วรรณคดีเจ้าพระยาพระคลัง หน 2
เจ้าพระยาพระคลัง (หน)
เจ้าพระยาพระคลัง เป็นกวีเอกคนสำคัญในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ นามเดิมว่า หน เป็นบุตรเจ้าพระยาบดินทร์สุรินทร์ฦๅชัย (บุญมี) กับท่านผู้หญิงเจริญ
ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าตากสินกรุงธนบุรี ได้รับราชการในสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ กรมหลวงอนุรักษ์เทเวศร์ มีบรรดาศักดิ์เป็นหลวงสรวิชิต นายด่านเมืองอุทัยธานี และได้แต่งวรรณคดี ๒ เรื่อง คือ ลิลิตเพชรมงกุฎและเรื่องอิเหนาคำฉันท์ ในตอนปลายรัชกาลสมเด็จพระเจ้าตากสินกรุงธนบุรีบ้านเมืองระส่ำระสายเกิดการจลาจล พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ซึ่งขณะนั้นทรงดำรงพระยศเป็นสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก และกำลังยกกองทัพไปตีเขมร ทรงทราบข่าวจลาจลในพระนครจึงรีบยกทัพกลับ หลวงสรวิชิต ซึ่งมีความจงรักภักดี ได้แต่งคนนำหนังสือลับแจ้งกิจราชการในพระนครไปถวายสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกถึงด่านพระจารึก และได้ออกไปรับเสด็จถึงทุ่งแสนแสบ กราบทูลข้อราชการต่างๆ ให้ทรงทราบ แล้วเชิญเสด็จนำทัพเข้ามายังพระนคร
ครั้นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงปราบดาภิเษกขึ้นครองราชสมบัติแล้ว ทรงพระราชดำริว่า หลวงสรวิชิตมีความดีความชอบหลายประการ และจงรักภักดีในพระองค์มาช้านาน ได้โดยเสด็จการพระราชสงครามมาแต่ก่อน กับเป็นผู้มีความรู้ในทางอักษรศาสตร์และวรรณคดีอย่างกว้างขวาง จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้เป็นพระยาพิพัฒนโกษา ต่อมาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนขึ้นเป็นเจ้าพระยาพระคลัง เสนาบดีจตุสดมภ์กรมท่า มีหน้าที่ควบคุมบังคับบัญชากิจการทางหัวเมืองชายทะเลทั้งหมด
งานทางวรรณคดี
นอกจากจะเป็นนักรบผู้สามารถ และเป็นอำมาตย์ผู้ใหญ่ในแผ่นดินแล้ว เจ้าพระยาพระคลัง (หน) ยังได้รับการยกย่องว่าเป็นกวีฝีปากเอกคนหนึ่งในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น งานประพันธ์ของท่านมีสำนวนโวหารไพเราะจับใจ มีทุกประเภททั้งโคลง ฉันท์ กาพย์ กลอน ตลอดจนร้อยกรอง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกโปรดเกล้า ฯ ให้ท่านเป็นผู้อำนวยการแปลพงศาวดารจีน เรื่องสามก๊ก ออกเป็นบทประพันธ์ร้อยแก้วซึ่งมีผู้รู้จักกันแพร่หลาย ว่ามีสำนวนโวหารไพเราะและได้รับการยกย่องจากวรรณคดีสโมสรในรัชกาลที่ ๖ ว่าเป็นยอดของความเรียงร้อยแก้วที่เป็นเรื่องนิทาน
วรรณกรรมของเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เท่าที่ทราบมีดังนี้
เรื่องที่แต่งในสมัยกรุงธนบุรี
๑. ลิลิตเพชรมงกุฎ
๒. อิเหนาคำฉันท์
เรื่องที่แต่งในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ คือ
๑. สามก๊ก
๒. ราชาธิราช
๓.กากีคำกลอน
๔. ร่ายยาวมหาชาติกัณฑ์กุมารและกัณฑ์มัทรี
๕. ลิลิตพยุหยาตราเพชรพวง
๖. โคลงสุภาษิต
๗. กลอนและร่ายจารึกเรื่องสร้างภูเขาทองที่วัดราชคฤห์
๘. ลิลิตศรีวิชัยชาดก
๙. สมบัติอมรินทร์คำกลอน
เจ้าพระยาพระคลัง (หน) มีบุตรธิดาหลายคน ที่มีชื่อเสียงคือ เจ้าจอมพุ่ม ในรัชกาลที่ ๒ เจ้าจอมมารดานิ่ม พระมารดาสมเด็จฯ กรมพระยาเดชาดิศร (มั่ง) ในรัชกาลที่ ๒ นายเกต และนายพัดซึ่งเป็นกวีเหมือนท่านบิดา และเป็นครูพิณพาทย์ด้วย
เจ้าพระยาพระคลัง (หน) ถึงอสัญกรรมเมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๓๔๘ ในรัชกาลที่ ๑
คำนำ
๑. เรื่องกากีกลอนสุภาพ เป็นวรรณคดีสำคัญ ที่มีผู้รู้จักแพร่หลายแต่หาฉบับอ่านได้ยาก แต่ก่อนชอบใช้ร้องมโหรีกันแพร่หลาย เดิมกรมศิลปากรได้ให้จัดพิมพ์เฉพาะบางตอนรวมอยู่ในหนังสือประชุมบทมโหรี ชื่อว่า บทมโหรีเรื่องกากี และฉบับได้ถูกแก้ไขเปลี่ยนแปลงเพื่อให้เหมาะสมแก่การที่จะขับร้องเข้าทำนองต่างๆ ต่อมากรมศิลปากรพิจารณาเห็นว่าเรื่องกากีเป็นวรรณคดีสำคัญที่มีอรรถรสไพเราะ ควรชำระและจัดพิมพ์ให้มีฉบับอ่านกันแพร่หลาย จึงได้มอบให้นายหรีด เรืองฤทธิ์เปรียญ ผู้เชี่ยวชาญในการตรวจสอบชำระวรรณคดีไทย ตรวจสอบชำระวรรณคดีเรื่องนี้กับฉบับสมุดไทยที่เก็บรักษไว้ ณ กองหอสมุดแห่งชาติ แล้วให้คัดพิมพ์ไว้ตั้งแต่ต้นจนถึงลอยแพกากีในปี พ.ศ. ๒๕๐๓ ต่อมาได้อนุญาตให้ผู้ที่สนใจจัดพิมพ์เผยแพร่อีกหลายครั้ง ครั้งนี้เป็นการพิมพ์ครั้งที่หกนับตั้งแต่ได้ชำระในปี พ.ศ. ๒๕๐๓
๒. เรื่องสมบัติอมรินทร์คำกลอน จัดเป็นวรรณกรรมชิ้นเอกซึ่งเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เรียบเรียงขึ้นด้วยความประณีต เนื้อเรื่องพรรณนาความงดงามของปราสาทราชวังและทิพยสมบัติของพระอินทร์ อย่างละเอียดลออ นายหรีด เรืองฤทธิ์ เปรียญ ได้ตรวจสอบชำระ และนางสาวพวงทอง สิริสาลี ซึ่งเคยดำรงตำแหน่งหัวหน้าแผนกเรียบเรียง กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ได้เขียนคำอธิบายชี้แจงไว้ในตอนต้นเรื่องแล้ว
๓. เรื่องลิลิตเพชรมงกุฎ เจ้าพระยาพระคลัง (หน) แต่งในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินกรุงธนบุรี เมื่อยังดำรงตำแหน่งหลวงสรวิชิต โดยนำนิทานในเรื่องเวตาลปกรณัมมาเป็นเค้าเรื่อง ได้ตีพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรกในงานพระราชทานเพลิงพระศพ พระองค์เจ้าชายสภางค์นิพัทธพงศ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๙ ครั้งที่สองในหนังสือวชิรญาณในปี พ.ศ. ๒๔๔๕ ต่อมาได้มีผู้สนใจขออนุญาตจัดพิมพ์เผยแพร่อีกหลายครั้ง ครั้งนี้เป็นครั้งที่เจ็ด
๔. ลิลิตพยุหยาตราเพชรพวง เป็นเรื่องเกี่ยวกับการเสด็จพยุหยาตราในสมัยกรุงศรีอยุธยาทั้งกระบวนเรือ กระบวนช้าง กระบวนม้า ตอนท้ายเรื่องมีจารึกให้ทราบว่า พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยาพระคลัง (หน) นิพนธ์ขึ้นเมื่อจุลศักราช ๑๑๕๙ (พ.ศ. ๒๔๓๐) นับเป็นวรรณคดีที่ให้ความรู้ในทางโบราณคดีเกี่ยวกับโบราณราชประเพณีที่สำคัญเรื่องหนึ่ง ลิลิตพยุหยาตราเพชรพวงนี้ได้ตีพิมพ์เผยแพร่เป็นครั้งแรก โดยกระแสรับสั่งพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๗ และมีผู้กล่าวว่าโรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากรได้พิมพ์อีกครั้งเมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๑ แต่ไม่ปรากฏในบัญชีหอสมุดแห่งชาติ ครั้งนี้เป็นการพิมพ์ครั้งที่ห้า
๕. เรื่องลิลิตศรีวิชัยชาดก เป็นวรรณคดีเก่าที่ยังไม่เป็นที่รู้จักแพร่หลาย เจ้าพระยาพระคลัง (หน) นิพนธ์ขึ้นในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯ ทราบว่าได้เคยตีพิมพ์มาแล้วสองครั้ง แต่ไม่ปรากฏโอกาสที่พิมพ์ พิมพ์ครั้งที่สามในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี พระยาสุรวงศ์วิวัฒน์ (เตี้ยม บุนนาค) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๕ ต่อมาสำนักพิมพ์คลังวิทยาได้ขออนุญาตจัดรวมพิมพ์เผยแพร่ในหนังสือวรรณคดีเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ในปี พ.ศ. ๒๕๐๗ ครั้งนี้เป็นการพิมพ์ครั้งที่ห้า
๖. เรื่องอิเหนาคำฉันท์ เจ้าพระยาพระคลัง (หน) เริ่มแต่งเมื่อวันเดือนใดไม่ปรากฏ แต่มีคำฉันท์บอกไว้ตอนท้ายเรื่องให้ทราบว่า แต่งเสร็จเมื่อวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๑ ปีกุน เอกศก พ.ศ. ๒๓๒๒ ซึ่งเป็นปีที่ ๑๒ ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าตากสินกรุงธนบุรี เนื้อเรื่องแต่งตามความในบทละครเรื่องอิเหนา พระนิพนธ์เจ้าฟ้ามงกุฎ จับตอนตั้งแต่อิเหนาเผาเมืองดาหาแล้วปลอมเป็นจรกาลักพาบุษบาไปซ่อนไว้ในถ้ำ จนถึงอิเหนากลับไปแก้ความสงสัยที่กรุงดาหา เรื่องอิเหนาคำฉันท์นี้ได้ตีพิมพ์ออกเผยแพร่เป็นครั้งแรกในหนังสือวชิรญาณ ปีที่ ๒๐ ตอนที่ ๗๘ เล่ม ๕ หน้า ๓๓๘ – ๓๗๖ ครั้งที่สอง สำนักพิมพ์คลังวิทยา ได้ขออนุญาตกรมศิลปากรจัดพิมพ์จำหน่ายเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๗ โดยพิมพ์รวมอยู่ในหนังสือวรรณคดีเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ต่อมากองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ได้มอบให้ นายหรีด เรืองฤทธิ์ เปรียญ ตรวจสอบชำระอิเหนาคำฉันท์ กับสมุดไทยที่เก็บรักษาไว้ ณ กองหอสมุดแห่งชาติ พร้อมทั้งทำเชิงออรถอธิบายในที่บางแห่ง และได้แนะนำให้เจ้าภาพในงานฌาปนกิจศพ นางเง็กเน้ย พิพิธสมบัติ จัดพิมพ์ออกเผยแพร่เป็นครั้งที่สาม เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๒ การพิมพ์ครั้งนี้เป็นครั้งที่สี่
๗. เรื่องกลอนจารึกเรื่องสร้างภูเขาวัดราชคฤห์ มีจารึกไว้ท้ายเรื่องว่า เจ้าพระยาพระคลัง (หน) แต่งเมื่อปีกุน พ.ศ. ๒๓๓๔ หอพระสมุดฯ ได้จัดพิมพ์เป็นเล่มครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๐ ครั้งนี้เป็นการพิมพ์ครั้งที่สี่
ในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ได้นำประวัติเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ซึ่งนางพัฒนี สุทธิวรรณ วิทยากรโท กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ได้รวบรวมเรียบเรียงขึ้น มาพิมพ์ไว้ในตอนต้นเรื่อง
กรมศิลปากรหวังว่าหนังสือวรรณคดีเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ซึ่งสำนักพิมพ์คลังวิทยาได้จัดพิมพ์จำหน่ายเผยแพร่ครั้งนี้ คงเป็นที่พอใจของบรรดา นิสิต นักศึกษา ประชาชน และท่านผู้สนใจในวรรณคดีทั่วกัน.
กรมศิลปากร
๒๔ มีนาคม ๒๕๑๕
กากีกลอนสุภาพ
จักกล่าวอดีตนิทานแต่ปางก่อน
เมื่อครั้งองค์สมเด็จพระชินวร	ยังสัญจรแสวงหาโพธิญาณ
เสวยชาติเป็นสกุณาพระยานก	จึงชักเรื่องชาดกมาบรรหาร
หวังแสดงแห่งจิตหญิงพาล	ให้ชายชาญรู้เชิงกษัตรีย์ ฯ
๏ ยังมีราชบรมพรหมทัต	ผ่านสมบัติกรุงแก้วพาราณสี
เป็นปฐมบรมราชธานี	ศรีสนุกสุขเกษมสวรรยา
กว้างใหญ่ยาวได้สิบสองโยชน์	พลโจษจตุรงค์สังขยา
หมื่นเมืองเลื่องพระเดชเดชา	ระอาออกอ่อนเกล้ามาอภิวันท์
เธอมีองค์อัคเรศวิไลลักษณ์	ประไพพักตร์งามเพียงอัปสรสวรรค์
ชื่อกากีศรีวิลาศดั่งดวงจันทร์	เนื้อนั้นหอมฟุ้งจรุงใจ
เสมอเหมือนกลิ่นทิพมณฑาทอง	ผู้ใดต้องสัมผัสพิสมัย
กลิ่นกายติดชายผู้นั้นไป	ก็นับได้ถึงเจ็ดทิวาวาร
ดั่งหทัยนัยน์เนตรกรุงกษัตริย์	พูนสวัสดิ์สังวาสเกษมศานต์
เป็นเอกองค์ในอนงคบริพาร	ประมาณหมื่นหกพันกัลยา
ท้าวมีพี่เลี้ยงผู้เปรมปราชญ์	ชื่อว่านาฏกุเวรยักษา
ชำนิชำนาญการพิณอเนกา	วิชาขับกาพย์เกลี้ยงกล่าวกลอน
บำเรอจิตอิศเรศให้เรืองรณ	เมื่อทรงสกากลสโมสร
เฉลิมเมืองเรืองฤทธิ์ขจายจร	ทุกนครเข็ดขยาดด้วยปรีชา ฯ
๏ ปางนั้นยังมีครุฑราช	สุริยชาติลํ้าสกุณปักษา
สถิตสถานพิมานรัตน์รมยา	ยอดมหาพฤกษาสิมพลี
ในเชิงเขาเมรุราชบรรพต	ปรากฏด้วยกำลังปักษี
บินหนักกวักละโยชน์ด้วยฤทธี	อาจจะข้ามนทีสีทันดร
ประกอบด้วยมนตรามหาเวท	ทั่วประเทศเกรงจบสยบสยอน
เคยเที่ยวเล่นเป็นสุขทุกนคร	สถาพรพูนสวัสดิ์อยู่อัตรา
กับบรมพรหมทัตปิ่นธเรศ	เคยประเวศทรงสกากันหนักหนา
ถ้อยทีมีชัยแลอัปรา	ก็ปรารภเพื่อจะทรงสกากล
ออกจากพิมานรัตนเรืองรอง	ผาดผยองทยานขึ้นเวหน
ข้ามมหาสาคเรศวังวล	ก็ลุดลแดนราชธานี
ลงยังรุกขพระไทรใบชิด	นิมิตกายกลายเพศจากปักษี
เป็นมานพเสาวภาคโสภี	จรลีนวยนาดดำเนินมา
เข้าพาราณสีบุรีเรือง	ชำเลืองแลแปรพักตรส่ายหา
อันนารีตามรวดรัถยา	ใครปะตามานพก็สบใจ
ครั้นถึงเข้าท้องพระโรงธาร	อาการมิได้พรั่นหวั่นไหว
กรุงกษัตริย์ทัสนาก็แจ้งใจ	บรรหารให้นั่งอาสน์อันบวร
จึงตรัสเรียกสกานั้นมาทรง	กับองค์สุบรรณราชสโมสร
มานพเดินหลบไม่รบรอน	แล้วทับถอนผ่อนแพ้กันหลายครา ฯ
๏ ฝ่ายอนงค์กากีศรีสมร	ทินกรบ่ายคล้อยพระเวหา
ไม่เห็นองค์พงศ์กษัตริย์ภัสดา	เสด็จมาสู่แท่นบรรทมใน
จึ่งตรัสถามสาวสุรางค์นางสนม	ต่างประนมนิ้วทูลสนองไข
ว่าภูบาลสำราญราชหฤทัย	ด้วยได้ทรงสกากับมานพ
ชายนั้นโฉมวิไลประไพพักตร	แหลมหลักเชิงเล่นก็เจนจบ
ทั้งกิริยาคมสันครันครบ	อันชายในพิภพนี้ไม่มีปาน
พระเทพีฟังคดีก็ดาลจิต	ฉงนคิดพิศวงทรงสัณฐาน
ว่างามพริ้งยิ่งชายในดินดาล	ยุพาพาลก็เสด็จลินลามา
ยืนแฝงใบบานทวาเรศ	นัยเนตรชำเลืองลอดสอดหา
พอมานพบงสบนัยนา	ประหนึ่งว่าศรแผลงแย้งยิงกัน
ต่างประหวัดหัททัยให้ไหววาบ	เพลิงราคซ่านซาบเสียวกระสัน
สองจิตสองคิดประจวบกัน	นางป่วนปั่นรันทดระทวยกาย
มิอาจยืนขืนจิตดำรงตรง	ก็เลี้ยวองค์จรจรัลผันผาย
สู่อาสน์ไสยาศพรรณราย	กรก่ายพักตราคนึงครวญ ฯ
๏ ฝ่ายบรมพรหมทัตทอดสกา	เมื่อสุดาประทุษฐ์จิตให้ผิดผวน
เผอิญขัดซัดบาศก์ให้แปรปรวน	ครุฑสำรวลแย้มยิ้มกระหยิ่มใจ
ครั้นชายแสงรวิวรอ่อนภพ	มานพรัญจวนจิตพิสมัย
ก็ลากษัตริย์นิวัติครรไล	สู่พระไทรสำนักแต่เดิมมา
กลายเพศจากมนุษย์เป็นครุฑราช	เผ่นผงาดลิ่วลอยพระเวหา
แผ่หางกางปีกด้วยฤทธา	บังแสงสุริยาอนธการ
บันดาลเป็นมหาวายุพัด	จบจังหวัดเปรี้ยง เปรี้ยง เสียงประหาร
ครั่นครื้นตื่นทั่วจักรวาล	ถีบทยานสู่สิงหบัญชร
เข้านั่งแนบแอบนางบนแท่นรัตน์	ประคองหัตถ์ลูบกายสายสมร
จึ่งกล่าวรสพจนาตถ์สุนทรวอน	ไยสมรเสมอชีพไม่นำพา
ช่างนอนนิ่งอิงเขนยไม่เงยพักตร	ความพี่รักรีบร้อนเข้ามาหา
พี่คือมานพน้อยชาญสกา	หวังจะมาพาน้องไปครองกัน
ยังทิพสถานพิมานแมน	อันแสนสนุกสุขลํ้าเกษมสันต์
แล้วจะพายุพราชจรจรัล	ไปเที่ยวชมสัตตภัณฑ์สีทันดร
ทั้งทรายแก้วเพชรรัตน์ปัทมราช	อันเดียรดาษพื้นพระเมรุสิงขร
ชมติมิงคละมัจฉาในสาคร	ฝูงกินนรคนธรรพ์ในบรรพต
แล้วจะพาเจ้าไปยังไกรลาส	อันเทวราชกัลยามาพร้อมหมด
จับระบำรำกรอ่อนชด	เลี้ยวลดขับร้องบรรเลงลาญ
แล้วจะอุ้มไปเล่นอโนดาต	อันใสสอาดที่เทพทรงสนาน
ประกอบเบญจโกสุมประทุมมาลย์	ตระการกลิ่นรินรสเรณูนวล
อย่าอาลัยในมนุษย์สมบัติเลย	มาไปเชยพิมานทองของสงวน
พลางจุมพิตปรางน้องประคองนวล	เย้ายวนหยอกยั่วภิรมยา ฯ
๏ กากีป้องปัดสลัดกร	ชำเลืองเนตรคมค้อนให้ปักษา
เออไฉนไยอาจอหังการ์	มาเอื้อนอรรถวัจนาทุกสิ่งอัน
ไม่เกรงองค์นรินทร์ปิ่นธเรศ	อันเป็นเกศกรุงไกรมไหศวรรย์
ถึงมานพจบเจนสกาพนัน	ใช่จะหมายมุ่งมั่นให้มามี
เจ้าก็เป็นพระยาครุฑอุดมเดช	วิสัยเพศพงศ์ราชปักษี
สถิตสถานพิมานทิพสิมพลี	เพราะบารมีอบรมสร้างสมมา
ไยไม่ระวังองค์มาหลงผิด	กำเริบจิตลุโลภด้วยโมหา
เสพสมรมเยศกามา	มิจฉาจารพานกรรมเข้าใส่กาย
ไม่ดีนะจงมีมโนหน่วง	ประหารห่วงบ่วงเดียวให้ห่างหาย
เจ้าก็เรืองฤทธิ์เลิศประเสริฐชาย	จงมุ่งหมายชมทิพพิมานทอง
ล้วนสุรางค์นางสวรรค์อันเนื้อทิพ	จะยกหยิบที่ไหนก็ได้คล่อง
ซึ่งเมตตาว่าจะพาบินประคอง	ไปเที่ยวท่องชมเชิงพระเมรุธร
ทั้งนทีสีขเรศสัตตภัณฑ์	ทุกสิ่งสรรพ์แสนสุขสโมสร
ก็ขอบคำนํ้าถ้อยสุนทรวอน	น้องไม่อยากจรอย่าเจรจา ฯ
๏ พระยาครุฑฟังนุชสารสวัสดิ์	ประคองรัดรับขวัญกนิษฐา
เจ้างามคมสมศรีสุนทรา	ทั้งวาจาจัดแจ่มไม่แย้มพราย
พี่ประมาทอาจองเพราะหลงรัก	ด้วยประจักษ์สำคัญที่มั่นหมาย
มิได้คิดแก่ชีวิตจะวางวาย	จึ่งว่ายฟ้าถาโถมประโลมลาญ
ก็ประจักษ์ว่าเป็นอัครนาเรศ	ดั่งดวงเนตรท้าวรักสมัครสมาน
จะเป็นกรรมนำตนให้ทรมาน	พี่ตริการก่อรื้ออยู่เรรวน
แต่ความรักหนักยิ่งเมรุมาศ	ทั้งดินฟ้าอากาศสักแสนส่วน
จึ่งปลงจิตมิตรภาพไม่แปรปราน	ประมวลมอบเสน่ห์ไว้ที่ในน้อง
ถึงนางฟ้าหกชั้นที่สรรค์ทรง	จะเปรียบองค์สมรไม่มีสอง
ว่าพลางกางกรเข้าประคอง	ตระกองโอบอุ้มแก้วกากี
ถีบทยานผ่านชั้นโพยมหน	ด้วยฤทธิรณแรงราชปักษี
เฉียวฉิบพริบตาในนาที	ก็ข้ามสีทันดรสะดวกดาย
ถึงสิมพลีวันวิมานทอง	เข้าสู่ห้องวิเชียรรัตน์เรืองฉาย
วางอนงค์ลงบนแท่นพรรณราย	ก็กลายเพศจากครุฑเป็นเทวัญ
ประดับเครื่องเรืองอร่ามงามทรง	ดั่งองค์วิษณุรักษ์รังสรรค์
จากเกษียรสาครจรจรัล	มาถวัลย์แท่นรัตนวิเชียรพราย
นั่งแนบแอบองค์ยุพเรศ	ช้อนเกศอุ้มประโลมโฉมฉาย
จุมพิตปรางน้องตระกองกาย	กรก่ายแนบสนิทชิดชวน
เลี้ยวลอดสอดกระหวัดสัมผัสต้อง	เต้ามณฑาทองของสงวน
เชยชื่นรื่นรสรัญจวนชวน	ป่วนกาเมศไหม้อยู่ไปมา ฯ
๏ ฝ่ายอนงค์กากีศรีสวัสดิ์	ร่วมสัมผัสแอบองค์ด้วยปักษา
กำเริบรื่นในรสกรีฑา	แต่มายามานะกระสัตรี
ทำค้อนควักผลักกรแล้ววอนว่า	ไม่กรุณาน้องเลยนะปักษี
ไปหักหาญรานเสน่ห์เจ้าธานี	ไม่ทันล่วงราตรีมารีบร้อน
น้องยังไม่สบายวายทุกข์	สุดที่จะร่วมสุขสโมสร
จงรารักหนักหน่วงในอาวรณ์	ใช่จะจรจากบาทมุลิกา
น้องตกถึงสิมพลีพิมานเมศ	แรมทุเรศร้างประยูรวงศา
ไกลบรมพรหมทัตภัสดา	หมายจะพึ่งบาทาจนวันตาย ฯ
๏ พระยาครุฑฟังนุชเสนาะถ้อย	ดั่งนํ้าพลอยเพชรรัตน์จำรัสฉาย
ถนอมกรรับขวัญแล้วบรรยาย	เจ้าสายสุดสวาทโฉมประโลมลาญ
ซึ่งเรียมพามานิรานิราศรัก	ประยูรศักดิ์นคเรศอันไพศาล
เพราะสวาทนาฏน้องยุพาพาล	ไม่เกรงการอริราชและเวรา
ดั่งได้ดวงมณฑามหาวิเศษ	ของตรีเนตรในดาวดึงสา
อันหอมหวลอวลอบทั้งโลกา	จะหน่วงช้ามิให้ชมนั้นสุดใจ
จงสร่างโศกมาเกษมสวาทบ้าง	อย่าให้ร้างเริดชิดพิสมัย
พลางกระหวัดรัดรวบภิรมย์ใน	ชงฆะไขว้ในเชิงละเลิงลาญ
บันดาลพลาหกเทวบุตร	ก็ผึ่งผุดตั้งทั่วทิศาศาล
พโยมพยับอับอึงอนธการ	สท้านถึงเมรุราชสีขรินทร์
สัตตภัณฑ์บรรพตก็ไหวหวั่น	คงคาลั่นเป็นละลอกกระฉอกสินธุ์
ฝูงมหามัจฉาในวาริน	ก็โดดดิ้นเล่นนํ้าลำพองกาย
อันดอกดวงสิมพลีที่ตูมกลัด	ครั้นฝนซัดเชยแช่มแย้มขยาย
ที่ตูมบานก้านกลีบขจรจาย	รำพายกลิ่นรื่นรสเสาวคนธ์
แมลงภู่ทิพรีบร่อนมาเอาซาบ	อาบละอองต้องทั่วทุกขุมขน
สองสุขสองเกษมเปรมสกนธ์	สองกมลสองสวาทไม่คลาดกัน
ครุฑลืมลงเล่นอโนดาต	วรนาฏลืมมิ่งมไหศวรรย์
ครุฑลืมลงเล่นสัตตภัณฑ์	สุดาจันทร์ลืมพักตร์พระภัสดา
ครุฑลืมร่อนเล่นโพยมบน	นฤมลลืมสนมสนิทหน้า
ครุฑลืมไล่คาบนาคา	กัลยาลืมเล่นอุทยาน
ครุฑหลงชมทรงสมรชื่น	นางหลงรื่นรสทิพปักษาศาล
ครุฑละเลิงหลงเชิงยุพาพาล	เยาวมาลย์หลงเล่ห์ประหลาดโลม
ครุฑหลงกลิ่นแก้วขจรรื่น	นางหลงชื่นรสทิพอันเฉิดโฉม
ครุฑหลงกระบวนชวนตระโบม	นางหลงโสมนัสในสกุณา
ครั้นศศิธรคล้อยเคลื่อนเลื่อนลับ	ดาราดับสิ้นแสงสว่างหล้า
พระพายชายพัดรำเพยพา	สกุณาพร้อมเพรียงพิมานทอง
ดุเหว่าทิพที่ประจำสิมพลี	ก็ร้องมี่ส่งเสียงสำเนียงก้อง
ภาณุมาศเร่งราชรถทอง	ผาดผยองเยี่ยมยอดยุคุนธร ฯ
๏ พระยาราชสุบรรณก็พลันตื่น	ประคองชื่นเล้าโลมโฉมสมร
พี่จะอุ้มยุพาพินบินจร	ไปชมขุนสิขรชะเลวล
ว่าพลางทางประคองยุพเรศ	อุ้มประเวศบินโดยพระเวหน
ราร่อนให้อ่อนด้วยลมบน	พลางเชยชื่นกมลด้วยกลิ่นนาง
ชี้บอกยอดเขาพระเมรุมาศ	แก้วประหลาดงามดีเป็นสี่อย่าง
แดงเขียวขาวเหลืองเรืองนภางค์	เกาะทวีปใหญ่กว้างทั้งสี่ทิศ
ทวีปน้อยสองพันเป็นบริวาร	สัณฐานดังจอกลอยกะจิหริด
มีพฤกษาใหญ่ลํ้าประจำทิศ	เกิดสถิตแต่ประถมแผ่นดิน
ชี้ชมเขาแก้วทั้งเจ็ดชั้น	มีนํ้าคั่นหลั่นลดชลาสินธุ์
หมู่มหามัจฉาและนาคินทร์	อันอยู่ในวารินสีทันดร
สารพัดมีสัตว์จตุบาท	คชสีห์สิงหราชและไกรสร
สิงโตโคกิเลนและมังกร	นรสิงห์กินนรและคนธรรพ์
แล้วชี้บอกรุกขชาตินารีผล	อันติดต้นเปล่งปลั่งดั่งสาวสวรรค์
แต่ไม่มีวิญญาเจรจากัน	วิชาธรคนธรรพ์มาเชยชม
ครั้นเจ็ดวันก็อันตรธานไป	แล้วบันดาลเกิดใหม่ได้สู่สม
พลางบอกพลางหยอกสำราญรมย์	แล้วพาบินลอยลมมาสิมพลี
สองสนิทพิศวงสวาทจิต	ชื่นชิดปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ไม่แหห่างร้างรักสักนาที	ในห้องรัตนมณีพิมานบน ฯ
๏ ฝ่ายบรมพรหมทัตนฤเบศร์	ครั้นหายเหตุเกิดการกุลาหล
ไม่ยลพักตรกากีนฤมล	คิดฉงนฉงายเหงาเปล่าฤทัย
เมื่ออนงค์เนาแท่นไสยาอาสน์	หลากประหลาดจรดลไปหนไหน
จึ่งให้ค้นทั่วมณฑิราลัย	ทั้งนอกในพระปรัศเรือนจันทน์
มิได้พบจบสกลวังราช	ภูวนาถโศกโทมนัสศัลย์
โอ้กากีศรีสุดาลาวัณย์	เจ้าผู้ขวัญเมืองมิ่งวิมลมาลย์
สงวนน้องมิให้ต้องธุลีลม	ยามชมมิให้ช้ำล้วนคำหวาน
ยามต้องค่อยประคองแต่พอพาน	ยามประสานเนตรน้องแต่พอนวล
ยามแนบพี่ถนอมมิให้หนัก	ผจงรักนิ่มน้องครองสงวน
อยู่หลัดหลัดฤๅมาซัดให้เรียมครวญ	โอ้ว่านวลหน่ายแหนงไปแห่งใด
พระถวิลหวั่นใจให้เทวศ	อัสสุชลนองเนตรพิลาปไหล
พระลืมองค์หลงทัสนาใน	เห็นเงาไหวคล้ายเคลิ้มว่ากากี
ยุรยาตรจากอาสน์โองการตรัส	ศรีสวัสดิ์ไยหมางระคางพี่
แล้วง่าหัตถ์รับขวัญไปทันที	ไม่ยลศรีสุดาลักษณ์แล้วโศกา
เสด็จยังที่นั่งเย็นไม่เห็นหาย	ผ่อนระบายอัดอั้นในนาสา
สะท้อนถอนฤทัยถวิลแล้วลินลา	ชำเลืองหารอบริมภูเขายล
ที่เคยสรงสนานในอ่างแก้ว	อันทดแถวนํ้ากระจายเป็นสายฝน
ที่เคยเล่นมิได้เห็นนฤมล	ฤๅเจ้าดลแดนสระประทุมมาลย์
พระเสด็จเลี้ยวชลาไปท่าสระ	มิได้ปะนิ่มอนงค์ยิ่งสงสาร
พระเยี่ยมยลแต่อุบลแบ่งบาน	โอ้ว่ากานดาดวงไปแห่งใด
แล้วเสด็จเกยแก้วกุญชริน	ยุพาพินมาประพาสฤๅไฉน
ไม่สบสมรแล้วก็จรจรัลไคล	สู่ไพชยนต์รัตนเรืองพราย
เอนองค์ลงกับอาสน์อิงเขนย	กรเกยพระนลาตแล้วใจหาย
ชลเนตรคลอเนตรลงพร่างพราย	โอ้สายสวาทร้างอุราทวา
นิเวศน์วังตั้งเที่ยวตระหลบจบ	มิได้พบนิ่มน้องสนองหน้า
ฤๅอิศเรศประเวศทรงอุสุภา	ลักสุดาเหินเหาะไปหิมพานต์
ฤๅจักรกฤษณ์ฤทธิรงค์ทรงครุฑ	มาลักนุชพี่ไปร่วมภิรมย์สมาน
ฤๅธาดาทรงมหาหงส์ทยาน	ลักสมรไปสมานพิมานพรหม
ฤๅอินทร์องค์ทรงพระยาไอยเรศ	ลักดวงเนตรพี่ไปดาวดึงส์สม
ฤๅสุริยงค์ทรงรถอันลอยลม	มาลอบชมกลิ่นแก้วแล้วพาจร
ฤๅพระเพลิงฤทธิรงค์ทรงแรด	มาเวียนแวดพาน้องไปสมสมร
ฤๅพระพายชายทรงอัสดร	มาอุ้มบังอรแอบอุราไป
ฤๅครุฑาวาสุกรีวิทเยศ	มาโลมลวงดวงเนตรไปฤๅไฉน
เสียดายเอ๋ยมิได้เคยระคายใจ	เวรใดจึ่งคลาศที่เคล้าคลึง
จะหาทรงสุดวงศ์กษัตริย์สิ้น	จะหากลิ่นสามภพไม่หอมถึง
พระสอื้นรัญจวนครวญคนึง	ถึงเมื่อราเมศร้างแรมสีดา
ยังได้ข่าวทศพักตร์มันลักนุช	ข้ามสมุทรไปนครของยักษา
พระหริวงศ์กับองค์อนุชา	ได้โยธาพานรินทร์ก็รีบตาม
จองถนนยกพลพยุหทัพ	ไปตั้งรับชิงชัยในสนาม
ล้างอสูรแหลกลงในสงคราม	ได้นงรามคืนยังอยุธยา
ปางพระไทรโอบอุ้มอนิรุธ	ไปสมสุดสวาทสร้อยศรีอุสา
แล้วพาพรากจากรักภิรมยา	ให้สองรานิราศร้างกันกลางคัน
ยังมีนางศุภลักษณ์เที่ยววาดทรง	ประสบองค์อนิรุธรังสรรค์
แล้วพาเหาะสมอุสาวิลาวัณย์	สองกระสันแสนสุขสถาพร
ปางพระสมุทรโฆษชำนาญศิลป์	บำเรอพินทุมดีศรีสมร
แสนวิโยคโศกข้ามชโลธร	ขี่ขอนคลื่นซัดให้พลัดกัน
อันแสนยากปิ้มปานไม่พานพบ	ก็ยังสบร่วมรสภิรมย์ขวัญ
คืนสถานผ่านภพโรมคัล	ถวัลยราชย์สืบวงศ์ประเวณี
ปางสุธนแรมร้างมโนหเรศ	นางประเวศไกรลาสคิรีศรี
ก็ตามติดมิได้คิดแก่ชีวี	ข้ามนทีกรดยากลำบากกาย
ทั้งแสนเขาป่าคั่นอรัญเวศ	ทางทุเรศไปได้เหมือนใจหมาย
ถึงไกรลาสสมน้องประคองกาย	แล้วพาผายสู่อุดรปัญจา
ปางท้าวธตรฐมหาหงส์	จากอนงค์เหมราชปักษา
ไปในห้องเขมะสระปทุมา	ต้องติดบ่วงพรานป่าอยู่รึงรัง
กับสุมุขเสนาพระยาหงส์	ดั่งชีวิตจะปลิดปลงในกรงขัง
พเนจรคอนถึงนิเวศน์วัง	แล้วกลับหลังยังถํ้าคูหาทอง
ชมคณานางหงส์ทั้งหกหมื่น	สำราญรื่นเปรมปรีดิ์ไม่มีสอง
บรรดาจากพรากคู่ยังคืนครอง	แต่นิ่มน้องจรดลไปหนใด
ถึงจะข้ามหิมวาสาคเรศ	ประจักษ์เหตุแล้วจะตามไปจงได้
นี่สุดจิตสุดคิดก็สุดใจ	สุดอาลัยก็สลบลงแดยัน ฯ
๏ ฝ่ายนางพระสนมสนิทเฝ้า	ก็สร้อยเศร้ากำสรดกำสรวลศัลย์
บ้างสองกรข้อนอุราเข้าจาบัลย์	โอ้พระขวัญเมืองมิ่งวิมลมาลย์
เคยเย็นเกล้านารินเป็นปิ่นปัก	พระปลงรักมิได้ร้างห่างสมาน
ไยสมรจึ่งมาจรให้แดดาล	จนท้าวลาญชีพล่วงชีวาลัย
แม่สถิตปรางค์ทองไม่ต้องลม	กรรมนิยมจรดลไปหนไหน
ฤๅเคืองขัดในภูวนัษไตร	ก็ควรไขข้อแจ้งกิจจาขจาย
อยู่ดีดีต่อมีมหัศจรรย์	พอเหตุนั้นเหือดห่างนางก็หาย
ครั้นจะคิดเบาความว่าตามชาย	ก็สุดหมายที่จะมุ่งประมาณการ
รํ่าพลางทางเชิญสุคันธรส	ทั้งโอสถชะโลมองค์สรงสนาน
บางอนงค์นวดฟั้นอยู่งาน	นฤบาลค่อยได้ฤทัยคืน
ลืมเนตรเห็นสนมสนิทแน่น	ยิ่งโศกแสนโศกีไม่มีชื่น
พระจากอาสน์ฝืนองค์ดำรงยืน	ก็ออกพื้นพระโรงรัตน์วัจนา
เล่ายุบลคนธรรพ์ว่านางหาย	เฉาฉงายไป่แจ้งที่แห่งหา
ไฉนนายจะได้สายสมรมา	เจ้าปรีชาช่วยผดุงจรุงความ ฯ
๏ คนธรรพ์อภิวันท์ถวิลหวาด	เชิงฉลาดชำนาญชาญสนาม
ทูลสนองให้ต้องสำเนาความ	ซึ่งนงรามนิราศแรมนรินทร์
เมื่อพระองค์ทรงสกากับมานพ	ข้าเบือนพักตร์พอพบก็ดาลถวิล
เห็นตาชายต่อตายุพาพิน	ข้าคิดกินใจช้ำระกำแทน
พอเกิดการโกลาในอากาศ	เห็นสมมาดนางหายข้าหมายแม่น
ชะรอยครุฑเป็นมนุษย์มาในแดน	ลักแสนสุดสวาทของท้าวไป
จะอาสาธิบดินทร์ปิ่นธเรศ	ฟังระหัสแห่งเหตุที่สงสัย
อีกเจ็ดวันเห็นสุบรรณจะคลาไคล	มาโรงชัยข้าจะดูให้รู้กล
แม้นประหลาดก็จะล่วงครรไลตาม	ไม่เข็ดขามจะเข้าแซกในขุมขน
ให้ถึงสถานพานพักตร์นฤมล	จะแก้กลปักษีให้ส่งนาง
ท้าวสดับคนธรรพ์เสนาะถ้อย	ที่โศกสร้อยหฤทัยค่อยใสสว่าง
กลับยังบัลลังก์รัตน์คนึงนาง	มิได้ว่างวายเว้นทิวาวัน ฯ
๏ ฝ่ายพระยาครุฑราชฤทธิรอน	เชยสมรสมานชมภิรมย์ขวัญ
ในห้องทิพพิมานสำราญครัน	ต่างกระสันแสนสวาทไม่คลาศคลาย
ถึงกำหนดเจ็ดวันจะทรงสกา	สุบรรณานิ่งนึกแล้วใจหาย
มิไปเล่นเห็นท้าวจะเคืองรคาย	ดำริแล้วอภิปรายประโลมนาง
เจ้าดวงมณฑาทองทิพมาศ	แสนสวาทพี่มิใคร่จะไกลข้าง
เมื่อพี่ไปทรงสกาแล้วพานาง	เห็นจะหมางมุ่งเรียมทั้งบุริน
รุ่งพรุ่งนี้พี่จะลาพงางาม	ไปตัดความสงสัยเสียให้สิ้น
เจ้าอยู่ไพชยนตร์รัตน์มณีนิล	บ่ายแสงทินกรจะจรมา ฯ
๏ กากีได้สดับคดีสั่ง	ให้แค้นคั่งคำราชปักษา
ดั่งเพลิงพิษติดรุมอุรภา	ชลนาคลอเนตรละลุ่มลง
จึ่งวอนว่าข้าแต่สุบรรณราช	เจ้าว่าแสนพิศวาสให้น้องหลง
สู้บ่ายบากจากตระกูลประยูรวงศ์	อีกทั้งองค์พรหมทัตภัสดา
ก็มุ่งหมายว่าจะวายชีวาด้วย	จึ่งเอออวยร่วมรสเสน่หา
ไม่ทันไรจะนิราศให้อาทวา	อนิจจาใจจางมาหมางใจ
ข้ารู้เชิงอยู่ว่ามีที่เชยชื่น	แต่แสร้งอำนำอื่นมาแก้ไข
ถ้าหน่ายแหนงแล้วจงแจ้งแต่จริงไป	ใช่จะหน่วงเสน่ห์ไว้เมื่อไรมี ฯ
๏ พระยาครุฑฟังนุชแล้วแย้มสรวล	ไฉนนวลมาพิโรธรำพันพี่
ใครเล่าแจ้งฤๅเจ้าแคลงกมลมี	ฤๅใส่สีพอให้สมอารมณ์ปอง
เจ้าเนื้อหอมเป็นจอมจรรโลงหญิง	เห็นสุดสิ่งที่จะเปรียบเสมอสอง
ว่าพลางเชยคางเคียงประคอง	ประจงต้องเต่งเต้าปทุมมาลย์
เจ้าอย่าหมองใจหมางระคางสวาท	จำนิราศไปกรุงไกรไพศาล
ดับกระหายบังวายที่อัปรมาณ	เพราะถึงการกำหนดเป็นสัญญา
แม้นมิไปไหนเลยจะพ้นพักตร์	เสียดายศักดิ์เขาจะแสร้งว่ามารษา
ไม่ถึงวันก็จะพลันนิวัติมา	ยุพาพาลจงสำราญวิมานทอง ฯ
๏ กากีฟังครุฑเห็นสุดห้าม	ประจักษ์ความบรรยายก็หายหมอง
ชุลีกรวอนรํ่าเป็นทำนอง	จะจากห้องให้น้องเอกากาย
ฤๅษีสิทธิ์วิทยาวิชาธร	ย่อมฤทธิรอนเหินเหาะได้มากหลาย
ถ้ารู้ความก็จะหยามหยาบรคาย	หญิงฤๅจะสู้ชายเห็นสุดที
แต่เสียหนึ่งได้สองก็ต้องห้าม	ถ้าซํ้าสามปฏิพัทธ์โอ้บัดสี
จงตริการอย่าให้พานราคีมี	เหมือนช่วยชีวิตน้องให้นานวัน ฯ
๏ พระยาราชเวนไตยได้สดับ	ถนอมรับกรน้องประคองขวัญ
เจ้างามงอนช่างฉอ้อนรำพันครัน	อย่าครั่นคร้ามอริราชจะแผ้วพาน
จะร่ายมนต์ผูกทวารวิมานไว้	ถึงผู้ใดจะเข้าผลักหักประหาร
ไม่อาจทำลายเวทวิเศษชาญ	เยาวมาลย์แม่อย่าหมองกมลใน
แต่เวียนปลอบเวียนสั่งสังวาสน้อง	จนแสงทองเรืองรางสว่างไข
ประโลมเล้ากานดาแล้วคลาไคล	ออกจากไพชยนตร์รัตน์เรืองสุวรรณ
ก็โอมอ่านมนตรามหาเวท	อันวิเศษผูกบานทวารมั่น
แล้วบินโบยโดยฤทธิ์แรงสุบรรณ	ไม่ทันพริบตาถึงธานี
ลงสู่รุกขนิโครธก็แปลงเพศ	เป็นมานพเยาวเรศเฉลิมศรี
เข้าสู่พระโรงธารธเรศตรี	นฤบดีทัสนาเห็นมานพ
จึ่งเอื้อนโองการตรัสวัจนา	ดูราเจ้าผู้ชำนาญในการจบ
ข้าคอยนายจนสายสว่างภพ	คิดว่าสบธุระร้อนไม่จรมา ฯ
๏ ครุฑฟังทรงธรรม์ก็หวั่นหวาด	เชิงฉลาดทำฝืนให้ชื่นหน้า
สนองสารซึ่งข้านานเวลามา	เพราะวิญญาไม่สบายข้างภายใน
พรหมทัตฟังอรรถสุบรรณบอก	ดั่งเสี้ยนยอกเสียบทรวงยิ่งสงสัย
พระแสร้งชื่นฝืนพักตร์ประภาษไป	ตรัสให้ยกสกานั้นมาทรง
ต่างทอดต่างเดินไม่เพลินจิต	ต่างคิดต่างคนึงตะลึงหลง
จนบ่ายชายแสงพระสุริยงค์	ครุฑพะวงพิศวาสถึงกากี
ก็อำลานรินทรจรจรัล	ฝ่ายคนธรรพ์แจ้งใจในปักษี
ด้อมสกดโดยบทสกุณี	ครั้นถึงที่พระไทรก็แปลงตน
ส่วนมานพกลับกลายเป็นสุบรรณ	คนธรรพ์เป็นไรเข้าในขน
ถาบถาราร่อนโพยมบน	ก็ลุดลสิมพลีพิมานทอง
ร่ายมนต์แก้บานทวารไข	สำราญจิตครรไลเข้าในห้อง
นั่งแนบแอบเนื้อนวลละออง	เชยน้องต้องเต้ามณฑาธาร ฯ
๏ ฝ่ายคนธรรพ์เป็นไรเข้าเร้นซ่อน	ที่บัญชรพิมานชัยไพศาล
ส่วนครุฑแนบนุชนงพาล	สองสมานร่วมรสฤดีทวี
เปรียบดั่งองค์ปโรตเทวัญ	เมื่อฤดูวัสสันต์เกษมศรี
เมขลาชูช่วงดวงมณี	อสุรีรามสูรก็โกรธา
ถือขวานเหาะทยานขยิกไล่	เวียนรไวในจังหวัดพระเวหา
นางแบแก้วแวววับให้จับตา	อสุราขว้างขวานไปราญรอน
เมขลาล่อแก้วอสุรินทร์	ไม่สุดสิ้นที่จะร่วมสโมสร
เกิดสำหรับกัปกัลป์นิรันดร	เหมือนสมรสมานสุขสกุณินทร์
ครั้นอรุณเรื่อรางสว่างภพ	จบจักรวาไลและไพรสินธุ์
ครุฑตระโบมโลมลายุพาพิน	พี่จะบินไปเที่ยวพระหิมพานต์
จงเนาในแท่นทองอย่าหมองพักตร์	ไม่ช้านักจะกลับมาสู่สถาน
สั่งสมรแล้วก็จรจากพิมาน	ร่ายเวทผูกทวารแล้วบินไป ฯ
๏ คนธรรพ์ครั้นครุฑจรดล	ก็กลับตนตามเพศวิสัย
เข้านั่งริมแท่นรัตนามัย	ประจงใจดูเล่ห์กัลยา
กากีเหลือบเหลียวเห็นคนธรรพ์	ให้หวาดจิตอัศจรรย์เป็นหนักหนา
เออไฉนไยนาฏกุเวรมา	นางประหม่าพักตร์เผือดแล้วพาที
ว่าดูราคนธรรพ์พี่เลี้ยงท้าว	แดนด้าวทางทุเรศนทีศรี
เหตุไฉนไยแจ้งแห่งคดี	จึงมาดลสิมพลีพิมานชัย
อันบรมพรหมทัตปิ่นธเรศ	เมื่อเกิดเหตุข้าหายนั้นเป็นไฉน
ยังทุกข์โทมนัสถึงคะนึงใน	ฤๅอาลัยลืมละไม่นำพา ฯ
๏ คนธรรพ์ครั้นสดับคดีถาม	ดำริความเชิงชาญด้วยโวหาร์
นางหลงเล่ห์เมถุนสกุณา	จะร่ำเรื่องภัสดาก็ป่วยความ
ประเวณีสตรีได้เตร่จิต	จำจะคิดเหมือนเอาเสี้ยนมาบ่งหนาม
จะเย้ายั่วให้มัวในกลกาม	ปิดความอันตรายแห่งเวนไตย
ตริแล้วจึงสนองวรนาฎ	อันจอมราชสามีที่พิสมัย
ครั้นนางหายแล้วก็หน่ายอาลัยใจ	แต่พี่ไซร้สวาทเจ้าทุกเพลางาย
ด้วยเป็นศรีพระนครขจรเดช	มาทุเรศแรมไกลน่าใจหาย
ครั้นทราบข่าวผ่าวร้อนดังเพลิงพราย	ว่าครุฑพาสายสวาทมาสิมพลี
มิได้คิดแก่ชีวิตจะวายชนม์	กำบังตนซ่อนราชปักษี
จึ่งยลพักตร์อัคเรศสุดาดี	พี่ก็มีโสมนัสเสน่ห์น้อง
นิจจาเอ๋ยถึงเสวยสุขสวรรค์	ผิวพรรณเคยนวลฤๅควรหมอง
ว่าพลางทางประโลมเลียมลอง	ดูทำนองในเชิงพนิดา ฯ
๏ นางสลัดปัดกรแล้วค้อนคม	แต่อารมณ์ปฏิพัทธ์ประหวัดหา
แสร้งเสด้วยเล่ห์มายา	อนิจจานี่ฤๅว่าปรานี
ได้พบพักตร์เหมือนพี่บังเกิดเกล้า	ที่ใจเศร้าค่อยสร่างกรรแสงศรี
