน
ท่านรู้กว่าเล่มเกวียน
ท่านยังเวียนดูบาลี
๕๐๏ รุ่งรางครองจีวร
ภิกขาจรจากกุฎี
ฉันแล้วจับคัมภีร์
อยู่กับที่เอนอิงกาย
๕๑๏ อุส่าห์บอกบาลี
แก่พระสมีเณรทั้งหลาย
จนเที่ยงจึงเคลื่อนคลาย
เพลแล้วบ่ายลงชายตา
๕๒๏ ซ้ำสอนกระหัสถ์เณร
เล่าสูตรเกณฑ์ทั้งซ้ายขวา
ครั้นค่ำย่ำเวลา
ไม่นิทรากว่าสองยาม
๕๓๏ ตามไฟไว้ข้างที่
ดูบาลีแปลเนื้อความ
บางที่พระมีนาม
ไปเทศน์ตามเขานิมนต์
๕๔๏ ใกล้ไกลมิได้ขัด
ประนิบัติตามทศพล
เที่ยวสอนประชาชน
บำเพ็ญผลโพธิญาณ
๕๕๏ เจ้าไทท่านอดเหนียว
คืออดเปรี้ยวได้กินหวาน
สู้ยากทรมาน
หมายนิพพานนั้นฝ่ายเดียว
/*88๕๖๏ นี่แลเจ้าจงดู
อย่างพระครูอันปราดเปรียว
ความเพียรท่านมากเจียว
จึงเชี่ยวชาญการบาลี
๕๗๏ เหมือนหนึ่งสุริยัน
เมื่อกลางวันเที่ยงรัศมี
ส่องแสงแจ้งธาตรี
ตัวเจ้านี้เหมือนอุทัย
๕๘๏ แม้นเจ้าหมั่นเล่าเรียน
ตั้งพากเพียรตะบึงไป
ทรมานซึ่งจิตใจ
ใหญ่จะได้เหมือนพระครู
๕๙๏ เมื่อแรกเรียนแลเจ้า
ให้ง่วงเหงาเกาหัวหู
มืดมัวทั่วชมพู
ครั้นรู้เข้าเบาใจตน
๖๐๏ เหมือนกินอ้อยเบื้องปลาย
กัดลามไล่ไปถึงต้น
เมื่อแรกจืดเจือปน
ครั้นถึงต้นหวานเพลิดเพลิน
๖๑๏ เหมือนกันนั่นแลเจ้า
จงถือเอาอย่าห่างเหิน
เล่าเรียนอย่าละเมิน
จะเพลิดเพลินในวิชา
๖๒๏ เจ้าอย่าทำโหดหืน
เรียนตื้นตื้นแล้วร้างรา
ขุดบ่อล่อคงคา
จงอุส่าห์ขุดลงไป
๖๓๏ ตื้นตื้นน้ำไม่มี
ต่อถึงที่น้ำจึงไหล
ตักกินสำราญใจ
ก็อาศรัยแก่ความเพียร
๖๔๏ ถึงว่าปัญญาดี
มิได้มีความเพียรเรียน
ดีแต่เที่ยวแวะเวียน
ไม่หมั่นเพียรเรียนวิชา
๖๕๏ ที่ไหนจะได้รู้
ถือว่ากูมีปัญญา
ถึงเที่ยวจำเขามา
ถึงว่ารู้ไม่สู้ดี
๖๖๏ ความรู้เหมือนแก้วแหวน
ท่านหวงแหนแสนทวี
แม้นใครความเพียรมี
ตั้งภักดีไหว้บูชา
๖๗๏ ท่านจึงจะบอกให้
เป็นนิสัยสืบสืบมา
แต่ครั้งพระจักรา
เป็นรามาเจ้าธานี
/*89๖๘๏ ไปเรียนแผลงธนู
ด้วยพราหมณ์ครูผู้มนตรี
ชื่อขมังธนูดี
คือบิดากุขันธ์พราหมณ์
๖๙๏ นารายณ์ต้องนบนอบ
ครูจึงมอบวิชางาม
แม้นมิคำรพนาม
พราหมณ์ไม่บอกวิชาชาญ
๗๐๏ เยี่ยงอย่างใช่เท่านี้
เรื่องบาลีก็วิถาร
อมอำวิชาการ
ชื่อภูบาลท้าวอุเทน
๗๑๏ หน่อเนื้อกระษัตรา
มีวิชาอันจัดเจน
ร่ายมนตร์ประกาศเกณฑ์
เรียกคเชนทร์ดังจินดา
๗๒๏ ท้าวจัณฑประโชติ
หวังประโยชน์ในมนตรา
ใช้กลยกโยธา
จับพญาอุเทนไป
๗๓๏ อยากได้ในวิชา
จะเข่นฆ่าก็อาลัย
ตรัสกับอุเทนไท
เรานี้ไซร้ใคร่เรียนมนตร์
๗๔๏ อุเทนทูลสนอง
พระคิดปองวิชากล
แม้นท้าวไม่ถือตน
จะเรียนมนตร์ต้องนบครู
๗๕๏ ท้าวจัณฑประโชติ
ทรงพิโรธเร่งอดสู
ว่าท่านอำความรู้
ท่านจะสู้มรณา
๗๖๏ แม้นท่านบอกมนตร์ให้
จะปล่อยไปไม่สังขาร์
อุเทนตอบบัญชา
ไม่วันทาไม่บอกมนตร์
๗๗๏ จะฆ่าก็จงฆ่า
จะก้มหน้าสู้เสียชนม์
ผู้ดีมีฤๅจน
ยอมตนไหว้จึงได้เรียน
๗๘๏ นี่แลเจ้าทั้งหลาย
จงขวนขวายตั้งพากเพียร
นบครูให้แนบเนียน
จึงเรียนได้วิชาดี
๗๙๏ เจ้าเป็นชาติเชื้อชาย
ความละอายเจ้าจงมี
ความรู้ชูราศี
เป็นสัตรีรูปเป็นทรัพย์
/*90๘๐๏ ชาติชายถึงรูปงาม
วิชาทรามก็ตกอับ
เป็นคนตกฦกลับ
ใครจะนับว่าตนดี
๏ เหมือนหนึ่งดอกชะบา
เห็นต้องตาก็แต่สี
กลิ่นอายมิได้มี
เหมือนคนที่วิชาทราม
๘๒๏ อบเชยรากฝังดิน
มีกลิ่นหอมย่อมฦๅนาม
เหมือนคนรูปไม่งาม
มีความรู้ชูศรีตน
๘๓๏ วิชาอย่าสงสัย
เรียนไว้ได้จะให้ผล
สำหรับแก้อับจน
จะรอดตนด้วยวิชา
๘๔๏ รู้ใดให้รู้แท้
อย่ารู้แต่งูงูปลาปลา
รู้แท้อย่าสงกา
ไปเบื้องหน้าจะเห็นคุณ
๘๕๏ ความรู้นี้คู่ยาก
ได้เลี้ยงปากเป็นต้นทุน
ถึงโดยจะสถุล
บุญตนน้อยเป็นพิการ
๘๖๏ คงมีซึ่งศิษย์หา
จะนับหน้าเป็นอาจารย์
จะค่อยได้สำราญ
เหมือนนิทานมะหะลี
๘๗๏ ตาบอดมีความรู้
หมู่กระษัตริย์ธิบดี
ทั่วทั้งไพศาลี
เข้ามาเพียรเรียนวิชา
๘๘๏ อีกมุขหนึ่งนายเปลี้ย
เป็นคนเสียเข่าแข้งขา
ถัดอยู่กับสุธา
มีวิชาดีดกรวดดี
๘๙๏ มือแม่นเหมือนใจคิด
ดีดไม่ผิดเลยสักที
ดีดใบไม้ให้รอยมี
เป็นรูปหมีเม่นโคควาย
๙๐๏ เด็กเด็กชอบใจชม
ให้ขนมของทั้งหลาย
นายเปลี้ยได้เลี้ยงกาย
ด้วยลายมือดีดให้ดู
๙๑๏ ทราบถึงกระษัตรา
ด้วยวิชาอันเฟื่องฟู
ตั้งเป็นราชครู
ด้วยความรู้อันจัดเจน
/*91๙๒๏ นี่แลเจ้ากุมาร
วิชาการยกเป็นเกณฑ์
ศิษย์วัดแลเณรเถร
ถือเป็นครูรู้จงจำ
๙๓๏ เรียนได้อย่าละเสีย
เรื่องบายเปลี้ยอย่าลืมคำ
เรียนได้ให้แม่นยำ
บ่นร่ำซ้ำให้ชำนาญ
๙๔๏ นั่งนอนแลยืนเดิน
อย่าละเมินวิชาการ
ตรึกไว้ในสันดาน
จะเชี่ยวชาญด้วยตรึกตรอง
๙๕๏ หนังสือภาษาไทย
สอนกันได้ดั่งใจปอง
เจ๊กแขกแปลกทำนอง
เรียนรู้ต้องจ้างออนครู
๙๖๏ ต้องคิดเงินเดือนให้
เงินเป็ดไก่เหล้าเข้าหมู
นี่เจ้ามาเรียนรู้
กับพระครูผู้สังวร
๙๗๏ มิได้เสียสินจ้าง
ท่านบ่ร้างสู้สั่งสอน
ลางศิษย์นั้นมารดร
ทุนรอนนั้นพันธุ์มั่งมี
๙๘๏ ศรัทธามีแตใจ
ลูกฝากไว้ส่งกัปปีย์
พอคุ้มทุนพระชี
บ้างตระหนี่มิใคร่มา
๙๙๏ ลางคนจนจริงจริง
ทิ้งลูกไว้กับครูบา
ตัวไปเที่ยวขายค้า
ครูต้องหามาเลี้ยงดู
๑๐๐๏ เทศน์ได้พอยังชั่ว
ค่อยเบาตัวท่านขรัวครู
หาไม่ก็เจ้ากู
เป็นเจ้าสู้บินฑบาตมา
๑๐๑๏ ได้น้อยค่อยออมฉัน
สู้อดกลั้นเผื่อศิษย์หา
มาอยู่กับครูบา
เรียนวิชาครูเปลืองทุน
๑๐๒๏ หาไหนได้เช่นนี้
เหมือนพระชีผู้มีคุณ
ใจท่านมั่นหมายบุญ
การุณย์เจ้าดังเผ่าปราณ
๑๐๓๏ แม้นเจ้าไปหัดปรือ
เรียนหนังสือพวกโรงศาล
กว่าจะรู้ชำนาญ
เขาใช้งานไม่มีเบา
/*92๑๐๔๏ ให้แบกสมุดเข้าวัง
เดินตามหลังดังข้าเขา
พินอบทำพิเทา
ต้องเอาใจดังนายมุล
๑๐๕๏ ถือชุดถือกล้องล่วม
กินนอนร่วมลูกสถุล
หยาบช้าล้วนทารุณ
ต่อยกันวุ่นกับข้าไท
๑๐๖๏ กินกริบกินกรอบกรัง
จะนอนนั่งไม่ผ่องใส
ลูกเมียของครูใช้
ทุกสิ่งไปได้รำคาญ
๑๐๗๏ ถึงว่าปัญญาตี
รู้วิธีพวกโรงศาล
แต่หากนิสัยพาล
เป็นมารยาพิรากล
๑๐๘๏ เบียดเบียนลูกความกิน
พูดปลอกปลิ้นลิ้นลาวน
ล่อนล่อนพอเลี้ยงตน
เห็นแต่ผลประจุบัน
๑๐๙๏ อดีตอนาคต
มืดมัวหมดด้วยโมหันธ์
รู้แต่เบียดเบียนกัน
ไม่รู้ชั้นเชิงบาปบุญ
๑๑๐๏ ไม่เหมือนหนึ่งอยู่วัด
ปรนนิบัติสงฆคุณ
ไปอยู่ศาลลูกขุน
นั้นมีคุณแต่เลี้ยงตน
๑๑๑๏ ไม่เห็นภัยข้างหน้า
เมื่อหลับตาตายวายชนม์
มิได้เป็นภัพผล
สิ้นบุญตนก็สูญกัน
๑๑๒๏ มาอยู่วัดนี้โสตถิ์
รู้คุณโทษทุกสิ่งสรรพ์
อนาคตปัจจุบัน
อดีตนั้นก็เป็นคุณ
๑๑๓๏ แจ้งความสามประเภท
จงแจ้งเหตุอย่าหวนหุน
พระชีนี้ใจบุญ
มีพระคุณล้นคณนา
๑๑๔๏ ชาวเจ้ามาอยู่ด้วย
ท่านก็ช่วยเลี้ยงรักษา
พระผู้ทรงศีลา
บุตรภรรยาท่านไม่มี
๑๑๕๏ ไม่เหมือนหนึ่งโรงศาล
ลูกเมียท่านวานจู้จี้
เจ้าอยู่กับพระชี
กินนอนมีแต่เพื่อนกัน
/*93๑๑๖๏ ลูกทาสนั้นไม่มี
ล้วนแต่ดีมีเผ่าพันธุ์
ถึงโดยจะเดียดฉัน
ชกด่ากันไม่เจ็บใจ
๑๑๗๏ ไม่เหมือนหนึ่งข้าด่า
หนึ่งนั้นหนาพระครูไท
ไปฉันไปเทศน์ไหน
เจ้าตามไปก็ดูงาม
๑๑๘๏ หน้าตามีราศี
เป็นที่รักน่าทักถาม
จะเดินถือพัดตาม
ฤๅถือย่ามแบกคัมภีร์
๑๑๙๏ สมรูปเจ้าน้อยน้อย
เดินต้อยต้อยตามพระชี
ใครเห็นก็ปรานี
ชมว่าดีน่าเอ็นดู
๑๒๐๏ บิดามารดาเจ้า
จึงได้เอามาฝากครู
หวังใจให้เฟื่องฟู
ให้เรียนรู้ในพระชี
๑๒๑๏ หมายใจจะได้พึ่ง
อย่าดื้อดึงให้ท่านตี
ทำดีท่านก็ดี
เหมือนฤๅษีเธอเลี้ยงลิง
๑๒๒๏ ด้วยเจ้าเยาว์กุมาร
มีสันดานพาลสุงสิง
ไม่ดีท่านตีจริง
ท่านยิ่งนิ่งยิ่งหนักไป
๑๒๓๏ มิตีก็จำตี
ด้วยปรานีมีอาลัย
เจ้าอย่าได้น้อยใจ
โกรธเจ้าไทว่าด่าตี
๏ ชื่อกาพย์ฉันทฉบำ ๏
๑๒๔๏ เป็นธรรมดาอาจารีย์
ทั่วโลกย์อันมี
อาญานั้นต่างต่างกัน

