ขุนช้างขุนแผน ว.๕
ไม่ปรากฏผู้แต่ง
เสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน

คำนำ
เสภาเรื่องขุนช้างขุนแผนนี้ เป็นที่นิยมในหมู่ชาวไทยทุกเพศทุกวัยเป็นเวลาช้านาน ด้วยเหตุผลตามที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงพระนิพนธ์ไว้ในหนังสือสาส์นสมเด็จว่า “...เอาเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผนมาอ่านเล่นในเวลาว่าง เห็นว่าเป็นเรื่องดี และแต่งดีอย่างเอกทีเดียว เคยอ่านมาแล้วนับครั้งไม่ถ้วนก็ยังอ่านสนุกไม่รู้จักเบื่ออยู่นั่นเอง มารู้สึกว่ามีประโยชน์อยู่ในหนังสือเรื่องนี้อีกอย่างหนึ่ง”
เค้าเรื่องขุนช้างขุนแผนนี้สันนิษฐานว่าเคยเกิดขึ้นจริงในสมัยกรุงศรีอยุธยา แล้วมีผู้จดจำเล่าสืบต่อกันมา เนื่องจากเรื่องราวของขุนช้างขุนแผนมีปรากฏในหนังสือคำให้การชาวกรุงเก่า แต่มีการดัดแปลงเพิ่มเติมจนมีลักษณะคล้ายนิทานเพื่อให้เนื้อเรื่องสนุกสนานชวนติดตามยิ่งขึ้น รายละเอียดในการดำเนินเรื่องยังสะท้อนภาพการดำเนินชีวิต ขนบธรรมเนียมประเพณีและวัฒนธรรมในครั้งอดีตได้อย่างชัดเจนยิ่ง
เสภาเรื่องขุนช้างขุนแผนเป็นวรรณกรรมสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงพระราชนิพนธ์ร่วมกับกวีแห่งราชสำนัก พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงพระราชนิพนธ์ตอนพลายแก้วเป็นชู้กับ นางพิม ตอนขุนแผนขึ้นเรือนของขุนช้างและเข้าห้องนางแก้วกิริยา และตอนนางวันทองหึงกับนางลาวทอง พระบาทสมเด็จพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อครั้งทรงดำรงพระอิสริยยศเป็นกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ทรงพระราชนิพนธ์ตอนขุนช้างขอนางพิม และตอนขุนแผนพานางวันทองหนี สุนทรภู่แต่งตอนกำเนิดพลายงาม นอกจากนั้นยังมีกวีอื่นๆ ช่วยกันแต่งอีกมาก เนื่องด้วยความงดงามในการใช้ถ้อยคำของกวีเอกในครั้งนั้น วรรณคดีสโมสรในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ยกย่องวรรณคดีเรื่องขุนช้างขุนแผนว่าเป็นยอดแห่งกลอนเสภา
อนึ่ง ในการพิมพ์ครั้งนี้ ได้นำ “ตำนานเสภา” และ “ว่าด้วยชำระหนังสือเสภา” พระนิพนธ์ของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพมารวมพิมพ์ไว้ด้วย
กรมศิลปากรหวังว่า เสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน จักอำนวยคุณประโยชน์แก่นักเรียน นิสิต นักศึกษา และประชาชนผู้สนใจโดยทั่วกัน
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร
ตำนานเสภา
พระนิพนธ์ในสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
ประเพณีการขับเสภามีแต่ครั้งกรุงเก่า แต่จะมีขึ้นเมื่อใด แลเหตุใดจึงเอาเรื่อง ขุนช้างขุนแผนมาแต่งเป็นกลอนขับเสภา ทั้ง ๒ ข้อนี้ยังไม่พบอธิบายปรากฏเป็นแน่ชัด แม้แต่คำที่เรียกว่า “เสภา” คำนี้ มูลศัพท์จะเป็นภาษาใด แลแปลว่ากะไร ก็ยังสืบไม่ได้ความ คำ “เสภา” นี้ นอกจากที่เรียกการขับร้องเรื่องขุนช้างขุนแผนอย่างเราเข้าใจกัน มีที่ใช้อย่างอื่นแต่เป็นชื่อเพลงปี่พาทย์ เรียกว่า “เสภานอก” เพลง ๑ “เสภาใน” เพลง ๑ “เสภากลาง” เพลง ๑ ชวนให้สันนิษฐานว่า “เสภา” จะเป็นชื่อลำนำที่เอามาใช้เป็นทำนองขับเรื่องขุนช้างขุนแผน แต่ผู้ชำนาญดนตรีกล่าวยืนยันว่า ลำนำที่ขับเสภาไม่ได้ใกล้กับเพลงเสภาเลย ด้วยเหตุนี้จึงเป็นอันยังแปลไม่ออก ว่าคำที่ว่า “เสภา” นี้จะแปลความกะไร แต่มีเรื่องราวที่ปรากฏอยู่ในหนังสือต่างๆ บ้าง ข้าพเจ้าเคยได้สดับคำผู้หลักผู้ใหญ่เล่ามาบ้าง สังเกตเห็นในกระบวนกลอนแลถ้อยคำที่ปรากฏอยู่ในหนังสือเสภาบ้าง ประกอบกับความสันนิษฐาน เห็นมีเค้าเงื่อนพอจะคาดคะเนตำนานของเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผนได้อยู่ ข้าพเจ้าจะลองเก็บเนื้อความมาร้อยกรองแสดงโดยอัตโนมัติ ประกอบด้วยเหตุผลซึ่งจะชี้แจงไว้ให้ปรากฏแก่ท่านทั้งหลาย
ว่าด้วยมูลเหตุของการขับเสภา
ถ้าว่าโดยประเพณีของการขับเสภา ถึงไม่ปรากฏเหตุเดิมแน่นอน ก็พอสันนิษฐานได้ว่า มูลเหตุคงเนื่องมาแต่เล่านิทานให้คนฟัง อันเป็นประเพณีมีมาแต่ดึกดำบรรพ์ทีเดียว แม้ในคัมภีร์สารัตถสมุจจัยซึ่งแต่งมากว่า ๗๐๐ ปี ยังกล่าวในตอนอธิบายเหตุแห่งมงคลสูตรว่า ในครั้งพระพุทธกาลนั้น ตามเมืองในมัชฌิมประเทศ มักมีคนไปรับจ้างเล่านิทานให้ฟังกันในที่ชุมนุมชน เช่นที่ศาลาพักคนเดินทางเป็นต้น เกิดแต่คนทั้งหลายได้ฟังนิทาน จึงโจษเป็นปัญหากันขึ้นว่าอะไรเป็นมงคล เป็นปัญหาแพร่หลายไปจนถึงเทวดาไปทูลถาม พระพุทธองค์ จึงได้ทรงแสดงมงคลสูตร ประเพณีการรับจ้างเล่านิทานให้คนฟังดังกล่าวมานี้ แม้ในสยามประเทศก็มีมาแต่โบราณ จนนับเป็นการมหรสพอย่าง ๑ ซึ่งมักมีในการงาน เช่นงานโกนจุก ในตอนค่ำเมื่อพระสวดมนต์แล้ว ก็หาคนไปเล่านิทานให้แขกฟังเป็นประเพณีมาเก่าแก่ แลยังมีลงมาจนถึงในชั้นกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ขับเสภาก็คือเล่านิทานนั้นเอง และประเพณีมีเสภาก็มีในงานอย่างเดียวกับที่เล่านิทานนั้น จึงเห็นว่าเนื่องมาจากเล่านิทาน ขับเสภาผิดกับเล่านิทานแต่เอานิทานมาผูกเป็นกลอน สำเนียงที่เล่าใช้ขับเป็นลำนำ และขับกันเฉพาะเรื่องขุนช้างขุนแผนเรื่องเดียว เสภาผิดกับเล่านิทานที่เป็นสามัญอยู่แต่เท่านี้ ถ้าจะลองสันนิษฐานว่า เหตุใดจึงมีคนคิดขับเสภาขึ้นแทนเล่านิทาน ก็ดูเหมือนพอจะเห็นเหตุได้ คือเพราะเล่านิทานฟังกันมานานๆ เข้าออกจะจืด จึงมีคนคิดจะเล่าให้แปลก โดยกระบวนแต่งเป็นบทกลอนว่าให้คล้องกัน ให้น่าฟังกว่าที่เล่านิทานอย่างสามัญประการ ๑ เมื่อเป็นบทกลอนจึงว่าเป็นทำนองลำนำตามวิสัยการว่าบทกลอน ให้ไพเราะขึ้นกว่าเล่านิทานอีกประการ ๑ ข้อที่ขับแต่เรื่องขุนช้างขุนแผนเรื่องเดียวนั้น คงจะเป็นด้วยนิทานเรื่องขุนช้างขุนแผน เป็นเรื่องที่ชอบกันแพร่หลายในครั้งกรุงเก่ายิ่งกว่านิทานเรื่องอื่นๆ ด้วยเป็นเรื่องสนุกจับใจแลถือกันว่าเป็นเรื่องจริง จึงเกิดขับเสภาขึ้นด้วยประการฉะนี้
ว่าด้วยเรื่องขุนช้างขุนแผน
เรื่องขุนช้างขุนแผนเป็นเรื่องจริงเกิดขึ้นในกรุงเก่า เนื้อความปรากฏจดไว้ในหนังสือคำให้การชาวกรุงเก่า นับเป็นเรื่องในพระราชพงศาวดาร มีอยู่ดังนี้ ว่า
“ในลำดับนั้นต่อไป พระราชบุตร พระราชนัดดา เชื้อพระราชวงศ์ของพระเจ้าอู่ทองรามาธิบดี ได้ครองราชย์สมบัติในกรุงเทพทวาราวดีเป็นลำดับไปหลายพระองค์ จนถึงพระเจ้าแผ่นดินองค์ ๑ ทรงพระนามว่า พระพันวษา ภาษาพม่าเรียกว่าพระเจ้าวาตะถ่อง แปลว่าสำลีพันหนึ่ง พระเจ้าแผ่นดินพระองค์นี้มีพระราชประวัติพิสดาร แต่กล่าวไว้โดยเอกเทศ พระองค์มีพระมเหสีทรงพระนามว่าสุริยวงษาเทวี มีพระราชโอรสองค์ ๑ ด้วยพระมเหสี มีพระนามว่า พระบรมกุมาร”
“ครั้นอยู่มา พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตลานช้าง มุ่งหมายจะเป็นสัมพันธมิตรสนิทสนมกับกรุงเทพทวาราวดี จึงส่งพระราชธิดาองค์หนึ่งซึ่งมีพระรูปลักษณะงามเลิศ พึ่งเจริญพระชนม์ได้ ๑๖ พรรษา พร้อมด้วยข้าหลวงสาวใช้ข้าทาสบริวาร กับเครื่องราชบรรณาการเป็นอันมาก มีราชทูตเชิญพระราชสาสน์ พร้อมด้วยเสนาอำมาตย์คุมโยธาทวยหาญ เชิญพระราชธิดามาถวายพระพันวษา ณ กรุงเทพทวาราวดี ครั้นมาถึงในกลางทาง ข่าวนี้รู้ขึ้นไปถึงนครเชียงใหม่ พระเจ้าโพธิสารราชกุมารผู้เป็นพระเจ้าแผ่นดินนครเชียงใหม่ในเวลานั้น ไม่ชอบให้กรุงศรีสัตนาคนหุตลานช้างมาเป็นมิตรไมตรีกับกรุงเทพทวาราวดี อยากจะให้กรุงศรีสัตนาคนหุตไปเป็นสัมพันธมิตรสนิทกับนครเชียงใหม่ จึงคุมกองทัพลงมาซุ่มอยู่ ยกเข้าแย่งชิงพระราชธิดานั้นไปได้ ฝ่ายพวกพลกรุงศรีสัตนาคนหุตที่พ่ายแตกหนีก็รีบกลับไปทูลแจ้งเหตุแก่พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตลานช้างให้ทรงทราบทุกประการ”
“ครั้นประพฤติเหตุเช่นนี้ ทราบเข้ามาถึงพระเจ้ากรุงศรีอยุธยา สมเด็จพระพันวษาก็ทรงพระพิโรธยิ่งนัก จึงตรัสแก่เสนาอำมาตย์ทั้งปวงว่า เจ้านครเชียงใหม่ดูหมิ่นเดชานุภาพของเรา เป็นผู้ไม่ตั้งอยู่ในยุติธรรม มาแย่งชิงนางผู้ที่เขาจำนงใจจะมาให้แก่เราดังนี้ก็ผิดต่อกรรมบถมนุษยวินัย จำจะยกขึ้นไปปราบปรามเจ้านครเชียงใหม่ให้ยำเกรงฝีมือทหารไทย ไม่ให้ประพฤติพาลทุจริตดูหมิ่นต่อเราสืบไป จึงมีพระราชโองการตรัสสั่งให้เตรียมทัพ แลตรัสสั่งพระหมื่นศรีมหาดเล็กผู้เป็นขุนนางข้าหลวงเดิมคนสนิทไว้พระทัย ให้เลือกจัดหาทหารที่มีฝีมือกล้าศึกสงครามเข้ามาถวาย”
“พระหมื่นศรีจึงกราบทูลว่า ในทหารไทยในเวลานี้ ผู้ใดจะเป็นทหารเอกยอดดีไปกว่าขุนแผนนั้นไม่มี ด้วยขุนแผนเป็นผู้รู้เวทมนตร์เชี่ยวชาญ ใจกล้าหาญเป็นยอดเสนา และมีใจกตัญญูกตเวที รู้พระเดชพระคุณเจ้าหาตัวเปรียบได้ยาก บัดนี้ขุนแผนเป็นโทษต้องรับพระราชอาญาจำอยู่ ณ คุก ถ้าโปรดให้ขุนแผนเป็นทัพหน้ายกขึ้นไปตีเมืองเชียงใหม่ในครั้งนี้คงจะมีชัยชนะโดยง่าย ไม่ต้องร้อนถึงทัพหลวงและทัพหลังเพียงปานใด สมเด็จพระพันวษาก็ทรงระลึกได้ถึงขุนแผน ด้วยทรงทราบว่าเป็นทหารมีฝีมือมาแต่ก่อน จึงทรงพระกรุณาโปรดให้ขุนแผนพ้นโทษ มีรับสั่งให้พระหมื่นศรีนำขุนแผนเข้ามาเฝ้าโดยเร็ว พระหมื่นศรีได้รับสั่งแล้วก็ไปบอกนครบาลให้ถอดขุนแผนจากเรือนจำ นำตัวเข้ามาหมอบเฝ้าถวายบังคมต่อหน้าพระที่นั่งในท้องพระโรง ในขณะนั้น สมเด็จพระพันวษาจึงมีพระราชโองการตรัสถามขุนแผนว่า เฮ้ยอ้ายขุนแผน เอ็งจะอาสากูยกขึ้นไปตีเมืองเชียงใหม่ ปราบปรามเจ้าโยนกอันธพาลให้เห็นฝีมือทหารไทย รับนางคืนมาให้กูจะได้หรือมิได้ประการใด ขุนแผนจึงกราบบังคมทูลว่า ข้าพระบาทผู้เป็นข้าทหาร ชีวิตอยู่ในใต้ฝ่าพระบาทของพระองค์ผู้ทรงพระเดชพระคุณปกเกล้ามาแต่ปู่แลบิดา ข้าพระองค์ขอรับอาสาขึ้นไปตีนครเชียงใหม่ ปราบเจ้าโยนกให้กลัวเกรงพระเดชานุภาพของพระองค์ รับพระราชธิดาพระเจ้าลานช้างคืนมาถวายจงได้ ถ้าตีนครเชียงใหม่ไม่ได้แล้วขอถวายชีวิต สมเด็จพระพันวษาได้ทรงฟังขุนแผนกราบทูลรับอาสาแข็งแรงดังนั้นก็ดีพระทัยนัก จึงโปรดตั้งให้ขุนแผนเป็นแม่ทัพ ถืออาญาสิทธิ์คุมกองทัพทหารไทยยกขึ้นไปตีนครเชียงใหม่ ขุนแผนจึงกราบถวายบังคมลายกกองทัพขึ้นไปถึงเมืองพิจิตร จึงแวะเข้าหาพระพิจิตรเจ้าเมือง ขอให้ส่งดาบเวทวิเศษกับม้าวิเศษที่ฝากไว้แต่ก่อนคืนมาให้ จะไปใช้ในการรบศึก ดาบวิเศษของขุนแผนนั้น ในภายหลังต่อๆ มามีผู้เรียกว่า ดาบฟ้าฟื้น มีฤทธิเดชนัก ม้าวิเศษนั้นเรียกว่า ม้าสีหมอก ขับขี่เข้าสู่สงครามหลบหลีกข้าศึกได้คล่องแคล่วว่องไวนัก ขุนแผนได้ดาบเวทวิเศษและม้าวิเศษแล้วก็ลาเจ้าเมืองพิจิตรรีบยกขึ้นไปถึงแดนนครเชียงใหม่ ฝ่ายเจ้านครเชียงใหม่รู้ว่ากองทัพกรุงศรีอยุธยายกขึ้นมา จึงแต่งกองทัพให้ยกออกมาสู้รบต้านทาน ขุนแผนแม่ทัพก็ขับพลทหารไทยเข้าต่อตีพลลาวยวนเชียงใหม่โดยสามารถ กองทัพเชียงใหม่ก็แตกพ่ายแพ้หนีกลับเข้าเมือง จะปิดประตูลงเขื่อนก็ไม่ทัน ขุนแผนก็ยกติดตามรบรุกบุกบันเข้าเมืองได้ ไล่ฆ่าฟันพลลาวล้มตายลงเป็นอันมาก ฝ่ายเจ้านครเชียงใหม่เห็นข้าศึกเข้าเมืองได้ก็ตกใจไม่มีขวัญ จึงขึ้นม้าหนีออกนอกเมืองไป ขุนแผนจึงคุมทหารเข้าล้อมวัง ไปจับอรรคสาธุเทวีมเหสีพระเจ้าเชียงใหม่ กับราชธิดาอันมีนามว่าเจ้าแว่นฟ้าทอง กับนางสนมน้อยใหญ่ของพระเจ้านครเชียงใหม่ให้รวบรวมไว้พร้อมด้วยกัน แลให้เชิญนางสร้อยทองราชธิดาพระเจ้านครลานช้างที่เจ้านครเชียงใหม่ไปแย่งชิงมาไว้ให้ออกมาจากหอคำ จึงเชิญนางสร้อยทองพระราชธิดาพระเจ้าลานช้าง กับมเหสีราชธิดาพระเจ้านครเชียงใหม่ที่จับไว้ได้ เลิกกองทัพกลับลงมาถวายพระเจ้ากรุงศรีอยุธยา และกราบทูลข้อราชการทัพที่มีชัยชนะนั้นให้ทรงทราบทุกประการ สมเด็จพระพันวษาก็มีพระทัยยินดีนัก จึงทรงพระราชดำริถึงทศพิศราชธรรมตรัสว่า ซึ่งเจ้านครเชียงใหม่สู้ฝีมือกองทัพไทยมิได้ หนีออกจากเมืองไป ทิ้งเมืองให้ว่างเปล่าไว้ไม่มีเจ้าปกครองดังนั้นไม่ควร สมณชีพราหมณ์ราษฎรจะได้ความเดือดร้อน จึงทรงตั้งอำมาตย์ผู้ใหญ่ ให้เป็นข้าหลวงขึ้นไปเกลี้ยกล่อมราษฎรพลเมืองเชียงใหม่ไม่ให้แตกตื่นวุ่นวาย ให้เสนาข้าราชการชาวเมืองเชียงใหม่นั้นไปติดตามเชิญพระเจ้าเชียงใหม่ กลับเข้ามาครอบครองบ้านเมืองอยู่เป็นปรกติตามเดิมดังเก่า”
“ในขณะนั้น พระองค์จึงทรงโปรดพระราชทานบำเหน็จรางวัลเป็นต้นว่าเงินทอง สิ่งของเครื่องอุปโภคบริโภค แก่ขุนแผนผู้เป็นแม่ทัพ แลนายทัพนายกองตลอดจนพลโยธาทวยหาญ ผู้ไปรบศึกมีชัยชนะมาในครั้งนั้นเป็นอันมาก ครั้นแล้วพระองค์จึงทรงตั้งนางสร้องทองราชธิดาพระเจ้าศรีสัตนาคนหุตลานช้าง เป็นพระมเหสีซ้าย แลตั้งนางแว่นฟ้าทองราชธิดาเจ้านครเชียงใหม่เป็นพระสนมเอก แต่มเหสีเจ้านครเชียงใหม่ผู้เป็นมารดาของนางแว่นฟ้าทองพระสนมเอกนั้น โปรดแต่งข้าหลวงพร้อมด้วยพวกพลพาขึ้นไปส่งต่อพระเจ้านครเชียงใหม่ โดยพระทัยทรงพระกรุณา ฝ่ายข้าคนชายหญิงชาวนครลานช้างแลชาวนครเชียงใหม่นั้น ก็ทรงโปรดให้ตั้งทำมาหากินอยู่ตามภูมิลำเนา ในกรุงศรีอยุธยา”
“ฝ่ายขุนแผนซึ่งเป็นทหารเอกยอดดีมีชื่อเสียงปรากฏในกรุงศรีอยุธยาในครั้งนั้น เมื่อคิดเห็นว่าตนแก่ชราแล้ว จึงนำดาบเวทวิเศษของตนเข้าถวายสมเด็จพระวันวษา เพื่อเป็นพระแสงทรงสำหรับพระเจ้าแผ่นดินต่อไป พระองค์ทรงรับไว้เป็นพระแสงทรงสำหรับพระองค์ แล้วจึงทรงประสิทธิประสาทนามว่า พระแสงปราบศัตรู แลทรงตั้งนามพระแสงขรรค์แต่ครั้งพระยาแกรกนั้นว่าพระขรรค์ไชยศรี โปรดให้มหาดเล็กเชิญตามเสด็จซ้ายขวา แลมีรับสั่งให้เชิญพระรูปพระยาแกรกกับมงกุฎของพระยาแกรกเข้าไว้ในหอพระที่นมัสการในพระราชวัง พระรูปพระยาแกรกกับมงกุฎทรงยังมีปรากฏอยู่จนตราบเท่าทุกวันนี้”
“พระพันวษาครองราชย์สมบัติมาได้ ๒๕ พรรษา เมื่อแรกได้ราชสมบัติ พระชนม์ ๑๕ พรรษา รวมพระชนมายุ ๔๐ พรรษาเสด็จสวรรคต”
ในคำให้การชาวกรุงเก่ามีเรื่องขุนช้างขุนแผนปรากฏอยู่เท่านี้ นอกจากในคำให้การชาวกรุงเก่า หนังสือเรื่องอื่นที่แต่งครั้งกรุงเก่ากล่าวถึงเสภามีบ้าง แต่ยังไม่พบที่เล่าเรื่องขุนช้างขุนแผน มีในหนังสือพงศาวดารเหนือก็กล่าวเพียงว่า สมเด็จพระพันวษาได้เสวยราชย์เมื่อนั้นๆ อันพระนามที่เรียกว่า “พระพันวษา” น่าจะเป็นแต่พระนามประกอบพระเกียรติยศสำหรับเรียกสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินในสมัยอัน ๑ ดังเราเรียกว่า “สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว” มิใช่เป็นพระนามเฉพาะพระองค์หนึ่งพระองค์ใด เพราะคำเดียวกันนี้ในชั้นหลังต่อมา มาใช้เป็นพระนามสำหรับพระเกียรติยศสมเด็จพระบรมราชชนนีว่า “สมเด็จพระพันปีหลวง” แลที่เรียกสมเด็จพระอรรคมเหสีว่า “สมเด็จพระพันวษา” ก็มีในบางรัชกาล เช่นพระอรรคมเหสีของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศครั้งกรุงเก่า แลสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินีในรัชกาลที่ ๒ คนทั้งหลายก็เรียกว่า “สมเด็จพระพันวษา” จึงเห็นว่ามิใช่เป็นพระนามเฉพาะพระองค์พระเจ้าแผ่นดินพระองค์หนึ่งพระองค์ใดแต่ก่อนมา
เรื่องขุนช้างขุนแผนที่ปรากฏในคำให้การชาวกรุงเก่าดังกล่าวมานี้ มีหลักฐานที่จะเทียบให้รู้ศักราชได้ว่า เรื่องขุนช้างขุนแผนเกิดมีขึ้นเมื่อใด คือในหนังสือนั้น แห่ง ๑ กล่าวว่า สมเด็จพระพันวษาเป็นพระราชบิดาของพระบรมกุมาร ต่อมากล่าวว่า พระบรมกุมารเมื่อได้เสวยราชสมบัติ มีมเหสีชื่อศรีสุดาจันทร์ แลนางนี้เมื่อพระราชสามีสวรรคตแล้ว ชิงราชสมบัติให้แก่ชู้ เทียบกับพระราชพงศาวดาร พระบรมกุมารก็คือสมเด็จพระไชยราชาธิราช สมเด็จพระพันวษานั้นก็คือสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ โดยหลักฐานอันนี้ประมาณว่า ขุนแผนมีตัวอยู่ในรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ระหว่างจุลศักราช ๘๕๓ จน ๘๙๑ ปี แลมีเนื้อความประกอบในพงศาวดารเชียงใหม่ว่า ในยุคนั้นพระเมืองแก้วเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ ทำศึกกับกรุงศรีอยุธยาอยู่หลายคราว แลยังมีเนื้อความประกอบชอบกลอิกอย่าง ๑ ที่ในต้นหนังสือเสภาเองลงศักราชไว้ว่า “ร้อยสี่สิบเจ็ดปี” ถ้าสันนิษฐานว่า เดิมเขียนเป็นตัวหนังสือว่า “แปดร้อยสี่สิบเจ็ดปี” ภายหลังตกคำ แปด ไปเสีย ถ้าวางจุลศักราช ๘๔๗ เป็นปีขุนแผนเกิด ขุนแผนเกิดในแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ อายุได้ ๖ ขวบสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ผ่านพิภพ จึงได้รับราชการในแผ่นดินนั้นดูก็เข้ากันได้ แต่ที่ในคำให้การชาวกรุงเก่ากล่าวอิกแห่ง ๑ ว่า ท้าวโพธิสารเป็นเจ้าเมืองเชียงใหม่ในครั้งนั้น ท้าวโพธิสารนี้ที่จริงเป็นเจ้าล้านช้าง เป็นแต่ราชบุตรเขยพระเจ้าเชียงใหม่ แลเป็นพระชนกของพระไชยเชษฐาที่ขอพระเทพกษัตรี คราวทำสงครามกับพระเจ้าหงสาวดีบุเรงนอง ลงมาตรงราวแผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ เห็นจะเอาชื่อโพธิสารมาใส่ผิด ฟังไม่ได้ ควรฟังเป็นหลักฐานแต่ว่า มีเค้าเงื่อนว่า เรื่องขุนช้างขุนแผนนั้น เป็นเรื่องเกิดในแผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ระหว่าง พ.ศ. ๒๐๓๔ กับ ๒๐๗๒ แลอนุโลมต่อลงมาได้อีกอย่าง ๑ ว่า เสภาคงจะเกิดมีขึ้นภายหลังรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ นับด้วยร้อยปี เมื่อเรื่องขุนช้างขุนแผนเล่ากันจนกลายเป็นนิทานไปแล้ว ถ้าประมาณว่าเสภาพึ่งมามีขึ้นในตอนหลัง ไม่ก่อนแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราชก็เห็นจะไม่ผิด
ตัวเรื่องขุนช้างขุนแผนที่เล่าในคำให้การชาวกรุงเก่า แม้สังเขปเพียงนั้น ยังเห็นได้ว่าไม่ตรงกับเรื่องขุนช้างขุนแผนที่เราขับเสภากัน ความข้อนี้ก็ไม่อัศจรรย์อันใด ด้วยเรื่องขุนช้างขุนแผนเอามาเล่าเป็นนิทานกันเสียช้านานหลายร้อยปี แลซ้ำมาแต่งเป็นกลอนเสภาในชั้นหลังอิก คงตกแต่งเรื่องให้พิลึกกึกก้องสนุกสนานขึ้น แลต่อเติมยืดยาวออกทุกที เชื่อได้ว่าเรื่องในเสภาคงคลาศเคลื่อนจากเรื่องเดิมเสียมาก แต่คงจะยังมีเค้ามูลเรื่องเดิมอยู่บ้าง ถ้าจะลองประมาณเค้าเรื่องเดิม เท่าที่ยุติต้องด้วยเหตุผล เรื่องข้างตอนต้นเห็นจะตรงที่ปรากฏในเสภา คือขุนช้างขุนแผนนางวันทอง ๓ คนนี้เป็นชาวสุพรรณ นางวันทองเป็นชู้กับขุนแผนแต่เมื่อยังเป็นพลายแก้ว แล้วทำนองจะขอสู่กันไว้แต่ยังไม่ทันแต่งงาน ในระยะนี้พลายแก้วต้องเกณฑ์ไปทัพ (ไม่จำเป็นต้องเป็นแม่ทัพ) หายไปเสียนาน ทางนี้ขุนช้างพยายามจนได้นางวันทองไปเป็นเมีย พลายแก้วกลับจากทัพได้เป็นที่ขุนแผนสะท้าน ตำแหน่งปลัดซ้ายกรมตำรวจภูบาล จึงลักนางวันทองไป ขุนช้างติดตาม ขุนแผนทำร้ายขุนช้างอย่างไรอย่างหนึ่ง ขุนช้างจึงเข้ามากล่าวโทษขุนแผน สมเด็จพระพันวษาให้ข้าหลวงออกติดตาม ขุนแผนฆ่าข้าหลวงเสีย แล้วจึงหนีขึ้นไปเมืองเหนือ แต่ลงปลายเข้าหาพระพิจิตรโดยดี พระพิจิตรจึงบอกส่งลงมากรุงฯ น่าสงสัยว่า จะเป็นในตอนนี้เองที่มีรับสั่งให้ฆ่านางวันทอง ฐานเป็นหญิงสองใจ แล้วเอาขุนแผนจำคุกไว้ โดยโทษที่ฆ่าข้าหลวง แต่ลดหย่อนเพราะเข้ามาลุแก่โทษ อยู่มาเกิดศึกเชียงใหม่ เวลาเสาะหาทหาร จมื่นศรีฯ ทูลยกย่องขุนแผน ขุนแผนจึงพ้นโทษด้วยจะให้ไปทำการศึก ขุนแผนไปรบพุ่งมีชัยชนะ จึงเลยมีชื่อเสียงเป็นคนสำคัญ น่าเข้าใจว่า ทำนองเรื่องขุนช้างขุนแผนเดิมจะมีเท่านี้เอง นอกจากนี้เห็นจะเป็นของแต่งประกอบขึ้นในตอนเมื่อเป็นนิทานแลเป็นเสภาในภายหลัง
ว่าด้วยหนังสือเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน
หนังสือกลอนของโบราณ ที่เกิดขึ้นด้วยเอานิทานมาแต่งเป็นกลอนสำหรับขับลำนำ ไม่ใช่มีแต่เรื่องขุนช้างขุนแผนเรื่องเดียว หนังสือเรื่องตำนานและเรื่องชาดกต่างๆ ที่แต่งเป็นกลอนสำหรับสวดก็เป็นของเกิดขึ้นโดยนัยอันเดียวกัน คือเอาเรื่องนิทานที่สำหรับเล่ามาแต่งเป็นกลอนสำหรับอ่าน เมื่ออ่านก็ทำทำนองเป็นลำนำเช่นอ่านตามศาลาแลวิหาร อันเป็นเหตุให้เรียกว่า “โอ้เอ้วิหารราย” นั้นเป็นต้น ก็คือเล่านิทานให้คนฟังนั้นเอง หนังสือสวดนั้นเชื่อไว้ว่า มีมาก่อนหนังสือเสภาช้านาน และมีแพร่หลายจนถึงเมืองลาวข้างฝ่ายเหนือก็เอานิทานและชาดกมาแต่งเป็นหนังสือสำหรับแอ่วโดยทำนองอันเดียวกัน แต่เมื่อพิเคราะห์ดูว่า การที่เอาเรื่องขุนช้างขุนแผนมาแต่งเป็นกลอนเสภา จะเอาแบบอย่างมาจากหนังสือสวดฤๅอย่างไร สันนิษฐานเห็นว่า น่าจะเป็นการเกิดขึ้นทางหนึ่งต่างหากไม่ได้เอาอย่างจากหนังสือสวด เกิดขึ้นแต่การที่เล่านิทานกันตามบ้านนั้นเอง
ลักษณะนิทานที่เล่ากันแต่โบราณ ฤๅแม้ตลอดลงมาจนในปัจจุบันทุกวันนี้ ผิดกับชาดกอันเป็นต้นเค้าของหนังสือสวดในข้อสำคัญอย่าง ๑ ที่นิทานมักหยาบและโลน ข้อนี้ไม่ใช่เพราะคนเล่าแลคนฟังนิทานมีอัชฌาสัยชอบหยาบและโลนทั่วไป ความจริงน่าจะเกิดแต่คติในทางอาถรรพ์มีมาแต่ดึกดำบรรพ์ ที่ถือว่าถ้าปิศาจเอ็นดูอยากได้ผู้ใด ก็อาจจะบันดาลให้ล้มตายเอาตัวไปเลี้ยงดูใช้สอยในเมืองผี จึงเกิดวิธีแก้โดยอาการที่กระทำให้ปิศาจเห็นว่าเป็นคนหยาบคนโลน ไม่ควรปิศาจจะเอาไปเลี้ยงดู คติอันนี้เป็นเหตุให้เกิดความประพฤติหลายอย่าง ที่ยังถือลงมาจนในชั้นหลัง เป็นต้นว่าทางเมืองเชียงใหม่ ถ้าลูกเจ้าหลานนายเกิดมามักให้ชื่อ ๒ ชื่อ ชื่อ ๑ เป็นชื่อสามัญสำหรับตัว อิกชื่อ ๑ สำหรับเรียกให้ผีเกลียดเช่นชื่อว่า “อึ่ง” บ้าง “กบ” บ้าง “เขียด” บ้าง ลักษณะที่คนเล่นเพลงปรบไก่ก็ดี เทพทองก็ดี ซึ่งไม่มีอะไรนอกจากเกี้ยวกันโดยกระบวนหยาบช้า ถึงขุดโคตรเค้าเหล่ากอ ด่ากันเล่นต่อหน้าธารกำนัล ก็เชื่อว่ามาแต่คติอันเดียวกัน โดยประสงค์จะให้ปิศาจรังเกียจบุคคลฤๅวัตถุที่เป็นเหตุแห่งมหรสพ ด้วยเหตุนี้ ในงานสมโภชพระยาช้างเผือกมาถึงพระนคร จึงต้องมีเทพทองเป็นของขาดไม่ได้มาจนตราบเท่าทุกวันนี้ ยังมีอิกอย่าง ๑ เช่นเด็กผูกขุนเพ็ดก็ดี ฤๅที่คนทำขุนเพ็ดไปถวายเจ้าก็ดี ก็น่าจะมาโดยคติอันเดียวกัน โดยประสงค์จะให้ผีชังเด็กนั้น แลให้เจ้าชังคนที่เอาขุนเพ็ดถวาย ไม่ต้องการเอาไปเมืองผี มิใช่ถวายเพราะเจ้าจะชอบพอขุนเพ็ดอย่างใด การเล่านิทานเป็นมหรสพโดยเฉพาะในงานเรียกขวัญเช่นงานโกนจุก ที่เล่านิทานเรื่องหยาบๆ ก็จะเนื่องด้วยเรื่องจะให้ผีรังเกียจเด็กที่โกนจุกนั้น อยู่ในคติอันเดียวกัน นิทานที่เล่ากันจึงมักจะหยาบ แลจึงให้อภัยกันโดยประเพณีที่กล่าวมาแล้ว ครั้นเคยชินกันมาก็เลยเป็นธรรมเนียม จนกลายเป็นของขบขัน ถึงเรื่องขุนช้างขุนแผนเมื่อยังเล่ากันเป็นนิทาน ก็คงเล่าอย่างหยาบๆ ข้อนี้ยังเห็นได้ แม้จนบทเสภาที่ขับกันในพื้นบ้านเมืองก็อยู่ข้างหยาบ แต่ไม่หยาบอย่างสามหาวเหมือนนิทานอื่นๆ ทั้งตัวเรื่องขุนช้างขุนแผนเป็นเรื่องสนุก จับใจคนยิ่งกว่าเรื่องนิทานอื่นๆ ทั้งสิ้น เห็นจะเป็นด้วยเหตุนี้จึงได้นิยมแต่ในเรื่องขุนช้างขุนแผนเรื่องเดียว
ในชั้นแรกที่จะเกิดเสภา ข้าพเจ้าสันนิษฐานว่า เห็นจะแต่งเป็นกลอนแต่บทที่สำคัญในเรื่องขุนช้างขุนแผน เช่นบทสังวาส บทพ้อ บทชมโฉมแลชมดงเป็นต้น เมื่อเล่านิทานไปถึงตรงนั้น จึงว่ากลอนแทรกเป็นทำนองนิทานทรงเครื่อง เหตุใดจึงเห็นดังนี้ อธิบายว่าเพราะแต่เดิมเรื่องขุนช้างขุนแผนเล่าเป็นนิทาน แลธรรมดาเล่านิทานนั้น จะเล่าคนเดียวก็ตาม ฤๅผลัดกันเล่าหลายคนก็ตาม คงต้องเล่าแต่ต้นจนจบเรื่องนิทานทุกเรื่อง นิทานเรื่องขุนช้างขุนแผนเป็นเรื่องยืดยาว ที่จะแต่งเป็นกลอนให้จบเรื่องในคราวเดียวยาวนัก แม้แต่งได้ก็จะเล่าให้จบเรื่องในคืนเดียวไม่ได้ จึงสันนิษฐานว่า ในชั้นแรกเมื่อจะเกิดเสภาเห็นจะแต่งเป็นกลอนเพียงบทสำหรับว่าสลับแต่ในตอนที่สำคัญ แล้วเล่านิทานต่อไปจนจบเรื่องขุนช้างขุนแผน กลอนที่แต่งชั้นนี้ อาจจะเป็นกลอนสดคิดขึ้นว่าในเวลาเล่านิทานนั้น ครั้นเมื่อคนฟังชอบ ต่อมาอิกชั้น ๑ จึงมีกวีคิดแต่งเป็นกลอนทั้งตัวนิทานเอาไปขับเป็นเสภา จึงเกิดหนังสือเสภามาแต่นั้น แต่เรื่องขุนช้างขุนแผนเป็นเรื่องยาวดังกล่าวมาแล้ว เมื่อแต่งเป็นกลอนแลขับเป็นลำนำด้วย ก็เป็นอันพ้นวิสัยที่จะขับให้ตลอดเรื่องได้ในคืนเดียว บทเสภาที่แต่งขึ้นจึงแต่งแต่เป็นตอนพอขับคืน ๑ เมื่อเอาอย่างกันแพร่หลายแต่งกันขึ้นหลายคน ใครชอบใจจะขับตอนไหน ก็แต่งเป็นกลอนเฉพาะตอนที่จะขับนั้น ด้วยเหตุนี้ บทเสภาเดิมทั้งที่แต่งครั้งกรุงเก่า ฤๅแม้ที่แต่งขึ้นในกรุงรัตนโกสินทร์ ตามแบบอย่างครั้งกรุงเก่าจึงเป็นท่อนเป็นตอน ไม่เป็นเรื่องติดต่อกันเหมือนกับบทละคร การที่เอาบทเสภามารวมติดต่อกันให้เป็นเรื่องอย่างหนังสือเสภาที่ลงพิมพ์ มีหลักฐานที่รู้ได้ว่า พึ่งเอามารวมกันในชั้นหลังเมื่อราวรัชกาลที่ ๓ กรุงรัตนโกสินทร์นี้ ดังจะอธิบายต่อไปข้างหน้า
หนังสือเสภาที่แต่งเมื่อครั้งกรุงเก่าเห็นจะสูญเสียแทบหมด ด้วยหนังสือเสภาผิดกับหนังสือบทละครแลหนังสือสวด เพราะลักษณะการเล่นละครแลสวดต้องอาศัยหนังสือ ใครเล่นละครก็จำต้องมีหนังสือบทสำหรับโรง ถ้าไม่มีหนังสือก็เล่นละครไม่ได้ หนังสือสวดก็ต้องใช้ในเวลาสวดโดยทำนองเดียวกัน แต่หนังสือเสภาไม่เช่นนั้น แต่งขึ้นสำหรับให้คนขับท่องพอจำได้ จำได้แล้วก็ไม่ต้องใช้หนังสือ ใช่แต่เท่านั้น ใครแต่งหนังสือเสภาขึ้นสำหรับขับหากิน น่าจะปิดหนังสือด้วยซ้ำไป เพราะกลัวผู้อื่นจะได้ไปขับแข่งตน จะให้อ่านท่องก็เห็นจะเฉพาะที่เป็นศิษย์หา หนังสือเสภาย่อมจะมีน้อย แลเป็นของปกปิดกันจึงสาบสูญง่าย ไม่เหลือลงมามากเหมือนหนังสือบทละครแลหนังสือสวดครั้งกรุงเก่า
บทเสภาครั้งกรุงเก่าที่ได้มาถึงกรุงรัตนโกสินทร์นี้ ได้มาด้วยมีคนเสภาครั้งกรุงเก่าเหลือมาบ้าง แต่บทที่คนเสภาเหล่านั้นจะได้หนังสือมาฤๅจำมาได้ก็จะไม่กี่ตอน สักว่าได้มาพอเป็นเชื้อ บทเสภาที่ขับกันในกรุงรัตนโกสินทร์นี้ แม้ในชั้นสำนวนเก่า ได้สังเกตสำนวนดู เชื่อได้ว่าเป็นของที่มาคิดแต่งขึ้นใหม่ในกรุงรัตนโกสินทร์ทั้งนั้น
ตำนานเสภาชั้นกรุงรัตนโกสินทร์ มีหลักฐานพอจะรู้เรื่องราวได้ถ้วนถี่ดีกว่าครั้งกรุงเก่าหลายอย่าง ข้าพเจ้าได้พบหนังสือซึ่งนับว่าเป็นจดหมายเหตุในเรื่องเสภามีอยู่ ๒ ฉบับ คือกลอนสุนทรภู่แต่งไว้ในบทเสภาตอนโกนจุกพลายงามแห่ง ๑ กลอนท้ายไหว้ครูเสภาใครแต่งก็หาทราบไม่ นายอยู่เสภาชาวอ่างทองว่าให้ข้าพเจ้าฟัง ได้ให้จดไว้อิกฉบับ ๑ หนังสือกลอน ๒ ฉบับนี้ให้เค้าเงื่อนทางวินิจฉัยตำนานเสภาหลายข้อ ดังจะอธิบายต่อไป
กลอนของสุนทรภู่
สมภารมารับกลับมายังอาวาส	เสียงพิณพาทย์พวกพ้องทองประศรี
หาเสภามาทั่วที่ตัวดี	ท่านตามีช่างประทัดถนัดรบ
ดูทำนองพองคอเสียอ้อแอ้	พวกคนแก่ชอบหูว่ารู้จบ
ตารองศรีดีแต่ขันรู้ครันครบ	กรับกระทบทำหลอกแล้วกลอกตา
แล้วนายทั่งดังโด่งเสียงโว่งโวก	ว่ากระโชกกระชั้นขันหนักหนา
ฝ่ายนายเพชรเม็ดมากลากช้าช้า	ตั้งสามว่าสองศอกเหมือนบอกยาว
ส่วนนายมาพระยานนท์คนตลก	ว่าหยกหยกหยาบช้าคนฮาฉาว
ตาทองอยู่รู้ว่าภาษาลาว	ส่งกราวเชิดเพลงโหน่งเหน่งไป ฯ
กลอนไหว้ครู
ทีนี้จะไหว้ตาครูสน	เป็นนายประตูครูคนทุกแหล่งหล้า
ไหว้ครูมีช่างประทัดถัดลงมา	ครูเพ็งเก่งว่าข้างสุพรรณ
จะไหว้ตาครูเหร่ชอบเฮฮา	พันรักษาราตรีดีขยัน
ตาทองอยู่ครูละครกลอนสำคัญ	ตาหลวงสุวรรณรองศรีที่บรรลัย
เมื่อครั้นพระจอมนรินทร์แผ่นดินลับ	เสภาขับยังหามีปี่พาทย์ไม่
มาเมื่อพระองค์ทรงชัย	ก็เกิดคนดีในอยุธยา
ทั้งปรบไก่ครึ่งท่อนกลอนไม่ขัด	ข้าพเจ้าไม่สันทัดพึ่งหัดว่า
ว่าไปมิใช่ไวปัญญา	ครูชื่อว่ามาพระยานนท์
ตลกโขนหนังเล่นเห็นไม่ขาด	ฆ้องระนาดส่งได้ไม่ขัดสน
ให้เรียนรู้เป็นครูไว้ทุกคน	ฦๅกระเดื่องเลื่องจนบรรลัยไป ฯ
ทีนี้จะไหว้ครูปี่พาทย์	ฆ้องระนาดฦๅดีปี่ไฉน
ทั้งครูแก้วครูพักเป็นหลักชัย	ครูทองอินนั่นแลใครไม่เทียมทัน
มือก็ตอดหนอดหนักขยักขย่อน	ตาพูนมอญมิใช่ชั่วตัวขยัน
ครูมีแขกคนนี้เขาดีครัน	เป่าทยอยลอยลั่นบรรเลงฦๅ
รับตาเกดปรอทยอดเสภา	ทั้งครูน้อยเจรจาคนนับถือ
อิกครูแจ้งแต่งอักษรขจรฦๅ	ครูอ่อนว่าพิมระบือชื่อขจร
ครั้นจะร่ำไปนักก็จักช้า	ทีนี้จะว่าเสภาตามครูสอน
ข้าพเจ้าพลั้งพลาดบาทบทกลอน	ขออภัยเถิดอย่าค่อนนินทาเลย
ชื่อครูเสภาที่ปรากฏในกลอนทั้ง ๒ ฉบับนี้ ที่ปรากฏชื่อในกลอนของสุนทรภู่ เป็นคนเสภามีชื่อเสียงในครั้งรัชกาลที่ ๒ สุนทรภู่ได้เคยฟังคนเหล่านั้นขับ จึงรู้ว่าทำนองของใครเป็นอย่างไร ส่วนชื่อครูเสภาที่ปรากฏในกลอนไหว้ครูนั้น เห็นได้ว่ารวบรวมชื่อคนเสภาเก่าใหม่บรรดาที่มีชื่อเสียงโด่งดัง ทั้งที่มีตัวอยู่แลที่ตายไปเสียแล้วมาระบุไว้ ที่ซ้ำกับในบาญชีของสุนทรภู่ก็หลายคน และรู้ได้ว่าแต่งทีหลังกลอนของสุนทรภู่ เพราะอ้างถึงครูเสภาร่วมกับสุนทรภู่ เช่นนายมาพระยานนท์เป็นต้น แต่ในฉบับไหว้ครูบอกว่าตายเสียแล้ว จึงรู้ว่าแต่งทีหลัง
ในกลอนทั้ง ๒ ฉบับ มีชื่อครูเสภา ๑๔ คน ครูปี่พาทย์ ๕ คน ได้ลองสืบประวัติได้แต่บางคน คือ
๑. ครูทองอยู่ มีทั้งชื่อในกลอนสุนทรภู่แลกลอนไหว้ครู คนนี้ได้ความว่าเป็นคนสำคัญทีเดียว เดิมเป็นตัวละครพระเอกของเจ้าฟ้ากรมหลวงเทพหริรักษ์แต่ในรัชกาลที่ ๑ ครั้นเมื่อหัดละครหลวงในรัชกาลที่ ๒ ได้เป็นครูนายโรงละครหลวงรุ่นใหญ่ เช่นเจ้าจอมมารดาแย้มอิเหนาเป็นต้น แลว่าเป็นที่ปรึกษาหารือของเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี ในการคิดแบบใช้บทรำละคร ที่ใช้รำกันมาจนทุกวันนี้ นัยว่า ครั้งนั้นเมื่อทรงพระราชนิพนธ์บทละครแล้ว พระราชทานออกไปที่เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีเอาพระฉายบานใหญ่มาตั้ง ทรงลองจัดวิธีรำให้เข้ากับบทกับครูทองอยู่ด้วยกัน เมื่อเห็นว่าอย่างไรเรียบร้อยดีแล้ว จึงมอบให้ครูทองอยู่ถ่ายมาฝึกหัดละคร ต่อมาในรัชกาลที่ ๓ ครูทองอยู่นี้ได้เป็นครูละครที่ฝึกหัดขึ้นตามวังเจ้านายเกือบจะทุกแห่ง เรียกได้ว่าเป็นครูละครทั้งเมือง ถึงมีชื่อบูชากันในคำไหว้ครูละครจนตราบเท่าทุกวันนี้ มีครูนางอิกคน ๑ ชื่อว่าครูรุ่ง เป็นคู่กับครูทองอยู่ แต่เห็นจะขับเสภาไม่เป็น ส่วนครูทองอยู่นั้น ยังดีในทางเสภาด้วยอิกทาง ๑ จึงมีชื่อในพวกครูเสภาด้วย
๒. ครูแจ้ง คนนี้เป็นรุ่นหลัง มีอายุอยู่มาจนถึงรัชกาลที่ ๕ บ้านอยู่หลังวัดระฆังฯ แต่เดิมมีชื่อเสียงในการเล่นเพลง ถึงอ้างชื่อไว้ในบทเสภาตอนทำศพนางวันทอง ว่าหานายแจ้งมาว่าเพลงกับยายมา คือครูแจ้งคนนี้เอง มีเรื่องเล่ากันมาว่า ครูแจ้งกับยายมานี้เป็นคนเพลงที่เลื่องฦๅกันในรัชกาลที่ ๓ อยู่มาไปเล่นเพลงครั้ง ๑ ยายมาด่ามาถึงมารดาครูแจ้งด้วยข้อความอย่างไรอย่างหนึ่ง ซึ่งครูแจ้งแก้ไม่ตก ขัดใจจึงเลิกเพลง หันมาเล่นเสภา แลเป็นนักสวดด้วย ได้แต่งเสภาไว้หลายตอน ดังจะปรากฏบางตอนในเสถาฉบับนี้ ด้วยแต่งกลอนดี แต่กระเดียดจะหยาบ เห็นจะเป็นเพราะเคยเล่นเพลงปรบไก่ ถึงลำสวดที่สวดกันมาในชั้นหลัง ว่าเป็นลำของครูแจ้งประดิษฐ์ขึ้นก็มี จึงนับว่าครูแจ้งเป็นครูเสภาสำคัญอิกคน ๑
๓. ครูปี่พาทย์ชื่อว่าครูมีแขกนั้น คือเป็นเชื้อแขกชื่อมี ว่าเล่นเครื่องดุริยดนตรีได้เกือบทุกอย่าง เป็นคนฉลาดสามารถแต่งเพลงดนตรีด้วย มีชื่อร่ำฦๅเพลงของครูมีนี้ คือ ทยอยในทยอยนอก ๓ ชั้นเป็นต้น ยังเล่นกันอยู่จนทุกวันนี้ทั่วทุกวง แทบจะถือกันว่า ถ้าใครเล่น ๒ เพลงนี้ไม่ได้ นับว่ายังไม่เป็น ครูมีนี้ทำนองจะถนัดปี่ จึงปรากฏในคำไหว้ครูว่า
“ครูมีแขกคนนี้เขาดีครัน เป่าทยอยลอยลั่นบรรเลงฦๅ”
แต่ทยอยซึ่งว่าในที่นี้ เป็นอิกเพลง ๑ ไม่ใช่ทยอยนอก ทยอยใน ที่กล่าวมาแล้ว ปี่เป่าแต่เลาเดียว พวกปี่พาทย์เรียกกันว่า “ทยอยเดี่ยว” เป็นเพลงครูมีแต่งเหมือนกัน ครูมีนี้ดีมาแต่ในรัชกาลที่ ๓ เมื่อในรัชกาลที่ ๔ เจ้านายหลายพระองค์ มีพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว กรมพระเทเวศร์ฯ กรมหลวงวงศาฯ เป็นต้น ทรงรวบรวมคนหัดปี่พาทย์ขึ้นเล่นประชันวงกัน ครูมีคนนี้ได้เป็นครูปี่พาทย์ในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นที่พระประดิษฐ์ไพเราะ ตำแหน่งปลัดจางวางมหาดเล็ก ได้ว่ากรมปี่พาทย์ฝ่ายพระบวรมหาราชวัง อยู่มาถึงรัชกาลที่ ๕ ได้เป็นครูมโหรีของสมเด็จกรมพระยาสุดารัตนราชประยูร
ที่นี้จะอธิบายตำนานเสภาที่วินิจฉัยได้ความจากกลอนทั้ง ๒ ฉบับนั้นต่อไป คือได้ความว่า ครูเสภาที่เก่าแก่ก่อนคนในกรุงรัตนโกสินทร์นี้ชื่อนายสน เป็นนายประตู อาจจะเป็นคนเสภามาแต่ครั้งกรุงเก่ามาเป็นครูเสภาในครั้งรัชกาลที่ ๑ ตายเสียก่อนสุนทรภู่แต่งกลอน จึงมิได้กล่าวถึงชื่อ จึงรู้ได้ว่าเป็นครูเสภาแต่ครั้งรัชกาลที่ ๑ ข้อนี้ที่เป็นเหตุให้เห็นว่า มีคนเสภากรุงเก่าเป็นเชื้อลงมาในกรุงรัตนโกสินทร์ ครูเสภาที่สุนทรออกชื่อ ๖ คนนั้น เป็นครูเสภาครั้งรัชกาลที่ ๒ คนเหล่านี้ประมาณอายุดู เห็นว่าเกิดไม่ทันที่จะเป็นเสภาครั้งกรุงเก่า คงเป็นคนเสภารุ่นแรกที่หัดขึ้นในกรุงรัตนโกสินทร์ ต่อลงมายังมีครูเสภารุ่นหลังที่ดีขึ้นเมื่อในรัชกาลที่ ๓ ปรากฏชื่อในกลอนไหว้ครูก็หลายคน
ครูเสภาทั้งปวงนี้มิใช่แต่ขับเสภาได้อย่างเดียว อาจจะแต่งบทเสภาได้ด้วย จึงจะยกย่องว่าเป็นครูเสภา หนังสือเสภารุ่นแรกที่เกิดขึ้นในกรุงรัตนโกสินทร์ คงเป็นครูเสภาเหล่านี้แต่งขึ้นโดยมาก มีตัวอย่างสำนวนที่ยังจะสังเกตเห็นได้ในหนังสือเสภาที่พิมพ์หลายแห่ง เช่นตอนที่ ๑ ในเล่มนี้ (ทั้งมีสำนวนใหม่ซ่อมเสียบ้างแล้ว) ยังสังเกตได้ว่า คล้ายกลอนครั้งกรุงเก่า ไม่สู้ถือสัมผัสเป็นสำคัญ ความที่ว่าก็อยู่ข้างจะเร่อร่า เสภาสำนวนเดิมในกรุงรัตนโกสินทร์ที่กล่าวนี้ ก็คงแต่งกันเป็นตอนๆ เหมือนอย่างครั้งกรุงเก่า จึงมีเนื้อความกล่าวไว้ในกลอนว่า
“ท่านตามีช่างประทัดถนัดรบ” หมายความว่า ชอบขับตอนพลายแก้วไปตีเมืองเชียงทอง หรือตอนขุนแผนตีเมืองเชียงใหม่
“ตาทองอยู่รู้ว่าภาษาลาว” หมายความว่า ชอบขับตอนนางลาวทอง ฤๅตอนนางสร้อยฟ้าศรีมาลา
“ครูอ่อนว่าพิมระบือชื่อขจร” หมายความว่า ชอบขับตอนพลายแก้วเป็นชู้กับนางพิม ดังนี้
หนังสือเสภา พึ่งมาเป็นหนังสือดีวิเศษขึ้นเมื่อในรัชกาลที่ ๒ ความข้อนี้มีหลักฐานรู้ได้แน่นอน แม้ในกลอนไหว้ครูที่ว่ามาแล้วยังกล่าวถึงว่า
“เมื่อครั้งพระจอมนรินทร์แผ่นดินลับ	เสภาขับยังหามีปี่พาทย์ไม่
มาเมื่อพระองค์ทรงชัย	ก็เกิดคนดีในอยุธยา”
ตรงนี้หมายความว่า เมื่อก่อนรัชกาลที่ ๒ เสภายังขับกันอย่างเล่านิทาน ไม่มีส่งปี่พาทย์ ลักษณะขับเสภาในขั้นนั้น เข้าใจว่าเห็นจะขับแต่ ๒ คนขึ้นไป วิธีขับผลัดกันคนละตอน ให้คน ๑ ได้มีเวลาพัก ฤๅมิฉะนั้น ถ้าเป็นคนเสภาเก่งๆ เจ้าของงานเลือกเรื่องให้ว่าตอนใดตอนหนึ่ง ให้แต่งกลอนสดโต้กันอย่างว่าเพลงปรบไก่ อย่างนี้เรียกว่าเสภาต้น เคยได้ยินว่ามีกันแต่ก่อน ครั้นเมื่อมีวิธีส่งปี่พาทย์แล้ว จึงขับแต่คนเดียวเป็นพื้น ด้วยเวลาที่ปี่พาทย์ทำผู้ขับเสภาได้พัก
แต่เมื่อในรัชกาลที่ ๒ ไม่ใช่เปลี่ยนแปลงกระบวนเสภาแต่ให้มีวิธีส่งปี่พาทย์ขึ้นเท่านั้น ถึงบทเสภาเองก็แต่งใหม่ในสมัยนั้นโดยมาก บทเสภาที่นับถือกันว่าวิเศษในทุกวันนี้ เป็นบทแต่งครั้งรัชกาลที่ ๒ แทบทั้งนั้น ที่เป็นพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงเองก็มี ความข้อนี้ข้าพเจ้าได้เคยทูลถาม สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์ว่า “ได้ยินเขาพูดกันว่า บทเสภานั้น พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงพระราชนิพนธ์จริงฤๅอย่างไร” สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอฯ มีรับสั่งแก่ข้าพเจ้าว่า “ทรงพระราชนิพนธ์จริง ไม่ทรงอย่างเปิดเผย แต่ช่วยกันแต่งหลายคน” ข้าพเจ้าได้สดับกระแสรับสั่งมาดังนี้ ยังนึกเสียดายว่าครั้งนั้นหนักปากไปเสีย ถ้าได้ทูลถามชื่อผู้แต่งไว้ให้ได้หมด แลรู้ว่าใครแต่งตอนไหนด้วยก็จะดีทีเดียว เมื่อมาอยากรู้ขึ้นในเวลานี้ได้แต่สังเกตสำนวนกลอน เข้าใจว่าจะมีพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่เมื่อยังเป็นกรมได้ทรงพระราชนิพนธ์ด้วยอีกพระองค์ ๑ แต่ที่จำสำนวนได้แน่นอนนั้น คือสุนทรภู่อีกคน ๑  แต่งตอนกำเนิดพลายงาม ตั้งแต่พลายงามเกิดจนถวายตัวเป็นมหาดเล็ก เป็นกลอนสำนวนสุนทรภู่เป็นแน่ไม่มีที่สงสัย ส่วนพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๒ นั้น กล่าวกันมาว่า ทรงตอนพลายแก้วเป็นชู้กับนางพิม อยู่ในตอนที่ ๔ เล่ม ๑ นี้ตอน ๑ กับตอนขุนแผนขึ้นเรือนขุนช้างแลเข้าห้องนางแก้วกิริยา อยู่ตอนที่ ๑๗ ในเล่ม ๒ ฉบับนี้อีกตอน ๑ แต่ข้าพเจ้าสังเกตสำนวนกลอนเห็นว่า ตอนนางวันทองหึงนางลาวทองเมื่อขุนแผนกลับมาถึงบ้าน อยู่ในตอนที่ ๑๓ ในเล่ม ๑ นี้ ดูเหมือนจะเป็นพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๒ อีกตอน ๑ ส่วนพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น เข้าใจว่าจะเป็นตอนขุนช้างขอนางพิม และตอนขุนแผนพานางวันทองหนี อยู่ต่อพระราชนิพนธ์ทั้ง ๒ ตอน ผู้ที่แต่งเสภาครั้งรัชกาลที่ ๒ ถึงไม่รู้จักตัวได้หมด ก็เชื่อได้ว่าคงอยู่ในพวกกวีที่มีชื่อเสียงในรัชกาลนั้น ซึ่งเป็นผู้ที่ทรงหารือเวลาทรงพระราชนิพนธ์บทกลอน ฤๅอีกนัย ๑  ก็คือพวกกวีชุดเดียวกันกับที่แต่งหนังสือบทละครในรัชกาลที่ ๒ มีเรื่องอิเหนาแลรามเกียรติ์เป็นต้นนั้นเอง ที่แต่งบทเสภา ถ้าสังเกตดูทำนองกลอนก็จะเห็นได้ว่า กลอนเสภาที่ตอนดีๆ คล้ายๆ กันกับบทละครในรัชกาลที่ ๒ ไม่ห่างไกลกันนัก แต่ผิดกันในข้อสำคัญที่เสภาไม่มีบังคับเหมือนอย่างบทละคร ที่จะต้องแต่งให้เข้ากับกระบวนคนรำ แต่เสภาบทจะยาวสั้นอย่างไรแล้วแต่จุใจของผู้แต่ง อยากจะว่าอย่างไรก็ว่าได้สิ้นกระแสความ อีกประการ ๑ สำนวนเสภาแต่งเป็นอย่างเล่านิทาน ถือเป็นข้อสำคัญอยู่ที่จะต้องแต่งให้เห็นเป็นเรื่องจริงจัง เป็นต้นว่าถ้อยคำสำนวนที่พูดจากันในเสภา แต่งคำคนชนิดไรก็ให้เหมือนถ้อยคำคนชนิดนั้น แลพูดจาตามวิสัยของคนชนิดนั้น แม้กล่าวถึงที่ทางไปมาในเรื่องเสภาก็ว่าให้ถูกแผนที่สมจริง ข้อนี้ข้าพเจ้าเคยไปตามท้องที่ที่อ้างในเสภาหลายแห่ง ได้ลองสอบสวนเห็นกล่าวถูกต้องโดยมาก ดูเหมือนเมื่อแต่งบทเสภาจะถึงต้องสอบถามแผนที่กันมิใช่น้อย ว่าโดยย่อ การแต่งบทเสภามีกระบวนที่จะแต่งได้กว้างขวางกว่าบทละคร ทั้งเนื้อเรื่องขุนช้างขุนแผนเองก็เป็นเรื่องสนุก มีท่าทางที่จะแต่งเล่นได้หลายอย่าง ประกอบกับที่ไม่เปิดเผยชื่อผู้แต่งให้ปรากฏ ผู้แต่งได้อิสระเต็มที่
ด้วยเหตุเหล่านี้ พวกกวีที่แต่งบทเสภา จึงแต่งประกวดกันเต็มฝีปาก ว่าเผ็ดร้อนถึงอกถึงใจ เป็นหนังสือซึ่งให้เห็นสำนวนกวีต่างๆ กันเป็นอย่างดี หนังสือเสภาจึงวิเศษในกระบวนหนังสือกลอน ผิดกับหนังสือเรื่องอื่นที่แต่งมาก่อนแล้ว ฤๅที่แต่งในยุคเดียวกันนั้น จะเปรียบเทียบกับเสภาไม่ได้สักเรื่องเดียว หนังสือเสภาจึงเป็นเสน่ห์ ใครอ่านแล้วย่อมชอบติดใจ ตั้งแต่เดิมมาจนกาลบัดนี้
หนังสือเสภาที่แต่งเมื่อครั้งรัชกาลที่ ๒ ก็แต่งเป็นตอนๆ แล้วแต่กวีคนใดจะพอใจแต่งเรื่องตรงไหน ก็รับไปแต่ง ตอน ๑ ดูเหมือนจะกะพอขับคืน ๑ ประมาณราว ๒ เล่มสมุดไทย ข้อนี้รู้ได้โดยสังเกตสำนวนหนังสือ แลได้ทราบว่า เมื่อแต่งแล้วเอาเข้ามาขับถวายตัวเวลาทรงเครื่องใหญ่ จึงเป็นประเพณีมีขับเสภาถวายเวลาทรงเครื่องใหญ่มาในรัชกาลหลังๆ เมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จผ่านพิภพ ก็ทรงเจริญแบบอย่างครั้งรัชกาลที่ ๒ โปรดให้ขอแรงกวีแต่งเสภาเรื่องพระราชพงศาวดารขึ้นอิกเรื่อง ๑ สำหรับขับถวายเวลาทรงเครื่องใหญ่ ใครจะแต่งบ้างหาทราบไม่ แต่สุนทรภู่ยังมีชีวิตอยู่ได้แต่งด้วย เสียดายที่หนังสือเสภาพระราชพงศาวดารแต่งคราวนั้น ฉบับสูญหายเสียหมด มีแต่ที่จำกันไว้ได้เป็นตอนๆ พระยาโบราณราชธานินทร์ (พร เดชะคุปต์) ได้รวบรวมพิมพ์ขึ้นคราว ๑ แต่อ่านดูสู้เสภาเรื่องขุนช้างขุนแผนไม่ได้ ด้วยเนื้อเรื่องหนังสือพระราชพงศาวดารไม่ชวนแต่งเสภาเหมือนเรื่องขุนช้างขุนแผน นอกจากเรื่องพระราชพงศาวดาร ยังมีเสภาเรื่องเชียงเมี่ยง คือเรื่องศรีธนญไชยอิกเรื่อง ๑ เข้าใจว่าแต่งขึ้นเมื่อในรัชกาลที่ ๔ เหมือนกัน แต่จะแต่งขึ้นเมื่อไร แลใครจะแต่งหาทราบไม่ มีแต่ต้นฉบับอยู่ในหอพระสมุดฯ สังเกตสำนวนกลอนแลลายมืออาลักษณ์ที่เขียนเป็นครั้งรัชกาลที่ ๔ ต่อมาในรัชกาลที่ ๕ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ขอแรงกวีแต่งเสภาเรื่องนิทราชาคริชอีกเรื่อง ๑ โดยทำนองเดียวกับที่แต่งเสภามาในครั้งรัชกาลที่ ๒ แลที่ ๔ ปรากฏตัวผู้แต่ง ๑๑ คน คือ
ตอนที่ ๑ หลวงพิศณุเสนี (ทองอยู่ ครูเสภา) ภายหลังเป็นพระราชมนู
ตอนที่ ๒ พระยามหาอำมาตย์ (หรุ่น)
ตอนที่ ๓ ขุนวิสูตรเสนี (จาง)
ตอนที่ ๔ ขุนพินิจจัย (อยู่) ภายหลังเป็นหลวงภิรมย์โกษา
ตอนที่ ๕ หลวงบรรหารอรรถคดี (สุด) ภายหลังเป็นพระภิรมย์ราชา
ตอนที่ ๖ ขุนวิสุทธากร (ม.ร.ว. หนู) ภายหลังเป็นพระยาอิศรพันธุ์โสภณ
ตอนที่ ๗ พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย)
ตอนที่ ๘ ขุนท่องสื่อ (ช่วง) ภายหลังเป็นหลวงมงคลรัตน์
ตอนที่ ๙ หลวงเสนีพิทักษ์ (อ่วม) ภายหลังเป็นพระยาราชวรานุกูล
ตอนที่ ๑๐ หลวงสโมสรพลการ (ทัด) เดี๋ยวนี้เป็นพระยาสโมสรสรรพการ
ตอนที่ ๑๑ หลวงจักรปาณี (ฤกษ์เปรียญ) ที่แต่งนิราศพระปฐมเจดีย์
หนังสือที่เรียกว่าเสภาหลวง จึงมี ๔ เรื่องด้วยกันดังแสดงมานี้ แต่เสภาเรื่องนิทราชาคริชที่ในหอพระสมุดมีฉบับอยู่เพียง ๕ ตอนข้างต้น ถ้าตอนอื่นของท่านผู้ใดมี และยอมให้หอพระสมุดคัดลอกรักษาไว้จะขอบคุณเป็นอันมาก
หนังสือเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผนที่เราอ่านกันทุกวันนี้ ไม่ใช่แต่งแต่เมื่อรัชกาลที่ ๒ ทั้งหมด บทที่แต่งต่อมาในรัชกาลที่ ๓ ก็มีหลายตอน ข้อนี้รู้ได้ด้วยสังเกตในตัวความที่กล่าวในเรื่องเสภานั้น จะยกตัวอย่าง ดังเช่นตอนแต่งงานพลายแก้วกับนางพิม ในตอนที่ ๗ เล่ม ๑ นี้ กล่าวตรงขุนช้างแต่งตัวเมื่อจะไปเป็นเพื่อนบ่าวพลายแก้ว ในเสภาว่า
“คิดแล้วอาบน้ำนุ่งผ้า ยกทองของพระยาละครให้”
ตรงนี้เป็นสำคัญว่าแต่งในรัชกาลที่ ๒ ด้วยพระยาละครฯ มีแต่ในรัชกาลนั้น รัชกาลที่ ๑ แลรัชกาลที่ ๓ เป็นเจ้าพระยาทั้ง ๒ รัชกาล ต่อมาตอนขุนแผนขึ้นเรือนขุนช้าง ก็สังเกตได้ว่าแต่งในรัชกาลที่ ๒ ด้วยชมเรือนขุนช้างว่า
“เครื่องแก้วแพรวพรรณอยู่ก่ายกอง	ฉากสองชั้นม่านมุลี่มี”
เพราะเล่นเครื่องแก้วกันเมื่อในรัชกาลที่ ๒ ส่วนตอนที่รู้ได้ว่าแต่งในรัชกาลที่ ๓ นั้น เช่นตอนทำศพนางวันทอง มีกล่าวว่า
“นายแจ้งก็มาเล่นเต้นปรบไก่	ยกไหล่ใส่ทำนองร้องฉ่าฉ่า
รำแต้แก้ไขกับยายมา	เฮฮาครื้นครั่นสนั่นไป”
นายแจ้งนี้คือครูแจ้งเสภาชั้นหลัง ที่มีอายุอยู่มาจนรัชกาลที่ ๕ เป็นคนเพลงดีมีชื่อเสียงในรัชกาลที่ ๓ จึงรู้ว่าเสภาตอนนี้แต่งเมื่อในรัชกาลที่ ๓ ตอนอื่นที่มีที่สังเกตอย่างนี้ก็ยังมีอิก แต่ได้ลองตรวจจะให้รู้ชัดให้ตลอดเรื่องว่าตอนไหนแต่งในรัชกาลที่ ๒ ตอนไหนแต่งในรัชกาลที่ ๓ รู้ไม่ได้ ด้วยไม่มีความเป็นที่สังเกตเสียมาก ลำพังสำนวนกลอนใน ๒ รัชกาลนั้นไม่ผิดกัน ด้วยกวีครั้งรัชกาลที่ ๒ ยังอยู่มาในรัชกาลที่ ๓ โดยมาก กวีที่มีขึ้นในรัชกาลที่ ๓ ที่แต่งดีถึงกวีครั้งรัชกาลที่ ๒ ก็มีมาก จึงได้แต่สันนิษฐานโดยตำนาน คือเมื่อในรัชกาลที่ ๓ นั้น ถึงพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่โปรดการฟ้อนรำขับร้องก็จริง แต่ก็ไม่ทรงขัดขวางห้ามปรามมิให้ผู้อื่นเล่น การเหล่านั้นเจ้านายแลข้าราชการผู้ใหญ่เล่นกันขึ้นหลายแห่ง เล่นละครบ้าง มโหรีปี่พาทย์บ้าง เสภานับว่าเป็นส่วนอันหนึ่งของปี่พาทย์ เพราะเป็นต้นบทส่งลำ จึงเล่นเสภากันแพร่หลายต่อมา บทเสภาสำนวนหลวงที่แต่งเมื่อในรัชกาลที่ ๒ เห็นจะได้มาขับให้คนฟังแพร่หลายในตอนนี้ เป็นเหตุให้เกิดนิยมบทเสภาที่แต่งใหม่มาก จึงมีผู้ขวนขวายให้แต่งบทเสภาตอนอื่นๆ ซึ่งยังมิได้แต่งในรัชกาลที่ ๒ เพิ่มเติมขึ้นเมื่อในรัชกาลที่ ๓ อิกหลายตอน ผู้ที่แต่งเสภาในชั้นหลังนี้จะเป็นใครบ้างไม่ทราบแน่ ทราบแต่ว่าคุณดั่นคน ๑ คุณดั่นนี้เป็นลูกพระเจ้ากรุงธนบุรี ทำราชการ ทราบว่าได้เป็นที่หลวงมงคลรัตน์ เป็นผู้มีชื่อเสียงในการเล่นหนัง ว่าพากย์แลเจรจาดีนัก เพราะเหตุที่เป็นกวีแต่งถ้อยคำได้เอง นอกจากคุณดั่น ผู้ที่แต่งกลอนดีในเวลานั้นยังมีมาก เช่นพวกที่มีชื่อเป็นผู้แต่งเพลงยาววัดพระเชตุพนนั้นเป็นต้น บทเสภาสำนวนหลวงนับว่ามาบริบูรณ์เมื่อในรัชกาลที่ ๓ แต่งขึ้นแทนบทเดิมเกือบจะตลอดเรื่องขุนช้างขุนแผน เมื่อมีบทสำนวนหลวงบริบูรณ์แล้ว เห็นจะมีเจ้านายพระองค์ใดพระองค์ ๑ ฤๅขุนนางผู้ใหญ่คนใดคนหนึ่ง ที่เล่นเสภาแลปี่พาทย์เมื่อในรัชกาลที่ ๓ คิดอ่านให้รวบรวมบทเสภาเข้าเรียบเรียงเป็นเรื่องติดต่อกัน อย่างฉบับที่เราได้อ่านกันในทุกวันนี้
เหตุซึ่งรู้ว่าพึ่งเอาเสภามาเรียบเรียงกันเข้าเป็นเรื่องต่อภายหลังนั้น เพราะสำนวนเสภาที่แต่งต่างยุคต่างสมัยมีหลักฐานที่จะรู้ได้บ้างดังกล่าวมาแล้ว คือมีสำนวนเดิมที่แต่งก่อนรัชกาลที่ ๒ สำนวน ๑ สำนวนที่แต่งในรัชกาลที่ ๒ สำนวน ๑ สำนวนที่แต่งในรัชกาลที่ ๓ สำนวน ๑ ในหนังสือเสภาเอาสำนวนเหล่านี้เรียบเรียงคละกัน สำนวนยุคหลังอยู่หน้าสำนวนยุคก่อนก็มี ดังเช่นสำนวนสุนทรภู่แต่งตอนกำเนิดพลายงาม อยู่หน้าสำนวนเดิมที่แต่งตอนเจ้าเชียงใหม่ขอนางสร้อยทองนั้นเป็นต้น ถ้าได้เรียบเรียงเข้าเป็นเรื่องมาแต่ก่อน สำนวนกลอนคงจะต่อกันตามยุค โดยฐานที่แต่งต่อกันลงมาโดยลำดับ ยังอิกสถาน ๑ ถ้าพิเคราะห์ดูหนังสือเสภาที่รวมเป็นเรื่องแล้วนี้ก็ยังเห็นได้ว่าของเดิมเป็นท่อนเป็นตอน ผู้แต่งต่างคนต่างแต่งตามเรื่องนิทานที่ตนจำได้ ไม่ได้สอบสวนรู้เห็นกัน เรื่องที่กล่าวยังแตกต่างกันอยู่หลายแห่ง แม้ชื่อคนที่เรียกในเสภาเรียกผิดกันไปก็มี จะยกตัวอย่าง เช่น เถ้าแก่ที่ขอนางวันทองให้ขุนช้าง ในตอนแรกเรียกชื่อว่า ยายกลอยยายสาย ครั้นต่อมาในตอนหลังๆ เรียกว่ายายกลอยยายสา หลักฐานมีอยู่ดังกล่าวมานี้จึงเชื่อได้แน่ว่า บทเสภาแต่เดิมแต่งเป็นท่อนเป็นตอนไม่ติดต่อกัน แลเชื่อได้ว่าพึ่งเอามารวมกันเข้าต่อชั้นหลัง ที่ข้าพเจ้าประมาณว่า จะรวมเสภาเรียบเรียงเข้าเป็นเรื่องในรัชกาลที่ ๓ นั้น เพราะในบทเสภาที่เรียบเรียงเข้าไว้ มีบ้างตอนที่รู้ได้ว่า แต่งเมื่อรัชกาลที่ ๓ นี้ประการ ๑ ยังอิกประการ ๑ หนังสือเสภาที่รวมไว้ได้ในหอพระสมุดสำหรับพระนครมีต่างกันถึง ๘ ฉบับ ยังฉบับปลีกต่างหากเป็นเล่มสมุดไทยราว ๒๐๐ เล่ม ได้ตรวจดูลายมือเขียนไม่พบฝีมือเก่าถึงเขียนในรัชกาลที่ ๒ เลยสักเล่มเดียว ฉบับเก่าที่สุดมีเพียงฝีมืออาลักษณ์ในรัชกาลที่ ๓ ฉบับนี้ได้มาจากในพระบรมมหาราชวัง ๒ เล่มสมุดไทย แต่เขียนเป็นเส้นดินสอขาว ถ้ามิใช่ฉบับหลวงคงเป็นฉบับของเจ้านาย เช่นกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ ซึ่งปรากฏมาว่าโปรดหนังสือ ด้วยเหตุเหล่านี้ ข้าพเจ้าจึงเข้าใจว่าการรวบรวมหนังสือเสภาเข้าติดต่อเป็นเรื่อง เห็นจะรวมมาแต่เมื่อในรัชกาลที่ ๓ ที่ว่านี้ประมาณเป็นอย่างสูง อาจจะมารวมต่อเมื่อในต้นรัชกาลที่ ๔ ก็เป็นได้ แลเชื่อว่ารวมเรื่องในครั้งแรกนั้นจบเพียง ๓๘ เล่มสมุดไทย คือตั้งแต่ขึ้นต้นเรื่องมาจนถึงขับนางสร้อยฟ้ากลับไปถึงเมืองเชียงใหม่ ด้วยเห็นสำนวนกลอนเป็นยุติมาเพียงเท่านั้น
เมื่อในรัชกาลที่ ๔ ถึงหนังสือเสภาได้รวบรวมเข้าเป็นเรื่องแล้วดังกล่าวมา เมื่อหนังสือเสภายังไม่ได้ลงพิมพ์ ฉบับที่รวบรวมก็มีน้อย แลคงมีอยู่แต่ของผู้มีบรรดาศักดิ์ ด้วยเหตุนี้ เสภาที่เล่นกันในพื้นเมืองในสมัยนั้น ยังขับเป็น ๒ สำนวน คนเสภาโดยมากยังขับได้แต่สำนวนเดิม มีที่ขับเสภาสำนวนหลวงได้น้อย ในสมัยนั้นจึงยังมีกวีที่ถือคติเนื่องมาแต่รัชกาลที่ ๓ คิดบทเสภาเพิ่มเติมขึ้นเมื่อในรัชกาลที่ ๔ อิกหลายตอน คือตอนจระเข้เถนขวาด แลตอนพลายเพชรพลายบัวเป็นต้น เสภาที่ครูแจ้งแต่งหลายตอนก็แต่งในสมัยนี้
ข้อนี้รู้ได้ด้วยสำนวนกลอนผิดกัน กลอนแต่งชั้นหลังมักชอบเล่นสัมผัสในเอาอย่างสุนทรภู่ แลกระบวนแผนที่ก็ไม่แม่นยำเหมือนแต่งรุ่นก่อน เข้าใจว่าเมื่อในรัชกาลที่ ๔ คงจะมีใครรวมหนังสือเสภาอิกครั้ง ๑ จึงสำเร็จรูปอย่างฉบับที่ตีพิมพ์ มีถึงตอนพลายแก้วพลายบัว คือต่อเรื่องเข้าอิก ๔ เล่มสมุดไทย รวมทั้งเก่าใหม่เป็น ๔๒ เล่ม
ครูเสภาที่ชื่อเสียงปรากฏในรัชกาลที่ ๔ ก็มีหลายคน คือ
๑. ครูแจ้งที่กล่าวมาแล้ว ที่จริงเมื่อในรัชกาลที่ ๓ เป็นแต่ร่ำฦๅกระบวนเพลง มาเป็นครูเสภามีชื่อเสียงเมื่อในรัชกาลที่ ๔
๒. ครูสิง เป็นบิดาของนายสังจีนปี่พาทย์ที่ออกไปตายที่เมืองลอนดอน คราวไปกับปี่พาทย์เมื่อในรัชกาลที่ ๕ แลนายทองดีที่ได้เป็นหลวงเสนาะดุริยางค์เมื่อภายหลัง ครูสิงนี้ว่าขับตอนจระเข้เถนขวาดไม่มีตัวสู้เมื่อในรัชกาลที่ ๔
๓. หลวงพิศณุเสนี (ทองอยู่ เรียกกันแต่ว่า หลวงเพ็ดฉลู) ว่าดีหลายอย่าง ขับก็ดี แต่งเสภาก็ได้ แลรู้ลำมากถึงบอกปี่พาทย์ได้ด้วย ถนัดขับตอนขุนแผนรบเมืองเชียงใหม่ หลวงพิศณุเสนีอยู่มาเป็นครูใหญ่อยู่ในรัชกาลที่ ๕
๔. ครูอินอู ว่าเสียงเพราะนัก ชอบขับตอนสังวาส เป็นคู่ขับกับหลวงพิศณุเสนี (ทองอยู่)
๕. ครูเมือง คนเสภาของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ ชมกันว่ากระบวนขยับกรับเข้ากับวิธีขับ ไม่มีตัวสู้
แต่การเล่นเสภาเมื่อในรัชกาลที่ ๔ กลายมาเป็นเล่นคู่กับปี่พาทย์ ด้วยเล่นปี่พาทย์กันขึ้นแพร่หลาย พอใจจะฟังเพลงปี่พาทย์กับเสภาเท่าๆ กัน ไม่ฟังเสภาเป็นสำคัญเหมือนกับอย่างแต่ก่อน
ต่อมาถึงรัชกาลที่ ๕ หมอสมิธพิมพ์บทเสภาขึ้นเป็นครั้งแรกเมื่อปีวอก จุลศักราช ๑๒๓๔ (พ.ศ. ๒๔๑๕) เมื่อมีบทเสภาพิมพ์แล้ว ใครๆก็อาจจะหาซื้อบทเสภาสำนวนหลวงได้โดยง่าย แต่นั้นมาพวกเสภาก็หันเข้าขับเสภาสำนวนหลวง คนขับสำนวนนอกมีน้อยลงทุกที บทเสภาก็ไม่ปรากฏว่ามีผู้ใดแต่งขึ้นใหม่ ส่วนกระบวนที่เล่นเสภา เมื่อต่อมาในรัชกาลที่ ๕ ยังเกิดวิธีพลิกแพลงเล่นห่างออกไปจากเสภาเดิมอิก เช่นมีวิธีเล่นเสภารำ คือเล่นเป็นละคร แต่ใช้ขับเสภาแทนต้นบทแลลูกคู่ร้อง ขับเสภาสลับไปกับเจรจาแลเล่นจำอวด เรื่องเสภาก็ยิ่งขับสั้นเข้า ถึงการที่ขับเสภากันตามอย่างเดิมยังไม่หมด คนเสภาที่มีชื่อเสียงเมื่อในรัชกาลที่ ๕ มักเป็นแต่ดีด้วยอย่างอื่น ไม่ปรากฏว่าใครดีในกระบวนแต่งเสภา ได้สืบสวนถึงคนเสภาซึ่งมีชื่อเสียงเมื่อในรัชกาลที่ ๕ มีปรากฏมา คือ
๑. หลวงพิศนุเสนี (ทองอยู่) ดีมาแต่ในรัชกาลก่อนดังกล่าวมาแล้ว มาถึงรัชกาลที่ ๕ ได้เลื่อนที่เป็นพระราชมนู คนนี้มาเป็นครูเสภาใหญ่ ผู้คนนับถือยิ่งกว่าผู้อื่น มีเรื่องเล่ากันมาว่า ครั้ง ๑ มีงานโกนจุก เจ้าของงานมีพวกพ้องเป็นนายวงปี่พาทย์ แต่เป็นวงพึ่งหัดขึ้นใหม่ พอทำเพลงประโคมพระสวดมนต์ฉันเช้าได้ นายวงปี่พาทย์สำคัญว่า จะมีแต่สวดมนต์ฉันเช้า จึงรับเอาปี่พาทย์ไปช่วยงาน ต่อสวดมนต์จบแล้ว เห็นหลวงพิศณุเสนีไป เจ้าของวงปี่พาทย์จึงทราบ ว่าเจ้าของงานจะมีเสภา ก็ตกใจ ด้วยเฉพาะถูกคนขับเป็นครูสำคัญด้วย ไม่รู้จะทำอย่างไร จึงแอบคลานเข้าไปกราบหลวงพิศณุเสนีบอกว่า “ใต้เท้าได้โปรดด้วยปี่พาทย์ผมพึ่งหัด” หลวงพิศณุเสนีหันมาถามว่า “ทำเพลงอะไรได้บ้าง” นายวงบอกว่า “ได้แต่จระเข้หางยาวเพลงเดียวเท่านั้นแหละขอรับ” หลวงพิศณุเสนีพยักหน้าแล้วก็นิ่งอยู่ เสภาค่ำวันนั้นขับๆ ไปแล้ว หลวงพิศณุเสนีก็หันลงส่งเพลงจระเข้หางยาว ส่งแต่เพลงเดียวตลอดทั้งคืนปล่อยปี่พาทย์รอดตัวมาได้
๒. จ่าเผ่นผยองยิ่ง (โคน เรียกกันว่าจ่าโคน) เป็นน้องหลวงพิศณุเสนี (ทองอยู่) ว่าขับเสภาได้ แต่งกลอนก็ดี และรู้ลำมาก แต่เป็นครูบอกมโหรี แลแต่งสักรวาเสียเป็นพื้น
๓. หลวงพิศณุเสนี (กล่อม การเวก) เดิมเป็นนักสวดเสียงเพราะ จึงเรียกกันว่า กล่อมการเวก สึกแล้วมาเป็นต้นบทสักรวาของกรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณอยู่ก่อน กระบวนร้องว่าเม็ดก้านมาก ร้องเพราะ ขับเสภาได้ แต่ไม่ฦๅในกระบวนเสภา
๔. นายเจิมมหาพน เมื่อบวชเทศน์มหาพนล่ำฦๅ ครั้ง ๑ เอาเรื่องเจ้าพระยามหินทร์ฯ ยกทัพไปรบฮ่อ มาแต่งเป็นเทศน์แหล่นางกินนร เจ้าพระยามหินทร์ฯ โกรธ ต้องเลิก ครั้นสึกมาอยู่บ้านบางตะนาวศรี กระบวนขับเสภาว่าพอประมาณ แต่รู้ลำส่งมาก พวกปี่พาทย์กลัว ถ้าพอดีพอร้ายไม่กล้าไปรับเสภานายเจิม
๕. ขุนพลสงคราม (โพ) กำนันบ้านสาย แขวงอ่างทอง อยู่มาจนปลายรัชกาลที่ ๕ เป็นเสภาอย่างเก่า ว่าขับดีนัก แต่ข้าพเจ้าหาได้ฟังไม่
๖. พระแสนท้องฟ้า (ป่อง) เมืองราชบุรี เป็นเสภาของสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ เสียงดี ขับเพราะ เมื่อข้าพเจ้าแต่งหนังสือเรื่องนี้ตัวก็ยังอยู่ อายุได้ ๘๐ เศษ ยังขับเสภาได้ แต่พวกปี่พาทย์เขายิ้มๆ กันว่า กระบวนส่งลำอยู่ข้างจะพลาด
ว่าด้วยการชำระหนังสือเสภา
หนังสือเสภาซึ่งหอพระสมุดฯ ได้ฉบับมาสอบ นับแต่ที่เป็นฉบับสำคัญมี ๔ ฉบับ คือ ฉบับที่ได้มาจากในพระบรมมหาราชวัง ฝีมืออาลักษณ์ครั้งรัชกาลที่ ๓ เขียนฉบับ ๑ ฉบับสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิชัยญาติ ฝีมือเขียนครั้งรัชกาลที่ ๔ ฉบับ ๑ ฉบับหลวงในรัชกาลที่ ๕ อาลักษณ์เขียนเมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช ๑๒๓๑ พ.ศ. ๒๔๑๒ ฉบับ ๑ ฉบับสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ เขียนในรัชกาลที่ ๕ เมื่อปีมะเส็ง จุลศักราช ๑๒๓๑ พ.ศ. ๒๔๑๒ ซึ่งเข้าใจว่าเป็นต้นฉบับที่หมอสมิธได้ไปพิมพ์ฉบับ ๑
เสียดายที่ไม่ได้หนังสือเหล่านี้ครบแต่ต้นจนจบสักฉบับเดียว แต่ก็เป็นประโยชน์ในการสอบสวน ได้ทั้งถ้อยคำสำนวนแลบทกลอนของเดิมมาก การชำระได้อาศัยหนังสือ ๔ ฉบับนี้เป็นสำคัญ แต่เมื่อสอบเข้าแล้ว เห็นมีข้อควรสังเกตขึ้นอิกอย่าง ๑ ที่หนังสือเสภาแม้เป็นฉบับสำคัญดังกล่าวมา กระบวนกลอนแลถ้อยคำมีแตกต่างกันทุกฉบับ จึงสันนิษฐานว่า เมื่อแรกรวมบทเสภาเข้าเรียบเรียงเป็นเรื่องหนังสือนั้น ชะรอยจะหาหนังสือไม่ได้หมดทุกตอน เพราะมีฉบับน้อยทำนองอย่างครั้งกรุงเก่า บางตอนเห็นจะต้องให้คนขับเสภามาว่า แล้วจดลงตามที่คนขับจำได้ ความพลาดพลั้งหลงลืมของคนขับเสถาจึงมาปรากฏอยู่ในหนังสือเสภาที่รวบรวมในครั้งแรก ฉบับทีหลังที่เป็นของลอกคัดต่อๆ กันมาคงไม่ได้ชำระ ฤๅถ้าจะชำระก็คงเพียงให้คนขับเสภาตรวจแก้ จึงวิปลาสคลาศเคลื่อนยิ่งขึ้นทุกที จนมาถึงฉบับที่พิมพ์จำหน่ายกันอยู่ในทุกวันนี้ เรียกได้ว่าหนังสือเสภาเป็นจลาจล เพราะเหตุที่มีผู้แก้ไขด้วยไม่รู้ราคาสำนวนเดิม เปลี่ยนคำเดิมเสียโดยรักจะใส่สัมผัสในบ้าง เปลี่ยนคำที่ตัวไม่เข้าใจออกเสียบ้าง ทำให้ความคลาศเคลื่อนไปเสียมากชั้น ๑ ซ้ำเวลาพิมพ์การตรวจก็สับเพร่า เป็นเหตุให้เกิดอักขรวิบัติขึ้นด้วยอิกชั้น ๑ ด้วยเหตุทั้งปวงดังกล่าวมานี้ การที่จะชำระหนังสือเสภาฉบับนี้ จึงเป็นการลำบากยากยิ่งกว่าชำระหนังสืออื่นโดยมาก
หนังสือเสภาที่พิมพ์เป็นฉบับหอพระสมุดวชิรญาณฉบับนี้ ดูเหมือนจะเป็นฉบับที่ได้ชำระสอบสวนเป็นครั้งแรก แต่ขอให้ท่านทั้งหลายเข้าใจว่า กรรมการหอพระสมุดฯ มีความประสงค์จะรักษาหนังสือกลอนเป็นอย่างดีในภาษาไทยไว้ให้ถาวรเป็นข้อสำคัญยิ่งกว่าจะพยายามรักษาเรื่องขุนช้างขุนแผน ด้วยเหตุนี้ เมื่อพิเคราะห์ดูหนังสือเสภาเก่าที่มีอยู่ เห็นว่าที่เป็นเรื่องดีแลกลอนดีมีอยู่เพียง ๓๘ เล่ม ซึ่งเข้าใจว่าเป็นตอนที่ได้รวบรวมขึ้นครั้งแรก คือ ตั้งแต่ต้นมาจนถึงขับนางสร้อยฟ้าไปถึงเมืองเชียงใหม่นั้น จึงยุติว่าจะชำระเพียงเท่านั้น ตอนต่อนั้นไป คือตอนพลายยงไปเมืองจีนก็ดี ตอนพลายเพชรพลายบัวก็ดี เห็นไม่มีสาระในทางวรรณคดี จึงไม่พิมพ์
แต่เมื่อหอพระสมุดฯ รวบรวมบทเสภาในคราวนี้ ได้บทเสภาปลีกมาอิกหลายตอน เป็นของกวีแต่ก่อนได้แต่งไว้ บางตอนแทรกเรื่องเข้าใหม่ เช่นตอนจระเข้เถนขวาด บางตอนตัดความในเสภาเดิมไปขยาย เช่นตอนกำเนิดกุมารทองลูกนางบัวคลี่ มีอยู่หลายตอนที่แต่งดีน่าฟัง แลเข้าใจว่าเขาจะเอาเค้ามูลเรื่องนิทานเดิมมาแต่ง ไม่ใช่คิดขึ้นใหม่ทีเดียว จะทิ้งให้สูญเสียน่าเสียดาย จึงเห็นควรจะเลือกเสภาปลีกเฉพาะตอนที่แต่งดี รวมเข้าในเสภาฉบับหอพระสมุดวชิรญาณด้วย แต่การที่รวมนั้น จำจะต้องตัดเสภาเดิมตรงที่ความซ้ำกันออกบ้าง จึงเกิดข้อวินิจฉัยว่า จะเสียดายสำนวนชั้นแรก ฤๅจะเสียดายสำนวนชั้นหลัง ซึ่งจำจะต้องคิดเสียฝ่าย ๑ แต่เมื่อพิจารณาดูสำนวนทั้ง ๒ ฝ่าย ก็เห็นว่า มีทางที่จะรวบรวมติดต่อกันให้ดีได้ ด้วยความเดิมที่จะต้องตัดจริงๆ มีน้อยแห่ง และเฉพาะเป็นตอนที่ออกเร่อร่า ไม่ถูกตอนที่ดีสักแห่งเดียว ความเดิมที่ดีอาจจะคงไว้ได้ไม่ต้องตัด ด้วยเหตุนี้จึงได้ตกลงรับเสภาปลีกเข้าในเสภาฉบับนี้บางตอน จะบอกไว้ให้แจ้งตรงที่พิมพ์ ว่าแห่งใดเป็นบทเสภาเพิ่มเข้าใหม่
หนังสือเสภาฉบับหอพระสมุดวชิรญาณนี้ ว่าโดยกระบวนตัวเรื่อง ถ้าจะประมาณเป็นเล่มสมุดไทย เห็นจะราว ๔๓ เล่ม พอไล่เลี่ยกับฉบับพิมพ์แต่ก่อน แต่ผิดกับฉบับซึ่งพิมพ์มาแล้ว ทั้งที่ตัดของเดิมออกเสียบ้าง แลที่เติมเรื่องตอนอื่นที่ยังไม่ได้พิมพ์เข้าในฉบับนี้บ้าง แต่ที่ผิดกันนี้เห็นจะพอรับประกันได้ว่า ทั้งกระบวนเรื่องแลกระบวนบทกลอน ฉบับนี้ดีกว่าฉบับที่พิมพ์มาแต่ก่อนๆ และได้รักษาสิ่งที่ดีในเสภาไว้ไม่ได้สูญเสียบกพร่องไปสักแห่งเดียว อิกประการ ๑ หนังสือเสภาฉบับนี้ ได้จัดวิธีแบ่งเสียใหม่ให้เป็นตอน ด้วยแบ่งเป็นเล่มสมุดไทยอย่างแต่ก่อนไม่เข้ากับวิธีพิมพ์ แลที่แบ่งเป็นตอนดีกว่า เพราะขึ้นต้นลงท้ายได้เหมาะเรื่อง แลมักจะเหมาะกับสำนวนผู้แต่งด้วย รวมทั้งเรื่องได้กำหนดเป็น ๔๑ ตอน แลพิมพ์แบ่งเป็น ๓ เล่มสมุด
ว่าโดยกระบวนถ้อยคำ การที่ชำระหนังสือเสภาฉบับหอพระสมุดวชิรญาณนี้ ทำด้วยตั้งใจจะรักษาถ้อยคำให้คงตามของเดิมที่กวีแต่ก่อนได้แต่งไว้ แต่ความจำเป็นที่จะต้องแก้ไขมีอยู่บ้างด้วยเหตุต่างๆ คือ
หนังสือเสภาสำเนาเก่า บางแห่งมีความหยาบคาย ด้วยผู้แต่งประสงค์จะขับให้คนฮา ดังเช่นสุนทรภู่บอกไว้ในกลอนว่า
“นายมาพระยานนท์คนตลก	ว่าหยกหยกหยาบช้าคนฮาฉาว”
ความที่หยาบมักมีอยู่ในสำนวนเดิมก่อนพระราชนิพนธ์ พาให้บทเสภาเป็นที่รังเกียจของผู้อ่าน ถึงแต่ก่อนมีบางตอนที่ห้ามกันไม่ให้ผู้หญิงอ่าน ชำระคราวนี้ได้ตัดตรงที่หยาบนั้นออกเสีย ด้วยประสงค์จะให้หนังสือเสภาฉบับนี้พ้นจากความรังเกียจ แต่ไม่ได้ตัดถึงจะให้ราบเรียบทีเดียว เพราะกลอนเสภาดีอยู่ที่สำนวนเล่นกันอย่างปากตลาด บางทีก็พูดสัปดนฤๅด่าทอกัน ถ้าไปถือว่าเป็นหยาบคายตัดออกเสียหมด ก็จะเสียสำนวนเสภา จึงคงไว้เพียงเท่าที่จะไม่ถึงน่ารังเกียจ
๒. เรื่องเสภา ที่จริงความขับขันเขามีอยู่ในเนื้อเรื่องบริบูรณ์แล้ว แต่ในหนังสือเสภาสำนวนเดิม มีผู้แต่งบทจำอวดแทรกลงไว้หลายแห่ง เช่นนักสวดว่าทำนองสิบสองภาษา ในตอนทำศพขุนศรีวิชัยและพันศรโยธานั้นเป็นต้น เห็นจะให้เป็นเครื่องเล่นของคนขับ แต่บทจำอวดที่แทรกเหล่านี้ เมื่อมาอ่านเป็นหนังสือไม่ขบขัน เห็นกลับทำให้เรื่องหนังสือเสีย จึงตัดออกเสียอิกอย่าง ๑
๓. ความที่แต่งเชื่อมตรงหัวต่อ เข้าใจว่าเป็นสำนวนผู้อื่นแต่งเชื่อมเมื่อรวมเสภาเข้าเป็นเรื่องมีหลายแห่ง ที่ตรงหัวต่อนั้นบางแห่งเชื่อมไม่ดี ความไม่เข้ากันบ้าง ซ้ำกันบ้าง ขาดเขินบกพร่องไปบ้าง ได้แก้ไขตรงหัวต่อเหล่านี้บางแห่ง เพื่อให้ความสนิทดีขึ้น
๔. ถ้อยคำแลกลอนที่วิปลาสอยู่ แห่งใดได้ฉบับเก่ามาสอบก็แก้ไขไปตามฉบับเก่า ที่ไม่มีฉบับเก่าจะสอบ ต้องแก้ไขโดยอัตโนมัติก็มีบ้าง แต่ได้ระวังแก้ไขเฉพาะแต่ที่รู้ว่าผิดแน่
การชำระหนังสือเสภาฉบับหอพระสมุดวชิรญาณ มีข้อซึ่งไม่ลุล่วงได้ข้อ ๑ คือในบทเสภาขึ้นต้นว่า “ครั้นว่าไหว้ครูแล้วก็จับบท” ดังนี้ เป็นเหตุให้เห็นว่า คำไหว้ครูของเสภามีอยู่ ซึ่งควรจะเอามาพิมพ์ไว้ในหนังสือเสภาฉบับนี้ด้วย ได้พยายามสืบหาหนังสือคำไหว้ครูเสภาก็ไม่มีที่ไหน จึงได้ลองถามบรรดาคนขับเสภาทั้งที่ในกรุงแลตามหัวเมืองหลายคน ใครจำไว้ได้อย่างไรก็จดมาสอบกันดูได้ความเพียงพอสันนิษฐานได้ว่า มีบทไหว้ครูของเก่า เห็นจะเป็นของแต่งครั้งกรุงเก่าอยู่บท ๑ เป็นคำบูชาเทวดาในทางไสยศาสตร์ แต่ของเดิมจะยาวสั้นแลขึ้นต้นลงท้ายอย่างไร สูญไปเสียเกือบหมดแล้ว มีจำกันไว้ได้ติดอยู่ในไหว้ครูของเสภาชั้นหลังแต่ ๒ คำ ว่า
“คงคายมนามาเป็นเกณฑ์	พระสุเมรุหลักโลกสูงระหง
ดินน้ำลมไฟเป็นมั่นคง	จึงดำรงได้รอดมาเป็นกาย”
สองคำนี้คงมีอยู่ในคำไหว้ครูที่ยังจำกันไว้ได้ทุกๆ คน แต่นอกจากนี้ต่างกันไปหมด จะเอาเป็นแก่นสารอย่างไรก็ไม่ได้สักรายเดียว จะจดไว้พอให้ท่านทั้งหลายเห็นตัวอย่างสักราย ๑ เป็นคำไหว้ครูเสภาได้มาจากบ้านผักไห่ แขวงกรุงเก่า ที่จัดว่าเป็นหมดจดกว่าของผู้อื่น ว่าดังนี้
สิบนิ้วจะประนมเหนือเกศา
ไหว้พระพุทธพระธรรมล้ำโลกา	พระสงฆ์ทรงศีลาว่าโดยจง
คงคายมนามาเป็นเกณฑ์	พระสุเมรุหลักโลกสูงระหง
ดินน้ำลมไฟอันมั่นคง	จึงดำรงไว้รอดมาเป็นกาย
ไหว้คุณบิดาแลมารดร	ครูพักอักษรสิ้นทั้งหลาย
อนึ่งจะบังคมองค์นารายณ์	อันสถิตแทบสายสมุทรไท
เอาพระยานาคราชเป็นอาสน์แก้ว	หามีเหตุไม่แล้วหาตื่นไม่
ทรงสังข์จักรคทาเกรียงไกร	ไวยกูณฐ์มาเป็นพระรามา
อนึ่งจะบังคมบรมพงศ์	ทรงหงส์เหินระเห็จพระเวหา
ไหว้องค์พระอิศวรเจ้าโลกา	พระนารายณ์รามาธิบดี
ไหว้พระฤๅษีสิทธิ์แลคนธรรพ์	พระวิษณุกรรม์อันเรืองศรี
สาปสรรเครื่องเล่นในธรณี	จึงได้มีปรากฏแต่ก่อนมา ฯ
คำไหว้ครูเสภาแลครูปี่พาทย์ของนายอยู่เห็นจะต่อนี้ ข้าพเจ้าสืบเรื่องคำไหว้ครูของเก่า ได้ความเพียงเท่านี้ จึงไม่สามารถจะลงคำไหว้ครูไว้ข้างต้นบทเสภาได้
การตรวจชำระหนังสือเสภาฉบับหอพระสมุดวชิรญาณนี้ ตั้งแต่แรกชำระตลอดเวลาพิมพ์ พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา กับ ข้าพเจ้า ได้ช่วยกันทำมากว่า ๒ ปี หวังใจว่า หนังสือเสภาฉบับหอพระสมุดวชิรญาณนี้จะเป็นของพอใจของท่านทั้งหลาย.

สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๖๐
คำอธิบาย
เมื่อพิมพ์หนังสือเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผนเล่มที่ ๑ ข้าพเจ้าได้เล่าเรื่องตำนานเสภา แลอธิบายถึงลักษณการที่ชำระหนังสือเสภาฉบับหอพระสมุดวชิรญาณ กล่าวไว้โดยพิสดารมีแจ้งอยู่ข้างต้นสมุดเสภาเล่ม ๑ นั้นแล้ว ไม่จำจะต้องอธิบายถึงข้อความซึ่งเป็นอย่างเดียวกันซ้ำใหม่ในเล่ม ๒ นี้อีก จะกล่าวแต่เฉพาะข้อความซึงเล่มนี้แปลก อันสมควรเป็นเครื่องสังเกตของผู้อ่านที่ตรงไหนบ้าง
บทเสภาใน ๒ เล่มนี้ ควรกล่าวอธิบายโดยเฉพาะมีอยู่บางตอน คือ
ตอนที่ ๑๖ เรื่องกำเนิดกุมารทองบุตรนางบัวคลี่ บทที่พิมพ์ในเล่มนี้เป็นของครูแจ้งแต่ง พวกเสภาชอบขับกันแพร่หลายอยู่ แต่เข้าใจว่ายังไม่เคยพิมพ์มาแต่ก่อน เนื้อเรื่องเสภาตอนนี้ตามหนังสือบทเดิมว่าขุนแผนไปเที่ยวหาโหงพรายตามป่าช้า ไปพบผีตายทั้งกลมชื่ออีมากับอีเพชรคง ขุนแผนจึงขอลูกในท้องมาเลี้ยงเป็นกุมารทอง ความเดินสั้นเพียง ๔ หน้ากระดาษ ครูแจ้งเอามาขยายความ ผูกเรื่องให้ขุนแผนไปได้นางบัวคลี่อยู่กินด้วยกันจนมีครรภ์ แล้วเกิดเหตุนางบัวคลี่ตายทั้งกลม ขุนแผนจึงได้กุมารทองมา ว่าโดยย่อ ให้กุมารทองเป็นลูกของขุนแผนจริงๆ พ้นเรื่องกุมารทองถึงเรื่องตีดาบฟ้าฟื้นแลเรื่องซื้อม้าสีหมอกซึ่งมีอยู่ในตอนเดียวกัน ครูแจ้งเป็นแต่แต่งประชันตามเรื่องเดิมตอนตีดาบฟ้าฟื้นแต่งดีทั้งของเดิมแลของครูแจ้ง แต่ของเดิมเอาเรื่องตีดาบไว้ก่อนหากุมารทอง ของครูแจ้งเอาเรื่องตีดาบไว้ทีหลัง ข้าพเจ้าเห็นว่าไม่เป็นบทตอนสำคัญ เพื่อจะไม่ให้ต้องสับบทกันวุ่นวาย จึงเอาบทของครูแจ้งพิมพ์ต่อมาจนตลอดเรื่องตีดาบฟ้าฟื้น แต่เรื่องซื้อม้าสีหมอก เห็นว่าบทเดิมเขาว่าเป็นหลักฐานดี ของครูแจ้งแต่งใหม่สู้ไม่ได้ ข้าพเจ้าจึงเอาบทเดิมพิมพ์ ขึ้นแต่ว่า “จะกล่าวถึงหลวงทรงพลกับพันภาณ” เป็นต้นไปจนจบตอน
บทเสภาของครูแจ้งตอนนี้ มีถ้อยคำเป็นที่สังเกตสมกับความที่กล่าวกันมา ว่าแต่งเมื่อในรัชกาลที่ ๔ ด้วยใช้คำว่า “ปัศตัน” มีอยู่แห่ง ๑ ที่หน้า ๓๒ บรรทัดที่ ๙ คำนี้หมายความว่า ดินปืนที่หอกระดาษไว้กับกระสุนสำเร็จ สำหรับบรรจุเป็นนัดๆ ใช้กับปืนแก๊บ เช่น ปืน เอนฟิลด์ เป็นต้น เข้าใจว่าพึ่งมีเมื่อรัชกาลที่ ๔
ถ้าว่าโดยส่วนบทกลอนของครูแจ้ง เห็นควรยอมว่าเป็นกวีคน ๑ สมกับที่กล่าวไว้ในคำไหว้ครูว่า “ครูแจ้งแต่งอักษรขจรฦๅ” แต่งดีในกระบวนว่าถึงอัธยาศัยใจคนคนสามัญ แต่ถ้ามีโอกาสมักจะหยาบ ถึงจะหยาบก็ช่างว่า มีในตอนที่ ๑๖ นี้ที่จำต้องตัดออกเสีย ๒ แห่ง ที่ตรงนางสีจันทน์มารดาสอนนางบัวคลี่แห่ง ๑ ตรงอัศจรรย์ขุนแผนเข้าห้องนางบัวคลี่แห่ง ๑
ตอนที่ ๑๗ เมื่อขุนแผนขึ้นเรือนขุนช้างแลเข้าห้องนางแก้วกิริยา ตอนนี้กล่าวกันมาว่าเป็นพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๒ พิเคราะห์ดูสำนวนกลอน เห็นว่ามิใช่สำนวนเดียวตลอดทั้งตอน ถ้าทรงพระราชนิพนธ์ เข้าใจว่าพระราชนิพนธ์เริ่มตั้งแต่ขุนแผนไปถึงบ้านขุนช้าง ขึ้นตรงว่า “มาถึงบ้านขุนช้างเข้ากลางแปลง เป็นเขื่อนแข็งคูรอบขอบโตใหญ่” ไปข้างท้ายตอนนี้ดูเป็นสำนวนอื่นแทรกอยู่หน่อยหนึ่ง ขึ้นตรง “วันทองต้องลมก็ลืมแค้น ท้าวแขนก้มเคียงเข้าเรียงหน้า” พระราชนิพนธ์เห็นจะมาลงเพียง “แสนเอ๋ยแสนคม คารมนี้หย่อนลงแล้วฤๅ” ดูทำนองกลอนเป็นทีสำหรับส่งพิณพาทย์
ตอนที่ ๑๘ เมื่อขุนแผนพานางวันทองหนี ตอนนี้เมื่อพิจารณาไป เข้าใจว่าสำนวนเดียวกับตอนที่ ๑๗ ถ้าตอนที่ ๑๗ เป็นพระราชนิพนธ์ ตอนที่ ๑๘ ก็เห็นจะเป็นพระราชนิพนธ์เหมือนกัน แต่มีสำนวนอื่นอยู่ตรงนางวันทองครวญถึงตัวอยู่ข้างท้าย บทครวญอย่างที่พิมพ์ในเล่มนี้ พบแต่เสภาฉบับสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ฉบับเดียว ฉบับอื่นๆ นอกจากนั้นบทครวญนี้ว่าแต่สั้นๆ
เสภาตอนที่ ๑๗ ที่ ๑๘ ซึ่งกล่าวมานี้ เกือบจะนับถือกันว่าเป็นยอดของบทเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน เป็นตอนที่คนชอบฟังแลชอบจำกันมากกว่าตอนอื่นๆ เสภาก็ขับกันแพร่หลายมาก พระแสนท้องฟ้า (ป่อง) เล่าให้ข้าพเจ้าฟังว่า สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ก็ไม่ฟังตอนอื่นนอกจากตอนนี้ ได้ถามต่อไปว่าถ้าขับให้ท่านฟังจนขุนแผนลงจากเรือนขุนช้างแล้วทำอย่างไร พระแสนท้องฟ้าบอกว่า ก็ต้องย้อนกลับมาขึ้นเรือนใหม่
เหตุที่ชอบเสภา ๒ ตอนนี้มาก เห็นจะเป็นเพราะใน ๒ ตอนนี้มีทำนองเรื่องประกอบกันหลายกระบวน มีทั้งกระบวนชม กระบวนสังวาส กระบวนตัดพ้อ กระบวนโศก กระบวนตลก กระบวนแค้น รวมอยู่ในตอนนี้ เป็นช่องที่ผู้แต่งจะว่าได้หลายกระบวน และแต่งดีได้ถึงอกถึงใจจริงๆ ด้วย เมื่อเลือกฟังกันแต่เฉพาะตอน จึงไม่มีตอนไหนสู้ ๒ ตอนนี้ แต่การชำระฉบับสำหรับพิมพ์ในครั้งนี้ ชำระ ๒ ตอนที่กล่าวมาเป็นยากยิ่งกว่าตอนอื่นๆ ในบทเสภาทั้งสิ้น เพราะเป็นตอนที่จำกันได้มากกว่าตอนอื่นๆ แต่ฉบับที่หามาได้ ทั้งที่เป็นหนังสือและที่ขอจดมาจากผู้ที่จำได้ มีพระแสนท้องฟ้าเป็นต้น มีถ้อยคำแตกต่างกันเกือบจะทุกฉบับ จำต้องเลือกว่าอย่างไรเป็นถูกสำหรับที่จะพิมพ์ในฉบับนี้ ความข้อนี้ได้ทำด้วยพยายามอย่างที่สุด แต่รู้สึกว่าคงจะไม่พ้นติเตียนได้ ด้วยถ้อยคำตามที่พิมพ์ในฉบับนี้ คงจะไม่ตรงกับพวกเสภาจำไว้ได้เหมือนกันหมดทุกคน คนนั้นก็จะว่าตรงนี้ผิด คนนี้ก็จะว่าตรงโน้นผิด เพราะต่างคนต่างถือว่าตามที่ตนจำได้นั้นเป็นถูกต้อง ไม่มีหน้าที่ต้องเลือกเชื่อเหมือนผู้ชำระหนังสือนี้
ตอนที่ ๑๙ เมื่อขุนช้างตามนางวันทอง ตอนนี้สังเกตดูเป็นสำนวนเดียวกับเมื่อขุนช้างขอนางพิม ที่พิมพ์ไว้ในตอนที่ ๕ เล่ม ๑ ถ้าหากตอนพลายแก้วเป็นชู้กับนางพิม แลตอนขุนแผนขึ้นเรือนขุนช้างเป็นพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ ข้าพเจ้าเชื่อว่า ตอนขุนช้าง ๒ ตอนที่กล่าวมาเป็นพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๓ ด้วยทำนองกลอนแลสำนวนดูคล้ายกับบทละครเรื่องสังข์ศิลป์ไชย แลเฉพาะอยู่ต่อพระราชนิพนธ์รัชกาลที่ ๒ ด้วยทั้ง ๒ ตอน ความข้อนี้เป็นความคาดคะเนของข้าพเจ้าบอกไว้ให้ท่านผู้อ่านพิจารณาดู
ตอนที่ ๒๓ เมื่อขุนแผนติดคุก มีที่สังเกตแห่ง ๑ ซึ่งรู้ว่าแต่งในรัชกาลที่ ๒ ตรงขุนช้างเล่นหมากรุกกับศรพระยา มีบทศรพระยาว่า “ถึงพระครูก็สู้พ่อไม่ได้ มันเหลือใจกินกันจนชั้นขุน”
ตรงนี้ต้องกับบทละครเรื่องรามเกียรติ์พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๒ ตรงราชาภิเษกพระราม สังฆการีไปนิมนต์พระวสิฐฤๅษี พระวสิฐฤๅษีกำลังเล่นหมากรุก มีบทฤๅษีว่า “แต่หนุ่มหนุ่มเมื่อกระนั้นขยันอยู่ อินทร์เดชะพระครูก็สู้ได้”
ตอนที่ ๒๔ กำเนิดพลายงาม ตอนนี้ถ้าใครเคยสังเกตกลอนสุนทรภู่ จะเห็นเป็นอย่างเดียวกันหมด ว่าเป็นของสุนทรภู่แต่ง จะเป็นสำนวนผู้อื่นไม่ได้เป็นอันขาด ถ้ายิ่งสังเกตกระบวนกลอนในตอนนี้ จะเห็นได้อิกชั้นหนึ่งว่า สุนทรภู่ประจงแต่งตลอดทั้งตอน โดยจะไม่ให้แพ้ของผู้อื่น ดูเหมือนจะกล่าวได้ ว่าสำนวนกลอนสุนทรภู่ที่แต่งเรื่องต่างๆ ไว้ จะเป็นพระอภัยก็ตาม เรื่องลักษณวงศ์ ฤๅเรื่องอะไรๆ ก็ตาม ไม่ได้ตั้งใจประจงแต่งเหมือนบทเสภาตอนนี้
ตอนที่ ๒๕ เมื่อพระเจ้าล้านช้างถวายนางสร้อยทองแก่สมเด็จพระพันวษา ตอนนี้เป็นสำนวนเก่า ข้าพเจ้าเข้าใจว่าเป็นเสภาชั้นเดิมก่อนรัชกาลที่ ๒ ควรเป็นตัวอย่างให้สังเกตสำนวนเดิม ตามที่กล่าวไว้ในตำนานเสถาได้อิกตอน ๑
บทเสภาที่พิมพ์ในเล่ม ๒ มีข้อความซึ่งควรอธิบายเป็นพิเศษเพียงเท่าที่กล่าวมานี้ นอกจากนี้ในกระบวนชำระก็มีที่ต้องตัดแลเติมบทเสภาเดิมอยู่บ้างด้วยเหตุต่างๆ เหมือนกับเล่ม ๑ คือที่เชื่อมหัวต่อ แลตัดที่หยาบหรือแต่งแก้ที่ผิด เป็นต้น
อนึ่งหนังสือเสภาฉบับเดิมแบ่งส่วนเป็นเล่มสมุดไทย คือเขียนไปหมดเล่มสมุดเพียงไหน ก็นับเพียงนั้นเป็นส่วนหนึ่ง ไม่ได้กำหนดที่ตัวเรื่องเสภาเป็นประมาณ เมื่อจะพิมพ์ฉบับนี้ เห็นว่าลักษณะแบ่งเป็นเล่มสมุดไทยไม่เข้ากับกระบวนพิมพ์ จึงตัดแบ่งใหม่ ใช้วิธีจัดเป็นตอน ตามเนื้อเรื่อง เดิมประมาณว่าจะเป็น ๔๑ ตอน แต่เมื่อตรวจสอบเห็นควรแบ่งเป็น ๔๓ ตอน การพิมพ์แบ่งเป็น ๓ เล่มสมุด และได้กะแบ่งเล่มให้ลงพอเหมาะกับเนื้อเรื่อง ด้วยเหตุนี้ จำนวนตอนแลหน้ากระดาษจึงไม่เท่ากันได้ทุกเล่ม เล่ม ๑ มี ๑๔ ตอน เล่ม ๒ มี ๑๒ ตอน เล่ม ๓ ต่อไปจะมี ๑๗ ตอน จึงจะจบบทเสภาฉบับหอพระสมุดวชิรญาณ

สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๐
อธิบายบทเสภา เล่ม ๓
บทเสภาที่ปรากฏแก่คนทั้งหลาย คือในฉบับหมอสมิธพิมพ์นั้นเป็นต้น สังเกตดูสำนวนกลอนเข้าใจว่า เมื่อกวีช่วยกันชำระตกแต่งใหม่ในรัชกาลที่ ๒ ทำแต่ต้นมาเพียงจบตอนกำเนิดพลายงามซึ่งจัดเป็นตอนที่ ๒๔ อยู่ในเล่ม ๒ ของฉบับหอพระสมุดวชิรญาณนี้ ครั้นกวีมาช่วยกันชำระตกแต่งบทเสภาอิกคราว ๑ เมื่อในรัชกาลที่ ๓ ไปจับตั้งต้นแต่ตอนแต่งงานพระไวย คือ แต่ตอนที่ ๓๓ ในเล่ม ๓ นี้ ไปจนจบตอนที่ ๔๒ เพียงสิ้นเรื่องนางสร้อยฟ้าศรีมาลาลุยไฟ แต่บทเสภาตอนกลางอันว่าด้วยเรื่องตีเมืองเชียงใหม่ ตั้งแต่พระเจ้าเชียงใหม่ขอนางสร้อยทอง จนสมเด็จพระพันวษาปล่อยพระเจ้าเชียงใหม่กลับไปเมือง เห็นจะไม่ได้ตรวจชำระใหม่ใน ๒ ยุคนั้น สังเกตดูเป็นสำนวนเก่า อยู่ข้างเร่อร่าไม่เรียบร้อยสนิทสนมเหมือนสำนวนในระยะข้างหน้าแลข้างหลัง ความข้อนี้ทำนองจะปรากฏแก่กวีเมื่อรวบรวมบทเสภาเข้าเป็นเรื่องเดียวกัน จึงมีกวีในรัชกาลที่ ๔ มีครูแจ้งเป็นต้น แต่งบทเสภาตอนตีเมืองเชียงใหม่ประชันบทเดิม ได้มาเมื่อหาต้นฉบับสอบชำระเสภาพิมพ์ฉบับหอพระสมุดวชิรญาณคราวนี้หลายสำนวน มีที่แต่งดีๆ จะทิ้งเสียน่าเสียดาย ด้วยการที่กรรมการหอพระสมุดฯ พิมพ์บทเสภาคราวนี้ ประสงค์จะรักษาหนังสือดีในทางวรรณคดีเป็นสำคัญ เพราะฉะนั้นเมื่อตรวจสอบเทียบเคียงกัน เห็นว่าตอนใดบทแต่งประชันเขาแต่งดีกว่าบทเดิม แลดีถึงสมควรจะยกย่องในทางวรรณคดีได้ ก็เอาบทประชันลงแทนบทเดิม เหมือนอย่างตอนกำเนิดกุมารทองลูกนางบัวคลี่ ที่พิมพ์ไว้ในตอนที่ ๑๖ เล่ม ๒ นั้นเป็นตัวอย่าง
บทเสภาในเล่ม ๓ นี้ ที่เป็นบทประชันเลือกลงมาแทนบทเดิมมีบางตอน จะชี้แจงต่อไปโดยลำดับ คือ :-
ตอนที่ ๒๗ เรื่องพลายงามอาสา ใครแต่งหาทราบไม่ ข้างต้นใช้บทเดิม แต่งต่อใหม่ตรงที่สมเด็จพระพันวษากริ้วด้วยไม่มีใครอาสาไปตีเมืองเชียงใหม่ แก้ไขเรื่องที่พลายงามเข้าอาสาให้แยบคายขึ้น
ตอนที่ ๒๘ เรื่องพลายงามได้นางศรีมาลา เป็นสำนวนเดียวกับตอนที่ ๒๗ ต่อมา ความในตอนนี้เขาแก้เนื้อเรื่องแห่งหนึ่ง บทเดิมพอขุนแผนพลายงามขึ้นไปถึงเมืองพิจิตร พระพิจิตรก็ให้นิมนต์พระมาทำพิธีแต่งงานพลายงามกับนางศรีมาลา ทำให้เข้าใจว่าได้ขอร้องตกลงกันไว้แต่ก่อนนั้นแล้ว บทที่แต่งประชัน เขาแต่งให้พลายงามไปเห็นนางศรีมาลาแล้วมีความรักใคร่จึงลอบเข้าหา เห็นว่าที่เข้าแก้เป็นเช่นนี้ถูกต้องสมต้นสมปลาย เพราะเมื่อกองทัพกลับ สมเด็จพระพันวษาทรงตั้งพลายงามเป็นจมื่นไวย แล้วมีรับสั่งให้แต่งงานกับนางศรีมาลา ขุนช้างมาช่วยงานจึงเกิดวิวาทกัน ก็ถ้าแต่งงานที่เมืองพิจิตรแล้ว ทำไมจะมาแต่งงานกันใหม่อิก ถึงคำขุนแผนกราบทูล ในบทเดิมก็ว่า (พระไวย)
“เมื่อไปทัพได้กับศรีมาลา ลูกพระยาพิจิตรบุรี แต่รักใคร่ยังมิได้ทำงานการ เขาผ่อนผัดนัดงานมาเดือนสี่” เห็นว่าเรื่องที่ถูกควรเป็นอย่างที่แต่งในบทประชัน แต่หนังสือบทที่ได้มาฉบับขาดเพียงพลายงามเข้าไปถึงเตียงนอนนางศรีมาลา ต่อนั้นต้องช่วยกันแต่งในหอพระสมุดฯ ไปจนถึงบทพลายงามชมดงจึงต่อบทของครูแจ้งไปจนตลอดตอน
บทที่ ๒๙ เรื่องขุนแผนพลายงามแก้พระท้ายน้ำเป็นของครูแจ้งแต่ง ดูเหมือนจะสมมตได้ว่าตอนนี้เป็นดีอย่างยอดของสำนวนเสภาครูแจ้ง ส่วนตัวเรื่องแก้ไขบ้าง เช่นวิธีรบแลชื่อแม่ทัพเชียงใหม่ผิดกับในเสภาเดิม แต่เป็นเพียงพลความเท่านั้น
บทที่ ๓๐ เรื่องขุนแผนพลายงามสะกดพระเจ้าเชียงใหม่ เป็นของครูแจ้งแต่งเหมือนกับตอนก่อน
บทที่ ๓๑ เรื่องขุนแผนพลายงามยกทัพกลับ ก็เป็นเสภาครูแจ้งเหมือนกัน แต่ต้องแก้ไขในหอพระสมุดฯ หน่อยหนึ่ง ตรงเมื่อขุนแผนพลายงามกลับมาถึงเมืองพิจิตร ให้เรื่องนางศรีมาลาเข้ากับตอนที่ ๒๘
บทที่ ๓๒ เรื่องถวายนางสร้อยทองสร้อยฟ้า ตอนนี้เป็นบทเดิม ครูแจ้งแต่งเพิ่มเติมแต่เล็กน้อย แต่ข้างท้ายตรงพระเจ้าเชียงใหม่ครวญขากลับขึ้นไปเมือง ครูแจ้งเอาแผนที่บางกอกว่าไม่เข้าทีจึงตัดออกเสีย เอาบทเดิมเข้าแทน
บทเสภาฉบับหอพระสมุดวชิรญาณในเล่ม ๓ มีบทเสภาที่ยังไม่เคยพิมพ์มาแต่ก่อน ในเรื่องตีเมืองเชียงใหม่ ๕ ตอน กับเรื่องจระเข้เถรขวาดอิกตอน ๑ รวมเป็น ๖ ตอนด้วยกัน นอกจากนั้นเป็นบทเดิมทั้งสิ้น เป็นแต่ตรวจชำระให้เรียบร้อยดีขึ้น
บทเสภาตอนที่ ๔๓ เรื่องจระเข้เถรขวาดนั้น ที่จริงเป็นเสภาแต่งแทรกเรื่อง เห็นจะแต่งเมื่อในรัชกาลที่ ๓ แต่ฉบับที่พบในคราวนี้มีถึง ๓ ความ ความที่ ๑ ดูเป็นสำนวนเก่า กลอนไม่สู้ดีนัก ความที่ ๒ เป็นสำนวนแต่งใหม่เกลี้ยงเกลาดีแต่ยังสั้น ครูแจ้งเอาความที่ ๒ นั้นมาแต่งแทรกเสริมขยายให้พิสดารออกไปเป็นอิกความ ๑ ของครูแจ้งดีกว่า ๒ สำนวนที่แต่งมาแต่ก่อน จึงได้เลือกเอามาพิมพ์ในสมุดเล่มนี้
บทเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผนฉบับหอพระสมุดวชิรญาณ จบเพียงเล่ม ๓ เท่านี้ กรรมการเห็นว่าบทเสภาเดิมต่อนี้ไป ทั้งตัวเรื่องแลสำนวนกลอนไม่ควรนับว่าเป็นสาระในทางวรรณคดี จึงไม่ชำระพิมพ์
สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๖๑
๑
กำเนิดขุนช้างขุนแผน
๏ ครั้นว่าไหว้ครูแล้วจับบท	ให้ปรากฏเรื่องราวมาแต่ก่อน
ครั้งสมเด็จพระพันวษานรากร	ครองนครกรุงศรีอยุธยา
เกษมสุขแสนสนุกดังเมืองสวรรค์	พระเดชนั้นแผ่ไปในทิศา
เป็นปิ่นภพลบโลกโลกา	ครอบครองไพร่ฟ้าประชากร
เมืองขึ้นน้อยใหญ่ในอาณาเขต	เกรงพระเดชทั่วหมดสยดสยอน
ต่างประเทศเขตขอบพระนคร	ชลีกรอ่อนเกล้าอภิวันท์
พร้อมด้วยโภไคยไอศูรย์	สมบูรณ์พูนสุขเกษมสันต์
พระองค์ทรงทศพิธราชธรรม์	ราษฎรทั้งนั้นก็ยินดี ฯ
๏ จะกล่าวถึงเรื่องขุนแผนขุนช้าง	ทั้งนวลนางวันทองผ่องศรี
ศักราชร้อยสี่สิบเจ็ดปี	พ่อแม่เขาเหล่านี้คนครั้งนั้น
เป็นข้าขอบขัณฑสิมา	สมเด็จพระพันวษานราสรรค์
จะว่าเนื่องตามเรื่องนิยายพลัน	ท่านผู้ฟังทั้งนั้นจงเข้าใจ
ขุนไกรพลพ่ายอยู่บ้านพลับ	มีทรัพย์เงินทองของน้อยใหญ่
นางทองประศรีนั้นอยู่วัดตะไกร	ทั้งสองนี้ได้เป็นคู่กัน
แล้วรื้อเรือนออกไปปลูกใหม่	อยู่ในแว่นแคว้นสุพรรณนั่น
เป็นทหารชาญชัยใจฉกรรจ์	คุมไพร่ทั้งนั้นได้เจ็ดร้อย
อาจองคงกระพันชาตรี	เข้าไหนไม่มีที่จะถอย
รบศึกศัตรูอยู่กับรอย	ถึงมากน้อยเท่าไรไม่หนีมา
กรมการเมืองสุพรรณสั่นหัว	เข็ดขามคร้ามกลัวใครไม่ฝ่า
โปรดปรานเป็นทหารอยุธยา	มีสง่าอยู่ในเมืองสุพรรณ ฯ
๏ มาข้าจะกล่าวบทไป	ถึงขุนศรีวิชัยคนขยัน
เป็นนายกรมช้างกองนอกนั้น	บ้านอยู่สุพรรณพารา
เป็นเศรษฐีมีทรัพย์นับร้อย	บ่าวไพร่ใหญ่น้อยก็หนักหนา
ได้นางเทพทองเป็นภรรยา	อยู่ท่าสิบเบี้ยเมืองสุพรรณ ฯ
๏ จะกล่าวกลอนถึงพันศรโยธา	เพื่อนได้ภรรยาก็คมสัน
ชื่อว่านวลนางศรีประจัน	เป็นเศรษฐีมีพันธุ์ด้วยกันมา
อยู่ท่าพี่เลี้ยงเมืองสุพรรณ	น้องนางศรีประจันนั้นปากกล้า
ชื่อว่าบัวประจันถัดกันมา	มีผัวชื่อว่านายโชดคง
เดิมเพื่อนอยู่ทางบางเหี้ย	ครั้นไปได้เมียก็ลุ่มหลง
ไม่คิดถึงซึ่งเหล่าเผ่าพงศ์	ยวดยงแต่จะเที่ยวขโมยควาย ฯ
๏ บทนี้จะยกไว้เสียก่อน	จะกล่าวกลอนถึงกำเนิดคนทั้งหลาย
เมื่อแรกเข้าสู่ครรภ์บรรยาย	ว่าอ้ายผีแสนร้ายบนปลายไม้
กลางคืนปั้นรูปหัวเราะขิก	แล้วหยิบหยิกบีบบี้มิเอาส่ำได้
ปั้นแล้วปั้นเล่าเฝ้าริกไป	เอานั่นนี่บี้ใส่ให้ครบครัน
คืนหนึ่งผีปั้นอยู่ปลายไม้	ยังมีสัตว์อยู่ในนรกนั่น
ทนทุกข์เวทนาสากรรจ์	ครั้นสิ้นกรรมทำนั้นก็พ้นทุกข์
จุติจากเพศเปรตอสุรกาย	วุ่นวายวิ่งมาหาความสุข
จะไปสวรรค์มิทันจะพ้นทุกข์	ผีปั้นมันจึงซุกเข้าในครรภ์ ฯ
๏ ฝ่ายนางเทพทองนั้นนอนหลับ	พลิกกลับก็เพ้อละเมอฝัน
ว่าช้างพลายตายกลิ้งตลิ่งชัน	พองขึ้นหัวนั้นเน่าโขลงไป
ยังมีนกตะกรุมหัวเหม่	บินเตร่เร่มาแต่ป่าใหญ่
อ้าปากคาบช้างแล้ววางไป	เข้าในหอกลางที่นางนอน
ในฝันนั้นว่านางเรียกนก	เชิญเจ้าขรัวหัวถกมานี่ก่อน
นางคว้าได้ตัวเจ้าหัวกล้อน	กอดนกกับช้างนอนสบายใจ
ครั้นตื่นฟื้นตัวปลุกผัวพลัน	เหียนรากตัวสั่นไม่กลั้นได้
ให้เหม็นช้างเหม็นนกติดอกใจ	โฮกโฮกอีพ่อข้าไหว้ช่วยทุบคอ
ขุนศรีวิชัยตกใจจ้าน	ลุกขึ้นลนลานตาปอหลอ
เอามือเข้ากำขยำคอ	พอหายรากเล่าต่อความฝันไป
ขุนศรีวิชัยจึงทำนายฝัน	อ่อเจ้าจะมีครรภ์หาเป็นไรไม่
ลูกของเราจะเป็นชายทำนายไว้	เหมือนนกตะกรุมตัวใหญ่คาบช้างมา
จะบริบูรณ์พูนสวัสดิ์แล้วเจ้าพี่	แต่ลูกของเรานี้จะขายหน้า
หัวล้านแต่กำเนิดเกิดมา	จะมั่งมีเงินตรากว่าห้าเกวียน
ฝ่ายนางเทพทองไม่รับพร	กุมท้องขย่อนไม่หายเหียน
โคตรแม่มึงช่างมาให้อาเจียน	อ้ายหัวเลี่ยนโล้นเกลี้ยงจะเลี้ยงไย ฯ
๏ จะมากล่าวถึงนางทองประศรี	นอนด้วยสามีในเรือนใหญ่
นิมิตฝันนั้นว่าท้าวสหัสนัยน์	ถือแหวนเพชรเม็ดใหญ่เหาะดั้นมา
ครั้นถึงจึงยื่นแหวนนั้นให้	นางรับแหวนไว้ด้วยหรรษา
แสงเพชรส่องวาบปลาบเข้าตา	ตื่นผวาคว้าทั่วปลุกผัวพลัน
ขุนไกรลืมตาว่าอะไรเจ้า	นางจึงเล่าเนื้อความนิมิตฝัน
ทั้งสองลุกมาล้างหน้าพลัน	หาหมากพลูสู่กันแล้วทำนาย
ฝันว่าได้ธำมรงค์วงวิเศษ	ของโกสีย์ตรีเนตรอันเฉิดฉาย
เพชรรัตน์อร่ามงามเพริศพราย	บรรยายว่าเป็นสิ่งมิ่งมงคล
จะมีครรภ์ลูกนั้นจะเป็นชาย	ดังทหารพระนารายณ์มาปฏิสนธิ์
กล้าหาญการณรงค์คงทน	ฤทธิรณปราบทั่วทั้งแดนไตร
ซึ่งว่าเพชรรัศมีสีกล้า	ภายหน้าจะได้เป็นทหารใหญ่
มียศศักดิเป็นพระยาข้าใช้	ร่วมพระทัยทรงธรรม์พระพันปี
นางทองประศรียกมือไหว้	รับพรผัวให้ประเสริฐศรี
ทั้งสองนอนไปในราตรี	สุขเกษมเปรมปรีดิ์ทั้งสองรา ฯ
๏ มาจะกล่าวถึงนางศรีประจัน	เที่ยงคืนนอนฝันในเคหา
ว่าพระพิษณุกรรม์เหาะดั้นฟ้า	ถือแหวนประดับมาสวมนิ้วนาง
แล้วก็กลับไปสถานพิมานมาศ	แสนสนิทพิศวาสจนสว่าง
ตื่นลุกปลุกผัวยิ้มหัวพลาง	ล้างหน้าแล้วพลันแก้ฝันไป
ท่านขาคืนนี้ข้าเจ้าฝัน	ว่าพระพิษณุกรรม์นายช่างใหญ่
ถือแหวนประดับงามจับใจ	เอามาส่งให้ไว้กับเรา
แล้วก็กลับไปสถานพิมานฟ้า	เมียจะเกิดโรคาฤๅพ่อเจ้า
ให้เมียรู้ประจักษ์ว่าหนักเบา	ความฝันนั้นเล่ายังติดตา
พันศรโยธาผู้ผัวแก้ว	ฟังเมียเล่าแล้วหัวเราะร่า
จึงทำนายฝันไปมิได้ช้า	ว่าเจ้าฝันนั้นหนาจะมีครรภ์
ได้แหวนประดับลูกจะเป็นหญิง	รูปร่างงามจริงตละแกล้งสรร
ด้วยเป็นแหวนของพระพิษณุกรรม์	จะเป็นช่างใครนั้นไม่ทันเลย
ศรีประจันรับพรหัวเราะร่า	ให้ได้เหมือนปากว่าเถิดพ่อเอ๋ย
ถ้าฉันนี้มีลูกได้ชมเชย	ไม่อุ้มลูกใครเลยให้นินทา ฯ
๏ จะกล่าวถึงนางเทพทอง	ท้องนั้นโตใหญ่ขึ้นค้ำหน้า
ลุกนั่งอึดอัดถัดไปมา	ให้อยากเหล้าเนื้อพล่าตัวสั่นรัว
น้ำลายไหลรี่ดังผีกระสือ	ร้องไห้ครางฮืออ้อนวอนผัว
เหมือนหนึ่งตาหลวงเข้าประจำตัว	ยิ่งให้กินตละยั่วยิ่งเป็นไป
ปลาไหลไก่กบทั้งเต่าฝา	แย้บึ้งอึ่งนาไม่พอไส้
หยิบคำโตๆ โม้เข้าไป	ประเดี๋ยวเหล้าสิ้นไหไม่ซื้อทัน
เจ็บปวดหลายเดือนดีดัก	พะอำพะอักออดแอดอยู่ตัวสั่น
ท้องลดทศมาสลูกถีบยัน	พอใกล้ฤกษ์ยามนั้นเจ็บหนักไป
บิดตัวเรียกผัวหาพ่อแม่	ร้องเปื้อนเชือนแชไม่เอาส่ำได้
ฝ่ายผัวพ่อแม่แลข้าไท	วิ่งวุ่นครุ่นไปที่บนเรือน
บ้างก็เสกมงคลปรายข้าวสาร	เอาเบี้ยบนลนลานเหน็บฝาเกลื่อน
บ้างเร่งหมอตำแยอย่าแชเชือน	ข่มท้องร้องเตือนลูกขวางตัว
บ้างก็เข้าหนุนหลังนั่งเคียงข้าง	นางเทพทองร้องครางพลางกลอกหัว
ขุนศรีวิชัยนั้นตัวสั่นรัว	จิกหัวแล้วเป่ากระหม่อมลง
หมอตำแยแยงแย่เข้าคร่อมท้อง	แม่นางเทพทองเข้าข่มส่ง
ตัวสั่นหวั่นไหวมิใคร่ลง	หมอตำแยว่าตรงแล้วข่มมา
ยายคงโก้งโค้งโขย่งข่ม	เสียงผลุดนอนล้มไปจมฝา
ลูกร้องแงแงแม่ลืมตา	พอช้างเผือกเข้ามาถึงวันนั้น
นางเทพทองเหลียวหน้าคว้าลูกชาย	พลิกคว่ำพลิกหงายอยู่ตัวสั่น
ทุดลูกบัดสีเหมือนผีปั้น	หัวล้านในครรภ์ดังวงเดือน
เสียแรงอุ้มท้องประคองมา	ชกโคตรแม่อ้ายหมาขี้เรื้อนเปื้อน
เลี้ยงมันไว้ไยอายเพื่อนเรือน	หัวเหมือนโคตรข้างไหนให้เกิดมา
ด่าแล้วจึงเข้าไปนอนไฟ	แม่นมข้าไทให้รักษา
อาบน้ำป้อนข้าวทุกเวลา	ไกวเปลเห่ช้ามาทุกวัน
บริบูรณ์พูนเกิดกว่าแต่ก่อน	เพราะบุญของลูกอ่อนได้สร้างสรรค์
แต่เกิดมาเงินตราอุดมครัน	ข้าหญิงชายนั้นมากมายไป
เพอิญให้แม่เคียดเกลียดชัง	แต่มั่งคั่งหาใครเสมอไม่
ปู่ย่าตายายสบายใจ	จะให้ชื่อหลานไว้เป็นมงคล
แม่ฝันว่านกตะกรุมคาบช้าง	บินมาแต่ทางพนาสณฑ์
พาไปให้ถึงในเรือนตน	หัวล้านอกขนแต่เกิดมา
เมื่อตกฟากฤกษ์พารของหลานชาย	ช้างเผือกมาถวายพระพันวษา
จึงให้นามตามเหตุทั้งปวงมา	หลานรักของข้าชื่อขุนช้าง
แล้วให้เอาเงินทองกรองใส่คอ	กำไลมือล้นข้อทั้งสองข้าง
กำไลเงินใส่เท้าก้าวขากาง	ปะวะหล่ำสองข้างแขนหลานยา
เอวคาดสร้อยอ่อนจำหลักทับ	พริกเทศประดับกัลปังหา
ห้อยอยู่ต้องแต้งแกว่งไปมา	ยิ้มหัวหาหาอ้าปากโจน
นางเทพทองร้องด่าอ้ายยาจก	ช่างเต้นหยกหยกเหมือนตลกโขน
ยึดไว้ไม่นิ่งตละลิงทโมน	อ้ายผีโลนที่ไหนปั้นใส่มา
ไม่มีใจที่จะใคร่เข้าอุ้มชู	เหมือนค่างครอกหลอกกูดูขายหน้า
ทำตาบ้องแบวแมวกินปลา	อ้ายตายห่าด่าแช่งไม่เว้นวัน
พอขุนช้างสามขวบไปเที่ยวเล่น	เด็กเห็นก็กลัวจนตัวสั่น
โน่นแน่แม่เอ๋ยอะไรนั้น	มันอ้าปากยิงฟันข้าพรั่นใจ
นางแม่ห้ามว่าเอ็งอย่ากลัว	ขุนช้างลูกเจ้าขรัวบ้านรั้วใหญ่
เขาเป็นเศรษฐีมีข้าไท	อย่ากีดขวางหลีกไปให้เขามา ฯ
๏ จะกล่าวถึงทองประศรีมีครรภ์แก่	งามแท้เผ้าผมก็สมหน้า
ผิวพรรณดังสุวรรณมาทาบทา	ดวงหน้าดังจันทร์เมื่อวันเพ็ง
แก้มทั้งสองข้างดังปรางทอง	เต้านมทั้งสองก็ครัดเคร่ง
ผิวเนื้อเป็นนวลควรแลเล็ง	ดูปลั่งเปล่งน่าชมพอสมตัว
จำศีลภาวนาเป็นเนืองนิจ	น้อมจิตรนบนิ้วขึ้นเหนือหัว
ภาวนาบูชาด้วยดอกบัว	ไม่กลัวที่จะเป็นอันตราย
จนท้องโตใหญ่ได้สิบเดือน	บุญเตือนจะคลอดลูกสืบสาย
ลมกัมมัชวาตพัดกลับกลาย	ลูกนั้นบ่ายศีรษะลงทวาร
เจ็บท้องร้องแรกอยู่เวยวาย	ปู่ตาย่ายายอึงทั้งบ้าน
ญาติกาข้าไทมาซมซาน	หมอตำแยงุ่นง่านเข้าผันแปร
ถึงฤกษ์งามยามปลอดคลอดง่ายดาย	ลูกนั้นเป็นชายร้องแว้แว้
พี่ป้าน้าอามาดูแล	ล้างแช่แล้วก็ส่งให้แม่นม
ทาขมิ้นแล้วใส่กระด้งร่อน	ใส่เบาะให้นอนเอาผ้าห่ม
ปู่ย่าตายายสบายชม	เรือนผมน่ารักดังฝักบัว
เอาขึ้นใส่อู่แล้วแกว่งไกว	แม่เข้านอนไฟให้ร้อนทั่ว
เดือนหนึ่งออกไฟไม่หมองมัว	ขมิ้นแป้งแต่งตัวน่าเอ็นดู
พ่อแม่ปรึกษากับย่ายาย	จะชื่อหลานชายอย่างไรปู่
ฝ่าตาตะแกเป็นหมอดู	คิดคูณเลขอยู่ให้หลานชาย
ปีขาลวันอังคารเดือนห้า	ตกฟากเวลาสามชั้นฉาย
กรุงจีนเอาแก้วอันแพรวพราย	มาถวายพระเจ้ากรุงอยุธยา
ให้ใส่ปลายยอดพระเจดีย์ใหญ่	สร้างไว้แต่เมื่อครั้งเมืองหงสา
เรียกวัดเจ้าพระยาไทยแต่ไรมา	ให้ชื่อว่าพลายแก้วผู้แววไว
แล้วเร่งรัดจัดแจงแต่งบายศรี	เงินทองของดีมาผูกให้
กล้วยน้ำแตงกวาเอามาใส่	ธูปเทียนดอกไม้มีหลายพรรณ
ให้หลานใส่เสมาปะวะหล่ำ	กำไลทองคำงามเฉิดฉัน
บ้าหว่าทองผูกสองข้างแขนนั้น	สายกุดั่นทั้งแท่งดังแกล้งทำ
เอวคาดสร้อยอ่อนซ้อนดอกลอย	ฝังพลอยมรกตสีสดขำ
ผูกลูกพริกเทศด้วยทองคำ	กำไลตีนนากเห็นหลากตา
จัดแจงแขกนั่งเป็นวงกัน	พงศ์พันธุ์พร้อมอยู่ทั้งปู่ย่า
ยกบายศรีแล้วโห่ขึ้นสามลา	เวียนแว่นไปมาโห่เอาชัย ฯ
๏ ศรีศรีวันนี้ฤกษ์ดีแล้ว	เชิญขวัญพลายแก้วอย่าไปไหน
ขวัญมาอยู่สู่กายให้สบายใจ	ชมช้างม้าข้าไททั้งเงินทอง
ขวัญเอ๋ยเจ้ามาเถิดพ่อมา	อย่าเที่ยวล่ากะเกณฑ์ตระเวนท่อง
มาชมพวงแก้วแล้วพวงทอง	ข้าวของเหลือหลายสบายใจ
ครั้นแล้วก็โห่อิกสามที	ดับอัคคีโบกควันเจิมพักตร์ให้
ให้ชันษายืนหมื่นปีไป	มีชัยชำนะสวัสดี
ครั้นทำขวัญเสร็จสำเร็จการ	วงศ์วานปรีดิ์เปรมเกษมศรี
จนอายุพลายแก้วได้ห้าปี	พาทีแคล่วคล่องว่องไว ฯ
๏ จะกล่าวถึงนางศรีประจัน	เมื่อเจ้ามีครรภ์ท้องโตใหญ่
ยินดีรื่นเริงบันเทิงใจ	ถ้วนกำหนดได้ถึงสิบเดือน
เจ็บรนก็พ้นที่จะกลั้น	ลุกขึ้นถีบยันจะคลอดเคลื่อน
กลิ้งเกลือกเสือกร้องก้องทั้งเรือน	จิตรประหวั่นฟั่นเฟือนไม่สมประดี
ปู่ย่าตายายทั้งพ่อแม่	หมอตำแยแม่มดที่ถือผี
ต่างมาพร้อมกันในทันที	พี่ป้าน้าอาทั้งข้าไท
บ้างเอาเบี้ยขึ้นควงบวงบน	ปากบ่นพึมพำไม่เอาส่ำได้
ออท้าวหาวเรอเฮ่อเฮ่อไป	หากูมาทำไมอ้ายขุนโรง
คว้าเหล้าเข้าปากเคี้ยวหมากซ้ำ	ลุกขึ้นเต้นรำอยู่โหยงโหยง
ซวนคะมำต้ำปุกลุกโก้งโค้ง	ปะติโปงเท่งโปงรำช้อยไป
เมาเหล้าเข้าหนักยักสี่มุม	พ่อหลวงมาช่วยคุ้มหาเป็นไรไม่
ปู่ย่าตายายสบายใจ	โปรดเถิดอีพ่อข้าไหว้ข้าตีนโรง
มึงอย่าร้อนใจฟังกูว่า	ลุกขึ้นหลกผ้าอยู่โล้งโต้ง
ศรีประจันเจ็บท้องร้องโก้งโค้ง	หมอตำแยเข้าโขย่งแล้วข่มมา
เข้าล้อมซ้อมข่มอยู่พัลวัน	ถึงยามนั้นฤกษ์ปลอดคลอดแล้วหวา
นอนหงายตะกายร้องวาวา	เป็นหญิงโสภาน่าเอ็นดู
อาบน้ำแล้วซ้ำทาขมิ้น	เอานมให้กินแล้วใส่อู่
แม่นมข้าไทให้เลี้ยงดู	กินอยู่เป็นสุขทุกเวลา
สำเร็จเสร็จพลันทันใด	ค่อยจำเริญวัยขึ้นใหญ่กล้า
แม่พ่อก็รักดังดวงตา	เลี้ยงมามิได้เป็นอันตราย
ปู่ตาย่าทวดมาทำขวัญ	แหวนทองผูกพันเข้าเหลือหลาย
เลี้ยงมาก็ได้ห้าขวบปลาย	รูปกายงามยิ่งพริ้งเพรา
ทรวดทรงส่งศรีไม่มีแม้น	อรชรอ้อนแอ้นประหนึ่งเหลา
ผมสลวยสวยขำงามเงา	ให้ชื่อเจ้าว่าพิมพิลาไลย
สอนเย็บเก็บปักหักทองขวาง	ที่รุ่นราวคราวนางไม่เปรียบได้
เช้าเย็นออกไปเล่นเก็บดอกไม้	ที่ข้างวัดเขาใหญ่อยู่อัตรา ฯ
๏ จะกล่าวถึงพลายแก้วกับขุนช้าง	ทั้งสองข้างออกไปเล่นกับบ่าวข้า
พอพบขุนช้างพลางพูดจา	ไปซื้อเหล้าเอามากินด้วยกัน
พลายแก้วกินเหล้าเข้าต้ำอึก	ขุนช้างวางหงึกจนหัวสั่น
ยั่นกูเมาหนักหนาจนตาชัน	เทเหล้าใส่ขันชวนเป็นเกลอ
จึงเอามือพลายแก้วลงจดขัน	เราซื่อต่อกันจนตายเหนอ
ถ้าใครทรยศคดต่อเกลอ	ให้เทพเธอสังหารผลาญชีวัน
อันดาบองครักษ์ทั้งสี่หมู่	อย่าให้แคล้วคอกูเป็นแม่นมั่น
ขอให้พลัดมารดาห้าร้อยกัลป์	จิ้มเอาเหล้าในขันขึ้นควั่นคอ
พลายแก้วกินเหล้าเข้าต้ำอึก	ขุนช้างวางบึกตาปอหลอ
นางพิมพิลาไลยชอบใจงอ	สมน้ำหน้ามันหนออ้ายจัณฑาล
แล้วนางเล่นหุงข้าวต้มแกง	กวาดทรายจัดแจงเป็นรั้วบ้าน
นางเล่นทำบุญให้ทาน	ไปนิมนต์สมภารมาเร็วไว
ขุนช้างนั้นเป็นสมภารมอญ	ไม่พักโกนหัวกล้อนสวดมนต์ใหญ่
พลายแก้วนั้นเป็นสมภารไทย	จัดแจงแต่งให้ยกของมา
สวดมนต์ฉันเสร็จสำเร็จแล้ว	ฝ่ายข้างพลายแก้วอุตริว่า
เราเล่นเป็นผัวเมียกันเถิดรา	ขุนช้างร้องว่าข้าชอบใจ
นางพิมว่าไปอ้ายนอกคอก	รูปชั่วหัวถลอกกูหาเล่นไม่
พลายแก้วว่าเล่นเถิดเป็นไร	ให้ขุนช้างนั้นไซร้เป็นผัวพลาง
ตัวข้าจะย่องเข้าไปหา	จะไปลักเจ้ามาเสียจากข้าง
ทั้งสองคนรบเร้าเฝ้าชวนนาง	จึงหักใบไม้วางต่างเตียงนอน
นางฉลาดกวาดทรายกลายเป็นเรือน	พูนขึ้นกล่นเกลื่อนดังฟูกหมอน
นางพิมนอนพลางกลางดินดอน	เจ้าขุนช้างหัวกล้อนเข้านอนเคียง
พลายแก้วโดดแหวกเข้าแทรกกลาง	ชกหัวขุนช้างที่กลางเกลี้ยง
ขุนช้างทำหลับอยู่กับเตียง	ฝ่ายนางพิมนอนเคียงค่อยเมียงมอง
ขุนช้างวางร้องก้องกู่โวย	ขโมยลักเมียกูจู่จากห้อง
ลุกขึ้นงุ่นง่านเที่ยวซานร้อง	เรียกหาพวกพ้องให้ติดตาม
อ้ายเด็กๆ กราวเกรียวบัดเดี๋ยวใจ	พวกขุนช้างรุกไล่ไม่เข็ดขาม
พอทันพวกพลายแก้วแล้วเลยลาม	ถ้อยทีถ้อยปามเข้าตีกัน
จมูกครากปากแตกจนเลือดไหล	บ้างก็วิ่งร้องไห้ไปตัวสั่น
เรียกหาพ่อแม่อยู่แจจัน	จนผู้ใหญ่ชวนกันมาห้ามไว้
นางพิมด่าให้อ้ายตายโหง	พวกอ้ายโล้งโต้งกูไม่เล่นได้
อ้ายหัวล้านขี้ถังมันจังไร	แล้วพาฝูงข้าไทไปเรือนพลัน
เจ้าขุนช้างหัวฟกวิ่งตกใจ	ข้าไทก็กลัววิ่งตัวสั่น
ฝนไพลใส่ทาตาเป็นมัน	ยิงฟันแลบลิ้นแทบสิ้นใจ
ท่านผู้ฟังทั้งสิ้นอย่ากินแหนง	จะประดิษฐ์คิดแต่งก็หาไม่
เด็กอุตริเล่นหากเป็นไป	เทวทูตดลใจให้ประจักษ์ตา
เด็กเล่นสิ่งไรก็ไม่ผิด	ทุจริตก็เป็นเหมือนปากว่า
อันคดีมีแต่โบราณมา	ตำรานี้มีอยู่ในสุพรรณ ฯ
๏ ครั้นอยู่มาขุนศรีวิชัย	กับเมียรักร่วมใจทั้งสองนั่น
จึงปรึกษายินยอมลงพร้อมกัน	ว่าขุนช้างลูกนั้นจำเริญวัย
ควรจะเข้าไปเฝ้าพระพันวษา	ถวายตัวลูกยาจึงจะได้
ให้เป็นข้าบาทบงสุ์ทรงช่วงใช้	บังไว้ความผิดจะติดตัว
ปรึกษากันพลันสั่งซึ่งข้าไท	ให้พาไปอาบน้ำแล้วดำหัว
ทาขมิ้นผัดแป้งแต่งตัว	เอามุหน่ายป้ายทั่วจนท้ายทอย
กำไลทองสองเส้นเน้นสองแขน	ให้ถือแหวนเพชรยอดสอดใส่ก้อย
ดูเหมือนลูกเสือปลานัยน์ตาลอย	วิ่งร่อยร่อยยักคอเข้าหอกลาง
จึงให้หาธูปเทียนทั้งดอกไม้	ใส่พานจัดไปตามเยี่ยงอย่าง
ทั้งเสบียงเลี้ยงกันที่ตามทาง	ให้ผูกช้างพลายนั้นมาทันใด
พ่อลูกขึ้นนั่งสัปคับ	ควาญขับออกจากบ้านรั้วใหญ่
ข้ามธารผ่านทุ่งมุ่งทิวไม้	บ่าวไพร่งุ่มง่ามตามกันมา
ครั้นถึงวัดธรรมาก็ยับยั้ง	ปลงช้างข้างฝั่งแม่น้ำหน้า
เจ้าขุนช้างกะจิริดกับบิดา	ข้ามท่าคอยเข้าในกรุงไกร
ชาวบ้านร้านตลาดพอผาดเห็น	ร้องว่าเป็นเวทนาน่ามันไส้
เด็กอะไรหัวล่อนกล้อนสุดใจ	แลไปเหมือนหนึ่งหลอกบอกเพื่อนกัน
จะว่าค่างฤๅลิงวิ่งมาเกิด	อ้ายผีนอกละเมิดที่ไหนปั้น
ชายหญิงวิ่งหัวร่ออยู่งองัน	ดูจนพ่อลูกนั้นเข้าในวัง
พวกขุนนางต่างคนที่คอยเฝ้า	พอเห็นเข้าก็หัวเราะราวจะคลั่ง
ขุนช้างน้อยพลอยประหม่าละล้าละลัง	เข้าหมอบชิดติดหลังบังบิดา ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงภพ	เลิศลบสยบแสยงทั้งแหล่งหล้า
ทุกประเทศเขตขัณฑสิมา	ออกระอาอ่อนเกล้าอภิวันท์
ต่างถวายเครื่องราชบรรณา	ขอขึ้นอยุธยาทุกเขตขัณฑ์
พระเดชปกเกศเป็นนิรันดร์	เกษมสันต์ทั่วหน้าประชากร
ขาดเข็ญเป็นสุขโสมนัส	สืบพระวงศ์พงศ์กษัตริย์มาแต่ก่อน
กรุงศรีอยุธยาสถาพร	สโมสรโสมนัสสวัสดี
เสด็จในพระที่นั่งบัลลังก์รัตน์	พร้อมขนัดนวลอนงค์ส่งศรี
น้อมเศียรหมอบเฝ้าเจ้าธานี	ทุกหน้าที่พร้อมพรักพนักงาน
แต่ละหน้าหน้านวลควรสวาดิ	บำเรอราชหฤทัยเกษมสานต์
ดังดาวล้อมแขไขในคัคนานต์	หมอบกรานคลานเฝ้าเป็นเหล่าไป
ทั้งพวกจำเรียงเสียงดนตรี	ก็เรื่อยรี่ขับประสานขานไข
เพลิดเพลินเจริญราชหฤทัย	นางในปฏิบัติเป็นอัตรา
พระสุริย์ฉายบ่ายแล้วสี่โมงเศษ	จะประเวศออกที่พระลานหน้า
บทจรสู่สรงพระคงคา	ไขสุหร่ายธาราลงซ่าเซ็น
ทรงสุคนธ์หอมฟุ้งจรุงกลิ่น	พระภูษาดอกกินรีเด่น
จับพระแสงนาคาหน้าดังเป็น	พอจวนเย็นออกหน้าพระลานพลัน
สนั่นเสียงแตรสังข์ประดังก้อง	ประโคมฆ้องกลองชนะคะครื้นครั่น
ตำรวจหน้าข้าราชการนั้น	ต่างก้มเกล้าอภิวันท์อัญชลี
ประทับเหนืออาสน์เอี่ยมลอออ่อน	ดังพระยาไกรสรราชสีห์
จึงขุนศรีวิชัยใจภักดี	กับขุนช้างคลานรี่ติดเข้ามา
ยกพานธูปเทียนแลดอกไม้	เข้าไปตั้งไว้ที่ตรงหน้า
ขุนช้างหมอบชิดกับบิดา	ภาวนาคิดกลัวแทบตัวตาย ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ทอดพระเนตรเห็นดอกไม้ธูปเทียนถวาย
ทั้งขุนศรีวิชัยกับลูกชาย	แย้มพระโอษฐ์อภิปรายประภาษมา
ฮ้าเฮ้ยอ้ายขุนศรีวิชัย	นั่นมึงพาลูกใครเข้ามาหวา
ดูหัวหูน่าสมเพชเวทนา	เป็นเชื้อวงศ์พงศาของผู้ใด
ฤๅลูกหลานว่านเครือจองมึงเอง	หัวล้านโจงเหม่งไม่เอาส่ำได้
จะเอามาให้กูฤๅว่าไร	มีธูปเทียนดอกไม้ใส่พานมา ฯ
๏ ครานั้นขุนศรีวิชัย	กราบลงทันใดแล้วทูลว่า
ขอเดชะพระองค์จงกรุณา	อันชีวาอยู่ใต้บทมาลย์
ขุนช้างบุตรข้าพระพุทธเจ้า	ขอทูลเกล้าถวายไว้เป็นทหาร
ด้วยชะตาราศีมีลาภสการ	มาสู่โพธิสมภารพระทรงชัย
แต่เกิดบุตรขุนช้างคนนี้	เงินทองของดีทั้งน้อยใหญ่
วัวควายช้างม้าข้าไท	มิพอที่จะได้ก็ได้มา ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จนเรนทร์สูร	ฟังทูลทรงพระสรวลอยู่ร่วนร่า
เออหัวหูดูสมเพชเวทนา	แต่ได้ลาภอย่างว่าก็ชอบกล
เดี๋ยวนี้มันยังเด็กเล็กอยู่	จะมอบไว้ให้กูไม่เป็นผล
เอ็งเลี้ยงไว้ก่อนอย่าร้อนรน	ไว้เมื่อจนเติบใหญ่จึงให้มา
ตรัสพลางทางสั่งพนักงาน	จัดของพระราชทานทั้งเสื้อผ้า
พ่อลูกกราบงามลงสามลา	ด้วยทรงพระกรุณาก็ยินดี ฯ

๒
พ่อขุนช้างขุนแผน
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	ปรารภจะประพาสพนาศรี
ด้วยข่าวข้างทางสุพรรณบุรี	ว่ากระบือเถื่อนมีอยู่มากครัน
จึงดำรัสตรัสสั่งขุนศรีวิชัย	มึงเร่งกลับไปสุพรรณนั่น
บอกอ้ายขุนไกรใจฉกรรจ์	ให้คุมไพร่พวกมันไปเตรียมการ
อีกห้าวันกูจะออกไปแรมไพร	ล้อมไล่มหิงสากล้าหาญ
ให้หาที่ดอนใหญ่ใกล้ลำธาร	จะตั้งค่ายรายด่านลานพลับพลา
อ้ายเหล่าอาสาห้าร้อยปลาย	ให้เร่งไล่ฝูงควายมาไว้ท่า
แล้วพระองค์ทรงผินพระพักตร์มา	สั่งพระยาเดโชผู้ชัยชาญ
จงเร่งรีบรัดจัดกระบวน	เลือกล้วนชาวเจ้าเหล่าทหาร
อิกทั้งพลม้าคชาธาร	ให้พร้อมในห้าวารจะยกไป ฯ
๏ ฝ่ายพระยาเดโชผู้รับสั่ง	มาทิมดาบกรมวังหาช้าไม่
สั่งการนายชำนาญในทันใด	รับสั่งให้หมายทั่วพนักงาน
จะเสด็จประพาสพนาวา	ล้อมไล่มหิงสากล้าหาญ
นายเวรกรมวังได้ฟังการ	เขียนหมายลนลานลงทันใจ
เขียนแล้วก็ส่งให้นักการ	รับหมายเดินงานไม่ช้าได้
ส่งให้นายเวรมหาดไทย	เร่งหมายบอกออกไปให้ทั่วกัน
ฝ่ายว่านายควรมหาดไทย	เอาหมายไปเรียนท่านผู้ใหญ่นั่น
บัดนี้จะเสด็จเมืองสุพรรณ	ให้ห้าวันตามที่มีหมายมา ฯ
๏ ครานั้นเจ้าพระยาจักรี	ครั้นแจ้งคดีแล้วให้หา
พันพุฒพันจันท์มิทันช้า	พร้อมกันที่ศาลาลูกขุนใน
เรียกทั้งพันเภากับพันภาณ	เอาบาญชีคลี่อ่านหาช้าไม่
เกณฑ์ช้างม้าผู้คนสับสนไป	พนักงานของใครให้รีบมา
สั่งให้พันจันท์นั้นแต่งทาง	ให้ราบรื่นฟื้นถางให้หนักหนา
ประมาณทางกว้างได้สักแปดวา	จงเร่งรัดอย่าช้าในห้าวัน ฯ
๏ ฝ่ายว่าขุนศรีวิชัย	ขี่ช้างวางไปกับลูกนั่น
ข้ามทุ่งมุ่งมาเมืองสุพรรณ	จนตะวันสิ้นแสงลงลับไพร
ให้ขับช้างตะบึงมาถึงบ้าน	เขียนหมายลนลานไม่ช้าได้
สั่งให้ทนายนั้นถือไป	ถึงท่านขุนไกรผู้ภักดี
ทนายรับหมายแล้วไคลคลา	วิ่งมาครู่หนึ่งก็ถึงที่
ส่งให้ขุนไกรในทันที	แจ้งเรื่องตามมีในหมายไป ฯ
๏ ครานั้นขุนไกรใจหาญ	รับหมายแล้วอ่านหาช้าไม่
สั่งนายหมวดพลันทันใด	จงเที่ยวติดตามไพร่ให้รีบมา
สั่งเสร็จพอเวลาเข้าไต้ไฟ	ขุนไกรก็เข้าในเคหา
กับนางทองประศรีภิริยา	ทั้งบุตรพลายแก้วแววไว
ให้มีลางคืนนั้นสนั่นอึง	แมลงมุมตีอกผึงหาหยุดไม่
สยดสยองพองขนทุกคนไป	เย็นยะเยือกจับใจไปทุกยาม
ทองประศรีนอนหลับแล้วกลับฝัน	ความกลัวตัวสั่นตกใจหวาม
สะดุ้งฟื้นตื่นขึ้นให้ครั่นคร้าม	อารามตกใจปลุกซึ่งสามี
ขุนไกรถามไปว่าอะไรเจ้า	นางจึงเล่าความฝันนั้นถ้วนถี่
ว่าฟันฉันหักกระเด็นเห็นไม่ดี	ช่วยทำนายฝันนี้ให้แจ้งใจ
ขุนไกรได้ฟังดังใครผลาญ	เอ๊ะจะมีเหตุการเป็นข้อใหญ่
ถ้ากูทำนายว่าร้ายไป	ทองประศรีที่ไหนจะห่างตัว
ไม่ร้ายดอกฝันดีจะมีสุข	เจ้าอย่าเป็นทุกข์จงฟังผัว
แต่ใจคิดครั้งนี้มิรอดตัว	น่ากลัวกูจะม้วยด้วยกระบือ ฯ
๏ ครั้นรุ่งสางล้างหน้าคว้าพลายแก้ว	สว่างแล้วยังไม่ตื่นขึ้นเจียวฤๅ
อุ้มลูกประคองทั้งสองมือ	ประจงจูบลูบถือแต่เบาเบา
พลายแก้วลืมตาคว้ากอดคอ	หม่อมพ่อจะไปข้างไหนเล่า
ลุกขึ้นทำไมยังไม่เช้า	ดังพ่อเจ้าจะหนีลูกนี้ไป
ขุนไกรได้ฟังลูกชายว่า	ยกทูนเกศาน้ำตาไหล
อุ้มลูกเข้ากอดทอดถอนใจ	พ่อนี้มิใคร่จะไปเลย
ด้วยรับสั่งจำเพาะเจาะมา	สุดปัญญาพ่อแล้วพลายแก้วเอ๋ย
น่าที่แต่นี้จะห่างเชย	กะไรเลยวิปริตเห็นผิดใจ
จึงเหลียวหน้ามาสั่งทองประศรี	ลูกของเราเท่านี้เอาใจใส่
ยังเด็กอ่อนนอนนั่งระวังระไว	เจ้าเลี้ยงพลายแก้วไว้ให้จงดี
ถ้าหากว่าผิดพลั้งจงสั่งสอน	อย่าสลัดตัดรอนให้หน่ายหนี
อุตส่าห์สอนวิชาบรรดามี	ให้ลูกนี้สืบวงศ์พงศ์พลายไป ฯ
๏ ทองประศรีได้ฟังผัวสั่งสอน	เห็นผิดกว่าแต่ก่อนก็สงสัย
ทั้งกอดจูบลูกยาเห็นอาลัย	ดูพิไรน้ำคำรํ่าสั่งเมีย
จะไปไหนไม่เหมือนดังครั้งนี้	วิปริตผิดทีมาสั่งเสีย
เข้าประคองตีนผัวทูนหัวเมีย	ดังไฟเลียลามไหม้ในใจน้อง
ยิ่งคิดยิ่งวิตกเพียงอกหัก	ผัวรักจักไปไกลจากห้อง
พอแลดูหน้าผัวขนหัวพอง	ทองประศรีเศร้าจิตรคิดแปลกใจ ฯ
๏ ครานั้นขุนไกรใจกล้า	นุ่งผ้าคว้าดาบหาช้าไม่
ลุกออกจากห้องย่องเดินไป	ให้อาลัยห่วงเมียละเหี่ยนัก
เหลียวหน้ามาดูเจ้าพลายแก้ว	สุดใจพ่อแก้วเพียงอกหัก
น้ำตาคลอตาประหม่านัก	ตัดรักหักใจแล้วไคลคลา
คุมคนออกจากเมืองสุพรรณ	ถึงเขาพระพอตะวันจะลับหล้า
สั่งไพร่ให้สำรวจตรวจตรา	คอยท่ารับเสด็จพระภูธร ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ทรงสวัสดิ์	พูนพิพัฒน์ภิญโญสโมสร
ไสยาสน์เหนืออาสน์อลงกรณ์	ในแท่นที่บรรจถรณ์อันพรายพรรณ
ทรงสดับจำเรียงเสียงขับกล่อม	สะพรั่งพร้อมสาวสุรางค์ดังนางสวรรค์
บำเรอราชบาทบงสุ์พระทรงธรรม์	เกษมสันต์สำราญหฤทัย
รวยรื่นชื่นกลิ่นบุปผากรอง	ประทีปแก้วแสงส่องจำรัสไข
ทรงดำริราชการงานเวียงชัย	จนประทมหลับไปในราตรี ฯ
๏ ครั้นรุ่งเช้าฝ่ายเจ้าพนักงาน	เตรียมการโดยกระบวนถ้วนถี่
กรมช้างจัดช้างที่ตัวดี	คนขี่ครบทั่วตัวคชา
จ่าดาบขวาซ้ายก็จ่ายเครื่อง	ขนเนื่องมาวางไว้ข้างหน้า
กรมช้างพลางผูกมิทันช้า	เบาะอานผ่านหน้าดาราราย
สองหูพู่จามรีกรอง	ปกตระพองทองพร้อยห้อยตาข่าย
แต่ล้วนช้างพระที่นั่งทั้งพังพลาย	หลากหลายเข้ากระบวนส่วนคชา
พระที่นั่งพุดตานสำหรับเสด็จ	ผูกเสร็จทอดพระแสงแสนสง่า
นายทรงบาศเป็นควาญชำนาญมา	ใส่ครุยกรองนุ่งผ้าสมปักลาย
ผูกทั้งพระที่นั่งกระโจมทอง	วงพระสูตรรูดคล้องเป็นสองสาย
เบาะปักหักทองขวางสล้างลาย	เขนยอิงพิงฝ่ายประปฤษฎางค์
ผูกทั้งพระที่นั่งเถลิงศอ	พระยี่ภู่ปูคอกันกระด้าง
พระที่นั่งประพาสโถงแรมทาง	ต่างต่างแลล้วนละกลกัน
หมอควาญนุ่งลายใส่เสื้อ	ประจุเจือเวทมนตร์ดลขยัน
เจียระบาดคาดกับปั้นเหน่งพลัน	จัดสรรเลือกล้วนแต่ตัวดี
ถัดมาช้างที่นั่งต่างกรม	ข้าไทเกณฑ์ระดมอยู่อึงมี่
ทั้งช้างดั้งช้างกันนั้นมากมี	หมอควาญขับขี่อยู่ครบครัน
หน้าช้างสล้างล้วนเหล่าทหาร	เพียงจะราญรอนรบภพสวรรค์
กระบวนช้างพร้อมสรรพฉับพลัน	จึงจัดสรรอัสดรที่ตัวดี
พระยาศีเสาวพ่าห์จัดม้าต้น	หลวงทรงพลเตรียมกระบวนเป็นถ้วนถี่
ให้นายม้าผูกม้าพาชี	ล้วนขับขี่แคล่วคล่องว่องไว
ม้าต้นพระที่นั่งตัวประเสริฐ	ลํ้าเลิศทั้งสองผ่องใส
ผ่านดำขำเหลืองเรืองวิไล	สูงได้สามศอกโดยประมาณ
ผูกเครื่องกุดั่นฝรั่งเศส	อย่างเทศพรรณรายฉายฉาน
พระแสงปืนซ้ายขวาอาชาชาญ	เบาะอานปักเอี่ยมอุไรมี
โกลนทองคล้องห้อยพลอยประดับ	วาบวับจับคลุมกำมะหยี่
ไหมทองถักบังเหียนแนบเนียนดี	งามสมพาชีที่โสภา
ม้าหนึ่งชื่อว่าพลาหก	ม้าหนึ่งชื่อกระหนกภูษา
นายม้าจูงประคองทั้งสองม้า	ขุนหมื่นขี่อาชามาในกระบวน
ขุนนางขี่ช้างตามเสด็จ	เตรียมเสร็จตามที่ถี่ถ้วน
หัวพันเที่ยวสำรวจตรวจจำนวน	เวลาจวนก็พร้อมพลนิกร ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ทุกประเทศฦๅลบสยบสยอน
ครั้นจวนแจ้งแสงศรีรวีวร	พระภูธรเสด็จสู่ที่สรงชล
ไขสุหร่ายหยัดย้อยเป็นฝอยฟอง	อาบละอองต้องพระองค์ดังสายฝน
น้ำกุหลาบหอมฟุ้งจรุงปน	ทรงสุคนธาประทิ่นกลิ่นโอฬาร
สาวสนมกรมในเป็นขนัด	รำเพยพัดเสร็จทรงสรงสนาน
จับพระแสงข้างที่มิทันนาน	พระภูบาลออกท้องพระโรงชัย
ชาวภูษามาลาก็เชิญเครื่อง	คลานเนื่องกันเข้ามาหาช้าไม่
ทรงเครื่องต้นสำหรับประพาสไพร	ตามพิชัยฤกษ์กำลังวัน
สนับเพลาเชิงงอนซ้อนกาบ	พระภูษาเข้มขาบริ้วทองคั่น
ฉลององค์ทรงประพาสในวันนั้น	กำมะหยี่สีอัญชันพรรณราย
สายรัดพระองค์ทรงข้างนอก	ริ้วทองกรองดอกเฉิดฉาย
พระแสงน้อยเหน็บพระองค์ตรงข้างซ้าย	พระธำมรงค์เพชรรายอร่ามเรือง
ทรงพระมาลาพื้นดำ	ประดับบุษราคัมน้ำเหลือง
พระแสงดาบคาบค่ายทำลายเมือง	ย่างเยื้องเสด็จขึ้นเกยพลัน
กลองชนะตีจ้าท้าเชิญเสด็จ	กระบวนหน้าเตรียมเสร็จเป็นเหล่าหลั่น
ต่างถวายบังคมลงพร้อมกัน	เสด็จจากเกยสุวรรณทันที
ทรงช้างพระที่นั่งพุดตานทอง	กระทั่งแตรแซ่ฆ้องซ้องเสียงปี่
กึกก้องทั่วท้องธรณี	ให้เคลื่อนโยธีเป็นทิวไป ฯ
๏ เสียงกระดึงคอช้างดังโหน่งโหน่ง	โหยงโหยงม้าวางควบย่างใหญ่
เครื่องสูงบังแทรกอยู่ชั้นใน	ธงทิวปลิวไสวใบโบกบน
คลายคลี่โยธีอันหาญฮึก	ก้องกึกอลหม่านอยู่สับสน
เสียงสนั่นครั่นครื้นภูมิดล	เสียงพลเพียงปัถพีพัง
โล่เขนดาบดั้งทั้งหอกทวน	ตามกระบวนพยุหบาตรหน้าหลัง
พลม้าร่าเริงด้วยกำลัง	พลช้างช้างดั้งทั้งกันแซง
พลปืนถือปืนปลายหอก	พลดาบดาบกลอกออกเป็นแสง
พลทวนถือทวนกระบวนแซง	พลดั้งเสึ้อแดงดูดาษไป
เสียงเอิกเกริกอึงคะนึงก้อง	ทั้งฆ้องกลองดนตรีปี่ไฉน
ออกทุ่งมุ่งป่าพนาลัย	ตัดไปข้ามท่าวาริน
ผู้คนช้างม้าดาดาษ	ฝูงสัตว์จัตุบาทก็ตื่นสิ้น
นกหกตกใจผวาบิน	โผผินร่อนร้องระงมดง ฯ
๏ พระเสด็จโดยทางพนมมาศ	ชมเถินเนินสะอาดร่มระหง
ชื้อชิดมิดแสงพระสุริยง	วิหคหงส์ร่อนร้องระวังไพร
นกแก้วจับต้นตุมกาพลอด	นกกรอดจับเถาตำลึงใหญ่
สาลิกาจับเกดเข้าบังใบ	เขาไฟจับต้นรกฟ้าคู
วายุภักษ์จับกิ่งแสลงพัน	เบญจวรรณจับหว้าอยู่เคียงคู่
เค้าโมงจับโมกแล้วเมียงดู	กระลุมพูจับบนต้นโพบาย
นกเขาจับข่อยขันก้อง	ดุเหว่าร้องจับหว้าแล้วผันผาย
ค้อนหอยจับเหียงเรียงราย	กระสาจับกระสังส่ายหมายมองปลา
กะทาจับต้นโคนดินสอ	ปักก้อพองขนแล้วขันจ้า
อัญชันจับเชิงบรรพตา	สร้อยอิร้าคาบลูกพุมเรียงบิน
ชมแถวแนวเถินเนินบรรพต	เป็นหลั่นลดซับซ้อนชะง่อนหิน
วุ้งเวิ้งเชิงผาชลาริน	ดังเพชรนิลกระจ่างอยู่พร่างพราย
เปลวปล่องช่องผาศิลาชะงัก	เป็นตระพักชะโงกเงื้อมดูแหงนหงาย
เต็งรังปริงปรูประดู่ลาย	งอกรายริมเชิงบรรพตา
บ้างผลิดอกออกช่ออรชร	พระพายพัดขจรกลิ่นบุปผา
บ้างทรงผลหล่นกลาดพสุธา	ฝูงทิชาจับจิกเหล่าลิงชิง
ลิงค่างบ่างชะนีก็ครวญร้อง	พยัคฆ์มองหมายละมั่งลงหมอบนิ่ง
กระต่ายเต้นเม่นหมีชะนีลิง	โดดโผนโจนวิ่งด้วยตกใจ
ชมพลางมาในทางพนมชัฏ	เลี้ยวลัดตามเถินเนินไศล
รีบเร่งรี้พลสกลไกร	ถึงดอนใหญ่ให้หยุดซึ่งโยธี
ให้ตั้งตำหนักห้างลงกลางไพร	แรมอยู่ที่ในพนาศรี
จึงตรัสสั่งขุนไกรไปทันที	พรุ่งนี้มึงไปไล่กระบือมา
แล้วสั่งฤทธานนต์ให้ทำคอก	เอาไม้ปักรอบนอกให้แน่นหนา
ทั้งสองรับสั่งบังคมลา	ออกมาเร่งรัดจัดการ ฯ
๏ หลวงฤทธานนต์ผู้รับสั่ง	มาเรียกพวกล้อมวังอลหม่าน
นายหมวดตรวจคนอยู่ลนลาน	ปั่นด้านแผ้วถางต่างตรวจตรา
ให้ชำระพุ่มพงดงชัฏ	แต่งตัดเริงรามหนามหนา
บ้างจักตอกบ้างออกไปเกี่ยวคา	บ้างจุดพงเผาป่าแล้วทำทาง
บ้างฟันบ้างถากบ้างลากฉุด	บ้างปักบ้างขุดอยู่ยุ่งย่าง
ให้ตั้งคอกใหญ่ไว้ตรงกลาง	บ้างถากถางตัดฟันแล้วบั่นรอน
บ้างไปทิ้งเถาวัลย์ขันชะเนาะ	ผูกเป็นเปลาะบ้างรัดมัดเป็นท่อน
ที่เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าก็อาวรณ์	มุลนายตีต้อนต้องก้าวยาว
บ้างเหนื่อยนักหยุดพักลงนอนกรน	ถูกนายหมวดหวดก้นดังขวับขวาว
ตื่นวิ่งตกใจไปเป็นระนาว	เกรียวกราวสาละพาฮาเฮโล
บ้างฉวยฉุดยุดลากกระชากอาด	พวนขาดไม้ลัดเอาร้องโล่
ทำคอกตอกหลักลงใหญ่โต	บ้างโห่บ้างร้องอยู่ก้องไพร
ผู้ตรวจกวดขันรันโบยตี	คนละทีสองทียกมือไหว้
ถึงจะเบื่อเหลือทนก็จนใจ	น้ำตาไหลหลีกหลบกระทบกัน
ฝนตกห่าใหญ่ลงในดง	เดินหลงล้มกลิ้งอยู่ตัวสั่น
บ้างซุกซ่อนเข้าไปนอนในไพรวัน	จนสายัณห์หยุดงานสำราญใจ
บ้างเก็บผักหักฟืนบ้างยืนเยี่ยว	บ้างก็เที่ยวค้นคว้าหาเป็ดไก่
บ้างหุงข้าวนอนหลับกับเตาไฟ	บ้างเหื่อไหลเต็มอ่อนลงนอนกรน ฯ
๏ ครานั้นขุนไกรพลพ่าย	ครั้นรุ่งเช้าเรียกทนายอยู่สับสน
แล้วพาพวกอาสาห้าร้อยคน	เที่ยวไล่ค้นกระบืออื้ออึงไป
ลอดลัดสกัดทางในกลางดง	เวียนวงตามเถินเนินไคล
โห่ร้องก้องสนั่นพนมไพร	จุดไฟเผาพงเป็นวงมา
ควันคลุ้มกลุ้มกลบตรลบไป	เปลวไฟโพลงพลามลามป่า
ไม้ไหล้ไหม้ยับอรัญวา	งูเห่าเต่าฝาก็บรรลัย
เนื้อเบื้อเสือสางกวางทราย	หมีหมูหมู่กระต่ายไม่อยู่ได้
ลิงค่างโลดโผนโจนจากไม้	นกหกตกใจไปทั้งดง
กระบือเถื่อนใหญ่น้อยนับร้อยพัน	หวาดหวั่นวิ่งกระเจิงละเลิงหลง
ตกใจด้วยไฟนั้นไหม้พง	เสียงคนโห่ส่งก็ตรงมา
บ้างแหงนหงายลองเชิงเบิ่งบิด	อ้ายเพื่อนกันรันขวิดขึ้นมาหน้า
เสียงเขากระทบกันสนั่นป่า	ป่วนปั่นเป็นบ้าละลานใจ
ฝูงกระบือยัดเยียดเบียดกัน	เสียงคนโห่สนั่นหวั่นไหว
ทั้งม้าล่อฆ้องกลองตะขาบไฟ	อื้ออึงคะนึงไปในไพรวัน ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จพระพันวษา	เสด็จบนพลับพลาแล้วผินผัน
เห็นกระบือใหญ่น้อยสักร้อยพัน	ยัดเยียดเบียดกันอยู่วุ่นวาย
จึงตรัสว่าฮ้าเฮ้ยอ้ายขุนไกร	เป็นไรมิต้อนให้เข้าค่าย
มึงไว้ใจแต่ไพร่ให้ไล่ควาย	มึงลอยชายอยู่เปล่าไม่เข้ายา ฯ
๏ ขุนไกรได้ยินพระโองการ	เผ่นทะยานจับหอกออกยืนหน้า
พวกไพร่โห่ฉาวเกรียวกราวมา	ฝูงกระบือเป็นบ้าอยู่ลนลาน
ตื่นครื้นโลดโผนโดนโดด	อ้ายงอนโกรธออกหน้ากล้าหาญ
มันไล่ขวิดผู้คนอลหม่าน	ขุนไกรก็ทะยานออกยืนรับ
ถีบโดดโลดแทงเป็นกังหัน	เสียงหอกสนั่นอยู่ฉับฉับ
ถูกควายตายล้มลงย่อยยับ	จะนับก็ได้สักร้อยปลาย
ฝูงกระบือเจ็บคลั่งกำลังตื่น	แหกครืนเข้าป่าพากันหาย
วิ่งแยกแตกกระจัดพลัดพราย	ที่ตายก็ตายอยู่เต็มไป ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงฤทธิ์	กริ้วโกรธตละพิษเพลิงไหมั
ดังลมกาลพานพัดขัดพระทัย	ไขพระสุรเสียงประเปรี้ยงมา
เหม่เหม่ดูดู๋อ้ายขุนไกร	แทงกระบือน้อยใหญ่เสียหนักหนา
แกล้งแทงเล่นกูเห็นอยู่ต่อตา	จนแตกหนีเข้าป่าพนาลัย
เหวยเหวยเร่งเร็วเพชฌฆาต	ฟันให้หัวขาดไม่เลี้ยงได้
เสียบใส่ขาหยั่งขึ้นถ่างไว้	ริบสมบัติข้าไทอย่าได้ช้า
ฝ่ายพวกเพชฌฆาตอาจอง	รับสั่งแล้วตรงเข้าฉุดคร่า
ได้ตัวขุนไกรมัดไพล่มา	ตอกหลักแล้วว่าให้ก้มลง ฯ
๏ ครานั้นฝ่ายว่าตาขุนไกร	ตกใจดังจะยับเป็นผุยผง
ตัวสั่นขวัญหนีเหมือนผีลง	จะดำรงกายได้ก็เต็มที
หน้าซีดผาดเผือดจนเลือดหาย	ภูตพรายในตัวก็หลีกหนี
สิ้นสติตัวสั่นขวัญไม่มี	ดังจะดับชีวีในทันใด
โอ้ว่าอนิจจานะอกเอ๋ย	กะไรเลยเกิดเหตุขึ้นจนได้
เมื่อจะมาวันนั้นก็พรั่นใจ	เป็นลางใหญ่กู่ก้องในห้องเรือน
ทองประศรีแก้วพี่ก็ฝันร้าย	จึงแกล้งทำนายเสียป่นเปื้อน
กรรมทันพี่แล้วแก้วเพื่อนเรือน	เจ้านับวันแล้วจะเลื่อนเป็นปีไป
สุดคิดพี่แล้วแก้วพี่เอ๋ย	ที่ไหนเลยจะได้คืนไปรักใคร่
เป็นวิบากจะจากเจ้าจำไกล	สุดใจด้วยต้องอาญาตาย
อนิจจาลูกข้ายังเล็กอยู่	ไหนจะรู้ว่าพ่อมาฉิบหาย
ขุนไกรกลิ้งเกลือกลงเสือกกาย	ฟูมฟายน้ำตาแล้วพาที
อ้อนวอนเพชฌฆาตทั้งหลายว่า	ไหนไหนตัวข้าจะเป็นผี
ท่านจงเอ็นดูด้วยช่วยปรานี	บอกนางทองประศรีให้แจ้งใจ
ว่าข้าขุนไกรนั้นถึงกาล	ท่านประหารชีวิตให้ตักษัย
ให้เจ้าระวังตัวกลัวภัย	ว่าแล้วรํ่าไรไม่สมประดี
โอ้โอ๋อนิจจาตัวกูเอ๋ย	กรรมสิ่งไรเลยไม่พอที่
มาตายอยู่ในป่าพนาลี	ซากผีจะเป็นเหยื่อแก่แร้งกา
ลูกแก้วก็มิได้มาเห็นผี	ทองประศรีก็มิได้มาเห็นหน้า
จึงเรียกฤทธานนต์สหายมา	ช่วยบอกกับเมียข้าให้แจ้งใจ
หลวงฤทธานนต์ได้ฟังสั่ง	น้ำตาไหลหลั่งไม่กลั้นได้
เกลอเอ๋ยอย่าอาวรณ์ร้อนรนไป	จะเป็นห่วงบ่วงใยทำไมมี
อุตส่าห์บริกรรมภาวนา	เมื่อเวรามาแล้วก็ถึงที่
ใครจะอยู่คํ้าฟ้าทั้งตาปี	ถึงพระศุลีอินทร์จันทร์ย่อมบรรลัย
ต้องจุติจากสวรรค์ชั้นฟ้า	เกิดมาแล้วหาพ้นความตายไม่
ขุนไกรฟังสหายค่อยคลายใจ	บรรยายสอนให้ทุกสิ่งอัน
ค่อยระงับดับความโศกา	ภาวนาประนมมือถือมั่น
คิดถึงคุณพระพุทธพระธรรมนั้น	อภิวันท์พระสงฆ์ทรงศีลา
ทั้งคุณบิดามาตุเรศ	บังเกิดเกศก่อเกล้าเกศา
ขออำนาจจะประกาศแก่เทวา	ให้ทราบทั่วฟากฟ้าสุธาธาร
ด้วยตัวข้าขุนไกรกระทำผิด	ถึงชีวิตจะม้วยสังขาร
จะตายด้วยความสัตย์ปฏิญาณ	อย่างพงศ์พลายฝ่ายทหารอันชาญชัย
ปากว่าตาปิดจิตรปลง	ระงับลงไม่พรั่นหวั่นไหว
ก้มหน้าหลับตาภาวนาไป	ได้ที่ให้นิ้วเขาฟันลง
เพชฌฆาตฟาดด้วยดาบอันคมกล้า	ขุนไกรชีวาเป็นผุยผง
ดวงจิตรพอระงับดับลง	ทำมะรงเอาศพไปเสียบไว้ ฯ
๏ ครานั้นหลวงฤทธานนต์	เห็นสหายของตนนั้นตักษัย
เขียนหนังสือลับพลันทันใด	แล้วสั่งนายไหมมิได้ช้า
เอ็งเร่งไปสุพรรณบุรี	บอกนางทองประศรีเหมือนกูว่า
รับสั่งให้ริบเอาตัวมา	บอกแม่รักอย่าให้นอนใจ
นายไหมรับคำแล้วอำลา	จัดแจงย่ามละว้าคว้าหอกใหญ่
ได้มีดเหน็บหลังเก้กังไว้	ประเดี๋ยวใจเข้าป่าพนาลี ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จพระพันวษา	เสด็จประทับพลับพลาพนาศรี
ประพาสป่ามาได้หลายราตรี	พระภูมีจะคืนเข้าเวียงชัย
จึงตรัสสั่งพระยาเดโชพลัน	ให้ประกาศพลขันธ์น้อยใหญ่
จะเลิกประพาสพนาลัย	กลับไปในรุ่งพระสุริยา
พระยาเดโชให้บัตรหมาย	ทั้งไพร่นายเตรียมกระบวนถ้วนหน้า
ตั้งริ้วผูกระวางช้างม้า	คอยท่ารับเสด็จพระภูมี
ครั้นรุ่งรางสางแสงทินกร	พระเสด็จบทจรออกจากที่
สระสรงทรงเครื่องเรืองมณี	จรลีขึ้นประทับที่เกยชัย
ทรงช้างพระที่นั่งหลังคาทอง	ม่านชิดปิดป้องทั้งสองไข
ให้คลายคลี่รี้พลสกลไกร	ช้างแซงม้าใช้ก็ตามมา
พลปืนดาบดั้งทั้งทวนทอง	เป็นแถวถ่องแต่ล้วนเหล่าอาสา
รีบเร่งพลไกรไคลคลา	ถึงกรุงอยุธยาด้วยฉับพลัน ฯ
๏ นายไหมไปถึงบ้านทองประศรี	แกไต่ถามทันทีขมีขมัน
มีธุระทำวนสิ่งไรนั้น	กินหมากด้วยกันอย่าเกรงใจ
นายไหมพอจะบอกออกปากว่า	น้ำตาคลอตาลงหลั่งไหล
ว่าธุระหลวงฤทธานนต์ใช้	แจ้งอยู่ในหนังสือนี้มากมาย
หนังสือว่ามาถึงทองประศรี	อันขุนไกรสามีเพื่อนสหาย
ต้องรับพระราชอาญาตาย	เสียบไว้หน้าค่ายกระบือนั้น
รับสั่งให้ริบเอาลูกเมีย	หนีเสียอย่าอยู่ที่บ้านนั่น
ออกไปให้พ้นแดนสุพรรณ	หนังสือมาณวันจงแจ้งใจ ฯ
๏ ทองประศรีแจ้งความตามหนังสือ	สองมือข้อนอกเข้าร้องไห้
โศกาปิ้มว่าจะบรรลัย	กลิ้งเกลือกเสือกไปไม่สมประดี
นางครวญครํ่ารํ่าว่าอยู่ว้าวุ่น	โอ้พ่อคุณสูญหายตายเป็นผี
ไม่เจ็บไข้เมื่อไปยังอ้วนพี	ไม่พอที่ถูกฟันจนบรรลัย
เสียแรงพ่ออยู่ยงคงกระพัน	ใครใครทั้งนั้นไม่สู้ได้
คืนนั้นเมียฝันไม่พรั่นใจ	ครั้นบอกให้ก็ทำนายทายว่าดี
แต่ก่อนร่อนชะไรไม่พลั้งพลาด	ควรฤๅมาประมาทไปถึงที่
ทอดทิ้งลูกเมียเสียอย่างนี้	นี่จะให้หันหน้าไปหาใคร
ยังจะถูกเขาริบเอาฉิบหาย	จะทรงร่างค้างกายที่ไหนได้
แม่ลูกสองคนเป็นจนใจ	นางสะอึกสะอื้นไห้อยู่ไปมา
เหลียวหน้ามาเห็นเจ้าพลายแก้ว	รู้แล้วฤๅพ่อนั้นสังขาร์
เจ้ากำพร้าพ่อแล้วแก้วแม่อา	พลางกอดลูกยาเข้าจาบัลย์
เจ้าพลายแก้วสะอึกสะอื้นอ้อน	ไม่หลับนอนก่นแต่จะโศกศัลย์
ทองประศรีแสนเศร้าเฝ้ารำพัน	กรรมทันแล้วจะทำฉันใดดี
เหย้าเรือนจะเย็นเป็นป่าช้า	ฝูงข้าจะกระจัดกระจายหนี
กรมการสุพรรณจะยํ่ายี	ไม่อยู่นี่ได้แล้วแก้วแม่อา
ข้าไทได้ฟังทองประศรี	โศกีรํ่าไรไปหนักหนา
ชวนกันไม่กลั้นซึ่งน้ำตา	ต่างก็มาร้องไห้อยู่อื้ออึง
อาลัยขุนไกรทุกตัวคน	บางก็มาตีตนแล้วบ่นถึง
พ่อไม่ถือโทษโกรธขึ้ง	ข้าไทได้พึ่งทุกเวลา
จะไปไหนไม่มีใครข่มเหง	เขาเกรงพ่อขุนไกรไปทุกหน้า
แต่นี้มีแต่เขาจะบีฑา	พวกบ่าวไพร่บ่นบ้าอยู่วุ่นวาย ฯ
๏ เย็นวันนั้นเวียงวังคลังนา	กับตำรวจซ้ายขวามามากหลาย
บ่าวไพร่ใหญ่น้อยสักร้อยปลาย	ให้รายรอบรั้วบ้านท่านขุนไกร
ฝ่ายผู้รั้งราชการเมืองสุพรรณ	ว่าตะวันพลบคํ่าจะเข้าได้
จะเข้าริบวันนี้ผิดทีไป	พรุ่งนี้จึงจะได้ทำบาญชี
ครั้นแล้วจัดกันให้กองไฟ	เร่งระวังบ่าวไพร่อย่าให้หนี
ล้อมไว้ในเวลาราตรี	พรุ่งนี้เราจึงจะทำการ ฯ
๏ ครานั้นฝ่ายนางทองประศรี	เห็นคนอึงมี่อยู่รอบบ้าน
ตกใจลุกล้มซมซาน	ลนลานอุ้มเอาเจ้าพลายแก้ว
ฉวยเงินสองถุงกับกระบุงทะลุ	เอาผ้าปะปุโดดเรือนแหยว
สองมือแหกช่องทางล่องแมว	บังเงาเข้าแนวแถวเสาเรือน
โก้งโค้งลงมองทางช่องรั้ว	ลอดตัวออกมาหน้าตาเปื้อน
จูงลูกหลบแลงตามแสงเดือน	พบเพื่อนบ้านเก่าเข้าขอทาน
แม่เอ๋ยข้าวปลาข้าหมดสิ้น	ไม่มีกินเขาริบเสียทั้งบ้าน
เพื่อนเรือนแผ่เผื่อช่วยเจือจาน	ได้ข้าวสารผักปลาแล้วคลาไคล
พ้นบ้านขึ้นต้นไม้ไขว่ห้างนอน	อ้อนวอนปลอบลูกอย่าร้องไห้
แม่ลูกเขาจะผูกเอาคอไป	นางกอดลูกเข้าไว้แล้วโศกา
โอ้ว่าพลายแก้วของแม่เอ๋ย	เกิดมาไม่เคยจะนอนป่า
ตกยากกรากกรำกับมารดา	กำพร้าเพื่อนแม่แม่ปรานี
ได้ยินนกยูงทองร้องในไพร	เหมือนเสียงตาขุนไกรที่เป็นผี
พ่อคุณช่วยรักษาในราตรี	อย่าให้สัตว์เสือหมีมากล้ำกราย
อยู่บ้านห้างยามดึกนางนึกพรั่น	ให้หวั่นหวั่นกลัวภัยใจคอหาย
เอาชายผ้ามาผูกเอวลูกชาย	จะตกต้นไม้ตายมิไว้ใจ
อิกชายหนึ่งกระหวัดรัดมั่นคง	ผูกลงกับกิ่งต้นไม้ใหญ่
ไม่มีผ้าผูกเปลจะเห่ไกว	ค่อยเอามือลูบไล้ให้ลูกนอน
พลายแก้วก็เฝ้าแต่โศกี	ดังชีวีจะขาดสักร้อยท่อน
คิดถึงพ่อขุนไกรให้รุ่มร้อน	อาวรณ์บ่นไปไม่สมประดี
ผุดลุกผุดนั่งไม่ตั้งตัว	เกาหัวหน้าบู้ยู่ยี่
มดแดงมดคันมันสิ้นที	ยุงริ้นบินหวี่อยู่นี่แน
ลูกหาวนอนจะนอนก็ไม่ได้	คันก้นพ้นใจทีเดียวแม่
เอ็นดูลูกด้วยมาช่วยแล	มดรังแกกัดข้าสักห้าตัว
พ่อตายมิได้อยู่เรือนเหย้า	อ้ายพวกเหล่ากรมการมันล้อมทั่ว
ลูกตามแม่มาก็น่ากลัว	ลอดรั้วมาได้ใช่พอดี
จะหลับจะนอนก็ไม่ได้	ยุงริ้นบินไต่อยู่หวู่หวี่
มดขบแม่ตบให้ฉันที	แต่พอรุ่งพรุ่งนี้จะหนีไป
ทองประศรีได้ยินเจ้าพลายว่า	แสนสงสารลูกยานํ้าตาไหล
ลูกเอ๋ยมีกรรมทำอย่างไร	แม่ไล่มดแล้วแก้วแม่อา
ทั้งสองเหนื่อยอ่อนก็นอนไป	ที่บนต้นไม้ไทรสาขา
พากันหลับไปมิได้ช้า	ตลอดในเพลาราตรี ฯ
๏ ครั้นรุ่งเช้าเวียงวังคลังนา	ตำรวจที่มาแต่กรุงศรี
กับกรมการสุพรรณบุรี	เข้าบ้านทองประศรีในทันใด
ไล่จับโคกระบือช้างม้า	ฝูงข้าชายหญิงวิ่งขวักไขว่
ลูกอ่อนเถ้าแก่แซ่เซ็งไป	ตกใจไม่เป็นสมประดี
ได้อีเผื่อนต้นเรือนมาเฆี่ยนถาม	มันจึงบอกออกความว่านายหนี
เงินทองของข้าวบรรดามี	จึงให้ทำบาญชีทั้งข้าคน
แล้วขึ้นบนเรือนท่านขุนไกร	ริบได้เครื่องเรือนเกลื่อนกล่น
พนักงานของใครมิให้ปน	ขนมานอกชานทำบาญชี
หอกดาบกระบี่ครํ่าขันน้ำถม	แพรพรมสักหลาดกำมะหยี่
ทองขาวทองเหลืองเครื่องดีดี	ถ้วยชามตามมีจดหมายไว้
เงินตราห้าพันนั้นใส่กลัก	สอดใส่ด้ายถักตีตราใหญ่
กำปั่นเครื่องเงินทองนั้นสองใบ	ลั่นกุญแจขนไปประทุกช้าง
หูกฝ้ายด้ายไหมใส่เกวียนลาก	ครกสากใส่แพทั้งโอ่งอ่าง
ขนมาตรวจตราที่ศาลากลาง	สำเร็จแล้วก็วางขึ้นช้างไป
คืนหนึ่งถึงศรีอยุธยา	เข้ามากราบเรียนท่านผู้ใหญ่
ส่งของที่ริบตาขุนไกร	เข้าไว้ในคลังดังบาญชี ฯ
๏ ครั้นรุ่งกระจ่างสว่างแล้ว	จะกล่าวถึงพลายแก้วกับทองประศรี
นางจะพาลูกไปกาญจน์บุรี	ก็รีบรี่ลงจากต้นไม้พลัน
มือกระเดือดกระบุงแล้วจุงลูก	จิตรผูกเกรงภัยให้นึกพรั่น
เดินเลียบชายละเมาะเสาะสำคัญ	ด้นดั้นลัดป่าพนาลี
เห็นลูกมะละกอสมอไข่	ตกดาษกลาดไปอยู่กับที่
พลายแก้วเห็นแล้วก็ยินดี	ชี้บอกทองประศรีไปทันใด
โน่นแน่แม่เอ๋ยลูกไม้ป่า	แม่ไปเก็บเอามาเถิดข้าไหว้
ลูกอยากนักจักกินให้สิ้นใบ	แม่ก็เก็บส่งให้มิได้ช้า
ครั้นถึงหนองน้ำหยุดอาศัย	ค่อยสบายคลายใจขึ้นหนักหนา
เอาข้าวเย็นที่เหลือเมื่อคํ่ามา	คดใส่ห่อผ้าให้ลูกกิน
พลายแก้วบิแล้วเอาเข้าเคี้ยว	แห้งเหนียวพ้นใจร้องไห้ดิ้น
แกงอยู่ไหนแม่ขาขอทาลิ้น	ข้าวติดคอตาปลิ้นไม่กินแล้ว
ทองประศรีฟังว่าน้ำตาไหล	จะเอาแกงที่ไหนพ่อพลายแก้ว
วิ่งหนีเขามาตาบ้องแบว	แว่วแว่วเหมือนจะเหลือแต่เนื้อปลา
พลายแก้วว่าข้าวเย็นกับปลาแห้ง	เรี่ยวแรงมันจะมีฤๅแม่ขา
ไม่ได้แกงก็แบ่งแต่ปลาร้า	ละลายน้ำให้ข้าจงไวไว
ทองประศรีกอดลูกเข้าโศกา	แม่มิรู้จะเอามาแต่ไหนได้
ลูกเอ๋ยตกลำบากยากไร้	จนใจสิ้นคิดของมารดา
ว่าแล้วก็พากันคลาไคล	ตามทางหว่างไม้ไพรพฤกษา
เห็นลูกร้อนแดดนั้นแผดกล้า	เอาผ้าคลุมหัวให้ลูกชาย
พลายแก้วเดินหลังรั้งเอวแม่	ห้อแห้หน้านิ่วหิวระหาย
ร้อนเท้าเจ้าเดินเหยียบกรวดทราย	เจ้าพลายเหนื่อยอ่อนวอนมารดา
แม่ขาสุดปัญญาของลูกนี้	เหลือที่จะล้าเลื่อยเหนื่อยหนักหนา
คอแห้งคร่องแคร่งแข็งใจมา	แม่เดินช้าช้าอย่าให้เร็ว
ลูกก้าวยาวนักก็จักล้ม	เจ็บระบมตีนแตกจนแหลกเหลว
แผ่นดินร้อนเหลือใจดังไฟเปลว	แม่ก็อุ้มใส่สะเอวต่องแต่งมา
เหนื่อยนักยักให้ขึ้นขี่หลัง	เอากระบุงถือบังไปข้างหน้า
ครั้นเมื่อยเข้าก็เอาขึ้นบนบ่า	มือหนึ่งจับขาลูกยาไว้
เท้านางพุพองค่อยย่องเดิน	ครั้นเมินสะดุดเหเซไถล
ลูกพลัดจากบ่าผวาไป	ล้มกลิ้งอยู่ในพนาลี
เจ้าพลายลุกขึ้นยังมึนหน้า	ร้องว่าลูกแทบจะเป็นผี
เจ็บขัดแข้งขาข้าสิ้นที	ทีนี้แม่ขาอย่าอุ้มเลย
แม่ลูกไปถึงบ้านกาญจน์บุรี	ทองประศรีบอกลูกว่าพ่อเอ๋ย
ในเมืองนี้มีคนที่คุ้นเคย	แล้วเดินเลยไต่ถามเนื้อความไป
ด้วยผัวเคยบอกเล่าแต่เก่าก่อน	ว่าญาติมีที่ดอนเขาชนไก่
ครั้นไปพบพวกพ้องของขุนไกร	เขาก็ทำเรือนให้มิได้ช้า
นางค่อยทำมาหากิน	เงินทองทรัพย์สินค่อยเก็บหา
ช่วยคนบ่าวไพร่ทำไร่นา	ซื้อที่ทางช้างม้าแลวัวควาย
มีคนนับหน้าถือตา	ทรัพย์สินได้มาด้วยค้าขาย
ค่อยตั้งตัวทำกินเป็นถิ่นสบาย	อยู่กับลูกชายมาหลายปี ฯ
๏ ทีนี้จะกล่าวถึงนายจันศร	กล้าหาญมาแต่ก่อนดังราชสีห์
อาจองคงกระพันชาตรี	เคหาอยู่ที่บ้านโป่งแดง
เพื่อนชำนิชำนาญในการปล้น	รุกร้นโห่ฉาวเกรียวกราวแย่ง
เที่ยวตีเรือเหนือใต้ได้พอแรง	คบพวกเมืองกำแพงไว้พร้อมกัน
ตั้งกระพอกจอกจานซานกินเหล้า	อ้ายขโมยครั้นเมาก็จ้าละหวั่น
ฟันแทงกันเล่นไม่เว้นวัน	ด้วยอยู่ยงคงกระพันไม่พรั่นพรึง
ประจุปืนลูกใส่ไฟจุดชุด	ยิงกันอุตลุดอยู่ผางผึง
ถูกใครไม่เข้าเปล่าทุกตึง	ต่างกำเริบอื้ออึงคะนึงไป ฯ
๏ ครานั้นจันศรผู้ใจกล้า	ว่าอ้ายชาวเราหวากูคิดได้
วันนี้จะไปตีขุนศรีวิชัย	ที่บ้านรั้วใหญ่ในสุพรรณ
มันเป็นพ่อของอ้ายขุนช้าง	เมียมันชื่อนางเทพทองนั่น
มั่งมีมากมายเป็นหลายพัน	ไปช่วยกันขนมาสักห้าลำ
เขาว่าบ่าวมากครันมันเศรษฐี	แต่พวกเราเท่านี้เห็นพอปลํ้า
พวกไพร่ยินยอมลงพร้อมคำ	ต่างแต่งตัวกำยำไม่ย่อท้อ
บ้างถือหอกดาบปืนคาบหิน	เขนงดินเต้าชนวนทวนฮ่อ
เอาช้างมาเหวยเฮ้ยอย่ารอ	อ้ายบ่าวฉวยได้ขอเกี่ยวมารับ
นายจันศรขึ้นช้างวางห้อยโหน	เพื่อนเอาปลายหอกโยนเข้าต้ำฉับ
ตำก้นรนส่งขึ้นสัปคับ	ไสช้างหยับหยับแล้ววางมา ฯ
๏ ครั้นมาถึงชายไพรใกล้สุพรรณ	ปลงช้างรวมกันอยู่ในป่า
นายจันศรปลูกศาลขึ้นเพียงตา	เอาผ้าขาวลาดดาดเพดาน
ต่างคนเอาประเจียดแลมงคล	หอกดาบของตนขึ้นบนศาล
เหล้าข้าวบัตรพลีพลีการ	คาวหวานธูปเทียนสว่างตา
ทั้งกระแจะจุณจันทน์นํ้ามันหอม	พวกขโมยห้อมล้อมอยู่พร้อมหน้า
นายจันศรตั้งนโมขึ้นวันทา	ชุมนุมเทวดาทั้งแปดทิศ
พระอิศวรพระนารายณ์แลพระพรหม	โคดมโยคีฤๅษีสิทธิ์
ครูบาอาจารย์ชำนาญฤทธิ์	พระจันทร์พระอาทิตย์เรืองฤทธี
อีกทั้งวิรุฬหกวิรูปักษ์	กุเวรยักษ์ธตรฐทิศทั้งสี่
เทวดาเดินทางนางธรณี	ท้าวกรุงพาลีขอทำการ
โอมทรงมหาทรงทุกแหล่งหล้า	ปลุกขนายเขี้ยวงาที่บนศาล
เมฆมืดหมอกคลุ้มกลุ้มดินดาน	โอมอ่านอาพัดซึ่งสุรา
เสกแล้วให้กินคนละที	ใจวับหูฉี่เนื้อหนังหนา
ฤทธิ์เหล้าแล่นขยับจับสายตา	ต่างตกแต่งกายาไว้ครบตัว
เสื้อผ้าอาวุธประจำตน	ผ้าประเจียดมงคลเอาคาดหัว
ล้วนหยักรั้งจังกาดูน่ากลัว	จันศรไม่ชั่วนำหน้ามา
อ้ายขโมยเดินแซงทั้งสองข้าง	เร่งทนายขับช้างเร็วเร็วหวา
ถึงบ้านรั้วใหญ่ในมิช้า	เอาขวานหมูจู่ผ่าประตูตึง
ขาดยับทับพังดังเสียงโครม	โห่เร้าเข้าโถมตีเรือนผึง
อ้ายเสือเอาวาปาปืนปึง	อึงคะนึงชาวบ้านสะท้านกลัว
เสียงดังเกรียวกราวฉาวฉ่า	ตีเร้าเข้ามาเป็นหัวหัว
ชาวบ้านแตกตื่นยังมึนมัว	จับตัวให้ได้คบไฟโพลง ฯ
๏ ครานั้นขุนศรีวิชัย	ตื่นขึ้นตกใจโดดเรือนโหยง
เทพทองขุนช้างยังโก้งโค้ง	ผัวผ้าโล้งโต้งโดดเรือนไป
อ้ายขโมยรุกไล่ไขว่คว้า	ตีซ้ายป่ายขวาตะพัดไล่
พุ่งซ้ำตำแทงแกว่งคบไฟ	ตีฝาเคาะไม้อยู่อึงคะนึง
ไล่จับผู้คนอลหม่าน	เสียงปืนสะท้านสะเทื้อนผึง
ชาวบ้านตื่นแตกแหกรั้วอึง	ตกร้านเรือนตึงไม่สมประดี
บางก็วิ่งเสือกสนไปลนลาน	อุ้มลูกจูงหลานแล้ววิ่งหนี
แบกลุ้งถุงย่ามไปตามมี	อพยพหลบลี้อยู่พันพัว
ยายลาวโดดผลุงหัวทลุงซิ่น	ติดดิ้นมือคว้าเที่ยวหาผัว
ยายเต่าวิ่งวนอยู่ก้นรั้ว	ร้องโอยเจ้าขรัวกลัวเจ้าคุณ
ยายมอญล้มผลุงกระบุงกลิ้ง	อุยย่ายตายจริงตละกุ่น
ชายหญิงวิ่งว่อนไปตามบุญ	หลังไหล่เปื้อนฝุ่นผลุนวิ่งโทง
อ้ายเจ๊กก๊วยพวยขึ้นปีนตลิ่ง	ทิ้งกางเกงปะเลงวิ่งไปโล้งโต้ง
พลัดตกลงนํ้าดำโก้งโค้ง	เสือกตะโพงเต็มหอบเข้าลอบปลา
หลงร้องโลเลว่าตะเข้ฉวย	มะจิไบไซบวยซวยไอ๊ย่า
อ้ายตาฟางวางเซ่อเง่องงมา	เอาคอผ่าเข้าไปในง่ามยอ
สำคัญว่าขโมยเอาขาหนีบ	ตีนถีบไปมาตาปอหลอ
ลูกยอหล่นถูกหลังนั่งวอนง้อ	พ่ออย่าถองลูกนักสะบักจม
อีแขนฉิ่งวิ่งโดนอ้ายโจรป่า	ฉวยข้อมือฉุดคร่าว่าตาส้ม
อ้ายขโมยว่าเอ๊ะปะเตะล้ม	ลุกขึ้นซานซมวิ่งงมไป
พวกโจรสับสนอยู่กล่นเกลื่อน	ตีฝาเคาะเรือนทุบโอ่งไห
โห่ฉาวกราวเกรียวเที่ยวค้นไป	ครั้นจับได้แม่ลูกให้ผูกคอ
เทพทองร้องขอชีวิตฉัน	ขุนช้างกลัวตัวสั่นตาปอหลอ
ยั่นกูอีเถ้าเอาให้พอ	เทพทองร้องขอแต่โทษตัว
พวกขโมยจูงมาที่กลางบ้าน	อ้ายหัวล้านนี้ฤๅคือเจ้าผัว
เทพทองร้องว่านี่ลูกตัว	ผัวกลัวเขาทิ้งวิ่งหนีไป
อ้ายขโมยเอาไฟเข้าลนก้น	มึงจะทนฤๅจะบอกออกความให้
เงินทองข้าวของไว้ที่ใด	มัดแขนแอ่นไพล่อย่าปิดกู
เทพทองร้องว่าข้าจนใจ	ขโมยเอาดินใส่ระเบิดหู
ขุนช้างกราบกรานวานเอนดู	ขอโทษแม่ตูจงงดไว้
เงินทองของดีมีห้าพัน	อยู่ในกำปั่นจะบอกให้
อ้ายขโมยโห่มี่มันดีใจ	ผ่ากำปั่นใบใหญ่ขนออกมา
ทรัพย์มากเอาไปไม่ได้สิ้น	เหลือทิ้งเทดินเสียหนักหนา
จันศรว่าพวกเราเอาตัวมา	ให้ผู้หญิงมันว่าปรบไก่ไป
จันศรขึ้นนั่งยังก้นครก	บ่าวเต้นหยกหยกอยู่ขวักไขว่
ที่บางคนยืนมองส่องคบไฟ	ร้องชะฉ่าฮ้าไฮ้มโนพรวด
เฮ้ยอีแม่ลูกลุกขึ้นรำ	นิ่งอยู่กูจะตำให้กบหนวด
มิเชื่อกูลองดูเล่นสักรวด	เอาด้ามหอกออกหวดมึงรำไป
เจ้าขุนช้างกับนางเทพทอง	ว่าไม่มีปี่กลองรำไม่ได้
อ้ายขโมยทั้งกองร้องฮ้าไฮ้	บ้างปากไล่เป็นปี่ตี๋ต๋อยแต
ขุนช้างกับนางเทพทองรำ	โจ๋งจะกะโจ๋งครํ่าทำแยงแย่
อ้ายขโมยว่าลูกยักถูกแท้	ตีอีแม่ยังเลวเอวแข็งไป
เทพทองกลัวหนักยักสี่มุม	โจ๋งจะกะโจ๋งครุ่มหาหยุดไม่
ตะติงเหน่งติงโหน่งกะโพงใส่	ยักไหล่ไพล่ก้นวนตามโทน
นมยานโยนฟัดตุนัดตุเหน่ง	ซัดแขนโก้งเก้งเหมึอนเพลงโขน
ขุนช้างไม่นิ่งตละลิงทะโมน	โลดโผนกลอกกลับขึ้นจับลอย ฯ
๏ ครานั้นขุนศรีวิชัย	คุมชาวบ้านได้ไม่คิดถอย
พร้อมกันนั่งกองสักสองร้อย	ต่างคอยสกัดตัดทางดู
บ้างก็ถือปืนแลหน้าไม้	แกว่งไฟเตรียมชุดจุดดินหู
ทวนหลาวดาบหอกออกพรั่งพรู	ยืนซุ่มกลุ้มอยู่เป็นหมู่ไป ฯ
๏ ครานั้นฝ่ายว่านายจันศร	ใจคอแน่นอนเป็นนายใหญ่
เสร็จแล้วร้องตะโกนเรียกโจรไพร	จับหาบไวไวจะไคลคลา
บ่าวไพร่ได้หาบมาพร้อมกัน	นายจันศรนั้นเพื่อนออกหน้า
เจ้าทรัพย์แม่ลูกผูกคอมา	ให้ร้องเจ้าข้าใครอย่าตาม
ท่านจะฆ่าข้าเจ้าให้บรรลัย	พวกโจรแซงไปเป็นสามง่าม
ยิงปืนสำทับอยู่วับวาม	ตูมตามโห่ลั่นสนั่นไป
ขุนศรีวิชัยกับชาวบ้าน	กักด่านเห็นโจรเข้ามาใกล้
โห่ร้องครั่นครื้นยิงปืนไฟ	กระโชกไล่พวกโจรวิ่งโผนมา
แม่ลูกขุนช้างพลัดจากจุง	ขโมยทิ้งหาบผลุงยั่นสู้หวา
กระโชกไล่ชาวบ้านทะยานคว้า	ฉาดฉับรับราเข้าฟันกัน
เสียงกริ่งโกร่งกร่างปืนผางผึง	เอะอะอึงคะนึงเป็นจ้าละหวั่น
แทงเปล่าไม่เข้าเหล่าขโมยนั้น	มันยิ่งโกรธโลดถลันไล่ฟันมา
ชาวบ้านล้มตายลงก่ายกอง	บ้างเจ็บปวดเลือดนองร้องเหวยหวา
ขุนศรีวิชัยไล่ฟันฝ่า	พบจันศรวิ่งร่าเข้ารบกัน
ถือหอกกลอกกลับทั้งสองข้าง	ยกเท้าก้าวย่างดังกังหัน
ท่วงทีหนีไล่พัลวัน	รบรุกบุกบั่นประจัญบาน
จนหอกต่อหอกออกเป็นประกาย	ทั้งสองนายฤทธาต่างกล้าหาญ
เรี่ยวแรงแทงปะทะระราน	ทนทานหักโหมเข้าโรมรัน
สิ้นท่าคว้าชิดเข้าบิดหอก	กลับกลอกกุมจับขยับหัน
เล่นจนสุดฤทธิ์เข้าชิดกัน	กอดคอพัลวันล้มกลิ้งไป
พวกอ้ายขโมยพร้อมล้อมจับตัว	เอาดาบสับหัวหาเข้าไม่
ผูกคอแทงผึงตึงตึงไป	ดังว่าแทงขอนไม้ไม่เข้ามัน
เอาดาบฟันผ่าลงบ่าฉับ	เยินยับหักร้นไปจนกั่น
ขโมยว่าอ้ายนี่มันดีครัน	หอกดาบหักสะบั้นยับเยินไป
จึงมัดตีนคุดคู้ดังหมูปิ้ง	ทั้งแทงทั้งยิงหาเข้าไม่
อ้ายขโมยอิดหนาระอาใจ	นี่จะทำอย่างไรพอได้คิด
จึงเอาหลาวตำรูทวารไป	ขุนศรีวิชัยก็ดับจิตร
ตายอยู่กลางป่าหลับตามิด	อ้ายขโมยทำฤทธิ์ยิงปืนไฟ
พากันโห่ร้องไปก้องป่า	ข้าวของตกบ่าหาเก็บไม่
ชาวบ้านครั้นคร้ามไม่ตามไป	เที่ยวซุกซ่อนนอนไพรด้วยความกลัว ฯ
๏ ครั้นเวลารุ่งสว่างนางเทพทอง	ชวนพวกพ้องเข้าป่าหาผีผัว
แม่ลูกงกงันตัวสั่นรัว	เที่ยวค้นคว้าหาทั่วทั้งชายไพร
มาประสบพบผีตีอกผลุง	นมยานฟัดพุงรํ่าร้องไห้
โอ้พ่อเพื่อนยากจากเมียไป	มาทิ้งลูกเมียไว้ให้เอกา
กรรมจริงสิ่งใดให้ตายโหง	กลิ้งอยู่โล้งโต้งที่กลางป่า
ชาติก่อนเห็นพ่อจะเสียบปลา	ชาตินี้เขาจึงฆ่าเสียบพ่อไว้
ดูสมเพชเวทนาหนักหนานัก	ช่วยกันชักหลาวผลุดหลุดออกได้
ขุนช้างกอดศพซบรํ่าไร	กลิ้งเกลือกเสือกไปไห้โศกา
โอ้ว่าเจ้าประคุณผู้เพื่อนยาก	ตายจากลูกไปไม่เห็นหน้า
พ่อทิ้งลูกไว้ให้กำพร้า	ควรฤๅโจรป่ามันฆ่าตาย ฯ
๏ ที่นี้จะกล่าวถึงบ่าวข้า	วิ่งกรูกันมาเป็นมากหลาย
ร้องไห้รักวุ่นถึงมุลนาย	ฟูมฟายน้ำตาอยู่อึงคะนึง
เสียงหวีดหวาดเหวยหวายที่ชายป่า	บ้างบ่นบ้าตีอกอยู่ผึงผึง
สิ้นบุญมุลนายร้องไห้อึง	ที่พึ่งสิ้นแล้วรำพันไป
ครั้นว่าค่อยคลายวายโศกา	หามศพเข้ามาหาช้าไม่
ฝังไว้ป่าช้าแล้วคลาไคล	กลับเข้าไพรตรวจตราหาทรัพย์พลัน
แต่บรรดาข้าวของขโมยทิ้ง	ตกกลิ้งกลางป่าพนาสัณฑ์
เก็บมาได้จบครบครัน	ก็ชวนกันขนกลับไปฉับไว ฯ
๏ จะกล่าวกลอนถึงพันศรโยธา	เพื่อนไปค้าละว้ามาเป็นไข้
ศรีประจันรักษาระอาใจ	แต่คลายคลายแล้วก็ให้ป่วยหนักมา
ด้วยปิศาจมันเข้าประจำตัว	ให้อยากหมูเนื้อวัวอั่วพล่า
ยัดคำโตโตโม้เต็มประดา	แลบลิ้นปลิ้นตาเจียนบรรลัย
นางศรีประจันตกใจจ้าน	ไปนิมนต์สมภารหาทันไม่
พันศรโยธาก็สิ้นใจ	บ่าวข้าร้องไห้อยู่อึงคะนึง
นางพิมตกใจร้องไห้จ้า	มือเช็ดน้ำตาวิ่งมาถึง
ศรีประจันล้มคะมำลงต้ำตึง	ตีอกผางผึงทูนหัวเมีย
พ่อไม่คิดถึงออพิมพิลาไลย	ช่างสลัดตัดใจทิ้งไปเสีย
สงสารลูกน้อยละห้อยละเหี่ย	พ่อมาทิ้งลูกเมียให้เอกา
แต่ก่อนร่อนชะไรไปร้อยทิศ	พ่อยังครองชีวิตมาเห็นหน้า
ครั้งนี้ชะล่าใจให้มรณา	ตั้งแต่จะลับตาไปทุกวัน
นางพิมพิลาไลยร้องไห้งอ	เข้ากอดศพพ่อแล้วโศกศัลย์
พ่อเอ๋ยเคยเห็นอยู่ทุกวัน	ถึงเจ็บไข้เช่นนั้นก็ยังดี
พอได้ฝนหยูกยาหาให้กิน	มาตายสูญสิ้นไปเมืองผี
ลูกมิได้ปฏิบัติพัดวี	ค่ำวันนี้ลูกรักจักเห็นใคร
เหย้าเรือนจะเย็นเป็นป่าช้า	หม้อยาจะราแล้วพ่อข้าไหว้
ฟูกผ้าเสื่อสาดกลาดเต็มไป	จะปูไว้ให้ใครเล่าพ่ออา
ฝ่ายว่าวงศาคณาญาติ	ตกใจหวีดหวาดร้องเหวยหวา
พากันรํ่าไรอยู่ไปมา	ครั้นคลายโศกาก็พร้อมกัน
อาบน้ำศพแล้วทาขมิ้น	ผ้าขาวหุ้มสิ้นตราสังมั่น
เข้าไม้ไว้ในเรือนใหญ่นั้น	คํ่าสวดทุกวันหลายคืนมา ฯ
๏ อยู่มาศรีประจันเทพทอง	ทั้งสองตรองตรึกแล้วปรึกษา
ผัวเราสิม้วยมรณา	ครั้นจะนิ่งไว้ช้าก็ไม่ดี
จำจะแต่งการศพเสียให้ได้	อย่าให้ลำบากแก่ซากผี
คิดพร้อมใจกันในทันที	นิมนต์สมีขรัวส้มท่านสมภาร
จึงให้แต่งการศพที่วัดเขา	ช่างเชาฉลุฉลักจักสาน
บ้างก็ทำตาชะแลงแผงเพดาน	ปลูกเมรุผูกม่านไว้เบื้องบน
ช่างระทาดอกไม้ไฟพะเนียง	แต่งแม่ครัวเลี้ยงไม่ขัดสน
พลุประทัดจัดสรรจังหันกล	จุดบนทิ้งนํ้าดำผุดไป
แบบโลงทำด้วยทองอังกฤษ	ติดลวดหนวดโตดอกไม้ไหว
เป็นกนกรกเรี้ยวเกี่ยวกันไป	กระจกขาวเขียวใส่ไว้แวววาม
ที่หน้าบันปั้นภาพอร่ามตา	เป็นอินทราขี่คชเศียรสาม
รัดเกล้าเหมทองผ่องเพรางาม	กระจังตามบัวแย้มแกมกันไป
ครั้นเสร็จก็ชักทั้งสองศพ	เวียนประจบแล้วตั้งในเมรุใหญ่
ปี่กลองครํ่าเคร่งโหม่งเหม่งไป	ค่ำจุดดอกไม้ไฟพะเนียง
ประทัดพลุผลุตึงอยู่ผึงผาง	จังหันกรวดวางครางส่งเสียง
โป้งปีบตับราวปิ๊วป๊าวเปรี้ยง	จอหนังตั้งเรียงเล่นครื้นไป
ครั้นแสงทองส่องฟ้าเพลาสว่าง	พระสงฆ์ลงสามสร้างไม่ช้าได้
มีโขนหุ่นชักอยู่ขวักไขว่	เลี้ยงพระถวายไตรไทยทาน
ครั้นครบสามวันก็ปลงศพ	ญาติกามาครบอลหม่าน
ฉลองธาตุถวายกระจาดท่านสมภาร	แล้วเลิกกลับเข้าบ้านในทันที ฯ
๓
พลายแก้วบวชเณร
๏ จะกล่าวถึงพลายแก้วแววไว	เมื่อบิดาบรรลัยแม่พาหนี
ไปอาศัยอยู่ในกาญจน์บุรี	กับนางทองประศรีผู้มารดา
อยู่มาจนเจ้าเจริญวัย	อายุนั้นได้ถึงสิบห้า
ไม่วายคิดถึงพ่อที่มรณา	แต่นึกนึกตรึกตรามากว่าปี
อยากจะเป็นทหารชาญชัย	ให้เหมือนพ่อขุนไกรที่เป็นผี
จึงอ้อนวอนมารดาได้ปรานี	ลูกนี้จะใคร่รู้วิชาการ
พระสงฆ์องค์ใดวิชาดี	แม่จงพาลูกนี้ไปฝากท่าน
ให้เป็นอุปัชฌาย์อาจารย์	อธิษฐานบวชลูกเป็นเณรไว้ ฯ
๏ ครานั้นทองประศรีผู้มารดา	ได้ฟังลูกว่าหาขัดไม่
อันสมภารที่ชำนาญในทางใน	ท่านขรัววัดส้มใหญ่แลดีครัน
เจ้าคิดนี้ดีแล้วแก้วแม่อา	แม่จะพาไปฝากขรัวบุญนั่น
จะได้รู้การณรงค์คงกระพัน	ให้เหมือนกันสืบต่อพ่อขุนไกร
ว่าแล้วจึงสั่งพวกบ่าวข้า	ชวนกันเร็วหวาอย่าช้าได้
กูจะบวชลูกชายสายสุดใจ	เอ็งจงไปเที่ยวหาผ้าเนื้อดี
ทำจีวรสบงสไบลาด	หาทั้งย่ามบาตรมาตามที่
ลงมือพร้อมกันในวันนี้	อ้ายถีอีล่ามาช่วยกู
ฝ่ายพวกข้าไทไปหาของ	หมากพลูใบตองที่มีอยู่
บ้างก็มาเย็บกรวยช่วยกันดู	ปอกหมากพันพลูทั้งฟั่นเทียน
เอาผ้าขาวมาวัดตัดสบง	เย็บลงฝีเข็มเหมือนเล็มเลี่ยน
ตัดจีวรสไบตะไกรเจียน	เย็บทับจับเนียนเป็นเนื้อเดียว
อังสะนั้นแพรหนังไก่นุ่ม	รังดุมหูไหมใส่เย็บเสี้ยว
มานั่งพร้อมล้อมทั่วตัวเป็นเกลียว	เอิกเกริกกราวเกรียวด้วยศรัทธา
บางคนออกมาหาขมิ้น	โขลกสิ้นแล้วไปเอามาอิกหวา
ออแม่เอ๋ยไม่เคยฤๅไรนา	ย้อมผ้าซีดอยู่ดูไม่ดี
เอาน้ำส้มพรมแก้แลเห็นสุก	พ้นทุกข์แล้วหนอหัวร่อรี่
ช่วยกันผูกราวขึงผึ่งทันที	แห้งดีเข้าไตรไว้บนพาน
ฝ่ายพวกแม่ครัวที่ตัวยวด	หุงต้มเร็วรวดอลหม่าน
หน้าดำคลํ้าไหม้ใกล้เชิงกราน	บ้างซาวข้าวสารใส่กะทะ
บ้างต้มบ้างพะแนงบ้างแกงขม	คั่วยำทำขนมอยู่เอะอะ
ส้มสูกลูกไม้ใส่ธารณะ	ใส่กระบะเรียงรายไว้หลายใบ ฯ
๏ ครั้นสำเร็จเสร็จการท่านทองประศรี	เรียกข้าด่ามี่อยู่ไจ่ไจ่
อ้ายโม่งอีมาช้าอยู่ไย	มึงเอาขันใบใหญ่มาใส่น้ำ
ขมิ้นดินสอพองเอาไว้ไหน	เมื่อวานกูใส่ไว้ในถ้ำ
แกอาบนํ้าลูกยาทาขมิ้นตำ	ชำระนํ้ารํ่ารดหมดเหงื่อไคล
ครั้นอาบนํ้าพลายแก้วแล้วแต่งตัว	หวีหัวผัดหน้าให้ผ่องใส
นุ่งผ้ายกจีบเป็นกลีบใบ	เสื้อครุยสวมใส่อุไรกรอง
ลำพอกดอกไม้ไหวสะบัด	คาดเข็มขัดถักสายเป็นลายสอง
แหวนเพชรเม็ดอร่ามงามเรืองรอง	ให้ถือซองธูปเทียนบุษบัน
จึงเรียกนายดำที่ลํ่าใหญ่	ให้แบกลูกเดินไปเอาร่มกั้น
ทองประศรีมารดามาด้วยกัน	บ่าวข้าจ้าละหวั่นแบกของมา
ครั้นว่ามาถึงวัดส้มใหญ่	เอาข้าวของตั้งไว้ศาลาหน้า
แม่พาพลายแก้วผู้แววตา	ไปกราบไหว้วันทาท่านสมภาร
ท่านเจ้าขาฉันพาลูกมาบวช	ช่วยเสกสวดสอนให้เป็นแก่นสาร
ด้วยขุนไกรบิดามาถึงกาล	จะได้อธิษฐานให้ส่วนบุญ
อิกทั้งวิชาการอ่านเขียน	เจ้าจะได้รํ่าเรียนเสียแต่รุ่น
ฝ่ายท่านอาจารย์สมภารบุญ	ทอดใจใหญ่ครุ่นแล้วว่ามา
อนิจจาขุนไกรบรรลัยแล้ว	อ้ายลูกชายพลายแก้วเหมือนหนักหนา
รูปอาลัยให้คิดถึงบิดา	จะเลี้ยงลูกให้สีกาอย่าระคาง
แล้วหันหน้ามาสั่งแก่เณรคง	เอ็งนิมนต์พระสงฆ์ลงไปล่าง
ปูเสื่อสาดอาสนะกะที่ทาง	โกนหัวเจ้าพลายพลางแล้วพามา
ครั้นแล้วลงมาศาลาใหญ่	พระสงฆ์ลงไปอยู่พร้อมหน้า
พลายแก้วอุ้มไตรไปวันทา	ขรัวบุญให้บรรพชาเป็นเณรพลัน
บวชเสร็จจึงนางทองประศรี	เร่งแม่ครัวมี่อยู่ตัวสั่น
บาตรพระสะพรั่งตั้งเรียงกัน	ยกขันข้าวบาตรมาทันที
ช่วยกันตักบาตรธารณะ	เสร็จถวายพรพระประเคนมี่
ฉันแล้วก็ยถาสัพพี	เณรแก้วทองประศรีกรวดนํ้าพลัน ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าเณรแก้ว	บวชแล้วรํ่าเรียนด้วยเพียรหมั่น
ปัญญาไวว่องคล่องแคล่วครัน	เรียนสิ่งใดได้นั่นไม่ช้าที
จนอาจารย์ขยาดฉลาดเฉลียว	เถรเณรออกเกรียวอยู่ที่นี่
จะเปรียบเณรแก้วได้นั้นไม่มี	บวชยังไม่ถึงปีก็เจนใจ
หนังสือสิ้นกระแสทั้งแปลอรรถ	จนสมภารเจ้าวัดไม่บอกได้
ลูบหลังลูบหน้าแล้วว่าไป	สิ้นไส้กูแล้วเณรแก้วอา
ยังแต่สมุดตำรับใหญ่	พื้นแต่หัวใจพระคาถา
กูจัดแจงซ่องสุมแต่หนุ่มมา	หวงไว้จนชราไม่ให้ใคร
ความรู้นอกนี้ไม่มีแล้ว	กูรักเณรแก้วจะยกให้
อยู่คงปล้นสะดมมีถมไป	เลี้ยงโหงพรายใช้ได้ทุกตา
เณรแก้วได้ตำรับของท่านขรัว	คิดถึงตัวอยากเรียนให้ยิ่งกว่า
วันหนึ่งจึงเข้าไปวันทา	จะขอลาไปสุพรรณบุรี
ไปสืบหาวิชาเรียนต่อไป	ท่านสมภารชอบใจหัวเราะรี่
ท่านวัดปาเลไลยนั้นขยันดี	กับสีกาทองประศรีรู้จักกัน
เณรแก้วจึงลามาหาแม่	ทองประศรีวิ่งแร่มารับขวัญ
พ่อเอ๋ยมาไยทำไมนั่น	แม่ขาขรัวทั่นให้ลูกมา
รํ่าเรียนจบแล้วท่านบอกให้	ว่าวัดป่าเลไลยดีหนักหนา
ว่ารู้จักมานานกับมารดา	แม่จงพาลูกนี้ไปฝากไว้ ฯ
๏ ทองประศรีดีใจหัวเราะร่า	จริงแล้วเณรหนาแม่นึกได้
อันที่เมืองสุพรรณนั้นไซร้	ทางในท่านดีมีสององค์
วัดป่าเลไลยท่านสมภารมี	ทั้งขรัวที่วัดแคแม่เคยส่ง
กับขุนไกรรักใคร่กันมั่นคง	จะพาลงไปฝากยากอะไร
ว่าพลางนางสั่งซึ่งบ่าวข้า	เองไปเรียกช้างม้าอย่าช้าได้
ให้เขาผูกพังบู่กูจะไป	อ้ายพลายกางผูกไว้ให้พ่อเณร
ข้าวของจัดใส่ในสัปคับ	ทั้งข้าวกับรีบหาขะมักเขม้น
ให้พอเพียงเลี้ยงเจ้าทั้งเช้าเพล	ให้อ้ายเสนกับตาพุ่มแกคุมไป
ครั้นตระเตรียมสำเร็จเสร็จการ	พากันออกจากบ้านเขาชนไก่
ตัดทุ่งมุ่งตรงเข้าพงไพร	สามวันทันใดถึงสุพรรณ
จึงแวะเข้าวัดป่าเลไลย	ตรงไปยังกุฎีขรัวมีนั่น
ทองประศรีกราบกรานสมภารพลัน	ดีฉันมิได้มาหาคุณเลย
ขรัวมีดีใจหัวเราะร่า	ไม่เห็นหน้าหลายปีสีกาเหวย
เณรนี้ลูกใครไม่คุ้นเคย	ทองประศรีว่าคุณเอ๋ยลูกฉันเอง
แต่เพียงขุนไกรแกวอดวาย	ดีฉันนี้เป็นหม้ายอยู่เท้งเต้ง
บวชลูกจะให้เรียนเป็นบทเพลง	ก็โก้งเก้งอยู่ไกลไม่ได้การ
จะเอามาฝากไว้ให้ขรัวปู่	โปรดบอกความรู้เอ็นดูหลาน
ถ้าไม่เรียนรํ่าทำเกียจคร้าน	ทรมานทำโทษโปรดตีโบย
สมภารจึงว่าอย่าร้อนใจ	ไม่ฟังสอนเลี้ยงได้ฤๅยายโหวย
แต่ทว่าข้าก็ไม่ใคร่ทำโพย	จะสั่งสอนไปโดยปัญญามัน
ถ้าเด็กดีเด็กก็มีแต่คนชม	ชั่วแล้วเขาก็ถมผู้ใหญ่นั่น
เพื่อนก็เป็นเชื้อผู้ดีมีเผ่าพันธุ์	จะผ่าเหล่าเสียนั้นเห็นผิดไป
ทองประศรีฟังขรัวหัวเราะร่า	พ่อเณรจำไว้หนาเอาใจใส่
ฝากลูกแล้วก็ลาคลาไคล	กลับถึงเขาชนไก่ก็ขึ้นเรือน ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าเณรแก้ว	ปัญญาคล่องแคล่วใครจะเหมือน
หมั่นหมักภักดีมิให้เตือน	หัดเทศน์สามเดือนก็ขึ้นใจ
มหาชาติธรรมวัตรสารพัดเพราะ	ถ้อยคำมั่นเหมาะไม่เปรียบได้
สุ้งเสียงเป็นเสน่ห์ดังเรไร	เทศน์ที่ไหนคนชมนิยมฟัง
จนขึ้นชื่อฦๅชาว่าเปรื่องปราด	ชาวบ้านร้านตลาดเจียนจะคลั่ง
เถรเณรอดเพลไปคอยฟัง	เข้าไปนั่งพูดจ้อขอเนื้อความ
เจ้าอุตส่าห์ศึกษาวิชาการ	เขียนอ่านท่องได้แล้วไต่ถาม
ตำรับใหญ่พิชัยสงคราม	สูรย์จันทร์ฤกษ์ยามก็รอบรู้
อยู่ยงคงกระพันล่องหน	ภาพยนตร์ผูกใช้ให้ต่อสู้
รักทั้งเรียนเสกเป่าเป็นเจ้าชู้	ผูกจิตรหญิงอยู่ไม่เคลื่อนคลาย
ท่านขรัวหัวร่อว่าออแก้ว	เรื่องเจ้าชู้รู้แล้วต้องมั่นหมาย
เมียของเขาเจ้าอย่าได้ทำร้าย	สาวแก่แม่หม้ายเอาเถิดวา
กูจะให้วิชาสารพัด	ให้ชะงัดเวทมนตร์พระคาถา
ท่วงทีเอ็งจะดีดังจินดา	แล้วคายชานหมากมาให้เณรกิน
เณรแก้วรับแล้วกินชานหมาก	ขรัวต่อยด้วยสากแทบหัวบิ่น
ไม่แตกไม่บุบดังทุบหิน	ท่านขรัวหัวเราะดิ้นคากๆ ไป
เจ้าเณรหมั่นปรนนิบัติพัดวี	ท่านขรัวก็ยิ่งมีความรักใคร่
แต่ฝึกสอนทดลองจนว่องไว	มีน้ำใจกำเริบทุกวันมา ฯ
๏ จะกล่าวถึงขุนช้างเมื่อรุ่นหนุ่ม	หัวเหมือนนกตะกรุมล้านหนักหนา
เคราคางขนอกรกกายา	หน้าตาดังลิงค่างที่กลางไพร
ไปสนิทติดพันเจ้าแก่นแก้ว	ลูกตาหมื่นแผ้วบ้านรั้วใหญ่
สู่ขอพ่อแม่ก็ปลงใจ	ขุนช้างจึง่ได้เป็นภรรยา
มาอยู่กับเรือนเป็นเพื่อนนอน	ร่วมเรียงเคียงหมอนได้ปีกว่า
ล้มเจ็บจับไข้หลายเวลา	แล้วกลายมาเป็นบิดริดสีดวง
ผอมแห้งหน้าแข้งจนเป็นเกล็ด	อยากเป็ดอยากไก่นั้นใหญ่หลวง
ของแสลงมันแกล้งให้ตากลวง	ขุนช้างเศร้าเหงาง่วงเป็นทุกข์ร้อน
เห็นเมียเจ็บไข้ใจคอหาย	วุ่นวายให้ไปหาตาหมอค่อน
เงินใส่พานตั้งข้างที่นอน	บนบานวานวอนให้วางยา
หมอว่าโรคตัดอัติสาร	ป่วยการพิทักษ์รักษา
เมื่อไข้หนักเกือบจักมรณา	แต่แรกสิมิหาข้ามาดู
ว่าแล้วก็ลามาจากบ้าน	ขุนช้างสงสารเศร้าโศกอยู่
ร้อนรุ่มกลุ้มใจดังไฟวู	เป็นไม่รู้ที่จะคิดประการใด
อยู่มาแก่นแก้วก็ดับจิตร	สิ้นชีวิตขุนช้างนั่งร้องไห้
ปลงศพเผาผีอึงมี่ไป	ทำบุญส่งให้เนืองเนืองมา ฯ
๏ ทีนี้จะกล่าวเรื่องเมืองสุพรรณ	ยามสงกรานต์คนนั้นก็พร้อมหน้า
จะทำบุญให้ทานการศรัทธา	ต่างมาที่วัดป่าเลไลย
หญิงชายน้อยใหญ่ไปแออัด	ขนทรายเข้าวัดอยู่ขวักไขว่
ก่อพระเจดีย์ทรายเรี่ยรายไป	จะเลี้ยงพระกะไว้ในพรุ่งนี้
นิมนต์สงฆ์สวดมนต์เวลาบ่าย	ต่างฉลองพระทรายอยู่อึงมี่
แล้วกลับบ้านเตรียมการเลี้ยงเจ้าชี	ปิ้งจี่สารพัดจัดแจงไว้
ทำน้ำยาแกงขมต้มแกง	ผ่าฟักจักแฟงพะแนงไก่
บ้างทำห่อหมกปกปิดไว้	ต้มไข่ผัดปลาแห้งทั้งแกงบวน
บ้างก็ทำวุ้นชาสาคู	ข้าวเหนียวหน้าหมูไว้ถี่ถ้วน
หน้าเตียงเรียงเล็ดข้าวเม่ากวน	ของสวนส้มสูกทั้งลูกไม้
มะปรางลางสาดลูกหวายหว้า	ส้มโอส้มซ่าทั้งกล้วยไข่
ทุกบ้านอลหม่านกันทั่วไป	จนดึกดื่นหลับใหลไปฉับพลัน
ครั้นรุ่งแจ้งแสงทองส่องฟ้า	ต่างตกแต่งกายาขมีขมัน
หนุ่มสาวเถ้าแก่มาแจจัน	พร้อมกันที่วัดป่าเลไลย ฯ
๏ ฝ่ายว่านางพิมกับมารดา	พาบ่าวไพร่ออกมาหาช้าไม่
ข้าวปลาธารณะจัดหาไป	ธูปเทียนดอกไม้ใส่พานมา
ถึงวัดนั่งลงตรงพระทราย	แล้วถวายนมัสการถ้วนหน้า
หญิงชายเต็มไปในวัดวา	ปูเสื่อสาดคอยท่าพระสงฆ์ไว้
ฝ่ายพระสงฆ์ห่มดองครองผ้า	เสร็จแล้วลงมาศาลาใหญ่
เถรเณรนั่งจัดถัดกันไป	สัปปุรุษกราบไหว้ด้วยยินดี
ต่างถวายเภสัชจัดพานเรียง	ห่มผ้าสไบเฉียงอยู่ตามที่
อาราธนาศีลขึ้นทันที	สมภารมีก็ให้ศีลไปพลัน
แล้วถวายพรพระตั้งนโม	พวกสีกาหาโออยู่ตัวสั่น
จัดของใส่สำรับลงฉับพลัน	ตั้งถวายเป็นหลั่นกันลงมา
ลูกศิษย์เถรเณรประเคนบาตร	อังคาสข้าวของไว้ตรงหน้า
ช่วยเหลือคอยสำรวจตรวจตรา	นํ้ายาพร่องต้องตักเอาเติมไป ฯ
๏ ฝ่ายว่านางพิมมีศรัทธา	กล้วยขนมส้มซ่าใส่ถาดใหญ่
หยิบขันข้าวบาตรเดินนาดไป	ใส่แต่หัวโต่งลงมาพลัน
ครั้นว่ามาถึงเจ้าเณรแก้ว	แลแล้วเรรวนนึกหวนหัน
เจ้าเณรนี้ทีเหมือนรู้จักกัน	นางก็ตักจังหันทัพพีโต
หมูผัดปลาแห้งทั้งแกงไก่	ไข่พอกซีกใหญ่ใส่อักโข
ไส้กรอกปลาแห้งแตงโม	แกงโถหนึ่งใส่ให้พอแรง
เณรแก้วก้มหน้าไม่ทันรู้	เห็นของมากเงยดูก็ตาแข็ง
ปะหน้าสีกาพิมยิ้มตะแคง	สีกานี้มิแกล้งข้าฤๅไร
ตักบาตรเหลือล้นจนโอสิ้น	จะรู้ที่เปิบกินกะไรได้
หวานเค็มก็เต็มสำรับไป	ส่วนที่ของชอบใจมิให้เรา
นางพิมยิ้มไปล่ไฮ้เจ้าเณร	ข้าคิดว่าหลวงเถนเห็นโอเปล่า
เขาใส่ให้อักโขพาโลเอา	จะให้เขาเสียศรัทธาขืนว่าไป
เณรใจบึกๆ นึกเป็นครู่	เหมือนเคยเล่นกับกูกูจำได้
ชื่อว่าสีกาพิมพิลาไลย	สาวขึ้นสวยกะไรเพียงบาดตา
ครั้นพระสงฆ์ฉันเสร็จสำเร็จพลัน	ท่านสมภารมีนั้นก็ยถา
อันดับรับสัพพีโมทนา	สัปปุรุษสีกาก็กรวดนํ้า
ต่างคนยินดีปรีดา	เสร็จแล้วกลับมาอยู่คลาคล่ำ
เสียงแซ่ซ้องบ้างร้องเป็นลำนำ	บ้างฟ้อนรำฉลองทานสำราญครัน ฯ
๏ อยู่มาปีระกาสัปตศก	ทายกในเมืองสุพรรณนั่น
ถึงเดือนสิบจวนสารทยังขาดวัน	คิดกันจะมีเทศน์ด้วยศรัทธา
พระมหาชาติทั้งสิบสามกัณฑ์	วัดป่าเลไลยนั้นวันพระหน้า
ตาปะขาวเถ้าแก่แซ่กันมา	พร้อมกันนั่งปรึกษาที่วัดนั้น
บ้างก็รับทศพรหิมพานต์	บ้างก็รับเอาทานกัณฑ์นั่น
ที่ลูกดกรับชูชกกัณฑ์กลางวัน	ให้ยายศรีประจันกัณฑ์มัทรี
มหาราชพันชาติกัณฑ์กลางคืน	ฟังหัวเราะครึกครื้นกันอึงมี่
ฉ้อกษัตริย์สงัดเงียบเชียบดี	ตาหมื่นศรีคนแก่แกรับไป
นางวันรับกัณฑ์จุลพน	เณรอ้นดีถนัดหัดขึ้นใหม่
เทศน์กัณฑ์มหาพนชีต้นใจ	ตาไทก็รับไปทันที
วันประเวศน์นั้นท่านวัดแค	เป็นกัณฑ์ของตาแพกับยายคลี่
เออกัณฑ์หนึ่งใหญ่ให้ใครดี	ยากที่สัปปุรุษจะรับไป
ออเออจริงแล้วกัณฑ์กุมาร	ให้เจ้าขรัวหัวล้านบ้านรั้วใหญ่
นายบุญคุ้นกันไปไวไว	ถึงขุนช้างยื่นให้ใบฎีกา
จะมีพระมหาชาติสิบสามกัณฑ์	วัดป่าเลไลยนั้นวันพระหน้า
ตามแต่ใจหม่อมจะศรัทธา	พ่อขาทำบุญบ้างเป็นไร
นางพิมศรีประจันกัณฑ์มัทรี	กุมารยังหามีใครรับไม่
ขุนช้างหัวร่ออ่อชอบใจ	ที่กัณฑ์ใหญ่ใหญ่เรายินดี
จะคิดอะไรกับสิ้นยัง	ถึงสิ้นสักห้าชั่งยังไม่หนี
เกิดชาติใหม่ก็จะได้ไปมั่งมี	ทำบุญอย่างนี้เราเต็มใจ
นายบุญยินดีรี่กลับมา	เผดียงพระเอาฎีกาไปส่งให้
ครบทั้งสิบสามกัณฑ์เป็นหลั่นไป	ชาวบ้านน้อยใหญ่ก็เตรียมการ ฯ
๏ ครานั้นเจ้าจอมหม่อมขุนช้าง	น้ำใจกว้างขวางให้ฟุ้งซ่าน
เด็กเอ๋ยหาไม้อย่าได้นาน	จักสานกระจาดนั้นเตรียมไว้
เอาเงินตราไปหาซื้อสังเค็ด	บริขารเบ็ดเสร็จทั้งน้อยใหญ่
หาผ้าเนื้อดีมาทำไตร	ที่ผู้หญิงนั้นไปหาเครื่องกัณฑ์
ข้าวแป้งระแนงตำทำเป็นผง	มุกกลมขนมกงเร่งจัดสรร
สิ่งหนึ่งอย่าให้น้อยตั้งร้อยอัน	อย่ากลัวเปลืองนํ้ามันไปซื้อมา
ส้มสูกลูกไม้ใส่ของสวน	ให้ถี่ถ้วนถูกแพงก็ไม่ว่า
อย่าทำใจทมิฬเขานินทา	เขานับหน้าว่ากูเป็นผู้ดี ฯ
๏ ครานั้นฝ่ายนางศรีประจัน	เรียกข้าด่าลั่นอยู่อึงมี่
แม่พิมช่วยแม่บ้างมาข้างนี้	เข้ามานี่ช่วยกันทันเวลา
บ่าวไพร่ทำขนมประสมปั้น	ชุบแป้งทอดนํ้ามันอยู่ฉ่าฉ่า
เฮ้ยไฟร้อนนักชักฟืนรา	อีคงควักตักมาว่าเกรียมดี
วางไว้ตามชะมดแลกงเกวียน	ฟั่นเทียนเรียงไว้อย่าให้บี้
ขนมกรุบขนมกรอบเห็นชอบที	คลุกน้ำตาลพริบพรีใส่ที่ไว้
ข้าวเม่ากวนแป้งนวลชุบทอด	เอาไม้แยงแทงหลอดใส่ยอดไข่
มะพร้าวน้ำตาลหวานไส้ใน	สุกแทงขึ้นไว้อ้ายลูกโคน
บางควักแป้งแบ่งปันช่วยกันหวา	ฝูงข้าอึงมี่ดังมีโขน
ศรีประจันเร่งของร้องตะโกน	ค่อยส่งมาอย่าโยนจะยับไป ฯ
๏ ครานั้นเจ้ากัณฑ์ทศพร	ลุกขึ้นตื่นนอนแต่ก่อนไก่
ขนของเครื่องกัณฑ์สนั่นไป	ถึงวัดป่าเลไลยได้อรุณ
เครื่องกัณฑ์ตั้งพานในการเปรียญ	จุดธูปเทียนไหว้พระอยู่กรุ่นกรุ่น
ชีต้นให้ศีลบอกส่วนบุญ	แล้วว่าจุณณีย์บทบาลีไป
ทศพรหิมพานต์ทานกัณฑ์	จบพลันกัณฑ์หลังขึ้นตั้งใหม่
ถึงกัณฑ์มหาพนชีต้นใจ	จบแล้วเธอก็ไปกุฎีพลัน ฯ
๏ จะกล่าวถึงขุนช้างเพื่อนตื่นสาย	วุ่นวายล้างหน้าจ้าละหวั่น
อีเด็กเอ๋ยเจ้าข้ามาพร้อมกัน	เออหมากประจำกัณฑ์กูลืมไป
กูเป็นพ่อหม้ายมาหลายปี	ของนี้ไม่มีใครทำได้
รูปสัตว์มะละกอกูท้อใจ	มีใครอยู่บ้างเป็นช่างแกะ
ถ้าบ้านเรานี้ไม่มีใคร	ช่างอยู่ที่ไหนไปแค่นแคะ
นางเมืองบอกพลันว่าอีฉันแหละ	พอเล็มและค่อยคลำจะทำไป
มะละกอซื้อมาตะกร้าจีน	เอาหยักหั่นควั่นสิ้นหาช้าไม่
เม็ดยอช่อตั้งขึ้นบังใบ	รายเรียงเคียงใส่ไว้เบื้องบน
แกะเป็นหลวงชีขี่ตาเถน	แกะเจ้าเณรเคียงคั่นไว้ชั้นต้น
แกะแร้งกินผีดูพิกล	เอาดอกรักปักปนกับดาวเรือง
ขุนช้างชอบใจให้รางวัล	จัดสรรตอบแทนแหวนทองเหลือง
ราคาไม่มากมายก็หลายเฟื้อง	นางเมืองรับไปใส่นิ้วมือ
ครั้นแล้วจึงสั่งกับข้าไท	เอ็งยกเครื่องกัณฑ์ไปให้อึงอื้อ
แหนแห่แซ่ถนนให้คนฦๅ	ประจำกัณฑ์นั้นถือไปให้ดี
ถ้ามึงทำหายหกตกหล่น	กูจะถองกำด้นให้กลิ้งคี่
อ้ายบ่าวแบกเครื่องกัณฑ์ไปทันที	โห่มี่ไปวัดป่าเลไลย
แต่บรรดาเครื่องกัณฑ์ที่เอามา	วางเรียงไว้หน้าศาลาใหญ่
ผู้คนอัดแอเซ็งแซ่ไป	ใครใครก็มาดูอยู่มากมี ฯ
๏ ครานั้นนางพิมพิลาไลย	เรียกหาข้าไทให้มานี่
ทำหมากประจำกัณฑ์ให้ฉันที	หมากพลูสำลีไปหามา
บ้างเอามะละกอมาผ่าจัก	ช่วยกันแกะสลักเป็นหนักหนา
แล้วย้อมสีสดงามอร่ามตา	ประดับประดาเป็นทีศีขรินทร์
แกะเป็นราชสีห์สิงห์อัด	เหยียบหยัดยืนอยู่ดูเฉิดฉิน
แกะเป็นเทพนมพรหมินทร์	พระอินทร์ถือแก้วแล้วเหาะมา
แกะรูปนารายณ์ทรงสุบรรณ	ผาดผันเผ่นผยองล่องเวหา
ยกไปให้เขาโมทนา	ฝูงข้าก็รับไปทันที
ครั้นถึงศาลามาตั้งไว้	สัปปุรุษสุดใจไปดูมี่
เออเขาทำหมดจดงดงามดี	ไม่เสียทีที่ลำบากพากเพียร
รูปสัตว์หยัดย่องตละเป็น	ดูเด่นเห็นสะอาดดังวาดเขียน
เขาช่างแกะสลักจักเจียน	ทั้งการเปรียญต่างชมขรมไป ฯ
๏ ครานั้นขุนช้างจวนเวลา	สั่งข้าตักน้ำใส่ขันใหญ่
พวกบ่าวหาบน้ำตามกันไป	เติมใส่เต็มขันในทันที
เจ้าขุนช้างอาบนํ้าสำราญใจ	ข้าไทเข้ากลุ้มรุมกันสี
เอาขมิ้นถูตัวให้ทั่วดี	ขี้ไคลไหลรี่สีออกมา
ผิวหนังยังเขียวเหมือนผักตบ	นี่จวนจบมหาพนแล้วสิหว่า
เข้าห้องดินสอพองละลายทา	ประทั่วกายาจนพุงลาย
ควักเอามุหน่ายขึ้นป้ายปีก	ฉีกผมปกกบาลให้ล้านหาย
ยังโล่งเลี่ยนเตียนกลางอย่างแปลงควาย	หัวกูฉิบหายน่าอายใจ
นุ่งยกลายกระหนกเหมหงส์	เหมือนผ้าทรงใครใครหามีไม่
เกี้ยวส่านปักทองกรองดอกไม้	ผ้าเช็ดเหงื่อไคลใส่ชมพู
ครั้งนี้จะแต่งไปให้ยิ่งยวด	จะไปอวดนางพิมให้ยิ้มอยู่
นิ้วก้อยใส่รังแตนแหวนงู	นิ้วชี้เชิดชูนั้นแหวนเพชร
นิ้วนางแหวนประดับทับทิม	เอ๊ะทีนี้นางพิมปิ้มสำเร็จ
แหวนเครื่องของบิดายอดห้าเม็ด	ชาวสุพรรณมันเข็ดว่ามั่งมี
เดินย่องไปส่องกระจกใหญ่	ทุดหัวจัญไรเหมือนล่องขี้
ถึงหัวชั่วแต่ตัวเป็นผู้ดี	อ้ายเด็กมานี่เอาเสื่อไป
มึงไปอยู่ด้วยกูสักสิบคน	แต่พอตามก้นอย่าไปไหน
คนโทถาดหมากเครื่องนากใน	มึงถือไปอ้ายจีดอย่ากรีดกราย
ขุนช้างย่างลงจากเคหา	เดินย้ายส่ายมาหน้าแหงนหงาย
เห็นใครดูก็พยักทักทาย	เหมือนควายขวิดเฝือเหงื่อท่วมมา
ครั้นว่ามาถึงการเปรียญใหญ่	สัปปุรุษสุดใจอยู่พร้อมหน้า
เขาหลีกทางขุนช้างก็เข้ามา	บ่าวปูเสื่อคล้านั่งเพโท
เพื่อนฝูงเห็นเข้าก็มาหา	ทักทายพูดจาว่ากันโอ้
ที่บางคนพูดมากปากโว	ว่าพุทโธ่เหงื่อไหลกะไรนี้
ขุนช้างเคืองขัดสะบัดหน้า	ไม่พอที่จะมาว่าจู้จี้
เมินหน้าเสียพลันทันที	เรียกหมอนมือชี้อยู่เว้โว้
สั่งบ่าวไพร่ให้กองของเครื่องกัณฑ์	เผือกมันของเรานั้นอักโข
อ้อยขาวอ้อยแดงแตงโม	ส้มโอมะดูกลูกมะไฟ
ชะมดกงเกวียนข้าวเหนียวแดง	หินฝนทองครองแครงแตงลูกใหญ่
นอกศาลาข้าวของที่กองไว้	จัดให้เป็นลำดับอย่าซับซ้อน
ยกเข้ามาข้างในไตรกับบาตร	เสื่อสาดฟูกเมาะเบาะหมอน
พานหมากประจำกัณฑ์นั้นอย่าซ่อน	ยกไปก่อนตั้งหน้าพานผ้าไตร
แล้วจุดธูปเทียนขึ้นบูชา	ชีต้นเทศนาหาช้าไม่
พวกทายกสัปปุรุษสุดใจ	ก็จุดเทียนปักดอกไม้ไหว้บูชา ฯ
๏ ครานั้นนางพิมพิลาไลย	ว่าจวนกัณฑ์เราไปเถิดแม่ขา
แล้วก็ลุกไปพลันมิทันช้า	อาบน้ำผลัดผ้าด้วยฉับพลัน
จึงเอาขมิ้นมารินทา	ลูบทั่วกายาขมีขมัน
ทาแป้งแต่งไรใส่น้ำมัน	ผัดหน้าเฉิดฉันดังนวลแตง
เอาซี่สีฟันเป็นมันขลับ	กระจกส่องเงาวับดูจับแสง
นุ่งยกลายกระหนกพื้นแดง	ก้านแย่งทองระยับจับตาพราย
ชั้นในห่มสไบชมพูนิ่ม	สีทับทิมทับนอกดูเฉิดฉาย
ริ้วทองกรองดอกพรรณราย	ชายเห็นเป็นที่เจริญใจ
ใส่แหวนเพชรประดับทับทิมพลอย	สอดก้อยแหวนงูดูลิ้นไหว
อีเด็กเอ๋ยหีบหมากเครื่องนากใน	ขันถมยาเอาไปอย่าได้ช้า
ข้าไททาแป้งแต่งตัว	หวีหัวใส่น้ำมันกันหน้า
สำเร็จเสร็จพลันทันเวลา	ก็ออกมาหน้าเรือนในทันที
ศรีประจันครั้นแลเห็นลูกสาว	กูนี้หัวหงอกขาวมันพ้นที่
จะตกแต่งตัวไปทำไมมี	คว้าผ้ายกตานีห่มดอกคำ
ลูกสาวหัวเราะร่าว่าแม่เอ๋ย	ช่างไม่อายเขาเลยเห็นผิดสํ่า
ศรีประจันครั้นมองร้องกรรมกรรม	ผลัดผ้าตารางดำห่มขาวม้า
แม่เดินนำทางนางพิมตาม	ดูเหมือนหนึ่งนางห้ามงามหนักหนา
บ่าวไพร่ตามกันเป็นหลั่นมา	พวกข้าก็แบกเครื่องกัณฑ์ไป
ครั้นว่ามาถึงการเปรียญ	ธูปเทียนกระจ่างสว่างไสว
ปูเสื่อนั่งพลันในทันใด	แม่ลูกกราบไหว้ด้วยยินดี
ครั้นพระสงฆ์เทศน์จบกัณฑ์กุมาร	เจ้าขรัวหัวล้านก็เร็วรี่
ประเคนเครื่องกัณฑ์ในทันที	ปี่พาทย์ก็ตีเป็นเพลงไป ฯ
๏ ครานั้นนางพิมศรีประจัน	ให้บ่าวยกเครื่องกัณฑ์หาช้าไม่
บาตรย่ามบริขารพานผ้าไตร	ส้มสูกลูกไม้เป็นหลายพรรณ
ขนมนมเนยก็หลายอย่าง	ยกเข้าไปจัดวางไว้เป็นหลั่น
ข้างหน้าตั้งหมากประจำกัณฑ์	ปี่พาทย์ตีลั่นขึ้นทันที ฯ
๏ จะกล่าวถึงสมภารเรียกเณรแก้ว	ขานแล้วดีฉานหลานอยู่นี่
กูป่วยมาหลายวันไม่ทันที	เณรไปเทศน์มัทรีนี้แทนกู
เณรแก้วกราบแล้วลุกลนลาน	หยิบมัทรีมาทานอ่านอยู่
ว่าท่องตามทำนองของท่านครู	ซ้อมดูจนคล่องว่องไว
ทั้งคาถาบาลีจุณณีย์บท	กำหนดแม่นยำจำไว้ได้
แล้วเรียกเณรอ้นพลันทันใด	มาแบกคัมภีร์ไปให้ข้าที
เณรอ้นรับคำแล้วอำลา	มาครองผ้าสไบหนังไก่สี
จบจับรับเอาห่อคัมภีร์	คอยอยู่ที่บันไดจะไคลคลา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าเณรแก้ว	เย็นแล้วจะไปเทศน์ก็ผลัดผ้า
ห่มดองครองแนบกับกายา	แล้วไปวันทาท่านขรัวมี
ลุกออกจากห้องของสมภาร	อธิษฐานแล้วก็เสกขี้ผึ้งสี
ให้เณรอ้นเดินนำแบกคัมภีร์	มาจากกุฎีถึงศาลา
นั่งต่ำมากว่าสงฆ์สำรวมกาย	ชม้ายเห็นเจ้าพิมผู้นิ่มหน้า
พิมน้อยพอชม้อยไปปะตา	อายหน้าก้มนิ่งอยู่ในที
เณรพลายจึงร่ายละลวยซ้ำ	ประจำจิตรประสมเนตรวิเศษศรี
กำลังมนตร์ดลพิมให้ยินดี	ไม่ขาดที่จะแลล่อไปต่อตา
พอสบพักตร์เณรพยักให้ทันใด	ด้วยน้ำใจผูกพันกระสันหา
เชิญกระหยับมานี่เถิดสีกา	ท่านสมภารไม่มาอาพาธไป
จึงให้ข้าเจ้ามาเทศนา	ท่านเจ้ากัณฑ์จะว่าเป็นไฉน
นางพิมยิ้มตอบไปทันใด	ไหนไหนก็เหมือนกันไม่ฉันทา
ไม่เลือกเณรเลือกขรัวว่าชั่วดี	ตามแต่บาลีพระคาถา
พูดพลางยิ้มเหลือบไปปะตา	ก็เสือกพานหมากมาให้สายทอง
ก้มกรานตั้งพานหมากอังคาส	ขึ้นธรรมาสน์จับจบคัมภีร์จ้อง
มือจับหนังสือถือประคอง	อ่านต้องตามบทจุณณีย์
จนถึงแทบทางพระนางคลา	พบพระยาพยัคฆราชสีห์
นางชะอ้อนวอนขอจรลี	จนราตรีแจ่มแจ้งด้วยแสงจันทร์
ถึงอาศรมอารมณ์ให้เยือกเย็น	ด้วยไม่เห็นพระลูกผู้จอมขวัญ
ทรงกันแสงโศกาจาบัลย์	เสด็จดั้นด้นตามพระลูกยา
สัปปุรุษหญิงชายครั้นได้ฟัง	เสียงสาธุดังขึ้นพร้อมหน้า
ทุกคนดลใจให้ศรัทธา	นางพิมเปลื้องผ้าทับทิมพลัน
จีบจบคำรบถ้วนสามที	ยินดีวางลงในพานนั่น
ถวายแล้วนอบนบอภิวันท์	พิษฐานสำคัญด้วยศรัทธา
สาธุสะเดชะข้าทำทาน	ให้พร้อมยศบริวารไปภายหน้า
สารพัดมั่งมีปรีดา	ว่าแล้วนั่งฟังด้วยตั้งใจ ฯ
๏ ขุนช้างเห็นนางถวายผ้า	ชะต้าเขาเป็นหญิงยังทำได้
จะมานั่งนิ่งดูอดสูใจ	เรามิให้น้อยหน้านินทากัน
จึงว่าสาธุโมทนา	ความศรัทธาเลื่อมใสกะไรนั่น
ถึงตัวเรามิได้เป็นเจ้ากัณฑ์	ก็ศรัทธามากครันในอารมณ์
ว่าแล้วเหลียวหน้ามาดูพิม	ยิ้มเปลื้องผ้ากรองที่ครองห่ม
จีบจับพับถือมือประนม	ยกเหนือผมแล้วพิษฐานไป
สาธุสะเดชะเมตตาจิตร	ขอให้สมอารมณ์คิดพิสมัย
ให้ได้เร็วพลันให้ทันใจ	แต่ในคํ่าวันนี้อย่าคลาศคลา
ว่าพลางวางเคียงผ้านางพิม	ขอให้ผ้าสีทับทิมอย่าแคล้วข้า
จงบันดาลเคลื่อนคล้อยให้ลอยมา	แต่เวลาคํ่าวันนี้อย่านานไป ฯ
๏ นางพิมพิลาไลยครั้นได้ฟัง	แค้นคั่งอัดอั้นให้มันไส้
ทุดถ่มน้ำลายด้วยอายใจ	สั่งข้าไทให้หยิบเอาพานมา
อีพรมอีบู่รู้ใจนาย	เดินกรายเข้าไปหยิบเอาพานผ้า
ข้ามหัวขุนช้างกลางศาลา	ขุนช้างเพ่งดูตาด้วยขัดใจ
สายทองร้องว่าฮ้าอีพรม	ชายผ้าปัดผมท่านหาดูไม่
กิริยาชั่วถ่อยน้อยเมื่อไร	ไปเถิดหนอแม่พิมอย่าฟังเลย
นางพิมย่างเท้าก้าวเดินมา	ช่างขายหน้าจริงๆ แม่เจ้าเอ๋ย
ยิ่งกว่าลูกชาวไร่มันไม่เคย	นางก็ด่าเปรียบเปรยมาบ้านพลัน ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าเณรแก้ว	สีกาพิมไปแล้วให้ป่วนปั่น
ด้วยความรักตรึงจิตรคิดผูกพัน	ก็ตัดบั่นหั่นข้ามเนื้อความไป
อ่านคาถาว่าครบพอจบบาท	ก็จบเทศน์ลงธรรมาสน์หาช้าไม่
ถึงกัณฑ์สักรบรรพด้วยฉับไว	แล้วต่อไปจนครบสิบสามกัณฑ์
ทายกทั้งประสกแลสีกา	บ้างกรวดน้ำกรวดท่าด้วยจอกขัน
โมทนาชื่นชมสมภารครัน	พอสองยามเสร็จกันก็ครรไล ฯ
๏ ดึกกำดัดลมพัดมาอ่อนอ่อน	พระจันทรแสงสว่างกระจ่างไข
เงียบสงัดทั้งวัดป่าเลไลย	เจ้าเณรน้อยละห้อยให้คะนึงนาง
โอ้พิมนิ่มนวลของเณรแก้ว	เจ้าไปแล้วจะรำลึกถึงพี่บ้าง
ฤๅงามปลื้มแม่จะลืมนํ้าใจจาง	แต่ครุ่นครางครวญคิดจนค่อนคืน
ทำไฉนจึงจะได้นางพิมชม	ให้เคลื่อนคลายอารมณ์รํ่าสะอื้น
รักนางพ่างเพียงจะกลํ้ากลืน	หญิงอื่นหมื่นแสนไม่นำพา
ได้ร่วมหมอนพี่จะช้อนขึ้นชมชื่น	ทุกคํ่าคืนมิได้ขาดเสนหา
ทำไฉนจึงจะได้สนทนา	กับพิมแก้วแววตาสักสองคำ
บ้านช่องของน้องซึ่งตำแหน่ง	ไม่รู้แห่งเห็นเจ้าเข้าจวนคํ่า
ได้ชมนางแต่เมื่อกลางสำแดงธรรม	อ้ายขุนช้างเจ้ากรรมจลาจล
เจ้าเดือดด่าพาบ่าวเข้าไปบ้าน	พี่พลุ่งพล่านเทศน์พลั้งเป็นหลายหน
พอลับเจ้าพี่เฝ้าเป็นทุกข์ทน	พรุ่งนี้เช้าพี่จะด้นไปโดยเดา
ถึงจะอยู่ซอกห้วยหุบเหวผา	จะเสาะหาไปให้พบตำแหน่งเจ้า
ยิ่งคะนึงถึงนางไม่บางเบา	ไก่ก็เร้าเร่งรีบในราตรี
กอดผ้าสีทับทิมของพิมน้อง	จูบประคองหอมซาบอาบทรวงพี่
ยิ่งรัญจวนหวนหาในราตรี	จวนจะรุ่งพระสุริย์ศรีขึ้นรางราง ฯ
๏ ครานั้นนางพิมนิ่มสนิท	เกิดนิมิตประจักษ์ใจเมื่อใกล้สว่าง
ว่าว่ายข้ามน้ำได้ไปกลางทาง	กับพี่นางสายทองคะนองใจ
ถึงฝั่งหยั่งตื้นพอยืนตรง	สายทองส่งบัวทองประคองให้
หอมห่อผ้าห่มชมชื่นใจ	แล้วกลับข้ามน้ำได้ดังจินดา
สิ้นฝันเท่านั้นก็ตื่นตัว	ไม่เห็นบัวทองหายก็คว้าหา
เสียดายดวงโกสุมปทุมา	อนิจจาอกโอ้มาหายไป
จึงขยับจับปลุกสายทองพลัน	เล่าความฝันให้ฟังหาช้าไม่
จะเป็นเหตุเภทพาลประการใด	ทำนายให้น้องหน่อยหนึ่งเถิดรา ฯ
๏ สายทองฟังน้องบอกนิมิต	ประจักษ์จิตรคิดความไม่กังขา
เคยได้สังเกตไว้แต่ไรมา	แก้วตาอย่าประหวั่นพรั่นใจ
ซึ่งฝันว่าได้ดอกบัวชม	จะได้คู่สู่สมพิสมัย
ชายนี้เห็นทีไม่ใกล้ไกล	คงจะได้โดยพลันมิทันช้า
ซึ่งฝันว่าพี่เด็ดดอกบัวส่ง	คงจะได้พึ่งแม่ไปภายหน้า
ถ้ากะไรได้เหมือนดังจินดา	แม่เมตตาสายทองให้ได้ดี ฯ
๏ นางพิมร้องไฮ้พี่สายทอง	ทำนายน้องอะไรอย่างนั้นพี่
แต่อยู่ด้วยกันมาทั้งตาปี	พี่เห็นวี่เห็นแววที่ไหนมา
พี่สายทองฤๅเห็นน้องนี้ร้อนรน	เป็นกังวลบ่นอย่างไรจึงแกล้งว่า
บัวทองน้องฝันยังติดตา	ทำนายผัวตัวข้าไม่เออออ
ซึ่งฝันว่าพี่เด็ดดอกบัวส่ง	ถ้าตรงเข้าพี่สายทองจะหัวร่อ
วานทำนายให้น้องต้องใจคอ	เงินหม้อทองหม้อจะพอใจ ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าขุนช้าง	คะนึงนางนิทราหาหลับไม่
พลิกควํ่าครํ่าครวญรัญจวนใจ	โอ้แม่พิมพิลาไลยของขุนช้าง
ฟังเสียงเกลี้ยงกลมเมื่อเจ้าว่า	วาจาแจ้วเจื้อยแจ่มกระจ่าง
อรชรอ้อนแอ้นบั้นเอวบาง	หมื่นนางก็ไม่มีเหมือนนางเดียว
เจ้าห่มสีทับทิมริมขลิบทอง	สอดสองซับในสไบเขียว
แขนอ่อนท่อนท้ายแม่พริ้งเพรียว	งามตาเมื่อเจ้าเหลียวชำเลืองมา
ทำไฉนจะได้แนบสนิทนาง	ขุนช้างจะทูนเหนือเกศา
จะคลึงเคล้าเฝ้าเฟ้นเป็นอัตรา	ข้าวปลาจะป้อนให้หล่อนกิน
ยามเดินจะเชิญโฉมเจ้าขี่ช้าง	ยามนอนจะให้นางหอมประทิ่น
อาบน้ำจะทำสุหร่ายริน	แผ่นดินมิให้ย่างระคายกาย
รักเจ้าเท่าเทียมดวงชีวิต	กลัวจะเสียแรงคิดไม่เหมือนหมาย
ด้วยรูปชั่วกลัวเจ้าจะเกลียดกลาย	ถึงใจรักก็จักอายด้วยลายงอน
รื้อคิดขึ้นมาจะว่าไย	ถึงชั่วดีก็จะไปดูทีก่อน
ถ้าว่างคนจะซนเข้าว่าวอน	ถูกลมเห็นจะอ่อนละมุนลง
เปิดมุ้งรุ่งแล้วฤๅยังหนอ	อ่อแสงพระจันทร์ยังสูงส่ง
ได้ทีพี่จะไปเป็นมั่นคง	หาเจ้าเกศสุริยงทรงโสภา ฯ
๔
พลายแก้วเป็นชู้กับนางพิม
๏ จะกล่าวถึงโฉมเจ้าเณรแก้ว	พอแสงทองผ่องแผ้วพระเวหา
คิดคะนึงถึงพิมนิ่มนวลตา	ล้างหน้าแล้วก็นุ่งสบงพลัน
ห่มดองครองคาดราตคด	พร้อมหมดแบกบาตรแล้วผายผัน
ดูทุกตรอกซอกละเมาะเสาะสำคัญ	เข้าในเมืองสุพรรณด้วยทันใด
มินานถึงบ้านท่าพี่เลี้ยง	เดินเมียงชม้ายตาอัชฌาสัย
เห็นม้าตั้งอยู่ยังไม่มีใคร	ก็หยุดยืนสำรวมใจจะดูที ฯ
๏ ครานั้นนางพิมนิ่มน้อง	อยู่ในห้องกับนางสายทองพี่
จัดแจงข้าวปลาทารพี	ยังไม่มีพระสงฆ์องค์ใดมา
เปิดหน้าต่างนางพิมเจ้าแลดู	เห็นเจ้าเณรยืนอยู่ไม่เงยหน้า
ห่มดองครองแนบกับกายา	สีกาสาว์จับเนื้อดังนวลจันทร์
เดชะพระเวทวิทยามนตร์	เพอิญดลใจพิมให้ป่วนปั่น
ห่มผ้าคว้าขันข้าวบาตรพลัน	กับสายทองพากันก้าวลงมา
เปิดประตูอาดเดินนาดกราย	เณรพลายได้ยินก็เงยหน้า
พิมน้อยชม้อยพอปะตา	ก็รู้ว่าเณรแก้วผู้แววไว
หลบมิดสะกิดพี่สายทอง	ไฮ้น้องนี้ไม่ลงไปใส่ได้
เห็นหน้าเณรพลายฉันอายใจ	ส่งขันข้าวบาตรให้สายทองมา
สายทองย่างย่องขยับยิ้ม	นางพิมหลบเหลื่อมเข้าแอบฝา
เณรแก้วประสิทธิ์วิทยา	เป่ามหาละลวยลมประสมนาง
บันดาลซ่านเสียวสวาดิพิม	ยืนยิ้มปิ้มจะแล่นลงไปล่าง
สายทองประคองขันข้าวบาตรพลาง	วางลงยกมือไหว้เจ้าเณรพลาย
เณรแก้วลดบาตรลงจากบ่า	ฉันบุกมาบิณฑบาตจนพานสาย
ไทยทานบ้านอื่นก็เรียงราย	ไม่รักรับรีบหมายจำเพาะมา
เป็นเหตุก็เพราะเทศน์เมื่อวานนี้	เจ้ากัณฑ์หนีนึกสำคัญว่าเคืองข้า
จะใคร่แจ้งคดีที่สีกา	ทั้งจะใคร่สนทนาด้วยพี่นาง
สายทองยกของใส่บาตรเณร	พ้นเพลแล้วนิมนต์มาบ้านบ้าง
สงบกังวลไว้ในใจพลาง	ใส่บาตรแล้วก็ย่างขึ้นบันได
เณรแก้วคลาศแคล้วออกจากรั้ว	แฝงตัวจะดูพิมพิสมัย
นางพิมเยี่ยมหน้าทอดตาไกล	แลไปนอกรั้วเห็นเณรพลาย
เณรกอดบาตรชิดทำปริศนา	นางพิมยิ้มหลบหน้าเข้ามาหาย
เจ้าเณรเดินตามทางย่างกราย	ไม่ว่างวายแต่คะนึงถึงพิมน้อย
ยิ่งไกลบ้านก็ให้พล่านให้พลุ่งจิตร	ยิ่งคิดคิดหลงเหลียวอยู่บ่อยบ่อย
เอะสายสายทองจะปองคอย	ก็รีบรอยมายังวัดป่าเลไลย
ยกบาตรไปอังคาสพระอาจารย์	คลานมาเปลื้องผ้าหาช้าไม่
ปรนนิบัติมิให้ขัดเคืองใจ	ฉันแล้วเข้าในที่นอนครวญ ฯ
๏ ครานั้นนางพิมพิลาไลย	กำเริบใจไหวหวั่นให้ปั่นป่วน
เห็นสายทองใส่บาตรทำนาดนวล	รีรวนรอช้าอยู่ว่าไร
พยักหน้าสายทองเข้าห้องนอน	อ้อนวอนกระซิบถามความสงสัย
ไปใส่บาตรช้านานประการใด	ข้าเห็นปากไบ่ไบ่กับเณรพลาย
สายทองว่าพี่พูดอะไรมี	ไปกินข้าวเสียกับพี่ตะวันสาย
พร้อมกันปั่นฝ้ายให้สบาย	ตะวันบ่ายพี่จะพาไปอาบน้ำ
ถึงข้าวจะให้กินไม่ยินดี	ไม่บอกจะเซ้าซี้ให้ยังคํ่า
เห็นยืนยิ้มพรายพูดกันหลายคำ	แต่เพียงนี้พี่ยังอำไม่บอกกัน
เมื่อเปล่าๆ พี่จะเดาไปไหนได้	ถ้าจริงจะบอกให้ไม่เดียดฉันท์
เจ้ากูว่าแต่มานี่ไกลครัน	แต่เท่านั้นเจ้ากูก็กลับไป
เถอะแล้วไปเถิดไม่บอกข้า	เบื้องหน้าคงจะรู้หามิดไม่
แล้วลุกออกจากห้องด้วยหมองใจ	นางไม่กินข้าวด้วยสายทอง
ต่างคนกินเสร็จสำเร็จอิ่ม	นางพิมฉวยไนเข้าในห้อง
ปั่นฝ้ายข้าไทอยู่ก่ายกอง	จนบ่ายสองโมงแล้วก็เสร็จพลัน
ต่างคนต่างจัดพัดด้าย	สายทองเตือนน้องขมีขมัน
ไปอาบน้ำให้สบายบ่ายลงครัน	นางพิมว่าฉันไม่รักไป
สายทองปลอบวอนชะอ้อนว่า	ไปตีนท่าเถิดจะบอกอะไรให้
อย่ามาหลอกจะบอกฉันทำไม	เต็มใจไว้เถิดแต่คนเดียว
ข้าร้อนนะอย่างอนประชดให้	จะอาบนํ้าก็ไม่ไปเฝ้าโกรธเกรี้ยว
เต็มใจอะไรข้าว่าไปเจียว	เจ้ากูเกี้ยวข้าแล้วฤๅเณรพลาย
ไม่ไปนะเจ้าอย่าเซ้าซี้	ไม่พอที่ที่จะช้าตะวันบ่าย
สายทองจากห้องย่องเยื้องกราย	บ่าวไพร่ทั้งหลายก็ตามมา
อีไทอีพรมอีส้มแป้น	อีแตนตามสายทองไปตีนท่า
ลงอาบนํ้าดำเล่นเป็นโกลา	เล่นหาเล่นไล่กันพัลวัน ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าเณรพลาย	ตะวันชายบ่ายเยื้องพระสุริย์ฉัน
แสนคะนึงถึงพิมนิ่มนวลจันทร์	ได้สำคัญไว้จากนางสายทอง
ปานนี้พิมพี่จะลงท่า	จะไปหาให้พบประสบสอง
คิดแล้วหยิบผ้ามาห่มดอง	ย่องลงบันไดไปสุพรรณ
ถึงบ้านพิมเข้าพลันมิทันช้า	ตรงลงไปท่าทันใดนั่น
เข้าแอบซุ่มพุ่มไม้ได้สำคัญ	พวกข้าไททั้งนั้นไม่เข้าใจ
เห็นสายทองสีตัวอยู่ริมตลิ่ง	เอาดินทิ้งแล้วกระแอมพยักให้
สายทองย่องมาหาไวไว	ก็พากันหลีกไปให้ลับคน
ครั้นถึงจึงนั่งลงทันใด	ที่ร่มริมโศกใหญ่ข้างใต้ต้น
เป็นเซิงซุ้มพุ่มรอบดูชอบกล	เบื้องบนดอกย้อยระย้าบาน
เณรแก้วยิ้มแล้วจึงปราศรัย	ขออภัยเถิดอย่าว่าข้าหักหาญ
เณรน้องปองป่วนมิควรการ	แต่ทนทุกข์ทรมานมาหลายวัน
แสนยากที่จะพากจะเพียรผ่อน	ให้หยุดหย่อนร้อนรนเป็นพ้นกลั้น
มาพบพี่ก็เป็นที่สำคัญครัน	ข้าหมายมั่นจะมอบชีวาลัย
อันเณรน้องเหมือนกระต่ายหมายชมจันทร์	อยู่ดินฤๅจะดั้นขึ้นไปได้
แต่ตรอมตรอมผอมร่างก็บางไป	ด้วยทางไกลกลางหาวเมื่อคราวปอง
ได้องค์อินทร์แลจะสิ้นสำเร็จตรม	จะได้ชมกระต่ายสวรรค์จันทร์ผยอง
อินทราอุปมาเหมือนสายทอง	พิมน้องเหมือนกระต่ายในวงจันทร์
มาพึ่งพิงถ้าไม่ทิ้งธุระน้อง	คงเป็นสองกระต่ายชมสมสวรรค์
จะขอบคุณที่การุญให้ครามครัน	กว่าชีวันฉันจะวอดชีวาวาย
พี่เอ็นดูช่วยชูให้น้องชื่น	ให้คลายคืนโศกแสนนั้นเสื่อมหาย
เหมือนชุบชีพอย่าให้รีบถึงเรือนตาย	เณรพลายนี้ไม่พลั้งไม่แพลงคำ
แต่วันนี้จนพี่สายทองตาย	น้องนี้หมายจะโอบอุ้มอุปถัมภ์
พูดไว้ฉันใดจงจดจำ	กำหนดแน่อยู่ไม่พล้ำไม่พลั้งเลย ฯ
๏ สายทองเมินหน้าว่าไม่ฟัง	จะพาหลังลายแล้วพ่อแก้วเอ๋ย
จะชักสื่อสู่หาข้าไม่เคย	หมายเชยเห็นจะชวดแล้วน้องเณร
ท่านเจ้าขุนมุลนายก็ร้ายกาจ	ฉวยพลั้งพลาดสิจะฉาวเป็นกราวเขน
ไปว่าวอนเกลือกหล่อนไม่อ่อนเอน	เหมือนตระเวนตัวไว้ไม่ต้องการ
ไหนจะด่าโด่งดังหลังจะลาย	เณรพลายก็รำเล่นนอกม่าน
ไม่ควรทำข้าไม่ทำให้รำคาญ	มิใช่คนสำหรับวานของเณรพลาย
จะเกรงบ้างเป็นไรกับสายทอง	นินทาน้องให้พี่ฟังเล่นง่ายง่าย
ได้เมตตาเถิดอย่าให้ข้าอาย	ข้าตายเถอะเหมือนแกล้งมาฆ่ากัน
แยบคายเอากระต่ายมากล่าวถ้อย	ว่าพิมน้อยเหมือนกระต่ายในสวรรค์
จะพึ่งพักยักว่าสารพัน	ไม่เคยเห็นกระต่ายจันทร์เป็นสองตัว
ถ้าอินทราพากระต่ายให้หายโศก	ทุกแหล่งโลกก็จะฉินว่าอินทร์ชั่ว
ดวงจันทร์ผันผยองจะหมองมัว	ข้ากลัวเสียแล้วเณรอย่าเจรจา
เนื้อมิได้กินมั่งหนังมิได้ปู	กระดูกจะแขวนคออยู่เหมือนตัวข้า
เจ้าได้พิมก็จะยิ้มอยู่อัตรา	ต้องถูกด่าก็จะอายแต่สายทอง
เหมือนตีงูมิได้สู่กันแกงกัน	กาเหยี่ยวเฉี่ยวบินไปคล่องคล่อง
แต่นี้ไปพ่ออย่าได้คะนึงปอง	มิใช่ของควรประคิ่นของกินตาย ฯ
๏ นิจจาไม่เวทนาสีกาพี่	ทุกวันนี้เณรน้องคะนึงหมาย
รักพี่มิได้มีอารมณ์คลาย	พี่สายทองทิ้งน้องเสียกลางทาง
เด็ดปลียังมีซึ่งใยเยื่อ	ได้มาพึ่งแล้วก็เผื่อฉันไว้บ้าง
ได้พิมเชยฤๅจะเลยทิ้งพี่นาง	ก็เหมือนอย่างหว่านข้าวลงในดิน
ถึงนํ้าท่าฟ้าฝนจะแห้งแล้ง	อย่านึกแหนงว่าจะสูญเสียหมดสิ้น
แต่ชั้นชั่วถึงว่าตัวมิได้กิน	นกหกผกผินได้เป็นทาน
ถ้าหม่อมพี่มีคุณแก่ฉันเล่า	เห็นจะเปล่าเจียวฤๅน้องมาอยู่บ้าน
คงจะแทนคุณพี่มิได้นาน	ให้สมานเสมอพิมผู้นิ่มนวล
เงินทองของกินสิ้นทั้งนั้น	จะแบ่งปันคนละครึ่งพอกึ่งส่วน
ปรานีน้องสายทองช่วยชักชวน	พอได้พิมจะประมวลสินบนมา
ถ้วนชั่งตั้งให้พี่สายทอง	แต่สักเฟื้องหนึ่งน้องไม่ขอว่า
คํ่าลงพี่จงสนทนา	ถึงเวลาบิณฑบาตจะคอยฟัง ฯ
๏ รักจริงฤๅเจ้าเณรจะแกล้งรัก	เห็นหนักนักนีดเน้นเข้าเป็นชั่ง
ข้ากลัวแต่ได้คนสินบนยัง	จะร้องทวงโด่งดังก็ใช่ที
ถ้าจริงจังดังนั้นเจ้าเณรแก้ว	มายื่นแมวยื่นหมูให้รู้ที่
เจ้ารักษาสัตย์ไว้ให้จงดี	พรุ่งนี้เจ้าเณรมาฟังดู
เณรแก้วรับคำแล้วอำลา	สายทองกลับมาไม่หยุดอยู่
ข้าไทตามหลังมาพรั่งพรู	เณรแก้วก็ไปสู่อารามพลัน ฯ
๏ ครั้นสิ้นแสงสุริยาทิพากร	ศศิธรเลื่อนลิ่วปลิวสวรรค์
ดิเรกดาวขาวกระจ่างดังกลางวัน	ทรงกลดจรจรัลกระจ่างดวง
สายทองชวนน้องให้ชมจันทร์	ผิวพรรณไพโรจน์โชติช่วง
ผ่องแสงแจ้งงามดังเงินยวง	ไยจึงหวงกระต่ายไว้ในวงจันทร์
ร้อยปีก็มิได้จะไปไหน	เหดุใดขังขึงอยู่รึงมั่น
แต่เห็นมาไม่รู้ว่ากี่พันวัน	ดูเดือนก็ยิ่งพรั่นอยู่ในใจ
เหมือนหนึ่งเราพี่น้องทั้งสองคน	จนเหมือนกระต่ายจันทร์ไม่ไปได้
ไร้คู่อยู่กับฟ้าสุราลัย	กระต่ายไพรพรํ่าแลทุกเวลา
พี่รักเจ้าฟักฟูมอุ้มประคอง	จนพิมน้องจำเริญวัยขึ้นใหญ่กล้า
ทั้งเป็นญาติเป็นทาสท่านช่วยมา	กลัวอาญากลัวอายเสียดายตัว
อนิจจาเกิดมาเสียทั้งชาติ	เป็นอันขาดแล้วไม่รู้ว่าลูกผัว
ดังแหวนทองผ่องศรีไม่มีมัว	จนแต่หัวพลอยประดับประดาดี
พี่รักเจ้าจึงเฝ้าลำบากนัก	แม้นมิรักก็จะเตร่เที่ยวเร่หนี
ถึงจับมาฆ่าเสียก็ตามที	มิตายก็คงจะรอดตลอดไป
ทั้งนี้พี่ยากก็เพราะเจ้า	ด้วยยังหามีเหย้ามีเรือนไม่
พี่จึงต้องรักษาเป็นตาใจ	คุณผู้ใหญ่ก็ชราลงทุกวัน
เหมือนดังไม้ใกล้ฝั่งจะพังล้ม	พี่ปรารมภ์ร้อนใจให้พรั่นพรั่น
ถ้าสิ้นบุญคุณแม่ศรีประจัน	สารพันจะกระจัดกระจายไป
ชายหนุ่มก็จะกลุ้มกันดูถูก	ด้วยว่าลูกนั้นหาพ่อหาแม่ไม่
พี่คิดพรํ่าคํ่าเช้าให้เศร้าใจ	ฤๅกะไรแม่คิดดูแต่ดี
ถ้าได้คู่สู่สมเมื่อแม่ยัง	เห็นมั่งคั่งสืบสายเป็นเศรษฐี
อายุคนนี้จะนานสักกี่ปี	พี่ว่านี้แม่จะเห็นประการใด ฯ
๏ นางพิมพิลาไลยครั้นได้ฟัง	ยังแน่นอนอยู่หาพลั้งหาพล้ำไม่
โต้ตอบคดีพี่เลี้ยงไป	น้องนี้ไม่คิดเลยพี่สายทอง
ธรรมดาเกิดมาเป็นสตรี	ชั่วดีคงได้คู่มาสู่สอง
มารดาย่อมอุตส่าห์ประคับประคอง	หมายปองว่าจะปลูกให้เป็นเรือน
อนึ่งเราเขาก็ว่าเป็นผู้ดี	มั่งมีแม่มิให้ลูกอายเพื่อน
จะด่วนร้อนก่อนแม่ทำแชเชือน	ความอายจะกระเทือนถึงมารดา
ถ้าสิ้นบุญคุณแม่มิได้แต่ง	จะพลิกแพลงไปก็ตามแต่วาสนา
จะด่วนร้อนก่อนแม่ไม่เข้ายา	ใช่ว่าจะไร้ชายที่ชอบพอ
ถ้ารูปชั่วตัวเป็นมะเร็งเรื้อน	ไม่เทียมเพื่อนเห็นจะจนซึ่งคนขอ
ถ้ารูปดีมีเงินเขาชมปรอ	ไม่พักท้อเลยที่ชายจะหมายตาม
อดเปรี้ยวกินหวานตระการใจ	ลูกไม้ฤๅจะสุกไปก่อนห่าม
มีแต่แป้งแต่งนวลไว้ให้งาม	ร้อนใจอะไรจะถามทุกเวลา
ทุกข์ใหญ่เหมือนไฟอยู่ในอก	ไหม้หมกก็ไหม้อยู่ในหน้า
ถ้ายามอยากอยู่เหมือนเรากินข้าวปลา	ถึงกระนั้นจะว่าก็สมควร
มาชมจันทร์เล่นด้วยกันสบายใจ	พี่พูดอะไรเช่นนั้นให้ปั่นป่วน
ถ้ารักนวลสงวนหน้าไว้ให้นวล	อย่ามากวนข้าไม่พูดไม่พอใจ ฯ
๏ นึ่ใครกวนชวนแม่ให้มีผัว	คิดถึงตัวใช่จะชักจะสื่อให้
ฤๅอยู่มาแต่ก่อนร่อนชะไร	พี่ได้ว่ากล่าวอะไรมี
หาวนอนไปนอนเสียเถิดฤๅ	จูงมือพิมน้อยไปในที่
ส้วมสอดกอดรัดแล้วพัดวี	นอนเถิดพี่จะกล่อมให้พิมนอน
โอ้ว่าสงสารกุมารเอ๋ย	กะไรเลยเตร็ดเตร่เที่ยวเร่ร่อน
ไม่คิดยากหมายฝากชีวาวอน	ต่างเมืองอุตส่าห์จรกระเจิงมา
อกจะหักด้วยความรักไม่เหมือนคิด	หมายมิตรก็ไม่สมปรารถนา
จึงหลีกเลี่ยงเลยลัดเข้าวัดวา	ทรมาบวชเบื่อระบมใจ
อนึ่งวัดกับบ้านก็พานห่าง	ไกลทางเที่ยวบิณฑบาตได้
พอเห็นสีกาแล้วกลับไป	แสนอาลัยระลึกทุกเวลา
พ้นเพลเณรน้อยเข้ามาเล่า	ซบเซาซ่อนอยู่ที่หน้าท่า
ไม่มีใครที่จะได้สนทนา	แต่เวียนมามิได้เหนื่อยอนาถใจ
เสียดายรูปซูบโศกด้วยแสนรัก	จะปลํ้าปลักทนทุกข์ไปถึงไหน
โอ้พิมนิ่มเนื้อนวลละไม	นอนนะแม่นอนในที่นอนนาง
โอละเห่โอละช้าพ่อเณรแก้ว	หลับแล้วฤๅสายทองจะนอนบ้าง
กล่อมพลางนางพัดให้พิมพลาง	กางกรกอดพิมยิ้มละไม ฯ
๏ นางพิมว่าไฮ้พี่สายทอง	กล่อมน้องเอาเณรมาใส่ให้
ลงไปใส่บาตรกันไม่ทันไร	หลงใหลไปแล้วฤๅสายทอง
เมื่อเช้าน้องถามไม่อยากรับ	ไม่ทันจับเดี๋ยวนี้ออกให้คล่องคล่อง
ไปอาบนํ้าเห็นจะพบสบทำนอง	ล่องนํ้าฤๅจึงช้ากว่าทุกวัน
อย่านอนใกล้ไปเสียให้พ้นมุ้ง	ไม่ทันรุ่งข้าขี้คร้านทำนายฝัน
แม่คุณต่อจะวุ่นวันนี้ครัน	จะละเมอกอดกันให้ตกใจ ฯ
๏ สายทองฟังน้องทำหน้าขึง	ฟ้าผึ่งเถอะมาเป็นเช่นนี้ได้
จริงจริงคะน่าชังฉันพลั้งไป	มาจะเล่าความให้แม่พิมฟัง
ไปอาบน้ำวันนี้เจ้าเณรแก้ว	มาแอบพุ่มนมแมวอยู่ข้างหลัง
รำคาญใจไฮ้ว่าเป็นน่าชัง	มิแล้วดอกกระมังมาเย้ยกัน
ถึงไม่เล่าก็เราไม่ทุกข์โศก	พี่ไปพบก็เป็นโชคไม่เดียดฉันท์
แต่ใส่บาตรประหลาดในตาครัน	พูดพูดแล้วก็ผันชม้อยมา
แต่ปากยิ้มกริ่มกันกับสายทอง	ทำทำนองหางตามาดูข้า
แต่เทศน์อยู่เจ้ากูยังเล่นตา	ข้าดูหน้าไม่ได้เจ้าเณรพลาย
จริงจริงคะแต่ข้าเป็นผู้ใหญ่	ดูไม่ได้ตาแหลมนี่ใจหาย
เหลือบไปปะตาข้านึกอาย	แยบคายของเจ้ากูดูครันครัน
เจ้ากูว่าสีกาหาทักไม่	เห็นว่าไร้ยากทรัพย์ถึงคับขัน
เป็นเพื่อนเล่นเห็นหน้ามาด้วยกัน	เมื่อกระนั้นน้อยๆ กับนวลนาง
แต่เพียงยากจากบ้านสุพรรณไป	ถึงกะไรก็จะทักสักคำบ้าง
ทุกวันนี้จนใจมิได้พราง	บ้านก็ไกลกับนางต้องค้างคืน
ไม่ต้องการก็ไม่ซานมาถึงนี่	กาญจน์บุรีมีวัดอยู่ดาษดื่น
อยู่ไม่ได้ดังไก่อันไกลครืน	อุตส่าห์ฝืนฝ่ามาด้วยความรัก
น้อยใจจนได้เทศนา	ควรฤๅสีกาไม่รู้จัก
เหลือทนแล้วจึงซนเข้ามาทัก	แม้นจะผลักเสียแล้วก็ตามที
ถึงคุณยายฝ่ายแม่ศรีประจัน	ก็ชอบกันกับคุณแม่ทองประศรี
ก็รู้เช่นเห็นทั่วว่าชั่วดี	จงปรานีเณรแก้วผู้คนจน
แม้นมินับรับเรื่องธุระรัก	ขอพบพักตร์พิมพูดแต่สักหน
สั่งมาว่าวอนให้ผ่อนปรน	หมายกุศลเสี่ยงสร้างสำคัญมา
เมื่อวันเทศน์สังเกตด้วยนิมิต	ประจักษ์จิตแน่แน่วอยู่หนักหนา
ว่าเหาะเหินเดินได้ในเมฆา	เด็ดดวงดาราภิรมย์ชม
กล้ำกลืนตื่นขึ้นยังเต็มปาก	ก็หมายมากอยู่ว่าคิดคงจะสม
จึงบุกบิณฑบาตมาซานซม	ด้วยปรารมภ์จะใคร่รู้ว่าร้ายดี
สั่งสอนมาให้วอนแม่พิมดู	พอตรู่ตรู่จะมาให้ถึงนี่
พี่ขับขู่วุ่นวายเป็นหลายที	ยังเซ้าซี้ว่าวอนให้ผ่อนปรน
เป็นจนใจไม่รู้ที่จะคิด	ครั้นพินิจดูก็เห็นจะเป็นผล
แม้นจะล่อลวงเล่นพอเป็นกล	กาญจน์บุรีฤๅจะด้นมาสุพรรณ
เมื่อวันเทศน์สังเกตด้วยนิมิต	ก็ดลจิตให้แม่พิมเพอิญฝัน
ต่อจะคู่สู่สมภิรมย์กัน	แม่นมั่นแม่อย่าแหนงอย่าแคลงใจ ฯ
๏ นางพิมพิลาไลยครั้นได้ฟัง	ก็เพลี่ยงพลั้งตั้งจิตรพิสมัย
ด้วยสมเนตรเณรแก้วผู้แววไว	ดังเหล็กเพชรกรึงในสกลกาย
ถึงสายทองจะมิปองเป็นเชิงชัก	ก็คิดรักอยู่ไม่ร้างจะห่างหาย
วันยังคํ่าคร่ำครวญถึงเณรพลาย	พอสายทองมาพูดก็พึงใจ
แต่มารยาหากพาให้บิดเบือน	งำเงื่อนหาให้เห็นกระแสไม่
ทำปึ่งขึงข่มไว้ภายใน	เป็นครู่ใหญ่จึงเยื้อนมาพาที
ข้าขอบใจใจหายพี่สายทอง	รักน้องสงวนน้องไว้ถ้วนถี่
อุ้มน้องมิให้ต้องเถ้าธุลี	ปรานีสั่งสอนทุกสิ่งอัน
ชั้นแต่เดินมิให้เมินไปดูอื่น	นั่งยืนนอนสอนทุกสิ่งสรรพ์
เห็นใครพอใจน้องคอยป้องกัน	ข้าหมายมั่นจะมอบชีวาลัย
นี่ข้าทำไมให้สายทอง	จึงชักน้องนำเณรประเคนให้
จะให้ดีฤๅให้ชั่วมายั่วใจ	ฤๅว่าไปสื่อสารเป็นมารยา
สมคบคิดกันกับเณรแก้ว	มิแล้วแล้วฤๅจึงลามมาถึงข้า
ส่วนใครช่างใครเป็นไรนา	จะมาพากันเพ้อไปไยมี
มิใช่ชายตายสิ้นทั้งดินดอน	จะแค่นค่อนขอดน้องไปพ้องพี่
เขาจะหยันทั้งสุพรรณบุรี	มิรู้ที่จะหลบหน้าไปแห่งไร
พี่รักก็รักคนเดียวเถิด	จะช่วยปิดดอกหาเปิดเนื้อความไม่
พิมรู้จะนิ่งอยู่แต่ในใจ	อย่าสงสัยน้องเลยพี่สายทอง ฯ
๏ อนิจจาแม่พิมมาทิ่มตำ	เจ็บชํ้าตลอดล้นจนขมอง
ไม่ควรเลยจะเย้ยว่าสายทอง	แม่เจ้าเอ๋ยคราวน้องนี้ฤๅเณร
เป็นทาสฤๅจะอาจเข้าเทียมไท	ก็เข้าใจอยู่ว่าเกลือกับพิมเสน
เณรไม่รู้ฤๅจะจู่ลงลุยเลน	ถึงจะแค่นเข้าประเคนก็คนจน
แหวนตะกั่วนี้เหมือนตัวของสายทอง	จะรับรองเรือนเพชรไม่เป็นผล
แสนอาภัพยับทั่วทั้งตัวตน	ร้อนรนก็เพราะรักรำคาญใจ
ด้วยเห็นน้องของตัวนี้มัวหมอง	สายทองเวทนาไม่นิ่งได้
ไม่มีข้อแล้วจะต่อเนื้อความไย	แล้วไปเถอะทีนี้ไม่เจรจา
คิดดูแต่ฝันนั้นเถิดน้อง	จะได้ชมบัวทองก็เพราะข้า
ถ้าสายทองหมองใจไม่นำพา	มิต้องกินนํ้าตาก็ดูเอา
ไปเบื้องหน้าหารือกับสายทอง	ข้ามิร้องให้แซ่ถึงแม่เถ้า
ให้ทรมาทารกรรมเสียทำเนา	กลืนข้าวเป็นกลืนยาน้ำตาพราว
ชั่วดีพี่ก็อาบน้ำร้อนก่อน	แต่อ่อนอ่อนอุ้มเลี้ยงมาจนสาว
อย่าพักเร้นคงจะเห็นกันสักคราว	ถ้ามิฉาวก็มิใช่อีสายทอง ฯ
๏ หาหาขันจริงเจ้าจอมพี่	อย่าจูจี้เลยจะยอมให้คล่องคล่อง
ไม่น่าขัดเลยจะแค่นเข้าปรองดอง	ถึงไม่ผิดก็จะฟ้องให้แม่ตี
นี่สินบนมาประดนเข้ากี่ชั่ง	จึงมาตั้งคอขู่อยู่จู้จี้
จริงฤๅถือว่าเจ้าเณรดี	ได้คำมั่นขันตีที่ไหนมา
จึงปลงใจปลงเนื้อเชื่อเอาหมด	เจ้ากูสบถฤๅว่าจริงไม่ทิ้งข้า
จึงอวยเออเร่อรับมาเจรจา	เบื้องหน้าแล้วจะเจ็บนํ้าใจจน
จะเสียตัวก็เพราะกลัวจะเคืองข้อง	ครั้นตรึกตรองดูก็เห็นไม่เป็นผล
ขืนเชื่อคำเณรพลายจะอายคน	ยิ่งคิดก็ยิ่งวนยิ่งเวียนใจ
ถ้าเขาทิ้งเสียไม่จริงดังถ้อยคำ	ฉันจะทำอะไรสายทองได้
ช้าช้าตรึกตราก่อนเป็นไร	แคะไค้ค้อนติงดูจริงจัง
ถ้าเหมือนปากมีขันหมากมาขอสู่	จะทำชู้น้องนี้กลัวจะร้อนหลัง
เกิดชาติหนึ่งประมาทไม่จิรัง	ถ้าเพลี่ยงพลั้งลงแล้วจะจนใจ ฯ
๏ โอ้แม่พิมนิ่มน้องของพี่เอ๋ย	อย่ากลัวเลยพี่หาเป็นเช่นนั้นไม่
จะพะวงสงกาไปว่าไร	เจ้าสายใจสุดที่รักของสายทอง
ถ้าไม่ดีฤๅพี่จะชักพา	ให้แก้วตาเสียตัวต้องมัวหมอง
เห็นสมศักดิสมนวลควรจะครอง	กับพิมน้องเนื้อสุพรรณกำภู
จะเปรียบยศก็ปรากฏมีคนนับ	จะเปรียบทรัพย์ก็เสมอสมานอยู่
แม้นจะชั่งตั้งใส่ในตราชู	ก็ควรคู่สมสิ้นทุกสิ่งอัน
พิศรูปสองรูปก็น่ารัก	ชะอ้อนอ่อนวรพักตร์เจ้าเฉิดฉัน
ดังอาทิตย์ชิดรถเข้าเคียงจันทร์	ถ้าได้กันแล้วเป็นบุญของสายทอง
จะนั่งชมนอนชื่นทุกคืนวัน	จะทำขวัญๆ ตาเจ้าทั้งสอง
ให้นั่งเรียงเคียงกันบนเตียงทอง	ยามร้อนจะประคองเข้าพัดวี
หอห้องของพิมพิลาไลย	จะตกแต่งตกไว้นักงานพี่
ฟูกหมอนที่นอนเตียงเรียบเรียงดี	ให้มีฉากพับตั้งไว้บังบาน
มุ้งแพรแลเลิศวิไลตา	ระบายทองรจนาดูสะอ้าน
พู่กลิ่นย้อยห้อยพวงสุมามาลย์	กระโถนพานหมากตั้งไว้เรียงราย
เครื่องแป้งแต่งปริกประดับพลอย	กระจกส่องคันฉ่องน้อยให้เฉิดฉาย
จะนั่งพึ่งบุญพิมยิ้มสบาย	กินนอนไม่ระคายระคางใจ
อย่าเรรวนควรคู่อยู่แล้วน้อง	จงปรองดองอย่าพะวงสงสัย
สายทองนี้จะรองเป็นเกือกไป	ให้สัญญาพิมได้นะดวงตา
ถ้าเณรแก้วแววไวไม่คงสัตย์	ไพล่พลัดกลับกลายไปภายหน้า
จะเรียกพี่ไยเล่าไม่เข้ายา	จงตีด่าส่งไปเป็นคนครัว
ให้ตักน้ำตำข้าวทุกเช้าเย็น	เคี่ยวเข็ญอย่าให้ได้เงยหัว
สับทำให้ระยำเสียทั้งตัว	ชักชั่วแล้วจะเลี้ยงไปไยมี
รุ่งเช้าเจ้าเณรมาบิณฑบาต	สุดสวาดิลงไปใส่ด้วยพี่
จะนัดเณรเสียให้แจ้งแห่งคดี	พรุ่งนี้ไปไร่ได้พบกัน
พอได้พูดกับแม่พิมเสียสักพัก	รับรักลงใจได้แม่นมั่น
แล้วทีหลังตั้งปึ่งเสียทุกวัน	แม้นขยั้นอยู่มิให้ผู้ใดมา
ตกนักงานพี่เถิดทีหลัง	ข้ามิพ้อให้น่าฟังก็จึงว่า
นอนเถิดดึกแล้วนะแก้วตา	มาพี่จะกอดให้พิมน้อย
สัพยอกหยอกเย้าให้เจ้านอน	ชะอ้อนออกชื่อเณรอยู่บ่อยบ่อย
จนพิมปลงหลงคำด้วยสำออย	เดือนก็คล้อยเคลื่อนดับระงับกาย ฯ
๏ ครั้นรุ่งแผ้วนภางค์สว่างภพ	กระจ่างจบทั่วจังหวัดจำรัสฉาย
จับแสงทินกรดูอ่อนพราย	เสียงสกุณเกริ่นกรายขยับบิน
พระพายชายพัดเรณูร่อน	ลอออ่อนรสสุคนธ์ตรลบกลิ่น
รื่นรื่นชื่นชวยระรวยริน	เจ้าเณรน้อยนึกถวิลประหวัดนาง
นิ่งช้าเพลาจะแสงสาย	ขยับกายลุกเลื่อนมาหน้าต่าง
ล้างหน้านุ่งผ้าสบงพลาง	ห่มดองแล้วก็ย่างลงบันได
ถึงบ้านพิมเข้าพลันมิทันช้า	สำรวมกิริยาให้ผ่องใส
บริกรรมสำคัญมั่นในใจ	หวังจะให้เจ้าพิมนั้นลงมา ฯ
๏ นางพิมพิลาไลยกับสายทอง	อยู่ในห้องจัดแจงแต่งหา
จะใส่บาตรเณรเช้าทั้งข้าวปลา	บุหรี่หมากพลูยาหาครบครัน
กลัวแม่จะเห็นสู้เร้นซ่อน	เอาซองซ้อนเสียดซุกเสียใต้ขัน
เณรพลายไยจึงช้ากว่าทุกวัน	ผันเปิดหน้าต่างก็เห็นตัว
หลบมิดสะกิดเจ้าสายทอง	ดูเณรน้องช่างสำรวมราวกับขรัว
ไม่ไปละข้าไหว้ฉันนี้กลัว	ยิ้มหัวกระซิกกระซี้กัน
สายทองเตือนน้องให้ลงไป	นางพิมพิลาไลยประคองขัน
แอบหลังบังวุ่นพัลวัน	พรั่นพรั่นก้าวลงบันไดไป
ทรุดนั่งตั้งขันลงวันทา	ไม่อาจแลดูหน้าเจ้าเณรได้
เทปรำควํ่าขันประหวั่นใจ	บุหรี่ใส่ปนปลาทั้งหมากพลู
ก้มหน้าขึ้นมาบนบันได	อกใจสะทึกสะเทื้อนอยู่
ครั้นถึงหอนั่งบังประตู	นางสายทองเหลียวดูไม่มีใคร
กระซิบเณรเพลแล้วอย่าบ่ายนัก	จะพาพิมน้องรักออกไปไร่
รีบไปวัดวามาไวไว	ไหนเล่าเจ้าเณรเอาเงินมา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าเณรแก้ว	ยิ้มแล้วตอบคำสายทองว่า
ไม่ลืมคำดอกที่รํ่าเจรจา	สำเร็จไร่ฝ้ายข้าจะแทนคุณ
ถ้าได้แล้วเณรแก้วมิให้พี่	ไปตะโกนกุฎีให้ดังวุ่น
ข้าก็บวชสวดเรียนจะเอาบุญ	รับศีลครุ่นครุ่นไม่กลับกลาย
ค่อยอยู่เถิดหนาจะลาก่อน	แล้วจะย้อนไปไร่มิให้บ่าย
สายทองย่องเยื้องชำเลืองกราย	เณรพลายไปวัดป่าเลไลย ฯ
๏ นางพิมพิลาไลยกับสายทอง	ทั้งสองกินข้าวปลาหาช้าไม่
อิ่มหนำสำราญบานใจ	จึงพูดจาปราศรัยกับมารดา
วันนี้ลูกจะไปที่ไร่เหนือ	ฝ้ายเฝือแตกกระจายเสียหนักหนา
ลูกจะออกไปดูกับหูตา	จะไว้ใจกับข้าไม่ต้องการ
มันลักจำแนกแจกจ่าย	ซื้อขายกินเล่นไปทั้งบ้าน
ลูกเห็นกับตามาช้านาน	จะว่าขานมันก็ไม่ถนัดใจ ฯ
๏ ท่านยายศรีประจันครั้นได้ฟัง	แกด่าดังยกโคตรเป็นไหนไหน
อีขี้ชกฉกลักกูหนักไป	ไวไวแม่พิมออกไปดู
จับได้ใส่เอาด้วยไม้ตะบอง	ให้มันร้องเป็นอ้ายเจ๊กที่ขายหมู
ทั้งลักทั้งกินนินทากู	เข้าหูบ่อยบ่อยอีร้อยกล ฯ
๏ นางพิมพิลาไลยได้ฟังแม่	เรียกข้าเซ็งแซ่อยู่สับสน
ลุกมาวุ่นวายเป็นหลายคน	แบกกระบุงวิ่งซนลงบันได
นางพิมสายทองทั้งสองรา	ลงจากเคหาหาช้าไม่
ข้าไทตามหลังสะพรั่งไป	ถึงไร่เข้าพลันในทันที
ยับยั้งนั่งพุ่มกระทุ่มใหญ่	มึงไปเถิดกูจะอยู่นี่
อย่าเผอเรอเพ้อไปให้ดีดี	บ่ายสี่โมงมึงจึงกลับมา
อีเม้าเต่าหับอีพลับเทศ	อีตานเปรตอีควายฟังนายว่า
ฉวยกระบุงแบกไปพอไกลตา	ก็ร้องเพลงไก่ป่าเก็บฝ้ายพลาง ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าเณรแก้ว	เพลแล้วหลีกเลี่ยงลงมาล่าง
ห่อผ้ากระหวัดลัดลอดทาง	ย่างเข้าวิหารสำราญใจ
ครั้นถึงจึงนิมนต์ชีต้นมี	ฉันหนีเจ้าคุณลงมาได้
ชีต้นเมตตาลาสึกไป	กลับมาบวชใหม่ให้ฉันที
ชีต้นตามใจไปเถิดหวา	หาหมากมาฝากกูทั้งบุหรี่
เณรแก้วกราบกรานอัญชลี	ลาเจ้าชีก็สึกด้วยทันใด
จับผ้าคฤหัสถ์สะบัดคลี่	ผลัดแล้วจรลีหาช้าไม่
รีบก้าวสาวตีนไปไวไว	ถึงไร่เข้าพลันทันที
แอบพุ่มพฤกษานัยน์ตามอง	พบนางสายทองผู้เป็นพี่
ยิ้มพยักทักไปด้วยไมตรี	มาอยู่นี่นานแล้วฤๅพี่นาง
สายทองเหลือบเห็นเจ้าพลายแก้ว	สึกแล้วยังยืนอยู่ห่างห่าง
ยิ้มเยื้อนเบือนบอกเจ้าพลายพลาง	มาคอยค้างอยู่แต่กินข้าวเช้าแล้ว
เหลียวๆ เขม้นไม่เห็นหน้า	คิดว่าจะไม่มาเล่าเจ้าแก้ว
เสียงแกรกแหวกไม้มาตํ้าแวว	ถ้าช้าหน่อยก็จะแคล้วไม่พบกัน
จะอยู่นี่ไม่ได้ใกล้หนทาง	ไปซ่อนอยู่พลางตรงนั้นนั่น
ต้นกระทุ่มพุ่มตํ่าเป็นสำคัญ	จะพาพิมผายผันมาพูดจา ฯ
๏ ว่าแล้วเท่านั้นนางสายทอง	เยื้องย่องย่างกลับไปลับหน้า
เจ้าพลายหมายพุ่มชอุ่มตา	นวยนาดยาตราทอดตาไป
แทบต้นกระทุ่มพุ่มชัฏ	หลีกลัดเริงรามหนามไหน่
ค่อยย่องตามช่องพนมไม้	เข้าใกล้เห็นพิมผู้ดวงตา
นั่งร้อยบุปผชาติสะอาดโฉม	งามประโลมน่ารักเป็นหนักหนา
จะดูไหนเปล่งปลั่งทั้งกายา	ดังนางฟ้าลอยฟ้อนชะอ้อนงาม
จะใคร่ทักด้วยรักกำเริบทรวง	ยังหนักหน่วงไม่เคยก็คิดขาม
ปากสั่นหวั่นจิตรแต่คิดความ	ขยับปากแล้วก็คร้ามประหม่าใจ
เอาความรักหักจิตรที่คิดกลัว	กระถดตัวย่างเยื้องมานั่งใกล้
เยื้อนยิ้มทักเจ้าพิมพิลาไลย	สะดุ้งใจตัวแข็งด้วยความอาย
มาจากบ้านนานแล้วฤๅไรขา	อนิจจาแม่ออกมาเก็บฝ้าย
บ่าวไพร่สะพรั่งทั้งหญิงชาย	ลำบากกายต้องตามเขาออกมา
