กลอนไดเอรีซึมทราบกับตามเสด็จไทรโยค
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
คำนำ
พระเจ้าพี่นางเธอ พระองค์เจ้าหญิงผ่อง จะทรงบำเพ็ญพระกุศลฉลองพระชันษาครบ ๖๐ ปีบริบูรณ์ในเดือนธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๐ นี้ สมเด็จพระศรีสวินทรา บรมราชเทวี พระพันวัสสามาตุจฉาเจ้า มีพระประสงค์จะพิมพ์หนังสือประทานช่วยสำหรับจะได้ถวายแลจ่ายแจกเปนมิตรพลี มีรับสั่งมายังราชบัณฑิตยาสภาให้เลือกเรื่องหนังสือแลจัดการพิมพ์ถวาย ก็เรื่องหนังสือซึ่งเคยพิมพ์แจกในงานมงคลฉลองพระชันษาเช่นนี้ มักเคยพิมพ์พระราชนิพนธ์มาเปนพื้น ข้าพเจ้าเลือกดูหนังสือพระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จะหาเรื่องซึ่งยังไม่เคยพิมพ์ทีเดียวในเวลานี้ขาดมือยังไม่มี จึงได้เลือกพระราชนิพนธ์กลอนเรื่องไดเอรีซึมทราบกับตามเสด็จไทรโยค ซึ่งเคยพิมพ์ครั้งหนึ่งแต่นานช้ากว่าสิบปีมาแล้ว เปนหนังสือหายาก ผู้ซึ่งยังไม่เคยอ่านก็เห็นจะมีมาก เห็นว่าถ้าพิมพ์ขึ้นอิกครั้งหนึ่ง ผู้ที่จะได้รับไปก็เห็นจะยินดีไม่เลือกหน้า
อธิบาย
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสันทัดแต่งบทกลอนมาแต่ยังทรงพระเยาว์ เมื่อเสด็จประทับอยู่ณพระตำหนักเดิมสวนกุหลาบ ได้ทรงพระราชนิพนธ์บทระบำแลบทละคอน ระบำนั้นได้มาเล่นเมื่อเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติแล้วครั้งหนึ่ง เดี๋ยวนี้หาบทไม่ได้ น่ากลัวจะสูญ สักรวา เพลงยาว โคลง ฉันท์ แลกลอนเบ็ดเตล็ดที่ได้ทรงไว้นั้นมีมาก /*(2)หอพระสมุด ฯ ได้รวบรวมพิมพ์แล้วแทบทั้งนั้น พระราชนิพนธ์บทกลอนที่ทรงไว้เปนเรื่องใหญ่ คือ
โคลงพระราชพิธีถือน้ำแลคเชนทรัศวสนาน เรื่อง ๑ พิมพ์แล้ว
โคลงดั้นพระราชพิธีโสกันต์ เรื่อง ๑ พิมพ์แล้ว
ลิลิตนิทราชาคริช เรื่อง ๑ พิมพ์แล้ว
บทละคอนเรื่องเงาะป่า เรื่อง ๑ พิมพ์แล้ว
โคลงพระนามพระเจ้าลูกเธอรัชกาลที่ ๔ เรื่อง ๑ พิมพ์แล้ว
บทละคอนเรื่องวงศ์เทวราชเรื่อง ๑ พิมพ์แล้ว
บทกลอนพระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวยังมีอีกประเภท ๑ ซึ่งเปนจำพวกแกล้งทรงแต่งโดยมีมูลเหตุต่างกัน บางเรื่องทรงพระราชดำริห์เห็นว่าแต่งเปนเรื่องของผู้อื่นทางโวหารจะเหมาะกับเรื่องดีกว่าแต่งเปนพระราชนิพนธ์ของพระราชา จึงทรงพระราชนิพนธ์เปนเหมือนผู้อื่นแต่ง แต่ก็มิได้ปกปิด ในจำพวกนี้มี ๒ เรื่อง คือ
โคลงนิราสท้าวสุภัติการภักดี (นาก) เรื่อง ๑ พิมพ์แล้ว
กลอนตามเสด็จไทรโยค ทรงพระราชนิพนธ์เปนอย่างข้าราชการฝ่ายในแต่งเรื่อง ๑ ซึ่งพิมพ์ในสมุดเล่มนี้ นอกนี้ที่ทรงพระราชนิพนธ์แทรกอยู่ในเรื่องอื่นเช่นกลอนนิราสรัตนในหนังสือไกลบ้านเปนต้นก็มี
มูลเหตุอีกอย่าง ๑ เกิดทรงเบื่อหน่ายหนังสือชนิด ๑ ซึ่งเจ้านายเรียกกันว่าอย่าง "ซึมทราบ" คือผู้แต่งไม่รู้จักถ้อยจักคำไม่รู้จักอักษรรู้แต่กลอนก็แต่งไป แต่ก็ยังมีคนพอใจอ่าน จึงทรงแต่งบทกลอนอย่างซึมทราบล้อเล่นบ้าง ในจำนวนนี้มีกลอนไดเอรีซึมทราบ ทรงพระราชนิพนธ์ให้เปนของข้าราชการฝ่ายในแต่งเรื่อง ๑ ซึ่งพิมพ์ในสมุดเล่มนี้
/*(3)ไดเอรีซึมทราบนี้ พระบามสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์เปนอย่างหนังสือของข้าราชการฝ่ายในแต่ง แกล้งทรงพระราชนิพนธ์ ทั้งวิธีใช้ถ้อยคำแลสัมผัสเช่นหนังสือกลอนอย่างซึมทราบ เพราะฉะนั้นต้องใช้วิธีอักษรอย่างซึมทราบ จึงเปนกลอนได้
<ดำรงราชานุภาพ>
นายกราชบัณฑิตยสภา
วันที่ ๑๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๐
พระราชนิพนธ์ไดอรีซึมทราบ
/*1๏ ขอคำรบนบหัดอัดทิถาน
อํงพระทุดทะรัดกำจัดมาน
โปรดประทานพระสะทันอันอุดํม
หนึ่งคำนับในพระทัมอันล้ำเลิด
แสนประเสิดส่องทางข้างสยํม
อีกไหว้อ่ริยสํงวํงบ่อ่รํม
ด้วยชื่นชํมโสมนัดมัดส่กาน
ข่อ่บังคมพระไม้ตรีสีอานเจ้า
อันยังเนาในดุสิตส่ทิดสถาน
อีกไหว้ครูอุปัดชาอํงอาจาน
อีกกราบกรานทั้งช่นกชนละนี
อีกอินพรมยมเรดวิเสดสัก
ฝูงอารักเทวาทุกราสี
เดชะข้าอภิวันอันชุลี
ข่ออย่ามีโรกไพอันใดพาน
จะจดจำทำใดอ่รีใหม่
แต่ล้วนใช้กาบกลอนอักสอนสาน
สำหรับฝูงนารีที่ชำนาน
จะได้อ่านซึมทราบอาบอุรา
ข่อ่เริ่มบดพจ่นังตั้งกำหนด
จะจำจดเรื่องรายลายเลขา
แต่ต้นเดือนสิบสองไปไม่เคลื่อนคลา
เริ่มทิวาอาทิดสิดทิไชย
อันนามปีนี้ชวดสำริดทิสก
ไม่ปิดปกสัก่ราดประกาดไข
พันสองร้อยห้าสิบแสดงไว้
ได้นับไปเปนต้นยุบํนกลอน

วัน ๑ ๑ฯ ๑๒ ค่ำ
ในวันนี้มีการพยุหยาด
ชล่มาดนาวามาสลอน
เรือกระบวนรูปสัตอัดสาคอน
ทั้งเรือมอนเรือยวนท่วนทุกกรํม
อันเรือหํงทรํงไกรพระกระถิน
ดูดังบินโยนยาวฉาวข่รํม
/*2กลองช่นะแกรสังดังร่งํม
น่าชื่นชมเรือที่นั่งบันลังทรํง
ชื่ออนันนาคราชผงาดเงื้อม
แลละเลื่อมบุดส่บํกกระนกร่หง
ที่ประทับลอยเด่นเหนพระอํง
ล้วนฉัดทำรายไสววิไลยตา
ที่นั่งรองเรือพลับพลาหลังคาสี
พายตามที่ระยะย่านข่นานหน้า
เรือตำหรวดเรือเจ้านายพายต่อมา
ทั้งเรือข้าราช่กิตติดกระบวน
ประทับท่าวัดอรุนสุนท่เรด
เสรจประเวดขึ้นทางหว่างฉ่นวน
ขุนนางพร้อมน้อมเกล้าเฝ้าตามควร
เสรจ่ด่วนขึ้นเกยเลยทรํงยาน
ตำหรวดนำสองข้างย่างขยับ
เสียงกุบกับเข้าไปในวิหาร
ประทานกระถินสังคาสาทุกาน
แล้วสวดกรานตามอย่างทางวิไน
ครั้นสำเหรดเสรจจากวัดแจ้งนั้น
ล่องผายผันตามหาช่ลาไหล
มาเข้าคลองบางหลวงล่วงเข้าไป
ถึงวัดในท้ายต่ลาดส่อาดงาม
ประทานกระถินวัดนี้เปนที่สอง
แลถัดรองไปวัดหํงทรํงที่สาม
แต่วัดพลับนับเปนที่สี่อาราม
ตกอยู่ยามสุริยันตวันชาย
ประทานไกรให้กรมภูธ่เรศ
เสรจประเวดคันไลไปถ่วาย
ตั้งกระบวนเสดจกลับจับริ้วราย
ให้เรือพายถ่วายลำนำตำเนิน
สิ้นนาวายาตตราเรือที่นั่ง
ต้นบดตั้งเห่โคลงส่งเสียงเหีน
แล้วโหยหวนทวนรับส่ดับเพลิน
เรือพายเดินน่าฉนวนทวนราวี
พอจวนแสงสุริยํงจะลํงลับ
เรือประทับตำหนักแพเซงแส้มี่
เรือตำหรวดรีบทุกลำจ้ำเตมที่
มาจอดที่ท่าขุนนางย่างขึ้นไป
ตั้งริ้วเรียบร้อยคอยพร้อมเสรจ
เสดจขนราช่กิดวินิดไฉ
ทรงพระราดทะยานผ่องอำไพ
คืนเข้าในพระนิเวศสิ้นเขดวัน
วัน ๒ ๒ฯ ๑๒ ค่ำ
/*3เวลาบ่ายโมงหนึ่งถึงกำหนด
ได้จำจํดกระถินเรือเหลือข่ยัน
ที่นั่งทรงเทวาสง่าครัน
ที่หนึ่งนั้นวัดระฆังตั้งขึ้นบํน
แล้วล่องกลับโดยลำดับวิถีท่า
วัดกัลยานิมิตอย่าคิดฉง่น
วัดรั้วเหลกที่สามตามตำบํน
แล้วข้ามชํลตรงตัดวัดตีนเลน
พระยารักโขนหักเอาเชือกรัด
สามเปลาะมัดน่าเบื่อดูเหลือเถน
ฝีพายใหม่ไม่ถนัดคัดวาดเบน
จนโขนเขนหักยับได้อับอาย
กลับถึงวังยังไม่ทันค่ำสนิท
คืนส่ทิดพระที่นั่งดังมั่นหมาย
ฝีพายหิวนิ่วน่าบันดาตาย
อันเรื่องรายวันจํดก็หมดกลอน
วัน ๓ ๓ฯ ๑๒ ค่ำ
ในวันนี้นาวีพระที่นั่ง
ชื่อทวยเทพพาบประนังนั่งส่ลอน
เสดจดนบางลำพูคูน่คอน
ด้านอุดอนโดยระยะมะระคา
ที่หนึ่งวัดบางลำพูสู่ประทับ
กระถินสรับเสรจกรํงมาลํงท่า
เคลื่อนกระบวนด่วนโดยทางช่ลา
มาถึงน่าวัดบนคนประดัง
ชื่อบ่อ่รํมมะนิเวดวิเสดสุด
โดยสมมุดเลื่องลือเปนชื่อตั้ง
ของถ่วายรายเรียบเพียบประนัง
กรํมวังทูลถ่วายรายบาญชี
ของพระยากระเสบพะรักษา
กรํมนาวังน่าเรืองราสี
บ้านอยู่น่าอารามความภักดี
กับบุดกรีคิดพร้อมน้อมนำมา
วัดที่สองครองกระถินสิ้นเสรจกิจ
เสรจส่ทิดเรือที่นั่งแห่หลังน่า
ไปเข้าคลองมหานากบากนาวา
เรือดั้งมาประทะคั่งอยู่ทั้งกอง
ด้วยน้ำตื้นพื้นคลองล้วนกองเสา
เรือเกยเข้าติดประดังอยู่ทั้งผอง
/*6เรือที่นั่งตั้งวางกรํงกลางคลอง
ก็ลอยล่องเข้าไปทอดจอดตะพาน
วัดสะเกดวิเสดดีเปนที่สาม
ขุนนางหลามคนผู้หมู่ทหาน
เสดจกรํงขึ้นทรํงราดทะยาน
เข้าวิหานตามอย่างแต่ปางมา
ครั้นสำเหรดโมทะนารถาถ่วาย
ก็คลี่คลายเคลื่อนพหํพนหลังน่า
ไปตามแถวแนวคลองล่องลิ้นลา
ริมทานท่านคนผู้มาดูครั้น
วัดบูรํมมะวิวาดส่อาดเอี่ยม
ดูใหม่เรี่ยมดิบดีทาสีสัน
ส่นนลาดดาดสินลาน่าจ่อ่ร่จัน
เสรจผายผันด้วยพระบาดลี้ลาดไป
ครั้นประทานพระกระถินสิ้นเสรจแล้ว
เสรจคลาดแคล้วสู่ที่เจดีใหญ่
มัดส่การตามเคยเลยคันไล
ทอดพระเนตกุดใหม่ในอาราม
แล้วกลับกรํงลํงเรือพระที่นั่ง
ต่างคับคั่งเรือแห่แลออกหลาม
กลับทางเก่าเข้ารากรีอักคีตาม
สว่างวามลอยล่องท้องนัดที
เกือบทุ่มถึงตำหนักแพเสียงแส้ซ้อง
สนั่นกลองแขกแปลงกระแสงปี่
พ่อ่เสดจขึ้นลับกลับนาวี
ในวันนี้พ่อ่หมดที่จดจำ
วัน ๔ ๔ฯ ๑๒ ค่ำ
พ่อ่สายแสงสุริยาเวลาบ่าย
เรือดั้งรายเรียงมาออกคลาคล่ำ
คู่ชักเรือรูปสัดจัดให้นำ
ถัดถึงลำพระที่นั่งอ่ลังกา
เรืออะเนกกลายนากหลากแต่ก่อน
ชมพูอ่อนพื้นอะแหร่มแกมทองจ้า
ฝีพายกรายพายมาศเพียงบาดตา
ทั้งนาวาติดตามหลามเปนทิว
เข้าปากคลองขุดใหม่ข้างใต้น้ำ
ต่างพายร่ำรี่เรื่อยแล่นเฉี่อยฉิว
พระพายพัดผ้าพู่ฟ่องฟูปลิว
ตามข้างริ้วเรือดูอยู่เรียงราย
ประทับที่วัดพระเทบเปนที่หนึ่ง
เสรจแล้วจึ่งลอยเลื่อนเคลื่อนข่ยาย
ไปวัดโสม่นัดนั้นตวันชาย
ที่สุดท้ายวัดพระนามสามตำบล
ออกปากคลองข้างเหนือเรือล่องกลับ
ดูคั่งคับเฮฮาโกลาหน
พ่อ่พลบค่ำถึงตำหนักริมสาชล
เสรจนิพลในวันนี้ที่มีการ
วัน ๕ ๕ฯ ๑๒ ค่ำ
ตามใบป้ายหมายทางวางวิถี
ในวันนี้คลองบางหลวงกระทรวงสถาน
พ่อ่เวลาแสงสายบ่ายโมงนาน
ก้องส่ท้านเสียงเส้าเร้าระงํม
เรือน่รายทรงสุบันยืนยันเหยียบ
ฝีพายเพียบปืนประจำน่าลำสํม
เรือครุดเปนคู่ชักกสักบ่อ่รํม
ดูอุดํมที่นั่งรองทองเหรา
ที่หนึ่งนั้นวัดจันทารามราช
คนเกลื่อนกลาดคั่งคับส่ลับหน้า
ไม่ช้าทีมีพระราชชงคา
เรียกไกรมาทรงกะพระราช่ทาน
แก่สมเดจพระราช่โอรํฎ
ให้พร้อมหมดทั้งอัดถะบ่อ่ริขาน
ไปทอดพระกระถินมั่งหวังนิพาน
ที่ส่ถานวัดหนังลำพังอํง
ที่นั่งรองสนองเปนเรือที่นั่ง
ให้แต่งตั้งเครื่องอานพานร่หํง
ทูลหม่อมเล๊กเลิดลักจักรพํง
โปรดให้ทรงทอดบ้างวัดนางนอง
เรือที่นั่งกรมพระกะการเสรจ
ยืมเสดจทรงวันนี้เปนที่สอง
ตามติดไปในกระบวนควนละบอง
ไปแยกกองเมื่อถึงวัดที่จัดปัน
กระบวนหลวงล่วงลงวัดที่สอง
ชื่อจอมทองงามเทียบเปรียบส่วัน
เรียกวัดราชโอรํฎปรากํดครัน
เปนนามอันประทานไว้แต่ไรมา
กระถินเสรจเสดจกลับไม่ทันค่ำ
พ่อ่ฟ้าคล้ำน่อยหนึ่งถึงน่าท่า
เปนวันเลิกเรือกระบวนควนเวลา
สิ้นสาราส่วนวันนี้มีนิยํม
วัน ๖ ๖ฯ ๑๒ ค่ำ
/*6วันนี้งดกระถินไว้ไม่ลิ้นลาด
ด้วยพระราช่ปรสงอํงอิส่ยํม
ให้ตั้งสวดตามอย่างตั้งต่างกรํม
ในพระบรํมราชวังแต่หลังมา
พระอํงทองน้องเธอเผ่ยอยด
นามปรากดสัมป่สิดส้อยติดว่า
สามปะสาดสืบส่นองต้องวินยา
ในเวลาค่ำเสรจเสดจวัง
อีกเจ้านายขุนนางข้างในด้วย
ต่างไปช่วยนั่งล้อมอยู่พร้อมพรั่ง
เสียงปี่พาดระนาดค้องก้องประดัง
พระสํงตั้งสวดสับกลับไปวัด
ให้เลื้ยงดูผู้บันดาที่มานั้น
ต่างพร้อมกันกินโต๊ะตามส่นัด
ของฝาหรั่งจีนไทยได้สาร่พัด
ที่ชาจัดถาดสล้างวางรายเลี้ยง
จุดโคมไฟไว้ทุกแห่งแสงส่อาด
น้ำมันก๊าดเรียงรันชั้นเฉลียง
ตามรอบรั้วรายทางวางโคมเคียง
ไฟฟ้าเพียงแสงจันเมื่อวันเพง
ที่พื้นวังตั้งกระถางวางต้นไม้
ส่นามย่ากว้างใหญ่อยู่น่าเก๋ง
ตำหนักใหม่วิไลยตาน่าแลเลง
ดูเหมาะเหมงงดงามตามทำนอง
เวลาสองทุ่มเสดเสดจกลับ
รถที่นั่งควบขับพาชีสอง
ทหานม้าแห่หลามตามเปนกอง
ผันผยองเข้ายังพระวังใน
อนึ่งคืนวันนี้นั้นมีเหตุ
แปดทุ่มเสดตามข่าวที่กล่าวไข
พระยาธรรมน่าวัดเลียบล่วงลับไป
ไม่ป่วยไข้อยู่ดีดีมีอันเปน
แน่นน่าอกขึ้นมาสิบห้าพินิด
สิ้นชีวิตอนิจจังควรยังเหน
อย่าประมาทสังขาราว่าอยู่เยน
ไม่ว่างเว้นเวลาชีวาวาง
ได้ประทานโกดไปใส่สบท่าน
ด้วยความชอบราชการมีหลายอย่าง
ท่านทั้งเปนกอมมิตตี้มีที่ทาง
ได้ว่าข้างกรมเมืองสืบเนื่องมา
วัน ๗ ๗ฯ ๑๒ ค่ำ
เริกตั้งกรํมวันนี้สี่โมงเสด
กำหนดเขตห้าสิบเก้าตามเขาว่า
เสดจโดยราดทะยานกระหง่านตา
ได้เวลาประทานน้ำตามทำนอง
แล้วเจ้านายฝ่ายในทั้งฝ่ายน่า
อีกท่านเสนาบ่อ่ดีที่ไปสอง
พระอาลักนุ่งถํมปักเสื้อครุยกรอง
ก็เพรียกพร้องคำประกาดราดโองการ
สิ้นเสรจสานแล้วประทานน้ำพระสัง
ตีปงปังเป่าแกรแช่ประสาน
ปี่พาดค้องก้องดังกังสะดาน
พระสํงท่านพร้อมกันสวดยันโต
ประทานสูวันณะบัดพระแสงถํม
ประคำทองกากลํมเครื่องยะโส
สตาส้อยสายส่พักกราจักโกร
ทั้งมาโลเส้าสะเทินจำเรินเรือง
เสรจแล้วท่านกรํมหมื่นพระอํงใหม่
ยํกทูบเทียนแพใหญ่เล่มเติบเตื้อง
ไม้เงินทองสองคู่ดูประเทือง
ตลับเพชเมดเขื่องขึ้นโต๊ะราย
แล้วคำนับอับพิวาดพระบาดเบื้อง
เปนเครื่องราช่พลีตั้งที่ถวาย
อีกทูบเทียนทั้งชำล่วยด้วยมากมาย
แจกเจ้านายแลขุนนางอย่างตั้งกรํม
แล้วจัดโต๊ะอย่างฝาหรั่งตั้งเครื่องเส่วย
พร้อมนมเนยเนื้อหนังทั้งขนํม
ไอสะติมไดลี่มีอุดํม
ตะหนุ่นส้มผลไม้ก็ก่ายกอง
เลี้ยงสำเหรดเสรจพลันตวันบ่าย
สองโมงปลายตั้งริ้วเปนทิวท่อง
เสดจกลับแห่หลามตามทำนอง
การทั้งผองเสรจสันที่บันระยาย
อันพระหน่อในพระโกดที่โปรดตั้ง
เปนกรํมครั้งแผ่นดินนี้มีมากหลาย
กรํมพระทั้งสองพระน้องชาย
อํงใหญ่หมายกรํมพระจักรพัด
พระอํงน้อยนั้นกรํมพานุ
ส้อยคระครุจำไม่ได้สนัด
กรํมหลวงสองอํงนามกรํงชัด
ที่วังหลังวัดสทัดเทวาวํง
/*8วังประตูส่นนใหม่นั้นไม่ผิด
พระนามกรํมนุชิดอย่าพิดส่วํง
กรํมขุนวังล่างยังอีกอํง
พระนามกรํงเรียกนริดผิดบูราน
กรํมหมื่นมีสิบสองลองสังเกต
กรํมนาเรศกรํมภูคู่หนึ่งขาน
อดิดสอนว่อ่ระจักกระหนักการ
อีกชียานทรํงพระหนวดวัดพระนาม
กรํมมะพรมอีกกรํมมะราชสัก
จํงประจักเจดอํงไม่หลงข้าม
กรํมมะศ่ริแลตำรํงกรํงข้อความ
ยังอีกสามคือกรํมมะสํมมุด
กับกรํมมะสับพ่สินสัมปะสิด
ตั้งวันนี้นับติดเปนที่สุด
ยังจะตั้งอีกที่วังสานเจ้าครุด
ข่อ่ยั้งอยุดกล่าวต่อข้ออื่นไป
ละคอนฝาหรั่งครั้งสะวิเชนนั้น
เดี๋ยวนมันเข้ามาหากินใหม่
เล่นที่โอเตนล่างหนทางไกล
เดี๋ยวนี้ไพล่มาประชุมที่มุมวัง
มีเสือหมีโคลาทั้งม้าช้าง
อีกลิงข้างนํกขี้ราบปราบคุมขัง
ถึงดุร้ายสักเท่าใดว่าไรฟัง
ด้วยมํนดํนของเขาขลังกำบังตา
คิดจะไปดูมั่งยังข่ยาด
เสียหลายบาดครู่เดียวเจียวไม่น่า
ยังจะมีถ้อยความตามต่อมา
ลายเลขาข่อ่ส่งํบจํบไว้ที
วัน ๑ ๘ฯ ๑๒ ค่ำ
เสรจการจอนย้อนเปนกระถินใหม่
กระบวนเรือกลไฟใช้ตามที่
เพราะวัดไกรไปถึงนนบุรี
แต่ก่อนนี้เรือพายหลายชั่วโมง
จึ่งเปลี่ยนใหม่ใช้กระบวนเรือไฟหมด
ถึงกำหนดกลางวันควันโขมง
สองโมงเสดเสดจออกท้องพระโรง
ฤาที่โถงตามสำเหนียกเขาเรียกกัน
เรือที่นั่งตั้งชื่ออาตีกํง
เจ้าขุนนางต่างลํงเปนหลายหลั่น
แล่นขึ้นเหนือเรือตามไปครามครัน
วัดแรกนั้นส่มอรายชายคํงคา
/*9กระถินเสรจเสดจสู่หมู่เสนาด
ดูสอาดอะหร่ามเรืองทั้งเฝืองฝา
ทรํงปุนนะขึ้นใหม่วิไลยตา
วัดเสมมาเปนที่สองรองต่อไป
อันที่สามนามวัดเฉลิมพระเกียด
ต่วันเฉียดลับเขาจะเข้าไต้
โต๊ะจีนจุดเทียนกระจ่างสว่างไฟ
รายเรียงไว้ริมข้างทางจ่อระลี
เสดจกลับประทับท่าเหนกว่าทุ่ม
ไม่มืดคลุ้มตามทางหว่างวิถี
ด้วยเดือนเด่นเห็นสว่างกลางนัดที
สิ้นเท่านี้จดหมายในรายวัน
วัน ๒ ๙ฯ ๑๒ ค่ำ
กระถินเรือเหมือนเมื่อวานที่ขานไข
เปลี่ยนลงไต้จนตลอดเมืองเขื่อนขัน
นาวาล่องมาถึงคลองวัดทองพลัน
อยุดที่นั่นทอดส่มอร่อ่บันลัง
เรือทองที่นั่งทรํงกรํงมาเทียบ
สีพายเพียบนาวาทั้งน่าหลัง
เรือนำตามหลามช่ลาดาประดัง
มากระทั่งน่าท่าก็ราพาย
ลานอารามน้ำท่วมถึงคืบกว่า
บันดาข้าทูลอองต้องขํนขวาย
หาทางดอนผ่อนผันกันวุ่นวาย
บ้างสิ้นอายถอดถุงเท้าลํงก้าวลุย
แต่ตำหรวดกับทหานพานขัดข้อง
ด้วยว่าต้องแห่นำท่องน้ำฉุย
มหาดเล๊กมหาดล่อยพลอยตะกุย
ดู่รุกรุยเต็มประดาน่ารำคาน
คุณสาหร่ายนายอะไรได้เปนที่
เชิญพระพันนะสีตามที่ถาน
เดินชิดติดท้ายพระราดทะยาน
ปาติหานลงในหลุมชุ่มทั้งตัว
น้ำพระสีพระสร้อยพลอยเปื้อนหน้า
ลุกขึ้นมามึนเหมยแล้วเสยหัว
พระราดทะยานย่องมาดูน่ากลัว
น้ำเปนตมขุ่นมัวไม่เห็นทาง
/*10กระถินเสรจเสดจจากวัดทองนั้น
ไปประทับเรือกำปั่นวัดทองล่าง
ส่นํนเลี่ยนลาดสิลาผ่าไปกลาง
ทั้งสองข้างน้ำเหลิงจํนเรือลอย
กระถินสรับเสดจกลับเรือที่นั่ง
แล่นจากฝั่งเฝือมาไม่ราถอย
ถึงปากลัดตัดเข้าคลองไม่ต้องคอย
ไปอีกหน่อยถึงอารามที่สามพลัน
ชื่อโปรดเกษเชดฐาเปรื่องปรากด
เจ้าคุณคํชมุนีอยู่ที่นั่น
ประทานเงินสิบชั่งเปนรางวัน
ในเชิงชั้นแพทยาวิชาดี
ออกจากท่าเวลาจะใกล้ค่ำ
รีบแล่นร่ำตามคลองท้องวิถี
ออกลัดล่างสว่างช่วงดวงอัคคี
เขาตั้งที่บูชาตามน่าเรือน
ต้องทวนน้ำไปตามลำนัดทีใหญ่
ช้ากระไรก๊ระนี้ไม่มีเหมือน
หากส่ว่างกระจ่างแจ้งด้วยแสงเดือน
ไม่ฟั่นเฟือนเรือแพออกแจจัน
จอดประทับที่ตะพานปราการใหญ่
ให้เรียกไกรวัดทรํงทำนำผายผัน
ด้วยมืดค่ำเกินเวลากว่าทุกวัน
ขึ้นบํกนั้นหํนทางอยู่ข้างไกล
เจ้าพระยาพลเทพเรือท่านล่า
ต้องคอยกว่ายี่สิบมินูดได้
ครั้นมาเฝ้าที่ต่พานประทานไกร
ให้ท่านไปทอดกระถินสิ้นเวลา
ประทานเสรจเสดจกลับโดยทางเก่า
ล่วงมาเข้าคลองลัดตัดบากน่า
ทวนกระแสนัดทีรี่เร็วมา
แสงจันกราส่องสว่างดังกลางวัน
เหนตึกกว้านบ้านช่องทั้งสองฟาก
ทำหลากหลากดูเล่นก็เหนขัน
เย่าเรือนมันไม่เหมือนเมื่อกระนั้น
ทำสองชั้นสามชั้นน่ากลัวพัง
แม้นตัวเราแล้วไม่เอาละเช่นนี้
ต่อให้จ้างอีกสักสี่ห้าสิบชั่ง
พ่อ่ยามเสดนาวามาถึงวัง
ข่อ่อยุดยั้งแรรี่วันนี้ไว้
วัน ๖ ๑๓ฯ ๑๒ ค่ำ
/*11สามทิวาล่วงมาไม่มีกิด
จึงไม่คิดจํดแจ้งแถ่ลงไข
ถึงวันนี้มีการฉลองไกร
สวดมํนใหญ่พระมากว่าห้าร้อย
เสียงกึกก้องท้องพระโรงที่ในสวน
ตามกระบวนพร้องเพราะเสนาะถ้อย
ห้าทุ่มเสดเสดจขึ้นกลับคืนคล้อย
การเล็กน้อยยังมีที่ควรแส่ดง
สิบสองค่ำกำหนดยํกโคมไชย
แลไส่วสว่างงามอร่ามแสง
เมื่อยักจ้องมองเหนดวงเด่นแดง
ไม่อาดแผลงฤทธามากราวเกรียว
หนงมีข่าวกล่าวว่าเจ้าฝาหรั่ง
มาจอดยั้งอยุดนาวีที่น้ำเขียว
ข้ามหลังเต่าเข้าไม่ได้จนใจเจียว
ต้องมาเลี้ยวข่อ่ให้เรารับเข้ามา
ชออาชะลิวสุวะโปนโพนประพาศ
เปนเชื้อชาดอ๊อดเกรียนเพียนหนักหนา
ลํงกำปั่นลำใหญ่เที่ยวไคลคลา
เรียนวิชาชาดฝาหรั่งข้างเรือรํบ
เรืออุบลสกลไฟลํงไปรับ
ผู้กำกับเลือกผู้รู้เจนจบ
พระอํงเจ้าปรีดามาสํมทํบ
กับกรํมวังทั้งงํบพนักงาน
คอยอยู่นอกหลังเต่าเข้าไม่ถึง
เฝ้าคะนึงนึกในให้สงสาน
กลางชะเลพระเวหํนทํนกันดาน
จะส่ท้านส่ทํกพรั่นหวั่นวินยา
ถึงแต่วานแล้วยังพานพูดเพี้ยนผัด
เลื่อนหลีกนัดมาวันนี้เปนทีถ้า
พ่อ่ต่วันตกบ่ายได้เวลา
เขาขึ้นมาถึงปากน้ำในลำทรํง
ป้อมผีเสื้อสมุดสลุดรับ
จำนวนนับยี่สิบเบดเสรจประสรํง
อย่างฝาหรั่งเปนคำนับรับพระวํง
เรือแล่นกรํงมาตามทางกลางคงคา
ถึงทน่าวังกรํมอุดมเก่า
เรือพายเข้าไปรับมาขึ้นท่า
พระอํงจรกับพระยาเพชดา
รับขึ้นมาอยู่วังสำรานรํม
/*12กรํมหมื่นวรจักคอยทักถาม
เชิญอยู่ห้องต้องตามที่ใครสํม
อับพี่เซ่ออีกสิบสี่มีนิยํม
มาเที่ยวชํมกรุงสยามตามเจ้านาย
ให้อยู่วังทั้งหมดไม่อํดอยาก
เลี้ยงดูมากฟั่นเฝือจํนเหลือหลาย
สาร่พัดจัดไว้ให้ส่บาย
บันระยายมาก็หมดจํดรายวัน
วัน ๗ ๑๔ฯ ๑๒ ค่ำ
เวลาเช้าเลี้ยงพระตามกะแบ่ง
เป็นสองแห่งคือที่สุดไทสู่วัน
กับที่ตัดสมาคํมรด่มกัน
รวมเปนวันละร้อยเสดสังเกดตา
แต่มิได้เสดจออกบอกกำหนด
หมายแขกเมือเตมยํศให้พร้อมน่า
ทหานก๊าดเข้าแถวแนวสันลา
ถัดเข้ามามีอีกหมู่อยู่ชั้นใน
ตามน่าห่อ่พระสมุดสุดสง่า
ล้วนรักษาพระอํงดื่นยืนไส่ว
พร้อมแกรวํงทํงคู่ดูเกรียงไกร
ที่แถวในน่าปราสาทก๊าดเรียงราย
ล้วนทหานมหาดเลกราดวันลํบ
แต่งตัวครํบเครื่องครึ่งดูผึ่งผาย
เสนาในใหญ่น้อยทั้งเจ้านาย
ต่างแต่งกายเตมยํศหมดด้วยกัน
ที่ผู้ใหญ่เฝ้าในห้องเสดจออก
ผู้น้อยอยู่ห้องนอกผนังคั่น
ยืนเรียงรายสองข้างทางจรัน
ตามอย่างอันจัดใหม่เคยใช้มา
เวลาสี่โมงเสดเสดจออก
พระโรงนอกต่างคำนับสลับหน้า
สมเดจก็เสดจตามลิลา
ทั้งพระราชโอรํฎสามาพร้อมเพรียง
พ่อ่รถเจ้าเข้าท่วานทหานคำนับ
สนั่นสับแกรวํงส่งแซ่เสียง
บันเลงเพลงสั่งกระเสินเพลินสำเนียง
รดขับเรียงเลี้ยววํงตรงอัศจัน
กรมหมื่นวรจักพระอํงจอน
คอยรับกอนกู๋ดบ๋ายชวนผายผัน
ปางพระอํงผู้ดำรงทศทัน
เสรจจ่อ่ร่จันออกมารับประคับประคอง
ถึงท่วานเจ้าคำนับจับหัดถา
แล้วทรํงพาเข้าไปถึงในห้อง
กรัดปราไสไถ่ถามตามทำนอง
ควรแก่คลองไมกรีมีต่อกัน
แล้วตำหรัดกรัดนำให้ได้เฝ้า
สมเดจพระนางเจ้าจอมสาวสัน
เจ้าถวายคำนับอับพิวัน
แล้วจุ๊บหัดเปนสำคันความนอบนํบ
อันเยี่ยงอย่างข้างฝาหรั่งนางกระสัต
ประทานหัดแล้วต้องจุ๊บตามฉบํบ
เปนนับถือยิ่งอย่างทางคำรับ
ต่อยํศใหญ่จึ่งได้พํบพระราช่ทาน
แล้วประทานดวงตราอร่แชน
กับผ้าแกรนกร๊อดต่พายสายประส
ท้องน้ำเงินขอบขจีมีประมาน
ตราบำนานชั้นที่หนึ่งพึงนิยม
แล้วทรํงนำแนะบันดาที่มาเฝ้า
ให้รู้จักกับเจ้าสนิทสนม
เจ้าก็นำแต่บันดาข้าในกรํม
เข้ามาก้มคำนับน้อมพร้อมทุกนาย
ครั้นเสรจกรัดสนทนาโปรดปราไส
เสดจไปส่งพลันให้ผันผาย
เจ้าทูลลาพาขุนนางย่างเยื้องกราย
ขึ้นรดรายเรียงร่ดับขับตามกัน
พ่อ่เคลื่อนรดทหานรับคำนับถวาย
ดังบันร่ยายมาแต่แรกไม่แปลกผัน
สิ้นแขกเมืองเรื่องความตามรายวัน
ตอนค่ำนั้นไว้ข้างน่าจะว่ากลอน
วัน ๑ ๑๕ฯ ๑๒ ค่ำ
เช้าวันนี้มิได้เสรจออกเลี้ยงพระ
ด้วยพระราช่ธุระไม่อยุดหย่อน
บ่ายสี่โมงเปนกำหนดนรินทอร
บทจอรเยี่ยมฝาหรั่งวังสำราน
ทหานแห่แลหลามตามเปนหมู่
ถึงประตูวังแกรแซ่ประสาน
เจ้าฝาหรั่นทั้งบันดาข้าราช่การ
คอยรับอยู่ที่ท่วานจะเข้าวัง
เสดจจากรํดทรํงกรํงจับหัด
ขุนนางยืนเยียดยัดอยู่สพรั่ง
ตามเสดจยาตกราดาประดัง
ถึงพระที่นั่งอยุดประทับรับห้องใน
/*14พวกฝาหรั่งที่ได้กราติดมาดื่น
ต่างมายืนเฝ้าอยู่ดูไส่ว
ตำหรัดถามศุขทุกขตามฤไท
ทางปราไสสนท่นาไม่ราคี
พ่อ่สมควรเสดจคืนรํดที่นั่ง
ขับผาดผังมาตามทางหว่างวิถี
ถึงประทับกลับขึ้นพระมนทรี
ยามรากรียกไว้ว่าวันน่าไป
วัน ๒ ฯ๑ ๑๒ ค่ำ
เลี้ยงพระสํงทรงบาดทั้งปวงเสรจ
สมเดจเสดจตามอํงกานสั่งขานไข
พอสิ้นแสงสุริโยอ่โนทัย
เสรจคันไลห่อ่สมุดวัดชียาน
ชุมนุมคิดกิดการงานเปิดหอ
กานอื่นอิกต่อไปหลายสถาน
เสดจขึ้นข้างในได้ยามนาน
กระเกรียมการลอยกระทํงเสรจลงแพ
สองยามเสดเสดจจากพระที่นั่ง
ลงสู่เรือบันลังริมกระแส
เรือล้อมวํงจอดอยู่คอยดูแล
เสียงเซงแซ่ปี่พาดระนาดค้อง
กลองแขกอื้ออึงเสียงตึงทั่ง
แกรฝาหรั่งโครมครึกกลองกึกก้อง
ทุ่นหยวกรายต้ายสว่างอย่างท่ำมอง
เรือคอนพายขึ้นล่องปักโคมบัว
เรืออ่นันสีสะนากมากสนัด
มีทํงฉัดเทียมประจำในลำทั่ว
โคมกระจกสีกระจ่างไม่พร่างมัว
ประดับหัวประดับท้ายคล้ายดารา
บุดส่บํกพระที่นั่งตั้งพระไชย
เครื่องมัดส่การวางไว้ที่ตรงน่า
ทรงช่นวนคัดจามงามกรูตา
จุดเทียนในนาวาที่รายไว้
ทั้งเจ้านายฝ่ายในได้ทรํงจุด
จนสิ้นสุดแสนกระจ่างสว่างไสว
ที่น่าท้ายสองข้างห่างออกไป
ฝ่ายน่าได้จุดต่อพ่อ่ทั่วลำ
พ่อ่เรือมาทอดที่มีบันหาร
ให้ขับขานเห่เอื่อยเสียงเฉื่อยฉ่ำ
เพดฉลูต้นบดชดช้อยคำ
ถึงแก่คร่ำตาหยียังดีครัน
ส่วนขุนรามที่สองรองค่อ่เล่า
ถึงแก่เถ้าเสียงดังยังขยัน
/*15ไม่ใส่หมวกใส่ม่อยปล่อยอย่างนั้น
กระจ่างแจ้งแสงจันประชันไฟ
แกกลอกหน้าเข้าท้ากันทั้งคู่
สีพายรับอู้อู้เสียงหวั่นไหว
ขุนรามมักลืมปลายละลายไป
กระล่อมกระแล่มฮ้าไฮ้ได้ทั้งเพ
จุดเทียนหมดร้องบดช้าแล้วะเรือ
สีพายจ้ำสามเตื้อร้องเห่เห่
เห่โหโอละวะเห้เฮ
แล้วโอ๋เห้มารานาวาจอน
สุวันละหํงกรํงมาน่าบันลัง
พานพุ่มตั้งบุดสะบํกไม่ยํกถอน
พร้อมฉัดทํงเทียนอร่ามงามบ่อ่วอน
จุดแล้วผ่อนลอยลำตามกันไป
เรือกระทํงน้อยน้อยลอยถวาย
ปักเทียนรายตลอดลำงามไส่ว
ทั้งเรือสีเรือกราบเอกไชย
สิ้นเรือหลวงแล้วจึงให้ปล่อยสำเภา
มีทํงเทียวเขียวแดงปลิวแพลงพลิ้ว
ใบม้วนติ้วรีบรัดมัดกับเสา
ร่ยางแขวนโคมกระจ่างสว่างเงา
เทียนรายปากมากไม่เบาสว่างวาว
ทรงดอกไม้สันยาย่าบันลัง
เขาประดังจุดพุ่มควันกลุ้มขาว
ประเดี๋ยวใจไฟสว่างเหมือนอย่างดาว
ประกายพราวหยดพร่างอย่างพิรุน
จุดกระถางประทัดลั่นสนั่นก้อง
รัดทาร้องอื้อออดตอดออกวุ่น
พุ่มตะไลไปเปนหมู่ดูชุลมุน
จุดที่ทุ่นสายกลางดูพล่างพราว
เพนียงลอยกลางชลาน่าพิดส่วํง
ด้วยว่าส่งลูกถี่เปนสีขาว
บ้องหนึ่งคงส่งลูกถึงสามคราว
เหมือนดวงดาวสุกสว่างกระจ่างตา
ทั้งพลุน้ำก็สำคัญมิใช่หยอก
ตะละดอกลอยทลึ่งถึงเวหา
เหมือนปืนใหญ่ยิงก้องท้องคงคา
ตึงทีไรไนยนาพริบทุกที
เสียงกรวดก้องร้องแปร๋ดวงแดหวาด
เหมือนเสียงสายฟ้าฟาดมิ่งขวันหนี
หวั่นอุรากลัวจะผ่ามาข้างนี้
นึกเสดจอยู่นี่ไม่ต้องกลัว
/*16ที่ทุ่นไฟทหานในจุดดอกไม้
ล้วนเปดไซ้แหนจ้อยจ้อยค่อยยังชั่ว
ตะเข้ใหญ่บางทีมีสี่ห้าตัว
บ้างคาบลูกดูออกพัวตัวน้อยน้อย
ที่ทรํงจุดน่าบันลังยังมีอีก
นกบินปีกดีดีมีบ่อยบ่อย
ฟมุนติ้วติ้วลิ่วขึ้นอากาดลอย
บ้างย้อนรอยเข้าบันลังร้องดังอึง
ที่ใจดีมีสติก็หยิบทิ้ง
ที่ขี้ขลาดหวาดวิ่งลุกทลึ่ง
บ้างผ้าไหม้ไล่ขยี้ตีฟาดทึ้ง
จุดดอกใหม่ใจปึงปึงคอยมุ่งมอง
เรือเจ้านายรายถวายให้ทรํงจุด
ก็สิ้นสุดตามกำหนดหมดทั้งผอง
เรือกระบวนมากมายนับก่ายกอง
จุดเทียนล่องลอยวางกลางคํงคา
แปดทุ่มเสดเสดจขึ้นคืนนิเวศ
เปนสิ้นเขตรในวันนี้ที่จะว่า
สองรากรีที่มิได้เรียบเรียงมา
เหมือนวันนี้ทุกเวลาไม่แปลกกัน
วัน ๓ ฯ๒ ๑๒ ค่ำ
เช้าวันนี้มีการส่ดับพระกอน
ตามเยี่ยงย่างปางก่อนไม่ผิดผัน
เรียกว่ากาลานุกาลนั้น
สมเดจเสรจผายผันมาทรํงแทน
เยนวันนี้มีประชุมที่สวนหลวง
คนทั้งปวงต่างมาออกหนาแน่น
ในการรับเจ้าฝาหรั่งมาต่างแดน
ตั้งแห่แหนช้างไปให้เขาดู
สมเดจพระราชโอรํฎบํทจอน
ไปสู่ที่สโมสอนเข้าในหมู่
ขุนนางไทยแลฝาหรั่งมาพรั่งพรู
สิ้นเรื่องรู้จํดระรี่วันนี้ไว้
วัน ๔ ฯ๓ ๑๒ ค่ำ
เช้าทำบุนทูลหม่อมกลางข้างในสวน
นับจำนวนครบเวลาพรรษาไส่ม
คิดแต่วันทั่นสิ้นพระชนไป
ที่สุดไทส่วันอันอุดํม
พระหัวเมืองมีนามสามสิบถ้วน
แต่ล้วนขึ้นคะนะไต้ไม่ประสํม
/*17ส่ดับพระกอนไกรย่ามตามนิยํม
ว่าชื่นชํมส่วนเจ้าภาบลาบของพระ
ทั่นถ่วายปัดใจมิใช่เล่น
อํงหนึ่งเปนห้าตำลึงทีเดียวหนะ
รายร้อยอีกอํงละบาทไม่ขาดละ
สาทุสะโมทะนาสัดทาครัน
ของหลวงสองร้อยไม่น้อยกว่า
ร้อยหนึ่งผ้าขาวพับดูขับขัน
แต่ร้อยหนึ่งเงินเฟื้องตามเบื้องบัน
พ่อ่สิ้นแสงสุริยันก็ทิ้งทาน
กระละพรึกสี่ต้นคนกลุ้มแน่น
บ้างยื่นแขนชูมืออื้อน่าฉาน
ทรงโปรยมะนาวแผ่ฉลากมากประมาน
ของกระการต่างต่างล้วนอย่างดี
สวดมํนค่ำแล้วมีทัมเทศนา
กันหนึ่งเงินถึงสิบห้าเปนเสดฐี
ของเครื่องกันหลากหลากก็มากมี
ตกรากรีจุดดอกไม้ไฟทั้งปวง
หนึ่งกานเล่นเยนเช้าไม้สูงต่ำ
ที่ตามตำหรับโบรานในงานหลวง
เวลาค่ำรำโคมอักคีดวง
ก็มีหมดทุกกระทรวงไม่ลดลา
แต่โขนหนังเจ้าฝาหรั่งเขามาอยู่
จะหนวกหูรุงรังทั้งไขหน้า
จึงเปลี่ยนมียี่เกที่ช่ลา
เล่นกรํงน่าประสาดใหม่ที่ในวัง
เขาออกแขกแปลกท่ามาใหม่บ้าง
แต่อยู่ข้างจืดเหนื่อยนั่งเมื่อยหลัง
ห้าทุ่มเสดเสดจคืนเข้าในวัง
เปนหยุดยั้งข้อคดีที่มีกาน
เจ้าคุนกรํมนาใหม่ได้ว่าที่
ท่านมีกานโกนจุกบุดที่บ้าน
ชื่อนายพาดหมายมาดได้ราช่การ
สืบสันดานเชื้อวํงจํงฤไทย
ทูลหม่อมโตคันไลเสรจไปช่วย
ด้วยว่าท่านมีจิตรพิดไส่ม
พรุ่งนี้เล่าเจ้าฝาหรั่งเขาจะไป
ท่านเชินให้รํดน้ำตามทำนอง
มีละคอนสองโรงโอโถงแท้
คุนท้าวแพวันนี้ที่เจ้าของ
/*18พรุ่งนี้พระอํงสีนากสำรอง
งามทั้งสองโรงเทียบเปรียบหม่อมนาง
จะพันระนาไปอีกก็ไม่ไหว
ด้วยไม่ได้เหนส่นัดพานขัดขวาง
จะงดกลอนตอนวันนี้ไว้ทีพลาง
พรุ่งนี้ว่างจึงจะว่าข้างน่าไป
วัน ๕ ฯ๔ ๑๒ ค่ำ
สุดไทยส่วันวันนี้ก็มีกาน
เหมือนเมื่อวานทุกอย่างหาต่างไม่
เปลี่ยนแต่พระเปนคนะฝ่ายเหนือใน
หัวเมืองใกล้แขวงจังหวัดเลือกคัดมา
หนึ่งทิ้งทานทั้งเมื่อวานแลวันนี้
เจ้าฝาหรั่งทั้งผู้ที่ตามรักษา
กับปิตันอับพิเซ่อในนาวา
มาเฝ้าที่พลับพลาคอยรับทาน
ส่วนตัวเจ้าเขานั่งบนพลับพลา
นอกนั้นนั่งที่เบงจาน่าส่ถาน
ทรํงแจกจ่ายหลายหลากมากประมาณ
ซ้ำจัดการอย่าง “ผ้าม่วง” ตามท่วงที
ค่ำวันนี้มีการละเล่นใหม่
ละคอนใช้ตลํกเล่นเหนต้องที่
จับเมื่อแต่งงานพระไวในทานี
เจ้าขุนช้างเสดถีมาช่วยงาน
เจ้าขุนแผนแต่งอย่างใหม่ใช้เชิ๊ดหนัง
ดินสีพองเขียนหลังลายเปนย่าน
พระหมื่นสีแต่งตัวใส่หัวล้าน
กรํงน่าบ้านแต่งเช่นเปนขุนนาง
ในระกาขนํมปังทั้งส้อยแขวน
ทาขาแทนถุงรองเท้าเที่ยวก้าวย่าง
พระพิจิดใส่เสื้อยืดดูจืดจาง
ส่วนขุนช้างนุ่งยกโจงกระเบน
ใส่หนังค่างผมบางอย่างเตมยศ
แต่หน้าลีบไม่รับบดออกเถนเถน
ใส่เสื้อขาวยาวอย่างเสื้อปะเตน
คาดเพลาะเขียวดูเห็นไม่เข้ากัน
เล่นตลํกเกินไปจนไม่ส่นุก
บ่าวมันลุกลี้ลุกลํนจํนเกินขัน
เลยกร่อยกร่อยกันไปไม่ได้รังวัน
ห้าทุ่มพลันเสดจขึ้นคืนข้างใน
เยนวันนี้มีกานแข่งนาวา
ที่กรํงน่าตำหนักแพแม่น้ำใหญ่
/*19เรือที่นั่งกราบสีเอก่ไชย
มาพายให้เจ้าฝาหรั่งเขานั่งดู
เวลาค่ำซ้ำไปบ้านเจ้าคุนพาด
เลยรำท้าวตามชาตเขาเข้าคู่
หันเหียนเวียนกันไปคล้ายพะบู๊
น่าเวียนหัวเวียนหูเล่นสับประดํน
ปะเปนไทยเราเอาไปเล่นเช่นนั้น
ได้หัวแตกหัวลั่นกันปี้ป่น
จะเปนลํมล้มพับถึงอับจน
สิ้นนุสนตามวันนี้มีเรื่องราว
วัน ๖ ฯ๕ ๑๒ ค่ำ
สุดไทส่วันเหมือนกันกับวันก่อน
เปลี่ยนแต่เปนพระมอนเสียงเหง่อวหง่าว
ฝาหรั่งไม่ได้มารับลูกมะนาว
เขาบอกข่าวว่าขึ้นไปบางปอิน
ในวันนี้มีละคอนต่ลกใหม่
ค่อยใช้ได้ดูไม่จืดไปทั้งสิ้น
จับเมื่อสุริยํงมาเล่นวาริน
กับเงือกน้ำตามถิ่นชายคงคา
อักส่ดอนกับกุมพํนเทยวค้นทั่ว
มาพบตัวโฉมศรีที่ตินท่า
พานางไปในเมืองพระพัดส่ดา
ซ่อนไว้ในยุท่ยากับม้าทรํง
ฝ่ายกุมพนคนดีมีความรู้
เข้าไปสู่ที่เฝ้าสุวันะหํง
ยักคีนียวนยีอยู่ข้างอํง
เทอไหลหลงขันขันมันชั่งทำ
เมื่อวานนี้นายต่ายเปนขุนช้าง
ดูแก้มคางลดไปไม่ไหล่ล่ำ
จนแปลกน่าท่าถ้อยพลอยงึมงำ
แกแก่คร่ำเตมทนจนแปลกตา
ครั้นวันนี้ว่าเปนที่สุวันละหํง
ดูซวดทรํงผิดไปเปนหนักหนา
เห็นหนุ่มน้อยน่ารักดวงภักกรา
สองแก้มพวงดวงน่านวนเปนใย
คุนท้าวนากท่านก็เหนเหมือนเช่นฉัน
เหนพร้อมกันว่าคนนี้นั้นหมีใช่
เหมือนเมื่อวานคํนที่เล่นเปนหมื่นไว
ก็ว่าไนเนดเปนเหนไม่จริง
คุนท้าวเหนเล่นที่หลานท่านโกนจุก
อ้วนจมปุกจำไว้ได้ทุกสิ่ง
/*20นี่รูปร่างเกลี้ยงเกลาเหนเพราพริ้ง
หนุ่มอย่างยิ่งอายุเพียงสิบเจดปี
จำได้แท้แต่ท่าร่พระพิจิด
รูปจริดท่าเล่นเหนเตมที่
คือนายนวนลูกเจ้ากรับแล้วคํนนี้
ยังนายสีที่เปนนางอสุรา
คุนท้าวไยท่านว่าไล่มันไม่จน
เล่นสนุกกว่าทุกคนไม่แกล้งว่า
แต่ขำแกรหายไปไม่เหนมา
หฤาจะแก่ช่ราตาซมซาน
เหนแต่ไอ้เจ้าหวาดลูกของไก
อายุสักสิบสี่ได้น่าสํงสาน
เจ้าแม่นามาอํดนอนได้ทนทาน
ตลํกใหญ่ได้การเหมือนบิดดา
เจ้าเมกนั้นมันก็เล่นดีทายาด
แต่เปนรองไอ้เจ้าหวาดสี่เอาห้า
มันภูใหญ่ได้เคยเล่นออกเจนมา
เกลียดน้ำหน้าภูหยิงมักรักใคร่มัน
ได้รังวันกันคํนละโขโข
เจ้าสีแหละกองโตเพราะเขาขัน
สงสานหวาดคลาดไปไม่ได้รังวัน
ภูใหญ่อิดฉามันคอยกันไว้
เด็กที่เปนพระหมื่นไวก็ไม่เหน
หฤาที่เปนสุริยํงยังสงไสย
แต่มีหนวดแก้มก้อยก็น้อยไป
เจดทุ่มได้เสดจขึ้นคืนกลับมา
วัน ๗ ฯ๖ ๑๒ ค่ำ
เวลาค่ำวันนี้มีรับสั่ง
ให้เล่นละคอนฝาหรั่งเหมือนดังว่า
ประทานมันพันเหลียนเปนราคา
มากนักหนาจะระนีก็ดีใจ
ให้เป่าร้องหาเจ้านายข้างฝ่ายน่า
ทั้งข้าราช่การภูน้อยภูใหญ่
พระอํงเจ้าท้าวนางพวกข้างใน
ปลูกแต๊นใหญ่ทุ่งพระเมนเหนพี่ลึก
ดูใหญ่โตระโหถานเหมือนบ้านช่อง
ยังอีกสองหลังกะไรใหญ่เท่าตึก
หลังน่าที่ไว้สัดดูอัดคึก
เดินเข้าไปใจทึกทึกนึกกลัวตาย
หมู่ลิงเทาลิงดำทำโครกคราก
บ้างอ้าปากเหลือกตาน่าใจหาย
/*21ทั้งเสือดำเสือดาวต่างพราวพราย
ทั้งเสือลายตลับมีรวมสี่ตัว
กรํงถัดไปในนั้นเขาใส่หมี
โตเตมทีสูงเยี่ยมเทียมค่าหัว
เลกลงไปในนั้นอีกสองตัว
หลุดมาแล้วไม่ชั่วหนังหัวเปิง
ถัดเข้าไปในกรํงมีเสือสาม
ล้วนเสือโคร่งคำรามแหงนน่าเบิ่ง
ไม่ไว้ใจเข้าไปใกล้กลัวเสียเชิง
แล้วเดินเหลิงเหลียวน่ามาขวามือ
มีกรํงเสือฝาหรั่งตั้งอยู่ต้น
บางคนว่าสิงโตเขานับถือ
ผมเปนเชิงชอบกํนคำรํนฮือ
น่าดุดื้อดังจะโผนโจนจับคน
ถัดไปในคอกเขาขังม้า
เลกหนักเลกหนาน่าฉงํน
แลไปใจหมายว่าม้ากํน
เขาติดยํนไยไว้ให้คนดู
เหนไม่ดุเดินเข้าไปใกล้คอกขัง
ต้องยืนตั้งตามเขม้นอยู่เปนครู่
เหนมันก้มกินย่าน่าเอนดู
อ้วนเปนหมูไม่เคยเหนเลยเช่นนี้
อีกตัวหนึ่งเขาว่าลาดูน่าเคอะ
เหมซึมเซอะยืนอยู่ทำหูลี่
ต่อออกไปไว้นางกิรินี
ล่ามแหล่งมีสองตัวน่ากลัวจิง
ไปใจหายแทนงัวตัวหนึ่งนั้น
เขาล่ามแหล่งไว้ด้วยกันลงนอนนิ่ง
สีเทาเทาไม่เข้าท่าน่าประวิง
กลัวช้างจะเต๊ะกลิ้งไม่อาดลุก
พอฝารั่งตีระคังเสียงหง่างโหง่ง
เข้าไปนั่งดูในโรงค่อยเปนศุก
เขาขี่ม้าพากันออกมาพลุกพลุก
น่าสนุกหันเหียนวิ่งเวียนวํง
ทั้งหยิงชายหลายคู่ดูไม่ถ้วน
ใส่เสื้อแพรกกระบวนงามระหํง
ขี่ม้าเทดเผ่นผ่งาดดูอาดอํง
จับคู่เคียงเรียงอนํงอยู่กรํงกลาง
ตัวนายใหญ่ขี่ม้ามาผ่ายหลัง
มีคํนยืนแถวตั้งทั้งสองข้าง
ถึงกลางวํงกรํงเข้าหม่ดูท่าทาง
จะเปนอย่างหัดท่หานคานชิงไชย
/*22เข้าตับกันทีละสามแล้วย้ายสี่
วิ่งออกจี๋ส่บัดย่างแล้ววางใหญ่
บางทีขับเสมาน่าดากันไป
วิ่งอยู่ในสังเวียนเรียนชำนาน
พ่อ่สิ้นท่าขับม้าเข้าโรงหมํด
ไปเขนรํดเสือมากรํงน่าฉาน
แต่เปนเสือฝาหรั่งที่สีน้ำตาน
ยืนกระหง่านอยู่ในกรํงจํนวํงกลาง
พวกนั่งดูกรํงประตูอํกเต้นโหยง
ถ้าโดดโผงมาหละยับดับฉวาง
ใช่แต่ฉันแต่ชั้นคุนท้าวนาง
ต้องถอยห่างออกมาดูอยู่แต่ไกล
คุนท้าวอินท่านหนีไปลี้ลับ
จนเลยหลับหลังพลับพลาหาดูไม่
พ่อ่กรํงเสือไปพ้นรํ่นเข้าไป
น่าเสียวไซ่ดูฝาหรั่งนั่งขํนพอง
มันเข้าไปในกรํงแสนอํงอาด
เสือขู่ฟู่เอาแซ่ฟาดจํนกลัวหยอง
ให้นั่งหิ้งห้อยได้เหมือนใจปอง
เอาหัวลองเข้าในปากไม่หยากกลัว
เสือก็ไม่ทำไมเขาหมดสิ้น
เราคํนดูเกือบจะดิ้นกลัวขํบหัว
ยิ่งนึกไปใจพรั่นสั่นรัวรัว
นึกพั้วพั้วขอให้เลิกไปพลันพลัน
หมํดชุดนี้มีเดกมาขี่ม้า
แล้วทำท่าต่างต่างอย่างขันขัน
ตีนมันเหนียวเกินไปสงไสยครัน
ฤาหนึ่งมันจะใช้อะไรทา
แต่ก็ขันมันกระโดดได้เหยงเหยง
เหนเก่งเองชาดฝาหรั่งพวกมังข้า
นั่งดูม้าวิ่งวํนจํนลายตา
ต้องเมินน่าเวียนสีสะเหลือจะทํน
ชุดที่สี่ยี่ปุ่นออกเล่นร่ม
เคยมีถมบังได้ไม่ฉงํน
ฉากฉ้อยถีบลอยลอยอย่างเล่นกํน
แต่น่ายํนกว่าเสือเหลือรำคาน
ที่ห้าหัดม้าสีเหลืองเหลือง
ให้ย่างเยื้องเข้าจังหวะแกรทะหาน
ยืนสองเท้าก้าวจังหวะกะประมาณ
คือตัวท่านจะระนีขี่ม้าเอง
ต่อชุดนี้สามีกับพันระยา
ขึ้นขี่ม้าค่เล่นเต้นออกเหยง
/*23นางเมียปีนบ่าผัวไม่กลัวเกรง
มันเหลือเก่งกว่าภูหยิงจิงจิงเจียว
เจ้าผัวจับเอวได้ตะพายหิ้ว
นางเมียลอยราวกับปลิวใจเสียวเสียว
ม้าฮ่อใหญ่ไม่ได้ยั้งสักครั้งเดียว
เล่นขับเขี้ยวให้คนดูอยู่นานครัน
ภูชายมักตบมือออกอื้อฉาว
นั่นเรื่องราวว่ากระไรไฉ่นนั่น
อย่างข้างไทยใช้ผัดพ่อเขาล้อกัน
ฝาหรั่งมันว่ากระไรก็ไม่รู้
ชุดที่เจดคราวนี้ลิงขี่ม้า
เขาเอาเชือกมัดขาทำน่าจู๋
วิ่งหัวคลอนย่อนย่อนน่าเอ็นดู
แต่ไม่สู้เมื่อกระนั้นขันกว่านี้
แล้วคนถือป้ายหนังสือตัวฝาหรั่ง
ว่าไรมั่งจนอยู่ไม่รู้ที่
ที่อ่านออกเขาบอกว่าข่อ่อยุดที
กำหนดมีเวลาสิบห้าพินิต
ได้เวลาตีระคังเสียงกั่งโก่ง
ตัวละคอนออกทั้งโรงยืนติดติด
จับกันเปนท่าทางอย่างแผลงริด
ไม่ใคร่ผิดกับพะบู๊ดูคล้ายคลึง
ชุดที่เก้าเอาช้างออกมาเล่น
ไม่เหนมีหม่อ่ม่อยปล่อยจํนถึง
ถ้าไล่คํนจะชอบกํนคํงแตกอึง
ฉันต้องถอยมาหน่อยหนึ่งเพราะออกคร้าม
เขาเอาถังมาตั้งไว้ให้ขึ้นยืน
ไม่ขัดขืนปีนช้าช้าน่างุ่มง่าม
ให้ยกตีนยกขาว่าไรตาม
หกขะเมนแลดูงามกว่าทั้งนั้น
ทั้งเป่าปูดเป่าไรไรได้ทุกสิ่ง
แล้วให้กลิ้งถังเวียนเดินเหียนหัน
แล้วคายหัวคนเลี้ยงถึงเพียงกัน
เขาชั่งหมั่นฝึกฝนเอาจนดี
ที่สิบนั้นนางแหม่มเขาขี่ม้า
มีต่ลํกออกมาพูดอู้อี้
หํกขะเมนลอดบ่วงทำท่วงที
ล้อนารีบํนหลังม้าว่าทำเปน
แล้วนางแหม่มควบม้าท่าดังเหาะ
ตามสังเวียนจำเพาะก็โดดเผ่น
ลอดบ่วงถึงสามระยะน่ากระเดน
ไม่ยักตํกกลับเต้นส่บายใจ
/*24ต่อนี้ไปในกระบวนซ้อนเต้าอี้
จนถึงมีม้าตั้งยังซ้อนได้
จนสูงลิ่วแลหวิวหวาดฤไทย
แล้วซ้ำไปหํกขะเมนเล่นบํนนั้น
ชุดต่อนี้มีนกขี้ราบขาว
กับหยิงสาวออกมาเล่นไม่เหนขัน
ม้าตัวเล็กดอกเอนดูมันรู้ครัน
วิ่งสังเวียนเหียนหันได้เรียบร้อย
อีกทั้งยืนสองเท้าก้าวจังหวะ
เอาไม้วางวิ่งปะทะก็กลับถอย
เดินหลังได้ดิบดีทีละน้อย
แล้ววิ่งร่อยเลยลับกลับเข้าเตน
ต่อตอนนี้ยี่ปุ่นเลี้ยงกระได
มีเดกปีนขึ้นไปเช่นเคยเล่น
ม้าสามตัวต่อไปก็ไม่เว้น
เล่นเหมือนเช่นเคยเล่นมาทุกครั้ง
ต่อนี้มีคนหนึ่งออกมา
แต่งอย่างคนแข่งม้าข้างฝาหรั่ง
มายืนขับพาชีมีกำลัง
หนังเต้าอี้ที่บนหลังไม่พลาดแพลง
ดูหมิ่นหมิ่นท้ายม้าน่าจะตก
มันไม่ยักหํกค่เมนเหนเหลือแขง
ด้วยใจมั่นสันทัดไม่พลัดแพลง
แล้วเปลี่ยนแปลงออกเล่นเปนตอนตอน
คราวนี้เสือบั้งก้าหล่าว่าดุนัก
ต้องหลบพักเลี่ยงไถ่ลไปเสียก่อน
คนลากรํดเขากลับดับอาวอน
จึงค่อยผ่อนออกไปนั่งเหมือนยังเดิม
พอเปิดกรํงเสียงโฮกกระโชกลั่น
ให้หวั่นหวั่นไยมันคึกทำฮึกเหิม
ยิ่งแลไปใจพรั่นตัวสั่นเทิ้ม
รู้เช่นนี้หนีไปเคลิ้มเสียจะดี
ถ้ามันผลุดหลุดออกมาจะว่ากระไร
คว้าเอาไคเข้าแล้วเหนต้องเปนผี
ถึงเสือกัดจะไม่มอดรอดชีวี
ท่หานที่ถือปืนยืนประจำ
เขาจะยิงคํงจะกลิ้งลํงเปนแน่
มิใครก็ใครคํงจะแผ่เพราะปืนร่ำ
ออกเสียใจเราไปดูคือสู่กำ
ต้องกลืนกล้ำฝืนอารมอยู่นมนาน
เขาเข้าไปในให้มันทำเหมิอนคราวก่อน
เคี่ยนร่ำไปไม่หยุดหย่อนเสือก็หาน
/*25ขึ้นยืนเกาะกรํงเผ่นเหนท่ยาน
กลัวละลานแล้วเขาให้ลอดบ่วงไฟ
เอากระดานชุบกอฮอห่อบ่วงจุด
เสือลุกผลุดไปมาหาขัดไม่
ถ้าฝาหรั่งผินหลังมาเมื่อไร
ก็ขู่โฮกเหมือนจะใคร่เข้าคาบเคี้ยว
ต้องฟาดแซ่ร่ำไปใส่ขวับขวับ
จนเลิกกลับออกมาน่าหวาดเสียว
เวดมํนเขาคํงชงัดชัดจิงเจียว
คํนคํนเดียวเสือสามตัวจึงกลัวลาน
แล้วเอาชิ้นเนื้อโคโตส่นัด
เสียบส้อมยัดเข้าไปให้เปนอาหาน
เสือตะครุบปากงับรับประทาน
ดูเดือดดานมิใคร่หายวายโกรธา
กว่าจะเสดเกือบเจดทุ่มไปได้
เสดจขึ้นคืนข้างในไปทั่วน่า
สิ้นเนื้อความตามกำหนดจำจดมา
ต่อพรุ่งนี้จึ่งจะว่าความต่อไป
วัน ๑ ฯ๗ ๑๒ ค่ำ
วันนี้มีสมโพดขึ้นพระอู่
ต่างคนรู้ทั่วหน้าหาขาดไม่
ใปตำหนักท่านอํงเล็กที่ข้างใน
แต่พ่อ่ได้เวลาเสดจลง
คุนว่อ่ร่จันทั่นเชินเสดจมา
สู่ขันถํมทาราให้โสดสง
พระเต้าน้ำบั้งกาหรีคราวนี้ทรํง
ด้วยพระอํงสายเสดจไปลันดอน
พรามพระครูชูสังหลั่งถ่วาย
แล้วเชินย้ายลํงสู่ยี่พู่อ่อน
ทรงขมิ้นดินสีพองประคองกอน
แล้วค่อยช้อนผ้าหุ้มคลุมพระกาย
เชินเสดจมานั่งยังเต้าอี้
กรํงใบสีเงินทองแก้วแพร้วพรายฉาย
พรามสามคํนจุดเทียนแว่นเวียนราย
แล้วเจ้านายภูหยิงทรํงส่งรับกัน
ครบห้ารอบตามร่บอบแบบฉ่บับ
เข้าแว่นดับเทียนสำเนียกเรียกพระขวัน
เสกกะถาว่าโส่ลกแล้วโบกควัน
แป้งน้ำมันเจิมบาทราชโอรํฎ
อีกคํนหนึ่งจึงเข้าไปฟาดด้าย
ผูกบาทซ้ายขวาทำตามกำหนด
ช้อนทองตักน้ำมนาฬีที่มีรํด
ถ่วายให้ทรํงซํดถึงสามครา
แล้วประทานน้ำพระสังแลเจิมจัน
ผูกด้ายขวันที่พระกอนทั้งซ้ายขวา
ใบไม้วางข้างยี่พู่อู่นิดกรา
ทั้งพระหัดะเลขาตั้งพระนาม
ว่าพระอํงอิดสีริยาภอน
ให้ถาวอนสักสีเปนที่ขาม
เหล่าสัดกรูหมู่พาลาอย่าลวนลาม
ให้มีความจำเรินเนิ่นนานเนา
ของสมโพดโปรดประทานเงินหกแท่ง
กับทองคำกำลังแพงอีกลิ่มเล่า
ขันลงยากาทองคำงามไม่เบา
เงินสิบชั่งตั้งริมเสาพระอู่ทอง
ทองพระบาทส้อยทองก้อนร่อนได้ใหม่
ทรํงวางไว้ในพระอู่ดูไม่หมอง
สายสินโยงเสาไว้ให้คุ้มครอง
พรามประคองพระกุมารพลางอ่านมํล
แล้ววางอํงลํงกลางพระอู่น้อย
ชักสายส้อยเห่ขับไม่สับสํน
ว่ากล่อมหํงลํงทำนองทั้งสองคํน
จํบบํดต้นเป่าสังตั้งต่อไป
บํดสองสามลำดับจนสับสิ้น
ประโคมพินพาดสนั่นเสียงหวั่นไหว
สมโพดเสดเสดจนขึ้คืนคันไล
ต่างคํนไปจากตำหนักไม่พักนาน
ค่ำวันนี้มีเลี้ยงโต๊ะเจ้าฝาหรั่ง
บํนพระที่นั่งปัดกวาดสอาดสอ้าน
ฉันขึ้นไปชมเล่นเหนกระกาน
เหลือประมาณที่จะร่ำเปนคำกลอน
ท้องพระโรงสีจัมพูดูสดไส
จัดไว้เปนที่พักข้างน่าก่อน
พรํมลวดลาดทางย่างเยื้องจอร
ท่วานตอนต่วันออกบอกม่อ่ร่คา
ห้องเลี้ยงโต๊ะโต๊ะวางอยู่กลางห้อง
เต้าอี้สองข้างรายเปนซ้ายขวา
กลางโต๊ะตั้งเครื่องดอกไม้วิไลตา
ที่กรํงน่าเต้าอี้มีซ่อมซ้อน
ทั้งจานกราผ้าเชดมือมีดน้อยใหญ่
ถ้วยแก้วไว้วางจังหวะเรียงสะหลอน
/*27จานสุบใส่ขนมปังนั้นตั้งช้อน
มีก๊าดบอกนามกอนกำกับจาน
พวกบ๋อยมาคอยอยู่พร้อมพรั่ง
แกรฝาหรั่งมโหรีมีขับขาน
ยังที่บํนห้องเหลืองมโหลาน
ล้วนที่ชาถ้วยปั้นตั้งตู้ราย
ที่ห้องเขียวเลี้ยวขวาน่าชมยิ่ง
มีทุกสิ่งสุดร่ำคำข่ยาย
ตู้ผนังตู้ตั้งยังมากมาย
ท่วงทีคล้ายห่อ่เจียมเอี่ยมอำไพ
ห้องน้ำเงินนั้นยิ่งงามไปกว่านี้
ตั้งเต้าอี้นอนนั่งทั้งน้อยใหญ่
ตามตู้เกลียวเหลียวน่าตาแลไป
เหมือนอย่างได้ขึ้นวิมานกระกานตา
ตู้เครื่องนากก็ล้วนนากรูบมากหลาย
ดูมากมายล้วนจะร่ำรำพันว่า
ตู้เครื่องทองทองล้วนชวนทัดส่นา
ตู้ลํงยาล้วนลํงยาราชาวดี
ตู้กระไหล่ของกระไหล่ใส่ทุกชั้น
ตู้ถํมสันถํมตะทองให้ต้องที่
ตู้เครื่องเล่นตุกตาน่าเปรมปรี
สาร่พัดที่จะมีล้วนน้อยน้อย
ตู้เครื่องเพดแลผาดหวาดส่ดุ้ง
เหมือนแสงรุ้งฤาว่าพรายคล้ายฮิงห้อย
ทุกวันนี้มีมากหนอเพดพลอย
หาใส่ก้อยเมื่อกระนั้นแทบบันไล
เพดเดียวนี้มีมากก็จริงแหล่
แต่น้ำแพ้สู้แต่ก่อนเขาไม่ได้
ตะกั่วตัดยักกราหายน่าไป
มีแต่เพดบ่อใหม่น้ำหลัวนัก
แขกบอกมาว่าฝาหรั่งทำด้วยถ่าน
เกบไว้นานดำไปได้เหนประจัก
อีกตำราว่าถ้าแช่สานส้มนัก
ครู่หนึ่งจักเปนสานส้มสิ้นเหลี่ยมเงา
อันเรื่องนี้ที่พระองค์ ป.ร.