๑๒๕๏ กระษัตริย์ต้องมีราชทัณฑ์
เฆี่ยนฆ่าตีรัน
เช่นนั้นจึงไม่อันตราย

๑๒๖๏ นายม้าย่อมมีแส้หวาย
นายเกวียนโคควาย
อาญากระตักติดมือ

/*94๑๒๗๏ แม้นไม่ข่มขี่หัดปรือ
ตามใจแล้วคือ
แกล้งชังจะให้เสียปราณ

๑๒๘๏ ธรรมเนียมมีแต่โบราณ
เล่าเป็นนิทาน
ทำนุกทำเนียบอาญา

๑๒๙๏ ป่างหลังยังมีสิทธา
อยู่ในศาลา
สถิตประเทศอารัญ

๑๓๐๏ กระษัตริย์เคยมาอภิวันท์
แต่พระนักธรรม์
เลี้ยงลิงกำพร้าทะโมน

๑๓๑๏ ลิงนั้นมันแสนเหลือโลน
เต้นโดดโลดโผน
เข้าแย่งเข้ายื้อโยคี

๑๓๒๏ นักสิทธ์สั่งสอนต้อนตี
ทำโทษแต่ละที
แทบม้วยไม่เข็ดเหลือลิง

๑๓๓๏ แม้นเห็นสีกากล้าจริง
ไล่ยุดฉุดชิง
จับติ่งจับเต้าจาวตาล

๑๓๔๏ วันหนึ่งกระษัตริย์สำราญ
พาพลบริพาร
มาสู่สถานกุฎี

๑๓๕๏ ลิงนั้นเข้าพันฤๅษี
เล่นโลนกระลึ
เข้าจี้เข้าไชไปมา

๑๓๖๏ นักสิทธ์คิดแค้นแสนสา
ทำโทษแก่วา
นเรศบได้สมประดี

๑๓๗๏ กระษัตริย์ทัดทานฤๅษี
ไม่ถือขันตี
ดังฤๅมาตีวานร

๑๓๘๏ ดาบสตอบพจน์ถวายพร
รูปนี้สั่งสอน
จะให้มันดีบ่มิดี

/*95๑๓๙๏ กระษัตริย์ตอบอรรถฤๅษี
ชาติลิงย่อมมี
จริตนั้นติดโลนเอง

๑๔๐๏ บ่มิควรจะปราบให้เกรง
ทำโทษอลเวง
ชาติลิงบ่หายลุกลน

๑๔๑๏ ข้าบาทราธนานิมนต์
ขอสัตย์ทัณฑ์บน
อย่าได้ทำต่อก่อกรรม

๑๔๒๏ นักสิทธ์ตอบกิจสนองคำ
มิให้รูปทำ
ข้อนั้นจะเป็นไรมี

๑๔๓๏ รูปขอบพิตรด้วยดี
ราชทัณฑ์ฆ่าตี
บพิตรอย่าทำสืบไป

๑๔๔๏ ดังนี้จะได้ฤๅไฉน
บพิตรอดใจ
รูปนี้จะถือขันตี

๑๔๕๏ กระษัตริย์รับคำฤๅษี
คืนเข้าธานี
บ่ได้จะมีอาญา

๑๔๖๏ ฤๅษีอยู่ที่ศาลา
จำเริญเมตตา
ขันตีอดใจไม่เริง

๑๔๗๏ ลิงยิ่งคะนองลองเชิง
แย่งกุฎีเปิง
อีเลิ้งหม้อพิงทิ้งทอย

๑๔๘๏ ย่ามพัดกัดเป็นริ้วรอย
บ่ห่อนหย่อนถอย
พยศยิ่งกว่าก่อนมา

๑๔๙๏ เห็นพระนักสิทธ์ภาวนา
โดดดึงชฎา
มือคว้าตะครุบลูกประคำ

๑๕๐๏ เห็นขนรักแร้แหย่คลำ
ถอนทึ้งขยำ
ขยุ้มขยี้ตามคะนอง

/*96๑๕๑๏ ดาบสอดใจไม่หมอง
เคร่งขันตีครอง
สติบ่ได้ไหวติง

๑๕๒๏ มิได้ทำโทษโกรธลิง
อดใจได้จริง
นั่งนิงดั่งสิงขรคง

๑๕๓๏ ป่างจอมขัตติยสุริย์วงศ์
ตั้งแต่พระองค์
รับคำตั้งมั่นขันตี

๑๕๔๏ ชาวเมืองเคืองแค้นแสนทวี
เกิดฆ่าราคี
ที่ขลาดก็หนีซบซอน

๑๕๕๏ ที่กล้าร่าเริงฟันฟอน
คบพวกเพื่อนจร
เที่ยวปล้นสะดมวิ่งราว

๑๕๖๏ เจ้าชู้คบเพื่อนเกลื่อนฉาว
ไล่ยุดฉุดสาว
ลูกเขาเมียเขาขืนทำ

๑๕๗๏ ชาวกรุงยุ่งยับระยำ
ร้องฎีกากรรม
กระษัตริย์บ่ได้ไยดี

๑๕๘๏ เหล่าพวกคนร้ายได้ที
ยิ่งสำทับทวี
บ่ได้จะมีเกรงภัย

๑๕๙๏ ลอยชายเข้าวังท้าวไท
ห้ามแหนนางใน
เข้ากอดเข้ากวนยวนยี

๑๖๐๏ กระษัตริย์ขัดแค้นแสนทวี
ไปหาฤๅษี
แล้วแจ้งคดีโดยจง

๑๖๑๏ ขันตีข้านี้บมิคง
ขอคืนพระองค์
ข้านี้มิอาจจำเริญ

๑๖๒๏ นักสิทธ์ว่าท่านยับเยิน
รูปปากคอเลิน
ทั้งนี้ก็เพราะขันตี

/*97๑๖๓๏ บพิตรไม่เชื่อรูปดี
ทำผิดวิถี
ขันตีขันแตกขันตาย

๑๖๔๏ ใจดีผีเข้าฤๅวาย
คลั่งคลุ้มบคลาย
ร้ายบ้างพอตั้งอาตมา

๑๖๕๏ บพิตรจะคืนอาญา
รูปจักคืนลา
ออกจากภิเนษก์ขันตี

๑๖๖๏ กระษัตริย์คืนสัตย์ฤๅษี
คืนครองบูรี
คืนมีอาญาต่อไป

๑๖๗ ๏ อยู่สุขกระเษมหฤทัย
ทั่วทั้งกรุงไกร
ทั้งนี้เพราะมีอาญา

๑๖๘๏ ฤๅษีตั้งแต่นั้นมา
คืนทำโทษวา
นเรศให้อยู่ในคำ

๑๖๙๏ สอนให้ไหว้นบแม่นยำ
นี่แลเรานำ
เรื่องราวมากล่าวให้ฟัง

๑๗๐๏ ด้วยอย่างมีมาแต่หลัง
เจ้าอย่าแช่งชัง
พระครูว่าขู่ด่าตี

๑๗๑๏ ด้วยเจ้าทำผิดไม่ดี
ครูนั้นปรานี
จึงตีเจ้าตามธรรมเนียม

๑๗๒๏ เจ้าอย่าทำใจเหี้ยมเกรียม
รักษาจิตเจียม
สงบเสงี่ยมอิริยา

๑๗๓๏ ทำใดให้พิจารณา
อาสัยอัชฌา
อาจารย์จะรักฟักฟูม

๑๗๔๏ จะได้วิชาเต็มภูมิ
เจ้าอย่าตื่นตูม
เหมือนหนึ่งกระต่ายไม่ดี

/*98๑๗๕๏ อัชฌาอาสัยไม่มี
ไม่ตรึกท่วงที
ชั่วดีให้พิจารณา

๑๗๖๏ เหมือนเรื่องกระต่ายนิทรา
มัวนอนหลับตา
ฝันว่าแผ่นดินจมลง

๑๗๗๏ พอผลมะตูมสูงทรง
ตกต้องตาลดง
กระทบกระทั่งใบตาล

๑๗๘๏ เสียงดังโกร่งกร่างกังวาน
บมิตรึกตรองการ
ให้แจ้งประจักษ์ใจจง

๑๗๙๏ กระต่ายตื่นเต้นเผ่นพง
วิ่งร้องเสียงหลง
แผ่นดินจมลงวุ่นวาย

๑๘๐๏ สารพัดฝูงสัตว์ทั้งหลาย
พลอยตื่นกลัวตาย
กระจัดกระเจิงตามกัน

๑๘๑๏ มาถึงสำนักนักธรรม
เสียงแซ่แจจัน
จงช่วยข้าด้วยมุนี

๑๘๒๏ ป่างนั้นท่านไทฤๅษี
ถามแจ้งคดี
เธอมีวิจารณ์ยิ่งยง

๑๘๓๏ พิเคราะห์เหมาะความตามตรง
ท่านไทจึงทรง
ติเตียนกระต่ายไม่ดี

๑๘๔๏ ไม่พิจารณาท่วงที
พากันแล่นหนี
ถ่อยแท้ไม่พิจารณา

๑๘๕๏ นี่แลเราน้าวนำมา
จำเป็นตำรา
อัชฌาอาสัยท่วงที

๑๘๖๏ ถือจิตคิดอย่างฤๅษี
วิจารณ์ท่านมี
พิเคราะห์จึงเหมาะแม่นความ

/*99๑๘๗๏ แม้นเป็นคนดีมีนาม
อัชฌาพยายาม
แลความวินิจพิจารณา

๑๘๘๏ อ่อนน้อมให้ครูเมตตา
อย่าทำมารยา
หน้าไหว้ลับหลังหลอกลวง

๑๘๙๏ ไม่ดีมีโทษใหญ่หลวง
จักเข้าดลดวง
ใจท่านให้ขังเกลียดไกล

๑๙๐๏ เหมือนเรื่องเจ้าชดเจ้าไหว้
ชักมาแต่ใน
นนทุกปกรณัม

๑๙๑๏ มีเด็กเลี้ยงวัวตรากตรำ
สองคนประจำ
เป็นทาสท่านผู้มีนาม

๑๙๒๏ คนหนึ่งนั้นมีใจงาม
ประพฤติตนตาม
ใจเจ้าของตนถ่อมตน

๑๙๓๏ คนหนึ่งใจคดอกุศล
เป็นคนซ่อนกล
หน้าไหว้หลังหลอกกลอกตา

๑๙๔๏ ทั้งสองเลี้ยงวัวทุ่งนา
แกะดินเหนียวมา
แล้วปั้นเป็นรูปนายตน

๑๙๕๏ แล้วนั่งลงไหว้บัดดล
คนหนึ่งซ่อนกล
ปั้นดินเป็นรูปนายตัว

๑๙๖๏ ครั้นแล้วชกตีบี้หัว
เย็นแล้วพาวัว
มาสู่สำนักบ้านนาย

๑๙๗๏ นายนั้นครั้นเห็นรูปกาย
เจ้าคนหยาบคาย
ที่ปั้นรูปตนชกตี

๑๙๘๏ ดลใจให้แค้นแสนทวี
มิได้ปรานี
ไล่ตีไล่ด่ายับเยิน

/*100๑๙๙๏ เจ้าคนไหว้รูปจำเริญ
ดลใจเผอิญ
ให้เรียกให้เชิญอุ้มชู

๒๐๐๏ นี่แลเจ้าจำเป็นครู
จะให้ท่านเอ็นดู
ให้ทำเหมือนคนไหว้นาย

๒๐๑๏ หนึ่งนั้นครูหนึ่งศิษย์หลาย
เจ้าอย่าให้อาย
แก่ศิษย์ผู้เพื่อนเหมือนกัน

๒๐๒๏ เปรียบเหมือนหนึ่งมวยคู่ขัน
คาดเชือกประชัน
จะชกให้ท่านครูดู

๒๐๓๏ อย่าทำย่อหย่อนอ่อนหู
ใครแพ้อดสู
ชนะจะมีคนชม

๒๐๔๏ พระครูจะชอบอารมณ์
กล้วยอ้อยขนม
ท่านได้จะให้รางวัล

๒๐๕๏ ด้วยเจ้าเล่าเรียนฉะฟัน
แหลมล้ำเพื่อนกัน
เช่นนั้นท่านมีเมตตา

๒๐๖๏ หนึ่งเจ้าอย่าคิดฤษยา
เห็นครูกรุณา
แก่เพื่อนที่เล่าเรียนดี