เสียดายนวลไม่ควรจะเผือดพักตร์	ลมชักชายแดดก็แผดกล้า
เดินเหนื่อยเมื่อยมึนทั้งกายา	แสนอุตส่าห์ยอดดีนี่กะไร
พี่ติดตามมาด้วยความที่รักน้อง	สายทองบอกบ้างฤๅหาไม่
ตั้งแต่วันเทศนายิ่งอาลัย	ครวญใคร่มิได้เว้นอาวรณ์วาย
ยามนอนตาตื่นทั้งสี่ยาม	ดังไฟตามติดอยู่ไม่รู้หาย
ร้อนโรคโศกเสียวอยู่เดียวดาย	แม่สบายอยู่ฤๅประการใด ฯ
๏ นางพิมพิลาไลยได้ฟังว่า	ตกประหม่าอกพรั่นหวั่นไหว
ขวยเขินเมินอึ้งตะลึงไป	ด้วยไม่เคยพูดเคยเจรจา
จึงหลีกลดกระถดให้ห่างกัน	นางผินผันหันเมินสะเทิ้นหน้า
ชม้อยชม้ายชายดูแต่ห่างตา	ไม่ตอบสั่งสนทนาประการใด ฯ
๏ โอ้ว่าแก้วแววตาของพี่เอ๋ย	ไม่พูดเลยเคืองเข็ญเป็นไฉน
เจ้างามปลื้มลืมแล้วไม่อาลัย	จงคิดใคร่ครวญดูแต่เดิมมา
เมื่อเด็กเด็กเล็กเล่นอยู่ด้วยกัน	สารพันร่วมรักกันหนักหนา
เมื่อเล่นขอปลูกหอกับแก้วตา	พี่พาเจ้าหนีขุนช้างไป
ขุนช้างตามพบมันรบพี่	พลั้งตีถูกน้องเจ้าร้องไห้
แก้วตามาประหม่าพี่ยาไย	จงปราศรัยปรองดองสักสองคำ
เสียแรงสั่งหวังใจกับสายทอง	มาถึงน้องให้แจ้งที่ความขำ
กลัวไยใช่พี่จะหยามทำ	มิให้ชํ้าชอกเชื่อพี่เถิดรา ฯ
๏ นางพิมพิลาไลยครั้นได้ฟัง	ถ้อยคำแต่หลังเจ้าพลายว่า
ทุกสิ่งจริงใจแต่ไรมา	เหลียวดูหน้าพลายแก้วแววไว
ด้วยเป็นเพื่อนเรือนใกล้กันแต่ก่อน	เสียงหล่อนพูดจาก็จำได้
ค่อยเหือดหายคลายพรั่นประหวั่นใจ	ก็ตอบไปว่าฉันลืมพี่จริงจริง
เมื่อวันเทศน์สังเกตก็รู้จัก	ครั้นจะทักตัวน้องนี้เป็นหญิง
อันน้ำใจใช่ว่าจะชังชิง	แต่ตรึกกริ่งกลัวคนจะนินทา
ซึ่งสั่งสายทองมาว่าไม่ทัก	โกรธฉันนักฤๅจึงพ้อเอาต่อหน้า
นี่สึกออกทำไมไปไหนมา	จึงเดินตัดลัดป่ามาไร่น้อง
ฤๅบวชเรียนเพียรได้วิชาแล้ว	พี่พลายแก้วจะสึกไปบ้านช่อง
ฤๅติดใจรักใคร่พี่สายทอง	ต้นมะต้องต้นใหญ่พี่ไปดู ฯ
๏ เจ้าพลายแก้วฟังนางพลางตอบว่า	ที่มาหานี้ด้วยมีธุระอยู่
สู้หลีกลี้หนีท่านสมภารครู	ด้วยรู้ว่าแม่พิมจะออกมา
ถึงกลับไปได้ผิดไม่คิดตัว	ไม่กลัวที่จะต้องซึ่งโทษา
พี่จะเล่าให้ฟังแต่หลังมา	แจ้งจิตรกิจจาแต่จริงใจ
เป็นกุศลดลถึงคะนึงหา	จะอยู่ด้วยมารดานั้นไม่ได้
แสนทุกข์สุดทุกข์ระทมใจ	ดังกองไฟฟอนฟอกอยู่ฟูมฟืน
จึงคิดอ่านลาท่านมารดาบวช	เร็วรวดรีบรัดไปวัดอื่น
แต่สุพรรณไกลกันถึงข้ามคืน	อุตส่าห์ฝืนท่องเที่ยวผู้เดียวมา
มาพบพิมแม่ไม่ยิ้มไม่เยื้อนทัก	ยิ่งทุกข์นักแสนโทมนัสสา
พบสายทองได้ช่องจึงเจรจา	สั่งถึงแก้วแววตาค่อยคลายใจ
พบพักตร์ครั้นจะทักเมื่อใส่บาตร	ยังขยาดขยั้นนักไม่ทักได้
มาพบกันวันนี้ไม่มีใคร	จะมอบไมตรีพิมผู้นิ่มนวล
ใช่จะแกล้งแต่งล่อแต่พอได้	ที่จริงใจมั่นแม่นสักแสนส่วน
ขอเป็นคู่อยู่กับน้องประคองนวล	อย่ารัญจวนที่จะจากจะจืดจาง ฯ
๏ นิจจาเจ้ายังว่าเขาคนอื่นว่า	เป็นเพื่อนเล่นเห็นหน้าไม่เกรงบ้าง
มาผูกจิตรคิดร้ายทำลายทาง	ครั้นน้องว่าจะระคางรำคาญใจ
เป็นเพื่อนแล้วจะเชือนเข้าเป็นชู้	มิรู้ที่จะคิดอย่างไรได้
คิดว่าทักรักกันมาแต่ไร	จึงเพ้อพาซื่อไปไม่สงกา
ไม่งามนะข้าห้ามเจ้าพลายแก้ว	ทีนี้แล้วไปทีหลังอย่าได้ว่า
นั่งช้าข้าไทจะกลับมา	ข้าจะลาแล้วลุกขึ้นทันใด ฯ
๏ พลายแก้วเยื้องย่างพลางปลอบ	ซึ่งมิชอบคิดผิดจะคิดใหม่
เชิญนั่งลงก่อนอย่าเพ่อไป	พี่ไม่แกล้งแต่งข้อมาล่อลวง
อันความรักหนักแน่นแสนวิตก	ระอาอกแทบเท่าภูเขาหลวง
พรหมินทร์อินทร์จันทร์สิ้นทั้งปวง	ก็บนบวงสิ้นฟ้าสุราลัย
เชื้อเชิญเมินหน้าไม่มาช่วย	เห็นคงม้วยไม่หมายผู้ใดได้
เว้นแต่เจ้าเยาวยอดผู้ร่วมใจ	จะผลักพลิกแพลงให้บรรเทาลง ฯ
๏ พูดเพราะเสนาะในนํ้าใจเหลือ	ไม่รู้เช่นก็จะเชื่อด้วยลมหลง
คำวอนอ่อนระทวยให้งวยงง	นี่คงตรงแล้วฤๅตรองมาพาที
แต่แรกรักเพียงจักสู้ตายได้	ประโลมใจกว่าจะตายไม่หน่ายหนี
จึงบุกป่าฝ่าดงพงพี	เพราะไมตรีตรึงตรอมทุกเวลา
อันมนุษย์แสนสุดที่โลภเหลือ	ไม่ควรเชื่อตามความปรารถนา
เหมือนของกินสิ้นไปทุกเวลา	ต้องหาเปรี้ยวหาเกลือมาเจือจาน
ต้มแกงแต่งเจียวทั้งปิ้งจี่	เซ้าซี้สารพันที่มันหวาน
เลือกดิบเลือกสุกทุกประการ	ถ้าซ้ำสิ่งใดนานก็เบื่อไป
คิดดูเถิดนะเจ้าแต่เท่านั้น	ยังไม่กลั้นกลืนเคี้ยวสิ่งเดียวได้
ประเวณีเป็นที่กำเริบใจ	แต่ใหม่ใหม่มุ่งมอบชีวิตกัน
อุปมาเหมือนผ้าที่นุ่งห่ม	ซื้อใหม่ก็นิยมว่าเฉิดฉัน
ยามขัดสนจนมาสารพัน	ผืนนั้นนุ่งซํ้าประจำกาย
ครั้นได้อื่นผืนใหม่เข้ามาผลัด	ก็เหยาะหยัดซัดกรุยทำฉุยฉาย
เป็นสองผืนชื่นจิตรคิดสบาย	นุ่งห่มกรุยกรายทุกเวลา
ก็เหมือนกันกับหมายไม่วายรัก	ที่เก่าก่อนแล้วชักประเชิญหน้า
ลงประเชิญแล้วก็เมินทุกเวลา	ลงเป็นผ้าชุบอาบไม่เอื้อเฟื้อ
แต่ซักซักฟาดฟาดจนขาดวิ่น	จนเป็นชิ้นเช็ดใช้ไม่หลอเหลือ
ถึงจะเย็บตะเข็บขาดไม่พาดเจือ	ให้เป็นเนื้อเดิมได้ดังก่อนมา
เหมือนหญิงชายว่าจะตายด้วยกันได้	จะเห็นใจฤๅไม่จางไปข้างหน้า
ลิ้นกับฟันอยู่ด้วยกันเป็นอัตรา	ลางเวลาก็กระทบกระทั่งกัน
เหมือนตัวเจ้ามาเฝ้ารำพันถึง	มาหมายพึ่งพูดวอนให้ผ่อนผัน
ก็คิดอยู่เอ็นดูเจ้าครันครัน	ไม่หักหั่นอาลัยให้เด็ดดาย
ไปสู่ขอต่อท่านผู้มารดา	ถ้าเมตตาตามใจเจ้ามุ่งหมาย
น้องจะยอมพร้อมใจไม่ระคาย	แม้นว่าชายอื่นเอื้อมมาเจรจา
ถึงคุณแม่จะมอบให้ครอบครอง	ไม่ชอบใจน้องจะขอว่า
จะขืนใจเอาแต่ใจของมารดา	ก็จงฆ่าฟันเถิดไม่ขอตัว
ถ้าเจ้าแก้วขอแล้วคุณแม่ให้	น้องดีใจให้พ่อมาเป็นผัว
ทำชู้สู่หาข้านี้กลัว	ความชั่วเขาติฉินไม่ยินดี
เจ้าติดตามมาถามด้วยความรัก	ก็ประจักษ์แจ้งใจอยู่ถ้วนถี่
จะอยู่ช้าว่าไรทำไมมี	อย่าเซ้าซี้รํ่าบ่นสนทนา
อนึ่งเล่าบ่าวไพร่จะมาเห็น	จะเป็นเส้นเป็นลายไปภายหน้า
เมื่อคล่องใจวันใดพ่อจึงมา	ปรึกษาขอสู่ให้ควรการ
ตะวันชายบ่ายเย็นลงถนัด	ไปวัดเถิดน้องจะไปบ้าน
อย่ารีรวนจวนคํ่าจะรำคาญ	ขืนฟุ้งซ่านสืบไปจะได้อาย ฯ
๏ อนิจจาแก้วตาของพี่เอ๋ย	กะไรเลยด่วนขับเสียง่ายง่าย
พี่รักพิมปิ้มจะตีให้ตนตาย	พึ่งเว้นวายวันนี้ได้พบน้อง
กลับไปกว่าจะได้มาขอสู่	ยังไม่รู้ว่าจะได้ประสมสอง
เกลือกท่านมารดามิปรองดอง	ยิ่งไกลน้องนับวันจะจืดจาง
งามปลื้มแม่จะลืมลงทุกวัน	สารพันรวนเรจะเหห่าง
ถึงประสบพบกันที่กลางทาง	คงระคางไปไม่เหมือนแต่ก่อนมา
ถ้ามั่นคงปลงใจว่ารักแก้ว	แท้แล้วอย่าให้ห่างเสนหา
ขอฝากดวงจิตรเจ้าจงเมตตา	แต่ครั้งคราเดียวเถิดอย่าถือใจ
ซึ่งเจ้าเปรียบเทียบคิดจิตรมนุษย์	หาสิ้นสุดความโลภลงได้ไม่
เหมือนของกินหารู้สิ้นไปเมื่อไร	เป็นวิสัยสังเกตแก่ฝูงคน
ถึงนั่นหน่อยนี่หน่อยอร่อยรส	ปรากฏก็แต่ข้าวแลเป็นต้น
ดุจความเสนหาจลาจล	ร้อนรนก็ที่รักกำเริบใจ
เหมือนผ้าเก่าเศร้าทรุดพิรุธนัก	จะซ้ำซักเสียให้ขาดหาควรไม่
เป็นยกทองต้องตาก็อาลัย	มิใช่ตาบัวปอกแลเมล็ดงา
กว่าจะได้ห่มนุ่งบำรุงกาย	มิใช่ง่ายต่อตามกันหนักหนา
กับอนึ่งก็แพงแรงราคา	ถึงเก่าแล้วก็อุตส่าห์ถนอมชม
ประจงใส่หีบหอมถนอมไว้	เมื่อมีงานการใหญ่เป็นการสม
จึงหยิบคลี่ด้วยเป็นที่คนนิยม	แล้วอบรมกลิ่นฟุ้งจรุงใจ
ถึงผ้าอื่นผืนใหม่ได้มามาก	ก็นุ่งลากเสียดอกไม่ดีได้
ขอลานวลจวนคํ่าไม่ขืนใจ	ทั้งอาลัยลำบากจะจากน้อง
โลมลูบจูบชายสไบห่ม	ขอชมนิดเถิดเจ้าอย่าเศร้าหมอง
ช่างน่าชมสมควรเป็นนวลละออง	นี่กรองเองฤๅเจ้าซื้อมาแห่งใด ฯ
๏ นางสะบัดปัดชายสไบห่ม	อย่ามาชมเลยผ้าคุณแม่ให้
เลียมชมข่มเหงไม่เกรงใจ	นี่อะไรเจ้าแก้วไม่ควรการ
รักน้องสิจะปองให้เป็นผล	กลางหนฤๅมารักทำหักหาญ
ไม่รักแต่งดอกจึงแกล้งทำประจาน	มาด่วนรานรีบได้แต่โดยใจ
ให้เกรียมตรมจึงจะสมคะเนเจ้า	ก็หมองเศร้าอยู่หาสู้สนิทไม่
เสียทีเจ้าแก้วก็แล้วไป	อันจะได้พิมนั้นอย่าสงกา
เหมือนข้าวดิบจะหยิบเข้าใส่ปาก	กำลังอยากยังกรุบอยู่หนักหนา
ไม่อร่อยดอกจงปล่อยเสียเร็วรา	ทำขืนขัดใจข้าแล้วขาดกัน ฯ
๏ เจ้าเนื้อนิ่มพิมน้อยอนาทร	มาตัดรอนแรกรักบากบั่น
จงงดเงือดเหือดโกรธที่โทษทัณฑ์	พลางรับขวัญยอดสร้อยอย่าน้อยใจ
พี่รักนุชสุจริตน้ำจิตรรัก	ไม่หาญหักก่อนดอกแต่โดยได้
ผลักมือรื้อฉวยชายสไบ	เพราะอาลัยกำเริบที่ในทรวง
งดโทษพี่เถิดเจ้าจงเอาบุญ	อย่าเคืองขุ่นคั่งแค้นเฝ้าแหนหวง
นมเจ้างอนงามปลั่งดังเงินยวง	ประโลมล่วงน้องหน่อยอย่าน้อยใจ
พลางกอดน้องประคองขึ้นบนตัก	จะแพลงผลักพลิกเลื่อนลงไปไหน
แล้วเปลื้องปลดลดชายให้คลายใจ	นางฉวยฉุดยุดไว้ไม่วางมือ ฯ
๏ อนิจจาว่าแล้วหาฟังไม่	จะฆ่าพิมเสียที่ไร่นี้แล้วฤๅ
รักน้องกลางหนให้คนฦๅ	อย่างนี้น้องไม่ถือว่ารักน้อง
โดยชั่วถึงตัวมิได้แต่ง	ก็จัดแจงน้องนี้มีหอห้อง
พอควรการแล้วฉันจะปรองดอง	มิให้ข้องขัดเคืองกระเดื่องใจ
ตัวน้องมิใช่ของอันเคยขาย	จะเรียงรายกลางหนหาควรไม่
พิเคราะห์ให้เหมาะก่อนเป็นไร	กลับไปเถิดพ่อแก้วผู้แววตา
อดข้าวดอกนะเจ้าชีวิตวาย	ไม่ตายดอกเพราะอดเสนหา
นางก้มอยู่กับตักซบพักตรา	เฝ้าวอนว่าไหว้พลางพ่อวางพิม ฯ
๏ ประจงจูบลูบผมแล้วชมพักตร์	น่ารักนวลเนื้อเจ้านิ่มนิ่ม
น้ำตาคลอเปี่ยมอยู่เรียมริม	เจ้าเยือนยิ้มสักหน่อยเถิดกลอยใจ
สงสารไหว้วอนให้ผ่อนวาง	รักนางมิใคร่จะไกลได้
พี่จะหอบเสนหาลาไป	เหลืออาลัยที่จะทรมาน
หยิบมือพิมน้อยประทับทรวง	แม่ดูดวงจิตรพี่ออกฟุ้งซ่าน
เวลาคํ่าแม่จงจำสังเกตการ	จะไปบ้านหาพิมพิลาไลย
ช้อนคางพลางจูบประคองชม	แนบเนื้อแนมนมเจ้าผ่องใส
พวงพุ่มตูมตั้งยังเป็นไต	อาลัยลูบโลมทั้งกายา
จับมือถือนิ้วเจ้าพิมชม	สวยสมสิบนิ้วเสนหา
ซบพักตร์อยู่กับตักไม่เจรจา	พี่จะลาแล้วแม่ผินมาดีดี ฯ
๏ ครานั้นอีข้าไทไปเก็บฝ้าย	ตะวันบ่ายรำไรลงได้ที่
อีเต่าหับอีพลับกับอีปลี	ยัดอัดกระบุงดีร้องเพลงมา
สายทองระวังน้องอยู่ต้นทาง	เห็นอีบ่าวเหย่าย่างมาข้างหน้า
แกล้งร้องอึงให้ถึงเจ้าสองรา	ไปหวาไปเหวยเฮ้ยจวนเย็น ฯ
๏ นางพิมกราบไหว้เจ้าพลายแก้ว	มันมาแล้วไปเถิดมันจะเห็น
พ่อจะมาฆ่าน้องเสียทั้งเป็น	เอ็นดูเถิดพ่อไปเสียไวไว
เจ้าพลายกอดพิมประทับไว้กับตัก	เสียดายนักมิใคร่วางนางลงได้
เสียงบ่าวข้ามากระชั้นก็จนใจ	ลุกขึ้นบังต้นไม้แล้วหลีกมา
นางพิมลุกยืนขึ้นทันใด	ฝ้ายลีเป็นกะไรอีเด็กหวา
ตะวันเย็นเห็นจวนควรเวลา	ออกจากพุ่มพฤกษาแล้วเดินไป
สายทองเดินชิดสะกิดพิม	หยอกยิ้มค่อยกระซิบปราศรัย
แม่พิมพี่วันนี้เป็นไรไป	หลังไหล่ล้วนต้องละอองดิน
นางพิมยิ้มค้อนให้พี่เลี้ยง	ส่งเสียงไปให้มันเข้าหูสิ้น
จำเพาะจะว่าไปให้ได้ยิน	ดีใจดังจะบินจะโบยไป
เมื่อวานเห็นรำคาญไม่รู้วาย	เดี๋ยวนี้หาเพื่อนตายเข้าไว้ได้
อย่าพักว่าเลยข้าไม่เป็นไร	ปัดไถมหมองมัวไปนิดเดียว
สายทองฟังน้องก็นิ่งยิ้ม	นางพิมค้อนให้นัยน์ตาเขียว
อีพวกข้าแบกฝ้ายตามนายเกรียว	มาบัดเดี๋ยวถึงบ้านเข้าทันใด
นางพิมสายทองทั้งบ่าวข้า	ขึ้นบนเคหาหาช้าไม่
จวนคํ่าย่ำเย็นลงไรไร	พอเก็บฝ้ายลีไว้ก็พลบพลัน
สายทองชวนน้องเข้าห้องนอน	ร่วมหมอนกระซิกเกษมสันต์
สัพยอกหยอกพิมนิ่มนวลจันทร์	เมื่อกลางวันเป็นอย่างไรอย่าได้พราง ฯ
๏ ครานั้นนางพิมพิลาไลย	ค้อนให้พลิกแพลงตะแคงข้าง
ปั่นป่วนข่วนหยิกสายทองพลาง	เพราะพี่นางแนะนำให้ทำน้อง
พอเห็นหน้าพูดจากันสองคำ	กระโจนกอดคอปลํ้าเล่นคล่องคล่อง
จะแกล้งให้น้องอายพี่สายทอง	จะใคร่ร้องขึ้นให้ไร่ทลาย
น้อยใจหนักหนาน้ำตาตก	เป็นสองยกพลิกคว่ำให้จำหงาย
ผ้าผ่อนฉวยฉุดให้หลุดกาย	ถ้าตัวตายเสียก็ดีกว่าเป็นคน
เนื้อแท้เขาจะปลํ้าทำเล่น	ข้าแค้นใจไม่เห็นจะเป็นผล
วันนี้จะเอามีดเข้ากรีดตน	ให้วายชนม์เสียให้สิ้นที่อายใจ
คิดนิดหนึ่งว่าพี่ได้เลี้ยงมา	ฟ้าผ่าเถอะหาไม่แล้วที่ไหน
จะบอกแม่ให้แซ่เซ็งไป	ก็จะได้ดูหน้าพี่สายทอง
เดชะบุญพอวุ่นก็เด็กมา	ถ้าปะช้าเลยหนึ่งจะถึงสอง
พูดจามีแต่ว่าไม่ปรองดอง	เสียแรงพี่เลี้ยงน้องมาใจจาง
หมายจะแหวะแตระฟันด้วยดาบกรด	อัปยศตายด้วยดาบทองหลาง
ยังสั่งซ้ำทำเผื่อเป็นเยื่อยาง	ว่ากลางคืนวันนี้จะกลับมา
ว่าพลางทางปิดประตูผาง	หน้าต่างลิ่มขัดให้แน่นหนา
มีดถือไว้กับมือไม่เคลื่อนคลา	น้องแค้นดังเลือดตาจะหยดย้อย
วันนี้ถ้ามาแล้วอย่าแคลง	แม้นมิแทงแล้วจึงว่าอีพิมถ่อย
ไปจากห้องน้องเถิดอย่าพูดพลอย	วันนี้คอยยังรุ่งไม่หลับนอน ฯ
๏ สายทองปลอบน้องอย่าแค้นขึ้ง	รำพึงดูให้แน่ในใจก่อน
อันความเสนหาอาวรณ์	ย่อมแรงร้อนรึงรุมกลุ้มในใจ
เจ้าพลายแก้วก็ยังหนุ่มกำดัดนัก	จะรั้งรักรอรีที่ไหนได้
ซึมซาบอาบเอิบกำเริบใจ	ด้วยยังไม่เคยพบกระษัตรี
การชายความอายนี้น้อยนัก	ยอดรักแม่จงฟังคำพี่
อันใจหญิงถึงกำหนดในโลกีย์	ก็ยังมีมารยาอยู่ในใจ
แม่อย่าด่วนควรถือว่าหยาบช้า	อันเจรจาหาทิ้งที่จริงไม่
สัญญาเบื้องหน้ายังว่าไว้	แม่จงพิเคราะห์ใคร่ดูเถิดรา
เจ้าพลายแก้วเป็นชายบริสุทธิ์	ผ่องผุดยังไม่มีที่กังขา
แม่ก็พรหมจารีศรีโสภา	แต่รุ่นมาไม่มีใครแผ้วพาน
พึ่งมาประสบพบพลายแก้ว	เพียงนี้แล้วฤๅจะผลักหักหาญ
ให้เคล้าคลึงถึงสองไม่ต้องการ	เป็นมลทินจะประจานอยู่ในใจ
ถึงได้อื่นมาชื่นอารมณ์เจ้า	ถ้าพบเก่าจะเอาหน้าไปไว้ไหน
ขึ้นชั่วจะติดตัวจนตายไป	แม่อย่าได้ด่วนเด็ดเสียเดียวดาย
หยุดยกที่วิตกไว้เสียก่อน	อดนอนพรุ่งนี้จะตื่นสาย
กลัวท่านแม่คุณจะวุ่นวาย	เจ้าพลายที่ไหนจะกล้ามา
นอนเถิดน้องพี่จะไปนอนบ้าง	ว่าแล้วเยื้องย่างมาเคหา
ถึงห้องของตัวก็นิทรา	นางพิมตรึกตรายิ่งตรอมใจ
โอ้ว่าแก้วแววตาของพิมเอ๋ย	จะล่วงเลยลืมแล้วฤๅไฉน
ฤๅเคืองน้องข้องแค้นระคางใจ	จึงทิ้งไว้ว้าเหว่อยู่เอกา
มิรักน้องก็แต่แรกอย่ารักน้อง	ทำให้หมองแล้วจะเมินไม่มาหา
ยังจดจำถ้อยคำที่สัญญา	ว่าจะมาถึงห้องที่พิมนอน
ยามหนึ่งถึงแล้วพ่อแก้วเอ๋ย	ไม่มาเลยใจน้องนี้ค่อนค่อน
แต่นอนตรึกนึกหายิ่งอาวรณ์	พระจันทรจรดับก็หลับไป ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	ไปวัดคํ่าแล้วหาบวชไม่
คอยดูฤกษ์เวลาจะคลาไคล	ประมาณได้สักสองยามปลาย
ดวงเดือนเลื่อนเด่นดาวระยับ	ยืนขยับเพ่งพิศเมฆฉาย
ช่วงขาวดุจดาวประกายพราย	แต่งกายประกอบพร้อมทุกประการ
พิเคราะห์ดูหลาวเหล็กแลผีหลวง	ปลอดห่วงดวงใจก็ฮึกหาญ
สูรย์จันทร์แม่นยำด้วยชำนาญ	ย่างเท้าก้าวผ่านไปตามทิศ ฯ
๏ มาถึงบ้านนางพิมหาช้าไม่	เสกข้าวสารหว่านไปให้หลับสนิท
สะเดาะกลอนถอนลั่นทุกชั้นชิด	ที่บานปิดก็เปิดออกทันใด
จึงกลิ้งครกเหยียบยืนขึ้นบนเรือน	ไม่กระเทือนย่องมาหาช้าไม่
หมายสำคัญมั่นคงตรงไป	เข้าในห้องพิมด้วยฉับพลัน
อัจกลับแสงกระจ่างสว่างห้อง	มีข้าวของโตกพานทั้งเชี่ยนขัน
เครื่องแป้งแต่งไว้ดูงามครัน	อัฒจันทร์สมศักดิจำหลักลาย
คันฉ่องรองรับกระจกส่อง	เครื่องทองตั้งไว้ดูเฉิดฉาย
พานหมากเครื่องนากมีมากมาย	ม่านสายสอดหูแล้วห้อยกาง
น่ารักปักไหมเอาทองถม	สวยสมฝีมือพิมงามกระจ่าง
เป็นเรื่องศิลป์สุริยาเมื่อพานาง	ข้ามแนวน้ำกว้างก็พลัดกัน
รัตนานางอุ้มสิงหรัด	ท่องเที่ยวแถวพนัสพนาสัณฑ์
ถึงศาลาดาบสทศธรรม์	อภิวันท์วอนว่าพระอาจารย์
อาศัยแล้วให้ชุบสิงหรา	อำลาลุล่วงจากสถาน
กับพี่น้องสองราชกุมาร	มาอยู่บ้านตายายค่อยคลายใจ
ปักพระศิลป์เธอเที่ยวแสวงหา	จะพบนางรัตนาก็หาไม่
จนพลบคํ่ายํ่าแสงอโณทัย	อาศัยสวนเจ้าท้าวกุตา
น้องเอ๋ยกะไรเลยฉลาดลํ้า	ไม่ชอกช้ำฝีมือเจ้าเหลือหา
ประจงรูดม่านน้องย่องเยื้องมา	เปิดมุ้งเห็นหน้าเจ้าพิมนอน
สนิทหลับรับขวัญเจ้าทั้งหลับ	ดังยิ้มรับให้พี่รีบมาร่วมหมอน
โฉมแชล่มแก้มยิ้มพริ้มเพรางอน	งามเนตรเมื่อเจ้าค้อนพี่ยามชม
คอคางบางแบบกะทัดรัด	เล็บยาวขาวขัดดูงามสม
ไม่พร่องบกอกนางอล่างนม	ค่อยผงมสงวนต้องประคองทรวง
เลื่อนลดแก้สะกดให้พิมตื่น	เป่าต้องน้องก็ฟื้นสงบง่วง
เจ้าอย่าแหนงแคลงจิตรว่าพี่ลวง	ดวงใจแม่จงตื่นขึ้นเถิดรา ฯ
๏ นางพิมนิ่มนวลนอนสนิท	กระทั่งนิดก็ฟื้นตื่นผวา
พลิกกายชายเนตรชำเลืองมา	เห็นหน้าพลายแก้วแววไว
คิดพรั่นหวั่นใจชม้ายค้อน	ดูดู๋กลอนขัดอยู่จู่มาได้
นี่เนื้อว่าข่มเหงไม่เกรงใจ	แต่กลางไร่ไม่สามาถึงเรือน
แต่เพียงนั้นยังว่าไม่น่าแค้น	จวนเจียนจักแหล่นจะอายเพื่อน
รบให้ขอต่อแม่ทำแชเชือน	กลบเกลื่อนว่ากล่าวให้กลับกลาย
คิดว่ารักฤๅที่หักมาถึงบ้าน	อย่าสมานเลยข้าแค้นไม่รู้หาย
แต่ที่ไร่เจ้ายังปลํ้าทำให้อาย	ใยฝ้ายเกลือกคันไปทั้งตัว
มือหนักชักยื้อทำหยาบหยาม	งามหน้าน่ารับมาเป็นผัว
สมสู่อยู่บ้านดีฉันกลัว	ตัวมิตายก็หลังคงเลือดย้อย
เพียงจับมือถือแขนก็แสนเจ็บ	คมเล็บเลือดเหยาะลงเผาะผอย
แต่หยอกกันสารพันเป็นริ้วรอย	เชิญถอยไปเสียเถิดไม่ไยดี ฯ
๏ เจ้างามปลอดยอดรักของพลายแก้ว	ได้มาแล้วแม่อย่าขับให้กลับหนี
พี่สู้ตายไม่เสียดายแก่ชีวี	แก้วพี่อย่าเพ่อพรํ่ารำพันความ
พี่ผิดพี่ก็มาลุแก่โทษ	จงคลายโกรธแม่อย่าถือว่าหยาบหยาม
พี่ชมโฉมโลมลูบด้วยใจงาม	ทรามสวาดิดิ้นไปไม่ไยดี
รอยเล็บแม่จึงเจ็บด้วยจับต้อง	ติดข้องเพราะเจ้าปัดสลัดพี่
ค้อนควักผลักพลิกแล้วหยิกตี	ถ้อยทีถูกข่วนแต่ล้วนเล็บ
ติดตามมาด้วยความพี่รักน้อง	กลัวจะหมองต้องเนื้อเจ้าจะเจ็บ
ไหนผืนผ้ามาพี่จะชุนเย็บ	ที่ตะเข็บขาดไปจะให้ดี
ขอพี่ดูชูมือมาสักหน่อย	เจ็บน้อยฤๅมากกว่าแขนพี่
จับจูบลูบแผลที่ไหนมี	เย้ายีหยอกยั่วให้ยวนใจ ฯ
๏ นี่ใครวอนให้มาถามฤๅ	ถึงเจ็บมือก็หาเชิญเจ้ามาไม่
จะดูแลแผลน้องไปทำไม	ใครเจ็บก็ใครรักษาตัว
มาจับมือถือแขนเอาง่ายง่าย	ไม่มีอายทำเล่นเช่นเมียผัว
ที่นี่เรือนมิใช่ไร่ข้าไม่กลัว	ถึงดีชั่วเพื่อนบ้านพยานมี
ยังเซ้าซี้มิไปให้พ้นห้อง	มาจู้จี้นี้ก็ร้องให้อึงมี่
ไม่วางแขนแค้นใจใช่พอดี	จะทำทีเหมือนที่ไร่ไม่ได้แล้ว ฯ
๏ ไม่เมตตาก็ฆ่าเสียเถิดน้อง	กระทุ้งห้องร้องไปให้แจ้วแจ้ว
จงเอามีดมากรีดให้เป็นแนว	อย่านึกเลยพลายแก้วจะกลัวตาย
อึงแซ่หม่อมแม่จะมาจับ	ผิดก็ยับอยู่กับที่ไม่หนีหาย
จะกอดพิมนิ่มนางไม่ห่างกาย	ตามแต่สายสุดสวาดิจะปรานี
ว่าพลางทางกอดกระหวัดรัด	อย่าสะบัดเลยไม่พ้นฝีมือพี่
ทั้งสองแก้มแย้มยวนให้ยินดี	ขอจูบทีเถิดเจ้าจงเมตตา ฯ
๏ ประเดี๋ยวจับประเดี๋ยวจูบเฝ้าลูบชม	แก้มกับนมนี่เจ้าซื้อมาฤๅขา
ทำเล่นเหมือนเป็นเชลยมา	ฟ้าผ่าเถอะไม่ยั้งไม่ฟังกัน
จะหยิกเท่าไรก็ไม่เจ็บ	ฉวยเล็บมาจะหักให้สะบั้น
อุยหน่าอย่าทำที่สำคัญ	ฟาดฟันเอาเถิดไม่น้อยใจ
ทำเล็บหักเหมือนไม่รักพี่จริงจัง	ถึงเงินชั่งหนึ่งหารักเท่าเล็บไม่
เข้าชิดสะกิดพิมยิ้มละไม	อุ้มแอบอกไว้ด้วยปรีดา
เอนอิงพิงประทับลงกับหมอน	สะอื้นอ้อนอ่อนแอบลงแนบหน้า
กระเดือกเสือกดิ้นอยู่ไปมา	เกิดมหาเมฆมืดโพยมบน
ฮือฮืออื้อเสียงพายุพัด	กลิ้งกลัดเกลื่อนกลุ้มชอุ่มฝน
เป็นห่าแรกแตกพยับโพยมบน	ไม่ทานทนทั่วกระทั่งทั้งแดนไตร ฯ
๏ ครานั้นนางพิมนิ่มนวล	ยียวนด้วยความพิสมัย
เสนหารึงรุมกลุ้มใจ	สนิทแนบหน้าในที่นอนนาง
พัดวีวอนพลอดแล้วกอดแก้ว	ไม่คลาศแคล้วเคลื่อนคลาไปห่างข้าง
ซับเหงื่อด้วยเนื้อสไบบาง	กระแจะจวงจันทน์นางละลายทา
ของหวานวอนให้เจ้าแก้วกิน	คอยประคิ่นโต๊ะตั้งทั้งซ้ายขวา
ให้หมากพลูบุหรี่ด้วยปรีดา	แล้วซุบซิบสนทนาเสนาะใน
ถ้อยทีถ้อยมีเสนหา	กำเริบรสกามาหมื่นไหม้
ฟักฟูมอุ้มแอบด้วยอาลัย	ต่างมิใคร่จะสนิทนิทรา
พระจันทร์แจ่มกระจ่างนภากาศ	เทวราชเร่งราชรถา
สถิตในทิพรัตน์ลีลามา	จับแสงดาราดิเรกราย
สกุณากาไก่สนั่นก้อง	นํ้าค้างต้องบุปผชาติแย้มขยาย
แมลงภู่เคล้าเกสรขจรจาย	พระสุริย์ฉายเร่งรีบรถทะยาน
เผยอแย้มแจ่มกระจ่างสว่างทิศ	สะดุ้งจิตรกล่าวเกลี้ยงด้วยคำหวาน
จะลาพิมนิ่มสนิทคิดรำคาญ	ปิ้มปานจะตายจากพรากพิมไป
พอคํ่ายํ่าแสงสุริยา	พี่จะมามั่นคงอย่าสงสัย
ค่อยอยู่เถิดแก้วตาจะลาไป	ใจพี่นี้จะขาดลงรอนรอน ฯ
๏ ครานั้นนางพิมพิลาไลย	ถอนใจสะอึกสะอื้นอ้อน
ระทวยทอดกอดแก้วยิ่งอาวรณ์	พ่อมานอนให้พิมนี้ตรอมใจ
ก็สาสมที่อารมณ์เราโฉดชั่ว	รักตัวแล้วหารักสบายไม่
เช้าคํ่าจะรํ่าโศกเสมอไป	สักเมื่อไรจะหายวายรำคาญ
รักพิมพิมรักพี่พลายแก้ว	รักแล้วปลูกรักมาหักหาญ
มาหักต้นโค่นทิ้งทรมาน	โอ้รักก็จะรานไปแรมไกล
แม่ตีฤๅพี่สายทองด่า	จะปรึกษาปรารภกับใครได้
ถึงทรวงร้อนเหมือนนอนในกองไฟ	พ่ออยู่ไกลไหนจะแจ้งซึ่งกิจจา
พ่ออยู่วัดขัดเคืองขึ้นข้างบ้าน	สุดที่พิมจะด้านออกไปหา
คํ่าแล้วพ่อแก้วจงกลับมา	ให้เห็นหน้าทุกคืนพอชื่นใจ ฯ
๏ เจ้าพลายแก้วปลอบแล้วลูบประโลม	พี่รักโฉมหาให้ห่างระคางไม่
ไก่แก้วขันแจ้วจะจำไกล	อย่าเสียใจพี่จะมาหาทุกคืน
พอพลบจะหลบมาโลมน้อง	ถึงแห่งห้องให้หายโศกสะอื้น
จากพิมปิ้มพี่นี้ต้องปืน	ขยับยืนส่งพี่พอพ้นเรือน
ปลอบพลางทางโอบกระหวัดอุ้ม	ฟักฟูมฟายน้ำตาหน้าเฝื่อน
ถึงประตูหรุบรู่ด้วยแสงเดือน	นี่เนื้อเหมือนกรรมวิบากระบมใจ
แสงทองส่องฟ้ามาเหลืองเหลือง	จะย่างเยื้องจากนางไม่ย่างได้
ทรุดนั่งพะวังพะว้าด้วยอาลัย	ประโลมจูบลูบไล้ไม่สมประดี
ปิดประตูอยู่เถิดนะน้องเอ๋ย	อย่าโศกเลยลุกเลื่อนออกจากที่
แสนสวาดิไม่น้อยร้อยทวี	ยิ่งเหลียวหลังยิ่งมีอาลัยลาน
พิมน้อยละห้อยหับประตูแล้ว	พลายแก้วแข็งใจไปจากบ้าน
ถึงวัดลัดหนีท่านสมภาร	นมัสการชีต้นให้บวชพลัน ฯ
๕
ขุนช้างขอนางพิม
๏ จะกล่าวถึงเจ้าจอมหม่อมขุนช้าง	ความสมัครรักนางให้ป่วนปั่น
แต่เวียนคิดถึงพิมนิ่มนวลจันทร์	ตั้งแต่วันฟังเทศน์ไม่บรรเทา
เช้าเย็นเป็นทุกข์ทุกเวลา	ไม่เห็นหน้าพิมน้อยก็สร้อยเศร้า
นอนหลับกลับเพ้อละเมอเมา	จนล่วงเข้าปลายเดือนไม่เคลื่อนคลา
ให้รุ่มร้อนนอนนั่งไม่เป็นสุข	หลับแล้วรื้อลุกขึ้นมืดหน้า
กอดหมอนนอนซึมไม่ลืมตา	ข้าวปลาไม่นึกจะอยากกิน
อดเปรี้ยวอดหวานไม่พานไส้	อกใจตึกตึกนึกถวิล
ใครพูดจาว่าไรไม่ได้ยิน	มัวถวิลถึงเจ้าพิมพิลาไลย
ข้าไทในเรือนก็เกลื่อนกลาด	หาอาจรอหน้าเข้ามาไม่
อีกริมยืนยิ้มอยู่บันได	วันนั้นพอใกล้จะรุ่งราง
เจ้าขุนช้างวุ่นวายอยู่ในห้อง	เยี่ยมหน้าต่างมองเมื่อจวนสว่าง
แว่วว่าเสียงพิมนิ่มนาง	จึงเยื้องย่างเปิดประตูมาดูพลัน
เหลียวแลมองเขม้นไม่เห็นใคร	ก็หวนกลับเข้าในที่นอนนั่น
เรียกเจ้าพิมนิ่มเนื้อดังเจือจันทน์	อีกริมคิดว่าเรียกมันขานเข้ามา
เจ้าขุนช้างดีใจได้ยินขาน	เสียงหวานจับใจเป็นหนักหนา
จัดแจงแต่งตัวยังมัวตา	อีกริมคลานเข้ามาจนข้างมุ้ง
ขุนช้างกอดคอหัวร่อร่า	แม่เอ๋ยทำไมมาจนจวนรุ่ง
กอดจูบลูบท้องประคองพุง	จะสะดุ้งกระเดื่องดิ้นไปทำไม
อีกริมดีใจว่านายรัก	หาพลิกผลักพูดจาอย่างไรไม่
พลอยพริ้งนิ่งแน่ให้ตามใจ	ขุนช้างโลมไล้อยู่ไปมา
ฟอนเฟ้นเน้นนมชมสำราญ	เห็นย้อยยานยื่นยาวเป็นหนักหนา
ผิดพิมนิ่มน้องที่ต้องตา	ยุดถามใครหวามาแปลกปลอม
อีกริมฟังนายสบายยิ้ม	ฉันเองอีกริมเจ้าคะหม่อม
เรียกฉันเข้ามาแล้วว่าปลอม	ครั้นมิยอมกลัวหม่อมพาโลตี
ขุนช้างนิ่งอึ้งไม่เจรจา	มันขะเรอเก้อขะรากะไรนี่
เรียกพิมได้อีกริมมาทันที	มันก็ดีครันครันถลันมา
กูเรียกพิมอีกริมมึงรับขาน	กำลังพล่านกูไม่ทันได้ดูหน้า
มึงก็มีดอยู่ในเรือนเหมือนกับพร้า	เลยไขว่คว้าเคล้าคลึงจนถึงใจ
อัศจรรย์ลั่นเลือนในคงคา	เภตราละลอกกระฉอกไหว
ฟูมฝั่งกระทั่งฝาซ่าเซ็นไป	ไหลเหลิงดาดฟ้าลงมาริม
ขุนช้างเพลิดเพลินเจริญใจ	หยอกเย้าเคล้าไปกระหยิ่มกริ่ม
ตั้งจิตรคิดเอาว่าเจ้าพิม	นอนยิ้มอยู่ในมุ้งจนรุ่งราง ฯ
๏ ขุนช้างย่างออกมานอกห้อง	ย่องมาล้างหน้าที่หน้าต่าง
อีกริมยิ้มหยิบพานหมากวาง	ขุนช้างพลุ่งพล่านรำคาญใจ
อมหมากปากอ้าคาลูกคาง	คะนึงนางพลางตะลึงหลงใหล
ออกจากเรือนพลันทันใด	เข้าไปกราบไหว้แม่เทพทอง ฯ
๏ ครานั้นเทพทองผู้มารดา	เห็นหน้าขุนช้างนั้นมัวหมอง
กิริยาจริตผิดทำนอง	ยกสองมือลูบเจ้าขุนช้าง
หน้าคล้ำดำสิ้นดังมินหม้อ	ขี้ไคลท่วมคอดูผิดอย่าง
เอวไหล่ไผ่ผอมจนย่อมบาง	บอกมาอย่าพรางแก่มารดา
ทุกข์โศกโรคร้อนประการใด	เจ้าจึงหม่นหมองไปเป็นหนักหนา
ถามไถ่ก็ไม่ใคร่จะพูดจา	ฤๅปวดหัวมัวตาประการใด ฯ
๏ ครานั้นขุนช้างฟังแม่ถาม	จะบอกความมิใคร่จะบอกได้
กลุ้มกลัดอัดอั้นให้ตันใจ	ร้องไห้สะอึกสะอื้นโฮ
มือเช็ดน้ำตาแล้วว่าพลาง	ทุกข์ของลูกช้างนี้อักโข
อกลูกเป็นหนองพองกะโต	เหมือนใครโค่นต้นโพธิ์ลงทับกาย
ดังกระดูกลูกแตกแหลกละเอียด	เคร่งเครียดร้อยปีไม่มีหาย
ยิ่งหนักลงเห็นคงตัวจะตาย	จะช่วยรอดปลอดดายแต่มารดา
แก่นแก้วตายแล้วไม่มีสุข	ทุกข์ถึงเมียรักเป็นหนักหนา
เช้าค่ำพร่ำกินแต่น้ำตา	เป็นหม้ายทรมามากว่าปี
เงินทองกองเกลื่อนอยู่มากมาย	จะหายฤๅจะอยู่ไม่รู้ที่
จะตรวจตราว่าไปทำไมมี	เมื่อขัดสนคนที่จะครอบครอง
หญิงอื่นหมื่นแสนลูกไม่เห็น	ใครจะเป็นแม่เรือนอยู่ร่วมห้อง
จะช่วยรักษาทรัพย์ประคับประคอง	ลูกเที่ยวท่องดูทั่วทั้งสุพรรณ
เห็นแต่นางพิมพิลาไลย	อยู่เรือนใหญ่บ้านท่าพี่เลี้ยงนั่น
นางเป็นลูกยายศรีประจัน	รักกันกับข้ามาช้านาน
รบให้ไปขอเป็นหอห้อง	ครั้นมีท้องก็จะอายแก่เพื่อนบ้าน
เร่งเร้าเช้าค่ำลูกรำคาญ	แสนสงสารสุดที่จะทำวน
แม่จงปรานีกับลูกช้าง	ไปขอนางเป็นทีดูสักหน
ถ้าหม่อมแม่ของหล่อนไม่ผ่อนปรน	ลูกจะพาพิมด้นมาจากเรือน
ถ้ายินยอมพร้อมใจให้ปัน	ทุนสินกองกันไม่อายเพื่อน
ได้สัญญามาแน่ไม่แชเชือน	ในเดือนนี้ขึ้นค่ำเป็นวันดี
ต้องเอกะปาสังเป็นอย่างเอก	ลูกจะเสกขี้ผึ้งให้แม่สี
แม่จงเมตตาปรานี	วันนี้วันดีแม่จงไป ฯ
๏ ครานั้นเทพทองผู้มารดา	ฟังขุนช้างว่าหาเชื่อไม่
ตอบคำลูกพลันทันใด	ออพิมพิลาไลยเขารูปงาม
ล้ำคนในสุพรรณภารา	รูปเอ็งเหมือนผ้าละว้าย่าม
จะเสียแรงไปว่าพยายาม	แม่จะเปรียบเนื้อความให้เข้าใจ
นางพิมพริ้มเพราดังจันทรา	เอ็งเหมือนเต่านาอยู่ต่ำใต้
อยากได้ดวงจันทร์สวรรค์ไกล	เห็นจะได้แล้วฤๅนะลูกอา
เงินทองกองไว้ทำไมเปล่า	ช่วยเอาเถิดลูกฟังแม่ว่า
เข้าไปในกรุงอยุธยา	เลือกหางามงามเอาตามใจ
ให้รูปร่างบางแบบดังกินนร	อย่าทุกข์ร้อนคงคัดเอาดีได้
เงินทองมีมากยากอะไร	งอนง้อขอเขาไยไม่ต้องการ
แล้วก็เป็นเพื่อนเล่นเห็นกันมา	เมื่อยังเด็กมันด่าเอ็งฉาดฉาน
คารมข่มขู่กูรำคาญ	ผุดขึ้นก็หัวล้านทุกคราวคำ ฯ
๏ ขุนช้างตอบว่าเป็นเมียผัว	ไม่กลัวฤๅจะมาด่าเล่นพลํ่าพลํ่า
เป็นเด็กอยู่กูเอ็งไม่เกรงยำ	เล่นทำตามประสายังทารก
หนุ่มสาวคราวมีมารยาท	ได้สมพาสอิงแอบอยู่แนบอก
ความรักความกลัวที่ชั่วยก	จะวิตกข้อนั้นไปไยมี
สงสารเจ้าพิมพิลาไลย	ได้สัญญาว่าไว้เป็นถ้วนถี่
ลูกรับคำมาเหมือนพาที	ว่าในสามราตรีจะแต่งไป
นางพิมว่าถ้าลูกไม่ไปขอ	จะผูกคอตายเสียหาอยู่ไม่
ลูกรักได้ว่าถ้าบรรลัย	อย่าสงสัยว่าลูกจะเป็นคน
มีดพร้าจะผ่ากระบานหัว	เนื้อตัวสับเสี่ยงให้ปี้ป่น
แม่ไม่ปรานีทีนี้จน	ไม่รู้จะผ่อนปรนไปพึ่งใคร
ยกตีนของแม่ขึ้นทูนหัว	กลิ้งเกลือกเสือกตัวแล้วร้องไห้
มือชกหัวล้านซมซานไป	น้ำตาหลั่งไหลออกนองตา ฯ
๏ ฝ่ายยายเทพทองร้องตวาด	อ้ายนอกครูอุบาทว์ไม่ฟังว่า
โกหกยกคอเจรจา	ว่าเป็นชู้สู่หามารํ่าไร
ไม่คิดเจียมตัวอ้ายหัวพรุน	รูปเป็นกระชุนุ่นน่ารักใคร่
กูไม่เห็นใครเขาจะชอบใจ	นางพิมพิลาไลยเขาโสภา
อกเอวอ้อนแอ้นแม้นกินนร	ฤๅจะมาสมจรกับหมูหมา
ให้เพื่อนบ้านติฉินนินทา	มึงช่างมุสาแต่โดยเดา
กูไม่อยากจะเดินไปให้เหนื่อย	เมื่อยหัวแม่ตีนเสียเปล่าเปล่า
ทำร้องไห้เซ้าซี้อ้ายขี้เค้า	ไปเรือนไปเหย้าให้พ้นกู ฯ
๏ ครานั้นขุนช้างเห็นแม่ด่า	ก็ลุกกลับออกมาไม่หยุดอยู่
ถึงเรือนเข้าไปในประตู	เปิดมุ้งคุดคู้เข้าที่นอน
โอ้ว่าพิมนิ่มนวลของช้างเอ๋ย	เมื่อไรเลยจะได้เคียงอยู่เรียงหมอน
อกใจดังไฟเข้าฟอกฟอน	พี่จะข้อนตัวตายไม่วายครวญ
รักใครไม่เหมือนพี่รักพิม	เจ้างามพริ้มงามดีงามถี่ถ้วน
งามรูปงามจริตกระบิดกระบวน	งามล้วนขำคมเจ้าสมงาม
รูปตัวช่างชั่วกะไรเลย	ขุนช้างเอ๋ยเลี่ยนโล่งดังโขลงข้าม
ถ้ากูพบฤๅษีชีพราหมณ์	จะชุบให้เหมือนพระรามธเรศตรี
กรีดกรายชายไปให้เห็นหน้า	สีดาก็จะพวยมาด้วยพี่
นี่เนื้อตัวชั่วช้าเป็นราคี	ไม่มีดีสารพัดขัดระยำ
ลดเลี้ยวเกี้ยวใครก็ไม่เป็น	สร้างล่ำมาเล่นแต่รายปล้ำ
กูจะนิ่งทรมาทารกรรม	นอนคว่ำอยู่ไยไม่ต้องการ
ตะวันบ่ายชายแสงทินกร	พิมพี่ก็จะจรออกจากบ้าน
กับข้าไทเล่นน้ำอยู่สำราญ	กูจะพาบริวารกูลงไป
เดชะบุญขุนช้างสร้างกุศล	พอจะคิดติดสินบนใครเข้าได้
เก้าชั่งสิบชั่งช่างเป็นไร	นีตเน้นเข้าไปคงได้การ
คิดแล้วเท่านั้นมิทันช้า	ลุกแหงนดูฟ้าอยู่งุ่นง่าน
อุแม่เจ้ากูตายบ่ายพอการ	เรียกข้าคนลนลานมาหลายคน
หยิบถุงใส่เงินตราเข้าห้าชั่ง	ผุดลุกผุดนั่งอยู่สับสน
นุ่งยกห่มส่านเข้าลานลน	น้ำมันจันทน์ทาตนให้หอมฟุ้ง
เข็มขัดรัดเอวดูพลุ่มผลุ	อลุฉุไม่สมกับผ้านุ่ง
ขนอกรกเต็มตลอดพุง	มุมุ่งด่วนเดินลงจากเรือน
บ่าวไพร่ตามหลังมาพรั่งพรู	ขุนช้างเห็นคนดูอยู่กล่นเกลื่อน
ดุบ่าวตามนายทำกรายเชือน	กูจะเฆี่ยนหลังเปื้อนระงมไป
ครั้นถึงท่าน้ำนางพิมอาบ	ผินหน้ากระซิบกระซาบกับบ่าวไพร่
ให้แอบพุ่มซุ่มดูอยู่แต่ไกล	เขามาอย่าให้เขาเห็นตัว
ขุนช้างแอบซุ้มพุ่มชิงชี่	ฉวยผ้าส่านคลี่ขึ้นพันหัว
คอยพิมหน้ากริ่มเป็นใบบัว	ยิ้มหัวเบิกบานสำราญใจ ฯ
๏ ครานั้นนางพิมกับสายทอง	อยู่ในห้องปักสะดึงกรึงไหม
ตะวันชายบ่ายแสงอโณทัย	จะลงไปอาบน้ำด้วยทันที
พร้อมด้วยข้าไทอยู่ก่ายกอง	กับนางสายทองผู้เป็นพี่
ถึงท่าผลัดผ้าด้วยยินดี	ลงนํ้าแล้วก็สีซึ่งเหงื่อไคล
อีมาอีมีอีสีเสียด	อีเขียดชักชวนกันเล่นไล่
ใครจะซ่อนใครจะหาก็ว่าไป	เปรียบหนีเปรียบไล่ให้อยู่โยง
ปะเปิงเลิงแมวแอวออก	นอกซ่อนนางจันกระโต้งโห่ง
จำเพาะลงที่อีโคกโยกโก้งโค้ง	กระโดดโผงลงน้ำดำผุดไป
อีมาอีมีอีสีเสียด	อีเขียดดำหนีอีโคกไล่
อีรักหนักท้องไม่ว่องไว	อีโคกกระโชกใกล้เข้าทุกที
อ้ายโห้งโก้งโค้งอยู่กอแขม	แพลมหัวปอหลอหัวร่อฉี่
ขุนช้างขัดใจเอาไม้ตี	อ้ายโห้งจึงชี้ให้นายดู
นั่นแน่แม่พิมอยู่ริมตลิ่ง	นมโตจริงจริงสีตัวอยู่
ขุนช้างด่ามึงอย่าว่าแม่ของกู	อีปูแสมนั่นแหละของมึง
อ้ายโห้งฟังนายสบายจิตร	ดีฉันคิดไว้แต่แรกลงมาถึง
ความรักไม่ชั่วจนตัวตึง	ค่าตัวชั่งหนึ่งอีคนนี้
รูปราวกับตะโพนโผนลงน้ำ	ฉันยักคิ้วเอาคว่ำไปเมื่อกี้
กลับพลิกหงายท้องขึ้นสองที	เสน่ห์ของฉันมีครูให้มา
อีโคกกระโชกไล่อีรัก	ฉวยขาคว้าชักเอาชายผ้า
จมน้ำดำฟอดกอดกันคา	ผุดขึ้นมาตาเหลือกเสือกซวนไป
อีรักสำลักน้ำท่วมปาก	รากน้ำออกมาสักชามใหญ่
ร้องด่าว่าอุบาทว์จะขาดใจ	นอนไถลผ้านุ่งไม่ติดตัว
อายโห้งโก้งโค้งขึ้นตบมือ	อออืออุแหม่แม่ทูนหัว
ราวกับปากปลาม้าดูน่ากลัว	สั่นรัวหน้าแหงนชักแอ่นไป ฯ
๏ สายทองนางพิมอยูริมตลิ่ง	หัวเราะล้มกลิ้งไม่ลุกได้
ขุนช้างทะยานงุ่นง่านใจ	ผ้านางพิมไพล่จากรักแร้
ขุนช้างเห็นนมกลมตละปั้น	มือคั้นหน้าแข้งยืนแยงแย่
โคลงตัวคลุกคลุกเหมือนตุ๊กแก	สิแม่เอ๋ยวันนี้นี่กูตาย
นางพิมสายทองร้องเรียกข้า	ไปเหวยไปวาตะวันบ่าย
ขึ้นมาผลัดผ้าทั้งบ่าวนาย	นาดกรายตามกันเป็นหลั่นไป ฯ
๏ ขุนช้างออกจากพุ่มชิงชี่	บ่าวไพร่ตามมี่ทั้งน้อยใหญ่
ร่วมทางนางพิมที่จะไป	เดินเรียงเคียงไหล่ยิ้มไปล่มา
สายทองนางพิมหลีกริมทาง	ขุนช้างเดินเกินนางขึ้นมาหน้า
แกล้งอ่านเพลงยาวกล่าวกระทบมา	โอ้ว่าดวงดอกฟ้ามณฑาธาร
อ้ายโห้งโก่งคอต่อกลอนนาย	พี่เห็นเจ้าเข้าหมายว่าของหวาน
ดูกระเพื่อมตละเชื่อมซึ่งเต้าตาล	ขุนช้างเดินผ่านพ้นนางไป
นางพิมโกรธาด่างุ่นง่าน	แม่มึงอ้ายหัวล้านกระบานใส
แล้วเดินลัดมาบ้านเสียทันใด	บ่าวไพร่ก็ตามมาถึงเรือน ฯ
๏ ฝ่ายขุนช้างออกไปไกลขอบรั้ว	แสงแดดแผดหัวจนหน้าเฝื่อน
แกล้งชวนบ่าวข้าพาเที่ยวเชือน	หลบเลื่อนไถลให้ช้าที
ครั้นนานประมาณสักครู่หนึ่ง	จึงห้ามบ่าวไพร่มิให้มี่
เดินเป็นระเบียบเรียบร้อยดี	เข้าบ้านท่านศรีประจันพลัน
หยุดอยู่ที่ประตูแล้วถามหา	อีบ่าวบอกว่าท่านอยู่นั่น
แน่ข้ามาหาเมตตากัน	บอกคุณแม่ศรีประจันว่าเรามา
อีพวกข้ารับคำขุนช้างไป	ถึงบันไดก็ขึ้นบนเคหา
นั่งลงเล่าความตามกิจจา	ว่าขุนช้างเขามาหาคุณนาย ฯ
๏ ศรีประจันครั้นเยี่ยมที่หน้าต่าง	แลเห็นขุนช้างก็ใจหาย
เหงื่อไหลอาบมาหน้าผากพราย	ทั้งแดดนายไยฝ่ามาดังนี้
ร้องเกริ่นเชิญคะขึ้นมาเรือน	ช่างทนแดดแผดเผื่อนเหงื่อไหลรี่
ลูบตัวเถิดขาน้ำท่ามี	เรียกข้าด่ามี่สับสนไป
ขุนช้างย่างขึ้นบนนอกชาน	คุกคลานเข้าไปในเรือนใหญ่
นั่งบนเสื่อพลันในทันใด	ยกมือขึ้นไหว้ศรีประจัน
ท่านยายศรีประจันก็รับไหว้	แล้วบอกให้กินหมากขมีขมัน
กินหมากแล้วถามเนื้อความพลัน	แดดนายร้อนครันไปไหนมา
ขุนช้างกะอักกะไอมิใคร่บอก	อู้อี้ค่อยๆ ออกเนื้อความว่า
ลูกนี้ขัดสนพ้นปัญญา	แล้วก้มหน้านิ่งอยู่ไม่พาที ฯ
๏ ครานั้นท่านยายศรีประจัน	เห็นขุนช้างขยั้นทำอู้อี้
จะใคร่ได้แจ้งแห่งคดี	เซ้าซี้ซํ้าถามเนื้อความไป
อนุสนธิ์ทำวนสิ่งใดมี	บอกแต่โดยดีอย่าสงสัย
เป็นคนกันเองอย่าเกรงใจ	ต้องการอะไรพ่อจึงมา ฯ
๏ ขุนช้างหมอบชิดจนติดหมอน	ว่าโปรดก่อนขอรับคุณแม่ขา
ลูกนี้ขัดสนพ้นปัญญา	จะปรึกษาใครได้ก็ไม่มี
แก่นแก้วตายแล้วเป็นหลายเดือน	เงินทองกองเกลื่อนไม่เป็นที่
มันลักฉกฉวยไปใช่พอดี	ตาเดียวเท่านี้ไม่ดูทัน
วันนี้ก็หายไปหลายชั่ง	แต่มิใช่เงินฝังเงินกำปั่น
หักกุญแจเข้าง้างเอากลางวัน	ผ้าผ่อนสารพันลักเนืองไป
ถ้ามีใครรับจะปกครอง	ทรัพย์สินเงินทองทั้งปวงได้
จะยกให้ไร่นาทั้งข้าไท	มอบเหย้าเรือนให้เป็นแม่เรือน
แม่หม้ายร้ายทานก็ไม่ว่า	แต่พอมีกิริยาไม่อายเพื่อน
ช่วยเก็บช่วยชักช่วยตักเตือน	แต่พอเหมือนแม่พิมพิลาไลย ฯ
๏ ครานั้นท่านยายศรีประจัน	ฟังขุนช้างรำพันไม่นิ่งได้
คิดโลภขึ้นมาว่าออกไป	มีเงินเหตุใดจะไร้ทอง
พอเลือกคัดจัดหาที่ดีดี	ถ้วนถี่รู้เก็บซึ่งข้าวของ
รู้การรอบคอบครอบครอง	ปกป้องข้าไททั้งไร่นา
เหมือนอย่างพ่อช้างอย่างนี้นี่	พอจะหาเมียดีได้สมหน้า
ไม่อายแขกไทยที่ไปมา	เจรจาอ่อนหวานการผู้ดี
เสมอทั้งสองราบรรดาศักดิ์	รู้ปักเย็บกรองให้ต้องที่
จะเลือกสรรในสุพรรณบุรี	เห็นไม่มีใครเสมอกับพ่อช้าง
ที่จริงออพิมพิลาไลย	พอจะเป็นผู้ใหญ่ก็ได้บ้าง
แต่พอเพียงสถานปานกลาง	ไม่เหมือนอย่างในศรีอยุธยา ฯ
๏ ขุนช้างฟังว่าบานหน้ายิ้ม	อันจะหาเหมือนแม่พิมนั้นเหลือหา
ลูกคิดเป็นนิจทุกเวลา	จะให้มาว่าเป็นไมตรี
ครั้นหารือกับแม่เทพทอง	จะรับคำปรองดองก็ใช่ที่
มิใช่อื่นไกลเห็นไม่ดี	ด้วยเล่นกันแต่ก่อนกี้เหมือนพี่น้อง
เมื่อปลงศพบิดาหารือกัน	จะให้เด็กผูกพันเป็นหอห้อง
กลัวแม่ข้างนี้มิปรองดอง	ข้างแม่เทพทองจึงไม่มา
แม้นแม่มิโกรธถือโทษภัย	จะหาท่านผู้ใหญ่ให้มาว่า
ยกทั้งวัวควายแลไร่นา	ทั้งเงินทองเสื้อผ้าสารพัน ฯ
๏ ครานั้นนางพิมกับสายทอง	ฟังอยู่ในห้องให้ป่วนปั่น
แค้นด้วยมารดาว่ากับมัน	อ้ายหัวควั่นลวนลามหยามเต็มที
ทำเปิดหน้าต่างแล้วร้องไป	อ้ายผลไปไหนมึงมานี่
อ้ายหัวล้านอกขนคนอัปรีย์	งานการยังมีไม่นำพา
ตาผลหัวล้านร้องขานนาย	อะไรวุ่นวายหม่อมแม่ขา
ออกจากทับได้หัวใสมา	ยกขาก้าวขึ้นบนบันได ฯ
๏ ขุนช้างได้ฟังนางพิมด่า	คิดอายบ่าวข้าไม่ช้าได้
ลายายศรีประจันงกงันไป	ย่างเท้าก้าวไวลงเรือนพลัน
ตาผลขึ้นมาคาบันได	หลีกขุนช้างไปอยู่ตัวสั่น
ขุนช้างเงยหน้าเหลอเก้อยิงฟัน	นานนานนะปะกันแต่สักครั้ง
ตาผลงันงกยกมือไหว้	บาปเพราะชนไก่แต่หนหลัง
ขุนช้างไขหูไม่อยู่ฟัง	เก้กังหน้าเง้าเหย่าเหย่าไป ฯ
๏ ครั้นสิ้นแสงสุริยงอัสดงคด	เลี้ยวลดลับเหลี่ยมขุนไศล
พระจันทร์เรืองอิทธิ์ฤทธิไกร	สถิตในทิพรถอันรูจี
ประดับด้วยแสนสุรางค์นางสวรรค์	ชักรถผยองผันเร็วรี่
พลาหกผกเผ่นด้วยฤทธี	เลี้ยวเหลี่ยมคิรียุคันธร
เปล่งแสงสว่างหล้าธาตรี	ดิเรกดาราศรีสลับสลอน
บันดาลวงทรงกลดขจายจร	งามบวรแสงจันทร์พรรณราย
พิมน้อยแสนละห้อยถึงพลายแก้ว	ล่วงหลายวันแล้วไม่เห็นหาย
ครวญเคร่าเช้าคํ่าไม่กลํ้ากราย	ปรึกษาสายทองพี่ผู้ปรีชา
เจ้าพลายแก้วไปแล้วหามาไม่	หลายวันหายไปไม่เห็นหน้า
น้องเสียใจครันที่สัญญา	ความเดิมที่ว่าเห็นกลับกลาย
จะโทษแต่พี่ก็มิได้	โทษใจของน้องนี้มักง่าย
ไปเชื่อคำที่เพราะเราะราย	ซ้ำหลงรูปเจ้าพลายจึงเสียรัก
ไม่รู้ที่จะทำอย่างไรได้	เจ็บใจวิตกเพียงอกหัก
แม้นซื่อตรงคงเรื่องไม่เยื้องยัก	คงเวียนมาให้ประจักษ์แก่น้ำใจ
ร้อนเย็นจะได้เป็นที่ปรึกษา	เมื่อไม่มานี่จะทำไฉนได้
จะรู้ที่ผินหน้าไปหาใคร	พี่เห็นฤๅไม่พี่สายทอง
อ้ายขุนช้างมันกล้ามาหาแม่	ไชแชขอเล่นแต่คล่องคล่อง
กิริยาแม่ว่าเป็นปรองดอง	ช่างโลภทรัพย์สิ่งของนี้สุดใจ
จะนิ่งดูอยู่ฉะนี้ฤๅพี่เอ๋ย	อย่านึกเลยน้องหาอยู่เป็นคนไม่
พี่สายทองจะคิดประการใด	บอกให้น้องแจ้งด้วยเถิดรา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมนางสายทอง	ปลอบน้องกอดแอบแนบหน้า
ช้อนคางพลางช่วยเช็ดน้ำตา	อย่าโศกายังไม่เกินกำหนดการ
เจ้าพลายหมายรักแม่พิมพี่	กว่าชีวีจะวายอวสาน
ใช่จะคิดลวงเล่นพอเป็นการ	ปฏิญาณสัญญาไว้มากมาย
จะเมื่อยเหน็บเจ็บจุกประจุบัน	ฤๅธุระสำคัญนั้นมากหลาย
ฤๅรู้ถึงสมภารท่านวุ่นวาย	จึงสูญหายเงียบไปไม่เข้ามา
จะอาวรณ์ร้อนใจไปไยมี	พรุ่งนี่พี่จะออกไปตามหา
ให้สิ้นแคลงแจ้งใจในกิจจา	จะปรึกษาร้ายดีอย่าด่วนตรอม
แม้นอยู่ดีไม่มีภารธุระ	พี่ปะแล้วจะพามาถนอม
จงเสื่อมสร่างกำสรดต้องอดออม	จะผ่ายผอมผิดร่างแบบบางไป
ผัดหน้าไว้ท่าเจ้าพลายแก้ว	คํ่าพรุ่งนี้แล้วจะหายไข้
ปลอบพลางโลมเล้าเอาใจ	กระพือพัดวีให้เจ้าพิมนอน
พิมหลับกลับลุกมาจากห้อง	สายทองเอนตัวลงกับหมอน
หลับสนิทนิทราให้อาวรณ์	พอแจ้งแสงทินกรขึ้นทันใด ฯ
๏ ครั้นสว่างกระจ่างแสงทินกร	สายทองตื่นนอนหาช้าไม่
บ้วนปากล้างหน้าแล้วคลาไคล	เข้าไปหาท่านศรีประจัน
นั่งลงเล่าไปมิได้ช้า	คืนนี้ท่านขาแม่พิมฝัน
ประหลาดนักหนักใจฉันครันครัน	เรื่องฝันเห็นร้ายไม่ไว้ใจ
ในฝันว่าไปนอนอยู่เรือนอื่น	กลางคืนนอนหลับแล้วไฟไหม้
ยุบลงถึงดินสิ้นสูญไป	เนื้อตัวถูกไฟออกพองพัง
ไม่รู้ว่าร้ายดีประการใด	แม่พิมเศร้าใจเจียนจะคลั่ง
จะไปวัดป่าเลไลยจะใคร่ฟัง	เล่าสิ้นเล่ายังกับสมภาร ฯ
๏ ครานั้นท่านยายศรีประจัน	ได้ฟังเล่าความฝันส่งเสียงฉาน
รีบไปไวไวอย่าได้นาน	เล่าขานท่านให้แจงทั้งต้นปลาย
หมากพลูดูหาออพิมเอ๋ย	ทั้งขนมนมเนยเอาไปถวาย
ส้มสูกลูกไม้ให้มากมาย	จวนจะสายไปให้ทันท่านฉันข้าว
นางพิมยิ้มแต้แม่ไม่รู้	ปอกหมากพันพลูกระปรี้กระเปร่า
ขนมส้มใส่ลงไม่เบา	ข้าวแกงแตงเต้าเอาแต่ดี
สายทองจากห้องไปอาบน้ำ	ห่มผ้าแพรดำซับในสี
ลงจากเรือนพลันทันที	ข้าไทตามรี่รีบเร่งมา ฯ
๏ ครั้นถึงวัดพลันทันใด	ขึ้นบนกุฎีใหญ่ทั้งบ่าวข้า
กราบไหว้มิให้ใครสงกา	แล้วว่ากับทาสาพวกข้าไท
เอ็งพากันไปที่วิหาร	พิกุลบานหล่นอยู่เป็นไหนไหน
อีพวกข้าพากันไปทันใด	สายทองเป็นผู้ใหญ่อยู่บนนั้น
ข้าวแกงแต่งตั้งทั้งของหวาน	ถวายสมภารให้ท่านฉัน
หมากพลูบุหรี่ที่สำคัญ	แกล้งกลั่นซ่อนไว้ให้เณรพลาย
ส้มสูกลูกไม้เป็นของแห้ง	เณรแก้วจัดแจงเอาไปถวาย
สายทองคอยช่องดูแยบคาย	สงฆ์ทั้งหลายนั่งฉันจังหันไป
ฉันแล้วต่างลุกไปในห้อง	สายทองผู้มีอัชฌาสัย
เห็นลับคนดีไม่มีใคร	จึงเข้าในห้องเณรด้วยฉับพลัน
ยื่นให้หมากพลูทั้งบุหรี่	แล้วเล่าคดีขมีขมัน
พิมน้อยคอยท่ามาหลายวัน	โศกศัลย์หนักหนาด้วยปรารมภ์
คํ่าวันนี้สั่งให้เข้าไปหา	แต่คอยคอยฟังมาไม่เห็นสม
ดูเป็นล่อแต่พอได้เชยชม	จะทิ้งไว้ให้ตรมระกำตาย
พิมน้อยคิดแคลงแหนงใจอยู่	เท็จจริงมิได้รู้ซึ่งเงื่อนสาย
จึงใช้ให้มาหาพ่อเณรพลาย	มีทุกข์โศกโรคร้ายประการใด
เมื่อกลางวันวานนี้ไปอาบนํ้า	อ้ายขุนช้างระยำทำหยาบใหญ่
เดินแซงแข่งหน้าแม่พิมไป	นางขัดใจด่าว่าสารพัน
แล้วมันมาหาท่านมารดา	พูดจาลวนลามแต่ความขัน
เอื้อมขอต่อคุณแม่ศรีประจัน	เห็นจะเป็นการมันทุกสิ่งไป
เพราะเหตุทั้งนี้ที่มีมา	พิมจึงว่าสายทองไม่ทนได้
ว่าข้าสื่อชักทำหักใจ	ชักให้เสียตัวด้วยเณรพลาย
สารพัดพูดแต่ดีถี่ถ้วน	ดูกระบวนทีจะเลื่อมเสื่อมหาย
แกล้งทำให้ช้ำระกำตาย	สงสารสุดที่สายสวาดิวอน
ไหนจะสงสารตัวนี้ชั่วแล้ว	ไหนเณรแก้วจะคลายสโมสร
ไหนจะทุกข์ไปข้างหน้าอนาทร	ไหนข่าวชั่วจะขจรกระจายไป
ไหนอ้ายขุนช้างมาขอสู่	เป็นไม่รู้ที่จะทำกะไรได้
เพื่อนรักหมายจักได้ร่วมใจ	ก็ไม่ให้ปรึกษาเมื่อคราวจน
จึงให้ตามมาดูให้รู้เหตุ	ด้วยสังเกตผิดเรื่องแต่เบื้องต้น
ซึ่งว่าไว้จะมิให้ได้อายคน	จะคิดอ่านผ่อนปรนประการใด
จะสู้หน้าฤๅว่าเอาตัวรอด	อย่าอิดออดบอกความแต่ใกล้ใกล้
พ่อเณรพลายก็สบายเพราะอยู่ไกล	สายทองเจ็บใจด้วยชิดกัน
อุปมาเหมือนงาระคนถั่ว	ประดังไฟใส่คั่วกระเบื้องนั่น
งาร้อนฤๅจะผ่อนให้ถั่วทัน	พอถั่วสุกก็จะอันตรายงา
อยู่วัดเหมือนรำเล่นนอกม่าน	อยู่บ้านเขาก็ใส่เอาแต่ข้า
จะคิดอ่านฉันใดให้ว่ามา	สายแล้วจวนเวลาจะคลาไคล ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าเณรพลาย	ยิ้มพรายผันแปรแก้ไข
สารพัดสัตย์จริงทุกสิ่งไป	ได้สัญญาว่าไว้กับพี่นาง
ว่าพิมนิ่มนวลกับสายทอง	เป็นสองสุดสวาดิไม่แหห่าง
สู้ตายหมายจิตรไม่จืดจาง	ซึ่งจะร้างแรมรักอย่ารำพึง
ช้าช้าว่ากันเถิดสายทอง	นั่นก็พี่นี่ก็น้องอย่าควรขึ้ง
สงบความอย่าให้ลามเลื่องฦๅอึง	ถ้ารู้ถึงหูคนจะแพร่งพราย
ทุกวันกระสันอยู่สุดจิตร	รำพึงคิดคิดอยู่ไม่รู้หาย
กีดด้วยสมภารท่านวุ่นวาย	ให้สาธยายรํ่าเรียนซึ่งวิชา
แต่กินข้าวเช้าแล้วจนดึกดื่น	เที่ยงคืนสามยามไปกว่ากว่า
วันน้องไปหาเจ้าพิมมา	ต้องตีด่าผูกมัดท่านตัดรอน
พี่สายทองต้องตีเพราะเณรน้อง	ได้รับรองแล้วจงรับธุระก่อน
จะแทนคุณมิให้อนาทร	ช่วยว่าวอนกับเจ้าพิมพิลาไลย
แต่พอว่างห่างตาท่านเจ้าคุณ	ลงวันใดก็จะผลุนไปจนได้
ความสัตย์สารพัดมาแต่ไร	อย่าได้แคลงคดจงจดจำ
ว่าพลางทางเป่าลมละลวย	พี่สายทองจงช่วยอุปถัมภ์
เปรี้ยวปากฤๅกินหมากเสียสักคำ	เสกซ้ำส่งไปให้ทันที ฯ
๏ สายทองรับหมากใส่ปากเคี้ยว	กระสันเสียวสยองพองเกศี
ความรักเร็วแล่นแสนทวี	เมื่อกระนี้แล้วมาตกแก่สายทอง
อีคนจนสำหรับทนแต่ฝ่ายทุกข์	คราวสนุกแล้วก็เงียบอยู่ในห้อง
ตัวข้าอุปมาเหมือนใบตอง	ประคองห่อหุ้มขนมไว้
แก้สาดเสียสิ้นกินแต่ของ	อันใบตองหาทะยาทะแยไม่
เป็นคนจนก็ต้องทนระกำไป	มิให้สูญสิ้นทั้งสองรา ฯ
๏ ทำคุณไว้เถิดสีกาพี่	ชั่วดีคงจะเห็นไปภายหน้า
มิทีหนึ่งก็ทีหนึ่งนะสีกา	จะออกปากชมว่าเจ้าเณรดี
ซึ่งข้อว่าคำก่อนจงผ่อนโกรธ	ขอโทษเสียเถิดสีกาพี่
เวทนาสีกาทุกราตรี	ไหนต้องตีขอเปิดผ้าห่มดู
สายทองอึดอัดทำขัดใจ	นี่อะไรเจ้าเณรเถนตู้
มาฉกชักผ้าห่มชมชู	นมจู้เจ้าเณรนี้ราคี ฯ
๏ ครานั้นเถรไทยไปถานมา	ได้ยินเสียงสีกาอยู่อู้อี้
แอบฝาตามองตามช่องมี	เห็นเย้ายีหยอกยุดผ้าห่มกัน
เอวกลมนมโตดูโอ่โถง	อีตายโหงมาประเคนให้เณรฉัน
ออแก้วสามานย์ก็หาญครัน	กลางวี่กลางวันไม่เกรงใคร
ซุกซนบนกะฏิริถาน	กูจะบอกสมภารให้มาไล่
มองดูอยู่นานฟุ้งซ่านใจ	เถรไทยกลัดกลุ้มเดินดุ่มมา
ครั้นถึงร้องตะโกนมาแต่ไกล	เณรแก้วสีไฟพุทธิเจ้าข้า
เห็นพูดเซ้าซี้กับสีกา	ฉวยผ้าห่มยุดฉุดชิงกัน ฯ
๏ สมภารได้ฟังเถรไทยว่า	ขบเหงือกเหลือกตาโกรธตัวสั่น
ลุกฉวยไม้เท้าก้าวงกงัน	ถลันรีบมาเปิดประตูโกรง
เณรแก้วสายทองทั้งสองคน	จวนจนเข้าไปแอบอยู่ข้างโอ่ง
แกหวดด้วยไม้เท้าวิ่งตะโพง	อ้ายตายโหงอีตายห่าด่าเกนเกน
สายทองลอดล่องมาลับตัว	ท่านขรัวร้องเบื่อมันเหลือเถน
ปรนปรือทุกอย่างจนกลางเพล	ฝ่ายเจ้าเณรวิ่งวนซุกซนไป
กระโดดลงหน้าต่างวางวิ่งโทง	ผ้าผ่อนล่อนโล่งไม่ติดได้
สมภารค้นกุฎีไม่มีใคร	ยังขัดใจบ่นบ้าด่าอึงมา
ทุดอ้ายเณรหน้าหมาสีกาผี	โสโครกกุฎีกูหนักหนา
นั่งลงตำหมากทิ้งสากคา	ตำพลางด่าว่าจนสาใจ ฯ
๏ สายทองลอดล่องหนีสมภาร	ลนลานออกนอกกุฎีได้
เหลียวหาเณรพลายก็หายไป	ไม่มีใครจะรู้ว่าร้ายดี
ถึงกลางวัดหยุดยืนจัดแจงตัว	ด้วยความกลัวท่านสมภารจะรีบหนี
จึงร้องเรียกข้าไทไปทันที	อีมีเร็วนะกูจะไป
อีพวกข้าได้ยินนายร้องเรียก	จึงสำเหนียกถนัดไม่ช้าได้
เก็บพิกุลห่อผ้ามาทันใด	บัดเดี๋ยวใจก็พร้อมกันฉับพลัน ฯ
๏ สายทองส่งกระทายให้บ่าวข้า	อีมีรับมาขมีขมัน
รีบกลับไม่นานถึงบ้านพลัน	ขึ้นเรือนศรีประจันแล้วยิ้มพราย
ศรีประจันครั้นเห็นสายทองมา	เอ็งไปวัดกะไรช้ามาจนสาย
ไปไหนหน่อยแหละแฉะจะตาย	ท่านขรัวทายร้ายดีประการใด
สายทองตอบคำของมารดา	ช้าอยู่ด้วยท่านฉันจังหันได้
ต้องคอยท่านยถาเป็นเท่าไร	ท่านไปถานเป็นนานจึงกลับมา
ท่านได้ทักทายข้อร้ายดี	ว่าเคราะห์แม่พิมนี้เป็นหนักหนา
ระวังตัวกลัวภัยในสามเวลา	พ้นนั้นท่านว่าสวัสดี
ว่าแล้วลุกลามาในห้อง	แนบน้องพลางกระซิบว่าพิมพี่
เณรพลายสู้ตายด้วยพาที	ให้สัญญาถ้วนถี่ที่จริงจัง
ถึงอย่างไรคงจะสึกซมมาหา	ดาบจะล่อคอฆ่าไม่ถอยหลัง
ไม่ช้าคงจะมาเหมือนสัจจัง	แม่จงฟังคำพี่อย่าเสียใจ ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าเณรแก้ว	หนีสมภารไปแล้วไม่กลับได้
ยิ่งคิดเวียนวนให้จนใจ	อยู่วัดป่าเลไลยก็ช้านาน
วิชาไม่ชำนาญเชี่ยวชาญแน่	ยังวัดแคนั้นว่าเยี่ยมเหี้ยมหาญ
แม่ทองประศรีบอกมาก็ช้านาน	ว่าสมภารชื่อคงเป็นคนดี
อยู่สุพรรณแล้วให้ด้นไปค้นหา	เพื่อนสนิทบิดาที่เป็นผี
ไปเรียนต่อพอจะได้ความรู้ดี	แต่เป็นห่วงพิมพี่นี้สุดใจ
จะว่าเราหลบลี้หนีสัจจา	จะสึกไปก็วิชาหาชะงัดไม่
ถึงรักสัตย์ต้องตัดความอาลัย	คิดแล้วห่มสไบรีบเดินมา
ออกทุ่งมุ่งทางต้นไม้เสียด	ถึงเพนียดเที่ยวด้นค้นถามหา
เขาชี้บอกเห็นวัดถนัดตา	หมายศาลารีบตะบึงถึงวัดพลัน
พอเถรอ้นกวาดวัดอยู่คนเดียว	เห็นเณรแก้วแกเหลียวขมีขมัน
ถามเถรเอ็นดูอย่าพรางกัน	ท่านสมภารคงนั้นอยู่แห่งไร
เถรอ้นฟังคดีที่เณรถาม	ไม่พรางความบอกที่แล้วชี้ให้
สามหลังกุฎีมีหอไตร	เณรแก้วดีใจรีบไคลคลา
พอขรัวคงลุกออกมานอกชาน	เณรแก้วกราบกรานเข้าไปหา
ท่านสมภารถามไปมิได้ช้า	เอ็งไปไหนมาออเณรนี้
เณรแก้วตอบคำท่านขรัวไป	ฉันคือบุตรขุนไกรที่เป็นผี
ชื่อว่าพลายแก้วผู้ภักดี	ท่านทองประศรีเป็นมารดา
บอกไว้ให้มาหาพระอาจารย์	เณรหลานนี้จึงด้นค้นมาหา
เข้าสุพรรณดั้นถามเนื้อความมา	จะขอเรียนวิชาสืบต่อไป ฯ
๏ ครานั้นท่านสมภารได้ฟังว่า	อออือจริงหวาหาลืมไม่
กูชอบชิดเป็นมิตรกับขุนไกร	ยังแค้นใจที่มันม้วยไม่ต่อมือ
โดยจะสิ้นความคิดวิทยา	จะซานมาหากูไม่ได้ฤๅ
ถ้าใครกล้าตามมาไม่มีครือ	จะฟันเสียให้ฦๅเป็นแทงลาว
ถึงยกทัพนับหมื่นเต็มพื้นภพ	จะผูกผ้าพยนต์รบรับให้ฉาว
ไม่ทันล่วงราตรีให้หนีกราว	กลัวจะยกธงขาวไม่ชิงชัย
กูคิดคิดเสียใจเป็นหนักหนา	ดังเสียลูกตาขวาก็ว่าได้
รำพึงถึงมันทุกวันไป	กูหมายใจฝากผีมันทีเดียว
แล้วเหลียวหน้ามาพิศดูพลายน้อย	กะจ้อยร่อยดูไม่น่าจะอดเหนียว
กาญจน์บุรีกับสุพรรณไกลกันเจียว	อุตส่าห์เที่ยวด้นป่ามาหากู
ทองประศรีอยู่ดีฤๅไฉน	ต่างคนต่างไกลถิ่นฐานอยู่
เจ็บไข้สิ่งใดก็ไม่รู้	อยู่กับกูเถิดจะบอกซึ่งวิชา
กูเห็นแก่ขุนไกรที่ตายแล้ว	อ้ายเณรแก้วนี่ก็เหมือนมันหนักหนา
อย่าอาวรณ์กูจะสอนสิ้นตำรา	มิให้ฆ่าเหมือนพ่อของมึงนี้ ฯ
๏ เณรแก้วบอกท่านสมภารไป	พ่อมิใช่สิ้นฤทธิ์คิดถอยหนี
หากรับสัตย์พระพิพัฒน์วารี	ไม่ราคีคิดคดขบถใจ
สู้ยอมตายไว้ชื่อเชื้อทหาร	มิให้พาลผิดเสียความสัตย์ได้
อาคมจึงเสื่อมทุกสิ่งไป	ท่านไม่เลี้ยงแล้วก็ตามบุญ
ถ้าบิดาข้าคดต่อแผ่นดิน	ละสัตย์เสียสิ้นก็จะวุ่น
เพราะฉะนั้นเขาจึงฟันเล่นเป็นจุณ	พระคุณอย่าละเหี่ยเสียนํ้าใจ
อันซึ่งท่านแม่ทองประศรี	ปีนี้ชราลงไหนไหน
แต่ไม่หลงกำลังยังว่องไว	ไม่เจ็บไข้เป็นสุขสำราญดี ฯ
๏ สมภารได้ฟังเณรแก้วว่า	อ่อชราลงครันฤๅทองประศรี
ไม่เห็นหน้ามาประมาณสักสิบปี	เอ็งอยู่นี่กูจะสอนการณรงค์
ความสัตย์ต้องรักษาอย่าให้พลาด	เพราะประมาทพ่อมึงจึงเป็นผง
เอ็งเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าเดินป่าดง	จงไปอยู่กุฏิข้างหอกลางไป ฯ
๏ เณรแก้วรับคำแล้วอำลา	บ่ายหน้าเข้าห้องหาช้าไม่
พร้อมทั้งเตียงหมอนที่นอนใน	ยิ่งเศร้าใจถึงพิมผู้นิ่มนวล
ยิ่งเย็นยิ่งกระสันประหวั่นถึง	นอนคะนึงอยู่ในห้องไม่หายหวน
พอสิ้นแสงสุริยาเวลาจวน	อุตส่าห์ด่วนหมอบมองเข้าห้องใน
โบกปัดพัดวีพระอาจารย์	ให้สำราญรื่นจิตรพิสมัย
ปฏิบัติมิให้ขัดข้องเคืองใจ	สมภารแนะนำให้ไม่ช้าการ
สะกดทัพจับพลทั้งปลุกผี	ผูกพยนต์ฤทธีกำแหงหาญ
ปัถมังกำบังตนทนทาน	สะเดาะดาลโซ่กุญแจประจักษ์ใจ
ทั้งพิชัยสงครามล้วนความรู้	อาจจะปราบศัตรูไม่สู้ได้
ฤกษ์พานาทีทุกสิ่งไป	ทั้งเสกใบมะขามเป็นต่อแตน
ชำนาญทั้งกลศึกลึกลับ	คุมพลแม่ทัพนับตั้งแสน
สู้ศึกได้สิ้นทั้งดินแดน	มหาละลวยสุดแสนเสน่ห์ดี
จังงังขลังคะนองล่องหน	ฤทธิรณแรงราวกับราชสีห์
ถอนอาถรรพ์กันประกอบประกับมี	เลี้ยงผีพรายกระซิบทุกสิ่งไป
วิชาสารพัดจะเรียนพร้อม	ซักซ้อมท่องเล่าทั้งเก่าใหม่
แต่คะนึงถึงพิมมิได้ไป	เพราะอาลัยหลงรักเรียนวิชา ฯ
๖
พลายแก้วเข้าห้องนางสายทอง
๏ จะกล่าวถึงโฉมเจ้าขุนช้าง	คะนึงนางพิมน้อยละห้อยหา
แต่เช้าค่ำครํ่าครวญทุกเวลา	ตั้งแต่มาจากบ้านศรีประจัน
ไม่เป็นกินเป็นนอนแต่ร้อนรัก	อกจะหักใจรัญจวนป่วนปั่น
มิได้มีความสบายมาหลายวัน	แทบจะกลั้นใจตายไม่วายคิด
อยู่ในห้องร้องไห้พิไรรํ่า	ทุกคํ่าเช้าเฝ้านอนแต่ถอนจิตร
ทำไฉนจะได้แอบแนบชิด	กับเจ้าพิมนิ่มสนิทของพี่อา
วันเมื่อน้องอาบน้ำกับบ่าวไพร่	พี่ไปแอบมองที่ตีนท่า
ช่างกะไรไม่เห็นพี่เล่นตา	เมินหน้าเสียทีเดียวไม่เหลียวแล
ขึ้นจากนํ้าพี่ซ้ำตามไปบ้าน	ก็ได้การขึ้นไปว่าหาหม่อมแม่
พูดกับศรีประจันไม่ผันแปร	นึกแน่อยู่ว่าเห็นจะเป็นการ
พรุ่งนี้จะไปผลอขอทีเดียว	ลดเลี้ยวตามปัญญาว่าขาน
ทั้งเงินทองของข้าวเอาเจือจาน	ถึงรูปชั่วหัวล้านคงเมตตา
แต่ครํ่าครวญป่วนจิตรคิดจนรุ่ง	พระสุริยาพวยพุ่งเวหา
ส่องแสงแจ้งกระจ่างสว่างตา	ก็ล้างหน้าจัดแจงแต่งตัว
ยกคันฉ่องมาส่องดูกระจก	ในจิตรคิดวิตกแต่ที่หัว
เอาเขม่าเข้ามอมอยู่มัวซัว	แป้งชโลมโซมตัวทั่วทั้งกาย
ครั้นแล้วลุกออกมานอกห้อง	นุ่งยกห่มกรองทองเฉิดฉาย
เรียกบ่าวเล็กเล็กเด็กผู้ชาย	มากมายตามหลังสะพรั่งมา ฯ
๏ ครั้นถึงเรือนศรีประจันเข้าทันใด	ดีใจก้าวขึ้นบนเคหา
ศรีประจันครั้นเห็นขุนช้างมา	ก็ต้อนรับเรียกหาเข้ามาพลัน
แล้วปราศรัยไต่ถามฉันเพื่อนบ้าน	เสือกพานหมากเชิญกินหมากนั่น
ธุระอะไรว่าไปอย่าเกรงกัน	แม่นั้นอยู่ดีดอกฤๅนา ฯ
๏ ขุนช้างตอบไปเห็นได้ที	ว่าลูกนี้จะขอมาเป็นข้า
ให้แม่ใช้ต่างเกือกต่างกะลา	คิดคิดจะใคร่ว่าก็เกรงกลัว
ด้วยรักพิมนิ่มน้องนี้จริงจัง	จงปลูกฝังเสียเถิดแม่ทูนหัว
ถ้าได้ครองจะเอาทองมาทาบตัว	ลูกไม่กลัวเงินทองลูกถมไป
ยามเดินจะให้เดินแต่ในห้อง	แต่แสงเดือนมิให้ส่องต้องตัวได้
จะกลัวจนกลัวยากไปทำไม	แม่ข้าไหว้เลี้ยงลูกไว้ดูที ฯ
๏ ครานั้นท่านยายศรีประจัน	ฟังขุนช้างรำพันเป็นถ้วนถี่
นึกยิ้มกริ่มใจให้ยินดี	ได้ลูกเขยเศรษฐีก็ดีใจ
จึงว่าพ่อช้างทูนหัวแม่	ตามแต่บุญกรรมจะนำให้
ปีเดือนได้กันฤๅฉันใด	แล้วเรียกลูกสาวไปในทันที
แม่พิมเอ๋ยแม่พิมไปอยู่ไหน	เป็นไรจึงไม่ออกมาไหว้พี่
มารู้จักกันไว้เป็นไรมี	มาซีทูนหัวของมารดา ฯ
๏ ครานั้นนางพิมนิ่มสนิท	แค้นจิตรขัดใจเป็นหนักหนา
แอบลับแลแลเห็นขุนช้างมา	แฝงฝาฟังเรื่องให้เคืองใจ
อ้ายนี่แลมันทำกูวันนั้น	จะฟังเทศน์ฟังธรรม์หาได้ไม่
จึงร้องตอบแม่พลันในทันใด	ไม่ไปละอย่าเรียกให้ยากเลย
แล้วแกล้งเรียกข้าด่าประจาน	แน่อ้ายผลหัวล้านไปไหนเหวย
ยกยศยิ่งใหญ่กะไรเลย	ดอกเตยฤๅจะปลอมพะยอมไพร
จองหองเอาเงินมาอวดอึง	แม่มึงกูหาปรารถนาไม่
ขี้เกียจการงานนี่สุดใจ	นํ้าขอดโอ่งไหไม่นำพา
อ้ายเจ้าชู้ลอมปอมกระหม่อมบาง	ลอยชายลากหางเที่ยวเกี้ยวหมา
ชิชะแป้งจันทน์น้ำมันทา	หย่งหน้าสองแคมเหมือนหางเปีย
หมามันจะเกิดชิงหมาเถิด	มึงไปตายเสียเถิดอ้ายห้าเบี้ย
หน้าตาเช่นนี้จะมีเมีย	อ้ายมะม่วงหมาเลียไม่เจียมใจ
เหมือนแมงปออวดอิทธิ์ว่าฤทธิ์สุด	จะแข่งครุฑข้ามอ่าวทะเลใหญ่
ก้อนเส้าฤๅจะเท่าเมรุไกร	หิ่งห้อยไพรจะแข่งแสงสุริยง
ชาติชั่วตัวดังนกตะกรุม	จะเอื้อมอุ้มอิงอกวิหคหงส์
เขาสิปองเล่นมุจลินท์ลง	ตัวพะวงตมกลับทะนงใจ ฯ
๏ ขุนช้างฟังนางกระทบด่า	นึกอายบ่าวข้าไม่อยู่ได้
อำลาศรีประจันในทันใด	ลงจากเรือนไปมิได้ช้า ฯ
๏ ครานั้นท่านยายศรีประจัน	แค้นครันขัดใจเป็นหนักหนา
ลุกขึ้นฉวยไม้ไล่ตีมา	มึงหยาบช้าชาติชั่วนี่เหลือใจ
น้อยฤๅคารมอยู่เปรี้ยงเปรี้ยง	เช่นนี้ไหนจะเลี้ยงมึงไปได้
หวดตียี่ยับระยำไป	เลือดไหลโซมหลังหลั่งน้ำตา
นางพิมต้องตีตัวเป็นแนว	ฉันกลัวแล้วคราวนี้ฉันไม่ว่า
เจ็บปวดยวดยิ่งทั้งกายา	ก็หนีหน้าวิ่งเข้าในครัวไฟ
ปิดประตูใส่กลอนด้วยความกลัว	ทอดตัวลงแล้วสะอื้นไห้
ครั้งนี้เจ็บอายนี่เหลือใจ	เลือดไหลโซมหลังตลอดลาย
รํ่าพลางนางเรียกสายทองพี่	มานี่ดูดู๋ไปไหนหาย
ไม่ช่วยน้องต้องตีแทบจะตาย	พี่สายทองเอ็นดูด้วยเถิดรา ฯ
๏ สายทองฟังน้องให้รำคาญ	คิดสงสารจึงเดินเข้าไปหา
เห็นประตูปิดมิดอยู่ตรึงตรา	แฝงฝาว่าเรียกพี่ทำไม
พี่สายทองเอ๋ยน้องนี้แสนเศร้า	ด้วยแม่เราแกจะขืนไปยกให้
กับอ้ายขุนหัวครึ่งไม่พึงใจ	เรามาหนีแม่ไปยังวัดพลัน
จะไปบอกกับเณรให้คิดอ่าน	ถ้าเนิ่นนานเห็นจะยับเป็นแม่นมั่น
ว่าพลางนางเปิดประตูพลัน	พรั่นพรั่นอยู่มิใคร่จะออกมา
เห็นคนแววแล้วหลบทำลับล่อ	แต่รีรีรอรออยู่หนักหนา
พอคนเงียบค่อยเหยียบย่องออกมา	กับสายทองก็พากันคลาไคล
รีบเร่งเร็วรัดตัดทาง	เดินพลางนางพิมก็ร้องไห้
อกเอ๋ยเจ็บอายนี้เหลือใจ	ช่างกะไรแม่ข้าไม่ปรานี
รีบรัดมาถึงวัดป่าเลไลย	จำได้ว่าเณรอยู่ที่นี่
กับสายทองย่องขึ้นไปทันที	เห็นกุฎีนั้นเปล่ายิ่งเศร้าใจ
จึงกระซิบถามเณรที่นั่นมี	พ่อเณรแก้วอยู่นี่ฤๅไปไหน
ฝ่ายเณรบอกพลันด้วยทันใด	สมภารตีหนีไปอยู่วัดแค
จริงจริงฤๅลวงฉันหลวงพี่	เจ้าเณรว่าถูกตีหนีไปแน่
กรรมกรรมก่อกวนให้ปรวนแปร	ทุกข์แท้เข้าปะทะระทมใจ
ทั้งเจ็บหลังทั้งทุกข์ถึงเณรด้วย	ทอดระทวยอกอ่อนชะอ้อนไห้
พิมน้อยนึกตรองยิ่งหมองใจ	ลงบันไดติดตามถามเขามา
ใครบอกข่าวเณรแก้วให้สักคำ	อยู่ปลายน้ำก็คงจะไปหา
ถึงวัดแคถามพระได้เมตตา	คุณเจ้าขาพ่อเณรแก้วอยู่แห่งใด
พระเณรเห็นสีกาพากันดู	ยืนอยู่เยียดยัดหาหยุดไม่
บ้างทักบ้างเรียกออกเพรียกไป	ชาววังฤๅไรไปไหนมา
เยี่ยมหน้าต่างประตูดูออกอึง	นางสองคนนี้เราพึ่งได้เห็นหน้า
ที่ไม่รู้ร้องเรียกกันเพรียกมา	โน่นแน่สีกาพากันดู ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าเณรแก้ว	แต่เพลแล้วทำผงดินสออยู่
ปถมังตั้งเพียรเรียนต่อครู	ได้ยินเสียงเยี่ยมดูเห็นสีกา
เอ๊ะนี่เจ้าพิมกับสายทอง	มาสิน้องอุตส่าห์มาเที่ยวหา
หน้าเศร้าเจ้าเป็นไรไยจึงมา	ดูตาน้องบวมประหลาดใจ ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมนวลนางพิม	เห็นเณรแก้วเข้ายิ้มออกมาได้
กับสายทองต่างขึ้นไปทันใด	นั่งใกล้แล้วก็ว่าไปทันที
ชะใจกะไรพ่อเณรหนอ	มาลวงล่อแล้วก็ละอาลัยหนี
ฉันหมายใจอยู่ว่าใจพ่อเณรดี	พาทีไว้แต่หลังนั้นอย่างไร
สารพันสัญญาไว้ทุกสิ่ง	ตัวเป็นหญิงจะทำกระไรได้
ว่าจะขอแล้วก็รอยังไม่ไป	จนความใหญ่ไขว่ขวางขึ้นกลางคัน
อ้ายขุนช้างขอแม่แกยกให้	ขัดใจเจียนน้องจะอาสัญ
ไม่ยินยอมพร้อมใจที่ให้ปัน	แกตีรันจนหลังจะพังไป
แม่เลี้ยงมาแต่เล็กคุ้มใหญ่แล้ว	ไม้เปรียะยังหาแผ้วเป็นแนวไม่
ครั้งนี้แม่ไม่มีความอาลัย	ฉันขอบใจอยู่ว่าใจพ่อเณรดี
หมายใจว่าที่ไหนจะทิ้งสัตย์	สารพัดพูดไว้กับพิมนี่
ว่าอย่างไรก็ว่าอย่าช้าที	เดี๋ยวนี้ก็จะว่าให้สาใจ ฯ
๏ เณรแก้วเห็นพิมเจ้ามัวหมอง	ปลอบประคองมือเช็ดน้ำตาให้
ดูอ้ายช้างชาติชั่วตัวจัญไร	มาทำให้น้องข้าต้องด่าตี
น้อยฤๅรอยไม้เป็นริ้วริ้ว	เออนี่ผูกมือหิ้วเจียวฤๅนี่
จึงยับย่อยเป็นรอยทั่วอินทรีย์	ฟ้าผี่นิ้วน่อยพลอยเป็นแนว
สงสารพิมนิ่มเนื้อนี้เหลืออก	น้ำตาไหลตกเป็นแถวแถว
สุดจิตรสุดคิดสุดฤทธิ์แล้ว	น้องแก้วแม่อย่าปรารมภํใจ
สมภารตีก็ได้หนีไปหาแม่	แกว่าแชอยู่หาให้สึกไม่
ด้วยไร้ทรัพย์อับจนเป็นพ้นใจ	จะได้เงินที่ไหนทำทุนรอน
จึงไม่กล้าลาสึกออกไปได้	แต่เศร้าใจอกสะทึกสะท้อนถอน
หวังสวาดิมิได้ขาดที่อาวรณ์	จะกินนอนก็ไม่ลืมเจ้าปลื้มใจ
เงยหน้าขึ้นเถิดเจ้าพิมเพื่อน	แก้มเปื้อนมาจะเช็ดน้ำตาให้
อย่าโศกนักเลยเจ้าจะเศร้าไป	ดวงใจพี่ไม่ลืมคำสัญญา ฯ
๏ พิมฟังเณรว่าก็ตอบไป	เป็นอย่างไรจึงช้าอยู่หนักหนา
ทำไมจึงไม่ได้เงินทองมา	แกล้งว่าเพราะไม่รักฉันจริงจริง
โอ้ว่าเวรกรรมของพิมเอ๋ย	กะไรเลยช่างเกิดมาเป็นหญิง
หลงลมเห็นจะล้มลงเสียจริง	แกล้งจะทิ้งเสียให้ทุกข์ระทมใจ
คํ่าวันนี้ไปบ้านเถิดพ่อเณร	จะหาเงินประเคนเจ้าคุณให้
คิดมาก็ไม่น่าจะกลับไป	พรั่นใจกลัวแม่แกจะตี
เป็นไรก็เป็นไปเถิดนะ	ไม่ไปละฉันจะอยู่ที่วัดนี่
เจ็บจิตรคิดแค้นแสนทวี	อยู่กับพี่เณรแก้วจะเป็นไร ฯ
๏ อนิจจาแก้วตาของพี่เอ๋ย	อย่าอยู่เลยบิณฑบาตเลี้ยงไม่ได้
ว่าพลางหยอกพิมให้อิ่มใจ	ยังร้องไห้บ่นบ้าน่ารำคาญ
คํ่าวันนี้พี่จะลาอาจารย์สึก	เวลาดึกจะเข้าไปให้ถึงบ้าน
กราบลาถ้าหากท่านทัดทาน	ก็จะหนีสมภารไปหาพิม
ว่าพลางทางขยับจับต้อง	เนื้อน้องนุ่มนุ่มสนิทนิ่ม
งามละม่อมดุจหลอมด้วยลายพิมพ์	พึ่งปริปริ่มบุษบันอันบังใบ
เงยหน้าจูบนิดเถิดพิมพี่	เป็นเณรดอกหามีอาบัติไม่
อะไรนี่พี่ทำให้ช้ำใจ	เดี๋ยวก็จะถูกไล่เหมือนวัดโน้น
ยิ่งห้ามยิ่งทำอะไรนี่	มาจู้จี้จะต้องโดดกุฎีโผน
กุฎีสูงเกินการขี้คร้านโจน	ทำโลนโลนโน่นเขาดูอยู่อึงไป
ฉันจะลาอยู่ไปไม่ได้แท้	ถ้าหม่อมแม่รู้ความจะลามใหญ่
ว่าพลางลุกมาแสนอาลัย	กลับไปซ้ำสั่งเจ้าเณรนั้น
สึกให้ได้นะเข้าไปคํ่าวันนี้	แล้วอย่าลี้เลี้ยวลดเล่นปดฉัน
ว่าพลางทางเดินมาฉับพลัน	กับสายทองพากันกลับเข้ามา
รีบเร่งเร็วลัดมาถึงเรือน	เดินเชือนเข้าไปแอบที่ริมฝา
ลับแม่มุ่งมองย่องลีลา	กับสายทองก็พากันขึ้นไป
บังตัวที่ประตูอยู่นอกชาน	แล้วแอบบานบังขึ้นเรือนใหญ่
กับสายทองย่องเยื้องชำเลืองไป	เข้าในห้องพลันทันเวลา ฯ
๏ รอนรอนอ่อนแสงพระสุริยง	ลับเหลี่ยมพระเมรุลงจะมืดหล้า
สัตว์คะนองร้อนในพนาวา	เมื่อโพล้เพล้เวลาจะสายัณห์
ปีบเปรี้ยงเสียงสนั่นครั่นครึก	เนื้อถึกตกใจไม่มีขวัญ
สยดสยองพองเส้นโลมาชัน	เจ้าเณรแก้วหวั่นหวั่นด้วยอาวรณ์
แสนเศร้าสุดโศกด้วยสงสาร	อกสะท้านให้ระทมสะท้อนถอน
เป็นห่วงพิมนิ่มน้องอนาทร	ดังหนึ่งศรเสียบเสียดอยู่ในทรวง
ไม่มีสุขลุกมาหาอาจารย์	กราบกรานบอกว่าทุกข์ลูกใหญ่หลวง
ดังกองเพลิงเริงรุมเข้าสุมทรวง	มันให้ง่วงเหงางมระทมใจ
เป็นสิ้นบุญที่จะบวชด้วยบาปก่อน	ผ้าเหลืองร้อนพาดตัวเข้าไม่ได้
จะขอลาฝ่าเท้าเจ้าคุณไป	ไม่อวยให้เห็นจะม้วยด้วยไฟราง ฯ
๏ สมภารฟังคำให้ช้ำใจ	ตาอาลัยในหลานนี้เหลืออย่าง
จะฝากผีมาหนีไปกลางทาง	ไม่มียางเยื่อใยที่ในตา
ฆราวาสนี้ชาติมันชั่วนัก	จะสึกไปให้เขาสักเอ็งฤๅหวา
ข้อมือดำแล้วระกำทุกเวลา	โพล่กับบ่าแบกกันจนบรรลัย
ถ้ามุลนายรักมั่งจะยังชั่ว	เอ็นดูตัวหาให้ทำการหนักไม่
แม้นชังก็จะใช้ให้เจ็บใจ	เลื่อยไม้ลากซุงสาละพา
รูปร่างเอ็งก็บางดังแบบปั้น	การอย่างนั้นทำได้ฤๅไรหวา
ฤๅสึกไปหมายจะเป็นเจ้าพระยา	ฟังตาเถิดอย่าเพ่อสึกออกไป ฯ
๏ เจ้าประคุณทูนหัวของหลานแก้ว	ตรองความตามแล้วหาเถียงไม่
อย่าห้ามเลยตัวข้าสิ้นอาลัย	ช่วยดูฤกษ์ยามให้ประสิทธี ฯ
๏ สมภารฟังหลานเห็นเหลือห้าม	หยิบกระดานดูยามตามดิถี
คูณหารดูตามคัมภีร์มี	เอาวันคืนเดือนปีของเณรพลาย
บวกกันเข้าดูก็รู้แท้	เห็นแน่ดังอินทเนตรหมาย
ชะตาดีที่ทหารเจียวหลานชาย	แกก็ทายว่าเจ้าแก้วนี้ปดกู
คิดว่าทุกข์อย่างไรออกวายวุ่น	มิรู้ว่าเจ้าประคุณข้าเล่นชู้
เองจำไว้ในคำของตาดู	สึกไปจะได้อยู่สมดังใจ
สู่ขอหอห้องทำทุนสิน	อยู่กินแต่หาถึงเท่าใดไม่
จะพลัดพรากจำจากกำจัดไกล	มันจะมีผัวใหม่มันทิ้งมึง
เมื่ออายุยี่สิบห้าเบญจเพส	จะมีเหตุด้วยเคราะห์เข้ามาถึง
ต้องจองจำโซ่ตรวนเขาตรากตรึง	อายุสี่สิบมึงจะได้ดี ฯ
๏ เจ้าเณรแก้วฟังคำเจ้าคุณคง	อกวาบกราบลงลุกจากที่
พรั่นพรั่นกลั้นเศร้าเข้ากุฎี	กราบลงสามทีแล้วสึกพลัน
ตกแต่งตัวผูกลูกสะกด	พร้อมหมดเครื่องรางปรอทมั่น
นุ่งยกกระหนกเป็นเครือวัลย์	รูปสุบรรณบินเหยียบวาสุกรี
เพลาะดำรํ่าหอมห่มกระหวัด	พู่ตัดติดห้อยข้างชายคลี่
คาดปั้นเหน่งกระสันมั่นดี	เหน็บกฤชด้ามมีศีรษะกา
จัดเครื่องบัตรพลีพลีเลิศ	ข้าวสารเสกประเสริฐแกล้วกล้า
มือถือเทียนชัยแล้วไคลคลา	จันทราส่องแสงสว่างทาง
ท้องฟ้าดาดาษดาวประดับ	แสงระยับยามสองส่องสว่าง
พระจันทร์ตรงทรงกลดดังกลดกาง	อยู่ในกลางด้าวเด่นทุกดวงดาว
รีบเร่งมาถึงซึ่งป่าช้า	ปลูกศาลเพียงตาคาดผ้าขาว
แล้วจุดเทียนสว่างกระจ่างพราว	ทิ้งสายสิญจน์ก้าวสะกดวง
เข้านั่งพับแพนงเชิงชุมนุมฤทธิ์	สะเทือนทิศทั่วหล้าป่าระหง
คึกคึกพายุพัดระบัดพง	ไม้ไหล้ลู่ลงหักระทม
บันดาลอสนีคะนองเสียง	เปรี้ยงเปรี้ยงเสียงเปรื่องกระเดื่องล่ม
ฟังแลบแปลบปลาบวะวาบลม	เจียนจะจมล่มโลกแหลกทำลาย
ธรณีที่นั่งกระทั่งไหว	ดังคนไกวเกือบแยกแตกสลาย
ฝูงผีลุกโลดโขมดพราย	แปลงกายต่างต่างวิ่งวางมา
ครั้นเข้าใกล้ไม่อาจจะทำร้าย	ด้วยกลัวมนตร์เจ้าพลายเป็นหนักหนา
ต่างก้มกราบถามไปมิได้ช้า	เจ้าข้าจะประสงค์อันใดนี้
อ้ายตัวนายมาทีหลังกำลังโกรธ	โลดแล่นร้องมาว่าใครนี่
ไม่ลุกไปกูจะไล่ตะลุมตี	ให้ป่นปี้เป็นภัศม์ธุลีลง ฯ
๏ พลายแก้วตวาดแล้วซัดข้าวสาร	ดังสะท้านก้องฟ้าป่าระหง
ถูกกายผีพรายไม่ยืนตรง	ก็ยอบลงตัวเล็กเท่าเหล็กใน
พลายแก้วเลิศแล้วด้วยฤทธิ์เวท	ถามเหตุเฮ้ยเอ็งฤๅเป็นใหญ่
ที่ในป่าช้านี้ยังมีใคร	ฤๅว่าไม่มีแล้วที่เป็นนาย ฯ
๏ ผีฟังดังอินทร์โองการถาม	ครั่นคร้ามแทบจะด้นแผ่นดินหาย
ข้าเป็นเจ้าป่าช้าว่าพวกพราย	เป็นตัวนายผีภูตทโมนมาร
เวสวัณเธอประทานแผ่นดินให้	เป็นข้าใช้เทวราชอาจหาญ
แต่อยู่ที่นี่มาก็ช้านาน	นี่ตัวท่านธุระอะไรมา ฯ
๏ กูฤๅคือมีธุระใหญ่	เอ็งจะไปฤๅไม่ไปให้เร่งว่า
พลางตวาดฟาดด้วยตำแยยา	ผีกราบรับว่าจะพาไป
แล้วจึงเสกยันต์ตรีนิสิงเห	เรียกผีผีเซเข้ามาใกล้
เอายันต์ปิดศีรษะลงทันใด	ข้าวของคล้องใส่ไหล่ผีลง
โดดขึ้นบนบ่าผีพาลิ่ว	ดังลมปลิวเร็วมาในป่าระหง
ข้ามทุ่งมุ่งลัดดัดดง	หมายตรงเข้ามาเมืองสุพรรณ
พรายผีรี่รีบถีบทะยาน	มาถึงบ้านท่านศรีประจันนั่น
ข้ามรั้วสวนดอกไม้เข้าไปพลัน	พระพายผันหอมกลิ่นเรณูนวล
พลายแก้วลงแล้วจากบ่าผี	เอ็งอยู่นี่คอยกูอยู่ในสวน
กว่ากูจะกลับมาเวลาจวน	ก็เดินด่วนไปพลันถึงบันได ฯ
๏ จะกล่าวถึงนางพิมกับสายทอง	ทั้งพี่น้องหาความสบายไม่
ครั้นพระสุริย์แสงแข้าแฝงไพร	เจ้าพิมน้อยนึกในฤทัยครวญ
สงสารตัวกลัวเณรจะลวงล่อ	นํ้าตาคลอคลอละห้อยหวน
ได้ชั่วกลัวอายเสียดายนวล	ปั่นป่วนอัดอั้นตันอุรา
จนมืดคํ่ายังไม่เห็นเจ้าพลายแก้ว	เห็นจะลวงน้องแล้วไม่มาหา
แม้นคํ่าวันนี้ยังมิมา	ฉันจะลาพี่สายทองผูกคอตาย ฯ
๏ สายทองสงสารน้องเป็นหนักหนา	ค่อยพูดจาเอาใจให้โศกหาย
น่าแค้นจริงเจียวเจ้าเณรพลาย	ดึกแล้วยังหายไม่เห็นมา
ฤๅเจ้ากูมาอยู่ที่นอกบ้าน	คนพล่านจะกลัวเขาเห็นหน้า
ว่าพลางทางเปิดประตูมา	จะออกไปเที่ยวหาเจ้าพลายพลัน
พอปะเออชะเจ้าคนรวย	ไปแชเชือนอยู่ด้วยอะไรนั่น
แม่พิมคอยน้อยฤๅจนดึกครัน	ที่บนฉันนั้นมาจะทวงละ ฯ
๏ พลายแก้วยิ้มแล้วตอบสายทอง	เอ็นดูน้องขอผัดหน่อยเถิดหนะ
พาให้พบเสียอีกคืนเถิดพี่คะ	พรุ่งนี้เถิดฉันจะให้จริงจัง
สายทองกางเพลาะคลุมเจ้าพลาย	ผันผายขึ้นเรือนมาโดยหวัง
เจ้าพลายแอบกายสายทองบัง	ทำกระทั่งถูกนมเข้าลองดู
เห็นเขานิ่งยิ่งขยำเอาเต็มที่	สายทองจักดี้คิดอดสู
ผลักไสไฮ้ไม่น่าจะเอ็นดู	นมจู้เจ้าพลายใช่พอดี
พลายแก้วเห็นทีสายทองโกรธ	ถูกนิดหนึ่งขอโทษเสียเถิดพี่
สำคัญจิตรคิดว่าพิมนิ่มนิ่มดี	ขอจูบทีเถอะโอ๊ยฉันลืมไป
อือเออเก้อละเจ้าพลายนี่	เชื่อดีเคยได้ใครที่ไหน
ทำฉาวนี้ก็ชวดอวดฮึกไป	เขานิ่งให้แล้วยังและเลียมเข้ามา
โน่นแน่ห้องย่องเข้าไปเองเถอะ	ไม่อยากเจอะจะนอนเสียดีกว่า
ว่าพลางทางกระชากผ้าห่มมา	สะบัดหน้าควักค้อนด้วยงอนใจ ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	ครั้นสายทองไปแล้วไม่นิ่งได้
ก็เยื้องย่องมาถึงห้องที่นอนใน	บานประตูเปิดไว้ก็เข้ามา
ค่อยแหวกม่านมุ้งเมียงชม้ายมอง	สงสารนักเห็นน้องนั่งก้มหน้า
ประทีปอัจกลับตามอร่ามตา	ต้องพักตราผิวเนื้อเป็นนวลจันทร์
งามโศกตกแสกเมื่อยามเศร้า	ปิ้มประหนึ่งจะเข้าประคองขวัญ
งามทรงส่งศรีฉวีวรรณ	สารพันงามจริตน่าชิดชม
พลางคะนองหยอกน้องกระแอมเสียง	นางพิมเมียงเดินมานัยน์ตาก้ม
แก้มประทับกับจมูกมือถูกนม	พิมหลบล้มร้องหวีดด้วยตกใจ
ชำเลืองเหลียวแลเห็นเจ้าพลายแก้ว	ชะมาแล้วดูฤๅแอบนิ่งเสียได้
เมื่อตะกี้คิดว่าผีประหวั่นใจ	ไฮ้อะไรไม่พอที่ทำคะนอง
พลายแก้วฟังแล้วหัวร่องอ	กอดคอชะลอเลื่อนเข้าในห้อง
ขึ้นบนเตียงเคียงข้างประคับประคอง	เออนี่น้องคอยพี่แล้วฤๅนา
อย่าว่าเลยคะหม่อมที่ตรงคอย	แต่เศร้าสร้อยโศกถึงคะนึงหา
ถ้าแม้นคํ่าวันนี้หม่อมมิมา	ฉันจะลาพี่สายทองผูกคอตาย
ชะกะไรใจคอแม่พิมเอ๋ย	จะละเลยทิ้งพี่เสียง่ายง่าย
จะให้พี่ต้องบวชไปจนตาย	ด้วยไม่หมายมีอื่นแล้วสืบไป
จะต้องเพียรภาวนาเวลาคํ่า	ชักประคำแผ่ส่วนกุศลให้
ใช่ว่าจะไม่มานั้นเมื่อไร	ช้าไปก็เพราะลาท่านอาจารย์
พี่ปดท่านสารพันท่านก็รู้	ขรัวครูดูแน่จริงจริงจ้าน
ท่านห้ามปรามแข็งขัดทัดทาน	จนดึกปานฉะนี้พี่จึงมา
ว่าพลางโลมเล้าเอามือลูบ	ประจงจูบแก้มซ้ายแล้วย้ายขวา
อกแอบอิงสวาดิไม่คลาศคลา	แนบหน้ามือประคองให้น้องนอน
กำเริบราคเสียวกระสันประหวั่นจิต	หวุดหวิดวุ่นวายกายกระฉ่อน
พระพายพัดซัดคลื่นในสาคร	กระท้อนกระทบกระทั่งฝั่งกระเทือน
เรือไหหลำแล่นล่องเข้าคลองน้อย	ฝนปรอยฟ้าลั่นสนั่นเลื่อน
ไต้ก๋งหลงบ่ายศีรษะเชือน	เบือนเข้าติดตื้นแตกกับตอ ฯ
๏ พลายแก้วลุกแล้วชวนน้องรัก	ร้อนนักไปอาบน้ำบ้างเถิดหนอ
นางพิมฟังว่าไม่รารอ	จูงข้อมือเจ้าพลายนั้นเดินมา
ย่องเหยียบพอดังเกรียบกรอบลั่น	ศรีประจันทักไปนั่นใครหวา
เจ้าพลายสะกิดพิมให้เจรจา	ฉันเองคะออกมาจะอาบน้ำ
ครั้นถึงอ่างวางอยู่ที่นอกชาน	สองสำราญขึ้นนั่งบนเตียงต่ำ
จึงไขน้ำจากบัวตะกั่วทำ	นํ้าก็พรํ่าพรายพรูดูกระเด็น
เจ้าพลายชักชายสไบห่ม	ฉันอายนมไฮ้หม่อมนะอย่าเล่น
ยังไม่เคยอาบน้ำตัวเปล่าเป็น	เขาจะเห็นแล้วอย่ากวนฉันหน่อยเลย
อนิจจาอยู่แต่เจ้ากับตัวพี่	ไม่มีใครเห็นดอกเจ้าพิมเอ๋ย
อาบทั้งผ้าไม่น่าจะเย็นเลย	พลางก็เผยผ้าน้องออกจากทรวง
พระจันทร์ลอยลีลาเวหาห้อง	สอดส่องต้องเต้าดูขาวช่วง
น้ำกระทั่งหลั่งไหลกระทบทรวง	ดังเพชรร่วงหรุบต้องกระจายพราย
เจ้าพลายยิ้มพลางทางพาที	เจ้าพิมพี่ผุดผ่องต้องเดือนฉาย
พี่จะช่วยสีขี้ไคลให้สบาย	มิให้ระคายเนื้อน้องเท่ายองใย
นางพิมนั่งใกล้เจ้าพลายแก้ว	ยิ้มแล้วเหยียดแขนออกยื่นให้
เจ้าพลายกอดสอดรัดถนัดใน	โลมไล้ลูบเล่นละมุนมือ
ไฮ้อะไรไม่พอที่นี่มาทำ	จะสีแขนมาขยำอย่างนี้ฤๅ
กระดี้กระเดียมจ้านรำคาญครือ	ปัดมือหม่อมนี้จู้จี้จริง
ขอโทษเถิดหลงไปดอกนะเจ้า	มีแต่เง้าให้พี่ง้อไปทุกสิ่ง
วานอย่าทำแสนงอนค่อนประวิง	หนาวจริงอาบเท่านั้นเถิดฤๅไร
แล้วลุกมาผลัดผ้าทาแป้ง	พิมก็แบ่งรินน้ำกระแจะให้
ขอจูบนิดนั่นประทิ่นกลิ่นอะไร	นางอายใจหลบหน้าไม่พาที
ผินหน้ามาเถิดจะทาให้	จะอายกันไปไยไม่พอที่
แก้มขวาจงทาเข้าให้ดี	อย่าจู้จี้แก้มฉันนี้คนจน
เจ้าพิมพี่แล้วก็มีแต่ใจน้อย	เฝ้าแต่คอยเอาผิดทุกแห่งหน
พลางประคองจูงน้องขึ้นเตียงบน	สองคนสัพยอกเย้าหยอกกัน ฯ
๏ ครานั้นพลายแก้วคะนึงตรอง	ถึงสายทองที่ทวงสินบนนั่น
ครั้นว่าจะหาเงินมาให้ปัน	จะเสียชั้นเชิงชาติเจ้าชู้ไป
คำโบราณท่านว่าไว้ตรงตรง	หนามยอกเอาหนามบ่งคงจะได้
อันเงินทองมิใช่ของที่ต้องใจ	คิดได้เบือนหน้ามาเยื้อนยิ้ม
จึงแกล้งลวงถามเป็นความใน	พี่พรั่นใจหนักหนาเจ้าเนื้อนิ่ม
จะมาขอต่อแม่ของแม่พิม	ถ้าไม่ให้แล้วพี่ปิ้มขาดใจตาย ฯ
๏ ครานั้นนางพิมนิ่มสนิท	ไม่รู้คิดในกลเจ้าแก้วหมาย
เบือนหน้าสัพยอกหยอกเจ้าพลาย	ฉันไม่ให้หม่อมอายอย่าทุกข์ใจ
มาดแม้นปีเดือนไม่ได้กัน	ตัวฉันคงจะหนีหาอยู่ไม่
ได้ชั่วผิดคงจะคิดติดตามไป	กลัวหม่อมอิกจะไม่ขอฉันจริง
เออเป็นไรเจ้าว่าอย่างนี้หนอ	มีแต่พ้อล่วงหน้าไปทุกสิ่ง
วานอย่าทำแสนงอนค่อนประวิง	จริงแล้วแม่พิมเจ้าปีไร
พี่จะได้บอกปีของพี่มา	ให้ต้องชะตานับนาคตัวเดียวได้
จะได้ชั่วได้ดีกันฉันใด	อย่าถือใจเอาตำรามาว่าเลย
ที่เขาตามกันไปเป็นหนักหนา	ดูชะตาที่ไหนเล่าเจ้าพิมเอ๋ย
เอากุศลหนหลังที่เราเคย	ถ้ากรรมแล้วก็อย่าเอ่ยไปเลยพิม
ฉันฤๅปีชวดนะหม่อมพี่	สิบหกปีปีนี้พึ่งปริปริ่ม
อ่อนกว่าพี่สองปีเจียวนะพิม	เจ้าเนื้อนิ่มพี่สายทองแกปีไร
พี่สายทองปีมะเมียคะหม่อมพี่	ได้ยี่สิบสองปีฉันจำได้
จะถามปีพี่สายทองไปทำไม	ฤๅรักใคร่สมสู่เป็นชู้เมีย
พิมแล้วมีแต่พูดอุตริ	บัดสีสิขอนั้นจงนิ่งเสีย
วานอย่าว่าไม่น่าเป็นชู้เมีย	มีแต่ค่อนเขี่ยมาไค้แคะ
ว่าพลางเกลียวกลมสมสนิท	กอดชิดจูบถนอมหอมกระแจะ
เต้าเคร่งเต่งตั้งดังจะแยะ	เลียมและโลมลูบให้หลับพลัน ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	เห็นพิมหลับแล้วให้ป่วนปั่น
คิดถึงสายทองปองผูกพัน	หมายมั่นที่จะมอบซึ่งไมตรี
ไม่แก่อ่อนค่อนสาวพอจะชม	เนื้อนมถูกต้องเมื่อตะกี้
ยังไม่น่วมแน่นชิดสนิทดี	แก่กว่าเราสี่ปีเท่านั้นเอง
อย่าเลยจะลอบออกไปหา	ถึงไม่รักจะว่าเราข่มเหง
ไหนจะกล้าร้องขึ้นให้ครื้นเครง	ด้วยตัวเองชักเรามาเข้าเรือน
คิดพลางทางลุกไปจากห้อง	ค่อยเหยียบย่องย่างเยื้องชำเลืองเลื่อน
ลงจากเตียงเสียงตีนเดินสะเทือน	พิมเบือนก็ขยับกลับหาพิม
ประคองสอดกอดแอบไว้แนบอก	พยุงยกให้เจ้าหลับสนิทนิ่ม
เฝ้าพลิกกลับไม่ใคร่หลับเจียวนะพิม	จนเหงื่อปริ่มออกมาแล้วไม่หลับเลย
พลางคลี่พัดจันทน์ออกพัดให้	สบายใจหลับบ้างเถิดพิมเอ๋ย
จนดึกดื่นปานนี้มิหลับเลย	พลางชมเชยลูบไล้ให้หลับลง ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	พิมหลับสนิทแล้วสมประสงค์
ออกจากห้องย่องเยื้องมาโดยจง	ตรงถึงห้องสายทองด้วยทันใด
แล้วจึงเป่าคาถามหาสะเดาะ	กลอนเผลาะหลุดเลื่อนออกไปได้
เยื้องย่องเข้าห้องที่นอนใน	นั่งใกล้เกลียวกลมชมเชยนาง
จูบแก้มแนมนมขยำยั้ง	เต้าตั้งเต่งโตอล่างฉ่าง
เอนเอียงเคียงสอดกอดนาง	เป่ามนตร์พลางลูบหลังให้ลานใจ ฯ
๏ ครานั้นสายทองผ่องศรี	รู้สึกสมประดีหาช้าไม่
เหลียวเห็นพลายแก้วแววไว	ก็มีใจสุดสวาดิถวิลรัก
ด้วยต้องมนตร์เทพรำจวน	ให้ปั่นป่วนขวยเขินสะเทิ้นหนัก
มารยาหญิงทำประวิงว่าไม่รัก	จึงแกล้งทักออกไปนี่ใครมา ฯ
๏ พลายแก้วยิ้มแล้วตอบสายทอง	วานอย่าร้องเลยฉันเข้ามาหา
ด้วยสุดกลั้นกลืนรักหนักอุรา	ขอษมาเถิดอย่าถือว่าพี่เมีย
พี่ก็ไม่แก่วันกับฉันนัก	ถึงร่วมรักครองกันนั้นไม่เสีย
แก่กว่านี้ก็ยังมีเป็นชู้เมีย	วานอย่าห้ามให้ละเหี่ยละห้อยใจ ฯ
๏ เก้อแล้วนี่พ่อแก้วรังแกเก่ง	เป็นเด็กมาเขย่งเกี้ยวผู้ใหญ่
เคยได้คล่องคล่องคะนองใจ	มาล่วงไล่วิงวอนค่อนแคะ
พ่อก็เป็นคนดีมีความคิด	จะพาผิดถึงพี่กระนี้แหละ
ฉวยแม่พิมรู้ความไม่งามแงะ	ว่านัดแนะให้เข้ามาหาสายทอง
ก็จะชั่วไปทั้งตัวพ่อพลายแก้ว	กรรมแล้วมาคบข้าให้หน้าหมอง
จะชวดเชยชิมกะทิจงตริตรอง	ไปเสียจากห้องเถิดพ่อไป ฯ
๏ นิจจาจิตรฉันก็คิดว่าพี่รัก	จึงหาญหักเข้ามายังว่าได้
ถึงพิมรู้จู่มาอย่าพรั่นใจ	จะเกลี่ยไกล่มิให้ผิดถึงพี่เลย
ได้การุญจงทำคุณให้ตลอด	อย่าบ่นออดอึงมี่เลยพี่เอ๋ย
ได้เข้ามาเพียงนี้มิฟังเลย	จนได้เชยชิดถึงอย่างนี้แล้ว ฯ
๏ เออนี่จู้จี้จริงจริงจ้าน	จะให้ฉาวขึ้นทั้งบ้านฤๅท่านแก้ว
ว่าดีดีเซ้าซี้ไม่รู้แล้ว	นี่ฉันข่วนให้เป็นแนวดอกเดี๋ยวนี้
เออหาไม่ช่วยใครมาเป็นข้า	มาหยิกหยอกหยาบช้าน่าบัดสี
คิดว่าไม่ซุกซนเป็นคนดี	ไม่พอที่จะมานั่งทำรังแก
ไปก็ไปเชิญไปเสียจากห้อง	ถ้าขืนอยู่จะร้องให้เซ็งแซ่
ให้สาใจที่มาล่อทำตอแย	จะไปบอกหม่อมแม่มาจับตัว ฯ
๏ พลายแก้วได้ฟังสายทองว่า	กระถดเข้าไปหาแล้วยิ้มห้ว
ร่ายมนตร์เป่าไปให้ต้องตัว	เย้ายั่วหยอกนวลให้ยวนใจ
จึงวอนว่าอนิจจาสายทองพี่	มิปรานีที่จะอยู่อย่าสงสัย
คงจะผูกคอฉันให้บรรลัย	คอยดูใจน้องเถิดพี่สายทอง
ว่าพลางทางทำเป็นหยิบผ้า	ผูกเข้ากับเซนฝาที่ในห้อง
เอาชายหนึ่งพันคอล้อสายทอง	นางหวีดร้องห้ามว่าอย่าพ่อพลาย
มานี่พี่จะว่าให้พ่อฟัง	ควรฤๅคลั่งฆ่าตัวเสียง่ายง่าย
ยากนักจักได้เกิดมาเป็นชาย	ไม่เสียดายแม่พิมดอกฤๅไร
รุ่นสาวราวกับรูปกินรี	ทั้งเป็นที่ชอบชิดพิสมัย
จะมาตายเสียด้วยพี่นี้ทำไม	เป็นสาวใหญ่รูปร่างไม่งามงด
พลายแก้วฟังแล้วก็กลับยิ้ม	พี่ละม้ายคล้ายพิมทุกอย่างหมด
กิริยาพาทีก็ช้อยชด	เห็นหมดจดเนื้อนมช่างสมตัว
อันสาวใหญ่แยบคายกัลเม็ด	เบ็ดเตล็ดการเล่นเห็นไม่ชั่ว
ว่าพลางทางขยดเขาใกล้ตัว	ต้องบัวไม่บีบระบมมือ
ประคองเคียงเอียงลงกับที่นอน	ประจงช้อนจูบจอมถนอมถือ
อกแอบแนบทับกับอกครือ	วานอย่าดื้อกระเดื่องดิ้นได้เอ็นดู ฯ
๏ ครานั้นสายทองก็ตอบคำ	อย่ากวนปลํ้าฉันจะยอมให้หม่อมอยู่
กลัวแต่ว่าจะเล่นอย่างเช่นชู้	แม้นสมสู่ได้แล้วจะทอดทิ้ง
ถ้าแม้นจงใจรักอย่าหักหาญ	ขอประทานความสัตยํไว้สักสิ่ง
ให้ประจักษ์ที่ว่ารักฉันจริงจริง	จะนอนก็จะนิ่งให้ตามใจ
อนิจจาสายทองต้องให้สัตย์	ฟ้าผ่าเถิดฉันไม่ขัดสบถได้
ไม่ล่อลิ้นปลิ้นปลอกนอกใจ	ฉันไม่กลอกกลับเลยจริงจริง
พลางเป่าปถมังกระทั่งทรวง	สายทองง่วงงงงวยระทวยนิ่ง
ทำตาปริ่บปรอยม่อยประวิง	เจ้าพลายอิงเอนทับลงกับเตียง
ค่อยขยับจับเขยื้อนแต่น้อยน้อย	ฝนปรอยฟ้าลั่นสนั่นเปรี้ยง
ลมพัดซัดคลื่นสำเภาเอียง	ค่อยหลีกเลี่ยงแล่นเลียบตลิ่งมา
พายุหนักชักใบได้ครึ่งรอก	แต่เกลือกกลอกกลับกลิ้งอยู่หนักหนา
ทอดสมอรอท้ายเป็นหลายครา	เภตราหยุดแล่นเป็นคราวคราว
สมพาสพิมดุจริมแม่น้ำตื้น	ไม่มีคลื่นแต่ละลอกกระฉอกฉาว
ปะสายทองดุจต้องพายุว่าว	พอออกอ่าวก็พอจมล่มลงไป ฯ
๏ จะกล่าวถึงเจ้าพิมนิ่มน้อย	แต่พอม่อยตื่นผวาหาช้าไม่
คว้าหาเจ้าพลายก็หายไป	ตกใจไฉนเหตุอย่างไรมี
ลุกขึ้นดูประตูก็เปิดไว้	ทูนหัวหนีไปข้างไหนนี่
รู้จ้กใครจะไปหาก็ผิดที	เวลานี้ก็ดึกเต็มประดา
ฤๅแกล้งหลอกหยอกน้องคะนองเล่น	นางแหวกม่านมองเขม้นชม้อยหา
ไม่เห็นผัวตกใจฟายน้ำตา	อนิจจาน้องไม่แจ้งอยู่แห่งไร
ฤๅจะโกรธโทษน้องอย่างไรนี่	ความผิดฉันนี้หามีไม่
นึกอนาถประหลาดนักมาหนีไป	ฤๅสั่งสายทองไว้จะถามดู
ก็เยื้องย่องมาถึงห้องสายทองพลัน	ได้ยินเสียงพูดกันงึมงึมอยู่
แอบฟังบังทวารบานประตู	รู้ว่าอยู่ในห้องสายทองนอน ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าสายทอง	ใจหมองหม่นไหม้ให้ชะอ้อน
ระทวยใจไหวหวั่นให้อาวรณ์	มีแต่แรงแล้วก็ค่อนข่มเหงเอา
ได้ชั่วแล้วพ่อแก้วเลี้ยงฉันนะ	ถ้าเลยละสายทองต้องอายเขา
พิมรู้จะจู่ค่อนข่มเหงเอา	เป็นน้อยเขาจะต้องไหว้ไม่พ้นจริง
เออเป็นไรจึงว่าอย่างนี้เล่า	รักเท่ากันมิให้ใครใหญ่ยิ่ง
เจ้าเงยหน้ามาจะว่าให้เห็นจริง	ซึ่งสิ่งรักใคร่แต่ไรมา
มาบนให้พูดพิมครั้งนี้เล่า	เพราะรักเจ้าดอกจึงแสร้งแกล้งว่า
จะเกี้ยวก่อนเกรงเจ้าไม่พูดจา	พี่รักเจ้ามากกว่าห้าเอาหนึ่ง ฯ
๏ พิมฟังบังบานอยู่ไม่ได้	ขัดใจเอามือผลักประตูผึง
กลุ้มกลัดขัดใจดังไฟรึง	ลงตีนตึงตึงถึงเตียงนอน
เปิดมุ้งมองเขม้นพอเห็นหน้า	กอดกันคาคิดแค้นแล้วค้อนค่อน
สายทองลุกทะลึ่งจากที่นอน	พ่อแก้วหล่อนรังแกฉันแม่พิม
จะขับไล่ไสผลักไม่ยักไป	ว่าเท่าไรมีแต่จะยิ้มกริ่ม
ครั้นจะอึงกลัวจะผิดถึงแม่พิม	ป้ำปิ้มเลือดตาจะกระเด็น
หวานกินขมกินเพราะรักน้อง	ความสัตย์สายทองใครจะเห็น
ไม่รู้เลยว่าพ่อแก้วหล่อนจะเป็น	เช่นนี้คิดมาน่าน้อยใจ
ว่าพลางทางทำเป็นมารยา	ก้มหน้าลงแล้วก็ร้องไห้
พิมฟังคั่งแค้นให้แน่นใจ	มันไส้ทิ่มตำซ้ำประชด
ฉันขอบใจแล้วใจของพี่ดี	อารีรอบคอบไปหมดจด
ซื่อจริงซื่อยิ่งกว่างอนรถ	หากพวกเราดอกคดไปก่อนเอง
จึงเหลียวหน้ามาว่ากับหม่อมแก้ว	เห็นดีแล้วฤๅจึงล่วงมาข่มเหง
เขาแก่เถ้าคราวพี่ไม่มีเกรง	แล้วได้เลี้ยงฉันเองมาแต่เล็ก
ไม่ใคร่ครวญด่วนดื้อแต่โดยได้	เป็นผู้ใหญ่ฤๅจะล่วงข่มเหงเด็ก
เหลือคะนองจริงจริงเหมือนลิงเล็ก	ดังจีนเจ๊กจู้จี้ขี่ช้างพัง
นี่หากว่ามาทันจึงหันผลัก	หาไม่จักแหล่นอิกกระมังมั่ง
ดังราหูจู่จับพระจันทร์บัง	จนเขาเคาะระฆังจึงขี้คาย ฯ
๏ มันไม่กระนั้นดอกนะแม่	อย่าเซ็งแช่เลยจงดับโมโหหาย
ไม่ควรเคืองฤๅมาขุ่นให้วุ่นวาย	อื้ออายอึงเปล่าไม่เข้ายา
เป็นความสัตย์พี่มาผัดแกดอกเจ้า	สินบนที่บนเขาเป็นหนักหนา
พี่ไม่เป็นเช่นนั้นดอกขวัญตา	อนิจจามาโกรธพี่จริงจริง
เจ็บใจราวกะใครนี้ไม่รู้	มันเต็มหูเสียแล้วสิ้นทุกสิ่ง
ได้ยินดอกถึงไม่บอกก็เห็นจริง	เอาทองทิ้งให้ทั้งแท่งถนัดใจ ฯ
๏ สายทองฟังพิมพูดทิ่มตำ	เจ็บช้ำเชิงประชดไม่อดได้
จึงเบือนหน้ามาว่าด้วยขัดใจ	ชิชะราวกับใครไม่รู้ทัน
คะกระนั้นแหละถูกทองเข้าทั้งแท่ง	พอแรงกบหีบแล้วสินั่น
เห็นจะมีมากกว่าสักร้อยอัน	จะแบ่งปันมาให้ไม่รักเอา
นี่จะเป็นความคิดของนางเมีย	สอนให้มาแก้เบี้ยข้าฤๅเจ้า
กลัวจะต้องเสียเงินสินบนเรา	รู้เท่ากันอยู่บ้างเป็นไรมี
ได้ผัวแรกมัวกำลังเปรื่อง	ต่อฟ้าเคืองจึงจะคิดถึงคุณพี่
เสียแรงอุ้มเลี้ยงมาทุกราตรี	แทนคุณให้ครานี้แล้วน้องรัก ฯ
๏ ชิชะมิเสียทีพี่สายทอง	แกช่างกรองสร้อยสนดังวนจักร
ฟังเพราะน่าหัวเราะให้คักคัก	เสียแรงที่พี่รักไว้ร่วมใจ
อย่างนี้ฤๅนี่จะมิรักหลง	รักจนงงถึงพิมหาเหมือนไม่
ต่ำช้าลงเป็นห้าเอาหนึ่งไป	ด้วยไม่สู้ว่องไวสบทำนอง
ฉันขอบคุณแล้วคุณพี่อุ้มมา	อุ้มทั้งเขยทั้งข้าเข้าในห้อง
โบราณท่านว่าเป็นพี่น้อง	พลัดเข้าท้องเป็นตีนเป็นมือไป ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าสายทอง	ฟังน้องตอบมาหาช้าไม่
สารพันว่าได้ไม่เกรงใจ	เป็นไรเป็นไปเถิดตามกรรม
ปากกล้าดีก็ว่ามาอิกซี้	ตีผางเดี๋ยวนี้ให้ล้มควํ่า
มันลึกละใครจะนิ่งให้พี่ทำ	อย่าเชื่อลํ่าถึงข้าเล็กไม่อยากกลัว
เมื่อกระนั้นถึงจะตีก็ไม่ว่า	เดี๋ยวนี้ข้าถือว่าเป็นเจ้าผัว
อีเมียน้อยก้ำเกินไม่เกรงกลัว	จะจิกหัวลงตบด้วยกะลา
ชิชะถ้อยคำกะไรนี่	จะต้องตีว่ายากนางปากกล้า
นางพิมเคืองขุ่นมุ่นขึ้นมา	กล้าดีตีเข้านางสายทอง
พลายแก้วตกใจลุกทะลึ่ง	กลัวความจะอึงขึ้นในห้อง
เข้ายืนกลางกางกั้นนางสายทอง	แล้วห้ามน้องปลอบว่าอย่าแม่พิม
อดใจเถิดได้เอ็นดูพี่	ถ้าอึงมี่เกิดความนะเนื้อนิ่ม
สายทองก็ไม่ผ่อนเอาใจพิม	ไฟลุกแล้วยิ่งทิ่มด้วยฝอยฟืน
แต่เอะอะอื้ออึงทั้งสามเสียง	ศรีประจันหลับบนเตียงตกใจตื่น
กูหนวกหูกูจริงดังยิงปืน	จนดึกดื่นนี่มันทำอะไรกัน
สายทองตัวดีมีความคิด	บอกติดว่าแม่พิมหล่อนด่าฉัน
นอนหลับอยู่หมาจู่กินน้ำมัน	ศรีประจันร้องว่าสาแก่ใจ
นางพิมยิ้มพลางทางช่วยปด	ฉันมาไล่หาไม่หมดสิ้นทั้งไห
ว่าพลางทางค้อนด้วยขัดใจ	กลับไปเข้าห้องเสียฉับพลัน ฯ
๏ เจ้าพลายแก้วรู้แล้วว่าพิมเคือง	ก็ย่างเยื้องตามมาขมีขมัน
นั่งแนบแอบตัวพัวพัน	รับขวัญมือประคองให้น้องนอน
ประโลมลูบจูบปลอบให้หายโกรธ	พี่ขอโทษเสียเถิดเจ้าเนื้ออ่อน
นางพิมผลักไสด้วยใจงอน	อย่ามานอนห้องเขาเลยเจ้าจอม
มาจับต้องฉันทำไมให้เสียมือ	อย่าถูกถือลูบไล้มันไม่หอม
ไม่เหมือนสายทองพี่แกดีพร้อม	จริงไหมล่ะคะหม่อมจนมัวเมา ฯ
๏ โอ้ว่าอนิจจาเจ้าพิมพี่	ทุกวันนี้ไม่เชื่อกันฤๅเจ้า
สารพันว่าได้ก็ว่าเอา	เมื่อทุกข์เข้าทับอกไม่เห็นเลย
ไปเมื่อหน้าพี่จะมาขอสู่น้อง	เผื่อท่านไม่ปรองดองเล่าน้องเอ๋ย
ทุกข์เท่านี้จึงไม่มีสบายเลย	จึงไปเปรยปรับทุกข์กับสายทอง
ไม่ทันเคี้ยวหมากแหลกเสียอีกเจ้า	พอแม่พิมขวางเข้าไปในห้อง
ไม่พอที่วุ่นวายกับสายทอง	นิจจาเจ้าเปล่าดอกน้องอย่ารำคาญ ฯ
๏ เหม่หม่อมย่อมกระนี้ตัวดีแท้	ฟ้าแผ่เถอะขี้ปดจริงจริงจ้าน
ฉันไปแอบฟังดูอยู่ช้านาน	วานอย่าพูดแก้ตัวไปหน่อยเลย
นี่ฤๅจะรักกันไปวันหน้า	ถึงที่ว่าจะมาขอก็รอเฉย
แต่เพียงนี้สิยังปดไม่ลดเลย	เคยปากคอยปดทุกสิ่งไป
ฉันนี้หลงจงรักแต่ข้างเดียว	ช่างโป้ปดลดเลี้ยวหาตรงไม่
ได้พลั้งผิดคิดคิดก็เสียใจ	อกเอ๋ยแต่จะได้อัประมาณ
ไม่ฟังคำสุภาษิตท่านสั่งสอน	มาแสนงอนเชื่อลิ้นด้วยลมหวาน
ท่านว่ามารยาของชายชาญ	มีประมาณได้สามสิบสองกล
มาเทียบดูกับเจ้าจอมหม่อมคนนี้	ราวสักหกสิบสี่ไม่ขัดสน
พูดเพราะดังเคาะฆ้องวงวน	ไม่รักเชื่อน้ำมนต์แล้วสืบไป ฯ
๏ นิจจาพิมเจ้าไม่รู้ว่าพี่รัก	ไม่ชังนักดอกหานึกเช่นนั้นไม่
รักเจ้าเท่าเทียบเปรียบดวงใจ	กอดประคองน้องไว้ไม่วายวาง
แว่วดุเหว่าเร้าร้องเมื่อจวนรุ่ง	ใจสะดุ้งเอ๊ะเกือบจะสางสาง
ขยับเลื่อนลุกเปิดหน้าต่างพลาง	เห็นเรื่อรางสว่างหล้าดาราราย
อับศรีสุริยาจะรีบรถ	ยิ่งระทดจะจากไปให้ใจหาย
โศกซ้ำน้ำตาลงพร่างพราย	เสียดายดังใครล้วงเอาดวงใจ
จะจากเจ้าพี่เศร้าไปเจียวน้อง	เพราะมิตรอิจฉาปองเป็นเหตุใหญ่
รักษาตัวเถิดผัวจะลาไป	ระวังภัยอย่าให้ผิดแก่คนพาล
พี่พรั่นจิตรคิดวิตกด้วยแม่เจ้า	จะขืนเอาไปให้ไอ้เดรฉาน
เป็นลูกเขาสุดที่เจ้าจะทัดทาน	ก็จะพาลตีเจ้าให้เศร้าใจ
ค่อยอยู่เถิดพุ่มพวงดวงชีวิต	พระอาทิตย์รีบรถจรัสไข
พลางขยับลุกมายังอาลัย	พิมน้องเหนี่ยวไว้มิให้มา
ใจหายพ่อพลายมาจำจาก	อกจะครากเสียด้วยร้างเสนหา
ยามดึกจะรำลึกทุกเวลา	เคยมาชวนพิมให้พาที
ที่นอนน้องจะเย็นเมื่อยามหนาว	อกจะร้าวใจน้องจะหมองศรี
ดังพระกาลมาผลาญเอาชีวี	ตั้งแต่นี้น้ำตาจะนองตา
พ่อจะไปกะไรรอดถึงกาญจน์บุรี	สัตว์ร้ายราวีเป็นหนักหนา
คนเดียวเดินเปลี่ยวไปเอกา	ทั้งบาทาจะระบมด้วยบอบบาง
จะร้อนรนทนแดดที่ไหนได้	ยิ่งคิดไปสงสารพ่อสุดอย่าง
เมียให้หวั่นพรั่นใจไปกลางทาง	ล้วนดงยางเยือกเย็นไม่เห็นใคร
เมื่อยามเย็นเห็นแต่ชะนีร้อง	วิเวกก้องโหวยโหวดโดดไสว
เสียงผีหวี่หวีดวังเวงใจ	เหลืออาลัยแล้วพ่อทูลกระหม่อมพิม
ร้องไห้พลางทางลุกไปไขหีบ	ขยับหยิบเงินมานํ้าตาปริ่ม
ห้าชั่งพลางห่อสีทับทิม	นี่ของพิมให้พ่อจงเอาไป
แล้วจ้างช้างขี่ไปให้จนถึง	จะเอาสักสิบตำลึงจงเสียให้
เชื่อเมียนะหม่อมอย่าเดินไป	เจ้าพลายรับเงินไว้น้ำตานอง
เอาคางพาดบ่าพิมกระซิบสั่ง	จงระวังตัวไว้อยู่ในห้อง
ชั้นหน้าต่างก็อย่าย่างไปเยี่ยมมอง	อย่าเที่ยวท่องลงแล่นไปแผ่นดิน
จะจากไปแทบใจเจียนจะขาด	แสนสวาดิห่วงอยู่ไม่รู้สิ้น
แบ่งภาคได้จะแบ่งไว้เป็นเพื่อนกิน	นี่สุดสิ้นมิใช่ฤทธิพระนารายณ์
จวนรุ่งเสียงพระเคาะระฆัง	ดุเหว่าวังเวงไพรให้ใจหาย
จะจากพิมเปี่ยมปริ่มน้ำตาพราย	กระจายลงผอยเผาะกับบ่าพิม
ลุกเขยื้อนเลื่อนมาที่หน้าต่าง	คอยพี่อยู่พลางเถิดเนื้อนิ่ม
เจ็ดวันจะมาว่าขอพิม	ยืนริมหน้าต่างเรียกผีไป
ย่างลงบนบ่าไม่ช้าที	เอาเงินผูกคอผีหาช้าไม่
เหลียวหลังสั่งเสียแสนอาลัย	ดวงใจอยู่เถิดพี่ขอลา
นางพิมมัวหมองเฝ้าร้องไห้	ยกมือไหว้น้ำตาลงนองหน้า
กลุ้มกลัดอัดใจไม่เจรจา	สะอื้นออกปากว่าไปจงดี
เจ้าพลายแก้วรับไหว้ใจจะขาด	น้ำตาหยาดหยดลงตรงบ่าผี
ผีก็พาผายผันไปทันที	ต่างก็มีใจวิโยคโศกถึงกัน
แลแลจนลับไปลิบลิบ	หายฉิบใจพิมยิ่งโศกศัลย์
หับหน้าต่างนางเข้าในห้องพลัน	สะอื้นอั้นเอนทับกับที่นอน
โอ้พ่อพลายแก้วของน้องเอ๋ย	เมื่อไรเลยจะได้กลับมาเรียงหมอน
แต่โศกเศร้าโศกาให้อาวรณ์	สะอื้นอ้อนอ่อนระทวยอยู่งวยงง ฯ
๗
พลายแก้วแต่งงานกับนางพิม
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	ลับพิมไปแล้วตะลึงหลง
ผีพารีบไปดังใจจง	ลัดดงขามทุ่งมุ่งมา
ลอยละลิ่วแลกลมดังลมพัด	หลีกลัดหนองแนวแถวท่า
เข้าเมืองกาญจน์บุรีด้วยปรีดา	ถึงเคหาผีสูญสว่างพลัน
เจ้าพลายแก้วเข้าไปในบ้านแม่	ชำเลืองแลย่างกรายผายผัน
ในจิตรคิดแต่ทางสุพรรณ	โศกศัลย์ถึงน้องให้หมองใจ
โอ้เจ้าพิมผู้เพื่อนชีวิตพี่	ปานนี้เจ้าจะเศร้ากำสรดไห้
จะหมองศรีเพราะพี่นี้จากไกล	เหลืออาลัยแล้วเจ้าพิมของพี่เอย
มาด้วยก็จะได้มาไหว้แม่	ทุกข์แท้เหลือวิตกแล้วอกเอ๋ย
ผู้ใดใครจะให้เจ้าเสบย	เดินเลยขึ้นเรือนด้วยทันใด
ตรงเข้าเรือนแม่แลเห็นหน้า	กอดตีนมารดาน้ำตาไหล
ทองประศรีเห็นลูกตะลึงไป	เออแก้วแม่อย่างไรจึงสึกมา
เป็นไรพ่อจอมกระหม่อมแม่	ตั้งแต่ร้องไห้ไม่เงยหน้า
เงินทองเจ้าได้ที่ไหนมา	น้ำตาพลอยย้อยลงด้วยลูกรัก
เจ้าพลายแก้วก้มกราบกับบาทา	แม่ขาครั้งนี้ฉันทุกข์หนัก
เหลือทุกข์สุดทนเป็นพ้นนัก	เพราะพิมน้องรักรักใคร่กัน
จากเจ้าเจ้าให้ซึ่งเงินตรา	ห้าชั่งนี้มาทำทุนนั่น
ให้สู่ขอต่อแม่ศรีประจัน	ไม่ให้ปันบอกความจะตามมา
เอ็นดูลูกเถิดแม่บังเกิดเกล้า	พิมเศร้าโศกสร้อยอยู่คอยท่า
สงสารน้องต้องกินแต่น้ำตา	แม่จงกรุณาอย่าเฉยเมย ฯ
๏ ทองประศรีว่ากรรมเอ๋ยกรรมแล้ว	พ่อแก้วแก้วตาของแม่เอ๋ย
บวชก่อนเถิดอย่าเพ่อมีเมียเลย	แม่จะได้ชมเชยชายจีวร
พ่อเจ้าเขาก็ตายไปนานแล้ว	ลูกแก้วจงโปรดแกเสียก่อน
บวชสักสองพรรษาอย่าอาวรณ์	สึกมาแม่จะผ่อนให้มีเมีย
จะขอให้เป็นลูกเขยเจ้าพระยา	ฟังคำแม่ว่าจงทิ้งเสีย
อย่างอีพิมไม่น่ามาเป็นเมีย	กะปลกกะเปลี้ยปลอบลูกพิไรไป
งามกว่าพิมนี้ก็มีมั่ง	ฤๅจะเอาชาววังจะขอให้
ถวายจานเงินทองต้องพระทัย	ก็จะได้นางในที่ชื่นตา ฯ
๏ เจ้าพลายแก้วฟังแล้วกราบตีนพลัน	นางสวรรค์ลูกก็ไม่ปรารถนา
นางในงามแต่กิริยา	จะเปรียบพิมแก้วตาเห็นเต็มที
งามประเสริฐเลิศลํ้าทั้งขำคม	งามหน้างามนมเนื้อสองสี
ไม่เทียมทันทั้งสุพรรณบุรี	เห็นไม่มีใครสู้ดูงดงาม
เจ้าประคุณทูนหัวของลูกแก้ว	มีเมียแล้วบวชได้ดอกไม่ห้าม
แม่อย่าทานทัดขัดความ	แม้นมิตามใจลูกคงมรณา ฯ
๏ ทองประศรีฟังลูกก็สงสาร	แกจนใจให้รำคาญเป็นหนักหนา
ปลอบว่าอย่าทุกข์เลยแก้วตา	เมื่อไม่ฟังแม่ว่าก็ตามใจ
ขอเขาเขาก็ให้ดอกลูกอา	เป็นเพื่อนบ้านกันมาไม่เสียได้
คงจะได้เป็นเมียอย่าเสียใจ	อย่าร้องไห้จงไปกินข้าวปลา ฯ
๏ พลายแก้วฟังแล้วก็ดีใจ	หายร้องไห้ลุกลงไปตีนท่า
อาบนํ้าแล้วกินซึ่งข้าวปลา	ทองประศรีเรียกข้ามาไวไว
เอ็งไปท่าเลื่อยโรงกระดาน	คิดอ่านซื้อเรือนเขาทำใหม่
เงินสามชั่งนี้เอ็งเอาไป	ซื้อเขาให้ได้มาโดยพลัน
ห้าห้องเสาสร้างให้เสร็จสรรพ	บ่าวรับจับควายขมีขมัน
เทียมเกวียนสองเล่มมาด้วยกัน	ครู่หนึ่งถึงพลันก็ซื้อมา
ทองประศรีจัดแจงซื้อน้ำตาล	เปรี้ยวหวานหมากมะพร้าวเป็นหนักหนา
ประทุกเกวียนสิบเล่มเต็มประดา	พระสุริยาพอพลบลงทันใด
ทองประศรีก็เรียกซึ่งบ่าวข้า	เข้ามาพร้อมหน้าหาช้าไม่
กำชับสั่งพูดจากับข้าไท	แบ่งอยู่แบ่งไปให้เฝ้าเรือน
พวกผู้ชายให้อยู่ดูบ้านช่อง	เก็บของให้ดีนางมีนางเหมือน
สั่งพลางทางเข้าไปในเรือน	เจ้าพลายเชือนแล่นลุกเข้าหอกลาง
เข้าห้องหับประตูอยู่คนเดียว	แสนเสียวส้วมสอดกอดหมอนข้าง
คะนึงพิมนิ่มสนิทคิดระคาง	นึกถึงนางจนหลับระงับไป ฯ
๏ ครั้นรุ่งแสงสุริยันขึ้นทันที	ทองประศรีก็ลงจากเรือนใหญ่
ข้าคนขนของมากองไว้	หญิงชายพวกไพร่ห้าสิบคน
เจ้าพลายแก้วขี่เกวียนเล่มหนึ่งมา	หัวหน้าขับเข้าในไพรสณฑ์
อาดอาดอื้ออึงอลวน	แสงแดดร้อนรนให้พักควาย
หัวคํ่ารํ่าไปจนรุ่งเช้า	กินข้าวแล้วก็ขับไปจนสาย
ตะวันเที่ยงหยุดนอนผ่อนสบาย	เวลาบ่ายควายเทียมแล้วขับไป
พระสุริยาร่อนเรื่อยลงริมดง	เลี้ยวลงเกือบลับพระเมรุใหญ่
สกุณาร่าร้องระงมไพร	เรไรหริ่งรอบลำดวนดัง
เจ้าพลายแก้วแว่วหวาดชะนีโหย	วิเวกโวยหวี่หวีดประหวั่นหวัง
ลูกน้อยเหนี่ยวนิ่งบนกิ่งรัง	เหมือนพิมพี่เจ้าสั่งแต่แรกมา
เห็นค่างเคียงนางอยู่ข้างคู่	พิศดูเตือนใจอาลัยหา
เหมือนพิมน้อยแนบนั่งฟังเจรจา	เจ้าแก้วตาปานฉะนี้จะอย่างไร
ครั้นถึงที่เกวียนประทับหยุด	อุตลุดพักควายหาช้าไม่
บ่าวข้าหาฟืนมาสุมไฟ	ก็นอนใกล้หนองนํ้าเป็นสำคัญ
แต่แรมร้อนนอนทางมากลางป่า	ไม่ช้ามาถึงสุพรรณนั่น
ก็หยุดควายท้ายสวนศรีประจัน	สั่งบ่าวไพร่ทั้งนั้นให้ปลูกโรง
ข้าไทตัดไม้ที่ในป่า	บ้างฉุดคร่าถากฟันสนั่นโผง
บ้างแบกบ้างวางอยู่กร่างโกร่ง	เสียงโปกโป้งเจาะขุดอยู่ตึงตัง
ปักเสาเข้าพรึงกรึงอกไก่	กลอนใส่มุงหลังคาทั้งห้าหลัง
เกี่ยวเอาแฝกมาทำฝาบัง	ทองประศรีเข้ายั้งอยู่สำราญ ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	ครั้นคํ่าแล้วปรีดิ์เปรมเกษมสานต์
คิดถึงพิมพิลาไลยด้วยไปนาน	จะรำคาญคอยพี่ที่มาไกล
เอ็นดูเจ้าจะเศร้าโศกสะอื้น	ไม่มีชื่นมั่นคงเพราะสงสัย
คิดพลางย่างเยื้องชำเลืองไป	อำไพส่องแสงพระจันทรา
ลอยละลิ่วปลิวโพยมพยับแสง	กระจ่างแจ้งแจ่มจัดจำรัสหล้า
ดวงดาวขาวสว่างกลางนภา	ก็เดินมาถึงบ้านศรีประจัน
ฟังเสียงสิงสัตว์สงัดเงียบ	ค่อยย่องเหยียบมาข้างหอกลางกั้น
กลิ้งครกยกเท้าก้าวขึ้นพลัน	สะเดาะกลอนถอนลั่นออกทันใด
บานหน้าต่างกางเปิดก็ปีนเข้า	ถึงห้องเจ้าพิมเพื่อนพิสมัย
สว่างแสงชวาลาระย้าไฟ	คนอยู่ในเรือนหลับสนิทนอน
บ้างกรนครางละเมอเพ้อเกาหิด	ขาชันไม่ทันปิดซึ่งผ้าผ่อน
ถึงประตูฝาประจันเขาลั่นกลอน	สะเดาะถอนลิ่มหลุดเดินเข้าไป
ประจงรูดม่านกางเห็นนางหลับ	เลื่อนขยับยับยั้งเข้านั่งใกล้
กอดนางพลางปลุกเจ้าปลื้มใจ	อย่าหลับใหลเลยลุกขึ้นเถิดรา ฯ
๏ นางพิมประหม่าผวาฟื้น	สะดุ้งตื่นตกใจเป็นหนักหนา
ไม่ทันพิศคิดว่าขโมยมา	นางผวาร้องหวีดจะวิ่งไป
เจ้าพลายแก้วฉวยมือถือถนัด	จะสะบัดบิดหนีพี่ไปไหน
พี่มาแล้วแก้วตาอย่าตกใจ	เป็นห่วงใยอยู่ด้วยเจ้าจึงเข้ามา
แต่วันไปน้ำใจให้มุ่นหมก	วิตกด้วยน้องน้อยจะคอยท่า
พอถึงบ้านวานวอนให้แม่มา	ท่านมารดาขัดใจพี่ไม่ฟัง
แต่ร้องไห้ร้องห่มจนลมจับ	ท่านก็รับขอให้ดังใจหวัง
จึงรีบจากเรือนมาในป่ารัง	กระทั่งถึงเข้าวันนี้พี่ก็มา ฯ
๏ นางพิมนั่งฟังสิ้นสงสัย	ดีใจยิ้มขยับเข้าไปหา
แอบอิงพิงทับกับอุรา	ถ้าหม่อมแม่มิเมตตาก็ท่าตาย
ถ้าแม้นไม่จริงจังเหมือนดังว่า	ฉันไม่ขอดูหน้าท่านทั้งหลาย
ไม่รักอยู่เป็นคนให้ทนอาย	โอ้พ่อพลายแก้วพี่จงกรุณา ฯ
๏ เจ้าพลายแก้วฟังชอบปลอบประโลม	พี่รักโฉมเยาวยอดเสนหา
อย่าสงสัยที่ใจไม่สัจจา	แม้นแผ่ผ่าอกได้จะให้ดู
นี่สุดคิดที่จะปลิดให้ดูได้	ถึงตัวไปใจพี่ก็ยังอยู่
ห่วงหลังด้วยขุนช้างเป็นศัตรู	อุตส่าห์สู้รีบรัดมานัดงาน
อย่าเศร้าศรีพรุ่งนี้กำหนดแน่	คุณแม่ท่านจะมาหาถึงบ้าน
ขอร้องต้องตามคำโบราณ	ว่าพลางทางสะพานสะพักชม
เผยออกยกนางขึ้นวางตัก	กำเริบรักเชยชิดสนิทสนม
ป่วนปั่นกระสันเสียวเกลียวกลม	ก็เกิดลมพายุใหญ่ประลัยกัลป์
พัดกระพือโผงผางจะล้างโลก	พระสุเมรุเอนโยกตลอดลั่น
สะเทือนท้องคงคาพนาวัน	มืดอาทิตย์มิดจันทร์จลาจล
พฤกษาดอกงอกงามอยู่ตามฝั่ง	ก็ย่อยยับพับพังกระทั่งต้น
ฟ้าเปรี้ยงเสียงร้องก้องคำรน	แต่พอฝนตกหายพายุฮือ
เสร็จประสงค์ตรงมาเปิดหน้าต่าง	เอ๊ะนี่มิสว่างขึ้นแล้วฤๅ
ส้วมสอดกอดน้องทั้งสองมือ	ไก่กระพือปีกขันสนั่นมา
ดุเหว่าเร้าเร่งพระอาทิตย์	จำจิตรจากไปไกลเคหา
ค่อยอยู่จงดีพี่ขอลา	เจ้าจงมาส่งพี่เพียงบันได
นางพิมจับจูงข้อมือแก้ว	ก็คลาศแคล้วเปิดประตูหอกลางให้
บ่าวหญิงนิ่งหลับระงับใจ	ก้าวปลอมพร้อมไปทั้งสองรา
ถึงนอกชานเปิดบานประตูให้	ยังอาลัยเหลียวหลังมาสั่งว่า
ค่อยอยู่จงดีพี่ขอลา	แล้วหันหน้าลงบันไดไปฉับพลัน
พอพ้นเรือนแสงเดือนดับหรุบรู่	ออกประตูรั้วใหญ่แล้วผายผัน
ครู่หนึ่งถึงที่อาศัยพลัน	เข้าในโรงนั้นสำราญใจ ฯ
๏ ครั้นรุ่งแจ้งแสงสางสว่างหล้า	ทองประศรีตื่นตาหาช้าไม่
ล้างหน้าตำหมากใส่ปากไว้	นั่งเคี้ยวไบ่ไบ่แล้วตรองการ
จึงร้องเรียกตาสนกับตาเสา	ยายมิ่งยายเม้าเป็นเพื่อนบ้าน
ปรึกษาว่าตูข้าจะขอวาน	คิดอ่านขอลูกสาวศรีประจัน
เถ้าแก่รับคำแล้วอำลา	ไปเคหาแต่งตัวขมีขมัน
นุ่งผ้าตามะกลํ่าดูขำครัน	ห่มปักไหมมันดูเหมาะตา
ทองประศรีนุ่งผ้าตาบัวปอก	ห่มขาวพุดดอกพอสมหน้า
พร้อมกันทันใดก็ไคลคลา	ข้าถือสมุกหมากสากตะบัน
พลายแก้วก็เสกขี้ผึ้งให้	ด้วยหัวใจกรณีย์ดีขยัน
เถ้าแก่รับเอาเข้าสีพลัน	ยายทองประศรีนั้นนำหน้ามา
ครู่หนึ่งถึงบ้านศรีประจัน	แกตัวสั่นร้องเรียกให้ดูหมา
ศรีประจันเปิดหน้าต่างพลางแลมา	เห็นแล้วเรียกข้าด่าอึงไป
อีนั่นอ้ายนี่อีขี้ครอก	แขกมาหาบอกแก่กูไม่
บ่าวกลัวตัวสั่นลงบันได	วิ่งไขว่มารับขึ้นเรือนพลัน
แล้วเอาเสื่อสาดมาลาดปู	หมากพลูใส่เชี่ยนขมีขมัน
มานั่งล้อมพร้อมหน้าพูดจากัน	ศรีประจันปราศรัยทายทัก
ตูนึกนึกสงสารออทองประศรี	จากกันไปหลายปีดีดัก
ร่างรูปซูบซีดลงผิดนัก	หัวหงอกฟันหักดูหนักไป
เมื่อเป็นโทษท่านโปรดให้ฆ่าผัว	ครั้งนั้นตัวออเจ้าไปอยู่ไหน
กับลูกชายหายไปอยู่แห่งใด	สิบเอ็ดปีแล้วจึงได้มาพบพาน
เดี๋ยวนี้สุขทุกข์อย่างไรหนอ	พอทำมาหากินเป็นถิ่นฐาน
ฤๅขัดสนจนใจด้วยภัยพาล	ที่มาบ้านตูนี้ด้วยเหตุใด ฯ
๏ ทองประศรีตอบคำศรีประจัน	ว่าทุกวันเราทุกข์หาสุขไม่
ยากยับอับจนเป็นพ้นไป	ออเจ้าย่อมแจ้งใจแต่ไรมา
ตกยากจากเมืองสุพรรณไป	เมื่อครั้งขุนไกรดับสังขาร์
ถูกริบฉิบหายไปทุกตา	วัวควายไร่นาทั้งบ้านเรือน
ได้เงินใส่สมุกกับลูกรัก	กลัวนักหนีวางเข้ากลางเถื่อน
แต่ซุกซนด้นป่าไปกว่าเดือน	พอพบเพื่อนกันเข้าเขาเอ็นดู
เขาพากันเมตตาต้อนรับไว้	ยกเหย้าเรือนให้อาศัยอยู่
ยากยับอับจนเป็นพ้นรู้	อุตส่าห์สู้บุกแฝกแบกหน้ามา
จะขอพรรณฟักแฟงแตงน้ำเต้า	ที่ออเจ้าไปปลูกในไร่ข้า
ทั้งอัตคัดขัดสนจนเงินตรา	จะมาขายออแก้วให้ช่วงใช้
อยู่รองเท้านึกเอาว่าเกือกหนัง	ไม่เชื่อฟังก็จะหาประกันให้
ได้บากบั่นมาถึงเรือนอย่าเบือนไป	จะได้ฤๅไม่ได้ให้ว่ามา ฯ
๏ ศรีประจันได้ฟังทางหัวเราะ	จำเพาะจะมาอ้อมค้อมว่า
เราก็เป็นเพื่อนบ้านกันนานมา	ลูกข้าข้าจะหวงไว้ทำไม
ถึงยากจนอย่างไรก็ไม่ว่า	แต่พร้าขัดหลังมาจะยกให้
อุตส่าห์ทำมาหากินไป	รู้ทำรู้ได้ด้วยง่ายดาย
ถึงเงินทองเป็นของพ่อแม่ให้	ไม่รู้รักษาไว้ก็ฉิบหาย
ตูจะขอถามความท่านยาย	ลูกชายนั้นดีฤๅอย่างไร
ไม่เล่นเบี้ยกินเหล้าเมากัญชา	ฝิ่นฝามันสูบบ้างฤๅไม่
จะสูงตํ่าดำขาวสักคราวใคร	ตูยังไม่เห็นแก่ตาว่าตามจริง ฯ
๏ ครานั้นตาสนกับตาเสา	อิกทั้งยายเม้าแลยายมิ่ง
ว่านานไปท่านจะได้พึ่งพิง	ลูกทองประศรีดียิ่งนะคนนี้
ว่านอนสอนง่ายชายฉลาด	ทั้งรูปทรงก็สะอาดสำอางศรี
รุ่นหนุ่มน้อยจ้อยเรียบร้อยดี	ความชั่วไม่มีสักสิ่งอัน
เมื่อเป็นเณรก็เทศน์มัทรีได้	เพราะเจาะจับใจดีขยัน
เมื่อปีกลายคุณยายเป็นเจ้ากัณฑ์	วันนั้นเจ้าพิมฟังยังชอบใจ
เปลื้องผ้าออกบูชาซึ่งกัณฑ์เทศน์	เกิดเหตุเพราะขุนช้างมันทำให้
เปลื้องผ้าทับผ้าเจ้าพิมไว้	คุณยายจำไม่ได้ฤๅไรนา ฯ
๏ ศรีประจันได้ฟังก็ชอบใจ	ตอบว่าอ่อนึกได้แล้วที่ว่า
เราก็คิดรำคาญมานานช้า	ด้วยลูกข้าคนเดียวดังดวงใจ
จะตกแต่งให้ปันเสียทันตา	ตัวเราก็ชรามักเจ็บไข้
อายุคนนี้จะนานสักปานใด	มีหาไม่จะทำแต่ตามมี
ข้าจะให้ลูกข้าสิบห้าชั่ง	ขันหมากมั่งน้อยมากไม่จู้จี้
ผ้าไหว้สำรับหนึ่งก็พอดี	หอมีห้าห้องฝากระดาน
เดือนสิบสองวันเสาร์ขึ้นเก้าคํ่า	กำหนดงานจะทำให้คิดอ่าน
ทองประศรีรับคำมิได้นาน	ตามแต่ท่านจะคิดไม่ขัดใจ
ครั้นได้เวลาควรชวนกันลา	ทองประศรีก็มาหาช้าไม่
ถึงที่อยู่พลันเข้าทันใด	บอกลูกชายให้ได้รู้การ ฯ
๏ ศรีประจันก็สั่งซึ่งบ่าวข้า	ให้จัดหาข้าวของอลหม่าน
ซื้อหมากมะพร้าวจาวตาล	ทั้งคาวหวานทำอึงคะนึงไป
เอาหมากพลูใส่พานมิทันช้า	ร้องเรียกบ่าวข้าลงเรือใหญ่
ถึงวัดแคขึ้นกุฎีรี่เข้าไป	ศรีประจันนั่งไหว้แล้วว่าพลาง
สมภารผินหลังนั่งเล่นหมากรุก	สบสนุกจับโคนเข้าโยนผาง
เข้ากลจะจนที่ตากลาง	ศรีประจันเรียกค้างว่าเจ้าคุณ
ดีฉันมาหมายว่าจะนิมนต์	สมภารว่าไม่จนให้หลบขุน
ศรีประจันว่าดีฉันจะทำบุญ	สมภารว่าเรือจุนเข้ารุกจน
เหลียวเห็นศรีประจันกลั้นหัวร่อ	จึงถามข้อเนื้อความตามเหตุผล
ศรีประจันว่าฉันมีทำวน	อาราธนาสวนมนต์สักสิบองค์
จะแต่งงานออพิมพิลาไลย	กำหนดนับวันไว้อย่าใหลหลง
ตัวฉันนี้เล่าแก่เถ้าลง	จะทำเสียให้คงเห็นทันตา ฯ
๏ สมภารได้ฟังก็ตอบไป	มันมีผัวได้แล้วฤๅหวา
เมื่อปีกลายกูได้เห็นมันมา	ยังอาบน้ำแก้ผ้าตาแดงแดง
ผูกจับปิ้งเที่ยววิ่งอยู่ในวัด	มันหักตัดต้นไม้ไล่ยื้อแย่ง
กูเอาไม้เท้าง่ามไล่ตามแทง	เกลียดน้ำหน้าด่าแช่งอยู่ทุกวัน
ไม่เห็นหน้าสองปีมามีผัว	เร่งคิดถึงตัวเถิดเราทั่น
สีกายายก็คลายลงครันครัน	มันก็แก่ลงด้วยกันแล้วสีกา ฯ
๏ ครานั้นท่านยายศรีประจัน	ว่าคุณก็เหมือนกันแลเจ้าข้า
ไม่เที่ยงแท้จริงจังสังขารา	หน่อยหนึ่งก็จะพากันตายไป
นัดแน่นะจงจำฉันอำลา	ลงจากกุฎีมาหาช้าไม่
ครู่หนึ่งถึงบ้านขึ้นบันได	แกจัดข้าวของไว้เป็นมากมาย ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	ครั้นถึงกำหนดแล้วจึงนัดหมาย
บอกแขกปลูกเรือนเพื่อนผู้ชาย	มายังบ้านท่านยายศรีประจัน
ให้ขุดหลุมระดับชักปักเสาหมอ	เอาเครื่องเรือนมารอไว้ที่นั่น
ตีสิบเอ็ดใกล้รุ่งฤกษ์สำคัญ	ก็ทำขวัญเสาเสร็จเจ็ดนาที
แล้วให้ลั่นฆ้องหึ่งโห่กระหนํ่า	ยกเสาใส่ซ้ำประจำที่
สับขื่อพรึงติดสนิทดี	ตะปูตียกเสาดั้งตั้งขึ้นไว้
ใส่เต้าจึงเข้าแปลานพลัน	เอาจันทันเข้าไปรับกับอกไก่
พาดกลอนผ่อนมุงกันยุ่งไป	จั่วใส่เข้าฝาเช็ดหน้าอึง
บ้างเจาะถากถุ้งเถียงเสียงเอะอะ	เกะกะกบไสไชเหล็กจึ้ง
บางผ่าฟันสนั่นอึงคะนึง	วันหนึ่งแล้วเสร็จสำเร็จการ
ศรีประจันแกเรียกบ่าวข้า	ให้ยกสำรับมาทั้งคาวหวาน
เลี้ยงดูสับสนคนทำงาน	อิ่มแล้วไปบ้านด้วยทันใด ฯ
๏ ครั้นรุ่งเช้าขึ้นพลันเป็นวันดี	ทองประศรีจัดเรือกัญญาใหญ่
เอาขันหมากลงบรรทุกขลุกขลุ่ยไป	หามโหรีใส่ท้ายกัญญา
ขันหมากเอกเลือกเอาที่รูปสวย	นุ่งยกห่มผวยจับผิวหน้า
ก็ออกเรือด้วยพลันทันเวลา	ครู่หนึ่งถึงท่าศรีประจัน
จึงจอดเรือเข้าหน้าสะพานใหญ่	ตาผลวิ่งไปเอาไม้กั้น
เสียเงินทองให้ขึ้นไปพลัน	ขนขันหมากขึ้นบนบันได
ยายเป้าเถ้าแก่อยู่ที่บ้าน	ก็นับขานเงินตราแลผ้าไหว้
ครบจำนวนถ้วนที่สัญญาไว้	ให้ขนเข้าไปในเรือนพลัน
แถมพกยกของมาเลี้ยงดู	ครั้นกินอยู่อิ่มดีขมีขมัน
ก็กลับเรือมาพร้อมหน้ากัน	ถึงพลันจอดท่าพากันไป ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	ครั้นบ่ายแล้วยกเหล้ามาทั้งไห
ทั้งกับแกล้มต้มแกงที่แต่งไว้	จึงเรียกอ้ายไทยมาสั่งพลัน
เอ็งจงรีบไปอย่าได้ช้า	ไปหาบอกท่านขุนช้างนั่น
ว่ากูเชิญให้ไปด้วยกัน	วานท่านมาเป็นเพื่อนบ่าวกู
อ้ายไทยรับคำแล้วอำลา	รีบเร่งเร็วมาไม่หยุดอยู่
ถึงบ้านขุนช้างพลางแลดู	ก็เดินจู่ขึ้นเรือนด้วยทันใด
พอเพลาขุนช้างมานั่งเล่น	อ้ายไทยแลเห็นยกมือไหว้
เดี๋ยวนี้พลายแก้วผู้แววไว	ขอแม่พิมได้แต่งงานกัน
พลายแก้วขัดสนจนเพื่อนบ่าว	ให้ฉันมากราบเท้าอย่าเดียดฉันท์
ขอเชิญพ่อไปให้เห็นวัน	อย่าช้าเลยทั่นจงแต่งตัว ฯ
๏ ขุนช้างได้ฟังอ้ายไทยว่า	ดังใครเอาดาบผ่ากระบานหัว
เสียดายพิมผูกพันใจสั่นรัว	น้ำตารั่วหันหน้าเข้าฝาบัง
โอ้ว่าอนิจจาแก้วตาพี่	ครั้งนี้เห็นไม่ได้ดังใจหวัง
คงจะพากเพียรไปมิได้ฟัง	ถึงเป็นเมียก็ชั่งมันเป็นไร
คิดแล้วอาบน้ำนุ่งผ้า	ยกทองของพระยาละครให้
ห่มส่านปักทองเยื้องย่องไป	บ่าวไพร่ตามหลังสะพรั่งมา
ครั้นถึงที่อยู่เจ้าพลายแก้ว	เพื่อนบ่าวมาแล้วนั่งพร้อมหน้า
จึงชวนกันนั่งกินรินสุรา	เมามายพูดจากันอึงไป
เจ้าพลายแก้วจึงว่าเจ้าเกลอเอ๋ย	อย่าถือเลยที่นางพิมเรารักใคร่
รู้ว่าเป็นเมียเอ็งกูเกรงใจ	เอ็นดูเถิดจงให้เสียแก่เรา
ขุนช้างฟังว่าทำหน้าเก้อ	นิจจาเกลอดอกหาไม่ไม่ให้เจ้า
แม้นเอ็งไม่รักกูจักเอา	ว่าแล้วกินเหล้าเมาสำราญ ฯ
๏ ครั้นพระสุริยาเวลาบ่าย	พลายแก้วย่างกรายมาจากบ้าน
ลงเรือพร้อมกันมิทันนาน	รีบมายังบ้านศรีประจัน
กับเพื่อนบ่าวก็ก้าวขึ้นบนหอ	พระมารอสวดมนต์สำรวมมั่น
เพื่อนสาวเข้าห้อมล้อมกัน	ออกจากเรือนนั้นมาทันใด
นั่งลงตรงหน้าท่านสมภาร	แล้วท่านจึงส่งมงคลให้
ขุนช้างเห็นพิมกระหยิ่มใจ	ตะลึงไปตาเพ่งเขม็งดู
หยิบพานมาว่าจะกินหมาก	มันผิดปากส่งไพล่ไปรูหู
เคี้ยวเล่นไบ่ไบ่ได้แต่พลู	เพื่อนบ่าวเขารู้หัวเราะฮา
พระสงฆ์สวดมนต์รํ่ากระหนํ่าไป	เอาน้ำซัดสาดให้อยู่ฉานฉ่า
นางมั่นแม่แปรกแทรกเข้ามา	ขุนช้างเข้าคร่าเอาข้อมือ
นางมั่นรันหัวลงต้ำเปาะ	พ่อเงาะวางฉันอย่าดันดื้อ
ขุนช้างฉุดผ้าคว้าจิ้มดือ	ไม่วางฤๅอ้ายถ่อยต่อยเขกลง
สวดมนต์จบพลันมิทันช้า	เอาน้ำชามาประเคนให้พระสงฆ์
ฉันแล้วลาไปดังใจจง	ลุกลงบันไดไปกุฎี ฯ
๏ ศรีประจันให้ยกทั้งหวานคาว	เลี้ยงพวกเจ้าบ่าวอยู่อึงมี่
กินอิ่มแล้วพลันทันที	เอาของที่แถมพกยกออกมา
ตลับถมตะทองกระทงเมี่ยง	มาวางเรียงส่งให้ได้พร้อมหน้า
พอพลบค่ำยํ่าแสงสุริยา	ขุนช้างไปเคหาด้วยทันที
เจ้าพลายแก้วกับเหล่าเพื่อนบ่าวนั้น	ก็พากันมาหาทองประศรี
จึงพูดกับมารดาด้วยปรานี	แล้วงานวันนี้จะอยู่ไย
ช้างม้าวัวควายไร่นา	ทั้งเคหาหามีใครอยู่ไม่
ทองประศรีตอบพลันทันใด	ค่อยค่อยไปเถิดจะช้าสักห้าวัน
ผู้คนทำงานพานเหนื่อยเหน็ด	พึ่งจะเสร็จยังไม่ควรจะผายผัน
เจ้าจงไปอยู่บ้านศรีประจัน	ไปกินนอนอยู่นั่นเถิดเจ้าพลาย ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	ครั้นเวลาล่วงแล้วตะวันบ่าย
แต่งตัวสำอางแล้วย่างกราย	ไปยังบ้านท่านยายศรีประจัน
ขึ้นบนบันไดเข้าในหอ	ก็พอสิ้นแสงสุริย์ฉัน
นอนหอรอถ้วนกำหนดวัน	แสนกระสันถึงเจ้าพิมพิลาไลย ฯ
๏ ครานั้นท่านยายศรีประจัน	ครั้นถ้วนสามวันหาช้าไม่
ประโลมปลอบลูกน้อยกลอยใจ	ด้วยไม่รู้กลมารยา
โอ้เจ้าพิมนิ่มนวลของแม่เอ๋ย	เจ้าไม่เคยให้ชายเสนหา
ร้อยชั่งจงฟังคำมารดา	นี่คู่เคยของเจ้ามาแต่ก่อนแล้ว
ร้อยคนพันคนไม่ดลใจ	จำเพาะเจาะได้เจ้าพลายแก้ว
แม่เลี้ยงไว้มิให้อันใดแพว	แต่แนวไม้เปรียะหนึ่งไม่ต้องตัว
ครั้นเติบใหญ่จะไปเสียจากอก	แม่วิตกอยู่ด้วยเจ้าจะเลี้ยงผัว
ฉวยขุกคำทำผิดแม่คิดกลัว	อย่าทำชั่วชั้นเชิงให้ชายชัง
เนื้อเย็นจะเป็นซึ่งแม่เรือน	ทำให้เหมือนแม่สอนมาแต่หลัง
เข้านอกออกในให้ระวัง	ลุกนั่งนอบนบแก่สามี
อย่าหึงหวงจ้วงจาบประจานเจิ่น	อย่าก่อเกินก่อนผัวไม่พอที่
แม่เลี้ยงมาหวังว่าจะให้ดี	จงเป็นศรีสวัสดิสุขทุกเวลา
สอนลูกอยู่จนล่วงเข้ายามแล้ว	เจ้าพลายแก้วจะคอยละห้อยหา
โลมเล้าเอาใจให้ไคลคลา	เข้าในหอเห็นหน้าเจ้าพลายน้อย
เสียงกรุกเจ้าพลายลุกลงจากเตียง	นางพิมเมียงแฝงแม่มาร่อยร่อย
ชวาลาต้องหน้าเป็นนวลลอย	พอปะตาก็ชม้อยละมุนลง
นั่งแล้วจึงยายศรีประจัน	ว่าฉันพาพิมขึ้นมาส่ง
จงกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงกันให้ยืนยง	กว่าจะปลงชีวิตชีวาลัย
ผิดพลั้งสั่งสอนกันก่อนหนา	อย่าตีด่ากันมี่หาดีไม่
ค่อยอยู่เถิดมารดาจะลาไป	นางพิมเหนี่ยวแม่ไว้ไม่วางมือ
ฉุดชักผลักวุ่นจะหมุนวิ่ง	แม่จะทิ้งฉันไว้ที่นี่ฤๅ
ศรีประจันลวงนางให้วางมือ	รื้อหับประตูห้องย่องออกไป ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	ท่านผู้ใหญ่ไปแล้วยิ่งผ่องใส
กระหยิ่มยิ้มด้วยเจ้าพิมพิลาไลย	เข้านั่งแนบแอบใกล้แล้วกล่าววอน
ร้อยชั่งนั่งนิ่งเสียไยเล่า	ขอเชิญเจ้าร่วมมุ้งเสมอหมอน
ร้อนฤๅจะกระพือให้พิมนอน	พี่อยู่ก่อนคอยเจ้าถึงสามวัน
ว่าพลางทางกระถดเข้านั่งชิด	กอดสะกิดประทับแล้วรับขวัญ
นั่งไยไปนอนเสียด้วยกัน	สะดุ้งหวั่นจักจี้กระเดียมใจ ฯ
๏ นางพิมยิ้มเยื้อนแล้วเบือนผัน	ไฮ้อย่าเล่นเช่นนั้นทนไม่ได้
สะกิดสะเกาเซ้าซี้เฝ้าจี้ไช	ไปนอนเถิดฉันไซร้ยังไม่นอน
เจ้าพลายแก้วลุกไปเข้าในมุ้ง	ยุงเจ้าเอ๋ยจุดเทียนมานี่ก่อน
นางพิมยิ้มยืนขึ้นถอนกลอน	ร้อนนักจักไปนั่งเล่นเย็นเย็น
เสียงกรุกเจ้าพลายลุกฉวยชายผ้า	ฟ้าผ่าเถิดเจ้าแก้วนี้ทำเข็ญ
ไม่พอที่จู้จี้ช่างมาเป็น	ใช่จะเร้นหนีไปไม่ยินยอม
มาจับมือรื้อรบอยู่เร่าเร่า	หิวเหมือนอยากข้าวเจียวฤๅหม่อม
ร้อนเหลือเหงื่อตกกระปรกกระปรอม	แป้งหอมน้ำอบจะลูบตัว
เออเจ้าเอามาทากันเล่น	พอเย็นเย็นใจมั่งจะยังชั่ว
เปิดนมกลมปลั่งดังดอกบัว	แต่มัวมัวยังอล่างกระจ่างตา
จะหยิบแป้งฤๅมาแย่งผ้าห่มไว้	นี่อะไรจะรุ่งแล้วฤๅขา
เมื่อหัวค่ำทำซึมไม่ลืมตา	สะบัดหน้าวิ่งแร่ไปแต่ตัว
เปิดโถน้ำอบตรลบกลิ่น	รินมาให้มากจะฝากผัว
เจ้าพลายย่องแอบหลังบังเงาตัว	โอ๋ยรินรั่วเสียแล้วพิมยิ้มละไม
มิใช่การวานอย่ามาจู้จี้	หกแล้วก็ยังมีจะรินใหม่
อย่ามากวนฉันหน่อยถอยออกไป	ลูบไล้ตัวแล้วจะกลับมา
เอามานี่เถิดพี่จะทาให้	ทาด้วยกันเถิดเป็นไรฟังพี่ว่า
ว่าพลางทางละลายแป้งทา	ผินหน้ามาจะผัดให้เป็นนวล
จับพัดมากระพือให้แป้งแห้ง	ดูดังแตงร่มใบเป็นนวลสงวน
กอดเคล้าเย้าหยอกเฝ้ายียวน	เอาแป้งประอกอวลตะลึงใจ
ดูเวทนาเหลือนี่เนื้อแกล้ง	แต่จะนั่งทาแป้งก็ไม่ได้
ทาตัวเข้าให้เย็นก็เป็นไร	เหงื่อไคลตละน้ำน่ารำคาญ
ไหนเหงื่อนี่เบื่อว่าเปล่าเปล่า	นิจจาเจ้าลวงพี่จริงจริงจ้าน
มาไปนอนอย่าให้วอนอยู่เนิ่นนาน	กอดสะพานสะพักจูบแต่เบาเบา ฯ
๏ นางพิมยิ้มค้อนด้วยงอนใจ	ไฮ้เหงื่อไคลเปื้อนแก้มเขาแล้วเจ้า
ไหนเหงื่อนี่ขาช่างว่าเดา	ส่องกระจกดูเอาก็เป็นไร
ในมุ้งนั่นแน่ยุงออกบินว่อน	ไม่ไปดูเสียก่อนไม่นอนได้
ว่าพลางฟักฟูมอุ้มแอบไป	แต่ผลักไสฉุดคร่าอย่าช้านาน
ประคองขึ้นบนตักผลักไม่ไหว	แนบชิดจิตรใจให้ฟุ้งซ่าน
นางพิมป้องปัดสะบัดกราน	เข้าในม่านเจ้าก็กราบลงทันใด ฯ
๏ เจ้าพลายแก้วรับขวัญกระสันยิ้ม	ประโลมพิมชื่นจิตรพิสมัย
จูบผมชมชื่นระรื่นใจ	ปราศรัยซิกซี้ด้วยปรีดา
พูดพลอดกอดเคล้าเล่านิทาน	พระอวตารตามนางมากลางป่า
ข้ามฝั่งมายังเกาะลงกา	ผลาญโคตรยักษาให้ตายเปลือง
แสนยากลำบากด้วยนางงาม	พระรามทุกข์ตรอมจนผอมเหลือง
สิบสี่ปีจึงได้นางมาคืนเมือง	พอสิ้นเรื่องก็พอหลับลงด้วยกัน ฯ
๘
พลายแก้วถูกเกณฑ์ทัพ
๏ จะกล่าวถึงพระเจ้าเชียงอินท์	ครองบุรินทร์เชียงใหม่ไอศวรรย์
หมู่อำมาตย์ราชกระวีมีครบครัน	ข้างฝ่ายในกำนัลก็นองเนือง
บริบูรณ์พูนสมบัติไม่ขัดสน	ประชาชนระบือฦๅเลื่อง
เมืองน้อยนบนอบไม่ขุ่นเคือง	ถวายเครื่องสุวรรณบรรณาการ
วันหนึ่งเสด็จออกขุนนางแน่น	พร้อมท้าวแสนเพี้ยลาวเหล่าทหาร
หมอบราบกราบเต็มหน้าพระลาน	เกษมสานต์ด้วยมุขมาตยา
พอสองลาวนำข่าวหนังสือบอก	ว่าเชียงทองกลับกลอกนอกหน้า
ไปขึ้นบุรีศรีอยุธยา	ไม่เกรงเดชาบารมี
นำเครื่องบรรณาการไปเวียงใต้	กรุงไทยส่งเสริมเพิ่มศักดิศรี
ดูกำเริบเอิบใจใช่พอดี	จะนำไทยมาตีบุรีเรา ฯ
๏ พระเจ้าเชียงใหม่ได้ทราบเรื่อง	ให้ขุ่นเคืองขัดใจดังไฟเผา
เหม่อ้ายเชียงทองจองหองเอา	ลงไปเข้ากับไทยช่างไม่กลัว
แต่ก่อนนั้นมันขึ้นแก่เรานี้	ถือดีหยิ่งยกนกสองหัว
เฮ้ยเกณฑ์กระบวนรบให้ครบตัว	นับทั่วถ้วนหมื่นพื้นฉกรรจ์
เครื่องสาตราอาวุธปืนไฟ	ทั้งน้อยใหญ่สารพัดเร่งจัดสรร
ให้พรั่งพร้อมเบ็ดเสร็จในเจ็ดวัน	จงลงมือเตรียมกันแต่วันนี้
ให้ปราบเมืองแมนเป็นแม่ทัพ	ไปทำมันให้ยับอยู่กับที่
แสนกำกองปลัดทัพนับว่าดี	สองนายนี้กองหน้าไพร่ห้าพัน
ฟ้าลั่นนั้นให้เป็นทัพหลวง	บัญชาการทั้งปวงเคยแข็งขัน
สันบาดาลเป็นปลัดเร่งจัดกัน	เกณฑ์คนห้าพันให้เข้ากอง
นายรองกองทัพสำหรับตำแหน่ง	ปีกซ้ายขวาแซงสิ้นทั้งผอง
ยกกระบัตรเกียกกายอเนกนอง	กองซุ่มกองแล่นให้มากมี
เสบียงเลี้ยงทัพจงจัดหา	ทั้งช้างม้าสำหรับขับขี่
สั่งเสร็จพระเสด็จจรลี	คืนสู่ที่เรือนทองผ่องโสภา
ฝ่ายว่าท้าวพระยาเป็นผู้ใหญ่	ก็กะเกณฑ์พลไพร่ให้เรียกหา
ไม่ได้ผัวเกาะตัวลูกเมียมา	บ้างตีค่าจ้างใส่ให้ไปทัพ
บ้างจัดหาข้าวของมากองไว้	หอกดาบปืนไฟให้เสร็จสรรพ
ช้างม้าวัวควายอเนกนับ	กองต่างวางลำดับกระบวนไป ฯ
๏ ครั้นถึงวันกำหนดพิชัยฤกษ์	เอิกเกริกทางบกยกทัพใหญ่
ดาบหอกดาษดื่นทั้งปืนไฟ	ธงชัยธงฉานอาจารย์ลง
พลช้างๆ เดินเป็นขนัด	พลม้ารีบรัดเข้าป่าระหง
พลทหารโห่ร้องกึกก้องดง	เร่งรัดจัตุรงค์ตรงไป
ถึงเวลาหยุดพักให้กินข้าว	เสร็จแล้วยกเหล้าหาช้าไม่
ยับยั้งคํ่าคืนกองฟืนไฟ	เดินทางกลางไพรหลายวันมา ฯ
๏ ครั้นถึงแว่นแคว้นแดนเชียงทอง	ชาวบ้านกว้านช่องไม่รอหน้า
ความกลัวตัวสั่นดังตีปลา	ก็แตกตื่นเข้าป่าพนาลี
บ้างล้มควํ่าล้มหงายตะกายวิ่ง	พวกเชียงใหม่ไล่ยิงลงกลิ้งคี่
บ้านน้อยบ้านใหญ่ไม่ต่อตี	บ้างหนีบ้างซ่อนด้วยกลัวตัว
ถึงเวียงเชียงทองให้ล้อมไว้	ตั้งค่ายรายไปรอบเมืองทั่ว
ยิงปืนกระหนํ่าทำให้กลัว	จะจับตัวพระยาดูหน้ามัน
ที่ประตูดูจุกไว้ทุกช่อง	เกณฑ์กองรักษาหน้าที่มั่น
แม้นใครออกมาจับฆ่าฟัน	อย่าให้มันหลบลี้หนีออกไป ฯ
๏ ครานั้นจึงพระยาเชียงทอง	เห็นเพี้ยลาวก่ายกองนั่งร้องไห้
เขามาตั้งค่ายรายล้อมไว้	จะเข้าออกบ่ได้ตายจริงจริง
ตัวสั่นพรั่นอกตกใจ	สู้เขาไม่ได้แต่สักสิ่ง
ไม่มีใครจะได้ไปพึ่งพิง	จะกลิ้งให้เขาเถือทั้งเชียงทอง
จึงปรึกษาว่ากันลงเห็นชอบ	จะทำเป็นนบนอบไม่ขัดข้อง
ยอมถวายดอกไม้เงินทอง	โบกธงปรองดองขอเคารพ
ขอประทานโทษาอย่าฆ่าตี	ขอชีวีข้อยน้อยไม่หลีกหลบ
แม้นจะตีเวียงใต้ให้บัดซบ	จะอาสาสู้รบจนวายชนม์
เห็นพวกเชียงใหม่จะตายใจ	ถ้าทัพไทยมาพร้อมตีให้ป่น
เราลวงมันพอให้ปลอดรอดไพร่พล	เห็นชอบกลต่างขึ้นบนกำแพง
จึงร้องบอกออกไปกับนายทัพ	แล้วยกธงคำนับขึ้นกวัดแกว่ง
ข้อยสู่บ่ได้นายอย่าแคลง	เชิญท่านแจ้งแก่ผู้ใหญ่ให้จงดี
ขออย่าเพ่อหุนหันฟันฆ่า	จะอาสาตีไทยให้ป่นปี้
ขอทำการแก้ตัวดูสักที	ท่านจงมีเมตตาอย่าฆ่าฟัน
ฝ่ายพวกเพี้ยการทหารกล้า	ได้ยินเชียงทองว่าเกษมสันต์
จึงพาพวกเชียงทองไปด้วยกัน	บอกพระยาฟ้าลั่นตามเรื่องราว ฯ
๏ ครานั้นจึงพระยาฟ้าลั่น	ปรึกษากันแล้วให้ไปว่ากล่าว
ถ้าเชียงทองอ่อนน้อมยอมขึ้นลาว	จะขอโทษให้สักคราวอย่าร้อนใจ
ให้เจ้าเมืองกรมการออกมาหา	ทำพิพัฒน์สัจจากันเสียใหม่
แล้วให้เปิดทวารบานเวียงชัย	ให้พวกเราเข้าไปได้ทุกวัน
อาวุธยุทธภัณฑ์อันใดมี	ทำบาญชีมอบไว้ให้แม่นมั่น
แล้วหาเสบียงเลี้ยงทัพให้ครบครัน	จึงจะไว้ใจกันว่าภักดี
ฝ่ายพวกกรมการเมืองเชียงทอง	ได้ฟังรับรองว่าต้องที่
ต่างลากลับมายังธานี	แจ้งคดีให้ฟังตามสั่งมา ฯ
๏ ครานั้นพระยาเชียงทอง	ไม่ขัดข้องเต็มใจออกไปหา
จึงสั่งให้เปิดบานทวารา	แล้วพากรมการนั้นออกไป
ครั้นถือน้ำทำสัตย์สำเร็จแล้ว	ลาวก็สิ้นสอดแคล้วไม่สงสัย
ต่างเที่ยวเตร่สู่หามาไป	ทั้งนายไพร่เชื่อถือชาวเชียงทอง
บ้างเที่ยวเกี้ยวสาวชาวบ้านนอก	บ้างเข้าออกไปมาหาข้าวของ
บ้างขับร้องฟ้อนรำด้วยลำพอง	บางคะนองกินเหล้าเที่ยวเมามาย ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระยาเถินกับระแหง	แจ้งว่าทัพเชียงใหม่มามากหลาย
ตีเมืองเชียงทองได้ง่ายดาย	ข่าวระคายว่าเจ้าเมืองไม่สู้รบ
กลับใจไปเข้ากับเชียงใหม่	รับจะรบทัพไทยไม่หลีกหลบ
จึงจัดแจงแต่งบอกทุกข้อครบ	ให้ม้าใช้ไปแต่พลบทั้งสองเมือง
ม้าใช้ไปถึงเมืองกำแพง	พระยารามครั้นแจ้งตลอดเรื่อง
เห็นเป็นข้อราชการรำคาญเคือง	ให้เรือเร็วลำเขื่องรีบล่องไป
ครั้นว่ามาถึงอยุธยา	วางบอกที่ศาลาหาช้าไม่
นายเวรต่อยกระบอกออกทันใด	แล้วซักไซ้ไล่เลียงเรื่องกิจจา
พอเจ้าคุณผู้ใหญ่เข้าไปถึง	นายเวรจึงกราบเรียนอยู่พร้อมหน้า
เจ้าคุณทราบเรื่องเคืองวิญญาณ์	รีบเข้ามาท้องพระโรงในทันใด
ฝ่ายขุนนางใหญ่น้อยที่คอยเฝ้า	ทุกหมวดเหล่าเจ้ากระทรวงน้อยใหญ่
ต่างเข้ามาอยู่หน้าพระโรงชัย	พวกข้าเฝ้าเข้าไปได้เวลา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงฤทธิ์	เสด็จสถิตแท่นมณีที่ข้างหน้า
เสนาข้าเฝ้าก็เข้ามา	วันทาหมอบราบกราบกราน
ท่านเจ้าคุณผู้ใหญ่ครั้นได้ที	จึงคลี่หนังสือบอกออกทูลสาร
ว่าบัดนี้ฟ้าลั่นสันบาดาล	เป็นทหารเชียงใหม่นั้นยกมา
ตั้งค่ายรายล้อมเชียงทองไว้	เจ้าเมืองไม่รบรับกลับเข้าหา
ยอมถือน้ำพิพัฒน์สัจจา	เห็นว่าคิดคดขบถไป
พระยาเถินระแหงกำแพงเพชร	พอทราบเสร็จบอกมาหาช้าไม่
แล้วแต่จะโปรดปรานประการใด	ชีวิตอยู่ใต้พระบาทา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ฟังเหตุขุ่นเคืองเป็นหนักหนา
จึงตรัสแก่ข้าเฝ้าท้าวพระยา	จงปรึกษาพร้อมกันในวันนี้
จะยกทัพใหญ่ฤๅใครจะอาสา	พรุ่งนี้มาว่ากันที่นี่
สั่งเสร็จพระเสด็จจรลี	คืนเข้าตำหนักที่ศรีไสยา
ทหารพลเรือนทั้งสองฝ่าย	ก็ผันผายจากเฝ้าไปพร้อมหน้า
ครั้นถึงขึ้นนั่งยังศาลา	ต่างปรึกษาสงครามตามคดี
จตุสดมภ์กรมเมืองแลคลังนา	วุ่นว้าคิดอ่านกันอึงมี่
ใครจะอาสาไปก็ไม่มี	ไม่ตกลงเต็มทีก็ออกมา
ขุนนางต่างคนก็ไปบ้าน	ท่านทหารเสียใจเป็นหนักหนา
เป็นตำแหน่งของตัวกลัวอาญา	ไม่มีใครอาสาจะเสียครัน ฯ
๏ ครานั้นพระเจ้ากรุงทวารา	อยุธยาพิภพเพียงสวรรค์
สถิตที่แท่นแก้วแพรวพรรณ	พรั่งพร้อมพระกำนัลสนมใน
ดังองค์อมเรศร์สุราฤทธิ์	สถิตเวชยันต์ทองผ่องใส
พร้อมเทพธิดาสุราลัย	ก้องไปด้วยอินทเภรี
พระดำริตริเหตุเขตขอบ	จังหวัดรอบอยุธยาบุรีศรี
เชียงใหม่ให้ทหารมาราวี	ยํ่ายีกระทั่งถึงเชียงทอง
เจ้าเมืองเชียงทองไม่ปองรบ	กลับสมทบกับเชียงใหม่ได้คล่องคล่อง
มันกำเริบเติบใหญ่ใจคะนอง	เห็นจะปองเป็นขบถพระบุรี
กำแพงระแหงเถินที่บอกมา	สามิภักดิ์ในทำนองก็ต้องที่
จำจะยกพหลมนตรี	ตีเอาเชียงทองนั้นคืนมา
ครั้นทรงพระดำริตริเสร็จ	เสด็จออกพระที่นั่งข้างหน้า
ประทับแท่นสุวรรณอันโอฬาร์	ดาษดาด้วยมุขมนตรี
หมอบราบกราบสล้างต่างกรม	จัตุสดมภ์พร้อมพรั่งทั้งสี่
ข้าทูลละอองบาทราชกวี	เสนีน้อยใหญ่ถวายกร
เสียงประโคมฆ้องกลองก้องดัง	เป่าสังข์กระทั่งแตรแซ่สลอน
ระเหิดระหงดังองค์อมรินทร	สถิตแท่นบวรพรรณราย
บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์	เกลื่อนกลาดด้วยเทพทั้งหลาย
ใต้ปาริกชาติอันเพริศพราย	ฉัตรฉายช่อชั้นอมรินทร์ ฯ
๏ พระจึงมีสิงหนาทประภาษไป	เสนาน้อยใหญ่ทั้งปวงสิ้น
เกิดเคืองด้วยเรื่องเมืองเชียงอินท์	อหังการดูหมิ่นประมาทกู
เชียงทองเป็นของอยุธยา	มันยกมาตั้งห้อมล้อมอยู่
เชียงทองนั้นก็พลัดเป็นศัตรู	รู้เพราะสามเมืองนั้นบอกมา
จะนิ่งอยู่เช่นนี้ก็มิได้	จะอิ่มเอิบกำเริบใจเป็นหนักหนา
ถือตัวว่ากูกลัวฤทธา	ตกทหารอยุธยาเราไม่มี
การเช่นนี้แต่ก่อนร่อนชะไร	เคยใช้อ้ายขุนไกรที่เป็นผี
มันม้วยมอดวอดวายเสียหลายปี	ครั้งนี้จะได้ผู้ใดไป
จึงตรัสถามเสนาข้าเฝ้า	ว่าลูกเต้ามันยังมีฤๅหาไม่
เห็นจางวางหกเหล่าจะเข้าใจ	ด้วยอ้ายขุนไกรอยู่กรมนั้น ฯ
๏ ครานั้นพระยารามจัตุรงค์	กราบลงแล้วทูลขมีขมัน
ขอเดชะพระองค์ทรงธรรม์	อันชีวันอยู่ใต้พระบาทา
ข้าพเจ้าได้ทราบเนื้อความไว้	เมื่อครั้งขุนไกรดับสังขาร์
มีบุตรชายคนหนึ่งพึ่งคลอดมา	อายุได้สักห้าปีปลาย
ทองประศรีหนีจากเมืองสุพรรณ	พาลูกน้อยนั้นไปสูญหาย
มิได้รู้เห็นว่าเป็นตาย	แต่ระคายว่าอยู่กาญจน์บุรี ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ฟังเหตุแจ้งเรื่องทองประศรี
จึงตรัสถามขุนช้างไปทันที	เอ็งนี้บ้านอยู่เมืองสุพรรณ
ยังจะรู้เรื่องราวทองประศรี	ลูกมันอยู่ดีหรีออาสัญ
เอ็งรู้อย่างไรบอกไปพลัน	จะได้ให้มันไปเชียงทอง ฯ
๏ ครานั้นขุนช้างมหาดเล็ก	เฝ้าแหนมาแต่เด็กพิดทูลคล่อง
คิดไปสมใจที่นึกปอง	หมายจะครองเจ้าพิมพิลาไลย
จะทูลส่อพลายแก้วให้ไปทัพ	แล้วจะกลับไปเกี้ยวเจ้าพิมใหม่
คิดแล้วทูลพลันทันใด	ชีวิตอยู่ใต้พระบาทา
อันบุตรขุนไกรที่วอดวาย	ชื่อว่านายพลายแก้วแกล้วกล้า
ได้เมียอยู่สุพรรณพารา	แต่มารดาเพื่อนอยู่กาญจน์บุรี
อันฤทธากล้าหาญชาญชัย	เลี้ยงภูตพรายได้เป็นถ้วนถี่
อายุประมาณสิบเจ็ดปี	ขอจงทราบธุลีพระบาทา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	ฟังจบถ้อยคำขุนช้างว่า
อ้ายช้างนำไปให้ได้มา	ตำรวจเวรใครหวาให้ออกไป
เจ้ากรมพระตำรวจก็รับสั่ง	ถอยหลังออกมาหาช้าไม่
จัดขุนหมื่นพลันในทันใด	สั่งให้นายขุนช้างเป็นผู้นำ
ออกจากกรุงศรีอยุธยา	ถึงสุพรรณพาราพอพลบคํ่า
ขุนช้างขึ้นเรือนไม่เอื้อนอำ	ไปอาบน้ำลูบกายสบายใจ ฯ
๏ ครั้นแล้วไปบ้านศรีประจัน	ร้องเรียกใครนั่นให้จุดไต้
สายทองมองเห็นตำรวจใน	เอ๊ะเหตุไรขุนช้างจึงนำมา
ตกใจไปบอกศรีประจัน	รับตำรวจนั้นขึ้นเคหา
เชิญนายนั่งข้างบนสนทนา	กินหมากเถิดขาแต่ตามมี
ตำรวจเล่าให้ศรีประจันฟัง	ตามข้อรับสั่งเป็นถ้วนถี่
พระองค์ผู้ทรงปัถพี	จะให้ขึ้นไปตีเมืองเชียงทอง
ให้หาคนดีมีวิชา	ขุนช้างว่าพลายแก้วนี้แคล่วแคล่ว
เห็นจะสมในพระทัยปอง	จึงต้องให้หาไปในวัง ฯ
๏ ศรีประจันได้ฟังตำรวจใน	ตกใจระรัวกลัวรับสั่ง
ลุกจากเคหาละล้าละลัง	มายังหอลูกด้วยทันใด
ทรุดนั่งทอดตัวที่ผัวเมีย	น้ำตาไหลเรี่ยถอนใจใหญ่
อกเต้นทึกทักสลักใจ	แกร้องไห้โฮโฮโอ้ลูกอา
ผัวเมียไม่รู้ว่ากะไร	เห็นแม่ร้องไห้เป็นหนักหนา
นี่ใครล้มตายฟายน้ำตา	ญาติเราฤๅว่าใครเป็นไร
ศรีประจันรันอกเข้าผางผาง	อ้ายขุนช้างมาทำเช่นนี้ได้
ไปกราบทูลพระองค์ผู้ทรงชัย	ว่าเจ้าแก้วแววไววิชาดี
รับสั่งจะให้ขึ้นไปทัพ	จับอ้ายลาวฆ่าให้เป็นผี
เจ้าเข้าเนื้อเข้าใจอะไรมี	จะไปทัพจับตีด้วยศัตรู
อ้อนแอ้นเอวบางเหมือนอย่างวาด	แต่มันเด็ดก็จะขาดกระเด็นอยู่
คิดเห็นเป็นน่าจะเอ็นดู	ความรู้จะได้แต่ไหนมา ฯ
๏ นางพิมพิลาไลยเจ้าได้ฟัง	ตันอกใจดังจะเป็นบ้า
น้ำตาเป็นเม็ดเม็ดเช็ดน้ำตา	เดือดด่าขุนช้างอ้ายจัญไร
ส่อเสียดเบียดตะลุงทำยุ่งหยาบ	ไม่กลัวบาปกลัวกรรมมันทำได้
มันจะทำให้หนำแก่นํ้าใจ	ที่หมายไว้ไม่สมอารมณ์มัน
จะแกล้งให้กำจัดพลัดพราก	ให้ได้ยากกลางป่าพนาสัณฑ์
ตั้งแต่นี้ต่อไปจะไกลกัน	นับวันไปแล้วแก้วเมียอา ฯ
๏ เจ้าพลายเห็นเมียละเหี่ยไห้	อาลัยเมียรักเป็นหนักหนา
แข็งใจจำเป็นเจรจา	จะเดือดด่าร้องไห้ไปไยมี
อันซึ่งราชการงานทัพ	สำหรับมาแต่ครั้งบิดาพี่
ถ้าเรายกขึ้นไปคงได้ดี	ตีได้เชียงทองสำเร็จการ
ฟังคำผัวว่าอย่าร้องไห้	ตำรวจเขาได้มาถึงบ้าน
ข้าวปลาหาทำอย่ารำคาญ	เขาอดจะประจานให้เจ็บใจ
ว่าพลางทางสั่งข้าคน	สายทองเป็นต้นเข้าครัวใหญ่
สั่งแล้วพลายแก้วก็ออกไป	นั่งใกล้ตำรวจกับขุนช้าง
ครั้นถึงทักทายปราศรัย	พาสองนายไปจากหอขวาง
เดินตามนอกชานกระดานกลาง	ย่างขึ้นหอพิมพิลาไลย
หย่อนก้นบนเสื่อทั้งสามรา	เรียกพานหมากมาหาช้าไม่
นางพิมหยิบพานรำคาญใจ	ไม่ออกไปเสือกสอดลอดประตู
ขุนช้างเขม้นเห็นแขนพิม	ชะแง้เงยแหงนยิ้มอยู่เป็นครู่
นิ้วก้อยช้อยแขนใส่แหวนงู	ดูจนยุงกัดไม่ปัดยุง ฯ
๏ ฝ่ายว่าสายทองกับข้าคน	ทำสำรับสับสนทอดมันกุ้ง
พริกส้มข่าตะไคร้ใส่ปรุง	แกงอ่อมหอมฟุ้งทั้งต้มยำ
สุกเสร็จจัดเทียบสำรับไว้	ผู้หญิงวิ่งไขว่อยู่คลาคล่ำ
นางพิมแค้นขุนช้างช่างระยำ	ทำเรียกตาผลหัวล้านมา
ส่งโต๊ะของคาวกับข้าวให้	ตาผลเป็นผู้ใหญ่ให้เดินหน้า
ขุนช้างแลเพ่งเขม็งตา	เดือดด่าในใจไอ้เจ้ากรรม
พลายแก้วยิ้มเมินเชิญกินข้าว	ตามมีเถิดพ่อเจ้ามันมืดคํ่า
มันมิใช่กลางวันไม่ทันทำ	ขุนช้างหยิบจอกน้ำมาล้างมือ
กินอิ่มแล้วก็ยกสำรับไป	พูดจาปราศรัยกันตามซื่อ
จะมัดลาวมาเมืองให้เลื่องฦๅ	ขุนช้างอือเออเจ้าเห็นเอาการ
พูดกันดึกเข้าก็หาวนอน	จัดแจงฟูกหมอนอลหม่าน
ให้สองนายพักนอนผ่อนสำราญ	เจ้าพลายแก้วลั่นดาลเข้าเรือนนอน
ระทวยทอดกอดน้องประคองสวาดิ	ใจจะขาดกระเด็นเป็นท่อนท่อน
กระซิบสั่งสนทนาด้วยอาวรณ์	ขุนช้างชูคอร่อนรำคาญใจ
ขยดนอนเข้าให้ชิดติดฝาประจัน	ได้ยินเสียงกระดานลั่นเข้าไม่ได้
มือกุมหน้าแข้งขึ้นแกว่งไกว	เหงื่อไหลโซมหน้านัยน์ตาชัน ฯ
๏ เจ้าพลายแก้วกอดนางไม่วางรัด	เกี่ยวกระหวัดจูบประทับแล้วรับขวัญ
จะจากน้องหมองตรมอารมณ์ครัน	หลายวันเว้นไปมิได้ชม
เจ้าพิมน้ำตาตกกับอกผัว	เมียกลัวรบลาวจะแหลกล่ม
เจ้าพลายแก้วปลอบว่าอย่าปรารมภ์	ประคองนมถนอมจูบไม่จืดเลย
ขุนช้างได้ยินฟอดทอดตัวควํ่า	ผีอำลูกแล้วพ่อคุณเอ๋ย
ผีเรือนแรงร้ายกะไรเลย	ข้ามาใหม่ไม่เคยมาอำกัน ฯ
๏ ครั้นแสงสุริโยทัยใกล้สว่าง	เจ้าพลายกับนางยิ่งป่วนปั่น
ล้างหน้ามาหาศรีประจัน	กลืนกลั้นโศกาด้วยอาวรณ์
รับสั่งให้หาข้าพเจ้า	หนักเบาจำจะเข้าไปดูก่อน
ให้ทราบเรื่องอย่างไรในนคร	นางพิมหาผ้าผ่อนให้ผัวไป
เจ้าพลายแก้วกับบ่าวก็ลงเรือน	ตำรวจเร่งตักเตือนไม่ช้าได้
รีบมาเวลาบ่ายลงชายไพร	ถึงกรุงไกรไปยังศาลาพลัน
ครั้นถึงจึงหยุดทรุดนั่ง	ท่านผู้รับสั่งอยู่ที่นั่น
เจ้าพลายแก้ววันทาพูดจากัน	เห็นคมสันลาดเลาจะเอาการ
พูดจาคารมดูคมขำ	ตาดำกลอกกลมสมทหาร
ถ้าไปก็จะได้ราชการ	เสร็จทัพกลับมาบ้านแล้วคงดี ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	นึกถึงเหตุราชการบุรีศรี
ครั้นแสงทองส่องฟ้าธาตรี	จรลีออกท้องพระโรงชัย ฯ
๏ ครานั้นท่านจางวางหกเหล่า	ก้มเกล้าบังคมหาช้าไม่
กราบทูลไปพลันในทันใด	ได้บุตรขุนไกรผู้ตายมา
เพื่อนชื่อว่านายพลายแก้ว	ได้ไล่เลียงดูแล้วจะอาสา
เห็นเป็นคนดีมีวิชา	พูดจาห้าวหาญไม่พรั่นใคร ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ฟังเหตุตรัสมาไม่ช้าได้
ไปหาตัวมันมาหวาไวไว	ตำรวจในเรียกคลานมาบังคม
พระองค์ทรงพิศอยู่เป็นครู่	น่าเอ็นดูรูปร่างมันงามสม
ตาเป็นมันหยับขลับกลม	วิทยาอาคมจักเชี่ยวชาญ
จึงตรัสว่าฮ้าเฮ้ยอ้ายพลายแก้ว	มึงเกิดแล้วในเนื้อเชื้อทหาร
อย่าให้เสียศักดิวงศ์พงศ์ปราณ	ทำราชการสืบต่อพ่อมึงไป
แม้นตีเชียงทองชนะมา	เงินทองเสื้อผ้ากูจะให้
ตรึกตรองถ่องแท้ให้แน่ใจ	จะได้ฤๅมิได้ให้ว่ามา ฯ
๏ พลายแก้วรับสั่งบังคมทูล	ขอเดชะนเรนทร์สูรโปรดเกศา
ชีวิตอยู่ใต้พระบาทา	ขออาสาพระองค์ผู้ทรงชัย
ตีทัพเชียงอินท์แลเชียงทอง	ให้สมพระทัยปองให้จงได้
ถ้าข้าพระพุทธเจ้ามิบรรลัย	ก็มิได้ย่อท้อต่อณรงค์ ฯ
๏ พระองค์ทรงภพตบเพลาผาง	เออวางให้มันแหลกลงเป็นผง
มึงเน้นให้วินาศลงดาษดง	อย่าให้ลาวทะนงมาสู้ไทย
จึงสั่งเกณฑ์ไพร่มิได้นาน	ทั้งทหารพลเรือนกรมน้อยใหญ่
เร่งรัดจัดกันในทันใด	ให้ถ้วนครบครันกันทันการ
แล้วประทานเงินตราผ้าเสื้อ	ก่อเกื้อให้กำเริบใจทหาร
เจ้าพลายแก้วได้รับพระราชทาน	ก้มกราบทูลองค์พระทรงชัย
กระหม่อมฉันจะออกไปบ้านก่อน	จะรีบร้อนกลับมาหาช้าไม่
จะได้ปลุกเครื่องอานการจะไป	แต่ในสามวันจะกลับมา
เออเองไปบ้านอย่านานอยู่	กูจะจัดพลไพร่ไว้คอยท่า
นายพลายกราบถวายบังคมลา	บ่าวห่อเงินตราตามออกไป ฯ
๏ เจ้าคุณผู้ใหญ่ได้รับสั่ง	ออกมานั่งศาลาลูกขุนใหญ่
เรียกพันพุฒหวามาไวไว	เกณฑ์ไพร่ทหารแลพลเรือน
บัตรหมายกะเกณฑ์ตามกระทรวง	ไพร่หลวงรี้พลกล่นเกลื่อน
กะเกณฑ์บอกไปนอกในเดือน	ตักเตือนตีเกาะเอาตัวมา
ที่หลบหลีกลี้หนีหาย	เอามุลนายแม่พ่อมาต่อว่า
ที่เจ็บไข้จ้างใส่ให้เงินตรา	ช้างม้าอัดแออยู่แจจัน
แล้วเบิกปืนผาเครื่องอาวุธ	สิ่งสารพัดยุทธจัดสรร
เสบียงเรียงออกมาพร้อมกัน	อีกสามวันจะให้ไปเชียงทอง ฯ
๏ เจ้าพลายแก้วกลับมาเห็นหน้าพิม	ไม่มียิ้มเดินตรงเข้าในห้อง
บ่าวถือเงินผ้ามาวางกอง	พิมเห็นผัวมัวหมองไม่นำพา
ผลีผลามตามผัวเข้าในห้อง	เจ้าแก้วเห็นหน้าน้องลุกผวา
ระทวยทอดกอดพิมปริ่มน้ำตา	พระพันวษาตรัสใช้พี่ไปทัพ
ด้วยเมืองเชียงทองเป็นขบถ	คิดคดกับเชียงใหม่เอาใจกลับ
ถ้าขืนขัดรับสั่งแล้วหลังยับ	พี่จึงแข็งใจรับอาสามา
เขาทูลเจาะจงว่าคงกระพัน	แข็งขันอาคมนั้นแกล้วกล้า
ถึงจะไปก็ไม่คิดระอิดระอา	พริบตาก็จะแหลกเป็นธุลี
การศึกก็ไม่นึกระไวระวัง	แต่ห่วงหลังนี้เหลืออาลัยพี่
จะเว้นว่างห่างรักทุกราตรี	เกือบปีไปแล้วจะกลับมา
คืนนี้พี่ยังกอดประคองเจ้า	อีกสองวันจะเศร้ากำสรดหา
หมอนข้างจะต่างผัวทุกเวลา	รำลึกถึงก็จะคว้ามาแอบอิง
ยามพูดจะพูดกับใครได้	จะคลายใจด้วยสายทองเป็นสองหญิง
ซุบซิบแต่พอสร่างกำสรดจริง	ถึงยามนอนก็จะนิ่งอนาถครวญ
เที่ยงคืนตื่นตาจะตีอก	วิตกด้วยน้องน้อยสักร้อยส่วน
จะผอมซูบผิดรูปสลดนวล	มิควรไข้เจ้าจะเป็นไข้ใจ
ยามกินผินหน้าไม่พบผัว	จะจานน้ำกลํ้ากลั้วไม่กลืนได้
เคยสบายก็จะคลายสบายไป	รอยไรจะทิ้งรกทุกราตรี
เส้นผมไหนจะพบกับแหนบน้อย	ร้อยวันจะไม่พบกระจกหวี
กระแจะแป้งแห้งโถทั้งตาปี	ขมิ้นมีก็จะหมองไม่หมั่นทา
ฟูกหมอนอ่อนอุ่นจะหนุนหนาว	อกจะร้าวด้วยข้อนชะอ้อนหา
สองแก้มแย้มยิ้มลออตา	จะบกพร่องโรยราไม่เด่นดวง
สารพัดจะวิบัติวิบากจิตร	ยิ่งคิดคิดทุกข์ใจนี่ใหญ่หลวง
แสนอาลัยนมงอนจะหย่อนทรวง	ผัวเป็นห่วงด้วยเจ้าพิมพิลาไลย ฯ
๏ นางพิมพับกับอกเฝ้าสะอื้น	ไม่ฝ่าฝืนสร่างสมประดีได้
น้ำตาตกซกซกกระเซ็นไป	รํ่าไรห่วงผัวจะจากพิม
จะเดินไปได้ฤๅถึงเชียงทอง	จะพังพองสองเท้าพ่อนิ่มนิ่ม
จะระบมบอบบางทั้งกลางริม	อกพิมนี้จะพังด้วยผัวรัก
ใครจะช่วยบ่งหนามที่เหน็บเนื้อ	เมียนี้อาลัยเหลือเพียงอกหัก
ไปด้วยจะได้ช่วยพ่อบ่งชัก	อนาถนักพ่อไปนอนอยู่กลางไพร
พ่อเคยนอนอ่อนเนื้อด้วยนุ่มฟูก	ไปปะถูกดินดอนที่ไหนได้
จะคายคันตัวต้องละอองไพร	ใครจะช่วยจุดหลังรำพึงพา
อกเอ๋ยเมียเคยทำกับข้าว	เย็นเช้าตกแต่งบำรุงหา
พ่อกินได้เหมือนใครเมื่อไรนา	ผักปลากินสิ่งละน้อยน้อย
คาวหวานวันละสามเวลาเหลือ	ยังไม่ใคร่มีเนื้อขึ้นสักหน่อย
จะไปกินดิบสุกทั้งบุกกลอย	ไม่อร่อยรสชาตินั้นจืดจาง
จะอิ่มซาบอาบอกมาแต่ไหน	คิดไปสงสารพ่อนี้สุดอย่าง
จะหิวโหยระหวยด้วยแบบบาง	พ่อร่างน้อยของเมียนี้คนเดียว
ยามดึกจะระลึกถึงพิมน้อย	จะเศร้าสร้อยเปล่าตรมอารมณ์เสียว
ด้วยพลัดที่เชยชมได้กลมเกลียว	จะแลเหลียวไปพบแต่พวกชาย
รุ่งเช้าหนาวเสียงชะนีร้อง	จะหวาดว่าเสียงน้องอยู่จนสาย
จะตรำแดดแผดลมระบมกาย	เหนื่อยหน่ายก็จะนอนทั้งเหงื่อไคล
อาบน้ำเล่าก็น้ำในท้องธาร	หนาวสะท้านเย็นเสียวตลอดไส้
เคยทาแป้งกระแจะจรุงใจ	ใครจะให้กระแจะประจงทา
โอ้พ่อพลายสายสวาดิของน้องเอ๋ย	ไม่เคยเลยจะห่างเหเสนหา
มานอนหอด้วยน้องสองเวลา	พ่อเคยพาพิมพูดพิไรวอน
นั่นนี่ซี้ซิกสัพยอก	ยั่วหยอกมิใคร่ให้ไปไกลหมอน
แขนซ้ายเคยให้เมียหนุนนอน	เห็นเมียร้อนพ่อก็พัดกระพือลม
พูดพลอดกอดจูบมิใคร่นอน	ช้อนคางเมียเชยแล้วเสยผม
จนรุ่งรางสางสายไม่วายชม	แสนภิรมย์รักน้องไม่นอนไกล
ไม่พลิกกายบ่ายหน้าออกไปจาก	จะออกปากว่าเหนื่อยนิดหามีไม่
แนบนางข้างเดียวด้วยเจือใจ	พ่อไปใครจะกอดให้พิมนอน
จะกินข้าวนั่งเคล้าอยู่คอยท่า	ให้พิมมานั่งกินด้วยกันก่อน
ครั้นเมียไม่กินพร้อมพ่อย่อมวอน	ปั้นป้อนปลอบปลื้มประโลมใจ
เห็นเขาเป็นผัวเมียกันมาหนัก	จะรักเหมือนพ่อรักพิมหามีไม่
พ่อมาต้องเด็ดรักหักไป	ทำไมจะได้ของรักไปเชยชม
เป็นจนจิตรกลัวผิดไปไม่ได้	จนใจพ่อเอาไปแต่ผ้าห่ม
ในกลางไพรพ่อจะได้ประคองชม	สุดตรมอกดิ้นอยู่เดียวดาย
เมียจะนอนคนเดียวกะไรรอด	ใครจะกอดพิมนอนให้หนาวหาย
เคยแอบแนบข้างไม่ห่างกาย	เมียจะตายแล้วพ่อทูลกระหม่อมเมีย ฯ
๏ พลายแก้วปลอบโฉมประโลมเล้า	อย่าโศกเศร้าไปเลยรูปจะซูบเสีย
นํ้าตาตกอกสะท้อนอ่อนเพลีย	แต่งัวเงียอยู่ไม่เงยรำคาญใจ
สุดคิดจิตรเจ็บด้วยจำจาก	วิบากกรรมจะทำกะไรได้
ไปได้ผัวจะพาเจ้าพิมไป	สำราญไพรพรั่งพร้อมผกาบาน
เลือกเด็ดดอกชมภิรมย์จิตร	ที่สูงสอยมาให้ปลิดแซมประสาน
อาบนํ้าให้สนุกในท้องธาร	ขึ้นม้าพาผ่านพนาลี
ถึงเหน็ดเหนื่อยเห็นหน้าเจ้านั่งใกล้	ชื่นใจกว่าจะถึงเชียงทองที่
ถ้าทัพลาวออกไล่ตะลุมตี	จะแต่งตัวพิมพี่ให้เป็นชาย
ใส่เสื้อแนบเนื้อให้เนียนอก	หมวกฝรั่งบังปกผมปีกหาย
ถือกระบี่มีฤทธิเพริศพราย	เอาเหน็บกฤชกรายขึ้นพาชี
แล้วพี่จะเสกประสมว่าน	ให้ทนทานอาวุธเป็นถ้วนถี่
ฟันลาวเล่นให้แหลกเป็นธุลี	ถ้าไปได้แล้วพี่จะพาไป
นี่สุดฤทธิ์ที่จะคิดอย่างไรรอด	จะนิ่งกอดน้องนอนอยู่ไม่ได้
อกเปล่าเศร้าเสียสลดใจ	จนไก่ขันกระชั้นสนั่นมา
เผยอบานหน้าต่างเห็นรางรอง	แสงทองส่องสว่างพระเวหา
โอ้จะรุ่งขึ้นแล้วแก้วพี่อา	แนบหน้านิ่มน้องประคองตัว
ละมุนละม่อมถนอมไว้แนบทรวง	ประโลมล้วงลูบอุ่นในอกผัว
จูบเฟ้นเน้นชมอารมณ์รัว	แม่จูบผัวบ้างสักทีให้มีใจ
ครั้นรุ่งแจ้งแสงสว่างกระจ่างโลก	ทั้งสองโศกยังหาสร่างกำสรดไม่
พลายแก้วปลอบเจ้าพิมพิลาไลย	มาจะไปบอกความกับมารดา
กอดคอชะลอเคลื่อนออกจากมุ้ง	เผยอพยุงย่างแอบแนบหน้า
ออกจากห้องสองแก้มล้วนนํ้าตา	ถึงมารดาต่างสะอึกสะอื้นไป ฯ
๏ ครานั้นศรีประจันผู้มารดา	เห็นลูกยาทั้งสองมาร้องไห้
ถามว่าแก้วตาเจ้าเป็นไร	จึงครวญครํ่ารํ่าไห้นัยน์ตาแดง
ไปเฝ้ากลับมาแต่เย็นวาน	ไม่เล่าขานมารดาให้รู้แจ้ง
อ้ายขุนช้างทูลเบียดเสียดแทง	จะรบราฆ่าแกงกันอย่างไร
จะได้ไปฤๅไม่ไปไม่บอกมั่ง	ออกจากวังตั้งแต่จะร้องไห้
คิดดูน่าเบื่อนี่เหลือใจ	น้ำตาไหลเปียกเปื้อนทั้งสองคน ฯ
๏ พลายแก้วเล่าความกับศรีประจัน	สารพันเงื่อนสายปลายต้น
รับสั่งให้ไปทัพจับประจญ	ลาวเชียงทองบนให้บรรลัย
บัดนี้ที่ในกรุงได้เกณฑ์พล	เกลื่อนกล่นถ้วนพันสรรให้
ทูลลามาบ้านรำคาญใจ	กำหนดไว้สามวันจะยกทัพ
ลูกเป็นห่วงด้วยเจ้าพิมพิลาไลย	เมื่อไรจะเสร็จสงครามกลับ
เนื้อแท้วาสนาลูกอาภัพ	นับได้สามวันมาอยู่เรือน
พรุ่งนี้เช้าตรู่จะจู่จาก	ได้ยากระทมทุกข์ไปในเถื่อน
อย่านับวันมั่นแล้วจะนับเดือน	ใครจะเพื่อนเจ้าพิมพิลาไลย
คิดคิดแล้วแค้นขุนช้างนัก	มันรักเจ้าพิมมาแต่ไหนไหน
มันหมายจะเชยชมให้สมใจ	จึงแคะไค้ค่อนทูลพระทรงธรรม์
ด้วยหมายว่าไปแล้วก็คงตาย	แยบคายลิ้นลมมันคมสัน
จะคอยชิงเอาเจ้าพิมนิ่มนวลจันทร์	แม่นมั่นลูกคิดไม่ผิดใจ
ตัวไปใจลูกยังอยู่ห้อง	หามีใครปกป้องเจ้าพิมไม่
เห็นแต่หม่อมแม่มิเป็นไร	สงวนไว้กว่าลูกจะกลับมา
ถ้าใครบอกใครเล่าว่าลูกตาย	แม่อย่าเพ่อวุ่นวายฟังมันว่า
สืบสาวให้แน่ในพารา	อย่าเพ่อเชื่อถือว่าซื่อตรง
อันตัวเจ้าพิมพิลาไลย	ดังดวงใจของลูกอย่าลืมหลง
รักษาป้องกันให้มั่นคง	กว่าจะได้กลับลงมาพารา
อันมนุษย์หาสุดแก่ใครไม่	มันกลับกลอกนอกในเป็นหนักหนา
ถึงจะอมทองคำมาเจรจา	แม่อย่าหลงไปด้วยพลอยอวยเออ ฯ
๏ ศรีประจันครั้นเห็นลูกร้องไห้	นํ้าตาแกไหลตละนํ้าพลํ่าเผลอ
ขยี้ตาหน้าขาวหาวเรอ	พูดจาว่าละเมอละมายไป
อย่าเป็นทุกข์ถึงออพิมเลยออแก้ว	ไปแล้วหาให้เป็นอะไรไม่
ลูกเต้าเขารักษามาแต่ไร	ด้วงแลงแมงไยมิให้พาน
อุตส่าห์ตั้งเนื้อตั้งใจไป	ทุกข์ถึงเขาไยเขาอยู่บ้าน
พ่ออย่าประมาทราชการ	ไม่ควรกล้าอย่าหาญให้เสียที
อันค่ายคูดูทำให้มั่นคง	อย่าทะนงหลงเล่ห์จะไล่หนี
ถอยรอล่อลวงท่วงที	ในราตรีอย่าเห็นแก่หลับนอน
นั่งยามตามไฟใส่ฆ้องค่อย	กองร้อยมั่วสุมซุ่มซ่อน
สวัสดีมีชัยได้นคร	อุตส่าห์ต้อนวัวควายมาไถนา
รุ่งพรุ่งนี้แล้วออแก้วไป	เด็กเอ๋ยไวไวมานี่หวา
ชวนกันออเจ้าสีข้าวปลา	ซ้อมให้ขาวอย่ามีแกลบรำ
แล้วใส่กระสอบรอบรัด	ช่วยกันจัดแจงหวาแกด่าพร่ำ
พริกกะเกลือจัดหาเอามาตำ	ขะต้มขนมทำไปให้ครบ
สายทองไปข้างไหนไม่เห็นตัว	กะไรชั่วชาติเหลืออีเสือขบ
การร้อนเป็นไฟหาไม่พบ	หลบหัวเสียทีเดียวเที่ยวแชเชือน
หมากพลูปูนยาไม่จัดแจง	พลูนาบหมากแห้งยังกองเกลื่อน
ศรีประจันสั่งบ่าวเฝ้าตักเตือน	พิมกับผัวเข้าเรือนพิไรครวญ ฯ
๏ อีมีอีรักควักปลาร้า	เหม็นหวาสิ้นทีเป็นขี้ขมวน
ศรีประจันด่ามี่อีขี้กรวน	ปลากูใส่ได้ส่วนเป็นอย่างไร
อีดำตำพริกขยิกขยี้	เสียงถี่โกกโกกกระโชกไล่
ข่าขิงพริกเกลือเจือลงไป	แขยะแขยะขยิกไล่ละเอียดดี
อ้ายมีอีกวยฉวยกระบุง	ตวงข้าวในยุ้งเอาออกสี
ตากตำซ้ำซ้อมพร้อมทันที	กระสอบใส่ได้ที่กองเต็มไป
ปลาแห้งปลาชะโดโตโตหวา	ปลาย่างหอมกระเทียมก็เตรียมใส่
น้ำอ้อยน้ำตาลงบครบครันไป	บ้างก็วิ่งขวักไขว่อยู่ไปมา
กวนขนมกะละแมแซ่เซ็งไป	มะพร้าวปอกไว้ต่อยแตกฉ่า
กระต่ายขูดครูดแคะแกะกะลา	คั้นกะทิกะทะฉ่าเทลงไป
เอาแป้งมาขยำแล้วซ้ำกรอง	น้ำตาลใส่ลงในท้องกะทะใหญ่
เหลวเหลวกวนง่ายสบายใจ	เร่งไฟคนเคี่ยวเหนียวเข้าทุกที
ผลัดกันบ้างเป็นไรหัวไหล่เหนื่อย	เมื่อยแขนเป็นจะตายแล้วอ้ายผี
ติดกะทะเลอะละอยู่เช่นนี้	ควักพายป้ายที่ใบตองรอง
มึงชิมกูชิมริมกะทะ	หวานละดีครันเป็นมันย่อง
หมดริมควักชิมที่กลางลอง	พร่องไปครึ่งกะทะชะหวานจริง ฯ
๏ ศรีประจันมารดาจึงว่าไป	แม่พิมนี้เป็นกะไรเข้าเรือนนิ่ง
ผัวมีที่ไปไม่ไหวติง	ช่วยกันวิ่งกันเต้นบ้างเป็นไร
หมากพลูหยูกยาไม่จัดแจง	จะเฝ้าทรงพระกันแสงไปถึงไหน
เป็นแพงพวยทอดยอดอิดออดไป	ผ้าผ่อนท่อนสไบไม่นำพา
อย่างนี้ฤๅขึ้นชื่อว่ารักผัว	มัวแต่จะร้องไห้ไม่เงยหน้า
แม้นไม่มีกูดูเถิดนา	ปลาชิ้นหนึ่งจะกินก็ไม่มี
จะลงกัดก้อนเกลืออยู่กรอดกรอด	นั่งกอดหัวเข่าอยู่กับที่
แม่ยายตะกายเป็นตัวตี	ยังกะว่ากูนี้เป็นเมียน้อย
ส่งแต่เสียงโล่โล่พุทโธ่เอ๋ย	ไม่หยิบต้องบ้างเลยนางยอดสร้อย
ยิ่งว่าดูตาเล่นปรอยปรอย	กูจะต่อยให้ร้องก้องสุพรรณ ฯ
๏ ครานั้นเจ้าพิมพิลาไลย	กอดผัวร้องไห้อยู่ป่วนปั่น
หยิบอะไรเข้าไม่ได้อกใจตัน	กลืนกลั้นน้ำตายิ่งไหลพรู
เสียงแม่ว่าขานรำคาญใจ	ลุกจากผัวไปสะอื้นอยู่
ปอกหมากใส่ขันแล้วพันพลู	แลดูผัวเพียงจะขาดใจ
ซบหน้าโศการำพันเศร้า	จะคลึงเคล้าพลูจีบเข้าไม่ได้
สะอื้นอักสลักอกตะลึงไป	สำลีถือกับมือไว้ก็ลืมวาง ฯ
๏ เจ้าพลายแก้วเห็นเมียละเหี่ยไห้	ลุกไปนั่งแอบลงแนบข้าง
ปลอบประโลมโฉมเช็ดนํ้าตาพลาง	อย่าครวญครางนักเลยนะน้องอา
จีบพลูเถิดพี่อยู่กับพิมแล้ว	ออแก้วจะได้กินที่กลางป่า
อย่าโศกศัลย์จงกลั้นกลืนน้ำตา	มาผัวจะช่วยเจ้าป้ายปูน
สัพยอกหยอกเย้าเฝ้ายวนยั่ว	เคียงผัวน้ำตาค่อยหายสูญ
แกล้งเย้าให้เจ้าคลายอาดูร	ที่นั่นนูนน้องฟกหัวอกบวม ฯ
๏ นางพิมยิ้มทั้งน้ำตาตก	อย่าว่าฟกเลยมันคงจะลงน่วม
หมากพลูดูหยิบรีบรวบรวม	ใส่ล่วมเหลือยัดย่ามตะเครียว
พ่อทูนหัวผัวคืนมาสมสู่	อย่าให้พลูของพิมทันแห้งเหี่ยว
บุหรี่ยาเพชรบูรณ์ฉุนเจียว	ใบตองขอให้เขียวเมื่อคืนมา
ค่อยยังชั่วด้วยผัวมาพาชื่น	คลายสะอื้นคลานเข้าไปพับผ้า
ประจงจีบกลีบเล็กเล็กลออตา	ไปกลางป่ากำปั่นน้อยนั้นใส่ไป
นางจัดแจงหีบผ้ากระจกหวี	ตามที่เคยทำเจ้าจำได้
หยิบหมอนที่นอนน้อยละห้อยใจ	โอ้จะไกลที่นอนน้องไปนอนเดียว
หมอนของน้องหน้ากรองด้วยทองชุด	เป็นเครือครุฑยุดกระชากนาคเกี่ยว
คิดไปใจสยองแสยงเจียว	อกเสียวระทมทับที่นอนลง ฯ
๏ ครานั้นทองประศรีผู้มารดา	ลูกยาไปทัพจะตามส่ง
แต่งงานพลายแก้วพึ่งแล้วลง	ยับยั้งยังคงอยู่สุพรรณ
เรียกหาข้าคนให้ขนของ	สบุ้งเสบียงเรียงกองในเรือนนั่น
มึงอย่าเผอเรอเหนออีจัน	พร้อมกันลงเรือกัญญาไป
บ่าวชายบ่าวหญิงวิ่งลนลาน	เชิงกรานหม้อข้าวเอาส่งให้
ทองประศรีงกงันขึ้นบันได	พูดจาปราศรัยกันไปมา
จะไปด้วยกันฤๅออจันเอ๋ย	หาไปส่งลูกเขยไม่ฤๅหวา
แต่งสำเร็จเสร็จแล้วทั้งข้าวปลา	ไปดูหน้าออพลายให้คลายใจ ฯ
๏ ศรีประจันตอบคำทองประศรี	เหย้าเรือนตูหามีใครดูไม่
ข้าวของยังกองออกมุลไป	พาออพิมพิลาไลยไปส่งกัน ฯ
๏ ทองประศรีได้ฟังสั่งข้าคน	ขนของลงเรือขมีขมัน
พลายแก้วลุกออกมานอกพลัน	ไหว้ท่านศรีประจันผู้แม่ยาย
นัดกันกับท่านทองประศรี	ให้ไปคอยอยู่ที่สำคัญหมาย
บ้านแมนแม่นยำอย่าคลาศคลาย	ลูกชายจะไปบกยกเข้ากรุง
ทูลลาพระองค์ผู้ทรงธรรม์	จะได้พบกันต่อวันรุ่ง
แม่ออกเรือก่อนนอนพ้นยุง	พรุ่งนี้ลูกจึงจะตามไป ฯ
๏ ทองประศรีได้ฟังลูกชายว่า	นัดกันสัญญานั้นจำได้
ลงเรือกัญญาพร้อมข้าไท	นางพิมก็ไปกับมารดา
นั่งในกลางแคร่กับแม่ผัว	ฝีพายบ่ายหัวออกจากท่า
ตุ้มติ้มทิ่มถี่ร้องมี่มา	ยาวยาวช้าช้าไว้เป็นไร
ชักหัวเรืออ้ายดำทำอย่างนั้น	กูไล่ไม่ทันออพ่อข้าไหว้
ถือท้ายไม่ถนัดคัดรุดไป	วาดไว้บ้างเหวยเฮ้ยหัวเรือ
วาดไม่ทันรันรกคนตกน้ำ	โขนตำเข้าที่ตอต่อหัวเสือ
มันต่อยระยำทั้งลำเรือ	ทองประศรีเลิกเสื่อขึ้นคลุมตัว
นางพิมพิลาไลยได้กระสอบ	มุดหมอบเข้าไปพอมิดหัว
อ้ายฝีพายเก้กังกำลังกลัว	เรือรั่วถูกตอไหลจ้อไป
มุดนํ้ากำดินขึ้นมายา	ลากเรือออกมาพ้นตอได้
ร้องด่ากันอึงคะนึงไป	พอรุ่งก็ใกล้บางลางพลัน ฯ
๙
พลายแก้วยกทัพ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	แม่กับเมียไปแล้วก็จัดสรร
เครื่องอานว่านยาสารพัน	สำหรับกันอาวุธไม่ไว้ใจ
กราบลาแม่ยายแล้วเยื้องย่าง	ขึ้นช้างพร้อมพรั่งทั้งบ่าวไพร่
ออกจากเมืองสุพรรณทันใด	เข้าไปกรุงศรีอยุธยา
รีบไปหาท่านผู้รับสั่ง	แล้วยับยั้งค้างอยู่ที่เคหา
จนแจ่มแจ้งแสงศรีสุริยา	ก็เข้ามาเฝ้าองค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงฤทธิ์	เสด็จสถิตพระที่นั่งสุธาสวรรย์
เสนาเข้าเฝ้าอยู่พร้อมกัน	บังคมคัลแน่นท้องพระโรงชัย
ทอดพระเนตรแลมาเห็นพลายแก้ว	ผ่องแผ้วพระกระมลแจ่มใส
เออเอ็งเร่งยกพลไกร	จงไปเป็นสุขสวัสดี
ปราบลาวให้ละเอียดลงเป็นแป้ง	จะเรืองฤทธิ์เรี่ยวแรงดังราชสีห์
กูจะให้อาวุธไปราวี	ดาบนี้ที่ด้ามประจุพราย
ประทานผ้ายกดีสีสะอาด	สนับเพลาเจียระบาดอันเฉิดฉาย
ทั้งหมวกตุ้มปี่มีระบาย	พลายแก้วกราบถวายบังคมลา
ออกไปยังศาลาลูกขุน	ชุลมุนพวกพหลพลอาสา
ตรวจพร้อมเสร็จสรรพแล้วรับตรา	ลาท่านผู้ใหญ่ท่านให้พร ฯ
๏ ได้ฤกษ์เลิกพลพยุหบาตร	เกลื่อนกลาดคั่งคับสลับสลอน
ยกออกมานอกพระนคร	ทั้งช้างม้าหมู่นิกรโยธี
เสื้อแสงแดงดาดดูสง่า	ถือสาตราอาวุธมาอึงมี่
ธงเทียวเถือกทุ่งลุมพลี	ฆ้องตีหึ่งโห่สนั่นนาน
ถึงปากบางลางอยู่ข้างหนึ่ง	ยกพลข้ามถึงข้างฟากบ้าน
ปลงหาบยาบเยิบสาแหรกยาน	ถอดคานคึกคักพักผู้คน
กินอยู่พูวายสำเร็จแล้ว	พลายแก้วจึงสั่งพวกพหล
ให้เร่งเคลื่อนไคลคลายาตราพล	ไปอยู่ต้นทางที่จะคลาศคลาย
ปลงวางช้างม้าอยู่ท่ากู	เที่ยวอยู่ที่ศาลาวัดป่าฝ้าย
พวกพลโยธากราบลานาย	ขยายยกกองทัพไปฉับพลัน ฯ
๏ พลายแก้วอยู่เดียวก็เหลียวแล	เห็นแม่กับพิมจอดอยู่นั่น
ลงจากศาลามาหากัน	ปรึกษาสำคัญทั้งสามคน
ไปทัพทางไกลไม่รู้เหตุ	จะสังเกตปลูกโพธิ์ไว้สามต้น
ถ้าแม้นจะย่อยยับถึงอับจน	ขอให้โพธิ์พิกลไปเหมือนกัน
นั่งปรึกษากันมิทันช้า	ให้เที่ยวหาหน่อโพธิ์ขมีขมัน
ค่อยขุดมิให้ฉุดกระชากฟัน	ดินนั้นพันพอกไว้ดิบดี
ยกลงเรือแล้วก็ข้ามฟาก	ผลักหัวเรือบากไปถึงที่
ขึ้นบกยกโพธิ์มาทันที	มีต้นไม้ใหญ่ได้สำคัญ
จึงแต่งเครื่องบัตรพลีบูชา	บวงสรวงเทวดาที่อยู่นั่น
ขุดหลุมแล้วพิษฐานพลัน	ปลูกกันคนละต้นนั่งบนไป ฯ
๏ ทองประศรีนั้นพิษฐานก่อน	ถ้าม้วยมรณ์ชีวาหารอดไม่
ให้ต้นโพธิ์ของข้านั้นบรรลัย	ถ้าตัวไข้โพธิ์ไข้เหมือนตัวเป็น
แม้นตัวอยู่ดีมีสุข	ความทุกข์ไม่กำเนิดเกิดเข็ญ
ขอให้โพธิ์ชุ่มชอุ่มเย็น	ให้เห็นประจักษ์อยู่แก่ตา
ว่าแล้วเท่านั้นด้วยทันใด	ยกต้นโพธิ์ใส่ไว้หลุมหน้า
เจ้าพลายไหว้วอนแก่เทวา	ตัวข้าจะขึ้นไปชิงชัย
แม้นจะมีชัยแก่ไพรี	ขอให้โพธิ์ต้นนี้งอกงามไสว
ถ้าแม้นจะอาสัญบรรลัย	ขอให้โพธิ์ข้านี้ตายตาม
แม้นตัวข้านี้มิป่วยไข้	ขอให้โพธิ์สุกใสเรืองอร่าม
ถ้าสำเร็จณรงค์สงคราม	ขอให้งามเขียวชอุ่มเป็นพุ่มชัฏ
อธิษฐานแล้วพลันทันใด	ยกต้นโพธิ์ใส่ในหลุมอัด
รากรอมพร้อมสิ้นเอาดินยัด	น้ำตาพิมเจ้าก็หยัดกระเด็นลง
ยกมือกราบกรานเทพารักษ์	สะอื้นไห้ฮักฮักตะลึงหลง
ประคองต้นโพธิ์น้อยละห้อยงง	ขอเดชะเทพทรงศักดาฤทธิ์
โพธิ์ทองของพิมพิษฐาน	ถ้าอยู่บ้านตัวตายวายดับจิตร
ขอให้โพธิ์ตายตามอย่างามชิด	มาดแม้นคงชีวิตไม่บรรลัย
ขอให้โพธิ์ชุ่มชื่นระรื่นร่ม	น้ำสุรามฤตพรมไม่เปรียบได้
ถ้าตัวไข้ไผ่ผอมตรอมใจ	ใบโพธิ์จงสลดลงหลากตา
ครั้นพิษฐานแล้วจึงปลูกลง	นํ้าตาตกซกสรงลงโซมหน้า
พูนพวนถ้วนสิ้นทุกหลุมมา	นํ้ารดปลดผ้าสไบพลัน
ทั้งสามผืนผ้าพับลงไว้	ประจงใจแล้วก็ห่มประจำมั่น
ขอเดชะผ้านี้ที่ผูกพัน	ห่มโพธิ์สำคัญทั้งสามคน
ต่างคนต่างจะไปไกลตา	กลับมาขอให้พบกันเป็นผล
แม้นตัวข้าตายวายชนม์	ให้สู่สวรรค์ชั้นบนสบายใจ
จะเกิดไปในภพชาติหน้า	ขอให้ข้าพบกันให้จงได้
ร้อยกัปแสนกัลป์อนันต์ไกล	พบกันไปตราบเท่าเข้านิพพาน ฯ
๏ ครั้นห่มโพธิ์เสร็จสรรพทั้งสามต้น	สามคนจากที่พิษฐาน
ลงเรือพร้อมกันมิทันนาน	บ่าวคํ้าเรือกรานออกพายไป
จอดวัดป่าฝ้ายที่ท้ายเขื่อน	เตือนคนขนของไม่ช้าได้
บรรทุกหลังช้างพลันทันใด	พลายแก้วแววไวไหว้มารดา
ทองประศรีอวยพรสถาผล	จงสวัสดิมงคลไปภายหน้า
นางพิมไหว้พลันกลั้นนํ้าตา	สะอื้นออกปากว่าไปจงดี
เจ้าพลายแก้วสั่งพิมพิลาไลย	สงวนใจสงวนรักไว้ท่าพี่
แล้วเด็ดรักหักใจจรลี	ย่างขึ้นจากที่นาวาพลัน
ทองประศรีกับพิมพิลาไลย	บ่าวไพร่ก็ผลักหัวเรือหัน
ผัวเมียชะแง้แลดูกัน	น้ำตาหยดอดกลั้นจนลับไป
บ่าวไพร่พูดเล่นกันเฮฮา	นางพิมก้มหน้าไม่พูดได้
แม่ผัวโลมเล้าเอาใจ	กลับไปยังสุพรรณพารา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	แม่กับเมียไปแล้วละห้อยหา
ตระเตรียมพร้อมกันทันเวลา	ช้างม้าหาบคอนสลอนไป
แฟ้มโพล่โย้ยานอยู่ยาบยาบ	หัวปลาอ้างาบดังกาบไผ่
กลักพริกกลักขิงกริ่งกร่างไป	แกว่งไกวเยิ่นเยิ่นเดินตามกัน
บ้างเหนื่อยเมื่อยล้าแข้งขาขัด	บ้างคัดลูกสะบ้าว่าไม่หัน
บ้างยั้งหยุดกินยาทาน้ำมัน	ลุกขึ้นได้ไล่กันก็รีบไป
บ้างลงนั่งชักกัญชานัยน์ตาหลับ	โงกหงับหาวนอนผ้าผ่อนไหม้
ลุกขึ้นอู้อี้ตีเหล็กไฟ	ข้ามทุ่งมุ่งไปพนาวา ฯ
๏ พลายแก้วขี่คชสังหาร	สูงตระหง่านเงื้อมเงื้อมอยู่ในป่า
วันหนึ่งก็พอถึงทุ่งโสภา	อนิจจาพิมพี่ผู้งามงอน
บ้านกระทงตรงข้ามไปท่าโพธิ์	โอ้ว่าโพธิ์สามต้นยังอ่อนอ่อน
คํ่าลงปลงทัพให้หลับนอน	รุ่งยกพลผ่อนข้ามน้ำไป
ลัดล่วงนครสวรรค์ดั้นดง	ตัดทางหาลงตามน้ำไม่
ร่มรื่นพื้นพรรณดอกไม้	เจ้าพลายละห้อยไห้ถึงเมียรัก
โอ้เจ้าพิมนิ่มนวลของพลายแก้ว	จะข้อนทรวงหนักแล้วเพียงอกหัก
มาส่งทัพกลับไปอาลัยนัก	ดูผิวพักตร์พิมเผือดไม่พาที
มาด้วยจะได้ชี้ให้ชมเล่น	ในดงเย็นยามยากมากับพี่
สารพัดรุกขชาติสะอาดดี	สกุณีจับรังอยู่จอแจ ฯ
๏ นกเขาจับข่อยอยู่เคียงคู่	ผัวมาอยู่ไกลพิมเจ้าเหลือแหล่
คับแคทำรังบนต้นแค	พี่ห่างแหหอเหินมาเดินไพร
กระลุมพูจิกพวงชมพู่เทศ	สังเกตเหมือนผ้าชมพูพิสมัย
พะยอมหอมหวนมายวนใจ	เหมือนกลิ่นสไบเจ้ายังติดมา
หอมกลิ่นบุปผชาติดาษดง	เหมือนกลิ่นแก้มพี่หลงตะลึงหา
นกแก้วจับแก้วแจ้วเจรจา	เวทนาน้องจะพูดกับผู้ใด
นกขมิ้นบินจับต้นมะเดื่อ	โอ้ว่าเนื้อเจ้าจะหมองไม่ผ่องใส
จะเมินหมางขมิ้นทาระอาใจ	โอ้เจ้าพิมพิลาไลยของผัวอา
พิศพรรณพฤกษามาตามทาง	มะปรางเปรียบแก้มนางทั้งซ้ายขวา
อินพรมนมสวรรค์จันทน์คณา	พี่จนกระแจะจันทน์ทาทุกอย่างไป
เห็นกระทุ่มพุ่มชัฏระบัดตั้ง	เหมือนผมพิมเจ้าสะพรั่งเพราไสว
เปล่าจิตรคิดเย็นยะเยือกใจ	สักเมื่อไรจะได้พบเจ้าพี่อา ฯ
๏ ครวญพลางทางเร่งพลไกร	มาในเถื่อนแถวแนวป่า
ถึงป่าใหญ่ไม้กลาดดาษดา	ต้นพฤกษากรอบเกราะกระเทาะพัง
ยางยูงสูงโยนโอนสะบัด	พระพายพัดเอนลู่ดูสะพรั่ง
ลมกระแทกแตกลั่นสนั่นดัง	ถูกรังหนูพุกยุ่งสยุมพู
ปลายทอดยอดแยะตลอดไส้	เป็นตะไคร่คราบเครอะออกเยอะอยู่
กระแตตามกระรอกมาเข้าคารู	งูเขียวเลี้ยวไล่ตลอดปลาย
ลางต้นล้มตั้งตละปัก	รากหักขึ้นแทงระแหงหงาย
กะตุ้มกะติ้มเกะกะปะกันตาย	ยอดหวายพันคลุมอยู่ซุ้มเซิง
เป็นนํ้ากรังรังเรอะอยู่เฉอะฉะ	เขยอะขยะขยุกขยุยดูยุ่ยเหยิง
รุงรังรุกรุยเป็นปุยเซิง	กะพะกะเพิงพันผูกลูกหวายไป
ลางต้นโกร๋นกร่อนจนปล้อนเปลือก	เทือกถูกโคลนช้างเอาข้างไส
เขียวชอุ่มพุ่มชื้อชอื้อใบ	แมงภู่ไชในนอกเป็นพรอกโพรง
ค่างลิงวิ่งเลี้ยวแล่นตลอด	ไม้คอดหักโลดกระโดดโหยง
เถาวัลย์พันย้อยดังแกล้งโยง	โจงโคร่งครือคระอยู่ครึมครำ
ครั้นถึงหว่างเขาเงาชะโงก	เป็นตรวยโตรกเตียนตลิบตลอดถํ้า
เป็นแผ่นเพิงตระพักชะงักง้ำ	แต่ตีนตํ่าแลต้องนัยน์ตาพราย
ต้องแสงสุริยนระยับแสง	บ้างเด่นแดงแข่งเขียวประสานสาย
หมอกม่วงโมราราวระบาย	ลวดลายดุจแต้มเบญจรงค์
ที่เด่นแดงดังแสงปัทมราช	ประหลาดเล่ห์ปะวะหลํ่างามระหง
ที่ดำดังหนึ่งนิลบรรจง	จับพงพฤกษ์พุ่มชอุ่มตา
ที่ขาวราวกับเม็ดเพชรรัตน์	น้ำซัดเป็นละลอกกระฉอกฉ่า
ฝอยฟุ้งพุ่งเต้นกระเซ็นมา	กระทบผาซ่าสาดสะเทือนไพร ฯ
๏ ครั้นเดินดงลงธารละหานหิน	น้ำรินแลลาดสะอาดใส
กรวดกระจายพรายเม็ดเป็นมูลไป	โอ้พิมพิลาไลยของพี่อา
มาด้วยผัวจะเก็บก้อนกรวดให้	ที่ชอบใจพี่จะเก็บให้หนักหนา
กรีดเล็บเก็บเล่นลออตา	อนิจจาเนื้อคู่เจ้าอยู่ไกล
ของข้าวเจ้ามักรักของเล่น	เห็นอะไรงามงามแล้วไม่ได้
ถ้ามาด้วยผัวแล้วในแนวไพร	จะนั่งร้อยมาลัยบนหลังช้าง
จะห้อยหอมล้อมรอบสัปคับ	เป็นสร้อยสนแซมประดับสดสล้าง
คิดคิดไม่วายเสียดายนาง	เจ้าแนบข้างของแก้วไม่แววมา
ตัดทางถึงกำแพงระแหงเถิน	ชมนักมักเนิ่นอยู่หนักหนา
เนิ่นเรื่องเครื่องเขาจะนินทา	วางตราผู้รั้งด้วยทันที
จัดพลเสร็จสรรพทั้งสามเมือง	ยกเครื่องของเลี้ยงอยู่อึงมี่
ครั้นได้พิชัยฤกษ์ดี	ตีฆ้องลั่นปืนเป็นสำคัญ
โห่ร้องเอิกเกริกเลิกทัพ	จับอาวุธถือกับมือมั่น
ช้างม้าอัดแอแจจัน	กระทั่งถึงเขตขัณฑ์เมืองเชียงทอง
ให้กองหน้าเที่ยวค้นพวกเชียงใหม่	พบที่ไหนไล่กระหนํ่าทุกบ้านช่อง
ห้ำหั่นฟันตายลงก่ายกอง	ข้าวของขนริบพัลวัน
ตียับเยินไปมิได้ยั้ง	กระทั่งถึงเชียงทองก้องสนั่น
พวกเชียงใหม่หลายทัพรับไม่ทัน	ทัพไทยไล่ฟันตะลุยไป
ด้วยมันประมาทอาจอง	ทะนงว่าเชียงทองหาสู้ไม่
ยินยอมยกธงแล้วปลงใจ	นายไพร่เที่ยวทั่วทั้งพารา
บ้างเที่ยวหาผักปลามาห่างค่าย	ไทยแทงล้มตายเป็นหนักหนา
ต่อรู้ว่าไพรีนั้นมีมา	จึงเรียกหาผู้คนอลหม่านไป
กลับเขาค่ายรอบขอบคู	ชาวเชียงทองดูเห็นหวั่นไหว
สังเกตเหตุรู้ว่าทัพไทย	ก็ดีใจปิดประตูเสียฉับพลัน ฯ
๏ ครานั้นเจ้าเมืองเชียงทอง	ทั้งพวกพ้องปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ดีใจทัพไทยมาช่วยทัน	กูจะตัดหัวมันชาวเชียงอินท์
จำจะให้เจ้าหัวนั้นออกไป	บอกแม่ทัพไทยให้ทราบสิ้น
มิได้ขบถต่อพระองค์ทรงธรณินทร์	ท้าวเพี้ยได้ยินก็พร้อมใจ
จึงไปนิมนต์พระสังฆราช	วิชาสามารถหากลัวไม่
อิกทั้งพระสงฆ์สององค์ไป	ออกหลังเมืองมาได้นอกพารา
ฝ่ายพวกทหารเจ้าเชียงใหม่	ไว้ใจว่าพระสงฆ์ไม่เข่นฆ่า
เดินดึ่งถึงทัพอยุธยา	เรียกหาให้เปิดประตูรับ
พวกไทยเห็นพระสงฆ์องอาจ	ประหลาดเปิดค่ายออกไล่จับ
พาตัวเข้าไปให้นายทัพ	นั่งเป็นอันดับกันลงไป
พระยากำแพงระแหงเถิน	ว่าหลวงลาวทำเกินไม่ไว้ได้
โทษด้อมมองกองทัพถึงบรรลัย	พลายแก้วห้ามไว้ว่าอย่าทำ
จึงถามไปพลันทันใด	พากันมาไยจะใกล้คํ่า
บอกตามจริงพลันท่านอย่าอำ	ใครนำแนะบอกให้ออกมา ฯ
๏ ครานั้นจึงท่านพระสังฆราช	กล้าหาญชาญฉลาดเป็นหนักหนา
แก้ไขด้วยไวปัญญา	สาธุตัวข้านี้เป็นชี
เจ้าเมืองเชียงทองให้มาหา	ท่านผู้ถืออาญามาถึงนี่
อวยพรให้เป็นสุขสวัสดี	แจ้งความตามที่มีศึกมา
ล้อมรอบขอบเวียงเชียงทอง	มากมายก่ายกองเป็นหนักหนา
แต่ฟันแตกแหลกตายหลายเวลา	ก็ไม่ล่าเลิกทัพกลับไป
ที่ในเมืองข้าวปลานั้นหมดสิ้น	จะออกไปหากินก็ไม่ได้
จึงทำเป็นยินยอมพร้อมใจ	เข้าด้วยเชียงใหม่ไม่ฆ่าฟัน
ครั้นจะบอกไปศรีอยุธยา	พวกลาวตรวจตราอยู่เข้มขัน
สารพัดขัดสนจนทุกอัน	วันนี้ดีใจเห็นไทยมา
จึงให้ข้อยมาบอกจะออกรบ	ตีตลบหน้าหลังให้หนักหนา
ขอท่านแม่ทัพไทยให้สัญญา	วันใดฤกษ์พาจะได้ตี
ทัพไทยเข้าตีจะตีด้วย	ฟันให้มันมอดม้วยลงเป็นผี
ท่านอย่าได้กังขาราคี	อันถ้อยคำทั้งนี้เป็นความจริง
ถ้าแม้นคิดคดขบถใจ	จงฆ่าให้ตายสิ้นทั้งชายหญิง
แต่เด็กเท่าลูกฝ้ายให้ตายจริง	ฟันทิ้งเสียเถิดไม่ขอตัว ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	ฟังพระสังฆราชแล้วก็ยิ้มหัว
ทัพเราชาวใต้มิได้กลัว	ถึงเชียงทองทำชั่วขบถไป
อันทัพเชียงใหม่นี้คงยับ	จะตามจับมันมาให้จงได้
มัดมาฆ่าฟันให้บรรลัย	บัดนี้ชีต้นได้มาเจรจา
เราเชื่อถือด้วยว่าเป็นพระสงฆ์	คงซื่อตรงว่าไรไม่มุสา
ท่านจงกลับไปในพารา	บอกพระยาเชียงทองให้แจ้งใจ
พรุ่งนี้เวลาตะวันบ่าย	จะทำลายทัพลาวให้จงได้
เร่งรัดจัดพหลพลไกร	ได้ฤกษ์เมื่อไรให้พร้อมกัน ฯ
๏ ครานั้นพระสังฆราชา	รับคำอำลาขมีขมัน
เร็วไวเข้าในกำแพงพลัน	บอกความสารพันที่สั่งไป
เจ้าเมืองเชียงทองครั้นพลบคํ่า	ทำตามคำสังฆราชหาช้าไม่
ลากปืนขึ้นป้อมด้วยทันใด	เตรียมอาวุธน้อยใหญ่คอยเวลา
บ้างปลุกเครื่องอานใส่มงคล	รดมนต์น้ำว่านให้หาญกล้า
พวกชายสบายใจในพารา	ตีฆ้องกลองจ้าทั้งเชียงทอง ฯ
๏ ครานั้นฟ้าลั่นสันบาดาล	ยอดทหารเชียงอินท์สิ้นทั้งสอง
อิกปราบเมืองแมนแสนกำกอง	ปรองดองปรึกษาราชการ
บัดนี้ไทยขึ้นมาล้อมทัพ	อ้ายเชียงทองก็กลับทำห้าวหาญ
ปิดประตูลากปืนยืนทะยาน	ยิงต้านตอบโต้เป็นโกลี
ทัพไทยโอบหลังตั้งดัก	จะกักทัพเราไว้มิให้หนี
นิ่งอยู่ดูจะเสียท่วงที	มันจะตีดื้อดึงถึงแดนเรา
ยั่นไยไทยมาสักกี่หมื่น	จะตีให้มันตื่นขึ้นตีนเขา
ให้ย่นแยกแตกทัพแล้วจับเอา	ส่งเข้าเชียงอินท์สิ้นทั้งทัพ
ตัวอ้ายเชียงทองจองหองกล้า	ลูกเมียมัดมาเอาดาบสับ
ลูกเด็กเล็กน้อยให้ย่อยยับ	จึงกำชับเมืองแมนแสนกำกอง
สองท่านคอยต้านด้านกำแพง	ยิงแทงรบรุกจุกช่อง
รับพวกอ้ายลาวชาวเชียงทอง	เราสองนายนี้จะตีไทย
พลมันกี่หยิบพริบตาเดียว	หาต้องรบขับเคี่ยวเท่าไรไม่
ครั้นปรึกษายินยอมพร้อมใจ	ต่างก็ไปเตรียมทัพฉับพลัน
แต่ล้วนม้ากล้าแข็งแรงสามารถ	สวมเสื้อแดงคาดชมพูมั่น
ดาบตะพายกรายขยับสำหรับฟัน	ทวนทองถือประจันประจำกาย
หอกซัดๆ แซงบนหลังม้า	เบาะอานผ่านหน้าดูเฉิดฉาย
เครื่องอานว่านยาสำหรับกาย	ทนายปืนปั้นลํ่าตะแบงมาน
บ้างปลุกย้อมเครื่องอานอ่านเวท	วิเศษสุดศักดากล้าหาญ
ล้วนเคยได้ประจญประจัญบาน	จัดการพร้อมสรรพทั้งทัพไป
ครั้นได้พิชัยเพชรฤกษ์	เอิกเกริกโห่ร้องสนั่นไหว
ออกจากค่ายพลันทันใด	สะพรั่งพลไพร่ได้กระบวน
สองนายขึ้นนั่งบนหลังม้า	ขับร่าเริงรบตลบหวน
แสงดาบปลาบแวบแปลบปลายทวน	จวนถึงค่ายไทยให้ปักธง ฯ
๏ ครานั้นพลายแก้วผู้แม่ทัพ	ยืนขยับดังพระยาราชหงส์
เรืองฤทธิ์เชี่ยวชาญการณรงค์	เห็นลาวยกพลตรงมาครามครัน
จึงชวนผู้รั้งทั้งสามคน	ให้จัดแจงแต่งตนขมีขมัน
ตรวจเตรียมพลไพร่ให้พร้อมกัน	ผูกพันเครื่องครบในสงคราม
เจ้าพลายแก้วก็เสกน้ำมันให้	ทาไพร่ทานายสิ้นทั้งสาม
แต่งตัวขึ้นม้าสง่างาม	ตามยามเลิศล้วนประสิทธิ์ดี
ครั้นได้มหาพิชัยฤกษ์	เอิกเกริกเลิกทัพออกจากที่
โห่ร้องลั่นฆ้องกระแตตี	กรูกรีเอิกเกริกระดมปืน
กึกก้องสะเทือนท้องสุธาวาส	ลาวตกใจขยาดจนแตกตื่น
ควันมัวมืดคลุ้มดังกลางคืน	ใกล้ลาวแล้วก็ยืนจะดูที ฯ
๏ จะกล่าวถึงเจ้าเมืองเชียงทอง	กับพวกพ้องเตรียมกระบวนไว้ถ้วนถี่
พอได้ยินปืนผาที่ราวี	เห็นทัพไทยเข้าตีประจันกัน
เปิดประตูกรูออกไปนอกเมือง	แน่นเนื่องมากมายค่ายปิหลั่น
ลำพังทัพนับได้สักห้าพัน	นอกนั้นชาวเมืองออกช่วยรบ
ล้วนปืนหอกออกสะพรั่งทั้งไพร่นาย	แหกค่ายควันกลุ้มคลุ้มตลบ
ถอนขวากลากปืนออกยืนรบ	จุดคบเผาค่ายทลายไป ฯ
๏ ฝ่ายปราบเมืองแมนแสนกำกอง	เห็นพวกเชียงทองเข้ามาใกล้
ปล่อยปืนตับตึงลั่นเป็นควันไฟ	ทวนแทงแย้งไขว่ประจันกัน
เสี้ยมไม้รวกยาวเป็นหลาวแหลน	เงยแหงนแทงผลับปับปั่น
บ้างเข้ารุมกระหนาบเอาดาบฟัน	บ้างถลันหอกแทงแย้งขวาซ้าย
ทั้งสองข้างต่างยิงกันครืนครืน	ลูกปืนแรงทะลุปรุค่าย
ถูกคนป่นล้มระเนนตาย	แข้งขาขาดหายกระจุยไป
พวกเชียงทองมีค่ายปิหลั่นรับ	ลุกปืนปับแบนเปล่าหาเข้าไม่
รบกันป่วนลั่นสนั่นไพร	ยังไม่มีชัยชนะกัน ฯ
๏ ครานั้นฟ้าลั่นสันบาดาล	คุมพวกพลทหารแข็งขัน
เห็นไทยไล่ทัพมาฉับพลัน	คมสันรูปร่างสำอางดี
ขี่ม้าร่าเริงบันเทิงท่า	องอาจดังพระยาราชสีห์
จะใคร่ถามล่อลวงดูท่วงที	ว่าความรู้มันจะดีสักเพียงไร
จึงร้องตวาดเหวยเฮ้ยไทยเล็ก	พึ่งรุ่นเด็กยังหาครบปีบวชไม่
เราแลดูรูปเจ้าก็เข้าใจ	ว่าเรียนได้แต่เสน่ห์เล่ห์ลม
กับทำอิทธิฤทธิ์ได้นิดหน่อย	จะมาพลอยทำศึกไม่เห็นสม
ฤๅเพื่อนฝูงยั่วใจให้นิยม	จึงอาสาซานซมกระเซิงมา
นามกรของท่านนั้นชื่อไร	เจ้าไทยจึงเชื่อท่านหนักหนา
เราขอถามตามจริงจงบอกมา	พาราเชียงทองนั้นของใคร
แดนลาวต่อลาวเขาขึ้นกัน	อ้ายเชียงทองนั้นหาตรงไม่
โกหกยกเมืองไปขึ้นไทย	เจ้าเชียงอินท์จึงใช้ให้เรามา
จับอ้ายเชียงทองผู้ขบถ	พร้อมลูกเมียหมดไปเข่นฆ่า
ใช่การของเจ้าอยุธยา	มารุกรานหาญกล้าด้วยเหตุใด
มีพลขึ้นมาสักหยิบมือ	ไม่พอครือทัพเวียงเชียงใหม่
แต่เหยียบก็จะเงียบสงัดไป	ไม่ต้องทันถึงได้ประจัญบาน ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	ยิ้มแล้วตอบคำที่ว่าขาน
เรานี้ฤๅคือว่าองค์พระกาล	ยอดทหารอยู่ในอยุธยา
เราชื่อว่านายพลายแก้ว	ได้ทดลองกันแล้วจึงอาสา
เจ้าเชียงทองข้องเคืองพระบาทา	เป็นสองหน้าแหนงคดขบถไป
ถวายเมืองกับกรุงอยุธยา	แล้วกลับมาขึ้นเวียงเชียงใหม่
กำแพงระแหงแจ้งบอกไป	พระองค์ใช้ให้เรามาฟาดฟัน
ครั้นมาถึงเวียงเชียงทอง	ปรองดองเหมือนเดิมไม่บิดผัน
ว่าถูกห้อมล้อมไว้ไม่หนีทัน	จึงแกล้งล่อลวงทั่นให้ตายใจ
บัดนี้ก็ช่วยเราออกรบ	ให้พวกท่านบัดซบให้จงได้
ท่านอย่าองอาจประมาทไทย	ถ้าไม่ดีที่ไหนเราจะมา
นามกรของท่านนั้นชื่อไร	คารมใหญ่ยิ่งยวดมาอวดกล้า
โมโหโอหังช่างเจรจา	พริบตาเดียวดอกจะบรรลัย
จะพากันสิ้นชาติวาสนา	ที่ยกมาหาเหลือกลับไปไม่
จะบอกเจ้าเอาบุญให้อุ่นใจ	จงอ่อนน้อมยอมไทยจะรอดตัว ฯ
๏ ครานั้นจึงพระยาฟ้าลั่น	ฟังพลันตบมือแล้วร้องหัว
ชะต้าว่าได้ช่างไม่กลัว	เขารู้ทั่วทุกแคว้นแดนภพไตร
ว่าเมืองเชียงทองแต่บุราณ	ถิ่นฐานเคยขึ้นกับเชียงใหม่
มันหากคิดคดขบถไป	จึงมีภัยถึงเวียงเมืองเชียงทอง
เขาจะทำกันประสาข้ากับเจ้า	ใช่ธุระอย่าเข้ามาเกี่ยวข้อง
ขืนสู่รู้ปั้นลํ่าทำคะนอง	อย่านึกปองว่าจะรอดไปเป็นคน
เราฤๅชื่อพระยาฟ้าลั่น	เพื่อนนั้นสันบาดาลท่านอย่าฉงน
ว่าพลางสำทับแล้วขับพล	เกลื่อนกล่นกลุ้มกันกระชั้นมา
พวกไทยโห่ครื้นเอาปืนยิง	ฉวยหอกกลอกกลิ้งวิ่งเข้าหา
พวกลาวกลุ้มกลาดดาษดา	เอาวารับมันบ่ยั่นใคร
ลาวถูกปืนปั่นหันเห	บ้างซวนเซซอนซุกไม่ลุกได้
บ้างถูกหม้อดินทิ้งกลิ้งเกลื่อนไป	เปลวไฟลุกวาบขึ้นปลาบตา
ลาวยิงปืนผึงตึงถูกไทย	ตายเจ็บปวดไปเป็นหนักหนา
ย่อย่นร่นถอยหย่อยลงมา	ลาวได้ทีท่าสะอึกไป
พระยาฟ้าลั่นสันบาดาล	ต้อนพลทหารกระโจมไล่
กวัดแกว่งดาบหอกออกไล่ไทย	โห่ร้องก้องไปที่ในดง ฯ
๏ พลายแก้วแววไวใจกล้า	รีบเร่งอาชากระทืบส่ง
มือถือดาบประทานผลาญณรงค์	ตรงใส่สันบาดาลที่นำกอง
ฟันฉับลาวรับด้วยปลายทวน	แทงสวนหลบได้ด้วยไวว่อง
ลาวไพล่พลาดถลานัยน์ตาพอง	ร้องหมาซี้แม่แร่เข้ามา
พลายแก้วฟาดฟันสนั่นฉับ	คอพับตะพายแล่งตลอดบ่า
ฟ้าลั่นแลเห็นเข่นอาชา	ตรงเข้าฟันพระยากำแพงเพชร
ฉับเปล่าไม่เข้าพลัดตกม้า	พลายแก้ววางร่ามาระเห็จ
ฟันถูกฟ้าลั่นหันขี้เล็ด	หัวเด็ดตกม้าลงมาดิน
ไพร่เห็นนายตายก็แตกหนี	ไทยไล่ตามตีเตลิดสิ้น
บ้างป่วยเจ็บไปเลือดไหลริน	บางล้มดิ้นตายยับไม่นับตัว
ทัพไทยไล่ลามตามพิฆาต	ลาวหนีเกลื่อนกลาดไม่เห็นหัว
ปล่อยช้างม้าอาวุธด้วยความกลัว	ครอบครัวทิ้งขว้างตามทางไป
เมืองนครลำปางไม่ต่อสู้	ชาวเมืองหนีพรูไม่อยู่ได้
เมืองลำพูนผู้คนด้นเข้าไพร	ทัพไทยอยู่ค่ายสบายควัน
เที่ยวสกัดตัดทางไปเชียงอินท์	ค้นเก็บทรัพย์สินเป็นจ้าละหวั่น
แต่บ้านจอมทองช่วยป้องกัน	ไม่มีชาวทัพนั้นทำร้ายใคร
เทวดาดลใจให้คิดปอง	ด้วยจะได้ลาวทองพิสมัย
จึงเพอิญอารีมีแก่ใจ	เที่ยวเข้าออกได้อยู่อัตรา
แต่บรรดาพวกไพร่ที่ได้เมีย	แก่สาวได้เสียตามวาสนา
สำราญรื่นชื่นใจทุกเวลา	คอยท่าจะล่องไปกรุงไกร ฯ
๑๐
พลายแก้วได้นางลาวทอง
๏ มาจะกล่าวถึงแสนคำแมน	เป็นนายแคว้นหมู่บ้านจอมทองใหญ่
กับนางศรีเงินยวงผู้ดวงใจ	รักใคร่ได้กันแต่ก่อนมา
สองเถ้ามีลูกสาวชื่อลาวทอง	ปกป้องพิทักษ์รักษา
เจริญรุ่นละมุนทั้งกายา	อายุได้สิบห้าปีปลาย
งามปลั่งดังบัวขึ้นบนนํ้า	ยังไม่ต้องแดดช้ำเมื่อยามสาย
ไฝฝ้าหน้านางไม่มีระคาย	ไหล่ผายเอวกลมดังแกล้งรัด
ชายใดยังมิได้จะมาต้อง	ด้วยทั้งสองพี่เลี้ยงเขาเจนจัด
นางเวียงนางวันนั้นสันทัด	ปรนนิบัติปกไว้ในห้องนอน
เมื่อนายพลายแก้วมาตีเวียง	ชาวบ้านหลีกเลี่ยงไปซุ่มซ่อน
ถูกไทยไล่แตกเข้าดงดอน	เขาขับต้อนไว้ได้ก็มากมาย
เว้นแต่บ้านจอมทองของคำแมน	ยังหนาแน่นอยู่ได้ไม่ระสํ่าระสาย
ปลดปลอดรอดตัวด้วยนายพลาย	มิให้ทำอันตรายจึงอยู่ดี
ครั้นการทัพระงับสงบแล้ว	เจ้าพลายแก้วจะกลับไปกรุงศรี
เงินยวงภิริยากับสามี	ตรีตรึกนึกคุณของแม่ทัพ
ร้อยบ้านพันเมืองได้เคืองแค้น	หนีเแล่นป่นไปเขาไล่จับ
ล้มตายชายหญิงก็ย่อยยับ	เขาระงับเป็นสุขแต่บ้านเรา
บัดนี้เขาจะกลับไปเมืองใต้	เขาจะทำอย่างไรไม่รู้เท่า
จะมานั่งนิ่งอยู่เหมือนดูเบา	ฉวยถ้าเขากวาดกว้านบ้านจอมทอง
จะพากันย่อยยับอัปภาคย์	ได้ทุกข์ยากไปหมดทั้งบ้านช่อง
ยายตาปรึกษากันปรองดอง	ลาวทองลูกเราผู้ร่วมใจ
จะพาไปยกให้เป็นคำนับ	แม่ทัพเห็นทีจะรักใคร่
ถึงลูกเราจะเข้าไปกรุงไทย	พอจะออกหน้าได้ไม่อับอาย
แม่ทัพชุบเลี้ยงเจ้าลาวทอง	คงมิให้พวกพ้องต้องระส่ำระสาย
ชาวบ้านก็จะเป็นสุขสบาย	ไม่ต้องหวั่นอันตรายที่ทัพไทย
ครั้นตกลงปลงใจกันทั้งสอง	จึงเรียกเจ้าลาวทองพิสมัย
นางเวียงนางวันมาทันใด	นั่งใกล้สองเถ้าแล้วเล้าโลม
โอ้เจ้าลาวทองของพ่อแม่	เป็นสาวแส่บริสุทธิ์สวาดิโฉม
ศึกเสือเหนือใต้มาไล่โรม	ข้าวยากหมากโทรมทุกสิ่งไป
ร้อยบ้านพันเมืองได้เคืองแค้น	เหลือแสนที่จะซ่อนเจ้าไว้ได้
กองทัพเขาจะกลับไปเมืองไทย	เห็นเขาจับขับไล่ซึ่งครอบครัว
ทรัพย์สินสาระยำสํ่าเสีย	ผัวพลัดเมียเมียก็พลัดผัว
ผ้านุ่งสักนิดไม่ติดตัว	พ่อกลัวเราจะเป็นเหมือนเช่นนั้น
นายทัพเขาประคับประคองเรา	ห้ามเหล่าพวกไพร่ไม่หํ้าหั่น
จึงได้เป็นสุขทุกคืนวัน	พ่อคิดพรั่นเมื่อเขาจะกลับไป
บุราณท่านว่าเขาขุดบ่อ	ล่อให้ปลาหลงไม่สงสัย
ยังไม่กินค่อยประคิ่นประคองไว้	บัวในสระศรีมิให้ช้ำ
สายชลมิให้ข้นขุ่นมัว	ตัวปลาปล่อยกินอยู่คลาคล่ำ
เหมือนเขาปล่อยเราไว้ยังไม่ทำ	เมื่อเขากลับจับจำก็จวนเจียน
จะหลบลี้หนีไปข้างไหนพ้น	ต้องผ่อนปรนดับความหนามเสี้ยน
อย่าให้เราหญ้าแพรกนี่แหลกเตียน	เจ้าดังหนึ่งเทียนประทีปตาม
พ่อแม่แก่แล้วไม่เห็นหน	มืดมนอยู่ในป่าพนาหนาม
จะแจ่มแจ้งก็เพราะแสงเจ้าส่องงาม	พยายามเลี้ยงลูกจึงรำพึง
เมื่อน้อยน้อยร้อยชั่งพึ่งพ่อแม่	ครั้นพ่อแม่เถ้าแก่พ่อแม่พึ่ง
จะยกเจ้าให้เขาไปเคล้าคลึง	แม่อย่าขึ้งเคียดแค้นรำคาญใจ
เขาก็เป็นยอดทหารชาญณรงค์	คงไปได้ดีอย่าสงสัย
เจ้าจะได้พึ่งพาข้างหน้าไป	อันเชียงใหม่กับกรุงอยุธยา
คงจะเป็นสงครามกันลามลั่น	รบกันสืบไปเมื่อภายหน้า
เจ้าเป็นสาวนวลละอองอันต้องตา	ฝ่ายไหนไปมาจะย่ำยี
ถ้าอยู่ยืดไปในจอมทอง	ใครมาก็จะปองอยู่อึงมี่
ลวนลามแอ่วเจ้าเฝ้ายวนยี	น่าที่จะต้องเสียเป็นเมียมัน
ยากง่ายก็ไปตายเสียไกลไกล	เห็นจะไม่เป็นไรดอกจอมขวัญ
เขาก็หนุ่มเจ้าก็สาวพอคราวกัน	ดวงชะตาเจ้านั้นก็ว่าดี
สาววันสาวเวียงไปเลี้ยงน้อง	ปกป้องกันกว่าจะเป็นผี
ข้าไทแม่จะให้ไปตามมี	อย่าโศการาคีจะขุ่นมัว ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าลาวทอง	ยกสองมือทูนขึ้นเหนือหัว
ร้องไห้กลิ้งเกลือกเสือกตัว	ระเริ้มริกรัวรัวทั้งกายา
กอดเท้าพ่อแม่สะอื้นไห้	นํ้าตาไหลซึมซาบลงอาบหน้า
เช็ดน้ำตาคลอหล่อหลั่งตา	แล้ววอนว่ารำพันพิไรไป
เจ้าประคุณทูนหัวของลาวทอง	ไม่ปกครองลูกแล้วฤๅไฉน
ปกผมร่มเกล้าอยู่เท่าไร	ลูกนี้จึงได้เป็นตัวมา
อาบน้ำป้อนข้าวทุกเช้าเย็น	ไม่วายเว้นพิทักษ์รักษา
ปรนนิบัติสารพัดด้วยเมตตา	จึงได้เป็นตัวมาถึงเพียงนี้
ลูกหมายว่าจะตายกับฝ่าเท้า	แทนคุณแม่เจ้าจนเป็นผี
คิดอยู่ทุกทิวาราตรี	ถึงจะมีลูกผัวไม่ไปไกล
ไม่สมนึกเสียแรงคะนึงปอง	ลาวทองหาได้แทนพระคุณไม่
อยู่ด้วยหลัดหลัดจะพลัดไป	เมื่อไรจะได้คืนมาพบกัน
วิบากจากแล้วก็จำไป	ถ้าใกล้ใกล้ก็มิสู้จะโศกศัลย์
ได้เห็นหน้ามาเยียนเวียนทุกวัน	เพียงนั้นพอเห็นไม่เป็นไร
นี่จะลิบลับไปนับปี	หารู้ที่จะมาเยี่ยมมาเยียนไม่
สุดหล้าฟ้าดินสิ้นแดนไตร	สุดใจจริงแล้วทุกเวลา
เจ็บไข้ตายเป็นไม่เห็นกัน	นับวันเช้าเย็นไม่เห็นหน้า
ทุกข์ภัยใครเลยจะนำพา	เหมือนพ่อแม่เมตตาคอยตามใจ
ไปมีผัวถึงผัวจะรักนัก	ฟูมฟักมิให้ห่างระคางได้
จะกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงดูประการใด	ก็ไม่เหมือนพ่อแม่ที่เลี้ยงมา
เขาคนอื่นแท้แท้นี่แม่เอ๋ย	ไหนเลยเขาจะเห็นแก่น้ำหน้า
ผิดใจก็จะทำไม่นำพา	มิใช่ว่าหนุ่มแท้อยู่เมื่อไร
นี่หลับตาตามไต้กระทั่งตอ	คอจะหักยังหารู้สึกไม่
ลูกเมียเขามีที่พอใจ	จะหวงหึงอึงไปทุกประการ
ลูกจะโต้ตอบเขาที่ไหนได้	คารมไทยมันแจดอยู่จัดจ้าน
จะลำเลิกเบิกส่งถึงพงศ์ปราณ	ฉวยทัดทานเถียงบ้างจะขัดใจ
ตัวเป็นเมียน้อยนี้ร้อยยาก	จะออกปากถุ้งเถียงก็ไม่ได้
ผัวเขาเขาจะเข้าด้วยกันไป	ถ้ารักใคร่ไปตลอดพอรอดตัว
จะเฝ้ากันอยู่อย่างไรทั้งตาปี	มิทีหนึ่งก็ทีหนึ่งลับหลังผัว
มันจะข่มด้วยคารมให้หลาบกลัว	ถ้าดื้อดึงไปก็หัวจะเลือดย้อย
ไหนเจ้ามันจะด่าข้ามันจะตี	จะเหยียบขยี้ขยำให้ตํ่าต้อย
ผัวมามันจะบอนค่อนตะบอย	ถ้าเชื่อถือก็จะพลอยกันตีเอา
สำหรับก็จะยับไปทุกท่า	ลงเป็นข้าขี้ชกคนใช้เขา
ยิ่งคิดไปใจเสียอยู่ซบเซา	เกิดมาเสียเปล่าไม่เป็นตัว ฯ
๏ ฝ่ายแสนคำแมนกับเงินยวง	เหงาง่วงใจเสียทั้งเมียผัว
นํ้าตาหลั่งไหลใจระรัว	กลัวจะเหมือนลูกว่ายิ่งอาลัย
แข็งขืนอารมณ์มาข่มทุกข์	ปล้ำปลุกปลอบลูกอย่าร้องไห้
ดูแล้วแก้วพ่อมิเป็นไร	ชันษาเจ้าจะได้เป็นผู้ดี
กำหนดในปีนี้จะมีคู่	พิเคราะห์ดูใคร่ครวญเป็นถ้วนถี่
ตามกระทรวงในดวงชะตานี้	ต้องตกที่นางสีดาพะงางาม
ได้เมื่อทศพักตร์มันลักหนี	พระรามตามตีไม่เข็ดขาม
คืนไปได้คงกับองค์ราม	อย่าครั่นคร้ามเลยจะมีที่พึ่งพา
แต่จะกระเดื่องใจเมื่อไปถึง	นิดหนึ่งเท่านั้นไม่หนักหนา
พ้นนั้นนับวันนับเวลา	จะลอยฟ้าฟูฟ่องไม่หมองใจ
เกิดมาชะตาเจ้าอย่างนั้น	จงกลืนกลั้นน้ำตาอย่าร้องไห้
อาบน้ำเสียจวนคํ่าจะได้ไป	ข้าไทพี่เลี้ยงมาพร้อมกัน
ปลอบนางย่างเยื้องมาถึงที่	ทาสีตักน้ำมาเต็มขัน
ผลัดผ้าลูบทากระแจะจันทน์	ผัดหน้าผิวพรรณเป็นนวลใย
เกล้าผมสมทรงกะทัดรัด	ดอกไม้ทองแซมทัดสะบัดไหว
เกี้ยวกระหวัดปิ่นพลอยลอยวิไล	สอดใส่ดอกมะเขือทองคำพราย
ห้อยสายระย้าเพชรเก็จก่อง	สังวาลทองพลอยพริ้งสะอิ้งสาย
เด่นดวงกุดั่นพรรณราย	กำไลสวมขวาซ้ายสอดพร้อม
ใส่แหวนเพชรนิลมรกต	สไบสีสุกสดตรลบหอม
พ่อแม่เป็นผู้ใหญ่จะไปดอม	ข้าไทแวดล้อมกันลงเรือน
ข้าวของกำนัลนั้นหนักหนา	บ่าวข้ายกขนมากล่นเกลื่อน
ลูกหลานพี่น้องไม่ต้องเตือน	ไปเป็นเพื่อนลาวทองทุกตัวคน
ตามมีตามยากมาฝากทัพ	ตะลุ่มหับหาบหามอยู่สับสน
ถึงค่ายเข้าไปด้วยบัดดล	ชาวพลพวกทัพก็รับรอง
แลชมโฉมลาวสาวเป็นขนัด	ชะช่างจัดจริงหวาหน้าผ่องผ่อง
นางเดินกลางเอวกลมนมเป็นกอง	อล่องฉ่องผิวหน้าเป็นนวลจันทร์
อีเดินถัดหยัดเหยาะอย่างจะรำ	ผิวขำเอวกลมดังแกล้งปั้น
เหมาะเจาะจริงหวาตาเป็นมัน	อ้ายมั่นว่ากูได้ไม่ไว้มือ
ครั้นถึงพลายแก้วผู้แม่ทัพ	นั่งพับเพียบพร้อมไม่อึงอื้อ
ข้าวของกองตั้งนั่งพนมมือ	นับถือไหว้ท่านผู้แม่ทัพ ฯ
๏ พลายแก้วเชื้อเชิญท่านทั้งสอง	ขึ้นบนพรมลาวทองเลื่อนขยับ
นั่งไหว้เสงี่ยมเฟี้ยมพับ	เจ้าพลายรับไหว้ท่านทั้งสองรา
ชำเลืองดูลูกสาวขาวจิ้มลิ้ม	เหมาะละม้ายคล้ายพิมพี่นักหนา
ตายายชายตามาปะตา	ก็หยิบพานหมากมาพูดอื่นไป ฯ
๏ ฝ่ายว่าผัวเมียทั้งสองรา	ต่างพูดตามประสาเป็นผู้ใหญ่
ข้อยออกมาหาอาญาไทย	ด้วยขอบใจท่านนักที่ป้องกัน
ร้อยบ้านพันเมืองไม่หลอเหลือ	เป็นเบือฉิบหายด้วยห้ำหั่น
จนน้ำกินบ่ได้ไหลเป็นมัน	ฟันดังฟันปลาบ่ราครือ
แต่บ้านจอมทองของข้าน้อย	บ่ยับย่อยชาวทัพเขานับถือ
ข้าวของสิ่งไรอยู่ในมือ	มิได้ยื้อแย่งทำให้ช้ำใจ
ข้อยขอบคุณท่านเป็นเที่ยงแท้	ถึงคุณพ่อคุณแม่บ่ปานได้
ท่านจะยกทัพกลับเมืองไทย	สิ่งใดข้าวของก็บ่มี
ตามจนตามยากมาฝากบ้าง	เป็นเสบียงกลางทางจนถึงที่
เงินทองของตูบ่สู้มี	จะแจกรี้พลท่านที่ขึ้นมา
ข้อยมีแต่ลูกสาวลาวทอง	กับข้าวของหน่อยนิดคิดมาหา
เจ้าลาวทองลูกแก้วผู้แววตา	ให้เป็นข้าช่วงใช้ไปจนตาย
ไร้ญาติขาดแล้วนะนายเด	อย่าทอดเททุ่มทิ้งให้สูญหาย
ข้อยขอฝากตัวเจ้าขรัวนาย	ด้วยพลัดพรายพ่อแม่ไปแต่ตัว
แม้นหม่อมพลายแก้วมิเอ็นดู	ลาวทองลูกตูบ่มีหัว
ไกลตาข้าน้อยนี้นึกกลัว	จะยังชั่วก็เพราะท่านกรุณา
ข้าเถ้าทั้งคู่นี้อยู่ไกล	เมื่อไรจะได้ล่องลงไปหา
เมื่อหน้าถ้าท่านได้ขึ้นมา	จงเมตตาแวะเยี่ยมให้เย็นใจ ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	ยิ้มแล้วตอบมาหาช้าไม่
ท่านอย่าโศกาอาลัยไป	รู้แล้วว่าไกลกันสุดตา
ลูกท่านท่านรักดังดวงใจ	เอามาให้ก็เพราะท่านรักข้า
เป็นกุศลหนหลังได้สร้างมา	จึงเพอิญเมตตาบ้านจอมทอง
เข้าบ้านไหนไล่ตีแตกระยำ	แต่บ้านนี้ไม่ทำช่วยปกป้อง
ใช่ใครแนะนำในทำนอง	ว่าลูกของท่านมีที่ต้องใจ
ไม่แจ้งจริงจริงจึงนิ่งอยู่	พึ่งรู้เดี๋ยวนี้เอามาให้
ยินดีเหลือที่จะอุปไมย	ถึงเราได้เงินทองมามากมาย
หญิงชายคั่งคับนับพัน	อยู่นั่นมิได้นึกคะนึงหมาย
หญิงใดก็มิได้มาแอบกาย	นอนดายเด็ดเดียวไม่ดูดี
ท่านพาลาวทองมายกให้	จะเลี้ยงไว้ให้สมซึ่งศักดิศรี
ท่านอย่าคิดกังขาราคี	ร้อยปีไม่อยากให้จากกัน
จะร่วมเรียงเคียงหน้ากว่าจะตาย	ไม่เบื่อหน่ายแหนงจิตรบิดผัน
บรรดาได้ทรัพย์มานับพัน	ไม่แบ่งปันให้ใครเท่าใยยอง
สารพัดสมบัติที่ตีได้	ชั้นต่ำลงไปจนข้าวของ
อย่าวิตกจะยกให้ลาวทอง	สองท่านอย่าได้เป็นกังวล
ว่าแล้วสั่งบ่าวให้จัดของ	เสื้อผ้าเงินทองนั้นเป็นต้น
วัวควายช้างม้าข้าคน	ยกขนมาให้ยายกับตา
บรรดาลูกบ้านทั้งปวงนั้น	ก็ตอบของกำนัลให้หนักหนา
ทั้งสิ้นยินดีปรีดา	สาธุเป็นพ่อข้อยบ่แพั
เงินคำทำได้จะไปบ้าน	กลับมาให้ทานข้อยเหลือแหล่
ยิ่งพี่ยิ่งน้องมองชะแง้	แท้แล้วควรท่านเป็นเจ้านาย
ยายตาพูดจากับแม่ทัพ	คำนับลาท่านจะผันผาย
ฝากลูกวอนว่าทั้งตายาย	ลาวทองใจหายห่วงมารดา
กราบไหว้ร้องไห้สะอึกสะอื้น	เมื่อไรจะได้คืนขึ้นมาหา
ต่างคนซึมซาบอาบน้ำตา	สองราแข็งข่มอารมณ์ไป
หาบขนเงินทองเสื้อผ้า	บรรดาของนายพลายแก้วให้
บ้างพูดกันซิกซี้ดีใจ	แต่สองเถ้าอาลัยถึงลาวทอง
ทั้งบรรดาข้าคนบ่นถึงนาย	ตะวันบ่ายก็มาถึงบ้านช่อง
พ่อแม่โศกาน้ำตานอง	เข้าห้องใจหายทั้งยายตา ฯ
๏ ครานั้นพลายแก้วผู้แม่ทัพ	ครั้นสุริยาลาลับพระเวหา
พลบคํ่ายํ่าคลุ้มชอุ่มตา	ดาษดาเทียนเถือกประเทืองพราย
พร้อมพลทหารชาญณรงค์	แวดวงเมียงหมอบอยู่มากหลาย
หัวเมืองท้าวพระยาบรรดานาย	ก้มกายกราบกรานด้วยเกรงฤทธิ์
ปรึกษาเสร็จสงครามเมืองเชียงทอง	ได้ครอบครัวเนืองนองอกนิษฐ
บาญชีมีนายเสมียนคิด	อาญาสิทธิ์นายหมวดให้ตรวจตรา
อาวุธยุทธภัณฑ์ที่ลาวทิ้ง	ลาวแตกต้อนชิงได้หนักหนา
เป็นของหลวงทั้งปวงให้ตีตรา	เงินขาเกวียนของที่ต้องการ
ช้างม้าดีดีบาญชีหมาย	วัวควายนั้นให้พวกทหาร
เชี่ยนขันโตกถาดตะลุ่มพาน	ผู้ใดรานรบได้ให้ผู้นั้น
อย่าได้ส่อเสียดเบียดเบียนว่า	ริษยายํ่ายี่ตีบังกั้น
ทุกสิ่งสารพัดเป็นสัตย์ธรรม์	อิกห้าวันจะยกไปพารา
อันซึ่งตัวพระยาเชียงทองนั้น	ข้องเกี่ยวราชทัณฑ์อยู่หนักหนา
จะพาเอาลงไปอยุธยา	เฝ้าฟังบัญชาจะอย่างไร
มาดแม้นพระองค์ลงโทษทัณฑ์	จะป้องกันทูลขอให้จงได้
กำแพงระแหงให้ลงไป	จะเพ็ดทูลให้ด้วยชอบพอ
ครั้นสั่งแล้วพลันมิทันช้า	ต่างคนลุกลาไปสอสอ
จัดแจงตามสั่งไม่รั้งรอ	รู้ต่อต่อกันทั้งนั้นไป ฯ
๏ พวกไพร่ในค่ายเจ้าพลายแก้ว	ครั้นขุนนางไปแล้วหาช้าไม่
ปิดทับพับพรมระงมไป	เวลาคํ่ายํ่าได้สักยามปลาย
ข้าไทใช้สอยก็นอนหลับ	เทียนดับสิ้นแสงสูญหาย
พลายแก้วชำเลืองเยื้องกราย	รูดม่านมั่นหมายเจ้าลาวทอง
ไม่พบพักตร์ซักลาวที่เคยใช้	บอกว่าไปอยู่กับนางต่างห้อง
ด้วยพี่เลี้ยงเคียงข้างคอยประคอง	ร้องไห้ตั้งแต่พ่อแม่ไป
เพื่อนไปเว้าเล่นเจรจา	ยังหาหายโศกากำสรดไม่
เจ้าพลายแก้วสั่งพลันทันใด	เอ็งจงลงไปอย่าช้าที
บอกพี่เลี้ยงเวียงวันทั้งสอง	ให้พาเจ้าลาวทองขึ้นมานี่
ว่ากูเชิญขึ้นมาพาที	ปรึกษากันที่จะอยู่ไป ฯ
๏ ฝ่ายสาวพรหมาก็รับคำ	อำลาลุกมาหาช้าไม่
ถึงห้องลาวทองเข้าทันใด	นั่งใกล้แล้วกล่าวซึ่งวาจา
บอกสามนางนั่งอยู่พรั่งพร้อม	ว่าหม่อมพลายแก้วเธอให้หา
เชิญขึ้นไปสั่งสนทนา	ว่าแล้วก็ลาไปทันใด ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าลาวทอง	กอดสองพี่เลี้ยงสะอื้นไห้
รู้ว่าพลายแก้วแววไว	จะให้ขึ้นไปถึงห้องนอน
ให้หวาดหวั่นจิตรคิดพรั่น	พี่วันพี่เวียงขึ้นไปก่อน
ว่าพลางยกมือขึ้นไหว้วอน	น้องห่อนที่จะเว้าเจ้านายเป็น
เลี้ยงน้องมาจนน้องเป็นสาว	บ่าวใดก็มิได้มาเบิ่งเห็น
ฟ่อแม่ป้อนข้าวทุกเช้าเย็น	กลางเวนกลางคํ่าบ่เคยใคร
จะให้น้องไปเว้าเจ้านายทัพ	จะขอรองขอรับเป็นสังไหน
บ่ฮู้บ่หันประการใด	น้องไปบ่ฮอดพี่นางวัน ฯ
๏ ครานั้นนางวันกับนางเวียง	พี่เลี้ยงฟังนางพลางรับขวัญ
ต่างปลอบตอบเจ้าลาวทองพลัน	แม่จะคิดเดียดฉันท์ไปไยมี
พ่อแม่ให้มาเป็นข้าเขา	จงถือใจไยเล่านะเจ้าพี่
ต้องให้เขาเมตตาปรานี	จะได้ดีก็เพราะรู้บำรุงใจ
ถ้าขืนขัดอารมณ์เขาตรมเกรียม	โหดเหี้ยมไมตรีหาดีไม่
พี่น้องจะต้องซึ่งโทษภัย	ลุกเลยลามไปถึงบิดา
คุณท่านคุ้มครองป้องกันเรา	จึงยกเจ้าลาวทองให้เป็นข้า
หมายใจว่าจะได้เป็นหน้าตา	ฟอแม่พี่งพาจนกันตาย
เจ้าลืมอีสังบ่ฟังข้า	จะพลอยพาพ่อแม่เราฉิบหาย
จงเอ็นดูปูย่าตายาย	หมายพึ่งจึงให้มาเป็นเมีย
อย่าจู้จี้เลยพี่จะไปเพื่อน	แก้มเปื้อนแม่เช็ดน้ำตาเสีย
นิจจาน้องยังหมองระทวยเพลีย	อย่าปลกเปลี้ยปลอบให้เอาแป้งทา
พี่เลี้ยงเคียงนางข้างละคน	แต่เวียนวนวุ่นวายกันหนักหนา
เดินใกล้ถึงม่านคลานเข้ามา	สองนางต่างพากันเข้าไป
เจ้าลาวทองถอยหลังลงนั่งทรุด	กระชุ่นฉุดมือมาหาช้าไม่
พอม่านแหวกสว่างกระจ่างไป	แสงไฟปลาบต้องละอองนวล
เจ้าลาวทองซบหน้าไม่นั่งตรง	บังม่านหมอบลงให้ปั่นป่วน
พี่เลี้ยงเลี่ยงหลีกให้ลอยนวล	นางก็ซวนทรุดแอบพี่เลี้ยงบัง ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	เห็นนางมาแล้วยังแอบหลัง
ก็รู้ว่านางประหม่าละล้าละลัง	อยู่ข้างหลังพี่เลี้ยงลออตา
พินิจน้องผ่องผิวเจริญพักตร์	สวาดิรักมิได้วายเสนหา
นึกถวิลยินดีปรีดา	ยิ้มเยื้อนสนทนาปราศรัยนาง
ร้อยชั่งนั่งขึ้นเป็นไรเจ้า	อย่าบังเงาเชิญนั่งข้างสว่าง
สนทนากันเล่นเย็นเย็นพลาง	ขอถามนางทุกข์ร้อนแต่ก่อนไร
วันทัพมาถึงบ้านจอมทอง	น้องตระหนกตกใจฤๅหาไม่
บ้านอื่นตื่นแตกกระจายไป	ไยเจ้ากล้าอยู่แต่บ้านเดียว
ฤๅเข้าใจใครบอกว่าพี่มา	เมตตาไม่จับขับเคี่ยว
ฤๅคนดีมีอยู่อย่างไรเจียว	จึงไม่เที่ยวทิ้งบ้านประการใด ฯ
๏ ครานั้นนางวันกับนางเวียง	ทั้งสองหมอบเมียงยกมือไหว้
สะกิดเจ้าลาวทองให้ตอบไป	นางไม่สนทนาพาที
ทั้งสองพี่เลี้ยงจึงเบี่ยงบ่าย	ยิ้มพรายตอบความไปตามที่
วันเมื่อทัพไทยไล่ตี	หนีไม่ทันด้วยว่าไม่รู้ตัว
อนึ่งก็ขึ้นกับลำพูน	ไม่มีมูลเหตุศึกสงบทั่ว
จึงปกป้องครองทรัพย์และครอบครัว	หนีไปก็กลัวจะม้วยมรณ์
จึงคิดกันเข้าสงบสงัดอยู่	แต่ผู้คนบนเรือนนั้นเร้นซ่อน
พ่อเถ้าห้ามว่าอย่าซอกซอน	ค่อยนิ่งนอนอยู่กับเหย้าอย่าเศร้าใจ
ถึงกองทัพจะมาจับไปทั้งบ้าน	หาพลัดวงศ์วานนั้นไปไม่
เดชะบุญคุณท่านช่วยคุ้มภัย	จอมทองจึงได้เป็นตัวมา
ถึงกระนั้นก็ยังไม่วายเศร้า	ต่อเจ้าลาวทองมาเป็นข้า
หมายใจจะได้เป็นหน้าตา	ขอพึ่งบาทาคุ้มวันตาย ฯ
๏ พลายแก้วยิ้มแล้วก็ตอบคำ	ชะรอยบุญเราทำไว้มากหลาย
จึงพิกลดลใจทั้งไพร่นาย	มิได้ทำอันตรายบ้านจอมทอง
ที่จริงใจก็ไม่คิดคะนึงความ	ว่าจะได้เมียงามมาร่วมห้อง
เวลาเย็นเห็นหน้ามาเนืองนอง	สองท่านพาเจ้าลาวทองมา
ความนิยมสมคิดเหมือนจิตรใจ	ถึงได้เชียงทองก็น้อยกว่า
เหตุไรเจ้าจึงไม่สนทนา	ฤๅว่าใจนางไม่เต็มใจ
ทั้งสองพี่เลี้ยงเคียงข้าง	ช่วยถามนางดูให้สิ้นสงสัย
มิสมัครไม่รักก็แล้วไป	อย่าร้องไห้แก้มน้องจะหมองมัว ฯ
๏ ครานั้นนางวันกับนางเวียง	พี่เลี้ยงเชิงดีมิใช่ชั่ว
สะกิดเจ้าลาวทองต้องตัว	ทูนหัวนิ่งไยไม่เจรจา
ถ้าได้ดีสองพี่จะได้พึ่ง	แม้นแข็งขึงมิฟังคำพี่ว่า
ตัวน้องต้องไปอยุธยา	ไม่เห็นหน้าสองพี่จะหนีคืน
เลี้ยงมาหมายว่าจะพึ่งบุญ	ไม่ให้พึ่งก็หมุนมุ่งไปอื่น
เสียแรงวอนสอนสั่งทุกวันคืน	ยังสะอื้นไม่เอ็นดูกับพี่ยา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าลาวทอง	ได้ฟังทั้งสองพี่เลี้ยงว่า
จะออกปากยากสุดจะเจรจา	ด้วยไม่เคยสนทนาภาษาไทย
นึกกลัวสองพี่จะหนีทิ้ง	ถ้าไปจริงแล้วหามีที่เห็นไม่
จะโต้ตอบคำชายให้อายใจ	หวั่นไหวสะทึกสะเทินทั้งกายา
จำเป็นจำใจจะออกปาก	ยังกระดากกระเดื่องเขินเมินหน้า
พี่เลี้ยงหยิกเน้นให้เจรจา	นางประหม่าเสียงสั่นให้พรั่นใจ
ตัวข้อยจะประนอมยอมเป็นข้า	หมายว่าจะเมื้อถึงเมืองใต้
แต่หากห่วงหลังนักจะหักไป	เป็นจนใจไม่รู้ที่จะพาที ฯ
๏ พลายแก้วเห็นนางยังประหม่า	พูดไม่เงยหน้าขึ้นจากที่
ครั้นจะสนทนาให้ช้าที	เซ้าซี้อยู่ก็เนิ่นเกินเวลา
จึงเอื้อมมือหยิบหมากที่ในพาน	อัดอั้นใจอ่านพระคาถา
ด้วยเคยเชื่อใจแต่ไรมา	ไม่ช้าส่งให้พี่เลี้ยงพลัน
ช่วยยื่นหมากไปให้เจ้าลาวทอง	ทั้งสองพี่กินหมากในพานนั่น
สนทนาเวลาก็ดึกครัน	ไปเถิดวันอื่นจึงขึ้นมา
พี่เลี้ยงรับหมากมายื่นให้	เจ้าลาวทองรับไว้ไม่เงยหน้า
ไม่กินกลัวจะไม่ให้ไคลคลา	ครั้นกินหมากมนตราให้เสียวใจ
ตั้งแต่ยามเย็นนางมาอยู่	หาได้ดูหน้าตาเจ้าพลายไม่
ครั้นต้องหมากมนตร์เคี้ยวประเดี๋ยวใจ	ก็อาลัยลอบเหลือบชำเลืองตา
เห็นเจ้าพลายนายทัพขยับยิ้ม	ปิ้มประหนึ่งจะคลานเข้าไปหา
เจ้าพลายแก้วแว่วเห็นกิริยา	ก็รู้ว่าต้องเทพรำจวนใจ
เบือนหน้ามาบอกกับสองนาง	ไปพลางวันอื่นจงมาใหม่
หาวนอนแล้วสิน้องลาวทองไป	ดับไฟมืดมิดทำนิทรา
สองนางเยื้องย่างมาทั้งคู่	ปิดประตูรีบไปไม่คอยท่า
ลาวทองเพ่งพิศยิ่งติดตา	ไม่ออกมาหมายอยู่เป็นคู่ครอง ฯ
๏ พลายแก้วลุกลงมาจากเตียง	เดินเมียงมาจะปิดประตูห้อง
มือคลำขยำถูกเจ้าลาวทอง	นางนิ่งอยู่มิได้ร้องประการใด
หยุดยั้งนั่งใกล้ใครนี่หือ	หาอออือออกปากกะไรไม่
ต่อปัดมือจากอกจึงตกใจ	คิดว่าใครนี่เล่าเจ้าลาวทอง
ร้อยชั่งนั่งไยไม่บังควร	เวลาจวนรุ่งสางสว่างห้อง
เลียมลูบจูบโฉมประโลมลอง	ประคองกอดอุ้มแก้วขึ้นเตียงพลัน
ทรุดลงประจงวางกลางที่นอน	อย่าอาวรณ์มาพี่จะรับขวัญ
ยิ้มพลางทางเคล้าพัลวัน	รวยระรื่นรสจันทน์กระแจะทา
อ่อนนุ่มเนื้อหนังสนิทนิ่ม	จิ้มลิ้มน่ารักเป็นหนักหนา
เต้าตั้งดังดอกปทุมา	เมื่อกลีบแย้มผกาเสาวคนธ์
คึกคึกพายุกล้าเมฆาเกลื่อน	ธุลีเลื่อนฝุ่นฟุ้งเป็นลมฝน
ประเปรี้ยงเสียงซ่าในสากล	ไม่ทานทนไหลนองทั้งแดนไตร
เสื่อมคลายหายมืดมัวพยับ	เดือนกลับส่องกระจ่างสว่างไสว
ทั้งสองสุขเกษมเปรมใจ	ตีเหล็กไฟจุดประทีปประเทืองพราย
ลาวทองระทวยใจในที่นอน	ซบซ่อนหน้าลงไปเงยหงาย
เจ้าพลายแอบแนบข้างไม่ห่างกาย	ประจงจูบมิได้วายทำวนใจ
เชยคางให้นางลุกขึ้นกินหมาก	ไม่เปรี้ยวปากฤๅช่างทนกะไรได้
ตระกองกกยกสะพักใส่ตักไว้	ระทวยใจอกอ่อนละมุนงาม
จูบผมชมแอบแนบหน้า	อย่าหลับตาลุกขึ้นเถิดจะขอถาม
เป็นสัตย์จริงนะเจ้าจะเล่าความ	พี่แสนรักจักตามอารมณ์นาง
ถ้าไม่กีดราชการงานทัพ	พี่นี้ไม่กลับลงไปล่าง
สงสารโศกใจไม่วายวาง	ด้วยจะร้างแรมท่านผู้ใหญ่ไป
ตัวพี่ถึงที่ได้เคล้าคลึง	รำลึกถึงพ่อแม่ยังร้องไห้
สงสารท่านทั้งสองจะหมองใจ	ต่างอยู่ต่างไปใจเสียดาย
ครั้นจะทิ้งเจ้าไว้ในจอมทอง	พี่รำลึกถึงน้องไม่เหือดหาย
ได้เมียจากเมียก็เสียดาย	คิดไปให้ระคายรำคาญใจ
เอาความรักหักเสียทั้งสองข้าง	จะไปล่างด้วยกันอย่าร้องไห้
ฤๅจะอยู่เมืองบนก็ตามใจ	ผัวไม่ว่าเจ้าให้เคืองระคาย ฯ
๏ ลาวทองสะเทิ้นเมินหน้า	เสนหาเหิมใจไม่เหือดหาย
กอดแนบแอบอิงกับอกพลาย	นางไม่คิดกลับกลายประการใด
พ่อแก่แม่เถ้าเป็นที่รัก	ฟูมฟักเฝ้าเลี้ยงมาจนใหญ่
บ่ตอบคุณสองท่านได้ปานใด	ก็อาลัยเหลือที่จะรำพัน
จากอกสองเถ้ามาเว้าผัว	ระวังตัวกลัวจะปะปิสังหั้น
เมื่อใหม่ใหม่ก็พิไรว่ารักกัน	ครั้งถึงเวียงใต้ข้อยคิดกลัว
ถ้าปะแคล่วคล่องเป็นสองรัก	ก็ยากนักด้วยเขาเป็นเจ้าผัว
ถ้าหม่อมรักฟักฟูมพอรอดตัว	ครั้นถึงเมียน้องกลัวมิเป็นการ
รักหม่อมยอมตามไปจนถึง	อย่าคะนึงเลยที่ว่าจะอยู่บ้าน
เพราะความรักเข้ามาทำจัณฑาล	ด้านไปกว่าจะตายลงต่อตา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	ยิ้มรับขวัญแล้วจึงตอบว่า
พี่รักเจ้าลาวทองผ่องโสภา	ยิ่งกว่าร้อยรักผู้ใดใด
ถึงเมียพี่มีอยู่ก็อย่าพรั่น	แต่เช่นน้องนึกนั้นอย่าสงสัย
ถนอมนวลให้ถ้วนทุกคนไป	ตามน้อยตามใหญ่ให้เสมอกัน
เจ้าแก้วตากำพร้าไม่มีญาติ	อย่าหวั่นหวาดวิโยคโศกศัลย์
ปลอบพลางทางเคล้าพัลวัน	ป่วนปั่นเปี่ยมรสรัญจวนใจ
สัพยอกหยอกนวลชวนพูด	กระซิบสูดสองแก้มเจ้าแจ่มใส
ประคองนมผงมแก้มแนมใน	ฟูมไฟราคร้อนระบมทรวง
จนเวลาสุริยาจะใกล้เช้า	เฝ้าคลึงเคล้ามิได้งีบระงับง่วง
ครั้นเวลาสุริยาระยับดวง	หอมพวงพุ่มช่อผกาการ
รวยรื่นภุมรินบินเคล้า	ดุเหว่าแว่วเสียงเพราะเสนาะหวาน
แสนภิรมย์ชมชิดสนิทนาน	ก็รูดม่านออกมานอกด้วยทันใด
พวกเหล่าลาวเชลยก็หมอบคลาน	ประคองพานน้ำผ้าเช็ดหน้าให้
พานหมากตั้งวางไว้ข้างใน	เจ้าพลายแก้วออกไปนั่งยังขุนนาง ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าลาวทอง	อยู่ในห้องคิดตริดำริร่าง
จะจากไปเช้าเย็นเว้นวาง	จะสืบสร้างฝีมือให้ฦๅดี
คิดแล้วจึงเรียกสองพี่เลี้ยง	พี่เวียงพี่วันเข้ามานี่
จึงแจ้งความพลันทันที	น้องนี้ตรึกไว้เห็นได้การ
ตัวเราสิจะลงไปเมืองใต้	เมื่อไรจะคืนขึ้นมาบ้าน
ฝีมือปักทำเราชำนาญ	จะปักม่านไว้ให้เห็นประจักษ์ตา
ถวายไว้ในวัดเมืองลำพูน	ให้เป็นเค้ามูลไปเบื้องหน้า
สองพี่หาผ้าเนื้อดีมา	จัดหาสิ่งของด้วยทันใด
ตำต้มประสมแล้วย้อมผืน	สดชื่นม่วงมันด้วยเนื้อไหม
เข้าสะดึงกรึงมุมเสมอไป	นางก็นั่งตั้งใจด้วยปรีดา
สองนางพี่เลี้ยงเคียงข้าง	ร้อยไหมให้พลางทั้งซ้ายขวา
ปักเป็นเรื่องพระยามารา	ยกพลโยธากองทัพชัย
มาประจญใต้ต้นมหาโพธิ	กริ้วโกรธกระทืบช้างที่นั่งไล่
พวกพลแปรร่างต่างต่างไป	บ้างสวมใส่เสนาะเกราะพราย
บ้างแบกตะบองตะแบงมาน	ขี่สารสูงสุดพระเมรุหมาย
กำซาบศรขรรค์พรรณราย	จักรแก้วแพรวพรายคทาธร
ตรีศูลเสน่าเกาทัณฑ์	กั้นหยั่นโล่เขนแลสลอน
ขี่คชสารกล้างางอน	สิงหราชฤทธิรอนระเหิดตาม
มิ่งม้าแม้นม้าพลาหก	ผจงยกย่ำย่างกลางสนาม
ล้วนประดับประดาเครื่องม้างาม	บ้างขี่โคโตหลามกระบวนทัพ
ปักเป็นธงหน้าคลาเคลื่อน	เมฆเกลื่อนอาทิตย์ก็มิดดับ
เทพทุกราศีก็หนีลับ	ระยับด้วยทองถมทุกแห่งไป
ที่ม่วงก็ม่วงเป็นมันแสง	ที่แดงก็แดงดังชาดใส่
ต้นไม้ไสวพริ้งทั้งกิ่งใบ	ปักนกหกไล่ไต่ตามกัน
สารพัดหยัดยืนเหมือนอย่างเป็น	แลเขม้นจิกกินแล้วบินผัน
ปักเขาสุทัศน์สัตภัณฑ์	วินันตกการวิกยุคันธร
ถัดมาห้าแถวแนวสมุทร	คงคาใสสุดแลสลอน
เป็นละลอกกระฉอกชโลธร	ฝูงกินนรวิทยามาอาบกิน
ปักเป็นบัวบานตระการตา	ภุมราบินร่อนกระพือผิน
ปักเป็นสัตว์จัตุบาทดาษดิน	กินรินร่อนร่าอยู่เรียงราย
ลาวทองน้องนั่งมาแต่เช้า	เท่าถึงพระอาทิตย์ก็ตกหาย
เจ้าพลายแก้วชำเลืองเยื้องกราย	ถึงห้องเห็นม่านพรายดูพราวตา
ยืนพิศดูน้องลาวทองปัก	น่ารักฝีมือเจ้าหนักหนา
นั่งเฟี้ยมเสงี่ยมงามทั้งกายา	ละม้ายหน้าเจ้าพิมพิลาไลย
ยิ่งแสนพิศวาสจะขาดจิตร	หวนคิดถึงพิมเพื่อนพิสมัย
ฝีมือม่านลาวทองต้องใจ	ได้กับฝีมือพิมก็ยิ้มมอง
นั่งใกล้ใจเสียวไม่อยู่ได้	ลุกหันเข้าไปถึงในห้อง
เอนตนบนฟูกเจ้าลาวทอง	นอนตรองอยู่ในทับจนหลับไป ฯ
๏ ลาวทองกับสองนางพี่เลี้ยง	ตามตะเกียงปักม่านหานอนไม่
พอสว่างสางแสงอโณทัย	ก็แล้วเสร็จดังใจจินตนา
ตัดจากสะดึงที่ขึงกาง	สองนางอาบน้ำแล้วผัดหน้า
เครื่องหอมจอมจันทน์กระแจะทา	มาหาพลายแก้วผู้แววไว
สามนางหมอบเมียงเคียงข้าง	เจ้าพลายแก้วเห็นนางลงนั่งใกล้
ยังคิดถึงเจ้าพิมพิลาไลย	ปราศรัยว่าเจ้าปักฝีมือดี
ช่างรู้เรื่องนิทานมารประจญ	ฉลาดล้นหญิงใดในกรุงศรี
ถึงในอยุธยาธานี	ไม่เหมือนฝีมือพิมโอ๊ยลาวทอง
ลาวทองได้ฟังเรียกพลั้งชื่อ	ยื่นมือมาสะกิดพี่ทั้งสอง
คิดแล้วตอบไปด้วยใจปอง	ม่านของข้อยนี้จำนงใจ
จะถวายไว้ในวัดเจดีย์หลวง	ด้วยตัวนี้จะล่วงไปเวียงใต้
แล้วจะปั้นรูปทรงจำนงใจ	เชิญไปด้วยข้อยหน่อยเถิดรา
พ่อแม่แก่เถ้าเป็นทุกข์ถึง	จะค่อยคลายคะนึงด้วยรูปข้า
บ้านกับวัดใกล้พอไปมา	จะจารึกรูปข้าว่าชื่อพิม
เออดูนี่อะไรทำใจหวาด	ฝีปากบางดังชาดประจงจิ้ม
นี่มินึกว่าเมียข้าชื่อพิม	ยิ้มแล้วก็ลุกไปทันใด
ลาวทองสองนางก็ตามมา	บ่าวข้าเดินตามงามไสว
พวกชายตามหลังสะพรั่งไป	เข้าในวัดเมืองลำพูนพลัน
กราบพระนมัสการแล้วออกมา	จัดได้นายสาเป็นช่างปั้น
ข้าไทโขลกปูนพร้อมมูลกัน	นํ้าเชื้อโมงนั้นทั้งหนังวัว
เหนียวดีแล้วขยี้ขยำปั้น	นั่งดูอยู่ด้วยกันทั้งเมียผัว
ปั้นเหมือนสนิทไม่ผิดตัว	งามดีถ้วนทั่วทั้งกายา
แล้วจารึกรูปว่าชื่อลาวทอง	เรียกสองพี่เลี้ยงเข้ามาหา
กราบกรานม่านคลี่ด้วยปรีดา	ร้อยสายสอดมาค่อยผูกพัน
แล้วนั่งลงพินิจพิษฐาน	ขอเดชะม่านข้าสร้างสรรค์
ปักเสร็จสิ้นผืนคืนกับวัน	กางกั้นถวายพระปฏิมากร
เป็นปัจจัยให้ถึงพระนิพพาน	สมบัติพัสถานอย่าย่อหย่อน
แม้นตายวายชีพม้วยมรณ์	ขอให้จรฟากฟ้าสุราลัย
อนึ่งนั้นรูปปั้นกับม่านนี้	ร้อยปีอย่าให้สาบสูญได้
ถ้าว่าเมืองลำพูนสูญเมื่อใด	จึงให้สาบสูญไปตามกัน
ครั้นพิษฐานแล้วก็กราบลา	ชวนหม่อมผัวมาขมีขมัน
มาถึงกองทัพเข้าฉับพลัน	ชวนกันเข้าในค่ายสบายใจ ฯ
๏ ครั้นสนธยายํ่าคํ่าแล้ว	พลายแก้วลาวทองผ่องใส
นอนในห้องทั้งสองสำราญใจ	ลาวทองหลับไปในไสยา
เวลาดึกเดือนส่องผ่องแผ้ว	เจ้าพลายแก้วนึกคะนึงถึงเคหา
ปานนี้พิมนิ่มน้องของพี่ยา	จะละห้อยคอยท่าทุกคืนวัน
ถ้ามีรับสั่งมาให้หาทัพ	จะได้กลับไปชมภิรมย์ขวัญ
การศึกก็สำเร็จเสร็จพลัน	นี่อิกสักกี่วันจะได้ไป
แต่อัดอึดฮึดฮัดให้ขัดจิตร	หลับนอนหาสนิทลงได้ไม่
ยิ่งคิดก็ยิ่งนานรำคาญใจ	ต้องจำกลํ้ากลืนไว้ในใจคอ ฯ
๑๑
นางพิมเปลี่ยนชื่อวันทอง ขุนช้างลวงว่าพลายแก้วตาย