ท่านเคยเหนมาก่อนรับสั่งเล่า
ฝาหรั่งชั่งหลอกขายได้ไม่เบา
นี่หมีเอาเงินไปเปนหลายพัน
กรํงพระท่วานทั่นร้อยดอกไม้แขวน
เปนแผ่นแผ่นเอออะไรที่ไหนนั่น
บ้างเปนอย่างข้างฝาหรั่งรงรังครัน
เมื่อกระนั้นแล้วเปนยอดเพียงระย้า
/*28เดี๋ยวนี้แผลงแผลงไปให้วิถาน
อย่างโบรานเหนจะสูนเสียแล้วหนา
เลี้ยงโต๊ะเสดจวนเสดจจะขึ้นมา
ต้องหนีไปแอบฝาแฝงตาดู
ตั้งใจจะใคร่เหนเจ้าฝาหรั่ง
รูปร่างจะขึงขังอย่างไรอยู่
เขาตามเสรจเยื้องย่างทางพรมปู
พ่อ่โผล่เข้าในประตูก็เหนตัว
ไม่มีหนวดมีเคราเค้ายังเด็ก
แต่ไม่เล็กสูงใหญ่มิใช่ชั่ว
ดูยิ้มแย้มน่าตาไม่น่ากลัว
อยากให้ตัวกวินเขาเข้ามาเอง
อยู่แต่เมืองวิลาดไม่คลาดบ้าน
ให้แต่ลูกแต่หลานที่เก่งเก่ง
มาท่องเที่วทุกน่คอรจอนแลเลง
เดี๋ยวนี้เร่งเรียกให้กลับไปเมือง
วันนี้เจ้าเขาจึงเข้ามาทูนลา
ว่าจะลงนาวาแต่ฟ้าเหลือง
ห้าทุ่มเสดกลับไปไม่ขุ่นเคือง
ก็สิ้นเรื่องหมดเท่านั้นในวันนี้
วัน ๓ ฯ๙ ๑๒ ค่ำ
แรมแปดค่ำวันพระระยะว่าง
วันนี้วางแขกเมืองไว้ให้ต้องที่
เสดจออกพระโรงนอกนามจักรกรี
พร้อมหมู่มุขมนตรีเนืองประนัง
ด้วยเมืองมุกดาหานบอกขานไข
ส่งต้นไม้เงินทองของเครื่องตั้ง
อีกส่วยสาบรรณาการเหมือนทุกครั้ง
เสียงเซงแส้แกรฝาหรั่งม่ห่อ่ร่ทึก
ท่หานก๊าดดาดส่ดามาเข้าแถว
แกรวํงส่งเสียงแจ้วดูก้องกึก
เปนแขกเมืองสามันไม่พันลึก
สุดสิ้นความตามที่นึกได้เท่านี้
วัน ๔ ฯ๑๐ ๑๒ ค่ำ
ใจปั๋งปั๋งฟังข่าวหนาวส่ท้าน
เหนมีงานมิได้ห่างว่างดิถี
คุนท้าวคลังฤาก็ยังเจบเตมที
กลัวเบี้ยหวัดปีนี้จะเลื่อนไป
ยังมีลืออื้อมาว่ารับสั่ง
คุนท้าวคลังยังไม่หายหาแจกไม่
/*29เวียนปฤกษากันว่าถ้าท่านบันไล
เหนไม่ได้เบี้ยหวัดกินคํงสิ้นทุน
พ่อ่ได้ข่าวเข้าเมื่อวานปานจะโลด
นั่งที่ไหนเวียนแต่โจดกันออกวุ่น
บ้างแคลงใจไปเที่ยวสืบออกชุนละมุน
ย้ายที่ใหม่ทำให้ขุ่นขึ้นอีกพัก
มาดูพระที่นั่งใหม่ไม่มีคํน
ต้องเสือกสํนไปใหม่ได้ประจัก
ว่าย้ายไปไพสานสำรานนัก
ไปคอยอยู่พร้อมพรักพระโรงใน
เสดจออกข้างน่าเวลาบ่าย
สมโพดเงินตามหมายหาผิดไม่
แจกเบี้ยหวัดเจ้าพระแล้วระไป
ถึงงบใหญ่โหนพรามตามทำนอง
เสดจขึ้นข้างน่ากว่าสามโมง
ประทับน่าท้องพระโรงที่กรํงช่อง
แจกข้างในรายน่ามาเปนกอง
แม่โป๊ยร้องขานบานชีปีนี้ดัง
ถึงท้าวนางยังไม่ทันจะเสรจสับ
เสดจกลับขึ้นบํนพระที่นั่ง
กลัวอยุดไว้ใจเต้นอยู่ปังปัง
พ่อ่รับสั่งให้แจกไปมิให้งํด
ได้เบี้ยหวัดแล้วลัดกลับมาที่อยู่
เก็บเงินเข้าตู้เรียบร้อยหมํด
ลั่นประแจตีตราไม่ลาลํด
ใจกระจ่างสว่างหมํดไม่ราคี
ถึงขวบปีที่เสวยราชสมบัต
จะสมโพดเสวกรฉัตเฉลิมศรี
อีกบังคํมบุรํมรูปประจำปี
สวดมํนที่พระมหาปราสาดนั้น
ตั้งพระไชยไว้ทั้งห้าแผ่นดิน
โยงสายสินจัดการทุกสิ่งสัน
บํนบันลังตั้งราชกุกุพัน
พระแสงพานสองชั้นประจํงรอง
พระสํงนั้นคะนะเหนือสามสิบถ้วน
ล้วนท่านเจ้าท่านพระครูสิ้นทั้งผอง
พวกเจ้านายเสนามาเปนกอง
พ่อ่สักสองทุ่มเสดเสดจลํง
ทรํงจุดเครื่องสะการะมัดส่กาน
อาลักอ่านคำประกาดไม่คลาดหลง
แล้วพระท่านสวดมํนไม่วํนวํง
พ่อ่จํบลํงเสดจขึ้นก็คืนมา
วัน ๕ ฯ๑๑ ๑๒ ค่ำ
/*30เลี้ยงพระสํงทรงประเคนเพนไปได้
แล้วถ่วายของพระท่านยะถา
สวดยานีมีสับพ่พุดทา
แล้วไคลคลากลับอารามตามส่บาย
ทรํงจุดเทียนสังเวยเทวะราช
โหนประกาดชํงกานขานพอนถ่วาย
พรามอ่านคำฉันบันระยาย
แล้วออกแว่นเวียนรายตามโบราน
สํมโภดสับเสดจกลับพระที่นั่ง
เวลาค่ำซ้ำตั้งที่ไพสาน
สวดมํนเยนเช่นที่ว่าแต่วันวาน
แต่พระเปลี่ยนตามกานที่กะไว้
คือวันนี้มีแต่ทำมะยุด
บ่อ่ริสุดสิกขาอัดชาไสย
สวดมํนจํบเสดสับพระกลับไป
ข่อ่จํบแดรีไว้เพียงนี้ที
วัน ๖ ฯ๑๒ ๑๒ ค่ำ
สดุ้งตื่นลุกขึ้นนั่งได้ฟังเสียง
ปืนใหญ่เปรี้ยงตัวสั่นมิ่งขวันหนี
นี่ทั่นยิงกันทำไมมาหลายปี
อันเรื่องนี้แปรไม่ออกบอกกรํงกรํง
ยิงอัตต่นาในเวลาสวดพันยัก
เพราะทั่นจักไล่ผีให้หนีส่ง
ดูเปนคุนคุ้มไภยไม่ปลํดปลํง
ทำเนียมคํงยืนอยู่แต่บูราน
ยิงอย่างใหม่ไม่ได้ตั้งพระอัตต่นา
ทั้งเวลาก็กลางวันขันอีกส่ถาน
เปนเยี่ยงอย่างข้างอังกฤษพิศดาน
ดูเกินกานสลุดได้เคยใช้มา
จะไปไหนไปยากลำบากยิ่ง
กลัวจะถูกปืนกลิ้งดับสังขา
เลี้ยงพระสํงทรํงประเคนตามเพลา
เจ้าข้างในถวายผ้าแลไชยทาน
ยีมํนพระทีละอํงกรํงมารับ
ตามลำดับที่ชานพักบํนไพสาน
แล้วโมทนาเหมือนตำราเมื่อวันวาน
อีกทั้งการสังเวยท้าวเทวัน
สมโภดเสดเสดจกลับพระที่นั่ง
พ่อ่ปืนดังตอนบ่ายรีบผายผัน
/*31ไปคอยรับเสดจอยู่ในสวนพลัน
พวกนอกวังทั้งนั้นมามากมาย
ที่ได้หีบรีบมาตามประกาด
ไม่ใคร่ขาดเหมือนทุกปีมีเหลือหลาย
พ่อ่เสดจถึงสักครู่ฝนพรูพราย
ตํกกระจายไปไม่จํบจํนพลํบเยน
เสดจออกที่นั่งตัดสมาคํม
ทางท่วานพระบ่อ่รํมฉันไม่เหน
หลังปรางมาดฝนสาดไหลกระเซน
แต่จำเปนนั่งอยู่คอยบูชา
เสียงประโคมห่อ่ระทึกออกกึกก้อง
ทีหลังกลองชะนะดังไม่กังขา
ทราบว่าเสรจสู่ปราสาดยาดกรามา
ทรํงวันทาพระบ่อ่รมรูปแล้ว
เสดจขึ้นมุกหลังทางข้างใน
กรัดปราไสยทั้งผองด้วยผ่องแผ้ว
แล้วบทจอนจากปราสาดเสรจคลาศแคล้ว
ไปตามแถวท้องฉนวนด่วนดำเนิน
อันแต่งตัวกันเดี๋ยวนี้วิเสศนัก
ใช่ว่าจักกล่าวแกล้งแส้งสั่งกระเสิน
แต่ราคาแลมันแรงแพงเหลือเกิน
ดูน่ากลัวยับเยินถึงยากจํน
แต่งกระจุกกระจิกหยุกหยิกมาก
เหนเตมยากฉันนี้ยอมเปนขัดสํน
ถึงสาวแส้จะยอมแพ้ไม่ต่อชํน
ห่มห่มนอนแลพ่อ่ทํนงามถํมไป
ประทานกราที่ข้างน่าวันนี้นั้น
เขาบอกฉันว่าทูลหม่อมโตท่านได้
สายส้อยทองลํงยาน่าปลื้มใจ
เจ้าคุนกรํมนาใหม่สายทองชัด
พระอ่มอต่อเติมเพิ่มยศถา
เปนพระยาเดชโชโตขึ้นส่นัด
พระยารักษากรุงพวยพุ่งชงัด
ได้ที่สองรองถัดทั้งสองคํน
ยังที่สามตามสกุนอีกหลายนาย
จะบันระยายชื่อเสียงก็ขัดสํน
ว่าไม่ได้เปนใหม่ให้เวียนวํน
ข่อ่ยอมจํนเปนคํนตื้นว่าอื่นแทน
สวดมํนวันนี้ที่พระที่นั่งใหม่
เครื่องกุกุพันตั้งไว้บํนพระแท่น
เรียงพระตั้งน่าอีกทีไม่มีแม้น
ผิดแบบแผนที่อื่นหมดจึ่งจํดไว้
/*32พระที่มาสวดมํนแลจะฉัน
เปนเวนวันฝ่ายพระคะนะไต้
สวดมํนเสรจเสดจคืนเข้าข้างใน
จํบเรื่องไรแรรี่วันนี้ลํง
วัน ๗ ฯ๑๓ ๑๒ ค่ำ
พ่อ่สายแสงสุริยาเวลาเพน
ก็ประเคนสำรับเลี้ยงพระสํง
ของพระราช่วํงษานุวํง
จัดบันจงอย่างดีที่โตโต
เมื่อวันกลางข้างในสิ้นทั้งนั้น
วันแรกแจกปันพระวังโส
ทั้งฝ่ายน่าข้าราช่กาโร
มีไชยทาโนตามกำลัง
ทรํงพระเต้าเสนอทุกพระยะถา
สวดยัดส่มิงตำราพระคาถัง
อีกยานีทะพูตาออกวาจัง
แล้วสับพะพุดทังจํนตุเต
แล้วท่านอติเรกะพะวะตุสับ
ถ่วายพระพอนลากกลับอาวาเส
ทรํงจุดเทียนสังเวยอํงเทเว
ขุนโหเรยืนร่ำคำบูชา
แล้วพรามอ่านดุษดีเปนคำฉัน
อันเชินฝูงเทวันนัดส่มา
อีกทั้งจตุโลกปาลา
แผ้วไพยาอย่าให้ข้องมาพ้องพาน
แก่พระอํงผู้ดำรงพํบพัดสะ
จำเรินพระชันสาสักดาหาน
ทั้งเจ้านาเยนะข้าราช่การ
ให้สำรานทั่วน่าประชาชน
ทั้งฝูงสัดตัมหานานาชาต
ให้แคล้วคลาดไพเยศเหดขัดสํน
แล้วออกแว่นจุดเทียนให้เวียนวํน
ประโคมดํนกรีลั่นสนั่นดัง
ทั้งข้างในข้างน่าโกลาหํน
มะโหรีตีบนพระที่นั่ง
ทั้งขับไม้ซ่อ่รับกับปํงปัง
พรามเป่าสังเมื่อบันจํบครํบรอบวํง
ลั่นค้องไชไล่ตามกันสามคาบ
ขุนนางกราบรับแว่นโบกควันส่ง
ข้างในท้าวนางรับจับประจํง
เจ้านายทุกพระอํงส่งต่อไป
/*33ส่วนเจ้านายฝ่ายน่าบันดาเฝ้า
จุดทูบเทียนน้อมเกล้าบังคํมไหว้
บูชาพระเสวกรฉัดไชย
ตามแบบอย่างวางไว้แต่ไรมา
เวียนเทียนสับดับโบกควันเฉลิม
เสรจทรํงเจิมพระที่ตั้งอยู่ข้างน่า
เจิมทั้งเครื่องกุกุพันอันวรา
ทั้งมหาเสวกรฉัดสวัสดี
อีกพระแสงน้อยใหญ่ที่ไปตั้ง
แล้วคืนยังปรางมาดปราสาดศรี
ฝ่ายพระครูชูสังหลั่งชํนละที
แล้วเจิมที่เครื่องต้นบํนบันลัง
พระโหราถือผ้าชํมพูจัด
ห้อยคันเสวกรฉัดข้างเบื้องหลัง
ทั้งพระแท่นพุดตานด้านกำบัง
ตามแบบอย่างปางหลังที่เคยมา
อันใดรีที่จะจํดต่อไปนั้น
อีกสองวันแรมสิบสี่แลสิบห้า
เปนวันว่างห่างงานกานพารา
ครั้นจะว่าต่อไปก็ไม่ควร
จะของํดเพียงพิธีสีสวัด
กานฉลองเสวกรฉัดกระสัดส่งวน
ก็สิ้นข้อพ่อ่จํดหมํดกระบวน
จะต่อไปให้รันจวนชวนระอา
ทุกวันนี้เจ้านายแลขุนนาง
ท่านพูดกันต่างต่างหลายประสา
ไม่เข้าอํกเข้าใจไปไหนมา
ที่เจรจาสังเกดไว้ได้หลายคำ
อัน“โคมลอย”นั้นว่าเหลวเปนแน่หละ
ยังคำ“บ๊ะ”อีกก็เหนเปนความขำ
ทีจะคล้ายกับบ่อ่พ่อ่นึกคลำ
ยัง“สับพี”มีซ้ำแปลกออกมา
ออกชื่อ“นุ่ง”ละส่ดุ้งได้ทุกครั้ง
มันจะยังไรอยู่ไม่รู้ท่า
ยัง“กู๋กู”คู่กันหวั่นวินยา
ดูน่าตานั้นจะไปข้างไม่ดี
คำ“สวิต”ติดฝาหรังเสียงอังกฤษ
เคยคิดคิดลองเดาเหนเข้าที่
คนเหลวเหลวแล้วประใจใช้อย่างนี้
เหนท่วงทีจะละม้ายคล้ายโคมลอย
/*34“มะหลึกตึก”นึกดูอยู่ข้างหยาบ
ทีขนาบว่าทลึ่งไม่ลํดถอย
แต่คำ“เย”นั้นอิดฉาท่าร่องรอย
เคยได้ยินมาบ่อยบ่อยจึ่งเข้าใจ
“เว้นไม่ได้”คล้ายกันกับว่า“หนัก”
ดูไม่สู้ลึกนักแต่สงไสย
“เม๊ก”อีกคำดูอยู่ข้างจะกะไร
เหนจะไม่สู้ดีทีทำนอง
ยัง“โก๋”นี้มีพูดแต่เก่าแก่
เกือบจะเหมือนกันกับแย่เข้าใจคล่อง
ยังคำไก๋, ใช้ติดต่อได้คิดกรอง
เห็นจะต้องกับไถลใช้เพี้ยนตัว
อันคำ โอ, คำ กลํม, มีถํมเถ
ทั้งคำ เอ้, ก็เคยใช้มิใช่ชั่ว
บางทีมี อูด, เข้าพันพัว
อีกรัวรัว, ใช้บ่อยไม่น้อยเลย
ทั้งลูกตุ้ม, แลบุหรี่, มีคำกล่าว
อัน, แลอิม, ริมอํกร้าวเจียวอกเอ๋ย
ท่านจะว่ากะไรให้ไม่รู้เลย
คำว่า ป๊อด, นั้นก็เคยใช้เนืองเนือง
แถมโลกย, ฤาแถม, เปล่าเขาก็ใช้
ลางทีโลกย, เปล่าก็ได้ไม่รู้เรื่อง
ลางทีเหลือแต่ โล โก, โอ๊น่าเคือง
อีกอย่างเยื้อง ไปเปน หยอด, ก็ยังมี
บางครั้งว่า หยอดตาลงขลุ้กขลุ้ก
จะเล่นกันมุกใดไฉนนี่
หฤาว่าเราสูบกันชาเปนราคี
ก็ใช่ที่ไม่มีเค้าเราไม่รับ
คำว่า พัด, จัดเอาเปนไทแท้
แต่จะแปลกรํงไปไม่เข้าสับ
กางร่ม, หฤาร่ม, เปล่าเข้าสำทับ
ใช้ระคนปนกับว่า คันดาน,
ยังลอยแพ, ลอย, เปล่าเข้าประสา
เปนตำราเกิดใหม่ใหม่ใช้ว่าขาน
แต่ใบเขื่อง, หฤาว่า โคม, พโยมยาน
ค่เนการคํงสํงเคราะ ใน โคมลอย
ยังคำ ลัก, คำ เลข, หฤา ลักขู,
ดูหนาหูร่ำไปใช้บ่อยบ่อย
ยังพื้นเก่า, พื้นใหม่, มิใช่น้อย
จํนโคลงคล่อยท่านก็ใส่ได้ดิบดี
ยังคำตุ๋ง, คำ ทึ่ง, นี้ถึงเอก
อีกคำ เต๊ก, คำ ตั้น, ขันสิ้นที่
/*35หัวร่อ, แง้ม, แย้ม, แล กีดิกรี
ทั้งว่า มี, อิง, บึ, ก็เทือกบ๊ะ,
ยังคำ ห้อ, แต๊กแต๊ก, แล กีตัน,
ทั่นประใจรับสั่งกันอยู่เอะอะ
อีกคำหนึ่งนั้นทั่นว่า ทัก, ละ
ไม่รู้จะแก้กะถาว่ากะไร
ส่วนคำ หึ, คำ มัน, นั้นค่อยง่าย
พ่อ่จะทายว่าเปนกานไม่ชอบได้
ยัง รวมรวม, แล หลวม, ละลายไป
ทั้งคำใหม่ นอร่อหร่อ่, หฤา นอ, ชุม
เหนจะมาแต่พระยาน่อ่ร่รัด
แต่เรื่องอะไรไม่ชัดใช้เกลื่อนกลุ้ม
ยังคำ ดีด, นี้ใหม่ใหม่ให้มืดคลุ้ม
เหลือจะสุ่มสืบไปให้ได้ความ
อันคำ โก้งโค้ง, หฤา โค้งแฮ้,
เปนคำข้างจีนแท้ไม่พักถาม
คำเตี้ยเตี้ย, ก็ใช้เลอะเปรอะเปื้อนลาม
ดูเค้าความมิใช่คำต่ำกรํงกรํง
คำว่าปัน, ฟัน, ยูดี, มีมานาน
สังเกตกานก็ยิ่งคิดพิดส่วํง
เค้าคล้ายกันแต่ดูมันไม่แน่ลํง
อีกปาส่ง, ทุ่มส่ง, ลงเหวลึก,
คำนี้ทีจะไปข้างว่าย่อ่
ใครมาล้อก็คํงพ่อ่จะรู้สึก
ถึงคำว่าทับฮ่อ, ก็พ่อ่นึก
แต่คำขลึก, นั้นแลเหนเปนเหลือแปร
อันคำอี๋, โขลกเน่า, แลนางนอง
เหลือจะกรองกรึกกราหากระแส
ทั้งพาวพาว, เพาเพา, สุดเดาแท้
แต่กระหายเหนจะแน่ในเชิงตะกลาม
กรึ๊, ครึ๊, กึ๊, เคาะ, ดูเพราะมาก
ยังหาฟ, ยาก, หอบ, เหนเปนหลายง่าม
อีกยัว, มอง, กะระหม่า, ทั้งอาราม
วุฒิ, อา, ถ้าความคล้ายคลึงกัน
คำชั่งเถอะ, แลจะโปรด, หนาโสดส้า
ล่าก้อนบ้า, กุลู, อีกกุหลัน,
กระโหลก, กระลา, เจ้าก้า, ว่าพัวพัน
ดูเชิงชั้นจะว่าเสือกตาเหลือกตาลาน
หัวเหดย้ำ, แลย้ำ, เปล่าก็เอามั่ง
เบเรียน, ครั้ง, ขาก, แจก, แปลกโวหาร
คำโรม, เหลี่ยม, เหี้ย, นี้มีมานาน
ยังวิถานไปอีกชิ้นอินเทเว,
/*36หนึ่งอัคคี, โคลน, ไฟ, จดไม่ติด
นิ่งคิดคิดหฤาจะคล้ายกับรายเหว,
ถึงลึกลับจํนปั้บปั้บ,กับปัจเจ
ตื้น, เสเพลจํน พรุ่งนี้, ก็มีใช้
ลํมจับ, กับ อินเดียรับเบอ,
จะคล้ายกับอำปะเรอ, หฤามิใช่
พูดฝรั่งมังค่าน่ากลุ้มใจ
รับว่าได้, เน้นเน้นเหนก็มี
ควง, เปล่า ควงหนวด, อีกหนุงหนิง
หยอกภูหยิงหฤายังไรไม่รู้ที่
ขนํดหาง, กาหล, จํนแวง, วี,
ยะโส, ยะ, คู่นี้ที่ว่ายศ
รัศมี, วิธีใช้มีหลายอย่าง
ถอน, กระชาก, ร่วง, บ้างใช้ได้หมํด
ทั้งปักหลัก, ปักคา, ว่าไม่งํด
อีกออกรศ, แจ้กแจ้ก, แปลกสำนวน
คำจัปบรือ, ซึบจื๊อ, บือ, เปล่าเปล่า
ดูเปนเค้าเหนบแนมแกมเสสวน
กร้าว,หฤาคร่าว,โฮ้โฮ้,โก๊,เกากวน
เปนกระบวนเลียนล้อทางตอแย
ยังก้มกึ๊, ก้ะก้ำ, ซ้ำ อํมก๋อ,
เกิ๊ก, เกิ๋ม, ฮ้อฮ้อ, เห็นจีนแน่
เอาไหม, ให้เถอะ, เนื่องกันแท้
เปนคำแก้คำไขกันในเชิง
เกรี๊ยวกร่าว, กริ๊ว, กุสํน, โกนหฤาถอน
กุลีไท่, ใช้แต่ก่อนวางกันเหลิง
ยังก้นแป้ว,ปวดหูดูละเลิง
เลยกระเจิงจํน ครูจ๋า, อาเจระ,
ยังคลุกคลัก, จั๊บเคละ, แลจั๊บเคลอะ
อิกชับเฟอะ, ยับเคลอะ, เปรอะเปะปะ
ไปข้างทางโสโครกโปกถูกละ
ปลาแห้ง, แคลงว่าจะไม่ชุ่มมัน
คำว่าทอย, ว่าสลูด, พูดกันถี่
ข้างท้ายมีคำเอายับ, จับได้มั่น
คงเหมือนขับ, ที่เราใช้เมื่อกระนั้น
แต่ขอช้าง, พึ่งใช้กันเรวเรวนี้
ทั้งพอง,เปล่าพองแก้ม,แถมมาใหม่
แต่ สวิทธิไชย, เคยใช้ถี่
เปนคำเดียวกับสวิด, คิดดูที
เช่นกับ วี, วีโวหาร ถานวาจา
อันคำหื้อ, คือว่าขู่ส่พัด
สั่น, ซีด, ชัด, คื้ก, อือหฤาจะว่า
/*37ตมูกคัดอัดอืดครืดขึ้นมา
ยังคำโบราณนานมาว่า มะกลาม,
เปนชั้นเก่าเกือบจะเท่าโคมเข้าแขก,
แต่คำ เทวครอกแครก, แลอีกสาม
คือจุก, บู, ม่วง, ควงกับความ
ว่าห่อ่พราม, งึมงำ, คำเจรจา
ตักกระแตน, ตักกระเต๋, ตักกระไต๋,
ตักกะเตยโย, ก็ใช้เปนคำว่า
กะเรยฉัน, โกร้, เข็ม, เก็บเลมมา
พูดเฮฮาหนวกหูผู้นั่งเคียง
เขลียะ, ครึ้ม, ครึม, อิกคำ ควิ้ว,
คล้ายกับผิวปากซ้ำทำสุ้มเสียง
อิกกร๊อกกร๊อก, แลกว้า, ค้าสำเนียง
บิ๊บ, เบ้ะ, เบี่ยง, เหวี่ยงรับกับจับคาง,
อันตะโป, เหรา, พูดมาเก่า
วันยังค่ำ, นับเข้าได้อิกอย่าง
ติ๋ติ๋, เตียวล่อ, ต่อตามทาง
เตียว, เปล่าบ้างอิก ทั้งตั๋ง, คำดั้งเดิม
ฟิปฟอบแฟบ, แบบว่าทางอาพาด
ลอองบาด, แลรางวัล, ปั้นเป้อ, เบิ้ม
สวิง, เพลีย, เสียแต้ม กันดานเทิ้ม,
จั๊บกล๊อก,เติม ตุ๊กกะฉี้ก,หลีกคำไทย
อนึ่งคำบิดพระส่อ่,ข่อ่พระเสียน
คำไพร่เปลี่ยน บิดคอ, ขอหัว, ได้
อิกเรียกตัวตุ๊กกะตุ่น วุ่นกะไร
ทั้งคำใช้ ปลิ๊ด, ควัช, ชัดวิที
หง่อยหง่อย,กร่อยกร่อย,ฟังค่อยกระจ่าง
เหมนมุหน่าย, หลายอย่างไม่เลือกที่
วิมารพรํม, กับไพร่ว่าอเวจี,
เปนท่วงทีข้างอย่างทางประชํด
คำกา, คำค้างคาว, คราวปีวอก
คำจะบอก, นี้พึ่งมีทีหลังหมํด
ซิ้ว, คำจีนหฤาอย่างไรใช้ไม่งํด
เก, ปี, อา, ปรากํดฝรั่งลึก
ยังมี ตี, ปี, แลบีเลียด,
กับเอ็มปี, ฉันชั่งเกลียดเกือบส่อึก
ที่ข้างในใช้อิกคำล้ำเหลือนึก
ทั่นอึกกระทึกกันว่า กรุด, สุดปัญญา
ทั้งคำย่อ, คำปรื๊อ, หฤาคำยิง,
เปนคำเจ้านายภูหยิงรับสั่งหนา
ทั้งเกเก, แลกับ, สดับมา
เปนประสาที่ข้างในใช้เนืองเนือง
/*38เม้ย,เหมย,แมว,มืด,อีกเม็ดถั่ว,
มวย,เบะโบ้ย,บื๊ด, มัวไม่แจ้งเรื่อง
ทั้วบวม,แบ,เป๊ะ,ปอน,ค่อนทั้งเมือง
อีกเละ,เป๊ะ,ป่ายเยื้องไปปูมปาม,
ป๋อป่อง, เปิดเปิง, เปนเชิงขูด
ทั้งปรื๊ด, ปรูด, ปรวด, ปราด, คํนขลาดขาม
อีกอึ้ง,อื๊ด,อื้ด,เอียน,เหลือเลียนตาม
ยังห่าง,ห่าม,หุบ,แจ๊บ,แยบคายคำ
ตู้, เต่า, ตั้บตั้บ, สำหรับติ
ทั่นช่างริห์เอามากรัดคัดขำขำ
ตลุยตลาย, ตรังตัง, ตั้งใจทำ
ก๋อมก้อ, ก่ำ, เก๋, กลั๋น, สันเอามา
แง้ก,งัก,เงียบ,เงี่ยง,อีกทั้งหง่าว,
ก๊วย,แก๊บ,กล๊อก,กล่าวกันหนาหนา
เชี้ยบ,สนิท,หนุน,น้ำ,ทั้งเหน็บชา,
อีกคำว่าเผ่น, ผ่อย, ทั้งพุ่งเพรียว,
ทั้งคำฉูด, ขุด, แข็บ, ขอ, เข้าอู่,
ยิ้บยิ้บเหยเรี่ย, ดูน่าเฉลียว
อันฉีก,เค้น,เผยอ,สั้บ ลับจริงเจียว
อีกว่าเขียว, ทับถม, ทั้งถอน, แทง
ยังตึ๊บ,เตื้อง,ติ๊ว,ต๊อก,ออกกันใหม่
กุ้ง,กั้ง,เก๋ง,กิ๋ม, ใช้ไม่เลือกแห่ง
อีกหยุกหยุย,ยุ่มย่าม,ความแสดง
ไม่สู้แรงหนักหนาดูท่าทาง
เป่ง,ปั่น,ปักปำ,ปาว,โปะ,ปึ้ก,
เปนคำลึกเหลือรู้ดูขัดขวาง
แต่ปาก้อน,ปั้นก้อน,ค่อนรางราง
จะไปข้างปั้นน้ำขึ้นเปนตัว
ตักกระแตน,ห่วงตึก,อีกตักหมอน
หฤาคล้ายถอนตัก,อะไรใช้ได้ทั่ว
เด๊ก,กระดาน,เดาะ,กระเดน เล่นลิ้นนัว
ถวย,ถับเถะ,เถิม,ถัว,กับถาก,โทน
ทั้งปวดท้อง, ตีค้อง, กระชากไส้,
ดูรุนแรงอยู่กระไรเหนผาดโผน
แต่แกะแดะ, คิดเค้าเดาคงโดน
ไม่แปลกโจนจากเก่าเขาไปนัก
อ่านประกาศ,ยันกราน,ละลานลึก,
จะกรองกรึกสันเท่าใดไม่ประจัก
หีบ,เหี้ยน,หึ้ด,ได้แจก,อีกเจาะควัก,
ระมัด, มัด, ก็มักจะพูดกัน
ตีพิม,เพิ่ม,เผละ,แลพราม, นี้
ดูอยู่ข้างพูดถี่ชินหูฉัน
/*39เสงี่ยม,เฟี้ยม,รุ่งโรด,หนาโสดครัน
ซุดโซม,ส้อบ,สอง,นั้นพอเข้าใจ
ยังประจง, สาด, หรี่, มีอีกแน่
อุกอุ๋ย, แอ๋, แว่น, วาว, กล่าวกันใหม่
บิด, กับปลื้ม, อีกสองคำฉันจำไว้
ทั้งจันโท,ท่านก็ใช้มีตำรา
ขึ้น,แขก,ขิก,ขยี้,เขย่า,หยอง,
ทั้งออมครอม,ย้อม,พร้องนานหนักหนา
นวด,รีด,เอ้อเร้อ,เพ้อกันมา
กับคำว่าโท่งเท่ง,ทั้งกว่าง,แงว
โป๊ก,เปล่าโป๊กเป๊ก,แลจับปรื๊ด,
คำจืดจืด,ผุะ,เปื่อย, เรื่อยเปนแถว
ยังกริ๊ด,กรอบ,โกร๊ด,ใช้ไปจนแกว
ตุกขลัก,ปัก,แล้วเจื๋อง,ตะเปน
คำโต้,วิ่ง,หวาน,ทั้งว่าแน็บ,
แสนเจบแสบคำกว้าน, กว้างเกินเหน
อีกแจกกรา,แลกุมาน,พานยากเยน
อยู่อีกเปนคำผวนชวนเสียดแทง
คำข้างในไม่เหมือนกับข้างน่า
ท่านใช้เกบกิริยาทั่วทุกแห่ง
คงคอยแต่ค่อนว่าน่าคิดแคลง
ฉันสู้แกล้งทำให้เหนเปนไม่เคือง
ฝ่ายข้างน่านั้นประสาทั่นเรียนยาก
ยังมีอยู่อีกมากไม่รู้เรื่อง
จะจํดไปไม่สิ้นสุดสมุดเปลือง
เฝ้ายักเยื้องเหลือจะร่ำทำเปนกลอน
ยังประสาฝาหรั่งไปทั้งนั้น
ทั่นกรัดกันเลียนไม่ไหวไม่ได้สอน
ดังซิ้วซิ้วเซ้าเซ้าชาวลันดอน
ไม่เหมือนอย่างเมื่อแต่ก่อนเคยพูดกัน
คำเหลวไหลไม่มีคำอื่นผลัด
เพราะคำขัดจึงต้องใช้หมีใช่ขัน
ยังหาปี้, หาแปะ, แลเพ้ย, นั้น
คํนชั้นฉันพูดบ้างอย่างคนอง
คำฝาหรั่งตั้งแต่ก่อนก็เคยใช้
เหมือนคำไขไอสติม, ก็แคล่วคล่อง
ทั้งเต็มเปา, เขาก็พากันพูดพร้อง
ถ้ากรองกรองไปคํงได้อีกหลายคำ
ถึงพูดแผลงแปลงคำก็จำเพาะ
ที่เหมาะเหมาะเปนต่ลํกหฤาขำขำ
แต่เดี๋ยวนี้ใช้เฝือพดเพรื่อพรำ
จํนเหลือจำไม่รู้ถ้าว่ากะไร
/*40ครั้นจะถามก็มีความละอายจิตร
จํนร่อ่ทั่นไม่ใคร่ติดพูดไม่ได้
เช่นนี้และจึ่งขัดสํนเปนจํนใจ
จะจํดแรรี่ไปก็ออกคร้าม
ความคิดเหนหฤาก็เปนอย่างบุราน
ท่านภูอ่านก็จะว่าฉันงุ่มง่าม
จึ่งข่อ่หยุดสุดบดจํดเนื้อความ
แม้นไม่งามข้อใดในกายกลอน
หฤาคดีที่จํดหมดทั้งนั้น
เอกโทชั้นตลอดชั่วตัวอักสอน
ข่อ่จงช่วยแก้ไขในสุนทอน
อย่าขอดข้อนร่ำว่านินทากัน
ถ้านารีมีปันยาอันสามาด
ฉ๋ลาดรู้อักสอนสีดีกว่าฉัน
ช่วยแก้ให้ถูกได้หมดทั้งนั้น
ฉันจะให้รังวันช่างหนึ่ง เอย ๚ะ
---
เรื่องตามเสด็จไทรโยค
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสทางแม่น้ำน้อยแขวงเมืองกาญจนบุรี ๓ ครั้ง ได้ทรงพระราชนิพนธ์หนังสือระยะทางทุกคราว ครั้งแรกเมื่อปีระกาเบญจศก พระพุทธศักราช ๒๔๑๖ เสด็จทรงเรือมุรธาวสิทธสวัสดีเปนเรือพระที่นั่ง เสด็จจากกรุงเทพฯ ออกทางทเล ไปเข้าปากน้ำแม่กลอง ทรงเรือปิกนิกเรือไฟโยงไปประทับเมืองราชบุรี เสด็จทางสถลมารคจากเมืองราชบุรี ประทับแรมที่หนองบัวค่ายด่านทับตะโกแลท่าสะคร้อ เสด็จลงเรือพระที่นั่งกระบวนเรือแจว ล่องกลับกรุงเทพฯ ทางเมืองกาญจนบุรี ราชบุรี เสด็จคราวนั้นทรงพระราชนิพนธ์โคลงนิราส ให้เปนของท้าวสุภัติการภักดี (นาก) แต่ง เรื่อง ๑
ครั้งที่ ๒ เมื่อปีฉลูนพศก พระพุทธศักราช ๒๔๒๐ เสด็จทรงเรือปิกนิกเปนเรือพระที่นั่ง เรือกลไฟโยงจากกรุงเทพฯ ไปทางคลองบางกอกน้อย เข้าคลองมหาสวัสดีออกลำน้ำนครไชยศรี เข้าคลองเจดีย์บูชา ขึ้นประทับพระนครปฐม แล้วเสด็จกระบวนสถลมารคจากพระนครปฐม ไปประทับพระแท่นดงรัง ค่ายหลวงเมืองกาญจนบุรี แล้วเสด็จจากค่ายหลวงโดยทางชลมารคขึ้นตามลำน้ำ ไปประทับที่กลอนโด วังหมึก สองพี่น้อง บ้านเหนือค่าย หาดตาเล็ก หาดหน้าเมือง ไทรโยค
/*42เสด็จกลับโดยกระบวนเรือล่องจากไทรโยค มาประทับหาดกระแจะ สองพี่น้อง กลอนโด สำรอง โพธาราม ราชบุรี ทรงพระราชนิพนธ์เปนระยะทางความเรียง ซึ่งได้พิมพ์ในงานศพเจ้าจอมมารดาชุ่มใน พ.ศ. ๒๔๕๕
ครั้งที่ ๓ เมื่อปีชวดสัมฤทธิศก พระพุทธศักราช ๒๔๓๑ เสด็จโดยทางเดียวกับเมื่อเสด็จครั้งที่ ๒ ทรงพระราชนิพนธ์กลอนระยะทางให้เหมือนข้าราชการฝ่ายในแต่ง ซึ่งพิมพ์ต่อไปนี้ เปนหนังสือ ๑๒ เล่มสมุดไทย เนื้อความต่อกับเรื่องไดอรีซึมทราบ จึงได้พิมพ์ไว้ต่อกันตามที่ทรงพระราชนิพนธ์
---
ตามเสด็จไทรโยค
หนังสือนี้เปนของมารดาแต่งให้แก่ลูก
อันเปนที่รักที่ปลื้มใจเปนนิตย
---
คำนำ
/*43๏ ขอแสดงความคิดประดิษฐสาร

ซึ่งเปลี่ยนแปลงแยกอย่างต่างอาการ
ที่เคยอ่านเคยเห็นเปนแบบมา
ก็เพราะความขัดข้องจึงต้องเยื้อง
แต่งเปนเรื่องเยอนับผันพลิกท่า
ด้วยนิราสเบื้องโบราณท่านรจนา
สอดส่องหาศัพท์เสนาะล้วนเพราะพริ้ง
ทั้งโอดครวญหวนไห้พิไรร่ำ
เลือกถ้อยคำคมสันขยันยิ่ง
ทั้งชดช้อยทางชอ้อนเชิงวอนวิง
ไม่ละทิ้งทอดไว้ให้ล้อเลียน
ครั้นจะทำเทียบบ้างเหมือนอย่างนั้น
ตัวของฉันพึ่งจะริตริแต่งเขียน
คำลึกล้ำเหลือลำบากสุดพากเพียร
ว่าให้เพี้ยนผิดความตามที่มี
ครั้นจะลงคงตำราไม่ว่าย้าย
ก็นึกอายออกอุทัจแสนบัดสี
โดยทำไปไหนจะถึงเทียบกวี
อย่างสัตรีนี้สำนวนควรตรงตรง
อนึ่งฉันไม่ชำนาญการกลอนกาพย์
ทั้งเลวหยาบยุ่งใหญ่มักใหลหลง
กลัวศัพท์ผิดติดกลอนในว่าไม่ลง
ด้วยพะวงอยู่ไม่วายเสียดายความ
รักทั้งเรื่องรักทั้งกลอนไม่รอนตัด
จนสำผัสขาดเขินต้องเกินข้าม
เพราะฉนี้จึงอุส่าห์พยายาม
ทำใหม่ตามที่จะกละให้สะใจ
/*44อนึ่งเห็นเปนประโยชน์อยู่อย่างหนึ่ง
เมื่อไปถึงแห่งหนตำบลไหน
ไม่มีผู้รู้ตำแหน่งแคลงฤไทย
เผื่อจะได้เค้าบ้างตามทางจร
ก็น่าเถียงว่าถ้าเรียงเปนร้อยแก้ว
จะมิแล้วเร็วกะจัดชัดอักษร
คงจะดีกว่าทำเปนคำกลอน
ให้ค้นอ่อนกล้ำอัดขัดถ้อยคำ
ก็จริงอยู่แต่ผู้หญิงอย่างเช่นฉัน
ร้อยแก้วนั้นให้ขี้คร้านจะอ่านร่ำ
ผูกเปนกลอนขึ้นไว้ใช้ท่องจำ
ดูค่อยสำเหนียกง่ายสบายดี
จึงจำเปนเขนไปไม่หยุดยั้ง
จนกระทั่งจบบทหมดวิถี
ขาดที่เพราะเหมาะหมดทางไม่มี
ด้วยวิธีเรื่องสำหรับจะจับใจ
คือถ้อยคำวิงวอนกลอนสังวาส
ยวนสวาทหวั่นมนัสประวัติไหว
ทั้งพลัดพรากจากจรนอนพงไพร
ฟังพิไรบ่นร่ำครางคร่ำครวญ
ถูกข่มเหงคเนงร้ายหมายสังหาร
ได้สงสารโศกสร้อยพลอยกำสรวญ
ช่วยคิดแค้นขุ่นในใจรัญจวน
จนปั่นป่วนเคืองขัดอัดอุรา
แล้วยุทธยิงชิงไชยใช้คำแขง
ได้ผาดแผลงฤทธิเดชเวทคาถา
สังหารหักศัตรูหมู่พาลา
ให้ปราไชยชนะสะอารมณ์
ได้เข้าด้วยช่วยชังทั้งรักแค้น
ทำทดแทนทันจิตต์คิดเสร็จสม
เลือกเรื่องใช้ให้เสนาะเพราะเกลียวกลม
ไม่ต้องข่มขืนทำด้วยจำใจ
เรื่องเช่นนี้จึงจะมีที่ไพเราะ
มาฉะเพาะตันติดคิดไม่ได้
ด้วยเริ่มเค้าคนละทางขวางกันไป
คงอยู่ในพรรณาว่าด้วยเมือง
ถึงแต่งดีสักเท่าใดเขาไม่อ่าน
ชวนพลิกผ่านข้ามไปใคร่รู้เรื่อง
ทั้งชมดงแดนเขาลำเนาเนือง
ก็มักเปลืองสมุดเปล่าเขาข้ามกัน
เหลือฉะเพาะเหมาะช่องสองอย่างนี้
ไหนจะมีใครว่าเพราะเคราะห์ของฉัน
/*45ทำเหมือนอย่างตำรายาว่าพัวพัน
พอจำมั่นนึกคล่องได้ท่องเจน
ทั้งทำนองท้องความตามที่ว่า
เหมือนกับบ้าหอบฟางอย่างเถนเถน
ไม่เลือกว่าอะไรหมดจดประเคน
จนชั้นเดนท่านแต่ก่อนเก็บผ่อนปรน
ทั้งความเห็นถ้อยคำที่ร่ำว่า
คงจะพาผู้อ่านพานฉงน
เปนสำนวนพูดใช้ในมณฑล
ของพวกคนชั้นใหม่ในเดี๋ยวนี้
ไม่เข้าใจก็จะไปกวนโทโส
ว่าใช้โวหารแผลงแสร้งใส่สี
เผยอหยิ่งยิ่งยวดอยากอวดดี
เพราะเช่นนี้จึงต้องง้อขออไภย
เรียงเรื่องไว้ให้เปนที่สำราญจิตต์
หาได้คิดจะประชันขันต่อไม่
จึงเลี่ยงทางไม่ทำอย่างท่านผู้ใด
ดั้นด้นไปตามวิญญาประสาตน
อนึ่งนักปราชญ์แต่ก่อนแต่งกลอนกาพย์
ย่อมสุภาพบรรยายท้ายฤาต้น
ว่าตัวมีปัญญาน้อยถ่อยทรพล
แม้นใครยลขวางขัดเชิญตัดรอน
ไม่ไพเราะแห่งไรให้ตกแต้ม
ช่วยแซกแซมต่อทั่วตัวอักษร
ยอมให้ติตัดแก้ไม่แง่งอน
เปนสุนทรภาษิตติดทุกราย
ท่านจะเห็นเปนไฉนในดวงจิตต์
ฉันนี้คิดสงไสยยังไม่หาย
จะไม่ว่าก็เปนท่าเคืองระคาย
จะขยายออกไปบ้างยังคลางแคลง
ด้วยบางท่านว่าวานไว้เช่นนี้
ถูกคนที่น้ำใจไม่ย่อแหยง
เขาติเตียนก็พิโรธโกรธรุนแรง
เห็นเปนแกล้งกล่าวความตามโบราณ
มิใช่ยิ่งใช่ยากลำบากจิตต์
ที่จะคิดเรียนตำราอย่างว่าขาน
แต่จะใช้ก็หาใช่สมัยกาล
หนังสืออ่านแต่ก่อนนี้นั้นมีน้อย
ใครทักท้วงถูกแท้แก้ไขง่าย
เอาน้ำลายลบเปลี่ยนเขียนคำถ้อย
เดี๋ยวนี้ตีพิมพ์ฉบับมีนับร้อย
จะลบรอยแก้ไขไม่ทั่วกัน
/*46จึงงดไว้มิได้ว่าเหมือนอย่างเขา
กลัวเข้าเค้าข้างแสดงแกล้งกล่าวกลั่น
ที่จะทิ้งหนังสือด่าอย่าสำคัญ
ไม่ว่านั้นใช่จะคร้ามความติเตียน
ท่านผู้ใดไม่ประกอบฟังชอบโสต
จงได้โปรดถือว่าเปนพาเหียร
ใช่ตำราสำหรับดูได้รู้เรียน
เปนแต่เขียนอ่านเล่นเช่นเพลงยาว
เสร็จแสดงแจ้งความตามเหตุผล
ที่เปนต้นความดำริห์ตริเรื่องกล่าว
ขอแจ้งต่อข้อความตามเรื่องราว
อันข่าวคราวข้อคดีที่ได้มา
เปนสถานที่ได้ไปเห็นบ้าง
ก็จดอย่างนั้นไปไม่มุสา
เขาถวายรายระยะพนาวา
เปนตำราที่ฉันได้มาใช้เลียน
รับสั่งบ้างบางทีคนอื่นเล่า
พอเปนเค้าข้ออ้างเริ่มร่างเขียน
ค้นหนังสือก่อนเก่าที่เล่าเรียน
คิดพากเพียรประกอบเรื่องให้เนื่องกัน
ได้พึ่งพระบารมีเปนที่หนึ่ง
หนังสือจึ่งสำเร็จได้สมใจฉัน
ทั้งขอบจิตต์มิตรผู้รู้สำคัญ
ที่คอยหมั่นบอกกล่าวข่าวทั้งนี้
อิกขอบใจพวกพ้องที่ตรองตริ
ช่วยตัดติเติมกลอนอักษรศรี
ถึงเนิ่นไปก็คงไม่ลืมไมตรี
ที่ได้มีพระคุณการุญเอย ๚
ผู้แต่ง
พระบรมมหาราชวังกรุงเทพ ฯ
วัน ๖ ๘ฯ ๓ ค่ำ ปีชวดสัมฤทธิศก๒๑ ๑๒๕๐
​๏
๏ ยลไดอรีที่เปนกลอนอักษรสนอง
ชอบกลจริงนิ่งดำริห์นึกตริตรอง	เห็นจะต้องตามอย่างเอาทางนั้น
ด้วยตั่งใจไว้ว่าไปในครั้งนี้	จะเรียบเรียงไดอรีเรื่องไพรสัณฑ์
ให้ติดต่อตามจังหวะระยะกัน	ยาวฤๅสั้นตามที่จะมีความ
จดร้อยแก้วฤๅก็ใจออกไม่รัก	อ่านเหนื่อยนักนึกเบือเหลือเข็ดขาม
จะทำกลอนก็ขยันออกครั่นคร้าม	กลัวจะทรามซุดต่ำในสำนวน
อันเรื่องเก่าเล่าถึงกิจพิธีหลวง	ทุกกระทรวงสว่างดีมีถี่ถ้วน
ทั้งสนุกสนานไปได้ทั้งมวญ	จึงไม่ชวนชักให้จืดได้ยืดยืน
เรื่องของฉันนั้นจะไปในพนัส	กลัวจะขัดข้อคดีที่ชมชื่น
จะมีแต่ยากเย็นไม่เปนพื้น	การครึกครื้นอย่างใดคงไม่มี
จะนิราสฤๅก็ขวางในทางทุกข์	ไม่สนุกเสียสักอย่างช่างเปรี้ยวจี๋
ประสงค์แต่กลอนเพราะเสนาะดี	มิได้มีจิตต์จงตรงเนื้อความ
ประสงค์ฉันนั้นจะใคร่ได้เนื้อเรื่อง	จำเปนเยื้องย่ายฉบับกลับกันข้าม
ตกลงเปนไดอรีแลดีงาม	จึงจะตามแต่งไปไม่หลีกรอย
๏ วันอาทิตยเดือนยี่ขึ้นห้าค่ำ	ปัชวดสัมฤทธิศกตกแต่งถ้อย
จุลศักราชนั้นพันสองร้อย	กับเศษสร้อยห้าสิบพอดิบดี
ขอย้อนว่าวันหน้าไปหน่อยหนึ่ง	ถึงการซึ่งเตรียมตระเอะอะมี่
ทราบเรื่องแน่แซ่หูรู้คดี	เมื่อพิธีราชสมบัติฉัตรมงคล
ฉันเชื่อใจว่าคงได้ไปเปนแน่	มันวุ่นแท้เสื้อผ้าโกลาหล
กลัวจะไปน้อยหน้าเข้าตาจน	ต้องขวายขวนอุตลุดจนสุดแรง
พวกแม่ค้าข่าวประจักษ์ไม่พักเรียก	เที่ยวตะเกียกตะกายขายทุกแห่ง
​เปนทีเขากวดเข้มเอาเต็มแพง	ต่อคอแห้งก็ไม่ลงคงโก่งตึง
เรื่องหีบผ้าแล้วราคาเหมือนขายเพ็ชร์	จนขามเข็ดเสียจริงลงนิ่งอึ้ง
ลูกไม้ผ้าคว้าเอาเจ็บเจียนตลึง	ขึ้นอิกหลาละสลึงครึ่งราคา
ซื้อผ้าขาวตาตะรางทั้งอย่างดอก	สองแขนศอกฉีกไว้ได้ร้อยกว่า
ไหนจะด้นไหนจะย้อมตรอมวิญญา	ต้องวุ่นว้ามากมายหลายทำนอง
ผ้าพื้นอย่างต่างสีนั้นสี่สิบ	ขยายหยิบออกมาวางไว้กลางห้อง
ทั้งผ้าลายหลายกุลีออกคลี่กอง	ยังจะต้องจ้างขัดแพงจัดจริง
เจ็ดผืนบาทขาดค่าถ้าจ้างก่อน	ถึงเร่งร้อนเขาก็วางเอาอย่างยิ่ง
เรียกเปนผืนละสลึงถึงเวียนวิง	ครั้นจะนิ่งก็ไม่ได้จำใจยอม
วุ่นอะไรมันไม่เหมือนอย่างเรื่องเสื้อ	เปนเหลือเบื่อเวียนแต่บ่นจนจะผอม
ขึ้นราคาค่างวดกวดกันงอม	ถ้าผ้าพร้อมเย็บแต่งแพงถึงใจ
ที่อย่างยอดโบยี๊บห้าสิบบาท	ตามขนาดถอยถดลดลงได้
เพียงยี่สิบสุดพิกัดเคยตัดใช้	ผ้าเราให้แต่ค่าจ้างเปนอย่างเยา
อยู่ในหกเจ็ดบาทเปนขาดเด็ด
คิดเบ็ดเสร็จเคยได้ใช้เงินเขา

ถึงเสียสักสองซ้ำก็ทำเนา	ไม่แค้นเท่ารับไปแล้วไม่เย็บ
ขอคืนผ้ามาก็ว่าไม่ยอมให้	ตะกลามใหญ่ยังมิหนำซ้ำไปเก็บ
เตือนเท่าใดไม่ไยดีเท่าขี้เล็บ	ช่างแสนเจ็บช้ำใจเหมือนใครฟัน
ของคนอื่นดื่นไปเย็บให้เขา	ส่วนของเรานิ่งเฉยจนเลยขัน
พึ่งได้เสื้อมาวานซืนอยากคืนครัน	แขนแค่ศอกเอวสั้นเพียงสดือ
ครั้นจะคืนก็ไม่ได้จำใจรับ	จะไปสับเปลี่ยนใครเขาได้หรือ
ถูกหลายรายกระจายอึงจนถึงฦๅ	บ่นกันอื้อเอ็ดไปไม่จบเลย
กระจุกกระจิกจับจ่ายอิกหลายสิ่ง	มันจวนจริงจอแจแม่คุณเอ๋ย
​คนรู้จักมักจี่ที่คุ้นเคย	ไม่เพิกเฉยให้ปันกันตามมี
จนการกินการอยู่ไม่รู้ไม่เห็น	ดูมันเปนคนแก่แส่จู้จี้
อย่างไรได้อย่างนั้นชั้นเรานี้	แต่งตัวดีกับได้เที่ยวอย่างเดียวพอ
ยิ่งกระชั้นวันครรไลยยิ่งใจเต้น	มิได้เว้นนับทิวาเหมือนบ้าหนอ
ในเรือนเย่าเข้าของกองออกออ	พอสิ้นข้อวิตกหายสบายใจ ฯ
วันที่ ๑ วัน ๑ ๕ฯ ๒ ค่ำ
๏ เมื่อคืนนอนไม่ใคร่หลับเพราะนับทุ่ม	ให้กลัดกลุ้มดวงจิตต์ผิดไฉน
ข้างธานีฤๅก็มีห่วงใย	ข้างอยากไปฤๅก็แรงแย่งยื้อกัน
แปดทุ่มเศษสู้ระงับหลับสนิธ	เขาสกิดปลุกยังกำลังฝัน
ว่าไปไทรโยคค้างอยู่กลางคัน	จำได้มั่นแต่ท้องช้างชลพร่างพรู
แต่ถิ่นฐานทางไศลให้เลื่อนเปื้อน	เห็นเลือนเลือนเหลวไหลอย่างไรอยู่
เผยเนตรจ้องมองนาฬิกาดู	เห็นจวนตรู่เกือบสางสำอางกาย
พอเสร็จสรรพกลับคืนเข้าในห้อง	นึกถึงต้องจากไกลก็ใจหาย
ชลเนตรแถวถั่งลงพรงพราย	ผูกคาดด้ายขวัญตฤกนึกให้พร
แล้วปลงใจว่าจะไปทุรสถาน	ทางกันดารเดินพักขยักขย่อน
ถึงพาไปไหนจะสู้อยู่นคร	หักใจจรจากตรงลงเรือนมา
พอตีย่ำรุ่งเสร็จเสด็จออก	โดยทางนอกข้างในตรงลงไปท่า
เสด็จลงเรือที่นั่งส่งสัญญา	เรียกแตรมาเป่ากระทั่งเปนกังวาน
ให้ดำเนินเดินกระบวนถ้วนทุกหมู่	ฉันเปิดดูนาฬิกาน่าขนาน
ได้ย่ำรุ่งสามสิบสี่มีประมาณ	จากสถานกรุงเทพดำเนินทาง
​เปนหมอกหนาวขาวสลัวทั่วแม่น้ำ	ไม่เห็นลำเรือทั่วน่ากลัวขวาง
ปรอทเจ็ดสิบถ้วนจำนวนวาง	เปนปานกลางไม่สู้หนาวคราวรดู
เรือลำทรงองค์นี้มีนามว่า	ที่นั่งหยอดไนยนานับเปนคู่
ฟ้าชายทึ่งที่นั่งรองงามฟ่องฟู	หนึ่งในหมู่นั้นสมเด็จเสด็จทรง
เสด็จที่บนเรือต้นคู่ชีวิต	ลำชื่อพิศพาปลื้มไม่ลืมหลง
ท่านองค์เล็กลอยกระชั้นจำมั่นคง	ตราพระองค์มีประจำหน้าลำไว้
อิกเจ็ดลำทำเปนเรือประเทียบ	ในรเบียบชื่อประทานอ่านจำได้
ลำหนึ่งแลลืมพริบเพราะกะไร	ต่อไปสิบลำแลกแซกเสียดกัน
ยังเรือแปลกเหล่าหลายตามลายขาด	หนึ่งคล้ายอาสน์สรวงตรงทรงเสกสรร
ลำหนึ่งล่วงอาสน์หล้ามาเรียงรัน	อิกลำนั้นชื่อว่าฝ่าชลปลิว
ลำหลังฉิวเฉียดลมชั่งสมชื่อ	ลมกระพือเพียงจะพลอยเลื่อนลอยลิ่ว
ขนาดเดียวกันทั้งผองฟ่องเปนทิว	ธงรื้วรื้ววายุพัดสบัดปลาย
รูปเรือเลียนอิตาลีเลี่ยนแหล่งวินิศ	ประดับประดิษฐเก๋งใช้งามใจหาย
ทั้งนอกในไม้ประกอบกรอบลวดลาย	น้ำมันรายทาฉาบปลาบเปนเงา
ที่ลำดีแพรดวงติดห่วงม่าน	ล้วนสอ้านสอาดสีไม่มีเศร้า
ที่สามัญกำมหลิดพิศเพริศเพรา	เหมือนจะเย้ากมลปลื้มลืมวังใน
ฝีพายพื้นแต่สกรรจ์เลือกสรรจัด	ได้ฝึกหัดท่าทางเปนอย่างใหม่
พร้อมเรือนำเรือตามหลามครรไล	แต่ฉันไม่ทราบทั่วเพราะมัวมนท์
มองเขม้นเห็นฝั่งเปนครั้งแรก	เห็นเปลี่ยนแปลกนิ่งพินิจคิดฉงน
ถิ่นวังหลังตั้งแต่ไรมาได้ยล	ดูรกจนจะเปนป่าพนาดร
เดี๋ยวนี้เปลี่ยนแปลงใหม่ไม่รู้จัก	แต่ตระหนักตะพานน้ำจำได้ก่อน
​ได้เคยเห็นที่พระเมรุเจนใจจร	แล้วถอนมาปลูกไว้ใช้ขึ้นลง
สำหรับโรงพยาบาลการกุศล	ได้เพิ่มผลบุญนิธิ์อุทิศส่ง
คนเจ็บไข้ได้อาศรัยดังใจจง	มดหมอคงคนผู้อยู่ประจำ
คอยดูแลปรนิบัติจัดรักษา	ทั้งเวลาดึกดื่นกลางคืนค่ำ
อาหารต้มอาหารสวยช่วยหาทำ	จนชั้นน้ำท่าไม่ให้ขาดเคือง
ทั้งหยูกยาก็ว่ามีชงัดขลัง	ชื่อเสียงดังอึงอื้อคนฦๅเลื่อง
ที่ยากไร้ไปอยู่กันนองเนือง	ช่วยปลดเปลื้องโรคภัยได้สำราญ
ชาววังในก็พอใจไปรักษา	ชมกันว่าสบายใจกว่าไปบ้าน
จนถึงชั้นพวกผู้ดีที่กันดาร	ไม่รำคาญเคืองหูอยู่สบาย
เข้าคลองบางกอกน้อยลอยลิลาศ	มีแพตาดเนืองนองล้วนของขาย
คนคอยดูอยู่สพรั่งทั้งหญิงชายเ	รือแจวพายผ่านห้ามปรามกันอึง
จะร่ำไปไหนจะจบจนพลบค่ำ	ดูไม่สำคัญอะไรใกล้นิดหนึ่ง
ไปพ้นแพอิกเปนนานพานจะซึ้ง	จึงลุถึงคลองมหาสวัสดี
ไชยพฤกษมาลาอารามหลวง	เรือผ่านล่วงข้างเฉวียงเคียงวิถี
วัดข้างในเข้าไปหน่อยหนึ่งยังมี	ชื่อว่าศรีปวัศยาราม
น้ำในคลองที่ตรงนี้ลึกสี่ศอก	เขาร้องบอกแน่ใจได้สอบถาม
ไม่นึกว่าน้ำจะแห้งเหมือนแจ้งความ	แลดูตามตลิ่งลดรทดใจ
ถึงศาลาเจ้าพระยามุขมาสร้าง	ไว้ที่ข้างลำคลองสามห้องใหญ่
เขาเตรียมฝูงกระบือลากมากกะไร	ทั้งเชือกใช้คนผู้อยู่พร้อมพรัก
จมื่นราชามาตยมาบังคับ	เมืองนนท์รับตามแขวงแจ้งประจักษ์
กระบือโยงเชือกลากกระชากชัก	มีตอหลักข้างคลองต้องตัดฟัน
​ทอดตะพานผ่านลำกระโดงทั่ว	พอจุตัวกระบือเดินดำเนินผัน
สองตัวลากกระชากเชือกมักชวนพัน	ต้องแก้กันเกะกะระทางจร
เรือก็แล่นรีเรื่อยดูเฉื่อยฉุย	คิดว่าพุ้ยเลนมาช้าเต็มอ่อน
บัดเดี๋ยวหัวเรือหันเข้ารันดอน	ต้องถอยถอนตัวกลับนับหลายครั้ง
กระบือช้าเชือกคว้าตอรอยตัด	ต้องตวัดวุ่นวายตามชายฝั่ง
คนวิ่งตามหลามหน้าดาประดัง	เสียงตึงตังไปทุกทอดตลอดทาง
จีนคนหนึ่งเปนกำนันพันรองบ้าน	พอเชือกพานตอไม้เข้าไปขวาง
จะขลุกขลักกันอย่างไรไปงัดง้าง	แล้ววิ่งวางวามวู่ชูมือมา
ตะโกนก้องร้องว่าข้อมือหัก	รับสั่งซักไซ้ถามตามกังขา
ก็ให้การฟั่นเฝือเหลือตำรา	จนนึกน่าแหนงจิตต์คิดระแวง
ประทานห้าตำลึงพักขยักไว้	จะสืบใหม่ให้สว่างกระจ่างแจ้ง
ภายหลังได้ข้อความตามทรงแคลง	แต่พลัดแพลงไปอีกอย่างต่างกระบวน
ว่ามือหักเห็นประจักษ์เปนจริงแน่	เว้นไว้แต่ไม่จำเปนเห็นกันถ้วน
ไปด้วยฤทธิ์แรงโอเดินโซซวน	ไปม้วนต้วนเตะคันนาจนหน้าเปิง
ส่วนใครใครนั้นเขาใช้ไม้ง้างงัด	ฤๅสาววัดตวัดไปไม่ไหลเหลิง
จะประทานเติมใหม่ก็ใช่เชิง	กลัวลเลิงเลยกลมจนล้มตาย
ที่หลักสามตามคลองเปนโคลนค่น	ยิ่งไปจนพรมแดนแค่นใจหาย
น้ำศอกถ้วนล้วนแต่เดินด้วยแรงควาย	แล่นสบายมาบนเลนอิกเปนนาน
คลองทวีวัฒนาขุดมาหมาย	จะชักสายน้ำขวางที่กลางย่าน
กลับตันยิ่งกว่าเก่าไม่เข้าการ	น่าสงสารเรือลูกค้าที่มาไป
ต้องหยุดยั้งคั่งน้ำแสนลำบาก	จ้างเขาลากบาทหนึ่งจึงไปได้
​เรือโตโตเต็มราคาเขาว่าไว้	สามบาทให้ลากส่งลงนที
คลองนราภิรมย์นิยมหมาย	มากลับกลายชื่อใหม่ไฉนนี่
เรียกมหาบุรีรมย์งมเหลือดี	เห็นรอยมีเปนแต่ร่องเหมือนคลองนา
ถึงหลักห้าเขาว่าน้ำสองศอกคืบ	จับแจวสืบสวนทางไปข้างหน้า
น้ำลึกลงโดยลำดับนับถึงวา	ยิ่งต่อมาก็ยิ่งมากจนบากคลอง
น้ำเจ็ดศอกเมื่อจะออกแม่น้ำใหญ่	แจวครรไลเคลื่อนคล้อยเรือลอยล่อง
ฉันได้ตรวจนาฬิกานับมาลอง	ถึงปากช่องตวันตกหกชั่วโมง
ที่สองข้างทางมาล้วนนาไร่	ดูทิศใดก็ล้วนมีแต่ที่โปร่ง
เจ้าของหนึ่งริมวิถีก็มีโรง	ต้นไม้โหรงร่มกระท่อมเปนหย่อมราย
ไม่รื่นรมย์ชมอันใดก็ไม่ขัน	เหมือนเหมือนกันไปทุกถิ่นสิ้นทั้งหลาย
ตามแถบนี้ว่าเปนที่นาเจ้านาย	ได้แจกจ่ายมาแต่หลังครั้งขุดคลอง
ยามกลางวันร้อนวางอย่างอุกฤษ	ปรอทติดขีดเค้าเก้าสิบสอง
เรือก็ช้าน่าเบื่อเหื่ออาบนอง	แสงแดดส่องม่านขึงยิ่งถึงดี
ต่อออกไปใกล้ลำแม่น้ำใหญ่	จึงได้เห็นบ้านเรือนกลาดเกลื่อนถี่
กระโจมด่านแปลกตาริมวารี	ถึงทาสีใหม่เรี่ยมแต่งเตรียมรับ
เครื่องบูชาตั้งไว้ที่ในนั้น	เปนช่องชั้นคู่เคียงเรียงลำดับ
สุริยฉายบ่ายคล้อยย้อยรยับ	ลาแจ่มจับชลธารฉาดฉานแดง
บ้านเรือนริมนทีก็มีมาก	ปักฉลากบอกตำบลทุกหนแห่ง
แต่นาวามาทห่างอ่านคลางแคลง	ตวันแย้งเข้าอิกซ้ำยิ่งทำเฟือน
บ้านฝั่งซ้ายชายจะมากกว่าฝั่งขวา	เรือนโรงหนาคนผู้ดูกลาดเกลื่อน
ต่อไปเปนหย่อมย่านหมู่บ้านเรือน	ดูมากเหมือนอย่างจะไม่ใคร่ห่างกัน
​มีเรือกสวนฤๅไร่ไม่ใคร่เว้น	เพราะว่าเห็นไม่ถนัดชัดเจนมั่น
ทั้งอารามตามลำแม่น้ำนั้น	เรียงคั่นคั่นบ้านรายหลายตำบล
แจวทวนน้ำร่ำมากว่าโมงหนึ่ง	จึงได้ถึงที่ประทับคนสับสน
ถ้าจะคิดระยะทางมากลางชล	จรดลได้ขนาดที่คาดไว้
เก้าชั่วโมงมีเศษเกือบถึงสิบ	ประเทียบลิบอยู่ข้างหลังยังไหนไหน
จนเกือบพลบถึงถ้วนกระบวนใน	ทางครรไลเก้าร้อยเส้นเปนประมาณ
ที่ประทับทำไว้ใต้คลองหน่อย	เปนแพลอยปะรำดาดสอาดสอ้าน
ดูยาวใหญ่กว้างขวางอย่างสำราญ	ที่ตรงด้านริมฝั่งตั้งฝากัน
อันด้านหน้ามีปะรำในน้ำกว้าง	เรือจอดขวางลำซ้อนพอผ่อนผัน
ที่ตอนเหนือเปนข้างหน้ามีฝาปัน	ตอนถัดนั้นที่ประทับลำดับมา
เรือที่นั่งจอดแนบแอบถนัด	ห้องสกัดต่อไปใช้กั้นฝา
ล้วนแต่ผ้าขาวดาดสอาดตา	แล้วติดผ้าแดงทับสลับลาย