๒๐๗๏ อย่าแกล้งมุสาพาที
ยุครูให้ตี
ที่รักให้กลับเป็นชัง

๒๐๘๏ ทุกขโตทุกขฐานัง
ให้ทุกข์ท่านหวัง
ทุกข์นั้นจะมาถึงตน

๒๐๙๏ เยี่ยงอย่างป่างก่อนโดยกล
มีโจรสี่คน
เที่ยวปล้นเที่ยวล้วงเขามา

๒๑๐๏ วันหนึ่งขึ้นเรือนยายตา
แกแก่ชรา
ไม่มีสมบัติอันใด

/*101๒๑๑๏ ปะแต่หม้อเข้าเตาไฟ
โจรแค้นขัดใจ
ไปไล่จับงูร้ายมา

๒๑๒๏ ใส่ในหม้อเข้ายายตา
เสร็จแล้วปิดฝา
เอามาไว้ริมตายาย

๒๑๓๏ หมายจะให้งูขบตาย
สองเฒ่าฟื้นกาย
ก็เห็นหม้อเข้าของตน

๒๑๔๏ เปิดหม้อขึ้นดูบัดดล
งูร้ายทรพล
กลายเป็นทองเนื้อนพคุณ

๒๑๕๏ โจรรู้นึกชมว่าบุญ
หมายจักทำทุน
ไปจับเอางูร้ายมา

๒๑๖๏ เอาใส่ในหม้อปิดฝา
เห็นเมียนิทรา
ก็ทำเหมือนอย่างตายาย

๒๑๗๏ ครั้นเห็นเมียตื่นฟื้นกาย
เปิดหม้อโดยหมาย
งูร้ายก็กัดมรณา

๒๑๘๏ นี่แลโทษคิดอิจฉา
จำเป็นตำรา
อุส่าห์จำไว้สอนใจ

๒๑๙๏ เห็นครูรักศิษย์คนใด
ที่เล่าเรียนไว
จงจำให้เหมือนโดยตรา

๒๒๐๏ ใจครูสองใจธรรมดา
สอนตามธรรมา
ใครดีก็สอนตามดี

๒๒๑๏ ธรรมเนียมศิษย์สองอย่างมี
ศิษย์หนึ่งกระลี
ต้องติต้องด่าสาธารณ์

๒๒๒๏ แข็งขืนขัดคำอาจารย์
สู่รู้การงาน
ครูสอนกลับสอนสอพลอ

/*102๒๒๓๏ เป็นศิษย์ฝ่ายนอกไม่ยอ
ครูไม่ชอบพอ
ถึงสอนก็สอนหยาบคาย

๒๒๔๏ ศิษย์หนึ่งรู้จักฝากกาย
ความเพียรบคลาย
กระทำให้ได้ใจครู

๒๒๕๏ ไม่ต้องตีด่าอดสู
เพียงแต่แลดู
ก็รู้อัชฌาอาจารย์

๒๒๖๏ ศิษย์นี้เป็นศิษย์ในสถาน
อาจจักเชี่ยวชาญ
สันดานละเอียดเอกคน

๒๒๗๏ เหมือนไหมเส้นน้อยร้อยสน
เข็มเล็กสอดชน
เย็บผ้ากัมพลเนื้อดี

๒๒๘๏ จึงแนบเนียนเสียดดี
เข็มใหญ่ด้ายพี
เย็บผ้าเนื้อดีคลี่กลาย

๒๒๙๏ เหมือนศิษย์สันดานหยาบคาย
หลู่ครูบาธิบาย
บ่ดีบ่ได้รู้ดี

๒๓๐๏ จงจำคำเราพาที
เปรียบมามากมี
ทีนี้จะตีความตรง

๒๓๑๏ ในการปฏิบัติโดยจง
จำให้มั่นคง
ให้รู้เพลาอาการ ฯ

๏ สุรางคนางค์ ๒๘ ๏
๒๓๒๏ ครั้นรุ่งสุริยา

พระครูครองผ้า
ไปภิกขาจาร
เจ้าอยู่เฝ้าวัด
จัดกระบายสาน
สำหรับรองงาน
ถ่ายเข้าบาตรครู
๒๓๓๏ ลักระจั่นโอใหญ่

ตักน้ำใสใส่
ผงไผ่ให้ดู
ชามช้อนถ้วยจาน
คิดอ่างล้างถู
จัดสำรับปู
เสื่อแล้วติดไฟ
/*103๒๓๔๏ เผื่อบิณฑบาตขัด

เข้าปลาอัตคัด
จะได้อาศัย
ปลาสลิดปลาทู
ดูปิ้งแกงไว้
สังเกตคาดใจ
ท่านฉันตัวกิน
๒๓๕๏ ถึงบิณฑบาตได้

ต้องอาศัยไฟ
อุ่นดีมีกลิ่น
ให้เสร็จสรรพไว้
แล้วลงไปดิน
ไปคอยท่านบิณ
ฑบาตกลับมา
๒๓๖๏ เข้าไปรับบาตร

อย่าทำพล้ำพลาด
อ่อนน้อมกายา
ท่านส่งบาตรให้
อาสัยอัชฌา
อย่าให้เข้าปลา
ต้มแกงหกเอียง
๒๓๗๏ ยกเจ้าจดจ้อง

ตานั้นมุ่งมอง
ดูทางให้เที่ยง
แม้นทำบาตรพลัด
เหมือนตัดลำเลียง
เจ้าอย่าเมินเมียง
มุ่งมากุฎี
๒๓๘๏ แม้นบิณฑบาตเรือ

รุ่งเช้าหาเสื่อ
ไปปูทอดที่
บาตรโอถาดมุม
ตลุ้มฝาชี
มิใช้วันดี
จัดพอประมาณ
๒๓๙๏ วันสารทวันตรุษ

เพ็งจันทร์วันพุธ
เข้าวสาสงกรานต์
ทวีถ้วยชาม
ตามเทศกาล
ตลุ้มโอสาน
ทบทวีไป
๒๔๐๏ พวกเณรโค่งโค่ง

นั่งหัวโขมง
คัดวาดว่องไว
เณรโค่งถือท้าย
เด็กรายแคมไป
พระครูครองไตร
นั่งกลางสำรวม
๒๔๑๏ พร้อมศิษย์หัวท้าย

ช่วยกันพุ้ยพาย
อย่าทำหละหลวม
เมื่อเข้ารับบาตร
คัดวาดอย่ากรวม
อย่าเกยเสยสวน
เรือสงฆ์เพื่อนกัน
๒๔๒๏ ประเทียบเรียบร้อย

อย่ามัวชม้อย
เขม้นดูขัน
ไม่ดีเณรโค่ง
โตโต้งตามัน
อย่าทำหูชัน
แลเกี้ยวสีกา
๒๔๓๏ ใส่บาตรหน้าแพ

เขาแลอย่าแล
เขม้นเล่นตา
เขาจะว่าโลน
จะโพนทะนา
เขาสาปน้ำหน้า
พากันอดตาย
๒๔๔๏ ไม่ชั่วแต่ตัว

พลอยพาท่านขรัว
ต้องรับอับอาย
ถึงใครรู้จัก
อย่าทักอย่าทาย
เขาจะว่าชีนาย
เห็นแก่กัปปีย์
๒๔๕๏ ถ้าเขาถามหา

จึงค่อยพูดจา
ไปตามคดี
คำหนึ่งสองคำ
ตามกิจอันมี
เห็นสายเต็มที
ช่วยกันพายลง
/*104๒๔๖๏ อย่าร้องโยนยาว

เหมือนหนึ่งเรือเจ้า
ไม่ต้องกิจสงฆ์
เป็นเรือบิณฑบาต
เที่ยววาดแวะวง
เห็นขันบรรจง
ประมาณการพาย
๒๔๗๏ เมื่อถึงท่าวัด

เข้าของเร่งจัด
อย่าได้ดูดาย
ท่านหิวเต็มที
ท่านตีง่ายง่าย
รีบร้นขวนขวาย
ให้ทันเวลา
๒๔๘๏ ท่านขึ้นตะพาน

เด็กเด็กอย่านาน
ถวายรองบาทา
เณรใหญ่ยกอุ้ม
ตลุ้มแกงปลา
หมูไก่ได้มา
ช่วยกันตามมี
๒๔๙๏ บาตรย่ามยกไป

ได้มาเท่าไร
ขนไปกุฎี
ใครอยู่ตีนท่า
อย่าช้าท่วงที
เอาเรือเข้าที่
ผูกให้มั่นคง
๒๕๐๏ รีบเก็บพายไว้

อย่าได้ไว้ใจ
ว่าเป็นของสงฆ์
คนดีมีน้อย
คนถ่อยดื่นดง
ยิ่งเป็นของสงฆ์
มันยิ่งชอบใจ
๒๕๑๏ อาญาพระน้อย

จับได้ถองปล่อย
มันไม่เป็นไร
ไม่เหมือนกระหัสถ์
เขามัดเอาไป
เฆี่ยนถามติดไม้
เช่นนั้นมันเกรง
๒๕๒๏ พวกมากุฎี

จังหันวันศรี
จัดให้เหมาะเหมง
คาวหวานอย่าปน
กันอลเวง
จัดไว้ตามเพลง
ดูโดยสมควร
๒๕๓๏ เสร็จแล้วน้อมตัว

ประเคนท่านขรัว
นบนอบน้ำนวล
ให้ได้หัตถบาศ
อย่าคลาดแปรปรวน
ลูกไม้ป่าสวน
ให้กัปปียัง
๒๕๔๏ แล้วอย่าหลบหน้า

เจ้าจงอตส่าห์
นั่งคอยระวัง
ดูเอาใจใส่
กัปปีย์สูปัง
ตาดูหูฟัง
ท่านเรียกจืดเค็ม
๒๕๕๏ ท่านเรียกจืดมา

ตำเกลืออย่าช้า
แขยะและเล็ม
อย่าทำฟูมฟาย
กระจายตกเต็ม
เร็วรวดกวดเข้ม
ให้ทันบัญชา
๒๕๖๏ ครั้นท่านฉันแล้ว

เข้าพระเครื่องแก้ว
ลูกเล็กเด็กลา
เณรใหญ่ให้ยก
สำรับกับปลา
นั่งล้อมพร้อมหน้า
กินด้วยกันพลัน
๒๕๗๏ อย่าชิงกันกิน

ถ้วยชามจะบิ่น
น่าเกลียดเดียดฉันท์
ปะท่านแลเห็น
นิดเน้นตีรัน
อับอายด้วยกัน
เพราะชิงกันกิน
/*105๒๕๘๏ หนึ่งนั้นเณรโค่ง

กับเพื่อนเณรโต้ง
รู้กันโดยถวิล
ซดโถโต้กัน
แกงนั้นหมดสิ้น
เด็กน้อยคอยกิน
แหงนหน้าตาปรอย
๒๕๙๏ หมายจะได้กิน

เณรโค่งโพงสิ้น
ศัตรูคอหอย
ริทำเช่นนี้
ท่านตีไม่น้อย
หลังเป็นริ้วรอย
เพราะชิงเด็กกิน
๒๖๐๏ หนึ่งเมื่อกินนั้น

พรึบพร้อมชิงกัน
หยิบกับหยิบชิ้น
เกือบอิ่มเณรโค่ง
รีบโพงจนสิ้น
ลุกสะบัดมือบิน
กินกล้วยพลามพลาม
๒๖๑๏ เด็กกินล้าหลัง

เณรโค่งร้องดัง
มึงต้องล้างชาม
ได้ยินเณรโค่ง
เณรโต้งลุกตาม
กล้วยส้มเข้าหลาม
เลือกกินสิ้นเจียว
๒๖๒๏ เด็กไม่ได้กิน

น้ำตาไหลริน
ลงนั่งหน้าเซียว
ต่างคนต่างแค้น
ลุกแล่นเกรียวเกรียว
เข้าปลารกเรี้ยว
เลอะเทอะเปรอะปรึง
๒๖๓๏ กากินบินเกรียว

แมลงวันหัวเขียว
ตอมอึงคะนึง
ท่านมาพบเข้า
ตีโทษโกรธขึ้ง
หาตัวมาอึง
ซักไซ้ได้ความ
๒๖๔๏ ตีเณรโค่งก่อน