๏ จะกล่าวถึงนางพิมพิลาไลย	นอนเดียวเปลี่ยวใจอยู่ในหอ
คอยทัพตรับฟังยังรั้งรอ	ไม่แจ้งข้อเนื้อความประการใด
รำลึกดึกดื่นทุกคืนคอย	แต่ละห้อยหาหลับสนิทไม่
นอนวันฝันเห็นให้เป็นไป	หลงใหลเพ้อพูดดังผีลง
อยู่อยู่แล้วก็จู่ออกนอกห้อง	หัวเราะร้องร่าเร่อมะเมอหลง
เพอิญเข็ญเป็นไข้ไม่คืนคง	แต่ทรุดทรุดแล้วทรงเสมอไป
สายทองเข้าประคองประคับปลอบ	จะฟังชอบหูเหืองหามีไม่
โอ้พ่อพลายแก้วแววไว	ไม่เห็นใจเมียแล้วกระมังนา ฯ
๏ ครานั้นศรีประจันผู้แม่เถ้า	เห็นลูกสาวซูบเศร้าลงหนักหนา
กลัดกลุ้มคลุ้มคลั่งไม่ฟังยา	มดหมอหามาก็หลายคน
หมอจะเอาอะไรให้ทุกสิ่ง	ข้าไทชายหญิงวิ่งสับสน
วุ่นวายทั้งบ้านแกบานบน	จนใจไม่รู้ว่าเป็นไร
ถามหมอลางหมอว่าไม่ตาย	ลางหมอก็ว่าร้ายเห็นไม่ได้
บ้างก็ว่าลมบาทยักษ์ชักหัวใจ	บ้างก็ว่าไข้เพื่อเลือดระดูทำ
บ้างว่าผีเรือนวิ่งเข้าออก	ศรีประจันตากลอกไม่เป็นสํ่า
มดหมอตะแก่ด่าว่าระยำ	มานั่งกินพล่ำพล่ำสบายใจ
คนเจ็บร้องเสียงเหมือนวัวมอ	อ้ายหมอนั่งหัวร่อหาดูไม่
จะให้มันรักษาไปว่าไร	ไสหัวให้ไปพ้นเรือนกู
หมออยู่ไม่ได้ไปสิ้นเรือน	ศรีประจันด่าเปื้อนสนั่นหู
หาหมอมาให้มากเปลืองหมากพลู	เข้ามาดูลูกแล้วรำคาญใจ
ผอมนักผอมหนาตาบ้องแบว	กอดลูกเข้าแล้วก็ร้องไห้
แม่เฝ้ารักษามาแต่ไร	ก็มิได้เคลื่อนคลายสักเวลา
ไม่รู้ว่าเป็นโรคสิ่งอันใด	คิดคิดผิดใจเป็นหนักหนา
ยาหมอให้กินสิ้นตำรา	เสียเงินสักตะกร้าไปได้แล้ว
อุตส่าห์เถิดนะเจ้ากินข้าวปลา	เอาใจไว้ท่าออพลายแก้ว
แต่ยกทัพขึ้นไปไม่วี่แวว	มิได้แว่วเรื่องราวว่าอย่างไร
ปลอบลูกถูกต้องประคองมือ	กินข้าวต้มฤๅแม่จะต้มให้
ไม่พูดจามาบ้างเป็นอย่างไร	ฤๅผีใครมาเข้าบอกเรามา
ลูกเต้าของเราทำไมมัน	พ่อพันศรผัวข้าฤๅไรขา
จะเซ่นเหล้าข้าวทั้งเต่าปลา	ไม่รู้ว่าพ่อมาอย่าถือใจ
ช่วยลูกพอให้คลายหายขาด	จะทำบุญตักบาตรส่งไปให้
มัวแลบลิ้นปลิ้นตาอยู่ทำไม	ออพิมเป็นไข้มาช่วยกัน
นางพิมฮึดฮัดขัดใจ	ผีสางอะไรที่ไหนนั่น
โทษเอาพ่อข้าสารพัน	นับวันไปเถิดไม่รอดตาย
หนักอกหนักใจลูกหนักหนา	แม่อย่ารักษามันไม่หาย
ทำกะไรจะได้เห็นหน้าพ่อพลาย	กอดสายทองเข้าสะอื้นไป ฯ
๏ ครานั้นท่านยายศรีประจัน	ตัวสั่นน้ำตาลงหลั่งไหล
ดูลูกวิปริตเห็นผิดใจ	รำลึกขึ้นได้ถึงขรัวตา
แกจึงลุกออกมานอกห้อง	ร้องเรียกข้าไทอยู่ไหนหวา
หมากพลูใส่พานลนลานมา	เข้าในวัดป่าเลไลยพลัน
ครั้นถึงจึงตรงเข้าไปหา	ประเคนหมากขรัวตาขมีขมัน
ออพิมเป็นไข้กะไรครัน	มดหมอทั้งสุพรรณไม่เคลื่อนคลา
ใหลเล่อเพ้อพูดดังผีเข้า	ผอมโศกซูบเศร้าลงหนักหนา
เห็นจะไม่เป็นตัวแล้วขรัวตา	กรุณาช่วยดูให้แจ้งใจ ฯ
๏ ครานั้นจึงท่านขรัวตาจู	พิเคราะห์จับยามดูหาช้าไม่
ครั้นดูรู้ประจักษ์ก็ทักไป	ออพิมพิลาไลยนี่เคราะห์ร้าย
มันตกลงที่นั่งนางสีดา	เมื่อทศพักตร์ลักพาไปสูญหาย
ถ้าแม้นไม่จากผัวตัวจะตาย	ถ้ายักย้ายแก้ไขไม่เป็นไร
ผลัดชื่อเสียพลันว่าวันทอง	จะครอบครองทรัพย์สินทั้งปวงได้
โรคนั้นพลันจะคลายหายไป	หาบรรลัยไม่ดอกสีกายาย ฯ
๏ ศรีประจันรับคำแล้วอำลา	ดีใจขรัวตาแกว่าหาย
ถึงเรือนร้องไปว่าไม่ตาย	ขรัวตาตะแก่ทายกูแน่ใจ
แล้วก็จัดข้าวปลาแลกล้วยอ้อย	ขนมเล็กขนมน้อยเอาลงใส่
จะทำขวัญเจ้าพิมพิลาไลย	ข้าวของจัดไว้ก็ใส่ลง
ยายศรีประจันตักขวัญลูก	ผิดผิดถูกถูกแกว่าหลง
ขวัญเอ๋ยอย่าเที่ยวไปไพรพง	กลางดงคนเดียวอยู่เปลี่ยวดาย
อย่าหลงชมเสือสีห์หมีเม่น	กระแตกระเต็นเต้นตุ่นกระต่าย
อย่าหลงชมแรดช้างแลกวางทราย	ชะนีค่างนางกรายจะหลอนเลียน
แล้วก็ตักข้าวปลาเข้ามาฟาด	โรคภัยหายขาดบาดหนามเสี้ยน
เอาด้ายดำผูกมือรื้อดับเทียน	เปลี่ยนพิมผลัดชื่อวันทองพลัน
อยู่มาข้าวปลาก็กินได้	หลับใหลไม่เพ้อมะเมอฝัน
คลายคลี่มีเนื้อขึ้นทุกวัน	ศรีประจันค่อยสำราญบานใจ ฯ
๏ จะกล่าวถึงโฉมเจ้าขุนช้าง	รู้ว่านางนั้นคลายหายไข้
พลายแก้วไปทัพก็หายไป	ไม่ได้ข่าวราวเรื่องว่าร้ายดี
เมื่อไรไหนมันจะได้กลับ	ลาวมันมิแหวะตับลงกลิ้งคี่
ฤทธิเดชเวทมนตร์อะไรมี	ถ้าตีเชียงทองได้จะกลับมา
อย่าเลยจะผลอขอวันทอง	ถนอมไว้ในห้องจะดีกว่า
จะพูดจาว่าขานกับมารดา	บอกศรีประจันว่าออแก้วตาย
จึงสั่งบ่าวไพร่ไปเร็วหวา	ไปหาป้ากลอยกับป้าสาย
ว่ากูเชิญมาในห้องทั้งสองยาย	อ้ายบ่าวรับคำนายวิ่งลนลาน
ครั้นถึงยายกลอยกับยายสาย	บอกว่านายให้เชิญเข้าไปบ้าน
ทั้งสองยายได้ฟังมาลนลาน	ถึงบ้านขุนช้างเข้าทันใด
ขุนช้างว่าวอนให้อ่อนจิตร	เงินทองไม่คิดจะเสียให้
จงปรานีตัวข้าพากันไป	ขอวันทองให้ข้าสักที
ออแก้วผัวนั้นมันไปทัพ	แตกยับลาวแทงเสียเป็นผี
ใครจะรอดมาได้ก็ไม่มี	บัดนี้นางพิมพิลาไลย
แม่ผลัดชื่อว่าเจ้าวันทอง	หมอทายว่าจะครองทรัพย์สินได้
จงช่วยเอ็นดูข้าพากันไป	ขอวันทองให้ข้าหน่อยรา ฯ
๏ ครานั้นยายกลอยกับยายสาย	ไม่รู้แยบคายขุนช้างว่า
หลงใหลแต่จะได้เงินตรา	ก็รับคำอำลามาทันใด
สองยายอาบน้ำแต่งตัว	ทาแป้งหวีหัวนุ่งผ้าใหม่
ขุนช้างเสือกหาข้าไท	ที่ไว้เนื้อเชื่อใจแต่ก่อนมา
ค่อยกระซิบกระซาบสั่งคดี	ธุระของกูมีเป็นหนักหนา
กูเคยไว้ใจแต่ไรมา	อย่าช้าเอ็งรีบออกไปวัด
เก็บเอากระดูกผีที่ป่าช้า	ใส่หม้อใหม่มาให้ถนัด
อ้ายบ่าวรีบมาป่าช้าชัฏ	จัดหม้อกระดูกได้ไวทันการ
ขุนช้างรับหม้อใหม่เข้าในห้อง	นุ่งผ้ายกทองแล้วห่มส่าน
จับกระจกขึ้นชูดูกระบาน	เห็นหัวตัวล้านรำคาญใจ
กูแค้นน่าแพ่นลงสักโขก	โสโครกไม่เอาแก้วเอาการได้
เกลี้ยงหน้าเกลี้ยงหลังดูจังไร	จับเขม่าเข้าใส่สักสองเพรียง
เปื้อนเปรอะเลอะหน้าเหมือนทาเล่น	หวีกระจายรายเส้นไม่มิดเกลี้ยง
เอาไม้น้อยสอยเส้นให้รายเรียง	มุหน่ายป้ายเคียงลงเต็มที
อ้ายหยอกหยอยมันน้อยกว่าที่เปล่า	ผมขี้เค้าน่าเกลียดขี้เกียจหวี
อนิจจาข้าวของเงินทองมี	ช่วยทาสีทาสาได้กว่าพัน
ซื้อช้างซื้อม้าก็กว่าร้อย	ผมหน่อยหนึ่งกะไรไม่มิดขวัญ
ถ้าซื้อได้กูจะใส่เสียให้ครัน	ตัดกันดูเล่นเส้นงามงาม
ถ้ารู้ว่าจะล้านแต่กำเนิด	กูไม่ปรารถนาเกิดอ้ายสํ่าสาม
ขัดแค้นแน่นใจดังไฟลาม	ลุกเดินผลีผลามเข้าห้องใน
จับหม้อกระดูกผูกกระดาษ	บ่าวไพร่หมอบกลาดทั้งน้อยใหญ่
ขุนช้างเรียกบ่าวที่ไว้ใจ	ส่งหม้อกระดูกให้แล้วเดินมา
ลงจากเรือนพลันตะวันเที่ยง	สองยายเดินเรียงมาข้างหน้า
ถึงเรือนศรีประจันมิทันช้า	ถามหาท่านยายศรีประจัน
อีบ่าวบอกว่าอยู่ข้างใน	แล้ววิ่งไปบอกนายขมีขมัน
ว่าขุนช้างมาหาตาเป็นมัน	หยุดยั้งอยู่นั่นตีนบันได ฯ
๏ ยายศรีประจันเปิดหน้าต่าง	แลเห็นขุนช้างร้องปราศรัย
เหงื่อไหลโซมหน้าพ่อมาไย	จะไปไหนเชิญขึ้นมาข้างบน
ขุนช้างก็ย่างขึ้นบันได	สองยายนั้นไซ้เดินติดกัน
นั่งลงแลมาตาเหลือกลน	ยกมือไหว้วนเป็นซนไฟ
ศรีประจันรับไหว้มิใคร่ทัน	หันหน้ามาเสือกเชี่ยนหมากให้
พ่อมาหลายคนทำวนอะไร	เป็นไฉนยายกลอยยายสายมา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าขุนช้าง	ทำครวญครางอู้อี้แล้วยี่หน้า
น้ำตากระเด็นเป็นเม็ดเช็ดน้ำตา	เอาหม้อกระดูกมาตั้งลงไว้
นี่คือกระดูกออพลายแก้ว	ลาวแทงเสียแล้วเขาเอามาให้
พระยาเชียงทองมันสองใจ	เข้าด้วยเชียงใหม่แล้วกลับมา
ทำเป็นเข้าด้วยออพลายแก้ว	ยกทัพมาแล้วถึงกลางป่า
หยุดทัพหลับนอนมาหลายครา	ครั้นเพลาพลบคํ่าลงรำไร
พระยาเชียงทองย่องมาแทง	เลือดแดงตลอดจนปอดไหล
ร้องขึ้นอึงมี่มันหนีไป	ออแก้วก็สิ้นใจไปไม่ช้า
บ่าวมาถึงกรุงก็ติดคุก	หลายคนทนทุกข์อยู่หนักหนา
อ้ายมากฝากหม้อกระดูกมา	ว่าแล้วทำหน้าเป็นทุกข์คลาย
อายุมันสั้นเท่านั้นแล้ว	คิดคิดถึงออแก้วก็ใจหาย
ไม่พอที่จะกล้าอาสาตาย	ให้แม่พิมเป็นหม้ายอยู่เอกา ฯ
๏ ครานั้นท่านยายศรีประจัน	ได้ยินขุนช้างนั้นรำพันว่า
ออแก้วตายแล้วนะอกอา	แม่นับวันคอยท่าอยู่ทุกวัน
วันทองเป็นไข้ก็ไม่ตาย	เคราะห์โศกโรคร้ายเป็นกวดขัน
ออพลายกลับตายเสียก่อนมัน	เข้าหอยังไม่ทันสักเท่าไร
วันทองร้องไห้มิได้งด	จะปลอบมันไม่อดร้องไห้ได้
เรียกหาวันทองร้องอึงไป	หัวใจเอ็งขาดแล้วแก้วแม่อา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมนางวันทอง	อยู่ในห้องได้ยินขุนช้างว่า
เสียงแม่ร้องไห้โฮโผล่ออกมา	เห็นหน้าขุนช้างก็ขัดใจ
ใครมาว่าชั่วผัวกูตาย	แกล้งใส่ความร้ายกูจะด่าให้
อ้ายงูเห่าเจ้าเล่ห์ทุกอย่างไป	หม้อใบละสิบเบี้ยสู้เสียมา
กระทืบตีนผางผางกลางประตู	โคตรแม่มึงกูขี้คร้านด่า
กลับเข้าในหอคลอน้ำตา	ทอดตัวโศกาในที่นอน
โอ้พ่อพลายแก้วของเมียเอ๋ย	เมียไม่เชื่อมันเลยอ้ายหัวกล้อน
มันแกล้งร้องระบุยุยอน	ซอกซอนส่อเสียดจนไปทัพ
แล้วกลับมาเจรจาว่าสอพลอ	เอากระดูกใส่หม้อมาสับปลับ
พูดได้เชือนแชอ้ายแม่ยับ	กลอกกลับปลอกปลิ้นไปทุกตา
คิดมาก็เป็นน่าน้อยใจ	ผัวไปเท่านี้มีคนว่า
ถ้าพ่อไม่ไปใครจะมา	สุดปัญญาเมียแล้วพ่อแก้วเอย ฯ
๏ ศรีประจันได้ฟังลูกสาวด่า	รำคาญใจหนักหนาพ่อแม่เอ๋ย
ใครใครอย่าได้ถือมันหน่อยเลย	แต่ก่อนมันไม่เคยเป็นเช่นนี้
แต่เพียงเป็นไข้สันนิบาตคลั่ง	ว่าไรไม่ฟังบ่นอู้อี้
ด่าอึงคะนึงบานขี้คร้านตี	ไม่เห็นผีออแก้วแล้วแม่นา ฯ
๏ ครานั้นยายกลอยกับยายสาย	ครั้นได้แยบคายแล้วจึงว่า
เข้าไปกระซิบกระหยิบตา	ว่านี่แน่คุณป้าศรีประจัน
กฎหมายตั้งไว้แต่ไรมา	ว่าใครกล้าอาสาไปทัพขันธ์
ถ้าเสียทัพกลับมาให้ฆ่าฟัน	กฎหมายตั้งมั่นตามกระทรวง
ถ้าแม้นตัวตายลงในทัพ	ลูกเมียให้จับเป็นหม้ายหลวง
ไพร่ซึ่งเสียทัพกลับทั้งปวง	ให้ติดพวงส่งเข้ายังคุกใน
วันทองจะต้องเป็นหม้ายหลวง	จะยากเย็นเป็นห่วงหาน้อยไม่
ยักย้ายถ่ายเทเสียเป็นไร	ขอให้ขุนช้างเอาเป็นเมีย
เขาจะคิดแก้ไขที่ในกรุง	เงินทองสักกี่ถุงจะสู้เสีย
อย่าให้เกิดความใหญ่เป็นไฟเลีย	ไกล่เกลี่ยเสียเถิดแต่ไกลไกล ฯ
๏ ครานั้นท่านยายศรีประจัน	ตัวสั่นน้ำตาลงหลั่งไหล
วันทองเป็นหม้ายผัวตายไป	ไม่เห็นหน้าใครจะป้องกัน
ขุนช้างมั่งมีเศรษฐีใหญ่	เงินทองเสียได้ไม่คิดพรั่น
เห็นจะได้พึ่งพาข้างหน้าครัน	คิดแล้วเท่านั้นจึงว่าไป
วันทองเดี๋ยวนี้ก็ผัวตาย	จะนิ่งไว้เป็นหม้ายเห็นไม่ได้
เกิดความหนามเสี้ยนจะยากใจ	จะขอให้ก็ตามแต่ปัญญา
แต่ทว่าทุ่งกว้างหนทางไกล	กูนี้ไม่รู้แห่งที่จะว่า
ถ้าแม้นไม่ตายออพลายมา	เบื้องหน้าจะเกิดเนื้อความกัน ฯ
๏ ครานั้นยายกลอยกับยายสาย	จึงว่าพลายแก้วตายเป็นแม่นมั่น
พวกไพร่ติดคุกอยู่ทุกวัน	แม้นว่าพลายแก้วนั้นรอดกลับมา
ท่านไม่รู้เห็นจะเป็นไร	เขาก็คงปรับไหมเอาแก่ข้า
ถ้าท่านยอมให้ปันจงสัญญา	ช้าอยู่ไม่ได้ภัยจะมี
ถ้าเขามาเกาะเอาตัวไป	ถ้อยความข้างในจะอึงมี่
ผันแปรแก้กันให้ทันที	แรมปลายเดือนนี้จะทำการ
ยายศรีประจันก็รับคำ	ว่าแรมสามคํ่าให้ถึงบ้าน
จงเร่งรีบมาอย่าช้านาน	ว่าขานแน่นอนไม่ผ่อนไป ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมนางจันทอง	อยู่ในห้องได้ยินว่าแม่ให้
ลุกเต้นปัดปัดด้วยขัดใจ	ร้องด่าข้าไทแจ้วแจ้วมา
สายทองของน้องไปข้างไหน	ไปเรียกอ้ายพรมมาหาข้า
งานการเช้าคํ่าไม่นำพา	โคตรแม่มึงคิดว่าประการใด ฯ
๏ ครานั้นสายทองผู้พี่เลี้ยง	ได้ยินเสียงน้องเรียกอยู่ไจ่ไจ่
ร้องเรียกตาพรมระงมไป	ไวไวมาหาแม่วันทอง
ฝ่ายว่าตาพรมนั้นหัวล้าน	ขานขาลุกออกมานอกห้อง
ลงนั่งเอี้ยมเฟี้ยมแล้วเยี่ยมมอง	แม่ร้องเรียกหาฉันว่าไร
วันทองชี้หน้าด่าประจาน	แม่มึงอ้ายหัวล้านหาดีไม่
จะรู้สึกสำนึกบ้างเป็นไร	เป็นบ่าวไพร่บ้านช่องไม่นำพา
ดีแต่เที่ยวโกหกพกลม	มันน่าตบให้ล้มจมขี้หมา
ให้หมาฝูงถนัดพลัดเข้ามา	มึงหลับตาเฝ้าประตูไม่ดูแล
มันมาเที่ยวเยี่ยวขี้มีแต่เปื้อน	อ้ายขี้เรื้อนเห่าระเบ็งเซ็งแซ่
อีตัวเมียก็บอนหอนแงแง	ปล่อยโคตรแม่มึงไว้ให้อึงคะนึง ฯ
๏ ครานั้นยายกลอยกับยายสาย	วันทองด่าวุ่นวายนั่งหน้าบึ้ง
ขุนช้างทำไม่รู้ไขหูตึง	นิ่งอยู่ดูจะอึงเอาหนักไป
จึงชวนยายกลอยกับยายสาย	ว่าบ่ายแล้วเราลายกมือไหว้
ศรีประจันซ้ำว่าอย่านอนใจ	ที่สัญญากันไว้ให้รีบมา
วันทองร้องด่าไปอึงมี่	เหวยยายมีว่าไรไปไหนหวา
งานการเช้าคํ่าไม่นำพา	เสียงเฮฮาที่ไหนไปนั่งพูด
ลิ้นลมมึงดีอีขี้ข้า	หัวหูดังกะลามะพร้าวขูด
ชาติอีโกหกนกทิ้งทูด	อีผักกูดต้มกะทิอุตริดี
ยายกลอยยายสายนายขุนช้าง	ลุกจากหอกลางเดินเร็วรี่
รีบลงจากบันไดในทันที	ออกจากบ้านท่านศรีประจันไป
ยายกลอยยายสายว่ากูขายหน้า	ทีนี้หาปรารถนามาอิกไม่
โคตรเค้าเขาขุดเอาสุดใจ	ถึงเอาทองกองให้ก็ไม่มา
ขุนช้างว่าไม่เป็นเช่นนั้นดอก	วันทองแม่แกบอกเป็นปริศนา
ร้องบอกกับฉันเป็นมารยา	ว่าให้เชิญแม่เทพทองไป
หล่อนจึงขึ้นโคตรแม่แน่กระนั้น	ว่าให้ไปหากันตามผู้ใหญ่
คงจะได้เป็นเมียอย่าเสียใจ	หาที่ไหนไม่เหมือนแม่แก้วตา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมนางวันทอง	อยู่ในห้องโหยหวนละห้อยหา
โอ้พ่อพลายแก้วแววตา	มรณาแน่แล้วฤๅอย่างไร
วันพ่อม้วยมุดสุดชีวิต	เมียจะฝันสักนิดก็หาไม่
ลางร้ายก็ไม่มีให้แจงใจ	บ่าวไพร่ไปด้วยไม่เห็นมา
เขาว่านายตายไพร่ติดคุก	เมียทุกข์เหลือที่จะตามหา
สารพัดขัดสนจนทุกตา	ไม่รู้ว่าอยุธยานั้นอย่างไร
แต่เกิดเป็นตัววันทองมา	หาได้เข้าอยุธยาสักหนไม่
วันเมื่อส่งผัวตัวก็ไป	จำได้อยู่แต่ว่าคลองบางลาง
โพธิ์ปลูกด้วยกันสำคัญไว้	ถ้ากะไรจะดูพอรู้บ้าง
ถ้าพ่อแก้วตายวายวาง	โพธิ์กลางต้นนั้นจะบรรลัย
คิดคิดขึ้นมาน่าแค้นแม่	จะสืบสาวดูให้แน่หาได้ไม่
หลงใหลเชื่อฟังอ้ายจังไร	ยอมยกลูกให้ไอ้ขุนช้าง
โอ้ว่าอนิจจาวันทองเอ๋ย	กะไรเลยแสนยากนี้สุดอย่าง
แต่ระกำช้ำใจไม่วายวาง	นี่ได้สร้างกรรมไว้อย่างไรมา
มีผัวผัวอยู่สองสามวัน	จากกันไม่ได้มาเห็นหน้า
เมื่อวันจากหอคลอน้ำตา	กำชับไว้หนักหนาด้วยห่วงน้อง
ในจิตรคิดว่าจะกลับหลัง	สั่งแล้วสั่งเล่าทั้งเศร้าหมอง
ออกปากฝากข้ากับสายทอง	แล้วจึงไปจากห้องด้วยจำใจ
พอสายทองย่องเข้าไปดูน้อง	นางวันทองเห็นหน้าน้ำตาไหล
กอดคอสายทองร้องรํ่าไร	น้องไม่อยู่แล้วพี่สายทอง ฯ
๏ สายทองปลอบว่าอย่าร้องไห้	รำคาญใจดูเจ้ายิ่งเศร้าหมอง
พี่น้องแนบหน้าน้ำตานอง	ร้องไห้สะอึกสะอื้นไป
โอ้แม่วันทองของพี่เอ๋ย	กะไรเลยหามีสุขสักนิดไม่
เพราะอ้ายขุนช้างจัญไร	มันพอใจตัวเจ้าแต่รุ่นมา
ลดเลี้ยวเกี้ยวสกัดทั้งวัดบ้าน	อ้ายจัณฑาลคนนี้นี่หนักหนา
จนได้กับพ่อแก้วแววตา	มันยังส่อเสียดว่าทุกสิ่งอัน
เพ็ดทูลเจาะจงให้ทรงใช้	จนร้องไห้แทบเทียมจะอาสัญ
เดี๋ยวนี้มันยิ่งว่าสารพัน	ว่าหม่อมพลายแก้วนั้นเธอบรรลัย
เห็นจะเป็นเล่ห์กลอ้ายสอพลอ	เอากระดูกใส่หม้อมาส่งให้
ให้หลงว่าพ่อพลายนั้นตายไป	จึงได้มาขอแม่วันทอง
มันหมายว่าตัวมันมีทรัพย์	มีเงินแล้วจะนับให้คล่องคล่อง
แม่เถ้าของเราก็ปรองดอง	เราพี่น้องสองคนก็จนใจ
นี่เวรกรรมจะทำอย่างไรดี	จะหลบลี้หนีไปข้างไหนได้
แม่ผัวของเจ้าก็อยู่ไกล	ไม่รู้แห่งหนไหนกาญจน์บุรี
อย่าเลยนะเจ้าเราจะไป	วัดป่าเลไลยเจ้ากับพี่
ไปหาขรัวตาจูแกดูดี	ประเดี๋ยวนี้แม่ศรีประจันนอน
แม่อยู่ในห้องอย่าร้องไห้	พี่จะไปหาหมากกับพลูก่อน
หาได้ใส่ขันตะวันรอน	เร้นซ่อนซุบซิบกระหยิบตา
ออกมาจากห้องทั้งสองคน	ผ่อนปรนลอบลงจากเคหา
ถึงวัดเหยียบย่องมองเข้ามา	ขึ้นกุฎีขรัวตาด้วยทันใด
เอาหมากพลูส่งให้กับเจ้าเณร	จึงประเคนขรัวตาหาช้าไม่
ขรัวตามองป้องหน้าถามว่าใคร	นึกได้หัวร่ออ่อวันทอง
กูผลัดชื่อให้ไข้ก็หาย	เป็นไรไม่สบายหน้าตาหมอง
เมื่ออ้วนพีดีขึ้นเป็นก่ายกอง	เอ็งมาสองคนนี้ด้วยเหตุไร ฯ
๏ ครานั้นวันทองกับสายทอง	พี่น้องยกมือขึ้นกราบไหว้
ดีฉันร้อนรนเป็นพ้นใจ	ด้วยผัวไปตีทัพไม่กลับมา
เขาบอกเรื่องราวเป็นข่าวร้าย	เขาว่าผัวฉันตายจริงฤๅขา
ขรัวปู่ช่วยดูตามตำรา	จะจริงเหมือนเขาว่าฤๅอย่างไร ฯ
๏ ครานั้นจึงท่านขรัวตาจู	พิเคราะห์จับยามดูหาช้าไม่
ยามสูรย์ยามจันทร์ก็มั่นใจ	เห็นไม่เป็นไรก็ว่ามา
ทักทายตามที่ยามตรีเนตร	ใครบอกเหตุโกหกอย่าเชื่อหวา
ผัวเองมีชัยได้พารา	ข้าศึกเป็นจุณวิจุณไป
ได้ทั้งพัสดุเงินทอง	ข้าวของผู้คนเป็นไหนไหน
หน่อยหนึ่งก็จะมาอย่าตกใจ	เอ็งอย่าเชื่อใครใครไปวุ่นวาย ฯ
๏ ครานั้นวันทองกับสายทอง	พี่น้องได้ฟังทุกข์โศกหาย
เช็ดน้ำตาล่อยล่อยค่อยสบาย	กราบลาผันผายมาบ้านพลัน
ครั้นถึงก็ขึ้นบนเคหา	สองราปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
บอกแก่แม่เถ้าศรีประจัน	ตามท่านทายนั้นทุกสิ่งไป
ฉันออกไปหาท่านขรัวปู่	ท่านดูว่าหาเป็นไรไม่
หม่อมแก้วตีทัพกลับมีชัย	ได้ทั้งครอบครัวตัวจวนมา ฯ
๏ ครานั้นท่านยายศรีประจัน	สั่นหัวว่ากูไม่เชื่อหวา
ทายตามยามเล่ห์เวลา	มันจะสู้ตาเห็นได้อย่างไร
อวดว่าดูแน่อุแหม่ลูก	ลางทีมันหาถูกสักนิดไม่
เอ็งอย่าพาซื่อเชื่อถือไป	ก็พวกไพร่ติดคุกอยู่ทุกคน
เขาจะเก็บเอาไปเป็นหม้ายหลวง	จะกอดเข่าเหงาง่วงลงครางร่น
ไม่มีใครติดตามด้วยความจน	ผ่อนปรนเสียเถิดอย่ารำคาญ
ออแก้วใช่แม่ไม่รักใคร่	มันบรรลัยไม่กลับมาถึงบ้าน
ขุนช้างมันชั่วแต่กระบาน	ถึงหัวล้านหัวเหลืองเครื่องในดี ฯ
๏ วันทองได้ฟังคำแม่ว่า	ดังจะฆ่าตัวตายให้เป็นผี
ทอดตัวร้องไห้ไม่สมประดี	แม่ว่าอย่างนี้ก็จนใจ
เห็นแต่เงินทองของเขา	หมูหมาก็จะเอามายกให้
ขรัวปู่ทายมาว่าเชือนไป	แม่ไม่เอ็นดูแก่วันทอง
ถึงคนไม่อายก็อายผี	อายุสิบหกปีมีผัวสอง
ถึงจะขืนยกให้ไม่ปรองดอง	ผัวของข้ายังไม่เป็นไร
เมื่อมดหมอทักทายว่าไม่ถูก	โพธิ์ปลูกเป็นสำคัญนั้นเป็นใหญ่
จะไปดูให้แน่แท้แก่ใจ	ถ้าหม่อมบรรลัยก็โพธิ์ตาย ฯ
๏ ศรีประจันฮึดฮัดให้ขัดใจ	อย่าว่ายืดยาวไปอีฉิบหาย
มึงจะให้กูก้อยพลอยวุ่นวาย	จะรักอยู่เป็นหม้ายฤๅอย่างไร
ถึงต้นโพธิ์ต้นไทรจะไปสืบ	มิใช่ทางแค่คืบกูหาไปไม่
แม้นว่ายั่งยืนขืนขัดใจ	กูจะให้ขุนช้างเสียวันนี้ ฯ
๏ วันทองได้ฟังคำแม่ว่า	ทอดตัวโศกาอยู่กับที่
แผดร้องก้องไปใช่พอดี	ฆ่าตีเสียเถิดไม่น้อยใจ
เอากำเนิดเกิดใหม่ในชาติหน้า	หาปรารถนาเข้าท้องเลยอิกไม่
ร้อยกัปแสนกัลป์แต่นั้นไป	แม่เชื้ออะไรเป็นเช่นนี้
เห็นแต่สินทรัพย์สัปดน	จะเอาคนไปยกให้กับผี
จงฆ่าเสียให้ตายวายชีวี	ตีอกชกหัวทอดตัวไป
มันจะมาเมื่อไรไอ้หัวเกลี้ยง	กูจะเอาไม้เสี่ยงลงให้ได้
แปร้นแปรดแผดเสียงเปรี้ยงเปรี้ยงไป	กูไม่อยู่แล้วให้เป็นคน ฯ
๏ ศรีประจันเต้นหรับจับไม้แร่	โคตรแม่มึงกูตีให้ปี้ป่น
ขอดค่อนเจรจาว่าซุกซน	ขึ้นบนหอพลันงกงันไป
ตีต้องวันทองร้องกรีดกรีด	เน้นนีดลงสีข้างผางใหญ่
ตะแคงพลิกหยิกซ้ำให้หนำใจ	แกหวดป่ายด้วยไม้จนเป็นแนว
วันทองไม่ร้องขอโทษตัว	ผัวตายก็จะตายตามผัวแก้ว
อ้ายขุนช้างผมดกนกเค้าแมว	เชื้อแถวหัวเกลี้ยงไม่เลี้ยงกัน ฯ
๏ ศรีประจันหยิกเอาที่ฝีปาก	อิว่ายากมึงจะลายตลอดสัน
เขาเป็นเศรษฐีมั่งมีครัน	เขาจะตบเอาฟันมึงออกกอง
ลิ้นกระด้างคางแข็งแกล้งว่าขาน	หยาบช้าสามานย์อีจองหอง
ได้ขุนช้างไว้เหมือนขุมทอง	ร้องไปตีไปให้หลังพัง ฯ
๏ วันทองร้องไห้ไม่วายเถียง	ตีลงส่งเสียงให้คลุ้มคลั่ง
ที่จะตีให้หยุดสุดกำลัง	แม่ไม่ฟังแล้วไม่ฟังกัน
ต้นโพธิ์ปลูกไว้ไม่ไปดู	ข้าจะอยู่ทำไมที่ไหนนั่น
พรุ่งนี้พอแจ้งแสงตะวัน	ตัวฉันจะลาแม่บรรลัย ฯ
๏ ศรีประจันได้ฟังวันทองว่า	นึกสงสารขึ้นมาไม่ตีได้
กลัวจะผูกคอตายวุ่นวายไป	อย่าร้องไห้ไปเลยนะลูกอา
เจ้าจะไปดูโพธิ์ก็ตามใจ	พรุ่งนี้จึงไปฟังแม่ว่า
แม่ได้อุ้มท้องวันทองมา	จะขืนขัดลูกยาไม่ต้องการ
วันทองได้ฟังคำแม่ว่า	เสียแรงมารดาเลี้ยงดูฉาน
ถึงแม้นพ่อแก้วตายวายปราณ	จะขืนให้ไอ้หัวล้านไม่ยอมใจ
เมื่อปากมันมีแต่ขี้ฟัน	ลูกจะนอนกับมันอย่างไรได้
เหมือนเอาตัวไปขว้างเสียกลางไพร	แม่ไม่รักลูกแล้วฤๅนา
ศรีประจันปลอบลูกให้ถูกใจ	แม่มิอยากยกให้อย่าพักว่า
แม่รักลูกแก้วดังแววตา	จะขืนใจลูกยาไปทำไม
ดึกดื่นอยู่แล้วแก้วแม่อา	ฟังคำแม่ว่าอย่าร้องไห้
แกนอนกับวันทองที่ห้องใน	ครั้นจะไปกลัวลูกผูกคอตาย ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าขุนช้าง	ความสมัครรักนางไม่เหือดหาย
อยู่บ้านรำคาญใจไม่สบาย	ลอบมาบ้านท่านยายศรีประจัน
ได้ยินเสียงอึงคะนึงห้อง	แกตีวันทองร้องสนั่น
แล้วกลับยินยอมพร้อมใจกัน	จะไปดูโพธิ์สำคัญที่มั่นใจ
ขุนช้างฟังสังเกตตำแหน่งที่	แล้วรีบรี่กลับมาหาช้าไม่
ครั้นถึงบ้านเรียกหาพวกข้าไท	สั่งให้ไปผูกเอาช้างมา
ขุนช้างวางขึ้นบนหลังช้าง	จอบเสียมเตรียมวางมาหนักหนา
รีบรัดตัดมุ่งข้ามทุ่งนา	พอรุ่งถึงท่าบางลางพลัน
ปลงช้างดูทางสังเกตได้	ก็รีบข้ามน้ำไปขมีขมัน
พบโพธิ์ปลูกเรียงไว้เคียงกัน	ใบนั้นเขียวพุ่มชอุ่มตา
จับต้นกลางกระโชกโยกให้หนัก	เดชะอารักษ์เขารักษา
ด้วยพลายแก้วตั้งสัตย์ปฏิญา	กันจอบเสียมมีดพร้าให้ผิดไป
แต่ว่าต้นโพธิ์ยังอ่อนนัก	โยกหนักใบหล่นไม่ทนได้
ใบหดเหี่ยวหยองดังต้องไฟ	ขุนช้างกับบ่าวไพร่ก็กลับมา ฯ
๏ ครั้นรุ่งสว่างกระจ่างแสง	สุริยาแจ่มแจ้งพระเวหา
นวลนางวันทองผ่องโสภา	วอนเตือนมารดาด้วยทันใด
ยายศรีประจันร้องเรียกข้า	เร็วเร็วเข้าหวาอย่าช้าได้
ดูข้าวปลาหมากพลูกูจะไป	เรือแพอยู่ไหนไปถอยมา
เฮ้ยพวกผู้ชายออกพายหัว	แต่งตัวไวไวไอ้ชาติข้า
แกลุกขึ้นเหน็บรั้งตั้งจังกา	ด่าฉกโคตรแม่ออกแซ่ไป
วันทองกับยายศรีประจัน	ลงเรือพร้อมกันหาช้าไม่
ออกเรือเถิดหวาช้าอยู่ไย	ข้าไทออกเรือพายเฝือมา
ตุ๋มติ๋มก้าวก่ายพายตามเพลง	โคลงเคลงเถียงกันอย่างไรหวา
ยกพายไม่ทันหันมาว่า	ฟ้าผ่าเถิดเอ๋ยเคยขี่ควาย
แต่กระดิกพลิกขาก็รู้กัน	ไปข้างนี้ข้างนั้นได้ง่ายง่าย
พายเรือเบื่อใจเป็นจะตาย	ถ่อพายไม่ถนัดผลัดไปมา
ศรีประจันร้องด่านัยน์ตาชัน	พายไม่พร้อมกันอ้ายชาติข้า
ดีแต่จะโว้เว้เฮฮา	กูปาลงด้วยถ่อให้คอพับ
ประเดี๋ยวเบาประเดี๋ยวหนักขยักขย่อน	โคลงเคลงจะนอนก็ไม่หลับ
เถียงกันออกแซ่อีแม่ยับ	แกจับไม้ใส่เปรี้ยงเถียงกันไป
รีบเร่งตะเบ็งมาคืนกับวัน	ถึงบางลางพลันหาช้าไม่
วาดเรือเข้าจอดทอดไว้	ข้าไทอาบน้ำดำอื้ออึง ฯ
๏ วันทองไปถึงไม่อาบน้ำ	ขึ้นบกเดินรํ่าไปจนถึง
เห็นใบโพธิ์ตกตีอกตึง	ร้องอึงหวีดวิ่งไปเร็วไว
ล้มราบกราบลงกับต้นโพธิ์	โอ้พ่อพลายตายแล้วไม่มาได้
เมียเห็นเที่ยงแท้แน่แก่ใจ	โพธิ์ใบเหี่ยวสลดลงหลากตา
ใต้ต้นหล่นลงยังสดสด	เห็นปรากฏเที่ยงแท้แน่หนักหนา
แน่แล้วพ่อแก้วมรณา	เวราสิ่งไรมาตามทัน
เขาบอกข่าวให้ยังไม่เชื่อ	ทีนี้เหลือยั้งจิตรคิดอดกลั้น
พ่อไม่ได้กลับมาเห็นหน้ากัน	นับวันแต่จะช้ำระกำใจ
เมียมีศัตรูอยู่รอบข้าง	อ้ายขุนช้างแลเป็นศัตรูใหญ่
ถ้าแม้นพ่ออยู่ดีไม่มีภัย	จะคุ้มครองน้องได้สารพัน
ถึงศัตรูคิดร้ายไม่หน่ายแหนง	ดังกำแพงเพชรเจ็ดชั้นกั้น
ทีนี้จะได้ใครป้องกัน	แม่ศรีประจันเหมือนหลักปักขี้ควาย
แต่ยังไม่รู้เห็นเลยสักอย่าง	ยังยกให้ไอ้ขุนช้างเสียง่ายง่าย
ชีวิตเมียไม่รอดเห็นวอดวาย	พ่อตายคนเดียวเมียเปลี่ยวใจ
อยู่ไปไอ้ขุนช้างจะเพียรขอ	เมียจะตายตามพ่อหาอยู่ไม่
ร้องไห้จนซบสลบไป	ยังแต่หัวใจอยู่ริกริก
ล้มลงตรงใต้ต้นโพธิ์กลาง	ปิ้มจะตายกายนางไม่กระดิก
นานนานถอนใจเหงื่อไหลซิก	แน่นิ่งอยู่ไม่พลิกซึ่งกายา ฯ
๏ ครานั้นท่านยายศรีประจัน	ลูกสาวไปนานครันคอยหนักหนา
คิดคิดผิดใจไม่เห็นมา	ไม่รู้ว่าจะเป็นประการใด
กลัวจะผูกคอล้มก้มคอตาย	แกวุ่นวายตามมาหาช้าไม่
เห็นลูกนอนซบสลบไป	ตกใจเข้ากอดเอาวันทอง
เห็นนางแน่นิ่งไม่ติงกาย	ใจคอแกหายร้องเรียกก้อง
น้ำตาอาบหน้าอยู่ฟูมฟอง	กอดลูกร้องไห้อกใจตัน
วันทองเอ๋ยแม่วันทองเอ๋ย	ไม่อออือออกมาเลยเรียกตัวสั่น
อีเด็กเร็วหวามาช่วยกัน	ข้าไททั้งนั้นก็วิ่งมา
บ้างเข้าหนุนหลังบางร้องไห้	นวดคลำขยำไปบีบสองขา
กดหว่างคิ้วไว้ให้ลืมตา	ศรีประจันร้องว่าแต่เบาเบา
ที่ขาตะไกรไยไม่ต้อง	มือถือมะกรูดจ้องอยู่เปล่าเปล่า
เต็มทีหนักหนาหวาชาวเรา	กัดหัวแม่ตีนเข้าอือออกมา
ศรีประจันเข้าปลอบหอบลงเรือ	อ้ายเดื่อคํ้าพายออกจากท่า
วันทองฟื้นตัวยังมัวตา	โศกาครวญคร่ำมาตามคลอง
โอ้พ่อร่วมห้องของเมียเอ๋ย	ไม่ควรเลยที่จะพรากไปจากห้อง
ตัวตายหายเสียงอยู่เชียงทอง	ตัวของน้องนี้ก็คงตาย
อาภัพเกิดมาชะตาชั่ว	มีผัวประเดี๋ยวหนึ่งก็เป็นหม้าย
จะเอามีดกรีดคอตามพ่อพลาย	หมายเกิดชาติใหม่ได้พบกัน
โอ้พ่อเจ้าประคุณของวันทอง	พ่อทิ้งเรือนทิ้งห้องไปสู่สวรรค์
ทิ้งเมียเสียรักทุกสิ่งอัน	แต่เปลวไฟก็ไม่ทันจะพาดตา
ถึงกะไรได้ฟืนแต่สักดุ้น	พอแทนคุณพ่อพลายก็ไม่ว่า
เห็นแต่กระดูกใส่หม้อใหม่มา	เมียเห็นเวทนาเป็นพ้นไป
ครั้นจะว่ามิใช่ก็ใจกริ่ง	จะสำคัญว่าจริงก็ไม่ได้
เพราะอ้ายขุนช้างมันจัญไร	ถ้าคนอื่นเอามาให้จะเชื่อกัน
โอ้ว่าอนิจจาวันทองเอ๋ย	กะไรเลยวิบากจริงทุกสิ่งสรรพ์
เกิดมาอาภัพสารพัน	แต่ยังน้อยน้อยนั้นก็พ่อตาย
อยู่มากับแม่จนมีเรือน	ไม่ล่วงวันทันเดือนก็เป็นหม้าย
จะอยู่เป็นคนไม่พ้นอาย	อ้ายฉิบหายรบกวนจนป่วนไป
ผัวตายทางไกลไม่ไปถึง	เมียหามีที่พึ่งแห่งไรไม่
สุดจิตรที่จะคิดประการใด	เหลืออาลัยเมียแล้วพ่อแก้วตา ฯ
๏ ศรีประจันสงสารรำคาญใจ	น้ำตาหลั่งไหลลงอาบหน้า
กอดวันทองร้องไห้ในนาวา	โอ้ว่าพ่อพลายมาตายไป
เลยร้องไห้ใหลเล่อเพ้อรำพัน	ถึงผัวขวัญของแกที่ตักษัย
เมียเคยปรนนิบัติไม่ขัดใจ	รบกินไก่ต้มปลาร้าไม่ราวัน
เมียจะตายตามผัวกลัวผีหลอก	กลัวหายใจไม่ออกเมื่ออาสัญ
จะโจนน้ำให้ตายไปตามกัน	ก็กลัวจระเข้มันจะคาบไป
เมียจะเชือดคอตายเสียหลายครั้ง	แต่รอรั้งกลัวเจ็บไม่เชือดได้
จะผูกคอหาเชือกมาเตรียมไว้	เชือกก็ใหญ่กลัวจะรัดมัดต้นคอ
โอ้พ่อออพิมของเมียแก้ว	ตายแล้วกลัวจะไปไม่พบพ่อ
จึงคิดแล้วคิดเล่าเฝ้ารีรอ	กะไรพออยู่ไปให้ชรา
แล้วแกกลับหวนระลึกนึกขึ้นได้	ออพลายแก้วแววไวตายแล้วหวา
นี่จะทำอย่างไรเล่าอกอา	อนิจจาออพลายมาตายไป
วันทองฟังแม่เพ้อละเมอว่า	ยิ่งโศกาสะอึกสะอื้นไห้
ศรีประจันงันงกตีอกใจ	แกเผลอไผลรำพันด้วยฟั่นเฟือน
คิดคิดขึ้นมาน่าแค้นใจ	หัวอกใครเช่นนี้ไม่มีเหมือน
เขาเลี้ยงกันแก่เถ้ากับเหย้าเรือน	เพื่อนทุกข์เพื่อนยากไม่จากกัน
นี่เนื้อแท้ว่ากรรมมาทำเข็ญ	เพอิญเป็นให้วิโยคโศกศัลย์
มาอยู่กับวันทองได้สองวัน	ยังไม่ทันจะรู้ว่าอย่างไร
มีศึกเชียงทองต้องไปทัพ	แม่ยังรับถ้อยคำจำไว้ได้
ออกปากฝากพิมพิลาไลย	ด้วยเจ้าหมายใจจะกลับมา
นางพิมร้องไห้พิไรรํ่า	ศรีประจันบ่นพรํ่ารำพันว่า
ทั้งแม่ลูกฟูมฟองนองนํ้าตา	จนเรือจอดทอดท่ายังอาลัย ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมนางสายทอง	อยู่ในห้องได้ยินเสียงร้องไห้
เปิดหน้าต่างเห็นเรือจอดบันได	วิ่งลงไปหาน้องด้วยทันที
วันทองร้องบอกกับสายทอง	หัวน้องขาดเด็ดจริงแล้วพี่
โพธิ์กลางบางใบแทบไม่มี	สองต้นยังดีประจักษ์ตา
สายทองฟังน้องก็ตกใจ	กลิ้งเกลือกเสือกไปไม่เงยหน้า
พี่น้องร้องไห้กันสองรา	อยู่ในนาวาจนรอนรอน
สายทองปลอบว่าอย่าร้องไห้	แม่เอ๋ยขึ้นไปบนเรือนก่อน
สายทองประคองเข้าห้องนอน	ว่าวอนพูดจาด้วยอาลัย
สายทองว่าพี่นี้มั่นหมาย	ว่าหม่อมแก้วยังหาตายจริงๆ ไม่
ขรัวจูดูแจ้งไม่แคลงใจ	ดูทีไรไม่ผิดแต่สักที
เมื่อครั้งวันทองน้องเป็นไข้	ถ้าไม่ได้ขรัวจูก็เป็นผี
ผลัดชื่อเสียใหม่สบายดี	วานซืนนี้เธอยังว่าไม่เป็นไร
ซึ่งต้นโพธิ์กลางนั้นใบร่วง	เห็นจะเป็นคนลวงหาเชื่อไม่
พี่กริ่งว่าขุนช้างทำจัญไร	อ้ายหัวใสมันเอาหม้อกระดูกมา
สอพลอขอแม่แม่ให้ปัน	วันนั้นเราด่ามันหนักหนา
เถียงกันอึงบ้านกับมารดา	วอนว่าจะไปดูโพธิ์สำคัญ
รุ่งขึ้นอ้ายจัญไรไม่เห็นตัว	อ้ายชาติชั่วทำโพธิ์เป็นแม่นมั่น
วันนี้เมื่อเย็นพี่เห็นมัน	มาแอบอยู่ด้วยกันทั้งบ่าวนาย
จงสงบความไว้ก่อนเถิดแม่	เห็นแน่เหมือนจิตรพี่คิดหมาย
มาดแม้นหม่อมแก้วเธอล้มตาย	ลางร้ายก็จะมีสักสิ่งอัน
วันทองว่าพี่ว่าก็เห็นจริง	แต่คิดกริ่งใจน้องยังนึกพรั่น
คิดคิดยิ่งวิตกอกใจตัน	สะอื้นอั้นจนหลับกับที่นอน ฯ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นขาวรอบขอบฟ้า	สกุณากู่ก้องร้องสลอน
วันทองตื่นตาก็อาวรณ์	ปรับทุกข์ปรับร้อนกับสายทอง
ถึงหม่อมแก้วตายจริงฤๅหาไม่	จะอาลัยอะไรกับข้าวของ
แต่ผัวรักยังไม่ได้ครอบครอง	น้องนึกจะอุทิศทำบุญไป
มาดแม้นหม่อมแก้วรอดกลับมา	ข้าวของก็คงหามาได้ใหม่
จะเอาของหม่อมแก้วแววไว	ทำบุญส่งไปให้หมดตัว
วันนี้จะไปวัดป่าเลไลย	ทั้งจะได่ไล่เลียงกับท่านขรัว
หมากพลูยังมีที่ในชั้ว	ทูนหัวช่วยพาให้ข้าไป
ว่าแล้วไปหาศรีประจัน	รำพันบอกความสะอื้นไห้
บัดนี้ผัวลูกก็บรรลัย	จะลาแม่ออกไปยังวัดพลัน
ผ้าผ่อนของหล่อนที่เหลือไว้	เอาทำบุญส่งไปให้ผัวฉัน
เงินทองเสื้อผ้าสารพัน	ศรีประจันว่าไปเถิดแม่ไป
การบุญสุนธรรม์แม่ไม่ว่า	เจตนากรวดน้ำส่งไปให้
ของผีของสางเอาไว้ไย	ถมไปเงินทองของขุนช้าง
วันทองฟังว่าก็ขัดใจ	สะบัดหน้าลุกไปจากหอขวาง
เข้าห้องจัดของออกกองวาง	พลางเรียกข้าคนให้ขนไป
ครั้นแล้ววันทองกับสายทอง	พี่น้องเดินมาหาช้าไม่
ครู่หนึ่งถึงวัดป่าเลไลย	ขึ้นบันไดไปหาท่านอาจารย์
ขรัวจูแลดูเห็นวันทอง	เอ๊ะอะไรขนของอลหม่าน
ร้องไห้ร้องห่มออกซมซาน	ที่บ้านใครเขาว่าเป็นอย่างไร ฯ
๏ ครานั้นวันทองกับสายทอง	พี่น้องยกมือขึ้นกราบไหว้
ฉันดูโพธิ์ที่พิษฐานไว้	ใบร่วงหล่นไปประหลาดตา
ครั้นจะว่าหม่อมแก้วไม่บรรลัย	ก็กริ่งใจเห็นผิดอยู่หนักหนา
ข้าวของทั้งนี้ที่เอามา	หมายว่าจะอุทิศทำบุญไป
มาดแม้นผัวฉันรอดตลอดมา	ข้าวของคงจะหามาได้ใหม่
แต่ล้วนของหม่อมแก้วแววไว	ทำบุญส่งให้จนสิ้นตัว ฯ
๏ ขรัวจูได้ฟังหัวเราะร่า	จริงฤๅหวาเองคิดมิใช่ชั่ว
ทำบุญส่งไปอย่าได้กลัว	ช่วยผัวให้มาจงไวไว
ว่าแล้วหยิบผ้าที่อย่างดี	ห่อคัมภีร์ห่มพระทรงเครื่องให้
ผ้าผืนอัตลัดตัดธงไป	เงินทองเอาไว้จะสร้างพระ
แล้วแกจึงว่ากับวันทอง	ของเอ็งโมทนาเอาเถิดหนะ
พิษฐานให้ผัวมาเร็ววะ	ขอให้ได้ปะกันพรุ่งนี้
วันทองหัวเราะทั้งน้ำตา	เจ้าคุณขาว่ากะไรเมื่อตะกี้
ถ้าผัวฉันไม่ม้วยชีวี	จะบนปลูกกุฎีถวายวัด
จริงจริงฤๅหวาว่าให้แน่	กูจะแก้มาให้ไม่เคืองขัด
ในเดือนนี้มิมาถ้าผิดนัด	จงเอาไฟเผาวัดกูจริงจริง ฯ
๏ ครานั้นวันทองกับสายทอง	พี่น้องได้ฟังขรัวทุกสิ่ง
ท้าทายพนันมั่นคงจริง	ค่อยสบายหายกริ่งบรรเทาทุกข์
ทั้งพวกข้าไทที่ตามมา	ได้ฟังขรัวว่าก็เป็นสุข
ค่อยเสื่อมสร่างโศกเศร้าบรรเทาทุกข์	พี่น้องลาลุกครรไลมา
ครั้นมาถึงเรือนเข้าหาแม่	ข้าไทเซ็งแซ่อยู่พร้อมหน้า
เล่าตามถ้อยคำท่านขรัวตา	ศรีประจันร้องว่าไม่เชื่อใคร
ขรัวตาแกเห็นกับสินบน	ข้าวของเอ็งขนเอาไปให้
สอพลอพูดพอให้ชอบใจ	กูไม่เชื่อใครใครสักนิดเลย ฯ
๑๒
นางศรีประจันยกนางวันทองให้ขุนช้าง
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าขุนช้าง	ความสมัครรักนางไม่เชือนเฉย
สั่งบ่าวเหล่าช่างชำนาญเคย	ปรุงหอเร็วเหวยให้ทันการ
พวกช่างบ้างเลื่อยบ้างก็ถาก	โปกปากโผงผึงอึงทั้งบ้าน
หอใหญ่เก้าห้องท้องกระดาน	เท่าวิหารจึงจะสมกับใจกู
พวกผู้หญิงแช่แป้งทำขนม	ซื้อกล้วยอ้อยส้มลูกชมพู่
ทั้งมะพร้าวน้ำตาลหมากพลู	ไก่หมูกุ้งปลามามากมี
ขุนช้างนับวันไว้ใกล้เวลา	จึงชวนศรพระยาผู้เป็นพี่
มาบ้านศรีประจันในทันที	แจ้งคดีว่าการนั้นเตรียมแล้ว
ลูกมาหารือคุณแม่เจ้า	จะขอรื้อหอเก่าของพลายแก้ว
เอาไปถวายวัดเสียยังแล้ว	จะได้แผ้วถากถางพื้นแผ่นดิน
อันหอของลูกนี้โตใหญ่	หาที่ไหนไม่เหมือนของลูกสิ้น
ราวกับวิมานทองของพระอินทร์	ศรีประจันได้ยินหัวเราะงอ
ชะหอห้องของลูกข้าโตใหญ่	ขอบใจสิ้นทีแล้วอีพ่อ
จะเอาอะไรบอกไปอย่ารั้งรอ	ปลูกหอให้ดีเถิดลูกอา
หอเก่าจะเอาไปปลูกวัด	ก็ตามแต่ถนัดแม่ไม่ว่า
หอใหม่ใหญ่โตสมหน้าตา	รีบร้นขนมาอย่านอนใจ
ว่าแล้วท่านยายศรีประจัน	ลุกมาหาลูกพลันพลางปราศรัย
ประโลมปลอบวันทองให้ต้องใจ	จะมิให้รู้กลมารยา
ลูกเอ๋ยแม่คิดไม่รู้แล้ว	สงสารออแก้วเป็นหนักหนา
จะตายจริงฤๅจะรอดตลอดมา	ไม่รู้ว่าจะเป็นประการใด
คิดว่าหอห้องของเจ้านั้น	เอาทำบุญสุนธรรม์ส่งไปให้
เดชะบุญผัวเจ้าไม่บรรลัย	กลับมาปลูกใหม่ก็เหมือนกัน
เอาไปถวายวัดปลูกกุฎี	กุศลจะมีเป็นแม่นมั่น
ถ้าผัวมาปลูกใหม่ให้ใหญ่ครัน	จอมขวัญแม่จะว่าประการใด ฯ
๏ ครานั้นวันทองเจ้าหลงกล	แยบยลของแม่หารู้ไม่
หันหน้าตอบมาในทันใด	เหมือนลูกคิดไว้เจียวแม่คุณ
เอาไปปลูกกุฎีฤๅศาลา	ลูกก็โมทนาไม่ว้าวุ่น
สุดแต่ได้กุศลผลบุญ	จะได้ช่วยเจ้าประคุณให้รอดมา
ศรีประจันฟังลูกก็ถูกใจ	รีบลุกออกไปจากเคหา
บอกขุนช้างพลันมิทันช้า	ว่าแม่ลวงมันอีวันทอง
มันหารู้กลของแม่ไม่	เจ้าจงรีบไปจากบ้านช่อง
ใช้ให้แต่บ่าวกับพวกพ้อง	พี่น้องชวนกันมาช่วยรื้อ
ขุนช้างฟังว่าก็ดีใจ	รีบลุกออกไปไม่อึงอื้อ
สั่งบ่าวเร็วหวาอย่าช้ามือ	รื้อหอไปถวายท่านวัดกลาง
ฝ่ายว่าท่านยายศรีประจัน	จัดแจงของพลันไว้หอขวาง
พี่น้องกับบ่าวเจ้าขุนช้าง	วางเข้ารื้อหอแบกเอาไป
เร่งรีบขนออกไปนอกบ้าน	ถวายท่านวัดกลางหาช้าไม่
กองเรียงถ้วนทั่วทุกตัวไม้	แล้วพากันกลับไปยังบ้านพลัน ฯ
๏ จะกล่าวถึงท่านยายทองประศรี	อยู่กาญจน์บุรีที่เขาชนไก่นั่น
คอยท่าลูกชายมาหลายวัน	นานครันไม่เห็นเจ้ากลับมา
สงสารออพิมพิลาไลย	จะตั้งใจคอยผัวอยู่หนักหนา
เมื่อแรกจากกันวันจะมา	ก็โศกเศร้าโศกาด้วยอาลัย
นี่จะเป็นอย่างไรก็ไม่รู้	จะดีอยู่ฤๅจะตรอมผอมไข้
พรุ่งนี้จำกูจะลงไป	เยี่ยมออพิมพิลาไลยดูสักที
คิดแล้วสั่งเหล่าบ่าวข้า	จัดแจงเร็วหวาให้ถ้วนถี่
เอ็งไปผูกควายที่เท้าดี	วันรุ่งพรุ่งนี้ให้เทียมเกวียน
กูจะไปเยี่ยมลูกสะใภ้	มึงอย่าให้สายนักจักถูกเฆี่ยน
แล้วสั่งให้อีทับกับอีเทียน	เฝ้าบ้านมึงอย่าเบียนล้วงก้นกู
ว่าแล้วก็เข้าไปหลับนอน	พอรุ่งแสงทินกรขึ้นตรู่ตรู่
ลุกขึ้นล้างหน้าหาหมากพลู	แล้วตรวจดูผู้คนขนของไป
ประทุกแล้วก็ขึ้นเกวียนพลัน	ผายผันรีบมาหาช้าไม่
ตะวันเที่ยงหยุดนอนแดดอ่อนไป	สองคืนเข้าในเมืองสุพรรณ
ถึงบ้านไม่เห็นหอลูกชาย	ทองประศรีใจหายให้หวาดหวั่น
ย่างขึ้นบนเรือนด้วยฉับพลัน	ฝ่ายยายศรีประจันมาต้อนรับ
บ่าวเอาเชี่ยนหมากออกมาตั้ง	ทองประศรีลงนั่งกระแทกปับ
ศรีประจันบอกว่าครานี้ยับ	ออแก้วไปทัพก็ล้มตาย
พูดพลางน้ำตาแกหลั่งไหล	มาทิ้งให้ลูกสาวข้าเป็นหม้าย
เคราะห์ร้ายทุกสิ่งจริงแล้วยาย	ออพิมก็เจียนตายไม่เป็นตัว
ต้องผลัดชื่อให้มันว่าวันทอง	ค่อยผุดผ่องขึ้นได้เพราะท่านขรัว
ครั้นวันทองหายคืนพอฟื้นตัว	ได้ข่าวผัวตายเล่าเศร้าหนักลง
ร้องไห้ข้อนอกทุกเวลา	จวนเจียนจะเป็นบ้าว่าใหลหลง
ผ้าผ่อนสารพัดตัดทำธง	หอห้างรื้อส่งถวายวัด
ฝ่ายยายทองประศรีได้ฟังว่า	ผูกคิ้วนิ่วหน้าให้เคืองขัด
นี่ใครมาบอกออกความชัด	สารพัดไม่จริงทุกสิ่งอัน
ลูกข้าถ้าตายอยู่เมืองลาว	ข่าวคราวคงจะมีมาบ้างนั่น
กับอนึ่งพวกไพร่ไปกับมัน	ยังไม่ทันเห็นใครกลับลงมา
ศรีประจันว่าไพร่ที่เหลือตาย	วุ่นวายติดคุกอยู่หนักหนา
ขุนช้างเข้าไปในพารา	ได้ข่าวเขามาเล่าให้ฟัง
แต่กระนั้นวันทองยังไม่เชื่อ	ลงเรือรีบไปดังใจหวัง
ได้ดูโพธิ์พิษฐานเห็นจริงจัง	ใบก็บังเหตุร่วงประจักษ์ตา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมนางวันทอง	เศร้าหมองโศกสร้อยละห้อยหา
เช้าเย็นไม่เป็นสุขทุกเวลา	รู้ว่าแม่ผัวมาก็ดีใจ
ผุดลุกจากห้องย่องออกมา	นั่งไหว้นํ้าตาลงหลั่งไหล
เดชะบุญคุณแม่มาถึงไว	เจียนจะไม่เห็นใจของวันทอง
ขุนช้างมันมาว่าวุ่นวาย	แทบจะผูกคอตายอยู่ในห้อง
สอพลอขอแม่แม่ปรองดอง	ยกย่องยอมให้เป็นเมียมัน
ขรัวตาวัดป่าเลไลยดู	ว่าชนะศัตรูเป็นแม่นมั่น
หม่อมพลายไม่ตายวายชีวัน	ข้างแม่ศรีประจันไม่เชื่อฟัง
ขุนช้างนัดงานแรมสามคํ่า	ลูกครวญครํ่าไม่มีที่จะหวัง
จะหลบลี้หนีไปแต่ลำพัง	สุดกำลังด้วยไม่รู้ที่จะไป
เดชะบุญคุณแม่พอมาถึง	เหมือนหนึ่งชุบลูกขึ้นมาได้
โปรดหัวแก้จนให้พ้นภัย	ลูกจะไปอยู่บ้านกาญจน์บุรี ฯ
๏ ศรีประจันฟังลูกก็ขัดใจ	ดูมันช่างพูดได้ไม่บัดสี
อีจองหองฟ้องแม่แก้ตัวดี	กูมิตีให้อายก็ดูเอา
น้อยฤๅช่างพิไรใส่เอากู	ฤๅมึงไม่รู้บ้างดอกเล่า
อ้ายมากฝากกระดูกมาให้เรา	ขุนช้างเขาจึงช่วยรับเอามา
บอกว่าพลายแก้วไปทัพตาย	ฉิบหายม้วยมุดสุดสังขาร์
กูนี้คิดสมเพชเวทนา	เขาจะจิกหัวคร่าไปทนทุกข์
เก็บเอาไปเป็นหม้ายอยู่ในวัง	คุมขังเช้าเย็นไม่เป็นสุข
ขุนช้างเขาช่วยบนให้พ้นทุกข์	เงินทองเขาจุกจานเจือไป
มันจึงค่อยคลายหายโทษทัณฑ์	กูจึงผ่อนผันยอมยกให้
จะอยู่กาญจน์บุรีดีมึงไป	กูมิใส่เอาด้วยไม้มิใช่กู ฯ
๏ ทองประศรีฟังว่าก็ขัดใจ	ชะช่างพูดได้ไม่เข้าหู
ดูอีคนใจเบาเถ้าหัวงู	ช่างไม่สืบสาวดูให้แน่นอน
สุดแท้แต่มาล่อก็พอใจ	ยกลูกสาวให้เสียร่อนร่อน
ถ้าออแก้วมาได้ไม่ม้วยมรณ์	นี่จะคิดผันผ่อนประการใด
ศรีประจันร้องว่าแม่เจ้าเอ๋ย	อย่าถือผีไปเลยหามาไม่
ถึงมันตีทัพกลับมีชัย	ก็จะพึ่งอะไรได้กับมัน
ยายทองประศรีได้ฟังว่า	เจ็บใจหนักหนาโกรธตัวสั่น
เป็นไรมีดีแล้วได้ดูกัน	เล่นมันจนหัวโดนกำแพง
ว่าพลางทางลงจากเรือนมา	หาพันนายบ้านตามตำแหน่ง
ปะตัวพันโชติกำนันแตง	ชี้แจงความเล่าให้เขาฟัง
พลายแก้วลูกข้าอาสาทัพ	ยังไม่ทันได้กลับอยู่ภายหลัง
อีแม่เถ้าซุกซนพ้นกำลัง	เชื่อฟังคนยุว่ามันตาย
ช่างไม่สืบดูให้รู้ข่าว	ยกลูกสาวให้มีผัวเสียง่ายง่าย
คงจะเกิดความใหญ่กันมากมาย	ขอเชิญนายไปด้วยช่วยเป็นพยาน ฯ
๏ ครานั้นพันโชติกำนันแตง	ฟังแจ้งทองประศรีมาว่าขาน
เขาอาสาไปทัพรับราชการ	ต้องเป็นภารธุระของตัวเรา
จำจะไปว่ากล่าวเสียให้งาม	เมื่อไม่ฟังก็ตามความคิดเขา
จะได้พ้นความผิดติดตัวเรา	ว่าเท่านั้นแล้วก็รีบมา
ครั้นถึงบ้านท่านยายศรีประจัน	ชวนกันขึ้นไปบนเคหา
นั่งที่เตียงตั้งสั่งสนทนา	พันโชติจึงว่านี่แน่ยาย
พลายแก้วเขาสิอาสาทัพ	รับสั่งตรัสใช้เป็นมากหลาย
ยังมิได้รู้เห็นว่าเป็นตาย	จะด่วนทำวุ่นวายไม่บังควร
ซึ่งจะยกลูกสาวให้มีคู่	พิเคราะห์ดูให้ดีถี่ถ้วน
ฉวยเกิดถ้อยความลามลวน	จะต้องกวนข้าเจ้าให้ส่งตัว
ศรีประจันว่าพ่อเอ๋ยอย่าพักว่า	ลูกข้าคงจะให้มันมีผัว
จะเกิดเหตุอย่างไรก็ไม่กลัว	เงินทองรดหัวให้มันไป
คนทุกวันมันจะให้ใครดี	ถึงหาไม่ว่ามีแกล้งเสกใส่
ถ้ามาดแม้นไปทัพกลับมีชัย	ก็จะพึ่งอะไรได้กับมัน ฯ
๏ ท่านยายทองประศรีได้ฟังว่า	เจ็บใจหนักหนาจนตัวสั่น
เป็นไรเป็นไปได้ดูกัน	ฉันบอกกล่าวทั่นทั้งสองนาย
แน่เฮ้ยอียายศรีประจัน	กูว่าเท็จอย่าให้ทันตะวันบ่าย
เพราะกูสมัครรักลูกชาย	ออพลายกูห้ามมันไม่ฟัง
มันพึ่งรุ่นเล็กเป็นเด็กหนุ่ม	กลัดกลุ้มไม่คิดดูหน้าหลัง
หลงรักวอนวิงเอาจริงจัง	กูจึงเซซังมาตามใจ
ถึงเอ็งจะพรากจากออพลาย	กูหามีความเสียดายสักนิดไม่
ด้วยพืชพรรณมันไม่น่าจะอาลัย	นี่ซังตายว่าไว้พอเป็นที
ว่าแล้วก็ลงจากเรือนพลัน	วันทองวิ่งถลันตามทองประศรี
ศรีประจันฉวยไม้ไล่ต้านตี	ฉุดวันทองรี่ขึ้นบนเรือน
ทองประศรียื้อยุดฉุดชิงกัน	ศรีประจันเรียกข้ามากล่นเกลื่อน
พวกศรีประจันมากลากขึ้นเรือน	ทองประศรีหน้าเฝื่อนโกรธกลับไป ฯ
๏ ครานั้นจึงเจ้าขุนช้างล้าน	ครั้นถึงวันนัดงานหาช้าไม่
จัดแจงรีบร้อนไม่นอนใจ	สั่งบ่าวไพร่ให้ขนเครื่องหอมา
ครั้นถึงบ้านท่านยายศรีประจัน	พวกพ้องพร้อมกันเป็นหนักหนา
พันศรราทยาศรพระยา	ขุนช้างก็มาพร้อมเพรียงกัน
ฟื้นที่ขุดดินตั้งเสาหมอ	ยกเครื่องเรือนต่อขมีขมัน
ปรับพื้นติดฝาเข้าฉับพลัน	แล้วมุงหลังคานั้นทันที
ฝ่ายว่าท่านยายศรีประจัน	จัดสรรของเลี้ยงไว้ถ้วนถี่
กับข้าวของหวานล้วนดีดี	เลี้ยงกันอึงมี่ทั้งบ้านไป
นางวันทองมองเห็นหอขุนช้าง	ใจนางแทบจะคลั่งนั่งร้องไห้
เพ้อพร่ำร่ำด่าเป็นบ้าใจ	แช่งชักส่งไปไม่ไยดี
ขุนช้างปลูกหอสำเร็จพลัน	ลาท่านศรีประจันมาจากที่
ครั้นถึงบ้านพลันทันที	เตรียมขันหมากอึงมี่อยู่วุ่นไป ฯ
๏ ครานั้นท่านยายศรีประจัน	กับบ่าวนั้นก็มาหาช้าไม่
ครู่หนึ่งถึงวัดป่าเลไลย	ขึ้นบันไดไปหาท่านสมภาร
เอาหมากพลูประเคนเข้าทันที	ว่าวันนี้นิมนต์สวดมนต์บ้าน
ด้วยออแก้วนั้นตายวายปราณ	จะทำงานวันทองกับขุนช้าง ฯ
๏ ครานั้นท่านขรัวตาจู	ฟังดูวิปริตเห็นผิดอย่าง
ออแก้วยังไม่ตายวายวาง	งดพลางฟังรูปก่อนเป็นไร
รู้แน่แล้วฤๅว่ามันตาย	ปลายมือมันจะเกิดเนื้อความใหญ่
ฟังคำรูปว่าอย่าเบาใจ	เห็นจะไม่เป็นผลดอกกระมัง
ศรีประจันฟังว่าก็ขัดใจ	เจ้าคุณนี่อะไรพลอยบ้าหลัง
หลงเพ้อพูดไปไม่จิรัง	เชื่อฟังไม่ได้ไม่เอาการ
ขรัวจูว่าดูเถิดศรีประจัน	มางกงันเจรจาว่าขาน
กูนี้มิใช่การก็เป็นการ	ด้วยออแก้วมันเป็นหลานได้เลี้ยงมา
เมื่อไม่ฟังรูปห้ามก็ตามใจ	นิมนต์องค์อื่นไปเถิดดีกว่า
รูปกลัวออแก้วมันกลับมา	มันจะว่ารู้เห็นพลอยเป็นใจ
ศรีประจันลาแล้วลุกเก้กัง	มายังวัดกลางหาช้าไม่
แล้วแวะวัดพลับลำดับไป	นิมนต์ให้สวดมนต์เวลาเย็น ฯ
๏ ครานั้นท่านยายเทพทอง	จัดของขันหมากขะมักเขม้น
สั่งข้าด่าทอคอเป็นเอ็น	ช่วยกันวิ่งเต้นบ้างเป็นไร
เฮ้ยบอกยายกลอยกับยายสาย	จนจะบ่ายแต่งตัวหาแล้วไม่
ตะวันสูงอยู่แล้วจะได้ไป	แชเชือนอยู่ทำไมไม่แต่งตัว ฯ
๏ ครานั้นยายกลอยกับยายสาย	ผลัดผ้าวุ่นวายแล้วหวีหัว
พวกแต่งเด็กจัดแจงแต่งกันนัว	พร้อมทั่วขันหมากยกออกมา
ยกขันหมากเอกทั้งสี่ขัน	เลือกสรรเชื้อผู้ดีที่มีหน้า
ล้วนรุ่นสาวขาวสวยสะอาดตา	แต่งตัวเต็มประดามาด้วยกัน
ให้หามโหรีที่ดียอด	ระนาดฆ้องหน่องหนอดเสนาะลั่น
ได้ฤกษ์เอิกเกริกแล้วยกพลัน	เสียงสนั่นอื้ออึงคะนึงไป
ครั้นมาถึงบ้านท่านศรีประจัน	โห่ร้องฆ้องลั่นอยู่หวั่นไหว
ตาผลหัวล้านทะยานไป	ปิดประตูมิให้ใครเข้ามา
เถ้าแก่แก้เงินออกยื่นให้	แกจึงเปิดให้ไปบนเคหา
ขันหมากตั้งเคียงเรียงกันมา	เถ้าแก่นำหน้าขึ้นนั่งพรม
เถ้าแก่ที่เรือนก็ต้อนรับ	จึงนับโต๊ะเตียบใหญ่ใส่ขนม
ทั้งหมูไก่เหล้าเข้มเต็มขวดกลม	กล้วยส้มร้อยสิ่งตามสัญญา
ทุนสินเงินตราผ้าไหว้	เอาออกนับรับใส่โต๊ะสามขา
เถ้าแก่สองข้างต่างสนทนา	ขนของเข้าเคหาด้วยทันใด
แถมพกยกให้ตามทำนอง	เอาข้าวของคาวหวานมาตั้งให้
เลี้ยงดูอิ่มหนำสำราญใจ	เถ้าแก่กลับไปโดยฉับพลัน ฯ
๏ ครั้นรอนรอนอ่อนแสงพระสุริย์ฉาย	ขุนช้างแต่งกายขมีขมัน
อาบน้ำผลัดผ้าแล้วทาจันทน์	พอกพันขนอกรกรุงรัง
จะแต่งตัวไปให้เต็มประดา	หยิบกระจกยกมาประจงตั้ง
ขี้ผึ้งอะไรเหนียวเหมือนเคี่ยวตัง	เฝ้านั่งเวียนมองส่องดูเงา
กูแค้นใจกับอ้ายหนวดนี่ยวดยิ่ง	ไยไม่วิ่งขึ้นไปงอกบนหัวเล่า
มาแกล้งขึ้นที่คางเป็นครังเครา	ยิ่งโกนมันยิ่งเอาหนักขึ้นมา
ส่วนผมบนกระบานสิล้านเกลี้ยง	มันหลีกเลี่ยงกันไปให้ขายหน้า
แล้วนุ่งยกอย่างดีมีราคา	พึ่งซื้อหามาได้แต่ในวัง
ห่มส่านอย่างดีสีสะอาด	เข็มขัดคาดราคากว่าสิบชั่ง
ลงจากเรือนเดินมาเก้กัง	บ่าวไพร่ตามหลังสะพรั่งมา
เพื่อนบ่าวชาวบ้านก็มาด้วย	เห็นสะสวยดูตัวหัวเราะร่า
พวกคนดูซุบซิบกระหยิบตา	เฮ้ยดูคนสองหน้าตาลุกโพลง
ถึงบ้านท่านยายศรีประจัน	ตาผลนั้นจึงหับประตูโผง
ขุนช้างขัดใจว่าไอ้โกง	อ้ายล้านตายโหงมาแกล้งใคร
ตาผลว่าเจ้าประคุณขุนช้างขา	ลูกล้านมาแต่แดงแดงหาแกล้งไม่
พ่อเศรษฐีมั่งมีเป็นเท่าไร	เอาเงินให้ลูกเถิดจะเปิดรับ
ส่งเงินให้ตาผลขึ้นบนหอ	นั่งระเบียงเรียงต่อเป็นอันดับ
ได้เวลาพระมาครบสำรับ	ทั้งวัดพลับวัดกลางที่วางมา
พระเข้าไปในหอนั่งรออยู่	จับมงคลคู่ไว้คอยท่า
ฝ่ายยายศรีประจันผู้มารดา	ให้ลูกยานุ่งขาวห่มขาวพลัน
นางพิมขัดใจไม่ยอมนุ่ง	แกตีผลุงเข้าที่หลังดังสนั่น
อีว่ายากปากกล้าเอาผ้าพัน	ปลํ้ากันอุตลุดฉุดมือมา
นางพิมเหนี่ยวสายยูประตูแน่น	แกฉุดแขนตัวสั่นตีนยันฝา
มือหลุดล้มไถลไปเป็นวา	แกเดือดด่าแปรดแปร้นลุกแล่นไป
ยืนร้องบอกมาว่าชีต้น	สวดมนต์เถิดเจ้าคะจะเข้าไต้
เจ้าสาวเจ็บจุกครางอยู่ข้างใน	มาซัดน้ำไม่ได้แล้วเจ้าคะ
สวดจบจะขอทานนํ้ามนต์ไว้	รดเอาข้างในได้ดอกหนะ
ขุนช้างคอยดูอยู่เงอะงะ	อาราธนาศีลพระก็สวดมนต์
ซัดน้ำสำเร็จเสร็จสรรพ	พระกลับยกสำรับกันสับสน
เพื่อนบ่าวผลัดผ้ามาทุกคน	นั่งข้างบนกินเลี้ยงเรียงกันมา
ครั้นกินอยู่อิ่มหนำสำราญ	ต่างก็กลับไปบ้านด้วยหรรษา
ขุนช้างกริ่มใจไม่ไคลคลา	หาเสภามาขับรับมโหรี ฯ
๏ รุ่งเช้าสมภารแลพระสงฆ์	พอสุริยงรุ่งแจ้งแสงศรี
ครองผ้าลงมาจากกุฎี	บาตรตะลุ่มโอมีสำหรับมา
ถึงหอใหม่ขึ้นไปเป็นอันดับ	แม่ครัวจัดสำรับไว้คอยท่า
เณรยกบาตรตั้งไม่รั้งรา	พระก็สวดคาถาขึ้นฉับพลัน
ขุนช้างเอื้อมมือถือขันข้าว	จับเอาทารพีขมีขมัน
จึงร้องมาว่าคุณแม่ศรีประจัน	เอ็นดูฉันให้แม่พิมหล่อนออกมา
ใส่บาตรด้วยกันร่วมขันเสีย	หล่อนเป็นเมียฉันแล้วคุณแม่ขา
ศรีประจันฟังคำร้องซ้ำว่า	เป็นไรหวาออพิมไม่ออกไป
นางพิมเคืองข้องร้องตวาด	ข้าหาปรารถนาไปใส่ไม่
อายกับหมูหมาพวกข้าไท	ว่าแล้วรํ่าไรร้องไห้งอ
ศรีประจันบ่นพลางครางฮือ	ขุนช้างเจ้าอย่าถือเลยอีพ่อ
ตั้งแต่เจ็บเต็มทีเมื่อปีจอ	ใจคอมันให้กลุ้มคลุ้มคลั่งไป
ขุนช้างว่าลูกเห็นก็เช่นนั้น	แม่พิมหล่อนเป็นสันนิบาตไข้
ถึงจะขุดโคตรเค้าสักเท่าไร	ลูกก็ไม่ถือหล่อนอย่าร้อนรน
พระสวดจบสำเร็จเสร็จสรรพ	เจ้าเณรยกสำรับมาสับสน
ขนมจีนน้ำยาห้าคะนน	ชีต้นฉันได้ใส่เต็มที
จัดแจงข้าคนขนของหวาน	ใส่จานเชิงเทียบเป็นที่ที่
ทองหยิบฝอยทองล้วนของดี	ตามมีใส่ลงแล้วส่งมา
ประเคนท่านฉันอิ่มแล้วเสร็จสรรพ	ยกสำรับเกะกะพระยถา
เจ้าเณรขนกระจาดดาษดา	พระก็ลามายังอารามพลัน ฯ
๏ ครั้นพลบคํ่ายํ่าแสงทินกร	ขุนช้างนอนอยู่ในหอใหญ่นั่น
แต่คลั่งคลุ้มงุ่มง่ามมาสามวัน	ให้ผูกพันถึงเจ้าพิมกระหยิ่มใจ
แต่ลองข้อนนอนกอดหมอนข้างนึก	เต็มดึกนั่งเพ้อจนเหลอใหล
เหงื่อเปียกเปื้อนที่นอนร้อนภายใน	ครั้นหลับไปก็ละเมอเพ้อถึงพิม
ลุกขึ้นนั่งตีกรับขับเสภา	โอ้ว่าเจ้าสาวแท้อีแม่ฉิม
เมื่อไรจะให้มาเชยชิม	เจ้าขนมปลากริมของพี่อา
แม้นปะแล้วจะซดให้หมดหม้อ	แม่ปลาหมอต้มเค็มพี่เต็มหา
อยากจะใคร่กินเหล้ากับเต่านา	คุณแม่ส่งตัวมาให้ข้าเอย ฯ
๏ ศรีประจันได้ฟังนั่งชมเปาะ	เหมือนเจ้าเงาะขับเสภาเจ้าข้าเอ๋ย
จึงปลอบลูกยาอย่าช้าเลย	เจ้าก็เคยเข้าหออย่าท้อใจ
นางวันทองแค้นคั่งประดังร้อง	กระทุ้งห้องสนั่นหวั่นไหว
ชังนํ้าหน้าอ้ายหัวล้านขี้คร้านไป	แม่จะใคร่ได้เขาก็เอาเอง
ตะแก่ฟังลูกยาว่าประชด	มันเหลืออดถกเขมรขึ้นเต้นเหยง
ดูอีพิมว่าได้ช่างไม่เกรง	แกฉวยไม้ป่ายเป้งลงหลายที
นางวันทองร้องแซ่พ่อแม่เอ๋ย	ข้าไม่เคยพบเห็นเช่นนี้นี่
เขาไม่รักอ้ายล้านมาพาลตี	คนไม่อายอายผีบ้างเถิดรา
ยังส่งเสียงเถียงคำไม่ตกฟาก	แกฉวยเชือกกระชากมาจากฝา
มัดมือยื้อโยงขึ้นหลังคา	เอาไม้มาตีกลมระดมไป
จะเข้าหอฤๅไม่ให้เร่งว่า	มิบอกมาแล้วแม่หาแก้ไม่
นางวันทองร้องดิ้นจะสิ้นใจ	พี่สายทองไปไหนไม่เข้ามา
ช่วยด้วยเถิดจะม้วยในครั้งนี้	ขอโทษน้องทีเถิดพี่ขา
สายทองได้ฟังหลั่งน้ำตา	วิ่งมาชิงไม้มิให้ตี
แม่อย่าหักด้ามพร้าด้วยหัวเข่า	ตกนักงานข้าเจ้าอย่าจู้จี้
ฉันจะช่วยปลอบหล่อนให้อ่อนดี	ทำไมที่จะเข้าหออย่าท้อใจ
ว่าแล้วแก้มัดที่มือน้อง	พาเข้าในห้องยังร้องไห้
สายทองรีบร้นไปฝนไพล	ทาหลังไหล่ลูบที่แนวตี
นางวันทองบ่นไปถึงพลายแก้ว	จะตายแล้วฤๅจะอยู่ไม่รู้ที่
ถ้าพ่อตายลางร้ายคงจะมี	ครั้งนี้สุดคิดในจิตรใจ
จะไปสืบให้ตระหนักประจักษ์แจ้ง	ไม่รู้แห่งกรุงศรีอยู่ที่ไหน
เป็นหญิงเหลือจะวิ่งไปกลางไพร	ในป่าไม้เสือสัตว์สารพัน
จะนิ่งอยู่ก็ภัยใกล้เช่นนี้	น่าที่ตัวน้องจะอาสัญ
นี่เนื้อแท้ว่ากรรมมาตามทัน	แต่รำพันจนหลับระงับไป ฯ
๑๓
พลายแก้วได้เป็นขุนแผน ขุนช้างได้นางวันทอง
๏ จะกล่าวถึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	ครั้นผ่องแผ้วแสงสว่างกระจ่างไข
ออกนั่งหน้าโรงพลันทันใด	ขุนนางไทยลาวหมอบนอบน้อมกาย
ปรึกษาเสร็จสงครามตามกระแส	พอนายเวรตำรวจแร่เข้าในค่าย
นั่งลงยิ้มพยักทักทาย	แน่นายมีรับสั่งอย่ารั้งรา
ให้เลิกทัพกลับไปยังกรุงศรี	เจ้าพลายยินดีเป็นหนักหนา
จึงสั่งเพี้ยลาวท้าวพระยา	อยู่รักษาบ้านเมืองให้มั่นคง
พลายแก้วสั่งไพร่ให้ผูกช้าง	แลสล้างกูบดำงามระหง
ข้าวของเงินทองบรรทุกลง	แล้วส่งครัวลาวให้ล่วงมา
ครั้นได้ฤกษ์ให้เลิกโยธี	ฆ้องตีโห่กราวฉาวฉ่า
ยกหมู่พยุหบาตรยาตรา	ช้างม้าดาทุ่งเป็นแถวทิว
เจ้าพลายแก้วขี่ช้างสัปคับ	ควาญขับเข้าตรงดงละลิ่ว
ลมพัดธงชายปลายปลิว	พระยาฉิวโชยกลิ่นสุมามาลย์ ฯ
๏ ลาวทองน้องขึ้นช้างพังยอด	พี่เลี้ยงนั่งกกกอดสอดประสาน
ยังร้องไห้อยู่มิใคร่จะเบิกบาน	รำคาญด้วยพ่อแม่แก่ชรา
เจ็บไข้ตายเป็นไม่เห็นผี	ใครจะมีมาพิทักษ์รักษา
คนอื่นฤๅจะชื่นเหมือนลูกยา	นางโศกาแซ่ซ้องมาก้องทาง ฯ
๏ พลายแก้วแว่วเสียงสำเนียงร้อง	สงสารเจ้าลาวทองยังหมองหมาง
สั่งควาญหมอให้รอพลายกาง	เทียบช้างชวนเจ้าลาวทองมา
ตระกองกกยกขึ้นสัปคับ	แล้วจัดจับม่านบังทั้งหลังหน้า
กรกอดสอดกระสันจำนรรจา	ชวนชมพฤกษาในป่าดอน
ใบดอกออกพริ้งทุกกิ่งก้าน	ตูมบานช่อชูอยู่สลอน
หอมหวนประทิ่นกลิ่นขจร	เกสรหล่นสล้างตามทางมา
เจ้าลาวทองค่อยคลายวายเศร้า	นั่งเคล้าอิงแอบแนบหน้า
ให้แสนรักหักหายวายนํ้าตา	เสนหาปลาบปลื้มลืมอาลัย
แล้วชี้ชมฝูงสัตว์จัตุบาท	เกลื่อนกลาดเสือสิงห์วิ่งไสว
ชะนีบ่างค่างลิงบนกิ่งไทร	ตัวผู้ฉวยได้ตัวเมียโยน
ขึ้นตะโพงโก่งกอดบนยอดไม้	อ้ายลิงใหญ่ไล่ชิงแล้ววิ่งโผน
บอกให้ลาวทองมองลิงโลน	นางอายโอนตัวแอบไม่อาจแล
เจ้าเมืองกำแพงระแหงเถิน	ก็ยกเดินล่วงด่านน่านแพร่
แต่เชียงทองนั้นให้กุมคุมตัวแจ	ถึงท่านํ้าทำแพใส่พวกครัว
พลายแก้วลงเรือที่นอนใหญ่	เจ้าลาวทองน้องไม่ไปไกลผัว
ฝีพายลงเต็มลำประจำตัว	บ้างชักหัวโยนยาวกันกราวเกรียว
ล่วงเมืองน้อยใหญ่พายกระหนํ่า	เร่งรีบเร็วรํ่าตามน้ำเชี่ยว
ฝีพายจ้วงหน่วงหนักน้ำเป็นเกลียว	ขับเคี่ยวเจ็ดวันตะบันมา
ถึงกรุงพอรุ่งจำรัสฉาย	นายพลายอาบนํ้าแล้วผลัดผ้า
ชวนกันทันทีสี่พระยา	เข้าในวังนั่งศาลาลูกขุนใน
พบเจ้าคุณผู้ใหญ่เข้าไปหา	ท่านทักทายพูดจาปราศรัย
ไต่ถามคดีที่มีชัย	แล้วบัญชาพาไปในท้องพระโรง ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงฤทธิ์	สถิตยังปรางค์มาศปราสาทโถง
ครั้นสุริยาสูงส่องขึ้นสองโมง	เสด็จออกท้องพระโรงรจนา
นางในห้ามแหนแน่นเนื่อง	เชิญเครื่องแห่ห้อมมาพร้อมหน้า
เสด็จประทับพระแท่นแผ่นศิลา	เสนาประนมบังคมคัล
เสียงประโคมครื้นครึกกึกก้อง	พิณพาทย์ระนาดฆ้องกลองสนั่น
เป่าสังข์กระทั่งแตรแจจัน	พระทรงธรรม์ประภาษราชการ
ทุกตำแหน่งแถลงความไปตามเรื่อง	มิให้เคืองบาทมูลที่ทูลสาร
มหาดเล็กอ่านถวายรายงาน	พระสำราญฤทัยไพบูลย์
ท่านผู้ใหญ่ได้ทีทูลสนอง	ขอเดชะพระผู้ครองมไหศูรย์
จงโปรดเกล้าข้าพเจ้ามากราบทูล	เดิมมูลมีศึกเชียงใหม่มา
ล้อมเมืองเชียงทองเป็นสามารถ	เจ้าเมืองไม่อาจรบรับกลับเข้าหา
ยินยอมพร้อมใจให้พารา	ทรงพระกรุณาให้นายพลาย
คุมไพร่ขึ้นไปเป็นแม่ทัพ	เข้ากันกับสามบุรีตีถวาย
พระบารมีตีได้สะดวกดาย	ครอบครัววัวควายก็ได้มา
หอกดาบปืนผาอาวุธ	เครื่องยุทธล้นเหลือทั้งเสื้อผ้า
ให้ส่งกรุงตามบาญชีตีตรา	ขอพระกรุณาจงโปรดปราน ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ฟังเหตุตบพระหัตถ์อยู่ฉัดฉาน
อ้ายเชียงทองแสนกลเป็นคนพาล	เอ้ยเอ็งคิดอ่านประการใด
จึงโหยกเหยกย้อนยอกกลอกกลับ	หาคำนับน้ำพิพัฒน์สัจจาไม่
ฤๅเชื่อบุญอยู่ว่ามึงไม่พึ่งใคร	นี่คิดอ่านอย่างไรให้ว่ามา ฯ
๏ เชียงทองได้ฟังรับสั่งซัก	ให้อึกอักร้อนอกตกประหม่า
ขอเดชะพระองค์ทรงพระกรุณา	อันโทษข้าผิดครันถึงบรรลัย
ใช่จะแกล้งเบือนบิดคิดคด	หาเป็นขบถต่อฝ่าพระบาทไม่
คิดอ่านออกตัวด้วยกลัวภัย	ไม่ยอมลงปลงใจก็วายปราณ
ด้วยเชียงใหม่ยกทัพมานับหมื่น	ดาษดื่นล้วนลาวห้าวหาญ
แม่ทัพฟ้าลั่นสันบาดาล	ก็หนังเหนี่ยวเชี่ยวชาญชาตรี
พอทัพไทยไปถึงเข้าวันนั้น	จึงรีบรัดนัดกันไม่อึงมี่
มันหลงกลล่อลวงได้ท่วงที	ออกตีกระหนํ่าซ้ำเติมไป
ไม่ทันรู้ที่จะสู้จึงเสียเชิง	แตกเปิงตายป่นไม่ทนได้
แม้นมิโปรดโทษข้าถึงบรรลัย	เป็นความสัตย์จริงใจได้กรุณา ฯ
๏ พระองค์ทรงฟังเชียงทองทูล	นเรนทร์สูรจึงดำรัสตรัสว่า
กูยังสงสัยในวาจา	เฮ้ยอ้ายพลายรู้มาว่ากะไร
ดูเป็นนกสองหัวชั่วช้า	เชียงใหม่มาก็เบี่ยงเข้าเชียงใหม่
ครั้นไทยถึงก็พึ่งเข้ากับไทย	ทำเป็นไม้ปักเลนอยู่โลเล ฯ
๏ เจ้าพลายแก้วรับสั่งบังคมทูล	เค้ามูลเนื้อความไปตามเล่ห์
อันเชียงทองแปรปรวนทำรวนเร	เห็นจะเทถ่ายตนให้พ้นตาย
แม้นว่าเข้ากับเชียงใหม่จริง	ไหนจะวิ่งเข้าไปแดกแหกค่าย
ไม่ถอยเลยสักก้าวทั้งบ่าวนาย	ถึงผิดมากหากหายด้วยชอบมี ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ได้ทรงฟัง	จึงดำรัสตรัสสั่งพระหมื่นศรี
ประทานของต้องตามความชอบมี	เจียดกระบี่เสื้อใส่ได้ประทาน
ตัวอ้ายพลายให้ตั้งเป็นขุนแผน	อยู่รักษาเขตแดนที่ปลายด่าน
คุมไพร่ห้าร้อยคอยเหตุการ	แล้วประทานเรือยาวเก้าวา
ทั้งพระยากำแพงระแหงเถิน	ได้รางวัลนั้นเกินที่อาสา
ถาดหมากคนโททองของนานา	บังคมลาพระองค์ผู้ทรงธรรม์
ออกจากวังในมิได้ช้า	รีบลงนาวาขมีขมัน
เชียงทองก็ครรไลไปด้วยกัน	สิบห้าวันถึงบ้านสำราญใจ ฯ
๏ จะกล่าวถึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	เป็นขุนนางขึ้นแล้วท่านตั้งให้
มีชื่อเป็นขุนแผนแว่นไว	บังคมลาคลาไคลลงเรือพลัน
พาเจ้าลาวทองสองพี่เลี้ยง	นั่งเรียงมาในเรือที่นอนนั่น
ออกเรือจากท่ามาด้วยกัน	โยนยาวฉาวลั่นสนั่นมา
พระจันทร์ทรงกลดหมดเมฆ	ดูวิเวกในระหว่างกลางเวหา
ดาวดาษกลาดพร่างสว่างตา	ต้องหน้าลาวทองละอองนวล
พระพายชายมาเวลาดึก	รำลึกถึงพิมน้อยละห้อยหวน
ปานฉะนี้แก้วพี่จะคอยครวญ	ฤๅรัญจวนเจ็บไข้ก็ไม่รู้
ไกลตาสารพัดจะขัดขวาง	เสมือนอย่างคำบุราณนั้นมีอยู่
ว่านอนสูงนอนควํ่าชำเลืองดู	มีเหตุก็จะรู้ซึ่งแยบคาย
อนึ่งถ้านอนอยู่เบื้องตํ่า	ตำราพรํ่าสั่งสอนให้นอนหงาย
มีเมียงามมิให้ฝากกับแม่ยาย	โอ้เจ้าสายสุดที่รักอยู่ไกลตา
นอนเดียวเปลี่ยวอกอยู่อ้างว้าง	อ้ายขุนช้างหมายจิตรริษยา
ตริพลางทางเร่งฝีพายมา	พอรุ่งแจ้งสุริยาถึงสุพรรณ
ให้จอดเรือเข้าที่หน้าท่า	พอสายทองลงมาอยู่ที่นั่น
ดีใจไปบอกเจ้าพิมพลัน	ว่าหม่อมพลายแก้วนั้นเธอกลับมา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าวันทอง	เศร้าหมองโศกสร้อยละห้อยหา
เช้าเย็นเป็นทุกข์ทุกเวลา	ได้ยินสายทองว่าก็ดีใจ
จับผ้าห้อยบ่าเผยหน้าต่าง	เห็นเรือที่นอนจอดข้างสะพานใหญ่
หม่อมแก้วมาแล้วมิใช่ใคร	ลงจากบันไดรีบเดินมา
ย่างเท้าก้าวลงที่เรือนอน	เห็นฟูกหมอนม่านกั้นไว้หนักหนา
ขุนแผนเห็นน้องวันทองมา	เผยม่านเยี่ยมหน้ามารับน้อง
วันทองเห็นหน้าน้ำตาตก	ยกมือไหว้ผัวแล้วมัวหมอง
ออกปากยากจิตรจะพังพอง	กอดสองเท้าผัวสะอื้นไป
ขุนแผนเห็นนางสะอื้นอ้อน	เจ้าเพื่อนนอนพิมพี่เป็นไฉน
ดูผอมซูบผิดรูปแต่ก่อนไร	ฤๅไข้ใจหมองมัวว่าผัวช้า
เห็นจริตผิดเพศถึงเพียงนี้	เสื่อมศรีเศร้าสร้อยเป็นหนักหนา
จึงร้องไห้ไม่บอกออกวาจา	ต่อจะมีใครมากระทำแค้น
เห็นหน้าผัวมาจะดีใจ	นี่ร้องไห้โศกเศร้าจนเหลือแสน
สิ้นรู้สิ้นฤทธิให้คิดแคลน	คิดแล้วขุนแผนก็ถามมา
เป็นไรน้องหมองเศร้าเจ้าพิมเอ๋ย	อย่าร้องไห้นักเลยฟังผัวว่า
ช้อนคางพลางเช็ดซึ่งน้ำตา	เจ้าแค้นสิ่งไรมาในอกน้อง ฯ
๏ วันทองร้องไห้พิไรบอก	ดังหนามยอกอกตรมระบมหนอง
ออกปากยากจิตรจะพังพอง	พ่อครอบครองเมียอยู่เหมือนหนึ่งนก
ระวังรังรวงไม่ร่วงรา	รักษาไข่ไว้มิให้ตก
กาเหยี่ยวมิได้เฉี่ยวฉวยฉก	พ่อจากอกเมียไปไม่ถึงเดือน
อยู่หลังรังรวงก็ร่วงร้าง	กาเหยี่ยวเฉี่ยวล้างลงกลาดเกลื่อน
ห้องหับยับไปไม่เป็นเรือน	เพราะเพื่อนมิตรคิดคดขบถใจ
อ้ายขุนช้างมาบอกกับแม่น้อง	ว่าหม่อมไปเชียงทองไม่มาได้
เสียทัพยับตายกระจายไป	อ้ายลาวแทงทิ้งไว้ที่กลางดอน
เอากระดูกห่อผ้ามาให้ดู	น้องรู้ร้องไห้ไม่หยุดหย่อน
กับสายทองสองคนบนที่นอน	ข้อนอกฟกช้ำทุกเวลา
ไปดูโพธิ์สามต้นก็หล่นเหลือง	ให้แค้นเคืองขุ่นเข็ญเป็นหนักหนา
สุดฤทธิ์สุดคิดจะโศกา	จึงอุตส่าห์ทำบุญแล้วกรวดน้ำ
ตัดธงส่งบุญไปให้หม่อม	ไม่วายตรอมโศกเศร้าทุกเช้าคํ่า
ล้มไข้เพราะใจเจ็บระกำ	ปิ้มป้ำประหนึ่งจะบรรลัย
แม่ช่วยรักษาพยาบาล	เป็นช้านานก็หาคลายหายขึ้นไม่
จึงไปถามขรัวตาวัดป่าเลไลย	แกทายไว้ว่าเคราะห์จำเพาะเป็น
มิจากผัวก็ตัวจะบรรลัย	จะแก้ไขอย่างไรไม่วายเข็ญ
ผลัดชื่อเสียใหม่จะใคร่เย็น	เห็นว่าโรคนั้นจะบรรเทา
จึงผลัดชื่อเสียพลันว่าวันทอง	จึงครอบครองทรัพย์สินมาดังเก่า
อยู่มาโรคาค่อยบางเบา	อ้ายขี้เค้าขุนช้างก็วางมา
ทั้งผู้เถ้าผู้แก่มาแซ่บ้าน	มาว่าขานกับท่านมารดาข้า
ว่าผัวตายเป็นหม้ายฉะนี้นา	กฎหมายมีมาตามกระทรวง
ว่าผัวไปศึกสงครามเสีย	เมียนั้นให้เก็บเป็นหม้ายหลวง
แม่ไม่รู้เท่ากลคนมันลวง	มันจึงจ้วงขอข้าให้ขุนช้าง
แม่ศรีประจันแกโลภทรัพย์	รับให้มันจึงทำเป็นหอห้าง
หอเก่าเขารื้อไปวัดกลาง	สร้างหอใหม่เสร็จแล้วสวดมนต์
ถ้วนเจ็ดวันน้องไม่เข้าหอ	แม่แกตีด่าทอเสียจนป่น
ผูกมือโยงไว้ให้อายคน	แต่ทนทนมาจนได้ถึงวันนี้
ว่าพลางทางเปลื้องผ้าขาวกรอง	ดูหลังไหล่น้องยับเป็นสับสี
น้องแค้นแสนศัลย์พันทวี	พ่อไม่เชื่อน้องนี้ก็จนใจ ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	แค้นคิดเลือดตาจะหลั่งไหล
ชิชะควรฤๅมิตรคิดนอกใจ	เป็นไรเป็นกันในวันนี้
เมียกูเขาก็รู้อยู่ทั้งบ้าน	อ้ายหัวล้านเล่นกันให้ป่นปี้
อีแก่แม่มันนั้นก็ดี	จะจับจิกหัวตีให้หนำใจ
สมคบคิดกันจะเอาเมีย	ว่าลาวแทงทิ้งเสียไม่มาได้
ให้ร้ายต่างต่างทุกอย่างไป	ตัดรากโพธิ์ไทรเป็นลางร้าย
บังอาจน้องฤๅมารื้อหอ	ปลูกเรือนคร่อมตอเล่นง่ายง่าย
ไม่ทดแทนมันได้มิใช่ชาย	เจ้านายไม่เลี้ยงก็ตามที
นี่หากว่าวันทองไม่เข้าหอ	รออยู่ถึงเจ็ดราตรีนี่
ถ้าหญิงอื่นก็จะเสียประเพณี	เจ้าดีสิ้นสุดอยุธยา
แม้นหญิงอื่นหมื่นแสนก็ทำเนา	จะชิงรักหักเอาพี่ไม่ว่า
นี่มาชิงเจ้าพิมนิ่มนวลตา	เหมือนมันแขวะควักคว้าเอาดวงใจ
อ้ายพวกไพร่นั่งไยอยู่พรั่งพร้อม	ลุกไปล้อมบ้านไว้อย่าช้าได้
ชักดาบแกว่งกวัดด้วยขัดใจ	จะไล่ฟันเสียให้สิ้นทั้งสุพรรณ ฯ
๏ ครานั้นลาวทองอยู่ในม่าน	เห็นผัวเดือดดาลจนตัวสั่น
ตกใจกลัวจะไปไล่ฟาดฟัน	เผยม่านออกมากั้นขุนแผนไว้
งดก่อนผ่อนคิดให้จงดี	ฟังคำเมียนี้อัชฌาสัย
บ้านเมืองมีขื่ออื้ออึงไย	ไปไหนจะพ้นฝีมือกัน
ชอบผิดคิดให้เป็นเค้ามูล	พิดทูลถ้อยความเป็นไรนั่น
พ่อจะบังอาจใจไล่ฟาดฟัน	ภายหลังจะอันตรายตัว
ฟังความข้างเดียวมาด่วนโกรธ	คุณโทษยังไม่เห็นว่าดีชั่ว
เขานั้นเป็นอย่างไรจึงไม่กลัว	เมื่อเมียผัวเคยอยู่เป็นคู่ครอง
จะมิย่อมอย่างไรที่ไหนฤๅ	จึงกล้าแข็งแย่งยื้อทั้งหอห้อง
ตื้นลึกพ่อจงนึกคะนึงตรอง	ฟังน้องเถิดอย่าเพ่อละเมอเมา
เขามิใช่คอทั่งสันหลังเหล็ก	เขาเด็กเล็กอยู่เมื่อไรที่ไหนเล่า
ทั้งท่านแม่ยายก็ยอมเอา	เขาจึงกล้าเข้าได้พร้อมเพรียง ฯ
๏ ครานั้นวันทองได้ฟังว่า	ดังฟ้าผ่าหัวแตกสักเจ็ดเสี่ยง
น้อยฤๅลอยหน้ามาขวางเคียง	ขึ้นเสียงลอยทรงดังหงส์บิน
ตัดความห้ามผัวเจ้าตัวโปรด	คุณโทษอย่างไรเข้าใจสิ้น
สงสัยใส่กลเป็นมลทิน	ลอยลิ้นเล่นตัวให้ผัวรัก
นี่เมียหม่อมฤๅเจ้าจอมผู้หญิงไหน	จึงตามไต้กระทั่งตอจนคอหัก
ฤๅพี่น้องของหม่อมสะพร้อมพรัก	ฤๅลักลูกลาวตกได้กลางทาง ฯ
๏ เมียพี่คนนี้อยู่จอมทอง	พ่อแม่ให้ครองพามาล่าง
เป็นลูกกว้านบ้านใหญ่พี่ไม่พราง	ชื่อนางนี้ชื่อเจ้าลาวทอง
พี่พามาหมายจะให้ไหว้เจ้า	พอเกิดความขวางเข้ามาขัดข้อง
ลืมไปไม่ทันจะปรองดอง	สองเจ้าจงเอ็นดูพี่เถิดรา
ลาวทองน้องไหว้เจ้าพิมก่อน	เจ้าพิมผ่อนโมโหอย่าโทษา
จงอดออมยอมกันอย่าฉันทา	เนื้อความมีเราจะว่ากันต่อไป ฯ
๏ เถอะคะหม่อมเท่านั้นก็งามหน้า	หาปรารถนาจะเอาไหว้ของใครไม่
ลงมาตั้งหน้ามาเมื่อไร	ซึ่งได้ชู้เมียก็ไม่รู้
มาบอกผัวด้วยตัวนั้นเกิดความ	ฤๅมาล่วงหยาบหยามให้เคืองหู
วิ่งมาวุ่นวายนํ้าลายพรู	ฤๅฟังดูเห็นชอบเป็นขอบคัน
ถ้อยคำรํ่าหามดังครามทา	มันงามหน้าอยู่แล้วฤๅไรนั่น
เป็นความแคลงแย้งว่าสารพัน	คมสันเหน็บแนมให้แหลมความ
ดีชั่วก็ผัวเป็นบรรทัด	ฤๅขัดนักเห็นใครไปไล่ห้าม
ช่างสำออยลอยนวลกระบวนงาม	มิใช่ตามหม่อมแก้วมาเป็นเมีย ฯ
๏ ครานั้นลาวทองได้ฟังว่า	แทบจะคลั่งเป็นบ้าประดาเสีย
แค้นใจดังไฟมาลามเลีย	แคะเขี่ยค่อนว่าสารพัน
ไม่ทันรู้ว่าเจ้าจอมหม่อมเมียหลวง	ใช่จะจ้วงจาบเจิ้นให้เกินทั่น
เห็นหม่อมพลายวุ่นวายจะฆ่าฟัน	จึงห้ามก่อนผ่อนผันให้ดับแค้น
ว่าช้าช้าจะได้พร้าสองเล่มงาม	ฤๅเนื้อความขวางไว้ให้นางแขวน
มิใช่ไม้ปักเลนเอนคลอนแคลน	เห็นผัวเปรี้ยงก็จะแปร้นพิไรพลอย
มิห้ามไว้ไหนเธอจะหยุดเล่า	เพราะเห็นเจ้าฮึกใหญ่ไม่ราถอย
เห็นไฟลุกฟืนซุกเสือกตะบอย	ทิ้งฝุ่นฝอยเข้าไปหนุนทั้งดุ้นแดง
ที่ไม่ปรารถนาจะรับไหว้	มิใช่ว่าคนชั่วอีหัวแข็ง
ผัวสั่งตั้งใจจะจัดแจง	ใช่จะแกล้งว่าไหว้จะเสียมือ
พอวุ่นวายเข้าด้วยกันไม่ทันไหว้	ข้าเป็นลาวชาวไพรประสาซื่อ
ไม่หยั่งรู้ตื้นลึกรึกรื้อ	ชื่อเสียงหม่อมเมียนั้นชื่อใด
ถ้าแต่หลังรู้มั่งว่าเมียมี	จะจัดของดีดีลงมาให้
ตามประสาชาวดงอยู่พงไพร	ทั้งเนื้อไม้กฤษณาแลงาช้าง
นี่จนใจแล้วแม่มามือเปล่า	ไม่ทันเอาอะไรมาให้บ้าง
พอรู้จักทักทายกันไว้พลาง	นี่แน่นางข้าเจ้าไหว้อย่าโกรธา ฯ
๏ ชิชะถ้อยคำอีลาวดอน	แง่งอนไม่น้อยร้อยภาษา
งาช้างเนื้อไม้มึงได้มา	กูจะเกณฑ์ช้างงาออกไปรับ
เจ้าลาวทองก็มิต้องลงเดินดิน	จะให้ขึ้นแคร่บินมาหยับหยับ
ให้เขาชมโฉมนางอยู่กลางทัพ	ผลัดกันรับคานหามมาตามทาง
จึงจะสมสกุลคุณจอมทอง	ด้วยยศศักดิบ้านช่องท่านกว้างขวาง
จะจัดแจงข้าวปลาไว้ท่านาง	พอวางแคร่จะได้แร่เข้าทันควัน
ข้าขอบใจเจ้าระไวระวังผิด	ด้วยความคิดรวดเร็วดังกังหัน
เห็นผัวฮึกก็สะอึกเข้าห้ามทัน	หาไม่วันนี้วุ่นขึ้นจริงจริง
เพราะเจ้าห้ามความเงียบสงบหมด	หายหดเพราะเจ้าจอมหม่อมผู้หญิง
หน้าเปรี้ยวตละเคี้ยวตลิงปลิง	มาชักชิงดุ้นไฟไปชุบนํ้า
มิใช่ไม้ปักเลนเอนคลอนแคลน	เจ้าเป็นดินเหนียวแน่นอยู่ยังคํ่า
เสาประโคนโยนลงสักเก้ากำ	เล่นเอาหม่อมพลายพลำลงทั้งยืน
ถ้าหาไม่ที่ไหนจะอาจมา	ทีนี้อยุธยาจะเป็นคลื่น
จะฦๅเล่าข่าวกันทุกวันคืน	หญิงอื่นไม่เหมือนทั้งแผ่นดิน
ร้อยบ้านพันเมืองไม่เหลือหลอ	จะชมปรออยู่แต่นางคนนี้สิ้น
อย่าว่าแต่มนุษย์ที่เดินดิน	ถึงพระอินทร์ก็คงจะลงมา ฯ
๏ จริงแล้วคะคนดีสิมิชม	มานิยมคนร้ายให้ขายหน้า
เราเหมือนหลักปักไว้ในศิลา	ไม่ดูเยี่ยงหน้าท่าเป็นเลนตม
พอเรือจอดสอดเท้าก้าวก็เลอะ	เปื้อนเปรอะไม่มีที่จะพาดผม
แกลบรำซ้ำมาทั้งอาจม	จอกแหนแส่สมเข้าซ้อนซับ
ล้างน้ำตากแดดเสียให้สิ้น	เพราะพืชดินเหลวคว้างเป็นยางหนับ
ข้าขอบใจที่จะให้เอาช้างรับ	ข้ากับหม่อมพลายไม่มีช้าง
นี่วันทองสำรองไว้กล่นเกลื่อน	รื้อเรือนปลูกใหม่ให้กวางขวาง
แต่ล้วนซับมันบ้างากางกาง	ช้างคนช้างจริงทุกสิ่งมี
ได้ยินว่าป่วยไข้จนไผ่ผอม	เพราะหม่อมพลายผัวพรากไปจากที่
ทั้งผู้คนบ่าวไพร่ก็ไม่มี	เจ้าต้องขี่ขับช้างทุกเวลา
เสาส้างช้างชักหักระยำ	จึงปลูกใหม่ใส่ซ้ำสะเออะหน้า
เคราะห์ร้ายหมอทายแต่ก่อนมา	ศุกร์เข้าเสาร์คาอังคารแทรก
นี่หากว่าสะเดาะพระเคราะห์ทัน	แต่กระนั้นเจียนจักแหล่นแหลก
จึงผลัดชื่อโกนหัวให้ผัวแปลก	ถึงแม้นแตกก็จะติดสนิทรอย ฯ
๏ ถึงกระนั้นก็การอะไรใคร	ฤๅช้างแทงมึงเข้าไปจนคอหอย
ทุดอีลาวชาวป่าขึ้นหน้าลอย	แม่จะต่อยเอาเลือดลงล้างตีน
เจ็บใจไม่น้อยสักร้อยเท่า	ดังใครเอาดาบฟาดให้ขาดวิ่น
สายทองกับอีปลีทั้งอีจีน	ปีนเรือลงมาด้วยมาช่วยกู
เป็นไรเป็นนะไม่ละกัน	ขุนแผนเข้ากั้นน้องวันทองอยู่
ลาวทองแอบหลังบังผัวดู	พวกสายทองกรูจะตบเอา
อย่าอย่าวุ่นวายเจ้าสายทอง	เป็นไรน้องมาเป็นเช่นนี้เล่า
ชอบแต่จะปลอบนางให้บางเบา	อย่านะเจ้าวันทองจงอดใจ
ไม่แล้วคะหม่อมไม่ฟังสิ้น	ถึงพระอินทร์ลงมาห้ามหาฟังไม่
หม่อมไม่เลี้ยงแล้วก็แล้วไป	ฟาดฟันลงไว้ในนาวา
ถึงผัวด่าสักเท่าไรก็ไม่เถียง	จะต่อยสักสิบเสี่ยงก็ไม่ว่า
นี่อีลาวชาวดอนค่อนเจรจา	อีกินกิ้งก่ากบจะตบมัน
ว่าพลางฉวยแขนเจ้าลาวทอง	ขุนแผนร้องอย่าอย่าเอามือกั้น
ลาวทองหลีกหลบตบไม่ทัน	ข่วนขุนแผนนั้นเข้าเต็มมือ
เออก็ดูเอาเถิดอะไรนี่	ไม่กลัวพี่บ้างเจียวทีเดียวฤๅ
ยิ่งห้ามยิ่งลามดังไฟฮือ	ดีก็ดื้อเข้ามาจะเป็นไร
ตีก็ตีเข้าเถิดเจ้าพลายแก้ว	ผิดแล้วหาเคยเป็นเช่นนี้ไม่
เดี๋ยวนี้ฮึกฮักทำหนักไป	จะเหาะได้แล้วกระมังกำลังมัว
เห็นเราอะไรชังดังเห็นเสือ	ถูกยาเบื่อแล้วฤๅหม่อมเจ้าจอมผัว
มันแขวะควักออกให้กินจนสิ้นตัว	ซาบทั่วขนเข้ากระดูกดำ
สีหน้าฝ้าขลับจับจมูก	ป้ายถูกริมฝีปากถลากถลำ
นานไปก็จะซานคลานระยำ	มันจะซ้ำขี่คอเล่นต่างวัว
เอ๊ะเอาแล้วสิเจ้าวันทอง	เกินหนักแล้วน้องไม่เกรงผัว
ดึงดื้อถือผิดไม่คิดตัว	ถึงมิกลัวก็จะเกรงบ้างเป็นไร
ชั่วดีพี่ก็ได้เป็นผัวเจ้า	หาได้ช่วยเรามาเป็นผัวไม่
อย่าหนักไปนักมักขัดใจ	มาตีปลาหน้าไซให้เสียปลา
ถ้ารักตัวกลัวอายจงวายแค้น	อย่าเปรี้ยงแปร้นแปร้นนักจักขายหน้า
ถ้ามิฟังยั่งยืนขืนเข้ามา	มิอายชาวพาราก็ดูเอา ฯ
๏ รู้แล้วว่าไม่รักอย่าพักว่า	จะฆ่าเสียก็ฆ่าเถิดหนาเจ้า
แกล้งพามาบ้านประจานเรา	พอรู้เท่ากันสิ้นเจ้าลิ้นทอง
ได้แต่เพียงอีกาลีเมือง	ยังตั้งเรื่องประหนึ่งจะทุบถอง
ถ้าได้ดีไปกว่านี้อย่านึกปอง	จะลงรองรับที่กลางเป็นอ่างน้ำ
ถึงพ้นวันทองไปก็ไม่ช้า	จะเป็นเขียงสับปลาทุกเช้าคํ่า
อีลาวมันจะสับยับระยำ	สิ้นบุญสิ้นกรรมกันวันนี้
ว่าพลางโจนขึ้นบนสะพาน	จะตักน้ำล้างบ้านเอาตีนสี
สิ่งไรมิให้เป็นราคี	น้ำท่ามีอยู่จะถูเช็ด
ทั้งน้ำมันกระจกกระแจะแป้ง	จะทิ้งไว้ให้แห้งเป็นสะเก็ด
ให้สิ้นวายหายชาติของคนเท็จ	จะขุดเวจพื้นดินให้สิ้นรอย
ขาดเด็ดเสร็จกันในวันนี้	ไม่มีอาลัยเท่าปลายก้อย
ถึงพระอินทร์ลงมาว่าก็อย่าคอย	ที่วันทองนั้นจะถอยมาคืนดี ฯ
๏ เหม่อีวันทองจองหองจ้าน	จะมาพาลเอาผิดกูฤๅนี่
เมื่อแรกลงมาคิดว่าดี	เดิมทีกูก็ยังไม่รู้กล
แกล้งมาร้องไห้พิไรบอก	ยักยอกไม่น้อยอีสร้อยสน
กูจับมึงได้สิ้นลิ้นกะลาวน	จวนจนกลัวกูจะขึ้นไป
ฟันอ้ายขุนช้างไว้กลางบ้าน	มันรักผัวหัวล้านไม่นิ่งได้
พาลด่าลาวทองป้องปิดไว้	จนได้ทะเลาะตัดรอนกู
ไม่ปรารถนาจะค้าคบ	อีหน้าด้านพาลตลบน่าอดสู
ผัวไปยังไม่พ้นประตู	คบชู้แช่เล่มไว้เต็มใจ
ตำแยเจ้าเอ๋ยมันแสนคัน	จะเท่ามันคนนี้หามีไม่
กลากเกลื้อนขี้เรื้อนพรรไน	หยูกยาหาใส่ก็หายคัน
อีชาติชั่วเป็นตัวเท่าตัวหนอน	ไชชอนดิบเดี้ยมจนตัวสั่น
ถึงหายาให้สิ้นถิ่นสุพรรณ	วันเดียวก็จะสิ้นตำรายา
มึงตายเสียเถิดวันทองเอ๋ย	อย่าอยู่เลยชักดาบออกเงื้อง่า
กระทืบโผงผางกลางนาวา	จิกหัวเอามาฆ่าให้ตาย ฯ
๏ ครานั้นวันทองก็ตกใจ	วิ่งขึ้นเรือนใหญ่มิ่งขวัญหาย
ถึงที่นอนกลิ้งเกลือกลงเสือกกาย	โอ้ว่าพ่อพลายของเมียอา
เสียแรงน้องครองตัวไม่มัวหมอง	ดังแว่นทองส่องสว่างพระเวหา
ดุจไข่ฝังไว้ในศิลา	อุตส่าห์ซ่อนเร้นทั้งเรือดไร
แต่พระพายมิได้ชายมาพัดต้อง	ตัวน้องราคีหามีไม่
สงวนตัวท่าผัวไว้เท่าไร	พอได้พบผัวก็เกิดความ
จะโทษผัวว่าชั่วกะไรได้	สาแก่ใจวาจาเราหยาบหยาม
ทีนี้และหน้าเป็นทาคราม	ผัวห้ามยังฮึกไม่เห็นภัย
สารพัดตัดเด็ดสำเร็จขาด	ประมาทนักหักป่นไม่ทนได้
ดังไม้สูงสุดเพื่อนไม่พึ่งใคร	ลมประลัยพานพัดก็พังลง
โอ้แต่นี้อกวันทองเอ๋ย	ไม่ควรเลยที่จะแหลกเป็นผุยผง
จะครองตัวไว้ไยให้คืนคง	เสมือนหงส์ปีกหักลงปลักตม
สุดสิ้นสีทองที่ผ่องแผ้ว	จะกลายเป็นกาแล้วเพราะขื่นขม
เชื้อหงส์พงศ์เผ่าจะพาจม	เพราะคารมจึงได้ร้อนรำคาญใจ
เจ้าประคุณทูนหัวของเมียแก้ว	ลับแล้วเช้าเย็นหาเห็นไม่
พ่อเพื่อนกินเพื่อนนอนแต่ก่อนไร	เพื่อนไข้เพื่อนสุขทุกเวลา
แต่ริรักพึ่งจักทะเลาะกัน	พ่อมาทันน้องรีบลงไปหา
พ่อรักน้องหมายครองดังก่อนมา	เพราะอีมารริษยามันกาลี
น้อยใจใจถ่อยนี้น้อยฤๅ	มาด่วนดื้อดึงได้ไม่พอที่
ถ้าอดใจกลั้นไว้สักครึ่งปี	จะได้ตีต่อยทำให้หนำใจ
ผิดแล้วพ่อพลายพลอยทิ้งขว้าง	จะหลีกหนีอ้ายขุนช้างกะไรได้
หนักอกแม่จะยกให้มันไป	เมื่อไม่มีรักใคร่ในอารมณ์
แต่อายุเพียงนี้มีสองผัว	แสนชั่วแสนถ่อยทุกเส้นผม
มีแต่จะอับอายไม่วายตรม	ชีวิตสิ้นดินถมก็ชื่อฦๅ
ความเจ็บเท่าไรจะรู้หาย	ความอายเมื่อไรจะสิ้นชื่อ
ดังหมึกสักปักไว้ที่หลังมือ	ยังจะรื้อรักรูปไปไยมี
ตายเสียตายเถิดประเสริฐกว่า	คว้าได้เชือกลากมาจากที่
ยกมือกราบงามลงสามที	ชาตินี้น้องพลัดพ่อพลายแล้ว
กลัวอายจะตายไปคอยท่า	ชาติหน้าขอพบพ่อพลายแก้ว
อย่าให้อ้ายขุนช้างมาวี่แวว	ว่าแล้วแฝงม่านลุกขึ้นมา
เกาะเสาเท้าปีนขึ้นถึงขื่อ	สองมือผูกคอให้แน่นหนา
พอตัวไกวไหวยวบถึงหลังคา	พอสายทองเข้ามาก็ตกใจ
อุ้มเอาวันทองร้องหวีดหวีด	แล้วฉวยมีดมาตัดเชือกเสียได้
ร้องแซ่แม่เอ๋ยมาไวไว	วันทองทำได้ผูกคอตาย ฯ
๏ ศรีประจันร้องว้ายกูตายจริง	ลุกขึ้นวิ่งล้มควํ่าคะมำหงาย
ขุนช้างโผนมานัยน์ตาลาย	ล้มจมแม่ยายลงตํ้าอัก
ศรีประจันเจ็บครางว่าอ้ายช้างเถ้า	กระแทกเอาก้นกบกูแทบหัก
ขุนช้างร้อยว้ายตาลายนัก	สะบักลูกก็จมไปเจียนตาย
ข้าไทในเรือนก็ร้องแซ่	นวดแก้เจ้าวันทองมิใคร่หาย
สายทองร้องแซ่แน่หม่อมพลาย	วันทองผูกคอตายมาดูใจ ฯ
๏ ขุนแผนขัดใจดังไฟติด	กูหาคิดถึงอีวันทองไม่
สั่งข้าผูกช้างพลางจะไป	บ้านเขาชนไก่ของมารดา
ข้าไทผูกช้างแล้วเสร็จสรรพ	รับขนของใส่ลงหนักหนา
สำเร็จเสร็จพลันมิทันช้า	ขุนแผนมาขึ้นช้างกับลาวทอง
นางวันนางเวียงพี่เลี้ยงนาง	ขึ้นช้างพังใหญ่ไปทั้งสอง
บ่าวไพร่หาบหามตามเป็นกอง	สองวันก็ถึงกาญจน์บุรี ฯ
๏ ผู้คนช้างม้ามามากหลาย	ฝ่ายว่าท่านยายทองประศรี
แลไปจำได้ก็ยินดี	ร้องมี่ลูกกูมาโน่นแล้ว
เยี่ยมมองป้องหน้าคาบันได	อายเด็กเหวยไวไวรับพลายแก้ว
มันมาเป็นสองอีวันทองแล้ว	ขากทุดออแก้วเอามาไย
ขุนแผนปลงช้างพานางมา	กราบตีนมารดาว่ามิใช่
เล่าให้แม่แต่ต้นจนปลายไป	จนได้ทะเลาะกับวันทอง
ทองประศรีว่าอีพ่อเอ็งอย่าเล่า	อีแม่เถ้าศรีประจันมันจองหอง
ยกไปให้อ้ายขุนช้างครอง	แม่ไปว่ามันร้องให้อึงไป
กูตัดเด็ดเสร็จสิ้นแต่วันนั้น	อีวันทองเลี้ยงมันนั้นไม่ได้
แล้วผินหน้าว่ากับลาวทองไป	จะฝากไข้ฝากผีกับลูกยา
ตามยากตามมีแม่จะให้	มาอยู่ด้วยกันไปจนภายหน้า
รักตัวสงวนตัวกลัวนินทา	แล้วสั่งข้าขนของขึ้นบนเรือน
ช้างม้าข้าไทไปผูกแหล่ง	จัดแจงข้าวของมิให้เกลื่อน
ลาวได้มาใหม่ไปปลูกเรือน	เกลื่อนอยู่กลางบ้านออกพล่านไป ฯ
๏ จะกล่าวถึงขุนช้างนอนเฝ้าหอ	สิบห้าวันงอนหง่อหาหลับไม่
มันให้วุ่นงุ่นง่านรำคาญใจ	ละเมอไล่กอดหมอนไม่เว้นวัน
สองยามสามยามก็ไม่หลับ	แต่พอผอยม่อยกลับขยับฝัน
ลุกขึ้นทั้งหลับกลับตาชัน	มือยันที่นอนดังจะแหกพัง
เสียงกุกลุกขึ้นชะแง้หา	มาแล้วฤๅแม่มาอย่าถอยหลัง
ได้ยินเสียงตุ๊กแกร้องลงมองฟัง	ผุดลุกผุดนั่งแล้วกลับนอน
หงายควํ่าซ้ำพลิกตัวตะแคง	ขาแข้งแข็งไปดังไม้ท่อน
ลุกขึ้นอ่านเพลงยาวกล่าวกลอน	โอ้สมรที่นอนเย็นเป็นน้ำรด
จะทำอย่างไรที่ไหนเล่า	จะได้กินข้าวเม่านํ้าตาลสด
เจ้าท่อนจันทน์ขวัญตาพิลาลด	แต่พี่อดมาครันเข้าวันพระ
ขอให้รวยระแร่มาแก้จน	ให้ปะนํ้าวนบางกะจะ
ดูดขันจมวนก้นกะทะ	ขอให้ปะเจ้าสักหน่อยคอยจะตาย
แล้วเผอเรอหัวร่ออ่อแม่คุณ	วันนี้จะอุ่นให้หนาวหาย
ได้โปรดหัวลูกแก้วจะค่อยคลาย	ผีย่าผียายมาช่วยกัน
พ่อขุนพ่อหลวงทั้งปวงสิ้น	จะให้กินเหล้าเข้มกับหมูหัน
จงดลใจให้เจ้าเข้ามาพลัน	จะรับขวัญรวยแร่อีแม่ละลวย
ผีพรายปากกล้ามาช่วยกู	ทั้งอ้ายผีเจ้าชู้ก็มาด้วย
จะเซ่นไม้สอยผมให้สมรวย	นํ้ามันตะนีหวีด้วยจะแทนคุณ ฯ
๏ ครานั้นศรีประจันท่านแม่ยาย	เห็นลูกเขยกระสับกระส่ายอยู่วายวุ่น
ปลอบลูกเจ้าอย่าเฉยเลยแม่คุณ	เนื้ออุ่นของแม่อย่ารั้งรอ
ถ้วนสิบห้าวันวันนี้แล้ว	ลูกแก้วจงลุกไปเข้าหอ
ขุนช้างคอยแหงนจนแค้นคอ	อย่าคิดท้อถอยเลยนะลูกอา ฯ
๏ แม่เจ้าประคุณของลูกแก้ว	จะแกล้งฆ่าลูกแล้วกระมังหนา
ผัวลูกไปทัพพึ่งกลับมา	ก็เห็นอยู่แก่ตาแม่ด้วยกัน
ถ้าผัวมาไม่รอดมอดม้วย	จะสมสู่อยู่ด้วยไม่เดียดฉันท์
นี่พึ่งจากวันทองไปสองวัน	จะขืนคั้นคอลูกให้จำตาย
เสียแรงอุ้มท้องวันทองมา	แม่จะฆ่าลูกเสียได้ง่ายง่าย
ลูกจะอยู่เป็นคนไม่พ้นอาย	เพราะได้อ้ายหัวล้านรำคาญใจ ฯ
๏ พูดผิดพูดถูกลูกจองหอง	ผัวเงินผัวทองหาเอาไม่
นั่งกินจนตายสบายใจ	หัวล้านทำไมกับหัวมัน
เฝ้าบ่นวุ่นวายถึงพลายแก้ว	มันมีเมียใหม่แล้วฤๅไม่นั่น
มันด่ามึงอึงสะท้านทั้งสุพรรณ	ตัดกันขาดแล้วไม่เอ็นดู
ถ้ามิฟังคำแม่ทำแชเชือน	มึงไปเสียจากเรือนอย่าได้อยู่
ยากเย็นเป็นตายอย่าหมายกู	ฉุดวันทองลากลู่ถูออกมา
วันทองกระถดหนีศรีประจัน	ต่างคนต่างดันกันจมฝา
ขุนช้างลนลานควานขี้ตา	เปิดประตูคอยท่าไว้งับแง ฯ
๏ ศรีประจันไม่หยุดแกฉุดลาก	อีว่ายากฉิบหายมันจะขายแม่
นํ้าตานํ้ามูกดังลูกกะแอ	แยงแย่มือลากกระชากชัก
มือหลุดผลุดล้มลงจมฝา	ผ้าขาดดังควากหัวฟากหัก
วันทองล้มคะมำลงต้ำอั๊ก	ศรีประจันหันผลักหกคะเมนไป
ตีซ้ำตํ้าผางไม่วางมือ	มึงไม่ไปจริงฤๅกูหาฟังไม่
วันทองร้องแซ่แม่ขืนใจ	แม่ข้าไหว้ชาวบ้านวานมาดู
ตาผลหัวล้านอยู่บ้านใกล้	ตกใจว่าขโมยมาแทงหมู
ฉวยหอกออกมาคาประตู	ร้องว่าสู้มันหวาอย่าละกัน
ศรีประจันขัดใจว่าไอ้ผล	การกลอะไรของมึงนั่น
อ้ายหัวล้านอกขนลุกลนครัน	ใครแทงหมูของมันจึงร้องไป ฯ
๏ ขุนช้างคิดว่าแม่ยายด่า	ฟ้าผี่เถิดฉันหาได้แทงไม่
ส่งวันทองมาช้าอยู่ไย	ศรีประจันขัดใจไอ้บ้ากาม
ผินหน้ามาฉุดวันทองไป	ผ้าหลุดขัดใจอยู่งุ่มง่าม
มาถึงไม้เลียบเหยียบถูกชาม	ชามแตกมันก็ปามเอาตีนแก
ศรีประจันร้องว้ายกูตายหวา	ยกขาขึ้นแกว่งเลือดแดงแจ๋
มันถ่อยพ้นกำลังอีรังแก	วันทองฉวยแคร่ยุดแน่นไว้
ศรีประจันชักชามที่ตำตีน	ปีนแคร่มาฉุดวันทองใหม่
มือหลุดจากแคร่แม่ลากไป	ขึ้นบนหอใหม่อยู่วุ่นวาย
พัลวันเข้าไปในประตู	วันทองลากถูผ้าห่มหาย
ขุนช้างโผนมานัยน์ตาลาย	หลงจูบแม่ยายเข้าสองที
ศรีประจันงันงกผลักอกต้าน	อ้ายหัวล้านโสโครกกระโหลกผี
ขุนช้างร้องว้ายตายครั้งนี้	หลงขี่แม่เมียเข้าเสียการ
วางแม่ยายมาคว้าวันทอง	ฉุดเข้าในห้องอยู่งุ่นง่าน
กรักกรุกคุกเข่าเหมือนเต่าคลาน	กูจะขึ้นวิมานวันนี้แล้ว
วันทองร้องอึงอยู่ในห้อง	ขุนช้างข่มเหงน้องพ่อพลายแก้ว
อ้ายห่ามันจะฆ่าเมียเสียแล้ว	หูตาบ้องแบวเหมือนแมวคราว
อ้ายขี้ถ่อยถอยไปให้พ้นกู	หัวหูเหมือนลูกมะพร้าวห้าว
ขุนช้างฮึดฮือยื่นมือยาว	น้าวสองหัวไหล่เข้าในมุ้ง
วันทองถีบผางเข้ากลางอก	พลัดตกจากเตียงเสียงดังผลุง
ขุนช้างผุดกลับขึ้นทับพุง	สายมุ้งขาดสิ้นดิ้นแทบตาย
มุ้งพันวันทองดังไข่พอก	กูหายใจไม่ออกอ้ายฉิบหาย
ขุนช้างไขว่คว้านัยน์ตาลาย	มุ้งพันวุ่นวายอยู่สิ้นที
แค้นใจด้วยมุ้งยุ่งจริงจริง	พอรุ่งขึ้นกูจะทิ้งเสียเวจขี้
ฉีกมุ้งออกได้ไล่คะยี	มุ้งยังพันดีแต่วันทอง
ขุนช้างเลิกมุ้งที่พันตัว	พันไว้แต่หัวให้มีช่อง
ได้ทีสบสมอารมณ์ปอง	วันทองจนใจอยู่ในโปง
ร้องจนตาปลิ้นดิ้นจะลุก	กูจุกขึ้นมาแล้วอ้ายตายโหง
ถีบขุนช้างล้มจมโก้งโค้ง	ขุนช้างโลดโดดโหยงอยู่ยักยัน
สะดุดขันน้ำเข้าต้ำฉ่า	น้ำเปียกแข้งขาอยู่ตัวสั่น
วันทองหลุดผลุดนั่งทั้งมุ้งพัน	ขุนช้างงกงันเข้าง้างคอ
ปล้ำล้มจมเตียงเสียงตํ้าเฮือก	วันทองเสือกตำฝาตาป๋อหลอ
อัศจรรย์ฟ้าลั่นฝนตกปรอ	เสียงจ้อไหลอาบซาบแผ่นดิน
กุ้งปลาดีใจไล่ผุดโผล่	แต่ล้วนตัวโตโตเข้าเคล้าหิน
เทโพเทพาเที่ยวหากิน	ว่ายวารินชำแรกแทรกถึงพื้น
วันทองหมองศรีมีแต่ทุกข์	ข้างขุนช้างเป็นสุขสำราญรื่น
รักนางพ่างเพียงจะกลํ้ากลืน	หญิงอื่นหมื่นแสนพี่ไม่รัก
เงินทองไม่น้อยร้อยกระบุง	พี่ก็มุ่งจะให้เจ้าบุญหนัก
ไปไหนก็มิให้เจ้าเหนื่อยพัก	ขี่คอผัวรักต่างช้างพลาย ฯ
๏ วันทองฮึดฮัดสะบัดหน้า	แค้นตัวชั่วช้าไม่รู้หาย
คิดขึ้นมาถึงผัวปิ้มตัวตาย	แสนอายมิให้ใครเห็นหน้าตา
อยู่แต่ในห้องได้สองวัน	โศกศัลย์พ่างเพียงจะเป็นบ้า
จำใจอยู่ด้วยขุนช้างมา	พอลับหลังโศกาถึงเจ้าพลาย
ไม่เป็นกินอยู่ทั้งปลาข้าว	ตื่นเช้าก็นอนไปจนสาย
ตรอมใจเพียงนางจะวางวาย	มือฟายน้ำตาอยู่ฟูมฟอง ฯ
๑๔
ขุนแผนบอกกล่าว
๏ จะกล่าวถึงขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิ์ข้าศึกนึกสยอง
สมสู่อยู่ด้วยเจ้าลาวทอง	ล่วงสองคืนข้ามเวลามา
เที่ยงคืนตื่นขึ้นอยู่ในห้อง	พระจันทร์ส่องแสงสว่างกระจ่างหล้า
สงัดเงียบผู้คนไม่พูดจา	วิเวกเสียงสกุณาเสนาะไพร
เรไรหริ่งร้องระงมร่ำ	เย็นฉํ่าน้ำค้างกระเซ็นใส
พระพายพัดรวยรื่นชื่นฤทัย	ใจคิดหวนถึงวันทองน้อง
เอ๊ะดูกูนี้ประมาทจริง	ควรฤๅทิ้งเมียรักไว้ห่างห้อง
เมื่อวันถึงหึงกันกับลาวทอง	ขุ่นหมองมากอยู่ในวันนั้น
อ้ายขุนช้างสร้างหอรออยู่แล้ว	ซ้ำน้องแก้วเคืองขุ่นหุนหัน
ทิ้งช้าน่าจะสมอารมณ์มัน	คิดคิดก็ยิ่งพรั่นฤทัยนัก
อนิจจาความเพียรที่เวียนหวัง	ตั้งแต่จะมีมารมาหาญหัก
พอห่างหน่อยมันคอยเข้าชิงรัก	จักแหล่นกลับมาไม่ทันที
มาเห็นหน้าแล้วยังมามีวิบัติ	ดังกำแก้วแล้วมาพลัดจากมือพี่
เฉพาะลงตรงโจรจะราวี	เป็นราคีเสียแล้วกระมังนา
เนื้อตกถึงเสือฤๅจะงด	อร่อยรสคอยกินเป็นภักษา
ทิ้งไว้ให้มันสองเวลา	เจ้าแก้วตานี่จะเป็นประการใด
ยิ่งคิดยิ่งแค้นแน่นในอก	แสนวิตกดาลเดือดหาเหือดไม่
อัดอึดฮึดฮัดให้ขัดใจ	พรุ่งนี้กูจะไปยังสุพรรณ
กลางคืนมะรืนก็คงรู้	จะสะกดเข้าไปดูให้แม่นมั่น
ถ้าวันทองน้องนอนอยู่กับมัน	จะฟันเสียให้ขาดทั้งสองคอ
ทั้งอีศรีประจันอีเทพทอง	เกี่ยวดองกูมิให้มันเหลือหลอ
ทำให้สมนํ้าหน้าหมาหางงอ	อีเถ้าแก่คนขอก็เหมือนกัน
คิดพลางผลักเผยหน้าต่างดู	เห็นแสงทองหรุบรู่พอไก่ขัน
รีบลุกออกมาล้างหน้าพลัน	รุ่งแจ้งแสงตะวันขึ้นทันใด
จึงร้องเรียกบ่าวไพร่ทั้งไทยลาว	แกล้งกล่าวเนื้อความหาช้าไม่
เร่งรัดจัดกันเร็วเร็วไว	ข้าวสารใส่ไถ้สักสี่มื้อ
เตรียมม้าครบขากันทุกคน	ทั้งอาวุธของตนที่เคยถือ
เลือกคัดแต่ที่มีฝีมือ	จำเพาะเจาะชื่อยี่สิบคน
กูจะไปตระเวนถึงปลายด่าน	จะละเลยราชการไม่เป็นผล
เอ็งเคยไปทัพได้อับจน	ได้พวกเอ็งตามก้นกูไว้ใจ
ว่าแล้วก็กลับเข้าในห้อง	สั่งนางลาวทองพิสมัย
พี่จะไปเที่ยวตระเวนท่านเกณฑ์ไว้	พี่ไปไม่นานจะกลับมา
แล้วจัดแจงแต่งตัวคาดเครื่อง	ถือดาบย่างเยื้องจากเคหา
พวกไพร่พร้อมพรั่งทั้งอาชา	ต่างคนขึ้นม้าด้วยทันใด
ล้วนถือสาตราอาวุธ	ข้าวปลาคบชุดประจุไถ้
ตัดทางกลางทุ่งมุ่งไป	สองคืนเข้าในแดนสุพรรณ ฯ
๏ หยุดม้าลงไว้ที่ชายป่า	หุงข้าวเผาปลากินที่นั่น
ครั้นคํ่าพลบลบแสงสุริยัน	ให้ปลูกศาลนั้นขึ้นทันที
จึงจุดเทียนชัยระเบิดศาล	โอมอ่านพระเวทวิเศษศรี
ปลุกเครื่องเรืองฤทธิ์ประสิทธี	ข้าวสารเสกดีมะนาวมนตร์
สำเร็จเสร็จพลันมิทันช้า	แต่งตัวผูกม้าอยู่สับสน
จับอาวุธทั่วทุกตัวคน	พอได้ฤกษ์บนในทันที
ขาวช่วงดังดวงมณีรัตน์	แกว่งกวัดดาบเดินมาเร็วรี่
ขุนแผนเผ่นขึ้นหลังพาชี	พวกรี้พลไพร่ก็ตามมา ฯ
๏ ถึงบ้านประมาณสักสองยาม	ดาวดาษกลาดอร่ามพระเวหา
ขุนแผนลงจากอาชา	ข้าวสารเสกมาก็ซัดไป
ขับพรายทั้งพระภูมิเจ้าที่	จะมีใครตื่นตาก็หาไม่
ถึงหอขุนช้างพลันทันใด	จุดเทียนติดไว้ที่เสาแรก
เอามีดหมอตำเข้าต้ำฉับ	ปลายเสาแตกยับเป็นสี่แฉก
สะเดาะดาลหน้าต่างให้กว้างแยก	ข้าวสารแทรกกระดูกผีก็ซัดไป
ผู้คนบนเรือนที่เกลื่อนกล่น	ต่างง่วงโงกทุกคนไม่ทนได้
นอนระเนนเอนพับหลับไป	ก็ปีนหน้าต่างใหญ่นั้นขึ้นมา
โดดลงพื้นกลางที่ข้างใน	แสงไฟรางรางสว่างหน้า
ตัดม่านกองไว้แล้วไคลคลา	เปิดมุ้งเห็นหน้าเจ้าวันทอง
หลับอยู่บนเตียงเคียงข้าง	ขุนช้างกอดกลมประสมสอง
อุเหม่ตัวดีอีคะนอง	จองหองมีผัวไม่กลัวกู
ความสัตย์สารพัดจะสัญญา	ว่าไว้แต่หลังยังมีอยู่
ผัวไปไม่ทันพ้นประตู	มึงคบชู้ไว้ล่อต่อหน้าตา
ก้าวขึ้นบนเตียงเคียงข้าง	ผลักมาให้ห่างจะดูหน้า
เลิกผ้าห่มปกที่อกมา	ทุดสมน้ำหน้าอีหน้านวล
ไม่รู้เลยว่ารูปจะร้างใจ	ดังจะกลืนกินได้ด้วยงามถ้วน
งามนมสมจริตกระบิดกระบวน	ควรเลี้ยงน้อยฤๅที่รูปทรง
มึงงามแต่รูปจูบไม่หอม	อีหน้ามอมก้นหม้ออีคอหงส์
ถีบตกจากเตียงเคียงกันลง	ให้มันคงชีวิตไปไยมี
เงื้อดาบจะฟาดให้ขาดกลาง	พอจิ้งจกทักขวางไม่ห่างที่
เงือดงดอดใจไม่ฆ่าตี	เคราะห์ดีแล้วมึงจึงรอดตัว
หาไม่ที่ไหนพรุ่งนี้เช้า	หัวจะขาดอยู่เปล่าทั้งสองหัว
มึงกล้าทำได้มึงไม่กลัว	จะต้องให้รู้ตัวในวันนี้
จึงชักเอาเชือกด้ายที่สายม่าน	ถึงงดไว้ไม่ผลาญให้เป็นผี
จะทำให้สมน้ำหน้าอีกาลี	เชือกเส้นนี้แลจะเล่นมึง
ถีบเข้าให้ชิดติดกัน	เชือกกระสันพันเข้าให้นอนขึง
ผูกเป็นเปลาะเปลาะชะเนาะตรึง	ปลายเชือกโยนถึงบนหลังคา
เอาผ้าคลุมหุ้มไว้ให้เหมือนผี	ทุดอีอัปรีย์สมน้ำหน้า
จวนใกล้รุ่งสางสว่างตา	ลงจากเคหาด้วยทันใด
จึงถอดมีดหมอเสียจากเสา	เรียกเหล่าไพร่มาหาช้าไม่
ให้มัดคบครบมือถือจุดไป	ไต้ไฟดูดังเสด็จมา
แล้วแก้สะกดพลันมิทันนาน	คนในบ้านก็ตื่นขึ้นพร้อมหน้า
ขุนแผนกลับขึ้นขี่อาชา	เอาดาบตีฝาเข้าทันใด
ให้บ่าวร้องเรียกออกเพรียกก้อง	นางวันทองอยู่ฤๅไปข้างไหน
ใครตื่นอยู่บ้างที่ข้างใน	เข็นบันไดรับท่านขุนแผนมา ฯ
๏ ครานั้นสายทองได้ยินเสียง	ฟังสำเนียงเอ๊ะใครมาเรียกหา
ลุกออกไปพลันมิทันช้า	เห็นคนขี่ม้ามามากมาย
ฟืนไฟไต้คบสว่างทั่ว	สายทองคิดกลัวใจคอหาย
ค่อยแอบมองเขม็งเห็นหม่อมพลาย	อยู่แล้ววุ่นวายกระมังนา
วันทองน้องรักก็เสียแล้ว	หม่อมแก้วคืนกลับเข้ามาหา
จำกูจะลงไปพูดจา	ทัดทานต้านหน้าให้พอคลาย
คิดแล้วลุกมาเปิดประตู	เห็นทีโกรธอยู่ก็ใจหาย
นี่หากหุนหันฟันกูตาย	แต่มิใช่ใจร้ายไม่เป็นไร
จึงเข็นบันไดแข็งใจลง	ถึงตรงหน้าขุนแผนก็ร้องไห้
ฟูมฟายน้ำตาแล้วว่าไป	สุดใจเสียแล้วนะหม่อมพลาย
ช่างกะไรใจคอพ่อคุณเอ๋ย	มาละเลยวันทองเสียง่ายง่าย
วันนั้นวันทองผูกคอตาย	พ่อช่างไม่เสียดายไม่แลดู
แม่ศรีประจันท่านหักหาญ	ขืนให้ไอ้หัวล้านนั้นเป็นคู่
ทุบตีวันทองน้องเลือดพรู	ฉุดถูสู้กันเป็นเท่าไร
ด้วยทุ่งย่างทางไกลเป็นหนักหนา	จะไปบอกหม่อมมาก็ไม่ได้
จึงเสียตัวชั่วช้าเพราะจำใจ	ได้สองวันแล้วพอหม่อมมา ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสะท้าน	เดือดดาลน้ำใจเป็นหนักหนา
เจ้าสายทองไม่ต้องเจรจา	ข้าเข้าใจแล้วที่เล่ห์กล
เพราะข้าไร้ทรัพย์อัปภาคย์	จึงชิงพรากเพราะเห็นไม่เป็นผล
ขุนช้างมั่งมีดีกว่าคน	จะประทุกก็ทนทุกอย่างไป
ที่มาหมายว่าจะมารับ	ถ้ายังดีมิยับจะรักใคร่
นี่มันเน่าแล้วจะเอาไปทำไม	ถึงจะใส่ตะกร้าล้างไม่มีเกลือ
วันทองนั้นจะว่าไปไยเล่า	ถึงตัวเจ้านานไปก็ไม่เหลือ
น้องสาวขาดแคลนเจ้าแทนเจือ	ด้วยเนื้อน้ำใจเดียวด้วยกันมา
เข้านอกออกในได้ใช้สอย	กลัวจะบ่อยเสียอิกอย่าพักว่า
เสียแรงรักใคร่ได้สัญญา	จะขอดูหน้าพวกสอพลอ
คิดคิดจะฟ้องก็ป่วยการ	ฟันเสียเถอะทั้งบ้านมิให้หลอ
เกี่ยวดองสองคนจะผูกคอ	อีคนขอคนไรได้เล่นกัน
ถึงตัวเจ้าก็เป็นเมียของข้า	คบหาเป็นใจกะไรนั่น
จวนตัวกลัวก็มาหากระนั้น	หันเอาแต่ชอบมาเชิดชู ฯ
๏ สายทองร้องว่าอุแม่เอ๋ย	อย่าพักพูดไปเลยไม่เข้าหู
เหมือนปลาในข้องไม่มองดู	ใครเน่าก็ให้รู้ว่าตัวใคร
จวนแจ้งขึ้นแล้วหม่อมพลายขา	ขอเชิญขึ้นมาบนเรือนใหญ่
ว่าแล้วขึ้นมาบนบันได	เข้าไปในห้องศรีประจัน
ลุกขึ้นเร็วเร็วแม่คุณขา	ขุนแผนมาอยู่ข้างล่างกลางบ้านนั่น
ทั้งคนทั้งม้ามาครามครัน	หอกดาบสารพันออกเต็มไป ฯ
๏ ครานั้นท่านยายศรีประจัน	ตัวสั่นดังจะลอดแผ่นดินได้
ปากสั่นคอสั่นพรั่นนํ้าใจ	เราจะทำกะไรออสายทอง
เขามิมาเกาะกูแล้วฤๅ	ผู้คนอึงอื้อทั้งบ้านช่อง
ครั้งนี้จวนตัวหนังหัวพอง	เขาจะถองกูยับลงกับดิน ฯ
๏ แม่เอ๋ยครั้งนี้เขาดีจ้าน	เจ้านายโปรดปรานเขาทั้งสิ้น
เขาพูดกับไพร่ฉันได้ยิน	เขาจะฉีกเนื้อกินสิ้นทั้งนั้น
หอกดาบเชือกปอก็เอามา	เขาจะผูกคอคร่าว่าแม่นมั่น
เขาออกชื่อเทพทองศรีประจัน	ว่าจะฟันทิ้งไว้ให้คนดู ฯ
๏ ศรีประจันตัวสั่นดังลูกนก	เหงื่อตกโซมหน้าลงมาหู
น้ำตาไหลหลั่งลงพรั่งพรู	ตัวกูคราวนี้ถึงที่ตาย
กลับเข้าในมุ้งเอาฟูกคลุม	ผ้าพันเป็นกลุ่มมิ่งขวัญหาย
สายทองเอ็งช่วยร้องบอกเจ้าพลาย	ว่ากูลมจับตายเสียหลายวัน ฯ
๏ นี่จะซ่อนเขาไปที่ไหนพ้น	เขามิเข้ามาค้นเอาฤๅนั่น
ว่าแล้วก็ออกมานอกพลัน	ผลักดันประตูเจ้าวันทอง
เห็นลิ่มกลอนซ้อนปิดสนิทอยู่	มิรู้ที่จะเข้าไปในห้อง
กลับมาที่ประตูดูเยี่ยมมอง	ร้องเชิญขุนแผนให้ขึ้นมา ฯ
๏ ขุนแผนบ่าวไพร่ไปบนเรือน	ผู้คนกล่นเกลื่อนกันหนักหนา
ถามสายทองไปมิได้ช้า	อย่างไรไม่เห็นหน้าท่านแม่ยาย
วันทองอยู่ฤๅไปข้างไหน	หลับนอนกะไรตะวันสาย
ทำเป็นร้องเรียกอยู่วุ่นวาย	เอาไม้ป่ายฝาเข้าต้ำปึง
ขุนช้างวันทองก็ตกใจ	ลุกขึ้นไม่ไหวเชือกผูกขึง
เสียงคนข้างนอกออกอึงคะนึง	เชือกมันรัดตึงอยู่รอบตัว
ม่านคลุมหุ้มพันอยู่ชั้นนอก	หายใจไม่ออกลงกลอกหัว
อกใจไหวหวั่นตัวสั่นรัว	กลัวก็กลัวได้แต่แลดูกัน
ขุนแผนร้องว่าเจ้าวันทอง	ยังไม่ออกจากห้องเจียวฤๅนั่น
ไม่ลุกขึ้นมาบ้างจนกลางวัน	ออกมาพูดจากันบ้างเป็นไร
วันทองจำได้ว่าเสียงผัว	ยิ่งกลัวอกสั่นอยู่หวั่นไหว
ติดกันสองคนก็จนใจ	จะร้องบอกออกไปก็อับอาย
ขุนแผนร้องเฮ้ยอ้ายขุนช้าง	ไยไม่วางเมียกูอยู่จนสาย
ตัวมึงวันนี้ถึงที่ตาย	อย่าคิดมุ่งหมายจะรอดตัว
กูไม่รู้ว่ามึงอยู่ข้างใน	หาไม่กูจะเข้าไปบั่นหัว
จับดาบหุนหันตัวสั่นรัว	ถีบฝาให้กลัวอยู่วุ่นวาย
ขุนช้างได้ฟังคำขุนแผน	นึกแค้นคิดไปก็ใจหาย
ด้วยถูกมัดรัดไว้เหมือนผีตาย	วันทองยิ่งอายไม่ลืมตา ฯ
๏ สายทองร้องว่าแม่ศรีประจัน	ท่านจะฟันวันทองเสียแล้วหนา
นอนนิ่งอยู่ไยไม่ออกมา	เห็นว่าจะพ้นไปฤๅไร
ท่านยายศรีประจันตัวสั่นรัว	ความกลัวมิใคร่จะออกได้
กลัวเขาจะฟันถูกลูกตายไป	แข็งใจจำออกไปตามบุญ
เลิกเอาฟูกใหญ่ขึ้นพันตัว	ความกลัวหนักหนาออกว้าวุ่น
เอาเชือกรัดนอกพอกเป็นหุ่น	ถึงจะฟันถูกนุ่นไม่เป็นไร
แล้วเอาผ้ามาพับเข้าห้าชั้น	โพกพันหุ้มหัวเสียให้ใหญ่
หูตาก็ปิดมิดทั่วไป	ชักมือเข้าไว้เสียในฟูก
ผ้าพอกหน้าตาหาเห็นไม่	ย่างเท้าก้าวไปก็ไม่ถูก
หกล้มลงกำลังสั่งขี้มูก	ลูกเอ๋ยสายทองมาช่วยกู
สายทองได้ฟังวิ่งงังไป	แลเห็นโตใหญ่อยู่มู่ทู่
ม้วนที่นอนออกมาคาประตู	สายทองแลดูหัวเราะงัน
เข้าปลํ้าคํ้าผ้ามาทั้งฟูก	ก้าวผิดก้าวถูกมาตัวสั่น
ออกประตูไม่ได้โตใหญ่ครัน	ดันดันผลุดล้มจมตํ้าโครง
พวกบ่าวขุนแผนแหงนแลดู	หัวเราะอึงอยู่ว่าอ้ายโม่ง
ม้าลาแลเห็นเต้นโกรงโกรง	มันคิดว่าผีโป่งจะกินมัน
สายทองประคองออกมานอกชาน	ขุนแผนแสนสะท้านสู้อดกลั้น
ร้องไปนี่อะไรเอาฟูกพัน	สายทองแกล้งกันฤๅว่าไร
ยายศรีประจันอยู่ไหนไม่แลเห็น	จะฆ่าเสียทั้งเป็นหาไว้ไม่
ศรีประจันนึกว่าเขาไม่เข้าใจ	พิงฝาเข้าได้ไม่พูดจา ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	ความคิดรอบคอบเป็นหนักหนา
จึงให้ไปเชิญพันโชติมา	ด้วยเป็นใหญ่ได้ว่าในแขวงนั้น
ตัวท่านเป็นพันกำนันบ้าน	เราไปราชการเชียงทองนั่น
เรากับวันทองครอบครองกัน	กี่เดือนกี่วันท่านแจ้งใจ
ครั้นเราไปทัพกลับลงมา	ก็หาเห็นหอห้องของเราไม่
หอใหม่เก้าห้องนี่ของใคร	ท่านรู้ฤๅไม่ให้ว่ามา ฯ
๏ ครานั้นพันโชติกำนันบ้าน	บอกการตามรู้ไม่มุสา
เมื่อท่านขึ้นไปยังไม่มา	ตัวข้าได้รู้เห็นเป็นพยาน
ด้วยท่านยายกลอยกับยายสา	ขุนช้างพามาให้ว่าขาน
ว่าตัวท่านนี้ตายวายปราณ	จึงให้ผัดนัดงานกันทันที
ก่อนวันขันหมากมาถึงบ้าน	ศรีประจันกับท่านทองประศรี
ทะเลาะว่ากล่าวกันยาวรี	ว่าท่านขุนแผนนี้ไม่บรรลัย
ห้ามไว้มิให้ทำการงาน	ข้างนี้หักหาญหาฟังไม่
ฝ่ายท่านทองประศรีก็กลับไป	ได้บอกกล่าวข้าไว้ได้รู้จริง ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสะท้าน	ได้ฟังนายบ้านบอกทุกสิ่ง
นิ่งนึกตรึกความไปตามจริง	วันทองนี้มิ่งเมียรักกู
รักสนิทดังชีวิตอันเดียวกัน	มันแกล้งบั่นอาลัยให้พลัดคู่
ขุนช้างเคี่ยวเข็ญเป็นศัตรู	ล่อลวงขอสู่ทำการงาน
วันทองอุตส่าห์ครองไมตรีท่า	จนเลิกทัพกลับมาได้ถึงบ้าน
มาเกิดเข็ญเป็นเหตุเภทพาล	หักหาญให้เสียไมตรีมิตร
เพราะกูเองเด็ดด่วนหวนหัน	บุกบั่นถือโทษเอาเป็นผิด
จึงเสียใจยอมให้ขุนช้างชิด	คิดฤๅหนึ่งเล่าจะเอาไป
แต่ก็หวนสงสัยน้ำใจนาง	เมื่อขุนช้างสู่สมเข้าชมได้
เป็นกินน้ำเห็นปลิงทุกสิ่งไป	จะคืนรักเข้ากะไรให้รำคาญ
ครั้นจะทูลก็กระเทือนถึงวันทอง	สงสารน้องจะขายหน้าอยู่คาศาล
ได้เสียตัวชั่วผิดเพราะคนพาล	ถ้าให้ทานเห็นจะเป็นประโยชน์ไป
คิดฤๅหนึ่งเล่าก็น้อยหน้า	มันทำได้ดังหาที่เกรงไม่
จองหองด้วยเงินทองมันคล่องใจ	ละไว้ก็จะหยิ่งยิ่งยํ่ายี
แต่เพียงนี้เห็นไม่ทำอะไรได้	ยืดไปมันจะเล่นกูป่นปี้
จำจะขู่เสียให้รู้ว่าชั่วดี	คิดแล้วจึงมีซึ่งวาจา
ตัวท่านพันโชติเป็นผู้ใหญ่	เร่งไปหาตัวมาต่อว่า
ทั้งยายเทพทองผู้มารดา	ยายกลอยยายสาให้พร้อมกัน ฯ
๏ พันโชติได้ฟังสั่งนายสอน	อย่านอนใจไปเดี๋ยวนี้ขมีขมัน
นายสอนรีบไปในฉับพลัน	ถึงบ้านก็รันขึ้นบนเรือน
เทพทองร้องถามไปไหนมา	เหงื่อออกโซมหน้านัยน์ตาเฝื่อน
มีธุระอะไรมาในเรือน	เสือกเชี่ยนหมากให้เพื่อนเชิญนายกิน
นายสอนบอกออกว่าแน่คุณยาย	เดี๋ยวนี้เกิดวุ่นวายขึ้นทั้งสิ้น
ความใหญ่ตละไฟไหม้แผ่นดิน	บ้านถิ่นเรานี้มิเป็นการ
เทพทองตกใจว่าที่ไหนพ่อ	เด็กเอ๋ยหาพร้าขอสำหรับบ้าน
ลุกขึ้นเสือกสนอยู่ลนลาน	นายสอนว่าท่านมิใช่ไฟ
เทพทองร้องว่านายผู้ร้ายปลัน	สิบหนก็หาหมดเหมือนไฟไม่
กลับนั่งลงถามความอะไร	ปากสั่นพรั่นใจอยู่งกงัน
นายสอนว่าความเรื่องวันทอง	ผัวของเขามาที่บ้านนั่น
เขาเป็นคนโปรดปรานประทานครัน	บ่าวไพร่ตั้งพันยศศักดิมี
เป็นที่ขุนแผนแสนสะท้าน	ขู่เข็ญนายบ้านอยู่อึงมี่
เขาจะเกาะตัวไปในบุรี	ทูลพระพันปีให้ฆ่าฟัน
บัดนี้พันโชติให้มาหา	ทั้งยายกลอยยายสาด้วยกันนั่น
อันตัวขุนช้างวันทองนั้น	กับยายศรีประจันเขามัดไว้ ฯ
๏ เทพทองตำหมากทิ้งสากโผง	ตายโหงจริงแล้วอีพ่อข้าไหว้
กรรมเอ๋ยกรรมกรรมทำอะไร	จะแก้ไขถ้อยคำเป็นสำนวน
เกิดมาแต่น้อยจนฟันหัก	รู้จักแต่ทำนากับทำสวน
ปลูกเผือกปลูกมันนั้นรดพวน	จนจวนจะตายห่ามาค้าความ
เพราะอ้ายขุนช้างคางเครา	อ้ายขี้เค้ามันมิฟังคำแม่ห้าม
อียายสายายกลอยพลอยลามปาม	เขาจะผูกแหล่งล่ามเป็นวัววัด
จึงร้องบอกยายกลอยกับยายสา	อ้ายตายห่าขุนช้างวางเข้าถนัด
ขุนแผนเขามาจับมันกลับซัด	เขาจะมัดกลิ้งอยู่เป็นปูทะเล ฯ
๏ ฝ่ายว่ายายกลอยพลอยตกใจ	พลัดตกบันไดเดินขาเฉ
นมยานฟัดพุงยุ่งหยำเป	เง้ขึ้นบนเรือนท่านเทพทอง
ยายสาตาไม่ดูกระดานต่อ	ขอไปทีอีพ่อพลัดตกล่อง
โก้งโค้งลากขานัยน์ตาพอง	ค่อยย่องขึ้นไปให้ขัดนัก
เทพทองว่าเป็นไรท่านยายสา	เจ็บขาม่อยเมินกระทงเหินหัก
สายแล้วไปเถิดพเยิดพยัก	เบาหนักเป็นอย่างไรจะได้รู้
ฉวยคว้าผาห่มปกนมยาน	รีบไปให้การเถิดเหวยสู
ข้าไทตามหลังมาพรั่งพรู	แลดูหน้ากันงกงันมา
ยิ่งเดินยิ่งใกล้ใจยิ่งพรั่น	เทพทองผินผันหันมาว่า
เจ้าสอนเอ๋ยเอ็นดูตูเถิดรา	ข้าไม่ไปแล้วอีพ่อคุณ
พ่อช่วยผ่อนปรนจะบนบาน	อย่าให้เกิดรำคาญขึ้นว้าวุ่น
เงินทองให้เจ้าพ่อเอาบุญ	บอกว่าแม่ออขุนมันไปไกล
อพยพครอบครัวตัวก็หนี	ผู้คนก็หามีที่เรือนไม่
ทั้งยายกลอยยายสาพากันไป	ช่วยแก้ให้รอดตัวพ่อหัวพัน ฯ
๏ นายสอนว่าวอนข้าทำไม	ข้าจะโกหกได้ฤๅไรนั่น
ร้ายดีอย่างไรไปด้วยกัน	เนื้อความกวดขันอย่าบนบาน
ว่าแล้วก็พากันเดินมา	มิช้าเข้าไปถึงในบ้าน
ลูกความสามคนยิ่งลนลาน	เห็นผู้คนพลุกพล่านก็ตกใจ
นายสอนไปก่อนขึ้นนอกชาน	เทพทองมองกรานหาขึ้นไม่
ลับลับล่อล่อคอบันได	พันโชติว่าเป็นไรไม่ขึ้นมา
สามคนรนขึ้นบนบันได	ขุนแผนถือดาบไว้ไม่เงยหน้า
ยืนขึ้นร้องไปว่าใครมา	เทพทองร้องจ้าพลัดตกตึง
ยายสายายกลอยพลอยตกตาม	แม่บันไดหงายปามลงต้ำผึง
บันไดคร่อมคอเขาหัวร่ออึง	สามคนนอนขึงไม่ลุกเลย
เทพทองร้องว่าข้าจะให้การ	ไยมาใส่คาประจานพ่อคุณเอ๋ย
ถ้อยความอะไรข้าไม่เคย	ต่อเงยหน้ารู้ว่าบันไดทับ
ต่างคนต่างลุกขึ้นจากที่	เนื้อตัวป่นปี้ดังมีดสับ
ลุกขึ้นยื่นคอทำล่อลับ	ช่วยกันจับบันไดใส่นอกชาน
เทพทองแข็งใจขึ้นไปหน้า	ยายกลอยยายสามางุ่นง่าน
เสียงตุ๊กแกร้องลงมองคลาน	เทพทองร้องขานว่าฉานเอง
งกงันดันโดนประตูโกก	กลอนโขกถูกหัวเข้าต้ำเผง
สายทองร้องว่าไม่เป็นเพลง	คนหัวเราะครื้นเครงเฮฮาไป
ยายกลอยยายสามาข้างหลัง	เทพทองเก้กังขึ้นหอใหญ่
แลเห็นขุนแผนก็ตกใจ	คลานเลี่ยงหลีกไปข้างฝารี
เห็นฟูกที่พันศรีประจันอยู่	ตายจริงอกกูมาพบผี
ลุกโผนโดนฟูกเข้าทันที	ศรีประจันล้มผางลงทางยาว
ร้องขอโทษตัวกลัวแล้วพ่อ	ยื่นหน้าป๋อหลอนัยน์ตาขาว
ออกจากฟูกพันตัวสั่นท้าว	พ่อเจ้าขอโทษโปรดเถิดรา ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	แค้นคิดเคืองขัดเป็นหนักหนา
จึงถามความไปมิได้ช้า	แน่ท่านมารดาเจ้าวันทอง
เดิมเราได้เข้ามาขอสู่	ท่านยกลูกให้อยู่ประสมสอง
เมื่อเราจากไกลไปเชียงทอง	หอห้องยังอยู่เป็นสำคัญ
วันทองของเราได้ฝากไว้	ฤๅว่าหย่าร้างให้เมื่อไรนั่น
จึงยกให้ขุนช้างเสียกลางคัน	เกียจกันฉันทาประการใด
ฤๅเห็นว่าตํ่าศักดิจึงหักหาญ	จะโต้ทานถ้อยคำหาได้ไม่
น้อยทั้งทรัพย์สินทุกสิ่งไป	นํ้าหน้าหาไหนจะเป็นความ
อันลูกเขยใหม่สิใหญ่ยิ่ง	ทุกสิ่งสมบัติก็เหลือหลาม
ช้างม้าสารพันจะครันคราม	จึงคิดกันหยาบหยามไม่เกรงใจ
หอเก่ารื้อเอาไปปลูกวัด	เอาหอใหม่ใส่ยัดเข้าแทนให้
ช่วยกันฟันฆ่าเสียเป็นไร	ให้สาสมนํ้าใจที่มันจน ฯ
๏ ครานั้นศรีประจันผู้มารดา	ฟังว่าปากแห้งแสยงขน
ทั้งกลัวทั้งทุกข์ให้ลุกลน	ยกก้นกระแทกฟากปากสั่นงก
ถอนใจใหญ่พลางครางฮือฮือ	สองมือขยี้หน้านํ้าตาตก
นั่งเช็ดขี้มูกตละลูกนก	ชกหัวเร่าเร่าเจ้าประคุณ
เดิมทียายกลอยกับยายสา	มาว่าพ่อตายอยู่วายวุ่น
ให้กระดูกเผาไฟไหม้เป็นจุณ	จึงขอให้ไอ้ขุนเป็นผัวเมีย
กลัวท่านจะเก็บไปเป็นหม้ายหลวง	แหนหวงไว้ไม่ได้จึงให้เสีย
วันทองร้องไห้ไม่ปัวเปีย	นํ้าตาเป็นลูกเบี้ยบ่นทุกวัน
ถึงสิบห้าคืนจึงเข้าหอ	มันจะทันสึกหรออะไรนั่น
พึ่งพลัดเข้าในห้องได้สองวัน	พ่ออย่าคิดเดียดฉันท์เอาคืนไป ฯ
๏ ครานั้นยายกลอยกับยายสา	ฟังศรีประจันว่าไม่นิ่งได้
เปล่าเปล่าข้าจะเอามาว่าไย	เทพทองวานให้ดีฉันมา
ว่าไปทัพเชียงทองพ่อพลายแก้ว	ลาวแทงเสียแล้วที่กลางป่า
ผิดชอบอย่างไรได้เมตตา	เขาสอนให้ว่าก็ว่าไป
เทพทองงันงกตีอกผาง	อ้ายขุนช้างมันบอกดอกพ่อข้าไหว้
ข้าก็หลงงงงมซมซานไป	จนใจอยู่แล้วขอโทษตัว ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนศักดา	เห็นพูดจางกงันก็กลั้นหัว
เมื่อแรกทำผิดไม่คิดกลัว	เขารู้อยู่ทั่วทั้งสุพรรณ
แม่ทองประศรีมาถึงบ้าน	ห้ามหองานการทุกสิ่งสรรพ์
ข้างยายเทพทองศรีประจัน	ดุดันดื้อดึงตะบึงไป
กลับว่าท้าทายให้ร้องฟ้อง	เงินทองมีเสียหากลัวไม่
เดี๋ยวนี้ขอตัวกลัวทำไม	จะได้เห็นกันในวันนี้
ไหนอ้ายขุนช้างมันอยู่ไหน	มุดหัวอยู่ไยออกมานี่
ถ้าฮึกฮักเจรจาจะฆ่าตี	ถ้าดีก็จะคิดว่ามิตรกัน
ศรีประจันเทพทองร้องว่าไป	อย่างไรไม่ออกมาหาทั่น
สนุกใจนอนเล่นเป็นค่อนวัน	อ้ายชาติชั่วหัวควั่นจนท้ายทอย
เรียกเรียกเท่าไรก็ไม่ขาน	กูแค้นจ้านตลอดจนคอหอย
ขุนช้างขานขานัยน์ตาปรอย	เขาผูกดอยฉันไว้เสียทั้งตัว
ศรีประจันเข้าดันประตูห้อง	ช่างนอนร้องอยู่ได้ไอ้ชาติชั่ว
เพราะมันอยู่ข้างในจึงไม่กลัว	เทพทองจิกหัวออกมาที
เทพทองศรีประจันดันประตู	แน่นอยู่ไม่เปิดออกจากที่
ขุนแผนอัดใจให้ลมดี	เป่ารี่ส่งไปด้วยใจจง
ประตูลั่นศรีประจันเทพทอง	เข้าไปในห้องร้องเสียงหลง
ตัวสั่นงันงกหกล้มลง	ใครเอาผีอ้ายเจ๊กคงเข้ามาไว้
ขุนช้างร้องแม่ช่วยแก้ที	อย่าตกใจเลยว่าผีนั้นมิใช่
เทพทองร้องกลิ้งยิ่งตกใจ	เออผีพูดได้ดังคนเป็น
ศรีประจันร้องว่าอีแก่แดด	ผีตายฝาแฝดกูไม่เคยเห็น
เทพทองว่ามันตายเมื่อบ่ายเย็น	อีเมียถ่อยพลอยเต้นจนดิ้นตาย
ขุนช้างจุปากดีฉันเอง	สองยายเต้นเหยงลงนอนหงาย
ศรีประจันผ้าหลุดยุดแต่ชาย	สองยายปลํ้ากันสนั่นไป
ศรีประจันคิดได้เหลียวไปดู	เป็นไรหางหนูหามีไม่
เทพทองร้องอึงคะนึงไป	ก็นั่นฤๅมิใช่ไว้หางเปีย
ศรีประจันว่านั่นวันทองดอก	เทพทองร้องบอกนั่นแม่อ้ายเบี้ย
ทำไมมาฆ่าตัวทั้งผัวเมีย	เป็นไรไม่เผาเสียใครเอามา
ขุนช้างร้องว่าดีฉันเอง	สองยายเต้นเหยงหัวตำฝา
สายทองเอ็งช่วยกูด้วยรา	สองมือปิดตาภาวนาอึง
สายทองร้องว่าอะไรนั่น	ลุกเดินถลันเข้าไปถึง
โดนศรีประจันหันล้มตึง	ศรีประจันว่ามึงผลักกูไย
เทพทองร้องว่าช่วยกูด้วยที	อะไรนี่ผีเจ๊กฤๅมิใช่
เชือกปอตราสังรุงรังไป	มิใช่วันทองกับขุนช้าง ฯ
๏ สายทองแลเห็นก็ตกใจ	เออนั่นเป็นอย่างไรตีอกผาง
ไม่มีผ้าผ่อนนอนมัดคราง	เมินหน้าว่าพลางช่างกะไร
ใครบอกกับแม่ว่าเจ๊กคง	ช่างหลงหลับตาว่าไปได้
เห็นคนเป็นผีร้องมี่ไป	คิดอายแก่ใจก็ออกมา
ศรีประจันเทพทองลงมองดู	อดสูเป็นจะตายให้ขายหน้า
หลับนอนนี่กะไรไม่ลืมตา	ให้ขโมยแก้ผ้าเอาเชือกพัน
ฉวยได้มีดหมากกระชากเถือ	บาดเนื้อเข้าแล้วกระมังนั่น
แม่ผัวแม่ยายวุ่นวายครัน	ช่วยกันตัดเชือกชักสาวมา
ศรีประจันหยิบผ้าให้ลูกสาว	มันทำฉาวใจหายกูขายหน้า
แล้วบอกขุนช้างพลันไม่ทันช้า	ขุนแผนเขามาว่าวุ่นวาย
เขาจะไปกราบทูลให้เข่นฆ่า	ฟอแม่จะพากันฉิบหาย
ทรัพย์สินจะกระจัดพลัดพราย	เมื่อกี้ออพลายเขาพูดจา
ว่าถ้าดีจะคิดว่ามิตรกัน	ถ้าเอ็งดึงดันเขาจะฆ่า
เอ็งจงออกไปไหว้วันทา	พูดจาขอโทษให้โกรธคลาย
จะถืออะไรกับเท่านั้น	โอนอ่อนผ่อนผันให้ความหาย
เขาก็ได้เมียใหม่ไว้แนบกาย	เห็นจะไม่เสียดายวันทองนัก
เพื่อนมาจะว่าให้เป็นที	ว่าเรานี้ทำการหาญหัก
ง้อไปเห็นจะไม่กะไรนัก	เอ็งอย่าพักย้อนยอกเร่งออกไป ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนศักดา	เห็นช้าหาออกมานอกไม่
จึงร้องเตือนไปพลันทันใด	เป็นไรไม่มาพูดจากัน
ถ้ามาดีดีมิเป็นไร	ถ้าดื้อดึงไปจะหํ้าหั่น
เทพทองฟังว่านัยน์ตาชัน	ศรีประจันร้องว่าอ้ายขุนช้าง
ยังทำตาปริบปริบอ้ายฉิบหาย	แกเอาตีนป่ายเข้าสีข้าง
เทพทองร้องไปไอ้หัวบาง	ขุนช้างแข็งตัวทำหัวโคลง
เทพทองชกซํ้าเข้าต้ำเหงาะ	ยิ่งกว่าฉุดเจ้าเงาะอ้ายตายโหง
ผ้าผ่อนไม่นุ่งทำพุงโกง	จะเอาเรือนเป็นโลงอ้ายอัปรีย์
ขุนช้างแหกฝานัยน์ตามอง	วันทองจงออกไปด้วยพี่
ถึงเขาโกรธาจะฆ่าตี	ก็จะคิดปรานีเพราะแม่ไป ฯ
๏ วันทองว่ามึงอย่าพักว่า	ถึงพระอินทร์ลงมาหาไปไม่
ยิ่งฆ่าฟันเสียที่นี่กูดีใจ	อันกูจะออกไปอย่าสงกา
ขุนช้างว่าแม่ไม่ออกไป	พี่จะออกไปไยให้เขาฆ่า
ไปตายไกลเจ้าไม่เข้ายา	ผิดชอบเห็นหน้าตายด้วยกัน
ให้มันตายติดกันฟันเสียเถิด	จะได้ติดกันไปเกิดบนสวรรค์
ว่าแล้วลุกมานัยน์ตาชัน	กอดวันทองไว้มั่นไม่ออกไป ฯ
๏ เทพทองศรีประจันตัวสั่นงก	ทุดอ้ายกระยาจกมึงทำได้
ไม่นุ่งผ้าเสียมั่งอ้ายจังไร	แกเอาไม้แพ่นผางเข้ากลางตัว
อย่าตีลูกเลยจะออกไป	เจ็บปวดนี่กะไรแม่ทูนหัว
ฉวยผ้ามาพันตัวสั่นรัว	ความกลัวไม่เป็นสมประดี
ลับลับล่อล่อต่อประตู	แหกฝามองดูจะวิ่งหนี
ป่ายปีนขึ้นฝาตาขวางรี	ศรีประจันฉวยตีนอย่าปีนไป
เทพทองร้องด่าอ้ายหน้ากาก	ฉวยตีนหนึ่งลากลงมาได้
ขุนช้างผ้าหลุดฉุดชายไว้	ฉวยเอาตะเกียงได้ทูนหัวมา
ยกสองมือง่าถึงหน้าผาก	เชิญพ่อกินหมากพ่อพลายขา
กราบลงกับตักชักตีนมา	ยกทูนเกศาข้าดีใจ
อีพ่อเนื้อหอมทูลกระหม่อมแก้ว	เขาว่าพ่อตายแล้วกลับมาได้
บุญญาธิการพ่อชาญชัย	เครื่องในของพ่องามดังดอกบัว
เข้าเลิกผ้าคว้าไขว่จะขอจูบ	เอามือลูบโน่นนี่มาขยี้หัว
หอมเป็นกระแจะปนเห็นพ้นตัว	เขาก็ชวนกันหัวอยู่งันงัน
ขุนแผนว่าอย่าอย่าเจ้าขุนช้าง	ผลักพลางปิดผ้าขมีขมัน
ขุนช้างจูบลูบเล่นอยู่พัลวัน	เทพทองศรีประจันหันหน้าไป ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	แค้นคิดขบฟันมันไส้
เฮ้ยขุนช้างมิตรคิดอย่างไร	นางพิมพิลาไลยนี้เมียเรา
เรายังไปทัพไม่กลับมา	ฤๅร้างหย่าซื้อขายให้แก่เจ้า
จึงรื้อหอปลูกใหม่ใส่สวมเอา	แล้วพูดจาว่าเรานี้บรรลัย
เอากระดูกห่อผ้ามาถึงบ้าน	ขุดต้นโพธิ์พิษฐานให้เป็นไข้
สมสู่ทำชู้แต่โดยใจ	คิดอ่านเป็นอย่างไรให้ว่ามา ฯ
๏ ขุนช้างได้ฟังขุนแผนถาม	ครั่นคร้ามขนพองสยองฉ่า
กอดขุนแผนไว้ไม่ลืมตา	มิได้ถุ้งเถียงว่าประการใด
ขุนแผนซักถามถึงสามหน	ขุนช้างขัดสนไม่ตอบได้
ขุนแผนฮึดฮัดให้ขัดใจ	ร้องถามไปดูก่อนเจ้าวันทอง
กะไรเลยเจ้าเอ๋ยเรามาหา	ช่างซ่อนหน้านอนได้อยู่ในห้อง
สำมะหาแขกมาจะปรองดอง	พูดจารับรองกันโดยดี
เชี่ยนหมากพานพลูสู่หา	ตามประสาเข็ญใจแลเศรษฐี
ข้าวปลาหาเลี้ยงกันตามที	ไม่ถือที่มั่งมีแลเข็ญใจ
นี่แต่เช้าจนพลบไม่พบหมาก	เปรี้ยวปากเห็นแต่ตะเกียงไต้
ฤๅอับอายชาวบ้านประการใด	ไม่ควรพูดด้วยได้จึงไม่มา ฯ
๏ วันทองหมองใจอยู่ในห้อง	ได้ยินร้องเรียกรำคาญเป็นหนักหนา
ออกปากยากจริงจะเจรจา	แค้นขัดอัธยาระกำใจ
กลัวจะผลุนหุนหันเข้าในห้อง	เจ้าวันทองคิดพรั่นหวั่นไหว
กระถดออกมาพลันด้วยทันใด	ขัดประตูเข้าไว้ให้มิดชิด
ลิ่มกลอนซ้อนในใส่สลัก	ถึงจะผลักก็ไม่ไหวแต่สักนิด
นั่งนิ่งรำพึงตะลึงคิด	เจ็บจิตรเจียนนางจะขาดใจ ฯ
๏ ไม่มาแล้วฤๅเจ้าวันทอง	อยู่ในห้องเห็นเราเข้าไม่ได้
เจ้าเอาลิ่มทิ่มยัดแล้วอัดใน	จะเล่นข้าท่าไรเจ้าวันทอง
ฤๅจะลวงให้เราเข้าที่ลับ	จะจับตัวกินตับเสียในห้อง
เป็นตายจะป่ายเข้าไปลอง	แล้วจะร้องพาโลดอกกระมัง
ว่าพลางถอดดาบขึ้นยืนจ้อง	ขุนช้างกอดตีนร้องระเสิดระสัง
ขุนแผนสลัดวัดเตะตัง	ขุนช้างรั้งผ้าหลุดทรุดนั่งลง
มือจับชายพกยกดาบง่า	เทพทองร้องจ้าจนเสียงหลง
ศรีประจันหกล้มจมยายคง	ขุนแผนส่งเสียงร้องตวาดมา
กูจะฆ่ามึงเสียทั้งเมียผัว	ระวังตัวจงดีทั้งสี่ห้า
นางวันทองรักห้องไม่ยาตรา	กลัวนวลหน้าจะหมองต้องลมพัด
กระนี้แลสมชื่อว่าวันทอง	เจ้าแปดน้ำทำนองเนื้อกษัตริย์
จะพูดออกกลัวดอกจำปาพลัด	ด้วยคำตัดวันนั้นเป็นมั่นคง
ฝ่ายเจ้าสิเจ้าประมาทใจ	กลับสัตย์ตัดได้โดยประสงค์
เราคิดถึงความหลังเรายังตรง	พาซื่อรื้อหลงมาเรือนนาง
สำคัญจิตรว่าจะคิดอยู่บ้างเล่า	ไม่ทันรู้ว่าเจ้าจะสิ้นอย่าง
ตัดปลียังมีอาลัยยาง	เจ้านี้จางจืดแล้วก็ลืมไป
เมื่อแรกเชื่อว่าเนื้อทับทิมแท้	มาแปรเป็นพลอยหุงไปเสียได้
กาลวงว่าหงส์ให้ปลงใจ	ด้วยมิได้ดูหงอนแต่ก่อนมา
คิดว่าหงส์เราจึงหลงด้วยลายย้อม	ช่างแปลงปลอมท่วงทีดีหนักหนา
ดังรักถิ่นมุจลินท์ไม่คลาศคลา	ครั้นหลับตาฝูงหงส์ก็ลงโคลน
สมมมมอมเคล้าแต่เน่าชั่ว	เจ้าถอดหัวเปลี่ยนได้ดังเล่นโขน
เมื่อรักรำก็ให้ทำกลองตะโพน	ครั้นรักโลนเล่นโลนให้คนดู
มิเสียทีที่เรียนพากเพียรหัด	สันทัดทำนองดีไม่มีสู้
แคล่วคล่องต้องแบบแยบคายครู	เมื่อพี่อยู่ไม่มีใครหางาน
แต่เพียงได้ครูใหม่ใช้ขยัน	ถึงประชันก็แพ้เจ้าทั้งบ้าน
เขาออกชื่อฦๅทั่วเจ้าตัวการ	ไม่ช้านานจะต้องหาเจ้าไปรำ
คงจะเหนี่ยวเคี่ยวเข็ญให้ตลอด	ไม่ให้ถอดชฎากว่าจะคํ่า
วันนี้มาหานางวางประจำ	กลับไปโรงจะทำสำรองไว้
อยู่จงดีเถิดเจ้าสีชบาทัด	ลุกขัดใจมาหาช้าไม่
ขึ้นม้าพากันดั้นพงไพร	กลับไปเขาชนไก่กาญจน์บุรี ฯ
๏ จะกล่าวถึงเจ้าขุนช้างล้าน	อยู่กับท่านแม่ยายไม่หลีกหนี
ฟังเหตุเภทภัยเห็นไม่มี	เงียบดีประมาณสักเดือนปลาย
จึงกราบลาแม่ยายจะไปบ้าน	นานนักช้างม้าจะสูญหาย
เงินทองจะกระจัดพลัดพราย	ลูกชายจะลาไปบ้านตัว
ขุนช้างวันทองก็ไปพลัน	อยู่บ้านกลางแปลงนั้นทั้งเมียผัว
ครอบครองถิ่นฐานบ้านของตัว	เมียผัวเป็นสุขสำราญใจ ฯ
๏ บทนี้จะยกไว้ก่อน	จะกล่าวกลอนชูเชิดขึ้นไปใหม่
จะกล่าวถึงเจ้าขรัวสุโขทัย	ต้องเร่งเงินพินัยอยู่ในคลัง
ได้ส่งมั่งยังค้างอยู่สิบห้า	ทนทุกข์เวทนาอยู่ทิมขัง
จึงปรึกษาลูกน้อยเจ้าร้อยชั่ง	ช่วยหลังพ่อเถิดแก้วกิริยา
ลูกสาวก็ยอมพร้อมใจ	จะขายไว้กับใครคุณพ่อขา
เจ้าขรัวบอกไปมิได้ช้า	ลูกเกลอของข้าอยู่สุพรรณ
จึงประกันเชิงลาออกมาได้	พาลูกไปหาขุนช้างพลางโศกศัลย์
ขุนช้างไต่ถามเนื้อความพลัน	พ่อท่านนั้นกับน้องมาทำไม
เจ้าขรัวบอกไปมิได้ช้า	สารทุกข์หนักหนาเป็นข้อใหญ่
จะเอาน้องสาวมาฝากไว้	ต้องเร่งเงินพินัยยังไม่พอ
ลูกเกลอก็เหมือนดังลูกตัว	ทูนหัวจงได้เอ็นดูพ่อ
จะเอาเงินสิบห้าอย่ารั้งรอ	ขอเขียนกรมธรรม์นั้นฝากไว้
ขุนช้างจึงเรียกเจ้าวันทอง	เอาเงินมากองนับส่งให้
จะต้องทำกรมธรรม์นั้นทำไม	เลี้ยงไว้เหมือนน้องร่วมท้องมา
เจ้าขรัวลาสั่งท่านทั้งสอง	ฝากน้องด้วยเถิดพ่อแม่ขา
ผิดพลั้งอย่างไรได้เมตตา	ออแก้วกิริยาอยู่จงดี
จงเสงี่ยมเจียมตัวเป็นข้าท่าน	การงานเอาใจใส่ให้ถ้วนถี่
สิ่งชั่วอย่าให้ตัวเป็นราคี	ข้าวของท่านมีช่วยปิดงำ
ตัวเป็นข้าอย่าให้ผ้านั้นเหม็นสาบ	จงสุภาพเจียมตนเป็นคนขำ
อย่านอนสายนายมุลจงเกรงยำ	ข้าวน้ำผักปลาหาให้นาย
เสียสินดีกว่าอย่าเสียศักดิ์	ที่ต่ำหน้ากว่านักอย่าพักหมาย
สงวนศักดิรักยศจงอดอาย	สามเดือนปลายแล้วพ่อจะกลับมา ฯ
๏ นางแก้วคำนับแล้วรับถ้อย	เศร้าสร้อยกราบไหว้พิไรว่า
พ่อไปแล้วอย่าให้ลูกอยู่ช้า	สามเดือนบิดากลับมาพลัน
เจ้าขรัวสุโขทัยไปจากลูก	ใจผูกไม่วายใฝ่ฝัน
ถึงศรีอยุธยาเข้ามาพลัน	เงินนั้นส่งเสร็จสำเร็จไป ฯ
๑๕
ขุนแผนต้องพรากนางลาวทอง
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงเดช	ทุกประเทศเกรงเหลือทั้งเหนือใต้
สถิตยังปรางค์มาศปราสาทชัย	สนมในกราบก้มประนมกร
สำราญราชหฤทัยอยู่ในที่	พระสุริย์ศรีบ่ายคล้อยลงอ่อนอ่อน
สำอางองค์ทรงเครื่องเรืองบวร	บทจรออกพระโรงรัตนา
ตรัสประภาษราชการบ้านเมือง	ไม่ขุ่นเคืองพระทัยให้หรรษา
ผันพระพักตร์ดำรัสตรัสมา	ดูราจมื่นศรีผู้แว่นไว
อ้ายพลายแก้วที่ตั้งเป็นขุนแผน	ครั้งตีแดนเมืองลาวลงมาได้
ยังหนุ่มแน่นกล้าหาญชาญชัย	ถ้าใช้สอยนานไปจะได้การ
แต่เดี๋ยวนี้ให้เกณฑ์ตระเวนไพร	ไม่เคยเอามาใช้ในราชฐาน
ถ้าปล่อยปละละเลยเสียช้านาน	การงานเวียงชัยไหนจะรู้
ญาติวงศ์พงศามันไม่มี	จมื่นศรีสิสันทัดฝึกหัดอยู่
กูฝากอ้ายแผนด้วยช่วยเป็นครู	เอามาใช้ในหมู่มหาดเล็ก
ยังอ้ายขุนช้างชาวสุพรรณ	พ่อมันก็มาให้ไว้แต่เด็ก
หัวหูเลี่ยนล้านเหมือนกระบานเจ๊ก	เมื่อแต่เล็กได้รับกับพ่อมัน
ขอฝากเจ้าด้วยช่วยอิกคน	ลองฝึกฝนดูไปเป็นไรนั่น
ให้ไปทั้งกาญจน์บุรีที่สุพรรณ	เอาอ้ายสองคนนั้นมาไวไว ฯ
๏ ครานั้นพระหมื่นศรีได้รับสั่ง	ถอยหลังคลานมาหาช้าไม่
บอกเจ้ากรมจัดพวกตำรวจใน	รีบรัดเร่งไปในทันที
ครั้นถึงเขาชนไก่ไปที่บ้าน	เล่าขานแก่ขุนแผนเป็นถ้วนถี่
รับสั่งสมเด็จพระพันปี	ให้หาท่านนี้ไปพารา
จะฝึกสอนราชการที่ในวัง	ขุนแผนได้ฟังก็หรรษา
ไปแถลงแจ้งความแก่มารดา	ลูกจะลาเข้ากรุงพรุ่งนี้เช้า
ด้วยรับสั่งสมเด็จพระพันวษา	ให้หาลูกนี้เข้าไปเฝ้า
จะฝึกหัดราชการงานหนักเบา	ขอฝากเจ้าลาวทองให้แม่ไว้
เมื่อลูกมีบ้านช่องข่องแขว	ก็จะมารับแม่ไปไว้ใกล้
ถึงอยู่กรุงหนทางไม่ห่างไกล	จะมาไปไม่นิ่งทิ้งมารดา ฯ
๏ ครานั้นจึงนางทองประศรี	ได้ฟังคดีที่ลูกว่า
แกดีใจจนหลั่งถั่งน้ำตา	ลูบหลังลูบหน้าด้วยปรานี
ไปเถิดเจ้าอย่าเฝ้าเป็นห่วงใย	เมียของเจ้านั้นไซร้ให้อยู่นี่
แม่จะกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงทางนี้	มิให้มีเดือดร้อนรำคาญใจ
เจ้าอุตส่าห์อดเปรี้ยวไว้กินหวาน	ฝึกหัดราชการให้จงได้
ถ้าได้ดีมียศปรากฏไป	เหมือนแทนคุณขุนไกรผู้บิดา
แต่ทว่าราชการงานเมือง	จะสามารถปราดเปรื่องยากหนักหนา
โบราณท่านจึงตั้งคติมา	ว่าวุฒิมีสี่ประการ
หนึ่งเป็นผู้ดีมีเชื้อชาติ	กิริยามารยาทส่งสัณฐาน
หนึ่งได้ศึกษาวิชาชาญ	เป็นแก่นสารคือคุณอุดหนุนตัว
หนึ่งว่าอายุเจริญวัย	เข้าใจผิดชอบประกอบทั่ว
หนึ่งปัญญาว่องไวไม่มึนมัว	จึงจะรู้ดีชั่วในทางงาน
ท่านว่าผู้เป็นข้าฝ่าธุลี	วุฒิต้องมีทั้งสี่สถาน
เจ้านี้ดูก็มีทุกประการ	จะสู่โพธิสมภารก็ควรแล้ว
แต่ทว่าอย่าทะนงองอาจ	โดยประมาทถือว่าข้ากล้าแกล้ว
ถ้าประมาทราชภัยมักไม่แคล้ว	ลูกแก้วจงจำคำมารดา
โบราณว่าเป็นข้าจอมกษัตริย์	ราชสวัสดิ์ต้องเพียรเรียนรักษา
ท่านกำหนดจดไว้ในตำรา	มีมาแต่โบราณช้านานครัน
หนึ่งวิชาสามารถมีอย่างไร	ไม่ปิดไว้ให้ท่านทราบทุกสิ่งสรรพ์
หนึ่งกล้าหาญทำการถวายนั้น	มุ่งมั่นจนสำเร็จเจตนา
หนึ่งมิได้ประมาทราชกิจ	ชอบผิดตริตรึกหมั่นศึกษา
หนึ่งสัตย์ซื่อถือธรรมจรรยา	เหมือนสมาทานศีลไว้มั่นคง
หนึ่งเสงี่ยมเจียมตัวไม่กำเริบ	เอื้อมเอิบหยิ่งเย่อเฟ้อหลง
หนึ่งอยู่ใกล้ชิดติดพระองค์	ไม่ทำเทียมด้วยทะนงพระกรุณา
หนึ่งไซร้ไม่ร่วมราชาอาสน์	ด้วยอุบาทว์จัญไรเป็นหนักหนา
หนึ่งเข้าเฝ้าสังเกตซึ่งกิจจา	ไม่ใกล้ไกลไปกว่าสมควรการ
หนึ่งผู้หญิงชาวในไม่พันพัว	เล่นหัวผูกรักสมัครสมาน
หนึ่งสามิภักดิ์รักใคร่ในภูบาล	ถึงถูกกริ้วทนทานไม่ตอบแทน
ราชสวัสดิ์จัดจบครบสิบข้อ	พ่อจงจำไว้ให้หนักแน่น
สัตย์ซื่อและสำคัญนั่นเป็นแดน	พ่อแผนของแม่จงใส่ใจ
จงไปดีมาดีศรีสวัสดิ์	พ้นวิบัติเสี้ยนหนามความเจ็บไข้
ให้พระองค์ผู้ทรงภพไตร	โปรดปรานประทานให้เป็นพระยา
ว่าพลางทางออกมานอกห้อง	ร้องเรียกผู้คนพวกบ่าวข้า
พ่อแผนเอาอ้ายเต่ากับอ้ายมา	ไปติดหน้าตามหลังทั้งสองคน ฯ
๏ ขุนแผนรับพรของมารดา	แล้วมาหาลาวทองเห็นหมองหม่น
ลูบหลังสั่งเสียด้วยทำวน	จะก่นแต่ร้องไห้ทำไมน้อง
พี่ไปมิใช่จะทิ้งขว้าง	แต่พอว่างก็จะมาหาถึงห้อง
ปลอบพลางทางชวนเจ้าลาวทอง	จัดของเตรียมไว้จะไคลคลา
รุ่งเช้าขุนแผนตำรวจนั้น	ก็พากันยกออกจากเคหา
ครั้นถึงสุพรรณทันเวลา	ก็ตรงมายังเรือนเจ้าขุนช้าง ฯ
๏ พอขุนช้างเหลือบแลเห็นขุนแผน	ลุกแล่นไปปิดประตูผาง
เข้ามากอดหมอนลงนอนคราง	บอกนางวันทองด้วยตกใจ
ขุนแผนขึ้นมาที่บนเรือน	เพื่อนพาตำรวจมาเป็นไหนไหน
เห็นจะเกิดถ้อยความลุกลามไป	มิมีรับสั่งใช้ฤๅจึงมา ฯ
๏ ครานั้นวันทองครั้นได้ฟัง	ละล้าละลังตกใจเป็นหนักหนา
จะทำฉันใดดีนะอกอา	จะเอาหน้าฝากแฝงไว้แห่งไร
ถึงถ้อยลามความใหญ่ดังไฟเลีย	ถ้าพอเสียเงินทองหาทุกข์ไม่
กลัวจะเกาะไปศาลรำคาญใจ	จะคิดอยางไรเล่าเจ้าประคุณ
กรรมของเราแท้แม่วันทอง	ถ้าเขาฟ้องแล้วเห็นจะเล่นวุ่น
เงินทองเท่าไรไม่คิดทุน	เดชะบุญขอแต่ให้ได้ตัวน้อง
ลำพังพี่นี้จะด้านไปศาลหลวง	นี่เป็นห่วงด้วยเจ้าจึงเศร้าหมอง
น้ำตาคลอกอดคอเจ้าวันทอง	ตรองตรองแล้วขุนช้างลงครางฮือ ฯ
๏ ตำรวจร้องเรียกเร้าเจ้าช้างเถื่อน	เข้าเรือนนอนนิ่งเสียแล้วฤๅ
ร้องเรียกเท่าไรก็ไม่อือ	จะนิ่งดื้ออยู่ได้ฤๅไรนา
รับสั่งให้มาหาตัวไป	จะพูดจาว่าไรก็ไม่ว่า
ไปเสียเห็นวันทันเวลา	ถ้าช้าจะฉุดกันรุดไป
ขุนช้างเดือดดาลรำคาญอก	ตัวสั่นงันงกจนเหงื่อไหล
ร้องตอบไปพลันในทันใด	ข้าลุกนั่งไม่ได้เจ้าขรัวนาย
หมอว่าเป็นไข้สันนิบาต	วันนี้ถึงฆาตในตอนบ่าย
เมื่อตะกี้แน่นิ่งไม่ติงกาย	อย่าเพ่อวุ่นวายจะตั้งใจ
ตำรวจว่าเห็นนั่งอยู่ตะกี้	ปิดประตูลุกหนีแล้วปดได้
เมื่อไม่ออกมาก็แล้วไป	จะไปดูข้างในให้เห็นตัว ฯ
๏ ขุนช้างตกใจสะกิดเมีย	ลั่นดาลเข้าเสียแม่ทูนหัว
วันทองย่องมาขาสั่นรัว	ชักหัวดาลลั่นเข้าทันใด ฯ
๏ ฝ่ายว่าขุนแผนตำรวจนั้น	ลุกเข้ามาพลันหาช้าไม่
ผลักดูประตูไม่เปิดไป	ขุนแผนเข้าใจว่าใส่กลอน
จึงเป่าคาถามหาสะเดาะ	กลอนหลุดผลุดเผลาะดังคนถอน
กรูกันเข้าไปในที่นอน	ขุนช้างฉวยหมอนขึ้นออกยักษ์
โยกตัวโคลงหัวว่าผีเข้า	กูนี้เจ้าพระประแดงกำแพงหัก
เหลือกตายักคอหัวร่อคัก	มึงรู้จักกูฤๅไม่ไอ้ขุนโรง
ตำรวจร้องชะเจ้าขุนช้าง	ทำเล่นหลายอย่างอ้ายตายโหง
ขุนช้างลุกโลดโดดโกรงโกรง	ด่าโผงซ้ำขู่กูจะหักคอ
อ้ายเหล่านี้มึงไปข้างไหนมา	อุกอาจหนักหนาไม่กลัวพ่อ
ยักคิ้วหลิ่วตาทำหน้างอ	ล้อพ่อเล่นอึงมึงต้องดี ฯ
๏ ขุนแผนแค้นใจดังไฟกาล	จะใคร่ผลาญชีวิตให้เป็นผี
โกรธวันทองถ่อยพลอยกาลี	มีดาบจะฟาดให้ขาดกลาง
ทำเป็นกลัวเจ้าจะหักคอ	ต่อล้อโลดเล่นเต้นโผงผาง
ทำเหยียบม่านล้มพลาดขาดกลาง	ปะเตะนางวันทองล้มควํ่าไป
วันทองล้มควํ่าคะมำจุก	มือกดท้องลุกขึ้นไม่ได้
ขุนช้างตัวสั่นพรั่นตกใจ	กอดเมียเข้าไว้ว่ากรรมกรรม ฯ
๏ ตำรวจถามว่าออกแล้วฤๅเจ้า	ทำไมไม่เข้าไปยังคํ่า
นี่คลั่งไคล้ไข้ป่านัยน์ตาดำ	ฤๅเลือดลมมันทำงกเงิ่นไป
บัดนี้รับสั่งให้เรามา	หาตัวเข้าไปอย่าช้าได้
ด้วยบิดาของนายถวายไว้	ยังมิได้ใช้สอยราชการ
จะเอาไปฝึกสอนให้เข้าใจ	นี่คิดอย่างไรทำงุ่นง่าน
ผีเข้าเจ้าออกหลอกลนลาน	ออกยักษ์ออกมารอยู่วุ่นวาย ฯ
๏ ขุนช้างฟังไปมิใช่ฟ้อง	หายใจทั่วท้องทุกข์ร้อนหาย
ถ้าแรกมารู้ว่าไม่วุ่นวาย	เจ้านายท่านจะเข้าเราทำไม
จะเข้าเวรเกณฑ์ใช้ราชการ	ข้าหาเกียจคร้านสักนิดไม่
สั่งเสียเมียพลันทันใด	เรียกหาบ่าวไพร่ลงเรือนมา
ตำรวจขุนแผนกับขุนช้าง	ตัดทางดั้นดัดลัดป่า
ครั้นถึงกรุงศรีอยุธยา	ไปเข้าหาจมื่นศรีด้วยทันใด ฯ
๏ ครานั้นจมื่นศรีเสาวรักษ์	ถามทักพูดจาปราศรัย
บอกว่าพระองค์ผู้ทรงชัย	รับสั่งให้ฝึกสอนทั้งสองคน
ถ้าทำราชการนานไป	ใครตั้งใจให้ดีจะมีผล
ขุนช้างบอกลนลานดีฉานจน	ขัดสนราชการไม่เข้าใจ
เคยแต่ตวาดควายอยู่ปลายนา	เจ้านายนั้นหารู้จักไม่
เล่นแต่ไม้หึ่งอื้ออึงไป	คุกคลานอย่างไรเจ้าขรัวนาย ฯ
๏ พระหมื่นศรีหัวร่ออยู่คากคาก	วิบากสุดใจไอ้ฉิบหาย
สันทัดถนัดแต่เลี้ยงควาย	เอ็งอย่าวุ่นวายไม่เป็นไร
ยังไม่เอาเข้าไปใช้สอยก่อน	จะผันผ่อนสอนสั่งให้จำได้
ว่าแล้วเท่านั้นในทันใด	ก็ฝึกสอนกันไปทุกเวลา
ขุนแผนนั้นสอนง่ายได้ดังใจ	ขุนช้างจัญไรยากนักหนา
คุกคลานเข้าเฝ้าเหมือนเต่านา	หลายวันมาจึงได้ไปใช้เวร
มหาดเล็กเขาล้อหัวร่อฮา	ตั้งให้ไฉยาว่าขุนเถน
นานไปใช้สอยค่อยจัดเจน	เข้าเวรร่วมกันทั้งสองรา ฯ
๏ ฝ่ายขุนเพชรขุนรามอินทรานั้น	วันหนึ่งพากันมาพร้อมหน้า
ที่เรือนพระหมื่นศรีผู้ปรีชา	จัดเหล้าข้าวปลามาเลี้ยงกัน
พระหมื่นศรีขุนเพชรขุนรามมา	เป็นห้าทั้งขุนแผนขุนช้างนั่น
กินเหล้าเมาหราตาเป็นมัน	รินเหล้าเกลือรันลงสาบาน
สารพัดสัตย์ซื่อต่อกันสิ้น	กินเมาพูดโอ้ด้วยโวหาร
สร่างเมาเหล้าหมดก็สำราญ	ต่างคนไปบ้านด้วยฉับพลัน ฯ
๏ จะกล่าวถึงลาวทองผ่องโสภา	อยู่กับมารดาของผัวขวัญ
ล้มไข้เจียนตายมาหลายวัน	มดหมอหากันมาวางยา
ไม่หายท่านยายก็ร้อนรน	บวงบนเซ่นวักเป็นหนักหนา
แต่ประทังยังรอไม่มรณา	ทองประศรีรักษาก็สุดใจ
จึงสั่งบ่าวพลันมิทันช้า	ไปหาขุนแผนให้จงได้
บอกความให้รู้สูเร็วไว	บ่าวยกมือไหว้ลงเรือนมา
ถึงเรือนพระหมื่นศรีที่นายอยู่	อ้ายอู๋จู่รีบขึ้นไปหา
บอกนายเร็วพลันมิทันช้า	ตามในกิจจาทุกสิ่งไป ฯ
๏ ขุนแผนฟังบ่าวบอกข่าวน้อง	ประหวั่นถึงลาวทองที่เป็นไข้
แล้วนิ่งระงับดับใจ	ดูในฤกษ์ยามตามนาที
วันเสาร์ข้างเช้าเป็นยามจันทร์	ไข้นั้นหนักเจียนจะเป็นผี
แต่ยามจันทร์ท่านทายว่าคลายดี	ผู้มาบอกนั่งที่ก็ไม่ร้าย
ผิดทั้งหลาวเหล็กราหูจร	อยู่ข้างต้นศรว่าพลันหาย
ฤกษ์ยามตามตำราว่าไม่ตาย	แต่แก้วตาจะกระวายกระวนใจ
เจ็บไข้ผัวมิได้อยู่เห็นหน้า	ถึงสิบหมอจะรักษาหาเหมือนไม่
จะหมองมัวเพราะผัวนี้อยู่ไกล	โรคภัยจึงได้กลุ้มรุมร้อน
วันนี้ก็เป็นวันเวรของตัวเรา	จำจะฝากเวรเขาออกไปก่อน
คิดแล้วลุกมาด้วยอาวรณ์	นั่งถอนใจใหญ่ใกล้ขุนช้าง
เกลอเอ๋ยเมียข้าเป็นไข้เหนือ	ล้นเหลือบ่าวบอกเห็นสุดอย่าง
จะขอฝากเวรไว้กับเกลอพลาง	รับราชการต่างได้เอ็นดู
นานไปเบื้องหน้าถ้ามิตาย	เราก็ลูกผู้ชายเห็นกันอยู่
เกลอมีที่ไปจึงใช้ตู	รู้จักคุณกันจนวันตาย ฯ
๏ ขุนช้างรับว่าเออจะเป็นไร	พอทำแทนกันได้ไม่ยากง่าย
ตามใจไปเถิดอย่าวุ่นวาย	ขุนแผนบ่าวนายก็ออกมา
ถมปักพันพุงพะรุงพะรัง	เซซังเดินตัดลัดป่า
ถึงเขาชนไก่มิได้ช้า	ขึ้นบนเคหาด้วยทันใด
กราบกับบาทามารดาเล่า	เมียเจ้าอยู่หลังนั้นล้มไข้
แม่บนบานมดหมอจนท้อใจ	รักษามิใคร่จะบรรเทา ฯ
๏ ขุนแผนลุกลามาหาเมีย	อย่าเสียใจผัวมาแล้วนะเจ้า
เนื้อหอมผอมร่างลงบางเบา	ข้าวปลากินได้ฤๅไม่เลย
เด็กไปบอกรู้ก็รีบมา	ใช่ว่าจะบิดเบือนเชือนเฉย
ผัวประคองลาวทองค่อยเสบย	เงยหน้าแก้มนวลแต่ล้วนยา
แต่จะดับเสียไม่นับเวลาได้	น้องนี้รอใจไว้คอยท่า
ถ้าช้าไปหลายวันไม่กลับมา	หยูกยาน้องไม่กินให้ขมคอ
เห็นหน้าหม่อมมาเหมือนหายไข้	ยิ่งกว่าได้พระอินทร์มาเป็นหมอ
ขุนแผนเอนตัวหัวร่องอ	ประคองคอให้เจ้าผินมากินยา
รักษามาหลายวันก็พลันหาย	ค่อยสบายคลายทุกข์เป็นสุขา
ขุนแผนนิ่งนึกตรึกตรา	จะกลับไปอยุธยาในพรุ่งนี้
กลางคืนวันนั้นเข้านอนหลับ	อยู่กับลาวทองผ่องศรี
สองราสุขเกษมเปรมปรีดิ์	มิได้คิดว่าจะมีซึ่งเหตุมา ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ทรงธรณี	เสด็จออกประทับที่ข้างฝ่ายหน้า
พร้อมด้วยอำมาตย์มาตยา	ผาสุกสำราญหฤทัย
พอเห็นขุนช้างพลันมิทันช้า	อ้ายขุนแผนนั้นหวามันไปไหน
ไม่ร่วมเวรเกณฑ์กันฤๅฉันใด	อ้ายนี่ใช้สอยเรียบร้อยดี ฯ
๏ ครานั้นขุนช้างฟังรับสั่ง	คิดถึงความหลังดังไฟจี้
ขุนแผนความแค้นของมันมี	ถ้าได้ทีนานไปคงใส่กู
เอาวันทองของมันมาจากข้าง	มันก็หมายจะล้างทำลายอยู่
กูจะผลาญชีวิตดังพิษงู	ครู่เดียวให้ยับดังสับปลา
คิดแล้วยกข้อขอเดชะ	ข้าพระพุทธเจ้าไม่มุสา
เข้าเวรร่วมกันหลายวันมา	เห็นบ่นถึงภรรยาอยู่ทุกวัน
วานนื้บอกว่าจะไปบ้าน	เกล้ากระหม่อมทัดทานก็หุนหัน
ขู่รู่ด่าว่าสารพัน	ครั้นดึกได้สักสามยามปลาย
ขุนแผนปีนข้ามกำแพงวัง	โอหังหยาบช้าเป็นเหลือหลาย
หม่อมฉันว่าก็จะฆ่าเสียให้ตาย	เห็นจะป่ายไปบ้านภรรยา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	ฟังจบก็กริ้วเป็นหนักหนา
กระทืบพระบาทตวาดมา	อ้ายนี่ตกว่าไม่เกรงใคร
อ้ายขุนช้างว่ากล่าวกลับห้าวหาญ	บังอาจปีนปราการออกไปได้
โทษถึงฆ่าฟันให้บรรลัย	เสียบหัวอย่าให้ดูเยี่ยงกัน
หากคิดนิดหนึ่งความชอบมี	ถ้าหาไม่ชีวีจะอาสัญ
อีเมียอย่างไรไม่จากกัน	ฤๅลอยมาแต่สวรรค์จึงลืมกลัว
เหวยราชามาตย์ไปบัดนี้	พาอีลาวทองมาจากผัว
อ้ายขุนแผนกูไม่ขอเห็นตัว	มันทำชั่วให้อยู่กาญจน์บุรี
ให้คุมไพร่ไปเที่ยวตระเวนด่าน	ต่อราชการเกิดศึกในกรุงศรี
จึงจะเกณฑ์มันให้ไปต่อตี	แต่ไนราตรีจงรีบไป
ฝ่ายราชามาตย์ก็รับสั่ง	ออกมาจากวังไม่ช้าได้
ขึ้นม้าพาพวกตำรวจใน	ออกจากเวียงชัยในราตรี ฯ
๏ จะกล่าวถึงลาวทองผ่องโสภา	ค่อยคลายโรคาที่หมองศรี
กลางคืนนอนแนบแอบสามี	เปรมปรีดิ์จนหลับกับที่นอน
นางฝันว่ายักษ์ใหญ่เข้าในห้อง	จับลาวทองมัดลากไปจากหมอน
ไปใส่กรงเหล็กไว้ให้อาวรณ์	เดือดร้อนทุกข์ทนทั้งตาปี
ในฝันนั้นว่าผัวตัวตามไป	ก็ตกในเหวห้องคิรีศรี
ได้ความยากแค้นแสนทวี	แล้วมีชายหนึ่งเรืองฤทธิไกร
มาอุ้มเจ้าลาวทองกับขุนแผน	ออกจากแดนยักษ์ตรงมาส่งได้
สิ้นฝันพลันฟื้นตื่นตกใจ	ปลุกปลอบผัวให้ทำนายพลัน ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	นิ่งคิดความน้องลาวทองฝัน
เอ๊ะฤกษ์ยามร้ายเข้าพร้อมกัน	ในวันรุ่งพรุ่งนี้จะมีภัย
กูกับลาวทองจะต้องพราก	เกิดกรรมวิบากขึ้นโตใหญ่
ต่อเนิ่นนานจะค่อยคลายสบายใจ	จะมีผู้แก้ไขให้พบกัน
ครั้นจะทักทายว่าร้ายนัก	กลัวลาวทองน้องรักจักโศกศัลย์
จึงบอกแชแก้ไขไปฉับพลัน	ฝันนี้ไม่ร้ายไม่ดีนัก
เพราะธาตุแปรปรวนด้วยเป็นไข้	จึงฝันฟั่นเฟือนไปไม่ประจักษ์
พูดจากลบเกลื่อนเตือนเมียรัก	ชวนชักพูดอื่นให้ชื่นใจ ฯ
๏ พระอาทิตย์เร่งรถมาเรื่อฟ้า	แสงทองส่องหล้ากระจ่างไข
เสียงดุเหว่าเร่าร้องคะนองไพร	เรไรหริ่งเรื่อยอยู่รวงรัง
พระพายพัดฮือกระพือกลิ่น	ภุมรินบินวู่อยู่คับคั่ง
สะกิดเจ้าลาวทองชวนน้องฟัง	วังเวงหวั่นหวาดวิเวกใจ
หนูกกจิ้งจกกระเจิงทัก	แมลงมุมทุ่มทรวงอักหาหยุดไม่
วิปริตผิดนักตระหนักใจ	ดังจะบอกเหตุให้ประจักษ์ตา
พอรุ่งตำรวจในก็ไปถึง	ลงจากม้าหน้าบึ้งขึ้นเคหา
ขุนแผนพอเห็นตำรวจมา	ดังใครควักชีวาออกจากกาย
แข็งใจไปหาราชามาตย์	ผู้คนเกลื่อนกลาดเป็นมากหลาย
ธุระสิ่งไรไปไหนนาย	ฤๅเกิดการวุ่นวายศึกเสือมี ฯ
๏ ฝ่ายราชามาตย์ได้ฟังถาม	บอกความขุนแผนเป็นถ้วนถี่
ขุนช้างกราบทูลพระพันปี	ว่านายหนีปีนข้ามกำแพงมา
ขุนช้างว่าได้ขัดทัดทาน	กลับห้าวหาญหุนหันจะฟันฆ่า
โทษนายถึงที่มรณา	พระเมตตาว่าตีได้เชียงทอง
ห้ามเฝ้ามิให้เข้าไปวังใน	สั่งให้พรากเมียเสียจากห้อง
เหตุเพราะว่าผัวตัวลำพอง	เมียของท่านเราจะเอาไป ฯ
๏ ขุนแผนได้ฟังราชามาตย์	ไหวหวาดใจเย็นจะเป็นไข้
ลุกเข้าห้องพลันทันใด	ทอดตัวในที่นอนถอนใจพลาง
มือซ้ายก่ายหน้าขวากอดน้อง	นิจจาเจ้าลาวทองจะจากข้าง
ดังใครเอาดาบฟาดให้ขาดกลาง	อ้ายขุนช้างฆ่าพี่ครั้งนี้แล้ว
เมื่อมาลาจากฝากเวรไว้	ช่างพิไรทูลพระจอมกระหม่อมแก้ว
ความผิดของพี่ไม่มีแวว	มันเหมือนแร้วดักไว้ที่ในดง
พี่เหมือนนกผกผินบินอากาศ	เพราะประมาทเสียเชิงกระเจิงหลง
จะหาร่มลมจัดบินลัดลง	จำเพาะตรงเข้าแร้วที่ราวี
สำคัญว่ากิ่งไม้มิใช่แร้ว	ต้องติดตีนดิ้นแด่วจนเป็นผี
ทรงพระโกรธคาดโทษถึงชีวี	นี่หากมีความชอบแต่ก่อนมา
จึงยกไว้ให้เอาแต่เจ้าไป	โอ้ที่ไหนตายเป็นจะเห็นหน้า
สุดจิตรสุดใจไกลแก้วตา	สุดปัญญาพี่แล้วเจ้าลาวทอง ฯ
๏ ลาวทองน้องรักประจักษ์จิตร	ดังคมกฤชกรีดทรวงออกเป็นสอง
สะอื้นออกปากว่าน้ำตานอง	พ่อครองเมียอยู่ไม่ถึงปี
จะจากอกเหมือนตกเมรุมาศ	จะกลิ้งตายกายขาดลงเป็นผี
กระดูกเย็นเช่นผงเถ้าธุลี	สิ้นสีทินกรไม่ผ่อนทุกข์
เดือนแรมน้องจะแรมไปตามเดือน	เดือนขึ้นฟั่นเฟือนไม่มีสุข
จนสิ้นมิคสัญญีกลียุค	จะเฝ้าปลุกปลํ้าโศกไม่เคลื่อนคลาย
โอ้กรรมใดหนอมาดลจิตร	สองคิดเคืองขุ่นไม่สูญหาย
ถ้าศึกเสือมาล้างให้วางวาย	ถึงจะตายนํ้าใจไม่ย่อท้อ
น้อยใจเวรใดมาดลจิตร	ให้หม่อมพลายวายคิดที่แค้นหนอ
มันคนผิดมาแต่หลังยังรั้งรอ	ในใจคอพ่อไม่เห็นว่ากฤชคด
ทั้งวันทองห้องหอก็หาญหัก	ชิงรักริบรวบเอาจนหมด
ดังแมลงป่องหางงอนช้อนชด	บอกพยศกูนี้ไม่มีตรง
พ่อยังไปไว้เนื้อเชื่อใจ	เหมือนพ่อเปิดช่องให้สมประสงค์
ทางเตียนฤๅไปเวียนเข้าในดง	ต่อเดินหลงแล้วจึงรู้ว่าผิดทาง
เข้าตาจนเพราะผลแห่งความสัตย์	เมียจะต้องพรากพลัดไปห่างข้าง
แสนระทมกรมใจร้องไห้พลาง	กลิ้งกลางห้องไห้ไม่สมประดี ฯ
๏ ขุนแผนผินปลอบประโลมขวัญ	จะไกลกันไปแล้วนะแก้วพี่
พลัดแก้วแววตาด้วยปรานี	เพราะพี่มาเป็นเหตุให้จำไกล
รักเมียเหมือนชักให้รักร้าง	ดังพี่ขว้างเจ้าลงทะเลใหญ่
น้องเอ๋ยผลกรรมเราทำไว้	จะร้องไห้ไปจนเลือดตากระเด็น
อกพี่อกน้องจะพองพัง	ใครจะหยั่งในทรวงมาล่วงเห็น
รักษาตัวเถิดนะเจ้าทุกเช้าเย็น	เช่นชั่วฉันใดอย่าได้ทำ
เดชะบุญเราสร้างแต่ปางก่อน	คงมีวันผันผ่อนที่ครวญครํ่า
สิ่งดีมีอยู่เจ้าจงจำ	ทนกรรมไปกว่าจะบรรเทา
ท่านผูใดเป็นใหญ่ใช้สอยน้อง	จงปรองดองฝากตัวกลัวเกรงเขา
ปากคอรู้จักที่หนักเบา	ถือเอาแต่สัตย์เป็นประมาณ
อย่าโศกาช้านักก็ไม่ได้	ตำรวจในเขาจะรีบไปจากบ้าน
จัดของข้าวแล้วมิทันนาน	ไปหาท่านมารดาทั้งผัวเมีย
กราบกับบาทาน้ำตาหลั่ง	รับสั่งให้พรากลาวทองเสีย
เกิดเหตุเภทภัยดังไฟเลีย	ต้องพรากเมียครั้งนี้เพราะขุนช้าง
ลาวทองจะต้องไปอยู่วัง	เล่าให้แม่ฟังสิ้นทุกอย่าง
ลาวทองร้องไห้พิไรพลาง	แต่ลูกร้างแรมจากเชียงทองมา
พ่อแม่อยู่ไกลได้พึ่งคุณแม่	เผื่อแผ่ให้ลูกเป็นสุขา
ปรานีลูกนี้แต่วันมา	หวังว่าจะแทนพระคุณทำ
เมื่อคราวลูกเกิดเข็ญเป็นไข้	ก็อาศัยคุณแม่ทุกเช้าค่ำ
รักษาหยูกยาอุตส่าห์ทำ	หยอดข้าวน้ำปลอบลูกให้คลายใจ
ถึงกะไรให้ได้แทนพระคุณบ้าง	นี่มาร้างตายเป็นหาเห็นไม่
ต่างมีต่างจนต่างคนไกล	จะได้เห็นมารดาเวลาเดียว ฯ
๏ ทองประศรีสงสารรำคาญใจ	น้ำตาไหลรินรํ่าดังน้ำเชี่ยว
ชะเนื้อกรรมนำชักไปจริงเจียว	แม่จะเหลียวเห็นใครเหมือนลาวทอง
ไม่แง่งอนสอนได้เหมือนใจแม่	โอ้จะแลหายลับทุกหับห้อง
กอดลูกโศกาน้ำตานอง	แม่หมายปองจะให้เจ้าเผามารดา
จะลับลี้หนีไปมิได้เผา	จะไกลเจ้าเช้าเย็นไม่เห็นหน้า
ถ้าอยู่ไปหลายเดือนเขาเคลื่อนคลา	จงมาหาแม่บ้างให้คลายใจ
จึงนับเงินออกให้ไปสามชั่ง	หมดแล้วทีหลังมาเอาใหม่
อีสีอีสาอย่าช้าไว	นางเวียงเป็นผู้ใหญ่กับนางวัน
ไปกับลูกข้าเป็นห้าคน	ผ่อนปรนอย่ารังเกียจเดียดฉันท์
ลุกออกมาว่ากับตำรวจพลัน	นายทั่นเมตตาได้ปรานี
เป็นลาวชาวไพรไม่รู้การ	ผิดชอบว่าขานแต่ควรที่
ราชามาตย์ตอบไปเป็นไรมี	ขุนแผนนี้กับข้าก็ชอบกัน
ค่อยอยู่เถิดหนาช้าไม่ได้	ว่าแล้วลุกไปขมีขมัน
ลาวทองกราบลามารดาพลัน	สะอื้นอั้นหันมาลาสามี
ยิ่งแข็งใจไหวหวั่นยิ่งพรั่นจิตร	ดังเหยียบแผ่นดินผิดถล่มหนี
ขุนแผนแสนชํ้าระกำทวี	ลาวทองโศกีสะอื้นไป
สงสารตัวสงสารผัวสงสารบ้าน	สงสารท่านมารดาน้ำตาไหล
สงสารสวนหวนหอมสุมาลัย	สงสารทั้งข้าไทสงสารกัน
ขุนแผนแสนโศกสงสารน้อง	สงสารห้องฟูกหมอนที่นอนนั่น
แต่แลแลลับไปเข้าไพรวัน	หันหับห้องร้องไห้ในที่นอน ฯ
๏ ฝ่ายราชามาตย์มากลางทาง	ลาวทองขี่ช้างสะอื้นอ้อน
สองวันคืนหนึ่งถึงพระนคร	บ่าวไสช้างย้อนมาบ้านพลัน
ราชามาตย์ก็เข้าไปในวัง	ลาวทองตามหลังขมีขมัน
พาเข้าเฝ้าองค์พระทรงธรรม์	ผินผันพระพักตร์ชำเลืองมา
เอออีนี่ฤๅเมียอ้ายขุนแผน	ดูอ้อนแอ้นเอวกลมสมหน้า
ผ่องผิวคิ้วคางสำอางตา	ติดจะเคียงเข้ามากับเด็กกู
กระนี้ฤๅอ้ายขุนแผนจะละเลย	ปีนกำแพงแรงเตยไม่หยุดอยู่
เจ้าขรัวนายจงหมายสั่งประตู	คอยดูอย่าให้ออกไปนอกวัง
ให้เป็นชาวสะดึงกรึงไหม	เจ้าขรัวนายผู้ใหญ่ก็รับสั่ง
ให้ลาวทองอยู่ทิมที่ริมคลัง	ปักสะดึงกรึงนั่งทุกเวลา
เย็นเช้าเฝ้ารำพึงถึงแต่ผัว	ราชการงานตัวก็แน่นหนา
ฝากตัวเจ้าขรัวนายทั้งหลายมา	อุตส่าห์เจียมตัวกลัวโทษกรณ์ ฯ
๑๖
กำเนิดกุมารทองบุตรนางบัวคลี่
๏ จะกล่าวถึงขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิ์ฦๅจบสยบสยอน
แสยงเกล้ากลอกกลัวทั่วนคร	ดังไกรสรสิงหราชกาจฉกรรจ์
นอนอยู่บนเตียงเมื่อเที่ยงคืน	ผวาตื่นอกใจไหวหวั่น
แต่นอนเดียวเปลี่ยวกายมาหลายวัน	ให้กระสันเสียวจิตรคิดถึงเมีย
อนิจจาอ้ายขุนช้างช่างร้างรัก	เฝ้าแต่ควักดวงใจเอาไปเสีย
มันก็เป็นนํ้ามิตรมันผิดเมีย	แกล้งทำเยียทรยศขบถใจ
ยังมิหนำซ้ำไปทูลยุแยง	ว่าปีนกำแพงพาราออกมาได้
เป็นคราวเคราะห์เพราะกรรมนำพระทัย	เผอิญมิให้ไต่ถามความจริงจัง
ทรงพิโรธโปรดปรับเอาเป็นผิด	จนลาวทองต้องติดอยู่วังขัง
ทั้งห้ามเฝ้ามิให้เข้าไปในวัง	แล้วซ้ำสั่งสาปให้ตระเวนไพร
ยิ่งคิดดั่งจิตรจะจากร่าง	อ้ายขุนช้างเจ้ากรรมมันทำได้
ถ้ามิทดแทนทำให้หนำใจ	บรรลัยเสียยังดีกว่ามีชนม์
กูจะไปลักวันทองของกูมา	ถ้าติดตามแล้วจะฆ่าเสียให้ป่น
เกรงแต่จอมนรินทร์ปิ่นภูวดล	จะให้ยกรี้พลติดตามไป
ถ้าเขาไม่เมตตาจะฆ่าฟัน	จะรับรองป้องกันฉันใดได้
มีแต่ตัวพลาดพลั้งลงอย่างไร	คงบรรลัยแหลกลงเป็นผงคลี
จะหมายพึ่งผู้ใดที่ในป่า	เห็นแต่หน้าโหงพรายกับหุ่นผี
ก็แก่เก่าเศร้าเสื่อมซึ่งฤทธี	จะต่อตีเห็นไม่ได้ดังใจนึก
จะตีดาบซื้อม้าหากุมาร	ให้เชี่ยวชาญวิชาได้ฝ่าศึก
ถ้าสามสิ่งนี้ได้สมอารมณ์นึก	จะอึกทึกมาอย่างไรก็ไม่กลัว
คิดคิดเดือดดาลให้พล่านพลุ่ง	จนอุทัยใกล้รุ่งขมุกขมัว
ก็ล้างหน้าหาเครื่องสำหรับตัว	เรียกตาบัวคนเก่าให้เข้ามา
กูจะไปราชการที่ด่านไพร	เจ้าเป็นผู้ใหญ่อยู่เคหา
แต่ผู้เดียวกูจะดั้นอรัญวา	จะเร็วช้าเป็นอย่างไรก็ไม่รู้
สั่งกำชับจับเครื่องเข้าใส่ย่าม	กับเงินสามสิบใส่ในไถ้หู
เหน็บกฤชที่ประสิทธิประสาทครู	พอเช้าตรู่ก็ตรงเข้าดงดอน
เที่ยวค้นคว้าหาของที่ต้องอย่าง	นอนค้างไปตามตรอกซอกสิงขร
เข้าบ้านกะเหรี่ยงข่าละว้ามอญ	สู้ซอกซอนซุกซนเที่ยวด้นไป ฯ
๏ จะกล่าวถึงนายเดชกระดูกดำ	อยู่บ้านถ้ำตั้งกองเป็นซ่องใหญ่
ได้เป็นที่หมื่นหาญชาญไชย	เป็นหัวไม้มีฝีมือเลื่องฦๅชา
สูงเกือบสี่ศอกตากลอกโพลง	หนวดโง้งงอนปลายทั้งซ้ายขวา
ขอบตาแดงฉาดดังชาดทา	เนื้อแน่นหนังหนาดูน่ากลัว
ผมหยิกหยักศกอกเป็นขน	ทรหดอดทนมิใช่ชั่ว
ปลุกเสกเครื่องฝังไว้ทั้งตัว	เป็นปมปุ่มไปทั่วทั้งกายตน
อยู่ปืนยืนยงคงอาวุธ	เหยียบสะดุดขวากปักก็หักป่น
มีทหารตัวดียี่สิบคน	ล้วนอยู่ยงคงทนทุกคนไป
โคกระบือช้างม้าทั้งข้าคน	ออกเกลื่อนกล่นพลุกพล่านในบ้านใหญ่
เหย้าเรือนหลายหลังคับคั่งไป	เครื่องใช้โต๊ะตั้งดังต่างกรม
มีสาวสาวลาวไทยใช้สะพรั่ง	ล้วนกำลังรุ่นรวยดูสวยสม
หอนั่งปูเสื่ออ่อนหมอนพรม	เครื่องนากเงินทองถมทุกสิ่งมี
ได้นางสีจันทน์เป็นภรรยา	มีลูกสาวชื่อว่านางบัวคลี่
พึ่งรุ่นสาวราวสักสิบเจ็ดปี	ดูผ่องสีสำอางดังนางใน
เจ้าเมืองกรมการบ้านบนบน	แต่งคนมาขอพ่อไม่ให้
ได้ดูแลบ่าวข้าต่างตาใจ	คุมคนทำไร่ไม่เว้นวัน
ถ้าแม้นแขกแปลกหน้าเข้ามาบ้าน	พวกทหารจับจำไว้แข็งขัน
พอพลบค่ำแล้วก็พาไปป่าพลัน	เอาไปฟันฝังดินให้สิ้นความ
คนที่หนีเจ้าเหล่าลักช้าง	ถ้าแหวกวางเข้าในซ่องที่ต้องห้าม
ถึงเจ้าของมองเห็นไม่หาญตาม	ต้องหาล่ามถอนไถ่ไปเป็นชนวน ฯ
๏ ครานั้นบัวคลี่ศรีใส	ครั้นรุ่งเรียกบ่าวไพร่ไปไร่สวน
หนุ่มสาวบ่าวหลามตามเป็นพรวน	ไปรดพวนผักผลทุกต้นไป
เอาจอบเจาะเฉาะช่องเป็นร่องน้ำ	แล้วปลูกทำหอห้างไว้กลางไร่
พอร่มร้อนนอนนั่งสบายใจ	คอยบังคับข้าไทให้ทำการ ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนศักดา	เที่ยวมาทุกตรอกออกทุกบ้าน
เดินตัดลัดป่ามาช้านาน	มาถึงไร่หมื่นหาญเข้าทันใด
เห็นตัดต้นยูงยางลงขวางลำ	แล้วปักทำเขื่อนขอบไว้รอบไร่
แลเห็นคนทำงานพลุกพล่านไป	ประหลาดใจลัดแลงแฝงเข้ามา
แลเห็นตัวบัวคลี่อยู่ที่ห้าง	สำอางนวลละอองผ่องผิวหน้า
พึ่งรุ่นสาวกะทัดรัดจำรัสตา	ทั้งทรงศรีกิริยาก็น่าชม
ตะลึงลืมปลื้มปลาบให้วาบใจ	อยากจะใคร่เป็นคู่ได้สู่สม
เป็นกุศลดลจิตรคิดนิยม	ปลงอารมณ์รักใคร่ใจผูกพัน
พินิจน้องก็ต้องตำรับนัก	เห็นประจักษ์แจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
ถ้าเกิดบุตรหัวปีมีด้วยกัน	แม่นมั่นคงเป็นชายเหมือนหมายมา
นี่จะเป็นลูกเต้าเหล่าผู้ใด	มีบ่าวไพร่ใช้สอยเป็นหนักหนา
ทำไฉนจะได้แจ้งแห่งกิจจา	จะเข้าหาถามไถ่บ่าวไพร่ดู
คิดแล้วแหวกหนามข้ามเข้าไร่	พวกลาวไทยนั่งเล่นเป็นหมู่หมู่
แลเห็นแขกแปลกหน้ามาด้อมดู	ทั้งชายหญิงวิ่งพรูมาเป็นทิว
บ้างโบกมือร้องบอกให้ออกไป	เข้ามาไยทางนี้อ้ายผีผิ่ว
ลูกสาวท่านอยู่ห้างข้างต้นงิ้ว	ไม่รู้ตัวหัวจะปลิวไปจากกาย
เขาร้องบอกยังไม่ออกไปทางอื่น	มายืนตาปริบปริบอ้ายฉิบหาย
คุณพ่อดุราวกับเสือเหลือร้าย	จะมาตายเสียเปล่าไม่เข้าการ ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนศักดา	ได้ฟังคำบ่าวข้ามันว่าขาน
แกล้งทำยอบตัวเหมือนกลัวลาน	ดีฉานมิได้ทราบว่าผู้ใด
ต้องกำราบปราบปรามห้ามผู้ชาย	นี่ลูกสาวเจ้านายบ้านเมืองไหน
ฉันเป็นคนชาวดงอยู่พงไพร	ขออภัยเถิดที่เดินเกินเข้ามา
อ้ายพวกบ่าวลาวไทยได้ฟังเสียง	เห็นสำเนียงทั้งจริตผิดชาวป่า
จึงร้องบอกออกไปมิได้ช้า	ถ้าบิดาท่านมาเห็นไม่เป็นการ
นี่เซอะซะเซ่อซ่ามาแต่ไหน	แม่บัวคลี่นี้ไซร้ลูกหมื่นหาญ
มิได้กลัวรั้วแขวงกรมการ	ใครพ้องพานแล้วเอาตายเสียหลายคน
เอ็นดูดอกบอกเจ้าจะเอาบุญ	ถ้าเจ้าคุณท่านมาเห็นไม่เป็นผล
จงเร่งหลีกออกไปเสียให้พ้น	เจ้าเป็นคนมีอัชฌาข้าปรานี ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	ได้แจ้งจิตรชื่อตัวว่าบัวคลี่
เป็นลูกสาวหมื่นหาญอยู่บ้านนี้	เป็นคนดีมีฝีมือเลื่องฦๅดัง
จะบนบานบ่าวไพร่ให้ชักสื่อ	ไม่พ้นมือคงจะสมอารมณ์หวัง
กลัวแต่จะไม่ได้กันจริงจัง	ตาพ่อจะคลั่งฉีกแหกแตกกันไป
ครั้นสู้รบตบมือจะอื้อฉาว	แตกร้าวเสียเปล่าเปล่าไม่เข้าได้
จะไม่สมน้ำจิตรที่คิดไว้	จำจะไปทอดสนิทกับบิดา
สู้ถ่อมตนทนให้แกใช้สอย	อยู่สักหน่อยก็จะรักเราหนักหนา
คงจะยกให้เป็นภรรยา	ไม่เคืองเข็ญเห็นว่าจะได้การ
คิดแล้วลาลุกเดินบุกป่า	ลัดดงตรงมาบ้านหมื่นหาญ
ถึงศาลาหน้าตรอกนอกทวาร	ค่อยบอกกล่าวชาวบ้านนั้นเข้าไป
อ้ายพวกซ่องมองเห็นเขม้นมา	ก็คุกคามถามว่าจะไปไหน
ขุนแผนบอกออกพลันในทันใด	นายเขาใช้เต็มทีก็หนีมา
หมายจะพึ่งอยู่ในซ่องของเจ้าคุณ	ได้พึ่งบุญป้องกันไปวันหน้า
อ้ายพวกซ่องว่าถ้าจริงดังเจรจา	อยู่ศาลาอย่าเที่ยวซุกซนไป
แม้นเซอะเซ่อเร่อตรงเข้าวงบ้าน	พวกทหารเขามาจับแล้วตับไหล
เราจะไปบอกกล่าวชาวข้างใน	ให้เข้าไปเรียนท่านหมื่นหาญนาย
ว่าแล้วลุกตรงเข้าวงบ้าน	บอกกล่าวเหล่าทหารสิ้นทั้งหลาย
ว่ามีคนหลบลี้หนีมุลนาย	หมายจะมาพึ่งบุญเจ้าคุณเรา
พวกทหารไต่ถามได้ความจริง	ก็วิ่งเข้าไปประนมก้มเกล้า
ว่ามีชายหนีนายมานั่งเซา	ฉันห้ามไว้มิให้เข้าในประตู
นายซ่องได้ฟังสั่งทหาร	ไปเอาตัวมาบ้านกูดูหรู
ทหารรับจับหอกวิ่งออกพรู	เข้าลากถูฉุดแขนขุนแผนมา
ขึ้นไปหมอบลงศอกอยู่นอกชาน	หมื่นหาญนิ่งพินิจพิศดูหน้า
เพื่อนเป็นคนเคยดูรู้ตำรา	เห็นลักขณาราศีดีแยบคาย
มิใช่คนเซอะซุนสถุลชาติ	เนื้อละเอียดอ่อนสะอาดประหลาดหลาย
คงเล่นเบี้ยเสียถั่วเสียวัวควาย	เต็มประดาก็ตะกายเซอะเซิงมา
คิดแล้วคุกคามร้องถามไป	เป็นข้าเจ้าบ่าวใครที่ไหนหวา
มึงชื่อเรียงเสียงไรไปไหนมา	จึงเซ่อซ่าซมซานมาบ้านเรา ฯ
๏ ขุนแผนบอกออกความไปตามแนว	ฉันชื่อแก้วอยู่กองข้างหกเหล่า
ราชการด่านทางไม่บางเบา	เหนื่อยเข้าเต็มทีก็หนีซน
ทั้งพ่อแม่ภรรยาก็หาไม่	ยากไร้สารพัดจะขัดสน
จึงดื้อดั้นดงรามเพราะความจน	กลัวจะหนีเขาไม่พ้นเที่ยวซนมา
หมายจะมาอยู่ในซ่องของเจ้าคุณ	ได้พึ่งบุญคุ้มกายไปภายหน้า
ถ้าเจ้าคุณปรานีมีเมตตา	ฉันจะอยู่เป็นข้าจนบรรลัย
พลางเป่าละลวยล่องให้ต้องพาน	ถูกหมื่นหาญงวยงงสิ้นสงสัย
เพราะฤทธิเดชเวทมนตร์เข้าดลใจ	ให้รักใคร่ขุนแผนแม้นลูกตน
นี่แน่เจ้าเราจะอยู่ด้วยกันไป	ถ้าเห็นใจเถิดจะปลูกให้เป็นผล
ถ้าแม้นจิตรคิดคดทรชน	คงจะป่นลงเป็นแป้งในแขวงเรา
ว่าแล้วจัดเคหาให้อาศัย	ให้ยายไข่เป็นคนหาปลาข้าว
ขุนแผนทำกลัวหมอบพินอบพิเทา	แกล้งลงเข่าลงศอกหลอกทุกวัน
ตาหมื่นหาญรักใคร่เอาใช้ชิด	มิได้คิดขึ้งเคียดเดียดฉันท์
ลูกเมียข้าคนใช้ปนกัน	ขุนแผนกลั้นอกใจไม่วี่แวว
นางบัวคลี่เรียกพี่ทุกคำปาก	หาหมากพลูบุหรี่ให้พี่แก้ว
ท่านผู้หญิงก็เอ็นดูไม่รู้แกว	ไม่เห็นแววโว้เว้สักเวลา ฯ
๏ ครานั้นหมื่นหาญชำนาญไพร	คิดจะไปเที่ยวยิงกระทิงป่า
เรียกนายพลายแก้วนั้นเข้ามา	เจ้าจะไปกับข้าฤๅว่าไร
ขุนแผนรับเจ้าคะจะไปด้วย	หมื่นหาญฉวยเอาย่ามมายื่นให้
กับหอกครํ่าสำหรับไปเที่ยวไพร	แล้วสวมใส่เสื้อกั๊กกางเกงดำ
เต้าชนวนเขนงคาดเอวมั่น	แกหยิบปืนสุตันส้นครํ่า
กระสุนสามบาทชาติพันลำ	แบกนำหน้าตรงเข้าพงไพร
ขุนแผนถือหอกออกตามหลัง	เข้าดงรังลัดมาตามป่าไผ่
แลเห็นวัวแดงเข้าแฝงไม้	ย่องเข้าไปแอบโคนต้นลำแพน
เทดินหูผลับหับหน้าเพลิง	สอดเซิงซุ้มหวายแกหมายแม่น
ยกประทับกับไหล่ไม่คลอนแคลน	ไม่รู้ตัววัวมันแหงนขึ้นกินชัน
ลั่นนกตบฉับหน้าเพลิงฉาด	ประกายปราดลั่นเปรี้ยงเสียงสนั่น
ยิงผิดวัวขวิดมาสวนควัน	หมื่นหาญหันล้มผางลงกลางแปลง
วัวกระทิงวิ่งถึงทะลึ่งโชน	ขุนแผนโผนจับคางง้างเขาแข็ง
วัวกระทบคนกระทั่งกำลังแรง	วัวขวิดคนแข็งไม่วางกัน
หลบเขาลอดขาคว้าจับหาง	ชุลมุนวุ่นวางดังกังหัน
โลดไวหลบหวิดขวิดไม่ทัน	วัวแหงนขุนแผนถลันเข้าคั้นคอ
วัวโดดคนแดกกระแทกเฮือก	นัยน์ตาเหลือกล้มปุบลงฟุบข้อ
หมื่นหาญซ้ำด้วยหอกเข้าซอกคอ	ร้องมอมอล้มผางลงกลางดิน
กลับทะลึ่งตึงตังกำลังเดือด	กระทอกเลือดกระแทกล้มกระดิกดิ้น
เลือดไหลโซมสาดลงดาษดิน	กลิ้งเกลือกเสือกดิ้นจนสิ้นใจ ฯ
๏ หมื่นหาญถอนหอกแล้วออกปาก	หากออแก้วมาด้วยช่วยแก้ไข
โจนเข้าจับรับรองไว้ว่องไว	กูจึงมิบรรลัยในดงดาน
แกขัดใจไม่เถือเนื้อกระทิง	แทงทิ้งเสียเถิดเจ้าเราไปบ้าน
แล้วจับปืนขึ้นบ่ามาลนลาน	เดินง่านงกงกบุกรกมา
เลาะลัดบัดเดี๋ยวก็มาถึง	ขึ้นบันไดเดินดึ่งเข้าเคหา
ทิ้งปืนผางพลางบอกกับภรรยา	พี่ไปป่าเคราะห์ร้ายแทบวายชนม์
เล็ดลอดดอดไปยิงกระทิงผิด	มันสวนควันไล่ขวิดมาติดก้น
เจ้าแก้วเข้าประจันไม่ทันชน	เราสองคนช่วยกันมันถึงตาย
ถ้าคนอื่นไกลมิใช่แก้ว	เห็นแววชีวิตจะฉิบหาย
คุณเขาอยู่กับเราก็มากมาย	แน่ท่านยายข้าจะว่าอย่าน้อยใจ
จำต้องเกื้อหนุนแทนคุณเขา	ออบัวคลี่ลูกเราจะยกให้
เห็นสมผัวสมเมียอย่าเสียใจ	ยายจะเห็นเป็นอย่างไรให้ว่ามา ฯ
๏ ฝ่ายท่านยายสีจันทน์ครั้นได้ฟัง	ก็สมดังมุ่งมาดปรารถนา
ด้วยแกรักพลายแก้วดังแววตา	ครั้นผัวปรึกษาก็ดีใจ
จึงตอบว่าตามใจจะให้ปัน	สุดแต่ท่านฉันไม่ขัดทัดทานได้
ถ้าเห็นดีแล้วไม่ห้ามตามแต่ใจ	ด้วยมิใช่ทรพลชาติคนพาล
ครั้นผัวเมียปรึกษาว่ากันแล้ว	เรียกเจ้าแก้วเข้ามาแล้วว่าขาน
เจ้าจะอยู่กับข้าไปช้านาน	ฤๅจะคิดกลับบ้านประการใด
ข้าจะคิดฝังปลูกเป็นลูกเต้า	ออบัวคลี่ลูกเราจะยกให้
ฤๅไม่ชอบใจกันฉันใด	อย่าเกรงใจบอกความตามจริงจัง ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	ได้ฟังแล้วตอบไปด้วยใจหวัง
ฉันลำบากยากจนคนเซซัง	ท่านจะคิดปลูกฝังเป็นลูกชาย
ถ้าเจ้าคุณเอ็นดูจะอยู่ด้วย	กว่าจะม้วยเป็นผีไม่หนีหาย
ฉันเป็นคนกำพร้าเอกากาย	หมายจะฝากชีวิตไม่คิดไป ฯ
๏ หมื่นหาญสีจันทน์ภรรยา	ได้ฟังว่ายินดีจะมีไหน
ก็จัดแจงเคหาเรียกข้าไท	ให้เข้าไปปูปัดจัดเรือนชาน
เครื่องโอโถกระถางกระโถนถาด	ตั้งในเรือนเกลื่อนกลาดสะอาดสะอ้าน
โต๊ะตั้งปิ่นโตเตียบทั้งโตกพาน	มุ้งม่านฟูกหมอนที่นอนดี
ก็พร้อมเครื่องประดับสำหรับห้อง	กระโถนขันคันฉ่องกระจกหวี
จะสวดมนต์ก็ขัดวัดไม่มี	เราเซ่นผีเซ่นสางอย่างบุราณ
ท่านยายสีจันทน์ผู้มารดา	ก็จัดแจงข้าวปลากระยาหาร
เนื้อหมูปูปลาสุราบาน	ก็สำเร็จเสร็จการทุกสิ่งอัน ฯ
๏ รุ่งขึ้นวันพฤหัสก็จัดแจง	ตกแต่งเซ่นวักแล้วทักขวัญ
จึงอวยพรสอนสั่งสารพัน	ให้กล่อมเกลี้ยงเลี้ยงกันจนบรรลัย
ครั้นเซ่นวักตักแต่งสำเร็จแล้ว	ให้เจ้าแก้วเข้าอยู่ในเรือนใหญ่
ก็มอบทรัพย์เงินตราทั้งข้าไท	ท่านผู้เถ้าเข้าไปปูที่นอน
เจ้าพลายแก้วประนมก้มกราบไหว้	ท่านผู้ใหญ่อยู่หลังแล้วสั่งสอน
ครั้นสั่งสิ้นเสร็จสรรพก็กลับจร	พอสิ้นแสงทินกรลงทันใด ฯ
๏ เวลาดึกสงัดกำดัดนอน	พระจันทรแจ่มจัดจำรัสไข
ท่านยายสีจันทน์นั้นเข้าไป	ประโลมไล้ลูกสาวแล้วกล่าววอน
ดวงใจเจ้าจะไปอยู่กับผัว	รักษาตัวทำตามแม่สั่งสอน
พอสมควรเวลาอย่าอาวรณ์	แม่จะจรพาเจ้าไปส่งตัว ฯ
๏ ครานั้นนวลนางบัวคลี่	ยังทุกข์ร้อนเต็มทีจะมีผัว
ได้ฟังคำมารดาประหม่ากลัว	แม่ทูนหัวของลูกได้เมตตา
แม่จะไปมอบหมายให้ชายเชย	ลูกไม่เคยมีคู่รู้เดียงสา
ได้โปรดก่อนผ่อนผันเถิดมารดา	ช้าช้าสักหน่อยจึงค่อยไป ฯ
๏ ครานั้นท่านยายสีจันทน์	รับขวัญลูกพลางทางปราศรัย
ประเวณีมีผัวกลัวอะไร	ไปเถิดแก้วตาอย่าอาวรณ์
อันซึ่งการประเวณีไม่มีครู	กลัวจะรู้เสียหนักไม่พักสอน
ประเดี๋ยวใจได้สุขสิ้นทุกข์ร้อน	พ่อแม่มาแต่ก่อนก็เหมือนกัน
เมื่อยายเจ้าเอาแม่ไปส่งตัว	พอเข้าชิดคิดกลัวจนตัวสั่น
พ่อแกช่างฉอเลาะออเซาะครัน	เฝ้าวอนว่าสารพันจะเอาใจ
แม่ฟังไม่เท่าไรใจก็รัก	ไม่ช้านักก็ต้องหย่อนผ่อนลงให้
ประเวณีเช่นนี้แต่ไรไร	จึงมีลูกเต้าได้ไปออกเต็ม
ไม่ต้องเรียนต่อครูดอกรู้ง่าย	เหมือนหนึ่งด้ายร้อยสนเข้าก้นเข็ม
ที่ยังพึ่งหัดเย็บต้องเก็บเล็ม	พอรู้รสหมดเล่มก็แล้วกัน
ไปเถิดแก้วตาอย่าอาวรณ์	ลูกผัวเขาคงสอนให้ผ่อนผัน
ไม่ช้านักสักครู่ได้รู้กัน	ไก่ขันขึ้นมาแล้วแก้วแม่อา
แกเร่งรัดจัดแจงให้แต่งตัว	อาบน้ำหวีหัวแล้วผัดหน้า
ครั้นเสร็จแล้วนำนางเยื้องย่างมา	เข้าในห้องเคหาด้วยทันที ฯ
๏ ครานั้นพลายแก้วแววสวาดิ	นิ่งอนาถนอนคอยเจ้าบัวคลี่
มิได้หลับได้นอนค่อนราตรี	เหตุไฉนป่านฉะนี้ยังมิมา
ได้ยินเสียงสายยูประตูกริก	ขยับพลิกตัวยกผงกหน้า
มองเขม้นเห็นท่านผู้มารดา	พานางมาส่งลงจากเตียง
ท่านมารดาเข้าไปถึงในห้อง	ค่อยเมียงมองกระแอมไอแล้วให้เสียง
ด้วยกระจ่างแจ่มแจ้งแสงตะเกียง	นางค่อยเมียงมารดาคลาไคล
ครั้นถึงที่ชนนีก็ลงนั่ง	เจ้าพลายตั้งเทพนมก้มกราบไหว้
เจ้าบัวคลี่แฝงม่านพล่านพลุ่งใจ	ด้วยยังไม่เคยชายอายเต็มที
ท่านมารดาว่ากับเจ้าพลายพลัน	ให้กล่อมเกลี้ยงเลี้ยงกันจนเป็นผี
สารพัดโรคาอย่ายายี	ให้คับคั่งมั่งมีขึ้นทุกวัน
ลูกข้ายังเด็กเล็กหนักหนา	เจ้าอุตส่าห์สั่งสอนค่อยผ่อนผัน
ทั้งสองจงเป็นสุขทุกนิรันดร์	ไก่กระชั้นเซ็งแซ่แม่จะลา
เจ้าพลายแก้วคำนับรับพรพลัน	ท่านสีจันทน์ลุกออกนอกเคหา
นางยึดไว้มิให้แม่ไคลคลา	มารดาปลอบนางให้วางพลัน
พอเลี่ยงลับหับห้องแล้วย่องหนี	เจ้าบัวคลี่นึกกลัวจนตัวสั่น
คิดจะตามมารดามาไม่ทัน	พลายแก้วกั้นนางไว้มิให้มา
เจ้าบัวคลี่มิอาจจะออกได้	อ่อนละไมแฝงม่านเข้าเมียงฝา
เจ้าพลายรับขวัญจำนรรจา	มานั่งนิ่งก้มหน้าอยู่ว่าไร
นี่แน่เจ้าพี่จะเล่าความจริงจิตร	ได้พินิจน้องนางที่กลางไร่
กำเริบรักหนักหน่วงในดวงใจ	จึงมาให้ท่านใช้ไม่คิดกลัว
ทั้งนี้เพราะกุศลเข้าดลใจ	ท่านยกให้เลี้ยงกันฉันเมียผัว
จงผ่อนปรนสนทนาเถิดอย่ากลัว	พอต้องตัวเข้าเท่านั้นก็สั่นงก ฯ
๏ ครานั้นบัวคลี่ศรีใส	วาบใจค่อนค่อนสะท้อนอก
ชายกระทบกระทั่งถูกเหมือนลูกนก	งันงกตกประหม่าไม่พาที
เจ้าพลายแก้วเห็นนางระคางจิตร	กระหมุดกระหมิดหมางเมินสะเทินหนี
จึงแคะค่อนวอนว่าได้ปรานี	มิพอที่จะมาอายระคายใจ
แนบนางพลางเป่าละลวยลม	เสกประสมเนตรนางทางปราศรัย
พี่รักเจ้าเท่าเทียมชีวาลัย	จะค้อนควักผลักไสไปไยมี
แล้วอุ้มนางขึ้นวางกลางที่นอน	วิงวอนหยอกเย้าเจ้าบัวคลี่
จงผินผันหันหน้ามาข้างนี้	เสียแรงพี่รักเจ้าเท่าดวงใจ ฯ
๏ ครานั้นบัวคลี่ศรีสมร	เห็นปลอบวอนค้อนติงไม่นิ่งได้
ทำสะบัดเบือนหน้าแล้วว่าไป	อะไรนี่มาเฝ้าแต่เซ้าซี้
ก็รู้ว่าคุณพ่อยอยกให้	จะไปไหนพ้นมือฤๅขาพี่
จงงดน้องไว้สักสองสามราตรี	ประเวณีอย่างไรฉันไม่เคย ฯ
๏ เจ้าพลายแก้วฟังนางทางว่าวอน	จะผัดผ่อนไยเล่าเจ้าพี่เอ๋ย
แก้วตาอย่าปรารมภ์การชมเชย	ถึงไม่เคยก็จะรู้ในครู่เดียว
ว่าพลางทางเป่าเทพรัญจวน	ให้ปั่นป่วนซาบซ่านในทรวงเสียว
จูบแก้มแนมนมเข้ากลมเกลียว	อย่าบิดเบี้ยวไปให้บอบระบมกาย
เจ้าบัวคลี่ต้องอาคมลมละลวย	อ่อนระทวยด้วยคาถาประหม่าหาย
แต่ร้อนรักหนักจิตรให้คิดอาย	ชม้อยชม้ายเมินหน้าไม่พาที
เจ้าพลายแก้วกอดน้องสะพ้องสะพัก	นางก็ผลักข่วนหยิกแล้วพลิกหนี
เจ้าพลายต้องนางป้องพอเป็นที	สองฤดีเดือดดิ้นอยู่แดยัน ฯ
๏ เจ้าพลายแก้วสมสู่อยู่ด้วยน้อง	ไม่เคืองข้องรังเกียจเดียดฉันท์
แต่ฝากตัวหมื่นหาญมานานวัน	จนบัวคลี่มีครรภ์ได้หลายเดือน
เขาทำมาหากินสิ้นทั้งบ้าน	พวกทหารบ่าวทาสออกกลาดเกลื่อน
เจ้าพลายแก้วนิ่งดูอยู่กับเรือน	ทำเสมือนมืดมนคนไม่เคย ฯ
๏ ครานั้นสีจันทน์ท่านหมื่นหาญ	ดูอาการเจ้าพลายนายลูกเขย
งานการสิ่งใดไม่ทำเลย	ช่างเฉยเมยดูดายมาหลายเดือน
กูประมาทคาดผิดคิดว่าดี	ช่างย่อยยับอัปรีย์ไม่เทียมเพื่อน
มัวนอนมุดคุดคู้อยู่กับเรือน	จะให้เตือนด้วยศอกดอกฤๅไร
ครั้นผัวเมียปรึกษาว่ากันแล้ว	เรียกนายพลายแก้วเข้ามาใกล้
เดี๋ยวนี้เจ้าคิดอ่านประการใด	จึงจะได้เลี้ยงตนจนมรณา
ไม่ดูเยี่ยงพวกเราเหล่าทหาร	เห็นได้การสิ่งไรก็ไปหา
เที่ยวปล้นวิ่งชิงชัยก็ได้มา	ทั้งเงินตราผ้าผ่อนแลแพรพรรณ
วัวควายช้างม้าคว้าเอาสิ้น	เขาถอนไถ่ได้กินทุกสิ่งสรรพ์
ไม่ลำบากยากเย็นเว้นแต่ละวัน	มาจัดแจงแบ่งปันกันบ่อยไป
ตัวเจ้ามาอยู่บ้านก็นานช้า	เงินสักเฟื้องหนึ่งก็หามาไม่ได้
ไม่อับอายขายหน้ากับข้าไท	แกล้งดูใจเจ้ามาเป็นช้านาน ฯ
๏ ครานั้นพลายแก้วแกล้วกล้า	จึงตอบวาจาตาหมื่นหาญ
ฉันคิดจะมอบกายจนวายปราณ	หมายว่าท่านจะชุบเลี้ยงฉันเที่ยงแท้
ถ้าผิดชอบสิ่งไรให้สอนสั่ง	แม้นมิฟังถ้อยคำของพ่อแม่
ถ้าขืนขัดบิดเบือนแกล้งเชือนแช	ก็ตามแต่ท่านจะทำให้หนำใจ
ซึ่งลักช้างขโมยคนปล้นตีบ้าน	ล้วนแต่การโจรกรรมไม่ทำได้
ถ้าเกิดเหตุเภทพาลประการใด	ไม่ให้ร้อนถึงท่านจะรับแทน ฯ
๏ ครานั้นหมื่นหาญชำนาญป่า	ครั้นได้ฟังวาจาเจ้าขุนแผน
ชิชะพูดแก้เอาตามแกน	เจ้านี้แสนรู้หลักสักเพียงไร
อันพวกทหารในบ้านกู	คนเดียวก็สู้สิบคนได้
ล้วนอยู่ยงคงทนทุกคนไป	จะฟันแทงสักเท่าไรไม่ไหวติง
เหมือนตัวเองอ้อนแอ้นแค่นอวดอ้าง	ดูกิริยาท่าทางอย่างผู้หญิง
จะสู้รบใครได้ไม่เห็นจริง	แต่ลมพัดก็จะกลิ้งลงกลางดิน ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสะท้าน	ฟังหมื่นหาญบริภาษประมาทหมิ่น
อวดทหารชาญชัยใจทมิฬ	ว่าอยู่สิ้นทุกคนทนทาน
ยิ้มแล้วเจ้าพลายแก้วแกล้วกล้า	จึงตอบวาจาตาหมื่นหาญ
ถึงอยู่ยงคงทนพ้นประมาณ	ไม่พอการฉานยังไม่ชอบใจ
ที่เรี่ยวแรงแข็งขันฟันไม่เข้า	จะนับเอาว่าดียังไม่ได้
ถ้าเขารุมแทงฟันตะบันไป	คงช้ำในหักป่นไม่พ้นตาย
ถ้าแม้นมาดอาจหาญการวิชา	ต้องแคล้วคลาศสาตราสิ้นทั้งหลาย
ให้ยัดปืนยืนยิงเข้ารอบกาย	ไม่ระคายปลายขนสักนิดเดียว ฯ
๏ ครานั้นหมื่นหาญชำนาญป่า	ได้ฟังพลายแก้วว่านัยน์ตาเขียว
อ้ายนี้อวดหยิ่งจริงจริงเจียว	เออประเดี๋ยวจะเล่นให้เห็นกัน
แกลุกตรงลงบันไดไปกลางบ้าน	เรียกทหารบ่าวข้าจ้าละหวั่น
ให้ยัดปืนเคยถือครบมือกัน	มาลองลั่นชันสูตรเจ้าตัวดี
ทหารฟังนายว่ามาคว้าปืน	ขึ้นยืนยัดปัศตันขมันขมี
ขึ้นนกสองชั้นไว้ทันที	พร้อมทั้งยี่สิบบอกวิ่งออกมา
หมื่นหาญเรียกพลายแก้วแจ้วแจ้วไป	เป็นกระไรไม่ใคร่ลงจากเคหา
อย่าหลอกเล่นไม่ได้ให้รีบมา	ถ้าวิชาดีครันอย่าพรั่นพรึง
แม้นแคล้วคลาศสาตราเหมือนว่าจริง	ถึงปืนยิงก็ไม่ถูกสักลูกหนึ่ง
ถ้าไม่ดีเหมือนหมายตายแล้วมึง	จะปรุเป็นรวงผึ้งทั้งกายา
พลายแก้วได้ฟังทำนั่งนิ่ง	จะยิงจริงเจียวฤๅคุณพ่อขา
ของดก่อนผ่อนพักสักเวลา	ได้ฤกษ์พาสักหน่อยจึงค่อยลอง
หมื่นหาญฮึดฮือมือชี้หน้า	เจรจาอวดอย่างไรไอ้จองหอง
แม้นมิลงมาจริงให้ยิงลอง	กูจะถองเสียให้ยับขับจากเรือน ฯ
๏ ครานั้นพลายแก้วแกล้วกล้า	แกล้งล้อพ่อตาจนหน้าเฝื่อน
เห็นแกเรียกหลายคำแล้วซ้ำเตือน	ทำค่อยเลื่อนลดลงบันไดไป
ด้วยพูดดังพลั้งจิตรผิดถ้อยคำ	มิให้ทำท่านจะถองต้องขับไล่
แล้วลุกเดินมาพลันด้วยทันใด	อย่าขัดใจเลยเจ้าคะจะให้ยิง
ปลงอารมณ์โอมอ่านพระคาถา	ภาวนาตั้งจิตรสนิทนิ่ง
เป็นหนึ่งแน่วแน่ใจไม่ไหวติง	พยักหน้าว่าให้ยิงมาพร้อมกัน
พ่อตาร้องว่าเอาเจ้าทหาร	จึงยกปืนยืนกรานประทับมั่น
ยี่สิบบอกกรอกตรงเข้าพร้อมกัน	ลากลั่นนกฉับวับวับตึง
เอ็งลั่นกูลั่นควันตรลบ	หินกระทบปราดเปรี้ยงเสียงผึงผึง
ยิงแล้วยัดใหม่ใส่ตะบึง	อึงคะนึงไปทั้งบ้านสะท้านใจ
ทั้งหญิงชายวิ่งพรูมาดูเล่น	ควันกลบอยู่หาเห็นเจ้าพลายไม่
ที่บางคนสำคัญว่าบรรลัย	ด้วยมิได้ขาดปืนออกครี้นเครง
ยิงแล้วยัดใหม่ใส่กระหนํ่า	รุกรํ่าเอาจนดินสิ้นเขนง
เจ้าพลายนิ่งตั้งตัวไม่กลัวเกรง	เหล่านักเลงสั่นหัวกลัวทุกคน
พวกชาวบ้านว่าท่านนี้ดีจริง	เขายัดปืนยืนยิงดังห่าฝน
หมดดินสิ้นลูกไม่ถูกตน	ไม่ระคายปลายขนคนคีครัน ฯ
๏ หมื่นหาญเห็นพลายแก้วนั้นแคล้วคลาศ	คิดขยาดในใจให้ไหวหวั่น
อ้ายแก้วนี้ฉกาจบังอาจครัน	เดิมสำคัญว่ามันเคอะเซอะซานมา
มาหมกคลุมซุ่มอยู่ไม่รู้แจ้ง	มันมาแกล้งถ่อมตนเหมือนคนบ้า
กูก็เป็นคนดีมีวิชา	ยังอ้ายนี่ดีกว่าน่าน้อยใจ
ดังพญาสีหราชอันกราดเกรี้ยว	อยู่ถํ้าเดียวสองตัวเห็นไม่ได้
ยิ่งคิดก็ยิ่งแค้นให้แน่นใจ	เดินขึ้นบันไดไปเรือนพลัน ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	เป็นหนึ่งแน่วแน่ใจไม่ไหวหวั่น
สงบปืนลืมตาขึ้นมาพลัน	แกล้งกลั่นกล่าวว่าเป็นท้าทาย
เป็นไรไม่ยัดปืนจึงยืนนิ่ง	จะยิงอีกฤๅไม่เล่าเจ้าทั้งหลาย
อันชีวิตของข้าอย่าเสียดาย	จงมุ่งหมายเอาทุกบอกกรอกเข้ามา
พวกทหารกลัวราบกราบพลายแก้ว	ลูกดินสิ้นแล้วคุณพ่อขา
ที่ตั้งใจยิงพ่อขอษมา	ได้เมตตาอย่าโกรธเอาโทษทัณฑ์
พลายแก้วตอบว่าพ่อตาใช้	มิใช่เจ้าเหล่านั้นจะเสกสรร
ขัดไม่ได้จริงจริงต้องยิงกัน	จะโกรธเจ้าเหล่านั้นด้วยอันใด
ว่าพลางทางลุกมาผลัดผ้า	หน้าตาดำดังเขม่าไต้
ด้วยดินปืนเปื้อนตัวออกทั่วไป	เพื่อนมิให้อนาทรร้อนรน
พวกทหารยิงกว่าห้าร้อยนัด	มิได้พลัดเข้าไปข้องต้องปลายขน
พวกทหารสั่นหัวกลัวทุกคน	ว่าเลิศล้นล้ำมนุษย์เห็นสุดดี
เจ้าพลายกรายเข้าในเคหา	หยิบผ้ามาผลัดแล้วขัดสี
เอานํ้ารดล้างดินสิ้นราคี	เจ้าบัวคลี่คลอเคล้ามาเอาใจ
บิดผ้าแล้วพาผัวเข้าห้อง	นั่งประคองเคียงข้างหาห่างไม่
ฝ่ายตาหมื่นหาญรำคาญใจ	มิได้กินข้าวแลเหล้ายา
จะนั่งนอนรอนร่ำระสํ่าระสาย	เรียกท่านยายสีจันทน์มาปรึกษา
อ้ายแก้วเจนจัดชะงัดวิชา	มันเก่งกาจเกินหน้าเราขึ้นไป
มันก็เป็นช้างงาอันกล้าหาญ	เราก็เป็นคชสารอันสูงใหญ่
จะอยู่ป่าเดียวกันนั้นฉันใด	นานไปก็จะยับอัประมาณ
ช้างม้าผู้คนแลลูกเมีย	จะเป็นของมันเสียสิ้นทั้งบ้าน
แต่เพียงนี้สิยังทำอหังการ	จะคิดผลาญชีวันมันให้ตาย ฯ
๏ ครานั้นสีจันทน์ภรรยา	ได้ฟังว่าอกสั่นขวัญหาย
มันก็ชาติอสรพิษฤทธิแรงร้าย	ไม่เหมือนหมายมันจะทำเรารำคาญ
ถ้าเสียทีเหมือนตีงูให้หลังหัก	มันคงจักพยาบาทชาติทหาร
ได้ทำแล้วให้มันตายวายปราณ	จงตรองจิตรคิดอ่านให้จงดี
หมื่นหาญว่าเราไม่ฆ่าด้วยอาวุธ	จะอุตลุดแทงฟันกันอึงมี่
มันก็คนมนตร์เวทวิเศษดี	เราทำทีให้สนิทคิดวางยา
ว่าพลางทางใช้ให้ทาสี	ไปเรียกตัวบัวคลี่เข้ามาหา
ค่อยโลมเล้าเอาใจลูกยา	พ่อจะถามแก้วตาแต่จริงใจ
ด้วยพ่อแม่เลี้ยงเข็นมาเป็นตัว	ส่วนผัวพึ่งมาพบเมื่อเติบใหญ่
พ่อจะขอถามเนื้อความใน	จะรักใครมากกว่าว่าให้จริง ฯ
๏ ครานั้นบัวคลี่ศรีโสภา	ตอบว่าตามจิตรไม่คิดกริ่ง
ฉันไม่แกล้งเจรจาว่าจริงจริง	ถึงรักผัวก็ไม่ยิ่งเท่าพ่อตัว
อันสามีเขาจะรักสักเพียงไหน	ลงบันไดสามขั้นก็ขาดผัว
ที่ตรงท่านพ่อแม่จนแก่ตัว	ถึงลูกชั่วฉันใดไม่ขาดกัน
หมื่นหาญสีจันทน์ภรรยา	ได้ฟังว่าลูบต้องประคองขวัญ
เสียแรงพ่อรักเจ้าเท่าชีวัน	ถ้าจริงจังอย่างนั้นพ่อขอบใจ
เดี๋ยวนี้พ่อแต่งลูกปลูกเรือนผิด	จำจะคิดฝังปลูกลูกเสียใหม่
อ้ายแก้วมันยากจนคนเข็ญใจ	จะมิให้เลี้ยงดูอยู่ด้วยกัน
จะให้เจ้าตั้งตัวมีผัวใหม่	จะมอบทรัพย์นับให้ทุกสิ่งสรรพ์
เอาที่เขาเป็นผู้ดีมีเผ่าพันธุ์	เงินทองกองกันให้ถึงใจ
เจ้าก็ยังงามปลั่งอยู่ทั้งตัว	ทำไมกับลูกผัวมีเอาใหม่
เราวางยาฆ่ามันให้บรรลัย	เจ้าจะเห็นเป็นอย่างไรให้ว่ามา ฯ
๏ ครานั้นบัวคลี่ศรีสมร	ได้ฟังคำบิดรอ้อนวอนว่า
กำลังรักพลายแก้วดังแววตา	แต่อยู่มาไม่กระเดื่องเคืองอารมณ์
แต่ใจนึกมักมากอยากได้ของ	ด้วยพ่อเอาเงินทองเข้าทับถม
เป็นอกุศลดลจิตรคิดนิยม	จะต้องตายทั้งกลมจึงกลับใจ
ด้วยพ่อแม่มีทรัพย์นั้นนับถัง	ตัวก็ยังสาวอยู่ดูสดใส
ถ้าคลอดลูกจากตัวกลัวอะไร	คนจะไขว่กันมาขอกรอทุกวัน
เป็นเวรตนคนจะตายให้หน่ายผัว	เชื่อคำพ่อตัวทุกสิ่งสรรพ์
คิดแล้วตอบวาจาบิดาพลัน	สุดแต่พ่อเถิดฉันไม่ขัดใจ
หมื่นหาญเห็นลูกพร้อมลงยอมจิตร	จึงประกอบยาพิษหาช้าไม่
เป็นหลายสิ่งประสมกันเข้าทันใด	ตำรับใหญ่ได้มาจากตาครู
ดีนกยูงดีหนูดีงูเห่า	บดเข้าคุลีการกับสารหนู
น้ำมะนาวบีบระคนปนดีงู	ห่อใบพลูส่งให้ลูกสาวพลัน
ทำสำรับข้าวแกงแต่งขึ้นไว้	เอายานี้แทรกใส่ทุกสิ่งสรรพ์
จงระวังปกปิดให้มิดควัน	วางเสียวันนี้แหละอย่านอนใจ
บัวคลี่รับห่อยาแล้วลาพ่อ	เอาผ้าห่อปิดมาหาช้าไม่
ค่อยย่างเกรียบเหยียบย่องเข้าห้องใน	ซุกเข้าไว้ที่ลับกลับมาครัว
มาจัดแจงแกงเนื้อตะพาบนํ้า	แย้ยำห่อหมกทั้งนกคั่ว
ข้าวใหม่ใส่ในชามกลีบบัว	เอายานั้นโรยทั่วทุกสิ่งอัน
ผู้คนหญิงชายไม่พรายแพร่ง	จัดแจงสำรับไว้สรรพสรรพ์
ครั้นสำเร็จยกสำรับออกมาพลัน	กระโถนขันน้ำตั้งสะพรั่งไป ฯ
๏ ครานั้นโหงพรายเจ้าพลายแก้ว	เห็นแล้วว่าเขาเอายาใส่
กระซิบบอกนายพลันด้วยทันใด	เดี๋ยวนี้เมียเสียไปใจไม่ตรง
ข้าวแกงที่แต่งใส่ในสำรับ	มันประกับโรยมาด้วยยาผง
ล้วนยาพิษทั้งนั้นเป็นมั่นคง	พ่อจงระวังระไวอย่าได้กิน ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายแก้ว	ได้ฟังแล้วหวาดจิตรคิดถวิล
แต่อยู่ด้วยกันมาไม่ราคิน	ใจทมิฬหมายจะล้างชีวากัน
อยากจะใคร่เห็นตระหนักประจ้กษ์แจ้ง	จึงหยิบเอาข้าวแกงทุกสิ่งสรรพ์
แกงหมูฉู่ฉี่หมี่ทอดมัน	เอาระคนปนปั้นเป็นก้อนเดียว
โยนขึ้นบนหลังคากาโฉบรับ	พอกลืนปับดิ้นปัดในบัดเดี๋ยว
เชื่อพรายหายกริ่งจริงจริงเจียว	จะแกล้งเคี่ยวฆ่าผัวอีตัวพาล
อยู่ด้วยกันเกือบปีไม่มีผิด	เห็นจะเป็นความคิดอ้ายหมื่นหาญ
หากรู้เพราะโหงพรายไม่วายปราณ	จะตรองการแทนทำให้หนำใจ
จำจะล้างชีวาฆ่ามันเสีย	จะเลี้ยงมันเป็นเมียที่ไหนได้
แล้วจึงกลับเกลื่อนกลบสงบใจ	แกล้งเกลี่ยไกล่ให้สนิทปิดเงื่อนงำ
อุบายบอกบัวคลี่ว่าพี่เจ็บ	ให้เมื่อยเหน็บไปทั้งตัวริกรัวรํ่า
พอข้าวตกถึงท้องสองสามคำ	จะกินซ้ำอิกไม่ได้ให้อาเจียน
ยกสำรับไปวางข้างโน้นก่อน	พี่จะนอนให้สบายพอหายเหียน
จะนั่งอยู่ไม่ได้ให้วิงเวียน	เจ้าบัวคลี่มิได้เปลี่ยนแปลกน้ำใจ
เอาฝาชีปิดปกยกสำรับ	แล้วลุกกลับมานั่งนวดหลังให้
เจ้าพลายแก้วมิให้แคลงระแวงใจ	พอสิ้นแสงอโณทัยลงทันที
เจ้าพลายแก้วทอดสนิทปิดเงื่อนงำ	เฝ้าเคล้นคลำคลึงเคล้าเจ้าบัวคลี่
ลูกน้อยที่ในท้องของน้องนี้	ขอให้พี่เถิดเป็นไรจงให้ปัน
บัวคลี่พาซื่อไม่ถือสา	จึงตอบว่าไยพ่อมาขอฉัน
ลูกรักกำเนิดเกิดในครรภ์	มิใช่ลูกพ่อนั้นฤๅฉันใด
พลายแก้วเห็นบัวคลี่มิรู้เท่า	ค่อยโลมเล้าลวงเมียแกล้งเกลี่ยไกล่
ลูกรักเกิดด้วยกันก็จริงใจ	พี่อยากได้เป็นสิทธิ์คิดขอนาง
ลูกหัวปีมีใหม่ได้กับพ่อ	พี่จึงขอแก้วตาอย่าขัดขวาง
ถ้าสมัครรักใคร่ไม่จืดจาง	ขอเชิญนางอนุญาตอย่าขัดกัน
บัวคลี่ฟังผัวแล้วหัวร่อ	ช่างวอนขอฉันไปได้อย่างไรนั่น
ลูกรักกำเนิดเกิดด้วยกัน	ก็คงเป็นลูกของทั่นฉันว่าไร
เจ้าพลายแก้วฟังนางทางตอบว่า	นิจจาเจ้าเฝ้าขัดอัชฌาสัย
พี่ขอเจ้าเท่านี้มิยอมใจ	เสียแรงพี่รักใคร่เจ้าไม่คิด
ให้น้องออกวาจาว่ายอมให้	พี่จะได้เอาไว้เป็นกรรมสิทธิ์
จะกล่อมเกลี้ยงดูเป็นคู่ชีวิต	เจ้าไม่คิดถึงแล้วก็แล้วไป ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าบัวคลี่	จะถึงสิ้นชีวีประสิทธิ์ให้
พลั้งปากหากแกล้งประชดไป	ฉันยอมให้ละตามแต่ความคิด
มาค่อนขอไค้แคะแหวะเอาสิเธอ	ขุนแผนรับว่าเออให้เป็นสิทธิ์
เพราะมารดาอนุญาตประสาทฤทธิ์	ก็สมจิตรที่ประสงค์จำนงปอง
เข้าอิงแอบแนบนวลทำยวนยี	เจ้าบัวคลี่มิได้หมางระคางหมอง
เจ้าพลายแก้วอิงแอบเข้าแนบน้อง	กอดจูบลูบต้องให้ตายใจ ฯ
๏ ครั้นเวลาดึกสงัดกำดัดหลับ	คนระงับนอนเงียบไม่เกรียบไหว
ก็เป่าคาถาสะกดประกับใจ	แล้วลุกไปลนลานเตรียมการพลัน
เอาเครื่องอานสารพัดยัดลงย่าม	กับเทียนสามเล่มใส่ขมีขมัน
กลักเหล็กไฟสายสิญจน์ทั้งเลขยันต์	ก็พร้อมสรรพฉับพลันด้วยทันที
หยิบเอามีดครํ่าด้ามกัลปังหา	ตรงมาถึงตัวเจ้าบัวคลี่
แหวกม่านตลบมุ้งขึ้นทันที	อัจกลับริบหรี่เห็นรำไร
ยืนขึ้นบนเตียงเข้าเคียงข้าง	พินิจนางนิ่งนอนถอนใจใหญ่
ไม่รู้เลยว่าร่างมันร้างใจ	จะฆ่าผัวเสียได้ช่างไม่คิด
แล้วชักมีดตั้งท่าง่าขยับ	ใจกลับมืออ่อนสะท้อนจิตร
แล้วกลับนึกขึ้นถึงนางวางยาพิษ	เอาชีวิตเสียเถิดอย่าไว้มัน
เอามีดคร่ำตำอกเข้าต้ำอัก	เลือดทะลักหลวมทะลุตลอดสัน
นางกระเดือกเสือกดิ้นสิ้นชีวัน	เลือดก็ดั้นดาดแดงดังแทงควาย
แล้วผ่าแผ่แล่แล่งตลอดอก	แหวะหวะฉะรกให้ขาดสาย
พินิจแน่แลเห็นว่าเป็นชาย	ก็สมหมายดีใจไม่รั้งรอ
อุ้มเอาทารกยกจากท้อง	กุมารทองมาเถิดไปกับพ่อ
หยิบเอาย่ามใหญ่ใส่สวมคอ	เอาผ้าห่อลูกชายสะพายไป
เปิดประตูจู่ออกมานอกบ้าน	รีบเดินผ่านป่าตัดเข้าวัดใต้
ปิดประตูวิหารลั่นดาลใน	ลิ่มกลอนซ้อนใส่ไว้ตรึงตรา
วางย่ามเปิดกลักแล้วชักชุด	ตีเหล็กไฟจุดเทียนขึ้นแดงร่า
เอาไม้ชัยพฤกษ์พระยายา	ปักเป็นขาพาดกันกุมารวาง
ยันต์นารายณ์แผลงฤทธิ์ปิดศีรษะ	เอายันต์ราชะปะพื้นล่าง
ยันต์นารายณ์ฉีกอกปกปิดกลาง	ลงยันต์นางพระธรณีที่พื้นดิน
เอาไม้รักปักเสาขึ้นสี่ทิศ	ยันต์ปิดปักธงวงสายสิญจน์
ลงเพดานยันต์สังวาลอมรินทร์	ก็พร้อมสิ้นในตำราถูกท่าทาง
เอาไม้มะริดกันเกราเถากันภัย	ก่อชุดจุดไฟใส่พื้นล่าง
ตั้งจิตรสนิทดีไว้ที่ทาง	ภาวนานั่งย่างกุมารทอง
ร้อนทั้งตัวทั่วกันนํ้ามันฉ่า	กลับหน้ากลับหลังไปทั้งสอง
เกราะแกร่งแห้งได้ดังใจปอง	พอรุ่งแจ้งแสงทองขึ้นทันใด ฯ
๏ จะกล่าวถึงยายลาวบ่าวบัวคลี่	อยู่ในที่ทับดินใต้ถุนใหญ่
เห็นโลหิตโซมสาดออกดาษไป	ก็ตกใจวิ่งร่าขึ้นมามอง
เห็นมุ้งม่านแหวกเวิกเลิกมู่ลี่	เจ้าบัวคลี่นอนตายอยู่ในห้อง
ดูหน้าเผือดเลือดฝาดออกดาษนอง	ตกใจวิ่งร้องกรีดกรีดมา
ตีประตูตึงตึงเรียกอึงมี่	แม่บัวคลี่ตายแล้วคุณพ่อขา
เขาฟันสับยับทั่วทั้งกายา	ทั้งหม่อมพลายหายหน้าไม่เห็นตัว ฯ
๏ หมื่นหาญสีจันทน์ครั้นได้ฟัง	ลุกทะลึ่งตึงตังทั้งเมียผัว
วิ่งมางกงกตกใจกลัว	มาเห็นลูกตัวนั้นสิบรรลัย
เขาผ่าเชือดเลือดนองเป็นถ่องแถว	ชะอ้ายแก้วชิงคมเอากูได้
ออกจากเคหาเรียกข้าไท	บ่าวไพร่ทุกคนวิ่งลนลาน
อ้ายแก้วฆ่าบัวคลี่แล้วหนีหน้า	มึงตามกูมาให้ทั้งบ้าน
พวกบ่าวไพร่ทุกคนวิ่งลนลาน	ทั้งในบ้านนอกบ้านพล่านทุกทิศ
ถือหอกดาบง้าวทวนล้วนสาตรา	ทั้งปืนยามีดตรีกระบี่กฤช
ธนูหน้าไม้ใส่ยาพิษ	จำเริญรอยโลหิตติดตามไป
เห็นโลหิตติดหญ้ามาห่างห่าง	ตรงทางป่าตัดเข้าวัดใต้
เห็นประตูวิหารลั่นดาลใน	ย่องเข้าไปมองดูตามรูดาล
แลเห็นแสงไฟไวแววแวว	เจ้าพลายแก้วนั่งอยู่ในวิหาร
จึงเรียกกันมาพร้อมล้อมอุปจาร	กระทุ้งบานกังกังไม่รั้งรอ ฯ
๏ ขุนแผนไม่สะทกสะท้านอ่านมนตร์ปลุก	ผีลูกผุดลุกขึ้นพูดจ้อ
ขุนแผนเต้นเผ่นโผนโจนขี่คอ	กุมารทองช่วยพ่อให้พ้นภัย
กุมารทองโลดปึงทะลึ่งปร๋อ	พาพ่อออกตามรูดาลได้
พวกหมื่นหาญไม่เห็นตัวข้ามหัวไป	ด้วยฤทธิไกรไสยเวทวิชาการ
ครั้นมาถึงข้างนอกอุโบสถ	จะทำให้ปรากฏกับหมื่นหาญ
ให้มันรู้ฤทธิไกรว่าชัยชาญ	แล้วจึงจะไปบ้านกาญจน์บุรี
คิดแล้วคลายมนตร์ให้คนเห็น	ขึ้นยืนเด่นเผ่นผงาดดังราชสีห์
มือขวาถือกฤชเรืองฤทธี	มือซ้ายจูงผีกุมารทอง
ผู้คนเซ็งแซ่แลเห็นกาย	ก็เวยวายบอกกันสนั่นก้อง
ถือธนูกำซาบดาบไม้พลอง	วิ่งทะลวงควงตะบองตรงเข้าไป
ขุนแผนตวาดอำนาจครุฑ	ดาบหลุดหกล้มไม่ลุกได้
หมื่นหาญถือง้าวก้าวเข้าไป	ขับพวกไพร่ไล่บุกเข้ารุกราน
ขุนแผนร้องว่าอ้ายไพร่ไม่มีผิด	กูจะล้างชีวิตแต่หมื่นหาญ
อย่าดึงดื้อถือนายจะวายปราณ	หัวจะขาดพาดพ่านพสุธา
ทหารเคยเห็นแล้วว่าแคล้วคลาศ	จึงมิอาจจะสู้ได้ซึ่งหน้า
แต่กลัวนายซังตายทำโกรธา	ต่างเต้นแร้งเต้นกาชุลมุน ฯ
๏ หมื่นหาญโมโหโกรธา	ชี้หน้าว่าเหวยเฮ้ยอ้ายสถุล
มึงอกตัญญูไม่รู้คุณ	เสียแรงพ่อขนขุนมาเท่าไร
กูให้กินข้าวนํ้าทุกคํ่าเช้า	แต่ลูกสาวในอกยังยกให้
มึงยังทรยศขบถใจ	ครั้งนี้กูไม่ไว้ชีวิตมึง ฯ
๏ ขุนแผนเดือดดาลทะยานจิตร	ถอดกฤชรำคว้างย่างเข้าถึง
มาตะโกนโพนทะนาว่าออกอึง	โทษของมึงนั้นไม่เห็นกลับเจรจา
มึงทรยศทุกอย่างวางยาพิษ	พ่อลูกคบคิดริษยา
มึงซื่อกูซื่อต่อเป็นพ่อตา	มึงคิดคดกูจึงฆ่าลูกมึงตาย
อย่าดึงดื้อถือดีว่ามีฤทธิ์	ที่จะรอดชีวิตอย่าคิดหมาย
หัวจะขาดหน้าขาวทั้งบ่าวนาย	พลางก็ร่ายรำกฤชเข้าชิดตน ฯ
๏ หมื่นหาญย่างเท้าเงื้อง้าวฟาด	แคล้วคลาศมิได้ข้องต้องปลายขน
เจ้าพลายฉวยชักมีดหมอมนตร์	แทงปั๋งหนังย่นไม่เข้ามัน
หมื่นหาญฟันผับแผนรับผัวะ	เอากฤชแยงแทงฉัวะแล้วไพล่หัน
ปิดป้องคล่องแคล่วพัลวัน	สู้กันพักใหญ่ไม่เสียที
หมื่นหาญถือง้าวยาวกว่ากฤช	ขุนแผนชิดเข้าขยับโขยกหนี
กฤชแทงง้าวฟาดพลาดทุกที	หมื่นหาญตีแผนตำด้วยกฤชตึง
หมื่นหาญฟันผับแผนรับผัวะ	เอากฤชแยงแทงฉัวะเข้าตํ้าผึง
หมื่นหาญเซแผนซ้ำล้มควํ่าตึง	แผนทะลึ่งเหยียบคออ้ายพ่อตา
พวกทหารโหมแห่เข้าแก้นาย	บางกลัวตายซอกซนเข้าด้นป่า
ที่ขี้ขลาดวุ่นวิ่งทิ้งสาตรา	อ้ายคนกล้าตรงเข้ารับยับย่อยไป
หมื่นหาญดิ้นกระเดือกเสือกยันยัน	อ้ายคนเหล่านั้นไม่อาจใกล้
ขุนแผนเงื้อกฤชง่าแล้วว่าไป	มึงเห็นฤทธิ์กูฤๅไม่ไอ้ทมิฬ
อย่าถือว่าอยู่ยงคงกระพัน	หอกแทงดาบฟันไม่เข้าสิ้น
จะเอากฤชกรอกปากลากลิ้น	เฮ้ยมึงดีก็ดิ้นให้รอดตัว
หมื่นหาญเสือกดิ้นสิ้นกำลัง	เอาจนหลังไหล่ถลอกลงกลอกหัว
ให้ครั่นคร้ามความตายเสียดายตัว	ร้องว่ากลัวแล้วพ่อขอชีวิต
เป็นความจริงเพราะยิงพ่อไม่ถูก	จึงได้ผูกใจโกรธเป็นโทษผิด
จึงตรองการผลาญล้างวางยาพิษ	ข้อนี้ผิดแล้วพ่อขอโทษที ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	เห็นหมื่นหาญกลัวชีวิตจะเป็นผี
จึงกล่าวคำสำทับไปทันที	โทษของมึงถึงที่จะวายปราณ
หากกูคิดนิดหนึ่งมึงมีคุณ	ได้เกื้อหนุนเลี้ยงดูอยู่ในบ้าน
ให้ข้าวแกงพริกเกลือได้เจือจาน	ไม่ประหารชีวิตเพราะคิดคุณ
ทั้งท่านผู้หญิงสีจันทน์ภรรยา	ให้เงินตราผ้าเสื้อได้เกื้อหนุน
ถ้าไม่คิดแล้วชีวิตมึงเป็นจุณ	ครั้งนี้บุญของมึงไม่ถึงตาย
มึงอยู่เถิดกูจะไปบ้าน	เรียกกุมารผีโขมดสิ้นทั้งหลาย
โหงพรายพรั่งพร้อมล้อมรอบกาย	เผ่นขึ้นคอปร๋อหายไปบัดดล
ข้ามคลองหนองนํ้าแลลำธาร	แบกบิดาพาผ่านเข้าไพรสณฑ์
เหมือนควันฉิวปลิวไปไม่เห็นคน	ประจวบจนเข้าบ้านกาญจน์บุรี
หนทางพันกว่ามาครู่เดียว	ประเปรียวเรี่ยวแรงด้วยฤทธิ์ผี
ขึ้นบนเรือนพลันด้วยทันที	ยินดีดังได้ดวงจินดา ฯ
๏ ฝ่ายตาหมื่นหาญสะท้านจิตร	ได้เห็นฤทธิ์พลายแก้วแกล้วกล้า
แสนประเสริฐเลิศดีมีศักดา	ทั้งกำลังวังชาก็ชาญชัย
กูก็คนเรืองฤทธิ์ประสิทธิ์เจียว	จะเปรียบเสี้ยวซีกมันหาถึงไม่
จะขืนอยู่ดูหน้ามันท่าไร	อ้ายบ่าวไพร่ที่ยังมีจะตรีชา
ถึงชีวิตไม่ตายอายสุดใจ	ถ้ารู้ข่าวถึงไหนก็ขายหน้า
เสียแรงคนเลื่องชื่อเขาฦๅชา	จะเสียสง่าเสียชื่อฦๅไปนาน
ยิ่งคิดก็ยิ่งแค้นให้แน่นใจ	แล้วร้องเรียกบ่าวไพร่ให้ไปบ้าน
ต่อโลงใส่บัวคลี่ตะลีตะลาน	ให้ทหารเอาไปฝังเสียหลังวัด
ฝ่ายตาหมื่นหาญให้ดาลเดือด	ไม่หายเหือดวิตกแน่นอกอัด
มันประเสริฐเลิศวิชาสารพัด	ให้กลุ้มกลัดอารมณ์เฝ้าตรมตรอง ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิ์รังสีไม่มีสอง
ได้ลูกชายเชี่ยวชาญกุมารทอง	ก็สมปองคิดไว้แต่ไรมา
จะจัดแจงตีดาบไว้ปราบศึก	ตรองตรึกหาเหล็กไว้หนักหนา
ได้เสร็จสมอารมณ์ตามตำรา	ท่านวางไว้ในมหาสาตราคม
เอาเหล็กยอดพระเจดีย์มหาธาตุ	ยอดปราสาททวารามาประสม
เหล็กขนันผีพรายตายทั้งกลม	เหล็กตรึงโลงตรึงปั้นลมสลักเพชร
หอกสำริดกฤชทองแดงพระแสงหัก	เหล็กปฏักสลักประตูตะปูเห็ด
พร้อมเหล็กเบญจพรรณกัลเม็ด	เหล็กบ้านพร้อมเสร็จทุกสิ่งแท้
เอาเหล็กไหลเหล็กหล่อบ่อพระแสง	เหล็กกำแพงน้ำพี้ทั้งเหล็กแร่
ทองคำสำริดนากอแจ	เงินที่แท้ชาติเหล็กทองแดงดง
เอามาสุมคุมควบเข้าเป็นแท่ง	เผาให้แดงตีแผ่แช่ยาผง
ไว้สามวันซัดเหล็กนั้นเล็กลง	ยังคงแต่พองามตามตำรา
ซัดเหล็กครบเสร็จถึงเจ็ดครั้ง	พอกระทั่งฤกษ์เข้าเสาร์สิบห้า
ก็ตัดไม้ปลูกศาลขึ้นเพียงตา	แล้วจัดหาสารพัดเครื่องบัตรพลี
เทียนทองติดตั้งเข้าทั้งคู่	ศีรษะหมูเป็ดไก่ทั้งบายศรี
เอาสูบทั่งตั้งไว้ในพีธี	เอาถ่านที่ต้องอย่างวางในนั้น
ช่างเหล็กดีฝีมือฦๅทั้งกรุง	ผ้าขาวนุ่งผ้าขาวห่มดูคมสัน
วางสายสิญจน์เสกลงเลขยันต์	คนสำคัญคอยดูซึ่งฤกษ์ดี
ครั้นได้พิชัยฤกษ์ราชฤทธิ์	พระอาทิตย์เที่ยงฤกษ์ราชสีห์
ขุนแผนสูบเหล็กให้แดงดี	นายช่างตีรีดรูปให้เรียวปลาย
ที่ตรงกลางกว้างงามสามนิ้วกึ่ง	ยาวถึงศอกกำมาหน้าลูกไก่
เผาชุบสามแดงแทงตะไบ	บัดเดี๋ยวใจเกลี้ยงพลันเป็นมันยับ
อานดีมิได้มีขนแมวพาด	เลื่อมปราดเนื้อเขียวดูคมหนับ
เลื่อมพรายคล้ายแสงแมลงทับ	ปลั่งปลาบวาบวับจับแสงตะวัน
ด้ามนั้นทำด้วยไม้ชัยพฤกษ์	จารึกยันต์พุทธจักรที่เหล็กกั่น
เอาผมพรายร้ายดุประจุพลัน	แล้วเอาชันกรอกด้ามเสียบัดดล
ครั้นเสร็จสรรพจับแกว่งแสงวะวับ	เกิดโกลาฟ้าพยับโพยมหน
เสียงอื้ออึงเอิกเกริกได้ฤกษ์บน	ฟ้าคำรนฝนพยับอยู่ครั่นครื้น
ฟ้าผ่าเปรี้ยงเปรี้ยงเสียงโด่งดัง	ขุนแผนฟังจิตรฟูให้ชูชื่น
ได้นิมิตฟ้าเปรี้ยงดังเสียงปืน	ให้ชื่อว่าฟ้าฟื้นอันเกรียงไกร
ยกขึ้นวางกลางศาลอ่านพระเวท	โดยเดชดาบดิ้นกระเดื่องไหว
เห็นประจักษ์ศักดิ์สิทธิ์ฤทธิไกร	ดีใจได้สมอารมณ์ปอง
เอาไม้ระงับสรรพยามาทำฝัก	ประสมผงลงรักให้ผิวผ่อง
กาบหุ้มต้นปลายลายจำลอง	ทำด้วยทองล้วนบาทชาติบางตะพาน
เทเอาเงินสิบห้าออกทันใด	ส่งให้นายช่างแล้วว่าขาน
ฝีมือนี้ดีล้นพ้นประมาณ	ปูนบำเหน็จให้ท่านในทันที
เห็นต้นรังงามงามสามกำกึ่ง	หวดผึงขาดพับลงกับที่
เบาไหล่ไม่ระคายคล้ายหยวกปลี	ก็จรลีกลับมาไม่ช้านาน
ได้ดาบดังเทพสาตรา	ต้องตำราฤทธิแรงกำแหงหาญ
มาถึงเรือนไว้ที่นมัสการ	แล้วคิดอ่านจะไปหาม้าสำคัญ
เอาเงินชั่งห้ามาใส่ไถ้	เที่ยวไปทั่วประเทศเขตขัณฑ์
ไม่ชอบตาหาต่อไปทุกวัน	ทั้งราชบุรีสุพรรณเพชรบุรี ฯ
๏ จะกล่าวถึงหลวงทรงพลกับพันภาณ	พระโองการตรัสใช้ไปตะนาวศรี
ไปตั้งอยู่มะริดเป็นครึ่งปี	กับไพร่สามสิบสี่ที่ตามไป
ด้วยหลวงศรีวรข่านไปซื้อม้า	ถึงเมืองเทศยังช้าหามาไม่
ต้องรออยู่จนฤดูลมแล่นใบ	เรือที่ไปเมืองเทศจึงกลับมา
หลวงศรีได้ม้ามามอบให้	ทั้งม้าเทศม้าไทยหกสิบห้า
อีเหลืองเมืองมะริดพลอยติดมา	ผัวมันท่านว่าเป็นม้านํ้า
มีลูกตัวหนึ่งชื่อสีหมอก	มันออกวันเสาร์ขึ้นเก้าคํ่า
ร้ายกาจหนักหนานัยน์ตาดำ	เห็นม้าหลวงข้ามน้ำก็ตามมา
มาถึงสิงขรผ่อนพักหยุด	ปล่อยม้าอุตลุดให้กินหญ้า
กรมการกุยปราณส่งเนื่องมา	ผ่านชะอำถึงท่าเพชรบุรี
เลี้ยงม้าอยู่ศาลาบ้านแตงแง	บันไดอิฐติดแค่คิรีศรี
สีหมอกลองเชิงเริงฤทธี	เข้ากัดฟัดขยี้เอาม้าเทศ
ฝ่ายหลวงทรงพลแกขัดใจ	ให้ไพร่ไล่ตีม้าผีเปรต
มันดุร้ายซุกซนเป็นพ้นเพศ	เข้าที่ไหนไล่เฉดมันออกไป
สีหมอกจะเข้าไปหาแม่	ถูกเขาทิ้งวิ่งแร่ออกมาใหม่
พอคนนิ่งวิ่งเข้าไปทันใด	ต้องเวียนไล่เขาชังกันทั้งกอง ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	ทุกทิศฦๅทั่วกลัวสยอง
เห็นม้าสีหมอกออกลำพอง	สมปองปรารถนาที่นึกไว้
ลักษณะถูกต้องตำราสิ้น	ดังองค์อินทร์เทวราชประสาทให้
ท่วงทีแคล่วคล่องว่องไว	ก็เข้าไปหาหลวงทรงพลพลัน
อาชาตัวน้อยของท่านฤๅ	จะขายซื้อฤๅเอาไว้อย่างไรนั่น
ถ้ากะไรจงได้เมตตากัน	จะขอปันซื้อม้าสีหมอกไป ฯ
๏ ครานั้นจึงท่านหลวงทรงพล	อนุสนธิ์เล่าแจ้งแถลงไข
อันม้าสีหมอกตัวนั้นไซร้	มิใช่ม้าหลวงที่หวงกัน
มันเป็นลูกม้าเมืองมะริด	ติดแม่มาแต่มะริดนั่น
รูปร่างท่วงทีก็ดีครัน	แต่ว่ามันซุกซนจนระอา
เผลอไม่ได้ไล่กัดเอาม้าหลวง	ต้องเป็นห่วงบ่วงใยอยู่หนักหนา
ท่านซื้อเราจะหย่อนผ่อนราคา	เอาเถิดสิบห้าตำลึงนาย ฯ
๏ ขุนแผนได้ฟังเจ้าของว่า	สมมาดปรารถนาที่มุ่งหมาย
แก้เงินนับให้ไม่กลับกลาย	แล้วเยื้องกรายมาที่สีหมอกม้า
เสกหญ้าด้วยมหาละลวยใหญ่	เขาใกล้สีหมอกแล้วบอกว่า
จะไปกับเราก็เข้ามา	ยื่นหญ้าให้พลันในทันที
สีหมอกรับหญ้ามาเคี้ยวกลืน	ชมชื่นปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ให้มีใจจงรักด้วยภักดี	ติดขุนแผนเดินรี่ตามหลังไป
ขุนแผนลูบหลังสีหมอกม้า	ผูกอานผ่านหน้าบังเหียนใส่
ซองหางเชิดชูดูละไม	ล้วนขลิบทองของใหม่วิไลตา
ขุนแผนเหยียบโกลนโผนขึ้นขี่	พาชีโผนผกยกหน้า
ควบใหญ่ใส่น้อยรอยเรียบมา	บ่าวข้าตามหลังสะพรั่งไป
เดินทางกลางป่ามาสามวัน	สุริยันเย็นลับเหลี่ยมไศล
ถึงสถานบ้านเก่าเขาชนไก่	สั่งบ่าวไพร่ทำโรงให้พาชี
ขุนแผนเข้าไปในเคหา	บอกเล่ามารดาเป็นถ้วนถี่
ได้กุมารได้ม้าสาตราดี	ทองประศรีเห็นลูกชายสบายครัน
ชวนลูกกินข้าวจนอิ่มแล้ว	พลายแก้วปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ลุกไปหอนั่งสั่งอ้ายจัน	ผลัดกันกับอ้ายเกลี้ยงเลี้ยงม้ากู
อ้ายเกลี้ยงอ้ายจันได้ฟังนาย	วุ่นวายจัดแจงแต่งที่อยู่
ทอดหญ้ากองไฟในประตู	เลี้ยงดูม้าไว้ดังใจปอง ฯ
๑๗
ขุนแผนขึ้นเรือนขุนช้าง ได้นางแก้วกิริยา
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิฦๅดีไม่มีสอง
ข้าศึกนึกกลัวขนหัวพอง	คล่องแคล่วแกล้วกล้าวิชาดี
จำเดิมแต่ลาวทองต้องจากอก	ให้วิตกขุ่นข้องหมองศรี
ข้าใช้ไทยลาวสาวสาวมี	ไม่ยินดีด้วยใครอาลัยนาง
นอนเดียวเปลี่ยวใจไม่มีคู่	ทุกฤดูตรอมใจให้หมองหมาง
หน้าร้อนร้อนใจดังไฟฟาง	หน้าฝนฟ้าครางรำพึงครวญ
หน้าลมลมแล่นตลอดจิตร	ปกปิดผ้าห่มยิ่งโหยหวน
จากเมียเสียใจให้รัญจวน	เสียดายนวลลับหน้าไปกว่าปี
เพลากลางคืนสะอื้นอ้อน	จะหลับนอนขุ่นข้องยิ่งหมองศรี
พลิกกลับก็ไม่หลับสนิทดี	สักกี่ปีลาวทองน้องจะมา
ได้ยินเรไรร้องอยู่ริมเรือน	สะเทือนจิตรคิดถึงที่ในป่า
จำเดิมแต่ได้น้องลาวทองมา	พี่ชี้ชวนแก้วตาให้ชมไพร
อกเอ๋ยไม่เคยจะจากน้อง	สงสารห้องเยือกเย็นหาเห็นไม่
ที่นอนหมอนน้องหมองมัวไป	ฤๅลาวทองน้องไข้จึงขุ่นมัว
อัจกลับดับมากว่าปีแล้ว	น้องแก้วจะรำพึงคิดถึงผัว
หมอนข้างขวางกลิ้งไปไกลตัว	ดังผัวเมียเราพรากไปจากกัน
เครื่องแป้งแห้งหอมไม่มีติด	คันฉ่องป้องปิดก็แตกลั่น
มุ้งกางค้างขาดลงพาดพัน	น้ำมันสิ้นกลิ่นตรลบเจ้าอบปรุง
เจ็บใจดังใครยิงด้วยปืนพิษ	คะนึงคิดครํ่าครวญจนจวนรุ่ง
ปานฉะนี้ลาวทองน้องอยู่กรุง	จะสะดุ้งตื่นตั้งแต่โศกา
ให้น้อยจิตรเจ็บใจไม่นอนหลับ	พลิกกลับเปิดมุ้งเที่ยวมองหา
ดุเหว่าแว่วแจ้วเสียงสำเนียงมา	ผวาเปิดประตูห้องให้หมองใจ
ไม่เห็นนางย่างขึ้นบนหอน้อย	พระจันทร์ฉายบ่ายคล้อยจำรัสไข
สว่างเวิ้งวงบ้านสงสารใจ	ใบไทรต้องลมระงมเย็น
เย็นฉํ่าน้ำค้างค้างใบไทร	จากเมียเสียใจไม่เล็งเห็น
โอ้น้ำค้างเหมือนนางน้ำตากระเด็น	เช้าเย็นยามนอนจะนอนนึก
ยามกินก็จะกินแต่นํ้าตา	เฝ้าครวญครํ่ารํ่าหาเวลาดึก
จะแสนคิดเช้าคํ่าเฝ้ารำลึก	ตรึกแล้วเคืองขุ่นให้มุ่นใจ
โอ้ว่ากรรมทำไว้ไฉนหนอ	มาเกิดก่อวิปริตผิดไปได้
จะมีมิตรก็ให้เชือนผิดเพื่อนไป	หย่อนให้กลับเหิมข่มเหงทำ
แสนแค้นเคืองใจไอ้ขุนช้าง	ใจกระด้างกระเดื่องคิดให้ผิดสํ่า
มันชิงวันทองไปอ้ายใจดำ	แต่สักคำมิได้ว่าให้เคืองใจ
มิหนำยังซํ้าทูลยุแยง	เสียดแทงเอาลาวทองมันทำได้
ไม่แก้แค้นก็จะแค้นคุ้งบรรลัย	เอออะไรเห็นรักกลับหักราน
สุภาษิตท่านประดิษฐ์ประดับแต่ง	ว่าใครคดก็เอาแข็งเข้าต่อต้าน
ถ้าใครซื่อซื่อต่อจนวายปราณ	นี่มันพาลเพื่อนผิดประเพณี
ตามกรรมจะระยำด้วยอาญา	ไปเบื้องหน้าเป็นไฉนให้รู้ที่
ตัวกูก็ฦๅชาว่าคนดี	พรุ่งนี้จะไปยังสุพรรณ
จะผ่าแผ่แล่อกดูให้ได้	ทำให้สมแค้นเป็นแม่นมั่น
จะลักวันทองไปยังไพรวัน	คิดแล้วก็ดั้นเดือดทะยาน
พลุ่งพลุ่งเมื่อไรรุ่งจะรีบไป	อุระร้อนราวกับไฟมาเผาผลาญ
พอเช้าตรู่เตรียมเสร็จสำเร็จการ	มายังบ้านมารดาด้วยทันใด ฯ
๏ ทองประศรีตำหมากยกสากแหงน	โอ้พ่อแผนของแม่จะไปไหน
แต่เช้าผิดเพลาพ่อมาไย	อกใจริกริกแม่รำคาญ ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสุภาพ	ก้มกราบมารดาแล้วว่าขาน
แต่ลูกตรอมใจมาเป็นช้านาน	เหลือจะทานทนแล้วจึงมาลา
ลูกจะไปแก้เผ็ดอ้ายขุนช้าง	ให้สิ้นอย่างสาสมแก่น้ำหน้า
จะพาวันทองดั้นอรัญวา	ถ้าตามมาลูกจะฟันให้บรรลัย ฯ
๏ ทองประศรีฟังพลางทางปลอบ	ตอบว่าแม่เห็นหาควรไม่
แม่นี้คิดเกลียดรังเกียจใจ	มันสิ้นไร้แล้วฤๅทั้งบุรี
ถ้างามรูปงามใจแม่ไม่ห้าม	ควรตามแล้วก็ตามให้เต็มที่
นี่งามรูปแต่ใจมันไม่ดี	อย่างนี้มันไม่น่าจะติดตาม
วันทองหมองแม้นเหมือนแหวนเพชร	แตกเม็ดกระจายสิ้นเป็นสองสาม
จะผูกเรือนก็ไม่รับกับเรือนงาม	แม่จึงห้ามหวงเจ้าเพราะเจ็บใจ ฯ
๏ ขุนแผนตอบคำท่านมารดา	แม่ว่าตามเที่ยงหาเถียงไม่
จะว่าชั่วก็ชั่วทุกสิ่งไป	ต่อคิดใคร่ครวญดูจึงเห็นดี
เมื่อเกิดหึงวันถึงสุพรรณพบ	ก็แจ้งจบอยู่ว่าใจไม่หน่ายหนี
นางเล่าความตามจริงทุกสิ่งมี	ลูกเสียทีถือโทษกระทำโพย
แล้วหุนหันมาเสียจากห้อง	วันทองร้องไห้ไม่วายโหย
ผูกคอโยนโจนเจ็บสะอื้นโอย	ระบมโบยเจ็บชํ้าระกำใจ
ถึงอย่างนั้นก็ยังมั่นในความหลัง	จะชิงชังเฉยลูกหาเป็นไม่
สายทองบอกจริงทุกสิ่งไป	ข้อนั้นลูกไม่ได้คะนึงคิด
ลาวทองน้องนอนอยู่ในห้อง	ลูกก็ลืมวันทองเสียสนิท
มันแกล้งพรากเมียให้เสียมิตร	ขอลองฤทธิให้ฦๅฝีมือกัน
แม่จงอวยชัยให้ลูกแก้ว	ไปแล้วมีชัยอย่าได้พรั่น
ถึงจะยกทัพตามสักสามพัน	ลูกจะฟันให้เป็นภัศม์ธุลีลง ฯ
๏ ทองประศรีสุดห้ามก็ตามใจ	จึงอวยชัยให้ลูกดังประสงค์
ให้พ่อเรืองฤทธิไกรในณรงค์	พ่อจงสำเร็จดังความคิด
ไปพบวันทองที่ห้องนอน	ให้เขาหย่อนยอมใจไปสนิท
เจ้าอย่าหลงเล่ห์ลมมัวชมชิด	สำเร็จกิจแล้วก็กลับมาเรือนตน ฯ
๏ ขุนแผนรับพรอภิวาท	คำประสาทประสิทธิสถาผล
กำเริบฤทธิยินดีโดยมงคล	ประทักษิณสามหนแล้วลามา
ขึ้นหอพระนารายณ์ระงับจิตร	เอาเทียนติดธูปถวายทั้งซ้ายขวา
ลงหินฝนจันทน์น้ำมันทา	ใครเห็นกายาให้ยวนใจ
สอดสนับเพลาม่วงดวงวิหค	นุ่งยกแย่งทองผ่องใส
รอยจีบกลีบกระหวัดรัดละไม	เสื้อสั้นชั้นในล้วนเลขยันต์
เสื้อนอกดอกช่อฉลุทอง	ตระพองทับเจียระบาดคาดมั่น
แหวนถักพระพิรอดสอดพัน	สังวาลคั่นเครื่องสลับกับผมพราย
จับประเจียดประจุประจงโพก	ได้มหาสิทธิโชคสำคัญหมาย
จบจับฟ้าฟื้นแล้วยืนกราย	บ่ายเลี่ยงผีหลวงกาละไทย
ลงบันไดไปขึ้นสีหมอกม้า	เรียกโหงพรายมาทั้งน้อยใหญ่
ออกจากกาญจน์บุรีรี่เข้าไพร	โหงพรายตามไปเป็นโกลา
ตัดมาห้วยโรงหนองตะพาน	ข้ามธารจระเข้แล้วเข้าป่า
ถึงหนองน้ำบ้านพลับระยับตา	รีบมาใกล้บ้านขุนช้างนั้น
ตัดไม้ปลูกศาลขึ้นสรรพเสร็จ	สำเร็จบัตรพลีขมีขมัน
จุณเจิมเฉลิมแป้งกระแจะจันทน์	จุดธูปเทียนพลันทันฤกษ์พาร
ชุมนุมเทวดาวราฤทธิ์	ตั้งจิตรแจ้งสัตย์อัธิษฐาน
ขอเชิญเทพไทได้เป็นพยาน	ข้าจะผลาญขุนช้างผู้อมิตร
มันชิงเมียข้ามาไว้ชม	ขอเดชะจะสะดมให้สมจิตร
ถ้าแม้นข้าเสียสัตย์วิบัติมิตร	ขออย่าให้สมคิดที่ทำการ
ครั้นสำเร็จเสร็จสรรพจับฟ้าฟื้น	ขยับยืนใจเหี้ยมกำแหงหาญ
ดูดาวเด่นสะดวกทั้งลมปราณ	ก็ขับม้าร่าทะยานผยองไป
มาถึงบ้านขุนช้างเข้ากลางแปลง	เป็นเขื่อนแขงคูรอบขอบโตใหญ่
ผู้คนนั่งยามตามไฟ	ก็กดสีหมอกไว้จะดูที ฯ
๏ จะกล่าวถึงพวกพรายนายขุนช้าง	ห้านางเที่ยวรายอยู่รอบที่
บอกกันทันใดว่าไพรี	เราไล่ตีต่อยทำให้หนำใจ
ว่าพลางเผ่นโผนโจนตวาด	เอาทรายสาดดินทิ้งวิ่งไล่
ห้อยหัวตัวแกว่งอยู่กวัดไกว	แลบลิ้นหลอกให้ละลานตา
ฝ่ายว่าพวกพรายนายขุนแผน	ทะลึ่งแล่นทุ่มทิ้งด้วยหินผา
โผนผาดฟาดด้วยตำแยยา	กล้าต่อกล้าแข็งต่อแข็งแรงณรงค์ ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	รุ่งฤทธิ์พริ้งเพริศระเหิดระหง
ชักฟ้าฟื้นพลันยรรยง	ซัดข้าวสารส่งให้เสื่อมแรง
แล้วแก้ห่อข้าวหอมที่ย้อมว่าน	เหวี่ยงหว่านต้องปวดดังกรวดแข็ง
พรายทั้งห้ากายาก็เยาะแยง	เฟี้ยมแฝงเข้าแอบดูอาการ
เห็นหนุ่มน้อยหน้านวลควรชม	ทั้งอาคมเจนใจประจักษ์จ้าน
จึงแปลงกายให้เหมือนนางอยู่งาน	เดินผ่านให้พอพบประสบกัน
เดินเดินเมินเมียงแล้วถอยหลัง	จนกระทั่งถูกตัวทำกลัวพรั่น
คมค้อนงอนถามเนื้อความพลัน	มายืนกั้นกีดทางอยู่ทำไม ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	แจ้งจิตรว่าพรายแปลงหาแคลงไม่
ขยับยืนยิ้มพรายภิปรายไป	พี่มิใช่ชายพาลชำนาญลัก
มีธุระมาปะพอเป็นโชค	ด้วยร้อนโรครึงรุมกลุ้มใจหนัก
คลายทุกข์ที่มาถามเนื้อความทัก	แรกรักรีรอแต่พอควร
พี่นี้คือผัวเจ้าวันทอง	ขุนช้างพาน้องมาสู่สงวน
จากเมียเสียใจให้รัญจวน	พอพบนวลทั้งห้านาริน
เอ็นดูเถิดช่วยเปิดประตูให้	จะขอบใจเจ้าให้ถึงขนาดสิ้น
ว่าพลางเป่ามนตร์ให้ยลยิน	กินหมากคนละคำอย่าอำพราง ฯ
๏ นางพรายทั้งหลายได้ฟังว่า	เมินหน้าเฟี้ยมแฝงตะแคงข้าง
ยิ้มเยื้อนเบือนตอบเนื้อความพลาง	ว่าขุนช้างท่านได้บำรุงมา
ซึ่งท่านขุนช้างกระทำผิด	ไม่ควรคิดสอพลอมาพลอยว่า
ที่รักพรายว่าหมายจะเมตตา	มารยาดอกเห็นไม่เป็นการ
ขุนช้างเลี้ยงข้ามาดิบดี	ควรที่จะทดแทนพระคุณท่าน
นี่จะไม่มีรักไปหักราน	นานไปจะไม่สมอารมณ์นึก
ท่านก็ไม่ขัดสนจนพราย	มากมายตามพรูอยู่มิตรึก
แรกรักจะรำพันให้ครั่นครึก	เหลือลึกแล้วที่ลมละลานใจ ฯ
๏ แน่ะเจ้าอย่าบ่นเป็นคนงอน	เป็นคนฤๅจะค่อนบำรุงให้
ถึงรักจะรู้จักทำอะไร	ได้แต่ชมรูปเล่นอยู่รวยรวย
ถ้าแม้นเจ้ากลับเป็นมนุษย์แท้	แน่แล้วพี่จะสมสู่ด้วย
สุดที่จะบำรุงให้รุ่งรวย	เอ็นดูด้วยช่วยชี้ที่วันทอง
ว่าพลางทางจับข้าวสารซัด	พรายกระจัดหลีกหนีไปทั้งผอง
ชักสีหมอกไปดังใจปอง	ถึงท้องคูข้ามไปตามคัน
ขับพรายร่ายเวทสะกดคน	นอนกรนหลับเพ้อมะเมอฝัน
ลิ่มกลอนถอนถอดตลอดกัน	ชักสีหมอกผันผยองมา
เกลื่อนกล่นคนนั่งระวังบ้าน	ซมซานโงกหงับไม่เงยหน้า
ที่ทำการถือขวานยืนจังกา	ผ่าถูกดินปุบฟุบหลับกรน
ที่หุงข้าวเผาปลายังคาเตา	หลงเอาฝาละมีเข้าจี้ก้น
งุบหัวลงนอนไม่ร้อนรน	ปากบ่นอู้อ้าหลับตาเซอะ
หลงปลุกเพื่อนกันหั่นกัญชา	มือเช็ดขี้ตาอยู่จำเปรอะ
หม้อข้าวเดือดแฉะแฟะเฟอะ	นั่งเงอะหงายแหงนแอ่นหลับไป
ดูเป็นสมเพชเวทนา	ชักสีหมอกมาหาช้าไม่
ล่วงเข้าสองชั้นเป็นหลั่นไป	ผู้คนหลับใหลอยู่ซบเซา
ผ้าผ่อนล่อนลุ่ยหลุดละเมอ	หลงเพ้อปีนป่ายขึ้นปลายเสา
ดื่มเหล้าเข้าปากแล้วรากเมา	ถือถ้วยเหล้าล่อแล่ร้องพาดควาย
ล่วงเข้าชั้นสามข้ามคู	หรุบหรู่แสงเดือนไม่เด่นหงาย
ผู้คนหลับคลํ่าไม่กลํ้ากราย	น่าสบายบ้านเรือนศรพระยา
เรือนนี้แล้วสิอ้ายเต่าเผา	โตเปล่าล้านเลี่ยนเตียนหนักหนา
ปลูกต้นไม้พุ่มชอุ่มตา	เบิกบานบุษบาอรชร
รุ่งขึ้นพรุ่งนี้อ้ายขุนช้าง	จะนอนครางอิดออดกอดแต่หมอน
เอาวันทองของกูมาแนบนอน	วันนี้กูจะค่อนให้สมแค้น
แล้วลงยันต์ปิดหน้าม้าสีหมอก	อย่าออกลำพองคะนองแล่น
บังเงาเสาอยู่อย่าดูแคลน	สั่งม้าแล้วก็แล่นไปสั่งพราย
สะกดให้หลับหมดทั้งเคหา	ต่อกูเตือนว่าจึงผันผาย
สั่งพลางร่ายมนตร์สนธยาย	ปรายข้าวสารซัดบริกรรม
ทิ้งข้ามหลังคาเรือนสะเทื้อนหวาด	ฝูงปิศาจรักษาออกคลาคลํ่า
ผู้คนบ่นเพ้อมะเมอคลำ	ซ้ำซัดมะนาวทิ้งสะท้านเรือน
พรึงรอดออดอ่อนกลอนลั่น	ขวัญขุนช้างนั้นไปสู่เถื่อน
กอดวันทองฝันอยู่ฟั่นเฟือน	ก็เขยื้อนเหยียบไม้ขึ้นหยุดยืน ฯ
๏ โจนลงกลางชานร้านดอกไม้	ของขุนช้างปลูกไว้อยู่ดาษดื่น
รวยรสเกสรเมื่อค่อนคืน	ชื่นชื่นลมชายสบายใจ
กระถางแถวแก้วเกดพิกุลแกม	ยี่สุ่นแซมมะสังดัดดูไสว
สมอรัดดัดทรงสมละไม	ตะขบข่อยคัดไว้จังหวะกัน
ตะโกนาทิ้งกิ่งประกับยอด	แทงทวยทอดอินพรมนมสวรรค์
บ้างผลิดอกออกช่อขึ้นชูชัน	แสงพระจันทร์จับแจ่มกระจ่างตา
ยี่สุ่นกุหลาบมะลิซ้อน	ซ่อนชู้ชูกลิ่นถวิลหา
ลำดวนกวนใจให้ไคลคลา	สาวหยุดหยุดช้าแล้วยืนชม
ถัดถึงกระถางอ่างน้ำ	ปลาทองว่ายคลํ่าเคล้าคลึงสม
พ่นน้ำดำลอยถอยจม	น่าชมชักคู่อยู่เคียงกัน
บ้างแหวกจอกออกช่องภูเขาเคียง	วัดเหวี่ยงแว้งหางระเหิดหัน
บ้างกินไคลไล่เคล้าพัลวัน	ถัดนั้นแอกไถละไมงอน
กะดึงพรวนล้วนสักหลาดทับ	ดาวประดับดวงเด่นดูสลอน
สลักเสลาเกลาเกลี้ยงอรชร	เชือกใช้ไว้ซ้อนสลับกัน
เครื่องม้าดาดาษจังหวะวาง	เครื่องช้างสารพัดจะจัดสรร
ขอครํ่าด้ามพลองทองพัน	ถัดนั้นย่างเยื้องชำเลืองมา
สะเดาะดาลบานเบิกลับแลบัง	เห็นฝูงสาวสะพรั่งอยู่พร้อมหน้า
พ้นเหล่าสาวนอนสลอนมา	ถึงห้องแก้วกิริยาเข้าทันใด ฯ
๏ เจ้าร่างน้อยนอนนิ่งบนเตียงตํ่า	คมขำงามแชล่มแจ่มใส
คิ้วคางบางงอนอ่อนละไม	รอยไรเรียบรับระดับดี
ผมเปลือยเลื้อยประลงจนบ่า	งอนปลายเกศาดูสมศรี
ที่นอนน้อยน่านอนอ่อนดี	มีหมอนข้างคู่ประคองเคียง
กระจกแจ่มจัดใส่คันฉ่องน้อย	ไม้สอยซ่นงางามเกลี้ยง
ฉากบังจัดตั้งไว้ข้างเตียง	อัฒจันทร์ตั้งเรียงในห้องน้อย
ห้องแคบอุตส่าห์แอบไม่แออัด	รู้จักจัดเครื่องเรือนไว้ใช้สอย
ทั้งกระโถนขันน้ำแลจอกลอย	ดูน้อยน้อยงามรับกับรูปคน
เอะใจมิใช่เจ้าวันทอง	ฤๅพี่น้องนึกแหนงแคลงฉงน
ท่วงทีก็มิใช่เป็นคนจน	เครื่องกินก็พิกลดูผิดนัก
ฤๅจะเป็นเมียน้อยอ้ายขุนช้าง	ไยไม่วางห้องชมให้สมศักดิ์
พิเคราะห์ดูหน้านวลควรจะรัก	ถ้าชายชมก็จะชักให้นวลคลาย
คิดพลางทางแอบเข้าแนบน้อง	ต้องเต้านึกชมอารมณ์หมาย
เอนอิงพิงทับแล้วขับพราย	ร่ายลมละลวยลงให้ลานใจ ฯ
๏ ครานั้นนางแก้วกิริยา	นิทราระงับหลับใหล
สะดุ้งตื่นฟื้นตัวก็ตกใจ	เอ๊ะใครหนอน่าอัศจรรย์
นึกนึกจะใคร่ร้องต้องอาคม	ในอารมณ์ระริกรัวกลัวพรั่น
ถอยถดลดลงจากเตียงพลัน	ดูคมสันรูปทรงใช่ชายทราม
แฝงหน้านิ่งนึกอยู่ในฉาก	ขยับปากคิดคิดก็เกรงขาม
นิ่งอยู่จะไม่รู้ซึ่งข้อความ	แข็งขืนอารมณ์ถามไปทันที
หม่อมขาดีฉันว่าอย่าว่าพ้อ	นี่ใครล่อจึงได้หลงมาถึงนี่
ดูรูปร่างบางเอี่ยมสะอาดดี	กิริยาพาทีใช่คนพาล ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	นิ่งคิดฟังเสียงสำเนียงหวาน
แจ่มแจ้วกระจ่างเป็นกังวาน	ตัวพี่คือทหารชาญณรงค์
พระผู้จอมจักรพาลประทานนาม	ชื่อขุนแผนแสนสงครามตามประสงค์
มาหาเจ้าวันทองต้องจำนง	ด้วยขุนช้างพาลงมาโลมเลี้ยง
อันขุนช้างกับพี่ก็เป็นมิตร	มันผิดเมียเสียน้ำสบถเบี่ยง
พี่คิดว่าวันทองเฝ้ามองเมียง	ต่อนั่งเคียงลงจึงรู้ว่าผิดตัว
ไม่แผกผิดกันสักนิดเจียวนะน้อง	พี่คิดว่าวันทองจึงต้องทั่ว
ได้ลักจูบลูบไล้ไม่คิดกลัว	ผิดตัวเกินแล้วอย่าโกรธา
ขออภัยเถิดมิใช่เจ้าวันทอง	นิจจาน้องอย่าสะเทินเมินหน้า
นี่เจ้าเป็นอะไรกันอย่าฉันทา	จึงมาอยู่เคหาของขุนช้าง ฯ
๏ ครานั้นนางแก้วกิริยา	เสนหานิ่งนึกอางขนาง
นี่ขุนแผนแม่นใจจึงไม่พราง	แบบบางน้อยน้อยน่าเอ็นดู
แช่มแช่มช้าช้าน่ารักใคร่	เป็นไรหนอวันทองจึงมิอยู่
เรืองฤทธิประสิทธิ์ประสาทครู	ถึงขุนช้างจะสู้คงเสียตัว
เที่ยวเล่นทุกห้องคะนองฤทธิ์	คิดคิดขนพองสยองหัว
ครั่นคร้ามขามจิตรสะดุ้งกลัว	นี่ผัวเจ้าวันทองแล้วแน่ใจ
ครั้นจะมิบอกความที่ถามหา	แค้นขึ้นมาก็จะพาลพาโลให้
จะสู้รบหลบหนีไปแห่งไร	จะพลอยเสียเบี้ยใบ้ไปลอยลม
คิดแล้วจึงว่าช่างน่าหัว	มาหลงตัวหลงห้องไม่เห็นสม
แค้นนักที่มาลักมาลอบชม	มายกยอให้นิยมเหมือนเย้ยกัน
เต่าเตี้ยดอกอย่าต่อให้ตีนสูง	มิใช่ยูงจะมาย้อมไม่เห็นขัน
หิ่งห้อยฤๅจะแข่งแสงพระจันทร์	อย่าปั้นน้ำให้หลงตะลึงเงา
ข้าทาสีดอกมิใช่เจ้าวันทอง	ดูแต่ห้องน้อยนอนเถิดนะเจ้า