ตอนต่อไปไว้ทอดเรือประเทียบ	แต่งเรียบเรียบตลอดแพแลเฉิดฉาย
ปูเสื่อเจียมพรมมีเก้าอี้ราย	น่าสบายเหมือนจะพักสักเจ็ดคืน
ที่ตรงข้ามตามโคมน้ำมันหิ้ว	เปนแถวทิวทอแสงแดงสดื้น
ยาวจนสุดไนยนาพาครึกครื้น	ดูเริงรื่นคล้ายอิลูมิเนชัน
เรือล้อมวงกงกำประจำที่	จุดโคมสีมีสำหรับดูขับขัน
เสียงเคาะฆ้องแข่งขานประสานกัน	เรือผายผันขึ้นล่องร้องทักทาย
ท่านผู้หญิงสุ่นมาเวลาค่ำ	อยู่คอยทำเครื่องร้อนร้อนผ่อนถวาย
ลงเรือสำปั้นเปล่าบ่าวหญิงพาย	ทั้งแจกจ่ายเรือข้างในไม่เว้นตัว
พระยานครไชยศรีที่เปนบุตร	ก็ดีสุดการงานพานยังชั่ว
​พวกผู้ร้ายบ้ายผาพากันกลัว	ด้วยไม่มัวเมาทางข้างสบง
รับสัญญาบัตรมาว่าการใหม่	จะยังไม่ถึงปีมีประสงค์
จะหาชอบประกอบนามตามจำนง	ได้สืบวงศ์รับกิจต่อบิดา
จัดการสรรพรับเสด็จเปนการด่วน	ทำถี่ถ้วนถูกรบอบชอบหนักหนา
คิดรอบคอบไม่รคางข้างมึนชา	ควรชมว่าคนคนนี้เขาดีจริง
กลางวันนั่งมายังค่ำแสนลำบาก	มันให้อยากแต่จะเอนรเนนนิ่ง
จะเขียนไปก็ให้ป่วนชวนเวียนวิง	ขอจบทิ้งทอดไว้ในเท่านี้ ฯ
วัน ๒ ๖ฯ ๒ ค่ำ
๏ ย่ำรุ่งครึ่งอึงลั่นกันฉาวฉ่า	ออกนาวาบั่นบากไปจากที่
เรียงเรียบงามตามกระบวนทวนวารี	ถึงปากคลองเจดีย์บูชาพลัน
บ่ายนาวามาตามตวันตก	ไม่เวียนวกว่างไร้ทิวไม้กั้น
ริมข้างคลองสองฝั่งสูงตั้งชัน	แม้ไม่ตันน้ำหลากมากคงพัง
นี่อยู่ดีเว้นแต่ที่กระบือข้าม	ทลายลามลงเปนหนองทั้งสองฝั่ง
ทำให้คลองตื้นได้ไม่จิรัง	เปนโขดตั้งเต็มขวางอยู่กลางคลอง
เมื่อเข้ามาวารีพึ่งขึ้นใหม่	ถ้ารอไปช้าช้าคงมาคล่อง
แต่จะร้อนเหลือกำลังเกือบหนังพอง	น้ำลึกสองศอกถ้วนด่วนเข้ามา
ไปได้หน่อยน้ำถอยลงศอกหนึ่ง	ตอนจวนถึงนั้นต้องค้ำร่ำถึงท่า
แห่งหนึ่งน้ำขอดข้นพ้นตำรา	พวกฝีพายถกผ้าลงยืนราย
พอเรือผ่านก็ทยานเข้ารุนเข็น	มาบนเลนลงกระสินธุ์สิ้นทั้งหลาย
ถึงอำผางทางฉนวนล้วนคนราย	ไม่ทันสายสองนาฬิกาตรง
ที่บนฝั่งตั้งพลับพลาหลังคาสี	ม่านมู่ลี่แลอร่ามงามระหง
​ทหารถือปืนห้อมยืนล้อมวง	เสด็จตรงขึ้นประทับบนพลับพลา
พอพร้อมพรั่งตั้งริ้วยุรยาตร	กระบวนอัศวราชเรืองสง่า
ทรงม้าต้นผ่านสลับรยับตา	ชื่อผยองหยาดฟ้าดังม้ายนตร์
ม้าทหารพานจะหลอนดูจ้อนจ๋อย	ตัวน้อยน้อยเริงแรงแขงพหล
ควบขี่ขับรับงานได้ทานทน	เข้าไพรสณฑ์ดีกว่าม้าเมืองไกล
กระบวนหน้าไปเปนหมู่ดูกลากลาด	แตรประกาศกระบวนเดินดำเนินไสว
ตำรวจมีสี่ม้ารอาใจ	กลัวจะไปพลัดตกหกคมำ
ข้างเบื้องหลังม้าที่นั่งน้องยาเธอ	ขับเสมอดาหน้ากันคลาคล่ำ
มหาดเล็กแลทหารงานประจำ	เดินตามลำดับกระบวนไม่ป่วนปน
ถัดนั้นมารถาทูลหม่อมเสด็จ	ขับรเห็จเร็วรัดไม่ขัดสน
วอประเทียบเรียบงามตามจรดล	พอไปพ้นกระบวนรถบทจร
รถเถ้าแก่ท้าวนางมาข้างหลัง	พร้อมสพรั่งบ่าวตามหลามสลอน
เลียบทุ่งกว้างกระจ่างแจ้งแสงทินกร	ผผ่าวร้อนลวกลนสกนธ์กาย
ทางตัดตามคันคลองกองดินเก่า	แต่ว่าเขาทุบปราบราบใจหาย
ดูกว้างขวางรถม้ามาสบาย	ริมคลองรายเสาปักพนักกัน
เผื่อม้ามีกิริยาพาโผนเผ่น	ราวคงเปนที่ประหยัดสกัดกั้น
รางวารีที่มรรคาตัดมานั้น	ถมดินตันตลอดราบปราบเปนทาง
ริมวิถีมีนาธัญญาหาร	ประจวบกาลรวงแก่แลสล้าง
เกี่ยวแล้วมากบางแห่งมีที่ยังค้าง	ถึงเปิดรางน้ำเห็นไม่เปนไร
ล่วงหนทางมาข้างในไม่สู้มาก	พฤกษาหลากเหล่าหลายรายไสว
ครั้นจะว่าค้าคารมชมนกไม้	ก็หนักใจสุดจนพ้นปัญญา
​ด้วยตั้งจิตต์คิดนิพนธ์คนละอย่าง	จะใช้ทางความหมดงดมารษา
ไม่ว่าโวหารอย่างข้างอักขรา	ด้วยปราร์ถนาจะให้แผกแปลกทำนอง
ชมไม้จริงไม่มีสิ่งจะเลือกฟั้น	จะรำพันให้เสนาะเพราะขัดข้อง
แต่ได้จดชื่อต้นไม้ไว้เรียงลอง	ที่เห็นสองฟากข้างหนทางมา
กระทุ่มกระท่อมแถวกระทิงเทียมกระท้อน	ต้นรักซ้อนไทรย้อยทั้งน้อยหน่า
มเกลือกุ่มดงสแกแลสุดตา	ต้นทรงบาดาลสเดาคัดเค้าแค
มตุมตาลต้นตกหมู่มพร้าว	หมากมนาวแลมเขือมีเหลือแหล่
มเดื่อดันคั่นมขวิดชิดอัดแอ	ต้นน้อยแหน่ขนุนหนังฝรั่งมเฟือง
หมู่มรุมไชยพฤกษผกากรอง	อิกทองหลางกาหลงกระถินเหลือง
มม่วงมขามตามวิถิมีนองเนือง	มักปลูกเนื่องกันเปนหมู่อยู่กลางแปลง
มขามเทศเบียดทึบแทนรั้วบ้าน	รอนกิ่งก้านกองมากตากจนแห้ง
ใช้เปนฟืนไวดีอัคคีแรง	หมั่นตกแต่งตัดแยกยิ่งแตกงาม
ไม้อื่นอื่นดื่นวิถียังมีมาก	สังเกตยากไม่เข้าใจต้องไต่ถาม
เพราะไม่มีดอกผลจึงจนนาม	ขอตัดความว่าด้วยย่านบ้านริมทาง
เจ็ดตำบลจนกระทั่งถึงลานพระ	เปนระยะตั้งอยู่หมู่ห่างห่าง
จะบอกชื่อชวนชิดชักจืดจาง	ขอว่าวางไปถึงธรรมศาลา
ลำคลองเลี้ยวเอี้ยววงที่ตรงนี้	ตัดวิถีห่างฝั่งมาข้างขวา
เขาจัดโอ่งน้ำรายชายมรรคา	กระบวนมาได้อาศรัยใช้ดับร้อน
แลข้ามคลองมองเมิลตามหมูไม้	เห็นปรางค์ใหญ่สืบสร้างแต่ปางก่อน
คือพระประโทนที่เขาเล่าข่าวขจร	ว่าพราหมณ์หนึ่งที่นครกุสินาราย
​ห้ามทั้งเจ็ดกษัตราที่มาแย่ง	เข้ารับแบ่งพระธาตุตวงถวาย
แต่พราหมณ์นั้นนุ่งแท้แกอุบาย	คิดยักย้ายเอาพระทันตธาตุไว้
หาที่เก็บเหน็บซ่อมแซมเกศา	องค์อินทราทราบเหตุหานิ่งไม่
มาทรงโมยจากมวยตาพราหมณ์ไป	บรรจุในองค์พระจุฬามณี
พราหมณ์แจกหมดคลำไม่พบพระเขี้ยวแก้ว	เสียทีแล้วจะอึงไปก็ใช่ที่
เหลือโทนทองที่ตวงได้ท่วงที	จึงทูลขอทนานนี้ไปมัสการ
สร้างพระปรางค์สูงใหญ่ใกล้นิวาส	ทนานมาศบรรจุไว้ในสถาน
จึงเรียกว่าพระประโทนเปนนิทาน	เรื่องโบราณช่างเถอะอย่าถือเลย
ตรงบ้านเกาะเหมาะดีที่มีน้ำ	ปักปรำพักร้อนรอเสวย
สุทธารสเย็นร้อนผ่อนเสบย	เคยเลี้ยงเพชรบุรีทีหนึ่งแล้ว
ที่บ่อพลับเกวียนนับด้วยเรือนร้อย	มาจอดคอยที่จะจ่ายรายเปนแถว
ถึงห้วยตเข้เห็นคลองเปนช่องแนว	ทางคลาศแคล้วพระประโทนที่กล่าวมา
ไปครู่หนึ่งถึงที่พระประถม	ฉันชื่นชมพ้นจะร่ำรำพันว่า
ขึ้นตพานผ่านคลองเจดีย์บูชา	ถึงศาลาแลกุฎีที่หลังวัด
เขาผูกรั้วริมทางสองข้างตลอด	คันธงสอดเปนระยะจังหวะจัด
ผูกใบไม้คล้ายทำนองฝรั่งชัด	ไม่เลี้ยวลัดตรงลิ่วล้วนทิวธง
หว่างศาลาที่จะไปในสนาม	เพดานโค้งผูกอามงามระหง
เปนโรงรีมีปะรำทำยิ่งยง	ร้านพระสงฆ์อยู่ข้างขวาหน้ากุฎี
กรมหมื่นพระองค์เจ้าพระอรุณ	ทั้งเจ้าคุณอริยพระกรุงศรี
กว่าสี่สิบสมทบทั้งวัดนี้	พระสุเมธีนั้นมีน้ำมนต์ปราย
พระยาพิพัฒโกษามาคอยรับ	อยู่กำกับกรมการสิ้นทั้งหลาย
​พวกจีนโต๊ะจีนตั้งอยู่ข้างซ้าย	มายืนอยู่มากมายหลายสิบคน
หยุดประทับรับสั่งกับพระสงฆ์	แล้วเลยตรงไปตามทางหว่างถนน
กลางสนามหน้าเจดีย์มีแต่ชน	มาเกลื่อนกล่นคอยดูอยู่แน่นนัน
ถึงประถมเจดีย์สี่โมงเช้า	ทางจนเข้าในปะรำจำไว้มั่น
สองร้อยสี่สิบเส้นเปนสำคัญ	เสด็จมัสการพลันในทันที
แล้วคืนยังวังพระนครประถม	เขาปูพรมฉาบฝาแลทาสี
ซอมแซมใหม่พอใช้สอาดดี	ทิ้งไว้เปนหลายปีจนผุพัง
ข้างในมาช้าไปเปนโมงเศษ	ฉันทราบเหตุเพราะได้ยินที่รับสั่ง
ทอดกลางวันเหนื่อยสุดต้องหยุดยั้ง	เย็นข้างในขึ้นไปยังพระเจดีย์
สวดมนต์ในพระวิหารข้างด้านหน้า	พระร้อยยี่สิบกว่าเสียงดังมี่
ห้าสิบห้าที่ว่าอยู่ในวัดนี้	มาแต่กรุงสี่สิบสี่มีจำนวน
พระฐานาอธิการสถานใกล้	นิมนต์ได้แปดสิบเศษได้สอบสวน
ประทานผ้าคู่หนึ่งพึงพอควร	ห่มนอนได้ไม่ถ้วนกันทุกองค์
สวดมนต์เสร็จเสด็จสู่หลังวิหาร	ฟังพระท่านทำวัตคัดแต่สงฆ์
ฝ่ายมหานิกายปลายจบลง	ทักษิณวงเดินเทียนเวียนเจดีย์
จุดเทียนรายปลายพนักชั้นทักษิณ	จนรอบสิ้นแสงสว่างกระจ่างสี
ครบสามรอบโดยเคารพจบวิธี	เสด็จลีลาสลงตรงอัฒจันท์
ประทับซุ้มรเบียงนอกจุดดอกไม้	พุ่มไสวสว่างดีส่งสีสัน
กระถางระทาซุ้มกลุ้มเปนควัน	พเนียงพลุจุดลั่นดังไม่เบา
มีทั้งงิ้วทั้งละคอนกระฉ่อนฉาน	แต่เปนการของราษฎรเขา
พร้อมใจกันทั้งบ้านย่านลำเนา	เรี่ยรายเข้ากันหาให้มามี
​รับเสด็จแลสมโภชพระประถม	ด้วยชื่นชมปรีดิ์เปรมเกษมศรี
จับแต่เย็นเล่นมาจนราตรี	ได้เปนที่เกลื่อนกล่นคนประชุม
ข้างในกลับลงมากอนได้ผ่อนพัก	เสด็จกลับเห็นจะสักเกือบสองทุ่ม
สว่างแจ้งแสงไฟไม่มืดคลุ้ม	ต้นไม้พุ่มโคมกระดาษแขวนกลาดไป
อันเรื่องรายไดอรีวันนี้นั้น	ยุติกันไว้ที่เพียงนี้ได้
จะร่ำเรื่องให้เสนาะเพราะจับใจ	ก็ไม่ไหวหมดเวลาว่าไม่ทัน
วัน ๓ ๗ฯ ๒ ค่ำ
๏ คุณท้าวอินเหลวใหญ่มิใช่หยอก	เที่ยวบอกเลิกทรงบาตรเพราะท่านฝัน
ว่าจะมีเข้ากระทงเปลี่ยนตรงกัน	ข้างในส่งคืนขันเสียหลายราย
จนสี่ทุ่มจึงเที่ยวบอกจะทรงบาตร	ยังซ้ำคาดว่าคงจะทรงสาย
ไปเตรียมบนลานพระกะยักย้าย	ต้องวุ่นวายแต่งที่ตะลีตะลาน
กว่าโมงหนึ่งจึงได้ทรงกลางชลา	ที่ตรงหน้าพระที่นั่งดังไขขาน
พระร้อยยี่สิบเศษสังเกตการ	พระราชทานธูปเทียนทั้งหีบดำ
ท่านสมภารวัดโพธิ์เปนผู้เถ้า	อายุเก้าสิบแปดดูหงอมหงำ
ยังเดินได้ใจฅอก็แม่นยำ	ไม่งมงำตาหูดูยังดี
เมื่อเดินเทียนเวียนได้ถึงสองรอบ	จนเต็มบอบไปไม่ไหวจึงได้หนี
มารับบาตรที่ข้างในด้วยวันนี้	ชื่อท่านดีได้เปนอธิการ
ประทานเงินชั่งหนึ่งถึงขนาด	เปนพระราชกุศลผลพิศาล
ท่วงทีจะอยู่ไปได้อิกนาน	ไม่ซมซานปั๋งปั๋งยังแขงแรง
รับสั่งถามคุณท้าวอินเรื่องไฟไหม้	เมื่อไปเพ็ชรบุรีให้แถลง
ว่าติดขึ้นเพราะอะไรให้ชี้แจง	ท่านทูลแจ้งว่าโคมลอยย้อยลงมา
​รับสั่งว่าเล็กใหญ่เท่าไหนแน่	ท่านกางไม่เต็มแล้จนถึงอ้า
คุณท้าวภู่อยู่ที่นั้นผันหน้ามา	ช่วยทำท่าอ้าเขื่องขลังเต็มที
ทรงบาตรเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร	ข้างในตามประพาสสถานที่
ภูเขาขอบรอบองค์พระเจดีย์	จนสายแสงสุริยศรีสามโมงปลาย
เสด็จกลับมาประทับในนิเวศน์	ห้าโมงเศษรับสั่งให้ไปถวาย
เข้ากระทงพระสงฆ์สิ้นทุกราย	ฉันแล้วหมายให้มารับสดัปกรณ์
บรมทนต์ทั้งพระทนต์ที่เชิญมา	บนพลับพลาท้องพระโรงดังครั้งก่อน
พระสองร้อยหกสิบสองท้องนคร	ทั้งที่จรจากภารามามัสการ
พระประถมเจดีย์เปนที่เก่า	มีเรื่องเล่ามากมายหลายสถาน
นัยหนึ่งนั้นว่าพระยาพาน	เมื่อสังหารพระยากงส์องค์บิดร
พอสิ้นชีพรีบไปถามยายหอม	ที่ถนอมเลี้ยงรักษามาแต่ก่อน
บอกว่าเปนบิตุรงค์ทรงเดือดร้อน	ซ้ำฟันฟอนยายหอมม้วยด้วยขัดเคือง
ว่าไม่ทูลให้พระองค์เธอทรงทราบ	แล้วกลัวบาปเปนกำลังทั้งสองเรื่อง
ประชุมพระอรหันต์อนันต์เนือง	ถามทางเปลื้องปลดกรรมที่ทำไว้
พระอรหันต์นั้นทูลให้ฐาปนา	พระมหาเจดีย์ที่สูงใหญ่
กำหนดนกเขาเหินเดินขึ้นไป	จะปลดเปลื้องกรรมให้ได้เบาบาง
ยังจดหมายของเก่าเล่าหลายฉบับ	กำหนดมีสร้างนับเปนหลายอย่าง
ไม่ต้องกันฉันคิดคเนทาง	คงสร้างบ้างซ่อมบ้างต่างจดไว้
เรื่องหนึ่งเล่าว่าพระเจ้ามาไสยาสน์	เห็นจะคาดตามที่เรียกหาจริงไม่
เขาเรียกว่าพระประทมมีถมไป	มอญมักใช้อักษรต่ำคำจึงกลาย
หนึ่งกล่าวมาว่าบรรจุพระเขี้ยวแก้ว	ภายหลังแล้วได้พระธาตุสมมาดหมาย
​ทนานหนึ่งจึงบรรจุไว้มากมาย	ยังตอนปลายเติมใหม่ได้ร้อยองค์
เมื่อคิดความตามที่มีเค้าเงื่อน	ก็ดูเหมือนจะได้ความตามประสงค์
พระเจดีย์นี้เก่าเปนมั่นคง	ไม่ต่ำลงมากว่าสองพันปี
จักรศิลาทั้งคาถาพิมพ์กระเบื้อง	พอเปนเครื่องเทียบถนัดชัดถั่วนถี่
เมืองอินเดียเขาก็ได้ในเจดีย์	ชื่ออิสีปัตนะพระโบราณ
พระเจ้าศรีธรรมาโศกราช	สร้างสถูปแจกพระธาตทุกถิ่นฐาน
นครนี้คงจะมีไมตรีนาน	จึงทำการให้ลม้ายคล้ายคลึงกัน
ทรงสัณฐานเจดีย์นี้แต่ก่อน	เปนสามตอนชัดเจนเห็นได้มั่น
เดิมเปนเจดีย์กลมคมคายครัน	แล้วพังเสียสิ้นทั้งนั้นอิฐกองนูน
แล้วมีผู้ศรัทธามาสร้างใหม่	จะโตใหญ่เหลือกำลังจึงตั้งสูนย์
เกลี่ยดินรอบประกอบเปนเค้ามูล	ก่อเจดีย์ที่สมบูรณ์ขึ้นบนนั้น
ครั้นภายหลังพังอิกคราวที่สอง	ชรอยเพียงปล้องไฉนไม่รู้มั่น
ถ้าไม่มียอดอย่างอินเดียนั้น	คนสำคัญว่าทำลายจึงย้ายแปลง
เปนพระปรางค์อย่างใหม่ใช้แทนยอด	ก่อกระไดขึ้นตลอดเปนอย่างแผลง
หลังเจดีย์ยอดพระปรางค์วางกำแพง	กันพลาดแพลงเดินรอบประกอบไว้
ของเก่าเขาสูงสี่สิบวา	ทรงสถาปนาเปลี่ยนรูปใหม่
สูงสามเส้นหกนิ้วแน่แก่ใจ	สร้างวิหารลงใหม่ทั้งสี่ทิศ
รเบียงกลมสมควรเปนเครื่องล้อม	ชักชนวิหารห้อมให้ต่อติด
ซุ้มระฆังยี่สิบสี่ไม่ถี่ชิด	เติมกระเปาะก่อติดยื่นออกมา
มีโรงธรรมอุโบสถอยูู่สองหลัง	พลับพลาโปรยทานตั้งอยู่ตรงหน้า
ทิศใต้มีเจดีย์แลศาลา	ตวันตกต่อมามีต้นไม้
​ถ้วนเจ็ดต้นชั้นบนโพธิ์ลังกา	ทิศเหนือคลังแลศาลาที่อาศรัย
คนที่มามัสการสำราญใจ	เที่ยวเดินไปเหนื่อยอ่อนได้ผ่อนพัก
หว่างกระเปาะทั้งสี่มีภูเขา	แล้วข้างหนึ่งแต่ว่าเก่าซุดโซมหัก
หน้าเขาปลูกโพธิ์ใหม่ใหญ่โตนัก	ถัดไปกำแพงชักเปนปีกกา
ถ้าดูทั้งกำแพงนี้เปนสี่เหลี่ยม	ระเบียงเทียมอย่างเขมรเห็นสง่า
กั้นรอบนอกไปอิกชั้นถัดกันมา	แต่บันดาที่ได้เห็นเปนเช่นนี้
ต้นไม้ใหญ่ในสถานลานภายนอก	เปนไม้ดอกร่มรื่นตามพื้นที่
รวยรื่นกลิ่นเกสรสารภี	ดลรดูดอกมีเหลืองกลาดไป
ขนุนต้นหนึ่งใกล้บันไดนาค	มีลูกมากห้อยย้อยยังไม่ใหญ่
เบ็ดเสร็จมีสักสิบสี่สิบห้าใบ	ฉันอยากได้มาเล่นน่าเอนดู
มตูมเตี้ยต้นหนึ่งก็ลูกติด	ยังนิดนิดงามดีไม่มีคู่
แสนสนุกละที่เขาเข้าถ้ำคู	ถ้าตุ๊กตายังอยู่จะน่ารัก
ยังอยู่แต่ปราสาทราชฐาน	คชสารคนร่วงงวงงาหัก
ต้นพฤกษาโซมตายเสียดายนัก	ขอหยุดพักพล่ามใหญ่ไว้สักครั้ง
เย็นวันนี้มีที่เสด็จประพาส	ชมตลาดฉันตามไปข้างหลัง
ออกประตูเลี้ยวทางไปข้างวัง	คับคั่งเกวียนจ่ายเรียงรายไป
บ้างก็ขนสิ่งของกองบันทุก	น่าสนุกคนผู้ดูไสว
ถึงท้ายวังยังตึกที่ทำไว้	เปนที่ได้เสด็จพักตำหนักนาน
ไปจากนั้นนิดหนึ่งถึงตลาด	เปนโรงจากมิได้ขาดระยะย่าน
ติดกันกว่าห้าสิบห้องประมาณ	สองข้างร้านของขายรายเต็มไป
เครื่องใช้สอยสารพัดไม่ขัดข้อง	แม้จะต้องการอันใดก็หาได้
​ทั้งของกินเล่าก็มากไม่ยากใจ	วางขายไว้จนเหล่าพวกเข้าแกง
ต่อออกไปไม่มีโรงที่กลาง	มีแต่โรงสองข้างขายของแห้ง
ราวหกสิบโรงได้ไม่คลางแคลง	จนกะรองกะแร่งอยู่ตอนปลาย
พอสุดโรงแถวเสร็จเสด็จกลับ	มาทางเดิมโดยลำดับค่อยผันผาย
ทรงซื้อโถจะประทานให้เจ้านาย	เจ้าของเขาบอกถวายไม่ทรงรับ
อิกหน่อยหนึ่งถึงเด็กแฝดทั้งคู่	ไม่น่าเอนดูผอมผ่อยหงอยหงุบหงับ
นมแม่ไม่พอกินไร้สินทรัพย์	เสด็จกลับเลยขึ้นพระเจดีย์
มัสการตามวิหารทั้งสี่ทิศ	แล้วพระสนิทสมภารที่อยู่นี่
ถวายเทศน์ทรงธรรมแล้ววันนี้	ตั้งบายศรีมีแว่นเวียนเทียนพระ
จนราตรีไม่มีคนพอรายนั่ง	จึงรับสั่งว่าอย่าเลยจะเอะอะ
ทรงเดินเทียนตามเคยไม่เลยละ	แต่ว่าจะใช้แว่นแทนเทียนราย
พราหมณ์โหรามาพร้อมน้อมคำนับ	จุดเทียนสรรพจับแว่นส่งถวาย
ทูลกระหม่อมสามพระองค์อิกเจ้านาย	เสด็จผายผันพระพักตร์ทักษิณพลัน
อันทางรอบพระเจดีย์นั้นสี่เส้น	ประมวญเปนสิบสองถ้วนไม่ผวนผัน
ครบสามรอบพราหมณ์รับดับโบกควัน	เจิมจุณจันทน์ตามวิธีที่เคยใช้
แล้วจึงพระฝ่ายคณะธรรมยุติ	มาเดินเทียนเปนที่สุดสามรอบใหม่
แล้วทำวัตสวดมนต์อิกต่อไป	เสด็จครรไลจดดอกไม้เหมือนเมื่อวาน
เสด็จกลับสองทุ่มถึงพระที่นั่ง	ดำรัสสั่งครอกผอบรับบรรหาร
จัดเงินสี่สิบบาทพระราชทาน	ด้วยสงสารเด็กแฝดทั้งสองนั้น
ส่วนข้างในได้มาตามเสด็จนี้	ต่างยินดีเลื่อมใสเฝ้าใฝ่ฝัน
จะทำบุญรายตัวให้ทั่วกัน	ออกเงินบาทรวมพันหกร้อยปลาย
​อุทิศไว้ในองค์พระประถม	ต่างมีจิตต์ชื่นชมด้วยสมหมาย
มาครั้งนี้เปนที่สนุกสบาย	ที่เมามายเรือรถหมดตำรา
มีคนเดียวที่ไปอิกไม่ได้	เมายิ่งใหญ่กว่าทเลไม่แกล้งว่า
ไม่มีใครได้เคยเห็นแต่เกิดมา	ต้องกลับกรุงในเพลาพรุ่งนี้เช้า
รับสั่งล้อทูลกระหม่อมจะให้กลับ	ไม่ทรงยอมเถียงยับไปจนเก่า
ทูลหม่อมใหญ่แว่นก่อนส้อนเบาเบา	ทูลหม่อมเล็กไม่ทุเลาเล่นถึงแจ
ทูลหม่อมโตโฮใหญ่ขึ้นภายหลัง	ไปทรงชังสมเด็จเสียเต็มแก่
ทูลหม่อมเล็กเลยไม่ให้ใครตอแย	ทรงเก่าอึ้งบึ้งแต้จนตกเย็น
สิ้นเท่านั้นวันนี้ฉันขอจบ	ด้วยหาวนอนเกือบสลบเปนเหลือเข็น
เขียนยังค่ำทำจนดึกมิได้เว้น	จะต้องนอนไว้ไปเห็นอื่นต่อไป ฯ
วัน ๔ ๘ฯ ๒ ค่ำ
๏ พอสิบทุ่มถูกกระชากจากไสยาสน์	จะคลาคลาศก่อนแจ้งประจุสมัย
มาล้างหน้าน้ำเย็นเยือกหัวใจ	แต่งตัวไว้พร้อมเสร็จเสด็จพลัน
ตีสิบเอ็ดเศษสี่สิบนาที	เสด็จทรงพาชีออกผายผัน
กระบวนในไปอย่างวันก่อนนั้น	เปลี่ยนแต่รถจรจรัลไปก่อนวอ
ยังไม่สางสุริยาท้องฟ้าคลุ้ม	ตะคุ่มตะคุ่มรถขับมาสอสอ
หนาวสท้านสทกในน้ำใจฅอ	นั่งหง่อนหง่อมาตามทางข้างเจดีย์
เขาตัดทางเลียบข้างทิศทักษิณ	มาจนสิ้นบริเวณเห็นวิถี
เลี้ยวประจิมมาอิกด้านฐานทางนี้	แล้วจึงได้จรลีโดยตรงไป
ทางตัดใหม่ก็ไม่ไกลกับทางเก่า	ทั้งแห้งเข้าทางเก่าเสาไสว
​คงเห็นสายโทรเลขไม่หลีกไกล	ถึงปล่อยไว้ฉันก็คงไม่หลงเลือน
ทางตัดใหม่ห้ามไม่ให้เกวียนเดินชัก	แต่ไม่ฟังมันยังลักเดินกันเปื้อน
จนเปนฝุ่นฟุ้งหนักหนาหูตาเฟือน	เสื้อแสงเปื้อนขาวปลอดตลอดตัว
เมื่อแรกมายังไม่ไกลองค์พระ	เห็นแต่ไผ่เรอะระไปทั่วทั่ว
ล้วนใบแดงแห้งหยองเหมือนหมองมัว	ฟ้าสลัวแลชัดสนัดตา
ฤๅอยู่ใกล้ได้ข่าวพระแท่นสถาน	ว่าพระเจ้าเข้านิพพานที่แผ่นผา
ทั่วทั้งโลกโศกเศร้าเปล่าวิญญา	แต่ชั้นหญ้าก็ร้องไห้มิได้คลาย
จึงพลอยหงอยจ๋อยไปไม่สดชื่น	ยังตายขุยดาดดื่นเพราะใจหาย
ควรต่อเรื่องหญ้าร้องไห้ได้สบาย	ท่านซึมทราบสิ้นทั้งหลายคงสาธุการ
น่ารักแท้แต่ไร่เขาปลูกอ้อย	มิใช่น้อยแลลิ่วตลอดย่าน
ดูริมทางสองข้างแสนสำราญ	ต่อนานนานเว้นไปไร่ถั่วมี
เขาว่างาเปนสินค้าข้างนี้มาก	ฉันอยากเห็นยังไม่พบเลยที่นี่
ต้นไม้ใหญ่ไม่ไกลทางจรลี	แต่เห็นมีมพร้าวหมากมากกะไร
โรงหีบอ้อยสองหมู่อยู่ห่างห่าง	เห็นท่าทางโรงโกงก็โตใหญ่
กำลังต้มควันขมงตรงปล่องไฟ	ลมพัดได้กลิ่นฉ่ำน้ำตาลทราย
ฉันตามเสด็จมาทางนี้ปีฉลู	ดูไม่สู้มีไร่ไปมากหลาย
สิบเอ็ดปีมีคนขึ้นมากมาย	เปนไร่รายตลอดข้างหนทางมา
จนเกินที่กุดตะโหนดมิใช่น้อย	เปนทางเดินสองร้อยเส้นกว่ากว่า
เปนแจกมากกว่าอื่นออกดื่นตา	ไปภายหน้าหนองแขมคงมีคน
วัดอ้ายก้องของคุณหญิงหนูมาสร้าง	ชื่อจากช้างเลี้ยงไว้ในไพรสณฑ์
ชื่อพลายก้องจึงร้องเรียกชื่อตำบล	บ้านอ้ายก้องเลยจนถึงชื่อวัด
​มีอุโบสถสถานวิหารตั้ง	อยู่สองหลังใหม่ใหม่ใหญ่ถนัด
กำแพงแก้วกุฎีมีสารพัด	รถเดินตัดเฉียดมาข้างขวาทาง
กุดตะโหนดนั้นเขาทำโรงน้ำร้อน	เปนที่หยุดพักผ่อนไม่ขัดขวาง
น้ำร้อนเย็นโซดามารายวาง	เรียกอะไรได้ทุกอย่างไม่ยากใจ
ทางต่อมามีพฤกษาพึ่งกานตัด	เปนจังหวัดที่จะทำไร่ไปใหม่
บางแห่งปลูกอ้อยบ้างอย่างข้างใน	ทางต่อไปเปนป่าพฤกษาราย
มีศาลาสองห้องสองสามแห่ง	พอรู้แจ้งด้วยว่ามีเปนที่หมาย
คือหลังคาเปนปั้นหย่าอยู่กลายกลาย	ท่านกรมท่าที่ตายท่านชอบนัก
อิกศาลาท่าทางอยู่ข้างขัน	ปั้นหย่ามีหน้าบันเหมือนพังหัก
เปนหลังใหญ่ไว้เปนที่สำนัก	ใกล้ที่พักหนองแขมแรมค้างคืน
เข้าปะรำทำยาวราวสักเส้น	ใบไม้เปนเฟื่องย้อยห้อยสดื้น
ผูกธงสีต่างต่างอย่างครึกครื้น	ทางเดินราบปราบรื่นดังหน้ากลอง
เจ้าเมืองกรมการกับลูกค้า	มาพร้อมหน้าคอยเฝ้าไม่เศร้าหมอง
ถวายเข้าห่อตั้งไว้ทั้งกอง	เสด็จถึงหนองแขมค่อนข้างเช้า
โมงหนึ่งกับห้าสิบสามมินิต	สองชั่วโมงเศษอิกหนิดเขาบอกเล่า
กระบวนรถก็ไปถึงเร็วไม่เบา	เสวยเข้าต้มเสร็จเสด็จจร
กระบวนวอต่อเสด็จแล้วจึงถึง	พักหน่อยหนึ่งฉันจะว่าพลับพลาก่อน
หลังข้างหน้าห้าห้องเปนสองตอน	กันฝาผ่อนให้กว้างส่วนข้างใน
มีอิกหลังตั้งขวางชนหลังเก่า	ชักฝาเข้าบรรจบกับหลังใหญ่
เฉลียงแล่นรอบสนิทติดกันไป	เฟี้ยมไม้ไผ่เกลี้ยงเกลาเข้าฝากัน
ดูกว้างใหญ่ไปกว่าที่ประทับร้อน	น่านั่งนอนเปนสุขเกษมสันต์
​ยังอิกหลังตั้งห่างหลังใหญ่นั้น	รั้วแฝกกั้นคันขอบรอบพลับพลา
ระยะทางตั้งแต่หนองแขมไป	เปนบ่าไม้แล้งดอนแดดร้อนกล้า
ที่หนทางกลางย่านมีศาลา	อย่างเจ้าคุณกรมท่าที่กล่าวไว้
แต่ศาลาห้วยกะบอกที่สำนัก	เหมือนหนองแขมบันไม่หักหาผิดไม่
เข้าแขวงเมืองราชบุรีแต่นี้ไป	พลับพลาเปนอย่างไทยนั่งไม่พอ
เฉลียงรอบครอบลำต้นพฤกษา	ปะรำแฝกดาดมายกพื้นต่อ
รถมาถึงไม่สู้ช้ากว่าพระวอ	เพราะม้าท้อกำลังไปไม่แขงแรง
เสด็จมาระยะนี้สองโมงหย่อน	ด้วยแดดร้อนต้นไม้ก็ใบแห้ง
น้ำเลี้ยงรากไม่มีที่แห้งแล้ง	ถ้าจะแคลงว่าร้องไห้ได้อิกทาง
ประทับช้าเกือบห้าชั่วโมงถ้วน	จัดกระบวนเปลี่ยนใหม่ไปอิกอย่าง
ทางสามร้อยฝีเท้าม้าว่าอย่างกลาง	สบัดย่างสองโมงครึ่งถึงพลับพลา
กระบวนวอพอสามชั่วโมงถึง	จึงรับสั่งให้ครรไลล่วงไปหนา
ครึ่งชั่วโมงหมายมาดคาดเวลา	ส่วนรถทูลกระหม่อมฟ้าเมื่อมานั้น
มาอ่อนล้ามาไม่ไหวต้องไปฉุด	เพราะได้หยุดที่พลับพลาเวลาสั้น
ให้ไปหน้าม้าที่นั่งพลาดพลั้งพลัน	ช่วยผ่อนผันแก้ไขได้ทันที
รถข้างในม้าได้พักอยู่น้อย	กำลังถอยคงไม่ไปได้เร็วรี่
จะต้องสวนกระบวนกลางทางจรลี	ให้อยู่ที่ตอนหลังดังก่อนกาล
ไปร้อยเส้นเห็นรถทูลหม่อมหยุด	ด้วยม้าใหม่แรงรุดกำลังพล่าน
ไปเร็วทันกระบวนวอต้องรอนาน	ก็เดือดดาลลำพองคนองนัก
ต้องกลับให้ไปอยู่ภายหลังม้า	เสด็จมาโดยด่วนจวนถึงหลัก
ร้อยห้าสิบสบวอต้องรอพัก	ม้าขึ้นหน้ามาถึงหลักที่สองร้อย
​มีปะรำน้ำกรอกกระบอกแขวน	ใครขาดแคลนจะได้ไปใช้สอย
สมเด็จกรมพระพระองค์น้อย	ทรงม้าคอยรับเสด็จอยู่ที่นั้น
พระยาศรีสรราชภักดี	มากำกับการที่นี่ทุกสิ่งสรรพ์
นำนายส่วยถวายของกองใหญ่ครัน	บ้านสำคัญตำบลนี้มีนิทาน
ว่าเมื่อพระมาประทับพระแท่นนี้	ต่างตกใจเต็มทีทั่วทุกบ้าน
บรรดาใครเปนหมอไม่นิ่งนาน	วิ่งตะลีตะลานทยานมา
จึงสำเหนียกเรียกชื่อบ้านหมอสอ	อยู่ติดต่อบ้านโป่งไปข้างหน้า
ในท้องที่เหล่านี้มีคันนา	พวกพระแท่นทำมาตลอดไป
ไปหน่อยหนึ่งถึงที่พื้นทรายขาว	ล้อรถจมราวสามนิ้วได้
ดูกระหนืดตืดตึงเปนเหลือใจ	กำลังม้าลากไปไม่ใคร่คลา
ต้องเอาคนช่วยรุนจึงหมุนเลื่อน	เปนฝุ่นขาวฟุ้งเกลื่อนตระหลบหน้า
มาหน่อยหนึ่งถึงฉลากมรคา	บอกว่าที่นี่ลำพระยาพาย
ตำบลนี้มีเรื่องเหมือนเบื้องหลัง	ว่าพระยาได้ฟังก็ใจหาย
ไม่ทันเรียกบ่าวไพร่ใจวุ่นวาย	ลงเรือพายจ้ำมาไม่รารอ
พอสิ้นทางทรายขาวเข้าเขตวัด	คนเยียดยัดวิ่งถลามาดูสอ
มีศาลาใหญ่ใหญ่ปลูกไว้พอ	โรงครัวมอเข้าของกองรุงรัง
ที่ตรงหน้านั้นศาลาหลังคาจาก	มีอยู่มากปลูกติดกันหลายหลัง
คนอาศรัยเนื่องหน้าดาประดัง	ข้างซ้ายตั้งที่อยู่หมู่กุฎี
พระธรรมวโรดมกับพระสงฆ์	ลงมานั่งรับเสด็จอยู่ที่นี่
พระพิศาลมาแต่เพ็ชรบุรี	ยังเมืองอื่นมาก็มีอิกหลายองค์
เข้าดงรังตั้งแต่บ้านโป่งมา	แลดูหมู่พฤกษาน่าพิศวง
​ไม่มีใบโหรงหมดเหมือนปลดปลง	โกนฤๅถอนไปทั้งดงด้วยทุกข์ร้อน
กระบวนมายังไม่ห้าโมงก็ถึง	กระบวนวอช้าอิกครึ่งโมงถึงก่อน
กระบวนรถถึงเย็นเห็นรอนรอน	ช่างเหนื่อยอ่อนนี่กระไรไม่มีแรง
เกวียนเสื้อผ้ายังไม่มาจนปานนี้	หิวเต็มที่นั่งกร่องจนท้องแห้ง
ที่พลับพลาฝาเลื่อนเหลือสำแดง	จะไว้แจ้งต่อพรุ่งนี้มีเวลา
เวลาค่ำเสด็จขึ้นนมัสการ	ที่สถานพระแท่นทางข้างหน้า
ให้นิมนต์พระสงฆ์บันดามา	สวดมนต์ห้าสิบแปดเปนจำนวน
ทรงถวายสบงแลจีวร	ผ้าห่มนอนที่ผู้ใหญ่ก็ได้ถ้วน
จุดเทียนรายรอบกำแพงแต่งตามควร	เสด็จด่วนกลับแลพักสักยามปลาย ฯ
วัน ๕ ๙ฯ ๒ ค่ำ
๏ จะขอว่าด้วยพลับพลาที่ประทับ	ครั้งนี้กลับคลายเคลื่อนเลื่อนขยาย
มาตั้งในดงที่มีไม้ราย	ไม่อยู่ชายทุ่งดังครั้งหลังมา
ผันหน้าค่ายไปฝ่ายบุรทิศ	เยื้องอยู่นิดข้างใต้ไม่ตรงหน้า
พระแท่นตั้งอยู่ข้างเหนือพลับพลา	มรคาสามเส้นเปนประมาณ
พระโรงกว้างอย่างยี่ปุ่นคล้ายหั้นหย่า	หลังคาซ้อนแฝกหนามีห้องข้าง
พนักผนังเครื่องตั้งติดแลวาง	ล้วนเปนอย่างยี่ปุ่นสิ้นไม่กินใจ
เฉลียงหลังเปนที่นั่งเถ้าแก่พัก	มีมุขชักมาถึงพระที่นั่งใหญ่
เปนสองหลังรีขวางส่วนข้างใน	ดูกว้างใหญ่ติดตั้งเปนหลังเดียว
เฉลียงโถงรอบไปใส่พนัก	ฝาใบพลวงไม้จักชลอมเกี่ยว
ประจันห้องฉากกั้นสำคัญเจียว	ดูลดเลี้ยวซอกแซกแปลกทำนอง
ในท่วงทีกั้นฝาถ้าจะนับ	ติดต่อกันเปนอันดับได้สามห้อง
​ที่เสวยกว้างใหญ่มิใช่รอง	ห้องที่สองแต่งพระองค์ตรงกันไป
ที่ประทมถัดเข้าไปข้างในหน่อย	ตกแต่งไว้ไม่น้อยงามใช้ได้
เฉลียงแขวนกรงนกเขาขันกระไร	หว่างกรงใช้โคมกระดาษแขวนกลาดราย
ที่ด้านหน้าท่าดีเปนที่หนึ่ง	แดดไม่ถึงจนกระทั่งตวันสาย
จัดเปนที่ประทับเล่นเย็นสบาย	ไม้กระถางวางซ้ายขวาบันได
ตำหนักดีสามหลังเปนจังหวะ	ไว้ระยะห่างห่างเปนอย่างใหม่
เรือนแถวหลังตำหนักนั้นลักไป	คั่นบันไดอ่อนเยิ่นเดินน่ากลัว
ข้างด้านหลังตั้งปะรำใบไม้สด	ยกพื้นหมดพออาศรัยกันได้ทั่ว
ตามทางที่เดินนั้นเขากั้นรั้ว	ไม่พันพัวกันกับสวนเปนส่วนเดิน
อุทยานอย่างนี้ดีที่สุด	หญ้าร้องไห้ใช้กรุดไว้เผินเผิน
ฉันไปเก็บเอามาเล่นเปนพเนิน	ดูเพลิดเพลินลดเลี้ยวเที่ยวสำราญ
กรมพระพระองค์น้อยนั้นผู้กะ	ให้พระพรหมสุรินทร์เปนนายด้าน
คนเมืองราชบุรีมาทำการ	ไม่เนิ่นนานเกือบจะไม่ใคร่ทำทัน
เวลาค่ำแขวนโคมตามต้นไม้	ดูไสวสว่างดีต่างสีสัน
ตามสวนแขวนโคมกระดาษกลาดทั้งนั้น	ยามกลางวันมีมู่ลี่คลี่กำบัง
ล้วนลูกปัดของยี่ปุ่นร้อยเปนลาย	ที่เปนไม้แขวนมาหน้าพระที่นั่ง
เมื่อคืนนี้ช่างหนาวเอาจริงจัง	ห้าสิบเก้าเกินกำลังจะทนทาน
ส่วนกลางวันนั้นปรอทแปดสิบแปด	ดูแสงแดดช่างประหลาดแดงฉาดฉาน
ร้อนแห้งแห้งไม่มีเหื่อเหลือรำคาญ	ชวนจะพานปวดหัวตัวร้อนรน
พอบ่ายห้าโมงเศษเสด็จยาตร	ด้วยพระบาทโดยทางกลางถนน
เปนกระบวนข้างในขึ้นไปยล	มณฑปบนเขาใหญ่ถวายเพลิง
​แต่พลับพลามาทางสิบสามเส้น	แลดูเปนเขาย่อมย่อมไม่ใหญ่เทิ่ง
ขึ้นบันไดคั่นใหญ่ไปแต่เชิง	เสียงนับกันเปีงเปีงตลอดไป
ด้วยตำราว่าใครนับได้มากน้อย	อายุจะหาลดถอยกว่านั้นไม่
ฉันนับได้เก้าสิบแสนเสียใจ	อยากทำลืมเลยไปให้ถึงร้อย
เขานี้ยาวราวเก้าเส้นสิบเส้น	ฉะเพาะเปนยอดสูงขึ้นไปหน่อย
วางมณฑปที่บนนี้ดีไม่น้อย	ดูสูงลอยแลรอบเห็นขอบคัน
มณฑปมีสี่เสาสิบสองเหลี่ยม	ทำเทียมเมรุยอดอย่างตั้นตั้น
กว้างสักสามวาได้ในที่นั้น	มีประตูตรงกันอยู่สองทาง
มีรูปพระสงฆ์ยืนอยู่ริมเสา	ดูลาดเลาทีจะทำตามเรื่องอ้าง
พระกัสสปอภิวาทพระบาทกลาง	เขาทำอย่างนูนขึ้นมากว่าที่พื้น
ด้วยตั้งใจจะไม่ให้เปนรอยลง	โดยประสงค์จะให้เห็นเปนอย่างอื่น
เหมือนตัดตีนหงายไว้ไม่ใช่ยืน	แปลว่ายื่นจากรางที่วางไว้
ตามคำอธิฐานพระกัสสป	ได้นอบนบพระบาทสมมาดได้
มีฐานรองสูงสักสองศอกขึ้นไป	ที่ใครใครพูดกันเหลิงว่าเชิงตะกอน
นอกมณฑปออกไปเดินได้รอบ	เห็นเขตรขอบหมู่ไม้ไกลสลอน
ที่พื้นต่ำมีปะรำประทับร้อน	เสด็จกลับทางก่อนไม่ยักย้าย
ที่พระแท่นเทือกเขาลูกเก่านั้น	แต่เตี้ยเตี้ยติดกันมาเปนสาย
มีโบถส์ฤๅวิหารตั้งทั้งขวาซ้าย	แต่อยู่ในเรื่องทลายฤๅเลยค้าง
เปนจะบอกอย่างเอกไม่เศกสรร	เห็นนานครันแล้วอย่างไรไม่แปลกบ้าง
ตัววิหารพระแท่นอยู่ที่กลาง	ดูเปนอย่างบ้านนอกไม่แกรนนัก
ประดับด้วยถ้วยชามนั้นครามครัน	แต่น่าบันแลเห็นเปนลายสลัก
​เฉลียงโถงโปร่งดีมีพนัก	เปนที่สัปรุษพักได้ทำบุญ
มีทักษิณชั้นล่างกว้างขวางใหญ่	สร้างอะไรต่ออะไรกันออกวุ่น
โรงระฆังพระเจดีย์มีชุลมุน	มีเสาดุ้นใหญ่ใหญ่ไว้ช่องตะเกียง
ตั้งตะคันน้ำมันไว้ให้สัปรุษ	มาตามจุดได้สว่างทางเฉลียง
เขาว่าคือรังคู่ที่อยู่เคียง	ลำต้นเอียงโอนเมื่อพระจะนิพพาน
จึงเอาอิฐปูนก่อหุ้มตอไว้	หวังจะให้เปนบูชนีษฐาน
พระแท่นยาวสิบเอ็จศอกคืบประมาณ	สังเกตการโดยกว้างสักกว่าวา
พื้นเพล่เทลงข้างเบื้องล่าง	ดูท่อนข้างบนสูงศอกคืบกว่า
ตอนล่างสักสิบเอ็จนิ้วคณนา	เปนศิลาครุคระไม่น่านอน
เขาเล่าว่าเดิมมาก็เกลี้ยงเกลา	ครั้นพระเจ้ามาประทมเปนปัจฐรณ์
พระอินทรกลัวพวกประชาจะมานอน	จึงกลับก้อนศิลาผันแต่นั้นมา
ที่เบื้องบนนั้นมีเปนที่หมอน	สูงกว่าปัจฐรณ์สักคืบกว่า
ผนังหลังก่อประกับทับศิลา	ชรอยว่าด้านนั้นจะฟันไป
เพราะเปนเทือกเทินมอต่อกับเขา	จะไม่เข้ารูปเห็นเปนแท่นได้
บนพระแท่นกองผ้าน่าตกใจ	เปนรูปคนโตใหญ่เห็นเปนเค้า
เมื่อคราวก่อนเหมือนจะเก็บพระอังคาร	แต่คราวนี้พิสดารไปกว่าเก่า
เหมือนคนนอนคลุมหัวเห็นเงาเงา	ตีนตะแคงเหมือนหนึ่งเขาเขียนรูปพระ
ยืนเอาส้นชนกัน“อัน”อย่างยิ่ง	ถ้าเปนจริงจะเหมือนปูดูเปะปะ
คนเอายืนขึ้นอย่างนั้นคงขันละ	พอได้ท่าหัวพะปัฐพี
พระแท่นนั้นฐานปั้นเปนบัวรอง	แล้วปิดทองทั่วไปจนเต็มที่
​ราวเทียนทำเปนพนักหักเต็มที	ฉัตรห้าชั้นกั้นที่สี่เสาราย
ปลายพระแท่นทำลับแลเปนพระบาท	อย่างเช่นมีเกลื่อนกลาดกันทั้งหลาย
โต๊ะหมู่มีพานรองก้อนทองพราย	ดูมากมายไปกว่าก่อนก้อนเล็กลง
อันก้อนนี้ที่ว่าเปนพระโลหิต	คนนับถือศักดิ์สิทธิ์น่าพิศวง
เดิมก้อนใหญ่จำได้เปนมั่นคง	เขาบอกตรงว่ายายชีมีศรัทธา
มาแบ่งกันบังสกุลจนตกแตก	ฉันเห็นแหลกหลายก้อนก็ดีกว่า
จะได้ไม่เกิดวิวาทวาทา	อนิจจาน่าสมเพชเปนพ้นไป
ผนังด้านหุ้มกลองมีช่องผนัง	สำหรับตั้งตามตะเกียงในนั้นได้
น้ำมันเหลือเก็บเผื่อไปไว้ใช้	ใส่บาดแผลอันใดดีทั้งนั้น
ตรงพระแท่นนั้นแขวนเพดานผ้า	ถึงสองชั้นคร่ำคร่าหลากสีสัน
ผนังแขวนพระบทเปนอนันต์	พื้นตกั่วดาดมั่นแทนเงินเงา
เสด็จที่เจดีย์หลังวิหาร	เปนสถานที่พระพุทธเจ้า
บ้วนพระโอษฐลงในบ่อต่อลำเนา	เปนเทือกเขาย่อมย่อมอ้อมขึ้นไป
มีช่องผาถ้าข้างยาวหกนิ้วเศษ	กว้างสังเกตเห็นจะสักสี่นิ้วได้
ลึกเห็นไม่ถึงศอกแท้แน่แก่ใจ	ว่าพระบ้วนพระโอษฐไว้ยังมีน้ำ
ตักขึ้นมามีกลิ่นเหมือนน้ำหมาก	วิเศษมากใช้อะไรได้ยังค่ำ
พระพุทธเจ้าเสวยหมากวิบากกรรม	จะเปนคำละกี่ลูกจึงจะพอ
ยังหินบดยาข้างขวามือ	ก็นับถือกันเห็นว่าเปนหมอ
ตั้งอยู่บนกองศิลาท่ามอซอ	หมอที่มาสอสอแกลืมไว้
แล้วกล่าวว่าถ้าใบไม้เอาไปบด	ก็เปนยาดีหมดแก้เจ็บไข้
เข้าไปใกล้ได้กลิ่นเหม็นสุดใจ	ด้วยบดไปวันยังค่ำกระหน่ำมา
​การศักดิสิทธิฤทธิเดชพระแท่นนี้	เล่ากันมีหลากหลากมากนักหนา
เรื่องหนึ่งนั้นว่าแขกมาเจรจา	ว่าพระแท่นนี้น่าจะนอนนัก
เลือดตมูกตปากตกมากไหล	ไม่หยุดจนสิ้นใจได้เห็นประจักษ์
น้ำบ้วนพระโอษฐนี้ก็ดีนัก	หยอดตาสักนิดหนึ่งก็หายแดง
หลังมณฑปถวายเพลิงนั้นมีปล่อง	ไปเที่ยวท่องเมืองลับแลได้ทุกแห่ง
แต่มักหลงเหลิงกระจัดเดินพลัดแพลง	วิชาแรงจึงจะไปได้ดังคิด
ดูคนไทยศรัทธากันนั้นขันมาก	นับถือพระแต่ว่าอยากที่ศักดิสิทธิ
ถ้าบอกจริงจำไม่ได้ให้สวิต	ปดแล้วติดใจจำเปนตำรา
พระประถมถึงว่าเก่าสักเท่าใด	ทั้งโตใหญ่ยิ่งที่นี่งามดีกว่า
ดูไม่ใคร่มีใครใจศรัทธา	คนบูชามาไปไม่ใครมี
ไม่ได้ยินเสียงรฆังกี่ครั้งเลย	แม่เจ้าเอ๊ยครั้นว่ามาถึงนี่
พอสางสางเสียงรฆังประดังตี	วันยังค่ำคุ้งราตรีตีสองยาม
ธูปเทียนทองต้องสงวนมาพระแท่น	กำเทียนแน่นไปทุกคนจนออกหลาม
จนบ่าวข้าแต่บรรดาที่มาตาม	อุส่าห์หามกันขึ้นไปไม่เว้นตน
คุณเถ้าแก่เล่ากันว่าวันนี้	ขึ้นไปที่มณฑปแสนขัดสน
เกือบจะไม่ไปถึงเหนื่อยเหลือทน	พอถึงบนเข้าไปนั่งตั้งบูชา
ถวายชีวิตแก่พระสละขาด	ดูประหลาดขากลับไม่แกล้งว่า
ตัวเหมือนปลิวลิ่วเลื่อนลอยลงมา	ไม่เหน็จเหนื่อยกายาเท่ายองใย
สอนคาถาบาฬีที่ไปว่า	กำชับกำชากันให้ไปทำให้ได้
ขึ้นกับลงผิดกันเปนฉันใด	ชาเสียไม่รำฦกนึกเทียบทาน
​บ้างมีการบังสกุลกรุ่นยังค่ำ	จนกรวดน้ำกันอย่างไรในอวสาน
พระพุทธเจ้าฤๅก็เข้าพระนิพพาน	น่ารำคาญแผ่ส่วนบุญจะวุ่นครัน
พระแท่นนี้ว่าเปนที่พระไสยาสน์	เทียบพระองค์ดูกับอาสน์ก็เห็นขัน
องค์พระสูงสามวาตามว่ากัน	พระแท่นนั่นสิบเอ็จศอกตามบอกมา
แม้นไสยาสน์แล้วพระบาทคงต้องห้อย	มิใช่น้อยทำเล่นเปนคืบกว่า
จะว่าสูงหกศอกตามตำรา	ที่ว่าว่าชั้นหลังก็ยังแคลง
ก้อนศิลาที่ว่าก้อนพระโลหิต	ทรงอาเจียนคงจะติดอยู่ทั้งแท่ง
เมื่อยังไม่แย่งกันแตกโตพอแรง	เท่ามะตูมมิได้แกล้งจะใส่ความ
หนึ่งที่ว่าอาเจียนโลหิตนี้	เปนบาฬีผูกไหนจะใคร่ถาม
จะเปนคนภายหลังตั้งไปตาม	ที่งุ่มง่ามมุ่งหน้าจะหากิน
ว่าที่จริงผู้สร้างเขาช่างหา	ทั้งภูเขาราวป่าท่าดีสิ้น
สร้างขึ้นควรสมความตามรบิล	เปนสังเวชนียถิ่นที่ควรไป
อันตัวฉันนั้นก็มีความเคารพ	ใช่จะสบประมาทว่านั้นหาไม่
แต่อยากให้บอกชัดว่าจัดไว้	เปนที่ไหว้บูชาอย่าว่าจริง
เหมือนอย่างสร้างพระพุทธรูปนั้น	ใช่เหมือนกันกับพระองค์สิ้นทุกสิ่ง
ก็ไม่มีใครกล้าว่าท้วงติง	เพราะไม่ได้อ้างอิงว่าองค์พระ
ซึ่งฉันพูดนินทามาทั้งนี้	ใช่จะกล่าววาทีทางเกะกะ
ก็กราบไหว้ด้วยสัมมาคารวะ	แต่ว่าจะให้ว่าจริงนั้นกริ่งใจ
ทั่วพระแท่นมีที่ดีอยู่เท่านี้	เสด็จกลับเกือบราตรีพอเข้าไต้
ตระเตรียมตัวกลัวพรุ่งนี้จะช้าไป	ขอจบไว้เพราะเวลาหาไม่มี ฯ
วัน ๖ ๑๐ฯ ๒ ค่ำ
๏ ตีสิบเอ็จเอะอะกันนอกค่าย	รู้สึกกายตื่นนั่งยังหนาวฉี่
ปรอทตกหกสิบเอ็ดดิครี	ย่ำรุ่งมีเศษเวลาห้ามินิต
เสด็จจากค่ายหลวงล่วงลิลาส	กระบวนรถคลาคลาศตามหลังติด
แล้วพระวอต่อไปเดินใกล้ชิด	ย้อนทางลงตรงทิศทักษิณนั้น
หน้ากุฎีมีพระสงฆ์ยี่สิบเศษ	ส่งเสด็จที่เขตรอารามคั่น
เลี้ยวลงตรงหน้าสเตชัน	ไปตวันตกสถานกาญจน์บุรี
ทางทำใหม่เกวียนไปเปนร่องหลุม	ฝุ่นขึ้นกลุ้มเกลื่อนทางหว่างวิถี
ออกดงรังไปกระทั่งท้องนามี	คนในหมู่บ้านนี้มาตั้งทำ
บ้านตะเข้ลากทองเขาร้องเรียก	สุดสำเหนียกแปลนามเปนความกล้ำ
เหมือนกับว่าหลังคามุงด้วยน้ำ	เรียกตามบุญตามกรรมจำยากเย็น
ระยะนี้มีแต่กอไผ่เปนพื้น	ต้นไม้อื่นแลไปมิใคร่เห็น
ออกที่โถงเห็นโรงเด๊กกระเด็น	เขาว่าเปนสเตชันเช่นต้นทาง
เรียกห้วยกรดจดชื่อฉลากปัก	เห็นลำห้วยเลี้ยวหักไปข้างข้าง
ไปหน่อยหนึ่งก็พอถึงห้วยขานาง	พลับพลาวางไว้ข้างซ้ายชายมรคา
สองหลังต่อกันกันใบไม้	ดูโปร่งโปร่งเหมือนยังไม่ได้กั้นฝา
แม้อยากได้ต้องหับลับไนยนา	ก็อย่าหาเลยที่นี่ไม่มีบัง
ประทับอยู่ครู่หนึ่งก็เลยไป	แต่ข้างในมาถึงเมื่อภายหลัง
หยุดพักสักครึ่งโมงกระมัง	ไปครู่หนึ่งถึงที่ตั้งหลักแดนไว้
เข้าในแดนเมืองด่านกาญจน์บุรี	ถึงบ้านดอนกระดีมีนาไร่
ดูพื้นป่าท่าทางก็แปลกไป	ไม่เปนไผ่รกรกเหมือนแรกมา
​พ่างพื้นรื่นราบดังปราบไว้	แลไปโล่งเลี่ยนเตียนนักหนา
ต้นไม้รายคล้ายวาดสอาดตา	ฝูงปักษาน้อยน้อยลอยล่องบิน
บ้างจับสายโทรเลขแลเปนแถว	ไซ้ปีกส่งเสียงแจ้วแล้วโผผิน
นกตขาบคาบเหยื่อมาหยุดกิน	พอได้ยินเสียงรถถลาไป
ถึงบ้านน้อยเดินในระหว่างวัด	พระสงฆ์จัดปลูกแคร่ขึ้นใหม่ใหม่
ออกมานั่งพรั่งพร้อมถวายไชย	ที่ร่มไม้ในวิถีมีปะรำ
เลี้ยงน้ำชาโซดาแลน้ำขิง	สิ้นทุกสิ่งที่บันดาคนคลาคล่ำ
ตัวจีนเลี้ยงเขาไม่ละมาประจำ	เปนจีนทำภาษีฝิ่นในถิ่นนี้
ตั้งแต่บ้านน้อยมานาตลอด	ถูกแดดทอดนี้อ่อนด้วยร้อนจี๋
เพราะต้นไม้ที่ใหญ่ใหญ่ไม่ใคร่มี	จนถึงที่หนองขาวที่หมู่คน
บ้านแห่งใดรั้วไม้รวกสูงสูง	ด้วยกลัวฝูงขะโมยจะมาปล้น
อิกอย่างหนึ่งกลัวเสือนั้นเหลือทน	แต่ก่อนมาวิ่งวนจนในเมือง
ไม่แต่เรือนเรือกสวนสิ้นทั้งนั้น	แต่บ่อน้ำก็กั้นคอกเขื่องเขื่อง
พวกชาวบ้านมาดูอยู่นองเนือง	ต่างตั้งเครื่องบูชาหน้าบ้านเรือน
วัดหนองขาวคราวนี้ดีนักหนา	เกิดปัญหาอย่างดีไม่มีเหมือน
อยู่ข้างขัดข้องเข็ญเห็นฝืดเคือง	ดำเนินเรื่องปัญหาว่าดังนี้
พระวัดหนึ่งนั้นอยู่ข้างทางเสด็จ	ปลูกร้านเสร็จดาดปะรำประจำที่
คอยถวายไชยข้างทางจรลี	แต่พื้นมีฉะเพาะพระในวัดนั้น
เห็นกระบวนม้านำแลตำรวจ	ก็ก้าวพรวดขึ้นไปนั่งดังจัดสรร
ปลัด “ข” องค์หนึ่งมาถึงพลัน	ไปขอช่วยท่านเหล่านั้นแต่ยังยืน
พวกเจ้าวัดเห็นว่ามาแต่ไกล	เปนผู้ใหญ่จึงขยับไปที่อื่น
​พร้อมกันนั่งกระทั่งก้นถึงพั้น	ที่กลางแคร่หักครืนลงทันใด
ยังมีสมเด็จเจ้านามว่า “ก”	วิ่งวางมาหาทันขอสักคำไม่
ขึ้นนั่งหัวกระดานหักชักสวดไป	ม้าที่นั่งนั้นใกล้สักสิบวา
พระที่ตรงพื้นหักจักประมาณ	จมอยู่ในใต้กระดานเพียงแค่บ่า
ที่นั่งเคียงสูงเปนหลั่นกันขึ้นมา	จะย้ายท่าไปอย่างใดก็ไม่ทัน
พระผู้เปนเจ้าวัดที่จัดแคร่	จะควรคิดแก้ไขไฉนนั่น
ให้ได้สวดรับเสด็จโดยทันควัน	ปัญหานั้นเปนดังนี้มีเรื่องราว
ต่อนั้นไปเดินในหมู่ตำบลบ้าน	พอหมดย่านประทับร้อนตอนหนองขาว
เปนสองหลังตั้งติดกันตามยาว	จะขอกล่าวด้วยเวลาที่มานั้น
ทางห้าร้อยสิบเส้นเปนคำว่า	กระบวนม้าเร็วรุดสุดขยัน
เดินสองโมงสี่สิบห้ามาถึงพลัน	รถผายผันรยะนี้ทีจะช้า
ถ้าคิดหักพักยั้งทั้งขึ้นรถ	ประมวญหมดเห็นจะสี่ชั่วโมงกว่า
รถกับวอต่อกระชั้นทันกันมา	ที่พลับพลาร้อนรนพ้นกำลัง
ด้วยอยู่ที่ไม่มีต้นไม้ใหญ่	อายแดดแผดเข้าไปได้ข้างหลัง
ราษฎรพากันมาดาประดัง	เห็นแต่นั่งหน้าพลับพลากว่าห้าร้อย
มีเชี่ยนขันโต๊ะพานตามบ้านนอก	เข้าหลามสี่ห้ากระบอกขนมขน้อย
จัดตามจนมีคนละเล็กละน้อย	มานั่งคอยถวายล้อมอยู่พร้อมเพรียง
ทรงปราไสไปทุกหน้าที่มานั้น	ก็ชิงกันทูลสนองออกซ้องเสียง
ฟังเหน่อหน่าตามภาษาแปร่งสำเนียง	บ้างถุ้งเถียงทานทัดขัดคอกัน
ราษฎรเหล่านี้ที่มาเฝ้า	คนแก่เถ้าบางคนมีที่จำมั่น
มานั่งเล่าถึงเคยเฝ้าแต่ก่อนนั้น	เมื่อพระชันษาได้สิบสองปี
​รับสั่งให้ไปแจกเงินประทาน	ทรงสัณฐานจำไว้ได้ถ้วนถี่
สูงกว่าทูลหม่อมใหญ่ในเดี๋ยวนี้	รับสั่งว่าอย่าให้ขี้ฉ้อข้านะ
สิบเอ็ดปีมานี้อิกครั้งหนึ่ง	พระรูปขึงขังขึ้นจริงจริงหละ
จะเพดทูลว่ากระไรใช้เจ้าคะ	เสียงเอะอะอื้ออึงคนึงไป
ฟ้องพระยากาญจน์บุรีว่าขี้ฉ้อ	เปนหลายข้อเลี้ยวลดกดขี่ไพร่
โจรผู้ร้ายไม่ชำระละทิ้งไว้	กำเริบไปทั่วแขวงกาญจน์บุรี
ทรงรับจะดับทุกข์ให้ตลอด	จะให้ถอดเจ้าเมืองเสียจากที่
ราษฎรทั้งสิ้นก็ยินดี	เสียงเอิกเกริกมี่ทั้งพลับพลา
แต่บันดาคนที่มาเฝ้าทั้งนั้น	ประทานเงินแจกปันเปนนักหนา