ใครสั่งใครสอน
มึงไม่ล้างชาม
มึงเป็นผู้ใหญ่
ทำไว้เห็นงาม
อ้ายน้อยพลอยตาม
ตีเสียด้วยกัน
๒๖๕๏ ใครทำเช่นนี้

ดูหน้าบัดศรี
เป็นที่เย้ยหยัน
รู้ไปถึงไหน
อายไปถึงนั่น
ขี้เกียจครามครัน
จนชั้นล้างชาม
๒๖๖๏ แม้นชาวบ้านรู้

ดูน่าอดสู
เขาจะตรานาม
แม้นสึกออกไป
รู้ในเรื่องความ
ลูกสาวเขางาม
เขาไม่ให้เลย
๒๖๗๏ นี่แลจงจำ

เบื้องหน้าอย่าทำ
นะเจ้าเณรเอ๋ย
หนึ่งนั้นปากคอ
ด่าทอประเปรย
ปากใส่เดือยเคย
หมิ่นเย้ยกุมาร
๒๖๘๏ เห็นเด็กรูปชั่ว

ด่าพล่อยต่อยหัว
ไม่คิดสงสาร
ข้อนว่าถากถาง
รูปร่างสาธารณ์
เฉโกโวหาร
ว่าเด็กอับอาย
๒๖๙๏ ในรูปธรรม

อาศัยบุญกรรม
เกิดเป็นรูปกาย
ไม่ควรเอื้อมอาจ
ประมาทหมิ่นชาย
บางทีรูปร้าย
ใจดีมีบุญ
/*106๒๗๐๏ ครั้นอยู่นานไป

เด็กนั้นโตใหญ่
วิชาให้คุณ
มีความเพียรกล้า
วาสนาอุดหนุน
ตนกลับสถุล
ขายหน้าสาใจ
๒๗๑๏ เหมือนประมาทงู

ไม่มีใบหู
ตีนมือหาไม่
มีตัวยาวเฟื้อย
รู้เลื้อยไต่ไม้
หนึ่งนั้นแม่ไก่
บ่ได้มีนม
๒๗๒๏ ไก่ฟักลูกออก

เป็นครอกสองครอก
รอดอยู่มีถม
หนึ่งนั้นปูเปี้ยว
เที่ยวไต่ตามตม
หัวนั้นหายจม
มีแต่ตีนตา
๒๗๓๏ อกติดกระดอง

มีแต่ก้ามสอง
เขี่ยเลี้ยงอาตมา
เป็นคนเหมือนกัน
ไม่ควรฉันทา
ควรคิดอนิจจา
อย่าได้วายคราว
๒๗๔๏ หนึ่งนั้นเล่าโสด

เห็นเด็กระโอด
ระองขำขาว
ชื่นชมว่าดี
ถามถึงพี่สาว
ค่ำค่ำเช้าเช้า
เข้าเคล้าเข้าเคลีย
๒๗๕๏ พ่อแม่เขารู้

ติเตียนลบหลู่
พาครูพลอยเสีย
เขาเคยมาส่ง
สำรับกับเขี่ย
เขาเงินเมินเสีย
ครูพลอยอดโซ
๒๗๖๏ เหมือนทุบหม้อเข้า

บาตรพระครูเจ้า
สิ้นทั้งถ้วยโถ
เจ้าเณรอดเข้า
หน้าเว้าตาโต
เขาไม่พุทโธ
ด้วยเณรรังแก
๒๗๗๏ หนึ่งเด็กรูปงาม

ไม่อ่อนผ่อนตาม
เข้าทำตอแย
ข่มขืนคุกคั้น
เด็กก็พันวอแว
ด่าแม่เณรแซ่
เณรก็แร่ชกตี
๒๗๘๏ เพราะเณรทำชั่ว

เด็กจึงไม่กลัว
ไว้ตัวไม่ดี
เด็กจึงด่าได้
เพราะใจโลกีย์
เพราะเด็กรูปดี
จู้จิ้จริงจริง
๒๗๙๏ หนึ่งนั้นสีกา

พี่สาวเด็กมา
หน้าตาเพริศพริ้ง
มาส่งกัปปีย์
อย่าตีประวิง
พูดแยบแอบอิง
เกี้ยวพานมารยา
๒๘๐๏ เขาขังยังชั่ว

ฟ้องแต่ท่านขรัว
เป็นแต่โกรธา
แต่เพียงด่าทอ
ให้พอร้างรา
เขาไม่เมตตา
จะพากันนุง
๒๘๑๏ ทำผิดสิกขา

เพื่อนคิดอิจฉา
ไปว่าในกรุง
เขาจะจับไป
หายใจครึ่งพุง
ลงทอดตัวผลุง
น้ำตากระเด็น
/*107๒๘๒๏ ร้อนถึงอาจารย์

พลอยเป็นพยาน
ไม่รู้ไม่เห็น
เพราะเณรชั่วถ่อย
ครูพลอยยากเย็น
เณรจะไปเป็น
ตะพุ่นสูญความ
๒๘๓๏ ไม่ดีอย่าทำ

แม้นสอนไม่จำ
ขืนทำตะกลาม
ตีให้เลือดไหล
ไล่จากอาราม
สาปหน้าตรานาม
ไม่ขอรอกัน
๒๘๔๏ แม้นอยากสึกหา

จะให้สีกา
ใส่ใจใฝ่ฝัน
อุส่าห์ศึกษา
วิชาฉับพลัน
จึงสึกจากบรร
พชิตจึงดี
๒๘๕๏ เดี๋ยวนี้ยังอ่อน

อย่าเพิ่งสึกก่อน
วิชาไม่มี
หัดสอนเก็บเขี่ย
มีเมียจึ่งดี
หัดเสียในชี
ให้มีคนชม
๒๘๖๏ ฉันแล้วแผ้วกวาด

ข้าวของกองกลาด
เก็บจัดประสม
อาหารเหลือเดน
เณรอย่าหมักหมม
เข้ากับแกงต้ม
เทใส่ชามลง
๒๘๗๏ อย่าเทใต้ถุน

น้ำแกงเป็นจุณ
เสื่อมสูญอานิสงส์
ไปให้สุนัข
ของจักคืนคง
ชาติหน้ายืนยง
คงเป็นของดี
๒๘๘๏ ของไม่ควรเสีย

อตส่าห์เก็บเขี่ย
ตามสิ่งอันมี
อย่าให้สูญเปล่า
เขาจึงว่าดี
ชาติหน้าชาตินี้
ให้พิจารณา
๒๘๙๏ จงรู้ประมาณ

สังเกตควรการณ์
เข้าสารผักปลา
ของเสียของเน่า
เอาให้ทานกา
ให้รู้ธรรมดา
สิ่งของทั้งปวง
๒๙๐๏ หนึ่งท่านเทศน์ได้

เครื่องกัณฑ์นั้นไซร้
มากมายใหญ่หลวง
เก็บไว้ให้งาม
จัดตามกระทรวง
แรกได้ให้หวง
ปิดงำจงดี
๒๙๑๏ อย่ากินก่อนสงฆ์

เจ้าของเขาบง
การแก่พระสมี
เณรเหมือนเรือน้อย
ห้อยท้ายเรือรี่
ฉันก่อนพระชี
ไม่มีอัชฌา
๒๙๒๏ ลางทีท่านนั้น

อยากของสำคัญ
ท่านไปได้มา
เณรฉันเสียหมด
ท่านงดปรารถนา
เครื่องขัดอัธยา
โทษสองประการ
๒๙๓๏ โทษกินของสงฆ์

โทษขัดใจองค์
สงฆ์ผู้อาจารย์
ไปอเวจี
อัคคีเผาผลาญ
แล้วไปทรมาน
เปนเปรตพุงโร
/*108๒๙๔๏ ปากเท่ารูเข็ม

อาหารและเล็ม
ไม่เต็มพุงโต
กรรมกินของสงฆ์
รูปทรงเน่าโน
เห็นเปรตเศษโซ
ใครรู้เร่งจำ
๒๙๕๏ สัจจังดังนี้

พระบารมี
หนักแน่นแม่นยำ
ใช่จะหวงของ
ด้วยตรองเห็นกรรม
ปรานีมีคำ
สอนทำให้ดี
๒๙๖๏ ควรพระฉันก่อน

เณรจึงค่อยผ่อน
ภายหลังพระชี
ประการหนึ่งนั้น
เครื่องกัณฑ์ยังมี
มากอยู่ดูดี
ใส่ตลุ้มลง
๒๙๗๏ ไปถวายพระ

อาคันตุกะ
อันเป็นเพื่อนสงฆ์
ถวายพระอาพาธ
ไร้ญาติวงศ์
บุญคุณยิ่งยง
อดีตปัจจุบัน
๒๙๘๏ ในอนาคต

เบื้องหน้าปรากฏ
ทิพรสสวรรค์
ตราบจนนิพพาน
ผลทานครามครัน
คุณในปัจจุบัน
นั้นก็เกิดมี
๒๙๙๏ คือสงฆ์องค์นั้น

เมื่อเธอได้ฉัน
เครื่องกัณฑ์อันดี
คิดถึงคุณเณร
เห็นหน้าปรานี
คุณอดีตมี
เมื่อเณรบรรลัย
๓๐๐๏ เธอคิดถึงคุณ

จักบำเพ็ญบุญ
อุทิศไปให้
เพื่อนฝูงที่ยัง
สังระเสริญชอบใจ
อำนวยพรให้
จำไว้นะเณร
๓๐๑๏ หนึ่งของยังอีก

เป็นเสี้ยวเป็นซีก
เหลือพระมหาเถร
ให้เณรเพื่อนรัก
กระหัสถ์กินเดน
นอกนั้นเหลือเกณฑ์
ให้สัตว์นานา
๓๐๒๏ หนึ่งเณรตั้งตัว