มิใช่ที่ประสงค์อย่าหลงเดา	ข้าเจ้าลูกท่านสุโขทัย
บิดาต้องจำระยำยาก	ขายฝากดีฉานให้ท่านใช้
เป็นเงินสิบห้าบิดาเอาไป	ตัวฉันไซร้ชื่อแก้วกิริยา
เป็นไทยอย่าเอาใจมาคบทาส	ฉันไม่อาจเอื้อมนั่งเสมอหน้า
ที่โกรธแค้นแทนกันแต่ก่อนมา	ก็แก้แค้นตามประสาท่านผู้ดี ฯ
๏ น้อยฤๅพูดจาช่างน่ารัก	เสนาะนักนํ้าคำเจ้าเสียดสี
ปิ้มจะกลืนชื่นใจในวาที	สงสารด้วยยังไม่มีคู่ภิรมย์
แม้นชายใดได้อยู่เป็นคู่ครอง	จะแนบน้องเชยชิดสนิทสนม
พี่จะอยู่สู้รักไม่แรมชม	มิใช่ลมลวงน้องอย่าหมองใจ
อย่าว่าแต่เจ้ายากอยู่สิบห้า	ถึงห้าชั่งพี่ก็หามาช่วยได้
บุญหลังได้สร้างมาปางใด	เผอิญให้จำเพาะพบประสบนาง
ว่าพลางทางแอบแนบชิด	ปลื้มจิตรอย่าสะเทินเมินหมาง
แก้ห่อเงินมอบแล้วปลอบพลาง	อย่าระคางเคืองใจได้เอ็นดู ฯ
๏ ครานั้นนางแก้วกิริยา	เมินหน้าซ่อนซบหลบอยู่
ปัดป้องมิให้ต้องเข้าชมชู	รู้แล้วว่ารักว่าปรานี
เงินทองกองเกวียนจะโกยให้	ฉันขอบใจบุญคุณเหนือเกศี
ยังคิดคำบิดาเป็นราคี	ท่านปรานีซ้ำสั่งสารพัน
ถึงยากจนก็ให้ทนเสงี่ยมจิตร	อย่าพลั้งผิดปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
รักหลังระวังโพยโบยรัน	แม่นมั่นรับสัตย์กับบิดา
ถ้าหม่อมรักฉันแท้ไม่ทอดทิ้ง	อย่าด่วนชิงเชิญงดให้งามหน้า
อย่าให้น้องหมองสัตย์ที่สัญญา	เชิญไปว่ากับคุณพ่อแต่พอควร
หม่อมรักใช่ฉันจักไม่รักตอบ	จะลักลอบกลัวผิดสักพันส่วน
รักตัวกลัวอายเสียดายนวล	สุดสงวนอยู่แล้วอย่าวอนเลย ฯ
๏ น้องเอ๋ยเพราะน้อยฤๅถ้อยคำ	หวานฉํ่าจริงแล้วเจ้าแก้วเอ๋ย
เจ้าเนื้อหอมพร้อมชื่นดังอบเชย	เงยหน้ามาจะว่าไม่อำพราง
ได้ชมชิดเข้าสนิทอย่างนี้แล้ว	ขอเชิญแก้วกิริยาเมตตาบ้าง
พี่จะมอบเสน่ห์ไว้ที่ในนาง	อย่าระคางข้องแค้นระคายเคือง
ถ้าพี่ลวงน้องให้หมองสัตย์	จงวิบัติเกิดเข็ญให้เป็นเนื่อง
สารพัดวิชาสง่าเปลือง	เจ้าเนื้อเหลืองดังทองมาทาบทับ
ว่าพลางทางเปลื้องเครื่องคาด	แขวนพาดฉากลงประจงจับ
อุ้มนางวางตักสะพักรับ	ก็ทอดทับระทวยลงดังท่อนทอง
พระพายชายพัดบุปผาชาติ	เกสรสาดหอมกลบตรลบห้อง
ริ้วริ้วปลิวชายสไบกรอง	พระจันทร์ผันผยองอยู่ยับยับ
พระอาทิตย์ชิงดวงพระจันทร์เด่น	ดาวกระเด็นใกล้เดือนดาราดับ
หิ่งห้อยพร้อยไม้ไหวระยับ	แมลงทับท่องเที่ยวสะเทือนดง ฯ
๏ ครานั้นนางแก้วกิริยา	เสนหาปลื้มใจใหลหลง
ความรักให้ระทวยงวยงง	เอนแอบอ่อนลงด้วยความรัก
สะอึกสะอื้นอ้อนแล้วถอนใจ	น้ำตาไหลซกซกลงตกตัก
แค้นใจที่มาไล่ข่มเหงนัก	แล้วจะลักวันทองไปเที่ยวไพร
ตัวท่านจะสำราญระริกรื่น	ข้านี้นับคืนคอยละห้อยไห้
เพลินป่าพ่อจะมาต่อปีไร	ขุนช้างก็จะไล่พาโลตี
ท่านจะมาหากันนั้นต่างหาก	กรรมวิบากพามาไม่พอที่
ให้พะวังกังขาเป็นราคี	ทำทีควักค้อนด้วยงอนใจ ฯ
๏ ขุนแผนรับขวัญอย่าพรั่นจิตร	พี่หาลืมคิดความหลังไม่
แสนสงสารสุดสวาดิเพียงขาดใจ	นับแต่วันนี้ไปจนวันตาย
มิวันหนึ่งก็วันหนึ่งคงถึงห้อง	ประสมสองเกษมสุขให้โศกหาย
ชื่นจิตรเจ้าจงคิดเพทุบาย	ถ่ายถอนตัวเสียให้เป็นไทย
ว่าพลางทางถอดซึ่งแหวนเพชร	ประคองเช็ดน้ำตาอย่าร้องไห้
ชมแหวนแทนพลางสว่างใจ	สอดใส่นิ้วน้อยให้นางดู
กอดคอชะลอเคลื่อนออกจากห้อง	สอดประคองอกประทับสะทึกอยู่
มิใคร่เขยื้อนยกแขนประคองชู	เอ็นดูด้วยช่วยชี้ที่วันทอง ฯ
๏ นางแก้วกิริยายิ่งอาลัย	แข็งใจชี้แจงตำแหน่งห้อง
ตรงนี้แน่ะแลไปอย่าเมินมอง	ล่วงสองชั้นเข้าไปห้องใน
แสงอัจกลับตามอร่ามเรือน	คนเกลื่อนนอนนั่งระวังไสว
เอ็นดูน้องเถิดอย่าไปเลยเป็นไร	เหมือนหนึ่งใจเมียจะขาดด้วยคิดกลัว
เจ้าแก้วกิริยาอย่าอาวรณ์	ขวัญอ่อนเจ้าไม่เคยเห็นฤทธิผัว
ไม่แกล้วกล้าฤๅจะมาได้แต่ตัว	ชั่วแล้วดอกจะละวันทองทิ้ง
ขวัญข้าวเจ้าไปนอนเสียเถิดน้อง	หับห้องเสียให้มิดสนิทนิ่ง
เย้ายวนกวนใจไม่ไปจริง	นิ่งนะพี่จะเข้าไปห้องใน
ปลอบพลางวางน้องแล้วย่องเยื้อง	ชำเลืองแลวันทองอยู่ห้องไหน
บังลับแลแลลับวับวาบใจ	แสนอาลัยเหลือที่จะรีรอ
นางแก้ววิ่งตามด้วยความรัก	จักแหล่นลืมฉันเสียเจียวหนอ
แคลงเรือนเพื่อนฤๅจึงรื้อรอ	ถัดหอเข้าไปหน่อยก็นั่นเอง ฯ
๏ ขุนแผนเหลียวมาเห็นหน้าแก้ว	เจ้าบอกแล้วไม่พิเคราะห์ให้เหมาะเหมง
เห็นช่องแล้วอย่าร้องให้ครื้นเครง	เกรงผิดจึงชะงักฉงนใจ
ดึกแล้วแก้วพี่ยังมินอน	อย่าอาวรณ์เลยพี่ไม่ช้าได้
ว่าพลางพานางเข้าห้องใน	ปลอบให้นอนเหนือที่นอนน้อย
กอดประทับมิใคร่หลับลงเลยหนอ	ประคองคอเขยื้อนขยดถอย
เห็นหลับๆ กลับขยิบกะปริบกะปรอย	จนเหงื่อย้อยลงแล้วไม่หลับนอน
ว่าพลางทางเป่าพระเวทฤทธิ์	ให้สนิทล้มหลับลงกับหมอน
ลุกเลี่ยงหลีกมายิ่งอาวรณ์	หยุดยืนยั้งสะท้อนสะทึกใจ
เห็นพลิกตัวกลัวเจ้าจะคว้าหา	กลับมากอดน้องให้นอนใหม่
แต่กอดแล้วกอดเล่าเคล้าคลึงไป	เห็นหลับใหลสิ้นสมประดีนาง
วางน้องย่องย่างออกจากเตียง	พลิกหมอนข้างเคียงประคองข้าง
จากห้องย่องเหยียบแต่เบาบาง	พลางผูกใบดาลสำราญใจ ฯ
๏ เดินถือฟ้าฟื้นขึ้นหอกลาง	ของขุนช้างสร้างขึ้นไว้ใหม่ใหม่
หอนั่งตั้งฉากพับไว้	ขุนทองกรงทองใส่สะอาดตา
กระจกใหญ่ใส่รูปฝรั่งนั่ง	นัยน์ตาตั้งค้อนคมดูสมหน้า
ชมพลางทางเดินเพลิดเพลินมา	รีบเร่งเร็วหาเจ้าวันทอง
เห็นทาสหญิงนอนกลิ้งหอกลางหลับ	สะเดาะฉับเดินเข้าไปในห้อง
เครื่องแก้วแพรวพรายอยู่ก่ายกอง	ฉากสองชั้นม่านมูลี่มี
ม่านนี้ฝีมือวันทองทำ	จำได้ไม่ผิดนัยน์ตาพี่
เส้นไหมแม้นเขียนแนบเนียนดี	สิ้นฝีมือแล้วแต่นางเดียว
เจ้าปักเป็นป่าพนาเวศ	ขอบเขตเขาคลุ้มชอุ่มเขียว
รุกขชาติดาษใบระบัดเรียว	พริ้งเพรียวดอกดกระดะดวง
ปักเป็นมยุราลงรำร่อน	ฝ่ายฟ้อนอยู่บนยอดภูเขาหลวง
แผ่หางกางปีกเป็นพุ่มพวง	ชะนีหน่วงเหนี่ยวไม้ชม้อยตา
ปักเป็นหิมพานต์ตระหง่านงาม	อร่ามรูปพระสุเมรุภูผา
วินันตกหัศกันเป็นหลั่นมา	การวิกอิสินธรยุคุนธร
อากาศคงคาชลาสินธุ์	มุจลินท์ห้าแถวแนวสลอน
ไกรลาศสะอาดเอี่ยมอรชร	ฝูงกินนรคนธรรพ์วิทยา
ลงเล่นน้ำดำดั้นอโนดาต	ใสสะอาดเยือกเย็นเห็นขอบผา
หมู่มังกรล่อแก้วแพรวพรายตา	ทัศนารำลึกถึงวันทอง
ห้ำหั่นฟันม่านผลาญสับ	ระยำยับย่างเข้าไปชั้นสอง
น่ารักปักเอี่ยมลออออง	น้องเอ๋ยช่างฉลาดลํ้ามนุษย์
เจ้าปักเป็นพระลอดิลกโลก	ถึงกาหลงทรงโศกกำสรดสุด
แสนคะนึงถึงองค์อนงค์นุช	พระทรงเสี่ยงสายสมุทรมาเป็นลาง
แสนคะนึงถึงองค์พระเจ้าแม่	พระลอแลน้ำแดงดังแสงฝาง
ละลักษณวดีไว้โดยปรางค์	คะนึงนางพระพี่น้องทั้งสององค์
ปู่เจ้าท้าวใช้ให้ไก่แก้ว	มาล่อแล้วพระลอไล่เตลิดหลง
ถึงสวนพระยิ่งแสนกำสรดทรง	ปักเป็นองค์พระเพื่อนพระแพงทอง
สู่สวนพิศวาสประพาสโฉม	พระลอโลมเสพสุขประสมสอง
พี่เลี้ยงเคียงข้างคอยประคอง	นางรื่นนางโรยรองบาทบงสุ์
มิเสียแรงใจเจ้าวันทองเอ๋ย	กะไรเลยโลภรักขุนช้างหลง
กลุ้มกลัดตัดม่านสะบั้นลง	ฉีกฉะหวะวงแล้วเหวี่ยงไป
ถึงม่านชั้นสามดูงามพริ้ม	ฝีมือพิมเจ้าทำพี่จำได้
ยืนพิศม่านน้องต้องติดใจ	ฉลาดนักปักไว้เป็นคาวี
จรดลด้นดั้นอรัญเวศ	ถึงกรุงจันตประเทศบุรีศรี
สังหารผลาญหมู่สกุณี	เลือดอินทรีแดงสาดลงดาษดิน
ปักเป็นลงเล่นในคงคา	กับโฉมจันทร์สุดาอันเฉิดฉิน
ลอยเส้นเกศาในวาริน	หอมกลิ่นผมตรลบผอบทอง
ปักเป็นเถ้าทัศประสาทใจกล้า	มาลวงพานางพรากไปจากห้อง
ถวายท้าวเมืองอื่นให้ชื่นครอง	กระทบเรื่องวันทองให้เคืองใจ
อีเถ้าศรีประจันผู้มารดา	เหมือนอีเถ้าใจกล้าหาผิดไม่
ดูพระยาก็ให้ชังยิ่งคลั่งใจ	เหมือนไอ้ขุนช้างชิงวันทองกู
พระยาก็ไม่ยากมากหมื่นนาง	ขุนช้างเป็นเศรษฐีมีถมอยู่
ดูม่านพล่านใจดังไฟวู	จู่จับฟ้าฟื้นฟันระยำ
สับบั่นหั่นย่อยลงร้อยทบ	ฟันตรลบม่านมุ้งไม่เป็นสํ่า
เห็นขุนช้างกางกอดอยู่กำยำ	ทะมื่นดำดาลเดือดเสียดายนาง
วันทองน้องน้อยหนึ่งเท่านั้น	จะเคียงมันก็ไม่ถึงสักครึ่งข้าง
เงื้อดาบจะใคร่ฟาดให้ขาดกลาง	ง้างหัวมาจะสับให้ยับลง ฯ
๏ กุมารทองป้องปัดสกัดดาบ	ประนมกราบขอโทษยิ่งโกรธส่ง
ถีบต่อยเตะตกจากเตียงลง	กุมารตรงยึดขวางไม่วางมือ
งดก่อนผ่อนพ่ออย่าเพ่อฆ่า	ไม่กลัวอาญาเจ้าชีวิตฤๅ
ขุนแผนแค้นกัดกรามคำรามฮือ	เอออือกูไม่กลัวแล้วอาญา
มันทำแค้นพ่อก็พอแรง	กูจะแล่งอกออกเอาดาบผ่า
ถอยไปใช่การอย่านำพา	ฆ่าเสียที่ลับจับเอาใคร
กุมารทองห้ามว่าอย่าให้ตาย	เอาแต่พอเจ็บอายเลือดตาไหล
ฟันฆ่าเทวดามักดลใจ	จับได้เนื้อความลามกระจาย ฯ
๏ ขุนแผนคลายแค้นพิโรธจิตร	ยืนพิศวันทองแล้วใจหาย
มืดมิดช่างไม่คิดเสียดายกาย	อายบ้างก็ไม่มีเท่าขี้เล็บ
ลอยหน้ามาอยู่กับชู้ช้าง	กระเบนกรางหน้าผากไม่อยากเจ็บ
ปักม่านเท้าแขนแอ่นเอวเย็บ	ซ่อนตะเข็บน้อยน้อยน่าเอ็นดู
สมรูปเจ้าแล้วฤๅไรนั้น	พัวพันช่างไม่พิศดูหัวหู
ชอบใจใหม่แล้วมาลืมกู	เคียงคู่ชะควรกันสุดใจ
จะดูแก้มแก้มก็หมองไปหมดสิ้น	นวลขมิ้นดอกนวลเนื้อหามีไม่
จะดูนมนมก็น่วมหลวมทรวงไป	จะหาไตแต่สักนิดไม่มีเลย
เสียงามไปกว่าก่อนนางงอนรถ	สุดจะอดแล้วนะเจ้าวันทองเอ๋ย
ถ้ามิว่าจะชะล่าชะเลยเคย	ขยับเงยเงื้อดาบสะดุดพราย
ฮึดฮัดวัดเหวี่ยงกุมารทอง	อย่าปัดป้องกูจะฆ่าให้ฉิบหาย
กุมารยึดดาบง้างไม่วางวาย	คิดเสียดายทิ้งดาบกระเดื่องใจ
โอ้เจ้าวันทองของพี่เอ๋ย	ไม่เห็นเลยว่าจะเป็นเช่นนี้ได้
เสียยศเสียศักดิสักเท่าไร	ดังดวงแก้วไปได้กับวานร
คายอมจมฝุ่นแล้วเหวี่ยงฟัด	จะใคร่ตัดรูปรอยสักร้อยท่อน
ให้ทานแร้งกากินที่ดินดอน	ฟันฟอนอ้ายขุนช้างให้สาใจ
ทั้งนี้เพราะอีศรีประจันเอง	ไม่เกรงดาบกูดูหมิ่นได้
ชอบเชือดเนื้ออีแม่แล่อกใจ	แคะได้เอาพริกกะเกลือพรม
จับหัวขุนช้างขอดตลอดขวัญ	หยิกควั่นหยอกหยอยเหมือนหอยขม
น้ำมันปั้นปีกจำเปาะกลม	ดูเป็นร่มระย้าพระยามอญ
จับรวบกันเข้าจะเกล้าจุก	อ้ายขี้คุกกลางโล่งออกล่อนจ้อน
หวีไว้ไปล่ปลิวเป็นปีกงอน	เอาแหนบถอนไรจุกเข้าสองนิ้ว
เอาไม้ม้วนสำลีเข้าหวีโหย่ง	อ้ายตายโหงโล่งเปล่าอ้ายเหาหิว
เอามินหม้อล่อทาเป็นปลาซิว	เขียนกริวขึ้นขี่ที่ต้นคอ
ที่ต้นขาเขียนปลาเทโพผุด	เขียนเขียนแล้วก็หยุดยืนหัวร่อ
ถีบตกเตียงคว่ำดำมอซอ	เอาหม้อผูกคอเข้าสองใบ
ทำขุนช้างแล้วก็ย่างขึ้นบนเตียง	เคียงนางพลางทอดถอนใจใหญ่
โอ้เจ้าวันทองหมองมัวไป	ลูบไล้อ่อนอุ่นละมุนมือ
มือพี่อย่างนี้ดอกควรต้อง	กับเนื้อน้องนุ่มนิ่มควรจะถือ
ถนอมรักหนักนิดหนึ่งไม่ครือ	แต่อุ้งมือค่อยประทับดังทองเปลว
นิจจาเจ้าเศร้าซีดทั้งเนื้อนม	บีบระบมเอาแล้วอ้ายห่าเหว
เตะขุนช้างผางเข้าหว่างเอว	อ้ายลิงเลวดีแล้วแต่รายเมา
ฮึดฮัดจะใคร่ตัดศีรษะขว้าง	กุมารขวางอย่าฆ่าเลยพ่อเจ้า
สับทำแต่พอหนำน้ำใจเรา	ฆ่าเขาความผิดจะติดตัว
ฟังพรายคลายโกรธพิโรธจิตร	ยืนพิศวันทองยิ่งชังผัว
ขับพรายร่ายมนตร์ให้ฟื้นตัว	เจ้าตื่นขึ้นดูผัวสักหน่อยรา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าวันทอง	หลับต้องมนตร์มึนยังมืดหน้า
สะดุ้งตกใจตื่นไม่ลืมตา	ผวากอดขุนแผนนิ่งไม่ติงตัว
ขวัญหายกายสั่นระรัวริก	ปลุกหยิกคิดว่าขุนช้างผัว
เล่าความฝันมาประหม่ากลัว	ว่าทูนหัวสุมไฟไว้ในมุ้ง
เปลวปลาบวาบพลุ่งขึ้นปลายจาก	ไหม้มากหลายตับลงยับยุ่ง
ต้องตัวผัวไหม้ทั้งไส้พุง	น้องสะดุ้งโดดกลิ้งลงกลางแปลง
เรืองเริงเพลิงผลาญม่านหมอนฟูก	ถูกน้องพุพองเป็นหลายแห่ง
ไม่มึใครจะช่วยดับวับวาบแรง	ตัวน้องนึกแสยงสยดใจ
เชิญช่วยทำนายให้น้องที	เช่นนี้น้องหาเคยจะฝันไม่
จะเกิดเหตุเภทพาลประการใด	กอดแอบแนบไว้ไม่ลืมตา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าขุนแผน	ขัดแค้นคำนางพลางตอบว่า
ฝันนี้ดีดอกเจ้าพี่อา	แก้วตาอย่าสลดระทดใจ
เจ้าฝันว่าไฟฟอนฟูกหมอนม่าน	จะมีท่านผู้อื่นเอามาให้
อันซึ่งว่าครวญคร่ำรํ่าพิไร	จะเกลียดไกลคนชั่วที่มัวเมา
ฝันว่าร้องไห้จะได้ชม	ของรักตกตมจะคืนเข้า
ที่ร้อนโรคโศกสร่างจะบางเบา	มิตรเก่าจะประคองวันทองน้อย
พี่กับเนื้อเย็นจะเป็นสุข	อย่าทุกข์พรั่นขวัญข้าวอย่าเศร้าสร้อย
ว่าพลางช้อนคางให้เพลินพลอย	ขอจูบหน่อยเถิดเจ้าอย่าเศร้าใจ ฯ
๏ ครานั้นวันทองผ่องโสภา	ฟังเสียงเจรจาไม่จำได้
เสียงกระเส่ากระซิบยิ่งเสียวใจ	ลูบไล้อกอ่อนสะเอวบาง
นิ่มนิ่มเนื้อน้อยประหลาดนัก	ครั่นจะทักเกรงผิดให้คิดหมาง
แคลงคลำอกเลี่ยนตลอดคาง	หอมกระแจะจันทน์นางยิ่งแหนงใจ
ขุนช้างบางแบบอย่างนื้ฤๅ	แต่ข้อมือเกินกำหารอบไม่
ผวาตื่นฟื้นตัวด้วยตกใจ	คว้าไปก็ปะเจ้าขุนช้าง
ทูนหัวผัวรักไม่ลืมตา	ทำไมมานอนกลิ้งอยู่พื้นล่าง
ปลุกสั่นหวั่นไหวนํ้าใจนาง	นํ้าตาพรูพรูพร่างลงพรายตา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าขุนแผน	ขัดแค้นคำนางพลางตอบว่า
วันทองน้องรักเจ้าพี่อา	ลืมตาดูบ้างก็เป็นไร
พี่มิใช่ผู้ร้ายชายโจร	อย่าเพ่อโผนแผดร้องไปข้างไหน
สั่นปลุกลุกขึ้นทำไมใคร	อย่าจำใจให้ลุกไม่ลุกเลย
คนหลับกลับสั่นขึ้นให้ฟื้น	คนตื่นนี้ไม่เตือนทำเชือนเฉย
เกลียดชังอย่างไรฤๅไม่เคย	เงยหน้ามาทักอย่าผลักแพลง
นิจจาเจ้าวันทองน้องพี่อา	พี่จำหน้าเนื้อน้องได้ทุกแห่ง
นิจจาใจช่างกะไรมาแปลกแปลง	เอามือคลำแล้วยังแคลงอยู่คลับคล้าย
เจ้าลืมนอนซ่อนพุ่มกระทุ่มตํ่า	เด็ดใบบอนช้อนน้ำที่ไร่ฝ้าย
พี่เคี้ยวหมากเจ้าอยากพี่ยังคาย	แขนซ้ายคอดแล้วเพราะหนุนนอน
เจ้ามาได้ผัวดีมีทรัพย์มาก	มาลืมเรือนเพื่อนยากแต่เก่าก่อน
หลงเชิงขุนช้างช่างชะอ้อน	กอดท่อนซุงสักสำคัญคน
ถ้ามันตื่นขึ้นเห็นพี่จูบเจ้า	ตายเปล่าคอพี่นี้ขาดป่น
สั่นปลุกลุกจริงสิพี่จน	ลุกขึ้นได้ไล่ชนพี่ตายจริง ฯ
๏ ครานั้นวันทองผ่องโสภา	ฟังว่าสะดุ้งใจไหวกริ่ง
เจ็บจิตรตละพิษปืนยายิง	ช่างค่อนติงเสียดซ้ำให้แสบใจ
รื้อเรื่องไร่ฝ้ายกระจายวุ่น	นี่ขุนแผนแม่นแล้วหาใครไม่
ดึงดื้อถือตัวไม่กลัวใคร	มีแต่ฤทธิแล้วจะไล่พาโลทำ
นิ่งอยู่ดูช่างประชันประชด	เหลืออดว่าเล่นไม่เป็นสํ่า
เป็นไรก็เป็นไปตามกรรม	จะเหยียบยีให้ระยำไม่อยากกลัว
นึกพลางทางหันเข้าสั่นปลุก	ลุกขึ้นเถิดเจ้าจอมหม่อมผัว
ควํ่าหน้าหลับตาช่างลืมตัว	ไม่กลัวฤๅพระกาลกาญจน์บุรี
ว่าพลางนางปัดพานหมากหก	นํ้าตาตกลุกไปเสียจากที่
ยืนบังฉากแค้นแสนทวี	ชะดีแล้วเจ้าข้าขอบใจ
ความสัตย์สารพัดจะสัจจัง	ที่แท้ถังดอกหาใช่สัดไม่
นํ้าลายคายขากจากปากไป	กลับกลํ้ากลืนได้เจ้าดีจริง ฯ
๏ ขุนแผนแค้นคำแล้วตอบนาง	ชะช่างพิไรได้ทุกสิ่ง
เปรี้ยงแปร้นแสนคมคารมจริง	อย่านิ่งนะวันนี้ได้ฟังกัน
เมื่อกี้ว่าใครไม่มีสัตย์	สารพัดเหน็บแนมแกมขยัน
แสนงอนค่อนว่าสารพัน	สัตย์ที่ถือมือมั่นจึงพลาดพลัด
อันตัวเจ้าแลเสียสัตย์วิบัติคิด	พี่จึงติดตามทวนมาสวนสัด
เจ้าเจนตวงท่วงทีดีสันทัด	ป้องปัดปาดหมุนละมุนตา
ขุนช้างได้นางมาสอบสวน	เจ้าจึงทวนถูกสัดยี่สิบห้า
แสนคมคารมเติบเจรจา	มาเชิดหน้าลอยนวลให้กวนใจ
ไม่อดสูปลุกชู้ขึ้นชิงผัว	จะกลัวบ้างสักนิดหามีไม่
สั่นปลุกลุกขึ้นทำไมใคร	มารองให้ชมขวัญกี่วันแล้ว
ไม่อิ่มอกอิ่มใจบ้างเจียวฤๅ	ยังขืนดื้อถือปัดว่าดวงแก้ว
มิฟังก็หลังจะเป็นแนว	ยังดิ้นแด่วโดดเดือดไม่รู้ตัว ฯ
๏ วันทองหมองคำที่ค่อนแค้น	เหลือแสนเจ็บแสบสมองหัว
ว่าได้ว่าไปให้ใครกลัว	ตกว่าชั่วเจ้าจึงซ้ำกระหนํ่าเน้น
นี่เส้นผมกลมน้อยเสียนักอีก	ซีกเดียวเจ้ายังจักได้เจ็ดเส้น
แสนงอนค่อนว่านัยน์ตาเป็น	เช่นนี้เกิดมาไม่เคยพบ
มาชี้หน้าด่าข้าว่าไรฤๅ	มาขึ้นไม้ขึ้นมืออยู่หรบหรบ
ความหลังข้ายังจำไว้ได้ครบ	เจ้าเรียกให้เมียตบไม่เกรงใจ
ทั้งแขวนหนังสือด่าสารพัด	ตัดรอนค่อนว่าหาเลี้ยงไม่
จะฉีกเชือดอีเถ้าแม่แล่อกใจ	ว่าไม่เลี้ยงแล้วเหมือนกากี
แสนแค้นที่เจ้าแขวนหนังสือด่า	ค่อนว่าสัปดนจนป่นปี้
ในตัวล้วนแต่ชั่วไม่มีดี	จี้ไชไค้แคะแกะเลือดปู
ห้ามหวงขุนช้างมิให้รัก	อัปลักษณ์ขายหน้ามิให้อยู่
มารดานํ้าตาลงพรูพรู	จึงสู้ส่งให้เขาข้างนี้
เขาจึงได้ทีทำระยำเยิน	เมื่อได้เกินแล้วอย่ากลับมาจู้จี้
ได้เสียตัวเพราะผัวไม่ไยดี	ถ้ามีเมตตาบ้างมิเป็นไร
ยามโปรดเจ้าโลดดังจะเหาะ	ได้เมียเหมาะแล้วหาว่าไรไม่
สอนให้เมียด่าว่าวุ่นไป	ลูบไล้โลมเล่นตละรำ
นี่ลาวทองจากห้องไปแล้วฤๅ	จึงดึงดื้อเดือดมาเวลาคํ่า
ไม่ตามใจขัดใจจึงเพ้อพำ	นี่อดน้ำแล้วสิเลี้ยวมากินตม ฯ
๏ เพราะคำรํ่าค่อนงอนสะบัด	แม่ผลัดชื่อให้ก็เห็นสม
ชื่อว่าวันทองต้องนิยม	นานไปแก้มกับนมจะเป็นทอง
เออกระนั้นสิเจ้าอย่าให้ว่า	ให้หลับตาชมเซอะอยู่ในห้อง
ตามใจให้เจ้าทำตามลำพอง	ครั้นว่าบ้างแล้วก็ร้องไม่เคยพบ
แต่กระนั้นยังไม่ได้กับใจนาง	ปล่อยหางแล้วก็เปรื่องกระเดื่องจบ
รื้อเรื่องความหลังตั้งสมทบ	ข้าเรียกให้ใครตบจึงเจรจา
แค้นขุ่นวุ่นฉาวกับลาวทอง	โดดจากเรือร้องทำหยามหน้า
แปรดแปร้นแค้นขัดสะบัดมา	เหลือว่าอยู่แล้วแต่วันนั้น
เป็นใจใครมั่งจะไม่แค้น	ผิดเจ้าจะแล่นไปไหนนั่น
เพราะยังเมตตาไม่ฆ่าฟัน	โกรธกันจริงแต่ยังไม่ตัดรอน
จากไปสองคืนคืนมาเรือน	เจ้าช้างเถื่อนกอดประทับไว้กับหมอน
แค้นใจตละไฟมาไหม้ฟอน	แต่วันนอนอยู่วันนั้นก็เจียนตาย
ถ้าเอากฤชนีดเน้นให้เป็นผี	ปานนี้ก็จะสูญเป็นเถ้าหาย
ถึงโกรธก็ยังรักยังเสียดาย	จึงคลายโทษหลังยั้งหยุดคิด
รุ่งเช้าเฝ้าเรียกให้ออกมา	เจ้าไม่แลดูหน้าแต่สักหนิด
ก็ยังอักอ่วนใจอาลัยมิตร	กลับบิดใส่โทษทุกสิ่งอัน
หนังสืออะไรข้าได้แขวน	ไม่รักแล้วก็แค่นมาเสกสรร
ที่รักนั้นแลหากไม่ว่ากัน	ลายมือของทั่นเจ้าจอมช้าง
ชู้ชอบใจเจ้าเฝ้ายุแยง	เสียดแทงสอดใส่ได้ทุกอย่าง
บ้านเราก็หนักปักริมทาง	ถอนขว้างฉีกทิ้งเสียถมไป
เจ้าหากติดบ่วงมันลวงหลง	เมื่อเข้ากรงแล้วจะดิ้นไปไหนได้
จึงพลอยเหินห่างระคางใจ	คิดไปทั้งนี้นี่เนื้อเคราะห์
มันพอกับเรื่องนางกากี	เจ้าปักษีขุนช้างพานางเหาะ
พี่เหมือนคนธรรพ์สรรจำเพาะ	อย่าฉอเลาะเลยเจ้าจะคืนวัง
มิเสียทีพี่ขอบน้ำใจรัก	เห็นประจักษ์แจ้งจริงมาแต่หลัง
มาหาเห็นหน้าเหมือนชิงชัง	ยังจะซ้ำปลุกชู้ให้ลองฤทธิ์
ชิจิตรชะใจวันทองเอ๋ย	กะไรเลยตัดได้ไปเป็นปลิด
ขาดเม็ดเด็ดเรือไม่เผื่อคิด	ม้าลาเล็ดลิดอยู่อลวน
จากเบี้ยเสียสองเพราะต้องคาด	ฟันฟาดเบี้ยหงายกระจายป่น
ม้าก้าวยาวเรือก็เหลือทน	เมื่อพี่จนแล้วจะไล่แต่รายโคน
คิดมาก็น่าน้อยใจนัก	อัปลักษณ์เหมือนนิยายเขาเล่นโขน
สีดาเดียวเปลี่ยวใจไปกับโจร	พระรามโทนเที่ยวท่องระทมใจ
ถ้าเจ้าซื่อครองสัตย์สุจริต	นิดหนึ่งเหมือนสีดาหาว่าไม่
นี่เสียศีลสุดสิ้นทุกสิ่งไป	ไหนเล่าเจ้าว่าแต่เดิมที
ว่าสู้ตายมิให้ชายอื่นต้อง	ว่าจะครองอารมณ์แต่ตัวพี่
ไยมานิ่งให้มันเคล้าเย้ายวนยี	นี่ชู้ฤๅมิใช่ให้ว่ามา
ทำแต่เท่านั้นก็เหลือแสน	ยังจะแค่นปลุกมันขึ้นฟันฆ่า
หอกดาบอยู่ไหนไปเอามา	อย่านะจะตื่นขึ้นทันที
ถ้ามันตื่นขึ้นเห็นพี่จูบเจ้า	ตายเปล่าขาดเด็ดแล้วคอพี่
ทำได้ทำไปเป็นไรมี	คนดีมันไม่สิ้นเลยทุกวัน
หญิงสามร้อยกลมารยา	บุราณท่านว่าไม่เสกสรร
ได้ความตามหาพึ่งมาทัน	จะปั้นรูปไว้ดูให้เจนใจ
ไว้เป็นแบบฉบับตำรับมี	ว่ารูปดีใจคดหาตรงไม่
ตาดำกล่อมกลมทั้งคมใน	จำได้สิ้นแล้วทั้งกายา ฯ
๏ เจ็บใจไม่น้อยทั้งถ้อยคำ	ทิ่มตำแดกดันรำพันว่า
แค้นคำนํ้าตาลงคลอตา	สะบัดหน้าแน่ะเจ้าไม่จำคำ
วันวิวาทกันกับลาวทอง	แผดร้องโรมโรมพิไรรํ่า
กั้นกางขวางไว้มิให้ทำ	ซ้ำไล่จะฟันให้บรรลัย
แค้นใจข้าจึงไปผูกคอตาย	สายทองมาบอกยังด่าให้
ขึ้นช้างพานางลาวทองไป	ดังพระสุธนได้มโนรา
ข้านอนกับขุนช้างก็จริงอยู่	แต่ได้สู้รบกันเป็นหนักหนา
เสียตัวชั่วใช่จะตื่นตา	เพราะพรายเขาเข้ามาสะกดไว้
ถ้าผัวเมตตามาปกป้อง	วันทองฤๅใครจะทำได้
เจ้าลอยช้อนเอาปลาที่หน้าไซ	เพราะใจของเจ้าไม่เมตตา
ขึ้นช้างไปกับนางลาวทองน้อย	ข้านี้ตั้งตาคอยละห้อยหา
หม่อมเมียเหนี่ยวไว้มิให้มา	แค่นจะมีหน้าว่าไม่สมคำ
ยังจะมาปั้นรูปเป็นตำรา	สามร้อยมารยาช่างว่าร่ำ
เมื่อกระนั้นเป็นไรจึงไม่ทำ	ไม่ลืมตาขึ้นคลำให้เต็มใจ
รู้แล้วว่าข้าชั่วจึงไม่เลี้ยง	ใครหาเถียงทัดทานว่าดีไม่
ตามประสาคนชั่วจึงกลัวไกล	คนดีแล้วใครจะไม่รัก
ได้อายด้วยหลงมาเป็นผัว	มืดมัวลามกดังตกปลัก
เพราะยาแฝดแปดปนระคนนัก	มาคบชั่วแล้วจึงชักให้เสียชาย
เมื่อแรกเจ้ายังรักอยู่กับข้า	ขอษมาเสียเถิดฝ้าพึ่งจะหาย
ตละต้องของใส่ที่ในกาย	นวลหน้าฝ้าลายอยู่มอมแมม
แต่เพียงไปได้กับเจ้าลาวทอง	ผ่องดังเพชรรัตน์กระจัดแจ่ม
ผิวผ่องตละทองประกับแกม	นี่เหลาะแหละลอมแลมเข้ามาไย
อีวันทองชั่วชาติอุบาทว์แล้ว	พ่อพลายแก้วจะเลี้ยงมันไหนได้
มานั่งใกล้ไม่กลัวตัวจัญไร	โอ๊ยโดดไปมั่งแล้วกระมังนา
ไม่พอที่ที่หม่อมจะกินเดน	มันนอกเกณฑ์ดอกไม่สมเสมอหน้า
อย่าวนเวียนระไวอยู่ไปมา	เหมือนปล่อยนกปล่อยกาให้ปลอดไป
จะต้องการเงินทองสักสองสัด	น้องไม่ขัดดอกจะสู้ทูนหัวให้
ฤๅเสียเจ้าลาวทองจึงหมองใจ	จะหาให้กอดเล่นอย่าเป็นทุกข์
ชอบใจจะเอาไทยฤๅเอาลาว	ที่สาวสาวจะเอามวยฤๅไรจุก
น้องไหว้กราบกรานอย่ารานรุก	อย่ามาคลุกเคล้าน้องจะหมองมัว ฯ
๏ แสนคมคารมนี้เปรี้ยงเปรี้ยง	แง่งอนซ้อนเสียงมิใช่ชั่ว
แค้นนักว่าปลอมมอมแมมมัว	ระวังหัวจงดีเดี๋ยวนี้แล้ว
มาลอยหน้าท้าเล่นอยู่หรบหรบ	คารมจบจัดจ้านออกแจดแจ้ว
ว่าได้ดังใครไม่รู้แกว	หว่านแล้วล้อมเล่าเจ้ากระบวน
เห็นว่าจนเงินทองข้องขัด	มาเยาะหยัดเย้ายีว่าถี่ถ้วน
อย่าลอยหน้าว่านักจะหักนวล	อย่ามาสวนสอบคำให้ช้ำใจ
รู้แล้วว่าชู้เจ้าเศรษฐี	มั่งมีเงินทองจะกองให้
เงินทองจะพร่องไปเมื่อไร	ช่างว่าได้พูดพรํ่าจะทำคุณ
ขุนแผนนี้มันแกนทุกสิ่งอัน	ของกำนัลไม่มีใครเกื้อหนุน
ผัวเจ้ามีทรัพย์นับพันดุลย์	เป็นเจ้าคุณอยู่แล้วแต่ผัวนาง
ยังจะขอลูกสาวคนอื่นให้	ช่างพิไรตะบอยนี้ร้อยอย่าง
จะหาคนอื่นยัดแก้ขัดพลาง	เจ้าจะกอดขุนช้างสบายใจ
อันตัวเจ้าจะละอย่าพึงคิด	ถึงนางในดุสิตไม่เปลี่ยนให้
ความเดือดจะเหือดไปเมื่อไร	ถ้ามิได้เป็นจะเอาตาย
อันตัวเจ้าเราจะละอย่าพึงนึก	ลึกเสียละที่จะเปลี่ยนให้ง่ายง่าย
ว่าได้ว่าไปไม่มีอาย	ตัวชั่วกลับกลายว่าผีอำ
ถึงว่าเราอยู่ไกลเข้าใจหมด	ช่างโป้ปดทำเล่นไม่เป็นสํ่า
แม่เจ้าเข้าด้วยช่วยกระทำ	เข้าปลํ้าส่งให้กับขุนช้าง
ผีพรายมันบอกแก่เราสิ้น	ตัวดิ้นแต่ใจไม่แหห่าง
ความรักจริงใจไม่จืดจาง	อย่าพรางเลยมาจะพาไป
ถึงเสียตัวชั่วช้ามาแต่หลัง	ก็ชั่งเถิดข้อนั้นหาว่าไม่
จวนรุ่งเวลาจะคลาไคล	ไม่ไปฤๅจะฟาดให้ขาดกลาง ฯ
๏ ข่มเหงเล่นเถิดทำไมเล่า	ช่างมาเฝ้าตะบอยได้ร้อยอย่าง
เสียตัวชั่วเพราะหลับกลับว่าพราง	พรายของเจ้าช่างจับพิรุธ
ดิ้นร้องตละเรือนจะหักร่วง	ลุกทะลวงแล่นไปมันไล่ฉุด
ปะแม่ตีรํ่ากระหนํ่ารุด	อีพรายมุดเข้ามาเห็นว่าเป็นใจ
ด้วยตัวเป็นหญิงก็นิ่งจน	จะซุกซนไปหาผู้ใดได้
จึงเสียตัวชั่วเพราะเขาขืนใจ	ไอ้ผีปากบอนช่างค่อนครบ
ช่างมาพิไรใส่ความ	จะเอาหนามทุเรียนเข้าซ้อนตบ
ผีไม่มีสัตย์อ้ายบัดซบ	ให้สลบลงสาแก่น้ำใจ
ที่ว่ามิได้เป็นจะเอาตาย	ป่ายลงเถิดเจ้าหากลัวไม่
พูดก็ไม่เห็นสิ่งที่จริงใจ	จะอยู่ไปก็ไม่จิรังการ
อย่าขบฟันหันฮึกอยู่เปล่าเปล่า	เอาสิเป็นไรไม่สังหาร
ฟาดฟันบั่นเสียให้วายปราณ	ผลักกรานหยิกข่วนไม่ละกัน ฯ
๏ ประเดี๋ยวนี้ดอกนะอย่าทำไป	เงื้อดาบจะใคร่เข้าห่ำหั่น
จริงจริงแล้วฤๅดื้อดึงดัน	ฟันนะเป็นไรก็เป็นไป
ปากกล้าด่าพรายเปรียบกระทบ	มิสลบลงกับที่ก็มิใช่
มารับกลับไปก็ไม่ไป	ไม่กลัวแล้วฤๅไรมายื้อยุด
ไม่ไปไม่ฟังกันในวันนี้	ห่อฝ่ามือตีกระชากฉุด
เงื้อดาบจะใคร่ฟาดให้ม้วยมุด	ฉุดชู้อยู่ได้ดู๋ดูเอา
ว่าพลางทางเป่าละลวยลง	ตรงหน้าวันทองให้ต้องเจ้า
แกว่งฟ้าฟื้นอยู่อย่าดูเบา	เร็วเข้าลุกมาจะด่วนไป ฯ
๏ วันทองต้องลมละลวยเป่า	เคลิ้มเขลาคลายแค้นไม่ผลักไส
ระวังตัวกลัวดาบวับวาบใจ	เงื้อดาบขึ้นทีไรก็หวีดร้อง
นี่อะไรเช่นนี้พ่อคุณเอ๋ย	อย่ากวนใจนักเลยจะหาของ
รู้ฤๅว่าจะไปจะได้สำรอง	แหวนทองเงินผ้าจะหาไป
ยิ่งสะบัดก็ยิ่งรัดข้อมือแน่น	สองแขนจะขาดกลางหาวางไม่
เงื้อง่าจะมาฆ่าข้าทำไม	จะไปดีดีแล้วจงวางมือ ฯ
๏ แสนเอยแสนคม	คารมนี้หย่อนลงแล้วฤๅ
เปรี้ยงแปร้นแค้นขัดสะบัดมือ	ดีก็ดื้อไปอิกซิจะขอฟัง
จะไปเลือกผ้าจะมาฤๅ	เป่ามนตร์ใส่มือแล้วลูบหลัง
พี่รักเจ้าจริงจริงไม่ชิงชัง	หยอกมั่งก็มีแต่โกรธา ฯ
๏ วันทองต้องลมก็ลืมแค้น	เท้าแขนก้มเคียงเข้าเรียงหน้า
ฉันบอกทั่นฤๅว่าฉันไม่ไคลคลา	หาผ้าผ่อนก่อนจึงค่อยไป
ว่าพลางลุกย่างเข้าในห้อง	หาของค้นลูกกุญแจไข
เปิดหีบหอมฟุ้งจรุงใจ	ล้วนใหม่ใหม่ไหมด้ายมีหลายพรรณ
หยิบหยิบแล้วก็จีบประจงพับ	หับหีบไขต่อขมีขมัน
ผ้าหอมย้อมสีระยับมัน	น้ำมันจันทน์ประทิ่นกลิ่นขจร
เช็ดหน้าผ้าไหมฝรั่งห่อ	ไขต่อหีบทองเถือกสลอน
เพชรนิลมรกตอรชร	พิรอดร่อนเรือนเพชรพะพรายตา
เก็บรอมห้อมห่อผ้าห่มแน่น	ช้านักขุนแผนจะคอยท่า
คิดพลางลุกย่างขยับมา	ห่อผ้าพาดปากกระทายน้อย ฯ
๏ มาถึงเตียงเคียงข้างขุนช้างหลับ	พอมนตร์เสื่อมนางกลับหวนละห้อย
จะจากเจ้าเหมือนดังว่าวขาดลมลอย	อย่าหมายคอยเลยว่าเมียจะเป็นตัว
ก้มกอดเท้าผัวเห็นมัวนิ่ง	โอ้สิ้นบุญจริงพ่อทูนหัว
จะปลุกสักเท่าไรไม่ไหวตัว	มานอนมัวทิ้งเมียเสียอย่างไร
นี่จะทำฉันใดให้พ่อรู้	ว่าขุนแผนเขาจู่เข้ามาได้
เขาจะฆ่าฟันน้องจึงต้องไป	มิใช่นอกใจแล้วหลีกลี้
คิดพลางนางจึงเขียนหนังสือ	เล่าความตามซื่อเป็นถ้วนถี่
เขียนเสร็จพับปิดสนิทดี	เหน็บไว้ที่ฝาเรือนของผัวรัก
แล้วปลุกสั่นซ้ำเรียกพ่อช้างเอ๋ย	กะไรเลยหลับเหลือที่หลับหนัก
ฤๅผีพรายร้ายรองคะนองทัก	น้องรักจักถวายพลีการ
เต่าพล่าปลายำจะทำให้	เป็ดไก่เหล้าเข้มทั้งของหวาน
เทียนเงินเทียนทองของตระการ	ขอให้ท่านผัวรักข้าตื่นตัว
นางพรายได้ฟังนํ้าลายไหล	อยากเป็ดอยากไก่มิใช่ชั่ว
กุมารทองร้องห้ามด้วยความกลัว	หัวเด็ดเดี๋ยวนี้อย่าโลเล
นางพรายรู้ตัวกลัวกุมาร	ทะยานถีบขุนช้างจนห่างเห
ยึดขาคร่าแขนให้แอ่นเปร	ซวนเซหลับไปไม่รู้ตัว
วันทองกอดผัวเห็นมัวนิ่ง	สิ้นบุญจริงแล้วพ่อทูนหัว
หวั่นไหวใจนางระริกรัว	ก็มืดมัวลมจับหลับผอยไป ฯ
๑๘
ขุนแผนพานางวันทองหนี
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	คอยท่าช้าผิดหามาไม่
เยื้องย่างตามนางเข้าห้องใน	สลดใจสงสารวันทองนัก
แลเห็นนวลน้องเจ้าร้องไห้	ลมจับหลับไปยังมึนหนัก
เสกนํ้าประพรมชโลมพักตร์	ด้วยพระเวทวิเศษศักดิ์ประสิทธี
ลงฝ่ามือลูบลงตรงหลังน้อง	วันทองฟื้นตื่นขึ้นจากที่
มาเลือกผ้าช้ากะไรใช่พอดี	ลวงพี่ให้นั่งระวังคอย
วันทองแก้เก้อพูดเพ้อพก	กระทายหกตกหายทั้งไม้สอย
ขุนแผนร้องว่าอย่าตะบอย	พี่จะเหลาให้สักร้อยอย่าร้อนใจ ฯ
๏ วันทองก้มหน้าตาตะแคง	นี่ใครแกล้งฤๅว่าหาไปไม่
สะบัดหน้าลุกมาด้วยขัดใจ	ไปเถิดเร็วเร็วจะวิ่งตาม
น้องเอ๋ยพี่ไม่เคยพื้นกระดาน	คร้ามจ้านระวังตัวด้วยกลัวหนาม
จะจูงมือรื้อรุดสะดุดชาม	กระเบื้องจะปามเข้าหนาอย่าวิ่งเลย
น่าแค้นแน่นใจกะไรหนอ	เฝ้าแต่พ้อไปทีเดียวพ่อคุณเอ๋ย
ว่าพลางย่างไปมิได้เงย	ก็ล่วงเลยลัดออกนอกห้องนอน ฯ
๏ กลับเสียใจอาลัยขุนช้างเล่า	นิจจาเจ้าหลับกลิ้งอยู่ไกลหมอน
จะเย็นฉํ่าน้ำค้างขจายจร	ใครจะซ้อนผ้าห่มให้ผัวรัก
เห็นม่านขาดกลาดขวางอยู่กลางห้อง	สองมือตีอกเพียงอกหัก
จัณฑาลผลาญทำเจ็บช้ำนัก	สะอื้นฮักฮักแล้วเดินมา
ถึงหอกลางเกลื่อนกลาดด้วยทาสหญิง	นอนกลิ้งนิ่งหลับไม่เงยหน้า
ดูพลางทางคิดอนิจจา	ถึงห้องแก้วกิริยายิ่งเศร้าใจ
พี่จะลาไปแล้วเจ้าแก้วเอ๋ย	สิ่งไรเคยทำเจ้าจำได้
ฝากขุนช้างด้วยช่วยปลอบใจ	ข้าวปลาหาให้เหมือนพี่ยัง
ถึงกรงนกขุนทองอยู่ทั้งคู่	นกโนรีแขวนอยู่ที่เตียงตั้ง
นกเอ๋ยเคยเสียงเสนาะดัง	ฟังชื่นเชยชมอารมณ์นาง
ขุนช้างเรียกว่าแม่วันทอง	สาลิกาเจ้าก็ร้องอย่างนั้นบ้าง
แต่นี้เช้าเย็นจะเว้นวาง	ครวญพลางทางตามขุนแผนมา
ถึงกลางนอกชานละลานจิตร	ตะลึงคิดลังเลดูเคหา
แล้วชำเลืองเยื้องย่างถึงอ่างปลา	ชะโงกหน้ามือช้อนมาชมชู
กลมกลมสมอย่างตละปั้น	บ้างว่ายหันเหวี่ยงหางกระทั่งหู
ถึงกระถางต้นไม้ชายตาดู	เป็นคู่คู่ชูช่ออรชร
มะขามโพรงโค้งคู้เป็นข้อศอก	ฝักกรอกแห้งเกราะกะเทาะล่อน
จันทน์หอมจันทน์คณาจะลาจร	มะลิซ้อนซ่อนชู้อยู่จงดี
ลำดวนเอ๋ยจะด่วนไปก่อนแล้ว	เกดแก้วพิกุลยี่สุ่นสี
จะโรยร้างห่างสิ้นกลิ่นมาลี	จำปีเอ๋ยกี่ปีจะมาพบ
ที่มีกลิ่นก็จะคลายหายหอม	จะพลอยตรอมเหือดสิ้นกลิ่นตรลบ
ที่มีดอกก็จะวายระคายครบ	จะเหี่ยวแห้งเซาซบสลบไป
ต้นน้อยๆ ลูกย้อยระย้าดี	ตั้งแต่นี้จะไปชมต้นไม้ใหญ่
จะทิ้งเรือนไปร้างอยู่กลางไพร	ยุงร่านริ้นไรจะตอมกาย
รากไม้จะต่างหมอนนอนอนาถ	ดาวดาษจะต่างไต้น่าใจหาย
ลงบันไดใจเจียนจะขาดตาย	น้ำตาตกกระจายพรั่งพรายลง ฯ
๏ ขุนแผนปลอบน้องอย่าร้องไห้	ไปหน่อยหนึ่งแล้วจะมาส่ง
ไปเป็นเพื่อนพี่บ้างในกลางดง	ชมหงส์เหมเล่นให้เย็นใจ
ไปเดือนหนึ่งแล้วจะพากลับ	ถ้วนเดือนแล้วจะรับเจ้าไปใหม่
จะร้องไห้ครวญครํ่าไปทำไม	เขาอยู่เขาจะไร้เมื่อไรมี
ข้างเขาสนุกบ้านเราสำราญไพร	ข้างไหนจะปรีดิ์เปรมเกษมศรี
เปลี่ยนมีเปลี่ยนจนคนละที	ข้างไหนดีก็จะรู้อย่ารำคาญ ฯ
๏ หุบปากเสียบ้างเถิดพ่อเจ้า	อย่ามาเฝ้ากวนใจให้ฟุ้งซ่าน
ที่ไหนน้องจะไปได้ด้วยนาน	จะแกล้งผลาญจริงแล้วฤๅอย่างไร
ไม่มาใครเขาวอนให้มารับ	พาไปแล้วจะกลับมาคืนให้
ให้ได้อายหลายซ้ำระกำใจ	ไม่ไปแล้วไม่ไปอย่าวอนเลย ฯ
๏ พี่หยอกเล่นนิดหนึ่งก็ไม่ได้	ใจน้อยนี่กะไรวันทองเอ๋ย
พี่รักใคร่พาไปจะชมเชย	อย่านึกเลยที่จะคืนให้ใครชม
ว่าพลางทางจูงสีหมอกม้า	เบาะอานพานหน้าดูงามสม
ดังจะปลิวลิ่วลอยไปตามลม	อย่าปรารมภ์เลยนะเจ้ามาขี่ม้า
ปลอบพลางทางกอดกระซิบบอก	ม้าสีหมอกตัวนี้มีสง่า
เนื้ออ่อนงอนง้อขอษมา	อย่าให้สีหมอกม้ากระเดื่องใจ ฯ
๏ วันทองสองมือประนมมั่น	พรั่นพรั่นกลัวม้าไม่เข้าใกล้
พี่สีหมอกของน้องอย่าจองภัย	จะขอขี่พี่ไปทั้งผัวเมีย
ขุนแผนพานางมาใกล้ม้า	ลูบหลังอาชาให้เชื่องเสีย
หยิบมือลูบม้าว่าปลอบเมีย	ม้าเลียมือหวีดประหวั่นกลัว
นี่อะไรตกใจไปเปล่าเปล่า	นิจจาเจ้าช่างไม่เชื่อนํ้าใจผัว
โดดขึ้นหลังม้าเถิดอย่ากลัว	ประคองตัววันทองย่องเหยียบโกลน
นางหวั่นหวั่นครั่นครามไม่ขึ้นได้	ขุนแผนกดสีหมอกไว้มิให้โผน
ม้าดีฝีเท้าไม่ก้าวโจน	นางกลัวตัวโอนเข้าแนบชิด
สองมือกอดผัวให้ตัวแน่น	ขุนแผนพริ้มยิ้มหยอกศอกสะกิด
เบือนหน้าว่าเจ้าเข้ามาให้ชิด	ขอจูบนิดหนึ่งแล้วจะรีบไป
แล้วร้องสั่งนางพรายสิ้นทั้งห้า	เร่งตามไปในป่าให้จงได้
สั่งแล้วขับม้าคลาไคล	ออกไปทางประตูตาจอม ฯ
๏ ถึงวัดตะลุ่มโปงหนองนํ้า	ข้ามโคกกำยานละหานหอม
วันทองคลี่คลายค่อยวายตรอม	กอดหม่อมขุนแผนแขนประคอง
รีบรัดตัดทุ่งมุ่งมา	ชักม้าเดินเดาะเหยาะย่อง
พ้นสุพรรณไปดังใจปอง	ถึงท้องนาแปลกแม่ชะแง้ไกล
พ้นทุ่งมุ่งหมายเข้าชายเลาะ	เป็นละเมาะละมาบเหมืองอยู่กว้างใหญ่
ถึงลำน้ำบ้านพลับเข้าฉับไว	ฉงนใจชักม้าให้หยุดยืน
จะข้ามอาชาจระเข้ร้าย	ครั้นจะว่ายน้ำลึกมิใช่ตื้น
แสนเวทนานางเมื่อกลางคืน	ค่อยชื่นชื่นแล้วจะช้ำระกำใจ
จะทำฉันใดดีเจ้าพี่เอ๋ย	จะลุยเลยหลีกข้ามแม่น้ำได้
ในจิตรคิดตรึกรำลึกไป	นึกได้แล้วเจ้าเรือจ้างมี
บอกนางพลางขับสีหมอกม้า	ครั้นถึงท่าร้องเรียกอยู่อึงมี่
ทำตะคอกขู่เข็ญให้เป็นที	บัดนี้รับสั่งใช้ให้เรามา
ไปสืบช้างทางโป่งโขลงจะสู่	เป็นช้างสำคัญอยู่ที่ในป่า
ข้ามส่งจงพลันทันเวลา	อย่าช้าบัดนี้จงเร็วไว ฯ
๏ ครานั้นมะถ่อธะบม	เรือจ้างติดตมหาตื่นไม่
ได้ยินเสียงเรียกผงกตกใจ	เอ๊ะใครมาเรียกทำไมแนะ
มาแต่ข้างไหนใต้ฤๅเหนือ	เรือจ้างติดตมแตมะแขะ
ตอตำเข้าฤๅไรน้ำไหลแซะ	เหยียบสองแคมแบะแล้วกรรมกู ฯ
๏ ฝ่ายว่าขุนแผนจึงร้องว่า	เร็วเร็วรีบมาอย่าช้าอยู่
ข่าวช้างสารใหญ่ให้ไปดู	เป็นการรับสั่งสูอย่านอนใจ ฯ
๏ มะถ่อธะบมได้ยินว่า	ถือรับสั่งมาไม่นิ่งได้
แกผ้าลุยเลนผลักเบนไป	โยกโยกไม่ไหวมันฝืดนัก
กลับมาดันท้ายขยายปรูด	โคลนฉูดกระจายปลายสะบัก
ขึ้นเรือหนาวครันคางสั่นงัก	ชักพายขยุ่มสุ่มตะรัง
ถึงท่าเห็นม้ากับสองคน	เขยื้อนก้นลุกเถ่อทำเป้อปั้ง
แปลกใจเอ๊ะหลอกดอกกระมัง	ลักผู้หญิงชาววังที่ไหนมา
หลอกเราใช้เล่นให้เข็นเรือ	ยกเงื้อพายแร่ทั้งแก้ผ้า
วันทองน้องอายไม่ลืมตา	หม่อมขาดูเอาเถิดอ้ายนอกทาง
ขุนแผนร้องเบื่อมันเหลือเถน	โจงกระเบนเสียก่อนเจ้าเรือจ้าง
เงื้อพายย่องแย่งแข้งขากาง	ล้างโคลนเสียก่อนจึงขึ้นมา
มะถ่อธะบมก้มดูพุง	ผ้านุ่งกูใครเอาไปหวา
ทรุดนั่งแยงแย่แลดูตา	สองฝ่ามือปิดตะบิดตะบัน
แล้วเลื่อนตัวมาเอาผ้านุ่ง	ฉวยผ้าพันพุงขมีขมัน
หลอกใช้เราเล่นได้เห็นกัน	ลักผู้หญิงของทั่นเจ้านายมา ฯ
๏ ขุนแผนเห็นช้าจะเสียการ	โอมอ่านพระเวทคาถา
โดดลงจากหลังอาชา	ตรงหน้าก็เป่าไปทันใด
อ้อนวอนโดยดีพี่เรือคอย	ข้ามส่งน้องหน่อยอย่าผลักไส
ช่วยส่งให้ปลอดตลอดไป	น้องจะแทนคุณให้ที่เหนื่อยแรง
ว่าพลางทางถอดแหวนสอดก้อย	ไข่มุกสุกย้อยระยับแสง
ยื่นส่งไปให้มิได้แคลง	จวนแจ้งข้ามส่งจงเร็วรา ฯ
๏ มะถ่อธะบมก้มดูแหวน	ชะแง้แหงนหัวคากจนปากอ้า
ลองมือถือล่อลออตา	ห่อผ้าของดีตะลีตะลาน
เร็วเร็วรีบมาช้าจะรุ่ง	ข้ามทุ่งรีบไปให้พ้นบ้าน
ผู้คนตื่นคลํ่าจะรำคาญ	จะพาตัวดีฉานนี้พลอยตาย ฯ
๏ ขุนแผนหันหน้ามาหาน้อง	ชวนเจ้าวันทองแล้วผันผาย
เปลื้องเครื่องสีหมอกออกจากกาย	จูงนางย่างกรายลงนาวา
นั่งลงกระทงกลางข้างละริม	แย้มยิ้มเรียงรอเข้าคลอหน้า
จับสายถือมือชักสีหมอกมา	อนิจจาพี่สีหมอกต้องว่ายน้ำ
คุณพี่มี่กับน้องนี้เหลือแสน	ได้คุมแค้นเคืองมาเวลาคํ่า
ต้องบุกป่ามาเถื่อนเพื่อนกรากกรำ	น้องจะอุปถัมภ์ให้พอแรง
ครั้นถึงท่าทางเรือจ้างประทับ	ปล่อยม้าร่าหรับขึ้นกลางแจ้ง
เครื่องอานสารพัดจัดแจง	วันทองน้องแบ่งช่วยเอาไป
ครั้นถึงจึงผูกสีหมอกสรรพ	ประจงจับโกลนแผงหนังข้างใส่
เบาะอานพานพู่ดูละไม	อุ้มวันทองน้องให้ขึ้นขี่ม้า
ประคองวันทองมิให้ตก	ยกเท้ากระทืบแผงสนั่นป่า
สีหมอกแล่นไล่จนลายตา	เลยมาบ้านกล้วยยุ้งทะลาย ฯ
๏ เอาดาบถากต้นไม้ถ่านไฟเขียน	อ้ายหัวเลี่ยนตามมาจะฉิบหาย
ให้ม้นซ้อนกันมาตาขี่ยาย	กูจะป่ายลงให้ใจริกริก
ไม่ครือดาบหํ้าหั่นจะฟันฟาด	ฉะฉาดขาดสิ้นลงดิ้นดิก
จะผ่าอกยกกายหงายพลิก	จิกสับฟันซ้ำให้หนำใจ
ถึงจะเป็นความกันก็ไม่กลัว	เมื่อตัวมันตายแล้วทำไมได้
ฟันเล่นเป็นไรก็เป็นไป	ปู่ย่าอยู่ที่ไหนไปขุดมา
อ้ายพี่น้องชายทรามทั้งสามคน	ผีขอดตลอดกำด้นอ้ายชาติข้า
แสนขลาดราทยาศรพระยา	พี่จะฆ่าคนเดียวเจ้าคอยดู
อันซึ่งจะถอยอย่าพึงนึก	อ้ายหัวถึกตามมาพี่จะสู้
ทั้งล้านน้อยล้านใหญ่จะไล่พรู	กรูมาพี่จะฆ่าให้ม้วยมิด
มือซ้ายจะกอดวันทองมั่น	มือขวาพี่จะฟันให้เป็นปลิด
ให้ม้นกล้ามาสู้ลองดูฤทธิ์	ขุกคิดขึ้นมาเลือดตาแดง
อัดอึดฮึดฮัดด้วยขัดใจ	ชักฟ้าฟื้นได้ออกกวัดแกว่ง
เงื้อง่าท่าทำกำลังแรง	แทงนะแทงกันแล้วฟันฟัด
ศอกวัดถูกอกเจ้าวันทอง	โอ๊ยกรรมแล้วถูกน้องเข้าถนัด
เจ้าวันทองร้องเอียงเพียงจะพลัด	ขุนแผนกระหวัดวันทองไว้
อนิจจาพี่เผลอละเมอมัว	ถูกตัวเจ้าเจ็บที่ตรงไหน
อย่าถือโทษเลยหนอขออภัย	พี่เคลิ้มไปจริงจริงเจ้าวันทอง
คลึงเคล้าเย้ายีค่อยคลี่คลาย	ชักม้าร่าสบายมาทั้งสอง
พ้นสุพรรณไปได้ดังใจปอง	พระจันทร์ผันผยองอยู่พร่างพร้อย ฯ
๏ ถึงเขาพระที่เคยเขามาไหว้	พระสุกนี่กะไรดังหิ่งห้อย
ชี้บอกวันทองน้องน้อย	พระจันทร์ฉายบ่ายคล้อยลงฉับพลัน
รื่นรื่นชื่นรสเสาวคนธ์	ปนกับกลิ่มแก้มเกษมสันต์
หอมกลิ่นบุปผาสารพัน	พระจันทร์ดั้นหมอกออกแดงดวง
ส่องต้องบุปผชาติสะอาดช่อ	อ่อนลออเกสรขจรร่วง
น่ารักโกสุมเป็นพุ่มพวง	โน้มหน่วงกิ่งเก็บให้วันทอง
ทัดหูชูชมภิรมย์จิตร	ขอดมดอกไม้นิดอย่าปิดป้อง
พี่สูดแต่น้อยน้อยค่อยประคอง	ไฮ้อย่าต้องของฉันจะชอกช้ำ
พี่ต้องแต่เบาเบาดอกเจ้าพี่	พอยินดีหายระหวยเมื่อยามคํ่า
อันตัวพี่ไม่มีจะหยามทำ	นั่นช้ำเก่าเจ้าแกล้งพาโลกัน
วันทองร้องไฮ้อะไรนี่	เชิงกระนี้เหน็บแนมแกมขยัน
แสนงอนค่อนว่าสารพัน	ไก่ขันแจ้วแจ้วจะรุ่งราง
เสียงจิ้งหรีดกรีดกริ่งระงมไพร	ลองไนหริ่งหริ่งอยู่รอบข้าง
จักจั่นสนั่นเสนาะคราง	เมื่อแสงทองส่องสว่างสุธาดล
สกุณากาแกก็แซ่ซ้อง	ชะนีร้องเหนี่ยวไม้ในไพรสณฑ์
เห็นแสงพระอาทิตย์ผิดพิกล	วะโหวดโหวยเวียนวนว่าเลือดย้อย
เสียงเย็นเห็นยะยวบอยู่ปลายไม้	ไหวไหวผัวโวยโหยละห้อย
พอเห็นคนแล่นโลดกระโดดลอย	ลูกน้อยตามแต้กลัวแม่ทิ้ง
ฝูงลิงไต่กิ่งลางลิงไขว่	ลางลิงแล่นไล่กันวุ่นวิ่ง
ลางลิงชิงค่างขึ้นลางลิง	กาหลงลงกิ่งกาหลงลง
เพกากาเกาะทุกก้านกิ่ง	กรรณิกากาชิงกันชมหลง
มัดกากากวนล้วนกาดง	กาฝากกาลงทำรังกา
เสือมองย่องแอบต้นตาเสือ	ร่มหูกวางกวางเฝือฝูงกวางป่า
อ้อยช้างช้างน้าวเป็นราวมา	สาลิกาจับกิ่งพิกุลกิน
เขาคุ่มกะลุมพูคูขันจ้อ	นกกระทาปักก้อในไพรสินธุ์
คิริบูนบ่นบ้ากระพือบิน	ขมิ้นจับโมงหมายอยู่ชายไพร ฯ
๏ ครั้นผ่านพ้นชายไพรใกล้ขอบหนอง	เห็นนกตะกรุมโทนท่องอยู่ไหวๆ
กระซิบบอกนางพลันนั่นเป็นไร	ขุนช้างไล่มาแล้วเจ้าแลดู
วันทองฟังแจ้งแสยงจิตร	เหลียวชะแง้แลพิศอยู่เป็นครู่
เห็นแต่นกตะกรุมมันสุ่มปู	ก็นิ่งอยู่มิได้ว่าประการใด
อ่อนกดอกฤๅเจ้าวันทอง	พี่คิดว่าผัวน้องมาตามไล่
ไม่ทันพิเคราะห์เพราะอยู่ไกล	เข้าใกล้จึงรู้ว่านกตะกรุม
หัวหูมันกะไรไม่มีขน	หัวคนเช่นนี้ก็มีกลุ้ม
ไฉนนกอย่างนี้จึงมีชุม	มันเที่ยวสุ่มกุ้งกินอยู่ดิบดี
พี่คิดว่าผัวนางวางมาตาม	ผลีผลามชักม้าจะพาหนี
มาจริงแล้วจะวิ่งไปไหนดี	จวนตัวพี่ก็จะส่งเจ้าคืนไป
ถ้าเขาเมตตาไม่ฆ่าฟัน	ถ้อยความทั้งนั้นหาว่าไม่
ถ้าเขาฟ้องร้องหาศาลาใน	พี่ก็จะแก้ไขไปตามบุญ
จะให้การว่าไปธุระอื่น	มิได้ขืนข่มเมียท่านตาขุน
เมียท่านมารักข้าผลักรุน	ฉวยฉุดยุดวุ่นแล้ววิ่งตาม
เห็นข้าขี่ม้าวิ่งร้องไห้	วิงวอนว่าจะไปข้าได้ห้าม
ฉวยหางม้ารั้งไม่ฟังความ	จนข้ามบ้านพลับยี่แสมา
ข้าเห็นเวทนาด้วยเหนื่อยใจ	จึงรับให้ขี่ม้ามากับข้า
วิงวอนให้ข้านอนด้วยรวดมา	ข้าก็ไม่อยากยอมประเวณี ฯ
๏ เออจริงแล้วคะข้าคนชั่ว	รักชู้ชังผัวเอาตัวหนี
เพราะความรักเขาเฝ้ายวนยี	ด้วยเสน่ห์ของเจ้าดีจึงติดใจ
จะตามไปไยเล่าไม่สมคิด	จะว่าดีแต่สักนิดก็หาไม่
อาภัพลับสูญเหมือนปูนไป	ไปทำไมหยุดม้าข้าจะลง ฯ
๏ เอ๊ะจะโจนฤๅเจ้าขยับตัว	ช่างกล้าไม่กลัวจะเดินหลง
ทุ่งกว้างทางไกลมิใช่ตรง	กลางดงเดินได้ฤๅไรนา
มิเสียทีแก้วพี่มาติดตาม	พี่จะให้สมความปรารถนา
อนึ่งก็ได้กอดแอบแนบอกมา	เมตตาขึ้นแล้วเจ้าวันทอง
ถึงพูดไปใครจะเห็นว่าจริงด้วย	เมื่อเมียท่านแร่รวยมาคล่องคล่อง
จะแพ้ความก็ตามแต่ทำนอง	ได้ถูกต้องเกินแล้วก็เหมือนจริง
เป็นตายก็ตามแต่เวรา	จะพาไปให้ตลอดเจ้ายอดมิ่ง
กอดจูบลูบหลังไม่ชังชิง	นิ่งเถิดรักแล้วอย่าเคืองใจ ฯ
๏ วันทองข่วนหยิกแล้วพลิกผลัก	อย่ามารักเลยหาให้ชมไม่
จะให้ชํ้าเสียเปล่าเอาอะไร	มิใช่ค่าจ้างที่ขี่ม้า
พลอดเล่นต่างต่างทุกอย่างไป	จะทำให้สาสมแก่นํ้าหน้า
แกะมือถือน้องไว้ไยนา	ไม่ตกม้าดอกนะหม่อมอย่ากอดเลย ฯ
๏ เห็นพรั่นพรั่นกันไว้สิกลับว่า	เจ้าเจนม้าแล้วฤๅน้องวันทองเอ๋ย
พี่กลัวเจ้าจะตกม้าขาไม่เคย	เงยหน้าขึ้นเถิดอย่าเคืองใจ
ว่าพลางทางขับม้าสีหมอก	ให้ออกสะบัดย่างวางใหญ่
เหลียวหลังระวังวันทองไว้	สีหมอกแล่นไล่จนลายตา
วิ่งลมออกหูวะวู่เวียน	วันทองแอบแนบเนียนไม่เงยหน้า
ฉวยฉุดหยุดรั้งมั่งเถิดรา	ฟ้าผ่าเถิดจะตกม้าตายเสียแล้ว
ไหนเล่าเจ้าว่าไม่กลัวตก	เป็นไรมากอดอกอยู่แด่วแด่ว
พาโลหยิกกันเล่นจนเป็นแนว	ถึงแล้วถิ่นที่จะหยุดพัก ฯ
๏ มาถึงเนินผาท่าต้นไทร	นํ้าเปี่ยมสระใสสะอาดหนัก
ที่ธารแก่งแรงไหลมาคักคัก	เป็นชะงักชะง่อนผาน่าสำราญ
บัวไสวใบบังระบุดอก	เผยอออกกลิ่นชวยห้วยละหาน
ต้นไม้สูงสะพรั่งบังริมธาร	ที่ดอกบานแล้วก็หล่นละอองลง
พระพายชายพัดมาเชยชื่น	หอมรื่นรอบในไพรระหง
จักจั่นสนั่นเสียงเสนาะดง	รับวันทองน้องลงจากหลังม้า
ปลดปล่อยสีหมอกให้กินนํ้า	ขัดสีเสกซ้ำแล้วสาดหน้า
ชักชวนวันทองน้องยา	ผลัดผ้าโผลงในท้องธาร
ว่ายกระทุ่มเที่ยวท่องในท้องนํ้า	ผุดดำปรีดิ์เปรมเกษมสานต์
หัวระริกซิกซี้กันสำราญ	บัวบานเกสรอ่อนลออ
นํ้าใสไหลหลั่งศิลาลาด	ใสสะอาดจริงจริงหนอเจ้าหนอ
แสนสบายว่ายรี่เฝ้าคลีคลอ	ระริกรี้หัวร่อแล้วหยอกเย้า
ทำยื่นแขนแอ่นอ่อนให้เมียสี	ไฮ้อะไรขยำขยี้ที่นั่นเล่า
มิใช่การวานอย่ามาแกะเกา	เปล่าดอกนั่นผงฤๅอะไร
ติดเต้านมน้องอยู่ดำดำ	ลูบคลำหัวร่ออ่อเป็นไฝ
เอาน้ำสาดนมน้องคะนองใจ	ไฮ้จู้จี้จ้านรำคาญจริง
ฉันหนาวนักไม่อาบด้วยหม่อมได้	ขึ้นไปนั่งหัวร่ออยู่บนตลิ่ง
ขุนแผนผลัดผ้าว่าเย็นจริง	พาดพิงพาน้องเข้าร่มไทร ฯ
๏ จึงร้องสั่งโหงพรายกุมารทอง	คอยสอดมองคนมาอย่าให้ใกล้
แล้วตัดตองมารองใต้ร่มไม้	ปูให้วันทองน้องทันที
แล้วเปลื้องเครื่องคาดจากกายา	ปลดผ้าประเจียดจบเกศี
เสื้อย้อมว่านยาล้วนอย่างดี	ประคำถมตุ้มปี่สะอิ้งรัด
ไหมทองกรองถักเป็นอักษร	สอดซ้อนเส้นด้ายสายเข็มขัด
ตะกรุดโทนลงยาสารพัด	ประจงจัดวางเสร็จสำเร็จพลัน
อิงแอบแนบชิดสนิทน้อง	ส้วมสอดกอดวันทองเกษมสันต์
จงษมาพระไทรเสียด้วยกัน	เป็นกลางวันทั่นอยู่จะดูแคลน ฯ
๏ หม่อมเอ๋ยอย่าเพ่อเลยอย่างเช่นนั้น	ไม่สิ้นวันดอกเจ้าจอมหม่อมขุนแผน
น้องจะหนีไปไหนในดงแดน	แสนรักสุดรักจึงหักมา
สู้ทิ้งบ้านเรือนมาเพื่อนม้วย	เอออวยดื้อดึงมาถึงป่า
ความรักก็ประจักษ์อยู่แก่ตา	ช่างไม่อายเทวดาพฤกษาไทร
ถึงยากเย็นก็ให้เป็นกระท่อมทับ	นี่จะหลับตาค้างอย่างไรได้
แม้นมิเอ็นดูน้องให้หมองใจ	มิให้เก้ออยู่ก็ดูเอา ฯ
๏ มันขัดสนจนใจอยู่แล้วน้อง	มุ้งม่านบ้านช่องที่ไหนเล่า
ก็เหมือนกับเรื่องเดิมเริ่มของเรา	นึกว่าเข้าไร่ฝ้ายเถิดน้องอา
นี่ก็เป็นป่าระหงดงไม้	น่าสำราญบานใจเป็นหนักหนา
เนื้อเย็นเห็นอกพี่เถิดรา	เจ้าอย่าอับอายพระไทรทิพย์
ว่าพลางเกี่ยวกอดสอดกระสัน	ฟ้าลั่นเกิดฝนหล่นเปรียะปริบ
ต้องใบไทรย้อยหยอยหยอยยิบ	แชกซิบซึมชุ่มชอุ่มใบ
พระพายชายพัดสะบัดโบก	ต้นโยกกิ่งก้านสะท้านไหว
ทั้งสองคลึงเคล้าเย้ายวนใจ	สำราญรื่นร่มไทรในพนา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าวันทอง	สมสองต้องจิตรเป็นหนักหนา
ได้ร่วมรสรักร้างที่ห่างมา	เสนหาขุนแผนแสนอาวรณ์
นางหยิบใบยางมาต่างพัด	โบกปัดยุงริ้นที่บินว่อน
ปรนนิบัติมิให้ขัดอนาทร	จนผัวนอนหลับสนิทด้วยเหนื่อยนัก
นั่งอยู่ข้างผัวตัวคนเดียว	ให้เปล่าเปลี่ยวเงียบเหงาเศร้าใจหนัก
พอมนตร์หายคลายหลงพะวงรัก	เห็นประจักษ์ทุกข์ร้อนก็ถอนใจ
อนิจจาครานี้นะตัวกู	มาอ้างว้างค้างอยู่ในป่าใหญ่
จะเป็นเหยื่อเสือสางที่กลางไพร	เอาป่าไม้เป็นเรือนเหมือนป่าช้า
นี่จะอยู่อย่างไรไม่เล็งเห็น	ตายเป็นก็คงป่นอยู่กลางป่า
มิได้คิดถึงตัวมัวจะมา	ไม่รู้ว่าจะเป็นเช่นนี้เลย
ขุนแผนพามาด้วยความรัก	ก็ประจักษ์ใจจริงไม่นิ่งเฉย
แต่ทุกข์ยากอย่างนี้ยังมิเคย	อกเอ๋ยเกิดมาพึ่งจะพบ
ไม่เคยเห็นก็มาเห็นอนาถนัก	ไม่รู้จักก็มารู้อยู่เจนจบ
ร่านริ้นบินต่ายระคายครบ	ไม่เคยพบก็มาพบทุกสิ่งอัน
ยังพรุ่งนี้นี่จะเป็นกะไรเล่า	จะลำบากยิ่งกว่าเก่าฤๅไรนั่น
คิดขึ้นมานํ้าตาตกอกใจตัน	กลับหวั่นหวั่นหวนคะนึงถึงขุนช้าง
นิจจาเอ๋ยเคยสำราญอยู่บ้านช่อง	ถนอมน้องมิให้หน่ายระคายหมาง
คลึงเคล้าเช้าเย็นไม่เว้นวาง	อยู่กินก็สำอางลออออง
ยามนอนเคยนอนบนเตียงตั้ง	มุ้งบังยุงริ้นไม่บินต้อง
ยามร้อนนอนเล่นบนเตียงทอง	มีคนประคองคอยพัดวี
อาบนํ้ามีคนเข้าเคียงขัด	ผิวผัดขมิ้นผงประจงสี
ส่องกระจกเงางามอร่ามดี	ยาฟันสรรสีเป็นแสงยับ
นํ้าหอมกล่อมกลิ่นดอกไม้กลั่น	กระแจะจันทน์ผัดพริ้งทุกสิ่งสรรพ
ผ้าผ่อนแพรพรรณสักพันพับ	ลับสูญสิ้นไปมิได้ชม
ตั้งแต่นี้มีแต่จะมัวหมอง	สักหน่อยจะต้องกรองใบไม้ห่ม
มาเกลือกกลั้วผงคลีธุลีลม	นับวันยิ่งจะตรมระกำใจ
นางสะท้อนถอนจิตรคิดถึงตัว	เหลียวมาดูผัวเห็นหลับใหล
จะเอนหลังมั่งเล่าก็เศร้าใจ	จะวางกายลงกะไรล้วนกรวดทราย
หยิบรากไม้มาวางลงต่างหมอน	แลดูขอนจะหนุนก็ใจหาย
คลำดินแข็งกระด้างระคางคาย	เสียดายเอ๋ยเคยสุขสำราญเรือน
สารพัดวิบัติไปหมดสิ้น	ละถิ่นฐานนานดรมานอนเถื่อน
แสงไฟไม่อยู่มาดูเดือน	เหย้าเรือนทิ้งมาหาร่มไม้
อกเอ๋ยเกิดเข็ญเป็นสตรี	พอที่จะเป็นสุขไม่สุขได้
ไม่รักอายร่ายชมภิรมย์ไป	เพราะไม่ครองใจจึงได้แค้น
เสียแรงรูปงามนามก็เพราะ	ละมุนเหมาะใจชั่วนี้เหลือแสน
ที่ดีดีสิ้นในดินแดน	ชั่วเล่าใครจะแม้นก็ไม่มี
ร่ำพลางทางสะท้อนถอนใจใหญ่	ง่วงเหงาเศร้าใจอยู่กับที่
เอาความรักหักหวนอยู่รวนรี	ได้เสียทีทำกะไรไปตามเกิน
จะเคืองขุ่นขุนแผนก็ไม่ได้	เขารักใคร่จริงจังไม่ห่างเหิน
ไปจากกันนานช้าน่าจะเพลิน	หมางเมินลูกเมียเขาก็มี
สู้บากหน้ามาตามด้วยความรัก	ลอบลักเข้าป่าพากันหนี
ไม่กลัวความลามลุกคลุกคลี	เอาชีวีแลกน้องวันทองมา
จะทิ้งขว้างอย่างไรต้องไปด้วย	จะมอดม้วยก็ตามแต่วาสนา
นางทอดตัวกอดผัวแล้วโศกา	ซบหน้านิ่งหลับระงับไป ฯ
๑๙
ขุนช้างตามนางวันทอง
๏ จะกล่าวถึงโฉมเจ้าขุนช้าง	เขาแถกหัวไว้เป็นทางหาตื่นไม่
พอสิ้นสะกดขุนแผนแว่นไว	ฟื้นสมประดีได้ก็ตื่นตา
ระบมหัวมัวคลำที่ถกถอน	เกลี้ยงกล้อนเช่นนี้ผิดทีหวา
เนื้อตัวล้วนมินหม้อมอลอทา	เอ๊ะอย่างไรกูมาอยู่ใต้เตียง
ลุกขึ้นไม่เห็นเจ้าวันทอง	ตะโกนก้องร้องเรียกจนสุดเสียง
เมื่อหัวคํ่ายังวอนให้นอนเคียง	เที่ยงคืนพี่ยังพลิกมากอดนาง
แลดูเห็นประตูนั้นเปิดโล่ง	กระโดดโผงมามองช่องหน้าต่าง
ไม่เห็นน้องย่องออกมาหอกลาง	เห็นม่านขาดกลาดขวางวางกระจาย
กอดม่านที่กองร้องไห้จ้า	อ้ายขุนแผนแล้วมาพาหนีหาย
เรียกข้าด่าดุอยู่วุ่นวาย	มุดหัวจนผู้ร้ายมันขึ้นมา
ข้าคนบนเรือนต่างร้องแรก	ตื่นแตกว่าเสือเข้ากัดหมา
ขุนช้างหวดขวับทั้งหลับตา	มันร้องว่าเสือป่ามากินคน
อ้ายทองลืมตาว่านี่อะไร	เสือฤๅมิใช่ไม่มีขน
เอ๊ะผีฤๅแพะแงะจะชน	มือตีนเหมือนคนอ่อสมภาร
สาธุสะจะประสงค์สิ่งอันใด	ขุนช้างขัดใจไล่งุ่นง่าน
เที่ยวค้นหาวันทองลงมองคลาน	เห็นพงพานเกลื่อนกลาดประหลาดใจ
เปิดหีบผ้าหายไปหลายผืน	ยิ่งสะอื้นไม่สมประดีได้
ทั้งแหวนหัวก็หายไปหลายใบ	แลไปเห็นหนังสือที่ฝาพลัน
ในใจความนั้นว่าเจ้าวันทอง	มัวหมองวิโยคโศกศัลย์
ให้เร่งติดตามไปในไพรวัน	เมื่อไก่ขันขุนแผนแสนศักดา
สะกดขึ้นเรือนเข้ามาในห้อง	น้องได้ปลุกผลักเป็นหนักหนา
ได้ทัดทานเขาไว้เป็นหลายครา	เขาเงื้อดาบจะฆ่าเสียให้ตาย
เป็นหญิงจนจริงจึงไปด้วย	เพราะไม่มีใครช่วยใช่หนีหน่าย
พ่ออย่าทิ้งไว้ให้วอดวาย	ถ่ายเทติดตามให้ทันที
อ่านหนังสือแล้วทูนขึ้นเหนือหัว	กลิ้งเกลือกเสือกตัวอยู่กับที่
ช่างกะไรไม่รู้สมประดี	ผัวนี้ชั่วแล้วเจ้าแก้วตา
หลับกะไรช่างไม่รู้สึกตัว	อ้ายขุนแผนโกนหัวเล่นต่างหมา
เจ้าปลุกก็ไม่ตื่นฟื้นขึ้นมา	อีพรายทั้งห้ามันแกล้งกู
เสียแรงเลี้ยงให้พิทักษ์รักษา	เซ่นเหล้าข้าวเต่าปลาทั้งไก่หมู
มันแกล้งเฉยเสียได้ไม่แลดู	ให้ผู้ร้ายจู่ลู่มาราวี
กูจะถ่วงทิ้งมึงทั้งโขยง	ให้ตายโหงตายห่าอีห้าผี
ร้องเรียกศรพระยาไม่ช้าที	เอ็งนี้ช่างกะไรมุดหัวนอน
อ้ายขุนแผนขึ้นมาจนในห้อง	ลักเอาเจ้าวันทองไปซุ่มซ่อน
ประตูบ้านอย่างไรไม่ใส่กลอน	ทั้งผ้าผ่อนเงินทองก็หายไป ฯ
๏ ศรพระยาว่าฉันอยู่เรือนอื่น	จะมาขืนโกรธเอาอย่างไรได้
แต่มันลักโกนหัวออกเลี่ยนไป	พ่อยังไม่รู้สึกสมประดี
จะหลงเอาเขาทำไมอีพ่อคุณ	เคืองขุ่นร้องไห้ทำไมนี่
จะเสียดายตายอยากไปไยมี	เขาไม่รักจึงหนีอีพ่อไป ฯ
๏ ขุนช้างตอบไปดังใจจง	กูหาหลงรักอีวันทองไม่
แค้นนักด้วยมันลักเงินทองไป	ถ้าจับได้ก็จะเชือดให้เลือดนอง
อ้ายขุนแผนและจะแง้นเอาดาบสับ	ชิงเอาสินทรัพย์ทั้งข้าวของ
ฟันฟาดให้มันขาดเป็นกองกอง	รับแต่แม่วันทองโอ๊ยลืมไป
ศรพระยาหัวร่ออยู่งองัน	ขุนช้างหันมาสั่งกับบ่าวไพร่
จงบอกพวกชาวดงพงไพร	ที่เราได้ว่ากล่าวแต่ก่อนมา
กะเหรี่ยงละว้าในป่าใหญ่	ที่เคยมาชั่งเนื้อไม้กฤษณา
ไปบอกข่าวป่าวร้องเรียกกันมา	ห้าร้อยคอยท่าจะยกไป ฯ
๏ ครั้นพวกโยธามาพร้อมพรั่ง	ขุนช้างสั่งให้เลี้ยงละว้าไพร่
เอาเหล้ากรอกช้างวางเข้าไป	ห้าเทถึงใจไอ้พลายกาง
แล้วรีบมายังเรือนท่านมารดา	กราบกับบาทาทั้งสองข้าง
เล่าความตามจริงไม่อำพราง	เมื่อกลางคืนอ้ายขุนแผนมา
มันสะกดเข้าไปจนในห้อง	ลักเอาข้าวของไปหนักหนา
ลักไปทั้งวันทองน้องยา	ลูกจะลาคุณแม่ติดตามไป
ถ้าทันแล้วจะฟันเสียให้ยับ	รับวันทองน้องกลับมาจงได้
การสงครามลูกไม่ขามเข็ดใคร	จงอวยชัยให้ลูกสวัสดี ฯ
๏ ครานั้นเทพทองผู้มารดา	ตอบว่ารักใคร่ทำไมนี่
มันตามผู้ชายไปใจไม่ดี	ไม่พอที่ติดตามมันทำไม
เลือกสรรทั้งสุพรรณบุรี	ดีดีสู่ขอก็พอได้
ฟังแม่เถิดอย่าแร่ตามมันไป	มันไม่คืนแล้วนะลูกอา ฯ
๏ ขุนช้างตอบคำรำพันไป	วันทองไม่ชั่วดอกคุณแม่ขา
เจ้าได้ปลุกลูกรักเต็มประดา	เขาเงื้อดาบจะฆ่าเสียให้ตาย
ตัวเป็นหญิงจนจริงจึงจำไป	เขียนหนังสือบอกไว้เป็นมากหลาย
ลูกจึงมีจิตรคิดเสียดาย	แม่อย่าห้ามลูกชายจงให้พร ฯ
๏ เทพทองเหลือห้ามก็ตามใจ	จงมีชัยเรืองฤทธิ์ดังพิษศร
ไปพบวันทองในป่าดอน	ให้อาลัยใจอ่อนกลับคืนมา
ถ้าขุนแผนต่อสู้อย่าสู้ได้	ให้บรรลัยแพัฤทธิทุกทิศา
ให้สมหวังดังประสงค์ของลูกยา	ขุนช้างรับพรลามาหอกลาง
จัดแจงแต่งตัวนุ่งยก	เข็มขัดรัดอกแล้วโจงหาง
ผูกตัวเข้าเป็นพรวนล้วนเครื่องราง	พระปรอทขอดหว่างมงคลวง
ลูกไข่ดันทองแดงกำแพงเพชร	ไข่เป็ดเป็นหินขมิ้นผง
ตะกรุดโทนของท่านอาจารย์คง	แล้วอมองค์พระคะวำลํ้าจังงัง
ลงยันต์ราชะปะท้ายทอย	ยังหยอมแหยมหยอกหยอยเหมือนหอยสังข์
จับถือของ้าวก้าวเก้กัง	ขึ้นนั่งคอช้างพลายกางพลัน
ศรพระยาขี่ท้ายย้ายโยกตาม	ดูงามราวกับตุ๊กตาปั้น
บ่าวไพร่เมาหราตาเป็นมัน	พร้อมกันคอยท่าหน้าบันได
ครั้นได้พิชัยฤกษ์ดี	ฆ้องตีต้อนเตือนละว้าไพร่
โบกธงตรงเข้าไปราวไพร	ยิงปืนไฟขานโห่เป็นโกลา
กะเหรี่ยงละว้าถือหน้าไม้	ลูกใส่ยาพิษฤทธินักหนา
ขุนช้างขับช้างย่างเหย่ามา	ไม่รั้งราพักพวกพลไกร ฯ
๏ ครั้นออกมานอกเมืองสุพรรณ	ให้อัดอั้นพะวงสงสัย
จะตามไปแห่งหนตำบลใด	พอแลเห็นพรานไพรนั้นเดินมา
ขุนช้างเรียกถามเนื้อความไป	เองเห็นบ้างฤๅไม่อย่างไรหวา
ผู้ร้ายลักเมียของกูมา	มันขี่ม้าสองคนด้นหนีไป
พรานรอดขอรับกราบกราน	ดีฉานเห็นอยู่จะบอกให้
ขุนช้างลงจากช้างด้วยดีใจ	ยกไหเหล้ารินกินด้วยกัน
พรานรอดถูกเหล้าเข้าเก้าถ้วย	งงงวยบอกที่ขมีขมัน
ฉันได้เห็นเป็นแน่แลดูมัน	เมื่อไก่ขันมันข้ามแม่น้ำไป
ขี่ม้าหยอกหยิกกันซิกซี้	จับจี้นมจู้ดูไม่ได้
นางผู้หญิงแขนอ่อนงอนเหลือใจ	แข้งขาคว้าไขว่กันบนอาน
เดี๋ยวนี้มันไปนอนท่าต้นไทร	ฉันจะนำนายให้ไปกับฉาน
ขุนช้างได้ฟังคลั่งเดือดดาล	เหงื่อกาลไหลตกซกซกไป
ฉวยขอขึ้นคอช้างงา	พรานรอดนำหน้าเข้าป่าใหญ่
เกือบกระทั่งถึงท่าที่ต้นไทร	เพื่อนชี้ให้รู้แจ้งแห่งสำคัญ ฯ
๏ จะกล่าวถึงโหงพรายกุมารทอง	ของขุนแผนรักษาอยู่ที่นั่น
เห็นกองทัพยกตามมาครามครัน	ก็พากันวิ่งเข้ามาปลุกนาย ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิ์พริ้งเพริศเฉิดฉาย
อาศัยใต้ต้นพระไทรพราย	แสนสบายชิดชื้อชะอื้อลม
สนิทหลับอยู่กับวันทองน้อย	ตะวันบ่ายชายคล้อยสำราญร่ม
เสียงเรไรหริ่งร้องก้องระงม	ฟื้นสมประดีด้วยกุมารมา
พลิกกลับจับดาบปราบณรงค์	เห็นพลกลาดดาษดงมาหนักหนา
จึงปลอบปลุกวันทองน้องพี่อา	แก้วตาจงฟื้นขึ้นตื่นตัว
ล้างหน้าเตรียมหาผ้านุ่งห่ม	คอยชมศึกชู้จะสู้ผัว
ฤๅว่าเจ้าเศร้าจิตรคิดกลัว	จะออกตัวเสียก็ตามแต่ความคิด
ขุนช้างโตใหญ่ไพร่นับร้อย	พี่คนเดียวเล็กจ้อยกะจิหริด
ผัวน้องเลื่องชื่อฦๅฤทธิ	พี่นี้ชีวิตเป็นวันตาย
หนักอกวิตกด้วยวันทอง	ขุนช้างมัวหมองเป็นมากหลาย
เพราะเจ้าทำผิดใจให้ระคาย	จึงติดตามมุ่งหมายมาป่าชัฏ
ครั้นพบหลบเลี่ยงไม่ออกหา	จะโกรธาเรี่ยวแรงที่แข็งขัด
เขาจับได้จะพิฆาตฟาดฟัด	ฉีกตัดแล่เนื้อเป็นเหยื่อกา
คิดเสียใหม่เป็นไรเจ้าวันทอง	เขารักน้องเขาจึงออกมาตามหา
ถ้าว่าไปดีดีมิโกรธา	คงรับขวัญแก้วตาไปชมชู
ตัวพี่ก็จะหนีเอาตัวรอด	จะเล็ดลอดป่าไปไม่ต่อสู้
ฤๅกะไรใจเจ้าจงคิดดู	จะอยู่ฤๅจะคืนอย่าเคืองใจ ฯ
๏ วันทองหมองคำที่ค่อนแค้น	เหลือแสนสิ้นรักฤๅไฉน
น้องหากหมายฝากชีวิตไป	ตัดอาลัยจึงละขุนช้างมา
ช่างกะไรไม่คิดถึงความหลัง	เจ้าก็ขลังความรู้อยู่หนักหนา
เลื่องชื่อฦๅฤทธิทั้งโลกา	ดังจะพลิกพสุธาให้ทำลาย
พลเขาเท่านี้มาตามรบ	จะหลีกหลบหนีหน้าเอาง่ายง่าย
เรืองฤทธิช่างไม่คิดกับความอาย	น้องสู้ตายตามบุญไม่กลับไป
ถึงอย่างไรไว้ชื่อให้ฦๅนาน	ที่จะไปตายบ้านอย่าสงสัย
ถ้าหม่อมกลัวแฝงตัวอยู่ต้นไทร	ส่งฟ้าฟื้นมาให้น้องรบเอง ฯ
๏ เออว่ากระนี้พี่ชอบใจ	จะแต่งตัวพิมไปให้เหมาะเหมง
เสื้อหมวกย้อมว่านยาผ้ากางเกง	เกรงแต่จะขึ้นม้าขาไม่เคย
เจ้าจะรำเพลงทวนกระบวนตี	ท่วงทีขุนช้างคล่องนะน้องเอ๋ย
หอกมันโตใหญ่กะไรเลย	เสยแทงถูกเจ้าจะเข้าครัน
พี่เป็นชายจะตายก็ตามที	แก้วพี่จะลำบากไปไยนั่น
ว่าพลางจัดแจงแต่งตัวพลัน	ตามสำคัญเคยรบณรงค์มา
ร่ายเวทวิเศษเป่าประทับ	จบจับฟ้าฟื้นข้างมือขวา
แล้วร่ายมนตร์ขลังกำบังตา	ใครมามิให้เห็นเจ้าวันทอง
ผูกจิตรให้สนิทเสน่ห์อยู่	ทั้งอาวุธศัตรูมิให้ต้อง
เผ่นขึ้นม้าสีหมอกออกคะนอง	กุมารทองภูตพรายก็ตามมา
จึงสั่งพรายให้ถอนหญ้าแพรกส่ง	ปลงอารมณ์โอมอ่านพระคาถา
กลายเป็นคนพลันมิทันช้า	สาตราง้าวทวนก็ถ้วนตน
จึงกำชับยับยั้งอยู่นี่ก่อน	เร้นซ่อนอยู่ในไพรสณฑ์
ต่อกูเรียกเมื่อไรให้ประจญ	จึงออกไปไล่พลอ้ายขุนช้าง
สั่งแล้วกระทืบสีหมอกม้า	โหงพรายล้อมหน้ามาแซงข้าง
ฟ้าฟื้นปลาบตาม้าวิ่งวาง	ขุนช้างร้องเอาชาวเรารับ
ดาบหอกออกยืนยกปืนลั่น	โห่สนั่นเฮฮาหน้าเพลิงฉับ
ฉาดเปล่าไม่ไปเป็นไฟวับ	ขุนแผนขับม้ามาหน้าขุนช้าง
ตวาดด้วยพระเวทวิเศษมนตร์	ผู้คนตื่นวิ่งทั้งปืนผาง
ดาบถือหลุดมือตะลึงวาง	ขุนช้างแข็งง่าตั้งท่าทวน
ถูกมนตร์จังงังทั้งนายไพร่	ต่างเกรงฤทธิไกรใจปั่นป่วน
ขุนช้างตกประหม่าเห็นมาจวน	ยิงสวนสำทับขับพลมา
พลปืนพลหอกออกสะพรั่ง	เสียงดังครื้นครั่นสนั่นป่า
กรูกันเข้าห้อมล้อมอาชา	หน้าไม้ไกลั่นสนั่นดัง
สีหมอกหมุนผกชกขบ	หลีกหลบเตะถูกลูกคางปั๋ง
อ้ายละว้าว่าม้าพ้นกำลัง	เก้กังเข้าไปไล่จับม้า
ขุนแผนตวาดฟาดด้วยดาบ	ล้มราบหัวขาดลงดาษป่า
ขุนช้างร้องเอาอย่าออกมา	เต้นแร้งเต้นกาบนหลังช้าง
กลัวมันทำไมไอ้หัวเดียว	กูแล้วประเดี๋ยวจะเต้นหยาง
ฟันเล่นเป็นหยวกให้ขาดกลาง	ศรพระยาไสช้างกูแทงที
ศรพระยาว่าเออเป้อปังไป	มันมิใส่เอาล้มลงจมขี้
ช้างอยู่ไกลไกลไม่ว่าดี	คะยิกคะยีเข้าไปไม่ต้องการ
ขุนช้างเห็นจริงนิ่งไม่เถียง	ส่งแต่เสียงทำเก่งเร่งทหาร
เฮ้ยแยกเป็นปีกกาหน้ากระดาน	เอาปืนยิงกรานให้ตกม้า
ได้ช่องกองละว้าเข้าล้อมแทง	ยิงแย้งตึงลั่นสนั่นป่า
ประดังกันกระชั้นชิดติดมา	ดูโยธาขุนช้างดังพลมด
ไล่พวกกุมารพรายซ้ายขวา	ดาบฟาดฉาดฉ่าก็ผิดหมด
ขุนช้างร้องเอาวาอย่าละลด	ถอยช้างกระถดออกยืนไกล
ขุนแผนครั้นเห็นพวกละว้า	เกลื่อนกลุ้มกันมาเป็นหมู่ใหญ่
จึงเรียกหุ่นพลันทันใด	ให้ไล่พลขุนช้างกลางที่รบ
พวกหุ่นโห่ฮึกสะอึกจับ	รบรับชุลมุนฝุ่นตรลบ
ละว้าตายก่ายมอญลงนอนซบ	บ้างตลบลุกแทงเข้าแย้งรับ
แทงหุ่นหยุ่นหยุ่นไม่ยักเข้า	หุ่นกลับฟันเอาดังฉาดฉับ
พวกขุนช้างแตกพ่ายกระจายยับ	ขุนช้างกลับช้างขี่หนีออกมา
ขุนแผนขับขี่สีหมอกไล่	จะไสช้างไปไหนไอ้ชาติข้า
ขุนช้างร้องไปทำไมวา	ไสช้างเข้าป่าสวบสวบไป
หนามเหนี่ยวเกี่ยวสัปคับยวบ	หักกรวบตกช้างข้างไถล
ศรพระยาโดดปุกวิ่งซุกไป	ราทยาอยู่ไม่ได้ก็โดดตาม
ขุนช้างตกช้างลงต้ำผลุง	หลังกุ้งวิ่งตรงเข้าดงหนาม
เกี่ยวเนื้อปอกไปเลือดไหลทราม	อารามกลัวมุดไปไม่หยุดเลย
เถาวัลย์พันขาลงดิ้นแด่ว	กูติดบ่วงเข้าแล้วปลดทีเหวย
อ้ายย่าโม่ทิ้งกูไม่อยู่เลย	อกเอ๋ยหมดท่าเข้าตาจน
สิ้นกำลังนั่งลงในดงหนาม	เลือดฝาดสาดทรามดังฝอยฝน
ครั้งนี้ที่ไหนจะเป็นคน	ถ้ามันทันคงป่นไม่พ้นตาย
รักเมียจะมาเสียถึงชีวิต	คิดคิดขึ้นมาน่าใจหาย
ผ้าผ่อนสักนิดไม่ติดกาย	มาตายเปล่าเปล่าไม่เข้ายา ฯ
๏ ฝ่ายพวกขุนช้างที่หลบหนี	ครั้นเห็นไพรีไม่ตามหา
ราทยามาพบศรพระยา	ต่างเรียกบ่าวข้าเที่ยวหานาย
แยกย้ายกันหาในป่าชัฏ	ช่วยกันตัดดงรามหนามหวาย
ช้านานอ่อนใจจึงได้นาย	ดูยับดังเสือตะกายไปทั้งตัว
พวกบ่าวกอดนายร้องไห้รัก	เคราะห์พ่อร้ายนักพ่อทูนหัว
จะฆ่าลิงปิ้งค่างสักสองตัว	พอยังชั่วหายแผลจะแก้บน
เสื้อหมวกหนามหวายเอาไปหมด	เลือดหยดหยาดย้อยดังฝอยฝน
ผ้าผ่อนล่อนโล่งไม่ติดตน	ลางคนเอาผ้ามาให้นาย
บ้างซับเลือดให้ด้วยผ้าห่ม	บ้างล้างโคลนตมบ่งหนามหวาย
กะเหรี่ยงลาวบ่าวไพร่มามากมาย	หายารักษานายที่กลางไพร ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าขุนแผน	คลายแค้นกองทัพไม่ขับไล่
ห่วงวันทองน้องยารีบคลาไคล	สั่งไว้ให้พรายคอยสอดมอง
ครั้นใกล้ร่มพระไทรลงจากม้า	ทำเป็นป่วยขาเดินจดจ้อง
หวังจะดูน้ำใจเจ้าวันทอง	นวลน้องจะว่าประการใด
ฝ่ายเจ้าวันทองมองคอยผัว	ซ่อนตัวอยู่ในร่มพระไทรใหญ่
เห็นผัวกลับมาก็ดีใจ	ออกไปรับฉับไวด้วยความรัก
ขุนแผนแขนพาดบนบ่าน้อง	กระซิบบอกวันทองพี่ป่วยหนัก
ถูกปืนข้างละลอกให้ยอกนัก	เจ้าอย่าเดินให้ขยักขย่อนใจ
วันทองตกใจให้เศร้าสร้อย	ค่อยค่อยพยุงเดินมิใคร่ไหว
ขุนแผนทำล้มที่ต้นไทร	ประหนึ่งจะบรรลัยด้วยภัยพาล
บอกว่าปืนถูกพี่ที่ต้นขา	ปิ้มจะตกม้าน่าสงสาร
พวกขุนช้างมากมายเหลือประมาณ	มันตามผลาญพี่เจียนจะบรรลัย
ขุนช้างแทงพี่เข้าตํ้าอัก	แทบไส้จะทลักทลายไหล
ทีทวนมันคล่องว่องไว	เจ้าช่วยคัดเลือดให้พี่สักที
แล้วจับมือวันทองกดท้องไว้	นี่เลือดฤๅอะไรไหลปรี่ปรี่
จุกนักกดไว้ให้จงดี	อ้ายเส้นเต้นหรุบนี้แลกดไว้
วันทองครั้นรู้ว่ามารยา	เบือนหน้าค้อนควักแล้วผลักไส
เชิงกระนี้สิเจ้าดีเป็นพ้นใจ	เหนื่อยมาพ่อจะได้อะไรกิน
ขุนแผนจึงตอบเจ้าวันทอง	น้องเอ๋ยข้าวตังยังไม่สิ้น
ถ้ารักกันเหมือนกระนั้นที่บ้านถิ่น	จะคะนึงถึงกินไปไยมี
เจ้ารักพี่เหมือนที่พี่รักน้อง	ก็จะลืมแสบท้องเหมือนเช่นพี่
เสบียงติดมาแต่บ้านกาญจน์บุรี	เมื่อคืนนี้พี่ไปก็ลืมคิด
แต่พอไปได้แลเห็นหน้าน้อง	ที่แสบท้องนั้นก็หายไปเป็นปลิด
นึกแต่จะอิงแอบแนบชิด	ด้วยจิตรรักใคร่มิได้วาย
ให้อิ่มอกอิ่มใจไปในน้อง	พี่มาดมั่นวันทองก็เหมือนหมาย
วันทองร้องชะช่างภิปราย	แยบคายเจ้าไม่น้อยเจ้าร้อยกล ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	รุ่งฤทธิฦๅแจ้งทุกแห่งหน
เหลียวชะแง้แลดูพระสุริยน	จรดลจวนลับบรรพตา
เรื่อยรถรอนรอนลงอ่อนแสง	เด่นแดงแฝงไม้ไพรพฤกษา
จึงชวนเจ้าวันทองน้องพี่อา	ไปชำระกายาให้เย็นใจ
วันทองค้อนขัดสะบัดหน้า	ตอบว่าฉันป่วยขาเดินไม่ได้
ถูกปืนขี้ปดปวดเหลือใจ	สักประเดี๋ยวสิจะไปลงเล่นนํ้า
ขุนแผนว่าอย่าช้านะน้องรัก	จะสั่นงักหนาวไปด้วยใกล้คํ่า
รู้แล้วว่าเจ้าเจ็บกองระกำ	ด้วยเจ้าทำสงครามมาเต็มที
รบกันที่ร่มไทรได้ฉุกเฉิน	จะต้องพยุงเดินฤๅไรนี่
พี่จะอุ้มน้องลองดูที	มาสิมาพี่จะอุ้มไป
ฉันเกลียดจริงจริงละคะหม่อม	ฉันไม่ใช่คนค่อมเดินไม่ได้
หม่อมเคยอุ้มฉันเมื่อวันไร	ว่าแล้วลุกไปด้วยใจงอน
ขุนแผนชวนชมกระแสสินธุ์	มุจลินท์ลมฉํ่าน้ำกระฉ่อน
ดอกปทุมตูมตั้งอรชร	บ้างเบิกบานเกสรขจรโปรย
ภุมรินบินเคล้าเข้าคลอเคียง	อาบละอองซ้องเสียงอยู่หึ่งโหย
พระพายชายพัดระบัดโบย	ที่กลีบโรยหล่นลงชลาลัย
หอมตรลบอบไปในคงคา	ดังสุธาทิพรสอันสดใส
นางกรีดเล็บเก็บบัวทั้งดอกใบ	มาเจียนตัดกลัดให้เป็นเรือน้อย
ขุนแผนถอนสายบัวเอามาหัก	สวมตัวน้องรักต่างสายสร้อย
วันทองเก็บกลีบบัวที่ร่วงลอย	เอามาตะบอยเป่าเล่นเป็นพองลม
นํ้าใสปลาว่ายแลเห็นตัว	หลีกลัดก้านบัวดูงามสม
บ้างก็แอบแฝงฝั่งบ้างกินตม	ชมพลางทางลงเล่นนํ้ากัน
ต่างหัวเราะระริกกันซิกซี้	ยวนยีปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ขุนแผนชวนให้ไล่พนัน	วันทองร้องว่าฉันจะอยู่โยง
หม่อมอย่าหนีไปให้ไกลนะ	ฉันตามไปไม่ปะกลัวตะโขง
ขุนแผนว่าไม่ทันไรไล่ตะโพง	อยู่โกงดอกเช่นนี้พี่ไม่เอา
ใครไม่กลัวอสรพิษไม่ปิดตา	ไล่ข้าขอให้พบปลาปักเป้า
ให้ปลาซิวกัดที่ไม่มีเบา	มันดูดเอาเลือดเนื้ออย่าเหลือเลย
วันทองว่าไม่เล่นละเช่นนี้	น่ากลัวสิ้นทีเจ้าแม่เอ๋ย
เล่นแช่งอย่างนั้นฉันไม่เคย	อย่าเลยหม่อมกลับมาปิดตา
ฉันจะหนีไปบ้างให้หม่อมไล่	ถ้าโยงได้แล้วจะเย้ยให้หนักหนา
ว่าพลางนางชำเลืองเยื้องกรายมา	โผผวาว่ายไปแฝงใบบัว
ขุนแผนแลไปไม่เห็นน้อง	วันทองมองเขม้นเร้นซ่อนผัว
ขุนแผนว่ายเรียงเข้าเคียงตัว	นางแอบแฝงผัวที่บัวกอ
ขุนแผนแกล้งเรียกหาตาชม้อย	วันทองน้อยฤๅไปซ่อนที่ไหนหนอ
จนจมูกถูกแก้มหัวร่องอ	โอ๋ยอ่อนี่แก้มเจ้าวันทอง
ขุนแผนคว้ารัดกระหวัดปลํ้า	มือขยำกำเต้าเข้าทั้งสอง
วันทองแกะมือพลางแล้วทางร้อง	จับน้องสองข้างไข่แตกกัน
ขุนแผนปรีดิ์เปรมเกษมจิตร	นั่งแนบแอบชิดแล้วชมขวัญ
จะสีหลังให้เจ้าเราผลัดกัน	วันทองหันหน้าค้อนด้วยงอนใจ
เข้านั่งเรียงเคียงไหล่ใกล้ขุนแผน	นางเหยียดยื่นแขนออกมาให้
ขุนแผนแขนสอดไปทันใด	เคล้นไคล้ทรวงนางแต่บางเบา
จะสีแขนเป็นไรจึงไม่ทำ	มาขยำอะไรที่นี่เล่า
พี่คิดว่าผงติดสะกิดเกา	พี่เกือบเป่าอ่อปุ่มเจ้าเป็นเอง
วันทองร้องว่าอุแม่เอ๋ย	อย่าค่อนไปนักเลยไม่เหมาะเหมง
นี่ปุ่มปั้นดอกคะมันไม่สบเพลง	ไม่เป็นเองเหมือนที่ปีนกำแพงวัง
ดังดอกอุบลมณฑาทิพย์	ครั้นลอยลิบจึงเที่ยวหลงตะลึงคลั่ง
นี่ดอกฟ้าเข้าไปอยู่ในวัง	จึงหวังชมดอกหญ้าด้วยจำใจ ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนคะนอง	ฟังวันทองค่อนแคะเข้าแสบไส้
แก้เก้อเพ้อว่าอย่าพิไร	หญิงใดก็ไม่รักเหมือนนวลน้อง
ว่าพลางชวนนางขึ้นผลัดผ้า	เดินเรียงเคียงบ่ามาทั้งสอง
เข้าใต้ร่มใบพระไทรทอง	สมปองสุขเกษมเปรมใจ ฯ
๏ ครานั้นขุนช้างอยู่กลางป่า	ปวดแสบนักหนานอนร้องไห้
เป็นเพลาพลบคํ่าลงรำไร	บ้างหาไม้สีไฟในไพรวัน
ทำสุมทุมซุ่มซ่อนนอนกลางเถื่อน	ที่เจ็บป่วยกล่นเกลื่อนก็ครางลั่น
บ้างกู่ก้องร้องตะโกนเที่ยวหากัน	จนดึกดื่นไก่ขันอยู่กลางไพร ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิเชี่ยวชาญทหารใหญ่
นอนหลับกับวันทองที่ร่มไทร	ตื่นขึ้นพอได้สามยามปลาย
เย็นฉํ่าน้ำค้างแนบนางนอน	เอามือช้อนคางชวนชมเดือนหงาย
แสงสอดลอดใบพระไทรพราย	เดือนบ่ายต้องเต้าเจ้าวันทอง
เคียงคู่ดูดังสัตตบงกช	น้ำค้างหยดหยัดเย็นกระเซ็นต้อง
เหมือนเพชรระยับประดับที่นมน้อง	ค่อยประคองลูบไล้อยู่ไปมา
ดึกสงัดสัตว์สิงไม่ส่งเสียง	ฟังจำเรียงจักจั่นสนั่นป่า
ดังสังคีตดีดสีปี่ชวา	ฟังฟังก็ยิ่งพาวังเวงใจ
พอสางสางพลางชวนเจ้าวันทอง	จะแนบน้องอยู่นานนักไม่ได้
ดีร้ายอ้ายขุนช้างจัญไร	จะกลับไปใส่โทษพิไรทูล
ให้ยกกองทัพมาจับเรา	เคืองพระทัยปิ่นเกล้าเจ้าไอศูรย์
ถ้อยความลามใหญ่เป็นไฟฟูน	เห็นจะยกทัพหนูนหนักออกมา
จำเราจะลาพระไทรไป	อยู่เสียให้ไกลที่ในป่า
ว่าแล้วเท่านั้นมิทันช้า	ชวนวันทองน้องลาพระไทรทอง
รีบมาค้นหาม้าสีหมอก	พบที่ตรอกตรวยธารละหานหนอง
ผูกม้าแล้วพาวันทองน้อง	ทั้งสองขี่ม้ามาในไพร ฯ
๏ กุมารทองนำหน้าพาจร	ข้ามดอนเขาเขินเนินไศล
พระพายพัดเกสรขจรไกล	หอมตรลบอบไปในพนา
ดื่นดอกออกช่อบุปผชาติ	ดาดาษหว่างเวิ้งจังหวัดผา
จึงชี้ชวนวันทองน้องพี่อา	เจ้าดูพรรณบุปผาน่ายวนใจ
พระจันทรจรแจ่มกระจ่างแจ้ง	ส่งแสงช่อชูดูไสว
นางแย้มแย้มยิ้มอยู่ริมไพร	เหมือนที่ไร่ฝ้ายพิมเจ้ายิ้มแย้ม
ซ่อนชู้ชูช่ออรชร	เหมือนเราซ่อนเป็นชู้คู่แฉล้ม
ซ่อนกลิ่นส่งกลิ่นประทิ่นแกม	เหมือนกลิ่นแก้มโฉมยงเมื่อส่งตัว
เล็บมือนางกางกลีบกะทัดรัด	เหมือนมือเจ้าปรนนิบัติพัดวีผัว
บานเย็นบานสะพรั่งฝั่งสระบัว	เหมือนเย็นเช้าเย้ายั่วอยู่กับน้อง
มะลิวันพันระกำขึ้นแกมจาก	ได้สามวันกรรมพรากไปจากห้อง
จำปีเคียงโศกระย้าผกากรอง	พี่โศกเศร้าเฝ้าตรองกว่าสองปี
อบเชยเผยกลิ่นกลั้วสุกรม	วันนี้ได้เชยชมสมสุขพี่
สาวหยุดกุหลาบอาบอวลดี	ขอหยุดชมจูบทีเถิดสาวน้อย
นางวันทองร้องว่าช่างน่าชัง	กำลังฟังเพลินพลอดอยู่พล่อยพล่อย
ช่างยกข้อยอเล่นจนเลิศลอย	เชิญชมดงอิกสักหน่อยจะฟังความ
ชมอื่นก็ไม่ชื่นเหมือนชมเจ้า	สบายหายเปลี่ยวเปล่าเมื่อยามสาม
ดวงเดือนเลื่อนลงลับดงราม	ดาวตกต่ำตามเมื่อรุ่งฟ้า
แสงทองส่องพุ่มพยับเหลือง	สุริยาย่างเยื้องพระเวหา
ฝูงสัตว์จัตุบาทก็ตื่นตา	สกุณาลารังระงมร้อง
ค่างลิงวิ่งไล่เตลิดหนี	นางชะนีโหยหวนครวญก้อง
กระต่ายตามคู่เล่นเผ่นคะนอง	ขุนแผนชักม้าผยองมาในดง ฯ
๏ ครั้นถึงเชิงเขาเข้าเขตไร่	เป็นรอยถางกว้างใกล้ไพรระหง
ที่ตีนเขาเหล่าบ้านละว้าวง	พาวันทองน้องตรงเข้าไร่แตง
พวกละว้าพากันปลูกมันเผือก	รั้วเรือกหลายชั้นกั้นหลายแห่ง
ที่ยอดเขาล้วนเหล่าไร่ฟักแฟง	มะเขือพริกกล้ายแห้งมะแว้งเครือ
พวกละว้าป่าเถินเดินตามกัน	สาวสาวทั้งนั้นล้วนใส่เสื้อ
ทาขมิ้นเหลืองจ้อยลอยผิวเนื้อ	เป็นชาติเชื้อชาวป่าพนาลี
บ้างนั่งหยอกแย้มยิ้มกันริมผา	เห็นคนขี่ม้ามาก็วิ่งหนี
ขุนแผนชักม้ามาทันที	หยุดยืนอยู่ที่ริมนอกชาน ฯ
๏ ครานั้นจึงท่านยายละว้า	คนชราแก่เถ้าอยู่เฝ้าบ้าน
เห็นคนขี่ม้ามาลนลาน	นี่เจ้านายมาบ้านตูทำไม
ขุนแผนวันทองทั้งสองรา	ลงจากม้าพลางทางปราศรัย
เรามาหาว่านยาแลรากไม้	เขาว่ามีอยู่ในภูเขานี้
ลูกผู้ชายของยายไปไหนหมด	เห็นรดผักแต่ผู้หญิงเมื่อตะกี้
เราจะขออาศัยในบ้านนี้	อยู่สักห้าราตรีจะลาไป
วันทองให้ปัดผูกข้อมือ	เป็นที่นับถือกะเหรี่ยงไร่
ยายเถ้าได้ปัดก็ดีใจ	แกเรียกไปสาวสาวก็กลับมา
ทำทีอายเอียงเมียงชม้าย	ครั้นได้ปัดหายอายหัวร่อร่า
แต่งทับให้พลันมิทันช้า	เผือกมันเอามาด้วยดีใจ ฯ
๏ ขุนแผนสัพยอกหยอกสาวสาว	คราวหลังเถิดจะหามาให้ใหม่
สายสร้อยห้อยหูทั้งกำไล	แหวนพิรอดสอดใส่ทั้งสองมือ
เจ้าวันทองน้องยิ้มอยู่ในหน้า	จะเป็นลูกเขยละว้าฤๅหม่อมฤๅ
แล้วยื่นแขนให้ยายดูลายมือ	แกอออือทักทายมากมายไป
ขุนแผนจึงสั่งกุมารทอง	คอยดูกองทัพมาอย่าช้าได้
รีบบอกให้รู้แต่อยู่ไกล	พรายไหว้ลาลุกมาบัดดล ฯ
๏ จะกล่าวถึงโฉมเจ้าขุนช้าง	ครวญครางร้องไห้อยู่ไพรสณฑ์
ครั้นรุ่งเช้าหาบ่าวได้หลายคน	เสื้อหมวกตกหล่นก็ได้มา
ขุนช้างเจ็บจิตรให้คิดแค้น	อ้ายขุนแผนมันทำกูหนักหนา
จะไปทูลพระองค์ทรงศักดา	คิดหากองทัพมาจับมัน
คิดพลางทางสั่งศรพระยา	ผูกช้างเร็วหวาขมีขมัน
เร่งรัดจัดคนให้พร้อมกัน	ให้ทันเวลาจะคลาไคล
ศรพระยาได้ฟังขุนช้างว่า	รีบผูกช้างมาไม่ช้าได้
ผู้คนหาบหามตามกันไป	ที่เจ็บไข้พวกพ้องประคองกัน
ขุนช้างขึ้นช้างนอนครางมา	เจ็บระบมหนักหนาแข้งขาสั่น
ให้เร่งช้างวางไสไปเร็วพลัน	ดัดดั้นรีบรัดตัดทางมา
ขุนช้างเป็นไข้มาในกูบ	ลูบคลำแผลยับตลอดหน้า
น้ำตาไหลหลั่งลงถั่งตา	โอ้ว่ากรรมทำมาเจ้าวันทอง
ปานฉะนี้แก้วตาน่าสงสาร	จะเดินดงพงผ่านทั้งห้วยหนอง
บาทาน้องข้าจะพุพอง	แหวนทองจะต้องแลกกับเผือกมัน
อ้ายขุนแผนมันแค้นเจ้าหนักหนา	ฤๅมันฆ่าดวงใจให้อาสัญ
ทิ้งศพเจ้าไว้ในไพรวัน	แหวนทองทั้งนั้นมันเอาไป
เลือดเนื้อเจ้าจะนองอยู่ในดง	ใครจะปลงซากศพให้สูญได้
กระดูกน้องกองกลาดอนาถใจ	ว่าพลางสะอื้นไห้อยู่ฮักฮัก ฯ
๏ ศรพระยาปลอบว่าอย่าร้องไห้	จะเป็นห่วงบ่วงใยทำไมหนัก
วันทองหนีไปเพราะไม่รัก	มิหนำซํ้าชักให้ชู้ฟัน
ทำถึงเพียงนี้มิน้อยใจ	ช่างมีหน้าร้องไห้ทำไมนั่น
แทบล้มแทบตายหนามหวายพัน	เพราะวันทองฤๅมิใช่จึงได้ทุกข์
ถ้าแม้นว่ามิรักหักใจทิ้ง	นอนนิ่งอยู่กับเรือนก็เป็นสุข
ข้าไทในบ้านออกพล่านพลุก	ฤๅอะไรไม่สนุกเหมือนวันทอง ฯ
๏ ขุนช้างว่ากูไม่อยากรัก	แค้นนักร้องไห้เสียดายของ
เพราะมันยอกยักลักแหวนทอง	ตัดม่านผลาญกองไว้ย่อยยับ
กูจึงตามไปด้วยใจแค้น	พบอ้ายขุนแผนจะโจมจับ
ฟันเสียทั้งชายหญิงชิงเอาทรัพย์	รับแต่แม่วันทองโอ๊ยลืมไป ฯ
๏ ศรพระยาหัวร่ององออยู่	เออจริงพ่อว่ากูหารักไม่
เป็นมั่งพลั้งปากไม่จงใจ	ว่าแล้วไสช้างตามทางมา
ข้ามป่าละเมาะเกาะแก่ง	ลัดแลงออกทุ่งมุ่งป่า
ลงน้ำขึ้นฝั่งไม่รั้งรา	พอถึงเคหาตะวันชาย ฯ
๏ ขุนช้างถึงเรือนยิ่งมัวหมอง	ไม่เห็นวันทองก็ใจหาย
ก้าวขึ้นเคหานัยน์ตาลาย	กูจะผูกคอตายเสียในเรือน
ตรงเข้าในห้องเที่ยวมองดู	ม่านขาดกลาดอยู่ยังกล่นเกลื่อน
ที่นอนหมอนทิ้งกลิ้งกลาดเรือน	เชื่อนขันโต๊ะพานออกพล่านไป
วันทองไม่อยู่เพียงครู่เดียว	ก็หามีใครจะเหลียวจะแลไม่
สิ้นบุญวันทองของจะไว้ไย	ทุบต่อยให้แตกไปเสียบัดนี้
ฉวยหอกมาทูนไว้เหนือหัว	กูจะแกล้งแทงตัวให้เป็นผี
ขอให้เข้าง่ายง่ายตายดีดี	ข้าวของทั้งนี้จะใส่โลง
แล้วทิ้งหอกวิ่งออกไปครัวไฟ	ฉวยสากแพ่นไหปลาร้าโผง
โยนหม้อข้าวทิ้งวิ่งโกรงโกรง	ตายโหงตามเมียเสียเถิดรา
กลับหมุนเข้าไปข้างในห้อง	เอาเชือกผูกคล้องกับเซนฝา
แล้วผูกเอวห้อยโหนโยนตัวมา	ร้องจ้าแก้ด้วยมาช่วยกู ฯ
๏ ศรพระยาได้ยินก็ตกใจ	แลไปเห็นเชือกที่ผูกอยู่
คิดว่าคอหักผลักประตู	แลดูเห็นผูกบั้นเอวโยง
เออเขาผูกคอตายสิ้นทั้งบ้าน	นี้จะผูกเอวคลานให้ตายโหง
มือยันตีนยันดันโก้งโค้ง	ปล่อยให้เต้นโหยงโหยงอย่าแก้เลย ฯ
๏ จะกล่าวถึงท่านยายศรีประจัน	วันนั้นรู้ข่าวเจ้าลูกเขย
ว่าเสียทัพกลับมาไม่เสบย	เด็กเอ๋ยอีไทไปกับกู
ถึงบ้านก็เข้าในเรือนใหญ่	เห็นขุนช้างแกว่งไกวโตงเตงอยู่
ถามศรพระยาไปจะใคร่รู้	เอ็งช่วยดูนั่นขุนช้างมันทำไม
ศรพระยาว่าแม่ไม่เคยเห็น	พ่อขุนช้างหล่อนเล่นกาฟักไข่
ขุนช้างร้องเบื่อเชื่อมันไย	แก้บั้นเอวได้ลุกออกมา
ยกมือขึ้นไหว้แม่ยายพลาง	ครั้งนี้สุดอย่างแล้วแม่ขา
อ้ายขุนแผนทำแค้นเหลือปัญญา	มันลักพาเจ้าวันทองน้องเข้าไพร
ลักเครื่องเงินทองของสำคัญ	ทั้งเงินตราผ้าพรรณเป็นไหนไหน
ตามมันทันพบที่ต้นไทร	เข้าอาศัยสองคนกับวันทอง
มันคุมโจรไพรไว้หลายร้อย	ซุ่มคอยรายป่าคอยท่าจ้อง
ลูกแทงโจรตายลงก่ายกอง	จะคว้าเอาเจ้าวันทองไม่ทันที
ด้วยช้างเป็นบ้ามันตะบันแทง	ม้ามันเรี่ยวแรงตลบหนี
ลูกไล่หวิดๆ พอชิดดี	ช้างขี่แปร๋แปร้นแล่นเข้าไพร
หนามเหนี่ยวเกี่ยวพลัดสะบัดหัน	ลูกถูกหนามครามครันจนเลือดไหล
ม้าขุนแผนแล่นหนีเข้าป่าไป	ลูกจึงมิได้วันทองมา
ศรพระยายกข้อปดต่อไป	ลูกก็ได้ไล่ยิงสกัดหน้า
หนามไหน่ไม่คิดไล่ติดมา	ถ้าแม้นทันก็จะคว้าแต่วันทอง
เพราะโจรป่ามันกั้นหาทันไม่	แต่มันแทงลูกได้สักพันสอง
หอกหักลงเพราะข้าสักห้ากอง	ขุนช้างร้องว่าสุดแล้วคราวนี้
แต่พอดีพอร้ายเห็นตายมัน	นี่พวกเราขยันมันจึงหนี
มันแต่ล้วนยืนยงคงชาตรี	เก้าทีสิบทีอย่าแทงเลย
ศรีประจันบุ้ยปากกูไม่อยากเชื่อ	การปดแล้วเอ็งเหลืออีพ่อเอ๋ย
พลายแก้วมันเจนจบรบพุ่งเคย	แน่ะเฮ้ยเอ็งจะคิดประการใด ฯ
๏ ขุนช้างว่าลูกไม่วายแค้น	จะตามฆ่าอ้ายขุนแผนให้จงได้
ลูกจะไปเฝ้าพระองค์ผู้ทรงช้ย	ทูลขอทัพใหญ่ไปติดตาม
ฟ้าผ่าลูกเถิดแม่ไม่เชื่อ	การกล้าลูกนี้เหลือไม่เข็ดขาม
แม้นแม่ไปได้เห็นในสงคราม	จะชมว่าลูกงามเมื่อรำทวน
ว่าพลางทางสั่งศรพระยา	ผูกช้างเร็วหวาเป็นการด่วน
กูจะไปอยุธยาเวลาจวน	ในใจหวนคิดคะนึงถึงวันทอง
ลุกไปอาบน้ำแล้วผลัดผ้า	ตรงเข้ามาฉวยเอากระจกส่อง
หน้าเหมือนสับยับไปเลือดไหลนอง	ผมเขาถากเป็นร่องพึ่งรำไร
โอ้ตั้งแต่นี้เมื่อไรเลย	อกเอ๋ยผมกูจะขึ้นใหม่
นี่เป็นหัวของตนก็จนใจ	ถ้าแลกเปลี่ยนใครได้จะแลกเอา
ถึงจะเสียสิบชั่งกูไม่ว่า	จะก้มหน้าทูนหัวให้แก่เขา
อกเอ๋ยใครเลยจะเหมือนเรา	นี่แลเจ้าวันทองจึงสองใจ
ลุกหนีจากกระจกนุ่งยกทอง	ราคาสิบสองซื้อใหม่ใหม่
ห่มส่านพื้นเหลืองย่างเยื้องไป	ขึ้นคอช้างไสเหย่าเหย่ามา
ข้ามป่าละเมาะเกาะแก่ง	ลัดแลงดงรามหนามหนา
วันหนึ่งก็ถึงอยุธยา	ปลงช้างข้างป่าช้าวัดหน้าพระเมรุ
แล้วเดินตรงลงมาหาเรือจ้าง	ใครเห็นขุนช้างว่าหลวงเถน
ข้ามถึงพาราเวลาเพล	โจงกระเบนงกเงิ่นเดินดุ่มมา
เด็กเด็กแลเห็นเต้นเซ็งแซ่	แม่แม่อะไรมาโน่นขา
หัวแดงตละแร้งที่กลางนา	มันจะกินตับข้าตาลุกโพลง
อีแม่ด่าอึงมี่อ้ายขี้ครอก	มาหลอกลูกกูไยไอ้ตายโหง
ขุนช้างทำเมินเดินหัวโคลง	ดุ่มโด่งเข้ามาศาลาใน ฯ
๏ เพื่อนขุนนางเห็นเข้าเขาลูบอก	ท่านเจ้ากรมผมดกจะไปไหน
เนื้อตัวหัวหูเป็นไรไป	ดูรอยไม้เป็นแนวเหมือนแมวฟัด
ขนอกถกไปไม่ติดอยู่	ฤๅไปเที่ยวเกี้ยวชู้คางคกกัด
ห่มส่านนุ่งยกปกซ่นซัด	ขัดสนสิ่งไรจึงได้มา ฯ
๏ ขุนช้างบอกไปร้องไห้งอ	อ้ายพ่อเอ๋ยสิ้นที่ครั้งนี้หวา
อ้ายแผนมันทำเหลือตำรา	มันลักพาวันทองของกูไป
ลักทั้งแหวนทองของสำคัญ	เงินตราผ้าพรรณเป็นไหนไหน
ตามกันไปทันที่ต้นไทร	อ้ายแผนคบโจรไพรไว้มากมาย
แต่ล้วนถือทวนหอกออกสะพรั่ง	โล่ดั้งแหลนหลาวเป็นมากหลาย
กูไสช้างไล่รุกบุกกระจาย	ฆ่าตายหลายร้อยผอยผอยลง
จะจับอ้ายขุนแผนมันแล่นหนี	หลบลี้เข้าในไพรระหง
กูตามไปไม่พบพอพลบลง	จึงกลับมาเฝ้าองค์เจ้านายเรา
จะทูลขอกองทัพไปจับตัว	ทูนหัวช่วยทีอีพ่อเจ้า
เงินทองของอื่นก็ทำเนา	ถ้าได้ตัวก็จะเอาแต่วันทอง ฯ
๒๐
ขุนช้างฟ้องว่าขุนแผนเป็นขบถ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงภพ	เลิศลบธรณีไม่มีสอง
เนาในปรางค์มาศปราสาททอง	ทรงตรองตริราชการเมือง
ตะวันบ่ายชายแสงพระสุริยา	ผ่านฟ้าสระสรงทรงเครื่อง
พรายแพรวแก้วทองรองเรือง	นางในแน่นเนื่องประนมกร
เสด็จออกพระที่นั่งบัลลังก์อาสน์	หมู่อำมาตย์หมอบเฝ้าแลสลอน
ดำรัสถามเนื้อความราษฎร	เป็นตายตัดรอนตามอาญา
ผันพระพักตร์เหลือบแลแปรไป	นั่นใครหมอบอยู่ข้างท้ายหวา
อ้ายขุนช้างฤๅใครไปไหนมา	อกใจไหล่บ่าเป็นรอยตี
หน้าผากถลอกเป็นริ้วรอย	ผมผ้อยย่อยยับดังสับสี
โล้นเกลี้ยงเพียงหูดูอัปรีย์	ใครตีมึงมาฤๅว่าไร ฯ
๏ ขุนช้างประหม่าอยู่เป็นครู่	รับสั่งค้างอยู่ไม่ทูลได้
พระจึงมีสีหนาทประภาษไป	ใครทำไมมึงอ้ายขุนช้าง
ขุนช้างตัวสั่นอยู่งันงก	พระหมื่นศรีตีอกเข้าต้ำผาง
รับสั่งไยมึงจึงนิ่งพราง	ขุนช้างตัวสั่นพลันทูลไป
ขอเดชะตัวเกล้ากระหม่อมฉาน	ชื่อว่าขุนช้างล้านบ้านรั้วใหญ่
บิดาชื่อว่าขุนศรีวิชัย	เทพทองนั้นไซร้เป็นมารดา
พี่ชายคนหนึ่งชื่อพันศร	เขาเกิดมาก่อนเป็นลูกป้า
ถัดนั้นศรพระยาราทยา	แล้วจึงถึงข้าพระบาทไซ้
กระหม่อมฉันมีเมียชื่อแก่นแก้ว	ลูกท่านตาหมื่นแผ้วบ้านรั้วใหญ่
ป่วยเป็นริดสีดวงตากลวงไป	แต่ตายนั้นก็ได้หลายปีมา ฯ
๏ พระองค์ทรงขัดพระทัยนัก	ใครซักสำมะโนครัวมึงเล่าหวา
ขุนช้างตกใจได้สติมา	กราบทูลยังประหม่าอยู่วุ่นวาย
เอาหน้าเป็นหลังหลังเป็นหน้า	เจ้าวันทองขี่ม้าเข้าป่าหาย
โจรไพรใหญ่น้อยก็มากมาย	อาวุธตกกระจายออกเกลื่อนไป
ขุนแผนลูกยายทองประศรี	เงินทองของดีเป็นไหนไหน
กับวันทองสองคนที่ต้นไทร	ช้างม้าตกใจไล่เข้ามา
เฆี่ยนด้วยหนามหวายทั้งนายไพร่	สายสิญจน์วงไว้รอบเคหา
จะผูกคอให้ตายวายชีวา	ศรพระยาโดดช้างวางเข้ารก
ผู้คนตายยับนับร้อย	ข้าวของเล็กน้อยก็พลัดตก
มันขี่ม้าหมอกออกไล่ชก	ยกศาลขึ้นไว้ใกล้ประตู ฯ
๏ รับสั่งว่ากูฟังไม่เข้าใจ	เป็นอย่างไรปลายต้นสับสนอยู่
จมื่นศรีถามอ้ายขุนช้างดู	เป่าหูให้มันว่าอย่าตกใจ
พระหมื่นศรีรับสั่งแล้วจึงถาม	แรกเริ่มเดิมความเป็นไฉน
ขุนช้างค่อยทุเลาเบาใจ	ปดแนมแกมใส่สอดเนื้อความ
เดิมทีข้าพเจ้ากับวันทอง	หลับอยู่ในห้องเมื่อยามสาม
ผู้ร้ายสะกดโกนหัวเลือดไหลทราม	เอามินหม้อเขียนปามจนตัวลาย
ม่านงามงามสามชั้นหั่นลงกอง	ข้าวของเงินตราก็สูญหาย
รอยสายสิญจน์วงเรือนไว้รอบราย	บัตรพลีมากมายศาลเพียงตา
วันทองภรรยาก็หายไป	ข้าพเจ้าบ่าวไพร่ออกตามหา
ไปพบขุนแผนกับอาชา	พาวันทองภรรยาอยู่ร่มไทร
ขุนแผนคุมโจรไว้หลายร้อย	ซุ่มคอยกระโจมโถมไล่
ฟันพวกไพร่ตายกระจายไป	จับได้ข้าพเจ้าเอาตัวตี
เฆี่ยนด้วยหนามหวายลายจนคอ	แล้วพูดจาท้าต่อไปอึงมี่
ว่าฆ่าเสียลับไปไม่สู้ดี	ถ้าปล่อยไปกรุงศรีจะยืดยาว
มาดแม้นพระองค์เสด็จไป	จะชนช้างชิงชัยให้ฦๅฉาว
ชิงเอากรุงไกรได้เป็นจ้าว	ว่ากล่าวหยาบช้าสามานย์
มันปลูกตำหนักป่าพลับพลาแรม	ค่ายป้อมล้อมแหลมเป็นหน้าฉาน
ตั้งที่ลงบังคนชอบกลการ	นานไปก็จะเกิดกลีเมือง ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จพระพันวษา	ทรงตรึกตราเนื้อความไปตามเรื่อง
เหม่เหม่อ้ายขุนแผนทำแค้นเคือง	แต่ยักเยื้องอยู่กะไรไอ้ขุนช้าง
เท็จจริงอย่างไรมิได้เห็น	จะเป็นเหมือนมันว่าก็ผิดอย่าง
เกิดรบพุ่งกันที่กลางทาง	จริงบ้างเท็จบ้างกูคิดดู
อ้ายขุนแผนพาเมียไปจากข้าง	อ้ายขุนช้างตามไปมันต่อสู้
อ้ายขุนแผนกล้าดีมีความรู้	อ้ายขุนช้างเหมือนปูจึงย่อยยับ
ต่อจะวิ่งกระเจิงเช้าเซิงหวาย	ใส่ร้ายเอาว่ามันเฆี่ยนขับ
ฟังความข้างเดียวเห็นเลี้ยวลับ	จึงตรัสกับจมื่นศรีจมื่นไวย
เอ็งจงออกไปเป็นแม่ทัพ	กำกับรี้พลน้อยใหญ่
เกณฑ์คนห้าพันเลือกสรรไป	จงจัดให้พร้อมถ้วนกระบวนทัพ
ขุนเพชรนั้นให้เป็นปีกขวา	ขุนรามอินทราปีกซ้ายสรรพ
ไปดูให้รู้ที่ลึกลับ	จับคำอ้ายขุนช้างเอาจริงเท็จ
ตำหนักพลับพลาที่อาศัย	พิเคราะห์ดูไปให้เห็นเสร็จ
ฟังคำพูดจากาละเม็ด	จะขามเข็ดลงบ้างฤๅอย่างไร
บอกมันว่ากูให้เข้ามา	ถ้อยความจะว่าชำระให้
เกี่ยวข้องหมองกันด้วยอันใด	อย่าได้กลัวตัวมาไม่ฆ่าตี
ถ้าแม้นมันดื้อดึงขึงไป	จับได้จงฆ่าให้เป็นผี
ตัดหัวเสียบไว้ในพงพี	เร่งเร็วบัดนี้รีบยกไป ฯ
๏ ครานั้นพระไวยพระหมื่นศรี	รับสั่งอัญชลีบังคมไหว้
คลานออกมาพลันด้วยทันใด	สั่งเวรหมายไปให้พันพุฒ
จัดแจงเลขผาหาเสบียง	ฉุดคร่าด่าเถียงกันอุตลุด
บัตรหมายให้ประแดงแย่งยุด	ฉุดลูกเมียมาอยู่อัดแอ
ทหารพลเรือนเกลื่อนกล่น	ผู้คนเร็วเร่งอยู่เซ็งแซ่
ม้าช้างวางวงจ่ายธงแพร	แลดูหอกดาบออกดาษไป
เสบียงเรียงวางกลางสนาม	หมวกเสื้อเหลือหลามทั้งน้อยใหญ่
โหรหาฤกษ์ยกพลไกร	ได้ฤกษ์พรุ่งนี้สี่โมงเช้า
ให้ไปซ่องสุมชุมนุมคน	ที่วัดไชยชุมพลเป็นเหล่าเหล่า
ตัวนายไปบ้านก่อนเถิดเรา	พรุ่งนี้เช้าเจ้าขุนช้างมาให้ทัน ฯ
๏ ขุนเพชรอินทรากลับมาเรือน	เสบียงเรียงเกลื่อนเมียจัดสรร
ขุนรามก็กลับมาฉับพลัน	บ่าวไพร่ทั้งนั้นก็เรียกมา
ผู้คนรายเรียงเสบียงวาง	ม้าช้างผูกแหล่งไว้แน่นหนา
ครั้นคํ่าลงพลันมิทันช้า	ตัวกับภรรยาเข้าเรือนนอน ฯ
๏ ฝ่ายเมียขุนเพชรอินทราฝัน	ว่าถูกฟันตัวขาดเป็นสองท่อน
ผ่าอกขว้างหัวใจไปดงดอน	ตื่นนอนตัวสั่นประหวั่นใจ
ปลุกผัวบอกฝันด้วยหวั่นหวาด	น้องฝันประหลาดหาเคยไม่
เล่าความแต่ต้นจนปลายไป	น้องนี้พรั่นใจอยู่มากมาย ฯ
๏ ครานั้นขุนเพชรอินทรา	ได้ฟังเมียว่าก็ใจหาย
ครั้นกูจะแก้ว่าฝันร้าย	จะทุกข์โศกมากมายวุ่นวายไป
จึงเอาความดีมากลบเกลื่อน	หลับใหลใจเฟือนหาแน่ไม่
เจ้าอย่าสลดรันทดใจ	แล้วชวนเมียนอนไปในราตรี ฯ
๏ ฝ่ายว่าเมียขุนรามอินทรา	ฝันว่าฟันหักเป็นสามซี่
ตกใจผวาคว้าสามี	พ่อเอ๋ยเมียนี้ช่างฝันร้าย
พ่อจะไปทัพจับขุนแผน	เมียนี้ทุกข์แทนมิ่งขวัญหาย
วิปริตเห็นนิมิตเป็นอันตราย	นางฟายน้ำตาเข้าร่ำไร ฯ
๏ ครานั้นขุนรามอินทรา	ได้ฟังเมียว่าไม่นิ่งได้
ประคองโฉมโลมเล้าเอาใจ	แม่อย่าได้หวาดหวั่นพรั่นวิญญาณ์
ด้วยตัวพี่นี้จะไปเสียไกลห้อง	จิตรเจ้าจึงหมองประหวั่นหา
ผัวไปก็จะได้ขุนแผนมา	ว่าแล้วก็พากันนอนไป ฯ
๏ ครั้นรุ่งสว่างกระจ่างฟ้า	ขุนเพชรอินทราไม่ช้าได้
อาบน้ำผลัดผ้าแล้วคลาไคล	ได้ดาบคู่มือก็ถือมา
เมียยกมือไหว้แลไปดู	ไม่เห็นหัวผัวอยู่แต่เพียงบ่า
ตกใจวิ่งไปแล้วโศกา	พ่อฟังเมียว่าอย่าเพ่อไป
เดินมาเมื่อตะกี้ไม่มีหัว	ตัวเมียนี้เห็นเป็นข้อใหญ่
สมกับความฝันที่พรั่นใจ	เข้ากอดตีนผัวไว้ที่กลางเรือน ฯ
๏ ครานั้นขุนเพชรอินทรา	ได้ฟังเมียว่าก็หน้าเฝื่อน
วิปริตผิดนักที่ทักเตือน	เบือนหน้าดูเมียยิ่งเสียใจ
เป็นลางขวางอกตกตะลึง	ยืนขึงตัวสั่นอยู่หวั่นไหว
ไปทัพหลายครามาแต่ไร	ก็มิได้เคยเป็นเหมือนเช่นนี้
อกเอ๋ยไหนเลยจะได้กลับ	คงจะยับลงในป่าพนาศรี
ครั้นมิไปกลัวภัยพระภูมี	ขับเมียจากที่แข็งใจไป ฯ
๏ ฝ่ายว่าขุนรามอินทรา	แต่งตัวนุ่งผ้าหาช้าไม่
เอาเครื่องคาดตัวพัวพันไป	ฉวยได้ดาบคู่มือก็ถือมา
เมียเดินมาตามด้วยความรัก	หนักใจแต่ลงจากเคหา
บันไดไหวยวบหักสวบมา	ห้าขั้นสะบั้นลงจมดิน
อัศจรรย์หวั่นไหวข้างในจิตร	ครั้งนี้ชีวิตจะสูญสิ้น
จะตายจากพรากเจ้าผู้เพื่อนกิน	ผินหน้าดูเมียยิ่งเสียใจ
พลไพร่หน้าหลังสะพรั่งพร้อม	แวดล้อมตามมาหาช้าไม่
พบขุนช้างก็พากันคลาไคล	บ่าวไพร่ตามหลังสะพรั่งมา
เยียดยัดอัดไปในถนน	ผู้คนเอิกเกริกอยู่หนักหนา
ถึงวัดจัดกันเป็นโกลา	ท่านแม่ทัพสองราก็พร้อมกัน
จัดหมวดตรวจถ้วนกระบวนหน้า	ดาบปืนยืนร่าเป็นเหล่าหลั่น
พลหอกพลง้าวเกาทัณฑ์	ระวังชั้นคอยฤกษ์จะยกทัพ ฯ
๏ ครั้นได้ฤกษ์ดีให้ตีฆ้อง	โห่ก้องปืนลั่นสนั่นศัพท์
หอกดาบปลาบแปลบแวบวับ	ขี่ขับม้าช้างสล้างมา
พระหมื่นศรีขี่ช้างกลางพหล	พระหมื่นไวยไล่พลมาข้างหน้า
ขุนเพชรขุนรามตามยาตรา	ล้วนขี่ช้างงาสัปคับ
ขุนช้างขี่ช้างอ้ายกางเถ้า	นั่งเจ่ามาในกูบหัวหงุบหงับ
ศรพระยาขี่คอขอกระชับ	ราทยานั่งขับข้างท้ายมา
ผู้คนแลดูเขาหัวเราะ	ว่าช้างนั้นล้านเหมาะกันหนักหนา
ที่ไม่เห็นก็เรียกกันเพรียกมา	ขุนช้างหลบหน้าไม่เยี่ยมแล
ข้ามขนอนดอนฟากข้างปากคู	ผู้คนมาดูอยู่เซ็งแซ่
ช้างม้าเยียดยัดอัดแอ	หมายมุ่งทุ่งแน่เอาตาลาน
บ้างก็ชิงปลาแห้งแย่งปลาสด	พบอะไรเอาหมดมาทุกบ้าน
รีบเร่งรี้พลอลหม่าน	เย็นลงมินานถึงสามโก้
หยุดยั้งตั้งหม้อเสร็จสรรพ	กินแล้วนอนหลับเช้าตั้งโห่
รีบรัดตัดมาเอาท่าโพธิ์	แฟ้มโพล่หาบคอนย่อนย่อนมา ฯ
๏ ครั้นถึงซึ่งที่ท่าต้นไทร	ขุนช้างพรั่นใจให้ประหม่า
บอกพระหมื่นศรีพลันมิทันช้า	ตรงนี้ที่ข้าไล่ฟันมัน
ผีสางตายกลาดออกดาษดิน	ล้วนพวกมันสิ้นทีเดียวนั่น
รอยวิ่งตะเกียกตะกายหนามหวายพัน	พระหมื่นศรีหัวร่องันคากคากไป
เออกระนั้นสิกูดูเซิงหวาย	แหลกทลายระยำไม่เอาสํ่าได้
ฝีมือเอ็งฟันนั้นอย่างไร	ฤๅอ้ายบ่าวถางให้ได้ตัวมา
ขุนแผนอยู่ไหนก็ไม่เห็น	จะคิดเป็นอย่างไรให้เร่งว่า
ขุนช้างฟังความถามบ่าวมา	บ่าวว่าเห็นรอยม้ามีต่อไป
จึงพร้อมยอมกันให้ยกตาม	แลหลามดงลั่นสนั่นไหว
ถึงจระเข้สามพันเข้าทันใด	จึงให้รั้งรารอท่าพล
พอพลพร้อมกันในทันที	พระหมื่นศรีร้องเฮ้ยอ้ายอกขน
ตรงนี้เห็นทีจะชอบกล	แต่งคนสอดแนมดูเป็นไร
ขุนช้างได้ฟังพระนายว่า	ลงจากช้างมาไม่ช้าได้
ร้องเรียกศรพระยาพากันไป	ขึ้นบนต้นไม้สอดมองดู
แลเห็นสีหมอกออกกินหญ้า	วันทองน้องยานอนหลับอยู่
ขุนแผนกอดกลมชมชู	จูบจับนมจู้พัลวัน
ขุนช้างเห็นเจียนหกตกต้นไม้	ศรพระยาคว้าได้พอหัวหัน
กลับยืนป้องหน้าตาเป็นมัน	ตัวสั่นเต้นหรบขบคำราม ฯ
๏ ฝ่ายว่าพวกพรายนายขุนแผน	เห็นคนก็แล่นมายุ่มย่าม
หลอกหลอนโดดดิ้นแลบลิ้นพลาม	ขู่คำรามเกรี้ยวกราดตวาดอึง
ขุนช้างตกใจไพล่เผลมา	หลุดมือศรพระยาพลัดตกผึง
หล่นลงถึงดินดิ้นตึงตึง	ลุกขึ้นวิ่งตะบึงมาทันที
บอกว่าข้าไปพบอ้ายขุนแผน	กอดวันทองน้องแน่นอยู่กับที่
แก้มเมียข้าเจ้าแดงดังแป้งจี่	พระหมื่นศรีโปรดด้วยช่วยกรุณา ฯ
๏ ครานั้นจมื่นไวยจมื่นศรี	ได้ฟังคดีขุนช้างว่า
เอ็งนี้ลุกลนพ้นปัญญา	พอไปเห็นเมียมาว่าแก้มแดง
เมียมึงถ้าแม้นเป็นแผ่นดิน	จนสุดสิ้นปีนี้ก็ไม่แห้ง
มันเหมือนด้วงรวงไม้ถึงไส้แดง	ปานนี้ก็จะแหว่งสักสองวา
ว่าพลางทางสั่งพวกกองทัพ	สูจับอาวุธให้พร้อมหน้า
วงอ้อมล้อมไว้แต่ไกลตา	อย่าเพ่อบุกรุกเข้าคลุกคลี
ปันด้านตรวจตราอย่าให้หนีได้	แล้วลั่นฆ้องปืนไฟขึ้นอึงมี่
ฝ่ายพรายบอกนายด้วยทันที	ปัดนี้เขาอ้อมล้อมวงมา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าวันทอง	เห็นพลเนืองนองมาหนักหนา
กอดผัวตัวสั่นพรั่นวญญา	น้ำตาหลั่งดาโศกาลัย
ครั้งนี้ไหนเลยจะเป็นตัว	ทูนหัวพ่อจะคิดเป็นไฉน
กองทัพเขามาดาดาษไป	เขาแวดล้อมไว้ทั่วทั้งดง
พ่อจะรบกับเขาได้แล้วฤๅ	มันฉีกคนละมือก็เป็นผง
ไม่ทันทั่วกองทัพจะยับลง	ถึงอยู่ดงคนเดียวก็เปลี่ยวใจ
พ่อกับพาชีม้าสีหมอก	จะหลบลี่หนีออกกะไรได้
ยังตัวน้องก็มาหน่วงให้ห่วงใย	นี่จะทำฉันใดพ่อคิดดู ฯ
๏ ฟังผัวอย่ากลัวมันเลยเจ้า	อีกสิบเท่าเข้ามาก็จะสู้
มันเหมือนยุงริ้นที่บินวู	จะมาสู่เปลวไฟไม่รู้ตัว
ถึงคนเดียวพี่ดุจสิงหราช	มันเหมือนชาติเนื้อหมู่มาสู้ผัว
แก้วพี่เจ้าอย่ามีซึ่งความกลัว	หัวมันจะแหลกเป็นธุลี
พี่จะพาเจ้าไปให้พ้นก่อน	จะเร้นซ่อนเจ้าไว้ในไพรศรี
ว่าแล้วเท่านั้นทันที	อัญชลีอ่านเวทวิเศษมนตร์
รับนางขึ้นนั่งบนหลังม้า	ขับสีหมอกออกมาจากไพรสณฑ์
แกล้งชักม้าผ่านหน้าบรรดาพล	สองคนขี่ม้าสง่างาม
ภูตพรายรายล้อมมาพร้อมหน้า	อ่านคาถาเป่าไปให้คนขาม
สีหมอกเดินออกด้านขุนราม	เป่าจังงังให้คร้ามขยาดฤทธิ์
พลปืนพลหอกออกเกลื่อนกลาด	ยืนนิ่งพิงพาดเป็นอักนิษฐ
ครั้นออกมานอกที่ล้อมชิด	ขุนแผนสะกิดให้นางดู
โน่นแน่ะผัวนางอยู่ข้างกูบ	อวดรูปงามเกลี้ยงจนเพียงหู
ศรพระยาขี่คอรำขอชู	ช่างกรูกันมาตามทั้งสามล้าน
อันตัวพี่กับน้องแต่สองคน	ไหนจะทนฤทธาเขากล้าหาญ
เพราะรักเจ้าจะต้องเข้าประจัญบาน	เป็นตายก็จะด้านดูตามบุญ
ถ้าแม้นคนอื่นไกลที่ไหนเล่า	จะส่งไปให้เขาไม่ว้าวุ่น
ว่าพลางจูบน้องต้องละมุน	เย้ยขุนช้างเล่นแล้วหลีกมา ฯ
๏ ครั้นมาถึงต้นไทรใบชิด	ร่มสนิทแสงส่องไม่ต้องหน้า
รับเจ้าวันทองลงจากม้า	แก้วตาจงอยู่ที่ร่มไทร
พี่จะออกไปดูอ้ายขุนช้าง	ท่าทางมันจะทำเป็นไฉน
ถ้าแม้นดีก็จะมีชีวิตไป	ถ้าแม้นไล่รบเราจะเอาตาย
สิ้นทัพแล้วจะกลับมารับเจ้า	ครู่เดียวมันก็เข้าในป่าหาย
ว่าแล้วอ่านมนตร์สนธยาย	ร่ายพระเวทผูกจิตรวันทองพลัน
จึงเอาทรายปรายโปรยโรยล้อม	เป็นกำแพงเพชรป้อมเขื่อนขันธ์
ถอนหญ้ามามัดเป็นหุ่นพลัน	ถ้วนพันวางเรียงเคียงกันไป
แล้วเสกบริกรรมสำทับ	เกิดเป็นไฟวับวับดังจะไหม้
เอานํ้ามนตร์ประหุ่นลงทันใด	ไฟดับหุ่นหายกลายเป็นคน
มีอาวุธครบมือถือประจำ	แต่งตัวกำยำอย่างพหล
ต่างเคารพนบนอบยอบตน	ขุนแผนสั่งหุ่นพลไปทันที
คอยอยู่ต่อกูเรียกให้รบ	จึงตลบไล่พลให้ป่นปี้
ว่าแล้วก็ขับพาชี	เร็วรี่เร่งออกนอกพนา ฯ
๏ ฝ่ายพวกโยธาทั้งหน้าหลัง	ต้องจังงังดังเสียบเสมอหน้า
เป็นครู่ใหญ่จึงได้สติมา	ไต่ถามพูดจากันทันใด
พระหมื่นศรีว่าเราเมื่อตะกี้	ช่างหามีใครจะกระดิกไม่
อ้ายขุนแผนขี่ม้าผ่านหน้าไป	ออกได้ข้างด้านท่านขุนราม
ขุนรามว่าข้าพเจ้ามิได้แกล้ง	มันให้แข็งทั้งตัวใช่กลัวขาม
โน่นแน่ะขี่ม้าสง่างาม	เราไล่ตามจับฟันให้บรรลัย ฯ
๏ ขุนช้างว่าลูกนี้แค้นนัก	มันชักม้ามาเย้ยเล่นใกล้ใกล้
จูบเมียข้าพเจ้าเป็นเท่าไร	ว่าแล้วขับไพร่สะพรั่งมา
เสียงปืนครื้นครั่นสนั่นดง	ทวนธงพร้อมกันประชันหน้า
ขุนช้างหนุนไพร่ไสช้างงา	ไล่ม้าวุ่นวิ่งเข้าชิงชัย
ขุนแผนตวาดอำนาจครุฑ	คนหยุดแข็งเปล่าไม่เข้าใกล้
กองทัพเรรวนป่วนปั่นไป	มิได้เป็นระเบียบกระบวนทัพ
กองหลวงล่วงไปเป็นกองหน้า	ปีกซ้ายปีกขวาก็กลายกลับ
ที่ไปก่อนต้อนไพร่ออกไปรับ	ขุนช้างขับไสช้างมากลางพล
ตีม้าล่อแผ่งแผ่งแซงจมื่นไวย	จับฆ่าเสียให้ได้ร้องสับสน
หลบเข้าสัปคับให้ลับคน	ไสช้างกูจะชนชิงวันทอง ฯ
๏ ครานั้นหมื่นศรีกับหมื่นไวย	ขับช้างขึ้นไปแล้วด่าก้อง
เฮ้ยขุนช้างอย่าทำแต่ลำลอง	เราทั้งสองเป็นใหญ่มาในทัพ
ว่าพลางเอาช้างออกยืนหน้า	โบกมือเรียกม้าขุนแผนกลับ
ร้องบอกว่ารับสั่งบังคับ	ให้เรายกทัพมาติดตาม ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	เชื่อฤทธิราวีไม่มีขาม
ชักม้าร่าเริงเชิงสงคราม	ถามว่านี่ท่านออกมาทำไม
ไพร่พลพร้อมหน้าล้วนอาวุธ	เครื่องยุทธสารพันจะไปไหน
ฤๅเกิดประจามิตรข้างทิศใด	จงบอกให้รู้แจ้งแห่งคดี
ขุนเพชรขุนรามก็ออกมา	โยธาแน่นไปในไพรศรี
นั่นช้างใครแอบช้างอยู่ข้างนี้	ดูแสงแดงริบหรี่เหมือนตามโคม
ต้องเพ่งเพียงครู่จึงรู้จัก	ทำไมหลบซบพักตร์ทำอำโฉม
อ้ายคนนี้แลมันตีม้าล่อโครม	ฤๅใครจับอ้ายโสมมานำทัพ ฯ
๏ ขุนช้างขัดใจดังไฟเผา	ตบเข่ากัดฟันมันตับ
เหงื่อไหลโซมล้านกระบานซับ	เออพ่อแลจะจับเอาตัวมึง
จองหองร้องล้อพ่อเล่นได้	ทะนงใจมีหน้ามาทำขึง
ว่าพลางลั่นฆ้องร้องอึง	อ้ายพ่อเจ้าเข้าให้ถึงจับเอาตัว ฯ
๏ พระหมื่นศรีหมื่นไวยขัดใจด่า	จะพูดจาดีดีมีแต่ยั่ว
เพื่อนมากอุ่นใจจึงไม่กลัว	ราวกับตัวกล้าหาญชาญฉกรรจ์
พูดพล่ำถลำถลากเลอะ	เพราะมึงเซอะมันจึงขอดตลอดขวัญ
ว่าพลางทางตอบขุนแผนพลัน	ซึ่งถามนั้นจะเล่าให้เข้าใจ
บัดนี้พระองค์ผู้ทรงเดช	ปกเกศล้ำโลกทั้งน้อยใหญ่
ให้เรายกพหลสกลไกร	ออกมาไต่สวนทราบซึ่งเท็จจริง
ด้วยตัวลักเมียขุนช้างมา	เข้าป่าพ้นกรุงทำสุงสิง
คบพวกโจรป่ามาพะพิง	เย่อหยิ่งยกตัวเป็นเจ้านาย
ให้ปลูกตำหนักป่าพลับพลาแรม	ค่ายป้อมล้อมแหลมเป็นมากหลาย
ที่บังคนตั้งวางอย่างเจ้านาย	ยักย้ายทำเทียมเจ้าชีวิต
ฆ่าบ่าวขุนช้างเสียร้อยเศษ	ก่อเหตุตั้งตัวไม่กลัวผิด
ถือตัวมัวเมาว่ามีฤทธิ์	ทำทีราวกับคิดขบถเมือง
จับขุนช้างเฆี่ยนด้วยหนามหวาย	อับอายทั่วกรุงฟุ้งเฟื่อง
แล้วท้าทายถึงพระองค์ให้ทรงเคือง	ยักเยื้องจะให้ออกมาชนช้าง
บัดนี้พระองค์ผู้ทรงเดช	ทราบเหตุทรงนึกอางขนาง
ข้อที่ทำทุจริตผิดท่าทาง	ยังคลางแคลงพระทัยจึงใช้เรา
ให้มาสืบดูที่อยู่ก่อน	ถ้าเห็นแท้แน่นอนให้จับเจ้า
ถ้าไม่ต้องฟ้องหาก็ทำเนา	ให้รับเจ้ากับตัววันทองไป
เกี่ยวข้องหมองกันด้วยสตรี	จะปรึกษาคดีตัดสินให้
ซึ่งฆ่าคนขุนช้างเสียกลางไพร	ก็โปรดให้ไม่เอาซึ่งโทษทัณฑ์
คำขุนช้างทูลกับเราดู	ไม่เห็นสิ่งไรอยู่เป็นแม่นมั่น
เจ้าอย่ากลัวภัยไปด้วยกัน	วันทองอยู่ไหนไปเอามา ฯ
๏ ขุนแผนตอบคำพระหมื่นศรี	ความหลังยังมีอยู่หนักหนา
จะว่าไปไยเล่าไม่เข้ายา	นี้เมียข้าฤๅเมียขุนช้างจริง
ขออภัยเถิดเหนอเกลอกันหมด	ใครคดก็เห็นอยู่ทุกสิ่ง
เกิดความใหญ่หลวงเพราะช่วงชิง	หญิงเดียวเท่านี้จึงมีความ
ขุนช้างยกมาถึงป่าใหญ่	สั่งไพร่พรั่งพร้อมให้ล้อมหลาม
ว่ากันดีดีมิผ่อนตาม	ไสช้างงุ่มง่ามเข้าไล่แทง
จนอยู่ไม่สู้ก็ท่าตาย	ชาติชายฤๅจะวิ่งทิ้งแหล่ง
ขับม้าฝ่าพลจนสุดแรง	แทงข้าหอกหักสักเจ็ดคัน
เดชะบุญหลังจึงพลั้งพลาด	พวกขุนช้างขี้ขลาดก็หวาดหวั่น
แตกหนีมี่ไปในไพรวัน	ข้าเจ้าได้ไล่ฟันเมื่อไรมี
ซึ่งนายขุนช้างสีข้างปอก	หัวถลอกก็เพราะความอารามหนี
กลับไปทูลเอาว่าเราตี	ถ้อยทีถ้อยฟันกันทั้งทัพ
ดีฉันพูดตามจริงทุกสิ่งไป	สิ่งไรก็มิได้จะกลอกกลับ
ซึ่งว่ามีรับสั่งมาบังคับ	ให้ตัวข้าพเจ้ากับวันทองไป
จวนตัวด้วยกลัวพระอาญา	เพราะว่าหามีใครจะช่วยไม่
เชิญพระนายยกทัพกลับไป	เพ็ดทูลแก้ไขให้ตามทาง
ตัวดีฉันจะไปต่อภายหลัง	ยั้งพอคลายกริ้วลงเสียบ้าง
จงเมตตากับดีฉันช่วยกั้นกาง	เพ็ดทูลตามทางที่จริงมา ฯ
๏ ครานั้นพระหมื่นไวยหมื่นศรี	ได้ฟังวาทีขุนแผนว่า
เจ้าก็เป็นคนดีมีวิชา	เจ้าพูดจาเห็นผิดจริตไป
จะทรงพระโกรธาว่ามาปะ	ยังเลยละลี้กลับหาจับไม่
ความเก่าของเจ้าจะจมไป	พระทัยจะเห็นด้วยขุนช้าง
มาไปเสียด้วยกันก็เป็นไร	จะแก้ไขมลทินให้สิ้นอย่าง
ถ้าแม้นเจ้าห้าวหาญทำรานทาง	จะไสช้างแทงม้าคว้าเอาตัว ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	นิ่งคิดขบฟันสั่นหัว
เพื่อนมากหากขู่ให้กูกลัว	ถ้าแม้นชั่วก็จะยับครั้งทัพลาว
เข้าที่บังคับดับโทโส	จะเกิดความใหญ่โตไปถึงจ้าว
จึงเบี่ยงบ่ายตอบความตามเรื่องราว	ดีฉันกล่าวนั้นด้วยกลัวพระอาญา
ที่ไปคงไปเป็นไรมี	ใช่ว่าจะหลบลี้หนีหน้า
เมื่อพระนายมิได้กรุณา	พูดจามีแต่จะฆ่าฟัน
จะไสช้างเข้าแทงแย่งเอาตัว	ถึงกลัวจะให้ไปอย่างไรนั่น
คนเดียวเหมือนหนึ่งแมลงวัน	จะโผผินบินดั้นเข้ากองไฟ
ก็สำหรับแต่จะยับลงกับที่	จะเมตตาปรานีหามีไม่
ข้าพเจ้าเท่านี้ก็จนใจ	ถ้าจะขืนจับไปไม่นิ่งตาย ฯ
๏ พระหมื่นศรีหมื่นไวยครั้นได้ฟัง	โกรธสั่งรี้พลสิ้นทั้งหลาย
เหวยกองทัพจับเป็นอย่าให้ตาย	ไพร่นายปืนหอกออกประดา
ให้ยิงปืนตับสำทับโห่	ขุนช้างโผล่ตีฆ้องร้องเอาหวา
หอกดาบวาบแวบแปลบปลาบตา	ขุนแผนแสนกล้าก็อ่านมนตร์
เสกซ้ำตวาดอำนาจครุฑ	คนหยุดยืนแข็งแสยงขน
ชักสีหมอกไว้ไม่ประจญ	กูทำก่อนจะเป็นคนทรยศ ฯ
๏ ฝ่ายขุนเพชรขุนรามปีกซ้ายขวา	เห็นผู้คนปืนผาเงียบไปหมด
เหม่อ้ายแผนอาจจิตรคิดคด	เป็นขบถจะเอาแผ่นดินแล้ว
ไสช้างพลหลีกเป็นปีกกา	ชี้หน้าว่าเหวยอ้ายพลายแก้ว
โอหังดังกูไม่รู้แกว	เชื้อแถวของมึงแต่เพียงนั้น
สาหัสขัดขืนพระโองการ	เอิบเอื้อมจะผ่านไอศวรรย์
เชื่อว่าตัวดีมีฤทธิครัน	ถึงจะได้ขอบขัณฑเสมา
ใครเลยเฮ้ยเขาจะไหว้มึง	เขารู้ถึงว่าไม่สมวาสนา
กูรู้จักพ่อแม่แต่ไรมา	พ่อมึงชื่อว่าอ้ายขุนไกร
แม่มึงอีเถ้าทองประศรี	ปีนั้นไปล้อมกระบือใหญ่
พระทรงภพฆ่าฟันให้บรรลัย	ตัดหัวเสียบไว้ที่กลางดอน
ริบสิ้นทั้งโคตรญาติกา	ตัวมึงแม่พาไปเร้นซ่อน
ซอนซอกออกจากพระนคร	ย้อนไปอยู่บ้านกาญจน์บุรี
มึงอยู่กับอีเถ้าเขาชนไก่	บวชที่วัดส้มใหญ่ไอ้ขี้หนี
ไปรบเชียงทองมาว่าตัวดี	ได้เป็นที่ขุนแผนแว่นไว
ได้ดีมิทันจะถึงปี	หลบหนีมาคิดขบถได้
ทำชู้แม่รักลักเข้าไพร	คบมึงไม่ได้ไว้เป็นมิตร
เจ้านายรักใคร่ไม่รักตอบ	ทำชอบกลับระยำมาทำผิด
อย่าหมายเลยว่าจะปลอดรอดชีวิต	ไสช้างวางชิดกระชั้นมา ฯ
๏ ขุนแผนแค้นใจดังไฟวับ	จับฟ้าฟื้นแกว่งแสงสง่า
อ้ายปากบอนซ้อนหัวกันเข้ามา	นินทาผีเปล่าเปล่าเมื่อเข้าโลง
ถึงมึงก็ไม่ยืนอยู่คํ้าฟ้า	วันนี้กูจะฆ่าให้ตายโหง
พลัดตกหลังช้างวางโก้งโค้ง	เมียเป็นหมายโล้งโต้งเป็นเมียกู
ว่าพลางทางร่ายพระคาถา	เรียกหุ่นหนุนมาเป็นหมู่หมู่
ออกจากดงรังสะพรั่งพรู	โห่ร้องก้องกู่เป็นโกลา
ขุนแผนขับม้าเข้าถาโถม	จู่โจมหํ้าหั่นฟันทัพหน้า
พวกหุ่นวิ่งกลมดังลมพา	แซงสองข้างม้ามาทันใด
ฤทธิมนตร์บนฟ้าเวหาพยับ	มืดกลุ้มคลุ้มคลับสะท้านไหว
แผ่นดินดังจะควํ่าคะมำไป	เพราะพระมนตร์ดลให้บันดาลเป็น
อาสาหกเหล่าเข้าต้านต่อ	หอบหืดขึ้นคอสู้เต็มเข็ญ
ดังฟันหินบิ่นหักกักกระเด็น	ไม่เข้าหุ่นหมุนเผ่นเข้าฟาดฟัน
ดาบหอกตอกป่ายประกายวาบ	หอกดาบหักร่นจนถึงกั่น
ปืนจังกาง่านกยกยิงยัน	โผงถูกลูกนั้นกระดอนมา
ปืนตับกลับซ้ำเข้าตํ้าตึง	ไม่หวาดไหวไล่อึงเข้ามาหา
จนสิ้นสุดอาวุธแลสาตรา	พวกอาสาย่นแยกแตกกระจุย
ขุนช้างไสช้างวางเข้าไพร	ตกใจผ้าผ่อนก็ล่อนลุ่ย
ช้างตรงเข้าในดงหมามุ้ย	ศรพระยาร้องอุยเกาแกรกไป
ช้างวิ่งเข้าไพรไม้ไหล้ลัด	หมวกพลัดหัวพลามดังตามไต้
ขุนช้างพลัดผลุงหลังกุ้งไป	ช้างตื่นวิ่งใหญ่ขี้ไหลพรู
ขุนช้างวางขึ้นบนตอไม้	ผ้าผ่อนล่อนไปดังอ้ายหู
ขุนแผนฟันคนร่นกรูกรู	ถึงขุนรามตรงจู่เข้าประจัน
ขุนรามแทงกรอกด้วยหอกใหญ่	ถูกไหล่ไม่ถนัดสะบัดหัน
ขุนแผนถาโถมเข้าโรมรัน	ฟันขุนรามตกช้างลงกลางดิน
โดดจากหลังม้าฟาดบ่าฉับ	ล้มพับฟันซ้ำคะมำดิ้น
ขุนรามสิ้นใจเลือดไหลริน	สิ้นคนหนึ่งแล้วอ้ายตัวการ
ขุนเพชรอินทราเข้ามาช่วย	ชักหอกกรอกกรวยเข้าต่อต้าน
แทงอกขุนแผนแสนสะท้าน	อยู่ยงคงปานกับเหล็กเพชร
ขุนแผนโผนขึ้นช้างง้างคอฟัน	ฉะฉาดขาดสะบั้นดังมือเด็ด
ดาบล้วนเลือดฝาดเหมือนชาดเช็ด	กลับขึ้นม้าระเห็จมากลางทัพ
พวกหุ่นโห่ฮึกสะอึกไล่	ฟันกองทัพยับไปเป็นตับตับ
พระหมื่นศรีไสช้างวางไปลับ	สัปคับโยนยวบสวบสวบไป
ขุนช้างเห็นช้างพระหมื่นศรี	ร้องว่าช่วยลูกทีอีพ่อข้าไหว้
พอช้างเฉียดเข้าไปใกล้ตอไม้	เกาะขึ้นท้ายได้ไปตะโพง
พระหมื่นศรีแลมาเห็นขุนช้าง	มืดหน้าตาฟางว่าเสือโคร่ง
เอาด้ามขอป่ายเข้าชายโครง	ขุนช้างร้องตายโหงดีฉันเอง
พระหมื่นไวยตกใจว่าขุนแผน	พลอยเอาด้ามหอกแพ่นเข้าตํ้าเป้ง
หัวแตกเลือดย้อยห้อยโตงเตง	ปีนช้างเหยงเหยงแทบตกตาย
พระไวยไสช้างมาพรวดพรวด	หางชี้ดังกรวดเข้าเซิงหวาย
พวกไพร่พลแหลกแตกกระจาย	วิ่งซมงมงายไปพรูพรู
บ้างรักตัวกลัวตายตะกายวิ่ง	ปืนผาปาทิ้งกลิ้งเกลื่อนอยู่
เอาหัวมุดเข้าในโพรงโก้งโค้งคู้	ไส้กูออกถนัดยัดลนลาน
บ้างขอขี่เพื่อนกันมันกลับด่า	อ้ายขี้ข้าสิ้นทีอัปรีย์จ้าน
บางล้มดิ้นแด่วแด่วดังแมวคลาน	ว่าอ้ายล้านขี้ครอกมันหลอกเรา
บ้างกู่ก้องร้องว้ายนํ้าลายฟอด	กูไปไม่รอดแล้วอีพ่อเจ้า
สิ้นเรี่ยวสิ้นแรงตะแคงเซา	ครั้นเห็นเขาจะทิ้งก็วิ่งไว
บ้างมัวหนีรี่โดนกันตํ้าผาง	ร้องครางหัวฟกยกมือไหว้
สำคัญว่าขุนแผนแหงนบอกไป	อีพ่อเอ๋ยอย่าทำไมข้าขอตัว
พระหมื่นศรีไสช้างวางเข้าพง	บุกชัฏลัดดงไม่เห็นหัว
ได้ยินเสียงแกรกกรากกระดากกลัว	พอโพล้เพล้ขมุกขมัวถึงสามโก้
ช้างม้าล้าเลื่อยคนเหนื่อยจุก	คะมอมคะมุกหิวอ่อนนอนตาโหล
พระหมื่นศรีเห็นขุนช้างข้างต้นโพธิ์	ร้องพุทโธ่ถามว่ามาอย่างไร
ขุนช้างว่าลูกขึ้นท้ายช้าง	ตีลูกถูกสีข้างจำไม่ได้
ตื่นกันว่าเสือร้องเพรื่อไป	อ้ายขุนแผนมันไล่เอาพอแรง
โปรดเมตตาภรรยายังตกยาก	ต้องตรำตรากทอดตัวหัวระแหง
ข้าวสิ้นจะกินแต่รากแจง	แสงเดือนจะสว่างต่างไฟโพลง
พระหมื่นศรีขัดใจเข้าไล่ถอง	ยังคะนองถึงแม่อ้ายตายโหง
เตะขุนช้างหกล้มลงโก้งโค้ง	โอยซี่โครงลูกหักสะบักจม
พระไวยด่าว่าอ้ายขุนช้างถ่อย	อย่าสำออยเพราะมึงจึงแหลกล่ม
นายไพร่บ่นบ้าด่าระงม	บ้างขุดเผือกมันต้มกินตามมี ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าขุนแผน	คลายแค้นกองทัพที่กลับหนี
ชักสีหมอกกลับมาไม่ช้าที	ลงชำระวารีสำราญใจ
เปลื้องเครื่องเยื้องย่องลงท้องธาร	บัวบานก้านชูดูไสว
หอมกลิ่นรวยรื่นชื่นใจ	ลูบไล้ขัดสีธุลีละออง
ล้างดาบที่ปราบณรงค์รบ	จับจบสอดฝักสะพักต้อง
ผลัดผ้ามาหาเจ้าวันทอง	แนบน้องเหนื่อยมาค่อยพาคลาย
เห็นฤๅไม่เล่าเจ้าวันทอง	ผัวน้องนำทัพมามากหลาย
ขุนเพชรอินทราพี่ฆ่าตาย	สองนายด้วยกันกับขุนราม
แม้นดีแล้วพี่ไม่หํ้าหั่น	นี่ถ้อยคำมันนั้นหยาบหยาม
มันก่อเหตุเภทพาลพี่สานตาม	จึงเกิดความไพร่ตายเสียหลายพัน
เว้นแต่สองพระนายกับขุนช้าง	พี่ไม่ได้ไล่ล้างให้อาสัญ
กระโดดวิ่งทิ้งของเสียมากครัน	พาพวกไพร่นั้นระยำไป
ขุนช้างผัวนางมันแทงพี่	หลายทีแทบไส้ทะลักไหล
ครั้นพี่จะฟันให้บรรลัย	เกรงใจเจ้าวันทองจะโกรธา
พี่สู้อดออมถนอมจิตร	เพราะคิดรอบคอบเป็นหนักหนา
แม้นไม่คิดถึงวันทองน้องยา	น่าที่จะยับลงเป็นจุณ
เชิญเจ้าออกไปในที่รบ	คงจะพบเสื้อผ้าท่านตาขุน
ช่วยเก็บกอบหอบห่อไว้เอาบุญ	กอดนอนหน้าจะอุ่นสบายใจ ฯ
๏ อกเอ๋ยเมื่อไรเลยจะวายแค้น	เหลือแสนค่อนขอดพิไรให้
ข้าทำวนบ่นถึงเขาเมื่อไร	เจ็บใจจริงจริงมาเยาะเย้ย
ตั้งแต่ข้ามาห้าหกวัน	แต่ชื่อเสียงเขานั้นมิได้เอ่ย
ยังจะค่อนแคะได้ไม่ลืมเลย	เคยปากเคยใจเสียจริงเจียว
ฤๅเห็นว่าน้องนี้มิรักเจ้า	จึงมาเฝ้านีดเน้นเข่นเขี้ยว
เว้นแต่ไม่กลืนไว้อย่างเดียว	เจ้าโกรธแล้วก็เที่ยวจะคอยพาล
อดอยากหมากพลูไม่มีเคี้ยว	สู้อดเปรี้ยวเค็มมันทั้งคาวหวาน
รบพุ่งกันมาก็ช้านาน	จนอาหารแห้งสดก็หมดแล้ว ฯ
๏ เจ้าพุ่มพวงดวงตาของพี่เอ๋ย	อย่ากังวลนักเลยนะน้องแก้ว
เราก็ทนทุกข์ยากมามากแล้ว	คงจะต้องผ่องแผ้วสักเวลา
ผลไม้ในดงยังดกอยู่	พอชดเชยชื่นชูประสาป่า
จะปรารมภ์ไยเล่าไม่เข้ายา	อุตส่าห์เถิดเจ้าอย่าเศร้าไป
ว่าพลางอิงแอบแนบน้อง	ต้องเต้าเตือนจิตรพิสมัย
ดังยาทิพย์หยิบถูกบรรเทาใจ	พระพายพัดระบัดใบให้ชวนนอน
รวยรื่นสุริยาระยับไม้	ไขสียอแสงลงอ่อนอ่อน
จัตุบาทคลาศคลาพนาดร	ฝูงกุญชรเข้าชัฏระบัดพง
นำโขลงคลาเคลื่อนมาคลํ่าคลาย	ทั้งพังพลายเนียมนิลดูระหง
โคบุตรสังขทันต์คันทรง	อำนวยพงศ์สุประดิษฐ์ตระหง่านงาม
ชาติเชื้อเนื้อเกิดในป่าต้น	เอกทันต์ทอกทนต์พินายหลาม
สีดอเดินเกริ่นโกรกตะโกรงตาม	ค่อมข้ามขอนขัดตะโคงคุ้ย
พยัคฆาหมายฉมันเขม้นหมอบ	กระโชกหอบโฮกดินกระจุยฉุย
ฉมันแล่นโลดโดดกระจุย	ตะกุยคุ้ยควบขึ้นบรรพต
เยียงผาโผผกตกชะงัก	นํ้าลายเลียถูกหักก็หายหมด
กระบือเถื่อนเขางอนดูอ่อนชด	กระเจิงจดจำกลิ่นสะบัดเกลียง
สกุณามารังระงมร้อง	แซ่ซ้องปักษาประสานเสียง
ปันป้อนผ่อนเหยื่อขยับเคียง	ส่งเสียงลอยลมระงมไป
ชะนีน้อยเหนี่ยวไม้พิไรโหย	วิเวกโวยโยนเล่นเห็นไสว
จังหรีดกรีดกริ่งที่กิ่งไทร	เรไรหริ่งรับดังขับร้อง
สุริยาสายัณห์พระจันทร์เปล่ง	ประไพเพ่งแจ่มแจ้งด้วยแสงส่อง
แสงสอดลอดใบพระไทรทอง	จำเพาะต้องสองเต้าปทุมทิพย์
นํ้าค้างค้างใบพระไทรหยัด	พระพายพัดตกเผาะลงเปราะปริบ
หนาวลมห่มเนื้อวันทองทิพย์	ซุบซิบชื่นชมเมื่อลมชวน
ดูเดือนเฟือนฟังเรไรร้อง	แนบน้องแนมนมชมสงวน
กอดประทับรับขวัญให้รัญจวน	ถนอมนวลจนระงับหลับไป ฯ
๏ จะกล่าวถึงกองทัพที่ยับยั้ง	อยู่ยังสามโก้ต้นโพธิ์ใหญ่
แต่คอยกันสองวันที่ในไพร	ที่รอดตายอยู่ได้ก็กลับมา
ให้นับได้ถ้วนหน้าสักห้าร้อย	อยู่น้อยกว่าที่ตายเป็นหนักหนา
ทั้งขุนเพชรขุนรามอินทรา	ปีกซ้ายปีกขวาก็ตายเตียน
เพราะอ้ายขุนช้างอ้ายตายห่า	พาไปพามาให้ถูกเฆี่ยน
พ่อแม่ก็จะแผ่ลงเป็นเกวียน	ไม่ต้องพักหาเทียนบังสุกุล
ไม่ตายก็หวายแล้วคราวนี้	อิกสักทีหมดโคตรแล้วอ้ายขุน
กลับไปใครเหลือก็เนื้อบุญ	ฉาวเพราะแม่คุณอ้ายขุนช้าง
สาตราผ้าผ่อนก็ล่อนแก่น	คิดขึ้นมาน่าแค้นนี่สุดอย่าง
มึงรักแม่ไม่ตลอดกอดตอยาง	ขึ้นช้างพ่อได้หาไม่ตาย ฯ
๏ ขุนช้างว่าโทษลูกก็ไม่ได้	ของใครทิ้งวิ่งไปก็ของหาย
ทำกะไรลูกเมียก็เสียดาย	ปะถูกเมียพระนายก็ลองดู
กลัวจะแล่นติดตามคำรามก้อง	ไม่เชื่อใครมาลองมั่งดูดู๋
ก็จะวิ่งปะเลงโทษเอ็งกู	ใครจะสู้ใครจะเร้นได้เห็นกัน
ขุนเพชรขุนรามปีกซ้ายขวา	ข้าเป็นกองหน้าฤๅไม่นั่น
เมื่ออ้ายขุนแผนมันแง้นฟัน	ข้าแทงถูกมันถึงแปดที
มันฟันขุนเพชรขุนรามตาย	ข้าเหลียวเห็นพระนายขับช้างหนี
ใครจะเรียกหาใครก็ไม่มี	จนใจแล้วจึงหนีมาด้วยกัน ฯ
๏ พระหมื่นศรีขัดใจพระไวยด่า	อ้ายขี้ข้าผีขอดตลอดขวัญ
กลับว่ากูนี้หนีก่อนมัน	เมื่อขุนแผนไล่ฟันอ้ายสองคน
มึงอยู่ไหนได้แทงอ้ายขุนแผน	ยังจะแค่นมาว่าอ้ายหน้าขน
มึงฤๅอยู่หลังรั้งไพร่พล	ใครเล่าวิ่งซนขึ้นท้ายช้าง
หัวหูเหมือนมึงนี้สิ้นที	ขึ้นช้างกูตีด้วยขอผาง
ถีบถองเท่าไรไม่ละวาง	แม่มันโหนช้างกูขึ้นมา
ราทยาว่าข้ากับพี่ศร	แทงฟันมันอ่อนพระนายขา
หมายจะจับจิกหัวเอาตัวมา	พอช้างพาข้าหนีก็จนใจ
พระไวยหัวร่อฮามึงว่าจริง	ถ้าช้างไม่วิ่งคงตับไหล
ครั้นผู้คนพร้อมกันในทันใด	พระหมื่นศรีนายใหญ่ให้เคลื่อนทัพ
ขุนช้างกับราทยาศรพระยา	ขี่ช้างวางมาหัวหงุบหงับ
ต้องแสงตะวันเป็นมันยับ	พระหมื่นศรีขี่ขับช้างพลายมา
ครั้นข้ามขนอนปากคู	ผู้คนแลดูเป็นหนักหนา
นึกอายรีบลัดเข้าวัดวา	มิช้าก็เข้าในกรุงไกร
ปลงช้างปลงม้าอยู่อึกทึก	สองพระนายตรองตรึกนึกหวั่นไหว
ตะวันเย็นจวนดับลงลับไพร	เฝ้าแหนยังไม่ได้ในวันนี้
ต่างคนต่างไปยังบ้านเรือน	พวกเพื่อนมาเยี่ยมกันอึงมี่
ลูกเมียมาตามถามคดี	พูดจาพาทีด้วยความทุกข์
ที่ล้มตายไปเสียเมียร้องไห้	กลิ้งเกลือกเสือกไปไม่มีสุข
บ้างลมจับพับไปมิได้ลุก	นวดคลำปล้ำปลุกกันวุ่นไป ฯ
๏ ฝ่ายว่าเมียขุนเพชรขุนราม	ฟังบ่าวบอกความก็ร้องไห้
หัวพองสยองสยดใจ	ทอดตัวลงในที่นอนนึก
ตีอกโอ้เจ้าประคุณเอ๋ย	ไม่ควรเลยวอดวายตายกลางศึก
เมื่อแก้ฝันเมียวิตกอกสะทึก	ตรองตรึกแต่วันนั้นให้พรั่นใจ
เห็นศีรษะหายไปเมียได้บอก	ได้ห้ามว่าอย่าออกเป็นทัพใหญ่
พ่อไม่เชื่อเนื้อกรรมที่ทำไว้	ขืนไปจนพ่อมรณา
ใครใครได้กลับมาบ้านเรือน	พ่อไปตายกลางเถื่อนไม่เห็นหน้า
ชั้นบ่าวไพร่ไปด้วยก็กลับมา	แต่พ่อแก้วแววตาเมียลับไป
ซากศพจะโซมอยู่กลางรก	เวทนาผ้าจะปกหามีไม่
จะเป็นเหยื่อเสือสางที่กลางไพร	จะทิ้งเน่าเปื่อยไว้อยู่พุพอง
เนื้อหนังก็จะถมธุลีทราย	จะกลิ้งเกลือกเสือกหงายอยู่ริมหนอง
กระดูกกลาดดาษกระเด็นอยู่เป็นกอง	พี่น้องน้อยใหญ่มิได้พบ
ถึงสิ้นบุญพ่อคุณก็ตามที	ถ้าอยู่ที่เหย้าเรือนได้ปลงศพ
ราชวัติฉัตรชั้นจะครันครบ	ตบแต่งตั้งไว้ให้สมกัน
ประทีปจะประเทืองเรืองอร่าม	ธูปเทียนติดตามแต่งจัดสรร
แขวนย้อยห้อยดวงพวงสุวรรณ	กลิ่นชั้นผูกพู่ดูบรรจง
จำหลักลายโลงฉลุทอง	กระจังรองรายเรียงเคียงระหง
ผูกเพดานดาวกระจายลายเบญจรงค์	นิมนต์สงฆ์สวดเสนาะเพราะสำเนียง
กลองคู่มลายูจะก้องกึก	เวลาดึกแซ่ซ้องประสานเสียง
พี่ป้าย่ายายจะรายเรียง	พวกญาติพร้อมเพรียงสะพรั่งพรู
โอ้เจ้าประคุณของเมียเอ๋ย	กะไรเลยเด็ดกายไปตายอยู่
ดังแกล้งหนีเมียไปไม่เอ็นดู	เมียมิได้เชิดชูให้ศพงาม
พฤกษาสล้างจะต่างฉัตร	เสียงสัตว์กลางป่าพนาหนาม
เป็นปี่กลองฆ้องยํ่าประจำยาม	ดาวเดือนเกลื่อนตามต่างธูปเทียน
เมฆหมอกมัวฟ้าเวหาหน	ต่างเพดานดาดบนฉวัดเฉวียน
เขาเขตจะสังเกตเป็นม่านเวียน	ดินเตียนต่างตะกอนพี่รองกาย
จะนอนแรมโรยร้างอยู่กลางดง	ใครจะปลงศพพ่อให้สูญหาย
ต่างคนต่างกระจัดพลัดพราย	ต่างคนต่างตายไม่เห็นกัน
ว่าพลางทางข้อนหัวอกร้อง	สนั่นห้องเรือนในไห้โศกศัลย์
ระบมตรมอกวิตกตัน	จนนิ่งอั้นหมดเสียงด้วยโศกา ฯ
๏ ครั้นอรุณรุ่งรางสว่างแสง	แจ่มแจ้งจังหวัดพระเวหา
พระหมื่นศรีหมื่นไวยก็ไคลคลา	ขุนช้างเข้ามาอยู่พร้อมกัน
ท่านเจ้าคุณผู้ใหญ่ก็ไต่ถาม	ทราบความเกรงกริ้วให้หวาดหวั่น
ครั้นได้เวลาก็พากัน	เข้าท้องพระโรงพลันทันใด ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงฤทธิ	ทศทิศฦๅลบพิภพไหว
สถิตยังปรางค์มาศปราสาทชัย	นางในแวดล้อมอยู่พร้อมเพรียง
สำราญราชหฤทัยอยู่ในที่	ดนตรีขับขานประสานเสียง
ฉํ่าเฉื่อยเรื่อยร้องซ้องสำเนียง	พอยํ่าเที่ยงเสด็จออกนอกห้องทอง
สระสรงทรงเครื่องเรืองระยับ	จับพระแสงยุรยาตรผาดผ่อง
พระสนมเชิญเครื่องมาเนืองนอง	ประทับท้องพระโรงรจนา
พระสูตรรูดกร่างกระจ่างองค์	พวกขุนนางกราบลงไม่เงยหน้า
อันพวกไปทัพที่กลับมา	ภาวนาร้อนตัวด้วยกลัวภัย ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ทอดพระเนตรแลมาหาช้าไม่
เห็นพระหมื่นศรีกับหมื่นไวย	ไม่เห็นขุนเพชรและขุนราม
ขุนช้างหมอบข้างพระหมื่นศรี	พระพันปีจึงดำรัสตรัสถาม
ด้วยเรื่องขุนแผนแสนสงคราม	ตามไปได้มาฤๅว่าไร ฯ
๏ ครานั้นจมื่นศรีเสาวรักษ์ราช	แหลมฉลาดปัญญาอัชฌาสัย
กราบทูลไปพลันทันใด	ชีวิตอยู่ใต้พระบาทา
ได้ยกกองทัพขับพลไป	ถึงตำบลต้นไม้ไทรสาขา
ยังห่างป่าต้นพ้นมา	ขุนช้างชี้ว่าที่ตรงนี้
พบขุนแผนวันทองทั้งสองคน	อาศัยใต้ต้นพระไทรศรี
แลไปสิ่งไรก็ไม่มี	ทั้งที่ฉนวนแลพลับพลา
โดยถ้ารื้อคาแฝกจะแหลกอยู่	นี่ดูไปไม่เหมือนขุนช้างว่า
จึงยกต่อไปในพนา	จนถึงป่าห้วยจระเข้สามพัน
ให้ขึ้นต้นไม้ลอดสอดแนมดู	เห็นม้าปล่อยอยู่ในป่านั่น
ทั้งตัวขุนแผนแสนฉกรรจ์	สองคนเท่านั้นกับวันทอง
อันพวกโจรป่าหาเห็นไม่	ได้ใช้ไพร่เล็ดลอดเที่ยวสอดส่อง
ทั้งที่ทางห่างชิดเที่ยวด้อมมอง	ทั่วท้องป่าใหญ่ก็ไม่มี
ทั้งตำหนักพลับพลาหาเห็นไม่	จึงสั่งไพร่ให้อ้อมล้อมที่
ขุนแผนวันทองขึ้นพาชี	ขับขี่หักออกนอกกองทัพ
กระหม่อมฉันจึงเร่งพวกโยธา	ถ้วนหน้าไล่หลามให้ตามจับ
วันทองขุนแผนก็แล่นลับ	ขับพลไปทันกระชั้นล้อม
วันทองซ่อนเร้นหาเห็นไม่	แต่ขุนแผนอยู่ในตำแหน่งอ้อม
พอปีกซ้ายปีกขวามาพรั่งพร้อม	เกล้ากระหม่อมจึงบอกขุนแผนไป
โดยข้อคดีซึ่งมีเหตุ	ว่าโปรดเกศให้หาอย่าช้าได้
เกี่ยวข้องหมองกันด้วยอันใด	จะทรงตัดสินให้เป็นทางธรรม์
ขุนแผนตอบมาว่าวันทอง	เป็นเมียของขุนแผนเป็นแม่นมั่น
ได้สู่ขอปลูกหออยู่ด้วยกัน	จนตัวขุนแผนนั้นไปเชียงทอง
ขุนช้างลวงว่าขุนแผนตาย	แม่ยายยกเมียให้สมสอง
ขุนแผนมาพบนางวันทอง	เมียของขุนแผนก็เอาไป
ขุนช้างยกทัพขับพล	ปะกันที่ต้นพระไทรใหญ่
สั่งไพร่ไล่ฟันให้บรรลัย	ขุนแผนขัดใจจึงตอบตี
ฝ่ายว่าขุนเพชรกับขุนราม	หยาบหยามไม่ว่าให้ต้องที่
ลำเลิกเบิกกล่าวยาวรี	ว่าขุนแผนทำกระลีลักวันทอง
มิหนำซ้ำว่าทรยศ	เป็นขบถคดโท่ทำจองหอง
ลำเลิกถึงโคตรปราณเป็นหว่านกอง	ว่าพ่อของมึงชื่ออ้ายขุนไกร
แม่มึงชื่ออีเถ้าทองประศรี	มึงหนีไปบวชวัดส้มใหญ่
พ่อมึงตายโหงเสียแต่ไร	มึงบังอาจใจไม่เกรงกลัว
ว่าแล้วขับไพร่ไสช้าง	เข้าลุยล้างขุนแผนจะตัดหัว
ขุนช้างร้องสำทับจะจับตัว	ไพร่พลมุ่งมัวเข้าฟาดฟัน
ขุนแผนหลีกหนีถึงสามครั้ง	กองทัพไม่ยั้งไล่หํ้าหั่น
ขุนแผนจึงขับม้ามาประจัน	ฟันถูกขุนรามอินทราตาย
ขุนเพชรอินทราก็ตายด้วย	ไพร่พลมอดม้วยเสียมากหลาย
แตกวิ่งกระจัดพลัดพราย	อาวุธหลุดหายไม่ได้มา
เดิมคนยกไปได้ห้าพัน	ตายเสียนั้นสี่พันห้าร้อยกว่า
เหลือพวกกองทัพกลับพารา	แต่สี่ร้อยกับห้าสิบห้าคน ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ฟังเหตุสงครามมาแต่ต้น
ให้เคืองขุ่นพระทัยดังไฟลน	กระทืบบนพระที่นั่งเพียงพังพับ
ดังสายฟ้าผ่าฟาดพระสุเมรุ	เอนถึงดินดอนสะท้อนกลับ
เหวยอ้ายนายทัพปลัดทัพ	ไพร่พลกูยับระยำไป
ช้างม้าอาวุธก็นับพัน	มันคนเดียวเท่านั้นไม่สู้ได้
แสนขลาดชาติชั่วตัวจัญไร	ทุดอ้ายใจผู้หญิงเที่ยววิ่งซุก
เสียแรงเลี้ยงไว้ไม่ได้การ	หนักบาญชีเปล่าเปลืองข้าวสุก
ชอบแต่เฆี่ยนส่งลงไปคุก	ยังมีหน้าวิ่งบุกมาบอกกู
หากว่ามิใช่หาไหนมา	ถ้าข้าศึกอื่นไกลให้ไปสู้
ไม่ทันเห็นรอยตีนพวกศัตรู	เห็นแต่ผงคลีวู่ก็วิ่งเกรียว
อ้ายชาติหมากาลีเห็นขี้เสือ	วิ่งแหกแฝกเฝือไม่แลเหลียว
ดีแต่จะเย่อหยิ่งนั้นสิ่งเดียว	ลอยลากหางเกี้ยวประตูดิน
หวีผมหย่งหน้าอ้ายบ้ากาม	ศึกเสือสงครามไม่เอาสิ้น
ดีแต่ฉ้อไพร่ไพล่เงินกิน	เล่นลิ้นเหลาะแหละแกะเลือดปู
ชอบแต่ตัดหัวให้สิ้นโคตร	อ้ายคนโฉดชั่วช้าอย่าให้อยู่
เลี้ยงมึงไว้ไยขายหน้ากู	ดูก่อนกลาโหมมหาดไทย
เร่งมีตราอายัติด่านขนอน	แว่นแคว้นแดนนครน้อยใหญ่
ทั่วทั้งจังหวัดสังกัดไป	เมืองใหญ่เอกโทตรีจัตวา
แม้นอ้ายขุนแผนอยู่แห่งไร	จับตัวให้ได้อย่าเข่นฆ่า
จำให้มั่นคงส่งตัวมา	ในท้องตราชื่อเสียงให้บอกไป
รูปร่างสูงต่ำดำขาว	หนุ่มสาวสำคัญ่ให้รู้ได้
สั่งเสร็จพระเสด็จคลาไคล	เข้าในแท่นที่ศรีไสยา ฯ
๏ ครานั้นท่านเจ้าคุณผู้ใหญ่	ไม่นอนใจเรียกเสมียนมาพร้อมหน้า
เขียนหนังสือครบฉบับประทับตรา	เอามาส่งให้ตำรวจไป
ถึงหัวเมืองไหนให้กำชับ	จับขุนแผนจำส่งมาจงได้
ตำรวจรับท้องตราพากันไป	ยังปากใต้ฝ่ายเหนือด้วยทันที
เมืองเอกโทตรีจัตวา	ก็ทำตามท้องตราทุกหน้าที่
ด่านซ่องกองป่าบรรดามี	แจ้งคดีบอกไปให้ทั่วกัน ฯ
๒๑
ขุนแผนลุแก่โทษ
๏ จะกล่าวถึงขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิพริ้งเพริศเฉิดฉัน
อาศัยอยู่ในพนาวัน	สองคนด้วยกันกับวันทอง
แช่มชื่นรื่นร่มพนมพนัส	สิ้นวิบัติไพรีไม่มีข้อง
อิงแอบแนบเนื้อนวลละออง	หนุนแต่ขอนไม้รองสำราญใจ
ไร้ฟูกถูกเนื้อวันทองอ่อน	เหมือนนอนเตียงทองอันผ่องใส
เพลินฟังวังเวงเพลงเรไร	พิณพาทย์ไพรกล่อมขับสำหรับดง
มืดสิ้นแสงเทียนประทีปส่อง	ก็ผ่องแสงจันทร์กระจ่างสว่างส่ง
บุปผชาติสาดเกสรขจรลง	บุษบงเบิกแบ่งระบัดบาน
เรณูนวลหวนหอมมารวยริน	พระพายพัดประทิ่นกลิ่นหวาน
เฉื่อยฉิวปลิวรสสุมามาลย์	ประสานสอดกอดหลับระงับไป ฯ
๏ วันทองน้องนอนสนิทฝัน	ถนัดจำสำคัญหาลืมไม่
สิ้นฝันพลันตื่นด้วยตกใจ	ปลอบปลุกผัวให้ทำนายนาง
น้องฝันว่าได้เอื้อมถึงอากาศ	ประหลาดเด็ดสุริยาลงมาล่าง
ถนอมชมอมชื่นแล้วกลืนพลาง	สว่างทั่วตัวน้องถนัดตา
แล้วยังมีชายหนึ่งนั้นสามารถ	องอาจแคะควักเอาตาขวา
ทิ้งไปให้มืดทุกเวลา	น้องนี้โศกาอนาถใจ
ดวงตาควักไปไม่ได้คืน	กลับเอาดวงอื่นมายื่นให้
มืดมัวชั่วช้ากว่าเก่าไป	จะดีร้ายฉันใดช่วยบอกมา ฯ
๏ ขุนแผนฟังฝันให้หวั่นจิตร	คิดเห็นทั้งคุณโทษเป็นหนักหนา
ดวงใจเจ้าจะได้ซึ่งลูกยา	เหมือนฝันว่าได้ชมพระอาทิตย์
จะสิ้นความทุกข์ร้อนผ่อนวิโยค	ที่ร้อนโรคสิ่งไรจะไปล่ปลิด
ลูกในครรภ์เจ้านั้นจะเรืองฤทธิ	เป็นคู่คิดควรเราจะพึ่งพา
ที่ฝันว่าดวงตากระเด็นจาก	จะลำบากมากมายไปภายหน้า
ครั้นจะบอกออกอรรถให้ชัดมา	กลัวว่าวันทองจะหมองใจ
ชักชวนนวลนางให้ล้างหน้า	ต่างชำระกายาผ่องใส
เผือกมันต้มกันตามอยู่ไพร	หาลูกไม้เงาะพลับกระจับบัว ฯ
๏ วันทองนึกถึงฝันให้พรั่นจิตร	คิดคิดเห็นจะท้องต้องคำผัว
อนิจจาทุกข์ยากลำบากตัว	เกลือกกลั้วปัถพีธุลีลม
สารพัดขัดสนจนยาก	แสนลำบากยวดยิ่งทุกสิ่งสม
มาซ้ำท้องสองทุกข์เข้าระทม	ยิ่งทุกข์แล้วยิ่งถมมาทับทรวง
ถ้าแม้นอยู่เรือนเหย้าลูกเต้ามี	จะยินดีเหลือแสนเฝ้าแหนหวง
มีลูกเหมือนหนึ่งมีมณีดวง	นี่มีมาให้เป็นห่วงเมื่อสิ้นคิด
เจ้ามาเกิดเหมือนหนึ่งจะแกล้งฆ่า	มันไม่น่ายินดีแต่สักหนิด
จะเลี้ยงดูอย่างไรในไพรชิด	คิดคิดก็กำสรดสลดใจ ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสวาดิ	ประหลาดแล้วมีท้องมาร้องไห้
วิปริตคิดเห็นเป็นอย่างไร	จึงเอาใจปลอบนางให้แต่งกาย
จะอยู่นี่นานนักไม่ได้น้อง	ดูทำนองเหตุภัยยังไม่หาย
พระทรงฤทธิจะคิดเคืองระคาย	เห็นไม่วายสงครามมาตามรบ
จำจะออกนอกดงที่เราอยู่	ไปตามหมู่ภูผาหาที่หลบ
ซ่อนเร้นมิให้ใครพานพบ	กว่าเรื่องราวจะสงบด้วยนานวัน
ว่าแล้วเรียกพรายทั้งหลายมา	แล้วผูกม้าสีหมอกขมีขมัน
ชวนวันทองน้องลาพนาวัน	ขึ้นม้าพากันเข้าป่าไม้ ฯ
๏ ร่มรื่นพื้นพรรณบุปผา	สะอาดตาช่อชูดูไสว
ขุนแผนชักม้าคลาไคล	บัดใจถึงเขาธรรมเธียร
ที่เชิงเขาเหล่าพรรณมิ่งไม้	ลมพัดกวัดไกวอยู่หันเหียน
รกฟ้าขานางยางตะเคียน	กันเกราตระเบาตระเบียนและชิงชัน
สนสักกรักขีต้นกำยาน	ฉนวนฉนานคล้าคลักจักจั่น
ปรางปรูประดู่ดูกมูกมัน	เหียงหันกระเพราสะเดาแดง
เต็งแตวแก้วเกดอินทนิล	ร้อยลิ้นตาตุ่มชุมแสง
ขวิดขวาดราชพฤกษ์จิกแจง	สมุลแว้งแทงทวยกล้วยไม้
กระพ้อเงาะระงับกระจับบก	กระทกรกกะลำพอสมอไข่
ผักหวานตาลดำลำไย	มะเฟืองไฟไข่เน่าสะเดานา
ไทรโศกอุโลกโพกพาย	โพบายไกรกร่างอ้อยช้างหว้า
พลับพลวงม่วงมันจันทนา	ปักษาเพรียกพร้องร้องจอแจ ฯ
๏ นกกระลางลางล้วงได้ด้วงจิก	ลูกอ้าปากริกร้องวอนแม่
ดุเหว่าจับเถาตำลึงแล	เห็นลูกสุกแดงแจ๋เข้าจิกกิน
นกขมิ้นจับเถาขมิ้นเครือ	คาบเหยื่อเผื่อลูกแล้วโผผิน
สาลิกาพาหมู่เที่ยวจู่บิน	เขาคูคู่ถิ่นอยู่ริมรก
กระทาปักหาตัวเมียจ้อ	ชูคอปีกกางหางหก
ค้อนทองร้องรับกันป๊กป๊ก	นกตุ่มเปรียวปรื๋อกระพือบิน
ไก่ป่าขันแจ้วอยู่แนวไพร	เขี่ยคุ้ยขุยไผ่เป็นถิ่นถิ่น
หารังเรียกคู่อยู่กับดิน	หยุดกินวิ่งกรากกระต๊ากไป ฯ
๏ รอนรอนอ่อนแสงพระสุริยง	ชักม้าเลียบลงตรงน้ำไหล
ครั้นถึงธารท่าชลาลัย	ชวนวันทองน้องให้ลงจากม้า
ปลดอานม้าพลางทางเปลื้องเครื่อง	แล้วชวนนางย่างเยื้องลงสู่ท่า
ต่างกินอาบซาบเย็นเส้นโลมา	บุษบาบานช่ออรชร
เด็ดฝักหักรากกระชากฉุด	เผลาะผลุดรากเลื้อยอะล่อนจ้อน
ขุนแผนปล้อนปอกง่าวดูขาวงอน	ว่าวอนลองกินเถิดน้องรัก
หม่อมเอ๋ยฉันไม่เคยจะกินราก	กลัวคันปากแสบลิ้นจะกินฝัก
เชื่อพี่ลองหน่อยอร่อยนัก	กลัวแต่จักติดใจเมื่อได้รส
ก็นั้นบัวหัวเดียวจะให้ข้า	อนิจจาตัวหม่อมจะยอมอด
หม่อมไม่มีฉันนี้ก็จะงด	บัวไม่หมดดอกเจ้าเฝ้าเสียดาย
เออกระนั้นหม่อมดำลงไปชัก	ฉันจะเลือกหาฝักหักง่ายง่าย
เก็บบัวยั่วยวนชวนสบาย	ต่างค่อยคลายเหน็ดเหนื่อยที่เมื่อยล้า
แล้วขึ้นจากท่าพากันจร	หาที่หลับนอนที่ในป่า
รุ่งเช้าเที่ยวไปในพนา	ทนลำบากยากมาไม่มีภัย ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนคะนอง	ตั้งแต่พาวันทองมาป่าใหญ่
ครั้นล่วงหลายเดือนก็เตือนใจ	ด้วยครรภ์นางนับได้เจ็ดเดือนปลาย
อลักเอลื่อเหลือสมเพชเวทนา	จะคลอดลูกหยูกยาไม่หาง่าย
มาอยู่ในป่าเปลี่ยวเที่ยวซังตาย	จะหมายพึ่งใครได้ก็ไม่มี
แต่คิดมาคิดไปอกใจตัน	สงสารลูกในครรภ์นั้นสิ้นที่
จะย่อยยับอับจนแล้วคราวนี้	ก็โศกีสะอื้นไห้อยู่ในดง ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าวันทอง	เห็นผัวมัวหมองก็พิศวง
ฉงนนักซักถามไปตามตรง	หม่อมจงแจ้งความไปตามคิด
เหตุไรร้องไห้อยู่ฮักฮัก	ฤๅแคลงรักแหนงใจไม่สนิท
ฤๅว่าจะไม่อยู่เป็นคู่ชิด	ฤๅระอิดระอาก็ว่าไป ฯ
๏ โอ้แสนสุดสวาดิของพึ่เอ๋ย	อย่าคิดเลยพี่หาเป็นเช่นนั้นไม่
อันตัวเจ้าเท่าเทียมกับดวงใจ	สิ้นสงสัยแล้วเจ้าอย่าเสียดแทง
พี่รักเจ้าเท่ากับเมื่อแรกรัก	ด้วยประจักษ์เห็นใจไม่กินแหนง
สิ่งใดมิได้ระแวงแคลง	พี่จะแจ้งจริงเจ้าอย่าเศร้าใจ
น้ำตาตกอกจะครากด้วยยากอยู่	พี่ดูดูเห็นท้องน้องเติบใหญ่
คงจะคลอดลูกยาไม่ช้าไป	จะได้ใครรักษาพยาบาล
เราสองคนจนใจไร้ที่อยู่	เปลอู่ขัดขวางเพราะห่างบ้าน
หยูกยาสารพัดจะกันดาร	ที่นอนหมอนมุ้งม่านก็ไม่มี
ยังส่วนลูกฟูกเมาะก็ขาดครบ	พี่ปรารภลูกน้อยจะหมองศรี
จะกรำฝนทนแดดทั้งตาปี	เรานี้อดอยากอยู่เท่าใด
ยังลูกอ่อนก็จะอ้อนแต่อาหาร	น่ารำคาญคิดมาน้ำตาไหล
ทั้งผัวเมียแสนอนาถเพียงขาดใจ	สุดอาลัยแล้วก็กอดกันโศกา ฯ
๏ ครั้นค่อยวายกำสรดสลดจิตร	ขุนแผนคิดตรองตรึกแล้วปรึกษา
ได้ยินข่าวเล่าฦๅออกชื่อมา	ว่าพระพิจิตรบุษบานั้นใจดี
ใครขัดสนจนไปก็ได้พึ่ง	ถ้าโทษถึงชีวิตจะเป็นผี
ท่านก็มักเมตตาปรานี	อันตัวพี่กับเจ้าจะเข้าไป
เราก็เป็นคนดีมีวิชา	พี่คิดว่าหาเป็นกะไรไม่
แก้วตาอย่าประหวั่นพรั่นใจ	ถึงจะส่งลงไปในอยุธยา
พระองค์ก็คงรับสั่งถาม	ความเก่าเรายังดีอยู่หนักหนา
ทั้งพอหวังด้วยกำลังวิทยา	ว่าแล้วผูกม้าเรียกภูตพราย
อุ้มวันทองน้องส่งขึ้นสีหมอก	ขับออกจากป่าเวลาสาย
ชักม้าสะบัดย่างอย่างเยื้องกราย	ไม่ควบขับให้ระคายขย่อนท้อง
สงสารนักด้วยอลักเอลื่อเหลือ	ค่อยประคองต้องเนื้อมิให้หมอง
ดั้นดัดลัดไปดังใจปอง	ถึงห้วยหนองหยุดทุกระยะมา
ขุดเผือกมันสู่กันมาตามจน	พักร้อนผ่อนปรนมาในป่า
สิบวันดั้นพนมพนาวา	ชักม้าเข้าพิจิตรบุรี
พอถึงวัดจันทร์ตะวันพลบ	แวะเคารพรูปพระชินสีห์
พักอยู่ศาลาขวางข้างกุฎี	จนเข้าแสงอัคคีจึงไคลคลา
บริกรรมทำผงลงหลายเล่ห์	เป็นเสน่ห์จุณเจิมเฉลิมหน้า
แล้วบังกายให้หายทั้งอาชา	ตรงมายังจวนเจ้าเมืองพลัน ฯ
๏ จะกล่าวถึงท่านพระพิจิตร	พระอาทิตย์ตกดินสิ้นแสงฉัน
ลงนั่งกลางบ้านสำราญครัน	สว่างแจ้งแสงจันทร์กระจ่างตา
ให้บ่าวเล็กเล็กมาเล่นไล่	ชอบใจหัวร่ออยู่ร่วนร่า
ทั้งนางนารีศรีบุษบา	ซึ่งเป็นภรรยาผู้ร่วมใจ
ออกมานั่งกับผัวหัวร่อเด็ก	อ้ายลูกเล็กเล็กมาเล่นไล่
เดือนหงายกลางบ้านสำราญใจ	ท้องนางนั้นก็ได้ห้าเดือนปลาย ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนกับวันทอง	ทั้งสองบังตัวให้สูญหาย
เข้าไปไม่มีใครทักทาย	มองดูแยบคายเห็นชื่นบาน
ลงจากม้าพลันทันใด	ผูกสีหมอกไว้ประตูบ้าน
แล้วคลายเวทบังกายมิได้นาน	ผัวเมียก็คลานเข้าวันทา
หมอบลงตรงหน้าทั้งสองท่าน	ขุนแผนอ่านมนตร์เป่าเข้าหนักหนา
เชื่อใจในพระเวทวิทยา	รำลึกตรึกตราถึงคุณครู ฯ
๏ ครานั้นพระพิจิตรบุษบา	เห็นหญิงชายเข้ามาวันทาอยู่
ชะรอยคนต่างเมืองชำเลืองดู	จะใคร่รู้ซักถามเนื้อความไป
ดูราหนุ่มน้อยกับนางงาม	เดินตามกันมาจะไปไหน
บ้านช่องตำแหน่งอยู่แห่งใด	เป็นอะไรเมียฤๅพี่น้องกัน ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสุภาพ	กับวันทองก้มกราบลงที่นั่น
ขุนแผนจึงบอกไปฉับพลัน	ตัวลูกอ่อนนั้นชื่อวันทอง
ตัวข้าชื่อขุนแผนแสนสงคราม	ดั้นแดนดงรามมาทั้งสอง
จึงเล่าเรื่องความไปดังใจปอง	เดิมวันทองชื่อพิมพิลาไลย
ขุนช้างชิงนางจากหอห้อง	ข้าจึงลักวันทองเข้าป่าใหญ่
ล้างทัพยับตายกระจายไป	จนใจอยู่ป่ามาหลายเดือน
วันทองท้องแก่น่าสงสาร	กลัวจะเกิดเหตุการณ์ขึ้นกลางเถื่อน
ครั้นจะพากันเข้าไปเหย้าเรือน	เกรงจะเหมือนทำกรรมให้มารดา
รู้ว่าเจ้าคุณเอ็นดูสัตว์	จึงดั้นดัดลัดดงตรงมาหา
ฝากชีวิตข้าพเจ้าทั้งสองรา	เจ้าคุณกรุณาได้โปรดปราน ฯ
๏ ครานั้นพระพิจิตรบุษบา	ฟังผัวเมียว่าน่าสงสาร
ทั้งต้องเดชพระเวทอันเชี่ยวชาญ	ให้รักสองคนปานดังลูกตัว
เรียกข้าให้เอาม้าไปผูกถือ	จูงมือขึ้นจวนทั้งเมียผัว
ฟังคำพ่อว่าเจ้าอย่ากลัว	ดีชั่วไว้พ่อจะผ่อนปรน
ว่าพลางทางสั่งพวกบ่าวข้า	ให้จัดหาสำรับอยู่สับสน
ขุนแผนวันทองทั้งสองคน	ชำระตนอาบน้ำสำราญใจ
นางศรีบุษบาให้ผ้าผลัด	กระแจะแป้งแต่งจัดมาส่งให้
นั่งบนหอกลางที่ข้างใน	พระพิจิตรเรียกให้กินข้าวปลา
ทั้งสี่คนกินเสร็จสำเร็จกิจ	พระพิจิตรให้จัดซึ่งเคหา
ให้อยู่เรือนข้างหอต่อออกมา	สามีภิริยาค่อยบานใจ ฯ
๏ จะกล่าวถึงนางแก้วกิริยา	แต่ได้เงินสิบห้าขุนแผนให้
ไถ่ตัวออกจากขุนช้างไป	อยู่ในกรุงศรีอยุธยา
อาศัยอยู่เรือนเพื่อนบ้านเก่า	เขาก็ช่วยบำรุงรักษา
ชายใดได้เห็นก็ต้องตา	นางอุตส่าห์เจียมตัวว่าผัวมี
ซื้อขายวายล่องแต่ของถูก	ลูกไม้ขนมส้มลิ้นจี่
ร้านชำทำฉลากหมากฝาดดี	ยาบุหรี่เพชรบูรณ์ใบตองนวล ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	พระพิจิตรจงรักบำรุงสงวน
อยู่ที่เรือนหลังใหม่ข้างในจวน	มาได้ถ้วนเดือนหนึ่งรำพึงคิด
พระพิจิตรบุษบาให้อาศัย	รักใคร่เราเหมือนบุตรสุจริต
แต่นานไปที่ไหนความจะมิด	ด้วยพระองค์ทรงฤทธิยังโกรธา
สั่งกำชับกรมการด่านคอย	อายัติซ่องใหญ่น้อยไว้แน่นหนา
ใครจับได้ให้ส่งไปพารา	ด้วยโทษฆ่าคนตายเสียหลายพัน
จะร้อนถึงพระพิจิตรผู้บิดา	ที่เมตตาเลี้ยงดูให้อยู่นั่น
สักหน่อยก็จะพลอยเป็นโทษทัณฑ์	ที่พูดนั้นว่าจะบอกไปขอไว้
เมื่อพระองค์ยังทรงพระพิโรธ	ที่ไหนจะโปรดยกโทษให้
ถ้านิ่งอยู่รู้ข่าวถึงกรุงไกร	สั่งให้ส่งลงไปจะเสียที
คิดพลางทางปรึกษาเจ้าวันทอง	น้องรักผู้ร่วมชีวิตพี่
พี่เกรงว่าอยู่ไปในพิจิตรนี้	คงจะมีเหตุภัยให้รำคาญ
จะขอให้พระพิจิตรท่านบอกส่ง	ลงไปอยุธยามหาสถาน
สารภาพรับผิดคิดให้การ	ต้านทานข้อฟ้องของขุนช้าง
เหตุด้วยตัวเราเข้ามาหา	มิได้ไปจับมาแต่ป่ากว้าง
โทษทัณฑ์นั้นเล่าจะเบาบาง	เห็นมีทางข้างจะกรุณา
เมื่อจะเอาโทษทัณฑ์ฉันใด	ก็ตามใจด้วยเรานี้เป็นข้า
ได้ถือน้ำพระพิพัฒน์สัจจา	จะหลบลี้หนีหน้าไปทำไม
ถือตามคำโบราณท่านว่ามา	ว่าว่ายน้ำเข้าหาจระเข้ใหญ่
ยากง่ายตายเป็นประการใด	ให้เป็นไปตามกรรมที่ทำมา
พี่รักเจ้าสู้เอาชีวิตแลก	ถึงจะแหลกครั้งนี้พี่ไม่ว่า
จะแก้ไขมิให้น้องต้องอาญา	ก้มหน้าไปเถิดเจ้าอย่าเศร้าใจ ฯ
๏ ครานั้นวันทองผ่องโสภา	ได้ฟังผัวว่าน้ำตาไหล
อุตส่าห์กลั้นโศกาแล้วว่าไป	น้องได้ใคร่ครวญทุกสิ่งมา
เราผิดชีวิตถึงบรรลัย	ด้วยฆ่าฟันนายไพร่เสียหนักหนา
ต้องกระทรวงล่วงพระราชอาชญา	ซ้ำหลบลี้หนีหน้าดังคนคด
พวกแตกทัพคงกลับไปกราบทูล	เป็นเค้ามูลว่าเราคิดขบถ
ถึงในจิตรไม่คิดทรยศ	จะนิ่งกดความไว้ก็ไม่ดี
ยากเย็นจำเป็นต้องจำไป	จะตายเป็นเป็นกะไรให้รู้ที่
น้องมิได้อาลัยแก่ชีวี	เมื่อมิโปรดปรานีก็ตายไป
น้องกลัวสิ่งเดียวแลพ่อเจ้า	จะขืนเอาส่งให้ขุนช้างใหม่
ไม่ทนอายตายเสียยังเต็มใจ	ว่าพลางสะอื้นไห้อยู่ไปมา ฯ
๏ ขุนแผนประคองวันทองน้อย	น้ำตาย้อยซึมซาบลงอาบหน้า
เช็ดน้ำตาพลางทางพูดจา	เจ้าจะโศกาไปไยมี
แม้นพระองค์มิทรงพระเมตตา	ก็ฟันฆ่าเสียเถิดให้เป็นผี
จะก้มหน้าเกิดใหม่ให้ได้ดี	ชาตินี้มีกรรมเราทำไว้
อันจะส่งเจ้าไปให้ขุนช้าง	พี่จะติดตามนางหาวางไม่
จะฆ่ามันมิให้ทันได้เจ้าไป	อย่าเสียใจจงระงับดับโศกา
ปลอบพลางทางชวนเจ้าวันทอง	น้ำตานองตักน้ำให้ล้างหน้า
แล้วเข้าไปในห้องของบิดา	วันทาแทบเท้าทั้งสองคน ฯ
๏ ครานั้นพระพิจิตรบุษบา	เห็นสองราหมองไหม้ใจฉงน
ทักถามความลูกไปบัดดล	ทำวนสิ่งไรมาแต่เช้า ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	ได้ฟังพระพิจิตรก็ก้มเกล้า
ชี้แจงเนื้อความตามสำเนา	ข้าพเจ้าคิดกลัวซึ่งโทษทัณฑ์
ด้วยมีตราอายัติสกัดด่าน	รั้วแขวงกรมการก็กวดขัน
แต่ปิดบังลูกชายไว้หลายวัน	ลูกคิดเกรงเกลือกอันตรายมี
หลวงปลัดยกกระบัตรกรมการ	จะบอกกล่าวข่าวขานไม่ควรที่
จะเป็นคบคนผิดติดราคี	พระพันปีก็จะทรงพระโกรธา
เจ้าประคุณบอกส่งลูกลงไป	ให้พ้นภัยราคีจะดีกว่า
ช่วยแต่แจ้งไปในท้องตรา	ว่าลูกเข้ามาหาแต่โดยดี
กับบอกคำให้การดีฉานว่า	ทั้งถ้อยคำภรรยาให้ถ้วนถี่
ให้สมกับลุแก่โทษโปรดสักที	นอกนี้สุดแต่กรรมที่ทำมา ฯ
๏ ครานั้นพระพิจิตรบุรี	ได้ฟังวาทีขุนแผนว่า
เห็นจริงนิ่งนึกตรึกตรา	เดิมบิดาได้คิดจะขอไว้
ด้วยตัวเจ้าชำนาญการสงคราม	เคยปราบปรามปัจจามิตรทิศน้อยใหญ่
จะได้ตรวจด่านทางข้างพงไพร	ครั้นคิดไปเห็นไม่สมอารมณ์คิด
ด้วยคดีมีอยู่ในตัวเจ้า	จะว่าเราเข้าด้วยกับคนผิด
จะส่งเจ้าเล่าสงสารเป็นสุดฤทธิ	จนจิตรจริงจริงจึงนิ่งมา
ตรองตามความคิดของเจ้านี้	ความทั้งปวงท่วงทีดีหนักหนา
ด้วยเจ้ามาสารภาพกับบิดา	ก็เห็นว่าใช่ขบถที่คดร้าย
โดยจะพิจารณาว่าความเก่า	รูปความงามข้างเจ้าอยู่เหลือหลาย
ด้วยไปทัพกลับแกล้งว่าล้มตาย	แม่ยายพรากเมียจึงเสียใจ
ถึงเป็นใจใครมั่งจะไม่แค้น	เขาทดแทนกว่านี้มีไหนไหน
เพียงเจ้ารับเมียเก่าเอามาไว้	ใครเลยจะลงว่าคิดคด
เป็นอยู่ก็ที่สู้กองทัพหลวง	เขาจึงล่วงหาผิดว่าคิดขบถ
แต่กองทัพนับพันเป็นหลั่นลด	ทั้งหมดรุมเอาเจ้าคนเดียว
เจ้าก็อดออมใจไม่ราญรอน	เขาทำก่อนก็เหลือจะหน่วงเหนี่ยว
ที่กองทัพแตกตายกระจายเกรียว	ไม่อดเหนียวจะโทษเจ้าอย่างไร
ลงไปถึงพระองค์จะทรงโกรธ	คงถามก่อนลงโทษที่ข้อใหญ่
ทูลให้ทราบความจริงอย่านิ่งไว้	เห็นจะสิ้นสงสัยไม่โกรธา
แต่ทว่าข้อรับสั่งนั้นบังคับ	ในท้องตราก็กำชับเป็นหนักหนา
ถ้าจับได้ให้จำอย่าลดลา	ส่งไปอยุธยาทั้งผัวเมีย
จะผ่อนผันได้บ้างตามทางไป	ถึงกรุงไกรไม่จำจะซ้ำเสีย
พ่อสงสารเศร้าใจดังไฟเลีย	ทั้งสองราอย่าละเหี่ยละห้อยใจ
อันจะช่วยแก้ไขที่ในบอก	ไม่ยากดอกความดีมีไหนไหน
เพียงแต่แจ้งความจริงทุกสิ่งไป	พ่อมิให้มัวหมองทั้งสองคน
ทั้งเสื้อผ้าอาหารการกิน	จะจัดให้เสร็จสิ้นไม่ขัดสน
จงปลดเปลื้องเรื่องร้อนคิดผ่อนปรน	แล้วมาอยู่เมืองบนกับบิดา ฯ
๏ ครานั้นบุษบาให้อาลัย	กอดวันทองร้องไห้พิไรว่า
แม่รักเจ้าเท่าลูกในอุรา	อนิจจาจะพรากจากแม่ไป
โอ้ว่าวันทองของแม่เอ๋ย	จะละเลยไปแล้วทั้งรักใคร่
ท้องแก่แม่นี้ให้หวั่นใจ	ถ้าต้องโทษที่ไหนจะคืนดี
แม่เป็นห่วงบ่วงใยใจจะขาด	อนาถนักจะอย่างไรไม่รู้ที่
เดชะบุญให้ตลอดรอดสักที	สิ้นคดีแล้วเจ้าจงกลับมา ฯ
๏ วันทองสองกรเข้าข้อนอก	นํ้าตาตกตันใจอาลัยว่า
ถึงตัวไปใจอยู่กับมารดา	จะหาไหนได้เหมือนเจ้าประคุณ
ลูกเป็นคนโทษแม่โปรดไว้	ไม่จองจำซ้ำให้ซึ่งเกื้อหนุน
รักเหมือนลูกเต้าจะเอาบุญ	นอนอุ่นกินอิ่มไม่อาวรณ์
ที่กรุงไกรใครเขาจะเมตตา	อิฐผากลางถนนจะต่างหมอน
ตะรางเรือกเฝือกฟากต่างฟูกนอน	จนชั้นนํ้าใครจะคอนให้อาบกิน
ญาติกาหาไหนมีใครเล่า	จะส่งข้าวปลาหมดคงอดสิ้น
จะเป็นความถามไถ่ในบุริน	เงินแต่เท่าปีกริ้นก็ไม่มี
เขาจะเรียกค่าฤชาตุลาการ	จะผูกมัดรัดประจานไม่ควรที่
ถ้าแพ้ลงคงปรับทับทวี	เลือดเนื้อเท่านี้เป็นเงินทอง
ยิ่งคิดก็ยิ่งค่นจนทุกอย่าง	สุดอาลัยใจนางยิ่งมัวหมอง
กลิ้งเกลือกเสือกรํ่านํ้าตานอง	อยู่ในห้องร้องไห้สนั่นเรือน ฯ
๏ ครั้นว่าค่อยคลายวายโศกา	บุษบาค้นของกองกล่นเกลื่อน
เรียกบ่าวมาสั่งนั่งตักเตือน	อย่าแชเชือนจัดของที่ต้องการ
ที่นอนหมอนมุ้งเสื่ออ่อน	ผ้าผ่อนดีดีมีในบ้าน
กะทะกะทอหม้อไหแลเชิงกราน	เสบียงอาหารทั้งจานชาม
หีบหมากเครื่องนากปริกทอง	เต้าปูนถมตลับซองเอาใส่ย่าม
ขาดเหลือเผื่อต้องเป็นถ้อยความ	เงินสามชั่งให้เอาไปกิน
พระพิจิตรออกมาศาลากลาง	ให้หาขุนนางมาพร้อมสิ้น
แต่งบอกออกความให้ได้ยิน	มิให้มีมลทินทุกข้อไป
คำให้การวันทองกับขุนแผน	เอาผูกแน่นหยิกเล็บหาช้าไม่
เขียนบอกเสร็จพลันในทันใด	ใส่กระบอกส่งให้ผู้คุมรับ
ให้เรือมาจอดที่หน้าท่า	บ่าวข้าขนของลงเสร็จสรรพ
เรียกผู้คุมสั่งซํ้าแล้วกำชับ	เอ็งคุมวันทองกับขุนแผนไป
เมื่อยังไม่ถึงอยุธยา	อย่าเพ่อจองจำไปจนใกล้
ถ้าจะแวะกลางทางบ้างอย่างไร	ก็ตามใจลูกกูดูจงดี ฯ
๏ ขุนแผนวันทองนองนํ้าตา	กราบลาพ่อแม่ทั้งสองศรี
พระพิจิตรบุษบาก็ปรานี	ถ้อยทีถ้อยสั่งหลั่งนํ้าตา
จากจวนชวนกันลงบันได	ผัวเมียเสียใจเป็นหนักหนา
ท่านผู้ชายผู้หญิงก็ตามมา	แวะหาม้าสีหมอกบอกคดี
สีหมอกเอ๋ยท่านจะส่งเราลงไป	จะตายเป็นเป็นกะไรไม่รู้ที่
จึงพากันเข้ามาลาพาชี	แม้นมิตายคราวนี้คงพบกัน
วันทองว่าพี่สีหมอกของน้องเอ๋ย	เคยยากมาด้วยน้องในไพรสัณฑ์
ยุงริ้นมันกินมาหลายวัน	อุตส่าห์ให้น้องนั้นได้ขี่มา
ต้องบุกป่าฝ่าดงพงชัฏ	ดั้นดัดดงรามหนามหนา
อดอยากหญ้าฟางกลางพนา	เป็นหลายวันคืนมาในป่ารก
ถึงเมืองพอมีที่จะอยู่	ก็มาจู่จากซ้ำน้ำตาตก
เป็นเพื่อนยากเพื่อนตายมาหลายยก	จากอกอกน้องจะพองพัง
ขุนแผนว่าลาแล้วเจ้าเพื่อนยาก	จะตายจากฤๅจะพบกันวันหลัง
แม้นถ้าไม่มรณาชีวายัง	ถึงติดคุกคุมขังไม่วายคิด
จะเร็วช้าถ้ามีเวลาออก	จะมาหาม้าสีหมอกที่พิจิตร
อยากจะพาเจ้าไปก็ได้คิด	ขุกชีวิตเรานี้จะมรณา
เขาจะส่งสีหมอกเป็นม้าใช้	จะผูกขึงกรึงไว้อดน้ำหญ้า
สิ้นสูญบุญเราไปลับตา	เวทนาที่ไหนใครจะรัก
สีหมอกฟังว่าน้ำตาไหล	ด้วยพระมนตร์ดลใจให้ประจักษ์
กลอกหัวตัวสั่นรันทดนัก	ซบพักตร์แทบเท้าทั้งสองรา
ขุนแผนวอนสั่งพระพิจิตร	เจ้าคุณจงคิดถึงตัวข้า
ฝากม้าคู่ชีวิตกับบิดา	ด้วยลูกยาเหลือที่จะห่วงใย
พระพิจิตรตอบว่าอย่าปรารมภ์	เด็กเรามีถมพอเลี้ยงได้
น้ำท่าหญ้าฟางก็ถมไป	อย่าอาลัยคะนึงถึงอาชา ฯ
๏ ว่าพลางทางพากันคลาไคล	สีหมอกมีใจละห้อยหา
ขุนแผนวันทองนองน้ำตา	ลงนาวาเข้าในประทุนมิด
พระพิจิตรบุษบาก็อาลัย	ขุนแผนวันทองไหว้พระพิจิตร
เรือออกจากท่าเพ่งตาพิศ	ต่างคนต่างคิดจนไกลกัน
พระพิจิตรบุษบาก็มาจวน	ครํ่าครวญวิโยคโศกศัลย์
เรือล่องว่องไวไปฉับพลัน	ข้ามบ้านนี้เมืองนั้นเนืองเนืองมา
แวะเข้าบ้านไหนได้เบี้ยเลี้ยง	ข้าวสารเสบียงก็หนักหนา
ล่องเลี้ยวเข้าทางบางพุทรา	ผ่านมาหน้าเมืองลพบุรี
ครั้นพ้นเมืองจวนเย็นเห็นถิ่นฐาน	พฤกษาสำราญเกษมศรี
ผู้คุมเห็นเวลาเข้าราตรี	ก็แวะเรือจอดที่ตำบลนั้น ฯ
๏ ขุนแผนจับฟ้าฟื้นแล้วขึ้นบก	บุกรกเยื้องกรายผายผัน
เห็นโพรงต้นไทรใหญ่ใส่ดาบพลัน	แล้วร่ายเวทอาถรรพ์กันกำบัง
จึงตั้งความสัตย์อัธิษฐาน	กราบกรานอารักษ์แล้วฝากฝัง
ข้ากลับมาเมื่อไรอย่าได้พลั้ง	เบื้องหน้าถ้าจะตั้งเป็นบ้านเรือน
ให้เรียกว่าบ้านดาบก่งธนู	เพราะฟ้าฟื้นฝังอยู่จงแม่นเหมือน
แล้วล่องเรือต่อไปไม่แชเชือน	เตือนกันมาจนใกล้อยุธยา ฯ
๏ ผู้คุมกราบกรานประทานโทษ	พ่ออย่าโกรธโปรดหัวกับตัวข้า
ขุนแผนตามใจให้ตรึงตรา	เหยียดขาตรวนใส่ตะปูพับ
ขุนแผนสงสารเจ้าวันทอง	เอาผ้ารองรัดวงประจงจับ
จะขึ้นบกค่อยประคองรองรับ	ผูกสายหยกยกขยับให้นางเดิน
วันทองน้องกระเดียดกระทายน้อย	ค่อยค่อยย่างก้าวยกเท้าเขิน
มือถือสายหยกยกสะเทิน	พลั้งเท้าก้าวเกินก็ก้มลง
หวีดว้ายกระทายพลัดตกหก	ขุนแผนยกปัดป้องละอองผง
ฟักฟูมอุ้มน้องให้ยืนตรง	น้ำตาลงอาบหน้าด้วยปรานี ฯ
๏ จะกล่าวถึงนางแก้วกิริยา	แต่คอยคอยผัวมาให้หมองศรี
ครวญครํ่ารำพึงเกือบถึงปี	ไม่แจ้งคดีว่าผัวมา
วันนั้นวันพระสิบห้าค่ำ	นางเคยไปฟังธรรมเทศนา
อาบนํ้าทาแป้งแต่งกายา	นํ้ามันทาลูบผมพอสมตัว
นุ่งตาเล็ดงาห่มผ้าผวย	ไม่ชุ่มชวยด้วยระคายเป็นหม้ายผัว
ไกลญาติขาดมิตรคิดถึงตัว	ลูกผัวกลับมาจะกินใจ
ลงเรือนขยับจับผ้าห่ม	ระวังนมมิให้ออกมานอกได้
มือถือสมุกหมากตามยากไร้	ดอกไม้ธูปเทียนถือติดมือมา
ครั้นถึงขอบรั้วหัวถนน	แลเห็นคนพรั่งพรูอยู่หนักหนา
ยืนชะแง้แลไปด้วยไกลตา	เห็นหน้าขุนแผนกับวันทอง
ดูหน้าฝ้าคลํ้าจำไม่ได้	แปลกใจจริงจังไปทั้งสอง
ครั้นจะสำคัญว่าวันทอง	เห็นมีท้องอลักเอลื่อนัก
ขุนแผนเขม้นเห็นเจ้าแก้ว	แว่วแว่วจะรู้จักมิรู้จัก
ดูรูปโฉมคล้ายคล้ายจะทายทัก	เกลือกมิใช่น้องรักจักรำคาญ
วันทองเห็นเจ้าแก้วกิริยา	นางชม้ายชายตาไม่ว่าขาน
จะทักด้วยรู้จักกันมานาน	คิดอายก็สะท้านสะเทินใจ
นางแก้วได้ยินเขาพูดจา	ว่าได้ขุนแผนมาไม่สงสัย
หลีกแหวกแทรกคนด้นเข้าไป	นั่งไหว้น้ำตาละลุมลง
กอดตีนขุนแผนวันทองไว้	อนิจจาแปลกไปเจียนจะหลง
ได้ยินเขาพูดกันจึงมั่นคง	พ่อไปดงสูญหายจนวายฦๅ
ขุนแผนฟังคำจำเสียงได้	คิดว่าใครเจ้าแก้วพี่แล้วฤๅ
วันทองลูบไล้ด้วยไม้มือ	ต่อเรียกชื่อจึงรู้ว่าน้องยา
เพราะความจนข้นขุ่นในน้ำใจ	ปราศรัยแล้วสะเทินเมินหน้า
ขุนแผนเดินตรวนชวนเมียมา	นางแก้วกิริยาก็ตามไป ฯ
๏ ถึงทิมดาบในมิได้ช้า	ขุนนางพร้อมหน้าทั้งน้อยใหญ่
พระหมื่นศรีเห็นขุนแผนแว่นไว	ก็เรียกหามาใกล้ด้วยยินดี
ต่อยกลักใบบอกเอาออกดู	อ่านรู้เนื้อความจนถ้วนถี่
พูดจาปราศรัยเป็นไมตรี	พระพันปีขุ่นเคืองเป็นพ้นคิด
แต่พิเคราะห์เนื้อความตามใบบอก	ว่าเจ้าออกมาหาพระพิจิตร
อ่อนน้อมยอมถวายซึ่งชีวิต	รับผิดแล้วข้าเห็นไม่เป็นไร
เอ็งไปป่าพาไปแต่วันทอง	ที่นั่งรองนั้นได้มาแต่ไหน
อ้ายพ่อเอ๋ยเชลยมันเหลือใจ	แต่ทุกข์ยากแล้วยังได้สำรองมา
ขุนแผนว่าเมียเกล้ากระผม	นานนมแต่ยังไม่ไปป่า
ทิ้งไว้ให้อยู่กับมารดา	พอกลับมาพบกันที่กลางทาง
พระหมื่นศรีมีแก่ใจให้กินอยู่	เลี้ยงดูสารพัดไม่ขัดขวาง
พูดจาปราศรัยกันไปพลาง	เหมือนอย่างแต่ก่อนร่อนชะไร
ครั้นสายได้เวลาจวนห้าโมง	ขุนนางไปท้องพระโรงทั้งน้อยใหญ่
พระหมื่นศรีผลัดผ้าแล้วคลาไคล	ไปคอยเฝ้าพระองค์ทรงศักดา ฯ
๒๒
ขุนแผนชนะความขุนช้าง
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ทรงสวัสดิ	เนาในปรางค์รัตน์จำรัสหล้า
ครั้นพระสุริย์ใสได้เวลา	เสด็จออกข้างหน้าไม่ช้าที
จึงพระหมื่นศรีเสาวรักษ์ราช	อภิวาทประนมก้มเกศี
กราบทูลเบิกความตามคดี	บัดนี้ได้ตัวขุนแผนมา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ได้ทรงฟัง	กริ้วดังตละไฟไหม้เวหา
ยังมิทันทราบความตามสารา	โกรธากระทืบพระโรงชัย
อ้ายแสนกลถือตนว่ามีฤทธิ	ตกมันคิดว่ากูสู้ไม่ได้
ลักเมียอ้ายขุนช้างวางเข้าไพร	ใช้คนออกไปกลับฆ่าฟัน
มันดีแล้วเป็นไรไม่เหาะเหิน	มุดหัวเดินมาทำไมนั่น
เมืองไหนจับได้ให้รางวัล	จำกันฤๅเปล่าเมื่อเอามา ฯ
๏ ครานั้นจึงพระจมื่นศรี	อัญชลีบังคมก้มเกศา
ทูลความตามบอกมิทันช้า	ชีวาอยู่ใต้บาทบงสุ์
ขุนแผนเข้าหาพระพิจิตร	ยอมตัวกลัวผิดให้บอกส่ง
จองจำทำกันเป็นมั่นคง	ว่าตัวซื่อตรงไม่คิดคด
ครั้นถามขุนแผนกับวันทอง	ก็ให้การถูกต้องกันอยู่หมด
ว่าขุนช้างทำแค้นจึงแทนทด	มิได้คิดทรยศขบถใจ
เดิมวันทองยังชื่อว่าพิมอยู่	ได้ขอสู่มารดานั้นยกให้
ปลูกหอส่งตัวรู้ทั่วไป	อยู่ได้สามวันไม่เคลื่อนคลาย
มีทัพเชียงทองต้องขึ้นไป	มิได้หย่าร้างระคางขาย
ขุนช้างมาบอกกับแม่ยาย	ว่าขุนแผนไปตายเสียกลางทัพ
แล้วสู่ขอปลูกหอแต่งงาน	ครั้นว่าเสร็จราชการขุนแผนกลับ
มิได้ฟ้องชู้เมียให้เสียทรัพย์	จึงอยู่กับลาวทองแต่นั้นมา
ครั้นมาเข้าเวรที่ในวัง	ขุนช้างชิงชังริษยา
ทูลว่าปีนกำแพงพระพารา	มุสาใส่โทษแต่โดยเดา
ไม่อาจทูลความจริงต้องนิ่งไว้	เพราะจนใจด้วยตัวนั้นห้ามเฝ้า
จึงเลยเป็นคนหลบซบเซา	ลาวทองก็ต้องเข้าไปอยู่วัง
ขุนแผนแค้นเคืองนายขุนช้าง	จึงลักนางวันทองไปเสียมั่ง
ข้อซึ่งฆ่านายไพร่ในป่ารัง	ก็รู้ว่าโทษกระทั่งถึงที่ตาย
มิให้จับกลับมาลุแก่โทษ	ถ้ามิโปรดชีวิตขอถวาย
ด้วยคิดถึงพระคุณไม่วุ่นวาย	สิ้นบอกก็ถวายบังคมพลัน ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ปิ่นปักนัคเรศรังสรรค์
ทรงฟังใบบอกออกสำคัญ	พระทรงธรรม์เคลื่อนคลายพระโกรธา
เร่งไปเอาขุนแผนอีวันทอง	ทั้งสองมากูจะดูหน้า
ตำรวจรับสั่งถอยหลังมา	พาตัวขุนแผนวันทองไป
ครั้นถึงบังคมประนมกร	พระเคืองค้อนหาทอดพระเนตรไม่
ขุนแผนอ่านมนตร์เคยสนใจ	เป่าไปด้วยเชื่อวิทยา
บันดาลพระทัยให้เคลื่อนคลาย	เบือนบ่ายพระพักตร์ผันหา
อ้ายผัวเมียสองคนพ้นปัญญา	ลักกันเข้าป่าไม่กลัวใคร
กลับมาให้การแก้ว่าแม่ยาย	ยักย้ายให้ลูกมีผัวใหม่
เมียมึงเหมือนว่าฤๅกะไร	จะสู้เขาได้ฤๅจึงมา ฯ
๏ ขุนแผนแสนสุภาพกราบกราน	ขอพระราชทานจริงเหมือนอย่างว่า
ถ้าวันทองนี้มิใช่ภรรยา	สืบหาไม่สมดังให้การ
เกล้ากระหม่อมยอมถวายซึ่งชีวิต	ตามผิดอย่าไว้ให้สังหาร
ทูลแล้วบังคมก้มกราบกราน	อยู่ตรงหน้าฉานพระทรงธรรม์ ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	ฟังจบใจความที่ข้อขัน
กูจะดูมันสู้เนื้อความกัน	ถ้าใครแพ้จะฟันให้หนำใจ
ที่มึงฆ่าอ้ายขุนเพชรขุนราม	ความผิดทั้งนี้กูยกให้
ด้วยมิได้คิดคดขบถใจ	ถอดมันออกให้สู้ความกัน
พระหมื่นศรีรับสั่งบังคมลา	พาทั้งสองมาขมีขมัน
ให้ถอดตรวนผัวเมียเสียฉับพลัน	แล้วสั่งตำรวจนั้นให้เร่งไป
ถึงเมืองสุพรรณอย่าทันช้า	เอาตัวขุนช้างมาให้จงได้
ตำรวจขี่ม้ามาทันใจ	ใกล้บ้านขุนช้างเข้าทันที ฯ
๏ จะกล่าวถึงเจ้าจอมหม่อมขุนช้าง	นอนครางอยู่ในห้องให้หมองศรี
แต่วันทองจากไปได้เกือบปี	ไม่มีเพื่อนนอนสะท้อนทุกข์
มิได้นอนค่อนคืนตื่นสะดุ้ง	ใกล้รุ่งก่อนไก่ไม่พักปลุก
กระทั่งถูกฟูกหมอนเหมือนไฟลุก	แต่เวียนจุกประจุบันทุกวันคืน
ขณะเมื่อวันทองมาถึงกรุง	ตลอดรุ่งหลับใหลมิได้ตื่น
วันนั้นฝันว่าไปตัดฟืน	น้ำตื้นลุยปะสระหนึ่งโต
เห็นดอกบัวบานตระการตา	เกสรครํ่าคร่ากลีบกลวงโหว่
จะถอนเอาไม่ถนัดขัดต้นโพธิ์	โงหน้าสะดุ้งพอรุ่งราง
คิดถึงความฝันก็พรั่นอก	ให้วิตกนิ่งนึกอางขนาง
ฤๅจะได้กับวันทองน้องนาง	เกสรร่วงกลวงกลางเพราะชู้ชม
มันให้คิดวุ่นวายมาหลายวัน	วันนั้นตะวันบ่ายชายร่ม
ออกมาหอนั่งเล่นพอเย็นลม	อารมณ์นึกคะนึงถึงวันทอง ฯ
๏ ครานั้นจึงนายพันธการ	ถึงสุพรรณรีบผ่านบ้านช่อง
ลงม้าหน้าประตูดูเยี่ยมมอง	เห็นขุนช้างนั่งร้องสักระวา
ครวญถึงวันทองได้สองคำ	กลอนผิดติดซ้ำอยู่หนักหนา
จะลงเอยเลยเลี้ยวไปหลายครา	คอยท่าให้เอยจนอ่อนใจ
ขี้คร้านรั้งรอก็เข้ามา	ขุนช้างทักว่าจะไปไหน
พันธการบอกพลันทันใด	เขาได้ตัวขุนแผนวันทองมา
ให้การแนบเนียนเป็นเสี้ยนหนาม	จะเป็นความในวังรับสั่งหา
ไปเสียด้วยกันทันเวลา	อย่าช้าบัดนี้จงรีบไป ฯ
๏ ครานั้นเจ้าจอมหม่อมขุนช้าง	ทราบว่าได้นางดังเกิดใหม่
ผุดลุกขึ้นโลดโดดดีใจ	วิ่งแร่เข้าไปที่ในเรือน
ไขกำปั่นเปิดหาผ้านุ่งห่ม	เรียกข้าระงมอยู่ป่นเปื้อน
น้ำใจโชติช่วงดังดวงเดือน	เบือนหน้ามาสั่งกับข้าไท
อยู่หลังระวังซึ่งบ้านช่อง	ข้าวของออเจ้าเอาใจใส่
สั่งแล้วลุกมาด้วยทันใด	ขึ้นช้างวางไปอยุธยา ฯ
๏ ครั้นถึงปลงช้างไว้ทันใด	อาบน้ำสำราญใจแล้วผลัดผ้า
เดินตามพันธการลนลานมา	ขึ้นบนศาลาลูกขุนใน
เห็นขุนนางน้อยใหญ่ที่อยู่นั่น	แลเลยไปหาทันเห็นเมียไม่
หลีกแทรกแหวกคนด้นเข้าไป	นั่งไหว้พระหมื่นศรีผู้ปรีชา
ขุนแผนวันทองก็อยู่นั่น	ขุนช้างถลันขึ้นนั่งหน้า
ไหว้พลางทางถามเนื้อความมา	คุณเจ้าขาเมียฉันอยู่แห่งไร
พระหมื่นศรีชี้บอกว่านั้นแน	จะเป็นวันทองแน่ฤๅมิใช่
ขุนช้างเหลียวหน้าตาแลไป	ดีใจผวาคว้าวันทอง
วันทองหวีดว้ายตะกายอก	ขุนแผนชกเงื้อศอกแล้วซ้ำถอง
ถีบไถลไปพลันเข้ากันน้อง	ขุนช้างร้องบอกกล่าวมี่ฉาวไป
โอ้ว่าอนิจจาเจ้าวันทอง	ให้ชู้ถองแล้วมิหนำซ้ำผลักไส
เจ้าสิ้นรักหักเด็ดกระเด็นไป	พี่อาลัยมิได้ลืมสักเวลา
นี่จะมีลูกเต้าเจ้าวันทอง	สำคัญฤๅว่าท้องมาแต่ป่า
เมื่อเจ้าอยู่ในห้องของพี่ยา	เจ้าก็ขาดระดูมากว่าเดือนปลาย
พี่ฝันสำคัญว่าได้แหวน	รังแตนรุ้งไฟไม่สลาย
บริสุทธิ์บุตรเราจะเป็นชาย	เมื่อเจ้าพรากจากกายพี่แพ้ท้อง
ข้าวปลาราน้ำไม่กินได้	เสียใจเพราะเจ้าจนเศร้าหมอง
มันให้อยากส้มมะขามผักหนามดอง	เห็นหน้าน้องวันนี้พี่ดีใจ
ขอเชิญเจ้าไปเรือนอย่าเชือนช้า	ผัวหาตีด่าวันทองไม่
พลางคว้าข้อมืออย่าถือใจ	วันทองผลักไสอยู่ไปมา ฯ
๏ พระหมื่นศรีตวาดอ้ายชาติถ่อย	ช่างสำออยอ้อยอิ่งไม่อายหน้า
คราวโกรธราวกับไฟไหม้หลังคา	มุทะลุดุด่าจนน่ากลัว
ไหนมึงว่าแค้นวันทองนัก	ได้มาแล้วไม่รักจะตัดหัว
ตามของดอกไม่ต้องธุระตัว	ครั้นเห็นหน้าตามัวก็ลืมแค้น
มึงกลอกกลับอย่างนี้อ้ายขี้ครอก	จึงถูกเข่าถูกศอกจนหงายแหงน
เจรจาว่าเล่นไปตามแกน	แคะแค่นค่อนว่าจะพาไป
ไม่รู้ฤๅจะถามความรับสั่ง	มึงจะรั้งคนกลางไปข้างไหน
เร่งหานายประกันมาทันใด	ผู้คุมเหวยรับไว้ทั้งสามรา ฯ
๏ ครั้นว่าได้เพลามาพร้อมกัน	ลูกขุนทั้งนั้นก็พร้อมหน้า
ผู้คุมก็คุมคู่ความมา	คัดข้อฟ้องหาแล้วถามไป
ขุนช้างหาว่านางวันทอง	ได้สู่ขอหอห้องมารดาให้
ซัดน้ำสวดมนต์คนแจ้งใจ	ขุนแผนแก้ไขว่าไม่รู้
ขุนช้างอ้างสืบสักขีพยาน	ชายหญิงชาวบ้านได้เห็นอยู่
ข้อหนึ่งขุนช้างได้เลี้ยงดู	เป็นคู่ร่วมเรือนกับวันทอง
อยู่มาประมาณสองเดือนปลาย	วันทองน้องหายไปจากห้อง
เก็บเอาทรัพย์สินเงินทอง	ข้าวของผ้าผ่อนไปมากมาย
ครั้นตามไปพบที่ต้นไทร	ขุนแผนคุมโจรไพรไว้มากหลาย
เห็นวันทองนอนเรียงอยู่เคียงกาย	จึงรู้ว่าชายชู้จู่ลักไป
สอบขุนแผนพลันมิทันช้า	ขุนแผนแก้ว่าหามิได้
ขุนช้างอ้างพยานไปทันใด	สอบข้ออื่นไปมิได้ช้า
ข้อหนึ่งขุนแผนกับโจรไพร	เข้าไล่ห้ำหั่นฟันฆ่า
ขุนเพชรขุนรามก็มรณา	ขุนแผนรับว่าข้อนี้จริง
ข้อหนึ่งขุนแผนกับโจรป่า	ปลูกตำหนักพลับพลาทำสุงสิง
เห็นขุนช้างเข้าไปก็ไล่ยิง	ผูกมัดรัดพิงกับต้นไม้
เฆี่ยนด้วยหนามหวายลายจนแขน	ขุนแผนแก้ว่าหามิได้
ขุนช้างเวียนวนให้จนใจ	ระบุไปว่าจะอ้างไม่มีคน
ด้วยวิ่งแยกแตกทัพยับย่อย	อาศัยรอยที่หลังยังปี้ป่น
ขอพิสูจน์ลงดำที่น้ำวน	สิ้นฟ้องแต่ต้นตลอดปลาย
จึงคัดคำให้การมิทันช้า	ข้อคดีมีมาเป็นมากหลาย
ขุนแผนตัวดีมีแยบคาย	อ่านมนตร์สนธยายอัดทวาร
เป่าต้องขุนช้างเข้าหว่างอก	เหงื่อตกอกใจให้ฟุ้งซ่าน
หน้าแดงแสยงขนลนลาน	ขอประทานฉานไม่สบายใจ
เวียนหัวยิ่งยวดปวดท้องขี้	จะแก้ความวันนี้เห็นไม่ได้
มันให้อัดพลุ่งพลุ่งพุงพองไป	งดไว้พรุ่งนี้เถิดพ่อคุณ ฯ
๏ พระหมื่นศรีว่านี่ความรับสั่ง	จะแกล้งรั้งความไว้ให้เกิดวุ่น
ใครจะงดกดไว้ให้เจ้าคุณ	อ้ายขุนแม่ตั้งไม่ฟังมัน
ขุนช้างตาพองร้องแรก	ขี้จะแตกทนได้ที่ไหนนั่น
แน่นอัดจะขอผัดไปสักวัน	ไม่ฟังกันแล้วก็ตามจะถามไป
ผุดลุกขยับขึ้นจากที่	เป็นตายจะไปขี้ให้จงได้
ขุนแผนว่าประทานฉานติดใจ	โจทก์จะหลบหนีไปได้บัญชา
ขุนช้างอึดอัดให้ขัดใจ	พอก้าวไปขี้ทะลักออกราดผ้า
เป็นชามชามปามลงกลางศาลา	คนฮาแตกเอนระเนนไป
ลูกขุนวุ่นวิ่งทั้งศาลา	เหม็นกว่าขี้หมาอ้ายหน้าไพร่
ขุนช้างแลดูเมียยิ่งเสียใจ	ขี้ไหลทรุดนั่งลงทั้งยืน
โอ้ว่าเจ้าวันทองน้องแก้ว	ขี้เปื้อนผ้าแล้วสิ้นทั้งผืน
ช่วยทุเลาผัวบ้างพอค้างคืน	ชื่นใจแล้วก็ไม่ทุเลาเลย
ลุกมาจะคว้าเจ้าวันทอง	ออกอิกกองหนึ่งแล้วแก้วแม่เอ๋ย
พระหมื่นศรีร้องมาว่าฮ้าเฮ้ย	เฉยเสียทีเดียวเจียวผู้คุม
ผู้คุมตำรวจมารวดเร็ว	เข้าฉวยฉุดบั้นเอวอยู่เกลื่อนกลุ้ม
ผลักออกจากศาลาหน้าชุมนุม	วิ่งกุมเรี่ยราดพรูดพราดมา
ครั้นถึงตลิ่งวิ่งลงสะพาน	โผนทะยานโดดน้ำลงต้ำฉ่า
ดำมุดผุดโผล่เหมือนโลมา	วิ่งขึ้นหน้าท่าของยายมี
ยายมีร้องมาว่าอะไร	กระสือฤๅมิใช่เหม็นกลิ่นขี้
ขุนช้างร้องฮ้ายยายอัปรีย์	วิ่งรี่เข้ามาศาลาใน
ผลัดผ้ามานั่งใกล้จำเลย	ลูกขุนเงยหน้าเหม็นไม่ทนได้
กลิ่นมันพ้นกำลังนั่งกลั้นใจ	ให้เสมียนเขียนถามเนื้อความพลัน
ข้อหนึ่งขุนแผนให้การว่า	ได้สู่ขอมารดาเป็นแม่นมั่น
แต่ยังชื่อพิมอยู่เป็นชู้กัน	ศรีประจันยกให้ได้แต่งงาน
ได้อยู่ภิรมย์ประสมสอง	จนมีทัพเชียงทองไปจากบ้าน
ขุนช้างแก้ไขมิได้นาน	ขอประทานข้อนี้ฉันไม่รู้
สอบขุนแผนอ้างสักขีพยาน	ชายหญิงชาวบ้านได้เห็นอยู่
ข้อหนึ่งกองทัพกลับพรั่งพรู	เข้าสู่กรุงศรีอยุธยา
ขุนแผนก็กลับขึ้นไปบ้าน	ขุนช้างทำหักหาญเป็นหนักหนา
ปลูกหอขอพิมเป็นภรรยา	ซ้ำทำชู้เมียข้าก็ขัดใจ
สอบขุนช้างพลันมิทันช้า	ขุนช้างแก้ว่าหามิได้
ขุนแผนอ้างหญิงชายทั้งหลายไป	ยกข้อความใหม่ออกถามพลัน
ข้อหนึ่งถึงขุนแผนไม่ร้องฟ้อง	เป็นเมียของขุนแผนนั้นแม่นมั่น
มารับก็กลับไปด้วยกัน	แต่ข้าวของทั้งนั้นไม่เอาไป
ขุนช้างตาเขียวเหลียวมา	ขัดใจแก้ว่าหามิได้
ขุนแผนว่าจะอ้างเป็นกลางไพร	ระบุไปขอต่อซึ่งข้อนี้
ข้อหนึ่งขุนช้างตามนางไป	จะไล่ฟันขุนแผนให้เป็นผี
ขัดใจจึงได้เข้าต่อตี	ถ้อยทีถ้อยฟันกันในไพร
ขุนช้างไม่รับสิ้นทั้งข้อ	ขุนแผนว่าจะต่อก็ต่อได้
คัดเอาสำนวนทวนต่อไป	ชี้สองสถานไว้ตามอัยการ
รับในสำนวนควรฟังได้	ที่ข้อต่องดไว้ไม่ว่าขาน
ขออ้างให้ดำเนินเชิญพยาน	เทียบผูกมินานหยิกเล็บไว้
แล้วจดคำให้การนางวันทอง	ต้องด้วยคำขุนแผนหาผิดไม่
แต่ข้อความนั้นแยกแตกออกไป	ว่ามารดาขืนใจให้แต่งงาน
ครั้นไม่เข้าหอกดคอตี	อึงมี่ได้ยินสิ้นทั้งบ้าน
เมื่อขุนแผนขึ้นไปราชการ	ขุนช้างมาว่าขานขุนแผนตาย
เอากระดูกห่อผ้ามาให้ดู	คนนั่งพรั่งพรูอยู่มากหลาย
ขุนช้างร้องไปช่างไม่อาย	กลับกลายทุกอย่างนางวันทอง
ได้ใหม่ลืมเก่าอีเจ้าเล่ห์	ให้การปรวนเปรทำจองหอง
ลุกขึ้นถกขานัยน์ตาพอง	ยั่นกูถองเสียให้ยับอีอัปรีย์
วันทองร้องบอกกล่าวตระลาการ	อ้ายขุนหัวล้านทำจู้จี้
ข้าพเจ้าให้การพาลจะตี	มึงช่วยไถ่กูนี้มาเท่าไร
ผู้คุมเข้าขวางขุนช้างโกรธ	ลุกโลดผ้าลุ่ยหานุ่งไม่
พระหมื่นศรีร้องด่ามาทันใด	งามทั้งห้าไร่ไอ้ตาลาย
ผ้าผ่อนล่อนไปก็ไม่นุ่ง	แลเห็นไส้พุงอ้ายฉิบหาย
วันทองร้องบอกกล่าวคุณพระนาย	ขุนช้างทำวุ่นวายฉันมีคำ
ขุนช้างอดสูดูต้นขา	นั่งลงฉวยผ้าปากด่าพรํ่า
จนใจหาไม่เตะคะมำ	จะเสียเงินสักขันน้ำกูไม่กล้ว ฯ
๏ พระหมื่นศรีขัดใจว่าไอ้กาก	ความยากมันจะถึงกะลาหัว
ไม่รู้จักหนักเบาเมามัว	ระวังตัวของมึงอย่าอึงไป
จึงจดถ้อยคำนางวันทอง	แต่ต้องคำห้ามไม่ฟังได้
ว่าหญิงคนกลางกระด้างใจ	เพราะตกไปที่ผิดไม่คิดกลัว
รักชู้ก็เข้าไปข้างชู้	อยู่กับผัวก็เข้าไปข้างผัว
จึงมิให้ฟังเอาด้วยเมามัว	ให้ผูกหยิกเล็บตัวไว้ฉับพลัน ฯ
๏ ครั้นเวลารุ่งแจ้งแสงสุริยา	ให้เผชิญพยานมาขมีขมัน
สามคนคู่ความเดินตามกัน	ถึงเรือนศรีประจันเข้าทันใด
ขุนช้างชี้เอาเถ้าศรีประจัน	งกงันเดินมาหาช้าไม่
สาบานแล้วพลันด้วยทันใด	ขุนแผนร้องติดใจมิได้ช้า
ว่าเป็นแม่ยายข้างฝ่ายโจทก์	แกโกรธชิงชังข้าหนักหนา
เป็นคนหลงใหลใจฉันทา	พรากข้าให้พลัดกับวันทอง
ยกให้ขุนช้างไปชมเชย	ชอบพูดกับลูกเขยสองต่อสอง
เป็นโมหจิตรคิดคะนอง	ให้ลูกเขยนวดท้องอยู่ในเรือน
จนเป็นมารหัวขนหล่นจากพุง	ประคบท้องยังรุ่งจนหน้าเฝื่อน
จอมปลอมผอมแห้งแร้งมาเตือน	เป็นพยานร่วมเรือนอาสามา
ศรีประจันฟ้งค้านก็โกรธงก	นมยานฟัดอกมือชี้หน้า
เหม่เหม่อ้ายโลนโพนทะนา	ตระลาการห้ามว่าอย่าอึงไป
ศรีประจันรับค้านว่าแม่ยาย	แต่ข้อความทั้งหลายหารับไม่
สิ้นคำแล้วสืบคนอื่นไป	หมดพยานที่ได้เผชิญมา
สืบสมไปข้างขุนแผนอ้าง	พยานโจทก์ต้องบ้างไม่แน่นหนา
ผูกหยิกเล็บพลันพากันมา	จึงชำระเข้าหาคำพยาน
ตัดรอนทอนลงกระทงแถลง	ปรึกษาชี้แจงออกไปศาล
ตะวันบ่ายพร้อมกันมิทันนาน	ทั้งท่านพระมหาราชครู
หลวงญาณประกาศเทพราชธาดา	พร้อมหน้านั่งฟังใบสัตย์อยู่
เชิญบทพระอัยการออกอ่านดู	ผู้ปรับทั้งคู่อยู่พร้อมกัน
จะนำความกราบทูลพระทรงชัย	ให้คุมคู่ความไว้ในวังนั่น
แล้วให้ไปเกาะศรีประจัน	แกกลัวตัวสั่นอยู่วุ่นวาย
เหลียวหน้ามาดูเจ้าขุนช้าง	พลางด่าอุบอิบอ้ายฉิบหาย
อ้ายล้านขี้ถ่อยพลอยกูตาย	ขุนช้างห้ามแม่ยายอย่าอึงไป ฯ
๏ จวนเวลาพากันเข้าไปเฝ้า	ทุกเหล่าพระหลวงผู้น้อยใหญ่
พระหมื่นศรีได้เวลาก็คลาไคล	คู่ความอยู่ไหนให้ตามมา
น่าสงสารท่านยายศรีประจัน	แกงกงันหอบฮากจนปากอ้า
ผู้คุมรุมกันเอาตัวมา	ยายเถ้าขี้ปลาร้ามาไวไว
ศรีประจันตัวสั่นอยู่งันงก	เผอเรอเพ้อพกออกเหลวไหล
นายเสมียนร้องว่าช้าอยู่ไย	ก็รีบเดินตามไปอยู่ลนลาน
ครั้นว่ามาถึงทิมดาบใน	เห็นผู้คนตกใจไส้พุงพล่าน
ลมจับล้มลงโก้งโค้งคลาน	ขุนช้างทะยานเข้าบีบคอ
ไม่ฟังรั้งลงไปไหปลาร้า	เรอรากปากอ้าตาปอหลอ
ลุกขึ้นนุ่งผ้าทำหน้างอ	ร้องขอมะกรูดไปใครเอามา
วันทองเคี้ยวหมากใส่ปากป้อน	แกโกรธนักควักค้อนไม่ดูหน้า
วันทองร้องไม่น่าจะเวทนา	ขุนแผนเดินเมินหน้าแล้วเลยไป ฯ
๏ เสด็จออกพากันเข้ามาเฝ้า	เป็นเหล่าเหล่าขุนนางทั้งน้อยใหญ่
ฝ่ายพระองค์ผู้ทรงภพไตร	สำราญราชหฤทัยเปรมปรีดิ์
พระจึงมีสีหนาทประภาษถาม	ถ้อยความเป็นกะไรจมื่นศรี
พระหมื่นศรีทูลพลันในทันที	อันชีวีอยู่ใต้พระบาทา
ณวันศุกร์เดือนแปดขุนช้างโจทก์	ฟ้องหากล่าวโทษใจความว่า
ได้หาผู้เถ้าผู้แก่มา	สู่ขอภรรยาชื่อวันทอง
เถ้าศรีประจันยกลูกให้	ทำขันหมากใหญ่ได้ร่วมห้อง
เป็นคู่ผัวตัวเมียครอบครอง	ประมาณได้สักสองเดือนตรา
เที่ยงคืนขุนแผนแสนสะท้าน	สะกดคนอาจหาญขึ้นเคหา
ทำชู้ร่วมรักแล้วลักพา	วันทองภรรยาขุนช้างไป
ขุนแผนไม่รับในข้อหา	ว่าหาใช่ภรรยาขุนช้างไม่
เดิมวันทองชื่อพิมพิลาไลย	กับขุนแผนรักใคร่เป็นชู้กัน
จึงไปสู่ขอต่อมารดา	ได้เลี้ยงเป็นภรรยาเกษมสันต์
นอนหอกับวันทองได้สองวัน	มีราชการพลันต้องไปทัพ
ครั้นกลับลงมาแต่เชียงทอง	เห็นขุนช้างร่วมห้องเข้านอนหลับ
ขุนแผนไม่ฟ้องปองสินทรัพย์	อาลัยเมียก็กลับรับเมียมา
ขุนแผนนำสืบก็สมอ้าง	ทั้งต้องคำคนกลางให้การว่า
ขุนช้างนำเถ้าศรีประจันมา	ขุนแผนค้านว่าเป็นแม่ยาย
ลูกขุนปรึกษาให้ลงโทษ	ว่าเพราะแม่ยายโฉดทำมักง่าย
ยกลูกให้ครองทั้งสองชาย	ประจานเถ้าแสนร้ายแทนวันทอง
ขุนช้างบอกว่าขุนแผนตาย	จะหมายเมียเขาประสมสอง
บังอาจรื้อหอเขาเข้าครอบครอง	ต้องปรับตามบทพระอัยการ
ให้ยกเอาศักดิ์ขุนแผนปรับ	เป็นทรัพย์ผิดเมียเสียตามฐาน
ศรีประจันขุนช้างเป็นคนพาล	ให้เทียบไถ่ค่าประจานแทนวันทอง
แล้วให้ทวนขุนช้างศรีประจัน	ยายกลอยยายสานั้นด้วยทั้งสอง
ถ้าเจ้าผัวกลัวผิดไม่คิดปอง	ต้องบทให้เอาสินไหมไป
ถ้าเจ้าผัวไม่กลัวซึ่งเวรา	จะฟันฆ่าเสียก็ตามอัชฌาสัย
วันทองส่งคืนขุนแผนไป	ตามในพระราชกฤษฎีกา ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จนเรนทร์สูร	ฟังทูลตามคำลูกขุนว่า
เฮ้ยขุนแผนเป็นกะไรให้ว่ามา	จะฟันฆ่าอ้ายขุนช้างฤๅอย่างไร
ขุนแผนแสนสุภาพกราบกราน	กระหม่อมฉานหาให้เป็นเวรไม่
ตามแต่สินไหมแลพินัย	จะโปรดปรับอย่างไรก็อย่างนั้น ฯ
๏ พระองค์ทรงฟังขุนแผนว่า	เออจะเป็นเวราเป็นแม่นมั่น
เอ็งก็ตรงคงคิดว่ามิตรกัน	อ้ายชาติชั่วหัวควั่นนี้ใจพาล
ให้เสร็จความตามแต่ลูกขุนปรับ	จมื่นศรีเร่งกลับออกไปศาล
พระหมื่นศรีบังคมก้มกราบกราน	คลานถอยพ้นหน้าที่นั่งมา
จึงให้ผู้คุมคุมลูกความ	เดินตามกันออกมาพร้อมหน้า
ขุนแผนขุนช้างทั้งสองรา	ยายกลอยยายสาศรีประจัน
ครั้นว่ามาถึงซึ่งศาลา	ผู้คุมพร้อมหน้าอยู่ที่นั่น
จึงอ่านใบปรับขึ้นฉับพลัน	พร้อมกันได้ยินสิ้นทุกคน
ขุนช้างเอาเงินออกนับให้	ไถ่โทษทวนได้ไม่ขัดสน
ศรีประจันงันงกอยู่ลุกลน	สามคนยายสากับยายกลอย
นับเงินออกให้ใจจะขาด	น้ำตาหยาดไหลหลั่งลงผอยผอย
เขามั่งมีดังสำลีที่เลื่อนลอย	เราคนจนมาพลอยไปเจียนตาย
เสียทรัพย์แล้วกลับออกไปบ้าน	ขุนช้างงุ่นง่านไม่สมหมาย
กระถดคลานเข้ามาหาพระนาย	เจ้าคุณช่วยเบี่ยงบ่ายให้ฉันที
เงินทองเสียไปก็ไม่คิด	เว้นแต่ชีวิตไม่เป็นผี
เจ้าคุณได้เมตตาปรานี	อันตรงที่วันทองต้องขอคืน
จะแทนคุณครั้งนี้ยี่สิบชั่ง	ยกทูนหัวตั้งให้พระหมื่น
ถ้าเจ้าคุณรับได้ให้ยั่งยืน	อย่าให้กลายเป็นอื่นให้เสียใจ ฯ
๏ พระหมื่นศรีขัดใจว่าไอ้งั่ง	ใครจะขืนรับสั่งไปอิกได้
อย่ามาตะบอยถอยออกไป	ขุนช้างจนใจก็ออกมา
นั่งถอนใจใหญ่ใกล้วันทอง	ด้วยรักใคร่ใจปองเป็นหนักหนา
นึกอยากปากพลั้งดังออกมา	โอ้เจ้าดวงดอกฟ้าของพี่เอย
ผู้คนหญิงชายทั้งหลายฮา		โปรดอิกเจ้าข้าพ่อคุณเอ๋ย
มันช่างเพราะจับใจกะไรเลย	ขุนช้างทำเฉยเลยกลับไป
ขุนแผนวันทองแก้วกิริยา	ชนะความงามหน้าก็ผ่องใส
พระหมื่นศรีชวนพากันคลาไคล	รีบไปถึงบ้านเข้าทันที ฯ
๒๓
ขุนแผนติดคุก
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสะท้าน	อาศัยอยู่บ้านพระหมื่นศรี
เป็นสุขสบายหลายราตรี	วันเมื่อจะมีซึ่งเหตุมา
ขุนแผนวันทองกับนางแก้ว	หลับแล้วสำราญใจในเคหา
พระจันทร์แจ้งแสงสว่างกระจ่างฟ้า	ดาราดาษไปในอัมพร
พระพายพาบุปผชาติสะอาดกลิ่น	รวยรินรสต้องละอองอ่อน
ขุนแผนตื่นฟื้นตัวที่เตียงนอน	ให้อาวรณ์คิดคะนึงถึงลาวทอง
โอ้เพื่อนยากจากเมืองมาอยู่ใต้	มาจำใจพลัดพรากไปจากห้อง
วันทองแก้วกิริยาก็มาครอง	สงสารน้องประหนึ่งพี่ไม่อีนัง
พลัดผัวตัวต้องไปลำบาก	ตรำตรากตรอมใจในเขตขัง
ถ้ารู้ข่าวเข้าไปถึงในวัง	เห็นจะตั้งตาคอยให้ไปรับ
เราก็ได้สัญญาว่าจะเลี้ยง	ไม่หลีกเลี่ยงย้อนยอกกลอกกลับ
จะเพิกเฉยเลยละให้ลี้ลับ	เป็นเห็นกับเมียสองที่ต้องใจ
บุราณว่าเสียทรัพย์อย่าเสียศิล	เสียอื่นสิ้นอย่าเสียวาจาได้
นางก็ไม่มีผิดคิดนอกใจ	จากไปเป็นเหตุด้วยขุนช้าง
มันเพ็ดทูลใส่ไคล้ให้เป็นโทษ	พระจึงโปรดให้พรากไปจากข้าง
บัดนี้ก็สิ้นเรื่องเคืองระคาง	แต่ตัวนางยังขังไว้วังใน
เพราะผ่านเกล้าเจ้าชีวิตท่านทรงลืม	ปลื้มจิตรจึงไม่ออกมานอกได้
จำจะต้องทูลขอต่อทรงชัย	ครั้นคิดไปให้เกรงจะราคี
พระองค์ก็ยกโทษโปรดแล้ว	จะกล้าแกล้วทูลกวนไม่ควรที่
ถ้าพระองค์ไม่ทรงพระปรานี	ก็จะเสียความดีที่มีมา
จะละเมียเสียเล่าอนาถใจ	คิดไปให้สงสารเป็นหนักหนา
แต่เวียนคิดจนแจ้งแสงสุริยา	ล้างหน้าแล้วก็ลุกจากห้องใน
ตรงมาหาพระจมื่นศรี	ว่าลูกนี้มีทุกข์เป็นข้อใหญ่
ถ้อยความก็สำเร็จเสร็จไป	เพราะเจ้าคุณเอาใจช่วยป้องกัน
ให้รำคาญสงสารแต่ลาวทอง	ที่ยังต้องกักขังในวังนั่น
โปรดด้วยช่วยทูลพระทรงธรรม์	ให้ได้ลาวทองนั้นกลับออกมา ฯ
๏ ครานั้นฝ่ายว่าพระหมื่นศรี	ฟังวาทีพลันตอบขุนแผนว่า
เจ้าก็เป็นคนดีมีปัญญา	ช้าช้าไว้สักปีดีกระมัง
เหมือนดับไฟไม่ทันจะสิ้นเปลว	ด่วนเร็วจะกำเริบเมื่อภายหลัง
มิใช่อยู่อื่นไกลอยู่ในวัง	ห้ามประตูกักขังทุกเวลา
ไม่เข้านอกออกในเหมือนใครอื่น	จะตื่นอะไรไปหนักหนา
ชู้ผัวหาไหนใครจะมา	ช้าช้าสักหน่อยก็เป็นไร ฯ
๏ ขุนแผนตอบคำพระหมื่นศรี	ที่ตรงตัวชั่วดีหาแคลงไม่
ข้อที่คิดสงสารรำคาญใจ	ด้วยนางมิได้ผิดแก่ตัว
เดิมพระองค์ทรงพระพิโรธลูก	ลาวทองต้องถูกขังเพราะผัว
ลูกพ้นโทษทิ้งไว้ให้หมองมัว	เหมือนใจชั่วหลงเมียเสียข้างนี้
จึงเกิดความร้อนรนทำวนใจ	ฟ้าจะผ่ามาอย่างไรให้รู้ที่
เจ้าคุณช่วยขยับขยายที่ร้ายดี	เห็นทีก็จะทรงพระเมตตา ฯ
๏ พระหมื่นศรีสุดที่จะห้ามปราม	เมื่อไม่ฟังแล้วก็ตามแต่วาสนา
พูดกันพอควรจวนเวลา	เรียกหาบ่าวไพร่เข้าในวัง
พวกทนายตามกันออกล้นหลาม	ขุนแผนเดินตามมาข้างหลัง
นั่งลงตรงนอกลับแลบัง	คอยฟังว่าจะโปรดประการใด ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงศักดิ์	ปิ่นปักหลักทวีปทั้งน้อยใหญ่
สถิตในปรางค์มาศปราสาทชัย	นางในหมอบเฝ้าเป็นเหล่ามา
ตรัสประภาษราชกิจพระนิเวศน์	จนสุริเยศเรืองแรงแสงกล้า
เสด็จออกท้องพระโรงรัตนา	เบิกบรรดาข้าเฝ้าให้เข้าไป
ต่างถวายบังคมก้มกราบ	หมอบราบตามตำแหน่งผู้น้อยใหญ่
ที่มีข้อราชการงานเวียงชัย	ก็ทูลให้ทรงทราบทุกสิ่งอัน ฯ
๏ ครานั้นจมื่นศรีเสาวรักษ์ราช	ชาญฉลาดตริตรึกให้นึกพรั่น
ครั้นได้ช่องทูลฉลองไปฉับพลัน	อันชีวันอยู่ใต้พระบาทา
บัดนี้ขุนแผนแสนสะท้าน	ให้เกล้ากระหม่อมฉานกราบทูลว่า
ซึ่งโทษผิดติดตัวแต่ก่อนมา	ทรงพระกรุณาให้พ้นภัย
ยินดีพ้นที่จะประมาณ	จะขอทำราชการแก้ตัวใหม่
ไปกว่าชีวันจะบรรลัย	มิให้ขุ่นเคืองเบื้องบาทา
ลาวทองต้องติดอยู่ในวัง	กักขังช้านานมาหนักหนา
ขอพระเดชปกเกศจงเคลื่อนคลา	จะได้มาเป็นกำลังราชการ ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ทรงธรณี	ได้ฟังจมื่นศรีแถลงสาร
ฉุนพิโรธพระพักตร์เผือดเดือดดาล	อ้ายนี่หาญเห็นกูนี้ใจดี
ครั้นขุนเพชรขุนรามตามออกไป	บังอาจใจฆ่าคนเสียป่นปี้
กูก็งดอาญาไม่ฆ่าตี	ซ้ำยกอีวันทองให้แก่ตัว
ยังลวนลามตามขออีลาวทอง	จองหองไม่คิดผิดท่วมหัว
พูดเล่นตามใจไม่เกรงกลัว	เพราะตัวอีลาวทองต้องอยู่วัง
ไกลตาตกว่าไม่ไว้ใจ	มันกลัวกูนี้จะไพล่เอาข้างหลัง
ฟังมันเจรจาดูน่าชัง	ถ้าแม้นตั้งหน้ารับราชการไป
ทำดีแล้วอย่าว่าแต่ลาวทอง	อีกสักสองสามคนกูจะให้
เห็นไม่ทำแล้วยิ่งซ้ำทะนงใจ	ละไว้จะกำเริบทุกเวลา
ถ้าตามใจยอมให้อีลาวทอง	จะจองหองเย่อหยิ่งขึ้นหนักหนา
เป็นว่าไรไม่ขัดสักเวลา	ทีหลังจะชะล่าไม่เกรงใคร
เฮ้ยเอาตัวมันไปส่งไว้คุก	ประทุกห้าประการหมดอย่าลดให้
เชื่อมหัวตะปูซ้ำให้หนำใจ	สั่งเสร็จเสด็จในที่ไสยา
พระหมื่นศรีตระหนกตกใจ	ถอยหลังออกไปเป็นหน้าบ้า
บอกขุนแผนให้ฟังหลั่งน้ำตา	เมื่อกูว่าแล้วเอ็งไม่ฟังกู ฯ
๏ ฝ่ายพวกนครบาลได้รับสั่ง	เข้าล้อมหน้าล้อมหลังอยู่เป็นหมู่
พาขุนแผนคุมออกนอกประตู	พระหมื่นศรีเอ็นดูร้องสั่งไป
ฝากด้วยเถิดพ่อเจ้าทุกเช้าคํ่า	จองจำแต่พออัชฌาสัย
นครบาลรับคำแล้วนำไป	เอาตัวเข้าคุกใหญ่ในทันที
โซ่ตรวนเอามาทั้งคาขื่อ	ตีนมือใส่ล่ามไปตามที่
เข้มงวดตรวจตรัดพัศดี	พระหมื่นศรีไปบ้านรำคาญใจ
จึงเรียกแก้วกิริยากับวันทอง	น้ำตานองตกเซ็นกระเด็นไหล
บอกความตามจริงทุกสิ่งไป	รับสั่งให้จำผัวไว้ตรึงตรา
ให้ทูลขอลาวทองกูห้ามแล้ว	อ้ายพลายแก้วไม่ฟังคำกูว่า
ทูลขึ้นตละไฟไหม้พารา	สุดปัญญาเหลือที่จะทัดทาน ฯ
๏ ครานั้นวันทองแก้วกิริยา	ฟังว่าดังอกจะแตกฉาน
ให้อัดอั้นตันใจอาลัยลาน	ไม่ควรการเลยมาด่วนให้ควรเป็น
ค่อยเป็นสุขแล้วมาทุกข์ไปอิกเล่า	ชะรอยเขาคนนี้นี่ตัวเข็ญ
จึงพิกลดลใจมิให้เย็น	ไม่เคยเห็นจะอยู่ด้วยกันนาน
ตั้งแต่เริ่มไปประเดิมก็ไม่ดี	ปีละร้อยเรือนเดือนละร้อยบ้าน
จนนอนเวรเกณฑ์ขาดราชการ	ยังทะยานปีนข้ามกำแพงไป
นางลาวสาวน้อยคนนี้เอ๋ย	เมื่อไรเลยพ่อจะตัดเสียขาดได้
ทั้งทุกข์ทั้งแค้นแน่นหัวใจ	สะอื้นไห้โศกเศร้าเฝ้าครํ่าครวญ
ครั้นคลายวายโศกลงได้บ้าง	สองนางลุกรีบมาโดยด่วน
สงสารแต่วันทองท้องแก่จวน	อักอ่วนย่างเยื้องพยุงตัว ฯ
๏ ครั้นถึงคุกซุกซนด้นเดามา	เห็นหน้าซบลงตรงตีนผัว
สองนางกลิ้งเกลือกเสือกตัว	ทูนหัวช่างไม่เล่าให้เมียฟัง
จะทูลความตามขอเจ้าลาวทอง	ปรึกษาน้องก็จะห้ามปรามไว้มั่ง
นี่เนื้อว่าเคราะห์กรรมให้จำบัง	แต่ดงรังร้อยรื้อมาเท่าไร
เมื่อคุมส่งลงมาแต่พิจิตร	ยังหาติดขื่อคาอย่างนี้ไม่
เป็นความน่าที่จะมีภัย	ยังกลับไปเป็นชอบทุกสิ่งอัน
ไม่ควรจะมาด่วนแต่โดยได้	ทำใจว้าวุ่นหุนหัน
เลยเก่าใหม่ได้ยากต้องจากกัน	โอ้แต่นี้นับวันจะทนทุกข์
จะต้องจำซ้ำเชื่อมหัวตะปู	จะรู้ฤๅว่าเมื่อไรจะได้สุข
จะดับชีวิตจิตใจอยู่ในคุก	ฤๅจะทุกข์ไปจนได้พ้นภัย
เวรกรรมทำไว้ฉันใดเลย	ไม่มีเงยหน้าเทียมกับเขาได้
ไหนจะท้องไหนจะทุกข์ระทมใจ	ผู้คนข้าไทที่ไหนมี
จะส่งข้าวเช้าเย็นก็แสนยาก	จะออกปากพึ่งใครที่ไหนนี่
ถึงท้องไส้ก็จะมาทั้งตาปี	กลัวแต่ที่จะคลอดซึ่งลูกยา
ถ้าอยู่ไฟใครเล่าจะส่งเสีย	เมียเหลียวหาใครไม่เห็นหน้า
จะตักนํ้าคํ่าเช้าหาข้าวปลา	เห็นแต่แก้วกิริยาผู้เดียวดาย
ถ้ามาอยู่ได้ที่ในคุก	พอคลายทุกข์หุงต้มได้ง่ายง่าย
คิดไปใจเจียนจะขาดตาย	สองนางฟูมฟายฝ่ายน้ำตา ฯ
๏ ขุนแผนแสนโศกด้วยสองนาง	นํ้าตาพร่างพรายซาบลงอาบหน้า
พี่คิดผิดจึงติดถึงขื่อคา	เป็นเวลาเคราะห์กรรมมานำไป
อันเหตุที่พี่ขอเจ้าลาวทอง	เพราะได้น้องสองคนมาอยู่ใกล้
ยังนางเดียวต้องลำบากยากไร้	ทิ้งไว้ก็เป็นพี่นี้อาธรรม์
มิได้นึกว่าพระองค์จะทรงโกรธ	ให้จองจำทำโทษถึงมหันต์
ครั้งนี้ตายเป็นเห็นเท่ากัน	ด้วยโทษทัณฑ์แทบพ้นจะทนไป
อันเครื่องพันธนาที่จำจอง	อิกสักสองเท่านี้ก็หนีได้
จะเสียสัตย์ขัดสนจึงจนใจ	หนีไปใครจะนับว่าเป็นชาย
เสมือนหนึ่งบิดาท่านทำโทษ	แม้นมิโปรดตามทีไม่หนีหาย
จะทนไปให้ตลอดจนวอดวาย	สู้ตายตามแต่พระอาญา
ตัวเจ้าวันทองสิท้องไส้	อลักเอลื่อเหลือใจเป็นหนักหนา
ไปอยู่บ้านนานนานจึงค่อยมา	พอเห็นหน้าเยี่ยมเยือนว่าอยู่ดี
เจ้าแก้วกิริยานั้นตัวเปล่า	พอหุงข้าวต้มแกงกินที่นี่
เวียนมาเวียนไปเป็นไรมี	เมื่อแก้วพี่อยู่บ้านนานวันไป
คลอดลูกคลอดเต้าจะเปล่าตา	เจ้าแก้วกิริยาเป็นเพื่อนได้
ข้าวน้ำคํ่าคืนหาฟืนไฟ	กว่าจะออกเดินได้เจ้าจึงมา
พี่จะทรมานไปหลายวัน	กว่าพวกตรวจทั้งนั้นจะนับหน้า
จึงจะอ้อนวอนเขาทุเลาลา	จะไปหาเยี่ยมเจ้าอย่าเศร้าใจ
ครั้นจะอยู่ด้วยพี่ที่นี่เล่า	จะคลอดลูกคลอดเต้าอย่างไรได้
จวนคํ่าแล้วน้องวันทองไป	อย่าร้องไห้เลยจงเหือดที่เดือดดาล
อุตส่าห์ฝากตัวพระจมื่นศรี	ลูกเมียท่านมีอยู่ที่บ้าน
เจียมตัวกลัวเขาอย่าระราน	พี่นี้นานเนิ่นแล้วจะพ้นภัย
เจ้าแก้วไปส่งเจ้าวันทอง	แล้วจัดแจงข้าวของออกมาให้
ข้าวปลาผ้าผ่อนท่อนสไบ	ตามประสาเข็ญใจที่เรามี ฯ
๏ นางแก้วกิริยากับวันทอง	น้ำตานองอาบหน้าทั้งสองศรี
สะอื้นถอนใจใหญ่ให้รอรี	อำลาสามีแล้วเดินไป
ครั้นถึงสองนางย่างเข้าห้อง	จัดแจงข้าวของหาช้าไม่
หมากบุหรี่ผ้าผ่อนท่อนสไบ	ที่นอนหมอนมุ้งได้ไปตามมี
เหลือมือถือแบกไปไม่ไหว	ก็ไหว้วานข้าไทพระหมื่นศรี
ส่งถึงคุกพลันทันที	พัศดีนายตรวจก็เอ็นดู
ให้คนโทษในคุกช่วยปลูกทับ	ที่นอกหับเผยให้นางแก้วอยู่
ครั้นสิ้นแสงพระอาทิตย์ปิดประตู	ร้อยลั่นแหล่งคู่กันทั่วไป ฯ
๏ ครั้นยามดึกกำดัดสงัดนอน	พระจันทรแจ่มกระจ่างสว่างไสว
ขุนแผนแสนโศกวิโยคใจ	เขาร้อยไว้ตัวติดทั้งขื่อคา
โซ่ตรวนถ้วนครบห้าประการ	ทรมานมึนเมื่อยเป็นหนักหนา
จะพลิกตัวตึงทั่วทั้งกายา	ยิ่งนานยิ่งระอาระอิดใจ
โอ้ว่าคนโทษทั้งปวงเอ๋ย	กะไรเลยทนทานตั้งปีได้
อันตัวกูจะอยู่ให้จองภัย	เป็นว่าไม่ต้องการจะทานทน
เพียงถือสัตย์สุจริตไม่คิดหนี	แต่เท่านี้ก็พอจะเป็นผล
ไม่คิดคดต่อเจ้าข้าวแดงตน	ก็เป็นคนเลิศโลกย่อมฦๅชา
คิดแล้วจึงสะเดาะด้วยฤทธิมนตร์	ตรวนหล่นคนหลับสนิทหน้า
ร่วงกราวเท้ามือทั้งขื่อคา	ก็ล่องหนออกมาจากคุกพลัน ฯ
๏ ถึงทับแก้วกิริยาเห็นยังตื่น	นั่งสะอื้นรัญจวนป่วนปั่น
เข้าทับประคองปลอบน้องพลัน	จะโศกศัลย์ครวญครํ่าไปทำไม
ถึงร้องไห้ใช่ว่าจะเป็นสุข	เหลือทุกข์แล้วจะทุกข์ไปถึงไหน
ทุกข์นักก็จะหนักลงรํ่าไป	จะเจ็บไข้ให้ห่วงถึงดวงตา
ฟังคำพี่ว่าเถิดน้องแก้ว	พี่มาแล้วลืมทุกข์เสียดีกว่า
กอดนางพลางช่วยเช็ดนํ้าตา	เงยหน้าจูบหน่อยเถิดกลอยใจ
งามชื่นอย่าสะอื้นอาลัยวอน	เจ้านอนเถิดพี่จะกล่อมให้
กอดประทับกับทรวงด้วยห่วงใย	หลับใหลอยู่ในห้องทั้งสองรา ฯ
๏ ครานั้นทำมะรงแลยามใน	ตื่นขึ้นร้องไปขานยามหวา
ถึงใครใครรับลำดับมา	ว่าชื่อเรียกหาซ้ำต่อไป
รับสิ้นสุดไปไม่ขาดแคลน	แต่ขุนแผนหารับร้องโฮยไม่
หลับอยู่ไม่รู้ฤๅอย่างไร	เรียกชื่อซ้ำไปไม่ขานมา
ยามในเอาชุดไปจุดส่อง	ยังแต่โซ่ตรวนกองแล้วเจ้าข้า
หนีลอดไปได้ทั้งขื่อคา	เรียกกันเร็วหวาตามให้ทัน
เราตื่นอยู่ดูเห็นเมื่อตะกี้	จะซุกซนด้นหนีไปไหนนั่น
บอกพัศดีมาพร้อมหน้ากัน	งกงันงุ่มง่ามตามค้นดู
ถึงทับหับเผยเลยพ้นไป	กำลังตกใจวุ่นวายอยู่
ต่างคนต่างมองทุกช่องรู	ริมประตูเพดานซานซมไป
ไม่พบปะจะอย่างไรไฉนนี่	พัศดีตรองตรึกนึกขึ้นได้
เมียมันอยู่หับเผยเฮ้ยอย่างไร	เอ็งเอาชุดจุดไฟไปมองดู
เห็นขุนแผนกับแก้วกิริยา	ร้องบอกกันมาว่าอยู่อยู่
ทำมะรงขัดใจไม่บอกกู	ฉวยขุนแผนลากถูครู่ออกมา
ขุนแผนลุกโลดโดดคำราม	อ้ายสํ่าสามข่มเหงพ่อหนักหนา
ฉุดกระชากลากปล้ำทำนานา	หน้ากูนี้จะหนีเอ็งฤๅไร
พัศดีทำมะรงตรงเข้ามา	ต่างคนด่าว่าหากลัวไม่
เฆี่ยนให้หลังพังฟังมันไย	เข้าไปกลุ้มรุมจะคุมมา ฯ
๏ ขุนแผนตวาดอำนาจครุฑ	มือหลุดหัวคะมำเข้าตำฝา
เข้าจับกุมวุ่นวายเป็นหลายครา	ขุนแผนร้องว่าอย่าทำกู
นี่นึกว่าจะเอากูเข้ากรึง	หน้ามึงฤๅจะจำกูไว้อยู่
ไม่เชื่อยังคะนองก็ลองดู	เอาคาสวมท่วมหูทั้งโซ่ตรวน
ขุนแผนบริกรรมซ้ำสะเดาะ	หลุดเผลาะกองกลิ้งทุกสิ่งถ้วน
ลูกโซ่โย้เย่เปรปรวน	พยักชวนเฮ้ยออเจ้าเข้ามาจำ
ทำมะรงพัศดีเห็นดีจริง	นั่งนิ่งยกมือขึ้นไหว้พรํ่า
ลูกขอโทษโปรดเถิดที่ได้ทำ	กรรมของพ่อดอกได้โปรดปราน
ถ้าแม้นพ่อหลบลี้หนีไป	โทษทัณฑ์ก็จะได้กับดีฉาน
มุลนายท่านคงว่าด่าประจาน	เฆี่ยนตีบักอานทุกคนไป ฯ
๏ ขุนแผนว่าเราก็เจ้าเลี้ยง	สาบานแล้วหาเบี่ยงความสัตย่ไม่
ถ้ากูคิดหลบลี้หนีไซร้	กลางวันก็จะไปได้สบาย
เฮ้ยจงดูเล่นเป็นขวัญตา	พอว่าแล้วอึดใจให้ตัวหาย
พัศดีทำมะรงงงวุ่นวาย	พ่อคุณลูกตายแล้วทีนี้
กลับมาเถิดพ่ออย่าท้อใจ	ลูกไม่จำพ่อแล้วอย่าหลบหนี
ขุนแผนคลายฤทธิประสิทธี	พวกผู้คุมยินดีลงวันทา
นั่งพูดกันอยู่พอตรู่รุ่ง	สุริยาพวยพุ่งพระเวหา
พัศดีเดินออกนอกคุกมา	เข้าหาเจ้าประคุณพระยายม
เจ้าคุณถามว่าไปไหนแต่เช้า	ขอรับใส่เกล้าใส่กระผม
ด้วยขุนแผนแสนประสิทธิดังฤทธิลม	เครื่องจำจองถมก็หลุดไป
ครั้นว่าก็ว่าไม่หนีดอก	จะเชื่อแต่ปากบอกนั้นไม่ได้
ข้าพเจ้าเฝ้าตัวก็กลัวภัย	เจ้าคุณจงได้กรุณา ฯ
๏ พระยายมได้ฟังพัศดี	ไปหาตัวมานี่เร็วเร็วหวา
พัศดีรับคำแล้วอำลา	รีบมาถึงคุกเข้าทันใด
บอกว่าพระยายมท่านให้หา	เชิญรีบไคลคลาอย่าช้าได้
จึงพาตัวขุนแผนผู้แว่นไว	ไปถึงนั่งไหว้ทั้งสองรา
พระยายมว่าอย่างไรเจ้าขุนแผน	เหลือแสนทำขุ่นวุ่นหนักหนา
ตัวต้องโทษเขาทำตามอาญา	ยังหาญกล้าหักโซ่กุญแจไป
ฤๅเชื่อว่าตัวดีมีฤทธิ์เดช	รู้เวทมนตร์ดีจะหนีได้
จะแกล้งเราเหล่านี้ให้มีภัย	ทำได้ทำไปทุกสิ่งอัน
แม้นทราบถึงองค์พระผ่านฟ้า	ก็จะลงอาญาถึงอาสัญ
ว่ากะไรว่าไปอย่าเกรงกัน	จะนิ่งอั้นถือดีอยู่ว่าไร ฯ
๏ ขุนแผนตอบคำพระยายม	ความสัตย์เกล้ากระผมหาหนีไม่
แต่ว่าต้องจองจำระกำใจ	ทนทานไม่ได้ทั้งขื่อคา
เจ้าคุณเป็นใหญ่ได้โปรดเกล้า	ข้าพเจ้าไม่หลบลี้หนีหน้า
จะตายตามความสัจปัฏิญา	มิให้มีผิดมาถึงเจ้าคุณ ฯ
๏ พระยายมได้ฟังขุนแผนว่า	ถ้ากระนั้นวันหน้าก็อย่าวุ่น
เราจะตามใจเจ้าเอาบุญ	อย่าลืมคุณพระองค์ทรงเลี้ยงมา
เจ้าจงให้สัตย์ปัฏิญาณ	ดังว่าขานไม่คิดจะหนีหน้า
ให้เราแจ้งใจพลันเหมือนสัญญา	คำหนึ่งเราไม่ว่าจะตามใจ ฯ
๏ ขุนแผนประนมก้มกราบกราน	ตั้งสัตย์ปัฏิญาณสาบานให้
ถ้าว่าหลบลี้หนีไป	ให้ตกนรกต่ำใต้อเวจี
แม้นตายจะสู้ตายอยู่ในคุก	กว่าจะโปรดพ้นทุกข์ไปจากที่
มิได้คิดชั่วช้ากาลี	ตั้งแต่วันนี้จนวันตาย ฯ
๏ พระยายมราชครั้นได้ฟัง	จึงสั่งนายตรวจสิ้นทั้งหลาย
อย่าจองจำขุนแผนให้วุ่นวาย	ตามแต่จะสบายอย่าขัดใจ
ขุนแผนก็อย่าออกไปเที่ยวเล่น	ใครใครเขาเห็นจะว่าได้
ไปเถิดอย่าช้าพากันไป	พัศดีกราบไหว้พากันมา
ตั้งแต่วันนั้นสืบสืบไป	ทำมะรงน้อยใหญ่มิได้ว่า
ค่อยอยู่เป็นสุขทุกเวลา	กับนางแก้วกิริยาที่คุกใน
วันทองอุตส่าห์มาเยี่ยมผัว	ทั้งที่ตัวขุ่นข้องท้องไส้
ขุนแผนยามปลอดก็ดอดไป	หาวันทองได้เนืองเนืองมา
ค่อยเสงี่ยมเจียมตัวด้วยกลัวโทษ	เพราะพระองค์ทรงโกรธเป็นหนักหนา
พัศดีนายตรวจก็เมตตา	ทั้งพระยายมราชไม่เคืองใจ ฯ
๏ จะกล่าวถึงเจ้ามารล้านขุนช้าง	แต่เป็นความตามนางหาได้ไม่
ทั้งเสียทรัพย์ยับเยินเพอิญไป	นอนใคร่ครวญคะนึงถึงวันทอง
ข้าไทในเรือนออกเกลื่อนพล่าน	ไม่ต้องการที่จะชมประสมสอง
ถึงข้าไทมันก็ไม่ยอมปรองดอง	แต่ปวดท้องนอนควํ่าทุกคํ่าคืน
เฝ้าฝันถึงวันทองทุกเวลา	ข้าวปลากินไม่ได้ให้ขมขื่น
นั่งไม่เป็นสุขลุกขึ้นยืน	พอม่อยหลับกลับตื่นนัยน์ตาชัน
หลับตาลงไม่ได้ให้เห็นผี	เพอิญให้เห็นนี่แล้วเห็นนั่น
นอนสะดุ้งเป็นกุ้งเต้นไม่เว้นวัน	แต่ไก่ขันจนสายไม่คลายเลย
กดท้องร้องรนกระวนกระวาย	ลูกจะตายเป็นแท้พ่อแม่เอ๋ย
เมื่อวันทองอยู่นี่ไม่มีเลย	ถึงเพียงนี้มิเคยจะได้เป็น
จะเป็นมั่งแต่ละครั้งแต่ละหน	ที่มันก่นอย่างนี้มิเคยเห็น
นี่กะไรมันเอาทุกเช้าเย็น	ถ้าขืนเป็นเช่นนี้ปีเดียวตาย
ผลุนโผนโจนออกไปนอกห้อง	ร้องเรียกศรพระยาไปไหนหาย
ขึ้นมาเล่นหมากรุกให้ทุกข์คลาย	ศรพระยาหน้าหงายเดินเร็วมา
เทหมากรุกออกมาม้าโคนตั้ง	ขุนช้างย่างม้าพลั้งตาโป่งหวา
ทิ่มวุ่นกินขุนศรพระยา	พ่อเจ้าขาขอโทษโปรดไถ่ตัว
ขุนช้างหัวร่อพ่อไม่ให้	ศรพระยาวอนไหว้พ่อทูนหัว
ฉันเล่นเป็นแต่เสือกินวัว	หมากรุกฉันกลัวแล้วพ่อคุณ
ถึงพระครูก็สู้พ่อไม่ได้	มันเหลือใจกินกันจนชั้นขุน
ฉันก็เดินซมเซอะมัวเงอะงุน	เออเขาฦๅกันวุ่นแต่วังใน
ว่าขุนแผนทูลขอเจ้าลาวทอง	ถูกกริ้วจำจองไว้คุกใหญ่
วันทองอยู่เดียวคงเปลี่ยวใจ	เราน่าไปพูดจาดูตามที
เมื่อจากไปใช่ว่านางโกรธแค้น	อ้ายขุนแผนมันมาพาเจ้าหนี
บัดนี้เข้าคุกทุกข์เต็มที	เห็นจะคืนมาดีไม่มีงอน ฯ
๏ ขุนช้างฟังคำศรพระยา	จริงจริงฤๅหวาอ้ายพ่อศร
ลุกขึ้นนั่งยองยองร้องละคร	พระภูธรไปค้างอยู่กลางไพร
อันพระยาช้างเผือกคชสาร	จะประสบพบพานก็หาไม่
จะยกทัพกลับเข้าพระเวียงชัย	วันนี้พี่จะได้วันทองมา
อ้ายดีอ้ายไทยไปผูกช้าง	สั่งแล้วลุกย่างไปผลัดผ้า
ลงจากหอกลางขึ้นช้างมา	บ่าวไพร่พร้อมหน้าสะพรั่งไป
มาถึงกรุงพอรุ่งขึ้นสางสาง	ปลงช้างข้างวัดธรรมาใหญ่
ครั้นสายขึ้นพลันด้วยทันใด	ให้บ่าวเข้าไปอยุธยา
เจ็ดคนด้วยกันผันผาย	คอยดูแยบคายข้างหลังหน้า
ถ้าพบวันทองแล้วอย่าช้า	ฉวยเอาตัวมาอย่ากลัวใคร
พวกบ่าวรับคำขุนช้างสั่ง	พร้อมพรั่งกันมาไม่ช้าได้
พากันลัดลอดสอดแนมไป	จนใกล้หน้าบ้านพระหมื่นนาย ฯ
๏ ครานั้นวันทองผ่องโสภา	ครั้นแสงสุริยาสว่างฉาย
ลงจากเรือนพลางย่างกราย	หมายใจว่าจะไปหาผัวรัก
เดินออกมาตามถนนขวาง	พวกบ่าวขุนช้างมันรู้จัก
มันแกล้งเดินไปไม่ทายทัก	วันทองเดินก้มพักตร์จะรีบไป
ครั้นถึงกลางย่านสะพานช้าง	ไกลบ้านที่นางอยู่อาศัย
มันเข้าห้อมล้อมพลันด้วยทันใด	ไปไหนไม่ปะพะพานตัว
กู้เงินเจ้าคุณมาห้าชั่ง	ตั้งแต่หลบเสียทั้งเมียผัว
วันนี้มาพบเข้าจะเอาตัว	วันทองกลัวตัวสั่นร้องอึงไป
ใครได้กู้เงินมาว่าเปล่าเปล่า	จะพาตัวเราไปข้างไหน
ชาวบ้านเอ๋ยวานช่วยด้วยเป็นไร	ข้าไหว้พ่อแม่สิ้นทั้งปวง ฯ
๏ ผู้คนหญิงชายทั้งหลายนั้น	ต่างคนคิดสำคัญว่าเงินหลวง
จะช่วยช่วงชิงไว้ใช่กระทรวง	อ้ายพวกนั้นมันก็หน่วงเอาตัวไป
จนออกประตูวัดสวนหลวง	ฝูงคนทั้งปวงไม่ช่วยได้
ฝ่ายพวกเรือคอยรับก็ฉับไว	ลงเรือข้ามไปถึงฝั่งพลัน
ขึ้นบกตะบึงถึงฉับไว	ขุนช้างดีใจจนตัวสั่น
แม่อย่าร้องไห้ไปด้วยกัน	พี่หมายมั่นมารับเจ้ากลับไป
ว่าพลางทางเรียกช้างจำลอง	อุ้มวันทองขึ้นช้างหาช้าไม่
วันทองด่าทอไม่พอใจ	ผลักไสทึ้งผมถ่มนํ้าลาย
ขุนช้างไสช้างพลางปลอบน้อง	แม่อย่าร้องไห้ร่ำระส่ำระสาย
พี่รักเจ้าเท่าแทบประดาตาย	มั่นหมายไม่เว้นสักเวลา
วันทองแค้นใจให้สะอื้น	กูจะคืนดีด้วยอย่าพักว่า
ฆ่าฟันหั่นคอเสียเถิดรา	แม้นมึงขืนพาเอากูไป
ถึงบ้านเมื่อไรตายเมื่อนั้น	จะอยู่ถึงสามวันอย่าสงสัย
กูไม่ขออยู่กินสิ้นอาลัย	ส่งเสียงร้องไห้ไปเรี่ยทาง
ขุนช้างดีใจด้วยได้น้อง	ส้วมกอดวันทองไม่แหห่าง
โอ้ว่าเจ้าโฉมเฉิดเลิศปาง	ไปครองปรางค์เถิดเทพลินลา
สมบัติมอบครอบครองให้น้องสิ้น	พี่คือโสภิณท้าวยักษา
อันมนุษย์พี่น้องทั้งสองรา	ดังว่าขุนแผนที่ติดคุก
กี่ปีจึงจะมาหาเจ้าได้	มากลับไปเรือนร่วมภิรมย์สุข
จงสร่างโศกเสื่อมเศร้าบรรเทาทุกข์	ปลํ้าปลุกกอดจูบลูบคลำไป
วันทองร้องไห้มิได้เงย	โคตรแม่มึงเอ๋ยกูมันไส้
ค้อนพลางด่าพลางมากลางไพร	พอใกล้รุ่งก็ถึงเมืองสุพรรณ
เอาช้างประทับกับบันได	อุ้มวันทองไปขมีขมัน
เข้าห้องวางน้องกับเตียงพลัน	จะดิ้นโดยโหยหันไปทำไม
เมื่อเป็นสาวคราวแรกเจ้าตัวเปล่า	วันทองเจ้ายังสู้พี่ไม่ได้
นี่มีท้องอลักเอลื่อเหลือใจ	จะดิ้นไยเหนื่อยเปล่าไม่เข้ายา
ขุนช้างร่วมภิรมย์สมสนิท	สมคิดสมมาดปรารถนา
จำชั่วเสียตัวทั้งนํ้าตา	ครั้นสิ้นแสงสุริยาก็หลับไป
ขุนช้างปรีดิ์เปรมเกษมสุข	เฝ้าปลํ้าปลุกเชยชิดพิสมัย
แต่ฟอนเฟ้นเคล้นนมภิรมย์ใจ	ดังว่าได้ประสบพบขุมทอง ฯ
๒๔
กำเนิดพลายงาม
๏ ครานั้นวันทองผ่องโสภา	อยู่เคหากับขุนช้างให้หมางหมอง
ไม่มีสุขทุกเวลาน้ำตานอง	ด้วยว่าท้องสิบเดือนไม่เคลื่อนคลา
จะคลอดบุตรสุดปวดให้รวดร้าว	ตึงหัวเหน่าเหน็ดเหนื่อยเมื่อยต้นขา
แสงหิ่งห้อยพรอยพรายพร่างสายตา	จะเรียกหาเจ้าขุนช้างให้หมางใจ
แต่นวดนวดปวดมวนให้ป่วนปั่น	สุดจะกลั้นกลอกหน้าน้ำตาไหล
พยุงท้องร้องเรียกพวกข้าไท	จะขาดใจแล้วช่วยด้วยแม่คุณ
ขุนช้างตื่นฟื้นตัวหัวผงก	เห็นเมียตกใจผวาออกว้าวุ่น
ประคองนางพลางบนเอาต้นทุน	อย่าท้อแท้แม่คุณจงแข็งใจ
พลางดูท้องร้องว่าเออออกแล้วซิ	ตั้งสติอารมณ์จะข่มให้
นางวันทองร้องเสือกกลิ้งเกลือกไป	ขุนช้างได้หมอนรองประคองคอ
เรียกหาข้าคนอลหม่าน	บนนอกชานพวกผู้หญิงออกวิ่งสอ
ให้ไปรับยายสายกับยายยอ	แต่ล้วนหมอตำแยเซ็งแซ่มา
เข้าถือท้องต้องถูกว่าลูกต่ำ	เอาหน้าคว่ำไขว่ขวางไปข้างขวา
ช่วยผันแปรแก้ไขใกล้เวลา	บ้างตำยาขยำส้มต้มน้ำร้อน
นางวันทองร้องไห้ใจจะขาด	พอกรรมชวาตวาตะประทะถอน
อรุณฤกษ์เบิกสุรินทร์ทินกร	อุทรคลอนเคลื่อนคลอดไม่วอดวาย
พอพ้นท้องร้องแว้นางแม่หวีด	หน้าซีดอกสั่นมิ่งขวัญหาย
ขุนช้างมองร้องอ้ายหนูเป็นผู้ชาย	ทั้งย่ายายเยี่ยมลูกให้หยูกยา
แล้วทอดเตาเข้าไฟไม่ไข้เจ็บ	ครั้นจะเก็บความกล่าวยาวหนักหนา
ค่อยกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงไว้จนใหญ่มา	กระทั่งอายุเจ้าได้เก้าปี
ไม่คลาดเคลื่อนเหมือนแม้นขุนแผนพ่อ	เหลืองลอออวบอ้วนเป็นนวลศรี
ทั้งจุกผมกลมกล่อมละม่อมดี	ช่างพาทีฉอเลาะพูดเพราะพราย
นางวันทองน้องคะนึงถึงขุนแผน	ด้วยลูกแม้นเหมือนเหลือเป็นเชื้อสาย
บอกบ่าวไพร่ให้สำเหนียกเรียกลูกชาย	ชื่อว่าพลายงามน้อยแก้วกลอยใจ ฯ
๏ ฝ่ายขุนช้างหมางจิตรให้คิดแค้น	ลูกขุนแผนมั่นคงไม่สงสัย
เมื่อกระนั้นเหมือนกูครั้นดูไป	ก็กลับไพล่เหมือนพ่ออ้ายทรพี
อีแม่มันวันทองก็สองจิตร	ช่างประดิษฐ์ชื่อลูกให้ถูกที่
เรียกพ่อพลายคล้ายผัวอีตัวดี	ทุกราตรีตรึกตราจะฆ่าฟัน
พอวันทองน้องป่วยลงด้วยเคราะห์	มาจำเพาะจะวิโยคให้โศกศัลย์
ฟังเสียงเงียบระงับหลับกลางวัน	พลายงามนั้นนั่งกับพ่อที่หอกลาง
ขุนช้างเห็นเป็นทีไม่มีเพื่อน	แกล้งชี้เชือนชักพาลงมาล่าง
ให้ขี่หลังนั่งบ่าแล้วว่าพลาง	ไปชมช้างกวางทรายมีหลายพรรค์
ทั้งนกยูงฝูงหงส์มันลงเกลื่อน	จับไก่เถื่อนมาเลี้ยงฟังเสียงขัน
พูดให้เพลินเดินพลางกลางอรัญ	แกล้งให้หมั่นดูแลฝูงแกกา
โพระดกนกงั่วกระตั้วเต้น	กระแตเล่นไม้โจนโผนผวา
เจ้าพลายงามถามพ่อพูดจ้อมา	ขุนช้างพาเลี้ยวไปปะไม้ซุง
เห็นลับลี้ที่สงัดขัดเขมร	สะบัดเบนเบือนเหวี่ยงลงเสียงผลุง
ปะเตะซ้ำต้ำผางเข้ากลางพุง	ถีบกระทุ้งถองทุบเสียงอุบโอย
พลายงามร้องสองมือมันอุดปาก	ดิ้นกระดากถลากไถลร้องไห้โหย
พอหลุดมือรื้อร้องวันทองโวย	หม่อมพ่อโบยตีฉันแทบบรรลัย
ไม่เห็นแม่แลหาน้ำตาตก	ขุนช้างชกฉุดคร่าไม่ปราศรัย
จนเหงื่อตกกระปรกประปรอมขึ้นคร่อมไว้	หอบหายใจฮักฮักเข้าหักคอ
พลายงามดิ้นสิ้นเสียงสำเนียงร้อง	ยกแต่สองมือไหว้หายใจฝ่อ
มันห้ามว่าอย่าร้องก็ต้องรอ	เรียกหม่อมพ่อเจ้าขาอย่าฆ่าเลย
จงเห็นแก่แม่วันทองของลูกบ้าง	พ่อขุนช้างใจบุญเจ้าคุณเอ๋ย
ช่วยฝังปลูกลูกไว้ใช้เช่นเคย	ผงกเงยมันก็ทุบหงุบลงไป
บีบจมูกจุกปากลากกระแทก	เสียงแอ๊กแอ๊กอ่อนซบสลบไสล
พอผีพรายนายขุนแผนผู้แว่นไว	เข้ากอดไว้มิให้ถูกลูกของนาย
ขุนช้างเห็นว่าทับจนตับแตก	เอาคาแฝกฝุ่นกลบให้ศพหาย
แล้วกลิ้งขอนซ้อนทับให้ลับกาย	ทำลอยชายชมป่ากลับมาเรือน ฯ
๏ ฝ่ายผีพรายนายขุนแผนแค้นขุนช้าง	อุตส่าห์ง้างขอนใหญ่ให้เขยื้อน
แล้วเป่าแก้แผลหายละลายเลือน	เจ้าพลายเคลื่อนคลายฟื้นเหมือนตื่นนอน
นางพรายบอกว่าเราบ่าวขุนแผน	มาทำแทนเมื่อมันทับช่วยรับขอน
ไม่ม้วยแล้วแก้วตาอย่าอาวรณ์	อยู่นี่ก่อนเถิดนะเจ้าอย่าเศร้าใจ
แม่ของเจ้าเราจะบอกออกมารับ	แล้วหายวับวู่วามตามวิสัย
เจ้าพลายงามยามเย็นไม่เห็นใคร	เที่ยวร้องไห้หาแม่ชะแง้คอย
จะไปเรือนเฟือนทางที่กลางป่า	นึกน้ำตาหยดเหยาะลงเผาะผอย
เจ้าแหงนดูสุริย์ฉายก็บ่ายคล้อย	ให้นึกน้อยใจพ่อพูดล่อลวง
เสียแรงลูกผูกใจจะได้พึ่ง	พ่อโกรธขึ้งสิ่งไรเป็นใหญ่หลวง
โอ้มีพ่อก็ไม่เหมือนเพื่อนทั้งปวง	มีแต่ลวงลูกรักไปหักคอ
รู้กระนี้มิอยากเรียกพ่อดอก	จะไปบอกแม่วันทองให้ฟ้องพ่อ
เที่ยวผันแปรแลหาน้ำตาคลอ	นึกระย่อเยือกเย็นไม่เห็นใคร
ดูครึ้มครึกพฤกษาป่าสงัด	ไม่แกว่งกวัดก้านกิ่งประวิงไหว
จังหรีดร้องก้องเสียงเคียงเรไร	ทั้งลองไนเรื่อยแร่แวแววับ
ดุเหว่าร้องมองเมียงว่าเสียงแม่	ยืนชะแง้แลดูเงี่ยหูตรับ
อยู่นี่แน่แม่จ๋าจงมารับ	วิ่งกระสับกระสนวนเวียนไป ฯ
๏ ฝ่ายพวกพรายกายสิทธิฤทธิรุตม์	เหมือนลมวุดวู่หนึ่งถึงไหนไหน
ไปเข้าฝันวันทองถึงห้องใน	เหมือนจะให้เห็นลูกคิดผูกพัน ฯ
๏ ครานั้นวันทองผ่องโสภา	เมื่อลูกแก้วแววตาจะอาสัญ
คิ้วกระเหม่นเป็นลางแต่กลางวัน	ให้หวั่นหวั่นหวิวหวิวหิวหาวนอน
พอม่อยหลับคลับคล้ายเห็นพลายน้อย	ขุนช้างถ่อยทับไว้ด้วยไม้ขอน
ผวาฟื้นตื่นตาให้อาวรณ์	สะอื้นอ่อนในอกตกตะลึง
พอแมงมุมอุ้มไข่ไต่ตีอก	นางผงกเงี่ยฟังดังผึงผึง
ประหลาดลางหมางจิตรคิดคะนึง	รำลึกถึงลูกชายเจ้าพลายงาม
ลุกออกมาหาจบไม่พบเห็น	ที่เคยเล่นอยู่กับใครเที่ยวไต่ถาม
แต่อีดูกลูกครอกมันบอกความ	ว่าเห็นตามพ่อขุนช้างไปกลางไพร
นางแคลงผัวกลัวจะพาไปฆ่าเสีย	น้ำตาเรี่ยเรี่ยตกซกซกไหล
ออกนอกรั้วตัวคนเดียวเที่ยวเดินไป	โอ้อาลัยเหลียวแลชะแง้เงย
เห็นคุ่มคุ่มพุ่มไม้ใจจะขาด	พ่อพลายงามทรามสวาดิของแม่เอ๋ย
เจ้าไปไหนไม่มาหาแม่เลย	ที่โคกเคยวิ่งเล่นไม่เห็นตัว
ฤๅล้มตายควายขวิดงูพิษขบ	ไฉนศพสาบสูญพ่อทูนหัว
ยิ่งเย็นย่ำค่ำคลุ้มชอุ่มมัว	ยิ่งเริ่มรัวเรียกร่ำระกำใจ
เสียงซ้อแซ้แกกาผวาว่อน	จิ้งจอกหอนโหยหาที่อาศัย
จักจั่นเจื้อยร้องริมลองไน	เสียงเรไรหริ่งหริ่งที่กิ่งรัง
ทั้งเป็ดผีปี่แก้วแว่วแว่วหวีด	เสียงจังหรีดกรีดแซ่ดังแตรสังข์
นางวันทองมองหาละล้าละลัง	ฤๅผีบังซ่อนเร้นไม่เห็นเลย
จะบนหมูสุราร่ำว่าครบ	ขอให้พบลูกตัวทูนหัวเอ๋ย
แล้วลดเลี้ยวเที่ยวแลชะแง้เงย	โอ้ทรามเชยหลากแล้วพ่อแก้วตา
ตะโกนเรียกพลายงามทรามสวาดิ	ใจจะขาดคนเดียวเที่ยวตามหา
สะอื้นโอ้โพล้เพล้เดินเอกา	สกุณานอนรังสะพรั่งไพร
เห็นฝูงนกกกบุตรยิ่งสุดเศร้า	โอ้ลูกเราไม่รู้ว่าอยู่ไหน
ชะนีโหวยโหยหวนรัญจวนใจ	ยิ่งอาลัยแลหาน้ำตานอง
พอแว่วแว่วแจ้วเสียงสำเนียงเรียก	นึกสำเหนียกหลายหนขนสยอง
ตรงเซิงซุ้มคุ่มเคียงนางเมียงมอง	เห็นลูกร้องไห้สะอื้นยืนเหลียวแล
ความดีใจไปกอดเอาลูกแก้ว	แม่มาแล้วอย่ากลัวทูนหัวแม่
เป็นไรไม่ไปเรือนเที่ยวเชือนแช	แม่ตามแต่ตะวันบ่ายเห็นหายไป ฯ
๏ เจ้าพลายน้อยสร้อยเศร้าแล้วเล่าว่า	หม่อมพ่อพาเวียนวงให้หลงใหล
แล้วทุบถีบบีบจมูกของลูกไว้	เอาขอนไม้ทับคอแทบมรณา
พอพวกพ้องของขุนแผนแล่นมาช่วย	จึงไม่ม้วยแม่คุณบุญหนักหนา
ยังช้ำชอกยอกเหน็บเจ็บกายา	พูดน้ำตาผอยผอยด้วยน้อยใจ ฯ
๏ นางวันทองร้องไห้ใจจะขาด	โอ้ชาตินี้มีกรรมจะทำไฉน
แล้วเล่าความตามจริงทุกสิ่งไป	เจ้ามิใช่ลูกเต้าเขาจึงชัง
พ่อของเจ้านั้นฤๅชื่อขุนแผน	เป็นคนแค้นกับขุนช้างแต่ปางหลัง
เอาทุกข์ร้อนก่อนเก่าเล่าให้ฟัง	เดี๋ยวนี้ยังอยู่ในคุกเป็นทุกข์ทน
จึงจนใจไม่มีที่จะพึ่ง	มันทำถึงสาหัสก็ขัดสน
ครั้นจะฟ้องร้องเล่าเราก็จน	แม้นไม่พ้นมือมันจะอันตราย
แต่รู้อยู่ว่าย่าทองประศรี	อยู่บ้านกาญจน์บุรีวัดเชิงหวาย
แม้นไปถึงพึ่งพาย่าพ่อพลาย	จะสบายบุญปลอดตลอดไป
แต่ทางนั้นวันครึ่งจึงถึงบ้าน	ทางกันดารเดินดงจะหลงใหล
โอ้ใครเล่าเขาจะพาเจ้าคลาไคล	นางร้องไห้สะอื้นกลืนน้ำตา ฯ
๏ เจ้าพลายงามถามซักตระหนักแน่	พลางบอกแม่ลูกแสนแค้นหนักหนา
อ้ายคนนี้มิใช่พ่อจะขอลา	ไปหาย่าอยู่บ้านกาญจน์บุรี
สงสารแต่แม่คุณของลูกแก้ว	จะลับแล้วตายเป็นไม่เห็นผี
เพราะพ่อเลี้ยงเดียงสาไม่ปรานี	อยู่ที่นี่ชีวันจะบรรลัย
ไปสู้ตายวายวางเสียข้างหน้า	ด้วยเกิดมามีกรรมจะทำไฉน
ขอลาแม่แต่นี้นับปีไป	แล้วร้องไห้หวนคิดถึงบิดา
โอ้พ่อคุณขุนแผนของลูกเอ๋ย	เมื่อไรเลยลูกจะได้ไปเห็นหน้า
ต้องติดคุกทุกข์ทุเรศเวทนา	เจ้าครวญคร่ำร่ำว่าด้วยอาลัย ฯ
๏ นางวันทองร้องไห้จิตรใจหาย	กอดเจ้าพลายงามน้อยละห้อยไห้
โอ้ลูกแก้วแววตาจะลาไป	หนทางป่าค่าไม้พ่อไม่เคย
จะเลี้ยวหลงวงวกระหกระเหิน	เจ้าจะเดินไปถูกฤๅลูกเอ๋ย
โอ้ยากเย็นเข็ญใจกะไรเลย	เพราะกรรมเคยพรากสัตว์ให้พลัดพราย
เดี๋ยวนี้เล่าเจ้าจะพรากไปจากแม่	แม่จะแลเห็นใครน่าใจหาย
พลางส้วมสอดกอดแอบไว้แนบกาย	สะอื้นไห้ไม่วายฟายน้ำตา ฯ
๏ จนจวนค่ำน้ำค้างลงพร่างพราย	ปลอบลูกชายพลายน้อยเสนหา
อ้ายศัตรูรู้ความจะตามมา	แม่จะพาเจ้าไปฝากขรัวนากไว้
แล้วพากันดั้นดัดไปวัดเขา	เห็นสมภารคลานเข้าไปกราบไหว้
แล้วเล่าความตามจริงทุกสิ่งไป	เจ้าคุณได้โปรดด้วยช่วยธุระ
เอาลูกอ่อนซ่อนไว้เสียในห้อง	เผื่อพวกพ้องเขามาหาอย่าให้ปะ
ท่านขรัวครูผู้เถ้าว่าเอาวะ	ไว้ธุระเถิดอย่ากลัวที่ผัวเลย
ถ้าหากว่ามาค้นจนถึงห้อง	กูมิถองก็จงว่าสีกาเอ๋ย
ฆ่าลูกเลี้ยงเอี้ยงดูกูไม่เคย	อย่าทุกข์เลยลุงจะช่วยลูกอ่อนไว้ ฯ
๏ นางวันทองหมองหมางไม่สร่างทุกข์	กระหมวดจุกลูกยาน้ำตาไหล
เห็นจวนค่ำจำลาทั้งอาลัย	ลงบันไดเดินด่วนด้วยจวนเย็น
พอเข้าไปในรั้วด่าผัวโผง	อ้ายตายโหงหักคอไม่ขอเห็น
แต่ชาตินี้มีกรรมจึงจำเป็น	ได้ชายเช่นนี้มาเป็นสามี
ขึ้นบนเรือนเหมือนใจจะจากร่าง	เห็นขุนช้างชิงชังผินหลังหนี
เข้าในห้องหมองอารมณ์ไม่สมประดี	เห็นแต่ที่นอนเปล่ายิ่งเศร้าใจ
คิดถึงลูกผูกพันให้หวั่นอก	น้ำตาตกผอยผอยละห้อยไห้
โอ้ลูกเอ๋ยเคยนอนแต่ก่อนไร	จนเจ้าได้สิบปีเข้านี่แล้ว
อยู่หลัดหลัดพลัดพรากไปจากแม่	แม่ยังแลเห็นแต่ฟูกของลูกแก้ว
โอ้พลายงามทรามสวาดิจะคลาศแคล้ว	เสียงแจ้วแจ้วเจ้าวันทองนองน้ำตา ฯ
๏ ฝ่ายขุนช้างครางเคราอ้ายเจ้าเล่ห์	เมาโมเยยิ้มกริ่มอยู่ริมฝา
เสียงวันทองร้องไห้จุดไฟมา	ส่องดูหน้านั่งเคียงบนเตียงนอน
ทำไถลไถ่ถามเป็นความหยอก	ฤๅหนามยอกเจ็บป่วยจะช่วยถอน
พลางรับขวัญวันทองร้องละคร	เจ้าทุกข์ร้อนรำคาญประการใด ฯ
๏ นางวันทองข้องขัดสะบัดหน้า	ขุนช้างรำทำท่าเข้าคว้าไขว่
นางผลักพลิกหยิกข่วนว่ากวนใจ	ไฮ้อะไรนี่เล่าเฝ้าเซ้าซี้
ลูกข้าหายตายเป็นไม่เห็นศพ	อย่ามากลบรอยเสือเบื่อบัดสี
เจ้าพาไปในป่าพนาลี	แล้วก็มิพามาว่ากะไร ฯ
๏ ขุนช้างฟังช่างแก้อีแม่เจ้า	ข้าเมาเหล้าหลับซบสลบไสล
ใครบอกเจ้าเล่าว่าข้าพาไป	หล่อนไม่ได้ตามข้าผ่าเถิดซิ
เมื่อกลางวันยังเห็นเล่นไม้หึ่ง	กับอ้ายอึ่งอีดูกลูกอีปิ
แล้วว่าเจ้าเล่าก็ช่างนั่งมึนมิ	ว่าแล้วสิอย่าให้ลงไปดิน