ผู้ใหญ่ได้บาทหนึ่งพึงวิญญา	เด็กที่มาได้สลึงหนึ่งทุกคน
พวกหนึ่งนั้นพากันมาว่าเพลง	เสียงครื้นเครงแก้ไขไม่ขัดสน
รับสั่งให้เล่านิทานชาวบ้านจน	เล่าไม่เปนเลยสักคนในหมู่นั้น
แต่เพียงนิทานยายกะตา	ที่ปลูกถั่วปลูกงาก็ฟังขัน
ช่างไม่เล่ากันเลยเห็นเปนอัศจรรย์	ทีเวลากลางวันจะทำงาน
กลางคืนแต่พอพลบสลบหลับ	นิทานเปนเครื่องสำหรับคนอยู่บ้าน
จะเล่าได้ก็แต่ในราตรีกาล	เล่านิทานกลางวันนั้นไม่ดี
กล่าวกันว่าเทวดาจะแช่งชัก	คิดดูก็ประจักษ์ได้ถ้วนถี่
ด้วยกลางวันนั้นเวลาการงานมี	ผู้ที่ทำงานป่วยการทำ
ห้ามเช่นนี้จึงไม่มีเวลาเล่า	เพราะพวกบ้านนี้เขานอนหัวค่ำ
ถามถึงการขับร้องเปนลำนำ	ก็ว่าจำไม่ได้ร้องไม่เปน
ในบ้านนมีแต่การวิ่งวัว	ตัวต่อตัวชายหญิงออกวิ่งเล่น
​แม้ว่าจับใครได้ต้องเกณฑ์	ให้รำอย่างเถนเถนตามทำนอง
เรียกกันว่าเพลงโศกกระไทย	ถ้าแม้ใครไม่รำทำขัดข้อง
อุ้มไปทิ้งมูลสุนัขในกลางกอง	รับสั่งให้ลองร้องถวายตัว
นางตะตรุดทองคำขึ้นรำแต้	กระแท้แร้กระแท้แต่ต่างยิ้มหัว
ที่คนอายไม่ยอมรำทำเล่นตัว	ตกรางวัลพันพัวก็พวยมา
ลูกคู่ร้องโศกกระไทยเจ้าแม่เอ๋ย	โศกกระไทยเจ้าแม่อา
เจ้าไปไหนมา กินปลาร้ากับสาคู	กินปลาทูกับลอดช่อง
ต่างคนร่ายรำตามทำนอง	ได้รางวัลยิ้มย่องสบายใจ
บ่ายสองโมงเศษสักสิบห้า	กระบวนวอล่วงหน้าขึ้นไปใหม่
สามโมงเศษเสด็จจากพลับพลาไป	รถข้างในติดตามหลามรัถยา
ระยะทางตอนนี้เปนที่ทราย	ม้าลากฝืดติดตะกายเปนนักหนา
แต่ที่ป่าท่าสนุกกว่าแรกมา	ต้นพฤกษามักจะอยู่เปนหมู่กัน
เหล่าพยอมย่อมย่อมเปนระยะ	เหมือนคนปลูกเปนจังหวะดังแสร้งสรร
รดูดอกเดินมาเวลานั้น	จะน่าชื่นใจครันด้วยกลิ่นอาย
เสียดายมาเวลานี้ไม่มีดอก	แต่ใบออกฉอุ่มกว่าไม้ทั้งหลาย
มขามป้อมก็เปนหมู่อยู่เรียงราย	แต่ลูกหายไปกระไรไม่เห็นมี
พวกมาเกวียนข้างหน้าว่ามีมาก	คงกระชากกันเสียจนออกป่นปี้
แม้เข้าไปในป่าคงยังมี	ข้างวิถีเหลือจะอยู่เพราะผู้คน
ยังป่าไผ่ไม้ตะพดอยู่พวกหนึ่ง	ดูออกซึ้งซ้อนสลับไม่สับสน
ไม่มีไม้อันใดอื่นมาปะปน	จะนิพนธ์ไปให้ทั่วกลัวยืดยาว
​ที่พ่างพื้นรื่นราบดังปราบสนาม	ชักให้งามตามที่ด้วยสีขาว
แม้ไม่แล้งมีหญ้ามาถูกคราว	จะงามราวกับว่าป๊ากฉันอยากดู
แม้เดินทางไปข้างไหนไม่มีเขา	ดูมันเปล่าตาไปอย่างไรอยู่
แม้แลเห็นเขาข้างหน้าพาใจฟู	เขาที่ไหนก็ไม่สู้ไทรโยคนี้
ถึงบ้านน้อยเห็นเขาเปนคราวแรก	แต่ยังแทรกอยู่ในเมฆไม่เต็มที่
จนออกจากหนองขาวมาคราวนี้	จึงเห็นชัดขึ้นทุกทีตลอดทาง
เขาหนึ่งใกล้มรคาข้างขวามือ	เขาเรียกชื่อเขาเมงมีออกอ้าง
มีเจดีย์วิหารเห็นรางราง	เขาไปสร้างไว้บนนั้นขยันนัก
ถัดนั้นเข้าไปถึงไร่ร้าง	ใครทิ้งขว้างเสียอย่างไรไม่ประจักษ์
แลไปนับไม่ถ้วนล้วนต้นรัก	เห็นจะมีราวสักสี่ห้าร้อย
แม้นักเลงแต่งนิราสผาดแลเห็น	คงจะว่าเล่นใหญ่ใส่จ้อยจ้อย
ด้วยเปนท่าว่าได้มากมิใช่น้อย	รักอะไรอ้อยส้อยไปตามที
ถัดเข้าไปต้นไม้ที่มีผล	เปนสวนคนปลูกสร้างไว้ที่นี่
แล้วถึงนาหลังบ้านกาญจน์บุรี	โคกระบือมากมีอยู่ที่นั้น
ไปตามทางหว่างไร่ในหมู่บ้าน	ผู้คนพล่านมาดูอยู่ที่นั่น
ถึงวัดเทวสังฆารามพลัน	เปนท่าที่จะผายผันลงนาวา
ปะรำพระรับเสด็จอยู่ข้างซ้าย	เปนพระฝ่ายมาแต่อื่นออกดื่นหน้า
เจ้าของวัดจัดปะรำริมมรคา	ข้างฝ่ายขวาคอยช่วยอำนวยไชย
ฉายดินราบปราบลงมาถึงท่าน้ำ	ยังต้องทำตะพานเรือกอิกยาวใหญ่
ลงสำปั้นเก๋งผ้ารับพาไป	ขึ้นตะพานฉนวนใหญ่หน้าพลับพลา
เข้าในค่ายคล้ายกับไปในบ้านสวน	เปนกระบวนอย่างยี่ปุ่นไปทุกท่า
​ได้ที่อยู่สอดคล้องต้องวิญญา	เหนื่อยนักหนาขอสงบจบสักครั้ง
ขอเติมสร้อยหน่อยหนึ่งพึ่งได้ข่าว	คุณท้าวทรงกันดาลตายอยู่ภายหลัง
พอค่ำพลบจะเอาศพออกจากวัง	ให้ปิดคลังในวันนี้ไม่มีใคร
อนึ่งเพิ่มวันประทับอยู่ที่นี่	ขึ้นเปนห้าราตรีต่อไปใหม่
โปรดให้มีโทรเลขบอกเข้าไป	ให้ทราบในกรุงเทพที่เลื่อนนี้ ฯ
วัน ๗ ๑๑ฯ ๒ ค่ำ
๏ เมื่อเช้ามืดนี้นอนค่อนข้างหนาว	ปรอทราวหกสิบเก้าลดเต็มที่
แต่เรื่องข้างร้อนนั้นพันทวี	ดูอัดอ้าวเต็มทีชวนตึงตัว
ปรอทเพียงแปดสิบแปดแต่แดดร้าย	ตกตอนบ่ายยิ่งยวดเกือบปวดหัว
ดูยกหัวไม่ใคร่ขึ้นให้มึนมัว	นึกน่ากลัวเปนไข้ได้ระวัง
ในวันนี้นั้นไม่มีที่ประพาส	ที่มุ่งมาดไว้สมอารมณ์หวัง
กลัวเวลาจะไม่ว่างค้างรุงรัง	ด้วยว่ายังติดรามาแต่วาน
อันที่ในค่ายหลวงทำคราวนี้	แสนสนุกพ้นที่จะเล่าขาน
หน้าค่ายผันตวันออกอย่างโบราณ	ไม่เต็มด้านค่อนเยื้องเบื้องอุดร
ที่รั้วค่ายไม้ไผ่เสี้ยมปลายปัก	ประตูยักอย่างใหม่ไม่เหมือนก่อน
ทำนองข้างอย่างยี่ปุ่นใช้เปนคอน	ไก่จับนอนมีหนังสือชื่อพลับพลา
ว่า “ค่ายหลวงเมืองกาญจนบุรี”	เขียนเช่นนี้ตัวเรียงเฉียงไปขวา
ผูกเปนลายคล้ายจีนอักขรา	ตรงเข้ามาเสาธงอยู่ตรงกลาง
เชิงเสาปักชักกระโจมที่แตรเป่า	ตัดทางอ้อมค้อมเข้าทั้งสองข้าง
รั้วไม้รวกเปนพนักปักริมทาง	คล้ายกับอย่างสวนหญ้าท่าทำนอง
ริมรั้วค่ายซ้ายขวาข้างหน้านั้น	เรือนยี่ปุ่นตรงกันปลูกไว้สอง
​สำหรับหมู่มหาดเล็กประจำซอง	พระเจ้าน้องเธอที่แอดดิกง
ข้างซ้ายมีที่เล่นละคอนฝรั่ง	มีม่านหลังเหี่ยวเหี่ยวเปนป่ารหง
ปะรำรอบรั้วค่ายวางรายวง	ที่ทหารรักษาองค์ได้อยู่พัก
ตำรวจแสงหอกดาบนาฬิกา	ปะรำใบพฤกษาวางรายปัก
ห้องเครื่องตั้งหลังออกไปไม่ไกลนัก	หนทางชักรั้วล้อมเดินอ้อมวง
ท้องพระโรงฝ่ายหน้ามีห้าห้อง	กั้นฉากทองยี่ปุ่นปักเปนรูปหงส์
เชิงเสาลายผ้ากั้นช่างบรรจง	ห้องเล็กคงสองข้างตามตำรา
ที่หลังฉากเฉลียงในเถ้าแก่นั่ง	ข้างเบื้องหลังไม้ลำทำเปนฝา
ต่อเข้าไปตรงนี้มีหลังคา	เปนประทุนเข้ามาชนมุขใน
หลังใหญ่นี้สี่ห้องเปนสองชั้น	มุขกระสันด้านหน้าหลังคาใหญ่
เปนชั้นเดียวพื้นแล่นถึงหลังใน	มีเฉลียงรอบไปทั้งสี่ทิศ
ด้านหุ้มกลองสองข้างนั้นกั้นฝา	เฉลียงหลังมุขหน้าไม่ป้องปิด
เปนเสาโถงโปร่งชักมุ่ลี่ชิด	ผูกม่านติดไว้กับเสาเข้าท่วงที
ฝาข้างนอกนั้นใช้ไม้ลำตั้ง	แทนผนังเวียงชิดสนิทถี่
ประจันห้องฉากทองล้วนของดี	ห้อยมุ่ลี่ลูกปัดถัดเพดาน
ห้องล่างปันกันเปนที่เสวยเช้า	แดดไม่เข้าไปได้ดูไพศาล
เฉลียงใต้ไปอิกทีมีทวาร	ไม่มีบานอัฒจันท์ชั้นชไมย
ที่ชั้นนั้นกั้นห้องเสมอเฉลียง	ห้องเล็กเคียงริมผนังข้างด้านใต้
อิกสองห้องตรงกลางทิ้งว่างไว้	ห้องเหนือใช้ทั้งเฉลียงเตียงประทม
ถัดเข้าไปห้องไว้พระภูษา	เครื่องยี่ปุ่นนานาหาสะสม
ชั้วกระจกฉากมู่ลี่มีอุดม	โคมขวดตั้งโต๊ะพรมประดับประดา
​ต้นไม้ดัดอัฒจันท์ทุกคั่นตั้ง	ไม้ฝรั่งเรียงรันพรรณพฤกษา
ทั้งกล้วยไม้ใส่กระเช้าแขวนชายคา	บ้างติดค่าคบไม้ให้เกี่ยวพัน
เรือนข้างในไว้ระยะจังหวะปลูก	กะให้ถูกตามตำหรับไม่สับคั่น
ที่ตรงหลังพระที่นั่งออกไปนั้น	สนามหญ้าใหญ่ครันเขียวขจี
พระตำหนักตโกนาดูน่ารัก	ช่างเล็กนักน่าเอ็นดูกระจู๋กระจี๋
แต่โดยยาวเก้าศอกข้างด้านรี	ด้านกว้างนี้ห้าศอกคืบสืบได้ชัด
เลือกไม้ลำทำฝาหาย่อมย่อม	ให้เล็กพร้อมไปทุกอย่างไม่ขวางขัด
ส่วนสูงต่ำทำรูปกระทัดรัด	เช็ดหน้าตัดส่วนลงวงน้อยน้อย
เปนสองชั้นกั้นฝามาแต่ครึ่ง	อิกด้านหนึ่งเปนเฉลียงรเบียงห้อย
ฉากยี่ปุ่นฝาประจันกั้นเรียบร้อย	ที่เฉลียงเสาลอยมีพนัก
ที่ด้านหน้าย่อออกมาเปนชาน	แขวนเหลี่ยมบานหนึ่งตรงขื่อชื่อตำหนัก
บันไดขึ้นสองชั้นมีคั่นพัก	ชั้นล่างเตี้ยตึกตักเจียนต้องมุด
กั้นฝารอบขอบมิดไม่เปิดโถง	ห้องสรงโอ่งน่าเอ็นดูเปนที่สุด
ข้าหลวงโตเกินขนาดชาติมนุษย์	เหมือนหนุมานนอนคุดเต็มศาสา
ที่เขตรขอบรอบนั้นขยันยิ่ง	มีลูกลิงอยู่บนหลักเล็กนักหนา
เต่าบนหลังตั้งกูบเช่นคชา	รับสั่งว่าเข้าแบบประเพณี
เสด็จมาเมื่อยังทรงพระเยาว์	ก็มาทรงเล่นเต่ากูบที่นี่
ตัวหนึ่งไข่ออกมาได้ขยันดี	รูปรีรีเหมือนไข่ไก่ไม่สู้โต
เป็ดไก่ขังไว้ตรงใต้ถุน	ยังเจ้าห่านพานจะวุ่นกวนโทโส
ได้ยินเสียงกันไม่ได้ให้พาโล	ชวนกันโห่หนวกหูไม่รู้วาย
ตุ่นอ้นปนอยู่กรงเดียวกัน	มีฝาคั่นฟันเหียนหุบไม่หาย
​ทูลหม่อมใหญ่ทรงหยอดอย่างมากมาย	ทั้งสบายแลสนุกทุกเวลา
ที่ติดกันนั้นตำหนักป่าเวฬุ	ชื่อฉลุฉลากเห็นเส้นเลขา
กอเวฬุหลายหมู่เรียงกันมา	เปนพลับพลาสมเด็จเสด็จเนา
พระตำหนักอุทุมพรตอนข้างใต้	มเดื่อใหญ่หลายกำลำเท่าเสา
ตั้งนามตามนามไม้เพราะไม่เบา	ได้เปนเค้าข้อกำหนดจดตำบล
ตำหนักนี้ที่เสด็จที่บนประทับ	คู่กันกับตำหนักเหนือนั้นมีต้น
ฆ้องกลองใหญ่อยู่บนเนินดูน่ายล	จึงเปนกลกะนามตามต้นไม้
ชื่อว่าดอนฆ้องกลองสนองเสนาะ	จัดจำเพาะสองหมู่ให้อยู่ใกล้
ท่านองค์เล็กยับยั้งดังจัดไว้	เปนหลังใหญ่ทั้งสามงามพึงตา
ยังแถวห่างหว่างจังหวะระยะนี้	ตำหนักมีหลายหมู่ชื่ออยู่หน้า
ช่องชงโคเคียงกันเปนหลั่นมา	ชื่อว่าโตแต่ก้อมล้อมด้วยรั้ว
อ้อมซ้องแมวแถวนี้เปนที่สาม	แล้วเลี้ยวตามที่ไปชื่อไม่ชั่ว
ตำหนักแถวไผ่รายใกล้ท้ายครัว
เลี้ยวขึ้นมามีตัวหนังสือชัด

ชื่อว่าตำหนักหลายไผ่เรียง	อยู่ใกล้เคียงต้นตะคายรายถัดถัด
ยังเรือนแถวแนวนอกบอกบันทัด	ปลายเขตรข่อยเลือกคัดเปนท้าวนาง
ไปอยู่นั่นชวนกันปลื้มลืมเก่าแก่	ยอมรับแพ้เมื่อกระนั้นนึกห่างห่าง
ยังครางร่นบ่นแซ่แต่หลงทาง	ด้วยรั้วขวางเดินไปไหนไม่คล่องใจ
ตำหนักที่มีนามตามว่านั้น	จะเหมือนกันแต่สักหลังก็หาไม่
ยักโน่นหน่อยนี่นิดผิดกันไป	จะว่าให้ชัดเจนเห็นจะยาว
หนึ่งแผนที่มิได้เห็นเส้นเลขา	ถึงพรรณาไปยังค่ำคำบอกกล่าว
ก็คงไม่เข้าใจได้เรื่องราว	ว่าคร่าวคร่าวไปเล่นเห็นป่วยการ
​ขอรวมความตามตำหนักทั้งหลายนี้	ล้วนแต่ยี่ปุ่นสิ้นถิ่นสถาน
ฝาไม้รวกเสื่อลาดดาดเพดาน	มุ่ลี่ม่านฉากพับสลับบัง
มีห้องน้ำทำไว้ให้ทุกแห่ง	เครื่องตกแต่งจนตุ่มใส่น้ำตั้ง
กลัวจะร้อนผ่อนหาพุ่มไม้บัง	เหมือนเรือนตั้งอยู่ในสวนชวนสบาย
ริมหนทางวางรั้วไม้รวกกั้น	เปนทางเลี้ยวลดหลั่นไปทั้งค่าย
ถนนราบปราบรื่นแล้วโรยทราย	เดินสบายเปื้อนเปรอะเปนไม่มี
ที่ข้างเหนือพระที่นั่งตั้งพลับพลา	ไม่มีฝาตั้งนามไว้ตามที่
โดยสำเหนืยกเรียกว่าดอยหมูพี	ใช้เปนที่เสวยค่ำทำเครื่องอาน
หน้าตำหนักท่านองค์เล็กเตาเหล็กตั้ง	มีแคร่นั่งปัดกวาดสอาดสอ้าน
ทั้งฟืนตองกองพอหม้อเชิงกราน	ของสดซึ่งจะทำการก็แขวนไว้
ไร่ผักกาดดาษดาหน้าตำหนัก	ปลูกใหม่นักเหี่ยวไปใช้ไม่ได้
กระหล่ำปลีสดดีได้ลองใช้	ตั้งเครื่องในวันนี้ดูมีรส
สวนไม้ดอกต่อออกไปอิกหน่อย	ยี่สุ่นยี่ส้อยต่างสีก็มีหมด
โกรต๋นลายหลายชนิดดูบิดคด	ต้นโมกดัดกิ่งชดช่อดอกพัว
เปนสวนที่มีอะไรแล้วไม่ว่า	สุดจะร่ำพรรณาไปให้ทั่ว
รอบจังหวัดกรงสัตว์มีหลายตัว	อยู่กลางรั้วร่มไม้ใบปกบัง
กรงนกแก้วนกเขาเข้าเปนคู่	ตั้งอยู่ที่ชลาหน้าพระที่นั่ง
กรงเนื้อทรายกับกระต่ายแต่ลำพัง	นกยูงขังกรงใหญ่ไว้ชมเชย
ยังเป็ดไก่ในใต้ถุนทุกตำหนัก	เอามากักไว้นักหนาเจ้าข้าเอ๋ย
เสียงแก๊กก๊ากก้องไปไม่หยุดเลย	พลัดออกมาเดินเฉยอยู่ก็มี
เวลาค่ำโคมลานแลไสว	โคมหิ้วใช้ด้วยบ้างที่ต่างสี
​โคมกระดาษกลาดดื่นดวงอัคคี	ยามราตรีก็สว่างคล้ายกลางวัน
มีแคร่นั่งทั้งชิงช้าตามหน้าตำหนัก	ทำเยื้องยักหลายอย่างต่างต่างคั่น
ปูเสื่อหวายรายเก้าอี้มีต่างกัน	ทั้งยาวสั้นเล็กใหญ่ใช้ตามควร
บางทีมีร่มยี่ปุ่นกั้ง	ปักบังแดดไว้ที่ในสวน
ประตูค่ายฝ่ายเหนือนิยมยวน	กั้นฉนวนข้างในลงสรงคงคา
ฉายดินฟั่นคั่นบันไดไม้ไผ่สกัด	ตีเรือกตัดทางตรงลงถึงท่า
ที่ในลำนทีมีพลับพลา

ปะรำรอบขอบฝาใบตาลราย
ที่ในน้ำซ้ำขึงลวดข่ายกั้น	สำหรับกันฝูงสัตว์สิ้นทั้งหลาย
ในวารีมิให้มีมาใกล้กลาย	เปนน้ำทรายเพียงสเอวอาบเย็นจริง
พระยาเพ็ชรบุรีที่นายด้าน	ได้ทำการดูทั่วไปทุกสิ่ง
ยี่สิบวันมีเวลาน่าประวิง	เร็วอย่างยิ่งทำเสร็จสำเร็จการ
วันนี้แสงทินกรนั้นร้อนกล้า	ตกเวลาบ่ายลงสรงสนาน
ตกค่ำมียิเกกลายคลายรำคาญ	ล้วนตลกเสียงสท้านสเทื้อนไป
ทรงเมื่อยเหนื่อยมาแต่วานนี้	โปรดให้มีหาได้ทอดพระเนตรไม่
ทูลหม่อมกับเจ้านายข้างฝ่ายใน	เสด็จไปทอดพระเนตรจนยามนาน ฯ
วันที่ ๑ ๑๒ฯ ๒ ค่ำ
๏ เมื่อตอนเช้าปรอทหนาวหกสิบสี่	มากกว่าเมื่อคืนนี้นับขีดขาน
แต่ร้อนนั้นราวกันกับเมื่อวาน	แต่อายแดดดูประมาณไม่จัดนัก
เวลาบ่ายเสด็จลงสรงสนาน	เหมือนเมื่อวานว่าไว้ได้ประจักษ์
แต่ไม่นานสรงอยู่สักครู่พัก	เสด็จคืนสู่สำนักที่นั่งใน
พอบ่ายสี่โมงครึ่งถึงเวลา	ก็เสด็จไคลคลาหาช้าไม่
​ทรงเรือคอนโดเล่อล่องลงไป	ยังบ้านไร่ใต้น้ำกาญจน์บุรี
นาวาล่องมาตามท้องนทีธาร	เห็นเรือพ่านจอดหลามตามวิถี
เรือในกรุงจอดคุ้งฟากข้างนี้	เรือค้าขายรายที่ข้างหน้าเมือง
ไปหน่อยหนึ่งถึงแพรกแม่น้ำน้อย	แลเห็นดอยยาวตั้งอยู่ข้างเขื่อง
ไม้ตะพดขึ้นสพรั่งประนังเนือง	แลออกเหลืองไปทั้งเขาดูเข้าที
ถึงหาดทรายปลายแหลมเลียบเข้าจอด	ตะพานทอดเทียบเข้าไปได้ถึงที่
เดินตามหาดทรายล้าช้าเหลือดี	สักสามสี่เส้นได้ไปพลับพลา
อย่างยี่ปุ่นปันไว้ข้างในข้างนอก	เข้าโพดรอบรายดอกดกนักหนา
แก่เสียมากด้วยว่าเนิ่นเกินเวลา	ต้องเสาะหาเปลือกเขียวเหลียวชำเลือง
แตงอุลิตติดจะน้อยในไร่นอก	ฉลากบอกไว้มีที่สุกเหลือง
ฉันมองดูกลิ้งอยู่ออกนองเนือง	แต่ลูกเขื่องเต็มทนจนปัญญา
ที่แถวถั่วฝักยาวขาวเปนพืด	เห็นเปนยืดยืนเก็บมานักหนา
ที่ริมนี้มีต้นพริกชี้ฟ้า	ทั้งพริกล่อนก็เอามาเปนเครื่องแกง
เจอะมะเขือลูกเดียวเจียวทั้งไร่	พบต้นงางงไปไม่รู้แจ้ง
ต่อถามไต่ได้ความไม่คลางแคลง	เม็ดยังแดงเพราะไม่แก่แต่เห็นเค้า
พบยายกริมริมกระท่อมค่อมมาหา	แกบอกว่าปลูกแตงต้องหยอดเท่า
ทั่วทุกหลุมมิให้ว่างได้จึงเบา	หาไม่เต่ามากินสิ้นทั้งนั้น
ฉันเข้าใจหมายว่าเต่าในน้ำแน่	ไปอือออเสียออกแย่นึกก็ขัน
ถามต่อไปว่าทำไมไม่จับมัน	ไปให้ปันซื้อขายสบายดี
แกบอกว่าเต่าบกตัวเหลืองเหลือง	นึกว่าเรองเต่ากูบเช่นที่นี่
/*ถามแกใหม่ว่าเขาใช้กินกันมี	คนที่นี่เขาไม่กินกันฤๅไร
แกบอกว่าตัวมันเล็กเหลือจะจับ	ปีกแขงเหมือนแมงทับกินไม่ได้
เล็กเท่าปลายนิ้วก้อยบินก่ายไป	จึงเข้าใจว่าเต่าทองทึ่งเกือบตาย
แต่ปลูกไปก็ไม่ได้ต้องรดน้ำ	จนถึงกำหนดลูกเติบโตหลาย
ต้องเอาลูกที่ดกลงหมกทราย	หาไม่หายหวานโสกโพรกแดดไป
แรกปลูกใหม่ในเดือนสิบเอ็จสิบสอง	ไม่ขัดข้องคราวดีสี่เดือนได้
ของยายกริมเคยทำได้กำไร	สิ้นทั้งไร่ตลอดปีสี่ห้าร้อย
แม้ถูกปีที่ไม่ดีเปนคราวขาด	ได้เพียงยี่สิบบาทก็บ่อยบ่อย
แล้วกล่าวโทษเจ้าเมืองจ้ำร่ำตบอย	ว่าโลภใหญ่ใช่น้อยหยุมหยิมนัก
เล่าว่าเขาวังหีบมีเสือใหญ่	ที่ข้างไร่เคยได้ยินเสียงตระหนัก
พระยาพลับพลาเคยมายั้งหยุดพัก	ขัดจั่นดักตั้งห้างค้างหลายคืน
คิดอย่างไรกไม่ได้ต้องไปเปล่า	ด้วยว่าเปนเสือเจ้ามิใช่อื่น
เจ้าแม่นี้ศักดิสิทธิฤทธิยั่งยืน	ใครไม่อาจขัดขืนต้องเคารพ
แกบูชาขมาโทษท่านทุกวัน	จึงคุ้มกันไว้มิได้ให้เสือขบ
มักมาร้องก้องป่าเวลาพลบ	เงียบเมื่อใดคงได้พบทุกวันไป
พระราชทานเงินตราห้าตำลึง	ได้เก็บแตงหน่อยหนึ่งหามากไม่
เปนได้มากเต็มทีแกดีใจ	นั่งทุ่มเหวพวกข้างในใส่พอแรง
ว่าช่างงามนี่กระไรไม่เคยเห็น	ดูเหมือนเช่นกับละคอนเขาตกแต่ง
ชวนร่ำไปแต่จะให้เที่ยวเก็บแตง	ประจบประแจงทั่วหน้าไม่ว่าใคร
พอสิ้นแสงสุริยาก็คลาคลาศ	ออกจากหาดทวนมหาชลาไหล
น้ำเชี่ยวตืดฝืดช้าเหลืออาไลย	จนสองทุ่มจึงได้ไปถึงพลับพลา
​การทำไร่ในกาญจน์บุรีนี้	พื้นที่อุดมดีเปนหนักหนา
มีชื่อเสียงดังไปนั้นไรยา	ที่เรียกว่าเกาะกร่างเปนอย่างดี
เปนที่สองรองเมืองเพชรบูรณ์	ถามไต่ได้เค้ามูลมาถ้วนถี่
วิธีทำไร่ยาตำรามี	พวกเมียจีนเมืองนี้เขาบอกมา
ว่าลงมือพวนดินในเดือนหก	เอาแกลบโปรยเม็ดหมกเหมือนตกกล้า
ไม่เว้นงดรดน้ำทุกเวลา	ครบเดือนหนึ่งจึงเอามาปลูกชำไว้
ยี่สิบวันบรรจบจึงยกร่อง	แล้วก็ต้องหยุดยี่สิบวันใหม่
ถึงกำหนดเด็ดยอดแล้วยั้งไป	กึ่งเดือนได้ลิดแขนงให้แต่งตัว
ต่อนั้นไปในกำหนดเจ็ดวันครั้ง	ลิดแขนงถ้ายั้งแล้วยาชั่ว
ครบเจ็ดวันเจ็ดคราแล้วอย่ากลัว	ใบยาจะหนาทั่วถูกวิธี
แต่ปลูกใหม่มาได้ร้อยทิวา	ถึงเวลาเก็บใช้เปนได้ที่
จึงเก็บใบใกล้ดินที่แก่ดี	สามราตรีบ่มไว้ให้สุกพลัน
แล้วฉีกก้านเก็บแต่ใบที่ใช้ได้	ม้วนใหญ่ใหญ่เอามาขึ้นม้าหั่น
ผึ่งแดดวางตากน้ำค้างไว้สามวัน	ตัดเปนอันอันตามกระบวน
ห้าอันซ้อนกันนับเปนตั้ง	ยาลังลังใหญ่นั้นไม่ผันผวน
สามพันร้อยห้าสิบอันปันจำนวน	หกร้อยสามสิบถ้วนทางตั้งนับ
ยาริมดินเลวไปสูบไม่ได้	ถึงกลางต้นพอใช้ไม่จำหนับ
ต่อใบยอดอย่างดีที่บังคับ	ขายราคาว่าลำดับเอกโทตรี
ยอดยาดีนั้นว่ามีต้นละใบ	แล้วยังไม่เหมือนกันไปทุกที่
ต่อบางไร่เจ้าของไร่บำรุงดี	จึงจะมีน้ำมันมากไม่ผากคลาย
อันไร่ยาถ้าทำถึงสามปี	ต้องเปลี่ยนที่เพราะว่าจืดจำขยาย
​ยาเมืองนี้ปีหนึ่งออกมากมาย	เคยจำหน่ายทุกปีมากว่าหมื่นลัง
แต่พวกไทยไม่ใคร่จะทำมาก	เพราะลำบากจู้จี้เปนที่ตั้ง
จีนเขยสู่เปนผู้ทำประจำรัง	สิ่งอื่นยังมีบ้างในทางนี้
ยังไรฝ้ายไร่อ้อยน้อยไม่มาก	เพราะโรงหีบหายากอยู่ที่นี่
ถึงว่าอ้อยตาลพานจะดี	ก็ไม่มีทุนทำจำต้องงด
ยังไรพริกมากมีที่ศรีสวัสดิ์	ผลไม้ข้องขัดอยู่ข้างอด
ส้มโอกล้วยเปนดีของมีรส	แต่กินหมดกันไปในเมืองนี้
จนหมากพลูก็อยู่ข้างจะขัดสน	แม่กลองต้องทนส่งมาถึงนี่
นาเข้าทำไม่ใคร่จะได้ดี	กินเข้าที่หนองขาวแลบ้านน้อย
มักวิบัติขัดข้องด้วยน้ำท่า	เข้าปลาไม่ใคร่ดีมีบ่อยบ่อย
ต้องกินเข้าต่างเมืองฝืดเคืองคอย	เข้านับร้อยเกวียนมีที่เข้ามา
ส่วนคนไทยเลิกนาแล้วหาฝาง	ไม้แดงเสาส้างเที่ยวเสาะหา
ไม้สักไม้เต็งรังตั้งตัดมา	ไม้ไผ่ป่าไม้รวกหลายร้อยแพ
บันทุกเกวียนขนลงสู่ท่า	แล้วปล่อยลอยล่องมาตามกระแส
แต่ไม้สักข้างนี้ไม่ดีแท้	มีอยู่แต่ตามระยะสระสี่มุม
ส่วนผักปลาหาไม่ได้ถึงขายซื้อ	จำนวนชื่อที่ว่าเปนเห็นเกลื่อนกลุ้ม
ปลากระพากปลาตะเพียนพอมีชุม	ปลากดปลาเค้าคุ้มค่าคนกิน
แต่ปลาดุกปลาช่อนชั้นปลาหมอ	ต้องเที่ยวถ่อมาแต่ราชบุรีสิ้น
คนในเมืองนี้ก็ไม่ใคร่จะชิน	ไม่เปนถิ่นสินค้าข้างปลาเลย
เอะเพ้อไปได้เปนกองพึ่งรู้สึก	นี่มิดึกแล้วฤๅทำเจียวกรรมเอ๋ย
ขอจบทีเพียงเท่านี้ต้องลงเอย	ไว้เฉลยต่อไปในพรุ่งนี้ ฯ
วัน ๒ ๑๓ฯ ๒ ค่ำ
๏ ปรอทร้อนสองวันฉันลืมว่า	แปดสิบแปดเปนตำรายืนคงที่
ยังส่วนหนาวเล่าก็เท่าคืนก่อนมี	หกสิบสี่ตอนสว่างอย่างเดียวกัน
เวลาสายสุริยงสรงสนาน	เหมือนเมื่อวานเพราะว่าร้อนต้องผ่อนผัน
สามโมงครึ่งจึงได้แต่งตัวพร้อมกัน	กว่าจะได้จรจรัลสี่โมงปลาย
ทรงผยองหยาดฟ้าม้าที่นั่ง	ทหารแห่หน้าหลังดูหลากหลาย
ข้างในไปรถยี่ปุ่นลากรุนท้าย	บ้างทรงวอแต่ว่าย้ายหามสี่คน
เดินทางข้างค่ายตามฝ่ายใต้	พึ่งเลาะลัดตัดใหม่เข้าไพรสณฑ์
กว้างสี่ศอกสองข้างทางจรดล	ไม่ตัดต้นไม้ใหญ่ไว้ใบชิด
ระยะแรกแหวกไปในแถวไผ่	เลียบริมลำแม่น้ำใหญ่ใกล้ติดติด
ยอดประกันกั้นแสงพระอาทิตย์	คนึงคิดสวนมาลีที่ในวัง
แสนอาไลยไกรลาศคิรีเตี้ย	ไผ่โต้เรียทางครรไลไปข้างหลัง
พยัคฆามาซุ่มซุ้มไผ่บัง	แม้ที่นี่มีดังในสวนโน้น
จะสนุกเต็มประดาสิ้นท่าหนี	เห็นหมดที่หมดท่าจะผ่าโผน
ต้นไม้ใหญ่ก็ไม่มีที่เอนโอน	จะจู่โจนขึ้นไปนั่งกำบังกาย
ทางเปนเนินเดินขึ้นลงไม่ตรงลิ่ว	รถเลื่อนปลิวลงไปจนใจหาย
ขาขึ้นคนชุลมุนเข้ารุนท้าย	ถึงที่ราบเดินสบายทางเรียบดี
ตัดหนทางอย่างใหม่ชอบใจฉัน	ถึงกลางวันแดดเท่าไรไม่ร้อนจี๋
เห็นต้นหมากรากไม้ใกล้ทางมี	เปนท่วงทีธรรมดาป่าจริงจริง
ไม้บางต้นตั้งดังฉัตรชัดจังหวะ	บ้างเกะกะเกี่ยวกอดตลอดกิ่ง
บ้างเอนชายปลายทอดยอดแอบอิง	บ้างทิ้งกิ่งใบโกร๋นดูโกรนเกรียน
​ทางคดเคี้ยวเลี้ยวตัดไปตามไร่	ร่องยาวใหญ่แลตลอดดูลิ่วเลี่ยน
ไม่มีหญ้าเขารักษาสอาดเตียน	สู้พากเพียรผ่อนผันด้วยหมั่นทำ
อันไร่ริมมรคามาวันนี้	ยาบุหรี่ผักกาดแลกระหล่ำ
เปนมีมากกว่าอย่างอื่นยืนประจำ	เกือบถึงถ้ำเต็มทีจึงมีนา
ต่อนามอญตอนนี้มีเทือกเขา	เหมือนอย่างเราก่อเล่นเปนภูผา
ไม่โตใหญ่น่าใคร่เล่นตุ๊กตา	คล้ายสวนขวาชายน้ำริมลำธาร
เปนวงกลมสมวางกลางสนาม	ดูงดงามเหลือดีไม่มีสมาน
เพิ่มไม้ดัดได้ระยะจะตระการ	ยามสำราญนั่งชมเมื่อลมชาย
แต่ค่ายมาตามมรรคาที่ตัดใหม่	เขาวัดได้ร้อยเส้นเห็นหลักหมาย
เชิงภูผาเรียกว่าที่ซ้องควาย	พอสบายไม่สู้เหนื่อยถึงเลื่อยล้า
ต้องลงรถขนคิรีศิลาลาด	ยุรยาตตามทางหว่างก้อนผา
ที่บางก้อนคลอนสเทื้อนเลื่อนไปมา	ต้องตั้งตาจดจ้องย่องขึ้นไป
ถึงที่ชันกั้นราวได้น้าวหน่วง	ออกเสียวทรวงใจสั่นให้หวั่นไหว
ไม่กลัวตกกลัวแต่พลาดฟาดลงไป	จะฮาใหญ่อายยับทับทวี
ทางก็ใกล้แต่ในใจเหมือนไกลสุด	ช่างอยากหยุดเหมือนจะไปไม่พ้นที่
ยิ่งก้าวขาก็ยิ่งล้าลงทุกที	อยากวารีร้อนเหลือจนเหื่อพราว
พอพ้นชันผันผายค่อยง่ายหน่อย	ส่างเสื่อมถอยหวาดหวั่นที่พรั่นหนาว
เห็นปะชำย่ำใจก้าวได้ยาว	รีบสาวท้าวครู่หนึ่งถึงเสื่อปู
จะไปนั่งยังไม่ได้จนใจนัก	ต้องหยุดพักกลางถนนจนสักครู่
เพราะท่านโปรดครุคระฉันกะดู	เสด็จกริ้วจึงได้กรูกันขึ้นไป
อันเยี่ยงอย่างที่ข้างในนี้ขันขัน	จะว่าคอตซีกันก็ว่าได้
​ฤๅเปนกึ๊กันก็มีที่เคยใช้	แม้ไม่ทำก็ไม่ได้ดูไม่ดี
ถ้าผู้ใหญ่นั่งที่ไหนตามไปถึง	ต้องคนึงเสาะหาดูท่าหนี
มีที่บังก็ต้องนั่งให้ลับลี้	แม้ไม่มีก็ต้องหาดูท่าทาง
แห่งไหนต่ำซ้ำไกลได้อย่างยอด	ก็ต้องทอดออกไปนั่งให้ห่าง
ต่ำลงไปได้เพียงใดจงไว้วาง	นั่งพื้นล่างที่สุดเปนสมควร
ธรรมเนียมน์มีแต่ก่อนมากกว่านี้	ถูกกริ้วกันถี่ถี่นับไม่ถ้วน
จางจางไปใครเปนเชื้อมาเจือกวน	ก็กลับป่วนกันไปใหม่ได้ทุกครั้ง
ที่จริงนั้นท่านผู้ใหญ่ในความเห็น	ก็ย่อมเปนต่างต่างอย่างแต่หลัง
ถ้าเห็นเปนเกียรติยศเต็มกำลัง	ก็มักสั่งคอตซีเปนทีไว้
ว่าให้ขึ้นมานั่งเสียข้างบน	มามิมาหาทำวลเรียกอิกไม่
บางทีซ้ำคอตซีทวีไป	จนผู้น้อยเข้าใจว่าทำดี
ไม่ขึ้นไปไม่เปนไรหามิได้	ต่างคนต่างสบายใจเหวเต็มที่
ที่ชาชาเผลอไผลไปก็มี	ตัวอยู่นี่ใครอยู่ไหนไม่ต้องดู
ถึงน่าเกลียดเปนไฉนไม่รู้สึก	เพราะไม่นึกอัปยศอายอดสู
จะเสียหายประการใดก็ไม่รู้	เฉยเฉยอยู่ไม่ไหวติง “นิ่งเสียดี!”
บางทีท่านไม่ชอบใจแคะไค้ว่า	ก็ไม่เชื่อวาจาจรจากที่
กลับเคืองขุ่นมุ่นหมกไปก็มี	เปนจู้จี้ยียวนกวนน้ำใจ
เพราะผู้น้อยนั้นก็ใจไปต่างต่าง	ชอบอยู่ห่างไม่อยากไปใกล้ผู้ใหญ่
กลัวต้องหมอบรัศมีจะหมองไป	พูดอะไรไม่สนัดข้องขัดครัน
ดูอันใดก็ไม่ชัดสนัดสนี่	เพราะต้องซ่อนรัศมีไม่เฉิดฉัน
นั่งเปิดยศอยู่ห่างท่างที่ข้างนั้น	ให้เห็นว่าผิดกันแต่เพียงยศ
​อีกพวกหนึ่งเห็นผู้ใหญ่พอใจเหว	จะทุ่มเทปาส่งลงให้หมด
บ้างอยากไปท่านไม่เรียกก็จำงด	ครั้นไม่ลดเปนทลึ่งถึงเสียคน
นี่แลใจไปต่างต่างกันอย่างนี้	ใครจะคิดทำดีก็ขัดสน
ถึงผู้ใหญ่ท่านไม่รังเกียจรังกน	ก็ไม่พ้นขัดข้องต้องติดตัน
เพียงคนเดียวเจียวถ้าดื้อถือแบบเก่า	ส่วนพวกเราก็ต้องคั่งพลอยนั่งมั่น
ต่อพร้อมใจเปลี่ยนใหม่ให้เหมือนกัน	จึงจะสิ้นเชิงชั้นเช่นว่านี้
เมื่อเดือนเก้าคราวไปทเลนั้น	นับว่าเรียบร้อยกันไม่จู้จี้
เพราะน้อยตัวหัวเก่าไม่ใคร่มี	ถ้าเช่นนี้แล้วก็ตายอายแขกยับ
ฉันพรั่นตัวกลัวเสด็จขึ้นมาเห็น	จะเกิดเข็ญถ้ากระไรในต้องกลับ
จนท่านเตือนแล้วยังเลือนเลยบังคับ	ถึงขากลับนั่งไม่ได้อิกครา
แต่เชิงผามาถึงปรำพัก	ทราบตระหนักหกเส้นเปนคำว่า
เปนเศษทางวางไว้อิกห้าวา	ถึงชวากปากคูหาถ้ำมะเกลือ
ต้องจุดไฟลงบันไดสักสิบคั่น	ตั้งออกชันพรั่นตัวน่ากลัวเหลือ
ถึงพื้นถ้ำเหมือนยังค่ำดูครุมเครือ	ได้รางเรื่อกระจ่างแจ้งด้วยแสงเทียน
ที่ถ้ำกลางกว้างใหญ่มิใช่ย่อม	เดินอ้อมค้อมเลี้ยวลัดฉวัดเฉวียน
ข้างขวาพื้นกระดานลาดเขากวาดเตียน	ว่าหลวงญวนบำเพ็ญเพียรอยู่ที่นี้
มีพระพุทธรูปใหญ่ไว้องค์หนึ่ง	ดูจะพึ่งปิดทองสุกผ่องสี
เลี้ยวเข้าซอกหนึ่งใหญ่ไปได้ดี	ไม่จรลีได้ถึงไหนก็ไปตัน
แต่กลางช่องมีปล่องอยู่ข้างซ้าย	ต้องก้มกายคลานลอดเกือบขอดสัน
พอหลุดท้ายหงายหน้าขึ้นดูพลัน	ในถ้ำนั้นแลเห็นเหมือนเช่นกรวย
ดูสูงลิ่วแลโล่งเปนโปล่งปล่อง	เหมือนแว่นส่องไฟฟ้าดูท่าสรวย
​รากไม้หย่งกระทั่งพื้นยอดพุ่งพวย	ขึ้นไปรวยรับน้ำค้างอยูข้างบน
ตอนนี้ไปทางไถลลงไปล่าง	จะลงบ้างก็อุทัจดูขัดสน
กลัวเลื่อนกรูดปรูดลงไปไม่ยั้งตน	จะเจ็บป่นเสียเปล่าเปล่าไม่เข้าการ
กลับทางเก่าลืมเล่าถึงเหวลึก	ไม่รู้สึกก็ดูน่าปาฏิหาร
ฉะเพาะอยู่ตรงกระพักดักกันดาร	ที่ปีนผ่านเข้าในปล่องช่องไปมา
เดินแซกซอกออกชวากเหมือนฉากกั้น	ดูลดหลั่นแลสลับเหมือนกับฝา
เข้าช่องแคบต้องตะแคงแพลงกายา	แต่ดูท่าคนจรัลก็ผันพอ
ถ้าอ้วนใหญ่แล้วเข้าไปเปนต้องติด	ฉันปานกลางอย่างหวุดหวิดทีเดียวหนอ
บ้างต้องแย่เอาที่แง่ไว้ตรงฅอ	จึงลอดต่อเข้าไปได้ถึงในนั้น
ดูน่าชมกลมรอบเปนขอบข้าง	เพดานอย่างห้อยภู่ดูเฉิดฉัน
ทางน้ำหยัดมากมายหลายสิบอัน	หน้าวสันต์น้ำจะพรายคล้ายกับบัว
มาหน้าแล้งแห้งหมดยังหยดเหยาะ	เผลอไปหนอยผอยเผาะลงถูกหัว
ออกจากนั่นผันผายเดินรายตัว	เที่ยวไม่ทั่วด้วยเวลานั้นสายัณห์
เดินเยื้องย่างข้างขวางเข้าฝาถ้ำ	ลงพื้นต่ำแล้วขยับหลับผายผัน
ขึ้นพื้นสูงแซกสลับซับซ้อนกัน	ศิลาคั่นอยู่เปนห้องมองเข้าไป
มีแคร่ไม้ใช้ต่างโต๊ะเครื่องเส้น	คงจะเปนเรื่องโค้งไม่สงไสย
คือหลวงญวนที่อยู่นี่ไม่มีใคร	ศิลาใหญ่ปิดทองลองเส้นวัก
ที่พื้นถ้ำคราบน้ำเห็นถนัด	จะจำวัดกันอย่างไรไม่ประจักษ์
ฤๅอยู่แต่ระดูแล้งเห็นแคลงนัก	ถ้าหน้าฝนคงประดักประเดิดแท้
กลับขึ้นมาล้าเลื่อยเหนื่อยพอใช้	อยากจะใคร่เอนอ่อนลงนอนแน่
​ให้ระหวยระหายน้ำชำเลืองแล	นั่งริมแคร่อมกรวดแทนขวดน้ำ
ยังถ้ำฝ้ายปลายทางห่างถ้ำนี้	ทางสักสี่ห้าเส้นเห็นจวนค่ำ
ข้างในไม่ได้ไปได้ฟังคำ	รับสั่งว่าสนุกล้ำถ้ำมะเกลือ
ฦกลงไปมีบันไดถึงสองชั้น	เขาทูลว่าผายผันลำบากเหลือ
ครั้นเสด็จลงไปไม่เอื้อเฟื้อ	ก็เห็นเปนแต่ว่าเผื่อกันผิดไว้
ลงบันไดตอนหนึ่งถึงพื้นลาด	ถ้าจะพลาดก็เห็นจะเปนได้
เปนดินปนก้อนศิลาเคลื่อนมาไป	หลุดไถลคลาศที่มีเนืองเนือง
ในถ้ำนี้ที่ลม้ายคล้ายเขาหลวง	แต่อย่าล่วงเทียบทานการย่อมเขื่อง
เทียบแต่ท่วงทีผาท่ารุ่งเรือง	แต่ในเรื่องซอกแซกแปลกทีเดียว
เปนห้องน้อยห้องใหญ่พรอนไปหมด	บ้างเลี้ยวลดลับตามันน่าเที่ยว
เล่นเอาเถิดจับยากลำบากเจียว	เสียแต่เสียวหัวจะตำนั้นร่ำไป
เปนภู่ห้อยย้อยรย้าหาว่างยาก	รูปหลากหลากแลอร่ามงามไสว
ย้อยถึงพื้นแล้วก็มีที่ลงไป	เกือบใกล้ใกล้ธรณี่ก็มีชุม
ที่ช่องต่ำคว่ำคลานเข้าโพรงผา	พ้นออกมาพวงภู่ห้อยอยู่กลุ้ม
จะยืนหยัดแล้วต้องตัดเข้าข้างมุม	ถ้าซ่ามซุ่มเศียรเจาะเปนเคราะห์ร้าย
ยังเปนโพรงโล่งแลแต่ที่นั้น	ดูเหมือนกันกับที่นอกที่บอกขยาย
แต่เล็กลงน่าเอ็นดูพวงภู่ราย	ที่ตรงปลายเปนขาวขาวยาวยื่นย้อย
ดูสีสันวรรณะเหมือนเทียนไข	หล่อเมืองไทยเปนเกลียวออกเขียวหน่อย
คลานเข้าไปหักได้มาไม่น้อย	จะใช้สอยได้อย่างไรก็ไม่รู้
เขาจุดไฟไว้สว่างในกลางถ้ำ	โคมแมงดาดำดำเสียงฟ่อฟู่
เที่ยวไม่ทั่วกลัวค่ำจะทำพู	เสด็จสักครู่เดียวขึ้นมาเวลาพลบ
​พระเสโทท่วมพระองค์เหมือนสรงน้ำ	กลับประรำที่เก่าเข้าบรรจบ
กระบวนในไฟสว่างกระจ่างคบ	เดดินทวนทบทางเก่าลำเนาเนิน
ถึงเชิงผาม้าที่นั่งเสด็จก่อน	จากศิงขรลัดเลาะดังเหาะเหิน
กระบวนรถขากลับวุ่นยับเยิน	เกือบต้องเดินกันมาบ้างในกลางคืน
เมื่อขาไปใช้ถึงรถละสอง	เก้าอี้เปล่าไปเปนกองกำลังตื่น
มันเกินหนักจนไปหักกันครามครืน	สั่งกันใหม่ไปอย่างอื่นให้รายตัว
ถึงเชิงผาพากันแย่งไปขึ้นหมด	ไม่มีรถพอจะให้ได้ไปทั่ว
ที่เคราะห์ดีพบเก้าอี้ขี่กันนัว	ต้องยืนซัวกันอยู่มีสี่ห้าคน
รถไม่รอพอขึ้นได้ก็ไปจี๋	เก้าอี้เปล่าก็ยังมีไม่ขัดสน
ไม่มีใครเรียกให้เขาไปพ้น	ต้องกอดต้นไม้ปฤกษาหาฤๅกัน
มีผู้สั่งว่าให้ยั้งอยู่ที่นี่	กว่าเก้าอี้จะมารับกลับผายผัน
คุณเถ้าแก่ที่ท่านคอยคุมอยู่นั้น	มีความคิดดีพลันสั่งทันที
ว่าจะรอคอยไปนั้นไม่ได้	พบรถไหนหลวมไปให้ขึ้นขี่
จึงกลับมาตามกันได้วันนี้	พอถึงที่สองทุ่มมืดคลุ้มจริง
ต้องชำระสะสางถึงขว้างซัด	สืบความชัดซักไซ้ได้ทุกสิ่ง
คุณท้าว “ก” เอาเก้าอี้ขี่หนีทิ้ง	นุ่งอย่างยิ่งมีผิดติดกายา
คุณเถ้าแก่สองศรีมีความชอบ	ต้องรบอบกลัวผิดคิดรักษา
คุณ “ข” รอเรียกให้รถรา	คุณ “ค” ว่าอยู่ไม่ได้ให้ขึ้นรถ
ปรับท้าว “ก” ข้อไม่ดีสี่สิบบาท	ยังลดขาดหย่อนไว้ไม่เต็มบท
ให้เถ้าแก่เปนบำเหน็จเสร็จแทนทด	ได้ปรากฎภายหน้าเปนตราไป
ส่วนจ่า “ง” ต่อตามโดยความเท็จ	บอกพร้อมเสร็จตามวิญญาหาตรวจไม่
​ต้องทำโทษโดยอาญาเปนตราไว้	อย่าให้ใครดูทำบ้างอย่างเช่นนี้
ทางจะเที่ยวได้ที่นี่มีหลายแห่ง	จึงจดแจ้งความไว้ในไดรี
เขาข้างเหนือเห็นตรงอยู่ตรงนี้	นามคิรีพุรางวางชื่อไว้
ไปขึ้นท่าหน้าวัดเหนือเหมือนเมื่อก่อน	หนทางจรเก้าสิบเส้นเห็นจะได้
ไปพาชีขี่ขึ้นไปได้ไกล	จนเกือบใกล้จะบรรลถึงพุราง
เดินหน่อยหนึ่งก็พอถึงสถานที่	รางวารีศิลาไลยไม่กว้างขวาง
วิดเท่าไรไม่รู้แห้งอย่าแคลงคลาง	แล้วแยกทางจากนั้นไปไม่ไกล
ถึงหนองบัวลาดหญ้าฝ่าทุ่งกว้าง	ไปสุดทางถึงตำบลเขาชนไก่
ที่ลาดหญ้าถ้าจะเลี้ยงคชไกร	สักกี่ร้อยก็จะได้ไม่ขาดแคลน
ด้วยทุ่งหญ้าหนาแน่นเปนแผ่นพืช	ดูยาวยืดสุดตาเต็มหนาแน่น
เปนตำบลสำคัญการกันแดน	ใครหวงแหนไว้ได้ไม่กันดาร
เขาชนไก่บ้านยายทองประศรี	เขาว่าวัดของแกมีเปนถิ่นฐาน
มีอยู่จริงเปนจังหวัดวัดโบราณ	แต่จะพาลเอาฤๅไรไม่แน่นอน
ตรงหน้าบ้านเขาชนไก่ออกไปนี้	ลำนทีเลื่องฦๅชื่อกระฉ่อน
ลำตระเพิ่นทางเดินกองทัพมอญ	เข้านครกาญจน์บุรีมีลิลิต
ชื่อเตลงพ่ายพงศาวดาร	ข้ามตพานพลศัตรูดูอักนิษฐ
ไทยลอบเผาตพานมอญรอนความคิด	มอญเสียทัพถอยไปติดลำน้ำนี้
กองทัพไทยไล่กระชั้นบุกบันฟาด	มอญวินาศนับหมื่นแตกตื่นหนี
จึงควรทึ่งเพราะที่ว่ามาทั้งนี้	เปนเกียรติยศธานีบุรีเรา
หนึ่งตำบลประเทศถิ่นเรียกหินดาด	คู่กันกับลาดหญ้าที่ว่าเล่า
ก็น่ายลด้วยตำบลถิ่นลำเนา	เปนที่เก่ามีชื่อฦๅมานาน
​ไม่ห่างน้ำตรงข้ามกับลาดหญ้า	ข้ามที่ท่าเฃาชนไก่ไม่ไพศาล
น้ำพอท่วมหลังม้าว่าประมาณ	ทางกันดารด้วยต้องฝ่าศิลาไป
เปนก้อนกลิ้งทิ้งอยู่ดูเกลื่อนกลาด	แต่ขนาดย่อมย่อมไม่สู้ใหญ่
ขับอาชาฝ่าได้สดวกใจ	ทางว่าไว้ร้อยยี่สิบพอดิบดี
ถึงที่แผ่นผาศิลาดาด	เหมือนแผ่นเดียวเลี่ยนลาดตลอดที่
จนต้นหมากรากไม้ไม่ใคร่มี	ยิ่งกว่าขึ้นบนคิรียังมีดิน
ไปหน่อยหนึ่งถึงที่ธาราพุ	ไหลทลุขึ้นมาคั่งตามวังหิน
เรียกพุพระน้ำสอาดปราศมลทิน	จะตักกินสักเท่าใดไม่ขาดแคลน
ถ้าล่องกลับตามลำดับชลมารค	ไม่ลำบากตามน้ำลำเรือแล่น
ต้องข้ามแก่งสองแห่งไม่ยากแค้น	ถ้ามาทแม้นเรือตรงลงสบาย
ที่หนึ่งนามแก่งเสี้ยนตามสำเหนียก	ที่สองเรียกแก่งจีนจำได้ง่าย
ที่เขาตกตรงเขาปูนข้ามไป	มีถ้ำใหญ่หลวงจีนอยู่ประจำ
ทางไม่ไกลแต่ขึ้นไปบนเขานั้น	อยู่ข้างชันหน่อยหนึ่งถึงปากถ้ำ
ที่ช่องอื่นไม้อัดขัดปิดงำ	เปิดประจำแต่ตรงหน้าเปนท่าทาง
ที่ห้องกลางวางโต๊ะบูชาตั้ง	เปนที่นั่งที่อยู่ดูกว้างขวาง
หลืบข้างซ้ายเข้าของแขวนกองวาง	ส่วนหลืบข้างขวามีแคร่ที่นอน
ที่ห้องย้อยห้อยยื่นไปข้างหลัง	เครื่องครัวตั้งต่อติดคิดผันผ่อน
เพดานคร่ำดำเลอะเปื้อนเปรอะปอน	ทางซอกซอนเที่ยวไปได้ยังมี
ที่กล่าวไว้พอให้ดูได้รู้เรื่อง	ได้เปนเครื่องแนะนำตำบลที่
เผื่อว่าใครไปมาที่เมืองนี้	ดูไดอรีได้ประกอบสอบตำบล
แสนร้อนใจเขียนไปกลัวจะค้าง	เวลาว่างอัตคัดข้องขัดสน
ดูยืดยาวเจียววันนี้ต้องนิพนธ์	ขอจบจนวันหน้าว่าต่อไป ฯ
วัน ๓ ๑๔ฯ ๒ ค่ำ
๏ บ่ายสี่โมงข้ามมาท่าทำเนียบ	หนทางเรียบปราบรื่นลื่นไถล
เลี้ยวข้างขวามรคาเมื่อขึ้นไป	เดินไปในหว่างตลาดคนกลาดกลา
ไม่เปนโรงเปิดโถงเช่นที่อื่น	รั้วไม้รวกกั้นยืนเปนขอบฝา
ประตูบ้านร้านตั้งติดกันมา	ขายสินค้าหลายอย่างต่างต่างกัน
ที่เมืองนี้นั้นไม่มีอะไรมาก	หาของฝากไม่ใคร่ได้ดังใจฉัน
มีแต่ยาฤๅก็ดูอยู่ข้างอัน	แต่กระนั้นยังต้องตรุดสุดปัญญา
เขาขายกันนั้นแต่ชั่วยาลังใหญ่	ต้องสั่งให้ทำเล็กเล็กเที่ยวเลือกหา
คนอื่นซื้อเขาไม่ขายเพราะหมายมา	สำหรับว่าเปนอย่างขายข้างใน
ลังสี่เหลี่ยมเอี่ยมตาซ้อนห้าชั้น	แต่กระนั้นหาซื้อไม่ใคร่ได้
ลังรีหนึ่งขายสลึงกับสองไพ	ห่อกระดาษเล็กใหญ่ก็ยังมี
เสื่อนอนหวายขายราคาห้าสลึง	อิกแห่งหนึ่งบาทเฟื้องเื้องอย่างหนี
ไปอิกแห่งบาทหนึ่งลดถึงดี	ไม่รู้ที่จะกำหนดแน่อย่างไร
แต่คิดไปก็อยู่ในเปนเรื่องตรุด	จะเอายุตติลงคงไม่ได้
กระแจะตนาวที่นี่เขามีใช้	ฉันซื้อได้ยี่สิบอันต่อเฟื้อง
ของนอกนี้ไม่เห็นมีอะไรขาย	ล้วนผ้าขาวผ้าลายของทองเหลือง
ซื้อบางกอกออกมาขายหัวเมือง	ไม่ได้เรื่องรำคาญขี้คร้านดู
ของสดคาวผักหญ้าก็หายาก	แสนวิบากเต็มเบื่อแต่เนื้อหมู
แต่ยังดิบดำอย่างไรก็ไม่รู้	เป็ดไก่เกือบไม่มีผู้จะกินเปน
แต่สัตว์ป่าพรานหามาได้บ้าง	อีเก้งกวางนกไก่ฉันได้เห็น
มักได้มาในเวลาตอนเย็นเย็น	คนเครื่องเล่นกันท่าไรไม่ได้ความ
​เหลวกันไปไม่ได้ตั้งเครื่องถวาย	เลยวุ่นวายจนกระทั่งครั้งที่สาม
เกือบต้องทิ้งชลธารพานจะงาม	ออกเกิดคร้ามเลยตั้งจนคั่งกัน
ตามตลาดดาดประรำผ้าขาวเทศ	ที่วิเศษเสื่อปูดูคมสัน
โต๊ะบูชาหน้าเรือนเหมือนเหมือนกัน	มีลูกจันทน์นับหมื่นดื่นไนตา
บ้างถือมานั่งอยู่ชูพานถวาย	คนเรี่ยรายอยู่ทุกบ้านขนานหน้า
เรือนที่นี่มีล้วนแต่แฝกคา	ที่เปนฝากระดานน้อยไม่ค่อยมี
มีตึกตั้งหลังเดียวเจียวทั้งย่าน	คือที่บ้านจีนแสสิ้วซิ้วเต็มที่
ทูลถามว่าถ้าจะเฝ้าท่านคราวนี้	ใช้วิธียืนฤๅนั่งเปนอย่างไร
รับสั่งว่าใช้ตำราอย่างโค้งโค้ง	แกลุกขึ้นตะโพงพุ้ยเสียใหญ่
แล้วมีศาลเจ้าจีนต่อออกไป	ชื่ออาเหนียเรี่ยไรทำไว้พลัน
ต่อนั้นไปก็ไม่เปนท้องตลาด	บ้านเรือนลาดเรียงชิดติดเปนหลั่น
แลเห็นป้อมกำแพงเมืองดูเนื่องกัน	ประตูใหญ่สร้างสรรค์อย่างหอรบ
กำแพงยาวสิบสองเส้นเปนคำว่า	มีเศษสิบสองวาเพิ่มบรรจบ
กว้างห้าเส้นห้าวาวัดมาครบ	ประตูใหญ่ได้พบแปดประตู
ยังช่องกุดใบสีมาว่ามีสอง	ป้อมมีหกเห็นทำนองนั้นเปนคู่
เขาถางเตียนเลี่ยนตาเห็นน่าดู	จึงได้สู้จดจำเปนตำรา
เข้าประตูดูเชิงเทินเปนเนินลาด	ยุรยาตรไปตามทางเห็นข้างหน้า
ศาลากลางอยู่ข้างมรคา	ไม่มีฝาห้าห้องท้องกระดาน
ดูทำอย่างเกลี้ยงเกลี้ยงเฉลียงรอบ	มิได้ไปสวนสอบถึงสถาน
เดินค่อยค่อยหน่อยหนึ่งมิได้นาน	ก็ถึงศาลเทพารักษ์พระหลักเมือง
ก่อนผนังหลังคากระเบื้องทราย	มีเขื่อนรายเรียงจังหวะระยะเนื่อง
​ชรอยจะศักดิสิทธิ์ฤทธิเรือง	เห็นมีเครื่องตุ๊กตามาตั้งไว้
เจว็ดเห็นเปนจอมปลวกขึ้นบวกพอก	ทีจะงอกมานานพานจะใหญ่
ศาลทรงเมืองเรืองฤทธาอยู่ขวาไป	ศาลเสื้อเมืองปลูกไว้ข้างซ้ายมือ
ศาลเสาไม้แก่นมุงกระเบื้อง	ได้รับเครื่องบวงบนคนนับถือ
เห็นยายกริมริมประตูดูจั๊บปรือ	ถือหนังสือคอยถวายรายผัวแก
เปนกรมการพนักงานเก็บอาวุธ	ขอยกบุตรทำไร่ใกล้กระแส
แกช่างพูดไม่หยุดปากมากแท้แท้	เสียงอ้อแอ้ออดไปไม่ขาดคำ
เข้าประตูต่อไปอยู่ใกล้ติด	มีตึกปิดบานประตูดูเก่าคร่ำ
มีเรือนคนที่รักษามาประจำ	อยู่ในกำแพงรอบเปนขอบคัน
มีตึกดินอยู่ข้างหลังตั้งตามขวาง	ทำเปนตึกอย่างโบราณพานจะมั่น
ไว้อาวุธมีเฉลียงอยู่เคียงกัน	ประตูปิดประแจลั่นประจำไว้
เก็บปืนคาบศิลาขานกยาง	ปากนกกระสุนกลางเล็กแลใหญ่
เปนเมืองด่านเตรียมการเครื่องชิงไชย	จะได้ใช้คุ้มครองป้องกันแดน
นึกว่าหมดกันเท่านี้ทีจะกลับ	รองเท้าคับยิ่งยวดมันปวดแสน
เหยียบลงไปไม่สนัดพลัดคลอนแคลน	ปวดปลาบแล่นถึงหัวใจไม่อยากจร
ออกจากนั้นครรไลไม่หยุดยั้ง	ถึงหลักฝังอาถรรพ์กันแต่ก่อน
เมื่อสำเร็จเสร็จสร้างการนคร	มีอักษรจาฤกหลักศิลาไลย
ปรากฎเปนสำเนาเค้าคดี	ใจความตามที่มีอ่านได้
ว่าเดือนสี่ค่ำวันนั้นว่างไว้	มโรงใช้ศกสี่พิธีกาล
ได้สวดมนต์ทุกประตูแลหมู่ป้อม	กลางเมืองพร้อมกันทั่วทุกสถาน
ยิงปืนใหญ่ได้สามทิวาวาร	ตั้งศาลาท่อทานทิ้งกัลปพฤกษ์
​มีละคอนโขนหนังทั้งจีนไทย	เพลงปรบไก่ตามลบองเสียงก้องกึก
ดอกไม้เพลิงจุดกลางคืนเสียงครื้นครึก	ดูพันฦกไทยทานการทั้งปวง
แผ่กุศลจนข้างปลายมีรายงาน	ที่ทำการซ้ำอิกทีที่แล้วล่วง
เครื่องอาถรรพ์พรรณาว่าถึงทวง	แผ่นทองแดงโดยกระทรวงส่งออกมา
ราชสีห์คชสารแลรูปเต่า	กลับมาเข้าพิธีตามที่ว่า
ฝังลงไว้ในพื้นพสุธา	ที่ตรงหลักศิลาจาฤกนี้
ลงปลายกลายเปนอธิฐาน	ขอนิพพานดับทุกข์เปนสุขี
ข้างหลังซ้ำลงวันแลเดือนปี	อันดิถีที่สมโภชนครนั้น
ในวันจันทร์เดือนสี่ปีที่อ้าง	ในข้างแรมสิบสามคำจำได้มั่น
ศักราชพันร้อยสร้อยสำคัญ	เก้าสิบสี่ปีวันที่กอบการ
ในจดหมายข้างท้ายนั้นบอกว่า	มิใช่ปฤศนาอย่าล้างผลาญ
กระเทาะยับไปเสียบ้างคนจัณฑาล	จนถึงอ่านต่อไปไม่ได้ความ
ถึงจดหมายไว้เช่นนี้มีจะแจ้ง	ยังคิดแคลงโดยหวังไม่ฟังห้าม
ขุดกันเสียออกเปรอะเลอะลามปาม	ตรวจดูตามหลักนี้ไม่มีอะไร
ออกจากนี้จรลีต่อไปอีก	ถ้ามีปีกแลจะบินไปจงได้
ให้เท้าลอยห้อยอยู่รู้แล้วไป	เดินไม่ไหวล้าหลังเหื่อพรั่งมา
มีรั้วบ้านในปราการนั้นน้อยแห่ง	ด้วยหน้าแล้งดอนจัดขัดน้ำท่า
ออกประตูช่องกุฏิย้อนกลับมา	เดินผ่านหน้าป้อมใหญ่ย่านกลางเมือง
เปนป้อมซ้อนสองชั้นปันจังหวะ	วางระยะปืนใหญ่ไว้แนวเนื่อง