ควรฤๅมาให้ช้ำระกำทวี	นี่เห็นดีแก่ใจอย่างไรนา
อนิจจาเห็นว่าข้าอยู่เดียว	มาโลมเลี้ยวลอบชิดด้วยอิจฉา
เป็นน่าแค้นแสนเวทนาตา	จะใคร่ว่าเสียให้สมอารมณ์พาล ฯ
๏ คนธรรพ์รับขวัญแล้วจุมพิต	กรสกิดเลี้ยวลอดสอดประสาน
เคล้าเคล้นเล่นดวงประทุมมาลย์	ยุพาพาลแม่อย่าหมองกมลใน
ซึ่งโทษผิดชิดโฉมประโลมเล้า	ด้วยร้อนเร่าสวาทหวังไม่ยั้งได้
อย่าถือความจงประนามประนอมใจ	พี่จะไว้ชีพด้วยวนิดา
ว่าพลางทางประจงปลงจิต	เนื้อสนิทแนบกันกระสันหา
สองชื่นรื่นรสภิรมยา	ดั่งราหูจู่จับพระจันทร
อ้าโอษฐ์โกรธเกรี้ยวกระหยับย้ำ	กรกำเรือนรถจะสังหร
แสงจันทร์อับชะอํ่าในอัมพร	ด้วยกำลังฤทธิรอนอสุรินทร์
พสุธาอากาศก็อับแสง	ไม่แจ่มแจ้งแหล่งหล้าวนาสินธุ์
ประจักษ์จันทร์อุปราค์ทั้งแดนดิน	ก็อึงอินทเภรีระดมปืน
ฆ้องระฆังกังสดาลประสานเสียง	สำเนียงโห่ลั่นหล้าไม่ฝ่าฝืน
ประเวณีคลี่คลายขยายคืน	ก็แช่มชื่นเด่นดวงศศิธร
สองสุขสองสมภิรมย์รส	ยังไม่หมดสุขสโมสร
คนธรรพ์ครั้นบ่ายรวีวร	สั่งสมรแล้วก็จรเข้าซ่อนกาย ฯ
๏ ฝ่ายครุฑเที่ยวเล่นในหิมวันต์	สุริยาสายัณห์ก็ผันผาย
สู่สถานวิมานรัตน์พรรณราย	ก็ร่ายเวทเปิดทวารเข้าไพชยนต์
นั่งแนบแอบแก้วกานดาดวง	แล้วยื่นพวงอัมพาผลาผล
กินเล่นให้สำราญบานกมล	พลางยิ้มแย้มแกมกลให้ยั่วยวน
ร่วมภิรมย์สมสมัครดั่งใจปอง	ระเริงริกซิกสองเกษมสรวล
ปักษีมิได้หมางระคางนวล	เชยชวนชื่นชิดสนิทนาง
กากีสมปองเป็นสองชื่น	กลางคืนครุฑแอบอยู่แนบข้าง
ทิวาวันคนธรรพ์เข้าแนบนาง	ต่างรสสดชื่นให้โอชา ฯ
๏ ครั้นสร่างแสงสุริโยวโรภาส	อากาศแจ่มแจ้งในแหล่งหล้า
พระยาครุฑสั่งนุชนงพงา	กำหนดเล่นสกาในกรุงไกร
พี่จะลาสายสมรจรจรัล	สายัณห์ก็จะมาอย่าหม่นไหม้
เสร็จสั่งออกยังพิมานชัย	วิสัยรูปกลายกลับเป็นสุบรรณ
คนธรรพ์เป็นไรเข้าในขน	ครุฑผูกด้วยมนต์ทวารมั่น
บินทยานผ่านข้ามสัตตภัณฑ์	ก็บรรลุสำนักนิโครธา
แปรเป็นมนุษย์อุดมเดช	คนธรรพ์กลับเพศเป็นยักษา
ต่างแยกจรจรัลมรรคา	เข้ามหานิเวศน์แก้วปราการ
มานพถึงท้องพระโรงรัตน์	กรุงกษัตริย์ทัสนาแล้วบรรหาร
พระดำรงทรงสกากับชายชาญ	แต่วิญญาณยวนคิดวนิดา ฯ
๏ คนธรรพ์ครั้นถึงชุลีกร	นรินทรยิ้มละไมอยู่ในหน้า
จะตรัสถามก็เป็นความในอุรา	แต่ชำเลืองนัยนาดูคนธรรพ์
คนธรรพรับเนตรภูวนาถ	มิอาจเสนอในสนามด้วยความขัน
แต่บุ้ยบอกให้พระองค์ผู้ทรงธรรม์	ว่าชายนี้คือสุบรรณมาลักนาง
หมู่เสวกามาตย์ฉลาดคิด	ต่างวินิจนิ่งนึกอางขนาง
เขม้นหมายมานพไม่เว้นวาง	พลางจะฟังรหัสเหตุแห่งคนธรรพ์ ฯ
๏ ฝ่ายอนงค์กากีศรีสมร	ครั้นครุฑจรจากห้องพิมานสวรรค์
ไม่ยลพักตรชู้นางที่กลางวัน	ให้กระสันราคร้อนอารมณ์นาง
อนิจจาโอ้ว่าพี่คนธรรพ	ไปลี้ลับอยู่ไหนทำใจหมาง
เจ้าเคยแอบแนบน้องประคองปราง	ไยมาห่างหายเนตรอนาถใจ
แรกรักรู้รสมาปลดสวาท	แรมนิราศไปนิเวศน์ฤๅไฉน
ฤๅบังกายซ่อนน้องจะลองใจ	ฤๅหมองไหม้ไม่สมัครสมานการ
มาเถิดน้องจะถนอมกล่อมจิต	จะผ่อนผิดผันหาเกษมสานต์
นางรํ่าหาในห้องทิพพิมาน	ไม่พบพานก็พิลาปละเวงใจ ฯ
๏ ฝ่ายพระยามานพทรงสกา	สุริยาเย็นลับเหลี่ยมไศล
ถวิลถึงสุดาเดียวเปลี่ยวใจ	ก็ลาไทธิบดินทร์ลินลามา
ถึงต้นไทรกลายเพศเป็นครุฑราช	เผ่นผงาดรเห็จห้องพระเวหา
ถึงสถานลานโลมวนิดา	โดยผาสุกภาพประเพณี ฯ
๏ ฝ่ายบรมพรหมทัตภูวเรศ	ครั้นมานพประเวศจากกรุงศรี
จึ่งเอื้อนอรรถสุนทราวาที	โดยพระมีมาโนชเปรมปรา
อ้าดูระพี่เลี้ยงเสมอชีพ	ท่านเร็วรีบสืบเสาะแสวงหา
ยังสบสายสุดสวาทของอาตมา	เนานิวานิวาสสถานใด
คนธรรพ์อภิวันท์สนองถ้อย	ข้าโดยรอยมานพถึงป่าใหญ่
แปรสกนธ์เป็นครุฑวุฒิไกร	ข้าเป็นไรแทรกขนสุบรรณบิน
เร็วรีบยิ่งมหาวายุพัด	กวักกวัดปีกข้ามชลาสินธุ์
ทางทุเรศเขตเขาสิขรินทร์	ก็เต็มบินสู่สิมพลีวัน
ประสบนางในปรางค์พิมานมาศ	แสนสวาทครุฑครองประคองขวัญ
เสวยทิพสถานสำราญครัน	จะรำพันพ้นสุขสวรรยา ฯ
๏ พรหมทัตแจ้งอรรถคนธรรพ์ทูล	บดินทร์สูรแสนโสมนัสา
ดั่งได้แก้วจักรพรรดิมาทัสนา	เป็นมหามิ่งมิตรมงคลเมือง
จึ่งดำรัสประภาษนาฏกุเวร	เจ้าผู้เจนจงแสดงให้แจ้งเรื่อง
นางนิราศโภคัยได้ขุ่นเคือง	ฤๅปลดเปลื้องธุระรักในฝ่ายเรา
ฤๅเพลิดเพลินจำเริญสมบัติครุฑ	อันสูงสุดถึงเมรุขุนเขา
ได้พบพานประมาณจิตยุพเยาว์	จะนิ่งเนาฤๅจะกลับบุรีรมย์ ฯ
๏ คนธรรพ์หวั่นจิตจำสนอง	อันพระน้องร้างท้าวภิรมย์สม
ไปสู่สิมพลีวันอันอุดม	เห็นนิยมสมบัติสกุณา
ข้าพบพักตรแต่จะทักก็ทั้งยาก	ทำบ่ายบากเฉยเชือนไม่เบือนหน้า
จนจิตที่จะคิดให้คืนมา	กิริยาดั่งจะบอกยุบลครุฑ
ข้าพรั่นตัวกลัวจะวายทำลายชนม์	ทั้งเกรงบาทยุคลเป็นที่สุด
จึ่งจำล้างในทางเสน่ห์นุช	หวังจะแก้แค้นครุฑให้ส่งนาง
แกล้งประโลมลองใจดูในที	ก็เร็วรี่ปฏิพัทธ์ไม่ขัดขวาง
จึงได้สบสมสองทำนองนาง	โทษข้าถึงล้างทำลายปราณ ฯ
๏ พรหมทัตฟังอรรถแสดงสดับ	หทัยวับเพียงเพลิงเถกิงผลาญ
เปรียบดั่งวาสุกรีไกรชัยชาญ	ใครประหารขนดหางให้โกรธา
ด้วยอาลัยในสุดาดวงสวาท	ไปร่วมราชปักษีแล้วมิสา
ยังซํ้าคนธรรพ์อันธพาล์	เสียแรงว่าจงใจให้ไปตาม
ควรฤๅคนธรรพ์ประทุษฐ์จิต	ทำลายมิตรให้กลิ้งกลางสนาม
เราไซร้ก็มิใช่ชายทราม	มาทำความบังเหตุให้อัปรมาณ
ครั้นจะล้างเสียให้วางชีวิตม้วย	ก็เกรงด้วยครหาจะว่าขาน
เมื่อหญิงร้ายชายโหดสันดานพาล	ไม่ต้องการที่จะก่อเวราไป
ดำริพลางทางตรัสแก่คนธรรพ	เราอาภัพเสียมิตรที่พิสมัย
ซึ่งท่านทำความชอบเราขอบใจ	เหมือนนกไร้ไม้โหดก็ตามที
เราเสียดวงสมรไปได้อัปรยศ	จะหย่อนยศทั่วทิศทั้งสี่
ทำไฉนจึ่งจะได้กากี	คืนบุรีให้เรืองเดชาชาญ
นาฏกุเวรอภิวาทบาทมูล	อย่าอาดูรพระทัยจงใสสานต์
จะแก้กลเวนไตยให้อัปรมาณ	หมางสมานในสมรให้รอนรัก
ให้มาส่งคงคืนยังนิเวศน์	เรืองพระเดชเฟื่องฟ้าอาณาจักร
จะขับอ้างแต่ปางไปลอบลัก	จนข้าร้างห่างรักมาบุริน
เห็นครุฑก็จะอายเสียดายยศ	จะปลิดปลดสังวาสสวาทสิ้น
ท่วงทีก็จะส่งองค์ยุพิน	องค์นรินทรราชอย่าร้อนใจ ฯ
๏ ท้าวสดับพี่เลี้ยงฉลองฉลาด	เห็นสมมาดแก้กลปักษีได้
พระราชทานบำเหน็จอนงค์ใน	ทั้งศฤงคารโภคัยให้คนธรรพ์
ครั้นรุ่งกรุงกษัตริย์สรงสนาน	ประดับองค์อลงการทรงพระขรรค์
ออกพระโรงวินิจฉัยพรายพรรณ	เสนานั่งคั่งคัลดาษดา ฯ
๏ ฝ่ายครุฑครั้นครบสัตตวาร	ก็สั่งสารวรนุชเสน่หา
แล้วบินโบยโดยแดนทิฆัมพรา	ดลพระไทรสาขาก็แปลงกาย
เป็นมานพเข้าสู่นิเวศน์วัง	ขึ้นยังพระโรงรัตน์เรืองฉาย
กรุงกษัตริย์เอื้อนอรรถอภิปราย	เชิญนายผู้ชำนาญชาญสกา
ราชากับพระยามานพเล่น	จำเป็นจำแสร้งเป็นสุขา
แสนระกำชํ้าจิตดั่งพิษยา	ด้วยสองรารักร่วมฤดีดาล ฯ
๏ คนธรรพ์ครั้นเห็นกรุงกษัตริย์	แจ้งรหัสให้เนตรดั่งบรรหาร
น้อมศิโรตม์รับรสพจมาน	จับพิณดีดประสานสำเนียงครวญ
แกล้งประดิษฐ์คิดขับเป็นกาพย์กลอน	กระแสเสียงลอยร่อนโหยหวน
โอ้พระพายชายกลิ่นมารัญจวน	หอมหวนนาสาเหมือนกากี
รื่นรื่นชื่นจิตพี่จำได้	เหมือนเมื่อไปร่วมภิรมย์ประสมศรี
ในสถานพิมานสิมพลี	กลิ่นยังซาบทรวงพี่ทั้งวรกาย
นิจจาเอ๋ยจากเชยมาเจ็ดวัน	กลิ่นสุคันธรสรื่นก็เหือดหาย
ฤๅว่าใครแนบน้องประคองกาย	กลิ่นสายสวาทซาบอุรามา ฯ
๏ พระยาราชเวนไตยได้สดับ	สำเนียงขับกล่าวกลิ่นกนิษฐา
ประหลาดจิตพิศดูคนธรรพา	จินตนานิ่งนึกคนึงใน
เออไฉนไอ้นี่จึ่งกล่าวกลอน	ถึงกลิ่นแก้วดวงสมรมาเสียดใส่
ฉุนโกรธแล้วระงับดับไว้	จะฟังไปให้รู้ในเรื่องความ ฯ
๏ นาฏกุเวรเจนแจ้งในทีโกรธ	จึ่งเอื้อนโอษฐ์คำขับขยับขยาม
โอ้ว่าแก้วกานดาพงางาม	ยามนี้เจ้าจะนิ่งอนาถองค์
ถ้าพี่อยู่จะได้ชูประคองชื่น	สำราญรื่นร่วมมิตรพิศวง
เสียดายจากพรากเนื้อนวลผจง	คิดจะใคร่คืนคงยังสิมพลี ฯ
๏ ครุฑฟังยิ่งคั่งฤทัยแค้น	ดั่งหนึ่งแสนอัคนิรุทรมาจุดจี้
เสแสร้งสุนทราวาที	ว่าดูก่อนเสนีเสนาะพิณ
เราได้ฟังกังวานประสานสาย	บรรยายหลากจิตคิดถวิล
อนึ่งนายก็เป็นชายแต่เดินดิน	ไฉนรู้เสร็จสิ้นในสิมพลี
เราแจ้งทางทุเรศเขตอรัญ	สัตตภัณฑ์คั่นสมุทรใสสี
แม้นจะขว้างแววหางมยุรี	ก็จมลงถึงที่แผ่นดินดาล
ด้วยนํ้านั้นสุขุมละเอียดอ่อน	จึ่งชื่อสีทันดรอันไพศาล
ประกอบหมู่มัจฉากุมภาพาล	คชสารเงือกนํ้าแลนาคินทร์
ผู้ใดข้ามนทีสีทันดร	ก็ม้วยมรณ์เป็นเหยื่อแก่สัตว์สิ้น
แสนมหาพระยาครุฑยังเต็มบิน	จึ่งล่วงสินธุถึงพิมานทอง
นี่แนะนายไปได้ไฉนเล่า	ฤๅโดยเดาว่าเล่นพอเห็นคล่อง
ฤๅเหาะเหินเดินได้ดั่งใจปอง	จึงไปเห็นห้องพิมานชัย
ฤๅประกอบกายสิทธิ์ฤทธิเวท	วิเศษด้วยมนตราเป็นไฉน
เราก็หวังอยู่ด้วยยังไม่เคยไป	คิดจะใคร่ศึกษาเป็นอาจารย์ ฯ
๏ คนธรรพ์ครั้นฟังก็แย้มสรวล	แสร้งสำรวลเยาะเย้ยเฉลยสาร
อันเวทมนต์ฤทธิไกรไม่เชี่ยวชาญ	แต่จิตหาญแทรกขนสุบรรณจร
พระยาครุฑครองชู้เป็นชายเฉา	มาพาเราผู้ชู้ไปสู่สมร
ราตรีปักษีเข้าแนบนอน	ทิวากรเราแนบประจำนาง
ต่างชู้ต่างชื่นทุกคืนวัน	แต่สุบรรณงมจิตไม่คิดหมาง
เป็นสัจจังดั่งพร้องไม่อำพราง	ข้าระคางกลัวเกลือกจะมีครรภ์
ว่าพลางขับครวญกระบวนพิณ	โอ้กลิ่นกากีพี่หมายมั่น
เสียดายพักตร์รับพักตร์พี่เมียงมัน	เสียดายกรรณรับรสพจนา
เสิยดายขนงก่งพักตร์เมื่อยักยวน	เสียดายเนตรนำชวนเสน่หา
เสียดายปรางช่างเบือนกระบวนมา	ให้นาสาสูบรสรัญจวนใจ
เสียดายโอษฐ์อ่อนคำให้กำหนัด	เสียดายกรกอดรัดกระหวัดไหว
เสียดายเต้าเคล้าชื่นอุราใน	เสียดายใจนํ้าใจทุกสิ่งอัน
นิจจาเอ๋ยชวดเชยเพราะสองชู้	ถ้าคงคู่ก็ไม่ร้างภิรมย์ขวัญ
เวทนาด้วยพระยาสุบรรณครัน	ขับแล้วอภิวันท์กษัตรา ฯ
๏ พระยาครุฑได้สดับมันขับอ้าง	จึ่งกระจ่างแจ้งข้อไม่กังขา
สลดจิตเสียคิดเสียสุดา	ดั่งต้องจักราบรรลัยลาญ
สะท้อนถอนหฤทัยอยู่ในอก	แสนวิตกตัดรอนสมรสมาน
ประดุจดั่งจอมจักรมัฆวาน	เมื่อกรุงพาณลอบโลมสุจิตรา
พระเสียเดชเพราะทนงด้วยองอาจ	พระเสียสวาทเพราะห่างเสน่หา
พระเสียมนต์เพราะกลอสุรา	สุจิตราจึงพรากไปจากกัน
เราเสียแก้วกากีศรีสวาท	เพราะประมาทไม่ถนอมเป็นจอมขวัญ
เสียฤทธิ์เพราะไม่คิดจะป้องกัน	คนธรรพ์มันจึ่งแทรกเข้าซ้อนกล
ครั้งนี้เสียรักก็ได้รู้	ถึงเสียชู้ก็ได้เชาวน์ที่เฉาฉงน
เป็นชายหมิ่นชายต้องอายคน	จำจนจำพรากอาลัยลาญ
ตริแล้วพาทีแก่คนธรรพ	ท่านช่างขับเฉื่อยฉํ่าล้วนคำหวาน
เสาวพากย์กล่าวเกลี้ยงกลอนการ	ชำนาญนักเรานับว่าเป็นชาย ฯ
๏ ว่าพลางทางลาบรมนาถ	ลีลาศจรจรัลผันผาย
ถึงพระไทรสำนักก็แปลงกาย	เป็นสุบรรณบินว่ายโพยมมาน
ลุสิมพลีวันก็ร่ายเวท	เบิกบานทวาเรศมุกดาหาร
ขึ้นนั่งเหนือแท่นรัตน์ชัชวาล	จึ่งกล่าวรสพจมานแก่กากี
ว่าดูรายุพราชประหลาดโฉม	เราประโลมเจ้าจากพาราณสี
มาเนาในพิมานรัตน์สวัสดี	ได้สิบสี่ราตรีทิวากาล
นุชแจ้งจริงคำอย่าอำไว้	ยังมีใครมาสถิตถึงสถาน
กากีฟังคดีตระดกดาล	เยาวมาลย์กล่าวแก้พิรากล
แต่พระพามาชมสมบัติทิพ	อันลอยลิบลิ่วฟ้าเวหาหน
ข้าอยู่เดียวเปลี่ยวเอกาสกนธ์	ยังไป่ยลพักตร์ใครมาใกล้กราย ฯ
๏ พระยาครุฑฟังนุชสนองคำ	พิโรธซํ้าดั่งฟ้าคนองสาย
ดูดู๋คบชู้มาพรางชาย	จนชู้หน่ายใจชู้แล้วจู่จร
เสียแรงรักหักจิตไม่คิดบาป	นิยมหยาบฉกพามาสมสมร
ก็เจือใจมิให้อนาทร	ประคองนอนแนบข้างไม่ห่างกาย
เชยชื่นดั่งวิเชียรเจียรไน	มิรู้ไฝฟองช้ำสลํ่าสลาย
ยังไม่รับจนเราจับได้ชู้ชาย	คือนายนาฏกุเวรที่เจนกัน ฯ
๏ กากีฟังคดีสนองถ้อย	เป็นน่าน้อยใจเพียงชีวาสัญ
อนิจจาว่าข้ากับคนธรรพ์	คือใครเล่ายืนยันจำนรรจา
จงนำมาสอบใส่ไต่สวน	ถ้าเป็นสัตย์แล้วควรลงโทษา
นี่กระไรพระไม่พิจารณา	มาเสกแสร้งแกล้งว่าดั่งจริงจัง
เออพิมานสิมพลีก็สูงสุด	มนุษย์ฤๅจะมาได้ดั่งใจหวัง
แล้วร่ายเวทผูกบานทวารบัง	ประดุจดังข่ายเพชรสักเจ็ดชั้น
อย่าว่าแต่มนุษย์ในแหล่งหล้า	ถึงสุราสุรเทพในสรวงสวรรค์
ก็ไม่หาญทำลายเวทสุบรรณ	คนธรรพ์ฤๅจะมาได้ดั่งใจจง
หนึ่งคนธรรพ์ก็เป็นทาสบาทมูล	ต่ำตระกูลดั่งกามาแกมหงส์
ถึงข้าพลัดภัสดามาเอองค์	ก็รักวงศ์เหมราชไม่แกมกา
ซึ่งพระไม่กลัวเวรเพราะหวังสวาท	พานิราศมาร่วมเสน่หา
ถนอมน้องมิให้หมองสักเวลา	พระคุณลํ้าดินฟ้าแลสาคร
ไม่ทันไรฤๅใจจะทุจริต	พระวินิจตรองตริดำริก่อน
ธรรมดาว่ารักจะรานรอน	เพราะหลงกลเขาซ้อนให้เสียการ ฯ
๏ พระยาครุฑฟังนุชสารแสดง	มโนแหนงดั่งมณีที่แตกฉาน
จึ่งตรัสว่าอ้าดูระหญิงพาล	ช่างกล่าวสารสอดแก้สำนวนกล
เราทราบสิ้นซึ่งระบิลมันขับอ้าง	จึ่งกระจ่างแจ้งข้ออนุสนธิ์
ได้อัปรยศมาตยาพลาพล	ดั่งจะด้นดินม้วยด้วยคำพาล
เพราะมีชู้ไม่รู้ให้รอบเชิง	หลงระเริงว่าเจ้ารักสมัครสมาน
คิดว่าหงส์จะจงแต่ชลธาร	กลับบันดาลกลั้วเกลือกด้วยเปือกตม
ตัวนางเป็นไทแต่ใจทาส	ไม่รักชาติรสหวานมาพานขม
ดั่งสุกรฟอนฝ่าแต่อาจม	ห่อนนิยมรักรสสุคนธาร
นํ้าใจนางเปรียบอย่างชลาลัย	ไม่เลือกไหลห้วยหนองคลองละหาน
เสียดายทรงวิไลแต่ใจพาล	ประมาณเหมือนหนึ่งผลอุทุมพร
สุกแดงดั่งแสงปัทมราช	ข้างในล้วนกิมิชาติเบียนบ่อน
เรารู้ใจแล้วมิให้อนาทร	จะพาคืนนครในราตรี ฯ
๏ กากีชุลีกรแล้ววอนว่า	อนิจจาพระไม่โปรดเกศี
บริภาษข้าบาทไม่มีดี	นี่เนื้อว่าเวรีมาราญรอน
เพราะหลงกลไม่รู้จึ่งเสียกล	หลงฉงนแหนงหน่ายสโมสร
แม้นคนธรรพ์ว่าแก้วในอุทร	ตกจะรอนรานอุราผ่ากาย
พระฟังคำข้างเดียวมาเกรี้ยวโกรธ	ทุเลาโทษขอพิศูจน์สัตย์ถวาย
แม้นพิรุธทุจริตก็ควรตาย	ไม่เสียดายชนม์ชีพเท่ายองใย
อยู่หลัดหลัดฤๅจะซัดไปส่งเสีย	ไม่โปรดเมียจงประหารให้ตักษัย
มิขอคืนนครำให้ช้ำใจ	จะไว้สัตย์สู้ม้วยในสิมพลี ฯ
๏ พระยาครุฑได้สดับคดีนาง	ยิ่งหมองหมางวางสวาทมารศรี
จึ่งตรัสว่าอ้าดูระกากี	หญิงกลีเล่นลิ้นพิรากล
จะเลี้ยงเจ้าเราอัปรยศยศ	จะฦๅหมดทั่วหล้าเวหาหน
ว่าพลางทางอุ้มนฤมล	ออกจากไพชยนต์ในราตรี
เผ่นผงาดผาดผยองล่องฟ้า	ถึงพาราเจ้าทวีปชมพูศรี
วางอนงค์ลงหน้าพระลานคลี	จึ่งมีรสพจนาดถ์นี่แนะนาง
ไปอยู่กับเราเดียวเปลี่ยวนัก	ที่นี้จักพรั่งพร้อมอยู่ล้อมข้าง
เชิญเชยเสวยสุขสวรรยางค์	ตั้งแต่ปางนี้ไม่ขอพบกัน
ตราบสิ้นดินฟ้าพระเมรุมาศ	แสนชาติไม่ขอร่วมภิรมย์ขวัญ
กว่าจะเสร็จศิวโมกษ์ทางธรรม์	สั่งเสร็จรเห็จหันไปสิมพลี ฯ
๏ ฝ่ายบรมพรหมทัตนรินทร	ทิพากรรุ่งรางสว่างสี
พระอ่าองค์สรงพักตรแล้วจรลี	ไขสีหบัญชรเยื้องชำเลืองมา
เห็นกากีศรีสมรบวรนาฏ	ให้ร้อนราชฤทัยรุ่มดั่งสุมผา
พระระงับดับเดือดด้วยปรีชา	จึ่งเอื้อนพจนาเย้ยยุพินพลัน
ว่าดูราสุดาดวงเนตร	เจ้าประเวศไปสู่พิมานสวรรค์
พี่ตั้งหน้าท่าน้องทุกคืนวัน	พึ่งเห็นขวัญตาตกถึงธานี
จะอยู่ไยในหน้าพระลานเล่า	ขอเชิญเนาในนิวาสน์ปราสาทศรี
พี่ขอบใจในสวาทแสนทวี	มิเสียทีที่บำรุงผดุงมา
แต่ยังเยาว์คุ้มเท่าเป็นเอกองค์	ปิ่นอนงค์นางในทั้งซ้ายขวา
คิดว่าจะไว้ชื่อให้ฦๅชา	มิรู้ว่าเริงรวยไปด้วยครุฑ
เพราะแรงราคจากรสพาราณสี	ไปลอยเล่นสิมพลีอันสูงสุด
แล้วเบือนบ่ายหน่ายเล่ห์เสน่ห์ครุฑ	กลับมายุดยึดชมกับคนธรรพ์
หนึ่งแล้วสองเล่าเจ้าซํ้าสาม	ช่างทำงามพักตราน่ารับขวัญ
เมื่อเป็นหญิงแพศยาอาธรรม์	จะให้เลี้ยงนางนั้นประการใด ฯ
๏ กากีอภิวันท์ด้วยบัญจางค์	กำสรดพลางทางทูลสนองไข
เป็นความสัตย์เกิดวิบัติจึ่งจำไกล	ใช่จะร้างแรมรสบทมาลย์
ด้วยมืดมนอนธการในอากาศ	ครุฑบังอาจพาพรากไปจากสถาน
ข้ารํ่าไห้เพียงจักทำลายปราณ	แต่โหยหาภูบาลไม่เห็นตาม
ข้ารำพันเพิดพ้อไม่ท้อครุฑ	จะโจนลงในสมุทรไม่เข็ดขาม
ขอตายด้วยสัจจาพยายาม	สุบรรณบินรีบข้ามไปสิมพลี
แต่พูนเทวศเนตรนองเป็นโลหิต	ไม่มีจิตจงรักในปักษี
เขาเรืองฤทธิ์จนจิตเป็นสัตรี	ก็สุดที่แท้ว่ากรรมจึงจำเป็น
ถึงกระนั้นจริงใจไม่ปฏิพัทธ์	เป็นความสัตย์ว่าไปใครจะเห็น
พรํ่าบวงบนเทพเจ้าทุกเช้าเย็น	ขอให้ครุฑเคลิ้มเคล้นมาส่งคืน
พอเจ็ดวันคนธรรพ์ไปถึงสถาน	ได้แจ้งการภูวนัยไม่มีชื่น
ให้อัดอั้นตันจิตดั่งพิษปืน	สลบลงกับพื้นพิมานบน
ซึ่งพี่เลี้ยงทำการทุจริต	ที่จริงจิตมิได้แจ้งในเหตุผล
ดั่งร่างผีมิได้รู้สึกสกนธ์	เท็จจริงก็เหมือนจนประจานกาย
เพราะกรรมนำเหตุให้หฤโหด	ประมาณโทษนั้นผิดอยู่แหล่หลาย
แม้นมิโปรดเข่นฆ่าก็ท่าตาย	ขอไว้ลายสู้ม้วยด้วยสัตยา ฯ
๏ นฤบาลฟังสารสำนวนกล่าว	หทัยผ่าวดั่งเพลิงประลัยหล้า
บริภาษโดยราชบัญชา	อ้าหญิงใจกล้ากลำพร
กูเป็นปิ่นไกรกรุงผดุงเดช	ใช่จะไร้อัคเรศสโมสร
อย่าพักกล่าวกลว่าให้อาวรณ์	จะเลี้ยงไว้ในนครก็หนักดิน
ทุกนิเวศน์เขตขัณฑ์บุรีเรือง	ถ้ารู้เรื่องจะตำหนิติฉิน
ชอบแต่ใส่แพลอยในวาริน	จึ่งจะหมดมลทินที่นินทา
พระตรัสพลางสั่งเสวกามาตย์	ก็รับราชโองการนาถา
นำนาฏกากีลีลามา	ถึงท่าใส่แพแล้วลอย เอย ฯ
แนะนำเรื่องสมบัติอมรินทร์คำกลอน
เจ้าพระยาพระคลัง (หน) เป็นกวีเอกในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงนิพนธ์ประวัติของท่านไว้ในคำนำหนังสือลิลิตพยุหยาตราเพชรพวง ว่า
“เจ้าพระยาพระคลัง เสนาบดีจตุสดมภ์กรมท่า นามเดิมหน เดิมเป็นหลวงสรวิชิต เคยรับราชการอย่างข้าหลวงเดิม ในรัชกาลที่ ๑ โปรดให้เป็นพระยาพิพัฒโกษา แล้วภายหลังเป็นเจ้าพระยาพระคลัง (หน) มีข้อความในคำปรึกษาความชอบว่า หลวงสรวิชิตจงรักภักดีสัตย์ซื่อ หมายเป็นข้าใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทมาช้านาน แล้วก็ได้โดยเสด็จพระราชดำเนินการพระราชสงครามมาแต่ก่อน และครั้งนี้ได้ทำราชการด้วยสมเด็จพระเจ้าหลานเธอกรมหลวงอนุรักษเทเวศร์จนสำเร็จราชการแล้วได้แต่งคนเอากิจราชการหนักเบาในเมืองธนบุรีออกไปแจ้งใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทฉบับหนึ่งถึงด่านพระจารึกนั้นมีความชอบ ขอพระราชทานเอาหลวงสรวิชิตให้เป็นพระยาพิพัฒโกษา
ในหนังสือลำดับเสนาบดี ของ เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ ว่าทรงเห็นว่าหลวงสรวิชิต นายด่านเมืองอุทัย ชื่อ หม่อมหน เข้ามารับราชการอยู่ที่กรุงธนบุรี เป็นคนมีความสวามิภักดิ์ ได้แต่งคนเอากิจราชการสอดหนังสือลับไปถวายถึงด่านพระจารึก แล้วก็ได้ไปรับเสด็จถึงทุ่งแสนแสบ มีความชอบหลายอย่าง ทั้งฝีปากเรียบเรียงหนังสือก็ดี จึงโปรดตั้งให้เป็นที่พระยาพิพัฒโกษา ครั้นโปรดให้ตั้งพระยาพระคลัง (สน) เป็นพระยาศรีอรรคราช แล้วจึงโปรดให้ตั้งพระยาพิพัฒโกษา ขึ้นเป็น เจ้าพระยาพระคลัง (หน) บุตรมีมากไม่ได้รับราชการ ที่ทราบชื่อ คือ นายเกต นายทัด เป็นจินตกวี และเป็นครูพิณพาทย์ บุตรหญิงที่ปรากฏ คือ เจ้าจอมมารดานิ่ม เป็นเจ้าจอมมารดาสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระเดชาดิศรในรัชกาลที่ ๒ พระยาพระคลัง (หน) ถึงแก่อสัญกรรมในรัชกาลที่ ๑ เมื่อปีฉลู พ.ศ. ๒๓๔๘”
งานของเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เท่าที่รวบรวมได้ในสมัยหลังมีดังนี้
๑. ลิลิตเพชรมงกุฎ
๒. ลิลิตศรีวิชัยชาดก
๓. อิเหนาคำฉันท์
๔. กากีคำกลอน
๕. สามก๊ก
๖. ราชาธิราช
๗. ลิลิตพยุหยาตราเพชรพวง
๘. มหาชาติ ร่ายยาว กัณฑ์กุมาร และกัณฑ์มัทรี
๙. สมบัติอมรินทร์คำกลอน
ในบรรดางานนิพนธ์ของเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เรื่องกากีคำกลอน สามก๊ก ราชาธิราช และมหาชาติร่ายยาวกัณฑ์กุมารและมัทรีเป็นที่รู้จักแพร่หลายที่สุด เรื่องกากีคำกลอนนั้นเราพอใจจะอ่านทั้งที่เป็นเรื่อง และทั้งเมื่อผู้ขับร้องในชั้นหลังเลือกบางตอนประมาณ ๑ ใน ๓ มาขับร้องเข้ากับมโหรี ซึ่งเรียกกันว่า บทมโหรีเรื่องกากี โดยเฉพาะมหาชาติร่ายยาว กัณฑ์กุมาร และกัณฑ์มัทรี สำนวนของท่านเป็นเยี่ยมที่สุด แม้จะมีผู้แต่งประชันกันหลายความก็ตาม ก็ยังสู้สำนวนของเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ไม่ได้ ส่วนอิเหนาคำฉันท์และลิลิตเพชรมงกุฎนั้น เจ้าพระยาพระคลัง (หน) แต่งแต่เมื่อครั้งยังอยู่ในวัยหนุ่ม เมื่อมีบรรดาศักดิ์เป็นหลวงสรวิชิตรับราชการอยู่ในแผ่นดินของสมเด็จพระเจ้าธนบุรี และคงเป็นสมัยที่ยังไม่มีความชำนาญในการประพันธ์มากนัก จึงปรากฏว่า คุณภาพในทางวรรณคดีมีสู้เรื่องอื่นๆ ซึ่งแต่งในชั้นหลังต่อมาไม่ได้ อีกเรื่องหนึ่ง คือ ลิลิตพยุหยาตราเพชรพวงนั้นแต่งตามพระบรมราชโองการ และใจความเกี่ยวกับพระราชพิธี จึงยากที่จะไพเราะเท่าวรรณคดีที่มีชื่อเล่มอื่นๆ ของท่าน ลิลิตศรีวิชัยชาดกก็เช่นกัน ไม่จัดว่าเป็นงานชิ้นเยี่ยมนัก จึงไม่แพร่หลาย อย่างไรก็ตาม ยังมีหนังสือซึ่งเป็นงานของท่านอีกเล่มหนึ่ง ซึ่งแม้จะไม่ค่อยเป็นที่รู้จักเช่นกัน แต่ถ้าพิจารณาไปแล้ว ก็มีความดีในลักษณะของวรรณคดีซ่อนอยู่เป็นอันมาก งานชิ้นนั้นก็คือหนังสือสมบัติอมรินทร์คำกลอน ซึ่งจะขอแนะนำให้รู้จักกับวรรณคดีเล่มนี้ต่อไป
หนังสือสมบัติอมรินทร์คำกลอนนี้ เดิมอยู่ในสมุดข่อย เมื่อหอพระสมุดวชิรญาณซึ่งทำหน้าที่ชำระวรรณคดีต่างๆ อยู่ในขณะนั้น พบสมุดเล่มนี้เข้า จึงได้นำมาตีพิมพ์ แต่มิได้พิมพ์เป็นรูปเล่มเช่นเดียวกับหนังสือวรรณคดีอื่นๆ เพราะมีปริมาณไม่มากนัก มีเพียง ๓๗๐ คำกลอนเท่านั้น ทั้งอีก ๘๐ คำกลอน ในตอนหลังๆก็มีผู้สนใจในวรรณคดีเก่าบางท่าน ให้คำวิจารณ์ไว้ว่า อาจจะไม่ใช่สำนวนของเจ้าพระยาพระคลัง (หน) เอง แต่มีผู้อื่นแต่งเติมขึ้นภายหลัง เพราะความเก่าจบตั้งแต่พระอินทร์ไปตามนางสุชาดาคืนมาได้ ความใหม่นี้ด้อยในด้านความไพเราะและแต่งค้างไว้ ในการพิมพ์ครั้งนั้นได้นำลงพิมพ์ไว้ในหนังสือวชิรญาณ ซึ่งเป็นนิตยสารของหอพระสมุดวชิรญาณ จึงทำให้วรรณคดีที่ดีเด่นเล่มนี้ไม่แพร่หลายไปเท่าที่ควร ระยะเวลาที่แต่งวรรณคดีเรื่องนี้ยังไม่ทราบแน่นอน แต่พอจะสันนิษฐานได้ว่าจะแต่งก่อนกากีคำกลอน เพราะความปราณีตไพเราะของถ้อยคำผิดกัน ถ้าเรื่องสมบัติอมรินทร์คำกลอน แต่งก่อนกากีคำกลอน สมบัติอมรินทร์ก็จะเป็นนิทานคำกลอนเล่มแรกในประวัติวรรณคดีไทย และเป็นการเบิกทางสำหรับการประพันธ์นิทานคำกลอนเล่มอื่นๆ ซึ่งเป็นที่นิยมกันต่อมาในสมัยหลังมาก เริ่มต้นด้วยนิทานคำกลอนเรื่องพระอภัยมณีของสุนทรภู่ มาจนเรื่องจักรๆ วงศ์ๆ ซึ่งแต่งกันอย่างแพร่หลายในชั้นหลัง
นิทานคำกลอนเป็นการแต่งคำกลอนลักษณะหนึ่ง คำกลอนส่วนมากที่แต่งกันมาแต่สมัยอยุธยา มักเป็นบทละคร บทสักวา เสภา ดอกสร้อย และเพลงยาวเป็นพื้น มีนิทานคำกลอนอยู่เพียงเล่มเดียว คือ เรื่องศิริวิบุลกิตของหลวงศรีปรีชา (เซ่ง) ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช แต่ก็แต่งเป็นกลอนกลบท ดังนั้นหนังสือสมบัติอมรินทร์คำกลอนนี้ จึงน่าจะได้รับเกียรติในฐานะเป็นหนังสือที่แสดงแบบอย่างการประพันธ์กลอน แบบนิทานคำกลอนเล่มแรกในวงวรรณคดี และยิ่งหนังสือเล่มนี้มีลักษณะวรรณคดีอยู่อย่างพร้อมมูล ประกอบกับฉบับพิมพ์ไม่ค่อยแพร่หลาย จึงยิ่งเป็นการสมควรที่จะแนะนำให้รู้จักกันต่อไป
หนังสือสมบัติอมรินทร์คำกลอน ขึ้นต้นกลอนตามแบบเพลงยาวคือ ขึ้นที่วรรคหลัง และแต่งด้วยกลอน ๘ ซึ่งนิยมแต่งกันมาก่อนที่จะได้วิวัฒนาการมาเป็นกลอนแบบสุนทรภู่ กล่าวคือวรรคหนึ่งมี ๘ คำ แต่ไม่มีสัมผัสในถือเคร่งครัดเช่นกลอนแบบสุนทรภู่ เนื้อความดำเนินไปอย่างรวดเร็ว กล่าวถึง “องค์อมเรศอดิศร” คือ พระอินทร์ และบรรยายถึงความรุ่งเรืองงดงามของปราสาทราชฐานของพระอินทร์อย่างละเอียดลออ ถ้านอกจากไตรภูมิพระร่วงซึ่งแต่งเป็นความเรียงและมีเล่าเรื่องสวรรค์ของพระอินทร์อยู่มากแล้ว ก็ยากที่จะพบในวรรณคดีเล่มใด ซึ่งบรรยายเรื่องเกี่ยวกับพระอินทร์มากเท่าเรื่องนี้ ทั้งนี้อาจจะเป็นเพราะผู้ประพันธ์เจาะจงให้พระอินทร์ เป็นตัวเอกของเรื่องนี้จริงๆ และต้องการจะสร้างมโนภาพให้ผู้อ่านเห็นความงามของทิพยสมบัติของพระอินทร์ ซึ่งถ้าพระอินทร์ไปอยู่ในวรรณคดีเล่มอื่น ก็จะเป็นเพียงตัวประกอบ เช่นเป็นผู้ที่เล็งทิพเนตรมาดูแลทุกข์สุขในโลกมนุษย์ดังในเรื่องสังข์ทอง และการบรรยายทิพสมบัติของพระอินทร์ซึ่งมีฐานะเป็นตัวประกอบในเรื่อง ก็จะเป็นไปไม่ได้มากสมใจผู้ประพันธ์ นับว่าผู้ประพันธ์ทำได้เป็นเยี่ยม เพราะไม่มีวรรณคดีเล่มใดที่จะสร้างมโนภาพให้ผู้อ่านได้เห็นความงดงามของ “เมืองพระอินทร์” ได้ดีเท่าวรรณคดีเล่มนี้ ในไตรภูมิพระร่วงก็เป็นความเรียงจึงไม่มีรสวรรณคดีเท่า พระอินทร์นั้นในคติเดิมทางพราหมณ์และทางพุทธ ก็กล่าวไว้ว่ามีนิวาสสถานบนสรวงสรรค์ที่งดงามมาก แต่เราไม่มีโอกาสทราบว่างดงามเพียงใดเลย ถ้าไม่ได้อ่านเรื่อง สมบัติอมมรินทร์คำกลอน และสร้างมโนภาพตามไป
พระอินทร์เคยเป็นเทพเจ้าองค์สำคัญของศาสนาพรหมณ์มาก่อน ในอภิธานท้ายหนังสือศกุนตลาพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๖ เล่าว่าชนชาติอริยกะนั้นนับถือพระอินทร์ว่าเป็นเทพเจ้า ก่อนเทพเจ้าองค์อื่นๆ เช่น พระนารายณ์ พระอิศวร พระพรหม เป็นต้น เพราะพวกอริยกะยกเข้าสู่ดินแดนมัธยมประเทศเป็นครั้งแรกนั้น พระอินทร์ก็ได้นำทัพเข้ารบกับพวกทัสยุ ซึ่งเป็นเจ้าของถิ่นเดิมจนได้ชัยชนะ เพราะฉะนั้นในไตรเพทจึงสรรเสริญพระอินทร์อยู่มาก แต่ในชั้นหลังพระอินทร์กลับมีฤทธิ์น้อยลง เพราะทำสงครามแพ้พวกอสูรบ่อยๆ ทั้งความประพฤติก็ต่ำลง เช่นไปผิดเมียของฤๅษีตนหนึ่งจนต้องถูกฤๅษีสาปให้พระอินทร์มีนิมิตลับ หรือเครื่องหมายของผู้หญิงติดพราวไปหมดทั้งองค์ ภายหลังฤๅษีหายโกรธแล้วก็สาปให้เครื่องหมายนั้นเป็นตา เพราะเหตุนี้จึงได้ชื่อว่า ท้าวสหัสนัยน์ แปลว่า ท้าวพันตา
ในหนังสือเรื่องเมืองสวรรค์ ของเสฐียรโกเศศ เล่าเรื่องพระอินทร์ตามคติพราหมณ์ไว้ว่า “พระอินทร์มีที่อยู่บนสวรรค์ เรียกว่าสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ซึ่งเป็นสวรรค์ชั้นที่ ๒ ในสวรรค์ทั้ง ๖ ชั้น เรียงลำดับจากต่ำไปหาสูง คือชั้นจาตุมหาราชิกา, ชั้นดาวดึงส์, ชั้นยามา, ชั้นดุสิต, ชั้นนิมมานรดี, ชั้นปรนิมมิตวสวัตตี ชื่อ “ดาวดึงส์” นี้เพิ่งมาตั้งในชั้นหลัง เมื่อสวรรค์แบ่งออกเป็น ๖ ชั้นเช่นที่กล่าวมาแล้ว เพราะแต่เดิมสวรรค์มีชั้นเดียว และหมายเอาชั้นฟ้าของพระอินทร์ ต่อมาเกิดมีเมืองฟ้าขึ้นหลายชั้น คำว่าสวรรค์ก็เป็นใช้ได้ทั่วไป ครอบเมืองฟ้าได้ทุกชั้น เพราะเป็นเมืองสว่างรุ่งเรืองทั้งนั้น ตลอดจนเมืองฟ้าในลัทธิอื่นก็เรียกเมืองสวรรค์ได้ เมื่อคำสวรรค์ใช้แทนคำว่าเมืองฟ้าเมืองเทวดาได้ทั่วไป ไม่จำกัดแต่เป็นเมืองฟ้าของพระอินทร์ เมืองฟ้าของพระอินทร์จึงมีชื่อเรียกเป็นพิเศษอีกชื่อหนึ่ง คือสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ซึ่งเป็นคำบาลี แปลว่า ๓๓ ในที่นี้หมายเอาเทวดาชั้นผู้ใหญ่ ซึ่งมีอยู่ด้วยกันบนสวรรค์ชั้นนี้ ๓๓ องค์ ลางทีก็เรียกว่าไตรตรึงส์ซึ่งเป็นคำสันสกฤต แปลว่า ๓๓ เหมือนกัน เหตุฉะนี้ในหนังสือไทยจึงใช้คำทั้ง ๒ คำ ที่ว่ามีเทวดาผู้ใหญ่ ๓๓ องค์นั้น ในจำนวนนี้รวมทั้งพระอินทร์ด้วย ซึ่งมีเรื่องเล่าว่า เดิมพระอินทร์เป็นมนุษย์ ชื่อมฆมาณพ มีเพื่อนสนิทอยู่ ๓๒ คน ได้ทำบุญกุศลไว้มาก เมื่อตายจึงไปเกิดเป็นเทวดาผู้ใหญ่อยู่บนสวรรค์ ซึ่งมีเมืองหลวงอยู่ตรงกลางกลางเมืองของพระอินทร์โดยเฉพาะชื่อเมืองสุทัสส์ แปลว่าดูงาม เป็นชื่อมีมาแล้วแต่ครั้งพวกอสูรอยู่ เมื่อพระอินทร์กับพวกแย่งเมืองนี้ได้จึงคงชื่อเดิมไว้ เมืองสุทัสส์นี้มีชื่ออีกอย่างชื่อว่า อมรวดี แปลว่าเมืองของผู้ไม่ตายคือเทวดา ส่วนสหายทั้ง ๓๒ คนที่ไปเกิดเป็นเทวดาด้วย ต่างก็มีเมืองของตนอยู่รอบเมืองสุทัศน์ของพระอินทร์ แบ่งกันอยู่ ๔ ทิศ ทิศละ๘ เมือง จึงมีเมืองทั้งหมด ๓๓ เมือง เทวดาผู้ใหญ่สหายของพระอินทร์ ๓๒ องค์นี้ ที่รู้จักชื่อกันดีก็มีอยู่หลายองค์ เช่น มาตุลี ซึ่งมีหน้าที่เป็นสารถีขับรถให้พระอินทร์ เวสสุกรรมซึ่งเป็นนายช่างของเทวดา พระจันทร์เทพบุตร พระสุริยเทพบุตร พระพิรุณซึ่งเป็นเจ้าแห่งฝนเป็นต้น เรื่องจำนวน ๓๓ นี้ เข้าใจว่าบางทีจะไม่ใช่มาจากเรื่องที่เล่าข้างต้น เพราะ ๓๓ เป็นจำนวนเทวดาดั้งเดิมสืบมาแต่สมัยพระเวท ซึ่งเขาแบ่งเทวดาออกเป็น ๓ พวก พวกละ ๑๑ องค์ คือเทวดาที่อยู่บนสวรรค์พวก ๑ มีพระวรุณและพระสูรย์ เป็นต้น อยู่กลางฟ้า กลางอากาศ พวกหนึ่งมีพระอินทร์เป็นต้น และมีพวกอยู่บนแผ่นดินอีกพวกหนึ่งมีพระอัคนีเป็นต้น”
หน้าที่ของพระอินทร์นั้น คือคอยขับไล่และประหารพวกอสูรหรือฤๅษีซึ่งทำความมืดมัวให้แก่โลก โดยบำเพ็ญตะบะทำให้เกิดความเดือดร้อน พระอินทร์ใช้สายฟ้าเป็นอาวุธเรียกวชิราวุธหรือใช้นางเทพอัปสรไปยั่วยวนทำลายตะบะนี้ เมื่อพระอินทร์ล้างผลาญอสูร หรือฤๅษีตนใดแล้ว ก็ให้ฝนตกลงมา โดยเหตุที่พระอินทร์มีหน้าที่คอยให้ความสว่าง หรือความชุ่มชื่นเป็นประโยชน์แก่การเพาะปลูก ซึ่งเป็นงานสำคัญของคนสมัยโบราณดังนี้ ต่อมาพระอินทร์จึงได้เป็นใหญ่เหนือเทวดาอื่นทั้งหมด และคำว่า “อินทร์” นอกจากจะหมายถึงพระอินทร์แล้ว ก็ยังแปลว่าเป็นใหญ่ได้ด้วย
อันที่จริงเรื่องของพระอินทร์ โดยทั่วๆไปแล้ว เป็นที่คุ้นหูของคนไทยมาแต่สมัยโบราณ เพราะมีเรื่องเกี่ยวกับพระพุทธศาสนา พระอินทร์นั้นเป็นเทพเจ้าที่ประพฤติธรรมจึงมีส่วนเกี่ยวข้องกับองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามาก และมีเรื่องเล่าไว้ในอรรถกถาธรรมบทอันเป็นคัมภีร์สำคัญในทางพุทธศาสนา ชาดกต่างๆ อันเป็นนิทานแต่ครั้งพุทธกาล และวรรณคดีที่แต่งโดยอาศัยเค้าเรื่องจากชาดก จึงมักหลีกเรื่องพระอินทร์ไม่พ้น นิทานเก่าๆ ที่เล่ากันในพื้นเมืองของไทย ที่เรียกกันว่าปัญญาสชาดก และได้รับอิทธิพลจากชาดกทางพุทธศาสนา ก็มีเรื่องพระอินทร์เล่าอยู่มากเช่นเดียวกัน พระอินทร์ที่ปรากฏอยู่ในวรรณคดีไทยมักจะทำหน้าที่ดูแลทุกข์สุขของมนุษย์โลก และเป็นผู้บำบัดทุกข์ ในหนังสือไตรภูมิพระร่วงเล่าว่า พระอินทร์รู้ทุกข์ในโลกได้โดยอาศัยการสังเกตแท่นบัณฑุกัมพล ถ้าแท่นแข็งก็แสดงว่าเกิดเหตุร้าย ในอรรถกถาธรรมบทเล่าถึงพระอินทร์ว่าเป็นเจ้าสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ และเป็นใหญ่กว่าเทวดาทั้งหลายจึงได้นามว่าเทวราชหรืออมรินทราธิราช พระอินทร์ในพระพุทธศาสนาไม่เป็นตำแหน่งประจำอยู่ตลอดไปเหมือนพระอินทร์ตามลัทธิพราหมณ์ ใครทำบุญบารมีไว้ก็ได้ไปเกิดเป็นพระอินทร์ และถ้าตายก็ต้องจุติ และมีคนใหม่ไปเป็นพระอินทร์แทน ทิพสมบัติทั้งหลายของพระอินทร์องค์เก่า รวมทั้งชายาก็ต้องดับสลายไป พระอินทร์องค์ใหม่ก็ต้องเนรมิตทิพสมบัติขึ้นใหม่ เมืองของพระอินทร์ชื่อว่าสุทัสสนครซึ่งมีความงดงามมาก สวรรค์ชั้นดาวดึงส์นี้มีเรื่องเกี่ยวกับพุทธประวัติหลายเรื่อง เช่น เรื่องพระเจดีย์จุฬามณี ซึ่งเป็นที่ประดิษฐานพระเมาลีของพระพุทธเจ้า เมื่อครั้งเสด็จออกมหาภิเนษกรมน์ และพระพุทธองค์นิพพานแล้ว ก็ได้เป็นที่ประดิษฐานพระเขี้ยวแก้วองค์ขวาด้วย หรือเรื่องราวของพระพุทธเจ้าเมื่อขึ้นไปโปรดพระพุทธมารดาบนดาวดึงส์ นอกจากจะได้ทราบเรื่องพระอินทร์แล้วยังจะได้ทราบเรื่องสวรรค์อีกด้วย เรื่องสวรรค์เป็นเรื่องที่พระพุทธศาสนาฝังใจมาก คือ สวรรค์ชั้นอื่นๆ ดูเหมือนจะไม่เป็นที่สนใจเท่าสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ทั้งนี้อาจจะเป็นเพราะเป็นที่อยู่ของพระอินทร์ ซึ่งเป็นที่รู้จักกันอยู่ทั่วไป ดังนั้นจะเห็นได้ว่า เจ้าพระยาพระคลัง (หน) แต่งเรื่องสมบัติอมรินทร์คำกลอนนี้ ย่อมได้กำไรในการดึงดูดความสนใจอยู่ชั้นหนึ่งก่อนแล้ว ด้วยการเลือกหัวเรื่องซึ่งใครก็พอใจจะทราบอยู่เสมอ ถึงแม้ว่าเรื่องสวรรค์ของพระอินทร์นี้จะมีเล่าไว้ในอรรถกถาธรรมบทบ้าง ก็ไม่มีลักษณะเป็นวรรณคดี ในหนังสือไตรภูมิพระร่วงแม้จะมีเล่าไว้ละเอียดก็เป็นความเรียง
ความงามของสรวงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์นั้น เจ้าพระยาพระคลัง (หน) ได้เริ่มพรรณนาโดยชี้ให้เห็นลักษณะการตั้งอยู่ของสรวงสวรรค์ว่าลอยเด่นอยู่ในท้องฟ้า ด้วยการ “เอาสูงพื้นหมื่นแสนพระเมรุมาศ เป็นอาสน์ทองรองดาวดึงสา” อันหมายถึงสรวงสวรรค์นั้นวางอยู่บนยอดหมู่เขาพระสุเมรุที่เรียงรายอยู่ถึงแสนลูกด้วยกัน ส่วนปราสาทเวชยันต์ที่สถิตของพระอินทร์นั้นเป็นปราสาท ๗ ชั้น พรรณนาไว้สวยงามมาก และนอกจากนี้ยังมีหมู่ไม้กัลปพฤกษ์ หมู่ตาลทอง โดยพรรณนาข้อความตอนนี้ว่า “หนึ่งแถวไม้กำมพฤกษ์ที่นึกทิพ จะนับแสนแทนสิบก็เกินถวิล มีทรายทองรองรับเป็นพื้นดิน ประพรมสินธุเสาวรสจรุงใจ กำแพงแก้วล้วนแก้วทั้งเจ็ดชั้น ตาลสุวรรณรุ่นรื่นเรียงไสว เมื่อลมพัดก็สะบัดสำเนียงใบ เฉลิมโสตหฤทัยดังดนตรี” แล้วพรรณาถึงโรงเทวสภา ที่ประชุมเทวดาซึ่งสูง “ห้าร้อยโยชน์สุดบราลี ท่วงทีเทิ่งท้องทิฆัมพร”
พรรณนาถึงท้องพระลานทอง ตอนหนึ่งว่า
“ชานชาลาหน้าหลังพระลานมาศ	ศิลาลาดแลคว้างเล่ห์ทางสินธุ์
อ่อนละไมใยทิพย์โกมิน	มลทินมิได้สุมอยู่รุมราย
มีลมหนึ่งหอบหวนประมวลพัด	ระบัดดวงปทุมามากรองถวาย
เป็นสิงหราชผาดเผ่นผยองกาย	คชาส่ายงารำสำเริงเริง”
พรรณนาถึงพระเจดีย์จุฬามณี ตอนหนึ่งว่า
“ประดับด้วยราชวัติฉัตรแก้ว	พรายแพร้วลายทรงบรรจงสรรค์
ระบายห้อยพลอยนิลสุวรรณพรรณ	เจ็ดชั้นเรียงรัดสันทัดงาม
ดั่งฉัตรเศวตพรหมเมศร์ครรไลหงส์	เมื่อกั้นทรงพุทธาภิเษกสนาม
ยิ่งดวงจันทร์พันแสงสมัยยาม	อร่ามทองแกมแก้วอลงกรณ์”
พรรณนาถึงไม้ปาริกชาติ ตอนหนึ่งว่า
“มีพระยาไม้ปาริกชาติ	ประจำเชิงเมรุมาศมไหศวรรย์
สูงร้อยโยชน์ยิ่งไม้หิมวันต์	ทรงสุคันธ์ทิพรสขจายจร”
ส่วนแท่นทิพอาสน์นั้น ก็มีพรรณนาไว้ว่า
“บัณฑุกัมพลอาสน์ศิลาทิพ	กำหนดสิบห้าโยชน์โดยหนา
กว้างสองหมื่นโยชน์เจษฎา	เป็นมหาบัลลังก์แก้วอำไพ
ยาวหกหมื่นโยชน์แดงก่ำ	ดั่งน้ำปัทมราชอันสุกใส
เจริญสวัสดิ์โสมนัสแก่หัสนัยน์	ชุ่มฤทัยไปด้วยรสสุมาลี”
นอกจากนี้ยังมีพรรณนาถึงสระโบกขรณี ซึ่ง “กว้างยาวร้อยโยชน์จตุรัส ให้โสมนัสในท่าสินธุสนาน แม้นจิตว่าจะลงไปสรงธาร  ก็บันดาลพุ่งฟุ้งมายังองค์” และมีบรรยายความงามออกไปอีกมาก ส่วนอุทยานนันทวันนั้น ก็มีไม้ดอกไม้ผลเหลือจะคณานับ รวมความว่าแต่ละตอนที่พรรณนา ทำให้เกิดภาพพจน์ที่งดงามสุดจะบรรยาย ทำให้เห็นว่าท่านผู้ประพันธ์นั้นนอกจากจะบรรยายไปตามรายละเอียดที่มีอยู่ในอรรถกถาธรรมบทของเดิมแล้ว ก็อาจจะได้ความประทับใจ จากความงดงามของสวนที่นิยมตกแต่งกันอยู่ในขณะนั้น เช่นในเขตพระราชฐานหรือตามบ้านผู้มีบรรดาศักดิ์เป็นต้น ความงามของสรวงสวรรค์ของพระอินทร์ที่ เจ้าพระยาพระคลัง (หน) นิพนธ์นี้ ใจความคล้ายคลึงกับในไตรภูมิพระร่วง เพราะเอาเค้าความมาจากอรรถกถาธรรมบทเหมือนกัน ต่างแต่ในไตรภูมิพระร่วงเป็นความเรียง จึงรู้สึกว่าจะด้อยในรสของถ้อยคำไปสักหน่อย
ต่อจากเรื่องพรรณนาความงามของสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ก็เริ่มเรื่องของพระอินทร์ ตอนตามนางสุชาดา ซึ่งเป็นเรื่องที่มีอยู่ในอรรถกถาธรรมบท ในอรรถกถาธรรมบทเล่าเรื่องนางสุชาดาไว้ว่า นางนั้นเคยเป็นชายาเอกของพระอินทร์ เมื่อพระอินทร์ได้มาครองดาวดึงส์ นางไม่ได้กลับชาติมาเกิดเป็นชายาของพระอินทร์อีกเช่นเดียวกับชายาอื่นๆ คือนางสุจิตรา นางสุนันทา และนางสุธรรมา เพราะนางประกอบกรรม จึงต้องไปเกิดเป็นพระราชธิดาของอสูร ชื่อท้าวเวปจิตตา ต่อมาพระบิดาได้ประกอบพิธีสยุมพรนาง และเชิญอสูรหนุ่มๆ มาให้นางเลือกคู่ พระอินทร์จึงแปลงมาในงานนี้ นางก็เกิดความรักและตามพระอินทร์มา จึงได้กลับมาเป็นชายาเอกของพระอินทร์อย่างเดิม เจ้าพระยาพระคลัง (หน) ได้นำเรื่องนี้มาเรียบเรียงเป็นนิทานคำกลอนโดยสมบูรณ์ มีตอนที่ไพเราะอยู่หลายตอน เช่น ตอนพระอินทร์คืนนคร และอุ้มนางสุชาดาและชี้ให้ชมแม่น้ำสีทันดร ตอนชมเขาอัสกรรณและตอนชมเขาอิสินธร เป็นต้น แต่ละตอนที่กล่าวนี้ล้วนเรียบเรียงอย่างประณีต ใช้ถ้อยคำที่ทำให้ผู้อ่านเกิดภาพพจน์ ดังนั้น เมื่อรวมกับความงามตอนที่ท่านผู้ประพันธ์ได้บรรยายถึงสรวงสวรรค์ของพระอินทร์ข้างต้นแล้ว ความงามทั้งหมดนี้จึงเป็นเครื่องส่งเสริมให้บทประพันธ์อันมีปริมาณน้อย และไม่ใคร่จะแพร่หลายเรื่องนี้ เป็นประหนึ่งเพชรที่จมอยู่ในตมอย่างแท้จริง
สมบัติอมรินทร์คำกลอน
๏ ป่างองค์อัมเรศร์อดิศร
ผ่านสมบัติในสุทัสนนคร	สถาวรไปด้วยทิพศวรรยา
เอาสูงพื้นหมื่นแสนพระเมรุมาศ	เป็นอาสน์ทองรองดาวดึงสา
กว้างยาวหมื่นโยชน์คณนา	ประดับปราการแก้วแกมกัน
สี่ทิศมีมหาทวาเรศ	ระหว่างเขตหมื่นโยชน์ระยะคั่น
ประตูรายหมายยอดสำคัญพัน	มีสระสวนทุกหลั่นทวาไร ฯ
๏ เจ็ดชั้นวิชยันตปราสาท	สี่มุขมาศดาดแก้วจำรัสไข
สูงพันโยชน์งามทีที่ใกล้ไกล	มีธงชัยเฉลิมยอดพิมานทอง
ดังเบื้องพระกรพระบรมพรหเมศร์	กวักประเวศเทวัญบัญชาสนอง
ระยับคั่นแก้วกั้นกระหนกกรอง	ประลองแสงล้ำแสงพระสุริยา
ที่เชิงปรางค์ในระหว่างจังหวัดนั้น	รูปเทวัญถือทิพบุปผา
บ้างทรงปัญจาวุธบนอาชา	เอามุกดาเป็นสร้อยวลัยกร
งามคณานางชูสุหร่ายสรง	รูปอนงค์แก้วประพาฬประภัสสร
สลับไพฑูรย์องค์วิชาธร	ทรงอาภรณ์ล้วนสีมณีนิล
หนึ่งแถวไม้กำมพฤกษ์ที่นึกทิพ	จงนับแสนแทนสิบก็เกินถวิล
มีทรายทองรองรับกับพื้นดิน	ประพรมสินธุ์เสาวรสจรุงใจ
กำแพงแก้วล้วนแก้วทั้งเจ็ดชั้น	ตาลสุวรรณรุ่นรื่นเรียงไสว
เมื่อลมพัดก็สะบัดสำเนียงใบ	เฉลิมโสตหฤทัยดังดนตรี ฯ
๏ หนึ่งโรงเทวสภาอันเนืองนิจ	ควรพิศพื้นแก้วทั้งเจ็ดสี
สูงห้าร้อยโยชน์สุดบราลี	ท่วงทีเทิ่งท้องทิฆัมพร
ฉลุบันก้านเกี้ยวเลี้ยวลด	ช้อยชดเศียรสีหไกรสร
ช่อฟ้าชวนฟ้าให้ชมงอน	แก้วทอนท่อนซ้อนลำยองเรียง
บุษปขดารด้านฝาผนังเพชร	มุมเม็ดเก็จกั้นเชิงเฉลียง
ขำไขแข่งสีวิเชียรเคียง	ยลเยี่ยงหยาดสายสุธานอง
จระนำเจียระไนไพฑูรย์แท่ง	ดวงแดงสุริยาว่ายังหมอง
บังอวจพิงอิงพาดพนักรอง	เขนยทองขนัดแท่งมณีนิล ฯ
๏ ชานชาลาหน้าหลังพระลานมาศ	ศิลาลาดแลคว้างเล่ห์ทางสินธุ์
อ่อนละไมใยทิพโกมิน	มลทินมิได้สุมอยู่รุมราย
มีลมหนึ่งหอบหวนประมวลพัด	ระบัดดวงปทุมามากรองถวาย
เป็นสิงหราชผาดเผ่นผยองกาย	คชาส่ายงารำสำเริงเริง
บ้างร้อยรุมโกสุมเป็นสิงห์ขนัด	ดูเอี้ยวอัดซัดเท้าจะโลดเถลิง
งามบุปผาอาชาประลองเชิง	ที่ละเลิงเลี้ยวไล่ลำพองคะนอง
มะลุลีสารภีพิกุลแก้ว	เป็นถ่องแถวมฤคีที่เยื้องย่อง
บ้างพัดดวงมณฑามากรายกรอง	บนตั่งทองหอมฟุ้งจรุงใจ
ยังมีลมหนึ่งรับเอาบุปผา	ที่โรยรสพัดพาไปเนินไศล
เอาสินธุใสสิ้นมลทินไคล	มาพรมในรัถยาศิลาลาย ฯ
๏ หนึ่งเจดีย์พระจุฬามณีสถิต	อันไพจิตรด้วยฤทธิ์สุเรนทร์ถวาย
สูงร้อยโยชน์โชติช่วงประกายพราย	ยิ่งแสงสายอสุนีในอัมพร
เชิญเขี้ยวขวาเบื้องบนพระทนต์ธาตุ	ทรงวิลาศไปด้วยสีประภัสสร
แทนสมเด็จพระสรรเพชญ์ชิเนนทร	สถาวรไว้ในห้องพระเจดีย์
ประดิษฐ์บนพระมหาจุฬารัตน์	เป็นที่แสนโสมนัสแห่งโกสีย์
กับสุราสุรเทพนารี	ดั่งจะชี้ศิวโมกข์ให้เทวัญ
ประดับด้วยราชวัติฉัตรแก้ว	พรายแพร้วลายทรงบรรจงสรรค์
ระบายห้อยพลอยนิลสุวรรณพรรณ	เจ็ดชั้นเรียวรัดสันทัดงาม
ดั่งฉัตรเศวตพรหเมศร์ครรไลหงส์	เมื่อกั้นทรงพุทธาภิเษกสนาม
ยิ่งดวงจันทร์พันแสงสมัยยาม	อร่ามทองแกมแก้วอลงกรณ์
ครั้นถ้วนถึงวันครบอุโบสถ	กำหนดพร้อมด้วยสุราสุรางค์สมร
บูชาเครื่องเสาวรสสุคนธร	ข้าวตอกแก้วแกมซ้อนสุมามาลย์
บ้างเริงรื่นชื่นชมประนมหัตถ์	กระทำทักษิณาวัฏบรรณสถาน
ประนอมจบเคารพไตรทวาร	แล้วลีลาศยังสถานพิมานจันทน์ ฯ
๏ มีพระยาไม้ปาริกชาติ	ประจำเชิงเมรุมาศมไหศวรรย์
สูงร้อยโยชน์ยิ่งไม้ในหิมวันต์	ทรงสุคันธ์ทิพรสขจายจร
กลิ่นบุปผาฟุ้งฟ้าไปร้อยโยชน์	อบเอารสสาโรชเกสร
ทั่วสถานพิมานเทวนิกร	เบิกบัญชรพิศงามเมื่อยามบาน
เพื่อองค์วาสวรินทร์เทวราช	ประเวศน์อาสน์ร่มไม้มณฑลสถาน
ประยูรหมู่สุรเทพเยาวมาลย์	สำราญรมย์ชมช่อมณีผกา
บัณฑุกัมพลอาสน์ศิลาทิพ	กำหนดสิบห้าโยชน์โดยหนา
กว้างสองหมื่นโยชน์เจษฎา	เป็นมหาบัลลังก์แก้วอำไพ
ยาวหกหมื่นโยชน์แดงก่ำ	ดังน้ำปัทมราชอันสุกใส
เจริญสวัสดิโสมนัสแก่หัสนัยน์	ชุ่มฤทัยไปด้วยรสสุมาลี ฯ
๏ อันภายนอกพระนครทั้งสี่ทิศ	ย่อมโสภิตสระสวนเกษมศรี
แต่นามนันทวันโบกขรณี	เป็นพื้นที่สนานสนุกแห่งเทวัญ
ระเบียบสระทั้งสี่วารีทิพ	เหมือนจะหยิบเสาวรสให้ทรงสรรค์
มีโกสุมปทุมซ้อนสลับกัน	ทั้งชั้นสัตวาจงกลบาน
กว้างยาวร้อยโยชน์จตุรัส	ให้โสมนัสในท่าสินธุสนาน
แม้นจิตถวิลว่าจะลงไปสรงธาร	ก็บันดาลพุ่งฟุ้งมายังองค์
มีขนานนาวาเป็นคู่คู่	ลอยชูกิ่งแก้วอันระหง
พระที่นั่งบุษบกบัลลังก์ทรง	อลงกตด้วยโฉมสุรางค์นาง
งามระหงทรงพู่มรกต	ช้อยชดช่อห้อยกระหนกหาง
ทรงซึ่งมุขสี่ด้านพิมานปรางค์	ไว้หว่างท่วงทีละอย่างกัน
หนึ่งเรือชัยฉากพายทองท่อง	นางประจำลำร้องเพลงสวรรค์
หวนสำเนียงครวญเสียงโอดพัน	เกษมสันต์ด้วยเทวนิกร ฯ
๏ ในอุทยานนันทวันที่ประพาส	รุกขชาติร่มรื่นเกษมสลอน
มณฑาไม้ทิพรสขจายจร	แก้วซ้อนเกดแซมผกากาญจน์
รกฟ้ารังฟุ้งหวนหอม	ประยงค์เปรียงพะยอมกลิ่นหอมหวาน
เสาวรสส่งรสสุมามาลย์	ลมพานเลื่อนพวงลงร่วงราย
อุทยานมีมิ่งไม้สูงระหง	จันทน์แดงเดื่อดงขล้อขลาย
กุหลาบกาหลงแลยางทราย	กุ่มงอกแกมหงายสลับกัน
พุดจีบพวงจาบพิมเสนสน	จำปาจวงปนนมสวรรค์
แคฝอยเค็ดฝิ่นโมกมัน	กลำพอกลำพันคนทา
ควรพิศจิตรลดาวันสถาน	มะลิพันเลื้อยพานพฤกษา
ช้องนางช้างน้าวมะลิลา	มะลุลีลอยฟ้าดอกสะพรั่งไพร
ยมโดยแย้มดอกออกสลอน	อัญชันอ่อนช้อยยอดไสว
สายหยุดส่งเสาวรสไกล	กล้วยไม้เกลื่อนหมู่เถาวัลย์
อันปารุสกวันซึ่งทรงผล	ปรางปนปริงปานดังรังสรรค์
พวงหว้าพลับหวานม่วงมัน	เกดจันทน์กำจัดไฟเฟือง
แลยอลำไยเรียงขนัด	ขวิดสละขว้าวสลัดใบเหลือง
สวายสอไสวสีเรื่อเรือง	ชิดเนื่องชั้นเนินกัทลี ฯ
พระอินทร์ตามนางสุชาดา
๏ ปิ่นบูรินทรราชอดิศร	ขจรเกียรติเกริ่นฟ้าทุกราศี
กับสามองค์อัคเรศเทวี	มีพระนามเนืองนับสุธรรมา
สุจิตราสุนันทาวิไลลักษณ์	เจริญพักตร์ในเทวนาถา
สุรางค์นาฏซึ่งเป็นบาทบริจา	ดั่งดาราในหมื่นจักรวาล
พระลดองค์ลงเหนือบัลลังก์รัตน์	เกษมสวัสดิ์ด้วยบำรุงบำเรอสถาน
พลางพิศโฉมวธุรสยุพาพาล	ซึ่งโดยเสด็จมาสำราญพิมานทอง
คำนึงถึงสุชาดายุพาพักตร์	เคยร่วมรักฤๅมาร้างดังหมางหมอง
นิจจาเอ๋ยเหมือนพี่เมินสะเทิ้นครอง	ไฉนน้องเจ้ามาได้อาดูร
จึงส่องดวงเนตรทิพลงหยิบเหตุ	เห็นประเวศอยู่ในภพอสูร
จะสำราญยังพิมานไพฑูรย์	ฤๅจะพูนสวัสดิ์ในวิไชยันต์
โอ้ปางนี้ควรพี่จะพาสมร	เดินอัมพรมาพิมานแมนสวรรค์
จะไว้ยศปรากฏให้พร้อมกัน	เป็นจอมจรรโลงเทพนารี
ครั้นเสร็จถวิลปิ่นภพอัมเรศร์	ไม่สั่งองค์อัคเรศมเหสี
พระทรงวชิราวุธแล้วจรลี	ยังมหาธานีอสุราฯ
บัดองค์สารถีผู้ชาญฤทธิ์	กำหนดคิดดำเนินเทวนาถา
ก็แจ้งในฤทัยทิพอัชฌา	จึงแต่งรัถาตามเสด็จจร
มหาเวชยันต์ราชรถ	อลงกตด้วยแก้วประภัสสร
หกหมื่นเส้นสุดท้ายธงเงื้อมงอน	เทวบุตรอัสดรกำหนดพัน
นิรมิตเป็นสินธพชัก	จักรดุมเลื่อนเหียนดั่งกังหัน
งามดั่งดวงเทพสุริยัน	เมื่อพุ่งแสงสัตพันไปอัสดง
บัลลังก์แก้วแลคันเศวตฉัตร	กำหนดยาวโยชน์ทัดงามระหง
เครื่องสูงจูงจิตให้พิศทรง	ก็ขับลงยังพิภพพอสุรี ฯ
๏ ฝ่ายองค์เนวาสิกาสูร	สมบูรณ์ด้วยสมบัติดังโกสีย์
ตั้งพิมานสถานราชธานี	ในระหว่างตรีกูฏใต้พระเมรุธร
ประดับด้วยเสนางค์สุรางค์นาฏ	ท้าวมีราชธิดาดวงสมร
ไม่ประสงค์ที่จะทรงสยุมพร	ก็อาวรณ์ที่จะครองพระวงศ์ไป
ให้ประชุมมารหมู่อสูรภพ	ในมณฑปไพชยนต์พินิจฉัย
เสด็จนำพระธิดายาใจ	ให้นั่งในอาสน์แก้วอันพรรณราย ฯ
๏ ฝ่ายองค์วาสวรินทร์ผู้ทรงจักร	ประเวศยังกรุงยักษ์ก็สมหมาย
จึ่งอ่านเวทบังเนตรจำแลงกาย	ก็กลายเป็นพฤฒาอสุรี
ยุรยาตรเข้าในอาสน์ประชุมพร้อม	นั่งปลอมองค์อยู่ด้วยวงศ์ยักษี
พินิจพิศโฉมราชเทวี	พลางระวังมารที่จะราญรอน ฯ
๏ ส่วนเนวาสิกาสูรราช	ถนอมสวาทพระธิดาดวงสมร
อ้าแม่มีพักตร์อันสุนทร	จงผ่อนจิตคิดคำของบิดา
อสูรใดที่จะครองประคองสม	เป็นคู่ชมชูชื่นเสน่หา
จงสวมพวงทองทิพมาลา	ที่หัตถาให้ประจักษ์อสุรี ฯ
๏ บัดองค์สุชาดาวิไลลักษณ์	เฟี้ยมพักตร์คิดคำท้าวยักษี
ความอายฤๅจะวายแก่สตรี	มิรู้ที่จะประกอบให้ชอบการ
จำจิตเกรงฤทธิ์พระปิตุราช	เยื้องวิลาสจากอาสน์พิมานสถาน
ชม้ายชายนัยนายุพาพาล	ที่ประชุมมารหมู่พลากร
เห็นโฉมเทพสุราพฤฒาสูร	ให้พูนสวัสดิ์โสมนัสฤทัยสมร
สลัดพวงเสาวรสสุคนธร	ไปสวมกรอสุราชหัสนัยน์
โฉมสุรางค์อสุรีอันมีศักดิ์	เหล่ายักษ์ที่ประชุมก็สงสัย
องค์ธิดามิได้คิดอาลัยใจ	เสน่ห์ในอสุราทิพาพงศ์
กระสันแสนเสน่หาพฤฒายักษ์	ไปรักกาพาสูญประยูรหงส์
ก็ซร้องเสียงพร้อมทูลพระบิตุรงค์	ให้เชิญองค์นางคืนพิมานจันทน์ ฯ
๏ ปิ่นบุรินทรทรราชอันเรืองฤทธิ์	ประกาศิตในสองชั้นสวรรค์
แสดงกายให้ประจักษ์แก่กุมภัณฑ์	ผันพักตร์เข้าประคองพนิดา
อุ้มนางทางเทวสิงหนาท	ร้องประกาศเหวยมารยักษา
กูเรืองฤทธิ์อิศเรศในเทวา	ผ่านมหาสุทัสนธานี
หวังว่าจะพาดวงสวาท	นิราศจากอสูรภพแห่งยักษี
แล้วผาดแผลงแกว่งจักรด้วยฤทธี	จรลีขึ้นยังทิฆัมพร ฯ
เนวาสิกาสูรฤทธิรงค์	เห็นองค์วัชรินทร์พาสมร
ในท่ามกลางแสนยาพลากร	ให้อาวรณ์ร้อนเร่าซึ่งอัประมาณ
ดั่งไฟฟ้าผ่าดวงมาโนช	อสูรโกรธคือเพลิงเถกิงผลาญ
แล้วเผ่นโผนเหาะไล่ไปรอนราญ	กำลังหาญจะให้ทันซึ่งไพรี
เหลียวสั่งหมู่มารอันชาญฤทธิ์	เร่งประชิดติดตามท้าวโกสีย์
ไม่ต่อรับจับเป็นไปธานี	แม้นตอบตีโยธีจึงเอาตาย
เสนารับรสพจนารถ	ประกาศหมู่อสูรทั้งหลาย
เห็นได้ทีไพรีแต่เดียวกาย	ก็รีบหมายไล่ชิงซึ่งกัลยา ฯ
๏ พระจอมมิ่งมงกุฎทิพเทเวศ	หัตถ์ซ้ายอุ้มอัคเรศเสน่หา
กรขวาทรงจักรอันศักดา	เหาะมาพบรถวิไชยันต์
สมประสงค์ดั่งองค์สุเรนทร์คิด	เทวฤทธิ์ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ประคองโฉมสุชาดาวิลาวัณย์	จรจรัลขึ้นราชรถชัย
วางองค์ลงเหนือบัลลังก์รัตน์	พระกล่าวอรรถโอภาปราศรัย
เจ้าดวงสมรแม่อย่าอาวรณ์ใจ	อันภัยมารมิได้ระคายกาย
สุชาดาน้อมองค์ลงทูลสนอง	ไม่ปองจิตคิดจงจำนงหมาย
คืนไปกรุงอสุรีให้มีลาย	จะสู้วายชีพใต้บทมาลย์ ฯ
๏ พอเหลือบเห็นอสุราเข้ามาชิด	ประกาศิตซึ่งเทวบรรหาร
ให้รีบเร่งรถแก้วสุรกานต์	ผยองผ่านสิมพลีสกุณา
สารถีให้ทีสินธพชัก	จักรกงกำก้องพระเวหา
สนั่นเสียงเท้าเทวอาชา	เริงร่าลำพองด้วยฤทธี
ส่วนสุบรรณโปดกปักษิน	ได้ยินกงรถแห่งโกสีย์
ก้องสะเทือนเลื่อนลั่นถึงสิมพลี	ดั่งอสุนีผ่าพื้นพิมานทอง
ต่างตระหนกตกใจไม่มีขวัญ	สร้อยเศียรชูชันเสียวสยอง
กระหยับหางกางปีกกระพือลอง	ก็บรรสานเสียงร้องขึ้นทุกตน
พระตรัสถามสารถีที่ขับรถ	สำเนียงใดปรากฏในกลางหน
น้อมภิวาททูลบาทยุคล	ว่ามาใกล้ไพชยนต์สิมพลี
ลูกสุบรรณตกใจวิไชยันต์	กงสนั่นลั่นก้องถึงปักษี
ประหวั่นพรั่นเสียงรถและพาชี	สกุณีจึ่งร้องด้วยกลัวภัย ฯ
๏ ฝ่ายองค์วัชรินทร์เทวราช	ได้เสาวนารถมาตุลีก็หม่นไหม้
ให้อาวรณ์เร่าร้อนในฤทัย	จะรีบไยไปให้พ้นอสุรา
เหมือนไม่มีอาลัยแก่ปักษิน	แม้นม้วยด้วยไพรินยักษา
ไม่สูญเสียทางธรรม์อันศักดา	จะตั้งเมตตาไว้ให้ถาวร
จึงสั่งให้กลับราชรถทรง	ดุรงค์รู้บรรหารด้วยชาญสมร
ประทับไว้ในวิถีทิฆัมพร	เฉลิมงอนต่อพาลไพรี ฯ
๏ ฝ่ายเนวาสิกาสุรราช	ผาดเห็นธงรถทรงท้าวโกสีย์
สะบัดโบกหน้ามายังโยธี	หมายว่าหนีฤๅจะพ้นซึ่งมือมาร
แล้วประหวั่นพรั่นในฤทัยคิด	ด้วยบุญฤทธิ์อัมราศักดาหาญ
ดั่งเทวัญพันหมื่นจักรวาล	มาตั้งราญรอนทัพอสุรา
ให้สลดระทดระทวยองค์	เหมือนจะท่าวทบลงในเวหา
ไม่อาจรอต่อเทวศักดา	เลิกแสนยากรกลับไปธานี ฯ
วัชรินทรราชฤทธิรงค์	เห็นองค์เนวาสิกาสูรยักษี
แสยงเดชอิศเรศไม่ต่อตี	ยกโยธีหนีกลับไปเมืองมาร
สั่งให้เดินโยธาวิชัยรถ	บทจรคืนไพชยนต์สถาน
สารถีรับเทวโองการ	ก็ขับผ่านสิมพลีพิมานไป ฯ
พระอินทร์คืนนคร
๏ ดำเนินโดยอากาศวิถี	ตามราศีจักรวาลหว่างไศล
พระชี้ชวนสุชาดายาใจ	ให้ชมน้ำในสีทันดร
แปดหมื่นสี่พันโยชน์ลึกกว้าง	อยู่หว่างมหาสิงขร
กำหนดเขาสัตภัณฑ์ชโลธร	ชะง่อนสูงกว้างลึกละกึ่งกัน
ใสสะอาดมาตรแม้นมยุรหงส์	จะวางแววหางลงไม่หวนหัน
จนกระทั่งทรายแก้วอันแพรวพรรณ	เจ็ดชั้นล้อมรอบพระเมรุทอง
ฝูงพระยาวาสุกรีลงสรงเล่น	โลดเต้นฝ่าหลังชลาล่อง
ฉวัดเฉวียนเวียนพ่นบังหวนฟอง	ละอองน้ำดังสายสุหร่ายริน
จึ่งเบือนพักตร์ไปพิศสาคเรศ	นอกเขตเขาอัสกรรณกระแสสินธุ์
ดั่งคงคาในท่ามุจลินท์	สิ่งมลทินมิได้ปนระคนพาน
ขนองคลื่นสูงแต่พื้นสมุทร	หกสิบโยชน์โดยสุดประมาณสถาน
ชมมหามัจฉาเจ็ดประการ	บ้างว่ายแหวกแถกธารในวังวน
เหล่ามหิรมิงศโรหา	มินคลาไล่คู่อยู่สับสน
ติมิงคล์ชิงติมิงเชยชล	อานนท์ลอยเศียรหางขึ้นขวางกาย
ยาวพันโยชน์เยิ่นดั่งเนินผา	กลอกตาดูดวงพระสุริย์ฉาย
ไม่ย้ายเยื้องเพลงพลิกกระดิกกาย	ก็ถอยหลังยังสายชโลธร ฯ
๏ พลางชวนชมอัสกรรณวิเชียรรัตน์	ดั่งวงฉัตรประเทศสิงขร
วารีพุพุ่งฟุ้งลงสาคร	หมู่ทวยเทพนิกรมาเชยชม
วินันตกงามกลมประสมศรี	ด้วยไพรทีแก้วลายระบายถม
มีวุ้งเวิ้งแท่นทองที่ต้องลม	เตือนอารมณ์ให้เกษมในไสยา
เนมินท์พิศทรงเหมืองกงรถ	จอมบรรพตเลิศล้วนมณีผา
กระลอกรุ่งพุ่งพรายถึงเมฆา	เล่ห์วลาหกทิพอันพรอยพรำ
โน่นสุทัสน์ควรทัสนาสถาน	แก้วประพาฬย่อมแท่งดูแดงขำ
ชะง่อนเงื้อมง้ำแหว่งดั่งแกล้งทำ	มีคูหาท่าน้ำทุกแนวเนิน
นั่นเชิงชั้นการวิกบรรพต	ง้ำกำหนดชั้นการเวกเหิน
เป็นหุบเหวตรวยตรงลงโตรกเตริน	สว่างเพลินไปด้วยแก้วสุรกานต์ ฯ
๏ สิขรินอิสินธรรัตน์	แจ่มจำรัสไขสีมุกดาหาร
เมื่อน้อมยอดรองบาทพิชิตมาร	ประสานเคียงคู่ขุนยุคุนธร
คิรีนี้ล้วนแก้วมณีโชติ	จึงแผลงแสงรุ่งโรจน์ประภัสสร
สูงเสมอปรางค์จันทร์ทินกร	เดินอัมพรไปทั้งสองเทวัญ
ธตรฐเนาในบูรพทิศ	ไพจิตรไปด้วยทิพรังสรรค์
บริวารล้วนเทพคนธรรพ์	งามมไหศวรรยาและธานี
เวสสุวรรณอันทรงมเหศร	สถิตที่อุดรราศี
แสนเกษมสมบัติสวัสดี	เป็นจรรโลงโมลีอสุรา
นั่นองค์วิรุฬปักษ์เทเวศ	อยู่ประเทศปราจิมทิศา
เป็นปิ่นมงกุฎแห่งนาคา	ทรงศักดาฤทธิราญรอน
วิรุฬหกเป็นใหญ่ในกุมภัณฑ์	พิมานเมศเจ็ดชั้นประภัสสร
ประจำทิศทักษิณยุคุนธร	ดำรงทิพนครละกลกัน ฯ
๏ พลางชมชวนยวนเย้าเสน่หา	หวังให้ดวงวนิดาเกษมสันต์
แล้วรีบเร่งรถาวิไลวรรณ	ก็บรรลุยังสุทัสนธานี
ประทับรถเข้าเคียงกับเกยมาศ	จึ่งจูงกรเยาวราชมเหสี
โดยเสด็จวรบาทจรลี	เข้าสู่ที่แท่นแก้วอลงกรณ์ ฯ
๏ ลดองค์ลงแนบกนิษฐา	พระจึ่งกล่าววาจาประโลมสมร
เจ้าพวงทิพเสาวรสสุคนธร	แต่เรียมจรจากน้องก็นมนาน
สุดแสนอาดูรพูนเทวษ	เพราะทุเรศแรมรสฤดีสมาน
เมื่อสามองค์นงลักษณ์ยุพาพาล	ได้สำราญในพิมานวิไชยันต์
ไม่เห็นดวงพักตร์มิ่งสมรมิตร	ปิ้มชีวิตพี่จะม้วยด้วยโศกศัลย์
แต่เคร่าครองปองโฉมวิไลวรรณ	เพิ่งได้ขวัญเนตรมายังธานี
เชิญร่วมสุขเศวตฉัตรสมบัติทิพ	อันลอยลิบเลิศจักรราศี
เป็นจอมจรรโลงเทพนารี	มิให้สายสวาทพี่อนาทร ฯ
๏ บัดองค์อัปสรสมรนาฏ	บังคมทูลเทวราชมเหศร
คุณพระล้ำดินฟ้าแลสาคร	ซึ่งอาวรณ์ด้วยทรงพระเมตตา
หากว่าน้องมิได้แจ้งในใจทิพ	ซึ่งเลือกหยิบเอาแต่ข้อเสน่หา
จะเชื่อขานคำหวานพระพรรณนา	แต่ชาวฟ้าท่านที่เคยภักดี
แม้นรักจริงฤๅจะทิ้งให้ทนเทวษ	ไปเนาในนัคเรศแห่งยักษี
นี่จงชมสมบัติในธานี	จึ่งลีลาศไปประพาสถึงเมืองมาร
พอสบคล้องก็ได้น้องมารองบาท	ดั่งโศกแสนพิศวาสพระบรรหาร
ยังไม่ควรรับเทวโองการ	อันประทานที่ปิ่นสนมใน ฯ
๏ เจ้าดวงสมรอดิศรอัคเรศ	แม่ขวัญเนตรผู้ยอดพิสมัย
อย่านึกแหนงแคลงคำให้ช้ำใจ	ว่าเรียมไม่อาลัยพนิดา
เมื่อเริ่มพรากจากไปเป็นปักษิน	อยู่ระหว่างวารินที่เนินผา
ประพฤติเพศโดยพรรณสกุณา	แสวงหามัสยาในสาชล
พี่เอารักหักยศสุราฤทธิ์	ไปตามติดแจ้งความที่แหนงฉงน
แล้วอุ้มนาฏปักษามาไพชยนต์	ให้ชมสระโกมลลดาวัลย์
แต่หากน้องข้องขัดไม่อยู่ได้	ก็วอนให้พาคืนวนาสัณฑ์
เพราะเวรหลังกำจัดจึ่งพลัดกัน	จะผูกพันเคียดแค้นด้วยข้อใด
แสนเสน่หาน้องถึงเพียงนี้	คิดดูเถิดว่าจะดีหรือหาไม่
พลางสัมผัสให้ปรากฏซึ่งรสใจ	แล้วคว้าไขว่ในเชิงภิรมยา ฯ
๏ สุชาดาป้องปัดสลัดกร	คมค้อนผลักทิพหัตถา
เลื่อนองค์ลงจากอาสน์ที่นิทรา	ชายตาต่อตาสุเรนทร
นิลเนตรต่อนิลเนตรนาฏ	ดั่งพรหมาสตร์แผลงซ้ำกระหน่ำศร
ไปทอแทงแสงรัชนีกร	สะท้อนถึงท้องถ้ำสุรกานต์
เลี่ยงพักตร์เบี่ยงบงกชรัตน์	วัชรินทรพร้องสนองสาร
เจ้างามงอนยุพเรศสุมามาลย์	จะรอนราญรสรักพี่กลใด
นิจจาเอ๋ยกระไรเลยไม่คิดบ้าง	ให้เจ็บจากพรากร้างไปถึงไหน
จะเมินม้วนหวนเหินสะเทิ้นใจ	เคืองพี่ไยใช่ที่พนิดา
มาเถิดมามิ่งสมรมิตร	จะครองไมตรีจิตกนิษฐา
เฉวียนกรอุ้มแก้วกัลยา	มายังแท่นรัตนอันรูจี ฯ
๏ โฉมอนงค์องค์เทพอัปสร	ประจงกรเปลื้องกรท้าวโกสีย์
ให้ปรากฏยศเทวสตรี	แสร้งวาทีแยบเยื้องรำพัน
พระเป็นใหญ่ในสองชั้นฟ้า	ซึ่งพามาให้ครองมไหศวรรย์
ดั่งดอกไม้รังพื้นพนาวัน	ฤๅจะทันมณฑาที่เคยทรง ฯ
๏ เจริญศรีสวัสดีดวงสมร	งอนคำน้ำเพชรสุหร่ายสรง
อย่าหมองข้องเคืองระคายองค์	ที่จงรักฤๅมาชักให้ช้าที
พลางจุมพิตพักตร์อัคเรศ	เสพสมรมเยศเกษมศรี
กระแหม่วแนวนวลทิพนาภี	ดวงฤดีดัดฤดีประลองคะนอง
กรลอดสอดเลี้ยวเกี้ยวกระหวัด	สะพัดแอบแนบชิดสนิทสอง
ดั่งแท่งแก้วอันทำเป็นลำยอง	สะดุ้งหลังแท่นทองที่ไพชยนต์
วลาหกเทวบุตรเมื่อคิมหันต์	ก็อัดอั้นดั่งจะปรายซึ่งสายฝน
พายุพัดกลัดเมฆที่มัวมน	มิให้หล่นลั่นฟ้าลงมาดิน
นันทโบกขรณีสี่สถาน	บันดาลแล้งแห้งทางระหว่างสินธุ์
ส่วนพระยาคชเรศเทวินทร์	กระหายวารีดิ้นพิมานทอง
หนึ่งดอกดวงพวงพุ่มผกามาศ	ครั้นอากาศมืดคลุ้มชอุ่มหมอง
ก็คลี่คลายขจายกลีบเรณูรอง	ละอองสร้อยเสาวรสรำเพยพาน
แล้วเชยดวงพวงทิพสังวาส	ปรามาสมณฑาทองสองสมาน
ค่อยชื่นเริงเชิงเล่ห์ระเริงลาน	เป็นสุขสุดสำราญในเทวัญ
พระลืมชมอุทยานสนานสินธุ์	โฉมยุพินลืมสิ่งเกษมสันต์
สุเรนทร์ลืมออกมุขวิไชยันต์	นางลืมพงศ์กุมภัณฑ์แลธานี ฯ
๏ ครั้นเว้นว่างทางเทวสัมผัส	นางแย้มวัจนาทูลท้าวโกสีย์
น้องไกลองค์ปิตุเรศอสุรี	ด้วยภักดีโดยบาทบดินทร
แม้นพระจากไพชยนต์วิมลมาศ	ขอลีลาศโดยเสด็จอดิศร
จำเริญสวัสดิ์โสมนัสถาวร	ด้วยพรปิ่นเทวราชบัญชา ฯ
เจ้างามล้ำอัปสรสมรมิตร	สมดั่งคิดเรียมแสนเสน่หา
จงประสิทธิ์ดั่งจิตเจตนา	กนิษฐาอย่าร้อนอาวรณ์ใจ
แล้วปลุกปลื้มอารมณ์ให้ชมซ้ำ	พระรื้อร่ำเรืองรสพิสมัย
สองสมานสำราญทิพฤทัย	อยู่ในปรางค์แก้วเจ็ดประการ ฯ
๏ ฝ่ายเนวาสิกาสูรราช	ลีลาศถึงนครบวรสถาน
สถิตยังบัลลังก์รัตน์ชัชวาล	ให้ดาลเดือดฤทัยแก่ไพรี
แค้นอายดังจะวายชีวิตม้วย	ด้วยโกมินทร์หมิ่นศักดิ์ยักษี
กำจัดพรากจากเทวธานี	แล้วมิหนำซ้ำพาธิดาไป
เจ้าดวงเนตรของบิตุเรศเอ๋ย	จะชื่นเชยชมชิดพิสมัย
อสุรินสุริยวงศ์พระองค์ใด	ไม่เห็นใครที่จะสืบศฤงคาร
สงวนไว้จะบำรุงเป็นสูงภพ	เจ้างามลบโฉมโลกทุกสถาน
แม่เจริญสวัสดิ์อยู่ในรัตนพิมาน	พ่อสำราญฤทัยไม่เว้นวาย
อสูรเอ๋ยอัปยศในครั้งนี้	ไม่รู้ที่จะล้างครหาหาย
ถึงจะคืนบุตรีก็มีลาย	จะเอาอายนั้นไปแฝงที่แห่งไร ฯ
๏ ครั้นระงับดับอาดูรสวาท	ลีลาศออกพิมานพินิจฉัย
เถลิงบัลลังก์อาสน์อำไพ	ในภายใต้ฉัตรแก้วสุรกานต์
หมู่เสนางค์ต่างเฝ้าประจำองค์	ทรงดำริด้วยราชบรรหาร
พอแคฝอยคลี่สร้อยสุมามาลย์	เบ่งบานเสาวรสรำเพยขจร
คิดคำนึงถึงปาริกชาติ	เคยประพาสเชยทิพเกสร
จำจะทำสงครามวัชรินทร	คืนสุทัศน์พระนครสวรรยา ฯ
๏ จึ่งสั่งสามอสุรีที่ชาญฤทธิ์	จิตราสูรอุปราชเป็นทัพหน้า
ทัพสองกาลสุทอสุรา	เอาเสนากาลสูรเป็นตรีทัพ
จะขึ้นไปรณรงค์ด้วยโกสีย์	เหวยอสูรหัตถีเครื่องประดับ
โยธาเราคณานับ	มาคอยรับเสด็จหน้าพระลานชัย ฯ
๏ พอล่วงราชบัญชาประกาศิต	ก็แจ้งจิตไปด้วยทิพนิสัย
ตลอดจนอสุรภพทั้งใกล้ไกล	มาพร้อมในที่ประชุมพลากร ฯ
๏ ฝ่ายองค์จอมอสุเรศอันเรืองยศ	อลงกตทิพยรัตน์ประภัสสร
ทรงวิเชียรเสโลแล้วบทจร	มาขึ้นยานกุญชรอันนฤมิต ฯ
๏ มหิสูรแปลงกายเป็นหัตถี	มีสีดังเงินยวงท้าวสถิต
สูงร้อยห้าสิบโยชน์กำลังฤทธิ์	เหมือนจะปิดสุริยาลงมาดิน
เครื่องประดับสรรพทั่วสารพางค์	แต่ละอย่างช้างทรงองค์โกสินทร์
หมายประจญเอราวัณอินทร์	จะเพิกพังปฐพินพระเมรุทอง
ส่ายหน้าร่างากระหึมมัน	กระชันหูชูงวงเยื้องย่อง
ดุเดือดเงือดเงื้อจะแทงลอง	คะนองเสียงเพียงสังข์พิชัยยุทธ์
พวกพลโยธากว่าแสน	เนืองแน่นโกลาอุตลุด
พลมารห้าวหาญชาญยุทธ์	มาหยุดยั้งเชิงเมรุคีรี ฯ
๏ สั่งให้เข้าหักด่านตาล	จับนาคพลทหารของโกสีย์
ครั้นได้ฟังสารสั่งอสุรี	แผลงฤทธีหมายจับซึ่งภุชงค์ ฯ
๏ คณานาคพันโกฏิอันรักษา	เชิงมหาศิขเรศก็พิศวง
เห็นอสูรสงครามรณรงค์	ไม่องอาจที่จะรอต่อมือมาร
ดังกุญชรกาสรมฤคเพศ	แสยงฤทธิ์สิงหเรศประหารผลาญ
ภุชงค์หนีไพรีไม่ต่อพาล	ไปชั้นบาดาลปฐพี ฯ
๏ จอมภพสุรพงศ์ผู้ทรงสวัสดิ์	ให้รีบรุดโดยเมรุวิถี
ถึงสุบรรณอันประดับด้วยโยธี	ยกเข้าตีปักษินไพชยนต์ ฯ
๏ ส่วนพระยาทิชาชาติก็หวาดจิต	เห็นฤทธิ์อสุรีตะลึงฉงน
เล็งด้วยทิพย์สิบทั่วไม่สิ้นพล	ดังสายฝนซ่านไปในจักรวาล
หมู่สุบรรณพันโกฏิในสิมพลี	ทฤษฎีแล้วทุเรศจากสถาน
ก็เหาะหนีอสุรีไม่รอนราญ	ไปพิมานชั้นประชุมซึ่งกุมกัณฑ์ ฯ
๏ ปิ่นมกุฎอสุรีสวัสดิราช	หมายคืนกรุงเมรุมาศมไหศวรรย์
ครั้นมีชัยในราชสุบรรณ	ให้ยกตีชั้นสามไม่คร้ามคิด ฯ
๏ ทัพพระยากุมภัณฑ์อันรักษา	ชั้นมหาบรรพตอันไพจิตร
เห็นสงครามลามล่วงกระชั้นชิด	กำลังฤทธิ์เพียงเพชรปาณี
ครั้นจะสู้ดูหนึ่งไม่มีสัตย์	ดำรัสแล้วพาพวกโยธีหนี
ก็แตกร่นย่นฤทธิ์อสุรี	ถึงชั้นสี่ที่ประชุมไพชยนต์ยักษ์ ฯ
๏ องค์อสูรอันสมบูรณ์อิสริยยศ	ก็ปรากฏอดิศรขจรศักดิ์
ดังได้สมบัติในจตุรพักตร์	ให้เร่งยกหักด่านบุรินทร
ส่วนสาตาคิรีผู้เป็นใหญ่	นภาลัยมณฑลสิงขร
ทั้งเสนามาตยาพลากร	ก็ราญรอนฤๅไพรี
เห็นสามชั้นมิได้กั้นประจามิตร	ให้ติดตามมาสงครามถึงยักษี
ไม่สามารถตั้งมั่นประจัญตี	พาโยธีหนีไปกุนทริน ฯ
๏ ฝ่ายองค์เนวาสิกาสูร	ยิ่งเพิ่มพูนสุรฤทธิ์ดังจิตถวิล
ให้ทัพหน้าเร่งเร้าพลพฤนท์	เหาะข้ามสินธุไปยังขุนยุคนธร ฯ
๏ ฝ่ายจาตุมหาราชิการาช	ทรงซึ่งทิพอาสน์มเหศร
เป็นอิสระอยู่ในสันดร	ขจรยศปรากฏทั้งจักรวาล
ครั้นแจ้งว่าสุราอสุรภพ	จะรบชั้นเทวัญวิมานสถาน
ดำรัสเรียกดุรงค์บวรยาน	หมู่เทเวศบริวารในธานี ฯ
๏ เหล่าสุราภพพลมาตย์	ได้ฟังราชบัญชาทุกราศี
มาชุมพร้อมกันที่จอมโยธี	โดยวิถีเทวราชบทจร ฯ
๏ ตระบัดท้าวฟังศรีผู้มีสวัสดิ์	ประจงโจงทิพรัตน์ประภัสสร
ดูเปล่งปลาบอาบศรีฉวีวร	แล้วทรงขรรค์กรายกรขึ้นม้ามา ฯ
๏ สินธพเทเวศนฤมิต	เป็นสีทองชวลิตทั่วมังสา
สูงระหงทรงทิพโอภา	รจนาเครื่องประดับสำหรับยศ
เหาะรอบขอบจักรวาลไม่ทันช้า	สี่เท้าเร็วยิ่งกว่าลมกรด
ให้คลายคลี่โยธีเป็นหลั่นลด	บทจรไปต่อด้วยไพรี ฯ
๏ เหลือบเห็นพลอสุราเสนาทัพ	ให้หวาดหวั่นพรั่นกลับอาชาหนี
พาซึ่งเทพเจ้าและโยธี	ก็จรลีไปสุทัสนนคร ฯ
๏ เข้าทูลองค์วาสวรินทร์เทวราช	ตามแต่บาทยุคลอดิศร
อสุรีกรีทัพแสนยากร	มารุกรอนชั้นยอดยุคลธรินทร์
หมู่สงครามลามล่วงกำเริบนัก	พระปิ่นปักหลักโลกจงทรงถวิล
จะหมิ่นยศเทวาชั่วฟ้าดิน	องค์ศักรินทร์ได้เมตตา
(จบฉบับเพียงนี้)
ลิลิตเพชรมงกุฎ
ร่าย
๏ ศรีสวัสดิ์ปรีดารมย์ ประนมนิ้วประณต ทศนัขประชุม ต่างโกสุมภ์สุนทเรศ โอนวรเกศอภิวาท สยมภูวนาถโมลิศ องค์จักรกฤษณ์กัมเลศ ภาณุเมศศศิธร ปิ่นอมรจักรพาฬ เทเวศพนัสสถานอารักษ์ อีกอัครราชาธิปัตย์ ถวัลยราชกษัตริย์พิเศษ จรรโลงเกศกรุงทวารา ศรีอยุธยายศโยค ขอนฤโศกทุกข์ภัย นฤจัญไรบำราศ จากวรอาตมวิมล ข้อยข้าจะนิพนธ์ลิลิต โดยตำนานนิตย์บูรำ ในปักระณำเวตาล แนะนิทานเป็นประถม องค์ศรีวิกรมเสลราช ปางภูวนาถเสด็จไคล ลุศิวาลัยล่วงโอฆ ละจุธาโลกสงสาร โดยโชยงการกำหนด ผู้มียศก็ทรง สำอางองค์โอภาส ด้วยเบญจราชกกุธภัณฑ์ เสด็จยังวันหิมเวศ สู่ประเทศพันฦก สฤงสุบาลพฤกษ์ไพรสาณฑ์ ซึ่งเวตาลพำนักนี้ โจนจับยักษีวิทเยศ โดยฤทธิเดชศักดา หวังเป็นพาหนะภูธร เสด็จจรสู่ศิวาสถาน ซึ่งเวตาลกล่าวปริศนา พรรณนาโดยนิยม ทายศรีวิกรมเสลราช จงภูวนาถฟังปัญหา แม้วิสัชนาบมิได้ ให้เศียรไท้ทำลาย ถ้าฦๅสายแสดงเสร็จ จักนำเสด็จดลศรีโลก อสุรกล่าวโศลกคาถา เป็นปุจฉาวาที แห่งพุฒศรีตรีผ่านเผ้า เรื่องเพชรมงกุฎเจ้า เลิศล้ำตำนาน ฯ
ร่าย
๏ ปางก่อนกาลยังมี เจ้าธเรศตรีกษัตริย์ นามท้าวรัตน์นฤเบศร์ ครองนัคเรศศรีบุรี มีมเหสีเลิศนิลักษณ์ ชื่อประภาพักตร์เพ็ญพาน โฉมแลลานเลอสวาท ปิ่นเยาวราชกัลยางค์ หกพันนางพระสนม ไอศวรรย์สมศฤงคาร กอบพลหาญกลั่นกล้า กอบพลม้าเมือบเมือง กอบพลเรืองราชรถ กอบพลคชคั่งคาม ปรปักษ์ขามเคียมคัล ถวายสุวรรณมาลาศ โดยบุรพาศน์ประเพณี ท้าวธมีเอารส นามปรากฏเพชรมงกุฏ เป็นที่สุดเสนหา แห่งพระชนกามารดร ภูธรตั้งมนตรี ชื่อพุฒศรีพี่เลี้ยง บริรักษ์ราชบุตรเพี้ยง เนตรท้าวภักดี ฯ
โคลง ๔
๏ พุฒศรีพี่เลี้ยงราช	เอารส
รักร่วมชีวงคต	ลูกท้าว
ถนอมสอนวราพจน์	วรวากย์
ฤๅห่อนห่างเสด็จก้าว	หนึ่งนั้นไป่มี ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้นศรีสุริยวงศ์ องค์พระเพชรมงกุฎ โฉมเฉิดสุดโสภณ เจริญชนม์สิบหกปี ทรงลักษณะศรีสุนทเรศ บวรเกศเส้นสลวย พิศจุไรรวยเรียบร้อย ขนงช้อยชดปลาย วิลาศผายผ่องนวล เนตร์น่ายวนยิ่งศร ขนงเนตรงามงอนงามพริ้ม นาสาปิ้มอังกุศ กรรณกลีบบุษบงบาง ปรางยิ่งปรางทองเปรียบ ริมโอษฐ์เรียบไรทนต์ ทันต์ดำกลแมลงภู่ โอษฐ์แดงดูดุจแย้ม หนุแสล้มเพราพร้อง ศอทรงปล้องกลกลึง อังสาขึงบั้นองค์รัด กระทวยธวัชกลงวง คชินทรจ้วงจับลม สรรพางค์กลมอ้อนแอ้น ยุรยาตร์แม้นเหมือนหงส์ หญิงแลหลงลืมนอน กล่าวกลกลอนขับอ้าง ชมโฉมหน่อกษัตริย์สร้าง รูปท้าวใดเทียม พ่อนา ฯ
โคลง ๔
๏ พระเอี่ยมโอภาสพื้น	ภูวดล
ดุจอินทร์จากอำพน	สู่หล้า
ฤๅสุริยดำกล	จากรถ มาฤๅ
ฤๅว่าจันทร์แจ่มฟ้า	จากฟ้ามาดิน ฯ
๏ ควรเป็นปิ่นโลกล้ำ	เลิศกษัตริย์