ลูกปะหล่ำกำไลใส่ออกกลบ	ฉวยว่าพบคนร้ายอ้ายคอฝิ่น
มันจะทุบยุบยับเหมือนกับริ้น	ง้างกำไลไปกินเสียแล้วกรรม
แล้วแก้เก้อเร่อออกไปนอกห้อง	ตะโกนร้องเรียกข้ามาด่าพร่ำ
ไปเที่ยวตามถามหาถึงท่าน้ำ	ไม่พบทำถอนใจกลับไปเรือน
รินสุรามาดื่มลืมสติ	อุตริร้องไห้ใครจะเหมือน
ขึ้นหอขวางกลางแจ้งเห็นแสงเดือน	โอ้พ่อเพื่อนชีวิตของบิตุรงค์
แกล้งร้องร่ำคร่ำครวญทำหวนโหย	ละโอดโอยเอกทุ้มจนลุ่มหลง
ถึงท่อนปลายกรายเกริ่นเป็นเดินดง	ปีกเจ้าอ่อนร่อนลงในดงเตย
แล้วรู้ตัวกลัวเมียร้องเสียใหม่	เจ้าจำไกลพ่อแล้วลูกแก้วเอ๋ย
เสียงอ้อแอ้แผ่กายนอนหงายเงย	จนลืมเลยซบเซาด้วยเมามาย ฯ
๏ นวลนางวันทองค่อยย่องย่าง	เห็นขุนช้างหลับสมอารมณ์หมาย
สะอื้นอั้นพันผูกถึงลูกชาย	จนพลัดพรายเพราะผัวเป็นตัวมาร
จึงเย็บไถ้ใส่ขนมกับส้มลิ้ม	ทั้งแช่อิ่มจันอับลูกพลับหวาน
แหวนราคาห้าชั่งทองบางตะพาน	ล้วนต้องการเก็บใส่ในไถ้น้อย
ไปอยู่บ้านท่านย่าจะหายาก	เมื่ออดอยากอย่างไรได้ใช้สอย
แล้วนั่งนึกตรึกตราน้ำตาย้อย	รำคาญคอยสุริยาจะคลาไคล ฯ
๏ จะกล่าวถึงพลายงามทรามสงสาร	พึ่งสมภารอยู่ในห้องนั่งร้องไห้
พวกศิษย์เณรเถนชีต้นช่วยฝนไพล	มาลูบไล้แผลที่มันตีรัน
แล้วสมภารท่านก็หลับระงับเงียบ	ยิ่งเย็นเยียบเยือกใจเมื่อไก่ขัน
เพราะแม่ลูกผูกจิตรคิดถึงกัน	เฝ้าใฝ่ฝันเฟือนแลเห็นแม่มา
ดุเหว่าร้องซ้องเสียงสำเนียงแจ้ว	ให้แว่วแว่วว่าวันทองร้องเรียกหา
สะดุ้งใจไหววับทั้งหลับตา	ร้องขานขาสุดเสียงแต่เที่ยงคืน
ครั้นรู้สึกนึกได้ให้ละห้อย	เจ้าพลายน้อยนิ่งนอนถอนสะอื้น
จนเคาะระฆังหงั่งเหง่งเสียงเครงครื้น	สมภารตื่นเตือนสีต้นสวดมนต์เกน ฯ
๏ นางวันทองร้องไห้เมื่อใกล้รุ่ง	น้ำค้างฟุ้งฟ้าแดงเป็นแสงเสน
ด้วยวัดเขาเข้าใจเคยไปเจน	โจงกระเบนมั่นเหมาะห่มเพลาะดำ
แล้วถือไถ้ใส่ขนมผ้าห่มหุ้ม	ออกย่างดุ่มเดินเหย่าก้าวถลำ
ลงจากเรือนเชือนมาข้างท่าน้ำ	แล้วรีบร่ำเดินตรงเข้าดงตาล
ถึงวัดเขาเช้าตรู่ดูลูกน้อย	เห็นมาคอยนั่งท่าน่าสงสาร
จะนั่งหยุดพูดจาจะช้าการ	ลาสมภารพามาป่าสะแก
ให้ขนมส้มสูกแก่ลูกรัก	สงสารนักจะร้างไปห่างแม่
หนทางบ้านกาญจน์บุรีตรงนี้แล	จำให้แน่นะอย่าหลงเที่ยววงเวียน
อุตส่าห์ไปให้ถึงเหมือนหนึ่งว่า	ให้คุณย่าเป็นอาจารย์สอนอ่านเขียน
จงหมายมุ่งทุ่งกว้างตามทางเกวียน	ที่โล่งเลี่ยนลัดไปในไพรวัน
แล้วเกล้าจุกผูกไถ้ที่ใส่ของ	ให้แหวนทองทุกสิ่งทำมิ่งขวัญ
แล้วกอดลูกผูกใจจะไกลกัน	สะอื้นอั้นออกปากฝากเทวา
ขอเดชะพระไพรข้าไหว้กราบ	ช่วยกำราบเสือสิงห์มหิงสา
ทั้งปู่เจ้าเขาเขินขอเชิญพา	ไปถึงย่าอย่าให้หลงเที่ยววงวน
ทั้งพ่อคุณขุนแผนแสนวิเศษ	บังเกิดเกศแก้วตาสถาผล
ช่วยลูกชายพลายงามเมื่อยามจน	ให้รอดพ้นภัยพาลถึงกาญจน์บุรี
นางครวญคร่ำร่ำว่าน้ำตาตก	เหมือนหนึ่งอกพุพองเป็นหนองฝี
แม่อุ้มท้องครองเลี้ยงถึงเพียงนี้	ได้สิบปีเศษแล้วจะแคล้วกัน
เคยกินนอนวอนแม่ไม่แหห่าง	จะอ้างว้างเปล่าใจในไพรสัณฑ์
ทั้งจุกไรใครเล่าจะเกล้าพัน	จะนับวันนับเดือนไปเลื่อนลับ
นับปีมิได้มาเห็นหน้าแม่	จะห่างแหหายเหมือนเมื่อเดือนดับ
โอ้เสียชาติวาสนาแม่อาภัพ	ให้ย่อยยับยากแค้นแสนระยำ
จะมีผัวผัวก็พลัดกำจัดจาก	จนแสนยากอย่างนี้แล้วมิหนำ
มามีลูกลูกก็จากวิบากกรรม	สะอื้นร่ำรันทดสลดใจ ฯ
๏ เจ้าพลายงามความแสนสงสารแม่	ชำเลืองแลดูหน้าน้ำตาไหล
แล้วกราบกรานมารดาด้วยอาลัย	ลูกเติบใหญ่คงจะมาหาแม่คุณ
แต่ครั้งนี้มีกรรมจะจำจาก	ต้องพลัดพรากแม่ไปเพราะไอ้ขุน
เที่ยวหาพ่อขอให้ปะเดชะบุญ	ไม่ลืมคุณมารดาจะมาเยือน
แม่รักลูกลูกก็รู้อยู่ว่ารัก	คนอื่นสักหมื่นแสนไม่แม้นเหมือน
จะกินนอนวอนว่าเมตตาเตือน	จะจากเรือนร้างแม่ไปแต่ตัว
แม่วันทองของลูกจงกลับบ้าน	เขาจะพาลว้าวุ่นแม่ทูนหัว
จะก้มหน้าลาไปมิได้กลัว	แม่อย่ามัวหมองนักจงหักใจ ฯ
๏ นางกอดจูบลูบหลังแล้วสั่งสอน	อำนวยพรพลายน้อยละห้อยไห้
พ่อไปดีศรีสวัสดิกำจัดภัย	จนเติบใหญ่ยิ่งยวดได้บวชเรียน
ลูกผู้ชายลายมือนั้นคือยศ	เจ้าจงอตส่าห์ทำสม่ำเสมียน
แล้วพาลูกออกมาข้างท่าเกวียน	จะจากเจียนใจขาดอนาถใจ
ลูกก็แลดูแม่แม่ดูลูก	ต่างพันผูกเพียงว่าเลือดตาไหล
สะอื้นร่ำอำลาด้วยอาลัย	แล้วแข็งใจจากนางตามทางมา
เหลียวหลังยังเห็นแม่แลเขม้น	แม่ก็เห็นลูกน้อยละห้อยหา
แต่เหลียวเหลียวเลี้ยวลับวับวิญญาณ์	โอ้เปล่าตาต่างสะอื้นยืนตะลึง ฯ
๏ นางวันทองหมองมัวกลัวขุนช้าง	ไม่เหมือนอย่างคนทั้งปวงมันหวงหึง
ออกชายทุ่งมุ่งเมินเดินตะบึง	กลับมาถึงเรือนร่ำระกำตรอม
ทุกเย็นเช้าเศร้าหมองเฝ้าร้องไห้	ด้วยอาลัยพลายงามทรามถนอม
ถึงยามกินสิ้นรสสู้อดออม	จนซูบผอมผิวพรรณทุกวันคืน ฯ
๏ เจ้าพลายงามตามทางไปกลางทุ่ง	เขม้นมุ่งเขาเขินเดินสะอื้น
ออกหลังบ้านตาลตะคุ่มเป็นพุ่มพื้น	ร่มรื่นรังเรียงเคียงตะเคียน
ต้นแคคางกร่างกระทุ่มชอุ่มออก	ทั้งช่อดอกดูไสวเหมือนไม้เขียน
เจ้าพลายเพลินเดินพลางตามทางเกวียน	ตลอดเลี่ยนลมเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยมา
ถึงโคกฆ้องหนองสะพานบ้านกะเหรี่ยง	เห็นโรงเรียงไร่ฝ้ายทั้งซ้ายขวา
พริกมะเขือเหลืองามอร่ามตา	สาลิกาแก้วกินแล้วบินฮือ
เห็นไก่เตี้ยเขี่ยคุ้ยที่ขุยไผ่	กระโชกไล่ลดเลี้ยวมันเปรียวปรื๋อ
พบนกยูงฝูงใหญ่ไล่กระพือ	มันบินหวือโห่ร้องคะนองใจ
จนเหน็ดเหนื่อยเมื่อยข้อให้ท้อแท้	คิดถึงแม่วันทองแล้วร้องไห้
พระสุริยาสายัณห์ลงไรไร	เหมือนจิตรใจเจ้าจะขาดลงรอนรอน
พอจวนพลบพบฝูงจิ้งจอกน้อย	วิ่งร่อยร่อยตามเขาแล้วเห่าหอน
แสยงเส้นโลมาให้อาวรณ์	ถึงดงดอนแดนบ้านกาญจน์บุรี
เห็นวัดร้างข้างเขาดูเก่าแก่	ยังมีแต่รูปพระชินสีห์
โบสถ์โบราณบานประตูยังดูดี	พอราตรีกราบไหว้อาศัยนอน
ครั้นรุ่งเช้าเอาขนมทั้งส้มลิ้ม	พอกินอิ่มแล้วออกเดินเนินสิงขร
ถึงบ้านกร่างทางคนเขาหาบคอน	เห็นเด็กต้อนควายอึงคะนึงไป
ไม่รู้ความถามเหล่าพวกชาวบ้าน	ว่าเรือนท่านทองประศรีอยู่ที่ไหน
เด็กบ้านนอกบอกเล่าให้เข้าใจ	แกอยู่ไร่โน้นแน่ะยังแลลับ
มะยมใหญ่ในบ้านกินหวานนัก	กูไปลักบ่อยบ่อยแกคอยจับ
พอฉวยได้ไอ้ขิกหยิกเสียยับ	ร้ายเหมือนกับผีเสื้อแกเหลือตัว
ถ้าลูกใครไปเล่นแกเห็นเข้า	แกจับเอานมยานฟัดกระบานหัว
มาถามหาว่าไรช่างไม่กลัว	แกจับตัวตีตายยายนมยาน ฯ
๏ เจ้าพลายงามถามแจ้งแล้วแกล้งว่า	เอ็งช่วยพาเราไปชมมะยมหวาน
จะขึ้นลักหักห่อให้พอการ	มาสู่ท่านทั้งสิ้นกินด้วยกัน
พวกเด็กเด็กดีใจไปสิหวา	ซ่อนข้าวปลาปล่อยควายแล้วผายผัน
บ้างเหน็บหน้าผ้านุ่งเกี้ยวพุงพัน	หัวเราะกันกูจะห่อให้พอแรง
พอถึงบ้านท่านยายทองประศรี	พวกเด็กชี้เรือนให้แล้วแอบแฝง
เจ้าพลายงามขามจิตรยังคิดแคลง	ค่อยลัดแลงเล็งแลมาแต่ไกล
ดูเงียบเชียบเลียบรอบริมขอบรั้ว	ไม่เห็นตัวท่านย่าน่าสงสัย
ประตูหับยับยั้งยืนฟังไป	เสียงแต่ไนออดแอดแรดแรแร
รู้ว่าคนบนนั้นนั่งปั่นฝ้าย	จะอุบายบอกความตามกระแส
ขึ้นมะยมห่มล้อทำตอแย	ให้ท่านแลเห็นเรามาเอาตัว
จึงจะบอกออกตามเนื้อความลับ	ได้อยู่กับย่ากำเนิดบังเกิดหัว
แล้วเมียงมองย่องดอดเข้าลอดรั้ว	ค่อยแฝงตัวขึ้นบนต้นมะยม
แล้วพยักกวักเรียกอ้ายเด็กเด็ก	ลูกเล็กเล็กหลบลอบค่อยหมอบก้ม
ระวังตัวกลัวยายเถ้าเจ้าคารม	เก็บมะยมซุบซิบกระหยิบตา ฯ
๏ ครานั้นท่านยายทองประศรี	กับยายปลียายเปลอยู่เคหา
ให้พวกเหล่าบ่าวไพร่ไปไร่นา	ตามประสาเพศบ้านกาญจน์บุรี
แต่ขุนแผนแสนสนิทต้องติดคุก	ไม่มีสุขเศร้าหมองทองประศรี
จนซูบผอมตรอมใจมาหลายปี	อยู่แต่ที่ในห้องนองน้ำตา
แต่หูไวได้ยินมะยมหล่น	เป็นทำวนแหวกมองตามช่องฝา
เห็นเด็กเด็กเล็ดดลอดดอดเข้ามา	แกฉวยคว้าไม้ตระบองค่อยมองเมียง
ลงบันไดอ้ายเด็กเล็กเล็กวิ่ง	แกไล่ทิ้งด่าทอมันล้อเถียง
ชกโคตรเค้าเหล่ากอเอาพอเพียง	พอแว่วเสียงอยู่บนต้นมะยม
มองเขม้นเห็นลูกหัวจุกน้อย	เหม่อ้ายจ้อยโจรป่าด่าขรม
อย่าแอบอิงนิ่งนั่งตั้งเทพนม	ลงมาก้มหลังลองตระบองกู ฯ
๏ เจ้าพลายงามคร้ามพรั่นขยั้นหยุด	ความกลัวสุดแสนกลัวตัวเป็นหนู
จึงว่าฉานหลานดอกบอกให้รู้	อันที่อยู่เมืองสุพรรณบ้านวันทอง
ทองประศรีชี้หน้าว่าอุเหม่	อ้ายเจ้าเล่ห์หลานข้ามันน่าถอง
มาเถิดมาย่าจะให้ไม้ตระบอง	แกคอยจ้องจะทำให้หนำใจ
เจ้าพลายงามความกลัวจนตัวสั่น	หยุดขยั้นอยู่ไม่กล้าลงมาได้
แล้วนึกว่าย่าตัวกลัวอะไร	โจนลงไปกราบย่าที่ฝ่าตีน ฯ
๏ ทองประศรีตีหลังเสียงดังผึง	จะมัดมึงกูไม่ปรับเอาทรัพย์สิน
มาแต่ไหนลูกไทยฤๅลูกจีน	เฝ้าลักปีนมะยมห่มหักราน
เจ้าพลายน้อยคอยหลบแล้วนบนอบ	ฉันเจ็บบอบแล้วย่าเมตตาหลาน
ข้าเป็นลูกพ่อขุนแผนแสนสะท้าน	ข้างฝ่ายมารดาชื่อแม่วันทอง
จะมาหาย่าชื่อทองประศรี	อย่าเพ่อตีฉันจะเล่าความเศร้าหมอง
ย่าเขม้นเห็นจริงทิ้งตระบอง	กอดประคองรับขวัญกลั้นน้ำตา
แล้วด่าตัวชั่วเหลือไม่เชื่อเจ้า	ขืนตีเอาหลานรักเป็นหนักหนา
จนหัวห้อยพลอยนอพ่อนี่นา	แล้วพามาขึ้นเรือนเตือนยายปลี
ช่วยฝนไพลให้เหลวเร็วเร็วเข้า	อีเปลเอาขันล้างหน้าออกมานี่
แกตักน้ำร่ำรดหมดราคี	ช่วยขัดสีโซมขมิ้นสิ้นเป็นชาม
แล้วทาไพลให้หลานสงสารเหลือ	มานั่งเสื่อลันไตปราศรัยถาม
เจ้าชื่อไรใครบอกออกเนื้อความ	จึงได้ตามขึ้นมาถึงย่ายาย ฯ
๏ เจ้าพลายน้อยสร้อยเศร้าแล้วเล่าเรื่อง	แต่อยู่เมืองสุพรรณเหมือนมั่นหมาย
แม่วันทองครองเลี้ยงไว้เคียงกาย	ให้ชื่อพลายงามน้อยแก้วกลอยใจ
ให้ไหว้บุญขุนช้างเหมือนอย่างพ่อ	มันลวงล่อหลานหลงไม่สงสัย
พาหลานเที่ยวเลี้ยวทางไปกลางไพร	เอาขอนไม้ทับคอแทบมรณา
แม่จึงบอกออกว่าพ่อชื่อขุนแผน	ขุนช้างแค้นเคืองคิดริษยา
อยู่ไม่ได้ในสุพรรณจึงดั้นมา	ขอพึ่งบุญคุณย่าประสาจน ฯ
๏ ทองประศรีตีอกชกผางผาง	ทุดอ้ายช้างชาติข้าอ้ายหน้าขน
ลูกอีเถ้าเทพทองคลองน้ำชน	จะฆ่าคนเสียทั้งเป็นไม่เอ็นดู
ทำราวเจ้าชีวิตกูคิดฟ้อง	ให้มันต้องโทษกรณ์จนอ่อนหู
แกบ่นว่าด่าร่ำออกพร่ำพรู	พ่อมาอยู่บ้านย่าแล้วอย่ากลัว
แม้นอ้ายขุนวุ่นมาว่าเป็นลูก	มันมิถูกนมยานฟัดกระบานหัว
พลางเรียกอีไหมที่ในครัว	เอาแกงคั่วข้าวปลามาให้กิน
พอบ่ายเบี่ยงเสียงละว้าพวกข้าบ่าว	ทั้งมอญลาวเลิกนาเข้ามาสิ้น
บ้างสุมไฟใส่ควันกันยุงริ้น	ตามที่ถิ่นบ้านนอกอยู่คอกนา ฯ
๏ ครั้นพลบค่ำย่ำฆ้องทองประศรี	เรียกยายปลียายเปลเข้าเคหา
เย็บบายศรีนมแมวจอกแก้วมา	ใส่ข้าวปลาเปรี้ยวหวานเอาพานรอง
เทียนดอกไม้ไข่ข้าวมะพร้าวพร้อม	น้ำมันหอมแป้งปรุงฟุ้งทั้งห้อง
ลูกปะหล่ำกำไลไขออกกอง	บอกว่าของพ่อเจ้าแต่เยาว์มา
เอาสอดใส่ให้หลานสงสารเหลือ	ด้วยหน่อเนื้อนึกรักเป็นหนักหนา
เหมือนพ่อแผนแสนเหมือนไม่เคลื่อนคลา	ทั้งหูตาคมสันเป็นมันยับ
พลางเรียกหาข้าคนมาบนหอ	ให้นั่งต่อต่อกันเป็นอันดับ
บายศรีตั้งพรั่งพร้อมน้อมคำนับ	เจริญรับมิ่งขวัญรำพันไป ฯ
๏ ขวัญพ่อพลายงามทรามสวาดิ	มาชมภาชนะทองอันผ่องใส
ล้วนของขวัญจันทน์จวงพวงมาลัย	ขวัญอย่าไปป่าเขาลำเนาเนิน
เห็นแต่เนื้อเสือสิงห์ฝูงลิงค่าง	จะอ้างว้างเวียนวกระหกระเหิน
ขวัญมาหาย่าเถิดอย่าเพลิดเพลิน	จงเจริญร้อยปีอย่ามีภัย
แล้วจุดเทียนเวียนวงส่งให้บ่าว	มันโห่กราวเกรียวลั่นสนั่นไหว
คอยรับเทียนเวียนส่งเป็นวงไป	แล้วดับไฟโบกควันให้ทันที
มะพร้าวอ่อนป้อนเจ้าทั้งข้าวขวัญ	กระแจะจันทน์เจิมหน้าเป็นราศี
ให้สาวสาวลาวเวียงที่เสียงดี	มาซอปี่อ้อซั้นทำขวัญนาย ฯ
๏ พ่อเมื้อเมืองดง	เอาพงเป็นเหย้า	อึดปลาอึดข้าว	ขวัญเจ้าตกหาย
ขวัญอ่อนร่อนเร่	ว้าเหว่สู่กาย	อยู่ปลายยางยูง	ท้องทุ่งท้องนา
ขวัญเผือเมื้อเมิน	ขอเชิญขวัญพ่อ	ฟังซอเสียงอ้อ	ขวัญพ่อเจ้าจ๋า
ข้าวเหนียวเต็มพ้อม	ข้าวป้อมเต็มป่า	ขวัญเจ้าจงมา	สู่กายพลายเอย ฯ
๏ แล้วพวกมอญซ้อนซอเสียงอ้อแอ้	ร้องทะแยย่องกระเหนาะย่ายเตาะเหย
ออระน่ายพลายงามพ่อทรามเชย	ขวัญเอ๋ยกกกะเนียงเกรียงเกลิง
ให้อยู่ดีกินดีมีเมียสาว	เนียงกะราวกนตะละเลิงเคลิ่ง
มวยบามาขวัญจงบันเทิง	จะเปิงยี่อิกะปิปอน
ทองประศรีดีใจให้เงินบาท	เห็นแต่ทาสพรั่งพร้อมล้อมสลอน
ถึงเวลาพาเจ้าเข้าที่นอน	มีฟูกหมอนมุ้งม่านสำราญใจ ฯ
๏ เจ้าพลายงามถามย่าว่าพ่อแผน	ต้องคับแค้นเคืองเข็ญเป็นไฉน
ไม่เคยคุ้นคุณย่าช่วยพาไป	พอหลานได้เห็นหน้าบิดาตัว
ได้ฟังหลานท่านย่าน้ำตาตก	สะอื้นอกอาดูรว่าทูนหัว
พ่อเอ็งย่าว่าไรเขาไม่กลัว	เพราะเมามัวเมียลาวนางชาววัง
ไปทูลขอพระองค์ทรงพระโกรธ	ให้ลงโทษทนทุกข์ใส่คุกขัง
แต่ไม่ต้องจองจำอยู่ลำพัง	ถึงสิบปีแล้วยังไม่พ้นเลย
รุ่งพรุ่งนี้สิย่าจะพาเจ้า	ไปหาเขาอยู่ที่ทับริมหับเผย
ให้พ่อเห็นเย็นอารมณ์ได้ชมเชย	พูดจนเลยลืมหลับระงับไป ฯ
๏ เห็นแสงทองหมองจิตรคิดถึงลูก	สั่งบ่าวผูกช้างสัปคับใหญ่
ใส่ข้าวปลาผ้าผ่อนท่อนสไบ	กับไต้ไฟฟักแฟงแตงน้ำตาล
ทั้งปูนยาสาคูแลพลูหมาก	จะไปฝากขุนแผนแสนสงสาร
อ้ายกุลาตาหลอเป็นหมอควาญ	แล้วพาหลานขึ้นช้างตามทางมา
ลงบางขามข้ามบ้านสะพานโขลง	ออกทุ่งโล่งเลี้ยวทางไปข้างขวา
สองวันครึ่งถึงกรุงอยุธยา	ลงเดินพาพลายงามไปตามทาง ฯ
๏ จะกล่าวฝ่ายนายขุนแผนที่แสนทุกข์	แต่ติดคุกขัดข้องให้หมองหมาง
อยู่หับเผยเคยสะอาดขาดสำอาง	จนผอมซูบรูปร่างดูรุงรัง
ผมยาวเกล้ากระหวัดตัดไม่เข้า	เหตุด้วยเขาคงทนทั้งมนตร์ขลัง
อยู่เปล่าเปล่าเล่าก็จนพ้นกำลัง	อุตส่าห์นั่งทำการสานกระทาย
ให้นางแก้วกิริยาช่วยทารัก	ขุนแผนถักขอบรัดกระหวัดหวาย
ใบละบาทคาดได้ด้วยง่ายดาย	แขวนไว้ขายทั้งเรือนออกเกลื่อนไป
พอมารดามาถึงทับรับเข้าห้อง	ทั้งข้าวของผู้คนขนมาให้
เห็นลูกชายพลายงามถามทันใด	นี่ลูกใครหน้าตาน่าเอ็นดู ฯ
๏ ทองประศรีชี้แจงแถลงเล่า	นี่ลูกเจ้าแล้วเป็นไรไหว้เสียหนู
แล้วบอกความตามที่มีศัตรู	ขุนแผนรู้รับขวัญกลั้นน้ำตา
เข้าส้วมสอดกอดจูบแล้วลูบหลัง	น้ำตาพรั่งพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
แค้นขุนช้างดังจะดิ้นสิ้นชีวา	มันชะล่าชะเลยจนเคยตัว
ฉุดคร่าพาวันทองไปครองคู่	เห็นว่ากูถือสัตย์ไม่ตัดหัว
ทั้งลูกเต้าเอาไปฆ่าเหมือนม้าวัว	หมายว่ากลัวแล้วกระมังอ้ายจังไร
วันนี้ค่ำจำจะไปให้ถึงบ้าน	สับกระบานหัวเชือดให้เลือดไหล
ลูกผู้ชายตายไหนก็ตายไป	ขัดใจฮึดฮัดกัดฟันฟาง ฯ
๏ ท่านย่าทองประศรีว่าอีพ่อ	แม่จะขอทานทัดเหมือนขัดขวาง
ไปฆ่าผีดีกว่าฆ่าขุนช้าง	จะสืบสร้างบาปกรรมไปทำไม
ลูกของเจ้าเล่าก็มาหาเจ้าแล้ว	ใช่เชื้อแถวเจ้ายังมีอยู่ที่ไหน
จงฟังแม่แต่เท่านั้นแล้วกันไป	พ่อจะได้ภาวนารักษากาย
ลูกของเจ้าเล่าแม่จะรับเลี้ยง	ช่วยกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงไว้ได้ถวาย
ที่กริ้วโกรธโทษกรณ์จะผ่อนคลาย	คราวเคราะห์ร้ายเจ้าจงเจียมเสงี่ยมตน
โบราณท่านสมมุติมนุษย์นี้	ยากแล้วมีใหม่สำเร็จถึงเจ็ดหน
ที่ทุกข์โศกโรคร้อนค่อยผ่อนปรน	คงจะพ้นโทษทัณฑ์ไม่บรรลัย ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสุภาพ	ก้มกราบมารดาน้ำตาไหล
ลูกเห็นแต่แม่คุณค่อยอุ่นใจ	ช่วยสอนให้พลายงามเรียนความรู้
อันตำรับตำราสารพัด	ลูกเก็บจัดแจงไว้ที่ในตู้
ถ้าลืมหลงตรงไหนไขออกดู	ทั้งของครูของพ่อต่อกันมา
แล้วลูบหลังสั่งความพลายงามน้อย	เจ้าจงค่อยร่ำเรียนเขียนคาถา
รู้สิ่งไรก็ไม่สู้รู้วิชา	ไปเบื้องหน้าเติบใหญ่จะให้คุณ
เรายากแล้วแก้วตาอย่าประมาท	ทั้งสิ้นญาติสิ้นเชื้อจะเกื้อหนุน
ทุกวันนี้มีแต่ย่ายังการุญ	พ่อพึ่งบุญเถิดลูกได้ปลูกเลี้ยง
จงนึกว่าย่าเหมือนกับแม่พ่อ	ถึงด่าทอเท่าไรอย่าได้เถียง
อันพ่อนี้มิได้อยู่ใกล้เคียง	ไม่ได้เลี้ยงลูกแล้วนะแก้วตา
พลางกอดพลายงามแอบไว้แนบอก	น้ำตาตกพร่างพรายทั้งซ้ายขวา
โอ้มีกรรมทำไว้แต่ไรมา	พอเห็นหน้าลูกแล้วจะแคล้วกัน
มาหาพ่อพ่อไม่มีสิ่งไรผูก	ยังแต่ลูกประคำจะทำขวัญ
อยู่หอกปืนยืนยงคงกระพัน	ได้ป้องกันกายาข้างหน้าไป ฯ
๏ เจ้าพลายงามความแสนสงสารพ่อ	น้ำตาคลอคลอตกซกซกไหล
รับประคำร่ำว่าประสาใจ	ฉันจะใคร่อยู่ด้วยช่วยบิดา
ได้ตักน้ำตำข้าวทุกเช้าค่ำ	ที่พอทำฟืนผักจะหักหา
ให้พ่อพ้นทนทุกข์แล้วลูกยา	จะอุตส่าห์เล่าเรียนค่อยเพียรไป ฯ
๏ ขุนแผนแสนสวาดิจะขาดจิตร	กะจิริดรู้ว่าจะหาไหน
น่าสงสารท่านย่าพลอยอาลัย	น้ำตาไหลพรากพรากเพราะยากเย็น
ขุนแผนว่าจะอยู่ดูไม่ได้	ในคุกใหญ่มันยากแค้นถึงแสนเข็ญ
เหมือนกับนรกตกทั้งเป็น	มิได้เว้นโทษทัณฑ์สักวันเลย
แต่พ่อนี้ท่านเจ้ากรมยมราช	อนุญาตให้อยู่ทับในหับเผย
คนทั้งหลายนายมุลก็คุ้นเคย	เขาละเลยพ่อไม่ต้องถูกจองจำ
ทั้งข้าวปลาสารพันทุกวันนี้	พระหมื่นศรีเธอช่วยชุบอุปถัมภ์
ค่อยเบาใจไม่พักต้องตักตำ	คุณท่านล้ำล้นฟ้าด้วยปรานี
ถ้าแม้นเจ้าเล่าเรียนความรู้ได้	จะพาไปพึ่งพระจมื่นศรี
ถวายตัวพระองค์ทรงธรณี	จะได้มีเกียรติยศปรากฏไป ฯ
๏ พลายงามน้อยสร้อยเศร้ารับเจ้าคะ	ดีฉันจะพากเพียรเรียนให้ได้
ต่างพูดจาพาทีค่อยดีใจ	จนจวนใกล้โพล้เพล้ถึงเวลา
ทองประศรีสั่งความว่ายามค่ำ	แม่จะจำจากพ่อแก้วไปแล้วหนา
ขุนแผนแสนสะท้านไหว้มารดา	พลายงามลาพ่อลูกผูกอาลัย
ตามย่ามาพ้นทับที่หับเผย	ไม่ลืมเลยเหลียวหน้าน้ำตาไหล
ทั้งขุนแผนแสนสวาดิเพียงขาดใจ	ต่างอาลัยแลลับวับวิญญาณ์
ไปขึ้นช้างข้างวัดท่าการ้อง	พอเดือนส่องแสงสว่างกลางเวหา
ออกข้ามทุ่งกรุงศรีอยุธยา	รีบกลับมาถึงบ้านกาญจน์บุรี ฯ
๏ อันเรื่องราวกล่าวความพลายงามน้อย	ค่อยเรียบร้อยเรียนรู้ครูทองประศรี
ทั้งขอมไทยได้สิ้นก็ยินดี	เรียนคัมภีร์พุทธเพทพระเวทมนตร์
ปัถมังตั้งตัวนะปัดตลอด	แล้วถอนถอดถูกต้องเป็นล่องหน
หัวใจกริดอิทธิเจเสน่ห์กล	แล้วเล่ามนตร์เสกขมิ้นกินน้ำมัน
เข้าในห้องลองวิชาประสาเด็ก	แทงจนเหล็กแหลมลู่ยู่ขยั้น
มหาทะมื่นยืนยงคงกระพัน	ทั้งเลขยันต์ลากเหมือนไม่เคลื่อนคลาย
แล้วทำตัวหัวใจอิติปิโส	สะเดาะโซ่ตรวนได้ดังใจหมาย
สะกดคนมนตร์จังงังกำบังกาย	เมฆฉายสูรย์จันทร์ขยันดี
ทั้งเรียนธรรมกรรมฐานนิพพานสูตร	ร้องเรียกภูตพรายปราบกำราบผี
ผูกพยนต์หุ่นหญ้าเข้าราวี	ทองประศรีสอนหลานชำนาญมา
จนอายุพลายงามสิบสามขวบ	ดูขาวอวบอ้วนท้วนเป็นนวลหน้า
ด้วยเนื้อแตกแรกรุ่นละมุนตา	กิริยาแย้มยิ้มหงิมหงิมงาม
นัยน์ตากลมคมขำดูดำขลับ	ใครแลรับรักใคร่ปราศรัยถาม
ทองประศรีดีใจไล่ฤกษ์ยาม	ได้สิบสามปีแล้วหลานแก้วกู
จะโกนจุกสุกดิบขึ้นสิบค่ำ	แกทำน้ำยาจีนต้มตีนหมู
พวกเพื่อนบ้านวานมาผ่าหมากพลู	บ้างปัดปูเสื่อสาดลาดพรมเจียม
ทั้งหม้อเงินหม้อทองสำรองตั้ง	มีทั้งสังข์ใส่น้ำมนต์ไว้จนเปี่ยม
อัฒจันทร์ชั้นพระก็ตระเตรียม	ตามธรรมเนียมฆ้องกลองฉลองทาน
ถึงวันดีนิมนต์ขรัวเกิดเถ้า	อยู่วัดเขาชนไก่ใกล้กับบ้าน
พอพิณพาทย์คาดตระสาธุการ	ท่านสมภารพาพระสงฆ์สิบองค์มา
นั่งสวดมนต์จนจบพอพลบค่ำ	ก็ซัดน้ำมนต์สาดเสียงฉาดฉ่า
ผู้ชายเสียดเบียดสาวชาวละว้า	เสียงเฮฮาฮึดฮัดเมื่อซัดน้ำ
ผู้หญิงหยิกตะกายผู้ชายทับ	เสียงหนุบหนับเหนาะแหนะแขยะขยำ
จนอีหังคลั่งใจถีบไอ้ดำ	ลุกขึ้นปล้ำกันออกอึงเสียงตึงตัง
ทองประศรีดีใจว่าใครแพ้	สนุกแน่แล้วอ้ายดำปล้ำอีหัง
แล้วให้หลานผลัดผ้ามาเก้กัง	เข้าไปนั่งกราบกรานสมภารครู
ขรัวเกิดแลมองเห็นทองประศรี	ถามว่านี่ลูกใครเล่าไอ้หนู
เจ้าขรัวย่าอ้าปากน้ำหมากพรู	เล่าให้รู้แต่ต้นมาจนปลาย
เดี๋ยวนี้เล่าเจ้าขุนแผนยังติดคุก	นี่โกนจุกแล้วจะได้ไปถวาย
ท่านขรัวครูดูพ่อของออพลาย	เคราะห์จะคลายเคลื่อนบ้างฤๅอย่างไร ฯ
๏ ท่านขรัวครูรู้เรื่องให้เคืองแค้น	ทุดอ้ายแผนถ่อยแท้ไม่แก้ไข
เมื่อความรู้กูสอนเจ้าหล่อนไว้	ยังวิ่งไปเข้าคุกสนุกจริง
อ้ายเจ้าชู้กูได้ว่ามาแต่ก่อน	จะทุกข์ร้อนอ่อนหูเพราะผู้หญิง
หัวเราะพลางทางเอกเขนกอิง	พินิจนิ่งดูกายเจ้าพลายงาม
เห็นน่ารักลักขณะก็ฉลาด	จะมีวาสนาดีขี่คานหาม
ถ้าถึงวันชั้นโชคโฉลกยาม	ก็ต้องตามลักษณะว่าจะรวย
แต่ที่เมียเสียถนัดปัตนิ	ตัวตำหนิรูปขาวเป็นสาวสวย
แต่อ้ายนี่ขี้หลงจะงงงวย	ต้องถูกด้วยละโมบโลภโลกีย์
แล้วท่านขรัวหัวร่อว่าออหนู	มันเจ้าชู้เกินการหลานอีศรี
ก็แต่ว่าอายุสิบแปดปี	จะได้ที่หมื่นขุนเป็นมุลนาย
ทั้งเมียสาวชาวเหนือเป็นเชื้อแถว	อีนั่นแล้วมันจะมาพาฉิบหาย
อันอ้ายขุนแผนพ่อของออพลาย	จะพ้นปลายเดือนยี่ในปีกุน
นับแต่นี้มีสุขไม่ทุกข์ร้อน	ได้เตียงนอนนั่งเก้าอี้เป็นที่ขุน
ทองประศรีดีใจไหว้เจ้าคุณ	ช่วยแบ่งบุญให้ได้ฟื้นคืนสักที
สมภารรับกลับมายังอาวาส	เสียงพิณพาทย์พวกพ้องทองประศรี
หาเสภามาทั่วที่ตัวดี	ท่านตามีช่างประทัดถนัดรบ
ดูทำนองพองคอเสียงอ้อแอ้	พวกคนแก่ชอบหูว่ารู้จบ
ตารองศรีดีแต่ขันรู้ครันครบ	กรับกระทบทำหลอกแล้วกลอกตา
แล้วนายทั่งดังโด่งเสียงโว่งโวก	ว่ากระโชกกระชั้นขันหนักหนา
ฝ่ายนายเพชรเม็ดมากลากช้าช้า	ตั้งสามวาสองศอกเหมือนบอกยาว
ส่วนนายมาพระยานนท์คนตลก	ว่าหยกหยกหยาบช้าคนฮาฉาว
ตาทองอยู่รู้ว่าภาษาลาว	แล้วส่งกราวเชิดเพลงโหน่งเหน่งไป
ครั้นรุ่งเช้าเจ้าพลายก็โกนจุก	เป็นพ้นทุกข์พ้นร้อนนอนหลับใหล
จนผมยาวเจ้าได้ตัดมหัดไทย	คิดจะใคร่ไปเป็นข้าฝ่าธุลี
เดชะบุญทูลขอพ่อพ้นโทษ	เหมือนได้โปรดบิดาเป็นราศี
แต่นิ่งนึกตรึกตราจนราตรี	เข้าข้างที่นอนย่าน้ำตาคลอ
ทำคลึงเคล้าเฝ้าวอนด้วยอ่อนหวาน	พรุ่งนี้หลานจะลาไปหาพ่อ
จะได้เฝ้าเจ้าชีวิตชิดชอบพอ	ทูลขอเผื่อจะโปรดที่โทษทัณฑ์ ฯ
๏ ทองประศรีดีใจให้อนุญาต	เจ้าเชื้อชาติพงศ์พลายจงผายผัน
จะได้ช่วยพ่อแม่คิดแก้กัน	ตามกตัญญูเถิดประเสริฐดี
ย่าจะให้ไปส่งจนถึงพ่อ	จึงพาต่อไปหาพระหมื่นศรี
ตามแต่บุญวาสนาบารมี	อันย่านี้นับวันจะบรรลัย
มีลูกเต้าเล่าก็ทำให้ซ้ำทุกข์	ไม่มีสุขสักเวลาน้ำตาไหล
โรคก็ซ้ำช้ำบอบทั้งหอบไอ	ใครจะได้เผาผีก็มิรู้
เจ้าจงจำตำราที่ย่าสอน	จะถาวรเพิ่มยศไม่อดสู
ย่าจะให้ไอ้พลัดไอ้ปัดไอ้ปู	เข้าไปอยู่ติดตามทั้งสามคน
พอถือร่มสมปักตักน้ำท่า	หุงข้าวปลาสารพัดไม่ขัดสน
พูดจนดึกตรึกการกับหลานตน	แล้วหลับจนแจ่มแจ้งแสงตะวัน ฯ
๏ รู้สึกกายยายทองประศรีย่า	เอาเงินผ้าเสื้อใส่ในกำปั่น
ทั้งหวานคาวข้าวปลาสารพัน	ขนขึ้นบรรทุกสัปคับช้าง
พลายงามลาย่าช่วยอวยสวัสดิ	ได้ฤกษ์พาสารพัดไม่ขัดขวาง
ขึ้นขี่หลังพังสะเทินเดินตามทาง	ไม่แรมค้างข้ามทุ่งถึงกรุงไกร
ไปหาพ่อพอพบนั่งนบนอบ	ขุนแผนสอบไต่ถามความสงสัย
เจ้าพลายน้อยค่อยเล่าให้เข้าใจ	ลูกจะใคร่ให้พระนายถวายตัว ฯ
๏ ขุนแผนแสนสวาดิอนุญาตว่า	จงอุตส่าห์สืบตระกูลเถิดทูนหัว
พ่อพงศ์พลายหมายศึกอย่านึกกลัว	จะพาตัวเจ้าไปให้พระนาย
แล้วซักไซ้ไต่ถามถึงความรู้	ให้ท่องดูได้สมอารมณ์หมาย
ทีเข้าออกบอกความตามอุบาย	สอนลูกชายอยู่จนสนธยา
พอเสียงฆ้องกลองย่ำเข้าค่ำพลบ	ถึงเดินพบผู้ใดไม่เห็นหน้า
ชวนลูกชายพลายงามตามกันมา	ไปเคหาพระหมื่นศรีที่ริมคลอง
ขึ้นบันไดไฟอร่ามถามพวกบ่าว	พอรู้ข่าวว่าสบายค่อยคลายหมอง
ตรงมาหอรอรั้งยั้งหยุดมอง	หมื่นศรีร้องเรียกว่ามาสิเกลอ
ด้วยรักใคร่ใจซื่อถือว่าเพื่อน	ไม่บากเบือนหน้าหนีดีเสมอ
ขุนแผนพาลูกไปนั่งไหว้เธอ	ถามว่าเออนั่นใครที่ไหนมา ฯ
๏ ขุนแผนบอกออกว่าลูกเจ้าวันทอง	ที่มีท้องเกือบแก่มาแต่ป่า
เอาความหลังทั้งนั้นพรรณนา	จะพามามอบไว้ให้เจ้าคุณ
ด้วยไม่มีที่เห็นแต่เป็นโทษ	พระนายโปรดช่วยเหลือทั้งเกื้อหนุน
เป็นที่พึ่งจึงมาจงการุญ	เอาแต่บุญเถิดพ่อเจ้าเมื่อคราวจน
อันวิชาย่าสอนลูกอ่อนแล้ว	เห็นคล่องแคล่วการศึกพอฝึกฝน
ถ้ากะไรได้ช่องเห็นชอบกล	ช่วยผ่อนปรนโปรดถวายเจ้าพลายงาม ฯ
๏ พระหมื่นศรีดีใจปราศรัยทัก	ดูแหลมหลักลูกทหารชาญสนาม
เป็นข้าเฝ้าเจ้าชีวิตอย่าคิดคร้าม	มีสงครามเมื่อไรคงได้ดี
ไว้ธุระจะถวายช่วยบ่ายเบี่ยง	ให้ชุบเลี้ยงลูกรักเป็นศักดิศรี
ที่กินอยู่ผู้คนของเรามี	อยู่เรือนนี้นั่งนอนไม่ร้อนรน
ขุนแผนเล่าเจ้าก็รู้อยู่ว่ารัก	จนเจียนจักแหล่นตายด้วยหลายหน
ก็เอ็นดูอยู่ว่าเกลอถึงเธอจน	ที่ขัดสนสารพัดไม่ขัดกัน
แต่สุดช่วยด้วยว่าอาญาหลวง	ต่อได้ท่วงทีก่อนจะผ่อนผัน
จริงนะเจ้าเราก็คิดทุกคืนวัน	คงช่วยกันไปกว่ากายจะวายวาง ฯ
๏ นายขุนแผนแสนชื่นให้ตื้นอก	อุตส่าห์ยกมือไหว้มิได้หมาง
สู้กลืนกล้ำน้ำตาแล้วว่าพลาง	พ่อเหมือนอย่างพ่อแม่ช่วยแก้ทุกข์
จนยากเย็นเป็นโทษถึงโหดไร้	ยังส่งให้ข้าวปลาเป็นผาสุก
ก็หมายมั่นกตัญญูถึงอยู่คุก	กราบพ่อทุกทุกคืนค่อยชื่นใจ
อันลูกชายพลายงามตามแต่พ่อ	ลูกจะขอกราบลาช้าไม่ได้
พลางลูบหลังสั่งลูกผูกอาลัย	พ่อจะไปก่อนแล้วนะแก้วตา
อยู่พึ่งบุญคุณพ่อต่อไปเถิด	จะประเสริฐสมหวังเป็นฝั่งฝา
แล้วลงเรือนเดือนสว่างกระจ่างตา	ก็กลับมาหับเผยที่เคยนอน ฯ
๏ ครานั้นจมื่นศรีเสาวรักษ์ราช	เรียกพลายงามทรามสวาดิมาสั่งสอน
จะเป็นข้าจอมนรินทร์ปิ่นนคร	อย่านั่งนอนเปล่าเปล่าไม่เข้าการ
พระกำหนดกฎหมายมีหลายเล่ม	เก็บไว้เต็มตู้ใหญ่ไขออกอ่าน
กรมศักดิหลักชัยพระอัยการ	มนเทียรบาลพระบัญญัติตัดสำนวน
แล้วให้รู้สุภาษิตบัณฑิตพระร่วง	ตามกระทรวงผิดชอบคิดสอบสวน
ราชาศัพท์รับสั่งให้บังควร	รู้จงถ้วนถี่ไว้จึงได้การ
ที่ไม่สู้รู้อะไรผู้ใหญ่เด็ก	มหาดเล็กสามต่อพ่อลูกหลาน
เสียตระกูลสูญลับอัประมาณ	เพราะเกียจคร้านคร่ำคร่าเหมือนพร้ามอญ
นี่ตัวเจ้าเหล่ากอทั้งพ่อแม่	อย่าเชือนแชอุตส่าห์จำเอาคำสอน
แล้วจัดแจงห้องหับให้หลับนอน	ไม่อาวรณ์เธอช่วยเลี้ยงเป็นเที่ยงธรรม์ ฯ
๏ ครานั้นพลายงามทรามสวาดิ	แหลมฉลาดเลขผาปัญญาขยัน
อยู่บ้านพระหมื่นศรียินดีครัน	ทุกคืนวันตามหลังเข้าวังใน
เธอเข้าเฝ้าเจ้าก็นั่งบังไม้ดัด	คอยฟังตรัสตรึกตราอัชฌาสัย
ค่อยรู้กิจผิดชอบรอบคอบไป	ด้วยมิได้คบเพื่อนเที่ยวเชือนแช
ครั้นอยู่บ้านอ่านคำพระธรรมศาสตร์	ตำรับราชสงครามตามกระแส
ค่อยชื่นชุ่มหนุ่มตะกอดูฟ้อแฟ้	นางสาวแส้ใส่ใจจะใคร่พบ
เขาไปหามาสู่ไม่รู้เกี้ยว	แต่พอเหลียวเห็นผู้หญิงก็วิ่งหลบ
อุตส่าห์เพียรเรียนดูจนรู้ครบ	รู้ขนบธรรมเนียมก็เจียมใจ ฯ
๏ ครานั้นท่านพระจมื่นศรี	ถึงวันดีได้ช่องก็ผ่องใส
จึงจัดแจงแต่งธูปเทียนดอกไม้	จะเข้าไปทูลถวายเจ้าพลายงาม
นุ่งถมปักชักกลีบจีบสลับ	ครั้นเสร็จสรรพสำราญขึ้นคานหาม
พวกข้าคนอลหม่านถือพานตาม	เจ้าพลายงามตามหลังเข้าวังใน
ถึงพระลานวานเขาพวกชาวที่	ที่ค่อยมีกิริยาอัชฌาสัย
ถือพานทองรองธูปเทียนดอกไม้	ยกเข้าไปเตรียมตั้งพอบังควร
ให้พลายงามตามไปนั่งตรงตั้งของ	ตามทำนองพระหมื่นศรีสั่งถี่ถ้วน
ฝ่ายข้าเฝ้าเจ้าพระยาเวลาจวน	ต่างก็ชวนกันเข้ามาหน้าพระโรง
นุ่งถมปักชักชายกรายกรีดเล็บ	ผ้ากราบเหน็บแนบหน้าดูอ่าโถง
พอเวลานาทีถ้วนสี่โมง	เข้าพระโรงพร้อมหน้าข้าราชการ ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	มงกุฎเกศอยุธยามหาสถาน
สถิตแท่นแว่นฟ้าโอฬาฬาร	ดังวิมานเมืองฟ้าสุราลัย
ห้ามแหนแน่นหนุนละมุนหมอบ	งามประกอบกิริยาอัชฌาสัย
ระเรื่อยรับขับร้องทำนองใน	สำราญราชหฤทัยทุกเวลา
ยามกลางวันนั้นก็ออกพระโรงรัตน์	มีแต่ตรัสสรวลสันต์ทรงหรรษา
ทั้งเหนือใต้ไพรีไม่มีมา	สำราญใจไพร่ฟ้าประชาชี
ด้วยเดชะบุญญาอานุภาพ	มีแต่ลาภมาประมูลพูนภาษี
แต่บรรดาข้าเฝ้าเหล่าเสนี	ใครทำดีได้ประทานถึงพานทอง ฯ
๏ ฝ่ายพระจมื่นศรีเสาวรักษ์ราช	อภิวาทบาทมูลทูลฉลอง
ขอเดชะพระกรุณาฝ่าละออง	ดอกไม้ธูปเทียนทองของพลายงาม
บุตรขุนแผนแสนสะท้านหลานทองประศรี	ความรู้มีเรียบราบไม่หยาบหยาม
จะขอรองมุลิกาพยายาม	พลางกราบสามทีสดับตรับโองการ ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จพระพันวษา	เหลือบเห็นหน้าพลายงามความสงสาร
จะออกโอษฐโปรดขุนแผนแสนสะท้าน	แต่กรรมนั้นบันดาลดลพระทัย
ให้เคลิ้มพระองค์ทรงกลอนละครนอก	นึกไม่ออกเวียนวงให้หลงใหล
ลืมประภาษราชกิจที่คิดไว้	กลับเข้าในแท่นที่ศรีไสยา ฯ
๏ อันเรื่องราวกล่าวความพลายงามสวาดิ	เป็นมหาดเล็กแล้วค่อยแกล้วกล้า
อยู่ด้วยพระหมื่นศรีผู้ปรีชา	เฝ้าเวลาเช้าเย็นไม่เว้นวัน
มุลนายถ้วนหน้าก็ปรานี	มิได้มีใครรังเกียจเดียดฉันท์
ถึงว่าท่านจางวางทั้งสองนั้น	ก็ฝากตัวกลัวทั่นทุกคนไป ฯ
๒๕
เจ้าล้านช้างถวายนางสร้อยทองแก่พระพันวษา
๏ บทนี้ข้าจะยกไว้ก่อน	จะกล่าวกลอนให้เรื่องเนื่องไปใหม่
มาข้าจะกล่าวบทไป	ถึงพระเจ้าพิชัยเชียงอินท์
เสด็จยังพระที่นั่งบัลลังก์รัตน์	พร้อมอนงค์นางกษัตริย์อันเฉิดฉิน
น้อมเศียรหมอบเฝ้าเจ้าธรณินทร์	รวยรื่นชื่นกลิ่นบำรุงใจ
แต่ละหน้าหน้านวลควรจะรัก	ผ่องพักตร์เป็นที่พิสมัย
เกล้าผมนมนางงามวิไล	อำไพผิวผ่องเพียงขวัญตา
แซมดอกไม้ไหวใส่ช้อง	ห่มตาดริ้วทองกรองหน้า
พลบคํ่ายํ่าฆ้องสนธยา	เสด็จมาเข้าที่บรรทมพลัน
มโหรีปี่พาทย์ก็ขับกล่อม	พริ้งพร้อมบรรเลงดังเพลงสวรรค์
ฝ่ายว่าพระองค์ผู้ทรงธรรม์	ใฝ่ฝันนิ่งนึกคะนึงใน
ได้ทราบข่าวกล่าวความนั้นฟุ้งเฟื่อง	ฦๅเลื่องทั้งนครขจรไหว
ถึงโฉมนางสร้อยทองต้องพระทัย	พึ่งรุ่นจำเริญวัยสิบห้าปี
เป็นบุตรีศรีเมืองเจ้าล้านช้าง	นางอื่นร้อยเอ็ดบุรีศรี
จะเปรียบถึงนางได้ก็ไม่มี	ทรงศรีเลิศลํ้าวิไลนาง
ทำไฉนจะได้สมรมิตร	มาเชยชิดแนบน้องประคองข้าง
จะมีสาราไปว่านาง	ขอพระเจ้าล้านช้างแต่โดยดี
ฤๅจะยกจัตุรงคโยธา	ไปห้อมล้อมพาราบุรีศรี
ชิงเอาองค์พระราชบุตรี	จะได้ด้วยร้ายดีประการใด
แต่ดำริตริความอยู่เรรวน	ปั่นป่วนหาเป็นบรรทมไม่
ให้แค้นขุ่นวุ่นวายในพระทัย	ตรึกไปในราษราตรี
กรก่ายพระวิลาศพาดพักตร์	ถึงเรื่องรักจักไฉนฉะนี้นี่
จะยักย้ายถ่ายเทเล่ห์ใดดี	ไม่เห็นทีที่จะได้องค์นางมา
ทรงดำริตริไปพระทัยคิด	ชอบผิดยังไม่มีที่ปรึกษา
ระงับไว้ในประถมยามมา	ล่วงเวลาจนรุ่งพระสุริยัน ฯ
๏ บ้วนพระโอษฐ์สรงพระพักตร์จำรัสแผ้ว	ครั้นแล้วทรงพระแสงฉายฉัน
เสด็จออกยังท้องพระโรงคัล	สั่งเสนาพลันในทันที
แต่บรรดาข้าเฝ้าทั้งน้อยใหญ่	เร่งให้ไปหาเข้ามานี่
ตำรวจรับสั่งพลันอัญชลี	ต่างวิ่งเป็นสิงคลีแยกย้ายไป
เจ้าคุณขาเร็วหาเข้าไปเฝ้า	ราชการหนักเบาหารู้ไม่
กริ้วอยู่ให้หาจะช้าไป	อย่านอนใจแล้วก็พากันรีบมา
ครั้นถึงลับแลแล้วเยี่ยมมอง	พระสุรเสียงตรัสก้องขนลุกฉ่า
ถวายบังคมพร้อมกันคลานเข้ามา	ภาวนาบึกบึกนึกในใจ ฯ
๏ ครั้นถึงบังคมลงพร้อมกัน	พระทรงธรรม์ปรึกษาหาช้าไม่
มานั่งพร้อมหน้าเสนาใน	ใครเห็นผิดชอบให้ว่ามา
บัดนี้ลูกสาวเจ้าล้านช้าง	ชื่อนางสร้อยทองเสนหา
ทำกะไรจึงจะได้นางมา	ฤๅจะแต่งสาราเป็นไมตรี
ไปกล่าวขอตามอย่างทางกษัตริย์	เห็นจะขัดแข็งไว้ฉันใดนี่
ฤๅจะยกจัตุรงคโยธี	ไปล้อมบุรีชิงเอามา
ใจความข้อยคิดเป็นสองอย่าง	ใครเห็นบ้างอย่างไรให้เร่งว่า
จะเห็นฉันใดให้ว่ามา	ปรึกษากันดูให้เห็นดี ฯ
๏ แสนท้าวพระยาลาวก็รับสั่ง	พร้อมพรั่งหมอบเฝ้าอยู่ในที่
ปรึกษากันพลันในทันที	ตามมีในพระราชชงคา
อุปฮาดแสนหลวงก็เห็นพร้อม	ที่ผู้น้อยพลอยดอมลงพร้อมหน้า
ลงชื่อจดหมายรายตัวมา	พร้อมหน้ากราบทูลขึ้นทันใด
ข้าพเจ้าอุปฮาดพญาแมน	กับแสนท้าวกรุงการทหารใหญ่
ทั้งเพี้ยกันจีมีฤทธิไกร	เสนาผู้ใหญ่เห็นพร้อมกัน
อันทรงพระดำริครั้งนี้	ด้วยพระราชบุตรีล้านช้างนั่น
เขาก็เป็นเชื้อกษัตริย์อยู่เหมือนกัน	ไปเว้าท่านเสียก่อนแต่โดยดี
จึงจะถูกตามทางอย่างกษัตริย์	ถ้าว่าขัดมิให้ให้รู้ที่
จึงจะค่อยยกพหลมนตรี	ล้อมบุรีแล้วชิงเอานางมา
ทุกประเทศธานีบุรีลาว	จะมิได้กล่าวคำครหา
อันโฉมยงองค์พระราชธิดา	จำจะมีสาราไปขอนาง ฯ
๏ พระองค์ทรงฟังเสนาทูล	เป็นเค้ามูลเออเอาตบเพลาผาง
จึงให้แต่งสาราเป็นท่าทาง	ตามอย่างพระราชไมตรี
กับเครื่องบรรณาการดอกไม้ทอง	สิ่งของจัดให้ไปถ้วนถี่
เดือนหนึ่งให้ถึงพระบุรี	อย่าช้าทีเร่งพากันรีบไป ฯ
๏ อุปฮาดผู้รับสั่งมาจัดแจง	ตกแต่งสาราหาช้าไม่
ลงแผ่นทองพลันทันใด	บรรณาการเร่งให้ขนเข้ามา
จึงจัดให้กรุงการทหารใหญ่	กับไพร่ห้าร้อยแสนเพชรกล้า
แล้วจัดแจงแต่งให้ทั้งอาชา	คุมเครื่องบรรณาการไป
เสร็จสรรพแล้วกลับมากราบทูล	นเรนทร์สูรเชียงอินท์ผู้เป็นใหญ่
บรรยายข้อความตามมีไป	ชอบพระทัยแล้วก็สั่งให้ไปพลัน ฯ
๏ ฝ่ายท้าวกรุงการแสนเพชรกล้า	ถวายบังคมลาขมีขมัน
ออกมาขึ้นม้าได้พร้อมกัน	กับสิ่งของทั้งนั้นก็รีบไป
ขึ้นม้าลงแซ่สะบัดย่าง	วิ่งผางหาพักอาชาไม่
ตะวันเย็นหยุดม้าหาฟืนไฟ	กินแล้วรีบไปสามยามนอน
เช้าตรู่ตีสิบเอ็ดพากันไป	น้องเพลหยุดไพร่หุงข้าวก่อน
กินแล้วขึ้นม้าพากันจร	ดึกนอนเช้าไปไม่รั้งรา
สิบวันถึงด่านเมืองล้านช้าง	เอาบอกวางชาวด่านมาพร้อมหน้า
ให้กินข้าวชาวด่านก็คุมมา	เจ็ดวันถึงพาราล้านช้างพลัน
ลงม้าพากันเข้าในเมือง	คุมเครื่องบรรณาการกับสารนั่น
อุปฮาดแสนหลวงทั้งปวงนั้น	พร้อมกันอยู่ในหน้าพระลานชัย
วางบอกตามเรื่องพระราชสาร	เพี้ยกวานพร้อมพรั่งนั่งไสว
แจ้งเรื่องบอกพลันทันใด	พากันไปที่เฝ้าเจ้าธานี ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระเจ้าล้านช้าง	สถิตอยู่ในปรางค์ปราสาทศรี
เสวยสุขทุกข์ภัยมิได้มี	พร้อมสนมนารีประจำงาน
ล้วนเอกองค์หมื่นอนงค์นางกษัตริย์	อยู่งานพัดหมอบดาษในราชฐาน
บ้างเชิญเครื่องเนื่องแลวิไลลาน	ดังนางในวิมานเมืองอินทร์
รูปทรงส่งสัณฐานรื่นรวย	บ้างเกล้ามวยแซมดอกไม้ใส่ปิ่น
แวดล้อมพระองค์ทรงธรณินทร์	รวยกลิ่นเฟื่องฟุ้งจรุงใจ
หมอบกลาดดาษเฝ้าลออพักตร์	จำเริญรักเป็นที่พิสมัย
บ้างห่มขลิบริ้วทองกรองใน	สอดสีแลวิไลละลานตา
งามกรอ่อนช้อยเมื่อคลานเฝ้า	งามเกล้าผมสูงดูสมหน้า
พระสุริย์ฉายบ่ายคล้อยได้เวลา	เสด็จมาที่สรงชลธาร
ชำระสระสรงทรงสุคนธ์	เครื่องต้นปนปรุงหอมหวาน
ทรงเครื่องเรืององค์อลงการ	ออกท้องพระโรงธารทันใด
เสด็จเหนือพระที่นั่งเนาวรัตน์	ภายใต้เศวตฉัตรสูงใหญ่
ตรัสประภาษราชกิจในเวียงชัย	เสนาในทูลเรื่องเนื่องมา
ทรงพระสรวลสำราญพระหฤทัย	ข้าเฝ้าน้อยใหญ่อยู่พร้อมหน้า
เพี้ยผู้ใหญ่อธิบดีมีปัญญา	ก้มหน้าแล้วกราบบังคมพลัน
ขอเดชะชีวิตอยู่ใต้บาท	พระอิศราธิราชรังสรรค์
ควรมิควรพระองค์ผู้ทรงธรรม์	เชียงใหม่นั้นบัดนี้มีสารมา
ให้ราชทูตถือสารมากับของ	ดอกไม้ทองบรรณาการมากหนักหนา
ให้คุมไว้ยังมิได้พาเข้ามา	แล้วอ่านสาราถวายพลัน ฯ
๏ ในเรื่องราวลักษณราชสาร	พระผู้ผ่านเชียงใหม่มไหศวรรย์
ทรงพระนามเชียงอินท์ปิ่นกำนัล	ครองขัณฑเสมาธานินทร์
เป็นหลักปักโลกทั้งโกฏิแสน	ทุกด้าวแดนย่อท้อไม่ต่อสิ้น
ระอาทั่วกลัวฤทธิทั้งแผ่นดิน	ทั่วถิ่นทุกประเทศธานี
ทั้งกรุงนาคนะหุตมงกุฎภพ	เลิศลบทั่วโลกราศี
ทั้งสองกรุงบำรุงธรณี	พระเกียรตินั้นก็มีเสมอกัน
ได้ทราบข่าวกล่าวโฉมพระธิดา	ว่าโสภาพริ้งเพริศเฉิดฉัน
พร้อมทั้งสุริวงศ์พงศ์พันธุ์	ควรมอบไอศวรรย์เป็นคู่ครอง
มาดอื่นหมื่นกษัตริย์ร้อยประเทศ	ไม่ควรคู่เยาวเรศภิรมย์สอง
ไม่สมพักตร์ต่ำศักดิกว่าละออง	จะเศร้าหมองเสื่อมสิ้นพระเดชา
จะขอองค์พระธิดาดวงเนตร	เยาวเรศไปไว้เป็นฝ่ายขวา
ขอประทานสร้อยทองละอองตา	ไปเป็นบาทบริจาเจ้าเชียงอินท์
ถ้าทราบสารแม้นประทานดวงสมร	สองนครจะเป็นสุขเกษมสิ้น
ตะพานเงินทองมาถึงธานินทร์	สิ้นสารแล้วก็กราบลงสามลา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ได้ทรงฟัง	แค้นคั่งพระทัยเป็นหนักหนา
กระทืบบาทผาดเสียงประเปรี้ยงมา	ท้าวพระยาฟังดูอยู่พร้อมกัน
ทั้งลูกเมียก็มีอยู่อักนิษฐ	ลูกเรากระจิริดมาหมายมั่น
ช่างโอหังฟังเล่นได้เห็นกัน	มิสำคัญอยู่ว่าดีมีสารมา
เป็นกษัตริย์ตรัสไม่พิเคราะห์ก่อน	ช่างไม่กลัวราษฎรเขาจะว่า
น่าหัวช่างไม่กลัวความนินทา	ด้านหน้ามาขอลูกสาวกู
แล้วตรัสประภาษปรึกษาไป	ผู้ใหญ่ที่นั่งฟังดูหรู
ว่าเล่นเจรจาข้ามหน้ากู	พร้อมกันอยู่เร่งยกกองทัพไป
กูจะไปล้อมเมืองอ้ายเชียงอินท์	ฆ่าเสียให้สิ้นไม่ไว้ได้
อ้ายผู้ถือสารามานั้นไซร้	เร่งเอาไปตัดหัวเสียบประจาน
ตรัสกริ้วกระทืบพระบาทา	จับพระแสงเงื้อง่าจะสังหาร
สนั่นก้องทั่วท้องพระโรงธาร	เพี้ยกวานภาวนาพึมพำไป ฯ
๏ ฝ่ายว่าอุปฮาดก็กราบทูล	ขอพระนเรนทร์สูรผู้เป็นใหญ่
งดก่อนผ่อนไว้ในพระทัย	อันพระเจ้าเชียงใหม่ให้สารมา
อย่าเพ่อทรงพระโกรธพิโรธนัก	ไม่ควรจักฆ่าทูตให้สังขาร์
เป็นแต่ข้าของท่านท่านใช้มา	ทุกประเทศจะนินทาไม่ควรการ
ชอบสั่งให้กลับไปยังเมือง	ยักเยื้องโต้ตอบราชสาร
อย่าตัดพ้อแต่พอเป็นประมาณ	ปานกลางว่านางยังไม่ควร
เยาว์อยู่ไม่ควรคู่เสมอพักตร์	ไม่หาญหักเห็นจะไว้พระทัยหวน
จะเจือใจว่าเราไว้อาลัยครวญ	จึงค่อยประมวลรี้พลเข้าโจมตี
อันเมืองเชียงใหม่กระจ้อยร่อย	ดังหิ่งห้อยเทียมแสงพระสุริย์ศรี
ไม่ครันมือครือฟัดเป็นภัศม์ธุลี	ไม่ช้าทีตีประเดี๋ยวก็ได้การ
ไว้เป็นพนักงานเกล้ากระหม่อม	เพี้ยกวานเห็นพร้อมเหล่าทหาร
มิให้เคืองเบื้องบาทบทมาลย์	ขอเดชะมีสารนั้นตอบไป ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ฟังเหตุก็สงบพระทัยได้
ให้แต่งสารพลันทันใด	คืนไปทั้งเครื่องบรรณาการ
ส่วนราชทูตให้ประทานของ	รางวัลเงินทองทั้งคาวหวาน
เหล้าข้าวเป็ดไก่ชัยบาน	ประทานของแล้วสั่งให้กลับไป ฯ
๏ ราชทูตประนมบังคมลา	ออกมาทิมดาบหาช้าไม่
ขนของขึ้นม้าพากันไป	ควบขับอาชาไนยเร่งรีบมา
ดั้นดัดลัดป่าพนาสัณฑ์	สิบห้าวันถึงเชียงใหม่มิได้ช้า
เอาบรรณาการกับสารที่ตอบมา	เรียนเพี้ยพระยาโดยฉับพลัน
ครั้นถึงเวลาในทันใด	พากันเข้าไปขมีขมัน
บรรณาการตั้งหน้าพระลานพลัน	แล้วพากันเข้าพระโรงทันใด ฯ
๏ พอเสด็จออกท้องพระโรงธาร	เพี้ยกวานหมอบราบกราบไสว
ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงชัย	มีสารไปล้านช้างนั้นตอบมา
ในลักษณสารเจ้าล้านช้าง	บิดานางสร้อยทองเสนหา
แจ้งสารเชียงใหม่ที่ให้มา	ว่าขอองค์พระธิดาเยาวมาลย์
ซึ่งพระเจ้าเชียงอินท์เป็นใหญ่	ต้องพระทัยธิดายอดสงสาร
อันโฉมยงองค์สร้อยสุดามาลย์	ยุพาพาลพึ่งได้สิบห้าปี
ยังไม่ควรสู่สมอุปภิเษก	เป็นองค์เอกอรรคราชมเหสี
ไม่คลาศแม่แหห่างสักราตรี	ยังเด็กอยู่ดูไม่ดีในพระทัย
ทุกประเทศธานินทร์จะหมิ่นทั่ว	เรากลัวครหาจะว่าได้
ดอกไม้ทองสิ่งของถวายไป	นั้นคืนให้แก่พระเจ้าเชียงอินท์
ค่อยค่อยก็จะเป็นอะไรมี	ดีกว่าอย่าให้ลาวเขากล่าวฉิน
จงแจ้งใจตอบไปถึงเชียงอินท์	อ่านสิ้นเสร็จสารบังคมลง ฯ
๏ เชียงอินท์ทรงฟังพระราชสาร	ดำริการว่ากล่าวเป็นสูงส่ง
เป็นยลแยบแอบอำคำไม่ตรง	แล้วทรงพระดำริประภาษไป
เราได้ไปขอเป็นไมตรี	โดยดีมิยกลูกสาวให้
จะยกพหลสกลไกร	ถ้ารบกันฟันให้เป็นภัศม์ธุลี
ล้อมเมืองหํ้าหั่นฟันฆ่า	รับองค์พระธิดามารศรี
สร้อยทองมาไว้ในบุรี	ตรัสแล้วเข้าที่ข้างในพลัน ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ทรงธรณินทร์	เป็นปิ่นล้านช้างไอศวรรย์
เสด็จเหนือแท่นแก้วแพรวพรรณ	เดือดดั้นพระทัยอยู่ไปมา
ด้วยถ้อยคำเชียงอินท์ช่างว่าได้	อ้ายเชียงใหม่โอหังนี้หนักหนา
เดือดร้อนในพระทัยไปมา	เรียกมเหสีโสภาแล้วตรัสความ
บัดนี้เชียงใหม่ให้สารมา	ขอสร้อยทองเสนหาไปเป็นห้าม
พี่ตอบสารว่าไปเป็นใจความ	ว่ากันแต่ตามโดยดี
ว่าลูกเรายังเด็กเล็กนัก	ไม่ควรจักภิรมย์สมศรี
ถ้าละไว้นานไปภัยจะมี	จะมาล้อมบุรีตีเอาเมือง
แก้วพี่จะคิดฉันใด	อันกรุงไทยเกียรติยศนั้นฟุ้งเฟื่อง
จะพึ่งพาอาศัยเห็นไม่เคือง	เขาฤๅเลื่องทรงธรรม์อยุธยา
อานุภาพปราบไปในทศทิศ	ฦๅฤทธิทุกประเทศภาษา
เราถวายสร้อยทองพระธิดา	ถึงเชียงใหม่ยกมาก็รบกัน
ทหารอยุธยาจะมาช่วย	ไม่ทิ้งเราให้ม้วยอาสัญ
ด้วยพระองค์ทรงยศอยู่ในธรรม์	จะคิดกันฉันใดให้ว่ามา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมนางเกสร	ยอกรประนมก้มเกศา
นางดำริตริความแล้วทูลมา	พระบัญชาตรัสชอบด้วยเหตุมี
อันเจ้าเชียงใหม่นี้ฮึกฮัก	อาจองทะนงศักดิสูงศรี
อันพระเจ้าอยุธยาธานี	ไม่มีข่าวร้ายระคายพาล
ประเวณีต้นไม้ตายเพราะลูก	เราฝังปลูกเสียให้เป็นแก่นสาร
อันนางสร้อยทองเยาวมาลย์	จำจะมีราชสารถวายไป
ให้ขึ้นมารับองค์พระธิดา	แต่งการวิวาห์เสียจงได้
ถ้าละไว้ช้าทีจะมีภัย	พระดำรินั้นไซร้ก็เห็นควร ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	เลิศลบล้านช้างก็แย้มสรวล
ได้ทรงทราบกราบทูลก็เห็นควร	โดยด่วนเสด็จมาหน้ามุขพลัน
ตรัสสั่งอุปฮาดแสนหลวง	เสนาทั้งปวงขมีขมัน
หมอบกลาดดาษเฝ้าบังคมคัล	เร่งจัดสรรเครื่องราชบรรณาการ
ทั้งแผ่นทองจารึกเรื่องถวาย	บรรยายข้อความสองสถาน
ว่าเราถวายเอกองค์นงคราญ	สู่โพธิสมภารณะกรุงไทย
อนึ่งเจ้าเชียงอินท์ก็ให้สาร	ขอองค์เยาวมาลย์เราไม่ให้
อิกเครื่องบรรณาการทั้งนั้นไซร้	ถวายพระเจ้ากรุงไกรอยุธยา ฯ
๏ อำมาตย์รับสั่งแล้ววางวิ่ง	จัดสิ่งบรรณาการนั้นหนักหนา
แผ่นทองทำจำลองซึ่งสารา	ทั้งช้างม้าไพร่พลมนตรี
เสร็จสรรพกราบทูลพระทรงภพ	เลิศลบล้านช้างบุรีศรี
พระดำรัสตรัสสั่งไปทันที	บรรณาการทั้งนี้ไปกรุงไทย ฯ
๏ อำมาตย์รับสั่งบังคมลา	คลานถอยออกมาหาช้าไม่
ลงเรือข้ามส่งล่องลงไป	ถึงท่าใหญ่ปากโมงทันที
ขึ้นม้าแล้วก็พากันรีบไป	ดั้นดัดลัดไพรพนาศรี
ข้ามป่าฝ่าทุ่งมุ่งจรลี	ถึงคีรีเขาศาลล่วงด่านไป
พักม้ากินหญ้าพอหายเหนื่อย	ลมเฉื่อยขึ้นม้าหาช้าไม่
หยุดร้อนนอนป่าพนาลัย	มาได้สามหมอรีบต่อมา
ถึงลำพาชีรี่ออกทาง	ชักม้าสะบัดย่างมากลางป่า
ถึงบ้านด่านโคราชสีมา	เข้าหาชาวบ้านด่านหมื่นไวย
แจ้งความตามเรื่องราชสาร	ชาวด่านพามาไม่ช้าได้
ตัดตรงลงโคราชทันใด	ผูกม้าพักไว้เข้าในเมือง ฯ
๏ ครั้นถึงจึงขึ้นศาลากลาง	เอาบอกวางกรมการตามเรื่อง
พวกลาวคุมไว้ที่ในเมือง	สิ่งของกับเครื่องบรรณาการ
ผู้รั้งสั่งให้จัดซึ่งที่อยู่	เลี้ยงดูพวกเหล่าชาวทหาร
ให้กินเหล้าข้าวนํ้าสำราญ	เปรี้ยวหวานสุขเกษมเปรมใจ ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าเมืองโคราชกรมการ	แจ้งความตามสารหาช้าไม่
เขียนบอกลงพลันทันใด	สั่งให้พวกไทยนั้นถือมา
แจ้งความตามเรื่องที่ในสาร	ว่าเพี้ยกวานพวกลาวมาหนักหนา
นำสิ่งดอกไม้ทองของบรรณา	ถวายพระเจ้าอยุธยากรุงไทย
รองปลัดผู้ถือหนังสือบอก	จัดแจงดาบหอกทั้งบ่าวไพร่
เร่งรีบขึ้นม้าอาชาไนย	ดั้นดัดลัดไพรพนาลี
ถึงภูเขาลาดเดินพาดมา	สูงเนินโคกพญาหยุดม้าขี่
เหนื่อยนักให้พักพาชี	เพลาบ่ายได้ที่ขึ้นม้าไป
ข้ามเขาเขื่อนลั่นดัดดั้นมา	รีบขับอาชาหาช้าไม่
ตัดตรงเข้าดงพญาไฟ	ห้าคืนมาได้แก่งคอยพลัน
พลบคํ่าอาบน้ำแล้วกินข้าว	รุ่งเช้าขึ้นม้าผายผัน
รีบเร่งตะเบงมาไม่ช้าพลัน	หกคืนเจ็ดวันถึงบุรี
เอาบอกวางเวรมหาดไทย	แจ้งเนื้อความไปเป็นถ้วนถี่
นายเวรพาเรียนท่านจักรี	ตามที่มีบอกโคราชมา
ฝ่ายว่าขุนนางผู้น้อยใหญ่	แจ้งในใบบอกแล้วปรึกษา
ว่าล้านช้างเขาถวายของบรรณา	แล้วก็พาไปเฝ้าพระทรงธรรม์ ฯ
๏ ครานั้นพระผู้ผ่านนัคเรศ	มงกุฎเกศกรุงไกรไอศวรรย์
สถิตในปรางค์แก้วแพรวพรรณ	เกษมสันต์สุโขโอฬาร์
เสวยสุขแสนสนุกสำราญรื่น	ดาษดื่นหมื่นสนมเสนอหน้า
หมอบกลาดดาษเฝ้าเจ้านัครา	โสภาเลิศล้ำวิไลวรรณ
ทรงภูษาผ้าต้นพรรณราย	มงกุฎเก็จเพชรพรายฉายฉัน
สร้อยประดับทับทรวงพวงสุวรรณ	ทรงพระขรรค์ยุรยาตรคลาศไคล
พระทวารดาลลั่นกระทั่งแตร	ประโคมแซ่ฆ้องกลองปี่ไฉน
กลองแขกปี่ชวาจ้าแจ้วไป	ขุนนางตกใจคึกคักกัน
เจ้าพระยาแลพระยาตามตำแหน่ง	ผู้น้อยนั่งแอบแฝงลับแลกั้น
ให้สงบลงสิจิจุกัน	บ้างตัวสั่นก้มหน้าภาวนาไป
เสด็จรูดม่านกร่างขุนนางกราบ	อกวาบดังเพลิงพระกาลไหม้
ตรัสประภาษเห็นสบายค่อยคลายใจ	ใครมีเค้ามูลก็ทูลพลัน
น้ำท่าฟ้าฝนสะดวกดี	ข้าวปรังนาปีเกษมสันต์
ราษฎรเป็นสุขอยู่ทุกวัน	บรรยายถี่ถ้วนทรงพระสรวลฮา
เจ้าพระยาราชสีห์ก็กราบทูล	ขอพระอนุกูลโปรดเกศา
บัดนี้มีบอกโคราชมา	ว่าพวกลาวดั้นป่ามาถึงเมือง
เป็นข้าของพระเจ้าล้านช้าง	มีสารถวายนางมาตามเรื่อง
บรรณาการพานทองนองเนือง	ให้ยับยั้งอยู่เมืองราชสีมา
ทูลความตามบอกเมืองโคราช	ทราบบาทสมเด็จพระพันวษา
ให้ทราบความตามเรื่องที่มีมา	ยังเบื้องบาทาพระทรงธรรม์ ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	เลิศลบปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ผินพระพักตร์ตรัสปรึกษาเสนาพลัน	พร้อมกันจะเห็นประการใด
ต่างเมืองเขามาถวายนาง	จะเห็นจริงอยู่บ้างฤๅหาไม่
ฤๅกลศึกนึกแหนงควรแคลงใจ	ใครเห็นอย่างไรให้ว่ามา ฯ
๏ เจ้าพระยาพระหลวงก็รับสั่ง	พร้อมพรั่งประนมก้มเกศา
กราบทูลพระองค์ทรงศักดา	ซึ่งล้านช้างให้มาในครั้งนี้
เห็นจะไม่เป็นทางล่อลวง	ถวายดวงสุดามารศรี
ด้วยหวังใจจะได้พึ่งพระบารมี	ควรที่จะให้ไปรับมา ฯ
๏ พระองค์ทรงฟังเห็นสมควร	ทรงพระสรวลพระทัยให้หรรษา
เฮ้ยตำรวจในอย่าได้ช้า	ขึ้นไปพาราโคราชพลัน
รับราชทูตถือสารมา	กับพลโยธาทั้งปวงนั่น
บรรณาการพานทองสิ่งของนั้น	จัดเรือรับกันล้วนดีดี ฯ
๏ ฝ่ายราชามาตย์ก็รับสั่ง	ถอยหลังคลานออกมาจากที่
จัดเรือดั้งกันทันที	ฝีพายลงเรือพายเฝือไป
คืนหนึ่งมาถึงท่าราบ	ไพร่หาบคานสอดหาช้าไม่
ขึ้นบกยกเดินมาในไพร	ห้าคืนเข้าในโคราชพลัน
วางตราว่าความตามที่	กรมการอึงมี่เป็นจ้าละหวั่น
ตามส่งสิ่งของทองรูปพรรณ	พร้อมกันช้างม้าก็คลาไคล
ถึงท่าพากันมาลงเรือ	พลพายพายเฝือหาหยุดไม่
เตือนกันวุ่นวายเร่งพายไป	มาได้คืนหนึ่งถึงบุรี
พอเรือจอดทอดประทับรับราชสาร	ผู้คนอลหม่านอึงมี่
เชิญราชสารใส่พานทันที	กลองตีประโคมแห่โหมไป
ถึงที่เชิญขึ้นไปบนหอ	อาลักษณ์รับต่อท่านผู้ใหญ่
ให้แปลราชสารเป็นคำไทย	ต้องในสำเนาทุกประการ
แล้วจัดแจงแต่งจวนให้ทูตอยู่	เลี้ยงดูปรีดิ์เปรมเกษมสานต์
เหล้าข้าวเป็ดไก่ชัยบาน	เลี้ยงโต๊ะประทานทุกทุกวัน ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ครองนิเวศน์อยุธยาเกษมสันต์
เสด็จออกเสนาข้างหน้าพลัน	ข้าราชการทั้งนั้นก็เข้าไป
พร้อมแล้วถวายอภิวาท	บังคมบาทพระองค์ผู้เป็นใหญ่
หมอบกลาดดาษเฝ้าพระภูวไนย	ตามตำแหน่งน้อยใหญ่เคยเฝ้ามา ฯ
๏ ครานั้นเจ้าพระยาราชสีห์	ยอกรอัญชลีเหนือเกศา
กราบทูลขึ้นพลันมิทันช้า	อันชีวาอยู่ใต้บทมาลย์
ซึ่งโปรดให้ไปยังเมืองโคราช	จมื่นราชามาตย์กับทหาร
รับทูตกับเครื่องบรรณาการ	พระราชสารมาอยุธยา
ถึงแล้วให้หยุดยับยั้งอยู่	เลี้ยงดูพิทักษ์รักษา
แล้วทูลความตามสารที่มีมา	ให้ทราบใต้บาทาพระทรงธรรม์ ฯ
๏ ในสารพระผู้ผ่านนิเวศน์เวียง	พิภพเพียงสมบัติไอศวรรย์
กรุงนาคนะหุตผู้สัจธรรม์	บังคมคัลยังพระเจ้าอยุธยา
อันเป็นใหญ่อยู่ในเศวตฉัตร	สูงกว่ากษัตริย์ทุกทิศา
ขอถวายเครื่องสุวรรณบรรณามา	ยังศรีอยุธยาพระนคร
ด้วยระบือฦๅเกียรติพระทรงเดช	ทุกประเทศเกรงหมดสยดสยอน
ปกเกล้าเหล่าฝูงประชากร	ราษฎรทวยหาญสำราญใจ
หนึ่งพระองค์นั้นทรงทศพิธ	ครองธรรมสุจริตเป็นใหญ่
อันพระเจ้าล้านช้างวางพระทัย	จะขอพระเดชปกไว้คุ้มวันตาย
ขอถวายพระธิดาเป็นข้าบาท	พระอิศราธิราชเรืองฉาย
สืบกษัตริย์อันประเสริฐเพริศพราย	เกล้ากระหม่อมยอมถวายบังคมไป
แต่องค์นางนั้นยังไม่ส่งมา	กลางป่าหาไว้พระทัยไม่
เกลือกจะมีโจรป่ามาในไพร	ชิงไว้จะเสียซึ่งท่วงที
ขอทหารในกรุงอยุธยา	มารับพระธิดามารศรี
เห็นอันตรายสิ่งใดจะไม่มี	จะล่วงตีชิงนางที่กลางไพร
อนึ่งจะเรืองพระเกียรติยศ	ปรากฏฟุ้งเฟื่องเมืองเหนือใต้
คำคนจะระบือฦๅไป	ว่ากรุงไทยไปรับพระบุตรี
ถ้าแม้นไม่ต้องพระประสงค์	ให้ตอบราชสารส่งไปตามที่
ขอฝากพระธิดานารี	กับตัวเราเท่านี้กว่าจะตาย
ความนี้มิใช่เป็นกลศึก	อย่าทรงนึกระแวงแหนงหน่าย
เรากษัตริย์ตรัสแล้วไม่กลับกลาย	อ่านถวายทราบสิ้นทุกประการ ฯ
๏ ครานั้นพระผู้ผ่านบุรีศรี	อยุธยาธานีราชฐาน
ได้ทรงฟังแล้วก็สั่งมิทันนาน	ให้เตรียมการที่จะรับแขกเมือง
เกณฑ์ทหารอาสาหน้าหลัง	จัดแจงแต่งวังตั้งเครื่อง
ให้ผูกช้างม้าสง่าเมือง	แล้วย่างเยื้องเสด็จขึ้นข้างในพลัน ฯ
๏ ครานั้นฝ่ายว่ากรมวัง	รับสั่งรีบมาขมีขมัน
นายเวรเขียนหมายในฉับพลัน	เกณฑ์กันตามตำแหน่งแต่ก่อนมา
เบิกธนูโล่เขนง้าวทวน	ตามกระบวนกลาบาตซ้ายขวา
พนักงานของใครให้เข้ามา	พอเพลารุ่งเช้าให้พร้อมกัน
เหล่าทหารถ้วนมือถืออาวุธ	ครบสิ่งสรรพยุทธหลายหลั่น
แน่นเนื่องเป็นขนัดถัดกัน	จัดสรรตามขนบธรรมเนียมมา
เหล่าหนึ่งถือธนูอยู่เป็นพวก	นุ่งกางเกงใส่หมวกเกี้ยวผ้า
ล้อมวังถือดั้งนั่งเนื่องมา	บ้างถือดาบพาดบ่าเกี้ยวผ้าลาย
เหล่าทวนถือทวนดูสันทัด	เกณฑ์หัดถือปืนก็มากหลาย
เสื้อแดงหมวกแดงแต่งกาย	บ้างถือเขนนั่งรายล้วนตัวดี
เกณฑ์หัดอย่างฝรั่งนั่งเป็นพวก	ใส่เสื้อใส่หมวกอยู่ตามที่
ถือปืนปลายหอกทุกบอกมี	ตัวดีแม่นยำทำท่าทาง
กลองชนะแตรสังข์ตั้งเป็นพวก	กางเกงริ้วใส่หมวกคนละอย่าง
ผู้คนสับสนตามหนทาง	ต่างต่างย้ายแยกแปลกแปลกกัน
ในห้องท้องพระโรงนั้นพรมลาด	เอี่ยมสะอาดฉากตั้งบังม่านกั้น
ตั้งเครื่องสูงมาหน้าม่านนั้น	ชุมสายรายคั่นกันต่อมา
บรรณาการของถวายหลายหลาก	ตั้งไว้หน้าฉากเป็นหนักหนา
ที่นั่งตามตำแหน่งแขกเมืองมา	ตรงหน้าพระที่นั่งพระทรงธรรม์
มหาดเล็กชาวที่มี่เข้ามา	แต่งตัวนุ่งผ้าเป็นจ้าละหวั่น
ขุนนางน้อยใหญ่เข้าไปพลัน	จัดกันตามตำแหน่งแต่ก่อนมา
นุ่งสมปักใส่เสื้อครุยกรอง	เจียดถมพานทองตั้งข้างหน้า
จัตุสดมภ์เวียงวังคลังนา	ตำรวจในซ้ายขวาก็เข้าไป
แขกฝรั่งก็ประดังกันแต่งตัว	โพกหัวเสื้อขลิบจีบเอวใส่
เจียระบาดคาดรองปั้นเหน่งใน	ต่างไปเป็นศรีพระพารา
นับหมื่นพื้นทหารชำนาญศึก	เหี้ยมฮึกเข้ากระบวนอยู่ถ้วนหน้า
ตั้งปะรำยืนช้างกลางชาลา	ทั้งม้าต้นพระที่นั่งสะพรั่งไป
จัดเป็นหน้าหลังนั่งกลาบาต	เกลื่อนกลาดตามหน้าพระลานใหญ่
แขกฝรั่งจีนจามนั่งหลามไป	เตรียมไว้ตามมีพระบัญชา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ทรงพิภพ	เลิศลบกว่ากษัตริย์ทุกแหล่งหล้า
เสด็จเข้าที่สรงพระคงคา	ปทุมทองธาราไหลริน
ชำระรดหมดหมองละอองผง	แล้วทรงพระสุคนธ์กลั้วกลิ่น
ทรงภูษายกกระหนกบิน	เป็นครุฑคาบนาคินทร์กระหวัดพัน
ฉลององค์ทรงครุยเครือลดา	ก้านขดรจนาฉายฉัน
ลายทองกรองรับสลับพัน	เป็นเครือวัลย์พื้นฉลุดอกลอย
ทรงพระแสงองค์ใหญ่ใจเพชร	มีสายกาละเม็ดพู่ห้อย
ด้ามประดับเพชรรัตน์จำรัสพร้อย	ระยับย้อยวับวามอร่ามพราย
เสด็จออกพระที่นั่งมุขกระสัน	ประดับแก้วแกมสุวรรณเฉิดฉาย
กลองชนะแตรสังข์ตั้งราย	จ่ากลองท้าถวายเชิญเสด็จพลัน
พนักงานพระสูตรก็รูดม่าน	ขุนนางอลหม่านอยู่ตัวสั่น
ราชมนูก็ชูพุ่มสุวรรณ	แตรสังข์ดังลั่นประโคมไป
ข้าราชการน้อยใหญ่ก็หมอบราบ	ก้มเกล้าลงกราบหาช้าไม่
มีพระโองการพลันทันใด	สั่งให้ไปหาแขกเมืองมา ฯ
๏ พระอำมาตย์รับพระราชโองการ	สั่งราชาบาลให้ไปหา
ตำรวจในวิ่งไขว่กันไปมา	พนักงานก็พาเข้าเฝ้าพลัน
ถึงหน้าพระที่นั่งต่างบังคม	ยอกรประนมอยู่ตัวสั่น
กราบถวายบังคมลงพร้อมกัน	หมอบเฝ้าเป็นหลั่นอันดับมา
หลวงราชนิกูลทูลเบิกพลัน	ขอเดชะทรงธรรม์โปรดเกศา
บัดนี้ราชทูตนั้นเข้ามา	เฝ้าเบื้องบาทาพระทรงธรรม์ ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ชำเลืองพระเนตรผายผัน
เห็นราชทูตมาถวายบังคมคัล	กับทั้งเครื่องสุวรรณบรรณา
จึงตรัสประภาษปราศรัย	มาในป่าไม้ใบหนา
กี่วันจึงถึงพระพารา	มรรคายากง่ายประการใด
อนึ่งกรุงนาคบุรี	ข้าวกล้านาดีฤๅไฉน
ฤๅฝนแล้งข้าวแพงมีภัย	ศึกเสือเหนือใต้สงบดี
ทั้งองค์พระเจ้าเวียงจันทน์	ทรงธรรม์เป็นสุขเกษมศรี
ไม่มีโรคายายี	อยู่ดีฤๅอย่างไรในเวียงจันทน์ ฯ
๏ ราชทูตสนองพระโองการ	ขอเดชะพระผู้ผ่านมไหศวรรย์
มรคามาสะดวกสี่สิบวัน	เมืองนั้นเป็นสุขไม่มีภัย
ข้าวปลานาปรังยังตั้งต้น	เป็นผลหาขาดหาแคลนไม่
ศึกเสี้ยนศัตรูหมู่ภัย	มิได้กระชิดติดพารา
พระองค์ผู้ครองนัคเรศ	พระเดชฟุ้งเฟื่องทุกทิศา
ทรงธรรม์เป็นสุขทุกเวลา	มิได้มีโรคามายายี ฯ
๏ ปางพระองค์ทรงทราบที่กราบทูล	นเรนทร์สูรปรีดิ์เปรมเกษมศรี
พระราชทานเสื้อผ้าแพรดี	ทั้งที่อยู่สำราญบานใจ
ครั้นถ้วนคำรบครบเจ็ดวัน	เสนาพร้อมกันหมอบไสว
ตรัสสั่งราชทูตให้กลับไป	เกณฑ์ไพร่ห้าร้อยในทันที
ให้พระท้ายนํ้านั้นคุมไป	จัดของตอบให้ไปตามที่
แพรพรรณเงินทองของดีดี	พระที่นั่งกิริณีหลังคาทอง
กับทั้งสุวรรณลิขิต	อย่าให้ผิดถ้อยคำทำเศร้าหมอง
หอกง้าวหลาวแหลนทวนทอง	ป้องกันอย่าให้มีอันตราย ฯ
๏ ผู้รับสั่งถอยหลังออกจากเฝ้า	เกณฑ์เหล่าอาสามามากหลาย
บรรณาการของประเสริฐเพริศพราย	ช้างม้าพรรณรายมณีดี
หอกง้าวหลาวแหลนปืนไฟ	แต่งไปทั้งพระราชสารศรี
แล้วกราบทูลพลันทันที	มีพระราชโองการให้ยกไป ฯ
๏ ฝ่ายว่าราชทูตพระท้ายนํ้า	ยกพลคลาคลํ่าจากกรุงใหญ่
ช้างม้าพากันเดินดาษไป	ยิงปืนไฟโห่ร้องกึกก้องมา
พลบคํ่าตั้งค่ายรายขวาก	ลากขอนสุมไฟที่ในป่า
เช้าไปคํ่ายั้งไม่รั้งรา	มาได้เดือนหนึ่งกับสิบวัน
ถึงกรุงศรีสัตนาหน้าบุรี	ให้หยุดโยธีแข็งขัน
ยับยั้งอยู่ฟากพานพร้าวพลัน	ให้เพี้ยสุวรรณบัตรไป
อุปฮาดแสนหลวงก็ทักถาม	แจ้งความมีมาแต่เมืองใต้
เสด็จออกพระโรงคัลทันใด	พร้อมในที่เฝ้าพระทรงธรรม์ ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ชำเลืองพระเนตรผายผัน
เห็นเพี้ยสุวรรณบัตรพลัน	พระพักตร์แจ่มดังจันทร์จำรัสฟ้า
เออเอ็งลงไปถึงเมืองใต้	ได้การอย่างไรให้เร่งว่า
อนึ่งพระเจ้ากรุงอยุธยา	ปราศรัยดีร้ายประการใด
เพี้ยสุวรรณบัตรได้รับสั่ง	บังคมทูลมาหาช้าไม่
พระเจ้าอยุธยาพาราไทย	ปราศรัยถามถึงพระบาทา
แล้วให้ประทานรางวัล	เสื้อผ้าแพรพรรณเป็นหนักหนา
ให้พระท้ายน้ำนำพลมา	ถวายราชบรรณาแล้วรับนาง ฯ
๏ ทรงฟังดังน้ำอัมฤตรส	ซึ่งเพี้ยทูลปรากฏไม่อางขนาง
จึงดำรัสตรัสสั่งเสนาพลาง	ให้ปลูกโรงในหว่างข้างศาลา
สำหรับจะรับพระท้ายน้ำ	กับไพร่พลที่นำมาหนักหนา
สั่งวิเสทให้แต่งโภชนา	เลี้ยงดูโยธาพวกกรุงไทย
ผันพระพักตร์มาสั่งอุปฮาด	จงจัดแจงรับราชทูตใต้
สั่งพลางย่างเยื้องเข้าปรางค์ใน	สถิตยังแท่นวิไลหิรัญยวง ฯ
๏ ครานั้นเสนาผู้รับสั่ง	จึงเกณฑ์ทั้งตำรวจใหญ่ไพร่หลวง
ให้ทำโรงตามรับสั่งสิ้นทั้งปวง	แล้วเสร็จไม่ล่วงสามราตรี
ฝ่ายว่าอุปฮาดก็บาตรหมาย	เกณฑ์ฝีพายพร้อมพรั่งทั้งเรือศรี
เป็นหลายลำจํ้าข้ามฟากวารี	ถึงที่พานพร้าวเข้าทันใด
จึงเชิญพระท้ายนํ้าให้นำพล	จรดลมาหมดทั้งนายไพร่
ถึงวังยับยั้งศาลาลัย	วิเสทในยกโภชนามา
เลี้ยงเป็นเหล่าเหล่าลาวคอยชี้	ข้าวเหนียวหักหลังดีไม่เมื่อยขา
แจ่วห้าแจ่วหกยกออกมา	ทั้งน้ำยาปลาคลุกหนมจีนพลัน
น้ำพริกลูกหมากมาดไข่ปลาบึก	ข้อยนึกทำให้แซบเป็นหยังซั่น
เลี้ยงแล้วสำเร็จเสร็จพลัน	พากันมาอยู่โรงแขกเมือง ฯ
๏ ครานั้นพระเจ้ากรุงล้านช้าง	สำอางพระองค์แล้วทรงเครื่อง
เสด็จออกท้องพระโรงอร่ามเรือง	เสนาเนื่องเฝ้าแหนออกแน่นไป
สั่งให้เบิกพระท้ายนํ้ามา	ตำรวจลาวสักขาวิ่งออกไขว่
มาถึงบอกพลันทันใด	เชิญเจ้าคุณเข้าไปพระโรงคัล ฯ
๏ ครานั้นพระท้ายน้ำสั่งบ่าวไพร่	ขนบรรณาการไปขมีขมัน
เข้าไปเฝ้าองค์ท้าวเจ้าเวียงจันทน์	ถวายสารอภิวันท์เจ้าพารา
เพี้ยกวานรับประณตบทมาลย์	แล้วคลี่ราชสารออกอ่านว่า
ในลักษณลิขิตอิศรา	พระทรงภพอยุธยาธานี
ซึ่งสถิตในเศวตฉัตรชั้น	ปราสาทสุวรรณอันเรืองศรี
ทราบว่ากรุงนาคนะหุตนี้	จะถวายบุตรีวิลาวัณย์
ในพระทัยใสโสมนัสนัก	จะได้เฉลิมลักษณ์ภิเษกสรรค์
เป็นอรรคมเหษีร่วมที่กัน	ให้มารับจอมขวัญนั้นลงไป ฯ
๏ ครั้นอ่านเสร็จสิ้นสารศรี	เพี้ยกวานอัญชลีประนมไหว้
พระท้ายนํ้าก็ทูลไปทันใด	บรรณาการนั้นไซร้นานา
รับสั่งให้ถวายเบื้องบาท	พระผู้ดำรงราชย์นาถา
ทูลแล้วเสร็จพลันวันทา	คอยฟังบัญชาพระทรงธรรม์ ฯ
๏ ครานั้นพระผู้ผ่านนาคนะหุต	มีพระทัยใสสุดเกษมสันต์
จึงตรัสแก่พระท้ายน้ำพลัน	สิบห้าวันเราจะส่งนางลงไป
ตรัสพลางทางเสด็จยุรยาตร	ขึ้นจากพระโรงราชวินิจฉัย
พระท้ายน้ำบังคมลาคลาไคล	ไปอยู่ในที่ประทับยับยั้งพล ฯ
๒๖
พระเจ้าเชียงใหม่ชิงนางสร้อยทอง
๏ จะกล่าวถึงพระเจ้าเชียงใหม่	ตรองตรึกนึกไปให้ฉงน
เจ้าล้านช้างตอบไม่ชอบกล	แยบยลดูเห็นเป็นมารยา
เราให้ไปขอนางสร้อยทอง	จะขัดข้องฤๅให้ก็ไม่ว่า
บรรณาการไม่รับกลับคืนมา	ตอบแต่ว่าลูกยายังเด็กนัก
อันขอสู่วิสัยจะให้ปัน	ควรผ่อนผันผัดไปให้ประจักษ์
นี่พูดจาบิดเบือนทำเชือนชัก	จะอุบายย้ายยักสักอย่างไร
ด้วยกลัวเราจะพลัดเป็นศัตรู	ถ้ายกไปโจมจู่สู้ไม่ได้
เห็นจะคิดลับลมเป็นคมใน	จะนิ่งไว้ท่วงทีมิเป็นการ
คิดพลางทางสั่งมหาปาด	เอ็งฉลาดใจคอก็กล้าหาญ
จงรีบลอบไปอย่าได้นาน	ถึงล้านช้างสืบดูให้รู้ความ
เขาคิดการบ้านเมืองประการใด	ปรึกษาว่าอย่างไรในเค้าสนาม
ฟังทั้งเรื่องธิดาพะงางาม	ใครติดตามขอบ้างฤๅอย่างไร ฯ
๏ ครานั้นจึงกวานมหาปาด	กราบบาททูลลาหาช้าไม่
แต่งตัวเสร็จสรรพฉับไว	ข้าวตากใส่ไถ้แล้วผูกม้า
พอเช้าตรู่จู่ออกจากเชียงใหม่	ขับม้าวิ่งไวเข้าในป่า
ข้าวตากใส่ปากเคี้ยวกินมา	ไม่หยุดพักชักช้ารีบคลาไคล
ออกแต่เช้าราวเที่ยงจึงพักม้า	พอตกบ่ายไคลคลาหาช้าไม่
กลางคืนมืแสงเดือนเตือนม้าไป	ตีเหล็กไฟสูบยามาพลางพลาง
ม้าอ่อนผ่อนม้าลงกินน้ำ	ครั้นหายเหนื่อยเรื่อยรํ่ามาผางผาง
จนเดือนตกพักผ่อนนอนริมทาง	พอสว่างขึ้นม้ารีบคลาไคล
เล็ดลอดดอดดั้นอรัญวา	ถึงพรานไพรในป่าหาพบไม่
เลียบห้วยเหวเขาลำเนาไพร	หลีกบ้านน้อยใหญ่ในทางมา
ล่วงเข้าเขตแคว้นแดนเวียงจันทน์	ยังอิกสองวันจะถึงท่า
ทราบความตามบ้านพวกละว้า	ว่ามีชาวอยุธยามาเวียงชัย
มหาปาดนิ่งนึกตรึกตรา	จำจะฟังกิจจาให้ใกล้ใกล้
คิดแล้วแต่งกายให้คล้ายไทย	เข้าในเวียงจันทน์ทันที
เดินปนไปกับลาวแลชาวใต้	ไม่ครั่นคร้ามขามใครในกรุงศรี
เที่ยวฟังข่าวราชการงานธานี	จนถึงที่ศาลาลูกขุนใน
เห็นโรงใหญ่ยาวสิบเก้าห้อง	มีข้าวของคนผู้อยู่ขวักไขว่
พูดจาภาษานั้นเป็นไทย	ก็แจ้งใจว่าชาวอยุธยา
ทั้งข้าราชการเมืองล้านช้าง	พวกขุนนางท้าวแสนก็แน่นหน้า
เข้าออกพูดกันจำนรรจา	ว่าไทยขึ้นมายังเวียงชัย
จะมารับพระราชบุตรี	ไปเป็นมเหสีเจ้ากรุงใต้
อิกสิบห้าราตรีจะคลาไคล	ได้ความแน่แล้วก็กลับมา
เจ็ดวันรีบตะบึงถึงเชียงใหม่	ลงจากม้าเข้าในพระโรงหน้า
ก้มเกล้ากราบงามลงสามลา	ทูลว่าข้าพเจ้าไปเวียงจันทน์
ได้เข้าไปถึงศาลาลูกขุน	เห็นเพี้ยพญาว้าวุ่นจ้าละหวั่น
พวกไทยในเมืองก็มากครัน	โจษกันทั่วไปในธานี
ว่าทหารอยุธยาห้าร้อย	มาคอยรับสร้อยทองผ่องศรี
กำหนดอิกสิบห้าราตรี	จะส่งนางไปบุรีศรีอยุธยา ฯ
๏ ครานั้นพระเจ้าเชียงใหม่	โกรธราวกับไฟไหม้เวหา
เหม่เจ้าธานีศรีสัตนา	ทำย้อนยอกนอกหน้าไม่เกรงกู
ขอนางโดยดีก็มิให้	ลอบสมคบเอาไทยขึ้นมาขู่
ดีแล้วเป็นไรจะได้ดู	กูมิให้ศัตรูมันดูแคลน
เฮ้ยเร่งเกณฑ์ทัพในฉับพลัน	เลือกสรรแต่ที่กล้าสักห้าแสน
กูจะยกไปประชิดติดแดน	แก้แค้นเจ้าบุรีศรีสัตนา
จะตีเมืองล้านช้างให้จงได้	ไม่เอาไว้ให้เหลือสักเส้นหญ้า
กริ้วก้องท้องพระโรงรจนา	ท้าวพระยาข้าเฝ้าก็ตกใจ ฯ
๏ ครานั้นอุปฮาดพระยาแมน	กับแสนตรีเพชรกล้าเป็นผู้ใหญ่
ก้มเกล้าทูลพลันในทันใด	ขอพระองค์จงได้กรุณา
จะยกไพร่ไปล้อมเมืองล้านช้าง	หนทางที่จะไปไกลหนักหนา
กว่าจะจัดทัพได้ให้ยาตรา	เห็นจะช้าไม่ทันส่งนางไป
คำเพี้ยมหาปาดมาทูลบอก	เขาจวนจะยกออกไปเมืองใต้
ถ้าจะให้ได้นางมาเวียงชัย	ขอให้ทัพบกยกไปพลัน
ไปดักอยู่กลางทางที่นางมา	เข้าห้อมล้อมเมื่อเวลามาถึงนั่น
คงจับได้ไทยลาวชาวเวียงจันทน์	นางนั้นก็จะได้มาพารา ฯ
๏ ครานั้นพระเจ้าเชียงใหม่	ฟังตอบชอบพระทัยเป็นหนักหนา
เออเอ็งเร่งรัดจัดโยธา	แสนตรีเพชรกล้าจงยกไป
พบแล้วล้อมจับเอาตัวมา	ไพร่พลอย่าฆ่าให้ตักษัย
อย่าให้นางสร้อยทองหมองพระทัย	รีบรัดเร่งไปอย่าได้ช้า ฯ
๏ ครานั้นเพชรกล้าก็รับสั่ง	ถวายบังคมงามสามท่า
เลือกทหารตัวดีมีวิชา	ล้วนอยู่คงแกล้วกล้าได้ห้าพัน
พร้อมสาตราอาวุธปืนไฟ	หน้าไม้ทวนแทงแข็งขัน
ช้างม้าพร้อมสรรพฉับพลัน	พอรุ่งแจ้งแสงตะวันก็ยกไป
รีบรัดตัดมาในป่ากว้าง	ตรงมาทางภูเวียงเลี่ยงเขาใหญ่
รู้แน่ว่าทางนางจะไป	ให้หยุดทัพซุ่มไว้ใกล้เชิงดอย
ตรีเพชรจึงสั่งหมู่ทหาร	อย่าไปเที่ยวตามบ้านหากล้วยอ้อย
พอพวกไทยมาใกล้ได้ร่องรอย	คอยฟังเสียงปืนสัญญานั้น
แยกออกเป็นหัวละแปดสิบ	ย่องกริบล้อมลัดสกัดกั้น
จับเป็นเอามาอย่าฆ่าฟัน	สั่งกันแล้วก็ซ่อนอยู่กลางไพร ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระเจ้าล้านช้าง	ครั้นจวนวันส่งนางไม่นิ่งได้
เสด็จออกยังท้องพระโรงชัย	สั่งให้ตระเตรียมการทั้งปวง
ให้จัดกองอาสาไปตามส่ง	กึงกำกงหัวหน้าเป็นข้าหลวง
ท้าวพระยาทุกเหล่าเจ้ากระทรวง	ทบวงการของใครให้จัดแจง
พวกสนมกรมวังทั้งตำรวจ	หมอยาหมอนวดตามตำแหน่ง
กองอาสาหน้าหลังทั้งแทรกแซง	แต่รุ่งแจ้งพร้อมกันวันจะไป
แล้วดำรัสตรัสสั่งมเหสี	แก้วพี่ตัวเจ้าเอาใจใส่
สั่งเสียพนักงานการฝ่ายใน	เตรียมองค์อรไทจะไคลคลา ฯ
๏ ครานั้นนางเกสรมารศรี	มาตำหนักพระบุตรีเสนหา
ชลนัยน์ไหลหลั่งลงถั่งตา	ส้วมกอดพระธิดาแล้วรํ่าไร
โอ้ว่าสร้อยทองของแม่อา	พระบิดาจะให้ไปเมืองใต้
อิกสามวันขวัญข้าวจะจากไป	เหมือนดังใจแม่จะขาดอนาถนัก
ดังตายจากพรากองค์พระลูกแก้ว	แต่นี้แล้วจะโศกวิโยคหนัก
จะหาไหนได้เหมือนพระลูกรัก	เหมือนมาควักแก้วตามารดาไป
อกเอ๋ยเคยเห็นกันเย็นเช้า	ได้ชมเจ้าชื่นจิตรพิสมัย
แต่เกิดมามิได้ร้างไปห่างไกล	ร่วมใจร่วมสุขทุกวันมา
แต่อุ้มท้องแม่ประคองด้วยความรัก	ระวังเจ้าเฝ้าพิทักษ์รักษา
เผ็ดร้อนผ่อนอดทุกเวลา	จำศีลภาวนาเป็นนิรันดร์
ครั้นยามปลอดคลอดองค์พระลูกแก้ว	อุ้มแล้วค่อยต้องประคองขวัญ
ถนอมชมกินนมแม่ทุกวัน	จนชันษาได้หลายปีมา
เจ้าแม่แต่นี้จะลับแล้ว	ดังดวงแก้วตาแตกทั้งซ้ายขวา
ไปด้วยได้ก็จะไปกับลูกยา	รํ่าพลางโศกาด้วยอาลัย ฯ
๏ ครานั้นสร้อยทองผ่องศรี	กอดบาทชนนีสะอื้นไห้
อนิจจาพระบิดาไม่อาลัย	จะพรากไปจากอกพระมารดา
ขืนเอาไปใจลูกจะขาดวิ่น	คงจะสิ้นชีพเสียในกลางป่า
ไหนจะไปได้ถึงอยุธยา	ด้วยอุราชอกช้ำเสียเต็มที
เกิดมาไม่เคยพรากจากพระแม่	จะเหลียวแลหาใครที่ไหนนี่
จะตั้งแต่โศกศัลย์พันทวี	ลูกนี้ไหนจะคงชีวาลัย
อกเอ๋ยเกิดมาช่างอาภัพ	สำหรับแต่จะทุกข์ทนหม่นไหม้
พ่อแม่แหนหวงดังดวงใจ	กลับจะต้องพรากไปในทันตา
หวังจะให้แม่พ่อพอเป็นสุข	กลับเกิดเข็ญเป็นทุกข์เพราะตัวข้า
บ้านเมืองสุโขมโหฬาร์	ลูกเกิดมาให้มารผลาญผจญ
สาเหตุว้าวุ่นที่ขุ่นหมอง	ก็เพราะลูกสร้อยทองนึ้เป็นต้น
ทั่วทั้งพระนครได้ร้อนรน	จะคงอยู่เป็นคนไปทำไม
พระแม่เจ้าจงทูลพระบิดา	ให้ฟันฆ่าลูกเสียให้ตักษัย
จะได้สิ้นสาเหตุเภทภัย	ทูลพลางสะอื้นไห้อยู่ไปมา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมนางเกสร	สองกรกอดลูกแล้วปลอบว่า
อย่าตรอมใจไปนักนะลูกอา	มิใช่พระบิดาจะไม่รัก
เดิมเจ้าเชียงใหม่ให้มาขอ	ข่มขู่พระพ่อพูดหาญหัก
เหมือนจะให้เราไปสามิภักดิ	เห็นเสียศักดิเธอไม่บัญชาตาม
เขาจึงพิโรธโกรธเคือง	จะยกมาตีเมืองทำหยาบหยาม
แต่ชาวเมืองเรานั้นสิครั่นคร้าม	เกิดสงครามน่ากลัวจะเสียที
ก็จะเสียทั้งองค์พระลูกรัก	เสียศักดิเสียสิ้นบุรีศรี
ร้อนใจไพร่ฟ้าประชาชี	ด้วยธานีตกเข็ญเป็นเชลย
เพราะเหตุบ้านเมืองจะเคืองแค้น	แสนวิตกเท่านี้ดอกลูกเอ๋ย
หาไม่ไหนเล่าจะละเลย	ให้ทรามเชยพลัดพรากต้องจากไป
จะเปลื้องทุกข์พ่อแม่ก็แต่เจ้า	เหมือนสำเภาพาข้ามทะเลใหญ่
ทั้งไพร่ฟ้าประชาชนจะพ้นภัย	เพราะว่าได้พึ่งองค์พระลูกรัก
อันพระเจ้ากรุงศรีอยุธยา	พระเดชาปราบได้ทั้งไตรจักร
ตัวเจ้าไปเป็นข้าสามิภักดิ	ก็สมศักดิสมยศหมดทั้งปวง
พระองค์ก็ทรงพระเมตตา	ตรัสสั่งความมากับข้าหลวง
ว่าจะเลี้ยงแก้วตาสุดาดวง	มิให้ใครล้ำล่วงเกียรติยศ
อิกทั้งบุรีศรีสัตนา	ก็มิให้ใครมาเบียดเบียนหมด
ไปเถิดแก้วตาอย่าลาลด	เหมือนแทนทดคุณชนกชนนี
เกียรติยศจะระบือฦๅโลก	สร่างวิโยคก็จะเปรมเกษมศรี
คงเป็นสุขทุกทิวาราตรี	มารศรีอย่าละห้อยน้อยใจ ฯ
๏ ครั้นปลอบลูกค่อยคลายวายวิโยค	นางจัดเครื่องอุปโภคทั้งน้อยใหญ่
เรียกสี่พี่เลี้ยงของทรามวัย	เข้าไปช่วยเลือกของที่ต้องการ
เครื่องประดับลำหรับนางกษัตริย์	อร่ามรัตน์พรรณรายฉายฉาน
มงกฎแก้วแพรวเพชรเก็จกาญจน์	กุณฑลสร้อยสังวาลบานพับ
จุฑามณีวลีทรง	ธำมรงค์วาวแววแก้วประดับ
เพชรนิลเพทายหลายสำรับ	อาภรณ์พร้อมสรรพทุกสิ่งอัน
แล้วเลือกจัดภูษาผ้าทรง	คลุมบรรทมห่มองค์ทุกสิ่งสรรพ์
ยกปักหักทองกรองสุวรรณ	แพรพรรณต่างต่างที่อย่างดี
ภาชนะเงินทองของเครื่องต้น	เครื่องสุคนธ์ขันทองกล่องพระศรี
ทั้งสิ่งของต้องพระทัยของเทวี	บรรดามีมอบไปให้ลูกรัก
แล้วเลือกเหล่าสาวสรรค์กำนัลนาง	ที่รูปร่างส่งศรีมีศักดิ
เคยสนิทชิดใช้ใจสามิภักดิ	ล้วนสมัครตามติดพระธิดา
เบ็ดเสร็จสามสิบห้านารี	ให้พี่เลี้ยงทั้งสี่เป็นหัวหน้า
แล้วข้าหลวงชั้นสองรองลงมา	โขลนจ่าทาสีก็มากมาย
พวกขอเฝ้าเหล่าข้าอยู่ในกรม	ก็ระดมมาเลือกได้มากหลาย
ให้พี่เลี้ยงจางวางเป็นตัวนาย	คุมเหล่าข้าผู้ชายไปรับใช้
แล้วนางสั่งให้จัดซึ่งสิ่งของ	ทั้งเงินทองแจกปูนบำเหน็จให้
ถ้วนทั่วตัวคนที่จะไป	มิให้ใครย่นย่อท้อระอา ฯ
๏ จัดพลางนางทรงกันแสงโศก	หวนวิโยคลูกน้อยละห้อยหา
จึงตรัสเรียกโฉมยงองค์ธิดา	กับพี่เลี้ยงกัลยาเข้าห้องใน
กอดลูกทรวงสะท้อนสอนสั่ง	เจ้าจะพรากจากวังไปเวียงใต้
จะพากันไปอยู่ในหมู่ไทย	อย่าได้ประมาทนะลูกรัก
อันขนบธรรมเนียมของเมืองใต้	ต้องเพียรเอาใจใส่ให้รู้จัก
อีกบรรดานารีที่พบพักตร์	เป็นผู้หลักผู้ใหญ่ที่ในวัง
ที่ใครควรเคารพก็นบนอบ	ที่ควรชิดคิดชอบอย่าผินหลัง
อย่าโหดไร้ให้เขาพากันชิงชัง	แต่อย่าพลั้งเผลอคบคนเสเพล
คนเช่นนั้นมันมักเที่ยวแทรกแซง	ประจบประแจงด้วยอุบายหลายเล่ห์
พอเราหลงปลงอารมณ์สมคะเน	ก็ถ่ายเทเอาทรัพย์เสียนับพัน
อันคนชั่วย่อมระคนปนกับดี	ถ้าดีมีชั่วก็มีอยู่ที่นั่น
ถึงเมืองลาวเมืองไทยไม่ผิดกัน	เพราะเช่นนั้นขวัญข้าวเจ้าจำไว้
อนึ่งหญิงรูปทรงที่ส่งศรี	ย่อมมีทั้งผู้ดีมีทั้งไพร่
จะผิดกันแน่แท้แต่ที่ใจ	กับที่ได้อบรมนิยมมา
นางกษัตริย์เขาจัดว่าล้ำเลิศ	ประเสริฐด้วยสุริวงศ์พงศา
ถือมั่นสัตย์ธรรม์จรรยา	ทั้งวาจามารยาทสะอาดดี
เพราะว่าเป็นวิสัยในพงศ์พันธุ์	ฝึกสอนสืบกันมาตามที่
ซึ่งจะผ่าเหล่าไปมิใคร่มี	เหตุนี้จึงนิยมชมทั่วไป
กษัตริย์ถึงต่างทิศผิดภาษา	อันจะต่างจรรยานั้นหาไม่
ถ้าประเพณีวงศ์เจ้าทรงไว้	ถึงกษัตริย์กรุงไทยคงเมตตา
แต่ทว่าอย่าลืมนะปลื้มใจ	ว่าถวายเจ้าไปให้เป็นข้า
ถึงพระองค์ทรงพระกรุณา	อย่ากำเริบเติบใหญ่ให้เมามัว
คำบุราณท่านว่ามาแต่ก่อน	สำหรับสอนสตรีที่มีผัว
ว่าวิสัยภรรยาประพฤติตัว	ดีชั่วเจ็ดอย่างต่างต่างกัน
อย่างหนึ่งทุจริตคิดร้ายผัว	อิกอย่างมัวโลภโมโทสัน
อิกอย่างหนึ่งการงานคร้านทั้งนั้น	ทั่นว่าเมียอุบาทว์ชาติกาลี
อันหญิงดีที่เป็นภรรยา	กำหนดไว้ในตำราว่าเป็นสี่
หนึ่งเลี้ยงดูภัสดาด้วยปรานี	หนึ่งร่วมทุกข์สุขมีเสมอกัน
หนึ่งนั้นเคารพนบนอบผัว	หนึ่งยอมตัวให้ใช้ไม่เดียดฉันท์
จึงอยู่เย็นเป็นสุขทุกคืนวัน	ด้วยผัวนั้นวางใจที่ในตัว
แต่บริจามหากษัตริย์นั้น	ผิดกับหญิงสามัญที่มีผัว
ต้องจงรักภักดีแล้วเกรงกลัว	เหมือนอย่างตัวเป็นข้าฝ่าธุลี
ตั้งใจสนองรองบาทา	ให้ทรงพระกรุณาเป็นราศี
ถึงขัดข้องหมองใจในบางที	ไม่ควรที่ให้เคืองเบื้องบทมาลย์
เพราะถ้าจอมกษัตริย์ขัดพระทัย	มักเกิดภัยอันตรายหลายสถาน
ถ้าหากว่าพระองค์ทรงโปรดปราน	ก็ชุบเลี้ยงสำราญตระการใจ
จึงจะได้ความสุขทุกเวลา	ญาติวงศ์พงศาได้อาศัย
เป็นสุขทั้งบรรดาเหล่าข้าไท	ทรามวัยจงจำดังรำพัน
แล้วหันมาว่าแก่สี่พี่เลี้ยง	เจ้ากล่อมเกลี้ยงเลี้ยงดูอย่าเดียดฉันท์
นึกว่าเจ้าสร้อยทองน้องร่วมครรภ์	เป็นเพื่อนยากบากบั่นไปเมืองไกล
เช้าเย็นเห็นหน้ากันเท่านี้	จะชั่วดีสี่เจ้าเอาใจใส่
ได้เลี้ยงดูมาแต่ก่อนร่อนชะไร	อย่าปล่อยให้เสียหายเมื่อปลายมือ
ถึงจะไปได้ดีมีชื่อเสียง	ตรงทั้งสี่พี่เลี้ยงต้องเชื่อถือ
เอาเป็นที่ปรึกษาหารือ	เขาสัตย์ซื่อเห็นใจแต่ไรมา
ให้เจ้าไปสวัสดีมีชัย	อย่าเจ็บไข้เดินทางไปกลางป่า
จนถึงซึ่งกรุงอยุธยา	อยู่เป็นสุขทุกทิวาแลราตรี
สร้อยทองบุตรีกับพี่เลี้ยง	หมอบเรียงประณตบทศรี
รับพรนางเกสรชนนี	ค่อยคลายคลี่ชอกช้ำระกำใจ
ครั้นพลบคํ่าสุริยนสนธยา	ชวนธิดาคืนเข้าตำหนักใหญ่
สองนางโศกาด้วยอาลัย	จนหลับไปในที่ศรีไสยา ฯ
๏ ครั้นถึงวันฤกษ์ดีศรีมงคล	พวกพหลพลนิกายทั้งซ้ายขวา
ตั้งกระบวนแลสะพรั่งฝั่งคงคา	ตรงหน้าเวียงจันทน์ฟากพันพร้าว
เหล่าอาสาอาวุธประจำมือ	บ้างก็ถือธงเทียวเขียวขาว
พร้อมพรั่งนายไพร่ทั้งไทยลาว	ถอยเรือยาวเทียบท่าไว้หน้าวัง
เรือกระบวนหน้าหลังทั้งเรือประเทียบ	จอดเรียบพลพายก็พร้อมพรั่ง
เรือส่งคนขนของซ้องประดัง	ทั้งสองฟากริมฝั่งตั้งพลับพลา
เสนาพระยาลาวผู้ใหญ่น้อย	ต่างคนมาคอยอยู่พร้อมหน้า
ทั้งหญิงชายชาวเมืองเนื่องกันมา	ทั้งสองข้างมรรคาล้วนผู้คน
ที่ในวังพรั่งพร้อมเหล่านารี	มีพวกพระญาติวงศ์นั้นเป็นต้น
บ้างโศกาอาลัยให้ทำวน	เกลื่อนกล่นพร้อมหน้ามาส่งนาง ฯ
๏ ฝ่ายนางเกสรชนนี	พอรุ่งแสงสุริย์ศรีขึ้นสางสาง
ยังอาลัยลูกยาโศกาพลาง	ให้สำอางอรองค์สรงวารี
น้ำกุหลาบอาบอบตรลบไป	ลูบไล้ขมิ้นผงส่งฉวี
แล้วตักน้ำรํ่ารดหมดราคี	ขัดสีผุดผ่องละอองนวล
ทรงสุคนธ์ปนปรุงจรุงกลิ่น	กระแจะจันทน์ประทิ่นกลิ่นหอมหวน
ผัดผิวเอี่ยมลออแต่พอควร	ด้วยนางครวญมิใคร่จะไยดี
กระหมวดมุ่นมวยอย่างนางกษัตริย์	ปักปิ่นเพชรรัตน์จำรัสศรี
แล้วแซมช่อบุปผามาลี	ทรงกุณฑลมณีมีราคา
ภูษาซิ่นยกกนกทอง	สไบกรองเนื้อนุ่มคลุมอังสา
สร้อยสะอิ้งสังวาลตระการตา	ทองกรซ้ายขวาหาพุรัด
คาดสายเข็มขัดรัดพระองค์	ธำมรงค์ทรงทั้งสองพระหัตถ์
งามผ่องต้องตาสารพัด	สมเป็นนางกษัตริย์สวรรยา
ครั้นเสร็จทรงเครื่องเรืองบวร	จึงนวลนางเกสรเสนหา
ตรัสชวนลูกแก้วแววตา	ออกมาข้างนอกตำหนักจันทน์
พระญาติวงศ์พงศามาคอยส่ง	ต่างองค์กลั้นวิโยคโศกศัลย์
อำนวยพรพระธิดาวิลาวัณย์	แล้วพากันมาเฝ้าเจ้ากรุงไกร ฯ
๏ ครั้นถึงที่สถิตบิตุรงค์	นางสร้อยทองเจ้าทรงกันแสงไห้
ยกพานธูปเทียนกับดอกไม้	คลานไปตั้งลงตรงพระพักตร์
ยอกรกราบบาทพระบิดา	ก้มหน้าซบลงที่ตรงตัก
โศกสะท้อนถอนสะอื้นอยู่ฮักฮัก	แล้วหน่วงหนักหักใจอาลัยลา
กระหม่อมฉันทูลลาฝ่าพระบาท	จะแคล้วคลาศจากไปไกลหนักหนา
หวังสนองพระคุณมุลิกา	เอาชีวาถวายใต้ธุลี
จะทุกข์สุขอย่างไรไปวันหน้า	จะกลับมาฤๅมิมาไม่รู้ที่
ขอแต่ให้พระชนกชนนี	มีความสุขาสถาพร
ลูกประมาทพลาดพลั้งมั่งฉันใด	ให้ขุ่นเคืองพระทัยมาแต่ก่อน
พระบิตุรงค์จงโปรดซึ่งโทษกรณ์	จากจรอย่าให้กรรมประจำไป
ถึงไปจะได้ความทุกข์ยาก	จะย่อท้อต่อลำบากนั้นหาไม่
แต่เหลือที่จะเป็นห่วงบ่วงใย	ที่ในสมเด็จพระมารดา
เช้าเย็นเห็นลูกอยู่เป็นนิจ	ต้องปลดปลิดพรากไปไกลหนักหนา
จะเฝ้าแต่ครวญครํ่ารํ่าโศกา	เกลือกว่าจะด่วนประชวรไป
จงโปรดเกล้าเอาเป็นพระธุระ	อย่าให้พระชนนีนั้นตักษัย
ทูลพลางนางทรงโศกาลัย	สะอื้นไห้กราบประณตบทมาลย์ ฯ
๏ ครานั้นพระเจ้ากรุงศรีสัตนา	ฟังลูกทูลลาแสนสงสาร
ดังศรศักดิปักดวงฤดีดาล	เสียวสะท้านสะท้อนถอนพระทัย
ให้อัดอั้นอาดูรพูนเทวศ	น้ำพระเนตรท่วมถั่งลงหลั่งไหล
สู้แข็งขืนกลืนโศกวิโยคไว้	โลมเล้าเอาใจพระลูกรัก
โอ้ว่าทรามวัยดวงใจพ่อ	เจ้าอย่าท้อฤทัยอาลัยหนัก
อันเกิดมาวาสนาย่อมนำชัก	ก็ประจักษ์อยู่แล้วนะแก้วตา
พ่อก็แสนแหนหวงดวงสวาดิ	แต่บุพเพสันนิพาสวาสนา
ให้เพอิญเกิดเหตุเภทพาลา	จึงต้องพรากจากบิดาในครานี้
มิใช่ว่าพลัดพรากไปยากไร้	จะไปได้ที่พำนักเป็นศักดิศรี
อยู่ในที่อยุธยาธานี	คงจะมีความสุขทุกเวลา
จงหักใจไปเถิดนะลูกรัก	ช่วยชูศักดิสุริวงศ์พงศา
เหมือนบำรุงกรุงศรีสัตนา	ให้ไพร่ฟ้าสุขเกษมเปรมฤทัย
อย่าวิตกที่ตรงองค์พระแม่	พ่อจะคอยดูแลเอาใจใส่
จงไปสวัสดีอย่ามีภัย	อยู่ในอยุธยาธานี ฯ
๏ ประสาทพรเสร็จแล้วก็แคล้วคลาศ	ตรัสประภาษชวนพระมเหสี
พาธิดายาใจจรลี	มาที่ชานชาลาข้างหน้าวัง
ต่างองค์ขึ้นทรงยานุมาศ	เดียรดาษเสนาทั้งหน้าหลัง
พวกนางในต่างตามห้ามไม่ฟัง	คับคั่งลงมาท่านที
หยุดประทับเกยชัยที่ใกล้ฝั่ง	แล้วลงเรือที่นั่งหลังคาศรี
พร้อมกระบวนนำตามข้ามวารี	มาถึงที่พลับพลาท่าหาดทราย
พวกเหล่าเสนาพฤฒามาตย์	ประชาราษฎร์เซ็งแซ่อยู่แหล่หลาย
สามกษัตริย์ยุรยาตรนาดกราย	ผันผายขึ้นสู่พลับพลาชัย ฯ
๏ เจ้าพระยาจึงพาพระท้ายน้ำ	กำกงเสนาข้าหลวงใหญ่
ก้มเกล้ากราบกรานคลานเข้าไป	บังคมไหว้ถวายบังคมลา
พระเจ้าล้านช้างพลางปราศรัย	เออไปให้เป็นสุขทุกถ้วนหน้า
พระท้ายนํ้าจงนำซึ่งกิจจา	ทูลพระเจ้าอยุธยาภูวไนย
ว่าเรานี้ถวายบังคมคัล	ถึงพระองค์ทรงธรรม์ผู้เป็นใหญ่
ขอฝากฝังธิดายาใจ	ไว้ในใต้เบื้องบทรัช
ยังย่อมเยาว์การงานพานจะอ่อน	ขอให้ทรงสั่งสอนแล้วฝึกหัด
ทั้งธรรมเนียมกรุงใต้ไม่สันทัด	จะข้องขัดอย่างไรได้โปรดปราน
แลบัดนี้กรุงศรีสัตนา	กับกรุงศรีอยุธยามหาสถาน
ก็ร่วมแผ่นสุวรรณอันโอฬาร	ราชการสองประเทศเหมือนเขตเดียว
เราจะรักษาถวายข้างฝ่ายเหนือ	ถ้าศึกเสือเกิดกระหนาบคาบเกี่ยว
ขอให้ช่วยระดมกันกลมเกลียว	คงขับเคี่ยวเอาชัยได้ทุกเมือง
เราถวายพรชัยด้วยใจจง	ให้พระองค์ทรงยศฟุ้งเฟื่อง
เสวยสุขอดิเรกอเนกเนือง	อย่าขุ่นเคืองราคีมาบีฑา
ตรัสแล้วจึงประทานซึ่งสิ่งของ	แก้วแหวนเงินทองทั้งเสื้อผ้า
สั่งให้พระท้ายน้ำนำยาตรา	เป็นกองหน้ามาก่อนกระบวนนาง
แล้วเรียกกึงกำกงเข้ามาสั่ง	เจ้าไประไวระวังให้รอบข้าง
จงสำรวจตรวจดูตามลู่ทาง	ป่ากว้างทางภูเขียวนั้นเปลี่ยวนัก
ตรงต่อแดนไทยลาวชาวเชียงใหม่	หน้าหลังระวังระไวให้จงหนัก
ค่ำคืนหยุดหย่อนจะผ่อนพัก	เตรียมปืนหลักหักไฟให้มั่นคง
ต่อเข้าเขตโคราชถึงลำชี	จึงจะพ้นหน้าที่เจ้าตามส่ง
จงมอบหมายท้ายน้ำนำจตุรงค์	ให้เขาห้อมล้อมวงแต่นั้นไป
จงไปดีมาดีศรีสวัสดิ	พ้นวิบัติเสี้ยนหนามความเจ็บไข้
เมื่อเสร็จส่งองค์นางถึงกรุงไทย	อย่าช้าไปรีบลามาเวียงจันทน์ ฯ
๏ ครานั้นพระท้ายน้ำกึงกำกง	กราบลงแล้วออกไปทันใดนั่น
เข้ากระบวนหน้าหลังพรั่งพร้อมกัน	คอยเสียงกลองสำคัญให้ยาตรา
พวกลาวชาวด่านบ้านหนองบัว	แต่งตัวกำยำออกนำหน้า
ถัดไปพวกไทยอยุธยา	แล้วถึงกองอาสาอยู่หน้าช้าง
กองแซงเดินรายทั้งซ้ายขวา	ล้วนลาวอาสาทั้งสองข้าง
กระบวนส่วนองค์อนงค์นาง	อยู่ท่ามกลางหว่างพลให้พ้นภัย
กึงกำกงเสนามาข้างหลัง	คอยระวังโฉมตรูอยู่ใกล้ใกล้
กองหลังกองเสบียงเรียงกันไป	แล้วอาสาวางไว้ข้างท้ายพล
พรั่งพร้อมพหลพลโยธา	ช้างม้าคั่งคับอยู่สับสน
พวกตามพระธิดาทั้งข้าคน	ก็เกลื่อนกล่นเข้ากระบวนถ้วนทุกกอง ฯ
๏ ครั้นถึงเวลาได้พิชัยฤกษ์	เมฆเบิกรัศมีรพีผ่อง
ขุนโหรสั่งพลันให้ลั่นฆ้อง	เสียงประโคมกึกก้องกลองสัญญา
จึงกษัตริย์จอมลาวเจ้าล้านช้าง	เสด็จพาธิดานางมาข้างหน้า
จูงส่งขึ้นยังหลังคชา	ให้ยาตรารี้พลสกลไกร
น่าสงสารสองกษัตริย์เมื่อพลัดลูก	พระทัยผูกโศกศัลย์ไม่กลั้นได้
พอลูกลับกลับคืนเข้าวังใน	กันแสงไห้ไม่เป็นสมประดี
นางเกสรข้อนทรวงพิไรรํ่า	เช้าคํ่าขุ่นข้องให้หมองศรี
เฝ้าวิโยคโศกศัลย์พันทวี	หลายราตรีจึงค่อยวายคลายอาลัย ฯ
๏ จะกล่าวถึงสร้อยทองผ่องโสภา	แต่จากมาไม่สร่างกันแสงไห้
พี่เลี้ยงโลมเล้าจะเอาใจ	ชวนชมมิ่งไม้ในพนา
สร่างโศกเสียมั่งเถิดนะแม่	โน่นแน่จงดูประตูป่า
ไม้สูงยูงยางสล้างตา	เขาว่าพ้นไปเป็นไพรวัน
เพราะรกเรื้อเสือสางแลช้างเถื่อน	กล่นเกลื่อนอาศัยในไพรสัณฑ์
ถ้าคนไปน้อยตัวเขากลัวกัน	ไปพบมันน้อยนักมักทำร้าย
แต่มานี่ถึงเราจะเข้าป่า	ช้างม้าไพร่พลนั้นล้นหลาย
เสือสิงห์ก็จะวิ่งกระจัดกระจาย	หลบหายเข้าไพรมิให้พบ
จะได้ชมพรรณไม้ที่ในป่า	มีนานาดูได้ไม่รู้จบ
ที่มีผลเปรี้ยวหวานตระการครบ	ที่มีดอกกลิ่นกลบตรลบลง
ถึงว่ามิ่งไม้ในสวนศรี	มิได้มีเหมือนในไพรระหง
ประเดี๋ยวหนึ่งจะถึงที่ปากดง	แม่จงคอยชมพนมไพร
ที่ชายป่าตอนนี้ยังมีบ้าน	เพราะใกล้ด่านพวกละว้ามาทำไร่
ปลูกกล้วยอ้อยน้อยหน่าข่าตะไคร้	ตรงกอไผ่โน่นแน่แลเห็นเรือน
ลูกเล็กเล็กยืนดูอยู่เป็นกลุ่ม	ที่ตรงซุ้มยายตามากันเกลื่อน
ตักนํ้าท่ามาให้ไม่ต้องเตือน	อยู่กลางเถื่อนช่างกะไรใจเขาดี
ทางริมบ้านชานรอบถึงขอบไร่	ดูเป็นเรือนสวนไสวไปจากนี่
ปลูกมะพร้าวหมากม่วงเป็นท่วงที	ต้นลิ้นจี่ส้มสูกลูกลำไย
สวนพลูดูค้างสล้างสลอน	ที่ริมรั้วปลูกหม่อนไว้เลี้ยงไหม
ด้วยเป็นบ้านชาวป่าพนาลัย	ต้องปลูกให้พอเพียงเลี้ยงชีวา
ถึงที่เปลี่ยวเลี้ยวพ้นที่คนอยู่	พี่เลี้ยงชี้ชวนดูหมู่ปักษา
จับต้นจันทน์นั่นนกสาลิกา	ที่บินมาทางโน้นโน่นแซงแซว
เสียงที่ดังป๊กป๊กนกค้อนทอง	เสียงดุเหว่าเร่าร้องอยู่แจ้วแจ้ว
นกกระเต็นเต้นไต่ไม้แตงแตว	ฝูงนกแก้วร่อนร้องออกก้องไพร
นกกระทาขันจ้าเที่ยวหาคู่	กระลุมพูอยู่รังกำลังไข่
กางเขนเล่นหางอยู่หว่างไม้	ไก่ป่าเปรียวปรื๋อกระพือบิน
นกเขาเรียกคูกุ๊กกู๊ก้อง	นกขุนทองเพลินพลอดยอดกระถิน
นกกดลดเลี้ยวเที่ยวหากิน	นกขมิ้นบินโผจับโพบาย
เหล่าสัตว์จัตุบาทก็กลาดกล่น	แลเห็นคนมามากกระดากหาย
เนื้อถึกแล่นโลดโดดตะกาย	ตุ่นกระต่ายหลบลี้หนีเข้าพง
แต่พอแลเห็นแปลบก็แวบหาย	น่าเสียดายมิได้ชมสมประสงค์
พอแดดกล้ามาถึงที่ปากดง	ลมลงชักชื้อชะอื้อเย็น
ยางยูงสูงไสวในพนัส	ร่มชัฏแดดในมิใคร่เห็น
น้ำค้างค้างใบไม้ไหลกระเซ็น	หนทางเป็นร่องเซาะจำเพาะตัว
เป็นเซิงรกปกคลุมทั้งสองข้าง	ที่ตรงกลางทางลึกแทบท่วมหัว
ล้วนแต่เหล่าเถาวัลย์ขึ้นพันพัว	ดูน่ากลัวนางประหวั่นพรั่นฤทัย
ได้ยินแซ่แต่เสียงชะนีโหย	โวยโวยอยู่บนต้นไม้ใหญ่
นกยูงทองร้องรับระวังไพร	วังเวงใจเปลี่ยวเปล่าเศร้าอุรา
ที่ในดงตรงห้วยละหานน้ำ	คลาคลํ่าหลากเหลือผีเสื้อป่า
สีสันต่างต่างสำอางตา	บ้างบินมาบินไปในไพรวัน
ไม้ดอกออกดื่นรื่นพนัส	สารพัดสุกกรมนมสวรรค์
ยมโดยพลับพลวงจวงจันทน์	สัตบรรณแทงทวยทั้งกล้วยไม้
พิกุลแก้วเกดกฤษณา	จำปาดกดอกออกไสว
พี่เลี้ยงเคียงข้างอรไท	ชี้ชวนชมไปให้สำราญ
นางสร้อยทองค่อยคลายวายเทวศ	จนล่วงเขตป่าไม้ไพรสาณฑ์
แต่แรมร้อนผ่อนมาสิบห้าวาร	ถึงหมู่บ้านภูเวียงเคียงคิรี
ให้ปลงช้างตั้งค่ายรายล้อม	ไพร่พลพรั่งพร้อมกันอึงมี่
พี่เลี้ยงชวนนางพลางจรลี	ลงสู่ที่สระสรงพระคงคา
เย็นฉ่ำน้ำไหลมาพลั่งพลั่ง	ล้นหลั่งถั่งชะง่อนก้อนภูผา
เป็นลำธารมาแต่ชานบรรพตา	ล้วนศิลาแลเลื่อมละลานใจ
ที่แดงเหมือนแสงทับทิมสด	ที่เขียวเหมือนมรกตอันสดใส
ต่างสีซ้อนซับสลับไป	แลวิไลเพลิดเพลินตามเนินดอน
รื่นรื่นแสนสบายพระพายพัด	หอมดอกไม้ในพนัสแนวสิงขร
ครั้นเวลาสายัณห์ลงรอนรอน	บทจรคืนพลับพลาพนาลัย ฯ
๏ จะกล่าวถึงแสนตรีเพชรกล้า	ซุ่มพลโยธาอยู่ป่าใหญ่
พวกสอดแนมมาแถลงให้แจ้งใจ	ว่าลาวไทยกับนางอยู่ปางคา
ครั้นพลบคํ่ารีบรัดจัดทหาร	กะด้านแบ่งปันกันทั่วหน้า
แยกย้ายหมอบมองย่องเข้ามา	ส่วนตรีเพชรกล้าก็อ่านมนตร์
อึดใจเป่าไปได้เจ็ดคาบ	ฟ้าวาบจันทร์อับพยับฝน
มืดมัวทั่วทิศทุกตำบล	ลมวนพัดซ้ำกระหน่ำมา
ยางยูงสูงหักกระจักกระจาย	ฝุ่นทรายปลิวกลุ้มคลุ้มเวหา
เสียงสนั่นครั่นครื้นพนาวา	พสุธาดังจะควํ่าทำลายไป ฯ
๏ ครานั้นบรรดาพวกไทยลาว	ตาขาวตัวสั่นอยู่หวั่นไหว
ต่างคนตระหนกตกใจ	ทั้งนายไพร่ไม่เป็นสมประดี
กำกงแคลงจิตรคิดหวาดหวั่น	พระท้ายน้ำตัวสั่นดังลงผี
จะเกิดเหตุอะไรในพงพี	ทั้งฟืนไฟไม่มีดับมืดไป ฯ
๏ ครานั้นจึงแสนตรีเพชรกล้า	ยิงปืนสัญญาหาช้าไม่
เหล่าทหารพร้อมกันในทันใด	ยิงปืนไฟตึงตังดังประดา
โห่เกรียววิ่งกรูจู่เข้าล้อม	ไล่อ้อมเลี้ยวลัดสกัดหน้า
พระท้ายน้ำเห็นลาวเกรียวกราวมา	ตกประหม่านิ่งอึ้งตะลึงแล
มืดมนอนธการไม่เห็นหน้า	ไม่รู้ว่าศัตรูอยู่ไหนแน่
จะสู้รบเสียกระบวนด้วยจวนแจ	ทั้งนายไพร่วิ่งแต้ไปตามบุญ
พวกลาวไล่ลัดสกัดกั้น	พวกไทยหนีกันอยู่ว้าวุ่น
บ้างล้มลุกคลุกคลานวิ่งซานซุน	ลาวมากชุลมุนจับมัดมา
ตรีเพชรจับได้พระท้ายน้ำ	ทั้งกึงกำกงตัวเป็นหัวหน้า
พวกไพร่ไล่ค้นพลโยธา	ได้มาครบตัวไม่มีตาย ฯ
๏ ครานั้นสร้อยทองผ่องศรี	กับฝูงนารีสิ้นทั้งหลาย
ร้องกรีดหวีดวิ่งอยู่วุ่นวาย	ได้ยินเสียงพวกผู้ชายอื้ออึงไป
มืดมัวทั่วสิ้นทั้งดินฟ้า	ไม่เห็นหน้าไพรีอยู่ที่ไหน
ต่างคนโศกาอาลัย	แซ่เสียงร้องไห้ในพลับพลา ฯ
๏ ครานั้นตรีเพชรทหารใหญ่	ครั้นจับตัวนายไพร่ได้พร้อมหน้า
ยังแต่นางสร้อยทองผ่องโสภา	จึงร่ายคาถาแล้วเป่าไป
ที่มืดมนอนธการก็เสื่อมหาย	ให้พลรายรอบพลับพลาหาช้าไม่
พาทหารมีชื่อถือคบไฟ	ตรงเข้าข้างในไปทันที
ฝ่ายนางสร้อยทองเห็นตรีเพชร	ดังใครฟันคอเด็ดลงกับที่
ตกใจไม่เป็นสมประดี	พี่เลี้ยงทั้งสี่ประคองไว้
ครั้นนางค่อยดำรงทรงกายา	ตรีเพชรบอกมาหาช้าไม่
แม่เจ้าอย่าตระหนกตกพระทัย	มิใช่โจรป่ามายํ่ายี
พระเจ้าเชียงอินท์ปิ่นกษัตริย์	ตรัสใช้ให้มาเชิญโฉมศรี
ไปครองเวียงเชียงใหม่ในครั้งนี้	จะทรงโศกีไปว่าไร
ว่าแล้วให้ผูกช้างม้า	พานางยาตราหาช้าไม่
กับทั้งสาวสรรค์กำนัลใน	นางสร้อยทองร้องไห้สะอื้นมา
ไทยลาวผู้ชายทั้งนายไพร่	ที่จับได้ใส่โตงกไว้ถ้วนหน้า
พระท้ายน้ำนั้นจำทั้งขื่อคา	ให้จูงตามกันมาในกลางไพร ฯ
๏ น่าสงสารแต่ฝ่ายพระท้ายน้ำ	ลาวมันจำจูงมาน้ำตาไหล
คิดไปให้ละเหี่ยเสียน้ำใจ	ควรฤๅเป็นได้ถึงเพียงนี้
เพราะตัวกูระยำทำสะพร่าว	หลงไว้ใจลาวไม่พอที่
นึกว่าอ้ายกำกงคงจะดี	เห็นท่วงทีเจ้ามันนั้นวางใจ
จึงเพิกเฉยเลยละพระธิดา	มิรู้ว่าจะมามีเหตุใหญ่
ให้ศัตรูจู่จับเอาตัวไป	ที่ไหนจะได้คืนอยุธยา
ถ้าหากมันฟันเสียให้บรรลัย	ไม่เสียใจตายเสียยังดีกว่า
นี่มันทำจำจองทั้งขื่อคา	จะเอาหน้าไปแฝงไว้แห่งใด
ไหนยังจะขึ้นชื่อฦๅชา	ว่าจับทหารอยุธยาเอามาได้
ยิ่งคิดยิ่งแค้นแน่นหัวใจ	ไม่แลดูหน้าใครในทางมา
พวกไพร่บางคนก็ทุกข์ร้อน	เฝ้าสะท้อนถอนใจไม่เงยหน้า
อ้ายบางคนที่คะนองร้องเฮฮา	ใจกล้าเล่นหัวไม่กลัวใคร
กองทัพรีบเร่งตะเบ็งมา	ไม่ช้าก็ถึงเมืองเชียงใหม่
เข้าในเมืองพลันทันใด	ลาวไพร่พลเมืองเนื่องมาดู
สาวแก่แม่หม้ายตะกายวิ่ง	ชายหญิงเบียดเสียดเป็นหมู่หมู่
อะไรนั่นมัดกันมาเป็นปู	ถามไถ่จะใคร่รู้ซึ่งเรื่องราว
เขาบอกว่าชาวใต้ไทยอยุธยา	ต่างก็เรียกกันมาอยู่มี่ฉาว
ตาหลอแกล้งแกว่งล่อล้อพวกลาว	จนสาวสาวหลบเมินสะเทินอาย
ที่แก่เถ้าเอากล้วยทิ้งไปให้	บักไทยใครหิวกินให้หาย
ตาหลอเก็บยัดอัดตะพาย	เดินส่ายมาหน้าทำตาโพลง
จะดูไทยฤๅลาวยาวฤๅสั้น	อีลาวร้องบักนั่นจะตายโหง
ตารักหยักรั้งนั่งโก้งโค้ง	นี่แหละเฮ้ยเสือโคร่งของเมืองไทย
มึงไม่เคยเห็นเต้นมาดู	จะเอาแมวฤๅหนูกูจะให้
อีพวกลาวขากทดกดหัวไทย	ดูมันไม่ได้ขายหน้าตา ฯ
๏ ครั้นถึงศาลาลูกขุนใน	พวกขุนนางน้อยใหญ่อยู่พร้อมหน้า
กึงกำท้ายน้ำจำครบมา	พวกอาสามัดกันเป็นหลั่นไป
อันนางสร้อยทองผ่องโสภา	ยังหาได้ลงจากช้างไม่
ให้ยืนช้างอยู่หน้าศาลาใน	กว่าจะได้รับสั่งพระภูมี
เพี้ยพระยาผู้ใหญ่ก็ไต่ถาม	ตรีเพชรบอกความเป็นถ้วนถี่
จึงถามพระท้ายนํ้าตามคดี	เดิมทีอย่างไรให้การมา
จึงขึ้นมารับเอานางไป	คิดอ่านอย่างไรให้เร่งว่า
เขาถวายเจ้ากรุงอยุธยา	ฤๅว่าสู่ขอประการใด ฯ
๏ ครานั้นจึงพระท้ายน้ำ	ต้องจำแค้นขัดอัชฌาสัย
ตริตรึกนึกอยู่แต่ในใจ	บอกมันฤๅไม่ก็เหมือนกัน
ตัวเรานี้มันคงฟันฆ่า	ถึงจะม้วยชีวาก็ไม่พรั่น
ไม่ควรของ้อไหว้ให้ความมัน	ก็นิ่งอั้นไม่บอกออกวาจา ฯ
๏ ขุนนางทั้งปวงก็ขัดใจ	เป็นใดไม่เว้าอ้ายตายห่า
จองหองสุดใจไทยอยุธยา	เย็นแล้วก็พากันคลาไคล
ท้ายน้ำกำกงก็เอามา	คุมไว้ข้างหน้าชาลาใหญ่
พวกขุนนางต่างคนก็เข้าไป	เฝ้าพระเจ้าเชียงใหม่พร้อมหน้ากัน ฯ
๏ ครานั้นพระเจ้าเชียงอินท์	ปิ่นพิภพเชียงใหม่ไอศวรรย์
ทอดพระเนตรเห็นตรีเพชรพลัน	ทั้งพระท้ายน้ำนั้นที่จำมา
ทรงพระสรวลตบหัตถ์อยู่ฉัดฉาน	ลุกทะยานจับพระแสงแกว่งเงื้อง่า
ถามตรีเพชรพลันมิทันช้า	สร้อยทองได้มาฤๅว่าไร ฯ
๏ ครานั้นตรีเพชรจึงกราบทูล	ขอเดชะนเรนทร์สูรผู้เป็นใหญ่
นี่ชื่อพระท้ายน้ำนำพลไกร	เป็นนายพวกไทยอยุธยา
นั้นกำกงตัวนายฝ่ายล้านช้าง	คุมกระบวนส่งนางมากลางป่า
องค์นางสร้อยทองก็ได้มา	ยังอยู่ศาลาลูกขุนใน
พวกนางกำนัลนั้นหลายร้อย	เงินทองเพชรพลอยเป็นไหนไหน
ไพร่พลเจ็ดร้อยทั้งลาวไทย	ให้จำไว้ทั้งหมดไม่ลดกัน ฯ
๏ ครานั้นเจ้าเชียงอินท์ปิ่นภพ	ฟังไม่จบคำทูลเป็นมูลมั่น
ไม่เห็นนางสร้อยทองที่ปองนั้น	ก็หุนหันด่าว่าเสนาใน
ลืมพระท้ายน้ำแลกำกง	หาได้ทรงไต่ถามเนื้อความไม่
ดุด่าอื้ออึงคะนึงไป	นี่มึงทำอย่างไรไอ้เสนา
ธรรมเนียมที่ไหนจะใคร่รู้	ให้ไพร่ดูนางเล่นเห็นทั่วหน้า
ทำไมจึงมิให้อ่อนเข้ามา	ควรแล้วฤๅว่าประการใด
ก็รู้ว่านางนี้เป็นที่รัก	ชั่วนักเสนาทั้งน้อยใหญ่
มัวจะเอาแต่หน้าไม่ว่าใคร	เฆี่ยนให้แทบตายเอาหวายมา
รั้ววังไม่มีฤๅไฉน	สร้อยทองผ่องใสอยู่ไหนหวา
เหตุใดให้คอยอยู่ศาลา	ปราสาทแก้วรจนานั้นของใคร
ฤๅมึงเห็นว่าไม่ควรคู่	ที่นางจะอยู่นั้นไม่ได้
อ้ายพวกไทยขี้ข้าเอามาไย	ส่งไปไว้คุกจงทุกคน ฯ
๏ พวกข้าเฝ้าตระหนกตกประหม่า	พระสุรเสียงดังฟ้าคำรนฝน
กรมเมืองคุมไทยไปบัดดล	กรมวังอลวนถอยออกมา
ไปบอกกล่าวท้าวนางที่ข้างใน	รับสั่งให้รับนางอยู่ข้างหน้า
กริ้วนักเชิญไปอย่าได้ช้า	ท้าวนางต่างพากันตกใจ
โขลนจ่าทนายเรือนเกลื่อนกล่น	ต่างคนวุ่นวิ่งไม่นิ่งได้
ท้าวนางออกหน้าพากันไป	ถึงศาลาในก็กราบกราน
เชิญนางสร้อยทองผ่องโสภา	ลีลาลงจากคชสาร
รับขึ้นทรงสีวิกากาญจน์	พามาหน้าฉานพระโรงคัล ฯ
๏ ครานั้นพระเจ้าเชียงใหม่	เห็นวอมาใกล้ให้ป่วนปั่น
กระทืบบาทตวาดอยู่นี่นัน	พากันมาไยในที่นี่
ผู้ชายพายเรืออยู่เต็มไป	จะดูเล่นฤๅไรไฉนนี่
ช่างกะไรรั้ววังดังไม่มี	อีพวกนี้น่าเฆี่ยนให้เจียนตาย
ท้าวนางต่างพากันหวาดหวั่น	ความกลัวตัวสั่นมิ่งขวัญหาย
รีบเร่งเข้าวังทั้งไพร่นาย	คอยรับสั่งจะถวายนางสร้อยทอง ฯ
๏ ครานั้นจึงพระเจ้าเชียงอินท์	สมถวิลกระหยิ่มยิ้มย่อง
คะนึงนางมิได้ว่างฤทัยปอง	เสด็จขึ้นจากท้องพระโรงชัย
ประทับที่แท่นสุวรรณบรรจถรณ์	ให้อาวรณ์ร้อนรนไม่ทนได้
กระซิบสั่งสาวสรรค์กำนัลใน	นางสร้อยทองอยู่ไหนไปเรียกมา ฯ
๏ นางในได้ฟังรับสั่งใช้	รีบไปบอกคุณท้าวจะเอาหน้า
ช่วยกันจัดแจงแต่งกายา	แล้วนำนางขึ้นมามนเทียรทอง
ครั้นถึงนอบนบอภิวันท์	หมอบอยู่ริมฉากชั้นที่กั้นห้อง
เจ้าขรัวนายทูลความตามทำนอง	ถวายนางสร้อยทองผ่องโสภา ฯ
๏ ครานั้นเจ้าเชียงอินท์ปิ่นนคร	เห็นบังอรนึกรักเป็นหนักหนา
เพ่งพิศโฉมนางไม่วางตา	ลักขณาเพริศพริ้งทุกสิ่งอัน
เสียอยู่แต่ดูยังเป็นเด็ก	ร่างเล็กไม่สมภิรมย์ขวัญ
นึกละอายเหล่าสุรางค์นางกำนัล	แสนกระสันครวญใคร่อยู่ไปมา
อย่าเลยจำจะงดอดใจไว้	จะช้านานเท่าไรไปหนักหนา
เรื่องนางนี้ทีเจ้าอยุธยา	จะโกรธายกทัพมาถึงเมือง
จำจะต้องคิดอ่านการศึกก่อน	ตัดรอนไพรินให้สิ้นเรื่อง
เมื่อเสร็จสิ้นเหตุการณ์รำคาญเคือง	พอนางเชื่องคงได้ชมสมใจปอง
คิดพลางทางภิปรายทายทัก	นงลักษณ์ตัวเจ้าอย่าเศร้าหมอง
จะเลี้ยงเจ้าเป็นใหญ่ในเรือนทอง	ให้ครอบครองสมบัติกษัตรา
วันหน้าถ้าเจ้าคิดถึงบิดร	สองนครมิใช่ไกลหนักหนา
จะหากันเมื่อไรก็ไปมา	กัลยาอย่าประหวั่นพรั่นใจ
ว่าแล้วจึงดำรัสตรัสสั่ง	ตำหนักทองสองหลังให้จัดให้
ทั้งสมบัติวัตถาแลข้าไท	เอาใจให้เป็นสุขทุกสิ่งอัน ฯ
๏ ครานั้นนวลนางสร้อยทอง	หม่นหมองวิโยคโศกศัลย์
อยู่ในห้องร้องไห้ไม่วายวัน	นางรำพันคํ่าเช้าเฝ้าโศกา
นิจจาเอ๋ยจากแม่ไปเมืองใต้	ก็ร้องไห้ร่ำรักกันหนักหนา
ลงไปไม่ถึงอยุธยา	เขาจับมาเชียงใหม่ในกลางคัน
ปานนี้พ่อแม่จะคิดถึง	หลงรำพึงว่าลูกเกษมสันต์
หมายใจว่าจะได้พึ่งพากัน	ด้วยสำคัญว่าลูกไปได้ดี
ถ้ารู้ว่าเขาจับมาเชียงใหม่	จะคั่งแค้นแน่นใจกะไรนี่
ฤๅจะยกโยธามาราวี	ด้วยปรานีจะรับเอากลับไป
ลูกนี้สุดที่จะคิดแล้ว	น้ำตาหลั่งถั่งแถวสะอื้นไห้
นี่เนื้อว่าเวรกรรมได้ทำไว้	นางมิได้เป็นสุขทุกราตรี ฯ
๒๗
พลายงามอาสา
๏ จะกล่าวถึงพระเจ้าเชียงใหม่	แต่ได้นางมาไว้ในกรุงศรี
ไม่วายเว้นนึกคะนึงถึงไพรี	เห็นจะมีศึกมาไม่ช้านัก
ด้วยล้านช้างข้างหนึ่งก็โกรธา	ฝ่ายข้างอยุธยาก็โกรธหนัก
ถ้าสองข้างต่างยกมาพร้อมพรัก	จะหาญหักต่อสู้ดูยากครัน
จำจะคิดชิงชัยข้างไทยก่อน	ต้องรีบรัดตัดรอนผ่อนผัน
ถ้าเสร็จสิ้นศึกไทยข้างใต้นั้น	ล้านช้างก็คงพรั่นไม่อาจมา
แต่นิ่งนึกตรึกไตรอยู่ในที่	จนสุรศรีเรืองแรงแสงกล้า
เสด็จออกท้องพระโรงรจนา	ท้าวพระยานอบน้อมอยู่พร้อมกัน
จึงปรึกษาเสนาข้าเฝ้า	ชาวเราจะเห็นเป็นไฉนนั่น
เดิมเจ้าอยุธยาทำอาธรรม์	มาชิงมิ่งเมียขวัญของกูไป
ฝ่ายเราไปสั่งดักกักทาง	รับนางจับพวกมันมาได้
ถ้ารู้ข่าวราวเรื่องถึงเมืองไทย	เห็นจะยกทัพใหญ่มาราญรอน
เราจะเตรียมกำลังตั้งต่อสู้	ฤๅจะจู่ลงไปทำไทยก่อน
จงปรึกษาว่ากันให้แน่นอน	จะตัดรอนคิดอ่านประการใด ฯ
๏ ครานั้นเสนาพระยาลาว	พระยาท้าวแสนหลวงผู้เป็นใหญ่
ปรึกษากันพร้อมมูลแล้วทูลไป	อันศึกไทยไพรีมีกำลัง
เห็นจะจู่ลงไปไม่ชนะ	แต่ถ้าละช้าไว้ให้พร้อมพรั่ง
จะเป็นศึกใหญ่มาดาประดัง	ที่จะหวังต่อสู้ดูยากนัก
ขอให้คิดอ่านการอุบาย	ท้าทายยั่วไทยให้โกรธหนัก
ให้รีบมาอย่าทันจะพร้อมพรัก	จึงจะหักศึกไทยได้ง่ายดาย ฯ
๏ พระเจ้าเชียงใหม่ได้ฟังทูล	เค้ามูลเห็นสมอารมณ์หมาย
จึงให้แต่งสาราว่าท้าทาย	ให้หยาบคายหมายยั่วให้โกรธา
เสร็จสรรพพับใส่ลงในกล่อง	มอบให้แสนกำกองตรีเพชรกล้า
คุมไพร่ร้อยถ้วนล้วนขี่ม้า	ไปส่งด่านอยุธยาธานี ฯ
๏ ครานั้นตรีเพชรแสนกำกอง	ทั้งสองรับราชสารศรี
เรียกไพร่ได้ครบตามบาญชี	แล้วขึ้นขี่ม้าตามกันหลามมา
ได้ข้าวตากใส่ไถ้ตะพายแล่ง	เครื่องม้าเสื้อแสงแดงดาษป่า
ทวนดูพู่ระยับจับนัยน์ตา	ข้ามท่าน้ำได้ไปลำพูน
ข้ามห้วยแม่ทามาเมืองนคร	ไม่หยุดหย่อนขับควบเข้าไพรสูญ
ค่ำเข้าเขตเถินเดินพร้อมมูล	แสงจันทร์จำรูญจำรัสฟ้า
ม้าคนหิวหอบอยู่บอบแบบ	ขึ้นเขาช่องแคบแล้วลงป่า
แดดร้อนผ่อนพักเป็นเพลา	หยุดให้ม้ากินหญ้าหากำลัง
พอหายเหนื่อยขึ้นม้าพากันไป	สะบัดย่างวางใหญ่ไม่เหลียวหลัง
สามวันดั้นมาไม่รอรั้ง	จนกระทั่งถึงด่านบ้านท่าเกวียน ฯ
๏ ครานั้นนายบุญเป็นขุนไกร	เห็นลาวสงสัยว่าศึกเสี้ยน
จึงเรียกพวกไพร่เวรเกณฑ์จำเนียร	ออกยืนขวางทางเตียนตรงประตู
ถือสาตราอาวุธอยู่พร้อมหน้า	โน่นแน่ลาวขี่ม้ามาเป็นหมู่
แต่งตัวโพกหัวพันชมพู	แลดูแดงเถือกมะเหรือกมา
บ้างปิดประตูด่านงุ่นง่านไป	ยัดปืนใหญ่หยิบชุดจุดไว้ท่า
ไปไหนเหวยเฮ้ยสูอย่าได้ช้า	ดีร้ายเร่งว่าให้รู้พลัน
ถ้าดีมานี่แต่สองม้า	ร้ายแล้วยกมากูไม่พรั่น
บ้างแกว่งดาบถือปืนออกยืนยัน	ต่างพากันเตรียมตัวออกทั่วไป ฯ
๏ ฝ่ายว่าพวกลาวเห็นชาวด่าน	อาจหาญยืนขวางหนทางใหญ่
จึงพากันหยุดยั้งรั้งม้าไว้	บอกให้แจ้งใจมิได้ช้า
เราเป็นแต่ผู้น้อยที่นำสาร	จะมาเว้าชาวด่านแจ้งการหวา
เพชรกล้ากำกองแต่สองม้า	เข้าไปส่งสาราแล้วว่าไป
เรื่องราวกล่าวด้วยพระท้ายน้ำ	กับไพร่ต้องจองจำอยู่เชียงใหม่
เจ้าเราให้สารมากรุงไทย	สูจงรีบส่งไปให้กราบทูล ฯ
๏ ฝ่ายว่าขุนด่านรับสารมา	ไปตามดูหมู่ม้าเข้าป่าสูญ
เห็นมิใช่กองทัพกลับพร้อมมูล	ให้นายพูนนายหมวดอยู่ตรวจตรา
ขุนไกรได้สารขึ้นมาใช้	สะบัดย่างวางใหญ่เข้าในป่า
ข้ามทุ่งซะเลียมเร่งตะเบ็งมา	บ่ายหน้าม้าตรงลงธานี
ถึงสังคโลกพลันทันใด	ลงจูงม้าคลาไคลไปเร็วรี่
ขุนนางกรมการนั่งศาลมี	ปรึกษาคดีอีเม้ยทอง
จีนแสไม่แก้ยอมให้ปรับ	ว่าไสบวยพวยรับแต่คล่องคล่อง
พอเห็นขุนด่านกรมการร้อง	เยี่ยมมองอยู่ไยไม่เข้ามา
ขุนไกรตรงมาศาลากลาง	แหวกทางหมอบคลานเข้าไปหา
ส่งกล่องใส่ลานสารตรา	แล้วเล่าแจ้งกิจจาทุกสิ่งอัน ฯ
๏ ครานั้นจึงท่านเจ้าพระยา	ทั้งเวียงวังคลังนาอยู่ที่นั่น
กรมการถ้วนหน้าปรึกษากัน	เกิดเหตุสำคัญหนักหนานัก
ชิงนางมิหนำซ้ำจับทหาร	ทำการอาจองทะนงศักดิ
แล้วยังมีสารามาฮึกฮัก	ไม่รู้จักเหมือนริ้นบินเข้าไฟ
แต่ทว่าหญ้าแพรกจะแหลกก่อน	ต้องยกทัพขับต้อนจะร้อนไพร่
อย่าดูเบาเราต้องรีบส่งไป	ถ้านิ่งไว้เข้าร้ายตายทีเดียว
อ้ายลาวเจ้ากรรมทำแล้วหวา	เขียนบอกปิดตราสักประเดี๋ยว
เสร็จสรรพใส่กลักถักเป็นเกลียว	เคี่ยวครั่งติดประจำซ้ำตีตรา
แต่งให้พันมโนเป็นนายใหญ่	ถือบอกไปกับไพร่ยี่สิบห้า
หาบโพล่แฟ้มยุ่งกรุ่งกริ่งมา	ลงเรือเก้าวากัญญายาว
ให้แก้หน้าจากท่าตะเบ็งพาย	เดือนหงายน้ำฟุ้งเป็นฟองขาว
ตะละเล่มเต็มเหนี่ยวเสียงเกรียวกราว	โห่ฉ่าวฉ่าลั่นสนั่นไป
พอเช้าตรู่ลงมาถึงท่าเกษม	หุงต้มกินเปรมทั้งนายไพร่
อิ่มแล้วรีบร้อนไม่นอนใจ	พันมโนนายใหญ่นั่งโยกมา
ครั้นพ้นวัดใหม่ไปบ้านตรุ	ลุถึงท่ากงลงพิงหวา
เข้าพิจิตรวังจันทร์น้ำดันซ่า	รับวาเฮ้ยโขนโดนเรือเจ๊ก
เออเรือขายเหล้าชาวเราฉวย	พะซี้ไบใส่บวยฉวยเหวยเด็ก
ยกขึ้นเรือได้ไหไม่เล็ก	ถีบเรือเจ๊กเจ้าของร้องโล่ไป
มึงบึกกูบึกสะอึกคว้า	เรือกัญญาหน้าโขนเข้าโดนไผ่
จะร่ำพรรณนาให้ช้าไย	เจ็ดวันมาได้ถึงท่าคัน ฯ
๏ พอเรือจอดทอดถึงที่หน้าท่า	พันมโนรีบมาขมีขมัน
ทั้งบ่าวไพร่ตามไปอยู่พร้อมกัน	เห็นสาวชาววังนั้นก็ชอบเชิง
จุปากเจาะเจาะกระเดาะลิ้น	หอมกลิ่นแหงนหงายเหมือนควายเบิ่ง
ทำกรีดกรายชายตาร่าเริง	หลงละเลิงลดเลี้ยวเกี้ยวพานมา
งุ่มง่ามข้ามฉนวนประตูดิน	ตาถินนายประตูครู่เอาผ้า
ชายพดหลกลุ่ยหุยหม่อมตา	ยั่นอ้ายบ้าลอยชายคาดใต้พก
พ่อเอ๋ยชาวบ้านนอกถือบอกมา	มึงซ่อนอะไรหวาเอาผ้าปก
ดูเป็นตะะกร้าใส่ไข่นก	สกปรกชาวเหนือมันเหลือใจ
เสียเงินให้สลึงเขาจึงปล่อย	หน้าจ๋อยกลับมาทั้งนายไพร่
เที่ยวถามหาศาลาลูกขุนใน	เขาชี้บอกให้ก็ตรงมา
เห็นหัวพันนายเวรเกณฑ์เมืองรั้ง	พันมโนก็นั่งลงตรงหน้า
พอนายควรสวนออกนอกศาลา	กราบไหว้วางตราอยู่ลนลาน
นายเวรต่อยกลักกับพนักผาง	ชักบอกออกวางกับราชสาร
อ่านดูรู้ข้อราชการ	ก็รีบมาเรียนท่านลูกขุนใน
ฝ่ายท่านเจ้าพระยาจักรี	เอกอรรคอธิบดีเป็นใหญ่
ทราบเรื่องราชสารรำคาญใจ	สั่งให้รีบคัดจะกราบทูล ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงภพ	เลิศลบโภไคยมไหศูรย์
สถิตในห้องแก้วแพรวไพฑูรย์	ไพบูลย์พูนสุขทุกเวลา
แต่เหตุการราชสารหาทราบไม่	ให้รุ่มร้อนฤทัยเป็นหนักหนา
ด้วยเทพเจ้าสิงสู่อยู่อัตรา	รักษาพระองค์ผู้ทรงธรรม์
ประทับอยู่ข้างในได้เวลา	สามโมงนาฬิกาตีฆ้องลั่น
จะเสด็จออกท้องพระโรงคัล	จรจรัลไปสรงพระคงคา
น้ำกุหลาบอาบอบตรลบกลิ่น	หอมประทิ่นพระสุคนธ์ปนบุปผา
ฝ่ายนางพนักงานก็คลานมา	ถวายภูษาทรงอลงการ
ทรงเครื่องเสร็จสรรพจับพระขรรค์	เพชรกุดั่นพรรณรายฉายฉาน
นางในใจภักดิ์พนักงาน	ถวายพานพระศรีแล้วกราบลง
เสวยเสร็จพระเสด็จลีลาศ	ผุดผาดดังพระยาราชหงส์
นางในตามชิดติดพระองค์	ตรงขึ้นบรรยงก์รัตนาสน์
พระสูตรรูดกร่างขุนนางเฝ้า	คู้เข่าคึกคักแทบถมปักขาด
กราบถวายบังคมบรมราช	ทั้งอำมาตย์เสนาพระยาครู
แตรสังข์กระทั่งถวายเสียง	ขุนนางหมอบเรียงเคียงเป็นหมู่
ตำรวจในไล่คนพ้นประตู	คอยดูเข้าออกบอกไปมา ฯ
๏ ครานั้นเจ้าพระยาจักรี	ได้ทีก็ประนมก้มเกศา
กราบทูลขึ้นพลันมิทันช้า	อันชีวาอยู่ใต้บาทบงสุ์
บัดนี้เชียงใหม่มีราชสาร	มอบให้นายด่านท่าเกวียนส่ง
พระยาเกษตรสงครามรามณรงค์	ให้พันมโนจำนงนั้นถือมา
เรื่องราวกล่าวด้วยพระท้ายน้ำ	เชียงใหม่จับจำยังไม่ฆ่า
ให้ทรงฟังยังมิทันอ่านสารา	ก็โกรธากลุ้มกลัดขัดพระทัย
กระทืบบาทผาดพระสุรเสียงก้อง	พระแท่นทองสนั่นหวั่นไหว
เหม่อ้ายลาวจองหองคะนองใจ	มันพูดจาว่ากะไรให้บอกพลัน ฯ
๏ ขอเดชะในสารว่าทรงเดช	ครองนิเวศน์เชียงใหม่มไหศวรรย์
ตั้งอยู่ในสัตย์สุจริตธรรม์	เป็นมหันต์อิศโรอันโอฬาร
ฦๅเดชทุกเขตอาณาจักร	ปรปักษ์ย่อท้อไม่ต่อต้าน
ในตำรับข้างที่มีมานาน	จารจารึกไว้ในแผ่นทอง
ว่าพระเจ้ากษัตริย์ศึกองค์นี้	เป็นโมลีเลื่องโลกไม่มีสอง
ดังอวตารมาผลาญศึกคะนอง	มิให้ข้องเคืองขุ่นระคายมี
เดิมให้ราชทูตจำทูลสาร	ไปขอองค์เยาวมาลย์โฉมศรี
ตามโบราณราชประเพณี	บุตรีล้านช้างนางสร้อยทอง
หวังพระทัยจะได้ซึ่งองค์เอก	มาอภิเษกสู่สมภิรมย์สอง
ยังเยาว์อยู่มิควรภิรมย์ครอง	จึงยังไม่รับรองมาแนบองค์
แต่เดิมมากรุงไทยอยู่ในสัตย์	มาวิบัติถือจิตรด้วยฤทธิหลง
ให้พระท้ายน้ำนำจัตุรงค์	ดั้นดงล่วงแดนของเรามา
ไม่เกรงเราผู้เป็นเจ้านัคเรศ	โอหังบังเหตุแล้วมิสา
ยังซ้ำกลับรับองค์พระธิดา	สร้อยทองเสนหาของเราไป
จึงได้เกณฑ์กองทัพออกรับรบ	ตีตรลบชิงนางนั้นไว้ได้
พระท้ายน้ำนายทัพกับพวกไทย	เราจับจำคุกไว้ไม่ฆ่าตี
ครั้นจะไม่บอกมาว่าให้แจ้ง	จะเคลือบแคลงเราว่าพานางหนี
อันโฉมยงองค์ราชบุตรี	รับมาไว้ในที่ตำหนักจันทน์
ถ้าประสงค์ซึ่งองค์อัคเรศ	ละนิเวศน์ยกมาอย่าได้พรั่น
ขอเชิญเจ้าอยุธยามาประจัญ	ตัวต่อตัวสู้กันบนหลังช้าง
มีชัยก็จะได้นางสร้อยทอง	ไปสมสองสัมผัสไม่ขัดขวาง
พระท้ายน้ำเราจำเอาไว้พลาง	เป็นจำนำฝ่ายข้างอยุธยา
ครบสามเดือนจะฆ่าทั้งห้าร้อย	เราคอยฟังอย่างไรให้เร่งว่า
จะไว้ยศให้ปรากฏกัลปา	ฤๅเกรงภัยไม่มาก็ว่าไป
จะกำหนดสงครามตามแบบอย่าง	อันองค์นางยังหาร่วมภิรมย์ไม่
กว่าจะได้รบพุ่งเจ้ากรุงไทย	ให้ประจักษ์ฤทธิไกรใครรุ่งเรือง
แล้วจึงจะอภิเษกให้ปรากฏ	เกียรติยศระบือฦๅเลื่อง
ว่าชนช้างได้นางเป็นศรีเมือง	อ่านสารสิ้นเรื่องบังคมคัล ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ได้ทรงฟัง	แค้นคั่งเคืองขัดจนอัดอั้น
ให้ร้อนรุ่มกลุ้มพระทัยดังไฟกัลป์	จะเผาผลาญชีวันให้บรรลัย
เป็นครู่หนึ่งจึงเปล่งสิงหนาท	กระทืบบาทสนั่นหวั่นไหว
ฉวยชักพระแสงออกแกว่งไกว	ข้าเฝ้าน้อยใหญ่ก็ถอยทรุด
หน้าซีดตัวสั่นอยู่งันงก	บ้างล่วมหมากพลัดตกพกไม่หยุด
บ้างแอบเสาท้องพระโรงหมอบโค้งคุด	อุตลุดหวั่นไหวไปทั้งวัง
ความกลัวดังจะแทรกแผ่นดินด้น	บางคนลนลานคลานถอยหลัง
เปล่งพระสุรเสียงประเปรี้ยงดัง	นักสนมแน่นนั่งก็ตกใจ
เหม่เหม่อ้ายเชียงใหม่ใจพาล	จับพวกพลทหารของกูได้
หยาบช้าท้าให้ไปชิงชัย	กำเริบนี่กะไรใช่พอดี
อ้ายบ้านเล็กเมืองน้อยร้อยประเทศ	บังเหตุจะสู้กับกูนี่
มันเหมือนหนึ่งลูกมฤคี	จะมาสู้ราชสีห์ให้วายปราณ
ตัวกูผู้เป็นหลักนัคเรศ	ทุกประเทศมิได้รอต่อต้าน
อ้ายนี่โมหันธ์อันธการ	กรรมของมันบันดาลให้หลงคิด
เชียงใหม่ใหญ่เท่าสักหยิบมือ	ไม่พอครือทัพไทยจะไปติด
จะพลอยพาโคตรวงศ์ปลงชีวิต	อวดฤทธิประจญชนช้างกู
เคลือบแฝงแกล้งว่าขอนางไว้	ดังว่าเขายกให้ไม่อดสู
เมื่อตัวนางล้านช้างเขาให้กู	ทูตมาก็รู้อยู่ทั่วไป
ถ้ามันมีอำนาจดังราชสาร	เขากลัวโพธิสมภารไม่ขัดได้
นี่เพราะเขารู้เช่นเห็นจัญไร	เขาจึงยกลูกให้เสียเมืองนี้
ชิงนางกลางคันแล้วมิหนำ	จับพระท้ายน้ำทำป่นปี้
เอาไว้ไยให้หนักพระธรณี	เหวยพระยาจักรีเร่งเตรียมทัพ
อีกสามวันกูจะยกไปเชียงใหม่	ถ้าตีเมืองไม่ได้กูไม่กลับ
เกณฑ์เมืองขึ้นน้อยใหญ่อย่าได้นับ	เร่งขับตามไปให้สิ้นพล
อ้ายพวกเชียงใหม่อย่าไว้มัน	พบที่ไหนไล่ฟันเสียให้ป่น
จนให้เมืองมันร้างว่างผู้คน	รื้อจนกำแพงล้อมป้อมปราการ ฯ
๏ ครานั้นจตุสดมภ์กรมทั้งสี่	ฟังคดีรับสั่งดั่งศรผลาญ
สะกิดกันตัวสั่นหวั่นสะท้าน	ให้ท่านอธิบดีจักรีทูล
ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงเดช	ปิ่นปักนัคเรศมไหศูรย์
บารมีทรงบำเพ็ญเห็นไพบูลย์	จะเพิ่มพูนปรโยชน์โพธิสมภาร
ซึ่งพระองค์ทรงคิดกิจสงคราม	ก็เห็นว่าเสี้ยนหนามไม่ต่อต้าน
ขอพระราชทานโทษจงโปรดปราน	จะหนักหน่วงโพธิญาณให้นานไป
กับข้อราชการแต่เพียงนี้	หาควรที่จะถึงเสด็จไม่
กับรบพุ่งพวกลาวชาวพงไพร	ใช่เสนาข้าใช้จะไม่มี
เห็นพระเกียรติยศจะถดถอย	เชียงใหม่กลับจะพลอยได้ราศี
ว่าเป็นคู่สู้พระองค์ทรงธรณี	ไม่ควรที่แผ่นฟ้าลงมาดิน
ครั้นเมื่อสมเด็จพระรามา	หนุมานอาสาก็เสร็จสิ้น
จนได้นางสีดาคืนธานินทร์	อสุรินทร์ย่นย่อท้อทด
ครั้งนี้ถ้าเสด็จไปเชียงใหม่	ตกทหารกรุงไกรนี้สิ้นหมด
ขอพระองค์ทรงชัยจงไว้ยศ	ให้ปรากฏเหมือนครั้งพระรามา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงศักดิ	ปิ่นปักหลักโลกนาถา
ได้ฟังคำทูลเป็นมูลมา	พระตรึกตรานิ่งนึกในพระทัย
จึงตรัสถามเสนาข้าเฝ้า	นี่ออเจ้าคิดเห็นเป็นไฉน
เมื่อมาทานทัดขัดกูไว้	ใครจะอาสาไปก็ว่ามา ฯ
๏ ครานั้นบรรดาท่านผู้ใหญ่	จนใจด้วยไม่มีผู้อาสา
มิรู้ที่จะสนองพระบัญชา	ก็หมอบนิ่งก้มหน้าไปตามกัน
พระองค์ทรงพิโรธกระทืบบาท	สุรเสียงสิงหนาทดังฟ้าลั่น
อย่างไรเล่าเอาจริงก็นิ่งงัน	เปล่าทั้งนั้นพูดเล่นไม่เป็นงาน
ดีแต่ฉ้อไพร่ไพล่เงินกิน	ปลอกปลิ้นสิ้นลมประสมประสาน
เลี้ยงเสียเบี้ยหวัดไม่ต้องการ	มีศฤงคารยศศักดิหนักแผ่นดิน
กริ้วพลางทางเสด็จเข้าวังใน	ขุนนางน้อยใหญ่กลับไปสิ้น
พรั่นตัวทุกคนเป็นมลทิน	ด้วยได้ยินประภาษคาดโทษทัณฑ์ ฯ
๏ จะกล่าวถึงพลายงามทรามสวาดิ	เฉลียวฉลาดแกล้วกล้าวิชาขยัน
เรืองฤทธิประสิทธิทุกสิ่งอัน	หมายประจัญสงครามไม่ขามใคร
อยู่กับพระหมื่นศรีมาปีกว่า	เจ้าอุตส่าห์ฝากตัวให้รักใคร่
จนเธอเลี้ยงเป็นลูกด้วยถูกใจ	สารพัดจัดให้ได้สุขสบาย
วันนั้นรู้คดีว่ามีศึก	คะเนนึกเห็นจะสมอารมณ์หมาย
จะอ้อนวอนพึ่งบุญคุณพระนาย	เบี่ยงบ่ายให้ได้รับอาสาไป
ถ้ากะไรจะได้ทูลขอพ่อ	คิดขึ้นมาน้ำตาคลอสะอื้นไห้
โอ้กรรมพ่อทำมาอย่างไร	จึงต้องไปทนทุกข์ทรมาน
ติดคุกมาแต่ลูกอยู่ในท้อง	แม่วันทองช่างกะไรไม่สงสาร
เสียแรงร่วมยากมาเป็นช้านาน	ครั้นถึงบ้านแล้วแม่ก็แชไป
เป็นหลายปีดีดักไม่อินัง	หาคิดถึงความหลังของพ่อไม่
แต่ตัวลูกจักแหล่นจะบรรลัย	เหตุเพราะไอ้ขุนช้างเป็นตัวมาร
สะอื้นพลางทางคิดถึงคุณพระ	เดชะความสัตย์อธิษฐาน
ข้าพเจ้าจะดำริตริการ	คิดอ่านขอโทษให้บิดา
ขอให้ได้สมอารมณ์คิด	อย่าให้ผิดมุ่งมาดปรารถนา
อธิษฐานเสร็จพลันแล้ววันทา	พอเพลาพลบค่ำเข้าไต้ไฟ
เห็นพระหมื่นศรีอยู่หอกลาง	แสงเทียนสว่างกระจ่างไข
ลูกเมียหมอบนั่งสะพรั่งไป	พระหมื่นศรีทีใจไม่สบาย
เล่าความถึงกริ้วด้วยเรื่องทัพ	รับสั่งเสร็จสรรพให้บัตรหมาย
เตรียมทัพหลวงไว้ทั้งไพร่นาย	วุ่นวายอึกทึกทั้งพารา
พลายงามแอบฟังพระหมื่นศรี	พอได้ทีก็คลานเข้าไปหา
พลางร่ายพระเวทให้เมตตา	วันทาแล้วถามไปทันที
ดูคุณพ่อเป็นไรไม่สบาย	ได้ยินว่าวุ่นวายทั้งกรุงศรี
เกณฑ์ทัพจับกันเป็นโกลี	ลูกนี้อยากรู้เป็นอย่างไร ฯ
๏ พระหมื่นศรีว่าเออพลายงามเอ๋ย	รบพุ่งเราจะเคยก็หาไม่
วันนี้พระองค์ผู้ทรงชัย	ตรัสไถ่ถามทั่วทุกตัวคน
นิ่งหมดไม่มีใครอาสา	กริ้วดังฟ้าผ่าโกลาหล
เสด็จออกพรุ่งนี้เข้าที่จน	เอากุศลเสี่ยงสุดแต่บุญกรรม
ถ้าไม่มีผู้ใดใครอาสา	พ่อนี้เห็นว่าไม่เป็นส่ำ
จะพากันวุ่นวายตายระยำ	หน้าดำอยู่ทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ พลายงามฟังความก็สมคิด	หมอบชิดแล้วตอบอนุสนธิ์
คุณพ่ออย่าได้เป็นทำวน	จงผ่อนปรนเพ็ดทูลให้ชอบที
ลูกนี้จะรับอาสาไป	ทำเมืองเชียงใหม่ให้ป่นปี้
จะจับเจ้าเชียงใหม่ไอ้ตัวดี	มิให้มีลำบากแก่ไพร่พล
เสียแรงลูกเรียนรู้แต่ครูมา	จะอาสาทำศึกเสียสักหน
ให้มีชื่อฦๅทั่วทั้งสากล	ว่าเป็นคนชาติทหารอันชาญชัย ฯ
๏ ครานั้นพระหมื่นศรีผู้ปรีชา	ฟังพลายงามว่ายังสงสัย
ซึ่งเจ้าจะกล้าอาสาไป	พ่อนี้ยังไม่ไว้อารมณ์
ด้วยตัวเจ้ายังเล็กเด็กนักหนา	จะทูลความอาสาเห็นไม่สม
ไม่เคยเห็นวิชาอาคม	เจ้าสะสมร่ำเรียนไว้อย่างไร
ลูกเอ๋ยการศึกนี้ลึกนัก	เอาแต่โวหารหักนั้นไม่ได้
ถ้าเหมือนพ่อก็พอจะไว้ใจ	ฤๅพ่อเจ้าเขาให้ตำรับเรียน
ไปเพ็ดทูลถ้าดีก็มีหน้า	เคลื่อนคลาศก็จะพากันถูกเฆี่ยน
จะเสียทีที่ลำบากพากเพียร	ไปพลั้งพลาดแล้วเจียนพากันตาย
ตรองดูให้ดีนะลูกรัก	จะหาญหักเพ็ดทูลมิใช่ง่าย
เอ็นดูอยู่ว่าเจ้าเป็นลูกชาย	พ่อหมายจะปลูกฝังให้เป็นตัว
มิใช่แกล้งเกียดกันฉันทา	เกรงแต่ว่าจะไปไม่รอดชั่ว
อย่าประมาทคาดได้ด้วยไม่กลัว	จงถ่ายเทดูให้ทั่วถึงทางความ ฯ
๏ เจ้าพลายนบนอบตอบวาจา	คุณพ่อว่าเพราะรักจึงหักห้าม
ด้วยยังไม่เห็นดีของพลายงาม	มิใช่ลูกว่าตามใจคะนอง
เป็นลูกศิษย์มีครูรู้เที่ยงแท้	ท่านทำนายไว้แน่ไม่เป็นสอง
ถ้าจะให้ปรากฏจะทดลอง	ให้ถ่องแท้ได้เห็นเป็นแก่ตา
ว่าแล้วยกมือขึ้นไหว้ครู	ให้สิงสู่แล้วอ่านพระคาถา
หายตัวไปพลันมิทันช้า	ต่อหน้าคนผู้อยู่ทั้งนั้น
พระหมื่นศรีค่อยมีน้ำใจมา	หัวเราะร่าเออเช่นนี้ดีขยัน
พอจะเอาการได้ไม่เสียพันธุ์	คลายเวทพูดกันเถิดลูกยา
เจ้าพลายก็คลายให้คนเห็น	กลับเป็นเสือโคร่งตัวคร่ำคร่า
โตทะมื่นยืนหยัดดัดกายา	ทำท่าเหมือนจะโดดโลดไล่คน
แต่บรรดาลูกเมียพระหมื่นศรี	ตกใจวิ่งหนีอยู่สับสน
แต่พระหมื่นศรีรู้ทีกล	ไม่ร้อนรนหัวร่ององันไป
พลายงามก็คลายฤทธิมนตร์	กลับกลายเป็นคนลงนั่งไหว้
พระหมื่นศรีเปรมปริ่มยิ้มละไม	ลูบหลังลูบไหล่เจ้าพลายงาม
เอาการแน่แล้วลูกแก้วพ่อ	เจ้าเป็นต่อนักเลงอย่าเกรงขาม
เมื่อแรกพ่อแคลงใจจึงไม่ตาม	พึ่งเห็นความรู้ดีฉะนี้เจียว
อย่างนี้พระองค์ก็คงโปรด	ไม่พักทรงพิโรธเป็นสองเที่ยว
ทั้งพระหลวงเจ้าพระยาได้หน้ากรียว	เพราะเจ้าคนเดียวได้รอดดอน
พูดกันสองคนจนสว่าง	สุริยาเยื้องย่างเยี่ยมสิงขร
ก็เลยเตรียมไปเฝ้าไม่เข้านอน	ได้เวลาพาจรจากบ้านพลัน ฯ
๏ พระหมื่นศรีขึ้นขี่คลานหาม	เจ้าพลายเดินตามขมีขมัน
เข้าไปในศาลาลูกขุนนั้น	ท่านผู้ใหญ่พร้อมกันอยู่ศาลา
กำลังท่านกลาโหมจักรี	จตุสดมภ์ทั้งสี่นั่งปรึกษา
จึงพระหมื่นศรีผู้ปรีชา	ก็พาตัวพลายงามตามเข้าไป
กราบเรียนความพลันในทันที	ว่าคนดีจะเข้ามาอาสาได้
ลูกขุนแผนแสนสะท้านหลานขุนไกร	ชื่อพลายงามว่องไวใจคอดี
วิชากล้าแกล้วแคล่วคล่อง	ล่องหนหายตัวได้ถ้วนถี่
ท่านผู้ใหญ่ได้ฟังก็เปรมปรีดิ์	เจ้าพระยาจักรีว่าชอบกล
หน่วยก้านหาญเหี้ยมดูเจียวเจ้า	ลาดเลาก็เห็นจะเป็นผล
เป็นลูกหลานทหารถึงสองคน	ฤทธิเดชเวทมนตร์คงได้การ
ดูคมคายคล้ายกับขุนแผนพ่อ	ทั้งน้ำใจในคอก็อาจหาญ
นี่แน่เจ้าจะเข้ารับราชการ	ถ้าเชี่ยวชาญเหมือนว่าแล้วอย่ากลัว
เราจะช่วยยกย่องให้มียศ	ปรากฏเลื่องฦๅระบือทั่ว
ถ้าตีได้เชียงใหม่ไหนครอบครัว	ทั้งควายวัวเหลือหลายสบายใจ
พูดจาหารือกันเสร็จสรรพ	เป็นลำดับแต่ล้วนท่านผู้ใหญ่
จวนเสด็จออกท้องพระโรงชัย	ก็เตรียมเฝ้าเข้าไปได้เวลา ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ทรงสวัสดิ์	เนาในปรางค์รัตน์จำรัสหล้า
ครั้นรุ่งแจ้งแสงสีสุริยา	พระผ่านฟ้าสระสรงทรงเครื่องพลัน
ให้เร่าร้อนพระทัยด้วยไพรี	พระเสด็จออกที่สุทธาสวรรย์
ขุนนางหมอบราบกราบพร้อมกัน	เสียงแตรแซ่สนั่นเสนาะวัง
ทอดพระเนตรเห็นข้าราชการ	พระพักตร์เผือดเดือดดาลดังจะคลั่ง
เป็นอย่างไรนิ่งอยู่กูคอยฟัง	ใครจะอาสามั่งฤๅไม่มี
อ้ายเลกทาสเลกสมกรมนอกใน	มันจะอาสาได้กระมังนี่
จะได้ตั้งแต่งมันให้ทันที	ถอดออเจ้าเหล่านี้ลงแทนมัน ฯ
๏ ครานั้นจมื่นศรีเสาวรักษ์ราช	อภิวาททูลไปมิได้พรั่น
ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงธรรม์	อันชีวันอยู่ใต้พระบาทา
กระหม่อมฉันออกไปไต่ถาม	ได้นายพลายงามจะอาสา
เป็นบุตรขุนแผนแสนศักดา	ได้ร่ำเรียนวิชามาเชี่ยวชาญ
กระหม่อมฉันสงสัยได้ทดลอง	ก็แคล่วคล่องสามารถอาจหาญ
เป็นคนดีมีวิชาอาการ	แล้วเหล่าปราณก็เคยสงครามมา ฯ
๏ พระองค์ทรงฟังพระหมื่นศรี	เปรมปรีดิ์ดำรัสตรัสให้หา
ตัวมันอยู่ไหนอย่าได้ช้า	เรียกให้กูดูหน้าให้เต็มใจ
พระหมื่นศรีเหลียวหลังสั่งให้เรียก	เจ้าพลายงามสำเหนียกหาช้าไม่
ค่อยคลานผ่านหมู่หุ้มแพรไป	นายเวรแหวกช่องให้เป็นทางมา
ถึงหน้าพระที่นั่งก็บังคม	ปลงอารมณ์ร่ายเวทพระคาถา
ผูกพระทัยให้ทรงพระเมตตา	หมอบนิ่งภาวนาอยู่ในใจ ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ทอดพระเนตรพอเห็นให้รักใคร่
จึงมีสีหนาทประภาษไป	เฮ้ยไอ้พลายงามทรามคะนอง
โคตรเค้าเหล่ามึงเป็นทหาร	อุตส่าห์ทำราชการให้แคล่วคล่อง
แม้นมึงทำลาวได้ดังใจปอง	เงินทองยศอย่างจะรางวัล
จะได้ฤๅมิได้ให้ว่ามา	กูดูหน้าตาก็คมสัน
น้ำใจในคอก็พ่อมัน	นิ่งอั้นอยู่ไยให้ว่ามา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายงาม	ฟังความรับสั่งใส่เกศา
ขอเดชะพระองค์ทรงศักดา	อันชีวาอยู่ใต้ฝ่าละออง
กระหม่อมฉันจะขอรับอาสา	เอาพระเดชามาปกป้อง
จะจับเจ้าเชียงใหม่ใจคะนอง	มิให้ต้องร้อนใจแก่ไพร่พล
ขอพระราชทานโทษโปรดบิดา	ไปเป็นคู่ปรึกษากันกลางหน
ทั้งจะได้ช่วยเหลือเผื่ออับจน	แก้กลศึกสู้ศัตรูนั้น
แม้นว่าได้ร่วมคิดกับบิดา	จะขอรับอาสาจนอาสัญ
ถ้าพ่ายแพ้แก่พวกเชียงใหม่มัน	ขอถวายชีวันทั้งโคตรปราณ ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จนเรนทร์สูร	ฟังทูลตบพระหัตถ์อยู่ฉัดฉาน
ทรงพระสรวลร่วนรื่นชื่นบาน	เออเอ็งเอาการมิเสียที
อนิจจาอ้ายขุนแผนแสนอาภัพ	ตกอับเสียคนแทบป่นปี้
ติดคุกทุกข์ยากมาหลายปี	กูนี้ก็ชั่วมัวลืมไป
ให้บังอกบังใจกะไรหนอ	อ้ายพลายงามมาขอจึงนึกได้
ครั้งขออีลาวทองกูหมองใจ	จำไว้ช้านานถึงปานนี้
ดูดู๋ขุนนางทั้งน้อยใหญ่	พากันนิ่งเสียได้ไม่พอที่
ทาระกรรมมันมาสิบห้าปี	ช่างไม่มีผู้ใดใครชอบพอ
เหตุด้วยอ้ายนี่ไม่มีทรัพย์	เนื้อความมันจึงลับไปเจียวหนอ
ถ้ามั่งมีไม่จนคนก็ปรอ	มึงขอกูขอไม่เว้นวัน
นับประสาหาคนไปสู้ศึก	ก็ไม่มีใครนึกถึงมันนั่น
ด้วยอิจฉาว่าวิชาไม่เท่ามัน	มันไล่ฟันเอาเมื่อตามขุนช้างไป
ความกลัววิ่งหัวเป็นดอกล่อ	รู้จักฝีมือพ่อฤๅหาไม่
พระยายมฟังว่าช้าอยู่ไย	จงสั่งให้ไปถอดอ้ายแผนมา ฯ
๏ ท่านเจ้ากรมยมราชได้รับสั่ง	ถวายบังคมคัลด้วยหรรษา
รีบออกนอกพระโรงรัตนา	ให้หานรบาลแล้วสั่งพลัน
ไปถอดขุนแผนเป็นการด่วน	เวลาจวนพามาขมีขมัน
ให้ทันเฝ้าองค์พระทรงธรรม์	นรบาลงกงันรีบออกไป
ถึงคุกเร่งรัดพัศดี	ถอดกันทันทีไม่ช้าได้
แล้วพาขุนแผนผู้แว่นไว	เข้าในวังนั่งไหว้ท่านเจ้าคุณ
ท่านพระยายมราชก็ทักถาม	บอกความขุนแผนว่าแสนวุ่น
พลายงามทูลขอพ่อเป็นบุญ	ทรงการุญยกโทษโปรดประทาน
อนิจจาผมเผ้ายาวเลื้อยดิน	ผิดหน้าตาสิ้นน่าสงสาร
เข้าไปเฝ้าเถิดเจ้าจะช้าการ	ว่าแล้วก็คลานพาเข้าไป ฯ
๏ พระองค์ทรงศักดิกวักพระหัตถ์	ตรัสเรียกขุนแผนเข้ามาใกล้
หมอบหน้าพลายงามทรามวัย	บังคมไหว้กราบงามลงสามที
พระองค์ทรงตรัสประภาษไป	เออไอ้ขุนแผนไม่พอที่
มึงจำเพาะเคราะห์ร้ายมาหลายปี	วันนี้สิ้นเคราะห์เพราะลูกชาย
บัดนี้มีศึกข้างเชียงใหม่	อ้ายลูกมันจะไปตีถวาย
มันจะขอพ่อไปเป็นเพื่อนตาย	ปรึกษากับลูกชายก็เป็นไร
ตัวมึงกูเคยได้เชื่อถือ	ไม้มือไม่มีใครหักได้
กูนี้ชั่วมัวเอามึงจำไว้	ลืมไปใช่ว่าจะแค้นเคือง
มึงจะเอาผู้คนสักกี่หมื่น	ให้เร่งกะวันคืนอย่าร่ำเรื่อง
จะเอาไพร่ในกรุงฤๅหัวเมือง	วัวต่างช้างเครื่องให้หมายไป ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสุภาพ	ก้มกราบแล้วทูลเฉลยไข
มิต้องให้ไพร่ยากไปมากมาย	ครั้นกะเกณฑ์วุ่นวายจะช้าการ
ขอพระราชทานแต่ไพร่ราบ	พอหามหาบหาเสบียงเลี้ยงอาหาร
อันพวกพลจะประจญประจัญบาน	ขอประทานคนโทษที่ในคุก
มีสามสิบห้าคนล้วนทนคง	ยืนยงสามารถอาจอุก
ได้ร่ำเรียนรู้ครบเชิงรบรุก	เห็นมีทุกความรู้ครูต่างกัน ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	ฟังขุนแผนพูดจบเห็นขบขัน
เออเขตแขวงเชียงใหม่สิใหญ่ครัน	คนมันมากมายเป็นหลายเมือง
ผู้คนเอ็งจะเอาไปเท่านี้	ถึงว่าได้คนดีที่ปราดเปรื่อง
จะรบราฆ่าฟันมันไม่เปลือง	กูเห็นเครื่องจะยับกลับลงมา
มันดีดีอย่างไรว่าไวว่อง	มะรืนนี้เอามาลองกันต่อหน้า
พระยายมว่าไรอย่าได้ช้า	ไปถอดทั้งสามสิบห้าให้แก่มัน
สั่งเสร็จพระเสด็จเข้าในที่	ภูมีแสนสุขเกษมสันต์
พวกขุนนางออกมาพร้อมหน้ากัน	ขุนแผนนั้นไหว้ทั่วตัวขุนนาง
บ้างทักทายปราศรัยเป็นไมตรี	ล้วนยินดีเชยชมกันต่างต่าง
ให้สินให้พรสั่งสอนพลาง	เคราะห์โศกสิ้นสร่างแล้วคราวนี้
ท่านเจ้ากรมยมราชก็เรียกหา	ทั้งพ่อลูกตามมากับจมื่นศรี
ให้จดหมายรายชื่อลงบาญชี	ครบคนโทษที่พระราชทาน
แล้วสั่งให้ประแดงไปถอดมา	ตรวจตัวทั่วหน้าให้นับอ่าน
ต่อหน้าขุนแผนแสนสะท้าน	สอบคำให้การให้ขานมา ฯ
๏ ข้าพเจ้าอ้ายพุกอยู่ลุกแก	เมียชื่ออีแตพระเจ้าข้า
โทษปล้นให้รำระบำป่า	ให้อีมารำรื้อไปมือเดียว
ถัดไปอ้ายมีบ้านยี่ล้น	เมียชื่ออีผลปล้นตาเขียว
แทงถูกอีชังกำลังเยี่ยว	ปากเบี้ยวล้มหงายน้ำลายฟด
ถัดไปไอ้ปานบ้านชีหน	เมียชื่ออีสนปล้นบางปลากด
ผูกคอตาจ่ายกับยายรด	เอาไฟจดจุดขนหล่นร่วงไป
ถัดนั้นอ้ายจันสามพันตึง	เมียชื่ออีอึ่งบ้านเหมืองใหม่
พวกปล้นขุนศรีวิชัย	เอาไม้เสียบก้นแกจนตาย
ถัดมาข้าชื่ออ้ายคงเครา	เมียชื่ออีเต่าบ้านหนองหวาย
ปล้นบ้านบางภาษีเมื่อปีกลาย	ได้ทรัพย์จับควายผูกต่างมา
ต่อมาข้านี้อ้ายสีอาด	เมียชื่ออีกงราดพระเจ้าข้า
คบไทยไล่ปล้นบ้านละว้า	แล้วเข่นฆ่าตาปานบ้านตาลเอน
ถัดไปไอ้ทองอยู่ช่องขวาก	ผัวอีมากฆ่าลาวชื่อท้าวเสน
ขึ้นย่องเบาเอาบาตรผ้าพาดเณร	ทุบตาเถนแล้วซ้ำปล้ำหลวงชี
ที่นั่งถัดไปไอ้ช้างดำ	อยู่บ้านถ้ำย่องเบาเจ้าภาษี
เก็บเงินทองของข้าวบรรดามี	ของดีดีไม่น้อยทั้งพลอยเพชร
ถัดมาอ้ายบัวหัวกะโหลก	โทษปล้นชีโคกที่ปากเกร็ด
แล้วตีอ้ายดูกจมูกเฟ็ด	ฟันตาสายขายเป็ดบ้านตึกแดง
ถัดมาข้าชื่ออ้ายแตงโม	เมียชื่ออีโตบ้านชุมแสง
ปล้นชีดักขนนขนพอแรง	ฆ่าขุนทิพแสงเจ้าทรัพย์ตาย
อ้ายอินเสือเหลืองเมืองชัยนาท	เมียชื่ออีปาดบ้านขนาย
เที่ยวปล้นฆ่าคนสักร้อยปลาย	ลักควายแทงกินสิ้นเป็นเบือ
อ้ายมอญมือด่างบางโฉลง	เมียชื่ออีโค่งเป็นชาวเหนือ
ลักถ้วนลักถี่ทั้งตีเรือ	ครกกระบากสากกะเบือไล่เก็บครบ
ถัดไปไอ้ทองอยู่หนองฟูก	เมียชื่ออีดูกลูกตาจบ
กลางวันปิดเรือนเหมือนชะมบ	แต่พอพลบคนเดียวเที่ยวย่องเบา
อ้ายมากสากเหล็กปล้นเจ๊กกือ	เมียมันตาปรือชื่ออีเสา
ถัดไปไอ้กุ้งคุ้งตะเภา	ฟันผัวแย่งอีเม้าเอาเป็นเมีย
อ้ายสงผัวอีคงอยู่กงคอน	ตีชิงผ้าผ่อนฆ่ามอญเสีย
ถัดไปไอ้กร่างอยู่บางเหี้ย	หาเมียมิได้ไล่ตีเรือ
อ้ายกลิ้งผัวอีกลักดักขนน	ลักควายขายคนปล้นเรือเหนือ
อ้ายเภาผัวอีพานบ้านนาเกลือ	เอายาเบื่อหลวงโชฎึกเก็บตึกเตียน
อ้ายจั่วผัวอีปรางบางน้ำชน	ขึ้นย่องเบาหมื่นธนขนเอาเลี่ยน
อ้ายแมวผัวอีมาอยู่ท่าเกวียน	เข้าบ้านพิตเพียนปล้นปลอมริบ
พิจารณาเป็นสัตย์ซัดทอดฟ้อง	เก็บเอาข้าวของนางทองกระหมิบ
ถัดไปอ้ายมั่นผัวอีจันทิพ	อยู่น้ำดิบปล้นตีหลวงชีเภา
หาได้แทงแกไม่ดังให้การ	นครบาลสอบแก้เป็นแผลเก่า
อ้ายจันผัวอีจานบ้านกะเพรา	โทษปล้นจีนเก๊าเผาโรงเจ๊ก
ยิงปืนปึงปังประดังโห่	แล้วเอาสันพร้าโต้ต่อยหัวเด็ก
ถัดมานั้นอ้ายสานกเล็ก	อยู่คุ้งถลุงเหล็กผัวอีดี
สกัดตีโคต่างทางโคราช	แทงอ้ายชั้วผัวอีปาดล้มกลิ้งคี่
อ้ายมากหนวดผัวอีขวดอยู่บางพลี	โทษตีเดิมบางเอากลางวัน
อ้ายเกิดกระดูกดำผัวอีคำด่าง	โทษสะดมกรมช้างกับหมอมั่น
ปล้นละว้าป่าดงคงกระพัน	กะหำไขว้ไข่ดันเป็นทองแดง
สิริคนโทษซึ่งโปรดมา	ครบสามสิบห้าล้วนกล้าแข็ง
อยู่ยงคงกระพันทั้งฟันแทง	เรี่ยวแรงทรหดอดทน
ทำกรรมต้องจำมาช้านาน	สิ้นกรรมบันดาลจึงให้ผล
พลายงามทูลขอพ่อออกพ้น	จึงปล่อยโปรดโทษคนทั้งนี้มา ฯ
๏ ครั้นตรวจตราสำเร็จเสร็จทั่ว	จึงมอบตัวไพร่ทั้งสามสิบห้า
ให้แก่ขุนแผนแสนศักดา	ท่านพระยายมราชก็อวยพร
ให้พ่อชนะมารผลาญศัตรู	เชิดชูพระยศปรากฏกระฉ่อน
ทั้งลูกชายพลายงามไปราญรอน	ตีนครเชียงใหม่ให้สมนึก
แล้วหันหน้ามาสั่งพวกทนาย	จงเลือกหาผ้าลายที่ในตึก
ทั้งส้มสูกลูกไม้ให้ครันครึก	แจกพวกอาสาศึกให้ทั่วกัน
พวกทนายขนของมากองเกลื่อน	พระยายมตักเตือนให้เลือกสรร
ขุนแผนจึงจัดแจงแล้วแบ่งปัน	แจกให้ไพร่นั้นทุกตัวคน
ต่างผลัดผ้าเก่าเอาโยนเสีย	ทุดกูขายหน้าเมียไม่ปิดก้น
บางคนเปลื้องกระสอบดูชอบกล	มันช่างจนเหลือจนได้พ้นทุกข์
ชวนกันกินของร้องโมทนา	ตั้งแต่นี้วันหน้าจะเป็นสุข
ถ้าหากพ่อไม่ขอออกจากคุก	ก็สิ้นคิดติดกรุกจนตายไป
จะเป็นข้าของนายจนตายจาก	ใช้สอยน้อยมากจะทำให้
ฝ่ายว่าขุนแผนผู้แว่นไว	กราบกรานท่านผู้ใหญ่แล้วอำลา
พระหมื่นศรีขี่ม้านำมาบ้าน	ผู้คนอลหม่านเป็นหนักหนา
พลายงามเดินตามขุนแผนมา	พวกไพร่สามสิบห้าก็มาพลัน
พระหมื่นศรีจัดที่ให้พักอยู่	แต่งสำรับเลี้ยงดูเกษมสันต์
พวกไพร่สามสิบห้าเฮฮากัน	พลุกพล่านจนตะวันลงรอนรอน ฯ
๏ จะกล่าวถึงนางแก้วกิริยา	เจ้าติดตามผัวมาอยู่แต่ก่อน
อาศัยทับหับเผยเคยหลับนอน	ตั้งอุทรเติบใหญ่ได้สิบเดือน
ครั้นผัวพ้นทุกข์จากคุกได้	หม้อกะละออมโอ่งไหกองไว้เกลื่อน
ผ้าขี้ริ้วผ่อนขาดกลาดทั้งเรือน	เคยเป็นเพื่อนเมื่อยากจะจากกัน
พิษฐานให้ทานคนโทษแล้ว	ผ่องแผ้วตามมาหาผัวขวัญ
พระหมื่นศรีดีใจบอกไปพลัน	อยู่ด้วยกันอย่ากลัวผัวไปทัพ
แล้วชวนขุนแผนกับเจ้าพลาย	ทั้งสามนายนั่งพร้อมล้อมลำดับ
เรียกให้เมียน้อยยกสำรับ	กินเสร็จสรรพระหมื่นศรีก็ชี้แจง
เกลอเอ๋ยน่าอดสูดูเผ้าผม	ทำรุงรังช่างสมอ้ายใจแข็ง
จะเป็นเจ๊กก็ใช่ไทยก็แคลง	มันระแวงคล้ายละว้าน่าขันครัน
ขุนแผนหัวร่อคุณพ่อช่างว่า	แล้วลุกมาเสกน้ำที่ในขัน
ชุบตัดมหาดไทยใส่น้ำมัน	เสร็จพลันอาบน้ำชำระกาย
ทาแป้งแต่งตัวเอี่ยมสะอาด	นุ่งลายผ้าคาดดูเฉิดฉาย
แล้วกลับมาหน้าหอของพระนาย	ทั้งเจ้าพลายสามคนสนทนา
ขุนแผนวอนไหว้พระหมื่นศรี	ว่าลูกนี้ตั้งใจจะอาสา
ยังเป็นห่วงบ่วงใยด้วยมารดา	คร่อแคร่แก่ชราลงทุกวัน
อยู่บ้านกาญจน์บุรีไม่มีสุข	จะเฝ้าทุกข์ถึงลูกกับหลานขวัญ
ถ้ารับมาเลี้ยงดูอยู่ด้วยกัน	ถึงลูกไปทัพนั้นจะนอนใจ
พระหมื่นศรีฟังคำขุนแผนว่า	โมทนาข้าจะเป็นธุระให้
รับมาจะลำบากยากอะไร	พรุ่งนี้ข้าจะให้ไปรับมา
แล้วพูดกันสามคนจนดึกดื่น	ครั้นเที่ยงคืนก็เข้าในเคหา
ต่างระงับหลับใหลไสยา	จนเวลารุ่งแจ้งแสงตะวัน ฯ
๏ จะกล่าวถึงสมเด็จพระพันวษา	ตรัสเรียกลาวทองมาขมีขมัน
อ้ายพลายงามอาสามันกล้าครัน	แล้วทูลขอพ่อมันพ้นจากคุก
มึงทรมานมากว่าสิบปี	กูเห็นมึงนี้ไม่มีสุข
จะโปรดยกโทษให้พ้นทุกข์	อย่าปักสะดึงกรึงกรุกเร่งออกไป
ลาวทองได้ฟังรับสั่งโปรด	ปราโมทย์ยินดีจะมีไหน
ถวายบังคมลามาทันใด	ออกไปกราบลาหม่อมป้าโต
เพื่อนฝูงร้องไปจะได้ลาภ	ค่อยกระซิบกระซาบนางมีโหว่
นางสีนางพรมแม่ส้มโอ	เพื่อนฝูงอักโขจะลาไป
แล้วลาเจ้าขรัวนายกรายเข้าห้อง	หวีหัวกระจกส่องน้ำมันใส่
ทั้งกระแจะจันทน์ปรุงจรุงใจ	หวังจะให้ชื่นอารมณ์ชมชิด
นุ่งยกดอกกลมห่มม่วงอ่อน	เทพนมห่มซ้อนดูวิจิตร
ก้มแลดูกายไม่วายคิด	ใส่จริตเยื้องย่างสำอางงาม
จัดแจงหีบหมากเครื่องนากทอง	ถาดรองขันน้ำทำอย่างห้าม
ใส่เครื่องประดับวับแวววาม	ออกประตูข้างข้ามประตูดิน
อีถึงถือหีบรีบตามนาย	อิกห้าคนขวนขวายเก็บของสิ้น
เพื่อนทักถามไถ่ไม่ได้ยิน	มาถึงถิ่นบ้านขึ้นบนบันได ฯ
๏ ขุนแผนครั้นเห็นนางลาวทอง	เจียนจะแปลกเจียวน้องนึกขึ้นได้
ร้องเรียกทันทีด้วยดีใจ	แปลกพี่ไปฤๅเจ้าไม่เข้ามา
ลาวทองฟังคำจำเสียงได้	เข้าใกล้ผัวรักรู้จักหน้า
กอดตีนร่ำไห้ฟายน้ำตา	ท่านโปรดโทษข้าข้าจึงรู้
ครั้นติดตามมาหาผัวรัก	แปลกไปไม่รู้จักจึงยืนอยู่
ไม่กล้าเข้าไปในประตู	แลดูพ่อซูบผิดรูปไป
โอ้โอ๋เจ้าประคุณของเมียแก้ว	เหมือนตายแล้วเกิดมาหากันใหม่
ตั้งแต่เมียถูกขังอยู่วังใน	เฝ้าแต่ร่ำร้องไห้ไม่วายวัน
ยามกินกินข้าวไม่เป็นคำ	ต้องฝืนกลืนกับน้ำร่ำโศกศัลย์
ยามนอนนอนคิดจิตผูกพัน	แทบจะกลั้นใจตายไม่วายเว้น
ปักสะดึงกรึงไหมมิได้หยุด	จะสิ้นสุดเมื่อไรไม่แลเห็น
ได้แต่โศกเศร้าทั้งเช้าเย็น	ตั้งแต่เป็นทุกข์มาช้านานครัน
พูดพลางทางแลแล้วถามผัว	ทูนหัวใครนั่งข้างหลังนั่น
ขุนแผนจึงบอกออกมาพลัน	นางนั้นชื่อแก้วกิริยา
เมียข้าเมื่อพาวันทองหนี	ครั้นติดคุกนางนี้อยู่รักษา
นั่นลูกพี่ที่เขาทูลขอมา	ชื่อพลายงามมารดาคือวันทอง
ว่าแล้วก็พากันเข้าเรือน	ข้าวของกองเกลื่อนอยู่ในห้อง
ต่างปรึกษาหารือตามทำนอง	ปรองดองมิได้คิดจิตฉันทา ฯ
๏ ขุนแผนออกมาหน้าหอนั่ง	พลันสั่งทหารสามสิบห้า
ให้แต่งตัวตัดผมสมหน้าตา	เตรียมผ้านุ่งห่มให้คมคาย
ขาดเหลือพึ่งพระจมื่นศรี	พรุ่งนี้จะได้ไปลองถวาย
พระหมื่นศรีขุนแผนกับลูกชาย	ทั้งสามนายสนทนาจนราตรี ฯ
๏ ครั้นรุ่งเช้าข้าวปลาหากินเสร็จ	จวนเสด็จออกต่างก็เร็วรี่
เข้าวังพร้อมกันในทันที	วันนี้ชาวเมืองนั้นเลื่องฦๅ
ว่าจะลองความรู้พวกอาสา	ต่างแตกตื่นกันมาออกอึงอื้อ
ไทยจีนมอญพม่าข่าลาวลื้อ	จูงมือลูกหลานซานเข้าไป
ยัดเยียดเสียดแทรกเข้าประตู	นมจู้เบียดบีบกันเหลวไหล
เจ้าหนุ่มหนุ่มที่ลำพองคะนองใจ	เข้าคว้าไขว่สาวสาวออกกราวเกรียว
บ้างกระชากผ้าห่มฉวยนมหมับ	พวกตำรวจหวดขวับเอาเต็มเหนี่ยว
จับตัวได้ใส่คาทำหน้าเซียว	ที่เลี่ยงเลี้ยวหลบได้ไพล่เข้าวัง
ยัดเยียดเบียดกันอยู่ชั้นนอก	พอเวลาเสด็จออกก็พร้อมพรั่ง
สังข์แตรแซ่เสียงสนั่นดัง	ถวายบังคมกราบลงพร้อมกัน ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงฤทธิ	เสด็จสถิตพระที่นั่งสุทธาสวรรย์
พระสูตรรูดกร่างกระจ่างพลัน	ดังองค์พระสุริยันเมื่อเยี่ยมรถ
ตรัสเรียกขุนแผนพลายงาม	ทหารสามสิบห้าเข้ามาหมด
ต่างคลานเข้าเฝ้าองค์พระทรงยศ	น้อมประณตดาษดาหน้าพระลาน
ทนายเลือกตีวงตรงพระที่นั่ง	เอาเชือกหนังขึงขอบรอบหน้าฉาน
ข้างในล้วนบรรดาข้าราชการ	วงนอกไพร่บ้านพลเมือง
เสียงระเบ็งเซ็งแซ่ทั้งแก่หนุ่ม	มามั่วสุมคับคั่งนั่งเนื่อง
บ้างยงโย่แยงแย่แลชำเลือง	บ้างยักเยื้องหยุกหยิกคะยิกกัน
พวกตำรวจเรียงรายถือหวายห้าม	รอบทั้งท้องสนามเป็นกวดขัน
ฝ่ายว่าพระองค์ผู้ทรงธรรม์	สั่งขุนแผนให้สรรกันเข้ามา ฯ
๏ นายบัวหัวกะโหลกบ้านโคกขาม	ถวายบังคมงามแล้วออกหน้า
นอนหงายร่ายมนต์ภาวนา	ให้เอาขวานผ่าเป็นหลายซ้ำ
โปกโปกขวานกระดอนนอนพยัก	ไม่แตกหักลุกมาหน้าแดงก่ำ
นายคงเคราเข้านั่งบริกรรม	ให้เอาหอกกรอกตำเข้าจำเพาะ
ถูกตรงยอดอกไม่ฟกช้ำ	แทงซ้ำหลายทีที่เหมาะเหมาะ
เสียงอักอักพยักหน้านั่งหัวเราะ	จนด้ามหอกหักเดาะไม่ทานทน
นายมอญนอนเปลือยเอาเลื่อยชัก	เลื่อยหักฟันเยินพระเนินย่น
ให้เปลี่ยนหน้ามาเลื่อยก็หลายคน	เป็นหลายหนไม่เข้าเปล่าทั้งนั้น
นายช้างดำกำลังดังช้างสาร	ถวายบังคมคลานมาไม่พรั่น
กระโดดสูงสามวาตาเป็นมัน	แข็งขันข้อลำดำทมิฬ
นายสีอาดคลาศแคล้วแล้วไม่แตก	หอกซัดเจ็ดแบกพุ่งจนสิ้น
ไม่ถูกเพื่อนเชือนไถลไปปักดิน	นายอินอึดใจแล้วหายตัว
นายทองลองให้เอาปืนยิง	ยืนนิ่งคอยรับจับลูกตะกั่ว
นายจันนั้นแปลกเข้าแบกวัว	นายบัวทำคล้ายเป็นหลายคน
นายแตงโมทำโตได้เหมือนยักษ์	คึกคักกรอกตาดูหน้าย่น
นายจั่วหัวหูดูพิกล	เอาไฟลนทนได้ไฟวับวับ
ลองถวายสิ้นทั้งสามสิบห้า	ต่างสำแดงวิชาเป็นลำดับ
แล้วมาหมอบเรียงเคียงคำนับ	รับสั่งให้ประทานรางวัลพลัน
คนหนึ่งเงินตราห้าตำลึง	กับผ้าสำรับหนึ่งให้จัดสรร
ทั้งเพิ่มนอกออกไปให้ต่างกัน	ตามไม้มือมันใครเอกโท
ยังอ้ายพลายงามจะอาสา	ดีจริงฤๅว่ามันโยโส
ดูตัวก็ไม่ใหญ่ใจมันโต	เฮ้ยอ้ายแผนลองโต้กับลูกดู ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนพลายงาม	ถวายบังคมตามกันทั้งคู่
ที่คนดูลุกยืนตื่นกันกรู	คอยดูพ่อลูกจะลองกัน
เจ้าพลายงามขออภัยพ่อขุนแผน	แล้วจับทวนทอดแขนดูขบขัน
ขุนแผนดาบสองมือถือยืนยัน	ชักท่าทางวางหันเข้าสู้ทวน
กลองแขกติงทั่งตั้งเพลงรำ	ไม่เพลี่ยงพล้ำถ้อยทีถี่ถ้วน
ชั้นเชิงกรีดกรายหลายกระบวน	สับสวนท่าทางสันทัดกัน
ดูข้างพลายงามก็ไวว่อง	ดูทำนองขุนแผนก็แข็งขัน
ได้ทีหนีไล่พัลวัน	กลับแทงแย้งฟันกันคนละที
ถูกฉับไม่เข้าเปล่าทั้งนั้น	เจ้าพลายหันเยื้องย่องทำนองหนี
แต่พอห่างวางทวนกับปัถพี	อัญชลีร่ายเวทเป็นไฟกัลป์
ลุกโพลงโผงผางกลางสนาม	เปลวฟู่วู่วามเสียงสนั่น
ลามไหม้ไล่คนทั้งหลายนั้น	คนผู้อยู่นั่นก็หนีกรู
ตกใจหน้าซีดทุกตัวคน	ขุนแผนอ่านมนตร์ฝนตกซู่
เป็นน้ำไหลไฟดับอยู่วับวู	เสียงคนดูฮาลั่นสนั่นอึง
ชมปรอพ่อลูกนี้เอาจริง	วิชาเขายวดยิ่งไม่มีถึง
ฝ่ายขุนแผนเสกซ้ำพร่ำตะบึง	ประเดี๋ยวหนึ่งเป็นงูชูโพนเพน
อ้ายตัวใหญ่มีหงอนเท่าท่อนซุง	เลื้อยพุ่งตาแดงดังแสงเสน
บริวารมากมายมาก่ายเกน	แผ่พังพานพ่านเพ่นสักสองพัน
เที่ยวเลี้ยวไล่ไชชอนไปทุกแห่ง	พวกคนดูแอบแฝงเป็นจ้าละหวั่น
เหล่าผู้หญิงวิ่งหนีพัลวัน	ตัวสั่นหน้าซีดกรีดกราดไป
ผ้าผ่อนล่อนหลุดสะดุดล้ม	เหยียบทับกันจมออกเหลวไหล
พลายงามขว้างตะกรุดไปทันใด	เป็นนกกดตัวใหญ่ไล่ตามงู
ตีนหยิกปากจิกปีกป้องรับ	งูขยับเลี้ยวฉกนกจิกสู้
ฝูงคนกล่นเกลื่อนกันมาดู	นกกดคาบงูชูร่อนบิน
บรรดางูบริวารสิ้นทั้งหลาย	ก็พลอยหายสาบสูญไปหมดสิ้น
พลายงามตัวเอกเสกก้อนดิน	นกหายกลายปลิ้นไปเป็นช้าง
ซับมันชันหูชูงวง	งายาวขาวช่วงทั้งสองข้าง
เงยแหงนแปร้นแปร๋มาคว้างคว้าง	ขุนแผนยืนขวางรำขอรับ
เหยียบขึ้นปลายงาขาคร่อมคอ	ช้างร้ายแรงหล่อเอาขอสับ
ฟันกระชากหน้าผากระยำยับ	จนตาหลับแหงนหงายท้ายติดดิน
ช้างหายพลายงามทรามคะนอง	มีวิชาสำรองไม่รู้สิ้น
บริกรรมสำแดงแปลงกายิน	เปลี่ยนปลิ้นกลับกลายเป็นควายรับ
ขุนแผนหายกลายกลับเป็นเสือโคร่ง	เขี้ยวโง้งโดดหลอกกลอกกลับ
ล่อควายบ่ายมาหน้าที่ประทับ	ตบขวับขวิดผึงทะลึ่งลอย
ชุลมุนผลุนผลันถลันโดด	เสือโดดควายขวิดชิดไม่ถอย
สู้กันฟั่นเฝือจนเหงื่อย้อย	ต่างปละปล่อยกลายกลับไปฉับพลัน
พ่อเป็นนกแก้วแจ้วส่งเสียง	ลูกเลี่ยงเป็นสาลิกานั่น
บินไปจับต้นไม้อยู่ใกล้กัน	รู้พูดสารพันภาษาคน
แต่บรรดาคนผู้ดูจนเพลิน	สรรเสริญสองนายทุกแห่งหน
เออช่างศักดิสิทธิฤทธิเวทมนตร์	ข้าศึกไหนจะทนฤทธาเธอ
พระองค์ตบพระหัตถ์อยู่ฉัดฉาน	เบิกบานทรงพระสรวลสำรวลเร่อ
อ้ายคู่นี้ใช้ได้ไม่อมเออ	ฤทธิ์เดชมันเสมอสมานกัน
ทีนี้จะได้ดูอ้ายเชียงใหม่	มันอวดอิทธิ์ฤทธิไกรอย่างไรนั่น
จะสู้กับลูกกูอยากดูมัน	ไม่ถึงวันก็จะวิ่งเข้าป่าไป
สิ้นพุงมึงเท่านั้นแล้วฤๅหวา	นกแก้วสาลิกาก็ทูลไข
ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงชัย	ยังไม่สิ้นตำราของอาจารย์
ทูลแล้วพ่อลูกก็คลายมนตร์	กลับเป็นคนมาหมอบอยู่หน้าฉาน
พระพันวษาปราโมทย์โปรดปราน	ให้เลื่อนเครื่องประทานแล้วตรัสมา
ฮ้าเฮ้ยอ้ายขุนแผนพลายงาม	มึงลูกพ่อต่อตามกันหนักหนา
ดูหน้านิ่วหิวเหนื่อยจะเลื่อยล้า	กินข้าวปลาเสียทีให้มีแรง
แล้วจึงตรัสสั่งคลังวิเศษ	ให้จัดเสื้อโหมดเทศอย่างก้านแย่ง
แพรจีนดวงพุดตานส่านสีแดง	ทั้งสมปักตามตำแหน่งขุนนางใน
ให้คลังหาสมบัติจัดเงินตรา	ห้าชั่งเอามาประทานให้
มึงทั้งสองใช้ของเหล่านี้ไป	กว่าจะได้บำเหน็จเสร็จสงคราม
ขุนแผนพลายงามความยินดี	ถวายบังคมอยู่ที่กลางสนาม
ด้วยทรงพระกรุณาสง่างาม	คนผู้ดูหลามไปทั้งวัง ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จพระพันวษา	ตรัสเรียกโหราเข้ามาสั่ง
ให้คูณหารฤกษ์ยามตามกำลัง	วันไรจะตั้งให้ยาตรา
พระโหราหาฤกษ์แล้วทูลพลัน	ขึ้นเจ็ดค่ำนั้นเป็นเศษห้า
ได้ฤกษ์เบิกพยุหเสนา	เวลาสี่โมงเช้าเก้านาที
ปลอดทั้งผีหลวงห่วงวัน	ยามนั้นได้เมื่อพระฤๅษี
แค้นขัดมัดมือลิงกาลี	จะไปตีบ้านเมืองย่อมมีชัย
พระองค์ทรงฟังก็สั่งพลัน	ไปให้ทันฤกษ์พาอย่าช้าได้
มันขอแต่ไพร่ราบหาบของไป	ก็เกณฑ์ไพร่ให้มันเจ็ดสิบคน
สั่งเสร็จพระเสด็จเข้าในวัง	ขุนนางลุกสะพรั่งอยู่สับสน
ออกบอบแบบแสบท้องจนเต็มทน	อลวนกลับบ้านสำราญใจ
พวกคนดูโจษกันสนั่นมา	ไม่เลือกหน้าไทยเจ๊กเด็กผู้ใหญ่
เขาดีจริงยิ่งยวดในกรุงไกร	แปลงตัวไปได้ดังเทวดา
ชั่วพ่อชั่วแม่ไม่เคยเห็น	แต่รำเต้นนั้นก็ดูมาหนักหนา
วันนี้ได้เห็นเป็นบุญตา	เรากำเนิดเกิดมาไม่เสียที ฯ
๏ ฝ่ายว่าขุนแผนแสนสะท้าน	กลับมาอยู่บ้านพระหมื่นศรี
ครั้นรุ่งเช้าเข้าไปอัญชลี	บอกคดีได้ข่าวบ่าวมันมา
ว่าบัดนี้คุณแม่ทองประศรี	มาแต่กาญจน์บุรีอยู่เคหา
เพราะฝ่าเท้าเจ้าคุณกรุณา	ลูกกับบุตรภรรยาจะลาไป
พระหมื่นศรีเมตตาสั่งข้าคน	ให้ช่วยขนข้าวของไปส่งให้
พ่อลูกกราบลาแล้วคลาไคล	ภรรยาข้าไทก็ไปตาม
พวกทหารสามสิบห้ามาติดก้น	เดินดาเต็มถนนจนล้นหลาม
ชาวตลาดแลดูไม่รู้ความ	กระซิบถามเพื่อนกันว่านั่นใคร
บ้างบอกว่าพวกนี้ที่พ้นโทษ	โปรดให้ไปทัพจับเชียงใหม่
ขุนแผนมาถึงบ้านวัดตะไกร	ก็เข้าไปไหว้กราบท่านมารดา ฯ
๏ ครานั้นนวลนางทองประศรี	เห็นลูกยินดีเป็นหนักหนา
ลูบหน้าลูบหลังถั่งน้ำตา	เออเหมือนมาเกิดใหม่ได้พบกัน
กูขอบใจออแก้วกิริยา	มันอุตส่าห์ติดตัวตามผัวขวัญ
เอ็งจงเป็นพี่น้องลาวทองนั้น	อย่าขึ้งเคียดเดียดฉันท์กันวุ่นไป
อนิจจาน่ารักออพลายงาม	เพียรติดตามทูลขอพ่อจนได้
นี่แลบุราณท่านกล่าวไว้	ว่าเป็นชายมิให้ดูหมิ่นชาย
แล้วหันมาหาขุนแผนแสนสะท้าน	ยิ่งสงสารดูไปใจคอหาย
ช่างผอมซูบวิปริตผิดทั้งกาย	นี่หากว่าไม่ตายเสียในคุก
สิ้นเคราะห์โศกโรคภัยเถิดแก้วแม่	ตั้งแต่นี้มีแต่ให้เป็นสุข
ร้อยปีพันปีอย่ามีทุกข์	จงเป็นสุขตราบเท่าเข้านิพพาน ฯ
๏ ขุนแผนรับพรของมารดา	แล้วออกมาเร่งรัดให้จัดบ้าน
ขนของขึ้นเรือนเกลื่อนนอกชาน	ให้ปลูกร้านพวกไพร่จะได้นอน
เรือนเหย้าเก่าเกเรจะเซคว่ำ	เอาไม้ค้ำจุนดูพออยู่ก่อน
ทำกันจนตะวันลงรอนรอน	ต่างพักผ่อนลืมทุกข์สุขสำราญ ฯ
๏ ฝ่ายเจ้ากรมสัสดีก็มีหมาย	ทุกตัวนายหมวดหมู่อยู่อลหม่าน
เป็นการจวนด่วนวิ่งไม่นิ่งนาน	เอาที่บ้านใกล้ใกล้จะได้ทัน
บ้างเร่งรัดมัดผูกลูกเมียมา	อุตลุดฉุดคร่าจ้าละหวั่น
ผัดผ่อนไม่ได้ไม่ฟังกัน	ครบครันเบ็ดเสร็จเจ็ดสิบคน
จึงสั่งให้นายสมุห์บาญชี	ไปส่งที่ขุนแผนออกสับสน
ลูกเมียหาข้าวสารอยูลานลน	อลวนจัดแจงประจุบัน
หาได้ตามยากตามมี	ให้ทันทีตามส่งกันตัวสั่น
ที่ในบ้านขุนแผนออกแน่นนันต์	พร้อมเพรียงสามวันจะครรไล ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนศักดา	คิดกับลูกยาหาช้าไม่
จะปลุกเครื่องให้เรืองฤทธิไกร	จึงชวนกันออกไปที่ป่าช้า
ให้ทหารปลูกศาลขึ้นฉับพลัน	ตั้งบายศรีสามชั้นทั้งซ้ายขวา
หัวหมูเป็ดไก่ทั้งเหล้ายา	เครื่องเซ่นจัดหามาเรียงราย
เอาผ้าขาวปูลาดดาดเพดาน	นมัสการจุดธูปเทียนถวาย
ในมณฑลนั้นให้อยู่แต่ผู้ชาย	วงสายสิญจน์รอบเป็นขอบคัน
ทั้งพ่อลูกเข้านั่งกลางมณฑล	อ่านมนตร์โองการอันกวดขัน
ชุมนุมเทวดามาพร้อมกัน	ทุกช่องชั้นอินทร์พรหมยมยักษ์
ทั้งพระเพลิงพระพายกรุงพาลี	พระภูมิเจ้าที่อันมีศักดิ
อีกพระไพรเจ้าป่าพนารักษ์	พระนารายณ์ทรงจักรศิวาทิตย์
พระคเณศร์พินายทั้งซ้ายขวา	ขอเชิญลงมาให้ศักดิสิทธิ์
ทั้งคุณแก้วสามประการอันชาญชิต	บิดามารดาสถาวร
คุณครูอุปัชฌาย์อาจารย์	พระโองการบพิตรอดิศร
ขออันเชิญช่วยมาอวยพร	ให้เรืองฤทธิขจรทุกสิ่งอัน
แล้วร่ายคาถามหาเวท	ปลุกเครื่องวิเศษทุกสิ่งสรรพ์
ว่านยาผ้าประเจียดมงคลนั้น	ตะกรุดโทนน้ำมันอันเรืองฤทธิ
เดชะพระเวทอันเชี่ยวชาญ	เครื่องอานกลิ้งไปดังใครบิด
แล้วตั้งกองอัคคีทั้งสี่ทิศ	เอาเครื่องวางกลางมิดในกองไฟ
เปลวไฟคึกคึกไม่ขาดสาย	ชั้นแต่เส้นด้ายหาไหม้ไม่
จึงเอาพระภควำที่ทำไว้	ใส่ขันสำริดประสิทธิมนตร์
ในขันนั้นใส่น้ำมันหอม	เสกพร้อมเป่าลงไปสามหน
พระนั่งขึ้นได้ในบัดดล	น้ำมันนั้นทาทนทั้งทุบตี
ล่องหนกำบังจังงังครบ	อุปเท่ห์เล่ห์จบเป็นถ้วนถี่
ปลุกเครื่องเสร็จพลันอัญชลี	อ่านมนตร์เรียกผีพวกภูตพราย
ผีตายฟ้าผ่าทั้งห่าโหง	อยู่ในหลุมในโลงสิ้นทั้งหลาย
ผีตายคลอดลูกผูกคอตาย	ผีนายผีไพร่ให้รีบมา
ฝูงผีมิอาจจะซุ่มซ่อน	ด้วยเร่าร้อนฤทธิเวทพระคาถา
พากันเกลื่อนกลาดดาษดา	พร้อมหน้ามาที่พิธีการ
บรรดาผู้นั่งอยู่ในมณฑล	เห็นผีทุกคนออกพลุกพล่าน
พลายงามขุนแผนแสนสำราญ	เอาเหล้าข้าวใส่กระบานออกเซ่นวัก
เนื้อพล่าปลายำทำตามมี	ฝูงผีเข้ามากินหนักกว่าหนัก
ข้างนอกยังนั่งล้อมอยู่พร้อมพรัก	ชักชวนกันกินสิ้นทั้งปวง
ที่อดหยากปากไหม้ไส้ขม	ต่างชื่นชมรับเอาเครื่องบวงสรวง
ล้อมกินปลิ้นตาอ้าปากกลวง	ตวงเหล้าเติมบ่อยอร่อยครัน
เสร็จแล้วพ่อลูกก็สั่งผี	ว่าพวกท่านวันนี้จงจัดสรร
มาอาสาศึกใหญ่ไปด้วยกัน	ให้ทันฤกษ์พาเวลาเพล
พวกผีดีใจไปสิพ่อ	ลูกจะขอเป็นบ่าวให้กราวเขน
อันทัพผีมิให้ต้องกะเกณฑ์	จะเข้านอกออกเวรให้ทันการ ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนกับพลายงาม	เสร็จพิธีมีความเกษมสานต์
จึงจัดแจงแบ่งปันซึ่งเครื่องอาน	แจกทหารกับไพร่ให้ผูกพัน
พวกพลทั้งสิ้นก็ยินดี	เห็นอย่างนี้ละคุณพ่อใจคอมั่น
ถึงจะให้ไปไหนก็ไปกัน	จะสู้คนร้อยพันไม่พรั่นใจ
ครั้นเสร็จสรรพกลับพากันมาบ้าน	ขุนแผนเรียกทหารเข้ามาใกล้
สาตราอาวุธจงเลือกใช้	ใครถนัดอย่างไหนเอาไปพลัน
บางคนฉวยดาบชักวาบวับ	ที่บางคนก็จับเอากั้นหยั่น
บ้างเข้ามาคว้าปืนถือยืนยัน	บางคนนั้นร้องบอกขอหอกยาว
อ้ายเฉยว่าฉันเคยแต่ไม้พลอง	อ้ายมาว่าฉันคล่องก็เพลงหลาว
อ้ายเพ็ดว่าพร้าก็พอกับคอลาว	อ้ายทิดสาคว้าง้าวออกลองรำ
ต่างคนต่างเลือกหาเครื่องอาวุธ	อุตลุดสับสนอยู่จนค่ำ
แล้วแจกจ่ายเสื้อผ้ายาประจำ	กระบอกน้ำถุงไถ้ใส่ข้าวปลา
ที่พวกหาบหาไม้มาทำคาน	จักสานโพล่แฟ้มแซมตะกร้า
ที่ได้เป็นนายหมวดคอยตรวจตรา	เสียงเฮฮาครึกครื้นรื่นเริงกัน ฯ
๏ ฝ่ายนางทองประศรีกระปรี้กระเปร่า	ตั้งแต่เช้าจัดเสบียงเสียงสนั่น
พริกเกลือข้าวปลาสารพัน	ใครเชือนช้าด่าลั่นไม่เลือกตัว
นางแก้วกิริยากับลาวทอง	จัดของเครื่องใช้ให้แก่ผัว
ปรึกษากันปรองดองไม่หมองมัว	ด้วยความกลัวผัวรักจักทุกข์ร้อน
หีบหมากเครื่องนากอยู่ในกลี่	ซองบุหรี่ย่ามใหญ่ใส่ผ้าผ่อน
เสื้อผ้าจัดพับที่หลับนอน	มุ้งหมอนพร้อมสิ้นทุกสิ่งอัน
ข้าวของขนมาไว้หน้าเรือน	กองเกลื่อนบ่าวข้าจ้าละหวั่น
ส่วนว่าของนายพลายงามนั้น	พระหมื่นศรีจัดสรรทุกสิ่งไป ฯ
๏ ครั้นรุ่งเช้าจะเข้าไปทูลลา	ขุนแผนลูกยาไม่ช้าได้
จัดพานธูปเทียนแลดอกไม้	ไปหาท่านผู้ใหญ่ที่ในวัง
เวลาสี่โมงเศษเสด็จออก	พระโรงนอกเสียงแตรแซ่กระทั่ง
เสด็จประทับเหนืออาสน์ราชบังลังก์	มีรับสั่งไต่ถามความนานา ฯ
๏ ครานั้นเจ้าพระยาจักรี	ได้ทีก็ประนมก้มเกศา
กราบทูลเบิกไปมิได้ช้า	ขอเดชะพระบาทามาปกครอง
ดอกไม้ธูปเทียนทองของถวาย	ของขุนแผนนายพลายงามทั้งสอง
กราบถวายบังคมลาฝ่าละออง	ไปราชการศึกสนองพระเดชา ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จนเรนทร์สูร	ฟังทูลทรงพระสรวลสำรวลร่า
เฮ้ยขุนแผนพลายงามทั้งสองรา	ซึ่งอาสาทำชอบกูขอบใจ
จงไปดีมาดีศรีสวัสดิ	พ้นวิบัติเสี้ยนหนามความเจ็บไข้
ให้ศัตรูพ่ายแพ้แก่ฤทธิไกร	มีชัยได้เวียงเชียงใหม่มา
ตรัสพลางทางสั่งพนักงาน	พระราชทานเครื่องยศกับเสื้อผ้า
ทั้งกระบี่บั้งทองของนานา	เงินตราเตรียมไปใช้การทัพ
อิกทั้งม้าต้นคนละม้า	เครื่องอานพานหน้าให้พร้อมสรรพ
พวกไพร่ให้ผ้าคนละสำรับ	สั่งเสร็จเสด็จกลับเข้าวังใน ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนกับลูกยา	เสด็จขึ้นกลับมาหาช้าไม่
หาธูปเทียนใส่พานคลานเข้าไป	กราบไหว้ทองประศรีผู้มารดา
ลูกหลานจะมาลาคุณแม่	จงอยู่ดูแลซึ่งเคหา
อันลาวทองกับเจ้าแก้วกิริยา	คุณแม่ได้เมตตาช่วยดูแล
ถ้าทุกข์ร้อนก่อนลูกกลับมาถึง	จะหมายพึ่งผู้ใดให้เป็นแน่
พระหมื่นศรีแลเธอเป็นเกลอแท้	คุณแม่เจ็บไข้จงไหว้วาน
เหย้าเรือนรุงรังจะพังคว่ำ	พอจะทำเงินมีอยู่ที่บ้าน
ขอแต่ให้คุณแม่อยู่สำราญ	ถึงลูกไปช้านานไม่ร้อนใจ ฯ
๏ ครานั้นทองประศรีผู้มารดา	ฟังลูกหลานลาน้ำตาไหล
ลูบหลังลูบหน้าแล้วว่าไป	อย่าเป็นห่วงบ่วงใยเลยทางนี้
เมียเจ้านั้นไซร้ไว้ธุระแม่	จะดูแลสารพัดให้ถ้วนถี่
ทั้งเรือนเหย้าข้าวของบรรดามี	ได้พึ่งพระหมื่นศรีก็ดีแล้ว
แม่ขัดขวางอย่างไรจะไปหา	เจ้าตั้งหน้าไปเถิดนะลูกแก้ว
ทุกข์โศกโรคภัยให้คลาศแคล้ว	จงผ่องแผ้วพูนสุขทุกเวลา
ให้เจ้าชนะมารผลาญศัตรู	ใครอย่ารอต่อสู้ได้สักหน้า
อองามเจ้าอย่าห่างข้างบิดา	ยังเด็กนักเด็กหนาย่าห่วงนัก
อย่าประมาททอาจหาญการรบสู้	ขุนไกรปู่นั้นแต่หนุ่มคุ้มฟันหัก
แกมิได้หมิ่นศึกทำฮึกฮัก	เบาหนักตรองดูให้รู้ความ
อนึ่งพวกพลไพร่ที่ไปด้วย	ใครเดือดร้อนผ่อนช่วยอย่าหยาบหยาม
อุตส่าห์เอาอกใจให้งดงาม	ไปรบพุ่งเหมือนตามกันไปตาย
ถ้าใจเดียวเกลียวกลมกันหนึ่งแน่	ถึงน้อยก็ไม่แพ้ที่มากหลาย
ท่านว่าป่าพึ่งเสือเรือพึ่งพาย	เราเป็นนายก็ต้องพึ่งซึ่งไพร่พล
อนึ่งความกตัญญูรู้คุณเจ้า	ทุกค่ำเช้านึกไว้จะให้ผล
ให้รุ่งเรืองฤทธิเดชทั้งเวทมนตร์	เจ้าจงสนใจจำคำย่าไว้ ฯ
๏ ขุนแผนพลายงามความยินดี	รับพรทองประศรีแล้วกราบไหว้
ขุนแผนกลับมาสั่งข้าไท	แล้วเข้าไปในห้องทั้งสองนาง
เจ้าลาวทองกับเจ้าแก้วกิริยา	จงอุตส่าห์ปรองดองอย่าหมองหมาง
ไปทัพถ้าข้างบ้านเกิดรานทาง	มักเป็นลางให้ร้ายฝ่ายผู้ไป
การกินอยู่ดูแลแม่ทองประศรี	อย่าให้มีทุกข์ยากลำบากได้
เจ้าแก้วก็อลักเอลื่ออยู่เหลือใจ	ท้องไส้จงระวังจะนั่งนอน
เมื่อคลอดลูกลาวทองน้องช่วยดู	ทั้งฟืนไฟให้อยู่แลผ้าผ่อน
ให้บ่าวมันคั้นส้มต้มน้ำร้อน	เอาผ้าซ้อนเปลลูกผูกเห่ช้า
อันที่จะทำมิ่งสิ่งขวัญ	เรื่องนั้นมอบไว้ให้คุณย่า
ด้วยท่านเป็นผู้ใหญ่ได้เคยมา	ถึงหยูกยาสารพันทั่นเข้าใจ
อนึ่งพี่นึกได้ไปคราวนี้	ท่วงทีจะได้พบท่านผู้ใหญ่
ด้วยเดินทางไม่ห่างสุโขทัย	ไปเชียงใหม่ก็จะผ่านบ้านจอมทอง
จะสั่งเสียอย่างไรไปถึงบ้าง	ฤๅสองนางเจ้าอยากฝากข้าวของ
พี่จะรับไปให้ดังใจปอง	ถ้าได้ช่องคงพบประสบกัน ฯ
๏ ครานั้นลาวทองแก้วกิริยา	ฟังว่าอกใจให้ไหวหวั่น
จะร้องไห้กลัวลางในกลางคัน	อุตส่าห์กลั้นโศกาแล้วว่าไป
พ่ออย่าได้รำพึงถึงตัวน้อง	จะปรองดองผูกสมัครรักใคร่
รับการงานให้ท่านคุณแม่ใช้	จะตั้งใจปฏิบัติเป็นอัตรา
ถ้าขึ้นไปได้พบกับพ่อแม่	จงบอกแต่ว่าลูกเป็นสุขา
แล้วผัวเมียต่างคนสนทนา	ด้วยสนิทเสนหาต่างอาลัย ฯ
๏ ฝ่ายว่าขุนแผนแสนศักดา	ตื่นขึ้นแต่เวลาปัจจุสมัย
บ้วนปากล้างหน้าแล้วคลาไคล	ชวนลูกออกไปตระเตรียมทัพ
ที่ตำบลวัดใหม่ไชยชุมพล	เป็นมงคลเคยตั้งตามตำรับ
ผู้คนพร้อมพรั่งอยู่คั่งคับ	ขุนแผนกับลูกยาตรวจตราการ
ทองประศรีลาวทองแก้วกิริยา	ก็ตามมาจัดเสบียงเลี้ยงอาหาร
ทั้งบ่าวไพร่พวกพงศ์วงศ์วาร	ตามไปส่งพลุกพล่านทั้งลานวัด
พระหมื่นศรีดีจริงไม่นิ่งได้	พาลูกเมียบ่าวไพร่ไปเป็นขนัด
ขาดเหลือเจือจานสารพัด	แล้วช่วยจัดของข้าวจะเอาไป
ของใหญ่ให้เอาขึ้นหลังช้าง	วัวต่างนั้นบรรทุกเสบียงใส่
ที่เบาเบาเหล่าของต้องการใช้	ให้พวกไพร่หาบหามตามติดนาย
ครั้นจัดเสร็จเรียบร้อยคอยเวลา	โหราเหยียบเงาเอาชั้นฉาย
พอถ้วนนาทีสี่โมงปลาย	ถึงฤกษ์จะขยายกระบวนพล ฯ
๏ ครานั้นนางแก้วกิริยา	แต่เช้ามาหาสำรับอยู่สับสน
ท้องแก่อลักเอลื่อก็เหลือทน	เจ็บท้องร้องทุรนจะขาดใจ
ทองประศรีว้าวุ่นเรียกขุนแผน	แล้วลุกแล่นมาประคองทั้งสองไหล่
ขุนแผนทำน้ำสะเดาะให้ทันใด	กลืนเข้าไปพอตลอดคลอดลูกชาย
ประจวบฤกษ์ดิถีกรีธาทัพ	ต้องตำรับว่าประเสริฐเลิศหลาย
ทองประศรีอุ้มแอบไว้แนบกาย	ให้ชื่อพลายชุมพลรณรงค์
แล้วเรียกเรือมารับกลับเข้าบ้าน	ด้วยห่วงหลานลูกสะใภ้ไม่อยู่ส่ง
พระหมื่นศรีรับว่าอย่าพะวง	จงวางใจให้ฉันไว้ทางนี้ ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนศักดา	ดูท้องฟ้าเห็นจำรัสรัศมี
สบยามตามตำราว่าฤกษ์ดี	สั่งให้ตีฆ้องชัยไว้เดโช
ยกจากวัดใหม่ไชยชุมพล	พวกพหลพร้อมพรั่งตั้งโห่
พระสงฆ์ส่งสวดชยันโต	ออกทุ่งโพธิ์สามต้นขับพลมา
โห่ร้องฆ้องลั่นมาหึ่งหึ่ง	นายจันสามพันตึงเป็นกองหน้า
กองหลังศรีอาจราชอาญา	พวกทหารสามสิบห้าต่างคลาไคล
บ้างคอนกระสอบหอบกัญชา	ตุ้งก่าใส่ย่ามตามเหงื่อไหล
บ้างเหล้าใส่กระบอกหอกคอนไป	ล้าเมื่อไรใส่อึกไม่อื้ออึง
บ้างห่อใบกระท่อมตะพายแล่ง	เงี่ยนยาหน้าแห้งตะแคงขึง
ถุนกระท่อมในห่อพอตึงตึง	ค่อยมีแรงเดินดึ่งถึงเพื่อนกัน ฯ
๏ ขุนแผนพลายงามตามกันมา	ชักม้าข้ามทุ่งมุ่งไพรสัณฑ์
พอพ้นถิ่นก็สิ้นแสงตะวัน	ผ่อนผันหยุดพักพิตเพียน
นายกำนันก็ชวนลูกบ้านช่อง	แบกสำรับเนืองนองไม่ต้องเฆี่ยน
ไฟฟืนดื่นไปทั้งไต้เทียน	เยี่ยมเยียนกองทัพสับสนกัน
พวกกองทัพทั้งสิ้นกินข้าวปลา	ชาวบ้านเอามาเลี้ยงที่นั่น
แล้วกำนันไปจัดที่วัดพลัน	ให้พวกกองทัพนั้นอาศัยนอน
รุ่งเช้าข้าวปลาหากินสรรพ	ขับกันรีบไปไม่หยุดหย่อน
พ้นทุ่งเข้าป่ามาทางดอน	พอแดดกล้าหน้าร้อนอ่อนระทม
มาถึงบ้านดาบก่งธนู	พักร้อนเข้าอยู่อาศัยร่ม
พ่อลูกนั่งเล่นเย็นเย็นลม	เชยชมลูกชายสบายใจ ฯ
๏ ขุนแผนจึงเรียกเจ้าพลายงาม	เดินตามไปที่ต้นไทรใหญ่
หมากพลูธูปเทียนเอาถือไป	ถึงต้นพระไทรก็กราบลง
บอกลูกว่าฟ้าฟื้นของพ่อฝัง	ไว้แต่ครั้งพระพิจิตรเขาบอกส่ง
ดาบนี้มีฤทธิปราบณรงค์	ฝังไว้ตรงกิ่งทิศบูรพา
พลายงามก็ขุดดินลงไป	พบดาบดีใจเป็นหนักหนา
ส่งให้พ่อชักวาบปลาบนัยน์ตา	ขุนแผนทูนเกศาด้วยสุดรัก
ดาบนี้ต่อไปจะให้เจ้า	รบพุ่งจะได้เอาไปเป็นหลัก
อันฟ้าฟื้นเล่มนี้ดียิ่งนัก	ดาบอื่นสักหมื่นแสนไม่แม้นเลย
ถึงพระแสงทรงองค์กษัตริย์	ไม่เทียมทัดของเราดอกเจ้าเอ๋ย
จะฝึกเจ้าให้ใช้เสียให้เคย	ชมเชยดาบพลางทางเดินมา ฯ
๏ กลับถึงที่สำนักแล้วพักผ่อน	ตะวันรอนแดดบ่ายลงชายป่า
เตือนกันทั้งสิ้นกินข้าวปลา	พอเพลาลมตกยกต่อไป
ค่ำลงหยุดนอนลพบุรี	เช้ายกจากที่อิกพักใหญ่
ตัดบางขามข้ามบ้านด่านโพธิ์ชัย	ล่วงเข้าแขวงใกล้อู่ตะเภา
ตรงมาหัวแดนภูเขาทอง	หนองบัวห้วยเฉียงเลี่ยงชายเขา
ตัดลงชายดอนร้อนไม่เบา	พอย่างเข้าทุ่งหลวงเพลาพลบ
ขุนแผนก็สั่งให้หยุดพัก	ที่ล้าเลื่อยเหนื่อยหนักนอนสลบ
บรรดาพวกพหลพลรบ	จุดคบกองไฟไว้เป็นวง
ลางคนหาเขียงหั่นกัญชา	นั่งชักตุ้งก่าจนคอก่ง
บ้างมีแต่กัญชามานั่งลง	ผลัดกันหั่นส่งใส่ไฟโพลง
ที่ไม่มีขอซื้อสามมื้อสลึง	พอส่งถึงรับหั่นชักควันโขมง
อยากหวานเมาง่วงล้วงกระโปรง	บ้างโก้งโค้งค้นหาพุทรากวน
พวกขี้ยาขึงผ้าขึ้นบังมิด	ลงนอนชิดกองไฟใส่กล้องง่วน
สิ้นเนื้อเหลือขี้ลงรีรวน	จวนหมดอตส่าห์สงวนไว้
เพื่อนกันขอปันหุนละบาท	คราวขาดกลัวตายหาขายไม่
อ้ายที่เงี่ยนเต็มอ่อนวอนร่ำไร	ได้แต่ขี้สองชั้นพอกันตาย
เอาดาบหอกออกแลกกับขี้ยา	จนชั้นขันล้างหน้าก็ยื่นขาย
พอแก้เงี่ยนเหียนห้อยค่อยสบาย	กินอยู่พูวายแล้วหลับนอน ฯ
๒๘
พลายงามได้นางศรีมาลา
๏ จะกล่าวถึงโฉมเจ้าพลายงาม	เพลายามสามหลับอยู่กับหมอน
กำนัดหนุ่มกลุ้มใจให้อาวรณ์	เทพเจ้าจึงสังหรณ์ให้เห็นตัว
ฝันว่านารีพึ่งรุ่นสาว	ผิวขาวคมคายมิใช่ชั่ว
สองเต้าเต่งตั้งดังดอกบัว	มายืนยิ้มยั่วแล้วเยื้องกราย
พอภิปรายทายทักชักสนิท	นางเบือนบิดทำทีจะหนีหน่าย
ก็ลุกรีบตามติดเข้าชิดกาย	คว้าเข้าเจ้าก็หายไปกับมือ
เคลิ้มผวาคว้ากอดขุนแผนพ่อ	พูดจ้อนี่เจ้าไม่เมตตาฤๅ
ขุนแผนตื่นฟื้นตัวก็ผลักมือ	ร้องฮื้อพลายงามทำอะไร
เจ้าพลายกลัวพ่อใจคอหวั่น	บอกว่าฝันเห็นผู้หญิงลูกวิ่งไล่
รุ่นสาวขาวอร่ามงามสุดใจ	จึงเผลอไปขอโทษได้โปรดปราน ฯ
๏ ขุนแผนฟังความพลายงามเล่า	เอ๊ะออเจ้าช่างฝันดูขันจ้าน
ฝันเช่นนี้มีตำรับแต่บุราณ	ใครฝันมักบันดาลได้เมียดี
ฤๅจะถูกลูกเจ้าบ้านผ่านเมือง	ทำนายพลางย่างเยื้องออกจากที่
บอกกันทั่วหน้าบรรดามี	วันนี้ถึงพิจิตรไม่ทันเย็น
ว่าแล้วเตือนกันกินข้าวปลา	รีบยกยาตราขะมักเขม้น
ไม่หยุดหย่อนร้อนเหลือเหื่อกระเด็น	พอแลเห็นเมืองแวะเข้าวัดจันทน์ ฯ
๏ ฝ่ายว่านวลนางศรีมาลา	คืนวันนั้นนิทราก็ใฝ่ฝัน
ว่าลงสระเล่นน้ำสำราญครัน	เห็นบุษบันดอกหนึ่งดูพึงตา
ผุดขึ้นพ้นน้ำงามสะอาด	นางโผนผาดออกไปด้วยหรรษา
เด็ดได้ดีใจว่ายกลับมา	กอดแนบแอบอุราประคองดม
ลืมตาคว้าดูดอกบัวหาย	เสียดายนี่กะไรไม่ได้สม
ปลุกอีเม้ยแก้ฝันหวั่นอารมณ์	อีเม้ยชมว่าฝันของนายดี
ดอกบัวคือผัวมิใช่อื่น	มิพรุ่งนี้ก็มะรืนคงถึงนี่
ไม่เหมือนอีเม้ยทายให้นายตี	ฝันอย่างนี้ได้ทายมาหลายคน
ศรีมาลาว่าไฮ้อีมอญถ่อย	เอาผัวผ้อยมาพูดไม่เป็นผล
อุตริทำนายทายสัปดน	ถึงใครใครให้จนเทวดา
ถ้ามีหน้ามาเกี้ยวก็คงเก้อ	อย่าเพ้อเลยไม่อยากปรารถนา
อยู่คนเดียวไม่สบายเอาชายมา	เขาย่อมว่ามันเป็นเจ้าหัวใจ
อีเม้ยมอญคะนองร้องอุยย่าย	อย่ามาพูดเลยนายหาเชื่อไม่
ยังไม่พบปะก็พูดไป	ถึงตัวเข้าเมื่อไรได้ดูกัน
บ่าวนายสัพยอกหยอกเย้า	รุ่งเช้าศรีมาลาก็ผายผัน
ไปดูการบ้านเรือนเหมือนทุกวัน	นึกถึงฝันพรั่นใจไม่รู้วาย ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสงคราม	พักอยู่อารามจนตกบ่าย
จะเข้าไปในจวนชวนลูกชาย	แล้วย่างกรายบ่าวตามออกหลามไป
ถือถาดหมากคนโทเป็นยศอย่าง	เดินมาตามทางกับบ่าวไพร่
พลายงามคิดถึงฝันปั่นป่วนใจ	เข้าในย่านตลาดก็แลชม
ที่เหล่าร้านขายผ้ามีหน้าถัง	ลายสุหรัดมัดตั้งทั้งผ้าห่ม
ร้านถ้วยชามรามไหมมีอุดม	สะสมสินค้าสารพัด
สิ่งของทองเหลืองทั้งเครื่องแก้ว	เป็นถ่องแถวคนผู้ดูแออัด
พวกลูกสาวชาวร้านพานสันทัด	ทำเหยาะหยัดกิริยาท่าชาวกรุง
พวกขมิ้นเหลืองจ้อยสอยไรจุก	มีแทบทุกหน้าถังบ้างเย็บถุง
แต่ละหน้าหน้านวลชวนบำรุง	ใส่กลิ่นหอมฟุ้งสองฟากทาง
นุ่งลายห่มสีไม่มีเศร้า	ผัดหน้าจับเขม่าเหมือนชาวล่าง
คนหนึ่งรุ่นสาวขาวสำอาง	ดูคล้ายนางคืนนี้เป็นนวลจันทร์
ครั้นเข้าใกล้แลเขม้นเป็นแต่แม้น	ไม่อ้อนแอ้นเหมือนนางที่ในฝัน
ทั้งนมคล้อยหน่อยนึงจึงผิดกัน	นอกจากนั้นตะละอย่างต่างต่างไป
นางนิมิตติดใจมิได้ลืม	ยิ่งป่วนปลื้มถึงฝันให้หวั่นไหว
สู้เดินเมินหน้าไม่อาลัย	ล่วงตลาดเข้าไปในจวนพลัน ฯ
๏ พระพิจิตรนั่งเล่นอยู่หอขวาง	เห็นคนเดินมาสล้างก็นึกหวั่น
เอ๊ะข้าหลวงมาทำไมหลายคนครัน	ที่เดินหน้ามานั่นดังพระยา
ครั้นดูไปจำได้ว่าขุนแผน	ดีใจลุกแล่นลงมาหา
จูงมือขึ้นจวนชวนพูดจา	ขุนแผนวันทากับลูกชาย
พระพิจิตรเรียกศรีบุษบา	ขุนแผนเขามาไปไหนหาย
บุษบาเยี่ยมหน้าเห็นสองนาย	ยิ้มพรายออกมาด้วยดีใจ
นั่งลงไต่ถามความทุกข์ยาก	แต่ไปจากแม่ได้แต่ร้องไห้
มิรู้ที่จะถามข่าวคราวใคร	ด้วยทางไกลเหลือไกลมิได้รู้
จะเป็นตายหายลับไปหลายปี	วันนี้แลหวังว่ายังอยู่
เห็นเจ้าเหมือนใครให้แก้วชู	ด้วยเอ็นดูเหมือนลูกจึงผูกใจ
วันทองท้องแก่ไปแต่นี่	คลอดง่ายดายดีฤๅเจ็บไข้
ลูกเป็นชายหญิงอย่างกะไร	เดี๋ยวนี้อยู่ไหนไม่พามา ฯ
๏ ขุนแผนเล่าความไปตามเรื่อง	เมื่อส่งไปจากเมืองก็สุขา
เขาผ่อนปรนจนถึงอยุธยา	โปรดประทานโทษาไม่ฆ่าตี
เป็นความกับขุนช้างก็ชนะ	ลูกไปอยู่บ้านพระจมื่นศรี
เผอิญกรรมตามซัดวิบัติมี	ไปเห็นชั่วเป็นดีไม่ควรการ
ให้ทูลขอลาวทองต้องติดคุก	ทนทุกข์โทษแทบถึงประหาร
วันทองท้องแก่เหลือกันดาร	ทรมานว้าเหว่อยู่เอกา
อ้ายขุนช้างบังอาจฉุดเอาไป	ก็ไม่มีผู้ใดจะตามว่า
จนคลอดลูกชายคนนี้มา	ชันษาเจ้าได้ถึงสิบปี
มันจะเอาไปฆ่าในป่าใหญ่	พลายช่วยไว้ได้ไม่เป็นผี
หนีไปอยู่บ้านกาญจน์บุรี	แม่ทองประศรีเลี้ยงไว้ให้เรียนรู้
พอมีศึกเจ้าสะอึกเข้าอาสา	แต่ตัวข้านี้ยังติดคุกอยู่
จึงเป็นเหตุให้พระองค์ทรงเอ็นดู	ได้ช่องคูทูลขอพ่ออกมา
ก็โปรดให้พลายงามด้วยความชอบ	รับสั่งมอบการศึกให้ปรึกษา
ประทานคนโทษที่มีวิชา	สามสิบห้าลูกหาบเจ็ดสิบคน
ที่มานี่จะยกไปเชียงใหม่	ไปจับอ้ายลาวตีให้ปี้ป่น
นึกถึงคุณปกเกล้าเมื่อคราวจน	จึงแวะวนเข้ามานมัสการ ฯ
๏ ครานั้นพระพิจิตรบุษบา	ฟังขุนแผนว่าน่าสงสาร
อนิจจาเคราะห์ร้ายแทบวายปราณ	นมนานน้อยฤๅแต่ทนทุกข์
นี่หากลูกยากล้าทูลขอ	หวังจะแทนคุณพ่อสู้บั่นบุก
หาไม่ก็จะตายอยู่ในคุก	เจ้าให้พ่อเป็นสุขมิเสียแรง
ผัวเมียชอบอารมณ์ชมเปาะ	หน้าตาเหมาะเจาะใจกล้าแข็ง
ชาติทหารเหมือนพ่อไม่ย่อแยง	ดูกล้องแกล้งนึกรักเฝ้าทักทาย
แค้นใจแต่ท้องบุษบา	เป็นผู้หญิงเสียข้าขันใจหาย
คิดคิดขึ้นมาน่าเสียดาย	ถ้าแม้นชายจะให้ไปด้วยพลัน
ว่าพลางร้องเรียกลูกสาวมา	ศรีมาลาเอ๋ยนั่งทำไมนั่น
ออกมาหาพี่ชายอย่าอายกัน	ศรีมาลาหวั่นหวั่นแล้วแอบมอง
พี่เชื้อมาแต่ไหนไม่รู้จัก	ค่อยค่อยผลักบานประตูดูตามช่อง
เห็นหนุ่มน้อยหน้านวลชวนคะนอง	สองคนพ่อลูกประหลาดตา
อีเม้ยรับขยับเข้ายืนชิด	มือสะกิดเย้าเยาะหัวเราะว่า
นั่นเป็นไรใครบนเทวดา	อีเม้ยทายแล้วอย่าว่าไม่ผิดคำ
ศรีมาลาว่าชิอีขี้เค้า	ว่าได้ว่าเอาไม่เป็นส่ำ
ขืนว่าแล้วจะด่าให้ระยำ	ค้อนชักหน้าคว่ำแล้วยิ้มเมิน
พอพระพิจิตรเรียกซ้ำมา	ขานเจ้าขาค่อยเยี่ยมเฟี้ยมแฝงเขิน
นางอุทัจอัดใจมิใคร่เดิน	ก้มสะเทิ้นทรุดนั่งบังมารดา
ยกมือไหว้ขุนแผนกับพลายงาม	ให้วาบหวามอารมณ์แล้วก้มหน้า
พลายงามรับไหว้ชายแลมา	พอสบตาก็ตะลึงตะลานใจ
คนนี้แลแน่แล้วที่เราฝัน	รูปโฉมโนมพรรณหาผิดไม่
น้องเอ๋ยรูปร่างช่างกะไร	ถึงนางในกรุงศรีไม่มีเทียม
ดังพระจันทร์วันเพ็ญเมื่อผ่องผุด	บริสุทธิ์โอภาสสะอาดเอี่ยม
สองแก้มแย้มเหมือนจะยั่วเรียม	งามเสงี่ยมราศีผู้ดีจริง
ทั้งจริตกิริยามารยาท	ก็ฉลาดไว้วางอย่างผู้หญิง
อ่อนชะอ้อนเหมือนจะวอนให้ประวิง	จะยิ้มพรายก็พริ้งยิ่งเพราตา
ดูไหนไม่ขัดแต่สักอย่าง	นี่คู่สร้างของเรากระมังหนา
พอแลลอดสอดรับจับนัยน์ตา	ดังว่าเจ้าจะตัดเอาหัททัย
หญิงอื่นหมื่นแสนที่เคยเห็น	ก็หาจับใจเป็นเช่นนี้ไม่
ถ้าแม้นได้ร่วมรักสักอึดใจ	จะตายไปก็ไม่คิดสักนิดเดียว
นึกพลางเจ้าพลายร่ายพระเวท	ประสมเนตรเป่าไปให้ซ่านเสียว
ศรีมาลาต้องมนต์ขนลุกเกรียว	ชำเลืองเหลียวแลมาประหม่าใจ
พอสบเนตรให้สะท้านละลานจิต	ยิ่งต่อตาก็ยิ่งคิดพิสมัย
อกอ่อนร้อนรุ่มดังสุมไฟ	ไม่อยู่ได้นางก็ลาเข้ามาเรือน
แอบช่องมองดูอยู่ข้างใน	ยิ่งเพ่งพิศพาใจอาลัยเลื่อน
ความรักมีแต่ชักกระตุ้นเตือน	ฟั่นเฟือนดังจะคลั่งตั้งตามอง
ชะชายคนนี้มิเสียแรง	ดังหนึ่งแกล้งหล่อเหลาไม่เศร้าหมอง
ดูเนื้อตัวหน้าตาดังทาทอง	ไม่ขัดข้องสวยสมช่างคมคาย
รู้สึกตัวนึกอายระคายเขิน	ไถลเดินเลยเข้าในห้องหาย
อีเม้ยยิ้มกริ่มตามไปถามนาย	วันนี้ดูไม่สบายเป็นอย่างไร
ออกไปไหว้พี่มาแต่กรุง	แล้ววิ่งกลับเข้ามุ้งเหมือนเป็นไข้
ฤๅผีสางทักทายนายตกใจ	ฉันจะบนบวงให้กระบานกิน
ผีมาแต่กรุงฤๅบ้านนอก	อย่าหลอนหลอกจงคลายให้หายสิ้น
ขอผัดหน่อยคอยตะวันให้ตกดิน	ปัดยุงริ้นแล้วจะเซ่นในมุ้งนี้
ศรีมาลาต่อยหัวลงต้ำเหงาะ	เฝ้าค่อนเคาะร่ำไปไม่บัดสี
นี่แลสัญชาติไพร่ที่ไหนมี	เซ่นผีในมุ้งมอญจัญไร
เย้ากันจนตะวันนั้นเย็นลง	ศรีมาลายิ่งพะวงหลงใหล
บุษบาเห็นช้าจึงเกริ่นไป	เป็นอย่างไรสำรับไม่จัดแจง
ศรีมาลาฟังว่าก็ลุกไป	ช่วยดูแลข้าไทให้ตกแต่ง
จัดสำรับอุดมทั้งต้มแกง	ฝาชีแดงปิดปกแล้วยกมา
นางยกชามข้าวบ่าวยกสำรับ	ใจวับวับมิใคร่ออกไปนอกฝา
ครั้นถึงจัดวางข้างบิดา	ไม่อาจเงยดูหน้าเจ้าพลายงาม
พระพิจิตรก็ชวนกันกินข้าว	เจ้าพลายร้อนเร่าประหวั่นหวาม
ตะลึงแลศรีมาลาคว้าแต่ชาม	กลืนข้าวเหมือนหนามอยู่ในคอ
กลัวเนื้อความจะฟุ้งสะดุ้งคิด	เหลือบดูพระพิจิตรแล้วดูพ่อ
พระพิจิตรรู้ทีทำตัดพ้อ	อย่างไรหนอกินอยู่ดูระคาง
กินอะไรไม่อร่อยฤๅพ่อฤๅ	ชาวเหนือฝีมือไม่เหมือนล่าง
รสชาติปิ้งจี่มันจืดจาง	หัวเราะพลางหยอกเย้าเจ้าพลายงาม
แล้วจึงชักชวนทั้งสองนาย	ค้างที่นี่เถิดสบายอย่าเกรงขาม
บ้านมีอยู่ไยในอาราม	มาอยู่ตามชอบใจในหอนั้น
อิ่มเสร็จแล้วสั่งศรีมาลา	ให้จัดแจงฟูกผ้าทุกสิ่งสรรพ์
ที่นอนน้อยกำมะหยี่นั้นสองอัน	เสื่ออ่อนสองชั้นจัดออกมา ฯ
๏ ขุนแผนถามพระพิจิตรพลัน	สีหมอกนั้นอยู่ดีฤๅเจ้าข้า
พระพิจิตรบอกว่าสีหมอกม้า	อยู่ดีแต่ชราถนัดใจ
เนื้อหนังพานติดจะเหี่ยวคร่ำ	อันหญ้าน้ำค่ำเช้าหาขาดไม่
ข้าก็ช่วยเยี่ยมเยียนเวียนมาไป	เกณฑ์ให้ไอ้จันมันเลี้ยงดู
ขุนแผนจึงชวนลูกชายพลัน	ไปเยี่ยมม้าด้วยกันเสียสักครู่
ว่าพลางทางออกนอกประตู	ตรงไปที่อยู่สีหมอกม้า
อ้ายจันครั้นเห็นยกมือไหว้	ฉันเลี้ยงไว้อ้วนพีดีนักหนา
พ่อลูกเข้าไปใกล้อาชา	ขุนแผนเสกหญ้าให้ม้ากิน ฯ
๏ สีหมอกม้าหญ้ามนตร์เข้าดลใจ	จำได้รู้ภาษาพูดจาสิ้น
ลงตีนโปกโปกโขกแผ่นดิน	เพียงจะดิ้นหลุดแหล่งด้วยดีใจ
เลียชมดมทั่วทั้งกายา	ขุนแผนกอดม้าน้ำตาไหล
ลูบหลังสีหมอกแล้วบอกไป	ข้านี้ต้องราชภัยพึ่งพ้นมา
ไปติดคุกจนลูกทูลขอโทษ	ท่านปล่อยโปรดจึงได้มาเห็นหน้า
เจ้าพลายนี้ลูกวันทองน้องยา	ที่ท่านรับบุกป่ามากับเรา
สีหมอกฟังเหลียวหน้าหาวันทอง	ไม่เห็นน้องอยู่ไหนให้สร้อยเศร้า
มิรู้ที่จะถามความหนักเบา	เฝ้าแต่ดูลูกพ่อคลอน้ำตา ฯ
๏ ขุนแผนบอกว่าข้าจะไปทัพ	หมายจะรับไปด้วยช่วยอาสา
เพราะได้เคยเห็นใจแต่ไรมา	จะไปได้ฤๅว่าท่านหย่อนแรง
สีหมอกดีใจจะไปทัพ	เต้นหรับร้องร่าดัดขาแข้ง
ดังบอกว่าข้าจะไปอย่าได้แคลง	ขุนแผนแจ้งท่วงทีก็ดีใจ
จึงเลือกเด็ดยอดหญ้ามาเต็มมือ	ถือเสกด้วยพระเวทมุขใหญ่
ป้อนม้ากินหญ้าในทันใด	ระงับโศกโรคภัยให้บรรเทา
เดชะพระเวทวิเศษขลัง	สีหมอกมีกำลังขึ้นดังเก่า
ผูกเครื่องเรืองอร่ามงามเพริศเพรา	ขุนแผนขี่เหยาะเหย่าออกมาพลัน
ลองขับน้อยใหญ่ทั้งไล่หนี	ท่วงทีไวว่องคล่องขยัน
ถึงม้าหนุ่มจะเปรียบไม่เทียบทัน	สารพันถูกทำนองด้วยว่องไว
ขุนแผนดีใจลงจากหลัง	เรียกอ้ายจันมาสั่งหาช้าไม่
เอ็งดูให้อิ่มหนำสำราญใจ	จะขี่ไปในรุ่งพรุ่งนี้เช้า ฯ
๏ ครั้นสั่งแล้วขุนแผนแสนศักดา	เรียกลูกชายมาแถลงเล่า
พ่อเกรงว่าช้าอยู่เหมือนดูเบา	เราจะยกในรุ่งขึ้นพรุ่งนี้
ด้วยปลอดสิ้นทักทินยมขัน	เป็นฤกษ์เสาร์เก้าชั้นวิเศษศรี
มีตระบะจะชนะแก่ไพรี	เจ้านี้จะเห็นเป็นอย่างไร
พลายงามความอาลัยศรีมาลา	ไม่รับมาว่าจะจากพิจิตรได้
จะแจ้งข้อกลัวพ่อไม่ตามใจ	จึงแก้ไขเบือนบิดคิดเจรจา
ว่าไพร่พลบอบช้ำระกำอก	จะด่วนยกไปไหนนี่เจ้าขา
ขอให้ไพร่พักสักเวลา	พอหายเหนื่อยเมื่อยล้าจึงคลาไคล
ขุนแผนว่าดูเอาเถิดเจ้าพลาย	จะหยุดหาความสบายก็เป็นได้
การรับสั่งว่ายากลำบากไย	ที่ไหนจะเหมือนบ้านเรือนตน
เจ้าพลายงามตอบว่าหามิได้	ลูกจะใคร่ปลุกเครื่องอิกสักหน
ด้วยยังหย่อนฤทธิ์เดชทั้งเวทมนตร์	ขอพักพลปลุกเครื่องเสียสักนิด
ขุนแผนว่าถ้าไปเสียให้ทัน	พรุ่งนี้เป็นวันมหาสิทธิ์
จะปลุกเครื่องก็เรืองอิทธิฤทธิ์	ประกอบกิจกับฤกษ์ที่เบิกไพร
อันพิธีในเรื่องปลุกเครื่องอาน	ทำในบ้านไม่เหมือนในป่าใหญ่
ด้วยบ้านเมืองผู้คนกล่นเกลื่อนไป	จะระงับดับใจไม่สู้ดี
เจ้าพลายว่าป่าไม้จะปลุกฤทธิ์	ไม่ประสิทธิ์เหมือนหนึ่งป่าช้าผี
อยู่ในพาราป่าช้ามี	ก็เป็นที่สงัดเงียบปากคอ
ขุนแผนรู้ว่าบิดก็คิดเคือง	เอ็งห่วงเมืองอยู่ทำไมไฉนหนอ
ธุระสิ่งไรมีจะรีรอ	พ่อพูดมิฟังช่างกะไร
พลายงามคร้ามพ่อไม่ต่อเถียง	พูดเลี่ยงว่าธุระหามีไม่
แล้วพ่อลูกก็พากันคลาไคล	ขึ้นจวนใหญ่พลายน้อยคะนึงนาง
ขุนแผนพลายงามพระพิจิตร	ชอบชิดพูดจากันต่างต่าง
ถึงเรื่องรบพุ่งแลทุ่งทาง	พูดพลางต่างหัวร่อกันเรื่อยไป ฯ
๏ ครั้นสิ้นแสงสุริยนสนธยา	พระจันทราแย้มเยี่ยมเหลี่ยมไศล
เคลื่อนคล้อยลอยฟ้านภาลัย	หมดเมฆปัถไหมไม่หมองมอม
พระพายพามาลาละอองกลิ่น	รวยรินรสร่อนขจรหอม
ศรีมาลาอาวรณ์นอนใจตรอม	ถนอมแนบหมอนข้างเคียงคะนึง
โอ้พ่อพลายงามของน้องเอ๋ย	ใครเลยจะเอ็นดูให้รู้ถึง
ว่าน้องนี้มีจิตคิดรำพึง	ดังศรตรึงทรวงโศกวิโยคคิด
พ่อชายตามาสบเมื่อน้องแล	จะรู้แน่ฤๅจะแหนงแคลงในจิต
ดูลาดเลาเจ้าก็ใคร่จะเป็นมิตร	ฤๅวิปริตคิดว่าไม่ปรานี
อกน้องยากนักด้วยเป็นหญิง	ต้องซ่อนรักหนักนิ่งอยู่กับที่
แม้นเป็นชายพ่อพลายเป็นสตรี	ค่ำวันนี้เป็นตายจะหมายไป
นึกพลางนางนอนสะท้อนท้อ	น้ำตาคลอมิใคร่จะเคลิ้มได้
ให้เฟื่องฟุ้งพลุ่งพล่านรำคาญใจ	นึกอาลัยไปจนหลับกับที่นอน ฯ
๏ พระพิจิตรขุนแผนพลายงาม	พูดกันจนยามไม่หยุดหย่อน
พระพิจิตรว่าเช้าเจ้าจะจร	จงพักผ่อนเสียเถิดทั้งสองรา
ว่าแล้วก็ลุกไปเข้าเรือน	พลายงามฟั่นเฟือนเป็นหนักหนา
ชวนพ่อเข้านอนวอนพูดจา	คุณพ่อขานี่ดึกแล้วกระมัง
ฉันวันนี้อย่างไรไม่สบาย	ระส่ำระสายเหน็ดเหนื่อยเมื่อยสันหลัง
จะนอนเสียแต่หัวค่ำเอากำลัง	จะได้ตั้งหน้ายกแต่เช้าไป ฯ
๏ ขุนแผนนึกในใจไอ้เจ้าชู้	มันสำคัญว่ากูหารู้ไม่
กรรมกรรมเจียวจะทำเป็นอย่างไร	มันจะแกล้งให้ผู้ใหญ่ผิดใจกัน
คิดแล้วก็ทำเป็นมารยา	หลับตานอนนิ่งไม่พลิกผัน
คอยจับแยบคายลูกชายนั้น	ไม่วางใจให้หวั่นในอารมณ์ ฯ
๏ เจ้าพลายก่ายหมอนทำนอนนิ่ง	สุดประวิงอกไหม้ไส้พุงขม
กำเริบรักหนักแน่นแสนระทม	โอ้เจ้านมพวงพี่ศรีมาลา
ปานนี้เนื้ออ่อนจะนอนสนิท	ฤๅดวงจิตจะนึกเสนหา
ดูทีเหมือนจะมีซึ่งเมตตา	แต่ทว่าเป็นหญิงก็นิ่งไว้
อันความรักหนักแน่นในอกพี่	ข้อนี้เจ้าจะรู้ฤๅหาไม่
แม้นรู้เค้าเจ้าก็เห็นจะอาลัย	คงมิให้เสียทีพี่หมายชิด
เขาย่อมว่าถ้ามีมิตรใจ	แล้วคงไม่สาบสูญมิตรจิต
พี่รักเจ้าเท่าเทียมดวงชีวิต	นี่จะคิดฉันใดให้เป็นการ
จะวนเวียนเพียรพูดให้ถึงปาก	ก็สุดยากเชิงชักสมัครสมาน
ด้วยพรุ่งนี้ก็จะไปไม่อยู่นาน	จะพึ่งพานผู้ใดก็ไม่มี
ถ้าจะไว้สู่ขอต่อขากลับ	เห็นตัวพี่นี้จะยับลงเป็นผี
ด้วยความรักหนักใจเสียเต็มที	จะทวีขึ้นทุกวันจนบรรลัย
จำจะคิดเข้าสนิทให้สมนึก	จึงจะคิดทำศึกต่อไปได้
แม้นมิได้ศรีมาลายาใจ	ซึ่งจะไปเชียงใหม่อย่าสงกา
ตามแต่บุญกรรมเถิดน้องแก้ว	คนหลับแล้วจะลอบเข้าไปหา
ถ้าแม้นแก้วพี่มิเมตตา	ก็ตามแต่เวราจะเป็นไป
ยิ่งนึกยิ่งตรมอารมณ์หมอง	แสงเดือนเด่นส่องสว่างไสว
น้ำค้างพร่างพร้อยละห้อยใจ	เสียงไก่แก้วขันกระชั้นยาม
ฟังพ่อรอหูดูจนใกล้	ไม่ไว้ใจแคลงคลำแล้วทำถาม
ขุนแผนรู้แยบคายเจ้าพลายงาม	ไม่ตอบความนิ่งอยู่จะดูที
เจ้าพลายสำคัญว่าพ่อหลับ	ค่อยขยับลุกย่องมาจากที่
พอออกนอกห้องได้ก็ยินดี	หมายว่าหนีพ้นพ่อรอบังเงา ฯ
๏ ขุนแผนลุกมองแล้วย่องตาม	พอทันถามออกมาทำไมเจ้า
พลายงามแก้เก้อละเมอเดา	ฉันจะออกไปเบาที่นอกชาน
วันนี้มันให้ปวดแต่ท้องเยี่ยว	หลายเที่ยวแล้วด้วยกล่อนมันสังหาร
จะปลุกพ่อขอยารับประทาน	ขุนแผนว่าไม่ได้การแล้วเจ้าพลาย
อ้ายโรคกล่อนเช่นนี้มันขี้ถ่อย	หมอสักร้อยรักษาก็ไม่หาย
ว่าพลางทางจูงมือลูกชาย	ย่างกรายเข้าห้องต้องระวัง ฯ
๏ เจ้าพลายงามขัดใจไม่เป็นสุข	ล้มนอนแล้วลุกทะลึ่งนั่ง
แค้นพ่อเหมือนหัวอกจะฟกพัง	กะไรช่างแกล้งได้ไม่เมตตา
เป็นไรมีดีแล้วว่าไม่หลับ	จะคอยจับให้ได้ก็ไม่ว่า
พลางร่ายมนตร์ขลังสั่งนิทรา	ตั้งสมาธิปลงตรงภวังค์
เป่าต้องขุนแผนแสนสนิท	ก็เคลิ้มจิตด้วยพระเวทวิเศษขลัง
หลับสนิทแน่วนิ่งลงจริงจัง	พลายงามสมหวังสิ้นอาวรณ์
ขยับเท้าก้าวย่างออกจากห้อง	พระจันทร์ส่องแสงจำรัสประภัสสร
พระพายพัดบุปผาพาขจร	รวยรินรสอ่อนระรื่นไป ฯ
๏ มาถึงเรือนที่ศรีมาลาอยู่	แอบบังเงาดูด้วยสงสัย
หลังนี้ดอกกระมังยืนชั่งใจ	แสงไฟวับวามตามตะเกียง
คิดพลางทางร่ายมนตร์สะกด	หลับหมดเงียบดีไม่มีเสียง
สะเดาะกลอนถอนหลุดแล้วมองเมียง	เลี่ยงเข้าในห้องย่องเดินมา
อัจกลับตามวางกระจ่างแสง	เจ้าตกแต่งเครื่องเรือนไว้หนักหนา
เครื่องแป้งจัดตั้งไว้หลังม้า	ขันล้างหน้าพานรองของผู้ดี
เครื่องนากเครื่องทองสองสำรับ	เรียงลำดับวางไว้เป็นที่ที่
โถขี้ผึ้งแป้งร่ำน้ำมันตานี	โต๊ะหวีตั้งเรียงไว้เคียงกัน
โตกพานหีบปัดจัดตั้งซ้อน	ทั้งผ้าผ่อนพับเรียบทุกสิ่งสรรพ์
เครื่องไหว้พระนั้นจัดอัฒจันทร์	คันฉ่องแกะงาเป็นหน้าพรหม
กระจกใหญ่ใส่ตั้งทั้งไม้สอย	อุบะห้อยรื่นรวยดูสวยสม
สะอาดสะอ้านลานตาน่านิยม	พลางชมม่านกางข้างที่นอน
พื้นไหมใส่ทองเป็นลายปัก	น่ารักรูปร่างบางชะอ้อน
ปักระเด่นเป็นไข้ใจอาวรณ์	ทุรนร้อนรักนุชบุษบา
เอาไฟเผาเข้าลักพระน้องนาฏ	โอบอุ้มใส่ราชรถา
ระเด่นแกล้งแปลงเป็นจรกา	ปักเป็นบุษบาเจ้าจาบัลย์
๏ พระรีบเร่งชักรถถึงคิรี	เข้าสู่ถ้ำมณีภิรมย์ขวัญ
สองกษัตริย์เชยชมสมสู่กัน	พอรุ่งแสงสุริยันก็จากนาง
เข้ามาเมืองจะเปลื้องความสงสัย	สั่งพี่เลี้ยงไว้มิให้ห่าง
ผลกรรมจำจากจะพรากร้าง	เผอิญข้างนางนึกนิยมไป
ออกทรงรถชมพรรณบุปผา	ปักปะตาระกาหลาอันเป็นใหญ่
ให้ลมเพชรหึงลั่นสนั่นไพร	พัดพาอรไทไปทั้งรถ
ครั้นไกลไปตกลงกลางป่า	บุษบายิ่งแสนโศกกำสรด
คิดถึงพระองค์ผู้ทรงยศ	นางระทดระทวยแทบทำลายชนม์
ปักเป็นระเด่นเที่ยวตามหา	ค้นคว้าจบแหล่งทุกแห่งหน
พระวงศาแยกย้ายหลายตำบล	แปลงตนเป็นปันจุเหร็จไพร
ฉลาดนักปักงามนี้น้อยฤๅ	ช่างฟัดครือเรื่องพี่หาผิดไม่
อันองค์บุษบายาใจ	พิเคราะห์ไปเหมือนเจ้าศรีมาลา
อันอกของระเด่นมนตรี	เหมือนอกพี่นี้ที่โหยหา
คล้ายระเด่นกับพระนุชบุษบา	แต่ไม่มีจรกาจึงผิดกัน
ถ้าใครเป็นจรกาเข้ามาแกล้ง	พี่ไม่แปลงอย่างเช่นระเด่นนั่น
จะจิกหัวจรกาเอามาฟัน	แล้วสรวลสันต์ผันแปรแลชำเลือง
เตียงจีนตีนตั้งบนตัวสิงห์	ฉลุลายพรายพริ้งพร้อมทั้งเครื่อง
แลวิจิตรปิดทองดูรองเรือง	มุ้งเหลืองแพรดอกกกระเด็นลอย
หน้าระบายลายทับสลับสี	มุ้งผู้ดีมีแส้หางม้าห้อย
เปิดมุ้งเมียงมองเห็นน้องน้อย	เจ้าหลับผอยเพ่งพิศจิตทะยาน
พักตร์พริ้มเหมือนยิ้มอยู่ทั้งหลับ	ประทีปจับหน้านวลชวนสมาน
เจ้านิทรามารยาทไม่มีปาน	ยิ่งคิดก็ยิ่งซ่านสวาดิเตือน
ค่อยประคองลองจูบเจ้าทั้งหลับ	หอมกะไรใจวับขยับเขยื้อน
พอต้องเต้าตัวสั่นให้ฟั่นเฟือน	ค่อยลูบเลื่อนโลมเล้าละลานใจ
จับแล้ววางเล่าเฝ้ากลัดกลุ้ม	ด้วยรุ่นหนุ่มชู้สาวหาเคยไม่
จะปลุกนางกลัวร้องย่องห่างไป	คลายเวทแล้วก็ไอให้สำเนียง ฯ
๏ ครานั้นศรีมาลานารี	รู้สึกสมประดีได้ยินเสียง
ลืมตาเห็นชายอยู่ปลายเตียง	เจ้ามองเมียงจำได้ว่าพลายงาม
นึกสำคัญในจิตคิดว่าฝัน	ไม่หวาดหวั่นยิ้มแล้วก็ทักถาม
นึกอย่างไรใจกล้าเข้ามาตาม	จะเกิดความงามหน้าพากันอาย
เจ้าพลายได้ฟังเข้านั่งอิง	นางรู้ว่าคนจริงมิ่งขวัญหาย
ตกใจเพียงจะดิ้นสิ้นใจตาย	ร้องว้ายแล้วก็ซบสลบไป ฯ
๏ อีเม้ยรับหลับอยู่ที่เฉลียง	ได้ยินเสียงนายร้องก็จำได้
ลุกขึ้นด้วยตระหนกตกใจ	เข้าห้องในมองเมียงถึงเตียงพลัน
เห็นเจ้าหนุ่มอุ้มนางวางบนตัก	รู้จักว่าเจ้าพลายที่หมายมั่น
ก็แจ้งใจในเหตุปัจจุบัน	มาฉวยขันน้ำส่งให้เจ้าพลาย
พ่อเอาผ้าชุบน้ำนี้ลูบหน้า	ลูบไล้ไปมากว่าจะหาย
แล้วปลอบโยนตามใจให้สบาย	ถ้าขืนใจแล้วจะตายในพริบตา
ว่าแล้วปิดห้องย่องกลับไป	อีเม้ยยิ้มละไมอยู่ในหน้า
คอยดูผู้คนจะไปมา	ด้วยสงสารศรีมาลากับพลายงาม ฯ
๏ จะกล่าวถึงท่านพระพิจิตร	หลับสนิทเสียงลูกตกใจหวาม
จะเกิดเหตุอะไรไม่รู้ความ	จึงร้องถามอีเม้ยเฮ้ยเป็นไร
กูแว่วแว่วเหมือนเสียงศรีมาลา	มึงลืมตาขึ้นฟังมั่งฤๅไม่
อีเม้ยเอ่ยตอบไปทันใด	นายท่านเรียกฉันไปให้ปัดยุง
ปัดไปปัดมาไม่ทันดู	จิ้งจกมันอยู่ที่ในอุ้ง
ฉันปัดมันพลัดลงจากมุ้ง	ถูกพุงเธอจึงร้องออกก้องเรือน
พระพิจิตรว่าดูอีมอญถ่อย	สักหน่อยอ่อนจะเลยเป็นกลากเกลื้อน
บุษบาว่าฉันก็ได้เตือน	มันเชือนไม่ดูแลแต่กลางวัน ฯ
๏ ฝ่ายว่าขุนแผนพ่ออยู่หอนั่ง	สะดุ้งฟื้นตื่นฟังใจหวั่นหวั่น
ออพลายหายแล้วไม่แคล้วกัน	อ้ายขี้เค้าคงถลันไปเข้ามุ้ง
อ้ายลูกเจ้ากรรมมาทำเข็ญ	พรุ่งนี้ทีเห็นจะเกิดยุ่ง
แต่ตริตรองแก้ไขสิ้นไส้พุง	คืนยังรุ่งไม่ระงับหลับนอน ฯ
๏ ครานั้นนารีศรีมาลา	ค่อยฟื้นตื่นมายังเหนื่อยอ่อน
ได้สติลืมตาด้วยอาวรณ์	เห็นเจ้าพลายกอดช้อนไว้ทั้งตัว
มือหนึ่งลูบน้ำชโลมหน้า	นางประหม่าขนพองสยองหัว
ใจเต้นหวามหวามด้วยความกลัว	ยังมึนมัวมิรู้ที่จะหนีไป
จึงค่อยเคลื่อนเลื่อนตัวลงจากตัก	ละอายนักนิ่งนอนถอนใจใหญ่
ค่อยกระดิกพลิกตัวเข้าข้างใน	เจ้าแกล้งหันหลังให้ไม่แลดู ฯ
๏ ครานั้นพลายงามทรามสวาดิ	ยังไม่อาจถามทักเป็นสักครู่
ด้วยอาการอย่างไรยังไม่รู้	เห็นนอนอยู่ดิบดีค่อยมีใจ
จึงหยิบพัดหางปลามารำเพย	น้องเอ๋ยนอนเถิดจะพัดให้
เมื่อตะกี้พี่วิตกนี่กะไร	ถ้าบรรลัยพี่ชายจะตายตาม
พี่บนบวงเทวดาคงมาช่วย	จึงรอดด้วยเทพไทมิได้ห้าม
ท่านเอ็นดูโฉมฉายกับพลายงาม	เพราะเห็นความรักพี่มีต่อน้อง
แต่แลพบสบตาเมื่อมาถึง	พี่เหมือนหนึ่งกับปลามาติดข้อง
ทุรนร้อนรักรึงคะนึงปอง	ถ้าเจ้าไม่ปรองดองก็ท่าตาย
เหลือที่พี่จะโศกโรครักร้าง	ช่วยรักษาพี่บ้างพอห่างหาย
เชิญเจ้าผินหน้ามาหาพี่ชาย	พูดภิปรายพอให้พี่มีน้ำใจ ฯ
๏ ครานั้นนวลนางศรีมาลา	ได้ฟังวาจายิ่งรักใคร่
แต่หากมารยาแกล้งว่าไป	นี่อยากรู้ว่าใครให้เข้ามา
เป็นผู้ดีช่างไม่มีอัชฌาสัย	ไม่เกรงใจพ่อแม่แต่สักหน้า
รู้จักกันก็ไม่ทันล่วงเวลา	จะมาฆ่าแท้แท้แก้ว่ารัก
รักจริงนิ่งไยมิไปขอ	บอกแม่พ่อเป็นผู้ใหญ่ให้ประจักษ์
ล่วงเกินแล้วมาเชิญให้ทายทัก	นี่จะให้ใครสมัครไปทักทาย ฯ
๏ อนิจจาแก้วตาช่างว่าได้	ไม่เห็นใจฤๅว่ารักสมัครหมาย
พี่กล้ามาถึงตัวไม่กลัวตาย	ก็เพราะรักโฉมฉายกว่าชีวิต
ถ้าสามารถอาจขอต่อพ่อแม่	แน่แล้วพี่จะขอต่อพระพิจิตร
ท่วงทีก็จะสมอารมณ์คิด	ท่านเป็นมิตรกับบิดามาช้านาน
เมื่อนั่งกินข้าวเย็นเห็นฤๅเปล่า	ท่านหยอกเย้าพี่อย่างว่าลูกหลาน
แต่สุดคิดเพราะติดราชการ	จะต้องคุมพวกทหารไปพรุ่งนี้
ถ้าร้างรักหักใจไปจากเจ้า	ทุกค่ำเช้าจะระทมดังตรมฝี
คงบรรลัยไม่ทันเป็นไมตรี	ใช่ว่าพี่จงจิตจะคิดร้าย
เพราะขัดขวางอย่างอื่นไม่คิดเห็น	จำเป็นจึงเข้ามาหาโฉมฉาย
ถ้าเจ้าไม่ปรานีพี่ยอมตาย	ขอฝากกายไว้ในห้องของน้องรัก ฯ
๏ ศรีมาลาฟังความพลายงามว่า	นางตรึกตราทุกสิ่งจริงประจักษ์
นึกถึงตัวกลัวอายยิ่งร้ายนัก	เหมือนชวนชักชายไว้ที่ในเรือน
ถึงเพียงนี้แล้วที่ไหนจะไปจาก	ยากที่จะผัดวันประกันเลื่อน
ทั้งใจนางความรักก็ตักเตือน	จึงลุกเบือนหน้าค้อนเจ้าพลายงาม
อ้อชาวกรุงศรีเช่นนี้เจียว	ฉลาดเฉลียวลิ้นลมเป็นคมหนาม
จะว่าไรแก้ไขได้ทุกความ	มิน่าหญิงวิ่งตามกันปรอปรอ
ขึ้นมาถึงพิจิตรติดผู้หญิง	ครั้นติดทัพกลับนิ่งไม่สู่ขอ
ไปทัพก็ไม่ไปไถลรอ	จนแม่พ่อหลับใหลเข้าในเรือน
ไม่คบค้าก็ว่าจะบรรลัย	ชาวบ้านนอกที่ไหนใครจะเหมือน
ถ้าหญิงใดใจเบาให้เจ้าเชือน	ไม่ถึงเดือนก็จะทิ้งวิ่งไปทัพ
ปล่อยนางร้างเปล่าอยู่ข้างนี้	ต้องให้คอยร้อยปีไม่มีกลับ
ให้เสียตัวชั่วช้ำระยำยับ	เพราะสับปลับหลงเสน่ห์เล่ห์ชาวกรุง
ฉันขอบคุณที่อุตส่าห์รักษาไข้	ไปเสียเถิดพ่อไปจะใกล้รุ่ง
ถ้าพ่อแม่รู้ความจะลามนุง	จะโกรธยุ่งไม่ให้ดังใจปอง ฯ
๏ น้องเอ๋ยที่จะไปอย่าได้คิด	สิ้นชีวิตก็จะตายอยู่ในห้อง
พี่ไม่ลวงหลอกดอกนะน้อง	จะครอบครองเป็นคู่อยู่จนตาย
ปรานีพี่เถิดเจ้าอย่าเฝ้าดื้อ	ได้ถูกถือแล้วเช่นนี้ไม่หนีหน่าย
ว่าพลางอิงแอบเข้าแนบกาย	เจ้าพลายจับต้องจะลองใจ ฯ
๏ ศรีมาลาป้องปัดสะบัดเบี่ยง	เขาว่าแล้วยังเมียงเข้ามาใกล้
สัญญาว่าแต่ปากยากอะไร	อย่าด่วนได้นะจงยั้งชั่งใจคิด
ถ้าจริงใจก็ให้ความสัตย์ก่อน	ให้แน่นอนภายหน้าว่าสุจริต
เชื่อได้จึงจะปลงลงเป็นมิตร	ถ้าเบือนบิดอย่าสำรวยให้ป่วยการ ฯ
๏ จริงจริงกระนั้นฤๅน้องแก้ว	มันก็แล้วมิให้น้องต้องว่าขาน
พี่จะให้ความสัตย์ปฏิญาณ	ขอบันดาลเทพยดาจงมาฟัง
ถ้าพี่นี้ทิ้งขว้างร้างหย่า	ไม่เลี้ยงเจ้าศรีมาลาไปวันหลัง
ขอให้มีอันเป็นเห็นจริงจัง	ลงนรกตกกระทั่งถึงโลกันต์
พี่ให้สัตย์ปฏิญาณอย่างนี้แล้ว	น้องแก้วยังสงสัยฤๅไรนั่น
เชิญเจ้าช่วยรับรักพี่หนักครัน	จะหวาดหวั่นต่อไปไม่ต้องการ ฯ
๏ เห็นแล้วหม่อมพี่ที่รักน้อง	คงปรองดองร่วมรักสมัครสมาน
แต่ฉันยังเป็นไข้ให้สะท้าน	ขอผัดพอนานนานจะตามใจ
เจ้าพลายรู้ใจไข้มารยา	ไม่รอช้ากอดรัดกระหวัดไขว่
ประจงจูบลูบลอดในสไบ	นางผลักไสอยู่จนพับกับที่นอน
ทั้งหนุ่มสาวคราวแรกภิรมย์รัก	ไม่ประจักษ์เสนหามาแต่ก่อน
กำเริบรักเหลือทนทุรนร้อน	พอร่วมหมอนก็เห็นเป็นอัศจรรย์
เหมือนเกิดพายุกล้ามาเป็นคลื่น	ครืนครืนฟ้าร้องก้องสนั่น
พอฟ้าแลบแปลบเปรี้ยงลงทันควัน	สะเทือนลั่นดินฟ้าจลาจล
นทีตีฟองนองฝั่งฝา	ท้องฟ้าโปรยปรายด้วยสายฝน
โลกธาตุหวาดไหวในกมล	ทั้งสองคนรสรักประจักษ์ใจ ฯ
๏ ครานั้นนวลนางศรีมาลา	เสนหาพะวงหลงใหล
แอบผัวเคียงข้างไม่ห่างไกล	เอาสไบซับเนื้อที่เหื่อนอง
พัดพลางถามผัวกลัวอิดโรย	หิวโหยฤๅข้าจะหาของ
เจ้าพลายส้วมสอดกอดประคอง	ได้แนบน้องเนื้อนิ่มพี่อิ่มทิพย์
กินอยู่ไม่ต้องกล่าวทั้งคาวหวาน	ขึ้นสวรรค์เห็นวิมานอยู่หวิบหวิบ
ต่างพนึงคลึงเคล้าเฝ้ากระซิบ	งุบงิบกันจนม่อยผอยหลับไป ฯ
๏ จวนอรุณเรื่อฟ้านภาแผ้ว	ไก่แก้วขันเร่งปัจจุสมัย
ศรีมาลาตื่นก่อนถอนฤทัย	ด้วยจำใจจะต้องพรากจากผัวนั้น
นางล้างหน้าทาแป้งแล้วหวีหัว	ค่อยขยับจับตัวผัวปลุกสั่น
ตื่นเถิดจวนจะแจ้งแสงตะวัน	อยู่ด้วยกันช้าไปจะได้อาย
เจ้าพลายตื่นฟื้นตัวมัวแต่จูบ	โลมลูบอยู่มิใคร่จะผันผาย
จะเหินห่างนางไปให้เสียดาย	ซังตายลุกมาล้างหน้าพลัน
ศรีมาลามพาไปที่เครื่องแป้ง	ตกแต่งแป้งร่ำน้ำดอกไม้กลั่น
เจือกระแจะปรุงประทิ่นกลิ่นจวงจันทน์	นางจัดสรรให้ผัวแต่งตัวไป
เจ้าพลายประแป้งแต่งตัวแล้ว	จะคลาศแคล้วก็สะท้อนถอนใจใหญ่
นั่งลงอุ้มนางวางตักไว้	ยังอาลัยนิ่งอนาถไม่อาจจร ฯ
๏ ครานั้นนวลนางศรีมาลา	เจ้าโศกาสะอึกสะอื้นอ้อน
นึกได้เหลียวหน้ามาว่าวอน	คิดก่อนนะจะไปไกลจากน้อง
เรื่องของเราผู้ใหญ่ไม่รู้ความ	ต้องคิดอ่านลากหนามไว้จุกช่อง
พ่อไปเผื่อใครจะขอร้อง	อย่าให้ต้องขืนขัดคำบิดา
ถึงน้องจะยากเข็ญเป็นอย่างไร	ก็คงจะเอาใจไว้รอท่า
เสร็จราชการทัพจงกลับมา	อย่าเชือนช้าให้ม้วยด้วยตรอมใจ
พลายงามความอาลัยใจละเหี่ย	ฟังเมียไม่กลั้นน้ำตาได้
พี่นี้เหลือที่จะห่วงใย	พี่จะไปบอกพ่อให้ขอน้อง
ถึงกะไรให้ขอพอได้หมั้น	ป้องกันมิให้ใครเกี่ยวข้อง
ถ้าหากว่าบิดาไม่ปรองดอง	ถึงจะต้องฟันคอมิขอไป
อย่าวิตกหมกไหม้เลยน้องแก้ว	ไปแล้วพี่หาลืมปลื้มจิตรไม่
เจ้าจงจำคำสัตย์ของพี่ไว้	เสร็จศึกเมื่อไรจะรีบมา
อย่าร้องไห้ไปนักจงฟังพี่	พรุ่งนี้ใครเห็นจะผิดหน้า
ว่าพลางทางช่วยเช็ดน้ำตา	แล้วจูบซ้ายย้ายขวาจะลาจร
ศรีมาลาอาลัยใจจะขาด	นางมิอาจดูหน้าดังแต่ก่อน
ผละผัวตัวเจ้าเข้าที่นอน	ลงแอบหมอนซ่อนหน้าโศกาลัย ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายงาม	แลตามเมียขวัญให้หวั่นไหว
รามรามจะใคร่ตามกลับเข้าไป	แต่จนใจจะสว่างกระจ่างฟ้า
หักใจเดินออกมานอกห้อง	ค่อยค่อยย่องบังเงาเข้าริมฝา
ถึงหอนั่งตั้งใจจะไสยา	เห็นบิดาตื่นอยู่ก็ตกใจ ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนศักดา	เห็นพลายงามถามว่ามาแต่ไหน
เจ้าพลายทำเฉยเอ่ยตอบไป	ฉันปวดท้องลงบันไดไปที่เวจ
ขุนแผนว่าเวจไหนในเมืองนี้	ถึงกับมีเครื่องแป้งแต่งไว้เสร็จ
หน้าตาทาแป้งเป็นเม็ดเม็ด	กูรู้เช่นเห็นเท็จอย่าหลอกลวง
มาอยู่บ้านพระพิจิตรผู้บิดา	พระคุณท่านมีมาเป็นใหญ่หลวง
เอ็งนี้จ้วงจาบละลาบละล้วง	บังอาจล่วงลูกท่านผู้มีคุณ
หากว่าติดนิดหนึ่งด้วยการทัพ	หาไม่กูจะขับลงใต้ถุน
ไม่ถูกหวายลายพร้อยก็เป็นบุญ	ทำวุ่นแล้วจะว่าประการใด ฯ
๏ ครานั้นพลายงามทรามสวาดิ	ฟังพ่อบริภาษหาเถียงไม่
คิดไปได้ทีก็ดีใจ	กราบไหว้ว่าลูกนี้ผิดจริง
ด้วยความรักอักอ่วนเหลือกำลัง	ราวจะคลั่งจะไคล้ไปทุกสิ่ง
มิรู้ที่จะสลัดตัดทิ้ง	ถ้าขืนนิ่งไปศึกนึกว่าตาย
จะพึ่งบุญคุณพ่อช่วยขอสู่	ก็ว่าจะไม่อยู่เมื่อตอนบ่าย
คิดไปไม่ตลอดจะวอดวาย	จึงปีนป่ายเข้าห้องน้องศรีมาลา
อ่อนก็เป็นมิตรจิตไม่คิดแหนง	คุณพ่อก็เห็นแป้งที่ประหน้า
ลูกได้ให้คำมั่นเป็นสัญญา	ว่าจะบอกบิดาให้ขอร้อง
ถึงกะไรได้หมั้นพอกันเท็จ	การเบ็ดเสร็จไว้ว่าเมื่อขาล่อง
คุณพ่อโปรดด้วยช่วยปรองดอง	จะได้คล่องอกใจไปราวี ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	นิ่งคิดใคร่ครวญดูถ้วนถี่
การทั้งปวงล่วงเลยถึงเพียงนี้	จะทิ้งไปไม่ดีเป็นเนรคุณ
อองามก็หลงจนงงงวย	ไม่ช่วยไปข้างหน้าจะว้าวุ่น
ตกกระไดพลอยโผนโจนตามบุญ	ทำเป็นหุนหันโกรธเจ้าพลายงาม
อ้ายลูกนอกพ่อก่อความร้อน	เมื่อแต่ก่อนทำไมไม่ไต่ถาม
เอาแต่ใจหนุ่มตะกรุมตะกราม	เกิดความแล้วมาง้อพ่อทำไม
ถ้าไม่รักพระพิจิตรผู้บิดา	กูหาพักพูดจาให้มึงไม่
ลูกของท่านท่านรักดังดวงใจ	มึงทำให้เสียตัวเหมือนชั่วช้า
ก็จะต้องแก้ไขเสียให้หาย	อย่าให้ท่านอับอายขายหน้า
ถ้าวันหน้าทิ้งขว้างนางศรีมาลา	กูมิฆ่าอย่านับว่าเป็นชาย
เจ้าพลายดีใจกราบไหว้พ่อ	ข้อนั้นมิให้มีที่เสียหาย
ว่าพลางล้างหน้าทั้งสองนาย	แล้วเยื้องกรายออกมาอยู่หน้าเรือน ฯ
๏ จะกล่าวถึงนวลนางศรีมาลา	โศกาอาลัยใครจะเหมือน
กอดหมอนถอนใจให้ฟั่นเฟือน	นอนเชือนอยู่จนเช้าเจ้าไม่ลุก
อีเม้ยเห็นนายยังหายเงียบ	ค่อยย่องเกรียบไถลเข้าไปปลุก
เห็นนายเฉยเลยทำเหมือนเป็นทุกข์	ลงนั่งปุกแกล้งสะท้อนแล้วถอนใจ
อนิจจาขัดสนช่างจนยาก	แต่จะหาใส่ปากมิใคร่ได้
ยังมาซ้ำฝันเห็นให้เป็นไป	ว่าเทพไทเธอมาเมื่อคืนนี้
กลับไปเมื่อใกล้จะสว่าง	ไปกลางทางเธออยากหมากบุหรี่
เบี้ยหอยแต่สักร้อยก็ไม่มี	จะเอาที่ไหนไปให้เทวดา
นายตื่นจะต้องขึ้นค่าตัวใช้	ด้วยสงสารเทพไทเป็นหนักหนา
น่าเอ็นดูเธอสู้เหาะลงมา	ถ้านายไม่เมตตาจะเสียใจ ฯ
๏ ศรีมาลาไม่อินังกำลังเฉย	ฟังอีเม้ยแก้ฝันไม่กลั้นได้
ลุกขึ้นต่อยหัวตัวจัญไร	ไม่มีเลือกเสือกไปเที่ยวล่วงรู้
มึงอย่าพูดมากปากสำรวย	มานั่งช่วยกันทำเสียสักครู่
ว่าพลางเจียนหมากแล้วจีบพลู	บุหรี่มีในตู้เอาแก้มัด
เย็บกระทงประจงเจียนฝาชี	ใส่หมากพลูบุหรี่ที่นางจัด
ทั้งของกินระหว่างทางอัตคัด	ใส่ขวดอัดผูกผ้าตราประทับ
จัดเสร็จซ่อนใส่ในตะกร้า	แล้วเอาผ้าซ้อนซ้ำเป็นลำดับ
เอ็งเอาไปให้ดีอีเม้ยรับ	ของคำนับเทวดาที่หามึง ฯ
๏ ครานั้นพระพิจิตรบุษบา	สั่งผู้คนจนเวลาสักโมงครึ่ง
เบิกเสบียงเลี้ยงกันอึงคะนึง	ครั้นเสร็จจึงออกมาหาสองนาย
พอนั่งลงบุษบาก็เรียกไป	ศรีมาลาเป็นไรไปไหนหาย
พ่อแผนจะไปแต่ในงาย	สายแล้วสำรับไม่ยกมา
อีเม้ยบอกไปใจคอหาย	ผงเข้าตานายเมื่อล้างหน้า
ยังปวดแสบเต็มที่เห็นยี่ตา	บุษบาว่ามึงเป็นแต่เล่นลิ้น
ทิ้งนายมานั่งตั้งสำออย	สักหน่อยตาอ่อนจะบวมปลิ้น
ชาติอีมอญหน้าเป็นเห็นแก่กิน	น้ำขมิ้นไม่เอาไปให้หยอดตา ฯ
๏ เจ้าพลายได้ฟังนั่งนึกขัน	อีคนนี้สำคัญมันหนักหนา
คงรู้เห็นเป็นใจกับศรีมาลา	นึกหน้าได้แล้วเมื่อคืนนี้
ที่เข้าไปช่วยเหลือเมื่อนางแน่	แล้วช่วยปดพ่อแม่เป็นถ้วนถี่
นิ่งนึกตรึกตรองเห็นช่องดี	ได้ทีบอกบุษบาพลัน
คุณแม่แก้ผงเข้าตาช้ำ	ถ้าลืมตาในน้ำดีขยัน
กระตุกหนังตาช่วยไปด้วยกัน	ทำอย่างนั้นก็จะหายระคายตา ฯ
๏ บุษบาได้ฟังนั่งหัวร่อ	พ่อคุณอารีดีหนักหนา
อีเม้ยมึงจำเอาตำรา	ไปบอกศรีมาลาเหมือนพ่อพลาย
แล้วหันหน้ามาพูดกับขุนแผน	แม่นี้แค้นตัวเองมิรู้หาย
มีลูกก็ไม่เห็นเป็นผู้ชาย	ยังเสียดายอยากได้ไว้สักคน ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนศักดา	เห็นสบท่าตอบต่ออนุสนธิ์
ลูกได้พึ่งฝ่าเท้าเมื่อคราวจน	มีพระคุณเป็นพ้นคณนา
แต่ตริตรองจะสนองพระคุณตอบ	คิดดูรอบคอบเป็นหนักหนา
ยังไม่เห็นสิ่งใดในปัญญา	จนขึ้นมาถึงพิจิตรบุรี
มาถึงก็รำพึงแต่เย็นวาน	เห็นการสมควรเป็นถ้วนถี่
คุณพ่อแม่ลูกชายนั้นไม่มี	อองามนี้ลูกจะยกให้ช่วงใช้
ให้แทนคุณต่างตัวทั้งแม่พ่อ	ตามแต่จะตีด่าหาว่าไม่
คุณพ่อจะเห็นเป็นอย่างไร	ใจเด็กก็สมัครรักฝ่าเท้า ฯ
๏ ครานั้นพระพิจิตรบิดา	ฟังว่าเต็มใจให้ลูกสาว
ยิ้มแล้วตอบความตามเรื่องราว	อย่าต้องกล่าวอุปไมยไปเป็นเพลง
เจ้าว่าข้าก็เห็นว่าเป็นมิตร	ที่จริงจิตคิดดูก็เหมาะเหม็ง
แต่เป็นชาวบ้านนอกยังออกเกรง	ลูกข้าเองมันไม่สู้รู้อะไร
เป็นแต่คนซื่อซื่อไม่ดื้อดึง	จะเอาถึงชาวกรุงนั้นไม่ได้
ฉวยวันหน้าถ้าลูกไม่ถูกใจ	เจ้าจะทำฉันใดอย่าให้อาย ฯ
๏ ขุนแผนนบนอบตอบพระพิจิตร	ข้อนั้นลูกก็คิดเป็นเหลือหลาย
เอาทานบาดคาดทานบนจนออพลาย	หายวิตกแล้วลูกจึงพูดจา
อันเช่นศรีมาลานารี	ถึงที่ในกรุงศรีก็สุดหา
ทั้งรูปร่างท่วงทีกิริยา	พอลูกมาเห็นลูกก็ถูกใจ
ถึงอองามจะเป็นเจ้าพระยา	แขกไปใครมาก็รับได้
ทั้งตัวลูกก็อยู่จะดูไป	คงมิให้อับอายขายฝ่าเท้า ฯ
๏ พระพิจิตรจึงว่าถ้ากระนั้น	พอเชื่อกันวางใจที่ในเจ้า
แต่บุษบาจะว่าข้าใจเบา	ลูกของเขาเจ้าถามบ้างเป็นไร ฯ
๏ บุษบาได้ฟังนั่งอมยิ้ม	ใจสมัครรักปิ้มจะบอกให้
แต่คิดคิดก็ตะขิดตะขวงใจ	เป็นผู้ใหญ่จู่ลู่จะดูแคลน
จึงว่าลูกข้าก็คนเดียว	ขับเคี่ยวมาแต่น้อยคอยหวงแหน
ขอไปแม่จะได้ที่ไหนแทน	พ่อแผนก็จำเพาะมาเจาะจง
เพราะรักเจ้าล้นเหลือเหมือนเนื้อไข	ไม่ขัดได้จำตามความประสงค์
แต่ทว่าข้าจะบอกออกตรงตรง	ยังนึกสงสัยบ้างทางเจ้าพลาย
มีธุระทางไกลไปเมืองลาว	สาวสาวทางนั้นมันมากหลาย
ถ้ากะไรไปถูกลูกเจ้านาย	ที่พูดกันมันจะกลายเป็นเหลวเลอะ
จะทำให้เสียหายฝ่ายผู้ใหญ่	เกิดระกำช้ำใจกันไปเถอะ
เขาจะว่าข้านี้เป็นคนเคอะ	ช่างซมเซอะไม่รู้จะดูชาย
ที่ว่านี้มิใช่จะตัดรอน	รักเจ้ามาแต่ก่อนนั้นเหลือหลาย
จะควักแก้วตาไปให้เจ้าพลาย	ก็เบี่ยงบ่ายอย่างไรให้มั่นคง ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายงาม	คิดแล้วกล่าวความตามประสงค์
ถ้าหากท่านผู้ใหญ่ได้ตกลง	ที่ตรงดีฉันนั้นอย่าแคลง
ถึงจะไปนอกฟ้าป่าหิมพานต์	อันที่การนอกใจอย่าได้แหนง
แม้จะให้สัญญาปิดตราแดง	จะขีดแกงไดให้ในสัญญา
ถึงเด็กอยู่รู้พระคุณแต่หนหลัง	พ่อแม่เล่าให้ฟังเป็นหนักหนา
จะขอเป็นเกือกทองรองบาทา	คุณแม่พ่อขออย่าได้ปรารมภ์
ขุนแผนพ่อพูดต่อเจ้าพลายงาม	ความที่มันสัญญาน่าจะสม
เห็นจะไม่โกหกพกลม	แต่นานนมหนักไปก็ไม่ดี
ลูกคิดว่าถ้าหมั้นต่อกันไว้	ถึงห่างไกลก็พะวงตรงที่นี่
เหมือนตัวไปใจอยู่ด้วยคู่มี	อย่างนี้เป็นทำนองที่ป้องกัน
วันนี้ก็ประเสริฐเลิศดิถี	จงปรานีรับรองซึ่งของหมั้น
แล้วจึงทำเหย้าเรือนหาเดือนวัน	การเหล่านั้นฝากไว้ในเจ้าคุณ
ด้วยจะต้องไปทัพรับอาสา	การของลูกข้างหน้ายังว้าวุ่น
คุณพ่อแม่เมตตาได้การุญ	ให้อุ่นอกเช่นครั้งแต่หลังมา ฯ
๏ ครานั้นจึงท่านพระพิจิตร	ทั้งบุษบาสมคิดก็หรรษา
รับทองหมั้นไว้มิได้ช้า	พระพิจิตรจึงว่าเป็นไรมี
เจ้าคิดอ่านการศึกเอาเชียงใหม่	ถ้าคล่องใจคงสำเร็จราวเดือนยี่
ยังจะต้องคุมทัพกลับธานี	ก็เดือนสี่แลประมาณการวิวาห์ ฯ
๏ ครั้นตกลงปลงใจให้กันแล้ว	ต่างคนผ่องแผ้วเป็นหนักหนา
สำรับพร้อมล้อมนั่งกินข้าวปลา	สนทนาเบิกบานสำราญใจ
เลี้ยงดูกันสำเร็จเสร็จสรรพ	พ่อลูกลากลับหาช้าไม่
พระพิจิตรมาส่งลงบันได	ออกจากจวนไปยังวัดจันทร์ ฯ
๏ ฝ่ายอีเม้ยดักทางอยู่ห่างบ้าน	พอขุนแผนเดินผ่านพ้นที่นั่น
กระแอมไอให้เสียงเป็นสำคัญ	เจ้าพลายหันมาดูก็รู้ที
จึงหลีกเข้าข้างทางหว่างต้นไม้	ถามว่ามาทำไมจนถึงนี่
อีเม้ยบอกว่าตะกร้านี้	มีของดีจะขายพ่อพลายงาม
เจ้าพลายยิ้มแล้วว่าข้าอยากได้	จะถูกแพงเท่าไรไม่ต้องถาม
รับตะกร้ามาให้ไพร่แบกตาม	เอาเงินสามตำลึงส่งให้อีเม้ย
แล้วค่อยงุบงิบกระซิบสั่ง	กลับหลังเข้าเรือนอย่าเชือนเฉย
ถ้านายยังร้องไห้ไม่เสบย	เจ้าคนเคยปฏิบัติอยู่อัตรา
ปลอยโยนนางไว้อย่าให้เศร้า	ตัวเจ้าจงพิทักษ์รักษา
ให้เป็นสุขค่ำเช้าจนเรามา	เงินตราข้าจะเติมเพิ่มรางวัล
ว่าแล้วเท่านั้นก็ผันผาย	เจ้าพลายปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
รีบตามบิดามาวัดจันทร์	แล้วช่วยกันจัดพหลพลโยธี ฯ
๏ ครั้นเรียกคนสำรวจตรวจถ้วน	จัดกระบวนหน้าหลังตั้งตามที่
พระพิจิตรมาช่วยอวยสวัสดี	แล้วคลายคลี่พหลพลโยธา
กองหน้านายจันสามพันตึง	พอฆ้องหึ่งโห่กระหน่ำออกนำหน้า
กองหลวงกองเสบียงเรียงกันมา	ราชอาญากองหลังนั้นรั้งพล
พวกชาวบ้านร้านตลาดดาษดื่น	แตกตื่นมาดูอยู่สับสน
ที่ตามวัดก็พระประน้ำมนต์	ขุนด่านนำส่งจนพ้นพรมแดน ฯ
๏ จะกล่าวถึงโฉมเจ้าพลายงาม	ขี่ม้ามาตามพ่อขุนแผน
ยังง่วงเหงาหาวนอนนั่งคลอนแคลน	ทรวงแสนกระสันโศกวิโยคครวญ
โอ้ว่าศรีมาลาแก้วตาพี่	ปานฉะนี้จะเศร้าเฝ้าโหยหวน
เหมือนใจพี่ที่นึกคะนึงนวล	ใครจะชวนโฉมฉายให้คลายใจ
ที่พูดกันเมื่อเช้าถ้าเจ้ารู้	ว่าขอสู่แม่พ่อก็ยกให้
เห็นจะวายหวาดหวั่นพรั่นฤทัย	นั่งนับวันไปจนถึงงาน
ค่ำเช้าเจ้าคะนึงถึงตัวพี่	พอมีที่แก้ไขได้คิดอ่าน
ตระเตรียมจัดแจงแต่งเรือนชาน	แก้รำคาญแบ่งเบาที่เศร้าใจ
เออเมื่อคิดขึ้นมาก็น่ารู้	ว่าเนื้อคู่คิดเห็นเป็นไฉน
จะตกแต่งหอห้องทำนองใด	ใครจะเป็นที่ปรึกษาหารือนาง
คู่คิดเจ้าก็มีแต่อีเม้ย	มันเป็นไพร่ไม่เคยคงพานขวาง
จะชวนซื้อหาใหม่ไปทุกทาง	ของเก่ามีดีบ้างไม่นำพา
เครื่องเรือนในห้องของน้องแก้ว	ล้วนดีดีมีแล้วก็หนักหนา
พี่ยังได้ชมเล่นเห็นแก่ตา	จะต้องหาใหม่นั้นมิเพียงไร
เตียงนอนค่อนจะแคบอยู่สักนิด	แต่ก็ดีที่ชิดพิสมัย
ถึงหนาวร้อนก็ไม่นอนห่างกันไป	อย่าต้องหาเตียงใหม่เลยน้องรัก
ม่านกรองทองทับสลับสี	เรื่องระเด่นมนตรีที่เจ้าปัก
มันถูกเรื่องของเราเข้าทีนัก	จะเยื้องยักปักใหม่ไม่ต้องการ
ถ้ากะไรปักต่อก็จะดี	เติมเมื่อตรงสึกชีอิกสักม่าน
ยังเครื่องแป้งแต่งไว้ไม่มีปาน	ขันพานขวดน้อยน้อยน่าเอ็นดู
เมื่อคืนนี้ตอนดึกยังนึกได้	เจ้าพาไปนั่งเรียงอยู่เคียงคู่
เครื่องเชี่ยนหมากนากทองของโฉมตรู	ยังติดตาพี่อยู่ทุกสิ่งอัน
พี่จะปลูกหอใหม่ให้ใหญ่กว้าง	ทั้งของนางของพี่จะจัดสรร
ของของพี่มีมากหลากหลากกัน	เครื่องอาวุธยุทธภัณฑ์ก็ดีดี
๏ ยังเครื่องรางปลุกเสกล้วนเลขยันต์	ฤๅขวัญข้าวเจ้ารังเกียจด้วยเกลียดผี
ก็ไว้ที่อื่นได้เป็นไรมี	พี่จะสร้างหอน้อยเป็นหอพระ
ที่ในห้องของเราเอาพรมปู	วางหมอนคู่เคียงไว้ไม่เกะกะ
ไว้นอนเล่นเย็นเช้านะเจ้านะ	พี่จะเฝ้าถนอมกล่อมน้องยา
ถึงจะนั่งกินข้าวทั้งเช้าเย็น	เราอย่าให้ใครเห็นจะดีกว่า
ได้หยอกเอินพูดเล่นเจรจา	กินข้าวปลาเอิบอิ่มกระหยิ่มใจ
ทำไมกับเรื่องเครื่องเรือนชาน	จะเบิกบานก็ที่ชิดพิสมัย
ชั้นชั่วเสื่ออ่อนกับหมอนใบ	ก็คงได้ความสุขทุกคืนวัน
๏ กำลังง่วงดวงจิตรคิดเลื่อนเปื้อน	เจ้าพลายฟั่นเฟือนเหมือนกับฝัน
สำคัญว่าเนื้อคู่อยู่ด้วยกัน	ยิ่งยั่วยวนสรวลสันต์จำนรรจา
พี่ยังทุกข์อยู่นิดคิดไม่ถูก	เผื่อเจ้าจะมีลูกในวันหน้า
พี่เห็นเขาเจ็บท้องร้องเต็มประดา	แก้วตาจะอย่างไรก็ไม่รู้
เขาว่ามดถ่อหมอตำแย	มักเชือนแชข่มขยำทำจู่ลู่
ถ้าหากไม่คอยนั่งระวังดู	เคยลากถูจนตายมาหลายคน
พี่จะคอยถือตระบองมองกำกับ	ถ้าสับปลับเอาอย่างนี้ตีให้ป่น
เคลิ้มฟาดแส้ม้าปาประดน	ถูกก้นม้าพ่อเข้าพอแรง ฯ
๏ ม้าผลุนขุนแผนเจียนจะตก	หากแอบอกอยู่ที่ด้วยขี่แข็ง
พอรั้งอยู่เหลียวมาโกรธหน้าแดง	นี่มึงแกล้งฤๅไรให้ว่ามา
เจ้าพลายตกใจไม่มีขวัญ	บอกความพ่อพลันไม่มุสา
ลูกหลับใหลฝันไปว่าศรีมาลา	เจ้าจะคลอดลูกยาเจ็บครวญคราง