โรงจากปลูกครอบใหม่ไว้นองเนือง	โรงกระเบื้องของโบราณพานจะน้อย
​เสด็จสู่วัดเหนือเมื่อขากลับ	พระสงฆ์รับอยู่ที่หน้าพากันถอย
ไปรับเสด็จที่ศาลาพร้อมหน้าคอย	ไปรับสั่งด้วยสักหน่อยแล้วครรไลย
ทอดพระเนตรเขตรอุโบสถสถาน	ท่านสมภารร้อปลงลงทำใหม่
ที่ชานวัดจัดปรุงเครื่องบนไว้	เรี่ยรายได้ยี่สิบชั่งยังไม่พอ
พระราชทานเงินจำนวนถ้วนสิบชั่ง	สมภารยังอ้อยอิ่งวิงวอนขอ
ให้ทรงช่วยอุปถัมภ์ร่ำงอนง้อ	ในการต่อไปยังมากยากจะทำ
อ้างถึงเมื่อเสด็จมาคราวหลัง	ได้รับสั่งให้เจ้าเมืองอุปถัมภ์
ถูกจำเพาะเหมาะคราวถึงแก่กรรม	จึงเลยค้างร้างร่ำมาช้านาน
ทรงรับไว้ว่าจะให้เขาช่วยบ้าง	แม้ขัดขวางอย่างไรให้ไขขาน
พระทั้งวัดปัจจัยมูลประทาน	แต่สมภารได้สองครั้งทั้งเมื่อเช้า
พระที่ตามเสด็จมาห้าสิบสาม	ทั้งพระเมืองนี้ตามเข้าไปเฝ้า
พระราชทานจีวรแพรแลเปนเงา	วัตถุเท่าราคาห้าตำลึง
เข้าสารจ่ายถวายไปให้พอฉัน	กับลูกศิษย์ด้วยทั้งนั้นจ่ายจนถึง
อยู่อาศรัยในกุฎีวัดนี้จึง	มาเฝ้าอิกครั้งหนึ่งพร้อมหน้ากัน
แล้วเสด็จครรไลไปเต็นหนึ่ง	ซึ่งพระยานรรัตนป่วยอยู่นั่น
ด้วยว่าเปนลำบากมากมายครัน	จึงโปรดให้ผายผันกลับกรุงไกร
เสด็จกลับค่ายหลวงล่วงเวลา	เห็นจะกว่าทุ่มหนึ่งถึงไปได้
ประทับอยู่ท้องพระโรงช้ากระไร	ทรงหนังสือเข้าไปที่ในวัง
อันเมืองกาญจน์บุรีนี้สร้างใหม่	เมืองเก่าเขาชนไก่เปนที่ตั้ง
พม่าลาดกวาดคนไปหลายครั้ง	อิกทั้งยากแค้นแสนกันดาร
พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าพิภพ	ทรงปรารภสร้างใหม่ให้ไพศาล
​จึงย้ายมาปากแพรกแปลกโบราณ	ประสงค์การค้าขายฝ่ายราชบุรี
อันเมืองนี้นับเปนที่สำคัญได้	จอมไผทได้เสด็จมาถึงนี้
ไม่ว่างเว้นราชการงานธานี	ทั้งเปนที่ประพาสบ้างในบางครา
เมื่อรัชกาลพระประถมบรมราช	เสด็จยาตราทัพรับพม่า
แต่แรกปราบดาภิเษกมา	ที่ลาดหญ้าหยุดประทับรับดัสกร
ครั้งที่สองต้องเสด็จยกพหล	บรรลุดลไทรโยคย่านศิขร
ทรงนิพนธ์บทบาทนิราสกลอน	ยังปรากฎเกียรติขจรจนบัดนี้
ครั้งที่สามข้ามแดนแคว้นสถาน	ไปรุกราญเมืองทวายกระจายหนี
แล้วหนุนทัพออกมารับพระองค์ชี	นับเปนคราวที่สี่มีนิยม
ส่วนสมเด็จพระพุทธเลิศหล้า	เสด็จมาแต่ในแผ่นดินประถม
โดยเสด็จชนกนาถราชบรม	ด้วยชิดชมมิได้ขาดคลาศพระองค์
รัชกาลที่สามตามที่นับ	เสด็จมาขัดทัพแลรับส่ง
ศิลาก่อเขาในวังดังจำนง	เปนปีหนึ่งจึงได้คงคืนนคร
ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า	เมื่อยังทรงพระเยาว์อยู่แต่ก่อน
เสด็จโดยกระบวนทัพรับครัวมอญ	ที่หนีร้อนเข้ามาพึ่งบารมี
ครั้นต่อไปได้เถลิงถวัลยราช	ก็เสด็จมาประพาสถึงที่นี่
ฉันนับไว้ในปัจจุบันนี้	ได้เสด็จกาญจน์บุรีเปนสามครั้ง
บุรีใดในพระราชอาณาเขตร	ยกแต่ที่มีนิเวศน์ประจำตั้ง
นับว่าเปนเสด็จถี่มีเรื่องดัง	ที่กล่าวแล้วมาแต่หลังว่าดังนี้
ขอเติมกลอนท่อนปลายเรื่องค่ายหลวง	กวางทลวงออกมาได้แต่ไม่หนี
เป็ดไก่ห่านพล่านเดินเพลิดเพลินดี	ขอจบทีเหลือจดหมดเวลา ฯ
วัน ๔ ๑๕ฯ ๒ ค่ำ
​๏ พอโมงครึ่งถึงเวลาที่กำหนด	คนมาหมดนั่งล้อมอยู่พร้อมหน้า
สองโมงถ้วนถึงสมัยได้เวลา	เสด็จลงนาวายาตรากระบวน
ตั้งลำลอยคอยกระบวนข้างฝ่ายหลัง	ซึ่งยังคงอยู่ที่ท่าหน้าฉนวน
เห็นลำน้ำแน่สนัดชัดทั้งมวญ	ตรงค่ายข้ามพระญวนมายืนราย
ตั้งโต๊ะเครื่องบูชาอุส่าห์จัด	สวดมนต์ช่วยอวยสวัสดิมงคลถวาย
ถัดค่ายหลวงลงมาหลังคาราย	หลังสุดท้ายท่วงทียี่ปุ่นชัด
เปนที่พักเจ้านายข้างฝ่ายหน้า	อิกทั้งข้าทูลลอองที่ต้องจัด
รับแลตามเสด็จมาสารพัด	จุจำกัดหน้าที่ที่มีการ
โรงครัวใหญ่ที่ในกาญจน์บุรีนี้	ปักหน้าที่เกณฑ์มาพระยาพิศาล
พระเจริญราชธนคนชำนาญ	เลี้ยงพระแท่นเปนสถานที่เคยทำ
เรือลอยมาจนถึงหน้าท่าทำเนียบ	พระนั่งเพียบแคร่บนสวดมนต์ร่ำ
ใกล้ตพานคชสารมาลงน้ำ	ดูคลาคลำลูกน้อยต้อยติดตาม
เรือลูกค้ามาจอดตลอดหาด	เห็นเกลื่อนกลาดคนผู้ดูแหล่หลาม
เรือบางกอกออกเสียข้างอย่างวู่วาม	จะคอยตามกระบวนนั้นไม่ทันใจ
รับสั่งให้ไปตรวจเรือทั้งหลาย	บาญชีรายที่สำรวจตรวจมาได้
ที่ต่างรูปชื่อมีตามที่ใช้	เขานับได้สิบเจ็ดอย่างวางจำนวน
คือเรือม่วงเรือมาดเรือพายม้า	คอนโดลาเรือเป็ดเจ็ดสิบถ้วน
เรือสำปั้นสำปะนีมีจำนวน	ทั้งเรือญวนเรือบดหมดทั้งนั้น
เรือปิกนิกนางแหละเสิมศีร์ษะ	เรือแม่ปะเรือฉลอมแลสำปั้น
เช่นลำเลียงน้ำตาลหม้อต่อใหญ่ครัน	ยังเรือพรรค์แคร่นอกปากหลากทำนอง
​แต่เรือแหวดร้อยแปดสิบลำกว่า	เปนเรือหาที่ไหนไหนก็ได้คล่อง
เรือยุคลทิฆัมพรซ้อนเรือรอง	ด้วยกลัวท้องครูดครู่รู่ศิลา
แต่เรือในราชการด้านทางใช้	ประมาณไว้ว่าร้อยเก้าสิบห้า
ยังที่ตามสามร้อยรายนาวา	เศษมีมาเก้าสิบสามตามกระบวน
รวมเรือลำเล็กใหญ่ไปครั้งนี้	ทำบาญชีแน่นหนาว่าถูกถ้วน
ห้าร้อยแปดสิบแปดลำเปนจำนวน	นับสอบสวนแสนลำบากยากเต็มประดา
จำนวนกระบวนหลวงทั้งหลายนั้น	คนสองพันเจ็ดร้อยสามสิบห้า
ส่วนเรือตามสามพันคณนา	เศษอิกห้าสิบหกตกบาญชี
รวมห้าพันเจ็ดร้อยเก้าสิบเอ็จ	ตรวจเบ็ดเสร็จเปนจำนวนได้ถ้วนถี่
นับแต่ไพร่ไม่ได้ว่าชั้นผู้ดี	ที่เหลือบ้างจะยังมีก็น้อยลำ
ถึงปากแพรกแยกลำแม่น้ำน้อย	มีแคร่พระลงมาคอยสวดพร้อมพร่ำ
ถวายพรอย่างพระแล้วประน้ำ	ได้ลงมือแจวจ้ำกระหน่ำไป
หาดผุดตั้งบังปากแม่น้ำขวาง	ชื่อลิ้นช้างแต่โบราณเรียกขานไข
เดินทางร่องช่องกว้างถึงข้างใน	เห็นแพใหญ่หลายหลังฝั่งอุดร
ทวนกระแสแต่มิสู้จะเชี่ยวจัด	เสียงแจวงัดจ้วงจ้ำน้ำกระฉ่อน
เห็นเขาปูนอยู่ข้างขวาใกล้สาคร	ที่มาเมื่อวันก่อนเกิดขลึกนั้น
เปนเทือกเถาเขายืนขึ้นยาวเยิ่น	ที่เพิงเผินท่วงทีดีขยัน
เรือนหลวงญวนปลูกอาศรัยอยู่ในนั้น	เปนสองหลังต่อกันไปตามมี
เชิงภูผานั้นลงมามีหมู่บ้าน	มีเรือนชานหลายหลังค่อนข้างถี่
ปลูกกล้วยอ้อยแลหลามตามนที	ไปเลี้ยวนี้เห็นภูผาข้างหน้าบัง
ชื่อเขาเกวียนเขาตกน้ำจำถนัด	เขาปูนลัดลงไปขวางอยู่ข้างหลัง
​เปนนิราสแล้วจะว่าได้น่าฟัง	ต้องคิดพังภูผาไปหาเมีย
อิกคุ้งหนึ่งถึงตัวเขาตกน้ำ	รูปเปนจอมปลวกทำอยู่ข้างเตี้ย
จวนสมเด็จเจ้าพระยาว่าไฟเลีย	ไหม้หมดเสียกว่าสิบปีมีศาลา
เปนท่าน้ำหลังคามุงกระเบื้อง	ไม่ขึงเขื่องทรงเห็นเปนปั้นหย่า
เดี๋ยวนี้เปนสเตชั่นตรวจมรรคา	รักษาสายโทรเลขทางทวาย
ในหมู่นี้มีดงมะม่วงใหญ่	เห็นโทรเลขตัดไปเสาพาดสาย
เดิมจะสร้างบ้านนี้มีนิยาย	เกี่ยวกับรายราชการในบ้านเมือง
ด้วยสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว	ท่านเกลียดกลัวเจ้าของบ้านพานจะเขื่อง
จึงคิดว่าถ้าแม้ท่านได้บ้านเมือง	จะยักเยื้องมาอยู่นี่ให้ลี้ลับ
ครั้นสวรรคตไปไม่ต้องอยู่	จึงไม่สู้ห่วงใยใจกลายกลับ
ทอดทิ้งไว้ไฟฟ่อยพลอยไหม้ยับ	แล้วยังมีที่ควรนับอนิจจัง
ถัดนั้นไปในวิถีนั้นมีบ้าน	เปนหย่อมย่านเคหาออกมาตั้ง
เปนสวนไร่อุส่าห์ทำตามกำลัง	ตำบลวังยางหนึ่งซึ่งจะนับ
ยังส่วนหมู่ที่สองนั้นหนองหญ้า	แล้วถัดมาชุกอ้ายบ้านย่านลำดับ
เกาะสำโรงก็เปนหย่อมกระท่อมทับ	ถัดถึงพลับพลาตั้งที่บางลาน
พอเที่ยงครึ่งถึงหน้าพลับพลาใหญ่	มีปะรำทำไว้ยาวไพศาล
หัวปะรำทำพลับพลาน่าสำราญ	หลังเดียวด้านรีตรงลงฝั่งชล
กั้นสามตอนผ่อนริมฝั่งเปนข้างหน้า	ถัดเข้ามาที่ประทับไม่สับสน
ห้องริมเรือเผื่อประทมที่ข้างบน	ดูน่ายลอย่างยี่ปุ่นนั้นเปนนิจ
จมื่นทิพเสนามากำกับ	บังคับเมืองศรีสวัสดิ์ไม่ขัดติด
ทำตลอดกลอนโดด้วยใกล้ชิด	เร็วดังนฤมิตทุกตำบล
​เขาจัดของมาถวายเปนหลายอย่าง	มีกวางคู่หนึ่งแลเปนต้น
กับอีเก้งเขี้ยวขาวยาวชอบกล	บุหรี่คนกาญจน์บุรีที่เขาใช้
มวนด้วยใบหมันสีสันเขียว	ถ้าเหลือบเหลียวไปว่าพลูดูก็ได้
วันนี้อ้าวอับร้อนดูอ่อนใจ	แต่ปรอทไม่ขึ้นไปกว่าก่อนมา
เวลาบ่ายชายแสงสุริย์ศรี	บ่ายสี่โมงพลันตวันจ้า
เสด็จขึ้นสู่ฝั่งหลังพลับพลา	เขาฉายทางลงมาจนไม่ทัน
แล้วถากถางทุบปราบจนราบรื่น	มีฝายื่นตอนข้างในใช้ผ้ากั้น
แต่บันดาต้นไม้ใหญ่มีในนั้น	ยกเปนชั้นเก้าอี้ที่ฉายา
ทอดพระเนตรทั่วเสร็จเสด็จออก	ทางปากช่องฉนวนนอกเปนข้างหน้า
พระดำเนินเดินกระบวนล้วนอาชา	ข้างในวอต่อมาจึงเปนรถ
พ้นพลับพลาฝ่าพงไปลงช่อง	เรียกว่าคลองบางลานชื่อจานจด
ตลิ่งสูงสี่วาน่าท้อทด	น้ำยังมีอยู่ไม่หมดต้องทอดตะพาน
ต่อนั้นไปในป่าพฤกษาหย่อม	บ้างต้นใหญ่หลายอ้อมน้อมกิ่งก้าน
บ้างป่าไผ่ไม้รวกรุ่นตระการ	รดูแล้งลมพานกระพือใบ
บ้างลมหวนป่วนปลิวลิ่วลิ่วหมุน	เจือกับฝุ่นฟุ้งเปนควันผันมาใกล้
หล่นอยู่ตามใต้ต้นคนจ่อไฟ	เลยลามไหม้หญ้าแห้งจนแรงร้อน
ตัดทางใหม่ไปแต่พอบรรจบถึง	หนทางซึ่งเดินเกวียนมาแต่ก่อน
เกลี่ยฉายทางที่เปนรางล่มแลดอน	ให้ม้ารถบทจรสดวกใจ
อันแผ่นดินในถิ่นสถานนี้	แม้จวนถึงมีที่สังเกตได้
ค่อยแดงเจือเรื่อจัดชัดเข้าไป	จนถึงในบริเวณเปนสีแดง
ส่วนต้นไม้ในจังหวัดพนัสนั้น	ก็เล็กกรันลงไปได้ทุกแห่ง
​กอไม้รวกไม่มีใบในหน้าแล้ง	ล้วนแขนงน้อยน้อยน่าเอนดู
บ้างกระจ่างห่างกันหลั่นลำดับ	บ้างซ้อนสับแซกเสียดเบียดเปนหมู่
ต้นไม้ยืนดื่นตาน่าชมชู	เรียงรายอยู่เปนจังหวะดังกะปัน
ล้วนใบเข้มเขียวขจีสีสอาด	พื้นเช่นชาดสดชัดตัดสีสัน
ดูงามหลากฉากรบายลายน้ำมัน	แผ่นดินนั้นแขงกระด้างอย่างดินดาล
เข้าข้างหลังถึงกระทั่งที่ขอบเขิบ	พลับพลาเติบตั้งไว้ใหญ่สองด้าน
เปนที่ทอดทัศนาน่าสำราญ	ทั่วสถานจนกระทั่งถึงรวบเรียง
ส่วนพลับพลาข้างหน้าตั้งหันด้านใต้	หลังข้างในตวันตกตั้งตามเฉียง
ตั้งห่างไปไว้ระหว่างรุ่นรวกเรียง	ชักปะรำรอบเฉลียงแล่นถึงกัน
อันท้องทุ่งนาคราชปลาดเหลือ	ใช่แดงเรื่อเลยไม่แกล้งแสร้งเศกสรร
แดงจนทาอะไรได้ดูคล้ายกัน	กับดินจันทบุรีที่เนินวง
แต่ที่นี่เข้มขำดำกว่าหน่อย	จะใช้สอยก็คงได้ดังประสงค์
เปนเช่นสีสนิมเหล็กแลใกล้ตรง	ด้วยแร่เหล็กนั้นมาลงในที่นี้
เคยทดลองถลุงไล่ได้ตัวอย่าง	แต่อยู่ห่างกระแสสินธุ์ไกลถิ่นที่
ถึงทำได้ก็กำไรคงไม่ดี	จึงไม่มีผู้คิดติดใจทำ
หนึ่งชาวบ้านกาญจน์บุรีนี้เขาว่า	นาคขึ้นมาพ่นพิษติดแคงคร่ำ
เม็ดแร่กลาดปัฐพีสีดำดำ	ว่าฝูงนาคมาจากถ้ำถ่ายมูลไว้
เขาเก็บมาเจียรไนใช้เหมือนพลอย	ประดับสร้อยคาดสเอวแลแหวนใส่
หนึ่งท่วงทีจะกันกันฤๅฉันใด	ฉันก็ไม่ทราบถนัดชัดตำรา
ในเชิงชมที่นิยมโดยตาเห็น	ก็ควรเปนที่สนุกสุขหรรษา
พื้นเลี่ยนลาดเหมือนดังดาดด้วยศิลา	ที่เรียกว่าราชบุรีที่สีแดง
​มีเขามอเหมือนอย่างก่อเปนหย่อมหย่อม	ล้วนย่อมย่อมเรียงรายหลายสิบแห่ง
ที่ต่างต่างอย่างประดิษฐคิดพลิกแพลง	เหมือนตกแต่งตั้งไว้ให้คนชม
ประดับด้วยรุกขชาติขนาดย่อม	ต้นเกดค่อมเคียงรวกพวกประสม
ไม้สองอย่างข้างมอมีอุดม	ไม่ใคร่ร่มใบโหรงโปร่งไนยนา
ต้นไม้อื่นดื่นไปไม่ประจักษ์	ล้วนน่ารักรายสล้างข้างมอผา
รอบเปนร่องท้องธารผ่านลงมา	เหมือนสวนขวาก่อทำลำวารี
เปนโกรกกรอกซอกเชิงแผ่นพระพัก	บางแห่งหักแลเห็นเปนหลากสี
แต่เที่ยวทอดทัศนาจวนราตรี	จึงมาที่พลับพลาหาตะพด
แต่คุ้ยขุดไม่ใคร่หลุดขึ้นมาได้	จนอ่อนใจเลยเลิกกันไปหมด
แต่เรื่องมูลนาคราชไม่ขาดงด	ไม่ละลดเล็กใหญ่ได้ทั้งนั้น
พระศรีสวัสดิ์จัดมพร้าวอ่อนถวาย	เลี้ยงไพร่นายแต่บันดาที่มานั้น
ประทับทำแซ่ม้าอยู่ช้าครัน	คอยพระจันทร์ให้สว่างตามทางจร
จนทุ่มหนึ่งจึงได้กลับนับสังเกต	คืนประเวศทางลีลามาแต่ก่อน
แลสว่างพร่างแสงศศิธร	ทิพากรเยื้องพยับก็กลับเย็น
ยิ่งตกค่ำน้ำค้างลงพร่างพร้อย	หนาวน้อยน้อยค่อยสบายคลายขัดเข็ญ
เสียแต่ฝุ่นยังไม่วายส่ายกระเซน	จนเกือบเปนกวนอูดูหน้าแดง
กระบอกไฟไว้วางข้างวิถี	ดูก็ดีพอสว่างกระจ่างแสง
เรืองประทีปโคมไฟได้แสดง	มาเห็นแจ้งจริงจังในครั้งนี้
คือกระบอกปอกเปลือกเทือกเข้าหลาม	ถ้ารั่วรำทำลามแล้วป่นปี้
ต้องเลือกสรรกันแต่ปล้องดีดี	น้ำมันข้นปนขี้มีเปลือกไม้
​ไม่มีไส้จุดลงไปเล่นดื้อดื้อ	ถ้าจุดถือเดินเล่นเหมือนเช่นไต้
น่ากลัวหกตกติดเปนเปลวไฟ	จะเขี่ยไค้ดูลำบากอยากจะวาง
ดูก็ขันชั้นพระอรรถกถา	ยังมีมาให้ได้เห็นเปนตัวอย่าง
แถบที่นี่เขายังใช้ไม่จืดจาง	ค่อนข้างหัวเห็ดแท้ไม่แปรปรวน
ถึงพลับพลาพอเวลาสองทุ่มแล้ว	ต่างผ่องแผ้วปรีดิ์เปรมเกษมสรวล
แต่หิวเข้าเต็มทนจนเกือบครวญ	ต้องรีบด่วนลงไปเรือด้วยเหลือทน
เขาเล่ากันว่าวันนี้มีคนไป	เดินเวียนวงหลงใหลในไพรสณฑ์
ล้วนผู้หญิงพากันไปเปนหลายคน	เที่ยวเดินวนอยู่ในป่าหาหนทาง
พบขี้เสือเหลือรำพึงถึงร้องไห้	ต้องบุกป่าฝ่าใฝ่ใจเต้นหยาง
หนามเหนี่ยวเกี่ยวยับเกือบอับปาง	ต้องเลยวางวนกลับมาพลับพลา
ตำบลนี้เขาว่ามีสัตว์อยู่มาก	เมื่อแรกถากทุบที่มีนักหนา
รอยออกก่ายกันไปในวนา	อยู่นานมาหายไปไม่มากวน
ทำไดรีถี่ถ้วนไปไม่ไหว	ค้างไม่ได้เลยสักวารเปนการด่วน
ฉันลืมย่านบ้านชื่อชุกยายญวน	มีไร่สวนสองฟากมากประมาณ
เปนทางไปได้ถึงทุ่งนาคราช	เสด็จประพาสครั้งแรกแปลกสถาน
อยู่คุ้งหนึ่งนับลงไปใต้บางลาน	ขอหยุดจานจดไดรีวันนี้ไว้ ฯ
วัน ๕ ฯ๑ ๒ ค่ำ
๏ สองโมงถ้วนเรือกระบวนออกจากท่า	ยังหนาวกล้าหมอกมัวหาหมดไม่
ปรอทถึงหกสิบสี่ที่ตรวจไว้	พ้นหาดใหญ่ถึงช่องคลองบางลาน
ถัดลงมาท่าเกวียนดูเตียนลาด	ทางผ่านทุ่งนาคราชไปไพรสาณฑ์
​คือตอนในที่ได้ไปเมื่อวันวาน	ที่ตัดใหม่ไปประสานพอสบรอย
ไปข้างหน้าเห็นภูผาประดงกั้น	เขากระไดสามคั่นติดหลังต้อย
บ้านนางแอ้งร่องแร่งเรือนตองตอย	เห็นกล้วยอ้อยมพร้าวบ้างอย่างเคยมี
บ้านแก่งหลวงเรือนเล็กเล็กริมตลิ่ง	ดูเร็วจริงเรือจอดเข้าทอดที่
ตะพานน้ำดาดปะรำเรียบร้อยดี	โดยเสด็จจรลีดำเนินไป
เดินขึ้นสูงทรายร่วนชวนให้ล้า	จะก้าวขาเดินไปไม่ใครไหว
ถึงพลับพลาตรงแก่งที่แต่งไว้	ประทับในที่นั้นคอยทัศนา
ทั้งข้างในก็ขึ้นไปตามเสด็จ	เรือส่งเสร็จแจวฉากตัดบากหน้า
เสียงอื้ออึงดึงพวนทวนขึ้นมา	ขึ้นร่องเบื้องบุรพามาข้างซ้าย
หนทางย่อมอ้อมคดเปนข้อศอก	แต่เข้าออกสดวกได้ไปมาง่าย
มีศิลาสามก้อนค่อนข้างร้าย	เลียบฝั่งซ้ายไปทีเดียวเลี้ยวหักตัว
ส่วนริมฝั่งต้องระวังไว้ให้มั่น	หินยังคันยื่นออกไปมิใช่ชั่ว
ยังศิลาปากช่องที่ต้องกลัว	แม้นคิดถัวทางสองเส้นเปนกันดาร
ส่วนทางกว้างข้างทิศประจิมนั้น	ครุคระครันดูลำบากมากสถาน
เรือเล็กไปแล้วไม่ใคร่มีเหตุการณ์	เรือม่วงพายผ่านขึ้นไปได้หลายลำ
เรือข้างในขึ้นไปเกือบจะเสร็จ	เรือที่มาตามเสด็จก็คลาคล่ำ
จอดแทรกเสียดเบียดกันเต็มแม่น้ำ	แจวสำสำกันขึ้นไปจะใคร่ชิง
ฉวยเชือกพวนน้ำปั่นป่วนเรือเปะปะ	เสียงเอะอะอึงไปมิได้นิ่ง
เปนโบราณไปทั้งนั้นขันจริงจริง	ทั้งผู้หญิงแลผู้ชายตะกายกราว
ดูยินดีที่เห็นเรือกระทบกระทั่ง	เสียงปึงปังแล้วก็ฮากันฉ่าฉาว
ขึ้นแก่งไหนได้สนุกกันทุกคราว	กระบวนยาวจึงได้คั่งต้องรั้งไว้
​เสด็จจากพลับพลามาทางบก	หนทางวกเวียนเห็นสิบเส้นได้
ถึงฉนวนหัวแก่งแต่งตั้งไว้	ตลิ่งไถลเลี้ยววงลงนาวา
แจวขึ้นไปหน่อยหนึ่งถึงแก่งน้อย	มีเกาะลอยสองข้างทางซ้ายขวา
ที่ช่องกลางนั่นเปนทางเรือไปมา	มีศิลาอยู่ตามทางหว่างร่องเรียน
ที่เหนือแก่งแห่งนี้มีท่าไม้	ถัดขึ้นไปท่ากระบือฦๅชื่อเสียง
น้ำเชี่ยวจัดพัดปร๋อเอาพอเพียง	เรือเดินเคียงข้างฝั่งตั้งลำไป
อิกคุ้งหนึ่งถึงตำบลเรียกโป่งนก	มีเย่าเรือนรกรกตั้งอยู่ใกล้
กับแพหนึ่งจอดหน้าเปนท่าไว้	เปนหาดใหญ่ตลิ่งลาดดาดลงมา
เลี้ยวตวันตกสวนทวนน้ำอู้	เห็นเขาน้อยวังหมูอยู่ข้างหน้า
ไปหน่อยหนึ่งถึงท่าที่พลับพลา	เรียกว่าวังหมูอยู่ที่นั้น
เรือข้างในยังไม่ทันจะถึงเสร็จ	ก็เสด็จขึ้นฉนวนด่วนผายผัน
เปนเวลาร้อนกล้าด้วยกลางวัน	เมื่อถึงนั้นบ่ายโมงเศษไม่มี
ชื่อถ้ำเก่าเขาเรียกต้นว่าหับ	แสร้งเปลี่ยนสับเยื้องยักว่าดักหมี
หลังพลับพลาฝ่าร้อนจรลี	จนถึงที่ศาลเจ้าเข้าร่มไม้
ต้นอะไรไม่รู้จักน่ารักแท้	ดอกเหมือนแพรสีชมภูอยู่ใกล้ใกล้
ทรงเก็บมาเปนหอบฉันชอบใจ	ได้ดูใหม่เห็นชัดสนัดดี
กลีบเบื้องหน้าเหมือนอย่างผ้าชมภูแก่	ข้างหลังแปรเปนใบโสกเข้าสอดสี
คล้ายดอกรักนี่กระไรในท่วงที	แต่ว่ามีกลีบงามสามเท่านั้น
ที่ตรงกลางหว่างกลีบก้านเกสร	สีเหลืองอ่อนงามยิ่งทุกสิ่งสัน
เก็บมาแล้วทิ้งไว้ได้หลายวัน	สีฉาดฉันลดหย่อนอ่อนลงไป
เข้าหมู่ไม้ไปหน่อยหนึ่งถึงต้นหมัน	ที่ใช้กันมวนบุหรีมีต้นใหญ่
​เขาถวายตัวอย่างมาข้างใน	ใช้นาบไฟเสียก่อนให้อ่อนลง
ระยะทางเดินเท่าไรไม่ได้แน่	คงเปนแข่ของชาวนอกบอกฅอก่ง
ยี่สิบเส้นฤๅสิบห้าว่าไม่ตรง	เดินในดงแดดไม่เผาให้เร่าร้อน
มีปะรำทำไว้ที่เชิงเขา	จะได้เข้าหยุดสำนักพอพักผ่อน
ขึ้นคิรีมิสู้ชันตวันชอน	จึงเหนื่อยอ่อนเหื่อโซมชโลมกาย
หนทางสามสิบวามาถึงถ้ำ	ให้อยากน้ำเหนื่อยบอบหอบกระหาย
เข้าเพิงผาเผือดร้อนผ่อนสบาย	มีพระพายพัดส่งตรงออกมา
ทางบนเขาจะเท่าไรก็ไม่แน่	ต้องปีนแง่ไต่ชง่อนตามก้อนผา
โปรแกรมนั้นท่านว่าสามสิบวา	แต่เขาว่าตัดใหม่ใกล้กว่านั้น
สังเกตตาดูจะกว่าไปสักหน่อย	เพราะวัดอย่างกร่อยกร่อยไม่แม่นมั่น
เหนื่อยขึ้นเขานี้เหมือนก้าวขึ้นอัฒจันท์	ที่มีคั่นห่างห่างอย่างโบราณ
ปากคูหาหน้าเวิ้งเปนเพิงว่าง	ดูโดยกว้างสามวาหน้าสถาน
พื้นลาดลงไปข้างในได้ประมาณ	ยาวแต่ชานเข้าไปเห็นสามเส้นตรง
ดูโดยกว้างบางทีสี่สิบศอก	เพราะย้อนยอกกันออกไปชวนใหลหลง
แคบขนาดห้าวาอย่าพะวง	บางแห่งทรงสูงทลึ่งถึงสิบวา
ที่อย่างต่ำกำหนดยี่สิบสี่ศอก	มีปล่องซอกส่องแต่บนอยู่หนหน้า
แดดฉะเพาะเสาะทางสว่างมา	เกือบถึงกลางหว่างคูหาเห็นเปนวง
มีช่องทางข้างซ้ายป่ายปีนได้	ตรงขึ้นไปถึงที่แจ้งทางแสงส่ง
วกออกร่วมทางใหญ่ที่ไปลง	ถึงที่ตรงเสากลางข้างทางจร
ต่อเข้าไปต้องใช้ประทีปจุด	ด้วยมืดสุดแสงสว่างห่างช่องก่อน
ชวากขวามีท่าที่ซอกซอน	เดินยอกย้อนเข้าก็สบเสาลอยใน
​คือภู่พรายสายวารีที่หยัดเหยาะ	ค่อยกรังเกาะกันจนยื่นถึงพื้นได้
เลยจับขอบเข้าเปนอ่างกว้างออกไป	ครั้นน้ำใหญ่เซาะพื้นไม่ยืนยง
พอดินร่วงรวงร่างห่างท้องถ้ำ	ดูขันขำควรคิดพิศวง
เหมือนดอกเห็ดงอกหงายกลับปลายลง	ดูใหญ่ยงทำยากลำบากครัน
มีทางแซกแยกไปได้หลายแห่ง	เหมือนคนแกล้งจัดทำนองเปนห้องกั้น
เปนหน้าต่างอย่างยี่ปุ่นฝาประจัน	เดินถึงกันได้ทุกห้องไม่ต้องคลาน
ดูแห่งหนึ่งเหมือนอย่างขึงด้วยฉากเขียน	ดูแนบเนียนน่าลงสรงสนาน
เปนน้ำหยัดหยาดตรงลงอ่างธาร	ทรงสันฐานสูงใหญ่มิใช่น้อย
แต่วารีนั้นไม่มีรดูแล้ง	เปนหินแห้งกรังอยู่เหมือนภู่ห้อย
ที่ยังเหลืออยู่อิกทางหยดพร่างพร้อย	ขังแอ่งน้อยใสสอาดปราศมลทิน
ที่แห่งอื่นดื่นดูเปนภู่ห้อย	บ้างหยดย้อยพรอยพรายสายกระสินธุ์
บางแห่งภู่อยู่กับอ่างวางติดดิน	ที่แหว่งวิ่นหักพังก็ยังมี
พื้นดินทรายรายศิลาท่าเกะกะ	ว่าขุดพระธาตุขนจนป่นปี้
ต้องเกลี่ยกลับรับเสด็จในคราวนี้	หลุมยังมีเรี่ยรายหลายตำบล
แต่ความเห็นฉันนี้เปนไปอิกอย่าง	ว่าพื้นล่างเปนศิลาน่าฉงน
ดินที่คละปะเปนพื้นอยู่เบื้องบน	เปนด้วยฝนหลากซัดปัดลงมา
เหมือนถ้ำหมีที่แควป่าสักนั้น	เห็นพร้อมกันว่ามีดินโดยน้ำท่า
ด้วยคราบน้ำเห็นถนัดได้ทัศนา	ส่วนถ้ำนี้ดอนกว่าจึงพาแคลง
แต่คราบน้ำก็เห็นดำอยู่ศอกกว่า	สายธาราก็ยังหยดไม่หมดแห้ง
พื้นถ้ำคงชำรุดด้วยน้ำแรง	ใช่คนแกล้งขุดไว้ไปอย่างเดียว
ถึงขากลับนับว่าง่ายสบายยาตร	ไม่ใคร่พลาดเดินสบายคลายหวาดเสียว
​คุณเถ้าแก่แลเต็มทนจนหน้าเซียว	ที่นั่งเหี่ยวอยู่ตามทางบ้างก็มี
เสด็จขึ้นไปเปนนานพานจะช้า	ด้วยคอยท่าข้างในไม่ไปจากที่
เสด็จกลับแล้วจึงได้ไปอิกที	ออกนาวาตอนนี้จึงบ่ายไป
ถึงสามโมงยี่สิบสี่มีกำหนด	เดินเลี้ยวลดตวันตกวกลงใต้
เปนหลายคุ้งเขาขวางทางครรไล	ฉันจำได้เปนเงาเงาเขาประดง
ฝั่งประจิมริมนทีนั้นมีท่า	ชื่อเสลาตัดไว้เข็นไม้สง
เปนที่มีเรือนคนเรือวนวง	ครั้นจะลงให้เลอียดขี้เกียจทำ
ส่วนผู้อ่านก็จะคร้านเรื่องซ้ำซาก	เพราะไม่หลากไปกว่ากันวันยังค่ำ
จะว่าย่อพอให้ผู้ที่อยากจำ	จะได้กำหนดบ้างทางเดินเรือ
ระยะนี้สี่หาดทั้งเล็กใหญ่	แล้วจึงไปถึงเรี่ยวน้ำเชี่ยวเหลือ
ต้องแจวจ้ำร่ำใหญ่ใช้ถ่อเจือ	เขามีเผื่อไปทุกลำทำสำรอง
อิกคุ้งหนึ่งถึงตำบลบ้านยางเกาะ	ทำไรเพาะปลูกตั้งฝั่งทั้งสอง
ล้วนเรือนชานบ้านนอกบอกทำนอง	เปนหาดสองชั้นซ้อนตอนบนทราย
ที่ตอนล่างกว้างโล่งล้วนกรวดกลาด	ดูเลี่ยนลาดกว้างใหญ่ยาวใจหาย
หมดหัวหาดตรงนี้มีเกาะทราย	เรือเดินฝ่ายตวันตกต่อขึ้นไป
อิกคุ้งหนึ่งถึงสถานเรียกย่านเจ้า	มีศาลเขาทำไว้ไม่สู้ใหญ่
แต่เปนศาลมุงกระเบื้องใช้เครื่องไม้	ตเคียนใหญ่ทั้งคู่อยู่เรียงรัน
ล่วงหาดหนึ่งถึงตำบลบ้านนักการ	แต่เรือนชานไม่เห็นมีอยู่ที่นั่น
มีทั้งท่าหาดเรียวชื่อเดียวกัน	ในหมู่นั้นเห็นเขาช่องช้างคับ
ทั้งหมู่เขาช่องด่านมขามเตี้ย	เห็นเกาะทรายน้ำเรี่ยเปนอันดับ
แล้วหาดสองเกาะหนึ่งให้พึงนับ	พอเลี้ยวลับก็ถึงดอนบ้านกลอนโด
​มีแพอยู่ห้าหลังตั้งทำปลา	ก็เสาะหาได้ที่นี่ดีอักโข
มีคนมากกว่าทุกย่านพานจะโต	แต่รโหฐานแท้ไม่แซ่เซง
พลับพลาตั้งฝั่งตวันตกเฉียงใต้	เลือกที่ได้เหมาะถนัดจัดว่าเก่ง
เปนหาดใหญ่ยาวไปสุดตาเล็ง	ดูเหมาะเหม็งเต็มทีดีพอใช้
ทินกรอ่อนแสงแฝงพฤกษา	เสด็จลงคอนโดล่าลำมาใหม่
เจ้าเยนอเธอจำนงจงฤไทย	ถวายไว้ไม่สู้ช้าสี่ห้าปี
ทำน้ำเงินลายสุวรรณเปนก้านขด	ดูสุกสดงามประเสริฐเฉิดชูศรี
เปิดเพดานเสียให้โล่งดูโปร่งดี	ชมปักษีพฤกษชาติตามหาดทราย
แจวล่วงหน้ามาก่อนกระบวนใหญ่	กระบวนหน้านำไปไกลเหลือหลาย
วังเวงว่างกลางกระแสแลสบาย	ไม่วุ่นวายอื้ออึงเสียงตึงตัง
แต่พอย่ำสนธยาก็มาถึง	ปะรำซึ่งจะจอดเรือที่นั่ง
เสด็จขึ้นที่ประทับแรมยับยั้ง	ตั้งบนฝั่งแสนสนุกเปนสุขชัด
ทอดพระเนตรทุกตำแหน่งแล้วแบ่งสัน	ฉลากปันปิดนามตามที่จัด
เรื่องพลับพลายังไม่ว่าโดยรีบรัด	ขอผัดไว้ขากลับประทับแรม
ถึงจะมีที่ประพาสคงขาดน้อย	เรื่องจะกร่อยแงมงอมกระหรอมกระแหรม
แม้มีมากฉันก็อยากจะซ่อมแซม	คงจะแถมลงให้หมดไม่ลดลา
เรือกระบวนมาช้ากว่าชั่วทุ่ม	ด้วยมืดคลุ้มกว่าจะจอดเข้าทอดท่า
จนเกือบยามตามข่าวได้เข้าปลา	เสร็จการกาหฬทั้งหลายสบายดี
ปรอทร้อนตอนกลางวันไม่มันแผก	แปดสิบแปดมิได้แปลกกันกับที่
อยู่พลับพลาหน้าเมืองกาญจน์บุรี	ไดอรีหมดความตามสมมต ฯ
วัน ๖ ฯ๒ ๒ ค่ำ
๏ ปรอทเมื่อคืนนี้มีเบ็ดเสร็จ	หกสิบเอ็จหนาวกระไรฉันได้จด
กลางวันเท่าวานนี้ไม่มีลด	แต่รู้รสร้อนมากหลากทุกวัน
ด้วยอากาศมืดคลุ้มเหมือนกลุ้มฝน	ได้ยินบ่นเรรวนกันป่วนปั่น
ตกตอนบ่ายกลายเปนพูดโจทย์กัน	ว่าฝนนั้นตกไกลคงไม่มี
ฉันตื่นแต่ตีสิบเอ็จเสด็จประพาส	ชมรุกขชาติปลาผักทั้งปักษี
พอย่ำรุ่งก็ลงมาท่านที	ทรงเรือม่วงจรลีก่อนกระบวน
ส่วนข้างในไปน้อยคอยตามหลัง	ลงที่นั่งคอนโดล่าพอมาถ้วน
ในแม่น้ำมืดตระหลบหมอกอบอวล	เรือแจวทวนธาราตั้งตาชม
กระลาดำทำแก่ตัวกระตุกกระติก	เที่ยวจับจิกตามหาดเกลื่อนกลาดถม
หัวปีกแหลมเหมือนอย่างแซมด้วยเข็มคม	ไว้ขู่ข่มเพื่อนกันประจันบาน
เขาเรียกกันเซงแซ่แตแต้แวด	ตามเสียงร้องแช็ดแช็ดเปนคำขาน
กระลาดำนี้คือชื่อประทาน	เปนนกพ่านอยู่ในลำแม่น้ำน้อย
ยางเสวยยืนเฉยอยู่ริมหาด	เรือแจวผาดก็ไม่ตื่นยืนหงอยก๋อย
นกตขาบจับตไคร้ตั้งใจคอย	เห็นปลาลอยโฉบแวบแฉลบบิน
นกปักหลักบินถลาลงหาเหยื่อ	แลเห็นเรือบินถลากจากกระสินธุ์
เข้าซ่อนซุ่มพฤกษาจิกปลากิน	แล้วโผผินบินจ้องมองต่อไป
โคนไผ่ป่านกกระทาเที่ยวคุ้ยเขี่ย	อยู่สองตัวผัวเมียไม่ไปไหน
นกกระเต็นเต้นต่ายอยู่ปลายไม้	แล้วหยุดไซ้ปีกหางป้อนนางนก
เห็นไก่ป่าขาดำทำพองสร้อย	ขนเสียงลอยเอ้กอีเอ๊กวิเวกอก
​เรียกนางไก่ที่เข้าไปอยู่ในรก	มาเดินกกเก็บกิมิชาติกิน
นางนกกวักลักมองช่องใบไม้	เห็นเรือใกล้วิ่งถลากเกือบปากบิ่น
ร้องกวักกวักประจักษ์นามตามรบิล	นกขมิ่นโผมาผ่านหน้าเรือ
กระลุมพูจับอยู่ปลายกิ่งไผ่	เห็นไกลไกลเจียวยังว่าน่ารักเหลือ
นกตะกรุมเกาะซุ่มพุ่มมเกลือ	ดูน่าเบื่อโกนฤๅถอนจึงล่อนโล้ง
นกยูงหางยาวเฟื้อยร้องเจื้อยแจ้ว	ก๊อกก๊อกก๊อกแล้วกระโต้งโห่ง
กระสาแดงแฝงตอทำฅอโค้ง	พอปลาผุดฮุบโผงกลืนพองฅอ
สาลิกาเกาะกิ่งต้นไม้โกร๋น	เต้นกระโจนแจจรรพูดกันจ้อ
ยังพวกฝูงเจ้าขุนทองจับกองออ	เสียงแจ้จ้อเจรจาภาษากัน
นกกามกวมหลวมละเลิงดูเปิงเปิด	บินเตลิดมาจนใกล้มิได้พรั่น
เหมือนแน่ใจไม่มีใครจะยิงมัน	ดูรูปขันเปนตลกนกขี้ริ้ว
เจ้านกเงือกหน้างอกปากออกยื่น	น่ากลัวยืนไม่ใคร่อยู่บินลู่ลิ่ว
ฝูงกาน้ำลอยล่องฟ่องลมปลิว	กำลังหิวโฉบฉาบลงคาบปลา
ต้นตะไคร้ริมตลิ่งกระลิงอยู่	แต่ละหมู่นับร้อยไม่น้อยกว่า
บินต่ำต่ำคล่ำไปใกล้นาวา	แฉลบไปแฉลบมาน่าเอ็นดู
เสียงนกแก้วแว่วผวาว่าทารก	ไหนเล่านกจับไม้ใหญ่เปนหมู่
ฟังพูดกันดูเหมือนฉันจะเกือบรู้	ได้สักคู่เข้ากรงคงพูดเพราะ
นกเขาเคล้านางจับยางหนู	เสียงกุ๊กกูกุ๊กกูคูเสนาะ
นกหัวขวานเจาะไผ่เหมือนใครเคาะ	เสียงเปาะเปาะปากแขงแรงสุดใจ
กระจาบฝนมนมอบินซ้อแซ้	พาฝูงแผ่ปีกราตัดมาใกล้
นกออกอกดดังสำลีจับที่ไม้	ถึงเรือใกล้ก็ไม่หนีมีมานะ
​ที่ลำไผ่ชายทางฝูงค่างโหน	บ้างจู่โจนผลอยผลอยห้อยเกะกะ
ลางต้นลิงเต็มไปไม่ปนคละ	กิ่งไม้ระลงมาใกล้ก็ไขว่คว้า
พอฉวยได้ไต่ตามกันยั้วเยี้ย	ดูนัวเนียดุบดิบกว่าสิบห้า
บางหมู่เล่นข้างกระโจนโผนลงมา	กิ่งพฤกษาที่ต่ำต่ำทำท่าทาง
ขึ้นห่มกิ่งชิงเก็บใบไม้เคี้ยว	เห็นเรือเหลียวเลิกหน้าท่าต่างต่าง
บ้างห่มกิ่งย่อนย่อนหลอนหลอกพลาง	บ้างหนีวางเข้าในป่าซ่อนหน้าลับ
ชมปักษาที่ฉันว่ามาแล้วนี้	ล้วนแต่ที่เห็นได้ไม่สับปลับ
ได้จดนามตามที่เห็นเปนแน่นับ	ชั่วแต่สับหน้าหลังตั้งเปนกลอน
กับที่จับที่กินแลบินร้อง	ก็จำต้องเปลี่ยนความตามอักษร
มิได้เลือกตามอย่างทางสุนทร	อย่าขอดค่อนว่าฉันตื้นเพราะฝืนใจ
ถึงปากลำน้ำพาชีมีเฝือกกั้น	เขาเปิดพอผายผันเข้าไปได้
เรือที่นั่งเข้าไปก่อนถึงตอนใน	เรือฉันไปภายหลังรับสั่งพลัน
ให้หยุดอยู่ดูอวนญวนเขาลง	แจวเรือวงทอดเวียนดูเหียนหัน
ช่วยกันฉุดชุลมุนวนพัลวัน	บางคนดั้นดำน้ำตามเชิงอวน
จวนขึ้นหมดบ่นว่ามีปลาน้อย	ดูเสียงกร่อยกันไปไม่แย้มสรวล
แต่เต่ามากระทบเข่าเจ้าพวกญวน	จึงชวนกันฮาลั่นสนั่นไป
พอได้มาถามเขาว่าเรียกเต่าหวาย	ดูเหลืองจ้อยจับหงายไว้ตัวใหญ่
แต่เรื่องปลาเขาว่าที่น้อยไป	เพราะคนแกล้งเอาหางไหลใส่ลำธาร
ปลาในนั้นครั้นว่าถูกยาเบื่อ	ตายเปนเบือลอยลงมาน่าสงสาร
ทั้งเล็กใหญ่นับพันดูกันดาร	ปลาจึงพานขัดขวางเพราะบางเบา
ปลาที่ได้มาวันนี้มีชื่อน้อย	คือปลาสร้อยล่อนกระมางทั้งเข้าเม่า
​อิกเนื้ออ่อนคางเบือนทั้งปลาเค้า	ท้องพลุเขาบอกให้จึงได้รู้
ปลาหนามหลังทั้งปลาตะเพียนขาว	หมดเรื่องราวกันวันนี้ที่มีอยู่
ปลาเล็กน้อยอิกเท่าใดไม่ได้ดู	แล้วแจวทวนน้ำอู้ตามเข้าไป
ลำพาชีที่ชวากตรงปากช่อง	มีน้ำเหมือนลำคลองเขื่องเขื่องได้
ไม่ก็เลี้ยวเรียวเล็กแคบเข้าไป	จนข้างในมีน้ำเหมือนลำธาร
มีหาดกรวดหาดทรายรายระยะ	บ้างครุคระกรวดใหญ่ในลหาน
บางแห่งพื้นตื้นเปนเรียวต้องเหนี่ยวกราน	เสียงฉ่าฉานคนรอกอตะไคร้
ปะที่ตื้นยืนได้เสมอข้อ	ที่ฦกซึ้งถึงฅอยืนพอได้
ปลาน้อยน้อยลอยเปนเหล่าเคล้ากันไป	ด้วยน้ำใสเห็นถนัดชัดทุกตัว
ทั้งสองฟากหลากตาพฤกษาสูง	ล้วนยางยูงใหญ่ใหญ่มิใช่ชั่ว
ดูรกชัฏเช่นกับป่าจนน่ากลัว	ไผ่เปนรั้วทึบตามทางสองข้างคลอง
แซ่ซ้องปักษาทิชาชาติ	จับเกลื่อนกลาดโผผินบินลอยล่อง
บ้างอยู่ไกลได้ยินแต่เสียงร้อง	ออกแซ่ซ้องมิได้ซาสักนาที
ทั้งรอยสัตวจตุบาทก็กลาดกลุ้ม	เข้าสุมทุมซอกซอนส้อนกายหนี
แว่วแต่เสียงแกรกกรากนั้นมากมี	เพราะเปนที่สงัดไร้คนไปมา
เสด็จไปถึงข้างในเพียงไม้ขวาง	ต้องตัดทางไปลำบากยากนักหนา
จึงให้พายเรือที่นั่งถอยหลังมา	เพราะจะกลับมาข้างหน้าก็แคบนัก
ถึงที่กว้างขวางสนัดตัดหน้ากลับ	พายฉับฉับชลมากกระชากหนัก
ดูหวิววู่ครู่หนึ่งไม่ถึงพัก	ก็มาถึงที่สำนักบ้านปากคลอง
เรือที่นั่งตั้งลำขึ้นฝ่ายเหนือ	กระบวนเรือน้อยน้อยตามลอยล่อง
ไปหน่อยหนึ่งถึงที่มีนามพ้อง	เขาเรียกร้องต่อมาว่าพาชี
​อยู่ฝั่งขวาท่าชันฟันตลิ่ง	เอาดินทิ้งตัดทางวางวิถี
ขึ้นบกไปสามเส้นเห็นเหมาะดี	ทำเกยที่ร่มไม้มีใบบัง
สูงสิบศอกส่วนกว้างวางไว้หก	ใบไม่ปกเปนพนักเสด็จนั่ง
ส่วนข้างในอยากไคร่ดูเปนกำลัง	ก็รับสั่งให้ขึ้นไปได้บนนั้น
กับสมเด็จกรมพระกะประสงค์	กรมหมื่นดำรงอยู่ที่นั่น
ข้างล่างเกยเจ้านายก็รายกัน	มีใบไม้สคั่นกันสัตวกลัว
พระยาสีหราชเดโชไชย	เปนผู้ได้จัดการทุกสิ่งทั่ว
หมู่ทวยหาญคชสารอิกแปดตัว	รายเปนรั้วโห่ร้องก้องกันมา
ระยะทางห่างเกยสี่สิบเส้น	เดินแผ่เปนปีกไปถึงในป่า
กว้างสิบห้าเส้นกระทั่งฝั่งคงคา	เดินเข้าหาเกยตั้งใกล้ฝั่งชล
การโห่เหล่าเข้าตำราว่าจะบอก	สัตวเลี่ยงออกไปได้เข้าไพรสนณฑ์
นับเปนการลองไว้พอได้ยล	นั่งอยู่จนคนมาถึงหน้าเกย
จึงได้เห็นเปนอันว่าบอกได้	เสียใจนักหนานิจจาเอ๋ย
อยากให้เสือมาสักตัวไม่กลัวเลย	ยังไม่เคยเห็นเช่นนี้สักทีเดียว
เมื่อแรกแรกขึ้นไปฉันใจเต้น	คอยเขม้นหมู่ไม้มิได้เหลียว
ชเง้อชแง้ทุกคราวที่กราวเกรียว	จนเหี่ยวเหี่ยวเข้าทีหลังลงนั่งเนือย
เรือขาล่องคล่องคล้อยเหมือนลอยเหาะ	แจวจ้วงเฉาะเฉาะมาฉ่ำเฉื่อย
ไม่ทันดูหมู่ไม้ตามชายเฟือย	เรือมาเรื่อยพักหนึ่งถึงพลับพลา
เสด็จลงสรงสนานในกรงกั้น	เปนชั้นชั้นที่ตื้นยืนเพียงขา
ที่แหล่งลึกไม่ถึงไหล่ไหลเชี่ยวมา	เยือกเย็นกายาสำราญใจ
ฉันหิวเข้าเต็มทีตลีตลาน	ไปรับประทานเสียก่อนค่อนข้างได้
​ตอนกลางวันอยู่ข้างร้อนดูอ่อนใจ	นั่งเขียนไดรีนี้จนเย็น
พอบ่ายสี่โมงเสร็จเสด็จม้า	ข้างในไปวอผ้าแลรถเข็น
ไปตลาดชายหาดเขาจัดเปน	ที่ขายของเห็นเหลือเล็กน้อย
เขามาซื้อไปเสียแต่กลางวัน	มีขนมเผือกมันทั้งกล้วยอ้อย
ป่าวร้องชาวบ้านนั่งร้านคอย	คนนับร้อยบันดามาไปหาซื้อ
แต่เนื้อโคแลปลาหามาจ่าย	ไม่ได้ขายคนรับอยู่่อึงอื้อ
เปนสเบียงไปไว้ใช้ปลายมือ	ตลาดคือจ่ายสเบียงเลี้ยงพลไกร
เดินตามหาดทรายที่ชายเขิบ	ดูโตเติบตัดทางไปกว้างใหญ่
ข้างซ้ายมือมีบึงยาวซึ้งไป	ขอผัดไว้ว่าทีหลังยังจะมา
ขึ้นเขิบสูงสามวาฤๅกว่านั้น	อยู่ข้างชันมากมายจนหงายหน้า
มีบ้านคนสองฟากปากมรคา	เรือนสักห้าหกหลังสังเกตดู
เข้าป่าไผ่ไม่ช้าถึงนาเข้า	เปนฝุ่นเป่าปลิวว่อนจนอ่อนหู
พอพ้นนาป่าโปร่งโล่งแผ่นภู	มีหญ้าปูแต่ว่าแห้งใบแดงไป
เดินครู่หนึ่งถึงนามาอิกทอด	ฝุ่นตลอดเกือบจะไม่หายใจได้
ต่อนี้มาไคลคลาในหมู่ไม้	เนินซากไปตั้งแต่นี้ที่เรียกกัน
เดินสบายหายฝุ่นที่มุ่นหมก	ไม่เรี้ยวรกอย่างป่าพนาสัณฑ์
ดูราบเตียนเหมือนอย่างเวียนกวาดทุกวัน	แลไม่ตันตลอดโล่งโปร่งลูกตา
หมู่ต้นไม้รายระยะเหมือนกะให้	ไม่โตใหญ่โคร่งคร่างกว้างสาขา
น่ารักแท้แต่ต้นตะโกนา	มักเข้าท่าไม้ดัดชัดท่วงที
ทางที่มาไม่ได้วัดเพราะตัดใหม่	ซ้ำทำไปไม่ถึงถิ่นสิ้นวิถี
แต่ไม่ข้องขัดขวางป่าข้างนี้	ทางจะมีฤๅไม่มีไม่ร้อนรน
​เพราะไม่ต้องตัดพฤกษาถางหญ้าแฝก	นึกจะแยกไปไหนได้ไม่ขัดสน
แต่น่ากลัวเดินหลงเที่ยววงวน	ดูเปนกลเดียวกันทั้งนั้นไป
ต้องกรุยทางฤๅว่าวางใบพฤกษา	สังเกตตาเดินตามกรุยไปได้
ประมาณทางจรลีวันนี้ไว้	เห็นจะได้ร้อยสามสิบพอดิบดี
ตามทางไปได้ปะมขามป้อม	เขาหามห้อมไต่ทางหว่างวิถี
ลูกช่างใหญ่พึ่งได้เห็นในคราวนี้	ตขบที่ขนาดใหญ่ไม่เท่าทัน
ถามเขาว่าของหลวงทรงหวงห้าม	ยาวสักสามแขนเศษสังเกตมั่น
ลูกเต็มกิ่งเกาะชิดสนิทกัน	น่ารักครันราวจะโลดโดดเดินไป
พวกบ่าวบ่าวมันเข้าสั่นที่ข้างทาง	ต้องวานจ้างเขาขึ้นห่มกิ่งให้
เสียงเกรียวเกรียวเที่ยวเก็บกันไกลไกล	แล้ววิ่งไล่หลังกระบวนสวนขึ้นมา
กระบวนในไปเกือบจะถึงที่	พบเสด็จจรลีเก็บดอกหญ้า
มีหลายอย่างต่างพรรค์กันนานา	เห็นจะกว่าสิบสองลองตรวจดู
ที่พวกขาวคราวผ้าขาวลาด	เหล่ายาวสั้นปันขาดกันเปนหมู่
ที่แดงดาดเหมือนหนึ่งพาดผ้าชมภู	ท่เปนภู่ตามพวกไม่แผกกัน
บ้างเขียวคร่ำดำมัวสลัวเหลือง	บ้างกลีบเขื่องบ้างเล็กยาวแลสั้น
บ้างหยอดขาวคล้ายน้ำค้างพร่างพรายพรรณ	เปนเช่นนั้นไปทั้งป่าน่าสำราญ
ไปถึงที่มขามป้อมล้อมเปนหมู่	มีแคร่ปูเสื่อสาดสอาดสอ้าน
ลงจากวอจากรถไม่งดนาน	ตลีตลานเข้าไปใต้ต้นพลัน
เขาเอาหวายรายผูกทุกกิ่งก้าน	จะต้องการเก็บเมื่อไรได้ชั่กสัน
เข้าช่วยกันยื้อยุดฉุดพัลวัน	ลูกหล่นชิงกันเก็บออกลาน
ที่ยืนตรงหล่นลงถูกศีรษะ	ดังปุปะแซ่ซ้องร้องเสียงขาน
​ที่ถูกหลายเปาะหน่อยม่อยไปนาน	ไม่ได้การต้องคอยเลี่ยงเบี่ยงเบนตัว
ที่จะเก็บให้ได้มากยากอย่างเอก	ถูกหลายเปกก็ต้องออกจนกลอกหัว
อีบ่าวบ่อยพลอยตะกลามตามพันพัว	เที่ยวตะครุมไปจนทั่วถึงไล่กัน
ที่กิ่งใหญ่เหนี่ยวไม่ไหวกลายเปนโหน	ต้องให้โขลนนายจ่ามาช่วยสั่น
สักหกต้นได้อยู่ที่มีตรงนั้น	แต่ลูกไม่เท่ากันกับกลางทาง
ที่ได้เห็นดูเหมือนเปนสามขนาด	จนรสชาดเล่าก็ไกลกันคนละอย่าง
ลูกใหญ่เปรี้ยวเคี้ยวอร่อยฝาดถอยจาง	แต่เบาบางไม่ใคร่มีที่หมู่นี้
รับสั่งว่าต้นที่มาแวะทรงหัก	ดกยิ่งนักต้นต่ำกว่าที่นี่
ต้นก็โตไม่ฝาดรสชาดดี	คือกิ่งที่เขาห้ามตามทางมา
อิกต้นหนึ่งถึงกับยืนเก็บได้	แต่ว่าไม่สู้ดกดังที่ว่า
ลูกเปนเหลี่ยมเล็กน้อยถอยลงมา	เปนส่วนเก็บกันข้างหน้ามาล่าไป
เก็บอะไรไม่สนุกไปกว่าแน่	เว้นไว้แต่เล่นทุ่งพอเทียบได้
เสียดายครันด้วยตวันลงไรไร	เก็บหญ้าไม่ได้เท่าไรก็ค่ำพลบ
เพราะอย่างนี้สิสมเด็จเจ้าพระยา	เจ็บมากแล้วยังมาจนสลบ
แลที่่ไหนงามที่นั่นดูครันครบ	สนุกลบล้ำที่อื่นฉันตื่นจริง
สมเปนที่สัตรีมาประพาส	เพราะเกลื่อนกลาดด้วยของเล่นเช่นผู้หญิง
ฉันเก็บหญ้ามาเปนอย่างพออ้างอิง	ไม่ได้ครบทุกสิ่งสิ้นเวลา
ฝรั่งว่าป่านี้งามดีมาก	เหมือนอย่างป๊ากเมืองอังกฤษไม่ผิดท่า
สักทุ่มหนึ่งกลับถึงที่พลับพลา	ตามสองข้างมรคาเขากองไฟ
ดูสว่างไสวไปในป่า	ใช้เช่นนี้ดีกว่ากระบอกไต้
วันนี้มีหมูป่าเขาหาไว้	ถวายในตอนค่ำทำเครื่องอาน
​ตลกเล่นละคอนกันในวันนี้	มีดีดสีซอรับร้องขับขาน
ยามหนึ่งก็เลิกไปไม่เล่นนาน	ยุติการแดรีวันนี้ไว้ ฯ
วัน ๗ ฯ๓ ๒ ค่ำ
๏ เมื่อคืนนี้กลับกลายเปนคลายหนาว	ปรอทราวเจ็ดสิบสองดิกรีได้
เสด็จทรงเรือม่วงล่วงครรไล	แต่ปัจจุสมัยได้เวลา
กระบวนใหญ่ได้ออกต่อโมงเช้า	ฝีพายเขารับสั่งให้รอท่า
กินเข้าเสร็จเมื่อไรจึงไคลคลา	พอเรือเคลื่อนจากท่าชมนที
ถัดปะรำเหนือน้ำนั้นมีเกาะ	เกิดฉะเพาะอยู่ตรงกลางหว่างวิถี
ริมฝั่งฟากเปนชวากเวิ้งวารี	เห็นคิรีไกลไกลไปเปนแนว
แต่นั้นไปในน้ำมีโขดหนึ่ง	ล่วงคุ้งถึงหาดใหญ่ตะไคร้แถว
ตลาดกระบือเลยลเมาะเกาะเล็กแล้ว	คลาศแคล้วถึงฝั่งท่าวังเย็น
มีหาดทรายรายมาอิกสามแห่ง	ถึงตำแหน่งท่าตะคร้อพอได้เห็น
รำฦกได้ว่าตรงนี้คือที่เปน	พลับพลาเว้นว่างมาสิบห้าปี
ได้ยินชื่อฦๅกระฉ่อนออกว่อนฉาว	เปนเรื่องราวเมื่อกระนั้นเล่ากันถี่
เสด็จทางบกจากราชบุรี	มาลงเรือตำบลนี้เลยต่อไป
ลำพาชีที่ได้มาแต่เมื่อวาน	มีบ้านปากลำทำอาไศรย
แพสามหลังริมฝั่งมีเครื่องใช้	อวนน้อยใหญ่มองวังตั้งทำปลา
ถัดนั้นไปข้างใต้เรียกวังตเคียน	มีทางเกวียนขนไม้ลงสู่ท่า
ทั้งคิรีมีเทือกเขาศิลา	ใกล้คงคาก้อนใหญ่ใหญ่ได้เห็นชัด
ตเข้เผือกเรือกสวนเขาแน่นหนา	ได้ทราบเรื่องราวมาตามที่ตรัส
​เคยเสด็จไปทุกย่านบ้านพนัส	เพราะอยู่ถัดท่าตะคร้อต่อหัวท้าย
ประทานนามเรือดนูพระที่นั่ง	ว่ากลอนโดดูฝรั่งแต่เรียกง่าย
ลำหนึ่งชื่อตเข้เผือกเลือกยักย้าย	ทั้งสองลำรูปลม้ายคล้ายคลึงกัน
ในวันนี้ที่เสด็จมาแต่เช้า	ก็แวะเข้าทรงซื้อของที่นั่น
มีเข้าหลามเข้าต้มผัดจัดขายกัน	ขนมเข่งนั้นดำมืดจืดเต็มที
แพอยู่หน้าว่าเปนที่อยู่นายพราน	ถวายขนุนอ้อยตาลกล้วยหลายหวี
มีแพมากหลากใจในบ้านนี้	ทั้งเล็กใหญ่ได้บาญชีสิบแปดแพ
ล่องสองหาดคลาศคลามาถึงเรี่ยว	ดูเปนเกลียวเชี่ยวคว้างทางกระแส
ล่วงหาดหนึ่งถึงคุ้งมุ่งตาแล	พอเห็นแคร่และปะรำที่ทำไว้
เสด็จถึงประทับร้อนอยู่ก่อนหน้า	แต่เวลาสามโมงเศษเศษได้
ต้องคอยเรือกระบวนสวนขึ้นไป	จึงได้เสด็จลงนาวา
ไปครู่หนึ่งถึงตำบลหนเกาะเสี้ยว	เปนหาดเรียวยาวใหญ่ไปข้างหน้า
ที่หัวเกาะสูงนูนพูนขึ้นมา	ร่องธาราตวันตกวกครรไล
ที่หัวเกาะน้ำเชี่ยวทั้งเรียวแคบ	เกาะเล็กแอบริมทางข้างฝั่งใต้
อิกคุ้งหนึ่งท่ามะเฟืองเนื่องกันไป	มีต้นยางคู่ใหญ่เปนสำคัญ
ต่อไปจึงถึงปากคลองสำเภา	น้ำลึกเท่าแม่น้ำใหญ่สืบได้มั่น
ในหมู่นี้มีเรื่องที่เล่ากัน	ฉันเห็นขันจึงได้คัดมาลงไว้
ด้วยไดอรีในวันนี้ค่อนข้างจืด	ดูชืดชืดหามีที่สนุกไม่
เมื่อเสด็จก่อนนี้สิบปีไป	ที่นั่งใช้เรือเหลืองเงื่องเต็มทน
เมื่อถึงแก่งแห่งใดให้คนลาก	ต้องมากมากซ้อนสลับดูสับสน
แจวไม่ไหวใช้แต่ถ่อต่อแรงคน	ถึงตำบลน้ำเชี่ยวเรี่ยวแห่งนี้
​หลวงอุดมซึ่งเปนที่พระวิชิต	บัญชากิจเรือที่นั่งสั่งจู้จี่
ว่าฝีพายถ่อไม่เปนไม่เห็นดี	ลุกกระวีกระวาดรับจับถ่อเอง
ปีนขึ้นบนกราบเรือเงื้อถ่อร่ำ	ไต่กรานค้ำขึ้นมาจนหน้าเก๋ง
ร้องให้เอาอย่างข้าจ้าครื้นเครง	ยืนโงงเงงไต่ไปไม่หมดลำ
เสียงโครมครามสามครั้งที่ข้างหน้า	ไม่กลับมาถ่ออิกแต่เอ็ดร่ำ
ให้ฝีพายปีนกราบขึ้นไปค้ำ	เช่นตัวทำแคบนักมันหนักใจ
เห็นฝีพายจับคางโกรธผางผึง	ลุกทลึ่งจับถ่อทำท่าใหม่
ขึ้นบนนี้ทำอย่างนี้สิเปนไร	เสียงโพล่งใหญ่จมดิ่งด้วยเผลอตัว