สมสุรางค์นิกรอัด	แอบเฝ้า
เฉลิมกามพธูสวัสดิ์	สังวาส แลพ่อ
แม้ว่านางใดเคล้า	คลาดแล้วเมือมรณ์ ฯ
๏ ฝูงนิกรนารีกล้า	ชมโฉม
หวังกษัตริย์ฤๅดีโลม	ลูกท้าว
จบทวยราษฎรโสม-	นัสเสน่ห์ พระนา
หญิงบ่งราชลืมย้าว	หวั่นว้าสวามี ฯ
โคลง ๒
๏ ทั่วบูรีขับร้อง	ชมโฉมเยาวราชพร้อง
เพรียกพร้องเยินยอ ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้นหน่อนฤเบศ ใคร่ประเวศวนาสณฑ์ ชมพรรณผลมิ่งไม้ ประพาสไล่คณยอง โดยสมพองมนสา ธก็ลีลาสู่ปราสาท พระบิตุราชมาตุรงค์ กระพุมบงกชกร ชุลีธรทูลบาท ลาสองราชเล่นไพร ชมไศลไล่มฤคิน รุ่งรัษตินจะกลับ จับมฤคมาถวายไท้ จงบาทอนุญาตให้ ลูกน้อยพเนจร ฯ
โคลง ๔
๏ ภูธรฟังลูกท้าว	อำลา
สองเสน่ห์ในบุตรา	ยิ่งล้น
จักทัดก็ออมอา-	ดูรเทวษ ใช่พ่อ
โอพ่อประพฤติพ้น	ผ่อนให้โดยใจ ฯ
๏ เจ้าไปประพาสแล้ว	จรลี มานา
จากพ่อวันหนึ่งดุจปี	หนึ่งไซร้
หนึ่งพนัสพนาศรี	ข้อทุเรศ
ส่วนปิศาจขานไข้	พ่อไข้ใจตาง ฯ
๏ ตรัสพลางสั่งพี่เลี้ยง	เอารส
ถนอมอรพระเยาวยศ	ยอดฟ้า
สูเตือนสู่ชนบท	เวียงราช
อย่าหลงเล่นละเลิงช้า	ขุกไข้ภัยพาล ฯ
๏ ภูบาลตรัสเร่งให้	เตรียมพล
จัตุรงค์พยุหโจษจล	แกล้วกล้า
เสนาเร่งมุขมน-	ตรีตรวจ เตรียมแฮ
มาทันทูลเจ้าหล้า	เสด็จพร้อมพลากร ฯ
ร่าย
๏ หน่อบดีศรสดับสาร บานกมลมนัส โอนศรีสวัสดิ์อภิวาท ลาสองราชเสด็จดล ยังไพชยนต์บรรยงก์ เสร็จสระสรงสำอาง สุคนธ์วรางกำจร สนับเพลางอนงามเฉิด ภูสิตเลิศลายพราย ชายแครงชายไหววาบ ผ้าทิพย์ทาบเถือกทอง แก้วกุก่องแกมกาญจน์ สร้อยสังวาลวิไลเลิศ ทับทรวงเพริศเพชรพราย ธำมรงค์รายพาหุรัด มงกุฎจรัสจรูญเรือง แสงมลังมเลืองทอตา เหน็บขรรคาวุธไกร กรายกรไวลีลาศ ดุจสีหราชยรรยง ทรงราชรถบุษบก เทียมอัศวผกเผ่นทะยาน แก้วแกมกาญจน์เรืองรัถ งอนงามฉัตรธงชัย พิศอำไพรุ่งโรจน์ ระยับโชติสุริยง ดุจรถทรงทินกร จากอำพรฟากฟ้า มาเฉลิมโลกแหล่งหล้า เลิศล้ำสากล ฯ
โคลง ๔
๏ พิศพลโอภาสเพี้ยง	อนิรุธ
กรีจัตุรงคราวุธ	แกว่นกล้า
ประภาสพนมศีขรสุด	โสภาคย์
อริราชขยาดปร้า	กลอกเกล้ากลัวตาย ฯ
ร่าย
๏ เคลื่อนขยายพยุหบาตร จากเวียงราชแรมวัง โห่ประนังสำเนียง เสียงสนั่นเนียรนาท ลั่นฆ้องคาดประโคมกลอง โบกธงทองเอาชัย กรีพลไกรคับคั่ง หมู่คชดั้งคู่แสดง หมู่คชแซงแทรกสลอน งางามงอนทองรัตน์ หมู่กัณฐัศว์เลิศลบ เชื้อสินธพสรรพสม เครื่องอุดมดาวมาศ เบาะอานสะอาดเอี่ยมเอก พู่รจเรขพริ้งพราย กัลเม็ดสายถือถนัด พานหน้ารัดพานหลัง รัดอกบังเหียนเทศ ดูวิเศษผกผงาด นายเผ่นผาดขับขยัน กุมเกาทัณฑ์ทวนทอง ขับโดยลบองบาทย่าง พ่านจะเห็จเหินทะยาน ร่านเริงหาญเหี้ยมห้าว ฝีเท้าเทียมม้าแมน สู้ศึกแสนบมิขาม เข้าสงครามบมิย่อ ไล่ลุยต่อด้วยเดช เคยไชเยศหลายท่า ฝ่าชำนิในณรงค์ กับรถทรงอ่องเอี่ยม เทียมแสะสินธพทะยาน สารถีชาญขับขยัน ก่งธนูยันดูหาญ กงกำกาญจน์ปรัดแปรก งอนสลอนแยกอานเสลา ดุมวงเพลาใบบัง รัตน์บัลลังก์เลิศลาย บุษบกพรายเพดาน ดารากาญจโนภาส จัตุรมุรมาศเลื่อมเหลือง ช่อฟ้าเรืองบราลี พาสุกรีสะดุ้งเด่น ดูดังเผ่นไพบูลย์ นภศูลสวมพรหมพักตร์ คิตรศักสัทการ แสงประสานสูริยง ดุจรถทรงทินกร เขจรจากเหลี่ยมไศล ฝ่ายพลไกรงามแง่ เคียงคู่แห่เป็นขนัด ธงชัยฉัตรดาดาษ พร้อมเครื่องราชสำหรับ สองข้างสรรพรถแซง รถดั้งแข่งรถกัน เสียงสนั่นนฤนาท ฆ้องกลองกาจกาหล เพียงภูวดลดาลทรุด พลอึงอุดยุทธยง ล่วงแถวท่งเถื่อนกว้าง ยลมิ่งไม้สล้าง แหล่งพื้นพนสณฑ์ ฯ
โคลง ๔
๏ เสด็จดลพนเวศเวิ้ง	เลวงไพร
ชมช่อพฤกษาไสว	ยื่นย้อย
หอมหวนหื่นฤๅทัย	จอมราช
ดอกดกตูมบานห้อย	กิ่งก้านสาขา
๏ กรรณิการ์การะเกดแก้ว	กาหลง
พุทธชาติลำดวนดง	ดกค้อม
จำปาปีบประยงค์	หอมกลิ่น มานา
ยี่สุ่นบุนนากน้อม	กิ่งสร้อยกุสุมาลย์ ฯ
๏ นางแย้มบานแบ่งแย้ม	เกสร
เสียวกระสันโอษฐ์อร	อ่อนยิ้ม
ปาริกชาติอรชร	เมินมุ่ง
ดูดั่งโอษฐ์นุชพริ้ม	เมื่อพร้องทูลเสนอ ฯ
๏ เล็บนางเสมอนัขน้อง	นงพะงา
รักดั่งเรียมรักคลา	คลาดร้าง
นมนางดั่งยุคลา	ถันนาฏ
กามกระหายไห้ช้าง	หวั่นว้าคะนึงสมร ฯ
ร่าย
๏ ภูธรเสด็จมุ่งเมิน เพลินหฤทัยจอมราช ชมรุกขชาติรายเรียง กับพี่เลี้ยงพุฒศรี อีกมนตรีเสนา ชมวิหคาหลายหลาก จับไม้มากรังเรียง บ้างคลอเคียงคู่เคล้า เค้าโมงจับโมงหมาย รังนานรายจับรัง ระวังไพรร่อนระวังไพร แอ่นลมไล่ลมหวน นางนวลจับขานาง กะลุมภูครางจับครวญ กระจาบจวนจับพุงจาบ คับคาคาบคาบิน ยางโผผินจับยาง ยูงฟ้อนหางจับยูง ฝูงแก้วจับแก้วป่า กวักกวากวักเรียกคู่ กาลิงสู่สลาลิง กาจับกิ่งกาหลง เบญจวรรณวงจับวัลย์ กระสาสันสู่กระสัง อัญชันจับชิงชัน คับแคผันจับแค เปล้าแปรจับเปล้าใหญ่ ไผ่จับไผ่เพรียกพร้อง วิหคห้องหิมเวศ มีหลายเพศภาษา สุดจะคณนานกไม้ กล่าวแต่พอจำได้ เรื่องรู้กลกลอน ฯ
ร่าย
๏ ภูธรเสด็จประพาส หมู่จัตุบาทนานา นำนิกรคลาไต่เต้า ออกจากเหล่าแหล่งตน กลาดพนสณฑ์คล้อเคียง เลี้ยวเล็มเกลียงกลางแปลง บ้างเริงแรงโผนผยอง กาสรลองลับเขา ระมั่งเมาเมียงคู่ หมีเม่นหมูปนแปม ลูกน้อยแนมแนบข้าง ช้างน้าวบงช้างแซม ลูกน้อยแกมแล่นลองเชิง โคถึกเถลิงกวางทราย เลียงผาผายเผ่นผา ขลาฟุบแฝงคอยโค แรดร้ายโมห์เคี้ยวหนาม ต่ายเต้นตามหมู่หมาย สัตว์หลากหลายเหลือตรา ต่างคณาเหลือไกร ชมมฤคในป่ากว้าง เพลินหฤทัยเจ้าช้าง ชื่นแท้โดยจง ฯ
โคลง ๔
๏ ปางเพชรมงกุฎไท้	ทอดตา
ยลมฤคหนึ่งอาภา	เผือกผู้
สีสังข์เศวตมุกดา	งามแง่
หมู่มฤคร้ายรอบรู้	ยศเบื้องบริวาร ฯ
๏ ภูบาลพิศติดต้อง	นัยนา
เกิดกำหนัดเสน่หา	ใคร่ได้
มฤคราชรูปโสภา	ยงยิ่ง
ถวายแด่สองท้าวไท้	ธิราชเรื้องธรณี ฯ
๏ ตริเสร็จสีหนาทอื้น	โองการ
ตรัสสั่งขุนทวยหาญ	เร่งล้อม
มฤคอย่าให้ลาญ	ชีวาตม์
แม้ออกด้านใครอ้อม	โทษแท้ถึงตาย ฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายนิกรมาตยา รับบัญชาจอมราช กฎประกาศทุกหมวด ตรวจตราทั่วทุกหมู่ ไพร่พริบจู่จับการ วิ่งลนลานแล่นข่าย บ่วงแร้วรายรอบเสร็จ ส่วนสมเด็จภูวนา ยืนรถาตรัสคคี บรีรักษ์หน้าที่ไท้ ขุนพลใช้สารวัต เกณฑ์รถรัถม้ามิ่ง ขับคชวิ่งแวดล้อม ห้อมค่ายแค่บ่วงวัง ดาประดังทุกหน้า ตบตะขาบเร้าม้า ล่อเร้าอลเวง ฯ
โคลง ๔
๏ เพลงมฤคครั่นคร้าม	คนหลาย
เวียนวงวงมาดหมาย	ช่องช้า
เห็นตรงรถฦๅสาย	เหินห่าง
จึงเผ่นโผนออกหน้า	ที่ท้าวเสด็จดง ฯ
โคลง ๒
๏ ฝ่ายพงศ์ภพแผ่นหล้า	ยลมฤคเผือกผ่องอ้า
อาจผ้ายผันหน
๏ เศร้าสมประดีดาลสร้อย	ทรงธนูขรรค์คล้อย
คลาดขึ้นมโนมัย ฯ
๏ ขับไล่มฤครีบค้น	กับพี่เลี้ยงเดียวด้น
ป่าต้นโดยไท
๏ กวางเห็นไกลล่อเหล้น	ฉุกจักใกล้รีบเร้น
ป่าลี้ลับตน ฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายพวกพลพยุหบาตร เมื่อยุพราชโดยมฤค นิกรครึกคั่งคาม ตามเสด็จไทธิเบศร์ ในพนาเวศดงดาน เลี้ยวลัดผ่านไพรพฤกษ์ โดยรอยมฤคศวรราช บัดพลคลาดเสด็จผาย ห่อนเห็นหายรอยม้า รอยมฤคาขาดสูญ มนตรีพูนทุกข์เทวษ ชุมใคร่เหตุอัศจรรย์ แล้วเกณฑ์กันค้นหา ในพนาเนินเขา ทุกลำเนาถ้ำธาร ห้วยละหานหาจบ บมิพบไทธิราช หมู่มุขมาตย์แหล่หลาย คลายนิกรคืนเขต สู่นัคเรศวังสถาน ถวายกฤษดาญชวเลศ ทูลแเถลงเหตุนุสนธิ์ โดยยุบลบรรยาย คลายคลี่ต้นจนเสร็จ ซึ่งสมเด็จลูกไท้ กับพี่เลี้ยงเจ้าหายไส้ ชีพข้าควรถวาย ฯ
โคลง ๔
๏ ฝ่ายสองธิราชได้	สดับสาร
เพียงชีพทำลายลาญ	เทวษว้า
ดุจพระยามัจจุราชราญ	รอนชีพ สองนา
เวรบาปกรรมใดอ้า	อาจมล้างทันสนอง ฯ
๏ สองทรงกำสรดเศร้า	กำสรวล
กรกระทุ่มทรวงครวญ	ร่ำร้อง
โศกศัลย์ร่ำรัญจวน	นัยน์ชุ่ม ชลแฮ
เจ็บดังปืนปักต้อง	อกท้าวทรมาน ฯ
๏ บาปเพรงกาลก่อไว้	เวียนผลาญ
จึงวิบัติบันดาล	ดั่งนี้
แสนทุกข์ทุ่มอกปาน	เมรุทับ ทรวงนา
ถึงกำหนดกรรมกี้	เสน่ห์นั้นฤๅแคลน ฯ
๏ แสนทุกข์แสนเทวษร้อน	รุมทรวง
อกกระอุแดดวง	ดั่งไหม้
โศกซบพักตร์ละลวง-	ทุกข์ยิ่ง ทุกข์นา
เพราะพระเนื้อหน่อไท้	พ่อร้างแรมจร ฯ
๏ โอ้อรกำพร้าพ่อ	เดียวจง
หวังพ่อเฉลิมดำรง	แผ่นหล้า
สองหวังฝากชีวง	คตแต่ พ่อนา
ควรฤหนีไปช้า	ศพนี้ใครเผา ฯ
๏ สองเศร้าสองละห้อย	หิวโหย
โศกสุดกำลังโรย	ร่ำร้อง
รันทรวงสะอื้นโอย	อัดเทวษ
สองราชสลบยังห้อง	ห่อนได้สมประดี ฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายสาวศรีพระสนม เห็นสองบรมกษัตริย์ โทมนัสนิ่งสลบ ซบไสยาสน์ยังแท่น ฝูงนางแล่นอลวน เอาสุคนธารส อีกโอสถโทรมองค์ ฝูงอนงค์นวดฟั้น คั้นพระบาทสองไท้ สองราชฟื้นองค์ได้ ค่อยได้สมประดี ฯ
โคลง ๒
๏ พระภูมีคิดได้	แม้จะรื้อร่ำไห้
ห่อนรู้อาการ
๏ ลูกจะลาญชีพแล้ว	ฤๅพ่อหลงอยู่แก้ว
พ่อนี้ไป่วาย
๏ ฦๅสายดำรัสสั่ง	มนตรีตรวจพลพรั่ง
พร้อมถ้าเสด็จจร ฯ
ร่าย
๏ ภูบดิศรมหิษี มอบบุรีเวียงราช ไว้อำมาตย์บริรักษ์ เสด็จขึ้นอัครคเชนทร คลี่นิกรดาษดา โดยรัถยารัญเวศ ทางเยาวเรศโอรส พระกำหนดแนวตรง บงพระเนตรเสาะหา เห็นพฤกษาช่อช้อย แล้วรอยหักกิ่งห้อย ละห้อยหวนหา ฯ
โคลง ๔
๏ มาดลแดนที่ไหล้	มฤคิน
อำมาตย์ทูลนรินทร์	เรื่องล้อม
พระภูบดีถวิล	ใจเทวษ ถึงนา
เร่งรีบพหลด้อม	ติดเต้าตามรอย ฯ
๏ คลายคล้อยสูญที่เท้า	พาชี
เลือนลบรอยมฤคี	แห่งนั้น
หาทั่วถิ่นคีรี	หิมเวศ
บพบพระลูกอั้น	อกไห้โหยหา ฯ
๏ โอฤๅอารักษ์ถ้ำ	เถื่อนเขา
เห็นรับรักพระเยาว์	ยอดแก้ว
เทพาพาซ่อนเนา	หนแห่ง ใดนา
ช่วยช่วยชี้พบแล้ว	แต่งตั้งสรวงถวาย ฯ
๏ ฤๅลูกวายชีพด้วย	สุบรรณ
ฉวบฉาบผาดผยองผัน	สู่งิ้ว
ฤๅวาสุกรีจรัล	พบพระ ลูกนา
รวบรัดกระหวัดหิ้ว	แล่นเลื้อยบาดาล ฯ
๏ ฤๅว่าพระยาสารเสื้อง	ซึมมัน
เห็นแล่นไล่แทงทัน	ลูกแก้ว
ฤๅกาสรใจฉกรรจ์	ขวิดเสี่ยว เสียฤๅ
แม้ว่าสูญชีพแล้ว	ศพนั้นฤๅสูญ ฯ
๏ สองอาดูรเทวษไห้	โหยหา
อสุชลนองนัยนา	เนตรย้อย
ปือพลเสาะแสวงหา	หิมเวศ
บพบราชบุตรคล้อย	เคลื่อนรี้พลจร ฯ
๏ ภูธรธิราชตั้ง	เสนา
กับหมู่พลอัศวรา	เชื่องใช้
แวดตระเวนมรรคา	เขตขอบ
จวบพระเยาวยอดจึงให้	เลิกเข้าคืนสถาน ฯ
โคลง ๒
๏ พระบรรหารสั่งถ้อย	เสร็จแล้วคลี่พลคล้อย
ป่าไม้มาเมือง
๏ ดลบุรีเรืองร่ำไห้	หาพระโอรสไท้
ธิราชเจ้าฤๅวาย ฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายพระหน่อสุริย์กษัตริย์ ทรงกัณฐัศว์ลีลา พี่เลี้ยงราชยุดหาง จรในกลางหิมเวศ โดยเศวตมฤคา ล่วงทิวารัตตี พลัดมนตรีไพร่พล ว้ากมลหมองหลาย แลหาหายรอยมฤค พระนิ่งนึกโอหลง ชักม้าวงเวียนกลับ หาทางทัพบพบ แล่นตระหลบหลายท่า หลงเข้าป่าตรอมเตริน พนมเนินร่มระหง พื้นประยงค์ยูงยาง คัดค้าวคางแคเคียง หิงหายเหียงมะหาด ตองตูมตาดเตงแต้ว กอกกักแก้วเกดกุ่ม รักโรครุมรกรัก สีเสียดสักโศกสน บ้างทรงผลผลิดอก ออกกระพุ่มเกสร หอมขจรจรุงจิต ภูมีพิศพิสมัย ชักมโนมัยมาพลาง ไต่ตามทางดงดาน ผ่านเข้าช่องเขาเขียว เหลียวตลสูงจรล้ำ ยอดชง้ำเงื้อมเมฆ วิเวกดุจอัสสกรรณ เป็นช่องชันซอกผา เลื่อมศิลาแลพราย ดังสีระบายลอออ่อน เงื้อมชะง่อนงอกหน่อ ย้อยเป็นช่อยื่นยาน มีแถวธารไหลหลั่ง โจนกระทั่งพะผา เสียงชลาพิลึกลั่น ครืนเครงครั่นโครมครึก ลมพัดคึกหวนเขา พฤกษาเสลาสล้าง เสียงลิงค่างบ่างชะนี ผีโป่งกู่ก้องเนิน กระทิงเตรินเตริกมัน ยามสายัณห์ยอแสง พระเสียวแสยงเสียงสัตว์ ฤทัยธวัชอาดูร พี่เลี้ยงทูลอย่ากลัว ชักชวนหวัวหายเศร้า จรไต่เต้าพนาลี ฉราตรีเตริ่นมา ล่วงวนาทิวทุ่ง มุ่งเมินมาเหมือนหมาย รอยเทพทรายเผือกผู้ แกล้งจะชักเชยชู้ ชื่นชู้ปรีดา ฯ
โคลง ๒
๏ เห็นมรคาแห่งหั้น	ภูมีพี่เลี้ยงนั้น
รีบร้อนจรลี
๏ ไปกรรณธานีแท้	บนานผ่านสถลแข้
เขตแคว้นบูรี ฯ
โคลง ๔
๏ ยังมีชายหนึ่งเต้า	เมียตาม
สองสมผัวเมียงาม	แช่มช้อย
จักจรสู่ปจันตคาม	เคียมญาติ
เพราะพึ่งร่วมรสข้อย	ย่างเยื้องงามขบวน ฯ
๏ พระยลยวนนุชพริ้ม	เพราคม
เสียวสวาทหวังอารมณ์	ร่วมไซร้
พี่เอยช่วยนิยม	เยี่ยมแม่ หญิงแฮ
วานพี่ลักกลให้	เสน่ห์แท้คราวเข็ญ ฯ
๏ พระเอยยามยากกลั้น	กระหาย
เสพย์สิ่งใดอย่าหมาย	อิ่มท้อง
รสใดจะหลงหลาย	ดุจรส ราคนา
พ่ออย่าหลงเลสต้อง	วุ่นว้ายภายหลัง ฯ
ร่าย
๏ พี่เลี้ยงยังภูวนาถ ให้เอนอาตม์แอบกาย ในร่มฉายรุกข์ชัฏ ภูษาดัดเวียนวง บเห็นองค์ภูวเรศ จึงแปรเพศรูปา เป็นทวิชาชาวเวียง จูงม้าเมียงแทบทาง ผูกม้าพลางแล้วคอย เห็นบ่าวน้อยมาแค่ ทำวิ่งแร่รับขวัญ สรรมธุรสเอมอ่อน ว่าดูกรสองท่าน เป็นบุญผ่านมาพะ ปางขณะใจจน เราสองคนกับภรรยา จากคฤหาห่างญาติ จักลีลาศเมือเมือง บัดนี้เคืองครรภา แห่งภริยาเราหยุด นางเจ็บสุดเสียดท้อง ตูจะต้องบรรหารตึง หนึ่งใช่การเราชาย ขอจงนายอนุกูล เฉกประยูรอย่าหมาง วานน้องนางแส้แท้ ช่วยข่มอุทรแม่ รอดไซร้ผลหลาย ฯ
โคลง ๔
๏ ชายผัวหลงเลสชู้	ชายวาน
กล่าวแก่เมียรักสาร	ซื่อแท้
จงนุชช่วยเอาภาร	ธุระทุกข์ พราหมณ์นา
เป็นประเวณีแล้	เทวษนั้นแสนทวี ฯ
๏ นารีรับพจน์แล้ว	ลีลา
บยลกลทวิชา	ซ่อนไท้
นางถึงที่ภูษา	วงราช
ลอดม่านเห็นองค์ไท้	ดั่งนั้นตระลึง ฯ
๏ เสียงร้องอึงว่าโอ้	โอยชาย
พี่เลี้ยงรับคำขยาย	ตอบถ้อย
เป็นหญิงก็สืบสาย	ชายยิ่ง ดีแม่
แน่งนิ่งเถิดช่วยน้อย	หนึ่งให้เป็นบุญ ฯ
๏ พระหมุนฉวยยุดแก้ว	กันยา
กรประคองกานดา	แนบเนื้อ
จุมพิตประโลมสา-	ทรเสน่ห์
รีบร้อนรสเร่าเกื้อ	ที่ร้างแรมมา
๏ ราชาชมชื่นชู้	นางจร
นางภิรมย์รสภูธร	ผ่องแผ้ว
พระหลงเลสสายสมร	ยามเมื่อ แคลนนา
จึ่งประทานแหวนแก้ว	ค่าแท้ควรเมือง ฯ
๏ บุญเรืองยิ้มแล้วรับ	ธำมรงค์
ประณตแทบบาทบงสุ์	ท่านไท้
ลาลอดออกจากวง	ภูสิต
มาสู่ผัวนางไหว้	ยั่วยิ้มพรายขนาง ฯ
ร่าย
๏ ผัวนางพานางคลาด พี่เลี้ยงราชมาสู่ ถึงภูธรแล้วถาม พระบอกความหนหลัง พี่เลี้ยงฟังลูบอก ไยพระยกธำมรงค์ สำหรับองค์อิศรราช ไปประสาทเสียกาม ข้อยจะตามคืนควร สรวลพลางพี่เลี้ยงแล่น ทันทำแค้นสาวน้อย แหวนติดก้อยแม่มา ขอเถิดราอย่าหมาง นางยื่นพลางหยิกยิ้ม ชายเนตรพริ้มเพรารับ พี่เลี้ยงกลับสู่ราช ฝ่ายภูวนาถทรงพาชี พุฒศรีเคียงจรจรัล ดั้นโดยมรรคาบหึง ถึงศาลาสำนัก ขึ้นนั่งพักผ่อนหิว ลมพัดฉิวเย็นเฉื่อย พี่เลี้ยงเหนื่อยนอนสนิท บพิตรนั่งระวังม้า ศาลานั้นใกล้ท่า สระแก้วกษัตรีย์ ฯ
โคลง ๔
๏ สระศรีสมเด็จเจ้า	กรุงกรรณ์
ผดุงแต่งสนุกพรรณ	มิ่งไม้
สำหรับธิดาจรจรัล	รมเยศ
ถึงเจ็ดวันหน่อไท้	เล่นน้ำสำราญ ฯ
๏ ดลวารตระบัดเจ้า	จอมเมือง
ประทุมวดีบุญเรือง	ลูกท้าว
สาวสุรางค์นางเนือง	นับหมื่น
แห่ห้อมล้อมนาถเจ้า	แม่เพี้ยงอัปสร ฯ
๏ จรลาบิตุเรศแล้ว	บทมาลย์
ทรงสีวิกากาญจน์	ก่องแก้ว
สาวสนมบริพาร	แหนแห่
ถับถึงสระสวนแผ้ว	ผ่องน้ำใจเกษม ฯ
ร่าย
๏ นางปรีดิ์เปรมประดิพัทธ์ เสด็จจากรัตนวอทอง สาวสนมนองเนืองนันต์ จรจรัลจากอาสน์ ลงในชาตชโลธร กับนิกรนาเรศ ชมโกเมศโกมุท อุบลบุษบัวบาน ตระการกลิ่นเกสร หมู่ภมรร่อนคลึงเคล้า เอารสเรณูเร้า ร่อนร้องระงมชล ฯ
โคลง ๔
๏ ยลมัจฉส่ำคล้า	ในชโล
เทพาพาเทโพ	คลาดเคล้า
หมู่ช่อนชวนชะโด	โดดโลด หนีนา
คางเบือนเบือนหน้าเข้า	ฝั่งพ้นไพรยวน ฯ
๏ นวลจันทร์จันทเมษม้า	แมวเลีย
เนื้ออ่อนนกเขาเคลีย	สู่ค้าว
กริมกรายถวายเพลี้ย	นาเนก
ทองพลุกอุกอ้ายอ้าว	ดุกด้องแดงตาม ฯ
๏ หมูพราหมณ์ว่ายพริบพร้อม	หาพรหม
ช้างเหยียบช้างเหยียบจม	แล่นเลี้ยว
หลาดหลาดสลิดสลอนสลม	เลียบฝั่ง
อ้ายบ้าหาไอ้เบี้ยว	บอกให้หาแส ฯ
๏ กระแหทองท่องท้อ	ชลธาร
ทงเหงเห่งเห้งหาญ	ปากกล้า
แชวงแว่งแว้งพาล	ผิดเพื่อน
ราหูหู่หู้หน้า	เพศเพี้ยงอสุรินทร์ ฯ
๏ พระเทพินพาพวกพ้อง	บริพาร
เวียนว่ายในชลธาร	ท่องเหล้น
แสนสนุกสำราญ	ฤๅอิ่ม ใจนา
ร้องลำนำรำเต้น	สุขเร้นสำราญ ฯ
๏ ภูบาลบพิตรค้อย	โฉมสมร
งามเงื่อนเฉกอัปสร	สู่หล้า
ดวงพักตรดังจันทร	เพ็ญภาคย์ กูเอย
โฉมแม่งามพี่ว้า	จิตดิ้นแดยัน ฯ
๏ เกาทัณฑ์ค้อมดุจค้อม	ขนงสมร
ขนเนตรงอนดุจงอน	รถไท้
สองเนตร์สองเสมอศร	เสียวจิต พี่แม่
ปรางเปล่งเห็นเรียมให้	นึกเน้นปรางนวล ฯ
๏ โอษฐสรวลเสียวว่าแย้ม	ยวนรับ
ศอดั่งศอหงส์ขยับ	ปีกหร้อน
ถันนายุคลาคับ	ทรวงเต่ง เต้าแม่
สรรพสรรพางค์อ่อนอ้อน	นิ่มเนื้อนวลผจง ฯ
๏ พระบงโฉมนุชพริ้ม	ลืมพรับ
พอเนตร์นางแลจับ	เนตร์ไท้
สองเสียวสวาทรับ	พักตร์ต่อ กันนา
นางเหลือบแลเห็นให้	เสน่ห์ท้าวแสนทวี ฯ
ร่าย
๏ ศรีสุดาสุดสวาท ไทธิราชกษัตรา หวังกรีฑารมเยศ เด็ดโกเมศกุสุมา ทำปริศนาแนะให้ แกว่งดอกไม้เหนือเศียร เวียนเจ็ดรอบเสร็จสรรพ์ เอาบุษบันบรรทับ กับอุระเชยชิด แล้วจุมพิตบุปผา ทัดกรรณาแห่งนาง ชำเลืองหางเนตร์ค้อน สะท้อนฤทัยถวิล แล้วเทพินลีลาศ ขึ้นสู่ราชวอทอง สาวสนมนองแห่ห้อม ด้อมเสด็จโดยขบวน นางรัญจวนจ่อท้าว อกผผ่าวเพียงพอง แหวกม่านมองเหลียวหลัง จนถึงวังเวียงราช สู่ปราสาทหม่นเศร้า เพราะเสน่ห์กลุ้มรุมเร้า เร่งร้อนภายใน ฯ
โคลง ๒
๏ ครั้นนางไคลคลาดแคล้ว	พระปลุกพี่เลี้ยงแก้ว
เล่าสิ้นเสร็จความ
๏ พี่เอยนางงามแท้	น้องใคร่ได้นางแล้
เสน่ห์นั้นสุดหวัง ฯ
ร่าย
๏ พี่เลี้ยงฟังภูวนาถ ยอกรอภิวาทบังคม อย่าปรารมภ์เลยณพ่อ นางก็ส่อปริศนา เห็นเสนหาแห่งไท้ ช้าพลันได้โดยกล ซึ่งยุบลปัญหา เด็ดบุปผาเวียนเศียร บอกมนเทียรแห่งหั้น ว่าเจ็ดชั้นปราสาท ซึ่งบุปผชาติทัดกรรณ บอกสำคัญนามเมือง ชื่อกรรณเรืองบุรี ซึ่งเทพีย้ำบุปผา แนะมารดาบิตุรงค์ พระองค์ชื่อทันตราช ซึ่งบุปผชาติจุมพิต นางใคร่ชิดชมไท อันดอกไม้บรรทับ กับอุราแนบเนื้อ คือใคร่ร่วมรสเกื้อ กับท้าวเสวยรมย์ ฯ
โคลง ๒
๏ พระนิยมคำพี่เลี้ยง	ดังได้นุชเนื้อเกลี้ยง
แนบเคล้าคลึงเชย ฯ
๏ พี่เอยฉันใดได้	วานพี่ช่วยชักให้
ร่วมน้องดุจปอง ฯ
๏ ว่าพระทองอย่าเศร้า	เชิญพระแปรองค์เจ้า
เช่นเชื้อพราหมณา ฯ
ร่าย
๏ ราชากับพุฒศรี แปลงอินทรีย์เป็นพราหมณ์ จูงม้าตามกันเต้า เข้าถึงสวนนารี ซึ่งยายศรีคนธา อยู่รักษาสวนสร้อย เคยเก็บดอกไม้ร้อย ส่งชั้นเจ็ดวัน ฯ
๏ ครั้นสายัณห์สุริเยศ องค์นฤเบศรพุฒศรี ผูกพาชีชายสวน จรจวบจวนคฤหา ยายคนธาเห็นถาม สองเจ้าพราหมณ์มาไย ยามสุริใสคลาคล้อย พระตอบถ้อยเถ้าถาม ตูเป็นพราหมณ์พาเณช จากประเวศนัครา พอเวลาอัสดง เกรงเกลือกหลงทางเทา ข้าขอเนาสำนักนี้ ยายอย่ามีใจหมาง เถ้าหัวพลางทวนถ้อย แต่ตูข้อยสองมา หน้าใช่หน้าพาณิช กิจใช่กิจเผ่าพราหมณ์ จักพาความสู่หย้าว ทราบถึงท้าวเกรงทัณฑ์ เพราะสวนขวัญพระธิดา ประทุมาลูกไท้ อยู่บได้จงจร สองเจ้าวอนยายเถ้า ขออยู่เช้าจักคลา ทองเงินตราปันยาย เถ้ายิ้มพรายปองทรัพย์ หลานอยู่กับยายไชร้ สองช่วยปิดอย่าให้ เรื่องรู้เป็นความ ฯ
โคลง ๔
๏ ดลสามวันจึ่งเถ้า	คนธา
หวังกรองบุษปมาลา	เรียบร้อย
จักถวายแก่ชายา	ยุพราช
เพราะกำหนดเวรข้อย	คลาดแคล้วหลายวัน ฯ
๏ ภูบาลเข้าใกล้กล่าว	วาที
หลานจักกรองมาลี	ช่วยเถ้า
ยายฟังก็ยินดี	ใจชื่น ชมแฮ
เชิญช่วยยายเถิดเจ้า	บ่าวน้อยรักยาย ฯ
๏ ฦๅสายร้อยเกี่ยวก้าน	กลเม็ด
กรองกรุฉลุกรเม็ด	ช่อช้อย
เสาวภาคย์หลากหลายเขบ็จ	ขบวนยิ่ง
งามกว่ายายเถ้าร้อย	แต่กี้ก่อนมา ฯ
๏ ยายคนธาเสร็จแล้ว	จรลี
ใส่พานทูนเกศี	สู่เจ้า
นางยลพวงมาลี	พิศวาส
รู้ว่าท้าวช่วยเถ้า	แต่งให้ยายมา ฯ
๏ ชายาถามแก่เถ้า	ทาสี
ใครช่วยกรองมาลี	ดั่งนี้
ยายทูลโดยคดี	ขอโปรด
หลานข้าบาทช่วยชี้	เรียบร้อยมาลา ฯ
๏ นางด่าเถ้าเฉกใบ้	มืดมน
มีหลานเหตุใดซน	ซ่อนไว้
นางทำอุบายกล	เป็นโกรธ
เอาแป้งลายทาให้	ทั่วทั้งกายยาย ฯ
ร่าย
๏ นางอธิบายขับเถ้า ยายลาเจ้าไคลคลาด จากปราสาทสู่สวน เถ้าคร่ำครวญคำไข อ้าปางใดบโกรธ บัดนี้โทษเพราะพราหมณ์ ความสำนักทารุณ บมีคุณโทษให้ สองอย่าได้อยู่ช้า นานไปพาโทษตาย พระฟังยายหวั่นจิต บพิตรถามพุฒศรี พี่เลี้ยงปรีชาฉลาด ทูลแด่ราชอย่าเศร้า ซึ่งนาฏเจ้าโกรธยาย เป็นเลศหลายบอกแจ้ง แป้งทายายใช่ชั่ว ขั้วเป็นกลปริศนา ซึ่งแป้งทาทั่วตน บอกยุบลเดือนสว่าง จักกระจ่างแจ้งกาย อย่าพึ่งผายก่อนเจ้า ต่อพระจันทร์แรมเข้า มืดแล้วเสด็จจร ฯ
โคลง ๔
๏ ภูธรยินพี่เลี้ยง	แสดงสาร
มีมโนเบิกบาน	ใช่น้อย
พระกล่าวพจนสายสาร	สุนทเรศ
ว่ายายอย่าละห้อย	โศกเศร้าหมองหมาย ฯ
๏ พระเชิญยายอาบน้ำ	สำราญ
มาเสพย์โภชนาหาร	อย่าเศร้า
แต่นี้จักดรธาน	โทษเคราะห์ แลนา
ถึงกำหนดยายแล้ว	โทษแคล้วโทษา ฯ
๏ วุฑฒาฟังพจนถ้อย	ปราศรัย
ยิ้มตอบคำหวานไข	ต่อเจ้า
สองพราหมณ์คือสองไน	ยเนตร์รัก ยายนา
ความปิดอย่ารอช้า	โทษนั้นยายกลัว ฯ
๏ ยายชมชัวชื่นได้	รางวัล
เงินทองมากครามครัน	ท่านให้
อยู่ประมาณสามวัน	พฤฒิเพศ
คิดคะนึงถึงไท้	นาฏเจ้าประทุมมา ฯ
๏ พฤฒาเก็บดอกไม้	ทั้งผอง
ภูเบศรช่วยยายกรอง	ดอกไม้
วนเวศกระเหน็จสอง	สมสู่ กันนา
ธำมรงค์สอดใส่ไส้	หว่างสร้อยสนกรอง ฯ
๏ พระทองกรองเสร็จแล้ว	บนาน
ยายรับจรใส่พาน	สู่เจ้า
ถึงวังพระเยาวมาลย์	แลเหลือบ เห็นแล
รับสุคนธารสเร้า	เสน่ห์นั้นนางเห็น ฯ
๏ เป็นประโลมกาเมศแก้ว	สองสม
ยกพวงมาลัยชม	แนบไว้
เห็นราชธำมรงค์สม	แสนสวาท
รู้ว่าองค์ท่านไท้	ชาติเชื้อขัตติยา ฯ
๏ กานดายุพาภาคย์เนื้อ	นฤมล
ตริดำริยลกล	เลศแจ้ง
ว่าพระองค์จรดล	นุประเทศ
หามหิษีแกล้ง	สบต้องหฤทัย ฯ
๏ ทรามวัยใจล่วงรู้	มารยา
ทำซึ่งกลปริศนา	แนะให้
องคุลีตรีวรา	ทาชาด
แล้วตีแก้มยายไว้	แจ่มจ้าแดงฉัน ฯ
๏ สำคัญตรีวารแล้ว	โดยตรา
ถึงซึ่งรัชวารา	โดยแท้
ทำกลดุจโกรธา	พฤฒิเพศ
ด่าประมาทเถ้าแข้	อยู่ช้านานมา ฯ
๏ แซ่งด่ายายว่าเถ้า	บัดสี
ไปอยู่นานนานลี	สู่เจ้า
แกล้งกล่าวกลวาที	ยายโหด
ครั้นตีแก้มยายเถ้า	ด่าแล้วขับไป ฯ
๏ ยายก็ไคลคลาดแคล้ว	จากวัง
เยียหน้าตาเสริดสัง	สู่หย้าว
บ่นว่าสองมายัง	คฤหาสน์ เรานา
ยายคนธาโกรธก้าว	เกี่ยงร้ายน้ำใจ ฯ
๏ ภูวไนยสนองตอบถ้อย	คนธา
ว่าหมู่ชนชนา	ทาสไท้
ยังต้องซึ่งอาญา	เนืองนัก
เป็นประเวณีได้	เดือดร้อนธรรมดา ฯ
๏ เคราะห์หาสารราพร้าย	ทับจันทร์
ทับลักษณ์จองโทษทัณฑ์	ใส่ให้
เมื่อผลโชคดีผัน	เป็นลาภ
ยายอย่านอนใจได้	โทษแล้วเกิดผล ฯ
๏ ยายคนธาพร่ำพร้อง	ตอบคำ
ปางก่อนฤๅห่อนทำ	ดั่งนี้
เยียนางย่อมเกรงยำ	ยายอยู่ ไซร้นา
เทียมแต่สองมาชี้	โทษไว้สองครา ฯ
ร่าย
๏ ราชาสนองคำเถ้า ยายอย่าเศร้าศรีหมอง หลานรักปองทำขวัญ พระเก็บพรรณบุปผา กรองมาลาเรียบร้อย ห้อยกรรณาให้ยาย ทำขวัญหายนฤโหด บำบัดโทษทารุณ จงเกิดสุนทรลาภ คาบนี้มิเป็นใด ยายดีใจครามครัน พระทำขวัญเสร็จแล้ว แผ้วหฤทัยจอมราช พระบาทถามพุฒศรี โดยคดีปัญหามูล พี่เลี้ยงทูลภูวนาถ ซึ่งเอาชาดทายาย บอกอุบายเป็นอรรถ ว่าคอยรัชเวลา พระยุพายังภาร ในตรีวารเงือดงด อย่าเพ่อบทวลัญชา ในปริศนาดั่งนี้ พระฟังพี่เลี้ยงชี้ ช่องให้สุขสาร ฯ
โคลง ๔
๏ หลายวารยายเถ้าคิด	คะนึงใน
จักใคร่กรองมาลัย	ส่งสร้อย
พระนั่งใกล้ปราศรัย	ยายรัก ยายเอย
หลานจักช่วยกรองร้อย	ดอกไม้แทนยาย ฯ
๏ ฦๅสายกรองรูปท้าว	นิทรา
หนึ่งเป็นรูปชายา	แนบเคล้า
สององค์แนบอุรา	รมเยศ
กรองเสร็จยื่นยายเถ้า	รับแล้วครรไล ฯ
ร่าย
๏ ยายจรไปบัดดล ขึ้นสู่มนเทียรรัตน์ โอนเศียรดัดกรไหว้ ถวายดอกไม้พวงงาม พระนงรามยิ้มรับ จับมาลัยแลเห็น เป็นรูปท้าวสังวาส ยิ่งพิศวาสพิศวง ยกบุษบงบรรทับ กับอุระตระลึง นางคำนึงนิวรณ์ ว่าศศิธรกาฬปักษ์ ควรเชิญอัครภูวเรศ สู่นิเวศน์สังวาส ยังปราสาทเสวยรมย์ ในประถมราตรีกาล ตริแล้วดาลดุจโกรธ ด่าเถ้าโหดหินชาติ ไยยุรยาตรใกล้ค่ำ จวนจะย่ำสุริยน ผิดสองหนบหลาบ คาบนี้จักทวีโทษ ให้สาโหดสาหัส เห็นวิบัติกายแก่ แต่จะทำพอกาย นางละลายหมึกทา เถ้าดำกาทนเทวษ แสร้งทำเลสกลหลาย จึงเอายายใส่แสรก ชักเชือกแยกหย่อนลี้ โดยช่องสีหบัญชร ถึงดินดอนเถ้าเดิน เมินมุ่งมาดตามผลู บ่นพร่ำพรูสู่เหย้า น้ำตาเคล้าคลอตา ตีอุราร่ำไห้ สองพราหมณ์ไซร้สำนักนี้ เอาอัปรีย์สู่เหย้า สองอย่าเนาจงผาย พระฟังยายแล้วถาม ความใดบอกอย่าอำ เถ้าตอบคำเกี่ยงโกรธ ตูต้องโทษพันฦก นางเอาหมึกทามอม บได้ด้อมโดยทาง นางเอาตูใส่แสรก แยกสายเชือกโยงลง ตรงที่บัญชรชัย ตูหว่าใจว่าม้วย เพราะท่านมาอยู่ด้วย ดังนี้เกิดความ ฯ
โคลง ๔
๏ ทรงนามจึงตอบถ้อย	คนธา
ยายอย่าด่วนโกรธา	เดือดร้อน
ภายค่ำจะลาคลา	ไปอื่น
ยายอย่าโทมนัสข้อน	ขับข้าเสียใจ ฯ
๏ ภูวไนยผินพักตร์พร้อง	กลถาม
พี่เลี้ยงกราบทูลความ	เลสไซร้
เอาหมึกม่อทาลาม	ยายแก่ นั้นนา
นางบอกเดือนดับให้	ท่านท้าวเสด็จไป ฯ
๏ อันนางใส่แสรกห้อย	ทาสี
โดยช่องบัญชรลี	แห่งหั้น
คือเชิญให้ภูมี	ลีลาศ ไปนา
ตรงซึ่งหย่อนแสรกนั้น	ค่ำนี้เวลา ฯ
ร่าย
๏ ราชาฟังพุฒศรี พระเปรมปรีดิ์ปราโมช กมลโชติชื่นช้อย ครั้นสุริยคล้อยเมรุมาศ อับอากาศมัวมนท์ เจ้าจุมพลเสด็จสรง สำอางองค์เอี่ยมเอก พักตร์ผ่องเฉกเดือนฉาย ภูสิตลายล้วนเพริศ สนับเพลาเฉิดลายช้อย ชายไหวห้อยไกวกวัด รัดองค์รัตนแกมกาญจน์ สร้อยสังวาลสนสาย ทับทรวงพรายพลอยเพชร แสงตรัดเตร็จส่องฟ้า มงกุฎค่าควรเมือง ธำมรงค์เรืองวาวแวบ ขัดขรรค์แนบเนียนองค์ ดำเนินหงส์ยุรยาตร พี่เลี้ยงราชด้อมท้าว ออกจากด้าวแดนสวน เดินโดยด่วนรัถเยศ เข้าทวาเรศบูริน ดูดุจอินทร์สู่ด้าว บเห็นอินทร์เห็นท้าว เลิศล้ำเสมอกัน ฯ
โคลง ๔
๏ บัวจันทร์วรนาฏเจ้า	ประทุมา
ครั้นสุริยาเย็นเวลา	ค่ำคล้อย
สระสรงทรงภูษา	ภรณ์เลิศ
ทับทรวงสังวาลสร้อย	ทุกนิ้วธำมรงค์ ฯ
๏ คับองค์ประดับแก้ว	แกมกล
กรรเจียกจรวิมล	เฉิดช้อย
ผูกแสรกห้อยเชือกยนต์	ตามช่อง แกลนา
แล้วบ่ายพักตร์มุ่งคล้อย	ที่ท้าวจรลี ฯ
๏ โสภีเสาวภาคย์แก้ว	โกมล
ทรงพระจินตนาตน	จรท้าว
ว่าร้อยสุภาผล	ภูวเรศ
จักเสด็จประเวศด้าว	เกือบใกล้รัถยา ฯ
๏ ฝ่ายราชโอรสเจ้า	กรุงไกร
พระเสด็จยุรยาตรไคล	คลาดเต้า
กับด้วยพี่เลี้ยงใน	รัถเยศ
สู่ราชนิเวศน์เจ้า	นาฏน้องประทุมา ฯ
๏ ราชายุดแสรกหมั้น	กับกาย
สายสะเทือนจอมสาย	สมรรู้
ชักสายดุจโคมพราย	แพรวเพริศ
พี่เลี้ยงกลับจรคู้	รีบเต้าเดิมสถาน ฯ
๏ ภูบาลโดยแสรกขึ้น	บัญชร
ค่อยลีลาบทจร	สู่ห้อง
เสด็จเหนือแท่นปัจฐรณ์	รจเรข
ปราศรยไทท้าวน้อง	โอษฐอ้อนอภิปราย ฯ
๏ ดูราสายสวาทเจ้า	เสมอจิต
เรียมแต่รำพึงคิด	อยู่ช้า
เนิ่นนานปานชีพิต	จากร่าง เรียมแฮ
มาสมอิทธิเห็นหน้า	ทุกข์นั้นบรรเทา ฯ
๏ อ้าแม่เฉลาพักตร์เพี้ยง	เพ็ญจันทร์
ร้อยหมู่เทพสวรรค์	เสกสร้อง
จึงจำให้เรียมจรัล	จรทุเรศ มานา
จนปราสาทสู่ห้อง	เที่ยงแท้ผลนำ ฯ
๏ พระลำเพาภาคย์เนื้อ	นฤมล
เรียมฝากไมตรีจน	จวบม้วย
นุชอย่าระแวงวล	หวั่นหวาด พี่นา
จักร่วมรสรักด้วย	อย่าร้างแรมขวัญ ฯ
๏ นางอัญชลิตแล้ว	กราบทูล
ซึ่งพระอุตส่าห์ยูร	ยาตร์เต้า
บเอื้อราชไอศูรย์	มาสู่ น้องนา
แม้ดุจพระโปรดเกล้า	ดั่งนี้ร้อยผล ฯ
๏ กุศลปางก่อนสร้าง	สืบสาย
เคยเป็นมิ่งมิตรหลาย	ชาติแล้ว
บุญนั้นห่อนบังวาย	สังวาส กันนา
ขอถวายชีพน้องแก้ว	อยู่ใต้บทมาลย์ ฯ
๏ ภูบาลบพิตรพร้อง	พาที
กับอนงค์เปรมปรีดิ์	ถ่องถ้อย
นางเชิญพระเสด็จลี-	ลาสู่ สรงนา
สุคนธกลิ่นใช่น้อย	เฟื่องฟุ้งจรุงใจ ฯ
๏ พระเสด็จไคลสู่ห้อง	บรรทม
ถึงอาสน์บรรจฐรณ์สม	ม่านแพร้ว
พรวนเงินพรวนคำสม	สายสูตร
ยี่ภู่ทองรองเตียงแก้ว	เพริศแพร้วเพดาน ฯ
๏ โอฬารสารเสนาะพร้อง	พาที
สองเกษมเปรมปรีดิ์	ผ่องแผ้ว
รวยรื่นรสฤดี	ปราโมทย์
พระตระกองกายแก้ว	แนบเนื้อแนมนม ฯ
๏ ชมพักตร์จุมพิตเน้น	นวลปราง
เอนแอบอุรานาง	แนบไท้
สองร่วมภิรมย์ปาง	ประดิพัทธ กันแฮ
ดุจลดารัดไม้	เมื่อเมื้อราตรี ฯ
๏ พยุพยับเมฆครื้น	ครวญหาญ
วิรุณร่วงโรยรินฉาน	ครึกครื้น
เวหาฮึกมืดมัวปาน	เดือนดับ
บงกชแบผกาชื้น	กลิ่นหรื้นรัญจวน ฯ
ร่าย
๏ พระภูธรธิราช สุขสมพาสพระยุพา มโหฬาดิเรก เป็นเอกโอชา สองเสน่หาสโมสร ในปัจฐรณ์ทิพรัตน์ โดยกำหนดนิยม แรกเริ่มสมสังวาส ห่อนเคลื่อนคลาดคลารส โดยกำหนดพระคำนึง ถึงพี่เลี้ยงพุฒศรี พระมุขีกมลเศร้า จึงนาฏเจ้าประทุมา นางวันทาทูลถาม พระทรงงามไยหมอง ท้าวสนองคำนาฏ เรียมนิราศพี่เลี้ยง เพียงแต่จากหลายวัน เรียมบรู้สำคัญกลใด จักนฤภัยนฤทุกข์ ขุกมีเข็ญบรู้ เรียมคะนึงถึงพี่เลี้ยงผู้ ร่วมรู้จักกันมา แก้ปัญหาเนื้อเกลี้ยง เพราะปรีชาพี่เลี้ยง จึงได้สมศรี ฯ
โคลง ๔
๏ เทวีฟังพจน์ท้าว	แถลงไข
นางคะนึงด้วยไว	แม่นแท้
พี่เลี้ยงพระภูวไนย	เปรมปราชญ์
ครั้นไว้นานจะแก้	ท่านท้าวจักจร ฯ
๏ พระภูธรนิราศแล้ว	เสียที
จำประหารชีวี	พี่เลี้ยง
ให้คลายเสื่อมวายปรี-	ชาเลส นั้นนา
จึงประจักษ์อยู่เพี้ยง	ชีพม้วยสมเรา ฯ
ร่าย
๏ พระยุพเยาว์คิดได้ ไหว้แล้วทูลภูธร ซึ่งอนุสรคำนึง ถึงพี่เลี้ยงเสนหา โดยธรรมดาประเพณี พลัดบุรีร่วมยาก ด้วยลำบากบุกป่า พามาถึงพระนิเวศน์ เพราะกลเลสพุฒศรี จึงภูมีได้ปกเกล้า ส่วนพระเจ้าเสด็จไป น้องมีใจจงรัก จะแต่งภักษ์เอมโอช ภาชนโสดถวายไท้ ภาชน์หนึ่งให้พุฒศรี โดยภักดีพระบาท ทูลแล้วนาฏตบแต่ง แบ่งเครื่องภาชน์เป็นสอง ใส่พานทองเทียบท้าว พานหนึ่งเล่าล้วนยาพิษ เสพย์ม้วยมิดชีวัง นางกระซิบสั่งสาวใช้ พานหนึ่งให้พุฒศรี แล้วเทวีทูลท้าว เชิญเสด็จด้าวสู่สวน พระฟังนวลกล่าวเนียน เสด็จเจียนจากห้อง ละพระน้องรีบมา ครรไลคลายาตร์เต้า ถึงสวนสระเรือนเถ้า กล่าวเกลี้ยงสารศรี ฯ
โคลง ๔
๏ มนตรีพี่เลี้ยงซั้น	ทูลถาม
ใดจึ่งพระโฉมงาม	จากห้อง
ละนุชน้องฤดีทราม	สังวาส
มาเพื่อใดพระน้อง	พี่นี้กินแหนง ฯ
ร่าย
๏ พระแสดงโดยกิจ ข้อยครวญคิดถึงพี่ จากไปสี่วันวาร ปานนิราศมาสา จี่งลีลาละน้อง ไว้แห่งห้องเอองค์ หนึ่งอนงค์เสน่หา ในเชษฐาสวาท นางแต่งภาชน์กระยาหาร ล้วนตระการโอชา ให้พี่ยาโดยควร พี่เลี้ยงสรวลภูวไนย ตอบด้วยไวกลเลส ไยภูเบศรออกอรรถ ซึ่งรหัสหนหลัง ให้นุชหวังชีวาตม์ แห่งข้าบาทวายปราณ ซึ่งนางประทานโภชนา ใช่โอชาล้วนพิษ เสพย์ม้วยมิดนิจผล พระฟังกลตอบสาร อันอาหารนางแต่ง แห่งเดียวแบ่งเป็นสอง ปองประทานสุจริต ใช่กลั้วพิษพาธา เป็นสัตยาเยาวมาลย์ พี่เลี้ยงขานกลหั้น ปั้นอาหารตระบัด จึงแสร้งซัดให้สวา สุนัขาเสพย์โภชน์ ยาพิษโสดสามาญ สุนัขลาญชีพิต ทาสีคิดยลกลพิฆาต รับเอาภาชน์พาจร เข้านครเคียมนาง พลางกระซิบท้าวทูล โดยเดิมมูลมีมา จนสวาวายปราณ พระนงพาลครั้นยล มีกมลหมองหมาย พี่เลี้ยงหลายเล่ห์แท้ เห็นจะตอบโทษแก้ กลให้เกิดเข็ญ ฯ
โคลง ๔
๏ โอ้จะเป็นราศร้าง	มนเทียร
พลัดพรากวงศาเจียน	จากข้าง
มนตรีจักบีเบียน	บำราศ แลนา
จากบุรีปรางค์ร้าง	เสน่ห์ท้าวเอกา ฯ
๏ ชายาดำริเล่ห์แล้ว	พิศวง
ว้าหวั่นกมลลง	เงื่องเศร้า
รันทดระอวยองค์	อัดเทวษ
ทุ่มทอดสกนธ์เร้า	ร่ำไห้อาดูร ฯ
๏ ฝ่ายบดินบทร์สูรธิราชเจ้า	กรุงกษัตริย์
ยลสุนัขวิบัติ	มอดม้วย
พระจึงบัญชาตรัส	แก่พี่ เลี้ยงนา
เราบควรเสพย์ด้วย	ชั่วช้าสามาญ ฯ
๏ ปางก่อนไป่ล่วงรู้	หินชาติ์
รักร่วมชีวาตมา	ร่วมไร้
ดังฤๅมาใส่ยา	พิษโภชน์ นั้นแฮ
เราควรละนางไว้	พี่น้องจักจร ฯ
ร่าย