จะให้เด็กกลัว
อาศัยปัญญา
นึกตรึกคาดใจ
อาสัยอัชฌา
ควรว่าจึงว่า
พูดจาปรานี
๓๐๓๏ หนึ่งเด็กนั้นผิด

อ่านหนังสือติด
ชอบบอกท่วงที
หนึ่งเด็กอื่นชก
เด็กในกุฎี
เณรช่วยขวางรี
ป้องกันอันตราย
๓๐๔๏ หนึ่งได้อ้อยกล้วย

เรียกเด็กกินด้วย
ปากหวานภิปราย
หนึ่งเด็กเจ็บป่วย
เณรช่วยขวนขวาย
เด็กจะฝากกาย
ใช้ง่ายใจดี
๓๐๕๏ ถึงโดยเบื้องหน้า

เณรจะสึกหา
ชอบเชิงโลกีย์
ด้วยรู้เก็บหอม
โอบอ้อมอารี
หญิงหม้ายสาวศรี
เป็นที่พึงใจ
/*109๓๐๖๏ นี่แลจงจำ

ลงทำตามคำ
นะเณรน้อยใหญ่
ประพฤติเช่นนี้
จะดีมีไชย
พวกเด็กเล่าไซ้
หัวโล้นหัวเปีย
๓๐๗๏ หัวจุกหางแหยม

อย่าทำพลอมแพลม
ว่างานส่ำเสีย
เห็นพระเห็นเณร
ทำเป็นเคล้าเคลีย
ขอเงินขอเบี้ย
เล่นคำตัดกัน
๓๐๘๏ อย่าได้ทำฉาว

ยกยอพี่สาว
ให้สงฆ์ใฝ่ฝัน
เจ้ากูจะฮึก
สึกออกไม่ทัน
วานเขียนพัดจันทน์
ให้พี่สาวตน
๓๐๙๏ พูดพลอดสอพลอ

เหมือนหนึ่งนกต่อ
ทีล่อทีชน
เอาโน่นชนนี่
ซุกซี้ซุกชน
ลุกลี้ลุกลน
เหลาะแหละและเล็ม
๓๑๐๏ ไปบ้านทีไร

เอาเรื่องวัดไป
พูดต่อแต้มเต็ม
ว่าสงฆ์องค์นั้น
รักฉันกวดเข้ม
ท่านพูดและเล็ม
ถึงพี่ทุกวัน
๓๑๑๏ แล้วกลับมาวัด

เอาเรื่องกระหัสถ์
มาพูดเสกสรร
พี่สาวเขาว่า
สั่งมากับฉัน
วานเขียนพัดจันทน์
ไม้สอยส้นงา
๓๑๒๏ เช่นนี้อย่าทำ

ไม่ดีมีกรรม
ทำลายศาสนา
จะเป็นราคี
ชั่วนี้ชั่วหน้า
ฉวยว่าชะตา
ทั้งสองต้องกัน
๓๑๓๏ พระเถรจะสึก

ไปชมสมนึก
เหมือนใจใฝ่ฝัน
ไม่ต้องขอสู่
ลอบชู้หากัน
ขนมขันหมากนั้น
เจ้าชวดกินเอง
๓๑๔๏ เสียพี่สาวเปล่า

ไม่ได้เบี้ยเข้า
เพราะเจ้าแสนเพลง
ครูรู้ครูตี
วิ่งหนีปะเลง
เข้าไปบ้านเอง
แม่ซ้ำสำทับ
๓๑๕๏ เขาจับส่งไป

ให้ตาย่ามใหญ่
แกไปกินตับ
ไม่ควรอย่าทำ
จงจำคำนับ
อย่าซ่อนสับปลับ
สอพลอส่อความ ๚
/*110๏ ๑๖ ๏
๓๑๖๏ ประการหนึ่งอย่าทำสำผลาม
โลนเล่นคะนองลาม
ล้อเลียนสงฆ์เถรเณรชี