โผล่ขึ้นมาคว้าฉวยกราบเรือได้	เห็นเปียกไม่มีปลอดตลอดหัว
แต่หมวกไม่หลุดหายกายสั่นรัว	เลยนิ่งซัวซึมไปไม่พูดจา
ฝีพายจะทำอย่างไรปากไม่ปริ	สมาธิมึนตึงจนถึงท่า
ต่อรุ่งขึ้นจึงได้ปรี่มีเสียงมา	เลิกตำราไม่สอนถ่ออิกต่อไป
ช่องฉะเพาะผ่านเกาะกลางร่องกว้าง	เดินโดยทางตวันตกตัดได้ใกล้
พ้นคุ้งถึงทุ่งนาหมื่นไชย	เห็นเขาใหญ่ชื่อป้อมอ้อมมาบัง
ถ้าเหลียวหน้ามาก็เห็นเขาเปนเทือก	คือตัวเขาตะเข้เผือกอยู่ข้างหลัง
เห็นลำทรายหมายไว้ไม้ไม่บัง	ได้จัดตั้งเรือนมีเปนที่พัก
โทรเลขทางทวายแยกสายแก้	โป่งสะแกหน้าฝนคนเจ็บหนัก
ข้าหลวงมาจับผู้ร้ายได้สำนัก	จึงประจักษ์จำไว้ได้ถ่องแท้
ล่วงหาดใหญ่มาได้อิกสองแห่ง	ถึงหาดแฝงฝั่งวางกลางกระแส
อิกสามหาดผาดมาสุดตาแล	ก็ถึงแควห้วยแมงลักประจักษ์นาน
ถัดหาดใหญ่ไปดลเกาะน้ำเชี่ยว	พอพ้นเรี่ยวหน่อยหนึ่งก็ถึงบ้าน
​จีนเซียงเข้งมีชื่อฦๅมานาน	พวกลูกหลานลงเรือพายเฝือมา
ถวายผักต่างต่างอย่างที่ไร่	ทั้งไข่ไก่ส้มเกลี้ยงสเบียงป่า
พริกเม็ดยาวแลมะนาวก็มีมา	เปนของหายากปางทางกันดาร
ถัดตอนนี้นทีไม่ฉานฉ่า	เขาสำเนียกเรียกว่าวังสักส่าน
ต้นยางใหญ่ใกล้แนวชลธาร	มีกิ่งก้านแถบเดียวเหลียวตลึง
ดูก็ขันนั่นอะไรเปนไปได้	เปนเพาะรากฤๅไฉนคิดไม่ถึง
ฤๅไปขัดอัดศิลาน่ารำพึง	เดินแต่ครึ่งหนึ่งข้างด้านกิ่งก้านงาม
ศิลาก้อนตอนนี้มีริมฝั่ง	เห็นเขาวังหมึกประจักษ์ได้ทักถาม
หาดหัวแหลมแถมเกาะลัดเลาะตาม	เขาแจ้งความนำร่องไม่ต้องแคลง
ถัดขึ้นมาชื่อว่าหาดพระยาพล	เปนที่พักหมู่พหลเหี้ยมกำแหง
เมื่อทำศึกกับภุกามตามชี้แจง	นามแสดงสมความตามเรื่องราว
แล่นเลาะลัดตัดถึงหาดสบ้า	เห็นพลับพลาแลปะรำทำไว้ขาว
เสด็จทรงเรือม่วงช่วงนี้ยาว	รีบพายสาวขึ้นไปก่อนไม่ผ่อนพัก
ข้างในลงคอนโดล่ามาข้างท้าย	พวกฝีพายแจวจ้ำกระหน่ำหนัก
พิเคราะดูคุ้งสบ้าเห็นน่ารัก	สมชื่อนักแลเห็นเปนวงกลม
หาดสองข้างกลางคอกดูแคบน้อย	นึกโคมลอยลองเล่นก็เห็นสม
เปนสบ้าก็ต้องว่าของพระพรหม	ยักษ์เล่นข่มตัวสนัดคัดไม่ไป
ระยะนี้มีนกในป่ามาก	เห็นหลายหลากไปยังค่ำจำไม่ไหว
นกยุงทองร้องเรียกกันเพรียกไพร	บ้างอยู่หาดชายตะไคร้ตกใจบิน
ดูช้าช้าท่าทางเปนอย่างไก่	ไม่ว่องไวดูสโลเมื่อโผผิน
ยามเช้าเช้าเข้าในป่าเที่ยวหากิน	ตามแผ่นดินกร่อมกร่อมเที่ยวด้อมเดิน
พอแดดอ่อนร่อนราออกมาหาด	พร้อมนางนกเดียรดาษเที่ยวเดินเหิน
​รำแพนแต้แผ่หางอย่างเพลิดเพลิน	บ้างมุ่งเมิลมองหาอาหารกิน
พบแมลงแย่งจิกกันจู๋จี๋	เล่นวารีริมท่ากระแสสินธุ์
แล้วแผ่หางกางปีกกระพือบิน	เที่ยวโผผินตากขนจนแห้งดี
บ้างหมอบยุบฟุบแฝงกอพฤกษา	จนเวลาทินกรอ่อนแสงสี
เที่ยวเล็มกรวดกินให้หน่วงถ่วงนาภี	จนราตรีกลับหลังขึ้นรังรวง
นกอื่นอื่นดื่นดาดบินกลาดกลุ้ม	นกตะกรุมมากกระไรฝูงใหญ่หลวง
เสียงไก่ป่าขันจ้าจับแดดวง	มีทุกห้วงลำลหารธารนที
นกเค้าโมงจับไม้มิใช่น้อย	เกือบเกือบร้อยเรือใกล้ก็ไม่หนี
นกโคกม้ามาเปนคู่สู่วารี	บ้างจับที่กิ่งไม้ใกล้ทางจร
เสียงดุเหว่าเร่าร้องทั้งสองฝั่ง	ดูน่าฟังเสียงสนัดชัดอักษร
ดูวังเวงวิเวกใจในดงดอน	ท่านแต่ก่อนจึงมักใช้ในคำครวญ
มะลึกตึกนึกอยากว่านิราส	ให้บทบาทไพเราะเสนาะหวน
แต่หักใจกลัวจะไปผิดสำนวน	ถ้าลงครวญเปนต้องปดหมดทั้งนั้น
ที่คิดมาดูมันท่าเท่อมะเร่อ	จะเก้อเก้อฤๅอย่างไรกลัวไม่ขัน
จะแง่งอนไปอย่างไรก้ไม่ทัน	เพราะน้อยวันเต็มทีไม่มีเวลา
ต้องหักใจเอาเปนไปอย่างใหม่แท้	ด้วยเปนแต่พนักงานการเลขา
ของหนังสือนารีรมย์สมมตมา	ให้บอกข่าวมรคาที่ครรไล
จะครวญคร่ำทำไปอย่างไรเล่า	สำคัญเค้าข้อความจำให้ได้
เพราะมิเพราะก็อยู่ในต้องใช้	เขียนลงไว้ตามวันให้ทันการ
เสด็จล่องกลับมาเวลาค่ำ	ท้องฟ้าคล้ำมนท์มัวทั่วสถาน
เรือจอดเหนือน้ำมากหลากเพลงกาล	เปนสถานที่ฉะเพาะเหมาะเช่นนั้น
​ควันหุงเข้าเผาปลาท้องฟ้ามืด	ดูเปนยืดแซ่เสียงเขียงสนั่น
บ้างตัดไม้ใส่ฟืนสุมเปนควัน	เรียกหากันอื้ออึงคนึงไป
ที่พลับพลายังไม่ว่าวันนี้ก่อน	ขอผัดผ่อนขากลับประทับใหม่
จึงจะกล่าวกลอนแสดงใช้แจ้งใจ	คงจะได้ทราบคดีที่ประทับ
วันนี้อ่อนร้อนรนจนเกือบเข็ด	ปรอทเก้าสิบเอ็ดขึ้นเสร็จสรรพ
ยังดีกว่าก่อนมาถ้าจะนับ	ถึงร้อยสี่มีตำหรับท่านกล่าวมา
อนึ่งญวนลงอวนในวันนี้	ได้ปลาช่อนที่นี่โตหนักหนา
หาลำบากยากเย็นเปนตำรา	จนกล่าวมาว่าไม่มีที่น้ำทราย
ทั้งอวนใหญ่ได้ตัวเดียวเท่านี้	ถึงจะมีก็มิใช่หาได้ง่าย
แต่ปลาสบูปลากระพากมีมากมาย	อิกอย่างย้ายไปเปนสังกระวาดวัง
ลงอวนได้แจกไปทุกลำเรือ	แผ่เผื่อกระบวนมาทั้งหน้าหลัง
ความวันนี้หมดเท่านั้นไม่บิดบัง	ขอหยุดยั้งหลับนอนผ่อนสบาย ฯ
วัน ๑ ฯ๔ ๒ ค่ำ
๏ ในวันนี้ตีสิบเอ็ดเสด็จแล้ว	กระบวนแคล้วคลาศไปไม่ทันสาย
อ้อมตะไคร้เกาะสบ้ามาหาดทราย	พอถึงท้ายวังหมึกนึกแปลคำ
ซึ่งให้ชื่อเช่นนี้ทีจะเห็น	แม่น้ำเปนเขียวแก่แลดูคร่ำ
จนเกือบเปนน้ำหมึกเพราะลึกล้ำ	เปนที่น้ำนิ่งไม่ใคร่ไหลแรง
มีพระราชน์พนธ์พจน์จดจาฤก	เรื่องวังหมึกรายระยะดูจะแจ้ง
แต่เปนโคลงลงจะขวางก็คลางแคลง	เมื่อพิมพ์แบ่งโคลงเสียคงจะลงรอย
๏ พระลบเจียนลับไม้	รอนรอน
แสงส่องสั่งอัมพร	พ่างย้อม
สีสลับกับสาคร	เขียวโสด ใสแฮ
อิกหมู่ไม้ไหล้ล้อม	เล่ห์ล้ำระบายสี ฯ
๏ ปักษาเซงแซ่ซ้อง	หลายเสียง
บ้างหยุดบ้างบินเฉียง	สู่ไม้
ขึ้นรังร่วมคู่เคียง	กันพลอด
ฟังเพลิดเพลินใจให้	ห่วงน้องเนาหลัง ฯ
๏ แลเฉนียนสูงน้ำเนิ่น	เนินทราย
เรือเล็กเล่มพายพาย	ล่องน้ำ
มากลางกระแสสาย	สินธุ์สุด ซึ้งเฮย
งามยิ่งงามนักซ้ำ	เสนาะทั้งวังเวง ฯ
๏ วังหมึกแม่น้ำเรียก	ตำบล นี้นอ
ชลบ่เชี่ยวฉวางกล	แก่งตื้น
น้ำดำดุจหมึกปน	เหตุลึก เหลิงแฮ
วังหมึกชื่อเพราะพื้น	น่านน้ำดำมัว ฯ
เปนโคลงเก่าคราวเสด็จมาแต่หลัง	ครั้นได้ฟังเห็นเสนาะเพราะยังชั่ว
ไม่เปนปดเลยสักสิ่งจริงทุกตัว	ตรวจให้ทั่วก็จะเห็นเปนเช่นกัน
มีเคหาท่าไม้เหมือนที่อื่น	ต้นตเคียนคนตื่นว่าขลังขยัน
รากคดค้อมวิปริตผิดสามัญ	ก็ชวนกันบูชาเทพารักษ์
มีศิลาคาดมาเปนอันมาก	ถึงปากห้วยสามพระยาว่าประจักษ์
​มีเขาหนึ่งอยู่ข้างในไม่ไกลนัก	ตอหลักในนำมีที่หัวคุ้ง
ต่อนั้นไปคุ้งใหญ่เรียกหินดาด	ศิลากลาดเกลื่อนจริงทั้งอยู่ยุ่ง
มีหาดบ้านทำปลาท่าคัดซุง	ถัดถึงวุ้งห้วยมะไฟไม่ไกลกัน
เกาะกลางน้ำซ้ำเรียกหินดาดน้อย	ถัดมาหน่อยมีศิลาท่าขันขัน
ทั้งสองฝั่งตั้งอยู่ดูตรงกัน	ทั้งคุ้งนั้นมีตลอดเปนทอดยาว
ผ่านหาดทรายแห่งหนึ่งถึงหาดกรวด	ดูรีรวดเห็นไปแต่ไกลขาว
ซ้ำเปนเรียวเชี่ยวกระจายน้ำพรายพราว	กล่าวกันว่าท่ามะกรูดอยู่ตรงนี้
มีบ้านเก่าเจ้าของสละร้าง	เหลืออยู่บ้างแต่ต้นไม้ติดในที่
พบแพขวางจอดข้างชายวารี	สองแพมีหลายร้อยลอยลงมา
แล้วหาดเก่าเข้าในจำพวกเกาะ	เดินระเลาะเลียบทางไปข้างขวา
อีกคุ้งหนึ่งถึงเกาะกลางคงคา	เขาเรียกว่าตะเข้คลานละลานใจ
เปนเกาะเตี้ยเรี่ยวารีมีสัณฐาน	รีเหมือนจานเปลเห็นเปนรูปไข่
ทึบฉอุ่มไปด้วยพุ่มต้นตะไคร้	เหมือนจัดไว้ที่ในจานตระการตา
ถัดนี้มีหาดขนาดใหญ่	มีต้นไม้เหมือนหนึ่งเกาะเหมาะนักหนา
เปนร่องเรี่ยวเชี่ยวคว้างทางธารา	เห็นศิลาริมฝั่งดังบรรพต
แล้วหาดใหญ่ไปข้างฝั่งประจิม	มีแพริมฝั่งขวาห้าหลังหมด
หลังหนึ่งใหญ่อยู่ตรงเรือนไม่เลื่อนลด	ชื่อปรากฎบ้านสำนักปักกิเลน
คำมอญว่าบ้านหลุมต้นเสลี่ยง	บางคนเลี่ยงแปลไถลไปเถนเถน
เรียกเอาตามคำไทยที่ใช้เจน	ว่าปักเลนเกณฑ์ให้เลนไม่มี
อันผู้ใหญ่ในบ้านคือหลวงพล	ผู้ชำนาญไพรสณฑ์คนที่นี่
เรียกหลวงทิบปักกิเลนเจนวาที	จนเดี๋ยวนี้ก็ยังเรียกกันเพรียกไป
​อันที่แท้แกเปนที่หลวงพล	ตำบลสมิงค๎ลบุรีเลื่อนที่ใหม่
เดี๋ยวนี้ลงเรือที่นั่งรับสั่งใช้	ให้บอกร่องน้ำในกลางนที
พูดอะไรไม่ใครจะเข้าศัพท์	เสียงมอญกับชาวบ้านนอกออกอู๋อี๋
เช่นกับเรียกลุมสุมทุ้มไม่มี	บางทียิ่งไปกว่านี้นึกเสียงอม
รับสั่งอะไรให้เจ้าครอกผอบถาม	แกตอบตามที่รับสั่งดังกร๋อมกร๋อม
ไม่เข้าใจก็ไม่ถามความสอบซ้อม	เลยนิ่งยอมไม่เข้าใจไม่ทูลเลย
รับสั่งถามว่าอย่างไรถามใหม่เล่า	แกบอกเข้ามาเท่าไรไม่เฉลย
บางทีถามถึงสิบคำถามวายเวย	แกตอบมาหน้าเฉยไม่รู้ไม่ชี้
ไม่แย้มสสรวลชวนจะไปข้างฉุนเละ	ว่าแกพูดเละเทะไม่ถูกที่
รับเปนแต่แตรพระโอษฐไปอิกที	ตะโกนถามถี่ถี่เปนแล้วกัน
ดูทำท่าเหมือนจะว่าอยากทราบความ	ก็ให้ถามเอาเองเปนไรนั่น
นกหนูใครจะรู้ภาษามัน	ต่อทรงเห็นเปนการขันจึงได้รับ
เสด็จยั้งอยู่ที่ไหนก็ไม่รู้	เห็นเรือม่วงจ้วงจู่มาฉับฉับ
ภายหลังจึงทราบว่ามาประทับ	อยู่บ้านนี้ตรัสกับราษฎร
พวกกุลามาแต่เมืองย่างกุ้ง	ว่าหมายมุ่งการวุฒิ์ไม่หยุดหย่อน
จะมาไหว้พระปฏิมากร	มีลูกอ่อนเจ็บไข้มาในแพ
ได้มอบยาเม็ไว้ให้รักษา	แลห้ามว่าอย่าให้วางกลางแดดแจ๋
ชื่อมองจ่าหัวหน้าคอยดูแล	ล่องมาแต่แม่กระบานย่านนที
ผู้หญิงสามชายหกดูปกปัก	สงสัยนักมาทำไมที่ไหนนี่
เครื่องสินค้ามาขายก็ไม่มี	เห็นศรัทธาเกินที่ได้บุญไป
​เรียกหนังสือเดินทางมากางอ่าน	ดูเกินการเก่าไปใช้ไม่ได้
พันแปดร้อยเจ็ดสิบหกเก็บตกไว้	ซ้ำหนังสือนั่นก็ใช้ได้สามเดือน
มันหนีเขาเข้ามาฤๅท่าไร	ลองถามไต่ให้การก็เลื่อนเปื้อน
เรื่องหนังสือเดินทางอยู่ข้างเลือน	มีฤๅไมได้เหมือนกันทั้งนั้น
พวกญวนลงอวนถวานใหม่	ได้ปลาหางอย่างใหญ่หัวหาดนั่น
สร้อยนกเขาสร้อยหัวแขงแซกแซงกัน	ปลาตาเหลือกคละกันกับตะเพียน
ปลาไอ้อ้าวเหม็นคาวเปนที่สุด	เขาชักฉุดขึ้นมาท่าเฉนียน
ลองแบบเขาเผาปลาตำราเรียน	ประจงเจียนไม้ไผ่ที่ใหญ่ลำ
สอดตัวปลาลงไปในกระบอก	เอาไฟคลอกเผาไม้ฟืนใส่ร่ำ
กินก็ดีมีรสควรจดจำ	ฉะเพาะทำปลาช่อนสอนกันมา
แรกเสด็จครรไลไปถึงบ้าน	ดูอาการนั้นจะแคลงไม่แจ้งท่า
ดูเนือยเนือยในทีกิริยา	พอรู้ชัดชวนกันมาออกเปนกอง
ชายหญิงเด็กผู้ใหญ่ที่ในบ้าน	สับสนอสหม่านถวายของ
ต่างเกษมเปรมใจได้เงินทอง	บ้างนั่งมองอยู่ที่นั่นไม่ครรไล
ที่บ้านนี้มีเรือนอยู่สิบหมู่	ตั้งอยู่ไม่ใคร่ห่างอย่างใกล้ใกล้
หมู่ละสองสามหลังทั้งครัวไฟ	ใช้ฝาไม้ไผ่สับมุงด้วยคา
นอกชานใช้ไม้ลำทำให้มั่น	พื้นห้องในใช้กันเช่นกับฝา
เสด็จขึ้นเรือนใหญ่ใกล้ทางมา	ของบันดาที่บนเรือนกองเกลื่อนไป
ทั้งเครื่องมือเครื่องกินสิ้นทุกอย่าง	เที่ยวกองวางเกลื่อนกล่นปนกันไขว่
พ้นที่จะพรรณาว่าอะไร	อยู่แห่งใดกองตั้งเปนฝั่งยาว
ที่ห้องในเข้าไปเปนห้องนอน	มีฟูกหมอนมุ้งใช้แต่ไม่ขาว
​ปืนสุตันพิงไว้บอกใหญ่ยาว	เครื่องเบ็ดราวรุงรังอยู่หลังมุ้ง
เสด็จมาทัศนาเรือนผู้หญิง	ยิ่งหนุงหนิงหนักขึ้นไปเก็บไว้ยุ่ง
หีบในไม้ยุงกวาดกระจาดกระบุง	แอบลังลุ้งหม้อคะนนจนชลอม
มีเท่าใดกองไว้ที่ข้างฝา	ส่วนเปนที่ไสยานั้นห้องย่อม
อะไรอะไรในนั้นก็มีพร้อม	กองห้อมล้อมเว้นแต่ที่มีมุ้งกาง
ในห้องนี้มีโบลานจานอักษร	หนังสือมอญสามผูกถูกแบบอย่าง
กระบะหมากปุกั๊งตั้งอยู่กลาง	เต้าปูนอย่างขนาดใหญ่ใช้บ้ายพลู
ตะไกรหมากอยากจะว่าเกือบฝ่ามือ	ถอดหมุดถือก็จะเห็นเปนมีดหมู
ตรงเฉลียงต่อออกมามีตราชู	ทรงถามดูว่าเขาใช้ชั่งอะไร
เขาทูลว่าสำหรับไว้ได้ชั่งฝ้าย	ได้ซื้อขายชั่งละเฟื้องหาเยื้องไม่
เปนชั่งอย่างสามสิบสอบสวนไว้	ขายกันในที่บ้านตำบลนี้
มีไร่เข้าไร่ฝ้ายทั้งไร่ผัก	ไม่สู้ขัดสนนักในที่นี่
ผลไม้หลายหลากก็มากมี	ดูร่มรื่นพื้นที่ริมหมู่เรือน
มตูมโตลูกติดออกเต็มต้น	ส้มโอผลตกดาดดูกลาดเกลื่อน
ขนุนนับสิบไม่ถ้วนจนชวนเฟือน	แต่น้อยหน่าดูเหมือนไม่ดกนัก
ยังต้นยอมะละกอแลมะพร้าว	มะกรูดมะนาวแลมะม่วงล่วงถึงผัก
พริกมะเขือน้ำเต้าเถาถั่วฟัก	ยังประดักประเดิดแท้แต่เรื่องพลู
จะปลูกมากก็ไม่ได้ด้วยไกลน้ำ	จะรดทำไปไม่ไหวจนใจอยู่
ครั้นจะปลูกใกล้ธาราท่าน้ำฟู	ตามระดูท่วมตายร้ายหนักไป
จึงตกลงเปนตำราหาพลูหมาก	ที่สุดยากแถบนี้หามีไม่
บ้านนี้มีสองค้างอยู่ข้างใน	ดูตั้งใจคอยรักษาพยาบาล
​ต้องพูนดินปักทำปะรำร่ม	โอ่งน้ำจมดินไว้ใกล้สถาน
ใบยังเขียวเต็มประดาน่ารำคาญ	ดูกันดารกันกระไรมิใช่น้อย
ผักระดูปลูกอยู่ชายตลิ่ง	มีสามสิ่งผักกาดหอมแลอ้อย
จะเปนพวกแพแม่น้ำไปทำพลอย	พอใช้สอยไม่ได้จ่ายซื้อขายใคร
ต่อนี้ไปได้เห็นเขาอยู่หน้า	ชื่อว่าห้วยน้ำโจนโทนเทิ่งใหญ่
มีศิลาอยู่ในน้ำจ้ำแจวไป	ที่ฝั่งใต้ห้วยด้วยจำนวนคลอง
ศิลารายชายนทีก็มีอีก	ต้องละหลีกเลยไปให้ตรงช่อง
ห้วยน้ำโจนแวดล้อมต้องด้อมมอง	หาดกรวดกองศิลาข้างหน้ามี
เดินสามคุ้งมุ่งมาถึงท่าแก่ง	ให้นึกแคลงแก่งที่ไหนเรียกใส่สี
แม้เรียกเรี่ยวก็เห็นต่อจะพอดี	ด้วยไม่มีก้อนศิลาในวาริน
เขาน้ำโจนโจมจู่มาอยู่หลัง	เกาะริมฝั่งตวันออกซอกสายสินธุ์
ต้องหลีกทางห่างฝั่งฝ่ายปราจิณ	ทั้งมีหินตวันตกรกรุงรัง
ล่วงคุ้งหนึ่งถึงบ้านแม่น้ำด้วน	หาดทรายล้วนยื่นลงมาตรงฝั่ง
ศิลารายฝ่ายตวันออกประนัง	แจวประดังคุ้งหนึ่งถึงเรี่ยวหลัน
ระยะนี้มีหาดแลศิลา	แล้วเลี้ยวมาพบเรี่ยวน้ำเชี่ยวกั้น
มีหาดกรวดหาดทรายรายต่อกัน	เมืองสิงค์นนั้นฝั่งเหนือเรือเลยไป
พลับพลาตั้งฝั่งบูรพาภาค	แต่ร้อนมากหาเสด็จขึ้นไปไม่
ทอดพระเนตรเห็นเก่าเข้าพระไทย	เหมือนขึ้นไปดูทำนองกองศิลา
เยอนัลทรงจดไว้ฉันได้อ่าน	เรื่องสถานที่นี้นั้นมีว่า
ขึ้นจากฝั่งตั้งแต่ชายคงคา	สักเจ็ดเส้นกว่ากว่าถึง่ทีปรางค์
ทางที่ไปต้นไม้ร่มใบชิด	ไม่รกปบิดไปมากเพราะถากถาง
​ปราสาทใหญ่มีองค์หนึ่งตรงกลาง	ที่มุมห่างมาอิกที่มีสี่ทิศ
เห็นรูปร่างจะอย่างเดียวกันทั้งห้า	สามด้านหน้าชักกำแพงแลงต่อติด
ด้านหลังเปนเรือนจันทน์กระชั้นชิด	ต่อสนิทปรางค์หลังทั้งสองนั้น
ได้เห็นหมดมีเท่านี้รอบสี่ด้าน	วัดสถานกว้างใหญ่ได้แม่นมั่น
บูรพาไปหาประจิมนั้น	หมดด้วยกันยาวเยิ่นยี่สิบวา
ฝ่ายอุดรวัดมาหาทักษิณ	สิบแปดวาทั้งสิ้นลดหย่อนกว่า
พิเคราะห์ไปเห็นจะไม่ใช่ศีลา	จะเปนอาติฟิเชียลทำเลียนแลง
มีเม็ดเห็นเช่นเรียกมูลนาคราช	ปนปูนชาติสิเมนต์ใช้จะให้แขง
สิ่งที่ปนนั้นทีจะสีแดง	ฤๅจะแกล้งประสมให้คล้ายศิลา
ไม่ทนทานนานเช่นเห็นที่อื่น	ทลายครืนลงมาเร็วเพราะเลวกว่า
จะเทียบเคียงเรียงเช่นเคยเห็นมา	ก็เห็นว่านครวัดจัดเปนเดิม
เจ้าแผ่นดินทรงศักดาอานุภาพ	ปราบเมืองใกล้ไกลไม่ฮึกเหิม
กวาดเชลยร่ำไปได้เพิ่มเติม	จึงเริ่มสร้างปราสาทราชวัง
ใช้เชลยสิ้นทุกสิงยิ่งเดรฉาน	จึงทำการเสร็จสมอารมณ์หวัง
เปนของโตใหญ่เยิ่นเกินกำลัง	จึงโด่งดังฦๅเดชกระเดื่องดิน
เจ้านครเอกราชอำนาจน้อย	ก็พลอยถือเปนอย่างไปบ้างสิ้น
อยากให้ฦๅชื่อว่าจอมธานินทร์	ประเทศถิ่นโน้นนี้มีเหมือนกัน
เมืองพิมายชายจะมีอานาจใหญ่	จึงสร้างด้วยศิลาได้ดูเฉิดฉัน
แต่ยังแพ้นครวัดถัดเรียงกัน	อิกแห่งนั้นมีที่เพ็ชรบุรี
เรียกว่าวัดกำแพงแลงกำแพงกว้าง	ยังเปนอย่างทำดีกว่าที่นี่
ไม่ชำรุดยังทนจนบัดนี้	ทั้งท่วงทีกว้างใหญ่ในบริเวณ
​ในเมืองนี้เปนธานีกันดารมาก	แต่อยากได้เกียรติยศไม่อดเล่น
จึงทำบ้างอย่างเหลือที่จะเว้น	พอได้เปนเหตุระบือได้ฦๅชา
ปะรำที่ประทับร้อนในตอนนี้	เขาทำที่เหนือเมืองเยื้องกับท่า
เรือที่นั่งมิได้ยั้งเลยล่วงมา	ถึงหาดชื่อว่าแม่กระบาน
สายน้ำซัดกัดขาดเปนเกาะน้อย	เรือเคลื่อนคล้อยธาราเชี่ยวฉ่าฉาน
แล้วเลี้ยววงตรงขึ้นแก่งกันดาร	ลำลหานกรวดใหญ่อยู่ใต้นั้น
มีเกาะกลางสองข้างวารีไหล	ทางร่องใหญ่อยู่ข้างเหนือเรือผายผัน
ต้องถ่อค้ำเพราะว่าน้ำนั้นเชี่ยวครัน	ที่ขอบคันมีท่ามาแต่ดอน
เรือนสองหลังตั้งอยู่ที่ริมท่า	หาดกรวดกลาดสอาดตายิ่งกว่าก่อน
เรือนแพมีที่อยู่ของพวกมอญ	ศิลาก้อนปลายแหลมพลอมแพลมราย
มีเกาะกลางขวางน้ำอิกเกาะหนึ่ง	หาดทรายซึ่งสืบมาเปนมากหลาย
น้ำเชี่ยวปรอดตลอดต้นมาจนปลาย	ถัดถึงท้ายห้วยวารีมีชลธาร
ไปคุ้งหนึ่งก็พอถึงที่ท่าค่าย	มีหาดทรายสูงสล้างข้างลหาน
ศิลารายชายตลิ่งจนแลลาน	ต้องผ่านหาดแลศิลามาอิกตอน
สามคุ้งถ้วนล้วนไปในวังน้ำ	ถึงหาดซ้ำท่าหนองปรือชื่อแต่ก่อน
ต่อไปเปนก้อนศิลาในสาคร	เรือแจวจอนไปหน่อยหนึ่งถึงหาดทราย
จนถึงแก่งสองพี่น้องเขาร้องเรียก	นามสำเหนียกเซงแซ่รู้แพร่หลาย
น้ำนี้จะแจวไปได้สบาย	เห็นคลับคล้ายก้อนศิลาอยู่ขวามือ
หน้าผาตั้งเหมือนอย่างฝั่งกระแสสินธุ์	นี่คือถิ่นสองพี่น้องที่พร้องหรือ
นั่งไต่ถามตามต่อพูดอออือ	เสียงอึงอื้อไปเปล่าเปล่าไม่เข้ายา
อันก้อนแรกทีเราเห็นเปนมิใช่	ถัดเข้าไปเส้นหนึ่งถึงหน้าผา
​เปนฝาแฝดร่องกลางหว่างศิลา	สูงสี่วากว้างทั้งสองได้ลองวัด
สิบห้าวาด้านหน้าเปนโพรงพรุ	ด้วยน้ำดุไหลเซาะฉะเพาะกัด
อยู่ตรงหน้าพลับพลาเด่นได้เห็นชัด	พักร้อนตัดมาจึงได้ถึงวัน
บ่ายสองโมงมายังกำลังร้อน	ปรอทก่อนเก้าสิบสังเกตมั่น
พอฝนตกหกนาทีเคลื่อนที่พลัน	แปดสิบแปดเท่านั้นเหมือนวันมา
แต่อ้าวอ่อนร้อนกระไรไม่รู้หาย	แม้ให้ทายคงว่าร้อยไม่น้อยกว่า
ฝนกระจายพรายพร่างกลางนาวา	จวนถึงท่าจึงได้จบสงบลง
พระยาเพ็ชรบุรีมีหมูป่า	ให้บ่าวไพร่เสาะหาเอามาส่ง
ปลาของญวนที่ในอวนเขาอ้อมวง	จำนวนคงสี่อย่างปลาข้างนี้
ปลาดาบลาวยาวพอใช้ได้กับชื่อ	น้ำเงินคือเงินแท้แลดูสี
ปลาสายยูดูรูปก็เรียวรี	ปลานวนจันนั้นฉวีเปนนวนจริง
พลับพลานี้ที่ทางอยู่ข้างขัด	สารพัดเปนไปได้ทุกสิ่ง
พื้นหาดเหมือนหมอนลาวที่ท้าวอิง	พลับพลาพิงเข้าไปตั้งเหมือนดังเกริน
หันด้านขวางวางลงข้างริมน้ำ	ข้างในต่ำไม่พ้นคนเดินเหิน
พระแกลไม่มีม่านพานพะเอิญ	เหมือนอยู่กลางทางเดินดูไม่ดี
ทั้งฉากกั้นนั้นก็ปันข้างหน้าไว้	พึ่งแก้ใหม่เมื่อเสด็จมาถึงนี่
เปนข้างในก็ยังไม่ใคร่เข้าที	แต่เพียงนี้ก็ยังเห็นไม่เปนไร
ข้อสำคัญนั้นเรื่องที่เหม็นคาว	กับอบอ้าวร้อนรนทนไม่ได้
ด้วยพวกเรือเหนือน้ำทำอันใด	สายน้ำไหลพัดส่งมาตรงเรือ
ฝนตกต้องทรายเปนอายอบ	ร้อนตระหลบกลุ้มไปทั้งใต้เหนือ
กลิ่นอะไรก็ไม่เห็นมีเหม็นเจือ	ทรงกลัวเผื่อฝนค่ำจะทำความ
​ทั้งหลังคาฝาเฝืองก็โปร่งปรุ	อายระอุเกรงไข้ให้เข็ดขาม
จึงประทับเรือที่นั่งยั้งอยู่ตาม	ที่เห็นงามว่าจะดีไม่มีใคร
พลับพลานี้หน้าที่ของเมืองสิงค์ล	ทั่วทุกสิ่งวางจังหวะกะการให้
ข้าหลวงมาคือจ่าฤทธิพิไชย	เปนผู้ได้กำกับอยู่ดูให้ทำ
หนึ่งเมื่อเย็นเห็นเสด็จลงเรือม่วง	เรือทั้งปวงแลหลามพายตามจ้ำ
ล่วงขึ้นไปตามทางข้างเหนือน้ำ	เสด็จกลับมาจนค่ำเข้าไต้ไฟ
เมื่อมานี้มีผู้ใหญ่ได้บอกว่า	ให้บูชาสองพี่น้องนี้จงได้
แม้จะไปตามทางในกลางไพร	จะคุ้มไภยป้องกันอันตราย
ฉันก็ทำตามตำราที่ว่าไว้	แล้วว๊อกท่านต่อไปเหมือนใจหมาย
แม้โห่เหล่าขอให้ได้เนื้อทราย	อย่าให้กลายเปนโห่เปล่าเข้าตำรา
ค่ำวันนี้มีพิรุณทำวุ่นใหม่	แต่ว่าไม่อื้ออึงถึงสู้ส้า
จบเรื่องไดอรีที่มีมา	ขอเลิกลาหลับนอนผ่อนสำราญ ฯ
วัน ๒ ฯ๕ ๒ ค่ำ
๏ พอย่ำรุ่งเรื่อสางสว่างฟ้า	ลงเรือคอนโดลาหน้าขนาน
ทรงเรือม่วงล่วงลิลาไปช้านาน	ถึงสถานหนองปากช่องลองแก้มือ
ที่เกยห้างห่างคงคาไปห้าเส้น	ยิงปืนเปนสัญญาโยธาอื้อ
เดินรายเปนหน้ากระดานขานโห่ฮือ	ไล่กระพือสัตวสิงห์ให้วิ่งมา
เลิกแตรวงคงไว้แต่แตรเดี่ยว	ให้ขับเขี้ยวบันบุกรุกราวป่า
พบมฤครีบกระชั้นพันกันมา	เสียงเฮฮาให้สำเหนียกออกเพรียกไพร
ฉันตั้งตาคอยท่าแทบไม่พริบ	ใบไม้กริบคอยมองมาช่องไหน
บัดเดี๋ยวร้องเวอวาว่าออกไป	ทางข้างในเหนือเกยเลยเข้าดง
​ได้แน่นอนในวันนี้มีสองเนื้อ	แต่เต็มเบื่อมิได้เห็นเช่นประสงค์
ดีกว่าวันก่อนหน่อยค่อยมั่นคง	พอแน่ลงว่าที่นี่มีเปนแท้
เสด็จทรงเรือม่วงไม่ทันสาย	รีบพายโดยด่วนทวนกระแส
ข้างในลงเรือใหญ่ไปเปนแพ	พลางเลงแลฉลากข้างหนทางจร
จะกล่าวกลับจับระยะชลมารค	ตั้งแต่จากพลับพลามาเสียก่อน
จะได้เต็มชื่อตำบลไม่ย่นทอน	ได้อนุสรสมประสงค์ผู้จงใจ
เทือกศิลามาแต่สองพี่น้อง	รายระดะไปเปนกองก้อนน้อยใหญ่
ข้างฝั่งหนึ่งนั้นเปนกอตะไคร้	เลี้ยวขึ้นไปเห็นห้วยด้วยรางราง
ต้องทวนเรี่ยวเทียวเขม้นเห็นแต่หาด	พื้นกรวดกลาดศิลาก้อนสลอนสล้าง
แล้วหาดสูงฝูงกระบือเดินเปนทาง	ศิลาข้างฝั่งชลามาตามวัง
อิกคุ้งหนึ่งถึงตำบลเรี่ยวหลวงยศ	ต้องเลี้ยวคดขวาขาดมีหาดตั้ง
ศิลาก้อนโตโตโผล่ประดัง	จนกระทั่งหาดในกลางร่องน้ำ
วังตระลึงนึกคนึงนามนี้เพราะ	ช่างเหมาะเจาะเปนนิราสนักปราชญ์ร่ำ
ทราบที่แท้ว่าท่านเพิ่มเติมถ้อยคำ	ช่างริร่ำกลับร้ายกลายเปนดี
เห็นยาวโล่งตรงตลอดไม่คอดขัด	ดูรกชัฏไผ่เหยียดต้นเสียดสี
ที่กลางย่านฝั่งขวานั้นท่ามี	เห็นคิรียางโทนเทิ่งแต่ไกล
ถัดคุ้งนี้มีหาดลาดปลายแหลม	ศิลาแซมสลับตั้งข้างฝั่งใต้
มีหาดกรวดอิกทั้งย่านหมู่บ้านไพร	หัวหาดมีเกาะในร่องธารา
แก่งยางโทนโชนเชี่ยวเปนเกลียวปราด	ริมวังดาดดาดื่นพื้นก้อนผา
แล้วจึงถึงหาดทรายรายต่อมา	ห้วยชลาเล่ห์แก่งแสดงนาม
​แลเห็นเขาประตูอยู่ฝ่ายข้าง	วังหีบห่างอยู่ข้างหน้าศิลาหลาม
เรือล่วงเลยสองหาดสอาดงาม	แจวมาตามชายฝั่งวังตะเคียน
ดลตำบลบ้านร้างอยู่ห่างห้วย	ทั้งเขาด้วยดูเหมือนอย่างเขาช่างเขียน
ริมฝั่งมอดังจะล่อให้ก่อเลียน	ไม่ผิดเพี้ยนอ่างปลาทองต้องอารมณ์
เปนเพิงมอต่อถึงถ้ำตาหยก	ไม่เรี้ยวรกขึ้นอาศรัยได้เปนร่ม
โดยยาวถึงหกวาดูน่าชม	ส่วนกว้างสมกันดีได้สี่วา
ส่วนเดี่ยวได้เก้าศอกออกมาเด่น	มองมาเห็นหาดทรายข้างฝ่ายหน้า
อิกคุ้งหนึ่งจึงถึงหาดศิลา	ต่อข้างหน้าไปอิกที่มีหาดทราย
แล้วหาดกรวดแลละเมาะเกาะตะไคร้	เรือเดินไปข้ามเรี่ยวเชี่ยวใจหาย
ถัดถึงวังรำมะแนแง่ข้างซ้าย	พบเรือพายพระที่นั่งยังประทับ
เปนหาดทรายรายกรวดอยู่กึ่งหนึ่ง	พอเรือถึงพร้อมเสร็จเสด็จกลับ
ลงเรือคอนโดล่ามาเที่ยวรับ	เสด็จกับท่านให้ไปดูปลา
เขาลงอวนได้ที่นี่มีปลาใหญ่	แต่โดยยาววัดได้สามศอกกว่า
กว้างยี่สิบองคุลีมีอัตรา	ดูหน้าตารูปกายคล้ายปลาวาฬ
ฟันมันแขงขบไม้ใหญ่ใหญ่ขาด	ผิวดำคาดท้องขาวดูห้าวหาญ
ปลาอื่นได้หลายหลากมากประมาณ	ทรงสัณฐานเหมือนเช่นเห็นก่อนมา
ถัดนั้นเปนหาดศิลามาจนเกาะ	เรือเดินเลาะตวันออกบอกทิศา
ตวันตกตามตลิ่งล้วนศิลา	สายธาราฉานเชี่ยวเปนเรี่ยวแรง
ไปเลี้ยวหนึ่งถึงวังทั้งลำห้วย	เรียกชื่อรำมะแนด้วยมิได้แผลง
วังหีบน้อยทั้งห้วยด้วยอิกแปลง	ไปต่อแขวงวังหีบใหญ่ในมรรคา
ถึงเกาะกลางวารีมีเรี่ยวกว้าง	ศิลาข้างฝั่งเห็นเปนเหลี่ยมหนา
​เห็นคล้ายหีบเรียกนามตามนั้นมา	ยังศิลากลางน้ำก็ซ้ำมี
แก่งวังหีบเห็นละเมาะเปนเกาะตั้ง	เดินข้างฝั่งตวันตกวกเวียนหนี
ประเดี๋ยวหาดประเดี๋ยวเกาะเคราะห์สิ้นดี	สุดย่านนี้ถึงอิกหาดลาดออกไป
เรื่องวังหีบแลเห็นเปนเทือกแถว	ศิลาแนวริมฝั่งตั้งไสว
น้ำเปนเรี่ยวเชี่ยวคว้างทางครรไล	ข้างฝั่งใต้ริมวารีมีศิลา
เปนชง่อนซ้อนซับสลับสล้าง	บ้างตกค้างติดซ้อนชะง่อนผา
บ้างเปนโพรงโปร่งย้อยลอยธารา	ที่เชี่ยวฉ่าเซาะเห็นอยู่เปนรอย
ข้างเบื้องบนต้นแว่ขึ้นแผ่ปก	มีดอกดกแดงแก่แลเปนฝอย
เดือนสิบสองต้องเวลาว่าลูกย้อย	ดกใช่น้อยเหมือนเช่นหว้าจะน่าชม
พ้นหาดไปได้ขึ้นมาถึงท่าช้าง	มีเกาะขวางกว้างใหญ่ตะไคร้ร่ม
น้ำเปนเรี่ยวเชี่ยวจัดพัดระดม	เห็นพนมริมน้ำถ้ำกระแซ
แล้วถึงเกาะเราะทางระหว่างเรี่ยว	ต้องทนเชี่ยวชลฉวางหว่างกระแส
ผ่านหาดกรวดแแหลมตะไคร้มาในแคว	เรี่ยววังสั้นถ้ำกระแซอยู่ท้ายเรือ
ถึงวังสั้นผันประสบพบต้นสั้น	เปนสำคัญบอกตำบลให้คนเชื่อ
แต่เปลี่ยวใจไม้มะม่วงมาขึ้นเจือ	เห็นเหมาะเหลือชื่อตำบลเหมือนคนทำ
หาดกรวดติ๋วลิ่วตาเห็นหน้าเขา	กว่าจะเข้าถึงสถานตะพานถ้ำ
ต้องขึ้นแก่งเชี่ยวกรากกระชากซ้ำ	ที่ในน้ำล้วนศิลาหนาเนื่องไป
ที่พลับพลาประทับร้อนย้อนไปตั้ง	ข้างริมฝั่งชายเฟือยอยู่ฝ่ายใต้
บ่ายโมงครึ่งถึงปะรำที่ทำไว้	เข้าจอดในร่มเรียงเคียงเคียงกัน
เรือข้างในยังไม่ทันจะถึงเสร็จ	ด่วนเสด็จขึ้นไปก่อนคิดผ่อนผัน
ตรงหน้าถ้ำเทือกศิลาเปนผาชัน	ปากถ้ำนั้นบังหน่อยถอยเข้าไป
​ขึ้นไศลไปประมาณสักเส้นหนึ่ง	ขึ้นไปถึงไม่สู้ชันเหยียบยันได้
ปากถ้ำกว้างเจ็ดวาเขาว่าไว้	เปนเพิงใหญ่ยาวสี่สิบสามวา
แต่โดยกว้างกลางถ้ำแปดวาถ้วน	ดูกระบวนที่ผนังเหมือนตั้งฝา
เดี่ยวสูงโสดสิบสองศอกบอกเปนตรา	ท่วงทีท่าเหมือนวิหารโบราณทำ
ซึ่งซึมงึมครึ้มเย็นเปนตะไคร่	ค้างคาวไขว่ซ้อแซ้ร้องแซ่ถ้ำ
ไม่มีทางซอกซอนชง่อนง้ำ	จนถึงท้ายจารนำจึงมีทาง
เปนชวากปากปล่องช่องคูหา	พื้นต่ำกว่าถ้ำใหญ่ไม่กว้างขวาง
ดูยาวรีมีประตูอยู่ตรงกลาง	เปนช่องว่างสามศอกซอกเข้าไป
จุดเทียนถือมือยื่นถึงในนั้น	ก็ดับพลันเห็นกับตาหาช้าไม่
ควบหลายเล่มด้วยกันครั้นถึงใน	ก็ดับวับทันใดดังเล่มเดียว
โคมแมงดาริมทางที่หว่างช่อง	ให้เอาลองถือเข้าไปได้ประเดี๋ยว
กำลังสู้ฟู่เห็นเปลวเปนเกลียว	กลับเหี่ยวเหี่ยวเหลวใหญ่ไปกว่านั้น
ถึงปากปล่องย่องเข้าไปก็พอปรื๊ด	วับวูบมืดมัวมนท์จนไม่ขัน
คนเข้าไปหายใจก็ขัดครัน	อากาศอันจะหายใจไม่พอเพียง
มีตำราเขามาลองกันขึ้นใหม่	หายใจขัดแล้วก็ให้เร่งบ่ายเบี่ยง
เอาจมูกสูบฝาหน้าแอบเมียง	ให้ใกล้เคียงเข้าไปหน่อยค่อยสบาย
ฤๅเทียนไฟไปหรี่ที่หรุบรู่	ก็ให้ชูใกล้ฝาจะพาหาย
ท่วงทีว่ามาก็เห็นเปนแยบคาย	ฉันมั่นหมายคอยจ้องจะลองดู
อันถ้ำนี้ทีท่าน่าเปนวัด	ฤๅมาข้อพระไปไม่มีอยู่
องค์โตโตโผล่ขึ้นมาจะพาชู	เห็นคงสู้วัดพุทไธได้ชนะ
เสด็จไปประเดี๋ยวใจก็คืนกลับ	ให้เรือรับข้างในไปเอะอะ
​พิรุณโรยโปรยลงกลางระยะ	เสียงเปรียะปร๊ะลงมาบ้างเปนครั้งคราว
สองโมงครึ่งจึงออกเรือที่นั่ง	ฝนยิ่งพรั่งพรายกระเซนเปนเม็ดขาว
ต้องเอะอะกันไปหมดปลดม่านราว	ไม่ออกหนาวเลยกลับร้อนจนอ่อนใจ
ออกจากเขาเล่าตำบลพอพ้นหาด	ศิลากลาดเกลื่อนทางข้างฝั่งใต้
หาดทรายสูงสุดละเมาะเกาะตะไคร้	ถึงหาดใหญ่กรวดกลาดดาษเดียร
แก่งกะเหรี่ยงเสียงชลล้นไหลหลั่ง	ที่ริมฝั่งมีศิลาน่าเฉวียน
มีเกาะหาดล้วนตะไคร้ไม่โล่งเตียน	เรือเดินเวียนตามหว่างเปนทางจร
สายน้ำจัดปัดเรือเมื่อจะเลี้ยว	ช่างโชนเชี่ยวเวียนวนจนกระฉ่อน
ศิลาขวางอยู่ในกลางชโลธร	นามกรแก่งเสลี่ยงไม่เพลี่ยงแพลง
เพราะมีต้นเสลี่ยงใหญ่อยู่ใกล้ชิด	ชื่อจึงติดต่อตามเปนนามแก่ง
ศิลารายริมฝั่งตั้งแซกแซง	เห็นเขาแฝงเมฆาหน้ากระบวน
ชื่อช้างผอมถ่อมถดด้วยอดหญ้า	คู่ภูผาชื่ออ้างว่าช้างอ้วน
เพราะไปแทงยุ้งเข้าเขาเซซวน	จึงอ้วนท้วนเพราะธัญญาได้มากิน
ที่ฝั่งใต้ผาใหญ่เพิงชวาก	เปนช่องปากลำห้วยลุ่มสุ่มกระสินธุ์
ที่ฝั่งใต้หาดทรายชายวาริน	ตามแถวถิ่นคุ้งใหญ่ไศลราย
เขาวังหีบหันหายกลายอยู่หลัง	เขาลุ่มสุ่มขึ้นมาบังอยู่หน้าใหม่
ถัดถึงหาดหน้าเมืองมีตะไคร้	ดูกว้างใหญ่กว่าที่อื่นดื่นหนทาง
ยังเหลือร่องท้องธาราสามวาถ้วน	กระแสป่วนปั่นปัดฉวัดฉวาง
พ้นช่องแคบเข้าท้องวังจังหวะวาง	ท่าเสาสร้างตัดส่งลงพ่วงแพ
มีหลวงทิพกรมการตั้งบ้านอยู่	มะม่วงหมู่เปนสำคัญตรงนั้นแน่
ศิลารายฝั่งเหนือจนเหลือแล	ปะรำแคร่พลับพลาตั้งฝั่งหาดทราย
​เรือประทับในปะรำที่ทำไว้	นาฬิกาพอได้สามโมงบ่าย
พลับพลาทำก็ดูท่าน่าสบาย	แต่ร้อนร้ายเหลือทนจนเหื่อพราว
ถึงจะมีไม้ใหญ่อยู่ใกล้ชิด	เหลือจะปิดป้องดาดหาดทรายขาว
ของดเรื่องพลับพลาพักไว้สักคราว	จะได้กล่าวขากลับสลับกัน
อันหมู่ไม้ใกล้ทางนั้นบางแห่ง	เปนที่แจ้งพงใหญ่กอไผ่กั้น
ไม้ทึบมักมีข้างในเข้าไปครัน	ถึงกระนั้นก็ยังเห็นมีเปนตอน
ต่อถึงวังใหญ่ใหญ่ไม้จึงหนา	มักเปนป่าไผ่เรียงเคียงสลอน
ตะไคร้น้ำนั้นประจำหนทางจร	ต้นแว่หย่อนเปนประมาณนานนานมี
เมื่อประทับพลับพลาเวลาบ่าย	ยังมียายกะเหรี่ยงผู้อยู่ที่นี่
ว่าเปนเมียหลวงทิพซึมเต็มที	ดูหน้าตายู่ยี่ยิ้มไม่เปน
ชื่อบุบโพโสโครกจริงจริงหนอ	ยังตื่นอ้อพอใช้ที่ได้เห็น
ต้องไปดูผ้าเสื้อเหลือจะเว้น	ชวนพูดเล่นต่างต่างครางงึมงำ
ว่าเจ็บไข้ไม่เปนสุขให้จุกเสียด	ดูขี้เกียจพื้นเก่าเอายังค่ำ
ของถวายสิ้นทั้งหมดได้จดจำ	ขนมทำอย่างกะเหรี่ยงเรียกแตกงา
สีเหมือนอย่างขนมถ้วยที่คลึงเล่น	แต่ขนมนี้เห็นจะหยาบกว่า
แผ่นโตสักเท่าจานประมาณตา	ได้ไล่เลียงดูตำราที่แกทำ
แป้งเข้าเหนียวนึ่งไฟให้สุกเสร็จ	ปนงาเม็ดลงคลุกแล้วโขลกจ้ำ
เหยาะเกลือลงทีละน้อยค่อยเติมซ้ำ	เปนการสำเร็จได้ในเท่านี้
รสเค็มเค็มมันมันขยันมาก	เปนทำยากกินอยู่อย่างจู้จี้
ต่อช้าช้านานนานเปนงานปี	จึงจะมีทำสู่เลี้ยงดูกัน
เสื้อกะเหรี่ยงอย่างผู้หญิงที่ยิ่งยอด	ผ้าขาวสอดแซมแดงแต่งสีสัน
​ลูกเดือยยาวขาวปลอดเกลี้ยงเปนมัน	เอาปักแซมสลับกันกับผ้าแดง
ดูห่างห่างก็เปนอย่างที่พอใช้	ครั้นเข้าใกล้เต็มครองดูร่องแร่ง
แต่ก่อนมาว่ากะเหรี่ยงนี้ถือแรง	ไม่ตกแต่งเสื้อผ้ามาแต่ไกล
แต่เดี๋ยวนี้เห็นทีจะยักย้าย	ดูผ้าพันผ้าลายก็นุ่งได้
ยังหัวเผือกอิกอย่างเขาวางไว้	รูปยาวใหญ่ไม่เบาเหมือนเขากระบือ
ประทานผ้าห่มหนาวขาวกับดำ	รับไปทำหน้าจืดดูอืดอื้อ
แถมเงินปลีกให้อิกใหม่เปนฟายมือ	ก็ซึบซื้ออยู่ยังเก่าไม่เข้าการ
ปรอทร้อนตอนกลางวันแปดสิบเก้า	แต่ร้อนเร่านั้นดูกว่าที่ว่าขาน
พอหมดเรื่องรายกิจพิสดาร	ขอจบสารเรื่องวันนี้ที่มีมา ฯ
วัน ๓ ฯ๖ ๒ ค่ำ
๏ ปรอทหนาวเจ็ดสิบหกไม่ตกหย่อน	รู้สึกร้อนกว่าเมื่อวานนั้นพานกล้า
เสด็จเรือที่นั่งใหญ่ออกไคลคลา	จากพลับพลาเสียงฆ้องสองโมงเช้า
นางมอญมวยกับยายชีมีของถวาย	ไม่มากมายนักหนาอยากมาเฝ้า
รับสั่งถามถิ่นฐานบ้านลำเนา	ว่าพึ่งเข้ามาแต่นอกบอกยุบล
เปนมอญในเมืองไทยไปกับพระ	ด้วยมนะมั่นหมายฝ่ายกุศล
มีพระแลคฤหัสถ์ไปด้วยหลายคน	เสด็จดลวังกร่างข้างเช้าวาน
ก็ประสบพระสงฆ์องค์หนึ่งนั่ง	กับชีสองอยู่บนฝั่งฉันอาหาร
ก็แจ้งว่าพากันไปมัสการ	ที่สถานพระย่างกุ้งพึ่งกลับมา
กะเหรี่ยงพวกพระสุวรรณนั้นตามติด	กับพวกศิษย์ด้วยอันมีสักสี่ห้า
แจ้งว่ามีพวกหลังที่ยังล้า	จะไคลคลาไปอาวาสราชบุรี
​คือสองคนที่พากันมานั้น	พระเจ็ดรูปด้วยกันหยุดอยู่นี้
ฉันช่างขันเรื่องครองของยายชี	ดูไม่มีพ้นกูเลยดูมา
จะประทานผ้าห่มหนาวนางสาวมอญ	ทลึ่งซ้อนเข้ามาฉวยเอาชายผ้า
นางมอญหง่อยค่อยค่อยยื่นมือมา	แกกลับบึ้งถลึงตากอดผ้าไว้
ผ้าสก๊อดตาทะแยงแดงกับเขียว	เช่นนั้นเจียวแกยังจะเต๊กได้
รับสั่งถามแกจะเอาไปทำไม	ฤๅจะห่มถมไปจะให้ปัน
ออกเอียนหน่อยหน่อยไม่ปล่อยผ้า	ทูลว่าไม่ได้เคยห่มสีสัน
ยี่สิบปีมานี่เนิ่นนานครัน	แล้วอึ้งอั้นเล่อล่าหน้าเต็มทน
รับสั่งว่าห่มไม่ได้ก็ให้เขา	ให้คอยเอาเงินตราอย่าฉงน
จึงจำเปนปล่อยผ้าตาเหลือกลน	เที่ยวมองค้นหาว่าใครที่ไปเอา
คุณเถ้าแก่ผ่านมาหน้าผงก	ดูกลามงกเลือกลานพานจะเก่า
เห็นเงินมาเหมือนจะร่าเข้าชิงเอา	ยื่นมือเข้ามาขยุ้มเหมือนสุมปลา
เงินก็ได้ยังไม่หายกลามผ้าห่ม	หยิบมาชมแย่งเย่อกระเล่อกระล่า
ปากบับบับขยับเยื้องชำเลืองตา	ไม่ผิดท่าชียังที่บางปอิน
เปนมหานุ่งหยี่อย่างอุกฤษฐ	อันตรวาสกติดเปนนิจสิน
เพราะล้างบาปอยู่ไม่ขาดปราศมลทิน	คนถือศีลเปนเช่นนี้ก็มีชุม
ออกจากหาดที่พลับพลามาคุ้งหนึ่ง	ไปถึงที่น้ำแรงแก่งลุ่มสุ่ม
มีหาดเก่าชายเฟือยเลื้อยเปนซุ้ม	ต้นตะไคร้ขึ้นฉอุ่มสองข้างทาง
เขาช้างผอมอ้อมไปตั้งบังอยู่หน้า	ถึงแก่งท่าผักกูดกั้นกีดขวาง
น้ำเชี่ยวปร๋อถ่อไปไม่เบาบาง	ถึงเกาะข้างฝั่งสิ้นถิ่นแก่งนี้
ตัวท่าตั้งฝั่งใต้ชายตลิ่ง	ศิลากลิ้งเกลื่อนไปใกล้วิถี
​ห้วยลุ่มสุ่มน้อยอิกครั้งชื่อยังมี	แล้วจึงถึงที่วังตะเคียน
มีศิลาริมน้ำยังซ้ำเกาะ	ดูหมดเหมาะงามมากเหมือนฉากเขียน
ที่ห่างฝั่งยังละเมาะเปนเกาะเกียน	แล้วหาดเลียนโล่งตะไคร้เปนชายเฟือย
เรี่ยววังกร่างน้ำคว้างเรือขึ้นฝืด	ดูเปนยืดเขากวางขวางหน้าเรื่อย
ถึงวังกร่างกว้างแท้แต่น้ำเนือย	แจวเฉื่อยเฉื่อยกระชากแรงถึงแก่งโพ
สายชลเชี่ยวแล้วมิหนำยังซ้ำตื้น	คนลงยืนแช่เล่นเปนตุ้มโผล่
เลี้ยวหาดไปเห็นไศลก้อนโตโต	ไม่เว้นโหว่ต้นแว่แลเปนทิว
แล้วหาดทรายชายเฟือยทั้งสองฝั่ง	จนกระทั่งแก่งแคบแอบหาดลิ่ว
เติมชื่อหยาบยักแสดงคิดแพลงพลิ้ว	เรือเปนริ้วเรียงยาวสาวเชือกพวน
ต้องถ่อซ้ำค้ำจุนวุ่นกันใหญ่	เรือเดินในช่องทางอย่างฉนวน
ตวันออกบอกทางวางกระบวน	เรือเล็กทวนขึ้นได้คล่องทั้งสองทาง
ไปหน่อยหนึ่งถึงที่เชี่ยวเรี่ยวหินดาด	ศิลาลาดใต้น้ำซ้ำขัดขวาง
แต่ไม่สู้หนักหนาเพราะว่าบาง	เปนแต่อย่างเรี่ยวที่มีศิลา
มาถึงวังตะเคียนหนูดูริมฝั่ง	ก้อนผาตั้งเต็มเหมาะเหมือนเสาะหา
เปนโปล่งปล่องช่องชวากหลากนานา	ไม่ซ้ำท่าท่วงทีดีต่างกัน
บ้างเปนหลืบลึกซึ้งเหมือนหนึ่งถ้ำ	ชโงกง้ำหงายง่าท่าขันขัน
ดูเปนโพรงโปร่งปรุไปทั้งนั้น	ตลอดคันขอบท่าชลาไลย
เห็นเขากวางข้างหลังตั้งชง้ำ	เขาตกน้ำหน้าเด่นเห็นใกล้ใกล้
เลี้ยวอ้อมหาดชายเฟือยเรื่อยขึ้นไป	ถึงเกาะตะไคร้กลางร่องท้องนที
เขาตกน้ำมีถ้ำที่หน้าผา	สูงหกวาถึงพื้นไม่ยืนที่
​สุดแต่ระดับน้ำประจำปี	ถ้าชนีเรียกนามตามชาวไพร
เปนถ้ำเวิ้งเพิงรีมีชานหน้า	ยาวสี่วาแน่ชัดเขาวัดได้
กว่างสองวาแหงนหน้าแลขึ้นไป	เปนปล่องใหญ่สูงเส้นเห็นตวัน
ที่เวิ้งผาธารารอยหยาดย้อย	เปนภู่ห้อยพริ้งเพริศดูเฉิดฉัน
เสด็จขึ้นทอดพระเนตรที่บนนั้น	แล้วจึงจากจรจรัลโดยมรรคา
ตรงฝั่งข้ามถ้ำชนีนั้นมีหาด	กรวดทรายดาษดื่นสล้างกว้างนักหนา
ฝั่งต่อแต่ถ้ำชนีมีศิลา	เรอะระมามากมายนับก่ายกอง
ข้างซ้ายมาผาสุมอยู่ริมน้ำ	เรือต้องจำเดินไปให้ตรงร่อง
อิกคุ้งหนึ่งแก่งเขาม้าฝ่าชลฟอง	หนทางล่องตวันตกไม่วกวน
ตวันออกศิลาไลยใต้น้ำมาก	ก็เบนบากหลีกไศลไม่ขัดสน
ถึงเขาม้าต่อแดนแคว้นตำบล	ลุ่มสุ่มชนท่าตะกั่วรู้ทั่วกัน
อันเขาม้านี้ว่าเปนสองเสียง	บางคนเถียงว่าหมามาแกล้งกลั่น
คู่เขากวางวิ่งลัดสกัดพัน	เปนชื่อชั้นเชิงข้างทางพรานไพร
มาครั้งก่อนเรียกกันเขาสุนัข	ในเยอแนลก็ประจักษ์ฉันจำได้
แต่ครั้งนี้เรียกแผลงเปลี่ยนแปลงไป	จะเปนใช้เสียงผู้นำบอกตำบล
จะเขามาเกลี้ยงดีไม่มีหอ	ผู้ฟังต่อโกช่วยด้วยฉงน
รับสั่งซักสอบความถามหลวงพล	ได้ยุบลวาสุนัขประจักษ์จริง
เปนเขาใหญ่ใกล้นทีสีคล้ำหน่อย	ศิลาลอยน้ำเซาะเราะตลิ่ง
ที่ในน้ำก้อนกระเดนเปนหมอนอิง	เหมือนใครทิ้งหมอนขวานลอยพ่านมา
ยอดคิรีมีรูปศิลาเด่น	บางคนเห็นเปนสุนัขประจักษ์หน้า
บ้างก็เห็นว่าเปนรูปอาชา	ตามจินดาผาก้อนนี้เปนสีแดง
​เดินเลี้ยวหาดกอตะไคร้ไปเต็มคุ้ง	ศิลายุ่งริมน้ำคล่ำหลายแห่ง
เปนเขาสูงสีเหลืองเรื่อเรืองแรง	ด้วยยามแล้งไม้ตะพดจะผลัดใบ
ส่วนเขาม้ากลับมาอยู่เบื้องหลัง	หัวแหลมฝั่งเลี่ยนลาดเปนหาดใหญ่
ตั้งพลับพลาประทับร้อนผ่อนพลไกร	ที่ระหว่างเขาใหญ่ทั้งสองนี้
ด้วยทินกรอ่อนแสงแฝงเมฆหม่น	สุริยนยังพยับอ่อนอับสี
พิรุณโรยโปรยมาแต่ราตรี	จนรุ่งแสงสุริย์ศรียังพราวพรม
ที่เขากวางขวางฝั่งตั้งสง่า	เปนหน้าผาเพิงใหญ่มีไม้ร่ม
ศิลาขาวดำเด่นเห็นน่าชม	ผ่านประสมกันเปนสายดูพรายพรรณ
ถึงแก่งยาวแลราวสักแปดเส้น	น้ำเชี่ยวเช่นแก่งทั้งหลายที่ผายผัน
เห็นเขากวางอยู่ข้างหลังตั้งพงัน	เขาม้านั้นขวางหน้านาวาไป
ตวันออกที่เห็นนั้นเปนหาด	ศิลากลาดเกลื่อนสลอนบ้างก้อนใหญ่
จนพ้นแก่งน้ำเชี่ยวเลี้ยวขึ้นไป	เปนตะไคร้แลศิลาหนาฝั่งราย
แล้วไปถึงน้ำเชี่ยวเรี่ยวอิกเล่า	แลเห็นเขาม้านั้นกลับผันผาย
ไปอยู่หลังข้างล่างเขากวางย้าย	ไปอยู่ฝ่ายข้างหน้านาวาจร
แจวเฉียดไปใกล้เพิงที่เนินผา	ชมศิลาซ้อนซับสลับสลอน
ที่ฝั่งเหนือทรายละเมาะเปนเกาะดอน	ศิลาก้อนเรียงรายชายชลธี
อิกคุ้งหนึ่งถึงแก่งหินตพาน	ศิลาดานเกิดเปนคันกั้นวิถี
แต่จมขวางอยู่ในกลางวนวารี	น้ำปรึงปรี่ฟุ้งกระเซนอยู่เปนฟอง
แลเห็นเรื่องเขาม้าขวางหน้าคั่น	เขากวางผันไปอยูหลังบังขนอง
ต่อไปฝั่งเปนศิลาหนาเปนกอง	ต้นแว่ป้องปกหลังกำบังเงา
บ้างรูปรีที่วางขวางเปนแท่น	บ้างง่อนแง่นดูผงกจวนตกเขา
ที่เอนอิงพิงกันขันไม่เบา	ดูเหมือนเข้าไปกระเทือนจะเคลื่อนครืน
หมดศิลามาถึงแก่งน้ำเชี่ยว	เขากวางเลี้ยวขึ้นไปขวางทางทมื่น
เรื่องเขาม้ามาข้างหลังไม่ยั่งยืน	เห็นหาดยื่นยาวพอต่อแก่งไป
หัวหาดเห็นเปนชวากบากหาฝั่ง	ศิลาตั้งเพิงผาหน้ายื่นใหญ่
เรือสำปั้นน้อยน้อยลอยเข้าไป	จอดอาไศรยร่มบังได้ทั้งลำ
เห็นเขากวางอยู่ข้างตวันตก	แต่เวียนวกเห็นไปได้ยังค่ำ
แลเห็นเขาช้างอ้วนสวนมานำ	ดูโตดำรูปเหมือนช้างอย่างคุกเทา
ยังลูกน้อยพลอยแอบอยู่ที่นั่น	เขาเรียกกันก่อนเก่าเขายุ้งเข้า
ที่ช้างกินแล้วก็นอนซ่อนซบเซา	เลยเปนเขาอยู่ที่นี่มีนิทาน
ตวันออกเฉียงใต้นั้นได้เห็น	เขากวางเปนที่สุดอวสาน
เพราะวิ่งเหนื่อยเลื่อยล้ามาช้านาน	จึงคิดอ่านเลี่ยงไถลไปซุ่มกาย
ริมร่องมามีศิลาสุมในน้ำ	ต้นตะไคร้ขึ้นประจำเปนเครื่องหมาย
อิกคุ้งหนึ่งก็พอถึงที่พุพราย	ค่อนข้างร้ายในวารีมีศิลา
ทั้งสองข้างร่องกลางทางเรือแล่น	ต้องเหมาะแม่นมิให้บ่ายไปซ้ายขวา
แผนที่เรียกพุไคร้ได้เห็นมา	แต่ที่ว่าพุพรายนั้นกลายไป
ตำบลนี้มีในจดหมายเหตุ	เปนขอบเขตรตัดลำเลียงสเบียงไพร่
คราวพม่าหมายมาเหยียบกรุงไกร	ตั้งทัพใหญ่ลาดหญ้าท่าสงคราม
ฝ่ายกรมพระราชวังมาตั้งรับ	แต่งกองทัพตัดลำเลียงสเบียงข้าม
เพื่อให้หย่อนอ่อนกำลังข้างภุกาม	นายทัพสามคนรับสั่งมาตั้งคอย
อยู่ที่นี่มีความขามขยาด	ด้วยเขลาขลาดเลี่ยงหลบทบทวนถอย
ขุนหมื่นที่กตัญญูเปนผู้น้อย	จึงนำถ้อยความฟ้องถึงกองทัพ
​ดำรัสใช้ให้พระยามณเฑียรบาล	รับบรรหารถืออาญาลงมาสรรพ
แม้นได้จริงมั่นคงจงบังคับ	ให้สมกับความผิดที่คิดท้อ
ข้าหลวงไปไต่ถามตามรับสั่ง	ได้ความดังที่หามาทุกข้อ