๏ พี่เลี้ยงวอนพาที พระภูมีอย่าหมาง หาไหนนางดังนี้ ปรีชาชีกวีชาติ ซึ่งนุชนาฏมุ่งหมาย หวังทำลายข้าบาท เพราะวรนาฏนิยม ในบรมราชเสนหา กลัวพี่ยาพาจาก บำราศราครสรัก จึงคิดหักประหาร หวังพี่ลาญพระหลง พิศวงอยู่วอน แห่งสายสมรเหมือนหมาย ใช่ทำลายล้างรัก พระจงหนักหน่วงคิด นางสุจริตดอก ณ พ่อ เอาดีต่อตามเลส เชิญประเวศสู่เวียง ดำรงเลี้ยงร่วมนุช ดุจเดิมสังวาส แม้นาฏนิทราสนิท พระเปลื้องปลิดเอาอาภรณ์ แล้วภูธรเอานขา หยิกอุรานางนั้นให้ ช้ำสามแห่งไซร้ แล้วเสด็จจรไกล ฯ
โคลง ๔
๏ ภูวไนยเห็นชอบแล้ว	ลีลา
ในเมื่อพระสุริยา	ค่ำคล้อย
สมนุชร่วมรักกา-	เมศรส นั้นแฮ
ครั้นนางหลับเปลื้องสร้อย	สะอิ้งกุณฑล ฯ
๏ ภูวดลหยิกนุชช้ำ	อุรา
เผอิญนางนิทรา	ไป่รู้
พระเอาเครื่องอาภา	มาสู่ สวนนา
บอกแก่พี่เลี้ยงผู้	เชี่ยวรู้ชาญกล ฯ
๏ มนตรีฟังเสร็จถ้อย	ภูธร
แปรเป็นดาบสจร	สู่ด้าว
แดนป่าเข้าซอกซอน	เดินเที่ยว
แสร้งสำรวมกิจแก้ว	ดั่งพรตพรหมจรรย์ ฯ
๏ ครั้นรวิวรรุ่งแผ้ว	คัคณานต์
พี่เลี้ยงจึงเอาอาการ	เครื่องสร้อย
กุณฑลอีกสังวาล	วรเลศ
เด็ดเถาลัดาร้อย	ส่งให้พระองค์ ฯ
๏ จงร้องแลกเครื่องร้าน	วัจนา
คือราชมาศงา	อีกกล้วย
ราชาหิ้วเอาอา-	ภรณ์สู่ เวียงแฮ
ร้องแลกวาณิชด้วย	เสียงนั้นขวัญหาย ฯ
ร่าย
๏ ฝูงหญิงชายพิศวง ยลเครื่องทรงสะอิ้งสร้อย ผูกเชือกห้อยหิ้วร้อง พ้องกังวานวอนถาม เจ้าหนุ่มงามเงื่อนแง่ เครื่องได้แต่ใด ณ พ่อ ของควรห่อฤๅมาหิ้ว พระบอกพลิ้วคำคด ของดาบสอาจารย์ บรู้การสิ่งใด ตูนี้ไซร้ศิษย์โสด ให้มาประโยชน์แลกของ ปองบูชายัญเวท หุดาเพทพิธี ใครปรานีแลกให้ จักนฤภัยนฤทุกข์ สุขจะมีเป็นแหล่หลาย หญิงชายฟังแล้วสรวล เจ้าบ่าวนวลโฉมเฉลา ไยจึงเบาแบกบ้า อ้าเอาเครื่องของแสลง หิ้วฟัดแข้งแร่ขาย นรชนทั้งหลายกลัว พระยิ้มหัวหิ้วครรไล เร่ร้องไปโดยรัถเยศ ทั่วนิเวศน์เวียงราช พบอำมาตย์หนึ่งหั้น เห็นรีบซั้นซักถาม ชายใดทรามทรงเซรื่อง เครื่องนี้ใดได้มา ของราชาใช่ราษฎร์ อำมาตย์กุมกรภูบาล ถึงพระลานท้าวทูล ฝ่ายบดินทร์สูรกรุงกษัตริย์ ยลเครื่องรัตนกุณฑลธาร สะอิ้งสร้อยสังวาล ของเยาวมาลย์ลูกรัก ท้าวประจักษ์ใจหาย ฝ่ายพระราชบัญชา ว่าดูรามาณพน้อย เครื่องสะอิ้งสร้อยกุณฑล ตนได้แต่ใดไซร้ ฤๅว่ามีผู้ให้ บอกแจ้งกิจจา ฯ
โคลง ๔
๏ ราชาจึงตอบถ้อย	คำหวาน
ข้าเป็นศิษย์อาจารย์	ท่านใช้
แลกเครื่องวันทนการ	ยัญเวท
ของซึ่งผู้ใดให้	ผู้นั้นถามดู ฯ
๏ ท่านอยู่ภาเวศกล้า	เล็งชาญ
ป่าช้าภูตพรายพาล	ย่อมแคล้ว
วรวาศกัลยสถาน	นุประสิทธิ์
เป็นพระดาบสแผ้ว	ผ่องพ้นสุทธศีล ฯ
๏ ภูมินทร์ธิราชเจ้า	ธานี
มานพระบัณฑูรมี	สั่งถ้อย
อำมาตย์สูจงลี	ลิลาศ ไปนา
เชิญพระดาบสคล้อย	คลาดเข้ามาวัง ฯ
๏ มนตรีรับสั่งแล้ว	ลีลา
โยมนำหน้าดลพระดา-	บสไท้
ราชินใช้ข้ามา	อาราธ นานา
พระผู้เป็นเจ้าได้	รับเต้าบทจร ฯ
๏ ดาบสสรวลตอบถ้อย	อมัจจา
โยมติดตามไคลคลา	คลาดคล้อย
สู่ราชนิเวศรา	กรุงกษัตริย์
สำรวมพรตด้วยข้อย	เธอแล้แต่ดิน ฯ
๏ ทรงศีลสมาธิด้วย	มัธยัสถ์
ดูดุจเธอสันทัด	พรตไซร้
นั่งเหนือบัลลังก์รัตน์	รุจิเรข
ปราศรัยไชยลาภถ้อย	กล่าวเกลี้ยงคำหวาน ฯ
ร่าย
๏ พระผู้ผ่านธรณี มีสุนทรบัญชา ว่าดูราดาบส ผู้ทรงพรตจรรยา ยังสุขานุสุข ฤๅโรครุกรุมเข็ญ เป็นวิบัติกลใด หนึ่งสัตว์ในพนา บบีฑาเบียนถึง หนึ่งผลาเผือกมัน พอแสวงฉันฤๅไฉน ดาบสไขมฤษา ว่าดูรามหาราช อาตมทรงพรหมจรรย์ ในอรัญ ณ ประเทศ ไป่มีเภทพาลใจ ด้วยนฤภัยนฤทุกข์ เกษมสุขเสพย์ญาณ ผลผลาหารห่อนขัด ในพนัสนั้นนา ด้วยเดชาสามัถได้ เป็นสุขแผ่ผลให้ ดั่งนั้นอาจิณ ฯ
โคลง ๔
๏ นรินทรธิเบศเจ้า	นัครา
ถามดาบสมารยา	เพิ่มซ้ำ
ว่าสร้อยกุณฑลมา-	ลัยเลิศ นี้พ่อ
ได้แต่ใครเครื่องล้ำ	แลกกล้วยบูชา ฯ
๏ มฤษาดาบสพร้อง	คำไข
คืออาตมจงกรมใน	ป่าช้า
ราตรีสำรวมใจ	ภาเวศ อยู่นา
ยักษินีหนึ่งกล้า	แวดเข้ามากิน ฯ
๏ ฉีกชิ้นพฤฒิภาคย์ให้	เป็นสอง
ดูดกินโลหิตหนอง	น่องน้ำ
อาศพไส้พุงพอง	สังเวช
กัดกินสิ้นเนื้อย้ำ	แยกเขี้ยวยิงฟัน ฯ
๏ มันยลอาตมเที่ยวแท้	จงกรม
แล่นมาดุจลม	เยาะเย้า
หลอกภัยสยายผม	เงื้อมโงก อยู่แฮ
เติบโตสูงเสมอพร้าว	แลบลิ้นกลอกตา ฯ
๏ มาดุจคาบเคี้ยว	กายี
อาตมแทงด้วยตรี	ถูกช้ำ
ล้มลงเหนือปัฐพี	ลำบาก
เราเงือดเงื้อหวังซ้ำ	จักให้วายปราณ ฯ
๏ ภูตพาลล้มด่าวดิ้น	แดยัน
กราบบาทขอชีวัน	เคี่ยมไหว้
จึงเปลื้องเครื่องให้กัน	ชีพิต
เราจึงคิดเงือดไว้	บ่ได้วายชนม์ ฯ
๏ อนุสนธิ์ดังนี้เพราะ	เมตตา
หวังแลกเครื่องวัจนา	ส่งให้
ส่วนบุญแก่ยักษา	พาลเพศ
ไปชาติหน้าจงได้	จากพ้นยักษินี ฯ
๏ ราตรีอรุณรุ่งแผ้ว	โลกา
เราให้โยมเอามา	แลกล้ำ
เจตนเครื่องบูชา	ยัญเวท
หวังแผ่กุศลค้ำ	ส่งให้ภูตพราย ฯ
๏ ฦๅสายจงให้เครื่อง	โหมกูณฑ์
โดยพระทัยปองปูน	แลกไว้
จงเอาเครื่องอันสูน-	ทรภาพ
เป็นสิทธิ์แก่ท่านไท้	ที่ท้าวปรารถนา ฯ
๏ ราชาฟังกมลเศร้า	ทุกขา
เพราะดาบสมารยา	คดคู้
จึงให้เครื่องบูชา	กูณฑ์เวท
แกฤษีที่ผู้	รู้ถ้อยถวายพร ฯ
๏ อ้าภูธรซึ่งท้าว	บูชา
จงเลี้ยงบุตรนัดดา	สืบเหง้า
เจริญอายุสมา	ยืนโยชน์
ซึ่งพระทัยอย่าเศร้า	ผ่าวพื้นภูวดล ฯ
๏ เธออวยพรสวัสดิ์แล้ว	ลีลา
ลาสมเด็จราชา	ท่านท้าว
เป็นสองกับศิษย์สา-	ทรร่วม ใจแฮ
จากนิเวศน์สู่ด้าว	ที่ดั้งเดิมสถาน ฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายภูผ่านธรณิศ ครั้นนักสิทธ์คล้อยคลาด มีพระราชกมลหมอง สุชลนองเนตรย้อย แสนโศกสร้อยสหัสสา ท้าวให้หาลูกแก้ว มาใกล้แล้วแสวงองค์ บเห็นทรงอาภรณ์ กุณฑลจรกรรเจียก หนึ่งสำเหนียกลูกรัก พระพักตร์ผ่องเพียงจันทร์ บัดนี้พรรณมัวหมอง ดุจหงส์ทองตกเปือก เกลือกลั้วระคนดำ หนึ่งอุระช้ำโลหิต สมนักสิทธ์แสดงสาร เห็นอาการวิปลาส ไทธิราชอาดูร พูนเทวษหวั่นว้า โอ้อกอ้าเวรหลัง มีบุตรหวังดำรงภพมณฑล ฤๅวิกลเป็นกระสือ ให้คนลือเลื่องหล้า ไว้อายหน้านรชน บมีผลเป็นภัพ ท้าวตริสรรพบัญชา ว่าดูราลูกพาล เกิดเป็นกาฬกิณีเรา บควรเนาในนิเวศน์ จงทุเรศนัครำ ไปโดยกรรมมาก่อนสร้าง แม้บจรจักล้าง ชีพให้วายชนม์ ฯ
โคลง ๔
๏ นฤมลฟังท่านท้าว	บิตุรา
นางเร่งแสนโศกา	หม่นไหม้
เนตรนองสุชลธา-	เรศร่ำ อยู่แฮ
โอ้อ้าแต่นี้ได้	ทุกข์นั้นเป็นมูล ฯ
๏ จักทูลแต่ชอบด้วย	สัตยา
กลัวซึ่งภัยโทษา	สืบเค้า
จักถึงผุ้สวา-	มีภาคย์ นั้นนา
สาวใช้ชัดเชื้อเจ้า	ร่ำร้องอื้ออึง ฯ
โคลง ๒
๏ พิลาลัยพิศวง	มีสำเนียงในองค์
นาฏเจ้าประทุมา ฯ
โคลง ๔
๏ ชนาประชาราษฎร์ทั่ว	แดนเมือง
กล่าวว่าลูกบุญเรือง	หน่อท้าว
เป็นกาฬกิณีเคือง	ใจราช
จักขับจรจากเจ้า	ค่ำเช้านี้ฤๅ ฯ
๏ ศัพท์ฦๅศัพท์เล่าล้วน	อึงคะนึง
ทั่วนครขานถึง	ไม่เว้น
พลบค่ำชวนกันพึง	พิศเพ่ง ทัศนา
ดูกระสือราเหล้น	ชาติเชื้อขัตติยา ฯ
๏ เยาวราชชีพเจ้า	ฟังยิน
กับพี่เลี้ยงวรจินต์	นาฏพร้อง
จึงจับเอาซึ่งสิน-	ธพชาติ นั้นนา
ผูกเครื่องทรงท่าน้อง	ทิศด้านทวารผี ฯ
๏ พุฒศรีตบแต่งไว้	ครบครัน
หม้อใส่สุพรรณถัน	ไฟจ้า
กลคิดปิดป้องกัน	หลายเลส
นั่งอยู่นอกประตูถ้า	นาฏน้องจรลี ฯ
๏ ครั้นศรีสุริเยศเข้า	อัสดง
ตกต่ำเมรุลง	ค่ำคล้อย
ประทุมวดีทรง	พิลาป
ชาวแม่นางนักสนมสร้อย	โศกเศร้าแสนทวี ฯ
๏ ราตรีจึงท่านไท้	บิดา
สั่งแก่อำมาตยา	ทาสท้าว
สูเร่งขับประทุมา	นิราศ
จากพระมนเทียรหย้าว	อย่าช้าเร็วรี ฯ
๏ มนตรีรับสั่งท้าว	โองการ
ไปสู่เยาวมาลย์	ลูกไท้
ตามมีราโชงการ	ตรัสสั่ง
นางสดับสารมนตรีให้	ร่ำรักนางสนม ฯ
๏ ทรามชมจรจากห้อง	ชายา
ไปลาพระชนิกา	ปิ่นเกล้า
แล้วมาบังคมลา	พระบิตุราช
ทูลพระชนกเจ้า	ช่วยเอื้อปรานี ฯ
ร่าย
๏ พระชนนีครั้นฟัง เร่งโศกังโศกสร้อย ชลเนตรย้อยฟูมฟอง นางตระกองลูกรัก ขึ้นใส่ตักแสนศัลย์ โอ้พระขวัญเมืองมิ่งแม่ กรรมใดแต่ก่อนสร้าง มาตามล้างกุศล ผลลูกแก้วจักจาก พรากอกแม่อกเมือง จึงบุญเรืองวิปริต เป็นสถุลจิตเศษยักษ์ เสียแรงรักแม่ถนอม หวังเป็นจอมจรัสโลก วงศ์พระยศโยคสืบญาติ ฤๅมาหินชาติชั่วช้า สุดท่าแม่จะวอน เห็นบดิศรบให้ ไทเธอหมองอัปยศ ชาวชนบทต่างประเทศ จำประเวศจากวัง โดยเวรหลังลูกแก้ว นางกอดธิดาแล้ว สะอื้นจาบัลย์ ฯ
โคลง ๔
๏ จอมขวัญกราบแม่แล้ว	ลีลา
ไปกับมาตยา	รีบร้อน
ชาวแม่พระสนมนาริ์	จอมนาฏ
ส่งถึงทวารข้อน	อกโอ้ปราศรัย ฯ
๏ จงไปเถิดพี่เลี้ยง	นางนม
เชิญสถิตมนเทียรชม	ชื่นหน้า
จงจำเริญสุขรมย์	ยืนโยชน์
ครองชอบรวดรักสถ้า	อยู่เย็นฟังสาร ฯ
๏ สดับสารปานพยุร้าย	รันทำ
พัดพานใบอ้อลำ	นาศค้อม
พระสนมครั้นสดับคำ	วรนาฏ
ล้มวินาศโนมน้อม	ดุจไม้ลมพาน ฯ
๏ วัจนสารรจเรขพร้อง	วาจัง
พระนุชจินตนาหวัง	ห่อนท้าว
ป่านนี้ร้อยราชัง	ธิราช
ท่าอยู่นอกทวารด้าว	ดั่งนี้โดยหมาย ฯ
๏ นางผายลีลาศหล้วง	ทวารา
ข้างรุกขมรรคา	ซึ่งไว้
นายทวารหับบานตรา	รีบลั่น เขื่อนแฮ
ออกนอกปราการได้	จึ่งท้าวทฤษฎี ฯ
๏ ภูมีรับนาฏน้อง	ประทุมา
หน่วงพระหัตถ์ชายา	เผ่นขึ้น
สู่หลังอัศวรา	ลีลาศ
พุฒศรีดีใจดิ้น	เปิดหม้อแกงไฟ ฯ
๏ แล้วโรยใส่มาศให้	เป็นแสง
เปลววาบเขียวขาวแดง	เที่ยงแท้
แล้วปิดฝาหม้อแกง	เดินมืด ไปนา
เป่าเพลิงซัดมาศแก้	วาบย้อยเนืองเนือง ฯ
๏ ชาวเมืองเลื่องเล่าล้วน	ชวนกัน
ขึ้นบนปราการผัน	เพ่งแท้
เห็นแสงสุพรรณถัน	เรืองเรื่อ ไปนา
บอกแก่กันโน่นแน้	พิศแล้วแสยงขน ฯ
๏ เหวยชาวนครทั่วทั้ง	หญิงชาย
ดูกระสือน้ำลาย	ยืดย้อย
เดินเที่ยวกินเขียดสบาย	ทางทุ่ง
วาบวู่สูพลันได้	ติดเต้าตามทาง ฯ
ร่าย
๏ เมื่อนั้นพระภูมินทร์ กับยุพินเผ่าพังงา ทรงอาชาชาญชัย พี่เลี้ยงไคลโดยท้าว ลุล่วงเข้าแดนพนม พระชี้ชมวิหคา จับพฤกษารายเรียง หงส์จับเหียงอยู่หินห่าง ยูงต่ายยางสุดยอด กต้อพลอดกิ่งพลับ จิงโจ้จับจิกแจง ไก่ฟ้าแฝงพุ่มแฟบ รังนานแนบขานาง ฝูงนกลางจับเลียบ เค้าโมงเซียบซองแมว ฝูงนกแก้วจับเกด มุโนเรศจับรัง ขุนแผนพังจับฝาก ดอกบัวบากหารัง กกรุมตรังบ้างบินร่อน ดุเหว่าว่อนกินหว้า คณาคลาจับคลาย ขมิ้นหมายกทุ่มหมู่ นกเค้าคูคาบแค ซังแซวแซ่จับซาก จากกพรากไต่พฤกษ์ หัวขวานตึกเจาะขวิด ต้อยตีวิดวิ่งดิน กากินโกผลดอก พระชี้บอกนิ่มน้อง ในพนสณฑ์ตำบลท้อง ป่าหล้าฤๅถึง ฯ
โคลง ๔
๏ บหึงถึงทุ่งแก้ว	ชายดง
ชมหมู่คิรียง	ยิ่งแท้
พิศพรรณอำนวยวงศ์	ไอยเรศ
ร้องประแปร้นแล่นแส้	เซียดซ้องชมกัน ฯ
๏ บ้างเหมือนรณเผือกผู้	เจษฎา
บ้างเป็นศรีนิลา	เล็บล้วน
บ้างศรีอัศวรา	รจเรข
ครบพรรณสรรพงามถ้วน	เพริศพร้อมพึงชม ฯ
ร่าย
๏ ป่างบรมไทธิเบศร จรทุเรศอารัญ รอยเทพดั้นโดยสถาน ผ่านพนัสเตรินตรง ลุล่วงดงแดนกรุง ชีพสุงสำนัก พนาพักคอยเหตุ กับนฤเบศรเสด็จคลา ขึ้นพลับพลาเหนืออาสน์ หมู่อำมาตย์เคียมคัล ทูลรำพันความพราก ประถมจากจนปลาย ปิ่มทำลายลาญชีพ ทั่วทวีปมณฑล พระบอกยุบลบัญชา แก่เสนาสิ้นเสร็จ เสนาระเห็จขึ้นมา ขับควบร้าเร็วจร ถึงนครทูลท้าว พระลูกเจ้าเสด็จมา ได้ยุพาโสภี กับพุฒศรีมิ่งม้า บัดนี้พระเสด็จถ้า พระไท้ภูบาล ฯ
โคลง ๒
๏ พระฟังสารเสร็จสิ้น	ปานราชหฤทัยดิ้น
ด่วนให้เตรียมพล ฯ
๏ มนตรีรับสั่งไท้	มาจัดตรวจพลได้
พรั่งพร้อมทวยหาญ ฯ
ร่าย
๏ พระผู้ผ่านภพตรี กับมหิษีประภาพักตร์ ขึ้นคชศักดิ์ปฤษฎางค์ บทบาทย่างหลังแน่ ทวยหาญแห่อึงมา ถึงพลับพลาลูกแก้ว นั่งใกล้แล้วรับขวัญ จอมไอศวรรย์ของแม่ แม่ตั้งแต่ไห้ร่ำ ทุกเช้าค่ำคืนวัน แม่สำคัญมั่นหมาย ว่าเจ้าวายชีวง อยู่ในดงดูอนาถ ฉันใดนาถรอดมา ได้ยุพาเพ็ญพักตร์ ประยูรศักดิ์นามใด พระเล่าไขความยาก ซึ่งลำบากบุกชัฏ จนนิวัติพระนิเวศน์ เพื่อกลเลสพี่เลี้ยง จึงได้นุชเนื้อเกลี้ยง หน่อท้าวมาสม ฯ
โคลง ๔
๏ บรมบิตุเรศท้าว	มารดา
กอดพระโอรสา	แนบไว้
แล้วโอบอุ้มชายา	เยาวเรศ
จูบพระศรีสะใภ้	กำพร้าพลัดเมือง ฯ
๏ ลูกเอยพระเวศท้าว	สองกษัตริย์
ดังทุกข์ดับโทมนัส	ผ่องแผ้ว
เปรมปรีดิ์ศรีศุภสวัสดิ์	พิศวาส
แล้วชวนพระลูกแก้ว	เสด็จเข้านัครา ฯ
๏ ราชาธิเบศรเนื้อ	ศุภลักษณ์
ทรงโฉมประไพพักตร์	เพริศแพร้ว
เครื่องทองจำลองอัค	วรเลิศ
สี่กษัตริย์เสร็จแคล้ว	คลาดเข้ามนเทียร ฯ
๏ พระเกียรติกิตติศัพท์ซร้อง	ลือขจร
ทุกทั่วขอบเขตนคร	นอบไหว้
สรรเสริญเยินยศสมร	จอมราช
ว่าพระลูกท้าวได้	นุชเนื้อสุขุมา ฯ
ร่าย
๏ ฝ่ายราชาธิกนาถ มานพระราชบัญชา แก่โหราสฤษดิศาสตร์ จะเษกราชเอารส จงกำหนดฤกษ์วาร โหราจารย์รู้เลส โอนศิโรเพศควรคูณ ทูลถวายฤกษ์ธิราช โดยวารมาสดิถี ได้ศุภศรีไชเยศ กฎหมายเหตุทุกกรม ตั้งตยาคมคงครบ มหรสพสมโภช อึงอุโฆษกึกก้อง ฝูงประชาชนซร้อง เกลื่อนกลุ้มแลงาน ฯ
โคลง ๔
๏ การเล่นโขนหุ่นตั้ง	กลางสนาม
ละครมอญรำงาม	เรื่อยร้อง
ระเบงระบำจาม	จีนเล่น งิ้วแฮ
มงครุ่มผาลาซร้อง	เสียดไม้แจจรร ฯ
๏ คลีพนันพันวิ่งม้า	แทงทวน
ช้างชนคนปล้ำญวน	โลดเต้น
โล่ดั้งกระบี่สวน	เซ็งแซ่
ลอดบ่วงห่วงลอดเล้น	วิ่งว้าเวหน ฯ
๏ แสยงขนยลเหยียบไม้	รำแพน
หกหัวหอกตั้งแปลน	เสียดข้าง
ช้างไล่ม้ารำแพน	ผัดล่อ
จีนกลเล่นอวดอ้าง	ชักไส้กลางสนาม ฯ
๏ ครั้นยามศุภสวัสดิ์ได้	เวลา
พร้อมพระญาติวงศา	ท่านไท้
พระหลวงหมู่มาตยา	นาเนก
พราหมณ์ปโรหิตให้	กล่าวแจ้งมงคล ฯ
๏ โดยกลเทพพร้อม	อวยชัย
ทวิชชื่อศรีวดาลสมัย	หมู่นั้น
โยคีพิริยไตร	วิธเวท
โอมอ่านอาคมซั้น	แซ่ซร้องถวายพร ฯ
๏ ภูธรบิตุเรศท้าว	ดำรง
จูงพระหัตถ์ยุพยง	หน่อไท้
พระชนนีจูงอนงค์	อัคเรศ
ขึ้นนั่งกองแก้วให้	เษกสร้อยเสวยรมย์ ฯ
๏ บรมสุรชาติเชื้อ	ขัตติยา
เสด็จเหนือรัตนวรา	ก่องแก้ว
รัตนสุวรรณา	เรืองโรจน์
ทรงเบญจกกุธภัณฑ์แล้ว	เลิศล้ำเห็นแสดง ฯ
๏ สุริยแสงพรุณกั้น	กันองค์
โหรดาพฤฒาทรง	เษกให้
เบญจพฤฒาทรง	พระเวท
น้ำสังข์ทักษิณชัยไล้	เลิศล้ำมงคล ฯ
๏ ศุภผลกลแว่นแก้ว	วงเวียน
เวียนประทักษิณเฉวียน	รอบแล้ว
โบกโบยธุมาเทียน	เจิมพักตร์ พระนา
พระญาติวงศาแผ้ว	ผ่องถ้อยถวายชัย ฯ
๏ ชัยเยาวเรศเรื้อง	ธรณี
ชัยสิทธิฤทธี	ทั่วหล้า
ชัยสุขสวัสดิ์ศรี	สุนทรลาภ
ชัยเยศเดชเฟื่องฟ้า	ไพร่ฟ้าสุขรมย์ ฯ
๏ สยมพรภิเษกแล้ว	ชนกา
แต่งเป็นศุภสารา	เพราะพร้อง
ไปยังกรรณบุรีธา-	นีราช
บอกเป็นมิ่งมิตรพร้อง	สืบสร้างไมตรี ฯ
๏ สารศรีเสาวภาคย์ล้วน	พรรณบัตร
เลขากาญจโนรัตน์	บอกแจ้ง
ว่าพระโอรสาสวัสดิ์	เยาวราช
ชื่อเพชรมงกุฎแกล้ง	สอดรู้มาถึง ฯ
๏ คำนึงในนาฏน้อง	ประทุมา
ได้สบซึ่งปรารถนา	ลูกท้าว
รับองค์พระธิดา	ยุพเรศ
สู่นครเดิมด้าว	ดั่งนี้เป็นศรี ฯ
๏ เปรมปรีดิ์เสน่ห์เนื้อ	ขัตติยา
แจ้งซึ่งวงศวรา	เลิศแท้
เราให้อภิเษกสา-	ทรภาพ
เสวยพิภพอยู่แล้	แผ่นหล้าแทนสนอง ฯ
๏ ครองไอศุริเยศแล้ว	เกษมสุข
จงท่านอย่ามีทุกข์	หม่นไหม้
จำเริญพระทัยสุข	ยืนโยชน์
เพราะพิภพสองได้	ร่วมไม้ตรีกัน ฯ
๏ เป็นสุพรรณแผ่นพื้น	เดียวดี
ศรีสวัสดิ์สมบูรณ์ปรี-	ดิพร้อม
สองรวมร่วมไมตรี	ตราบสุด โลกนา
ขอพระผู้เป็นใหญ่น้อม	มนะให้สมประสงค์ ฯ
ร่าย
๏ ภูมีนทรทันตราช ครั้นพระบาทสดับสาร ลานสุชลนองเนตร ท้าวเทวษว้าวุ่น กมลมุ่นมึนไหม้ เพราะเพื่อไทหลงเลส บรู้เพศมายา ขับพระธิดาดวงสวาท ให้นิราศแรมเมือง อับศรีเรืองหย่อนยศ ท้าวกำสรดสาหัส ให้กลุ้มกลัดอัสวาส พระบาทสวรรคต ปลดเปลื้องชีพมอดม้วย เพราะมิรู้เท่าด้วย เลสเชื้อชายชาญ ฯ
โคลง ๔
๏ เวตาลชักเล่าท้าว	ศรีวิกรม
เชิญสมเด็จบรม	กล่าวชี้
จักพาสู่พระสยม	ภูวนาถ
คือว่าท้าวองค์นี้	ซึ่งม้วยนฤสัญ ฯ
๏ บาปนั้นจักได้แก่	ใครไฉน
ฤๅจักได้แก่ทรามวัย	ลูกไท้
ฤๅได้แก่ภูวไนย	จอมราช นั้นฤๅ
ฤๅพี่เลี้ยงอันให้	พรากท้าววงศา ฯ
๏ ราชาธิเบศรท้าว	ศรีตรี
แก้โดยวัจนวาที	เพราะพร้อง
อันซึ่งท้าวนฤชี	วายชีพ
กลั้นใจตายนั้นต้อง	โทษได้แก่ตน ฯ
๏ โดยผลกลเลสแล้ว	ชอบทาย
เวตาลกล่าวบรรยาย	อ่านแก้
ชอบตามยุบลหมาย	ในเวท
เวตาลชักอื่นแล้	เล่าท้าวสืบไป ฯ
ร่าย
๏ โดยในเวทโวหาร เวตาลนำนิบาต โดยฉลาดว่าปุจฉา เป็นบัญหามธุรส สามสิบสามบทนิทาน ทายภูบาลทศศรีตรี บรมราชีธิกราช ขี่อสูรทาสสู่สิวถาน อันมโหฬารดิเรก วรวิเวกมงคล วิมลมลาประภาชิต มหิตธิมหันตคุณ วิบุลยอะดุลยา มหาภิรมย์อุดมสถาน พิมานแมนสรวงสวรรค์ ธภิวันทายาท บรมนาถสยมภู ผู้เป็นครูแก่นรา เทวคณานราฤทธิ์ ฤๅษีสิทธิวิทยาธี มกรคณามหาโยคี ชีพราหมณเพศ เวทครูหมู่อวตาร อันเป็นประธานทามโลก กันดารโอฆสิวสมัย พระภูวไนยท่านท้าว เสวยพิภพจบด้าว เลิศล้ำจบสถาน ฯ
โคลง ๔
๏ จบเสร็จเพชรมงกุฎต้น	ตำนาน
ซึ่งอสุรเวตาล	เล่าท้าว
ศรีวิกรมแสดงสาร	เสร็จเลิศ นั้นนา
ยักษ์พาพระเสด็จด้าว	ฟากฟ้าเสวยสวรรค์ ฯ
กาพย์ยานี ๑๑
๏ นิพันธ์สรรพลิลิต	โดยในมิตรจิตทูลถวาย
ไว้กระวีประชาชาย	หลายเล่ห์ที่ชี้ชาญกลอน ฯ
โคลง ๔
๏ หลวงสรวิชิตเชื้อ	สัประรุษ
แต่งพระเพชรมงกุฎ	แก่นไท้
ถวายแก่ราชบุตร	อิศเรศ
โดยนิยมซึ่งได้	เรื่องรู้โบราณ ฯ
ลิลิตพยุหยาตราเพชรพวง
ร่าย
๏ ศรีสิทธิวิวิธบวร นครศรีอยุธเยศ อดุลยเดชฟุ้งฟ้า จบแหล่งหล้าฦๅพระยศ เกียรติปรากฏทั่วด้าว ทุกไทท้าวพำนัก เฉกหลักโลกมลังเมลือง เปรมใจเมืองมิ่งเย็น เป็นมงคลจักรพาฬ พิศาลสุขสมบูรณ์ ปูนแมนมารังสฤษดิ์ เพื่อบพิตรเจ้าช้า ยศยิ่งยศฦๅอ้าง อาจให้พึงแสยง ฯ
๏ อยุธยาโสภิศโพ้น	มาแปลง เป็นฤๅ
ฤๅว่าบุญเพรงแสดง	พระสร้าง
สิงหาศน์พิมานแสยง	สยบโลก
แสงสุวรรณพร่างพร้าง	พะพริ้มพรายตา ฯ
๏ พระมีพระพุทธแก้ว	มรกต
ศรีพระสุวรรณจรด	รุ่งเร้า
พิหารเลื่อนมุขลด	รจเลข เรืองแฮ
ไตรโลกเล็งค่ำเช้า	นอบน้อมกรถวาย ฯ
๏ ปางจอมจักรพรรดิเจ้า	จักรพาฬ
เสด็จดลชลพิมาน	คลาดเคล้า
จากสำนักสถาน	อยุธเยศ
เป็นพยุหยาตราเต้า	แต่งตั้งโดยงาย ฯ
๏ พระหลวงขุนหมื่นถ้วน	ทุกพรรค์
แหนแห่หน้าหลังกัน	พรึบพร้อม
โดยเสด็จปิ่นภพจรร	โลงโลก
ขนัดขนาดนาเวศห้อม	ยืดย้ายตามขบวน ฯ
๏ เรือเสือต่ำเตี้ยหน้า	ซอนซบ
เก็บซากลอยอรรณพ	กลิ่นกล้า
พนักงานนครบาลพบ	พานล่อง ลอยนา
แมวหนูสุนัขคว้า	ใส่สึ้งเรือเอง ฯ
๏ เรือพิฆาตขุนหมื่นหนั้ง	โรงศาล
หกลำเห็นสาธารณ์	เด็ดด้วน
ฝีพายจ้างบ่ายวาน	ยืมเพื่อน กันนา
กูบครอบแคร่แต่ล้วน	เหล่าหลุ้นเคียงกัน ฯ
๏ เรือแซพระยาแขกขู้	เคียงสอง
ผ้าโพกตาดทอทอง	แล่งผุ้ง
เสื้อใส่จีบเอวกรอง	เจียรบาด คาดนา
นายนั่งไฟจ่อจุ้ง	ก่าตั้งสูบพลาง ฯ
๏ แซศักดิ์บวเรศนั้น	นครอิน
สมิงเดชแซรสรสินธุ์	ฟ่องน้ำ
ตะค่องคุนโทกิน	อวดโอ่
ดั้งโล่เขนดาบด้ำ	ทอดหน้าเรือเรียง ฯ
๏ พิพัทชลวิ่งหว้าย	ฤๅลง
พระยาเกียรรามัญวงศ์	เทือกท้าว
อนันต์สมุทเสมอหงส์	เหิรเห็จ
พระยาพระรามรณห้าว	แต่ล้วนลำมอญ ฯ
๏ โชฎึกประดาศักดิ์แล้	เศรษฐี
แซบวรวารี	รีบเต้า
ท่องสื่อราชเขวี	เคยคู่
แซศรีสมุทคลาเคล้า	คลาดเต้นตามชล ฯ
๏ แซสินธุ์สวัสดิ์พื้น	อรรณพ
แซพิพัทสาครลบ	แหล่งหล้า
คลังในขนาดขนบ	ขนานคู่ กันนา
เร็วดั่งลมลิ่วฟ้า	ลัดนิ้วฤๅทัน ฯ
๏ แซไชยานพล้ำ	ลำคอน
แซจบสาครขจร	คู่ค้า
บรเทพขี่กูบงอน	งามแง่
ไฟกุ่นซุนสูบม้า	ระกู่ตั้งมากลาง ฯ
๏ ทรเนนโนนาดโอ้	อวดสาว
สอดเสื้อครุยขำขาว	ผ่องแผ้ว
เรือชัยชื่อขันฉาว	เคยขี่
ถาดหมากคนโทแพร้ว	เพริศพร้อมดูงาม ฯ
๏ เทเพนทรามาตย์เชื้อ	มหาดไทย
นาเวศดาวชมไชย	ชื่อช้อย
ขับทรเนนไว	วางว่อง
ลอยเลื่อนตามชลคล้อย	คลาดเคล้าโดยขบวน ฯ
๏ ไชยขันวรรณวาศล้วน	วรรณวี
ดำแหน่งอินทรเทพมี	ขี่แขร้
สุพรรณดาวดาษศรี	โสภาคย์
พระพิเรนทร์เรียงแห้ง	คู่เข้าสองเสมอ ฯ
๏ หลวงทรงพลราชได้	นาวี
นามเขจรพาชี	ใช่ช้า
หลวงปราบพลแสนมี	ไชยชื่อ นามนา
ศรีอัสดรล่วงหล้า	คู่เข้าเสมอกัน ฯ
๏ ขุนช้างก่ำแพงล้ำ	เลอสาร
ไชยชนะคชกาล	ชื่อชี้
วังเมืองยิ่งยงหาญ	ไชยชื่อ
ชำนาญคชกรรม์ลี้	ลาศเต้าตามขบวน ฯ
๏ กำแพงพลภาพช้าง	ขุนขวา
ไชยชนะฦๅชา	เชิดช้อย
วังเมืองอาจไอยรา	เรือขี่
ไชยฦๅยศคล้อย	คลื่นเต้นตามชล ฯ
๏ หลวงศรีกาฬสมุดเชื้อ	ชำนาญ
เรือไชยอธิการ	ยาตรย้าย
ทะยานทิพย์ฝ่าชลธาร	เรียงร่อ กันนา
หลวงเทพเทพาซ้าย	นั่งหน้าเรือรมย์ ฯ
๏ ไชยฦๅเลิศล่องล้ำ	ทองทาม
พระพิไชยสงคราม	ศึกสร้าง
เกดฦๅไชเยศนาม	นาเวศ
พระรามกำแหงข้าง	ฝ่ายซ้ายอาสา ฯ
๏ พระพิไชยรณฤทธิ์ร้า	รณรงค์
เถลิงชัยชำนะยง	ยิ่งหล้า
สะฦๅไชยพิพัทมง-	คลราช
พระพิชิตณรงค์กล้า	คู่ข้างเขนทอง ฯ
๏ ไชยเรืองฤทธิ์เร่งเร้า	พลพาย
ขุนราชเดโชชาย	ยิ่งผู้
ไชยพิษณุโพรงพราย	เพราเพริศ
ท้ายน้ำจำนำขู้	เลื่อนหล้องลำลอง ฯ
๏ กรมเมืองตำแหน่งหนั้ง	นาวี
เรือไชยไหวธรณี	แน่น้ำ
ไพศรพกรมสาลี	ลาลาศ
ไชยนทีหวั่นว้ำ	วิ่งหว้ายฤๅไหว ฯ
๏ เรือไชยนครคู่ได้	กรมวัง
ขจรไชยกรมพระคลัง	ท่านแท้
จัตุรสดมภ์กรมบัง-	คมบาท
งามสง่านั่งแขร้	เจียดตั้งพานรอง ฯ
๏ อำมาตย์ภิมุขเชื้อ	มนตรี
เรือสัตว์เศียรราชสีห์	แน่งน้อย
พระยาธรรมไตรโลกดี	หลกเลิศ
เรือรูปคชสีห์จ้อย	แจ่มหน้าเสมอเหมือน ฯ
๏ คชสีห์ยงใหญ่หยิ้ง	ยศมี
กรมกระลาโหมลี-	ลาศเต้า
เรือเศียรราชสีห์ศรี	เสมอมาศ
นายมหาดไทยเคล้า	คู่คล้อยคลอคลา ฯ
๏ วรชุนไชยชาติตั้ง	ต่างประตู
ระวังราชริปุดู	เหตุห้าม
เยียงฝาใหญ่ยงตรู	ตาแต่ง งามนา
ตราตรวจเรือเขนข้าม	ล่วงล้ำกระบวนใน ฯ
๏ นาวาวลาหกม้า	แมนสวรรค์
เป็นทวารวงอรร-	ณพท้าว
หลวงราชนิกูลกรร	กระบวนนอก นั้นมา
กุมกระสุนแนะน้าว	คู่ด้วยวรชุน ฯ
๏ กระบวนนอกบอกจบแจ้ง	ใจความ
โดยขนาดทำตาม	อย่าเว้น
สำหรับภูวไนยนาม	นรเทพ
เห็นอย่าเห็นดูเหล้น	อ่านแล้วจงจำ ฯ
๏ อังหมะลูกหลังล้วน	พลพาย
ขุนอินทร์นาวานาย	นั่งนั้น
หมู่แมงโห่หิวคลาย	คลาคลาด
กระทุ่มเสียงโห่หลั้น	กึกก้องกตุมภาง ฯ
๏ ขุนพรหมนาเวศเชื้อ	ดนตรี
เรือราชสุรพิมานมี	คู่ต้อง
ตระนาวตระหนักตี	โทนเทศ
ตลุบตุบเสียงกลองฆ้อง	หุ้ยหุ่ยกระหึมเสียง ฯ
๏ ลำดับจับจัดริ้ว	เรือเรียง
สินธุปักษีเพียง	เผ่ยผ้าย
อินทรีย์ทิพย์เคยเคียง	มาคู่
ดูดุจผุดโผนหร้าย	ร่อนขึ้นหนหาว ฯ
๏ วิคาลัยเลิศล้ำ	ลำยอง
รำไพบินผันผยอง	ย่องฟ้า
แลลำเล่ห์ลำทอง	ทาทาบ
พายบ่พายพอหง้า	แล่นล้ำลมปลิว ฯ
๏ เสพย์นทีว่องหวิ้ง	วารี
เสียงศรีสุชลที	ฟั่นฟื้น
ปักษาถวิลศรี	โสภาคย์
เสมอบินอากาศพื้น	แข่งขึ้นเขจร ฯ
๏ อาสาหกเหล่าล้วน	ตัวนาย
เรือนกภรณตรบาย	เพริศพริ้ง
ขับเคียงคู่คนพาย	เป็นหมู่
ต่างประกวดอวดอึ้ง	โอ่ให้คนชม ฯ
๏ กิเลนแลเล่ห์แท้	เทียมสอง
คือดั่งโผนผาดคะนอง	คลาดแคล้ว
สาครฟั่นฟูมฟอง	ฟัดฝั่ง
แลบ่ทันแลแล้ว	แล่นล้ำแหลมหลาย ฯ
๏ อุทกธาชื่อชี้	ทักทอ
ศรสำแดงฤทธิ์คลอ	คลาดเต้า
คงคากรินรอ	เรียงเรียบ กันนา
สิทธิ์กำแหงรณเร้า	เร่งร้นพลพาย ฯ
๏ เรือโตมหรรณพแม้น	โตตน
โตจบภพไตรกล	ตื่นเต้น
ลายลาศเล่ห์ลายขน	รจเรข
ฝืนฝ่ายสาครเฟ้น	ฟาดฟุ้งชลธี ฯ
๏ นาคาอุรคราชเรื้อง	นาคี
นาคนายกศรี	มาศแม้น
เพียงผาดเผ่นชลธี	ธารท่อง
พายประพาสพาแหล้น	เล่ห์แหล้นชลคะนอง ฯ
๏ นาคเหราราชหว้าย	วนไว
นาควาสุกรีไกร	พู่พ้น
ชรล่องชลาลัย	วังวาก
พายนทีฤๅท้น	แล่นแล้วลาญแล ฯ
๏ มหัศจรรย์มหรรณพหมิ้ง	มังกรา
เคียงคู่ลอยลำคลา	คลาดแคล้ว
กระหนกเลศลีลา	ลายเลิศ
กลมกรตามแก้ว	แล่นไหล้ชมชล ฯ
๏ พระตำรวจในนอกซ้าย	นายขวา
ตำแหน่งนาวาคลา	สี่ไซร้
พระหลวงหมื่นขุนหา	ตกแต่ง
บอกยุบลจงได้	เรื่องรู้เรือกระบวน ฯ
๏ เรือไชยสวัสดิป้อง	เป็นทวาร
ไชยรัตนพิมาน	คู่กั้น
พระตำรวจใหญ่พนักงาน	โดยขนาด
เป็นประตูในชั้น	หักห้ามเรือรอ ฯ
๏ ลำดับนาเวศชั้น	ทวารใน
โดยขนาดตราไตร	แต่งตั้ง
ตำรวจสี่เวรระไว	ระวังราช นั้นนา
เรือกิ่งนำเสด็จตั้ง	ห้าชั้นรายเรียง ฯ
๏ ชลพิมานไชยที่ห้า	ระหงฉาย
รันทดรันทวยพาย	ตื่นเต้น
กระแหนะกระหนกพราย	เพราเพริศ
ลีลาศลอยลำเหล้น	แล่นลํ้าใครเสมอ ฯ
๏ ขนดไกรสรมาศเต้า	ตามชล
บัลลังก์บุษบกบน	เพริศแพร้ว
วัลวาดวิเศษกล	เวียนแว่น
ภายที่สี่คลาแคล้ว	คล่องคล้ายชลธี ฯ
๏ ศริพิมานไชยชื่อเพี้ยง	พิศวง
เสมอพิมานลอยลง	ล่องนํ้า
งอนงามวิไลวง	วีวาด
ชั้นที่สามงามลํ้า	เลิศด้วยทองเฉลา ฯ
๏ ไกรจักรรัตนมาศแม้น	แมนสวรรค์
บุษบกบรรจงบรร-	เจิดฟ้า
ทรงพระเทวกรรมกัน	ภัยเภท พระนา
เดินที่สองปองถ้า	เรียกฟ้ามาชม ฯ
๏ ศรพรหมไชยกิ่งแก้ว	กระหนกกรอง
เฉกสุวรรณหงส์ทอง	ท่องน้ำ
บุษบกพิมานรอง	เรืองโรจน์
ทรงพระไชยไชเยศล้ำ	อวดโอ้อวยชัย ฯ
ลำทรง
๏ ศรีสามารถเลิศล้ำ	ลำทรง
เหมพิมานบรรยงก์	ยาตรเยื้อน
เฉกอาสน์อิศรองค์	อมเรศ
จากสถานทิพเหลื้อน	ล่องฟ้ามาดิน ฯ
๏ ฝีพายพายเพริศพร้อม	เพราพราย
พายทอดกรีดกรกาย	เชิดช้อย
นักสราชโบกธงชัย	ไกววาก
โดยดำเนินเรือคล้อย	นั่งหน้าประนมกร ฯ
๏ ไกรศรมุขมาศแม้น	แมนผจง
จัตุรมุขเอกอาสน์องค์	แต่งตั้ง
ทอดที่บรรทมทรง	ไสยาสน์
เป็นที่นั่งรองรั้ง	สว่างร้อนแรมเสบย ฯ
๏ ลำทรงครุฑพ่าห์ผ้าง	นฤมิต
เพียงภาพพระพิษณุ	เผ่ยผ้าย
บุษบกบัลลังก์ทิศ	ไพโรจน์
ดำเนินที่เทียรหว้าย	ฟากฟ้าโบยบิน ฯ
๏ สุวรรณหงส์เหินเห็จฟ้า	ชมสินธุ์
ดุจพ่าห์พรหมมินบิน	ฟ่องฟ้อน
จตุรมุขพิมานอินทร์	อรอาสน์
เป็นที่นั่งรองร้อน	ทุเรศร้างวังแรม ฯ
๏ ศรีสุนทรกิ่งแก้ว	เป็นกัน
พายเทียบพายเทียมทัน	ติดต้อง
ระวังเหตุเภทไภยัน	ดรราช
เคียงที่นั่งลำป้อง	ปิ่นเกล้าเสด็จจร ฯ
๏ ไกรสรจักรคู่ด้วย	เป็นสอง
ตรีพิภพยากปอง	อาจอ้าง
ลอยลาศแล่นลังลอง	ลำเลื่อน แลนา
ดุจดั่งจักรกรดขว้าง	ไล่ล้างภัยพาล ฯ
๏ เรือกันกันรอบริ้ว	เรียงราย
โขนโขมดยาพาย	ถี่ถ้อง
เกณฑ์หัดอย่างฝรั่งคลาย	คลอคู่
ซ้ายขวาดาดาษป้อง	ก่อเกล้าระวังองค์ ฯ
๏ อาสาวิเศษซ้าย	ขวาสอง
ตำรวจใหญ่เรือเรียงรอง	เร่งรู้
ตำรวจในที่สามสอง	คลาเคลื่อน
เกณฑ์ประจำคู่ขู้	นอกริ้วกงกัน ฯ
๏ เรือทองแขวงฝ่ายบ้าน	โพเรียง
เสมอหมู่บ้านใหม่เกียง	คู่เต้า
ประจำประจามิตรเมียง	หมายมุ่ง ร้ายนา
กันองค์อิศรเจ้า	รีบร้อนเรือระวัง ฯ
๏ เหินหาวระเห็จห้อง	อรรณพ
ทานเทียบหลาวทองจบ	แหล่งหล้า
ตำรวจพิรามรบ	รักษ์ราช
กุมสาตรโตมรหง้า	อยู่ยั้งยืนยง ฯ
๏ เอกไชยไพโรจน์เพี้ยง	เหมหงส์
แดงดาษศรีอัสดง	แจ่มหล้า
กรมบวรสถานมง-	คลราช
โดยเสด็จจอมภพหล้า	ผ่านเผ้าจรจรัล ฯ
๏ เรือไชยไชเยศแหล้น	เลยลม
ดำดาษศรีโสมสม	พ่างพื้น
ลูกเธอต่างกรมกรม	มามาก
ทรงประพาสคลาขลื้น	คลาดเต้าเสด็จตาม ฯ
๏ เรือเตร็จไตรภพหมิ้ง	มังกร
เคียงจบจักรพาฬจร	แล่นลิ้ว
เรือนาคจักรธาธร	ทองทาบ
นาคถบองรัตนริ้ว	คู่แก้วเป็นสอง ฯ
๏ กำแหงอาทิตย์แท้	นามโต
โตฤทธิไชยเดโช	คลาดเคล้า
ลำเคียงมหิศโร	รังราช
โดยขบวนตราเต้า	เรียบร้อยเห็นงาม ฯ
๏ เยียงผาพิศภาพเพี้ยง	ผันผาย
หมื่นนรินท์เสนีนาย	อาจอ้าง
เรือราชดุรงค์ราย	เรียงคู่
หมื่นศรีสหเทพย์ก้าง	กักกั้นเป็นทวาร ฯ
๏ เรือแซแซร่วมริ้ว	เรียงกัน
ตามคู่เคียงตามอัน	ดับไว้
ตำรวจหมื่นขุนพัน	ฦๅเลื่อง นามนา
เป็นประจำนำได้	ขี่เต้าตามเกณฑ์ ฯ
๏ พิฆาตสองคู่แข้	เคียงลำ
เดินระดับจับจำ	ท่อนท้าย
ตำรวจนอกในบำ-	เรอบาท
ตำแหน่งตำเนินย้าย	สุดสิ้นโดยขบวน ฯ
๏ ศรีเรือพระที่นั่งนั้น	สิบเอ็ด
เอกไชยสองเสร็จ	กิ่งเก้า
หน้าหลังแห่แหนเสด็จ	โดยขนาด
จำจดบัญชีเข้า	งบร้อยลำมี ฯ
เสร็จโคลงพยุหยาตราโดยชลมารค เป็นขบวนเรือแต่เพียงเท่านี้
ทีนี้จะตั้งโคลงพยุหยาตราโดยสถลมารคเป็นขบวนคเชนทร์พยุหอัสดรพยุห์สืบไป
๏ เทวาเทเวศไท้	เทเวนทร์
องค์อิศรจอมแมนเมรุ	สี่เกล้า
เชิญพระจากภุชเคนทร์	อรอาสน์
มาผ่านจอมภพเผ้า	แผ่นแผ้วพงศ์พาล ฯ
๏ เดโชไชเยศเหลื้อง	เดชา
เกรงเกียรติทุกพารา	ร่นร้อม
พระนครอยุธยาทวา-	ราราช
ทุกสิมามาน้อม	นอบเกล้าถวายกร ฯ
๏ ทรงธรรมทรงทศแท้	ธรรมา
ธรรเมศมาทเมธา	เรื่องรู้
ทรงศีลสัจศรัทธา	ไททั่ว
ทรงพระพุทธการกกู้	ก่อไว้ฤๅวาย ฯ
๏ วิริยาวิริเยศสร้าง	สมภาร
สมโพธิภิญโญญาณ	อยู่เกล้า
หวังดายดับกันดาร	เสร็จสี่ สูญนา
ขนข้ามเวไนยเข้า	สู่ซ้องเสวยรมย์ ฯ
๏ แถลงปางจุลจักรเจ้า	จอมกษัตริย์
ดำเนินนิกรโดยขนัด	ช่วงช้าง
ยังคิรีสุวรรณวัศน์	หิมเวศ
สถานที่พุทธบาทสร้าง	สืบไว้แสวงบุญ ฯ
๏ พิริยพลจลโจษเพี้ยง	พลพาล
นเรศรณรำบาล	รวดเร้า
เทียรทัศทศทวยหาญ	สุรราช
จับฉลากลาศเต้า	เรียบริ้วโดยขบวน ฯ
๏ พันไชยธุชเทพย์หน้า	นำพล
ธงชัยโบกโบยบน	ยาตรย้าย
เฉกธงอิสานน	นำพยุห์ ยุทธ์แฮ
โคมผูกคันธงคล้าย	คลาศคล้อยคลาไคล ฯ
๏ หมื่นสารถีเทพย์เต้า	หนขวา
หมื่นพาชีไชยคลา	คลาดซ้าย
แต่งตัวเพริศเพราตา	ขัดดาบ
ขับแสะสวนทางหร้าย	รีบริ้วบทจร ฯ
๏ พลายศรีไชยศักดิ์เรื้อง	บำรู
ผูกกระโจมแดงดู	เพริศแพร้ว
ทรงองค์พระไชยชู	ไชเยศ
หมอประจำคอแคล้ว	นาดหน้าดำเนิน ฯ
๏ พังคาพิลาศลํ้า	หัศดี
ผูกเครื่องเขียวขำขจี	แจ่มหล้า
นายกองนุ่งลายมี	หมวกฝรั่ง ใส่นา
ห่มกุฏไตขอหง้า	ส่ายเสื้องเทาทาง ฯ
๏ คํ้าหมอประดับดาษด้วย	ดารา
หมอใส่เสื้อเสนา-	กุฎน้าว
กำนันแน่ปืนยา	ยงอยู่ กลางนา
ขับคเชนทร์สาวก้าว	ส่ายเสื้องเทาทาง ฯ
๏ ช้างปืนปืนหลักช้อง	โตมร
ปักธุชสามชายสลอน	ยาบย้าย
หมอควาญเชี่ยวชาญสมร	หมวกมาศ
ทนายกลางช้างขวาซ้าย	ขับขึ้นเคียงกัน ฯ
๏ ขุนโจมพลมิ่งม้า	เมืองแมน
ขุนสท้านพลแสน	คู่ม้า
ธงฉานผูกโคมแขวน	คลาคลาด
นำนิกรไปหน้า	รวดริ้วพวงพล ฯ
๏ พลเดินเดินระดับเสื้อ	นกลาย
ทวิธุชแสรกสามชาย	แห่หน้า
ถือปืนนกโพรงพราย	เพราเพริศ
หมวกมาศลาดลายกล้า	กลาดเต้าตามทาง ฯ
๏ ขนัดในประไพพิศเสื้อ	แดงฉาย
ศรีกรั่วหมวกลาย	มาศแพร้ว
ซ้ายขวาสี่ริ้วลาย	ในนอก
โดยขนาดฤๅแคล้ว	แต่งต้องตามกัน ฯ
๏ ขุนอัศว์ขัดดาบดั้ง	ถือทวน
เสื้อเครื่องคาดลายกระบวน	เพริศพริ้ง
สองปักรัตคดควร	งามแง่
ขับดุรงค์รณหวิ้ง	หว่างริ้วรายแซง ฯ
๏ ม้าปืนปืนคาดข้าง	จรลี
ขุนหมื่นกรมพาชี	เผ่นผ้าย
นุ่งลายคาดลาดศรี	สมสะอาด
เดินกระบวนขวาซ้าย	เรียบร้อยตามกัน ฯ
๏ พังจันทร์ประพาสเพี้ยง	จันทรา
ผูกเครื่องนิลมะยุรา	รุ่งเร้า
หมอควาญแต่งตัวตรา	ตรูเตรียบ
ลีลาศลีลาเข้า	เรียบริ้วเรียงรมย์ ฯ
๏ พลายศรีสุรคชคํ้า	ราชกูล
ประดับดาวเหลืองจำรูญ	เถือกถ้อง
หมอควาญนุ่งสนับหนูน	สนองนั่ง งามนา
ทนายถนัดปืนป้อง	ขี่โพ้นมากลาง ฯ
๏ พลธนูยุรยาตรริ้ว	นอกใน
ม้าหมู่เขนทองไท	คลี่เคล้า
ธงชายคู่เคียงไสว	ไววาก
นำนิกรลาศเต้า	พรึบพร้อมเพรางาม ฯ
๏ ม้าห้อเหินเห็จห้าว	เหียนหรรษ์
ขัดดาบกุมกุทัณฑ์	แน่น้าว
ขับอัศวผาดผัน	เร็วรวด
ดุจดั่งจักรโจมล้าว	ไล่มล้างภัยพาล ฯ
๏ ปี่กลองลีลาศล้วน	มลายู
พังประภาตามยู-	รยาตรเยื้อง
นำสารแล่นแลตรู	ตราเครื่อง งามนา
ช้างปืนยืนยาตรเยื้อง	ฝ่ายซ้ายขวาขนาน ฯ
๏ มลายูยุรยาตรฆ้อง	เคียงขนาน
กระทุ่มกลองเสียงบันสาร	เพร่งพริ้ว
ปี่เปลี่ยวเป่าเสียงหวาน	เวงเวก
ตามขนัดในริ้ว	อยู่หน้าพังเดิน ฯ
๏ เทพาลีลาศลํ้า	พังคา
ผูกสคนดาวงา	ลอดเลี้ยว
ลีลาเล่ห์ลีลา	หงส์ร่อน
นายนุ่งลายลายเกี้ยว	สอดเสื้อดูงาม ฯ
๏ กุญชรไชยชาติเหล้น	ลำพอง
ดาวกระกูทาทอง	ยิ่งย้อม
ขุนศรสำแดงปอง	ปืนนั่ง กลางนา
นายขี่ศรีสมพร้อม	หมวกเสื้อสมกัน ฯ
๏ พังคาลักษณลํ้า	หัสดินทร์
เคียงคู่จำปานิล	ย่างย้าย
ทรงปืนสาตรศรอินทร์	ราญรบ
ขนานขนัดตามขวาซ้าย	คลาดคล้อยในกระบวน ฯ
๏ ม้าฝรั่งผังผาดร้อง	เริงราญ
ผูกพู่ปูอาสน์พาน	ง่องง้ำ
ดาบสะพายสายแถบธาร	เอวอาตม์
เดินดาษบาทย่างหยํ้า	ยืดย้ายตามกัน ฯ
๏ พลเดินดาบโล่ห์ล้วน	ลำคะนอง
ขนัดนอกพลทวนยอง	เรียบร้อย
ธงชายคั่นเคียงสอง	เป็นคู่ นำนา
เขม็งหมู่โยธาคล้อย	คลาดคล้ายดำเนิน ฯ