๓๑๗๏ เห็นเจ้ากูชมว่ารูปดี
อย่าทำเล่นตัวตี
เข้าข่วนเข้าจี้เจ้ากู

๓๑๘๏ ฉวยผ้าอุดกระชากลากถู
ประมาทหมิ่นพระผู้
เป็นเจ้าให้ได้อับอาย

๓๑๙๏ ทำยักคิ้วหลิ่วตาท้าทาย
กระโดดเต้นเล่นกาย
ออกโขนออกหนังกลางชาน

๓๒๐๏ ทะลึ่งไล่เพื่อนตนลนลาน
พระสงฆ์เถรเณรจาร
หนังสือแลทำใดใด

๓๒๑๏ วิ่งผ่านบมิได้เกรงใจ
เฉียดชิดสะกิดไป
บ่ห่อนจะอ่อนโอนกาย

๓๒๒๏ ปะเจ้ากูเกรงครูบาทิยาย
บ่มิได้หยาบคาย
ก็นิ่งรำงับดับใจ

๓๒๓๏ ปะลางองค์สงฆ์เถรใจไฟ
มุทะลุมือไว
ก็เหงาะก็โหงกโขกลง

๓๒๔๏ แล้วร้องขัดใจเถรสงฆ์
ส่งกระแสเสียงหลง
ให้อึงถึงองค์อาจารย์

๓๒๕๏ ครั้นท่านเรียกเอาอาการ
แสร้งแกล้งพาโลพาล
ใส่โทษที่ร้ายนานา

๓๒๖๏ ใครทำเหมือนคำร่ำมา
บมิได้เมตตา
จะตีให้สะสมใจ

/*111๓๒๗๏ ใครอย่าทำเช่นนี้ต่อไป
เห็นพระสงฆ์องค์ใด
ให้นบให้นอบยำเกรง

๓๒๘๏ พูดจาให้เพราะเหมาะเหมง
เป็นศรีตนเอง
สวัสดีเดโชไชย

๓๒๙๏ เจ้ากูวานหยิบการใด
ดูอัชฌาสัย
ที่ใกล้พอหยิบหยิบมา

๓๓๐๏ ที่ล้นเหลือกำลังวังชา
เบือนบอกสุนทรา
ไปตามคดีดูดี

๓๓๑๏ ให้ท่านเมตตาปรานี
กล้วยส้มขนมมี
จะได้ให้กินโดยสบาย

๓๓๒๏ หนึ่งโกรธเพื่อนกันทั้งหลาย
อย่าเทียบเปรียบปราย
ประชดประชันหมาแมว

๓๓๓๏ หนึ่งเห็นสิ่งของถ่องแถว
เห็นเพื่อนที่โกรธแวว
มาแล้วก็ด่ากลบไป

๓๓๔๏ อย่าด่าสารพันใดใด
เครื่องล้วนกวนใจ
อาจารย์บ่ห่อนจะได้สบาย

๓๓๕๏ อย่าได้เรียกกันนั้นหยาบคาย
อ้ายอีอภิปราย
มึงมันกูเอ็งไม่ดี

๓๓๖๏ เป็นคำทรลักษณ์อัปรีย์
หีนชาติกระลี
เช่นนี้อย่าได้เรียกกัน

๓๓๗๏ ธรรมดาชาตรีมีพันธุ์
เจรจาพึงสรร
สารพัดเสนาะน้ำนวล

๓๓๘๏ เรียกเจ้าเรียกเราจึงควร
ชอบเชิงสำรวล
ละไมพอเหมาะยิ้มพราย

/*112๓๓๙๏ บ่มิได้อ้าปากมากหลาย
ยามเมื่อจะทักทาย
ก็ทักให้ถูกทางความ

๓๔๐๏ บ่มิได้พูดมากลามปาม
แต่พอละไมงาม
ก็นิ่งก็นึกตรึกการ

๓๔๑๏ หนึ่งเห็นผู้ใหญ่สัณฐาน
เทียบเท่าวงศ์วาน
ควรพี่เรียกพี่ปรีดิ์เปรม

๓๔๒๏ ควรแม่เรียกแม่โดยกระเษม
ลิ้นหวานปานชะเอม
คราวพ่อเรียกพ่อล่อใจ

๓๔๓๏ แม้นจะประสงค์สิ่งใดใด
ท่านเมตตาอาลัย
ควรให้คงให้ไม่อำ

๓๔๔๏ อย่าได้มือไวใจดำ
นัยหนึ่งพึงจำ
ให้รู้เวลาเล่าเรียน

๓๔๕๏ เวลาเขียนให้เร่งเขียน
ยามเล่าเร่งเพียร
ให้เรียนบ่นร่ำซ้ำไป

๓๔๖๏ อย่าให้ครูต้องจี้ไช
จงมีแก่ใจ
ให้ได้น้ำใจอาจารย์ ๚

๏ ๑๑ ๏
๓๔๗๏ หนึ่งท่านจะไปเทศน์
ในนิเวศเขตสถาน
ที่ใดให้ประมาณ
ยามใดจะไปบกเรือ
๓๔๘๏ ทิศทางจะใกล้ไกล
สำนักไหนใต้ฤๅเหนือ
ให้แม่นในทางเมือ
จึงต้องในกระบวนนวล
๓๔๙๏ พึงพิศชนิดครู
ที่ตนอยู่ให้ใคร่ครวญ
สถานใดจึงจะควร
คุณรูปสังเกตใจ
/*113๓๕๐๏ เป็นพระราชาคณะ
ฤๅพระครูนั้นเป็นไฉน
เป็นพระสมุห์ฤๅพระใบ
ฎีกาขรัวตาฤๅเปรียญ
๓๕๑๏ นายหมวดฤๅพระปลัด
เจ้าจงจัดให้แนบเนียน
ตามเภทพระผู้เพียร
ภิญโญภาคผู้ทรงไตร
๓๕๒๏ แม้นท่านจะไปบก
ในเกณฑ์ยกจงแจ้งใจ
ร่มพัดจงจัดไป
เครื่องย่ามใส่ในย่ามงาม
๓๕๓๏ รองเท้าจงเป่าปัด
กาน้ำจัดจะคอยตาม
แม้นมาตรพระทรงนาม
เป็นที่สังฆราชา
๓๕๔๏ เร่งวิ่งไปสั่งวอ
ให้มารอประทับรา
อยู่ที่บันไดปรา
กฏเคยที่ขึ้นลง
๓๕๕๏ เกือบท่านจะจากที่
พันคัมภีร์ที่ยิ่งยง
เด็กที่จำเริญทรง
เคารพรับคัมภีร์งาม
๓๕๖๏ วางในพระวอไป
ท่านนั่งในพระวอหาม
ศิษย์หลังสะพรั่งตาม
สะพรึบพร้อมดำเนินเรียง
๓๕๗๏ เดินให้เป็นแถวถัด
อย่าหลีกลัดเฉลียงเฉียง
นอกเวียงแลในเวียง
อย่าหลุกหลิกกระดางลาง
๓๕๘๏ เครื่องบริขารถือ
จงมั่นมืออย่าเมินทาง
ถือไว้จังหวะวาง
อย่ากวัดแกว่งให้แพลงพลำ
๓๕๙๏ ครั้นถึงที่สถาน
วังแลบ้านศาลาธรรม
เด็กแบกคัมภีร์นำ
พระผู้ทรงสังวรจร
๓๖๐๏ เห็นชนประชุมอัด
ดูเยียดยัดสลับสลอน
จงเอื้อนสุนทรวอน
ให้อ่อนหวานขอหลีกทาง
๓๖๑๏ ครั้นถึงธรรมาสน์อาสน์
คัมภีร์พาดประจงวาง
เหนือที่อันสำอาง
เขาจัดไว้แล้ววันทา
/*114๓๖๒๏ เณรโค่งไปข้างหลัง
จงยับยั้งซึ่งกิริยา
หลีกเลี่ยงเหล่าสีกา
อย่าให้ถูกกระทั่งกาย
๓๖๓๏ อย่าเดินทำลอยหน้า
แขนซ้ายขวาอย่าส่ายกราย
ระงับเนตรอย่ามุ่งหมาย
ไปเล่นตาสีกางาม
๓๖๔๏ ครั้นถึงซึ่งอาสน์สงฆ์
ค่อยนั่งลงอย่าสำผลาม
อย่าพูดรำพันความ
ให้เด็กโจษอยู่จอแจ
๓๖๕๏ นั่งฟังจนเทศน์จบ
จึงปรารภชำเลืองแล
เจ้ากัณฑ์จะผันแปร
มานอบน้อมถวายทาน
๓๖๖๏ เด็กถ่ายประจำกัณฑ์
เณรโค่งนั้นกระบุงสาน
ร่ายของในโตกพาน
เข้าสารส้มขนมกง
๓๖๗๏ เนื้อปลาแลกล้วยอ้อย
ทั้งใหญ่น้อยค่อยถ่ายลง
มั่นมือถือบรรจง
จงถ่ายการให้ควรการ
๓๖๘๏ อย่าทำให้กัมปนาท
กระบุงฟาดถูกโตกพาน
ของตกประจาดจาน
เจ้าทานเห็นจะเสียใจ
๓๖๙๏ หนึ่งท่านจะไปเรือ
จัดหมอนเสื่อให้สดใส
ลาดพื้นกัญญาใน
แล้วเป่าปัดให้เลี่ยนเตียน
๓๗๐๏ ไปค่ำให้ตามโคม
ให้รุ่งโรมด้วยแสงเทียน
กาน้ำถมปัดเขียน
จงตั้งไว้อย่าให้เอียง
๓๗๑๏ กระโถนล้างแล้วตั้งถัด
ขวดยานัดถุ์แลยาเสียง
ทอดเรียบประเทียบเรียง
เป็นของเลิศในลำเรือ
๓๗๒๏ อย่าให้พิกลเภท
จะเกิดเหตุเมื่อเสียงเครือ
ดังตัดอาหารเสือ
จะดุเดือดบ่มีดี
๓๗๓๏ พนักให้พิงพัด
เครื่องเภสัชใส่ย่ามสี
หมากดิบที่อย่างดี
ประจงเจียนให้เสี้ยนซุย
/*115๓๗๔๏ หมากสงมักเสียเสียง
อย่าประเดียงใส่ถุงครุย
หมากดิบอันเฉิดฉุย
จึงชอบเชิงพระอาจารย์
๓๗๕๏ คัมภีร์จะพิงพาด
อย่าประมาทพระธรรมสาร
ที่สูงอันควรการ
จึงถูกที่คัมภีร์พิง
๓๗๖๏ ครั้นท่านลงกัญญา
ออกนาวาอย่าประวิง
พายลงประจงจริง
ไปตามจิตอาจารย์จง
๓๗๗๏ ถือท้ายให้เที่ยงทาง
อย่าคัดง้างให้แวะวง
อย่าโคลงขย้อนองค์
อาจารย์อิงพระปฤษฎางค์
๓๗๘๏ หนึ่งท่านไปอันใน
พระโรงไชยตำหนักปรางค์
เณรอย่ากระดางลาง
ซัดสีแสดอังสะดำ
๓๗๙๏ กฎหมายท่านห้ามปราม
นุ่งห่มตามสิกขากรรม
ห่มดองทำนองธรรม
อย่าประมาทแก่สังกรี1
๓๘๐๏ วาจามันสามารถ
ผรุสวาทล้วนบัดศรี
บางทีก็ทำดี
ถ้าดีต่อก็ขอกิน
๓๘๑๏ ให้บ้างก็ยังชั่ว
ค่อยเบาตัวไม่ติฉิน
แม้นใครไม่ยลยิน
ตระหนี่เหนียวก็ว่าเวียน
๓๘๒๏ เณรไปถ้ามันมา
จงพูดจาให้แนบเนียน