ตัวนายทัพนั้นบังคับให้ฟันฅอ	ชลอมห่อหัวตามกันสามคน
คือพระยาสีหราชเดโชไชย	แลสิงหราชฤทธิไกรอิกเปนต้น
พระยาเพ็ชรบุรีที่นายพล	จะได้ยลเปนอย่างปางหน้าไป
ปลัดทัพดาบสับศีร์ษะเสี่ยง	เพราะหาเถียงทานทัดขัดกันไม่
นำศีร์ษะไปถวายที่ค่ายใน	เสียบปลายไม้ไว้ให้คนดู
ฝ่ายกองโจรก้าวสกัดดำรัสเกณฑ์	พระองค์เจ้าขุนเณรให้เปนผู้
ไปตั้งคอยด้อมมองหาช่องคู	ที่ตัดหมู่กองลำเลียงสเบียงพล
ก็ไปอยู่ตามรับสั่งตั้งพุไคร้	แต่กองลาดกวาดไปในไพรสณฑ์
ได้สเบียงม้าช้างบ้างผู้คน	จนผจญพม่าพ่ายกระจายไป
ตวันตกต่อนี้มีคลองน้ำ	ชื่อก็ซ้ำกันกับแก่งหาแปลงไม่
เปนคลองมีวารีตลอดไป	ลึกเท่าน้ำใหญ่ไม่ผิดกัน
ที่ปากคลองมีกองศิลาบ้าง	แล้วเลี้ยวทางทิศเหนือเรือผายผัน
ไปถึงเรี่ยวมะกอกน้ำไม่สำคัญ	เกิดเกาะกันกีดขวางทางคงคา
ร่องน้ำใหญ่ไปทางตวันออก	พอถึงนอกหมายมุ่งไปคุ้งหน้า
ถึงหาดทรายชายวารีมีศิลา	ที่ฝั่งหนึ่งนั้นก็หนาเนื่องกันไป
ตวันออกกอตะไคร้ไปพอสิ้น	ก็ถึงถิ่นห้วยมะเดื่อเรือเดินใกล้
เห็นเขาแดนศรีสวัสดิ์ชัดไกลไกล	เปนชวากเวิ้งใหญ่เข้าในบึง
แก่งแม่น้ำจ้ำแจวรีบแคล้วคลาศ	น้ำเชี่ยวปราดเหมือนจะไปไม่ใคร่ถึง
​แม่น้ำเก่าอยู่ข้างดูกว้างซึ้ง	ช้างอ้วนซึ่งเห็นแต่ก่อนย้อนตามมา
ศิลารายชายชนจนถึงเรี่ยว	ไปอิกเลี้ยวเรือจึงถึงก้อนผา
ล้วนงามงามหลายอย่างสำอางตา	จะพรรณาไปไม่หมดเหลือจดจำ
เห็นเขาเขียวขึงตั้งอยู่ข้างหน้า	อ้อมหาดมาถึงเรี่ยวเทียวแจวจ้ำ
ชื่อวังใหญ่ในฉลากลากหมึกดำ	ต้องทวนน้ำหน้าหาดไหลปราดปรึง
เลี้ยวชวากบากเรือไปข้างซ้าย	แสนสบายดีจริงน้ำนิ่งอึ้ง
เขียวจนดำด้วยว่าล้ำเหลือลึกซึ้ง	ก็พอถึงที่ทอดจอดพลับพลา
พอบ่ายสามโมงถ้วนกระบวนพร้อม	รายจอดอ้อมหัวหาดประหลาดท่า
ที่ริมหาดดาดปะรำทำยาวมา	ให้นาวาพระประเทียบจอดเรียบเรียง
ตรงหัวแง่แคร่ปะรำทำที่เลี้ยว	จอดลำเดียวที่นั่งรองต้องเฉลียง
เปนที่พักพวกข้างหน้ามาพร้อมเพรียง	พลับพลาเบี่ยงออกไปห่างต่างตำบล
ลึกเข้าไปถึงในชวากหาด	ตัดกันขาดกับข้างในไม่สับสน
ดูริมน้ำข้ามคละเหมือนปะปน	ข้างในชนกับข้างหน้าพลับพลาไกล
ต่อขึ้นไปถึงบนหาดจึงคาดถูก	ปะรำปลูกผ้าขึงเดินถึงใกล้
ข้ามตอแหลมตัดทางมาข้างใน	ข้างหน้าไปลอยเด่นเปนเขตรแดน
หว่างพลับพลากั้นฝาเปนที่สรง	ข่ายลวดวงเฝือกกั้นอิกชั้นแน่น
ปะรำคาไม่มีใช้ใบไม้แทน	แครต่างแท่นเทียมหน้าขอบวารี
ตัวพลับพลาห้าห้องทั้งเฉลียง	ปะรำเรียงกว้างใหญ่ไว้เปนที่
เรือที่นั่งจอดชิดสนิทดี	ด้วยพื้นมีชานกลางสำอางตา
พลับเพลานั้นกั้นสกัดไว้สามห้อง	มุ่ลี่ลูกปัดกรองลายปรกฝา
ฉากยี่ปุ่นปันห้องช่องลิลา	ตอนข้างหน้าเปิดโถงโปร่งสบาย
​ที่หลังคาฝาใช้ไม้ไผ่ผ่า	ไม่ใช้คาเพราะว่าขัดผลัดขยาย
ที่พื้นรอบขอบลาดหาดกรวดทราย	ปักคร่าวรายขึงผาเปนฝาบัง
แลเบื้องซ้ายชายฝั่งดังบรรพต	เปนวงคดเรียงรอบขอบชันตั้ง
เหมือนเชิงเทินเนินเขตรนิเวศน์วัง	ซ้อนสพรั่งด้วยศิลาเปนท่ามอ
ที่ก้อนใหญ่ยื่นเห็นเปนเพิงคว่ำ	ดูเงื้อมง้ำพลิกแพลงเหมือนแกล้งก่อ
ตะไคร้แซกซอกบังอยู่ทั้งกอ	เปนตะง่อตะแง่แลละลาน
ที่บนหลังตั้งต่อพื้นกอไผ่	ล้วนสูงใหญ่ยอดเผยอเสมอสมาน
ชิดเสียกว่ารั้วค่ายคล้ายปราการ	ไม่มีด้านใดว่างห่างขอบวง
ที่ตรงกลางหว่างวังชิดฝั่งหน่อย	เปนเกาะน้อยน่าพินิจพิศวง
ต้นตะไคร้แลชอุ่มเปนพุ่มพง	ปักเสาธงไว้ตรงกลางที่ข้างเต็น
ปักเตาม่อตพานน้ำให้ต่ำต้อย	เก้าอี้น้อยใหญ่ตั้งไว้นั่งเล่น
โคมกระดาษกลาดตาเวลาเย็น	ดูเหมือนเช่นบุบผชาติดาดเปนพวง
ริมหาดทรายรายปักหลักน้อยน้อย	ผูกเรือลอยไว้สำหรับได้รับช่วง
ตวันบ่ายไม้ปิดหมดมิดดวง	ยังฉายช่วงส่องสว่างกลางนภา
เสด็จลงสรงสนานในที่กั้น	แล้วผายผันกลับตรงไปลงท่า
เสด็จทรงเรือกระเชียงยุคลคลา	ข้างในลงนาวาสำปั้นพาย
เที่ยวเล่นล่องตามท้องชลาสินธุ์	รอบรอบถิ่นเกาะน้อยลอยผันผาย
สำราญรื่นชื่นชมด้วยลมชาย	สุริย์ฉายก็ยิ่งอ่อนรอนรอนเย็น
เลยครรไลไปถึงเลี้ยวเหลียวแลลิ่ว	ไม้เปนทิวแถวสล้างทางที่เห็น
เปนรั้วรายสองข้างไม่ว่างเว้น	เห็นเขาเด่นดูเหมือนหมอกออกมัวมนท์
เปนหลายยอดสอดแซมแหลมสลับ	เหมือนฉากพับภาพวิไลยรูปไพรสณฑ์
​ล้วนเรือแพแซ่สำเนียงด้วยเสียงคน	แล้วพายวนเวียนล่องฟ่องฟูมา
อยากทรงทวนวารีที่ตรงเรี่ยว	เห็นโชนเชี่ยวแลลานน้ำฉานฉา
ล่องครรไลไปถึงท้ายพลับพลา	ทัศนาเรือจอดทอดเรียงลำ
แล้วกลับสวนทวนกระแสสายชลเชี่ยว	จ้วงเต็มเหนี่ยวตืดตึงจนถึงจ้ำ
นึกสงสารพวกฝีพายจ่ายประจำ	แจวยังค่ำจะมิเหนื่อยเมื่อยเต็มประดา
เรือฉันเรียงเคียงแข่งพระที่นั่ง	อุส่าห์ตั้งใจพายไม่ขายหน้า
เกือบขาดลำโขลนเขาหยุดสุดปัญญา	หัวเกือบผ่าเข้าไปในตะไคร้น้ำ
ทีละนิดทีละหน่อยค่อยขยับ	คอยจะกลับถอยหลังวันยังค่ำ
ต่อเขาช่วยส่งท้ายพายพุ้ยซ้ำ	เรือจึงล้ำเลยทลึ่งเข้าถึงวัง
พอพ้นสายพายฉวางเหมือนอย่างวิ่ง	ด้วยน้ำนิ่งแน่กระไรไม่ไหลหลั่ง
พบพวกญวนลงอวนแอบประนัง	เข้าไปนั่งแลดูอยู่แต่ไกล
ดูไม่ดังโครมครามตูมตามมาก	เห็นลากลากขึ้นมาว่าปลาใหญ่
เสียงขลุกขลักสักประเดี๋ยวเลี้ยวเข้าไป	ดูใกล้ใกล้จึงเห็นออกเปนกอง
สวายวังตั้งบาญชีมีร้อยกว่า	เขาจับมาถวายอย่างแต่เพียงสอง
ยาวศอกเศษสังเกตตาท่าทำนอง	ได้ยินร้องว่าได้ยักษ์ฉันหนักใจ
คเนท่าว่าหน้าตาจะยู่ยี่	มิรู้อีทุบที่เห็นหาผิดไม่
แต่ตัวย่อมผอมสั้นกว่ากันไป	ปลาที่ได้แต่กลางวันนั้นก็มี
เขาจัดอย่างวางเรียงไว้ถวาย	มีธงรายชื่อปักประจำที่
รับสั่งให้ไปดูรู้วิธี	จะได้จดแดรีเปนเรื่องราว
มีปลาสร้อยสามอย่างต่างต่างชื่อ	อย่างหนึ่งคือเรียกว่าปลาสร้อยขาว
อย่างหนึ่งสร้อยนกเขาค่อนข้างยาว	อย่างหนึ่งกล่าวว่าท้องแฟบเปนแยบคาย
​ปลาชองโลงแลตะโกกกับกดวัง	ปลากำมางกับทั้งปลาสวาย
ทั้งอย่างใหญ่อย่างย่อมพร้อมเรียงราย	สำหรับจ่ายเลี้ยงดูไพร่ผู้ดี
ที่ย่อมหน่อยว่าอร่อยกว่าอย่างใหญ่	โตเกินไปหนังเหนียวต้องเคี้ยวถี่
ปลาไส้ตันกับอ้ายบ้าท่าเต็มที	งามแต่สีสันสอาดประหลาดตา
ปลาตาเหลือกเลือกชื่อช่างเหมาะแท้	ปลากระแหปลากดจดเลขา
ตะเพียนทองผ่องแผ้วเพียงทองทา	ยังพวกปลาอีทุบใหญ่ได้หลายตัว
ที่ยังเปนเห็นผูกไว้ในน้ำ	ดูดำดำมองเขม้นเห็นแต่หัว
สักสี่ห้าด้วยกันว่ายพันพัว	ดูไม่ทั่วด้วยเขาไว้ไกลพลับพลา
ปลาสวายอย่างใหญ่ได้กลางวัน	หมดด้วยกันว่าถึงสามร้อยกว่า
ได้แจกจ่ายไปทุกลำนาวา	เปนสเบียงโยธาไม่ฝืดเคือง
พลับพลานี้เปนที่โปรดประพาส	ด้วยสอาดอิกทั้งท่ากั้นฝาเฝือง
พระชิณดิฐบดีที่เจ้าเมือง	ดูแลเรื่องโยธาที่มานั้น
หมื่นไชยภูษามากำกับ	ได้บังคับการสิ้นทุกสิ่งสรรพ์
เนื้อความที่จำจดพอหมดวัน	ขอผ่อนผันพักไว้ไปพรุ่งนี้ ฯ
วัน ๔ ฯ๗ ๒ ค่ำ
๏ จวนโมงหนึ่งจึงออกเรือที่นั่ง	จากหาดวังใหญ่ในวิถี
เขาแดนขวางตามทางที่จรลี	ส่วนคิรีช้างอ้วนทวนมาตาม
เรี่ยววังโพผาโตตั้งสกัด	ลายน้ำพัดไหลเชี่ยวต้องเที่ยวข้าม
พอพ้นตื้นตกวังดังออกนาม	เกาะเล็กงามพอใช้ใกล้ฝั่งชล
​เลี้ยวหาดวงตรงขึ้นไปถึงแก่ง	น้ำเชี่ยวแรงชื่อย้ำซ้ำกันป่น
ศิลารายฝ่ายประจิมประจวบจน	เกาะตอนบนริมฝั่งไม่ตั้งไกล
ศิลาสุมอยู่ในน้ำแล้วซ้ำเกาะ	ตั้งฉะเพาะช่องหว่างทางชลไหล
เรี่ยวปลัดทับตองต้องทวนไป	เลี้ยวครรไลตวันตกทางวกเวียน
พอตกคุ้งคลองกุ้งอยู่ฝั่งเหนือ	มีน้ำเรือไปได้ใกล้เฉนียน
แก่งปลัดทับตองชื่อพ้องเลียน	เขาเขียวเวียนไปอยู่หน้านาวาตรง
พอพ้นแก่งแหล่งนี้ศิลาสุม	ดูเปนกลุ่มเกาะเล็กเล็กละลานหลง
ที่หัวแหลมน้ำเชี่ยวเดินเลี้ยววง	ถึงย่านพงวังกรวดมีศิลา
ก้อนใหญ่ใหญ่ในน้ำก็มีสุม	แลชอุ่มตรงชวากข้างฟากขวา
เปนน้ำเก่าเข้าไปตันหมดมรรคา	ทางไคลคลาหาดตะไคร้ต่อไปยาว
ไปคุ้งหนึ่งถึงที่ศิลาสุม	เห็นตะคุ่มล้วนตะไคร้จับไม่ขาว
ห้วยทับตองคลองแห้งแจ้งเรื่องราว	เขาแหลมเก้าสกัดมาอยู่หน้าเรือ
เขาช้างอ้วนทวนไปอยู่ข้างหลังเล่า	เกาะลำเนาหินคันนาน่ารักเหลือ
แลเห็นเขาท่าตกั่วมาถัวเจือ	ดูไม่เบื่อภูมิประเทศเขตรคิรี
ศิลาโตโผล่ชโงกลงในน้ำ	เหมือนจะขว้ำทับทางหว่างวิถี
ล้วนไม้ใหญ่ในพนัสพนาลี	เปลี่ยนท่วงทีมิใคร่เห็นเปนทุ่งพง
มยุราร่ำร้องเสียงก้องกึก	ไม้ลึกลึกลอยล่องร้องโต๊งห่ง
เสียงก๊อกก๊อกขานกันสนั่นดง	เห็นเรือตรงชะเง้อหน้าออกมาดู
เรือหน้าไปเขาได้เห็นอยู่ริมหาด	ไม่ขามขลาดขัดสนด้วยคนผู้
แต่เชี่ยวชาญการหัดสันทัดครู	สดับแตรแต้ตู๊ตู๋เดินกระบวน
ไม่รอรั้งฟังบังคับอันสิทธิขาด	ขึ้นจากหาดโผผินบินโดยด่วน
​ส่งแต่เสียงไว้อาไลยใจรัญจวน	บ้างรีรวนไว้อาไลยจับไม้เมียง
พ้นหาดทรายชายตะไคร้ไปเต็มคุ้ง	เห็นไขว่ยุ่งเรือแพออกแซ่เสียง
ถึงท้ายแก่งสารวัดจัดลำเลียง	ต่างมุ่งเมียงคอยขยับจับเชือกพวน
การขึ้นแก่งคราวนี้จัดดีนัก	จับเชือกชักขนไปไม่ก้าวสวน
พระชลยุทธหยุดลงส่งกระบวน	ดูตามควรเข็นลากไม่ยากใจ
มาคราวก่อนอ่อนใจในเรื่องแก่ง	แต่ละแห่งเรือจะแหลกแตกให้ได้
คนหัวเมืองเงอะงะเซอะซะไป	ทั้งน้ำในนทีก็มีน้อย
ที่นั่งเหลืองเขื่องหนักประดักประเดิด	เลยเตลิดลอยไหลไปบ่อยบ่อย
ต้องมีคนลงน้ำประจำคอย	เข็นทอยทอยไปตามเรี่ยวที่เชี่ยวโชน
คราวสระบุรีค่อยดีหน่อย	แต่น้ำน้อยขึ้นแก่งแรงผาดโผน
เรือลำใดไม่มีพ้นที่โดน	ลากกระโจนบนศิลานาวายับ
มาคราวนี้ดีเหมือนไม่มีแก่ง	ทั่วทุกแห่งเชือกปอพอเสร็จสรรพ
ไม่เซงแซ่แม่การคอยบังคับ	จนนอนหลับไม่รู้สึกจะนึกกลัว
ที่แก่งนี้นับเปนที่ซึ่งคับขัน	เคยกลัวกันมาแต่เก่าเขาสั่นหัว
เปนสองช่องร่องใต้ไปหักตัว	ศิลาทั่วที่ตามหว่างทางเรือเดิน
เกาะน้อยน้อยลอยเด่นศิลาดาด	จับเปนหาดตื้นถนัดคอยขัดเขิน
สายธารามาเปนเกลียวเชี่ยวเหลือเกิน	แม้เผินเผินแล้วก็พะปะศิลา
เปนดานขวางทางฝั่งเห็นฟองขาว	จับเชือกสาวมาริมหาดคอยวาดหน้า
ถูกสายน้ำจำเพาะประทะมา	ต้องคนคร่าหัวไว้ให้หน้าตรง
พอพ้นแก่งคุ้งหนึ่งไปถึงห้วย	ชื่อเดียวด้วยกันตามความประสงค์
เปนสถานบ้านพวกกะเหรี่ยงดง	เห็นเขาทรงสูงสง่าข้างหน้าไป
​ชื่อภูแซงแจ้งนามที่ถามเขา	มีหาดเก่าแลชวากหามากไม่
ที่ริมน้ำซ้ำมีศิลาไลย	คลองแสงใหญ่ฝั่งเหนือเรือผ่านมา
บ้านกะเหรี่ยงเรียงไปในไพรกว้าง	ศิลาข้างฝั่งรำไรไม่ใคร่หนา
ถึงภาราท่าตะกั่วเศกสมญา	แต่บ้านป่าเรือนไพรก็ไม่มี
ต้นงิ้วใหญ่ได้เปนที่เจ้าท่า	ฝูงเสนานั้นมะขามสามต้นถี่
ต้นมะพร้าวกับขนุนขุนมนตรี	มะม่วงที่ท่านเจ้าเมืองต้นเขื่องครัน
ระยะนี้ที่ประพาสเกิดขึ้นใหม่	พึ่งทราบในราตรีดีขยัน
เขากระแตตวันออกนอกไปนั้น	ทางผายผันไม่สู้ไกลไปสบาย
เดิมอยู่ดีมีธารธาราพุ	เขาประทุแตกล้มถล่มถลาย
ศิลาย่อยลอยกระเด็นมามากมาย	เปนมอคล้ายนาคราชประหลาดตา
จำนวนกะระยะทางวางไว้สั้น	พอผ่อนผันเพิ่มใหม่ไม่หนักหนา
กรมพระกะเสร็จเสด็จคลา	ไปจัดท่าทางครรไลไปเขาพัง
เรือที่นั่งถึงเวลาห้าโมงถ้วน	คอยกระบวนนาวามาข้างหลัง
ตพานน้ำยังทำกันตึงตัง	จอดฉะเพาะเรือที่นั่งได้ลำเดียว
สมเด็จกรมพระเสด็จมา	ทูลระยะมรคาในป่าเปลี่ยว
ทั้งเชิงชั้นบรรพตที่ลดเลี้ยว	ตามที่เสด็จเที่ยวไปตรวจการ
ทั้งดอกดวงมาลีสีต่างต่าง	ตัวอย่างหญ้าผลไม้ในไพรสาณฑ์
ทั้งศิลาที่ทลายแจ้งรายงาน	เปนสถานควรทอดทัศนา
พอเช้าห้าโมงครึ่งเรือถึงเสร็จ	ตามเสด็จห้อมล้อมไปพร้อมหน้า
พวกทหารแลตำรวจกองตรวจตรา	นำมรคาเบื้องหลังจึงข้างใน
ขึ้นมาทางข้างตลิ่งที่ตัดลาด	ยุรยาตรมรคาเปนป่าใหญ่
​ทางย่อมย่อมอ้อมวงไม่ตรงไป	เปนแต่ถากถางไว้พอให้เตียน
ทางแรกมาสุริยาไม่แผดเผา	แต่ร้อนเร่ายิ่งยวดชวนปวดเศียร
ลมไม่เป่ามาสักฉิวหวิววิงเวียน	สู้พากเพียรเยื้องย่างตามทางจร
ทางต่อไปไม่เสงเครงเล็งแลโปร่ง	ดูใบโหรงร้อนยิ่งขึ้นกว่าก่อน
เรียกป่าแสเดินสุ่มขึ้นหลุมดอน	ประสบก้อนศิลามารายราย
ไปหน่อยหนึ่งถึงทางข้างธารใหญ่	เลียบครรไลแล้วจึงลัดตัดผันผาย
มรคาเปนศิลาปนกับทราย	หินกระจายมาถึงกว่าครึ่งทาง
ดอกไม้ป่าต่างสีมีดื่นดาษ	ล้วนประหลาดหลากตาสี่ห้าอย่าง
ที่ดอกม่วงพวงใหญ่อยู่ใกล้ทาง	ดูเหมือนอย่างไม้ฝรั่งช่างน่ารัก
ที่ดอกเหลืองเรืองรองเหมือนทองทาบ	คล้ายอังกาบกลีบก้านบานเปนจัก
ที่ดอกแดงแกล้งล่ออยู่ต่อพักตร์	ชิงกันหักใครไม่ได้ใจรอนรอน
ที่เปนเถาเค้าคล้ายผักทอดยอด	มีตลอดตามทางกลีบบางอ่อน
สีต่างต่างอย่างมาแต่ลอนดอน	เรียกคอนวอลวูลัศชัดจริงเจียว
ลูกขุยไผ่ใบชิดสนิทแน่น	ทึบเปนแผ่นขึ้นอยู่ตามหมู่เขียว
เหมือนไผ่ใหญ่ไม่ผิดสักนิดเดียว	เดินลดเลี้ยวตามละเมาะเช่นเกาะเกียน
ไปสักสามสิบเส้นเปนที่แจ้ง	เหมือนคนแกล้งคิดคาดเดาวาดเขียน
พื้นเปนดินทรายราบดังปราบเตียน	คล้ายล้อเลียนเขามอก่อกลางแปลง
เปนหย่อมย่านชานห่างบ้างก็ชิด	ไม่พินิจแล้วเห็นเหมือนเซ่นแกล้ง
มาชลอลากดัดช่วยจัดแจง	คิดเติมแต่งตั้งไว้จะให้ดู
ต่อเข้าใกล้จึงได้เห็นเปนรอยแยก	คือเขาแตกตกพังมาทั้งหมู่
บ้างตะแคงคว่ำหงายกลายกลับพู	บ้างเปนภู่น้ำหยัดซัดลอยมา
​ยังอ่อนอ่อนรอนขาดเที่ยวกลาดกลิ้ง	บ้างทอดอิงเอนขวางข้างก้อนผา
ที่ก้อนใหญ่สูงได้เกือบสามวา	ย่อมลงมากว่านั้นอนันต์เนือง
ต้นไม้ใหญ่ที่ประไลยด้วยภูผา	สูงเก้าวาสิบวาอเนกเนื่อง
ถึงลำต้นโตใหญ่ไม่ประเทือง	รากกระเดื่องดังกระชากจากดินดอน
ต้นไม้ใหญ่จนไม่มีในที่นั้น	เหลือแต่พรรค์เกิดใหม่ไม้อ่อนอ่อน
กำลังเที่ยงเปรี้ยงแสงทินกร	เหมือนจะจรไปไม่ไหวหายใจรวน
ต้องขึ้นเทินเนินไศลในละหาน	เหมือนลำธารเก่ารฦกนึกสอบสวน
ศิลาปูนคราบวารีสีแดงนวน	รอยปั่นป่วนเห็นลม้ายสายธารา
แต่เปนทางกว้างใหญ่มิใช่เล่น	ที่กัดเปนร่องขุมชุมนักหนา
แต่วารีที่ยังมีไหลลงมา	ถึงวัสสากลัวจะไม่ใคร่มีพอ
ฤๅเดิมที่นี้เปนถ้ำรับน้ำกั้น	แบ่งไหลลั่นลงธารเหมือนอย่างท่อ
อุทกมากปากถ้ำน้ำท้นออ	ลมลั่นยอเขาประทุทลุทลาย
ทางวารีที่เดี๋ยวนี้มีอยู่นั้น	ดูเล็กครันสั้นนิดเดินผิดสาย
กัดเปนร่องเหมือนลำรางไปข้างซ้าย	ต้องก้มกายลงไปมองดูท้องธาร
ที่ที่สุดทางกลางเนินเทินบรรพต	เห็นปรากฎที่ตรงแยกเขาแตกฉาน
สูงสักแปดวาถ้วนควรประมาณ	ยาวสัณฐานคดค้อมอ้อมเปนวง
โดยยาวราวห้าเส้นเปนอย่างยิ่ง	เหมือนตลิ่งพังพินิจพิศวง
ดูเปนดินเหลืองเหลืองเบื้องบนตรง	ไม่ลาดลงไปเปนหย่อมจอมคิรี
รอยธารามาลงคงแปดสาย	แต่แห้งหายไปเสียห้าหน้าแล้งนี่
นับแต่ทิศใต้มาตราบาญชี	เปนพุที่ไม่มีน้ำสามตำบล
พุที่สี่มีตกกว้างหกศอก	ดูย้อนยอกคราบผามาหลายหน
​ตกสูงถึงแปดวาพอน่ายล	ที่ห้าหกแห้งชลเช่นต้นมา
ที่เจ็ดมีวารีอยู่ริมซอก	กว้างสักศอกพร่างพร้อยน้อยนักหนา
สูงจากพื้นขึ้นไปสักสี่วา	ไม่เสาะหาเกือบไม่เห็นเปนท่อธาร
พุที่แปดต้องขึ้นไปบนไหล่เขา	โดยลำเนาทิศเหนือเหลือวิถาร
พอไปได้ไม่สู้จะกันดาร	เดินในลำห้วยละหานเห็นแต่ไกล
เปนน้ำพร่าบ่ารอบเหลี่ยมผา	เปนชั้นชั้นกันลงมาน้อยแลใหญ่
อ่างย่อมย่อมล้อมเรียงกันขึ้นไป	ดูข่างล่างกว้างได้สิบห้าวา
เรียงขึ้นไปในกระบวนข้างสูงนั้น	จนถึงชั้นสูงสามสิบวากว่า
ผู้ที่ไปภายหลังเขาเจรจา	ว่าบนยอดภูผาเปนลำราง
เดินพื้นราบเรื่อยไปได้ไกลมาก	เดินไม่ยากแต่วิบัติเกิดขัดขวาง
เพราะไปกลัววัวป่ามาขวางทาง	ว่าเหมือนธารเกาะช้างไม่ไกลกัน
เสด็จไปได้เกือบจะถึงพื้น	แต่ทางลื่นใครอ่อนสุดผ่อนผัน
ทินกรร้อนกล้ากว่าทุกวัน	ทางเพียงนั้นเปนจำกัดที่ตัดไป
ถึงประทับต้นธารที่หน้าพุ	ดั้นดุฝอยกระเซนทั้งเย็นใส
พระพายพัดรวยรื่นชื่นฤไทย	ร้อนภายในยังไม่วายกระหายน้ำ
ประทานโอครอบกาสุธารส	มาตักซดเย็นเรื่อยชื่นเฉื่อยฉ่ำ
พอสิ้นร้อนผ่อนสบายวายระกำ	ชมมัจฉาคลาคล่ำในลำธาร
ตัวน้อยน้อยลอยเล่นว่ายเปนหมู่	มีทั้งปูคลาคล่ำลำละหาน
กุ้งกระโดดดังเปาะบ้างเกาะคลาน	ดูพัวพ่านว่ายวนปะปนกัน
ที่แถวธารก้านกิ่งใบพฤกษา	ไคลน้ำเกาะเปนศิลาดูน่าขัน
สิ่งอันใดก็ยังเห็นอยู่เช่นนั้น	จนสุริยันเยื้องชายได้บ่ายโมง
​เสด็จกลับทางเดิมเดินเสียอ่อน	ด้วยเรื่องร้อนเหลือร้อนเพราะทางโถง
ถึงที่ตามหมู่ไผ่ไปเปนโพรง	ใบก็โปร่งร่วงแล้งแห้งโกรนเกรน
อันเขานี้อยู่ดีดีไม่มีเหตุ	สองปีเศษประทุใหญ่เขาได้เห็น
ระยะทางตั้งแต่ท่านั้นว่าเปน	หกสิบเส้นถ้วนถ้วนจำนวนมี
เดินขึ้นไปในสี่สิบห้ามินิต	ที่กลับผิดกันนักหนามาถึงที่
นับสอบถามสามสิบเศษนาฑี	เปนวิถีต่ำดาดลาดลงมา
พอถึงเรือเหื่อโทรมชโลมไหล	ร้อนยิ่งใหญ่กับเมื่อเดินเกินนักหนา
ดูวาบวาบอาบทั่วทั้งกายา	อยากใคร่โดดธาราให้สาใจ
รับสั่งห้ามปรามมิให้ใครสนาน	กำลังร้อนเกินกาลจะเกิดไข้
บ่ายสองโมงเคลื่อนกระบวนทวนขึ้นไป	ดำเนินในท้องคุ้งมุ่งทางตรง
ศิลาสุมมุมตวันตกเฉียงเหนือ	ตรงหน้าเรือเขาพุนดังหนุนส่ง
ไปหน่อยหนึ่งถึงเกาะตะไคร้พง	แล้วข้ามคงเรี่ยวแทงไม่แรงนัก
ไปสามคุ้งสั้นสั้นพลันถึงหาด	พ้นกรวดกลาดวังกระแจะชื่อประจักษ์
ที่พลับพลาประทับร้อนหยุดผ่อนพัก	หยุดสำนักสนานองค์สรงวารี
พอสำเร็จเสด็จกลับเรือที่นั่ง	แจวผาดผังตามทางหว่างวิถี
ข้างหน้าจ้องมองเขม้นเห็นคีรี	นามก็มีออกอ้างเหมือนอย่างวัง
ยังมีห้วยด้วยทั้งเกาะน้ำเซาะเชี่ยว	เรียกห้วยเรี่ยววังกระแจะจวบชื่อหลัง
เบื้องหน้าแซงภูผามาตั้งบัง	ศิลาพรุนริมฝั่งตั้งเรียงราย
หาดตะไคร้ชายเฟือยเรื่อยไปเกาะ	เรี่ยวฉะเพาะตรงแควกระแสสาย
พอพ้นเรี่ยวเชี่ยวปราดถึงหาดทราย	เขาพุนย้ายยักมาอยู่หน้าเรือ
เกาะกว้างใหญ่เรือไปได้สองข้าง	ถึงแก่งวางวายแจะเรียกจนเบื่อ
​ยังซ้ำวังต่อไปใช้ชื่อเจือ	ศิลาเพรื่อไปตามข้างหนทางจร
ไปคุ้งหนึ่งถึงแก่งค่ายสเบียง	ทางลำเลียงโยธามาแต่ก่อน
บังเกิดเกาะศิลาขวางกลางเปนดอน	ศิลาก้อนรายระดะระลงไป
น้ำเชี่ยวชนวนกระทบที่หน้าผา	เสียงฉานฉ่าแดกดันแล้วลั่นไหล
บ้านกะเหรี่ยงเรียงตั้งอยู่ข้างใน	เขาพุงช้างชื่อไศลอยู่ไกลตา
ศิลารายชายฝั่งทั้งเปนเกาะ	มีฉะเพาะก้อนหนึ่งขึงนักหนา
เกาะกรวดใหญ่ใช้นามตามเรื่องมา	แก่งธารานั้นก็เปนชื่อเช่นกัน
อิกคุ้งหนึ่งถึงชวากวังแดกงา	มีศิลาก้อนโตโผล่อยู่นั่น
รอยอุทกหลากเซาะเราะเปนชั้น	ถัดจากนั้นลำห้วยด้วยอิกที
ศิลารายชายน้ำเปนแนวเนื่อง	แลเห็นเรื่องเขาพุงช้างขวางวิถี
ข้างเบื้องหลังเขาพุนขุนคิรี	ต่อไปมีน้ำเชี่ยวเรี่ยวธารา
เกาะตะไคร้ใกล้ฝั่งอิกทั้งหาด	กรวดเกลื่อนกลาดดาศรายชายฝั่งขวา
ถึงวังใหญ่รุ้งกว้างทางบุรพา	มีศิลาริมน้ำรายรำไร
เดินผ่านเรี่ยวเลี้ยวไปอิกคุ้งหนึ่ง	ก็ลุถึงพระระเบิดเปิดแก่งไข
ไม่แจ้งว่าพระจะหมายเอาองค์ใด	เปิดไศลให้เปนช่องคลองไปมา
เปนแก่งยาวยืดใหญ่ไปทั้งแหลม	ล้วนแซกแซมซับซ้อนด้วยก้อนผา
ถัดแก่งไปใกล้ฝั่งก้อนศิลา	ดาษดาเรียงรายชายนที
ส่วนเขาพุนเขาพุงช้างบางคาบหาย	ก่อนนี้ย้ายมาตั้งง้ำประจำที่
เพราะลดเลี้ยวเจียวยังเปนได้เช่นนี้	ใช่กล่าวถี่ซ้ำซากให้มากกลอน
อิกสองคุ้งมุ่งตามาฉะเพาะ	ก็ถึงเกาะหินดาดลาดทรายอ่อน
​ต้นกุ่มมากหลากทั้งปวงที่ล่วงจร	ขอบฝั่งเห็นเปนศิงขรทั้งแท่งบัง
สีมอมอต่อมาก็มีหิน	ที่บนดินรายรอบเปนขอบฝั่ง
ท้องนทีมีเรี่ยวโชนเชี่ยวดัง	เพราะกระทั่งกระทบท่อนก้อนศิลา
บางแห่งเห็นน้ำวนท้นถอยหลัง	ในพื้นวังเปนชง่อนล้วนก้อนผา
บ้างเปนโพรงโปร่งไปได้ทัศนา	ต่างต่างท่าตลอดไปไต้ทั้งคุ้ง
ตอนต่อมานั้นศิลาเปนตัวฝั่ง	อุทกหลั่งไหลลงตรงพลุ่งพลุ่ง
กระทบน้ำซ้ำกระเซนฝอยฟุ้ง	ฉันมองมุ่งเห็นแต่ไกลมิได้ยั้ง
ถัดนั้นไปเปนไศลตลอดยืด	เต็มเปนพืดสูงสอบแทนขอบฝั่ง
บ้างชโงกแง่ง้ำเกินกำลัง	มีเกาะตั้งอยู่ตรงหน้าท่าทำลาย
ฝั่งประจิมริมวารีศิลาใหญ่	กระจายไปลอยแยกแตกสลาย
กว้างขึ้นไปถึงตลิ่งทิ้งกระจาย	ประมาณหมายอยู่ว่าที่สักสี่วา
เปนเหลี่ยมเหลี่ยมบางแห่งก็แหว่งเว้า	เหมือนไฟเผาเหลี่ยมไม่กลมคมนักหนา
เพราะต้องสายน้ำกัดอยู่อัตรา	เปนศิลาปูนอ่อนกร่อนทุกปี
เปนที่เกิดบ่อน้ำร้อนขจรข่าว	จะไว้กล่าวต่อเมื่อได้ไปถึงที่
จะละลัดตัดบทจดคดี	ถึงคิรีท้องช้างอย่างที่ไป
ตำบลนี้มีชื่อฦๅกระฉ่อน	แต่ปางก่อนร้อยปีมานี้ได้
มีพระราชนิพนธ์จอมไผท	ทรงชมไว้เช่นนี้ที่ได้ยล
“มาทางพลางแสนคนึงหา	ไนยนาแลลับไพรสณฑ์
ยิ่งแดดาลร่อนร้อนทุรนทน	จึงลุดลเขาท้องไอยรารมย์
เปนช่องชั้นเชิงผาศิลาลาด	รุกขชาติรื่นรวยสวยสม
ไพจิตรพิศพรรณอยู่น่าชม	ลมพัดพากลิ่นสุมาลย์มา
​มีท่อธารน้ำพุดุดั้น	ตลอดลั่นไหลลงแต่ยอดผา
เปนโปล่งปล่องช่องชั้นบรรพตา	เซนซ่าดังสายสุหร่ายริน
บ้างเปนท่อแถวทางหว่างบรรพต	เลี้ยวลดไหลมาไม่รู้สิ้น
น้ำใสไหลซอกศีขริน	แสนถวิลถึงสวาทไม่คลาศคลา
เกษมสุขสุขสานต์สำราญเริง	บรรเทิงจิตต์พิศวงหรรษา
ชลอได้คิดจะใคร่ชลอมา	ให้เปนที่ผาสุกทุกนางใน
คิดเคยเมื่อเคยไปสรงสนาน	สุธาธารทิพรสสดใส
อันหอมหวนอวลอบสุมาไลย	มาร้างไร้สุคนธกำจร
เจ้าเคยถวายภูษาสุธาสรง	อันบรรจงทิพรสเกสร
เคยไพบูลย์ด้วยดรุณนิกร	ทีนี้มาจำจรอยู่เอกา”
ฉับใจเต้นจะใคร่เห็นให้ทันอยาก	เรือขึ้นเรี่ยวเชี่ยวลำบากยากนักหนา
พอรับสั่งเรียกที่นั่งคอนโดลา	สมวิญญาอย่างหวังได้ตั้งใจ
แจวขึ้นมาหน้ากระบวนทวนกระแส	เขม่นแดดวงสั่นให้หวันไหว
มุ่งฝั่งขวาตาจับลำดับไป	เห็นไศลรอยพังตั้งเอนเอียง
แต่ล้วนก้อนใหญ่ใหญ่มิใช่เล่น	ร้าวหรอเปนร่องไปไม่มีเกลี้ยง
ฝั่งเปนแง่ชง่อนผามาพอเพียง	รอยน้ำตกรายเรียงเคียงติดกัน
แต่ไม่มีวารีเลยสักแห่ง	เห็นคราบแขงคาดได้เข้าใจมั่น
เมื่อหน้าฝนน้ำป่าบ่ามานั้น	คงไหลหลากมากครันบรรพตนี้
ถึงหัวแหลมข้ามละหานตพานเชือก	ปูพื้นเรือกราวขึงตึงได้ที่
ต้องลอดช่องท้องตพานผ่านนที	ถึงคิรีท้องช้างอ่างธารา
ประทับทอดจอดแคร่แพหน้าเขา	ทึ่งไม่เบาแหงนชแง้แลหน้าผา
​ดูชันตั้งเหมือนผนังสักหกวา	เงื้อมออกมาเปนชโงกโกรกแต่บน
วารีซาบอาบแพร่แผ่เปนสาย	ดูพรูพรายพรำพร่างเหมือนอย่างฝน
ตกเต็มแอ่งแบ่งลั่นถั่นเท้อท้น	ก็เลยล้นหลั่งตรงลงนที
แต่เพิงผาลงมาถึงอ่างสนาน	ล้วนเฟินก้านดำหมดดูสดสี
แน่นหน้าผาเหมือนหนึ่งผ้าพื้นขจี	ไปคลายคลี่คลุมจัดจรัสดวง
บ้างก้านกลับทับแพลงเหมือนแกล้งวาด	ลายกระดาษดูอย่างจากช่างหลวง
แม้เพิ่มช่อบุบผาผกาพวง	จะเลิศล่วงแบบประดิษฐ์งามติดตา
ที่เหลี่ยมในไปข้างทางหลังถ้ำ	เปนทางน้ำตกมาจากซอกผา
เหมือนปากรางอย่างแรงแพร่งพรายมา	กระทบกระท้อนชง่อนหน้าซ่ากระจาย
แล้วลั่นลงตรงหว่างข้างแอ่งใหญ่	บ้างตกในอ่างร่องฟ่องฟูสาย
วารีขังหยั่งตื้นยืนสบาย	พ้นเปนทรายน้ำสอาดปราศมลทิน
ตัวอ่างนี้รีมาหน้าคูหา	จะปรารถนาอาบอย่างไรก็ได้สิ้น
จะสระเกล้าเข้าไปตรงวารีริน	สมถวิลไม่ต้องพักวักลูบไล้
แม้สงวนเกศามาเสียห่าง	อยู่ต้นทางข้างมุขชุ่มแช่ได้
ตามขอบอ่างทางจรัลชั้นนอกใน	แต่ล้วนไผ่หนูรายคล้ายเขามอ
เขาสับคั่นเปนบันไดบ้างใช้แคร่	ที่ชันแท้ก็ต้องใช้บันไดต่อ
เดินขึ้นลงตรงง่ายสบายพอ	เหมือนจะล่อให้ยิ่งหลงเที่ยววงเวียน
หลังอ่างใหญ่ขึ้นไปเปนคูหา	จะลีลาเข้าไปได้ไม่กระเษียณ
มีแอ่งน้ำใสสอาดแผ้วกวาดเตียน	เดินวนเวียนหลายช่องเปนปล่องทาง
มีพวงภู่ดูระกะระยะห้อย	วารีย้อยหยัดพรำเหมือนถ้ำกว้าง
ต้องก้มกายปรายปรีดถูกปฤษฎางค์	เหมือนน้ำค้างสาดกระเซนเย็นอุรา
​ออกจากถ้ำดำเนินตามทางน้อย	ดูล่องลอยเลียบคว้างอย่างเยียงผา
ขึ้นสู่ปล่องช่องโปร่งโพรงธารา	ที่ไหลมาลงอ่างข้างท้ายน้ำ
ดูลึกมากหากจะเดินเห็นเกินหัว	น้ำไม่ทั่วมีแต่ไม้ใบพฤกษ์คล่ำ
จึงแหวะรางทางอุทกให้ตกซ้ำ	แต่กว่าน้ำจะเต็มได้คงไม่ทัน
ปล่องวารีมีตพานไม้ไผ่ทอด	เดินทลุขึ้นถึงยอดลอดผายผัน
เปนพื้นราบปราบรื่นแต่ชื้นครัน	ขึ้นบนนั้นแล้วได้ยลต้นน้ำมา
เปนลำรางกว้างสักศอกเหมือนหลอกเล่น	ควรฤๅเปนพุใหญ่ได้หนักหนา
ต้นสักคืบหนึ่งเศษเศษสังเกตตา	คดเคี้ยวมาสองทางไม่ห่างกัน
ทางหนึ่งลงตรงที่มีน้ำตก	ทางหนึ่งวกไปตรงช่องเปนปล่องนั่น
ปลายไปรวมลงที่มีวารีนั้น	เข้ากรุกั้นด้านหลังกำบังไว้
รับสั่งว่าเสด็จมาเมื่อคราวก่อน	บทจรตามทางหว่างร่มไผ่
สักสิบเส้นเปนสามแยกออกไป	วารีไหลมากับพื้นตื้นเช่นนี้
ดูแคบแคบกว้างกว้างหลายทางทอด	บางแห่งคอดเข้าไปจนไหลปรี่
มีรากใบพฤกษาในวารี	ล้วนไคลจับแขงดีเปนศีลา
ที่ต้นน้ำจำเพาะมาผุดพลั่ง	ไหลหลั่งล้นออกจากซอกผา
ไม่เห็นที่ซึ่งกำเนิดเกิดน้ำมา	ไม่น่าทอดทัศนาในที่นั้น
ในคราวนี้ว่าวารีน้อยกว่าเก่า	ตอนล่างเค้าวิปริตผิดแผกผัน
อันอ่างใหญ่ที่ตรงหน้าลงมานั้น	สายน้ำปั่นปัดฝั่งพังทลาย
ชั้นที่สองรองขึ้นไปไม่มีพื้น	ก็พลอยลื่นหล่นแตกแยกสลาย
ยังค้างฝั่งตั้งเห็นเปนแยบคาย	คราบน้ำหงายผิดทีมีสำคัญ
ที่ตอนบนยลยังเห็นเช่นแต่ก่อน	แต่น้ำอ่อนไปกว่าเก่าจำเค้ามั่น
​จะเปนแต่บางปีมีเช่นนั้น	ฤๅบิดผันไปอย่างไรไม่แจ้งชัด
เทียบโดยตาแต่ที่มาทั้งสองเที่ยว	ค่อนข้างเรียวฤๅอย่างไรไม่ถนัด
สงสัยว่าทางมาเมื่อน้ำพัด	กรวดทรายขัดขวางช่องปล่องลำธาร
ทางอื่นอ่อนผ่อนไหลไปเสียมาก	ยังกระดากอยู่ไม่กล้าจะว่าขาน
กลัวจะเปนชาไปใจรำคาญ	เคยว่าท่านเห็นมนษย์ซุดเรียวลง
แต่ถ้าเปนเช่นนี้หมือนที่คาด	ก็ประหลาดควรคิดพิศวง
คราวนิราศเมื่อพระบาทประถมวงศ์	เสร็จสรงคงจะดีกว่านี้ครัน
จึงฉะเพาะเจาะจงทรงสรรเสริญ	ไว้มากเกินกว่าที่ไหนในไพรสัณฑ์
คงเปลี่ยนไปไม่เหมือนเมื่อครั้งนั้น	ทั้งเชิงชั้นที่ท่าสายวารี
แม้สืบไปภายหน้าช้าอิกหน่อย	จะยิ่งน้อยถอยลงไปกว่านี้
คิดเวลาดูอิกห้าหกสิบปี	จะไม่มีใครพร้องถึงท้องช้าง
ฉันเพ้อพูดไปเปนกองต้องถอยกลับ	ถึงเยินยับก็ยังงามเปนยิ่งอย่าง
เสด็จสรงทรงเครื่องพระสำอาง	แต่ส่วนข้างในวันนี้มีบางคน
อันวารีนี้ก็ดูใสสอาด	แต่กร่อยฝาดไม่เย็นทุกเส้นขน
ผิดพุทางข้างทเลเล่ห์ระคน	ใบไม้ปนปูนซาบอาบเหนียวกาย
ครั้นสรงเสร็จเสด็จจากฟากท้องช้าง	กลับโดยทางท้องสนานผ่านผันผาย
มีเรือกทอดเปนทางกว้างสบาย	แยกข้างซ้ายไปบรรลุพุน้ำร้อน
กั้นรั้วค่ายรายอ้อมล้อมเข้าไว้	เปนข้างในไม่เหมือนกับแต่ก่อน
จึงเสด็จเลี้ยวลดบทจร	สู่ศิงขรตรงช่องที่ปล่องธาร
ศิลาอิงพิงกันอยู่สองก้อน	สายน้ำร้อนไม่มีไฟหลั่งไหลพล่าน
กระพักน้อยย้อยเปนเหมือนเช่นชาน	ดูสอ้านสอาดใสไหลรินริน
​แล้วลงรางท่าทางทำนองห้วย	ก็ร้อนด้วยควันพลั่งไปทั้งถิ่น
แลเปนกรอกซอกไศลไม่มีดิน	ศิลาวิ่นแหว่งว่างทางธารา
เปิดเปนช่องห้องนอกไปอิกชั้น	ก็มีควันหน่อยหน่อยแต่น้อยกว่า
ตักขึ้นเต็มขันทองลองใบชา	ก็แดงจ้าใบคลี่ได้ที่ทาง
เอาไข่ไก่ลงไปลองที่ช่องกระพัก	ไม่ช้านักหยิบขึ้นมาเกือบปาขว้าง
ต่อยเปลือกนอกออกเห็นในเปนยาง	เกือบได้อย่างกินเช้าเช้าขาวเปนใย
แต่ไฉนไม่มีกลิ่นกำมถัน	หาเหมือนกันกับที่บางพระไม่
ชรอยร้อนโดยปูนประจักษ์ใจ	สังเกตในกลิ่นรสปรากฎมี
แต่รสกร่อยน้อยกว่าพุท้องช้าง	ถ้าคนอย่างกินง่ายไม่จู้จี้
ได้ลองถามแจ้งความว่าจืดดี	เปนที่ตื่นกันมากอยากตักตวง
เห็นเปนขลังกันอย่างไรก็ไม่ทราบ	ทั้งกินอาบตักไปกันใหญ่หลวง
บ้างก็เห็นเปนศักดิ์สิทธิ์คิดบำบวง	ใครจะลวงกันไฉนไม่ทราบความ
ออกจากนั้นจรจรัลตามเรือกดาด	มาถึงหาดตรงพุท้องช้างข้าม
ที่บนฝั่งตั้งพลับพลาสง่างาม	ประทับยามราตรีเห็นที่พุ
จุดอัคคีมีแสงสว่างฟู่	เสียงซ่าซู่น้ำสนั่นไหลดั้นดุ
ดูรุ่งโรจน์โชติช่วงดังดวงพลุ	จนนึกมุอยากจะใคร่ไปกลางคืน
โคมกระดาษอย่างดีสีต่างต่าง	แขวนตามข้างตพานลาดดูดาษดื่น
ตามพฤกษาห้อยสล้างสว่างพื้น	ดูระรื่นแลโล่งโปร่งอารมณ์
ที่ปากถ้ำน้ำตกแต่ไหล่เขา	แขวนโคมเข้าไว้ข้างหลังได้บังร่ม
เหมือนโคมใหญ่ไลต์เฮาส์เข้าแก้วกลม	ดูน่าชมเห็นกระจ่างพร่างพร่างตา
ที่เปนฝอยดังหนึ่งพลอยพร้อยพรายร่วง	เขียวแดงม่วงวามแวมแจ่มจับจ้า
​แต่เวียนนั่งตั้งเนตรทัศนา	มิได้มาจากเฉลียงจนเที่ยงคืน
ในนทีมีเรือเทียบตรงท่า	มีเสภาร้องรับขับเอื่อยอื้น
เสียงพิณพาทย์ไพเราะเสนาะครื้น	สำราญรื่นรมย์ปลื้มลืมนิทรา
จะพรรณาไปอย่างไรก็ไม่ถ้วน	สนุกล้วนเหลือคำจะร่ำว่า
ขอจบความเพียงนี้ไม่มีเวลา	เรื่องพลับพลาขากลับจะจับเรียง ฯ
วัน ๕ ฯ๘ ๒ ค่ำ
๏ ตื่นแต่เช้าหนาวเจ็ดสิบเอ็ดถ้วน	ได้ยินสรวลเสกันสนั่นเสียง
ข้างในที่ขี้อายชม้ายเมียง	ได้หลบเลี่ยงเล่นน้ำตามสบาย
ทอดพระเนตรธาราเวลาเช้า	แล้วรีบเร้าลงนาวาช้ากลัวสาย
คอนโดล่าลำน้อยค่อยเคลื่อนคลาย	ลอยถึงท้ายฉนวนกั้นคั่นข้างใน
แล้วแจวทวนสวนทางพลางประพาส	ทางน้ำหยาดหยดเย็นกระเซ็นใส
รุกขชาติชื้อชัดรบัดใบ	ที่ต้นใหญ่ร่มแสงสุริยัน
ต้นย่อมย่อมล้อมอ่างวางจังหวะ	ได้ระยะทั่วทุกแห่งเหมือนแกล้งกลั่น
อยากชมอยู่ดูให้อิ่มสักสามวัน	จนใจครันขัดข้องต้องจำจร
เสด็จลงทรงเรือที่นั่งใหญ่	แจวครรไลพลางดูหมู่ศิขร
ถัดพุมาท่าคล้ายถ้ำกินร	เปนโพรงพรอนเฉนียนผาดูน่าชม
ไปคุ้งหนึ่งถึงที่ธาราหลัง	อยู่ริมฝั่งวารีอย่างมีถม
ที่ฟากเหนือเนินเห็นเช่นพนม	แต่ล้วนร่มไม้ใหญ่มีใบชิด
ไปข้างหน้ามีศิลาเปนตลิ่ง	ดูงามจริงต่างต่างอย่างเบือนบิด
เยื้องยักย้ายหลายท่าน่าพินิจ	ยาวต่อติดสามเส้นเปนประมาณ
แล้วมีหาดลาดล้วนศิลาแผ่น	แท่งทึบแน่นไม่มีร้าวขาวสอ้าน
​ดูก็เปนประหลาดครั้นเกิดบันดาล	เหมือนเชิงชานหาดทรายลาดคล้ายกัน
ทางต่อนี้มีเนินเปนเทินผา	มีศิลาต่อขึ้นไปใหญ่มหันต์
มีเทือกแถวแนวเนื่องเรื่องเรียงรัน	อิกฟากนั้นก็ศิลาหนาเรียงราย
แห่งหนึ่งเห็นเปนโพรงเหมือนโค้งถ้ำ	ดูมืดดำสอบในไม่ผึ่งผาย
อิกฟากหนึ่งน้ำพุพุ่งกระจาย	ลงที่ชายชโลธรย้อนยอกมา
ยื่นขึ้นไปได้ประมาณสักสามศอก	ที่ปากกรอกเห็นตระนักสักศอกกว่า
แล้วไหลซาบไปอิกทางข้างเคียงมา	ที่ตรงหน้ากอตะไคร้ใบปกบัง
ที่บนฝั่งเยื้องมาหน้าผาใหญ่	ศิลาหลุดกระเด็นไปเปนเกาะตั้ง
ที่พรุนโพรงโต้งเติบเต็มกำลัง	รายบนฝั่งติดพืดเปนยืดยาว
ที่ฝั่งใต้คล้ายลำเนาเขาตกน้ำ	ศิลาคร่ำชลเซาะจนสีขาว
ที่คอดกิ่วกร่อนเห็นเปนรนาว	รทมท่าวทุ่มขวางข้างคงคา
แม่น้ำน้อยตอนนี้งามดีมาก	ทั้งสองฟากล้วนเปนเนินเทือกเทินผา
แม่น้ำไปในระหว่างบรรพตา	ต้นพฤกษาเรียงกันเปนหลั่นลด
ชายวารีมีต้นตะไคร้น้ำ	ขึ้นประจำรายทางสองข้างหมด
ถัดขึ้นไปเปนแถวไผ่ไม้ตะพด	เห็นปรากฎเหมือนอย่างชั้นคั่นบันได
ที่ชันสูงฝูงทุมาพฤกษาชาติ	เดียรดาษยางยูงสูงไสว
เห็นตลอดลำต้นจนข้างใน	สูงขึ้นไปซ้อนสลับลำดับกัน
ถัดไม้ใหญ่ไปแล้วจึงถึงตัวเขา	ล้วนต่างเค้าต่างที่มีแผกผัน
บ้างเปนเพิงเวิ้งผาบ้างหน้าชัน	ต้นไม้นั้นโกร๋นแห้งด้วยแรงร้อน
ไม่ปกคลุมหุ้มหน้าศิลาเด่น	แต่ใช่เช่นโกร๋นโกร๋นโกนฤๅถอน
​เหมือนไม้ดัดจัดลำเนาเขาละคอน	เขาข้างหลังซับซ้อนจนสุดตา
ที่ท้ายแก่งแห่งนี้นั้นมีหาด	อิกฝั่งหนึ่งผึ่งผงาดเปนหน้าผา
น้ำเปนเรี่ยวเชี่ยวดะระขึ้นมา	จนถึงตัวแก่งลว้ามีเกาะกัน
อันตัวแก่งแฝงฝั่งตวันออก	เปนละลอกกระทบฝั่งดังเลื่อนลั่น
ล้วนศิลาในวารีมีมากครัน	น้ำตรงนั้นลึกนักต้องชักพวน
พ้นหัวแก่งถึงตำแหน่งห้วยลว้า	ก้อนศิลาริมวารีมีทั่วถ้วน
พุลว้าธาราคำรณครวญ	พอเรือจวนใกล้เข้าไปก็ได้ยิน
เสด็จลงเรือน้อยคล้อยประเวศ	ทอดพระเนตรน้ำกระจายสู้สายสินธุ์
สูงประมาณห้าศอกบอกรบิล	ต้นพุหินก้อนตั้งบังโพรงใน
กว้างประมาณสี่ศอกข้างนอกเห็น	แล้วเรียวเปนปากชนางไม่กว้างใหญ่
กระทบกระทั่งอ่างชั้นเปนหลั่นไป	โดยยาวได้เห็นงามสักสามวา
สายวารีนี้แรงไม่แกล้งกล่าว	กระทบท่าราวกระเษียรเสียงซู่ซ่า
หนึ่งเมื่อใครไปบรรลุพุลว้า	เห็นภูผารอบข้างอย่างคอกวง
เหมือนจะไปไหนไม่ได้ให้มืดมิด	เพราะคิรีทุกทิศน่าพิศวง
แลรอบข้างเหมือนอย่างภาพวาดผจง	น่างวยงงเพลิดเพลินเจริญใจ
มีละเมาะศิลาไลยใกล้ธารน้ำ	แล้วเรือซ้ำผ่านทางข้างไศล
เกาะศิลานาวาเลียบครรไล	หน้าผาใหญ่ชโงกเงื้อมเอื้อมลงมา
แล้วยาวค้อมอ้อมไปตามท้องคุ้ง	มีเขาวุ้งเวียนวัดสกัดหน้า
ไปหน่อยหนึ่งถึงแก่งลูกลว้า	น้ำเชี่ยวมาพ้นหาดดาดลงไป
ฝั่งทักษิณถิ่นนี้มีเพิงผา	เขาขวางหน้าชันตั้งทั้งสูงใหญ่
รอยน้ำกัดเปนกาบมีคราบไคล	กอตะไคร้แหลมเลี้ยวเปนเรี่ยวแรง
​เลี้ยวหาดคุ้งวังวงตรงหน้าผา	ที่เรียกว่าถ้ำกินรอักษรแถลง
เปนวุ้งโว้งโปล่งปล่องช่องพลิกแพลง	เห็นสองแห่งเล็กใหญ่ไม่ไกลกัน
ถ้ำน้อยนั้นคั่นศิลาเปนทีแท่น	มีม่านแขวนสองไขตามใฝ่ฝัน
ส่วนถ้ำใหญ่เพิงยื่นมีพื้นยัน	เปนช่องชั้นหลืบชวากเปนฉากบัง
มีพวงภู่ธาราระย้าย้อย	เหมือนแกล้งห้อยไว้ให้ชมพอสมหวัง
แต่ห้องนอกยังเช่นนี้ที่ในรัง	จะสะพรั่งพรายตายิ่งกว่านี้
ตรงฝากันขั้นห้องช่องคูหา	เหมือนวิชาเยนทร์จำลองช่องที่นี่
ไปอวดอ้างเปนวิชาปัญญาดี	ดูท่วงทีแลซึ้งถึงข้างใน
แต่มืดคลุ้มชอุ่มอับพยับแสง	กระจ่างแจ้งจะแลลอดตลอดได้
กินรีที่จะซ่อนอยู่ภายใน	ทำไฉนจะได้ชมให้สมปอง
พระอุณรุทพุชพงศ์เธอทรงฤทธิ	เหาะไปชิดเชยชมประสมสอง
ที่ถ้ำน้อยนางหัวหน้าพาประคอง	เมื่อจากปล่องเหวใหญ่ไล่ตกลง
แล้วพาคู่สู่สุวรรณคูหา	ซ้ำได้สี่กินราสมประสงค์
ฉันเปนหญิงจริงหนะใจไม่จำนง	จะเหาะวงเวียนไล่ให้รำคาญ
จะขอเห็นพอเปนที่เจริญเนตร	ให้วิเศษกว่าผู้อยู่สถาน
นึกร่ำเรียกอยู่ในใจได้เปนนาน	โอ๊ยนิทานกำลังปลื้มฉันลืมไป
พอรู้สึกนึกได้ดูใหม่เล่า	เห็นเปนเค้าท่าที่วารีไหล
เปนพวงภู่ดูอาบล้วนคราบไคล	ท่าน้ำใหญ่เห็นจะถั่งหลั่งลงมา
เขาว่าเปนเช่นท้องช้างอย่างดินราบ	มีน้ำอาบมาต่างหากจากภูผา
ที่หน้าตั้งเปนแต่ฝั่งเทือกศิลา	ฟังที่ว่านี้ก็เห็นเปนชอบกล
แต่ขอบฝั่งเจียวยังสูงสามสี่เส้น	แหงนเขม้นฅอตั้งยังฉงน
​ไม่ยลพื้นปัฐพีที่เบื้องบน	เห็นแต่ต้นพฤกษาดาษดาราย
ยามหน้าฝนดลเวลาธารามาก	จะลั่นหลากไหลหยาดไม่ขาดสาย
ถึงสี่เส้นเจียวจะหลั่งพลั่งกระจาย	หาที่คล้ายคลึงยากลำบากนา
ที่ริมนี้มีพุกินรเล่น	น้ำใสเย็นกระจ่อยร่อยน้อยนักหนา
ที่ริมนี้มีหาดพื้นศิลา	สำหรับนางกินราได้พ้อนรำ
แล้วถึงแก่งถ้ำผีที่น้ำเชี่ยว	พอตกเลี้ยวถ้ำกินรงอนงามขำ
ไปอยู่หลังตั้งทะยานตระหง่านง้ำ	เห็นเขาถ้ำผีมาอยู่หน้าเรือ
ตามฝั่งนี้มีศิลาก้อนใหญ่ใหญ่	เปนเขาบังฝั่งไปจนทิศเหนือ
ไม่มีพื้นไพรสณฑ์มาปนเจือ	แจวจ้ำเฝือฟูมฟองล่องลอยมา
ถึงเชิงชานคิรีถ้ำผีใหญ่	ตรงขึ้นไปได้เห็นเปนเพิงผา
แลสลับสับสอดสีศิลา	เห็นหลากตาดำระคนปนสกาว
ที่ตรงหน้ามีศิลาพอเรี่ยน้ำ	สพานทำราวผจงที่ทรงสาว
บันไดตรงถึงถ้ำทำเยิ่นยาว	เห็นสูงราวสิบแปดวาดูท่าทาง
มีข้างในไปตามเสด็จน้อย	ค่อยเคลื่อนคล้อยตามลำดับขยับย่าง
ให้หวั่นหวิววิญญาน่ารคาง	แลข้างล่างเสียวใจกระไรเลย
ถึงปากปล่องช่องคูหาห้าวาเศษ	ได้สังเกตในชวากเปนปากเผย
ที่ชั้นนอกออกมาแปดวาเลย	ส่วนสูงเงยหน้าผงกเห็นหกวา
เปนสองตอนท่อนในนั้นใหญ่กว้าง	สิบวาขวางข้างสูงเสมอหน้า
เปนเสาโพรงโปร่งปล่องช่องศิลา	ภู่ธารายืนย้อยห้อยเรียงรัน
ที่พื้นถ้ำเปนชง่อนก้อนไศล	สูงเข้าไปในถ้ำเปนลำคั่น
ที่พื้นต่ำช้ำแตกแยกจากกัน	จะผายผันไม่สดวกพลวกเปนโพรง
​ไม่ใคร่มีแซกซอกที่ออกเข้า	ดูว่างเปล่าที่ตรงกลางกว้างโถงโถง
ก้าวไปมาแผ่นศิลามักคลอนโคลง	เพราะพื้นโปร่งก้อนผาหน้าไม่ตรง
มีช่องหนึ่งที่จะพึงพอเลี้ยวลัด	ก็เดินตัดออกใกล้ใกล้ไม่ไหลหลง
ผนังรอบขอบถ้ำน้ำอาบลง	ตะไคร่คงเขียวคราประจำปี
ในถ้ำนี้มีของควรคิดบ้าง	คือรูปรางไม้รีมีอยู่สี่
เปนรอยขุดไม้ทั้งต้นจนลึกดี	ต้นรางมีที่ถือฤๅลากชัก
ถากสี่เหลี่ยมเทียมเปนเช่นรูปเดือย	แต่ผุเปื่อยปลายรางบางกร่อนหัก
ห้องในสองกับที่ช่องหน้าเพิงพัก	อิกอันปักไว้บนช่องกองศิลา
คิดคาดการประมาณเห็นเปนต่างต่าง	บางคนเห็นเปนรางพระย้อมผ้า
ของพระสงฆ์แต่โบราณนมนานมา	ดูทีว่าจะไปทางข้างคนดี
บางคนเห็นว่าเปนหัวเรือโขน	มาหักโค่นผุพังตรงฝั่งนี้
ครั้นรดูน้ำมาสายวารี	พัดมาค้างอยู่บนนี้แต่นานมา
ไม่เห็นจริงเลยว่าน่าสงไสย	พระที่ไหนจะได้ขึ้นมาย้อมผ้า
สูงเกือบเส้นเห็นลำบากยากกายา	ทั้งน้ำท่าจะไปตักเกือบชักใจ
เรื่องหัวเรือนั้นก็เหลือจะคาดคิด	ถึงน้ำปีวิปริตผิดวิไสย
สิบแปดวาเจียวจะหลากมากเกินไป	คนคงอยู่ไม่ได้ในกาญจน์บุรี
จะว่าใหม่ให้ดีกว่านี้บ้าง	ก็ต้องอ้างไบเบลเห็นต้องที่
ว่าครั้งพระยโฮวาเจ้าธาตรี	เกลียดสัตวทั่วธรณีว่าไม่ยอ
ยังเหลือแต่โนฮาปาเสมอ	มิได้โผลอดีดขว้างอยู่ข้างบ่อ
จึงพาวพาวราวเรื่องที่เคืองพอ	ให้รู้ตัวทันต่อถังรองแพ
เรียกว่าอ๊ากฝากสัตวที่ทรงยัว	หลายโกฏิตัวเต็มยัดอัดกันแน่
​ดูดเรือกินฤๅอย่างไรไม่รู้แท้	พอเต็มแต้แล้วให้ฝนหล่นลงมา
มากจนล้นตลอดถึงยอดเขา	พวกอเสทุกเหล่าตายทั่วหล้า
ครั้นน้ำลดเรือเลื่อนค่อยเคลื่อนคลา	ยอดภูผายับยั้งตั้งบนนั้น
ถ้าตกลงคงเห็นว่าเปนเรือ	ก็คงเมื่อโนฮาเปนแม่นมั่น
แต่จะนับลำดับปีถึงสี่พัน	เปนการอิมริมกันกับเรื่องราว
บางคนเดาเค้าความงามกว่านี้	ดูท่วงทีเข้าเค้าที่เขากล่าว
ว่าเปนรางวางรองมูลค้างคาว	บินเกรียวกราวอยู่เปนหมู่ดูมากมี
ยังหนักใจอยู่แต่ไม้โตถนัด	จะลากคัดเข็นขึ้นไปก็ใช่ที่
ถ้าไม้ใหญ่อยู่หน้าคูหานี้	ตัดลงทำเห็นทีจะพอใช้
ประพาสเสร็จเสด็จกลับเรือที่นั่ง	ออกจากฝั่งหน้าคิรีถ้ำผีใหญ่
มีเขาตั้งอยู่ที่ฝั่งเยื้องกันไป	เทือกไศลตลอดมาหน้าผาชัน
ข้างฝั่งซ้ายหาดทรายอยู่ริมฝั่ง	ตะไคร้บังปกปิดไม่ผิดผัน
พุมีน้อยตกลงมาตรงกัน	โดยสูงนั้นหกศอกซอกเหลี่ยมบัง
ดูตามขวางกว้างประมาณสองศอกหย่อน	ตกอาบก้อนศิลามาบนหลัง
เปนสองทางตอนล่างรวมประดัง	ตกริมฝั่งนทีสีขาวงาม
ไปหน่อยหนึ่งก็พอถึงที่ตัวถ้ำ	เปนเพิงง้ำดินนูนพูนออกหลาม