เห็นยายหมอตำแยแกมักง่าย	ทำจู่ลู่ดูดายเมื่อลูกขวาง
เกรงจะเป็นอันตรายวายวาง	ลูกตีแกดังผางพอถูกม้า
เพราะเคลิ้มเขลาเมามัวด้วยความฝัน	ใช่จะแกล้งตีรันไม่มุสา
สีหมอกก็ได้มีพระคุณมา	คุณพ่อได้เมตตาที่โทษกรณ์ ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	ฟังลูกคิดคิดก็ใจอ่อน
นี่แลรักชักพาให้อาวรณ์	ร้อนทั้งหลับตื่นทุกคืนวัน
ว่าแล้วนิ่งนึกตรึกตรา	อองามหลงศรีมาลาจนใฝ่ฝัน
ด้วยพึ่งแรกรู้จักความรักนั้น	ที่สำคัญทุกอย่างแต่ข้างดี
ลูกเอ๋ยยังไม่เคยรู้รสร้าย	ที่ความรักกลับกลายแล้วหน่ายหนี
อันเจ็บปวดยวดยิ่งทุกสิ่งมี	ไม่เท่าที่เจ็บช้ำระกำรัก
จะว่าเขาอื่นไกลไปไยเล่า	ถึงแม่เจ้าพ่อก็ช้ำระกำหนัก
ต้องทุกข์ยากมากมายมาหลายพัก	จักแหล่นเลือดตาตกกระเด็น
เมื่อหนุ่มสาวคราวอยู่เป็นชู้ชื่น	ดังจะกลืนไว้ได้มิใช่เล่น
จนร่วมหอคลึงเคล้าทุกเช้าเย็น	ไม่คิดเห็นว่าจะพรากไปจากกัน
พอไปทัพกลับมาเห็นหน้านิด	มันปลดปลิดผลาญรักหักสะบั้น
ต้องคับแค้นเพียงจะดิ้นสิ้นชีวัน	แต่โศกศัลย์โหยหาอยู่กว่าปี
สู้พากเพียรพยายามตามมาได้	เที่ยวบุกป่าฝ่าไพรพากันหนี
ทนลำบากยากไร้ในพงพี	ไม่อาลัยชีวีเพราะความรัก
พอพ้นภัยหมายใจว่าพ้นทุกข์	จะร่วมสุขอยู่เย็นเป็นแหล่งหลัก
เกิดวิบากผลกรรมมานำชัก	ให้ไอ้มารผลาญรักระยำไป
ความแค้นแสนที่จะชอกช้ำ	ก็มิรู้ว่าจะทำอย่างไรได้
เพราะตัวต้องทนทุกข์อยู่คุกใน	ต้องเจ็บใจตรมมากว่าสิบปี
โอ้ว่าเจ้าวันทองน้องแก้ว	จะลืมพี่เสียแล้วกระมังนี่
ด้วยเริศร้างห่างนานเสียเต็มที	ปานนี้จะหลงบุญอ้ายขุนช้าง
ฤๅว่ายังมีจิตคิดคะนึง	นึกถึงเพื่อนยากที่จากบ้าง
พี่คิดถึงเช้าเย็นไม่เว้นวาง	รำพึงพลางถอนใจอยู่ไปมา ฯ
๏ กองทัพยกออกนอกพิจิตร	ต้องเลียบชิดบึงบางทิขวางหน้า
บางแห่งใหญ่โตมโหฬาร์	เป็นที่ปลาอาศัยทั้งใหญ่น้อย
ดูจากหลังม้าเห็นคลาคล่ำ	บ้างโดดดำโผล่ผุดแล้วมุดถอย
ชะโดดุกอ้ายด้องขึ้นล่องลอย	ฝูงปลาสร้อยเป็นหมู่ดูคลับคล้าย
เทโพเทพาทั้งปลาช่อน	เนื้ออ่อนนวลจันทร์พรรณสวาย
สลิดสลาดปลาตะเพียนเวียนกราย	หลากหลายว่ายแหวกอยู่ในบึง
ที่บางแห่งปลาชุมเหล่ากุมภา	ไล่ปลาฟาดหางดังผางผึง
พอได้ยินเสียงคนข้างบนอึง	ก็จมดึ่งหลีกหลบลงกบดาน
ยังเหล่าปักษาทิชาชาติ	เกลื่อนกลาดหาปลาเป็นอาหาร
กระทุงทองล่องลอยนทีธาร	เหนียงยานปากอ้าเอาราน้ำ
อ้ายงั่วดำด้นลงค้นปลา	ทั้งเหล่านกกระสาก็คลาคล่ำ
นกยางยืนมองจ้องประจำ	พอพลบค่ำนกแขวกแกรกแกรกร้อง
ฝูงเหยี่ยวเที่ยวว่อนทั้งร่อนบิน	โฉบเฉี่ยวปลากินที่ในหนอง
นกตะกรุมหัวเหม่เที่ยวเร่มอง	ขามันยาวก้าวท่องย่องสุ่มปลา
นกฝักบัวค้อนหอยแลปากห่าง	หลายอย่างต่างพรรณกันหนักหนา
ฝูงนกเกลื่อนกลาดดาษดา	ดูมาไม่สิ้นในถิ่นทาง
ยังพืชพรรณบุปผาลดาชาติ	ก็ประหลาดมากมายเป็นหลายอย่าง
ล้วนผลิดอกออกใบในบึงบาง	ต่างต่างน่าชมภิรมย์ใจ
ที่บางแห่งโกมุทบุษบัน	เป็นพืชพรรณติดต่อกอไสว
บ้างชูดอกออกฝักแล้วชักใบ	แลไปล้วนกมุทจนสุดตา
เหล่าบัวสายรายกอกันห่างห่าง	พอสางสางก็ตระการบานบุปผา
ทั้งกระจับตับเต่าเถาสันตะวา	ในคงคาหลายอย่างต่างต่างพรรณ
พอเช้าตรู่หมู่ภมรร่อนมาถึง	หึ่งหึ่งฟังจำเรียงเสียงสนั่น
เที่ยวซอกซอนเกสรบุษบัน	เสาะสรรรสหวานตระการใจ
ลมพัดเฉื่อยฉ่ำน้ำกระเพื่อม	แลละเลื่อมริ้วริ้วปลิวไสว
ถึงแดดร้อนลมรื่นชื่นฤทัย	ทั้งนายไพร่เพลิดเพลินเดินชมมา ฯ
๏ พอพ้นแนวหนองคลองบึงบาง	ก็เลี้ยวลัดตัดทางมากลางป่า
เป็นพงแขมแกมอ้อกอหญ้าคา	ทั้งซ้ายขวาสูงปรกดูรกชัฏ
เห็นแต่นกกระจาบคาบทำรัง	ไม่มีทั้งสิงสาราสัตว์
ทางกันดารน้ำท่าสารพัด	ก็เร่งรัดรี้พลด้นเดินมา
พ้นป่าพงลงทางข้างตลิ่ง	ถึงปากพิงเลี้ยวข้ามไปข้างขวา
เข้าทางป่าไม้ไพรพนา	ถึงพาราพิษณุโลกโอฆบุรี
ทั้งนายไพร่ไปวัดมหาธาตุ	ไหว้พระชินราชชินสีห์
ขอให้มีชัยสวัสดี	แล้วมาที่ศาลากลางวางท้องตรา
เจ้าพระยาพิษณุโลกกรมการ	อลหม่านเลี้ยงดูกันทั่วหน้า
พอพักไพร่หายเหนื่อยเลื่อยล้า	ก็ยกพลต่อมาเมืองพิชัย
ผู้รั้งกรมการด่านทาง	ต่างเมืองต้อนรับไม่นิ่งได้
ยกข้ามฟากจากเมืองพิชัยไป	ถึงบ้านไกรป่าแฝกแล้วแยกมา
วันหนึ่งถึงเมืองสัชนาลัย	กรมการผู้ใหญ่ก็พร้อมหน้า
เลี้ยงดูรับรองตามท้องตรา	พักอยู่สามเวลาในธานี ฯ
๏ ยกออกนอกเมืองสวรรคโลก	ข้ามโคกเข้าป่าพนาศรี
เจ้าพลายกระสันพันทวี	รำลึกถึงนารีศรีมาลา
ถ้าแม้นแก้วแววตามาด้วยพี่	จะชวนชี้ชมไม้ไพรพฤกษา
คิดพลางเดินพลางตามทางมา	ข้ามท่าเขินเขาลำเนาธาร
แลเห็นเขาเงาเงื้อมชะง่อนชะโงก	เป็นกรวยโกรกน้ำสาดกระเซ็นซ่าน
โครมครึกกึกก้องท้องพนานต์	พลุ่งพล่านมาแต่ยอดศิขรินทร์
เป็นชะวากวุ้งเวิ้งตะเพิงพัก	แง่ชะงักเงื้อมชะง่อนล้วนก้อนหิน
บ้างใสสดหยดย้อยเหมือนพลอยนิล	บ้างเหมือนกลิ่นพู่ร้อยห้อยเรียงราย
ตรงตะพักเพิงผาศิลาเผิน	ชะงักเงิ่นเงื้อมงอกชะแง้หงาย
ที่หุบห้วยเหวหินบิ่นทลาย	เป็นวุ้งโว้งโพรงพรายดูลายพร้อย
บ้างเป็นยอดกอดก่ายตะเกะตะกะ	ตะขรุตะขระเหี้ยนหักเป็นหินห้อย
ขยุกขยิกหยดหยอดเป็นยอดย้อย	บ้างแหลมลอยเลื่อมสลับระยับยิบ
บ้างงอกเง้าเป็นเงี่ยงบ้างเกลี้ยงกลม	บ้างโปปมเป็นปุ่มกระปุบกระปิบ
บ้างปอดแป้วเป็นพูดูลิบลิบ	โล่งตลิบแลตลอดยอดศิขรินทร์
เหล่ามิ่งไม้ไทรโศกอยู่ริมห้วย	ลมชวยหล่นตามกระแสสินธุ์
น้ำใสแลซึ้งถึงพื้นดิน	ฟุ้งกลิ่นสุมามาลย์บานระย้า
สัตตบุษย์บัวแดงเข้าแฝงฝัก	พรรนผักพาดผ่านก้านบุปผา
แพงพวยพุ่งพาดพันสันตะวา	ลอยคงคาทอดยอดไปตามธาร
สาหร่ายเรียงเคียงทับกระจับจอก	ผักบุ้งงอกยอดชูดูสะอ้าน
ภุมรินบินเคล้าสุมามาลย์	ในธาราปลาพล่านตระการตา
ชมพลางทางเดินเนินพนม	รื่นร่มพรรณไม้ใบหนา
แลดูหมู่วิหคนกนานา	สาลิกาพูดจ้ออยู่จอแจ
คุ่มขาบเขาขันสนั่นป่า	กระสาจับกระสังส่งเสียงแซ่
กระลิงจับกิ่งประโลงแล	คับแคไต่คางริมทางจร
ค้อนทองจับบนต้นกระถิน	แก้วจับแก้วกินแล้วบินร่อน
นกยูงจับยางแผ่หางฟ้อน	กระทุงทองจับกระท้อนทำอ่อนคอ
กระจาบจ้อยโจนจับกระเจาเจ่า	แซงแซวเซาจับสนดูซอมซ่อ
นกกระไนไก่ฟ้าพระยาลอ	นกกรอดพรอดจ้ออยู่กิ่งจันทน์
นกเขาจับเงื่อมเขาแล้วเคล้าคู่	จู้หุกกูจู้ฮุกกูเฝ้าคูขัน
อัญชันจับกิ่งต้นชิงชัน	เบญจวรรณจับเจ่าเถาวัลย์เปรียง
ไก่ป่าวิ่งกรากกะต๊ากลั่น	ตัวผู้ขันเอกอีเอ๊กวิเวกเสียง
เข้ากินขุยคุ้ยเขี่ยตัวเมียเคียง	เห็นคนเลี่ยงลัดแลงเข้าแฝงกอ
นกกระทาราแต้แผ่ปีกปัก	ขันชักปักกะจาดกะจ้าจ้อ
เห็นตัวเมียเขี่ยจังหรีดเข้ากรีดกรอ	ปักก้อป่องร่าดูน่าชม
เดินพลางชมพลางมากลางชัฏ	ชักม้าหลีกลัดเข้าร่มร่ม
ตะวันชายบ่ายรังบังพนม	เพลาลมตกตัดออกทางเตียน
ไฟป่าครอกหญ้าพึ่งแตกอ่อน	แผ่นดินล่อนแลโล่งตลิบเลี่ยน
หมู่สัตว์จัตุบาทออกวาดเวียน	บ้างหยอกกันหันเหียนหาคู่เคียง
พยัคฆีมีกำลังทะลวงโลด	ทะลึ่งโดดเท้าถีบปีบปะเปรี้ยง
มฤคกลัวตัวลอบลงหมอบเมียง	บ้างหลีกเลี่ยงหลบเพริดเตลิดไป
ริมทางกวางทองดูผ่องผุด	ยั้งหยุดหย่งกีบปีบเสียงใส
กระทิงถึกโทนเที่ยวอยู่ในไพร	กระบือเบิ่งเถลิงไล่กันดาษดง
อีเห็นเม่นหมีหมู่ชะมด	กระจงจดจ้องกีบดูหยิบหย่ง
ละมั่งละมาดผาดเผ่นออกจากพง	กระซู่ส่งซัดกระทิงออกวิ่งโทง
เสือดาวเดาะเราะรายหมายละมั่ง	ช้างพังชักผากกระชากโผง
สมันเมินเดินดุ่มจากพุ่มโพรง	ออกเลียดินกินโป่งอร่อยไป
ตัดข้ามเขตระแหงมาแขวงเถิน	เดินเลยหาเยื้องเข้าเมืองไม่
สิบสี่วันดั้นเดินตามเนินไพร	เกือบจะถึงเชียงใหม่อิกสองวัน
หยุดหนองโคกเต่าไม่เข้าบ้าน	พักทหารตั้งกองริมหนองนั่น
ชักหนามวงรอบเป็นขอบคัน	กำชับกันมิให้ใครเที่ยวไปมา ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสงคราม	เรียกลูกชายพลายงามมาปรึกษา
เราเกือบถึงเชียงใหม่ใกล้พารา	จะด่วนเข้ายุทธนาไม่สู้ดี
มันจับพระท้ายน้ำจำเอาไว้	เราตรงไปคงหั่นบั่นเกศี
จะคิดลอบเข้าไปในบุรี	ดูท่วงทีแก้ไขเอาไทยมา
แล้วจึงเข้าประชิดติดนคร	เราผันผ่อนเช่นนี้จะดีกว่า
พ่อกับเจ้าเข้าไปแต่สองรา	ไปเที่ยวหาพวกไทยให้พบพาน
ต้องปลอมตัวเป็นลาวพวกชาวเมือง	เราหาเครื่องแต่งตัวเอาตามบ้าน
จำจะรีบเข้าไปอย่าได้นาน	ฤๅเจ้าจะคิดอ่านประการใด ฯ
๏ เจ้าพลายงามเห็นชอบตอบบิดา	คุณพ่อว่าต้องจิตรหาผิดไม่
ถ้าเรายกโยธาผ่าเข้าไป	มันเห็นไทยพวกลาวจะร้าวราน
จะระบือฦๅเลื่องทั้งเมืองใหญ่	มิทันได้คนโทษจะฉาวฉาน
อ้ายคนต้องจองจำจะรำคาญ	มันประหารตายสิ้นสิเสียที
ถ้าเราลอบเข้าไปให้พบก่อน	จะได้ผ่อนผู้คนให้พ้นที่
เป็นกำลังรบลาวชาวบุรี	ทั้งไทยลาวราวสักสี่ห้าร้อยคน
ปรึกษากันทั้งสองเห็นต้องใจ	แล้วเหลียวไปข้างหลังสั่งพหล
จงซุ่มซ่อนนอนนั่งระวังตน	คอยดูผู้คนจะไปมา
ครั้นกำชับสั่งพลทุกคนทั่ว	พ่อลูกแต่งตัวงามสง่า
ประจงคาดเครื่องอานทาว่านยา	แล้วโพกผ้าประเจียดประจุฤทธิ
พลายงามจับดาบขยับยืน	ขุนแผนจับฟ้าฟื้นอันศักดิ์สิทธิ์
บ่ายหน้ามาสู่บูรพาทิศ	ตั้งจิตหมายหมาดพิฆาตลาว
ขยับยืนภาวนานัยน์ตาหลับ	ตามตำรับบุราณอาจารย์กล่าว
นิมิตดูลมกล้าออกขวายาว	ก็ยกก้าวตีนขวาแล้วคลาไคล
พ่อลูกลัดเลาะละเมาะเหมือง	แยกเยื้องเสียหาเข้าหนทางไม่
พอแลเห็นไร่แตงเข้าแฝงไม้	ริมทางลาวชาวไร่เดินไปมา ฯ
๏ จะยกจับกลับกล่าวลาวพ่อลูก	ออกไปปลูกห้างไร่อยู่ชายป่า
ปลูกผักฟักแฟงทั้งแตงกวา	ถั่วงากล้วยกล้ายเป็นหลายพรรณ
เมื่อจะถึงที่ตายวายชีวิต	ให้หงุดหงิดง่านใจอยู่ไหวหวั่น
คิดจะคืนกลับหลังแต่ยังวัน	ก็ชวนกันออกเดินดำเนินมา
ตาพ่อถือดาบงามย่ามตะพาย	ลูกชายถือทวนขึ้นพาดบ่า
เอาน้ำเต้าสอดด้ามซ้ำห้อยมา	โพกชมพูดูสง่าพากันเดิน
ตาพ่อเถ้าออกหน้ามาดุ่มดุ่ม	เจ้าลูกหนุ่มตามไปไม่ห่างเหิน
เมื่อถึงวันจะบรรลัยให้บังเอิญ	เจ้าลูกเพลินรับซอพ่อรับแคน
โอหนออ่อเจ้าสาวคำเอ่ย	ข้อยอยากเซ้ยสาวเวียงที่เชียงแสน
ขอให้ข้อยเบิ่งนางที่ต่างแดน	ข้อยแค่นใจตายแล้วแก้วพี่อา
เพี้ยงเอ๋ยปู่เจ้าในเขาเขิน	ช่วยชักเชิญสาวเวียงมาเคียงข้า
เหล้าเข้มไก่หมูจะบูชา	จะเซ่นส้าบวงสรวงเข้าแทรกใจ ฯ
๏ พ่อลูกร้องขับรับกันมา	ใกล้พฤกษาที่ขุนแผนเข้าอาศัย
ขุนแผนเห็นลาวซ่องร้องแต่ไกล	กระซิบบอกลูกให้ระวังตัว
เห็นฤๅไม่เล่านะเจ้าพ่อ	อ้ายลาวซอแลไปไม่มีหัว
มันถึงที่มรณาแล้วอย่ากลัว	จิกหัวฟันเสียให้พร้อมกัน
ต่างถอดดาบจากฝักยืนหยักรั้ง	พอลาวเดินมากระทั่งถึงที่นั่น
ดังองคตหนุมานชาญฉกกรจ์	ทะลึ่งถลันด้วยกำลังไม่รั้งรอ
ขุนแผนฟันป่ายพลายงามฟาด	ฉะฉาดหัวเด็ดกระเด็นปร๋อ
เลือดพุ่งโชนเชี่ยวสองเกลียวคอ	ลาวลูกพ่อล้มดิ้นลงสิ้นใจ
เหลือกตาหน้าเผือดเลือดไหลนอง	ทั้งสองยินดีจะมีไหน
หยิบเอาหัวมาต่อคอเข้าไว้	สนิทนั่งตั้งใจภาวนา
ขุนแผนซัดข้าวสารอ่านมนตร์ปลุก	ผีลาวผุดลุกขึ้นต่อหน้า
เคารพราบกราบเท้าทั้งสองรา	ขุนแผนว่าสองผีมีนามใด
สองผีหมอบราบแล้วกราบกราน	กระผมชื่อขนานมโนใหญ่
นั่นลูกข้อยชื่อน้อยศรีวิชัย	เจ้าประสงค์สิ่งไรจึงขึ้นมา
ขุนแผนว่าขนานมโนใหญ่	เราตั้งใจมุ่งมาดปรารถนา
จะขึ้นไปประจญปล้นพารา	เจ้าช่วยพาตัวเราเข้าบุรี
ผีคำนับรับแล้วก็ล้มลง	พ่อลูกตรงเข้าเปลื้องเอาผ้าผี
เอาดาบตัดผมพลันด้วยทันที	สีชมพูโพกเกล้าก็เอามา
พ่อลูกนุ่งห่มใส่ผมช้อง	โพกสะพองเหมือนลาวชาติชาวป่า
ขุนแผนหยิบย่ามใหญ่ใส่ไหล่มา	พลายงามคว้าทวนถือติดมือพลัน
ทั้งลูกทั้งพ่อหัวร่อร่า	ก็พากันเดินมาขมีขมัน
ถึงโคกเต่าเข้าเพลาจะสายัณห์	พวกอาสาทั้งนั้นก็ตกใจ
บ้างก็เข้าซ่อนซุ่มในพุ่มชิด	สำคัญคิดว่าเป็นลาวพวกชาวไร่
ขุนแผนไม่แวะวงตรงเข้าไป	พวกอาสาสงสัยว่าลาวจริง
พากันมองดูไม่รู้จัก	ไม่มีใครถามทักต่างแอบนิ่ง
ขุนแผนร้องว่าอย่างไรไม่ไหวติง	ทหารรู้กรูวิ่งมาวันทา
เจ้าประคุณนุ่งห่มใส่ผมยาว	ช่างเหมือนลาวจริงจังไม่กังขา
ลูกได้แอบพินิจพิจารณา	ช่างแปลกหน้าแปลกกายคล้ายพุงดำ
พ่อลูกปลดผมแล้วเปลื้องผ้า	แล้วสั่งว่าเราจะไปเสียในค่ำ
ถ้าช้าอยู่มันจะรู้ซึ่งเงื่อนงำ	ลาวจะร่ำฦๅดังไปทั้งกรุง ฯ
๏ ทหารรับจับจัดผูกช้างม้า	แล้วก็ยกโยธามากลางทุ่ง
อย่าอื้อฉาวชาวเมืองจะเฟื่องฟุ้ง	พอจวนรุ่งเข้าดงปลงม้าช้าง
ให้แฝงพุ่มซุ่มซ่อนนอนจนค่ำ	กลางคืนร่ำรุดไปจนใกล้สว่าง
สองคืนสองวันดั้นเดินทาง	กระทั่งถึงบึงกว้างเข้าทันใด
ก็หยุดทัพจับจัดตัดไม้ปัก	ชักหนามวงรอบขอบบึงใหญ่
สงบทัพยับยั้งตั้งมั่นไว้	ด้วยทางใกล้จวนถึงสักครึ่งวัน
ช้างม้าหญ้าน้ำก็สำราญ	พวกทหารพักผ่อนนอนที่นั่น
เอากูบอานเรียบเรียงเข้าเคียงกัน	ให้สองทั่นแม่ทัพนั้นยับยั้ง ฯ
๒๙
ขุนแผนแก้พระท้ายน้ำ
๏ จะกล่าวถึงพระนายท้ายน้ำ	ลาวมันจำครบไว้ในคุกขัง
เป็นกึ่งปีมิได้ออกนอกฝาบัง	แทบจะคลั่งไคล้ไปด้วยใจตรอม
แสนรันทดอดอยากลำบากกาย	แต่ร้องไห้ไม่วายจนผ่ายผอม
ไม่ถูกน้ำเนื้อตัวก็มัวมอม	ต้องอดออมเฝ้าสะอื้นทุกคืนวัน
โอ้ว่าพระทูลกระหม่อมแก้ว	จะทิ้งลูกเสียแล้วฤๅไรนั่น
ต้องทนทุกข์ทรมานมานานครัน	พระทรงธรรม์มิได้ใช้ผู้ใดมา
ทั้งเพี้ยกึ่งกำกงที่ส่งนาง	ก็ครวญครางขุ่นคอยละห้อยหา
ทนลำบากยากแค้นแสนเวทนา	กินน้ำตาต่างข้าวทุกเช้าเย็น
พระท้ายน้ำร่ำไห้ใจจะขาด	โอ้อนาถยากแค้นนี้แสนเข็ญ
เหมือนมาอยู่ในนรกตกทั้งเป็น	ไม่ว่างเว้นโพยภัยกะไรเลย
แต่อ้ายหลอออสามันผาสุก	มาปรับทุกข์กันบ้างเป็นไรเหวย
ช่างหน้าเป็นเล่นหัวมัวเสบย	ดูเชิงเฉยไม่ช้ำระกำใจ
ตาหลอว่าคุณพ่อก็ติดคุก	ถึงจะทุกข์จะทำอย่างไรได้
ต้องแช่มชื่นกลืนกล้ำด้วยจำใจ	จะดิ้นรนร้องไห้ก็ไม่พ้น
พระท้ายน้ำร่ำว่าอ้ายหลอเอ๋ย	ท่านละเลยเรานี้ให้ปี้ป่น
ประหลาดนักนอนพระทัยไม่ใช้คน	ให้กรูกรีรี้พลมาแก้กัน
ตาหลอว่าคุณพ่ออย่าดิ้นโดด	คุณกับโทษมันก็เท่ากันอยู่นั่น
ถึงจะยกโยธามาประจัญ	ลาวขยันมิใช่เล่นเห็นแก่ตา
ฝีมือศึกสอยดาวท้าวกรุงกาฬ	ทหารปราบเมืองแมนแสนเพชรกล้า
ผิดพ่อแผนแม้นใช้ผู้ใดมา	เหมือนเร่งให้มันฆ่าเสียเร็วพลัน
เมื่อเรายกแกยังนั่งติดคุก	จะขุกเข็ญเป็นตายอย่างไรนั่น
ขุนนางไทยใครอื่นสักหมื่นพัน	เห็นไม่ทันมือลาวชาวเชียงอินท์
พระท้ายน้ำฟังคำของตาหลอ	เอออ้ายพ่อเอ็งว่าก็จริงสิ้น
กูเล็งไม่เห็นใครในแผ่นดิน	ที่จะภิญโญยิ่งขุนแผนไป
เจ้าประคุณเทวาสุราฤทธิ	ซึ่งสถิตในเศวตฉัตรใหญ่
จงช่วยดับทุกข์ทนดลพระทัย	ให้ทรงใช้ให้พ่อขุนแผนมา
แต่ปรับทุกข์สองคนจนค่ำลง	อัสดงแดดดับลงลับหล้า
อ้ายผู้คุมเข้มงวดเที่ยวตรวจตรา	ใส่ขื่อคาร้อยแหล่งทุกแห่งไป
พระท้ายน้ำกำกงพวกอาสา	มันจำห้าประการหมดหาลดไม่
ให้คนโทษตีเกราะเคาะไม้	นั่งยามตามไฟไม่นิทรา
แต่กำกงท้ายน้ำมันจำนั่ง	ต้องบ่ายเบนเอนหลังเข้าพิงฝา
หาวนอนอ่อนคอลงทับคา	ภาวนาไปจนม่อยผอยหลับลง ฯ
๏ คืนนั้นพระท้ายน้ำระกำจิต	เกิดนิมิตเห็นพราหมณ์งามระหง
กระหมวดมุ่นมวยผมดูสมทรง	จิ้มประจงเจิมหน้าอุณาโลม
ถือสังข์ทรงศักดิทักขินาวัฏ	สังวาลรัดเจ็ดเส้นเห็นเฉิดโฉม
ใส่ตุ้มหูห่มสไบไขว้กระโจม	ผ้าขาวโขมพัตรนุ่งดูรุ่งเรือง
บรรจงจีบโจงข้างแล้ววางชาย	พรรณรายรัศมีสีเนื้อเหลือง
เหาะลอยคล้อยลงตรงท้ายเมือง	เปิดตะรางย่างเยื้องเข้าใกล้ตน
เอาน้ำสังข์โอสถรดเกศา	เครื่องพันธนาทั้งปวงก็ร่วงหล่น
แล้วซ้ำสาดราดรดหมดทุกคน	เครื่องจำตนร่วงกราวทั้งลาวไทย
พราหมณ์ก็คลายหายวับไปกับตา	สะดุ้งฟื้นตื่นผวาหาช้าไม่
คิดว่าจำหลุดกายสบายใจ	พอหวาดไหวตัวตึงอยู่ตรึงตรา
นิ่งนึกตรึกดูรู้ว่าฝัน	นิมิตนี้สำคัญเป็นหนักหนา
กระซิบปลุกตาหลอพ่อกูอา	ลุกขึ้นมาช่วยทำนายทายฝันที
ตาหลอว่าคุณพ่อฝันอย่างไร	พระท้ายน้ำเล่าให้เป็นถ้วนถี่
จงตรองคำทำนายทายให้ดี	นิมิตนี้ล้ำเลิศประเสริฐครัน ฯ
๏ ตาหลอยิ้มพลางทางทำนาย	ไม่ตายในเชียงใหม่แล้วแม่นมั่น
คงจะพ้นพันธนาไม่ช้าวัน	เห็นสำคัญคนดีจะมีมา
พิเคราะห์ฤกษ์ก็งามเป็นยามเสาร์	ทีนี้เรารอดแท้แน่หนักหนา
ซุบซิบกันสองคนสนทนา	จนเวลายามสองร้องเรียกยาม
ถึงชื่อใครลนลานขึ้นขานรับ	เสียงโวยโวยเป็นลำดับตลอดหลาม
ใครไม่ขานเฆี่ยนสิ้นดิ้นโครมคราม	ร้องเรียกตามโทษทั่วทุกตัวคน
ครั้นเสร็จแล้วตีเกราะเคาะฆ้อง	เสียงสนั่นลั่นก้องโกลาหล
ผลัดกันลุกปลุกกันนั่งระวังตน	ประจวบจนรุ่งแจ้งแสงรวี ฯ
๏ นายร้อยพะทำมะรงตรงเข้าคุก	จ่ายคนโทษไปทุกตำแหน่งที่
ตาหลอกับตารักบักจันดี	อ้ายเหล่านี้เกี่ยวหญ้าหาเคียวคาน
ตาหลอนึกถึงฝันท่านท้ายน้ำ	ร้องรำปรีดิเปรมเกษมสานต์
ผู้คุมตามกันมาลนลาน	เดินผ่านล้วงตลาดวินาศไป
ฉวยกระชากหมากดิบหยิบใส่กระจาด	เขาโขกพลาดกลับฉวยเอากล้วยไข่
เสียงฉุ่งฉิ่งวิ่งเลยไม่หลีกใคร	เจออะไรไขว่คว้ามาเป็นราว
โซ่ตรวนโกร่งกร่างตามทางมา	เข้าร้านไหนแม่ค้าก็ฉ่าฉาว
บ้างโกรธาด่าเปรี้ยงเสียงเกรียวกราว	ข้ามสะพานย่านยาวเหย่าเหย่ามา
ครั้นถึงทุ่งมุ่งตรงลงขอบหนอง	กำเริบร้องรำเคียวแล้วเกี่ยวหญ้า
ผู้คุมนั่งบังสุมทุมพุ่มพุทรา	แล้วปูผ้านอนเล่นเย็นหลับไป ฯ
๏ จะกล่าวถึงขุนแผนแสนสะท้าน	กำชับสั่งพวกทหารทั้งน้อยใหญ่
ให้ผลัดกันลุกนั่งระวังระไว	อยู่แต่ในที่ซุ่มประชุมกัน
อย่าเที่ยวไปเที่ยวมาคอยท่าเรา	ข้าสองคนจะเข้าไปเขตขัณฑ์
ไปคิดอ่านแก้ไทยในคุกนั้น	กับพวกลาวเวียงจันทน์ที่มันจำ
เอารีบร้นมาให้พ้นจากพารา	เราคงมาถึงนี่พรุ่งนี้ค่ำ
พวกทหารต่างคำนับรับถ้อยคำ	แล้วสั่งกำชับกันให้มั่นคง
สั่งเสร็จขุนแผนกับลูกชาย	ต่างคนแต่งกายงามระหง
โพกประเจียดเคยประจญรณรงค์	สอดสวมเสื้อลงเป็นองค์พระ
แล้วนุ่งห่มผ้าลาวเหมือนชาวไร่	เอาช้องใส่สีชมพูโพกศีรษะ
ผูกพันกระสันเครื่องเรืองเดชะ	เข็มขัดปะขมองพรายคาดกายพลัน
ขุนแผนจับดาบกรายสะพายย่าม	เจ้าพลายงามแบกทวนดูแข็งขัน
ดูดังสองสิงหราชกาจฉกรรจ์	เยื้องกรายผายผันเข้ากรุงไกร ฯ
๏ เดินปนมากับลาวชาวพารา	หามีใครสงกาสังเกตไม่
ด้วยฤทธิผีแรงมนตร์เข้าดลใจ	เห็นเป็นลาวชาวไร่เข้าพารา
นางสาวสาวชาวบ้านในชานเมือง	ชำเลืองดูพลายน้อยเสนหา
ให้วาบวับจับใจไม่วางตา	เจ้าพลายเดินเมินหน้าไม่ดูใคร
พวกสาวแส้แม่หม้ายทั้งยายเถ้า	ทักว่าเจ้าหนุ่มน้อยจะไปไหน
จงหยุดยั้งนั่งเล่นก่อนเป็นไร	ข้อยจะให้หมากพลูบุหรี่ดี
ปิศาจน้อยศรีวิชัยที่ไปด้วย	ก็ช่วยตอบคำลาวนางสาวศรี
สาวเอยเพื่อนว่าจงปรานี	ธุระมีจะไปในนคร
จิตข้อยนี้มักเจ้าหนักหนา	แต่เดี๋ยวนี้พี่จะลาเจ้าไปก่อน
ไปเที่ยวเบิ่งเมืองเล่นพอเย็นรอน	กลับมานอนจึงจะเข้ามาเว้ากัน
พูดพลางเดินพลางตามทางมา	ถึงแม่ค้าขายของล้วนคมสัน
เห็นโฉมฉายพลายน้อยเป็นนวลจันทร์	คิดสำคัญว่าลาวชาวป่าดง
จึงทักทายแน่นายที่เดินหลัง	ไม่เอิ้นมั่งนิ่งบึ้งตะลึงหลง
อยากได้อะไรมั่งก็นั่งลง	แล้วยื่นส่งดอกไม้ให้พลายงาม
เจ้าพลายรับจับมือรื้อสะกิด	นางลาวบิดเบือนสะบัดประหวัดหวาม
บ้านเฮือนเพื่อนอยู่ใดอยากได้ความ	จะใคร่ตามหนุ่มน้อยไปแนบนอน
เจ้าพลายชายตาว่าพี่มัก	นางลาวรักทำทอดฤทัยถอน
ชมดชม้อยเชือนชายชม้ายงอน	ยิ้มแล้วก้มคมค้อนตะแคงดู
นางแม่หม้ายขายหมากปากคะนอง	ร้องทักออกไปไม่อดสู
เจ้าหนุ่มน้อยรูปดีสีชมพู	เพื่อนจะอยากหมากพลูของตูมี
นางสาวอ่องร้องห้ามนางสาวฟัก	เราบ่มักแม่หม้ายจึงหน่ายหนี
เพราะรูปร่างของสูไม่สู้ดี	ไปเรียกเขาเซ้าซี้บ่อายใจ
นางสาวฟักตอบว่าอย่ากั้นกาง	สาวนางอย่างสูสู้ข้อยบ่ได้
เพื่อนบ่เคยเชยชู้รู้อะไร	ทำนองในนางสาวเหมือนลาวตาย
มีแต่ลมหายใจใครจะมัก	เชิงเยื้องยักอย่าประมาทชาติแม่หม้าย
ยังหนุ่มเหมือนเพื่อนนี้ขี้งมงาย	ถูกแต่ปลายเงื่อนกระทกจะงกไป ฯ
๏ ขุนแผนพลายงามตามกันมา	ถึงไหนแม่ค้าก็ปราศรัย
สองสูอยู่บ้านถิ่นฐานใด	มีธุระสิ่งไรจึงได้มา
ผีที่ไปด้วยช่วยขุนแผน	พูดแทนว่าเราเป็นชาวป่า
เขาฦๅว่าจับไทยไว้พารา	ข้อยบ่เคยเห็นหน้าอ้ายบักไทย
อยากจะไปเบิ่งเล่นว่าเป็นหยัง	เขาจำขังคนโทษไว้ที่ไหน
พวกลาวบอกตามจริงไม่กริ่งใจ	เขาจำไว้ในตะรางข้างโรงม้า
แต่ตัวนายตรำตรากไม่ลากใช้	พวกไพร่นั้นเขาคุมไปเกี่ยวหญ้า
เพื่อนจะเบิ่งบักไทยไปท้องนา	มันกลับมาสายัณห์ตะวันรอน
ขุนแผนชื่นชมสมปรารถนา	ว่ากระนั้นฉันจะลาท่านไปก่อน
พ่อลูกสองราพากันจร	ก็รีบร้อนตรงมุ่งไปทุ่งนา
เห็นพวกไทยไขว่คว้างอยู่กลางบึง	ก็ย่างเหยาะเดาะดึ่งเข้าไปหา
เห็นผู้คุมคลุมหัวมัวหลับตา	จึงเลาะลัดตัดมาที่ไทยพลัน ฯ
๏ ตารักกับตาหลอพอแลไป	เจ้าสองรามาแต่ไหนดูคมสัน
พ่อลูกเดินเข้าไปพอใกล้กัน	ตาหลอผันหน้าพิศพินิจแล
แต่แรกเห็นเป็นลาวชาวบ้านป่า	ครั้นดูซ้ำจำหน้าถนัดแน่
เอ๊ะพ่อขุนแผนแล้วแม่นแท้	พาตารักรีบแร่ไปทันใด
พอเข้าใกล้ตาหลอว่าพ่อเรา	โถมเข้ากอดตีนแล้วร้องไห้
ซบหน้ากลิ้งเกลือกเสือกไป	เป็นครู่หนึ่งจึงได้สติคืน
ขุนแผนว่าตาหลอกับตารัก	อย่าอึงนักอ้ายผู้คุมมันจะตื่น
โศกเศร้าแต่เท่านั้นจงกลั้นกลืน	ฉวยคนอื่นมันเห็นไม่เป็นการ
ตาหลอกับตารักได้ฟังว่า	เช็ดน้ำตาล่อยล่อยค่อยเล่าขาน
พ่อแผนลูกนี้แสนทรมาน	ถูกจองจำทำประจานให้เจ็บช้ำ
มันใช้จับจ่ายหวายล่อหลัง	เหลือกำลังข้าวเช้าเป็นข้าวค่ำ
หลังลูกกว่าร้อยรอยระยำ	พระท้ายน้ำจำครบทุกคืนวัน
ทั้งเจ็บใจเจ็บเนื้อเหลือพรรณนา	คิดจะฆ่าตัวเสียให้อาสัญ
เดชะบุญเจ้าประคุณขึ้นมาทัน	พ่อหนุ่มน้อยคนนั้นนั่นลูกใคร ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสงคราม	ก็ชี้แจงแจ้งความหาช้าไม่
คนนี้มิใช่ผู้อื่นไกล	ลูกคนใหญ่เกิดแต่แม่วันทอง
พระนายถวายเป็นมหาดเล็ก	ถึงตัวเด็กใจใหญ่ไม่มีสอง
เขาองอาจอาสาฝ่าละออง	ข้าพ้นจากจำจองเพราะเจ้าพลาย
ทูลขอคนโทษก็โปรดปราน	สามสิบห้ากล้าหาญสิ้นทั้งหลาย
จะขึ้นมาแก้ไขให้พ้นตาย	บอกพระนายท้ายน้ำให้รู้ตัว
บอกทั้งพวกลาวชาวเวียงจันทน์	กับพวกเราเหล่านั้นเสียให้ทั่ว
คืนนี้จะเข้าไปอย่าได้กลัว	คอยช่วยกันหั่นหัวอ้ายผู้คุม
อย่าเห็นแก่หลับใหลให้ชักช้า	จะเข้าไปในเวลาสักห้าทุ่ม
มัวพูดกันมันเห็นจะจับกุม	แต่กลางวันนั้นจะซุ่มอยู่ไหนดี ฯ
๏ ตาหลอว่าคุณพ่ออย่าเป็นทุกข์	วัดหนังหลังคุกเห็นชอบที่
กุฎีร้างริมสระพระไม่มี	ทั้งตาปีไม่เห็นใครเที่ยวไปมา
ว่าพลางทางชี้ตำแหน่งให้	ตรงไปหลังเมืองเยื้องข้างขวา
ก็จะเห็นตะรางข้างโรงม้า	วัดหนังหลังศาลาตรงเข้าไป ฯ
๏ ขุนแผนรู้ตำแหน่งแจ้งกิจจา	พูดกันนักจักช้าเห็นไม่ได้
พ่อลูกสองราก็คลาไคล	ตัดทุ่งมุ่งไม้ที่หมู่ยาง
สังเกตดูผู้คนตามทางมา	แวะข้างขวาข้ามย่านสะพานขวาง
หลีกคนด้นเดินเสียนอกทาง	ผ่านตะรางเห็นถนัดวัดรุงรัง
ร้างรกปกคลุมล้วนพุ่มหนาม	เอออารามนี้แน่แลวัดหนัง
ตรงเข้ากุฎิคร่ำคร่ามีฝาบัง	ต่างนอนนั่งคอยท่าเวลากาล ฯ
๏ พอสายัณห์ตะวันลงปลายไม้	ผู้คุมเรียกคนไปเสียงมี่ฉาน
พวกคนโทษวิ่งรี่ตะลีตะลาน	จับสาแหรกแบกคานเข้าทุกคน
สวบสาบหาบหญ้ามาเป็นกลุ่ม	อ้ายผู้คุมถือหวายแล้วไล่ก้น
เสียงฉุ่งฉิ่งวิ่งออกอลวน	หาบหญ้าผ่าถนนตลาดมา
แม่ค้าเห็นคนพวงล่วงเข้าตลาด	บ้างยกกระจาดหับกระชังระวังผ้า
พวกที่นั่งร้านรายขายกุ้งปลา	ถือกะโล่โงง่าตั้งท่าคอย
ตาหลอหัวพวงล้วงปลาไหล	ตารักร่าคว้าใส่เอาปลาสร้อย
อ้ายลูกแล่งแย่งคว้าปลาเล็กน้อย	เขาโขกคอยหลบหน้าแล้วด่าทอ
ตาหลอหัวเราะร่าออกราแต้	วันนี้แลพ่อจะสั่งปิสังก้อ
เขาตีตบหลบขนเอาจนพอ	ทั้งส้มกล้วยมะละกอก็พอการ
เสียงโซ่ตรวนโกร่งกร่างวางกันอึง	นางคนหนึ่งรำมะก้าออกหน้าบ้าน
ฉวยไม้คานตีผลับแกจับคาน	พลัดตกร้านล้มเค้ลงเก้กัง
พวกแม่ค้าด่าเปรี้ยงเสียงเกรี้ยวโกรธ	อ้ายคนโทษวันนี้เป็นปีสัง
จึงเริงร่ากล้าหาญออกตึงตัง	จะไปเรียนเฆี่ยนหลังเสียให้เลอะ
ตาหลอว่าพ่อไม่อยากกลัว	จะฟ้องใครไสหัวมึงไปเถอะ
ไม่พรั่นพรึงมึงดอกอีหน้าเคอะ	เซอะเข้ามากูจะใส่ให้นอนคราง
พ้นตลาดพอเวลาจะสายัณห์	ก็ชวนกันวุ่นวิ่งมากริ่งกร่าง
หิ้วปลาหาบหญ้ามาตามทาง	ถึงตะรางวางหญ้าลงหากิน
ชวนกันตั้งหม้อข้าวเผาปลาดุก	ประเดี๋ยวใจก็สุกอยู่เสร็จสิ้น
คดข้าวใส่กระบายให้นายกิน	พอตะวันตกดินลงทันใด
นายร้อยคอยนับคนโทษถ้วน	ตรวจตรวนแล้วก็ร้อยด้วยโซ่ใหญ่
ตะเกียงตามสามแห่งออกแดงไป	กุญแจใส่ลั่นกลอนซ้อนสองชั้น ฯ
๏ พอผู้คุมสามคนขึ้นบนร้าน	ตาหลอคลานหานายขมีขมัน
กระซิบบอกพระนายท้ายน้ำพลัน	คุณพ่อฝันแน่นักประจักษ์ตา
ที่พูดกับกระผมสมทุกสิ่ง	ขุนแผนมาจริงเจียวพ่อขา
กับลูกชายแปลงกายเป็นลาวมา	กระผมยืนเกี่ยวหญ้าผ่าเข้าไป
ใส่ผมยาวเหมือนลาวสนิทนัก	แต่กระผมกับอ้ายรักยังจำได้
ถามถึงคุณเจียวขอรับกับพวกไทย	ข้าพเจ้าเล่าไปทุกสิ่งอัน
เธอให้บอกให้ทั่วเตรียมตัวท่า	คืนวันนี้จะเข้ามาเป็นแม่นมั่น
จะสะกดให้หมดทั้งคุกนั้น	สะเดาะกุญแจแก้กันให้พ้นไป ฯ
๏ พระท้ายน้ำฟังคำตาหลอเล่า	ดังใครเอาน้ำทิพย์มารดให้
สว่างอกอิ่มเอิบกำเริบใจ	ดุจได้ไปผ่านพิมานอินทร์
เฮ้ยอ้ายหลอออโม้โซ่มันยาว	ค่อยค่อยสาวกระซิบบอกกันให้สิ้น
พวกเชียงใหม่อย่าให้มันได้ยิน	พ่อจะมาพาบินไปคืนนี้
ค่อยงุบงิบกระซิบกันต่อไป	ลาวไทยที่ติดตรวนรู้ถ้วนถี่
พวกคนโทษทั้งสิ้นก็ยินดี	เตรียมตัวไว้ไม่มีใครนิทรา ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิเชี่ยวชาญหาญกล้า
กับพลายงามลูกรักอันศักดา	ดูเวลาปลอดห่วงกลาทัณฑ์
เห็นดาวดวงสะกดหมดจดแจ่ม	พระจันทร์แรมลับสิ้นดินสวรรค์
ดึกได้ฤกษ์งามยามสำคัญ	ก็แต่งตัวจัดสรรให้มั่นคง
ปลดเปลื้องเครื่องลาวลงใส่ย่าม	นุ่งม่วงสีครามงามระหง
เข็มขัดขมองโขมดคาดดูอาจอง	แล้วประจงโพกประเจียดประจุฤทธิ
ใส่เสื้อลงเลขยันต์ย้อมว่านยา	เสกจันทน์เจิมหน้าประกาศิต
จับดาบย่างกรายบ่ายตามทิศ	แล้วยกเมฆได้นิมิตเหมือนรูปคน
ลมจันทกลาล่องคล่องข้างซ้าย	ก็ก้าวกรายซ้ายก่อนออกจรถนน
แล้วร่ายเวทจังงังกำบังตน	เดินรีบร้นถึงตะรางสว่างไฟ
ขุนแผนอ่านอาคมสะดมคน	ทั้งตะรางครางกรนไม่ทนได้
กระซิบสั่งโหงพรายทั้งหลายไป	สะกดไอ้นายคุกเสียทุกคน
แล้วแก้มนตร์พวกไทยที่ในคุก	ราวกลับปลุกตื่นเตือนกันเกลื่อนกล่น
สะเดาะประตูเปิดกว้างทั้งล่างบน	ทั้งสองคนเข้าไปมิได้ช้า ฯ
๏ ขุนแผนเสกข้าวสารหว่านซัดซ้ำ	เครื่องจำหลุดกายทั้งซ้ายขวา
ร่วงกราวเท้ามือทั้งขื่อคา	ต่างทะลึ่งลุกถลาทั้งลาวไทย
พระท้ายน้ำกำกงตรงออกมา	วันทาขุนแผนทั้งนายไพร่
อ้ายลางคนขุ่นแค้นแสนเจ็บใจ	ใครข่มเหงนึกได้ไล่ฟาดฟัน
อ้ายผู้คุมสามนายที่ร้ายกาจ	ฟันผลัวะฉัวะฉาดขาดสะบั้น
เลือดอาบดาบมันแลฟันมัน	มันดุดันด่าเฆี่ยนพ่อเจียนตาย
ยังอ้ายผู้กำกับอยู่ทับนอก	อ้ายขี้ครอกเฆี่ยนพ่อถึงสองหวาย
ตาหลอขึ้นทับคร่าฝาทลาย	เอาดาบป่ายปุบดิ้นสิ้นชีวี
ตารักแค้นใจอ้ายตรวจเพลิง	มันตรวจหวดหลังเปิงอยู่ป่นปี้
จะเอามันไว้ไยไอ้อัปรีย์	แกฟันทิ้งกลิ้งคี่อยู่คาเรือน
อ้ายคนโทษโกรธใครไล่พิฆาต	ฟันเสียหัวขาดออกกลาดเกลื่อน
ที่ไม่ถูกฆ่าฟันก็ฟั่นเฟือน	ละเมอกรนป่นเปื้อนเหมือนป่าช้า ฯ
๏ ครั้นออกจากตะรางมาข้างนอก	ตาหลอจึงบอกขุนแผนว่า
พวกเราถูกรัดรึงไว้ตรึงตรา	จนง่อยเปลี้ยเสียขาไปหลายคน
จะคลุกคลีหนีไล่ไม่ถนัด	ฉวยมันตัดทางตีสิปี้ป่น
ต้องลักม้าไปบ้างต่างตีนตน	ได้ถ้วนคนตามพ่อพอจะทัน
พวกฉันจะไปดูด้วยรู้แห่ง	โรงข้างขวาม้าแซงนั้นแข็งขัน
โรงซ้ายม้าทวนล้วนสำคัญ	เอาให้ครบขากันทุกคนไป ฯ
๏ ขุนแผนร้องว่าช้าตาเถ้า	แต่ลำพังพวกเจ้าเห็นไม่ได้
ไปเจอลาวก็จะฉาวทั้งเวียงชัย	มันจะไล่เอาแหลกขี้แตกตาย
จึงสั่งตาหลอให้นำหน้า	แล้วต่างคนตามมาสิ้นทั้งหลาย
ถึงโรงม้าซัดปาข้าวสารปราย	แล้วสั่งพรายให้กำบังระวังตัว
อ้ายพวกลาวเฝ้าม้าพากันหลับ	กอดประกับกรนดังทั้งเมียผัว
เปิดประตูกรูเข้าไปไม่คิดกลัว	เที่ยวค้นของมองทั่วทุกสิ่งไป
บ้างฉวยคว้าผ้าแพรแก้ผ้านุ่ง	รูดเอาถุงเมียหมดปลดเอาไถ้
ทั้งเงินทองของดีที่พอใจ	พบที่ไหนฉวยคว้าไม่ปรานี
ขุนแผนร้องเหวยเฮ้ยอย่าช้า	ต่างก็มาแก้ม้าขมันขมี
เครื่องใครใส่มันเข้าทันที	แล้วขึ้นขี่พร้อมหน้าถ้วนขากัน
ตาหลอเลือกม้าดีให้สี่นาย	ล้วนแยบคายขี่ถูกผูกเครื่องมั่น
พระท้ายน้ำขับม้านำหน้าพลัน	ถัดนั้นกำกงมาตรงกลาง
ม้าขุนแผนพลายงามตามต้อนหลัง	กระทืบโกลนกังกังสะบัดย่าง
ครั้นถึงที่สี่แพรกจะแยกทาง	ขุนแผนถากไม้ทองหลางคาบหลักไว้
เอาถ่านมาจารึกอักษรศรี	ให้ชาวบุรีรู้ระบิลสิ้นสงสัย
ใครมาพบอักษรอย่านอนใจ	จงรีบเอาเข้าไปให้นายมึง
ครั้นสำเร็จเสร็จปักหลักสารา	เผ่นขึ้นหลังม้ากระทืบผึง
ตามกันสะบัดย่างวางปรึงปรึง	มาถึงทางจะออกนอกนคร ฯ
๏ ตาโม้กับตามาทั้งตาหลอ	ว่าคุณพ่ออย่าเพ่อรีบไปก่อน
อ้ายพวกลาวเลี้ยงช้างอยู่กลางดอน	ล้วนงางอนงามงามสามสิบตัว
เราจะต้องรบรับยับยั้ง	ถ้าช้างมีขี่มั่งจะยังชั่ว
ล้วนแต่ดีฝีงาดูน่ากลัว	ฉันรู้ที่ทอดทั่วทุกตำบล ฯ
ขุนแผนร้องว่าเออตาเถ้า	ถ้าพวกเรารู้ตำแหน่งแห่งหน
คิดจะเข้าเอาช้างก็ชอบกล	ด้วยผู้คนของเราไม่มากมาย
ถึงแม้นได้ช้างงามมาหลายหลัง	พอจะได้เป็นกำลังเราทั้งหลาย
ควาญหมอเราก็มีดีหลายนาย	ไว้ดันแดกแหกค่ายทลายทัพ
แน่ตาหลอคุมไพร่ไปสักร้อย	อ้ายลาวน้อยจงกลุ้มเข้ารุมจับ
ชิงช้างทั้งจำลองสัปคับ	เอาให้ได้พร้อมสรรพแล้วขับมา ฯ
๏ ตาหลอรับนับคนได้ร้อยเศษ	สังเกตที่ได้ชัดเดินลัดป่า
ถึงก็ยั้งตั้งโห่ขึ้นสามลา	ตรงเข้าคว้าจับเอาอ้ายชาวช้าง
ทำแต่ให้ตกใจไม่ฆ่าฟัน	มัดศอกติดกันทั้งสองข้าง
เข้าควักล้วงช่วงชิงวิ่งโกรงกราง	เครื่องเคราขนพลางไม่รั้งรอ
ประโคนพานหน้าหลังหนังชนัก	อานจำหลักทั้งแหย่งกระแชงขอ
บรรดาของต้องการกว้านจนพอ	แล้วขึ้นคอไล่วิ่งลูกดิ่งตี
ช้างถูกลูกดิ่งวิ่งชิงคลอง	บ้างก็ร้องแหกป่ามาอึงมี่
พวกไทยลาวตัวฦๅฝีมือดี	ทั้งหมอควาญขับขี่ไม่มีช้า
ครู่หนึ่งถึงที่ขุนแผนคอย	ตาหลอตามรอยเข้าไปหา
บอกว่าลูกไปได้ช้างมา	ล้วนว่องไวใหญ่กล้างาลากดิน
ขุนแผนฟังตาหลอหัวร่อร่า	สั่งให้เดินช้างม้ามาทั้งสิ้น
กำลังดึกดาวกระจ่างน้ำค้างริน	ก็เข้าถิ่นจะถึงที่บึงบอน ฯ
๏ ฝ่ายข้างทหารสามสิบห้า	ได้ยินอื้ออึงมาบ่ากระฉ่อน
สำคัญคิดว่าลาวชาวนคร	ก็รีบร้อนแต่งตัวทั่วทุกคน
พรหมศรสำมะยังสั่งอาสา	เราคอยท่าตัดทัพให้ยับย่น
ถ้าได้ยินกลองน้อยแล้วถอยตน	ฆ้องกระแตรีบร้นเร่งเข้าไป
สั่งกันเสร็จสรรพจับอาวุธ	คาดตะกรุดโพกประเจียดมงคลใส่
พรหมศรคุมอาสาแยกขวาไป	สำมะยังคุมไพร่แยกซ้ายจร
ครั้นถึงที่แถบทางหว่างช่องแคบ	ต่างเข้าไปแอบในพุ่มแล้วซุ่มซ่อน
แต่ล้วนคนหัวไม้ใจแน่นอน	มิได้หย่อนย่อท้อต่อไพรี
พอพระนายท้ายน้ำที่นำหน้า	ขับม้าเดินเฉยเลยพ้นที่
สำมะยังสั่งให้โห่ขึ้นสามที	ออกจากพงตรงรี่เข้าตัดทัพ
เผ่นขึ้นงาช้างง้างฟันคอ	ถูกตาหลอพอเลือดเป็นยางหนับ
ตาหลอยกขอขึ้นรำรับ	ฟาดขวับถูกถนัดพลัดตกตึง
หล่นปุกลุกขึ้นได้ใส่พวกม้า	เอาดาบปาพระท้ายน้ำเข้าต้ำผึง
เสื้อขาดพลาดท่าควบม้าปรึง	กระทืบโกลนโผนทะลึ่งไปตามช้าง
ทั้งพวกลาวไทยไม่รู้ตัว	พากันกลัวโดดวิ่งทิ้งดาบผาง
ขุนแผนคิดว่าลาวมาดักทาง	กระทืบม้าผ่ากลางวางเข้าไป
เจ้าพลายกระทืบแผงแข่งบิดา	ฟันฟาดสาตราเข้าลุยใส่
ธรรมเถียรวิ่งถลันมาทันใด	กับพวกไพร่พรูพร้อมล้อมเข้ามา
ขุนแผนตวาดอำนาจครุฑ	ดาบหลุดหกล้มลงจมหญ้า
พรหมศรสำมะยังยืนจังกา	หยักรั้งตั้งท่าแล้วแทงเอา
ถูกอกขุนแผนเข้าต้ำอัก	หอกหักยู่ไปไม่ยักเข้า
ขุนแผนเห็นหอกหักชักนางกระเบา	แทงอ่ายเถ้าพรหมศรลงนอนดิ้น
ไม่เข้าหนังสำมะยังวิ่งเข้าแก้	แร่เข้าฟันเจ้าพลายคล้ายฟันหิน
ชั้นเสื้อนอกหอกดาบก็ไม่กิน	หักบิ่นยู่พับยับย่อยไป
นายโดดกับนายเสือเงื้อหอกง่า	ขุนแผนปาลงต้ำฉาดพลาดไถล
สำมะยังธรรมเถียรเปลี่ยนแปลกใจ	นี่อย่างไรคงทนพ้นกำลัง
พิโรธแรงแกว่งดาบทะลวงไล่	เหลือบไปเห็นขุนแผนก็ถอยหลัง
ใครนั่นหนอคุณพ่อดอกกระมัง	เอออ้ายสำมะยังดอกฤๅไร
พวกทหารเห็นแม่นขุนแผนนาย	ใจหายทิ้งดาบลงกราบไหว้
ไม่รู้ว่าคุณพ่อขออภัย	คิดว่าลาวเชียงใหม่มันยกมา
แทงคุณพ่อกับพ่อพลายเป็นหลายที	โทษลูกถึงที่จะสังขาร์
ขุนแผนชอบใจไม่โกรธา	ว่าแกล้วกล้าเช่นนี้แลดีครัน
ครั้นรู้จักตัวกันทั่วหน้า	ให้ลดเลี้ยวเที่ยวหากันจ้าละหวั่น
ทั้งพวกช้างพวกม้าตามมาพลัน	เสียงเพรียกเรียกกันอึงคะนึง
กำกงกับพระนายท้ายน้ำนั้น	ด้วยความกลัวตัวสั่นจนมาถึง
ประทับทอดม้าช้างวางกันอึง	พร้อมกันอยู่ที่บึงสบายใจ ฯ
๏ ครั้นรุ่งรางสางแสงพระสุริเยนทร์	เยื้องพระเมรุเลื่อนล่องส่องแสงใส
พวกพนักงานลาวชาวเวียงชัย	จะเบิกไขคนโทษไปทำงาน
ถึงประตูจู่เดินมาดุ่มดุ่ม	เห็นผู้คุมหัวขาดอยู่กลาดย่าน
ต่างตกใจไปค้นวิ่งลนลาน	พบซมซานยังไม่ตายก็หลายคน
เรือนนายตรวจหักแหกของแตกหาย	กระจัดกระจายไปทุกเรือนออกเกลื่อนกล่น
เข้าไปในตะรางที่ข้างบน	เห็นผู้คนหายไปทั้งไทยลาว
นายร้อยพะทำมะรงลงกลิ้งกลาด	บ้างหัวขาดเหลือกตาดูหน้าขาว
โซ่ตรวนหลุดกองทั้งสองราว	คาขื่อมือเท้าเกะกะไป
โซ่พันยังลั่นกุญแจติด	ตรวนก็ชิดหาเห็นรอยคัดไม่
ขื่อลิ่มก็ยังดีนี่อย่างไร	ประหลาดใจโดดตะรางวางวิ่งมา
ฝ่ายอ้ายลาวเฝ้าม้าทั้งผัวเมีย	ลุกขึ้นนั่งงัวเงียยังแก้ผ้า
ครั้นสร่างมนตร์เหลียวคว้างเห็นว่างตา	หมอนมุ้งกระบุงตะกร้าก็หายไป
เมียแลดูผัวเห็นตัวเปล่า	เอ๊ะใครเอาผ้านุ่งไปเสียไหน
ผัวแลดูเมียเสียน้ำใจ	ผ้าผ่อนล่อนกะไรไม่ติดกาย
ผัวเมียตีอกตกประหม่า	นางเมียไม่มีผ้าคว้าเสื่อหวาย
ผัวขยุ้มกุมจุ่นอยู่วุ่นวาย	ฉวยกระสอบสวมกายคล้ายกางเกง
ทั้งโรงเหนือโรงใต้ไม่มีม้า	พวกคนเลี้ยงวิ่งร่ามาเหยงเหยง
อ้ายบางคนแก้ผ้ามาโทงเทง	โรงกูเองก็หายตายแล้วเรา
กำลังพวกเลี้ยงม้าจ้าละหวั่น	ก็พบกันกับอ้ายพวกนายคุกเข้า
พูดกันฟั่นเฟือนเหมือนกับเมา	พออ้ายเถ้าเลี้ยงช้างวางวิ่งมา
พบกันเข้าทุกคนที่ต้นทาง	เล่าคดีถี่ห่างกันพร้อมหน้า
จะพากันเข้าไปในศาลา	มาพบหลักอักขราเข้ากลางทาง
ก็รู้ว่าหนังสือฝีมือไทย	ตรงเข้าไปถอนชักหลักทองหลาง
อ่านดูรู้แจ้งไม่แคลงคลาง	ก็แบกวางเข้ามาศาลาใน ฯ
๏ ครานั้นแสนท้าวเหล่าพระยา	นั่งอยู่บนศาลาลูกขุนใหญ่
กำลังว่าราชการงานเวียงชัย	แลไปเห็นคนวิ่งลนลาน
บ้างนุ่งเสื่อใส่กระสอบวิ่งหอบโครง	บ้างโล้งโต้งแก้ผ้ามางุ่นง่าน
ก็ร้องทักถามไปไม่ได้การ	อ้ายพวกนั้นจัณฑาลเป็นสิใด
ผ้าผ่อนล่อนแก่นแล่นออกฉาว	ใครฉกชิงวิ่งราวฤๅไฉน
คนดีฤๅบ้ามาทำไม	นายเวรไปถามดูให้รู้ความ
พอพวกนั้นเข้าไปในศาลา	หมอบกราบคลานเข้ามาออกงุ่มง่าม
ปากสั่นคอสั่นให้ครั่นคร้าม	ฟังถามต่างก็แจ้งแห่งกิจจา
ว่าสาธุเจ้าประคุณบุญปกหัว	โทษตัวข้อยนี้เป็นหนักหนา
เมื่อยามดึกคนดีมีเข้ามา	สะกดฆ่าผู้คุมเสียมากมาย
สะเดาะโซ่กุญแจเข้าแก้ไทย	ทั้งพวกล้านช้างไปเสียสูญหาย
นายตรวนนายตรามันฆ่าตาย	เจ้าประคุณทั้งหลายได้โปรดปราน
ฝ่ายพวกกองช้างก็กราบเรียน	มันผูกมัดรัดเฆี่ยนกระหม่อมฉาน
เข้าแก้แหล่งลักช้างทั้งเครื่องอาน	เอาช้างใหญ่ไปประมาณสามสิบตัว
อ้ายพวกม้าปากสั่นรันเรียนไป	ว่าสาธุคุณผู้ใหญ่ได้ปกหัว
มันสะกดข้าพเจ้าหลับเมามัว	แก้ผ้าผ่อนล่อนตัวไม่ว่าใคร
แล้วเลือกม้าดีดีมีกำลัง	ทั้งเครื่องอานเบาะหนังหาเหลือไม่
ประมาณม้าทั้งหลายที่หายไป	นับได้เป็นม้าห้าร้อยปลาย
แล้วมาพบไม้หลักปักกลางทาง	ปิดหนังสืออวดอ้างไว้มากหลาย
ว่ากล่าวหยาบช้าถึงท้าทาย	จะทำลายเชียงอินท์ให้สิ้นกรุง ฯ
๏ พระยาลาวฟังแถลงแจ้งคดี	อ้ายพวกไทยแล้วนี่ที่ทำยุ่ง
ต่างพิโรธโกรธใจดังไฟฟุ้ง	จับหนังสือถือมุ่งเขม้นดู
ครั้นรู้แจ้งประจักษ์ในอักขรา	ต่างคนผลัดผ้าไม่ช้าอยู่
เพี้ยกวานตามหลังมาพรั่งพรู	กรูเข้าท้องพระโรงด้วยทันใด ฯ
๏ ครานั้นเจ้าเชียงอินท์ปิ่นพุงดำ	ฤทธิล้ำฦๅจบพิภพไหว
สถิตแท่นสุวรรณอันอำไพ	อยู่ที่ในพระโรงรัตน์ชัชวาล
พร้อมหมู่แสนท้าวเหล่าพระยา	บัญชาตรัสประภาษอยู่ฉาดฉาน
เห็นข้าเฝ้าเข้ามาดูลนลาน	เฮ้ยเพี้ยกวานเอาไม้อะไรมา ฯ
๏ เพี้ยกวานกราบทูลมูลเหตุ	ว่าสาธุทรงเดชโปรดเกศา
เมื่อคืนนี้มีโจรอหังการ์	มาแก้ชาวอยุธยาพาหนีไป
ซ้ำลักเอาม้าห้าร้อยถ้วน	เลือกแต่ล้วนตัวดีที่สูงใหญ่
แล้วออกไปชิงช้างที่กลางไพร	เอาไปได้งามงามสามสิบตัว
อ้ายคนโทษพวกลาวชาวล้านช้าง	ก็พลอยหนีหมดตะรางพระทูนหัว
มันปักหนังสือท้าว่าไม่กลัว	ได้ค้นคว้าหาทั่วก็ไม่ทัน ฯ
๏ เจ้าเชียงใหม่ได้ฟังดังไฟผลาญ	ร้องเรียกล่ามพนักงานขมีขมัน
เฮ้ยอ่านไปให้แจ้งแห่งสำคัญ	หนังสือนั้นมันท้าว่ากะไร ฯ
๏ ฝ่ายว่าพันจามล่ามพนักงาน	คลานมารับจับอ่านหาช้าไม่
ว่าพระจอมนครินทร์ปิ่นกรุงไทย	บัญชาใช้ให้ทหารพระกาลมา
เราฤๅชื่อพระยาแผนพิฆาฏ	คุมพวกไพร่อาทมาตสามสิบห้า
กับพลายงามลูกรักอันศักดา	ยกมาจะประหารผลาญบุรี
ด้วยลาวชิงสร้อยทองของท่านไว้	แล้วจับไทยจองจำทำป่นปี้
เราเข้ามาแก้ไขไทยเหล่านี้	กับพวกที่ล้านช้างส่งนางไป
ให้พวกเรารอดพ้นทนทุกข์ก่อน	จะหลบลี้หนีซ่อนนั้นหาไม่
จะรอเราให้เข้ามาชิงชัย	ฤๅจะตามก็ไปที่บึงบัว
ถ้ารักชีวิตคิดถึงซึ่งพวกพ้อง	จงทูนนางสร้อยทองไปบนหัว
ส่งให้แล้วคำนับรับว่ากลัว	จึงจะปลอดรอดตัวไม่มรณา ฯ
๏ ครานั้นเจ้าเชียงใหม่ครั้นได้ฟัง	แค้นคั่งราวกับไฟไหม้เวหา
เหม่อ้ายไทยขี้ถังอหังการ์	มาอวดกล้าท้าทายหยาบคายแท้
เฮ้ยบรรดาแสนท้าวเหล่าพระยา	ซึ่งมันว่ายังจะจริงกระนั้นแน่
ฤๅพรั่นตัวกลัวเราจะตามแจ	จึงพูดแก้ขู่ไว้ให้รอช้า
กับพวกมันสามสิบสักหยิบมือ	อ้ายที่หนีคุกฤๅจะสู้หน้า
ล้อมฟันเสียไม่ทันจะพริบตา	ซึ่งเราว่าใครจะเห็นเป็นอย่างไร ฯ
๏ ครานั้นพระยาจันทรังสี	ผู้ว่าที่สมุหทหารใหญ่
คิดพลางทางทูลไปทันใด	มันท้าไว้ถ้อยคำก็สำคัญ
ถ้าไม่ดีไหนจะมีหนังสือท้า	อ้ายคนที่ยกมาจะแข็งขัน
เรายกไปคงได้ถึงรบกัน	ด้วยว่ามันอิ่มเอิบกำเริบใจ
แต่อ้ายพวกมาตามสามสิบห้า	ถึงดีแท้ก็จะมาทำไมได้
อ้ายห้าร้อยที่มันมาลักพาไป	ทั้งลาวไทยไม่มีอ้วนล้วนพุงโร
มันเสมือนหมู่เนื้อเสือเคยทับ	ไหนจะกลับหันหน้าเข้ามาโต้
สามสิบห้าถึงจะกล้าเป็นเอกโท	อ้ายคนโซก็จะพาอ้ายกล้าไป
ขอให้แต่งม้าใช้ออกไปดู	ถ้ามันยังตั้งอยู่ที่บึงใหญ่
จึงค่อยยกกองทัพขับพลไกร	เข้าลุยไล่เสียให้แหลกเป็นผงคลี ฯ
๏ ครานั้นเจ้าเชียงอินท์ปิ่นพิภพ	ฟังจบตรึกตรองเห็นต้องที่
จึงสั่งตรัสมุงกะยองกองพาชี	จงเลือกหาม้าดีขี่ออกไป
รีบไปสืบดูให้รู้แท้	มันหนีแน่ฤๅยังอยู่ที่บึงใหญ่
ถ้ามันอยู่สูมาอย่านอนใจ	เราจะได้เกณฑ์ทัพไปจับมัน ฯ
๏ ครานั้นมุงกะยองมองไล่	รับสั่งแล้วรีบไปขมีขมัน
ผูกม้าโผนธรณีสีจันทน์	ขึ้นกระทบแผงผันผยองไป
ปล่อยใหญ่ใส่ห้อไม่ย่อหย่อน	พอแดดอ่อนก็ถึงที่บึงใหญ่
ลงจากม้าดอดดุ่มเข้าพุ่มไพร	ขึ้นบนต้นไม้ลอบแลดู
ประมาณคนเบ็ดเสร็จเจ็ดร้อยกว่า	เห็นทางท่าไม่หนีทีจะสู้
แต่แลไปไม่เห็นตั้งค่ายคู	สังเกตรู้แน่ชัดถนัดตา
ลงจากต้นไม้มารี่หรับ	ขึ้นพาชีขี่ขับไปกลางป่า
พอตะวันอัสดงก็ปลงม้า	ตรงเข้ามายังท้องพระโรงชัย
ครั้นถึงหน้าที่นั่งบังคมทูล	ตามมูลเหตุแจ้งแถลงไข
ข้าพเจ้าเล็ดลอดดอดเข้าไป	เห็นลาวไทยลุกนั่งอยู่พรั่งพรู
ทั้งนายไพร่ใหญ่น้อยเจ็ดร้อยกว่า	เห็นทางท่ารั้งรอจะต่อสู้
แต่อย่างไรไม่เห็นตั้งค่ายคู	มันตั้งอยู่ที่บึงทางครึ่งวัน ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ได้ทรงฟัง	แผดเสียงเปรี้ยงดังสนั่นลั่น
เหม่เหม่อ้ายไทยใจฉกรรจ์	เจ็ดร้อยน้อยฤๅนั่นมาขันรบ
ไม่พอครือมือลาวชาวเชียงใหม่	สักอึดใจก็จะมัดดังรัดกบ
เพียงหักไม้คนละกิ่งทิ้งสมทบ	ก็จะกลบเสียได้ไม่คณนา
ดำรัสตรัสประภาษอยู่ฉาดฉาน	สั่งท้าวกรุงกาฬตรีเพชรกล้า
จงเร่งยกพหลพลโยธา	ไปจับจิกหัวมาให้หนำใจ
อันเพี้ยปราบเมืองแมนแสนกำกอง	ทั้งสองเคยเคี่ยวเข็ญเป็นผู้ใหญ่
ยกเป็นปีกซ้ายขวาคลาไคล	ให้กรุงกาฬนั้นไซร้เป็นแม่ทัพ
แสนตรีเพชรกล้าขี่ม้าคล่อง	เคยทำนองหักโหมเข้าโจมจับ
เป็นแม่ทัพสินธพไปรบรับ	ให้พร้อมสรรพพรุ่งนี้สี่โมงปลาย ฯ
๏ พระยาจันทรังสีได้รับสั่ง	ออกมานั่งศาลาให้บัตรหมาย
เร่งเรียกพลไกรทั้งไพร่นาย	จัดจ่ายช้างม้าเครื่องอาวุธ
ทัพม้าห้าพันสกรรจ์หมด	ใจคอทรหดเป็นที่สุด
เคยฝึกฝนทนทานชำนาญยุทธ	ทั้งซ้ายขวาอุตลุดล้วนขี่ม้า
บ้างถือทวนถือเสน่าเกาทัณฑ์	เรี่ยวแรงแข็งขันเคยอาสา
มีนายกองนายหมวดคอยตรวจตรา	พร้อมสรรพทัพหน้าได้ห้าพัน
เพชรกล้าประทานม้าพระที่นั่ง	มีกำลังไวว่องคล่องขยัน
ชื่อว่าเหมรัศมีสีจันทน์	ผูกเครื่องกุดั่นประดับพลอย
แผงข้างเขียนนางกินนรรำ	โกลนคร่ำโพธิ์ทองทั้งพู่ย้อย
อานปรุลายฉลุจำหลักลอย	ควาญประจำจูงคอยจะยาตรา ฯ
๏ กรุงกาฬทัพใหญ่ยกไว้ก่อน	กล่าวถึงทัพอัสดรตรีเพชรกล้า
อันแม่ทัพคนนี้มีศักดา	อยู่คงสาตราวิชาดี
แขนขวาสักรงเป็นองค์นารายณ์	แขนซ้ายสักชาดเป็นราชสีห์
ขาขวาหมึกสักพยัคฆี	ขาซ้ายสักหมีมีกำลัง
สักอุระรูปพระโมคคัลลาน์	ภควัมปิดตานั้นสักหลัง
สีข้างสักอักขระนะจังงัง	ศีรษะฝังพลอยนิลเม็ดจินดา
ฝังเข็มเล่มทองไว้สองไหล่	ฝังเพชรเม็ดใหญ่ไว้แสกหน้า
ฝังก้อนเหล็กไหลไว้อุรา	ข้างหลังฝังเทียนคล้าแก้วตาแมว
เป็นโปเปาปุบปิบยิบทั้งกาย	ดูเรี่ยรายรอยร่องเป็นถ่องแถว
แต่เกิดมาอาวุธไม่พ่องแพว	ไม่มีแนวหนามขีดสักนิดเดียว
สูงใหญ่รูปร่างเหมือนอย่างเสือ	กำลังเหลือเนื้อหนังก็แน่นเหนียว
หนวดโง้งโก่งฟั่นพันเป็นเกลียว	ฟันขาวปากเขียวดังปลิงควาย
นัยน์ตาดำคล้ำคล้ายกับตาเสือ	ขอบตาแดงเรื่องดังชาดป้าย
คิ้วกระหมวดหนวดแดงดูแรงร้าย	ผมมุ่นมวยคล้ายกับโยคี
แต่รุ่นหนุ่มคุ้มใหญ่ไม่อาบน้ำ	เพื่อนตำแต่ว่านยาทาขัดสี
ไม่นอนด้วยภรรยาทั้งตาปี	ต่อศึกมีเมื่อไรได้อาบน้ำ
จะไปทัพจึงหาบรรดาว่าน	มาเสกอ่านอาคมถมถนำ
เครื่องรางตะกรุดลงองค์ภควัม	บริกรรมเสกเป่าเข้าทันใด
แล้วตักน้ำตีนท่ามาใส่ขัน	หยิบเครื่องอานว่านนั้นเอาลงใส่
เสกเดือดพล่านพลั่งดังตั้งไฟ	เห็นประจักษ์วักได้ใส่หัวพลัน
หยิบเครื่องอานว่านยาขึ้นมาไว้	เพชรกล้าลงไปในแม่ขัน
ประจงจบเคารพแล้วอาบพลัน	ดูสำคัญในนทีจะมีลาง
ถ้าจะเกิดอันตรายวายชีวิต	ในนิมิตน้ำแดงเป็นแสงฝาง
ถ้าไม่ชนะไม่แพ้แต่ปานกลาง	น้ำเป็นอย่าสีรงลงละลาย
ถ้าจะไปมีชัยแก่ข้าศึก	น้ำเลื่อมดังผลึกวิเชียรฉาย
ครั้งนั้นขาดชันษาชะตาตาย	นิมิตสายชลธีเป็นสีแดง
เพชรกล้ามุ่งเขม้นเห็นนิมิต	รู้แท้แน่จิตประจักษ์แจ้ง
น้ำอย่างสีฝางลางร้ายแรง	นึกแสยงสยดสยอนถอนฤทัย
เป็นสุดทุกข์ลุกออกมาผลัดผ้า	ประหนึ่งว่าไม่ดำรงทรงกายได้
แล้วนึกว่าชาติทหารอันชาญชัย	ถึงบรรลัยก็ให้ฦๅฝีมือลาว
ฮึดฮัดจัดแจงแต่งกายา	วันจันทร์นุ่งผ้ายกพื้นขาว
คาดตะกรุดเครื่องรางปรอทวาว	ใส่แหวนเพชรเม็ดพราวเหมือนดาวราย
ประเจียดประจงจับตะแบงมาน	สอดสังวาลสะอิ้งรัดจำรัสฉาย
โพกผ้าขลิบพื้นขาวดาวกระจาย	เข็มขัดสายทองถักล้วนอักขรา
จบจับประคำทองเข้าคล้องคอ	ผงดินสอเสกเสริมแล้วเจิมหน้า
ถือง้าวก้าวย่างสามขุมมา	เผ่นขึ้นหลังม้าสง่างาม
ท่วงทีองอาจดังราชสีห์	สมกับที่ชาญชัยในสนาม
ขยับยกเมฆในได้ฤกษ์ยาม	ให้โห่สามลาเลิกโยธาไป
แม่ทัพสัปทนคนกางกั้น	เสียงฝีเท้าม้าลั่นแผ่นดินไหว
พวกพลโห่ร้องคะนองใจ	เป็นโกลามาในอรัญวา ฯ
๏ จะกล่าวถึงกองทัพท้าวกรุงกาฬ	ทหารแม่ทัพใหญ่ใจกล้า
ต่างเร่งรัดจัดแจงแต่งโยธา	สั่งให้ผูกช้างงาเข้าฉับพลัน
กรมช้างเร่งรัดจัดช้างตั้ง	ล้วนพ่วงพีมีกำลังผูกเครื่องมั่น
ควาญหมอท้ายคอคนสำคัญ	ทหารนั้นนั่งกลางข้างละคน
มีอาวุธพร้อมสรรพสำหรับช้าง	มายืนข้างสองแถวแนวถนน
สวมสอดเสื้อลงใส่มงคล	ล้วนอยู่ยงคงทนซึ่งสาตรา
บ้างอยู่ด้วยรากไม้ไพลว่าน	บ้างอยู่ด้วยโอมอ่านพระคาถา
บ้างอยู่ด้วยเลขยันต์น้ำมันทา	บ้างอยู่ด้วยสุราอาพัดกิน
บ้างอยู่ด้วยเขี้ยวงาแก้วตาสัตว์	บ้างอยู่ด้วยกำจัดทองแดงหิน
บ้างอยู่ด้วยเนื้อหนังฝังเพชรนิล	ล้วนอยู่สิ้นทุกคนทนสาตรา
เพี้ยปราบเมืองแมนแสนเสนี	คุมกองโยธีข้างปีกขวา
ขึ้นขี่คอคชสารตระหง่านงา	โพกผ้าสีทับทิมริมขลิบทอง
ใส่เสื้อสีชมพูดูแดงฉาด	ขลิบตาดต้นแขนไว้ทั้งสอง
ฝ่ายข้างปีกซ้ายนายกำกอง	โพกทับทิมขลิบทองอยู่เหมือนกัน
ใส่เสื้อกำมะหยี่สีตอง	ประคำทองคล้องคอดูแข็งขัน
ทั้งสองล้วนอยู่คงลงเลขยันต์	คุมพลข้างละพันทั้งขวาซ้าย
แต่ล้วนเหล่าทหารชำนาญยุทธ	ถือสาตราอาวุธเป็นเหล่าหลาย
นายสอยดาวคุมสกรรจ์ก็พันปลาย	เป็นทัพหลังรั้งท้ายสำรวจพล
ขี่พลายแก้วมิ่งเมืองผูกเครื่องมั่น	ใส่เสื้อจีบสีจันทน์หนังไก่ย่น
หมวกโหมดลงยันต์กั้นสัปทน	พร้อมพรั่งทั้งพหลพลโยธี
ที่นั่งรองขององค์เจ้าเชียงใหม่	ประทานให้แม่ทัพนั้นขับขี่
สำหรับทรงชิงชัยกับไพรี	ชื่อพลายพลิกธรณีมีน้ำมัน
สูงหกศอกกำมางารัดทอง	ตระพองผายท้ายด้อยดังช้างปั้น
หางยาวหูใหญ่ใจฉกรรจ์	โขมดหัวสองชั้นคั่นมงคล
จะย่างย่องว่องไวใช้กิริยา	หนังหนาหน้ายักษ์ชักเนื้อย่น
อยู่ปืนฟืนไฟไม่ดิ้นรน	หางสะพัดปัดส้นเส้นขนกลม
ผูกสะพักปักตระพองด้วยทองแล่ง	พู่แดงห้อยหูดูงามสม
พานหน้าท้านลายดาวเป็นดอกกลม	สองข้างแนบแบบถมด้วยเงินยวง
สายชนักถักไหมกลางใส่เบาะ	ขอเกราะปลายง้าวคมขาวช่วง
ควาญใส่เสื้อแดงแย่งชิงดวง	ใส่หมวกโหมดม่วงทะมัดทะแมง ฯ
๏ ครานั้นกรุงกาฬชำนาญทัพ	จบจับเครื่องอานเข้าตกแต่ง
นุ่งยกอย่างลาวขาวดอกแดง	ใส่เสื้อกรองทองแล่งเป็นแย่งครุฑ
สายสังวาลภควัมประจำคล้อง	แหวนทองปัทมราชคาดตะกรุด
เสื้อในลงยันต์กันอาวุธ	เข็มขัดขุดขมองพรายเป็นลายดุน
เหน็บกฤชตรงลงคมประจุขาด	แล้วซ้ำคาดราตคดหนามขนุน
ใส่หมวกถักไหมทองกรองตาชุน	สะพายดาบญี่ปุ่นฝักหุ้มทอง
เอาน้ำสระสรงองค์นารายณ์	มาพรมกายกรายกรากออกจากห้อง
ควาญเทียบช้างประทับเข้ารับรอง	ก็ย่างย่องขึ้นคอจับขอกราย
ภาวนาตาเขม้นเห็นนิมิต	วิปริตเป็นรูปคนหัวหาย
จะยกต่อคอแขนไม่ติดกาย	เป็นลางร้ายวิปริตก็ผิดใจ
ครั้นจะทูลขอรั้งรออยู่	ก็อดสูโยธาบรรดาไพร่
เกิดเป็นคนใครจะพ้นที่บรรลัย	ก็แข็งใจไปตามแต่เวรา
ขาขยับไสช้างพอย่างกราย	เห็นลูกนกตกตายลงต่อหน้า
นกแสกแถกเสียดศีรษะมา	แร้งกาบินจับสัปทน
วันนั้นท้าวกรุงกาฬสะท้านจิต	โอ้ชีวิตกูนี้คงปี้ป่น
จำใจได้ฤกษ์ให้เลิกพล	ขานโห่สามหนแล้วยกไป
ดูชายธงตรงลิ่วไม่ปลิวสะบัด	ลมก็จัดวิปลาสไม่หวาดไหว
ทั้งเสียงโห่ก็ไม่ก้องให้หมองใจ	สะทึกสะท้อนถอนฤทัยมาในดง ฯ
๏ จะกล่าวถึงขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิพริ้งเพริศระเหิดระหง
กับเจ้าพลายท้ายน้ำกึงกำกง	นั่งปรึกษาการณรงค์กับโยธา
เห็นผงคลีกลุ้มกลบตรลบบน	ชะรอยลาวยกพลมาหนักหนา
ขุนแผนนิ่งระงับหลับตา	พิจารณารู้แน่ในทางปราณ
นี่ลาวยกทัพหมื่นมาดื่นป่า	ก็บัญชาสั่งให้ไพร่ทหาร
ไปตัดอ้อแขมมาอย่าเนิ่นนาน	ปักขนาบหน้ากระดานด้านท้ายบึง
แล้วปักแยกแหกฉีกเป็นปีกกา	เอาไม้มาขีดคูดูขังขึง
ทั้งหอรบหอคอยร้อยแขมกรึง	ดูประหนึ่งปักเล่นไม่แน่นแฟ้น
พอแม่ทัพจับซัดข้าวสารปร๋อ	แขมอ้อกลายไปเป็นไม้แก่น
เชิงเทินรอบขอบคันไม่คลอนแคลน	ปีกกาชักปักแน่นกว่าไม้จริง
ที่รอยขีดกลับเป็นคูดูลึกซึ้ง	อยู่ข้างบึงขวางดงตรงตลิ่ง
ถึงจะต้องปืนใหญ่ไม่ไหวติง	ทั้งหอรบครบสิ่งสำเร็จการ
ขุนแผนสั่งพวกไพร่ในกองทัพ	กำชับเตรียมตัวทั่วทุกด้าน
แต่ตัวนายสี่คนอยู่บนร้าน	ให้กองด่านดูลาวจะเข้ามา ฯ
๏ จะขอหยุดยับยั้งข้างขุนแผน	กล่าวถึงทัพนายแสนตรีเพชรกล้า
รีบร้อนต้อนขับกองทัพม้า	มาถึงป่าดอนตะแบกจะแยกทาง
ดูไปไกลประมาณสามสิบเส้น	แลเห็นค่ายไทยทั้งใหญ่กว้าง
ทั้งขวาซ้ายรายชักปีกกากาง	ขุดคูข้างขอบบึงไปถึงกัน
ครั้นถึงที่เห็นสนามตามตำรับ	ก็หยุดทัพยับยั้งลงตั้งมั่น
แล้วปักธงยิงปืนเป็นสำคัญ	ให้โห่สามลาลั่นสนั่นไป ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนทหาร	ได้ยินลาวโห่ขานสะท้านไหว
ร้องประกาศบอกกันนั่นเป็นไร	ลาวยกทัพใหญ่มาคั่งคับ
เรากับลูกรักอันศักดา	จะยกพลโยธาออกเคี่ยวขับ
ท่านทั้งสองคอยดูอยู่ในทัพ	เราจะรับมือลาวชาวเชียงอินท์
แต่บรรดาพวกลาวบ่าวของท่าน	ประจำการอยู่ในค่ายวงสายสิญจน์
แต่บรรดาพวกไทยใจทมิฬ	จงขี่ม้ามาสิ้นให้ครบกัน
เจ้าพลายงามยกไปเป็นทัพหน้า	คุมพวกสามสิบห้าล้วนแข็งขัน
เราจะยกทัพใหญ่หนุนไปพลัน	ถ้าได้ทีตีตะบันบุกเข้าไป
ถ้าพลลาวเหลือล้นพ้นประมาณ	เราจะไสคชสารเข้าลุยไล่
จะรบราฆ่ามันให้บรรลัย	จงตั้งใจอย่าประมาทต้องอาจอง
สั่งแล้วขุนแผนกับลูกชาย	แต่งกายคาดเครื่องเรืองระหง
นุ่งผ้าตามตำรารณรงค์	เข็มขัดลงยันต์คาดสะอาดงาม
เสื้อลงเลขยันต์ใส่ชั้นใน	เสื้อนอกดอกใหญ่ทองอร่าม
แหวนมณฑปนพเก้าดูวาววาม	สังวาลสามสายแย่งตะแบงมาน
สวมสายประคำทองเข้าคล้องคอ	ทั้งลูกพ่อองอาจชาติทหาร
ใส่หมวกขลิบตาดพระราชทาน	ถือฟ้าฟื้นยืนตระหง่านสง่าดี
ภาวนาตาเขม้นเห็นเมฆฉาย	นิมิตเป็นรูปนารายณ์เรืองศรี
สี่กรร่อนติดบนเมฆี	ขุนแผนขึ้นคอขี่คชฉกรรจ์
เอานายเพชรเจ็ดปานเป็นควาญท้าย	ใส่เสื้อลายสีแดงแสงเฉิดฉัน
พลายงามขึ้นขี่ม้าสีจันทน์	สั่งให้ลั่นฆ้องฤกษ์แล้วเลิกพล
ยิงปืนสัญญาขึ้นห้าตึง	ฆ้องหึ่งขานโห่ขึ้นสามหน
นายปลอดโบกธงเป็นมงคล	ก็รีบร้นโยธาคลาไคล ฯ
๏ พอสองทัพถึงกันประจันหน้า	ลาวก็แยกปีกกาออกหวั่นไหว
แสนตรีเพชรกล้าทอดตาไป	เห็นทัพไทยลิบลิบสักหยิบมือ
มันเสมือนแมลงเม่ามาเข้าไฟ	นี่เข้าใจว่าจะรอดไปแล้วฤๅ
สั่งให้ขับอัสดรต้อนพลฮือ	คนละมือก็จะยับทั้งทัพไทย
เอาเหวยเอาวาโยธาทัพ	จับเอาตัวมันให้จงได้
อย่าให้มันปลอดลอดหนีไป	กระทืบม้าผ่าไล่ไพร่พลมา
เข้าล้อมหน้าล้อมหลังประดังฟัน	พวกไทยตัวกลั่นล้วนแกล้วกล้า
เจ้าพลายสั่งตั้งโห่ขึ้นสามลา	กระทืบม้าฝ่าฟันประจัญรับ
ลาวแทงเข้าด้วยทวนสวนสกัด	ไทยปัดทวนพลาดฟาดฟันฉับ
พวกลาวแร่แก้กันไทยฟันยับ	โถมจับล้มคะมำคว่ำโก้งโค้ง
ไล่ตะบันฟันฟัดสกัดสะแกง	ลาวแทงไทยผลุงสะดุ้งโหยง
ไม่เข้าไทยไทยกระทืบอยู่โกรงโกรง	ไล่ทันฟันโป้งเข้าหลังปึง
ลาวเงื้อทวนใหญ่แทงไทยปราด	ไทยฟาดคันทวนสวนแทงผึง
หัวถลำคว่ำถลาตกม้าตึง	ยิ่งตายยิ่งตะบึงเข้าบุกบัน ฯ
๏ เจ้าพลายกับพวกสามสิบห้า	คว้างคว้างวางมาดังกังหัน
เห็นลาวล้อมเข้าใกล้ออกไล่ฟัน	ลาวเข้ารันรุมตีไม่หนีไทย
ลาวแทงไทยฟันตะบันฆ่า	ที่อยู่เหยียบกันเข้ามาหาถอยไม่
เป็นกลุ่มกลุ่มหุ้มห้อมล้อมเข้าไว้	จนเต็มทีพวกไทยหัวไหล่ล้า
เจ้าพลายขับสีจันทน์เข้าฟันฟาด	ดาบลงยันต์ฟันขาดดังฟ้าผ่า
ถึงลาวคาดเครื่องอานกินว่านยา	ถูกดาบมรณาลงดาษดิน
ลาวรุมกลุ้มแทงเสียงอึกอัก	ทวนหักหอกยู่บู้บิ่น
บุกตะบันฟันขนาบดาบไม่กิน	เจ้าพลายฟาดขาดดิ้นสิ้นเป็นเบือ
พวกลาวหวาดหวั่นพรั่นชะงัก	ดังสุนัขพาหมู่เข้าสู้เสือ
ร้องว่าดาบเราบ่เข้าเนื้อ	กูฟันชั้นแต่เสื้อบ่เข้ามัน
เจ้าพลายแกว่งดาบอยู่วาบวาว	พวกลาวถอยท้อย่อขยั้น
ดังพระยาสีหราชกาจฉกรรจ์	เข้าผกผันเผ่นคว้างกลางฝูงวัว
เข้าไหนลาวหนีอยู่มี่ฉาว	พวกลาวต่างขยั้นสั่นหัว
เกรงสง่าไม่กล้าเข้าใกล้ตัว	ด้วยความกลัวชีวันจะบรรลัย ฯ
๏ ครานั้นจึงแสนตรีเพชรกล้า	ขับต้อนโยธาอยู่หวั่นไหว
เห็นไพร่พลเรรวนป่วนปั่นไป	เพชรกล้าขัดใจกระโจมมา
เท้ากระทืบแผงข้างผางผางลั่น	เร่งรุกบุกบันขึ้นมาหน้า
เสียงตวาดประกาศก้องเป็นโกลา	มาจนหน้าม้าเจ้าพลายงาม
เห็นรูปร่างสำอางลออตา	เพชรกล้าเข้าใกล้แล้วไต่ถาม
แน่ะเจ้านายทหารชาญสงคราม	เจ้านี้มีนามกรไร
พึ่งรุ่นหนุ่มร่างน้อยกะจิริด	เจ้าเป็นศิษย์ศึกษาอาจารย์ไหน
เป็นเผ่าพงศ์วงศ์วานท่านผู้ใด	จงบอกไปให้แจ้งแห่งกิจจา ฯ
๏ ครานั้นพลายงามทรามคะนอง	ร้องตอบคดีตรีเพชรกล้า
อันตัวเราเป็นทหารอยุธยา	ชื่อว่าพลายงามมาตามวงศ์
บิดาชื่อพระยาแผนพิฆาฏ	พระราชทานตั้งนามตามประสงค์
ตัวเราเป็นศิษย์บิตุรงค์	เผ่าพงศ์วงศ์พลายหลายชั่วมา
ท่านนี้มีนามกรใด	ครั้นจะถามถึงผู้ใหญ่ก็เกินหน้า
ถึงยังมีมิตายก็เต็มชรา	แต่เรียนรู้ครูบาอาจารย์ใด ฯ
๏ ครานั้นเพชรกล้าได้ฟังถาม	ก็ชื่นชอบตอบความหาช้าไม่
ซึ่งถามเราจะเล่าให้เข้าใจ	เจ้าชาวใต้ไม่รู้จู่ขึ้นมา
เราเป็นเชื้อเจ้าท้าวคำแมน	มียศเป็นแสนตรีเพชรกล้า
เป็นเชื้อชาติทหารชาญศักดา	ในลานนาใครใครไม่ต่อแรง
พระครูผู้บอกวิทยา	ชื่อว่าศรีแก้วฟ้ากล้าแข็ง
สถิตยังเขาคำถ้ำวัวแดง	ทุกหนแห่งเลื่องฦๅนับถือจริง
เจ้าหนุ่มน้อยนี้ฤๅชื่อพลายงาม	ช่างสมรูปสมนามดูงามยิ่ง
ตละแกล้งหล่อเหลาเพราพริ้ง	รูปร่างอย่างผู้หญิงพริ้งพรายตา
จะเปรียบลูกก็อ่อนกว่าลูกเล็ก	จะเปรียบหลานพานจะเด็กกว่าหลานข้า
ไม่ควรจะรบสู้กับปู่ตา	กลับไปบอกบิดามารอนราญ
จะได้เป็นขวัญตาโยธาทัพ	เห็นฉบับแบบไว้ในทหาร
ยังเด็กอยู่คอยดูวิชาการ	เฮ้ยหลานพ่ออยู่ไหนไปบอกมา ฯ
๏ ครานั้นพลายงามทรามคะนอง	ร้องตอบต่อคดีตรีเพชรกล้า
แน่เธออย่าเพ่ออหังการ์	เจรจาหมิ่นประมาทเราชาติเชื้อ
ตัวท่านแก่กายอย่างควายเถ้า	อันตัวเราถึงเด็กเล็กลูกเสือ
ฝีมือใครไพร่ลาวแหลกเป็นเบือ	อย่าหลงเชื่อว่าผู้ใหญ่จะไม่แพ้
ถ้าไม่ดีที่ไหนใครจะมา	จะขอลองวิชากับตาแก่
ให้ปรากฏฤทธีว่าดีแท้	ฤๅเป็นแต่ปากกล้ากว่าฝีมือ
ขออภัยอย่าเพ่อให้ถึงบิดา	แต่ลูกยาท่านจะชนะฤๅ
มาลองดูสักหนให้คนฦๅ	จะปลกเปลี้ยเสียชื่อดอกกระมัง ฯ
๏ ครานั้นแสนตรีเพชรกล้า	โกรธาตาแดงดังแสงครั่ง
เหม่อ้ายนี่หนักหนาว่าไม่ฟัง	มาโอหังอวดรู้สู้สงคราม
เท้ากระทืบกระทบโกลนโผนผก	มุ่นหมกขับคว้างมากลางสนาม
ท่วงทีขี่ม้าสง่างาม	รำง้าวก้าวตามกระบวนทวน ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าพลายงามทรามสง่า	เห็นตรีเพชรขับม้ามาปั่นป่วน
ก็ชักม้ารับร่ายย้ายกระบวน	แล้วหันทวนว่องไวในทำนอง
เพชรกล้ารำง้าววาววาววับ	เจ้าพลายรำดาบรับสองมือป้อง
สองนายร่ายรำตามทำนอง	ม้าผยองผันผกวกวนเวียน
แล้วยกรำทำท่าหงส์สองคอ	เยื้องล่อเลี้ยวฟันหันเหียน
แล้วรำท่ามังกรช้อนวิเชียร	ผลัดเปลี่ยนว่องไวไม่เสียที
เพชรกล้าถือง้าวยาวกว่าดาบ	เจ้าพลายฉาบเข้าฟันแล้วผันหนี
เพชรกล้าขัดใจไล่คลุกคลี	เจ้าพลายรำทำทีให้ไล่ทัน
เพชรกล้าได้ท่าปาลงฉาด	เจ้าพลายหลบลาวพลาดคะมำหัน
พลายงามตามชิดติดตะบัน	สบท่าผ่าฟันลงต้ำตึง
หยุ่นเปล่าหาเข้าตรีเพชรไม่	เยื้องขยับกลับใส่เจ้าพลายผึง
เจ้าพลายผันฟันบ่าเพชรกล้าปึง	เนื้อประหนึ่งหินผาศิลาแลง
แสนตรีเพชรกล้าง่าง้าวกราย	ฟันเจ้าพลายงามพรวดดังกรวดแกร่ง
ราวกับเกาหลังให้ยิ่งได้แรง	ฟันตะแบงบุกไปไล่ตะครุบ
เอาดาบฟาดฉาดฟันตะบันส่ง	เป็นหลายหนทนคงไม่บู้บุบ
เพชรกล้ากลับด้ำเข้าตำทุบ	ถูกเนื้อยุบพอขยายก็หายไป ฯ
๏ แสนตรีเพชรกล้าระอาจิตร	สุดคิดที่จะเอาชนะได้
นิ่งนึกตรึกตราแต่ในใจ	ชะเด็กไทยคนนี้มันดีจริง
ช่างกล้าแข็งแรงฤทธินั้นเกินร่าง	ดูแต่หน้าท่าทางอย่างผู้หญิง
มันสู้กูผู้ใหญ่ไหวมันจริง	ด้วยเชิงชิงชัยชาญชำนาญแท้
จะรบรันฟันฟาดด้วยสาตรา	เห็นทางท่าเอาชัยบ่ได้แน่
ต้องใช้มนตร์ทางในให้มันแพ้	ก็ชักม้าราแต้ออกยืนไกล
หลับตาภาวนาร่ายพระเวท	อันวิเศษเชี่ยวชาญอาจารย์ให้
เรียกมหาอาโปเป่าออกไป	เป็นน้ำไหลพลุ่งพลั่งดังท่อธาร
พิลึกล้นท้นท่วมทั่วจังหวัด	ลมก็พัดเป็นละลอกกระฉอกฉาน
พวกทัพไทยต่างคนตะลนตะลาน	ตะเกียกตะกายว่ายซานขึ้นต้นไม้
ทั้งขี่ม้าหยั่งขาไม่ถึงที่	ด้วยนทีโชนเชี่ยวเป็นเกลียวไหล
เหล่าพวกอาสาระอาใจ	ต่างร้องบอกนายไปให้แก้มนตร์ ฯ
๏ ครานั้นพลายงามเจ้าความคิด	เรืองฤทธิ์ฦๅแจ้งทุกแห่งหน
อ่านคาถาเป่าปัดไปบัดดล	ก็ทดท้นน้ำแห้งทุกแห่งไป
แล้วอ่านมนตร์ดลเรียกเตโชธาตุ	เป่าปราดไปเป็นเพลิงเถกิงไหม้
โพลงพลุ่งทุ่งเถือกเป็นเปลวไฟ	วาบวามลามไล่ไพร่พลลาว
พอลาวเห็นไฟไหม้ลามมา	กระทืบม้าหนีพล่านออกฉานฉาว
กัมปนาทหวาดหวั่นตัวสั่นท้าว	ร้องเรียกเจ้านายช่วยข้าด้วยรา ฯ
๏ ครานั้นเพชรกล้าเป็นจ่าศึก	เห็นไฟไหม้คึกคึกมาเต็มป่า
ระงับการร่ายพระเวทวิทยา	เรียกมหาวลาหกให้ตกลง
ก็เกิดเป็นเมฆตั้งขึ้นบังปก	แล้วฝนตกโซมซ่าป่าระหง
สักห่าใหญ่ไหลดาษแผ่นดินดง	ดับไฟไหม้พงนั้นสูญไป
เหล่าพวกอาสาโยธาหาญ	หนาวสะท้านทุกคนไม่ทนได้
เข้ามั่วสุมกลุ่มกลมใต้ร่มไม้	ถูกเม็ดใหญ่ลูกเห็บเจ็บแทบตาย ฯ
๏ ครานั้นพลายงามความสามารถ	ชาญฉลาดเฉลียวเลิศเฉิดฉาย
อ่านอาคมเรียกลมที่ในกาย	ระบายวาโยธาตุเป่าปราดไป
ด้วยอาคมเกิดเป็นลมเพชรหึง	ตึงตึงพัดฝนไม่หล่นได้
ที่หยดหยาดขาดสายหายทันใด	ด้วยพระเวทฤทธิไกรอันชัยชาญ
แล้วเอาก้อนกรวดมาซัดปราย	เป็นเม็ดฝนกรวดทรายกระเซ็นซ่าน
ตกต้องลาวพลตะลนตะลาน	อลหม่านหนีซุกไปทุกคน
บ้างขับม้าเข้าพุ่มคลุมหัวร้อง	บ้างถูกต้องเจ็บปวดเม็ดกรวดฝน
เป็นแผลเหือดเลือดไหลไปทุกคน	เหลือทนเต็มประดาแก้ผ้าคลุม ฯ
๏ ครานั้นจึงแสนตรีเพชรกล้า	เห็นโยธาหน้าฟกอกเป็นตุ่ม
แสนพิโรธโกรธใจดังไฟรุม	ประชุมนิ้วเหนือเกล้าแล้วเป่าไป
เกิดเป็นตะรางกลางอากาศ	กั้นหยาดเม็ดฝนไม่หล่นได้
เม็ดฝนกรวดทรายหายทันใด	แล้วสั่งไพร่ให้ลงจากพาชี
เราประจญบนหลังอาชาไนย	ดีแท้ก็แต่ไล่กับขับหนี
อันจะเข้ารบรุกกันคลุกคลี	การว่องไวไม่ดีเหมือนเดินเท้า
ให้เอาม้าไปซุ่มเสียพุ่มชัฏ	เลือกจัดแต่ล้วนทวนแหลนหลาว
ให้พร้อมสรรพเครื่องยุทธอาวุธยาว	สกัดก้าวห้อมล้อมให้พร้อมพรัก
พวกเราเอาแต่แรงแทงมันส่ง	ถึงอยู่คงก็ถูกกระดูกหัก
ด้วยข้างเรากว่าพันมันน้อยนัก	เอาเสียพักเดียวเถิดอ้ายพ่อกู ฯ
๏ ทหารลาวกราวลงจากหลังม้า	วิ่งผลุนหมุนมาเป็นหมู่หมู่
เข้าล้อมหน้าล้อมหลังออกพรั่งพรู	เกรียวกรูทิ่มตำกระหน่ำแทง
เหล่าพวกอาสาเข้าฝ่าฟัน	ถูกลาวขาดสะบั้นสะพายแล่ง
หัวขาดตัวขาดเลือดสาดแดง	พวกกองหลังยังแซงแข่งเข้าไป
เกลื่อนกลุ้มหุ้มไทยไว้เป็นหมู่	หอกยู่แทงเปล่าหาเข้าไม่
พวกอาสาฟันฟอนจนอ่อนใจ	ยิ่งบรรลัยยิ่งรุมกลุ้มเข้ามา ฯ
๏ จนไหล่ตกยกมือขึ้นไม่ไหว	อิดใจเรียกนายพ่อพลายขา
ลูกฟันมันจนสิ้นแรงระอา	ตายหนึ่งหนุนมาห้าหกคน ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายงาม	เชี่ยวชาญการสงครามไม่ย่อย่น
เห็นพวกอาสาบรรดาพล	เหนื่อยจนไหล่ตกไม่ยกมือ
จึงรูดเอาใบมะขามมาสามกำ	เสกซ้ำเป็นต่อบินปร๋อปรื๋อ
ตั้งโกฏิแสนแน่นป่ามาฮือฮือ	ดูออกคล่ำดำปื้อไปทุกละเมาะ
ด้วยาวราวก้อยไม่ต่อยไทย	จำเพาะลาวกราวไล่ใส่เปาะเปาะ
พิษสงเหล็กในดังใครเคาะ	ถูกเหมาะเหมาะล้มทับกันยับยุบ
พวกลาวอาวุธหลุดมือถือ	เอาแต่มือตบสู้อยู่ปับปุบ
เหลือทนลุกล้มลงก้มฟุบ	โดดผลุบลงในน้ำดำหนีไป
พอเต็มกลั้นผุดฟ่อต่อต่อยซ้ำ	ไม่กลับดำต่อยป่นทนไม่ได้
เพชรกล้าตาปิดพิษเหล็กใน	ทั้งม้าม่อยต่อยไล่ไปพรั่งพรู
หน้าตาล้วนแต่คาเหล็กในต่อ	ม้าลาพาห้อชักไม่อยู่
บ่าวนายพ่ายหนีวิ่งกรีกรู	พวกไทยไล่ลู่ตะลุมบอน ฯ
๏ ครานั้นท่านท้าวกรุงกาฬ	เห็นทหารเพชรกล้าวิ่งว้าว่อน
กะปลกกะเปลี้ยเสียทีหนีซอกซอน	ก็ไสช้างวางต้อนโยธามา ฯ
๏ ฝ่ายว่าขุนแผนแสนสะท้าน	เห็นกรุงกาฬเข้าด้วยช่วยทัพหน้า
ก็ขับกุญชรต้อนโยธา	ไสช้างขวางหน้าเจ้ากรุงกาฬ
จึงร้องว่าฮ้าท่านฤๅทัพหลวง	จึงเลยล่วงขับช้างมากลางทหาร
ดูช้างม้ารี้พลพ้นประมาณ	นี่จะไปรบราญบ้านเมืองใด ฯ
๏ ครานั้นกรุงกาฬชาญกำแหง	ได้ฟังคำเสียดแทงให้มันไส้
สูนี้พระยาแผนแล้วแม่นใจ	มายกความถามไถ่ไม่มีอาย
เข้ามาลักช้างม้าพาคนหนี	แล้วเข่นฆ่าราตีคนทั้งหลาย
ซ้ำปักหนังสือท้าว่าหยาบคาย	ตัวไม่เป็นผู้ร้ายดอกฤๅไร
อยุธยาช้างม้าไม่มีฤๅ	จึงดึงดื้อมาปล้นจนเชียงใหม่
เรายกพลมาประจญจับโจรไพร	ถ้าคืนของกลางให้จะรอดตัว ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสะท้าน	ได้ฟังท้าวกรุงกาฬก็ยิ้มหัว
ช่างพูดได้ไม่คิดถึงเงาตัว	ทำความชั่วถึงปิดไม่มิดควัน
ซึ่งล้านช้างส่งนางไปกรุงไทย	เจ้าเชียงใหม่เมามืดด้วยโมหันธ์
ลอบไปฉกชิงนางไว้กลางคัน	จับพวกส่งลงทัณฑกรรมไว้
ข้าหลวงไทยที่มารับก็จับจำ	เฆี่ยนขับยับระยำทั้งนายไพร่
กระทำความข่มเหงไม่เกรงใจ	ยังท้าให้ยกพลมาชนช้าง
เจ้าท่านนั้นแลเป็นโจรป่า	เอาชีวาแลกสตรีไม่มีอย่าง
ถ้ารักตัวกลัวว่าจะวายวาง	ให้ส่งนางคืนไปจะไม่ตาย ฯ
๏ กรุงกาฬทหารใหญ่ครั้นได้ฟัง	แค้นดังอสนิบาตฟาดสาย
จะตอบเหมือนล้มไม้ลงทับกาย	ด้วยเจ้านายทำความไม่งามดี
จึงแกล้งกลบเกลื่อนเป็นเงื่อนงำ	อันถ้อยคำอาจเอิ้นเห็นเกินที่
เพราะเจ้าเวียงจันทน์นั้นไม่ดี	เป็นพาลีสองหน้ามาแต่ไร
มีสารามาถวายองค์สร้อยทอง	แก่พระผู้ครองเมืองเชียงใหม่
แล้วกลับยกยักย้ายถวายไทย	เราจึงได้อาฆาตวิวาทกัน
จนติดพันประจญรณรงค์	มากล่าวไยให้ส่งองค์นางนั่น
อย่าช้ามาชนช้างกันกลางคัน	ถ้าใครดีชีวันไม่บรรลัย
ถ้าแม้นเราแพ้ท่านในการณรงค์	ก็ควรละจะส่งสร้อยทองให้
ถ้าแม้นท่านเสียท่าปราชัย	สร้อยทองต้องเอาไว้ในเชียงอินท์
ว่าพลางทางสั่งปีกซ้ายขวา	ทั้งกองกลางช้างม้าดากันสิ้น
ให้รายล้อมพวกไทยใจทมิฬ	อย่าให้ปลิ้นหนีพล่านออกด้านใคร ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนวิเศษ	ขจรเดชฦๅเลื่องกระเดื่องไหว
จึงร้องสั่งทหารอันชาญชัย	อย่าคลุกคลีตีให้เป็นด้านกัน
สำมะยังรั้งรับกับปีกขวา	พรหมศรรบราปีกซ้ายนั่น
ธรรมเถียรคอยรับทัพหลังมัน	ตัวเราจะประจันเข้าชนช้าง
สั่งแล้วไสสีห์คชเดช	ร่ายพระเวทเป่าตระพองงาสองข้าง
ให้คงทนทั้งตัวทั่วสรรพางค์	แล้วไสวางช้างมุ่งท้าวกรุงกาฬ ฯ
๏ ครานั้นกรุงกาฬชาญชัยศรี	ไสพลายพลิกธรณีมาง่านง่าน
กรายของ้าวรำด้วยชำนาญ	คชสารสองปะทะเข้าประงา
ด้วยช้างลาวกำลังที่คลั่งเมา	เมื่อยกออกกรอกเหล้าไว้หนักหนา
คชเดชยั่งยืนชื่นนัยน์ตา	บ่มมันกลั่นกล้าไม่กลัวช้าง
ครั้นพลายพลิกธรณีรี่เข้าชิด	คชเดชก็ขวิดปลายงาผาง
พอช้างลาวเบนเสยเข้าเกยคาง	ช้างไทยได้ล่างเข้าหว่างคอ
นายเจ็ดปานพานกระแชงแทงต้ำเฮือก	ถูกช้างลาวหน้าเสือกหงายท้ายย่อ
ขุนแผนคะยิกใหญ่ไม่รั้งรอ	ช้างไทยเป็นต่อดันตะบึง
ช้างลาวถอยหลังยั้งไม่ถนัด	เพียรจะงัดช้างไทยใส่ผึงผึง
ช้างไทยดันแดกกระแทกตึง	ช้างลาวถอยดึ่งทุกทีไป
กรุงกาฬเหนี่ยวสับให้กลับหัน	ช้างไทยดันไม่ฝืนคืนมาได้
ด้วยช้างลาวเมาสุราเป็นบ้าใจ	ครั้นเจ็บหนักยักไหล่สลัดคว้าง
ขุนแผนเห็นได้ทีไม่รีรอ	รำของ้าวฟาดลงฉาดผาง
ถูกกรุงกาฬซานซบทบคอช้าง	ไม่เข้าคอพอเป็นยางออกช้ำช้ำ
กรุงกาฬฟื้นคืนลุกขึ้นมาได้	ขุนแผนไสช้างกระชั้นไล่ฟันร่ำ
จนตีนหลุดจากชนักหัวปักปำ	ขุนแผนซ้ำลงอิกฉาดพลาดตกตึง
ขุนแผนไสช้างเข้าร้องเอาพ่อ	ช้างก็ปร๋อปราดแปร้นแล่นเข้าถึง
ม้วนงวงหลับตาลงงาตึง	ตีตะบึงแทงตะบันดันจนแบน
พอถอนงาคว้าผีขึ้นโยนขวับ	ตกลงมางารับแล้วร้องแปร้น
ไส้ทะลักหักแหกหัวแตกแตน	ช้างลาวแล่นหนีออกนอกโยธา
สำมะยังคุมไพร่ไล่ขนาบ	ตีกองปราบเมืองแมนข้างปีกขวา
พรหมศรต้อนพลกล่นเกลื่อนมา	เข้ารบราปีกซ้ายนายกำกอง
สองข้างต่างโถมเข้าโจมตี	ถ้อยทีหนีไล่กันไวว่อง
ลาวแทงไทยจับเข้ารับรอง	ไทยฟันลาวป้องจ้องเข้ารับ
พวกไทยไล่ทันฟันตะบึง	นั่นปึงนี่ปังข้างหนึ่งปับ
สำมะยังโถมเข้าเอานายทัพ	นายปราบรับฟันปังดังเหล็กเพชร
สำมะยังเป่าไปให้ประจุขาด	เอาดาบฟาดขาดสะบั้นกระเด็นเด็ด
ดาบล่อนเลือดฝาดดังชาดเช็ด	อ้ายลาวเข็ดคิดขยาดไม่อาจรบ
พรหมศรเสกคาถาว่าถอนโบสถ์	โดดแทงกำกองเข้าท้องกบ
ชักกั้นหยั่นฟันควาญลงซานซบ	ทับศพผีนายลงก่ายกัน
สอยดาวเห็นแม่ทัพอัปรา	นายทั้งปีกซ้ายขวาก็อาสัญ
ก็ขับไสช้างงาเข้ามาพลัน	เอาง้าวฟันพวกไทยไล่ตะลุย
ธรรมเถียรยืนดูอยู่ท่ามกลาง	ขัดใจไสช้างมาฉุยฉุย
อ้ายพลายแก้วมิ่งเมืองไม่เงื่องงุย	เอางาชุ่ยสอยดาวเข้าราวนม
นายสอยดาวทรงกายพอหายขัด	เอาขอคัดงาหันฟันประสม
ไทยเป่าโอ้ฟ้าผ่ามาตามลม	ฟันลาวง้าวจมลงครึ่งคอ
แล้วเหยียบโจนโผนทะยานฟันควาญท้าย	อ้ายลาวบ่าวนายไม่เหลือหลอ
ฉัวะฉาดขาดเด็ดทั้งสองคอ	พวกพลย่นย่อเข้าป่าไป ฯ
๏ จะกล่าวถึงแสนตรีเพชรกล้า	สิ้นพิษต่อลืมตาขึ้นมาได้
แลเห็นทัพแตกตายกระจายไป	ก็ขัดใจขับม้ามาทันที
ร้องว่าฮ้าเจ้าพลายนายแผนนั้น	มิสำคัญคิดเอาว่าเราหนี
ด้วยตัวต่อต่อยตาเอาพาชี	มันแล่นลี้ชักฉุดไม่หยุดยั้ง
เรากลับมากล้าดีมาลองฤทธิ	อย่าได้คิดว่าเราจะถอยหลัง
มาดแม้นแพ้นายวายชีวัง	จะให้ชื่อฦๅดังทั้งแผ่นดิน ฯ
ครานั้นขุนแผนแสนศักดา	ได้ฟังคำเพชรกล้าพูดบ้าบิ่น
จึงร้องตอบคำไปให้ได้ยิน	ยังเล่นลิ้นลอยหน้ามาท้าทาย
เราเห็นทำศักดากับทารก	ยังต้องยกธงล่าเข้าป่าหาย
แพ้ลูกกะจิริดไม่คิดอาย	จะมาหมายต่อสู้ผู้บิดา
นี่แท้นายอายลาวพวกบ่าวไพร่	จึงซ่องแซ่งแข็งใจมาแก้หน้า
ด้วยจนตรอกออกไม่ได้แข็งใจมา	ในครั้งนี้ชีวาไม่คงชนม์ ฯ
๏ เพชรกล้าตาเขียวให้เกรี้ยวโกรธ	ดังถูกหอกกรอกโสตสักแสนหน
เดือดดาลไม่ทันอ่านพระเวทมนตร์	ก็ขับม้าผ่าพลเข้าชิงชัย
ขุนแผนตวาดอำนาจยักษ์	เพชรกล้าง่าชะงักไม่ไหวได้
แล้วยกเงื้อง้าวฟาดฉาดลงไป	ถูกหัวไหล่ลาวล้มลงจมอาน
ตาหลอว่าคุณพ่อดิฉันเอง	วิ่งถลันฟันเป้งลงด้วยขวาน
ตารักว่าฉันด้วยช่วยลนลาน	เอาพลองกระทุ้งพุงกรานให้ตกม้า
นายโห้สามหอกกรอกด้วยทวน	เหล็กม้วนไม่เข้าตรีเพชรกล้า
ทิ้งทวนเข้าปะทะฉะด้วยพร้า	นายปานขวานฟ้าเอาดาบฟัน
ราวกับฟาดทองแดงแทงก้อนหิน	หักบิ่นยู่ย่นไปจนกั่น
แม้กระดูกก็ไม่หักแต่สักอัน	คงกระพันชาตรีดีทั่วกาย
ตาหลอว่าคุณพ่อพ่อพลายขา	อ้ายเพชรกล้าคนนี้ดีใจหาย
จะฟันแทงสักเท่าไรก็ไม่ตาย	ยังนอนหายใจอยู่ดูพิกล
ขุนแผนร้องว่าอย่ามี่ฉาว	เฮ้ยพวกเราเอาหลาวทะลวงก้น
ถึงมาดแม้นอยู่ยงมันคงทน	แยงให้จนถึงคอคงมรณา
ตาหลอกับตารักยืนหยักรั้ง	พวยทะลึ่งตึงตังเข้าแก้ผ้า
นายโม้กับนายเม้าเอาหลาวมา	ผ่าทวารเข้าปร๊อดตลอดตัว
หลายคนช่วยกันดันกระดอก	เอาไม้ตอกกังกังกระทั่งหัว
หน้าเผือดเลือดแดงดังแทงวัว	ถูกรูรั่วเลือดราดลงดาษดิน ฯ
๏ พวกโยธาบรรดาที่เหลือตาย	บ้างหลบลี้หนีหายเข้าป่าสิ้น
พวกม้าเร็วรีบตะบึงถึงบุรินทร์	บอกระบิลแสนท้าวเหล่าพระยา
ว่าสาธุโยธาทั้งห้าทัพ	ตายยับสิ้นแล้วพระเจ้าข้า
เหล่าพวกที่หลบลี้มิมรณา	ไม่ทราบว่ามาได้สักเท่าไร ฯ
๏ ท่านผู้ใหญ่ได้ฟังพวกม้าเร็ว	เอาผ้ากราบคาดเอวหาช้าไม่
วิ่งมางกงกด้วยตกใจ	ตรงเข้าในท้องพระโรงรจนา
เห็นจอมนคเรศเกศเชียงอินท์	สถิตแท่นมณีนิลข้างฝ่ายหน้า
อำมาตย์หมอบยอบกรานคลานเข้ามา	วันทาทูลพลันในทันใด
ว่าเพชรกล้าสอยดาวท้าวกรุงกาฬ	ทหารปราบเมืองแมนทั้งนายไพร
ยกออกไปรบรับกับพวกไทย	บรรลัยย่อยยับอัปรา
พวกทหารน้อยใหญ่ทั้งไพร่นาย	ที่เหลือตายหลบลี้หนีเข้าป่า
ยังแตกซ่านซ่อนเร้นไม่เห็นมา	ไม่ทราบว่ามากน้อยกี่ร้อยคน ฯ
๏ ครานั้นเจ้าเชียงอินท์ปิ่นนคเรศ	ได้ฟังเหตุว่าทัพนั้นยับป่น
ดังพระกาลจะผลาญให้วายชนม์	พระพักตร์หม่นหมองสลดระทดใจ
แต่มานะกษัตริย์ตรัสประภาษ	ประกาศสั่งเสนาทั้งน้อยใหญ่
ให้เร่งรัดจัดรักษาซึ่งเวียงชัย	ให้ตั้งค่ายรายไปรอบพารา
ปิดทวารทั้งนั้นให้มั่นคง	ลงเขื่อนไม้แก่นให้แน่นหนา
ปืนหามแล่นเอาจุกทุกเสมา	คาบศิลาใส่ตับลำดับไว้
ที่ขอบค่ายนั้นให้รายปืนจ่ารง	ที่ช่องตรงประตูกลางวางปืนใหญ่
เอาปะขาวกวาดวัดทั้งฉัตรชัย	จุกใส่ให้ทุกช่องทวารา
บนทวารกำแพงข้างด้านใต้	จงเอาซุงแขวนไว้ให้หนักหนา
แม้นข้าศึกฮึกโหมโจมเข้ามา	เอามีดพร้าตัดทับให้ยับไป
ในกำแพงถากถางหนทางเดิน	แถวถนนบนเชิงเทินให้กว้างใหญ่
ที่ตรงหว่างวางปืนกองฟืนไฟ	คั่วกรวดทรายไว้ให้ทุกกอง
ให้กรมเมืองร้องป่าวชาวประชา	ผู้ดีไพร่ให้เข้ามาทุกบ้านช่อง
นั่งยามตามไฟเที่ยวสอดมอง	ตีฆ้องตรวจตระเวนกะเกณฑ์กัน
ผลัดกันลุกปลุกกันนั่งระวังไฟ	ถ้าเกิดขึ้นเรือนใครจะอาสัญ
เหล่าบ้านนอกกำแพงทุกแห่งนั้น	ให้ผ่อนผันคนมาในธานี
สระบ่อท่อธารบ้านของใคร	ขุดไขน้ำเข้าให้เต็มที่
ข้าวปลานาไร่ของใครมี	ให้ขนมาไว้ที่นี่สิ้นทั้งนั้น
แต่บรรดาแสนท้าวเหล่าเพี้ยกวาน	คอยระวังการงานให้แข็งขัน
ถ้าศึกเข้าด้านใครอย่าไว้มัน	เอาไปฟันเสียบเสียให้สาใจ ฯ
๏ ครานั้นแสนท้าวเหล่าพระยา	รับสั่งออกมาหาช้าไม่
อื้ออึงเอะอะกะเกณฑ์ไป	ลากปืนใหญ่จุกจ้องช่องประตู
ให้กรมเมืองร้องป่าวชาวประชา	ทั้งชายหญิงวิ่งมาเป็นหมู่หมู่
บ้างตั้งค่ายรายรอบที่ขอบคู	บ้างเกณฑ์คนขึ้นอยู่บนกำแพง
เอาฟืนใส่ไฟก่อเอาหม้อตั้ง	คั่วกรวดทรายรายระวังไปทุกแห่ง
ให้มีสารวัตรเที่ยวจัดแจง	ตีฆ้องป่องแป๋งออกรอบไป
ชุลมุนวุ่นฉาวพวกชาวบ้าน	บ้างอุ้มลูกจูงหลานอยู่ขวักไขว่
เชี่ยนขันโตกพานในบ้านใคร	บ้างขุดไค้ฝังดินสิ้นทั้งนั้น
ลูกแหวนรวงทองของสะอาด	บ้างเย็บไถ้ใส่คาดบั้นเอวมั่น
บ้างเอาผ้าปะในไว้อิกชั้น	ของสำคัญซ่อนซุกไว้ทุกคน
ที่แม่หม้ายยายแก่รำมะก้า	เอาห่อผ้าใส่หนีบไว้กลีบก้น
ให้นึกกลัวพวกไทยจะไล่ค้น	เอาซุกซนลงไว้ใต้พริกเกลือ
บ้างซ่อนใส่มวยผมผ้าห่มนอน	บ้างซุกไว้ในหมอนซ่อนในเสื่อ
บ้างเอาชันปะไว้ใต้ท้องเรือ	ไม่ให้เหลือสักนิดเอาติดไป
ที่รู้ว่าลูกผัวของตัวตาย	ทั้งสาวแส้แม่หม้ายร่ำร้องไห้
ออกอัดแอแซ่เสียงทั้งเวียงชัย	ด้วยกวาดกันเข้ามาไว้ในกำแพง
ข้างในวังชุลมุนกันวุ่นวาย	เจ้านายทุกองค์ทรงกันแสง
ทั้งหม่อมคุณวุ่นว่อนข้อนอกแดง	บ้างฝังแฝงของไว้ใต้ตึกราม ฯ
๏ ส่วนพระเจ้าเชียงอินท์ปิ่นเชียงใหม่	พูดเอาใจลูกเต้าเหล่าหม่อมหาม
อ้ายศึกนิดพวกเราเบาสงคราม	เข้ารบรุมซุ่มซ่ามจึงเสียที
เฮ้ยฝีมือของกูสูคอยเบิ่ง	จะลุยไล่ให้เปิงแหกป่าหนี
กับอ้ายพวกห้าร้อยน้อยเท่านี้	จะขยี้เสียให้ยับลงกับเท้า
จะร้องไห้ทำไมให้เป็นลาง	ทัพขุนนางฤๅจะสู้กูเป็นเจ้า
ถ้าขืนจะรุกรานบ้านเมืองเรา	ระดมเอาเสียสักวันก็บรรลัย
พระตรัสพลางทางเสด็จออกข้างหน้า	ประกาศสั่งเสนาทั้งน้อยใหญ่
ให้เร่งรัดจัดเตรียมให้พร้อมไว้	เอาเชียงใหม่เป็นค่ายได้สำคัญ
ถ้าแม้นมันบุกตะบึงถึงบุรี	อย่าเพ่อออกต่อตีให้ตั้งมั่น
ข้างเรามีข้าวปลาสารพัน	พวกมันนั้นจะได้อะไรกิน
เหล่าบ้านนอกธานีมียุ้งข้าว	เอาไฟเผายุ้งฉางล้างให้สิ้น
ตัดกำลังพวกไอ้ใจทมิฬ	มันจะบินไปข้างไหนได้เห็นกัน
พอเสบียงเลี้ยงท้องมันหมดตัว	จึงออกไปจิกหัวเอาดาบหั่น
อ้ายศึกสักหยิบมือไม่ครือครัน	พวกเราทำเสียไม่ทันจะพริบตา ฯ
๏ ครานั้นเสนีสี่จตุสดมภ์	ถวายบังคมเห็นชอบกันพร้อมหน้า
ซึ่งพระองค์ทรงดำริตริตรา	คงสมดังบัญชาทุกประการ
จะมีชัยอาศัยเพราะเสบียง	ตัดลำเลียงเสียให้หมดอดอาหาร
ข้าวตากมันจะมีกี่ทะนาน	หมดข้าวสารก็จะสิ้นกำลังลง
ถึงโดยมันมาล้อมเราอ้อมนอก	อย่าให้ออกไปหาเสบียงส่ง
ไม่กี่วันก็จะวิ่งเป็นชิงธง	คอยสกัดปากดงคงได้ตัว
ไม่พักต้องรบรับขับเคี่ยว	โห่สักเกรียวก็จะบุกเที่ยวซุกหัว
อ้ายห้าร้อยเป็นเชลยมันเคยกลัว	จับเป็นเอาให้ทั่วทั้งไพร่นาย
แต่บรรดาเพี้ยกวานท่านผู้ใหญ่	ปรึกษาเห็นพร้อมใจสิ้นทั้งหลาย
ออกมานั่งสั่งความตามอุบาย	เอากำแพงเป็นค่ายรายเขื่อนคู ฯ

๓๐
ขุนแผนพลายงามจับพระเจ้าเชียงใหม่
๏ จะกล่าวถึงขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิราวีไม่มีสู้
เห็นทัพลาวแตกพ่ายกระจายพรู	ที่เหลืออยู่พวกไทยไล่ตามฟัน
พอจวนเย็นเรียกทัพกลับเข้าค่าย	หุงต้มล้มควายกินจ้าละหวั่น
พวกทหารพูดจาเฮฮากัน	จนสิ้นแสงสุริยันลงทันใด
ขุนแผนบอกลูกชายเจ้าพลายกล้า	จะเฉยช้าอยู่ที่นี่หาดีไม่
ควรกรูกรีรี้พลสกลไกร	เข้าประชิดติดเชียงใหม่ให้ทันที
อย่าให้มันหยุดยั้งตั้งตัวได้	เข้าลุยไล่รีบทำให้ป่นปี้
ด้วยเสบียงเลี้ยงไพร่เราไม่มี	ต้องคลุกคลีเสียให้ได้ในสองวัน ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายงาม	ฟังความเห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
จะเนิ่นช้าอาหารกันดารครัน	ด้วยลาวนั้นที่ไหนจะยกมา
พอรู้ข่าวก็จะหนาวสะท้านจิตร	เห็นจะปิดประตูน้ำค้ำประตูท่า
ถ้าเราไม่เข้าไปถึงพารา	จะรอให้มันมาเห็นจะลึก
เอาทัพเราเข้าประชิดติดเวียงชัย	แล้วสะกดเข้าไปเมื่อยามดึก
ถ้าจับเจ้าเชียงใหม่ได้สมนึก	จะตัดศึกสิ้นลำบากไม่ยากใจ
พ่อลูกพูดจาปรึกษากัน	พอแสงจันทร์ส่องสว่างกระจ่างไข
สั่งให้พวกอาสาพากันไป	ตัดไม้ปลูกศาลขึ้นเพียงตา
วงสายสิญจน์เสกลงเลขยันต์	เครื่องเซ่นสารพันให้จัดหา
เป็ดไก่เต่าหมูแลสุรา	ทั้งข้าวปลาอาหารทุกสิ่งอัน
สั่งแล้วขุนแผนแสนสนิท	ประชุมฤทธิปลุกตัวขมีขมัน
ใส่มงคลมนตร์เสกข้าวสารพลัน	เหน็บมีดหมอจรจรัลมาทันที
จุดเทียนติดศาลอ่านคาถา	เรียกบรรดาโหงพรายโขมดผี
ทั้งปู้เจ้าเขาเขินเนินคีรี	เชิญมารับบัตรพลีพลีการ ฯ
๏ จะกล่าวถึงภูตพรายผีตายโหง	ที่ป่าโป่งรังรุกข์ทุกสถาน
ทั้งปู่เจ้าเขาถ้ำทุกลำธาร	ต้องมนตร์อลหม่านไปทั้งดง
พวกผีไทยไปทัพกับขุนแผน	ต่างเที่ยวแล่นเรียกหาทุกป่าระหง
ผีลาวครั่นคร้ามขามฤทธิรงค์	ต่างก็ตรงมาที่พิธีกรรม์
แต่ล้วนผีดาษดื่นสักหมื่นแสน	ดูออกแน่นคั่งคึกพิลึกลั่น
ล้อมศาลรอบรายเป็นหลายชั้น	คนทั้งนั้นนั่งเขม้นไม่เห็นกาย
แต่ขุนแผนแสนสนิทเรืองฤทธี	เห็นผีสะพรั่งสิ้นทั้งหลาย
ที่ร้ายกาจผาดแผลงแกล้งอุบาย	เป็นสัตว์ร้ายต่างต่างวางเข้ามา
ขุนแผนเสกซัดข้าวสารปราย	ผีร้ายหมอบกราดลงดาษป่า
ซ้ำเป่าอาคมลมจินดา	ให้ฝูงผีมีเมตตาไปทุกตน
ขุนแผนว่าข้าแต่เทพารักษ์	อันเรืองฤทธิสิทธิศักดิทุกแห่งหน
ท่านจงยกพยุหบาตรปิศาจพล	ไปประจญอารักษ์หลักเชียงอินท์
ด้วยว่าเจ้าเชียงใหม่ไม่ครองธรรม	ถึงกรรมเมืองจะแหลกแตกสิ้น
จงช่วยพวกเรามาอาสาแผ่นดิน	เชิญมากินเครื่องเซ่นอย่าเว้นตัว
เทพเจ้าเหล่าโขมดมายา	ต้องมนตร์จินดาก็ยิ้มหัว
ต่างรับอาสาว่าอย่ากลัว	จะช่วยท่านเรียงตัวทั่วทั้งนั้น
กินเครื่องเซ่นเสพสุราแล้วลาแล่น	ออกเยียดยัดอัดแน่นในไพรสัณฑ์
แผลงฤทธิ์บิดร่างต่างต่างกัน	แผ่นดินลั่นดังจะล่มถล่มทลาย
สนั่นเมืองเปรื่องเปรี้ยงเสียงปิศาจ	ดังพสุธาฟ้าฟาดไม่ขาดสาย
เหมือนจะล่มเมืองคว่ำให้ทำลาย	เข้ารุมรายล้อมรอบขอบบุรี ฯ
๏ ฝ่ายว่าอารักษ์หลักเชียงใหม่	พระเสื้อเมืองเรืองชัยแลเจ้าผี
สถิตศาลน้อยใหญ่ในธานี	ที่ได้รับเครื่องพลีเจ้าเชียงอินท์
เห็นผีไพรไทยมาเป็นสามารถ	ก็เกณฑ์กวาดผีบ้านทุกฐานถิ่น
ผีป่าช้าอยู่ในใต้แผ่นดิน	เรียกมาสิ้นให้สู้หมู่ผีไพร
ต่างตนสำแดงแผลงฤทธิรุทร	บ้างพุ่งซัดอาวุธอยู่หวั่นไหว
บ้างฉวยได้ม้าช้างขว้างออกไป	คว้าดอกไม้เท่าซุงเอาพุ่งโยน
ถูกผีป่าล้มคว่ำคะมำกลิ้ง	ผีไทยผลุนหนุนวิ่งมาผาดโผน
เอากอหนาดฟาดไล่ดังไฟโชน	พวกผีป่ากลับกระโจนเข้าโรมรัน ฯ
๏ เดิมเชียงอินท์เป็นปิ่นเอกราช	ชะตาขาดนครอ่อนอาถรรพ์
จะเสื่อมสิ้นยศอย่างแต่ปางบรรพ์	เป็นประจันตประเทศเขตกรุงไทย
ผีป่าจึงแข็งแรงร้ายกาจ	ผีเมืองมิอาจจะสู้ได้
ก็ถอยป่นย่นยับอัปราชัย	ผีป่าเข้าไปไล่ลุยเมือง
เทพทุกศาลสิงออกวิ่งพล่าน	กำภูฉัตรพระกาลโดดศาลเปรื่อง
ไม่หลอเหลือทั้งพระเสื้อพระทรงเมือง	หอเครื่องเจตคุกบุกหนีไป
พวกเหล่าผีเล็กน้อยพลอยวิ่งว่อน	ทั้งนครเสียงมี่ผีร้องไห้
บ้างอุ้มลูกจูงหลานซานเข้าไพร	เพราะผีป่าเข้าได้ในนคร ฯ
๏ เวลานั้นเจ้าเชียงใหม่เธอไสยาสน์	ครั้นทัพผีวิปลาสเกิดสังหรณ์
ทั้งตระกูลประยูรญาติราษฎร	พากันนอนใฝ่ฝันออกฟั่นเฟือน
เห็นเป็นกองทัพไทยไล่ฟันลาว	ขุนนางเจ้าชาวบุรีหนีเข้าเถื่อน
ตื่นแซ่แก้ฝันกันทุกเรือน	หลากจิตนิมิตเหมือนกันทั้งนั้น
บ้างก็ว่าเวลาเคาะระฆัง	ได้ยินดังคึกคึกพิลึกลั่น
เห็นชะรอยภูตผีเราหนีมัน	ต่างวิตกอกสั่นทุกคนไป ฯ
๏ พระเจ้าเชียงใหม่ฟื้นตื่นนิทรา	ลุกผวาหวั่นหวาดพระทัยไหว
ก็ทราบว่าผีบ้านย่านผีไพร	อยู่ไม่ได้หนีออกนอกบุรี
แสนวิตกอกเมืองจะเคืองเข็ญ	ต้องยากเย็นผู้คนจะป่นปี้
นี่เพราะกูทำความไม่งามดี	ไปชักให้ไพรีมีขึ้นมา
แล้วหวนมานะนึกกลับฮึกเหี้ยม	อายุกูก็เยี่ยมหกสิบห้า
ถึงจะครองเมืองไปก็ไม่ช้า	ไม่ขายหน้ายอมไทยให้อัประมาณ
อันชาติเสือถึงจะตายลายก็อยู่	ให้ใครดูรู้ชาติว่าอาจหาญ
ชาติกษัตริย์ถึงจะป่นจนวายปราณ	มิให้พานชื่อชั่วว่ากลัวใคร
ถึงชีวันบรรลัยจะไว้ยศ	ให้ปรากฏทั่วโลกวิสัย
เหมือนทศเศียรสุริวงศ์ทรงฤทธิไกร	ถูกลักล้วงดวงใจไปให้ราม
แม้นรักชีวิตรักวงศ์จะส่งนาง	เธอสู้ตายวายวางไม่คิดขาม
จึงเลื่องชื่อฦๅยศปรากฏนาม	มีเรื่องความในนิพนธ์จนทุกวัน
ถ้ากลัวเขาเราส่งสร้อยทองให้	ก็คงไม่เกิดเข็ญเป็นมหันต์
สู้บรรลัยไว้ยศเหมือนทศกัณฐ์	ให้ฦๅลั่นชั่วหล้าฟ้าแลดิน
ตริพลางทางเสด็จออกข้างหน้า	ดำรัสสั่งเสนาทั้งปวงสิ้น
ให้คอยระวังระไวพวกไพริน	เราเอาเวียงเชียงอินท์เป็นเรือนตาย ฯ
๏ อำมาตย์รับโองการคลานออกมา	ต่างเข้มงวดตรวจตราคนทั้งหลาย
ทุกค่ายคูปิดประตูหอรบราย	กะทะทรายตั้งคั่วทั่วกำแพง
ทั้งหญิงชายก็ให้มาขึ้นหน้าที่	กองอัคคีให้สว่างกระจ่างแสง
ให้เหล่าสารวัตรคอยจัดแจง	ทั่วตำแหน่งเกณฑ์ตรวจทุกหมวดกรม ฯ
๏ ครานั้นนางอัปสรสุมาลี	มเหสีเชียงอินท์ปิ่นสนม
เห็นบ้านเมืองวิปริตผิดนิยม	จะแหลกล่มเสียกระมังในครั้งนี้
จำจะไปเพ็ดทูลมูลเหตุ	ให้ทรงเดชวินิจฉัยให้ต้องที่
คิดพลางย่างเยื้องจรลี	ไปเฝ้าเจ้าธานีในทันใด
ครั้นถึงกราบก้มประนมกร	บังอรซบเศียรสะอื้นไห้
แล้วกราบทูลสามีพิรี้พิไร	ขอพระองค์จงได้กรุณา
เป็นความสัตย์สุจริตไม่คิดหึง	หมายจะพึ่งภูวไนยจนสังขาร์
อันซึ่งศึกประชิดติดพารา	ด้วยสาเหตุเนื้อเคราะห์เพราะสร้อยทอง
จะเอานางไว้ไยในพารา	ให้ไพร่ฟ้าทุกข์ทนหม่นหมอง
เคืองระคายบาทาฝ่าละออง	ขอพระองค์จงตรองในพระทัย
พระสนมแน่งนวลควรประคอง	งามกว่าเจ้าสร้อยทองไม่นับได้
ไม่ควรจะขุ่นเคืองกับเมืองไทย	ถ้าส่งสร้อยทองให้กับนายทัพ
ที่คนเขาเขาก็คืนเอาไปได้	เห็นพวกไทยจะเลิกกองทัพกลับ
ทั้งวังเวียงเชียงใหม่ไม่ย่อยยับ	เหมือนพระดับความเข็ญเย็นประชา
ให้หมดสิ้นเสี้ยนหนามได้ความสุข	ตัดยุคเสียอย่างนี้จะดีกว่า
ขอพระองค์ทรงพระกรุณา	ให้ไพร่ฟ้าแผ่นดินสิ้นทุกข์ภัย ฯ
๏ ครานั้นเจ้าเชียงอินท์บดินทร์สูร	ฟังทูลก็สะท้อนถอนใจใหญ่
นึกสงสารสายสมรอ่อนพระทัย	ประเดี๋ยวใจหวนพิโรธโกรธขึ้นมา
น้องเอ๋ยพี่ไม่เคยให้ใครหยาม	เจ้าเวียงจันทน์ทำความให้ข้ามหน้า
ยังมิหนำซ้ำพวกอยุธยา	หยาบช้ามาประชิดติดนคร
ถ้าขอนางโดยดีพี่จะให้	นี่มันไม่ยำเกรงข่มเหงก่อน
บังอาจลักช้างม้าฆ่าราษฎร	ฦๅกระฉ่อนออกดังทั้งแดนไตร
มันเขียนหนังสือท้าว่าประจาน	มิใช่พระในวิหารจะอดได้
จึงได้เกิดรบพุ่งกันยุ่งไป	ลาวบรรลัยมากมายเป็นหลายคน
ซึ่งจะส่งองค์นางไปเดี๋ยวนี้	เหลือที่จะทำได้ให้ขัดสน
ไม่ขอส่งคงสู้จนวายชนม์	เกิดเป็นคนถึงกรรมก็จำตาย ฯ
๏ ครานั้นนางอัปสรสุมาลี	ได้ฟังคำสามีก็ใจหาย
ช่างดึงดันโกรธเกรี้ยวไปเดียวดาย	จะทานทัดมากมายก็ไม่ควร
เคารพราบกราบลาพระสามี	เทวีเสด็จมาโดยด่วน
ทอดองค์ลงกับแท่นแสนรัญจวน	ยิ่งปั่นป่วนโศกเศร้าเสียพระทัย
กรกอดลูกน้อยเจ้าสร้อยฟ้า	นางโศกาสะอึกสะอื้นไห้
แม่ไปทูลพระองค์ผู้ทรงชัย	เธอดื้อดึงขึงไปไม่นำพา
ทั้งนี้เพราะเคราะห์กรรมนำนิยม	จะให้ล่มโลกลาวตลอดหล้า
ทั้งหญิงชายก็จะฟายแต่น้ำตา	คงยากเย็นเป็นข้าพวกไทยแท้
แสนวิตกโอ้อกเจ้าแม่เอ๋ย	จะเป็นเชลยเขาเสียแล้วนะแก้วแม่
จึงเผอิญให้กษัตริย์วิบัติแปร	ที่ชั่วแน่กลับเห็นว่าเป็นดี
ตรัสทางพลางข้อนพระทรวงร่ำ	แสนระกำดังจะม้วยไปเป็นผี
เจ้าครอกน้อยสร้อยฟ้านารี	ก็โศกีลูกแม่นิ่งแน่ไป
กำนัลนางต่างเอาสุคนธ์สรง	ค่อยชุ่มชื่นฟื้นองค์ขึ้นมาได้
แต่โศกแล้วโศกเล่าเฝ้าร่ำไร	ร้องไห้ข้อนอกจนฟกแดง ฯ
๏ จะกล่าวถึงขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิฦๅทั่วกลัวแสยง
พอรุ่งแสงทินกรขึ้นร้อนแรง	ก็จัดแจงกองทัพกำชับการ
ให้เร่งผูกอัสดรกุญชรชาติ	จะยกยาตราพลพหลหาญ
ล่วงลัดตัดตรงเข้าดงดาน	ประชิดชานเชียงใหม่ในวันนี้ ฯ
๏ พวกอาสารับสั่งไม่รั้งรา	ต่างไปผูกช้างม้าอยู่อึงมี่
จับอาวุธวุ่นวิ่งเป็นสิงคลี	ประจำที่พยุหบาตรจะยาตรา
ให้พระนายท้ายน้ำนั้นนำศึก	ขี่พลายประกายพรึกมาข้างหน้า
เพี้ยกึงกำกงถัดลงมา	ขี่พลายพลิกพสุธามากลางพล
ขุนแผนขี่พลายศรีคชเดช	พลายงามขี่พลายเกตุต้อนพหล
พวกอาสาร่าเริงทุกตัวคน	รีบร้นโยธาคลาไคล
โห่สนั่นลั่นก้องท้องอรัญ	ครึ่งวันก็กระทั่งถึงเชียงใหม่
ให้หยุดทัพยับยั้งตั้งพลไว้	นายไพร่พร้อมพรั่งอยู่คั่งคับ
เอาอ้อแขมมากระหนาบคาบเข้าไว้	ซัดข้าวสารหว่านไปเป็นค่ายตับ
ปักรายหลายชั้นกันหน้าทัพ	สำหรับรับปืนใหญ่ในบุรี ฯ
๏ ในชานเวียงเสียงสนั่นออกหวั่นไหว	เห็นทัพไทยมาประชิดติดกรุงศรี
พวกลาวระวังตัวทั่วธานี	เข้าประจำหน้าที่สิ้นทั้งนั้น
บ้างเคี่ยวชันหลอมตะกั่วคั่วทราย	ตั้งเตารายบนกำแพงไว้แข็งขัน
กองไฟรอบเมืองเนื่องเนื่องกัน	ส่องแสงแดงฉันทั้งเวียงชัย
องค์พระเจ้าเชียงอินท์ปิ่นนครา	ออกมาสั่งเสนาผู้น้อยใหญ่
ให้ระแวดระวังตั้งใจ	ดูอย่าให้ผู้คนปนเข้ามา
เอาหอกดาบปืนผาอาวุธ	เครื่องยุทธเตรียมไว้ให้แน่นหนา
ชั้นแมวหมูสุนัขนกกา	แม้นเข้าเมืองจับฆ่าให้วายชนม์
ให้เสนีสี่นายแยกย้ายไป	ตรวจไพร่โยธาโกลาหล
รอบจังหวัดอัดแอแต่ล้วนคน	ทุกถนนหนทางสว่างไฟ ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิฦๅจบพิภพไหว
กับลูกชายพลายงามทรามวัย	พอดึกได้สามยามตามตำรา
ฟ้าขาวดาวดวงสะกดแจ่ม	พระจันทร์แรมรีบดับลงลับหล้า
พ่อลูกจัดแจงแต่งกายา	นุ่งผ้าม่วงดำประจำกาย
สะเอวคาดราตคดก็สีดำ	คล้องประคำตะกรุดทองทั้งสองสาย
ใส่เสื้อยันต์ลงองค์นารายณ์	เข็มขัดขมองพรายคาดกายพัน
ประจงจับจบประเจียดประจุพระ	โพกศีรษะทะมัดทะแมงดูแข็งขัน
ทั้งพ่อลูกผัดผงที่ลงยันต์	แล้วเสกจันทน์เจิมหน้าสง่างาม
ขึงขังทั้งคู่ดูสง่า	ดังพระยาสีหราชเรืองสนาม
จบคำนับจับดาบปราบสงคราม	บ่ายหน้ามาตามยามอาทิตย์
ตรงเข้าไปในป่าแล้วปลุกตัว	เป่าทั่วด้วยคาถาประกาศิต
ขยับยืนยกเมฆดูนิมิต	เห็นรูปนารายณ์เรืองฤทธิ์ติดอัมพร
สี่หัตถ์ทรงสาตราคทาเพชร	พร้อมเสร็จจักรสังข์พระแสงศร
ลมสองคลองคล่องขวาเวลาจร	ก็ก้าวเท้าขวาก่อนทั้งสองคน
กุมารทองโหงพรายรายรอบข้าง	พ่อลูกเยื้องย่างมาทางถนน
ร่ายเวทจังงังกำบังตน	ไม่มีคนทายทักแต่สักคำ
ปีนข้ามเนินคูประตูค่าย	อ้ายพวกลาวบ่าวนายอยู่คลาคล่ำ
ล้วนต้องมนตร์ง่วงหงับหลับคะมำ	ขุนแผนนำหน้าไปใกล้กำแพง
ยืนมองช่องประตูคนผู้ไขว่	กองไฟไว้สว่างกระจ่างแสง
ทหารปืนยืนเป็นพวกใส่หมวกแดง	เสียงฆ้องป่องแป่งออกรอบไป
ขุนแผนกับลูกชายร่ายพระเวท	อันวิเศษสองนายใช้พรายได้
แล้วขึ้นคอผีกุมารอันชาญชัย	ผีก็แผลงฤทธิไกรวิสัยตน
ผาดโผนโจนข้ามกำแพงเมือง	เปรื่องเดียวเข้าได้ไม่ขัดสน
ขุนแผนเป่าซ้ำกระหน่ำมนตร์	สะกดคนหลับรอบขอบนคร
แล้วตรงมาถึงวังเจ้าเชียงใหม่	ขุนแผนใช้พรายลาวเข้าไปก่อน
ให้ถอนลิ่มถอดสลักชักกลอน	ทั้งพ่อลูกบทจรเข้าวังใน ฯ
๏ ผู้หญิงลาวท้าวนางแลโขลนจ่า	แลมาหาเห็นขุนแผนไม่
ทั้งคุณหม่อมจอมเจ้าแลสาวใช้	จรลีสีไหล่กันไปมา
ขุนแผนพลายงามตามกันจร	เที่ยวทุกตรอกซอกซอนทั้งซ้ายขวา
ขึ้นตำหนักเจ้าหม่อมจอมมารดา	จะดูท่าชาววังเป็นอย่างไร
บ้างซุบซิบสนทนาถึงข้าศึก	บ้างข้อนอกเข้าสะอึกสะอื้นไห้
บ้างจับเบี้ยบนผีพิรี้พิไร	บ้างเย็บไถ้คาดแน่นใส่แหวนทอง
ทุกหนแห่งแสยงสยดทั่ว	ไม่มีหัวมีแต่ไห้ไปทุกห้อง
พ่อลูกเล็ดลอดเที่ยวสอดมอง	เห็นหม่นหมองเวทนาในอารมณ์
แต่พวกเล่นจับคู่ไม่สู้ทุกข์	ยังสนุกรื่นรวยทำสวยสม
บ้างไปมาหาคู่ที่เคยชม	เชยแก้มแนมนมกระนี้กระนั้น
บ้างขึ้นมาหาสู่เหมือนชู้ชาย	แย้มคายลิ้นลมเป็นคมสัน
บ้างหวงหึงบึงบอนควักค้อนกัน	บ้างแดกดันถุ้งเถียงเสียงอลวน
ที่ลางนางทอดตัวเกาหัวแกรก	ถ้าเมืองแตกเรานี้คงปี้ป่น
ลางนางบ้างว่าอย่าร้อนรน	ของยังมีที่ตนไม่จนนาน
บ้างว่าถ้าตกไปเมืองใต้	ทำอย่างไรจึงจะดีให้วิถาร
ที่ลางนางนอกคอกบอกอาการ	อย่าเกียจคร้านโต้ตอบชอบทุกคน
ที่คนโง่ถามว่าโต้อย่างไรขา	ถ้าผัวด่าด่าโต้ฤๅยังฉงน
ใครเขาให้โต้ปากอยากสัปดน	ให้เอาตนโต้ดอกบอกตามการ
ซึ่งโต้ตอบอย่างนี้ไม่มีครู	ด้วยต่างคู่ต่างวิสัยหลายสถาน
ถ้าโต้ตอบชอบใจแล้วไม่นาน	ต้องซมซานฝากตัวกลัวจนงอ
แน่ะพวกเรานะอย่าเอาที่ผัวไพร่	เหมือนกับเหยียบขี้ไก่มันไม่ฝ่อ
ปะนายมุลขุนนางวางให้พอ	เข้าเคลียคลอเคล้าคลึงให้ถึงใจ
ทั้งนวดฟั้นปรนนิบัติพัดวี	ทำให้ดีขี้คร้านจะหลงใหล
ยิ่งกว่ายาแฝดฝังเข้าบังใจ	ท่านผู้หญิงทิ้งไล่เสียเลเพ
ยิ่งงกงันฟันหักยิ่งรักสาว	กลัวจะซานลานลาวเจ้าเสน่ห์
อุตส่าห์เฝ้าเอาใจใช้อุปเทห์	แก่ขี้เหร่ดีนักยิ่งรักเมีย
ระวังแต่อ้ายหนุ่มกระจุ๋มกระจิ๋ม	มันมักชิมแล้วเฉยเลยทิ้งเสีย
ถ้าไม่ช่วยตัวได้อย่าให้เยีย	ทำปัวเปียเสียพอป่องพร่องราคา ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนประเสริฐ	เลื่องชื่อฦๅเลิศตลอดหล้า
กับลูกชายหงายแหงนดูดารา	พอเพลาดาวธงเข้าตรงรถ
ดูอากาศแผ้วผ่องเป็นคลองช้าง	แจ่มกระจ่างเด่นดาวดวงสะกด
พระจันทรล่อนดับลับบรรพต	กำหนดต้องฤกษ์พาตำราเรียน
พ่อลูกเสกซัดข้าวสารกราว	พวกแสนสาวล้มเกลือกลงเสือกเศียร
ที่นั่งขึงแข็งตาน่าวิงเวียน	จนล้มพาดดาษเดียรลำดับกัน
ที่ลุกขึ้นกึกกักมาตักน้ำ	ต้องอาคมล้มคะมำคว่ำทับขัน
ลางนางเช็ดไรใส่น้ำมัน	สำลีพันไม้คาหลับตาไป
ลางนางปักสะดึงตรึงตราชุน	ง่วงงุนหลับตามือคาไหม
ที่ปั่นฝ้ายกรอหลอดลงกอดไน	ที่นั่งยามตามไฟไม่สมประดี
ขุนแผนสั่งผีโขมดกุมารทอง	จงเข้าไปในห้องปราสาทศรี
สะกดพระยาลาวเจ้าธานี	มเหสีลูกสาวชาวพนักงาน ฯ
๏ ผีคำนับรับคำทำเดชา	พอพริบตาเดี๋ยวหนึ่งถึงราชฐาน
ขึ้นบนตำหนักพลันมิทันนาน	เข้ากดทับหลับซานไปทุกคน
ด้วยเทวดารักษากำภูฉัตร	ผีไทยไล่กำจัดเข้าไพรสณฑ์
กุมารจึงเข้าไปได้ใกล้ตน	ทับเจ้าภูวดลไว้ตรึงตรา
องค์พระเจ้าเชียงใหม่ชัยศรี	ครั้นต้องมนตร์ดลผีให้มืดหน้า
ดังใจปลิดจิตปลิวจากกายา	ลงนิทราแน่นิ่งไม่ติงองค์ ฯ
๏ ขุนแผนกับลูกยาศักดาเดช	ร่ายพระเวทเป่าลมประสมส่ง
แล้วเยื้องย่างอย่างสองพยัคฆยง	ตรงเข้าเรือนทองห้องสุวรรณ
อเนกแน่นล้วนแสนสุรางค์ราช	ต้องอาคมล้มกลาดเป็นหลั่นหลั่น
ดูงามถ้วนล้วนเหล่าพระกำนัล	ผิวพรรณพึงชมสมสะคราญ
ผ้าผวยเทพประนมห่มนอน	ฟูกหมอนเสื่อสาดสะอาดสะอ้าน
กลิ่นฟุ้งมุ้งแพรแลละลาน	พนักงานต่างต่างทุกอย่างไป
พ่อลูกจรจรัลเข้าชั้นสอง	ประทีปส่องแสงสว่างกระจ่างไข
พระสนมล้มหลับระเนนใน	ล้วนวิไลเลิศล้ำดูสำอาง
ละม่อมเหมาะเพลาะกรอมหอมห่ม	บ้างเปิดนมขาวช่วงอล่างฉ่าง
ดูสองแก้มแจ่มเจียนผิวมะปราง	ล้วนแต่อย่างสาวใหญ่ไว้ท่วงที
สนิทนิ่งเหนือหมอนที่นอนนาง	ดูสำอางอ่อนสะอาดลาดกำมะหยี่
มุ้งน้อยน้อยห้อยพู่ประตูมี	ล้วนแพรบางต่างสีดูสมทรง
พ่อลูกจรจรัลเข้าชั้นสาม	ประทีปอัจกลับตามงามระหง
ทั้งสองย่างยุรยาตรดูอาจอง	เห็นองค์แน่งน้อยสนิทนอน
ล้วนรุ่นรุ่นรูปเรี่ยมจำเริญลักษณ์	ผิวพักตร์ผ่องเกลี้ยงเพียงอัปสร
ห่มแพรสีมีวลัยใส่สวมกร	เอาสร้อยอ่อนทำสายสะอิ้งรัด
ใส่ตุ้มหูซ้ายขวาระย้าย้อย	เอวบางร่างน้อยนมถนัด
ดังปทุมตูมเต่งเคร่งครัด	จำปาทัดถันได้ไม่ลอดทรวง
เจ้าพลายงามเดินหลังตั้งตาเขม้น	เสียดายเป็นที่นั่งรองของหลวง
เอามือช้อนเข้าที่พุ่มปทุมทรวง	ไม่โรยร่วงกลีบกลัดกำดัดตึง
ขุนแผนเห็นลูกเข้าไปเคล้าคลอ	เอามือห่อป่ายหลังลงดังผึง
นี่ของหลวงนะอย่าเข้าไปเคล้าคลึง	ถ้าแม้นนึกลึกซึ้งสิเสียความ
ไม่ควรนะเจ้าเราเป็นไพร่	เขาก็ได้เป็นนางระวางห้าม
ยิ่งจะให้เชี่ยวชาญการสงคราม	มาตุคามลามลวนอย่าควรทำ
เจ้าพลายงามบอกความกับบิดา	แวะเข้ามาชมเล่นเห็นขำขำ
เพียงลักหลับลูกต้องประคองคลำ	ไม่ได้นึกลึกล้ำละเลิงใจ
เออนะเจ้าเราขอเสียคืนเดียว	ช่วยกันเคี่ยวแข็งข้อเอาให้ได้
ถ้าเสร็จศึกแล้วจะนึกเอานางใด	เว้นแต่หม่อมยอมให้ทุกนารี ฯ
๏ พ่อลูกไคลคลามาทั้งสอง	ถึงห้องทองที่ประทมเจ้ากรุงศรี
เสกสะเดาะลิ่มลั่นออกทันที	ตรงขึ้นที่อัฒจันทร์บนชั้นพัก
เข้าปรางค์ทองชมห้องปราสาทศรี	เธอเทียบที่พระประทมไว้สมศักดิ
มีม่านทองสองไขใส่เชือกชัก	ที่ฝาทำจำหลักเป็นลายลอย
เพดานเขียนลายทองเป็นถ่องแถว	ระย้าแก้วแพรวพรายสายโซ่ห้อย
โคมปัดอัจกลับระยับย้อย	แสงสว่างพร่างพร้อยดูพรายตา
หน้าพระแท่นล้วนแต่แสนสาวสุรางค์	อนงค์นางอยู่งานขนานหน้า
ดูรูปเรียบกะทัดรัดจำรัสตา	โสภานิ่มนวลควรจะชม
ขนงเนตรเกศแก้มแจ่มจำรัส	ถันก็ทัดกันทั้งคู่ดูงามสม
มีสุจหนี่ที่นอนหมอนพรม	ล้วนแต่ห่มแพรสีมีขลิบริม
ทองวลัยใส่แขนแหวนสอดก้อย	ผูกสายสร้อยสิบนิ้วเจ้านุ่มนิ่ม
ใส่ตุ้มหูเฟื่องห้อยพลอยทับทิม	ดูหน้าตาจิ้มลิ้มดังลูกจันทน์
เหล่านางดีดสีที่ข้างแท่น	ละม้ายแม้นเหมือนตุ๊กตาปั้น
งามระหงทรงศรีฉวีวรรณ	ประดับกายคล้ายกันทุกนารี
คนระนาดนอนหลับทับคนฆ้อง	นางคนร้องนอนทับกระจับปี่
คนโทนทับหลับใหลไม่สมประดี	นางคนสีซอทับคนกรับนอน ฯ
๏ พ่อลูกชมพลางย่างย่อง	ขึ้นพระแท่นในห้องข้างซ้ายก่อน
แหวกวิสูตรสุวรรณอันบวร	เข้าในที่บรรจถรณ์ด้วยทันใด
เห็นสองนางต่างองค์บรรทมหลับ	อัจกลับจับผิวดูผ่องใส
งามจริงพริ้งพร้อมละม่อมละไม	เป็นนวลปลั่งดังใยสำลีชี
เพ่งพินิจพิศทรงพระองค์ใหญ่	แลวิไลเลิศลักษณ์เป็นศักดิศรี
ดูผิวพักตร์ก็ยังผ่องละอองดี	แต่ตรงที่พระถันนั้นพร่องทรวง
เห็นอนงค์จะเป็นองค์ชนนี	นางโฉมยงองค์นี้เป็นลูกหลวง
พึ่งเป็นสาวรุ่นร่างกระจ่างดวง	ดูสองถันนั้นเป็นพวงผกาทิพย์
เหมือนโกมุทพึ่งผุดหลังชลา	พอต้องตาเตือนใจจะให้หยิบ
เจ้าพลายแลเล็งเพ่งไม่พริบ	พ่อกระซิบห้ามปรามก็ขามใจ
สนิทนิ่งเหนือหมอนดังท่อนแก้ว	พระพักตร์แผ้วมิได้มีรอยฝีไฝ
งามขนงก่งค้อมละม่อมละไม	แต่เนตรหลับยังวิไลประหลาดนาง
นาสิกตละทรงพระแสงขอ	โอษฐ์ลออเรี่ยมริมเหมือนจิ้มฝาง
สองปรางอย่างผิวผลมะปราง	ดูทรงศอคอคางอย่างกลึงกลม
งามระหงทรงศรีไม่พีผอม	เพริศพร้อมแต่บาทจนถึงผม
กระหมวดมุ่นเกศาก็น่าชม	ปักปิ่นทองถมราชาวดี
กุณฑลสองข้างพร่างแสงเพชร	สังวาลประดับสลับเม็ดพลอยต่างสี
กำไลกรทองร่อนรูปนาคี	ธำมรงค์เรือนมณีสีพร่างพราย
ผ้านุ่งถถุงยกกระหนกกรอง	ห่มแพรริ้วทองจำรัสฉาย
มเหสีทรงยกกระหนกลาย	ห่มแพรเหลืองลายมะลิทอง
พระเทพีมีบุตรจนเป็นสาว	ยังดูลาวสักสิบหกไม่บกพร่อง
กะทัดรัดผิวเรี่ยมเอี่ยมละออง	ควรประคองไว้ถนอมเป็นจอมนาง ฯ
๏ ชมพลางย่างมาพระแท่นใหญ่	ตรงเข้าไปรวบรูดวิสูตรกร่าง
แต่ล้วนเครื่องทองคำดูสำอาง	พระแสงวางข้างที่มีหลายองค์
แลเห็นเจ้าเชียงอินท์ปิ่นไอศวรรย์	สถิตบรรจถรณ์ประเทืองเรืองระหง
ดูขาวนวลอ้วนกลมสมทรวดทรง	ควรเป็นวงศ์อิศเรศเกศเชียงอินท์
คลุมประทมถมเถือกด้วยทองชุด	เป็นเครือครุฑยุดนาคดูเฉิดฉิน
ภูษาทรงพื้นแดงแย่งทรงข้าวบิณฑ์	ดูงามสิ้นสมศักดิ์กษัตรา
พลายงามก็กรายเข้าซ้ายองค์	ขุนแผนแสนณรงค์เข้าเบื้องขวา
หยิบเอาพระแสงวางข้างที่มา	จนสิ้นราชสาตราจะรอนราญ
แล้วสองนายเข้าประจำทั้งซ้ายขวา	ดังพระยาสีหราชอาจหาญ
ขุนแผนเป่ามนตร์ประทับขับกุมาร	ผีก็คลานเคลื่อนตนลงพ้นองค์
ขุนแผนกระทืบเตียงทองร้องตวาด	ด้วยอำนาจพระยาครุฑสุดเสียงส่ง
ฝ่ายว่าท้าวเจ้าฟ้ามลาวงศ์	สะดุ้งองค์ตกประหม่าสง่าครุฑ
ลืมพระเนตรเห็นไทยอยู่ในที่	พระอินทรีย์เสียวสั่นพรั่นที่สุด
นึกมานะจะประจญรณยุทธ	คว้าหาอาวุธไม่พบพาน
ดังใครเอาตรีเพชรมาเด็ดเศียร	พระทัยเจียนจะแยกแตกฉาน
ชีวิตกูตกอยู่ในมือมาร	ไม่ช้านานมันคงฆ่าชีวาวาย
จะออกปากวอนง้อขอชีวิต	ก็ละอายแก่จิตไม่คิดหมาย
ลุกขึ้นนั่งนิ่งไม่ติงกาย	มาดหมายว่าไม่มีชีวาคง ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	เห็นเจ้าเชียงอินท์สิ้นคิดตะลึงหลง
หากมานะนั่งนิ่งไม่ติงองค์	ขุนแผนส่งสุรเสียงประเปรี้ยงมา
ฮ้าเฮ้ยพระยาปัจจามิตร	ตัวเป็นคนพาลผิดริษยา
องค์พระจอมมงกุฎอยุธยา	มิได้มาย่ำยีเมืองเชียงอินท์
เจ้าฟ้าสัตนาคนหุต	ถวายบุตรกรุงไทยดังใจถวิล
ตัวกระทำจัญไรใจทมิฬ	ออกชิงไว้ให้สิ้นเสียไมตรี
ทั้งพวกไทยที่มารับก็จับจำ	เฆี่ยนขับยับระยำจนป่นปี้
แล้วมีสารไปท้าถึงธานี	ให้กรูกรีรี้พลมาชนช้าง
ไม่เจียมตัวเป็นประจันตประเทศ	ช่างโอหังบังเหตุเสียสิ้นอย่าง
จึงตรัสใช้เราทหารแต่ปานกลาง	ให้มาล้างชีวันให้บรรลัย
อย่านั่งก้มหน้านิ่งไม่ติงกาย	จะยอมตายฤๅจะคิดกลับจิตใหม่
แผ่นดินลาวนี้จะเห็นเป็นของใคร	จะว่าไรว่ามาอย่านิ่งนาน ฯ
๏ ครานั้นเจ้าเชียงใหม่ครั้นได้ฟัง	อุระดังเพลิงไหม้ประลัยผลาญ
สุดฤทธิที่จะคิดประจัญบาน	ด้วยทหารกรุงไทยอยู่ใกล้ตน
จะต่อตีก็ไม่มีอาวุธสู้	เป็นสุดรู้สุดฤทธิติดขัดสน
จะผุดลุกหนีไปก็ไม่พ้น	ให้อั้นอ้นจนจิตคิดเสียใจ
กลัวตายคลายมานะละทิฐิ	ดำริแล้วดำรัสตรัสปราศรัย
นี่แน่ะท่านสองทหารอันชาญชัย	ข้อยก็ได้พลั้งจิตผิดเสียแล้ว
ถ้าท่านไว้ชีวิตคิดเมตตา	จะเป็นข้าพระทูลกระหม่อมแก้ว
สร้อยทองข้อยบ่ได้ไปวี่แวว	มิได้แผ้วพานพ้องประเพณี
จะอ่อนน้อมยอมถวายเจ้านายแล้ว	ทั้งลูกแก้วเมียมิ่งมเหสี
ทั้งเวียงชัยไพร่ฟ้าข้าบุรี	ถวายไว้ใต้ธุลีพระบาทา ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนกับพลายงาม	ได้ฟังความเจ้าเชียงอินท์สิ้นกังขา
เห็นเต็มหวั่นครั่นคร้ามความมรณา	ก็รู้ว่ายอมตัวกลัวเป็นแท้
จึงตอบว่าวาจาของเจ้าตรัส	ยังจะสัตย์สุจริตสนิทแน่
ฤๅเห็นเข้าที่คับจึงรับแพ้	แล้วจะเบือนเชือนแชดอกกระมัง ฯ
๏ เจ้าเชียงใหม่ได้ฟังจึงตอบถ้อย	อันคำข้อยเว้าแล้วบ่ถอยหลัง
ทุกสิ่งสิ้นสารพัดเป็นสัจจัง	ชาติกษัตริย์ตรัสดังว่าช้างงา
ถ้าขืนคดหดเหี้ยนเหมือนเศียรเต่า	ขอให้เราสิ้นชีวังสังขาร์
แล้วทนทุกข์ท่วมหัวชั่วกัลปา	ในมหาโลกันต์แต่วันตาย
จะเชื่อคำข้าเฝ้าเหล่าลูกเมีย	ยุให้เสียสุจริตอย่าคิดหมาย
จะถือสัตย์ให้ตลอดจนวอดวาย	ขอให้ท่านสองนายจงวางใจ ฯ
๏ ขุนแผนฟังท้าวเจ้าเชียงอินท์	ให้ความสัตย์สมถวิลสิ้นสงสัย
ทั้งสองนายคลายขู่ลงทันใด	เข้านั่งใกล้แล้วกล่าววาจาพลัน
ถ้าเที่ยงตรงคงสัตย์ปฏิญญาณ	ซึ่งโทษท่านนั้นไว้ให้หม่อมฉัน
จะเบี่ยงบ่ายทูลองค์พระทรงธรรม์	มิให้ท่านอันตรายวายชีวิต
แล้วพ่อลูกก็ถวายพระแสงคืน	จงชูชื่นเถิดอย่าช้ำระกำจิต
จะทูลลาพระองค์ผู้ทรงฤทธิ	คืนไปที่สถิตกองทัพไทย ฯ
๏ เจ้าเชียงอินท์คำนับรับพระแสง	พระพักตร์แดงมัวหมองค่อยผ่องใส
ถ้าแม้นท่านเมตตาเหมือนว่าไว้	ก็จะรอดบรรลัยด้วยสองนาย
ขอมอบชีวิตไว้ที่ในท่าน	ช่วยโปรดปรานเพ็ดทูลขยับขยาย
ให้พระองค์ทรงโปรดโทษเคลื่อนคลาย	จะเป็นตายก็เพราะท่านกรุณา ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสงคราม	กับลูกชายพลายงามงามสง่า
ได้ฟังเจ้าธานีมีเมตตา	จึงตอบว่าอย่าแหนงแคลงพระทัย
ที่ทูลรับกับท่านนั้นทุกสิ่ง	เป็นคำจริงหามีมุสาไม่
แม้นพระองค์คงสัตย์เหมือนตรัสไว้	คงมิให้ตัวท่านอันตราย
ทั้งสองคนพ่อลูกขอษมา	แล้วลุกลาจรจรัลผันผาย
ลงจากปรางค์ย่างเยื้องชำเลืองกาย	กระซิบสั่งโหงพรายกุมารทอง
เอ็งจงอยู่ดูปรางค์อย่าห่างไกล	ประจำเจ้าเชียงใหม่อยู่ในห้อง
สะกดตามทุกรอยคอยสอดมอง	เธอจะตรองอย่างไรก็ให้รู้
ลูกเมียมาตะบอยอ้อยอิ่ง	เธอตรงไว้ไม่ประวิงให้นิ่งอยู่
ถ้าเชื่อเมียเสียสัตย์เป็นศัตรู	เอ็งรีบออกไปบอกกูอย่านอนใจ
สั่งพลางทางแก้สะกดคน	ล่องหนออกทางช่องลูกดาลไข
ขุนแผนพลายงามตามกันไป	ถึงกองทัพไทยมิได้ช้า ฯ
๏ เดินยิ้มเข้าในค่ายไปนั่งลง	พระท้ายน้ำกำกงพวกอาสา
ทั้งพวกไพร่ทั้งหลายเห็นนายมา	ต่างวันทาไต่ถามความณรงค์
ขุนแผนเล่าแจ้งแถลงความ	ที่ไปกับพลายงามตามประสงค์
ลอบสะกดเข้าได้จนใกล้องค์	แล้วปลุกขึ้นจะปลงชีวิตท้าว
เธอตกใจจวนตัวกลัวความตาย	ยอมถวายสร้อยทองกับลูกสาว
ทั้งเสนาข้าแผ่นดินสิ้นเมืองลาว	ทั้งไพร่เจ้าเมียมิ่งแลศฤงคาร
ตัวเธอก็ลงถ่อมยอมเป็นข้า	ขอขึ้นอยุธยามหาสถาน
ขอแต่อย่าให้ตายวายปราณ	ได้ให้สัตย์ปฏิญาณไว้แน่นอน ฯ
๏ พวกนายไพร่ได้ฟังขุนแผนว่า	ทั้งไทยลาวราวจะพากันบินร่อน
เสร็จศึกเชียงอินท์สิ้นทุกข์ร้อน	จะร้องละครไปบ้านสำราญใจ
ทั้งนายไพร่พูดจ้อหัวร่อร่า	จนเวลาจวบจวนประจุสมัย
ขุนแผนกับพลายงามผู้ทรามวัย	ก็เข้าในที่สถิตแล้วนิทรา ฯ
๏ ครั้นอุทัยไขประเทืองเรืองรุ่งราง	ส่องสว่างทั่วทศทิศา
ฝ่ายพระจอมเชียงอินท์ปิ่นนครา	เสด็จมาที่สถิตพระเทพี
ลดองค์ลงนั่งบัลลังก์รัตน์	แล้วดำรัสบอกมิ่งมเหสี
พี่นอนหลับใหลในราตรี	ไพรีเข้ามาได้จนใกล้กาย
ครั้นสะดุ้งจิตฟื้นตื่นผวา	คว้าหาอาวุธก็สูญหาย
จะแล่นหนีปัจจามิตรก็คิดอาย	จึงถวายกรุงลาวกับชาวไทย
ทั้งองค์นางสร้อยทองของสำคัญ	พระสนมกำนัลทั้งน้อยใหญ่
ทั้งเจ้าข้อยสร้อยฟ้าข้าเวียงชัย	ถวายไว้ใต้เบื้องบทมาลย์
พี่ยอมน้อมคำนับรับความผิด	ขอแต่ชีวิตอย่าสังหาร
จะถวายสุวรรณบรรณาการ	ได้ให้สัตย์ปฏิญาณทุกสิ่งไป
ก็ขอบใจไพรีที่เข้ามา	เราสัญญาเขาก็กลับไปทัพใหญ่
ดวงจิตรเจ้าอย่าคิดเสียน้ำใจ	เพราะมีกรรมทำไว้แต่ก่อนมา ฯ
๏ ครานั้นนางอัปสรมารศรี	ได้สดับคดีที่ผัวว่า
ดังพระกาลจะผลาญให้มรณา	ก็โศกาข้อนทรวงเข้าร่ำไร
เจ้าประคุณทูลกระหม่อมของเมียแก้ว	ได้ทูลแล้วหาฟังคำเมียไม่
เพราะรู้แน่แท้เที่ยงจะเกิดภัย	แต่แรกไทยยกมาถึงธานี
สะกดคุกลักคนปล้นช้างม้า	เข่นฆ่าผู้คนเสียป่นปี้
เพียงคนสามสิบห้ามาเท่านี้	แม้นไม่ดีฤๅจะหาญมาราญรอน
เสนาห้านายไปรบมัน	ก็แตกตายก่ายทับเป็นไม้ท่อน
ทั้งทัพผีก็หนีเข้าซอกซอน	แต่ภูธรดื้อดึงตะบึงไป
แม้นพระองค์ทรงฤทธิคิดปรองดอง	ส่งสร้อยทองคืนเสียไปเกลี่ยไกล่
กองทัพก็จะกลับไปกรุงไทย	เชียงใหม่จะดำรงคงจำเริญ
แต่นี้ไปไหนจะพ้นความฉิบหาย	ถึงไม่ตายก็จะตกระหกระเหิน
ฝูงประชาก็ซ้ำระยำเยิน	ต้องเป็นทุกข์ฉุกเฉินทั้งไพร่นาย
เหมือนปางหลังครั้งเรื่องนางสีดา	เกิดมาล้างลงกาให้ฉิบหาย
ทศพักตร์รักหลงให้วงศ์วาย	ต้องฆ่าฟันกันตายลงก่ายกอง
นางมณโฑทูลทัดท้าวขัดเคือง	จึงบรรลัยไพร่เมืองได้หม่นหมอง
เหมือนครั้งนี้พระองค์หลงสร้อยทอง	จึงได้พาพวกพ้องต้องบรรลัย
นางสร้อยทองก็ทำนองนางสีดา	เกิดมาล้างผลาญเมืองเชียงใหม่
ครั้นเมียห้ามก็ว่าหึงจึงจนใจ	ร่ำพลางสะอื้นไห้ไม่สมประดี ฯ
๏ เจ้าเชียงใหม่ได้ฟังนางอัปสร	ให้เร่าร้อนฤทัยดังไฟจี้
จึงดำรัสตรัสตอบพระเทพี	จะขืนเฝ้าเซ้าซี้ไปทำไม
ใช่พะวงหลงรักนางสร้อยทอง	เพราะเคืองข้องเวียงจันทน์นั้นข้อใหญ่
ไม่เกรงขามข้ามหน้าไปหาไทย	เราจึงชิงนางไว้ในพารา
ถ้าแม้นพี่สมัครรักจริง	ไหนจะนิ่งเสียไม่ร่วมเสนหา
เป็นกึ่งปีพี่มิได้จะไปมา	นิจจาเจ้าเฝ้าว่าให้ช้ำใจ
ก็รู้ว่าธานีจะมีทัพ	รบรับหมายจะสู้ศัตรูได้
เหมือนเขาเล่นการพนันกันอึงไป	จะใคร่ดีมีชัยจึงเล่นกัน
ไม่สมมาดคาดผิดก็แพ้เขา	จะขืนเฝ้าเสียดแทงมาแกล้งกลั่น
ไหนไหนก็ได้พลั้งยั้งไม่ทัน	จะโศกศัลย์เสียเปล่าไม่เข้าการ
ถ้าร้องร่ำน้ำตาเป็นโลหิต	ความผิดก็ไม่คลายหายร้าวฉาน
จะถึงเข็ญมันก็เป็นไปตามกาล	ถึงที่ตายวายปราณก็คงตาย ฯ
๏ ตรัสเสร็จเสด็จออกข้างฝ่ายหน้า	พร้อมเหล่าท้าวพระยาสิ้นทั้งหลาย
จึงตรัสเล่าอนุสนธิ์ต้นปลาย	ซึ่งถวายเมืองขึ้นกับกรุงไทย
สูไปบอกนายไพร่ให้มันรู้	ให้รื้อค่ายเปิดประตูเมืองเชียงใหม่
ปืนล้อลากกลับเข้าโรงใน	แล้วเลิกไล่คนออกเสียนอกวัง
ท้องสนามปราบปรามให้ราบเรียบ	ปลูกทำเนียบขึ้นให้ดียี่สิบหลัง
ทำหอกลางขวางรีมีฝาบัง	ไม้ไผ่ตั้งเรียงรำทำรั้วราย
สนามเล่นต่างต่างวิ่งช้างม้า	เป็นข้างหน้าข้างในให้เฉิดฉาย
เอาผ้าขาวดาดเพดานผูกม่านราย	แล้วไปเชิญสองนายกับไพร่มา ฯ
๏ ครานั้นพระยาจันทรังสี	ได้สดับรับคดีใส่เกศา
ถอยหลังลนลานคลานออกมา	สั่งเสนาหลายนายแยกย้ายไป
บ้างเก็บงำปืนผาเลิกหน้าที่	เปิดประตูบุรีอยู่ขวักไขว่
ปล่อยประชาชาวนอกให้ออกไป	ข้างในทำทำเนียบเทียบที่ทาง
ปลูกเรือนขวางรียี่สิบหลัง	ระเนียดบังล้อมไว้ให้ใหญ่กว้าง
ทั้งปลูกโรงน้อยใหญ่ไว้ม้าช้าง	ถากถางที่ปราบราบรื่นไป
แล้วบัญชาสั่งเสียพวกเพี้ยกวาน	ให้ไปเชิญสองท่านเม่ทัพใหญ่
เข้ามาอยู่ที่เทียบทำเนียบใน	ทั้งนายไพร่ไทยลาวชาวเวียงจันทน์ ฯ
๏ ท้าวหนูผู้เถ้าเหล่าเพี้ยกวาน	จัดเอาคานหามมาขมีขมัน
ถึงกองทัพไทยเข้าไปพลัน	อภิวันท์อัญเชิญทั้งสองนาย
ว่าพระจอมเชียงอินท์ปิ่นไอศวรรย์	ให้มาเชิญสองทั่นนั้นผันผาย
กับทหารลาวไทยทั้งไพร่นาย	เข้าไปพักให้สบายในบุรี ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิแรงราวกับราชสีห์
เห็นเพี้ยกวานคลานมาอัญชลี	เชิญเข้าไปอยู่ที่ทำเนียบใน
ชวนเจ้าพลายท้ายน้ำกึงกำกง	กับอาสาจัตุรงค์ทั้งนายไพร่
แล้วขุนแผนนำหน้าคลาไคล	ขึ้นนั่งในคานหามมาสามนาย
กำกงขี้ม้ามาข้างหลัง	สะพรั่งพร้อมโยธามาทั้งหลาย
ครั้นถึงที่ทำเนียบเขาเรียบราย	ทั้งนายไพร่ก็เข้าพักสำนักใน
ออกสะพรั่งนั่งนอนสลอนหลาม	อยู่กันตามตำแหน่งผู้น้อยใหญ่
วิเสทแต่งเครื่องเทียบเพียบไป	เลี้ยงกองทัพไทยทุกเพลา ฯ

๓๑
ขุนแผนพลายงามยกทัพกลับ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสงคราม	พระท้ายน้ำพลายงามนั่งปรึกษา
บัดนี้มีชัยได้พารา	จำจะแจ้งกิจจาไปกรุงไกร
ให้พระองค์ทรงทราบข่าวคดี	ว่าเราตีเอาเมืองเชียงใหม่ได้
ทั้งตัวเจ้าเชียงอินท์ปิ่นราชัย	จะโปรดปรานประการใดให้รู้ความ
จึงพร้อมใจให้เขียนเป็นสารา	ประทับตราหนุมานชาญสนาม
กับสำเนาเข้าผนึกบันทึกความ	ห่อสามชั้นใส่ในกลักพลัน
ปากกระบอกพอกครั่งประจำตรา	สั่งนายปานขวานฟ้านายคงมั่น
เอ็งไปเลือกม้าดีที่สำคัญ	พากันรีบไปในพรุ่งนี้
ไปทางลัดตัดตรงลงระแหง	พ้นกำแพงหมายมุ่งเอากรุงศรี
เสร็จการกลับมาอย่าช้าที	ให้ถึงนี่ปลายเดือนอย่าเคลื่อนคลา ฯ
๏ สองนายคำนับรับกระบอก	ออกมารีบรัดจัดห่อผ้า
ได้ข้าวตากกรอกไถ้ไปผูกม้า	เลือกหาถูกทำนองที่ว่องไว
ได้ม้าผ่านเผ่นผจญด้นธรณี	ต่างขึ้นขี่ควบร่อยแล้วปล่อยใหญ่
ลัดป่าผ่าดงตรงไป	พอได้สิบวันครึ่งถึงอยุธยา
ตรงมาศาลาลูกขุนใน	เรียนเจ้าคุณผู้ใหญ่อยู่พร้อมหน้า
บัดนี้ท่านขุนแผนแสนศักดา	ให้กระผมถือตรามากราบท้าว
บอกขานการไปรณรงค์	ให้กราบทูลพระองค์ทรงทราบข่าว
ว่าบัดนี้มีชัยได้เมืองลาว	จะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมประการใด ฯ
๏ ครานั้นท่านเจ้าคุณอธิบดี	ทราบว่าตีได้เวียงเมืองเชียงใหม่
สั่งนายเวรทันทีด้วยดีใจ	คัดบอกไวไวมาให้เรา
นุ่งสมปักปูมแดงแย่งนาคราช	หยิบผ้ากราบมาคาดบั้นเอวเข้า
จวนเสด็จออกข้างหน้าเวลาเช้า	ก็รีบไปคอยเฝ้าพระทรงธรรม์ ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงฤทธิ	สถิตที่ข้างในมไหศวรรย์
พอเวลาสายสีรวีวรรณ	จรจรัลออกพระโรงพรรณราย
ประทับเหนือพระที่นั่งบัลลังก์รัตน์	ภายใต้เศวตฉัตรจำรัสฉาย
เหล่าอำมาตย์หมื่นหมอบนอบน้อมกาย	กราบถวายบังคมอยู่พร้อมกัน ฯ
๏ ครานั้นท่านเจ้าคุณอธิบดี	กราบทูลทันทีขมีขมัน
ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงธรรม์	ชีวันอยู่ใต้พระบาทา
บัดนี้ขุนแผนแสนสงคราม	กับนายพลายงามซึ่งอาสา
บอกมากราบทูลพระกรุณา	เสมียนตราคลี่บอกออกอ่านพลัน ฯ
๏ ในบอกว่าขุนแผนแสนสงคราม	กับนายพลายงามคนขยัน
อาสาบาทบงสุ์พระทรงธรรม์	คุมพหลพลขันธ์ไปชิงชัย
ได้เร่งรัดจัตุรงค์ทวยหาญ	ยกขึ้นไปถึงชานเมืองเชียงใหม่
ให้หยุดทัพยับยั้งตั้งซุ่มไว้	แล้วปลอมตัวเข้าไปในพารา
เวลาค่ำลอบเข้าในคุกใหญ่	แก้ไขไทยมาได้ถ้วนหน้า
ช่วยกันฆ่าคนปล้นช้างม้า	แล้วกลับมาที่ตั้งยั้งโยธี
ครั้นรุ่งเช้าลาวยกมาห้าทัพ	ไพร่พลคนคับทั้งไพรศรี
ข้าพเจ้าขับพลเข้าราวี	ต่อตีรบรุมตะลุมบอน
ฆ่านายตายลงในที่รบ	ไพร่ก็หลบหนีหายกระจายว่อน
ทั้งห้าทัพกลับถอยเข้านคร	ปิดประตูลงกลอนไว้ทุกชั้น
แล้วรักษาหน้าที่ใบเสมา	ตรวจตราเข้มงวดกวดขัน
กองไฟไว้สว่างเหมือนกลางวัน	คอยป้องกันตั้งรับกองทัพไทย
ในคืนนั้นข้าพเจ้ากับพลายงาม	ลอบตามขึ้นปราสาทเจ้าเชียงใหม่
พบกำลังนอนหลับจับตัวไว้	แล้วปลุกขึ้นตกใจอยู่ลนลาน
กลัวตายขอถวายองค์สร้อยทอง	กับพวกพ้องประยูรญาติราชฐาน
ทั้งธิดาเมียมิ่งแลศฤงคาร	ไว้ใต้เบื้องบทมาลย์พระทรงฤทธิ
ส่วนตัวนั้นก็ถ่อมยอมเป็นข้า	ถวายราชบรรณาจนดับจิต
ขอแต่อย่าให้ตายวายชีวิต	ให้ความสัตย์สุจริตทุกสิ่งอัน
เห็นรับเป็นสัจจังพอฟังได้	จึงงดไว้ไม่ฆ่าให้อาสัญ
ข้าพเจ้าตรึกตราปรึกษากัน	ให้นายปานกับนายมั่นถือบอกมา
ให้ความทราบบาทบงสุ์พระทรงฤทธิ	ถ้าพลั้งผิดได้โปรดเหนือเกศา
ยังยับยั้งฟังพระราชบัญชา	จะทรงพระกรุณาประการใด ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ทราบเหตุว่าตีเชียงใหม่ได้
ราวกับจอมสุทัศน์สหัสนัยน์	มาเชิญให้ไปผ่านพิมานอินทร์
พระพักตร์ผุดผ่องพรรณรังสี	เปรมปรีดิ์ชื่นชมสมถวิล
เออกระนี้สิหนอพอได้ยิน	เหมือนปลิดปลดหมดสิ้นที่ขุ่นแค้น
กูเป็นไข้ใจมานี่กว่าปี	วันนี้หายป่วยด้วยขุนแผน
ที่มันทำความชอบจะตอบแทน	ทั้งพ่อลูกให้แม้นเสมอกัน
เจ้าพระยาจักรีจงมีตรา	ให้หากองทัพกลับเขตขัณฑ์
ส่วนอ้ายเถ้าเจ้าเมืองเชียงใหม่นั้น	ว่าโทษมันถึงอุกฤษฎ์เพราะคิดร้าย
ต้องตามกำหนดบทอัยการ	ควรประหารชีวิตให้ฉิบหาย
พวกเสนาข้าเฝ้าเข้ากับนาย	ก็ล้วนโทษถึงตายไม่เว้นตัว
ส่วนบุตรภรรยาข้าทาส	ต้องตกเป็นคนระบาตรด้วยโทษผัว
ริบทั้งช้างม้าแลควายวัว	ครอบครัวเงินทองของที่มี
ทั้งบรรดาหญิงชายชาวนคร	ต้องกวาดต้อนเป็นเชลยมาตามที่
ข้อที่มันอ่อนน้อมยอมภักดี	กูปรานียกให้ชีวิตไว้
แต่กวาดครัวเอาตัวมาให้หมด	ให้ปรากฏแก่ประเทศทั้งน้อยใหญ่
จะได้เป็นเยี่ยงอย่างข้างหน้าไป	มิให้ใครทุจริตผิดเหมือนมัน
อนึ่งนางสร้อยทองผ่องโสภา	ซึ่งมันกล้าชิงไปเชียงใหม่นั่น
กับสร้อยฟ้าธิดาของมันนั้น	ให้ส่งกันมาอย่างเป็นนางใน
ด้วยว่าราชบุตรีศรีสัตนา	เป็นต้นเหตุรบรากับเชียงใหม่
จึงจะเป็นเกียรติยศปรากฏไป	ว่ามีชัยได้นางนั้นคืนมา
จงจัดเรือประเทียบให้เรียบร้อย	ขึ้นไปคอยรับนางให้ถึงท่า
เรือรับอ้ายขุนแผนแสนศักดา	ก็เอาเรือกัญญาไปสองลำ
ทั้งพ่อลูกความดีมีหนักหนา	ให้มันขี่เรือกัญญามาให้ขำ
ให้ฦๅเลื่องเฟื่องฟุ้งทุกคุ้งน้ำ	ว่าไปทำเชียงใหม่ได้บ้านเมือง
อันครอบครัวกับตัวอ้ายเชียงใหม่	เอามันใส่เรือตามให้หลามเนื่อง
มันอยากทำวุ่นให้ขุ่นเคือง	ให้ชาวเมืองดูเล่นเป็นขวัญตา ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณมหาดไทยชัยชาญ	รับพระราชโองการใส่เกศา
ออกจากพระโรงชัยไปศาลา	ให้ร่างเรื่องสารตราเข้าฉับพลัน
ขึ้นกระดาษเสร็จสรรพประทับตรา	ใส่กลักปิดฝาสนิทมั่น
สองนายรับตรากราบลาพลัน	พากันรีบออกนอกกรุงไกร
ขับม้าลัดไปในไพรสัณฑ์	สิบวันเร่งตะบึงถึงเชียงใหม่
ลงจากม้าหมอบกรานคลานเข้าไป	ส่งกลักตราให้ขุนแผนพลัน ฯ
๏ ขุนแผนคำนับแล้วรับสาร	ต่อยกลักชักออกอ่านขมีขมัน
ทราบเรื่องสารตราสารพัน	ก็บอกกันถ้วนหน้าบรรดาไทย
แล้วสั่งลูกชายเจ้าพลายงาม	เจ้าเข้าไปแจ้งความเจ้าเชียงใหม่
ว่าบัดนี้พระองค์ผู้ทรงชัย	ให้กวาดครัวลงไปอยุธยา
เก็บทั้งสมบัติพัสถาน	ประทานแต่ชีวิตไม่เข่นฆ่า
ให้บอกกล่าวกันทั่วตัวประชา	เราจะรั้งรอท่าสิบห้าวัน ฯ
๏ พลายงามรับคำแล้วอำลา	พวกอาสาตามหลังไปเป็นหลั่น
เข้าไปในท้องพระโรงพลัน	อภิวันท์ทูลท้าวเจ้าเชียงอินท์
ว่ามีตรามาแต่พระราชฐาน	ให้กวาดกว้านครัวไปให้เสร็จสิ้น
ด้วยความผิดคิดร้ายในแผ่นดิน	ทั้งภูมินทร์เมียมิ่งแลศฤงคาร
ให้เสนารักษาเมืองเชียงใหม่	คุมพระองค์ลงไปยังราชฐาน
ให้ต้องตามจารีตโบราณกาล	พระราชทานแต่ชีวันไม่บรรลัย ฯ
๏ ครานั้นเจ้าเชียงอินท์ปิ่นนัคเรศ	ทราบเหตุว่าจะกวาดไปกรุงใต้
แสนวิตกอกร้อนดังนอนไฟ	พระพักตร์ไหม้หมองหมดสลดพลัน
กล่าวสุนทรวอนว่ากับพลายงาม	ก็รู้ความอยู่ว่าโทษเป็นมหันต์
ครั้งนี้ที่จะปลอดรอดชีวัน	ก็เพราะทั่นแม่ทัพทั้งสองนาย
เจ้าพลายตอบว่าอย่าเศร้าจิต	ด้วยโทษท่านนั้นอุกฤษฎ์ผิดมากหลาย
จำเป็นจำยากลำบากกาย	จะช่วยทูลเบี่ยงบ่ายให้คืนเมือง ฯ
๏ สาธุข้อยก็หวังทั้งสองนาย	รอดตายก็เพราะท่านช่วยปลดเปลื้อง
แม้นได้คืนเชียงอินท์สิ้นความเคือง	จะมอบกายถวายเครื่องบรรณาการ
เจ้าพลายงามรับคำแล้วอำลา	กลับมาที่อยู่หมู่ทหาร
เจ้าเชียงใหม่สั่งเสียพวกเพี้ยกวาน	ให้ร้องป่าวชาวบ้านทั้งบุรี
สั่งเสร็จก็เสด็จเยื้องย่าง	กลับเข้าในปรางค์ปราสาทศรี
พระทัยแสนโศกศัลย์พันทวี	มาถึงที่แท่นทองห้องไสยา
ลดองค์ลงนั่งบัลลังก์รัตน์	ตรัสบอกนางอัปสรเสนหา
ว่าพระจอมมงกุฎอยุธยา	มีท้องตรามาถึงท่านแม่ทัพ
ให้กวาดครัวกับตัวเราลงไป	คงตกอยู่กรุงไทยมิได้กลับ
ทั้งผู้คนใหญ่น้อยจะพลอยยับ	ต้องล้มตายก่ายทับไปรวดทาง
โอ้ว่ากองกรรมมานำจิต	ให้กระทำทุจริตไปผิดอย่าง
อยู่หลัดหลัดจะมาพลัดไปจากปรางค์	ตรัสพลางโศกศัลย์รำพันครวญ ฯ
๏ ครานั้นนางอัปสรสุมาลัย	ได้ฟังคำร่ำไห้พิไรหวน
แสนสนมกำนัลก็รัญจวน	สุดกำสรวลแสนกำสรดสลดใจ
โอ้อกจะตกไปกรุงล่าง	จะย่อยยับอับปางเป็นไฉน
ต้องตกทุกข์ขุกเข็ญเป็นบ่าวไทย	จะบรรลัยแหลกล่มถมดินดาน
ลูกเต้าจะกำจัดพลัดพ่อแม่	ปู่เถ้าย่าแก่จะพลัดหลาน
องค์กษัตริย์จะกำจัดจากศฤงคาร	สาวสนมก็จะพล่านไปพลัดวัง
คุณจอมหม่อมยายข้างฝ่ายใน	เสียงร้องไห้เซ็งแซ่ดังแตรสังข์
ลงกลิ้งเกลือกเสือกดิ้นสิ้นกำลัง	เหมือนนางรังต้องลมระเนนไป ฯ
๏ ครานั้นเจ้าเชียงใหม่ใจอนาถ	ตรัสประภาษแก่สนมทั้งน้อยใหญ่
จงกลั้นกลืนโศกเศร้าให้เบาใจ	มิบรรลัยคงได้มาพาราเรา
ถ้าตัวกูตายอยู่ในเมืองใต้	เอ็งจึงจะต้องไปเป็นข้าเขา
เดชะบุญโทษทัณฑ์ถ้าบรรเทา	พวกสูเจ้าคงไม่ตกอยู่เมืองไทย
นี่กองกรรมเราทำไว้ด้วยกัน	มาตามทันเราทั้งผองอย่าร้องไห้
จงสู้กรรมไปก่อนอย่าร้อนใจ	ถึงร้องไปก็ไม่พ้นทนเวทนา ฯ
๏ ฝ่ายฝูงประชาชาติราษฎร	ก็ทุกข์ร้อนข้อนอกไปทั่วหน้า
ดังจะตีตนตายฟายน้ำตา	ต่างจัดหาของข้าวจะเอาไป
บ้างเลื่อยกลักจักกระบอกกรอกปลาร้า	ทั้งน้ำปลาปลาแดกเอาแทรกใส่
พริกกะเกลือเนื้อกวางเอาย่างไว้	บ้างเย็บไถ้ใส่ข้าวตากจัดหมากพลู
ครกกระบากสากจ่าปลาร้าปลาแห้ง	หม้อข้าวหม้อแกงกะทะหู
เที่ยววิ่งรนค้นหาน้ำตาพรู	บ้างแลดูหน้าเมียเสียน้ำใจ
บ้างข้อนอกอึกอึกนึกถึงชู้	บ้างแต่งขันหมากรากพลูอยู่ใหม่ใหม่
กำลังมัวหวานมันไม่ทันไร	เข้าในห้องร้องไห้ทั้งผัวเมีย
ลางคนปลูกหอพึ่งขอสู่	พวกผู้ใหญ่ให้อยู่ด้วยกันเสีย
ที่ผัวตายเป็นหม้ายอยู่แต่เมีย	ลงทอดตัวงัวเงียร้องไห้งอ
ที่นักเลงขับร้องก็ตรองเตรียม	เคี่ยมเคี้ยเพลี้ยแคนทั้งปี่อ้อ
โทนทับกระจับปี่สีซอ	เตรียมไปขอทานเขาเอามากิน
บ้างมีทองของแห้งเครื่องแต่งตน	เอาซุกซนซ่อนไว้ในผ้าซิ่น
ทั้งแหวนทองเล็กน้อยหัวพลอยนิล	บ้างถอดปิ่นที่ปักหักห่อไป
ที่ของหยาบหยาบเหลือหาบคอน	เอาซุกซ่อนไว้ในโพรงต้นไม้ใหญ่
บ้างฝังแฝงปลอมผีที่วัดไว้	บ้างซุกใส่สระบ่อแลท่อน้ำ
บ้างพ่อแม่แก่เกินเดินไม่รอด	บ้างตาบอดเสียขาอะร้าอะร่ำ
ที่ป่วยเจ็บไข้จับยับระยำ	จะปลุกปล้ำกันไปไม่ไหวแท้
บ้างตาปู่อยู่บ้านลูกหลานไป	เสียงร้องไห้รักกันสนั่นแซ่
ทั้งลูกเล็กเด็กกระจอมอแม	บ้างท้องแก่ไปไม่รอดลงทอดตัว
บ้างออกลูกมาสักครู่พึ่งอยู่ไฟ	พ่อก็ไปทัพตายเป็นหม้ายผัว
จะอยู่ก็ไม่ได้ไปก็กลัว	แต่ตีอกชกหัวไปทั่วเมือง ฯ
๏ ครั้นจะใกล้เลิกทัพเขาขับต้อน	เที่ยวหาบคอนเกลื่อนกล่นถนนเนื่อง
พวกนางในไห้เทวษทวีเคือง	ต่างจัดเครื่องเงินทองข้าวของตน
องค์พระเจ้าเชียงอินท์ปิ่นราชัย	รับสั่งให้ผูกช้างมาเกลื่อนกล่น
ให้นางห้ามขึ้นนั่งหลังละคน	ข้าวของกองล้นบนสัปคับ
คุณท้าวชาววังสั่งโขลนจ่า	ให้ขึ้นหน้านั่งประจำอยู่กำกับ
พวกสนมกรมวังก็คั่งคับ	เทียบไว้เป็นอันดับออกดาษดิน
ช้างทรงสร้อยทองกับสร้อยฟ้า	กระโจมทองสองหน้าดูเฉิดฉิน
ดาดพื้นสีแดงแย่งทรงข้าวบิณฑ์	มีม่านทองป้องสิ้นกำบังองค์
ช้างที่นั่งเจ้าเชียงใหม่มเหสี	แต่ล้วนขี่กูบทองก่องก่ง
หมอควาญคนขยันมั่นคง	เทียบประทับเกยทรงตรงชลา ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิเชี่ยวชาญหาญกล้า
กับพลายงามลูกรักอันศักดา	ต่างขึ้นคอช้างงาสง่างาม
พระท้ายน้ำกำกงธงอาสา	ก็ขึ้นขี่ช้างงามาทั้งสาม
เหล่าพวกทหารชาญสงคราม	ขี่ช้างม้ามาตามออกหลามทาง
ขุนแผนสั่งกำชับกับพวกไทย	จัดกันให้แยกกองเดินสองข้าง
พวกครัวเดินรายมาสายกลาง	ให้กองช้างเดินก่อนผ่อนกันมา
ให้บรรดาพวกลาวชาวเวียงจันทน์	ช่วยป้องกันเดินรายทั้งซ้ายขวา
คอยกำกับทัพลาวชาวพารา	ให้อาสาต้อนหลังระวังครัว
ช้างเถื่อนมากกว่าต่ออย่าอ้อแอ้	ดูแลไปทั้งมวลให้ถ้วนทั่ว
อ้ายพวกไหนสู้รบฤๅหลบตัว	ออกสกัดตัดหัวอย่าไว้มัน ฯ
๏ ครั้นได้ฤกษ์ให้เลิกโยธาทัพ	คั่งคับพสุธาโกลาลั่น
พวกทหารขานโห่ขึ้นพร้อมกัน	ยิงปืนครื้นครั่นสนั่นไป
องค์พระเจ้าเชียงใหม่มเหสี	กับสนมนารีทั้งน้อยใหญ่
ขึ้นช้างพร้อมกันด้วยทันใด	สั่งให้ท้าวหนูอยู่เฝ้าวัง
ออกช้างทางประตูบูรพทิศ	เจ้าเชียงอินท์ผินพิศมาเบื้องหลัง
แลเห็นปรางค์มาศราชวัง	พระเนตรหลั่งชลนัยน์อาลัยลา
โอ้เสียดายปราสาทราชฐาน	ได้อยู่มาช้านานแต่ปู่ย่า
คงย่อยยับเยือกเย็นเป็นป่าช้า	จะรกร้างโรยราลงทุกวัน
พระปรัศว์ทัดเทียมเทวสถาน	ปรางค์มาศดังวิมานเมืองสวรรค์
โอ้แต่นี้ลี้ลับไปฉับพลัน	สารพันจะผุพังเป็นรังแร้ง
แสนเสียดายมิ่งไม้ในสวนขวา	ทั้งสระแก้วปทุมาจะเหือดแห้ง
ท้องพระโรงก็จะร้างเป็นกลางแปลง	ที่นั่งโถงโรงแสงจะทรุดโทรม
นิจจาเอ๋ยเคยออกที่นั่งเย็น	จะรกเป็นแฝกพงดงผักโหม
เรือนสนมทุกตำหนักจะหักโทรม	ทั้งเสาโคมสี่คันจะอันตราย
โอ้เสียดายโรงรถคชสาร	ทั้งโรงพาชีชาญจะฉิบหาย
ป้อมกำแพงก็จะล้มถล่มทลาย	กระจัดกระจายทั่วสิ้นทั้งถิ่นเมือง
เสียดายเอ๋ยเคยเล่นสนามจัณฑ์	นับวันก็จะลุ่มเป็นคลองเหมือง
ที่ท่าวังจะเป็นหาดน้ำขาดเคือง	ดินหล้าฟ้าจะเหลืองทั้งเมืองลาว ฯ
๏ มเหสีโฉมยงองค์อัปสร	ก็อาวรณ์วิตกอกร้อนผ่าว
ดังกฤชกรดแกระทรวงให้ร่วงร้าว	อารมณ์ราวจะวินาศลงขาดรอน
โอ้ตัวกูอยู่มาในเชียงใหม่	เคยแต่ได้เสพย์สุขสโมสร
ชั้นแต่มีที่ไปในนคร	ก็ทรงวออรชรให้ชูใจ
พวกชะแม่แลหลามมาตามหลัง	ทั้งสนมกรมวังล้อมไสว
โอ้อกจะตกไปกรุงไทย	จะเดินปนชนไหล่กับไพร่เลว
ชั้นข้าหลวงก็จะล่วงมาบังคับ	จะยากยับเจ็บอกเหมือนตกเหว
จนผ้าดีจะไม่มีอยู่พันเอว	อกจะแยกแหลกเหลวทุกวันไป
โอ้อยู่เมืองเครื่องเสวยเคยประณีต	ตามจารีตมเหสีที่เชียงใหม่
ต้องพลัดพรากจากเมืองไปเคืองใจ	คงอดอยากยากไร้ไปตามกัน
ร่ำพลางนางข้อนกายสยายเกศ	ชลเนตรไหลลงทรงโศกศัลย์
ทั้งเหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล	ต่างครวญคร่ำรำพันในทางจร ฯ
๏ ครั้นยกออกนอกเวียงเมืองเชียงใหม่	พวกไทยกองทัพก็ขับต้อน
พวกลาวครัวกลัวราบบ้างหาบคอน	อุ้มลูกอ่อนจูงลูกแก่ออกแซ่ทาง
บ้างแก่เถ้าง่อยเปลี้ยบ้างเสียขา	เอาเปลหามกันมาอยู่ยุ่งย่าง
ที่ลางพวกผู้ดีไม่มีช้าง	เอาวัวควายใส่ต่างบรรทุกไป
ตารักตามาทั้งตาสาย	ถือหวายต้อนมาไม่ปราศรัย
ใครบิดเบือนเชือนลัดพลัดออกไป	เอาหวายไล่ลุกล้มวิ่งซมซาน
ตารักร้องว่าเอาอ้ายเถ้าถี	อีพวกนี้ชาวตลาดมันจาดจ้าน
กูกับอ้ายหลอไปขอทาน	มันเอาคานไล่เฆี่ยนหลังเจียนพัง
กูจำหน้ามันไว้ได้สิ้นเสร็จ	คราวนี้จะแก้เผ็ดมันเสียมั่ง
กูจะเฆี่ยนให้ร้องก้องดงรัง	เอาแต่เขากับหนังไปให้นาย ฯ
๏ ถึงเวลาอัสดงก็ปลงทัพ	ดูสะพรั่งคั่งคับคนทั้งหลาย
ประทับทอดม้าช้างต่างวัวควาย	ออกเรียงรายแน่นไปในไพรวัน
ที่ประทับสร้อยทองกับสร้อยฟ้า	ทำพลับพลาฝารอบเป็นขอบกั้น
มีเพดานม่านทองไว้ป้องกัน	ที่ชั้นนอกคนนั่งระวังยาม
เหล่าพวกครัวหน้านิ่วทั้งหิวอ่อน	บ้างปลดหาบปลงคอนลงนอนหลาม
ธรรมเถียรนายกองร้องสั่งความ	ให้ชักหนามวงป้องกองไฟแดง
อ้ายพวกไทยทรหดอดมานาน	พอพลบค่ำก็เที่ยวควานไปทุกแห่ง
เห็นสาวนอนเข้าเสียดเบียดตะแคง	บ้างเข้าแฝงกูบอานคลานเข้าไป
คลำถูกเหี่ยวที่อกก็ยกมือ	ปะที่ตึงดึงดื้อเข้าคว้าไขว่
อีลาวตื่นคลำดูรู้ว่าไทย	ทำหลับเฉยเลยไปเสียก็มี
ปะลางทีที่มันไม่เล่นด้วย	พอเข้าฉวยมันก็ร้องออกก้องมี่
ที่นอนใกล้ตกใจไม่สมประดี	สำคัญว่าเสือหมีเข้ากัดลาว
ธรรมเถียรนายกองร้องห้ามไป	อึงอะไรนั่นหวาออกฉ่าฉาว
อย่าตกใจมิใช่เสือหางยาว	มันเป็นเสือสองเท้าหางนิดเดียว
อ้ายเสือเลยกระดากมาจากที่	พอกองนี้เงียบไปได้ประเดี๋ยว
ยังไม่ทันหลับตากองหน้าเกรียว	อ้ายตัวอื่นไปเกี้ยวเที่ยวรางควาน
ครั้นอรุณรุ่งรางสว่างฟ้า	หุงข้าวเผาปลากินอลหม่าน
ครั้นอิ่มหนำสำเร็จเสร็จการ	ยกเอาคานใส่บ่าพากันไป
ทั้งพวกวัวควายต่างแลช้างม้า	เดินตามกันมาออกไสว
พวกรั้งทัพขับต้อนค่อนเคี่ยวไป	เสียงแต่ลาวร้องไห้ในดงดอน ฯ
แอ่ว
๏ โอ้แสนวิตก	ระหกระเหิน	หาบคอนย่อนเยิ่น	ดุ่มเดินเข้ารก
บุกแฝกแหวกคา	หย่อมหญ้ากอกก	เหงือไคไหลตก	ตะกรกตะกรำ
กินข้าวกะเกลือ	กินเหงื่อต่างน้ำ	กินเช้าต่อสาย	กินงายต่อค่ำ
หยุดบ้างก็บ่ได้	บักไทยตีร่ำ	นั่งเยี่ยวบ่ทันสุด	มันฉุดมันคลำ
ของหกตกคว่ำ	ลากร่ำเข้าในรก	มันทันมันก็ตี	วิ่งหนีมันก็ชก
ริมลู่ริมทาง	ย่างย่างหยกหยก	ขึ้นปกลงปก	อกจะแตกตายเอย
แอ่ว
๏ โอหนออกกู	เมื่ออยู่เมืองเรา	กินค่ำกินเช้า	กับข้าวบ่ขัด
สาวแก่แออัด	นัดกันออกทุ่ง	เที่ยวเก็บผักบุ้ง	จับกุ้งจับปลา
หอยโข่งหอยขม	งมใส่ตะกร้า	ขึ้นบนคันนา	มองหารูปู
ขุดตุ่นขุดหนู	ขุดรูดักแย้	ฉวยด้วงดักแด้	เที่ยวแหย่รูบึ้ง
จับกบขาเหยียด	จับเขียดจับอึ่ง	สิ้นไต้ใบหนึ่ง	เป็นครึ่งค่อนค่อง
เอามาแจ่วมาพล่า	แจ่วห้าแจ่วบ่อง	จะไปเวียงใต้	ของไม่เคยท้อง
กินเผ็ดกินจืด	ท้องปืดท้องป่อง	ท้องขึ้นท้องพอง	จะลงท้องตายเอย ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิราวราชไกรสร
ขี่คชเดชานำหน้าจร	รีบร้อนเร่งไปไม่รั้งรา
ค่ำนอนรุ่งเดินดำเนินพล	ผู้คนติดตามมาหลามป่า
สิบสี่วันครึ่งตะบึงมา	กระทั่งถึงพาราพิจิตรพลัน
ก็หยุดหย่อนผ่อนพักพลโยธา	ทอดช้างวางม้าเป็นจ้าละหวั่น
พวกครัวคั่งคับนับร้อยพัน	อยู่ที่หลังวัดจันทร์ออกแน่นไป
สั่งให้ทำที่ประทับพลับพลา	ให้สร้อยทองสร้อยฟ้าอยู่อาศัย
ทั้งที่อยู่พระยาลาวเจ้าเวียงชัย	ส่วนพ่อลูกอาศัยศาลารี ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระพิจิตรบุษบา	แต่ทราบความตามตราพระราชสีห์
ว่าขุนแผนมีชัยได้ธานี	ก็ยินดีคอยรับจะกลับมา
เรือประเทียบขึ้นไปได้หลายวัน	ให้จอดเคียงเรียงกันไว้หน้าท่า
พวกฝีพายจ่ายเสบียงเลี้ยงข้าวปลา	ให้พักอยู่ศาลาข้างหน้าวัด
ที่วัดจันทร์นั้นก็ให้ไปแผ้วถาง	ปราบที่ทางกว้างใหญ่ไว้ถนัด
แฝกไม้ข้าวปลาสารพัด	เตรียมจัดไว้วางทุกอย่างมี
วันนั้นพวกทนายไปสืบถาม	ทราบความแล้วรีบมาเร็วรี่
ว่ากองทัพกลับมาถึงธานี	ก็ยินดีชวนกันจะครรไล
ทั้งผัวเมียรีบรัดผลัดผ้า	แล้วสั่งเหล่าบ่าวข้าหาช้าไม่
ไปบอกขานกรมการมาไวไว	จะออกไปต้อนรับกองทัพมา
ครั้นปลัดยกกระบัตรมหาดไทย	กรมการผู้ใหญ่มาพร้อมหน้า
พระพิจิตรกับนางบุษบา	ก็ลงจากเคหาพากันไป ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสงคราม	กับพลายงามอยู่หน้าศาลาใหญ่
เห็นพระพิจิตรบุษบามาแต่ไกล	ต่างดีใจไปรับด้วยฉับพลัน
เชื้อเชิญขึ้นนั่งยังศาลา	พ่อลูกวันทาทั้งสองทั่น
ว่าแรกถึงชุลมุนยังวุ่นครัน	หมายมั่นว่าจะเข้าไปกราบเท้า
แต่ครอบครัวผู้คนนั้นล้นหลาย	ทั้งหญิงชายเด็กผู้ใหญ่ไพร่เจ้า
แต่พอเผลอสักหน่อยคอยเกรียวกราว	ด้วยเป็นลาวระบาตรต้องกวาดมา
ยังสร้อยฟ้าสร้อยทองสองนงเยาว์	ข้าพเจ้าต้องพิทักษ์รักษา
ไม่มีใครไว้วางต่างหูตา	จึงคิดว่าจะเข้าไปในพรุ่งนี้
คุณพ่อแม่เมตตาการุญ	เจ้าประคุณอุตส่าห์มาถึงนี่
ยังเป็นสุขทุกทิวาราตรี	ทั้งศรีมาลาอยู่ดีฤๅฉันใด ฯ
๏ ครานั้นพระพิจิตรบุษบา	ยิ้มแย้มตอบมาหาช้าไม่
อันพ่อแม่แลธิดายาใจ	ไม่เจ็บไข้เป็นสุขทุกเวลา
นึกเป็นห่วงบ่วงใยอยู่เย็นเช้า	คอยเอาใจช่วยเจ้าอยู่หนักหนา
พอรู้ว่ามีชัยได้พารา	ก็ตั้งใจคอยท่าทุกคืนวัน
ครอบครัวมากมายเป็นก่ายกอง	แต่สองคนดูไหวที่ไหนนั่น
กรมการเมืองนี้ก็มีครัน	จะให้มาช่วยกันมิเป็นไร
ว่าพลางทางเรียกหลวงปลัด	ยกกระบัตรกรมการผู้น้อยใหญ่
เข้ามาพร้อมกันในทันใด	แล้วออกไปแถลงแจ้งกิจจา
ท่านเอ๋ยราชการพานหนักแน่น	ขุนแผนคุมลาวมาหนักหนา
ถ้าเกิดเหตุอย่างไรในพารา	เราจะพากันผิดคิดให้ดี
ท่านปลัดจัดแจงแบ่งพวกเรา	ให้ช่วยเขารักษาทุกหน้าที่
ด้วยว่าเป็นราชการงานธานี	อย่าให้มีเหตุการรำคาญใจ ฯ
๏ ขุนแผนพระพิจิตรกรมการ	ปรึกษากันปันด้านหาช้าไม่
ขุนพลนั้นรับรองกองทัพไทย	ทั้งให้ดูลาวชาวล้านช้าง
มหาดไทยให้รับเลี้ยงช้างม้า	โคกระทิงมหิงสาสัตว์ต่างต่าง
ขุนเมืองคุมครัวดูรั้วทาง	ให้จัดวางจุกช่องแลกองไฟ
ขุนวางตั้งประจำที่พลับพลา	ทั้งที่บุตรภรรยาเจ้าเชียงใหม่
ขุนคลังนั้นให้นั่งระวังระไว	สิ่งของน้อยใหญ่แลเงินทอง
ขุนนาหน้าที่เป็นกองกลาง	ประจำฉางจ่ายข้าวแลสิ่งของ
การต่างต่างวางคนไว้สำรอง	ทุกหมวดกองสรรพเสร็จสำเร็จพลัน
หลวงปลัดยกกระบัตรคอยตรวจตรา	แล้วกะเกณฑ์นาวามาเลือกสรร
จะส่งทัพกับครัวไปพร้อมกัน	อิกสามวันจะล่องลงกรุงไกร
ครั้นวางการเป็นระเบียบเรียบร้อย	ตะวันชายบ่ายคล้อยพระสุริยใส
พระพิจิตรบุษบาก็คลาไคล	กลับไปเคหาไม่ช้าที ฯ
๏ จะกล่าวถึงศรีมาลายาใจ	แต่เจ้าพลายจากไปให้หมองศรี
ค่ำเช้าเฝ้าคะนึงถึงสามี	อยู่แต่ที่ในห้องนองน้ำตา
ถึงยามกินอาลัยฤทัยถอน	ถึงยามนอนใฝ่ฝันประหวั่นหา
ไม่แย้มสรวลพูดเล่นเจรจา	เวียนแต่นอนซ่อนหน้ามาเกือบเดือน
พ่อแม่แลเห็นผิดสังเกต	ไม่แจ้งเหตุถามลูกก็เลื่อนเปื้อน
อีเม้ยรับร้อนใจเข้าในเรือน	กระซิบเตือนนายว่าอย่าโศกนัก
เจ้าคุณคุณหญิงจะกริ่งใจ	มิใช่นายเจ็บไข้อะไรหนัก
ต้องแต่งตัวให้ผ่องละอองพักตร์	ทายทักพูดเล่นเจรจา
ให้เขาเห็นเหมือนแต่ก่อนร่อนชะไร	ระงับโศกซ่อนไว้แต่ในหน้า
ถึงจะต้องทนไปก็ไม่ช้า	หม่อมคงมาสมถวิลสิ้นทุกข์ร้อน
ศรีมาลาฟังว่าก็เห็นด้วย	สู้ทำฝืนชื่นชวยเหมือนแต่ก่อน
พอกลับเข้าห้องในให้อาวรณ์	ถึงยามนอนถอนสะอื้นทุกคืนวัน
คิดถึงผัวให้วิตกอกสะทึก	ไปสู้ศึกจะอย่างไรไฉนนั่น
เฝ้าบนบวงเทพไทให้ป้องกัน	นับวันคอยเจ้าพลายมาหลายเดือน
พอได้ข่าวกองทัพกลับมาถึง	ประหนึ่งได้ดวงมณีไม่มีเหมือน
เรียกอีเม้ยเข้าไปที่ในเรือน	เอ็งอย่าเชือนหาช่องย่องออกไป
ถ้าหม่อมพลายถามไถ่จะใคร่รู้	จงบอกว่าตัวกูนี้เป็นไข้
และฟังดูจะพูดจาว่ากะไร	เอ็งอย่าให้ใครพะวงสงกา
อีเม้ยยิ้มแต้แม่อย่ากลัว	ไม่ได้ตัวหม่อมพลายละนายด่า
ขอผัดพอพรุ่งนี้มิให้ช้า	แล้วพูดกันไปมาจนสายัณห์ ฯ
๏ ครั้นรุ่งแจ้งสุริยาภานุมาศ	ผุดผาดแผ้วกระจ่างสว่างสวรรค์
ขุนแผนกับลูกยาปรึกษากัน	ให้จัดสรรสิ่งของที่ต้องการ
จะไปให้พระพิจิตรบุษบา	ทั้งนวลนางศรีมาลายอดสงสาร
แล้วเรียกเหล่าบ่าวพวกบริวาร	ให้ขนพามาบ้านท่านผู้รั้ง
ครั้นถึงจึงขึ้นบนเคหา	เห็นพระพิจิตรบุษบาอยู่หอนั่ง
เจ้าพลายแลหาละล้าละลัง	ใจหวังอยู่แต่ที่ศรีมาลา
พวกบ่าวขนของมากองเรียง	เต็มระเบียงหอขวางที่ข้างหน้า
พ่อลูกนั่งพลันแล้ววันทา	บอกว่าได้ของมามั่งเล็กน้อย
โอลาวเสื่ออ่อนแลหมอนขวาน	โตกพานเช่นเชียงใหม่เขาใช้สอย
กระบุงหมากขันน้ำมีจอกลอย	ทั้งใบเมี่ยงน้ำอ้อยจัดเอามา
กราบเท้าเจ้าประคุณคุณพ่อแม่	พอเป็นแต่ของฝากมาจากป่า
แหวนทับทิมวงนี้มีราคา	มาให้เจ้าศรีมาลายาใจ ฯ
๏ ครานั้นพระพิจิตรบุษบา	ว่าพ่อเอ๋ยอุตส่าห์เอามาให้
มิเสียแรงรักชอบน่าขอบใจ	ช่างกะไรแผ่เผื่อเหลือจะดี
แล้วร้องเรียกเฮ้ยอีเม้ยหวา	ไปบอกเจ้าศรีมาลาออกมานี่
ว่าขุนแผนกลับมาถึงธานี	ทั้งหม่อมพี่พลายงามก็ตามมา
เขามีใจได้ของเอามาฝาก	อย่ากระดากให้อ่อนออกมาหา
อีเม้ยยิ้มละไมแล้วไคลคลา	ไปบอกนางศรีมาลาที่ห้องใน ฯ
๏ ครานั้นนวลนางศรีมาลา	ได้ยินเสียงพูดจาก็จำได้
หม่อมาแล้วสิมิใช่ใคร	แทบจะวิ่งออกไปด้วยความรัก
แต่คิดคิดก็วิตกอกผู้หญิง	ด้วยเรื่องจริงนั้นผู้ใหญ่ไม่ประจักษ์
ฉวยหม่อมพลายเผลอพล้ำละล่ำละลัก	ทำบุ้ยใบ้ทายทักจะเสียการ
ต้องอดใจไว้พบเพลาอื่น	กลางคืนเห็นจะมาหาถึงบ้าน
บอกอีเม้ยไปพลันมิทันนาน	เอ็งคิดอ่านบอกป่วยช่วยกูที
แล้วลุกมาแอบมองที่ช่องฝา	และมาก็เห็นหม่อมพลายพี่
ดูอ้วนท้วนผึ่งผายสบายดี	แต่ราศีถูกแดดแผดจนคล้าม
ช่างนั่งบังหลังบิดานัยน์ตาจ้อง	เฝ้าแต่มองฝาเรือนเหมือนจะถาม
นางเปรมปริ่มยิ้มมองเจ้าพลายงาม	เฝ้าชะแง้แลตามไม่วางตา ฯ
๏ ฝ่ายว่าตัวดีอีสาวเม้ย	ทำหน้าเฉยเดินออกนอกเคหา
มาบอกความพระพิจิตรบิดา	วันนี้นายศรีมาลาเธอตัวร้อน
ปวดศีรษะตุบตุบแต่กลางคืน	พอนอนตื่นก็ละเหี่ยให้เพลียอ่อน
มึนเมื่อยเป็นกำลังเห็นยังนอน	วอนสั่งให้กราบเท้าทั้งสองรา ฯ
๏ ครานั้นจึงท่านพระพิจิตร	สำคัญคิดเข้าใจไม่กังขา
ว่าลูกสาวอายใจไม่ออกมา	เพราะได้หมั้นการวิวาห์กับพลายงาม
จึงผินหน้ามายิ้มกับขุนแผน	มันเหลือแสนไข้พิรุธสุดจะห้าม
พ่อก็อยากพูดจาปรึกษาความ	ศึกสงครามก็สำเร็จเสร็จกันแล้ว
เราควรจะคิดอ่านการวิวาห์	เป็นฝั่งฝาฝังปลูกให้ลูกแก้ว
มีเฟื้องไพจะได้ให้เสียยังแล้ว	ให้ผ่องแผ้วพ้นบ่วงที่ห่วงใย
พ่อแม่คร่ำคร่าเป็นตายาย	จะล้มตายวันพรุ่งหารู้ไม่
เจ้าคิดหาฤกษ์พาดูเป็นไร	จะได้หาไม้ไหล้ปลูกเรือนชาน ฯ
๏ ขุนแผนนบนอบตอบพระพิจิตร	ลูกมานี่ก็คิดจะว่าขาน
พอคุมทัพกลับไปมิให้นาน	จะขึ้นมาคิดอ่านงานทางนี้
ได้คำนวณฤกษ์พามาแต่วาน	วันอังคารแรมค่ำในเดือนสี่
ถูกชะตาร่วมกันขยันดี	แล้วแต่บารมีจะโปรดปราน ฯ
๏ พระพิจิตรฟังคำขุนแผนว่า	ปรึกษากับบุษบาแล้วว่าขาน
เดือนสี่ดีแล้วกำหนดงาน	เรือนชานก็คงเสร็จสำเร็จทัน
แล้วว่ากับขุนแผนแสนสงคราม	จะพักอยู่อารามทำไมนั่น
กว่าจะล่องลงไปยังหลายวัน	มาอยู่นี่ด้วยกันก็เป็นไร ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	นิ่งคิดนึกพรั่นให้หวั่นไหว
ออพลายสิพรากจากเมียไป	ถ้ากลับมาอยู่ใหม่ไหนจะยั้ง
พอมืดค่ำก็จะคลำเข้าไปหา	ถ้าหากว่าไม่มิดเหมือนหนหลัง
เกิดเซ็งแซ่แพร่หลายกระจายดัง	จะเสียทั้งสองฝ่ายขายหน้าตา
นึกพลางตอบความตามทำนอง	ลูกนี้ขัดข้องอยู่หนักหนา
ด้วยว่ากองทัพที่กลับมา	ทั้งนายไพร่มากกว่าเมื่อขาไป
ไหนนางสร้อยทองแลสร้อยฟ้า	ทั้งพวกบุตรภรรยาเจ้าเชียงใหม่
ทั้งต้องคุมครัวลาวชาวพงไพร	มาอยู่ไกลกลัวจะทำให้รำคาญ
พระท้ายน้ำกับพวกที่อยู่นั่น	จะพากันบอกกล่าวเป็นข่าวขาน
ว่าพ่อลูกบ่ายเบี่ยงเลี่ยงราชการ	มาอยู่บ้านเป็นสุขสนุกสบาย
ไหนไหนก็ลำบากมามากแล้ว	อย่าให้มีวี่แววความเสียหาย
จำต้องทนถ่อร่างค้างกาย	ไปจนเสร็จสมหมายที่รับมา
ว่าแล้วอำลาท่านทั้งสอง	เยื้องย่องกลับลงจากเคหา
เจ้าพลายตามไปไม่พูดจา	ให้แค้นขัดอัธยาบิดาตัว
อนิจจาพ่อก็รู้อยู่แก่ใจ	ว่ารักใคร่ได้เสียเป็นเมียผัว
จะสะกดเข้าไปไม่ต้องกลัว	ยังมามัวกีดกันขันจริงจริง
ดีแล้วเป็นไรได้เห็นกัน	อย่าสำคัญว่าแคล้วแล้วจะนิ่ง
ต่อให้ทำกรงใส่ไว้เป็นลิง	พอค่ำลงคงจะวิ่งมาหานาง
คิดพลางทางเดินทำเมินเฉย	เลยออกนอกจวนมาจนห่าง
เห็นอีเม้ยนั่งยิ้มอยู่ริมทาง	แกล้งอำพรางใช้ใบ้ให้ตามมา ฯ
๏ ครั้นถึงวัดจันทร์ตะวันสาย	กรมการมากมายมาคอยหา
ขุนแผนเป็นกังวลสนทนา	เจ้าพลายหลบหน้ามาข้างวัด
ไปถึงที่ลี้ลับไม่มีคน	เห็นต้นพิกุลใหญ่ไอ้ถนัด
ที่ใต้ต้นเตียนรื่นพื้นทรายซัด	ก็หลีกลัดเข้านั่งบังต้นไม้
อีเม้ยเลยเดินมาข้างหลัง	ครั้นถึงจึงนั่งยกมือไหว้
เจ้าพลายยิ้มพลางทางว่าไป	ข้านี้หวังตั้งใจจะพบพาน
ธุระร้อนของเราเจ้าก็รู้	ถึงตัวไปใจอยู่แต่ที่บ้าน
ค่ำเช้าเฝ้าคะนึงถึงนงคราญ	นางสำราญอยู่ฤๅประการใด
เมื่อเช้าเข้าไปนั่งตั้งตาคอย	จะพบพักตร์สักหน่อยก็หาไม่
ฤๅว่านางขุ่นเคืองด้วยเรื่องไร	จึงแกล้งว่าเจ็บไข้ไม่ออกมา
เมื่อจะไปได้กำชับกับตัวเจ้า	ให้โลมเล้าเอาใจไว้คอยท่า
เจ้าทอดทิ้งคำมั่นที่สัญญา	ฤๅว่าคงวาจาก็ว่าไป ฯ
๏ อีเม้ยสะบัดหน้าว่าพุทโธ่	มาพาโลโกรธาก็เป็นได้
ไม่เห็นอกนายมั่งช่างกะไร	ต่อหน้าคนฤๅจะให้ออกไปรับ
ซึ่งบอกว่าเจ็บไข้ไม่ออกมา	ไม่มุสาหลอนหลอกแกล้งกลอกกลับ
ตั้งแต่วันหม่อมพลายยกกองทัพ	เธอก็จับไม่สบายหลายเดือนมา
ไม่เป็นอันกินนอนจนอ่อนเปลี้ย	น้ำตาเรี่ยไม่แห้งไม่แกล้งว่า
ฉันต้องอยู่ดูแลทุกเวลา	เฝ้าพูดจาเอาใจให้ประทัง
หม่อมกลับมาถึงนี่ฉันดีใจ	เผื่อจะได้หยูกยามาลงมั่ง
ฉันจึงรีบตั้งหน้าออกมาฟัง	จะสั่งให้พยาบาลสถานใด
อันถ้อยยำคำมั่นที่สัญญา	กลัวแต่ว่าหม่อมดอกไม่จำได้
ของกำนัลมุลนายออกก่ายไป	ส่วนอีไพร่อดแห้งแกล้งเฉยเมย ฯ
๏ ชิชะปากคอช่างพอตัว	อย่ามามัวพ้อเราเลยเจ้าเอ๋ย
แล้วหยิบเงินยื่นให้ไม่ละเลย	นี่แลของนางเม้ยเป็นรางวัล
อันซึ่งนายเจ็บไข้ไม่สบาย	เรามียาสมุนพรายดีขยัน
แต่เป็นยาปลุกเสกลงเลขยันต์	กินกลางวันไม่ได้คนไข้ตาย
พอดึกหน่อยจะไปให้ถึงบ้าน	เจ้าคิดอ่านเปิดรับขยับขยาย
เราจะไปให้ยารักษานาย	คงจะหายเจ็บไข้ในพรุ่งนี้
ครั้นสัญญาอาณัติกันเสร็จสรรพ	อีเม้ยรับลาลุกไปจากที่
เจ้าพลายกลับมาศาลารี	มิได้มีใครพะวงสงกา ฯ
๏ ครั้นค่ำพลบลบแสงสุริยฉาย	ไพร่นายพร้อมพรั่งประนังหน้า
พวกนายกองนายหมวดออกตรวจตรา	ต่างพิทักษ์รักษารอบวัดจันทร์
ฝ่ายเจ้าพลายงามทรามสวาดิ	ชาญฉลาดเล่ห์กลมนตร์ขยัน
ทำเป็นเที่ยวตักเตือนเหมือนทุกวัน	ตรวจกองนี้กองนั้นทุกชั้นไป
แต่พอล่วงเวลาสักยามปลาย	เจ้าพลายลดเลี้ยวเที่ยวไถล
ไปถึงตรงกุฎีชีต้นไทย	เห็นจุดไต้ตั้งวงเล่นหมากรุก
พวกอาสามาเล่นอยู่เป็นหมู่	ทั้งพระเถรเณรดูกันสนุก
บ้างนั่งมองบ้างเบียดเข้าเสียดซุก	ฉุกละหุกเสียงสนั่นลั่นกุฎี
เจ้าพลายนิ่งนึกตรึกตรา	จำจะลวงบิดาว่าอยู่นี่
จะทำเป็นเล่นหมากรุกให้คลุกคลี	จนพ่อหลับจึงจะหนีไปหานาง
คิดพลางทางขึ้นบนกุฎี	เฮ้ยขอกูเดินทีแล้วรุกผาง
อ้ายพวกไพร่ให้นายเข้านั่งกลาง	ทั้งสองข้างอื้ออึงคะนึงไป
ฝ่ายว่าขุนแผนพ่อรอเจ้าพลาย	เห็นไปหายนึกพะวงให้สงสัย
ย่องลงจากศาลาแล้วคลาไคล	เห็นแสงไฟที่กุฎีรี่ไปพลัน
แต่พอใกล้ได้ยินเสียงเฮฮา	ก็รู้ว่าลูกยาอยู่ที่นั่น
เห็นกำลังเล่นหมากรุกสนุกครัน	ก็หันกลับคืนมาศาลาลัย ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายงาม	สักสองยามเห็นพอพ่อหลับใหล
จึงลุกออกจากวงลงบันได	ลอบไปจัดแจงแต่งกายา
ลูบตัวทาน้ำอบตลบฟุ้ง	แป้งปรุงประเจิมเฉลิมหน้า
สีขี้ผึ้งเสกละลวยด้วยวิชา	แล้วนุ่งผ้ายกไหมไปล่ปลิว
ห่มผ้าของประทานส่านสี	มือขวาคว้าคลี่พัดด้ามจิ้ว
แหวนทับทิมวงใหม่เอาใส่นิ้ว	ถือเช็ดหน้าผ้าริ้วแล้วคลาไคล
มาถึงกลางวัดสงัดคน	เจ้าพลายร่ายมนตร์ขึ้นมุกใหม่
โหงพรายมาพร้อมห้อมล้อมไป	เข้าในเมืองพิจิตรบุรี
มินานผ่านมาถึงหน้าจวน	หน้าหลังทั้งกระบวนล้วนแต่ผี
เห็นรั้วรอบขอบชิดสนิทดี	ประตูมีกลอนลั่นไว้ชั้นใน
เจ้าพลายร่ายมนตร์มหาสะเดาะ	กลอนหลุดผลุดเผลาะอยู่หวั่นไหว
ประตูบ้านบานระเบิดเปิดออกไป	เจ้าพลายเข้าได้ในประตู ฯ
๏ ฝ่ายว่าทาสีอีเม้ยมอญ	อยู่บนเรือนถอดกลอนนอนคอยอยู่
ประตูบ้านลั่นกรุกลุกขึ้นดู	พอแลเห็นก็รู้ว่าเจ้าพลาย
เปิดประตูลงมาพาขึ้นเรือน	คนนอนเกลื่อนหลีกลอดคอยสอดส่าย
นำหน้ามาถึงที่เรือนนาย	แล้วอุบายบ่ายเบี่ยงเลี่ยงหลบไป ฯ
๏ ครานั้นพลายงามทรามคะนอง	ครั้นถึงห้องยินดีจะมีไหน
ค่อยย่องเหยียบเบาเบาเข้าข้างใน	แสงไฟส่องงามอร่ามเรือน
แลเห็นศรีมาลาดวงสมร	เจ้านิ่งนอนท่วงทีไม่มีเหมือน
นี่แก้วพี่หลับสนิทฤๅบิดเบือน	อารมณ์เตือนนั่งเคียงบนเตียงทอง
ประจงจูบลูบประคองน้องแก้ว	พี่มาแล้วจงคลายหายหม่นหมอง
แต่พี่เฝ้าคิดถึงคะนึงน้อง	ใจปองมิได้คลาศขาดสักวัน
ถึงยามกินสิ้นรสหมดโอชา	ครั้นเวลาหลับไปก็ใฝ่ฝัน
ถ้าไม่เกรงพระองค์ผู้ทรงธรรม์	จะผลุนผลันกลับมาเสียช้านาน
เดชะบุญของเรานะเจ้าพี่	มีชัยได้กลับมาถึงบ้าน
มารู้ข่าวว่าเจ้าไม่เบิกบาน	พี่รำคาญกลุ้มอุรามาแต่เช้า
เมื่อนั่งอยู่หน้าเรือนเหมือนกับบ้า	เฝ้าแลมาแลไปไม่เห็นเจ้า
พี่มาดหมายตายเป็นก็ทำเนา	คงจะเข้ามาหาในราตรี
ต้องรั้งรอจนพ่อนั้นหลับใหล	จึงดึกไปพี่พึ่งมาถึงนี่
ขอเชิญพุ่มพวงดวงชีวี	ผินหน้ามาทางนี้ให้พี่ชม ฯ
๏ ครานั้นนวลนางศรีมาลา	ทำนิ่งนอนหลับตาเอาผ้าห่ม
ฟังผัวพูดปลอบชอบอารมณ์	สมคิดจิตหวามด้วยความรัก
ลุกขึ้นนั่งเรียงเคียงหน้า	หันมากราบลงที่ตรงตัก
นึกว่าหม่อมล้าเลื่อยยังเหนื่อยนัก	เห็นจะพักเสียก่อนไม่ย้อนมา
ไปทัพมีชัยได้เมืองลาว	สาวสาวเหล่าเชลยก็หนักหนา
ได้ยินฦๅเลิศลอยชื่อสร้อยฟ้า	มิไขว่คว้าเข้าบ้างฤๅอย่างไร
ทำไมกับลูกสาวชาวพิจิตร	มันไม่น่าเชยชิดพิสมัย
เหมือนดอกหญ้าเห็นงามเมื่อยามไร้	แต่พอมีดอกไม้ไม่ต้องการ
นี่คงนึกสมเพชเวทนา	จึงอุตส่าห์บุกมาจนถึงบ้าน
พอเห็นหน้าก็จะเบื่อเหลือรำคาญ	ไม่อยู่นานห่วงทัพคงกลับไป ฯ
๏ ดูซิค่อนว่านิจจาเจ้า	มาใส่ความเปล่าเปล่าก็เป็นได้
เป็นสัตย์จริงหญิงอื่นในแดนไตร	ทั้งลาวไทยไม่เคยไปคบค้า
แต่จากไปใจพี่อยู่ที่น้อง	หม่นหมองเศร้าสร้อยละห้อยหา
ถึงเห็นลาวก็ไม่รู้ดูหน้าตา	เห็นแต่รูปศรีมาลาประจำใจ
อันนางสร้อยฟ้านารี	เป็นราชบุตรีเจ้าเชียงใหม่
เขาถวายพระองค์ผู้ทรงชัย	กับทรามวัยสร้องทองเป็นสองคน
ตัวพี่นี้อุตส่าห์รักษาตัว	ถ้าครองไตรโกนหัวก็ชีต้น
เคร่งครัดค่ำเช้าเฝ้าสวดมนต์	แผ่กุศลให้โยมศรีมาลา
ได้แหวนแทนส่วนบุญลงมาให้	บัดนี้ไซร้ก็ออกพระวษา
โยมจงปลงใจได้เมตตา	พี่จะลาสิกขาค่ำวันนี้
ศรีมาลาสรวลสันต์ไม่กลั้นได้	เจ้าพลายคว้าไขว่ขมันขมี
ภิรมย์รักสุขเกษมเปรมปรีดิ์	อยู่ยังที่เตียงทองทั้งสองรา ฯ
๏ ฝ่ายนางศรีมาลายาใจ	เตรียมสำรับตั้งไว้ที่ข้างขวา
จึงชวนสามีให้ลีลา	มาเลี้ยงดูโภชนาสำราญใจ
กินพลางต่างคนสนทนา	ศรีมาลายิ้มย่องผ่องใส
เจ้าพลายยั่วยวนกวนร่ำไป	ไม่หลับใหลผัวเมียเฝ้าเคลียเคล้า
จนดาวเดือนเลื่อนลับเวหาสห้อง	แซ่ซ้องจำเรียงเสียงดุเหว่า
จำจากทรามสงวนด้วยจวนเช้า	จะเวียนมาหาเจ้าทุกคืนไป
พอคุมทัพกลับถึงอยุธยา	พี่จะรีบกลับมาหาเจ้าใหม่
พอเสร็จงานการวิวาห์ดังว่าไว้	เป็นมิให้ห่างหน้าสักราตรี
ว่าพลางโลมลูบจูบน้อง	แล้วออกมาจากห้องของโฉมศรี
อีเม้ยนำหน้าพาจรลี	เร็วรี่เดินออกมานอกรั้ว
รีบรัดลัดมาหน้าวัดจันทร์	พอถึงนั่นเช้ามืดขมุกขมัว
หลีกเลี่ยงหลบหน้าบิดาตัว	ชักผ้าคลุมหัวแล้วหลับไป
ขุนแผนตื่นนอนขึ้นตอนเช้า	เห็นเจ้าพลายงามยังหลับใหล
นึกว่าเล่นหมากรุกสนุกใจ	ไม่พะวงสงสัยในลูกยา
ครั้นค่ำลงเจ้าพลายก็หายอีก	หลบหลีกไปเล่นพอเห็นหน้า
พอดึกดึกไปที่ศรีมาลา	ขึ้นหาสมสวาดิไม่ขาดคืน
ถึงคืนหลังสั่งเสียกันเมียผัว	เผลอตัวหลับไปไม่ทันตื่น
จนสางสางเจ้าพลายจึงได้ฟื้น	ลุกขึ้นล้างหน้าแล้วคลาไคล ฯ
๏ จะกล่าวถึงบุษบาผู้มารดร	คืนนั้นตื่นนอนแต่ก่อนไก่
ห่วงสำรับคับค้อนให้ร้อนใจ	ด้วยขุนแผนจะไปแต่รุ่งเช้า
ลุกขึ้นเปิดหน้าต่างจะล้างหน้า	เจ้าพลายงามเดินมาก็เห็นเข้า
เอ๊ะเกิดวิปริตผิดแล้วเรา	ลูกเต้าเห็นจะทำให้รำคาญ
มาปลุกผัวตัวสั่นท่านเจ้าขา	เจ้าพลายงามเข้ามาจนในบ้าน
พึ่งลงจากเรือนไปไม่ทันนาน	จะเกิดการข้างในอย่างไรแล้ว
โบราณว่าหมาขี้ที่มูลฝอย	ดูร่องรอยมันจะถึงซึ่งลูกแก้ว
เราผัวเมียเสียทีไม่มีแวว	อย่าสอดแคล้วเลยจะคิดประการใด ฯ
๏ ครานั้นพระพิจิตรบิดา	ได้ฟังภรรยาก็นึกได้
ตอบว่าข้าก็คิดเห็นผิดใจ	ดูอย่างไรอยู่ที่ศรีมาลา
แต่ครั้งกองทัพบกยกขึ้นไป	เหมือนเจ็บไข้เคืองขุ่นวุ่นหนักหนา
จะไต่ถามว่ากะไรไม่เข้ายา	มิรู้ว่าลอบลักไปรักกัน
วันเมื่อกองทัพกลับมาถึง	ก็อ้ำอึ้งหลบเชือนเหมือนหวาดหวั่น
นี่คงถึงเนื้อตัวเสียพัวพัน	หาไม่ไหนมันจะขึ้นมา
จะไปโกรธโทษลูกก็ใช่ที่	อ้ายคนนี้สำคัญมันหนักหนา
รู้ล่องหนจังงังบังกายา	สารพัดทั้งเสน่ห์เล่ห์กล
ถึงมีกำแพงเพชรสักเจ็ดชั้น	มันเสกเป่าเท่านั้นก็เปิดป่น
รักใครก็เป่าเอาด้วยมนตร์	ต้องหลงมันทุกคนไม่เว้นตัว
แต่ก็ได้สู่ขอเป็นหอห้อง	ถึงอย่างไรก็คงต้องมาเป็นผัว
เพียงแต่มันด่วนได้ไม่เกรงกลัว	จะมามัวโกรธไปทำไมมี
ถ้าต่อว่าต่อขานพานอื้อฉาว	จะรานร้าวถึงขุนแผนไม่พอที่
เขาก็ยังซื่อตรงคงภักดี	เรานี้เป็นผู้ใหญ่อย่าใจเบา
จะขึ้นชื่อฦๅเสียงศรีมาลา	ว่าคบชู้สู่หาขายหน้าเขา
เป็นนมยานกลิ้งชกอกของเรา	ทำเฉยเลยเถิดเจ้าอย่าแพร่งพราย
เสร็จปรึกษาหารือกันเมียผัว	ก็แต่งตัวจะไปมิให้สาย
ออกมาเรียกหาบ่าวเหล่าทนาย	แล้วเยื้องกรายตรงมาหน้าวัดจันทร์ ฯ
๏ นาวามาทอดจอดคับคั่ง	กรมการพร้อมพรั่งอยู่ที่นั่น
กำลังลงเรือแพกันแจจัน	จ้าละหวั่นวุ่นไปในลานวัด
ส่วนเรือประเทียบทองทั้งสองลำ	พระท้ายน้ำกำกงลงไปจัด
ขาดเหลือเรียกระเบ็งเร่งรัด	เป็นขนัดในส่วนกระบวนนาง
เรือพระท้ายน้ำให้นำหน้า	เรือทหารอาสามาสองข้าง
เรือประเทียบให้พายในสายกลาง	ส่วนเรือนางสาวใช้ไปข้างท้าย
ต่อมาถึงกระบวนส่วนแม่ทัพ	เรือกัญญามารับก็เฉิดฉาย
พ่อลูกลงประจำลำละนาย	พลพายล้วนทหารชำนาญยุทธ
แล้วถึงเรือสิ่งของต้องพัทยา	ถัดมาเรือลาวเป็นที่สุด
พวกอาสาคุมมาเป็นชุดชุด	อุตลุดขับต้อนไม่ผ่อนปรน
เรือเจ้าเชียงใหม่นั้นไปหน้า	เรือบุตรภรรยามาตามก้น
แล้วถึงเรือท้าวพระยาข้าคน	เรือพลอาสามาข้างท้าย
ครอบครัวยังเหลือเรือไม่พอ	ทั้งช้างม้าวัวมอสิ้นทั้งหลาย
เครื่องสาตราอาวุธก็มากมาย	หมายฝากให้หัวเมืองรักษาไว้ ฯ
๏ ครั้นบรรทุกสำเร็จเสร็จสรรพ	จะให้ล่องกองทัพกลับกรุงใต้
ขุนแผนลูกยาพากันไป	กราบไหว้พระพิจิตรบุษบา
ลูกจะขอกราบลาฝ่าเท้า	ลงไปเฝ้าสมเด็จพระพันวษา
พอเฝ้าแหนเสร็จสรรพจะกลับมา	ตามสัญญาว่าไว้ให้ทันการ
พระพิจิตรบุษบานารี	ใจดีอวยพรสุนทรสาร
ลงไปให้พระองค์ทรงโปรดปราน	พระราชทานยศอย่างทั้งรางวัล
จำเริญจำเริญสุขีศรีสวัสดิ์	สมบูรณ์พูนสมบัติทุกสิ่งสรรพ์
ทั้งพ่อลูกอยู่เย็นเป็นนิรันดร์	อันตรายขุ่นข้องอย่าพ้องพาน
เมื่อไปทำราชการงานแผ่นดิน	เสร็จสิ้นแล้วจึงกลับขึ้นมาบ้าน
มาปรึกษาหารือเรื่องการงาน	คิดอ่านให้สำเร็จเสร็จไป ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสุภาพ	กับพลายงามก้มกราบท่านผู้ใหญ่
พ่อลูกอำลาแล้วคลาไคล	ลงในเรือกัญญาที่หน้าวัด
นายไพร่พร้อมพรั่งทั้งเรือแพ	ผู้คนเซ็งแซ่อยู่แออัด
ให้สัญญายิงปืนขึ้นสามนัด	ออกเรือเป็นขนัดไปทันใด
เรือกระบวนหน้าหลังคั่งคับ	เป็นลำดับล่องตามแม่น้ำไหล
ข้ามบ้านผ่านเมืองเนื่องเนื่องไป	จนเข้าเขตกรุงไกรใกล้พารา ฯ
๏ พวกหญิงชายวิ่งพรูดูกองทัพ	ทั้งสองฝั่งคั่งคับกันหนักหนา
อึงอื้อยกมือขึ้นวันทา	ชมบุญญาบารมีพระทรงชัย
ว่าทรงพระเดชาอานุภาพ	ปราบได้เมืองลาวเจ้าเชียงใหม่
ได้เชลยมาตามออกหลามไป	เมืองไหนฤๅจะรอต่อบุญฤทธิ์
เห็นเรือแม่ทัพมาพากันชี้	พ่อลูกคู่นี้ช่างศักดิ์สิทธิ์
ขุนแผนเขาเคยดีมีความคิด	เจ้าชีวิตท่านโปรดยกโทษไป
บางคนไม่รู้จักก็ซักถาม	เรือเจ้าพลายงามนั้นลำไหน
ที่รู้จักบอกกันนั่นเป็นไร	เรือกัญญาลำใหญ่พนักทอง
ลำหน้าท่านตาขุนแผนพ่อ	ลำเจ้าพลายพายต่อมาที่สอง
ดูแบบบางร่างน้อยนวลละออง	พวกคนดูต่างมองจ้องดูมา
ครั้นเรือคล้อยลอยหน้ามาฉนวน	พวกผู้หญิงปั่นป่วนกันหนักหนา
เห็นรูปร่างพลายงามอร่ามตา	บ้างชมว่าเท่านี้ช่างมีฤทธิ์
บ้างแลเล็งเพ่งพิศให้ติดใจ	ถ้าแม้นได้แล้วจะกอดไว้ให้ติด
ที่บางคนเล่นเพื่อนเคยเชือนชิด	มากลับใจได้คิดว่าผิดไป
นางคนหนึ่งใส่ไคล้ใครเห็นบ้าง	เจ้าพลายช่างเล่นตาเอาข้าได้
นี่แกล้งทำให้ประวิงฤๅจริงใจ	ไม่ทันไรกลับมาจะหาเมีย
บ้างว่าเช่นเราเขาไม่ขอ	มีแต่กรอกินเปล่าให้เราเสีย
อย่าใจเติบเกินตัวไปปัวเปีย	ละห้อยละเหี่ยถึงเขาก็เปล่าดาย
ที่ตรงลำเรือกัญญาตาขุนแผน	ชะแง้แหงนดูแต่พวกแม่หม้าย
ที่เป็นสาวทึนทึกนึกละอาย	ได้เจ้าพลายฤๅพ่อก็พอใจ
คนผู้ดูหลามตามตลิ่ง	ทั้งชายหญิงไทยเจ๊กเด็กผู้ใหญ่
พวกไปทัพกลับมาเฮฮาไป	ถึงกรุงไกรพ้นทุกข์สนุกสบาย ฯ

๓๒
ถวายนางสร้อยทอง สร้อยฟ้า
๏ ครานั้นขุนแผนแสนเสนี	ถึงกรุงศรีชื่นชมสมหมาย
จึงปรึกษาหารือกับลูกชาย	ให้ผู้คนทั้งหลายทั้งลาวไทย
ไปจอดนาวาที่ท่าคั่น	อยู่ด้วยกันกับเรือเจ้าเชียงใหม่
ส่วนเรือประเทียบทองทั้งสองไซร้	ให้เข้าไปจอดท่าวาสุกรี
แล้วสั่งขุนหมื่นพนักงาน	ประจำชานพระฉนวนเป็นถ้วนถี่
เสร็จพลันชวนกันจรลี	เข้าไปที่ศาลาลูกขุนใน
กราบเรียนเจ้าพระยาจักรี	ว่าบัดนี้กระบวนเรือทั้งน้อยใหญ่
รับนางมาถึงซึ่งกรุงไกร	ทั้งตัวเจ้าเชียงใหม่ก็เอามา
แต่พวกครัวลาวเป็นชาวไพร	มอบไว้เมืองพิจิตรนั้นหนักหนา
ทั้งวัวควายเกวียนต่างแลช้างม้า	เครื่องสาตราอาวุธสารพัน
ครั้นจะให้รวบรวมเอาลงมา	ก็เกรงจะชักช้าจึงผ่อนผัน
ให้ยับยั้งคอยฟังตราสำคัญ	พณหัวเจ้าทั่นจะบัญชา
อนึ่งพวกลาวชาวเวียงจันทน์	ที่มาส่งนางนั้นสามร้อยกว่า
รับแต่กึงกำกงนั้นลงมา	แล้วแต่พระกรุณาจะโปรดปราน ฯ
๏ ครานั้นเจ้าพระยาจักรี	ฟังคดีปรีดิ์เปรมเกษมสานต์
ให้จดความตามบอกมิทันนาน	จะได้อ่านกราบทูลพระกรุณา
แล้วยิ้มย่องหันหน้ามาชมเชย	เจ้าเอ๋ยไม่เสียทีที่อาสา
เจ้าพ่อลูกสองคนพ้นปัญญา	ช่างแกล้วกล้าศึกเสือเหลือประมาณ
สักอึดใจได้เมืองเชียงใหม่สิ้น	ทั้งแผ่นดินเราเห็นเป็นยอดทหาร
ได้ดังพระประสงค์คงโปรดปราน	บำเหน็จบำนาญจะรวยด้วยความดี
แล้วเรียกนครบาลมาบอกกล่าว	ท่านจงจำเจ้าลาวไว้ตามที่
ด้วยเป็นโทษยังไม่โปรดในคดี	กว่าจะมีรับสั่งพระทรงธรรม์ ฯ
๏ ครานั้นท่านเจ้ากรมยมราช	ก็จัดแจงเพชฌฆาตที่เข้มขัน
โจมใจอาจฟาดใจกล้าทะลวงฟัน	ราชมัลยิ่งยวดตำรวจใน
ถือหวายอ้ายถนัดมัดเท่าแขน	คาดราตคดแน่นทั้งนายไพร่
เอาโซ่ตรวนขื่อคามาทันใด	ตำแหน่งใครใครก็ไปไม่รอรั้ง
เอาเครื่องจำจำจองเจ้าเชียงใหม่	นายไพร่นั่งห้อมล้อมหน้าหลัง
งำเมืองเพชรปาณีเสียงมี่ดัง	ราชศักดิ์ปลัดวังเกณฑ์กันมา ฯ
๏ ครานั้นเจ้าเชียงอินท์สิ้นความคิด	ดังชีวิตจะม้วยดับสังขาร์
หวาดหวั่นพรั่นตัวกลัวอาญา	ตกประหม่าหน้าซีดสลดใจ
แลเห็นเพชฌฆาตราชมัล	สำคัญว่าชีวิตหารอดไม่
เหงื่อกาฬซ่านทั่วทั้งตัวไป	ทอดอาลัยก้มหน้าไม่พาที ฯ
๏ ครั้นสายแสงอโณทัยได้เวลา	ฝ่ายท่านเจ้าพระยาราชสีห์
ทั้งเจ้าพระยามหาเสนาบดี	จตุสดมภ์กรมทั้งสี่ก็เข้าวัง
ข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือน	กล่นเกลื่อนซ้ายขวามาพร้อมพรั่ง
ท่านจักรีเข้าไปถึงในวัง	จึงสั่งขุนแผนกับลูกชาย
เจ้าคอยท่าอยู่หน้าพระโรงทอง	เราจะกราบทูลฉลองเรื่องถวาย
ให้ทรงทราบอนุสนธิ์ต้นปลาย	แล้วจะเบิกสองนายเฝ้าบาทบงสุ์
พระองค์คงจะรับสั่งถาม	ถึงการณรงค์สงครามตามประสงค์
จะตรองตรึกนึกไว้ให้ทุกกระทง	อย่าลืมหลงเค้ามูลทูลความจริง
เรารำคาญแต่ฝ่ายพระท้ายน้ำ	ด้วยว่าทำต้องตำหนิตริกริ่ง
หากแต่ได้ชัยชนะพอพะพิง	จงรอนิ่งอยู่ที่ทิมริมประตู
ครั้นว่าจวนเวลาพวกข้าเฝ้า	ต่างก็เข้าไปคอยทุกหมวดหมู่
มหาดเล็กกรมวังพรั่งพรู	เข้าสู่พระโรงชัยอันไพบูลย์ ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ดำรงโลก	ระงับโศกราษฎรให้ร้อนสูญ
เนาในปรางค์รัตน์จำรัสจรูญ	เพิ่มพูนสุขาสถาพร
ล้วนเหล่าสาวสนมกำนัลนาง	เคียงข้างพระแท่นบรรจถรณ์
พอสุริย์ฉายสายส่องช่องบัญชร	บทจรจากห้องบรรทมพลัน
เสด็จสู่ที่ทรงสรงสนาน	สุคนธารหอมฟุ้งทั้งปรุงกลั่น
ทรงภูษาพื้นแดงแย่งสุบรรณ	รัดพระองค์ดวงกุดั่นเด่นมณี
พระหัตถ์ซ้ายทรงพระขรรค์อันบวร	บทจรออกจากข้างในที่
นางเชิญเครื่องเนื่องตามจรลี	พระภูมีออกพระโรงรัตนา
ประทับพระที่นั่งบัลลังก์อาสน์	งามดังเทวราชตรัยตรึงศา
ให้เบิกหมู่ข้าเฝ้าท้าวพระยา	เข้ามาในท้องพระโรงชัย
เจ้าพระยาพระหลวงกระทรวงการ	คุกคลานพรั่งพรูดูไสว
เข้าเฝ้าพระองค์ทรงภพไตร	บังคมไหว้แล้วก็หมอบอยู่พร้อมกัน ฯ
๏ ครานั้นเจ้าพระยาจักรี	อัญชลีทูลไปทันใดนั่น
ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงธรรม์	ชีวันอยู่ใต้พระบาทา
ขุนแผนพลายงามที่ไปทัพ	ยกกลับจัตุรงค์มาถึงท่า
คุมเรือประเทียบทองทั้งสองมา	ทั้งพระยาเชียงใหม่ใจฉกรรจ์
ได้เงินทองของส่วนพัทยา	เงินตราเบ็ดเสร็จเจ็ดสิบกำปั่น
ครัวลาวได้มารวมห้าพัน	แต่สกรรจ์พันร้อยห้าสิบคน
ปืนใหญ่สองร้อยน้อยสามพัน	ทวนนั้นพันถ้วนล้วนพู่ขน
ดาบเชลยพันสองเป็นของพล	ดาบโรงแสงต้นห้าร้อยปลาย
ช้างสามร้อยห้าม้าแปดร้อย	โคกระบือใหญ่น้อยนั้นมากหลาย
ทั้งนายไพร่ไม่เป็นอันตราย	สบายด้วยเดชะพระบารมี
อันตัวเจ้าเชียงใหม่ใจพาล	ให้จำไว้ห้าประการตามที่
ควรมิควรฉันใดในคดี	แล้วแต่พระภูมีจะโปรดปราน ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงศักดิ	ปิ่นปักอยุธยามหาสถาน
ฟังทูลเรื่องขุนแผนแสนสำราญ	ดังได้ผ่านเมืองสวรรค์ชั้นโสฬส
อ้ายเชียงอินท์ดูหมิ่นกูหนักหนา	วันนี้จะดูหน้าให้ปรากฏ
มันอวดดีเป็นไรไม่ไว้ยศ	พอได้ตัวหัวหดไปทันใด
การสงครามครั้งนี้มิใช่เล่น	พิเคราะห์ไปก็เห็นเป็นศึกใหญ่
เพราะเรื่องมันยุ่งยากลำบากใจ	มิใช่ไปรบราอย่างสามัญ
ด้วยมันจับพวกเราเอาไปไว้	รู้ว่าไปก็คงฆ่าเสียอาสัญ
อ้ายพ่อลูกเล็ดลอดดอดไปทัน	แก้กันว่องไวได้คนเรา
กับอนึ่งถึงกระบวนที่รบพุ่ง	ถ้ามัวมุ่งล้อมเมืองก็เปลืองเปล่า
จะฆ่าฟันมันอย่างไรให้บางเบา	มันมากมายหลายเท่าเราที่ไป
อ้ายพ่อลูกมันดีที่กลศึก	ลอบสะอึกเข้าไปจับเจ้าเชียงใหม่
เหมือนตัดต้นสาเหตุเภทภัย	พอจับได้ก็เสร็จสำเร็จการ
ต้องยกย่องว่าดีมีความชอบ	ควรประกอบยศศักดิอรรคฐาน
จงเรียกตัวมันมาอย่าได้นาน	อ้ายหน้าด้านท้ายน้ำก็เอามา ฯ
๏ ครานั้นท่านเจ้าคุณได้รับสั่ง	เหลียวบอกตำรวจวังที่อยู่หน้า
เรียกท้ายน้ำขุนแผนแสนศักดา	กับลูกยาพลายงามทั้งสามคน
ตำรวจวังคลานคล้อยถอยออกมา	แจ้งกิจจาขุนแผนนั้นเป็นต้น
ว่าพระจอมนรินทร์ปิ่นภูวดล	ให้หาท่านสามคนในบัดนี้ ฯ
๏ ขุนแผนกับลูกชายพลายงาม	ได้ฟังความปรีดิ์เปรมเกษมศรี
นุ่งสมปักเข้าพลันในทันที	รีบรี่มายังท้องพระโรงชัย
น่าสงสารแต่ฝ่ายพระท้ายน้ำ	ได้ยินคำกรมวังดังจับไข้
ผลัดสมปักตัวสั่นพรั่นฤทัย	เผลอไผลตามมาละล้าละลัง
ขุนแผนพลายงามเข้ามาก่อน	พระท้ายน้ำค่อยผ่อนมาทีหลัง
กราบกรานคลานตามตำรวจวัง	ต่างหมอบชม้อยคอยฟังพระบัญชา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ทอดพระเนตรพ่อลูกก็หรรษา
จึงมีสีหนาทประภาษมา	ดูราขุนแผนกับพลายงาม
มิเสียแรงเป็นชายชาติทหาร	ชำนิชำนาญชาญชัยในสนาม
ครั้งนี้กูใช้ไปสงคราม	มีไพร่ไปแต่สามสิบห้าคน
เมืองเชียงใหม่ไพร่ฟ้าก็กว่าแสน	ไปไล่แล่นลุยลาวเอาแหลกป่น
ข้าศึกฮึกหาญไม่ทานทน	ได้คนคืนเมืองเพราะมือมึง
ดีหนักหนากล้าจับเจ้าเชียงใหม่	มึงคิดอ่านอย่างไรเมื่อไปถึง
ไหนว่ารบมากมายที่ปลายบึง	อย่าอ้ำอึ้งจงเล่าให้เข้าใจ ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสามารถ	อภิวาททูลแจ้งแถลงไข
ด้วยเดชะพระองค์ทรงภพไตร	จึงมีชัยได้สิ้นทั้งพารา
เกล้ากระหม่อมอาสาไปครานี้	กับทหารตัวดีสามสิบห้า
ได้อาศัยในคุณวิทยา	กับบารมีพระองค์ผู้ทรงธรรม์
ขึ้นไปถึงบึงใหญ่ให้หยุดพัก	ซุ่มสำนักคนผู้อยู่ที่นั่น
แล้วปรึกษายินยอมพร้อมใจกัน	กระหม่อมฉันสองคนกับพลายงาม
ปลอมลาวเข้าไปสะกดคน	ขึ้นบนคุกใหญ่ในยามสาม
พบพระท้ายน้ำนั้นไม่ครั่นคร้าม	ทั้งนายไพร่ต่างตามกันออกมา
พวกเวียงจันทน์นั้นก็พาออกมาด้วย	ช่วยกันฟันผู้คุมเสียหนักหนา
แล้วเข้าไปโรงแสงแย่งสาตรา	ทั้งลักม้าโรงในได้ครบคน
แล้วไปชิงช้างงาเอามาค่าย	เวลาบ่ายลาวยกมาสับสน
เกล้ากระหม่อมพร้อมกันออกประจญ	ลาวป่นแตกทัพยับระยำ
ในวันนั้นกระหม่อมฉันกับพลายงาม	สะกดตามเข้าวังเวลาค่ำ
จับได้เจ้าเชียงใหม่ในหอคำ	ก็ยอมทำสัตย์ให้ด้วยใจจง
ขอเป็นข้าทูลละอองรองพระบาท	มอบกายถวายราชย์ตามประสงค์
แต่นั้นมากิริยาก็คงตรง	จงทราบเบื้องบาทบงสุ์พระทรงชัย ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จนเรนทร์สูร	ฟังทูลยินดีจะมีไหน
มิเสียทีอ้ายนี่เหล่าขุนไกร	ทั้งลูกหลานชาญชัยไวปัญญา
อันตัวอ้ายเถ้าเจ้าเชียงใหม่	จะปล่อยไปดอกกูไม่เข่นฆ่า
ถึงมันองอาจอหังการ์	จะว่ามันเป็นขบถก็เป็นพาล
ด้วยเมืองมันนั้นเป็นเอกเทศ	อยู่นอกเขตอยุธยามหาสถาน
เมื่ออ่อนน้อมยอมถวายบรรณาการ	ก็ไม่ควรล้างผลาญให้บรรลัย
ถ้าอาฆาตเอามันไปฟันฆ่า	ใครจะเชื่ออยุธยาต่อไปได้
ไว้มันกลับทุจริตผิดต่อไป	จึงควรให้ลงโทษถึงชีวี
อ้ายขุนแผนพลายงามมีความชอบ	กูจะตอบแทนมึงให้ถึงที่
ขุนแผนให้ไปรั้งกาญจน์บุรี	มีเจียดกระบี่เครื่องยศให้งดงาม
สัปทนคนโทถาดหมากทอง	ช้างจำลองของประทานทั้งคานหาม
สำหรับใช้ไปณรงค์สงคราม	ให้สมตามความชอบที่มีมา
ให้เป็นที่พระสุรินทฦๅชัย	มไหสูรย์ภักดีมีสง่า
แล้วตรัสสั่งคลังในมิได้ช้า	เติมเงินตราสิบห้าชั่งเป็นรางวัล
ทั้งเสื้อผ้าสมปักปูมส่าน	พระราชทานมากมายหลายหลั่น
ส่วนอ้ายลูกชายพลายงามนั้น	จะให้มันมียศปรากฏไป
ยังหนุ่มแน่นว่องไวมิใช่น้อย	ควรเอาไว้ใช้สอยให้ใกล้ใกล้
จะตั้งแต่งให้มึงให้ถึงใจ	ให้สมที่มีชัยได้เมืองมา
ให้เป็นจมื่นไวยวรนาถ	หัวหมื่นมหาดเล็กเวรข้างฝ่ายขวา
พระราชทานเครื่องยศแลเงินตรา	ปูมส่านเสื้อผ้าสารพัน
แล้วตรัสว่าอ้ายไวยพึ่งได้ดี	บ้านช่องมันจะมีที่ไหนนั่น
หัวหมื่นมีแต่ตัวก็ชั่วครัน	ต้องทำบ้านให้มันเสียครั้งนี้
ดูก่อนเจ้ากรมยมราช	จงบาตรหมายนายอำเภอไปเหยียบที่
หาบ้านให้อ้ายไวยในบุรี	ดูท่วงทีพอให้ใกล้ใกล้วัง
แล้วตรัสสั่งเจ้ากรมทหารใน	ไปปลูกเหย้าเรือนให้สักห้าหลัง
ทั้งเรือนครัวรั้วรอบขอบกำบัง	ให้สมกับกูตั้งเป็นหมื่นไวย ฯ
๏ เบือนพระพักตร์มาพบพระท้ายน้ำ	กริ้วซ้ำดังจะฆ่าให้ตักษัย
มีพระสีหนาทประภาษไป	เหม่ไอ้ท้ายน้ำมึงทำงาม
เสียแรงกูรักใคร่ให้เป็นพระ	มิรู้จะขี้ขลาดชาติส่ำสาม
ให้กูหลงไว้ใจในสงคราม	จนอ้ายลาวเอาไปล่ามดังผูกลิง
ช่างไม่คิดสู้มันให้พรั่นท้อ	ทุดกะไรใจคอเป็นผู้หญิง
ช่างชาติชั่วสิ้นที่อัปรีย์จริง	ไปนั่งนิ่งให้มันจับได้อับอาย
ถ้ามิได้ช่วยไอ้ขุนแผนรบ	จะจำครบผูกเฆี่ยนเสียสองหวาย
อ้ายคนชั่วชาติข้าขายหน้านาย	จงหมายถอดเป็นไพร่ใช้เฝ้าประตู ฯ
๏ แล้วตรัสสั่งเจ้ากรมตำรวจหน้า	ไปเอาพระยาเชียงใหม่มานี่หรู
ส่วนพระยาธรมาก็ไปดู	ให้รับสองนางสู่ที่วังใน
ตำรวจรีบมาบอกผู้รักษา	พระโองการให้หาเจ้าเชียงใหม่
เข้าหิ้วปีกซ้ายขวาพาเข้าไป	บังคมไหว้หมอบพรั่นสั่นสะท้าน ฯ
๏ ครานั้นพระปิ่นนรินทร์ราช	มีพระสีหนาทอยู่ฉาดฉาน
เหวยพระยาเชียงใหม่น้ำใจพาล	ตัวทำการไม่สมอารมณ์นึก
เข้าชิงนางจับไทยแล้วไม่หนำ	ยังซ้ำมีสารมาท้าทำศึก
โทษทัณฑ์นั้นอย่างไรที่ใจฮึก	อย่านิ่งนึกเร่งว่ามาบัดดล ฯ
๏ เจ้าเชียงใหม่ได้ฟังพระโองการ	หนาวสะท้านซ่านเสียวทุกขุมขน
เหงื่อตกอกร้อนดังเพลิงลน	เหมือนจะด้นดำไปใต้พสุธา
สารภาพกราบทูลสนองไป	พระทรงชัยได้โปรดเหนือเกศา
อันความผิดพลั้งแต่หลังมา	ข้าพระบาทโทษถึงซึ่งชีวิต
ถ้าทรงพระกรุณาไม่ฆ่าฟัน	พระราชทานโทษทัณฑ์ที่ทำผิด
ขอเป็นข้าบาทบงสุ์พระทรงฤทธิ	รักษาสัตย์สุจริตจนวายปราณ
ขอถวายสมบัติกษัตรา	อิกทั้งลานนามหาสถาน
ไว้ในใต้เบื้องบทมาลย์	พึ่งพระโพธิสมภารสืบต่อไป ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	ฟังจบตรัสตอบเจ้าเชียงใหม่
เมื่อออเจ้ารู้ตัวกลัวภัย	เราจะยกโทษให้ในครั้งนี้
จะให้กลับไปครองเมืองเชียงใหม่	จงตั้งใจสัตย์ซื่อต่อกรุงศรี
ตามเยี่ยงอย่างเจ้าประเทศเขตธานี	รักษาให้ไมตรีจีรังกาล
ตรัสพลางทางสั่งท่านผู้ใหญ่	ทั้งฝ่ายมหาดไทยแลทหาร
จงพาเจ้าเชียงใหม่ไปสาบาน	อธิษฐานถือน้ำทำสัจจา
แล้วจัดแจงแต่งบ้านรับแขกเมือง	กั้นฝาเฝืองเป็นข้างในแลข้างหน้า
ให้เป็นที่อาศัยในพารา	ทั้งเจ้าข้าอย่าให้ได้เดือดร้อน
จ่ายเสบียงอาหารการกินอยู่	เครื่องเสื่อสาดลาดปูแลผ้าผ่อน
พวกบ่าวไพร่ให้มีที่หลับนอน	นครบาลดูอย่าให้ใครบีฑา ฯ
๏ แล้วตรัสสั่งพลันในทันใด	ยังพวกไพร่ไปทัพสามสิบห้า
ทั้งอ้ายพวกหาบหามตามโยธา	เอาเงินตราผ้าให้เป็นรางวัล
แล้วให้ยกราชการงานเมือง	ปลดเปลื้องหน้าที่ทุกสิ่งสรรพ์
สังกัดไว้ในอาทมาตนั้น	ต่อมีทัพขับขันจึงเรียกใช้
ให้มันมีตราภูมิ์คุ้มห้ามขาด	ทั้งอากรขนอนตลาดอย่าเก็บได้
ทำบาญชีมีนายหมวดกองไว้	ให้ขึ้นแก่จมื่นไวยสิ้นทั้งนั้น
ส่วนนายไพร่พวกลาวชาวล้านช้าง	ที่ตามมาส่งนางสร้อยทองนั่น
จงเบิกเงินเสื้อผ้ามาให้มัน	แล้วส่งไปเวียงจันทน์ทั้งไพร่นาย
ครั้นสิ้นข้อดำรัสตรัสเสร็จ	พระเสด็จจรจรัลผันผาย
ขึ้นจากพระโรงคัลพรรณราย	เยื้องกรายคืนเข้าปราสาทชัย ฯ
๏ ฝ่ายพระยาธรมาธิบดี	มาถึงที่ประตูวังหาช้าไม่
บอกแก่ท้าวนางที่ข้างใน	ให้เกณฑ์กันลงไปรับสองนาง
แล้วสั่งให้จัดสีวิกากาญจน์	ผูกม่านลายปักหักทองขวาง
พร้อมพรั่งทั้งคู่ดูสำอาง	ท้าวนางเถ้าแก่แซ่กันมา
จึงเชิญนางสร้อยทองผ่องศรี	ขึ้นทรงวอจรลีไปข้างหน้า
วอหลังนารีศรีสร้อยฟ้า	ท้าวนางนำมายังวังใน
แล้วเร่งรัดจัดตำหนักรักษา	ให้สร้อยทองสร้อยฟ้าอยู่อาศัย
มิให้อนาทรร้อนฤทัย	ตั้งใจคอยรับสั่งพระทรงธรรม์ ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ทรงศักดา	มิ่งมงกุฎอยุธยามหาสวรรค์
สถิตที่แท่นแก้วแกมสุวรรณ	เหล่ากำนัลพระสนมประนมกร
ครั้นสิ้นแสงสุริยาภาณุมาศ	พระจันทร์เคลื่อนเลื่อนราชรถร่อน
ดารารายพรายพร่างกลางอัมพร	ประภัสสรแสงรื่นพื้นแผ่นดิน
สว่างไสวในวังดังเมืองสวรรค์	ด้วยแสงจันทร์นั้นส่องกระจ่างสิ้น
พระพายเฉื่อยเรื่อยพัดมารินริน	พระองค์ทรงถวิลถึงสองนาง
สร้อยทองลูกของเจ้าเวียงจันทน์	เชิดชื่อฦๅลั่นมากรุงล่าง
ว่างามขำล้ำเลิศในล้านช้าง	ดูหมายมาดสวาดินางทุกแดนไตร
กับอนึ่งนารีศรีสร้อยฟ้า	ก็เป็นยอดธิดาเจ้าเชียงใหม่
รูปร่างจะตระการสักปานใด	พระตริพลางตรัสใช้เจ้าขรัวนาย ฯ
๏ ครานั้นท่านท้าววรจันทร์	รับสั่งทรงธรรม์แล้วผันผาย
ไปบอกสองอรไทให้แต่งกาย	ผัดพักตร์พรรณรายดังนวลจันทร์
กระหมวดมุ่นมวยผมดูสมพักตร์	ปิ่นปักวาวแววแก้วกุดั่น
แซมมวยด้วยบุปผาลาวัณย์	สองกรรณใส่ตุ้มหูพู่ระย้า
สวมใส่กำไลทองทั้งสองกร	ธำมรงค์เรียงสลอนทั้งซ้ายขวา
นุ่งยกทองทอลออตา	ห่มผ้าพื้นไหมอุไรกรอง
วิไลเลิศเฉิดฉินดังกินรี	จรลีตามกันมาทั้งสอง
ขรัวนายนำนางขึ้นปรางค์ทอง	เข้าเฝ้าทูลละอองพระบาทา
เจ้าขรัวนายบังคมประนมสนอง	นางสร้อยทองหมอบเฝ้าอยู่ฝ่ายขวา
ที่น้อมกายเบื้องซ้ายข้างนี้มา	คือนางสร้อยฟ้านารี ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ทอดพระเนตรรูปทรงทั้งสองศรี
น่าชมสมเป็นราชบุตรี	ท่วงทีคนละอย่างดูต่างกัน
พินิจทรงสร้อยทองละอองพักตร์	นรลักษณ์งามเลิศเฉิดฉัน
ละมุนละม่อมพร้อมพริ้งทุกสิ่งอัน	สมเป็นขวัญของประเทศเขตลาวกาว
ดูสงบเสงี่ยมงามทรามสวาดิ	มารยาทสนิทสนมสมเป็นสาว
กระนี้ฤๅจะมิฦๅในแดนลาว	จนเชียงใหม่ได้ข่าวเข้าช่วงชิง
แล้วผินพักตร์มาพิศเจ้าสร้อยฟ้า	ดูจริตกิริยากระตุ้งกระติ้ง
ท่าทางท่วงทีก็ดีจริง	จะเสียอยู่แต่สักสิ่งด้วยรายงอน
หูตากลอกกลมคมคายเหลือ	พิศแล้วเบื่อดูได้แต่ร่อนร่อน
จะเปรียบก็เหมือนอย่างนางละคร	งามงอนอ้อนแอ้นบั้นเอวกลม
เพราพริ้งเพรียวเหลือดังเรือแข่ง	กล้องแกล้งพายจิบก็เจียนล่ม
ดูริมฝีปากบางลูกคางกลม	เห็นลาดเลาเจ้าคารมเป็นมั่นคง
ถ้าเป็นม้าก็ม้าขึ้นระวาง	ถ้าเป็นช้างก็ช้างอย่างต้องประสงค์
ถึงจะผูกเครื่องทองเป็นรองทรง	ถ้าคนขี่ไม่ประจงคงเจ็บตัว
สร้อยทองลูกของเจ้าล้านช้าง	ยศอย่างมารยาทจะยังชั่ว
แต่ข้างนางสร้อยฟ้าดูน่ากลัว	กระซิบตรัสแก่เจ้าขรัววรจันทร์
แน่ะขรัวนายท่วงทีอีสองคน	ดูชอบมาพากลฤๅไม่นั่น
สร้อยทองดูทำนองจะดีครัน	สร้อยฟ้านั้นท่าทางเหมือนนางละคร
จะเอาไว้เป็นช้างระวางใน	ลองใจขับขี่ดูทีก่อน
ก็นึกกลัวตัวแก่ไม่แน่นอน	ฤๅจะควรผันผ่อนประการใด ฯ
๏ เจ้าขรัวนายได้ฟังรับสั่งถาม	ก็ทราบความตามพระอัชฌาสัย
จึงกราบทูลพระองค์ทรงภพไตร	เห็นถูกต้องตามพระทัยที่ใคร่ครวญ
นางสร้อยทองต้องลักษณะนัก	นรลักษณ์งามดีถี่ถ้วน
แต่สร้อยฟ้าดูจริตกระบิดกระบวน	เห็นไม่ควรที่จะเคียงพระบาทา
ดูท่าทางอย่างเรือต้องละลอก	กลับกลอกกลิ้งกลมคมหนักหนา
กระหม่อมฉันเกรงจะขัดพระอัธยา	เหมือนทรงม้าที่พยศต้องกดไว้
ถึงแม้ว่ารูปทรงส่งสัณฐาน	จะโปรดปรานก็ไม่หย่อนผ่อนลงได้
จะเป็นเครื่องอักอ่วนกวนพระทัย	มิให้เบิกบานสำราญองค์
ไม่เหมือนนางสร้อยทองผ่องศรี	นั่นควรที่ยกย่องต้องประสงค์
ดูท่วงทีกิริยานั้นสมทรง	ควรรองบาทบงสุ์พระทรงชัย
นางสร้อยฟ้าถ้าจะรับราชการ	เพียงชั้นนางพนักงานเห็นพอได้
ขอพระองค์ผู้ทรงภพไตร	จงทรงวินิจฉัยให้สมควร ฯ
๏ ครานั้นภูมินทร์บดินทร์สูร	ฟังเจ้าขรัวนายทูลทรงพระสรวล
ข้าก็เบื่อคนจริตกระบิดกระบวน	จึงอักอ่วนคิดไปให้ระอา
แต่จะเลี้ยงเพียงเป็นนางพนักงาน	ดูก็พานต่ำต้อยจะน้อยหน้า
ด้วยมันเป็นลูกสาวท้าวพระยา	ให้มีคู่สู่หาเสียเป็นไร
อย่าเลยอ้ายพลายงามมีความชอบ	ได้ประกอบยศศักดิเป็นไหนไหน
พร้อมสรรพเคหาทั้งข้าไท	ยังแต่ไม่มีเมียจะถือน้ำ
ได้นึกอยู่ว่าจะดูหาเมียให้	เราจะได้เลี้ยงชุบอุปถัมภ์
ปล่อยไว้ฉวยได้คนระยำ	มันจะทำเสื่อมเสียวิชาดี
มันก็เป็นจมื่นไวยวรนาถ	หัวหมื่นมหาดเล็กใช้อยู่ใกล้ที่
ถึงตัวเจ้าเชียงใหม่ในครั้งนี้	มันก็มีคุณรับบำรุงมา
เห็นจะไม่ขัดใจเจ้าเชียงใหม่	เราขอเขาคงให้ดังเราว่า
ให้สำเร็จเสร็จเรื่องอีสร้อยฟ้า	ทั้งมีหน้ามีตาอ้ายหมื่นไวย
ดูเหมาะหมดพอสมอารมณ์หมาย	เจ้าขรัวนายจะเห็นเป็นไฉน
อ้ายหมื่นไวยได้อีสร้อยฟ้าไป	ก็จะได้เป็นกำลังราชการ ฯ
๏ เจ้าขรัวนายกราบก้มบังคมบาท	เคารพรับพระราชบรรหาร
จึงทูลความตามกระแสพระโองการ	ซึ่งประทานจมื่นไวยนั้นควรนัก
ครั้งนี้มีชัยได้เมืองลาว	ฦๅข่าวทั่วหล้าอาณาจักร
ถ้าประทานสร้อยฟ้าให้สมรัก	ก็จะยิ่งสามิภักดิ์พระทรงชัย ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ปิ่นปักนัคเรศเป็นใหญ่
ฟังขรัวนายทูลสนองต้องพระทัย	เอออ้ายไวยมันสมกับสร้อยฟ้า
แล้วหันมาปราศรัยนางสร้อยทอง	อย่าหม่นหมองจะเลี้ยงให้งามหน้า
สมเป็นราชบุตรีศรีสัตนา	ซึ่งบิดายกให้ด้วยไมตรี
จึงตรัสสั่งคลังในพนักงาน	ให้จัดของพระราชทานตามที่
หีบหมากทองลงยาราชาวดี	เงินยี่สิบชั่งทั้งขันทอง
แหวนเรือนรังแตนทั้งแหวนงู	ตุ้มหูระย้าเพชรเก็จก่อง
ผ้ายกทองยกไหมสไบกรอง	ทั้งสิ่งของส่วนพี่เลี้ยงกัลยา
จัดตำหนักให้อยู่ตึกหมู่ใหญ่	ข้าไทให้เป็นสุขทุกถ้วนหน้า
แล้วตรัสปราศรัยนางสร้อยฟ้า	เอ็งก็อย่าอาวรณ์ร้อนฤทัย
ถึงพ่อเอ็งจู่ลู่ให้กูโกรธ	กูก็ได้ยกโทษโปรดให้
เมื่อราชการเสร็จสรรพเขากลับไป	กูไซร้จะเป็นพ่อออสร้อยฟ้า
จะเลี้ยงดูมิให้ได้อายเพื่อน	ถึงจะมีเหย้าเรือนไปวันหน้า
จะตกแต่งให้ดีมีหน้าตา	มิให้ใครครหานินทากู
เอ็งจงยับยั้งอยู่วังใน	ขรัวนายไปจัดเรือนให้มันอยู่
ฝากเจ้าขรัวนายด้วยจงช่วยดู	ทั้งคนผู้บ่าวไพร่ให้สบาย
ถ้าหากมันคิดถึงพ่อแม่	ให้เถ้าแก่พาไปดังใจหมาย
รับสั่งแล้วจึงท้าวเจ้าขรัวนาย	พาสร้อยฟ้าผันผายลงมาพลัน ฯ
๏ ครั้นรุ่งแสงสุริยาภาณุมาศ	โอภาสพรรณรายฉายฉัน
ฝ่ายว่าพระองค์ผู้ทรงธรรม์	จรจรัลออกพระโรงรัตนา
พรั่งพร้อมเสนาข้าเฝ้า	ทุกหมู่เหล่าแวดล้อมอยู่พร้อมหน้า
เจ้าเชียงใหม่พ้นพระราชอาชญา	ก็เข้ามาเฝ้าเบื้องบาทบงสุ์
พระองค์ทรงดำริตริตรา	ถึงขอบขัณฑสิมาโดยประสงค์
เห็นว่าเจ้าเชียงใหม่นั้นใจจง	ควรให้คงยศได้ไม่เสียการ
จึงตรัสว่าฮ้าเฮ้ยเจ้าเชียงใหม่	เราจะให้กลับหลังยังสถาน
ทั้งบ่าวไพร่ชายหญิงแลศฤงคาร	ตัวท่านจงคืนเอาขึ้นไป
ไปรักษาพระนิเวศน์เขตขัณฑ์	ป้องกันศึกเสือเหนือใต้
ถ้าแม้นมีปัจจามิตรมาทิศใด	เหลือกำลังก็ให้บอกลงมา ฯ
๏ เจ้าเชียงใหม่ได้ฟังรับสั่งโปรด	ปราโมทย์ดังจะเหาะขึ้นเวหา
ก้มกราบทูลพระองค์ทรงศักดา	ขอรองพระบาทากว่าจะตาย
ไปเบื้องหน้าถ้าทำให้เคืองขัด	แม้นเป็นสัตย์จงประหารให้ฉิบหาย
ตัวจำนำคำรับไม่กลับกลาย	ขอถวายบุตรไว้ใต้บาทา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	ฟังจบทรงพระสรวลสำรวลร่า
เออเจ้าเชียงใหม่ไปพารา	แล้วไปมาหากันก็เป็นไร
ซึ่งลูกสาวในอกยกให้ข้า	ก็ขอบใจหนักหนาเจ้าเชียงใหม่
แต่เห็นหน้าข้าก็นึกตั้งใจไว้	จะขอสร้อยฟ้าให้กับอ้ายพลาย
มันน่าชมสมกันนี่กะไร	ลูกสาวเจ้าเชียงใหม่ก็เฉิดฉาย
อ้ายพลายงามความรู้ก็เลิศชาย	จะได้เป็นสุขสบายทั้งสองรา
อย่าเสียใจว่าได้กับต่ำศักดิ์	อ้ายพลายงามก็รักเหมือนลูกข้า
เป็นหัวหมื่นมหาดเล็กเด็กชา	จงนึกว่าเราทั้งสองเกี่ยวดองกัน ฯ
๏ เจ้าเชียงใหม่ได้ฟังรับสั่งขอ	รันทดท้อฤทัยให้ไหวหวั่น
เสียดายศักดิสุริวงศ์พงศ์พันธุ์	อัดอั้นมิใคร่ออกซึ่งวาจา
นึกถึงสร้อยฟ้านิจจาเอ๋ย	ไม่ควรเลยจะระคนลงปนข้า
ครั้นขัดก็จะเคืองเบื้องบาทา	จึงกราบทูลพระกรุณาด้วยจำใจ
อันลูกสาวเกล้ากระหม่อมถวายขาด	ไว้เป็นข้าฝ่าพระบาทจนตักษัย
ซึ่งจะพระราชทานจมื่นไวย	ก็สุดแท้แต่พระทัยจะโปรดปราน
อันพระไวยคนนี้ก็มีศักดิ	แหลมหลักเปรื่องปราชญ์ชาติทหาร
ต่อไปคงจะได้ราชการ	กระหม่อมฉานจะได้พึ่งเพื่อนสืบไป ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	ฟังจบตรัสว่าเออเจ้าเชียงใหม่
แม้นมีเหตุเภทพาลประการใด	จะได้ใช้ให้ออไวยไปช่วยกัน
ท่านจงคืนหลังยังพารา	ญาติวงศ์คอยท่าจะโศกศัลย์
ทั้งเจ้าไพร่จงเป็นสุขทุกคืนวัน	พระสั่งเสร็จจรจรัลเข้าวังใน ฯ
๏ ฝ่ายว่าเจ้าเชียงอินท์ปิ่นประชา	เสด็จขึ้นกลับมาที่อาศัย
มีรับสั่งโปรดปรานประการใด	ก็เล่าให้เมียแจ้งแห่งกิจจา ฯ
๏ ครานั้นนางอัปสรมเหสี	ได้ฟังคดีที่ผัวว่า
ยินดีที่จะได้ไปพารา	แต่ทุกข์ถึงธิดาดวงชีวัน
ให้อีไหมไปบอกเจ้าสร้อยฟ้า	ให้ออกมาทันทีขมีขมัน
สร้อยฟ้าจึงลาขรัวนายพลัน	เถ้าแก่โขลนนั้นกำกับมา ฯ
๏ ครั้นถึงที่สถิตของบิดร	นางยอกรกราบบาททั้งซ้ายขวา
เจ้าเชียงใหม่กอดลูกแล้วโศกา	ว่าพ่อแม่นี้จะลาเจ้ากลับไป
เพราะมีตัวเจ้าถวายจึงคลายเคือง	ได้เมื้อเมืองเจ้าจะตกอยู่กรุงใต้
จะโปรดปรานประทานให้หมื่นไวย	เหลืออาลัยอยู่แล้วแก้วพ่ออา ฯ
๏ ครานั้นสร้อยฟ้ามารศรี	ฟังคดีเพียงจะดิ้นสิ้นสังขาร์
สองกรกอดบาทพระบิดา	ก้มหน้าซบลงแล้วโศกี
โอ้ว่าเจ้าประคุณของลูกแก้ว	จะละลูกเสียแล้วเอาตัวหนี
ถึงตกไร้ใกล้ชนกชนนี	ก็พอมีเยื่อใยในใจคอ
ซึ่งยกลูกถวายถ่ายชีวิต	ลูกไม่คิดบิดเบือนดอกเจ้าพ่อ
ท่านจะใช้ตักน้ำฤๅหามวอ	ไม่ย่อท้อจะแทนพระคุณไป
แสนทุกข์อยู่แต่ที่จะมีผัว	พระทูนหัวอกเอ๋ยหาเคยไม่
จะดูการเรือนเหย้าเขาข้างไทย	จะอย่างไรก็ไม่รู้ประเพณี
ก็จะถูกติฉินยินร้าย	อัปยศอดอายชาวกรุงศรี
สำหรับเขาค่อนว่าทั้งตาปี	มีแต่จะอับอายขายบาทา
ประการหนึ่งผู้ซึ่งจะเป็นผัว	มิใช่ตัวเขาสมัครรักใคร่ข้า
ประทานไปถ้าเขาไม่มีเมตตา	ก็จะพาลด่าว่าเอาตามใจ
แม้นจะทำย่ำยีถึงตีตบ	จะสู้รบหลบหนีไปไหนได้
ตัวคนเดียวตกอยู่ในหมู่ไทย	จะพึ่งใครยามยากลำบากกาย
จะได้แต่ร้องไห้ไปจนม้วย	แม่พ่อพอจะช่วยก็ห่างหาย
ไหนจะอยู่ไปตลอดคงวอดวาย	นางฟูมฟายชลนาโศกาลัย ฯ
๏ ครานั้นเจ้าเชียงใหม่อาลัยลูก	พันผูกนั่งสะท้อนถอนใจใหญ่
แข็งขืนกลืนกลั้นน้ำตาไว้	โลมเล้าเอาใจของลูกรัก
เป็นกรรมของเรานะเจ้าเอ๋ย	แต่เกิดมาพ่อไม่เคยจะหาญหัก
ครั้งนี้ขัดสนจนใจนัก	เจ้าเหมือนที่พึ่งพักของบิดา
ตลอดถึงวงศาคณาญาติ	ประชาราษฎร์เพื่อนยากมากหนักหนา
เป็นเชลยกองทัพเขาจับมา	เหมือนลูกยาช่วยให้รอดตลอดไป
ถ้าไม่มีตัวเจ้าเข้าถวาย	ก็คงพากันตายอยู่เมืองใต้
นี่พอให้ไว้เนื้อเชื่อพระทัย	จึงโปรดให้กลับคืนไปเมืองเรา
ซึ่งพระองค์ทรงขอให้พระไวย	มิใช่พ่อพอใจจะให้เจ้า
แต่จะขัดพระดำรัสเหมือนดูเบา	จึงจำยกให้เขาตามบัญชา
ข้อนี้ก็ได้มีรับสั่งแล้ว	ว่าจะเลี้ยงลูกแก้วให้สมหน้า
ด้วยพระองค์ทรงพระกรุณา	จงพึ่งฝ่าบาทบงสุ์พระทรงชัย
ไปวันหน้าถึงว่าจะอาดูร	จะเฝ้าแหนเพ็ดทูลก็พอได้
อนึ่งที่ตัวพระจมื่นไวย	เมื่อขึ้นไปย่ำยีบุรีเรา
ถึงเมื่อไปเป็นปรปักษ์จะหักหาญ	ด้วยทำการถวายเจ้านายเขา
เมื่อเราอ่อนเขาก็หย่อนผ่อนให้เบา	จนเลยเข้ากันเป็นมิตรสนิทมา
คงเห็นกับไมตรีมีแต่หลัง	ทั้งเป็นเมียประทานพระผ่านหล้า
ถึงเกิดข้อเคืองขัดอัธยา	เห็นจะไม่ตีด่าให้อับอาย
พ่อจะให้เถรขวาดฉลาดเวท	เธอวิเศษฤทธีดีใจหาย
อยู่เป็นเพื่อนป้องกันอันตราย	กับเพี้ยควานขนานอ้ายด้วยอิกคน
แม่เจ้าเขาคงเลือกเหล่าผู้หญิง	ที่เชื่อใจได้จริงมาแต่ต้น
มอบไว้ใช้ชิดติดกับตน	ถึงพ่อไปเมืองบนไม่ละเลย
อันจะเป็นแม่เหย้าเจ้าเรือน	ดูให้เหมือนแม่เจ้าเถิดลูกเอ๋ย
เขาดีจริงสิ่งไรเจ้าไม่เคย	ทรามเชยถามแม่ให้แน่ใจ ฯ
๏ ครานั้นนางอัปสรชนนี	เรียกสร้อยฟ้านารีเข้าเรือนใหญ่
สงสารลูกโลมเล้าเอาใจ	อย่าร้องไห้ไปนักนะลูกอา
เกิดมาเป็นมนุษย์ปุถุชน	ความทุกข์มิได้พ้นจนสักหน้า
สุดแท้แต่กรรมที่ทำมา	ถึงเวลาสิ้นสุขก็ทุกข์ไป
ถ้าถึงคราวพ้นเข็ญที่เป็นทุกข์	ก็กลับมีความสุขสืบไปใหม่
เป็นธรรมดามาฉะนี้แต่ไรไร	จะหวาดหวั่นพรั่นใจไม่ต้องการ
พระพ่อได้เจ้าถวายถ่ายโทษ	เหมือนเจ้าโปรดพ่อให้ได้คืนสถาน
ดังกัณหาชาลีสองกุมาร	เพิ่มประโยชน์โพธิญาณพระบิดา
เป็นกุศลผลบุญอันยิ่งใหญ่	จะค้ำชูตัวไปในภายหน้า
ไม่ควรย่อท้อคิดระอิดระอา	จงก้มหน้าสนองพระคุณไป
ซึ่งภูบาลจะประทานให้มีผัว	เจ้าอย่ากลัวชั่วร้ายหามีไม่
เป็นสตรีมีผัวกันทั่วไป	เพราะว่าเป็นวิสัยแห่งโลกีย์
ถึงเนื้อคู่อยู่ห่างต่างภาษา	จนหน้าตาไม่รู้จักมักจี่
สำคัญแต่ที่ให้ได้คนดี	ก็จะมีความสุขไม่ทุกข์ใจ
เหมือนเช่นพระอุณรุทนางอุษา	ก็อยู่ห่างต่างพาราเป็นไหนไหน
หลับอยู่เทวดาพาอุ้มไป	ยังรักใคร่ปรองดองทั้งสองรา
ถึงตัวแม่เมื่อสาวคราวพวยพุ่ง	ก็อยู่เวียงเชียงตุงไกลหนักหนา
พระปู่เถ้าเจ้าเชียงใหม่ไปขอมา	พึ่งเห็นหน้าพ่อเจ้าต่อวันงาน
ถึงพ่อเจ้าเล่าก็ไม่ได้เห็นแม่	ได้ยินแต่ว่ารูปทรงส่งสัณฐาน
ยังอยู่ด้วยกันมาเป็นช้านาน	มิได้มีร้าวรานประการใด
ด้วยวิสัยในการประเวณี	ย่อมอยู่ที่ดวงจิตพิสมัย
พอถึงกันก็ประหวัดกำหนัดใน	แต่พอได้รู้รสก็หมดกลัว
ยิ่งหนุ่มสาวคราวแรกภิรมย์รัก	พอประจักษ์ได้เสียเป็นเมียผัว
มักหลงใหลคลึงเคล้าเฝ้าพันพัว	ราวกับตัวขึ้นสวรรค์ชั้นตรัยตรึงศ์
เมื่อแรกแรกร่วมเรียงเคียงเขนย	อย่ากลัวเลยจะพิโรธโกรธขึ้ง
ต่อนานวันว่างวายคลายเคล้าคลึง	นั่นแลจึงจะได้รู้ดูใจกัน
วิสัยชายคล้ายกับคชสาร	ถ้าหมอควาญรู้ทีดีขยัน
แต่ทว่าบางยกตกน้ำมัน	ต้องรู้จักผ่อนผันจึงเป็นเพลง
ธรรมดาสตรีที่มีผัว	ต้องเกรงยำจำกลัวผัวข่มเหง
เพราะถ้าผัวตัวนั้นยังคุ้มเกรง	ถึงคนอื่นครื้นเครงมิเป็นไร
ถ้าผัวทิ้งคนเดียวเปลี่ยวอนาถ	เหมือนสิ้นชาติสิ้นเชื้อที่เนื้อไข
หญิงที่ผัวทิ้งขว้างห่างเหไป	จะเข้าไหนเขากระหยิ่มมักยิ้มเยาะ
ถึงจะหาลูกผัวแก้ตัวใหม่	ก็ยากนักจักได้ที่มั่นเหมาะ
ด้วยสิ้นพรหมจารีที่จำเพาะ	เหมือนไส้กลวงด้วงเจาะรังเกียจกัน
ด้วยเหตุนี้มีผัวอย่ามัวประมาท	ถ้าพลั้งพลาดเพียงชีวาจะอาสัญ
ต้องเอาใจสามีทุกวี่วัน	ให้ผัวนั้นเมตตาอย่าจืดจาง
จงเคารพนบนอบต่อสามี	กิริยาพาทีอย่าอางขนาง
จะยั่วยวนฤๅว่าที่มีระคาง	ไว้ให้ว่างคนผู้อยู่ที่ลับ
สังเกตดูอย่างไรชอบใจผัว	ทั้งอยู่กินสิ้นทั่วทุกสิ่งสรรพ
ทำให้ได้อย่าให้ต้องบังคับ	เป็นแม่เรือนเขาจึงนับว่าดีจริง
อันเป็นเมียจะให้ชอบใจผัว	สิ่งสำคัญนั้นก็ตัวของผู้หญิง
ทำให้ผัวถูกใจไม่มีทิ้ง	ยังมีอีกสิ่งก็อาหารตระการใจ
ถ้ารู้จักประกอบให้ชอบลิ้น	ถึงแก่สิ้นเพราพริ้งไม่ทิ้งได้
คงต้องง้อขอกินทุกวันไป	จงใส่ใจจัดหาสารพัน
เป็นต้นต้มตีนหมูให้ชูรส	ไข่ไก่สดปลาต้มยำทำขยัน
ตับเหล็กสันในแลไข่ดัน	หั่นให้ชิ้นเล็กเล็กเหมือนเจ๊กทำ
พยายามเลี้ยงดูให้ชูใจ	ถึงจะมีเมียใหม่ให้คมขำ
เสน่ห์ปลายจวักไม่รู้จักทำ	หลงใหลไม่กี่น้ำก็จำคลาย
พ่อเจ้ามีห้ามสักสามร้อย	เป็นไรไม่หลุดลอยไปง่ายง่าย
ปะสาวสาวเข้าก็ซมหลงงมงาย	แต่พอหน่ายก็แพ้แม่ทุกที
ทำไมกับสาวสาวอีลาวเคอะ	ถึงจะสวยมันก็เซอะดังซากผี
ยังชมว่าท่านยายแยบคายดี	มิได้มีเหมือนแม่จนแก่ชรา
อันเป็นหญิงสุดแต่สิ่งปรนนิบัติ	ใครสันทัดผัวก็รักเป็นหนักหนา
แม้นเจ้าทำเหมือนคำของมารดา	ดีกว่ายาแฝดฝังทั้งตาปี ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมนางสร้อยฟ้า	รับคำมารดาใส่เกศี
เจ้าแม่ไปขอให้สวัสดี	ถึงปีแล้วจงใช้ให้คนมา
ให้แจ้งข่าวเจ้าประคุณว่าเป็นสุข	ก็จะสบายคลายทุกข์ของตัวข้า
สั่งพลางต่างองค์ทรงโศกา	เพียงว่าจะสิ้นสมประดี ฯ
๏ ครั้นสุริย์ฉายบ่ายคล้อยลงรำไร	เจ้าเชียงใหม่กับองค์มเหสี
แสนสงสารลูกยายิ่งปรานี	เวลานี้จวนเจ้าจะเข้าวัง
เอาธำมรงค์เก้ายอดถอดให้ลูก	ถ้าจะขายถูกถูกก็สิบชั่ง
ไว้ต่อเมื่อยากจนพ้นกำลัง	จำนำไว้ในวังพอแก้จน
แล้วเลือกสรรนางลาวพวกสาวใช้	นางสาวไหมพี่เลี้ยงนั้นเป็นต้น
กับรุ่นรุ่นรูปดีอิกสี่คน	เอาไว้เป็นเพื่อนตนเถิดลูกอา
แล้วสั่งซ้ำกำชับกับสาวไหม	เอ็งเอ๋ยอย่าถือใจว่าเป็นข้า
นึกว่านางเป็นน้องร่วมท้องมา	จงอุตส่าห์หมั่นระวังสั่งสอนกัน
จวนประตูปิดแล้วแก้วแม่เอ๋ย	อย่าช้าเลยกลับไปเข้าไอศวรรย์
แม่จงอยู่เป็นสุขทุกนิรันดร์	อันตรายราคีอย่ามีพาน ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าสร้อยฟ้า	ฟังว่าดังอุระจะแตกฉาน
กราบตีนพ่อแม่ให้แดดาล	ชลนัยน์ไหลซ่านลงโซมทรวง
เย็นนักจักช้าก็มิได้	เป็นทุกข์ใจจะรีบเข้าวังหลวง
พระสุริยาจวนพลบจะลบดวง	ให้เป็นห่วงบ่วงใยมิใคร่จร
พวกเถ้าแก่เตือนตักว่าจักค่ำ	นางยิ่งซ้ำแสนทุกข์สะท้อนถอน
จึงจำจากบิดาแลมารดร	เฝ้าอาวรณ์โศกเศร้าจนเข้าวัง ฯ
๏ ครานั้นพระเจ้าเชียงใหม่	อาลัยลูกยาน้ำตาหลั่ง
แลตามสร้อยฟ้าจนฝาบัง	แล้วนิ่งนั่งสะอื้นไห้อยู่ไปมา
ทั้งนางอัปสรมเหสี	ก็โศกีร่ำรักเป็นหนักหนา
กระทั่งพวกสาวสรรค์กัลยา	ต่างก็พลอยโศกาด้วยอาลัย
ครั้นว่าค่อยคลายวายโศกา	จึงเรียกเหล่าเสนาเข้ามาใกล้
บอกว่าพระองค์ผู้ทรงชัย	ยกโทษโปรดให้ไปธานี
จงไปสั่งพวกลาวบ่าวไพร่	ให้เตรียมตัวกลับไปบุรีศรี
พร้อมพรั่งตั้งแต่ในพรุ่งนี้	ฤกษ์ดีวันมะรืนจะคืนเมือง ฯ
๏ ฝ่ายว่าเสนาพระยาลาว	ทราบข่าวว่าจะได้กลับไปเหนือ
ต่างดีใจรีบรัดไปจัดเรือ	หาพริกเกลือเตรียมเสบียงไปเลี้ยงกัน
ส่วนพวกพลลาวบ่าวข้า	ก็ติดตามกันมาจ้าละหวั่น
ช่วยกันยาเรือแพอยู่แจจัน	บางคนนั้นเก็บของมากองไว้
บ้างไปซื้อเสื้อผ้าหาของกิน	ที่ใครมีหนี้สินรีบใช้ให้
ขะมักเขม้นอารามยามจะไป	ถึงเหน็ดเหนื่อยเหงื่อไหลไม่ขุ่นเคือง
พวกพ่อค้ารู้ข่าวลาวจะกลับ	เอาของหาบหยับหยับมาแน่นเนื่อง
ชวนให้ซื้อของข้าวเอาไปเมือง	ราคาเฟื้องขายสลึงให้พึงใจ
ฝ่ายพวกนางลาวเหล่าข้าหลวง	ห่วงสมบัติต่างรีบหาหีบใส่
เก็บพับผ้าผ่อนท่อนสไบ	แป้งน้ำมันเอาไปให้พอแรง
บรรดาพวกที่จะได้กลับไปบ้าน	ต่างเบิกบานยิ้มหัวทั่วทุกแห่ง
ที่ต้องอยู่อยุธยาทำตาแดง	หัวอกแห้งใครทักไม่พูดจา
เจ้าเชียงใหม่ครั้นเห็นก็สงสาร	แจกบำเหน็จบำนาญให้หนักหนา
สูเอ๋ยอยู่หน่อยกับสร้อยฟ้า	พอปีหน้าข้าจะให้ได้ไปเมือง ฯ
๏ พอรุ่งเช้ากลาโหมมหาดไทย	ทั้งกรมแสงคลังในมาแน่นเนื่อง
ผู้คนขนของมานองเนือง	แต่ล้วนเครื่องอุปโภคที่ริบไว้
บอกว่ามีพระราชโองการ	พระราชทานคืนสิ่งศฤงคารให้
ของเหล่านี้ที่ส่งมากรุงไกร	กลับขึ้นไปถึงพิจิตรจงแวะรับ
ช้างม้าพาหนะบ่าวไพร่	คืนไปตามรับสั่งให้เสร็จสรรพ
เอาบาญชีคลี่สำรวจตรวจนับ	มอบแล้วต่างกลับไปฉับพลัน
พวกเสนาพระยาลาวชาวเชียงใหม่	ก็รับของขนไปเป็นหลั่นหลั่น
เรียกเรือมาเรียงไว้เคียงกัน	เอาของบรรทุกเรียบเพียบทุกลำ
ทั้งของหลวงของเหล่าท้าวพระยา	ผู้คนขนมาอยู่คลาคล่ำ
บรรทุกแล้วถอยมาทอดจอดประจำ	ในท้องน้ำเสียงลาวออกฉาวไป
ที่ตรงท่าหน้าบ้านตะพานลง	ให้จอดเรือลำทรงเจ้าเชียงใหม่
ต่อลงมาข้างท้ายเรือฝ่ายใน	ให้จอดเรือพวกไพร่ข้างใต้น้ำ
ครั้นพร้อมเสร็จเจ้าเชียงใหม่มเหสี	จรลีลงเรือเมื่อใกล้ค่ำ
เรือพวกท้าวพระยามาประจำ	เรียงลำคอยท่าจะคลาไคล ฯ
๏ พอดาวประกายพรึกขึ้นพวยพุ่ง	ใกล้รุ่งแสงทองจะส่องไข
พระจันทร์เคลื่อนเลื่อนบ่ายลงชายไม้	สกุณไก่ก้องขันสนั่นเมือง
พวกลาวต่างฟื้นตื่นนิทรา	หุงข้าวเผาปลากันตามเรื่อง
พออุทัยไขแสงขึ้นแรงเรือง	แลประเทืองทั่วฟ้าสุธาธาร
ลงเรือพร้อมพรั่งทั้งนายไพร่	เจ้าเชียงใหม่ลุกออกมานอกม่าน
พอได้ฤกษ์รังสีรวีวาร	ให้ออกเรือจากตะพานในทันใด
น้ำขึ้นตีกรรเชียงเสียงครั่นครึก	ตกลึกผ่านมาหน้าวังใหญ่
ท้าวคิดถึงลูกยายิ่งอาลัย	น้ำตาไหลนิ่งนั่งอยู่ข้างท้าย
เรือตามน้ำขึ้นมาคว้างคว้าง	ถึงเพนียดคล้องช้างก็ใจหาย
เห็นช้างผูกเสาเคียงอยู่เรียงราย	โอ้ช้างพลายตามโขลงมาหลงซอง
งวงพาดงาเหงากับเสาจลุง	ตาจะมุ่งดูอะไรเมื่อใจหมอง
น้ำตาซาบอาบหน้าอยู่เนืองนอง	ทั้งสองข้างมีงาไม่กล้าแทง
ช้างเอ๋ยเคยกล้าอยู่กลางเถื่อน	ไม่กลัวเพื่อนแล่นไล่ด้วยใจแข็ง
ความทะนงหลงตัวว่าเรี่ยวแรง	ถูกเขาแกล้งปกพาเอามาคล้อง
ด้วยความรักนางพังกำบังตา	ติดโขลงตามมาได้คล่องคล่อง
เพราะตัณหาพาหลงตรงเข้าซอง	จึงมาต้องผูกมัดอยู่อัตรา
คิดถึงเพื่อนก็เหมือนกับตัวเรา	แต่ก่อนเก่าสารพันจะหรรษา
สมบัติพัสถานก็ลานตา	เมืองไหนไม่มาประมาทแคลน
เพราะหลงรักสร้อยทองปองสวาดิ	พลั้งพลาดจึงทุกข์เสียเหลือแสน
เสียบ้านเสียเมืองได้เคืองแค้น	แม้นแต่ลูกสายใจมิได้คืน
ยิ่งคิดยิ่งเหงาเศร้าวิญญาณ์	น้ำตาไหลหลั่งนั่งสะอื้น
ถึงบ้านมอญเห็นขอนมอญลงยืน	น้ำตื้นให้ถ่อต่อไปพลัน
ผ่านโพธิสามต้นเห็นต้นโพธิ	กิ่งไสวใหญ่โตสูงถงั่น
สามต้นปลูกเรียงไว้เคียงกัน	ต้นหนึ่งนั้นอยู่กลางดูบางใบ
เหี่ยวแห้งรันทดสลดหมอง	สองต้นสดชื่นรื่นไสว
เหมือนเราสองจะไปครองซึ่งเวียงชัย	ลูกน้อยละห้อยไห้เป็นโพธิกลาง
โอ้วิบากปากน้ำพระประสบ	สักเมื่อไรจะได้พบกับลูกบ้าง
ครวญคร่ำร่ำหามาตามทาง	ถึงบ้านขวางท่าตอให้ท้อใจ
เหลียวหน้ามาทางมเหสี	ก็เห็นนางโศกีสะอื้นไห้
ยิ่งเบื่อบ้านย่านทางหมางฤทัย	นกไม้มีดื่นไม่ชื่นชม
ครั้นจวนเย็นจอดหาที่อาศัย	เช้าไปแดดร้อนผ่อนพักร่ม
ข้ามบ้านผ่านแขวงเมืองอินทร์พรหม	ชัยนาทมโนรมย์ลำดับมา
พ้นนครสวรรค์แปรไปแควใหญ่	เข้าปากน้ำเกยชัยในสาขา
ถึงบางคลานไม่รอถ่อนาวา	จนถึงหน้าเมืองพิจิตรบุรี ฯ
๏ ฝ่ายผู้รั้งกรมการทราบสารตรา	ต่างก็มารับรองต้องตามที่
มอบของนานาบรรดามี	ตามบาญชีสั่งไปให้คืนนั้น
ที่ครอบครัวสิ่งของต้องประสงค์	ก็จัดส่งกรุงศรีขมีขมัน
สำเร็จเสร็จในไม่กี่วัน	แล้วบอกบั่นตามคดีที่มีมา ฯ
๏ ฝ่ายข้างเจ้าเชียงใหม่ให้จัดกัน	พวกหนึ่งนั้นเดินบกยกล่วงหน้า
ให้คุมครัววัวต่างแลช้างม้า	ไปคอยท่าหน้าเมืองสัชนาลัย
กระบวนเรือน้อยใหญ่ก็ไคลคลา	เข้าคลองพิงมาหาช้าไม่
ตกท่ากงลงทางน้ำยมไป	พ้นบ้านใหม่ไม่ช้าถึงท่าเรือ ฯ
๏ ฝ่ายผู้รั้งสังคโลกกรมการ	รักษาด่านพระนครข้างตอนเหนือ
ทราบว่าปล่อยเจ้าเชียงใหม่ให้คืนเมือ	จัดพริกเกลือข้าวปลาหาเตรียมไว้
ครั้นพวกลาวบ่าวนายถึงพร้อมเพรียง	เอาเสบียงอาหารมาจ่ายให้
แล้วตรวจสอบตามบาญชีที่จะไป	ทั้งนายไพร่ช้างม้าเครื่องอาวุธ
ให้หลวงพลสงครามตามไปส่ง	ถึงปากดงพงแดนเป็นที่สุด
แล้วให้แต่งม้าใช้ไปเร็วรุด	บอกเมืองเถินทราบดุจเดียวกัน ฯ
๏ ครั้นกระบวนพร้อมพรั่งทั้งนายไพร่	เจ้าเชียงใหม่ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ขึ้นบกยกออกจากเมืองพลัน	เจ็ดวันถึงแคว้นแดนนคร
ท้าวพระยาผู้รักษาเมืองลำปาง	ต่างก็มาพร้อมพรั่งดั่งแต่ก่อน
เจ้าเชียงใหม่ค่อยสบายคลายอาวรณ์	ให้พักผ่อนเหน็ดเหนื่อยที่เลื่อยล้า
ส่วนพระยาข้าเฝ้าเจ้าเชียงใหม่	ก็จัดแจงนายไพร่ให้ล่วงหน้า
รีบไปบอกข่าวชาวพารา	ว่าพระเจ้าเชียงใหม่ได้คืนเมือง ฯ
๏ ฝ่ายว่าพวกลาวชาวเชียงใหม่	ต่างดีใจพร้อมหน้ามาแน่นเนื่อง
จัดกระบวนแหนแห่แลประเทือง	ธงเทียวเขียวเหลืองบรรดามี
ทั้งราชยานคานหามแลวอทอง	ฆ้องกลองเครื่องสังคีตดีดสี
แล้วป่าวร้องบอกลาวชาวบุรี	มาคอยรับอยู่ที่เมืองลำพูน
ครั้นพระเจ้าเชียงใหม่ไปถึงนั่น	ก็พากันมาเฝ้าเจ้าไอศูรย์
ทั้งเสนาอำมาตย์ราชประยูร	เพ็ดทูลต้อนรับด้วยยินดี ฯ
๏ พอได้ฤกษ์วันดีมีมงคล	ต่างตนประณตบทศรี
เชิญเจ้าสวรรยาเข้าธานี	ครองบุรีเนาวรัฐเป็นฉัตรชัย
เชิญพระองค์ขึ้นทรงยานมาศ	ทั้งนางราชเทวีศรีใส
แห่ออกนอกเมืองลำพูนชัย	ไปยังเวียงเชียงใหม่ในวันนั้น
ทั้งสองข้างทางแห่ให้ปักฉัตร	ผูกแผงราชวัติขึ้นกางกั้น
เจ้าของบ้านนั่งเรียงอยู่เคียงกัน	พอเจ้านายถึงนั่นก็อวยพร
พลางโปรยบุปผามาลัย	ยกมือกราบไหว้อยู่สลอน
องค์พระเจ้าเข้าคืนพระนคร	เหมือนพระเวสสันดรแต่ก่อนมา
สาธุชัยตุภวัง	ชัยมังคลังพระเจ้าข้า
ให้พ่อเจ้าเป็นสุขทุกเวลา	ชาวพาราต่างอำนวยอวยพร ฯ
๏ ครั้นว่ามาถึงนิเวศน์วัง	พระครูบามานั่งอยู่สลอน
แต่งบัตรพลีตั้งสลับซับซ้อน	ตามแบบอย่างปางก่อนเคยฟาดเคราะห์
พระสังฆราชอัญเชิญเจ้าเชียงใหม่	เข้านั่งในซุ้มกล้วยเป็นกรวยเกราะ
มเหสีก็มีซุ้มจำเพาะ	แล้วพระสงฆ์สวดสะเดาะขึ้นพร้อมกัน
สวดเสร็จสังฆราชเอาบาตรน้ำ	เสกซ้ำด้วยพระมนต์ดลขยัน
รดสะเดาะเคราะห์ร้ายให้หายพลัน	เสียงประโคมครื้นครั่นสนั่นดัง
ครั้นตกบ่ายชายแสงพระสุริยา	พระญาติวงศ์พงศามาพร้อมพรั่ง
ทั้งเสนาข้าเฝ้าเหล่าชาววัง	ประชุมนั่งในท้องพระโรงรัตน์
เชิญองค์เจ้าเชียงใหม่มเหสี	สถิตที่แท่นประทับสำหรับกษัตริย์
ตั้งบายศรีเครื่องกระยาสารพัด	ประจงจัดหลายอย่างต่างต่างกัน
ให้พระยาจ่าบ้านเป็นผู้ใหญ่	อวยชัยจำเริญเชิญพระขวัญ
แล้วผู้หัตถ์รัดด้ายถวายพลัน	ตามเยี่ยงอย่างปางบรรพ์ประเพณี
สมโภชเสร็จเสด็จออกพลับพลา	ราษฎรเข้ามาอยู่อึงมี่
เตรียมลุกุยมาทั่วที่ตัวดี	ปล้ำประชันกันที่สนามใน
เอิกเกริกอยู่จนสนธยา	จึงเลิกงานต่างมาที่อาศัย
เจ้าเชียงอินท์สำราญบานฤทัย	ครองเชียงใหม่เป็นสุขทุกวันวาร ฯ
๓๓
แต่งงานพระไวยพลายงาม
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงเดช	มงกุฎเกศอยุธยามหาสถาน
สถิตแท่นแว่นฟ้าโอฬาฬาร	พร้อมขนานพระสนมประนมกร
ครั้นสุริยงลงลับเมรุมาศ	พระจันทร์ผาดเผ่นจำรัสประภัสสร
ทรงพระแสงเพชรประดับสำหรับกร	บทจรออกท้องพระโรงคัล
แสงประทีปโคมแก้วแววสว่าง	พวกขุนนางหมอบเฝ้าเป็นเหล่าหลั่น
พระตรัสความตามอย่างเป็นทางธรรม์	แม่นมั่นตามระเบียบโบราณมา
เบือนพระพักตร์มาพบพระกาญจน์บุรี	ก็ยิ่งมีพระทัยให้หรรษา
ด้วยต้องการประทานนางสร้อยฟ้า	จึงตรัสว่าฮ้าเฮ้ยอ้ายกาญจน์บุรี
อ้ายหมื่นไวยกูก็ให้มียศศักดิ	พร้อมพรักข้าไทเป็นถ้วนถี่
ยังเสียอยู่แต่เมียมันไม่มี	จะยกอีสร้อยฟ้าให้แก่มัน
จะให้สมกับที่มีความชอบ	ให้ประกอบยศยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
เป็นขุนนางไม่มีเมียก็เสียครัน	จะให้มันมีเมียเสียสักคน ฯ
๏ ครานั้นจึงพระกาญจน์บุรี	อัญชลีกราบงามสามหน
จึงกราบทูลภูวไนยไปบัดดล	พระคุณเป็นพ้นคณนา
แต่ซึ่งจมื่นไวยใช่ตัวเปล่า	ข้าพระพุทธเจ้าไม่มุสา
เมื่อไปทัพได้กับศรีมาลา	ลูกยาพระพิจิตรบุรี
แต่รักใคร่ยังมิได้ทำงานการ	เขาผ่อนผัดนัดงานมาเดือนสี่
ได้ทำหมั้นกันไว้ตามประเพณี	ขอจงทราบธุลีพระบาทา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงธรรม์	ได้ฟังขุนแผนนั้นมาทูลว่า
เมียจมื่นไวยมีชื่อศรีมาลา	เป็นลูกยาพระพิจิตรบุรี
จึงตรัสว่าอ้ายพลายงามเป็นหมื่นไวย	มีเมียมากสักเท่าไรก็ควรที่
ได้สักสิบคนนั้นมันยิ่งดี	จึงสั่งพระยาราชสีห์ด้วยทันใด
จงมีตราหาตัวพระพิจิตรนั้น	ทั้งลูกสาวมันมาจงได้
จะให้แต่งงานกับอ้ายไวย	ให้รีบรัดเร่งไปในวันนี้
สั่งเสร็จพระเสด็จขึ้นข้างใน	ขุนนางน้อยใหญ่ลุกจากที่
ฝ่ายท่านเจ้าพระยาจักรี	ออกมานั่งสั่งคดีที่ศาลา
แต่งตราส่งให้นายสวัสดิ	เอ็งรีบรัดขึ้นไปพิจิตรหวา
นายสวัสดิกราบกรานรับสารตรา	ลงเรือกัญญาโยนยาวไป
ครั้นว่ามาถึงเมืองพิจิตร	สมคิดวางตราหาช้าไม่
พระพิจิตรต้อนรับฉับไว	กรมการน้อยใหญ่มาฟังตรา ฯ
๏ ครานั้นพระพิจิตรบุรี	ฟังตราพระราชสีห์ว่าให้หา
รู้แจ้งว่าจะแต่งศรีมาลา	จึงบอกบุตรภรรยาให้เตรียมการ
พร้อมพรักผู้คนบ่าวข้า	ลงนาวาถอยออกมาจากบ้าน
ล่องตรงลงทางบางคลาน	พ้นผ่านบ้านเมืองเนื่องเนื่องมา
ถึงกรุงจอดบ้านท่านผู้ใหญ่	พระพิจิตรคลาไคลขึ้นไปหา
เจ้าพระยาราชสีห์ผู้ปรีชา	บอกกิจจาพระพิจิตรให้แจ้งใจ
บัดนี้มีรับสั่งให้หามา	เพราะว่าจะจัดแจงแต่งงานให้
ศรีมาลาลูกท่านกับจมื่นไวย	จงรีบไปพบปะพระกาญจน์บุรี ฯ
๏ พระพิจิตรรับคำแล้วอำลา	ตรงมาหาขุนแผนขมันขมี
ขุนแผนกราบไหว้ด้วยยินดี	เชิญนั่งที่หอนั่งสั่งสนทนา
เล่าความตามกระแสแก่พระพิจิตร	ว่าพระองค์ทรงฤทธินั้นตรัสว่า
จมื่นไวยไม่มีภรรยา	จะประทานสร้อยฟ้าแก่หมื่นไวย
ลูกทูลว่าเมียมีชื่อศรีมาลา	รับสั่งว่ามีอิกก็มีได้
ให้มีตราหาเจ้าคุณมากรุงไกร	จะโปรดให้แต่งงานศรีมาลา
มาเกิดเป็นเมียสองไม่ต้องใจ	จะทานทัดขัดพระทัยก็ไม่กล้า
คุณพ่อขอจงได้เมตตา	อย่าว่าลูกกลับกลอกทำนอกใจ ฯ
๏ ครานั้นจึงท่านพระพิจิตร	ว่าพระองค์ทรงฤทธินั้นเป็นใหญ่
เราเป็นข้าโปรดมาประการใด	ก็ต้องแล้วแต่พระทัยพระทรงธรรม์
ว่าแล้วสองข้างต่างปรึกษา	ไปบอกพระไวยมาขมีขมัน
ลงไปเรือเชื้อเชิญแม่ยายนั้น	พากันไปยังบ้านจมื่นไวย
พระพิจิตรบุษบากับลูกรัก	ก็ขึ้นพักอยู่ที่บ้านประทานใหม่
จัดครัวชุลมุนกันวุ่นไป	ข้าไทอึกทึกทำการงาน ฯ
๏ ครั้นรุ่งแจ้งแสงสว่างกระจ่างฟ้า	พระหมื่นศรีลีลามาถึงบ้าน
ขึ้นบนเรือนพระไวยมิได้นาน	ก็คิดอ่านจัดแจงแต่งเรือนพลัน
เอาพรมเจียมเสื่อสาดมาลาดปู	หมอนอิงพิงอยู่ดูเป็นหลั่น
ทั้งเครื่องแก้วแถวถั่งตั้งอัฒจันทร์	ม่านกั้นแกพับประกับกาง
อัจกลับใส่ตะเกียงแขวนเรียงไว้	ค่ำจะได้จุดไฟให้สว่าง
ทั้งกระโถนขันน้ำประจำวาง	พอกลางวันพร้อมเสร็จในทันใด
พระพิจิตรว่าแก่พระหมื่นศรี	ท่านปรานีฉันด้วยช่วยแก้ไข
จะซัดน้ำวันนี้ไม่มีใคร	วานโปรดให้สาวสาวสักสิบคน
หล่อนแต่ล้วนชาวในได้เคยเห็น	แต่พอเป็นเพื่อนสาวกันสักหน
ได้หุ้มห่อออกไปนั่งฟังสวดมนต์	ให้มากมายหลายคนค่อยอุ่นใจ
พระหมื่นศรีว่าได้เป็นไรมี	บ่ายวันนี้ดีฉานจะจัดให้
สาวสาวบ้านฉันนั้นถมไป	คุณตาอย่าได้เป็นกังวล ฯ
๏ ฝ่ายพระไวยอยู่บ้านพระนายศรี	เลือกมหาดเล็กรูปดีอยู่สับสน
เอามาเป็นเพื่อนบ่าวได้เก้าคน	แล้วจัดแจงแต่งตนให้แยบคาย
จึงอาบน้ำชำระแล้วประแป้ง	นุ่งยกก้านแย่งดูเฉิดฉาย
ห่มกรองทองเรืองประเทืองพราย	ให้พระนายเสมอใจเป็นบ่าวนำ