แม้นมันมาเบียดเบียน
มาขอกินจงดูการ
๓๘๓๏ ควรให้ก็จงให้
จงตั้งใจว่าเป็นทาน
อย่าให้มันประจาน
จงเอาใจมันให้ดี
๓๘๔๏ เณรคอยอยู่ทิมสงฆ์
อย่าทะนงว่าเป็นชี
อย่าให้เภทภัยมี
ระมัดใจอย่าตามใจ
๓๘๕๏ ระวังบรรดาเด็ก
ลูกเล็กเล็กที่ตามไป
ยังเยาว์บเข้าใจ
จะกระเจิงปะเจ้านาย
/*116๓๘๖๏ ข้าเจ้าที่เล็กเล็ก
เห็นเด็กเราที่เดินกราย
มือนั้นมันไวหวาย
จะหวดยับระยำมา
๓๘๗๏ พวกมันเป็นกลุ่มกลุ้ม
มันรุมชกพวกวัดวา
อย่าไปให้ไกลตา
รักษาภัยอย่าให้มี
๓๘๘๏ หนึ่งท่านไปสวดมนต์
ตำบลบ้านให้จงดี
ระมัดสิกขาชี
เณรอย่าทำให้เสียเณร
๓๘๙๏ อย่าได้เที่ยวซุกชน
พระสวดมนต์อยู่เกนเกน
หลบหน้าเที่ยวหน้าเป็น
เห็นต้นไม้ขึ้นนั่งโขน
๓๙๐๏ ผ้าผ่อนก็ล่อนหลก
ดังประสกที่แสนโลน
เขาจักรำพันโพน
ทนาเหน็บให้เจ็บใจ
๓๙๑๏ ทุกวันเขาพลันหมิ่น
ว่าศีลเณรนั้นน้อยไป
นับถือแต่เจ้าไท
เขาเห็นเณรเขาเบนหนี
๓๙๒๏ เณรยิ่งไปทำโลน
เขาจะโพนทะนามิดี
แทบเจียนจะไล่ตี
ลงจากเรือนมิใคร่ทัน
๓๙๓๏ ลางทีเขาแท้สัป
ปรุษนับพระธรรมขันธ์
พระเณรไปถึงพลัน
ก็รับพระแล้วรับเณร
๓๙๔๏ ให้นั่งที่ควรอาสน์
อย่าประมาทในกรรมเวร
พานหมากก้มประเคน
ให้เณรฉันแล้ววันทา
๓๙๕๏ เณรอย่าทะนงจิต
วิปริตในสิกขา
ฉันหมากแล้วพูดจา
ให้เปรอะปากแล้วขากลง
๓๙๖๏ เรี่ยราดเปื้อนสาดเสื่อ
ให้เสียเชื้อพระชินวงศ์
เขาจักกำสรดปลง
เสียใจถอยศรัทธาทาน
๓๙๗๏ เณรจงรักษากิจ
ไว้จริตให้ควรกาล
คอยฟังพระอาจารย์
ท่านสวดมนต์ให้ฟังมนต์
/*117๓๙๘๏ จักได้เข้าใจจำ
คำนับธรรมพระทศพล
เบื้องหน้าบำเพ็ญผล
จะสวดมนต์ก็ง่ายดาย
๓๙๙๏ หนึ่งนั้นเมื่อฉันเช้า
ฝูงชาวบ้านทำบุญหลาย
ศิษย์วัดก็มากมาย
ระวังโอจะเปลี่ยนกัน
๔๐๐๏ แล้วยกประเคนครู
ระวังดูท่านขบฉัน
ฉันหวานสำเร็จพลัน
เอาผ้าอาบเข้าคอยเคียง
๔๐๑๏ ครั้นเสร็จท่านเช็ดหัตถ์
เอาเภสัชเข้าพระเดียง
จึงยกของหวานเมียง
มาถ่ายไว้ในโอพลัน
๔๐๒๏ แม้นครูพฤฒาจารย์
ท่านฉันหวานแล้วจัดสรร
ตะบันมากให้ทันควัน
ท่านเช็ดมือก็ถึงมือ
๔๐๓๏ หนึ่งนั้นอาจารย์ไข้
เอาใจใส่โดยสัตย์ซื่อ
เป็นข้อสำคัญคือ
ตนจะได้วิชาชาญ
๔๐๔๏ ครูทุกข์ช่วยดับทุกข์
ครั้นเป็นสุขสำเร็จการ
วิชาพระอาจารย์
ที่ลึกลับไม่อับปาง
๔๐๕๏ ท่านรักคงจักให้
วิชาในไม่ขัดขวาง
เมื่อครูเป็นไข้คราง
ปรนนิบัติให้พร้อมเพรียง
๔๐๖๏ จังหันแลว่านยา
จงอุส่าห์หาประเดียง
คอยนั่งระวังเคียง
พิจารณาดูอาจารย์
๔๐๗๏ เมื่อหมอมาถึงถาม
จงแจ้งความตามอาการ
อย่าเห็นกับสำราญ
จะนอนนั่งระวังครู
๔๐๘๏ พยายามได้ความชอบ
ครูจะมอบวิชาชู
ด้วยตนกระตัญญู
ท่านผู้รู้จะหัดปรือ
๔๐๙๏ หนึ่งนั้นไปบัง
สุกุลยังที่ศพฤๅ
เครื่องศพงามคือ
จะบาดตาด้วยทาทอง
/*118๔๑๐๏ อย่าชมว่าศพงาม
อร่ามนอกข้างในหมอง
อย่ามัวเขม้นมอง
ให้เร่งคิดอนิจจัง
๔๑๑๏ คอยฟังท่านชักผ้า
ว่าอนิจจาให้เร่งฟัง
ตาเณรคอยระวัง
เขาถวายซึ่งไทยทาน
๔๑๒๏ คอยรับเมื่อท่านส่ง
บรรจงถืออย่าลนลาน
หกเรี่ยจะเสียการ
เป็นที่ชั่วคือตัวชัง
๔๑๓๏ หนึ่งนั้นเมื่อท่านไป
สถิตในป่าช้าหวัง
ยืนชักมหาบัง
สุกุลที่สงัดคน
๔๑๔๏ เณรไปคอยรับผ้า
เมื่อท่านมาถึงถนน
รับผ้าอย่าเกียจกล
ว่าเหม็นเน่าไม่เข้าการ
๔๑๕๏ ปลงร่างจงวางจิต
ควรจะคิดพระกรรมฐาน
ทั่วโลกย่อมสาธารณ์
ไม่ยืนนานคงจะตาย
๔๑๖๏ อย่าคิดเช่นคนพาล
บ่พิจารณ์ในร่างกาย
เห็นรูปอศุภตาย
บมิคิดอนิจจา
๔๑๗๏ ถือรูปเป็นอารมณ์
นิยมรูปว่ารจนา
บ่คิดถึงซึ่งอาตมา
จะตายเหม็นเหมือนเช่นกัน
๔๑๘๏ เห็นศพตลบกลิ่น
ก็ดีดดิ้นทำบิดผัน
ขากถ่มน้ำลายพลัน
บ่นว่าเหม็นก็เป็นกรรม
๔๑๙๏ เมื่อตนทำลายขันธ์
บาปตนนั้นจะอุปถัมภ์
เหม็นทั่วรูปธรรม
ยิ่งกว่าศพสิ้นทั้งปวง
๔๒๐๏ ดับจิตไปจากอก
ตกนรกอันใหญ่หลวง
ทนทุกข์ระทมทรวง
สิ้นบาปแล้วก็เกิดมา
๔๒๑๏ เป็นคนพิกลชั่ว
ดูเนื้อตัวไม่ต้องตา
ปากเหม็นเมื่อเจรจา
ตลบกลิ่นเพราะหมิ่นกรรม
/*119๔๒๒๏ เณรจงเร่งปลงจิต
ควรพินิจในรูปธรรม
ทั่วโลกเห็นแม่นยำ
ก็แท้เที่ยงอยู่เพียงตาย
๔๒๓๏ สอนจิตสังเวชจิต
อนิจจังสิ้นทั้งหลาย
เกิดมาเป็นรูปภาย
ตายบ่พ้นสักตนเดียว
๔๒๔๏ มาตรแม้นจะมีฤทธิ์
เรืองมหิทธิ์ฉลาดเฉลียว
ล้ำโลกเป็นโจกเดียว
เมื่อถึงกรรมก็จำตาย
๔๒๕๏ แต่องค์พระสัพพัญ
ญุตัญญาณอันเพริศพราย
ล้ำโลกย์สิ้นทั้งหลาย
เมื่อถึงที่ก็นีฤพาน
๔๒๖๏ เณรเร่งคิดเล็งลึก
ให้แน่นึกพระกรรมฐาน
บำเพ็งอภิญญาณ
ให้ถือศพว่ายิ่งยง
๔๒๗๏ คือเครื่องประดับเอก
พระปัจเจกโพธิ์ทรง
จึงเด็ดซึ่งกำกง
สังสารจักรด้วยหักใจ
๔๒๘๏ ห้ามจิตอย่าตามจิต
อย่าคิดอื่นอื่นไป
แน่ลงที่ตรงใน
พระกรรมฐานเป็นการบุญ
๔๒๙๏ ให้คิดพิจารณา
เอาเกศาเป็นต้นทุน
สำหรับจะเป็นจุณ
จะวินาศจนมัตถลุงค์
๔๓๐๏ บ่เห็นเป็นแก่นสาร
พระกรรมฐานเป็นที่จุง
ข้ามเขตกิเลสนุง
เข้ากรุงแก้วก็แล้วกัน
๔๓๑๏ มีแต่จะสำราญ
คือนิพพานอันเฉิดฉัน
ตามเสด็จพระสัพพัญ
ญุตัญญาอณาญาณ
๔๓๒๏ สุขอื่นสักหมื่นแสน
บ่เหมือนแม้นพระนิพพาน
บ่มีที่เปรียบปาน
พระนิพพานอันภิญโญ
๔๓๓๏ โชติช่วงดังดวงแก้ว
ใครถึงแล้วก็สุโข
แม้นจิตนั้นยังเป็นโล
กียะนั้นบ่เล็งยล
/*120๔๓๔๏ เณรยังปัญญาอ่อน
จะสอนเณรให้เป็นผล
นิพพานนั้นชอบกล
บ่ห่อนเห็นเป็นรูปภาย
๔๓๕๏ มิได้เป็นบุทคล
แลสกนธ์ทั่วทั้งหลาย
บ่ได้เวียนเกิดตาย
ในสามภพนี้ขาดกัน
๔๓๖๏ แม้นใครปัญญาตื้น
บ่ฝ่าฝืนบ่ใฝ่ฝัน
สงสัยในใจครัน
ให้มืดมนบ่ยลยิน
๔๓๗๏ เมื่อไปเป็นรูปกาย
ไม่ตายเกิดสวรรค์ดิน
บ่ได้เป็นพรหมอินทร์
จะเอาสุขแต่ไหนมา
๔๓๘๏ ต่อใครปัญญาลึก
จึงจะนึกเป็นบุญญา
จะเปรียบวิสัชนา
พระนิพพานให้เห็นจริง
๔๓๙๏ เปรียบเหมือนนอนฝันเห็น
ที่เย็นใจให้ประวิง
ไม่มีที่อ้างอิง
ให้เห็นหนไปคนเดียว
๔๔๐๏ ตื่นขึ้นแล้วชื่นชม
นิยมเล่ากันกราวเกรียว
ว่านอนสนุกเจียว
ข้าฝันเห็นเป็นอัศจรรย์
๔๔๑๏ เมื่อนอนนั้นหลับตา
ไยจึงว่าสนุกครัน
พระนิพพานก็คล้ายฝัน
จงเร่งแจ้งอย่าแหนงใจ ฯ
๏ ๑๖ ๏
๔๔๒๏ ในคำร่ำแจ้งแถลงไข
แม้นศิษย์ผู้ใด
ไม่ตามก็ต้องมัดตี