๏ ช้างแซงแซงนอกดั้น	ดาดง
ม้าแซงเลาะเลาพง	เราะเร้น
ระวังราชระไววง	ระเวียนแวด
บริรักษ์เทวาเว้น	วากเว้ภัยพาล ฯ
๏ พระวรชุนชาติเชื้อ	ไชเยนทร์
หลวงราชนุกูลเกณฑ์	คู่ด้วย
สนับเพลานุ่งในเจน	จุมดาบ
เจียรบาดคาดเอวท้วย	ตรวจริ้วรายกระบวน ฯ
๏ ตำรวจขุนหมื่นซ้าย	ขวาเฉวียง
ถือเทพย์ธงฉานเรียง	กลาดกลุ้ม
ผูกโคมทุกคันเคียง	เป็นคู่
กลองชนะปะเปิงขรุ้ม	เร่งร้นพลเดิน ฯ
๏ ออกพันเทพราชไซร้	เดินสดำ
เฉวียงราชมนูนำ	คลาดเคล้า
สมปักลวดลายขำ	เพราเพริศ
เสื้อเครี่องถือหอกเห้า	แห่ท้ายกลายกลอง ฯ
๏ ขนัดนอกพลเหล่าล้วน	เดินดา
ญี่ปุ่นถือปืนรา	รวดริ้ว
จามเจนพวกอาสา	กริชกรีด กรายนา
กรกุมโตมรพริ้ว	แต่งให้เข็ดขาม ฯ
๏ ม้าแขกแขกคู่ด้วย	แขกเอง
กั้นหยั่นบ่เหมาะเหม็ง	โอ่อ้าง
ขันขึงฆ่าศึกเกรง	กลัวสง่า
ซ้องเสียดเกาทัณฑ์ข้าง	แคบม้าดาเดิน ฯ
๏ พังลีลาลาศลํ้า	ยูงรำ
ผูกเครื่องดาวนิลนำ	โคตรช้าง
พันภาณนุ่งลายลำ	นำใส่ หมวกนา
ห่มกุฎไตอวดอ้าง	โอ่ให้ศึกแสยง ฯ
๏ ไอยราพตภาพแกล้ว	กลางรณ
ประดาวดวงจงกล	พู่ห้อย
ขุนพาลศรเพลิงพล	หมอแม่น ปืนนา
ห่มเสนากุฏคล้อย	คล่าวช้างมากลาง ฯ
๏ แตรงอนงอนง่าเข้า	เคียงคัน
สังข์เหล่าพรรคสังข์สรร	กลาดกลุ้ม
ลางโพงคู่เคียงกัน	ปนเป่า
แตรฝรั่งรังโรมร้อง	แตร่นแตร้นถวายเสียง ฯ
๏ พังคาปกพนาตหน้า	ปักทอง
เชิญพระแสงปืนสอง	หนึ่งพร้า
นุ่งลายนายจำลอง	เคยขี่
ตำแหน่งตำเนินหน้า	เรื่องริ้วอภิรมย์ ฯ
๏ พรายพรายมยุรฉัตรชั้น	ฉานฉาย
กรรภิรุมชุมสายราย	กลาดกลุ้ม
จ่ามรทอนตะวันพราย	ไพโรจน์
ตัวสี่ชาววังคุ้ม	เครื่องต้นเดินตาม ฯ
๏ ชาวแสงขุนหมื่นเชื้อ	ชาญปาง
เชิญพระแสงอัษฎางค์	ลาศเต้า
เดินเรียงท่ามกลางระวาง	ละแวกเครื่อง
แหนแห่จอมพลเกล้า	หว่างริ้วในขบวน ฯ
๏ พระคเชนทรไชยชาติเชื้อ	พรหมพงศ์
เป็นอาสน์อิศรทรง	ก่อเกล้า
ประดับเครื่องเรืองอลง-	กตมาศ
ทรงบาทอาจคชเข้า	ขี่ท้ายทำควาญ ฯ
๏ เฉกองค์อมเรศเจ้า	สรวงสวรรค์
ทรงพระคชเอราวัณ	ฟ่ายฟ้า
ทวยเทพย์นิกรกรร	กงรอบ
เรืองพระยศเลิศหล้า	เสด็จด้าวแดนดง ฯ
๏ แตรสังข์ประนังแซ่ซ้อง	เสียงสาร
วิเวกวนะดงดาล	เถื่อนถ้อง
ดนตรีดีดบรรสาน	สังคีต
ขานแข่งเสียงกลองฆ้อง	ครั่นครื้นไพรพนม ฯ
๏ บังสูริย์จรูญแจ่มฟ้า	เรืองรมย์
พัดโบกโบกโบยลม	ลาศไล้
พระทวยหมื่นจงประนม	กรนอบ
โดยเสด็จดำเนินใกล้	ปิ่นเกล้าจรจรัล ฯ
๏ ขัดแนวแถวสี่ริ้ว	รายใน
ตำรวจเลือกเร็วไว	แว่นรู้
ถือหอกแห่เสด็จไตร	ภพนาถ
คลาคลายปลายเชือกขู้	พวกพื้นเกณฑ์กัน ฯ
๏ ถัดมาตัวสี่ไซร้	พันทนาย
หัวหมื่นสองปักลาย	เลิศแล้ว
ขัดดาบทึบทองสะพาย	สพักแล่ง
เสื้อเครื่องกรุยกรายแพร้ว	เพริศพริ้งเพรางาม ฯ
๏ ปลัดพระตำรวจซ้าย	ขวาสอง
เจ้ากรมเดินเรียงรอง	คลาแคล้ว
เจียรบาดคาดเอวสนอง	สนับใส่
ขัดกระบี่ลีลาศเต้า	อยู่ต้นตามขบวน ฯ
๏ พระอินทรเทพย์ทั้ง	พระพิเรนทร์
ริ้วนอกสองนายเกณฑ์	อยู่ต้น
หัวหมื่นพันนายเวร	พระตำรวจ ใหญ่นา
ขัดกระบี่ดาบส้น	ฝักบั้งเงินงาม ฯ
๏ บโทนขุนหมื่นท้าย	พัวพัน
บ้านใหม่โพเรียงขยัน	แข่งเขี้ยว
ถือหอกแห่ตามอัน	ดับที่ นั้นนา
นุ่มสมปักลายเกี้ยว	อยู่ท้ายปลายกระบวน ฯ
๏ พวกอาสาราชม้า	เกราะทอง
เดินกระหนาบในสอง	ร่องริ้ว
ขัดดาบเล่นลำลอง	ลีลาศ
แข่งขับอาชาริ้ว	คลุ่นแคล้วแนวใน ฯ
๏ หมื่นสารถีราชม้า	เร็วเริง
หมื่นชาติพาชีเชิง	ชอบไซร้
ระวังมานบัณฑูรเถลิง	แถลงสั่ง พระนา
เดินดุรงค์ไหร้ไหร้	หว่างม้าเกราะกราย ฯ
๏ ขนัดนอกพวกพวกพื้น	พลมอญ
ระดะดาบสองมือคอน	ฆ่าค้า
ธงชายคู่เคียงจร	ลาเลื่อน
ดำเนินนิกรนำหน้า	คลาดแคล้วคลาคลาย ฯ
๏ ขนานขนัดถัดเรื่องริ้ว	เรียงกัน
พรรคพวกพลรามัญ	ดาบด้าง
แลตนย่อมคมสัน	สามารถ
เดินระดับดาบคว้าง	แคว่งแคว้งตามกัน ฯ
๏ ชั้นหลังพระที่นั่งแก้ว	กุญชร
เรียงรันกรรภิรมย์สลอน	เกิบกั้น
ชาววังรีบระวังจร	คุมเครื่อง
เพียงเฉิดเฉกฉัตรชั้น	ช่อฟ้าดุษฎี ฯ
๏ ชาวแสงแรงภักดิ์เบื้อง	บาทบงสุ์
เชิญเชิดพระแสงทรง	ง่ามง้าว
จำหลักฝักแฝดผจง	เจียรมาศ
โดยเสด็จดำเนินด้าว	ด่านไม้ดงเดิน ฯ
๏ แห่หลังต้นเชือกซ้าย	ขวาระเมียร
บำเรอภักดิ์รักษ์มณเฑียร	คลาดคล้าย
ทหารในสนมเจียร-	บาดคาด
ขัดกระบี่ลีลาศย้าย	ยาตรเยื้องกระบวนตาม ฯ
๏ หัวหมื่นตัวสี่ไซร้	ดาบสะพาย
ลำดับพวกพันทนาย	คู่ดั้ง
ถือหอกแห่แหนปลาย	ชายเชือก
นุ่งห่มสมสลั้ง	ลํ่าลํ้างามงาน ฯ
๏ กระบวนนอกต้นเชือกริ้ว	เรียงกัน
เจ้ากรมแสงพลพัน	แห่หน้า
ตำรวจฝ่ายหลังอัน	ดับดาษ เดินนา
คาดกระบี่เอวอ้า	โอ่อ้างกรีดกราย ฯ
๏ พันทนายปลายเชือกชั้น	ถัดมา
ทนายเลือกหอกหาญคลา	พรั่งพร้อม
ซ้ายขวาอยู่ตามขวา	โดยขนาด
ลีลาศลำลองล้อม	ธิราชเจ้าจักรพาฬ ฯ
๏ หมื่นฉันนามาตย์ม้า	เร็วแรง
หมื่นสารถีชะแวง	เชี่ยวไซร้
สองนายคู่คอยแสดง	สดับเหตุ พระนา
เวรวิ่งอัสดรได้	รีบรู้กิจการ ฯ
๏ ขนัดนอกเหล่าล้วน	เขนทอง
แหลนเหล็กลาดเป็นสอง	คู่เต้า
คันถึงโล่ทวนยอง	ยูรยาตร
โดยลำดับเดินเคล้า	คู่ด้วยเคียงกัน ฯ
๏ ถัดอภิรมย์รัตนริ้ว	เรียงมา
พระที่นั่งเอกอาชา	คลาดแคล้ว
ประดับเครื่องเรืองรัตนา	โนภาส
ทนายชำนิขลุมแก้ว	คู่เข้าจูงจร ฯ
๏ ไอยราพนาศหน้า	กรองทอง
ผูกกระบี่ปืนสอง	สอดพร้า
พระเถกิงแม่นปืนปอง	ยิงอยู่ กลางนา
นายปราบภพไตรกล้า	ขี่ขึ้นทำคอ ฯ
๏ สารรับพระที่นั่งด้าน	ตัวยง
ผูกพู่พานบรรจง	แจ่มฟ้า
พระแสงร่วมรองทรง	คชลักษณ์ เชิญนา
นายจำลองขอหง้า	เงือดเงื้อเงยงาม ฯ
๏ หมื่นนรินทร์สนิทหน้า	ดำเนิน
หมื่นศรีสหะเทพเดิน	ฝ่ายซ้าย
ทนายเลือกปืนเหาะเหิน	เดินต่อ มานา
ตามเรื่องรวดรายท้าย	ลาศล้อมเสด็จดล ฯ
๏ หลวงเทพาราชเบื้อง	หนขวา
ศรีกระฬาสมุดคลา	คูคล้าย
คุมเหล็กเหลาแหลนมา	มีมาก
พร้าขัดหลังทังผ้าย	พวกแผ้วพงทาง ฯ
๏ ขุนศรีสาราชทั้ง	สารุท
คุมพวกอัคนีวุธ	วิ่งแว้น
หกนายไพร่อุตลุด	วายวุ่น
ปีนตาตะหามแหล้น	แห่หิ้วหามตาม ฯ
๏ ขนัดนอกบอกรวดริ้ว	รายธนู
แนวเนื่องนกโพรงพรู	แล่นล้อม
ม้าแซงนอกในดู	เดียรดาษ
พลแห่หนหลังห้อม	ครึกครื้นดงดาล ฯ
๏ สารทรงพงศ์พิษณุแผ้ว	สรรพางค์
ทรงสุวรรณปฤษฎางค์	พ่างพื้น
แสงปืนสั้นยาววาง	แสงหอก ซัดนา
ตัวสี่ทำคอขึ้น	ขี่ท้ายรองควาญ ฯ
๏ ที่นั่งโถงทรงประพาสเต้า	ตามมา
ทรงพระแสงสาตรา	พุ่งพ้น
ผูกสพัดรัตคนดา-	รารุ่ง เรืองนา
ตัวสี่นายรองร้น	ขับช้างชวยชาย ฯ
๏ สุริยวงศ์องศ์อดิศรเชื้อ	ชาญกรม
ทรงคชภิรมย์ชม	แช่มช้อย
สาภินตยพรเมรมย์	รมเยศ
ลีลาศลีลาคล้อย	คลาดช้างชายโชย ฯ
๏ ช้างเชือกทองเทียบข้าง	เคียงขนาน
ขนาบสุวรรณปฤษฎางค์ธาร	แต่งเต้า
ช้างเครื่องเชิญเครื่องอาน	มามาก
ตามพนักงานเข้า	คู่ด้วยงานงาม ฯ
๏ เครื่องขวาฉลองพระบาทเบื้อง	บาลี
พระล่วมพระสุพรรณศรี	เสร็จไซร้
เครื่องซ้ายคู่คชลี-	ลาลาศ
เชิญพระเต้าตามไต้	ม่อเมี้ยนบังคน ฯ
๏ ฝ่ายขวากริชกระบี่ซ้อง	แสงทรง
พระกะตรุดเลศเลขลง	เลิศแล้ว
เครื่องซ้ายโอสถทรง	ทรงสูบ
พัชนีวีไวแคล้ว	คู่ช้างชวนโชย ฯ
๏ หนขวาชาลาศลุ้ง	มาลา
ซ้ายพระแสงสาตรา	หอกง้าว
พระแสงกระสุนรา	รังสาตร ทรงนา
ขับคู่คชเดินด้าว	ด่วนด้วยเสมอกัน ฯ
๏ พระกลดรจเรขเรี้อง	งานขวา
อีกถุงพระภูษา	ล่วมรู้
หนซ้ายชอบเชิญกา	พระตภาพ
เครื่องพระบังคนขู้	คู่ช้างเดินตาม ฯ
๏ เชิงเทียนพระสมุดไซร้	สังข์กรับ
เครื่องสดำโดยสดับ	ชอบไซร้
เครื่องเฉวียงโอสถสรรพ	เสวยสว่าง สวาทนา
ใส่ปินโตตามไคล้	คู่เต้าตามกัน ฯ
๏ โจมทัพประดับนาคเหนื้อง	โดยอัน ดับนา
ช้างปืนหน้าหลังกัน	แวดล้อม
หมอเลือกขี่คอขยัน	สามารถ
สามารถหาญศึกห้อม	แห่ท้ายปลายขบวน ฯ
๏ ช้างแทรกแทรกเสียดด้าว	เดินสดัก
จมื่นสรรเพชรภักดิ์	ยาตรย้าย
หมื่นศรีสารักษ์รัก-	ษาราช
เป็นคู่เคียงขวาซ้าย	เรียบร้อยเรียงกัน ฯ
๏ หมื่นไวยวรนาถแหว้น	ไวการ
หมื่นเสมอใจราชสมาน	คลาดคล้าย
สี่นายสี่เวรงาน	ในนาถ
ขับรถบทจรท้าย	เครืองต้นคชาเชิญ ฯ
๏ ช้างเชือกซํ้าแทรกซ้อน	หนขวา
พระกำแพงฦๅชา	เชี่ยวช้าง
จ่าแสนสารวัตรคลา	ไคลคลาด
ขุนทรงสิทธิคชอ้าง	อาจป้องเป็นประการ ฯ
๏ คชสิทธิ์ผูกเชือกช้าง	ไชยตาม
หมื่นศรีสิทธิบาศนาม	เชือกซ้อง
โดยเสด็จหริรักษ์ราม	ราเมศ
ยาตรพยุหพลต้อง	แต่งตั้งกระบวนเดิน ฯ
๏ พระกระลาโหมราชเรื้อง	ชุมพล
กรมวังเสวกากล	ต่อเต้า
กรมเมืองมิ่งเมืองมน	ตรีราช
สามดิลกจอมเจ้า	ลาศล้อมลีลา ฯ
๏ เดโชไชยชาติเชื้อ	ไชยชิด
พระวิไชยรณฤทธิ์	กลั่นกล้า
พระพิไชยสงครามสิทธิ	แสงสาตร
สามอาจอาสาหน้า	ศึกสู้บทจร ฯ
๏ ซ้ายแทรกแรกราชรู้	วังเมือง
ขุนคชทรงศักดิ์เนือง	หนึ่งไซร้
คชศักดิ์คชสิทธิ์เรือง	รณภาพ
หมื่นแกว่นคชสารได้	ว่าช้างวังเฉวียง ฯ
๏ จักราจักรัตนหมิ้ง	มนตรี
พระคลังกรมสาลี	เลิศผู้
ท้ายนํ้าชิตณรงค์ศรี	สามารถ
พระรามราชกำแหงสู้	สุดท้ายปลายพล ฯ
๏ จบเสร็จเสด็จพยุหริ้ว	เพชรพวง
ตำรับราชหอหลวง	กล่าวไว้
สำหรับแห่งอดิสรวง	สุรราช
เป็นพระเกียรติยศไท้	ธิราชผู้มีบุญ ฯ
จบโคลงอย่างพยุหยาตรา เป็นคชพยุหกระบวนแต่เท่านี้
ทีนี้จะตั้งเป็นโคลงอย่างพยุหยาตรา เป็นกระบวนอัสดรพยุหสืบไป
๏ ขัษณ์องค์อิศราชไซร้	สังหรณ์
เสด็จพยุหพลนิกร	มิ่งม้า
ยังบทวลัญชร	ชินราช
หวังหว่านผลภายหน้า	อาจเอื้ออวยทาน ฯ
๏ ตำเนินตำแหน่งม้า	ลีลา
โดยกระบวนยาตรา	แต่งตั้ง
หมื่นขันอาสาอา-	ชาชาติ
ถือธงชายย้ายยั้ง	ยาตรย้ายนำพล ฯ
๏ หมื่นสารถืเทพม้า	ขวาขนาน
หมื่นพาชีไชยชาญ	แสะซ้าย
ขัดดาบสพักธาร	ทองแถบ
ขับคู่อาชาหร้าย	รวดริ้วสวนทาง ฯ
๏ ขุนวรชุนชาติเชื้อ	ทหารหาญ
ขุนโจมพลพลันผลาญ	ยิ่งผู้
สองนายดำเนินขนาน	โดยขนาด
สาวแสะสินธพขู้	แรกริ้วหนขวา ฯ
๏ ขุนสท้านพลราชเรื้อง	รำบาล
ขุนราชนิกูลภาร	ยาตรย้าย
สองขุนคู่เคียงสมาน	เสมอขี่
ตำแหน่งตำเนินซ้าย	คู่ขู้ขวาสอง ฯ
๏ ขุนพาชีชาติเบื้อง	ขวาเคียง
ขุนราชศักดิ์เรียง	เรียบหน้า
ขุนราชอาสาเฉวียง	เป็นคู่
ขุนอาชาไนยม้า	คู่ด้วยสดำเดิน ฯ
๏ หมื่นราชพิทักษ์เทพแกล้ว	สงคราม
หมื่นทิพย์รักษาตาม	ถัดถ้อง
ขนานทิพย์เสนานาม	สนับนุ่ง งามนา
เสื้อเครื่องขัดดาบหย้อง	อย่างม้าชำเชิง ฯ
๏ ขุนราชรินทร์รักษ์เบื้อง	บาทบงสุ์
ขุนมหามนตรีตรง	ต่อตั้ง
เจียรบาดคาดเอวองค์	โอ้อ่า
ขับดุรงค์รอรั้ง	อยู่ริ้วโดยสดำ ฯ
๏ หนซ้ายปลายเชือกชั้น	แนวใน
พระมหาเทพย์ไว	แว่นรู้
สองปักนุ่งลายละไม	ขัดดาบ
งามแง่แลเลิศผู้	ขับม้าดาเดิน ฯ
๏ ม้าทรงอลงก์เลิศหล้า	ลังลอง
เสมอมิ่งมารุตผยอง	ย่องฟ้า
เบาะอานพู่พานซอง	หางทาบ ทองนา
ขลุมใส่ใบโพหน้า	ก่องแก้วแกมกล ฯ
๏ โอภาสจอมภพเรื้อง	เรืองรุท
เพียงพายุเทวบุตร	พ่างพื้น
พรรณพรายปลายเทียวธุช	ไวแวก
นำที่นั่งตัวต้น	ยาตรเยื้องบทจร ฯ
๏ ม้าแซงแซงเสียดซ้อง	ลีลา
ตำรวจนอกซ้ายขวา	พรั่งพร้อม
นุ่งลายเลิศลายตา	ขัดดาบ
ม้ากันกันกงห้อม	แห่ซ้ายขวาเดิน ฯ
๏ หลวงวิสุทธิ์อสดรม้า	แมนแซง
สุนทรสินธพแรง	รีบเต้า
ขัดดาบแต่งตัวทะแมง	ถนัดมั่น เหมาะนา
เดินต่อตำรวจเร้า	รวดริ้วแซงจร ฯ
๏ ม้าเครื่องเนืองเนกชั้น	หลังหลาม
องค์อิศรเรืองราม	รุ่งเร้า
ตามศักดิ์พนักงานงาม	เพราเพริศ
โดยขนัดจัดเคียงเข้า	คู่ด้วยงานกัน ฯ
๏ หมื่นชำนินาถเชื้อ	ชำนาญ
รับพระศรีเสวยพาน	ผ่านเผ้า
ชำนาญภูเบศงาน	เคยคู่
สุธารสรับพระเต้า	เครื่องต้นไปตาม ฯ
๏ พันทรงพลภาพแผ้ว	พาชี
รับพระสุพรรณศรี	ก่อเกล้า
พันทรานพาลพัชนี	โบยโบก
เป็นคู่ยุรยาตรเข้า	ขับม้าเคียงจร ฯ
๏ หลวงดำเกิงฉมัดแหม้น	มือจำ
ขุนพาลศรเพลิงยำ	ป่งเป้า
เชิญแสงปืนตะคำ	คลาคลาด
โดยเสด็จจอมภพเจ้า	คู่ม้าเสมอกัน ฯ
๏ นายแมนมณีรัตนรู้	ชาญการ
นายกัณฐัศวชำนาญ	ยิ่งผู้
รับพระแสงทวนทองธาร	ทวยทอด
เดินระดับตามขู้	เพื่อนพ้องงานงาม ฯ
๏ นายชาติดุรงค์ราชเรื้อง	ราชดุรงค์
นายองค์อัสดรองค์	อาจอ้าว
รับแสงแซ่แสงทรง	งามแง่
ขับขี่พาชีด้าว	รีบเต้าคลาตาม ฯ
๏ ขุนบำเรอภักดิ์เจ้า	จักรพาฬ
ขุนรักษ์มณเฑียรบาล	ปิ่นเกล้า
หมื่นจงจงบทมาลย์	สองคู่ กันนา
ขัดดาบฝักทองเต้า	ต่อริ้วในกระบวน ฯ
๏ ขุนหฤทัยราชรู้	แสงสรร
ขุนอภัยสุรินท์คัลย	คู่ม้า
เชิญแสงปืนพลพัน	เรืองราช
ขับดุรงค์เริงหร้า	ร่านร้องรานรณ ฯ
๏ ขุนวิสุทโยธิศหมิ้ง	มาตยา
เสมอหลวงราชโยธา	เทพแท้
ขัดดาบขี่อาชา	ไชยชาติ
ตำแหน่งตำเนินแหน้	อยู่หน้าธงนำ ฯ
๏ หมื่นรักษ์ภักดิ์ราชเบื้อง	บาทบงสุ์
หมื่นบาละราชจง	จ่อจ้าว
ลายลาดคาดเอวองค์	สนับนุ่ง งามนา
เมือมิ่งอัสดรด้าว	ด่วนด้าวเดินตาม ฯ
๏ ม้าแมกแขกคู่ซ้าย	ขวาแซง
พวกทหารรณแรง	กลั่นกล้า
โพนตาดคาดเอวแบง	เจียรบาด
กรกุมเกาทัณฑ์หง้า	เงือดเยื้อยิงยง ฯ
๏ หลวงพิชัยมนตรีศเชื้อ	มนตรี
หลวงศรีอัษวเดชศรี	คู่เต้า
ตำรวจในซ้ายขวาลี-	ลาลาศ
ตำแหน่งแซงในเข้า	เรื่องริ้วตามขบวน ฯ
๏ หลวงทรงพลราชม้า	เมืองแมน
หลวงปราบพลศึกแสน	คู่หน้า
แซงนอกแขกทหารแหน	เหินแห่
นำมะโนมัยม้า	รีบริ้วบทจร ฯ
๏ ฟ้าปูนมาแม่นเท้ง	ทวนที
เป็นคู่ฟ้าเมืองจี	เลศล้าว
พระยาศักดิ์แสนหลวงศรี	แสนดาบ
คู่พระยากลางเมืองพย้าว	หยุบฟ้อนทวนยอ ฯ
๏ ฟ้าพระยาลายค่าฮั้น	คนหาญ
มือแม่นทายทวนธาร	พุ่งแพ้
ฟ้าพระยาชมภูกวาน	แสนแกว่น
ขัดดาบถือทวนแท้	คู่ม้าโดยดอม ฯ
๏ ฟ้าเมืองลองเล่ห์ล้าว	ศึกสาว
ถนัดแน่ทวนยองยาว	ยอกท้อง
ฟ้าพระยาเมืองลางลาว	แสนบ่าว
เดินคู่เคียงเริยงป้อง	ปิ่นเกล้าเสด็จจร ฯ
๏ ฟ้าพระยาหมื่นม้า	ยำยง
ขัดดาบถือทวนอง-	อาจอ้าน
แข่งขับพาชีชงฆ์	ชาญเชิด
เคียงคู่ฟ้าเสือต้าน	ติดเต้าเดินโดย ฯ
๏ หมื่นยุทธพิชัยชาติเชื้อ	ชาญยุทธ
หมื่นไกรเพชรรณรุท	กลั่นกล้า
อาสาเกราะทองสุด	สามารถ
ซ้ายขวาเดินเสมอหน้า	รวดริ้วรายเรียง ฯ
๏ ม้ากันกันราชล้อม	ลีลา
ซ้ายขวาดุจหนขวา	คู่ต้อง
แนวนอกหมู่แมนพระยา	ยุรยาตร
เกณฑ์กันหลังปองป้อง	แห่ห้อมกันกง ฯ
๏ กัณฐัศวราชหยิ้ง	ยานยง
ผูกพู่ฟูเบาะบง-	กชแพร้ว
สุริยวงศ์ต่างกรมทรง	ลีลาศ
โดยเสด็จดำเนินแคล้ว	คลาดคล้อยบทจร ฯ
๏ ขุนดาบกุมดาบหว้อง	ไวคระวี
นามนครไชยมี	ชื่อไซร้
ขุนเดชเดโชพีรีย์	รณภาพ
ลีลาศอาจองค์ได้	คู่ม้าเดินแซง ฯ
๏ หมื่นสรรเพชรภักดิ์เบื้อง	บาทบงสุ์
หมื่นศรีสารักษ์องค์	อยู่เกล้า
หมื่นไวว่องไวจง	กิจราช
หมื่นเสมอใจเจ้า	คู่ขู้เคียงกัน ฯ
๏ หมื่นนรินทร์สารวัตรริ้ว	หนขวา
หมื่นศรีตรวจไตรตรา	ฝ่ายซ้าย
หมื่นฉันท์อำมาตย์อา-	ชาเชี่ยว ชัยนา
หมื่นราชสารถีผ้าย	คู่ม้าเร็วแรง ฯ
๏ พันเภาพลภาพเพียง	พันพิรีย์
ยศยิ่งพันพาชี	อยู่ท้าย
นายควรคู่ควรลี-	ลาคู่ กันนา
เวนว่าม้าขวาซ้าย	สุดสิ้นโดยขบวน ฯ
๏ แซงในตำรวจราชล้วน	นายใน
ซ้ายขวาลำดับไป	ถี่ถ้อง
ขุนดุรงค์สงครามไคล	คลาคลาด
ขุนราชอัสดรป้อง	ทอดท้ายรายแซง ฯ
๏ ม้านำแซงนอกหน้า	อาสา แซงนา
หมื่นดุรงค์นาถขวา	ยาตรย้าย
หมื่นราชนนทเสนอา-	ชาชาติ
นำนิกรแซงซ้าย	เรียบริ้วเสมอกัน ฯ
๏ หมื่นไกรพลมาตย์เชื้อ	พลแมน
หมื่นแสนใจเพชรแสน	สุดท้าย
ไตรตราอาสาแวน	แวงนอก
เป็นคู่ยุรยาตรย้าย	คู่เบื้องปลายกระบวน ฯ
๏ จบเสร็จพยุหม้า	กระบวนบก
โดยลักษณสาธก	เทียบไว้
สำหรับราชดิลก	เฉลิมโลก
จารึกจารีตให้	อ่านอ้างเยินยอ ฯ
๏ ราโชพระสาสนเอื้อน	โองการ
สารสั่งพระคลังกราน	กราบเกล้า
ให้รังรจนสรร	เสาวพากย์
โดยพยุหยาตราเต้า	แต่งไว้เป็นโคลง ฯ
๏ ภัทรบทปาฏิบาทเบื้อง	ศุกลปักษ์
อังคาระมะเส็งนัก-	ษัตรไซร้
พันร้อยห้าสิบเก้าศัก-	ราชเร่ง รู้นา
จอมมงกุฎภพไท้	แต่งแต้มโคลงกระบวน ฯ
คำอธิบายศัพท์
หมวดศัพท์ทั่วไป (เรียงตามลำดับที่ปรากฏ)
^นแมนมารังสฤษด	ใ]น — เทึยบ เพิยง
แมน — เทวดา
เพอบพิตรเจ้าช้าง	เจ้าช้าง—ผู้เป็นเจ้า เป็นใหญ่แห่งช้าง พระเจ้าแผ่นดนผู้ยงใหญ่
เพราะทรงมีช้างจ้านวนมาก รวมทั้งช้างเผอกซึ่งเป็นช้างมงคล ในลมัยโบราณช้างเป็นยานพาหนะ และเป็นอา}อลำคัญในการรบ เป็นเครื่องเชิดรุ{เกยรตยศ ช้างลำคัญ โดยเฉพาะช้างทรงเช้ารบ คึก และช้างเผอก จะได้รับการขึ้นระวางและพระราชทาน บรรดาสักด เข่น ช้างทรงของลมเด็จพระนเรศวรที่รบชนะพระ มหาอุปราชาแห่งพะม่า ได้รับพระราชทานบรรดาสักดิ้ เป็น เจ้าพระยา มีนามว่า ไชยานุภาพ
แต่งตั้งโดยงาย	งาย — เวลาเช้า
เรือเสือ I
เรือพิฆาต	เ.	^ดู^ สัพทหมวดเรอ
เรือแช )
ถูบครอบแคร่	ยูบ — ประทุนหลังช้าง หลังรถ และบนเรือลมัยโบราณ เป็น
หลังคากลมรูปโด้ง
ผ้าโพกตาดทอทอง I
เสึ้อใส่จึบเอว กรอง 1	ฝืแ หมวดเครืองแต่งกาย
เจ้ยระบาดคาดนา )	;
เรือแชพระยาแขกช้ เรียงสอง	พระยาแขก — น่าจะเป็นชาวมลายูจาก เมีองมะละกา ซึ่งเป็น
หนึ่งในพระยาประเทศราช ©๖ เมีอง ตั้งแต่รัชสมัยลมเด็จ พระเจ้ายู่ทอง
นายนั่งไฟจ่อ ตุ้งก่า สูบนา	ดุ้งกำ — หม้อสำหรับสูบกัญชา การสูบกัญชาเป็นวัฒนธรรม
แขกสมัยโบราณ
ตะค่องคุนโทกิน	ตะค่อง —
คุนโท — คณโท — หม้อแาที่มีคอยาว
ดั้งโล่เขนดาบดํ้า	I* ดั้ง — เครื่องปิดป้องอาวุธ รูปคล้ายกาบกล้วย
2.	โล่ — เครื่องบัง เครื่องป้อง รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าทำด้วยหนัง ด้านหลังมีมีอจับ
3.	เขน — เครื่องปัดป้องอาวุธ รูปกลมนูนคล้ายกระทะ ด้านหลังมีมีอจับและลอดแขน
ท่องสื่อราชเฃวื	ท่องสื่อ — ตำแหน่งล่ามจีนสมัยโบราณ
สอดเสื้อครุยขำขาว	(ภ์แบ้) หมูแฅ8ค่รื่ฒ่เ^||||
ท้ายนํ้าจำนำขู้	ท้ายนํ้า —
จำ,เนั่-บ้แรเฒณ
โพศพกรมสาลี ลาลาศ	ฅรมสาลี!—เารมเข้าหรือกรมนา
โพศพ — โพสพ ชื่อเทพธิดาประจำข้าว เจ้าแม่แห่งข้าว
เรือทองแขวงฝายบ้าน โพเรียง	บ้านโพเรียงและบ้านใหม่อยู่ริมนํ้าชาวบ้านชำนาญในการใช้เรือ
เสมอหมูบ้านใหม่เคียง คู่เต้า	มาก พายทน และพายเรือให้แล่นเร็วกว่าเรืออื่น จึงได้รับ
มอบหมายให้เป็นพลพายเรือทองแขวนฟ้า และเรือทองบ้าบิ่น ซึ่งเป็นเรือนำหน้าเรือพระที่นั่งลำทรง
จตุสดมภ์กรมบัง คมบาท	จตุสดมภ์ — การจัดระเบียบส่วนราชการสมัยโบราณ มี	กรม
คือ กรมเวืยง กรมวัง กรมคลัง และกรมนา
กุมศาสตรโตมรหง้า	ศาสตร — อาวุธ
โตมร — หอกซัด อาวุธสำหรับซัด
กำแหงอาทิตยแท้ นามโต	โต เป็นเรือรูปสัตว์ (สิงโต) มีสองลำคู่กันอยู่ในกระบวนเรือนำ
โตฤทธไชยเดโช คลาดคล้าว
ศรีเรึอพระที่นั่งนั้น สิบเอ็ด	เรีอศรี — เรีอพระที่นั่งซึ่งมีผ้าสีต่างๆ ดาดหลังคากัญญๆ1■เฎ
หวังตายดับกันดารเสร็จสี, สูญนา เสร็จสี่ — ทั้งสี่ประ๓ท คือ ดิน นั้า ลม ไฟ ซึ่งแต่โบราณ
ถือว่าเป็นองค์ประกอบของมนุษย์ เมื่อสิ้นชีวิตองค์ประลอบทั้งสี่ ก็ดับสูญ
ขับแสะสวนทางหร้าย	แสะ — ม้า
หมอประจำคอแคล้ว	หมอ — หมอช้าง ผู้กำกับช้าง
ทุ่มกุฎไตขอหง้า	กุฎไต — เสื้อกั๊กสำหรับทหาร (เทียบภาษาอิหร่านและตุรถื)
เสื้อชะนิดหนึ่ง
หมอใส1เสือเสนากุฎนาวื	เสนากุฎ — (^) หมวดเครื่องแต่งกาย
ปักธุชสามชายสลอน	ธุชสามชาย — ธงสามชาย ธงรูปสามเหลี่ยมมุมฉาก ปลายธง
มีสามแฉก เป็นลามชายลดหลั่นกัน มักใช้นำริ้วกระบวน
ธงฉานผูกโคมแขวน	ธงฉาน — ธงนำกระบวนกองชนะ เป็นรูปสามเหลี่ยม
พลเดินระดับเสื้อ นกลาย ^	^ด) หมวดเครื่องแต่งกาย
หมวกเดินมาสลาดลายกล้า ศรีกรั่วมั่วหมวกลาย	1
สองปักรัตคนควร	)
ธงชายคนเคียงสอง	ธงชาย — ธงรูปสามเหลี่ยม
ออกพันเทพราชไซร้ เดินสดำ	สดำ — ขวา
เฉวืยงราชมนูนำ คลาดเค้า	เฉวียง — ซ้าย
ห่มเสนากุฎคล้อย —	แแ หมวดเครื่องแต่งกาย
กรรภิรมชุมสายราย —	กรรภิรม — กรรภิรมย์ — ฉัตรห้าชั้น
จามรทอนตะวันพราย	ชุมสาย — เครื่องสูง ฉัตรสามชั้น มีลายห้อยชั้นล่าง
จามร — แส้ขนจามรี ด้ามยาว เป็นเครื่องสูงชะนิดหนึ่ง
ทรงพระคชเอราวัณ	เอราวัณ — ช้างทรงของพระอินทรี มี ๓๓ เศียร
บังสูรย์จรูญแจ่มฟ้า	บังสูรยํ	เครองสูง สำหรับใช้บังแดดในพธแห่ ^ปร่างเหมี©น
พัด มปลายแหลม ด้ามยาว ดกแต่งลายงาม
พัดโบกโบกโบยลม	พัดโบก เครื่องสูงชนดหนงสำหรับโบกลมถวายพระมหากษัตริย์
ซึ่งประทับอยู่ ณ ที่สูง ใบ,พัด!ปปลายแหลม,ทัน,ข้าง
คลาคลายปลายเชือกฃู้	ปลายเชือก — ตำแหน่งชืาราชการในกรมช้าง เป็นผู้ชช้างตำ
มีคักตินา (ความสำคัญ) ในอันคับ 05๐0 นา — ด้นเชือก ชช้าง คาย ใ-!า ๑๐0๐
หัวหมีนลองปักลาย เลิศแล้ว	หัวหมน — ตำแหน่งช้าราชการ นา
สองปัก (รู) หมวดเครื่องแต่งกาย
หัวหมื่นพันนายเวร	พัน — หัวพัน ตำแหน่งรองจากหัวหมื่น
บโทนขุนหมื่นท้าย พัวพัน	บโทน — ผู้ติดตาม คนใช้
ระวังมานบัณฑูรเถลิง	บัณฑูร — คำอังกรมพระราชวังบวร
มาน — มี มักใช้ควบกับคำบัณฑูร
แห่หลังต้นเชือกซ้าย	ต้นเชือก — ตำแหน่งราชการ ขี่ช้างค่าย มีคักตินา ๑๐๐๐
ทหารในสนมเจียระบาด คาดนา	สนม — ช้าราชการในพระราชสำนัก ทำหน้าที่พิธึศพ
ทนายเลือกหอกหาญคลา	ทนายเลือก — นักมวยสำหรับป็องกันพระเจ้าแผ่นดิน ชื่อกรม
ที่มีหน้าที่กำกับมวย
ไอยราพนาศหน้า กรองทอง	กรองทอง — ผ้าโปร่งที่ลักหรือทอต้วยลวด ทอง หรือไหมทอง
เบาะอานฟูพานซอง หางทาบ	ซองหาง — เครื่องคล้องโดนหางช้าง ม้า
รับพระศรืเสวยพาน ผ่ายเผ้า	พระศรื — หมากพลู
รับพระสุพรรณศรี ก่อเกล้า	พระสุพรรณศรี — กระโถนเล็ก
ม้าแมกแขกคู1ซ้าย ขวาแซง	แซง — ม้าแซง ม้าที่มีหน้าที่แทรกขนานไปช้างกระบวนแห่ หรือ
กระบวนทัพ
ฟ้า]5)นมาแม่นแท้ง ทวนที	ฟ้า — ตำแหน่งข้าราชการ มีชื่อผู้บังคับบัญชากำกับ เช่น
เจ้าพระยาแสนหลวง นา ๒๐๐
ภัทรบทปาฏิบาทเบื้อง คุกลปักษ์ คุกลบักษ์ — เวลาข้างขึ้น
ภัทรบท (มาส) — เดือนที่มีพระจันทร์เสวยฤกษ์ภัทรปทา คือ เดือน ๑๐ (ตุลาคม)
ฟ้า;!บาท หรือปาฏิบท — รันขึ้นคํ่าหนึ่ง หรือแรมคํ่าหนึ่ง รวมความว่า เป็นรันขึ้น ๑* คํ่า เดือน ๑๐
อังคาระมะเส็งนัก ษัตรไซร้	มะเส็ง — ปีมะเส็ง
นักษัตร — ชื่อรอบเวลากำหนด ๑๒ ปี เป็นหนึ่งรอบ แต่ละปี มีชื่อตามรูปสัตว์ ที่เป็นเครื่องหมาย คือ ชวด — หนู, ฉลู — รัว, ขาล — เสือ, เถาะ — กระต่าย, มะโรง — งูใหญ่, มะเส็ง — งูเล็ก, มะเมีย — ม้า, มะแม — แพะ, วอก ลิง, ระกา — ไก่, จอ — หมา, กุน — หมู
พันร้อยห้าลิบเก้าคัก — ราช	จุลคักราช ๑๑*๙ เทียบพุทธคักราชเป็น พ.ศ. ๒๓:๐
พระศรีวิชัยชาดก
๏ ศรีสวัสดิวิชัยไกรเกริก เบิกพระยศทศธรรเมศ ปิ่นธเรศทรพิพงศ สุริยวงศวาเวกเอกอัคร์ หลักกรุงเทวะสยาม ฤทธิพ่างรามรอนราพ ปราบบรบรรลัยลาญ ผลาญพม่ามอญลาว กำพุชชาวเชียงเวียงญวน ม้วนทั้งมอญมามือ ปือประนมน้อมมาลย ถวายกฤษดาญชวเลศ เดชวรเดชไกรเกรียง เสียงสะท้านทุกด้าว ท้าวสทศทุกแดน แสนเกษมเปรมประชากร ศรีพระนครสารเศวต ประยุรเพศอิศรพงศ ยงพระยศเฟื่องฟ้า สมบัติสมบูรณ์หล้า เลิศเมืองสวรรค์แฮ ฯ
๏ อัญขยมบรมธาตุเจ้า	สนององค์
แสงส่องวรศาสนเรือง	แผ่นแผ้ว
ดุจศรีสุคตทรง	ชนม์ชีพ อยู่นา
ใครนบใครนอบแล้ว	เลิศสวรรค์ ฯ
๏ ครื้นครื้นเภรีศก้อง	ธรรมา
แปดหมื่นสี่พันขันธ์	แจกแจ้ง
ปานอำมฤตยธารา	โรยทราบ
นำนิกรสัตวแส้ง	สู่เกษม ฯ
๏ ธงไชยอรหัตห้อง	ทรงศิล
สังวรวิไลเปรม	เปรียบแก้ว
มานคุณอดุลยภิญ-	ญาอาสน์
อาจมล้างราคแร้ว	ส่ายสูญ ฯ
๏ นบพระศรีรัตนถ้วน	ตรีทวาร
ขอเดชพระเพ็ญพูน	เกศเกล้า
กำจัดนฤภัยพาล	ทุกข์เทวษ
นิราศอาตมทุกเช้า	ค่ำหาย ฯ
๏ อ้าองค์บรเมศเจ้า	โสฬส
เชิญพ่อผาดผยองผาย	สู่หล้า
มาอวยพรพิมต	มาโนช
นำนิยมจิตข้า	ข่มมาร ฯ
๏ ขอหวังวรวัจนแจ้ง	แจงอรรถ
ศรีวิชัยแสดงสาร	สืบสร้าง
เป็นศรีบุรีรัตน์	กรุงเทพ
ประโยชน์หญิงชายอ้าง	อ่านแจ้งผลบุญ ฯ
๏ เทวราชะนะนะเหตุยัตตูติ อิทัง สัตถา ปางพระทรงคุณคัมภีร์ ศรีสรรเพชดาญาณ เชตะวะเน วิหะรันโต เสด็จสำราญพุทธอาสน์ ณ เชตุวะนาวาสวิมล ในโกศลบุรีรัตน โปรดบรรพสัษยนรนรา สุรินทรเทวาครรธัพ ด้วยอริยทรัพย์เจ็ดประการ ทานะปาระมึ อารัพภะ กะเถสิ มีศีลทานเป็นอาทิ พระมุนีนาถปรารภทาน แต่อดีตกาลให้เป็นเหตุ จึ่งตรัสสะธรรมเทศนาผล สงฆนิมนต์ด้วยเคารพ พระก็นำอดีตภพมาตรัส เป็นอติทูรัศนิทาน ข้าหึงนานล่วงแล้ว ประทานปานพวงแก้ว เรียบร้อยแสงพรรณ ฯ
๏ อะตีตัง อาหะริ แต่เบื้องบรรพยังมี เจ้าธเรศตรีศรกษัตริย์ เป็นอธิปัติถวัลยราช นามนรนาถอาทิตยวงศ์ ดำรงภพมณฑล สกลกรุงมิถิลา มหาวิเทหะรัฐเป็นแดน พลนับแสนจัตุรงค์ พลคชคงข่มบร งางามงอนเสยส่าย เศิกสู้พ่ายสยบแสยง พลอัศวแข็งควบขับ ธนูสรรพคล่าวคลี ดุจพาชีพระพาย พลรถหลายเหลือนับ สารถีขับขันขยัน แสะผกผันเผ่นผาด ปานรถราชสุริยง สำเนียงกงครึกครื้น ดุจเสียงคลื่นคลั่งสมุทร พลท้าวสุดสังขยา ขามกายากลยักษ์ ดำมักคักมักกะสัน หันเศิกสู้บ่ย่าน ร่านรานเศิกสันทัด ตัดหัวหิ้วโห่ฉาว สำหาวหาญเหลือห้าว ทั่วทุกท้าวเกรงเดช ร้อยบุเรศออกระอา ถวายบรรณาการมาลาช สุวรรณมาศเงินงาม ตามบูรพประเพณี วิมะลาเทวี ปิยามะนาปา ท้าวธมีราชเทพิน โฉมเฉิดฉินเลิศลักษณ์ ประไพพักตรบวร ดุจอัปสรกัลยา นามวิมะลาเอกองค์ ปิ่นอนงคกำนัล หมื่นหกพันสรรสาว ดูดุจดาวเดียรดาษ ล้อมดวงราชศะศิธร ในอัมพรแจ่มฟ้า เกษมสมบูรณ์ถ้วนหน้า ทั่วท้องธรณี ฯ
๏ อะชะนะคะระ ชาวบุรีคิดควร ชวนกันสู่วังราช ซ้องอภิวาทท้าวทูล ว่าบดิสูรยเสวยสวัสดิ์ ในเศวตฉัตรช้านาน ภัยบพานทุกขเทวษ เหตุไฉนฉะนี้พ่อ ไร้พระหน่อสุริยวงศ์ จะสืบประยูรพงศ์ผ่านหล้า เพื่อดั่งนี้ชาวข้า เร่งร้อนอาวรณ์ ฯ
๏ ภูธรธิราชได้	เสาวนา
ยลชอบชาวนัครา	พร่ำพร้อง
พระสนองมธุรสา	สาธุ สูแฮ
แล้วเสด็จสู่ห้อง	แท่นแก้วแกมคำ ฯ
๏ นำรสพจนารถแจ้ง	วิมะลา
อีกสุรางค์กัลยา	แน่งน้อย
นุชจงจิตปรารถนา	โอรส ธแม่
จักสืบสืบสุริยวงศ์ร้อย	ชั่วท้าวพันพระยา ฯ
๏ สัพเพ อิตถิโย ตัง สุตวา ฝูงคณานางสดับ รับวโรงการธิราช ซ้องอภิวาทแล้วลา สู่คฤหาแห่งตน บัดบวงบนเทเวศ สรรพเครื่องวิเศษบูชา สุคันธาดวงมาลย ตั้งประณิธานปรารถนา โอรสาสายสวาท จวบตรีมาสล่วงไป สักนางหนึ่งไป่ได้ ลูกน้อยในครรก์ ฯ
๏ วิมะลาเทวี อุโปสะถะ สีลัง รักขะติ ดับนั้นอัครเทวี วิมะลาศรีสุริยวงศ์ ชำระองค์หมดมลทิน สมาทานศิลอุโบสถ ด้วยมะโนรถอุกฤษฏ์ อวยทรัพย์บันดิฐบรรจงทาน แก่ทวิชาจารย์ยาจก ฝูงพรรณิพกหลากหลาย ครั้นสุริยฉายลีลาศ เลี้ยวเมรุมาศศีขะรินทร์ ราชเทพินเสด็จกลับ ถับถึงห้องปรางค์ปราสาท เนาเหนืออาสน์ไพจิตร โอนอัญชลิศเลอเกศ แก่อมรเมศพรหมมินท์ เดชะศิลผลทาน เป็นญาณสัมปะยุตตา อะสังขาริกะธรรโมท ข้าประโยชน์โอรส สืบสมมติสุริยวงศ์ ดำรงพิภพผ่านหล้า จงโสฬสเจ้าฟ้า ช่วยให้ดุจหวัง ฯ
๏ บัลลังก์วชิเรศร้อน	บัดดล
พระส่องทิพยเนตรยล	เหตุแจ้ง
อ่อโฉมพระนฤมล	วิมะเลศ
ทรงศีลบริสุทธิแส้ง	ประโยชน์ด้วยบุตรา ฯ
๏ ปรานีอัคเรศไร้	สุริยวงศ์
จำอาตมจะบำรง	เรื่องร้อน
ให้สำฤทธิประสงค์	สายสวาท
พลางส่องทิพญาณข้อน	ขอบฟ้าเมืองบน ฯ
๏ ยลพุทธกุเรศไท้	อุบัติ
เป็นเทพเสวยสวัสดิ	บุตรท้าว
จักจากพิมานรัตน	รมเยศ
ไปอุบัติเกินก้าว	เกือบชั้นฉะกาม ฯ
๏ ตะถา สักกัสสะ เชฏฐปุตโต ตริความเสร็จเสด็จดล เทพดำกลโพธิสัตว์ มีเทวะจรัสบัณฑูร อ้าดูรพ่อผู้นฤทุกข์ ขุกคาบนี้เจ้าจักนาด ขออาราธนิมนต์ ไปปฏิสนธิในครรภ์ วิมะลาสรรค์เอกองค์ อาทิตยวงศ์สุรกษัตริย์ ปิ่นบุรัตมิถิลลา เป็นมหาศุภมงคล บำเบ็ญผลบารมี เทพอัญชลีกรภิวาท รับอาราธนอำมเรศ จุติเพศหายองค์ ลงปะฏิสนธิครรภา พระวิมะลาราชเจ้า สมัยยามรุ่งเร้า เรื่อฟ้าวันดี ฯ
๏ สา คัพภะปะติฏฐิตะภาวัง ญัตวา พระเทวีแจ้งถนัด ว่าเทวะอุบัติในครรภ์ นางกระสันแสนสวาท ทูลบรมราชสามี ท้าวธก็ปรีดาโมทย์ ออกพระโอษฐสำรวล สั่งสงวนคัพโภทร ให้เครื่องบวรประดับองค์ นางลาลงปราสาทรัตน์ ตั้งปฏิบัติถนอมครรภ์ ครบกำหนดวันทศมาส สมภพราชกุมาร วรลักษณปานเทเวศ องค์พระบิตุเรศมาดา ประยูรวงศาพิศวาส จัดนางนาฏพระนม รูปอุดมสำอาง หกสิบสี่นางตระกูล โหราทูลถวายฤกษ์ เบิกมงคลสมโภช อุโฆษด้วยดนตรี ปัญจะดุรีย์นี่นัน เถลิงพระขวัญกุมารา หมู่ทวิชาอวยชัย ทั่วกรุงไกรเกริกหล้า ฝูงประชาชนทั่วหน้า แซ่ซ้องถวายชัย ฯ
๏ ขจรไปทุกด้าว	ว่าอาทิตยวงศ์ท้าว
ท่านได้บุตรา ฯ
๏ แต่งบรรณามาให้	ของขวัญพระลูกไท้
ธิราชเจ้ามิถิลา ฯ
๏ ตัง ปะนะ นิมิตตัง อุปาทายะ สีวิชะโย ติสสะ นามัง กะริงสุ พระชนกามาตุราช ประยูรญาติขัตติยา ยลกระษัตราสามนต์ ทั่วมงคลทวีป ร้อนรีบบรรณาการ แจ้งว่ากุมารมีเดช เหตุเมืองศรีวิราชนคร ให้เครื่องบวรเฉลิมมา จึ่งสฤษดิสมญาศรีวิชัย ครั้นเจริญวัยวัฒนา โสฬสวสาสมบูรณ์ หน่อพุทธางกูรทรงเรียน ไตรเพทเพียรเจนจบ ศิลปศาสตร์ครบชำนาญ ยิ่งกุมารทั้งผอง บริวารนองเนืองนันต์ อะเถกะทิวะสัง มะหาสัตโต จินเตสิ อยู่กาลวันหนึ่งพระบาท ศรีวิชัยราชกุมาร ตริกลการปรีชา ว่าท้าวพระยาทศทิศ เห็นจะทำมิตรไมตรี แต่เป็นโลกียจิต ย่อมวิปริตเจตนา เป็นลหุตาปริวัต จะคงธรรมสัจบได้ แม้อาตมจะใช้ชนสนิท ไปสดับกิจคดี ทุกธานีบถนัด แม้ว่าใช้สัตวบินโบย โดยอัมพรประเทศ ไปสังเกตสัตตา จะได้กิจจาง่ายงาม จินฺเตตฺวา ดำริความแล้วสั่ง อำมาตย์ยังสุวโปฎก นำลูกนกมาถวาย พระแย้มพรายเปรมปรีดิ์ ให้วัฒกีทำกรงทอง สนองใส่โปฏกา สมญาเจ้าสุรเสน ฝึกสอนเจนวาจัง ใช้ไปฟังกลกิจ ทั่งทุกทิศใดได้ สำฤทธิปรารถนาไท้ ธิเบศเจ้ากุมาร ฯ
๏ ภูบาลบิตุราชท้าว	มารดา
ยลพระโอรสา	ใหญ่แล้ว
ควรเป็นพระอุปราช์	นัคเรศ
ตรัสเรียกพระลูกแก้ว	นั่งใกล้โอภา ฯ
๏ อ้าดูรสายสวาทล้ำ	หัททัย
ขวัญพ่อจำเริญวัย	แก่กล้า
จักจัดอนงค์ใน	อภิเษก
มอบสมบัติฝ่ายหน้า	กึ่งแคว้นแดนดิน ฯ
๏ ภูมินทรฟังพจน์ท้าว	สององค์
ทูลตอบพระบิตุรงค์	ผ่านหล้า
สตรีซึ่งมีวงศ์	จงจัด
เกลือกไป่สมจิตข้า	ขุ่นข้องภายหลัง ฯ
๏ หวังเบญจกัลเยศเนื้อ	นวลผจง
ในประยูรสุริยวงศ์	ทุกด้าว
แม้สมดั่งประสงค์	จงเจตน์
จักทูลบทเรศท้าว	ธิราชผู้ทรงคุณ ฯ
๏ พระนุกูลกิจให้	เอารส
ตามแต่พระเยาวยศ	ยอดแก้ว
แสวงดูทุกชนบท	เวียงราช
แม้สบหฤทัยแล้ว	พ่อไว้บิดา ฯ
๏ มะหาสัตโต อาปุจฉันโต คัจฉะติ ปาสาทัง พระอำลามาปราสาท สั่งอำมาตย์อันสนิท ไปพินิจบุตรี ตระกูลเศรษฐีพราหมณ์เพศ ทั่วแคว้นเขตมิถิลา หาเบญจกัลยาบพาน พระกุมารจินตนา ว่าในมฌิมาประเทศ เป็นฐานะวิเศษประเสริฐ ที่บังเกิดโพธิสัตว ได้ดำรัสบรมาภิเษก ทั้งพระปัตเยกพุทธัศ บรมจักรวัติวรวงศ ล้อมประยูรพงศไพบูลย์ บห่อนสูญเบญจกัลยางค์ อามันเตสิ สุระเสนะ สุวะโปฏะกัง ดำริพลางบัญชา สุวะโปฏะกาจงไคล ทุกเวียงชัยชมพู ดูนางแก้วอันวิเศษ แม้ได้เหตุจงกลับ สุระเสนรับแล้วลา บินถาบถาอัมพร เที่ยวทุกนครโสฬส บงปรากฏปรางค์ปราสาท ก็โผนผาดจับพุ่มไม้ อันมีใกล้ช่องแกล ทอดตาแลเหลือบหา ดูธิดาท้าวไท้ สักนางหนึ่งบได้ เพริศพร้อมลักษณา ฯ
ตะทา สิวิรัฏเฐ คราขัษนั้นยังมี ราชธานีกรุงกษัตริย์ ชื่อศรีวิรัฐนคร ภูธรเป็นเอกราช นามศรีวิราชราชี องค์มหิษีสุนทรา ชื่อพระอะโนชาโฉมเฉก เอกาธิตา รัญโญ ลักขะณา มีธิดาเอกเอี่ยมองค์ ทรงนามพระศรีไวยกา กอบลักษณวราเบญจางค์ ล้ำโฉมนางในหล้า ดุจชาวฟ้าลงดิน ข่าวระบิลระบือหมด ทุกชนบทประเทศ ทั่วนัคเรศนานา กรุงกษัตราพิศวาส แต่งเครื่องราชบรรณาการ มีคชสารเป็นอาทิ สุวรรณมาลาชรัชฎา กล่าวศรีไวยกายุพิน สมเด็จราชินทร์บิตุราช ไปประสาทแก่ใคร กริ่งกมลในนฤบาล ตริกลการช่างปราสาท แก้วแกมมาศเจ็ดชั้น เชิงบัดนั้นฐานเดียว เยียวบให้ใครกราย นำลูกสายสุดสวาท เนาปรางค์มาศเบื้องบน พี่เลี้ยงคนใจภักดิ์ อยู่บริรักษ์ธิดา ชื่อศะริมานาเรศ เหตุแต่นั้นใครบเห็น เป็นแต่ลือโฉมฉาว ทุกบ่าวสาวเพรียกพร้อง ยอรูปพระธิดาซ้อง แซ่ทั้งแดนดิน ฯ