เสร็จแล้วออกจากบ้านพระนาย	ผันผายตามถนนคนดูคล่ำ
ครั้นถึงก็ขึ้นนั่งฟังพระธรรม	พระสงฆ์สวดมนต์ร่ำขึ้นพร้อมกัน ฯ
๏ จะกล่าวถึงวันทองผ่องโสภา	แต่อยู่กับขุนช้างมาไม่เดียดฉันท์
เป็นใหญ่ในบุรีศรีสุพรรณ	วันนั้นได้ยินข่าวเขากล่าวมา
ว่าลูกชายพลายงามมีความชอบ	ได้ประกอบยศศักดิขึ้นหนักหนา
โปรดปรานประทานนางสร้อยฟ้า	แล้วจะแต่งศรีมาลาด้วยคราวนี้
เป็นผู้ใหญ่จำจะไปช่วยเขาบ้าง	ให้ขุนนางรู้จักเป็นศักดิศรี
คิดแล้วก็มาลาสามี	พรุ่งนี้ฉันจะเข้าไปในเมือง
พระนายพลายงามเขาแต่งงาน	ฦๅสะท้านทั่วกรุงฟุ้งเฟื่อง
จะไม่ไปมิดีเป็นทีเคือง	ไพร่บ้านพลเมืองจะนินทา ฯ
๏ ขุนช้างได้ฟังนั่งยิ้มแต้	เออแม่เจ้าจะไปผัวไม่ว่า
เขาเป็นนายมหาดเล็กเด็กชา	เบื้องหน้าจะได้พึ่งเขาขุนนาง
แม่อย่าไปมือเปล่าเอาเงินทอง	ข้าวของไปด้วยช่วยเขาบ้าง
ผัวไม่นิ่งได้เจ้าไปพลาง	ตัวพี่จะขี่ช้างเข้าไปตาม
ร้อยชั่งผัวจะสั่งไปหน่อยนะ	ถ้าพบปะอ้ายขุนแผนมันไต่ถาม
อย่าพูดจาปราศรัยไอ้บ้ากาม	ถ้าลวนลามแล้วจงด่าให้สาใจ ฯ
๏ วันทองบอกว่าอย่าพักสั่ง	ฉันหานั่งพูดจากับเขาไม่
แล้วสั่งข้าหาของข้าวไวไว	นางเข้าห้องจ้องไขกำปั่นพลัน
หยิบผ้ายกอย่างดีสีชมพู	แหวนงูแหวนประดับจับจัดสรร
เลือกทองลิ่มเอามาสี่ห้าอัน	ทองนั้นจะได้ให้พระหมื่นไวย
ผ้ายกอย่างดีสีชมพู	แหวนงูแหวนประดับไปรับไหว้
ตามมีตามจนคนละใบ	อย่าให้ลูกสะใภ้เขาเย้ยเยาะ
แล้วให้ขนฟักแฟงแตงร้าน	ข้าวเม่าข้าวสารลูกตาลเฉาะ
ทั้งฟักทองเนื้อดีที่กูเพาะ	อีเจาะไปตัดจัดเอามา
ให้ข้าคนขนของลงเรือใหญ่	บ่าวหลามตามไปอยู่พร้อมหน้า
วันทองลงเรือได้ไพร่จ้ำมา	โยนยาวฉาวฉ่าสนั่นไป
เข้าลัดตัดทางบางยี่หน	ประเดี๋ยวด้นออกบ้านเจ้าเจ็ดได้
ถึงกรุงจอดตะพานบ้านวัดตะไกร	ให้บ่าวไพร่ขนของขึ้นฉับพลัน
วันทองเดินหน้ามาตามถนน	ขึ้นบนเรือนใหญ่พระไวยนั่น
พระนายน้อมคำนับต้อนรับพลัน	แล้วเชิญทั่นมารดาเข้าเรือนใน ฯ
๏ ครานั้นพระพิจิตรบุษบา	ตะวันบ่ายได้เวลาหาช้าไม่
บอกเพื่อนสาวที่หาเอามาไว้	ได้สิบคนถ้วนล้วนสำอาง
ให้อาบน้ำทาแป้งแต่งกาย	นุ่งลายห่มแพรสีต่างต่าง
ศรีมาลาผัดหน้าเป็นนวลปราง	นุ่งลายนอกอย่างห่มสีจันทร์
จัดแจงผู้ใหญ่ให้เดินหน้า	พวกเพื่อนสาวตามมาเป็นหลั่นหลั่น
เอาหนามส้มเสียดผ้ามาคนละอัน	สำหรับได้ป้องกันเจ้าหนุ่มกวน
หุ้มห่อกันออกนอกเคหา	หอมผ้ากลิ่นอบตลบหวน
ศรีมาลาเดินกลางอย่างกระบวน	แต่ละหน้าหน้านวลดังนางใน
ครั้นถึงน้อมนั่งฟังพระธรรม	พระสดำจับมงคลคู่ใส่
สายสิญจน์โยงศรีมาลามาพระไวย	พอฆ้องใหญ่หึ่งดังตั้งชยันโต
หนุ่มสาวเคียงคั่งเข้านั่งอัด	พระสงฆ์เปิดตาลปัตรซัดน้ำโร่
ปรำลงข้างสีกาห้าหกโอ	ท่านยายโพสาวนำน้ำเข้าตา
อึดอัดยัดเยียดเบียดกันกลม	เอาหนามส้มแทงท้องร้องอุยหน่า
ที่ไม่ถูกเท้ายันดันเข้ามา	ท่านยายสาออกมานั่งบังกันไว้
มหาดเล็กโลนโลนโดนกระแทก	โอยพ่อขี้จะแตกไม่ทนได้
ท่านยายสาเต็มทีลูกหนีไป	จนพระไวยศรีมาลามาชิดกัน
ท่านขรัวหัวร่อซัดต่อไป	พวกผู้ใหญ่หนาวครางจนคางสั่น
อย่าเติมน้ำอิกเลยเฮ้ยตาจัน	เต็มทีเท่านั้นเถิดเจ้าคุณ ฯ
๏ ท่านขรัวหยุดยั้งนั่งนิ่ง	พวกผู้หญิงต่างลุกเข้าเรือนวุ่น
แม่ยายจัดผ้าถักตาชุน	ปักทองสละปะตุ่นกับผ้ายก
ใส่พานวางไว้ไปจัดแจง	เครื่องแป้งอย่างดีหวีกระจก
พัดจันทน์ตลับทองของแถมพก	ให้คนยกมาให้พระหมื่นไวย
พวกเจ้าบ่างผลัดผ้ามาแต่งตัว	ท่านขรัวยถาสัพพีให้
ครั้นเห็นได้เวลาก็คลาไคล	ต่างองค์ต่างไปยังกุฎี
พวกเจ้าบ่าวเข้าไปในหอนั่ง	ผู้คนยกโต๊ะตั้งไว้ตามที่
ทั้งของเคียงเรียงเรียบเทียบไว้ดี	มีกระโถนขันน้ำประจำพาน
ล้วนแต่พานเงินงามรองชามข้าว	แล้วเชิญท่านเพื่อนบ่าวกินอาหาร
ครั้นบริโภคอิ่มหนำสำราญ	แล้วยกโต๊ะของหวานส่งเข้าไป
ล้วนแต่ของดีดีเทียบสี่ชั้น	แกล้งประจงจัดสรรขึ้นซ้อนใส่
อิ่มสำเร็จยกสำรับกลับเข้าไป	ข้างในตั้งพานหมากล้วนนากทอง
สั่งให้ยกสำรับเลวไปเลี้ยงไพร่	อิ่มสำราญบานใจสิ้นทั้งผอง
จุดประทีปแสงประเทืองเรืองรอง	มโหรีแซ่ซ้องประสานซอ
ขับกล่อมซ้อมเสียงสำเนียงนวล	โหยหวนโอดพันสนั่นหอ
ฆ้องวงหน่งหนอดสอดเสียงซอ	ระนาดตอดลอดล้อบรรเลงลอย
แสนเสนาะเสียงสนั่นสนุกสนาน	วิเวกหวานคร่ำครวญหวนละห้อย
พระไวยฟังวังเวงเพลงทยอย	ละเลิงลืมตัวม่อยผอยหลับพลัน ฯ
๏ ครั้นอุทัยไขประเทืองเรืองจำรัส	ส่องสว่างกระจ่างจัดแจ่มสวรรค์
พวกคนงานต่างลุกขึ้นปลุกกัน	บ้างจัดสรรเทียบเคียงของเลี้ยงพระ
บ้างผ่าฟืนตักน้ำตำพริกขิง	ชุลมุนวุ่นวิ่งออกเอะอะ
บ้างซาวหม้อก่อไฟใส่ก้นกะทะ	บ้างยกกระบะหยิบกระบวยล้างถ้วยชาม ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงภพ	ดิลกลบล้ำเลิศโลกทั้งสาม
สถิตแท่นสุรกาญจน์ตระหง่านงาม	หมื่นหม่อมหมอบตามลำดับไป
ทรงคะนึงถึงพระไวยจะแต่งงาน	พร้อมข้าราชการทั้งน้อยใหญ่
อีสร้อยฟ้านั้นจะช้าไว้ทำไม	เอาส่งไปให้มันเสียวันนี้
ให้พร้อมหน้าขุนนางกลางสนาม	จะได้งามเป็นสง่าราศี
ดำรัสสั่งคลังในไปทันที	ให้เบิกผ้ามายี่สิบสำรับ
หวีกระจกเครื่องแป้งแต่งให้ครบ	แหวนมรฑปนพเก้างูประดับ
พานหมากนากทองสองสำรับ	กับเงินห้าชั่งทั้งโต๊ะพาน
มันจะไปให้ขี่วอม่านลาย	เจ้าขรัวนายช่วยไปส่งให้ถึงบ้าน
เร่งรีบไปพลันให้ทันการ	ของประทานให้คนขนตามไป
แล้วตรัสว่าสร้อยฟ้าอย่าเป็นทุกข์	ถ้าเฉินฉุกเบื้องหน้าหาทิ้งไม่
ไปเลี้ยงกันให้ดีอย่ามีภัย	เมื่อทุกข์ยากอย่างไรมาบอกกู ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมนางสร้อยฟ้า	รับพระราชบัญชาก้มหน้าอยู่
น้ำตาไหลหลั่งลงพรั่งพรู	แข็งใจจำสู้บังคมลา
เจ้าขรัวศรีสัจจาพาครรไล	จึงสั่งให้จัดวอมารอท่า
นางสร้อยฟ้าขึ้นวอลออตา	เจ้าขรัวนายนำหน้ามาจากวัง
พวกนางสาวสาวเหล่าโขลนจ่า	ก็แบกของตามมาข้างภายหลัง
นางไหมเดินเมียงเคียงระวัง	เจ้าสร้อยฟ้านั้นนั่งมาในวอ ฯ
๏ บ้านพระไวยคนผู้อยู่คับคั่ง	พระสงฆ์นั่งสวดมนต์อยู่บนหอ
พวกขุนนางน้อยใหญ่ไปช่วยปรอ	เจ้าเณรตั้งบาตรรออยู่เรียงรัน
ท่านผู้หญิงวันทองร้องเรียกบ่าว	ให้คดข้าวขาวขาวสักค่อนขัน
เอาทารพีตะทองมาสองคัน	ช่วยกันยกไปวางกลางนอกชาน
พระหมื่นศรีเข้าเรือนเตือนศรีมาลา	ออกมาธารณะเสียหน่อยหลาน
ศรีมาลาอายคนพ้นประมาณ	แฝงม่านหน้าม่อยไม่ออกมา
นางวันทองร้องเรียกลูกสะใภ้	แม่แข็งใจไปหน่อยนะแม่หนา
ทำบุญอย่าให้สูญเสียศรัทธา	แม่จะเป็นเพื่อนพาเจ้าออกไป ฯ
๏ ครานั้นนารีศรีมาลา	ได้ยินแม่ผัวว่าไม่ขัดได้
สำลีพันไม้สอยเช็ดรอยไร	สอดใส่สร้อยทรงกะทัดรัด
รู้จัดแจงแป้งผัดพอเรื่อเรื่อ	ดังนวลเนื้อในผิวใช่นวลผัด
ใส่แหวนมรฑปนพรัตน์	ห่มผ้าอัตลัดนุ่งริ้วทอง
งามทรงสมหน้าสง่างาม	เดินตามแม่ผัวออกนอกห้อง
นางเม้ยรับเคียงข้างคอยประคอง	นางเยื้องย่องประจงทรงกายา
เดินออกนอกชานสะท้านใจ	พระหมื่นไวยตักข้าวไว้คอยท่า
แล้วส่งคันทารพีให้ศรีมาลา	พอสบตาเจ้าก็ม่อยละมุนลง
ศรีมาลาอายใจมิใคร่จะรับ	วันทองจับข้อศอกคอยเสือกส่ง
แต่พอกุมเข้าด้วยกันให้มั่นคง	ประคองค่อยเทลงในบาตรพลัน ฯ
๏ ศรีมาลากับพระไวยยังใส่ค้าง	พอวอวางเข้ามาขมีขมัน
พระหมื่นไวยเรียกหาบิดาพลัน	ให้เชิญทั่นท้าวนางไปข้างใน
เจ้าสร้อยฟ้าถึงบ้านแหวกม่านมอง	เห็นผัวเมียเขาประคองขันข้าวใส่
ให้เคืองขุ่นงุ่นง่านทะยานใจ	แล้วกัดฟันมั่นไว้ไม่วุ่นวาย ฯ
๏ พระกาญจน์บุรีมารับเจ้าสร้อยฟ้า	กับเถ้าแก่โขลนจ่าสิ้นทั้งหลาย
นำหน้าพานางย่างเยื้องกราย	เชิญขรัวนายไปนั่งข้างหลังโน้น
ใส่บาตรแล้วศรีมาลาเข้ามาเรือน	พระไวยเตือนสำรับเลี้ยงจ่าโขลน
ชุลมุนแม่ครัววิ่งหัวโดน	จัดสำรับจับกระโถนขันน้ำวาง
ข้างฝ่ายในไว้ธุระพระกาญจน์บุรี	จัดแจงมิให้มีที่ขัดขวาง
พระหมื่นศรีคอยระวังข้างขุนนาง	พระพิจิตรจัดข้างเลี้ยงพระเณร
ครั้นพระสงฆ์ฉันแล้วลูกศิษย์ถ่าย	ถวายจีวรเนื้อดีย้อมสีเสน
พระพิจิตรจัดกระจาดอังคาสประเคน	พอจวนเพลพระก็ลาไปอาราม ฯ
๏ จะกลับกล่าวถึงเจ้าจอมหม่อมขุนช้าง	พอเรื่อรางแสงทองผ่องอร่าม
สั่งให้ผูกช้างงาสง่างาม	เชือกพวนล้วนดามผ้าแดงดี
สั่งแล้วอาบน้ำชำระกาย	เยื้องกรายเข้าไปจับกระจกหวี
ให้คิดแค้นใจตัวหัวอัปรีย์	วิ่งไปสีเอามินหม้อมาพอแรง
ปนเข้ากับน้ำมันแล้วปั้นปีก	ยังไม่ดำซ้ำอีกออกเป็นแสง
แต่สิ้นมินหม้อกว่าฝาหอยแครง	แล้วลุกมาทาแป้งเข้าเป็นฟาย
นุ่งยกอย่างโบราณก้านแย่ง	ห่มส่านสีแดงดูเฉิดฉาย
ดูตะวันพอสว่างขึ้นช้างพลาย	บ่าวไพร่มากมายตามพรูมา ฯ
๏ ขุนช้างไสช้างมาเงิ่นเงิ่น	โด่งเดินชิดเฉียดเข้าชายป่า
อ้ายเถ้าบัวหัวล้านเป็นควาญมา	บ่าวข้าตามแน่นแล่นปะเลง
ข้ามหนองขึ้นเนินดุ่มเดินหรับ	เหงื่อซับโซมตัวหัวใสเหน่ง
อ้ายเถ้าล้านควาญท้ายย้ายตามเพลง	คร่อมท้ายตะโพ้งเก้งตีตะโพง
ขุนช้างขี่คอกรายขอเกราะ	ไสช้างเหยาะเหยาะยักเอวโหยง
ตัดลงตรงกรุงออกทุ่งโทง	หัวเป็นเงาโง้งโงกเงกมา
ตัดลงกบเจาเอาช้างข้าม	เข้าบ้านมหาพราหมณ์เลี้ยวข้างขวา
ตรงเข้าภูเขาทองเดินท้องนา	ถึงกรุงศรีอยุธยาพอกลางวัน ฯ
๏ ขุนช้างวางขึ้นบนหอกลาง	พร้อมหน้าขุนนางอยู่ที่นั่น
ขุนนางที่รู้จักทักทายกัน	พระไวยผันหน้าค้อนด้วยคิดอาย
ตั้งสำรับเรียงรอบนหอกลาง	เลี้ยงขุนนางมหาดเล็กสิ้นทั้งหลาย
ทั้งของเคียงเรียงรินสุราราย	ขุนช้างซัดส่านกรายนั่งสุดคน
วางใหญ่ใส่ซ้ำล้วนสามทับ	จับตาซ่าซ่านทุกเส้นขน
ปะหมูไก่ใส่สิ้นกินออกซน	กระดูกกระเดี้ยวเคี้ยวป่นเป็นแป้งไป
พวกขุนนางเขายุว่าจุ้นจ้าน	ยิ่งทะยานยงโย่ยกโถใส่
ฉวยกระโถนปากแตรแร่ออกไป	ครอบหัวเข้าไว้เดินเก้กัง
มือปิดก้นป้องหน้าทำตาปรือ	เฮ้ยใครดูกูคือท้าวกุฏฐัง
พระนายอายหน้าว่าไม่ฟัง	ลุกขึ้นซัดเซซังสิ้นสมประดี ฯ
๏ วันทองได้ยินฮาออกมาดู	แสนอดสูดังจะแทรกแผ่นดินหนี
ออกจากห้องร้องตวาดชาติอัปรีย์	ช่างทำได้ไม่มีละอายใจ ฯ
๏ ขุนช้างฟังเมียว่าทำตาปรือ	อออือเออข้าหาอายไม่
ลุกขึ้นเต้นตึกตักทำหนักไป	แม่เจ้าไวยช่วยมาเป็นวานรินทร์
พี่จะเป็นเจ้าขรัวหัวละมาน	หางพานตีนหดไปหมดสิ้น
พี่เคยเป็นตัวนายหลายแผ่นดิน	แล้วแลบลิ้นเกาขาคว้าวันทอง ฯ
๏ วันทองผลักไสพระไวยด่า	มาเรียกข้าว่าเจ้าไวยไอ้จองหอง
นี่คิดอยู่ข้างหนึ่งจึงลำพอง	หาไม่กูกดคอถองให้แทบตาย ฯ
๏ ขุนช้างกำลังเมายืนเกาก้น	ทุดอ้ายหมาด่าคนเล่นง่ายง่าย
จองหองจะถองกูฤๅอ้ายพลาย	ฤๅเชื่อเช่นว่าเป็นนายมหาดเล็ก
อ้ายชาติอกตัญญูไม่รู้คุณ	คือใครแคะค่อนขุนมาแต่เด็ก
ด่าทอพ่อได้อ้ายใจเจ๊ก	เมื่อเล็กเล็กใครเลี้ยงมึงเป็นตัว ฯ
๏ พระไวยได้ฟังขุนช้างด่า	โกรธาตัวสั่นให้คันหัว
อ้ายล้านจะประจานให้เจ็บตัว	วาจาชั่วถอดชื่อกูขุนนาง
เอาละเป็นไรก็เป็นไป	ขัดใจกำหมัดซัดปากผาง
วันทองร้องหวีดวิ่งเข้ากลาง	ขุนช้างล้มคว่ำคะมำไป ฯ
๏ พวกขุนนางเข้ายึดอยู่อึดอัด	พระไวยขัดใจด่าไม่ปราศรัย
วันทองร้องไห้งอว่าพ่อไวย	อย่าถือใจคนเมาเลยเจ้าคุณ
ประทานโทษโปรดเถิดพ่อทูนหัว	ไม่รู้ตัวเต็มประดาจึงว้าวุ่น
พ่อเงือดงดอดใจจะได้บุญ	จงอย่าหุนหันเห็นแก่มารดา ฯ
๏ พระไวยขัดใจว่าเพราะแม่	ทำอย่างนี้มีแต่จะขายหน้า
นี่หากจิตคิดถึงซึ่งมารดา	หาไม่ไม่คารนากับฝีมือ ฯ
๏ พระกาญจน์บุรีชี้หน้าว่าวันทอง	อ่อน้องเจ้าเป็นวานรินทร์ฤๅ
ช่างไม่อายไม่เจ็บเท่าเล็บมือ	แค่นมาโลมให้เขาฦๅเล่นกลางคน
ผัวเจ้าดูถูกด่าลูกข้า	ช่างไม่ว่าห้ามปรามกันสักหน
เขาทำผัวตัวเต้นเป็นชักยนต์	แต่ลูกชายอายคนนั้นทำเนา ฯ
๏ วันทองแค้นขัดสะบัดหน้า	เอาจะฆ่าก็ฆ่าเสียเถิดเจ้า
หลับหูหลับตามาว่าเดา	คือใครเล่าเขาโลมให้คนฦๅ
คะข้าแลอีวานรินทร์โขน	เป็นคนโลนเคยเล่นไม่เห็นฤๅ
พูดเหมือนลูกเล็กเล็กเด็กอมมือ	นี่คนดีเจียวยังดื้อเป็นคนเมา
ซึ่งว่าชังลูกนักรักสามี	ข้าเห็นดีด้วยเจ้าช้างเมื่อไรเล่า
มิควรหมิ่นเขาก็หมิ่นเพราะกินเมา	เขาต่อยเอาก็พอสมกับหน้าคน ฯ
๏ ฝ่ายนายขุนช้างค่อยสร่างมึน	ลุกขึ้นถกเขมรเพียงง่ามก้น
ชี้หน้าว่าเฮ้ยอ้ายทรชน	ต่อยกูปากป่นเพราะตึงตัว
มึงเหมือนทรพีอ้ายขี้ข้า	มาไล่ขวิดบิดาบังเกิดหัว
เมื่อน้อยน้อยยังจะนึกรู้สึกตัว	กูจิกหัวมึงไปควั่นเอาขอนทับ
มิเชื่อพ่อก็อ้ายพลายคลำท้ายทอย	ที่ริมไรนั้นเป็นรอยไม้ซีกสับ
กูคิดว่าจะฉิบหายตายลี้ลับ	มิรู้กลับมาได้ทำดุดัน ฯ
๏ ครานั้นพระไวยครั้นได้ฟัง	ลำเลิกถึงความหลังแค้นตัวสั่น
ษมาแม่แร่ขึ้นบนหอพลัน	ดิฉันบอกกล่าวท่านทั้งปวงไว้
อ้ายใจยักษ์หักคอคนทั้งเป็น	เพราะบุญมีหนีเร้นจึงรอดได้
เหน็บรั้งจังก้าเรียกข้าไท	เอาหวาอย่าไว้ชีวิตมัน
พวกทนายหนุ่มหนุ่มเข้ารุมถอง	เอาจนร้องไม่ออกศอกกลุ้มสัน
ถีบตกลงดินดิ้นยันยัน	พวกขุนนางกางกั้นเกะกะไป ฯ
๏ วันทองโผนโจนจากหอนั่งมา	วิ่งผวากอดผัวทอดตัวไห้
นิ่งแน่แลเห็นไม่หายใจ	นางร้องไห้โฮโฮโอ้พ่อคุณ
ทั้งนี้รักเมียจึงมาช่วย	จนมาม้วยบรรลัยอยู่ใต้ถุน
เขาทุบดังทุบปลาไม่การุญ	พ่อสิ้นบุญเสียแล้วกระมังนา
ให้คนหามไปวางไว้กลางบ้าน	บ้างทะยานขึ้นเหยียบสองต้นขา
จะนวดฟั้นเท่าไรไม่ลืมตา	วันทองทอดกายากับสามี
โอ้พ่อร่มโพธิเตี้ยของเมียแก้ว	พ่อตายแล้วเมียเห็นจะเป็นผี
อันจะหาน้ำใจในบุรี	เห็นสิ้นดีอยู่เพียงพ่อโพธิทอง
แต่อยู่มาเป็นสิบห้าสิบหกปี	คำน้อยหนึ่งไม่มีให้เมียหมอง
เมื่อคลอดลูกหนุนหลังนั่งประคอง	เห็นเมียร้องพ่อก็ร่ำพิไรวอน
เมื่อคราวเมียจับไข้ไม่กินข้าว	พ่อนั่งเฝ้าเคียงคอยตะบอยป้อน
เห็นเมียไม่หลับใหลก็ไม่นอน	ครั้นหน้าร้อนพ่อก็พัดกระพือลม
หน้าหนาวหนาวแล่นตลอดอก	พ่อกอดกกให้นอนซ้อนผ้าห่ม
ครั้นหน้าฝนฝนฝอยลงพรอยพรม	ให้อยู่ร่มปิดรอบหน้าต่างเรือน
อันชายใดในพื้นปัถพี	การรักเมียแล้วไม่มีเสมอเหมือน
ถึงรูปชั่วใจช่วงดังดวงเดือน	นี่กรรมเตือนให้ตามเมียมาตาย
อนิจจาเมื่อมาผัวเป็นเพื่อน	กลับไปเรือนแต่ตัวดูผัวหาย
ร่ำพลางกลิ้งเกลือกลงเสือกกาย	ดังจะวายชีวังไปทั้งเป็น
ครั้นโศกคลายคลำผัวตัวยังอ่อน	เทพจรเบื้องหลังยังริกเต้น
ทรวงอกอุ่นคลายค่อยหายเย็น	เอ๊ะเห็นฤทธิเมาค่อยเบาบาง
สั่งบ่าวให้เอาน้ำร้อนรด	ลูบหมดไปทั้งกายให้หายสร่าง
จะกรอกปากไม่ถนัดคัดลูกคาง	ประเดี๋ยวครางออกมาได้หายใจแรง ฯ
๏ ขุนช้างฟื้นพลันกัดฟันเกรี้ยว	โกรธาตาเขียวร้องเสียงแข็ง
เฮ้ยที่กูจะไม่ว่ามึงอย่าแคลง	จะสู้ซนชนกำแพงกว่าจะตาย
ถึงตัวกูบรรลัยกระดูกร้อง	อันจะถองเล่นเปล่าเปล่าเจ้าอย่าหมาย
มึงพวกมากฝากไว้เถิดอ้ายพลาย	ถ้าเจ้านายไม่เลี้ยงก็แล้วไป
ตัวสั่นเทาเทาเรียกบ่าวข้า	จูงมือเมียมาจากบ้านใหญ่
แม่กลับบ้านก่อนอย่าร้อนใจ	ผัวจะไปคอยเฝ้าเจ้าชีวิต
วันทองร้องไห้พิไรห้าม	จะเกิดความเพ็ดทูลไม่กลัวผิด
คราวนี้เขาโปรดปรานเชี่ยวชาญชิด	จงหยุดยั้งชั่งจิตให้จงดี
ขุนช้างว่าถ้าพี่ไม่เมาแล้ว	น้องแก้วอย่าปรารมภ์ที่ตรงพี่
ให้เมียมาสุพรรณในทันที	ฝ่ายขุนช้างวางรี่เข้าวังใน ฯ
๏ ครานั้นพระไวยวรนาถ	ครั้นเสื่อมคลายวายวิวาทค่อยผ่องใส
พวกขุนนางต่างคนต่างลาไป	พระไวยมานั่งที่ท้าวศรีสัจจา
เจ้าขรัวนายว่าองค์พระทรงเดช	โปรดเกศตรัสใช้ให้พวกข้า
พานางนารีศรีสร้อยฟ้า	ออกมาส่งให้พระนายไวย ฯ
๏ ครานั้นพระไวยเจ้าพลายงาม	ฟังความยินดีจะมีไหน
น้อมกายกราบถวายบังคมไป	แล้วสั่งให้ตอบแทนพวกท้าวนาง
คุณท้าวเจ้าขรัวศรีสัจจา	ให้ผ้าส่านขาวดอกกับนอกอย่าง
ให้พวกจ่าตานกแก้วกับขาวบาง	พวกโขลนเลวลายฉลางกับริ้วญวณ
นางสาวสาวที่มาตามสามสิบห้า	แพรผ้าให้จบจนครบถ้วน
ผู้น้อยผู้ใหญ่ให้งามตามสมควร	แล้วก็ชวนกันลาเข้ามาวัง ฯ
๏ พระนายจัดแจงแต่งเคหา	ให้สร้อยฟ้าอยู่ครองนั้นสองหลัง
มีม่านฉากชั้นกั้นกำบัง	เตียงนอนเตียงนั่งห้องอาบน้ำ
แบ่งปันกันกึ่งครึ่งเคหา	มิให้พวกศรีมาลามากรายกล้ำ
ทำฝารอบขอบชิดปิดงำ	ให้อยู่จำเพาะพวกเจ้าสร้อยฟ้า
ครั้นงานเสร็จแล้วก็แจกพวกวิเสท	ทั้งเงินตราผ้าขาวเทศถ้วนหน้า
มิให้เขาติฉินนินทา	จนชั้นข้าในเรือนก็ให้ทาน ฯ
๏ ฝ่ายว่าพระพิจิตรบุษบา	ครั้นงานแล้วจะลาขึ้นไปบ้าน
เข้ามาหาพระไวยไชยชาญ	ว่าราชการบ้านเมืองนั้นมากมาย
จะไว้ใจหลวงปลัดกรมการ	ครั้นนานก็จะพากันฉิบหาย
พ่อแม่ขึ้นมาลาพระนาย	แต่ไม่วายทำวนด้วยศรีมาลา
แต่เกิดมาไม่เคยพรากจากอก	มาตกอยู่เมืองใต้ไกลหนักหนา
ถ้าพลาดพลั้งยั้งคิดถึงบิดา	อนาถาไร้ญาติขาดพงศ์พันธุ์
อนึ่งพระไวยเดี๋ยวนี้มีเมียสอง	เห็นจะต้องหวงหึงเป็นแม่นมั่น
กลัวจะตั้งหัวคณะระรานกัน	พ่อจงหมั่นตรองดูอย่าวู่วาม
อันจตุระเคหาภิริยาสอง	ดูเห็นต้องสุภาษิตประดิษฐห้าม
ไหนจะมีความสบายพ่อพลายงาม	ต้องว่าความเมียรักนั้นร่ำไป
ลูกข้าพร้าคัดปากพูดไม่ออก	อยู่บ้านนอกไม่ทะเลาะกับใครได้
เพื่อนฝูงเขาด่าว่ากะไร	ก็เอาแต่ร้องไห้ไม่เถียงเป็น
เหมือนช้างกล้าป่าเดียวมีสองตัว	สองเมียร่วมผัวคงเกิดเข็ญ
ใครเงอะงั่งก็จะนั่งน้ำตากระเด็น	พ่อจงเป็นตราชูดูให้ดี ฯ
๏ ครานั้นโฉมพระนายพลายงาม	ฟังความประนมก้มเกศี
เจ้าคุณจงไปให้สวัสดี	อันตรงที่ศรีมาลาอย่าพรั่นท้อ
ถึงลูกอ่อนไม่ฉลาดจะพลาดผิด	ฉันคงคิดถึงคุณแม่แลคุณพ่อ
ฉันรักคนที่ไม่มากปากสอพลอ	อันคนฉอดพลอดผลอไม่พอใจ
เจ้าประคุณการุญเป็นหนักหนา	ฉันหาลืมวาจาที่ว่าไม่
ทั้งอุปถัมภ์พ่อแม่มาแต่ไร	จะสนองคุณไปดังสัญญา ฯ
๏ เออพ่อกตัญญูรู้จักคุณ	โมทนาบุญแล้วนะพ่อหนา
ค่อยอยู่เถิดแม่พ่อจะขอลา	แล้วลุกมาหาลูกด้วยทันที
ครั้นถึงส้วมสอดกอดลูกแก้ว	พ่อจะลาเจ้าแล้วอย่าหมองศรี
จงตั้งใจจงรักภักดี	ฝากตัวสามีเจ้าสืบไป ฯ
๏ ครานั้นนารีศรีมาลา	กอดตีนบิดาเข้าร้องไห้
ฉวยลำบากยากเย็นจะเห็นใคร	พ่อแม่อยู่ใกล้ได้ดูแล
ถึงผัวจะรักสักเท่าไร	ก็ยังไม่เหมือนคุณพ่อกับคุณแม่
ถ้าเธอไม่เป็นธรรม์จะผันแปร	ตั้งแต่จะระกำทุกค่ำคืน ฯ
๏ ครานั้นท่านยายบุษบา	ปลอบลูกสาวว่าอย่าสะอื้น
พ่อแม่ก็ได้สั่งไว้ยั่งยืน	หม่อมหมื่นเธอก็รับปฏิญาณ
แต่ใจแม่นี้ยังกริ่งอยู่สิ่งหนึ่ง	กลัวจะหึงกันวุ่นวายอายชาวบ้าน
อันเมียสองต้องห้ามตามโบราณ	เป็นกับใครก็รำคาญไม่เว้นคน
แม่สอนเจ้ามาแต่น้อยกว่าร้อยพัน	สุดสำคัญแต่เพียงอดนั้นเป็นต้น
อย่าทำชั่วเพราะว่าตัวของตัวจน	เขาเปรียบเทียบจงสู้ทนต้องเกรงกลัว
ใครจะด่าเจาะจังก็ชั่งเขา	จงอดเอาอย่าสำออยคอยฟ้องผัว
อันคนดีนานดอกจึงออกตัว	ถ้าคนชั่วเขาคงเห็นเป็นไปเอง
จงอุตส่าห์เสงี่ยมค่อยเจียมตน	อย่าให้คนทั้งปวงล่วงข่มเหง
จงซื่อตรงต่อผัวรู้กลัวเกรง	อย่าครื้นเครงด่าว่ากับข้าไท
ปรนนิบัติอย่าให้ขัดน้ำใจเขา	การเรือนการเหย้าเอาใจใส่
ข้าวของสารพันหมั่นเก็บไว้	ระวังระไวดูแลอย่าแชเชือน
สอนลูกแล้วบอกอีเม้ยรับ	สั่งกำชับอีจูจงอยู่เพื่อน
ทั้งอีมีอีรักช่วยตักเตือน	เอ็งเป็นคนต้นเรือนมาแต่ไร
แล้วเรียกข้าผู้ชายที่ใช้ชิด	ชื่ออ้ายทิดกับอ้ายเต่าเอาไว้ให้
เฮ้ยพลัดบ้านเมืองมาอย่าไว้ใจ	ฉวยเกิดเหตุเภทภัยอย่าทิ้งนาย
ว่าพลางส้วมสอดกอดลูกแก้ว	แม่จะลาเจ้าแล้วตะวันสาย
แล้วลุกลงเรือนมาทั้งตายาย	พระนายก็ตามส่งลงนาวา
พระกาญจน์บุรีศรีมาลามาส่งพ่อ	น้ำตาคลอไหลซาบลงอาบหน้า
นั่งชะแง้แลตามจนสุดตา	ลับแหลมแล้วก็มายังห้องนอน ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมจมื่นไวย	จำเดิมได้อยู่ครองสองสมร
น้ำใจช่วงตละดวงศศิธร	สถาพรพูนสวัสดิ์ทุกเวลา
ครั้นสิ้นแสงสุริยงอัสดงดับ	ลดลับเหลี่ยมพระเมรุภูผา
พระจันทรจรแจ้งกระจ่างตา	ดวงดาราไพโรจน์จำรัสแพรว
เสียงเรไรหริ่งหริ่งนิ่งนอนวัน	เสนาะนักจักจั่นสนั่นแจ้ว
หิ่งห้อยพรอยพราวดูวาวแวว	อยู่ที่แถวไม้กระถางวางเป็นทิว
แมลงผึ้งคลึงเคล้าเอาเกสร	ภุมรินบินร่อนมาลิ่วลิ่ว
เรณูฟูฟ่องละอองปลิว	พระไวยฉิวฉุนคิดถึงสองนาง
โอ้ว่าปานฉะนี้ศรีมาลา	จะนิทรานิ่งนึกคะนึงหมาง
ว่าพี่นี้คลายรักหักใจจาง	จะระคางขุ่นแค้นไม่ขาดคิด
นึกฤๅหนึ่งเล่าเจ้าสร้อยฟ้า	นิทราอยู่คนเดียวเปลี่ยวเปล่าจิต
อนึ่งนางยังไม่เคยชายเชยชิด	จะไปก่อนเล่าก็คิดถึงศรีมาลา
วันเมื่อจะพรากจากพิจิตร	เจ้าก็คิดขอสัตย์ไว้หนักหนา
แต่อักอ่วนป่วนใจอยู่ไปมา	จนเวลาเยื้องเยี่ยมสองยามปลาย
พระจันทร์ตรงทรงกลดอยู่หมดเมฆ	อดิเรกแพร้วพร่างกระจ่างฉาย
พระหมื่นไวยอาบน้ำชำระกาย	แล้วผันผายเข้าห้องของศรีมาลา
เห็นขวัญอ่อนนอนนิ่งสนิทหลับ	อัจกลับแสงส่องต้องนวลหน้า
งามทรงสมศรีกิริยา	เป็นนวลปลั่งดังทาน้ำยาทอง
พระไวยคิดพิศวาสเพียงขาดจิต	เข้าแนบชิดทรุดลงประจงต้อง
ลูบไล้ทั้งหลับประคับประคอง	ไฉนน้องเจ้าจึงนิ่งสนิทนอน ฯ
๏ ครานั้นนารีศรีมาลา	ลืมตาแล้วก็ลุกขึ้นจากหมอน
เห็นพระนายนึกแค้นด้วยแสนงอน	คมค้อนเบือนหน้ามาพาที
หม่อมขามาไยจนค่อนคืน	หลับได้ตื่นแล้วฤๅจึงมานี่
เมื่อจะมาลาหล่อนแต่โดยดี	ฤๅหล่อนหลับลอบหนีมากระมัง ฯ
๏ อนิจจาแก้วตาของพี่เอ๋ย	อย่างอนว่าไปเลยเจ้าร้อยชั่ง
จริงจริงนะจะเล่าให้เจ้าฟัง	เมื่อกี้นั่งเล่นอยู่ที่หอกลาง
พระพายพัดหอมหวนรัญจวนใจ	ก็เพลินชมมิ่งไม้ในกระถาง
ครั้นหาวนอนแล้วจึงจรมาหานาง	ไม่ควรคลางแคลงคำระกำใจ
เมื่อจากมาวันนั้นได้สัญญา	หาทำหยามข้ามหน้าของน้องไม่
นี่เปล่าเปล่าเดาว่าน่าน้อยใจ	มาปรับไหมจูบนางข้างละที ฯ
๏ ไฮ้หม่อมอย่ามาเล่นฉันเช่นนั้น	ไม่น่าขันมาปล้ำทำจู้จี้
นี่แลโจรจับได้ไม่เฆี่ยนตี	ถ้าเบาไม้แล้วไม่มีที่จะรับ
กระนั้นสิหม่อมหมื่นจึงขึ้นหน้า	เหตุว่าเขาขี้คร้านจะไปจับ
เชื่อว่าใครไม่เห็นเป็นที่ลับ	จึงแกล้งกลับมาพาโลทำโพคลุม
หม่อมขาอย่ามาทำจำใจอยู่	ด้วยรูปฉันมันไม่สู้จะชวยชุ่ม
ที่น่าพูดจงไปพลอดนั่งกอดกุม	ที่น่าจูบจงไปจุ้มอยู่จนจาง ฯ
๏ ชะคารมคารี้เจ้าศรีมาลา	ช่างเจรจาตัดพ้อเล่นทุกอย่าง
พี่ยอมแพ้แล้วไม่แก้สำนวนนาง	พลางก็กางมือกอดไว้กับกาย
เกิดโกลาฟ้าลั่นสนั่นเสียง	เปรี้ยงเปรี้ยงอสนีคะนองสาย
พิรุณโรยโปรยสาดกระเซ็นปราย	พระพายพัดพ่างเพียงพิภพพัง
ลั่นพิลึกครึกครื้นคลื่นละลอก	แฉะกระฉอกฟองเฟอะขึ้นฟูมฝั่ง
ตลิ่งกระทบกลบกระแทกกระเทือนดัง	พอฝนถั่งลมก็ถอยผอยนิทรา ฯ
๓๔
ขุนช้างเป็นโทษ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงศักดิ	ปิ่นปักหลักโลกนาถา
สถิตเหนือพระแท่นแว่นฟ้า	พอสุริยาเร่งรถขึ้นเรืองรอง
ถึงเวลาพระก็ฟื้นตื่นไสยาสน์	ลงจากอาสน์เสด็จออกนอกห้อง
นางในถ้วนหน้าข้าทูลละออง	หมอบชม้อยคอยจ้องประจำงาน
พระชำระสระสรงทรงสุคนธ์	ปรุงปนประทิ่นกลิ่นหอมหวาน
ทรงพระแสงเนาวรัตน์ชัชวาล	พระภูบาลออกท้องพระโรงเรือง
ประทับพระที่นั่งบัลลังก์อาสน์	อำมาตย์หมอบนอบน้อมประนมเนื่อง
ตรัสประภาษราชการบ้านเมือง	แล้วชำเลืองมาข้างเหล่ามหาดชา ฯ
๏ ครานั้นขุนช้างเห็นว่างจังหวะ	ขอเดชะฝ่าพระบาทปกเกศา
ชีวิตอยู่ใต้พระบาทา	แต่เกล้ากระหม่อมเป็นข้าฝ่าละออง
อยู่ในมหาดชากว่าแปดปี	แต่หวายเปรียะยังไม่มีได้ถูกต้อง
บัดนี้จมื่นไวยใจคะนอง	ทุบถองกระหม่อมฉันแทบบรรลัย
แต่ต่อยแล้วมิหนำซ้ำท้าทาย	ถึงเจ้านายของมึงหากลัวไม่
บ่าวไพร่กว่าร้อยต่อยร่ำไป	พวกขุนนางขวางไว้จึงไม่ตาย
เมื่อขณะทุบถองร้องด่าว่า	ก็ต่อหน้าขุนนางสิ้นทั้งหลาย
ได้ห้ามปรามรู้เห็นเป็นมากมาย	แม้นมิสัตย์ขอถวายซึ่งชีวา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงธรรม	ได้ทรงฟังถ้อยคำขุนช้างว่า
พระนิ่งนึกตรึกความตามกิจจา	ข้อที่ว่าทุบตีทีจะจริง
อันจะร้องท้าทายถึงนายเจ้า	มันจะเสกใส่เอาให้ใหญ่ยิ่ง
เหตุที่เกิดความยุ่งขึ้นนุงนิง	เพราะอ้ายนี่ถือหยิ่งว่าพ่อเลี้ยง
ครั้นเต็มเมาเข้าจะว่ามันหยาบคาย	อ้ายไวยอายจึงทะเลาะเบาะเถียง
เกินกันแต่ละน้อยค่อยเลียบเคียง	ครั้นด่ามันมันก็เหวี่ยงเอาสาใจ
แม้นจะนิ่งความไว้ไม่ไต่ถาม	อ้ายหมื่นไวยก็จะหยามขึ้นหยาบใหญ่
จะถือว่าเจ้ารักแล้วหนักไป	โกรธใครก็จะพาลพาโลตี
พระตริเสร็จตรัสสั่งตำรวจใน	ไปหาตัวจมื่นไวยเข้ามานี่
ตำรวจรับสั่งวิ่งเป็นสิงคลี	ครั้นถึงที่บ้านบอกพระหมื่นไวย
รับสั่งให้หาไปในบัดนี้	ขุนช้างทูลคดีเป็นความใหญ่
พระไวยแจ้งกิจจาเรียกข้าไท	ลงบันไดเดินเหย่าเข้าวังพลัน
นุ่งถมปักลนลานเป็นการเร็ว	เอาผ้ากราบคาดเอวขมีขมัน
เข้าไปเฝ้าองค์พระทรงธรรม์	บังคมคัลคอยฟังพระโองการ ฯ
๏ ครานั้นพระปิ่นนรินทร์ราช	มีพระสิงหนาทอยู่ฉาดฉาน
เหวยอ้ายไวยอย่างไรเมื่อทำงาน	จึงฮึกหาญข่มเหงอ้ายขุนช้าง
เตะต่อยแล้วมิหนำซ้ำท้าทาย	จ้วงจาบเจ้านายได้ทุกอย่าง
ใครเล่าเป็นเจ้าของอ้ายช้าง	เอ็งอ้างว่าไม่กลัวคือตัวใคร
พวกขุนน้ำขุนนางเข้ากางกั้น	แต่กระนั้นมึงยังหาฟังไม่
ถีบถองต่อยชกตกบันได	จริงเท็จเป็นกะไรให้ว่ามา ฯ
๏ พระไวยทูลตามข้อขอเดชะ	ข้าพระพุทธเจ้าไม่มุสา
ซึ่งขุนช้างกราบทูลพระกรุณา	เสกแสร้งแกล้งว่าเอาแต่ดี
ที่ข้อว่าหยาบช้าเป็นสาหัส	แม้นเป็นสัตย์จงประหารให้เป็นผี
ขุนช้างไปช่วยงานเมื่อวานนี้	รับประทานอาหนีเข้าตึงตน
กล่าวคำหยาบช้าสารพัน	กระหม่อมฉันห้ามปรามเป็นหลายหน
เข้ายุดหยอกมารดาต่อหน้าคน	เหลือทนแล้วจึงได้วิวาทกัน
โป้งโหยงหยาบคายเป็นหลายข้อ	ด่าทอถอดชื่อกระหม่อมฉัน
เต็มอายต่อหน้าธารกำนัล	แล้วเสกสรรลำเลิกโพนทะนา
เมื่อครั้งนั้นกระหม่อมฉันได้เจ็ดปี	ขุนช้างพาไปฆ่าตีที่ในป่า
จนสลบซบอยู่กับพสุธา	กลัวมิตายหมายว่าจะไม่ลับ
ทั้งสลบตบต่อยปะเตะปะตะ	แสกศีรษะซ้ำเอาไม้ซีกสับ
ลากตัวไปในรกยกขอนทับ	แล้วขุนช้างวางกลับไปบ้านตน
เดชะบุญกระหม่อมฉันไม่บรรลัย	ฟื้นขึ้นได้ซานมาหาชีต้น
ซ่อนตัวอยู่กับท่านอาจารย์นน	มิให้คนเห็นตัวด้วยกลัวตาย
เมื่อวานนี้อ้ายขุนช้างอ้างความหลัง	พูดดังดังได้ยินสิ้นทั้งหลาย
กระหม่อมฉันบอกกล่าวทั้งไพร่นาย	แม้นมิสัตย์ขอถวายซึ่งชีวา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ดำรงภพ	ฟังจบที่พระไวยให้การว่า
ข้างต้นความดูเห็นเป็นอาญา	แต่ข้างปลายกลายมานครบาล
จำเลยแก้เป็นฉกรรจ์มหันตโทษ	จำจะซักข้างโจทก์ให้แตกฉาน
เฮ้ยขุนช้างหมื่นไวยมันให้การ	ว่าประมาณอายุสักเจ็ดปี
มึงแกล้งชวนเอาไปในป่าใหญ่	เอาขอนทับไว้แล้วแล่นหนี
มันสู้นิ่งความมากว่าแปดปี	จนวานนี้เอ็งว่าต่อหน้าคน
ข้อหยาบช้าสาหัสเขาปฏิเสธ	เกิดวิวาทขึ้นเพราะเหตุนี้เป็นต้น
มันบอกกล่าวเล่าทั่วทุกตัวคน	นี่แน่ะเฮ้ยเหตุผลเป็นอย่างไร ฯ
๏ ขุนช้างได้ฟังรับสั่งถาม	เห็นว่าความเก่าเกิดก็หวั่นไหว
ด้วยจริงใจในอกก็ตกใจ	เหงื่อไหลโซมตัวกลัวอาญา
แข็งใจกราบทูลไปทันที	พระบารมีปกเกล้าเหนือเกศา
ซึ่งพระไวยกราบทูลพระกรุณา	ล้วนเสกแสร้งแกล้งว่าใช่ความจริง
ซึ่งจะได้ตีฆ่าหามิได้	แกล้งกล่าวเสกใส่ให้ใหญ่ยิ่ง
ถ้าฆ่าตีก็จะมีที่อ้างอิง	ไยจึงนิ่งความไว้ไม่กราบทูล
ครั้นเกล้ากระหม่อมฟ้องหาว่าต่อยตบ	แกล้งจะกลบความร้ายให้หายสูญ
จึงเสกแสร้งใส่เอาเป็นเค้ามูล	เอาความเท็จเพ็ดทูลแต่โดยเดา
กระหม่อมฉันจะได้ว่าหามิได้	พระหมื่นไวยยุแยงแกล้งมอมเหล้า
ล่อให้พูดจาประสาเมา	แล้วเอาความร้ายมาบ้ายทา
อันที่ท้าถึงเจ้ากล่าวสาหัส	แม้นมิสัตย์ขอพระองค์ลงโทษา
ถ้าแม้นไม่จริงจังดังเจรจา	รับพระราชอาญาจนบรรลัย ฯ
๏ พระองค์ทรงภพตบพระเพลา	กูจะเอาความจริงให้จงได้
เฮ้ยขุนนางข้าเฝ้าอย่าเข้าใคร	บรรดาไปช่วยงานเมื่อวานนี้
ใครรู้เห็นเป็นอย่างไรให้เร่งว่า	อย่าเห็นแก่หน้าขุนนางแลเศรษฐี
ขุนช้างว่าหมื่นไวยไล่ทุบตี	พาทีถึงเจ้ากล่าวหยาบคาย
ข้างหมื่นไวยว่าขุนช้างอ้างความหลัง	พูดดังดังได้ยินสิ้นทั้งหลาย
เมื่อเล็กเล็กเอาไปล้างให้วางวาย	บุญตัวไม่ตายจึงรอดมา
เมื่อขุนช้างอ้างว่าฆ่าหมื่นไวย	เต็มเมาฤๅไม่สู้หนักหนา
อย่าได้เข้าข้างใครให้เจรจา	จงเร่งว่าอย่าได้เห็นกับบุคคล ฯ
๏ บรรดาข้าเฝ้าเหล่าไปงาน	จึงกราบทูลพระโองการตามเหตุผล
กระหม่อมฉันจำไว้ได้ทุกคน	เป็นต้นด้วยขุนช้างไปช่วยงาน
รับพระราชทานเหล้าจนเมามาย	แล้ววุ่นวายว่ากล่าวห้าวหาญ
ขึ้นตั้งท่าอวดตนว่าหนุมาน	แล้วพูดจาเกี้ยวพานถึงวันทอง
พระนายอายหน้าว่าไม่ฟัง	จึงตึงตังต่อยตีกันมี่ก้อง
ขุนช้างโป้งปากหากคะนอง	ร้องลำเลิกความหลังออกคลั่งไป
ว่าเมื่อพระไวยอยู่กับมารดา	ขุนช้างเอาไปฆ่าในป่าใหญ่
เอาไม้ซีกสับลงที่ตรงไร	เอาขอนทุ่มทับไว้จะให้ตาย
พระไวยขัดใจก็เรียกบ่าว	มี่ฉาวชกซ้ำล้มคว่ำหงาย
ซึ่งจะท้าว่ากล่าวถึงเจ้านาย	กระหม่อมฉันทั้งหลายไม่ได้ยิน
แต่ขุนช้างกินเหล้าเมาเต็มประดา	จนเปลื้องผ้าจากกายความอายสิ้น
ไม่เข้าใครใส่กลเป็นมลทิน	พระภูมินทร์จงทราบพระบาทา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงธรรม	พิเคราะห์คำให้การพยานว่า
วินิจฉัยไปด้วยพระปรีชา	ซึ่งข้อที่หยาบช้านั้นสำคัญ
ความโจทก์กล่าวหาเป็นสาหัส	แม้นเป็นสัตย์ก็โทษถึงอาสัญ
ถ้าไม่เป็นสัตย์โทษโจทก์เหมือนกัน	อิกข้อนั้นซึ่งหาว่าฆ่าตี
ถ้าแพ้กับทานบนจนกับพยาน	ผู้ทำผิดต้องประหารให้เป็นผี
แต่หากเบาด้วยเมาอยู่เต็มที	ไม่รู้สึกสมประดีก็ว่าไป
จำจะซักหมื่นไวยให้กระจ่าง	จะเอาโทษขุนช้างยังไม่ได้
จึงตรัสว่าฮ้าเฮ้ยอ้ายหมื่นไวย	เมื่อแรกไอ้ขุนช้างมันฆ่าตี
ไยจึงนิ่งความไว้ไม่กล่าวหา	พึ่งมาว่าเมื่อเขาฟ้องไม่ต้องที่
ที่ป่าไหนมันฆ่าว่าให้ดี	มีผู้รู้เห็นบ้างฤๅอย่างไร ฯ
๏ ขอเดชะปกเกล้าปกกระหม่อม	ด้วยยังย่อมเมื่อเขาทำจำไม่ได้
รู้แต่ว่าป่าหลังสุพรรณไป	ครั้นจะอ้างก็ไม่มีใครมา
จะร้องก็ไม่ได้ไกลบ้านคน	ครั้นจะหนีก็ไม่พ้นเป็นกลางป่า
เดชะบุญปลดปลอดรอดชีวา	จะไปร้องฟ้องหาก็เด็กนัก
ไม่รู้ว่ารั้วแขวงกรมการ	โรงศาลอยู่ที่ไหนไม่รู้จัก
จึงมิได้ว่าขานมานานนัก	จนอารักษ์ดลใจให้พาที
จะอ้างอิงนั้นไม่ได้เป็นในป่า	เหลือปัญญาขอพิสูจน์ไปตามที่
ถ้าแม้นแพ้แก่สัตย์ดำนัที	ขอถวายชีวีพระทรงธรรม์ ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ทรงธรณินทร์	ได้ฟังสิ้นถ้อยคำหมื่นไวยนั่น
จึงมีสีหนาทประภาษพลัน	อ้ายไวยนั้นมันว่าก็ชอบกล
แล้วตรัสว่าฮ้าเฮ้ยอ้ายขุนช้าง	มึงอย่าพลางเล่าไขไปแต่ต้น
ถ้าแม้นว่าทำผิดคิดผ่อนปรน	อย่าอั้นอ้นบอกให้หมดอย่าปดกู ฯ
๏ ขุนช้างฟังพระองค์ทรงถามซัก	เป็นทุกข์หนักมือประนมก้มหน้าอยู่
เหงื่อไหลหน้าหลังลงพรั่งพรู	เป็นครู่จึงทูลพระกรุณา
ขอเดชะฝ่าละอองธุลีบาท	องค์พระหริราชนาถา
ซึ่งถ้อยคำจมื่นไวยใช่สัจจา	เสกแสร้งใส่ว่าสารพัน
ที่จะได้ตีรันนั้นหามิได้	กล่าวพอให้กลบความกระหม่อมฉัน
ขุนนางเข้ากับพระไวยไปทั้งนั้น	เพราะเป็นพวกเดียวกันกับพระนาย
กระหม่อมฉันจนใจไร้พวกพ้อง	ได้อยู่ก็แต่ต้องพิสูจน์ถวาย
ถ้าแม้นแพ้จงล้างให้วางวาย	กระหม่อมฉันขอถวายซึ่งชีวี ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงชัย	วินิจฉัยในสำนวนถ้วนถี่
อ้ายขุนช้างเอามุสามาพาที	ในคดีพิรุธทุกประการ
แต่พยานร่วมกันยังติดใจ	ผิดวิสัยความหลวงกระทรวงศาล
เดี๋ยวนี้แพ้ทานบนจนพยาน	อ้างเองยังกลับค้านทุกคนไป
ถึงจะพูดจาประสาเมา	ก็จัดเอาเป็นข้อพิรุธได้
ถ้าสั่งกรมเมืองให้ติดไม้	ครู่เดียวก็จะได้เท็จจริงกัน
แต่ครั้งนี้อ้ายไวยสิโปรดปราน	ไพร่บ้านพลเมืองก็ฦๅลั่น
จะเป็นเข้ากับอ้ายไวยใส่ความมัน	จริงเท็จทั้งนั้นใครจะรู้
จำจะต้องพิสูจน์ตามกระบวน	ให้มันสิ้นสำนวนที่ต่อสู้
เท็จจริงข้างใครให้คนดู	ตัวกูจึงจะพ้นคนนินทา
จึงตรัสว่าฮ้าเฮ้ยอ้ายขุนช้าง	มึงอ้างข้าราชการก็พร้อมหน้า
กูได้ถามความข้อว่าหยาบช้า	พวกขุนนางต่างว่าไม่ได้ยิน
อันความฉกรรจ์มหันตโทษ	พยานโจทก์กลับเจือจำเลยสิ้น
ครั้นอ้างเขาไม่รับก็กลับลิ้น	ปลิ้นไปติดใจค้านพยานตัว
กูเห็นแน่แท้เท็จสิ้นทั้งหมด	ถ้าใส่บทแล้วก็โทษถึงตัดหัว
ข้อหยาบช้ามึงมุสาไม่เกรงกลัว	แล้วทำชั่วถอดชื่ออ้ายหมื่นไวย
ข้อหาว่าทุบตีข้อนี้รับ	ที่ถอดชื่อพอจะปรับกันลงได้
ข้อหยาบช้าโทษมึงถึงบรรลัย	จะยกโทษให้ไอ้ขุนช้าง
แต่ข้อหาฆ่าฟันนั้นลับนาน	ไม่มีพยานขอพิสูจน์ทั้งสองข้าง
ยังไม่แน่ข้างหมื่นไวยฤๅอ้ายช้าง	มิพิสูจน์ไม่กระจ่างซึ่งกิจจา
ปรึกษาเสร็จตรัสสั่งสี่พระครู	ไปดูให้โจทก์จำเลยมันจัดหา
เครื่องสำหรับดำน้ำให้ทำมา	ไปปักหลักลงที่หน้าตำหนักแพ
เข้ามณฑลกันวันพรุ่งนี้	จนถึงที่วันดำน้ำเจ็ดค่ำแน่
ให้กำกับกันอยู่คอยดูแล	ให้พร้อมแต่เวลาบ่ายโมงปลาย
พนักงานกรมไหนให้ไปดู	พระครูจัดแจงแต่งบัตรหมาย
คุมตัวไว้ในวังทั้งสองนาย	พระสั่งเสร็จผันผายเข้าข้างใน ฯ
๏ ครานั้นพระครูผู้รับสั่ง	ออกมานั่งยังที่ทิมดาบใหญ่
จัดแจงแต่งหมายแยกย้ายไป	สั่งให้เรียกหลักนครบาล
ให้ทำมะรงสำรองไว้สองหลัก	แล้วปักมณฑลแลทำศาล
เสมียนเขียนฟ้องคำให้การ	สุภาการให้อยู่ดูเป็นกลาง
มิให้ส่งข้าวปลามาแต่บ้าน	ขุนศาลหาให้กินทั้งสองข้าง
ให้โจทก์จำเลยหาผ้าขาวบาง	มาปูกลางศาลทั้งสองรองบัตรพลี
หมากพลูใส่กระทงประจงเจียน	ทั้งธูปเทียนดอกไม้บายศรี
เครื่องตั้งสังเวยกรุงพาลี	มีมะกรูดส้มป่อยกระแจะจันทน์
ผ้าขาวนุ่งผ้าขาวห่มพรมลาด	เสื่อสาดสายสิญจน์ให้จัดสรร
หม้อข้าวหม้อแกงใหม่และหม้อกรัณฑ์	กระโถนขันน้ำตั้งทั้งกระแชง
กระติกเหล้าข้าวสารเชิงกรานใหม่	ข่าตระไคร้หอมกระเทียมพริกแห้ง
ครกสากคนใช้ไก่พะแนง	ทั้งสองแห่งจัดหาให้เหมือนกัน
ขุนช้างกับพระไวยได้บัญชา	ก็รีบสั่งบ่าวข้าขมีขมัน
บัดเดี๋ยวใจได้มาสารพัน	ถ้วนจบครบครันดังบัญชา
เข้ามณฑลเสร็จถึงเจ็ดค่ำ	นักการทำไม้หลักไปปักท่า
ที่ตำหนักแพโถงโรงนาวา	ทำมะรงหาฆ้องไว้คอยตี
คำสาบานแช่งชักอาลักษณ์อ่าน	ตระลาการอ่านสำนวนถ้วนถี่
เอาเชือกผูกเอวไว้ให้ดิบดี	ประจำที่คอยท่าเสด็จมา ฯ
๏ พวกชายหญิงวิ่งพรูดูดำน้ำ	ทั้งสาวหนุ่มกลุ้มกล้ำมาหนักหนา
ผู้ใหญ่เด็กเจ๊กฝรั่งทั้งละว้า	แขกข่ามอญลาวมี่ฉาวไป
นางสาวสาวอยู่ในเรือนเห็นเพื่อนอึง	ลุกทะลึ่งออกมาไม่ช้าได้
ชวนเพื่อนเตือนกันให้รีบไป	ดูพระไวยกับขุนช้างดำน้ำกัน
ที่เถ้าแก่อยากดูไม่อยู่บ้าน	อุ้มลูกจูงหลานเป็นจ้าละหวั่น
ที่โรงเรือเหลือหลามคนครามครัน	ยัดเยียดเบียดกันอยู่วุ่นวาย
พวกท้าวนาวในวังทั้งปวง	โขลนจ่าข้าหลวงสิ้นทั้งหลาย
รู้ว่าขุนช้างกับพระนาย	เวลาบ่ายวันนี้จะดำน้ำ
ต่างอาบน้ำทาแป้งแต่งตัว	หวีหัวนุ่งห่มให้คมขำ
บ้างหาหมากใส่ซองสองสามคำ	บ้างชักนำเพื่อนฝูงจูงมือมา
ถึงที่ตำหนักแพแออัด	เบียดเสียดเยียดยัดกันหนักหนา
ออกเพียบแพแซ่ซ้องท้องคงคา	คอยท่าว่าเมื่อไหร่จะได้ดำ
ข้างพวกคนที่เหล่าเป็นชาวเรือ	ทั้งใต้เหนือตลอดจอดออกส่ำ
เรือเล็กเล็กน้อยน้อยออกลอยลำ	แน่นแม่น้ำเซ็งแซ่อยู่แจจัน ฯ
๏ จะกล่าวถึงสมเด็จพระพันวษา	ปิ่นปักอยุธยามหาสวรรย์
เนาในปราสาทแก้วอันแพรวพรรณ	ฝูงกำนัลนบนอบหมอบแน่นไป
ทรงพระราชดำริตริตรึก	ระลึกถึงพลายงามเป็นความใหญ่
ดำน้ำกับขุนช้างจะอย่างไร	จนบ่ายได้เวลาสามโมงปลาย
จึงชำระสระสรงทรงเครื่อง	อร่ามเรืองเนาวรัตน์จำรัสฉาย
ทรงพระแสงกุดั่นพรรณราย	ผันผายจากที่มนเทียรทอง
ขึ้นเกยลาทรงมหายานุมาศ	พร้อมอำมาตย์ราชกระวีมี่ก้อง
ประโคมแตรสังข์ประดังกลอง	มาตามท้องฉนวนลงซึ่งคงคา ฯ
๏ ครั้นถึงจึงเสด็จขึ้นบนอาสน์	หมู่อำมาตย์บังคมก้มหน้า
ตำรวจใหญ่ลงในเรือกัญญา	ทอดทุ่นกระสุนง่าว่าห้ามคน
ทำมะรงลงเรือขึ้นเหนือน้ำ	หลายลำขึ้นล่องออกสับสน
สิ่งอันใดลอยตายในสายชล	ก็เสือกไสให้พ้นไม่แผ้วพาน
พระผู้จอมนรินทร์ปิ่นธรณี	พระจึงมีพระราชบรรหาร
ไปบอกพระครูหวาอย่าช้านาน	เวลากาลจะอัสดงให้ลงดำ ฯ
๏ พระครูผู้รับสั่งก็บังคับ	ตามตำรับอัยการโบราณร่ำ
พระหมื่นไวยให้ขึ้นข้างเหนือน้ำ	ขุนช้างดำฝ่ายใต้ให้สมควร
เดิมขุนช้างเป็นโจทก์ก็จริงแล	แต่ไต่ถามคดีกันถี่ถ้วน
เป็นสัตย์รับรองท้องสำนวน	ข้อพิสูจน์นี้เป็นส่วนของพระไวย
กับอนึ่งซึ่งเขาเป็นขุนนาง	ขุนช้างต้องดำข้างฝ่ายใต้
ปรึกษาเห็นพร้อมกันในทันใด	แล้วจึงคุมออกไปนอกมณฑล
พาดำเนินย่างย่องทั้งสองนาย	ผู้คุมรายกำกับอยู่สับสน
ชำระตัวสระหัวทั้งสองคน	ชนไก่แล้วก็ลงในคงคา
ผู้คุมกุมยึดหางเชือกไว้	จับลำไม้ไผ่คอยพาดบ่า
ที่ริมฝั่งตั้งขันนาฬิกา	ทำมะรงตั้งท่าเข้าข่มคอ
ตีฆ้องหม่งดำลงทั้งสองข้าง	พอขุนช้างดำมุดก็ผุดฝอ
ผู้คุมเอาโซ่ใหญ่เข้าใส่คอ	พวกคนดูด่าทอออกเพรียกมา
พวกผู้คุมกลุ้มฉุดไม่ละวาง	ขุนช้างร้องโปรดก่อนพุทธิเจ้าข้า
พระไวยคนนี้มีวิชา	เป่าซ้ำทำมาให้ต้องตน
ฤทธิเดชพระเวทเข้าจับใจ	ทนไม่ไหวหัวพองสยองขน
เอาจำเลยขึ้นเหนือน้ำดำข้างบน	เป่ามนตร์ลงมาข้าติดใจ ฯ
๏ พระองค์ทรงฟังขุนช้างว่า	ชะต้าอ้ายเจ้าสำนวนใหญ่
แพ้เขาเฝ้าว่าโว้เว้ไป	กลับพาโลว่าอ้ายไวยใช้เวทมนตร์
ด้วยสิ้นคิดมันก็บิดเอาซึ่งหน้า	มันแกล้งว่าจะให้ซ้ำดำอิกหน
อ้ายโกหกแผ่นดินลิ้นกะลาวน	ชอบแต่เฆี่ยนเสียให้ป่นคนเช่นนี้
แต่ซึ่งว่าให้จำเลยขึ้นเหนือน้ำ	ถ้อยคำมันร้องนั้นต้องที่
จะตัดสินก็ไม่สิ้นซึ่งราคี	ด้วยคดีเกิดขึ้นเพราะตัวมัน
ให้มันขึ้นเหนือน้ำดำอิกที	จงจัดแจงเดี๋ยวนี้ขมีขมัน
ถ้าแพ้เขาอิกครั้งอย่าฟังกัน	เอาไปฟันเสียบเสียให้สาใจ ฯ
๏ พระครูรับพระโองการลนลานมา	อย่าช้านายช้างมาดำใหม่
เอาเชือกผูกบั้นเอวเร็วพระไวย	คุมออกไปยุดหลักทั้งสองนาย
เอาไม้พาดบ่าพลันแล้วลั่นฆ้อง	ข่มคอลงทั้งสองแล้วหย่อนสาย
พวกคนดูชุลมุนอยู่วุ่นวาย	ทั้งเรือพายแทรกเสียดเข้าเบียดกัน
ด้วยขุนช้างนั้นพิรุธทุจริต	พอดำมิดไม่ถึงสักกึ่งกลั้น
บันดาลเห็นเป็นงูเข้ารัดพัน	ตัวสั่นกลัวสุดผุดลนลาน
พระกาญจน์บุรีโดดน้ำตามลงไป	อุ้มพระไวยขึ้นมาต่อหน้าฉาน
เหล่าพวกผู้คุมนครบาล	เอาคลังใส่ไอ้หัวล้านลากขึ้นมา ฯ
๏ พระองค์ทรงกริ้วกระทืบบาท	ยมราชเอาไปจำให้แน่นหนา
อ้ายเสี้ยนหนามแผ่นดินลิ้นลังกา	น้อยฤๅฆ่าคนได้ช่างไม่คิด
แต่กูมันยังคดปดเล่นได้	มันถือใจว่าไม่มีอาญาสิทธิ์
ลอยหน้าท้าทายถวายชีวิต	เดี๋ยวนี้ผิดแพ้เขาเข้าสองยก
บังอาจฆ่าคนได้แล้วไม่สา	แต่กูมันยังกล้ามาโกหก
อย่าเอาไว้ให้พื้นแผ่นดินรก	ไปผ่าอกเสียอย่าให้ดูเยี่ยงกัน
มันเอาอ้ายไวยไปฆ่าที่ป่าไหน	เอามันไปเสียบเสียที่ป่านั่น
สั่งเสร็จเสด็จจากที่นั่งพลัน	ขึ้นยานุมาศผาดผันเข้าวังใน ฯ
๏ ฝ่ายท่านจตุสดมภ์ยมราช	ประกาศสั่งขุนหมื่นน้อยใหญ่
คนโทษถึงมรณาอย่าไว้ใจ	ไปส่งให้เจ้ากระทรวงหลวงพัศดี
ทำมะรงลงเหล็กตะลีตะลาน	ประทุกประทาห้าประการไม่ให้หนี
โซ่ตรวนขื่อคาไม่ปรานี	สี่ทำมะรงจูงมาพาไปคุก
ขุนช้างถูกจำตรวนถ้วนสามชั้น	เคยย่างยาวก้าวสั้นก็ล้มปุก
ผู้คุมรุมไล่ก็ไม่ลุก	ทำเป็นจุกเจ็บท้องร้องอื้ออึง
ทำมะรงโกรธาคว้ามัดหวาย	ป่ายลงทั้งกำดังต้ำผึง
ตีซ้ำคว่ำหงายตายช่างมึง	ผิดก็เสียเฟื้องหนึ่งบอกศาลา
ขุนช้างเข้าใจเขาไม่ฟัง	ลุกขึ้นตึงตังทำเป็นบ้า
อ้าปากแลบลิ้นปลิ้นตา	แก้ผ้านุ่งทิ้งวิ่งโทงเทง
หยิบเอาก้อนขี้หมาไล่ปาคน	เอาหัวชนเสาเล่นเต้นเหยงเหยง
ลากตรวนโกรกกรากปากร้องเพลง	คนดูอัดวัดเป้งเข้าด้วยคา
ทำมะรงร้องขู่ว่าอุแหม่	กูจะแก้มึงด้วยหวายให้หายบ้า
อ้ายอัปรีย์เอาขี้เที่ยวไล่ปา	แก้ผ้าวิ่งโชนออกโพนเพน
พวกผู้หญิงแลมาหันหน้าหนี	สิ้นที่ร้องเบื่อมันเหลือเถน
อ้ายพวกหนุ่มคะนองมันร้องเกน	ไม่โจงกระเบนเสียบ้างนี่อย่างไร
พวกบ่าวมากับนายพลอยขายหน้า	วิ่งพวยฉวยผ้ามานุ่งให้
ทำมะรงฉุดคร่าพาตัวไป	เอาเข้าในคุกขึงจำตรึงตรา
คาไม้จริงยิงตะปูดูให้มั่น	โซ่ร้อยแหล่งแกล้งสรรให้แน่นหนา
เอาอิฐหนุนก้นโด่งโยงหัวคา	ใส่ขื่อมือยื้อคร่าให้ตึงตัว ฯ
๏ ขุนช้างต้องพันธนาถึงสาหัส	มือรัดเอวโยงเอาโคลงหัว
จะไหวติงก็ไม่ได้ใจสั่นรัว	โอ้ตัวกูถึงวันจะบรรลัย
ผุดปากภาวนาหน้าเป็นหลัง	ปัตติสังขาเยเผลไพล่
การะนังยังมุระกุสะไล	มอลอกอขอไขคัจไฉมิ
หิรูปักขาหิราปักเข	สัมตันสันเตเยตะสิ
มุดทะกังทั้งกะทะคั้นกะทิ	ต่อยปะเตะตกกะติปากแตกตาย
ทำมะรงโกรธาด่าอึงมี่	สวดอะไรอย่างนี้อ้ายฉิบหาย
เขาจะได้ตรวจคนบ่นวุ่นวาย	มึงไม่รู้ฤทธิ์หวายฤๅอึงไป
ขุนช้างร้องขอโทษอย่าโกรธขึ้ง	เจ็ดตำลึงสิบสลึงลูกจะให้
จงลดก่อนผ่อนคลายให้หายใจ	แล้วจะให้ค่าลดสิบตำลึง
เออกระนั้นสิอย่าโกรธโทษถึงตาย	ครั้นมิทำมุลนายเขาโกรธขึ้ง
พอให้เขาตรวจตราอย่าอื้ออึง	ลั่นกุญแจแล้วจึงจะเคลื่อนคลาย ฯ
๏ จะกล่าวถึงวันทองผ่องโสภา	อยู่เคหานอนไม่หลับกระสับกระส่าย
ด้วยผัวไปเป็นความกับลูกชาย	จะดีร้ายเป็นอย่างไรจึงไม่มา
พออ้ายพลับกลับไปร้องไห้งอ	คุณพ่อเป็นความแพ้คุณแม่ขา
ส่งเข้าคุกประทุกทั้งขื่อคา	พระพันวษากริ้วกราดคาดโทษตาย
เขาเอาไว้สุดคนก้นกระซุง	ต้องจำนั่งยังรุ่งจนเช้าสาย
แขวนจนก้นพ้นกระดานสงสารนาย	เมื่อฉันมายังไม่คลายอิกขอรับ ฯ
๏ วันทองฟังเล่าบอกข่าวผัว	ทอดตัวร้องไห้จนลมจับ
กลิ้งเกลือกเสือกนอนอ่อนพับ	ดังจะดับชีวันไปทันใด
พวกบ่าวข้อนอกตกตะลึง	อื้ออึงอัดแอเข้าแก้ไข
นวดเหยียบนัดยาทาน้ำดอกไม้	พอลมถอยค่อยได้สติพลัน
ลุกขึ้นลนลานคลานเข้าห้อง	ประจงจ้องจับกุญแจไขกำปั่น
เปิดฝาคว้าทองสองสามอัน	แล้วหยิบขันปากสลักตักเงินตรา
ใส่ลงในกระทายเป็นหลายขัน	ปากนั้นกอบเบี้ยเกลี่ยปิดหน้า
แล้วส่งให้อีเขียดกระเดียดมา	ทั้งข้าวปลาหาไปใส่ขันโต
แล้วจัดแจงสำรองของกำนัล	เนื้อฉมันน้ำผึ้งเป็นครึ่งโถ
ให้บ่าวเที่ยวหาซื้อปลาเทโพ	บรรทุกเรือแตงโมแล้วรีบมา ฯ
๏ ครั้นถึงจอดเรือแล้วรีบไป	ข้าไทตามหลังมาหนักหนา
บ้างแบกโต๊ะของกำนัลขันข้าวปลา	ถึงริมคุกขึ้นหาพัศดีกลาง
ของกำนัลให้ท่านพัศดี	คุณพ่อได้ปรานีดีฉันบ้าง
จะขอไปส่งข้าวเจ้าขุนช้าง	คุกตะรางอย่างไรฉันไม่เคย
พัศดีเรียกทำมะรงเนียม	ช่วยพาพี่แกไปเยี่ยมผัวหน่อยเหวย
ทำมะรงรับคำนำลุกเลย	เข้าประตูหับเผยถึงคุกใน
วันทองร้องง้อพ่อทำมะรง	ช่วยถอดลงมากินข้าวได้ฤๅไม่
ทำมะรงว่าไปเยี่ยมกันก็ไป	ถอดไม่ได้โทษอย่างนี้พี่วันทอง ฯ
๏ วันทองแข็งใจเข้าในคุก	แลเห็นคนทนทุกข์สยดสยอง
น่าเกลียดน่ากลัวหนังหัวพอง	ผอมกะหร่องร่างกายคล้ายสัตว์นรก
เขาใส่คาอาหารไม่พานไส้	เห็นวันทองขึ้นไปไหว้ประหลก
เอากล้วยทิ้งชิงกันตัวสั่นงก	ใครมีแรงแย่งฉกเอาไปกิน
สุดแต่มีของให้แล้วไม่เลือก	จนชั้นเปลือกก็ไม่ปอกขยอกสิ้น
เป็นหิดฝีพุพองหนองไหลริน	เหม็นกลิ่นราวกับศพตรลบไป
ตัวเล็นเป็นขนไต่บนกระบาน	นางก้าวหลีกลนลานไม่ดูได้
อุตส่าห์ทนจนถึงก้นคุกใน	ขุนช้างเห็นเมียไปร้องไห้แง
วันทองเห็นผัวทอดตัวไห้	ขุนช้างใส่งองอกระป้อกระแป้
น้ำตาน้ำมูกตละลูกกะแอ	แม่เอ๋ยแม่ทิ้งเสียได้ไม่พุทโธ
จะเดินเหินเข้าที่ไหนไปอย่าช้า	แม่เมตตาอย่าให้ตายในตรวนโซ่
เอาเงินใส่ในถุงให้โตโต	แล้วไปหาเจ๊กโล้ซื้อเหล้ามา
โอ๊ยลืมไปแล้วแม่ช่วยแก้ไข	แม่จะเดินข้างในฤๅข้างหน้า
ของกำนัลเลือกสรรจัดเอามา	ทั้งข้าวปลาเหล้าแกล้มหมูแนมญวน ฯ
๏ วันทองขัดใจไอ้คนเคอะ	ยังซมเซอะไปจนคอจะเด็ดด้วน
เพราะกินเหล้าจึงต้องเข้าถึงโซ่ตรวน	ยังหลงเล่อลามลวนข้างเหล้ายา
ขุนช้างเห็นเมียโกรธขอโทษตัว	แม่ต่อยหัวพี่สักโขกก็ไม่ว่า
ใจคอท้อแท้แล้วแม่อา	ได้หน้าลืมหลังพลั้งพลาดไป
จะด่าทออย่างไรก็ไม่ว่า	เอาเงินตราค่าคุกนั้นมาให้
กับค่าลดสิบตำลึงให้ถึงใจ	เสียไหนเสียไปเถิดแม่คุณ
วันทองตอบว่าอย่าปรารมภ์	เงินทองมีถมอย่าว้าวุ่น
ข้าจะเอาออกไปให้นายมุล	ถึงเจ้าคุณบ้านนอกก็ปรานี ฯ
๏ ทำมะรงให้อ้ายรอดถอดขื่อคา	กินข้าวปลาเถิดพี่ช้างอย่างครางอี๋
เป็นตายอยู่กับตัวกลัวไยมี	จะด้นดำดินหนีได้เมื่อไร ฯ
ขุนช้างฟังว่าคว้าชามข้าว	เปิบใส่ปากเปล่าไม่กลืนได้
เคี้ยวข้าวเป็นแป้งคอแห้งไป	เอาน้ำใส่กลั้วคอให้พอกลืน
จะกินได้แต่ละคำเอาน้ำกลั้ว	คิดถึงตัววางชามข้าวเฝ้าสะอื้น
วันทองปลอบว่าอุตส่าห์กลืน	ขืนใจกินเถิดพ่อพอมีแรง
เห็นผัวยังนั่งครางนางช่วยป้อน	เอาช้อนตักแกงแย้แก้คอแห้ง
ทั้งเนื้อพล่าปลาไหลไก่พะแนง	ขุนช้างแข็งใจกินสิ้นชามโคม
แล้วสั่นหัวบอกพลันเท่านั้นเถิด	ประดักประเดิดพี่นักอย่าหักโหม
คิดถึงตัวขึ้นมาน้ำตาโซม	โถมกอดคอภรรยาแล้วว่าวาน
แม่คุณทูนหัวจงรีบไป	เอาเงินติดท่านข้างในให้ว่าขาน
เพ็ดทูลผ่อนปรนช่วยบนบาน	ขอประทานโทษตนให้พ้นภัย
วันทองว่าหาใครไม่ได้ดอก	หนามยอกเอาหนามบ่งคงจะได้
วิ่งนักมักล้มก้มซวนไป	จะอ้อนวอนพ่อไวยดูสักที
ขุนช้างว่าจริงแท้แม่ทูนหัว	จะรอดตัวก็เพราะแม่ช่วยแก้พี่
ถ้าพ้นโทษโปรดถอดรอดชีวี	แม่ไปไหนจะให้ขี่ไปต่างวัว ฯ
๏ วันทองว่าอย่าสำออยไปหน่อยเลย	พวกพ้องข้าไม่เคยขี่คอผัว
สิ้นชีวิตก็ไม่คิดเสียดายตัว	อย่ากลัวเลยอย่างไรไม่ทิ้งกัน
ว่าพลางหยิบเงินในกระทาย	ให้กับนายทำมะรงขมีขมัน
ทั้งนายร้อยนายใหญ่ให้ทั่วกัน	คนโทษทัณฑ์ให้ทานทุกคนไป
ฝากฝังสามีแล้วมิช้า	ก็ลุกลาออกจากในคุกใหญ่
ให้เงินพัศดีกลางนางรีบไป	ขึ้นบนเรือนพระไวยมิได้ช้า
โถมเข้าส้วมสอดกอดพระไวย	ร้องไห้แทบสลบซบหน้า
พระหมื่นไวยสงสารกับมารดา	วันทาทำเป็นถามไปฉับพลัน
หม่อมแม่ทุกข์เข็ญเป็นอย่างไร	อย่าร้องไห้จงบอกออกกับฉัน
ฤๅปู่ย่าตายายวายชีวัน	ไม่ทันบอกออกก็ร่ำแต่โศกี
วันทองจึงว่าพ่อทูนเกล้า	ทุกข์แม่เทียมเท่าจะเป็นผี
เหลียวไม่เห็นใครในครั้งนี้	ซึ่งจะช่วยชีวีให้รอดตาย
เห็นแต่ดวงใจพระไวยแม่	ที่จะแก้ทุกข์ร้อนให้ผ่อนหาย
เจ้าขุนช้างคนคดประทษร้าย	เพราะเช่นนั้นอันตรายจึงถึงตัว
เหมือนนมยานกลิ้งอกแม่หมกไหม้	ถึงชั่วดีเขาก็ได้มาเป็นผัว
ครั้นจะนิ่งให้ตายอายติดตัว	จะเชิดชื่อฦๅทั่วชั่วกัลปา
เหตุเท่านี้จึงนิ่งทิ้งไม่ได้	แม่จนใจจึงซานด้านมาหา
พ่อคุณจงการุญกับมารดา	ช่วยทูลขอชีวาขุนช้างไว้
พระองค์ทรงพระกรุณา	คงหาขัดอัธยาพ่อพลายไม่
ขุนช้างสั่งถึงพ่อขออภัย	อย่ามีบาปกราบไหว้พ่อหมื่นมา
นอกกว่าพ่อใครจะขอเห็นไม่ได้	พ่อจงช่วยชีวิตไว้ใช้ต่างข้า
อันที่ได้ผิดพลั้งแต่หลังมา	พ่ออย่าผูกเวรานั้นสืบไป ฯ
๏ ครานั้นพระไวยพลายงาม	จึงตอบความมารดาหาช้าไม่
แม่มาอ้อนวอนว่าข้าทำไม	ข้ามิได้ฟ้องหานายขุนช้าง
ข้างเขาอิกจะเอาชีวิตข้า	ไปกราบทูลพระพันวษาเอาทุกอย่าง
แกล้งใส่ความจะให้ตายวายวาง	นี่หากมีที่อ้างจึงพ้นภัย
เมื่อขุนช้างเขาพาไปฆ่าตี	ความนี้แม่ก็ทราบอยู่เต็มไส้
จะสงสารฉานบ้างก็เป็นไร	นี่หากฟื้นขึ้นได้จึงรอดตัว
เมื่อลูกชายจะตายแม่ไม่คิด	แม่รักแต่ชีวิตข้างท่านผัว
จึงเที่ยวท่องร้องไห้ไม่คิดตัว	เพราะว่ากลัวขุนช้างจะบรรลัย
พระองค์กำลังทรงพระพิโรธ	จะให้ทูลขอโทษอย่างไรได้
เหมือนโถมถาผ่าขวางเข้ากลางไฟ	เป็นจนใจลูกแล้วนะมารดา ฯ
๏ วันทองกอดพระไวยร้องไห้กลิ้ง	ความทั้งนี้ก็จริงเหมือนเจ้าว่า
เมื่อขุนช้างฆ่าพ่อแทบมรณา	มารดาก็แจ้งอยู่เต็มใจ
อุตส่าห์พาพ่อไปฝากวัด	เอาผ้าตัดทำธงแก้สงสัย
แม่ไม่เห็นเจ้าสักวันปิ้มบรรลัย	นอนร้องไห้รักร่ำทุกค่ำคืน
อันผัวรักก็หาหนักกว่าลูกไม่	ลงบันไดสามขั้นเป็นคนอื่น
ถึงว่ารักจริงจังดังจะกลืน	ก็ไม่เหมือนพ่อหมื่นของแม่เลย
ซึ่งเคืองขุ่นขุนช้างที่ล้างผลาญ	ก็นมนานมาแล้วนะลูกเอ๋ย
เอาบุญอย่าอาฆาตจองเวรเลย	ถ้าพ่อเฉยแล้วไม่ช้าท่านฆ่าแท้
เหมือนปล่อยปลาปล่อยเต่าเอากุศล	ให้พ้นจากความเข็ญเห็นกับแม่
สู้อุตส่าห์เลี้ยงเจ้าเฝ้าดูแล	ตั้งแต่พ่อยังอยู่ในอุทร
เจ้าเกิดมามารดาถนอมเจ้า	บดข้าวสามเวลาอุตส่าห์ป้อน
อาบน้ำใส่เปลเห่ให้นอน	แต่อ่อนอ่อนจนได้วัฒนามา
ขุนช้างอุตส่าห์หาข้าน้อยน้อย	ให้พ่อไวยใช้สอยเป็นหนักหนา
เอาทองคำทำกำไลสร้อยเสมา	ตะกรุดโทนถมยาล้วนอย่างดี
ยามตรุษสงกรานต์ไปลานวัด	สารพัดใส่กายให้ถ้วนถี่
บ่าวเล็กเล็กเหลือหลามตามมากมี	ให้นางศรีแม่นมนั้นอุ้มไป
ยามขุนช้างรักใคร่ใครจะเหมือน	ชั่วแต่ดาวกับเดือนไม่ให้ได้
แต่ของมีในสุพรรณสิ่งอันใด	ถ้าชอบใจแล้วไม่ขัดให้ขุ่นมัว
ที่ร้ายนั้นก็มีดีก็มาก	พ่อหากเป็นทารกไม่รู้ทั่ว
อย่าคุมโทษโปรดเถิดให้เป็นตัว	เหมือนทูนหัวแทนคุณของมารดา ฯ
๏ ครานั้นพระไวยก็ใจอ่อน	ได้ฟังมารดรอ้อนวอนว่า
ครั้นจะนิ่งให้ขุนช้างวางชีวา	ก็สงสารมารดานั้นสุดใจ
ถ้าบรรลัยไหนจะมีซึ่งความสุข	จะทุกข์ทุกข์เข็ญเข็ญจนเป็นไข้
ผูกคอล้มก้มคอตายวุ่นวายไป	บาปกรรมก็จะได้กับเราแท้
ถึงขุนช้างชั่วช้าเหมือนหมาหมู	เขาก็รู้อยู่ทั่วว่าผัวแม่
จะนิ่งเสียทีเดียวไม่เหลียวแล	ก็ตั้งแต่คนเขาจะนินทา
คิดแล้วจึงว่าแก่แม่ไป	เป็นจนใจด้วยพระเกิดเกศา
ครั้นจะขัดเหมือนไม่คิดถึงมารดา	จะแกล้งให้เวทนากับลูกชาย
แม่จงกลั้นน้ำตาอย่าร้องไห้	ลูกจะไปเพ็ดทูลขยับขยาย
ถ้าท่านโปรดก็จะปลอดไม่วอดวาย	ถึงเวรตายแล้วก็จนพ้นกำลัง ฯ
๏ เออพ่อคุณการุญให้จงได้	แม่จะให้ค่าทูลสักสองชั่ง
แม้นพ่อช่วยเห็นไม่ม้วยไปจริงจัง	คงประทังคลายโทษเพราะโปรดปราน ฯ
๏ ชะน้อยฤๅมารดาช่างว่าได้	นึกว่าไก่แล้วจะล่อด้วยข้าวสาร
เห็นว่าลูกนี้จนอ้างบนบาน	เหตุว่าท่านเศรษฐีมีเงินทอง
เพราะได้เงินสองชั่งจึงตั้งบ้าน	ปลูกเรือนฝากระดานขึ้นห้าห้อง
เลี้ยงเมียเลี้ยงข้ามาเป็นกอง	เพราะเงินทองสินบนของมารดา ฯ
๏ เจ้าประคุณทูนหัวของแม่เอ๋ย	อย่าถือเลยแม่นี้เหมือนคนบ้า
ใจไม่อยู่กับตัวชั่วช้า	พูดออกมาไม่ทันคิดแม่ผิดครัน
อย่าช้าเชิญพ่อไปขอโทษ	เหมือนหนึ่งโปรดแม่ให้ไปสวรรค์
จะได้บุญนั้นนับตั้งกัปกัลป์	พ่อจอมขวัญรีบจรอย่านอนใจ ฯ
๏ ครานั้นพระไวยชัยชาญ	ความสงสารมารดาน้ำตาไหล
จึงปลอบแม่อย่าละเหี่ยเสียน้ำใจ	ลูกจะไปทูลขอดูตามบุญ
ร้องสั่งศรีมาลาหาล่วมหมาก	ทั้งห่อผ้ากานากร่มญี่ปุ่น
กล้องยาแดงหุ้มปลายนพคุณ	บ่าวใส่ยาฉุนทั้งอุดเตา
แล้วพระไวยอาบน้ำชำระกาย	กรายเข้าเคหาผลัดผ้าเก่า
นุ่งม่วงสีไพลไหมตะเภา	ห่มหนังไก่เปล่าปักเถาแท้
พลางยิ้มหยอกหยิกแก้มศรีมาลา	แล้วรีบมาหอนั่งสั่งท่านแม่
ก็รีบออกจากเรือนไม่เชือนแช	ข้าไทอัดแอตามติดมา
ประเดี๋ยวหนึ่งถึงในพระราชฐาน	ทั้งข้าราชการก็พร้อมหน้า
ครั้นแสงสุริโยทัยได้เวลา	ก็เข้ามาคอยเฝ้าพระทรงธรรม์ ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระจอมจักรพรรดิ	ผ่านสมบัติอยุธยามหาสวรรย์
สถิตเหนือแท่นแก้วแพรวพรรณ	สะพรั่งพร้อมพระกำนัลนารี
ล้วนแรกรุ่นรูปร่างเหมือนอย่างวาด	เอี่ยมสะอาดนวลละอองผ่องศรี
บำเรอบาทมุลิกาเจ้าธานี	บรรทมอยู่ในที่แท่นทองทรง
ครั้นอรุณรุ่งรางสว่างฟ้า	พระตื่นจากนิทรามาที่สรง
เย็นฉ่ำน้ำกุหลาบอาบพระองค์	เสด็จทรงภูษาอันอำไพ
พระหัตถ์ซ้ายกรายจับพระแสงเพชร	จึงเสด็จออกท้องพระโรงใหญ่
ประทับเหนือแท่นแก้วอันแววไว	พร้อมไปด้วยอำมาตย์ราชกระวี
เจ้าพระยาแลพระยาพระหลวง	ทุกกระทรวงเฝ้าประณตบทศรี
คอยฟังรับสั่งพระพันปี	เงียบสงัดอยู่ในที่พระโรงชัย
พระองค์มีสีหนาทประภาษถาม	ความฎีการาษฎรเรื่องน้อยใหญ่
ต้องตำแหน่งขุนนางข้างกรมใด	ก็ทูลความตามในตำแหน่งตน ฯ
๏ ครานั้นจมื่นไวยวรนาถ	เห็นว่างราชการกราบลงสามหน
ขอเดชะฝ่าละอองบาทยุคล	พระเดชพระคุณเป็นพ้นคณนา
ควรมิควรกระหม่อมฉานประทานโทษ	ขอพระองค์จงโปรดซึ่งเกศา
ด้วยขุนช้างโทษถึงมรณา	ต้องพระราชอาชญาอยู่คุกใน
บัดนี้มารดาข้าพระพุทธเจ้า	โศกเศร้าแทบชีวิตจะตักษัย
เฝ้าวิงวอนเช้าค่ำร่ำไรไป	มิได้รับประทานซึ่งข้าวปลา
ถ้าไม่รับกราบทูลฝ่าธุลี	เห็นท่วงทีมิตายก็เป็นบ้า
ก็สุดแสนสงสารด้วยมารดา	กระหม่อมฉันเกิดมาจนบัดนี้
แต่เจ็ดขวบก็พรากจากกันไป	ยังมิได้แทนคุณเท่าเกศี
ขอประทานโทษขุนช้างไว้สักที	เหมือนหนึ่งช่วยชีวีของมารดา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์พงศ์กษัตริย์	ทราบรหัสแห่งคำหมื่นไวยว่า
พระนิ่งนึกตรึกไตรอยู่ไปมา	ครั้นมิไว้ชีวาอ้ายขุนช้าง
อีวันทองผ่ายผอมตรอมใจตาย	อ้ายลูกชายก็จะต้องหมองหมาง
ครั้นระคายอายหน้าเพื่อนขุนนาง	จะสะเทิ้นเหินห่างไปทุกวัน
นึกว่าเอาใจไว้ใช้สอย	แต่น้อยน้อยมือศึกมันแข็งขัน
เป็นหน่อเนื้อเชื้อทหารชาญฉกรรจ์	อย่าให้มันละห้อยน้อยวิญญาณ์
จึงตรัสว่าฮ้าเฮ้ยอ้ายหมื่นไวย	อีแม่มึงนั้นกูให้ชังน้ำหน้า
เอาอ้ายช้างเป็นผัวแสนชั่วช้า	ช่างไม่คิดถึงหน้าอ้ายหมื่นไวย
โดยอ้ายช้างล้มตายไปเป็นผี	จะไปดีเสียกับพ่อมึงก็ได้
มาเฝ้าเซ้าซี้พิรี้พิไร	ให้โปรดไอ้ใจบาปคนหยาบช้า
แต่ลูกเลี้ยงมันยังพาไปฆ่าตี	มึงไม่มีใจโกรธดอกฤๅหวา
มาขอไว้ให้หนักพสุธา	ชอบแต่ฆ่าอย่าให้ดูเยี่ยงกัน ฯ
๏ ขอเดชะฝ่าละอองธุลีบาท	องค์อิศราธิราชรังสรรค์
ซึ่งข้อนายขุนช้างล้างชีวัน	กระหม่อมฉันก็แสนจะแค้นใจ
ก็มั่นหมายแก้แค้นแทนขุนช้าง	แต่มารดามาขวางเป็นข้อใหญ่
จะทิ้งให้โศกศัลย์บรรลัย	ก็เหมือนไม่คิดถึงคุณของมารดา
จึงกลั้นโกรธกราบทูลบทมาลย์	ขอรับพระราชทานซึ่งโทษา
ขอพระองค์ทรงพระกรุณา	แก่ข้าพระพุทธเจ้าผู้ภักดี ฯ
๏ จึงตรัสว่าดูราอ้ายหมื่นไวย	โทษอ้ายช้างนั้นไซร้ถึงเป็นผี
จะยกให้ไม่ประหารผลาญชีวี	ทั้งนี้เพราะกูเอ็นดูมึง
อีแม่จะได้หายคลายโศกเศร้า	เพราะลูกเต้าได้ดีเป็นที่พึ่ง
อันคนโทษทุจริตผิดลึกซึ้ง	โทษถึงชีวันจะบรรลัย
กูนี้ไม่พอใจให้ใครแก้	มึงจะแทนคุณแม่จึงยกให้
ตรัสแล้วสั่งราชรองเมืองไป	เร่งถอดไอ้ขุนช้างในฉับพลัน
แล้วจงส่งตัวให้จมื่นไวย	อย่าให้ใครคิดเอาค่าลดลั่น
พระสั่งเสร็จเสด็จจากพระโรงคัล	กรายพระกรจรจรัลเข้าวังใน ฯ
๏ พระรองเมืองรับพระราชโองการ	ลนลานออกมาหาช้าไม่
บ่าวตามเป็นพรวนชวนพระไวย	ตรงไปประทับหับเผยพลัน
ใช้ทนายวุ่นวิ่งเป็นสิงคลี	รีบไปเรียกพัศดีขมีขมัน
ให้ทำมะรงไปถอดขุนช้างนั้น	เข้าช่วยกันอึดอัดคัดตรวนพลาง
บ้างถอดคาหาไม้มาต่อยขื่อ	อึงอื้อโปกโป้งเสียงโกร่งกร่าง
ประเดี๋ยวหลุดล่อนกายนายขุนช้าง	พยุงย่างย่องแย่งแข้งขาพัน
ทำมะรงนำมาหน้าหับเผย	เงยหน้าเห็นพระรองเมืองนั่น
กับพระหมื่นไวยนั่งใกล้กัน	งกงันหมอบกรานคลานเข้ามา
ทั้งรักทั้งกลัวหมอบตัวราบ	กราบจนหัวคะมำตำต้นขา
พระนายอายใจไม่เจรจา	ก็อำลาท่านราชรองเมืองพลัน
ขุนช้างงกเงิ่นเดินไม่ได้	พระไวยให้ทำเปลขมีขมัน
ให้พวกบ่าวเข้าหามมาตามกัน	ขุนช้างนั่งมาในนั้นหนวดพรุมพราม
เหมือนตุ๊กตากวางตุ้งดูพุงพลุ้ย	หัวทุยผมเถิกเป็นถ่อง่าม
แดดส่องต้องแสงดูแดงวาม	คนผู้ดูหลามตลอดมา ฯ
๏ ครู่หนึ่งถึงจวนพระหมื่นไวย	วันทองเห็นดีใจเป็นหนักหนา
เข้าพยุงจุงผัวให้ไคลคลา	ขุนช้างกอดภรรยาเข้าร่ำไร
วันทองเจรจาว่ากับผัว	เจ้ารอดตัวเพราะพ่อฤๅมิใช่
เออแม่ชีวันไม่บรรลัย	เพราะพ่อคุณโปรดให้รอดชีวิต
ตั้งแต่วันนี้ไปในเบื้องหน้า	จะมอบตัวเป็นข้าจนดับจิต
ไปศึกเสือเหนือใต้ลูกไม่คิด	จะตามติดไปทุกย่างไม่ห่างกัน
พระไวยสั่งสร้อยฟ้าศรีมาลา	จัดสำรับข้าวปลาประจงสรร
บัดเดี๋ยวใจได้มาสารพัน	แล้วเชิญวันทองให้รับประทาน
สำรับคาวของเคียงเรียงวาง	ก็เชื้อเชิญขุนช้างกินอาหาร
บริโภคอิ่มหนำสำราญ	ยกสำรับของหวานมาวางพลัน
ทั้งผัวเมียอิ่มหนำสำราญใจ	เข้าไปหาพระไวยในเรือนนั่น
ว่าพ่อจงเป็นสุขทุกนิรันดร์	นับวันคงจะได้เป็นใหญ่โต
จงผ่องแผ้วแคล้วคลาศราชภัย	ขอให้เป็นบรมสุโข
ฦๅเลื่องกระเดื่องดินภิญโญ	จะได้พึ่งร่มโพธิพ่อสืบไป ฯ
๏ พระไวยน้อมคำนับรับพรพลาง	ขุนช้างเอาเงินทองออกกองให้
ยี่สิบชั่งหวังจะแทนคุณพระไวย	พ่อเอาซื้อข้าวใหม่ไว้เลี้ยงกัน
พระไวยสั่งว่าอย่าเอาไว้	เดี๋ยวนี้มีใช้อยู่ดอกทั่น
เอาเงินให้อย่างนี้ไม่ดีครัน	เหมือนหนึ่งฉันเอาสินบนกับมารดา ฯ
๏ วันทองรู้กิริยาอัชฌาสัย	กอบเงินใส่กระทายส่งให้ข้า
ครั้นตะวันจวนค่ำก็อำลา	ลงนั่งในนาวาข้าเต็มลำ
ทั้งหญิงชายพายตะเบ็งเร่งตะบึง	กระทั่งถึงเมืองสุพรรณไม่ทันค่ำ
ยายเทพทองมองเห็นแกเต้นรำ	ลูกรอดจำมาได้ดีใจแท้
รีบร้อนต้อนรับขึ้นบนเรือน	บรรดาเพื่อนเคหามาเยี่ยมแซ่
บนหอนั่งเยียดยัดออกอัดแอ	พูดกันแต่เย็นเยี่ยมเข้ายามปลาย
ขุนช้างสั่งศรพระยาหาน้ำมนต์	มารดตนเสียให้จัญไรหาย
นิมนต์สงฆ์สวดสะเดาะที่เคราะห์ร้าย	ซัดน้ำชำระกายถ้วนสามวัน ฯ

๓๕
ขุนช้างถวายฎีกา
๏ จะกล่าวถึงโฉมเจ้าพลายงาม	เมื่อเป็นความชนะขุนช้างนั่น
กลับมาอยู่บ้านสำราญครัน	เกษมสันต์สองสมภิรมย์ยวน
พร้อมญาติขาดอยู่แต่มารดา	นึกนึกตรึกตราละห้อยหวน
โอ้ว่าแม่วันทองช่างหมองนวล	ไม่สมควรเคียงคู่กับขุนช้าง
เออนี่เนื้อเคราะห์กรรมมานำผิด	น่าอายมิตรหมองใจไม่หายหมาง
ฝ่ายพ่อมีบุญเป็นขุนนาง	แต่แม่ไปแนบข้างคนจัญไร
รูปร่างวิปริตผิดกว่าคน	ทรพลอัปรีย์ไม่ดีได้
ทั้งใจคอชั่วโฉดโหดไร้	ช่างไปหลงรักใคร่ได้เป็นดี
วันนั้นแพ้กูเมื่อดำน้ำ	ก็กริ้วซ้ำจะฆ่าให้เป็นผี
แสนแค้นด้วยมารดายังปรานี	ให้ไปขอชีวีขุนช้างไว้
แค้นแม่จำจะแก้ให้หายแค้น	ไม่ทดแทนอ้ายขุนช้างบ้างไม่ได้
หมายจิตคิดจะให้มันบรรลัย	ไม่สมใจจำเพาะเคราะห์มันดี
อย่าเลยจะรับแม่กลับมา	ให้อยู่ด้วยบิดาเกษมศรี
พรากให้พ้นคนอุบาทว์ชาติอัปรีย์	ยิ่งคิดก็ยิ่งมีความโกรธา
อัดอึดฮึดฮัดด้วยขัดใจ	เมื่อไรตะวันจะลับหล้า
เข้าห้องหวนละห้อยคอยเวลา	จวนสุริยาเลี้ยวลับเมรุไกร
เงียบสัตว์จัตุบททวิบาท	ดาวดาษเดือนสว่างกระจ่างไข
น้ำค้างตกกระเซ็นเย็นเยือกใจ	สงัดเสียงคนใครไม่พูดจา
ได้ยินเสียงฆ้องย่ำประจำวัง	ลอยลมล่องดังถึงเคหา
คะเนนับย่ำยามได้สามครา	ดูเวลาปลอดห่วงทักทิน
ฟ้าขาวดาวเด่นดวงสว่าง	จันทร์กระจ่างทรงกลดหมดเมฆสิ้น
จึงเซ่นเหล้าข้าวปลาให้พรายกิน	เสกขมิ้นว่านยาเข้าทาตัว
ลงยันต์ราชะเอาปะอก	หยิบยกมงคลขึ้นใส่หัว
เป่ามนตร์เบื้องบนชอุ่มมัว	พรายยั่วยวนใจให้ไคลคลา
จับดาบเคยปราบณรงค์รบ	เสร็จครบบริกรรมพระคาถา
ลงจากเรือนไปมิได้ช้า	รีบมาถึงบ้านขุนช้างพลัน ฯ
๏ เห็นคนนอนล้อมอ้อมเป็นวง	ประตูลั่นมั่นคงขอบรั้วกั้น
กองไฟสว่างดังกลางวัน	หมายสำคัญตรงมาหน้าประตู
จึงร่ายมนตรามหาสะกด	เสื่อมหมดอาถรรพ์ที่ฝังอยู่
ภูตพรายนายขุนช้างวางวิ่งพรู	คนผู้ในบ้านก็ซานเซอะ
ทั้งชายหญิงง่วงงมล้มหลับ	นอนทับคว่ำหงายก่ายกันเปรอะ
จี่ปลาคาไฟมันไหลเลอะ	โงกเงอะงุยงมไม่สมประดี
ใช้พรายถอดกลอนถอนลิ่ม	รอยทิ่มถอดหลุดไปจากที่
ย่างเท้าก้าวไปในทันที	มิได้มีใครทักแต่สักคน
มีแต่หลับเพ้อมะเมอฝัน	ทั้งไฟกองป้องกันทุกแห่งหน
ผู้คนเงียบสำเนียงเสียงแต่กรน	มาจนถึงเรือนเจ้าขุนช้าง
จุดเทียนสะกดข้าวสารปราย	ภูตพรายโดดเรือนสะเทือนผาง
สะเดาะดาลบานเปิดหน้าต่างกาง	ย่างเท้าก้าวขึ้นร้านดอกไม้
หอมหวนอวลอบบุปผาชาติ	เบิกบานก้านกลาดกิ่งไสว
เรณูฟูร่อนขจรใจ	ย่างเท้าก้าวไปไม่โครมคราม
ข้าไทนอนหลับลงทับกัน	สะเดาะกลอนถอนลั่นถึงชั้นสาม
กระจกฉากหลากสลับวับแวมวาม	อร่ามแสงโคมแก้วแววจับตา
ม่านมู่ลี่มีฉากประจำกั้น	อัฒจันทร์เครื่องแก้วก็หนักหนา
ชมพลางย่างเยื้องชำเลืองมา	เปิดมุ้งเห็นหน้าแม่วันทอง
นิ่งนอนอยู่บนเตียงเคียงขุนช้าง	มันแนบข้างกอดกลมประสมสอง
เจ็บใจดังหัวใจจะพังพอง	ขยับจ้องดาบง่าอยากฆ่าฟัน
จะใคร่ถีบขุนช้างที่กลางตัว	นึกกลัวจะถูกแม่วันทองนั่น
พลางนั่งลงนอบนบอภิวันท์	สะอื้นอั้นอกแค้นน้ำตาคลอ
โอ้แม่เจ้าประคุณของลูกเอ๋ย	ไม่ควรเลยจะพรากจากคุณพ่อ
เวรกรรมนำไปไม่รั้งรอ	มิพอที่จะต้องพรากก็จากมา
มันไปฉุดมารดาเอามาไว้	อ้ายหัวใสข่มเหงไม่เกรงหน้า
ที่ทำแค้นกูจะแทนให้ทันตา	ขอษมาแม่แล้วก็ขับพราย
เป่าลงด้วยพระเวทวิทยา	มารดาก็ฟื้นตื่นโดยง่าย
ดาบใส่ฝักไว้ไม่เคลื่อนคลาย	วันทองรู้สึกกายก็ลืมตา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าวันทอง	ต้องมนต์มัวหมองเป็นหนักหนา
ตื่นพลางทางชำเลืองนัยน์ตามา	เห็นลูกยานั้นยืนอยู่ริมเตียง
สำคัญคิดว่าผู้ร้ายให้นึกกลัว	กอดผัวร้องดิ้นจนสิ้นเสียง
ซวนซบหลบลงมาหมอบเมียง	พระหมื่นไวยเข้าเคียงห้ามมารดา
อะไรแม่แซ่ร้องทั้งห้องนอน	ลูกร้อนรำคาญใจจึงมาหา
จะร้องไยใช่โจรผู้ร้ายมา	สนทนาด้วยลูกอย่าตกใจ ฯ
๏ ครานั้นวันทองผ่องโสภา	ครั้นรู้ว่าลูกยาหากลัวไม่
ลุกออกมาพลันด้วยทันใด	พระหมื่นไวยเข้ากอดเอาบาทา
วันทองประคองสอดกอดลูกรัก	ซบพักตร์ร้องไห้ไม่เงยหน้า
เจ้ามาไยปานนี้นี่ลูกอา	เขารักษาอยู่ทุกแห่งตำแหน่งใน
ใส่ดาลบ้านช่องกองไฟรอบ	พ่อช่างลอบเข้ามากะไรได้
อาจองทะนงตัวไม่กลัวภัย	นี่พ่อใช้ฤๅว่าเจ้ามาเอง
ขุนช้างตื่นขึ้นมิเป็นการ	เขาจะรุกรานพาลข่มเหง
จะเกิดผิดแม่คิดคะนึงเกรง	ฉวยสบเพลงพลาดพล้ำมิเป็นการ
มีธุระสิ่งไรในใจเจ้า	พ่อจงเล่าแก่แม่แล้วกลับบ้าน
มิควรทำเจ้าอย่าทำให้รำคาญ	อย่าหาญเหมือนพ่อนักคะนองใจ ฯ
๏ จมื่นไวยสารภาพกราบบาทา	ลูกมาผิดจริงหาเถียงไม่
รักตัวกลัวผิดแต่คิดไป	ก็หักใจเพราะรักแม่วันทอง
ทุกวันนี้ลูกชายสบายยศ	พร้อมหมดเมียมิ่งก็มีสอง
มีบ่าวไพร่ใช้สอยทั้งเงินทอง	พี่น้องข้างพ่อก็บริบูรณ์
ยังขาดแต่แม่คุณไม่แลเห็น	เป็นอยู่ก็เหมือนตายไปหายสูญ
ข้อนี้ที่ทุกข์ยังเพิ่มพูน	ถ้าพร้อมมูลแม่ด้วยจะสำราญ
ลูกมาหมายว่าจะมารับ	เชิญแม่วันทองกลับคืนไปบ้าน
แม้นจะบังเกิดเหตุเภทพาล	ประการใดก็ตามแต่เวรา
มาอยู่ไยกับไอ้หินชาติ	แสนอุบาทว์ใจจิตริษยา
ดังทองคำทำเลี่ยมปากกะลา	หน้าตาดำเหมือนมินหม้อมอม
เหมือนแมลงวันว่อนเคล้าที่เน่าชั่ว	มาเกลือกกลั้วปทุมาลย์ที่หวานหอม
ดอกมะเดื่อฤๅจะเจือดอกพะยอม	ว่านักแม่จะตรอมระกำใจ
แม่เลี้ยงลูกมาถึงเจ็ดขวบ	เคราะห์ประจวบจากแม่หาเห็นไม่
จะคิดถึงลูกบ้างฤๅอย่างไร	ฤๅหาไม่ใจแม่ไม่คิดเลย
ถ้าคิดเห็นเอ็นดูว่าลูกเต้า	แม่ทูนเกล้าไปเรือนอย่าเชือนเฉย
ให้ลูกคลายอารมณ์ได้ชมเชย	เหมือนเมื่อครั้งแม่เคยเลี้ยงลูกมา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าวันทอง	เศร้าหมองด้วยลูกเป็นหนักหนา
พ่อพลายงามทรามสวาดิของแม่อา	แม่โศกาเกือบเจียนจะบรรลัย
ใช่จะอิ่มเอิบอาบด้วยเงินทอง	มิใช่ของตัวทำมาแต่ไหน
ทั้งผู้คนช้างม้าแลข้าไท	ไม่รักใคร่เหมือนกับพ่อพลายงาม
ทุกวันนี้ใช่แม่จะผาสุก	มีแต่ทุกข์ใจเจ็บดังเหน็บหนาม
ต้องจำจนทนกรรมที่ติดตาม	จะขืนความคิดไปก็ใช่ที
เมื่อพ่อเจ้าเข้าคุกแม่ท้องแก่	เขาฉุดแม่ใช่จะแกล้งแหนงหนี
ถึงพ่อเจ้าเล่าไม่รู้ว่าร้ายดี	เป็นหลายปีแม่มาอยู่กับขุนช้าง
เมื่อพ่อเจ้ากลับมาแต่เชียงใหม่	ไม่เพ็ดทูลสิ่งไรแต่สักอย่าง
เมื่อคราวตัวแม่เป็นคนกลาง	ท่านก็วางบทคืนให้บิดา
เจ้าเป็นถึงหัวหมื่นมหาดเล็ก	มิใช่เด็กดอกจงฟังคำแม่ว่า
จงเร่งกลับไปคิดกับบิดา	ฟ้องหากราบทูลพระทรงธรรม์
พระองค์คงจะโปรดประทานให้	จะปรากฏยศไกรเฉิดฉัน
อันจะมาลักพาไม่ว่ากัน	เช่นนั้นใจแม่มิเต็มใจ ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าพลายงาม	ฟังความเห็นว่าแม่หาไปไม่
คิดบ่ายเบี่ยงเลี่ยงเลี้ยวเบี้ยวบิดไป	เพราะรักไอ้ขุนช้างกว่าบิดา
จึงว่าอนิจจาลูกมารับ	แม่ยังกลับทัดทานเป็นหนักหนา
เหมือนไม่มีรักใคร่ในลูกยา	อุตส่าห์มารับแล้วยังมิไป
เสียแรงเป็นลูกผู้ชายไม่อายเพื่อน	จะพาแม่ไปเรือนให้จงได้
แม้นมิไปให้งามก็ตามใจ	จะบาปกรรมอย่างไรก็ตามที
จะตัดเอาศีรษะของแม่ไป	ทิ้งแต่ตัวไว้ให้อยู่นี่
แม่อย่าเจรจาให้ช้าที	จวนแจ้งแสงศรีจะรีบไป ฯ
๏ ครานั้นวันทองผ่องโสภา	เห็นลูกยากัดฟันมันไส้
ถือดาบฟ้าฟื้นยืนแกว่งไกว	ตกใจกลัวว่าจะฆ่าฟัน
จึงปลอบว่าพลายงามพ่อทรามรัก	อย่าฮึกฮักว้าวุ่นทำหุนหัน
จงครวญใคร่ให้เห็นข้อสำคัญ	แม่นี้พรั่นกลัวแต่จะเกิดความ
ด้วยเป็นข้าลักไปไทลักมา	เห็นเบื้องหน้าจะอึงแม่จึงห้าม
ถ้าเห็นเจ้าเป็นสุขไม่ลุกลาม	ก็ตามเถิดมารดาจะคลาไคล
ว่าพลางนางลุกออกจากห้อง	เศร้าหมองโศกาน้ำตาไหล
พระหมื่นไวยก็พามารดาไป	พอรุ่งแจ้งแสงใสก็ถึงเรือน ฯ
๏ จะกล่าวถึงเจ้าจอมหม่อมขุนช้าง	นอนครางหลับกรนอยู่ป่นเปื้อน
อัศจรรย์ฝันแปรแชเชือน	ว่าขี้เรื้อนขึ้นตัวทั่วทั้งนั้น
หาหมอมารักษายาเข้าปรอท	มันกินปอดตับไตออกไหลลั่น
ทั้งไส้น้อยไส้ใหญ่แลไส้ตัน	ฟันฟางก็หักจากปากตัว
ตกใจตื่นผวาคว้าวันทอง	ร้องว่าแม่คุณแม่ช่วยผัว
ลุกขึ้นงกงันตัวสั่นรัว	ให้นึกกลัวปรอทจะตอดตาย
ลืมตาเหลียวหาเจ้าวันทอง	ไม่เห็นน้องห้องสว่างตะวันสาย
ผ้าผ่อนล่อนแก่นไม่ติดกาย	เห็นม่านขาดเรี่ยรายประหลาดใจ
ตะโกนเรียกในห้องวันทองเอ๋ย	หาขานรับเช่นเคยสักคำไม่
ทั้งข้าวของมากมายก็หายไป	ปากประตูเปิดไว้ไม่ใส่กลอน
พลางเรียกหาข้าไทอยู่ว้าวุ่น	อีอุ่นอีอิ่มอีฉิมอีสอน
อีมีอีมาอีสาคร	นิ่งนอนไยหวามาหากู
บ่าวผู้หญิงวิ่งไปอยู่งกงัน	เห็นนายนั้นแก้ผ้ากางขาอยู่
ต่างคนทรุดนั่งบังประตู	ตกตะลึงแลดูไม่เข้ามา
ขุนช้างเห็นข้าไม่มาใกล้	ขัดใจลุกขึ้นทั้งแก้ผ้า
แหงนเถ่อเป้อปังยืนจังก้า	ย่างเท้าก้าวมาไม่รู้ตัว
ยายจันงันงกยกมือไหว้	นั่นพ่อจะไปไหนพ่อทูนหัว
ไม่นุ่งผ่อนนุ่งผ้าดูน่ากลัว	ขุนช้างมองดูตัวก็ตกใจ
สองมือปิดขาเหมือนท่าเปรต	ใครมาเทศน์เอาผ้ากูไปไหน
ให้นึกอดสูหมู่ข้าไท	ยายจันไปเอาผ้าให้ข้าที
ยายจันตกใจเต็มประดา	เข้าไปฉวยผ้าเอามาคลี่
หยิบยื่นส่งไปให้ทันที	เมินหนีอดสูไม่ดูนาย
ขุนช้างตัวสั่นทาวบอกบ่าวไพร่	วันทองไปไหนอย่างไรหาย
เอ็งไปดูให้รู้ซึ่งแยบคาย	พบแล้วอย่าวุ่นวายให้เชิญมา ฯ
๏ ข้าไทได้ฟังขุนช้างใช้	ต่างเที่ยวค้นด้นไปจะเอาหน้า
ทั้งห้องนอกห้องในไม่พบพา	ทั่วเคหาแล้วไปค้นจนแผ่นดิน
เห็นประตูรั้วบ้านบานเปิดกว้าง	ผู้คนนอนสล้างไม่ตื่นสิ้น
เสาแรกแตกต้นเป็นมลทิน	กินใจกลับมาหาขุนช้าง
บอกว่าได้ค้นคว้าหาพบไม่	แล้วเล่าแจ้งเหตุไปสิ้นทุกอย่าง
ข้าเห็นวิปริตผิดท่าทาง	ที่นวลนางวันทองนั้นหายไป ฯ
๏ ครานั้นขุนช้างฟังบ่าวบอก	เหงื่อออกโซมล้านกระบานใส
คิดคิดให้แค้นแสนเจ็บใจ	ช่างทำได้ต่างต่างทุกอย่างจริง
สองหนสามหนก่นแต่หนี	พลั้งทีลงไม่รอดนางยอดหญิง
คราวนั้นอ้ายขุนแผนมันแง้นชิง	นี่คราวนี้หนีวิ่งไปตามใคร
ไม่คิดว่าจะเป็นเห็นว่าแก่	ยังสาระแนหลบลี้หนีไปไหน
เอาเถิดเป็นไรก็เป็นไป	ไม่เอากลับมาได้มิใช่กู ฯ
๏ จะกล่าวถึงโฉมเจ้าพลายงาม	เกรงเนื้อความนั่งนึกตรึกตรองอยู่
อ้ายขุนช้างสารพัดเป็นศัตรู	ถ้ามันรู้ว่าลักเอาแม่มา
มันก็จะสอดแนมแกมเท็จ	ไปกราบทูลสมเด็จพระพันวษา
ดูจะระแวงผิดในกิจจา	มารดาก็จะต้องซึ่งโทษภัย
คิดแล้วเรียกหมื่นวิเศษผล	เอ็งเป็นคนเคยชอบอัชฌาสัย
จงไปบ้านขุนช้างด้วยทันใด	ไกล่เกลี่ยเสียอย่าให้มันโกรธา
บอกว่าเราจับไข้มาหลายวัน	เกรงแม่จะไม่ทันมาเห็นหน้า
เมื่อคืนนี้ซ้ำมีอันเป็นมา	เราใช้คนไปหาแม่วันทอง
พอขณะมารดามาส่งทุกข์	ร้องปลุกเข้าไปถึงในห้อง
จึงรีบมาเร็วไวดังใจปอง	รักษาจนแสงทองสว่างฟ้า
ไม่ตายคลายคืนฟื้นขึ้นได้	กูขอแม่ไว้พอเห็นหน้า
แต่พอให้เคลื่อนคลายหลายเวลา	จึงจะส่งมารดานั้นคืนไป ฯ
๏ หมื่นวิเศษรับคำแล้วอำลา	รีบมาบ้านขุนช้างหาช้าไม่
ครั้นถึงแอบดูอยู่แต่ไกล	เห็นผู้คนขวักไขว่ทั้งเรือนชาน
ขุนช้างนั่งเยี่ยมหน้าต่างเรือน	ดูหน้าเฝื่อนทีโกรธอยู่งุ่นง่าน
จะดื้อเดินเข้าไปไม่เป็นการ	คิดแล้วลงคลานเข้าประตู ฯ
๏ ครานั้นเจ้าจอมหม่อมขุนช้าง	นั่งคาหน้าต่างเยี่ยมหน้าอยู่
เห็นคนคลานเข้ามาเหลือบตาดู	นี่มาล้อหลอกกูฤๅอย่างไร
อะไรพอสว่างวางเข้ามา	เด็กหวาจับถองให้จงได้
ลุกขึ้นถกเขมรร้องเกนไป	ทุดอ้ายไพร่ขี้ครอกหลอกผู้ดี ฯ
๏ ครานั้นวิเศษผลคนว่องไว	ยกมือขึ้นไหว้ไม่วิ่งหนี
ร้องตอบไปพลันในทันที	คนดีดอกข้าไหว้ใช่คนพาล
ข้าพเจ้าเป็นบ่าวพระหมื่นไวย	เป็นขุนหมื่นรับใช้อยู่ในบ้าน
ท่านใช้ให้กระผมมากราบกราน	ขอประทานคืนนี้พระหมื่นไวย
เจ็บจุกปัจจุบันมีอันเป็น	แก้ไขก็เห็นหาหายไม่
ร้องโอดโดดดิ้นเพียงสิ้นใจ	จึงใช้ให้ตัวข้ามาแจ้งการ
พอพบท่านมารดามาส่งทุกข์	ข้าพเจ้าร้องปลุกไปในบ้าน
จะกลับขึ้นเคหาเห็นช้านาน	ท่านจึงรีบไปในกลางคืน
พยาบาลคุณพระนายพอคลายไข้	คุณอย่าสงสัยว่าไปอื่น
ให้คำมั่นสั่งมาว่ายั่งยืน	พอหายเจ็บแล้วจะคืนไม่นอนใจ ฯ
๏ ครานั้นขุนช้างได้ฟังว่า	แค้นดังเลือดตาจะหลั่งไหล
ดับโมโหโกรธาทำว่าไป	เราก็ไม่ว่าไรสุดแต่ดี
การไข้เจ็บล้มตายไม่วายเว้น	ประจุบันอันเป็นทั้งกรุงศรี
ถ้าขัดสนสิ่งไรที่ไม่มี	ก็มาเอาที่นี่อย่าเกรงใจ
ว่าแล้วปิดบานหน้าต่างผาง	ขุนช้างเดือดดาลทะยานไส้
ทอดตัวลงกับหมอนถอนฤทัย	ดูดู๋เป็นได้เจียววันทอง
เพราะกูแพ้ความจมื่นไวย	มันจึงเหิมใจทำจองหอง
พ่อลูกแม่ลูกถูกทำนอง	ถึงสองครั้งแล้วเป็นแต่เช่นนี้
อ้ายพ่อไปเชียงใหม่มีชัยมา	ตั้งตัวดังพระยาราชสีห์
อ้ายลูกเป็นหมื่นไวยทำไมมี	เห็นกูนี้คนผิดติดโทษทัณฑ์
มันจึงข่มเหงไม่เกรงใจ	จะพึ่งพาใครได้ที่ไหนนั่น
ขุนนางน้อยใหญ่เกรงใจกัน	ถึงฟ้องมันก็จะปิดให้มิดไป
ตามบุญตามกรรมได้ทำมา	จะเฆี่ยนฆ่าหาคิดชีวิตไม่
ยิ่งคิดเดือดดาลทะยานใจ	ฉวยได้กระดานชนวนมา
ร่างฟ้องท่องเทียบให้เรียบร้อย	ถ้อยคำถี่ถ้วนเป็นหนักหนา
ลงกระดาษพับไว้มิได้ช้า	อาบน้ำผลัดผ้าแล้วคลาไคล
วันนั้นพอพระปิ่นนรินทร์ราช	เสด็จประพาสบัวยังหากลับไม่
ขุนช้างมาถึงซึ่งวังใน	ก็คอยจ้องที่ใต้ตำหนักน้ำ ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงเดช	เสด็จคืนนิเวศน์พอจวบค่ำ
ฝีพายรายเล่มมาเต็มลำ	เรือประจำแหนแห่เซ็งแซ่มา
พอเรือพระที่นั่งประทับที่	ขุนช้างก็รี่ลงตีนท่า
ลอยคอชูหนังสือดื้อเข้ามา	ผุดโผล่โงหน้ายึดแคมเรือ
เข้าตรงบโทนอ้นต้นกัญญา	เพื่อนโขกลงด้วยกะลาว่าผีเสื้อ
มหาดเล็กอยู่งานพัดพลัดตกเรือ	ร้องว่าเสือตัวใหญ่ว่ายน้ำมา
ขุนช้างดึงดื้อมือยึดเรือ	มิใช่เสือกระหม่อมฉานล้านเกศา
สู้ตายขอถวายซึ่งฎีกา	แค้นเหลือปัญญาจะทานทน ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จพระพันวษา	ทรงพระโกรธาโกลาหล
ทุดอ้ายจัญไรมิใช่คน	บนบกบนฝั่งดังไม่มี
ใช่ที่ใช่ทางวางเข้ามา	ฤๅอ้ายช้างเป็นบ้ากระมังนี่
เฮ้ยใครรับฟ้องของมันที	ตีเสียสามสิบจึงปล่อยไป
มหาดเล็กก็รับเอาฟ้องมา	ตำรวจคว้าขุนช้างหาวางไม่
ลงพระราชอาญาตามว่าไว้	พระจึงให้ตั้งกฤษฎีกา
ว่าตั้งแต่วันนี้สืบต่อไป	หน้าที่ของผู้ใดให้รักษา
ถ้าประมาทราชการไม่นำพา	ปล่อยให้ใครเข้ามาในล้อมวง
ระวางโทษเบ็ดเสร็จเจ็ดสถาน	ถึงประหารชีวิตเป็นผุยผง
ตามกฤษฎีการักษาพระองค์	แล้วลงจากพระที่นั่งเข้าวังใน ฯ
๏ จะกล่าวถึงขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิฦๅจบพิภพไหว
อยู่บ้านสุขเกษมเปรมใจ	สมสนิทพิสมัยด้วยสองนาง
ลาวทองกับเจ้าแก้วกิริยา	ปรนนิบัติวัตถาไม่ห่างข้าง
เพลิดเพลินจำเริญใจไม่เว้นวาง	คืนนั้นในกลางซึ่งราตรี
นางแก้วลาวทองทั้งสองหลับ	ขุนแผนกลับผวาตื่นฟื้นจากที่
พระจันทรจรแจ่มกระจ่างดี	พระพายพัดมาลีตรลบไป
คิดคะนึงถึงมิตรแต่ก่อนเก่า	นิจจาเจ้าเหินห่างร้างพิสมัย
ถึงสองครั้งตั้งแต่พรากจากพี่ไป	ดังเด็ดใจจากร่างก็ราวกัน
กูก็ชั่วมัวรักแต่สองนาง	ละวางให้วันทองน้องโศกศัลย์
เมื่อตีได้เชียงใหม่ก็โปรดครัน	จะเพ็ดทูลคราวนั้นก็คล่องใจ
สารพัดที่จะว่าได้ทุกอย่าง	อ้ายขุนช้างไหนจะโต้จะตอบได้
ไม่ควรเลยเฉยมาไม่อาลัย	บัดนี้เล่าเจ้าไวยไปรับมา
จำกูจะไปสู่สวาดิน้อง	เจ้าวันทองจะคอยละห้อยหา
คิดพลางจัดแจงแต่งกายา	น้ำอบทาหอมฟุ้งจรุงใจ
ออกจากห้องย่องเดินดำเนินมา	ถึงเรือนลูกยาหาช้าไม่
เข้าห้องวันทองในทันใด	เห็นนางหลับใหลนิ่งนิทรา
ลดตัวลงนั่งข้างวันทอง	เตือนต้องด้วยความเสนหา
สั่นปลุกลุกขึ้นเถิดน้องอา	พี่มาหาแล้วอย่านอนเลย ฯ
๏ นางวันทองตื่นอยู่รู้สึกตัว	หมายใจว่าผัวก็ทำเฉย
นิ่งดูอารมณ์ที่ชมเชย	จะรักจริงฤๅจะเปรยเป็นจำใจ
แต่นิ่งดูกิริยาเป็นช้านาน	หาว่าขานโต้ตอบอย่างไรไม่
ทั้งรักทั้งแค้นแน่นฤทัย	ความอาลัยปั่นป่วนยวนวิญญาณ์ ฯ
๏ โอ้เจ้าแก้วแววตาของพี่เอ๋ย	เจ้าหลับใหลกะไรเลยเป็นหนักหนา
ดังนิ่มน้องหมองใจไม่นำพา	ฤๅขัดเคืองคิดว่าพี่ทอดทิ้ง
ความรักหนักหน่วงทรวงสวาดิ	พี่ไม่คลาศคลายรักแต่สักสิ่ง
เผอิญเป็นวิปริตพี่ผิดจริง	จะนอนนิ่งถือโทษโกรธอยู่ไย
ว่าพลางเอนแอบลงแนบข้าง	จูบพลางชวนชิดพิสมัย
ลูบไล้พิไรปลอบให้ชอบใจ	เป็นไรจึงไม่ฟื้นตื่นนิทรา ฯ
๏ เจ้าวันทองน้องตื่นจากที่นอน	โอนอ่อนวอนไหว้พิไรว่า
หม่อมน้อยใจฤๅที่ไม่เจรจา	ใช่ตัวข้านี้จะงอนค่อนพิไร
ชอบผิดพ่อจงคิดคะนึงตรอง	อันตัวน้องมลทินหาสิ้นไม่
ประหนึ่งว่าวันทองนี้สองใจ	พบไหนก็เป็นแต่เช่นนั้น
ที่จริงใจถึงไปอยู่เรือนอื่น	คงคิดคืนที่หม่อมเป็นแม่นมั่น
ด้วยรักลูกรักผัวยังพัวพัน	คราวนั้นก็ไปอยู่เพราะจำใจ
แค้นคิดด้วยมิตรไม่รักเลย	ยามมีที่เชยเฉยเสียได้
เสียแรงร่วมทุกข์ยากกันกลางไพร	กินผลไม้ต่างข้าวทุกเพรางาย
พอได้ดีมีสุขลืมทุกข์ยาก	ก็เพราะหากหม่อมมีซึ่งที่หมาย
ว่านักก็เครื่องเคืองระคาย	เอ็นดูน้องอย่าให้อายเขาอิกเลย ฯ
๏ พี่ผิดจริงแล้วเจ้าวันทอง	เหมือนลืมน้องหลงเลือนทำเชือนเฉย
ใช่จะเพลิดเพลินชื่นเพราะอื่นเชย	เงยหน้าเถิดจะเล่าอย่าเฝ้าแค้น
เมื่อติดคุกทุกข์ถึงเจ้าทุกเช้าค่ำ	ต้องกลืนกล้ำโศกเศร้านั้นเหลือแสน
ซ้ำขุนช้างคิดคดทำทดแทน	มันดูแคลนว่าพี่นี้ยากยับ
อาลัยเจ้าเท่ากับดวงชีวิตพี่	คิดจะหนีไปตามเอาเจ้ากลับ
เกรงจะพากันผิดเข้าติดทับ	แต่ขยับอยู่จนได้ไปเชียงอินท์
กลับมาหมายว่าจะไปตาม	พอเจ้าไวยเป็นความก็ค้างสิ้น
หัวอกใครได้แค้นในแผ่นดิน	ไม่เดือดดิ้นเท่าพี่กับวันทอง
คิดอยู่ว่าจะทูลพระพันวษา	เห็นช้ากว่าจะได้มาร่วมห้อง
จะเป็นความอิกก็ตามแต่ทำนอง	จึงให้ลูกรับน้องมาร่วมเรือน
จะเป็นตายง่ายยากไม่ยากรัก	จะฟูมฟักเหมือนเมื่ออยู่ในกลางเถื่อน
ขอโทษที่พี่ผิดอย่าบิดเบือน	เจ้าเพื่อนเสนหาจงอาลัย
พี่ผิดพี่ก็มาลุแก่โทษ	จะคุมโกรธคุมแค้นไปถึงไหน
ความรักพี่ยังรักระงมใจ	อย่าตัดไมตรีตรึงให้ตรอมตาย
ว่าพลางทางแอบเข้าแนบอก	ประคองยกของสำคัญมั่นหมาย
เจ้าเนื้อทิพหยิบชื่นอารมณ์ชาย	ขอสบายสักหน่อยอย่าโกรธา ฯ
๏ ใจน้องมิให้หมองอารมณ์หม่อม	ไม่ตัดใจให้ตรอมเสนหา
ถ้าตัดรักหักใจแล้วไม่มา	หม่อมอย่าว่าเลยว่าฉันไม่คืนคิด
ถึงตัวไปใจยังนับอยู่ว่าผัว	น้องนี้กลัวบาปทับเมื่อดับจิต
หญิงเดียวชายครองเป็นสองมิตร	ถ้ามิปลิดเสียให้เปลื้องไม่ตามใจ
คราวนั้นเมื่อตามไปกลางป่า	หน้าดำเหมือนหนึ่งทามินหม้อไหม้
ชนะความงามหน้าดังเทียนชัย	เขาฉุดไปเหมือนลงทะเลลึก
เจ้าพลายงามตามรับเอากลับมา	ทีนี้หน้าจะดำเป็นน้ำหมึก
กำเริบใจด้วยเจ้าไวยกำลังฮึก	จะพาแม่ตกลึกให้จำตาย
มิใช่หนุ่มดอกอย่ากลุ้มกำเริบรัก	เอาความผิดคิดหักให้เหือดหาย
ถ้ารักน้องป้องปิดให้มิดอาย	ฉันกลับกลายแล้วหม่อมจงฟาดฟัน
ไปเพ็ดทูลเสียให้ทูลกระหม่อมแจ้ง	น้องจะแต่งบายศรีไว้เชิญขวัญ
ไม่พักวอนดอกจะนอนอยู่ด้วยกัน	ไม่เช่นนั้นฉันไม่เลยจะเคยตัว ฯ
๏ นิจจาใจเจ้าจะให้พี่เจ็บจิตร	ดังเอากฤชแกระกรีดในอกผัว
เกรงผิดคิดบาปจึงหลาบกลัว	พี่นี้ชั่วเพราะหมิ่นประมาทความ
อื่นไกลไหนพี่จะละเล่า	นี่เจ้าว่าดอกจะยั้งไว้ฟังห้าม
เสียแรงมาว่าวอนจงผ่อนตาม	อย่าหวงห้ามเสนหาให้ช้าวัน
ว่าพลางคลึงเคล้าเข้าแนบข้าง	จูบพลางทางปลอบประโลมขวัญ
ก่ายกอดสอดเกี่ยวพัลวัน	วันทองกั้นกีดไว้ไม่ตามใจ
พลิกผลักชักชวนให้ชื่นชิด	เบือนบิดแบ่งรักหาร่วมไม่
สยดสยองพองเสียวแสยงใจ	พระพายพัดมาลัยตรลบลอย
แมลงภู่เฝ้าเคล้าไม้ในไพรชัฏ	ไม่เบิกบานก้านกลัดเกสรสร้อย
บันดาลคงคาทิพกะปริบกะปรอย	พรมพร้อยท้องฟ้านภาลัย
อสนีครื้นครั่นสนั่นก้อง	น้ำฟ้าหาต้องดอกไม้ไม่
กระเซ็นรอบขอบสระสมุทไท	หวิวใจแล้วก็หลับกับเตียงนอน ฯ
๏ ครั้นเวลาดึกกำดัดสงัดเงียบ	ใบไม้แห้งแกร่งเกรียบระรุบร่อน
พระพายโชยเสาวรสขจายจร	พระจันทรแจ่มแจ้งกระจ่างดวง
ดุเหว่าเร้าเสียงสำเนียงก้อง	ระฆังฆ้องขานแข่งในวังหลวง
วันทองน้องนอนสนิททรวง	จิตรง่วงระงับสู่ภวังค์
ฝันว่าพลัดไปในไพรเถื่อน	เลื่อนเปื้อนไม่รู้ที่จะกลับหลัง
ลดเลี้ยวเที่ยงหลงในดงรัง	ยังมีพยัคฆร้ายมาราวี
ทั้งสองมองหมอบอยู่ริมทาง	พอนางดั้นป่ามาถึงที่
โดดตะครุบคาดคั้นในทันที	แล้วฉุดคร่าพารี่ไปในไพร
สิ้นฝันครั้นตื่นตกประหม่า	หวีดผวากอดผัวสะอื้นไห้
เล่าความบอกผัวด้วยกลัวภัย	ประหลาดใจน้องฝันพรั่นอุรา
ใต้เตียงเสียงหนูก็กุกกก	แมลงมุมทุ่มอกที่ริมฝา
ยิ่งหวาดหวั่นพรั่นตัวกลัวมรณา	ดังวิญญาณ์นางจะพรากไปจากกาย ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	ฟังความตามนิมิตก็ใจหาย
ครั้งนี้น่าจะมีอันตราย	ฝันร้ายสาหัสตัดตำรา
พิเคราะห์ดูทั้งยามอัฐกาล	ก็บันดาลฤกษ์แรงเป็นหนักหนา
มิรู้ที่จะแถลงแจ้งกิจจา	กอดเมียเมินหน้าน้ำตากระเด็น
จึงแกล้งเพทุบายทำนายไป	ฝันอย่างนี้มิใช่จะเกิดเข็ญ
เพราะวิตกหมกไหม้จึงได้เป็น	เนื้อเย็นอยู่กับผัวอย่ากลัวทุกข์
พรุ่งนี้พี่จะแก้เสนียดฝัน	แล้วทำมิ่งสิ่งขวัญให้เป็นสุข
มิให้เกิดราคีกลียุค	อย่าเป็นทุกข์เลยเจ้าจงเบาใจ ฯ
๏ ครั้นว่ารุ่งสางสว่างฟ้า	สุริยาแย้มเยี่ยมเหลี่ยมไศล
จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงชัย	เนาในพระที่นั่งบัลลังก์รัตน์
พร้อมด้วยพระกำนัลนักสนม	หมอบประนมเฝ้าแหนแน่นขนัด
ประจำตั้งเครื่องอานอยู่งานพัด	ทรงเคืองขัดขุนช้างแต่กลางคืน
แสนถ่อยใครจะถ่อยเหมือนมันบ้าง	ทุกอย่างที่จะชั่วอ้ายหัวลื่น
เวียนแต่เป็นถ้อยความไม่ข้ามคืน	น้ำยืนหยั่งไม่ถึงยังดึงมา
คราวนั้นฟ้องกันด้วยวันทอง	นี่มันฟ้องใครอิกไอ้ชาติข้า
ดำริพลางทางเสด็จยาตรา	ออกมาพระที่นั่งจักรพรรดิ
พระสูตรรูดกร่างกระจ่างองค์	ขุนนางกราบราบลงเป็นขนัด
ทั้งหน้าหลังเบียดเสียดเยียดยัด	หมอบอัดถัดกันเป็นหลั่นไป
ทอดพระเนตรมาเห็นขุนช้างเฝ้า	เออใครเอาฟ้องมันไปไว้ไหน
พระหมื่นศรีถวายพลันในทันใด	รับไว้คลี่ทอดพระเนตรพลัน
พอทรงจบแจ้งพระทัยในข้อหา	ก็โกรธาเคืองขุ่นหุนหัน
มันเคี่ยวเข็ญทำเป็นอย่างไรกัน	อีวันทองคนเดียวไม่รู้แล้ว
ราวกับไม่มีหญิงเฝ้าชิงกัน	ฤๅอีวันทองนั้นมันมีแก้ว
รูปอ้ายช้างชั่วช้าตาแบ้งแบว	ไม่เห็นแววที่ว่ามันจะรัก
ใครจะเอาเป็นผัวเขากลัวอาย	หัวหูดูเหมือนควายที่ตกปลัก
คราวนั้นเป็นความกูถามซัก	ตกหนักอยู่กับเถ้าศรีประจัน
วันทองกูสิให้กับไอ้แผน	ไยแล่นมาอยู่กับอ้ายช้างนั่น
จมื่นศรีไปเอาตัวมันมาพลัน	ทั้งวันทองขุนแผนอ้ายหมื่นไวย ฯ
๏ ฝ่ายพระหมื่นศรีได้รับสั่ง	ถอยหลังออกมาไม่ช้าได้
สั่งเวรกรมวังในทันใด	ตำรวจในวิ่งตะบึงมาถึงพลัน
ขึ้นไปบนเรือนพระหมื่นไวย	แจ้งข้อรับสั่งไปขมีขมัน
ขุนช้างฟ้องร้องฎีกาพระทรงธรรม์	ให้หาทั้งสามทั่นนั้นเข้าไป ฯ
๏ ครานั้นวันทองเจ้าพลายงาม	ได้ฟังความคร้ามครั่นหวั่นไหว
ขุนแผนเรียกวันทองเข้าห้องใน	ไม่ไว้ใจจึงเสกด้วยเวทมนตร์
สีขี้ผึ้งสีปากกินหมากเวท	ซึ่งวิเศษสารพัดแก้ขัดสน
น้ำมันพรายน้ำมันจันทน์สรรเสกปน	เคยคุ้มขังบังตนแต่ไรมา
แล้วทำผงอิทธิเจเข้าเจิมพักตร์	คนเห็นคนทักรักทุกหน้า
เสกกระแจะจวงจันทน์น้ำมันทา	เสร็จแล้วก็พาวันทองไป ฯ
๏ ครานั้นทองประศรีผู้มารดา	ครั้นได้แจ้งกิจจาไม่นิ่งได้
เด็กเอ๋ยวิ่งตามมาไวไว	ลงบันไดงันงกตกนอกชาน
พลายชุมพลกอดก้นทองประศรี	กูมิใช่ช้างขี่ดอกลูกหลาน
ลุกขึ้นโขย่งโก้งโค้งคลาน	ซมซานโฮกฮากอ้าปากไป
ครั้นถึงยั้งอยู่ประตูวัง	ผู้รับสั่งเร่งรุดไม่หยุดได้
ขุนแผนวันทองพระหมื่นไวย	เข้าไปเฝ้าองค์พระภูมี ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ปิ่นปักนัคเรศเรืองศรี
เห็นสามราเข้ามาอัญชลี	พระปรานีเหมือนลูกในอุทร
ด้วยเดชะพระเวทวิเศษประสิทธิ	เผอิญคิดรักใคร่พระทัยอ่อน
ตรัสถามอย่างความราษฎร	ฮ้าเฮ้ยดูก่อนอีวันทอง
เมื่อมึงกลับมาแต่ป่าใหญ่	กูสิให้ไอ้แผนประสมสอง
ครั้นกูขัดใจให้จำจอง	ตัวของมึงไปอยู่แห่งไร
ทำไมไม่อยู่กับอ้ายแผน	แล่นไปอยู่กับอ้ายช้างใหม่
เดิมมึงรักอ้ายแผนแล่นตามไป	ครั้นยกให้สิเต้นกลับเล่นตัว
อยู่กับอ้ายช้างไม่อยู่ได้	เกิดรังเกียจเกลียดใจด้วยชังหัว
ดูยักใหม่ย้ายเก่าเฝ้าเปลี่ยนตัว	ตกว่าชั่วแล้วมึงไม่ไยดี ฯ
๏ ครานั้นวันทองได้รับสั่ง	ละล้าละลังประนมก้มเกศี
หัวสยองพองพรั่นทันที	ทูลคดีพระองค์ผู้ทรงธรรม์
ขอเดชะละอองธุลีบาท	องค์หริรักษ์ราชรังสรรค์
เมื่อกระหม่อมฉันมาแต่อารัญ	ครั้งนั้นโปรดประทานขุนแผนไป
ครั้นอยู่มาขุนแผนต้องจำจอง	กระหม่อมฉันมีท้องนั้นเติบใหญ่
อยู่ที่เคหาหน้าวัดตะไกร	ขุนช้างไปบอกว่าพระโองการ
มีรับสั่งโปรดปรานประทานให้	กระหม่อมฉันไม่ไปก็หักหาญ
ยื้อยุดฉุดคร่าทำสามานย์	เพื่อนบ้านจะช่วยก็สุดคิด
ด้วยขุนช้างอ้างว่ารับสั่งให้	ใครจะขัดขืนไว้ก็กลัวผิด
จนใจจะมิไปก็สุดฤทธิ	ชีวิตอยู่ใต้พระบาทา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	ฟังจบกริ้วขุนช้างเป็นหนักหนา
มีพระสิงหนาทตวาดมา	อ้ายบ้าเย่อหยิ่งอ้ายลิงโลน
ตกว่ากูหาเป็นเจ้าชีวิตไม่	มึงถือใจว่าเป็นเจ้าที่โรงโขน
เป็นไม่มีอาญาสิทธิคิดดึงโดน	เที่ยวทำโจรใจคะนองจองหองครัน
เลี้ยงมึงไม่ได้อ้ายใจร้าย	ชอบแต่เฆี่ยนสองหวายตลอดสัน
แล้วกลับความถามข้างวันทองพลัน	เออเมื่อมันฉุดคร่าพามึงไป
ก็ช้านานประมาณได้สิบแปดปี	ครั้งนี้ทำไมมึงจึงมาได้
นี่มึงหนีมันมาฤๅว่าไร	ฤๅว่าใครไปรับเอามึงมา ฯ
๏ วันทองฟังถามให้คร้ามครั่น	บังคมคัลประนมก้มเกศา
ขอเดชะพระองค์ทรงศักดา	พระอาญาเป็นพ้นล้นเกล้าไป
ครั้งนี้จมื่นไวยนั้นไปรับ	กระหม่อมฉันจึงกลับคืนมาได้
มิใช่ย้อนยอกทำนอกใจ	ขุนแผนก็มิได้ประเวณี
แต่มานั้นเวลาสักสองยาม	ขุนช้างจึงหาความว่าหลบหนี
ขอพระองค์จงทรงพระปรานี	ชีวีอยู่ใต้พระบาทา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ฟังเหตุขุ่นเคืองเป็นหนักหนา
อ้ายหมื่นไวยทำใจอหังการ์	ตกว่าบ้านเมืองไม่มีนาย
จะปรึกษาตราสินให้ไม่ได้	จึงทำตามน้ำใจเอาง่ายง่าย
ถ้าฉวยเกิดฆ่าฟันกันล้มตาย	อันตรายไพร่เมืองก็เคืองกู
อีวันทองกูให้ไอ้แผนไป	อ้ายช้างบังอาจใจทำจู่ลู่
ฉุดมันขึ้นช้างอ้างถึงกู	ตะคอกขู่อีวันทองให้ตกใจ
ชอบตบให้สลบลงกับที่	เฆี่ยนตีเสียให้ยับไม่นับได้
มะพร้าวห้าวยัดปากให้สาใจ	อ้ายหมื่นไวยก็โทษถึงฉกรรจ์
มึงถือว่าอีวันทองเป็นแม่ตัว	ไม่เกรงกลัวเว้โว้ทำโมหันธ์
ไปรับไยไม่ไปในกลางวัน	อ้ายแผนพ่อนั้นก็เป็นใจ
มันเหมือนวัวเคยขาม้าเคยขี่	ถึงบอกกูว่าดีหาเชื่อไม่
อ้ายช้างมันก็ฟ้องเป็นสองนัย	ว่าอ้ายไวยลักแม่ให้บิดา
เป็นราคีข้อผิดมีติดตัว	หมองมัวมลทินอยู่หนักหนา
ถ้าอ้ายไวยอยากจะใคร่ได้แม่มา	ชวนพ่อฟ้องหาเอาเป็นไร
อัยการศาลโรงก็มีอยู่	ฤๅว่ากูตัดสินให้ไม่ได้
ชอบทวนด้วยลวดให้ปวดไป	ปรับไหมให้เท่ากับชายชู้
มันเกิดเหตุทั้งนี้ก็เพราะหญิง	จึงหึงหวงช่วงชิงยุ่งยิ่งอยู่
จำจะตัดรากใหญ่ให้หล่นพรู	ให้ลูกดอกดกอยู่แต่กิ่งเดียว
อีวันทองตัวมันเหมือนรากแก้ว	ถ้าตัดโคนขาดแล้วก็ใบเหี่ยว
ใครจะควรสู่สมอยู่กลมเกลียว	ให้เด็ดเดี่ยวรู้กันแต่วันนี้
เฮ้ยอีวันทองว่ากะไร	มึงตั้งใจปลดปลงให้ตรงที่
อย่าพะวังกังขาเป็นราคี	เพราะมึงมีผัวสองกูต้องแค้น
ถ้ารักใหม่ก็ไปอยู่กับอ้ายช้าง	ถ้ารักเก่าเข้าข้างอ้ายขุนแผน
อย่าเวียนวนไปให้คนมันหมิ่นแคลน	ถ้าแม้นมึงรักไหนให้ว่ามา ฯ
๏ ครานั้นวันทองฟังรับสั่ง	ให้ละล้าละลังเป็นหนักหนา
ครั้นจะทูลกลัวพระราชอาชญา	ขุนช้างแลดูตายักคิ้วลน
พระหมื่นไวยใช้ใบ้ให้แม่ว่า	บุ้ยปากตรงบิดาเป็นหลายหน
วันทองหมองจิตรคิดเวียนวน	เป็นจนใจนิ่งอยู่ไม่ทูลไป ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ทรงธรณินทร์	หาได้ยินวันทองทูลขึ้นไม่
พระตรัสความถามซักไปทันใด	ฤๅมึงไม่รักใครให้ว่ามา
จะรักชู้ชังผัวมึงกลัวอาย	จะอยู่ด้วยลูกชายก็ไม่ว่า
ตามใจกูจะให้ดังวาจา	แต่นี้เบื้องหน้าขาดเด็ดไป ฯ
๏ นางวันทองรับพระราชโองการ	ให้บันดาลบังจิตรหาคิดไม่
อกุศลดลมัวให้ชั่วใจ	ด้วยสิ้นในอายุที่เกิดมา
คิดคะนึงตะลึงตะลานอก	ดังตัวตกพระสุเมรุภูผา
ให้อุทัจอัดอั้นตันอุรา	เกรงผิดภายหน้าก็สุดคิด
จะว่ารักขุนช้างกะไรได้	ที่จริงใจมิได้รักแต่สักหนิด
รักพ่อลูกห่วงดังดวงชีวิต	แม้นทูลผิดจะพิโรธไม่โปรดปราน
อย่าเลยจะทูลเป็นกลางไว้	ตามพระทัยท้าวจะแยกให้แตกฉาน
คิดแล้วเท่านั้นมิทันนาน	นางก้มกรานแล้วก็ทูลไปฉับพลัน
ความรักขุนแผนก็แสนรัก	ด้วยร่วมยากมานักไม่เดียดฉันท์
สู้ลำบากบุกป่ามาด้วยกัน	สารพันอดออมถนอมใจ
ขุนช้างแต่อยู่ด้วยกันมา	คำหนักหาได้ว่าให้เคืองไม่
เงินทองกองไว้มิให้ใคร	ข้าไทใช้สอยเหมือนของตัว
จมื่นไวยเล่าก็เลือดที่ในอก	ก็หยิบยกรักเท่ากันกับผัว
ทูลพลางตัวนางระเริ่มรัว	ความกลัวพระอาญาเป็นพ้นไป ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	ฟังจบแค้นคั่งดังเพลิงไหม้
เหมือนดินประสิวปลิวติดกับเปลวไฟ	ดูดู๋เป็นได้อีวันทอง
จะว่ารักข้างไหนไม่ว่าได้	น้ำใจจะประดังเข้าทั้งสอง
ออกนั่นเข้านี่มีสำรอง	ยิ่งกว่าท้องทะเลอันล้ำลึก
จอกแหนแพเสาสำเภาใหญ่	จะทอดถมเท่าไรไม่รู้สึก
เหมือนมหาสมุทรสุดซึ้งซึก	น้ำลึกเหลือจะหยั่งกระทั่งดิน
อิฐผาหาหาบมาทุ่มถม	ก็จ่อมจมสูญหายไปหมดสิ้น
อีแสนถ่อยจัญไรใจทมิฬ	ดังเพชรนิลเกิดขึ้นในอาจม
รูปงามนามเพราะน้อยไปฤๅ	ใจไม่ซื่อสมศักดิเท่าเส้นผม
แต่ใจสัตว์มันยังมีที่นิยม	สมาคมก็แต่ถึงฤดูมัน
มึงนี่ถ่อยยิ่งกว่าถ่อยอีท้ายเมือง	จะเอาเรื่องไม่ได้สักสิ่งสรรพ์
ละโมบมากตัณหาตาเป็นมัน	สักร้อยพันให้มึงไม่ถึงใจ
ว่าหญิงชั่วผัวยังคราวละคนเดียว	หาตามตอมกันเกรียวเหมือนมึงไม่
หนักแผ่นดินกูจะอยู่ไย	อ้ายไวยมึงอย่านับว่ามารดา
กูเลี้ยงมึงถึงให้เป็นหัวหมื่น	คนอื่นรู้ว่าแม่ก็ขายหน้า
อ้ายขุนช้างขุนแผนทั้งสองรา	กูจะหาเมียให้อย่าอาลัย
หญิงกาลกิณีอีแพศยา	มันไม่น่าเชยชิดพิสมัย
ที่รูปรวยสวยสมมีถมไป	มึงตัดใจเสียเถิดอีคนนี้
เร่งเร็วเหวยพระยายมราช	ไปฟันฟาดเสียให้มันเป็นผี
อกเอาขวานผ่าอย่าปรานี	อย่าให้มีโลหิตติดดินกู
เอาใบตองรองไว้ให้หมากิน	ตกดินจะอัปรีย์กาลีอยู่
ฟันให้หญิงชายทั้งหลายดู	สั่งเสร็จเสด็จสู่ปราสาทชัย ฯ
๓๖
ฆ่านางวันทอง
๏ ครานั้นวันทองสยองหัว	ความกลัวตัวสั่นอยู่หวั่นไหว
ขุนช้างขุนแผนพระหมื่นไวย	ก็ตระหนกตกใจไปทุกคน
บรรดาข้าราชการที่หมอบเฝ้า	ต่างสร้อยเศร้าหัวพองสยองขน
จะเพ็ดทูลอย่างไรไม่ชอบกล	จำจนด้วยกลัวพระอาญา
พระยายมราชก็สั่งพลัน	ให้คุมวันทองจูงไปข้างหน้า
พระหมื่นไวยขุนแผนแล่นตามมา	ลูกพ่อคลอน้ำตาด้วยอาลัย
ขุนช้างลุกถลาหน้าคว่ำ	ล้มคะมำตำเสาเสือกไถล
ลุกได้จากเสาเหย่าเหย่าไป	ร้องไห้งุ่มง่ามมาตามเมีย
ทองประศรีคอยอยู่รู้กิจจา	ตีอกตกประหม่าหน้าเสีย
ลุกรีบตามมาแข้งขาเพลีย	น้ำตาไหลเรี่ยตัวสั่นงก
ให้ไปบอกลาวทองแก้วกิริยา	สร้อยฟ้าศรีมาลาทั้งห้าหก
น้ำตาน้ำมูกตละลูกนก	ตีอกตกใจต่างไคลคลา ฯ
๏ ขุนช้างสะดุดอิฐตีนขวิดไป	หัวไถลล้มคว่ำตำขี้หมา
ลุกขึ้นไม่เช็ดระเห็จมา	แมลงวันฉ่าตอมฉู่เหม็นอู้ไป
อ้ายบ่าวร้องว้ายขุนนายขา	เช็ดขี้หมาเสียก่อนเถิดข้าไหว้
ขุนช้างเหลียวหลังอ้ายจังไร	ขี้หมาที่ไหนมาติดกู
อ้ายบ่าวมันชี้ว่าขี้หมา	ตั้งแต่หน้าตลอดขวัญแมลงวันฉู่
ขุนช้างไม่ฟังว่าชั่งกู	ผู้คนตามพรูร้องเหม็นจริง ฯ
๏ ครั้นถึงที่หัวตะแลงแกง	คนผู้ดูแดงทั้งชายหญิง
วันทองสิ้นกำลังลงนั่งพิง	พระไวยวิ่งเข้าประคองวันทองไว้
ขุนแผนสุดแสนสงสารน้อง	นั่งลงข้างวันทองน้ำตาไหล
อัดอั้นนิ่งอึงตะลึงตะไล	สะอื้นไห้ไม่ออกซึ่งวาจา
นางแก้วกิริยาเจ้าลาวทอง	ทั้งสองโศกเศร้าเป็นหนักหนา
ทั้งนางสร้อยฟ้าศรีมาลา	ต่างคนจะษมาหาดอกไม้
คนดูล้อมพร้อมพรั่งดังกำแพง	ตะแลงแกงจนหามีที่ยืนไม่
ขุนช้างแหวกคนด้นเข้าไป	ว่าอีพ่อข้าไหว้เอาแต่บุญ
ฝูงคนหลีกวิ่งทั้งหญิงชาย	เหม็นขี้หมาออกจะตายแล้วพี่ขุน
อ้ายหนุ่มหนุ่มเหม็นนักมันผลักรุน	เซซุนเข้าไปถึงวันทอง
พระไวยแลไปเห็นขุนช้าง	ความโกรธโดดผางตรงเข้าถอง
แล้วกดหัวลงไว้ฉวยไม้พลอง	ทั้งสองมือเปื้อนขี้ตีผลุงลง
พระยายมห้ามว่าอย่าพระไวย	จะทุบตีมันไยไอ้คนหลง
ฉวยขุนช้างคร่าออกมานอกวง	นั่งลงเหม็นมือก็โกรธา
ถ้ารู้กูหาไปห้ามไม่	อ้ายจัญไรมือกูล้วนขี้หมา
ลุกขึ้นเตะส่งตรงออกมา	ขุนช้างว่าลูกตายแล้วคราวนี้
ฝ่ายขุนแผนแล่นไล่ไปชกซ้ำ	ขุนช้างล้มหัวตำทองประศรี
แกโกรธาด่าทอใช่พอดี	ขุนช้างลุกจากที่หนีออกไป ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าวันทอง	เศร้าหมองสะอึกสะอื้นไห้
ส้วมกอดลูกยาด้วยอาลัย	น้ำตาหลั่งไหลลงรินริน
วันนี้แม่จะลาพ่อพลายแล้ว	จะจำจากลูกแก้วไปสูญสิ้น
พอบ่ายก็จะตายลงถมดิน	ผินหน้ามาแม่จะขอชม
เกิดมาไม่เหมือนกับเขาอื่น	มิได้ชื่นเชยชิดสนิทสนม
แต่น้อยน้อยลอยลิ่วไปตามลม	ต้องตรอมตรมพรากแม่แต่เจ็ดปี
ให้แต่เฝ้าทุกข์ถึงคะนึงหา	นึกว่าแม่จะไม่ได้เห็นผี
เจ้าก็ไม่สูญหายวายชีวี	กลับมาได้เผาผีของมารดา
มิเสียแรงฟักฟูมอุ้มท้อง	ข้ามหนองแนวเขาลำเนาป่า
อยู่ในท้องก็เหมือนเพื่อนมารดา	ทนทุกข์เวทนาในป่าชัฏ
ผ่าแดดแผดฝนทนลำบาก	ปลิงทากร่านริ้นมันกินกัด
หนามไหน่ไขว่เกี่ยวเที่ยวเลี้ยวลัด	แม่คอยปัดระวังให้แต่ในครรภ์
พ่อพาขี่ม้าไม่ขับควบ	ขยับยวบกลัวเจ้าจะหวาดหวั่น
พอแดดเผาเข้าร่มพนาวัน	เห็นจะอ่อนผ่อนผันลงกินน้ำ
ค่อยกลืนแต่พอชื่นไม่กลืนหนัก	กลัวลูกจะสำลักทุกเช้าค่ำ
เมื่อเขาส่งลงมาต้องจองจำ	แสนระกำก็ระวังจะนั่งนอน
ด้วยเป็นห่วงบ่วงใยในลูกรัก	จะเดินหนักเกรงท้องขยักขย่อน
จะนั่งนักเจ้าจักอนาทร	ครั้นนอนนักกลัวจะเหนื่อยอนาถตัว
เจ้าคลอดรอดแล้วจึงคลายใจ	เฝ้าถนอมกล่อมไกวพ่อทูนหัว
เจ็ดปีแม่ประคองไม่หมองมัว	ขุนช้างชั่วลักลูกไปลับตา
เขาตีต่อยปล่อยหลงในดงชัฏ	กุศลซัดให้เจ้าคืนมาเห็นหน้า
พอเห็นแล้วก็ต้องพรากจากมารดา	แต่นั้นมาช้านานจึงพานพบ
กุศลหนหลังยังค้ำจุน	ให้ลูกแก้วมีบุญประจวบจบ
เที่ยวติดตามแม่พ่อพอพร้อมครบ	กลับมาต้องทำศพของมารดา
เหมือนอุตส่าห์ดั้นด้นพ้นป่าชัฏ	พอเห็นแสงจันทร์จำรัสพระเวหา
สำคัญคิดว่าจะสุขทุกเวลา	พอสายฟ้าฟาดล้มจมดินดาน
พ่อจะเห็นมารดาสักครึ่งวัน	พ้นนั้นสูญเปล่าเป็นเถ้าถ่าน
จะได้แต่คิดถึงคะนึงนาน	กลับไปบ้านเถิดลูกอย่ารอเย็น
เมื่อเวลาเขาฆ่าแม่คอขาด	จะอนาถไม่น่าจะแลเห็น
เจ้าดูหน้าเสียแต่แม่ยังเป็น	นึกถึงจะได้เห็นหน้ามารดา ฯ
ร่ำพลางนางกอดพระหมื่นไวย	น้ำตกไหลซบเซาไม่เงยหน้า
ง่วงหงุบฟุบลงกับพสุธา	กอดลูกยาแน่นิ่งไม่ติงกาย ฯ
๏ พระไวยร้องไห้อยู่เคียงแม่	เห็นมารดานิ่งแน่ก็ใจหาย
เข้านวดแม่แก้ไขอยู่วุ่นวาย	นางค่อยคลายเจ้าก็ร่ำพิไรวอน
โอ้เจ้าประคุณของลูกเอ๋ย	แม่เคยเลี้ยงลูกแล้วสั่งสอน
ผูกเปลเห่ช้าให้ลูกนอน	ป้อนข้าวอาบน้ำให้กินนม
ประโลมลูบจูบจอมกระหม่อมแก้ว	อาบน้ำให้แล้วก็มุ่นผม
ขมิ้นทาพาเข้าที่นอนชม	แม่ปรารมภ์ระวังซึ่งโพยภัย
คราวลูกเสาะแสะแม่โศกเศร้า	หยูกยาปลาข้าวเอาใจใส่
กางมุ้งยุงริ้นทั้งเรือดไร	แม่มิให้ลูกน้อยอนาทร
ครั้นลูกเติบใหญ่ได้เจ็ดขวบ	เคราะห์ประจวบตัวลูกถูกหลอกหลอน
ขุนช้างลวงไปในป่าดอน	เอาไม้ขอนทุ่มทับไว้กับดิน
ปวดเจ็บเหน็บชาไปทั้งกาย	ครั้งนั้นลูกก็หมายว่าสูญสิ้น
จะเป็นเหยื่อเสือสัตว์มันกัดกิน	เทพไทไพรสินธุ์ท่านเมตตา
ช่วยฉุดชักผลักขอนขุนช้างให้	ลูกจึงกลับมาได้ไม่สังขาร์
ต้องพลัดพรากจากแม่แต่นั้นมา	เดินป่าหนามตำระกำใจ
คนเดียวบุกไปในไพรสัณฑ์	แต่สุพรรณถึงกาญจน์บุรีได้
บุญปลอดรอดสัตว์ในกลางไพร	ย่าเลี้ยงดูไว้จึงเป็นคน
แสนยากใครจะยากเท่าลูกน้อย	ยากร้อยพันเท่าทุกแห่งหน
ถึงใครจนก็ไม่เหมือนที่ลูกจน	ทรพลพ่อแม่ไม่เห็นใคร
ได้เห็นแม่ก็แต่ยังเด็กเด็ก	หน้าพ่อเมื่อแต่เล็กหาเห็นไม่
ถามย่าย่าเล่าจึงเข้าใจ	หนีย่ามาในพนมชัฏ
ป่ากว้างช้างเสือก็เหลือหลาย	ยุงริ้นบินต่ายมันตอมกัด
อดอยากข้าวปลาสารพัด	หนามไหน่ไม้ลัดเป็นรอยริ้ว
ยามนอนกลางไพรใจอนาถ	น้ำค้างสาดกระเซ็นมาเย็นฉิว
ลมจัดพัดต้องใบไม้ปลิว	เดินเดียวเปลี่ยวลิ่วมาถึงกรุง
ครั้นถึงพ่อพ่อก็จนต้องทนทุกข์	ติดคุกขัดสนจนผ้านุ่ง
จึงพากเพียรเรียนวิชามาบำรุง	ไปรบพุ่งมีชัยจนได้ดี
ข้าไทเงินทองก็กองเกลื่อน	บ้านเรือนยศศักดิเกษมศรี
ได้เห็นหน้าบิดาทุกราตรี	ยังขาดแต่แม่นี้ไปอยู่ไกล
คิดถึงจึงไปรับแม่กลับมา	หมายว่าจะยกย่องให้ผ่องใส
มิรู้ว่าพาแม่มาบรรลัย	ดังลูกฆ่าแม่ให้มรณา
จึงหันมาว่าเหวยเพชฌฆาต	มาฟันฟาดเรานี้จะดีกว่า
ขอตายแทนตัวของมารดา	อย่าให้แม่ข้านี้บรรลัย
เป็นเพราะกูรับแม่กลับมา	ท่านจึงลงอาญาเป็นข้อใหญ่
ว่าพลางกลิ้งเกลือกเสือกไป	สะอื้นไห้อยู่กับตีนของมารดา ฯ
๏ ครั้นค่อยฟื้นคืนขอขมาโทษ	แม่จงได้โปรดซึ่งเกศา
เมื่อเด็กอยู่ยังไม่รู้ซึ่งกิจจา	ได้เอื้อมสูงต่ำว่าให้เคืองใจ
หยิกกัดปัดตีแล้วเถียงด่า	มารดาจงงดอดโทษให้
อย่าให้เป็นเวรกรรมของลูกไป	ไหว้แล้วไหว้เล่าเฝ้าโศกา
โอ้ตะวันกะไรช่างรีบบ่าย	จะเร่งให้แม่ตายไม่เห็นหน้า
เจ็บไข้ฤๅจะได้หาหยูกยา	รักษาแม่มิให้ได้ร้อนรน
สิ่งของขันเชี่ยนจะซื้อขาย	ทั้งข้าไทวัวควายที่เกลื่อนกล่น
จะจำหน่ายให้หมอพอสินบน	แต่ชั้นจนตัวลูกกระทั่งเมีย
นี่มิได้รักษาพยาบาล	เนื้อกรรมตามผลาญประหารเสีย
พระไวยอกใจดังไฟเลีย	ละห้อยละเหี่ยเพียงจะม้วยไปด้วยกัน ฯ
๏ ขุนแผนแสนโศกสงสารน้อง	นิ่งนั่งฟังวันทองให้อัดอั้น
นางหันมากอดเท้าเข้าจาบัลย์	ขุนแผนนั้นหน้าซบกับหลังเมีย
สะท้อนสะทึกสะอึกสะอื้นไห้	ออกปากน้ำตาไหลลงราดเรี่ย
เสียแรงทรมานตัวทั้งผัวเมีย	เขี่ยดินเลี้ยงกันเหมือนหนึ่งนก
เที่ยวอาศัยในดงพงชัฏ	สู้ผลัดผ้านุ่งทำมุ้งปก
ขุดเผือกมันกินตามถิ่นรก	ตกยากเท่าไรไม่ไกลกัน
ข้ามห้วยตรวยโตรกชะโงกชะงัก	หักใบไม้คลุมเป็นซุ้มกั้น
ระวังนางล้างทัพเสียนับพัน	แต่สักวันมิได้พรากไปจากตัว
ถึงสุดแสนลำบากยากไร้	เจ้าสู้ทนได้ไปกับผัว
จนพฤกษาหายากกินรากบัว	ชั้นชั่วข้าวสักเม็ดไม่พานพบ
แปดเดือนเรือนชานมิได้เห็น	แสนเข็ญพาน้องวันทองหลบ
ครั้นมีครรภ์ลูกยามาสมทบ	ก็ปรารภควรระวังแต่ตั้งท้อง
พี่ขับม้าพาพอสะบัดย่าง	กลัวกระเทือนครรภ์นางจะหมางหมอง
ค่ำเช้าพี่เฝ้าประคับประคอง	จนเห็นท้องแก่เกรงจลาจล
จึงพาเจ้าเข้าหาพระพิจิตร	ก็ได้รอดชีวิตไม่ขัดสน
ถ้าเขาฆ่าเสียในป่าทั้งสองคน	ไม่น้อยใจเหมือนมาจนในครั้งนี้
ไหนไหนทุกข์ยากนั้นมากมาย	ก็ก้มหน้าพากันตายไปเมืองผี
ก็เพอิญไม่ตายวายชีวี	ถึงกรุงศรีอยุธยาได้ว่าความ
ครั้นชนะโปรดปรานประทานให้	พี่ดีใจว่าสิ้นซึ่งเสี้ยนหนาม
ไม่เสียทีที่อุตส่าห์พยายาม	แต่เวรตามตัวต้องไปติดคุก
ทนลำบากตรากตรำทุกค่ำเช้า	ทั้งห่วงเจ้าท้องไส้ไม่มีสุข
อ้านขุนช้างชิงซ้ำกระหน่ำทุกข์	ดังไฟลุกขึ้นในอกสักหกกอง
เหมือนเจ้าตายจากพี่ทีหนึ่งแล้ว	ต้องคลาศแคล้วพี่ตั้งแต่เศร้าหมอง
อยู่ในคุกทุกข์ถึงคะนึงตรอง	สองทุกข์สามทุกข์เข้าทับใจ
ทุกข์ถึงเพื่อนยากเจ้าจากพี่	ไปคลอดลูกร้ายดีหาเห็นไม่
หญิงชายตายเป็นประการใด	เป็นหลายปีล่วงไปมิได้รู้
ต่อพลายงามตามพบมาบอกเล่า	จึงรู้ว่าตัวเจ้านี้ยังอยู่
หมายว่าออกได้จะตามดู	สู้กันอิกสักครั้งไม่ฟังเลย
เดชะบุญพลายงามมาตามขอ	ก็พอไปเชียงใหม่มิใช่เฉย
กลับมาจากเชียงใหม่ได้เสบย	เพอิญเลยลืมเจ้าเสียจวนปี
ครั้นลูกรักชักพาเจ้ามาห้อง	เหมือนวันทองเกิดใหม่ได้พบพี่
ก็เย็นใจอยู่ว่าภัยจะไม่มี	จะอยู่ดีด้วยกันคุ้มวันตาย
ได้พบผัวพูดกันในกลางคืน	พอนอนตื่นไม่ทันตะวันสาย
ก็เกิดความลามวุ่นขุ่นระคาย	ลงปลายน้องรักจักวายชนม์
อกเอ๋ยเคยยากก็หนักหนา	ศึกเสือสู้มาเป็นหลายหน
ร้อยทัพพันทัพไม่อับจน	ไพร่พลกองทัพไม่ยับเยิน
ถึงสาตราอาวุธเป็นห่าฝน	ก็คุ้มคนไว้ได้ไม่ฉุกเฉิน
ฝีมือลาวเชียงใหม่ไม่มีเกิน	แตกตะเพิ่นเพราะพระเวทวิเศษดี
แต่ชั้นม้าอาวุธก็ไม่เข้า	เอาไฟเผาไฟดับลงกับที่
จนเลื่องชื่อฦๅชาทั้งธานี	ครั้นนี้คิดมาน่าน้อยใจ
คนอื่นหมื่นแสนก็คุ้มรอด	ยอดรักคนเดียวไม่คุ้มได้
จำเพาะเด็ดดวงจิตรปลิดเอาไป	ช่างกะไรพ้นที่จะป้องกัน
แม้นข้าศึกสะอึกมาล้อมกรุง	อย่าหมายมุ่งว่าจะได้ไอศวรรย์
แต่คนเดียวจะอาสาเข้าฝ่าฟัน	ให้สิบพันสิบหมื่นไม่ย่อท้อ
นี่จนใจด้วยพระทูลกระหม่อมแก้ว	ได้สั่งแล้วว่ามิให้ผู้ใดขอ
เสด็จกลับเข้าวังไม่รั้งรอ	คอน้องเด็ดด้วยพระอาญา
โอ้พระคุณทูลกระหม่อมของลูกเอ๋ย	กะไรเลยกริ้วกราดเป็นหนักหนา
ถ้าโปรดปรานประทานซึ่งชีวา	พระจะทรงปรารถนาที่เมืองใด
แขกฝรั่งลาวลื้อฤๅมอญพม่า	จะผูกคอมันมาถวายให้
จะขอแต่วันทองที่ต้องใจ	เป็นไรก็ตามแต่เวรา
อยู่นี่พี่จะเข้าไปทูลขอ	วันทองว่าอย่าพ่ออย่าหาญกล้า
ครั้งขอลาวทองต้องขื่อคา	ครั้งนี้อาญาเมียถึงตาย
จะเอาความกระบือไปรื้อรบ	เกลื่อนกลบความวัวไม่ทันหาย
จะต้องโทษกับน้องเป็นสองตาย	พ่ออย่าหมายเลยว่าเมียจะเป็นตัว
ตายไปเมื่อไรจะได้เกิด	อยู่ทำบุญให้เถิดพ่อทูนหัว
นรกมืดมิดเมียคิดกลัว	ผัวอยู่จะได้สร้างกุศลไป
ขุนแผนฟังคำที่ร่ำว่า	ไม่ออกปากพูดจาต่อไปได้
สุดคิดอัดอั้นให้ตันใจ	สุดอาลัยล้มผางลงกลางดิน
ฝูงคนมาดูอยู่ที่นั่น	ไม่อาจกลั้นโศกได้ร้องไห้สิ้น
ทั้งหนุ่มสาวเถ้าชราน้ำตาริน	ได้ยินแต่ร้องไห้พิไรครวญ
ดังป่ารังประดังด้วยลมกล้า	พัดสาขากิ่งก้านสะท้านป่วน
ที่ใจอ่อนเป็นลมล้มซบซวน	ด้วยเห็นจวนตะวันบ่ายลงชายไพร ฯ
๏ นางแก้วลาวทองศรีมาลา	สร้อยฟ้าโศกาสะอื้นไห้
ได้เมี่ยงหมากใส่พานคลานเข้าไป	กราบไหว้วอนว่าษมาพลัน
นางแก้วว่าข้าษมาพี่	อย่าให้มีเวราเมื่อหน้านั่น
เสียตัวร่วมผัวมาด้วยกัน	น้องขึ้งเคียดเดียดฉันท์ประการใด
ขออภัยอย่าได้ผูกเวรน้อง	วันทองว่าพี่หาถือไม่
พี่ได้ล่วงเกินบ้างเป็นอย่างไร	ขออภัยเจ้าแก้วกิริยา
นางแก้วรับษมาน้ำตานอง	ลาวทองโศกเศร้าเข้าไปหา
น้องได้ล่วงเกินแต่ก่อนมา	พี่จงอดโทษาในวันนี้
วันทองรับษมาเจ้าลาวทอง	น้องเอ๋ยพี่ได้ว่าเป็นถ้วนถี่
พี่ก็ขอษมาอย่าราคี	ต่างคนต่างก็มีซึ่งน้ำตา
สร้อยฟ้าศรีมาลาสะอื้นไห้	พิไรพลางทางขอษมาว่า
ลูกได้ผิดพลั้งแต่หลังมา	จนถึงวันชีวาแม่บรรลัย
อย่าเป็นเวรกรรมกับตัวข้า	ก้มหน้าลงแล้วก็ร้องไห้
วันทองรับษมายิ่งอาลัย	น้ำตาไหลโซมหน้าด้วยปรานี ฯ
๏ นางวันทองน้องเรียกเอาดอกไม้	คลานเข้าไปไหว้กราบทองประศรี
ลูกจะลามารดาในวันนี้	ขออภัยอย่าให้มีซึ่งโทษทัณฑ์
แต่ลูกอยู่กับพ่อขุนแผน	ให้แม่แค้นอย่างไรที่ไหนนั่น
จนถึงเวลาเขาฆ่าฟัน	สิ้นเวรกรรมกันเถิดแม่คุณ
ทองประศรีงันงกยกมือรับ	ลมจับหกล้มลงจมฝุ่น
พอฟื้นตัวพรํ่าว่าอย่าทิ้งบุญ	ภาวนาให้ครุ่นไว้ลูกอา
หาดอกไม้ให้แม่ออไวยเอ๋ย	อย่าละเลยคุณพระจะดีกว่า
ออแผนร้องไห้ทำไมนา	ไปหาเชี่ยนขันมาให้กรวดน้ำ
ศรีมาลาไปหาข้าวสุกข้าวสาร	ทำกระบานเสียผีเถิดจวนคํ่า
แล้วจะได้ทำบุญสุนธรรม	ทองประศรีบ่นพรํ่าอยู่รํ่าไร
ชุมพลหลานคลานเข้าไปหาย่า	แกยกหลานใส่บ่าน้ำตาไหล
นึกถึงนางวันทองร้องไห้ไป	อุ้มชุมพลเข้าไว้ให้ดูดนม
เขาจะล้มจะตายอ้ายพลายน้อย	อย่าร้องไห้อ้ายจ้อยกินขนม
คายหมากจากปากให้หลานอม	จะเชยชมไม่เป็นสมประดี ฯ
๏ ฝ่ายขุนช้างนั่งเหงาไม่เข้าใกล้	ร้องไห้หน้าขาวราวกับผี
เสียใจใหลเล่อเพ้อพาที	คราวนี้ตายแน่แล้วแม่คุณ
พุทโธ่อยู่หลัดหลัดมาพลัดกัน	โอ้แม่วันทองตายเพราะอ้ายขุน
เนื้อหนังเจ้าจะพังลงเป็นจุณ	เพราะอ้ายตุ่นโง่เง่าเข้ากราบทูล
ลูกเต้าเจ็บไข้แม่ไปเยือน	ลูกคิดเชือนว่าแม่แร่ไปสูญ
เขาก็มาบอกเล่าเป็นเค้ามูล	อ้ายหัวปูนผมเกลี้ยงขืนเถียงไป
ถึงลูกทูลเหตุผลต้นปลาย	ที่จริงหาได้ตายเพราะลูกไม่
พระองค์ทรงซักว่ารักใคร	แม่สองใจคิดยากหากเลโล
ให้การใหลหลงทรงโกรธเกรี้ยว	ถ้ารักช้างข้างเดียวขนมโก๋
จะได้อยู่เรือนเหย้าเสาโตโต	แกงเทโพกินเล่นให้เย็นใจ
แม่มาตายกลางดินเขานินทา	แม่ยอดฟ้าฝาบาตรกระจาดใหญ่
จะหาไหนเหมือนแม่แต่นี้ไป	แม้นไม่ได้เช่นนี้ไม่มีเมีย
เรือนเหย้าข้าวของถวายพระ	จะสละโกนหนวดไปบวชเสีย
ถึงลูกคุณหลานหม่อมจะยอมเยีย	มีเมียไปทำไมไม่เหมือนกัน
จะภาวนาให้หนักชักประคำ	แต่หัวคํ่ารํ่าไปจนไก่ขัน
ร้อยวษาพันวษาไม่ราวัน	ฉันแต่นางทั้งห้ากว่าจะตาย ฯ
๏ ทองประศรีได้ฟังคลั่งนํ้าใจ	นั่นร้องไห้เยียใดไอ้ฉิบหาย
อ้ายชาติชั่วหัวล้านกระบานลาย	คนจะตายแล้วยังซนบ่นนินทา
ไม่เป็นอันฉันที่จะร้องไห้	ฝาบาตรกระจาดใหญ่ก็รํ่าว่า
พระหมื่นไวยขัดใจลุกออกมา	อ้ายชาติข้าหัวล้านประจานกู
วาจาเหมือนหมาสะบัดขี้	มึงกลัวกูจะตีมึงอย่าอยู่
ไม่ไปกูจะถองมึงลองดู	ฉุดหูกระชากลากออกมา
ขุนช้างร้องว้ายตะกายกลิ้ง	ฉันรักจริงสุดใจพระไวยขา
พระหมื่นไวยถองซ้ำคะมำมา	อ้ายขี้ข้ายังไม่ออกไปนอกวง
ขุนช้างลุกโผนโดนคนดู	หลีกหลบกันเป็นหมู่แล้วเตะส่ง
ขุนช้างโดดออกมานอกวง	ส่งเสียงร้องว่าข้าไม่เคย
ข้ารักเมียของข้าข้าร้องไห้	ถองได้เปล่าเปล่าชาวบ้านเอ๋ย
ได้เล่นกันอิกหละไม่ละเลย	พระหมื่นไวยว่าเหวยอ้ายหัวล้าน
ไปฟ้องที่ไหนไสหัวไป	ขุนช้างว่าทำไมข้าจะไปบ้าน
กลับเข้ามาแอบคนอยู่ลนลาน	เหยียบอีตานลูกอีแตร้องแซ่ไป
อีแตแร่เข้าข่วนเอาข้างฉีก	อ้ายหัวล้านมาอีกแล้วข้าไหว้
ขุนแผนร้องว่าอย่าพ่อไวย	มาจูงลูกกลับไปในศาลา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าหมื่นไวย	เศร้าใจด้วยแม่เป็นหนักหนา
อาวรณ์ผ่อนคิดกับบิดา	ลูกว่าจะเห็นประการใด
ซึ่งจะเฝ้าร้องไห้พิไรว่า	เขาจะฆ่าเราจะคิดเป็นไฉน
พ่อจงอยู่รักษาข้าจะไป	เฝ้าไททูลองค์พระทรงฤทธิ
จะวิงวอนผ่อนให้คลายพิโรธ	ขอโทษแม่ตัวไม่กลัวผิด
จะแทนคุณเมื่อจะสูญสิ้นชิวิต	ลูกคิดพ่อจะเห็นเป็นอย่างไร ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสะท้าน	ฟังลูกคิดอ่านก็เห็นได้
แต่ครั้นจับยามดูรู้แจ้งใจ	จึงว่ากับพระไวยพ่อพลายงาม
อัฐกาลพานขัดอยู่หนักหนา	พ่อว่าประหนึ่งจะชิงห้าม
เจ้าจะไปทูลขอดูก็ตาม	ในยามว่าองค์พระทรงชัย
เจ้าไปทูลขอโทษคงโปรดแน่	แต่แม่เจ้าหาพ้นจากตายไม่
ดูหน้าหน้าก็นวลจวนบรรลัย	จะใกล้ในเวลานี้เข้าสี่โมง
ขีดชะตาลงดูกับแผ่นดิน	ก็ขาดสิ้นเคราะห์ร้ายเห็นตายโหง
เสาร์ทับลักขณากาจับโลง	ยามลิงล้วงโพรงจระเข้กิน
ใครต้องยามนี้มิได้รอด	พระไวยเห็นตลอดอยู่เสร็จสิ้น
น้ำตาอาบหน้าลงรินริน	ผินหน้าว่ากับพ่อว่าตามกรรม
เคราะห์ร้ายตายเป็นก็เห็นหมด	ลูกจะทดแทนคุณอุปถัมภ์
จะขอแม่จันทองสักสองคำ	แล้วแต่บุญกรรมจะนำไป
พ่อจงคุมอยู่ดูมารดา	อย่าเพ่อให้เขาฆ่าลงก่อนได้
ว่าแล้วเท่านั้นในทันใด	ไปหาพระยายมแล้ววันทา
เจ้าคุณงดโทษจงโปรดเกล้า	ดีฉันจะไปเฝ้าพระพันวษา
ทูลขอโทษทัณฑ์ของมารดา	เมตตาอย่าเพ่อให้บรรลัย
พระยายมดีใจไปเถิดพ่อ	อย่ารั้งรอรีบมาอย่าช้าได้
ถ้านานเนิ่นเกินล่วงเวลาไป	จะงดไว้ก็กลัวพระอาญา
พระไวยรับคำอำลาไป	รีบเร่งคลาไคลทั้งบ่าวข้า
ถึงวังนั่งพักผ่อนเวลา	ระงับใจบ่ายหน้าสู่บูรทิศ
อ่านมนตร์มหาละลวยเล่ห์	เป็นเสน่ห์ผูกพันกระสันจิตร
แป้งผงลงยันต์เทพนิมิต	ปิดมือลูบไล้ไม่มีรอย
แล้วตั้งสัตย์อธิษฐานพระพรชัย	ขอพระทัยเคืองกลับขยับถอย
พอได้ลมจันทร์สำคัญคอย	ก็คลานคล้อยเข้าพระโรงรัตนา
เห็นกำลังพระองค์ทรงพระโสมนัส	ประภาษตรัสสรวลสันต์หรรษา
พระหมื่นไวยกราบงามลงสามลา	ภาวนาหมอบชม้อยคอยท่วงที ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ปิ่นปักนัคเรศบุรีศรี
เห็นพระไวยเข้ามาอัญชลี	พระภูมีให้ทรงพระเมตตา
ชิกะไรไอ้นี่ช่างพากเพียร	เขาฆ่าแม่มันยังเวียนเข้ามาหา
จึงตรัสถามว่าอ้ายไวยไปไหนมา	อีวันทองเขาฆ่าแล้วฤๅยัง ฯ
๏ ครานั้นพระไวยวรนาถ	ฟังพระราชบัญชานํ้าตาหลั่ง
เห็นพระเวทขลังจริงไม่ชิงชัง	ถวายบังคมกราบแล้วทูลไป
ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงภพ	เลิศลบลํ้าโลกทั้งน้อยใหญ่
จะควรมิควรประการใด	ชีวิตอยู่ใต้พระบาทา
ทรงชุบเกล้าชุบกระหม่อมเป็นหัวหมื่น	ทุกวันคืนพระคุณปกเกศา
ผาสุกทุกวันนิรันดร์มา	ยังมิได้ขายฝ่าบาทบงสุ์
มารดาข้าพระพุทธเจ้านี้	มิดีแสนชั่วด้วยมัวหลง
กำเริบราคมากใจไม่ตั้งตรง	ควรทรงพระพิโรธไม่โปรดปราน
ถ้าเพียงแต่พี่ป้าย่ายาย	จะทิ้งเสียให้ตายไม่สงสาร
นี่มารดาอุ้มท้องทรมาน	ได้เกิดมาเป็นนานเพราะมารดา
สารพัดพระคุณไม่นับได้	จะทิ้งไว้ไม่ควรเป็นหนักหนา
อนึ่งตั้งแต่กำเนิดเกิดมา	ยังมิได้พยาบาลประการใด
ครั้งนี้ที่สุดถึงชีวิต	ขอพระองค์จงประสิทธิประสาทให้
ให้เลื่องฦๅชื่อเสียงปรากฏไป	ว่าหมื่นไวยได้แทนคุณมารดา
ชีวิตขอพระราชทานโทษ	โปรดแต่เฆี่ยนตีอย่าเข่นฆ่า
ตรากตรำจำไว้ให้เวทนา	ให้สาสมกับที่ผิดประเวณี ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จนเรนทร์สูร	ฟังจมื่นไวยทูลเป็นถ้วนถี่
ชอบพระทัยให้เมตตาปรานี	กูนี้สงสารอ้ายหมื่นไวย
เอ็งได้ทำดีมีความชอบ	กูก็ตอบแทนแล้วเป็นไหนไหน
แต่ยังมิถึงชอบที่ขอบใจ	จะยกโทษแม่ให้เป็นรางวัล
ถ้าผิดจากมึงแล้วกูไม่ให้	ใครขอก็จะพลอยมาอาสัญ
เหวยอ้ายท้ายน้ำจงเร็วพลัน	ออกไปด้วยกันกับหมื่นไวย
บอกกับเจ้ากรมยมราช	อย่าฟันฟาดวันทองให้ตักษัย
กูยกโทษโปรดให้จมื่นไวย	รีบไปอย่าให้ทันเขาฟันลง ฯ
๏ ครานั้นจึงพระจมื่นไวย	ดีใจชื่นชมสมประสงค์
รับพระโองการกรานกราบลง	ตรงหน้าพระที่นั่งแล้วรีบไป
จึงปรีกษาว่ากับพระท้ายน้ำ	เวลาเย็นจวนคํ่าช้าไม่ได้
พระยายมจะฟันแม่บรรลัย	ร้องสั่งบ่าวไพร่ให้ผูกม้า
ได้แล้วขึ้นขี่คนละตัว	บ่าวไพร่พันพัวมาหนักหนา
ขับควบผางผางกลางมรรคา	เอาธงขาวโบกมาเป็นสำคัญ ฯ
๏ ครานั้นทั่นพระยายมราช	เห็นประหลาดก็กลัวอยู่ตัวสั่น
ผลกรรมวันทองจะต้องฟัน	จึงเพอิญคิดกันให้ผิดไป
พระไวยเดินไปด้วยบาทา	นี่ใครขี่ม้ามาน่าสงสัย
โบกธงหลังม้ามาแต่ไกล	มิใช่พระไวยที่กลับมา
แน่แล้วพระไวยเข้าไปทูล	นเรนทร์สูรกริ้วโกรธว่าไม่ฆ่า
พวกเราก็ไม่ดีที่ชักช้า	เร็วเหวยเอามารีบฆ่าฟัน
เพชฌฆาตราชมัลเข้ายื้อยุด	ฉุดวันทองกลัวอยู่ตัวสั่น
เหลียวมาเรียกผัวกลัวเขาฟัน	ขุนแผนดันโดดข้ามผู้คุมมา
ขบฟันกั้นกอดวันทองไว้	ขุนช้างร้องไปชิงไว้หวา
เพชฌฆาตดาบยาวก้าวย่างมา	ขุนแผนโถมถาคร่อมเมียไว้
ฉุดคร่าคว้ากันอยู่ดันดึง	ฟันผึงถูกขุนแผนหาเข้าไม่
ดาบยู่บู้พับยับเยินไป	เข้ากลุ้มรุมฉุดได้ขุนแผนมา
ขุนแผนฮึดฮัดกัดฟันเกรี้ยว	บิดตัวเป็นเกลียววางกูหวา
เพชฌฆาตแกว่งดาบวาบวาบมา	ย่างเท้าก้าวง่าแล้วฟันลง
ต้องคอนางวันทองขาดสะบั้น	ชีวิตวับดับพลันเป็นผุยผง
พอพระไวยถึงโผนโจนม้าลง	ตรงเข้ากอดตีนแม่แน่นิ่งไป
ขุนแผนก็ล้มลงทั้งยืน	ปิ้มจะไม่คงคืนชีวิตได้
ขุนช้างล้มนิ่งกลิ้งอยู่ไกล	บ่าวไพร่ใหญ่น้อยก็วุ่นวาย
ทองประศรีกลิ้งเกลือกเสือกกายา	สร้อยฟ้าศรีมาลาล้มคว่ำหงาย
นางแก้วลงกลิ้งทิ้งลูกชาย	ใครจะรู้สึกกายก็ไม่มี
พวกคนมาดูอยู่อัดแอ	บ้างล้มกลิ้งนิ่งแน่บ้างวิ่งหนี
บ้างก็เข้านวดฟั้นคั้นคะยี	แก้กันอึงมี่เป็นหมู่ไป
พระไวยพลายงามกับบิดา	หมอหลวงเข้ารักษานัดยาให้
น้ำท่าทาลูบให้ชื่นใจ	ต่างคนค่อยได้สติมา ฯ
๏ ขุนแผนพระไวยนางลาวทอง	ลูกสะใภ้ทั้งสองละห้อยหา
ทองประศรีนางแก้วกิริยา	ต่างโศกากอดศพเข้ารํ่าไร
ขุนแผนว่าโอ้เจ้าวันทอง	นิจจาน้องวอดวายตายจนได้
พี่พากเพียรปัดเป่าสักเท่าไร	เวรกรรมทำไว้กะไรนี้
พระไวยว่าลูกนี้มั่นหมาย	ว่าแม่จะไม่ตายไปเป็นผี
ขอได้รีบมาไม่ช้าที	พุทโธ่เอ๋ยถึงนี่ไม่ทันฟัน
นางแก้วกิริยาน้ำตาตก	โอ้อกน้องนี้ดังใครหั่น
ลาวทองโศกาเฝ้าจาบัลย์	ศรีมาลาน้ำตาลั่นละลุมลง
สร้อยฟ้ากลิ้งเกลือกเสือกสะอื้น	ทองประศรีลุกยืนส่งเสียงหลง
เสียงก้องร้องไห้อยู่ในวง	ขุนแผนซบลงกอดศพไว้
ต่างร้องต่างร่ำคร่ำครวญ	ต่างซวนซุนล้มไม่ลุกได้
เลือดเปื้อนตัวแดงทุกแห่งไป	พระไวยคลั่งคลุ้มกลุ้มอุรา
เห็นพ่อนึกพิโรธโกรธเกรี้ยว	ข้าให้พ่อทีเดียวอยู่รักษา
ทิ้งกันเสียได้ไม่นำพา	ว่าพ่อก็จะแค้นจะเคืองใจ
จะอาลัยทำไมกับแม่ข้า	เมียของพ่อพร้อมหน้าอยู่ไสว
แม้นมีความเมตตาอาลัย	ไหนแม่วันทองจะต้องฟัน
พ่อก็เรืองพระเวทวิทยา	ลาวหมื่นแสนมายังไม่พรั่น
ทั้งมนตร์จังงังก็ขลังครัน	ถึงคนร้อยพันก็ซวนซุด
ทำไมกับอ้ายเพชฌฆาต	พ่อเป่าจังงังปราดมันก็หยุด
เพราะพ่อไม่ช่วยจึงม้วยมุด	ฤๅว่าสุดสิ้นฤทธิของบิดา
หากเห็นข้ามาจึงร้องไห้	หาไม่เจียนพ่อจะเมินหน้า
ยิ่งว่ายิ่งแค้นแน่นอุรา	เหลียวมาเห็นเจ้ากรมยมราช
ที่สัญญาว่าไว้อย่างไรเล่า	ควรฤๅฟันแม่เราให้คอขาด
กลัวเราจะมาทันรีบฟันฟาด	พยาบาทเราด้วยเหตุอันใด
ชิงชังดังหนึ่งว่าโกรธเกลียด	มาเบียนเบียดแม่ข้าทำไมให้
ฟันผู้หญิงล้มตายสบายใจ	จะสู้รบที่ไหนกับสตรี
เมื่อข้าจะไปก็ได้ว่า	ว่าอย่าเพ่อฟันฆ่าให้เป็นผี
เผอเรอเอออวยด้วยดิบดี	ทูลขอพระภูมีก็ให้เรา
เดี๋ยวนี้มารดาข้าบรรลัย	ท่านจะว่ากะไรไปอิกเล่า
อวดกล้าว่าขยันเข้าฟันเอา	เห็นมือเปล่าถือตัวไม่กลัวใคร
มิหนำซ้ำฟันเอาพ่อเรา	หากว่าไม่เข้าจึงรอดได้
พ่อข้าโทษทัณฑ์เป็นฉันใด	ฤๅว่ารับสั่งให้ท่านฆ่าฟัน
เราพยาบาทท่านจนวันตาย	ความแค้นไม่วายที่หมายมั่น
เอาเถิดคงได้ฦๅฝีมือกัน	ไม่ได้ฟันศัตรูกูยอมตาย
เหลียวเห็นเพชฌฆาตที่ฟาดฟัน	ลุกถลันเตะคว่ำคะมำหงาย
ฉวยดาบมาจะฆ่าเสียให้ตาย	ผู้คนวุ่นวายวิ่งหนีปรอ
ขุนช้างตกใจพระไวยถึง	ยกมือร้องอึงฉันทำไมพ่อ
พระไวยเตะผางเข้าหว่างคอ	พระยายมกลัวงอขออภัย ฯ
๏ ขุนแผนแล่นยุดฉุดพลายงาม	จงฟังพ่อห้ามอัชฌาสัย
ผลกรรมจึงจำให้บรรลัย	พ่อนั่งอยู่ใกล้ก็ลืมคิด
โดยไปคร่อมเจ้าวันทองไว้	จึงไม่ทันแก้ไขแต่สักหนิด
มันกลุ้มรุมกันฉุดก็สุดฤทธิ	ชีวิตวันทองจึงบรรลัย ฯ
๏ พระไวยฮึดฮัดปัดมือ	คำรามฮือฉันจะฟันมันให้ได้
พ่อชิงอาวุธหลุดมือไป	ล้มกลิ้งลงใกล้ศพมารดา
โอ้ว่าเจ้าประคุณของลูกแก้ว	ลับแล้วทีนี้ไม่เห็นหน้า
ลูกนี้มิได้คิดกับชีวา	ขืนพระราชอาชญาเข้ากราบทูล
พระองค์ทรงโปรดประทานให้	ดีใจว่าแม่ไม่ดับสูญ
จะมีชื่อฦๅเลื่องเฟื่องฟูน	มิรู้ว่าจะอาดูรด้วยเนื้อเคราะห์
รีบเร่งมากับพระท้ายนํ้า	ขับม้าผ่ารํ่าราวกับเหาะ
ที่แท้กรรมนำมาให้จำเพาะ	เห็นเขาเฉาะคอขาดกระเด็นไป
ร่ำพลางทางกอดเอาศพแม่	นิ่งแน่ไม่สมประดีได้
ยังรึกรึกสะทึกสะท้อนใจ	ล้มซบสลบไสลไม่เจรจา ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสะท้าน	สงสารพระไวยเป็นหนักหนา
เห็นร้องไห้อาลัยถึงมารดา	กอดศพโศกาอยู่รํ่าไร
จนซวนซบสลบลงกับที่	จะรู้สึกสมประดีก็หาไม่
ขุนแผนตระหนกตกใจ	เข้าแก้ไขนวดฟั้นให้ลูกยา
ครั้นพระไวยค่อยได้สติคืน	ปลอบว่าเจ้าหมื่นฟังพ่อว่า
อันคนตายไหนเลยจะคืนมา	จะโศกาต่อไปไม่ได้ความ
อุตส่าห์สงบใจเจ้าไวยเอ๋ย	อย่าร้องไห้ไปเลยฟังพ่อห้าม
ธรรมดาเกิดมาทุกรูปนาม	เราท่านก็คงตามกันตายไป
อันบุรุษสตรีมีชีวิต	เมื่อถึงพรหมลิขิตไม่อยู่ได้
ถึงมาดแม้นดินฟ้าคงคาลัย	เพลิงกาลผลาญไหม้ก็แหลกลง
จะมามัวร้องไห้ไม่ต้องการ	จงคิดอ่านทำส่วนกุศลส่ง
เดี๋ยวนี้ศพยังค้างอยู่กลางวง	คิดอ่านปลงศพแม่เถิดลูกอา ฯ
๏ พระไวยได้ฟังบิดาปลอบ	เห็นชอบตามคำที่พ่อว่า
กลั้นกลืนโศกคลายวายน้ำตา	เบือนหน้ามาสั่งซึ่งข้าไท
เอาผ้าขาวมาให้ดังใจหวัง	จึงตราสังห่อศพหาช้าไม่
ตัดกระดานต่อโลงด้วยทันใด	ก้านตองรองในเข้าฉับพลัน
ครั้นแล้วยกศพขึ้นใส่ไม้	ให้หามไปฝังที่ป่าช้านั่น
เกณฑ์คนเฝ้าศพได้ครบครัน	แล้วพากันร้องไห้กลับไปเรือน
ทั้งเคหาเยือกเย็นเป็นป่าช้า	เสียงแต่คนโศกากันกล่นเกลื่อน
เกรียมตรมระทมทุกข์อยู่ฟั่นเฟือน	เพื่อนบ้านร้านตลาดอนาถใจ ฯ
๏ ฝ่ายว่าเจ้าจอมหม่อมขุนช้าง	พอเห็นเขาฟันนางไม่อยู่ได้
รีบรัดเรียกหาพวกข้าไท	ลงเรือทันใดไปสุพรรณ
เร่งตะบึงถึงบ้านพอตรู่ตรู่	กลัวแม่ยายจะรู้เรื่องฟ้องนั่น
หลบเหลื่อมเข้าไปในเรือนพลัน	สะอื้นอั้นนํ้าตาลงพราวตา ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	คิดถึงเมียรักเป็นหนักหนา
ครั้นอรุณรุ่งรางสว่างฟ้า	สั่งบ่าวให้ไปหาศรีประจัน
ไปบอกว่าวันทองน้องบรรลัย	อ้ายสารีบไปขมีขมัน
ตัดทุ่งมุ่งมาถึงสุพรรณ	เข้าบ้านศรีประจันด้วยทันใด
พอนางสายทองเดินออกมา	อ้ายสานั่งลงยกมือไหว้
สายทองถามว่ามาทำไม	ขุนแผนให้ฉันมาแจ้งแห่งกิจจา
ว่าเวลากลางคืนวานซืนนั้น	พระไวยหุนหันเป็นหนักหนา
ไปลอบลักหม่อมแม่วันทองมา	เจ้าขุนช้างโกรธาเข้ากราบทูล
พระองคทรงพิโรธโปรดให้ฆ่า	แม่วันทองมรณาเสียดับสูญ
สายทองได้ฟังดังไฟฟูน	อาดูรสลบล้มลงทั้งยืน
ดังดวงใจจะขาดอนาถนิ่ง	ไม่ไหวติงมีแต่สะอึกสะอื้น
บ่าวไพร่แก้ไขมิใคร่ฟื้น	พากันตื่นตกใจใช่พอดี ฯ
๏ ศรีประจันครั้นเห็นสายทองเข้า	ตัวแกสั่นเทาเทาดังลงผี
ร้องถามไปพลันในทันที	อายนี่มึงทำอะไรมัน
ออสายทองล้มคะมำลงตํ้าปุบ	มึงตีทุบฤๅอย่างไรไฉนนั่น
อ้ายสาร้องบอกออกไปพลัน	หม่อมแม่วันทองตายนะเจ้าคะ
ศรีประจันนั้นได้ยินว่าจะตาย	ตกใจนอนหงายจมกระบะ
ลุกขึ้นบนข้าวผีตีข้าวพระ	เดชะขอให้รอดอย่าวอดวาย
นี่มันเจ็บเมื่อไรก็ไม่รู้	ดูดู๋ขุนช้างอ้ายฉิบหาย
มาบอกให้อักอ่วนเมื่อจวนตาย	แกวุ่นวายมาเรือนลูกเขยช้าง
แปลกใจบันไดก็ชักเสีย	ให้อ้ายเบี้ยเอาพะองพาดหน้าต่าง
ปีนป่ายเข้าไปในหอกลาง	เจ้าขุนช้างนั่งไหว้ร้องไห้งอ
ศรีประจันครั้งเห็นหน้าลูกเขย	เอ๊ะมันผิดแล้วเหวยตาปอหลอ
ขุนช้างบอกไปไม่รั้งรอ	เจ้าวันทองไม่พอที่จะตาย
เหตุเพราะพลายงามตามมาลัก	พระทรงศักดิกริ้วกราดเป็นมากหลาย
ลูกมิได้ฟ้องร้องกับเจ้านาย	ท่านรู้เข้าฆ่าตายเป็นความจริง
ศรีประจันครั้นรู้ว่าลูกตาย	นอนหงายลมจับลงพับนิ่ง
ขุนช้างแก้ไขไม่ไหวติง	ให้บ่าววิ่งตามหมอสอสอไป
ทั้งหมอนวดหมอยามาพรั่งพร้อม	นั่งล้อมอัดแอเข้าแก้ไข
บ้างนวดฟั้นนัดยาบีบขาตะไกร	เป็นครู่ใหญ่จึงฟื้นคืนสมประดี
น่าสงสารท่านยายศรีประจัน	ตัวแกสั่นหน้าขาวราวกับผี
อาลัยลูกหลงเล่อเพ้อพาที	นํ้าตารี่ไหลหลั่งละลุมลง
ขุนช้างนั่งรักษาอยู่กว่ายาม	แล้วให้เอาเปลหามตามมาส่ง
ประคองเดินขึ้นบันไดมิใคร่ตรง	เขาวางลงยังพิไรอยู่ไปมา
โอ้ว่าเจ้าวันทองของแม่เอ๋ย	ไม่ควรเลยจะเข้าไปให้เขาฆ่า
ถ้าเจ็บไข้อยู่บ้านกับมารดา	ก็จะได้รักษาพยาบาล
เมื่อพ่อตายหมายจะอยู่เป็นเพื่อนแม่	จนเถ้าแก่ไม่พรากไปจากบ้าน
เพอิญเนื้อเคราะห์กรรมนำบันดาล	ไปได้ผัวจัณฑาลให้ผลาญตัว
ถ้ารู้ว่ามันจะเป็นถึงเช่นนี้	จะให้บวชเป็นชีที่ท่านขรัว
ถึงเงินทองกองให้ไม่เมามัว	อันลูกผัวกูมิให้ผู้ใดเชย
ทิ้งอ้ายแผนอ้ายล้านกระบานใส	ล้วนจัญไรได้มาเป็นลูกเขย
แย่งกันเหมือนหมาหมูกูไม่เคย	เอาจนเลยฉิบหายถึงวายปราณ
อ้ายลูกชายพลายงามเมื่อยามเด็ก	เห็นเล็กเล็กก็เอ็นดูอยู่ว่าหลาน
มิรู้ว่าเติบใหญ่จะใจพาล	พลอยล้างผลาญมารดาชีวาวาย
โอ้อกกูแก่เถ้ามาเปล่าเปลี่ยว	ตัวคนเดียวลูกผัวก็สูญหาย
จะอยู่ไยให้ยากลำบากกาย	แกฟูมฟายครวญครํ่าอยู่รํ่าไร ฯ
๏ ครานั้นสายทองผู้เป็นพี่	ครั้นฟื้นสมประดีขึ้นมาได้
คิดถึงน้องน้อยละห้อยใจ	น้ำตาไหลหลั่งหลั่งละสุมลง
จึงอำลาศรีประจันแล้วครรไล	ลงเรือรํ่าไห้อาลัยหลง
มาถึงกรุงไกรด้วยใจจง	ตรงไปบ้านขุนแผนผู้แว่นไว
ครั้นถึงเข้าไปที่ในห้อง	ถามว่าศพวันทองน้องอยู่ไหน
ขุนแผนบอกว่าฝังวัดตะไกร	แล้วให้คนนำไปในฉับพลัน
สายทองร้องไห้ลงจากเรือน	ฟั่นเฟือนถ่อกายผายผัน
ครั้นถึงป่าช้ายิ่งจาบัลย์	นางโศกศัลย์ซวนซบสลบไป
ผู้คนข้าไทที่ไปด้วย	ต่างเข้าช่วยผันแปรแก้ไข
เป็นครู่หนึ่งจึงถอนลมหายใจ	สายทองค่อยได้สมประดี
ครวญครํ่ารํ่าเรียกแม่วันทองเอ๋ย	เจ้าช่างเฉยเสียได้ไม่ทักพี่
แม่มานอนอยู่ไยในปัถพี	ตัดช่องน้อยหนีไปแต่ตัว
เสียแรงรักกันมาแต่ไร	ร่วมเรือนร่วมใจแล้วร่วมผัว
สุขทุกข์ปรองดองไม่หมองมัว	พันพัวเลี้ยงกันมาแต่น้อย
วันทองน้องรักมาหนีไป	เจ้าทิ้งพี่นี้ให้หวนละห้อย
อันจะคงชีวานั้นอย่าคอย	จะตายตามน้องน้อยไปด้วยกัน
โอ้แต่นี้นับปีจะแลลับ	นับเดือนจะวิโยกโศกศัลย์
จะคร่ำครวญหวนไห้ไปทุกวัน	เมื่อไรนั้นจะได้ไปพานพบ
ว่าพลางกลิ้งเกลือกเสือกกาย	ปิ้มประหนึ่งนางจะตายลงทับศพ
อัดอั้นสะอื้นอ้อนซอนซบ	ระทวยทบทอดทุ่มอุราครวญ
อุตส่าห์ฝืนขืนจิตรคิดระงับ	มืดค่ำจำกลับมาโดยด่วน
เดินพลางโศกศัลย์ยิ่งรัญจวน	 กลับทวนมาบ้านพระหมื่นไวย
จึงสั่งพวกบ่าวข้ามาด้วยกัน	ให้กลับไปสุพรรณหาช้าไม่
แต่ตัวยับยั้งยังไม่ไป	จะอยู่ช่วยพระไวยกระทำงาน ฯ
๏ ครั้นรุ่งสุริยาจำรัสแสง	แจ่มแจ้งพิภพจบสถาน
ฝ่ายว่าพระไวยชัยชาญ	คิดอ่านการศพของมารดา
จะทำให้ใหญ่โตฉะนี้เล่า	จำจะเข้าไปทูลพระพันวษา
คิดพลางจัดแจงแต่งกายา	เข้ามาเฝ้าองค์พระภูธร ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงฤทธิ	เสด็จสถิตแท่นสุวรรณบรรจถรณ์
สะพรั่งพร้อมสุรางค์นางนิกร	งามงอนพริ้งเพริศเลิศละไม
แต่ละหน้าหน้านวลควรจะชม	น้อมประนมทุกเหล่าเฝ้าไสว
เหล่าพวกนางบำเรอเสนอใน	บ้างขับไม้บรรเลงเพลงดนตรี
เสนาะเสียงพิณพาทย์ระนาดฆ้อง	แซ่ซ้องสังคีตดีดสี
ครั้นเวลาว่าขานการธานี	พระภูมีออกประทับพระโรงทอง
ข้าเฝ้าเข้าประจำราชกิจ	ระวังผิดอยู่หมดสยดสยอง
กราบทูลถ้อยความตามทำนอง	ไม่ขุ่นข้องราชการงานพารา
ทอดพระเนตรเห็นพระจมื่นไวย	เอออย่างไรแม่มึงเมื่อวานหวา
ขอได้ดีใจไม่กลับมา	ฟอมึงพูดจาว่าอย่างไร ฯ
๏ ครานั้นจมื่นไวยวรนาถ	ฟังพระราชบัญชาน้ำตาไหล
ประนมนิ้วทูลองค์พระทรงข้ย	ไปไม่ทันเห็นใจของมารดา
พอออกไปถึงเข้าเขาฟันฟาด	คอขาดลงกับดินสิ้นสังขาร์
ทูลพลางสะอื้นไห้อยู่ไปมา	ตรงหน้าพระที่นั่งพระทรงชัย ฯ
๏ ครานั้นภูเบนทร์นเรนทร์สูร	ฟังทูลดังฟ้าฟาดปราสาทไหว
แข็งขึงอึ้งอั้นตันพระทัย	ตะลึงไปมิได้ตรัสจำนรรจา
เป็นครู่หนึ่งจึงตรัสออกมาได้	กูสงสารจมื่นไวยเป็นหนักหนา
ขอแม่ได้ก็ไม่พ้นจากอาญา	เป็นเวราของมันเท่านั้นเอง
อย่าทุกข์ไปกูจะให้ซึ่งเงินทอง	ข้าวของแต่งศพให้เหมาะเหม็ง
ทำให้หลายวันคืนให้ครื้นเครง	อย่าได้เกรงต้องการสิ่งอันใด
เอ็งมาเอาข้าวของท้องพระคลัง	กูจะสั่งพนักงานให้จ่ายให้
จัดแจงให้งามตามแต่ใจ	จะต้องการสิ่งไรอย่าอำปลัง
มีทั้งโขนละครมอญรำ	มวยปล้ำคํ่าลงจงมีหนัง
ตีประโคมฆ้องกลองให้ก้องดัง	ให้หีบตั้งใส่ศพให้ครบครัน
ร้านม้าเครื่องประดับสรรพเสร็จ	การเล่นเบ็ดเดล็ดทุกสิ่งสรรพ์
ดอกไม้ไฟช่องระทาสารพัน	ทำให้ทันการของเอ็งอย่าเกรงใจ ฯ
๏ พระไวยได้ฟังรับสั่งโปรด	ปราโมทย์ยินดีจะมีไหน
ก้มกราบบาทมูลแล้วทูลไป	พระคุณใหญ่ยิ่งล้นพ้นประมาณ
ข้าพระพุทธเจ้านี้ยินดี	ไม่มีที่จะเปรียบเสมอสมาน
จะเลื่องชื่อฦๅทั่วสุธาธาร	ว่าโปรดปรานเกศาข้าหมื่นไวย
แต่บรรดาคนโทษที่ต้องฆ่า	ใครไม่กล้าเพ็ดทูลขอร้องได้
หมายจิตรว่าชีวิตจะบรรลัย	ก็โปรดให้ด้วยพระกรุณา
หากไม่สมดังจิตรที่คิดไว้	มารดามาบรรลัยสิ้นสังขาร์
ข้าพระบาทขอสนองคุณมารดา	บังคมลาบวชตัวสักเจ็ดวัน ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จนเรนทร์สูร	ฟังทูลปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
กูขอบใจออไวยเอ็งดีครัน	กตัญญูรู้คุณเป็นพ้นใจ
จึงตรัสสั่งชาวคลังศุภรัต	จัดผ้าไตรครองของกูให้
กุศลกูจะได้ชูช่วยส่งไป	พระไวยก็ถวายบังคมลา ฯ
๏ แล้วพร้อมกันจัดแจงแต่งเครื่องศพ	ครั้นครบถ้วนถี่ดีหนักหนา
ให้ขนของรีบรัดไปวัดวา	ญาติกาห้อมล้อมพร้อมเพรียงกัน
ท่านยายศรีประจันก็มาด้วย	แกมาช่วยปลงศพวันทองนั่น
เกือบจะบ่ายชายแสงพระสุริยัน	ขุดศพนั้นอาบน้ำแล้วชำระ
ยกศพใส่หีบพระราชทาน	เครื่องอานแต่งตั้งเป็นจังหวะ
ปี่ชวารํ่าร้องกลองชนะ	นิมนต์พระให้นำพระธรรมไป
พลายชุมพลนุ่งขาวใส่ลอมพอก	โปรยข้าวตอกออกหน้าหาช้าไม่
พวกพ้องพี่น้องก็รํ่าไร	นุ่งขาวตามไปล้วนผู้ดี
ศรีประจันมารดาน้ำตาพราย	เดินมากับท่านยายทองประศรี
ครั้นมาถึงโรงทึมเข้าทันที	อึงมี่ยกศพขึ้นร้านม้า ฯ
๏ เครื่องศพตบแต่งอยู่ดาษดื่น	ที่พ่างพื้นนั้นให้ผูกเป็นภูผา
ใครไม่รู้ดูเห็นเป็นศิลา	รจนาแยบคายระบายดี
เงื้อมเขาเง้าชะโงกเป็นโตรกธาร	มีเชิงชานสำหรับใส่กุฎิฤๅษี
ตรงเหลี่ยมผาเมขลาล่อมณี	อสุรีขว้างขวานทะยานยัน
ทำชะง่อนชะโงกเป็นโตรกตรอก	มีซุ้มซอกใส่รูปอรห้นต์
ทั้งเสือหมีสองสัตว์เข้ากัดกัน	ยิงฟันผันผงะตละเป็น
มฤคีที่วิ่งกระโดดมา	พรานป่าแอบไม้มิให้เห็น
ใส่หัวล่อล้อเดินเด่นกระเด็น	มองเขม้นมุ่งมาดมฤคี
แล้วปั้นเป็นคนป่าทำตากลอก	ทะเลิกหลอกเล่นหน้าเหมือนท่าผี
โคกระทิงยืนนิ่งอยู่มากมี	บ้างทำทีกินหญ้าท่าพลิกแพลง
ที่หว่างเวิ้งเชิงผาศิลาลาด	ตัดกระดาษให้สนิทแล้วปิดแผง
ประสานสีเขียวดำคลํ้าแดง	วงแวงมีมากทั้งนากทอง
บ้างก็ทำเป็นบ่อก่อเป็นเกาะ	ซอกเซาะสดสีไม่มีสอง
ตะกุบตะกับเกะกะเป็นก้อนกอง	ทำเปลวปล่องเห็นพิลึกกึกกือ
ที่เหวนั้นดูลึกเป็นหนักหนา	มองลงมามืดคล้ำดำปึดปื้อ
ใส่ปักษาท่าทำปีกกระพือ	นกทึดทือจับกระทุ่มเป็นพุ่มชัฏ
ชั้นต้นหมดจดสดสะอาด	แลลาดตั้งกระถางต้นไม้ดัด
แล้วจัดแจงผูกแผงราชวัติ	จามรฉัตรงามดีมณีแกม
บัวทองรองหีบเหมกุดั่น	สามชั้นสามยอดสล้างแหลม
ดอกไม้ร้อยห้อยพวงพู่กลิ่นแซม	แกมกับระย้าแก้วดูแพรวพราย
ฝาผนังตั้งเขียนเรื่องอิเหนา	ที่ซุ้มเสาใส่กระจกกระจ่างฉาย
ม่านขาวปักทองละอองพราย	แล้วก็รายโคมแก้วทั้งแถวเทียน
สี่มุมยกพื้นดูแยบคาย	เอาแผงบังตั้งรายระบายเขียน
เป็นระยะที่พระจะสวดเรียน	เอาเสื่อสาดลาดเลี่ยนลออตา ฯ
๏ ครั้นแสงสุริยันตะวันเย็น	พนักงานการเล่นทุกภาษา
มาโหมโรงแต่คํ่ายํ่าสนธยา	สาละพาเฮโลโห่เกรียวไป
ครั้นรุ่งแสงสุริฉานประมาณโมง	ก็ลงโรงเล่นประชันอยู่หวั่นไหว
โขนละครมอญรำฉํ่าชูใจ	ร้องรับกรับไม้นั้นพร้อมเพรียง
พวกหุ่นเชิดชักยักย้ายท่า	คนเจรจาสองข้างต่างถุ้งเถียง
จำอวดเอาอ้ายค้อมเข้าด้อมเมียง	พูดจาฮาเสียงสนั่นโรง
พวกงิ้วถือล้วนแต่ทวนง้าว	หน้าขาวหน้าแดงแต่งโอ่โถง
บ้างรบรุกคลุกคลีตีตุ้มโมง	บ้างเข้าโรงบ้างออกกลอกหน้าตา
นายแจ้งก็มาเล่นเต้นปรบไก่	ยกไหล่ใส่ทำนองร้องฉ่าฉ่า
รำแต้แก้ไขกับยายมา	เฮฮาครื้นครั่นสนั่นไป
เครื่องเล่นพร้อมพรักเป็นหนักหนา	ชาวประชามาดูเดินออกไขว่
ทั้งผู้ดีขี้ข้าและเข็ญใจ	หลีกหลบกระทบไหล่กันไปมา
พวกผู้หญิงสาวสาวชาวบ้านนอก	ห่มขาวมุ้งนุ่งบัวปอกแป้งผัดหน้า
เดินสะดุดซุดเซเขาเฮฮา	หน้าตาตื่นเก้อเลินเล่อพอ
พวกขี้เมาโมเยเดินเซซวน	เห็นใครชวนชกกันทำขันข้อ
ใครกีดทางขวางหน้าก็ด่าทอ	เขาผูกคอใส่คาทำตาแดง
พวกเจ้าชู้ผู้ชายหลายพวกพ้อง	เที่ยวเทียวท่องลอดเลาะเสาะแสวง
บ้างตัดผมสวยสั้นชันเป็นแปรง	ทำกล้องแกล้งเกี้ยวผู้หญิงทิ้งดอกไม้
แต่พอบ่ายชายแสงพระสุริฉาน	ก็จัดแจงทิ้งทานหาช้าไม่
ขึ้นต้นปลดผ้าลงวางไว้	หยิบได้มะนาวโปรยโดยกำลัง
เสียดแทรกแขกไทยไปคอยชิง	ทั้งชายหญิงวิ่งรับอยู่คับคั่ง
ไล่ตะครุบทุบถองกันตึงตัง	บ้างหลบหลีกมาข้างหลังแถลบไป
ที่เรี่ยวแรงแข็งข้อล่อขยับ	โจนประจบตบปับรับเอาได้
ถูกมือถือกำขยำไว้	อึกอักผลักไสกันไปมา
พอเพลาพลบคํ่าลงรำไร	จึงให้จุดดอกไม้ด้วยหรรษา
ไฟพะเนียงเสียงพลุช่องระทา	พวกหนึ่งเรียกหามาตั้งจอ
เหล่าเจ้าพวกหนังแขกแทรกเข้ามา	พิศดูหูตามันปอหลอ
รูปร่างโสมมผมหยิกงอ	จมูกโด่งโก่งคอเหมือนเปรตยืน ฯ
๏ ฝ่ายพวกพ้องพี่น้องญาติกา	ชวนกันมาเฝ้าศพสะอึกสะอื้น
ด้วยรักนางพ่างเพียงจะกล้ำกลืน	ไม่มีชื่นโศกเศร้าเฝ้าซวนซบ
ฝ่ายยายทองประศรีศรีประจัน	แกร้องไห้โต้กันอยู่ข้างศพ
ทองประศรีว่าเหวยกูไม่เคยพบ	เพราะมึงคบคิดให้กับไอ้ช้าง
ศรีประจันว่ามันเป็นเศรษฐี	ชั่วดีก็ได้พึ่งมันหลายอย่าง
ทองประศรีว่าอีเถ้ามันนอกทาง	พึ่งช้างสิจึงลูกถูกแทงตาย
ศรีประจันว่ามาว่าข้าเปล่าเปล่า	ลูกอีเถ้าและทำมันฉิบหาย
พระหมื่นไวยร้องมาห้ามย่ายาย	ทั้งสองเถ้าฟูมฟายอยู่รํ่าไร ฯ
๏ จะกล่าวถึงเจ้าจอมหม่อมขุนช้าง	รู้ว่าทำศพนางไม่นิ่งได้
จะเข้ามาตรงตัวก็กลัวภัย	พระไวยจะข่มเหงให้เกรงนัก
อ้ายแผนพ่อก็คอยพลอยประสม	ถ้าเพลี่ยงลงคงระดมถึงแตกหัก
เมื่อสูญสิ้นวันทองน้องรัก	จะไปพักเจ็บไยไม่ต้องการ
คิดพลางทางสั่งซึ่งบ่าวข้า	ให้ไปถอยเรือมาที่หน้าบ้าน
จัดประทุกผ้าไตรไทยทาน	เครื่องสการครบอย่างแล้ววางมา
ครั้นถึงจึงแวะวัดตะไกร	จอดเรือเข้าไว้ที่ตีนท่า
ขึ้นไปหาสมภารแล้ววันทา	ขรัวตาโปรดด้วยช่วยสักที
ดิฉันมาเผาเจ้าวันทอง	ข้าวของเตรียมมาเป็นถ้วนถี่
แต่เจ้าภาพอริมาหลายปี	เกรงจะพาลทุบตีให้เสียการ
เจ้าคุณโปรดด้วยช่วยว่ากล่าว	ไกล่เกลี่ยเรื่องราวที่ร้าวฉาน
ขอนิมนต์ชีต้นเป็นหัวทาน	นึกว่าฉานลูกเต้าเถิดเจ้าคุณ ฯ
๏ ครานั้นจึงท่านอธิการ	ฟังขุนช้างว่าวานทอดใจครุ่น
ปลงศพศีลทานเป็นการบุญ	จะตีรันกันให้วุ่นไปทำไม
เอาเถอะจงไว้ธุระข้า	ด้วยข้างโน้นศิษย์หาพอว่าได้
ว่าพลางทางลุกลงบันได	ตรงมาหาพระไวยที่โรงงาน
ครั้นถึงจึงว่ากับพระไวย	รำคาญใจรูปจะขอบิณฑ์บาตหลาน
ด้วยเรื่องที่อาระคะคาน	กับอ้ายขุนหัวล้านมานานช้า
เจ้าก็จะทำบุญสุนธรรม	ให้สิ้นเวรสิ้นกรรมเสียดีกว่า
เป็นกุศลผลบุญแก่มารดา	เดี๋ยวนี้ตัวมันมาจะทำบุญ
มันยังขยาดไม่อาจมา	กลัวว่าเจ้าภาพจะว้าวุ่น
มันขอให้เมตตาการุญ	ว่าจะคิดถึงคุณไปจนตาย ฯ
๏ ครานั้นจมื่นไวยวรนาถ	อภิวาทตอบไปดังใจหมาย
หลานก็เห็นแก่บุญไม่วุ่นวาย	อันความเก่าขอถวายในวันนี้
ซึ่งเกิดเหตุเภทพาลด้วยมารดา	เดี๋ยวนี้ก็มรณาไปเป็นผี
ให้เป็นยุติกันเท่านั้นที	อย่าให้มีเวราข้างหน้าไป
เจ้าคุณช่วยบอกนายขุนช้าง	เขาจะทำบุญบ้างก็ทำได้
ดีฉันไม่ขัดขวางแต่อย่างไร	สุดแท้แต่นํ้าใจจะศรัทธา ฯ
๏ ครานั้นท่านสมภารวัดตะไกร	ฟังตอบชอบใจหัวเราะร่า
ว่าสาธุสุโขโมทนา	แล้วก็กลับขึ้นมายังกุฎี
ครั้นถึงจึงบอกกับขุนช้าง	ข้าลงไปข้างล่างเมื่อตะกี้
ได้ชี้แจงว่ากล่าวยาวรี	เขาปรานีประนอมยอมเลิกแล้ว
จะระงับดับเวรให้ผู้ตาย	ข้างนายก็ปรองดองให้ผ่องแผ้ว
อย่าให้เกิดราคีเป็นวี่แวว	ให้เวรกรรมเลิกแล้วแต่นี้ไป ฯ
๏ ขุนช้างได้ฟังท่านสมภาร	กราบกรานยินดีจะมีไหน
ว่าดีฉันจะระวังตั้งใจ	มิให้เสียศรัทธาท่านอาจารย์
ว่าแล้วลงมาหาพระไวย	ก็ต้อนรับด้วยน้ำใจใสสานต์
ขุนช้างบังสุกุลทำบุญทาน	ทั้งสองข้างต่างสมานไม่ค้านติง ฯ
๏ ครั้นถ้วนคำรบครบสามวัน	บังสุกุลสุนธรรม์เสร็จทุกสิ่ง
จึงรื้อเครื่องประดับนั้นพับพิง	พระหมื่นไวยก็วิ่งเข้าป่าช้า
แล้วกำบังนั่งลงสำรวมจิตร	แน่สนิทแล้วก็อ่านพระคาถา
ถ้วนคำรบจบเป่านํ้ามันงา	เดือดฉ่าทาตัวด้วยฉับพลัน
ครั้นทาทั่วผ้าผ่อนแลเกศา	พระไวยลุกออกมาขมีขมัน
ขึ้นนอนบนเชิงตะกอนนั้น	จึงให้ยกศพหันขึ้นวางทับ
พวกพ้องพี่น้องมาช่วยเผา	จึงเอาท่อนจันทน์ฟันประดับ
ธูปเทียนดอกไม้จุดไฟวับ	ขุนแผนกับพี่น้องร้องไห้ครวญ
ไฟลุกรุ่งโรจน์โชติช่วง	ปี่กลองทั้งปวงประโคมถ้วน
จุดประทัดโผงผางวางชนวน	พวกผู้หญิงวิ่งสวนออกวุ่นไป
บ้างว่าพระไวยนอนไฟเผา	จะตายด้วยแม่เปล่าเปล่าก็เป็นได้
ที่บางคนนั้นก็ว่าไม่เป็นไร	ประเดี๋ยวใจไฟลุกก็โทรมลง
โลงโกงฟืนฟ่อยก็ย่อยยับ	พระไวยกลับออกมาน่าพิศวง
ฝูงคนยืนดูอยู่เป็นวง	ชมว่าช่างอยู่คงทั้งฟืนไฟ ฯ
๏ ครั้นสำเร็จเสร็จพลันมิทันช้า	พระไวยผลัดผ้านุ่งห่มใหม่
แล้วนิมนต์พระสงฆ์วัดตะไกร	พระหมื่นไวยปลงผมไม่ช้าที
เข้าโบสถ์พระสงฆ์ก็บวชให้	ญาติกาข้าไทสาธุมี่
เจ้าขุนช้างนึกมาศรัทธามี	วิ่งรี่เข้าไปหาพระหมื่นไวย
บอกว่าดีฉันจะบวชตัว	ทูนหัวช่วยบวชเป็นเณรให้
พระไวยบอกว่าข้าจนใจ	พึ่งบวชใหม่สวดเรียนก็ไม่รู้
ขุนช้างวางมาจากพระไวย	เข้าไปกราบไหว้หลวงตาหนู
ได้เอ็นดูแก่ฉันเถิดท่านครู	บวชเณรเถรตู้ให้ฉันที
หลวงตาหนูแลดูเจ้าขุนช้าง	ผมยังมีอยู่บ้างประสกพี่
จะบรรพชาผ้าไตรก็ไม่มี	จงไปปลงเกศีเอาไตรมา
ขุนช้างได้ไตรแล้วปลงผม	มือประนมอุ้มไตรเข้าไปหา
ปากว่าตาพองร้องอุกา	งันงกตกประหม่าอยู่พรํ่าพรู
แต่เวียนวนป่นเปื้อนไม่จำได้	พ่อบอกให้ฉันเถิดหลวงตาหนู
ฉันไม่เคยอุกาตาเอ็นดู	ไตรชูบังหน้าว่าตามไป
จบแล้วห่มดองครองผ้า	รับศีลออกมาหาช้าไม่
นอนค้างอยู่กุฎีที่วัดตะไกร	ครบสามคืนสึกไปเมืองสุพรรณ ฯ
๏ ครั้นเสร็จงานปลงศพเจ้าวันทอง	จึงฉลองพระไวยเกษมสันต์
บวชเรียนครบเสร็จได้เจ็ดวัน	ก็สึกพลันเข้าเฝ้าเจ้าเวียงไชย
พอเพลาพระองค์ผู้ทรงภพ	ขจรจบในทวีปน้อยใหญ่
เสด็จออกยังท้องพระโรงชัย	พระหมื่นไวยก็กราบลงบัดดล
ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท	ขอถวายพระราชกุศล
ข้าพระพุทธเจ้าได้บวชตน	ตามจนฉลองคุณมารดา ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จนเรนทร์สูร	ฟังทูลทรงพระสรวลสำรวลร่า
จบพระหัตถ์ตรัสว่าโมทนา	แล้วประทานเสื้อผ้าพระหมื่นไวย
พระทรงคิดกิจการในด้าวแดน	อ้ายขุนแผนพ่อมึงเป็นไฉน
จะให้ครองกาญจน์บุรีลี้อยู่ไย	อ้ายไวยเอ็งออกไปบอกกัน ฯ
๏ ครานั้นจมื่นไวยวรนาถ	รับพระราชโองการขมีขมัน
กลับบ้านจึงบอกขุนแผนพลัน	พระทรงธรรม์ให้เตือนท่านบิดา
ให้ขึ้นไปอยู่เมืองกาญจน์บุรี	เกลือกจะมีเหตุการข้างด่านหน้า
ขุนแผนทราบความตามกิจจา	จึงกะหาคืนวันที่ฤกษ์ดี
แล้วจัดแจงธูปเทียนดอกไม้	จะเข้าไปประณตบทศรี
ครั้นพลบคํ่ายํ่ายามราตรี	คิดไปให้มีความห่วงใย
จึงมาบอกเนื้อความทองประศรี	ว่าลูกนี้วิตกเป็นไหนไหน
ด้วยบัดนี้พระองค์ผู้ทรงชัย	จะให้ลูกขึ้นไปกาญจน์บุรี
เจ้าไวยไปเฝ้าเมื่อเช้านั้น	พระทรงธรรม์ตรัสสั่งเป็นถ้วนถี่
สงสารแม่ด้วยแก่ลงเต็มที	ลูกนี้จะไปให้รำคาญ
แล้วก็เป็นห่วงด้วยจมื่นไวย	อกลูกราวกับไฟมาเผาผลาญ
แต่ห่วงแม่นั่นแลเหลือประมาณ	ลูกคิดอ่านจะเชิญคุณแม่ไป ฯ
๏ ทองประศรีฟังว่าน้ำตาหลั่ง	นั่งนึกตรึกตราแล้วปราศรัย
จะขืนขัดทัดทานประการใด	ก็จนใจด้วยเกรงพระอาญา
ครั้นแม่จะตามเจ้าขึ้นไป	ก็สงสารเจ้าไวยเป็นหนักหนา
จะอยู่เดียวเปลี่ยวเปล่าเศร้าวิญญาณ์	กำพร้าสารพัดทุกสิ่งไป
ห่วงลูกห่วงหลานปานอกหัก	ไม่รู้ที่จะยักไปทางไหน
จำเป็นเห็นต้องอยู่กับเจ้าไวย	ไม่มีใครก็จะซ้ำน้ำตาย้อย
ตั้งแต่แม่ตายไม่หายเศร้า	พ่อจะจากอิกเล่าเหลือละห้อย
ครั้นไม่ไปก็อาลัยชุมพลน้อย	แกอ้อยสร้อยถอนจิตรคิดรีรอ
โอ้เจ้าประคุณทูนหัวแม่	จงเอ็นดูคนแก่เถิดนะพ่อ
อย่าให้แม่ชอกชํ้านํ้าตาคลอ	ขอชุมพลให้แม่เถิดเป็นไร
เกรียมตรมจะได้ชมแต่หลานน้อย	จึงจะค่อยคลายทุกข์ที่หม่นไหม้
แม่แก้วกิริยาอย่าอาลัย	เอ็นดูกูกูไหว้แล้วแม่คุณ ฯ
๏ ครานั้นนางแก้วกิริยา	ฟังคำคุณย่าก็ว้าวุ่น
ให้อาลัยลูกยาด้วยการุญ	เนื้ออุ่นของแม่จะจากไป
ท่านขอไว้จะมิให้กับคุณย่า	ก็กลัวว่าจะขัดอัชฌาสัย
นางแข็งจิตรเจรจาว่าตามใจ	คุณแม่จะเอาไว้ก็ตามที
ว่าพลางนางลุกอำลามา	นํ้าตาไหลนองยิ่งหมองศรี
พอสุริยนสนธยาเข้าราตรี	พาลูกเข้าที่กินนมนอน
โอ้โอ๋อนิจจาแก้วตาแม่	จะห่างแหเจ้าไปใจคออ่อน
แต่กอดลูกร้องไห้ไม่หลับนอน	จนอัมพรแจ่มแจ้งแสงอุทัย
ขุนแผนตื่นพลันมิทันช้า	แล้วลุกมาล้างหน้าให้หมดใส
กินข้าวผลัดผ้าเรียกข้าไท	ก็เข้าในราชวังดังใจจง ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงภพ	เฉลิมลบลํ้าเลิศระเหิดระหง
จึงตรัสสั่งขุนแผนแสนณรงค์	เอ็งจงออกไปกาญจน์บุรี
ราชการบ้านเมืองเอาใจใส่	ระวังระไวเขตขอบบุรีศรี
ตรวจตราด่านดงพงพี	เองไปจงดีอย่ามีภัย ฯ
๏ ขุนแผนรับพระพรใส่เกศา	เสด็จขึ้นกลับมาหาช้าไม่
ครั้นมาถึงเคหาสั่งข้าไท	บ่าวไพร่ให้เตรียมเสบียงพลัน
เจ้าแก้วกิริยานางลาวทอง	หาของเสร็จสิ้นทุกสิ่งสรรพ์
เตรียมช้างบรรทุกทุกสิ่งอัน	ข้างพวกเกวียนนั้นให้ล่วงไป
รุ่งขึ้นเช้านั้นวันอาทิตย์	มหาสิทธิโชคอันผ่องใส
ชวนเจ้าแก้วกิริยาคลาไคล	กับลาวทองกราบไหว้ลามารดา ฯ
๏ ทองประศรีตำหมากทิ้งสากผึง	แลตะลึงเสียใจเป็นหนักหนา
ให้พรพึมพำทั้งน้ำตา	ขออย่ามีโรคาทั้งสามคน
ให้อายุเจ้ายืนสักหมื่นปี	สวัสดีมีสุขสถาผล
ให้เกิดลูกสักพันวันละคน	ออชุมพลมานี่สิพ่อมา
จะร้องไห้ตามแม่เขาไปไย	ไม่กลัวไอ้ลิงแสมตุ๊กแกป่า
อยู่กับย่าย่าจะให้ตุ๊กตา	ซื้อขนมส้มซ่าให้เจ้ากิน
นางแก้วรํ่าฝากซึ่งลูกรัก	โศกสลักเพิ่มพูนอาดูรดิ้น
คลอน้ำตาปรี่ปรี่ลงรี่ริน	ผินหน้ามาสั่งวังเวงใจ
ขุนแผนปลอบน้องประคองขวัญ	จะครวญครํ่ารำพันไปถึงไหน
หนทางก็ไม่สู้จะใกล้ไกล	ระลึกถึงเมื่อไรจึงค่อยมา
นางแก้วกิริยาคลายอาลัย	อุ้มลูกส่งให้แก่คุณย่า
เป็นห่วงใยมิใคร่จะไคลคลา	น้ำตานางไหลละลุมลง
ขุนแผนสั่งสอนพระหมื่นไวย	กับสองลูกสะใภัตามประสงค์
เอาฟ้าฟื้นยื่นให้ดังใจจง	แล้วลงยันต์ฝ่ามือไม่ทันช้า
ตบหน้าผากพระไวยแล้วให้พร	พระไวยอ่อนเศียรเกล้าด้วยหรรษา
น้อมคำนับรับพรของบิดา	วันทาแทบเท้าขุนแผนพลัน
เจ้าสร้อยฟ้าศรีมาลาทั้งสองนาง	ไหว้พ่อผัวพลางต่างโศกศัลย์
ฟูมฟายนํ้าตายิ่งจาบัลย์	ต่างรำพันรํ่าสั่งหลั่งน้ำตา
เจ้าแก้วฝากฝังพลายชุมพล	ทั้งสองคนฝากน้องด้วยเถิดหนา
ผิดชอบขู่รู่เอาเถิดรา	แม่อย่าได้ฉันทารังเกียจน้อง ฯ
๏ รํ่าสั่งกันแล้วก็ขึ้นช้าง	สองนางขี่พังมาทั้งสอง
พระกาญจน์บุรีขึ้นขี่พลายจำลอง	บ่าวไพร่เนืองนองตามกันไป
แฟ้มโพล่โย้โยนอยู่ยวบยาบ	ยกหาบซวนเซเป๋ไป๋
ต้อนพลด้นตรงเข้าพงไพร	ชมพรรณมิ่งไม้มาตามทาง
เป็นหมู่หมู่ดูชอุ่มเป็นพุ่มชัฏ	ใบระบัดช่อดอกออกสล้าง
สมอทะเลเพกาขานาง	นกยางบินขยับจับพะยอม
นกเขาจับข่อยแล้วขันคู	แมลงภู่ตอมดอกประดู่หอม
ผลจันทน์ดกจริงจนกิ่งค้อม	เหนี่ยวน้อมเด็ดชมภิรมย์ใจ
สัตว์สิงห์วิ่งพล่านในดานดง	บ้างบุกชัฏลัดพงมาไสว
โคกระทิงวิ่งเบิ่งกระเจิงไป	พยัคฆ์ใหญ่ย่องยอบแล้วหมอบมอง
มุ่งเขม้นหมายจะเล่นกระทิงถึก	ออกสะอึกโจนสู้สองต่อสอง
เสือสะบัดกัดติดโลหิตนอง	กระทิงร้องคนรู้จู่เข้าไป
เสือผงะปละปล่อยกระทิงทิ้ง	วางวิ่งหนีหน้าเข้าป่าใหญ่
กระทิงเจ็บปวดครันแทบบรรลัย	ด้วยเกรงภัยหนีออกวิ่งซอกซอน ฯ
๏ รีบรัดตัดทางวางมา	บุกแฝกแหวกคาหว่างสิงขร
พระสุริยาสายัณห์ลงรอนรอน	ปักษินบินร่อนเข้ารังราย
นางชะนีเหนี่ยวไม้แล้วไห้โหย	วิเวกโวยหวาดหวั่นฤทัยหาย
หวนคิดถึงเมียยิ่งเสียดาย	ถ้าไม่ตายจะได้มาพนาลี
โอ้ป่านี้แลหนาเจ้าวันทอง	พี่พาน้องมาเมื่อลักขุนช้างหนี
ชวนเจ้าเนื้อเย็นเล่นวารี	เห็นที่แล้วยิ่งทุกข์ระทมใจ
โอ้เจ้าวันทองของพี่เอ๋ย	เมื่อไรเลยงามชื่นจะคืนได้
เป็นเวรหลังได้สร้างไว้ปางใด	จึงดลใจน้องนางจนวางวาย
ขรัวครูดูแน่เป็นแม่นมั่น	พี่จดจำสำคัญกำหนดหมาย
ไม่หลีกเลี่ยงเที่ยงธรรม์เหมือนทั่นทาย	เจ้าจึงตายจริงจังประจักษ์ใจ
อุตส่าห์ฝืนขืนจิตรคิดระงับ	รีบขับช้างมาหาช้าไม่
แรมร้อนนอนป่าพนาลัย	สามคืนเข้าในกาญจน์บุรี
เสบียงลงปลงช้างไว้เสร็จสรรพ	กรมการต้อนรับอยู่อึงมี่
เกณฑ์ไพร่ตัดไม้ปลูกเรือนดี	จัดแจงแต่งที่ไว้ครบครัน
แสนสำราญอยู่บ้านกาญจน์บุรี	เปรมปรีดิ์เป็นสุขเกษมสันต์
ปรึกษาความสารพัดเป็นสัตย์ธรรม์	ทุกคืนวันแสนสุขสำราญเรือน ฯ
๓๗
นางสร้อยฟ้าทำเสน่ห์
๏ จะกล่าวถึงโฉมเจ้าหมื่นไวย	อิ่มเอิบกำเริบใจใครจะเหมือน
ปราโมทย์โชติช่วงดังดวงเดือน	มิได้เคลื่อนรสรักสักวันคืน
แต่โฉมเจ้าสร้อยฟ้าพานจะงอน	หย่อนแต้มลงไม่ได้ให้สะอื้น
ผัวมานอนตะละช้อนใส่ปากกลืน	ถ้าผัวคลาศขาดคืนก็ขุ่นมัว
อันชายหนึ่งเมียสองมักพร่องแรง	หม่อมเมียพานจะแข่งแย่งหม่อมผัว
จึงเกิดเป็นเชิงชั้นกันในตัว	ยิ่งใครเย้าตะละยั่วให้หนักไป
ข้างศรีมาลาผัวรักมักยิ้มเย้ย	ข้างสร้อยฟ้าก็เลยทะยานใหญ่
เกรงอยู่แต่ท่านย่าระอาใจ	ใครใครแกไม่ละทั้งลูกเมีย
ราวกับเสือซ่อนเล็บเจ็บไม่รู้สึก	ถ้าได้ฮึกแล้วรุ่งก็รุ่งเสีย
ถ้าใครเถียงเอาใหญ่ดังไฟเลีย	เขานิ่งเสียแกก็โลดโดดตะกาย ฯ
๏ วันเมื่อจะก่อเกิดกำเนิดเข็ญ	พระหมื่นไวยนั่งเล่นตะวันบ่าย
ที่หอนั่งลมเย็นเห็นสบาย	กับเจ้าพลายชายชุมพลผู้น้องยา
ชุมพลหยิบกระดานคลานมาพลัน	เล่นหมากรุกพนันกันฤๅขา
แพ้พี่ไวยฉันจะให้ถอนขนตา	ถ้าหากพี่แพ้ข้าจะว่าไร
พระไวยว่าถ้าพี่นี้แพ้เจ้า	จะให้เขาทำขนมมาเสียให้
ขนมเบื้องแผ่นน้อยน้อยอร่อยใจ	ว่าแล้วสั่งไปในทันที
สร้อยฟ้าศรีมาลาว่าเจ้าคะ	ตั้งกะทะก่อไฟอยู่อึงมี่
ต่อยไข่ใส่น้ำตาลที่หวานดี	แป้งมีเอามาปรุงกุ้งสับไป
ศรีมาลาละเลงแผ่นบางบาง	แซะใส่จานวางออกไปให้
สร้อยฟ้าไม่สันทัดอึดอัดใจ	ปามแป้งใส่ไล้หน้าหนาสิ้นที
พลายชุมพลจึงว่าพี่สร้อยฟ้า	ทำขนมเบื้องหนาเหมือนแป้งจี่
พระไวยตอบว่าหนาหนาดี	ทองประศรีว่ากูไม่เคยพบ
ลาวทำขนมเบื้องผิดเมืองไทย	แผ่นผ้อยมันกะไรดังต้มกบ
แซะม้วนเข้ามาเท่าขาทบ	พลายชุมพลดิ้นหรบหัวร่อไป
ฝ่ายนางศรีมาลาชายตาดู	ทั้งข้าไทยิ้มอยู่ไม่นิ่งได้
อีไหมร้องว้ายข้อยอายใจ	ลืมไปคิดว่าทำขนมครก
ชุมพลร้องแซ่แก้ไม่รู้สิ้น	นานไปก็จะปลิ้นเป็นห่อหมก
สร้อยฟ้าตัวสั่นอยู่งันงก	หกแป้งต่อยกะทะผละเข้าเรือน
ทองประศรีร้องว่าอีห่าลาว	ทำฉาวเจียวอีหมาขี้เรื้อนเปื้อน
เทแป้งแกล้งให้เปรอะเลอะทั้งเรือน	กะทะกะท่อยต่อยเกลื่อนลาวจัญไร
นางสร้อยฟ้าได้ยินท่านย่าด่า	ขัดใจแทบน้ำตาจะเล็ดไหล
ศรีมาลาเลิกเตาเข้าข้างใน	ชุมพลไปเรือนย่ามิได้ช้า ฯ
๏ พอค่ำลงลมรวยมาชวยชื่น	เริงรื่นจิตรพระไวยให้หวนหา
เดือนสว่างกระจ่างลิ่วปลิวเมฆา	คิดถึงศรีมาลาละลานใจ
หอมดอกพุทธชาดสะอาดกลิ่น	ใส่กระถางวางประทิ่นสดไสว
วาบหวามทรวงซาบอาบอาลัย	เดินไปเข้าห้องศรีมาลา
นั่งแนบแอบน้องประคองนวล	ยียวนด้วยความเสนหา
แสงประทีปส่องสว่างกระจ่างตา	ชวาลาดับเสียชวนเมียนอน
ศรีมาลาจึงว่าช่างน่าอาย	ผู้คนทั้งหลายยังตื่นว่อน
พระไวยปลอบว่าเจ้าอย่างอน	ความรักพี่นี้ร้อนดังไฟเรือง
ศรีมาลาว่าชะช่างร้อนจิตร	พระอาทิตย์ยังไม่ลับดังแสงเหลือง
เด็กเด็กมันยังตื่นครื้นทั้งเมือง	ขนมเบื้องทำด้วยปากยากอะไร ฯ
๏ ฝ่ายสร้อยฟ้าแว่วว่าขนมเบื้อง	ให้แค้นเคืองปวดปอดตลอดไส้
วับดังดินประสิวปลิวถูกไฟ	เข้าใจว่าศรีมาลานินทาตัว
จึงร้องไปว่านางช่างขนมเบื้อง	ช่างยกเรื่องอวดหม่อมเจ้าจอมผัว
หม่อมนางช่างละเลงข้าเกรงกลัว	เมื่อหยุดแล้วยังยั่วกันไปเจียว
อุแม่เอ๋ยข้าไม่เคยบำรุงรส	มันจึงเปรอะเลอะหมดไม่มันเขี้ยว
แซะม้วนเท่าแขนได้แผ่นเดียว	ผัวจึงไม่กระเสียวกระซิกเลย ฯ
๏ ศรีมาลาว่าโอ้พุทโธ่เจ้า	มาโดนเอาเปล่าเปล่าเจ้าแม่เอ๋ย
ที่เคยคันมันก็คันไปตามเคย	สัญชาติเตยถึงจะงามก็หนามมี
เกิดกอเป็นตออยู่ริมคลอง	เรือขึ้นเรือล่องต้องเสียดสี
อนิจจาข้าได้ว่าอะไรมี	ไม่พอที่หุนหันจะคั้นคอ
เขาก็รู้อยู่ว่าต่อมันรานไฟ	ข้าไม่พอใจไปที่รังต่อ
ทั้งคารี้คารมเขาชมปรอ	เหมือนตอออกมาขวางที่ทางเรือ
เป็นตระพังวังวนก้นกะทะ	สวะสะว่อยลอยปะออกฟั่นเฝือ
เที่ยวแทรกไปทุกทางอย่างดีเกลือ	ข้านี้เบื่อพูดมากน้ำหมากพรู ฯ
๏ จริงคะข้าแหละมันเตยหนาม	ใครพายเรือซุ่มซ่ามสำหรับถู
สมน้ำหน้าที่ตาไม่แลดู	หูเหืยงเพียงจะแตกแหกกระจาย
จริงแล้วข้าดีเกลือเจือทุกขนาน	ถึงท้องยุ้งพุงมานก็รู้หาย
ถ้าไม่แทรกสักนิดจะปิดตาย	ไข้หนักก็คลายเพราะดีเกลือ
ตำราข้าไม่ถึงขี้ผึ้งฝรั่ง	ที่เปื่อยพังน้ำฝาดแลดีเหลือ
เข้าลูกเบญกานีสีเสียดเจือ	เรียกเนื้อให้ชิดติดกระชับ
ถึงจะเป็นปรวดปวดอยู่ใน	ก็ดูดสำรอกออกได้จนในตับ
หนองไหน่ไหลคันเป็นมันยับ	ถ้ากระชับแล้วก็แน่นดังแผ่นดิน ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมพระหมื่นไวย	ฟังตอบชอบใจหัวเราะดิ้น
เออเอาให้ระงมเพราะขนมกิน	จนสุดสิ้นถึงลูกเบญกานี
ตำราหมอฝรั่งชั่งสัปดน	ของเขาฝนไว้ทาเป็นยาฝี
ถ้าแลแผลพุพองเป็นหนองดี	ฤๅจะลองดูสักทีเจ้าสร้อยฟ้า
สร้อยฟ้าร้อยเย่อเออหม่อมไวย	ข้อยบ่ฮู้จักใส่อีสังว่า
บาดแผลข้อยนี้บมีมา	บ่อยากเรียนตำราไม่ต้องการ
แม้นหม่อมพุพองเป็นหนองใน	เอายาศรีมาลาใส่จะหายจ้าน
ยาของเขาดีดีมีมานาน	ข้อยนี้ย่านหนักหนาตำราไทย ฯ
๏ ครานั้นท่านยายทองประศรี	ได้ยินเสียงอึงมี่ไม่นิ่งได้
แกเปิดหน้าต่างมองร้องว่าไป	ตำรายาอะไรออสร้อยฟ้า
เหวยลาวเลยลาวไปแล้วเหวย	แง่งอนกะไรเลยเป็นหนักหนา
ซอกซอนรู้สิ้นอีลิ้นลังกา	หยูกยาข้างไหนกูไม่เคย
คนฟังเขานั่งอยู่ตาโหล	ยิ่งกว่ากรับเจ้าโตเสียอิกเหวย
ผัวก็นั่งฟังได้กะไรเลย	เฉยเมยจริงจริงช่างนิ่งมิ
อย่าเป็นจมื่นไวยเลยหลานเอ๋ย	ไปไสเคยแม่กลองร้องขายกะปิ
ช่างไม่อายเพื่อนบ้านอ้ายซานซิ	ริมีเมียสองอ้ายหนองกรม ฯ
๏ สร้อยฟ้าฟังย่าชักหน้าม่อย	ว่าคุณย่าละก็คอยพลอยประสม
คนนั้นว่าคนนี้ว่ามาระดม	ลมพัดไม่มีไปข้างไหนเลย
น้ำไหลไยไม่ไหลไปที่ลุ่ม	ช่างไหลชุ่มไปบนเขาเจ้าแม่เอ๋ย
ท่านย่าว่าเหม่มาเปรียบเปรย	เหวยอีลาวปากคอมันหนักนัก
ก็เพราะมึงอึงฉาวอีลาวโลน	ร้องตะโกนก้องบ้านอีคานหัก
อีเจ็ดร้อยหมาเบื่อมันเหลือรัก	ทำฮึกฮักมี่ฉาวอีลาวดอน
สร้อยฟ้าได้ฟังท่านย่าด่า	ม้วนหน้าล้มทับลงกับหมอน
ทองประศรีร้องแปร้นอีแสนงอน	ด่าเหนื่อยแล้วก็นอนกรนโครกไป ฯ
๏ ครั้นอรุณรุ่งรางกระจ่างภพ	แจ้งจบทั่วทวีปน้อยใหญ่
พระอาทิตย์เร่งรถมาไรไร	สกุณไก่กู่ก้องตะโกนกัน
กระจิบกระจาบจอแจแกกา	บินถลาร่าร้องก้องสนั่น
ศรีมาลาตื่นตาล้างหน้าพลัน	แล้วจัดสรรของไว้ให้สามี
ตั้งขันล้างหน้าไว้ท่าผัว	เครื่องแป้งแต่งตัวกระจกหวี
ทั้งพานผ้านุ่งผลัดจัดดิบดี	แล้วลุกรี่ออกมาเรียกข้าไท
สายสว่างตื่นบ้างเถิดเด็กเอ๋ย	กะไรเลยช่างนอนนิ่งเสียได้
บ่าวลุกล้างหน้ามาทันใด	เข้าครัวไฟข้าวปลาหาครันครบ
อีเม้ยลุกขึ้นมองร้องตามนาย	เฮ้ยมึงอย่านอนสายจะถูกตบ
ศรีมาลาว่าไฮ้อีบัดซบ	ไม่เคยพบเป็นบ่าวเอาอย่างนาย
พระไวยฟื้นตื่นลุกจากเตียงพลัน	จับขันล้างหน้าให้ฝ้าหาย
หวีหัวทาแป้งแล้วแต่งกาย	เยื้องกรายออกมาข้างหน้าเรือน
สำรับตั้งนั่งลงกินอาหาร	สาวใช้หมอบคลานอยู่กลาดเกลื่อน
ศรีมาลาใช้สอยคอยตักเตือน	เจ้าสร้อยฟ้าหน้าเฝื่อนไม่พูดจา
ครั้นถึงเวลาเช้าจะเข้าวัง	พระไวยก็สั่งให้หยิบผ้า
ผลัดผ้านุ่งพลันมิทันช้า	แล้วออกจากบ้านมายังวังใน
บ่าวไพร่เดินตามหลามถนน	ผู้คนหลีกเลี่ยงอยู่ขวักไขว่
ด้วยยำเยงเกรงบุญพระหมื่นไวย	จนเข้าในพระที่นั่งจักรพรรดิ ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระจักรกฤษณ์วิษณุวงศ์	ผู้ดำรงอยุธเยศเกศกษัตริย์
ครั้นแสงทองส่องสว่างในปรางค์รัตน์	กระจ่างจัดทั่วหล้าสุธาธาร
เสด็จออกสู่ท้องพระโรงมาศ	ดังเทวราชในทิพพิมานสถาน
พร้อมด้วยเทพกัญญาสุดามาลย์	ให้ชักม่านไขกว้างกระจ่างองค์
เสด็จนั่งยังแท่นมณีรัตน์	ภายใต้เศวตฉัตรลอยระหง
สังข์แตรแซ่ซ้องทั้งฆ้องวง	ซอส่งประสานเสียงเสนาะใน
ขุนนางต่างประนมบังคมกราบ	หมอบราบคอยรับสั่งสนองไข
พระจึงมีสีหนาทประภาษไป	ว่ากะไรจีนทองร้องฎีกา ฯ
๏ พระยารักษ์รับสั่งทูลสนอง	ขอเดชะจีนทองให้การว่า
เดิมได้สู่ขอต่อมารดา	ยกให้แล้วก็พาไปเรือนชาน
จีนทองเข้าหาเป็นห้าครั้ง	อำแดงสังไม่ยอมทำหักหาญ
ครั้นเข้าปล้ำร่ำว่าด่าประจาน	อายกับเพื่อนบ้านเป็นพ้นคิด
จึงเข้ามาฟ้องร้องฎีกา	ให้ปรึกษาให้เห็นชอบแลผิด
ถึงไม่สัจขอถวายซึ่งชีวิต	ขอพระองค์ทรงฤทธิได้เมตตา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	ฟังจบทรงพระสรวลสำรวลร่า
เจ๊กอัปรีย์สิ้นที่จะเจรจา	แต่เมียด่าก็มาฟ้องไม่ต้องการ
ฤๅเมืองจีนมันจะร้องฟ้องกันได้	ถองส่งออกไปเสียจากศาล
แล้วดำรัสถามทั่วถึงรั้วงาน	ไม่กริ้วกราดราชการสิ่งอันใด
ครั้นเสร็จพระเสด็จลีลา	จากพระโรงรัตนาอันผ่องใส
คืนเข้าพระที่นั่งข้างฝ่ายใน	สำราญราชหฤทัยพระภูมี ฯ
๏ ฝ่ายว่าเจ้าพระยาพระหลวง	ทุกกระทรวงต่างลุกมาเร็วรี่
บ้างไปนั่งโรงศาลงานธานี	ที่ใครว่างหน้าที่ก็กลับมา
ฝ่ายว่าพระไวยวรนาถ	เสร็จราชการพลันก็หรรษา
ออกจากวังในแล้วไคลคลา	ตรงมาเคหาด้วยทันใด ฯ
๏ จะกล่าวถึงโฉมเจ้าสร้อยฟ้า	เมื่อสุริยาแจ่มแจ้งกระจ่างไข
ตื่นนอนร้อนจิตรคิดเคืองใจ	ดังฟืนไฟสุมอกสักหกกอง
พลุ่งพล่านดาลเดือดไม่เหือดหาย	เหมือนเสือร้ายรังควานจับขยับจ้อง
คอยเวลาตาลอดสอดเมียงมอง	ตามช่องเห็นพระไวยไปจากเรือน
นางลงเท้าผึงผึงถึงนอกชาน	ส่งเสียงฉานเรียกข้าด่าเลื่อนเปื้อน
ช่างมุดหัวอยู่ในห้องต้องให้เตือน	อีไหมเชือนอยู่ไหนจึงไม่มา
แต่หัวค่ำร่ำกกไปจนสาย	ไม่มีอายสอพลอยอตัณหา
มันน่าสับให้ระยำดังทำปลา	ช่างลอยหน้าเล่นทรงเป็นหงส์รำ
ลุกบ้างก็เป็นไรที่ในเรือน	เมื่อคืนนี้ขันเชื่อนออกหกคว่ำ
ถาดโถโอแตกแหลกระยำ	แมวดำที่ไหนไล่กัดกัน
เฝืองฝาหลังคาก็ยับป่น	จากหล่นกลอนเลื่อนสะเทือนลั่น
ช่างนอนนิ่งเสียได้ไม่ไล่มัน	อ้ายสีจันทน์ม้าลาก็ปล่อยไว้
มันไล่กันรันวิ่งมาโดนเสา	เรือนเหย้าแทบจะพังกระทั่งไหว
พรึงรอดออดอ่อนกระฉ่อนไป	น้ำท่าโอ่งไหไหวโครมครืน
สายตามึงไม่ดูหูไม่ฟัง	อีสองชั่งนั่งเคล้าเฝ้าสะอื้น
ยามโปรดดังจะโลดขึ้นทั้งยืน	พวกอีตื่นตัณหาตาเป็นมัน ฯ
๏ อีไหมฟังนายด่ากระทบ	ช่วยประจบเหน็บแนมแกมขยัน
ลิ้นลมประสมว่าสารพัน	ฉันนอนฝันมัวสบายจึงสายไป
ฝันว่าพระราหูดูเท่าแขน	ฉวยพระจันทร์รันแง้นอมไว้ได้
ลืมตาดูก็ไม่รู้ว่าอะไร	ลุกโพลงราวกับไต้เสม็ดตาม
จนหม่อมเรียกหาผวาตื่น	ยังสะอื้นด้วยสงสารจันทร์อร่าม
จะขี้คายอย่างไรไม่แจ้งความ	ฤๅจะปามไปจนค่ำทำท่วงที ฯ
๏ อีเม้ยรับได้ฟังคำอีไหม	ร้อนอกราวกับไฟเข้าจุดจี้
พลอยเจ็บด้วยกับนายอายสิ้นที	ช่างกาลีค่อนว่าสารพัน
จึงร้องว่าฮ้าเฮ้ยเหวยอีไหม	พระราหูที่ไหนเท่าแขนนั่น
นายด่าข้าพลอยประสมกัน	ฝันอะไรกลางวันไม่เคยพบ ฯ
๏ ศรีมาลาร้องเฮ้ยนางเม้ยรับ	มิใช่การวานอย่างับจับประจบ
ทำปากกล้าร่าร้องก้องกระทบ	สั่นหรบไปเจียวเจ้าเสาโพงพาง
จะด่าว่าสักเท่าไรทำไมเขา	การของเจ้าฤๅจึงร่าเข้ามาขวาง
อีส่ำสามราวกับหนามเที่ยวสะทาง	มิใช่การวานอย่าขวางให้เกิดความ ฯ
๏ สร้อยฟ้าฟังเรื่องให้เคืองขุ่น	เตือนกระตุ้นใจเจ็บดังเหน็บหนาม
ลุกออกมาจากห้องร้องคำราม	ข้าแหละหนามสะรั้วตัวโปรดปราน
อย่าว่าไปเลยเจ้าเขาก็เห็น	สั่นรัวเป็นตัวเต้นเจนจัดจ้าน
จะว่าไรขึ้นไม่ได้เที่ยวไล่พาล	เสาวิหารก็ไม่แน่นแม้นเสานาง
ข้าคางคกตกบ่อลงร่อน้ำ	ทิ่มตำเอาเถิดเจ้าไม่ขัดขวาง
ยามคล่องก็จงล่องไปพลางพลาง	เชิญครองปรางผัดหน้าให้นวลลอย
จริงแล้วเจ้านี่แลเสาโพงพางปัก	จะเยื้องยักก็ไม่พ้นจึงโดนบ่อย
ช่างชะอ้อนวอนร่ำทำสำออย	จึงปรอดปร้อยไม่รู้แห้งจุ๊บแจงเอย ฯ
๏ ศรีมาลานิ่งนั่งได้ฟังคำ	ดูฤๅกรรมมาตามเอาเฉยเฉย
ว่าข้างนี้ไม่พอที่จะเป็นเลย	เมื่อเจ้าเคยแล้วก็ทำไปตามที
อนิจจาข้าได้ว่าไรสักหน่อย	มาคอยพาลเอาผิดไม่พอที่
จริงละทั่นข้ามันสั่นแต่วานนี้	ถ้าไม่แก้เสียสักทีไม่หายคัน
เสาโบสถ์เสาวัดมายัดใส่	เลือกเล่นตามใจทำไมนั่น
หม่อมมาก็มาคร่าเอาตัวทัน	ไปแก้คันไว้ในห้องสักสองคืน
เกิดเหตุเพราะขนมเมื่อเย็นวาน	จึงพลุ่งพล่านอึกทึกจนดึกดื่น
ม้าลาว้าวุ่นจนดุ้นฟืน	น้ำน้อยพลอยเป็นคลื่นช่างยืนยัด
เออใจของใครจะไม่เจ็บ	ช่างแนมเหน็บด่าว่านี่สาหัส
ยิ่งนิ่งก็ยิ่งว่าสารพัด	นี่จะซัดเสียให้หมดเจียวฤๅเรา
ทำไมไม่เป็นเจ้าขึ้นในบ้าน	ใครขัดสนจะได้คลานมาพึ่งเจ้า
อย่าเพ่อเหยียบเสียให้ยับจนสับเงา	มิได้ตีเมืองเรามาเป็นน้อย ฯ
๏ สร้อยฟ้าได้ฟังให้คลั่งจิตร	ดังเอากฤชมาตำที่คอหอย
เหมือนไฟลุกฟืนซุกเสือกตะบอย	ครั้นเอาฝอยเข้ามาปามก็ลามโพลง
ตบมือยักคอหัวร่อร่า	หลกผ้าเกาก้นกระโดดโหยง
ตัวสั่นเทาเทาก้าวตะโกรง	ขึ้นเสียงโผงชี้หน้าร้องว่าไป
เฮ้ยข้านี้แลมันสั่นทั้งตัว	หม่อมผัวจึงไม่พรากจากห้องได้
ข้าไม่ฉุดเธอให้หลุดมาทำไม	จงกำกุมเอาไว้ให้ได้คราว
จริงอยู่คะข้ามันเชลยเมือง	อย่ายกเรื่องเลยเขาฦๅออกอื้อฉาว
พอกองทัพไปถึงอึงเกรียวกราว	ค่ำลงเขาจับฉาวที่ในเรือน
ทัพกลับก็จับเชลยซ้ำ	ช่างปิดงำความร้ายให้หายเงื่อน
สงวนพรหมจารีมิต้องเตือน	พอดึกหน่อยก็ค่อยเคลื่อนเข้าไปเอง ฯ
๏ ศรีมาลาได้ฟังให้คลั่งใจ	ดังเอาไม้มาต่อยสักร้อยเผง
ช่างลอยหน้าว่าเล่นออกครื้นเครง	ขึ้นกูขึ้นเอ็งไม่เกรงใจ
ปากบอนค่อนขอดลอดนินทา	ตบหนาตบมึงเสียให้ได้
เมื่อผัวจะไม่เลี้ยงก็แล้วไป	จะเฆี่ยนตีสักเท่าไรก็ตามบุญ ฯ
๏ สร้อยฟ้าโผงผางวางเข้ามา	ชักผ้าคาดนมกระโจมมุ่น
ชุมพลวิ่งเข้ายุดแล้วฉุดรุน	สร้อยฟ้าผลักหมุนตกล่องลง
พลายชุมพลชักขาทำหน้าซีด	ศรีมาลาร้องกรีดหวีดเสียงหลง
ทองประศรีวิ่งถลันมางันงง	แกด่าส่งวุ่นวายตายแล้วกู
เข้ามาใกล้ไต่ถามศรีมาลา	ขามันหักฤๅหวาหาอ้ายหนู
พลายชุมพลร้องไห้เลือดไหลพรู	สร้อยฟ้ายืนอยู่ไม่พูดจา
ทองประศรีชี้หน้าแกด่าโผง	อีตายโหงข่มเหงกูหนักหนา
ทำหลานกูด้วยดังช่วยมา	ยังลอยหน้าหัวร่อคอเป็นเอ็น
ดูราวกับตำแยเที่ยวแหย่เพื่อน	ด่าเปื้อนไปทีเดียวเที่ยวเคี่ยวเข็ญ
ยกหัวเป็นกิ้งก่าอีหน้าเป็น	เต้นเจ้าเซ็นมาแต่วานจนปานนี้
ราวกับช้างงาบ้าน้ำมัน	เสยกำแพงแทงตะบันจนป่นปี้
งาหักงวงยับจนอัปรีย์	อีกาลีกูจะตบให้ซบไป ฯ
๏ สร้อยฟ้าได้ฟังคุณย่าด่า	โมโหโกรธาหาเหือดไม่
คันปากอยากจะว่าให้สาใจ	บ่นพิไรร่ำว่าน้ำตานอง
จริงคะข้านี้ช้างน้ำมัน	ช่วยกันด่าเล่นเถิดคล่องคล่อง
หัวเดียวไม่มีทั้งพี่น้อง	ทุบถองเล่นให้สบายใจ
หลานทั่นวิ่งพันมายุดมือ	ชักยื้อฉุดคร่าไม่ปราศรัย
เมื่อตกล่องแล้วจะร้องเอากับใคร	ฤๅข้าวานข้าไหว้ให้วิ่งมา ฯ
๏ ทองประศรีด่าฉาวอีลาวดง	มาแผดส่งเสียงร้องเอาจ้าจ้า
ผลักเด็กจนกระเด็นเห็นแก่ตา	เป็นหนึ่งว่ากูแกล้งพาโลเอา
มึงเอ๋ยมึงถึงดีเสียจริงจริง	เต้นเหยงเป็นเพลงฉิ่งไปเจียวเจ้า
ดังคนทรงผีลงอยู่เทาเทา	นี่พ่อหลวงฤๅเข้าเจ้าปากคลอง ฯ
๏ พอพระไวยเข้าไปถึงในบ้าน	เสียงฉานทะเลาะกันสนั่นก้อง
ได้ยินเสียงสร้อยฟ้าออกร่าร้อง	ย่างเท้าก้าวย่องถึงหอกลาง
สร้อยฟ้ามัวเถียงกับท่านย่า	เหลียวมาค้างปากกระดากขวาง
ความกลัวตัวผิดคิดระคาง	แข็งกระด้างไปทั้งกายก็คลายฤทธิ
พระไวยยืนเพ่งเขม็งตา	แลดูสร้อยฟ้าให้กลุ้มจิตร
ยิ่งกลั้นยิ่งแค้นดังเพลิงพิษ	ยิ่งคิดยิ่งเคืองกระเดื่องใจ
ถามคุณย่าว่านี่ทำไมกัน	เสียงสนั่นไปทั้งเรือนสะเทือนไหว
เดิมทีวิวาทกันอย่างไร	ตัวใครก่อเกิดเป็นโกลี ฯ
๏ ท่านย่าร้องเบื่อกูเหลือเล่า	เจ้าเข้ามันออกแล้วฤๅนี่
เต้นหยอยลอยหน้าท่ามันดี	ถ้าเอ็งมาเป่าปี่กูจะตีโทน
มันเต้นผึงตึงตังดังสนั่น	ราวกับตาบุญจันแกออกโขน
ใครใครไม่ละปะเป็นโดน	เป็นเรือโกลนออกขวางอยู่กลางคลอง
เดิมทีวิวาทกับศรีมาลา	มันวิ่งร่ามาจนถึงประตูห้อง
ชุมพลห้ามมันปามเอาจนร้อง	ตกล่องลงไปคาขาระยำ
เป็นเหตุพระไชยเชษฐ์อยากขนม	สุวิญชาตากลมจึงด่าพร่ำ
กูก้อยพลอยสับยับระยำ	มันทิ่มตำเต้นออกมานอกชาน
เดิมว่ากะไรกันไม่ทันรู้	ถามศรีมาลาดูเถิดนะหลาน
ของเอ็งมันเหลือเบื่อรำคาญ	นานไปเอ็งอ้อยก็เหมือนกัน ฯ
๏ พระไวยถามพลันมิทันช้า	เดิมทีศรีมาลาอย่างไรนั่น
จึงฉาวไปทั้งเรือนเลื่อนเปื้อนครัน	ทะเลาะกันเรื่องราวเป็นอย่างไร
ใจคอกะไรหนอช่างไม่คิด	ความอายสักนิดหามีไม่
ครั้นไม่ว่าชะล่าชะเลยใจ	ใครผิดก็จะได้ดูสักที ฯ
๏ ศรีมาลาบอกความที่ถามไถ่	พอหม่อมลงเรือนไปก็อึงมี่
ออกจากห้องร้องด่าเป็นโกลี	ฉันนี้ยังนั่งอยู่ในเรือน
สารพัดที่จะว่าด่าประจาน	เหลือจะทานทนได้ไม่มีเหมือน
แมวหมาด่าเปรอะออกเลอะเลือน	ว่าเชี่ยนขันตกเกลื่อนแตกทำลาย
เสาโบสถ์เสาวัดมายัดให้	เสือกซ้ำตำใส่เอาง่ายง่าย
อีข้าก็พลอยระดมประสมนาย	จันทร์อังคาธพาดปรายป่ายประชด
ว่าไปทัพจับเชลยในเรือนนอน	ขอดค่อนแคะประจานทุกอย่างหมด
เห็นหม่อมมาจึงราหยุดพยศ	เหลือจะอดอยู่แล้วคารมนาง ฯ
๏ สร้อยฟ้าฟังความดังหนามยอก	ชะหม่อมเมียช่างบอกเล่นต่างต่าง
จริงแล้วทั่นฉันนี้มันจืดจาง	ได้ทีนางแล้วก็ว่าให้สาใจ
ตัวข้าหัวเดียวกระเทียมเน่า	ทีว่าเราใครหาได้ยินไม่
ช่วยกันถมให้จมทุกด้านไป	ครั้นเถียงบ้างก็จะไล่เข้าตบตี
เป็นข้าว่าอีไหมที่ในเรือน	ช่างกระเทือนถึงได้ไม่พอที่
เคราะห์ร้ายหมอทายมากว่าปี	อยู่ดีดีก็มาโดนเอาโดยเดา ฯ
๏ อุเหม่อุแหม่อีแสนงอน	ช่างมาร่อนเสียงร้องออกเร่าเร่า
เขาถามกันก็ถลันเข้ารับเอา	กูรู้เท่ามึงอยู่สิ้นทุกสิ่งอัน
แต่ต่อหน้ายังกล้ามาขึ้นเสียง	ลับหลังใครจะเถียงได้ฤๅนั่น
อีแสนงอนค่อนว่าสารพัน	ใครจะทันมึงเล่าเจ้ามารยา
แต่เด็กห้ามก็ยังปามเอาจนเจ็บ	แนมเหน็บเอาผู้ใหญ่ไม่คิดหน้า
ใจคอเหี้ยมโหดโฉดปัญญา	ปากกล้าด่าคนไม่เกรงใจ
ศรีมาลาช่วยมากี่ตำลึง	กูมึงชี้หน้าว่าเล่นได้
มันเหลือเลี้ยงจะเลี้ยงเอาไว้ไย	ฉวยกระชากไม้ได้ไล่ตีมา
ขวับขวับยับตลอดไปทั้งหลัง	ลายกระทั่งทั่วตัวตลอดบ่า
สร้อยฟ้ากลัวเต็มทีวิ่งหนีมา	ประทานโทษเมียราแต่ครั้งเดียว
ศรีมาลาสงสารก็สิ้นแค้น	วิ่งแล่นเข้ายุดฉุดไม้เหนี่ยว
หม่อมตีนี่กะไรเป็นริ้วเรียว	สร้อยฟ้าตลบเลี้ยวเข้าเรือนใน
ปิดประตูใส่กลอนด้วยความกลัว	กลิ้งเกลือกเสือกตัวลงร้องไห้
เจ็บระบมตรมทั่วทั้งตัวไป	นางพิไรร่ำพลางเพียงวางวาย ฯ
๏ โอ้ว่าอนิจจาตัวกูเอ๋ย	ไม่คิดเลยเมื่อพ่อพามาถวาย
จะถูกทั้งตีด่าประดาตาย	แสนอายสุดอย่างแล้วครั้งนี้
พ่อแม่อยู่ไกลไม่เหลียวเห็น	จะได้ใครผ่อนเข็ญให้กูนี่
จะพึ่งผัวดังเอาตัวทุ่มอัคคี	เขาขยี้เหยียบยับดังสับปลา
โอ้พ่อร่มโพธิทองของน้องแก้ว	ร่มแล้วหล่นแดดออกแผดจ้า
กิ่งก้านเขารานเสียโรยรา	ยังแต่ฆ่าตายเปล่าเจ้าประคุณ
เมื่อแรกเห็นจะเป็นจิรังกาล	มิรู้พาลพวกพกกระเชอนุ่น
โอ้ชีวิตเห็นจะปลิดลงเป็นจุณ	จะสิ้นบุญปลดปลงลงม้วยมุด
เหมือนลอยคว้างอยู่กลางทะเลไหล	จะว่ายไปพึ่งพิงตลิ่งสุด
จะพึ่งตอตอหลักก็หักทรุด	จะต้องมุดตัวเร้นเป็นเรือดไร
โอ้พ่อตราชูทองของน้องเอ๋ย	กะไรเลยเอนเอียงหาเที่ยงไม่
ยามร้อนเมียจะผ่อนไปพึ่งใคร	ทั้งญาติวงศ์อยู่ไกลกันต่างเมือง
ทำไฉนจะให้รู้ไปถึงบ้าง	เห็นสิ้นอย่างสุดหล้าฟ้าเหลือง
ครั้งนี้เห็นทีจะฝืดเคือง	ใครเลยจะกระเตื้องให้คืนตรง
มีแต่พวกพาลาพากันซ้ำ	เห็นจะจมมันก็ตำแล้วค้ำส่ง
กระเดือกดิ้นกว่าจะสิ้นชีวิตลง	อันจะคงคืนรอดเห็นเต็มที
๏ ดังเพชรนิลบิ่นหลุดออกจากเรือน	ทลายแหลกแตกเปื้อนลงป่นปี้
จะมืดคล้ำดำไปไม่มีดี	สักกี่ปีจะได้คืนขึ้นเรือนรอง
คะนึงครวญป่วนจิตรคิดระคาย	ไม่เหือดหายหันหุนยิ่งขุ่นหมอง
ให้คิดแค้นศรีมาลาน้ำตานอง	แต่ตรึกตรองตรอมใจไม่ไสยา
พอดึกนึกได้ในทันที	ขรัวครูของเรามีดีหนักหนา
นานแล้วมิได้จะไปมา	จะยังอยู่ฤๅว่าเที่ยวเชือนแช
จำจะเสาะแสวงให้แจ้งความ	ว่าไปอยู่อารามแห่งไหนแน่
ได้เถรขวาดเป็นสมอารมณ์แท้	ถ้าพบแกครั้งนี้มิเป็นไร
คะนึงครวญจนจวนเข้ายามสาม	ให้วาบหวามจิตรปลงภวงค์ไหว
มือซ้ายก่ายหน้าตรึกตราไป	จนหลับใหลสิ้นสมปฤดี ฯ
๏ ครั้นแสงทองส่องสว่างกระจ่างฟ้า	พระสุริยาแจ่มจำรัสรัศมี
เจ้าสร้อยฟ้าตื่นพลันทันที	ยิ่งคิดก็ยิ่งมีความโกรธา
กลุ้มกลัดขัดแค้นให้เคืองใจ	ด้วยพระไวยผัวรักเป็นหนักหนา
ไปเชื่อถ้อยฟังคำศรีมาลา	มันยุยงเจียนฆ่าให้ม้วยมุด
แค้นคำที่สน่ำเสนอผัว	ยกเนื้อยอตัวเป็นที่สุด
ถ้านิ่งให้คงกระหน่ำซ้ำจนทรุด	เอาจนหลุดลอยลิ่วปลิวตามลม
กูก็ชาติเรือกุไลใบสลัด	ถึงลมพัดก็คงเรียดเสียดประสม
จะฝ่าฝืนคลื่นไว้มิให้จม	ถึงใบบ้อยจะระทมก็ตามที
เต็มจนก็จะทนลงทอดสู้	เมื่อจะอยู่ฤๅมิอยู่ให้รู้ที่
จำจะหาต้นหนที่คนดี	มาช่วยชี้ทิศให้ในสายชล
เถรขวาดเธอฉลาดล้ำมนุษย์	พอจะยุดเหนี่ยวเถรเป็นต้นหน
มันทำแค้นกูก่อนให้ร้อนรน	จะแก้แค้นแทนทนในครั้งนี้
คิดแล้วจึงเรียกอีไหมเหวย	อย่าช้าเลยออเจ้าเข้ามานี่
กูเจ็บช้ำนี่กะไรใช่พอดี	ฤๅจะโจทเจ้าหนีก็ตามใจ
นี่เจ้าคิดอย่างไรในใจเจ้า	เห็นว่าเราเสียทีฤๅอีไหม
จะเป็นพวกศรีมาลาฤๅว่าไร	จงบอกไปจริงจริงอย่านิ่งฟัง ฯ
๏ อีไหมฟังว่าน้ำตาย้อย	ข้าน้อยก็เป็นข้ามาแต่หลัง
พระแม่เจ้าเลี้ยงไว้ที่ในวัง	ตั้งแต่แม่ยังเป็นข้าไท
เจ้ายากจากเวียงเชียงใหม่มา	ยังอุตส่าห์สู้ยากหาจากไม่
มาเห็นเขาข่มเหงไม่เกรงใจ	ลูกนี้ไม่วายแค้นสักเวลา
ถ้าวานนี้ช่วยได้ก็ไม่ฟัง	จะเฆี่ยนหลังเสียให้ตายก็ไม่ว่า
แม่จะคิดฉันใดในปัญญา	แก้แค้นศรีมาลาให้แหลกลง ฯ
๏ ข้าคิดแล้วนางไหมอย่าได้พรั่น	ขยี้มันให้เป็นแป้งระแนงผง
ครูเราเจ้าหัวนี้ตัวยง	เพียงดังองค์ปู่เจ้าสมิงพราย
แม้นว่าใครดีผีก็อยู่	สู่ใครให้พบก็พบง่าย
ให้เป็นก็เป็นสะดวกดาย	ถ้าให้ตายก็ตายลงทันตา
ชำนิชำนาญการเสน่ห์ก็ถนัด	เอ็งเร่งรัดเร็วรีบออกไปหา
เล่าความตามเข็ญที่เป็นมา	แม้นเถรขวาดนับหน้าอย่านอนใจ
จงเห็นแก่พระปิ่นเชียงอินท์นั้น	ผ่อนผันแก้แค้นให้จงได้
จะให้ทองห้าตำลึงให้ถึงใจ	ตัวเอ็งก็จะให้ถึงส่วนกัน ฯ
๏ อีไหมว่าไฮ้อย่าว่าเจ้า	ข้อยบ่เอาสินจ้างเป็นอย่างซั่น
จริงแล้วเจ้าหัวตัวสำคัญ	ตัวของฉันจะลาไม่ช้าที
ว่าแล้วเท่านั้นมิทันช้า	วันทาลุกออกไปจากที่
ลูบตัวหัวใส่น้ำมันตะนี	ห่มสีนกกาลิงดูพริ้งเพรา
ผ้านุ่งพุ่งไหมตาตาราง	สอดซับในบางชมพูเข้า
ส้มสูกเลือกสรรแต่กลั่นเกลา	กินข้าวเช้าอิ่มพลันก็ครรไล ฯ
๏ จะกล่าวถึงเถรขวาดราชครู	แต่เดิมอยู่วัดเวียงที่เชียงใหม่
รู้วิชาสารพัดจัดเจนใจ	ทั้งเวียงชัยขึ้นชื่อระบือฤทธิ
เมื่อทัพไทยไปประชิดติดเชียงใหม่	ไปอยู่ป่าหาเหล็กไหลกายสิทธิ
พอรู้จะมาสู้ปัจจามิตร	ไม่สมคิดเพราะไทยได้พารา
เจ้าเชียงใหม่ให้สัตย์เสียเสร็จสิ้น	เถรเสียดายดังจะดิ้นดับสังขาร์
ครั้นเมื่อต้อนลาวลงอยุธยา	เจ้าเชียงใหม่ให้มาเป็นเพื่อนตน
ด้วยเชื่อถือความรู้พระครูเถ้า	ไว้ปัดเป่าแก้ววิบัติเมื่อขัดสน
เอากำลังอุปเท่ห์เล่ห์เวทมนตร์	ช่วยให้พ้นภัยปลอดรอดกลับไป
ครั้นว่าเจ้าเชียงใหม่ได้คืนหลัง	แต่สร้อยฟ้านั้นยังต้องอยู่ใต้
เธอห่วงลูกอาวรณ์ร้อนฤทัย	จึงสั่งให้ราชครูอยู่เพื่อนนาง
เผื่อจะเกิดขุกเข็ญเป็นอย่างไร	ให้เถรคอยแก้ไขเมื่อขัดขวาง
อย่าให้ใครล่วงรู้ดูท่าทาง	ให้เป็นอย่างพระธุดงค์ที่ลงมา
เถรขวาดรับคำแล้วทำตาม	ไปอยู่วัดพระรามเกือบพรรษา
แกไม่ทิ้งเพศลาวชาวลานนา	ฉันสุราเข้าค่ำอยู่ร่ำไป
ไปลงโบสถ์เมามายทำวายวุ่น	จนเจ้าคุณพระพิมลไม่ทนได้
ว่าเถรตู้ขี้เมาไม่เอาไว้	จึงขับไล่จากคณะวัดพระราม
เถรก็เที่ยวซัดเซระเหระหน	กับเณรจิ๋วสองคนเที่ยวด้นถาม
จะหาวัดลับลี้หนีถ้อยความ	พยายามมาถึงวัดพระยาแมน
เห็นกุฎีมีร้างข้างป่าช้า	ทั้งพระเณรศิษย์หาไม่หนาแน่น
ก็เข้าอยู่อาศัยไปตามแกน	เที่ยวบิณฑ์บาตขาดแคลนพอเลี้ยงตัว
แต่เณรจิ๋วนั้นดีมีปัญญา	เที่ยวบอกเล่าข่าววิชาของท่านขรัว
ว่าศักดิสิทธิฤทธีภูตผีกลัว	รักษาใครหายทั่วทุกแห่งมา
พวกชายหญิงชาวบ้านร้านตลาด	ก็เกลื่อนกลาดติดตามมาถามหา
บ้างมาขอเครื่องรางบ้างขอยา	บ้างขอผ้าประเจียดลงเป็นองค์พระ
ที่บ้างถูกคุณไสยมาไหว้บน	ให้ปัดเป่าเอาน้ำมนต์รดศีรษะ
เขาถวายข้าวปลาธารณะ	ค่อยเปลื้องปละอดอยากลำบากใจ
แต่ลางวันพ้นเพลตาเถรเถ้า	ยังกินเหล้าเข้าค่ำหาทิ้งไม่
จะต้องเลี้ยงหมาไว้เห่าเฝ้าบันได	ใครจู่มาหมาไล่ให้รู้ตัว
สบเพลากินเหล้ายังเมามาย	เณรก็ช่วยเพทุบายให้ท่านขรัว
ว่าท่านอาพาธไปให้มึนมัว	พอยังชั่วจะไปบอกให้ออกมา
เพราะเณรจิ๋วรู้เช่นเห็นความชั่ว	ก็ไม่กลัวขรัวครูจะด่าว่า
อยู่ด้วยเพราะสมัครรักวิชา	จึงได้เป็นศิษย์หาต่างตาใจ ฯ
๏ วันนั้นนางไหมไปตอนเช้า	ถึงเข้าถามพระครูอยู่ฤๅไม่
พอหมาเห็นเห่าโฮกกระโชกไป	ล้อมนางไหมไล่กระชั้นอยู่พันพัว
เณรจิ๋วร้องเฉดไอ้เปรตหมา	นั่นใครมาหาข้าฤๅหาขรัว
นางไหมหนีหมาประหม่ากลัว	ร้องเจ้าหัวจงช่วยข้อยด้วยรา
เณรจิ๋วไล่หมาคว้าข้อมือ	ลากรื้อขึ้นข้างบนให้พ้นหมา
เคยรู้จักยักคิ้วทำหลิ่วตา	ฉวยชายผ้าข้าขอเถิดเป็นไร
นางไหมปัดมือว่าฮือจ้า	ปลาขอดแล้วยังกระดิกได้
เณรจิ๋วว่าปลาหมอบ่ท้อใคร	ถึงเกล็ดลอกปอกไปใจยังดี
นางไหมว่าไฮ้เจ้าเณรจิ๋ว	ฉังจ้าปลาซิวตามตอดขี้
ว่าพลางย่างเท้าเข้ากุฎี	เห็นตาชีเถรขวาดขัดสมาธิเอน
ก็ทรุดนั่งวางกระทายไหว้ท่านขรัว	ว่าเจ้าตัวใช้ข้ามาหาเถร
ยกส้มสูกลูกไม้ไปประเคน	เจ้าเณรรับถ่ายกระทายคืน ฯ
๏ เถรขวาดทักว่าสีกาไหม	ช่างนานมานานไปเหมือนคนอื่น
ให้รูปคอยน้อยฤๅทุกวันคืน	ไม่มีชื่นจนจะหง่อมลงงอมแงม
สีกาลงมาแต่เชียงใหม่	ค่อยสบายฤๅไรดูเห็นแจ่ม
ห่มสอดสีรับสลับแกม	สองแก้มเป็นกระติกน่าเอ็นดู
ถ้าอยู่เวียงเชียงใหม่ที่ไหนเล่า	จะใส่ต่างวางเข้าจนกบหู
ลงมาอยู่เมืองใต้ไทยเป็นครู	รูหูแคบเชือนเหมือนกับไทย
เจ้านายใช้มาเป็นหยังหั้น	อยู่ดีด้วยกันฤๅไฉน
ฤๅว่าเกิดทุกข์โศกมีโรคภัย	นางไหมมีผัวแล้วฤๅยัง ฯ
๏ นางไหมไหว้ตอบขรัวตาขวาด	ไร้ญาติบ่เห็นจะเป็นฉัง
แสนลำบากยากจนพ้นกำลัง	อยู่ลำพังบ่าวนายไม่คลายใจ
อันลูกผัวตัวข้อยนี้แสนขลาด	แต่ตลาดก็บ่ออกไปเบิ่งได้
นับเบี้ยก็บ่เป็นเหมือนเช่นไทย	นี่เจ้าใช้มาดอกจึงออกมา
ด้วยว่าหม่อมไวยผัวกับตัวนาง	เริศร้างแรมรักเสียหนักหนา
ไปเชื่อถ้อยฟังคำศรีมาลา	เขายุให้ตีด่าดังข้าไท
เจ้าหัวโปรดด้วยไปช่วยกัน	เชิญขวัญหม่อมมาให้จงได้
ให้นอนด้วยองค์นางพอสร่างใจ	ท่านจะให้ทองมาห้าตำลึง ฯ
๏ เถรขวาดหัวร่ออ่อเท่านั้น	ให้เชิญขวัญหม่อมไวยมาให้ถึง
นอนกับนายของเจ้าได้เคล้าคลึง	ความขึ้งเคียดนั้นจะพลันคลาย
ข้อธุระสีกามาหาเรา	จะช่วยเจ้าอย่าวิตกให้โศกหาย
แต่ความทุกข์ของหลวงตาประดาตาย	เจ้านายโปรดบ้างจะบางเบา
ว่ากันตัวต่อตัวแต่หัวที	ถ้าสิ้นทุกข์โศกดีจะขอเจ้า
เอาไว้อยู่คู่ชีวิตแทนศิษย์เรา	พอหุงข้าวกลางวันให้ฉันเพล ฯ
๏ นางไหมว่าไฮ้ขรัวตาขวาด	ข้าบ่ปรารถนาเว้าเอาผัวเถร
ตาจนเป็นน้ำข้าวมาเร้าเกน	เดนแร้งถามข่าวทุกคราววัน
หาคิดถึงตัวไม่อยากได้สาว	จะสึกห่อผ้าขาวฤๅไรนั่น
อายุเก้าสิบปีบ่มีฟัน	แมลงวันตัวเมียบ่บินตอม ฯ
๏ เถรว่าตัวเราถึงเถ้าแก่	ก็ชอบชมสาวแส้แก้มหอมหอม
นี่คนแก่ดอกมิใช่ลูกไม้งอม	ถึงนกหกมาตอมไม่หล่นไป
อันมนุษย์นี้มันสุดที่ไหนเจ้า	ถึงแก่เถ้าก็เผยอเอออวยได้
ยังไม่เหม็นคาวปลาอย่าว่าไป	การงานทำได้เรี่ยวแรงมี
เป็นแต่ว่าเหนื่อยนักขี้มักหอบ	ต้องวางจอบนั่งพูดดูดบุหรี่
น้ำท่าหากินไปตามที	พอแรงมีลุกขึ้นจ้ำจนค่ำลง
กระถดเข้ามานี่สีกาไหม	วานเข้ามาให้ใกล้หยิบผ้าส่ง
จริงหนาว่ากันให้มั่นคง	ดูสบงบ้างเป็นไรสุดใจจริง ฯ
๏ เณรจิ๋วเยี่ยมหน้าคาประตู	ว่าขรัวครูอย่าไปเว้าเอาผู้หญิง
ข้าบอกให้มิใช่จะช่วงชิง	เห็นนอนนิ่งอยู่แต่วัดมาอัตรา
จะเข้าเนื้อเข้าใจอันใดนั่น	คอยเว้าเอาแต่ฝันเถิดดีกว่า
วันนั้นไปบิณฑ์บาตยาจนา	เกี้ยวสีกามันยังก้มถ่มน้ำลาย
เถรขวาดร้องว่าฮ้าอ้ายจิ๋ว	อ้ายอัปรีย์ขี้ริ้วพูดง่ายง่าย
เพ้อเจ้อเซ้าซี้ไม่มีอาย	ตะวันบ่ายหาเพลเถิดเณรเคอะ
เณรจิ๋วขัดใจไพล่ลุกมา	หลวงตานั่งเกี้ยวคนเดียวเถอะ
ไม่กลัวบาปกลัวกรรมทำหยำเยอะ	เถรด่าว่าอ้ายเตอะจะต้องตี
อย่าว่าให้ยืดยาวเลยสาวไหม	เจ้าเชิญให้สร้อยฟ้าออกมานี่
พรุ่งนี้ฤกษ์งามยามก็ดี	จงลอบหนีออกมาอย่าวุ่นวาย ฯ
๏ นางไหมรับคำแล้วอำลา	พรุ่งนี้ข้อยจะมามิให้สาย
ออกจากวัดลัดทางย่างเยื้องกราย	แลเห็นนายนั่งเยี่ยมหน้าต่างมอง
สร้อยฟ้าเห็นหน้าพยักยิ้ม	อีไหมกริ่มเข้าห้องย่องค่อยค่อย
กระซิบเล่าความออกบอกตะบอย	ข้าน้อยไปหาขรัวตาครู
ท่านขรัวเห็นแน่ว่าแก้ได้	อย่าให้เสียน้ำใจจะช่วยอยู่
พรุ่งนี้ให้ไปหาว่ากันดู	เจ้ากูจะทำให้สำคัญ ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าสร้อยฟ้า	ฟังว่าปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
นอนตรึกนึกสมอารมณ์ครัน	ครั้นรุ่งแสงสุริยันขึ้นทันใด
ไปอาบน้ำชำระราคี	ขัดสีนวลละอองให้ผ่องใส
เห็นรอยตีที่แขนยังแค้นใจ	หลังไหล่ลูบช้ำระกำกาย
เจ็บแผลแต่ไม่ถึงที่เจ็บใจ	ไม่แก้แค้นมึงได้ก็ไม่หาย
ถึงรอยไม้หายแล้วก็ไม่วาย	ยังไม่ตายแล้วจะแก้ไม่แพ้มัน
ผลัดผ้าลุกมาเข้าห้องนอน	ค่อนค่อนอกใจให้หวั่นหวั่น
หวีหัวผัดหน้าสียาฟัน	ห่มสไบสองชั้นเข้าทันที
หยิบหีบหมากส่งให้อีไหมรับ	พลางขยับลุกเลื่อนออกจากที่
ข้าวของสมควรล้วนดีดี	ส่งให้ทาสีที่ไว้ใจ
พอพระไวยไปเฝ้าเจ้าก็มา	ใครหาทันสงกาสังเกตไม่
ถึงวัดพระยาแมนเข้าทันใด	ขึ้นไปบนกุฎีด้วยปรีดา
นั่งราบกราบกรานอาจารย์เจ้า	ของข้าวประเคนให้หนักหนา
บ่าวไพร่ให้ไปพักอยู่ศาลา	สร้อยฟ้ากับอีไหมอยู่ในนั้น
สร้อยฟ้าวอนว่าพระอาจารย์	ความทุกข์ของหลานนี้สุดกลั้น
ด้วยหม่อมผัวทำโพยโบยรัน	ให้น้อยน้ำหน้ามันศรีมาลา
ยุแยงแสร้งส่อทุกสิ่งไป	พระไวยเชื่อฟังที่มันว่า
ละร้างห่างเหทุกเวลา	ปะตามีแต่ค้อนให้เคืองใจ
ทั้งท่านทองประศรีที่เป็นย่า	ระดมด่าเคี่ยวเข็ญหาเว้นไม่
ขรัวปู่เอ็นดูให้พ้นภัย	ให้พระไวยนั้นกลับมาหลับนอน
ว่าพลางทางแก้ซึ่งถุงทรัพย์	นับให้ขวัญข้าวเจ้าหัวก่อน
ถ้าหม่อมไวยเธอมาอย่าอาวรณ์	จะขนคอนมาให้ทุกสิ่งอัน ฯ
๏ เถรขวาดนิ่งนั่งฟังสร้อยฟ้า	แล้วตอบว่าทุกข์ไปทำไมนั่น
ถ้ารูปทำลงให้ไม่ถึงวัน	พระไวยก็จะหันมาคืนดี
ว่าแล้วเท่านั้นมิทันช้า	จุดธูปเทียนบูชาเข้านั่งที่
หยิบขันสำริดประสิทธี	ฤกษ์ดีตักน้ำมาเสกพลัน
อึดใจเป่าไปก็พล่านพลุ่ง	เป็นฝอยฟุ้งฟองฟูขึ้นท่วมขัน
ส่งไปให้เจ้าสร้อยฟ้านั้น	อธิษฐานเสียให้ทันที่ฤกษ์ดี ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าสร้อยฟ้า	รับทูนเกศาเกษมศรี
ขอพระเวทวิเศษประสิทธี	ให้สูญสิ้นราคีที่ร้ายรอง
จงเข้าดลใจพระไวยผัว	ให้มืดมัวลุ่มหลงลงมาห้อง
แล้วชิงชังศรีมาลาอย่านึกปอง	ต้องมนตร์พันพัวให้มัวใจ
ครั้นอธิษฐานเสร็จแล้วสระผม	ที่เกรียมตรมขุ่นหมองค่อยผ่องใส
นวลหน้าฝ้าจับกระจายไป	สบายใจพูดจากับอาจารย์ ฯ
๏ ครานั้นเถรขวาดราชครู	พิเคราะห์ดูปรีดิ์เปรมเกษมสานต์
หยิบขี้ผึ้งปากผีมามินาน	เอาเถ้าพรายมาประสานประสมพลัน
ลงอักษรเสกซ้อมแล้วย้อมถม	เป่าด้วยอาคมแล้วจึงปั้น
เป็นสองรูปวางเรียงไว้เคียงกัน	ชักยันต์ลงชื่อศรีมาลา
อิกรูปหนึ่งลงชื่อคือพระไวย	เอาหลังติดกันไว้ให้ห่างหน้า
ปักหนามแทงตัวทั่วกายา	แล้วผูกตราสังมั่นขนันไว้
ซ้ำลงยันต์พันด้วยใบเต่ารั้ง	ให้เณรจิ๋วไปฝังป่าช้าใหญ่
แล้วปั้นรูปสร้อยฟ้ากับพระไวย	เอาใบรักซ้อนใส่กับเลขยันต์
เถรนั่งบริกรรมแล้วซ้ำเป่า	พอต้องสองรูปเข้าก็พลิกผัน
หันหน้าคว้ากอดกันพัลวัน	เอาสายสิญจน์เข้ากระสันไว้ตรึงตรา
รูปนี้จงฝังไว้ใต้ที่นอน	ไม่ข้ามวันก็จะร่อนลงมาหา
แล้วเสกแป้งน้ำมันจันทน์ทา	ประสมด้วยว่านยาน้ำมันพราย
ครั้นเสร็จส่งให้เจ้าสร้อยฟ้า	ไปเถิดสีกาตะวันสาย
พรุ่งนี้ถ้ากะไรได้แยบคาย	ให้นางไหมขยายมาส่งเพล ฯ
๏ เจ้าสร้อยฟ้าตอบว่าอย่าร้อนใจ	ขอแต่ให้สมคิดเถิดคะเถร
ว่าแล้วอำลาทั้งเถรเณร	ออกบริเวณวงวัดลัดกลับไป
พอถึงเคหาพยายาม	ทำตามเถรสั่งหาช้าไม่
ครั้นพลบค่ำร่ำคอยละห้อยใจ	ทอดตัวลงในที่นอนครวญ ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าหมื่นไวย	นอนอยู่ในห้องฝันให้ปั่นป่วน
ว่าสาวน้อยสร้อยฟ้ามาเชิญชวน	ให้ไปนอนแนบนวลที่ห้องนาง
หลงพูดพึมเพ้อละเมอหา	ตื่นขึ้นเห็นศรีมาลาอยู่เคียงข้าง
ให้ร้อนวาบปลาบใจดังไฟฟาง	พลิกกระด้างกระเดื่องดูไม่เต็มตา
สว่างแสงอัจกลับวะวับห้อง	ละเมอมองเงาฉงนชะโงกหา
พระพายพัดเกสรขจรมา	หวั่นวาบวิญญาณ์สยองใจ
พระจันทร์แจ่มกระจ่างสว่างดวง	โชติช่วงดาวอร่ามวามไสว
เที่ยวค้นคว้าหาน้องในห้องใน	ต่อเข้าใกล้จึงรู้ว่าผิดคน
คิดว่าเจ้ามิรู้เงาพฤกษชาติ	ให้หวั่นหวาดหนังพองสยองขน
ฤๅผีร้ายมันลองคะนองตน	แต่เพ้อพกมาจนถึงเรือนนาง
เข้าแอบฟังข้างฝาสงัดเงียบ	ไม่ไหวเกรียบประทีปไฟไสวสว่าง
ผลักบานดาลดึงอยู่กึ่งกลาง	เคาะเคาะคอยพลางจะดูที ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าสร้อยฟ้า	ไม่พูดจาจามไอให้อึงมี่
เห็นเดชะพระเวทวิเศษดี	ด้วยเถรชีสั่งไว้ทุกสิ่งพร้อม
ถ้าแม้นผัวมาหาอย่ากลัวผิด	ให้ลองฤทธิพระครูดูใจหม่อม
จะเกรี้ยวกราดเหมือนแต่ก่อนฤๅหย่อนยอม	ใครมาด้อมอยู่นี่ผีฤๅคน
ช่างไม่เกรงน้ำใจพระไวยผัว	ตัวข้อยสร้อยฟ้านี้ยับป่น
ต้องโบยตีเหลือที่จะทานทน	ฤๅผีปู่สู่ตนจะบนบวง
ยังอุตส่าห์มาเยียนต้องเฆี่ยนตี	พรุ่งนี้จะเชิญไปกินขวง
คงจะให้แก่เจ้าบ่เว้าลวง	อย่าเป็นห่วงมาห้องน้องจะนอน ฯ
๏ โอ้ว่าสร้อยฟ้าแก้วตาพี่	มิใช่ผีสางดอกมาหลอกหลอน
ดวงจิตรเจ้าอย่าคิดอนาทร	ขวัญอ่อนเจ้าอย่าอาลัยครวญ
เจ้าหวาดหวั่นวันตีเมื่อต้องโทษ	ขวัญแม่โลดผาดผันจึงปั่นป่วน
มาจะรับขวัญน้องประคองควร	ให้คืนเข้าร่างนวลสนิทกาย
งามแช่มแม่จงแย้มใบดาลรับ	อย่าหวนหับห้องเมินเชิญขยาย
จงคลายโศกเสื่อมทุกข์สุขสบาย	เหือดหายที่โทษบรรเทาใจ ฯ
๏ หม่อมดอกฤๅฉันไม่ทันรู้	ฉันคิดอยู่ว่ามาจะไม่ได้
นี่หม่อมมาได้ลาแล้วฤๅไร	ไม่เกรงใจแม่ศรีมาลาเลย
ถ้าหล่อนฟื้นตื่นขึ้นไม่พานพบ	จะเต้นหรบอยู่แล้วแก้วแม่เอ๋ย
จะตามหาท่านผู้ชายร้อยวายเวย	นิจจาเอ๋ยก็จะชวดที่ชมกัน
เชิญกลับไปห้องอย่าหมองมัว	ฉันคนชั่วดอกมิใช่สาวสวรรค์
สารพัดชั่วช้าทุกสิ่งอัน	เถิดเท่านั้นเมื่อแล้วก็แล้วไป
หลังน้องพองพังไปทั้งกาย	หารู้ที่จะสบายด้วยหม่อมไม่
รอยไม้ลายทั่วทั้งตัวไป	เจ็บทั้งในนอกเนื้อก็เหลือทน
ยังจะมาก่อกรรมให้ซ้ำเสีย	หน่อยหม่อมเมียจะมาด่าเล่นจ้นจ้น
แต่กระนี้ยังไม่วายจะอายคน	จะก่อกวนให้เขาก่นกะไรไป ฯ
๏ โอ้ว่าแก้วแววตาของพี่เอ๋ย	อย่านึกเลยพี่หาเป็นเช่นนั้นไม่
พี่รักเจ้าเท่าเทียมกับดวงใจ	มิได้วายรักสักเวลา
ผิดพลั้งมั่งก็ตีกันซีเจ้า	ฤๅเปล่าเปล่าผัวพาลพาโลว่า
เจ้าขึ้นเสียงเปรี้ยงชี้ไม่พริบตา	โกรธาดอกจึงถึงทุบตี
เป็นเหตุเพราะเจ้าห้าวหาญนัก	ฮึกฮักไม่เกรงน้ำใจพี่
คลายแค้นก็ยังแสนจะปรานี	เจ้าถือโทษประหนึ่งพี่จะเด็ดไป
ผัวผิดคิดมั่งเมื่อครั้งรัก	จะหาญหักเคียดขึ้งไปถึงไหน
จงเสื่อมโศกสร่างเศร้าให้เบาใจ	อย่าตัดไมตรีพี่นี้จริงจริง ฯ
๏ อย่าพักวอนให้อ่อนไม่หายแค้น	เหลือแสนฝังใจไว้ทุกสิ่ง
ยามดีมีแต่จะชังชิง	คุณหญิงยิ่งยั่วให้หยามใจ
หม่อมด่าสารพัดจะตัดรอน	แคะค่อนขอดว่าไม่ปราศรัย
รอดด้วยพ่อชุมพลจึงพ้นภัย	ไม่หลบเข้าห้องได้ก็วายปราณ
แต่กระนั้นยังขยับจับกระบี่	หม่อมศรีมาลาซ้ำเอาฉานฉาน
ด่าให้เมียฟังตั้งประจาน	เพื่อนบ้านเบื่อฟังกำลังมัว
ไม่หนำใจใส่ความว่าทะเลาะ	ฉวยดาบมาจะเฉาะกะลาหัว
ว่าเล่นว่าได้จะให้กลัว	เพราะหม่อมหญิงหล่อนยั่วให้ยวนใจ
เออเมื่อกอดจูบกันทำหยันเย้ย	หัวอกใครไหนเลยจะอดได้
มากล่าวแต่ลมลวงให้ลืมไป	ฉันเข้าใจไม่มีเปล่าทุกเช้าเย็น
ถึงกรางทองให้กินไม่ยินดี	ตั้งแต่นี้ต่อไปไม่ขอเห็น
ผู้ชายปราบปรามเมียก็ไม่เป็น	เอ็นลิ้นสิ้นดีแต่เล่ห์กล ฯ
๏ เออน่าฟังน้อยฤๅถ้อยคำ	ช่างจะร่ำไรเรื่องแต่เบื้องต้น
เมื่อขึ้นเสียงย่อนย่อนไม่ผ่อนปรน	เจ้าก่อก่อนแล้วมาบ่นเอากับใคร
ผัวห้ามเจ้าจะยั้งมั่งแล้วฤๅ	กลับดึงดื้อเอาเสียอีกหาหลีกไม่
กระทบกระเทียบเปรียบปรายมากมายไป	คือว่าใครได้สลัดถึงตัดรอน
ผัวห้ามก็ยิ่งพกโมโหฮึก	กลับสะอึกเข้ามาเถียงเอาย่อนย่อน
ผัวมาหากลับว่าเป็นแง่งอน	ความที่ร้อนรักนุชนี้สุดทน
พี่เรียกหาแก้วตาไม่เปิดรับ	ยังมากลับว่าพี่จนปี้ป่น
ว่าพลางทางร่ายพระเวทมนตร์	สะเดาะกลอนถอนหล่นลงทันที ฯ
๏ สร้อยฟ้าผลักกรานใบดาลเปิด	ดูเอาเถิดหม่อมไวยอะไรนี่
แกล้งกวนโมโหเป็นโกลี	ประเดี๋ยวนี้เป็นอะไรก็เป็นไป ฯ
๏ ชิต้าฉาแต้เจ้าแม่เอ๋ย	คารี้คารมกะไรเลยหาเหือดไม่
คันมือเถิดฤๅให้สมใจ	ทำเป็นคว้าหาไม้จะตีเอา ฯ
๏ กล้าดีตีซิไม่ฟังกัน	หุนหันหดมือไปไหนเล่า
มิข่วนให้เลือดพรูก็ดูเอา	ทำผลักไสไม่ให้เข้ามาไยดี ฯ
๏ ชะกะไรใจน้องดื้อจริงหนอ	สะพ้านคอเอนเอียงลงกับที่
อุ้มขึ้นที่นอนวอนพาที	ผัวไม่ตีให้เจ้าช้ำระกำใจ
น้องเอ๋ยเลิกทีที่ขุ่นเคือง	จะกระเดื่องกระดากดิ้นผินไปไหน
ว่าพลางสอดคล้องทำนองใน	สำราญใจจนหลับไปกับนาง ฯ
๏ ครั้นแสงทองส่องฟ้าเวหาเหลือง	อร่ามเรืองเหนือใต้ไสวสว่าง
แดดส่องเข้าช่องหน้าต่างกาง	พระไวยนางสร้อยฟ้าก็ตื่นพลัน
ลูกจากเตียงชวนกันบ้วนปาก	อีไหมคลานเอาพานหมากมาตั้งนั่น
ปะตาสร้อยฟ้าให้ตากัน	ฝ่ายพระไวยผายผันจะเข้าวัง
ผลัดผ้าคว้าร่มลงจากเรือน	ทนายหนุ่มกลุ้มเกลื่อนมาตามหลัง
คิดถึงสร้อยฟ้าพะว้าพะวัง	จนกระทั่งท้องพระโรงเข้าทันใด
เจ้าพระยาพระหลวงแลหมื่นขุน	ว้าวุ่นเข้าเฝ้าอยู่ไสว
ปางพระองค์ผู้ดำรงภพไทร	สำราญราชหฤทัยเปรมปรีดิ์
พระจึงมีสีหนาทประภาษถาม	อ้ายพลายงามเป็นกะไรจึงหมองศรี
ดูหน้าตาฝ้าคล้ำไม่มีดี	เอ็งนี้ไม่สบายด้วยอันใด
ฤๅเมียมึงหึงหวงจ้วงจาบ	หยามหยาบเกินเลยฤๅไฉน
ใครมีเมียสองมักหมองใจ	จะหาความสบายได้มิใคร่มี
ถ้าแม้นมีสามสี่เสียดีกว่า	ต้องตำราว่าเป็นสุขเกษมศรี
แน่ะกูว่าแล้วเอ็งตรองดูให้ดี	มันจะเป็นราคีข้างหน้าไป ฯ
๏ พระหมื่นไวยบังคมก้มเกล้า	ให้มัวเมาหมกมุ่นไม่ทูลได้
ไม่สว่างสร่างมนตร์ที่ดลใจ	จึงมิได้กราบทูลพระกรุณา ฯ

๓๘
พระไวยถูกเสน่ห์
๏ จะกลับกล่าวถึงลาวนางสาวไหม	พอพระไวยเดินออกนอกเคหา
กรุ้มกริ่มยิ้มละไมอยู่ไปมา	กระซิบถามสร้อยฟ้าไปทันใด
วันนี้เห็นทีค่อยแช่มชื่น	มาเมื่อคืนยังว่าฤๅหาไม่
ฤๅดีแล้วเหมือนแต่ก่อนร่อนชะไร	ฉันนอนหวั่นพรั่นใจไม่หลับเลย ฯ
๏ สร้อยฟ้ายิ้มเมินสะเทิ้นอาย	ที่ดุร้ายหายแล้วละเอ็งเอ๋ย
กูปรักปรำหลายคำไม่เถียงเลย	มีแต่ปลอบชอบเชยให้ชื่นใจ
คุณท่านขรัวดับเข็ญเห็นทันตา	จะหักอีศรีมาลาให้จงได้
จะพาโลเอาต่อหน้าพระหมื่นไวย	ยุให้ผัวเฆี่ยนให้เจียนตาย
อีไหมหัวเราะว่าเหมาะจริง	ทีนี้เจ้าจอมหญิงหยิ่งจะหาย
กำลังลมชักใบให้สบาย	แต่หมายหมายมาก็สมได้ลมดี ฯ
๏ ครานั้นจึงพระไวยวรนาถ	เสด็จขึ้นอภิวาทลุกจากที่
ให้คิดถึงสร้อยฟ้านารี	ทุกนาทีรำพึงถึงแต่นาง
ให้ขุ่นเคียดเกลียดชังศรรีมาลา	มันจะคิดริษยาอย่างไรบ้าง
กลับถึงเคหามาหอกลาง	สองนางออกนั่งอยู่พร้อมกัน
ศรีมาลากำลังยกพานผ้า	สร้อยฟ้าแกล้งเสียดเบียดถลัน
ทำเซซวนม้วนล้มลงฉับพลัน	เออกระนั้นสิคะหม่อมเจ้าจอมดู
เอาแขนกั้นไว้ไม่ให้เข้า	ถ่มน้ำลายรดเอาเปื้อนหัวหู
กระซิบด่าอ้าปากน้ำหมากพรู	ถีบให้ผัวดูเล่นดูตามที
พระไวยเมินไปไม่ทันดู	ได้ยินเสียงร้องอยู่ออกอึงมี่
เหลือบเห็นสร้อยฟ้านารี	ล้มอยู่เคียงที่ศรีมาลานั้น
ให้พิโรธโกรธใจดังไฟวับ	ยืนขยับระรัวตัวสั่น
ดูดู๋ทำได้ใจฉกรรจ์	ถีบยันเขาเล่นเช่นข้าไท
ช่วยมากี่ชั่งตั้งข่มเหง	จะกลัวเกรงสักนิดก็หาไม่
ถ่มถุยทิ่มตำเอาตามใจ	ยิ่งกว่าเจ้าได้เชลยมา
ศรีมาลาว่าฉันไม่ได้ทำ	ฟ้าผ่าเถิดวิบากกรรมเป็นหนักหนา
เสแสร้งแกล้งพาลมารยา	ทำล้มลงแล้วก็ว่าข้าถีบทำ
เอ๊ะเถียงอิกเล่าอีเจ้าเล่ห์	เมื่อถีบสร้อยฟ้าเซคะมำคว่ำ
ยังพาโลโกหกไม่ตกคำ	อีมุสามระยำสบถลน
เห็นอยู่กับตาว่าไม่รับ	สับปลับไม่น้อยนางสร้อยสน
จับเช่นได้สิ้นลิ้นกะลาวน	แต่ต้นก็หมายว่ามึงดี
วันเมื่อวิวาทกับสร้อยฟ้า	สารพัดจะว่าเป็นถ้วนถี่
ยุแยงแกล้งร้องจนต้องตี	แต่เพียงนั้นยังไม่มีจะหนำใจ
วันนี้ยังมาพาโลอีก	จะให้ฉีกแล่เนื้อไปถึงไหน
แม้นมิทำบ้างเลยจะเคยใจ	ฉวยไม้ตีต้อนตลบมา
ขวับขวับยับแตกตลอดหลัง	ศรีมาลาแอบบังข้างคุณย่า
ทองประศรีร้องอึงมึงอย่ามา	ปากกล้าไม่กลัวจนผัวตี
แปรดแปร้นแสนถ่อยน้อยไปฤๅ	น่ามัดมือโยงเฆี่ยนให้เป็นผี
ผัวว่ากลับเถียงเปรี้ยงเปรี้ยงดี	ถีบทำย่ำยีออสร้อยฟ้า
แกผลักไสว่าออไวยเอาอิกเหวย	ชุมพลว่าอย่าเลยคุณพี่ขา
ลุกถลันกั้นพี่ศรีมาลา	พระไวยไล่หวดมาจนย่อยยับ
ตีถูกศรีมาลาก็หลายหน	ถูกชุมพลน้องชายก็หลายขวับ
ศรีมาลาวิ่งร้องเข้าห้องลับ	ทองประศรีเต้นหรับระงมไป
พลางอุ้มชุมพลมาด่าอึงบ้าน	มาตีหลานหลานกูทำไมให้
เมียมึงหึงกันสนั่นไป	ไยไม่ตีกันอ้ายจันเคอะ
อ้ายชาติชั่วกลัวเมียเสียน้ำหน้า	อ้ายบ้าโสมมอ้ายจมเปรอะ
หลับหูหลับตาอ้ายบ้าเฟอะ	งมเงอะเปล่าเปล่าอ้ายเมาเมีย
ฟักฟูมอุ้มหลานมาอาบน้ำ	ช่างระยำหลังไหล่ดังไก่เขี่ย
อ้ายจองหองตีน้องประชดเมีย	น้ำตาเรี่ยบ่นพร่ำแกร่ำไร
อุ้มหลานเข้าห้องยิ่งหมองช้ำ	ดูชุมพลระยำทั้งหลังไหล่
แกปลอบเช็ดน้ำตาพลางทาไพล	แล้วพาขึ้นเตียงใหญ่เข้านิทรา ฯ
๏ ครานั้นเจ้าพลายชายชุมพล	ขึ้นบนเตียงนอนกับท่านย่า
พอพลบค่ำย่ำแสงสนธยา	นิ่งนึกตรึกตราให้ตรอมใจ
โอ้ว่าพี่ไวยของน้องเอ๋ย	ไม่เห็นเลยว่าจะเป็นเช่นนี้ได้
เข้ากับพี่สร้อยฟ้าพาเชือนไป	เขาใส่ไคล้กล่าวเท็จทุกสิ่งอัน
ไม่ถามไถ่ไปเชื่อแต่คนผิด	น้องนี้คิดสงสัยให้นึกพรั่น
เห็นจะถูกเสน่ห์เล่ห์กลมัน	ดูหน้าฝ้านั้นออกมอมมัว
อนึ่งพี่ศรีมาลายาใจ	พี่ไวยรักใคร่มิใช่ชั่ว
ยังถูกหวายออกลายไปทั้งตัว	คุณย่าก็ยังยั่วให้ตีรัน
แต่เมียรักเขายังสักเอาด้วยหวาย	เป็นน้องฤๅจะไม่ลายตลอดสัน
แล้วก็ใช่พี่น้องท้องเดียวกัน	เขาจะรักเรานั้นสักเพียงไร
ถ้าขืนอยู่คงเป็นหมูสำหรับแล่	จะไปหาพ่อแม่ให้จงได้
สองคนกับกุมารจะซานไป	คงเดินไพรไปถึงกาญจน์บุรี
คิดพลางทางกลั้นซึ่งโศกไว้	ทำกอดจูบลูบไล้ทองประศรี
เนื้อคุณย่าอ่อนละมุนดังสำลี	วันนี้หลานรักจักไสยา
ดูน่าชมสมบุญขึ้นล้ำเลิศ	เล่านิยายไปเถิดคุณย่าขา
ทองประศรีหัวร่อพ่อนี่นา	นอนเถิดย่าจะเล่าให้เจ้าฟัง
เอาเรื่องไชยเชฐเถิดฤๅเหวย	เป็นกะไรมิรู้เลยลืมไปมั่ง
กูจำได้แต่เมื่อไปอยู่ป่ารัง	เมียออกลูกข้างหลังกลายเป็นแมว
เอ๊ะผิดแล้วพ่อต่อจะมิใช่	กูหลงเล่อเพ้อไปแล้วหลานแก้ว
ไม่ได้ดูเขาเล่นงานมานานแล้ว	จะเป็นแมวฤๅท่อนไม้ไม่รู้เลย
พลายชุมพลหัวร่อยอคุณย่า	เพราะหนักหนาย่าเล่าแม่เจ้าเอ๋ย
ทองประศรีกอดจูบลูบชมเชย	แล้วก็เลยหลับกรนอยู่บนเตียง ฯ
๏ เจ้าพลายน้อยนอนระวังฟังสดับ	เห็นย่าหลับเงียบเซียบสงัดเสียง
ค่อยเขยื้อนเลื่อนลุกขึ้นมองเมียง	แสงตะเกียงแก้วกระจ่างสว่างตา
ให้โศกแสนเสียใจจะไปจาก	น้ำตาพรากพร่างพรายทั้งซ้ายขวา
ถอดปะหล่ำกำไลสร้อยเสมา	ที่คุณย่าจัดแจงให้แต่งตัว
กำไลเท้าสองข้างง้างเสียสิ้น	แล้วถอดปิ่นปักจุกออกจากหัว
พิศดูสิ่งของยิ่งหมองมัว	แม้นติดตัวไปเดี๋ยวนี้จะมีภัย
เอาสิ่งของกองกับปลายตีนย่า	ซบหน้าลงแล้วก็ร้องไห้
โอ้มีกรรมจำเป็นจะจากไป	ด้วยเจ็บใจเหลือที่จะทนทาน
จะพึ่งบุญคุณย่าอยู่ที่นี่	พี่ไวยโบยตีข่มเหงหลาน
จึงจำจากดั้นเดินดงกันดาร	ขึ้นไปกาญจน์บุรีบอกบิดา
๏ เจ้าประคุณทูนหัวของหลานแก้ว	ตื่นขึ้นแล้วจะหลงร้องเรียกหา
ไม่เห็นหายก็จะฟายฟูมน้ำตา	เจ้าก็กอดตีนย่าสะอื้นไป
จนแซ่เสียงไก่ขันกลั้นสะอื้น	กลับจะรู้สึกตื่นไม่หนีได้
ลงจากเตียงเมียงมองมาห้องใน	ประจงใส่เสื้อสีกางเกงแดง
กระหมวดจุกผูกผ้าประเจียดรัด	คาดเข็มขัดผูกเครื่องดูเข้มแข็ง
ถือกฤชน้อยค่อยย่องไม่เหยียบแรง	แอบแฝงย่องออกมานอกชาน
เข้าในเรือนพี่ศรีมาลา	เห็นนิทราหลับใหลให้สงสาร
จะปลุกขึ้นอำลาจะช้าการ	ค่อยแหวกม่านนั่งเคียงบนเตียงนอน
เจ้ากราบตีนศรีมาลาน้ำตาตก	ระกำอกสะอึกสะอื้นอ้อน
โอ้มีกรรมจำใจจะจากจร	ค่อยอยู่ก่อนเถิดหนาจะลาไป
สงสารพี่อยู่เดียวจะเปลี่ยวจิตร	เขาจะพาลผิดตีด่าไม่ปราศรัย
จะซูบผอมตรอมตรมระกำใจ	น้องจะไปลับพี่วันนี้แล้ว
โอ้รู้สึกจะสะอึกสะอื้นหา	ด้วยได้เคยเห็นหน้าแต่น้องแก้ว
เขาโบยตีพี่น้องยังเป็นแนว	น้องคิดแล้วแสนแค้นแน่นอุรา
ถึงอยู่ด้วยช่วยพี่ก็มิได้	จะรีบไปบอกพ่อลงมาหา
แล้วอัดอั้นกลั้นสะอื้นกลืนน้ำตา	ลุกออกมาห้องกลางสว่างไฟ
เห็นขนมนมเนยในพานน้อย	ชะรอยพี่ศรีมาลาหาไว้ให้
จะได้กินกลางทางในกลางไพร	แล้วหยิบใสไถ้ออกมานอกเรือน
ฝ่ายผีที่ชื่อกุมารทอง	เดินเรียงเคียงน้องไปเป็นเพื่อน
ฟ้ากระจ่างแจ่มแจ้งด้วยแสงเดือน	ลงจากเรือนรีบรัดเดินลัดแลง
มาถึงหนทางที่กลางทุ่ง	พอย่ำรุ่งพระอุทัยเธอไขแสง
ต้องละอองน้ำค้างที่กลางแปลง	ค่อยมีแรงรีบเดินดำเนินไป
กุมารทองนำน้องเข้าในป่า	ร่มพฤกษายางยูงสูงไสว
เจ้าพลายน้อยค่อยคลายสบายใจ	ก็หมายไปยังบ้านกาญจน์บุรี ฯ
๏ ขอเงือดงดบทพลายชุมพลก่อน	จะกล่าวกลอนถึงท่านย่าทองประศรี
หลับสนิทนิทราในราตรี	พอไก่ตีปีกขันสนั่นดัง
แกฝันว่าเสือใหญ่ไล่กระโชก	มันโดดโฮกเข้าตบขบเอาหลัง
สะดุ้งดิ้นโดนเตียงเสียงดังตัง	ร้องโอยดังขึ้นทั้งหลับกลับฟื้นกาย
แกลืมตาขึ้นดูรู้ว่าฝัน	ยังนึกกลัวตัวสั่นมิใคร่หาย
เหลียวซ้ายแลขวาหาหลานชาย	ไม่เห็นพลายน้อยนึกอนาถใจ
ลุกขึ้นมาร้องเรียกพลายชุมพล	นี่มันลุกซุกซนไปข้างไหน
แกบ่นพลางทางแลเห็นกำไล	กับใบไม้ปิ่นซ่นสร้อยเสมา
เห็นข้าวของกองกับปลายตีนเตียง	ตกใจพ่างเพียงจะสังขาร์
ชะรอยหลบหนีไปพ่อไม่ลา	โอ้พ่อทูนหัวย่านี่อย่างไร
แล้วแกเที่ยวค้นคว้าหาไม่เห็น	ฤๅตื่นนอนซ่อนเร้นอยู่ที่ไหน
แกลุกลงจากเตียงเสียงโผงไป	ร้องเรียกข้าไทอยู่วุ่นวาย
เหวยอีมีอีเม้าอีเถ้าโต	ทั้งอ้ายโพแม่มึงช่างนอนสาย
เอามาเฆี่ยนเสียมั่งให้หลังลาย	อ้ายฉิบหายตายโหงโก้งโค้งนอน
พวกข้าไทได้ยินเสียงท่านย่า	ตื่นตกใจคว้าหาผ้าผ่อน
ลุกขึ้นกึกกักชักลิ่มกลอน	ยังมัวนอนเยี่ยมหน้าออกมาดู
ทองประศรีชี้หน้าด่าเสียงแซ่	ชกโคตรแม่มึงยังออกมายืนอยู่
พลายชุมพลหนีไปก็ไม่รู้	ไปเที่ยวหาหลานกูเร็วเร็วมา
ข้าคนอลหม่านทั้งบ้านช่อง	บ้างก็ร้องตระโงนตะโกนหา
บ้างวิ่งไปไต่ถามตามวัดวา	ไม่พบแล้วกลับมาบอกกับนาย
ทองประศรีตีอกสะอื้นไห้	แกเสียใจเป็นลมจนล้มหงาย
ข้าไทชายหญิงวิ่งวุ่นวาย	เข้าแก้ไขให้คลายฟื้นกายมา ฯ
๏ ฝ่ายสร้อยฟ้าพระไวยนอนในห้อง	เสียงคนร้องกรีดกราดหวาดผวา
คิดว่าไฟไหม้ชิดติดหลังคา	ลุกขึ้นคว้าข้าวของร้องอึงไป
พัลวันกันออกนอกประตู	แลดูหาเห็นไฟไหม้ไม่
เห็นคนบนนอกชานวิ่งพล่านไป	ถามว่าใครเป็นไรวิ่งวุ่นวาย ฯ
๏ ทองประศรีชี้หน้าด่าพระไวย	อ้ายอัปรีย์อีจัญไรนอนจนสาย
เพราะเมียมึงหึงหวงกันวุ่นวาย	พลอยออพลายต้องตีจึงหนีไป
ยังจะแค่นมีหน้าออกมาถาม	โคตรแม่มึงไปตามมาให้ได้
ไม่ได้หลานกูมาอย่านึกไป	กูจะต่อยหัวให้ลงเป็นเบือ
แล้วบ่นด่าหลานสะใภ้พิไรร่ำ	มันก่อกรรมเพราะอีลาวอีชาวเหนือ
ทั้งคารมแปร้นเปรี้ยงจนเสียงเครือ	ล้วนหน้าเนื้อใจเสือไม่เชื่อเลย
แล้วครวญคร่ำร่ำไห้พิไรบ่น	โอ้พ่อพลายชุมพลของย่าเอ๋ย
พ่ออยู่บ้านปานฉะนี้ได้ชมเชย	กลางวันเคยวานไหว้ให้ปั้นวัว
เคยวิ่งเล่นเย็นเช้าเสียงแจ้วแจ้ว	วันนี้เงียบเสียงแล้วพ่อทูนหัว
ย่าจะอยู่ไปไยให้หมองมัว	แกทอดตัวกลิ้งเกลือกกลางนอกชาน ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมพระหมื่นไวย	เห็นย่าร้องไห้ก็สงสาร
จึงจับยามตามตำราพระอาจารย์	วันอังคารเศษเสาร์เข้ายามจันทร์
จะไปดีมาดีมิเป็นไร	จะพานพบท่านผู้ใหญ่เกษมสันต์
จึงเข้าไปไหว้ย่าแล้วว่าพลัน	พ่อพลายนั้นหลานเห็นไม่เป็นไร
พิเคราะห์ดูฤกษ์ยามตามตำรา	ในฝอยว่าจะไปอยู่กับผู้ใหญ่
หล่อนรำลึกถึงแม่นั้นแน่ใจ	เห็นจะไปยังบ้านกาญจน์บุรี
สิบห้าวันนั้นแลจะรู้ข่าว	จะอื้อฉาวไปไยไม่พอที่
ใครจะทำอะไรได้นั้นไม่มี	ไม่ช้าทีหน่อยหนึ่งก็กลับมา ฯ