๔๔๓๏ เขียนไว้ดังตราพระราชสีห์
ใครรักอยากดี
ได้อ่านจงจำคำเรา

๔๔๔๏ ดังได้แว่นแก้วแววเฉลา
เห็นโทษหนักเบา
ตรลบตรลอดธาตรี

/*121๔๔๕๏ เราแต่งแจ้งนามนายมี
รูปพรรณพอดี
เหมือนหนึ่งมะพร้าวจาวทอง

๔๔๖๏ เปลือกนอกพอกอยู่ดูหมอง
ในตรึกนึกตรอง
พิลึกวิไลในการ

๔๔๗๏ อาศัยด้วยใจพิจารณ์
โลกยสัณฐาน
จึงแต่งเป็นกลอนสอนใจ

๔๔๘๏ แม้ว่าท่านผู้ใดใด
ได้อ่านสารไซร้
ที่เราทำไว้จงจำ

๔๔๙๏ ให้คิดถึงบุญคุณคำ
อย่าได้ใจดำ
จงอวยพิพัฒน์สวัสดี

๔๕๐๏ แผ่กุศลให้เราโดยมี
จึงจะเป็นศรี
สวัสดิ์แก่ผู้เล่าเรียน

๔๕๑๏ เดชะข้าคิดขีดเขียน
สู้ยากพากเพียร
สิ้นเทียนสิ้นไต้น้ำมัน

๔๕๒๏ ตรมจิตคิดกลอนผ่อนผัน
แต่งถวายใส่กัณฑ์
บูชาพระธรรมสำราญ

๔๕๓๏ ขอให้หักกงสงสาร
สู่ที่พระนิพพาน
หมู่มารอย่าได้ประจญ

๔๕๔๏ แม้นยังบ่สำเร็จมรรคผล
นิสัยติดตน
ให้ปราชญ์ให้เปรื่องปรีชา

๔๕๕๏ อาจจักแก้กิจปริศนา
ใครในโลกา
อย่าเทียมอย่าเท่าเราเอย ๚ะ