๏ สุระเสโน สุรเสนบินเที่ยวผับ จับฟังข่าวขวัญเมือง ทุกบุรีเรืองบมี บินมาศรีวิรัฐราช ยลประสาทแสงพราย เจ็ดชั้นฉายชอบตา แบ่งลมราปีกร่อน อ่อนลงจับจอมไม้ ใกล้เฉนียนคงคา เห็นชนมาแน่นนันต์ พร้องวาจรรสรรเสริญ พระธิดาเจริญรุ่นโฉม ควรประโลมกาเมศ ทรงลักษณวเรศเบญจา ร้อยพันพระยามาวอน ราชบิดรบให้ แม้กุศลใครได้ ดังได้นางแมน ฯ
๏ สุรเสนแสนฉลาดล้ำ	สกุณี
สดับศัพทวาที	ถ่องถ้อย
สมษาภิรมย์ปรีดิ์	ปราโมทย์
บินบนคัคนานต์คล้อย	มุ่งไม้มาเมือง ฯ
๏ พอสุริยเรืองเรื่อฟ้า	เย็นรอน
ล่วงลุพระนคร	เขตท้าว
ร่อนลงสู่บัญชร	จรจับ
ปีกประนมลูกจ้าว	พลอดแจ้งกิจจา ฯ
๏ ข้าลาเลียบสิ้นทุก	บุรี
บสบปัญจกัลยาณี	เลิศแล้ว
จรไคลสู่กรุงศรี-	วิรัฐ โพ้นพ่อ
จึ่งประสบนางแก้ว	กอบด้วยลักษณา ฯ
๏ ฦๅชาโฉมแม่แม้น	แมนสวรรค์
วรลักษณวิไลวรรณ	แน่งน้อย
โฉมสมรสักหมื่นพัน	มาเปรียบ
ยังบปูนกึ่งก้อย	แม่นั้นสมบูรณ์ ฯ
๏ พิศไอศูรเยศหยิ้ง	สวรรยา
พิศซึ่งวงศวรา	เลิศแล้ว
เสมอเหมือนมิถิลลา	นัคเรศ
ดุจสุพรรณแกมแก้ว	ก่อเกื้อกันมา ฯ
๏ ราชาธิราชร้อย	พันเมือง
มากล่าวโฉมบุญเรือง	ลูกไท้
บรรณาการแน่นนองเนือง	นับโกฏิ
ท้าวบอวยเออให้	สบสิ้นสามนต์ ฯ
๏ มะหาสัตโต รูปะสัมปะทัง สุตวา พระฟังกลนกกล่าว ฤๅทัยผ่าวพิศวาส ด้วยบุพนิวาสหนหลัง แสนเสน่หังหวงหรรษ์ โสมนัสสันต์ทรับทราบ อาบกรัชกายิน แล้วภูมินทร์ดำริ ด้วยทิฐิขัตติยราช แม้ว่าอาตมจะส่งสาร เครื่องบรรณาการไปวอน เกลือกพระบิดรบให้ ไว้อัประยศชั่ววาย จำเลียบชายเชิงสาร หวานคำวอนศุภสวัสดิ โส ราชะมาเนนะ ถัททัตตา ตริแล้วจัดทูตา ถือสารารีบจร ดลนครศรีวิราช เสวะกามาตยนำเฝ้า เจ้าพิภพปราศัย เสนางค์ในอ่านสาร ว่าพระกุมารศรีวิชัย หน่อภูวไนยอาทิตยวงศ์ ดำรงกรุงมิถิลา ขยมกฤษดาชวเลศ ยังพระปิตุเรศเกศกษัตริย์ ปิ่นศรีวิรัฐพระนคร ฦๅขจรเจริญยศ เกียรติปรากฏกรุงราช ดุจเมรุมาศไศลหลวง สรรพปักปวงพำนัก ข้าไร้อัครวธูสวาท จะขอพระราชธิดา ศรีไวยกาแก่นกษัตริย์ ไปเป็นศรีสวัสดิมิถิลา เย็นประชานรชน ทั่วสกลเสมาอณาเขต เพราะพระเดชท่านไท้ จงอวยอานุญาตให้ ดุจน้ำจิตหวัง ฯ
๏ ฟังศุภสาเรศสิ้น	สายสาร
จอมภพภุดาธาร	หม่นไหม้
ฉะชายอหังการ	กลกล่าว
บส่งบรรณาไหว้	แต่ไหว้คำแคลน ฯ
๏ แสนมหาอิศเรศร้อย	นคร ก็ดี
นำสิ่งสุวรรณบวร	เลิศแล้ว
จำทูลกล่าวสายสมร	เสมอชีพ กูนา
ยังบได้ลูกแก้ว	พ่อนี้จากเมือง ฯ
๏ ราชา ตํ สุตวา โกธาภิภูโต ท้าวธเคืองขุ่นหมอง ฤๅทัยตรองตริตรัส จรัสราชบัณฑูร เฮยฮาดูรทูตา ผู้พาลาองอาจ จงคืนราชวรนิเวศน์ แจ้งพฤติเหตุศรีวิชัย แม้จงใจประดิพัทธ กษัตริยราชธิดา ศรีไวยกาโกมล เดินภูวดลบให้ ผิวเดินได้อากาศ จะประสาทสมหมาย ทูตถวายอัญชุลี นฤบดีด่วนเดิน โดยพนมเนินมรรคา ลุมิถิลานัคเรศ โอนศิโรเพทชูลิต ทูลกลกิจแจ้งจ้าว ดั่งกรุงศรีวิราชท้าว สั่งสิ้นทุกประการ ฯ
๏ พระกุมารสดับถ้อย	มีฤทัยทุกข์ร้อย
ส่วนแท้อาลัย
๏ มานุษยฤๅเหาะได้	ในโลกเว้นไว้
แต่ไท้เทวา
๏ หากราชบิดาน้อง	มีกมลขัดข้อง
สั่งแสร้งคำรอน ฯ
๏ โอสายสมรมิ่งแก้ว	โกมล พี่เอย
เรียมเลียบจบมงคล	ทวีปแล้ว
ไป่สบพระโฉมฉงน	งามลักษณ ดุจแม่
โฉมแม่กลนางแก้ว	คู่ด้วยจักรพรรดิ์ ฯ
๏ โอ้ศรีสวัสดิสว่างร้อน	เรียมศัลย
ควรฤบิตุรงค์กัน	เกียจไว้
รอยเวรุมาทัน	ทำโทษ พี่นา
โอ้ไฉนจักได้	นุชน้องสมศรี ฯ
๏ มะหาสัตโต จินเตสิ สิเวยยะกาเทวี พระภูมีครวญคร่ำ ร่ำถึงศรีไวยกา มีนานุประการอเนก วิเวกหวั่นพระองค์ เอนพระกายลงยังเขนย กรก่ายเกยวิลาศ ถอนฤทัยหวาดถวิลหา อัญญัตระ มิตตะสันถะวัง กัตวา พระก็จินตนานึกได้ ว่าเทพไท้สุรารักษ์ เป็นจรรโลงหลักมิถิลา สมญาจิตเสละราช สิงพิมานมาศพระไทร ไกลพระนครคาวุต เรืองฤทธรุตม์วราเดช ชาวนัคเรศชนบท กำหนดสรวงเทพทุกปี ประชาชีเกษมสุข ปราศจากทุกข์ไภยันต์ โรคันตรธาน พระกุมารแจ้งถนัด ใสโสมนัสปราโมทย์ จำสมโภชสุราฤทธิ ให้มีจิตการุญภาพ จึงจะลุลาภสำเร็จ ดำริเสร็จสั่งซ้อม อะมัจจา วันทิตวา โพธิสัตตัง อำมาตย์น้อมนบบาท พาพลลาศลีลา สู่มหานิโครธาง ชำระถากถางแผ้ว ไต่รุกข์แล้วแลสะอาด วาลุกัง การาเปตวา ทรายขาวดาษแดนสถาน ตั้งปราการกอบก่อ เม็ดมุมย่อเฉิดฉาย ฉัตรจรงรายรอบทิศ ธุชชวลิตวิไล โคมเวียนไวยวิโรจน์ ตั้งบัลลังก์โชติวิรัตน์ เครื่องจบหัตถ์วิไล บายศรีประไพวิเลศ สรรพวิเศษสักการ รายโรงงานมหรรสพ จัดแจงจบลีลาศ ทูลนรนาถลูกไท้ แต่สรวงเทวะราชได้ เสร็จสิ้นทุกประการ แลนา ฯ
๏ ราชกุมารสดับทูล พูนกมลช่วงโชติ สะยัง อะลังกะริตะวา อาภะระณัง พระเสด็จโสรจสรงสถาน เสาวคนธารกำจร ทรงราชาภรณ์พิพัฒน์ สำหรับกษัตริย์รพิพงศ์ งามสง่าองค์อำมเรศ เสด็จพระเวศวิไชยรถ งามศรียศบริวาร คมะนาการคระไล ดลพระไทรเทวะสถาน พอสุริยฉานลีลาศ ลับเมรุมาศคิรินทร รัชนิกรแจ่มพโยม พระก็โสมนัสภิวันท์ ด้วยปัญจางค์อะคร้าว องค์จิตรเสลเทพท้าว ธิราชเจ้าเป็นเฉลิม ฯ
๏ เจิมจุดประทีปแก้ว	เทียนทอง
มาลาชพนมกรอง	ดอกไม้
บายศรีสุกรสอง	สรวงเทพ
เชิญสุรารักษ์ได้	รับข้าพลีกรรม์ ฯ
๏ สิ่งสรรมหรรสพซ้อง	สมโภช พระนา
เชิญพ่อเงี่ยทิพย์โสต	สดับพร้อง
ดุริยางค์อึงอุโฆษ	ฉาบฉิ่ง
แตรสังข์ฆ้องกลองก้อง	กึกก้องกาหล ฯ
๏ จิตระเสละ เทวะปุตโต ตัง สุตวา บัดดลเทพสดับ สุรเสียงสรรพสมโภช ไพเราะโสตฉ่ำเฉื่อย ระรี่เรื่อยขับครวญ โอดพันหวนบรรเลง ดุจเพลงไกรลาศ ประหลาดหลากอัศจรรย์ เทวัญแหวกบัญชร พิศภูธรงามถงาด เหนือรถราชเรียบพล ดูดำกลแก่เนตร เหตุใดหนอมาสรวง สรรพปักปวงสมโภช เสียงคฤโฆษเนียรนาท ฤๅจอมไกรลาศอิศโร ไยบมีโคระวินทรง มหาภุชงค์สังวาลเวศ ฤๅว่าท้าวกัมเลศครรไล ไยบมีราชวิหคหงศ์ ฤๅพระหริวงศ์วรสังข์ บมีบัลลังก์ภุชเคนท์ ฤๅจอมสุเรนทรอำมเรศ ไยมิประเวศไอยรา เทพตรึกตราเฉาฉงน จินเตสิ สีวิเชยยะ ราชะปุตโต บัดดลแจ้งพระทัย ว่าพระศรีวิชัยเอารส เจ้าชนบทมิถิลา ไยหนอมาเอองค์ เหนือรถทรงสังเวย ตริแล้วเผยพระทวาร ทิพยพิมานแสดงกาย แสงพะพรายเครื่องทรง เห็นวรองค์ประจักษ์ จึ่งสุรารักษ์บรรหาร ราชะปุตตะ อ้าดูรากุมารมีเดช เหตุใดพ่อมาสรวง สรรพทั้งปวงพลีกรรม์ เป็นมหันตโอฬะ จะปรารถนากลใด มะหาสัตโต ตัง กะเถสิ พระศรีวิชัยก็สนอง อันความปองข้าบาท องค์เทวราชช่วยได้ นอกกว่าไซร้เห็นสุด เทพบุตรปุจฉา ซึ่งปรารถนาอย่าอำ เราจะทำสนองคุณ โดยการุญควรชอบ ราชบุตรตอบตามสัจ ข้าตระกัสยินดี ในพระศรีไวยกา องค์ธิดาศรีวิราช วิลาศฦๅโฉมฉาว ดุจอัปสรสาวโสภิต ปลิดปลิวฟ้าลงดิน เทพยอมยินยิ้มรับ กลับกลายองค์ตรธาน เข้าพิมานเสวยสวัสดิ ฝ่ายโพธิสัตว์ก็สมโภช เสียงอุโฆษเครงครื้น เสนาะสนั่นลั่นเหล่าพื้น เขตแคว้นมณฑล ฯ
๏ เทพสดับดนตรีสิ้น	ตรียาม
ชนสงัดเสียงไอจาม	ร่ำร้อง
เวลามฌันติกะทราม	หลับสนิท
ตริเสร็จเสด็จจากห้อง	เยี่ยมเยื้องครรไล ฯ
๏ ลงในราชรถแก้ว	เชาวลิต
ยลพระศรีวิชัยนิทร	แนบหน้า
อนิจจาพ่อหลับสนิท	นอนเทวษ
พลางตระกองกรคว้า	โอบอุ้มภูธร ฯ
๏ เหาะเขจรอากาศ งามวิลาศแลโฉม ดุจพโยมแย้มปอง ชมโฉมสองลอยเลื่อน งามเงื่อนองค์เมขลา อุ้มพระมหาชนกจร จากสาครวังวน หนึ่งงามกลเทพบุตร อุ้มอนิรุทเห็จหรร สมอุสาสวรรค์ศรีสวัสดิ เทพพาตระบัดบนาน ดลสถานศรีวิราช ลงปราสาทศรีไวยกา เทวาดาลด้วยฤทธิ์ บัญชรปิดเปิดเอง เทพบเกรงกริ่งภัย พาเข้าในปรางค์มาศ แท่นไสยาสน์เทพี วางพระศรีวิชัยลง ข้างวรองค์ยุพาล อารักษ์ลาญพิศวาส ชมสองราชลืมพรับ เวียนกลอกกลับเกลือกเนตร พิศภูวเรศลืมนาง พิศอนงค์พลางลืมท้าว เทพหน่วงน้าวหฤทัย มัทยัสถ์ในสุจริต ปลุกบพิตรขึ้นสอน อัปปะมัตโต อ้าภูธรอย่าประมาท เทวะราชสั่งแล้วเสร็จ เหาะระเห็จยิ่งหงส์ บัดดลลงนิโครธ ตัสมิง ขะเณ ขัษนั้นโสดพระไทร ลืมไคลเทวะสมาคม เสียอารมณ์โศกเศร้า ละพระศรีวิชัยเจ้า บได้นำพา ฯ
๏ ราชาธิกะราชแจ้ง	ประจักษ์ ใจนา
รอยพระไทรบริรักษ์	ร่วมร้อน
เหลือบลงพระองค์อัคร-	เยาวเรศ
โฉมแม่หลับยังอ้อน	อ่อนเนื้อนวลผจง ฯ
๏ พิศองค์ทรงสมรสิ้น	สรรพางค์
พร้อมลักษณเบญจางค์	เลิศหล้า
ฤๅอัปสรวรางค์	อำมเรศ
หลีกตระหลบฝ่าฟ้า	ฝึกให้เรียมสงวน ฯ
๏ ควรร้อยบุเรศไหว้	วอนขอ แม่นา
บิตุราชควรไป่ยอ	ยกให้
หากเชิญเทพชะลอ	พาพี่ มาแม่
สองกุศลเราได้	ซ่างแล้วสองสม ฯ
๏ ปุพเพ อะชานิคัตตา พระชมชื่นฤๅทัย ขุกคิดไวโดยปราชญ์ แม้ว่าอาตมจะปลุกน้อง ขึ้นพร่ำพร้องสนทนา เกลือกพะงาเฉาฉงน บรู้กลว่าเรียม สุริยวงศ์เทียมทัดกัน จักสำคัญวิปลาศ ร้องหวีดหวาดวุ่นวาย ทำลายรสสามัคคี ด่วนไม่ดีอย่าช้า พระนึกหน้าหน่วงหลัง ทอดทัศนังซ้ายขวา ยลสริยามาวสวัสดิ นิทรห้องถัดแท่นทอง พระปองพี่เลี้ยงถนัด ตระบัดเสด็จมาปลุก สา ปะพุชฌิตวา พี่เลี้ยงลุกลืมเนตร เห็นนฤเบศบดินทร์ หวาดถวิลวอนถาม เทวะ ท่านมีนามกลใด เป็นเทพไทยคนธรรพ์ นาคสุบรรณทานพ ฤๅเจ้าพิภพดาวดิงส์ มะหาสัตโต พระก็แจ้งจริงโดยสัจ เล่ารหัสหนหลัง ให้นางฟังฝากรัก พี่เลี้ยงภักดิภูบาล ก้มกฤษดาญชุลี ปลุกเทพีพลันตื่น ทำหน้าชื่นชอบทูล ว่าบดิสูรย์ศรีวิชัย ผ่านกรุงไกรมิถิลา แสนสิเนหาพระน้อง เสด็จโดยห้องเวหาศ หวังสวาทสวัสดี จวบชีวีวายม้วย จะสู้สนทนาด้วย แม่ได้ปรานี ฯ
๏ โฉมวัยเกษแก้ว	อำไพ
ฟังพี่เลี้ยงกล่าวใน	ถ่องถ้อย
ออกนามพระศรีวิชัย	โฉมชื่น
ความเสน่ห์นั้นร้อย	ส่วนแท้ยินดี ฯ
๏ ปรีดาโมทยเพี้ยง	โกมล
ลอยอยู่เหนือหลังชล	กระเผื้อม
ครั้นวายุพานดล	แดนระลอก
บัวก็ไหวใจเงื้อม	สู่สร้อยสโมสร ฯ
๏ บังอรสั่งพี่เลี้ยง	วานไป
เชิญเสด็จพระมาใน	แท่นน้อง
คิดหวังจักปราศรัย	สุภาษิต ดูนา
พระจะเป็นปราชญ์พ้อง	ถี่ถ้อยกลใด ฯ
๏ พี่เลี้ยงไปบช้า	ทูลเสด็จเจ้าหล้า
พระน้องเชิญไคล
๏ ภูวไนยฟังพี่เลี้ยง	มีฤๅทัยนั้นเพี้ยง
ดั่งได้เสวยสวรรค์
๏ ทรงธรรม์ยุรยาตรเต้า	ยังพระแท่นน้องเหน้า
นั่งเคี้ยเคียงองค์ ฯ
๏ ฝ่ายอนงค์นาเรศ ชายเนตรดูภูธร ยอกระพุ่มกรชวลิต พิศบพิตรพิศวง ทรงยิ่งทรงเทเวศ เนตรยิ่งเนตรลูกทราย ชายนี้ชายชาญปราชญ์ ชาติใช่ชาติแพศยพราหมณ์ จักกล่าวถามปัญหา ดูปัญญาจงถนัด เอตะทะโวจะ ตริแล้วตรัสคำวอน อ้าภูธรเสด็จมา แต่ถานาที่ใด นะชานามิ พระศรีวิชัยก็สนอง พี่บปองเห็นเหตุ ว่ามาประเทศใดเลย นุชเฉลยถามเล่า พระเจ้าเสด็จมาพี่ จะกลับลี้แดนใด พระกล่าวไขไป่แจ้ง นางแสร้งซักเป็นกล ภูวดลบรู้ฤๅ ชานามิ พระว่าอืออ่อทราบ นางกราบทูลว่าแจ้งฤๅ นะชานามิ พระบอกปือปัฏิเสธ เหตุนี้พี่บรู้ สาปิ เอวัง มะหาสัตตัง พระนุชผู้ปรีชา ถามปัญหาสี่ข้อ ย่นย่อบพิสดาร นฤบาลก็วิสัชนา ซึ่งปริศนาเทวี ว่าจรลีมาแต่ใด จะกลับไปดั่งฤๅ ข้อนี้คือพี่บังเกิด บรู้กำเนิดแต่ใด จักอุบัติไปบรู้ภพ หนึ่งทั่วจบสบสัตว์ ย่อมวิบัติบรรลัย ห่อนพ้นภัยมัจจุราช์ หนึ่งบรู้ว่าระวันวาย ว่าเช้าสายภายค่ำ ประถมย่ำจวบรุ่ง มุ่งประมาณมิแท้ เพราะเหตุฉะนี้แล้ จึ่งแจ้งสัตยา ฯ
๏ ราชธิดาได้ฟัง แก้ปัญหังอรรถรส ทั้งสี่บทพิสดาร แจ้งว่าชาญชายปราชญ์ นางประสาทโสมนัส กระพุ่มหัตถ์สาธุการ ชักนิทานเทียบถาม ปุพเพกาเล ยังมีคามชนบท นามปรากฏบาลี มีเศรษฐีสองสหาย รักร่วมกายชีวัน ปฏิญาณกันสิ้นสุด แม้มีบุตรบุตรี จะเษกศรีวิวาห์ อยู่สมัคคาสังวาส เป็นคำขาดสัจจา สองภรรยาเศรษฐี นานมาปีมีครรภ์ สหายหนึ่งผันผลกิจ กังวลติดตัวมาก ยกไปจากคฤหา พาภรรยาทวยทาส สัญจรลาศไพรพนม สู่นิคมคามเขต เนาประเทศที่ไกล มรรคาไลยสามสิบโยชน์ ตัสสะ ปุตโต อุทะปาทิ เศรษฐีนั้นโสดสุขา นางภรรยาคลอดบุตร เป็นชายสุดเสน่ห์นัก จำเนียรสักกึ่งปี ฝ่ายเศรษฐีอันสถิต บ้านเดิมนิตยคลอดบุตร เป็นหญิงสุดโสภาคย์ ไวยวรวาคยจำเริญ พันเอิญชายหนึ่งกล่าว เศรษฐีผ่าวใจผาย คิดถึงสหายเห็นสุด ก็ยกบุตรธิดา ทำวิวาห์เวนให้ ชายนั้นไซร้พิศวาส จักสังวาสสามัคคี จึ่งนารีวัจนา บิดาข้ามีสหาย นางบรรยายปฏิญาณ โดยอาการทั้งมูล จงนุกูลแก่ข้า ลาท่านไปแก้หน้า ปลดเปลื้องปัฏิญาณ ฯ
๏ ชายชาญสัปรุษแท้		ตอบว่าไปเถิดแม้
เสร็จแล้วจรมา ฯ
๏ เศรษฐีธิดาลาแล้ว	จัดทรัพย์เงินทองแก้ว
ใส่เช้าครรไล ฯ
๏ จรไปจากคฤหา โดยมรรคาเดินเดียว เข้าไพรเขียวชื้อชัฏ ด้วยสามรรถสัจจา หลายทิวาราตรี ล่วงวิถีสิบโยชน์ อะเถโก ยักโข ขัษนั้นโสดมียักษ์ เรืองสิทธิศักดิสำหาว สูงเพียงพร้าวพีดำ กายกำยำแยกเขี้ยว วิ่งแล่นเลี้ยวทะลวงมา ยลธิดาเศรษฐี ยักษีเข้าโจมจับ ร้องสำทับกึกก้อง กูอดท้องเจ็ดวัน ทีนี้ครันพออยาก นางประดากตกใจ กล่าวด้วยไวปัญญา ข้าแต่ยักษาสุรศักดิ์ ควรเป็นภักษชอบกาล แต่ปัฏิญาณตูมี ลายักษีเมือก่อน เสร็จแล้วผ่อนเป็นภักษ์ ยักษ์สดับเห็นผล อดโอษฐ์ตนปล่อยนาง จรจรัลทางรีบมา จวบโจราห้าร้อย ทฤษฎีสาวน้อยเดินเดียว โจรไล่เกรียวกรูจับ หวังชิงทรัพย์แบ่งปัน สา เต ทิสวา ตะเถวะ สัพพัง นางรำพันพฤติเหตุ แก่โจเรศทั้งหลาย ดุจบรรยาอสูร พาลแจ้งมูลสัตยา ปล่อยธิดาโดยดี นางจรลีล่วงทุเรศ ลุคามเขตเศรษฐีบุตร จึ่งเข้าหยุดสำนัก เขาก็ทักไต่ถาม แจ้งกลความเสร็จสุด เศรษฐีบุตรอนุญาต นางลาลาศคืนหลัง พบบุรุษลังสวนทาง ชายบงนางโสภิต เดินเข้าชิดทางชม กล่าวคำคมเทียมหยอก นางเบือนบอกวาที สามีมีอย่าทำ ชายเกรงกรรมนรกานต์ ละนงพาลไปพ้น นางรีบสัญจรด้น ป่าไม้กลับมา ฯ
๏ นารีจักสิทธิได้	ชายใด
ชายซึ่งวิวาห์ใน	แรกหั้น
ยักษาและโจรไพร	ชายกล่าว ก็ดี
อีกบุรุษหลังนั้น	จักได้สิทธิใคร ฯ
๏ ภูวไนยอาจแจ้งบท	ปัญหา
สนองนุชโดยปรีชา	เชี่ยวแท้
สี่ชายแลยักษา	สุรราช
บยิ่งหย่อนกันแล้	กิจนั้นเสมอกัน ฯ
๏ โฉมสวรรค์เสาวภาคย์ได้	เสาวนา
พระกล่าวปัญจปัญหา	แจ่มแจ้ง
เสมอแสงพระสุริยา	สว่างโลก
รอยกุศลหากแสร้ง	สบท้าวปรีชา ฯ
ตัสสาปะนะอธิปาโย ในพระธิดาอธิบาย ใครว่าสิทธิชายแต่งการ ผู้นั้นภาลโลภราค มักมากดำฤษณา แม้ว่ายักษาเป็นสิทธิ ผู้นั้นจิตโลภาหาร แม้ว่าโจรพาลเป็นเจ้าของ จิตจักปองโลภทรัพย์ แม้นับว่าสิทธิเศรษฐีบุตร บุรุษนั้นโลภภรรยา แม้ว่าสิทธิชายมาภายหลัง จิตจักหวังฝ่ายชู้ ท้าวองค์นี้ยิ่งผู้ กล่าวแก้เลิศชาย ฯ
๏ นางถวายกรกชไหว้	บาทบงสุ์
ทูลว่าพระโฉมยง	อยู่เกล้า
หน่อนามสุริยวงศ์	นัคเรศ ใดพ่อ
มาเพื่อใดพระเจ้า	บอกแจ้งโดยจง ฯ
๏ เรียมวงศ์อาทิตย์ท้าว	เจษฎา
ผ่านภพมิถิลา	เลิศแล้ว
ศรีวิชัยสมญา	นามพี่
มาประสงค์ดวงแก้ว	กอบด้วยลักษณา ฯ
๏ เรียมไร้ชาเยศสร้อย	เษกศรี
ใช้สุวะโปฎกลี-	ลาศเต้า
แสวงหากัลยาณี	จบทวีป
กลับไปแจ้งโฉมเจ้า	พี่เพี้ยงเสวยสวรรค์ ฯ
๏ นอนวันฝันใฝ่ฟุ้ง	ขวัญเฟือน
หลับมะเมอตนเตือน	สวาทน้อง
ชุ่งชุ่งจะเหมือนเหมือน	โฉมแม่ ไปนา
แลบเห็นเรียมร้อง	เรียกแก้วกวักกร ฯ
๏ นอนถวิลเทวษไห้	โหยหน อรเอย
มีปีกจะบินบน	ฟากฟ้า
สมศรีสุดาจน	จวบชีพ เรียมนา
มาบได้แต่หน้า	คร่ำน้ำตาตรอม ฯ
๏ น้อมสารส่งทูตเต้า	ต่างตน พี่เอย
ขอพระแก้วโกมล	ดอกฟ้า
บิตุเรศเคียดคำรน	สารสั่ง
เดินดินบให้ถ้า	เหาะได้จงหวัง ฯ
๏ เรียมฟังดุจดั่งฟ้า	ฟาดสาย
นอนนิ่งเนตรแลพราย	พร่างพร้อย
รันทดระทวยกาย	อกหว่า
ชลเนตรไหลกลอ้อย	หีบน้ำไหลนอง ฯ
๏ ตรองทุกข์ทุกเช้าค่ำ	ยลเหตุ หนึ่งรา
เรียมจึ่งสรวงเทเวศ	อะคร้าว
สิ่งสรรพพรรณพิเศษ	สมโภช ท่านนา
อารักษพาลุด้าว	ปราสาทแก้วสมสมร ฯ
๏ อ้าอรวรนุชเนื้อ	นฤมล
เรียมใฝ่มาฝากชนม์	ชีพด้วย
ตราบสิ้นสุธาดล	อากาศ ก็ดี
สูญสมุทรสุเมรุม้วย	ไป่ม้วยเสน่ห์นาง ฯ
๏ ตรัสพลางชายเนตรต้อง	ตาสมร
เสียวกระสันเสมอศร	เสียบไส้
แดดิ้นดั่งไฟฟอน	รสราค
กรตระกองลูบไล้	แนบเนื้ออิงองค์ ฯ
๏ บุษบงส่งดอกพ้น	ชลธาร
พอแสงสุริยฉาน	จรัสต้อง
คลายคลี่ผกาบาน	แบะกลีบ
ภุมเรศรู้รสจ้อง	จรดเคล้าเสาวคนธ์ ฯ
๏ ฝนสวรรค์อั้นอดถ้า	ฤดูกาล
ครั้นวะลาหกทะยาน	ยั่วฟ้า
เมขลาล่อมณีกาล	อสุรโกรธ
ฝนก็ซกเซ็งส้า	ทั่วท้องธรณี ฯ
๏ คีรีหิมเวศห้วย	เหวธาร
สระหนองคลองละหาน	เปี่ยมน้ำ
พฤกษาชุ่มใบบาน	เบิกช่อ
จัตุบททวิบาทซ้ำ	ชื่นเต้นตามคะนอง ฯ
๏ สองสมบรมสุขล้ำ	เปรียบสอง
สองเกษมสมปอง	เกลือกเคล้า
สองกรสองตระกอง	องค์แอบ กันนา
สองฤๅหยุดยั่วเย้า	ยิ่งเย้ายวนสม ฯ
อิเหนาคำฉันท์
๑๑
๏ ปางนั้นบรมวง-	ศอสัญแดหวา
อุ้มองค์วนิดา	กรตระกองตระการชม
ชูชื่นภิรมย์เชย	ดุจเสวยสมบัติพรหม
สำผัสตระมลกรม	เสน่ห์น้อมฤดีมา
รีบรถทุรัศทาง	จรร่วมพนาทวา
จึ่งมีมธุรสา	พจนเพื่อแสดงองค์
อ้าแม่นิคือพี่	บมิควรจะโศกทรง
กรรแสงบใช่อง-	คระตูมาต้องตัว
พักตรผ่องจะนองชล	วิมลโฉมจะหม่นมัว
อ้าแม่อย่าแคลนกลัว	สละทุกข์ประเทืองเรียม
ปางนั้นสุดาสดับ	สุรศัพทยิ่งเกรียม
จิตแจ้งเชษฐาเทียม	จรกามาลอบปลอม
แสนโศกกระศัลยซ้ำ	ปะทะแค้นคะนึงตรอม
หยิกข่วนบได้ออม	กลจะทรุดลงจากเพลา
เชษฐาถนอมโอบ	อรองคยุพเยาว์
ยุพเรศธผลักเอา	นขหยิกบหย่อนกัน
ขษณนั้นจึ่งบาหยัน	กรณตชุลีคัล
สรวลพลางก็อำนัน	ดูรพ่อกระทำแปลง
ข้าหวังระตูลอบ	บมิแจ้งคดีแสดง
ใดพ่อมาปลอมแปลง	ประโลมลักฉะนี้ไย
อ้าดูรบาหยัน	ก็จะควรสงสัยไฉน
กิจนี้ก็โดยใน	มะดีหวีธปฏิญาณ
รับรักบสมรัก	สละพักตรประจวบกาล
แม้วการบคิดพาล	ก็จะม้วยไมตรีดาย
อ้าพ่อกระทำโดย	ชนนีธกล่าวกลาย
จะสมจะสู่สาย	สมรใดบตรงตรู
กลับศัพทกลับเพศ	กิจนี้บแจ้งตู
หวาดจิตสะดุ้งดู	ดุจชีพลายลาญ
อ้าอรบาหยัน	พจนพร้องเสนาะสาร
แม้วการจิรังกาล	แลฤๅเจ้าจะโดยเรา
ผิวปลอมที่ดอมรัก	สิบเริ่มสะดวกเดา
หากตกถึงกรเรา	แลจึ่งแสร้งประดิพา
อนึ่งสามก็ตั้งสัต	ยวิลิศมาหรา
เฉพาะพักตรพระปฏิมา	กรสัตย์ยังสมฤๅ
อ้าพ่อบควรขึ้ง	อุระข้าดั่งเพลิงฮือ
รักสัตย์ก็สุดมือ	ที่จะมอบเสน่ห์มา
ทูลเตือนมิเต็มถ้อย	มะดิหวีก็สุดอา-
รมณ์รักพนิดา	บมิหวังระตูครอง
สรวมชีพตั้งสัตย์	เดชะเทพสมพอง
ช่วยให้พระนุชสนอง	เสน่ห์พ่อพี่ยินดี
พระแย้มภิรมย์เยื้อน	พจนตอบนางสาวศรี
เพื่อพี่นิภักดี	ฤจึ่งเทวพาครอง
ดำรัสพลางก็เร่งรัน	อัศวราชรถทอง
แสงจันทรเรืองรอง	แอร่มพักตรยุพา
จุมพิตตระโบมโลม	วรราชกานดา
อ้าแม่อย่าโศกา	กรซับสุชลพลาง
สำเนียงสกุณร้อง	เสนาะก้องสนั่นกลาง
ดงจวนจะรุ่งราง	ก็ลุร่วมมรคา
หยุดรถกระซิบสั่ง	ระเด่นสังคมารตา
เจ้าพี่สถิตพลา	สุวรรณเถิดอย่าครรไล
ไตรตราตระเวนดู	ผลูมารคณกรุงไกร
แม้พระอรินทร์ภัย	ยุบลแจ้งแก่พี่ยา
สั่งเสร็จตระกององค์	วรนุชบุษบา
เถลิงหลังอาชาคลา	วนะเวศวเนจร
พอดลคูหามาศ	สุริยภาษยุคุนธร
พระก็อุ้มพธูสมร	จรดแท่นสุวรรณวาง ฯ
๑๔
๏ เสด็จแนบยุพาอรตระกอง	กรลูบพระปฤษฎางค์
แก้วพี่อย่าโศกเลยนะจงวาง	จิตไว้ ณ เรียมรา
ความพี่สวาทสมรเสมอ	วชิรเนตรชีวา
แม้เรียมบสมสุระสุดา	ก็จะทำแบหลาลาญ
ซึ่งพี่แลผิดบุรพโทษ	วรนุชนุญญาการ
รอยเวรุตามจรมาดาล	จิตโมหะลำเค็ญ
เรียมนี้บหวังสวาทอื่น	เลยนะแม่อย่าขุ่นเข็ญ
เรียมจะถนอมพระนุชเป็น	มกุฏเกล้ากระษัตรีย์
แท้สัตยากรเฉพาะ	สุรเทพคีรี
อ้าแม่อย่าขนางว่าพี่จะลี	นคเรศรหมันยา
อ้าแม่อย่าซบพักตรพิลาป	นัยนะอาบพุธารา
แสงจักษุปานนิลวัตถา	ก็จะหมองจะมัวมน
ดวงพักตรผ่องประดุจจัน-	ทรแจ่มโพยมบน
ควรฤๅจะเศร้าสิริดังกล	อสุรินทรุปคาห์
เงยพักตรขึ้นเถอะนะจะแจ้ง	กิตยโดยแต่สัตยา
เดิมองค์บรมชนกา	ดำรัสใช้ประชุมเพลิง
หมันหยานครบวรศพ	อยกีอันดำเกิง
เสร็จพี่จะลาจระบันเทิง	กมลท้าวทั้งสองปอง
สวาทพี่แลพี่ก็ประดิพัท-	ธกำหนัดเสน่ห์สนอง
รักร่วมธิดาจิตลำพอง	ขณะรุ่นภิรมย์นาง
ฝ่ายองค์พระบิตุรธิราช	พระชนนีพี่จึ่งขนาง
โทษพี่นิผิดสหัสปาง	นุชให้อภัยเรียม
แม้มิตรมิดลสักพัน	ก็จะถนอมบให้เทียม
สุริย์วงศ์อสัญธรรมเนียม	วรพจนสัจจัง
อ้าแม่อย่าโศกแลนะสะอื้น	อุระพี่นี้จะเพียงพัง
แหนงใดก็ทวนกิจประทัง	ทุกขให้บรรเทาความ
แม้เจ้าจะนิ่งนิวรณโศก	บมิพร้องคะดีงาม
เรียมฤๅจะพาอรนงราม	จรกรุงอย่าสงกา
ปางนั้นพระเยาวชาเยน-	ทรสดับพระเชษฐา
พลางฝ่ายสุชลปธารา	พิลาปเยื้องคะดีพลาง
โอ้โอ๋จะคงชีพิตรเนา	นิก็หนักภุดาปาง
เกิดกอบประยูรเทวขนาง	เสน่ห์ชอบชีวาวาย
โอ้โอ๋อุระอาตมจะม้วย	ชนมด้าว ณ ดงดาย
บิตุรราชมารดรจะหมาย	บยลลูกจะลาญแล
ท้าวพร่ำผดุงก็บได้แทน	วรคุณธกลับแปร
โทษให้พระองคทุกขแด	ดุจนี้ก็ไป่ควร
ร่ำพลางก็ทุ่มอุระสะอื้น	ปริเทวะกำสรวล
คุมเคียดพระภูธรก็ซวน	สยบมุขโศกี
อ้าอ่าพระดวงอรยิหวา	เนตรพี่ผู้ภักดี
เรียมฤๅจะซัดอรให้ชี-	พิตรนาศอย่าเจรจา
แสนสุดเสน่หนุชยิ่ง	ชนมชีพนัยนา
แม้นมาตรเมื้อมรณอา-	ยุสู้จะดอมวาย
อ่าอ้าพระสันพจนเอา	มธุรสเจือปลาย
ลิ้นล่อละเลิงกมลลาย	เสน่ห์แล้วจะลอยตรอม
แท้เที่ยงจะเป็นอนุสวาท	จินตะหราจะสรวลดอม
ว่าเผ่าอสัญก็มาปลอม	เสน่ห์ร่วมบรักวงศ์
กิตติศัพท์จะฦๅประเทศทั่ว	ทุระยศวราพงศ์
ใจชายบอายดำฤษณ์จง	เสน่ห์แสร้งชะอ้อนวอน
อ้าอรอนงคอย่าขนาง	จิตพี่จะร้างสมร
ซึ่งจินตะหราสวาทอร	นั้นก็ใช่จะจงกัน
หวังลอบประโลมเสน่หเล่น	บใช่คู่ตุนาหงัน
เออแม่นิเทพยรังสรร-	ค ก็สู่แต่เยาวมล
นอกนั้นบอาจจะคระหา	นุชแม่อย่าฉุกฉงน
ฟังพี่จงสร่างศัลยสุชล	นัยนะน้อมภิรมยา
อ้าน้องก็แจ้งกลตระหนัก	วรลักษณคือตรา
จักจงบจงจิตก็ปรา-	กฏแห่งหไทยางค์
กิจนี้ก็เลื่องดำเนียนน้อง	หินชาติชายหมาง
หากผลผดุงอดิตปาง	จระกาประกอบกัน
บิตุราชพระกล่าวพจนไว้	แม้วชายประดาษพันธุ์
สวาทสู่ก็จัดสฤษดีสัน	ยศไว้เฉลิมเมือง
สองท้าวก็ทนเทวษบวาย	ชลชุ่มนัยนาเนือง
ไพร่ฟ้าประชาชนก็เปลือง	สุขแสร้ทุกขาดูร
ดังนั้นแลยังจิตบสา	สุระราญวิวาห์สูญ
ฉกพานิรายศประยูร	อัประยศทั่วแดน
เออนี้แลฤๅเสน่หน้อง	ฤว่าแสร้งอิจฉาแทน
ร่ำพลางสยบศิรลงแสน	โศกพ่างจะเปลื้องปราณ
อ้าดูระสายสวาทพี่	ใช่ว่าพี่จะจัณฑาล
รอจิตก็จวบวิวาหการ	สมรพี่จะสุดสม
ฉกโฉมประโลมจิตบวาง	อรเยาวโยศดม
แม้แล่งอุรายลจะชม	มนะพี่ที่สัจจัง
ซึ่งโทษแต่ปางก่อนพี่ก็ขอ	นุชนาฏ ธ ไป่ฟัง
เดิมพี่ก็ทรงสัจประทัง	ชีวไว้จะสมสมร
ปางนี้ก็สุดกุศลล่วง	บุรพกรรมมาจำจร
เนาแท่นสุวรรณสถาวร	เถอะนะแม่อย่าโศกา
แม้จักนิวัตวรนิเวศน์	ทิศนี้ ณ รัฐยา
ตัวพี่ก็จักจรทุรา	อรัญเวศจวบวาย
อ้าแม่อย่าแหนงมนัสพี่	ว่าจะเมื้อหมันหยาหมาย
ใจเรียมบสูญสัจจมลาย	ชีวม้วยวนาดอน
ตรัสพลางก็แสร้งเสด็จจาก	วรอาสนสุนทร
เสสั่งพี่เลี้ยงยะรุเดะจร	ระดับพวงพลาพล
จักยกพเนจระพนัส	ในทุรัศอารญ
สั่งพลางก็ให้พักตรพิมล	กลรู้รหัสกัน
สั่งเสร็จก็แปรมุขมาสั่ง	ประเสหรันแลบาหยัน
ขอบสองพี่โดยจรจรัล	ดลด้าวพนาลี
บัดนี้พระนุชก็สลัด	วรวากยไมตรี
ตูลาพี่สองจรกว่าชี-	วิตวายวนาสณฑ์ ฯ
๑๖
๏ บัดนั้นสองนาฏนฤมล	ไป่แจ้งในกล
มะเมอประหม่าว้าใจ
สองโอนศิรคัลทูลไท	อ้าพ่อเป็นใด
มาด่วนพิโรธบำราศ
องค์กนิษฐ์ยังเยาวสวาท	ฤๅทัยเดียวกาจ
กำเลาะละเลิงจิตขนาง
จงพ่อโปรดข้าแต่ปาง	เดียวจักโลมนาง
แม้นุชแข็งขัดความ
โดยจิตพ่อเทอญบ่ปราม	สองลาสองตาม
กันสู่ยังห้องทองพราย
ปางนั้นนฤเบศรเสด็จผาย	โดยสองนางหมาย
วิสูตระแฝงฟังสาร
ขัษนั้นบาหยันเชิงชาญ	นั่งแนบนงพาล
ประพฤติพร้องรำพัน
อ้าแม่ใดแม่บฉันท์	เสน่ห์พี่ผู้พัน-
ธุวงศ์สุเรศรเทวา
ฤๅจงจระกาพงศ์กา	บอายนรา
นรินทรทั่วธาษตรี
ยศแม่ปิ่นขัตติยานี	ฤๅจักให้มี
บุรุษยต้องสองชาย
อ้าพี่สู้ม้วยกว่าอาย	บ่ให้ระตูกราย
สถนธจวบชีวา
น้องฟังพี่ฟังน้องรา	ท่านจักรมยา
เมื่อยามกรรหายเหิมปรีดี
มิตรท่านท่านรักร่วมชี-	พิตม้วยไมตรี
แลสองก็แจ้งอาจินต์
แต่องค์บิตุรราชินทร์	บเกรงธิบดินทร
แลโดยอิจฉาใจไคล
ปางนี้ฤๅมิขามใคร	เบื่อบากเบือนใจ
แลน้องจะตรอมแดลาญ
อัปยศยิ่งอดีตกาล	สองพี่เราวาน
ดำริคดีดับอาย
เป็นหญิงแม้มาตรไร้ชาย	ชอบเชิงมิตรหมาย
กมลมนัสอายออม
ขัษนั้นประเสหรันถนอม	วรวัจนาดอม
คะดีดังกล่าวเกลาควร
แต่พี่ยลกิจประมวล	อ้าแม่จำปรวน
ประนอมมนัสเชษฐา
เราพลัดประยูรศวรรยา	แม่บปฏิพา
ก็เห็นไป่พ้นภูมี
ผ่อนถนอมสุริยวงศ์ไว้ดี	แม่จักเป็นศรี
พิภพด้าวแดนดิน
ระตูฤคู่ยุพิน	ดุจอสุรินทร์
แลจู่มาจับจันทร
ยิ้มหยอกดุจปีศาจหลอน	รูปร้ายนิกร
จะเปรียบประยูรไกลกัน
ดุจหิ่งห้อยฤๅเทียมจันทร์	ตูข้าแต่ศัลย์
ทั้งสี่ฤๅสุขไป่มี
ซึ่งพ้นระตูตูปรี-	ดาดังสีขรี
อันทับอุระยกขยาย
อ้าแม่วรเชษฐสวาทสาย	สมรสุดเสมอกาย
แลสองพี่พิศใจจง
ปางนั้นยุพราชสุริยวงศ์	แฝงม่านเมียงองค์
สดับคดีความดี
เสด็จกลับสั่งพี่เลี้ยงปรี-	ชาเร่งเสนี
อันชาญชำนิใจจำ
สอดสู่ดาหาบุรำ	การซึ่งเราทำ
แลเขาประพฤติกลใด
ประสันตาตอบถ้อยทูลไท	การวุ่นเวียงชัย
นครจะดาษดาคน
เรารู้เกลือกรู้เกินกล	คนยลจักยล
ปลาดแสลงเงื่อนสาย
หนึ่งใดรอยริ้ววรกาย	ข้าฉุกใจฉงาย
แลดูดั่งนี้แหนงตา
ฤๅพาชีพาราชา	เลี้ยวลอดลดา
แลวัลย์กระหวัดเกี่ยวกร
ฤๅตกระหนามหนามรอญ	อ้าพระภูธร
บมิระวังกายี
หนามครานี้ร้ายราวี	ทูลพลางทำตี
อุระตะลึงลูบทรวง
พระฟังพจนต้องแดดวง	พริ้มพักตรระลวง
เอาเดนสลาซัดเอา
เออใช่การพี่ตัวเรา	ไยเจ็บใจเบา
มาบ่นมาบ้าบ่มตรม
อันดำเนินชัฏไพรพนม	ใครห่อนอุดม
ละดาแลหนามไป่ระคาย
ผิน้อยก็มากหนึ่งกาย	เราพี่ก็ชาย
อันเช่นฉะนี้จักมี
ตรัสพลางทางสู่เทพี	เลออาสนรูจี
แลสองพี่เลี้ยงลาอร
ปางนั้นบุษบาบวร	ยลสองนางจร
จะโดยพี่เลี้ยงลีลาศ
เชษฐากุมกรวรนาฏ	นงโพธพิลาศ
สลัดพระกรหยิกกร ฯ
๑๑
๏ อ้าแม่ผู้ร่วมวงศ์	สุริยราชอดิศร
ฝ่ายเรียมสวาทอร	เสมอชีพชนมา
ฝ่ายวรนุชก็ตัด	เสน่หพี่สหัสสา
จักขัดจะขืนอา-	รมณนุชก็สุดที
จงเนาวเจริญสุข	จะขอลาสุดาศรี
เชิญแม่ช่วยทูลบี-	ดรราชมาตุรงค์
ว่าพี่ขยมลา	บทท้าวทั้งสององค์
สู่สวรรคทิวง-	คตเมื้อพิมานอมร
ปางนั้นพระนุชสดับ	พจนารถสุนทร
สุรศัพทคลอนคลอน	กมลคิดคะนึงกาย
โอ้โอ๋แต่นี้แล	ชนมชีพจักมลาย
ใครเลยจะพาผาย	ดลกุรุงก็ไป่มี
ปางจรลาก็สนธเยศ	บสังเกต ณ วิถี
ฤๅเคยจรัลลี	จะหลงม้วยวนาสัณฑ์
จำผ่อนภักดีต่อ	วรเชษฐพาจรัล
ส่งถึงนครอัน	รมเยศไอศูรย์
ตริรักรื้อถ้อย	ทฤษฐิก็เป็นมูล
หากสวาทประยูร	อรจึ่งจำนรรจา
แม้พ่อเสน่ห์น้อง	สุจริตจงพา
คืนเข้านิวัตธา-	นีแท้จะสัจจัง
เพื่อคลายมนัสทู-	รยศยามเมื่อปางหลัง
อย่าพ่ออย่าด่วนหวัง	เสน่ห์ก่อนจะเสียการ
หนึ่งพระก็สัมผัส	รสรักก็เจือจาน
ใจใช่จะพ้นการ	ทุรพ่ออย่าสงกา
อ้าแม่ประดิษฐ์ถ้อย	มฤธูแก่พี่ยา
อันพี่จะพาพะงา	จรกรุงอย่ากริ่งใจ
เพื่อบิตุจฉาราช	จะวิโรธหฤทัย
ปางพี่จะประลัย	สิบยังนุกูลการย์
ปานนี้ถึงโทโทษ	ยลสุดกมลสมาน
มาตรได้ประโลมลาญ	แม้ว่าพรากก็จำไกล
ฤวะเจ้าจะฝ่าโชง-	การได้ประการใด
จงตั้งสัจจาไป	จะพาน้องยังธานี
อ้าพ่อจะให้สัจ	ดุจนี้ก็สุดที
เพราะท้าวทั้งสองมี	พระคุณล้ำศิโรดม
ยังไป่ระคายเคือง	ฤๅจะเคืองก็ไป่สม
น้องตริแต่โดยรมภ์	บุรพ์ภาคประเพณี
แม้ชายแลต้องกาย	สฤษดิแท้สวามี
โดยสัตยวาที	ดูรพ่ออย่าแหนงคำ
อ้าแม่ผู้สมพงศ	สุริยวงศวรำ
ปรีชาชะอ้อนทำ	สนิทเพียงจะพล่ำใจ
ตรัสพลางก็จุมพิต	มธุรสปรางใน
แก้วพี่จงฝ่าใจ	ภิรมย์รักเรียมรา
อ้ายลทุพลภาพ	นิราศราบบุรีมา
ช้ำจิตยังไป่สา	แก่ใจเจ็บบปรานี
ช้อยเนตรผลักพลาง	นขหยิกพระกรตี
รื้อคะนึงถึงธานี	อรจึงจำนรรจา
แม้พระสวาทจริง	ดำริการอาทิมา
ใครเลยจะยลอา-	รมณน้องก็ไป่มี
เหตุด้วยพระโฉมเฉลิม	ดิลกจิตนารี
จงตรึกคดีดี	ระงับถ้อยดำเนียรอาย
อ้าแม่อันคระหา	ก็พาเหียรโทษดาย
ดุจวายุทำลาย	ไศลฤๅจะดระธาน
เฉกฟองสกุณฟัด	คีรีหากจะฟองลาญ
เออแม่จะเกรงการ	ดำเนียรนั้นก็ใช่ที
ดำรัสพลางตระกององค์	วรราชกระษัตรีย์
จุมพิตฤๅดีปรีดิ์	ดุจสารอันโทรมมัน
รวบรัดอุราแนบ	ถวัดกรถนอมถัน
อย่าแม่อย่าหวั่นขวัญ	เนตรผ่อนภิรมย์เรียม
อ้าพ่อบการุญ	จิตน้องนี้ยังเตรียม
อย่าด่วนประโลมเลียม	เสน่ห์ก่อนระกำใจ
สิ่งใดก็ไป่ทราบ	กลเยาวหฤทัย
โปรดพ่อบังวายใน	มนัสแล้วจะโดยควร
อ้าแม่ผู้สายสุด	เสน่ห์พี่ภิรมย์ยวน
รักสัตยก็สุดสงวน	เสน่ห์ไว้จะวายแด
ฤๅทัยผะเดียงถนอม	ฤๅดีดอมอย่าด่วนแห
จักยลกระแสแท้	สุขในมโนรมย์
ตรัสพลางตระโบมโลม	วรราชดัดผธม
จุมพิตปรางชม	อุระแนบอุราอร
สองชงฆสอดชา-	ณุสองกรสอดกร
สองโอษฐเอมอร	ตฤบรสรสาสรรพ์
พร่างพักตรพรายเนตร	บ่ยลเดือนตระวันจันทร์
พยุหพโยมครร-	ชิตวิชุลดาพราย
พิรุณโรยก็โปรยต้อง	บุษปแย้มผะกาขยาย
เรณูรำเพยขจาย	ภมรเคล้าละอองอร
ซอกไซ้ผะกาตฤบ	รสคันธกำจร
สองสุขสโมสร	ภิรมย์เยาวชาเยนทร์
ถ้ำทองคะนองลั่น	สนั่นปั่นจะเอียงเอน
แท่นแก้ววราเชนทร์	กระฉ่อนช่วงมณีพราย
วุ้งเวิ้งคูหาสะเทือน	ศิขรเลื่อนศิลาขยาย
แวบวับวะวามฉาย	ชรอุ่มชรอำภางค์
ฮือฮือพยุพัด	พฤกษลัดผะโผงผาง
ล้มลู่ระเนนกลาง	ศิขเรศวนาดอน
กัลยางคโยนดวง	วชิรช่วงวรากร
อสูรรามโกรธร	กระทืบเท้าจะทำลาย
ลากโล่หะแล่นไล่	มแลบแลบมเลืองสาย
ตระบัดพรรษาปราย	ชะฉ่ำช่อสุมามาลย์
แมลงภู่ผจงจรด	คะลึงรสสุคนธาร
ซาบซึมรสาสาน	ติกระเษมสมพอง ฯ
๒๘
๏ สองสมสมพาส
สุดสุดสังวาส	จบบทบทละบอง
บังวายวายทุกข์	สุขไขไขคลอง
สวาทรุมรุมสอง	เปรมปรีดิ์ปรีดา
แช่มชื่นชื่นชีว์
รู้รสรสดี	เสน่ห์เสน่หา
ใหลหลงหลงกาม	กลหรรหรรษา
หัศลืมลืมธา-	นีราชราชฐาน
ลืมสมสมบัติ
ลืมสองสองกระษัตริย์	ลืมสุขสุขสานติ์
เริ่มแรกแรกรัก	ประจักษ์จักปาน
เสวยทิพพิมาน	รังสฤษดิรังษี ฯ
๑๖
๏ ปางนั้นหน่อภูธเรศตรี	เกษมสุขด้วยศรี
สุดาขนิษฐนงเยาว์
จึงมีมธุรสกล่อมเกลา	อ้าแม่มาเรา
จะจรสนานสรงชล
ในเชิงบรรพตอำพล	วารีวิมล
วิสุทธิใสเสมอกรอง
ตรัสพลางพระกรตระกอง	กรนุชลำยอง
แลยุรยาตรครรไล
จากบรรจฐรณ์รัตน์อำไพ	สองเสด็จดุจไกร-
สรราชผงาดจรัล
ขะษะนั้นประเสหรันแลบาหยัน	สองหมอบเมียงมัน
ประเมิลทั้งสองเสด็จมา
สองพิศสะกิดกันจรรจา	โฉมแม่เรามา
ปทะพระพี่โฉมตรู
โฉมราชสองสรรพะบู	พิศโฉมพระพธู
ก็ลืมแลโฉมเชษฐา
พิศโฉมวรเชษฐเลือนตา	ลืมแลพะนิดา
ดังนี้ก็สุดโฉมฉงน
ดุจเทพย์จากสวรรค์วิมล	แปรรูปดำกล
มาแกล้งเฉลิมนัยนา
ไยประสันตากระตาหลา	ไฉนหนอ บ มา
ช่วยพิศพระพักตร์สองโฉม
สองนายฟังสองนายโลม	ลาเพด้วยโสม
นะสะสู่สองนาง
พิศโฉมสองกระษัตรีย์แล้วพลาง	ลูบทรวงว่าปาง
นิรอยแลบุญตาตู
เริ่มเราว่าพระเราตู	ไป่มีพระพธู
ในหล้าฉลองกลกาม
พระเรายิ่งงามยังงาม	ทัดเทริดทรงทราม
เสน่ห์สนองกลกัน
พิศพี่ผ่องเพียงสุริฉัน	พิศน้องเพียงจัน
ทรส่องปะทะรัศมี
แม้ใครบ่ได้ทฤษดี	สองราชกระษัตรีย์
แลอย่าเพ่อวายวานชม
สองนายสองนางประนม	ประสันตาผู้คม
จึงแสร้งสำรวลกล่าวพลัน
หลากทิวานี้อัศจรรย์	แขเคียงระวิวัน
วิลาศลอยคัคณานต์
กะระตาหลาตอบปรีชาญ	ดังนี้อาการ
ว่าสรรพสุขราษฎร
พระสดับสองนายกล่าวกลอน	พริ้มพักตร์ภูธร
เอาเดนสลาซัดไป
เออเชิงเสียดสร้อยเจ็บใจ	อย่าเนาเลยใคร
ทั้งสี่สนานดอมเรา
สองนายกับสองนางเคา-	รพโดยเสด็จเทา
ก็ทันถึงธารเสาวคนธ ฯ
๑๑
๏ พระองค์ตระกององค์	นุชสรงกระแสชล