๏ ทองประศรีนิ่งนั่งฟังพระไวย	ค่อยคลายใจเห็นจริงแล้วจึงว่า
เอ็งสิรู้ดูยามตามตำรา	แม้นเหมือนว่าจะค่อยหายวายทำวน
ถ้าสับปลับกับกูดูไม่แน่	โคตรแม่มึงจะลงเป็นห่าฝน
หลานกูยังเด็กเล็กกว่าคน	ไปดั้นด้นเดินดงสันโดษเดียว
เสือสางกลางดงมันปี้บป๊าบ	จะหวั่นวาบวังเวงไม่วายเสียว
ที่ทุ่งนาหญ้าดงออกรกเรี้ยว	ทั้งงูเงี้ยวชุมชุกทุกประการ
แกบ่นพลางทางกลับเข้าห้องใน	เห็นข้าวของก็ยิ่งให้อาลัยหลาน
เอาเชือกน้อยร้อยเบี้ยเข้าบนบาน	ทุกโรงศาลผีสางสิ้นทั้งปวง
จงพิทักษ์รักษาหลานข้าเจ้า	ทั้งเป็ดไก่เหล้าข้าวจะบวงสรวง
ศีรษะหมูคู่หนึ่งไม่ล่อลวง	แล้วทำบ่วงห้อยเบี้ยไว้หัวนอน
เช้าเย็นเป็นทุกข์ถึงหลานน้อย	ยิ่งเศร้าสร้อยส้วมสอดกอดแต่หมอน
พระสุริยาสายัณห์ลงรอนรอน	แกอาวรณ์ร้องไห้ไม่วายวัน ฯ
๏ จะกล่าวถึงเจ้าพลายชายชุมพล	ดั้นด้นเดินป่าพนาสัณฑ์
พอเข้าเขตบุรีศรีสุพรรณ	กุมารนั้นก็กลายเป็นเด็กน้อย
ชวนพูดเล่นเป็นเพื่อนพลายชุมพล	ทั้งสองคนเดินตามกันร่อยร่อย
พระสุริฉายบ่ายแสงลงอ่อนคล้อย	เจ้าพลายสร้อยเศร้าโศกแสนคะนึง
โอ้สงสารท่านย่านิจจาเอ๋ย	จะวายเวยร้องไห้อาลัยถึง
ที่ในบ้านปานนี้จะมี่อึง	โกรธขึ้งถุ้งเถียงกันทั้งเรือน
โอ้เอ็นดูแต่พี่ศรีมาลา	น้องจากมาแล้วจะได้ใครเป็นเพื่อน
ชาวบ้านปานฉะนี้จะเยี่ยมเยือน	พี่เคยเตือนเกล้าจุกทุกเวลา
เคยอาบน้ำทาขมิ้นให้กินอยู่	ความเอ็นดูน้องรักเป็นหนักหนา
ถึงเป็นพี่สะใภ้ไม่ฉันทา	เหมือนมารดาเลี้ยงน้องถนอมใจ
กรรมเอ๋ยกรรมจำพรากให้จากพี่	ขณะนี้เห็นจะนั่งน้ำตาไหล
จะแลลับนับวันจากกันไป	เดินร้องไห้ครวญครางมากลางดง ฯ
๏ กุมารทองเห็นน้องโศกสะอื้น	แกล้งชวนชื่นชมไม้ไพรระหง
ต้นตุมกากาฝากฝูงกาลง	กาหลงกามองร้องกากา
โน่นไม้คางข้างเขาล้วนเหล่าค่าง	บ้างเกาคางห่มคางบ้างถ่างขา
ตะลิงปลิงลิงวิ่งไล่ลิงมา	ลิงถลาโลดไต่ไม้ลางลิง
หมู่ไม้ใหญ่ยางยูงสูงระดะ	ดูเกะกะเถาวัลย์ขึ้นพันกิ่ง
บ้างกลมเกลียวเกี่ยวกันขันจริงจริง	บ้างเป็นชิงช้าป่าน่าแกว่งไกว
กุมารทองชวนน้องขึ้นนั่งเล่น	ลมพัดเย็นเย็นร่มไม้ใหญ่
กินขนมนมเนยเลยชื่นใจ	แล้วรีบไปจากนั่นตะวันเย็น
เห็นไก่ป่าพากันสกัดวิ่ง	เอาดินทิ้งไล่ทุบตะครุบเล่น
พอพลบค่ำน้ำค้างพร่างกระเซ็น	เดือนเด่นดวงสว่างกระจ่างตา
ดาวกระจายรายรอบเรืองระยับ	ดาษประดับในละแวกพระเวหา
กุมารทองนำน้องดำเนินมา	แล้วพูดจาชวนชี้ให้ชมเดือน
ดูพระจันทร์นั่นแน่น้องเธอทรงกลด	ดูเหมาะหมดไม่มีสิ่งใดเหมือน
พ่อโตใหญ่ไปข้างหน้าหาแม่เรือน	ให้ดวงหน้าเหมือนอย่างเดือนแล้วดีจริง
เจ้าพลายว่าข้าจะเป็นสังฆราช	ไม่อยากปรารถนาหาผู้หญิง
มีเมียงามแล้วผู้ชายมันหมายชิง	ต้องยุ่งยิ่งหยุกหยิกไม่อยากมี
ต่างหัวร่อต่อกันทั้งสองข้าง	ค่อยเสื่อมสร่างโศกเศร้าที่หมองศรี
ครั้นจะร่ำพรรณนาจะช้าที	มาถึงบ้านกาญจน์บุรีพอรุ่งราง
กุมารทองนำน้องมาตามถนน	เห็นผู้คนบ้านช่องทั้งสองข้าง
เห็นจวนท่านกาญจน์บุรีชี้บอกพลาง	ที่เรือนใหญ่ไม้กระถางตั้งอ่างปลา
เรือนแม่แก้วกิริยาพ่อขุนแผน	จำได้แม่นมั่นคงตรงไปหา
บอกแล้วหายไปมิได้ช้า	พลายชุมพลเดินมาตามหนทาง
ตรงขึ้นเรือนใหญ่มิได้ยั้ง	เห็นพ่อแม่ออกนั่งอยู่หอขวาง
วิ่งเข้ากราบไหว้ร้องไห้พลาง	ช่างทิ้งขว้างลูกไว้ให้ได้อาย ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนศักดา	กับนางแก้วกิริยาก็ใจหาย
พลางเข้าส้วมสอดกอดลูกชาย	ดูพ่อพลายบุกป่ามาทำไม
คุณย่าขอพ่อไว้ในกรุงศรี	เออนี่มิเคืองเข็ญเป็นไฉน
จึงแกล้วกล้าสามารถมาเดินไพร	อย่าร้องไห้บอกพ่อจะขอฟัง ฯ
๏ ครานั้นเจ้าพลายชายชุมพล	เล่าความแต่ต้นมาจนหลัง
คุณย่าเลี้ยงลูกไว้ไม่ชิงชัง	ท่านรักดังดวงตาไม่อาธรรม์
มาเป็นเหตุเพราะนางลาวเจ้าเสน่ห์	ทำโว้เว้ว้าวุ่นให้หุนหัน
พี่สร้อยฟ้าศรีมาลาทะเลาะกัน	พี่ไวยนั้นไปเข้าข้างเมียน้อย
โบยตีศรีมาลาถึงสาหัส	สารพัดหลังไหล่ก็ยับย่อย
ลูกขอโทษศรีมาลาเขาว่าพลอย	หวดเอาหลังยังเป็นรอยอยู่นี่แน
ลูกสุดแสนแค้นใจในเท่านี้	จึงด้นหนีขึ้นมาหาพ่อแม่
เพราะพี่ไวยคุณย่าพากันแช	ไม่มีใครที่จะแก้ให้คลายมนตร์
อันเกิดเหตุเภทภัยนั้นใหญ่อยู่	กุมารทองเขารู้ซึ่งเหตุผล
เอาไว้ช้าข้าเห็นไม่เป็นคน	มันเป็นต้นเพราะอีลาวทั้งบ่าวนาย ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสงคราม	ได้ฟังความแค้นใจมิใคร่หาย
ทุดอ้ายหมื่นไวยมิใช่ชาย	ช่างงมงายโง่เง่าเหมือนเต่านา
ความรู้กูก็ให้ไว้ทุกสิ่ง	ยังแพ้รู้ผู้หญิงให้ขายหน้า
แล้วยังซ้ำโบยตีศรีมาลา	พระพิจิตรบิดาจะน้อยใจ
เมื่อกูจะมาจากได้ฝากฝัง	น้อยฤๅยังมาเป็นเช่นนี้ได้
อีสร้อยฟ้าเจ้ากรรมทำอย่างไร	กุมารทองไปไหนไม่บอกกู ฯ
๏ ผีกุมารทองได้ฟังขุนแผนถาม	เข้ากระซิบบอกความที่ริมหู
สร้อยฟ้าให้อีไหมไปหาครู	เป็นเถรอยู่ที่วัดพระยาแมน
ชื่อเถรขวาดอาคมของเขาขลัง	มันปั้นรูปรอยฝังทำเหลือแสน
จึงเกิดเข็ญเป็นเรื่องให้เคืองแค้น	ขอเชิญพ่อขุนแผนรีบลงไป ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสะท้าน	ให้สงสารศรีมาลาน้ำตาไหล
ออไวยไม่พอที่นี่อย่างไร	ประมาทใจให้มันทำจนเมามัว
จำจะลงไปหาว่ากล่าวเสีย	แก้กระทำยำเยียให้ยังชั่ว
จะจับอ้ายคนร้ายให้ได้ตัว	ทูลให้ไปตัดหัวตะแลงแกง
แต่ตรองตรึกนึกสะท้อนถอนจิตร	พระอาทิตย์ส่องฉายขึ้นสายแสง
แต่บรรดาข้าไทก็จัดแจง	ต้มแกงแต่งสำรับแล้วยกมา
ขุนแผนชวนเมียกับลูกแก้ว	กินข้าวปลาเสร็จแล้วก็หรรษา
ลุกลงไปนั่งยังศาลา	กรมการพร้อมหน้าปรึกษาความ
อ้ายพวกขโมยควายผู้ร้ายซัด	ไม่ได้สัตย์ผูกเข้าแล้วเฆี่ยนถาม
ที่หลบลี้หนีหายให้ติดตาม	ปรึกษาความสารพัดเป็นสัตย์ธรรม์ ฯ
๏ ครานั้นนางแก้วกิริยา	เห็นหน้าตาพลายน้อยนั้นโศกศัลย์
ทั้งจุกไรก็มิได้ทาน้ำมัน	นางรับขวัญลูกแก้วแล้วเชยชม
ให้อาบน้ำทาขมิ้นกินข้าวของ	พาเข้าไปในห้องแล้วเกล้าผม
เจ้ามาแม่สบายคลายอารมณ์	จะได้ชมลูกชายสบายใจ
เมื่อแรกย่าว่าขอเจ้าไปเลี้ยง	แม่เกี่ยงอยู่หาใคร่จะให้ไม่
แต่พ่อเจ้าเขาให้ก็จนใจ	ต้องจำใจจึงพรากจากเจ้ามา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมเจ้าชุมพล	เห็นได้ช่องชอบกลแล้วจึงว่า
อันพี่น้องพวกพ้องของบิดา	อยู่กรุงศรีอยุธยายังเต็มไป
อันญาติพวกพ้องของคุณแม่	ไม่มีแต่สักคนนี่เป็นไฉน
ฤๅอยู่ต่างถิ่นฐานบ้านเมืองไกล	ฤๅว่าไม่มีแล้วแต่สักคน ฯ
๏ โอ้ลูกเอ๋ยยังอุตส่าห์มาไต่ถาม	เพราะไม่แจ้งเนื้อความตามเหตุผล
แม่นี้ลำบากด้วยยากจน	จะเล่าเรื่องเบื้องต้นให้เจ้าฟัง
คุณตาเป็นพระยาสุโขทัย	ต้องเร่งเงินพินัยห้าสิบชั่ง
เขาจำไว้ในทิมที่ริมคลัง	ได้ส่งไปแล้วยังสิบห้าตำลึง
เอามารดามาขายขุนช้างไว้	ต้องลำบากยากไร้อยู่ปีครึ่ง
เขาช่วงใช้ตรากตรำทำสะดึง	พ่อเจ้าจึงช่วยไถ่ได้แม่มา
อันพี่น้องของแม่เป็นไหนไหน	แต่อยู่เมืองสุโขทัยไกลหนักหนา
แม่รำลึกนึกอยู่ทุกเวลา	ถึงคุณยายคุณตาของพ่อพลาย ฯ
๏ ครานั้นเจ้าพลายชายชุมพล	ฟังแม่เล่าความต้นก็ใจหาย
นิจจาเอ๋ยตกยากมามากมาย	ต้องแยกย้ายจากญาติอนาถนัก
ค่ำวันนี้จะหนีขึ้นไปหา	ให้คุณยายคุณตาท่านรู้จัก
แล้วแกล้งทำพูดจาให้น่ารัก	ขึ้นนั่งตักพร่ำพลอดฉอดฉอเลาะ
ทำชะอ้อนวอนว่าลูกเปรี้ยวปาก	ช่วยเคี้ยวหมากให้สักคำทำปะเหลาะ
ฉันจะขับเสภาว่าให้เพราะ	ต่างหัวเราะชอบใจกันไปมา
ครั้นพระสุริยงลงลับไม้	พระจันทร์ไขแสงสว่างกลางเวหา
นอนบนเตียงเคียงกันกับมารดา	ทำหลับตานิ่งไปไม่กระพริบ
จนดึกดื่นเดือนเที่ยงเสียงไก่ขัน	คนทั้งนั้นหลับเงียบไม่เกรียบกริบ
เรียกกุมารมาพูดกันซุบซิบ	ขยับหยิบกฤชน้อยมาเหน็บไว้
แล้วกราบเท้ามารดาน้ำตาพราก	ลูกจะจากแม่แล้วยังหลับใหล
จะบอกแม่กลัวแต่จะขืนใจ	จึงจำเป็นหนีไปไม่ทันลา
โอ้ว่าเจ้าประคุณของลูกแก้ว	ตื่นแล้วจะโศกเศร้าเฝ้าโหยหา
ลูกไม่ไปไหนจะพบคุณยายตา	ก็หักใจไคลคลามาจากเตียง
ชวนกุมารร่วมใจมาไปเถิด	ค่อยเปิดประตูย่างออกทางเฉลียง
ลงมากลางบ้านกุมารเคียง	ค่อยหลีกเลี่ยงลอดออกมานอกรั้ว
เดินลัดตัดทางถึงกลางทุ่ง	พอย่ำรุ่งเช้ามืดขมุกขมัว
อันสิงห์เสือเนื้อถึกไม่นึกกลัว	เย้ายั่วหยอกกับกุมารไป ฯ
๏ ฝ่ายว่าท่านผู้หญิงแก้วกิริยา	ครั้นเวลารุ่งแจ้งขึ้นแสงใส
เสียงนกร้องพร้องเรียกสนั่นไพร	วิเวกใจแว่วหวาดในวิญญาณ์
กอดแต่หมอนอ่อนอุ่นอกประทับ	กำลังหลับคิดว่าลูกเสนหา
พอตื่นขึ้นแลเหลียวเปลี่ยวอุรา	ไม่เห็นหน้าพลายน้อยอนาถใจ
หายทั้งเสื้อผ้าสาตรากฤช	เอ๊ะผิดแล้วพ่อพลายหายไปไหน
นางลุกเดินออกมาถามข้าไท	ใครใครก็ไม่รู้ทุกผู้คน
กลับเข้าห้องในใจคอหาย	ไปปลุกท่านผู้ชายแจ้งเหตุผล
คืนนี้ลูกชายพลายชุมพล	นอนอยู่บนเตียงแล้วก็หายไป ฯ
๏ ขุนแผนฟังเมียให้หวาดจิตร	เอ๊ะนี่ผิดแล้วหล่อนจะไปไหน
จึงจับยามตามเคยสังเกตใจ	คืนนี้ไปยามจันทร์วันอังคาร
ในตำราว่าอัมฤคโชค	ไม่มีโศกจะเป็นสุขสนุกสนาน
จะพานพบท่านผู้ใหญ่ในวงศ์วาน	ไม่ช้านานก็จะมาเห็นหน้ากัน
พิเคราะห์พลางทางบอกกับเมียแก้ว	พี่จับยามดูแล้วอย่าโศกศัลย์
กุมารทองให้ไว้ไปด้วยกัน	สารพันเภทภัยไม่แผ้วพาน
บุราณว่าชาติเชื้อเนื้อแถว	คงเป็นแนวน้ำเนื้อเชื้อทหาร
เติบใหญ่เห็นจะได้ราชการ	อย่าเป็นภารธุระทุกข์ถึงลูกเรา
พี่คะเนในใจเห็นไม่ช้า	ก็จะพาลูกสะใภ้มาให้เจ้า
พลางหัวเราะเยาะหยอกยั่วเย้า	ให้นางแก้วสร่างเศร้าถึงลูกยา ฯ
๏ จะกล่าวถึงเจ้าพลายชายชุมพล	สองคนกับกุมารมาในป่า
แสนระลึกนึกถึงบ้านกับมารดา	เดินน้ำตาคลอคลอให้ท้อใจ
ในทางมาป่าไม้ล้วนไพรชัฏ	กิ่งก้านแกว่งกวัดกระหวัดไหว
เจ้าเดินพลางวังเวงวิเวกใจ	ขืนอารมณ์ชมไม้มาตามทาง
ชะลูดเลี้ยวเกี้ยวกอดกิ่งอุโลก	ซึกซากโศกสนสร้อยแคฝอยฝาง
ต้นยูงสูงใหญ่ไทรมะทราง	ต้นยางโยนเยนอยู่ยวบโย้
นกหกบินสล้างในกลางเถื่อน	บ้างพาเพื่อนเที่ยวคะนองบ้างร้องโต้
นกแก้วป้อนลูกบนต้นชงโค	แล้วบินโผพูดจ้ออยู่จอแจ
ดูแม่นกแล้วคะนึงถึงคุณย่า	เคยพูดเล่นเจรจาประจ๋อประแจ๋
ฝูงนกเอี้ยงเรียงจับต้นแกแล	เหมือนหม่อมแม่เคียงเราเฝ้าชมเชย
เห็นนกเปล้าจับเจ่าเปล่าเปลี่ยวอก	โอ้โอ๋นกเหมือนข้านิจจาเอ๋ย
ต้องเดินเดียวเปลี่ยวใจไม่เสบย	ทุกสิ่งเคยผาสุกมาทุกข์ตรอม
กุมารทองเข้าประคองปลอบน้องรัก	อย่าโศกนักเลยพ่อพลายจะผ่ายผอม
โน่นลูกจันทน์ดกจริงจนกิ่งค้อม	ชวนน้องน้อมเด็ดดมชมมาพลาง
ครั้นจะร่ำไปนักก็ชักช้า	ด้วยผีพารีบรัดไม่ขัดขวาง
ครั้นสายัณห์หยุดหย่อนลงนอนค้าง	ในกลางทางเภทภัยไม่แผ้วพาน
สามวันครั้นถึงเมืองสุโขทัย	เสียงชาวเหนือเกื๋อไก๋ไปทุกบ้าน
แลเห็นจวนเจ้าพระยาฝากระดาน	ผีกุมารบอกพลายชุมพลพลัน
เรือนที่แขวนกรงนกหกเจ็ดหลัง	ลับแลตั้งปิดประตูดูขึงขัน
เรือนคุณตาคุณยายพ่อพลายนั้น	ไปหากันเถิดสิพ่ออย่ารอรั้ง
บอกแล้วหายไปมิให้เห็น	กลับเป็นแต่เงาเข้าตามหลัง
เจ้าพลายขึ้นนอกชานกุมารบัง	คนที่นั่งแลไปไม่เห็นกาย
เห็นยายตานั่งอยู่บนหอขวาง	ขยับร่างรีรอใจคอหาย
ผีที่มาเป็นเพื่อนเตือนเจ้าพลาย	คลานเข้าไปไหว้คุณยายกับคุณตา ฯ
๏ ครานั้นท่านผู้รั้งสุโขทัย	คิดว่าลูกความใครลอบมาหา
จะดูให้แน่ใจใส่แว่นตา	มองเขม้นเห็นหน้าพลายชุมพล
ไม่เห็นของกำนัลทำหันหุน	ฉวยไม้หมุนเข้าไปหวดเอาสองหน
ทุดอ้ายลูกหัวจุกนี้ซุกซน	ขึ้นมาจนบนเรือนกูทำไม
ท่านผู้หญิงวิ่งไปยึดไม้ห้าม	ตาถามดูให้แน่มาแต่ไหน
ผิดกับเด็กเมืองเราชาวสุโขทัย	มันชื่อเรียงเสียงไรไล่เลียงดู
ท่านตาเถ้าคุกคามถามเสียงอึง	พ่อแม่มึงชื่อไรเฮ้ยอ้ายหนู
บ้านช่องอยู่ไหนจะใคร่รู้	ไม่บอกกูกูจะให้เขาใส่คา ฯ
๏ เจ้าพลายกลัวตัวงอร้องขอโทษ	เจ้าคุณโปรดเถิดจะเล่าไม่มุสา
หม่อมแม่ฉันทั่นชื่อแก้วกิริยา	ที่ยายตาไปขายขุนช้างไว้
เดี๋ยวนี้พ่อขุนแผนแสนณรงค์	ให้เงินส่งพ้นข้าเขามาได้
จึงเกิดหลานอยู่ที่บ้านวัดตะไกร	หม่อมแม่ให้ฉันชื่อพลายชุมพล
ด้วยบิดาได้กินเมืองกาญจน์บุรี	หลานจึงถามความนี้แจ้งเหตุผล
ว่าคุณตาเป็นพระยาอยู่เมืองบน	หลานจึงด้นเดินดงสันโดษมา
ไม่รู้จักมักจี่อยู่ที่ไหน	เห็นเรือนชานโตใหญ่เข้ามาหา
แม้นเจ้าคุณมิใช่เป็นยายตา	อย่าโกรธาหลานเลยขอโทษตัว ฯ
๏ ท่านพระยาสุโขทัยยายเพ็ญจันทร์	รับขวัญว่าอ่อพ่อทูนหัว
นี่แหละเรือนยายตาพ่ออย่ากลัว	อนิจจาตานี้ชั่วจริงจริงแล้ว
ไม่ซักไซ้ไต่ถามให้ถ้วนถี่	มาทำโพยโบยตีเอาหลานแก้ว
น้อยฤๅหลังยังเห็นอยู่เป็นแนว	รับขวัญแล้วอุ้มพามาในเรือน
ร้องเรียกหาข้าไททั้งชายหญิง	อีมิ่งอีมีแล้วอ้ายเหมือน
ไปข้างไหนไม่เห็นหน้าพากันเชือน	พวกผู้คนกล่นเกลื่อนมาพร้อมกัน
จึงใช้ให้ข้าไทเย็บบายศรี	ลูกหลานมาถึงนี่จะทำขวัญ
บรรดากรมการในบ้านนั้น	มาพร้อมกันถามข่าวทุกคนไป ฯ
๏ ครั้นพระสุริยนสนธยา	พอโพล้เพล้เพลาจะเข้าไต้
ท่านผู้เถ้าเจ้าเมืองสุโขทัย	กับญาติวงศ์น้อยใหญ่อยู่พร้อมเพรียง
ทำขวัญหลานชายพลายชุมพล	พวกผู้คนโห่ลั่นสนั่นเสียง
ท่านยายสุกยายสายกับยายเชียง	เข้านั่งเคียงเรียกขวัญรำพันไป
ขวัญเอ๋ยขวัญพ่อพลายชายชุมพล	ที่อยู่ต้นไม้ยูงสูงไม้ใหญ่
จะอ้างว้างวังเวงวิเวกใจ	ขวัญอย่าไปอยู่เขาลำเนาเนิน
แต่ล้วนผีโป่งป่าคาแขมรก	ทั้งนกหกหงส์ห่านทะยานเหิน
ขวัญมาอยู่เรือนเถิดให้เพลิดเพลิน	ขออัญเชิญขวัญพ่อชมเงินทอง
อายุยืนหมื่นปีหนาพ่อหนา	จงอยู่ด้วยยายตาอย่าเศร้าหมอง
เป็นสังฆราชบาตรแก้วจีวรกรอง	ถือไม้เท้ายอดทองเที่ยวเทศน์ธรรม์
แล้วพี่น้องพ้องญาติสิ้นทั้งหลาย	เอาเงินตราผ้าลายมาทำขวัญ
ค่อยอยู่เย็นเป็นสุขทุกคืนวัน	ตายายนั้นรักใคร่กะไรเลย
ค่อยซักไซ้ไต่ถามถึงความหลัง	รู้หนังสือฤๅยังพ่อพลายเอ๋ย
เจ้าพลายว่าย่าสอนพอถึงเกย	เพียงละเลยเสียก็เฟือนออกเปื้อนไป
ท่านยายว่าตาช่วยไปฝากวัด	จะให้หัดอ่านเขียนเรียนไปใหม่
แล้วสอบถามหลานรักเฝ้าซักไซ้	เจ้าอยู่วัดยังจะได้ฤๅพ่อคุณ
เจ้าพลายว่ากระนั้นขยันยิ่ง	เป็นความจริงฉันคิดอยู่ครุ่นครุ่น
ฉันจะใคร่ไปบวชเอาส่วนบุญ	มาเทศนาให้เจ้าคุณฟังทุกวัน
ท่านยายตาว่าจงเป็นสังฆราช	ได้โปรดญาติให้ไปสวรรค์
ตาจะให้อ้ายพุกลูกอ้ายจัน	ไปอยู่วัดด้วยกันกับพ่อพลาย
ให้หาธูปเทียนข้าวตอกดอกไม้	กับหมากพลูจะได้ไปถวาย
แล้วอาบน้ำทาแป้งแต่งหลานชาย	ให้นุ่งลายห่มแพรม่วงดวงพุดตาน
ยายเพ็ญจันทร์นั้นนุ่งตารางไหม	ห่มปักตะนาวใหม่สมภูมิฐาน
เจ้าขรัวตานุ่งผ้าปูมประทาน	แล้วหยิบส่านมาห่มสมตัวครัน
ชวนหลานชายพลายน้อยออกเดินทาง	ต่างกางร่มปีกค้างคาวกั้น
บ่าวถือพานทองรองตะบัน	ตามกันออกไปวัดกระพังทอง
ถึงกุฎีที่ท่านสังฆราชา	ถามเจ้าเณรบอกว่าอยู่ในห้อง
ท่านยายตาพาหลานถือพานทอง	ค่อยย่างย่องเข้าไปไหว้กราบลง ฯ
๏ ครานั้นท่านสังฆราชา	แลมามั่นจิตรว่าศิษย์สงฆ์
จึงร้องถามไปด้วยใจจง	ชีต้นคงฤๅเป็นไรไม่เข้ามา
ท่านผู้รั้งฟังถามหัวเราะคัก	ไม่รู้จักผมฤๅเจ้าคุณขา
ท่านสมภารตกใจใส่แว่นตา	อ่อโยมพระยาดอกฤๅคิดว่าใคร
ข้างหลังนั่นทั่นผู้หญิงแล้วสินะ	กินหมากคะโยมขยดมาให้ใกล้
อาตมาขาแข้งมันขัดไป	จึงมิได้บิณฑบาตยาจนา
ท่านทั้งสองผ่องแผ้วไม่เจ็บป่วย	ดูกระชุ่มกระชวยอยู่หนักหนา
รูปพิศดูโฉมโยมพระยา	เหมือนจะหาได้อิกสักสองคน ฯ
๏ ท่านสุโขทัยได้ฟังนั่งหัวร่อ	จะหาอิกนั้นก็พอไม่ขัดสน
แต่ท่านยายหึงไม่หยุดเป็นสุดทน	ทั้งสามคนหัวร่ององอไป
แล้วผินหน้ามาเรียกให้เจ้าพลาย	เอาธูปเทียนไปถวายแล้วกราบไหว้
ฉันจะเอาหลานยามาฝากไว้	จงโปรดให้เรียนธรรมให้ชำนาญ
เออนี่ลูกใครที่ไหนเล่า	จึงโยมเจ้าพระยาว่าเป็นหลาน
ท่านสุโขทัยไหว้กราบแล้วแจ้งการ	ขอประทานลูกแก้วกิริยา
เมื่อโยมต้องเร่งเงินพินัยนั้น	ไปยากอยู่เมืองสุพรรณเป็นหนักหนา
ขุนแผนเพื่อนรักใคร่ให้เงินตรา	พากันมาอยู่บ้านวัดตะไกร
จึงเกิดพลายชุมพลคนนี้	เมื่ออาสาไปตีเมืองเชียงใหม่
เดี๋ยวนี้เจ้าขุนแผนผู้แว่นไว	โปรดให้ไปกินเมืองกาญจน์บุรี ฯ
๏ ท่านสมภารว่าอ่อออทองแก้ว	มันมีลูกผัวแล้วเจียวฤๅนี่
เมื่อกระนั้นท่านพามากุฎี	ใส่ตุ้มปี่ลงไม่รอดมันทอดทิ้ง
เมื่อรูปไปบ้านท่านคราวแล้ว	เห็นออแก้วมันยังผูกกระจับปิ้ง
ดูคืนวันมันกระชั้นเข้าจริงจริง	ช่างโตเร็วเจียวยิ่งทั้งหญิงชาย
นี่ฤๅโฉมพระยากับข้าเจ้า	มันจะมิแก่เถ้าน่าใจหาย
แล้วลูบหลังลูบหน้าว่าออพลาย	ลูกผู้ชายหน้าตาน่าเอ็นดู
เอ็งอุตส่าห์ร่ำเรียนทั้งเขียนอ่าน	เป็นทหารเหมือนพ่อเถิดออหนู
จะให้นอนห้องในใกล้กับกู	จะได้ดูมันด้วยช่วยระวัง ฯ
๏ ท่านพระยาสุโขทัยยายเพ็ญจันทร์	ต่างรำพันพูดจาแล้วฝากฝัง
จนจวนสวดมนต์ค่ำย่ำระฆัง	ก็อำลามายังที่บ้านเรือน ฯ
๏ จะกล่าวถึงนารีศรีมาลา	นางโศกาตรอมใจใครจะเหมือน
แต่พลายน้อยจากไปไม่ถึงเดือน	เจ้าอยู่เรือนอกร้อนเหมือนนอนไฟ
เพราะพระไวยไปอยู่กับเมียน้อย	ย่าก็พลอยด่าว่าไม่ปราศรัย
จนซูบผอมตรอมตรมระทมใจ	ร้องไห้ถึงเจ้าพลายชายชุมพล
โอ้น้องเอ๋ยเคยอยู่เป็นเพื่อนพี่	จะร้ายดีพ่อก็แจ้งซึ่งเหตุผล
เห็นเขาตีพี่แล้วเป็นทำวน	ช่วยฝนไพลให้ทาน้ำตาคลอ
ความรักพี่นี้แสนสุดสวาดิ	จึงสามารถบุกป่าไปหาพ่อ
จะแจ้งความตามที่เขาด่าทอ	พี่ห้ามเจ้าเจ้าไม่รออารมณ์เลย
น่าสงสารปานฉะนี้เจ้าพลายน้อย	จะเศร้าสร้อยมัวหมองแล้วน้องเอ๋ย
ไปเดินทางกลางป่าเจ้าไม่เคย	น้ำค้างเปรยตกต้องจะหมองมอม
ทั้งจุกไรใครเล่าจะเกล้าสาง	ที่สำอางกลิ่นอายจะหายหอม
จะเปลี่ยวอกไปตระกรกตระกรำตรอม	ถึงบ้านพ่อก็จะผอมลงผิดตา
โอ้พ่อคุณขุนแผนของลูกแก้ว	รู้แล้วน่าจะรีบลงมาหา
นี่คอยหายหลายวันไม่เห็นมา	ฤๅพ่อลืมศรีมาลาแล้วกระมัง
อยู่เดียวเหลียวหาใครไม่แลเห็น	เขาเคี่ยวเข็ญตีโบยระบมหลัง
ทั้งเรือนนี้มีแต่เขาชิงชัง	ทุกวันยังแต่ชีวิตจะวางวาย
ทั้งแม่พ่อเล่าก็อยู่ถึงพิจิตร	โอ้คิดคิดขึ้นมาน่าใจหาย
สะอื้นอ้อนอ่อนทอดระทวยกาย	ไม่เว้นวายวันทุกข์ทรมาน ฯ
๏ จำจะให้ไปบอกถึงแม่พ่อ	ลงมาต่อว่ากันให้แตกฉาน
แม้นหม่อมไวยไม่รักทำหักราน	จะก้มหน้าไปบ้านบวชเป็นชี
นางจึงเรียกข้าเก่าชาวพิจิตร	อ้ายทิดเอ๋ยอยู่ไหนเข้ามานี่
อ้ายทิดขานเจ้าขามาทันที	หม่อมแม่ศรีมาลาเรียกฉันทำไม
ศรีมาลาว่ากระถดมาให้ชิด	กระซิบบอกอ้ายทิดแล้วร้องไห้
เอ็งเอ็นดูข้าด้วยช่วยขึ้นไป	บอกพ่อแม่แก้ไขตามปัญญา
ว่าข้านี้เจ็บไข้ใจจะขาด	ที่วิวาทตีรันนั้นอย่าว่า
ช่วยลวงล่อพ่อแม่ให้ลงมา	เนื้อความใหญ่ไว้ข้าจะบอกเอง ฯ
๏ อ้ายทิดสงสารนายร้องไห้ด้วย	หม่อมแม่เหมือนเขาช่วยมาข่มเหง
ทั้งตีด่าสารพัดไม่ยำเกรง	ดีฉันเองกับเมียพลอยเสียใจ
ลูกจะรอดขึ้นไปมิให้วุ่น	บอกเจ้าคุณสองรามาให้ได้
แล้วเดินมาข้างนอกไม่บอกใคร	จับถุงย่ามใหญ่ใส่ข้าวปลา
ทั้งหมากพลูบุหรี่มีทุกอย่าง	ลายฉลางคาดพุงหม้อตุ้งก่า
ครั้นเสร็จสรรพแล้วจับหอกละว้า	เอาย่ามใหญ่ใส่บ่ารีบคลาไคล
ขัดเขมรจังกาตามุ่งหมาย	หนทางขโมยควายมันจำได้
ออกทุ่งโพธิ์สามต้นด้นป่าไป	ค่ำนอนบนต้นไม้ไหว้คุณครู
ครั้นเช้ากลับลงมาหาห้วยหนอง	เอาฟืนกองก่อไฟตั้งหม้อหนู
แต่พอปลงหม้อข้าวเผาปลาทู	กินอยู่แล้วก็ไปไม่รั้งรอ
ครั้นแดดร้อนผ่อนพักชักตุ้งก่า	เมากัญชางกเงิ่นเดินหัวร่อ
เสียงแกรกกรากก็กลัวจนตัวงอ	ใบไม้สวบควบห้อตะบึงไป
เดินสามวันครึ่งถึงพิจิตร	เพื่อนทักว่าอ้ายทิดจะไปไหน
มันแกล้งทำไขหูไม่ดูใคร	ตรงขึ้นเรือนใหญ่ไม่รอรั้ง
พระพิจิตรนั่งชิดกับบุษบา	เห็นพูดจากันจ้อที่หอนั่ง
เข้าไปทั้งย่ามถุงพะรุงพะรัง	กราบแล้วนั่งก้มหน้าทำตาปรอย ฯ
๏ ครานั้นจึงท่านพระพิจิตร	เห็นอ้ายทิดขึ้นมาทำหน้าจ๋อย
แกด่าว่าน่าเฆี่ยนสักแปดร้อย	ดูโคลนคล่อยช่างพาขึ้นมาเลอะ
นี่อะไรในถุงอ้าวตุ้งก่า	อ้ายทิดสูบกัญชาจนตาเปรอะ
มันช่างเมายังค่ำทำหยำเยอะ	นี่เที่ยวเซอะมาทำไมไอ้ขี้คุก
ทำไมมึงจึงไม่อยู่กับมุลนาย	มึงมาเที่ยวขโมยควายหมายสนุก
เขาจับได้ฤๅหวานำหน้าทุกข์	ให้เขาเอาเข้าคุกสาแก่ใจ ฯ
๏ อ้ายทิดนิ่งนั่งฟังนายด่า	ทำเกาหัวขยี้ตาแล้วร้องไห้
อันวัวควายฉันไม่หมายขโมยใคร	นายผู้หญิงท่านใช้มากราบท้าว
ด้วยเดี๋ยวนี้แม่ศรีมาลาเจ็บ	เนื้อเย็นเป็นเหน็บสะท้านหนาว
ไม่มีสุขจุกเสียดเป็นคราวคราว	ให้ลงมดลงท้าวว่าถูกคุณ
หมอหลวงหมอราษฎร์ออกกลาดเกลื่อน	มาแน่นเรือนรักษากันว้าวุ่น
ข้าวปลาไม่กินเห็นสิ้นบุญ	เชิญฝ่าเท้าเจ้าคุณรีบลงไป ฯ
๏ พระพิจิตรบุษบาน้ำตาตก	ตีอกผางผางพลางร้องไห้
พ่อทิดเอ๋ยพ่อทิดแม่ผิดใจ	เป็นอะไรจึงมาเป็นถึงเช่นนี้
แล้วเรียกหาข้าคนอลหม่าน	เหวยอ้ายปานอ้ายเป้าอ้ายเถ้าศรี
ไปถอยเรือกัญญาออกมาที	จะลงไปกรุงศรีอยุธยา
ผู้คนอลหม่านทั้งบ้านช่อง	ที่ไม่อยู่กู่ก้องตะโกนหา
บ้างฉวยได้พายถ่อวิ่งสอมา	ลงถอยเรือกัญญาอยู่วุ่นวาย
มาจอดท่าหน้าบ้านสะพานใหญ่	เอาแคร่ใส่ผูกพนักจักตอกหวาย
ล้วนชาวเหนือเรือแพไม่เคยพาย	เกี่ยงกันถือท้ายเอะอะไป
พวกผู้หญิงริงเรือหอบเสื่อสาด	ทั้งโต๊ะถาดถ้วยชามรามไหม
ข้าวสุกข้าวสารเชิงกรานไฟ	ขนส่งลงไปใส่ข้างท้าย
พระพิจิตรบุษบาละล้าละลัง	กำชับสั่งบ่าวไพร่สิ้นทั้งหลาย
อยู่รักษาเรือนเหย้าเฝ้าวัวควาย	ทั้งหญิงชายชวนกันหมั่นระวัง
สั่งพลางทางลงจากเรือนใหญ่	อ้ายทิดถือชุดไฟเดินตามหลัง
ครั้นถึงท่าลงเรือไม่รอรั้ง	ท่านพระพิจิตรนั่งเอกเขนกไป
อ้ายทิดโบกมือบอกให้ออกเรือ	พลพายชาวเหนือเสียงเกื๋อไก๋
ยังไม่เคยเลยพ่อพายอย่างไร	ทำขวักไขว่เกะกะกีดกันเอง
คนหนึ่งยาวคนหนึ่งไล่ไม่ถนัด	ข้างหัววาดท้ายคัดตุนัดตุเหน่ง
น้ำเพรื่อเรือโคลงอยู่โงงเงง	ไม่เป็นบทเป็นเพลงโก้งเก้งมา
อ้ายทิดนั่งยองยองร้องเกนเกน	พลพายเหลือเถนเจ้าคุณขา
พระพิจิตรถือหวายกรายหวดมา	อ้ายลูกหมามึงไม่วาดหัวลงไว้
พวกบ่าวเห็นนายถือหวายจ้อง	ลุกขึ้นนั่งยองยองขยุ้มใหญ่
อ้ายทิดลุกชะเง้อเออนั่นเป็นไร	ประเดี๋ยวโดนกอไผ่เข้าต้ำตึง
โขนพนักหักพับกัญญาย่น	พระพิจิตรล้มก้นกระแทกผึง
ลุกขึ้นนิ่วหน้าด่าเสียงอึง	อ้ายทิดลุกทะลึ่งไปถือท้าย
แล้วเปลี่ยนผลัดหัดกันมากลางน้ำ	กว่าจะพร้อมทั้งลำจนเที่ยงสาย
รีบเร่งเร็วรุดไม่หยุดพาย	ล่องน้ำตามสบายมากรุงไกร ฯ
๓๙
ขุนแผนส่องกระจก
๏ จะกล่าวถึงขุนแผนแสนสนิท	เรืองฤทธิฦๅจบพิภพไหว
ได้กินเมืองกาญจน์บุรีไม่มีภัย	สมสนิทพิสมัยด้วยสองนาง
ลาวทองกับเจ้าแก้วกิริยา	ปฏิบัติวัตถาไม่ห่างข้าง
คลึงเคล้าเช้าเย็นไม่เว้นวาง	แต่ระคางขุ่นข้องให้หมองใจ
ด้วยอีสร้อยฟ้ามันทำเข็ญ	คบเถรทำให้ลูกกูหลงใหล
นิ่งฉะนี้น่าที่ออหมื่นไวย	จะเสียคนป่นไปเป็นชาติกา
คิดแล้วจึงเรียกเจ้าลาวทอง	สั่งน้องเจ้าจงอยู่ดูเคหา
แต่งตัวแล้วเรียกแก้วกิริยา	มาขึ้นช้างงาสง่างาม
สัปคับประดับกูบละไม	บ่าวไพรพรั่งพร้อมล้อมหลาม
ออกจากบ้านบากตรงเข้าดงราม	ข้ามทุ่งธารแถวแนวลำเนา
สามวันครึ่งก็ถึงอยุธยา	พอพระพิจิตรบุษบามาถึงเข้า
แลไปใครหนอคุณพ่อเรา	ปลงช้างวางเข้าไปวันทา
จึงถามความพลันในทันใด	มีธุระสิ่งไรนะเจ้าขา
ทั้งคุณพ่อคุณแม่บุษบา	ลงมาจะประสงค์สิ่งอันใด ฯ
๏ ครานั้นพระพิจิตรบุษบา	บอกว่าศรีมาลาเจ้าเป็นไข้
เจ็บหนักเจียนจักถึงบรรลัย	ใช้อ้ายทิดขึ้นไปจึงได้มา
ขุนแผนบอกว่ามิใช่ไข้	เชิญคุณพ่อขึ้นไปบนเคหา
จะได้รู้ร้ายดีศรีมาลา	ว่าแล้วก็พากันขึ้นไป
ทั้งพระพิจิตรบุษบาข้าคน	สับสนอยู่ที่หอนั่งใหญ่
พระไวยเห็นพ่อมาระอาใจ	ออกไปไหว้บิดาแลมารดา ฯ
๏ ครานั้นศรีมาลานารี	หมองศรีเศร้าสร้อยละห้อยหา
รู้ว่าพ่อแม่ทั้งสองมา	ก็ไคลคลาจากห้องด้วยหมองใจ
กราบเท้าบิดาแลมารดา	นางโศกาสะอึกสะอื้นไห้
เล่าความตามจริงทุกสิ่งไป	เหลือใจแล้วที่ลูกจะทานทน
ดูเถิดหลังพังแล้วล้วนแนวไม้	เป็นริ้วรอยลายไปทุกแห่งหน
ว่าเป็นชู้กับน้องชายพลายชุมพล	พระไวยเชื่อคำคนเขาเจรจา
แม้นเขาว่าแก้วเกิดขึ้นในท้อง	ก็จะต้องแหวะออกเหมือนเขาว่า
อย่างนี้น่าที่จะมรณา	ว่าพลางโศกาสะอื้นไป ฯ
๏ พระพิจิตรบุษบาได้แจ้งการ	แสนสงสารไม่กลั้นน้ำตาได้
น้ำตาคลอตาพลางว่าไป	เป็นไฉนฉะนี้นะลูกอา
เพราะข้ารักขุนแผนแว่นไว	จึงยินยอมยกให้เสนหา
แต่แรกเริ่มเดิมนั้นได้สัญญา	ว่าลูกข้ามันไม่สู้รู้อะไร
ด้วยเป็นชาวบ้านนอกคอกนา	กิริยาพาทีหาดีไม่
ถึงจะผิดพลั้งบ้างเป็นอย่างไร	เจ้าก็ไม่ด่าตีศรีมาลา
ด้วยคำมั่นสัญญาว่าดังนี้	ไยจึงตีด่าเล่นเป็นหนักหนา
ดังเชลยตีทัพจับได้มา	เสียแรงข้ารักเจ้าเป็นเท่าไร
ส่วนพ่อแม่ของเจ้าเมื่อเราเลี้ยง	กล่อมเกลี้ยงมิให้หมองน้ำใจได้
ลูกข้าข้าก็รักเพียงดวงใจ	แต่ริ้นไรก็มิได้ให้ตอมตัว
ถึงจะโบยตีมิให้หนัก	จนลูกรักเติบใหญ่ได้มีผัว
ยกให้หมายใจจะฝากตัว	กลับมาชั่วช้าได้ให้อายคน ฯ
๏ ครานั้นพระหมื่นไวยพลายงาม	ฟังความคั่งแค้นทุกขุมขน
กระทบกระแทกแดกดันให้บัดดล	ฉันนี้จนไม่รู้ที่จะเจรจา
อันมีเมียสองก็ต้องห้าม	ตามคำโบราณท่านย่อมว่า
มันเกาะแกะเกินก้ำเป็นธรรมดา	ใช่ว่าจะไม่เลี้ยงให้เที่ยงธรรม
ศรีมาลาข้าก็ให้เป็นเมียหลวง	ข้าไททั้งปวงไม่เกินก้ำ
ถึงสร้อยฟ้าหล่อนก็ว่าอยู่ในคำ	ทั้งให้ถือน้ำทุกปีมา
เงินทองของข้าวเท่าใดใด	ก็มอบไว้ให้หมดทั้งเคหา
ครั้นว่าเห็นสิ่งไรไม่ชอบตา	ฉันว่าหล่อนก็เถียงขึ้นเสียงดัง
ทำเป็นโกรธบ่าวข้าด่าประชด	เหลือจะอดลูกนี้จึงตีมั่ง
ทำแต่พอให้หลาบปราบพอฟัง	ใช่จะตั้งเคี่ยวเข็ญดังเจรจา
เจ้าชีวิตชุบเลี้ยงถึงเพียงนี้	มีเมียไม่ดีก็ขายหน้า
เพื่อนขุนนางทั้งสิ้นจะนินทา	ใช่ว่าจะไม่รักหล่อนเมื่อไร
ฤๅคุณพ่อกับคุณแม่บุษบา	หารู้ทะเลาะตีด่ากันบ้างไม่
ประเพณีมีมาแต่ก่อนไร	มิใช่ใจใครจะลุถึงโสดา
ธรรมดาว่ามนุษย์ปุถุชน	ยังมักหมิ่นมืดมนด้วยโมหา
จะให้หมดโมโหโกรธา	สุดปัญญาที่ลูกจะผ่อนปรน
คุณพ่อดูแต่ลิ้นอยู่กับฟัน	กระทบกันก็ไม่รู้ว่ากี่หน
จะไม่ให้ตีรันฉันก็จน	พ่อแม่ก็จะป่นเป็นหว่านไป ฯ
๏ ครานั้นพระกาญจน์บุรีศรีสงคราม	ได้ฟังความลูกว่าไม่นิ่งได้
อย่าพักพูดเลยเจ้าพอเข้าใจ	สารพัดที่จะได้มารู้ความ
เพราะรักดอกจึงรีบลงมาหา	จะได้เห็นประจักษ์ตาว่าเสี้ยนหนาม
พ่อดูหน้าเจ้าเป็นฝ้าเหมือนทาคราม	มีเมียสองต้องห้ามแต่ไรมา
เหมือนนิทานท่านท้าวยศวิมล	มเหสีสองคนเป็นซ้ายขวา
ชื่อว่าจันท์เทวีกับจันทา	ทั้งสองรานั้นร่วมมารดากัน
แต่พี่น้องท้องเดียวยังทำได้	คบอีเถ้าจัญไรโกหกนั่น
ทำเสน่ห์เล่ห์กลทุกสิ่งอัน	จนท้าวนั้นลุ่มหลงปลงฤทัย
นางจันท์เทวีไม่มีผิด	มันเสียดส่อข้อคิดให้ขับไล่
อันเรื่องนี้เจ้าก็รู้อยู่แก่ใจ	เป็นไฉนจึงประมาทนะลูกอา
คนดีอยุธยาหาสิ้นไม่	เจ้าอย่าถือตัวไปฟังพ่อว่า
พ่อรู้แน่แล้วว่าลูกนี้ถูกยา	เจ้าไม่เชื่อบิดาจะเสียคน ฯ
๏ สร้อยฟ้ากับอีไหมอยู่ในห้อง	ได้ฟังหัวพองสยองขน
เปิดหน้าต่างลอยหน้าว่าลนลน	ใครทำเวทมนตร์เอาตัวมา
ข้างนี้รู้อยู่แล้วว่าพระไวย	ต้องยาแฝดแปดไปจนมืดหน้า
ทุกเช้าค่ำร่ำละห้อยคอยบิดา	เมื่อไรจะลงมาได้จับมัน
บัดนี้คุณพ่อมาน่าดีใจ	จะได้จับอ้ายคนมนตร์ขยัน
รูปร่างอย่างไรได้เห็นกัน	อย่าช้าเลยตะวันจะค่ำไป ฯ
๏ พระกาญจน์บุรีชี้หน้าด่าอึง	อุเหม่มึงอย่าท้าอีหน้าไพร่
อีเม้ยเฮ้ยอย่าช้าเอ็งจงไป	หยิบกระจกที่ออไวยเขาส่องมา
อีเม้ยรับกลับเข้าในห้องใน	หยิบกระจกบานใหญ่กะหลาป๋า
เทศแท้เที่ยงดีมีราคา	เอาออกมาให้ขุนแผนผู้แว่นไว
ขุนแผนผินรับจับกระจก	พลางหยิบยกกระดานชนวนใหญ่
มาขีดเขียนเลขยันต์ลงทันใด	แล้วลบผงลงใส่กระจกพลัน
โอมอ่านมนตร์ครบจบศีรษะ	ขอเดชะพระเวทวิเศษขยัน
ถ้าใครทำมนตร์ยาใจอาธรรม์	จงปรากฏเห็นกันให้ทันตา
ก็เกิดเป็นรูปนิมิตติดกระจก	อกต่ออกอิงแอบเข้าแนบหน้า
ใบรักรัดกระสันกันสองรา	ขุนแผนฮาดังลั่นนั่นเป็นไร
พระพิจิตรบุษบากับข้าคน	ต่างเห็นมนตร์สัจจังทั้งเรือนใหญ่
ขุนแผนหยิบยื่นให้หมื่นไวย	เอ็งดูดู๋นี่อะไรให้ว่ามา ฯ
๏ พระหมื่นไวยเมินหน้าหาดูไม่	ข้าเข้าใจอยู่นักไม่พักว่า
ถ้าทำมั่งก็เป็นเช่นบิดา	ใช่ตัวข้าโง่เง่าไม่เท่าทัน
แม้นไม่ดีที่ไหนจะพ้นโทษ	เมื่อทรงโปรดให้ไปตีเชียงใหม่นั่น
จึงได้มีความสุขทุกคืนวัน	เพราะพ่อนั้นรักที่ศรีมาลา
ถึงจะทำความผิดสักเท่าไร	พ่อก็เข้ากันไปมิได้ว่า
ข้าทำไม่ได้เช่นใจของบิดา	ใครผิดก็ต้องว่าตามจริงไป ฯ
๏ ขุนแผนชี้หน้าด่าอึง	อุเหม่มึงลำเลิกพ่อเล่นได้
ลุกฉวยดุ้นแสมแร่เข้าไป	พระหมื่นไวยวิ่งหาย่าช่วยที ฯ
๏ ทองประศรีตะแกโกรธกระโดดโหยง	ทุดอ้ายบ้าลำโพงตายโหงผี
ข่มเหงหลานกูไยไอ้อัปรีย์	มึงอวดว่าตัวดีมีวิชา
จองหองว่าส่องกระจกได้	เข้าใจว่ายิ่งยวดพูดอวดหมา
มึงทำเป็นกูเห็นอยู่อัตรา	กูไม่ปรารถนาจะเชื่อใคร
ทำไมกับเล่นกลให้คนดู	อ้ายแขกตรังกานูก็เล่นได้
มันโยนลูกทองคลีเป็นสี่ใบ	อมฟืนอมไฟได้แดงแดง ฯ
๏ พระพิจิตรบุษบาก็ตกใจ	ร้องห้ามลูกไปจนเสียงแห้ง
ฉุดชายกระเบนรั้งกำลังแรง	บุษบาคร่าแย่งเอาไม้ไป
ขุนแผนยั้งหยุดให้สุดคิด	ด้วยเกรงพระพิจิตรผู้เป็นใหญ่
บุษบาจึงว่ากับพระไวย	จะขอลาลูกไปเสียสักปี
อลักเอลื่อเหลือทนด้วยท้องไส้	เมื่อคลอดลูกแล้วจะให้มาอยู่นี่
จะตั้งเคี่ยวเข็ญกันรันตี	น่าที่ศรีมาลาจะบรรลัย ฯ
๏ ครานั้นหมื่นไวยเจ้าพลายงาม	ฟังความแค้นคั่งดังเพลิงไหม้
กระทบกระแทกแดกดันให้ทันใด	ช้าอยู่ไยเล่าหม่อมศรีมาลา
จัดแจงเงินทองของเจ้า	เร็วเข้าขนลงไปตีนท่า
ไปอยู่เมืองพิจิตรกับบิดา	ต่อคลอดลูกออกมาสักห้าคน
จึงมาอยู่กับเราเหมือนเก่าก่อน	หม่อมแม่ท่านจะสอนให้เป็นผล
ไปเถิดแก้วตาแม่หน้ามน	ขนของลงบรรทุกเรือกัญญา ฯ
๏ บุษบาว่าหม่อมเจ้าจอมเขย	ช่างแง่งอนกะไรเลยเป็นหนักหนา
กระทบกระแทกแดกดันให้มารดา	มิให้ไปก็ว่ากันโดยดี
ใช่เรานี้จะลงมาว่าขาน	ห้าวหาญฮึกฮักให้อึงมี่
อีเถ้าเข้าใจเป็นไรมี	ลำเลิกว่าข้านี้ก็เข้าใจ
เจ้าเป็นพระนายแม่ยายจน	ทิ่มตำร่ำประดนแดกดันให้
คิดมั่งแต่หลังก็เป็นไร	เว้นไว้แต่ไม่คลอดเจ้าออกมา
ถึงจะไม่คิดคุณอีเถ้าบ้าง	เหลียวดูข้างข้างนี้เถิดหนา
หัวหงอกออกอร่ามตามกันมา	เพราะอีศรีมาลาจึงเจ็บใจ
บ้านเมืองของกูกูก็อยู่	ใครมาข่มเหงกูเช่นนี้ไม่
มึงแกล้งใช้ให้อ้ายทิดนั้นขึ้นไป	บอกว่าเป็นไข้จึงลงมา
ถ้ากูรู้ว่าวิวาทกันกับผัว	เคืองหัวแม่ตีนกูไม่ดูหน้า
ตั้งแต่วันนี้ไปกูไม่มา	ตามแต่วาสนาเถิดขาดกัน
เจ็บไข้ก็อย่าให้ไปบอกกู	ผีสางกูไม่ดูเป็นแม่นมั่น
ถึงมึงจะอยู่ตึกให้ครึกครัน	กูจนก็จะดั้นไปตามจน
เสียแรงหมายใจจะได้พึ่ง	แต่งมึงก็ไม่เห็นจะเป็นผล
มันกลับเป็นไพรีเข้าตีตน	จะกังวลด้วยมึงไปทำไม
แต่เลือดในตัวมันชั่วช้า	ยังควักออกเสียหาอาลัยไม่
กูนึกว่าอ้ายพม่ามันพาไป	สิ้นอาลัยลืมกันจนวันตาย ฯ
๏ เออก็ดูเอาเถิดเจ้าจอมแม่	เซ็งแซ่นี่กะไรน่าใจหาย
ใครเล่าเขาไม่นับว่าแม่ยาย	จึงว่าเปรียบเทียบทายทุกอันไป
ดีชั่วผัวเมียเขาตีกัน	เขาหาฆ่าฟันกันเสียไม่
หายโกรธก็จะดีด้วยกันไป	เป็นผู้ใหญ่ควรแต่จะปรองดอง
นี่กลับหาเป็นเช่นนั้นไม่	จะกระชากลากไปเสียจากห้อง
แกล้งมายุเด็กให้ใจคะนอง	แล้วมาร้องแปร้นแปร้นแสนรำคาญ
นิ่งอยู่ไยเล่าเจ้าศรีมาลา	ไม่ส่งเสียงเถียงว่าให้ฉานฉาน
หม่อมแม่ท่านอยู่เป็นกระทู้การ	ไม่เหมือนน้ำใจท่านจึงโกรธา
ข้ากลัวเจ้าแล้วแต่นี้ไป	ถึงล่วงเกินอย่างไรก็ไม่ว่า
จะเป็นเครื่องเคืองในใต้บาทา	มารดาแค้นขัดจะตัดรอน
เมียกลัวผัวอยู่ไม่ดูแคลน	หม่อมแม่เถียงแทนอยู่ย่อนย่อน
ลูกสาวนิ่งเฉยไม่เคยงอน	ท่านแม่มาสอนให้งอนงด
กระทบกระแทกแดกดันทุกอันว่า	ก็ใครใจโสดาจะได้อด
มันน่าตอบแทนดูให้รู้รส	หากอดด้วยว่าเห็นเป็นแม่ยาย
คุณพ่อเป็นไรไม่ว่าขาน	ช่างกะไรไล่พาลกันง่ายง่าย
ด่าลูกสาวกระทบกระเทียบเปรียบปราย	ป่ายถึงอ้ายพม่ารามัญ
สู่ขอพ่อแม่ก็ยกให้	แต่แรกเป็นไรไม่เลือกสรร
โกรธแล้วค่อนว่าสารพัน	แดกดันร่ำว่าให้สาใจ
ข้าเจ้านี้แลเผ่าพวกพม่า	แต่แรกนั้นท่านหารู้จักไม่
ด้วยว่าข้าตัดผมเสียเป็นไทย	จึงหลงยกให้ลูกสาวมา
เดี๋ยวนี้รู้ว่ามิใช่ไทย	จะกระชากลากไปเสียต่อหน้า
เขาไม่ให้ไปจึงโกรธา	อย่าว่าแต่มาสักเพียงนี้
ถึงจะยกกันมาสักห้าพัน	เคี่ยวเข็ญเล่นกันให้ป่นปี้
สู้กันจนตายวายชีวี	ใครดีก็มาพาไปดู ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	แค้นคิดตาเพ่งเขม็งอยู่
เอ๊ะอ้ายไวยกะไรกล้าต่อหน้ากู	ข่มขู่ขยี้เล่นเป็นผักยำ
ชี้ข้ามหัวพ่อเป็นตอไม้	แคะไค้ว่าเล่นไม่เป็นส่ำ
นับมึงไม่ได้อ้ายใจดำ	ถ้อยคำหยาบช้าสามานย์
ทั้งนี้มึงเห็นว่ายากทรัพย์	จึงไม่นับน้ำหน้าว่าขาน
ข่มเหงแม่ยายขายประจาน	ท่านก็พ่อแม่ของกูมา
มึงไซร้ก็ได้แจ้งเนื้อความหลัง	กูได้เล่าให้ฟังเป็นหนักหนา
เมื่อลักแม่มึงหนีขุนช้างมา	ไม่พึ่งพาท่านได้ก็ดูเอา
จะพากันฉิบหายตายโหงเสีย	มึงจะได้มีเมียที่ไหนเล่า
ยังกลับมาขู่รู่ทำดูเบา	อ้ายขี้เค้าคนอกตัญญู
เป็นแต่จมื่นไวยยังเพียงนี้	ถ้านานไปได้ดีจะครันอยู่
เป็นไรเป็นไปจะได้ดู	กูก็เป็นถึงพระกาญจน์บุรี
พ่อตาก็เป็นพระพิจิตร	จะชอบผิดอย่างไรให้รู้ที่
อ้ายจองหองจะถองดูสักที	ว่าแล้วลุกรี่ตรงเข้ามา ฯ
๏ ทองประศรีกั้นกางขวางไว้	แกขัดใจฉวยสากตำหมากง่า
อ้ายหน้าด้านทะยานใจไม่เข้ายา	เขาว่ากันลูกเขยกับแม่ยาย
งุ่นง่านการงานอะไรของตัว	ประสมหัวพลอยเห่าเอาง่ายง่าย
จองหองจะถองไม่มีอาย	ร้องด่าท้าทายแต่หลานกู
กูถนอมกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงไว้	แต่อายุออไวยยังเด็กอยู่
อ้ายชาติข้าสองตามึงไม่ดู	มุดหัวคุดคู้อยู่ในคุก
ออไวยไปขอจึงออกได้	ขึ้นไปตีเชียงใหม่ได้เป็นสุข
ไปกินกาญจน์บุรีไม่มีทุกข์	กลับมาหาญรานรุกผู้มีคุณ
มึงจะเป็นผู้ดีสักกี่ชั้น	เมื่อกระนั้นเขาก็เรียกว่าอ้ายขุน
เป็นเจ้าเมืองกาญจน์บุรีพอมีบุญ	ลืมคุณออไวยไปขอมา
มึงไม่ไปเสียให้พ้นเรือน	กูมิต่อยให้เปื้อนก็จึงว่า
มือเหน็บชายกระเบนร้องเกนมา	กล้าดีก็มาอย่ารั้งรอ ฯ
๏ พระไวยแอบย่าร้องว่าไป	ไม่พอที่เลยอะไรนี่คุณพ่อ
เกรี้ยวโกรธโกรธาด่าทอ	ให้เพื่อนบ้านเขาหัวร่อเล่นเกรียวเกรียว
เมียผัวชั่วดีก็ตีกัน	แม่ยายมาเถียงดันอยู่เกรี้ยวเกรี้ยว
จะเอาแต่ใจตนไปคนเดียว	เคี่ยวเข็ญให้อยู่ในถ้อยคำ
ลูกสาวชั่วช้าไม่ว่าเลย	มาว่าแต่ลูกเขยเล่นพล่ำพล่ำ
สารพันดันแดกกระแทกตำ	ใจใครไม่ช้ำก็ใช่คน
ด่าลูกสาวเปรียบแล้วมิหนำ	ยังซ้ำลำเลิกเล่นออกปี้ป่น
สุดที่จะด้านทานทน	ถึงเลกชาวทรพลไม่เช่นนี้
ถ้าแม้นช่วยมายกเป็นลูกเขย	ก็หาเถียงไม่เลยให้จู้จี้
จะทนทานด้านหน้าทั้งตาปี	ถึงด่าแม่ออกมี่ไม่เจ็บใจ
นี่ก็หาได้ช่วยมาไม่ดอก	ข้าหาเป็นลูกครอกของใครไม่
จะขึ้นเสียงเปรี้ยงด่าดังข้าไท	อันจะละเลยให้อย่าพึงคิด
แต่ศึกเสือเหนือใต้ยังไปรบ	มิได้หลบลูกปืนแต่สักหนิด
คนอื่นหมื่นแสนจะแทนฤทธิ	เว้นแต่เจ้าชีวิตแลจนใจ ฯ
๏ ขุนแผนร้องแปร้นเจ้าลูกชาย	พ่อตาแม่ยายหากลัวไม่
อวดอิทธิฤทธาว่ามากไป	ใครใครไม่กลัวทั้งแผ่นดิน
จะสู้ทนจนยับไม่กลับถอย	กูก้อยไม่กลัวเสียหมดสิ้น
ว่าไม่งอนง้อขอใครกิน	ดูหมิ่นกันเล่นแต่ปานนี้
เป็นขุนนางโตใหญ่ที่ไหนเล่า	จะเหยียบหัวอ้ายเถ้าเสียป่นปี้
คุณย่ายิ่งตามใจยิ่งได้ที	ตั้งแต่นี้ขาดกันจนวันตาย
ถ้ากูบรรลัยอย่าไปเผา	ถึงชีวิตออเจ้าจะสูญหาย
ผีมึงกูก็ไม่ไปกล้ำกราย	หมายแต่จะเอาชีวิตกัน
ฟ้าฟื้นของกูที่เอาไว้	เร่งเอามาให้ขมีขมัน
มีศึกเมื่อไรได้เล่นกัน	ถ้าไม่ให้จะไล่ฟันเอาเดี๋ยวนี้ ฯ
๏ พระไวยวิ่งกลับเข้าในห้อง	ร้องว่าคุณพ่อไม่พอที่
มาพลอยโมโหเป็นโกลี	ถึงจะตีตบต่อยไม่น้อยใจ
ราวกับคนอื่นมาขืนค่อน	มาสลัดตัดรอนอย่างนี้ได้
จับดาบทูนหัวกลัวสุดใจ	ออกไปกลัวพ่อจะฟาดฟัน
คุณย่าเจ้าขาเข้ามานี่	ทองประศรีรับเอาขมีขมัน
ถือดาบกระดกงกงัน	ร้องด่าตาชันอื้ออึงไป
กูคิดว่าคนดีอ้ายผีเปรต	ให้แล้วกลับเพศมาคืนได้
ฟันหักหัวหงอกกลับกลอกไป	ใครจะเจรจาได้เหมือนเช่นมัน
ไหนกะไรหนักหนาค่ากี่เฟื้อง	ราวกับค่าควรเมืองเจียวฤๅนั่น
ทุดไสหัวไปให้เห็นตะวัน	ฟันปลาก็ไม่เข้ามึงเอาไป
อ้ายคนบัดสีไม่มีจริง	ว่าแล้วก็ทิ้งฟ้าฟื้นให้
อ้ายขี้ตรวนกวนได้แต่ออไวย	เข้าด้วยลูกสะใภ้เป็นตัวตี ฯ
๏ ขุนแผนแค้นหยิบเอาดาบมา	จบทูนเกศาลุกจากที่
นางแก้วกิริยาตามสามี	ศรีมาลาบุษบาก็คลาไคล
พระพิจิตรก็ตามขุนแผนมา	อาลัยศรีมาลาน้ำตาไหล
ถึงท่าเรือจอดพลันทันใด	พูดจาปราศรัยกันไปมา
พระพิจิตรบุษฐษจึงว่าไป	พ่ออาลัยห่วงหลังเป็นหนักหนา
ส่วนเจ้าก็จะไปเสียไกลตา	ไม่รู้ว่าศรีมาลาจะอย่างไร
พระไวยเห็นหน้าก็ชิงชัง	หาเหมือนเมื่อแต่หลังมาแล้วไม่
เชื่อถือสร้อยฟ้าทุกตาไป	มันจะยุยงให้แต่ด่าตี
จะได้พึ่งคุณย่าก็หาไม่	พลอยซ้ำเสือกไสไปถ้วนถี่
จะหันหน้าพึ่งใครก็ไม่มี	พ่อนี้อาลัยด้วยไกลตา
ขุนแผนกราบเท้าว่าเจ้าคุณ	อย่าหมกมุ่นไปเลยฟังลูกว่า
จะเป็นไรมีกับศรีมาลา	ดังดวงชีวาของลูกชาย
กลับไปใช่ลูกจะเลยละ	คงจะแก้ไขให้จนหาย
มิให้นางอยู่เปลี่ยวผู้เดียวดาย	จะให้พรายทั้งสองอยู่ป้องกัน
อ้ายไวยมัวหมองต้องยาแฝด	แปดเปื้อนไปทั้งคุณย่านั่น
จึงหลงเชื่อฟังไปข้างมัน	สิบห้าวันแล้วลูกจะกลับมา
ที่เคืองใจนั้นไว้ธุระลูก	ไม่แก้ไขให้ถูกแล้วจึงว่า
จะจับทั้งอ้ายคนทำมนตร์ยา	แก้หน้าเจ้าคุณให้คืนดี ฯ
๏ พระพิจิตรบุษบาจึงว่าไป	ข้าเห็นใจเจ้ามาแต่ก่อนกี้
ซื่อตรงคงคดเจ้าไม่มี	นับปีมาแล้วแต่เชื่อใจ
ค่อยอยู่จงดีศรีมาลา	ฟังคำพ่อว่าอย่าร้องไห้
มิใช่ไม่รักเจ้าเมื่อไร	อยู่ได้ก็จะอยู่ด้วยลูกยา
ครั้นปลอบลูกแล้วก็ลงเรือ	ยังอาลัยลูกเหลือละห้อยหา
ศรีมาลาฟูมฟายฝ่ายน้ำตา	พระพิจิตรบุษบาก็คลาไคล ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	พระพิจิตรลับตาหาช้าไม่
ถอดดาบฟ้าฟื้นยืนแกว่งไกว	กลับเข้าไปในบ้านด้วยทันที
พวกบ่าวพระไวยตกใจวิ่ง	ทั้งผู้ชายผู้หญิงหลบหน้าหนี
ขุนแผนแค้นใจใช่พอดี	เฮ้ยอ้ายไวยมานี่มาเล่นกัน
เด็ดขาดกันไปใช่พ่อแม่	ถึงกูเถ้ากูแก่ก็ไม่พรั่น
เป็นตายร้ายดีกูคงฟัน	เมียม่อยมึงด้วยกันก็ดูเอา
หลบหัวไปไหนไม่ลงมา	ฉวยก้อนอิฐปาหัวนอนเข้า
เป้งเป้งหลายทีไม่มีเบา	พระไวยเข้าเรือนเงียบไม่เกรียบเลย
ทองประศรีเยี่ยมหน้านัยน์ตาชัน	ขโมยปล้นกลางวันเจ้าข้าเอ๋ย
แต่น้อยคุ้มใหญ่กูไม่เคย	เด็กเหวยไปบอกกรมเมืองมา
ขุนแผนแค้นแม่ไม่นิ่งได้	เอาอิฐแพ่นขึ้นไปที่ริมฝา
ทองประศรีร้องว้ายกูตายวา	ปิดประตูร้องด่าอื้ออึงไป ฯ
๏ ครานั้นนางแก้วกิริยา	เห็นวุ่นวายหนักหนาไม่นิ่งได้
ปลอบผัวโลมเล้าเอาใจ	ใกล้ค่ำแล้วอย่าช้าน่ารำคาญ
ขุนแผนฟังว่าก็คลาไคล	ศรีมาลาตามไปจนนอกบ้าน
ถึงป่าช้าพลันมิทันนาน	กราบกรานขุนแผนผู้บิดา
เจ้าประคุณทูนหัวของลูกเอ๋ย	จะละเลยลูกไว้ไม่เห็นหน้า
ลูกจะพึ่งบุญใครด้วยไกลตา	สร้อยฟ้าเสียดแสร้งสารพัน
พระไวยเหมือนไฟกำเริบแรง	มันคอยเข้าเฝ้าแยงอยู่เจียวนั่น
เอาฟืนฝอยใส่ซ้ำทั้งน้ำมัน	นับวันนับจะไหม้เป็นจุณไป
ตัวลูกคนเดียวเฝ้าเกรี้ยวกราด	ไหนจะมีชีวาตม์อยู่ไปได้
ร่ำพลางข้อนอุราโศกาลัย	กลิ้งเกลือกเสือกไปกับบาทา ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนอาลัย	เอาใจปลอบลูกเสนหา
พ่อจะให้นางพรายทั้งสองรา	อยู่รักษาลูกแก้วอย่ากลัวภัย
ขึ้นไปจะยกกระบวนทัพ	ลงมาจับอ้ายไวยให้จงได้
จึงจะได้แก้แค้นที่แน่นใจ	ซักไซ้เอาจริงอีสร้อยฟ้า
มันทำเจ้าเท่าไรจะทดแทน	ให้หายแค้นแสนสมกับน้ำหน้า
จะฉีกแล่แผ่เนื้อเอาเกลือทา	เวลานี้ก็จวนจะค่ำแล้ว
เจ้าจะเที่ยวอยู่ในป่าช้าผี	คนเดียวไม่ดีนะลูกแก้ว
ปิศาจกลาดคะนองว่องแวว	ลูกแก้วฟังพ่อจงคืนไป
ศรีมาลาวันทาแล้วลาพ่อ	น้ำตาคลอคลอสะอื้นไห้
เดินเดียวเหลียวหลังยังอาลัย	ขุนแผนทอดถอนใจมาขึ้นช้าง
กับนางแก้วกิริยาคลาไคล	บ่าวไพร่ตามพรูดูสล้าง
ร้องเพลงไก่ป่ามาตามทาง	ขุนแผนขี่พลายกางขับช้างมา
สามวันครึ่งถึงเมืองกาญจน์บุรี	ช้างประทับกับที่ขึ้นเคหา
บ่าวไพร่พร้อมกันไม่ทันช้า	นางแก้วกิริยาเข้าห้องใน
ฝ่ายพระกาญจน์บุรีอยู่ที่จวน	ปั่นป่วนหาหายโมโหไม่
แค้นด้วยลูกชายพระนายไวย	ให้ร้อนรุ่มกลุ้มใจดังไฟลุก
แต่ฮึดฮัดขัดใจเจียนจะคลั่ง	นอนนั่งเช้าเย็นไม่เป็นสุข
เฝ้าแต่ตรอมตรมระทมทุกข์	คิดจะผลาญรานรุกอยู่ทุกวัน ฯ
๏ จะกลับกล่าวถึงเจ้าพลายชุมพล	ที่ดั้นด้นไปอยู่สุโขทัยนั่น
ตายายรักใคร่ใครจะทัน	ตัวนั้นบวชเข้าเป็นเณรนาน
เล่าเรียนขอมไทยว่องไวดี	แปลคัมภีร์เปรื่องปราดออกฉาดฉาน
เช้าเย็นเณรเอากราดไปกวาดลาน	แสนสำราญเป็นสุขทุกเวลา
วันหนึ่งเณรเอากราดกวาดมลทิน	ยังมีขอมดำดินเมืองหงสา
มือถือลานทองของวิชา	หมายจะถามปริศนาของรามัญ
ผุดขึ้นที่ระหว่างกลางบริเวณ	ถามปริศนาเณรชุมพลนั่น
ชุมพลแก้ไขได้ฉับพลัน	ลานนั้นขอมให้ก็ได้มา
เรียนวิชาในลานชำนาญใจ	ล่องหนหายตัวได้ดังปรารถนา
อยู่คงสารพัดสาตรา	ดำพสุธาก็ได้ดังใจปอง
กำลังรุ่นหนุ่มน้อยแน่งสนิท	อิทธิฤทธิฦๅดีไม่มีสอง
อายุสิบห้าปีเปี่ยมคะนอง	สุโขทัยสยองแสยงฤทธิ ฯ
๏ คืนหนึ่งเณรตื่นขึ้นแต่ดึก	อกสะทึกให้สะท้อนถอนจิตร
พลิกกลับก็ไม่หลับลงสักนิด	เณรนอนนิ่งคิดรำพึงตรอง
หวนจิตคิดคะนึงถึงท่านย่า	ทั้งบิดามารดายิ่งหม่นหมอง
เราหลบลี้หนีมาน้ำตานอง	แต่คราวต้องโพยภัยพี่ไวยตี
นานแล้วแต่พรากจากพ่อแม่	จะแก่เถ้าลงอย่างไรไม่รู้ที่
คุณย่าน่าจะหง่อมลงเต็มที	แปดปีเศษแล้วแต่เรามา
ครั้นจะไปเยี่ยมเยือนก็ทางไกล	แต่อาลัยครุ่นจิตคิดหนักหนา
ให้ตื้นตื้นตันใจไปทุกตา	จนสุริยาเยี่ยมยอดยุคันธร
อดิเรกแอร่มแจ่มศรี	ปัถพีแจ้งจำรัสประภัสสร
แซ่เสียงปักษาทิชากร	เณรลุกจากที่นอนล้างหน้าพลัน
ลงจากกุฎีแล้วเดินมา	มัดหญ้าเป็นยักษ์โตถงั่น
แข้งขาข้อลำกำยำครัน	ปากปั้นเขี้ยวขบเข้าติดไว้
แล้วมัดไม้ไผ่เป็นตระบอง	สอดใส่ในสองมือยักษ์ใหญ่
ครั้นสำเร็จเสร็จสรรพด้วยฉับไว	ขึ้นบันไดหยิบกระดาษเข้ากุฎี
ดินสอดำซ้ำเขียนเป็นอักษร	ถึงบิดรไต่ถามความถ้วนถี่
พับผนึกมิดชิดสนิทดี	รีบรี่เดินออกมานอกชาน
จัดแจงสารพัดบัตรพลี	ลุกลงจากกุฎีมาปลูกศาล
วงด้ายสายสิญจน์วิชาการ	แล้วเสกซ้ำปลุกมารด้วยมนตรา
ถ้วนคำรบจบคาบซัดข้าวสาร	ยักษ์ทะยานสูงเยี่ยมเทียมภูผา
ทะลึ่งโลดโดดสำแดงแผลงศักดา	ตวาดว่าให้นั่งลงทันใด
เอาหนังสือผูกคอกระชับมั่น	ซ้ำสั่งหุ่นนั้นหาช้าไม่
เอ็งจงรีบถือหนังสือไป	ให้พ่อกูที่กาญจน์บุรี ฯ
๏ ยักษ์รับกราบลาทะลึ่งโลด	ข้ามโขดเขาเขินคิรีศรี
ยูงยางหักระเนนเป็นธุลี	เหยียบเสือช้างบี้ด้วยบาทา
วิ่งกลมดังลมเพชรหึง	ตึงตึงตีนเตะเข้ายอดผา
พังครืนครื้นครั่นสนั่นมา	พสุธาสะท้านสะเทื้อนดง
ข้ามละหานธารท่าป่าทุ่ง	หมายมุ่งทิวไม้ไพรระหง
ตะวันรอนอ่อนแสงพระสุริยง	ยักษ์ก็ตรงเข้าเมืองกาญจน์บุรี
ชาวเมืองรู้ทั่วต่างกลัวยักษ์	พรั่นนักจะพาลูกเมียหนี
ตกใจไม่เป็นสมประดี	ทั้งพระกาญจน์บุรีก็ตกใจ
เสียงอะไรตึงตังดังหนักหนา	ลงจากจวนมาหาช้าไม่
แลเห็นยักษ์พลันในทันใด	ก็แจ้งใจว่ายักษ์วิชาการ
จึงเสกผ้าขาวบางแล้วขว้างไป	เป็นลิงใหญ่ไล่โลดโดดสังหาร
ยักษ์กับลิงวิ่งเข้าประจัญบาน	คนผู้ดูพล่านทั้งพารา
ลิงล่อยักษ์ไล่ทะลึ่งโลด	ลิงโดดยักษ์เงื้อตระบองง่า
ยักษ์ตีลิงไล่ตระบองมา	ลิงกัดยักษ์คว้าต้นคอคั้น
ลิงผลักยักษ์เซพอเหห่าง	ลิงง้างตระบองยักษ์หักสะบั้น
ยักษ์เตะลิงรับจับตีนทัน	ยักษ์ล้มลิงถลันคั้นไม่วาง
ยักษ์มนตร์ตนน้อยศักดาเดช	ลิงเวทมัดซ้ำด้วยลำหาง
ยักษ์ร้ายกลายกลับเป็นหญ้าฟาง	ลิงก็หายกลายร่างเป็นผ้าไป ฯ
๏ ขุนแผนแลเห็นแผ่นกระดาษ	เอ๊ะประหลาดคลี่ดูหาช้าไม่
อักษรบวรลักษณวิไล	ของลูกแต่สุโขทัยธานี
แต่พลัดพรากพ่อแม่ไม่แลเห็น	จะอยู่เป็นสุขทุกข์ไม่รู้ที่
อนึ่งองค์ทรงธรรม์พระพันปี	ยังดีฤๅกริ้วบ้างเป็นอย่างไร
ยังสำราญราชการพระเป็นเจ้า	โรคภัยเบาบางฤๅไฉน
อนึ่งพี่ศรีมาลากับพี่ไวย	ดีร้ายกันอย่างไรไม่แจ้งการ
คุณย่าอยู่หลังยังเป็นสุข	ฤๅเจ็บไข้ได้ทุกข์ถึงตัวท่าน
แต่ลูกพรากจากมาก็ช้านาน	จะคลายทุกข์ถึงหลานบ้างฤๅไร
แม่แก้วกิริยาแม่ลาวทอง	ทั้งสองอยู่ดีฤๅไฉน
ลูกนี้ให้เป็นห่วงบ่วงใย	อยู่ที่ในแม่แก้วกิริยา
อันตัวลูกอยู่ดีศรีสวัสดิ	ไม่เคืองขัดทุกวันก็หรรษา
ได้พึ่งบุญคุณยายกับคุณตา	ลูกศรัทธาบวชเข้าเป็นเณรใน
พ่อแม่พี่ย่าบรรดาญาติ	ขอประสาทแผ่ส่วนกุศลให้
ครั้นอ่านทราบเสร็จพลันในทันใด	พับไว้กลับคืนขึ้นบนจวน ฯ
๏ ขุนแผนเฝ้าคะนึงถึงสารา	เข้าเคหาห้องน้อยละห้อยหวน
คิดถึงลูกผูกใจอาลัยครวญ	ปั่นป่วนเปี่ยมปิ้มปริ่มน้ำตา
โอ้ตัวกูนี้มีลูกชาย	ที่มั่นหมายก็ไม่สมปรารถนา
อ้ายไวยรักใคร่ดังแก้วตา	มันกลับมาลบหลู่เอากูนี้
เพราะเย่อหยิ่งยศศักดิเสียเหลือแสน	กลัวอ้ายแผนนี้จะพึ่งให้เผาผี
ชุมพลพ่อเห็นต่อจะเต็มดี	ฝากผีได้แล้วเจ้าแก้วตา
แต่เล็กเล็กเท่านี้ยังมีใจ	เห็นจะพอพึ่งได้ไปภายหน้า
จึงเขียนหนังสือพลันมิทันช้า	มาผูกคอยักษ์หญ้าในทันใด
เอาสายเชือกกระหวัดรัดมั่น	ผูกพันสะพายแล่งที่หัวไหล่
กลับปลุกยักษ์ลุกทะลึ่งไป	ลุยไม้ไหล้ล้มระทมเตียน
แต่ละก้าวยาวโยชน์โดดปลิว	แล่นลิ่วลมพัดฉวัดเฉวียน
ลุยน้ำข้ามป่าท่าเกวียน	เร็วเจียนจะเหาะระเห็จไป ฯ
๏ ครู่หนึ่งถึงสุโขทัยพลัน	ยักษ์นั้นเข้าวัดหาช้าไม่
เณรเห็นยักษ์หญ้ามาแต่ไกล	ดีใจแก้ยักษ์ในทันที
เห็นกระดาษที่สายตะพายบ่า	ก็รู้ว่าพ่อตอบอักษรศรี
จะได้ข่าวพ่อแผนแสนยินดี	หยิบหนังสือมาคลี่ออกอ่านพลัน
อักษรบวรลักษณมงคล	ถึงพ่อเณรชุมพลคนขยัน
ซึ่งเจ้าให้ยักษ์มนต์ด้นอรัญ	ถือหนังสือสำคัญถึงบิดา
ได้ทราบข่าวลูกยาว่าสุขสวัสดิ	ทั้งพ่อแม่โสมนัสเป็นหนักหนา
ทั้งยินดีที่เจ้าบรรพชา	โมทนาคำนับรับส่วนบุญ
แต่ซึ่งเจ้าไต่ถามความทุกข์สุข	พ่อนี้มีแต่ทุกข์ให้หมกมุ่น
เพราะอ้ายไวยหยาบช้าทารุณ	มันลืมคุณพ่อแล้วนะแก้วตา
เจ้าก็รู้อยู่เรื่องมันถูกเสน่ห์	พ่อจะแก้เล่ห์กระเท่ห์จึงอุตส่าห์
เข้าไปในกรุงอยุธยา	พระพิจิตรบุษบามาพร้อมกัน
ว่ากล่าวเตือนมันฉันผู้ใหญ่	ส่องกระจกชี้ให้เห็นข้อขัน
มันกลับโกรธขึ้งยิ่งดึงดัน	ขึ้นเสียงเถียงสนั่นไม่เกรงใคร
ลำเลิกเบิกชาว่าเอาพ่อ	ว่ามันขอจึงพ้นจากคุกได้
ประจานให้คนฟังนั่งเต็มไป	จึงสุดแสนแค้นใจในครั้งนี้
ถ้าวันนั้นท่านย่าไม่มาขวาง	ก็คงล้างอ้ายไวยให้เป็นผี
เพราะย่าย่อยพลอยหลงไม่มีดี	อ้ายไวยได้ทีจึงแรงร้าย
พ่อกลับมากาญจน์บุรีไม่มีสุข	ระทมทุกข์เช้าเย็นไม่เห็นหาย
ไม่แก้แค้นสมประสงค์ก็คงตาย	เป็นลูกชายช่วยพ่อบ้างเป็นไร
เจ้าก็เรืองฤทธาวิชาการ	ถึงผูกหุ่นยักษ์มารใช้มาได้
จงคิดผูกหุ่นพลสกลไกร	ปลอมเป็นมอญใหม่ยกลงมา
กรากตรงเข้าประชิดติดเดิมบาง	ไม่สู้ห่างสุพรรณนั้นหนักหนา
ให้เลื่องฦๅอื้ออึงถึงอยุธยา	พระพันวษาคงจะใช้อ้ายไวยรบ
คงเกณฑ์พ่อไปด้วยให้ช่วยมัน	เราช่วยกันให้ดีตีประจบ
ห้ำหั่นมันเสียให้บัดซบ	แล้วตัวเจ้าจึงหลบไปเมืองบน
แต่ผู้อื่นมิใช่ไอ้ไวยนั้น	อย่าฆ่าฟันผู้ใดให้ปี้ป่น
เห็นกับพ่อขอให้พลายชุมพล	เจ้ารีบผูกหุ่นยนต์ยกลงมา ฯ
๏ สิ้นสารอ่านเสร็จสำเร็จเรื่อง	ชุมพลเคืองแค้นใจเป็นหนักหนา
คิดคิดสงสารพ่อคลอน้ำตา	ชะต้าพี่ไวยใช่พอดี
ลบหลู่ดูถูกถึงบิดา	สาอะไรกับเราเท่าแมลงหวี่
เมื่อหน้าหาไหนจะไยดี	จะนับพี่น้องกันไปทำไม
เราก็เรืองพระเวทวิทยา	จะแทนคุณบิดาให้จงได้
เสียดายหนอทุ่งกว้างหนทางไกล	ถ้าเหาะได้ก็จะไปในเดี๋ยวนี้
ให้เคืองขุ่นมุ่นหมกในอกช้ำ	จนพลบค่ำสิ้นแสงพระสุริศรี
เข้าห้องหับก็ไม่หลับสนิทดี	เฝ้าตรองตรึกนึกที่ทุกข์บิดา ฯ
๏ ครั้นรุ่งเช้าเจ้าเณรพลายชุมพล	ร้อนรนรำคาญใจเป็นหนักหนา
ห่มดองครองรัดกับกายา	เข้ามาบ้านพลันด้วยทันใด
จึงแจ้งกิจจากับตายาย	ว่าหลานชายนี้หาสบายไม่
บิดามารดาข้าอยู่ไกล	รำลึกถึงสุดใจจะขอลา
เจ้าขรัวผัวเมียก็ตามใจ	ลาอาจารย์สึกให้เหมือนหลานว่า
ผัดหลานให้รอพอแล้วนา	ตาจะจัดบ่าวข้าให้เจ้าไป
ชุมพลตอบคำเจ้าขรัวตา	ว่าหลานมาคนเดียวยังมาได้
จะขอแต่ม้าดีพอขี่ไป	ที่ว่องไวเคล่าคล่องทำนองดี ฯ
ตาว่าเห็นว่าได้แต่อ้ายกะเลียว	มันประเปรียวหนักหนาอ้ายม้าผี
ต้องผูกกกราดทอดหญ้าทั้งตาปี	ใครขึ้นขี่มันหกชกสุดใจ
กัดลูกอีแป้นแทบแขนขาด	ยังเป็นคุดทะราดหาหายไม่
เจ้าสิประสิทธิฤทธิไกร	จะขี่ได้ก็ดูเอาเถิดรา ฯ
๏ ชุมพลฟังตาก็ลาไป	ถอนหญ้าเสกใส่ด้วยคาถา
ถึงโรงกะเลียวเลี้ยวเข้ามา	ยื่นหญ้าแล้วก็เสกด้วยเวทมนตร์
ลูบหลังอาชาแล้วว่าไป	น้องรักจักให้พี่เป็นผล
พี่ต้องตรากตรำจำทน	พ้นทุกข์เสียเถิดในวันนี้
กะเลียวหลังเหล็กได้ฟังว่า	รับหญ้ายืนร้องอยู่ก้องมี่
ชุมพลแก้ม้าไม่ช้าที	วางเบาะอานดีแล้วผูกพัน
โกลนแผงแต่งพร้อมละม่อมละมุน	โจนผลุนขึ้นม้าขมีขมัน
กระทืบส่งลงแส้เป็นสำคัญ	ม้าผันผกผยองทำนองทวน
แคล่วคล่องว่องไวดังใจนึก	สะอึกไล่เรี่ยวแรงคำแหงหวน
ถูกน้อยรอยเรียบระเบียบกระบวน	มาถึงจวนคุณตาฮาก้องไป
ดีใจเต้นหรบตบมือ	ลูกเสือแล้วฤๅจะไม่ได้
เรียกหลานขึ้นมาตาชอบใจ	หยิบดาบยื่นให้ในทันที
ดาบนี้แต่ครั้งเจ้าคุณปู่	ท่านฟันหมู่มอญพม่าพากันหนี
จึงให้ชื่อว่าชนะไพรี	เป็นของดีสืบมาจนตายาย
ตานี้แก่เถ้าเฝ้าห่วงใย	กลัวว่าสิ้นบุญไปจะสูญหาย
ทุกวันนี้ก็ไม่มีลูกผู้ชาย	พ่อพลายเอาไว้ให้จงดี ฯ
๏ ชุมพลรับดาบแล้วกราบลา	ให้บ่าวเอาม้าไปไว้ที่
ครั้นสิ้นแสงสุริยาในราตรี	จัดแจงบายศรีพลีการ
กับบ่าวไพร่ยกไปที่ป่าช้า	ผ่าไม้ไผ่ปักเป็นเสาศาล
จัดธูปเทียนชัยขึ้นใส่พาน	ชักสายสิญจน์โยงผ่านป่าช้าชัฏ
ได้ฤกษ์แล้วเบิกโขลนทวาร	โอมอ่านพระเวทวิเศษจัด
แล้วหยิบเอาข้าวสารมาหว่านซัด	เร่งรัดเรียกผีทุกตำบล
บรรดาภูตผีที่ถ้ำหนอง	ห้วยคลองป่าไม้ไพรสณฑ์
ต่างกู่ก้องร้องเรียกกันอลวน	ด้วยกลัวมนตร์รีบมาไม่ช้าที
ต่างรับเครื่องเซ่นไม่เว้นตน	ชุมพลเซ่นเสร็จแล้วเลือกผี
เอาแต่โหงพรายร้ายราวี	พรุ่งนี้กูจะไปยังสุพรรณ
พวกออเจ้ามาเข้ากระบวนทัพ	ไปกำกับหุ่นมนตร์พลขันธ์
โหงพรายต่างรับด้วยฉับพลัน	ชุมพลนั้นกลับบ้านสำราญใจ ฯ
๏ ครั้นพวยพุ่งรุ่งแสงสุริฉาย	เจ้าพลายเข้าไปในเรือนใหญ่
กราบลาเจ้าขรัวสุโขทัย	ทั้งตายายอวยชัยประสิทธี
แล้วอาบน้ำชำระกายา	นุ่งผ้าใส่เสื้อสำอางศรี
เข็มขัดรัดแน่นสนิทดี	สอดสวมเครื่องมีฤทธิไกร
ประจงจบจับดาบของคุณตา	แล้วเผ่นขึ้นอาชาหาช้าไม่
ฤกษ์ดีขี่ควบอาชาไนย	ออกจากสุโขทัยด้วยทันที
ฝูงพรายรายล้อมพร้อมมา	ยกทัพโยธาแต่ล้วนผี
กำลังม้าร่าแรงราวี	ขับขี่ดังจะปลิวไปตามลม ฯ
๏ ครั้นถึงกึ่งกลางมรรคา	หยุดม้าเข้านั่งที่บังร่ม
ลงยันต์เท้าม้าด้วยอาคม	พรมน้ำมันพระเวทวิเศษดี
ครั้นแล้วเกี่ยวหญ้ามาฉับพลัน	ผูกหุ่นถ้วนพันไว้กับที่
ซัดข้าวสารเสกประสิทธี	หุ่นก็มีชีวิตขึ้นเป็นคน
สองมือถือเครื่องสาตราวุธ	อุตลุดอึงป่าโกลาหล
ต่างนบนอบหมอบไหว้พลายชุมพล	เจ้าขึ้นนั่งยังบนหลังกะเลียว
แล้วสั่งหุ่นมนตร์พลไพร่	จะยกไปเป็นทัพขับเคี่ยว
ให้โห่เสียงมอญใหม่ให้กราวเกรียว	กำชับสั่งคำเดียวเป็นสำคัญ
อันพวกเหล่าชาวประชาราษฎร	เพียงตีต้อนอย่าฆ่าให้อาสัญ
สั่งแล้วเสร็จสรรพฉับพลัน	ขับม้าผายผันผยองไป
ข้ามธารทางป่าท่าทุ่ง	ฝุ่นฟุ้งโห่โหมกระโจมไล่
ชาวบ้านตื่นแตกแหกเข้าไพร	ตกใจกองทัพรับไม่ทัน
บ้างอุ้มลูกจูงหลานคลานเข้ารก	ผ้าผ่อนล่อนหลกไปตัวสั่น
งันงกหกล้มลงจมกัน	พวกชาวบ้านป่วนปั่นทุกแห่งไป
ถึงเดิมบางพลันมิทันช้า	ให้ตั้งค่ายในป่าไว้กว้างใหญ่
สงบทัพยับยั้งระวังระไว	ด้วยใกล้สุพรรณพารา ฯ
๏ ครานั้นผู้รั้งเมืองสุพรรณ	ได้ทราบข่าวหวาดหวั่นเป็นหนักหนา
เกณฑ์คนขึ้นประจำใบเสมา	รักษาป้อมค่ายไว้มั่นคง
รั้วขวากลากมาสนามเพลาะ	มั่นเหมาะค่ายคูดูระหง
ด่านทางวางรอบเป็นขอบวง	ให้ม้าใช้สืบส่งคดีมา
แล้วรีบจัดแจงแต่งใบบอก	ขุนแพ่งออกควบม้ามาในป่า
พอรุ่งถึงกรุงอยุธยา	ตรงเข้าไปศาลาลูกขุนใน
วางบอกนายชำนาญด้วยการทัพ	นายเวรรับต่อยตราหาช้าไม่
นำความเรียนเจ้าคุณมหาดไทย	แล้วคัดเขียนความในใบบอกมา ฯ
๏ ครานั้นท่านเจ้าคุณมหาดไทย	ร้อนใจตรองตรึกแล้วปรึกษา
ลูกขุนเห็นพร้อมกันมิทันช้า	เข้ามาเฝ้าองค์พระทรงธรรม์ ฯ

๔๐
พระไวยแตกทัพ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงศักดิ	ปิ่นปักนัคเรศเขตขัณฑ์
สถิตเหนือแท่นแก้วแพรวพรรณ	พระกำนัลแน่นหน้าสนมใน
ขับกล่อมซ้อมเสียงประสานซอ	ล้วนลออนวลละอองผ่องใส
เบิกบานสำราญราชหฤทัย	ครั้นพระสุริใสสว่างฟ้า
สระสรงทรงเครื่องเรืองบวร	เสด็จออกพระบัญชรข้างฝ่ายหน้า
ข้าเฝ้าเจ้าพระยาแลพระยา	หมอบกลาดดาษดาอยู่พร้อมกัน ฯ
๏ ครานั้นท่านเจ้าคุณมหาดไทย	บังคมไหว้ทูลคดีขมีขมัน
ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงธรรม์	ชีวันอยู่ใต้พระบาทา
บัดนี้มีบอกพระสุพรรณ	กรมการพร้อมกันถ้วนหน้า
ว่ายังมีโจรบกยกมา	โยธาประมาณสักพันปลาย
ตีไล่ไพร่บ้านพลเมือง	แตกวุ่นขุ่นเคืองมากหลาย
ให้ไปสืบดูรู้แยบคาย	ว่าตั้งค่ายเดิมบางอยู่กลางไพร
ผู้รั้งตั้งรับอยู่พารา	แต่หายกเข้ามาประชิดไม่
พระสุพรรณครั้นจะออกไปชิงชัย	เห็นยังไม่ได้ทราบพระบาทา
ถ้าฉวยเสียนายไพร่ในสงคราม	ก็เกรงความผิดชอบเป็นหนักหนา
ใคร่ครวญดูกระบวนที่ยกมา	จะว่าเป็นกองทัพก็ผิดไป
ด้วยยกมาแต่ตัวหัวเดียว	จะรบรับขับเคี่ยวก็มิใช่
ครั้นจะว่าเหล่าโลนพวกโจรไพร	เห็นพลไพร่มากอยู่ดูไม่ควร ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ดำริเหตุพระองค์ทรงพระสรวล
ใบบอกอึ้งอ้ำเป็นสำนวน	เดิมบางทางก็จวนถึงสุพรรณ
ถ้าทัพศึกอื่นไกลหาไหนมา	ทำไมตั้งรั้งราอยู่ที่นั่น
ได้ทีก็จะตีเข้าติดพัน	ตั้งค่ายรายมั่นเอาพารา
นี่อ้ายพระสุพรรณไม่ออกรบ	ก็นิ่งหลบซ่อนตัวอยู่แต่ป่า
ครั้นจะว่าโจรไพรไพล่เข้ามา	กล้านักเห็นผิดจริตไป
อ้ายผู้รั้งเมืองสุพรรณมันขี้ขลาด	จึงหาอาจจะออกไปรบไม่
ทำบอกแก้ตัวด้วยกลัวภัย	กูเข้าใจอยู่สิ้นอ้ายลิ้นทอง
จึงสั่งให้อ้ายแผนออกไปดู	ครู่เดียวก็จะจับเอาคล่องคล่อง
อ้ายสุพรรณนั้นให้เป็นลูกกอง	สั่งสรรพหับห้องพระแกลชัย ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณผู้ใหญ่ได้รับสั่ง	ออกมาจากวังหาช้าไม่
ให้แต่งตราพลันในทันใด	กระบอกหนึ่งส่งให้ไปสุพรรณ
กระบอกหนึ่งพันเภาเอ็งเอาไป	ให้พระกาญจน์บุรีขมีขมัน
พันเภารับกระบอกออกเรือพลัน	สามวันถึงเมืองกาญจน์บุรี ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนศักดา	รับรองท้องตราพระราชสีห์
กรมการพร้อมกันในทันที	เปิดคลี่แล้วอ่านซึ่งสารตรา
ทราบความตามเรื่องก็เข้าใจ	ขุนแผนยิ้มละไมอยู่ในหน้า
บอกพันเภาไปมิได้ช้า	ทำไมกับโจรป่ามาเท่านี้
จะสู้รบตบมือได้ถึงไหน	กลัวแต่เราไปจะไพล่หนี
ถ้ามันกล้ารั้งรออยู่ต่อตี	ทำไมมีเสร็จศึกนึกว่ารวย
จับเชลยมาใช้ให้หนักหนา	ทั้งช้างม้าเงินทองของมันด้วย
จะหาสาวมอญใหม่ไว้ผมมวย	ที่สวยสวยเผื่อนายให้หลายคน
ว่าพลางทางสั่งหลวงปลัด	ยกกระบัตรสัสดีนั้นเป็นต้น
ให้พร้อมกันรีบรัดจัดรี้พล	จะยกไปประจญในพรุ่งนี้ ฯ
๏ หลวงปลัดยกกระบัตรกรมการ	อลหม่านตระเตรียมกันอึงมี่
ตารางเกณฑ์กะลงส่งบาญชี	สัสดีเรียกเร่งมิได้ช้า
ที่ใครหลบเลี่ยงหลีกหนี	เฆี่ยนตีมี่ไปไม่เลือกหน้า
ให้รวบรวมวัวต่างช้างม้า	ทั้งสาตราอาวุธทุกสิ่งอัน ฯ
๏ ฝ่ายว่านางแก้วกิริยา	รู้ว่ามีศึกก็จัดสรร
เสบียงเรียงแต่งไว้ครบครัน	ขุนแผนผายผันเข้าห้องใน
เรียกแก้วกิริยากับลาวทอง	ทั้งสองเข้ามาแล้วปราศรัย
เจ้าทั้งคู่อยู่หลังอย่าตกใจ	ไปทัพครั้งนี้จะนานมา
ชุมพลลูกเราดอกเจ้าแก้ว	เจ้ารู้เรื่องอยู่แล้วเป็นนักหนา
แค้นใจจึงแกล้งให้แปลงมา	หวังจะลวงเข่นฆ่าอ้ายหมื่นไวย ฯ
๏ ครานั้นนางแก้วกิริยา	ฟังว่าหน้าเสียไม่นิ่งได้
โกรธลูกผูกเจ็บมาจองภัย	เลือดเนื้อในไส้หาไหนมา
ชั่วดีตีต่อยเอาตามผิด	ไม่คิดถึงชีวิตจะเข่นฆ่า
จงเห็นกับวันทองผ่องโสภา	วันเมื่อมรณานางฝากไว้
กำพร้าแม่ได้แต่จะพึ่งพ่อ	ยังจะต่อตามทำไปถึงไหน
บอกชุมพลให้กลับซึ่งทัพชัย	อย่าได้เคืองขุ่นให้วุ่นวาย ฯ
๏ ขุนแผนฮึดฮัดกัดฟัน	กูนี้กี่ร้อยวันมันจะหาย
ร้อนใจอะไรกับท่านยาย	ห้ามหวงลูกชายด้วยเมตตา
เห็นอ้ายแผนมันแก่แต่จะตาย	จะเอาคุณพระนายไว้ดูหน้า
ใจเจ้าแต่ไหนแต่ไรมา	เจ้ารักหนักหนานางวันทอง
เฝ้าเตือนมาแต่ไรให้ดีด้วย	จึงเอออวยรับพามาไว้ห้อง
เลยหลงรักลูกเต้าเข้าประคอง	ถึงจองหองว่ากะไรไม่ได้ยิน
อย่าห้ามเลยข้าหาฟังไม่	กูกับอ้ายไวยนี้สูญสิ้น
ถ้าหากข้าตายล้มลงจมดิน	เจ้าจงปลิ้นไปพึ่งเจ้าจอมไวย ฯ
๏ นางแก้วตอบไปไฮ้คุณตา	อย่ามาพูดใส่หน้าให้มันไส้
ห้ามด้วยสงสารรำคาญใจ	เมื่อไม่ฟังแล้วก็ตามที
มิไปฆ่าฟันกันเสียไย	อย่ามาพักพ้อใส่ให้จู้จี้
จะว่าไรใส่ร้ายทั้งตาปี	อย่าเซ้าซี้ขี้คร้านจะเจรจา
กลัวปากแล้วไม่อยากจะทะเลาะ	รีบเหาะไปเถิดไม่อยากว่า
เสบียงเรียงพร้อมทั้งข้าวปลา	ไปเข่นฆ่ากันเล่นสนุกใจ ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนศักดา	สะบัดหน้าลุกเข้าในเรือนใหญ่
แต่งตัวคาดเครื่องเยื้องย่างไป	ขึ้นสีหมอกพอได้เวลาดี
กรมการตามหลังสะพรั่งมา	โยธาอัดอึงคะนึงมี่
โห่สนั่นลั่นฆ้องกระแตตี	ออกจากกาญจน์บุรีรีบยกไป ฯ
๏ ฝ่ายผู้รั้งสุพรรณครั้นแจ้งตรา	ก็ตระเตรียมโยธาทั้งนายไพร่
คอยท่าขุนแผนผู้แว่นไว	ยกทัพขับไปประจบกัน
ครั้นถึงนางบวชก็โบกธง	ทั้งค่ายรายลงเป็นเหล่าหลั่น
สนามเพลาะพูนรอบเป็นขอบคัน	แล้วจัดสรรกองตั้งระวังระไว ฯ
๏ ครานั้นชุมพลรณรงค์	เห็นตั้งค่ายรายลงไม่หวาดไหว
กำเริบฤทธิเชี่ยวชาญชำนาญใจ	จัดหุ่นรายไว้ให้ป้องกัน
จึงให้พลายเพชรกุมารทอง	เข้าอยู่ในท้องสองหุ่นนั่น
ปลอมเป็นชาวบ้านเมืองสุพรรณ	รีบไปค่ายนั้นในทันใด
กำชับสั่งกิริยาจะว่าขาน	ทำให้เหมือนชาวบ้านที่จับได้
ว่าเราให้ถือหนังสือไป	ให้แก่นายใหญ่ที่ยกมา
ถ้าเขาสืบสาวราวเรื่องไซร้	บอกว่าทัพมอญใหม่เมืองหงสา
แล้วสืบว่าผู้ใดใครยกมา	กุมารลารีบถือหนังสือไป
ครั้นถึงหน้าค่ายพระกาญจน์บุรี	ทำทีเป็นกลัวไม่เข้าใกล้
พวกพลเห็นคนมาแต่ไกล	ประหลาดใจก็กรูกันออกมา ฯ
๏ ฝ่ายว่าพลายเพชรกุมารทอง	ทรุดนั่งยองยองแล้วร้องว่า
ชาวบ้านดอกใช่หาไหนมา	กองทัพจับพาเอาตัวไป
เขาใช้ให้ถือหนังสือนี้	มาที่ตัวท่านแม่ทัพใหญ่
ต้องมาสองคนด้วยจนใจ	ข้าไหว้ช่วยพาข้าไปที
อ้ายพวกกองทัพจับสองแขน	มัดแน่นไม่รู้ว่าหุ่นผี
พาเข้าไปแถลงแจ้งคดี	พระกาญจน์บุรีถามมาว่านั่นใคร
พวกไพร่เรียนพลันมิทันช้า	จับได้ว่ามาแต่มอญใหม่
ครั้นถามพูดจาภาษาไทย	ได้ทั้งหนังสือที่ถือมา
พันเภากับผู้รั้งเมืองสุพรรณ	ช่วยกันขู่ซักเป็นหนักหนา
มึงอยู่บ้านไหนมันได้มา	รี้พลโยธามันเท่าใด ฯ
๏ ครานั้นหุ่นมนตร์คนผี	ทำเป็นกลัวตียกมือไหว้
ว่าลูกอยู่บ้านป่าท่าต้นไทร	หนีไปไม่ทันมันจับมา
อันพวกพหลสกลไกร	ประมาณได้สักพันหนึ่งกว่ากว่า
มันพูดกันฟังดูรู้กิจจา	ว่าเป็นชาวหงสามาแต่ไกล
บัดนี้ให้ถือหนังสือมา	ว่าแล้วก็ส่งหนังสือให้
ขุนแผนใส่แว่นเข้าทันใด	คลี่สารอ่านไปตามคดี ฯ
๏ ตัวกูผู้จอมโยธา	ชื่อสมิงมัตราเรืองศรี
อยู่แว่นแคว้นหงสาธานี	มิได้เป็นข้าราชการ
เป็นเจ้าโยธาประสาตัว	คนกลัวฤทธากล้าหาญ
กูก็ไม่หยาบช้าสามานย์	ตั้งมั่นอยู่ในการเมตตาคน
รู้ข่าวว่าชาวอยุธยา	หยาบช้าฆ่าตีกันปี้ป่น
สร้างกรรมทำชั่วทุกตัวคน	เมืองเชียงใหม่อยู่บนก็รุกราน
เห็นทำผิดคิดไปให้เวทนา	จะหลับตาจมลงในสงสาร
จึงยกมาหวังว่าจะทรมาน	ถ้ารู้การงอนง้อไม่ต่อกร
กูไม่ฆ่าฟันให้บรรลัย	หมายใจแต่จะตั้งสั่งสอน
ถ้าแม้นไม่ยอมแพ้ทำแง่งอน	กูจะต้อนคนกลุ้มเข้ารุมฟัน
อันพวกท่านนี้ยกมาตั้งอยู่	มาจะสู้ก็ว่าให้แม่นมั่น
ฤๅจะยอมก็ว่าออกมาพลัน	อย่ามานะจะฟันไม่เหลือเลย ฯ
๏ ขุนแผนทำแค้นทิ้งหนังสือ	ตบมือว่าชิอ้ายมอญเอ๋ย
นี่มันอยู่เมืองไกลมันไม่เคย	มันจึงพูดเฉลยชะล่าใจ
หมาน้อยไม่เคยได้กลิ่นเสือ	ใครบอกมันจะเชื่อเขาที่ไหน
อวดดีว่ามีฤทธิไกร	เหมือนแมลงเม่าเข้าไฟไม่รู้ตัว
จึงตอบไปให้ยกมาแต่เช้า	มัวขี้เซาจะไปสับกะลาหัว
ให้แปดพันกูจะฟันไม่เว้นตัว	อย่าเมามัวว่าจะปลอดรอดชีวา ฯ
๏ หุ่นมนตร์คำนับรับหนังสือ	ชูถือลาแล่นเข้าในป่า
ถึงชุมพลพลันมิทันช้า	หุ่นหญ้าล้มลงด้วยทันใด
ฝ่ายว่าพลายเพชรกุมารทอง	ทั้งสองจึงส่งหนังสือให้
บอกว่าพ่อแผนผู้แว่นไว	เป็นแม่ทัพใหญ่ยกออกมา ฯ
๏ ครานั้นเจ้าพลายชายชุมพล	จึงสั่งพวกหุ่นมนตร์ไว้ถ้วนหน้า
ค่ำวันนี้กูจะตีค่ายบิดา	เอ็งอย่าฆ่าใครให้บรรลัย
กันเอาแต่ท่านกาญจน์บุรี	มาส่งกูนี้ให้จงได้
สั่งแล้วเตรียมกันทันใด	พอพระสุริใสก็พลบลง
สองทัพกำชับพลขันธ์	ลั่นฆ้องกลองสนั่นไพรระหง
จันทรร่อนสว่างกระจ่างดง	เรไรร้องก้องส่งสำเนียงครวญ
อาการประมาณสักสิบทุ่ม	ลมกลุ้มพัดกลับพยับหวน
ชุมพลเห็นฤกษ์พาเวลาควร	จัดกระบวนหุ่นพลันในทันใด
แล้วผูกกะเลียวลงยันต์	ผาดผันขึ้นม้าหาช้าไม่
ดั้นดัดลัดพงตรงเข้าไป	ครั้นใกล้ให้สงบซึ่งโยธา
ย่องเหยียบมิให้เกรียบกรอบดัง	กระทั่งค่ายขุนแผนข้างด้านหน้า
โห่เกรียวฟันค่ายทลายมา	พวกกองทัพก็พากันตกใจ
หลับอยู่ไม่รู้สึกตน	แต่สักคนไม่คว้าอะไรได้
ลุกขึ้นชุลมุนวุ่นกันไป	พวกหุ่นหมุนไล่ตะลุมบอน
เอาด้ามหอกหวดปวดร้องโอย	แบนดาบลงโบยเอาไม้ค่อน
วิ่งหนีล้มลุกเที่ยวซุกซอน	เตะต่อยคอยผ่อนมิให้ตาย ฯ
๏ ผู้รั้งสุพรรณตัวสั่นงก	พลัดตกทับร่อนลงนอนหงาย
เรียกคุณปู่ย่าคุณตายาย	คุณเจ้าคุณนายมาช่วยกู
ผ้าล่อนล่อนโล่งโก้งโค้งคลาน	เข้ามุดในใต้ร้านคุดคู้อยู่
พันเภายองยองขึ้นมองดู	พวกหุ่นหมุนกรูเข้าในทัพ
พันเภาเอาหอกกรอกแทง	หุ่นแย่งหะเหะปะเตะจับ
ลูกตายแล้วหนอล้มคอพับ	ขุนแผนร้องว่ารับอย่าหนีไป
ใครขี้ขลาดขยาดถอยถด	กูจะฟันให้หมดหาไว้ไม่
ขับม้าผ่าพลสกลไกร	พวกพลก็ได้สติมา
โห่กลับจับดาบกระหนาบรัน	ยิงแย้งแทงฟันกันหนักหนา
ปืนเปรี้ยงเสียงโห่เป็นโกลา	เฮฮาโหมฮึกครึกโครมไป
ฟันพลาดฉาดเปล่าไม่เข้าหุ่น	มันกลับหมุนโลดโผนกระโจนไล่
หม้อดินใส่ชุดเอาจุดไฟ	ทิ้งไปหุ่นฮือกระพือมา
ขุนแผนขับม้าเข้าฝ่าฟัน	พวกหุ่นหนุนกันมาหนักหนา
ถลันไล่ไปกระทั่งถึงลูกยา	เห็นหน้ากันเข้าก็ดีใจ
ฝูงคนย่นแยกแตกมา	มิใช่คนหวาสู้ไม่ได้
วิ่งหนีกลับหลังพังไป	พระสุพรรณอยู่ใกล้กับพันเภา
กูตาฟางนักพยักพเยิด	ให้กูขี่ไปเถิดอ้ายพ่อเจ้า
พันเภาฮึดฮัดวัดเหวี่ยงเอา	ตาเถ้าจะมาพากูตาย
ต่างคนต่างกลัวเอาตัวรอด	มุดลอดป่าไม้ไปสูญหาย
ขุนแผนแสนสะท้านกับลูกชาย	เรียกภูตผีพรายกับหุ่นมา
เซ็งแซ่แห่ห้อมพร้อมสะพรั่ง	โห่ดังเกรียวกราวฉาวป่า
ออกทุ่งมุ่งตรงอยุธยา	ล่วงสุพรรณพารามาทันใด
ชาวบ้านร้านช่องอยู่ใกล้ทาง	ละเหย้าเรือนร้างไม่อยู่ได้
แตกตื่นทุกบ้านซานซมไป	ตกใจไม่เป็นสมประดี
ขุนแผนลูกชายพลายชุมพล	ยกพวกหุ่นมนตร์กับฝูงผี
ถึงตาลานพลันด้วยทันที	ตั้งค่ายไว้ที่ริมชายไพร
พวกชาวตาลานทิ้งบ้านเรือน	สะเทือนหนีเข้าป่าไม่อยู่ได้
ขุนแผนกับลูกชายสบายใจ	ทีนี้อ้ายไวยได้เห็นกัน ฯ
๏ ครานั้นพันเภาผู้ทัพแตก	วิ่งแหกป่ากลัวจนตัวสั่น
เซซุดมุดรกอยู่งกงัน	เสียงแกรกกรากพรั่นไม่ไว้ใจ
มีบ่าวสองคนติดก้นมา	พักเดียวดั้นป่าหาหยุดไม่
ล้าเลื่อยเหนื่อยบอบหอบหายใจ	ใกล้รุ่งก็ถึงอยุธยา
ครั้นถึงเรือนพลันทันใด	เรียกเมียแต่ไกลรับด้วยหวา
นางเมียตกใจจุดไต้มา	พันเภาร้องว่าอย่าจุดเลย
นางเมียส่องไต้มาให้ผัว	น่ากลัวจริงจริงพ่อคุณเอ๋ย
ผ้านุ่งแต่สักนิดไม่ติดเลย	พันเภาร้องเฮ้ยกูแทบตาย
ฉวยผ้าพันพุงพอรุ่งเช้า	ตรงเข้าศาลามิให้สาย
เรียนความเจ้าขุนมุลนาย	ตกใจวุ่นวายเป็นโกลา
เสด็จออกบอกกันเข้าไปเฝ้า	พันเภาเก้กังเหมือนดังบ้า
ฝ่ายว่าพระองค์ทรงศักดา	เห็นพันเภาเข้ามาก็ถามไป
อย่างไรเฮ้ยอ้ายพันเภากลับ	อ้ายแผนจับโจรได้ฤๅหาไม่
หน้าตาซีดอยู่ดูอย่างไร	ทำไมไอ้แผนจึงไม่มา ฯ
๏ พันเภาได้ฟังรับสั่งถาม	ถวายบังคมงามสามท่า
ขอเดชะพระองค์ทรงศักดา	ข้าพระพุทธเจ้าเชิญตราไป
พระกาญจน์บุรีพระสุพรรณ	ยกพลประจบกันเป็นทัพใหญ่
ถึงนางบวชพลันทันใด	พอตั้งมั่นมันให้หนังสือมา
บอกว่าเป็นสมิงอยู่ถึงเมืองมอญ	แว่นแคว้นแดนนครเมืองหงสา
ชื่อว่าสมิงมัตรา	ยกมาจะกำราบปราบพวกไทย
พระกาญจน์บุรีตอบท้าให้มารบ	วันนั้นพอพลบจะเข้าไต้
งดทัพยับยั้งระวังระไว	ครั้นใกล้รุ่งสงัดลงบัดดล
มันลอบเข้ามาไม่ทันรู้	กรูเข้าแหกค่ายทลายปล้น
แล่นไล่ห้ำหั่นฟันผู้คน	แตกป่นทุกค่ายกระจายไป
พระกาญจน์บุรีออกรบรับ	คุมไพร่พลกลับเข้าได้ใหม่
ฟาดฟันกันลงในพงไพร	มันมีฤทธิไกรมหิมา
ล้วนคงกระพันฟันไม่เข้า	ไพร่เราเสียลงเป็นหนักหนา
แต่พระกาญจน์บุรีมีฤทธา	ขับม้าไล่ฟันถลันไป
มันกลุ้มรุมจับไม่กลับมา	จะฆ่าฤๅมิฆ่าหาทราบไม่
จงทราบบาทบงสุ์พระทรงชัย	ชีวิตอยู่ใต้พระบาทา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ได้ทรงฟัง	กริ้วสุรเสียงดังเป็นฟ้าผ่า
กระทืบบาทตวาดก้องโกลา	ฟังว่าดูเป็นไม่เจนทัพ
จนแลเห็นค่ายอยู่ใกล้กัน	ยังมัวไว้ใจมันมุดหัวหลับ
มันย่องมาฆ่าฟันไม่ทันรับ	ดับหมดคบไฟไม่ส่องดู
แต่ก่อนไรไม่เห็นเหมือนเช่นนี้	ดูเป็นทีนอนใจไม่คิดสู้
นานไปก็จะพลัดเป็นศัตรู	คิดกันเล่นกูให้วุ่นวาย
ตัวอ้ายพันเภาเข้ามาก่อน	ชอบแต่ค่อนเฆี่ยนซ้ำสักสองหวาย
ไม่พอที่โตใหญ่ไปมากมาย	มันได้ใจจะหมายมากรุงไกร
คิดคิดขึ้นมาก็น่าแค้น	ที่มันจับอ้ายแผนกูไปได้
กูเสียดายทหารชาญชัย	หาไหนไม่มีจะเหมือนมัน
เสียทีด้วยอ้ายนี่มันแก่เถ้า	ถ้าเหมือนแต่ก่อนเก่าที่ไหนนั่น
ทุดอ้ายขี้ปิ้งจะยิงฟัน	เราเสียทีให้มันกำเริบใจ
มันคงตามติดประชิดมา	ด้วยคิดว่าคนดีหามีไม่
เรียกอ้ายไวยมาจะช้าไย	กูจะให้ไปจับอ้ายรามัญ ฯ
๏ ฝ่ายตำรวจในได้รับสั่ง	วิ่งออกจากวังขมีขมัน
ครั้นถึงจึงบอกพระไวยพลัน	รับสั่งทรงธรรม์ให้เข้าไป
พระไวยได้ฟังเป็นการเร็ว	ฉวยผ้าพันเอวหาช้าไม่
รู้ข่าวการทัพขยับใจ	บ่าวไพร่ตามหลังเข้าวังพลัน
นุ่งสมปักลนลานคลานเข้าไป	บังคมไหว้ก้มหน้าอยู่ที่นั่น
ฝ่ายว่าพระองค์ผู้ทรงธรรม์	ผันพระพักตร์ดำรัสไปบัดดล
คิดคิดขึ้นมากูน่าแค้น	ผิดด้วยอ้ายแผนนั้นเป็นต้น
ให้เป็นแม่ทัพบังคับพล	เลินเล่อลืมตนจนเสียการ
เสียทีให้มันจับเอาไปได้	เสียนายเสียไพร่เสียทหาร
อ้ายมอญต้อนเข้ามาจนตาลาน	จะได้ใครไปต้านไปตอบแทน
พระองค์เห็นพระไวยอาลัยพ่อ	น้ำพระเนตรคลอคลอถึงขุนแผน
ยอดทหารผลาญย่อยมาร้อยแดน	กริ้วแค้นตรัสสั่งพระไวยพลัน
บัดนี้อ้ายสมิงมัตรา	ฆ่าอ้ายแผนพ่อมึงอาสัญ
เร่งเกณฑ์กองทัพไปจับมัน	รุ่งวันพรุ่งนี้เอ็งยกไป ฯ
๏ พระไวยรับราชบัญชา	ตรึกตราแล้วทูลเฉลยไข
กระหม่อมฉันคิดคิดให้ผิดใจ	มอญมีฤทธิไกรกะไรมา
ถึงชนะคนอื่นก็ตามที	ที่ตรงพระกาญจน์บุรีเห็นเกินหน้า
ไม่ควรที่ย่อยยับอัปรา	ด้วยพระเวทวิทยานั้นเจนใจ
ถึงสุดสิ้นกำลังจะรั้งรบ	คงจะหายตัวหลบเข้ามาได้
บิดามรณาจะอยู่ไย	กระหม่อมฉันจะไปประจัญบาน
ทูลแล้วเท่านั้นมิทันช้า	ถวายบังคมลากลับมาบ้าน
ให้เตรียมทัพสรรพเสร็จสำเร็จการ	ล้วนทหารที่เคยไปเชียงอินท์
สั่งเสบียงจัดวางทั้งช้างม้า	แล้วไปเล่ากิจจาแก่ย่าสิ้น
ว่าบัดนี้มอญใหม่ใจทมิฬ	ฆ่าพ่อแผนเสียสิ้นชีวาลัย ฯ
๏ ทองประศรีตีอกเข้าต้ำผาง	ตกจากหอกลางไม่ลุกได้
กลิ้งอยู่เหมือนตายไม่หายใจ	แก้ไขช้านานจึงฟื้นตัว
โอ้พ่อขุนแผนของแม่เอ๋ย	ละเลยแม่แล้วพ่อทูนหัว
จิตรใจแม่ให้ระริกรัว	สิ้นตัวทองประศรีแต่นี้ไป
กำพร้าบิดามาแต่เล็ก	เด็กอยู่แม่เลี้ยงเจ้าจนใหญ่
ไปกินเมืองกาญจน์บุรีแม่ดีใจ	หมายจะได้ฝากผีของมารดา
กลับหนีแม่ไปเสียอิกเล่า	ถึงกะไรได้เผาก็ไม่ว่า
มาตายด้วยมอญใหม่ไกลตา	เสียสง่าราศีทุกสิ่งไป
ลูกตายหลานหายไม่เห็นหน้า	ยังแต่ย่านี้จะอยู่ไปถึงไหน
เช้าเย็นเห็นหน้าแต่ออไวย	จะยกไปไม่รู้ว่าร้ายดี
โอ้สงสารออไวยน่าใจหาย	น้องชายก็มัวเอาแต่หนี
จะหันหน้าหาใครก็ไม่มี	ย่านี้ไปได้ก็จะไป
บิดามอญฆ่าเสียมอดม้วย	หามีใครจะช่วยเจ้ารบไม่
ยังเป็นเด็กเล็กอ่อนจะสอนไว้	ท่านขุนไกรตัวปู่เป็นครูบา
ถ้ายกออกไปให้สืบก่อน	จะหยุดนอนระวังให้หนักหนา
ถึงทัพจงพิจารณา	พอจะเข้าไล่ฆ่าก็เข้าไป
ถ้าเห็นกำลังศึกนั้นฮึกหาญ	ดากระดานรับไว้ให้จงได้
กระบวนรบครบตั้งระวังภัย	ถ้าล้อมได้ก็อ้อมล้อมไพรี
ถ้าเห็นหนักชักช่องให้ออกไป	ถ้าไพร่เราแตกตายกระจายหนี
เอาดาบบั่นฟันต้อนเข้าราวี	ดูทีก่อนจะล่าอย่าตกใจ
ด้วยว่าขุนไกรปู่เป็นครูเถ้า	ขวัญข้าวจงจบกระหม่อมใส่
พ่อจงไปสวัสดีให้มีชัย	พระไวยกราบแล้วก็ลุกมา
เข้าห้องสั่งสองสายสวาดิ	อย่าเกรี้ยวกราดฟังคำพี่ร่ำว่า
เป็นผู้ใหญ่ให้ดีศรีมาลา	เจ้าสร้อยฟ้ามิใช่คนแง่งอน
ผิดมั่งพลั้งนิดอย่าด่าว่า	ให้พี่กลับมาถึงบ้านก่อน
สร้อยฟ้าเป็นลาวชาวดงดอน	ช่วยสั่งสอนงามปลื้มอย่าลืมความ ฯ
๏ สร้อยฟ้าศรีมาลายกมือไหว้	ไปเถิดน้องมิให้เป็นเสี้ยนหนาม
จะถนอมกล่อมใจกันให้งาม	คร้ามแต่หม่อมจะเข้ารณรงค์
แต่พ่อขุนแผนยังแพ้เขา	พ่อเจ้าระวังระไวอย่าให้หลง
สังเกตพระเวทที่ทนคง	ปลงอารมณ์ข่มไว้ให้จงดี ฯ
๏ พระไวยเสร็จสั่งทั้งสองนาง	ยังชำเลืองเยื้องย่างออกจากที่
จับดาบเคยปราบซึ่งไพรี	ขึ้นที่หอพระนมัสการ
แล้วอ่านพระเวทวิเศษประสิทธิ	ขันสำริดน้ำหอมย้อมว่าน
เอาโสรจสรงองค์นารายณ์อวตาร	แล้วโอมอ่านคาถาเรียกภูตพราย
เป่าสังข์บูชาวราฤทธิ	เสร็จกิจนุ่งห่มดูเฉิดฉาย
รดน้ำมนตร์ที่สรงองค์นารายณ์	แล้วเยื้องกรายเดินมาน่าเอ็นดู ฯ
๏ ศรีมาลาสงสารรำคาญใจ	นี่ศึกใครผัวรักจักไปสู้
พ่อแผนแค้นขัดเป็นศัตรู	น่าจะรู้จะเห็นเป็นอุบาย
พระไวยใหลหลงเจ้าสร้อยฟ้า	ยังมึนเมามนตร์ยาไม่เหือดหาย
ถ้าหลงไปรบบิดาจะฆ่าตาย	พ่อพลายของเมียไม่รู้ตัว
ขอเดชะความสัตย์บริสุทธิ	จงชักพาอาวุธให้พ้นผัว
ร่ำพลางใจนางระริกรัว	ให้กลัวท่านบิดาจะฆ่าฟัน ฯ
๏ พระไวยได้ฤกษ์ให้เลิกทัพ	พวกพลโห่รับเสียงสนั่น
ช้างม้าอัดแอแจจัน	พระไวยแสนกระสันถึงสร้อยฟ้า
โอ้เพื่อนพิสมัยมาไกลอก	จะวิตกเศร้าสร้อยละห้อยหา
กริ่งใจทางนี้ศรีมาลา	จะทำแก้วแววตาประการใด
ผัวอยู่คอยดูทุกเช้าค่ำ	เขายังทำเจ้าถึงอย่างนั้นได้
ทีนี้อยู่เดียวเปลี่ยวเปล่าใจ	ข้าไทมันจะกลุ้มรุมกันตี
แม้นมิกลัวพระองค์ผู้ทรงธรรม์	จะเลิกทัพกลับหันเข้ากรุงศรี
แล้วหวนคิดกลับแค้นแสนทวี	อันมอญใหม่ฆ่าตีบิดากู
มันดีละจะเล่นให้เห็นกัน	ฮึดฮัดกัดฟันจะต่อสู้
ชักสีนวลเร่งไปไพร่พรั่งพรู	ถึงวัดลาดหยุดหมู่พลไกร ฯ
๏ ให้พวกไพร่หุงข้าวเผาปลา	กินแล้วเวลาจะเข้าไต้
ผูกหุ่นครบพลันทันใด	พระไวยเสกซัดข้าวสารมนตร์
หุ่นพลิกกระดิกดิ้นอยู่ไม่ลุก	ต้องเสกปลุกข้าวปรายเป็นหลายหน
จึงขยับกลับลุกขึ้นเป็นคน	ซ้ำพิกลอาวุธก็ไม่มี
พระไวยหวาดไหวให้ใจหาย	กูจะตายด้วยอ้ายมอญฤๅไรนี่
จับยามดูพลันในทันที	วันนี้วันพุธเป็นอุตใน
ยามจันทร์ถลันเข้าอยู่กลาง	เศษเสาร์เข้าขวางเป็นศึกใหญ่
ในตำราว่ามิใช่คนอื่นไกล	เนื้อไขเขม้นจะเล่นกัน
บริกรรมซ้ำซัดข้าวสารไป	หุ่นก็ได้อาวุธครบมือมั่น
พอแสงเดือนเด่นฉายพรายพรรณ	ให้ยกเลิกพลขันธ์สนั่นมา ฯ
๏ จะกล่าวถึงวันทองที่ต้องโทษ	พระองค์ทรงโปรดให้เข่นฆ่า
เมื่อขาดใจอาลัยถึงลูกยา	เวราพาเป็นอสุรกาย
วันนั้นพระไวยจะไปศึก	นางนึกสำคัญมั่นหมาย
เกรงฤทธิบิดาจะฆ่าตาย	กลับกลายเพศเพี้ยนเป็นนารี
ผิวผ่องละอองพักตร์ปลั่งเปล่ง	ดังดวงจันทร์วันเพ็งประไพศรี
ประมาณชันษาสิบห้าปี	ท่วงทีมารยาทดังนางใน
ผ้ายกตานีนุ่งพุ่งทอง	สอดสองซับสีดูสดใส
กรองนอกดอกฉลุดดวงละไม	เส้นไหมย้อมม่วงเป็นมันยับ
ก้านแย่งโคมเพชรเจ็ดเหลี่ยม	กรวยเชิงช่อเอี่ยมดังแบบจับ
ซัดแสดสอดสีทับทิมทับ	นางแกล้งแต่งประดับประดิษฐกาย
เฉิดโฉมประโลมลานสวาดิ	ชะอ้อนอ่อนเอวสะอาดสะอิ้งสาย
สร้อยสังวาลสุวรรณพรรณราย	แต่ละเม็ดเพชรกระจายกระจ่างดวง
สองเต้าตูมเต่งเคร่งครัด	ดอกไม้ทัดทั้งห่อผ้าห่มหวง
กรองร้อยสร้อยสนกระสันทรวง	ร่ำร้องเสียงร่วงรำพันไป
พัดชาช้าลูกหลวงหวนละห้อย	น้ำค้างย้อยตะวันตกนกไห้
สักวาดอกสร้อยละห้อยใจ	เสียงหวานวิเวกในพนาลี ฯ
๏ พระไวยขับม้ามาถึงนั่น	พอพระจันทร์เพ็ญผ่องละอองศรี
เสียงเสนาะเพราะชัดเป็นสตรี	ก็หยุดยั้งโยธีอยู่กลางทาง
ลงจากม้าพลันในทันใด	เยื้องยุรยาตรไปไม่เกรียบกร่าง
แฝงไม้แลไปเห็นโฉมนาง	ทรงบางตละหล่อออกจากพิมพ์
ผิวปลั่งดังทองทาระทวย	มือสวยสิบนิ้วดูนุ่มนิ่ม
งามระบอบรอบไรเจ้าเรียบริม	พร้อมพริ้มเพราทั่วทั้งกายา
หวานอ่อนร่อนเสียงเสนาะดง	ดังเสียงหงส์เหาะเหินในเวหา
แสนสวาดินาฏน้องไม่พริบตา	แฝงพฤกษาสอดแลตะลึงไป ฯ
๏ ครานั้นนางเปรตอสุรกาย	แยบคายทำหาเห็นพระไวยไม่
แช่มช้อยร้อยกรองพวงมาลัย	สำราญร้องเรื่อยในพนาวัน
ทำเดินเก็บดอกไม้ไม่สงกา	ถอยหลังละเลิงมาไม่ผินผัน
กระทั่งถึงต้นไม้พระไวยพลัน	สะดุ้งหวีดหวาดหวั่นผวาไป
ทิ้งพวงดอกไม้กรองร้องตระหนก	ประคองอกอ่อนวิ่งมิใคร่ไหว
แอบพุ่มพฤกษาประหม่าใจ	แกล้งใส่เล่ห์ล่อให้ละลานตา ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมพระหมื่นไวย	แสนสำราญบานใจเป็นหนักหนา
กระหยิ่มยิ้มยุรยาตรนาดมา	ชะอ้อนเอื้อนโอภารำพันไป
แก้วตาอย่าประหม่ากมลหมอง	จะหวีดร้องจรดลไปหนไหน
เสียดายผิวจะเผือดอย่าเดือดใจ	ขวัญจะโบยบินไกลกำลังกลัว
มานี่เถิดพี่จะรับขวัญ	ซึ่งผาดผันโผนไปในไพรทั่ว
ให้คืนเข้าร่างน้องประคองตัว	เจ้าอย่าประหม่ามัวให้หมองใจ
อยู่เดียวเปลี่ยวอกในอารัญ	เพื่อนพูดจาสารพันหามีไม่
ยามหนาวเจ้าจะนอนในกลางไพร	ไม่มีใครโอบอุ้มให้อุ่นดี
กุศลส่งพี่ตรงมาพบน้อง	ขอประคองเคียงกายไม่หน่ายหนี
จะอยู่ด้วยน้องน้อยสักร้อยปี	แก้วพี่อย่าสะทกสะเทิ้นใจ
ปลอบพลางทางย่างขยับเยื้อง	ชายชำเลืองโลมเลียมเข้าไปใกล้
ขยับมือมาแม่อย่าเมินไป	ขอดอกไม้สักหน่อยที่ร้อยกรอง ฯ
๏ ครานั้นนางเปรตอสุรกาย	แยบคายเชิงดีไม่มีสอง
เห็นลูกชายและเลียมเทียมคะนอง	ก็โผนผาดแผดร้องระงมไพร
ตวาดมาว่าเหวยพลายงามลูก	มาดูถูกข่มเหงหาเกรงไม่
ลุ่มหลงโลภว่าประสาใจ	กูไซร้สาธารณ์คือมารดา
ชื่อว่าวันทองที่ต้องโทษ	พระกริ้วโกรธสั่งให้ไปเข่นฆ่า
ตายไปใจผูกด้วยลูกยา	ตามมาจะบอกซึ่งร้ายดี
ตัวเจ้าจะยกออกไปทัพ	น่าจะยับเยินย่อยถอยหนี
ศึกนี้หนักหนาสง่ามี	ไพรีเรี่ยวแรงจะรุกราน
รอรั้งระวังให้จงดี	จะเสียทีอย่าโหมเข้าหักหาญ
ว่าแล้วเผ่นโผนโจนทะยาน	เสียงสะท้านทั่วท้องพนาวัน
สูญหายกลับกลายไปตามเพศ	เป็นเปรตสูงเยี่ยมเทียมสวรรค์
ไม่มีหัวตัวทะมื่นยืนยัน	เหียนหันหายวับไปกับตา ฯ
๏ พระไวยหวั่นหวาดอนาถนัก	เห็นประจักษ์ว่าแม่แน่หนักหนา
สยดสยองพองหัวกลัวมารดา	น้ำตาพรากพรากลงพร่างพราย
โอ้แม่เจ้าประคุณของลูกแก้ว	สิ้นซากศพแล้วไม่สูญหาย
ลูกทำบุญส่งให้ไปมากมาย	ยังไม่วายความชั่วที่ตัวทำ
เอาเพศเป็นเปรตอสุรกาย	กลับกลายตามมาเวลาค่ำ
สั่งสอนวอนบอกให้ลูกจำ	มีพระคุณเช้าค่ำแต่เป็นคน
แม่ตายหายลับมาหลายปี	พึ่งมาเห็นวันนี้ในไพรสณฑ์
ห้ามลูกมิให้ไปประจญ	จะเสียตนตายด้วยฝีมือมอญ
ท่านขุนแผนพ่อก็ตายแล้ว	สุดที่ลูกแก้วจะผันผ่อน
ถึงคืนทัพกลับเข้าพระนคร	พระทรงธรรม์บั่นรอนก็บรรลัย
ชาติชายเป็นตายไม่ย่อท้อ	จะแก้แค้นแทนพ่อให้จงได้
แม่อย่าเป็นห่วงบ่วงใย	พลางกราบไหว้สะอื้นกลืนน้ำตา
แล้วมาขึ้นม้าพาพวกพล	ดั้นด้นตัดทุ่งมุ่งป่า
พอแสงเดือนเคลื่อนดับลงลับฟ้า	ยกมาถึงบางกระทิงพลัน
ตัดไม้ตั้งค่ายสนามเพลาะ	หอรบครบเหมาะทุกสิ่งสรรพ์
รั้วขวากปักช่องป้องกัน	ให้ม้าใช้ไปพลันเอาเหตุมา ฯ
๏ ครานั้นชุมพลรณรงค์	เสียงโห่ร้องก้องดงสนั่นป่า
ตรึกตรองสองคนกับบิดา	จะรบราพระไวยให้ได้ที
สืบรู้ว่ามาตั้งบางกระทิง	ด้วยเกรงล่วงช่วงชิงเอาชัยศรี
ขุนแผนแสนฤทธิราวี	แต่งเครื่องบัตรพลีพลีการ
ธงกระดาษราชวัติเฉวียนปัก	จับสายสิญจน์ชักทุกเสาศาล
ธูปเทียนจุดจรัสชัชวาล	เครื่องอานดาบประจุประจงดี
ขุนแผนเสกซัดข้าวสารส่ง	ชุมนุมองค์เทวาทุกราศี
อสุรยักษ์ครุฑาวาสุกรี	ฝูงผีภูตโขมดมารยา
ทั้งฤๅษีสิทธิ์วิทยาธร	ทวยเทพนิกรถ้วนหน้า
เชิญรับเครื่องสังเวยวัฒนา	แล้วปลุกเครื่องสาตราในทันใด
เครื่องอานบันดาลสะดุ้งโดด	ดาบกระดิกพลิกโลดดังลูกไก่
แกว่งกวัดฉวัดเฉวียนเวียนระไว	แล้วติดไฟชุบย้อมให้ลูกยา
ไฟดับกลับพรมด้วยน้ำว่าน	กายแข็งทนทานขึ้นหนักหนา
อยู่คงสารพัดสาตรา	มิ่งม้าก็ลงให้คงทน
เสร็จแล้วจึงแต่งแปลงเจ้าพลาย	ให้ดูคล้ายมอญใหม่ให้ฉงน
เป่าซ้ำด้วยพระเวทวิเศษมนตร์	แล้วเตรียมตนจะไปช่วยยุทธนา ฯ
๏ ครั้นฟ้าขาวดาวประกายพรึกขึ้น	สองทัพโห่ครื้นสนั่นป่า
ออกจากค่ายพลันทันเวลา	โยธาทั้งสองคะนองฤทธิ
พระไวยขับม้าพาทหาร	โอมอ่านคาถาประกาศิต
ชุมพลชักม้ามาประชิด	ขุนแผนแอบมิดจะดูที
พอทัพต่อทัพเข้าถึงกัน	ยิงแย้งแทงฟันกันอึงมี่
สองข้างต่างมุ่งเข้าราวี	มิได้มีย่อท้อต่อณรงค์
พลหุ่นหมุนมุ่งเข้าสู้กัน	แทงฟันตอบโต้แล้วโห่ส่ง
ทะลวงโลดโดดประจญทนคง	ตีต่อยตะบันลงไม่ละกัน
พวกทหารสามสิบห้าไม่ราถอย	หอกสอยดาบร่ำเข้าห้ำหั่น
พวกหุ่นหมุนร่าเข้าฝ่าฟัน	คนขยั้นย่นย่อรอระอา
ฮึดฮัดขัดใจไล่พิฆาต	ไม่ไหวหวาดอ้ายมอญนี่หนักหนา
พระไวยเห็นพลร่นลงมา	มือขวาคว้าซัดข้าวสารไป
พอข้าวมนตร์หล่นต้องหุ่นชุมพล	กลายเป็นหญ้ายับป่นไม่ทนได้
ชุมพลชักม้าผ่าพลไกร	เป่าไปด้วยพระเวทวิทยา
ต้องพวกหุ่นมนตร์พลพระไวย	ก็ย่อยยับกลับไปเป็นฟ่อนหญ้า
สองนายบ่ายห้ามโยธา	ก็รั้งราหยุดรบประจัญบาน ฯ
๏ พระไวยเพ่งไปเห็นมอญน้อย	กะจ้อยร่อยเอวกลมสมทหาร
แปลกน้องต้องมนตร์ให้บันดาล	พึ่งรุ่นพานยังไม่พบฝีมือกู
เย่อหยิ่งยกตัวไม่กลัวใคร	ทะนงใจจองหองจะปองสู้
จะฟังคำทำนองมันลองดู	ความรู้มันจะมีสักเพียงไร
จึงร้องมาว่าเหวยอ้ายมอญน้อย	กะจ้อยร่อยใจกำเริบเติบใหญ่
ตัวเด็กเล็กน้อยไม่สมใจ	ชื่อไรบอกความไปตามจริง
พระสงฆ์องค์ใดเป็นครูบา	สอนวิชามาให้สักกี่สิ่ง
เข้าสู้รบกับเราเข้าจริงจริง	แล้วจะวิ่งวุ่นหลบไม่พบตัว
บิดามารดาเอ็งชื่อไร	อยู่เมืองไหนบอกกูให้รู้ทั่ว
องอาจประมาทใจช่างไม่กลัว	ใครยั่วให้มึงยกมาทำไม
มึงมาฆ่าฟันท่านขุนแผน	ขัดแค้นท่านทำอะไรให้
ฤๅกวนมึงถึงเมืองให้เคืองใจ	ไปไล่จับพ่อแม่ของมึงมา ฯ
๏ ครานั้นเจ้าพลายชายชุมพล	แยบยลพูดเพี้ยนเป็นหงสา
กูฤๅชื่อสมิงมัตรา	บิดากูผู้เรืองฤทธิไกร
ชื่อสมิงแมงตะยะกะละออน	ในเมืองมอญใครไม่รอต่อได้
เลื่องชื่อฦๅฟุ้งทุกกรุงไกร	แม่ไซร้ชื่อเม้ยแมงตะยา
พระครูกูเรืองฤทธิเวท	พระสุเมธกะละดงเมืองหงสา
จะมาลองฝีมือไทยให้ระอา	ถ้าใครกล้ากูจะฟันให้บรรลัย
อันสมบัติในศรีอยุธยา	กูหาปรารถนาสิ่งใดไม่
ขุนแผนยกพลมาชิงชัย	กูจับได้จึงฟันหั่นประจาน
เอ็งนี้มีนามกรใด	เจ้าไทยเลี้ยงเป็นยอดทหาร
พระองค์ใดได้เป็นพระอาจารย์	อนึ่งท่านบิดานั้นชื่อไร
ทั้งชื่อมารดาก็อย่าพราง	บอกบ้างให้กูสิ้นสงสัย
ฤทธากล้าหาญประการใด	อาจใจออกมาต่อฝีมือกู ฯ
๏ เฮ้ยอ้ายมอญสมิงมัตรา	กูกล้าจึงยกมาต่อสู้
ฤทธิเดชอย่างไรคงได้รู้	ซึ่งสูถามถึงพระอาจารย์
อันความรู้กูมิได้เป็นศิษย์สงฆ์	เพราะพ่อกูเชื้อวงศ์พงศ์ทหาร
ชื่อว่าขุนแผนแสนสะท้าน	ท่านให้ความรู้แก่กูมา
แม่กูชื่อว่านางวันทอง	ชื่อของกูนี้ไม่มุสา
ชื่อว่าพลายงามแต่เดิมมา	ชื่อตั้งนั้นว่าจมื่นไวย
มึงอย่าทะนงองอาจ	ประมาทว่าจับขุนแผนได้
หากแก่เถ้าแรงน้อยถอยไป	กูนี้ไม่กลัวมึงเท่าเล็บมือ ฯ
๏ ชุมพลตบขาแล้วว่าไป	มึงพูดนี้ไซร้ไม่สัตย์ซื่อ
กูเข้าใจมิใช่คนอื่นฦๅ	คือท่านขุนแผนแกบอกมา
กูไต่ถามได้ความมาแต่หลัง	ต่อแกเล่าให้ฟังแล้วจึงฆ่า
ว่าลูกชายคนหนึ่งพึ่งรุ่นมา	เป็นลูกแก้วกิริยาชื่อชุมพล
หนีไปแห่งไรมิได้รู้	แกบอกกล่าวเล่ากูมาแต่ต้น
ว่าลูกเลี้ยงยังมีอยู่อิกคน	เจ้าตนตั้งให้เป็นหมื่นไวย
มารดาชื่อว่านางวันทอง	จะเป็นลูกของแกนั้นมิใช่
เป็นลูกอ้ายขุนช้างจัญไร	พ่อมึงนั้นไซร้อยู่สุพรรณ
ขนอกรุงรังกระทั่งคาง	กระหม่อมบางผีขอดตลอดขวัญ
เอ็งหากอายใจไม่บอกกัน	พันพึ่งขุนแผนว่าบิดา ฯ
๏ พระไวยขัดใจดังไฟฟอน	เหม่อ้ายมอญค่อนแคะมุสาว่า
โมโหฮัดฮึดมืดมัวตา	ไม่ทันอ่านคาถาพระเวทมนตร์
แกว่งดาบตัวสั่นถลันโลด	กำลังโกรธขับม้าโกลาหล
เข้าห้ำหั่นฟันฟาดพลายชุมพล	ฉาดฉับรับประจญประจัญบาน
เสียงดาบต่อดาบฟันกันฉับฉาด	ม้าต่อม้าผ่าผงาดเข้าต่อต้าน
พวกหุ่นหมุนโลดโดดทะยาน	เข้าไล่รานรุกพหลพลไกร
หุ่นต่อหุ่นทิ่มแทงแย้งยุทธ	กระชากฉุดชิงหอกกรอกไล่
ปล้ำรัดฟัดกันสนั่นไป	พวกไพร่สามสิบห้าระอาตัว
สู้หุ่นสิ้นแรงลงแพลงพลิก	พวกหุ่นหมุนขยิกเข้าจิกหัว
เอาสันหอกตอกรันตัวสั่นรัว	ดิ้นหลุดมุดตัวเข้าแฝงรก
ชุมพลกับพระไวยไล่พิฆาต	แพลงพลาดกอดชิดเข้าติดอก
พัลวันปล้ำกันอยู่งันงก	ดาบตกกอดติดกันพัวพัน ฯ
๏ ขุนแผนแค้นใจดังไฟฟ้า	ขับม้าวิ่งวางดังกางหัน
กู่ก้องร้องไปแต่ไกลกัน	ชุมพลจับให้มั่นพ่อฟันเอง
พระไวยแลไปพอเห็นพ่อ	ผละคอน้องโลดกระโดดเหยง
ขับม้าวิ่งวางกำลังเกรง	เสียเพลงทวนท่าชุมพลแทง
ถูกอักหอกหักหาเข้าไม่	พระไวยขับม้าออกจากแหล่ง
ขุนแผนแค้นใจไล่ทแยง	พวกหุ่นหมุนแทงที่ไพร่พล
พวกไพร่สามสิบห้าผ้าผ่อนหลุด	มุดแฝกแหวกป่าโกลาหล
ความกลัวหนีซุกไปทุกคน	หนามเหนี่ยวเกี่ยวป่นไปทั้งตัว
เสียงแกรกเข้าไม่ได้ไปปะเลง	ร้องขอโทษตัวเองพ่อทูนหัว
พลบค่ำย่ำคลุ้มชอุ่มมัว	รอดตัวแล้วอ้ายพ่อแล่นต่อไป ฯ
๏ พระไวยขับม้าผ่าท้องทุ่ง	หมายมุ่งตรงมาหาช้าไม่
หน้านิ่วหิวบอบหอบหายใจ	ตรงไปข้ามวัดธรรมา
คนเห็นพระไวยตกใจวิ่ง	ฉิบหายตายจริงเจียวสิหว่า
พระไวยแตกทัพยับเยินมา	ชาวพาราตื่นทั่วทั้งเวียงชัย
มิได้รู้ศัพท์สัญญา	ว่าศึกเสือนั้นมาแต่ข้างไหน
ผู้คนอลหม่านวิ่งพล่านไป	พระไวยมาถึงประตูวัง ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จพระพันวษา	เสด็จออกเสนาอยู่คับคั่ง
ได้ยินเสียงชาวบ้านสะท้านดัง	ทรงฟังไม่แจ้งว่าเหตุใด
เอ๊ะอะไรอื้ออึงกันหนักหนา	อ้ายไวยแตกทัพมาฤๅไฉน
เฮ้ยใครไปดูให้แจ้งใจ	พอพระไวยลงม้าเข้ามาพลัน
ครั้นถึงประนมก้มกราบกราน	สะทกสะท้านความกลัวจนตัวสั่น
หน้านิ่วหิวหอบบอบครัน	นิ่งอั้นอยู่ไม่ว่าประการใด ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จพระพันวษา	เห็นพระไวยเข้ามาหาทูลไม่
พระจึงมีสีหนาทประภาษไป	มึงได้การอย่างไรจึงกลับมา ฯ
๏ ครานั้นจมื่นไวยวรนาถ	ครั่นคร้ามขามขยาดเป็นหนักหนา
จวนตัวด้วยกลัวพระอาญา	เงยหน้าขึ้นทูลพระทรงธรรม์
ขอเดชะฝ่าละอองธุลีบาท	องค์หริรักษ์ราชรังสรรค์
ขอประทานชีวิตโทษผิดครัน	ชีวันอยู่ใต้พระบาทา
ยกไปหมายว่าข้าศึกมอญ	เข้ารบรอต่อกรเป็นหนักหนา
ครั้นห้ำหั่นมันตายกลายกายา	เป็นหุ่นหญ้าจึงแจ้งว่าแต่งกล
แม่ทัพกับหม่อมฉันตัวต่อตัว	ก็พันพัวฟาดฟันกันหลายหน
ไม่ทราบว่าน้องชายพลายชุมพล	จนเห็นท่านขุนแผนแล่นออกมา
ร้องกำชับให้จับกระหม่อมฉัน	บิดาหมายมั่นจะฟันฆ่า
หนีได้จึงไม่มรณา	พระราชอาญาไม่พ้นไป
อันเจ้าพลายชุมพลคนนี้	มิใช่เป็นน้องร่วมท้องไส้
เป็นบุตรแก้วกิริยายาใจ	ท่านขุนแผนก็ได้เป็นบิดา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ฟังเหตุตามคำพระไวยว่า
ทรงดำริตริไตรอยู่ไปมา	แล้วมีพระบัญชาไปทันใด
อ้ายแผนมันทำมาทั้งนี้	หารู้ที่จะว่าอย่างไรไม่
มันก็ถือสัตย์ธรรม์เป็นมั่นใจ	ไม่เห็นที่จะเป็นขบถกู
มาดแม้นทุจริตคิดเช่นนั้น	ทองประศรีแม่มันก็ยังอยู่
ไฉนตัวมันจะพลัดเป็นศัตรู	กูคิดดูเห็นผิดจริตไป
อันตัวกูเป็นหลักปัถพี	ถึงใครมีฤทธิเดชไม่สู้ได้
เทวดารักษาซึ่งราชัย	ก็แจ้งใจกันทั่วทั้งพารา
มันเป็นแต่ข้าฝ่าละออง	ไหนจะปองพิภพนาถา
ถ้าเขม้นจะเล่นอยุธยา	ปานนี้ก็จะมาถึงกรุงไกร
ชะรอยอ้ายนี่คงมีแค้น	อ้ายแผนมันหาเป็นขบถไม่
ฤๅมึงโวหารประการใด	มันแค้นใจจึงทำเป็นกลมา
แม้นมันทุจริตคิดเป็นพาล	ไพร่บ้านพลเมืองคงเข่นฆ่า
นี่ใครใครก็ไม่มรณา	อ้ายพ่อลูกไล่ฆ่ามึงคนเดียว ฯ
๏ ครานั้นจมื่นไวยวรนาถ	อภิวาทนิ่งนึกตรึกเฉลียว
พระเคลือบแคลงแหนงจริงทุกสิ่งเจียว	จะเลี่ยงเลี้ยวไม่ทูลก็ใช่ที
คิดแล้วบังคมบรมนาถ	ขอเดชะพระบาทปกเกศี
เมื่อแรกเริ่มเดิมเหตุจะเกิดมี	กระหม่อมฉันนั้นตีศรีมาลา
ตีกันอลวนชุมพลห้าม	ความโกรธไม่ทันจะดูหน้า
ตีต้องชุมพลก็โกรธา	ดั้นป่าหนีไปกาญจน์บุรี
บอกท่านขุนแผนผู้บิดา	ลงมาว่ากล่าวอึงมี่
ว่าสร้อยฟ้าทำเล่ห์เสน่ห์ดี	กระหม่อมฉันยังมีความแคลงใจ
บิดาโกรธาว่าไม่เชื่อ	เงือดเงื้อฟ้าฟื้นทะลึ่งไล่
หากวันนั้นหนีทันไม่บรรลัย	ขัดใจจึงทำเป็นกลมา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ได้ฟังเหตุตามพระหมื่นไวยว่า
กูดูมึงมัวหมองเหมือนต้องยา	พ่อมึงบ้าหลังไปเมื่อไรมี
ถ้าแม้นถุ้งเถียงกันเพียงนั้น	จะเกิดรบพุ่งกันนั้นใช่ที่
ไม่สมควรที่จะฆ่าราวี	ความจริงยังจะมีอยู่มากมาย
จะให้ไปรับมันเข้ามา	ปรึกษาตัดสินเสียให้หาย
จะให้ใครไปรับเกลือกกลับกลาย	เอ็งคิดเพทุบายให้จงดี ฯ
๏ ครานั้นพระไวยวรนาถ	รับพระราชบัญชาเหนือเกศี
กราบทูลไปพลันในทันที	เห็นไม่มีผู้ใดจะออกไป
แต่ครั้งเมื่อขุนเพชรกับขุนราม	ออกไปตามยังเกิดเป็นศึกใหญ่
ครั้งนี้หาคนที่ชอบใจ	จึงจะได้พ่อลูกนั้นเข้ามา
เห็นแต่ศรีมาลาลูกสะใภ้	ผิดชอบอย่างไรท่านไม่ว่า
ขอพระองค์ทรงพระกรุณา	โปรดหามาใช้ให้ออกไป
พระองค์ทรงสดับก็ตรัสสั่ง	ตำรวจวังเรียกมาอย่าช้าได้
นายจงวิ่งตรงไปทันใด	ได้ตัวศรีมาลาเข้ามาพลัน
นางนบนอบหมอบเฝ้าพระภูธร	เห็นพระไวยเคืองค้อนอยู่คมสัน
ถอยกระถดลดเลื่อนให้ห่างกัน	ผินผันหลบเลี่ยงไม่แลมา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ทอดพระเนตรผันแปรทั้งซ้ายขวา
เห็นพระไวยเป็นทีกับศรีมาลา	จึงตรัสเรียกเข้ามาให้ใกล้กัน
ท่วงทีดูอย่างไรไม่ปรกติ	ดำริแล้วก็ทรงพระสรวลสันต์
อีนี่ท่วงทีมันดีครัน	กับอีสร้อยฟ้านั้นเป็นกะไร
เอ็งเร่งไปรับอ้ายสองคน	ทั้งอ้ายแผนกับชุมพลมาให้ได้
เล่าให้มันฟังกูสั่งไป	กูไม่เอาโทษให้ถึงตาย ฯ
๏ ศรีมาลาประนมก้มเกศา	ซึ่งทรงพระกรุณาให้ผันผาย
ขอพระเดชป้องกันอันตราย	ให้พ่อแผนลูกชายคลายโกรธา
เกล้ากระหม่อมก็ประหวั่นพรั่นใจ	แต่พระไวยยังวิ่งตลอดป่า
อันสตรีนี้ไม่มีวิทยา	แข็งใจอาสาด้วยทรงใช้
ทูลพลางก็ถวายบังคมลา	พระไวยออกหน้าหาช้าไม่
เดินพลางนางสะเทิ้นเขินใจ	พอถึงบ้านพระไวยเข้าทันที
ย่างเท้าก้าวขึ้นบนเคหา	ฝ่ายว่าท่านย่าทองประศรี
แลไปไม่รู้ว่าร้ายดี	ออไวยไยหนีตาทัพมา ฯ
๏ พระไวยบอกย่าน้ำตาไหล	คิดว่าศึกใครเล่าคุณย่า
แค้นน้ำตาถั่งลงหลั่งตา	บิดาควรฤๅเป็นได้เช่นนี้
กับลูกชายพลายชุมพลคนคะนอง	หมายปองจะฆ่าให้เป็นผี
หนีได้จึงไม่ม้วยชีวี	รับสั่งให้ศรีมาลาไป
รับพ่อขุนแผนกับชุมพล	สองคนเข้ามาให้จงได้
ว่าพลางขัดแค้นแน่นใจ	อัดอั้นกลั้นไว้ไม่เจรจา ฯ
๏ ครานั้นท่านย่าทองประศรี	ได้ฟังคดีหลานชายว่า
เต้นหรบขบเหงือกเหลือกตา	แปร้นด่าเสียงอึงคะนึงไป
คิดว่ามอญใหม่ที่ไหนมา	มิรู้ฆ่ากันเองก็เป็นได้
ลูกหลานเป็นหอกแหลนน่าแค้นใจ	เมื่อออไวยคนเดียวไม่เอ็นดู
หากว่าหนีทันไม่บรรลัย	เขากลุ้มรุมกันไล่อ้ายหมาหมู่
ชวนกันข่มเหงไม่เกรงกู	ถ้าไปได้ไม่อยู่กูจะไป
จะต่อยหัวให้ยับเป็นสับปลา	โคตรแม่มึงน่าน้ำตาไหล
เหวยนางศรีมาลาว่าอย่างไร	ไปไหนไม่เห็นซึ่งหน้าตา
นางสร้อยสุดสวาดิของพ่อผัว	เล่นเนื้อเล่นตัวขึ้นหนักหนา
ยุยงส่งกันพ้นปัญญา	ได้หน้าสักแขนแล่นไปรับ
รู้เห็นเป็นใจด้วยกับมัน	หากออไวยหนีทันจึงได้กลับ
ถ้าหนีไม่ทันมันฟันยับ	นางลูกพ่อก็ขยับจะดีใจ
ไปรับเจ้าจอมมาพร้อมเพรียง	หัวมิเสี่ยงเพราะกูก็มิใช่
น้ำลายฟูมปากตำหมากไป	ยกสากถลากไถลลืมใส่ปูน ฯ

๔๑
พลายชุมพลจับเสน่ห์
๏ ครานั้นสร้อยฟ้านารี	รู้ว่าคดีไม่หายสูญ
นางวิตกอกใจดังไฟฟูน	ให้อาดูรหวาดหวั่นพรั่นฤทัย
โอ้ว่ากรรมทำไว้ไฉนหนอ	ไม่พอที่จะมาเป็นเช่นนี้ได้
ว่าศึกมอญฤๅมาย้อนเป็นศึกไทย	มิใช่ใครคือกาลกิณี
ถ้าปล่อยอีศรีมาลาลูกสะใภ้	ไปรับกันมาได้จะอึงมี่
ด้วยมันรู้แยบคายว่าร้ายดี	ท่วงทีเห็นจะเกิดจลาจล
คิดพลางนางเรียกขนานอ้าย	มาบรรยายเรื่องความตามเหตุผล
เอ็งเร่งหาข้าเราสักสิบคน	เตรียมตนให้พร้อมด้อมออกไป
คอยดักอีศรีมาลาไปรับทัพ	เอ็งจับฆ่าเสียให้จงได้
หยิบเงินห้าชั่งให้ดังใจ	เอ็งอย่าให้มันรับกันกลับมา ฯ
๏ ขนานอ้ายรับว่าอย่าวิตก	แล้วลงเรือรีบยกออกจากท่า
ได้เพื่อนคู่ใจแต่ไรมา	อาวุธครบมือไม่อื้ออึง
ออกหัวแหลมเลี้ยวทางไปข้างขวา	ผ่านวัดท่ารีบไปจะให้ถึง
พอเพลาพลบค่ำน้ำตึง	จึงเข้าแอบเกาะมหาพราหมณ์ ฯ
๏ ฝ่ายพรายรักษาศรีมาลา	รู้ว่าอ้ายลาวอยู่ปากง่าม
ก็ช่วยกันปล้ำปลุกคุกคำราม	มัดศอกติดตามกันเต็มไป
เรือนางพายมาเวลาค่ำ	ผีทำร้องว่าอย่าเข้าใกล้
ฝีพายไล่ขยุ่มสุ่มส่งไป	ร้องเพลงปรบไก่เรียดทางมา
ล่วงลัดตัดทางบางโผงเผง	บ่าวไพร่ครื้นเครงอยู่ฉาวฉ่า
ถึงบางกระทิงใกล้รุ่งมุ่งพายมา	พอสว่างถึงท่าตาลานพลัน ฯ
๏ ฝ่ายพระกาญจน์บุรีกับลูกชาย	กำลังออกเลียบค่ายเกษมสันต์
แลเห็นเรือกัญญาปรึกษากัน	พระทรงธรรม์ทีจะใช้ให้ใครมา
ที่นั่งกลางมองเขม้นเป็นผู้หญิง	ประหลาดจริงเมียใครนี้ใจกล้า
เห็นเม้ยรับพับเพียบหน้ากัญญา	ศรีมาลาแน่แล้วลงมาเรือ
ครั้นถึงจึงถามเนื้อความไป	ออกมาไยท้องไส้อลักเอลื่อ
เวทนาร้อยชั่งมานั่งเรือ	เนื้อความเป็นอย่างไรจึงออกมา ฯ
๏ ศรีมาลากราบลงกับตีนพ่อ	บอกข้อความไปไม่มุสา
บัดนี้พระองค์ทรงศักดา	โปรดให้ข้ามารับพ่อเข้าไป
พระไวยแตกทัพกลับไปทูล	เค้ามูลว่าพ่อนี้ล้อมไล่
กับน้องชายหมายจะฟันให้บรรลัย	ทรงซักไซ้เรื่องเริ่มแต่เดิมมา
พระไวยทูลว่าวิวาทกัน	พระทรงธรรม์ไม่เชื่อจึงสั่งข้า
ให้รับพ่อกับน้องทั้งสองรา	ซึ่งโทษานุโทษนั้นโปรดปราน ฯ
๏ ครานั้นท่านพระกาญจน์บุรี	ฟังคดีเคืองขุ่นอยู่งุ่นง่าน
ชิชะอ้ายไวยอ้ายใจพาล	ช่างคิดอ่านเพ็ดทูลเอาแต่ดี
มารบหลบหนีหาที่พึ่ง	เล่ากันซึ่งซึ่งเป็นไรนี่
จองหองฟ้องหาเอากูนี้	เป็นทีว่าอ้ายแก่นั้นยอกย้อน
พระก็ยังไม่ประหารผลาญล้าง	คงจะถามกูบ้างสักคำก่อน
จริงเท็จคงจะเห็นเป็นแน่นอน	พระภูธรไม่เลี้ยงก็จนใจ
ว่าแล้วขุนแผนแสนศักดา	สั่งลูกชายมาหาช้าไม่
ให้แก้มนตร์พลหุ่นเสียทันใด	แล้วชวนลูกลงในเรือกัญญา
ศรีมาลาก็มาในลำเรือ	พลพายพายเฝือมาฉาวฉ่า
พอถึงกรุงไกรได้เวลา	ตรงมายังท้องพระโรงพลัน
จวนเวลาเฝ้าองค์พระทรงชัย	ขุนนางน้อยใหญ่ก็อยู่นั่น
พระไวยไพล่แอบเอาเสากัน	หวาดหวั่นไหว้บิดานัยน์ตาดู
พอเห็นพ่อพลิกกลับขยับลุก	พระไวยโดดปุกดังลูกหนู
พระกาญจน์บุรีชี้หน้าว่าหลอกกู	พระไวยว่าไม่สู้ขอโทษตัว ฯ
๏ ครั้นว่าตะวันบ่ายชายลง	ฝ่ายพระองค์ปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
เสด็จออกเสนาประหม่ากลัว	สะท้านทั่วทั้งขุนแผนพลายชุมพล
ทรงเห็นพ่อลูกมาหมอบเฝ้า	พระเป็นเจ้าเพ่งพิศคิดเหตุผล
ดูทีพี่น้องทั้งสองคน	ชอบกลละม้ายคล้ายคลึงกัน
อ้ายพลายชุมพลคนน้องชาย	ก็แยบคายท่วงทีดีขยัน
ทั้งสองนี้หน้าตาสง่าครัน	ละม้ายเหมือนพ่อมันทั้งสองคน
จึงตรัสขู่ดูก่อนอ้ายกาญจน์บุรี	บังอาจยกโยธีมาเกลื่อนกล่น
เที่ยวไล่ฟันฝ่าประชาชน	ด้วยถือว่าเวทมนตร์ของมึงดี
มึงนี้คิดเห็นเป็นไฉน	หมายจะชิงกรุงไกรได้ฤๅนี่
ลืมละพระพิพัฒน์วารี	กูนี้หลงรักสักเท่าใด
ว่าอ้ายมอญจับมึงเอาไปฆ่า	กูเป็นกลั้นน้ำตามิใคร่ได้
อ้ายไวยจะแก้แค้นแล่นออกไป	อ้ายพ่อลูกกลับไล่ตะลุมบอน
กูหมายว่าจะยกพลไกร	ก็เข้าใจเสียว่ามึงคงเร้นซ่อน
จึงให้หามายังพระนคร	จะถามก่อนมึงแก้ให้จงดี
เป็นกะไรบอกความไปตามจริง	ถ้าสับปลับกลับกลิ้งจะเป็นผี
จนเลี้ยงให้ไปกินกาญจน์บุรี	ถึงเพียงนี้ฤๅยังคิดขบถกู ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสะท้าน	กราบกรานก้มหน้าภาวนาอยู่
เชื่อเวทวิเศษด้วยคุณครู	โน้มน้อมจิตสู่พระทรงธรรม์
ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงเดช	ปิ่นปักนัคเรศทุกเขตขัณฑ์
จะกราบทูลความจริงทุกสิ่งอัน	ชีวันถวายไว้ใต้บาทา
ทุกเย็นเช้าเอาพระคุณไว้เหนือเกล้า	ข้าพระพุทธเจ้าไม่มุสา
มิได้ขบถคตโท่พระกรุณา	อันสัจจาถือมั่นมาแต่ไร
เมื่อครั้งต้องจองจำเป็นสาหัส	ก็ยังหาละสัตย์ให้เสียไม่
ครั้งนี้ที่ทำเป็นกลใน	เพราะความแค้นจมื่นไวยนั้นเหลือทน
เดิมพิโรธโกรธขึ้งศรีมาลา	ทั้งด่าทั้งตีจนปี้ป่น
ซ้ำตีน้องชายพลายชุมพล	หนีด้นป่าไปกาญจน์บุรี
กระหม่อมฉันพระพิจิตรบิดา	ลงมาว่ากลับฮึกเอาอึงมี่
หยาบช้าท้าทายใช่พอดี	มิได้มียั้งจิตรว่าบิดา
กระหม่อมฉันเห็นผิดจริตอยู่	พิเคราะห์ดูหน้าคล้ำดำเป็นฝ้า
ก็แจ้งใจว่าออไวยต้องมนตร์ยา	ครั้นบอกกลับว่าไม่เชื่อใคร
ลำเลิกสบประมาทประกาศว่า	ว่าขอจากคุกมาจึงออกได้
กระหม่อมฉันเหลือแค้นแสนเจ็บใจ	จะใคร่ฟันเสียแต่วันนั้น
แต่หากมารดามาขวางไว้	จึงจำใจเงือดงดอดกลั้น
สองคนกับชุมพลจึงคิดกัน	ผูกหุ่นครบพันแล้วยกมา
ด้วยคาดว่าออไวยคงไปรบ	พอได้พบสมใจจึงไล่ฆ่า
ออไวยตายหมายรับพระอาญา	ถ้าเบื้องหน้าเกิดศึกมาทางใด
ข้าพระพุทธเจ้าจะอาสา	เอาชุมพลลูกยาถวายให้
อันวิชากล้าหาญชาญชัย	กับออไวยพอเล่นกันเต็มที ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ฟังเหตุใคร่ครวญถ้วนถี่
จึงตรัสไปเฮ้ยไอ้กาญจน์บุรี	กูนี้เชื่อมึงมาแต่ไร
ซึ่งมึงทำเป็นกระบวนทัพ	ก็หาจับผู้คนเข่นฆ่าไม่
กูเห็นความจริงไม่กริ่งใจ	อ้ายไวยองอาจอหังการ์
หุนหันดันดุเอาผู้ใหญ่	อาจใจจองหองเป็นหนักหนา
ว่าเล่นมันก็เป็นถึงบิดา	คุณของมันมีมาเป็นเท่าไร
ไม่ควรจะลำเลิกเบิกความ	หาเกรงขามคิดกลัวผู้ใหญ่ไม่
ดูซมเซอะเคอะครันทุกวันไป	ช่างไม่ส่องกระจกดูหน้าตา
นี่มันถูกน้อยแต่เพียงนี้	นานไปไอ้นี่จะเป็นบ้า
เฮ้ยอ้ายขุนแผนแสนศักดา	มึงอย่าเคืองแค้นอ้ายหมื่นไวย
ดูมันถูกยาแฝดแปดเปื้อน	หาเหมือนแต่ก่อนแต่ไรไม่
มันก็ถือว่าวิชามันเกรียงไกร	ที่ไหนมันจะต้องซึ่งคุณยา
ถึงถามมันเดี๋ยวนี้ก็คงเถียง	จงทำให้เห็นเที่ยงกันต่อหน้า
คิดให้ได้ตัวคนทำมนตร์มา	รูปรอยให้รู้ว่าอยู่แห่งไร
ถ้าหากจับได้ไอ้คนคด	ความก็จะปรากฏหมดสงสัย
ใครผิดกูจะทำให้หนำใจ	มิให้เป็นสินไหมพินัยกัน ฯ
๏ ครานั้นเจ้าพลายชายชุมพล	ฟังยุบลทูลไปมิได้พรั่น
ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงธรรม์	กระหม่อมฉันขอรับไปจับมา
ขอพระราชทานพยานไป	พอเป็นสักขีไว้ให้แน่นหนา
จะให้ได้ตัวคนทำมนตร์ยา	ทั้งรูปรอยนำมาไม่ช้าการ ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ทรงพระสรวล	อ้ายนี่ถี่ถ้วนควรเป็นทหาร
จะได้ใครไปเป็นสักขีพยาน	ที่ว่องไวชัยชาญฉลาดดี
จะต้องให้เป็นกลางหว่างพี่น้อง	ดูทำนองเหมาะแต่จมื่นศรี
เอ็งออกไปหวาอย่าช้าที	ช่วยจับอ้ายคนดีมีวิชา ฯ
๏ ครานั้นพระหมื่นศรีพลายชุมพล	สองคนประนมก้มเกศา
รับสั่งแล้วถวายบังคมลา	กลับมาเคหาด้วยทันใด
ก็คิดกันจัดแจงแต่งตน	สองคนเป็นแขกน้อยใหญ่
ทำทีแขกชวามาอยู่ไทย	สอดใส่สนับเพลาดูเพราตา
นุ่งยกพอปกลงถึงเข่า	เจียระบาดคาดเข้างามหนักหนา
เหน็บกฤชดูดีทีชวา	เสื้อสวมกายาอินทร์ธนู
สอดแขนตรึงแน่นเพียงข้อศอก	ศีรษะพอกพันผ้ามาทั้งคู่
ไม่เพี้ยนเพศแขกชวามลายู	บ่าวไพร่ตามพรูสะพรั่งมา
แต่ล้วนแกล้งแต่งตัวปลอมเป็นแขก	ด้วยฤทธิ์มนตร์คนแปลกไปทั่วหน้า
ทำทีกะลาสีเข้าพารา	ทั้งน้ำตาลกัญชาพาเอาไป
พร้อมสิ้นกล้องฝิ่นแลเหล้าเข้ม	ใส่เต็มขวดเหลี่ยมเปี่ยมใส
ไม่พูดไม่จาภาษาไทย	เข้าในตลาดเดินนาดมา
พวกสาวสาวชาวตลาดผาดเห็น	เขม้นแขกแปลกใจเป็นหนักหนา
สะสรวยท่วงทีกิริยา	สองตาสอดส่ายคล้ายกับไทย
อยู่ไหนไม่เห็นเลยสักวัน	มากำปั่นฤๅว่ามาแต่ไหน
บ้างถามเป็นแยบคายขายสิ่งใด	หัศรีมีอะไรมาให้เรา
เอออะไรเป็นแขกช่างแปลกเพศ	ค้าเครื่องเทศแต่มือถือขวดเหล้า
ฤๅของตกมาใหม่ในสำเภา	ชาวตลาดหยอกเย้าเฝ้าพูดจา
ครั้นมาถึงวัดพระยาแมน	พรายกุมารวิ่งแล่นไปข้างหน้า
บอกชุมพลพลันมิทันช้า	นั่นกุฎีขรัวตาที่ทำมนตร์
มีเณรศิษย์ติดมาแต่เมืองลาว	คนออกชื่อฦๅฉาวทุกแห่งหน
วิชาแคล่วคล่องทั้งสองคน	คิดอ่านผ่อนปรนให้จงดี ฯ
๏ เจ้าพลายชุมพลได้ฟังพราย	บ่ายหน้ามากระซิบพระหมื่นศรี
ตัวสำคัญมันอยู่กุฎีนี้	ไม่ได้ท่วงทีจะเสียการ
ว่าแล้วก็อ่านพระคาถา	ขับพรายของขรัวตาให้หนีพล่าน
ผีเณรเถรเลี้ยงไว้เชี่ยวชาญ	อลหม่านโดดกุฎีรีบหนีไป
แขกปลอมก็พากันเดินมา	หมาเห็นเห่าโฮกกระโชกไล่
หัศรีเรียกเณรร้องเกนไป	เจ้าเณรอยู่ไหนดูหมาที
เณรจิ๋วเยี่ยมหน้ามาเห็นแขก	เอาอิฐปาหมาแตกไปจากที่
เปิดประตูรับแขกขึ้นกุฎี	วันนี้ได้กินอินทะผาลำ ฯ
๏ สองแขกเข้าไปนั่งไหว้เถร	ยกของประเคนว่ามะหะหร่ำ
เถรขวาดว่ากูไม่รู้คำ	จะเอารำมาให้กูไม่เอา
แขกว่าวันนี้ขึ้นปีใหม่	ฉันหาของมาให้ขรัวตาเจ้า
เป็นของแขกแปลกมาในสำเภา	ได้ยินเขาโจษกันว่าทั่นดี
ถ้าใครเจ็บไข้ไม่สบาย	มาหารักษาหายไม่เป็นผี
เถรว่าอย่าพูดให้เซ้าซี้	เอ็งมีอะไรมาให้เรา
สองแขกขยับจับตุ้งก่า	จ้าหลิ่มยัดกัญชาไฟจุดเข้า
สูบคนละจ้าหลิ่มทำยิ้มเมา	เถรเถ้าว่าอะไรข้างในดัง
สองแขกว่าข้างในนั้นใส่น้ำ	เถรขวาดว่ามันทำเป็นอีฉัง
กูจะขอลองรสหมดฤๅยัง	หยิบไฟเก้กังมาทันใด
สองแขกก็ยัดกัญชาส่ง	เถรชักคอก่งไม่ทนได้
แสบคอเป็นจะตายหงายหน้าไป	กูไม่เอาแล้วอย่าส่งมา
สองแขกรับตุ้งก่าเอามาไว้	เอากล้องฝิ่นส่งให้หัวเราะร่า
เถรขวาดแลเพ่งเขม็งตา	ร้องว่านั่นอะไรมาให้กู
จุดไฟใส่ดูดเสียงดังเผลาะ	เลียปากเจาะเจาะว่าขมอยู่
ลุกขึ้นวุ่นวายน้ำลายพรู	แลดูนั่นไหอะไรวา
สองแขกบอกว่าอีนี่ดี	แก้เชื่อมเมื่อตะกี้หลวงตาขา
เปรี้ยวเปรี้ยวหวานหวานน้ำตาลยา	เอาโอคว้าตักลงส่งเข้าไป
เถรขวาดดื่มเฮือกเสือกโอมา	อีกสักห้าหกโอหาพอไม่
ส่งมาใส่เข้าเมาสุดใจ	ในขวดนั่นอะไรเอามาดู
สองแขกรินเหล้าเอาส่งให้	ถูกเข้าไปเต็มจอกลมออกหู
เวียนหัวใจหายน้ำลายพรู	แลดูหลังคาเป็นปลาวาฬ
จับตุ้งก่ามาชักเข้าอิกที	มือปัดฝาละมีอยู่งุ่นง่าน
หยิบสากตำหมากลากลนลาน	ทะยานเหยียบเณรจิ๋วว่ารบกัน
เณรว่าเมามายจะตายโหง	เถรว่ากูนายโรงถือพระขรรค์
นั่งลงเจรจาลูกตาชัน	ทศกัณฐ์ลักนางอุทุมพร
สองแขกสรวลเสอยู่เฮฮา	เถรขวาดยกขาท่าแผลงศร
กูจำได้หัวละมานเมื่อราญรอน	จะเป็นโขนฤๅละครก็ไม่รู้
ถือไม้คนละอันยืนหันง่า	ร้องอีหลัดถัดทากูเห็นอยู่
โปงมางโปงครุ่มเป็นกลุ่มพรู	อ้ายพ่อกูวันนี้สนุกใจ
กูขอบใจไอ้แขกแปลกภาษา	รู้จักหาของดีมีมาให้
แต่กูมาอยู่ในเมืองไทย	ยังไม่ได้หวานมันเหมือนวันนี้
มึงเจ็บไข้เป็นไรฤๅไอ้หนู	จึงได้มาหากูถึงที่นี่
ทางนอกกูก็ได้ในก็ดี	บอกไปอย่าได้มีความเกรงใจ ฯ
๏ แขกว่าข้าพเจ้านี้มาหา	ด้วยร้อนรนหนักหนาไม่ทนได้
ทิ้งพ่อแม่เสียมีเมียไทย	ให้เงินมันกินสิ้นสำเภา
อยู่ด้วยกันไม่ทันจะถึงปี	มันกลับไล่รุมตีเอาอิกเล่า
แม่ยายพ่อตาพาโลเอา	อีเมียก็พลอยเข้าไปด้วยกัน
รุมด่าว่าอ้ายแขกหัวกะลา	อ้ายนอกศาสนามากำปั่น
เข้าเรือนไม่ได้ไล่ตีรัน	ทุกวันนี้แสนยากลำบากใจ
จึงชวนกันมาหาหลวงปู่	เอ็นดูฉันด้วยช่วยแก้ไข
ให้กลับโอนอ่อนเหมือนก่อนไร	ได้แล้วเงินทองจะกองมา
ทำกุฎีเก้าห้องท้องกระดาน	เผืองฝานอกชานให้แน่นหนา
ส่งเพลส่งเช้าทั้งข้าวปลา	ถวายตัวเป็นข้าทั้งสองคน ฯ
๏ เถรขวาดหัวร่ออ้อเท่านั้น	มันราวกับขี้ฟันของกูหล่น
ได้บากหน้าว่าวอนอย่าร้อนรน	แก้จนกันสิเสียแรงมา
กูให้โกรธกันไปได้แปดปี	ถ้าไม่กลับคืนดีแล้วจึงว่า
จมื่นไวยสร้อยฟ้าศรีมาลา	ทำไม่ทันพริบตาก็เป็นไป
กูทำให้เฆี่ยนตีศรีมาลา	ทองประศรีอีย่าก็หลงใหล
สร้อยฟ้าสำราญบานใจ	กับอ้ายไวยเป็นสุขทุกเวลา
เณรจิ๋วได้ยินก็ตกใจ	ทำไถลร้องเตือนขรัวตาขา
จวนเพลนิมนต์ฉันข้าวปลา	พูดจาอื่นเกลื่อนให้เชือนไป
เถรขวาดตวาดว่าอ้ายหมา	สอดปากมาว่ากับผู้ใหญ่
เพลผอกมาบอกกูทำไม	ไสหัวมึงไปในกุฎี ฯ
๏ ครานั้นชุมพลคนขยัน	เห็นถ้วนถี่สารพันทั้งหัวผี
พยักหน้าบอกไพร่ให้เป็นที	บ่าวกรูขึ้นกุฎีไปพร้อมกัน
บ้างฉวยได้ไม้ค้อนก้อนอิฐ	กระโดดผลับจับผิดสะบัดหัน
เร็วหวาคว้าตัวมันให้ทัน	บ้างยืนกั้นประตูกรูเข้าไป
เถรขวาดเห็นผิดปิดประตู	ทุดอ้ายบ้ายี่หนู่เชือดคอไก่
ขึ้นมาพัลวันด้วยอันใด	ปิดประตูเข้าไว้ทำไมกู
ตักน้ำใส่ขันมิทันช้า	เสกปาหัวเณรลงซู่ซู่
อ้ายจิ๋วมึงอย่ากลัวอ้ายศัตรู	กอดบั้นเอวกูหายตัวไป
พวกไพร่เข้าไปในกุฎี	หาเห็นมีตาเถรเจ้าเณรไม่
ชุมพลร้องว่าอย่าตกใจ	ปิดประตูเข้าไว้ให้แน่นวา
กองไฟใส่เข้าที่ใต้ถุน	เผาพริกควันกรุ่นขึ้นหนักหนา
เถรทนไม่ได้ไพล่ออกมา	เอาหวานั่นแน่แลเห็นตัว
เถรขวาดตวาดดังฟ้าผ่า	เฝืองฝาเลื่อนลั่นสนั่นทั่ว
พวกไพร่งกงันตัวสั่นรัว	ความกลัวโดดกุฎีรีบหนีลง
ครั้นว่าพวกไพร่นั้นไพล่หนี	ได้ทีเถรขวาดตวาดส่ง
ยืนยักบั้นเอวเล่นอยู่เป็นกง	ข้าวสารหว่านวงกุฎีไว้
เหวยเหวยอ้ายแขกแหกฝามอง	อ้ายหัวกะลาตาพองทำใครได้
มึงมาทำจู่ลู่รู้อะไร	ดีแต่จะฆ่าไก่กินทุกวัน
อีหล่าต้าหล่าบ้ายี่หนู่	น้ำตาลมึงยังอยู่ขออิกขัน
อ้ายจองหองลองฤทธิทศกัณฐ์	อ้ายชาติชั่วหัวควั่นจะพลันตาย ฯ
๏ ชุมพลร้องตวาดอ้ายชาติข้า	เอาให้ตาปริบปริบอ้ายฉิบหาย
ซัดซ้ำข้าวสารหว่านปราย	เรียกพรายมาล้อมเข้าพร้อมพรู
เสกจังงังซ้ำเข้าเป่าตวาด	เถรขวาดแข็งขึงตะลึงอยู่
ทุดอ้ายขี้ครอกมาหลอกกู	กรูขึ้นไปเถิดหวาจะช้าไย
เถรเมาเหลือกำลังลงนั่งราก	อ้าปากไม่อ่านอาคมได้
พวกไพร่พรั่งพรูกรูเข้าไป	รวบไหล่ถองทุบตะครุบคอ
เถรขวาดถูกถองร้องตาปลิ้น	เอาเหล้าให้กินข่มเหงพ่อ
จับเถรเณรได้ไม่รั้งรอ	เอาเชือกปอผูกรัดมัดด้วยกัน
เถรถูกผูกคอแล้วรัดศอก	หายใจไม่ออกจนตัวสั่น
ชุมพลซักถามเนื้อความพลัน	มึงฝังรูปเลขยันต์ไว้แห่งใด
ทำพระไวยอย่างไรเร่งบอกมา	มึงเดินหน้านำขุดมาให้ได้
เถรขวาดตาแดงดังแสงไฟ	ร้องว่าจะทำไมกูไม่พา
ชุมพลโกรธนักชักกระบี่	ฟันลงตรงที่หว่างแสกหน้า
เลือดไหลปรี่ปรี่รี่ลงมา	ขรัวตาเจ็บช้ำก็นำไป
ถึงป่าช้าวัดพระยาแมน	ขุดลงสักแขนก็พอได้
พบรูปศรีมาลากับพระไวย	หนามไหน่เสียบสะพรั่งไปทั้งตัว
พวกทนายขัดใจว่าไอ้ถ่อย	เอาก้อนอิฐต่อยกะลาหัว
อิฐป่นหล่นแล่งแดงทั้งตัว	หัวเหนียวนี่กะไรไอ้ขี้เค้า
คุมมาบ้านพระไวยมิได้ช้า	ไหนรูปรอยสร้อยฟ้าพระไวยเล่า
โหงพรายบอกนายแต่เบาเบา	ให้ขุดเข้าตรงใต้ที่นอนพลัน
ได้รูปพระไวยกับสร้อยฟ้า	หันหน้ากอดกลิ้งอยู่ที่นั่น
ขุนแผนท่านย่าพร้อมหน้ากัน	พระไวยนั้นก็เห็นอยู่เต็มตา
อีเม้ยรับเห็นจับรูปปรอยได้	ดีเนื้อดีใจหัวร่อร่า
หูตากลับกลอกบอกศรีมาลา	นายขาเขาได้ทั้งรูปรอย
สร้อยฟ้าตระหนกอกสั่น	เห็นได้รูปเลขยันต์ทำหน้าม่อย
หลบเข้าเคหานัยน์ตาปรอย	เถรถ่อยชาติข้ามันพาตาย
อีไหมปลอบว่าอย่ากลัวแม่	ไม่ยักยอมแพ้มันง่ายง่าย
ยังหลีกเลี่ยงเถียงมันได้มากมาย	เบี่ยงบ่ายบานบนให้พ้นตัว ฯ
๏ ครานั้นทองประศรีผู้เป็นย่า	เสื่อมคลายคุณยาค่อยยังชั่ว
หมดมลทินสิ้นร้ายหายตามัว	แกลุกขึ้นเต้นรัวหรบหรบไป
ทุดอีสร้อยฟ้าออกมานี่	อีลาวกาลีไม่เลี้ยงได้
ทำรูปทำรอยน้อยเมื่อไร	ให้ออไวยหลงงมออกซมซาน
จนพ่อลูกจะไม่ได้ดูผี	ออชุมพลก็หนีไปจากบ้าน
มันทำศรีมาลาจนหน้าม้าน	กูจะเสี่ยงกระบานไม่ไว้มัน
พระไวยห้ามคุณย่าอย่าเพ่อก่อน	จะอึงมี่ตีต้อนเขาไยนั่น
เนื้อความข้างหน้าจะว่ากัน	ผิดจริงแล้วจะฟันเสียให้ตาย
พระกาญจน์บุรีหัวร่ออ่อพระไวย	มันช่างหลงนี่กะไรน่าใจหาย
จนรู้แน่ในระแบบแยบคาย	ยังสอดส่ายจะสงวนแม่สร้อยฟ้า ฯ
๏ พระหมื่นศรีฟังไปไม่ได้การ	มันจะเกิดรำคาญขึ้นต่อหน้า
ก็ลาไปโดยด่วนจวนเวลา	บ่าวข้ามัดมือเถรเณรไป
พอเพลาพลบค่ำย่ำลง	เอาส่งไว้ที่ทิมตำรวจใหญ่
แจ้งข้อความเล่าให้เข้าใจ	รับสั่งใช้ให้เราไปจับมา
สร้อยฟ้าให้ทำเอาพระไวย	รูปรอยก็ได้มาหนักหนา
ครั้นจะทูลมิควรจวนเวลา	หมายมาส่งฝากตำรวจไว้ ฯ
๏ ครานั้นนายเวรพระตำรวจ	เร็วรวดสั่งผู้คุมหาช้าไม่
เอาโซ่ตรวนขื่อคามาทันใด	ประทุกเถรเณรใส่ไว้เพียงคอ
จำครบห้าประการแล้วล่ามแหล่ง	กว่าจะแจ้งอย่าไว้ใจนะไอ้พ่อ
ตำรวจฟังนายว่าไม่รารอ	ก่อไฟจุดตะเกียงเสียงอึงไป ฯ
๏ ครานั้นฝ่ายว่าเจ้าเณรจิ๋ว	หน้านิ่วไหวตัวมิใคร่ได้
เขาจำห้าประการรำคาญใจ	บ่นไปกูห้ามไม่ฟังกู
น้ำตาลกัญชาปาเข้าไป	สมคะเนมันใส่เอากบหู
เมาเปรอะพูดเลอะไม่แลดู	กูว่ากลับด่ากูอึงไป
อวดดีบอกเขาว่าเจ้าเสน่ห์	ทำโลเลฟังเฆี่ยนเล่นไม่ไหว
เขาเฆี่ยนแต่ตัวขรัวเมื่อไร	กูจะเสียเบี้ยใบ้ไปพลอยตาย
เถรขวาดเจาะเจาะกระเดาะปาก	ลำบากเข้าไม่ได้ไอ้ฉิบหาย
กูเมาน้ำตาลส้มเสียงมงาย	ถ้าดีแล้วอย่าหมายจะได้กู ฯ
๏ ครั้นถึงเวลาดึกกำดัด	เงียบสงัดแสงไต้ริบหรี่อยู่
เถรขวาดรำพึงถึงคุณครู	ระงับจิตลงสู่ให้แน่นอน
โอมอ่านคาถามหาสะกด	ผู้คนหลับหมดดังไม้ท่อน
พิเคราะห์ใคร่ครวญดูราหูจร	ปลอดเปลาะสะเดาะกลอนถอนโซ่ตรวน
ก็บันดาลขื่อคาสารพัด	หลุดพลัดจากที่ลงถี่ถ้วน
แล้วสะเดาะโซ่กุญแจแปรปรวน	ตรวนเณรจิ๋วร่วงลงฉับพลัน
จึงเสกปูนพลูด้วยรู้แม่น	เป็นเณรเถรนอนแทนอยู่ที่นั่น
ย่องเหยียบเกรียบกริบไปตามกัน	ล่องหนด้นดั้นประตูไป
จะเป็นคนด้นหนีไปบนบก	นึกวิตกกลัวเขาจะจับได้
ลงน้ำเป็นจระเข้ว่ายเร่ไป	เณรนั้นให้เป็นลูกเกาะหลังมา ฯ
๏ ครั้นพวยพุ่งรุ่งสางสว่างพลัน	ผู้คุมตื่นจับขันขึ้นล้างหน้า
เห็นเถรเณรนอนนิ่งทั้งสองรา	เฮ้ยฮ้าลุกขึ้นบ้างเป็นไร
เขาตื่นออกกลุ้มยังคลุมโปง	อ้ายตายโหงมึงจะนอนไปถึงไหน
มือฉวยได้หวายป่ายลงไป	ช่างทนได้ไม่พลิกกระดิกตัว
เตะสีข้างซ้ำเข้าต้ำผึง	เอ๊ะอย่างไรนอนขึงยังคลุมหัว
นั่งลงเลิกผ้าเห็นน่ากลัว	ร้องบอกกันทั่วให้มาดู
พร้อมทั้งนายเวรปลัดเวร	เห็นเถรเณรนอนหงายตายกลิ้งคู่
ต่างคนตกใจไปพรั่งพรู	ร่ำเรียนให้รู้ทั้งศาลา ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงภพ	ครั้นรุ่งสางสว่างจบทุกทิศา
ชำระสระสรงพระคงคา	เสด็จออกข้างหน้าด้วยทันใด
ข้าเฝ้านอบน้อมอยู่พร้อมหน้า	ทุกกระทรวงเสนาทั้งน้อยใหญ่
ดาษดาในหน้าพระลานชัย	สำราญราชหฤทัยพระภูมี ฯ
๏ ครานั้นจมื่นศรีเสาวรักษ์ราช	อภิวาททูลความไปตามที่
ขอเดชะพระองค์ทรงธรณี	เมื่อวานนี้กระหม่อมฉันชุมพลไป
ได้ตัวเถรขวาดเณรจิ๋วนั้น	รูปรอยเลขยันต์ก็จับได้
เถรขวาดบอกว่าสร้อยฟ้าใช้	ได้ทำเอาพระไวยจึงจับมา
ขุดรูปฝังไว้ได้สองแห่ง	ตกแต่งเลขยันต์ไว้หนักหนา
จะกราบทูลอนุสนธิ์พ้นเวลา	จึงปรึกษากันส่งตำรวจใน ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	ฟังจบชอบพระอัชฌาสัย
เออช่างได้เร็วพลันทันอกใจ	เหวยตำรวจเร็วไวเอาตัวมา ฯ
๏ ครานั้นท่านจางวางตำรวจใน	จนใจบังคมก้มเกศา
ขอเดชะพระองค์ทรงพระกรุณา	พระอาญาเป็นพ้นล้นเกล้าไป
ด้วยพระนายศรีกับพลายชุมพล	เอาเถรเณรสองคนมาส่งให้
รูปรอยเลขยันต์ทั้งนั้นไซร้	ให้ผู้คุมจำไว้อย่างตรึงตรา
เมื่อคืนนี้ทั้งเถรแลเณรนั้น	เกิดเป็นปัจจุบันดับสังขาร์
ได้แจ้งด้วยกันทั้งศาลา	จงทราบบาทาพระทรงชัย ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จพระพันวษา	ตบพระเพลาตรัสมาหาช้าไม่
ชะอ้ายเถรเณรนี้ดีกะไร	รู้ตัวกลัวกลัวภัยจะเฆี่ยนตี
ชิงตายเสียก่อนไม่ทันผูก	อ้ายลูกรู้หนีหน้าไปเป็นผี
ยังแต่สร้อยฟ้าอีกาลี	ครั้งนี้จะได้เห็นเท็จจริงกัน
จึงดำรัสตรัสสั่งจมื่นศรี	เอาอีสร้อยฟ้ามาให้มั่น
กูจะได้ไต่ถามความสำคัญ	ถ้าจริงแล้วจะให้ฟันเสียวันนี้ ฯ
๏ ครานั้นจมื่นศรีได้รับสั่ง	บังคมแล้วถอยหลังออกจากที่
สั่งตำรวจพลันในทันที	ไปแจ้งคดีสร้อยฟ้าจงเร็วไว
ว่าพระองค์ทรงธรรม์นั้นให้หา	ถ้าขืนขัดฉุดคร่ามาให้ได้
จงเลือกตัวกลั่นสรรออกไป	ให้ทันรับสั่งอย่านั่งช้า ฯ
๏ ตำรวจในได้ฟังขัดรั้งวิ่ง	เร็วจริงรีบตะบึงถึงเคหา
ขึ้นเรือนให้เรียกนางสร้อยฟ้า	ออกมาเล่าแจ้งแถลงการ
ว่าทั้งเถรเณรนั้นกลั้นใจตาย	ประเดี๋ยวนี้วุ่นวายอยู่อลหม่าน
รับสั่งให้หาอย่าได้นาน	เชิญท่านไวไวไปเดี๋ยวนี้ ฯ
๏ สร้อยฟ้าได้ฟังตำรวจใน	เร่าร้อนอกใจดังไฟจี้
รีบผลัดผ้าพลันในทันที	มานี่อีไหมไปกับกู
ตำรวจในนำหน้ามาจากบ้าน	ลนลานเร่งรุดไม่หยุดอยู่
ผู้คนเห็นหน้าพากันดู	มาถึงผู้รับสั่งนั่งไหว้พลัน
พระหมื่นศรีจึงพาสร้อยฟ้าเฝ้า	ก้มเกล้าทูลไปทันใดนั่น
พระโองการให้หาสร้อยฟ้านั้น	บัดนี้มาอภิวันท์พระบาทา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ทอดพระเนตรให้นึกชังน้ำหน้า
จึงมีสีหนาทประภาษมา	ไฉนอีสร้อยฟ้าจึงกาลี
กูก็ชุบเลี้ยงมึงถึงขนาด	ทั้งสกุลรุนชาติก็ส่งศรี
ทำเสน่ห์เล่ห์กลซนอัปรีย์	มึงโลภประเวณีนี่เหลือใจ
ไปลอบคบเถรเณรจนถึงวัด	สารพัดเลขยันต์เขาจับได้
ฝังรูปฝังรอยน้อยเมื่อไร	เขาเอามาให้อยู่ครบครัน
ขุดได้จนในใต้ถุนมึง	ปั้นรูปขี้ผึ้งกอดกันมั่น
ใส่ใบรักสักด้ายแล้วผูกพัน	ให้สมัครรักกันแต่ข้างตัว
ส่วนรูปอีศรีมาลากับอ้ายไวย	เอาหนามไหน่ใส่แต่ตีนตลอดหัว
ฝังกับผีป่าช้าดูน่ากลัว	จนอ้ายผัวสมมมออกซมซาน
โบยตีศรีมาลาพลายชุมพล	หนีด้นซนซุกไปจากบ้าน
ให้เขาผิดพี่น้องพ้องพาน	เป็นเหตุการเพราะมึงทำมลทิน
จึงเกิดศึกฮึกฮักมาทั้งนี้	ผู้คนแตกหนีไปทุกถิ่น
ข้นขุ่นวุ่นวายทั้งแผ่นดิน	อ้ายไวยปิ้มจะสิ้นถึงชีวา
อ้ายแผนกับลูกชายพลายชุมพล	ไล่ประจญโรมรันฟันฆ่า
เอาอ้ายไวยแตกทัพยับเยินมา	สาเหตุกูพึ่งรู้เมื่อวานนี้
ต่อหาอ้ายพ่อลูกมาซักถาม	มันบอกความจึงรู้เป็นถ้วนถี่
กูให้เขาจับได้ไอ้คนดี	หัวผีโหงพรายก็ได้มา
ให้เถรเณรที่มันทำไปนำจับ	ให้ตำรับรูปรอยเป็นหนักหนา
แต่มึงทำอย่างนี้กี่ปีมา	อีสร้อยฟ้ามึงบอกแต่จริงไป ฯ
๏ สร้อยฟ้าได้ฟังรับสั่งถาม	ใคร่ครวญข้อความหาคร้ามไม่
เถรเณรสิ้นชีวีไม่มีใคร	คิดได้แล้วประนมบังคมทูล
ขอเดชะข้าแต่ละอองบาท	องค์หริรักษ์ราชนเรนทร์สูร
ทรงธรรม์มหันตไพบูลย์	จะขอทูลตามจริงทุกสิ่งมา
ความสัตย์หาเป็นเช่นนั้นไม่	เขาชวนกันเสกใส่มุสาว่า
เดิมชุมพลคนนี้กับศรีมาลา	ลอบลักคบหาเป็นชู้กัน
หม่อมฉันรู้เหตุผลชุมพลหนี	ไปบอกท่านกาญจน์บุรีแกล้งเสกสรร
ว่าเอายาแฝดใส่พระไวยนั้น	ให้ตีรันศรีมาลาว่าวุ่นไป
ฝ่ายพระกาญจน์บุรีมิทันคิด	ปลงจิตรเชื่อลูกจึงสงสัย
เข้ามาด่าทอเป็นเท่าไร	ว่าจะจับให้ได้ให้ดูเอา
กระหม่อมฉันก็ท้าว่าให้ทำ	ชอบผิดจะปิดงำไว้ไยเล่า
ท่านก็ส่องกระจกยกดูเงา	ว่าเห็นรูปข้าพเจ้ากับพระไวย
ท่านย่ามาดูว่าไม่เห็น	ก็กลับเต้นเข่นเขี้ยวเอาผู้ใหญ่
กระทืบเท้าโผงผางวางกลับไป	นัดให้พลายชุมพลยกทัพมา
ให้พ่อแผนไปรบก็สบเพลง	พ่อลูกกันเองไม่เข่นฆ่า
ตีแต่ไพร่พลแตกร่นมา	แกล้งทำมารยาว่าศึกมอญ
ครั้นโปรดให้พระไวยออกไปรบ	ช่วยกันตีกระทบจนแตกว่อน
จะฆ่าฟันพระไวยให้ม้วยมรณ์	นี่หนีบุกซุกซ่อนจึงรอดตัว
ทำอุบายถ่ายเททุกอย่างไป	แปลงเป็นมอญใหม่มิใช่ชั่ว
แล้วมาแก้ความผิดไม่คิดกลัว	ไปจับเณรเถรขรัวที่ไหนมา
พระหมื่นศรีผู้กำกับเป็นพ่อเกลอ	จึงทูลซ้ำสน่ำเสนอให้หนักหนา
ชะรอยเอาหัวผีที่ป่าช้า	กับเลขยันต์เขียนมาเข้ากราบทูล
ครั้นจะสอบเถรเณรให้เห็นจริง	ว่าล้มหายตายกลิ้งเป็นเสร็จสูญ
เห็นเป็นลาวชาวป่าพากันทูล	ขอทรงพระอนุกูลในทางความ ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จพระพันวษา	ตรัสว่าอีสร้อยฟ้าว่าเข้าง่าม
ช่างประจบต้นปลายขยายความ	เหมือนลากหนามสะจุกทุกช่องไป
มิเสียทีเป็นลูกพระยาลาว	เหน็บแนมแกมกล่าวเอาจนได้
ยกโทษโจทจับได้ฉับไว	ติดใจทั้งตำรวจตระลาการ
แต่พื้นผู้ใหญ่เคยใช้สอย	ช่างตะบอยท้วงติงเอาจริงจ้าน
เพราะเหตุไม่มีสักขีพยาน	จึงว่าขานแก้เกี้ยวเลี้ยวลดไป
จะให้มันรับว่าจริงยิ่งยากนัก	จะซ้ำซักข้างเดียวก็ไม่ได้
มาจับงูข้างหางผิดอย่างไป	มันจึงว่าได้ทุกสิ่งอัน
ต้องให้แพ้ทานบนจนพยาน	จึงจะว่าขานได้แม่นมั่น
ต้องเรียกศรีมาลามาว่ากัน	ให้เห็นว่าสัตย์ธรรม์ข้างผู้ใด
เหวยตำรวจจงรีบออกไปหา	เรียกอีศรีมาลามาให้ได้
ครั้นได้ตัวศรีมาลามาทันใด	ก็เข้าไปบังคมก้มกราบกราน ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ดำรงโลก	ชะโงกตรัสคดีอยู่มี่ฉาน
ถามศรีมาลาพลันมิทันนาน	อีสร้อยฟ้าว่าขานกล่าวโทษมึง
ว่าทำชู้กับอ้ายพลายชุมพล	อีสร้อยฟ้ารู้กลมึงโกรธขึ้ง
เป็นสาเหตุเรื่องราวที่ฉาวอึง	จนถึงจะฆ่าอ้ายหมื่นไวย
เนื้อความข้ออื่นกูไม่ว่า	ที่ทำชู้สู่หาเป็นข้อใหญ่
จะสมคำมันหาฤๅว่าไร	จริงฤๅหาไม่ให้ว่ามา ฯ
๏ นางศรีมาลากราบทูลไป	จะจริงหามิได้พระเจ้าข้า
เมื่อชุมพลด้นไปหาบิดา	ยังเด็กนักชันษาเพียงเจ็ดปี
ใครห่อนจะสอนซึ่งเด็กได้	มาใส่ไคล้เจรจาน่าบัดสี
ข้างลาวเคยทำบ้างฤๅอย่างนี้	สอนเด็กให้กาลีดังเจรจา
แกล้งเอาความร้ายมาป้ายเขา	ทีตัวเจ้าชั่วเองสิไม่ว่า
ถ้าจริงแล้วเลี้ยงไว้ขายบาทา	ควรโปรดให้ฆ่าให้บรรลัย
จะนิ่งไว้ใครเลยจะเล็งเห็น	ทั้งผัวเล่าก็จะเป็นที่สงสัย
ขอให้หมดมลทินสิ้นภัย	ชีวิตอยู่ใต้พระบาทา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงศักดิ	เป็นปิ่นปักหลักโลกนาถา
ทรงฟังคำทูลเป็นมูลมา	จึงตรัสปรึกษาไปฉับพลัน
ดูก่อนเจ้าพระยาเสนามาตย์	กูฟังเรื่องดูประหลาดเป็นความขัน
ถ้อยคำแก้เกี้ยวเลี้ยวติดพัน	กฎหมายก่อนนั้นเป็นอย่างไร
ความใครไม่มีซึ่งพยาน	ตระลาการเอาจริงยังไม่ได้
จะพิจารณาว่าฉันใด	ที่จะให้เห็นจริงทุกสิ่งอัน ฯ
๏ ครานั้นข้าเฝ้าเจ้าพระยา	ปรึกษากันแล้วทูลทันใดนั่น
ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงธรรม์	อันชีวันอยู่ใต้พระบาทา
เมื่อครั้งความขุนช้างบังอาจใจ	พาพระหมื่นไวยไปเข่นฆ่า
เป็นเหตุกลางไพรในพนา	ก็ไม่มีใครมาจะรู้ความ
ทั้งสองฝ่ายมีคำสำนวนพูด	ให้ปรึกษาได้พิสูจน์รูดลองถาม
จึงดำน้ำถวายกับพลายงาม	ครั้งนี้ตามแต่จะทรงพระปรานี ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	ฟังจบเค้ามวลเป็นถ้วนถี่
พระจึงถามศรีมาลาไม่ช้าที	เฮ้ยมึงนี้จะว่าประการใด
จะต้องหาความจริงด้วยสิ่งสัตย์	ฤๅจะขัดว่าพิสูจน์นั้นไม่ได้
กูเห็นดีแต่ที่น้ำกับไฟ	นั่นแลจะได้เห็นจริงจัง ฯ
๏ ครานั้นนารีศรีมาลา	ก้มกราบทูลมาด้วยใจหวัง
ข้าแต่พระองค์ดำรงวัง	หม่อมฉันหวังตั้งจิตรคิดลุยไฟ
แม้นแพ้แก่ข้างนางสร้อยฟ้า	จงประหารชีวาให้ตักษัย
ทำชั่วแล้วตัวจะอยู่ไย	ขอลุยไฟให้เห็นประจักษ์ตา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ได้ทรงฟัง	ทรงพระสรวลดังอยู่เริงร่า
ได้ยินฤๅไม่อีสร้อยฟ้า	อีศรีมาลาขันรับจะลุยไฟ
ถ้าจริงของมึงมึงจึงสู้	เท็จแล้วบอกกูจะผ่อนให้
มึงอย่าก้มหน้าอยู่ว่าไร	จะสู้มันฤๅไม่ให้ว่ามา ฯ
๏ นางสร้อยฟ้าฟังพระโองการ	สะทกสะท้านหัวพองสยองฉ่า
จะรับผิดคิดกลัวพระอาญา	แข็งใจเงยหน้าขึ้นทูลไป
ซึ่งว่าทำเสน่ห์เล่ห์กล	มนตร์ดลจนผัวนั้นหลงใหล
คบเถรเณรทำเอาพระไวย	จะลุยไฟให้เห็นเป็นสัจจา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงศักดิ	ปิ่นปักหลักโลกนาถา
ครั้นสองนางต่างทูลเป็นมูลมา	พระผ่านฟ้าทรงฟังเห็นบังควร
จึงสั่งให้ขุดรางหน้าที่นั่ง	ตำรวจในรับสั่งเป็นการด่วน
เกณฑ์เจ้าพนักงานการทั้งมวล	ถี่ถ้วนเร่งรัดจัดแจงพลัน
พระสั่งเสร็จเสด็จขึ้นข้างใน	พวกขุนนางต่างออกไปเป็นเหล่าหลั่น
ผู้คุมคุมคู่ความไปตามกัน	มาถึงทิมดาบนั้นเข้ามณฑล
พวกตำรวจนั่งพิทักษ์รักษา	มิให้ใครไปมาเดินสับสน
ให้นุ่งขาวห่มขาวทั้งสองคน	เครื่องมณฑลจัดวางอย่างบุราณ
ข่าตะไคร้พริกขิงทุกสิ่งเสร็จ	ไก่เป็ดหมากมะพร้าวข้าวสาร
หม้อข้าวหม้อแกงแลเชิงกราน	จัดการเสร็จสิ้นทุกสิ่งอัน
รางไฟตำรวจก็เร่งขุด	บ้างตรวจตราอุตลุดอยู่ตัวสั่น
บ้างขนฟืนแบกหามมาตามกัน	ดินนั้นมอมแมมเปื้อนแก้มคาง
บ้างถกเขมรแบกงันตัวสั่นงก	บ้างอ้าปากตาประหลกหกล้มผาง
ลุกขึ้นลุกลนขนดินพลาง	ขุนรางแล้วเสร็จสำเร็จพลัน ฯ
๔๒
นางสร้อยฟ้าศรีมาลาลุยไฟ
๏ จะกล่าวถึงพระจอมจักรพรรดิ	ครองสมบัติอยุธยามหาสวรรย์
เนาในปราสาทแก้วแพรวพรรณ	พระกำนัลกราบก้มประนมกร
ทรงรำพึงถึงเมียจมื่นไวย	ได้สั่งให้ลุยไฟไว้วันก่อน
กูจะต้องดูแลให้แน่นอน	เสด็จออกพระบัญชรด้วยทันใด
พรั่งพร้อมข้าเฝ้าเจ้าพระยา	เสนาอำมาตย์ผู้น้อยใหญ่
พระกาญจน์บุรีชุมพลจมื่นไวย	ก็หมอบเฝ้าอยู่ในหน้าพระลาน ฯ
๏ ฝ่ายว่าท่านย่าทองประศรี	แจ้งคดีโกรธวุ่นอยู่งุ่นง่าน
ทุดอีลาวเจ้ากรรมทำจัณฑาล	แกลนลานลงบันไดรีบไคลคลา
งกเงิ่นเดินมาตามถนน	ผู้คนกล่นเกลื่อนเป็นหนักหนา
โจษกันระเบ็งเซ็งแซ่มา	ไปดูเล่นเถิดหวาเขาลุยไฟ
ทั้งเจ๊กจีนแขกฝรั่งมังค่า	รู้เข้าต่างมาไม่ช้าได้
ผู้คนล้นหลามสนามใน	ทองประศรีเข้าไปกราบบังคม
พระองค์ทรงเห็นก็ตรัสทัก	มันแก้มตอบฟันหักเป็นสองผม
เมื่อยังสาวไหล่ผายท้ายกลม	น่าสงสารซานซมไปคลับคล้าย
เมื่อกระนั้นมันเป็นข้าหลวงเก่า	กูนึกขึ้นมาเล่าก็ใจหาย
คิดถึงอ้ายขุนไกรให้เสียดาย	ต้องรับอาญาตายแต่ก่อนมา
แล้วพระองค์ทรงตรัสไปบัดดล	อ้ายขุนแผนชุมพลหมื่นไวยหวา
อย่าให้เขาสงสัยในวิญญาณ์	สาบานเสียต่อหน้าอย่าเข้าใคร
ขุนแผนพระไวยพลายชุมพล	ทั้งสามคนสาบานถวายให้
ถ้าแม้นว่าข้าพเจ้าเข้าข้างใด	ให้ตกนรกหมกไหม้ในโลกันต์
จะตั้งจิตรให้ตรงจงแท้เที่ยง	ไม่ลำเอียงนึกร้ายหมายมั่น
ทั้งสร้อยฟ้าศรีมาลาไม่อาธรรม์	ทูลแล้วบังคมคัลลงบัดดล ฯ
๏ พราหมณ์ตรวจบาดแผลที่เท้านาง	ทั้งสองข้างบริสุทธิไม่ขัดสน
ให้นั่งข้างรางไฟทั้งสองคน	พฤฒาจารย์อ่านมนตร์กันกระทำ
ส่งข้าวตอกดอกไม้ให้สองนาง	พราหมณ์ทั้งสองข้างบูชาร่ำ
บายศรีบัดพลีพลีกรรม	เสกซ้ำสังเวยซึ่งเทวา
โอมองค์พระสยมภูวญาณ	องค์บรมพรหมานนาถา
พระจักรกฤษณ์ฤทธิรงค์ทรงศักดา	พระคงคาพระเพลิงเถกิงฤทธิ
พระคเณศร์พระขันธกุมาร	มัฆวานทั้งพระพายกายสิทธิ
โลกบาลบริหารทั้งสี่ทิศ	ขอเชิญมาสถิตทัศนา
ทั้งเทวารักษากำภูฉัตร	ปฏิบัติบำรุงพระศาสนา
เสื้อเมืองทรงเมืองเรืองฤทธา	พระหลักเมืองอยุธยาวราฤทธิ
เชิญมารับกระยาสังเวย	อย่าเข้าด้วยโจทก์จำเลยอันคนผิด
ถ้าใครเท็จให้ไฟไหม้เป็นพิษ	จงประจักษ์ศักดิสิทธิแก่ตาตน
แล้วให้สองนางตั้งอธิษฐาน	ศรีมาลาชูพานดอกไม้บ่น
ถ้าร่วมรู้ทำชู้กับชุมพล	ขอให้เพลิงไหม้ลนจนพังพอง
ถ้าตัวข้าสัตย์ซื่อต่อสามี	อย่าให้พิษอัคคีนั้นถูกต้อง
ขอเชิญเทวามาคุ้มครอง	ให้เหยียบย่องอย่างน้ำเย็นฉ่ำไป
เทวาจงรักษาซึ่งความสัตย์	ถ้าวิบัติให้ม้วยด้วยเพลิงไหม้
นางมิได้ครั่นคร้ามขามใจ	หน้าตาผ่องใสดังบัวบาน
ฝ่ายนางสร้อยฟ้านั้นหน้าดำ	ชูพานพึมพำอธิษฐาน
ไหลเล่อเพ้อพกอยู่ลนลาน	เออผีสางปะรางควานมาช่วยดอม
พวกพราหมณ์หัวเราะฮาดูน่าขัน	อธิษฐานอย่างนั้นฤๅขาหม่อม
ทองประศรีร้องด่าอีหน้ามอม	อธิษฐานลอมปอมให้เห็นตัว
นางสร้อยฟ้าจึงอธิษฐานใหม่	ถ้าข้าทำคุณไสยกับเถรขรัว
ทำให้พระไวยหลงใหลมัว	ไปฝังรูปสระหัวกับเถรลาว
ข้อหนึ่งพลายชุมพลกับศรีมาลา	ไม่ทำชู้สู่หาเหมือนข้ากล่าว
ขอให้ไฟไหม้พองทั้งสองเท้า	ตัวสั่นตาขาวให้หนาวใจ ฯ
๏ ขุนแผนหมื่นไวยทองประศรี	พลายชุมพลนั่งที่ริมรางใหญ่
จตุสดมภ์กรมเมืองนั่งเนื่องไป	พวกตำรวจนอกในก็ครบครัน
ฝูงคนยัดเยียดเบียดเสียดเถียง	บ้างวัดเหวี่ยงผลักรุนกันหุนหัน
เอะอะปะทะล้มลงจมกัน	บ้างผลักไสพัลวันตัวสั่นรัว
ไอ้ข้างนอกไม่เห็นเต้นเข้ามา	จนฝุ่นฝาฟุ้งฟูมขึ้นกลุ้มหัว
ลูกกระจอมอแมติดแม่พัว	บ้างขี่บ่าจิกหัวชะโงกดู
อ้ายเจ๊กขายขนมล้มปั่นเป๋	อ้ายพวกโลนเสเพลเหนี่ยวหางหนู
ไอ๊ย่าลั่นเจี้ยวอย่าเหนี่ยวกู	ลงหมอบมุดคุดคู้ไม่เข้าไป
อีมอญเจ้าข้าวเกรียบเหยียบเอาขา	อ้ายเจ๊กร้องไอ๊ย่าลุกขึ้นได้
อีมอญด่าต๊อกย่ายอ้ายจัญไร	จะดูเขาลุยไฟมาเบียดเคียง
ตำรวจในรายรอบขอบสนาม	คอยห้ามปรามมิให้ใครถุ้งเถียง
ผู้คนสะพรั่งนั่งพร้อมเพรียง	สงัดเสียงแซ่กันลงทันใด
จึงองค์สมเด็จพระพันวษา	ตรัสสั่งลงมาหาช้าไม่
เรียกสร้อยฟ้าศรีมาลามาไวไว	ลุยไฟให้เห็นเป็นสัจจา
ฝ่ายว่าพระสนมนางกำนัล	พากันเยี่ยมพระแกลแลหา
สอดตาตามซี่มู่ลี่มา	ดูสร้อยฟ้าศรีมาลาจะลุยไฟ ฯ
๏ ครานั้นสร้อยฟ้าศรีมาลา	ได้ยินตรัสสั่งมาไม่ช้าได้
เข้าคนละข้างหัวรางไฟ	ถวายบังคมไปมิได้ช้า
เข้าโบกปัดพัดไฟให้ถ่านแดง	นางสร้อยฟ้าแสยงเป็นหนักหนา
ศรีมาลาเพราพริ้มยิ้มแย้มมา	บังคมแล้วไคลคลาเข้ารางไฟ
ลีลาศดังราชเหมหงส์	เยื้องย่างเหยียบลงหาร้อนไม่
นางมิได้หวาดหวั่นพรั่นฤทัย	ลุยมาลุยไปได้สามที
เทวดารักษาด้วยความสัตย์	พระพายชายพัดอยู่เรื่อยรี่
ต้องนางอย่างทิพวารี	เสียงคนชมมี่ไปทั้งกอง ฯ
๏ สร้อยฟ้ากระดากอยู่ปากราง	เปลวไฟร้อนนางยืนจดจ้อง
ให้ครั่นคร้ามกลัวไฟจะไหม้พอง	แข็งใจเยื้องย่องซมซานมา
เหยียบไฟลงได้สองสามก้าว	ตัวสั่นท้าวท้าวไหม้ตีนฉ่า
โจนจากรางไฟมิได้ช้า	อีสังเอ๋ยร้อนหวาจะขาดใจ
อีไหมเข้าคร่าพาลากถู	ตีนแดงเป็นลูกหนูเจียวข้าไหว้
ผู้คนฉาวฉ่าฮาก้องไป	พระหมื่นไวยขบฟันตัวสั่นมา
เอาเท้าป่ายสีข้างเข้าดังผลุง	ขุนนางห้ามยุ่งว่าอย่าอย่า
พระไวยว่าไว้ทำไมนา	เอาไปฆ่าเสียหัวตะแลงแกง ฯ
๏ ขุนแผนแสนสงสารศรีมาลา	ไม่ควรเลยสร้อยฟ้ามันกลั่นแกล้ง
มันเฝ้าแต่เบียนเบียดเสียดแทง	พ่อแจ้งอยู่แล้วแต่ไรมา
เพราะคนอื่นเขาไม่รู้จึงสงสัย	เจ็บช้ำน้ำใจเป็นหนักหนา
ทีนี้แลจะสิ้นที่นินทา	ประจักษ์หน้าพระที่นั่งพรั่งพร้อมกัน
ทองประศรีความแค้นนางสร้อยฟ้า	แกขบเหงือกเหลือกตาด่าตัวสั่น
ฉวยได้ดุ้นแสมแร่มาพลัน	กูจะต่อยหัวมันให้พอใจ
ทุดอีเจ้ายาแฝดแปดยาช้าง	มานอนอ้าขากางครางอยู่ได้
ร้อนฤๅเอาพิษเสนแก้พิษไฟ	ให้สาใจเจ้าเสน่ห์เล่ห์กลดี
ทำผัวตัวแล้วยังมิหนำ	ซ้ำว่าชุมพลนั้นเอาพี่
คบเถรเณรอุบาทว์ชาติอัปรีย์	ร้องอี๋อี๋ชี้ขาอยู่ว่าไร
ชุมพลวิ่งพวยฉวยชายผ้า	อย่าทำวุ่นคุณย่าเถิดข้าไหว้
ทองประศรีโกรธนักผลักมือไป	จะต่อยให้หัวฟกถกเขมรมา
เป็นไรเป็นไปกูไม่ฟัง	พวกผู้คุมรุมรั้งทั้งหลังหน้า
เหมือนเขาเล่นซักส้าวคนฉาวฮา	ลงทรุดนั่งยังด่าตาเป็นมัน
ชุมพลกราบตีนพี่ศรีมาลา	มือเช็ดน้ำตาแล้วหุนหัน
มาถึงสร้อยฟ้าร้องด่าพลัน	อีช้อนตะแกรงแกล้งกันให้ได้อาย
พี่ศรีมาลาเขารักกูเหมือนลูก	มาดูถูกมุสาว่าง่ายง่าย
อีลาวป่าหน้ามึงไม่มีอาย	มานอนหงายครางร่นคนดูอึง
แล้วกดคออีไหมใส่ศอกถอง	มึงคู่คิดปิดป้องกูรู้ถึง
ฉวยมือสร้อยฟ้าแล้วคร่าดึง	จะฟันมึงเสียที่หัวตะแลงแกง
พระหมื่นศรีจูงมือชุมพลมา	เจ้าฟังพ่อว่าอย่าใจแข็ง
ฝูงคนพรั่งพร้อมล้อมดูแดง	ด่าแช่งสร้อยฟ้าทุกหน้าไป ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จพระพันวษา	กริ้วนางสร้อยฟ้าดังเพลิงไหม้
คราวนี้รู้เช่นได้เห็นใจ	อีจัญไรเจ้ากลมารยา
ทำยาแฝดใส่อ้ายไวยผัว	ให้เมามัวหลงเล่ห์เสนหา
จนเสื่อมเวทเสื่อมฤทธิวิทยา	จะเป็นบ้าแล้วยังไม่พอใจ
ยังยุให้ลูกพ่อก่อวิวาท	ดูบังอาจกำเริบเติบใหญ่
จะให้ล้างผลาญกันให้บรรลัย	พ่อมันนั้นจะได้มาเล่นกู
แล้วคิดร้ายอ้ายชุมพลศรีมาลา	แกล้งใส่ไคล้จะให้ฆ่าอิกทั้งคู่
คิดอ่านสารพัดเป็นศัตรู	ดูเป็นขบถแท้เห็นแน่ใจ
ฮ้าเฮ้ยเหวยพระยายมราช	จงเอาไปฟันฟาดให้ตักษัย
ผ่าอกด้วยขวานประจานไว้	อย่าให้คนผู้ดูเยี่ยงมัน ฯ
๏ พระยายมรับพระราชบัญชา	เรียกทะลวงฟันมาขมีขมัน
ฉุดมือสร้อยฟ้าคร่าขบฟัน	นางวอนไหว้ว่าทั่นได้เมตตา
ดีฉันจะบรรลัยไปเป็นผี	จะขอลาสามีกับท่านย่า
จะต้องษมาลาโทษศรีมาลา	อย่าให้เป็นเวราเมื่อบรรลัย
ทะลวงฟันเข้าปีกทั้งสองข้าง	พานางแวะมาหาช้าไม่
กราบย่ากราบผัวกราบทั่วไป	แล้วร้องไห้ไปที่ศรีมาลา
ยกเอาเท้านางขึ้นทูนหัว	กลิ้งเกลือกเสือกตัวไม่เงยหน้า
แม่คุณทูนหัวลูกชั่วช้า	แม่จงรับษมาอย่าจองภัย
ให้สิ้นเวรสิ้นกรรมทำบุญเถิด	ลูกจะได้ไปเกิดในชาติใหม่
ถึงบาปกรรมทำชั่วติดตัวไป	พอจะได้คลายร้อนด้วยผ่อนเวร
เพราะว่ากรรมนำไปให้ใจชั่ว	จึงเมามัวคบหากับเณรเถร
เอาอิจฉาพยาบาทมาเป็นเกณฑ์	ไม่แลเห็นโทษผิดช่างปิดบัง
แล้วมิหนำซ้ำว่าแม่เป็นชู้	ร่วมรู้กับชุมพลแต่หนหลัง
ใส่ไคล้จะให้เจ้านายชัง	โกหกโอหังด้วยเมามัว
ลูกนี้หินชาติอุบาทว์เมือง	จนฟุ้งเฟื่องคนผู้เขารู้ทั่ว
อัปยศอดอายขายหน้าตัว	รู้ว่าชั่วสิเป็นถึงเช่นนี้
เทวดาอารักษ์ท่านเล็งเห็น	ว่าทำเข็ญจึงให้ไปเป็นผี
ควรท่านประหารผลาญชีวี	มาปรานีแต่ลูกที่ในครรภ์
ไม่มีผิดจะติดตายไปด้วย	ได้เจ็ดเดือนมาม้วยพลอยอาสัญ
ยังไม่ได้เห็นเดือนเห็นตะวัน	ไม่ทันรู้ว่าชายหญิงจะชิงม้วย
โอ้แม่เจ้าประคุณของลูกเอ๋ย	อย่าผูกเวรลูกเลยช่วยขอด้วย
เอาไว้ใช้เป็นข้ากว่าจะม้วย	นึกว่าช่วยลูกน้อยที่ในครรภ์ ฯ
๏ ทองประศรีฟังว่าน้ำตาตก	อียาจกใครทำให้มึงนั่น
ต่อฟ้าเคืองสันหลังจึงรำพัน	กูนี้กลั้นน้ำตามิได้เลย
กูสั่งสอนเท่าไรไม่ใส่หู	เอาคารมข่มกูเสียอิกเหวย
ช่างเย่อหยิ่งนี่กะไรกูไม่เคย	มากอดเกยตีนว่าน่าปรานี
เห็นกับย่าเถิดศรีมาลาเอ๋ย	เจ้าละเลยเสียก็เห็นจะเป็นผี
มันทำเจ้ากับผัวถึงชั่วดี	จงปรานีลูกน้อยในอุทร ฯ
๏ ศรีมาลาฟังคำที่ร่ำว่า	น้ำตาหลั่งไหลด้วยใจอ่อน
เห็นสารภาพผิดคิดอาวรณ์	จะผันผ่อนทูลขอดูตามบุญ
เกลือกว่าวาสนามิเคยม้วย	กุศลส่งคงจะช่วยมาอุดหนุน
ไม่หมายเอาตอบแรนแทนคุณ	จะเอาบุญช่วยกู้ชีวิตไว้
อย่านึกเลยว่าข้าพยาบาท	อย่าประมาทภาวนาเอาใจใส่
นางตั้งอธิษฐานด้วยทันใด	ขอเดชะข้าได้ทำบุญมา
ปรารถนาจะให้พ้นจากสงสาร	เอาทางพระนิพพานภายภาคหน้า
จะช่วยสัตว์ให้พ้นมรณา	นางตั้งสัจจาแล้วคลาไคล
ถึงหน้าพระที่นั่งก็บังคม	ประนมกรกราบทูลเฉลยไข
จะควรมิควรประการใด	ชีวิตอยู่ใต้บทมาลย์
บัดนี้สร้อยฟ้าซึ่งต้องโทษ	รับสั่งโปรดเกล้าให้ไปประหาร
จะพาบุตรพระไวยไปวายปราณ	ด้วยมีครรภ์ประมาณเจ็ดเดือนมา
กระหม่อมฉันมีจิตรคิดสงสาร	จะติดมารดาม้วยด้วยเข่นฆ่า
ขอพระราชทานโทษโปรดสร้อยฟ้า	กับบุตรที่มีมาได้รอดตาย ฯ
๏ ครานั้นจึงองค์นเรนทร์สูร	ฟังศรีมาลาทูลพระทัยหาย
ไม่รู้ว่ามันจะมาพาลูกตาย	เสื่อมคลายกริ้วลงด้วยทรงธรรม์
วาสนาสร้อยฟ้าจะไม่ม้วย	กุศลศรีมาลาช่วยค้ำชูนั่น
ทั้งบุญบุตรในท้องนั้นป้องกัน	บันดาลให้ไภยันต์นั้นพ้นไป
จึงตรัสว่าขอบใจอีศรีมาลา	มึงนี้หาอาฆาตจองเวรไม่
อยู่ในสัตย์ธรรมล้ำเหลือใจ	หากว่าอีจัญไรมันใจพาล
มึงขอโทษก็จะโปรดชีวิตให้	แต่จะเลี้ยงมันไว้อุบาทว์บ้าน
นานไปมันจะทำให้รำคาญ	กูขี้คร้านจะดูมึงลุยไฟ
ตรัสพลางสั่งพระยายมราช	อีสร้อยฟ้าอุบาทว์ไม่เลี้ยงได้
ศรีมาลามาขอชีวิตไว้	ก็ขับไปให้พ้นจากพารา ฯ
๏ ครานั้นท่านเจ้ากรมยมราช	อภิวาทถอยหลังมาสั่งว่า
โปรดประทานชีวิตนางสร้อยฟ้า	ให้ขับพ้นพาราในสามวัน ฯ
๏ ครานั้นสมเด็จพระพันวษา	ปรานีศรีมาลาจะทำขวัญ
ดำรัสไปให้สั่งคลังในพลัน	ให้จัดสรรเงินทองของนานา
เงินสองชั่งทั้งผ้าสองสำรับ	แหวนก้อยพลอยประดับขันล้างหน้า
หีบหมากลายเทพประนมถมยา	พระราชทานศรีมาลาเป็นรางวัล
อิกทั้งปะวะหล่ำกำไลทอง	ประทานลูกในท้องเป็นของขวัญ
อีศรีมาลาครั้งนี้มึงดีครัน	ความชอบมึงนั้นกูตอบแทน
ที่ได้ไอ้แผนชุมพลมา	เพราะมึงไปพูดจากับอ้ายแผน
หาไม่ไหนอ้ายเถ้าจะหายแค้น	ผิดนักก็จะแล่นเตลิดไป
แล้วจึงดำรัสตรัสกำชับ	อ้ายแผนกับอ้ายชุมพลอย่าเขวไขว
เลิกวิวาทบาดทะเลาะกับอ้ายไวย	ที่แล้วแล้วกันไปกูขอที
พระกาญจน์บุรีพระไวยพลายชุมพล	ทั้งสามคนรับสั่งใส่เกศี
เสด็จขึ้นออกมาไม่ช้าที	ตามกันจรลีจากวังใน
๏ อีเม้ยรับว่ากับนางสร้อยฟ้า	คิดถึงคุณนายข้าอย่าลืมได้
ศรีมาลาเคืองข้องร้องด่าไป	ทุดอีมอญจัญไรอย่าเจรจา
ชาวบ้านร้านตลาดต่างชมเชย	แม่ศรีมาลาเอ๋ยดีหนักหนา
ไม่ผูกกรรมซ้ำทูลขอสร้อยฟ้า	จะหาเหมือนแม่นี้นี่ยากครัน
ลางคนว่าถ้ากูแล้วที่ไหน	จะให้ตัดหัวเสียบเสียที่นั่น
นางสร้อยฟ้าเจ็บเท้าค่อยก้าวยัน	นิ่วหน้าพากันมาถึงเรือน
เกาะหลังอีไหมเข้าในห้อง	พิษไฟปวดพองร้องป่นเปื้อน
ค่อยอยู่เถิดหนาจะลาเฮือน	ข้าวของกองเกลื่อนต้องทิ้งไว้ ฯ
๏ ครั้นรุ่งเช้าสร้อยฟ้านารี	เข้าไปหาสามีแล้วร้องไห้
กราบกรานขอประทานซึ่งโทษภัย	ลูกได้ทำชั่วใส่ตัวเอง
งดโทษเถิดหนาจะลาแล้ว	จะคลาศแคล้วห่างไกลไปเท้งเต้ง
ได้พึ่งบุญอุ่นอกจะวังเวง	เจ้าประคุณคุ้มเกรงแต่ลงมา
ทั้งพ่อแม่ได้พึ่งเมื่อตกไร้	พ่อกราบทูลแก้ไขให้หนักหนา
หาไม่เชียงใหม่ทั้งพารา	ก็จะมาเป็นจุณวิจุณไป
จนโปรดให้ลูกมาเคียงคู่	ถึงผิดชอบก็เอ็นดูหาว่าไม่
เป็นกรรมหนหลังมาบังไว้	จึงให้คิดผิดเพอิญเป็น
จากเมืองพึ่งพ่อพอเห็นหน้า	กลับคืนพาราจะห่างเห็น
เช้าค่ำร่ำไห้อกใจเย็น	แสนเข็ญบุกป่าไปแต่ตัว
เมื่อลงมาข้าคนก็มากมาย	จะกลับเดียวเปลี่ยวดายแล้วทูนหัว
ป่ากว้างช้างเสือก็น่ากลัว	แรดร้ายควายวัวคะนองทาง
ไหนห้วยเหวเปลวปล่องต้องเลาะไป	หนามไหน่รกชัฏอยู่รอบข้าง
เมื่อลงมาบิดาให้ขี่ช้าง	นี่จะต้องเดินทางด้วยเท้าไป
ข้าวของใครจะต้องมาหาบถือ	ต้องซัดเซตัวฤๅก็ท้องไส้
แดดลมจะระทมให้ตรมใจ	แสนห่วงใยแต่ลูกที่ในครรภ์
จะต้องทนลำบากตรากตรำ	ทั้งข้าวน้ำวิปริตผิดผัน
จะเป็นหญิงฤๅชายอย่างไรนั้น	จะตายเป็นไม่เห็นกันกับบิดา
ค่ำลงจะต้องนั่งบังร่มไม้	ฟืนไฟใครเลยจะช่วยหา
ต้องหนุนขอนนอนแนบพสุธา	ภาวนากลัวสัตว์ที่ในไพร
จะฟังแต่เนื้อนกวิหคโหย	ชะนีโวยหวีดร้องก้องป่าใหญ่
ไหนจะคิดถึงตัวด้วยกลัวภัย	ไหนจะเฝ้าเศร้าใจถึงพ่อคุณ
นางยกเท้าผัวทูนหัวไว้	ความอาลัยตันอกให้หมกมุ่น
ร้องไห้ใจจะขาดลงเป็นจุณ	จนตาขุ่นแดงเดือดเป็นเลือดไป
อนิจจาเวรกรรมจำวิบาก	เมียจะจากพ่อไปอย่างไรได้
ถึงจะต้องตกลำบากยากไร้	ถ้าอยู่ได้แล้วไม่จากพระคุณเลย
พ่อเจ้าดูเมียเสียยังแล้ว	พ่อทูลกระหม่อมแก้วของเมียเอ๋ย
ตั้งแต่นี้มิได้เห็นดังเช่นเคย	จนลับเลยสุดสิ้นชีวาลัย ฯ
๏ ครานั้นพระไวยเจ้าพลายงาม	ได้ฟังความสะท้อนถอนใจใหญ่
คิดแสนสงสารเมียเสียน้ำใจ	น้ำตาไหลรีบเช็ดด้วยความอาย
แข็งใจปลอบโยนนางสร้อยฟ้า	จงดับความโศกาให้เหือดหาย
อันทุกข์สุขมีทั่วทุกหญิงชาย	ยามเคราะห์ร้ายก็ต้องยากลำบากตัว
เจ้ารักษาอย่าให้ครรภ์อันตราย	ถ้าสืบไปไม่ตายคงพบผัว
อย่าตีตนก่อนไข้ให้หมองมัว	รักษาตัวไว้เถิดคงพบกัน ฯ
๏ นางสร้อยฟ้าได้ฟังคำพระไวย	ค่อยคลายใจที่วิโยคโศกศัลย์
คำพ่อสอนสั่งสิ้นทั้งนั้น	จะจำไว้ให้มั่นจนวันตาย
แต่น้ำใจอาลัยด้วยความรัก	ยิ่งหักก็ยิ่งพรั่นยิ่งขวัญหาย
น้ำตาไหลนองสองมือฟาย	สยายผมลงเช็ดกับบาทา
พ่อเจ้าประคุณของเมียแก้ว	จะจากวันนี้แล้วไม่เห็นหน้า
พ่ออยู่ดีอย่ามีซึ่งโรคา	ให้ชันษาอายุพ่อพันปี
ลาแล้วครวญคร่ำร่ำร้องไห้	เข้าไปกราบไหว้ทองประศรี
เจ้าประคุณคุณย่าได้ปรานี	ชั่วดีไม่ทิ้งให้หลานตาย
ให้แม่ศรีมาลามาขอไว้	หลานรักจึงไม่ม้วยฉิบหาย
จะใคร่อยู่แทนคุณจนวอดวาย	ไม่เหมือนหมายรับสั่งให้ขับไป
ค่อยอยู่เถิดใจบุญเจ้าประคุณเอ๋ย	ที่ไหนเลยจะได้กลับมาเมืองใต้
เหมือนตายจากคุณย่าจะลาไป	ทางไกลตายเป็นไม่เห็นกัน ฯ
๏ ทองประศรีได้ฟังนางสร้อยฟ้า	น้ำตาไหลรัวอยู่ตัวสั่น
กูก้อยพลอยรำคาญสงสารครัน	มึงหุนหันทำได้ช่างไม่คิด
ยิ่งว่ายิ่งเป็นเล่นยาแฝด	ร้อยแปดปากคอไม่ต่อติด
จนความตายจะถึงจึงได้คิด	เป็นสุดฤทธิ์ที่กูจะช่วยมึง
กูอยู่กับผัวจนตัวเถ้า	ยาแฝดยาเมาไม่คิดถึง
มิรักแล้วไปไม่พรั่นพรึง	เป็นมึงกูไม่ทำให้รำคาญ ฯ
๏ สร้อยฟ้าประนมก้มกราบไหว้	คุณย่าหวังจะให้เป็นแก่นสาร
หลานนี้ชั่วจนตัวปิ้มวายปราณ	กรรมของหลานเองแล้วจะโทษใคร
ยกเอาเท้าย่าขึ้นทูนหัว	ตัวสั่นรัวรัวร่ำร้องไห้
ขอษมาลาโทษโปรดอภัย	กราบไหว้ย่าแล้วก็ลามา
ไปกราบขุนแผนผู้แว่นไว	คุณพ่อได้งดโทษโปรดเกศา
ลูกทำชั่วจนตัวจะมรณา	ให้บิดาเดือดร้อนอย่าผูกเวร
ลูกนี้โง่เง่าเฉาโฉด	อารามโกรธไปฟังถ้อยคำเถร
เอาอิจฉาพยาบาทมาเป็นเกณฑ์	กรรมเวรลูกสร้างมาล้างตัว
ทั้งพ่อพลายชุมพลจงอยู่ดี	วันนี้พี่จะลาพ่อทูนหัว
ให้มีสุขสมปองอย่าหมองมัว	พี่ชั่วแล้วจะลาไปตามกรรม ฯ
๏ ฝ่ายว่าขุนแผนพลายชุมพล	ได้ฟังยุบลก็บ่นพร่ำ
เอ็นดูอยู่ดีดีมิฟังคำ	มาทำกรรมใส่ตัวกลั้วมลทิน
จนเลื่องฦๅทั้งบ้านสะท้านเมือง	ฟุ้งเฟื่องเขาตำหนิติฉิน
ไม่พอที่อึงมี่ทั้งแผ่นดิน	ไม่ประคิ่นวินชาอุลามก
จะผูกเวรกันไยไปเถิดเจ้า	อันความเก่าเจ้าอย่าได้วิตก
เหมือนหนึ่งสัตว์พลัดตกลงนรก	เรายกให้แล้วเจ้าอย่ากลัว
นางสร้อยฟ้าได้ฟังทั้งสองว่า	สมควรแล้วเจ้าข้าพ่อทูนหัว
กราบขุนแผนพลันตัวสั่นรัว	แล้วลาน้องผัวมาทันใด ฯ
๏ จึงเข้าในห้องศรีมาลา	กอดเอาบาทาร่ำร้องไห้
ครั้งนี้มีกรรมจะจำไกล	แม่ข้าไหว้ค่อยอยู่ให้จงดี
แม่เจ้ามีคุณทูลขอไว้	หาไม่จะประลัยไปเป็นผี
คุณของแม่หนอในข้อนี้	จะใส่ในเกศีคุ้มวันตาย
วันนี้แล้วแม่จะแลลับ	ไปแล้วฤๅจะกลับมาได้ง่าย
ข้าวของน้องนี้มิเสียดาย	ช่วยถวายพระสงฆ์ส่งส่วนบุญ
ถ้ารอดไปได้ถึงเมืองเชียงใหม่	พี่น้องก็จะได้ช่วยอุดหนุน
มาคิดอยู่แต่แม่มีคุณ	ได้พึ่งบุญแล้วมิได้จะทดแทน
แม้นว่ามิตายไปภายหน้า	คงจะกลับลงมาเป็นมั่นแม่น
ลูกจะได้ก้มหน้ามาทดแทน	อย่าคุมแค้นลูกเลยจะลาไป ฯ
๏ ครานั้นฝ่ายนางศรีมาลา	ตอบคำสร้อยฟ้าหาช้าไม่
แม้นข้าคุมแค้นแน่นใจ	ที่ไหนจะไปทูลขอมา
จะแทนบุญคุณไปทำไมมี	ข้านี้มิได้ปรารถนา
สงสารลูกในท้องของสร้อยฟ้า	ข้าจะเอาแต่บุญไม่ขุ่นเคือง
ข้าวของที่อุทิศจะทำให้	ผ้าขาวนั้นไซร้จะย้อมเหลือง
จอกขันข้าวของอยู่นองเนือง	จะเป็นเครื่องบริขารเจือจานไป
สร้อยฟ้าฟังนางศรีมาลา	ยกมือโมทนาแล้วกราบไหว้
พระคุณแม่เป็นล้นพ้นไป	ไม่ผูกภัยก่อกรรมที่ทำมา
ถ้าแม้นทำได้ให้ส่วนบุญ	ครึ่งหนึ่งอุดหนุนแทนตัวข้า
อภัยโทษโปรดเถิดจะขอลา	ผิดพลั้งแต่หลังมาอย่าเป็นเวร
ที่ลูกทำวุ่นให้ขุ่นเคือง	เป็นเรื่องลงมาจนตาเถร
แต่วันนี้จงระงับดับเวร	นางประเคนพานข้าวตอกดอกไม้
ศรีมาลารับแล้วขอษมา	ส่งให้สร้อยฟ้าหาช้าไม่
สร้อยฟ้ารับษมาแล้วว่าไป	แม่ปลงใจเถิดหนาอย่าแคลงคลาง ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมนางสร้อยฟ้า	ษมานางศรีมาลาแล้วเยื้องย่าง
ครวญคร่ำร่ำไรไปเรือนนาง	ทอดตัวลงกลางที่นอนพลัน
เรือนเจ้าเอ๋ยเคยอยู่มาหลายปี	ล้วนของดีสารพัดให้จัดสรร
เครื่องแป้งแต่งตั้งไว้ครบครัน	ฉากกั้นเตียงที่นอนอ่อนละไม
คิดถึงผัวคิดถึงตัวจะตกยาก	จะจำจากเปลี่ยวจิตรคิดหวั่นไหว
คิดถึงเคยเชยชื่นกับหมื่นไวย	ยิ่งคิดไปเพียงจะดิ้นสิ้นชีวิต
นางแข็งขืนกลืนโศกกำสรดไว้	จะอยู่ช้าไม่ได้ด้วยกลัวผิด
เพราะโทษทัณฑ์ตัวนั้นถึงชีวิต	ต้องจำจิตจำจากจะพรากไป
จึงจัดแจงเงินทองของดีดี	เอาลงใส่ในที่กระทายใหญ่
อิกทั้งผ้าผ่อนท่อนสไบ	ที่เต็มรักจึงได้เลือกเอามา
จัดแล้วออกมาสั่งข้าไท	ไปถอยเรือมาไว้ที่หน้าท่า
ขนานอ้ายรับคำแล้วอำลา	เอาเรือประทุนสามวามาจอดไว้
อีไหมขนของขลุกบรรทุกเรือ	พริกเกลือเชิงกรานข้าวสารใส่
เครื่องครัวสิ่งของสำรองไป	สร้อยฟ้าคลาไคลลงเรือพลัน ฯ
๏ พระไวยเปิดหน้าต่างข้างตีนท่า	แลเห็นสร้อยฟ้าเจ้าโศกศัลย์
ขนานอ้ายกับอีไหมไปด้วยกัน	ถอยหัวเรือหันออกแจวไป
รื้อคิดความหลังด้วยยังรัก	สงสารนักนางน้องเจ้าท้องไส้
จะลำบากยากเย็นเข็ญใจ	ต้องเดินดงพงไพรไกลกันดาร
ได้ยินเสียงร้องไห้ไปแจ้วแจ้ว	สนั่นแนวคงคาน่าสงสาร
โอ้ว่ากรรมเราทำแต่ก่อนกาล	มาประหารให้กำจัดจึงพลัดพราย
แม้นไม่เกรงอาญาฝ่าธุลี	ไหนแก้วพี่จะจากไปง่ายง่าย
ถึงเจ้าผิดก็ยังคิดแสนเสียดาย	โอ้ว่าสายสุดสงวนไม่ควรเป็น
เหลียวชะแง้แลตามเจ้าทรามเชย	จนเรือเลยลับแหลมแลไม่เห็น
น้ำตาตกอาบซาบกระเซ็น	ตั้งแต่นี้จะไม่เว้นวายคะนึง
หับหน้าต่างย่างเข้ามาในห้อง	ลงนอนตรองตรมจิตรเฝ้าคิดถึง
ให้อัดอั้นตันใจดังใครกรึง	แต่รำพึงจนม่อยผอยหลับไป ฯ
๏ จะกล่าวถึงสร้อยฟ้าขนานอ้าย	บ่าวนายสามคนกับอีไหม
รีบแจวมาตามแนวชลาลัย	เลยบ้านป้อมไปหัวสะพาน
อยู่อ่างทองสองคืนกับสองวัน	แล้วพากันผ่านพ้นตำบลบ้าน
ถึงบางแก้วแจวมาไม่ช้านาน	พอสุริฉานเย็นยั้งอยู่บางแมว
ชาวเรือเหนือใต้ครั้นใกล้ค่ำ	ก็จอดเรียงเคียงลำเป็นทิวแถว
หุงข้าวต้มแกงแสงไฟแวว	ครั้นสุกสิ้นกินแล้วเล่ากันอึง
ว่ามีจระเข้ยาวราวเส้นเศษ	สำแดงเดชลอยขวางกลางน้ำขึง
เมื่อจะขึ้นคลื่นลมระดมตึง	อิกตัวหนึ่งนั้นยาวสักเก้าวา
แม้นเรือใครพลบค่ำไปลำเดียว	ปะที่เปลี่ยวแล้วเข้าไล่เอาซึ่งหน้า
กัดตะกูดแจวหักเสียหนักมา	แต่มิได้เห็นว่ากินผู้คน ฯ
นางสร้อยฟ้าจอดเรืออยู่ริมเขา	ได้ยินเล่าหัวพองสยองขน
ร้องไห้โฮว่าโอ้ข้อยนี้จน	ไหนจะพ้นจระเข้จะขบตาย
เรือที่ขี่มาก็เล็กนัก	แต่คลื่นหนักก็จะล่มลงจมหาย
โอ้ครั้งนี้น่าที่จะวอดวาย	นางกลิ้งเกลือกเสือกกายไม่สมประดี ฯ
๏ ครานั้นเจ้าเณรกับเถรขวาด	องอาจล่องหนเที่ยวด้นหนี
เป็นจระเข้เที่ยวเร่ในวารี	อยู่ที่หัวย่านบ้านบางแมว
ครั้นค่ำก็ทำสิงหนาท	ขึ้นผุดผาดลอยล่องเล่นคล่องแคล่ว
นัยน์ตาลุกเป็นไฟอยู่ไวแวว	เรือแจวออกกลาดไม่อาจไป
คับคั่งจอดดูอยู่ท้ายคุ้ง	เห็นเรือมุงแกก็เมียงเข้ามาใกล้
จะฟังข่าวสร้อยฟ้าว่าอย่างไร	พอได้ยินร้องไห้เข้าไปฟัง
ก็รู้เที่ยงว่าเสียงเจ้าสร้อยฟ้า	แกว่ายมาดำด้นขึ้นบนฝั่ง
แล้วกลายเพศจระเข้เดินเซซัง	เจ้าเณรจิ๋วตามหลังตรงลงมา
จึงร้องเรียกไปนางไหมเอ๋ย	อย่าช้าเลยถอยเรือรับเร็วหวา
กูคือเถรกับเณรทั้งสองรา	หนีมาได้รอดไม่วอดวาย ฯ
๏ นางไหมแลไปบนตลิ่ง	เห็นจริงจำได้ด้วยเดือนหงาย
ลุกขึ้นถอนหลักแล้วชักพาย	วาดท้ายเข้ารับด้วยฉับไว
เถรเณรย่างลงในเรือพลัน	เห็นนางสร้อยฟ้านั้นนั่งร้องไห้
จึงเล่าความแต่ต้นจนปลายไป	รูปรอดตัวมาได้ด้วยวิชา
ล่องหนออกพ้นที่จองจำ	ลงน้ำเป็นจระเข้มาคอยท่า
ฟังข่าวราวเรื่องเจ้าสร้อยฟ้า	จะมรณาฤๅรอดตลอดไป
เสียงร้องไห้จำได้ขึ้นมาหา	เหตุไฉนจึงมาถึงนี่ได้
ต้องเป็นโทษนี่โปรดประการใด	จะไปไหนสามคนซุกซนมา ฯ
๏ สร้อยฟ้าได้ฟังเถรขวาดถาม	ก็เล่าความตามสัตย์ไม่มุสา
ว่าเดิมพระภูมินทร์ปิ่นประชา	ให้หาไปถามเอาความจริง
ว่าข้าคบกับเณรเถรเถ้า	ทำให้ผัวมัวเมาต้องยุ่งยิ่ง
ข้าให้การแก้เกี้ยวเลี้ยวท้วงติง	ว่าความจริงชุมพลกับศรีมาลา
ร่วมรักทำชู้ข้ารู้แน่	จึงไปยุพ่อแม่มากล่าวหา
ไม่มีพยานด้วยกันทั้งสองรา	พระพันวษาจึงสั่งให้ลุยไฟ
เพราะเราทำชั่วจึงแพ้เขา	พระปิ่นเกล้าสั่งให้ฆ่าให้ตักษัย
ดีเพราะลูกในครรภ์ไม่บรรลัย	จึงโปรดให้ไล่เสียจากพารา
ก็ตั้งจิตรคิดจะขึ้นไปเชียงใหม่	ดีใจพบพระคุณบุญหนักหนา
ได้เป็นเพื่อนเหมือนช่วยซึ่งชีวา	เจ็บไข้จะได้มาเห็นหน้ากัน
ว่าพลางทางสั่งขนานอ้าย	ให้คัดท้ายถอยเรือมาจากนั่น
เถรเณรก็ไปในเรือนั้น	ช่วยกันแจวถ่อต่อขึ้นไป
๏ เถรขวาดหวาดหวั่นพรั่นวิญญาณ์	เห็นเรือตำรวจตรวจตราขึ้นล่องไขว่
อีกทั้งพวกด่านทางวางร้านไฟ	เขาจับได้ครั้งนี้มิเป็นการ
จึงไปชักหักกิ่งหิงหายผี	เสกด้วยเวทฤๅษีปลอมแปลงสาร
ปักหัวเรือไปมิได้นาน	ให้ชาวด่านเห็นเป็นคนอื่นไป
ผ่านปางน้ำบางพุทราคลาเคลื่อน	เลยเลื่อนข้ามย่านบ้านน้อยใหญ่
ไม่มีใครทักทายสบายใจ	ค่ำหยุดเช้าไปไม่รั้งรา
เดือนหนึ่งมาถึงเมืองระแหง	เอาเรือจอดเกยแห้งไว้หน้าท่า
ขึ้นเดินบกต่อไปในพนา	น่าสงสารสร้อยฟ้านั้นสุดใจ
นางไม่เคยยาตราในป่ากว้าง	ค่อยค่อยย่างเยื้องย่องด้วยท้องไส้
ต้องแดดแผดลมระงมไป	เจ้าหวั่นไหววิเวกอยู่วังเวง
สนั่นเสียงสิงห์เสือเนื้อกวาง	ฝูงช้างหักพงอยู่โผงเผง
ชะนีบ่างค่างลิงวิ่งปะเลง	โดดเหยงลงดินดิ้นงักงัก
เลียงผาโผนผกตกภูเขา	น้ำลายเลียเข้าก็หายหัก
หมาในวิ่งไล่ตามพยัคฆ์	หมายจักกินเนื้อที่เหลือเดน
ถึงช่องแคบพอตะวันนั้นเย็นลง	อัสดงฟ้าแดงดังแสงเสน
เอาใบไม้มาซ้อนแล้วอ่อนเอน	ตาเถรภาวนาพากันนอน
พระจันทร์กระจ่างกลางอากาศ	ดูโอภาสจำรัสประภัสสร
รอบเดือนเกลื่อนกลาดดารากร	น้ำค้างปรายรายร่อนอ่อนลออ
ต้องพรรณดอกไม้ที่ในป่า	กลีบผกาเบิกบานตระการช่อ
หอมระรื่นลมชายค่อยคลายท้อ	แต่ใจคอห่วงหลังยังตรอมตรม
คิดถึงพระไวยอาลัยนัก	เสียดายรักร่วมจิตรสนิทสนม
ถนอมน้องมิให้หมองในอารมณ์	ไม่พอที่จะนิยมให้ยากกาย
น้อยใจใจชั่วนี้เหลือแสน	มาผูกแค้นทำเขาเฝ้ามั่นหมาย
เพราะตัวผิดแทบชีวิตจะวางวาย	ให้กลัดกลุ้มฟูมฟายฝ่ายน้ำตา
แต่ร้องไห้ไม่หลับจนรุ่งเช้า	เถรเถ้าตื่นลุกขึ้นล้างหน้า
กับเณรจิ๋วหิ้วบาตรไปยาจนา	ตามบ้านป่าได้ข้าวเหนียวมาเจียวท้อง
มาก็นานข้าวสารเสบียงสิ้น	ต้องหากินตามยากจากบ้านช่อง
แต่พากันเดินไปด้วยใจปอง	พอได้สองเดือนครึ่งถึงพารา ฯ
๏ มาข้าจะกล่าวบทไป	ถึงศรีมาลายาใจเสนหา
ท้องแก่จะคลอดซึ่งลูกยา	ญาติกาห้อมล้อมอยู่พร้อมกัน
ท่านย่าทองประศรีบนผีสาง	ได้ยินศรีมาลาครางแกตัวสั่น
เรียกหาข้าไทอยู่งกงัน	อ้ายนั่นออนี่อึงมี่ไป
เร็วเข้าเขาจะคลอดมึงอย่าช้า	ฟืนตองซื้อมาเอาไว้ไหน
เด็กเอ๋ยตั้งหม้อก่อเตาไฟ	น้ำร้อนต้มไว้อย่าได้ช้า
ขมิ้นส้มมะขามน้ำมันดิบ	สูหยิบมาตำขยำหวา
ออไวยไปไหนไม่เห็นมา	อย่าช้าเสกน้ำสะเดาะที ฯ
๏ พระไวยเสกน้ำให้เมียกิน	แล้วเอารินรดใส่ในเกศี
เดชะพระเวทวิเศษดี	ลูกที่ในครรภ์ก็คลอดมา
เป็นชายเฉิดโฉมประโลมลักษณ์	อวบอ้วนน่ารักเป็นหนักหนา
ย่าทวดทองประศรีรับรี่มา	อาบน้ำแล้วทาขมิ้นพลัน
เรียกบ่าวเอาผ้าที่เนื้อดี	ทำกระโจมทันทีขมีขมัน
เบาะเมาะวางรองป้องกัน	ใส่กระด้งลงพลันกล่อมให้นอน
ส่วนข้างนางศรีมาลาแม่	ท่านย่าแกก็ให้เข้าไฟก่อน
ขมิ้นแห้งฝนทากินยาร้อน	ให้ลูกอ่อนกินนมแล้วชมไป
สามเดือนโกนหัวให้ลูกชาย	ญาติกาทั้งหลายทำขวัญให้
เสมาปะวะหล่ำทั้งกำไล	ขุนแผนเอามาให้แก่หลานยา
พระไวยว่ากับพระกาญจน์บุรี	จะให้ชื่อไรดีคุณพ่อขา
ให้สมกับเค้ามูลตระกูลมา	ท่านทวดว่าชื่อแก้วแลแววไว
ขุนแผนจึงให้ชื่อว่าพลายเพชร	เอาเคล็ดนามปู่เป็นผู้ใหญ่
ญาติวงศ์ยินยอมพร้อมใจ	ก็อยู่ได้เป็นสุขสนุกสบาย ฯ
๏ จะกล่าวถึงฝ่ายข้างนางสร้อยฟ้า	ท้องแก่หนักหนาเจ็บใจหาย
ญาติวงศ์พร้อมหน้ามารอบกาย	คลอดง่ายเป็นชายงามโสภา
ประพิมพายคล้ายกับพระหมื่นไวย	พระเจ้าตารักใคร่เป็นหนักหนา
นางนมพี่เลี้ยงประทานมา	ให้พิทักษ์รักษาทุกราตรี
แล้วจัดแจงแต่งของจะทำขวัญ	เครื่องกระยาสารพันทั้งบายศรี
ให้ประโคมดุริยางคดนตรี	พราหมณ์ชีพฤฒามาอวยชัย
จึงสั่งให้โหราพฤฒาจารย์	เร่งคูณหารดวงชะตาหาฤกษ์ให้
จะตั้งนามตามวงศ์ตระกูลไทย	ฤกษ์ดีวันไรให้บอกมา
ครั้นถึงวันดีเป็นศรีวัน	พระญาติวงศ์พร้อมกันมาถ้วนหน้า
เจ้าเชียงใหม่ให้นามแก่นัดดา	ให้ชื่อว่าพลายยงพงศ์นพรัฐ
แล้วประทานข้าไทให้ใช้สอย	เพชรพลอยเครื่องประดับสำหรับกษัตริย์
ทั้งเงินทองของเล่นสารพัด	ชมเชยเสวยสวัสดิทุกวันไป ฯ

๔๓
จระเข้เถรขวาด
๏ จะกล่าวถึงเถรขวาดฉลาดเวท	กระเดื่องเดชเชียงอินท์แผ่นดินไหว
แต่รับนางสร้อยฟ้ามาเวียงชัย	เปรียบดั่งไกรสรราชที่อาจอง
ด้วยเจ้าลาวยกย่องสนองคุณ	มีบุญยิ่งกว่าบรรดาสงฆ์
เป็นที่สังฆราชามลาว์วงศ์	ดำรงวัดพระธาตุราชอาราม
ถวายเครื่องยศอย่างสังฆราช	ตลกบาตรตาลิปัตรพัดย่าม
ล้วนปักหักทองขวางสำอางงาม	ขี่เรือม่านคานหามกั้นสัปทน
เจ้าเชียงใหม่ให้ลาวเป็นเลกวัด	เปลี่ยนผลัดเข้าเดือนอยู่เกลื่อนกล่น
สานุศิษย์ใหญ่น้อยสักร้อยคน	แต่เณรจิ๋วนั้นเป็นต้นต่างหูตา
อยู่กุฎีสี่หลังดังตำหนัก	ตะละตึกคึกคักแน่นหนา
อัฒจันทร์ชั้นตั้งเครื่องบูชา	ล้วนเครื่องแก้วกะหลาป๋าปากเลี่ยมทอง
กระจกใหญ่ใส่เสาเข้าทุกทิศ	หน้าต่างติดกระจกซุ้มคันฉ่อง
เตียงจีนตีนตั้งสิงโตทอง	เครื่องประดับสำหรับห้องก็พร้อมเพรียง ฯ
๏ วันหนึ่งจึงพระสังฆราชเถร	ฉันเพลแล้วออกไปในเฉลียง
สานุศิษย์หมอบกลาดดาษระเบียง	เอนตนลงบนเตียงพนักทอง
ยกหมอนขวานอิงพิงกับอก	หยิบกระจกกะหลาป๋าเอามาส่อง
เลือดฝาดขึ้นหน้าเป็นนวลละออง	ผิวผ่องเปล่งปลั่งกำลังดี
เหลือบแลเห็นแผลหน้าผากยับ	รอยเมื่อชุมพลจับสับด้วยกระบี่
ฉุนโกรธขึ้นพลันในทันที	มึงดีละจะเล่นให้เห็นกัน
จะลงไปกรุงศรีอยุธยา	จับมันเข่นฆ่าให้อาสัญ
ผลุดลุกจากเตียงเหวี่ยงหมอนพลัน	งกงันเข้าไปในกุฎี
จับจีวรห่มดองแล้วครองผ้า	ร้องเรียกศิษย์หาอยู่อึงมี่
เณรพรมฉวยร่มกับพัชนี	เณรสีตะพายย่ามตามอาจารย์
พวกเลกวัดจัดวอมารอท่า	เถรขวาดยาตรามางุ่นง่าน
ขึ้นวอหลังคาสีตะลีตะลาน	หามลัดตัดบ้านเข้าวังใน
ถึงประตูหูช้างที่ข้างหน้า	ลงจากวอเดินมาหาช้าไม่
ขึ้นบนตำหนักพลันด้วยทันใด	แล้วสั่งให้ไปทูลเจ้าสร้อยฟ้า ฯ
๏ ครานั้นสร้อยฟ้ายาใจ	อยู่ในตำหนักจันทน์หรรษา
เลี้ยงบุตรสุดสวาดิไม่คลาศคลา	จนลูกยาพลายยังเจริญวัย
พอสาวใช้ไปแถลงแจ้งคดี	พระครูบามาที่ตำหนักใหญ่
ก็จูงลูกพลายยงตรงออกไป	นิมนต์ให้สังฆราชนั่งอาสนะ
ถวายเภสัชตะบันแล้ววันทา	เจ้าคุณอุตส่าห์มาสาธุสะ
มานี่ด้วยมีกิจธุระ	ฤๅว่าจะประโยชน์สิ่งอันใด ฯ
๏ เถรขวาดถอนใจถวายพร	ว่าทุกข์ร้อนรูปนี้มีข้อใหญ่
ทุกวันนี้ภายนอกดอกเป็นใย	แต่ภายในชอกช้ำทุกค่ำเช้า
จะขบฉันอันใดก็เต็มกลืน	ผวาตื่นอกใจให้ร้อนเร่า
ถ้าเป็นอย่างนี้ไปไม่บรรเทา	เห็นจะเข้าอติสารอาการตาย
รูปมาหมายจะลาองค์เจ้าแม่	ไปคิดแก้ทุกข์ร้อนพอผ่อนหาย
อย่าห้ามไว้ให้ชีวันอันตราย	โฉมฉายได้เมตตาแก่อาจารย์ ฯ
๏ ครานั้นจึงโฉมนางสร้อยฟ้า	ได้ฟังเถรขวาดว่าน่าสงสาร
ฉันถวายตัวมาก็ช้านาน	มีเหตุการจงเล่าให้เข้าใจ
ที่ห้ามปรามแต่หลังเคยรั้งเหนี่ยว	ก็ครั้งเดียวเมื่อจะลงไปเมืองใต้
จะแก้แค้นขุนแผนกับพระไวย	ห้ามไว้เพราะสงสารเจ้าพลายยง
ด้วยกลัวลูกยากำพร้าพ่อ	จึงได้ขอร้องห้ามความประสงค์
ถ้ามิให้พระไวยนั้นปลดปลง	จะลงไปก็ตามแต่ความคิด ฯ
๏ ครานั้นท่านสังฆราชา	ได้ฟํงนางว่าก็สมจิตร
ค่อยกระถดเข้าไปให้ใกล้ชิด	กระซิบว่าข้านี้คิดอยู่ค่ำเช้า
ยังแค้นใจไอ้ชุมพลมิรู้สิ้น	มันดูหมิ่นมากมายให้อายเขา
แต่เกิดมายังมิให้ใครดูเบา	จะให้มันทำเปล่าก็เต็มที
ถ้ามิได้ทดแทนให้แค้นหาย	จะชอกช้ำจำตายไปเป็นผี
จึงหมายว่าจะแกล้งแปลงอินทรีย์	เป็นกุมภีร์ลงไปในอยุธยา
จะทำเสียให้วุ่นขุ่นทั้งกรุง	เอาให้ยุ่งถึงสมเด็จพระพันวษา
อันคนดีที่ไหนใครจะมา	คงอาสาแต่อ้ายพลายชุมพล
จะล่อมันลงน้ำทำให้ถนัด	ขบกัดตามสบายให้ตายป่น
ถ้าได้เสร็จสมหมายวายทังวล	จะได้อยู่เมืองบนสบายใจ
อันตรงที่พระนายของพลายยง	รูปหาคิดปลิดปลงชีวิตไม่
เข้ามาหวังว่าจะลาไป	จงอวยชัยให้สำเร็จเจตนา ฯ
๏ ครานั้นสร้อยฟ้านารี	ฟังเถรยินดีหัวเราะร่า
ด้วยอาฆาตชุมพลแต่ไรมา	พอเถรว่าก็เหมือนเกาเข้าที่คัน
ถ้าคุณฆ่าอ้ายชุมพลคนนี้ได้	จะขอบคุณเหมือนให้ไปสวรรค์
คุณจะเอาสิ่งใดจะให้ปัน	เว้นแต่ดาวเดือนตะวันแลจนใจ
แต่ตัวคุณนั้นชราอย่าประมาท	อ้ายชุมพลเก่งกาจเป็นไหนไหน
ครั้งมันแกล้งแปลงมารบพระไวย	มันยังไล่บุกป่ามาแต่ตัว
เจ้าอุบายถ่ายเทก็ไม่เล่น	เคยเห็นเมื่อมันปลอมล้อมท่านขรัว
หากคุณเป็นอย่างยอดจึงรอดตัว	ถ้าชั่วก็คงยับไม่กลับมา ฯ
๏ เถรขวาดตอบว่าแม่อย่าพรั่น	มิให้มันทำร้ายให้ขายหน้า
ถึงตัวแก่อย่างนี้แลสีกา	แต่ฝ่ายข้างทางวิชายังว่องไว
คราวนั้นไม่รู้ตัวมัวกินเหล้า	มันจึงเข้ามาตะครุบเอาไปได้
ถ้าคนอื่นหมื่นพันก็บรรลัย	ถึงรูปพลาดพลั้งไปไม่เสียที
ได้เล่นกันซึ่งหน้าแล้วอย่าพรั่น	ต่อให้มันขี่คอทั้งพ่อพี่
จะทำเสียให้เห็นเป็นภัสม์ธุลี	ถ้าไม่ดีแม่อย่ารับเอากลับมา
พรุ่งนี้อาตมาจะลาไป	ด้วยว่าได้ฤกษ์เก้าเป็นเสาร์ห้า
จะรีบตรงลงไปอยุธยา	ไม่ช้าคงจะเสร็จสำเร็จการ
๏ ครานั้นสร้อยฟ้านารี	อัญชลีอวยพรสุนทรสาร
ให้คุณเรืองฤทธิไกรไชยชาญ	ใครใครอย่าได้ทานกำลังฤทธิ
ขอให้ปราบศัตรูหมู่ร้าย	แพ้พ่ายบรรลัยได้ดังจิตร
ประสงค์ใดให้สมอารมณ์คิด	สำเร็จกิจกลับมาอย่าช้านาน ฯ
๏ เถรขวาดรับคำแล้วอำลา	ค่อยอยู่เถิดสีกากับพลายหลาน
ผุดลุกจากที่ตะลีตะลาน	ออกทวารขึ้นวอจรจรัล
ศิษย์ถือร่มย่ามตามมาปร๋อ	เลกวัดหามวอขมีขมัน
ครู่หนึ่งมาถึงกุฎีพลัน	ขึ้นอัฒจันทร์เยื้องย่องเข้าห้องใน
ผลัดผ้าไตรกองครองผ้าเก่า	ร้องเรียกเจ้าเณรจิ๋วเข้ามาใกล้
เอ็งคอยดูศิษย์หาต่างตาใจ	กูจะไปอยุธยาธานี
ไปแก้แค้นแทนทดอ้ายพลายชุมพล	จะทำเสียให้ป่นจนเป็นผี
สมคิดแล้วจะมาไม่ช้าที	ในสิบห้าราตรีจะกลับมา
อยู่หลังกูจะสั่งให้เสร็จสรรพ	คอยระวังนั่งนับวันไว้ท่า
ถ้าเห็นการนานเนิ่นเกินสัญญา	อย่าช้าตามไปให้ทันที ฯ
๏ ครานั้นเณรจิ๋วคนฉลาด	ฟังเถรขวาดนึกพรั่นขวัญหนี
นี่อย่างไรพระครูอยู่ดีดี	จะวิ่งรี่ตั้งหน้าไปหาภัย
คิดพลางทางตอบพระอาจารย์	จะฮึกหาญไปอย่างนี้หาดีไม่
อ้ายชุมพลคนคะนองมันว่องไว	เราเคยได้เห็นชัดถนัดตา
ฤทธิเดชเวทมนตร์กลใดใด	ที่พระครูทำได้มันไวกว่า
คนดีมีไม่สิ้นอยุธยา	อย่าชะล่าใจนักจักเสียที
เมื่อแก่เถ้าเข้าเรือนแปดสิบปลาย	แสนสบายยศศักดิก็ถึงที่
อยู่ไปได้อิกสักกี่ปี	ถึงเพียงนี้ไม่รู้จักรักสบาย
นั่งกินนอนกินจนสิ้นชีวิต	ใครควรคิดพยาบาทมาดหมาย
จะไปไยให้ยากลำบากกาย	อยู่ตายในเชียงใหม่ได้เข้าเมรุ ฯ
๏ เถรขวาดฟังว่านั่งหน้านิ่ว	ทุดอ้ายจิ๋วขี้ขลาดประมาทเถร
ถืออ้ายพลายฝ่ายเดียวเจียวเจ้าเณร	กูไม่จัดชัดเจนฤๅออย่างไร
ถึงมีฤทธิเรี่ยวแรงแข็งเป็นเหล็ก	มันก็เด็กเล็กลูกกะหำใส
มันจะรู้ลึกซึ้งถึงเพียงใด	ปากไอยังไม่สิ้นกลิ่นน้ำนม
เพราะมึงขลาดพลาดให้มันจับตัว	เลยหดหัวกลัวมันเป็นกุ้งต้ม
หากกูเมางัวเงียเสียอารมณ์	ว่าคาถาอาคมจึงฟั่นเฟือน
ถ้าดีอยู่อย่างนี้แล้วที่ไหน	จะฟันให้คอขาดลงกลาดเกลื่อน
เอ็งอยู่ดูกุฎีสักครึ่งเดือน	ถ้าเห็นช้าอย่าเชือนรีบไปตาม ฯ
๏ เณรจิ๋วขนพองสยองหัว	นึกกลัวเถรขวาดไม่อาจห้าม
ประนมมืออวยพรอ่อนตาม	ให้สมความคิดไว้ไปเถิดซิ
ไชยะให้ชนะพลายชุมพล	ให้เล่ห์กลสมหวังดังดำริ
ให้ฟุ้งเฟื่องเรืองฤทธิประสิทธิ	ฉันจะอยู่ดูกุฎิต่างหูตา ฯ
๏ พระครูเถรฟังเณรอนุญาต	ถูกใจสังฆราชหัวเราะร่า
ด้วยคราวนั้นเถรขวาดขาดชะตา	ให้นึกว่าได้ทีไม่มีแพ้
จึงหยิบเครื่องรณรงค์ยงยุทธ	สายตะกรุดประคำทองของเก่าแก่
มงคลคุ้มเสนียดประเจียดแพร	ปรอทแร่เครื่องรางอย่างสำคัญ
ยัดใส่ย่ามน้อยห้อยหัวไหล่	ผลัดสบงทรงสไบเข้าให้มั่น
ห่มดองแล้วคาดราตคดพัน	ตรงเข้าที่อัฒจันร์วันทาลา
จับไม้เท้าก้าวเยื้องขยับกาย	เห็นจิ้งจกตกตายลงต่อหน้า
นกแสกแถกเสียดศีรษะมา	หลวงตานิ่งขึงตะลึงคิด
เอ๊ะอย่างไรท่าทางเป็นลางร้าย	ระงับกายกลับนั่งลงตั้งจิตร
หลับตาร่ายคาถาแก้นิมิต	ขยับยืนยักทิศไปอุดร
ก้าวลงอัฒจันทร์ถึงชั้นล่าง	งูเห่าลางเลื้อยฟู่ชูหัวร่อน
แผ่แม่เบี้ยขวางทางหนทางจร	เถรเห็นสังหรณ์เป็นลางร้าย
กอดอกยกเมฆดูนิมิต	ก็วิปริตเป็นรูปคนหัวหาย
จะยกต่อคอแขนไม่ติดกาย	เถรสำคัญมั่นหมายไม่คืนมา
ครั้นจะถอยสร้อยฟ้าจะว่าขลาด	เป็นชาติลูกผู้ชายตายดาบหน้า
กัดฟันกลั้นใจแล้วไคลคลา	ตรงเข้าป่าช้าด้วยทันที
ขัดสมาธิสมาธิสติมั่น	ปลุกเสกเลขยันต์น้ำมันผี
ครั้นสำเร็จเสร็จแสร้งแปลงอินทรีย์	รูปตาชีก็หายกลายเป็นแร้ง
สองเท้าถีบดินบินกระโชก	หางโบกหัวเกลี้ยงเหนียงแกว่ง
ปากมุ้มมู่ทู่สองหูแดง	ลมแรงร่อนมุ่งกรุงอยุธยา ฯ
๏ โผลงตรงเหนือเมืองอ่างทอง	พอเยื้องคลองบางแมวเป็นแนวป่า
แร้งหายกลายรูปเป็นหลวงตา	ลงนั่งนิ่งภาวนาร้อยแปดที
เสกไม้เท้าต่อหางที่กลางตัว	แล้วเอาบาตรสวมหัวเข้าเร็วรี่
เผ่นโผนโจนผางกลางนที	ก็กลายเป็นกุมภีร์มหิมา
เขี้ยวขาวยาวออกนอกปากโง้ง	ฟาดโผงร้องเพียงเสียงฟ้าผ่า
โตใหญ่ตัวยาวสักเก้าวา	ขึ้นวิ่งร่าหลังน้ำด้วยลำพอง
ท่านผู้ฟังถ้วนหน้าอย่าสงสัย	เดิมจะได้ตั้งย่านเป็นบ้านช่อง
เพราะเถรขวาดแปลงกายร้ายคะนอง	จึงเรียกบ้านจระเข้ร้องแต่นั้นมา
เดี๋ยวนี้มีหลักแหล่งแขวงอ่างทอง	บ้านช่องเป็นปึกแผ่นยังแน่นหนา
ตั้งนามตามนิทานเพราะขรัวตา	จึงได้ปรากฏตำบลจนทุกวัน ฯ
๏ ครานั้นกุมภาหลวงตาขวาด	เอาหางฟาดเฟือยฝั่งดังสนั่น
ใหญ่ยาวราวพระยาชาละวัน	ครื้นครั่นสนั่นก้องลำพองกาย
เหล่าจระเข้เก่าเป็นเจ้าถิ่น	บ้างมุดดินซ่อนตัวซุกหัวหาย
บ้างลงหนองหนีตัวด้วยกลัวตาย	บ้างตะกายขึ้นบกมุดรกไป
พ้นบ้านตลาดกรวดรวดเร็วมา	ควายช้างขวางหน้าเข้าไม่ได้
ฟาดฟัดกัดตายก่ายกันไป	เลยไล่ล่องน้ำร่ำลงมา
ครู่หนึ่งถึงหน้าเมืองอ่างทอง	โบกหางครางร้องคะนองร่า
พอชาวบ้านลงตะพานมาล้างปลา	เข้าคาบคร่าลงน้ำแล้วดำทวน
โบกหางวางทะลึ่งขึ้นครึ่งกาย	ชูศพขึ้นถวายพระอิศวร
คาบผีรี่มาที่หน้าจวน	ฟัดฟาดขาดด้วนกระเด็นไป
รั้วแขวงกรมการชาวบ้านช่อง	วิ่งร้องตัวสั่นอยู่หวั่นไหว
เห็นจระเข้คาบคนบนบันได	เอาออกไปฟาดผางกลางคงคา
ฝูงคนบนตลิ่งวิ่งสอสอ	มดหมออยู่ที่ไหนก็ไปหา
หมอที่ไม่มีครูงูงูปลาปลา	นึกจะมาแทงเล่นอย่างเช่นเคย
ที่หมอเก่าเข้าใจไปห้ามกลุ้ม	เมินเสียเถิดเจ้าหนุ่มเหล่านี้เอ๋ย
จระเข้นี้ใหญ่อย่าไปเลย	เอาคางเกยก็จะล่มจมน้ำไป
เหมือนอย่างคำบุราณท่านย่อมว่า	ถ้าสามวาแล้วมีฤทธินิมิตได้
นี่มันเกินสามวากว่าขึ้นไป	เวทมนตร์เห็นจะไม่ถึงใจมัน
อ้ายลางคนเห็นจริงวิ่งกลับมา	ได้ยินว่านึกกลัวจนตัวสั่น
ลางคนเชื่อฝีมือยังดื้อดัน	ถึงชาละวันก็เล่นจะเป็นไร
ถือชนักหยักรั้งนั่งหัวเรือ	คนข้างท้ายพายเฝือหาหยุดไม่
จระเข้ท่องฟ่องฟูคอยดูใจ	พอเข้าใกล้เพื่อนก็พุ่งผลุงกระท้อน
ซ้ำใส่เข้าอิกเล่มให้เต็มแรง	จระเข้แว้งเอาชนักหักสองท่อน
สิ้นชนักชักหอกตอกกะดอน	จระเข้ย้อนกลับมาอ้าปากแดง
เรือหมอพายมาสามวาปลาย	กับคนพายห้าเล่มล้วนเข้มแข็ง
จระเข้งับปับเดียวด้วยเรี่ยวแรง	ทั้งเรือคนป่นเป็นแป้งเข้าปากไป
เรือคนหกนายพายห้าเล่ม	ยังไม่เต็มแก้มดีกุมภีล์ใหญ่
เอาไปดำสำรอกเสียทันใด	กดลงไว้ใต้น้ำดำเลยมา
ผู้คนบนตลิ่งวิ่งสอสอ	เห็นจระเข้กินหมอเสียหนักหนา
ต่างคนย่นย่อไม่รอรา	ฉาวฉ่าไปทุกแห่งแขวงอ่างทอง
เขมรมอญลาวชาวป่าดอน	ฦๅกระฉ่อนไปทั้งหมดสยดสยอง
ไม่อาจลงอาบน้ำในลำคลอง	จระเข้ล่องเลยมาในสาคร ฯ
๏ ถึงที่เปลี่ยวเหลียวดูไม่เห็นเรือน	ค่อยค่อยเลื่อนลอยไปเหมือนไม้ขอน
ถ้าเห็นบ้านเรือนคนที่บนดอน	ก็ทำอิทธิ์ฤทธิรอนเข้ารุกราน
พอจวนรุ่งเที่ยวมาหาที่เปลี่ยว	เถรเที่ยวบิณฑบาตที่บนบ้าน
ได้จังหันฉันแล้วตะลีตะลาน	โจนลงชลธารเป็นกุมภา
ถ้าบ้านไหนเถรได้บิณฑบาต	บ้านนั้นเป็นอันขาดไม่เข่นฆ่า
ไม่รีบรัดค่อยค่อยลอยล่องมา	ปรารถนาจะให้เรื่องนั้นเลื่องฦๅ
ถึงบ้านแหแร่ร้องก้องกระหึ่ม	รางควานพึมพูดกันสนั่นอื้อ
ครั้นมาถึงย่านบ้านสะตือ	ก็มุดน้ำดำทื่ออยู่ใต้น้ำ
พอชาวบ้านเลิกนากลับมาเรือน	ลงล้างเปื้อนที่ตีนท่าอยู่คลาคล่ำ
เถรก็ผุดผลุดโผล่ขึ้นจากน้ำ	ตะกายย่ำขึ้นบนโคลนโจนกระโจม
เข้าไล่คนปากกัดหางฟัดฟาด	ทำอำนาจราชศักดิเข้าหักโหม
ได้สามคนคาบตรงลงน้ำโครม	ถาโถมถีบดำล่องน้ำไป
ทำอำนาจฟาดฟัดกัดขบ	ซ่อนศพเสียทั้งสิ้นหากินไม่
ขบกัดขัดเสียที่รากไทร	แล้วเลยไล่ล่องน้ำร่ำตะบึง
เที่ยวท่องล่องโร่มาโพธิสระ	ปะหลวงตาบิณฑบาตฟาดดังผึง
ขบกัดสะบัดเถรขึ้นเลนตึง	บนตลิ่งวิ่งอึงทั้งหญิงชาย
เรือแพใหญ่น้อยถอยเข้าคลอง	ไม่อาจล่องลอยน้ำระส่ำระสาย
พ่วงกันพันพัวด้วยกลัวตาย	จระเข้ร้ายถึงย่านบ้านระกำ
มาถึงนั่นตะวันพอตกบ่าย	เข้าไล่ควายลงท่าออกคลาคล่ำ
จระเข้ท่องล่องลอบมาใต้น้ำ	ดำลอดไปทะลึ่งขึ้นกึ่งกลาง
ควายเปลี่ยวเลี้ยวขวิดด้วยเขาขวับ	จระเข้งับคอขาดฟาดด้วยหาง
คาบควายว่ายวู่ชูลูกคาง	สะบัดขว้างขึ้นบกตกบนโคลน
คนบนบกหกล้มลงจมเลน	จระเข้เถรขึ้นบกทำผกโผน
เข้าไล่คนบนตลิ่งวิ่งออกโซน	ถึงท้ายคุ้งพุ่งโจนลงน้ำครืน
ทำอำนาจฟาดหางอยู่กลางน้ำ	โผมุดผุดดำน้ำเป็นคลื่น
คนบนบกหกล้มลงทั้งยืน	กำลังตื่นวิ่งทะลึ่งออกตึงตัง ฯ
๏ มาถึงบางเทวาท้ายป่าโมก	จระเข้โบกหางหันเข้าแฝงฝั่ง
ที่นั่นน้ำลึกนักตระพักพัง	เข้าเฟือยฟังแยบคายอยู่ท้ายวัด
เป็นเทศกาลชาวบ้านมาไหว้พระ	เสียงเอะอะเรือแพออกแออัด
แข่งกันไปมาอยู่หน้าวัด	บ้างซัดเพลงปรบไก่ใส่เพลงเรือ
นางสาวสาวโอ่อวดประกวดกัน	ห่มสีสันม่วงไหมล้วนใส่เสื้อ
เอาโตกตั้งทั้งคู่อยู่ท้ายเรือ	บ้างปูเสื่อปูหนังตั้งหมอนอิง
เจ้าหนุ่มหนุ่มรักสนุกมาทุกบ้าน	ดาดเพดานตลอดลำทำสุงสิง
ปูเสื่ออ่อนหมอนขวางมาตั้งอิง	พายเที่ยวเกี้ยวผู้หญิงรอบรอบไป
เรือเจ้าพวกขี้เมาขวดเหล้าวาง	โต๊ะจีนตั้งกลางเอาแกล้มใส่
เอาดอกดาวเรืองร้อยห้อยหูไว้	ล้วนแต่ตัดผมใหม่ใส่ขาวม้า
เจ้าเณรพระสงฆ์ลงเรือโขน	ยาวโยนเกรียวกราวอยู่ฉาวฉ่า
ยังพวกนางสาวสาวชาวแม่ค้า	ผัดหน้ากันไรใส่เสื้อแพร
ขายกล้วยทอดส้มขนมจีน	เอาโตกตีนช้างตั้งไว้แต่งแง่
ผู้คนบนวัดก็อัดแอ	เรือพ่วงกันเป็นแพออกแซ่เซ็ง
พวกหัวไม้ลอยชายออกกกรายกรีด	เหน็บมีดขวานคร่ำทำก๋าเก่ง
เข้าในวัดยัดเยียดเบียดตะเบ็ง	สาวสาวกลัวนักเลงลงนาวา ฯ
๏ ครานั้นกุมภาหลวงตาขวาด	เห็นเรือดาษไปทั้งแดนออกแน่นหนา
ออกจากเฟือยเลื้อยดำใต้น้ำมา	ทะลุถลาโลดผางขึ้นกลางคน
ตีนตะกายปากกัดหางฟัดฟาด	ตัวขาดคอพับลงยับย่น
เกรียวกรีดหวีดวิ่งออกอลวน	โจนประจญเรือล่มจมระเนน
ปะแม้ค้าขนมจีนฉวยตีนลาก	มันเคยปากร้องว้ายควายตาเถร
โดดขึ้นบนตลิ่งวิ่งร้องเกน	ลุยเลนผ้าหลุดฉุดแต่ชาย
จระเข้ตรงเข้าในวงเพลงครึ่งท่อน	ผู้หญิงทิ้งผ้าผ่อนล้มนอนหงาย
สิ้นสติลืมตัวด้วยกลัวตาย	เวยวายวิ่งเม้าเป็นเต่านา
พวกเจ้าเพลงผู้ชายก็วายวุ่น	โดดผลุนวิ่งแต้ทั้งแก้ผ้า
อารามกลัวโทงเทงปุเลงมา	โดนเอานางเต่านาเข้าต้ำปึง
หญิงล้มชายคะมำคว่ำลงไป	ผลักไสเหวี่ยงวางอยู่ผางผึง
หญิงดิ้นชายดันกันตะบึง	รู้สึกกายอายทะลึ่งไปจากกัน
จระเข้คาบได้นางแม่ค้า	ทำศักดาโดดดำแม่น้ำลั่น
อมแต่หัวตัวออกไว้นอกฟัน	คนบนบกอกสั่นทุกคนไป
จระเข้คาบผู้หญิงวิ่งแหวกว่าย	ชูถวายพระอิศวรทวนน้ำไหล
เห็นแต่คนก้นขาวเท้าแกว่งไกว	จนใจไม่อาจแก้แต่สักคน ฯ
๏ จระเข้ล่องมาทางบางโผงเผง	เห็นฝูงเป็ดฟาดเป้งลงตายป่น
ผุดดำร่ำมาในสาชล	จนกระทั่งบ้านกุ่มซุ่มในรก
นางสาวสาวชาวบ้านมาอาบน้ำ	ขรัวตาดำเข้าไปโผล่โผผงก
หวีดผวาผ้าหลุดมุดเข้ารก	เอามือปกเป็นจับปิ้งวิ่งขึ้นตะพาน
จระเข้ไม่ทำดำต่อมา	คนระอาออกชื่อฦๅทุกบ้าน
ล่องเลยลงมาหน้าบางบาน	ตรงเข้าบ้านผีมดกดเอากระบือ
อ้ายมะเดื่อเงื้อถ่อขึ้นแทงปราด	จระเข้ฟาดหัวเด็ดกระเด็นปรื๋อ
อีเม้ยโดดดิ้นแหยวแจวหลุดมือ	ร้องอึงอื้ออุยย่ายตะกายกะกุย
ถึงหัวตะพานกบเจาเข้าบ้านตึก	ไล่สะอึกเอาผู้หญิงวิ่งผ้าลุ่ย
ลงลุยเลนเบนว่ายกระจายกระจุย	โคลนมันดูดปรูดปรุยเปรอะทั้งกาย
ความกลัวกุมภาประดาเสีย	ปลกเปลี้ยตีนอ่อนลงนอนหงาย
ข้างเจ้าผัวกลัวเมียจะล้มตาย	มือตะกายเสือกก้นขึ้นบนดอน ฯ
๏ ตั้งแต่อ่างทองสองฟากท่า	กลัวกุมภาทั่วหมดสยดสยอน
เรือแพก็ขยาดไม่อาจจร	ฦๅกระฉ่อนชาวบ้านสะท้านใจ
มดหมอมาดูก็สั่นหัว	ด้วยเห็นตัวกุมภานั้นโตใหญ่
แต่ชั่วปู่ชั่วย่ามาแต่ไร	ก็ยังไม่เคยเห็นเหมือนเช่นนี้
โจษกันจอแจออกแซ่ซ้อง	เถรก็ล่องมากระทั่งถึงกรุงศรี
ฟาดฟันกัดคนเป็นภัสม์ธุลี	ชาวบุรีเล่าฦๅอื้ออึงไป
แล้วเลยลงมาหน้าบ้านป้อม	แกคอยด้อมดอดฉวยเอาคนได้
ขบกัดขัดเสียที่รากไทร	แล้วเลยไล่เรือมาภูเขาทอง
คนเห็นกุมภานั้นกล้าหาญ	ชายหญิงวิ่งพล่านทุกบ้านช่อง
ถึงแพเจ๊กจอดหน้าท่าการ้อง	ขึ้นคาบเมียเจ๊กจ๋องเจ้าน้ำมัน
อ้ายผัวร้องไอ๊ย่าวิ่งมาช่วย	จระเข้ฉุดเจ๊กฉวยบั้นเอวมั่น
จนผ้าผ่อนล่อนลุ่ยจากพุงพัน	อ้ายผัวหันหน้าจ้องร้องไห้งอ
จระเข้เถรเห็นเจ๊กมันร้องไห้	นึกขันกลั้นไม่ได้ก็หัวร่อ
พอปากอ้าเจ๊กคร่าไม่รารอ	เมียก็พอหลุดได้ไม่ถึงตาย
จระเข้ลงจากแพแร่เร็วมา	พบแม่ค้าคอนของมาร้องขาย
พอร้องเหนอผุดเถ่อขึ้นข้างท้าย	ตีนตะกายปากกัดฟัดระยำ
เรือนางญวณยืนแจวแหยวแหยวมา	จระเข้คว้าแจวปับงับขย้ำ
แว้งผางหางฟาดลงกลางลำ	ญวนคะมำล้มอักคร่อมหลักแจว
ทะลุมิดติดหลังชักไม่ไหว	เลือดไหลรินรินลงดิ้นแด่ว
อ้ายเจ้าผัวตกประหม่าตาแบ้งแบว	ร้องแต่แจ๊วกำจุ่นหมุนอยู่ในเรือ
ชาวเรือแพชุลมุนวุ่นวาย	จระเข้ฉิบหายร้ายกว่าเสือ
ใครไม่อาจค้าขายลงพายเรือ	เรือเหนือใหญ่น้อยถอยเข้าคลอง
จระเข้เถรเห็นคนพากันกลัว	ขึ้นลอยตัวผ่านมาหน้าบ้านช่อง
แว้งหางกลางน้ำทำคะนอง	ลอยล่องเลยมาหน้าตำหนักแพ
พวกข้าราชการสะท้านใจ	เจ๊กลาวแขกไทยก็เซ็งแซ่
ริมตลิ่งเยียดยัดอยู่อัดแอ	ตำรวจแร่วิ่งเหย่าเข้าวังใน
บ้างตรงมาที่ศาลาลูกขุน	ไปกราบเรียนเจ้าคุณท่านผู้ใหญ่
ว่ามีกุมภากล้าเหลือใจ	มาเที่ยวไล่นาวาหน้าโรงเรือ
มันยาวใหญ่ได้ประมาณสักสิบวา	ฦๅข่าวเล่าว่ามาแต่เหนือ
เที่ยวกินสัตว์กัดคนจนเป็นเบือ	เห็นโตเหลือเกินขนาดชาติกุมภา ฯ
๏ ครานั้นท่านเจ้าคุณอธิบดี	ได้ยินว่ากุมภีล์นั้นเหลือกล้า
กระทำฤทธิกินคนจนพารา	ต้องกราบทูลพระกรุณาฝ่าธุลี
คิดพลางทางนุ่งผ้าสมปัก	ชักผ้ากราบพันขมันขมี
เข้าท้องพระโรงพลันอัญชลี	กราบทูลพระภูมีมิได้ช้า
ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงเดช	ปิ่นปักนัคเรศนาถา
บัดนี้เกิดมีซึ่งกุมภา	ลงมาแต่เหนือว่าเหลือร้าย
แต่ศีรษะยาวกว่าห้าศอกเศษ	ทำฤทธิเดชกินคนเสียมากหลาย
เข้ามาลอยล่องลำพองกาย	ขึ้นว่ายทวนคงคาหน้าโรงเรือ ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงฤทธิ	สำคัญคิดว่ากุมภามาแต่เหนือ
เที่ยวกินสัตว์กัดคนป่นเป็นเบือ	มันใหญ่เหลือขนาดชาติกุมภีล์
ละไว้ไพร่บ้านพลเมือง	จะขุ่นเคืองยับยุ่งทั้งกรุงศรี
จึงดำรัสตรัสสั่งอธิบดี	ให้หาหมอกุมภีล์ที่สำคัญ
ทั้งหมอหลวงเชลยศักดิให้หนักหนา	ช่วยกันจับกุมภามาห้ำหั่น
ใครจับได้กูจะให้ซึ่งรางวัล	อย่าให้มันหนีได้ไปเดี๋ยวนี้ ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณผู้ใหญ่ได้รับสั่ง	บังคมคล้อยถอยหลังออกจากที่
สั่งกรมเมืองพลันในทันที	ให้หาหมอกุมภีล์ที่สำคัญ
กรมเมืองรีบมาเที่ยวหาหมอ	สอสอหมอมาขมีขมัน
ดีใจอยากได้ซึ่งรางวัล	สำคัญว่ากุมภีล์ที่เคยแทง
เอาเครื่องคาดพุงนุ่งสนับเพลา	ราตคดคาดเข้าให้เข้มแข็ง
มงคลสวมศีรษะทะมัดทะแมง	ถือชนักกวัดแกว่งลงนาวา
พร้อมกันทันทียี่สิบลำ	เหนือน้ำใต้น้ำขนานหน้า
ประนมมือถือชนักนั่งจังกา	ภาวนาสาดน้ำร่ำเข้าไป ฯ
๏ ครานั้นกุมภาหลวงตาขวาด	ไม่ขยาดอาคมหาจมไม่
ดูหมอมันจะมาทำท่าไร	แกล้งลอยฟูดูใจไม่ไหวตัว
พวกหมอออกขยาดไม่อาจใกล้	เห็นยาวใหญ่ให้ขยั้นสั่นหัว
เขี้ยวงอกกลอกตาดูน่ากลัว	บ้างโย้ตัวเยื้องพุ่งแต่ไกลไกล
กูพุ่งเอ็งพุ่งเสียงผลุงผลัง	กระทบหนังกระท้อนเปล่าหาเข้าไม่
เปลี่ยนลำพุ่งซ้ำกระหน่ำไป	เถรแกล้งนิ่งไว้ให้สิ้นชนัก
หมอเห็นจระเข้นิ่งยิ่งเข้าใกล้	ชักหอกแทงไปจนกั่นหัก
ไม่เข้าหนังสักนิดผิดใจนัก	ราวกับพุ่งซุงสักสิ้นกำลัง ฯ
๏ ครานั้นกุมภาหลวงตาเวท	สำแดงเดชโดดปราดฟาดปั๋งปั๋ง
แว้งวัดฟัดขย้ำด้วยกำลัง	เรือแตกพังระทมล่มทุกลำ
ชุลมุนหมุนกลมดังลมกรด	พวกหมอมดทั้งหลายลงว่ายคล่ำ
แว้งผางหางฟาดขาดระยำ	ตายระทมจมน้ำสิ้นทุกคน
ฝูงคนบนตลิ่งทั้งหญิงชาย	เห็นพวกหมอทั้งหลายตายเกลือนกล่น
สยดสยองพองหัวทุกตัวคน	จระเข้ไม่ฟังมนตร์เห็นพ้นคิด
พวกขุนนางน้อยใหญ่ที่ไปดู	ก็เต้นอยู่บนตะพานสะท้านจิตร
บ้างก็วิ่งมาเฝ้าเจ้าชีวิต	กราบทูลมูลกิจพระโองการ ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ทราบเหตุว่ากุมภานั้นกล้าหาญ
มดหมอมากมายก็วายปราณ	ดูอาการวิปริตผิดท่วงที
จระเข้อะไรใหญ่นักหนา	อาจองลงมาจนถึงนี่
สิ้นมือหมอมดหมดธานี	ไม่เคยเห็นเช่นนี้แต่ก่อนมา
กวักพระหัตถ์ตรัสเรียกจมื่นไวย	เฮ้ยอย่างไรกุมภีล์นี้เหลือกล้า
เอ็งสิเป็นคนดีมีวิชา	จะคิดอ่านเข่นฆ่ามันอย่างไร ฯ
๏ ครานั้นพระไวยวรนาถ	ชาญฉลาดตรึกตราหาช้าไม่
จระเข้นี้มีฤทธิเห็นผิดใจ	จะมิใช่กุมภาที่สามัญ
อย่าเลยจะกราบทูลฉลอง	เปิดช่องให้ชุมพลคนขยัน
ให้ได้มีความชอบประกอบครัน	คิดแล้วเท่านั้นก็ทูลไป
ขอเดชะพระองค์ทรงธรณี	จระเข้จริงเช่นนี้หามีไม่
ทำศักดากล้าหาญชาญชัย	ทั้งโตใหญ่เกินขนาดชาติกุมภา
จะเป็นจระเข้มนตร์ของคนร้าย	จึงฆ่าหมอล้มตายเสียหนักหนา
จะให้พลายชุมพลผู้น้องยา	ไปพิเคราะห์กุมภาดูสักที ฯ
๏ ได้ทรงฟังสั่งซ้ำมาบัดดล	เอออ้ายพลายชุมพลเข้ามานี่
แต่ถวายตัวมาก็หลายปี	ยังไม่มีธุระจะได้ใช้
มึงก็เป็นพงศ์เผ่าเหล่าทหาร	ดูลาดเลาเอาการจะใช้ได้
คราวจับเถรทดลองก็ว่องไว	เมื่อพ่อให้ก็บอกว่ามึงดี
อ้ายกุมภากล้าคนพ้นประมาณ	ไล่สังหารผู้คนเสียป่นปี้
อย่านอนใจลงไปดูสักที	ว่ามันเป็นกุมภีล์ชนิดไร ฯ
๏ ชุมพลรับโองการคลานถอยหลัง	รีบออกจากวังหาช้าไม่
มาถึงตำหนักแพแลลงไป	เห็นจระเข้โตใหญ่มหิมา
ฟูฟ่องล่องลอยอยู่หลังน้ำ	ทำทีอาการเห็นหาญกล้า
เจ้าพลายเพ่งพินิจพิจารณา	เห็นผิดเพศกุมภาตามธรรมเนียม
เหมือนชาติไก่กับงูดูตีนเห็น	เป็นจระเข้วิชาการจึงหาญเหี้ยม
เข้าใจว่าใครไม่รู้เทียม	ทีเลียมมาจะเล่นอยุธยา
ครั้นแจ้งประจักษ์ตระหนักใจ	ก็รีบไปทูลองค์พระพันวษา
ขอเดชะพระองค์ทรงฤทธา	เห็นมิใช่กุมภาในวารี
มันเป็นจระเข้มนตร์คนมารยา	แปลงมาลองทหารในกรุงศรี
จึงมิได้ย่อท้อหมอกุมภีล์	เห็นจะเป็นคนดีมามั่นคง
ถ้าทรงพระกรุณาข้าพระบาท	อนุญาตโปรดตามความประสงค์
จะขอรับอาสาฝ่าบทบงสุ์	ลงไปรบรับจับมันมา ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ได้ทรงฟัง	ทรงพระสรวลร่วนดังอยู่เริงร่า
กระนั้นสิอ้ายชุมพลคนวิชา	ต้องอาสาทำชอบน่าขอบใจ
ถ้าจับได้ไอ้จระเข้ตัวสำคัญ	กูจะให้รางวัลเป็นไหนไหน
อ้ายพี่ชายอย่าช้าพากันไป	พ่อมันนั้นไซร้ก็อยู่กรุง
ช่วยกันเตรียมเครื่องอานการรบสู้	ไปคอยกูที่แพแต่ย่ำรุ่ง
เล่นมันให้ฦๅเลื่องเฟื่องฟุ้ง	พรุ่งนี้กูจะลงไปดู ฯ
๏ ครานั้นพี่น้องทั้งสองนาย	กราบถวายบังคมลามาทั้งคู่
บ่าวไพร่ตามหลังมาพรั่งพรู	ออกประตูไปบ้านพระกาญจน์บุรี
ครั้นถึงจึงแจ้งข้อรับสั่ง	เล่าให้พ่อฟังเป็นถ้วนถี่
เดี๋ยวนี้มีกุมภากล้าฤทธี	มาไล่คนจนที่หน้าโรงเรือ
มดหมอเท่าไรที่ไปทำ	มันฟาดล่มจมน้ำไม่มีแหลือ
แล้วขบกัดฟัดตายเสียเป็นเบือ	ชุมพลดูรู้เชื่อว่าคนแปลง
ได้ช่องน้องชุมพลจึงอาสา	รับจะจับกุมภาที่กล้าแข็ง
โปรดให้บอกคุณพ่อช่วยขอแรง	ตกแต่งชุมพลไปราวี ฯ
๏ ครานั้นขุนแผนแสนสนิท	ทราบรับสั่งนั่งคิดเป็นถ้วนถี่
แล้วชวนลูกว่าอย่าช้าที	มาไปที่บ้านพระไวยไปด้วยกัน
ครั้นถึงจึงสั่งศรีมาลา	ให้จัดหาบัตรพลีทุกสิ่งสรรพ์
เครื่องอานเรียกหาเอามาพลัน	แป้งน้ำมันกระแจะเจิมเฉลิมพักตร์
ที่ในห้องหอพระจมื่นไวย	ให้จัดธูปเทียนไว้ดอกไม้ปัก
มีดหมอเปลี่ยนปลอกหอกชนัก	พร้อมพรักเรียบเรียงไว้เคียงกัน
ให้ชุมพลชำระสระสนาน	ขุนแผนอ่านคาถาเสกอาถรรพ์
ลูบไล้ว่านยาทาน้ำมัน	คงกระพันเขี้ยวงาสารพัด
พอแสงทองพวยพุ่งจะรุ่งเช้า	ชุมพลเข้าหอพระที่สงัด
นิ่งนั่งบริกรรมทำอาพัด	อัดใจเป่าปลุกเครื่องสาตรา
เดชะพระเวทวิทยาการ	สะเทื้อนสะท้านด้วยฤทธิพระคาถา
ชุมพลเห็นประสิทธีก็ปรีดา	จึงแต่งตัวลงมาที่หน้าเรือน
ขุนแผนพระไวยพลายชุมพล	ทั้งสามคนรีบมาข้าตามเกลื่อน
ตรงมาตำหนักแพไม่แชเชือน	อยู่ริมเขื่อนคอยองค์พระทรงธรรม์ ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงฤทธิ	ประจามิตรเกรงเดชทุกเขตขัณฑ์
สถิตแท่นแม้นมหาเวชายันต์	เสมอชั้นบัณฑุกัมพล์อมรินทร์
สาวสุรางค์นางบำเรอเสนอนารถ	บำรุงราชรู้เชิงบันเทิงถวิล
นางสำรับขับเพลงบรรเลงพิณ	บำเรอปิ่นปัถพีให้ปรีดา
ครั้นรุ่งเช้าเสร็จทรงสรงสนาน	นางอยู่งานตั้งเครื่องกันพร้อมหน้า
ทรงระลึกนึกถึงเรื่องกุมภา	ดำรัสว่าวันนี้จะลงแพ
ดูชุมพลมันประจญจับกุมภีล์	นางพวกนี้จะไปอย่าให้แซ่
พระสั่งเสร็จเสด็จลงสู่แพ	ตำรวจแห่สองข้างทางกระบวน
ถึงประทับกับเกยเลยลีลาศ	ขึ้นสู่อาสน์พระองค์ทรงพระสรวล
ขุนนางราบกราบก้มบังคมควร	ทุกถ้วนล้วนเหล่าท้าวพระยา
พวกท้าวนางต่างพากันลงไป	พวกนางในพร้อมหมดไม่ขาดหน้า
พระวงศาข้าละอองรองบาทา	ทั้งฝ่ายหน้าฝ่ายในไปพร้อมกัน
จึงตรัสว่าฮ้าเฮ้ยจมื่นไวย	อ้ายชุมพลอยู่ไหนอย่างไรนั่น
พระไวยให้เรียกชุมพลพลัน	คลานมาอภิวันท์ข้างพระไวย
รับสั่งถามเป็นกะไรไอ้ชุมพล	จะจับจระเข้มนตร์ได้ฤๅไม่
ขอเดชะพระองค์ผู้ทรงชัย	ถ้าไม่ได้เกล้ากระหม่อมก็ยอมตาย
เออกระนั้นสิว่าให้น่าฟัง	มึงทำให้ได้ดังที่มาดหมาย
ถ้าแม้นมึงฆ่ากุมภาตาย	อ้ายพลายเป็นรวยด้วยรางวัล ฯ
๏ พลายชุมพลคำนับรับสั่ง	ถอยหลังลุกมาขมีขมัน
ให้ถอยแพเข้ามาที่ท่าพลัน	อภิวันท์กราบงามลงสามลา
อธิษฐานนมัสการพระเป็นเจ้า	จงปกเกล้าคุ้มภัยให้แก่ข้า
คุณพระธรณีพระคงคา	คุณบิดรมารดาจงคุ้มครอง
ก้าวลงแพคนแลละลานจิตร	ต่างคิดกลัวหมดสยดสยอง
ที่ผู้ใหญ่ให้พรออกแซ่ซ้อง	ที่สาวแส้แลจ้องไม่วางตา ฯ
๏ ครานั้นโฉมเจ้าพลายชุมพล	ฤทธิรณเหลือดีมีสง่า
โหงพรายรายรอบทั้งกายา	ให้ปล่อยแพออกมาที่กลางชล
อ่านคาถาพระสยมภูวนารถ	ลำเลิกชาติกุมภามาแต่ต้น
โปรดกำราบสาปให้อยู่เมืองคน	และประทานพระมนตร์ปราบกุมภา
โอมอ้ายนักกระผุดอย่านิ่งนาน	กูฤๅคือพระกาลจะมาฆ่า
พระอิศวรท่านใช้ให้กูมา	ผลาญเอาชีวามึงขึ้นไป
โอมอ้ายนักกระผุดตัวไหนกล้า	จงเร่งผุดขึ้นมาอย่าช้าได้
เสกข้าวสารปะรางควานแล้วซัดไป	มึงกบดานอยู่ทำไมไอ้กุมภีล์
พรายใดที่ได้อยู่รักษา	อย่าช้าถอยไปให้พ้นที่
เสกน้ำซ้ำสาดไปทันที	พรายเถรต่างหนีลี้หลีกไป ฯ
๏ ครานั้นกุมภาขรัวตาขวาด	แกไม่อาจกบดานนิ่งอยู่ได้
เห็นชุมพลบนแพแลขึ้นไป	จริงเหมือนนึกตรึกไว้ก็ยินดี
อ้ายชุมพลมาให้ดังใจคิด	กูจะเอาชีวิตให้เป็นผี
แกผุดฟ่องล่องลอยหลังนที	พระพันปีแลตะลึงเป็นช้านาน
ผู้คนบนแพห้ามไม่หยุด	มันถอยรุดลงมาจนหน้าฉาน
ที่ข้างในโขลนไล่ตะลีตะลาน	ช่างหน้าด้านนี่กะไรไม่มีฟัง
เมื่ออยากดูแล้วก็นั่งจงฟังห้าม	รูปงามงามสันจะลายเสียดายหลัง
ดูยิ่งห้ามยิ่งกล้าว่าไม่ฟัง	นางชาววังเหล่านี้ไม่มีอาย ฯ
๏ ครานั้นชุมพลคนกล้า	เห็นกุมภาผุดขึ้นดังใจหมาย
ผุดเหนือน้ำมันจะทำอันตราย	อันแสนร้ายนี่มันรู้ว่ากูมา
จึงเสกด้ายสายสิญจน์เข้าสามเส้น	ขะมักเขม้นพันมือไว้คอยท่า
มีดหมอเหน็บมั่นกับกายา	ถือชนักตั้งท่าจะชิงชัย ฯ
๏ ครานั้นขรัวตาวิชาดี	ได้ทีโถมมาหาช้าไม่
แพชุมพลดังจะล่มลงจมไป	ละลอกใหญ่แต่ละลูกถูกกระเด็น
เสียงซ่าคนแซ่แพแทบหัก	คึกคักตั้งตาคอยเขม้น
พวกจ่าโขลนร้องด่าอีหน้าเป็น	ช่างทะเล้นนี่กะไรไม่ลื้นเลย
ชาวประชามาดูอยู่สลอน	เขมรมอญพวกพม่าเสียงหวาเหวย
ญวณกะเหรี่ยงเจ๊กฝรั่งยังไม่เคย	ไหนว่าเฮ้ยมึงกล้าก็มาดู
นางทวายอายเอียงเสียงแปร่งแปร่ง	แมงขะแวงเฉมะราฉามะหลู
เจ้ามอญว่าอาละกูลทิ้งปูนพลู	ลาวบ่ฮู้หันข้อยยั่นจริง
ผู้คนมากมายหลายภาษา	บ้างยืนนั่งตั้งตาริมตลิ่ง
เจ๊กกับแขกมันทะเลาะกันเพราะพริ้ง	เสียงหนุงหนิงเหนอหนาน่าเอ็นดู
เจ้าแขกว่าเมาะโมหะโยเปาะ	เจ๊กทะเลาะอั๊วละไหม่ไอ้มู่ทู่
พอจระเข้ขึ้นก็ตื่นพรู	ยัดเยียดเบียดดูริมวารี ฯ
๏ ครานั้นเจ้าพลายชายชุมพล	ฤทธิรณสามารถดังราชสีห์
เห็นกุมภามาใกล้ก็ได้ที	แทงกุมภีล์ดังฉาดเลือดสาดไป
จระเข้เถรถูกแทงก็แว้งหาง	เสียงโผงผางแพป่นไม่ทนได้
ชุมพลตกจากแพคนแซ่ไป	พระทรงภพตกพระทัยพันทวี
ดำรัสร้องว่าอ้ายไวยอย่างไรหวา	อ้ายกุมภาทับชุมพลลงกับที่
พวกขุนนางตกใจใช่พอดี	พระไวยกราบสามทีแล้วทูลไป
ชุมพลไม่แพ้แก่กุมภา	สักประเดี๋ยวคงคร่าขึ้นมาได้
พวกขุนนางต่างนึกไม่ไว้ใจ	พวกข้างในเสียงแซ่แลตะลึง
สงสารสาวคราวรักชุมพลนั้น	ให้พรั่นพรั่นหวั่นไหวอาลัยถึง
บ้างซ่อนหน้าร้องไห้ใจคะนึง	พ่อพลายเมื่อไรจึงจะขึ้นมา ฯ
๏ ครานั้นโฉมเจ้าพลายชุมพล	มุดน้ำดำทนด้วยคาถา
ชักมีดหมอต่อสู้กับกุมภา	ข้างขรัวตาหักโหมโจมประจัญ
เอาหางฟาดฉาดรับด้วยมีดหมอ	แกแว้งขบหลบล่อแล้วห้ำหั่น
เถรกดชุมพลกอดต้นคอพลัน	เถรผุดชุมพลรันขึ้นขี่คอ
พระทรงภพตบพระเพลาเอาสิหวา	ให้มันกล้าอย่างนี้สิลูกพ่อ
เอาให้มันสัจจังอย่ารั้งรอ	พวกขุนนางต่างหัวร่อพลายชุมพล
ขุนแผนนั่งตั้งตากับพระไวย	พวกข้างในวิ่งดูอยู่สับสน
เสียงคนฮาลั่นสนั่นชล	ผู้ดีปนกับขี้ข้าไม่ว่าไร
พวกข้าหลวงต่างมองแล้วร้องมี่	พ่อชุมพลหล่อนช่างขี่จระเข้ได้
บ้างก็ว่าน่ากลัวมันสุดใจ	ทั้งยาวใหญ่ดูราวสักเก้าวา
ฝ่ายโขลนจ่ามาห้ามมิให้แซ่	นี่แน่แม่อึงไปเขาจะด่า
ดูอะไรเขาให้ดูแต่ตา	อย่ามาฮาอยู่ที่นี่รีบหนีไป ฯ
๏ ครานั้นเถรขวาดชาติกุมภีล์	ชุมพลขี่อยู่บนหลังหาลงไม่
แกแว้งเหวี่ยงเบี่ยงสะบัดด้วยขัดใจ	ชุมพลได้ทีแทงด้วยแรงฤทธิ
ฉับฉับยับย่อยล้วนรอยแทง	จนน้ำแดงดาษไปด้วยโลหิต
จระเข้เถรเหลือทนก็พ้นคิด	พลางนิมิตด้วยพระเวทวิทยา
อ่านคาถาถ้วนคำรบร้อยแปดที	เพศกุมภีล์ก็กลับเป็นมัจฉา
ชุมพลหายกลายเป็นสกุณา	เที่ยวดำด้นค้นปลาในวารี
คนที่ดูพรูตื่นยืนสะพรั่ง	ตำหนักแพเพียงจะพังลงกับที่
พระสนมกำนัลพวกขันที	อึงมี่แซ่ซ้องริมท้องชล ฯ
ฝ่ายว่าพระองค์ผู้ทรงศักดิ์	รับสั่งซักพระนายเป็นหลายหน
อย่างไรนั่นมันหายทั้งสองคน	อ้ายชุมพลแพ้ชนะประการใด
พระไวยตาจ้องดูน้องชาย	รู้แยบคายไม่พะวงสงสัย
จึงทูลว่าไพรีแปลงหนีไป	ชุมพลนั้นแปลงไล่ไปติดตัว
พอขาดคำก็เห็นเถรแปลงใหม่	เป็นช้างงาตัวใหญ่มิใช่ชั่ว
ขึ้นไล่คนแตกมาดูน่ากลัว	ฝ่ายชุมพลแปลงตัวเป็นเสือพลัน
ตามขึ้นบนตลิ่งวิ่งไล่ช้าง	โดดผางเกาะงวงเข้าไว้มั่น
ช้างสะบัดเสือกระเด็นเผ่นมาทัน	พอช้างหันเสือปุบตะครุบคอ
พวกคนดูบ้างกลัวมัวจะหนี	บ้างยืนดูอยู่กับที่ไม่ย่นย่อ
เสือเกาะได้ถนัดกัดที่คอ	จนช้างงองวงร้องออกก้องไป
พวกขุนนางต่างพากันฮาลั่น	พระทรงธรรม์ยังพะวงสงสัย
เสือฤๅช้างข้างเราหาออไวย	ขอรับใส่เกล้ากระหม่อมพยัคฆา
เสือกัดช้างป่นจนยืนนิ่ง	ช้างหายกลายเป็นลิงไปต่อหน้า
ชุมพลก็แกล้งแปลงกายา	กลายเป็นงูเห่ากล้าเข้าราวี
ฝ่ายพวกคนดูรู้ว่าแปลง	ต่างแทรกแซงจะดูอยู่ไม่หนี
ใครหนอแปลงเป็นลิงทำสิงคลี	ถ้ามันดีก็ไม่พ้นชุมพลงู
ลิงสู้งูขบทบกระหวัด	งูรัดเอาลิงลงกลิ้งอยู่
ลิงก็หายกลายเป็นขรัวตาครู	ชุมพลหายจากงูเป็นคนไป
สองมือรวบรัดมัดเถรขวาด	อ้ายอุบาทว์นึกว่ามาแต่ไหน
แล้วพามาหน้าที่นั่งในทันใด	บังคมไหว้คอยสดับรับโองการ ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงศักดิ์	ปิ่นปักอยุธยามหาสถาน
เห็นได้ตัวเถรมาหน้าพระลาน	ตบพระหัตถ์ฉัดฉานประภาษมา
เออมันน่าขอบใจอ้ายชุมพล	ช่างกล้าหาญทานทนเป็นหนักหนา
ความชอบครั้งนี้มีเต็มประดา	เอาเถิดหวาจะให้มึงให้ถึงใจ
แล้วทรงขัดเคืองชำเลืองแล	ทุดอ้ายแก่โกโรกโหยกเหยกใหญ่
นี่มันเป็นชีบาประสาไร	เที่ยวกัดกินคนได้ผิดมนุษย์
ตั้งหน้ามาเล่นเอากรุงไกร	ดูกำเริบเติบใหญ่เป็นที่สุด
คงเป็นพวกทรยศคดประทุษฐ์	อุดหนุนกันให้แกล้งจำแลงมา
ฮ้าเฮ้ยจมื่นศรีเสาวรักษ์	เอาอ้ายเถรไปซักให้หนักหนา
อย่ากลัวบาปติดไม้ใส่ขื่อคา	เอาให้ได้ความว่ามาทำไม
จะมีใครใช้สอยมันมาแน่	บ้านช่องข่องแขวมันอยู่ไหน
ตัวของมันชื่อเรียงเสียงไร	เหตุใดจึงแกล้งแปลงอินทรีย์
สั่งแล้วเบือนพระพักตร์มาทักว่า	ดูราพระกาญจน์บุรีศรี
อ้ายลูกชายพลายชุมพลคนนี้	ไม่เสียทีเลี้ยงไว้ให้กับกู
มันรู้เท่าเจ้าเล่ห์ที่แปลงมา	แล้วอาสากล้ารับไปต่อสู้
ได้เห็นฤทธิ์ด้วยกันมันพอดู	พอเป็นคู่กับอ้ายไวยใช้การงาน
ตรัสเสร็จพระเสด็จลีลาศ	จากอาสน์คืนเข้าพระราชฐาน
พวกนางในเสนาข้าราชการ	ก็เข้าวังกลับบ้านสำราญใจ ฯ
๏ ฝ่ายเหล่าชาวประชาพากันกลับ	คั่งคับโจษกันสนั่นไหว
ชมชุมพลคนดีออกมี่ไป	ช่างกะไรฤทธิ์เดชวิเศษครัน
อ้ายเถรเถ้าที่แกล้งจำแลงมา	มันก็ตัวครูบาที่กล้ากลั่น
เอามดหมอถ่อพายตายตั้งพัน	เขาขยันมัดกลิ้งเป็นลิงทโมน
บ้างว่ากูดูเพลินจนลืมลุก	ช่างสนุกจริงจริงยิ่งกว่าโขน
บ้างว่าเห็นงูกูเกือบโจน	มันเพนโพนมาใกล้ไม่ถึงวา
ฝ่ายพวกแขกฝรั่งทั้งจีนจาม	ก็เดินชมกันตามเพศภาษา
ไม่เคยเห็นที่ไหนแต่ไรมา	แต่เจ๊กว่าเมืองจีนนั้นเคยมี
เมื่อครั้งเกียงจูแหยแก้กลศึก	ก็รบกันครั่นครึกกระบวนผี
แต่เป็นการนานช้ากว่าพันปี	เราได้เห็นครั้งนี้เป็นบุญตา
ฝ่ายข้างพวกผู้หญิงริงเรือ	บ่นว่าเบื่อรบพุ่งยุ่งหนักหนา
ให้เสียวไส้ไม่ดูได้เต็มตา	เวทนาแต่เจ้าพลายชายชุมพล
รูปทรงบอบบางเหมือนอย่างเหลา	กลัวอ้ายเถ้าเจ้ากรรมจะทำป่น
บ้างก็ว่าเป็นห่วงถึงบวงบน	ให้หล่อนพ้นไภยันอันตราย
ที่สาวสาวนิ่งให้ผู้ใหญ่ว่า	เดินก้มหน้ากรุ้มกริ่มยิ้มไม่หาย
จะพลอยพูดจาด้วยก็ขวยอาย	ใจคะนึงถึงเจ้าพลายจนมาเรือน ฯ
๏ ครานั้นจมื่นศรีเสาวรักษ์ราช	ชาญฉลาดว่องไวใครจะเหมือน
มาจากตำหนักแพไม่แชเชือน	ร้องเตือนหลานชายพลายชุมพล
จงระวังเถรเถ้าเจ้ามารยา	คุมมาอย่าให้ใครสับสน
แล้วสั่งตำรวจในให้ไล่คน	มาจนที่นั่งหลังโรงเรือ
ให้เอาตัวขรัวตาเข้ามาถาม	มึงบอกความตามจริงอย่าฟั่นเฝือ
ไยจึงมาฆ่าคนจนเป็นเบือ	ใครไว้เนื้อเชื่อใจใช้มึงมา ฯ
๏ ครานั้นขรัวตานั่งหน้าเศร้า	แถลงเล่าเสกแสร้งแกล้งมุสา
ไม่มีใครใช้สอยอาตมา	นึกอยากดูอยุธยาก็มาเอง
พระหมื่นศรีว่าอ้ายนี่ไม่บอกจริง	มันกลอกกลิ้งพูดโกงทำโฉงเฉง
ดูพาราฆ่าคนออกครื้นเครง	อ้ายแสนเพลงไยไม่ตรงมาดีดี
คงจะมีผู้ใดใช้ลงมา	ตำรวจเอาหลักคาเข้ามานี่
ตำรวจหน้าพากันวิ่งเป็นสิงคลี	ปักหลักลงตรงที่โรงเรือพลัน
ทั้งโซ่ตรวนขื่อคาเอามาครบ	พวกตำรวจเต้นหรบอยู่ตัวสั่น
ผูกเถรขวาดเข้าไว้เร่งไม้พลัน	ห้อมล้อมหลายชั้นทั้งนอกใน ฯ
๏ จึงพระหมื่นศรีผู้ปรีชา	ตั้งกระทู้ถามมาหาช้าไม่
จงแจ้งความตามจริงอย่านิ่งไว้	มึงอยู่ไหนใครใช้ให้มึงมา ฯ
๏ เถรเจ็บแจ้งจริงทุกสิ่งสิ้น	ข้าอยู่เมืองเชียงอินท์พระเจ้าข้า
เดิมเป็นบ่าวสาวน้อยเจ้าสร้อยฟ้า	ชื่อว่าเถรขวาดจงแจ้งใจ
ครั้นลงมาอยู่วัดพระยาแมน	ชุมพลลูกขุนแผนจับมาได้
เขาจะฆ่าฟันให้บรรลัย	จึงหนีไปเชียงอินท์ถิ่นอาตมา
จะมีใครใช้มาหามิได้	แค้นใจพลายชุมพลคนจับข้า
จึงได้แกล้งแปลงตัวเป็นกุมภา	มากรุงศรีอยุธยาในครานี้
ด้วยคาดว่าถ้าใครไม่ต่อสู้	ชุมพลรู้คงอาสามาเร็วรี่
ถ้าหลงกลล่อลวงได้ท่วงที	จะกดจมวารีให้บรรลัย
อันที่พระองค์ผู้ทรงยศ	ข้าหาได้คิดคดขบถไม่
เป็นความสัตย์ทุกสิ่งจริงในใจ	อันโทษทัณฑ์ฉันใดได้เมตตา ฯ
๏ ครานั้นพระหมื่นศรีมีศักดิ์	หัวร่อคักว่าอ้ายแก่แก้หนักหนา
มึงโกรธแค้นชุมพลคนวิชา	ก็กินคนป่นมาด้วยเหตุใด
มิรู้ฤๅกำหนดบทพระอัยการ	ฆ่าคนท่านประหารให้ตักษัย
มึงบังอาจทรยศขบถใจ	แก้ไขป่วยการล้วนมารยา
แล้วสั่งให้เสมียนเขียนคำเถร	พอจวนเพลก็เข้าพระโรงหน้า
เสด็จออกกราบทูลพระกรุณา	ให้ทราบตามวาจาของตาชี ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงเดช	ทราบเหตุใคร่ครวญเป็นถ้วนถี่
อ้ายนี่ไหนว่าตายเสียหลายปี	เออเดี๋ยวนี้ทำไมไพล่กลับมา
ฮ้าเฮ้ยพระยาอนุชิต	ช่างปกปิดปดกูได้ต่อหน้า
ว่าเถรเณรครั้งนั้นมรณา	เดี๋ยวนี้กลับเป็นมาจะว่าไร
ท่านจางวางตำรวจไม่เงยหน้า	เกรงพระราชอาญาจนเหงื่อไหล
กระหม่อมฉันโฉดเขลาเบาใจ	ด้วยผู้คุมยามในว่าวอดวาย
ก็วางใจไม่พินิจพิจารณา	ให้ไปทิ้งป่าช้าด้วยมักง่าย
ถ้ามิโปรดโทษมีถึงที่ตาย	ทูลแล้วก็ถวายบังคมคัล ฯ
๏ ครานั้นพระองค์ผู้ทรงภพ	ฟังจบตรัสไปทันใดนั่น
แต่นี้ไปให้ตั้งเป็นแบบบรรพ์	ถ้าหากคนโทษนั้นจะบรรลัย
ให้หมายบอกมหาดเล็กแลตำรวจ	ออกไปตรวจเสียก่อนอย่าขาดได้
พร้อมกับกลาโหมมหาดไทย	แล้วจึงให้เอาศพไปป่าช้า
แล้วจึงตรัสสั่งเจ้ากระทรวง	ทั้งลูกขุนศาลหลวงจงพร้อมหน้า
ปรึกษาโทษเถรเถ้าเจ้ามารยา	ว่ามาตามกำหนดบทพระอัยการ
ฝ่ายลูกขุนศาลาแลศาลหลวง	ทุกกระทรวงปรึกษาว่าขาน
เถรขวาดโทษมหันต์อันธพาล	ควรประหารให้สิ้นชีวาลัย
พระองค์ทรงฟังคำปรึกษา	พระโองการสั่งมาหาช้าไม่
อ้ายนี่เจ้ามารยาอย่าไว้ใจ	จงมอบให้อ้ายชุมพลเอาไปฟัน
สั่งเสร็จพระเสด็จขึ้นข้างใน	นครบาลรีบไปขมีขมัน
หมายบอกรับสั่งพระทรงธรรม์	เถรนั้นมอบให้พลายชุมพล ฯ
๏ ครานั้นพระไวยวรนาถ	พยาบาทขรัวตามาแต่ต้น
อ้ายเถรเถ้านี้ขลังทั้งเวทมนตร์	แน่ะชุมพลอย่าได้วางใจมัน
ขุนแผนส่งฟ้าฟื้นให้ลูกชาย	ทั้งสองนายสั่งกำชับคับขัน
เจ้าจงเป็นเพชฌฆาตฟาดฟัน	แล้วหัวนั้นเอาไว้ให้จงดี
เมื่อเสียบไว้ให้ผู้คุมคอยรักษา	ทุกเวลาอย่าประมาทคลาดจากที่
ให้ระวังนั่งยามตามอัคคี	พวกมันมีมันจะมาพากันไป
ชุมพลรับสั่งไม่ยั้งหยุด	รีบรุดลามาหาช้าไม่
นำหน้าพาเถรตระเวนไป	นครบาลนายไพร่ก็คุมตาม
ผู้คนพลเมืองนั้นดาษดื่น	แตกตื่นกันดูอยู่ล้นหลาม
ตำรวจตรวจตราว่าห้ามปราม	คอยห้ามมิให้เข้าใกล้เคียง
ครั้นถึงตะแลงแกงก็ยั้งหยุด	อุตลุดผู้คนไม่ขาดเสียง
ปักหลักมัดเถรนั่งเอนเอียง	ชุมพลเหวี่ยงดาบฉาดคอขาดไป
พวกคนผู้มาดูเขาเข่นฆ่า	จะมีใครเวทนาก็หาไม่
บ้างว่าสมน้ำหน้าสาแก่ใจ	พระเถรอะไรมันกินคน
ที่เป็นญาติพี่น้องของคนตาย	ก็ด่าว่าวุ่นวายอยู่เกลื่อนกล่น
แล้วต่างคนคืนสถานบ้านเรือนตน	ฝ่ายชุมพลสั่งผู้คุมคอยระวัง
ศีรษะเสียบรักษาอย่าประมาท	เผื่อคนดีมันจะอาจเข้ามามั่ง
จงพิทักษ์รักษาอย่าได้พลั้ง	กำชับสั่งเสร็จสรรพแล้วกลับมา ฯ
๏ จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงฤทธิ์	ทศทิศกลัวแสยงทั้งแหล่งหล้า
สถิตในแท่นที่ศรีไสยา	พระสนมดาษดาดังดาวราย
บ้างโบกปัดพัดถวายให้สำราญ	บ้างอยู่งานนวดเคล้นพระเส้นสาย
บ้างร้องรับขับเสียงจำเรียงราย	ทรงสบายเบิกบานสำราญฟัง
ครั้นรุ่งแสงสุริยาภาณุมาศ	สกุณชาติแซ่ซ้องดังเสียงสังข์
เสด็จจากที่สุวรรณบัลลังก์	พระสนมหมอบสะพรั่งประนมกร
ทรงชำระสระสรงแล้วทรงเครื่อง	อร่ามเรืองเนาวรัตน์ประภัสสร
ออกข้างหน้าว่าขานการนคร	ประทับที่บรรจถรณ์บัลลังก์ทรง
พวกขุนนางต่างกราบอยู่พร้อมหน้า	งามสง่าดังท้าวครรไลหงส์
พร้อมเสนาอำมาตย์พระญาติวงศ์	พระองค์ทรงรำพึงถึงชุมพล
ด้วยมันปราบกุมภีล์มีความชอบ	ควรประกอบยศศักดิ์เป็นพักผล
จะเอาไว้ใช้สอยอีกสักคน	แยบยลมันก็คล้ายกับอ้ายไวย
ดำริพลางทางมีสีหนาท	ตรัสประภาษสั่งมาหาช้าไม่
อ้ายชุมพลทำชอบกูขอบใจ	อาสาไปไม่เห็นแก่ชีวิต
ความชอบครั้งนี้มีหนักหนา	ถ้าไม่ได้กุมภาก็จะผิด
ให้มันเป็นที่หลวงนายฤทธิ์	จะเอาไว้ใช้ชิดอยู่กับกู
กรมเมืองทหารในไปจัดการ	หาที่บ้านปลูกเรือนให้มันอยู่
อ้ายไวยเอ็งไปช่วยแลดู	มันหนุ่มนักจักไม่รู้เรื่องเรือนชาน
แล้วจึงตรัสสั่งชาวคลังใน	จัดผ้าสมปักไหมสไบส่าน
ทั้งเงินตราห้าชั่งตั้งใส่พาน	พระราชทานแล้วเสด็จขึ้นข้างใน ฯ
๏ ครานั้นหลวงนายได้ประทาน	แสนสำราญยิ้มย่องผ่องใส
ให้ข้าคนขนของไปทันใด	พระนายไวยนำหน้าออกมาพลัน
ถึงบ้านบอกบิดาหาช้าไม่	ต่างดีใจปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ทั้งวงศ์ญาติชื่นบานสำราญครัน	อยู่เป็นสุขทั่วกันแต่นั้นมา ฯ