พี่เลี้ยงนฤมล	จระสู่ณสินธู
น้ำนั้นแลดั้นพุ	ชลุขึ้นบนสาณู
ฉาบฉาดเป็นฝอยฟู	ดุจสายพิรุณปราย
สร้านเซ็นกระเด็นต้อง	ละอองบุปผะกำจาย
สาโรชรำเพยผาย	รสฟุ้งชโลธาร์
ชลใสแลไหลเชี่ยว	ชำเราะเลี้ยวกระทั่งผา
โดดโดนกระโจนมา	กระทบทุ่มวิมลฟอง
ชมชลแลยลหมู่	มัศยาคณานอง
ว่ายแวบแฉลบปอง	ผลพฤกษะหลั่นลง
คล้ายคล้ายพะพรายเกล็ด	ระยับสีหิรัญยง
ทเหลืองเลื่อมสุวรรณผจง	รุจิเรขหลากหลาย
ชมพรรค์คณาวา	ลุกาเคลื่อนระยับพราย
เฉกสีมณีฉาย	กรชูพธูชม
หยอกหยิกซะซิกซี้	ระริกรี้สำราญรมย์
สองสวัสดิเชยชม	ชลธารเปรมปรา
ประสันตาแลบาหยัน	ประเสหรันกระตาหลา
สองนายแลสองนา-	รีเริงละเลิงชล
เด็ดดอกกุสุมซัด	กรปัดกรป้องตน
เล่นไล่ละเวงวน	มนทวัชกำหนัดเชิง
เตือนเต้นฤดีดล	กลราคะสำเริง
หวาดหวั่นจะบันเทิง	จิตนั้นที่มาดกัน
ครั้นเสร็จธโสรจสรง	อรองคลาวรรณ
สองเสด็จจรจรัล	แลพี่เลี้ยงก็ดอมเดิน
ระเด่นรมยชมถ้ำ	เสด็จนำอนงค์เมิล
โตรกไตรไศลเตริน	ละแวกวุ้งคุหาบรร-
พตพู่พิดานดา-	รดะย้อยระยับพรรค์
ซับซ้อนชะง่อนชะงัน	ก็ชะเงื้อมชงำกาย
บางปล่องเป็นช่องช่วง	จรัสดวงอุทัยฉาย
จรุญผาศิลาลาย	ละเลื่อมพร้อยพิมลตา
ลางนางระหว่างแวก	ชลแทรกซะซึมผา
ไหลหยัดอยู่อัตรา	ยะเยือกเย็นวิญญายวน
ลดเลี้ยวแลเที่ยวทาง	ทฤษดีฤดีหวน
กรรหายบวายครวญ	ดุระราครมยา ฯ
๑๖
๏ ปางนั้นกุเรปันดาหา	ล่าสำจระกา
แลราชร้อยเอ็ดเมือง
เสร็จดับอัคนีนองเนือง	เสร็จแล้วบันเทือง
ทุระลีลาศคืนสถาน
ขะษะนั้นสาวสนมบริพาร	ทูลแด่นฤบาล
ว่าองค์สมเด็จธิดา
ปางเพลิงพุ่งกรุงโกลา	คือองค์จรกา
เสด็จมารับนงพาล
ว่ามีสุรราโชงการ	ให้หาเยาวมาลย์
แลข้าจะโดยเสด็จนาง
ท้าวบให้จรจิตขนาง	ติดไปแต่นาง
พี่เลี้ยงทั้งสองดอมไคล
บัดนี้นางสถิตสถานใด	จักเชิญเสด็จไป
ปราสาทพิมานไพชยนต์
ปางนั้นปิ่นภูวมณฑล	ฟังกลแหนงกล
คดีก็ดาลอาดูร
ดุจล่มหล้าลับไอศูรย์	อัดอั้นอกปูน
ประลัยประหลาดหลากเป็น
จระกาด่วนดับเพลิงเข็ญ	ประปักษ์อื่นบ่เห็น
จะหาญมาปลอมแปลงตน
เกิดไฟเกิดภัยเดียวกล	กิจนี้กูยล
ชะรอยระเด่นมนตรี
โอ้ดับเพลิงนอกได้ดี	กุณฑ์ในบุรี
วิบัติบรู้รำงับ
เร่งเร็วเร่งหาจงสรรพ	ตรัสพลางทางหับ
บัญชรตระดกแดดาล
สาวสนมรับราโชยงการ	ค้นทุกพิมาน
ปราสาทบ่สบสุดา
ต่างคนต่างตีอุระสา-	หัสแสนโศกา
สกลกำสรดสิ้นเวียง
ต่างคิดสะกิดกันเผดียง	ชะรอยพระหลานเมียง
มาลอบมาลักนางไป
สนมน้อมทูลภูวนัตไตร	บพบนางใน
นิเวศน์จังหวัดวงวัง ฯ
๑๙
๏ เมื่อนั้นประไหมสุหรีชนนินทรฟัง
แสนทุกขแดดัง	พินาศ
โอ้โอ๋เวรอันใดแลโดยจรลุอาตม์
เสียทีประยุรชาติ	วรา
ทั่วทวยราษฎร์ท้าวแลมีบุตรธิดา
ย่อมสุขหรรษา	ภิรมย์
โอ้อกอาตมมีบุตรแต่จะได้ทุกขรทม
แดดาลอุระกรม	ประทุก
ปางเมื่อระเด่นมบิหวังก็ตั้งจะนฤสุข
ทนทุกขทุกทิวา	ฤวาย
ปางท้าวสฤษดิถ้อยประทานชนะทั้งหลาย
แม่ข้อนอุระตาย	ตะลึง
แม่พร่ำสรวงสุระเทพช่วยบุตรบหึง
พอสาสน์จระกาถึง	ประทัง
มินานสาสน์วิหยาสกำกรรมก็ประนัง
เพิ่มทุกขโกลัง	กุลี
ยกศึกสู่นคะรำกระลำพรบุรี
ปิ้มวงศ์สุริยศรี	ประทุษฐ์
หากได้องคนัดดาแลมารณะประยุท
จึงหมู่ริปูประทุษฐ์	ปรา
สุขเริ่มตั้งตยาคมจะสมอรวิวาห์
รมเยศดาหา	สำราญ
โอ้จวบกรรมพวกกะหมังกุหนิงจรมาผลาญ
จัณฑาลเผด็จการ	วิวาห์
ไฉนหนอหมู่ปรปักษ์ได้อาภรณมา
แปลงปลอมจรกาพา	คระไล
โอ้โอ๋เจ็บอุระช้ำแลช้ำจิตมไหย์
แม้นม้วยบอาลัย	ชีวาตม์
ทุ่มทรวงศัลยโศกระกำดุจวินาศ
เนตรนองสุชลพาศ	ปะธาร์ ฯ
๑๑
๏ ปางนั้นอิศวรราช	กุเรปันแลดาหา
หาสองระตูมา	ธก็แจ้งแต่จริงความ
ว่ามีอริราช	สุรอาจบ่เข็ดขาม
ลอบลักธิดาทราม	เสน่ห์จวบเมื่อเกิดกูณฑ์
ปางนั้นระตูสดับ	กิจแค้นคือไฟฟูน
อัดอั้นอุราปูน	ประหนึ่งสุดอัสสาสัลย์
นยะเนตรคลอคลอ	ชลพาษปธารัน
จิตพลุ่งดังเพลิงกัลป์	ลลามไหม้ภุดาธาร
ใครชายบเกรงชาย	จิตเอื้อมอหังการ
เด็ดดวงสุมามาลย์	ผู้เพิ่มพักตรกูไคล
เหม่มันบเกรงกู	ยลกูนี้เป็นใด
กูนับว่ากูไกร	ฤทธิภาพก็พอกาย
ชะใครแลใจยง	ทรนงจะหาญตาย
มาตรฤทธิกูคลาย	ก็พี่กูจะเกื้อกู
ตริแล้วบังคมทูล	วรเชษฐ์นี้กับตู
ขอลาสมเด็จภู-	ธรราชโดยสมร
ริปูมาดูแคลน	แลจะแทนประทุษฐ์รอน
บได้ก็ไป่จร	นคะเรศจระกา
ปางสองบรมท้าว	สดับถ้อยระตูลา
จึงเอื้อนวโรงกา-	ระประเล้าประโลมไป
อ้าดูระตูราช	จะลีลาศก็ดอมใจ
แต่เราคะนึงใน	ประปักษอาธรรม์
ชะรอยมันวราฤท-	ธิเดโชมหันตครัน
จึงกาจบเกรงกัน	คณะพลแลพร้อมพล
แม้ไคลอย่าไกลนัก	ผิวเกลือกจุลาจล
พอรู้จะเพิ่มพล	พยุหทัพระดับกรณ์
ทั้งสองระตูฟัง	พจนนารถภูธร
เคียมลาเสด็จจร	นิวาสนเตรียมพลาคลา
ปางองคล่าสำ	วรราชเชษฐา
เหตุไป่สู่โมหา	พระก็ตริคดียล
เสร็จแนบนุชาพร้อง	กิจนี้บควรฉงน
ใช่โจรอื่นปน	นุชพี่อย่าหาญการ
เที่ยงแท้อิเหนาปลอม	กลฉกยุพาพาล
เพื่อเพื่อนตรนักการ	สะดวกได้บราคิน
หนึ่งฤทธิ์ระเด่นเด-	ชนุภาพฦๅรบิล
ผู้ใด ณ แดนดิน	ประติยุทธลาญชนม์
แม้วะใครบรักชีพ	ก็แบหลาสุธาผล
อันจักผจญรณ	ระเด่นป่วยพิการกาย
เจ้าพี่จงฟังพี่	เถอะนะพ่ออย่าหาญตาย
สงวนชีพไว้หมาย	สมรทั่วธราธาร ฯ
๑๔
๏ ปางนั้นระตูธก็สดับ	พจนพี่ดั่งเพลิงผลาญ
รู้แท้ว่าองค์ระเด่นพาล	จิตฉกสุดาคลา
ครั่นคร้ามวราฤทธิอิเหนา	ดุจองคมัจจุรา
ชทุ่มทอดสกนธโศกา	ดุระพิลาปจาบัลย์
โอ้โอ๋แลอาตมคเน	จิตฤๅแลผิดผัน
นึกแหนงกะหมังกุหนิงแลมัน	จะยกยศนายตาย
มุ่งจิตจรณประลอง	ฤทธิพอกำลังหมาย
โอ้ควรฤๅกิจกลมากลาย	ระเด่นนี้อนาถใจ
โอ้โอ๋แลผลบุรพปาง	ก่อน ณ นั้นประการใด
จึงกูอุบัติภพไตร	ฤทธิกูบเป็นการ
สบสรรพรูปก็ทรลักษณ์	ประยูรศักดิอันธพาล
บรรดาสมรสุมามาลย์	จะสวาทก็ไป่มี
โอ้โอ๋แต่อาตมแสวง	วรอัครเทพี
หวังโฉมเฉลิมมุขวรี	แต่ดรุณกึ่งชนม์
เป็นเดชะกรรมผดุงวงศ์	อสัญให้จุลาจล
อิเหนาบจงแด่นฤมล	บิตุราชเคืองระคาย
กูขอแด่ท้าวธจึงสฤษดิ์	ยุพเยาวง่ายดาย
หวังจิตจะร่วมรสด้วยสาย	สวาทกว่าจะเมื้อมรณ์
โอ้โอ๋แลดวงบุษบาเอ๋ย	จะนิราศแรมจร
แต่เรียมจะสมสุขสมร	นุชบ้างบมีเลย
อ้าแม่บ่ร่วมรสจะสัม-	ผัสชื่นกระมลเชย
นิเนื้อว่าเวรกระไรเลย	แต่จะยลบเต็มตา
ปางส่งสุพรรณบัตรกล่าว	ก็บยลพนิดา
เรียมยลแต่รูปอรเลขา	สกนธน้องคะเนชม
โอ้บุญปางสมเด็จเสด็จ	วิลิศคิริไพรพนม
ฝ่ายเรียมแลทอดทฤษดิชม	วิมลน้องบนสาณู
ปางพี่แลบงสมรเดิน	สะพักพานมณีชู
เรียมคิดว่าใช่อรพธู	ดอก ณ แม่ที่คีรี
สำคัญว่าอัปสรเสด็จ	จรจาก ณ ราศี
ดูเดินประดุจกินรี	ชรอ้อนชอ่อนองค์
บงพักตร์พี่สำคัญว่าจัน-	ทรเพ็ญผ่องผจง
บงคิ้วพี่สำคัญว่าวง	ศศิแปลบยุคุนธร
บงเกศพี่สำคัญว่าปีก	ภมรมาศบวร
บงเนตรพี่สำคัญว่าศร	กฤษณส่องแสยงตา
บงกรรณพี่สำคัญว่ากลีบ	ปทุมสร้อยกุสุมา
นาสาพี่สำคัญว่าวรา	อังกุสแก้วเอราวัณ
บงปรางพี่สำคัญว่านวล	ลอออินทนวลจันทน์
บงโอษฐ์เพียงพี่จะรับขวัญ	ว่าจะแย้มสุนทรวอน
บงกัณฐ์พี่สำคัญว่าศอ	สุวรรณหงสขจร
บงพาหุพี่สำคัญว่ากร	ไอยเรศอำมรินทร์
บงถันพี่สำคัญว่าดวง	กมุทมาศเมืองอินทร์
สบสรรพางคพี่ก็จิน-	ตนานึกว่านางแมน
ต่อยลอิเหนาจรประคอง	สุพรรณภาชนอายแคลน
แจ้งจิตว่าดวงสมรแสน	วิมลโฉมเฉลิมองค์
พี่แค้นระเด่นประดุจพี่	จะพิฆาตให้ผุยผง
ฤทัยพี่หน่วงจิตว่าวง	ศสุจริตบรู้พาล
โอ้โอ๋แต่ยกพยุหกลับ	จรจวบวิวาหกาล
หวังจิตว่าแม่นินะเป็นภาร	ธุระพี่เสน่ห์นาง
ควรฤๅระเด่นประทุษฐจิต	โจรลอบบคิดขนาง
ให้เรียมประยศแก่ชนะปาง	วิวาหใครจะชมตัว
ปางให้แลไยบมิสวาท	สละนุชให้หมองมัว
ปางนี้ของเราควรฤแลตัว	ทุจริตจัณฑาล
มิตรเราแลเราเสน่ห์ยิ่ง	บิตุเรศชนมาร-
ดรแกล้งฉะนี้ผิวเห็นการ	จรสู่อบายครัน
โอ้กูจะตามดีฤมิตาม	กูนิคร้ามฤทธีมัน
แม้มาตรผจญยลจะสัลย์	ชิวกูบร้างเป็น
โอ้จำจะให้จิตประจักษ์	กิจแน่ตระหนักเห็น
มิใช่อิเหนาแลอริเป็น	ริปูอื่นบออมกัน
ถ้าแท้ระเด่นแลกูจะผ้าย	พยุหคืนบูรีพลัน
ทูลท้าวดาหาแลกุเรปัน	ธล่อลวงระเด่นมา
จึงกุมกระทำครุโทษ	สหัสสมแก่ใจสา
แล้วกูจะได้วรยุพา	นิทรแนบฤดีจอง
แม้มาตรโฉมสมรช้ำ	สาโรชสร้อยกุสุมหมอง
อับเสาวคนธ์นฤละออง	รสจืดบจางใจ
เหตุกูแลสุดกระมลหา	นุชทั่วธเรศไตร
ไปหวังจะเพิ่มพักตรวิไล	ดุจน้องพระโฉมฉนำ
ตริเสร็จท้าวธก็แสดง	วรเชษฐล่าสำ
ทั้งสองก็กรีพหนนำ	นิกรกรูนิราศกรุง ฯ
๑๙
๏ เมื่อนั้นองค์ระตูเสด็จจรมาลุง
ลานเนตรเมิลมุ่ง	พนานต์
ค้นคว้าดาพิริยพลทั่ววนวิศาล
คีรีละแวกธาร	เซาะทาง
สุมทุมพุ่มพนชัฏรุขหนามนิกรถาง
เสาะพลางแสวงพลาง	พิลาป
โอ้โอ๋อรยิหวาบเมิลกรเรียมทาบ
ทุ่มทรวงพิลาปแสน	วิโยค
อ้าแม่ปานฉะนี้สุดาจะสุขฤโศก
โอ้เรียมลำโอฆอาตม์	รทม
อ้าแม่เคยสุขเสวยสวัสดิบูรีรมย์
ปรางค์มาศมณีลม	บพาน
อ้าแม่เคยเสวยสุริยางคสรรพศฤงคาร
จำเรียงผสานเสียง	ระงม
อ้าแม่ปานฉะนี้สิริจะวิมละฉม
วิรุณรวิลม	พะพักตร
อ้าแม่เคยนิทรแท่นมณีทิพยตระศักดิ
ปางนี้จะนิทรลักษณ์	ประดาษ
อ้าแม่ปานนี้จะสดับศัพท์สกุณะชาติ
ผีโป่งตรวาดขวัญ	จะเตริ่น
อ้าแม่จรวนใดก็มาเถอะนะพี่เชิญ
หน่ายเดินก็เตริน	ลิลา
โอ้โอ๋แลอุระพี่นิกระดุลห้อยหา
จวบโททิวากร	บพาน ฯ
๑๑
๏ ปางนั้นบรมวง	ศอสัญไพศาล
สมสร้อยวิมลมาลย	สุวคนธมาโนช
ดังเสวยสวรรค์สวัสดิ์	ทิพรัตนเรืองโรจน์
เบิกบานกระมลโชต	ติเกษมสาธร
จุมพิตวิไลโฉม	ตรโบมบุษปกำจร
อิงออนถนอมกร	กระกรองแก้วพี่ยำยาม
รตินทิวารมย์	รสฉมบรรเจิดกาม
ไสยาเถอะนะทราม	สวาทพี่จะกล่าวกลอน ฯ
๑๔
๏ อ้าแม่นิทราเถอะนะจะกล่อม	วิมลพักตรคืออัปสร
ขวัญแม่อย่าเขจรจงนอน	รมเยศหฤทัย
อ้าแม่อย่าหวังแก่ชนกา	ชนนีณกรุงไกร
อ้าแม่อย่าหวังแก่นุชใน	นคเรศเรือนทอง
อ้าแม่อย่าหวังแก่มะดีหวี	บริพารทั้งผอง
อ้าแม่อย่าหวังสมบัตินอง	แลนิเวศนมนเทียร
อ้าแม่อย่าหวังสุขแต่หลัง	แลเป็นสุขพาเหียร
อ้าแม่แต่นี้สุขจะเนียร	ทุกข์แท้ทิวาการ
อ้าแม่จงมาเสน่ห์พี่	สุจริตสายสานติ์
อ้าแม่อย่าหวังชนสามาร	ทุจริตพาลพงศ์
อ้าแม่พี่พาจรมาใน	พนพฤกษร่มระหง
ขวัญแม่อย่าหลงจรในดง	ทรสมุทรส่ายสานติ์
ขวัญแม่อย่าหลงจรในบรร-	พตห้องหิมพานต์
ขวัญแม่อย่าหลงจรในธาร	ชรถึงชรทางเทา
ขวัญแม่อย่าหลงจรในโป่ง	แลในป่าทุกลำเนา
ขวัญแม่อย่าหลงจรในเหล่า	ละแวกห้องคูหาหงส์
ขวัญแม่อย่าหลงจรในหมู่	กิรินีอำนวยพงศ์
ขวัญแม่อย่าชมมฤคยง	คณะยองอันตฤบเกลียง
ขวัญแม่อย่าชมมหันตกา-	สรกาจกำเหลาะเฉลียง
ขวัญแม่อย่าชมพยัคฆเยียง	ผาผยองรเห็จหาญ
ขวัญแม่อย่าชมคณะชะนี	ศัพท์ร้องสำนานหวาน
ขวัญแม่อย่าชมพานรพาล	ลโลดเล่นลดาวัลย์
ขวัญแม่อย่าฟังศัพทเรไร	รหริ่งร้องเสนาะกรรณ
ขวัญแม่อย่าฟังศัพทจักจั่น	ละแจ้วเจื้อยเลวงรมย์
ขวัญแม่จงมาสุขสโม-	สรร่วมภิรมยสม
เชิญขวัญมานิทรผทม	เถอะนะแม่อย่าอาวรณ์ ฯ
๑๑
๏ เสร็จกล่อมพระโฉมเฉลิม	สุรศัพท์ประโลมสมร
ทราบโสตรสาทร	สุขรมยไสยา
บรรทมประทับแท่น	อุรราชกานดา
สองสนิทนิทรา	รมยร่วมเขนยนอน
ท้าวหลับก็กลับทรง	สุบินลางกระลำพร
เพื่อพระพธูสมร	จะวิโยคประปราณ
ว่าปักษอินทรี	พละกายอันไพศาล
มาโดยพโยมมาน	คะคระครื้นคระเครงดัง
เสียงศัพทลมบิน	สิขรินทเพียงพัง
ถาลงก็ผาดผัง	เฉพาะพักตรราชา
โจมภักษจิกดวง	นัยน์จักษุเบื้องขวา
ได้แล้วก็โผพา	จรสู่ทิฆัมพร
เสร็จท้าวสะดุ้งจิน-	ตนการะกำธร
อ้าฝันก็ทอดถอน	หฤทเยศภูบาล
ทุสุปิโนเนียร	สุรเทพยบันดาล
ให้เห็นกระลีกาล	กลรอยจะมีภัย
รู้ร้างก็เร่งอา-	ดูรด้วยพธูไท
จักจากอุราไกล	กระมังพี่นิมิตลาง
ดวงทักษิณาเนตร	กลคือพระน้องนาง
อินทรประทุษทาง	ทุระโทษทารุณ
คือองค์ระตูแจ้ง	รหัสเหตุจะไฟฟุน
เพื่อโมหหวนหุน	แลจะพรากพระนุชคืน
อนึ่งอาตมทำผิด	กิจราชฝ่าฝืน
ฉกชมบร้างยืน	เสน่ห์คงจุลาจล
ตริพลางตระกองนาง	นยเนตรนองชล
หมองไหม้กระมลกล	จะพินาศนิราอร
ปางนั้นพระชาเยนทร์	นุชนาฏสุนทร
ตื่นยลธิเบศร	ก็พิกลอาการ
กรรแสงกระซิกเศร้า	กลนี้บควรมาน
นุชแคลนฤดีดาล	ระคายได้คดีมูล
ฉันใดพระเชษฐา	ปริเทวอาดูร
ควรสุขสมบูรณ	บมิควรจะโศกทรง
ฤๅเชษฐคำนึง	จินตหราอนงค์ยง
เชิญเชษฐคืนคง	นคเรศหมันยา
น้องไซร้บได้ปราม	มนะราชรมยา
ชอบเชิงละเลิงอา-	รมณ์ท้าวแต่ก่อนกาล
อย่าแม่อย่าควรกล่าว	กลนี้ประหนึ่งราน
ชีพพี่มลายลาญ	แลมารื้อคดีเดิม
หมันหยาบควรคง	จะร่วมวงศ์อสัญเสริม
ควรพี่แลน้องเฉลิม	ยศไว้ณไตรดา
พี่โศกนิเพื่อพี่	นิมิตลางประหลาดอา-
ดูรพาษปธารา	บมิวางมโนใน
กริ่งน้องนิรารมย์	ระทมทุกข์ระทดใจ
ใช่เชิงจะหน่ายใน	นุชจงบังวายแคลน
ตรัสพลางตระกองโฉม	ตระโบมบุษปมาศแมน
รสเศร้าบเปลื้องแปลน	ดุจทิพยปานปอง ฯ
๑๖
๏ ปางนั้นระตูราชทั้งสอง	สอดพลเมิลมอง
วนาสิขรถ้ำธาร
เสาะแสวงสายสวาทเพาพาล	บมิพบเลยลาน
ระลุงระฦกไคลคลา
โดยแดนอรัญแรมมา	ถับถึงพลับพลา
สำนักอสัญอาศัย
สองท้าวทฤษดีดีใจ	จรดพลเพรียกไพร
คคล่ำคคลาป่าดง
สอดเนตรส่ายเนตรจงนงค์	เมิลมองยุพยง
บพบบพานกานดา
บยลวรเชษฐนรา	ห่อนเห็นสถิตพลา
อันพรายด้วยรัตนรูจี
เห็นแต่อนุชาธิบดี	รู้จักใจปรีดิ์
ประสงค์ประสบใส่ความ
ลงจากกุญชรเดินตาม	แนวมารคบขาม
จรดพระพลาราชี
เยื้อนถ้อยถึงภูวนัตตรี	ศวรราชธิบดี
สถิตสถานด้าวใด
สังคามะระตาผู้ไกร	สนองโดยกลใน
กระเหน็ดกระแหน่แง่งำ
ว่าพระภูธรเสด็จนำ	พลไล่ยองคำ
ประพาสพนาสณฑ์
อ้าพ่อไปโดยเสด็จกล	ใดตูยังฉงน
บควรจะคลาดคลากัน
อ้าข้าป่วยชงคยะยัน	โดยเสด็จบทัน
แลโรคร้อนลำเค็ญ
เยียใดนำพลเพียงเพ็ญ	หวังราญรอนเข็ญ
ฤๅมาประพาสพนารมย์
ฤๅเสร็จพิธีสวยม-	พรพานางคม-
นานิเวศน์กรุงไกร
ฤๅมาประสงค์สิ่งใด	ร้ายดีเร่งไข
คดีจงรู้อย่านาน
จรกาซื่อซั้นส่านสาร	โดยมูลมากมาน
ทุกสิ่งก็สิ้นสบสรรพ์
มาตามบุษบาลาวรรณ์	หวังพระทรงธรรม์
ผู้เป็นพระเชษฐด้วยดี
เผื่อเพื่อรู้ข่าวเทพี	ทูลอรรถอันมี
ปะระปราริปูพาธา
บัดนั้นสังคามารตา	ใส่กลกิริยา
ตระหนกแลตีตนตรอม
แสร้งไห้แสร้งโหยโอยออม	หลากใครหนอปลอม
มาลอบมาลักนางไป
กิจนี้ชอบที่ทูลไท	ให้แจ้งทุกขภัย
ว่าน้องนิตกมือชาย
เสร็จสนองกลเพโทบาย	สั่งพี่เลี้ยงผาย
ดุรงคเร่งรีบจร
ดลแดนพี่เลี้ยงภูธร	แถลงลักษณนุสร
โดยในคดีธิบดี
กรตาหลาจดจำวาที	นำข่าวสารศรี
ก็แฝงวิสูตรทูลไท
ว่าสองระตูดอมไคล	มาสืบสงสัย
นรินทรราชมั่นคง
หวังพบพระองค์กับองค์	อัคเรศจักทรง
ดำริคดีกลใด ฯ
๑๔
๏ ปางปิ่นนรินทรสดับ	พจนารถรลุงใน
แดดาลรด่าวดุจประลัย	ชิวเมื้อวิมานสวรรค์
โอบอุ้มวรนุชวนิดา	นรนาถรำพัน
อ้าแม่ผู้มีมุขะคือจัน-	ทรผ่องทิฆัมพร
รอยจริงประจักษนิมิต	กิจเทพสังหรณ์
ตรัสพลางก็ทอดหทัยถอน	ปริเทวโศกศัลย์
กลั้นโศกก็แสร้งพจนเยื้อน	กลเย้ยยุพินพลัน
อ้าแม่ผู้ทรงพิสุทธิพรรณ	ศุภลักษณโฉมเฉลา
บัดนี้ระตูจรมาตาม	นุชถึงสำนักเรา
พี่เกรงวราฤทธิจักเอา	นุชส่งระตูครอง
คืนเข้าบูรินทรพิศาล	จะภิเษกสมพอง
สมพงศสมประยูรสอง	สุรศักดิวิสุทธิเสมอ
จึ่งพร้อมคณาประยุรเทพ	ธิบดินทรอวยเออ
เตรียบเตรียมวิวาหะรมเยอ	รมเยศรธราดล
หากเราแลลาญชีพิตรคิด	แลประกอบอุบายกล
คาบนี้ก็สมศุภวิมล	บมิทันจะพรับตา
ปางนี้ ณ กรุงก็จะกระเกริก	ระตูราชทั้งสองมา
ควรเรียมจะฟังยุบลปรา-	กฏให้ตระหนักกรรณ
อ้าแม่อย่าแหนงหทัยพี่	จะนิราศภิรมยขวัญ
เชิญแม่เสวยสุขในบรร	ฐรณถ้ำวิเชียรพราย
ฝ่ายองค์พระนุชก็สดับ	วรเชษฐ์ฦๅสาย
กรรแสงก็ทุ่มพระวรกาย	ชลนองพระนยนา
องค์อสัญธก็ประโลม	วรราชกนิษฐา
พลางซับสุชลพนิดา	ธก็อุ้มสถิตเพลา
อ้าแม่ผู้ร่วมอสัญพงศ์	วรลักษณโฉมเฉลา
อย่าโศกสะอื้นอรจงเนา	เถอะนะแม่พี่ขอลา
ไปยลยุบลกิจระตู	ผิวอยู่จะสงกา
เรียมไปจะกล่าวกลมฤษา	บมิให้ระตูแคลง
อ้าแม่อย่าโทมนัสไห้	ปริเทวโรยแรง
เชิญแม่เสวยสุขอย่าแหนง	ทรหวลทรโหยหา
ปลอบพลางก็สั่งวรพี่เลี้ยง	ยุพราชบัญชา
สองพี่ผู้ร่วมพระชนมา	นุชโศกประโลมสมร
สั่งเสร็จก็จากบวรอาสน์	บมิใคร่จะยาตรจร
ยกย่างแลทีหทัยถอน	นยนอาบปธารา
กลับมาตระโบมอรยุพิน	วรเยาวกานดา
บัดนี้จะละอรให้อา-	ดุรเดียวกำเดาดาย
ยอกรก็ลูบพระปฤษฎางค์	จะนิราศฤทัยหาย
คิดถึงสุบินทุกขฤวาย	ชลนองพระเนตรนูน
บัดนั้นพี่เลี้ยงกรตาหลา	กิจช้าก็เตือนทูล
ขอเชิญพระพงศเทวประยูร	ยุรยาตรดำเนินจร
ยินทูลมิใช่พจนเยื้อน	กิจรับสุนทรวอน
จำเป็นก็จากบรรฐรณ์	สิริห้องพระไสยา ฯ
๑๑
๏ ปางนั้นสมเด็จองค์	บรมพงศ์อสัญหยา
สถิตแทบพระคูหา	ธก็มีวโรงการ
ตรัสสั่งพระพี่เลี้ยง	กะระตาหลาปรีชาชาญ
รักษาพระเยาวมาลย์	กิจช่วยประสันตา
สั่งเสร็จเถลิงหลัง	ดุรงคราชไคลคลา
พร้อมพลโยธา	นิกรหมู่กิดาหยัน
หลีกลัดก็ดัดทาง	จรในพนาวัน
พบพลม้าอัน	ให้ไล่เนื้อนั้นกลับมา
ก็เข้าบันจวบกัน	จรโดยเสด็จคลา
พระพงศ์อสัญหยา	ธคำนึงพธูไท
ปางนี้พระท้าวน้อง	จวิลาปลรรลุงไฉน
นึกนึกอนาถใน	ฤๅทัยท้าวธกัลโหย
รันทดรันทวยกาย	ดุจไม้เมื่อลมโบย
เจียนสิ้นพระแรงโรย	ทุขโทมนัสา
ครั้นใกล้ก็พักพล	จรจากอาชาคลา
โสรจสรงพระพักตรา	ที่คร่ำชื้นพระชลนัยน์
ซ่าโบะพระซับพักตร	ธก็หักที่อาลัย
แสร้งขืนฤทัยไท	พักตรชื่นกมลกรม
เสนากิดาหยัน	จรโดยเสด็จสม-
เด็จราชบรม	วงศปะตาระกาหลา
เสด็จเถลิงสุวรรณอาสน์	วรราชพลับพลา
ยลสองระตูปรา-	ศรัยแสร้งประโลมใจ
อ้าดูระตูราช	ประพาสมาด้วยกลใด
จนถึงพนาลัย	พนพฤกษกันดารดง
จรกาบังคมทูล	บดินสูริย์อสัญวงศ์
ทูลพลางก็ทางทรง	ปริเทวประปราณ
เมื่อวันวิวาหมง-	คลราชในราชฐาน
เกิดการกระลีการ	อริรุมเข้าโจมผจญ
เดิมตีซึ่งกลองศึก	พิฦกโห่โกลาหล
จุมเพลิงเถลิงดล	ก็ติดทั่วทุกโรงงาน
สองศรีปัตหรา	เสด็จด้วยพระคชยาน
ดับเพลิงเถกิงการ	ก็ว้าวุ่นทั้งเวียงชัย
ลอบลักพระธิดา	กับพี่เลี้ยงทั้งสองไป
เสด็จกลับจากดับไฟ	ให้ค้นหาบพบพาน
ถ้วนทั่วทุกเรือนทอง	สิริห้องเหมพิมาน
บพบพธูลาญ	ปริเทพทั้งเวียงชัย
ข้าสืบแสวงจบ	บมิพบพธูไท
ค้นคว้ามาในไพร	ก็ได้สองทิวาวาร
ถ้าได้ปจามิตร	ทะนงจิตที่จงผลาญ
เมด็จดวงกมลราน	บำราศรักในแรมไกล
ฟอนฟันจะหั่นสับ	ให้ย่อยยับบปราศรัย
กากลืนอย่าเคืองใน	ระคายคอในคอกา
ทูลพลางชำเลืองดู	วรพักตรอสัญหยา
หวังทราบพระกิริยา	กิจร้ายแลดีมี
ปางนั้นสมเด็จอง-	คระเด่นมนตรีศรี
ฟังถ้อยระตูตี	อุระแสร้งกระดกดาล
ใครหนอมาอาจอง	ทรนงอหังการ
ลอบลักยาหยีราน	สุภผลวิวาห์ไกล
ไม่เกรงซึ่งเทวฤทธิ	แลกระษัตริย์ทั้งสองไฉน
ตัวพี่ก็มีชัย	ยศเลื่องกระเดื่องนาม
เสียดายพระน้องรัก	จะปนศักดิ์ด้วยชายทราม
ทีนี้จะรับความ	ครหาเป็นราคี
ประหนึ่งเจ้าเราหมีให้	ระคนศักดิ์ให้เสื่อมศรี
นี่ซ้ำยิ่งร้ายทวี	อัปยศอสัญวงศ์
คิดถึงสุบินร้าย	บมิวายคะนึงอนงค์
ประสมแสร้งกรรแสงทรง	ปริเทวนาดูร ฯ
๑๑
๏ ศรีศรีสวัสดิเสร็จ	เผด็จฉันท์บริบูรณ์
สังวาสรสพูน	พจนารถสุนทร
เริ่มเรื่องชวารัก	แลพินักธกล่าวกลอน
หวังไว้สถาวร	กระวีชาติธรารมย์
เปรมปรีดิเปรมปราชญ์	พจนารถบันสม
บันสานดำนานคม	สฤษดิรสเป็นเชิงฉันท์
นามข้าผู้สมญา	สรวิชิตนิพันธ์
พอเหิมหฤหรรษ์	สันตสนุกนิสบสมัย
ไป่เห็นแก่นิทรา	ทิวาราอุส่าห์ใจ
เสร็จแล้วสำเนาใน	สมมติแท้มโนเพียร
เชิญแท้สุเมธา	ทศนาช่วยดำเนียน
แต้มเติมเฉลิมเขียน	บริรักษเจษฎา
ปางแต่งแสดงจุล	ศักราชสหสา
สตะจตุทัศรา	สังวัจฉรเอกปี
กุนศกอาสยุชมาส	สุขบัณณรสี
ทวาทัศรัษตี	นิพนธ์เสร็จบริบูรณ์ ฯ
กลอนจารึกเรื่องสร้างภูเขาวัดราชคฤห์
กติกมาสปีกุนตรีศก
๏ พระยาพระคลังตั้งจิตอุปถัมภก	ตกแต่งคีรีเสร็จสำเร็จการ
กระทำพระสถูปด้วยคันธรส	ปรากฏยอดไศลอันไพศาล
เชิญพระบรมธาตุศาสดาจารย์	ประดิษฐานไว้ในเจดีย์
ให้เป็นที่ชลีกรอมรเมศร์	ทั่วประเทศทวีปชมพูศรี
เป็นเฉลิมเจิมผลพันทวี	จะข้ามโอฆวารีอันกันดาร
หนึ่งกระทำธงทองประคองถวาย	ทั้งฉัตรข่ายกันแสงพระสุริย์ฉาน
อากาศประทีปรัตน์ชัชวาล	อธิษฐานบูชิตเป็นนิจไป ฯ
๏ ทำภูเขาเอาศิลาเลือกประดับ	ซ้อนสลับเงื้อมงอกซอกไศล
บ้างเป็นถ้ำอำพนเวียนวิไล	บ้างเป็นไหล่ผาเลียบเล่นสำราญ
มีอาศรมใหญ่น้อยลอยวิเวก	เป็นที่เสลขมโนรโหฐาน
พระดาบสตั้งพรตสำรวมฌาน	ดังว่าได้อภิญญาณสำราญกาย
บ้างเป็นเวิ้งหน้าร่าหุ์ศิลาทะลุ	น้ำพุพุ่งกระเด็นเป็นแสงสาย
มีอ่างแก้วถ่องแถวศิลาลาย	น้ำใสปลาว่ายเป็นน่าดู
ล้วนสีเงินทองพรายหลายอย่าง	สามหางกระโดงปักก็อักขู
บ้างวุ่นวายหมุนศีรษะชู	กระดิกหางถึงหูเข้าเล็มไคล
มีน้ำพุดุดั้นลงท้องธาร	เซ็นซ่านกระแสเชี่ยวเลี้ยวไหล
ริมชลรื่นรุกข์ระบัดใบ	อำไพด้วยดอกผลพวงผกา
แล้วมีสัตว์จัตุบาททวิบาท	ประดับดาษชั้นช่องในเชิงผา
ฝูงชะมดฉมันเม่นโคลา	กาสรสุพยัคฆะอย่างเป็น
กวางทรายชายเล็มระบัดอ่อน	พังพอนกะลุมพุกเหี้ยเหน
คณาช้างอย่างประหนึ่งว่ายามเย็น	ออกเล่นชายทุ่งสำเทียรดง
แรดร้ายกรายเที่ยวไปริมธาร	หมีทะยานขึ้นไม้ไพรระหง
ละมาดละมั่งจังกวดหนีกระจง	สุกรดงดูดดินดาษดา
กระแตแย้ตุ่นตุดตู่ร้อง	กระต่ายลองเชิงโลดแล่นหา
ลิงจุ่นลิงลมลิงคณา	เลียงผาเผ่นผาเป็นน่ากลัว
ชะนีห้อยโหนไม้หกหัน	เมื่อสายัณห์เหมือนจะร้องคะนึงผัว
มยุรารำฟ้อนชะอ้อนตัว	มีทั่วทุกพันธุ์สกุณา ฯ
๏ จะร่ำหมู่นกไม้ในศิขเรศ	งามวิเศษดั่งช่างเลขา
บรรจงแต่งแกล้งอุทิศบูชา	พระมหาบรมธาตุวรญาณ
แล้วเชิญภูมิเทวาศักดาฤทธิ์	สถิตเงื้อมคีรีอันพิศาล
ช่วยประคองต้องอันตรายพาล	อย่าให้สถานพระสถูปจลาจล
ขอตั้งปรารถนาศิวาลัย	แม้ยังไป่ล่วงลุแก่มรรคผล
จะเที่ยวท่องอยู่ในท้องชเลวน	จงอย่าพ้นสมบัติสองประการ
กำเนิดภพมนุษย์ให้ไพบูลย์	ในตระกูลกษัตริย์มหาศาล
เป็นชายชาตินักปราชญ์อันปรีชาญ	อนึ่งให้พานพบพุทธพยากรณ์
แม้อุบัติในสวรรค์ชั้นใดใด	จงเป็นอธิปไตยอดิศร
ให้รู้รสธรรมาในอาวรณ์	เป็นที่อมรเทพอัญชลี
หนึ่งแม้นจะเวียนวนในชนชาติ	ให้นิราศอบายทุกข์ทั้งสี่
กว่าจะเสร็จวิโมกขโมลี	บุรีรัตน์มหานิพพาน เอย ฯ
จารึกเรื่องสร้างพระสถูปบนยอดเขา
ปางพระพุทธศักราช ปิ่นโลกนาถบรมธรรม์ ล่วงสองพันสามร้อย สร้อยสามสิบสี่เศษ กุนประเวศศกแผ้ว พระยาแก้วบัวตรา รัตนโกษาธิบดินทร์ อัครเสนินทร์นฤเบศร์ ปิ่นภูวเมศมิ่งเมือง บุรีเรืองรัตนโกสินทร์ มหินทรอยุธยา มหาดิลกเลิศธรณี มีประสาทโสมนัสส์ ปฏิบัติโดยอัษฎางค์ หมายมุ่งทางอริยมรรค ประหารหักมัจฉริยา ฐาปนาพระสถูป ด้วยสุคนธ์ธูปปนปรุง วรกลิ่นจำรุงจำรูญ คละเคล้าปูนปนปั้น ยกเป็นชั้นเชิงฉัตร จมูกสิงห์ถัดดั่นลวด หน้ากระดานกวดเกลี้ยงกลม บัวบานระดมกลีบประดัง รององค์ระฆังเพราเพริศ คอถลางเลิศสมทรง บัวกลุ่มผะจงรับปลี ลูกมณีกุก่อง ดอกไม้ทองประจำทิศ วิจิตรรัตนพรายพร้อย ใบโพธิ์ห้อยไหววาบ ล้วนทองทาบทั่วองค์ อลงกตรุ่งเรืองวาม จึงถวายนามสมญา มหาสุคนธเจดีย์ เป็นสวามีทานประหลาด เชิญบรมธาตุสยัมโพธิ์ ใส่สุวรรณโกศแกมแก้ว แล้วบรรจุสถูปทอง อเนกนองสักการา ได้มหาศุภฤกษ์ ลั่นฆ้องเบิกสมโภช เสียงอุโฆษอึงอัน ยกสุวรรณรัตนเจดีย์ ขึ้นจอมคีรีรจเรข ลอยวิเวกเวหาส ฉัตรมาลาศกางกั้น ธงทองชั้นแซ่งถวาย เมิลแม้นกายภุมรา วายุพัดปลิวปลาบ ต้องสุริยาบทอตา หนึ่งรจนาเสาโคม สูงสุดพโยมยอดฉัตร มีรูปสัตว์มังกร อ้าโอษฐ์งอนงามผงาด ชักสายพาดโคมแขวน แปลนเด่นดวงบูชา นับเป็นอากาศประทีป สว่างทวีปดั่งเดือน เหมือนมังกรคาบแก้ว งามเพริศแพร้วพึงพิศ หนึ่งประดิษฐ์ทำภูผา ล้วนศิลาฟองชล ประดับกลศิขเรศ ยอดวิเศษไพศาล ดุจบัวบานกลีบช้อย พวงพู่ห้อยกระจ่าง เป็นละแวกหว่างวุ้งว้ำ มีช่องถ้ำทางเดิน เวียนตามเนินแนวไศล ขึ้นบันไดสองแถว ไหว้พระแล้วเลียบชม นิวาศรมจอมผา พรรณพฤกษาร่มรื่น ดาบสชื่นชมฌาน บ้างยอดพานเงื้อมงอก กระแซกซอกตรอกเตริ่น เป็นหุบเหินห้วยเหว มีปล่องเปลวโปร่งฟ้า ตระเพิงผาแผ่นลาด น้ำดุดาดกระเด็น ซึมซ่านเซ็นแซงซ่า ชลฉานฉ่าเชี่ยวโชน กระทบโจนลงอ่างแก้ว งามพราวแพร้วดั่งวิเชียร ระเมียรมัศยามากมาย สีทองพรายเงินยวง ผุดเป็นดวงแดงด่าง สามหางต่างปุ่มเปา ว่ายพรูเพราเคล้าคู่ บ้างลุนลู่ลำโอง ลางสองกระโดงคู่ฉ่ำ ว่ายคละคลำเล็มไคล บ้างบังใบสัตตบรรณ เข้าพัวพันสัตบุษย์ ร่ำลือสุดฤๅแล้ว น้ำสระแก้วก่อขัง ไหลพุพังดาดาษ ลงศิลาลาดท้องธาร เป็นคลื่นฉานวังวน พฤกษาสนริมฝั่ง ต้นสะพรั่งใบระบัด เหมือนมยุรฉัตรเรียงราย บังแสงฉายสุริยง ดูดั่งดงแดนดึก นกจับพฤกษ์ไขว่นาม แขกเต้าตามจับแต้ว ฝูงคลาแคล้วเคล้าคลาย ขุนแผนผายโผผาก บ้าระบุ่นบากจับบง เหล่าลางหลงจับเลียบ ยูงย่างเหยียบยอดยาง เขาขันพลางดูแค เป็ดหงส์แหเหินเหียง เค้าโมงเมียงจับโมก กระสาโศกสู่กระสัง เบญจวรรณหวังผลหว้า จินโจ้จ้าจับจันทน์ กระทาขันบนกระทุ่ม คณาคุ่มจับขนุน กวักกว่าหมุนเมียงรก ร่ำไม้นกสิ่งละน้อย พอเสนาะถ้อยเปรมปราชญ์ สัตว์จัตุบาทเนืองนอง กวางทองท่องเล็มเกรียง หมีเม่นเมียงตามระมาด กาสรกาจกำเลาะ ขวิดโคเผาะคางผลัด แรดร้ายกัดหนามกรอบ ชะมดฉมันหมอบมองเมิน กระทิงเกริ่นเตร็จคู่ ผีโป่งกู่ก้องดง กระจงหลงกระเจิง ทรายลองเชิงเล่นฉาว เสือสามหาวโฮกซ้ำ ขบขย้ำย้ำแยก เขี้ยวแลบลิ้นเลี้ยวกัดกิน หนึ่งกรินอำนวยวงศ์ ลักษณสมพงศ์เผือกผู้ ประทุมทันต์คู่ค่าเมือง เหมหัตถีเหลืองเล่ห์ทอง ดามพ์คชปองปัทมราช สารวะเภาชาติเขียวขำ นิลจักรดำดั่งกา สุประดิษฐาสีเมฆ สังกะทันต์เอกทันต์ตรู บุณฑริกดูดั่งกมุท คังไคสุดสีน้ำ ล้วนเลิศล้ำอิศรพงศ์ คชลักษณวงศ์สมบูรณ์ ครบตระกูลมงคล ดูดำกลพิศวาส สัตว์จัตุบาทน้อยน้อย ชะนีห้อยกิ่งฉนวน คำนวณครวญคร่ำคู่ ลิงจุ่นจู่ไต่แจง ค่างขึ้นแฝงค่าคาง บ้างแผ่หางแบนบิน ลิงลมกินลางลิง รอกไล่ชิงลูกรัง แตเต้นหวังหมากต้อง ตุดตู่ร้องโพรงตาล จังกวดคลานกิ่งจิก ปวงข่างกระดิกหัวกระดก ลิ่นแล่นกกกิ่งเลี่ยง สัตว์นามเคียงคู่ไม้ ร่ำตามได้โดยคะนอง สรรพปูนปองบูชา พระมหาบรมธาตุ หนึ่งอาราธน์เทเวศร์ สิงศิขเรศรำบาญ กันภัยพาลปรปักษ์ น้อมทัศนัขประณม เหนือศิโรดมชุลิต ปัญจางคประดิษฐ์ปรารถนา เดชะข้าปูนปอง สร้างสถูปทองบรรจุ บรมธาตุสรรเพชญ ขอจงเสร็จโพธิญาณ อนาคตกาลอย่าแคล้ว เป็นประทีปแก้วส่องสัตว์ แม้ยังนิวัตเวียนวง อยู่ในสงสาราจักร อย่าพ้นอัคร์อิสรา ในสวรรคามามนุษย์ เป็นบุรุษบรมปราชญ์ ชาญฉลาดธรรมรส กอบด้วยยศสมบัติ มีสุวรรณรัตนคิริน ดุจชฎิลเศรษฐี หนึ่งจงมีสรรพสัตว์ ล้วนสุวรรณรัตนจินดา เหมือนเมณฑกาเศรษฐี หนึ่งขอมีขุมทอง สัตตรัตน์นองอำพน สี่ทิศมนทริพิมาน ปูนปันทานลุลิทก ดุจโชฎกเศรษฐี ในบุรีโสฬส กำหนดนามราชคฤห์สถาน หนึ่งให้มีอุทยานประเทศ สรรพวิเศษไม้มิ่ง ลำต้นกิ่งล้วนทอง ดอกผลปองเป็นแก้ว ใบเลิศแล้วมณีนิล มีปักษินเนาวรัตน์ งามพิพัฒนไพโรจน์ ดุจวโนทอุทยาน องค์มัฆวานเป็นเทพ ขอได้เสพสิ่งสมบัติ ดังมนัสอย่าคลาดแคล้ว กว่าจะเสร็จโพธิญาณแผ้ว ผ่องพื้นโลกอุดร ฯ
จบสารนุสนธิ์เหรื้อง	ลิขิต
โดยข้างสรรพบุชิต	พุทธิเจ้า
หวังจะแจ่มเจิมจิต	กวีชาติ
ปราชญ์อย่าสรวลคำเผ้า	เยาะยิ้มกลกลอน ฯ
เพลงยาวปรารภ
เกิดมาในมหรณพสงสาร
ย่อมหลงด้วยเบญจกามคุณอันเชี่ยวชาญ	เพราะบ่วงมารมารัดรึงไว้
กอปรด้วยโทษะโมหะถ้วน	เข้ามาประมวลเป็นใหญ่
มาครอบงำกำบังรึงรัดไว้	ให้มาประมาทอยู่เป็นนิตย์
อันโทษะตัวเดียวเข้าเป็นต้น	ระคนอยู่ด้วยราคจริต
ย่อมกล่นเกลื่อนทำลายในความคิด	ไม่รู้ว่าความผิดจะถึงตน
จะท่องเที่ยวอยู่ในวัฏฏสงสาร	เพราะบ่วงมารกางกั้นไว้เป็นต้น
จะติดตามเบียดเบียนจลาจล	ให้ได้ทนทุกขเวทนา
หญิงชายนรโลกให้ควรคิด	อุตส่าห์ดำรงจิตเอาภายหน้า
อย่าหย่อนตามกามราคราคา	จะพาเอาอาตมาไปสู่ทุกข์
อย่ารื่นเริงบันเทิงในโลกีย์	สัญญาว่าตัวดีมีสุข
ประมาทอยู่ในที่กลียุค	น่าที่ความทุกข์จะตามไป
อันเกิดมาในทวีปชมพู	เพราะกุศลค้ำชูจึงมาได้
ด้วยวาสนาอบรมส่ำสมไว้	จึ่งเข้าในภัทรญาณได้ทรงพรต
ให้เว้นจากพยาบาทวิหิงสา	อิจฉาริษยาเสียให้หมด
จึงจะได้สู่สมชมรส	จะเลี้ยวลดอยู่ในชั้นดุษฎี
อย่ายียวนใจไปด้วยไฟราค	ให้บริจาควากเว้นหน่ายหนี
ในวิญญาณ์ให้หมดราคี	อันความโลกีย์อย่าผูกพัน
อันเกิดมาเป็นรูปกายนี้ไม่เที่ยง	อย่าลำเอียงถ้อยคำแผกผัน
อันความตายนั้นแท้อยู่เป็นธรรม์	อย่าสำคัญว่าจะยืดยาวไป
อันเกิดมาในมนุษย์เหมือนหยุดพัก	เข้าหยุดอยู่หลักกลางพระสมุทรใหญ่
สักหน่อยหนึ่งก็จะซัดลอยไป	เร่งให้ทำบุญให้ทาน
อุตส่าห์จำศีลภาวนา	บุญนั้นจะตามรักษาไปในสงสาร
ครั้นสร้างกรรมกรรมจะตามไปพยาบาล	จะทรมานทนทุกข์เวทนา
อย่าได้ฆ่าสัตว์พยาบาท	เวรนั้นจะตามไปในชาติหน้า
สร้างกรรมเหมือนหนึ่งทำกับอาตมา	เวราจะถึงแก่ตัวตน
อันญาติพี่น้องและเผ่าพันธุ์	อย่าสำคัญว่าเป็นพักผล
จะเป็นภาระธุระเข้าประจญ	จะครอบงำในสกนธ์วิญญาณ์
อันทรัพย์สิ่งสินบริวาร	เครื่องจะทำรำคาญไปข้างหน้า
พื้นของรัดรึงตรึงตรา	จะพาเอาอาตมาไปสู่ทุกข์
อยู่ฝ่ายมนุษย์จึงเป็นของตน	เพราะกุศลเกื้อหนุนจึงเป็นสุข
อย่าหวังใจว่าจะได้พ้นทุกข์	ความสุขจะติดตามไป
อันอุปโภคบริโภค	วิโยคแลจะได้ไปก็หาไม่
ย่อมสูญเปล่าไปด้วยน้ำและไฟ	บ้างยับไปด้วยภัยในราชทัณฑ์
รักษาไว้ใช่จะได้ไปแก่ตน	เอาฝ่ายกุศลจึงจะมั่น
จะเคลื่อนคลายหายบ่วงซึ่งผูกพัน	จะเป็นสำคัญติดตามไป
อันฝ่ายกุศลและอกุศล	ย่อมระคนอยู่ข้างในไซร้
ยากเมื่อจะลับตาไป	จะยึดหน่วงสิ่งใดนั้นยากนัก
ถ้าวาสนาได้อบรม	เข้านิยมในช่องจึงประจักษ์
จะประวัติวางจิตลงในไตรลักษณ์	ยากนักจะได้แต่ละคน
ลางบ้างกามหนาเข้าเกื้อหนุน	เพิ่มพูนดวงจิตไว้เป็นต้น
เพราะเป็นสรรพสัตว์ปุถุชน	ฝ่ายอกุศลเข้ากำบังไว้
ให้เว้นจากบริจาคเสียให้หมด	ปลิดปลดบ่วงมารเสียจนได้
จะอยู่ไปในมนุษย์สักเท่าใด	หน่อยหนึ่งก็จะไปจากกัน
หญิงชายนรโลกให้ควรคิด	อุตส่าห์ดำรงจิตเป็นแม่นมั่น
อันเกิดมาเป็นรูปไม่เที่ยงธรรม์	เป็นมั่นคงได้เมื่อไรมี
กายนี้ท่านเปรียบดังท่อนไม้	ครั้นดับใจสมมติว่าเป็นผี
เครื่องเปื่อยเน่าสะสมถมปฐพี	เหมือนกันทั้งผู้ดีและเข็ญใจ
ให้เว้นจากทิฏฐิมาโน	โลโภโทโสเสียจงได้
อุตส่าห์ระงับดับใจ	อันความอาลัยให้วากเว้น
อันท่านที่เป็นผู้วิเศษ	ย่อมเจตนาใหม่ไม่ขอเห็น
โคจรซ่อนไปให้ลับเร้น	เว้นจากบริจาคทุกประการ
อันทรัพย์สิ่งสินไม่ประโยชน์	สันโดษในอรัญวาสถาน
วิเวกอารมณ์ชมฌาน	หวังญาณวิโมกขมัคคันดร์
ไม่อาลัยในโลกียทรัพย์	ผดุงดับเผด็จโศกเสื่อมสรรพ์
บ่วงมารพานธุระไม่ติดพัน	ห้ำหั่นให้เป็นอุดมทาน
เอาปัญญาเป็นอาวุธ	ตัดด้วยสมุจเฉทประหาร
ก่นแต่อบรมสร้างสมภาร	หักหาญประจญให้เป็นนิตย์
อันกายนั้นท่านเปรียบคือสำเภา	ใบเสานั้นคือดวงจิต
ไฟราคนั้นคืออสรพิษ	จะตามติดยึดหน่วงไว้ให้ช้า
นำความสัตย์ให้ตัดเป็นต้นหน	จะข้ามฝั่งฟากพ้นไปข้างหน้า
ผลศีลเป็นหางเสือท้ายเภตรา	ช่วยพิทักษ์รักษาสำเภาไป
ผลทานนั้นเป็นลำเลียง	จะเป็นเสบียงข้ามสมุทรใหญ่
ให้พ้นทะเลหลวงคือภพไตร	เปรียบไว้ให้แจ้งทุกประการ
อันจะข้ามสงสารสาระจักร	ให้หักเวียนอยู่ในโลกสงสาร
จึ่งจะได้พระนครนฤพาน	พ้นทางกันดารสืบไป
ทั่วสรรพสัตว์ในโลกีย	อย่ามีวิจิกิจฉาสงสัย
อย่ายินดีอยู่ในภพไตร	จะท่องเที่ยวเวียนว่ายไปช้านาน
จะว่า รูป กลิ่น เสียง รส สัมผัส	เป็นสุขสวัสดิ์ในสงสาร
คืออวิชชาห่อหุ้มคลุมสันดาน	พระนิพพานยังลับลึก เอย ฯ