ว่ามีงูอยู่ในนั้นเขาครั่นคร้าม	เที่ยวติดตามได้มิได้ไม่แจ้งการ
ให้รอเรือพระที่นั่งยั้งอยู่ท่า	ทรงนาวาน้อยดลยลสถาน
มิได้จัดถ้ำนี้ไม่มีตพาน	จอดที่ด้านใต้ได้ขึ้นง่ายดี
เปนซอกกว้างไปข้างหลังกองดินใหญ่	ต้องขึ้นไศลหน่อยหนึ่งก็ถึงที่
ล้วนกิ่งไผ่ไหลมาตามวารี	วนมาติตอยู่ตรงนี้กองพเนิน
​เหยียบลงไปไม่ถึงพื้นยืนยวบยาบ	ดังสวบสาบโครมครามยามเดินเหิน
เพิงกว้างแปดวาได้เห็นไม่เกิน	จะประเมินลึกเข้าไปในห้าวา
แล้วมีปล่องช่องโปร่งตรงกลางถ้ำ	เห็นดำดำกว้างข้างนอกสามศอกกว่า
แต่กลัวงูอยู่ในนั้นพรั่นวิญญา	ทั้งไม่น่าจะสนกบุกต่อไป
เสด็จกลับจับขีดอัคคีจ่อ	ด้วยเชื้อล่อทรงเห็นเว้นไม่ได้
เปลวแวบแปลบเดียวประเดี๋ยวใจ	เสด็จถึงที่นั่งใหญ่ไฟลุกโพลง
เลี้ยวแหลมไปคุ้งหนึ่งถึงเกาะใหญ่	ต้นตะไคร้มีบ้างแต่อย่างโปร่ง
น้ำเชี่ยววนจนต้องใช้เชือกโยง	เห็นเขาโต้งเติบตั้งบังหนทาง
เขากินรผ่อนไพล่ไปข้างหลัง	พวกมอญตั้งชื่อแก่งแกล้งกล่าวอ้าง
ว่าน้ำวนจนเปนลายรายรางราง	ชื่อแก่งช่างทองสลักประจักษ์นาม
พ้นแก่งไปทิศใต้ศิลาพรุน	กลิ้งเกลื่อนวุ่นใกล้กระแสแลออกหลาม
เปนตอนตอนมิได้ห่างบ้างติดลาม	เกาะอิกสามตำบลมีที่ทางมา
จึงถึงห้วยกระโถนทองเปนคลองแห้ง	แล้วข้างแก่งพระรเบิดเกิดกั้นหน้า
เปนหาดกรวดรวดเรียวน้ำเชี่ยวมา	ถึงหาดสูงนาวาเลี้ยวครรไล
ที่ท้องคุ้งมุ่งเขม้นเห็นน้ำตก	สูงสักหกศอกออกซอกไศล
จากศิลาสองก้อนข้างตอนใน	มีถ้ำใหญ่พื้นเปนบ่อขังท่อธาร
คูปากกว้างข้างนอกสองศอกกว่า	มีมัจฉาตัวใหญ่ในลหาน
ว่ายสู้สายน้ำเชี่ยวเที่ยวสำราญ	เสียงชลฉานฉ่าก้องห้องคิรี
ที่สายชลล้นลงตรงก้อนผา	เปนลดหลั่นกันลงมาจนถึงที่
ยาวประมาณสิบศอกออกนที	แต่วารีอยู่ข้างน้อยเดินหง่อยไป
ทิพากรร้อนกล้าเวลาบ่าย	แวะสรงสายชลธีที่หลั่งไหล
​สักครู่เดียวมิได้ช้ารีบคลาไคล	ผ่านหาดใหญ่อิกทั้งวังฝั่งศิลา
ล่วงละเมาะเกาะหนึ่งจึงถึงหาด	ดูต่ำลาดไม่สู้กว้างขวางหน้าท่า
สระสี่มุมมีวิถีทางลีลา	คนไปมาตัดไม้ไม่ไกลนัก
ว่าสองสามร้อยเส้นเปนกำหนด	ป่าปรากฎว่าเปนที่มีไม้สัก
แต่ไม้ใหญ่ไม่ใคร่มีที่ฟันชัก	ทางกุกกักช้างลากลำบากครัน
ที่ตรงหาดนั้นประหลาดกว่าที่อื่น	แม้ขุดพื้นที่ตรงไหนร้อนที่นั่น
สักคืบหนึ่งถึงน้ำก็มีควัน	ตวงด้วยขันตั้งไว้นานไม่เย็น
ยิ่งริมน้ำซ้ำร้อนกว่าตอนบก	ชายหาดตกในนทีมีควันเห็น
ถูกสายทางอย่างไรจึงได้เปน	ไม่รู้เช่นรู้ชนิดคิดสงกา
ต่อขึ้นไปเกาะตะไคร้อิกทั้งเรี่ยว	ไม่ลดเลี้ยวตลิ่งเหนือเจือก้อนผา
เขาป้อมขวางอยู่ข้างหน้านาวา	ทัศนาเขากินรข้างตอนท้าย
เกาะใกล้กันปันระยะสระสี่มุม	แล้วเกาะซุ้มตะไคร้มีเปนที่หมาย
ถึงแก่งป้อมอ้อมทางไปข้างซ้าย	ศิลาชายฝั่งเห็นเปนโพรงโต
เหมือนเช่นห้วยด้วยวารีมีในนั้น	แต่ไปตันมิใช่คลองเปนช่องโหว่
ต่อตอนนี้มีศิลาท่าโกโร	ตั้งจงโก้เกะกะระขึ้นไป
ต่อตอนนี้มีเกาะอิกแห่งเล่า	เรือต้องเข้าแก่งน้ำตื้นคนยืนได้
เปนสองช่องร่องเหนือเรือครรไล	ถ่อก็ใช้ยังไม่พ้นคนพยุง
มีหาดกรวดแลศิลาหนากว่าอื่น	ทั้งน้ำตื้นต่อขึ้นไปไม่หมดยุ่ง
น้ำเชี่ยวจัดนี่กระไรไปเกือบคุ้ง	รีบหมายมุ่งเขม้นมาตั้งหน้าแจว
ต่อไปมีเกาะแก่งทั้งแอ่งห้วย	ชื่องิ้วด้วยกันทั้งหมดจดเปนแถว
ไม่เห็นต้นสิมพลีมีวี่แวว	จนคลาศแคล้วไปพ้นตำบลนี้
ตัวเขาป้อมอ้อมมาอยู่ภายหลัง	ข้างหน้าเขาวังเขมรเห็นถ้วนถี่
ซ้ำมีเรี่ยวเชี่ยวขวางทางนที	ท่าก็มีเว้นไม่ได้ใช้ชื่อเดียว
หาดกรวดติดต่อไปได้คุ้งหนึ่ง	แล้วจึงถึงเกาะปลายสายน้ำเชี่ยว
ชื่อว่าแก่งหางนาคลำบากเจียว	ชายเฟือยเลี้ยวเปนชวากบากเข้าไป
น้ำยิ่งเชี่ยวเทียวทวนสาวพวนถ่อ	หนทางต่อขึ้นไปนี้มีไศล
สุมอยู่ที่ริมฝั่งทางครรไล	พวกตัดไม้ขึ้นไปตั้งริมฝั่งชล
มีเรือนบ้างอย่างกระท่อมย่อมย่อมอยู่	เห็นคนผู้นั่งหน้าท่าไพรสณฑ์
หาดศิลาครุคระระกะปน	ตลอดจนศิลาดาดกลาดเกลื่อนมา
อิกคุ้งหนึ่งถึงแก่งตากงทอ	น้ำเชี่ยวปร๋อวังเขมรเห็นขวางหน้า
อิกคุ้งหนึ่งก็พอถึงที่พลับพลา	อยู่ที่หน้าหาดประจิมริมวารี
ที่ฟากฝั่งวังเขมรมีเขาใหญ่	หน้าผาใกล้ชลธารผ่านสองสี
ดำกับขาวพราวอร่ามดูงามดี	ที่ตรงนี้ลึกล้ำน้ำไม่แรง
หัวคิรีมีท่อทางอุทก	ไหลหลั่งตกใต้ผามาทางแฝง
กว้างสี่ศอกบอกขนาดคาดแสดง	ที่เห็นแจ้งสามวามาตามรอย
เปนเหลี่ยมแง่กระแสใสไหลกระทั่ง	ขาวพรั่งพรั่งสาดกระเซนดูเปนฝอย
ตกหลังน้ำพร่ำพรูดูพร่างพร้อย	มิใช่น้อยเสียงสนั่นลั่นไปไกล
เสด็จลงทรงเรือคอนโดล่า	แต่แก่งตากงทอพอมาใกล้
ถึงที่ห้าโมงถ้วนด่วนครรไล	เสด็จไปทัศนาที่หน้าธาร
ผูกแพลอยน้อยไว้ที่ใกล้ฝั่ง	ด้วยคิดหวังว่าจะลงสรงสนาน
แต่ท่าทางอยู่ข้างจะกันดาร	ต้องคิดอ่านรองวักตักวารี
​เพราะธารต่ำน้ำตกมาตามลาด	แพจอดขาดออกมาไกลไม่ถึงที่
เสด็จข้ามฟากฝั่งมาข้างนี้	ประทับที่ปะรำหน้าพลับพลาพลัน
เสด็จออกนอกม่านชานเฉลียง	พวกกะเหรี่ยงสระสี่มุมกลุ้มสนั่น
เดินมาเฝ้าถึงที่นี่มีอนันต์	หมดด้วยกันเห็นจะกว่าห้าสิบคน
ของถวายรายบาญชีมีต่างต่าง	เปนของอย่างมีในป่าพนาสณฑ์
ฉันเห็นว่าน่ารู้ดูชอบกล	จึงคัดย่นเครื่องยามาว่าไว้
ว่านกีบแรดรากอบเชยแลแฝกหอม	เถารย่อมขมิ้นเครือเจือหางไหล
ทั้งแดงเผือกเปลือกดาราเอามาใช้	อิกเปล้าน้อยเปล้าใหญ่ใบกระวาน
ต้นพระยามือเหล็กลักกระจั่น	เนียมเถาคันหัวบัวบกยกชื่อขาน
รากเจตมูลเพลิงเถาสค้าน	คุคะว่านน้ำใส่ในชลอม
ลูกสมอพิเภกอเนกหลาย	ลูกประคำดีควายหัวเปราะหอม
ต้นเนรพูสีก็มีพร้อม	เขาวางล้อมชลอมมามหาสดำ
รากตเนช้างงาเดียวเที่ยวเสาะหา	ต้นพระยารมันหมั่นพร้องพร่ำ
ต้นอุ้มลูกดูหนังยังอิกคำ	ต้นไม้ชำระพระร่วงพวงเดียวกัน
เปลือกคิ้วนางอย่างสำหรับกับกินหมาก	เคยมีมากไม่สู้ฝาดรสชาดขยัน
กำลังกินอยู่เดี๋ยวนี้ทุกวี่วัน	แรกเห็นนั้นที่สำนักปักกิเลน
นกที่มีมาวันนี้แต่ไก่ฟ้า	กับนกเขาสี่ห้าฉันได้เห็น
ประทานเงินแจกให้มิได้เว้น	ต่างตื่นเต้นเปนที่ยินดีครัน
เรือประเทียบทอดปะรำพอสำเร็จ	ก็เสด็จด้วยข้างในตามผายผัน
ลงในลำที่นั่งทรงองค์สำคัญ	ทรงตีกันเชียงไปในนที
ทอดพระเนตรน้ำตกวังเขมร	ให้ชัดเจนเห็นถนัดกว่าที่นี่
​เสด็จกลับพลับพลาเกือบราตรี	ประทับที่เฉลียงหน้าพลับพลาใน
เวลาค่ำมีรำอย่างกะเหรี่ยง	ไม้รวกเรียงสองลำเลือกใหญ่ใหญ่
อิกสี่คู่เรียงวางขวางกันไป	คนจับไม้สี่คู่อยู่ประจำ
มีคนเต้นเล่นกาวสอดท้าวย่าง	ลงในหว่างลำไม้ไม่ให้ถลำ
กระแทกไม้สองครั้งจังหวะนำ	ที่สามซ้ำจึงกระทบปรบมือกัน
ที่ว่องไวก็ไม่ต้องไม้ตีขา	ที่เล่อล่าท่าทางอยู่ข้างขัน
เหมือนไม้ต่อยตาตุ่มเราะรุมรัน	ลงบีบคั้นข้อติ้วหน้านิ่วไป
ผู้หญิงใช้ไม้อย่างอื่นคนยืนจ้อง	กระทุ้งสองครั้งข้างนอกเหมือนบอกใบ้
ครั้งที่สามกระทุ้งตรงลงข้างใน	ให้หัวไม้เข้าบรรจบกระทบกัน
ผู้หญิงที่กิริยาอย่างไวว่อง	ถือผ้าสองมือเต้นเห็นคมสัน
คอยสอดเท้าก้าวหว่างจังหวะนั้น	แล้วเลยหันตัวคว่างผ่านกลางวง
ดูคล้ายรูปตุ๊กตาฝรั่งเต้น	ถือผ้าเช่นนี้คิดน่าพิศวง
เดิมก็จะข่าข่าอย่างป่าดง	นี่มาลงรอยกันขันกระไร
กะเหรี่ยงเต้นก็ต้องเห็นว่าอย่างป่า	ฝรั่งท่างามงดไปหมดได้
ถ้าเต้นพลาดเท้าคลาศจังหวะไป	ก็ถูกไม้กระทบปวดจนซวดเซ
กะเหรี่ยงนี้มีวิชามาเท่านั้น	ดูสนุกสนานกันต่างสรวลเส
ได้ผ้าลายแพรห่มสมคเน	ทั้งเงินเทประทานให้ไปเปนกอง
พลับพลานี้ท่วงทีก็พอใช้	คิดทั้งเฉลียงได้เปนห้าห้อง
หันด้านรีลงน้ำตามทำนอง	ปะรำรองมาอิกชั้นมีบันได
ถัดนั้นจึงถึงปะรำเรือที่นั่ง	เรือประเทียบทอดสพรั่งยืดยาวใหญ่
ทั้งพื้นฝาพลับพลาข้างหน้าข้างใน	ใช้ไม้ไผ่สับฟากด้วยมากมี
​พระอมรมหาเดชเขตรนายบ้าน	กำกับให้ทำการอยู่ที่นี่
พระผลกดิฐบดี	เจ้าบุรีกำกับพลคนทำงาน
เวลาเย็นเห็นลิงมาโลดไล่	อยู่บนไหล่ภูผาตรงหน้าฉาน
ชนีร้องก้องพงในดงดาน	วิเวกหวานวาบวับจับฤไทย
บนยอดเขาเอาอัคคีไปจี้จ่อ	ลามกิดต่อต้นหญ้าพฤกษาไหม้
ดูวูบวาบปลาบแดงด้วยแสงไฟ	ติดต่อไปไม่รู้ดับจนหลับนอน
ชอุ่มฝนทนไม่ไหวซ้ำไฟเผา	ยิ่งร้อนเร่าขึ้นหนักหนากว่าแต่ก่อน
ว่าข้างบนฝนคลุ้มชุ่มดินดอน	น้ำกลับผ่อนขึ้นอิกคืบเขาสืบมา
เมื่อก่อนฝนยังไม่มาธาราลด	โดยกำหนดตาเห็นเปนคืบกว่า
ครั้นฝนมีวารีกลับขึ้นมา	จบสาราส่วนวันนี้มีเรื่องราว ฯ
วัน ๖ ฯ๙ ๒ ค่ำ
๏ หน้าพลับพลาที่ตรงนี้นั้นมีถ้ำ	แลเห็นดำอยู่ตรงกลางหว่างเวิ้งขาว
เห็นเปนช่องคูหาลงมายาว	พึ่งค้นใหม่ในคราวเสด็จนี้
ทำบันไดขึ้นไปใหม่จากในน้ำ	ถึงชานถ้ำสามวาว่าเต็มที่
เดินเข้าไปถึงหน้าคูหารี	สูงสี่วาสองศอกนอกทีเดียว
เดินเข้าไปได้คล่องสักสองวา	ต้องตะแคงกายาอย่างเอียงเอี้ยว
ถ้าเปนซอกกรอกตรงไม่วงเลี้ยว	ไปประเดี๋ยวที่กว้างอย่างน้อยน้อย
แล้วต้องคลานประมาณสี่วาถ้วน	มีโพรงคด้วนอยู่อิกนิดติดต้องถอย
ดูท่าทางอยู่ข้างจะโคมลอย	ครั้นจะปล่อยให้ข้างในไปจะช้า
จึงเสด็จแต่พระองค์แล้วทรงเล่า	ฉันจำได้ไว้เปนเค้าเอามาว่า
​เสด็จกลับเคลื่อนกระบวนด่วนยาตรา	เช้าสองโมงกับสิบห้าเศษนาฑี
ไปคุ้งหนึ่งถึงแก่งวังเขมร	เกาะตอเปนขึ้นอยู่กลางหว่างวิถี
น้ำเชี่ยวจัดพัดเรือเบื่อเหลือดี	ทางวารีฝั่งเหนือเรือครรไล
เขาตาเล็กวังเขมรเห็นอยู่หน้า	เรี่ยวธาราเชี่ยวอย่างคว้างคว้างไหล
ต่อนั้นน้ำเงียบทีเดียวเลี้ยวคุ้งไป	มีเขาใหญ่ท้องคุ้งสูงพอแรง
อันเขาปลักมูลกระบือคืออยู่หน้า	มีศิลาเรียงรายเปนหลายแห่ง
ยังซ้ำเรียวเชี่ยวขวางอยู่กลางแปลง	ศิลาแฝงฝั่งยื่นยืนออกไป
ที่แก่งปลักมูลกระบือลือชื่อแท้	สายกระแสเชี่ยวจนวนทนไม่ไหว
ซ้ำหักเปนข้อศอกออกหนักใจ	ศิลาในน้ำกองออกนองเนือง
ร่องน้ำเลี้ยวแหลมตะไคร้ไปข้างเหนือ	ต้องครู่ละเก๋งเรือตลอดเรื่อง
หัวแก่งมีศิลาแดงแสงประเทือง	ก้อนเขื่องเขื่องย่อมย่อมพร้อมทุกอัน
คิรีหน้าผาเด่นเห็นฝั่งใต้	สองยอดใหญ่อยู่ข้างหลังตั้งขึงขัน
ตรงหน้าผาท่าซุงอยู่คุ้งนั้น	ตลิ่งชันฉายบ้างทางลากไม้
มีทับอยู่ริมทางไม่ห่างฝั่ง	มีคนนั่งทั้งเด็กแลผู้ใหญ่
ทีจะเปนกระเหรี่ยงบ้างฤๅอย่างไร	ทรงซักไซ้สืบความถามหลวงพล
ได้ความว่านายร้อยคำมาทำป่า	จ้างลว้าข่าสอดในไพรสณฑ์
กระเหรี่ยงมีรับจ้างบ้างบางคน	ลากหน้าฝนล่องหน้านี้ทุกปีไป
คนทำการมีประมาณห้าสิบหย่อน	กับกุญชรชักมีสี่เชือกได้
ปีหนึ่งตกอย่างน้อยห้าร้อยใน	แปดร้อยไม้อย่างมากลากลงมา
แต่ก่อนนี้ว่ามีต้นโตชุม	ตัดกันกลุ้มจนไม้ใหญ่หมดป่า
ที่ล่องอยู่เดี๋ยวนี้มีกำวา	เพียงสี่ห้าหกเสร็จจนเจ็ดกำ
​เคยตกมาอยู่ในห้าหกร้อยต้น	อย่างมากจนทันประเมินไม่เกินก้ำ
ค่าตอต้นละสลึงหนึ่งประจำ	ไม้ใหญ่ทำค่าตอต้องต่อเติม
เปนต้นละบาทหนึ่งถึงขนาด	พิกัดขาดมิได้มีที่ต้องเพิ่ม
ถึงไม้มีก็ไม่ดีเหมือนอย่างเดิม	ค่าตอเสิมสูงถึงบาทจึงขาดทุน
อย่างยาวมีเพียงสี่วาสองศอก	จึงลากออกป่าได้ไม่ต้องวุ่น
ยาวกว่านั้นคัดลากยากชุลมุน	ต้องเข็นรุนตามเขาลำเนาเนิน
ครั้นจะล่องช่องทางอยู่ข้างยาก	ลดเลี้ยวมากไม่สนัดมักขัดเขิน
มาตามทางพบบ้างกำลังเดิน	ไม่มีเกินห้าหกกำเปนธรรมดา
พ้นท่าซุงคุ้งหนึ่งก็ถึงแก่ง	ชื่อดึกดักนามแสดงเปนปฤศนา
มีตะไคร้สามกอเกาะต่อมา	ชื่อว่าบ้องตี้มีคำแปล
ว่าห้วยข่าเปนภาษาข้างรามัญ	ไทยเรียกตามไปเช่นนั้นไม่เปลี่ยนแก้
ที่หน้าเกาะนั้นเปนแก่งแบ่งสองแคว	ศิลาใหญ่ในกระแสผุดเรียงราย
อิกทั้งฝั่งที่ตรงนี้นั้นมีห้วย	ก็ชื่อบ้องตี้ด้วยสิ้นทั้งหลายย
พวกบ้องตี้นี้ไม่ใคร่กระจัดกระจาย	ตั้งแยกย้ายก็แต่ท่าข้างหน้าไป
มีเกาะตั้งบังอยู่ดูเหมือนหาด	น้ำเชี่ยวปราดเปนเรี่ยวเกี่ยวอยู่ใกล้
เปนสองเกาะเหลื่อมเยื้องเบื้องนอกใน	เดินบกได้ถึงบ้องตี้ที่ในดอน
เปนที่แยกโทรเลขทางทวาย	เติมช่วยสายโป่งสแกทำแต่ก่อน
เปนแต่ทางที่จะตัดลัดบทจร	มิใช่ตอนตัดทางวางสายมา
ถัดไปนี้ถึงที่ตำบลประรอม	คำมอญย่อมแปลว่าดุโดยภาษา
มีหาดวังทั้งเกาะแก่งก้อนศิลา	ล้วนชื่อว่าประรอมสิ้นถิ่นเดียวกัน
ตอนที่หนึ่งถึงหาดแล้วผาดผ้าย	ทวนน้ำท้ายแก่งเชี่ยวเปนเกลียวลั่น
​ตัวแก่งแจวละอย่าเลอเก้อทั้งนั้น	ต้องถือยันสาวเชือกเกลือกขึ้นไป
ที่กลางแก่งแกล้งซ้ำทำให้ปวด	มีโขดกรวดเกิดขวางทางน้ำไหล
น้ำก็ตื้นแต่เปนเกลียวเชี่ยวสุดใจ	หัวเรือไม่ใคร่จะตรงกลับลงมา
ต้องโยงเชือกโยงปอถ่อยันค้ำ	คนลงน้ำช่วยเข็นเบนบากหน้า
แม้หัวปั่นหันคว้างขวางธารา	เปนบอกว่าแตกได้ไม่มีแคล้ว
มีเกาะเล็กเกาะน้อยลอยดาดาด	อิกทั้งหาดหัวแหลมแถมอิกแถว
พ้นตัวแก่งขึ้นไปยังไม่แล้ว	ต้องไปแจวน้ำเชี่ยวเหนี่ยวอยู่่นาน
บันดาแก่งในตำแหน่งแม่น้ำนี้	ยกแต่ที่แก่งหลวงห้วงไพศาล
ก็แก่งนี้นับเปนที่อย่างกันดาร	เปนสถานที่สองรองลงไป
ถัดแก่งนี้เห็นคิรีทั้งหลังหน้า	แจวขึ้นมาหมายมุ่งสองคุ้งได้
เห็นคลองโป่งฝั่งขวาขาครรไลย	มีท่าบ้านคนอยู่ใกล้ไม่เห็นเรือน
ไปหน่อยหนึ่งถึงบ้านไทรโยคใหม่	เรือนหมู่ใหญ่มีคนมากล่นเกลื่อน
อยู่ชายหาดเห็นสนิดไม่บิดเบือน	จึงคลายเคลื่อนที่นั่งทอดจอดตพาน
พวกชาวบ้านหญิงชายถวายของ	คนละกอบคนละกองเกือบหมดบ้าน
ทรงจำแนกแจกจ่ายเงินประทาน	นั่งอยู่กลางสุริย์ฉานไล่ไม่ไป
กำลังเปรี้ยงเที่ยงเศษเสด็จยาตร	ขึ้นตามหาดคลาเคลื่อนสู่เรือนใหญ่
เปนหลังเดียวเฉลียงกว้างกั้นข้างใน	ข้างหน้าใช้ไผ่ลำทำเปนชาน
ยายมอญแก่แม่บ้านจัดการรับ	ที่นอนพับปูลาดสอาดสอ้าน
ประทับที่ยกพื้นรื่นสำราญ	แกหมอบกรานพูดขอรับไม่อับอาย
อันเรือนนี้ที่ข้างในไม่ได้เห็น	ข้างนอกเปนเฉลียงโถงโปร่งใจหาย
ยกพื้นด้านหุ้มคลองเปนห้องยาย	เข้าของรายกองกลาดดาษดา
​กระดานเรียบเทียบประทังตั้งชามถ้วย	จ่ากระบวยเมื่อจะเก็บใช้เหน็บฝา
รเบียงล่างวางเครื่องครัวนานา	ส่วนผักปลาแขวนรายไว้ท้ายเรือ
อันเครื่องมือต่างต่างบ้างเหน็บแขวน	ออกเนืองแน่นเนืองนองกองกลาดเกลื่อน
นกขุนทองร้องเพรียกเหมือนเรียกเตือน	มิให้เบือนบ่ายบากจากนี้ไป
อันบ้านนี้เดิมอยู่ที่เมืองไทรโยค	ว่าเกิดโรคปีศาจดุอยู่ไม่ได้
หากินยากห่างจากทางลากไม้	มาตั้งใหม่อยู่ที่นี่สองปีปลาย
เรือนประมาณสิบหลังดูทั้งหมด	คนกำหนดหกสิบสังกัดหมาย
เปนพวกมอญรักษาด่านตั้งบ้านราย	กระเหรี่ยงท้ายเขามีสี่ตำบล
ทำไร่แตงไร่เข้าตัดเสาส้าง	เที่ยวยิงเสือเนื้อกวางในไพรสณฑ์
นายด่านเปนหลวงบัญชาว่าผู้คน	ชื่อรักษาจุมพลใจภักดี
ตัวไม่อยู่ดูการที่ประทับ	ภรรยาคอยรับอยู่ที่นี่
คนชราที่ฉันว่าเมื่อกี้นี้	อายุได้แปดสิบสี่เปนมารดา
พระราชทานเงินตราห้าตำลึง	กับห่มหนาวผืนหนึ่งปลื้มนักหนา
ทั้งนารีที่ว่าเปนภรรยา	ก็ได้ผ้าสก๊อดห่มพอสมกาย
จะทรงซื้อนกขุนทองก็พร้องเพราะ	เจ้าของเจาะจงจิตต์คิดถวาย
ประทานหกบาทกริ่มยิ้มสบาย	แล้วเสด็จผันผายชมเขตรคาม
บ้านทั้งหมู่ดูเรือนเกลื่อนเกะกะ	ปลูกเปะปะตามทีไม่มีห้าม
มียุงเข้าเล้าไก่ใหญ่น้อยตาม	ที่เปนยามมีจนคนครอบครอง
ปลูกกล้วยอ้อยผักหญ้าประสายาก	ไม่มีมากไม้ผลได้ยลสอง
คือมพร้าวขนุนนี้มีเนืองนอง	ฉันมุ่งมองหาดอกไม้ไม่ใคร่มี
เห็นต้นดอกสีชมภูอยู่หลังบ้าน	กำลังบานดาษดาเหมือนผ้าสี
​เขาเรียกต้นอ่อนกันในบ้านนี้	แต่แดดร้อนเต็มทีต้องแฝงบัง
ที่นี่มีนายร้อยชันนั้นตัดไม้	มอญของไทยดอกมิใช่บ่าวฝรั่ง
ค่อนข้างเปนเศรษฐีมีกำลัง	ว่าถึงตั้งเรือนใหญ่ใช้ฝากระดาน
ช้างห้าเชือกเลือกจ้างลว่าข่า	สามสิบกว่าทำไม้ในไพรสาณฑ์
ได้ล่องสองสามร้อยน้อยประมาณ	ดูเปนท่านของพวกนี้ว่ามีนัก
เสด็จกลับลงประทับเรือที่นั่ง	ออกจากฝั่งโมงเท่าใดไม่ประจักษ์
มีเกาะเล็กริมฝั่งตั้งตรงพักตร์	ชื่อใช้ยักกันให้รู้เปนคู่เคียง
เกาะหนึ่งเรียกไม้เปนเห็นอยู่ซ้าย	เกาะไม้ตายอยู่ข้างขวาเรือมาเลี่ยง
ไปอิกหน่อยหนึ่งศิลาหน้าฝั่งเรียง	ดูเรียบเพียงเขื่อนก่อลออตา
สูงแต่น้ำถึงหลังฝังแปดศอก	ไม่ยักยอกยาวสามสิบวากว่า
ที่ขอบเขื่อนเกลื่อนเสมอพสุธา	ตั้งเสมาป้อมก็ใช้กันได้ดี
ไปหน่อยหนึ่งถึงแก่งท้ายลูกเสือ	ต้องเดินเรือใกล้เกาะฉะเพาะวิถี
ดูโชนเชี่ยวฉานฉ่าสายวารี	เห็นเขามีหน้าหลังตั้งซับซ้อน
ดูเหลื่อมบังดังจะนับไม่ถูกถ้วน	เหมือนเรือสวนไปในกรอกซอกศิขร
ถัดไปนิดชิดข้างหนทางจร	ชายเฟือยอ่อนเปนชวากบากเข้าไป
เหมือนลำน้ำทำทีให้หนีเข้า	แต่ครั้นเทาแท้ไปไม่ถึงไหน
เปนแต่ทางพรางหยอกหลอกลวงใจ	ว่าจะซนอยู่ฤๅไม่ได้รู้กัน
ไปคุ้งหนึ่งถึงศิลาก้อนใหญ่ใหญ่	เรียงไสวริมฝั่งตั้งบิดผัน
ถึงบ้านย่านแก่งลูกเสือเรือผ่านพลัน	ต่อตอนนั้นถึงแก่งแปลงเปลี่ยนนาม
ชื่อว่าหัวลูกเสือเจือชื่อก่อน	ศิลากับนขาวขาวชาวเรือขาม
น้ำเชี่ยวพันแหลมตะไคร้ไหลโครมคราม	ศิลาตามริมฝั่งตั้งรายไป
ที่วังพระระยะนี้นั้นมีหาด	มีเขาขาดริมฝั่งตั้งใกล้ใกล้
เลี้ยวคุ้งเนื่องเรื่องเขารักประจักษ์ใจ	ตรงฝั่งใต้หาดทรายขยายนาม
เรียกว่าหาดค่ายเก่าเข้าการทัพ	ตั้งรบรับครั้งใดไม่ได้ถาม
แล้วตกวังศิลาดาดหาดทรายงาม	ล่วงคุ้งข้ามเขตรตำแหน่งแก่งปรังตา
คำรามัญนั้นแปลว่าต้นตาล	ศิลาดานหัวหาดมีกลาดหนา
ก้อนใหญ่ใหญ่ในระหว่างกลางชลา	เห็นเชี้ยวฉ่าเปนละลอกกระฉอกชล
มีโขดกรวดตั้งต่อฝั่งเหนือ	ต้องโยงเรือสาวพวนสวนสับสน
รองอยู่กลางหว่างศิลาธาราวน	พอไปพ้นถึงหาดดาดศิลา
สีแดงแดงแพลงพลัดตัดทางย้วย	มาถึงห้วยแล้วเลยเรี่ยวเชียวนักหนา
ชื่อก็คงลงเช่นหลังเรียกปรังตา	ทัศนาเห็นต้นไม้ไทรโยคชัด
เรื่องเขาเกวียนเวียนฉวางมาขวางหน้า	เขาแดนเด่นเห็นขวายาวถนัด
ศิลารายชายคงคามาตพัด	ทั้งสองฟากบากตัดเปนตอนตอน
ที่ไหนว่างข้างฝั่งเฟือยตะไคร้	แล้วหมูไผ่ซ้อนซับสลับสลอน
ถึงตอนในไม้ใหญ่อย่างดงดอน	พอทินกรยอแสงแฝงเมฆา
ชนีร้องสองฟากมีมากทั่ว	เสียงปั๋วปั๋วเพรียกไปที่ในป่า
บ้างห้อยโหนโยนไม้ใกล้มรรคา	ดูหน้าตาหงอยเงื่องเหมือนเชื่องดี
กำลังชมฝูงชนีที่พฤกษา	คนข้างหน้าโจทย์กันสนั่นมี่
ว่าคชาลงมาเล่นวารี	ดูเหมือนชี้กันทุกคนจนเรือรา
ฉันก็ทึ่งเต็มทนค้นจนพบ	เห็นยืนปรบหูเงื่องเชื่องนักหนา
งามสรรพสรรพางค์หางงวงงา	แต่ช้างป่าเจียวยังเรียบรเบียบครัน
​นั่งชมเพลินมิได้เมินไปอื่นได้	เฉลียวใจทำไมมาตัวเดียวนั้น
ตกลงเปนช้างเลี้ยงเลิกเถียงกัน	มาเกิดขันก็เพราะที่ไม่มีคน
แก่งท้ายเมืองเขื่องกว้างขวางแม่น้ำ	เรือแจวจ้ำแล้วอย่าเล่นไม่เปนผล
ได้แต่ถ่อแลจะพอประทังทน	กว่าจะพ้นขึ้นไปได้ใจรอนรอน
ที่หัวแก่งแขวงประจิมริมฟากฝั่ง	มีเขาตั้งตกวารีมีหนึ่งก้อน
เมืองไทรโยคอยู่ในพงป่าดงดอน	มพร้าวซ้อนอยูพอเห็นเปนสำคัญ
ที่เหนือเมืองเนื่องไปไม่สู้มาก	เปนช่องปากคลองมีอยู่ที่นั่น
กว้างหกวาเรือไปได้ในนั้น	เขาเรียกกันแม่น้ำน้อยจ้อยลงไป
ทางที่มานี้ก็ว่าแม่น้ำน้อย	เพราะเล็กถอยลงมากว่าน้ำแควใหญ่
คนที่อยู่แควนี้ทีเข้าใจ	ว่าพอใช้อยู่เปนอย่างกว้างเต็มที
ครั้นมาเห็นลำนี้ที่เล็กจ้อย	เรียกน้ำน้อยด้วยมิใช่จะใส่สี
ด้วยความเห็นเช่นฉันเดาเค้าอย่างนี้	สายวารีไหลปราดไม่ขาดคลอง
ต้นธารามาแต่เขาแดนนอก	ข้างปลายแตกแยกออกไปเปนสอง
คือน้ำน้อยสองสายที่หมายปอง	ชื่อจึงพร้องเพราะว่าหมายสายเดียวกัน
แล้วเรือเลี้ยวหักตัวที่หัวหาด	เปนพงดาดดื่นเข้าไปถึงไพรสัณฑ์
พลับพลาเมื่อปีฉลูอยู่ที่นั้น	เขากลัวกันอยู่เดี๋ยวนี้ว่าผีคนอง
ไปคุ้งหนึ่งจึงมีคิรีขวาง	บ้างเวิ้งว้างปรุโปร่งเปนโพรงช่อง
เงื้อมชง่อนซ้อนแซกแปลกละบอง	บ้างเปนปล่องคูหาริมวารี
เรือน้อยน้อยลอยลอดไปจอดได้	อยู่ข้างในร่มแสงสุริย์ศรี
เหลือจะร่ำพรรณาด้วยท่าที	ด้วยว่ามีต่างต่างหลายอย่างนัก
ที่ท้ายเขาศาลเจ้าไทรโยคตั้ง	ฦๅว่าขลังเรืองฤทธิสิทธิศักดิ์
​มีคนบนบวงเทพารักษ์	เพิงผาที่พักเครื่องสักการ
บนชง่อนคีรีมีต้นกร่าง	สองต้นอย่างสูงใหญ่ริมไพศาล
ที่หัวหาดตรงนี้มีท่อธาร	เสด็จผ่านเลยไปไม่ได้แวะ
เปนแต่เห็นไกลไกลได้ฟังเล่า	เที่ยวสืบเค้าข้อความตามเก็บแกะ
ที่กล่าวไว้พอเต็มเรื่องเครื่องนำแนะ	อย่าค่อนแคะว่าฉันเดาเล่าหลอกลวง
พุธารานั้นออกมาตรงหน้าศาล	ไหลหลั่งพล่านลงไปที่ในห้วง
กว้างสองศอกนอกเปนขอบรอบในรวง	เหมือนมะม่วงรูปรีที่น้ำริน
ที่ต่ออ่างนั้นเปนทางเอี้ยวอ่อน	แล้วกระท้อนตกหักกระพักหิน
ต่อไปเปนธารตื้นตามพื้นดิน	สามวาสิ้นสุดลงในคงคา
ที่ซึมออกซอกคิรีมีอิกช่อง	ก็พ่นขึ้นยังอิกสองตามปล่องผา
มารวมลงธารใหญ่ได้พรรณา	เขาเรียกว่าพุไทรโยคอยู่แทบทาง
ไปคุ้งหนึ่งถึงเพิงภูผาใหญ่	เงื้อมออกไปง้ำนทีเปนที่กว้าง
ลึกสิบห้าวาว่าที่ตรงกลาง	ยาวตามข้างเขาเห็นสองเส้นปลาย
สูงขึ้นไปได้ถึงแปดวาถ้วน	เรือกระบวนสินทั้งนั้นที่ผันผาย
เข้าไปจอดทอดข้างในได้สบาย	อย่างเรียงรายไม่ต้องเสียดยัดเยียดกัน
ในเพิงนี้ที่เปนเช่นกาบหอย	ในสอบหน่อยงามดีเปนสีสัน
ลายเหมือนอย่างศิลาอ่อนซับซ้อนพรรณ	ข้างบนนั้นน้ำกัดเหมือนเกล็ดปลา
ที่ริมขอบรอบข้างบนกลภู่ห้อย	สายน้ำย้อยหยาดดูเปนภู่ผา
รายสล้างเหมือนอย่างแขวนพวงรย้า	งามติดตาติดใจมิได้ลืม
ที่สุดเพิงเวิ้งปลายท้ายก้นหอย	เปนพุน้อยตุ๊กตามันน่าปลื้ม
เหมือนลอบต่อท่อมาเล่นเปนการยืม	พอกาดื่มดูไกลก็ไม่รู้
​ต่อเรือใกล้จึงได้ฟังเสียงหลั่งไหล	เหมือนมาในถ้ำปล่องเสียงก้องอู้
มีศิลาปิดขวางอย่างประตู	ช่องเปิดอยู่แต่ฉะเพาะเหมือนเจาะไว้
วาวีรินลงรางกว้างสักคืบ	แล้วเซาะสืบตามทางตกอ่างใหญ่
กว้างสองศอกออกพร่าบ่าลงไป	ที่ห้วงไม่ใหญ่เห็นเปนสองทาง
แล้วไหลซาบอาบผาเหมือนหน้าเนิน	สายน้ำเดินตกนทีที่ข้างล่าง
มีพื้นอยู่เพียงเท่านี้ที่ตรงกลาง	ดูโดยกว้างพอนั่งพักสักห้าวา
ที่หลังเนินเฟินขึ้นเปนหย่อมเกาะ	เหมือนละเมาะหมู่ไม้ที่ในป่า
ตะไคร่น้ำคร่ำจับหลังศิลา	เหมือนทุ่งหญ้าเตียนกว้างข้างคิรี
สายธารคดลดเลี้ยวเหมือนลำน้ำ	แล้วช่วยทำตัดทางหว่างวิถี
ลดเลี้ยวไปในป่าพนาลี	จัดเปนที่สนามรบมีครบครัน
แบ่งโยธีมีกองเปนสองเหล่า	พวกหนึ่งเจ้าของประเทศกันเขตร์ขัณฑ์
ตั้งบนเนินต้นน้ำที่สำคัญ	คอยป้องกันต้นทางข้างบรรพต
ทอดตพานผ่านลำนทีกว้าง	ไปตั้งข้างฝั่งขวาเต็มหน้าหมด
วางป้อมดินเปนระยะไม่ละลด	ชักปีกกามาจดบรรจบกัน
ยอดคิรีมีเต็นตัวแม่ทัพ	คอยบังคับการยุทธสุดขยัน
ด้วยเห็นทั่วทุกลำเนาบนเขานั้น	รู้เชิงชั้นปรปักษ์จะหักตี
โทรเลขรายตลอดจนยอดผา	จะบัญชาอย่างไรได้ถ้วนถี่
ปลูกเต็นผ้าหน้าค่ายรายโยธี	ล้วนเสื้อสีแดงทั่วตัวพลไกร
ส่วนโยธีที่เปนฝ่ายปรปักษ์	มาอยู่พักค่ายตั้งฝั่งข้างใต้
ตั้งป้อมรายชายคงคาเต็มหน้าไป	ลากปืนใหญ่ขึ้นช่องจ้องจุดยิง
ทำตพานผ่านมหาสาคเรศ	เจ้าของเขตรขัดใจมิได้นิ่ง
​เชิงตพานรบพุ่งกันยุ่งจริง	ทหารม้าฝ่าวิ่งวกอ้อมมา
ถึงหน้าเขาเจ้าพวกแดงยิงแย้งยุด	อุตลุดเต็มทีที่หน้าผา
กองสเบียงเลี้ยงดูหมู่โยธา	ก็จัดหาอยู่ข้างหลังกำลังทำ
บ้างตั้งหม้อต่อไฟใส่กระทะ	ดูเอะอะวุ่นกันวันยังค่ำ
แต่ค่ายนี้ท่วงทีจะอดน้ำ	เห็นจะจำเปนเพลียต้องเสียที
พลไกรใส่เสื้อน้ำเงินทั่ว	ดูน้อยตัวกว่าพวกเจ้าของที่
บ้านในป่าไปข้างหลังก็ยังมี	เจ้าของหนีเข้าไพรไม่มีคน
ทั้งควันปืนควันเตาเข้าตาหู	จนจามใหญ่ไม่รู้สักกี่หน
ถึงดินปืนฟืนหอมยอมเหลือทน	ต้องรอจนธูปหมดจึงจดจำ
ทูลกระหม่อมทุกพระองค์ทรงตุ๋งตุ๋ง	ดำเนินยุ่งทึ่งจนพ้นจะร่ำ
จนบ่ายควรจวนกลับจับเก็บกำ	ลงห่อซ้ำเสด็จมาอย่าสงคราม
พ้นคิรีมีชายเฟือยเรื่อยไปหน่อย	เรือเคลื่อนคล้อยเห็นประจักษ์ไม่พักถาม
ท่าถ้ำพระเปนระยะเนืองมาตาม	จะขอข้ามไปไว้ว่าเมื่อมาชม
ต่อตอนนี้มีศิลาร่องน้ำกัด	ท่าเปลี่ยนผลัดไปกว่าอย่างปางประถม
ที่เอนชายหลายอย่างบ้างแขงคม	บางแห่งร่มบางแห่งแจ้งไม่แฝงบัง
พ้นหาดต่อกอตะไคร้ไปคุ้งหนึ่ง	ก็พอถึงเขาตกน้ำง้ำขอบฝั่ง
เปนเขาค้อมอ้อมคุ้งไม่รุงรัง	ศิลาตั้งหัวเขาเข้าเค้าเกวียน
จึงตั้งนามตามทึกเปนสำเหนียก	ได้ใช้เรียกชื่อขานการอ่านเขียน
จะขอว่าวันหลังยังจะเวียน	มาพากเพียรจดจำเรื่องถ้ำคู
ไปนิดหนึ่งถึงเวิ้งเปนเพิงยื่น	ฟองน้ำยืนขึ้นไปเปนเช่นกับภู่
คล้ายรูปงิ้วตุ๊กตาทาสีชู	คล้ายรูปหลุยจินจู๊ในเรื่องจีน
​เสียงโจทย์ถามตามกันสนั่นจ้า	ว่าไหนพุตุ๊กตาเห็นแต่หิน
ตัวพุอยู่ที่ตรงไหนฤๅใกล้ดิน	ไม่รู้สิ้นมุ่งมองตรองหาธาร
อิกคุ้งหนึ่งถึงตำแหน่งแก่งถ้ำผึ้ง	น้ำเชี่ยวตึงดูดเรือเหลือสงสาร
ฝีพายถ่อย่อยันแสนกันดาร	จนพ้นผ่านถึงวังจึงตั้งแจว
เขาน้ำผึ้งถึงน้ำซ้ำชโงก	ดูสูงโกรกพรุนโพรงโปร่งเปนแถว
เห็นหลายช่องรองนับจับตามแนว	มหดช่องแล้วถ้ำผึ้งถึงที่ปลาย
แลข้างล่างกว้างประมาณสักศอกหนึ่ง	แต่สูงถึงสิบสองวาน่าใจหาย
ไม่ได้เพราะว่าชันนั้นมากมาย	ไม่มีชายเชิงฝั่งตั้งบันได
ในคิรีนี้ไปไม่ไกลมาก	น้ำตกจากถ้ำโว้งโพรงไศล
ปากช่องมองเห็นจนข้างใน	ดูซึ้งใสเปี่ยมขังวังศิลา
เสียงครื้นครั่นลั่นพิฦกดังกึกก้อง	คือน้ำตกตามปล่องห้องคูหา
ส่วนข้างนอกนิ่งแน่เห็นแต่ปลา	ว่ายไปมาเหมือนในอ่างกระจ่างกาย
เปนน้ำเอ่อเท้อท้นล้นปากช่อง	มาตกต้องกระพักตรงลงเปนสาย
สท้อนเขาลงในอ่างพร่างกระจาย	แล้วเขาปลายลงข้างล่างทางลำธาร
ทางลดเลี้ยวเอี้ยวค้อมอ้อมไปซ้าย	ฑิตรงปลายตกน้ำลำละหาน
สูงราวจักสี่ศอกบอกประมาณ	ดูสอ้านสอาดขาวราวน้ำนม
ส่วนลำธารกว้างประมาณสักสองศอก	ลึกเปนซอกไปในต้นไม้ร่ม
ยาวสิบห้าวาถ้วนควรจะชม	มีไม้ล้มน้ำลอดตลอดมา
เหตุไฉนไม่แจ้งจึงแพลงพลิก	เรียกพุพริกน่าเข็ดเผ็ดนักหนา
ที่ตรงข้ามตามหาดดาดศิลา	ยาวสักสิบเส้นกว่าน่าอัศจรรย์
เกาะตะไคร้แล้วก็ไปถึงท้ายแก่ง	เรียกตำแหน่งน้ำโจนโชนเชี่ยวผัน
​เสด็จลงเรือม่วงล่วงไปพลัน	ที่นั่งใหญ่ไปทันไม่ห่างไกล
ไปพ้นแก่งแขวงขวาตรงหน้าเขา	สูงไม่เบาปรุโปร่งโพลงไศล
เรียกว่าถ้ำน้ำโจนระอาใจ	เข้าไม่ได้ไปหน่อยหนึ่งถึงน้ำซับ
ดูซึมออกซอกศิลามาหน่อยหนึ่ง	ทำไมจึงเรียกพุเพียงสับปลับ
ไม่มีใครจะใคร่เห็นเปนที่ลับ	ด้วยใกล้กับพุใหญ่เขาไม่ดู
พ้นตรงนี้ทีเห็นเหมือนเช่นท่า	แต่เขาว่าห้วยน้ำโจนตะโกนกู่
ยังไม่เห็นใจเต้นตลอดรู้	เสียงซู่ซู่กึกก้องท้องนที
โน่นแน่น้ำโจนใหญ่มิใช่หรือ	เสียงอออืออึงกันสนั่นมี่
เห็นประทับอยู่ที่หน้าพุวารี	เรือที่นั่งทอดที่แพบวบลอย
เพ่งพินิจพิศดูที่ภูผา	สายธาราขาวลอองเปนฟองฝอย
กว้างสักสิบวาได้มิใช่น้อย	แต่ตกย้อยลงมายาวราวห้าวา
ไม่เว้นว่างพร่างพรายสายกระแส	ดูเต็มแพร่เพียงแต่อย่างบางกับหนา
เปนสองตอนผ่อนชั้นกันลงมา	สักแปดวาโดยกว้างที่ข้างบน
อาบตลอดมิได้ปลอดระยะว่าง	เหมือนปากรางหว่างหลังคาเวลาฝน
แต่ชั้นรองสองข้างทางสายชล	ตกทดท้นแรงกว่าที่หน้ามอ
ที่ปลายธารผ่านลงตรงสายเหนือ	บ่าแผ่เพรื่อไปไม่เปนเช่นปากท่อ
น้ำกระทบตามคั่นหลั่นไหลออ	เหมือนเอาอ่างวางต่อต่อกันขึ้นไป
ทั้งแคบกว้างย่อมใหญ่นับไม่ถ้วน	รอธารทวนคึกคึกหาลึกไม่
ถึงชง่อนตอนเสมอชั้นชไมย	ก็เลยไหลตกตรงลงคงคา
แต่แยกทางวางจังหวะกะเปนสี่	กระทบที่แง่ชง่อนตามก้อนผา
ทีเปนอ่างบางแห่งแบ่งธารา	ได้อาบพร่าแผ่ไปได้ก็มี
​สายข้างใต้ไม่สู้กว้างแต่อย่างยิ่ง	แรงจริงจริงโกรกตรงลงเต็มที่
สักวาหนึ่งถึงอ่างรองก้องเกินดี	จนวารีกระแทกท้นพ่นขึ้นไป
สูงกว่าศอกเปนละลอกกระฉอกฉาน	ที่เชิงชานรับล่างอ่างใหญ่ใหญ่
น้ำกระท้อนผ่อนเปนชั้นคั่นบันได	จนตกในคงคาซ่ากระเซน
ที่ตรงกลางข้างบนชอบกลนัก	เปนเพิงพักงามเอ๋ยไม่เคยเห็น
เปนถ้ำน้ำงามกระไรไหลเยือกเย็น	ไปนั่งเล่นได้ข้างในไม่เปียกกาย
ที่หน้าถ้ำน้ำพรางอย่างมุลี่	กระจกคลี่แผ่นใหญ่ไม่ฉลาย
ถึงแดดร้อนซ่อนอยู่ในได้สบาย	กระแสสายเสมือนรุ้งพุ่งอัมพร
ที่อ่างหน้าออกมาตื้นยืนเพียงข้อ	มีแคร่ต่อพอสำนักหยุดพักผ่อน
ได้ชำระสระอินทรีย์สีกายกร	แล้วจึงจรลงในอ่างข้างซ้ายมือ
อันวารีมิใช่ตื้นยืนเพียงอก	ที่ล้นตกลงข้างใต้ใหญ่เบาหรือ
น้ำเชี่ยวคว้างเหมือนสีข้างจะฟัดครือ	ต้องคอยดื้อดึงดันถึงยันกราน
ที่ชั้นล่างตรงกลางทางน้ำอาบ	พอซึมซาบไปทั้งหน้าผาแผ่ผ้าน
แต่ต้นไม้นั้นไม่มีที่กันดาร	ต้องคิดอ่านเล่นกรุดขุดมาเติม
คือต้นปรงกล้วยไม้ใบต่างต่าง	เปนหลายอย่างซ่อมแปลงตกแต่งเพิ่ม
แต่คนทำเข้าทีดีกว่าเดิม	ฉันนั่งเหิมฮึกใจในนาวา
พอรับสั่งว่าจะสรงฉันลงก่อน	เที่ยววิ่งว่อนควักไขว่ไปหาผ้า
เสด็จขึ้นตามทางหว่างธารา	ปีนหน้าผาจนต้องฉุดเกือบหลุดโครม
โผขึ้นไปได้เพียงอกจะหกหัน	เพราะน้ำดันมาข้างหน้าสุดถาโถม
พลาดลงมาน้ำผ่าลงหัวโครม	เผ่นกระโจมขึ้นไปได้ดีใจจริง
​เที่ยวอาบเล่นเปนสุขสนุกสนาน	จนถึงธารเที่ยวทุกคุ้งเดินหนุงหนิง
ไม่มีหนาวเลยสักนิดเหมือนปลิดทิ้ง	เสียแต่วิ่งไปเนื้อเนื้อเจ็บเหลือหน
สายธาราว่ามากกว่าแต่ก่อน	ฉันเด็กอ่อนจำไม่ชัดข้องขัดสน
เช่นท้องช้างอย่างเดียวเหนียวสกนธ์	รสระคนกร่อยฝาดไม่ขาดคง
เสด็จมาแต่เวลาห้าโมงถ้วน	เล่นน้ำป่วนปั่นไปเหลือใหลหลง
จนเวลาสุริยาอัสดงค	จึงได้วงเวียนกลับขึ้นพลับพลา
ดูตำแหน่งแห่งใดไม่ถ้วนถี่	ผัดพรุ่งนี้หน่อยหนึ่งจึงจะว่า
ปรอทร้อนที่ในเรือเมื่อขึ้นมา	ผิดเวลาวานนี้ดิครีเดียว
แปดสิบเก้าเข้าขนาดไม่ขาดเหลือ	เกือบไม่เชื่อจะใคร่เห็นเปนเหี่ยวเหี่ยว
ด้วยเหื่อไหลไปไม่ขาดประหลาดเจียว	ขอเลิกเลี้ยวลงเปนจบสงบที ฯ
วัน ๗ ฯ๑๐ ๒ ค่ำ
๏ ปรอทหนาวคราวนี้เจ็ดสิบเจ็ด	ไม่เสด็จเที่ยวเช้าจะเข้าที่
ถูกอารมณ์ฉันกระไรจะได้มี	เวลาดีพอได้ดูหมู่พลับพลา
ต้องย้อนทางไปข้างล่างตรงเรือจอด	จะได้เห็นให้ตลอดถึงหน้าท่า
ปะรำเรือครั้งนี้แยกแปลกตำรา	เปนซ้ายขวาสองข้างกลางว่างเว้น
ทอดแต่แพเปนตพานพอผ่านหน้า	น้ำโจนใครไปมาก็ให้เห็น
แต่กันไว้ส่วนข้างในจะได้เปน	ที่ลงเล่นน้ำได้ไม่เว้นวาย
ที่ตอนเหนือเรือที่นั่งทั้งอื่นบ้าง	ปะรำกว้างดาดเพดานม่านสอดสาย
ปะรำใต้ใช้แต่เรือกปูบวบราย	พอผันผายได้ตลอดจอดนาวา
ตลิ่งฟันคั่นบันไดไปบนฝั่ง	หลายทบทั้งหลักยันราวพันผ้า
​ขึ้นเหนือใต้คนละฝ่ายฟากพลับพลา	ที่เรียงมาสองฝ่ายสายวารี
ตัวลำธารผ่านวงไม่ตรงทิศ	พลับพลาชิดชั่วแต่เว้นเปนวิถี
สมมตเปนเหนือใต้ใช้วิธี	พอเปนที่สังเกตรู้ของผู้ฟัง
ฟากข้างใต้ใกล้ลำแม่น้ำน้อย	พื้นต่ำหน่อยเหมือนหนึ่งเกลื่อนพอเรือนตั้ง
สิบสองห้องทั้งเฉลียงไม่เบียงบัง	เสาลอยทั้งสามด้านชานฟากปู
พระประเทียบท้าวนางข้างแพใต้	ตรงขึ้นไปถึงตำหนักที่พักอยู่
ฝั่งข้างเหนือสูงเปนเนินเกินพื้นภู	ปันปลูกหมู่ที่ประทับเปนพลับพลา
ยสิบสองห้องตั้งทั้งหลังขวาง	ด้านเหนือกางฉากกั้นปันข้างหน้า
ฉนวนเปนปากชนางกางขึ้นมา	ถึงชายป่าเปนที่อยู่ของผู้ชาย
ส่วนเฉลียงเคียงหลังพระโรงนั้น	คิดแบ่งปันเปนข้างในเหมือนใจหมาย
ได้เปนที่ประทับเล่นเย็นสบาย	ใกล้กับสายน้ำตกที่วกลง
ต่อตอนนี้สิบสี่ห้องต้องเลี้ยวหัก	มีห้องแซกแยกยักเปนที่สรง
แล้วห้องที่ปัจฐรณ์อยู่ตอนตรง	ใช้ฉากวงเวียนกั้นประจันใน
ห้องส่วนนอกออกไปเปนที่เสวย	เปิดโล่งเลยเฉลียงข้างให้กว้างใหญ่
เก้าอี้หวายรายวางห่างห่างไป	เขากวางใช้ติดแน่นแขวนมาลา
ต่อนี้ไปที่ข้างในเสด็จอยู่	ร่วมในหมู่เดียวกันปันด้วยฝา
ยังไม่พอต่อยักหักตัวมา	ท้ายพลับพลาหกห้องข้องเกี่ยวกัน
ใช้ไม้บงทั้งลำทำฝาห้อง	ใบหวายกรองแทนจากหลากตาฉัน
มุงหลังคาดูละม้ายคล้ายจากครัน	ด้วยสีสันผิดแฝกแปลกกันไป
เฉลี่ยงหลังบังให้ข้าหลวงพัก	ไม่คึกคักด้านหน้าอัชฌาไสย
ระยะห้องช่องเว้นเปนทางไว้	สำหรับได้เดินคลานไม่ผ่านกราย
​เฉลี่ยงหน้าท่าดีที่เปิดโปรง	เห็นธารโล่งลิ่วลอดตลอดสาย
ม่านประจำเสามีมุลิราย	บันไดจ่ายเปนระยะจังหวะวาง
เสาพนักยักที่มิให้ซ้ำ	เขาช่างทำยักใช้ไม้ต่างต่าง
ที่ข้างเหนือบันไดใหญ่ไว้ตรงกลาง	หน้าหลังขวางด้านสกัดจัดไม้โพรง
เลือกต้นใหญ่ใช้เปนเสาเกลาเปลือกปอก	กิ่งก้านงอกคดคู้ดูเก้งโก้ง
ราวพนักคั่นบันไดล้วนไม้โค้ง	ช่องปรุโปร่งกิ่วคอดตลอดลำ
ปลูกกล้วยไม้ใบกระจายบนปลายเสา	ดูเข้าเค้าน่าชมเห็นคมขำ
ที่เกาะกิ่งไม้ตัดมาจัดทำ	เชือกประจำสอดร้อยห้อยรายราว
ห้องเฉลียงเคียงหลังฉากข้างหน้า	เขาช่างหากาบปลอกออกสีขาว
ติดตามตอต่อระยะเปนระนาว	ไม่ก่ายก้าวเกะกะจังหวะดี
เหมือนหอยกาบทาบไว้ใส่ขนม	เห็นน่าชมจริงมิใช่จะใส่สี
ที่ตรงช่องห้องประทับกลับวิธี	ล้วนแต่มีเถาพันบันไดลิง
อิกช่องหนึ่งกึ่งกลางหว่างห้องใหญ่	ล้วนไม้ไผ่น่าดูสมผู้หญิง
ลำน้อยน้อยทอยตอกเตาปูยิง	รอบไม้จริงต่อใหญ่เปนไม้เฟือง
บันไดปลายย้ายไปเปนไม้ปล้อง	โตสักสองกำถ้วนกระบวนเขื่อง
ไม้ไทรโยกที่ออกชื่อฦๅทั่วเมือง	เปนจบเรื่องราวบันไดใช้เช่นนี้
แขวนกล้วยไม้ชายคาหาตอตัด	คาดเชือกรัดโยงทำประจำที่
คูครึกครื้นรื่นดาดสอาดดี	สมเปนที่ประทับยั้งอยู่ตั้งเดือน
ตามพื้นภูมิสถานสอ้านสอาด	ล้วนแผ้วกวาดแต่งตกไม่รกเปื้อน
ต้นไม้จัดตัดแต่งแปลงเปนเรือน	เห็นงามเงื่อนไม้ดัดจัดประจำ
พฤกษาสูงเสียดสอดทอดกิ่งชิด	ดวงอาทิตย์ดังจะบังได้ยังค่ำ
​รั้วไม้รวกเรียงรายกันชายน้ำ	เดินเพลี่ยงพล้ำพลาดพลั้งได้ยั้งยัน
อันลำธารผ่านมาหน้าตำหนัก	ท้นทบหักโอนเอี้ยวเลี้ยวบิดผัน
ถึงสี่ทอดตลอดตั้งแต่ข่ายกัน	ตรงผ้ากั้นฉนวนบังหลังพลับพลา
ลำธารทางกว้างประมาณหกศอกถ้วน	ภาคพื้นล้วนทรายอ่อนกับก้อนผา
บ้างเปนปูนจับกรังดังศิลา	บางแห่งมาดินปนระคนทราย
ที่แหล่งลึกหลั่งล้นจนชาณุ	ไหลดั้นดุปรึงปราดไม่ขาดสาย
ที่ตอนตื้นยืนเพียงข้อพอสบาย	ตวันชายทูลหม่อมลงสรงวารี
ด้วยต้นไม้ใกล้ธารก้านใบชิด	ร่มสนิทบังแสงสุริย์ศรี
จัดแพไม้น้อยน้อยลอยวารี	บนหลังมีประทุนตั้งจังกูดคัด
ทรงลากลุยชลสวนทวนกระแส	แล้วปล่อยแพลอยล่องไม่ข้องขัด
มาพล่องแพล่งอยู่ที่แก่งสารวัด	เสียงอึดอัดอื่ออึงดึงเชือกชัก
พอหลุดแก่งแข่งขานสท้านก้อง	แพลงช่องเลื่อนหลุดสดุดกัก
สายน้ำปัดฟัดตลิ่งนิ่งชงัก	เสียงคึกคักถ่อเขนเปนอลเวง
พอพ้นวังเวียนคว้างลงกลางเรี่ยว	สายน้ำเชี่ยวกระทบผาปาดังเผง
เกิดแพล่มติดตื้นเสียงครื้นเครง	เลยเท้งเต้งประทุนลอยถอยอึงคนึง
กลายเปนแข่งแพใครจะไปคล่อง	ช้าก็ต้องส่งไสไปให้ถึง
ทั้งสามองค์ทรงเชือกกระชากทึ้ง	แพทลึ่งขึ้นบนดอนต้องช้อนลง
สองชั่วโมงก็ยังไม่ใคร่ทรงเลิก	เอิกเกริกเริงจิตต์พิศวง
เสด็จขึ้นถึงบนฝั่งยังพะวง	จนต้องทรงอุ้มแพไม้ไปตามกัน
มีแคร่นั่งริมน้ำเปนสามเหลี่ยม	สายชลเปี่ยมปริ่มเปรมเกษมสันต์
แสนสนุกสุขสบายไม่วายวัน	เสียงน้ำลั่นอยู่เปนนิจติดใจตรึง
​ทางผ่านธารมีตะพานถึงสองแห่ง	ตรงตำแหน่งหน้าตำหนักชักข้ามขึง
เปนพื้นตรงต่อไปลงที่ต่ำจึง	มีขาหนึ่งเขาลาดดาดลงไป
อีกอยู่ตะพานปลายท้ายที่พัก	ดูน่ารักทำเปนโค้งโก่งไถล
ปูเรือกขัดลายสี่งามวิไล	พนักใช้ไม้ลำทำเกลี้ยงเกลา
เบื้องบนฝั่งไปข้างหลังเรือนที่พัก	สนุกนักดูเปนเนินเหมือนเทินเขา
ต้นไม้ใหญ่ยืนสล้างอย่างบังเงา	ไม่ร่วงเฉาใบชิดสนิทงาม
หลังพลับพลามาข้างนี้มีก่อไผ่	ลำไม่ใหญ่เปลาดีไม่มีหนาม
เรียกไผ่ผากฤๅไผ่บงไม่ตรงความ	ขึ้นเต็มตามพื้นราบเหมือนปราบเตียน
ต้นเรียงรายปลายลำพอจดประ	เปนระยะยิ่งอย่างมือช่างเขียน
มีตอบักชักเปนแยบดูแนบเนียน	ทำลายเลียนพัดด้ามจิ้วบรรจบวง
เดินเข้าในได้ทางด้ามตามขอบพัด	ไม้ลำตัดตีหลังตอพอประสงค์
สามลำเรียงเพียงขอบพัดจัดประจง	ข้างล่างลงเฟินรายเปนชายเชิง
ปูเสื่อทางวางแถวเปนแนวแฉก	มิให้แยกเดินไปได้เหลิงเจิ้ง
พอเปนที่เกษมสันต์จิตต์บรรเทิง	สำราญเริงเล่นในร่มเมื่อลมตึง
มีโต๊ะตอต่อตั้งหลังเปนแผง	เขาคิดแผลงเก้าอี้นั่งทำขังขึง
ไม้ไผ่เกลาเข้าคู่เตาปูตรึง	อีกตัวหนึ่งนั้นเปนทีเก้าอี้ยาว
ตอไม้คู้คู่ขาดูน่าขัน	เบื้องบนนั้นเหมือนระนาดพาดไม้ขาว
ตลอดตั้งหลังพนักพักพิงราว	ถึงร้อนอ้าวนั่งนอนก็ผ่อนเย็น
วงหลังค่ายรายกั้นฉนวนผ้า	กว้างกว่าสามสิบวาฉันคิดเห็น
แต่ตามยาวถึงราวป่าน่าจะเปน	สักสามเส้นดอกกระมังยังเคลือบแคลง
เดินจนเหนื่อยเมื่อยขากว่าจะหมด	เที่ยวจำจดลำพังตัวทั่วตำแหน่ง
​ยามกลางวันปรอทหย่อนไม่ร้อนแรง	เย็นกว่าแห่งอื่นสิ้นในถิ่นนี้
ยามกลางวันนั้นเพียงแปดสิบห้า	บางวันหย่อนผ่อนลงมาแปดสิบสี่
เปนที่แสนสุขเกษมโปร่งเปรมปรีดิ์	ยามราตรีหนาวเย็นไม่เว้นวัน
แต่เพียงนี้เกือบไม่มีเวลาเที่ยว	ต้องลดเลี้ยวเร่ร้ายผาดผายผัน
น้อยเวลาหายากลำบากครัน	จะรำพันต่อไปไม่มีเวลา
ภาสกรอ่อนสีสี่โมงส่วน	เสด็จกระบวรเรือน้อยคล้อยจากท่า
ทางสักห้าเส้นเศษสังเกตตา	เลยผ่านหน้าน้ำโจนน้อยคล้อยครรไล
ไปนิดหนึ่งก็พอถึงพุประดู่	เสียงน้ำซู่สืบมาหาช้าไม่
ตามริมฝั่งคราบกรังเนื่องกันไป	แต่พุใหญ่จนถึงนี้มีมากมาย
พิรุณร้างว่างเว้นไม่เห็นพุ	ยังดันดุแต่ฉเพาะที่เหมาะสาย
ถ้าหน้าฝนท้นกระเด็นไม้เว้นวาย	จะพร่างพรายไปทั้งฝั่งดังพุเดียว
วังประดู่ดูตรงหน้าสักวาหนึ่ง	สายน้ำปรึงปราดกล้าน่าหวาดเสียว
เพราะธารใหญ่ไหลหักมาเปนเกลียว	ฉะเพาะเลี้ยวมาลงร่องช่องไม่โต
ต่อขึ้นไปนั้นเปนอ่างกว้างถนัด	ซ้อนถัดถัดกันขึ้นไปไกลอักโข
ปีนขึ้นตามปากอ่างอย่างสะโล	แต่ดูโสโครกนักมักเปนตม
ไต่ขึ้นไปเส้นหนึ่งจึงพ้นอ่าง	ถึงธารกว้างใบพฤกษามาสะสม
น้ำรินรินเรื่อยมาไม่น่าชม	มีไม้ล้มทับทอดตลอดทาง
ทอดพระเนตรพุประดู่สักครู่ใหญ่	ล่องครรไลกลับหลังยังพุล่าง
น้ำโจนน้อยลอยแลชะแง้พลาง	ดูคล้ายอย่างพุใหญ่ไม่ไกลกัน
บริเวณวารีที่ตกกว้าง	ดูอยู่ข้างจะยาวใหญ่ไปกว่านั่น
แต่น้ำไปไม่แรงทั่วทั้งนั้น	ฉะเพาะลั่นหลั่งลงอยู่ตรงกลาง
​เปนห้าสายฝ่ายเหนืออยู่ข้างน้อย	ตกเปนฝอยไหลหลากตามปากอ่าง
ตะพานทอดจอดตรงนี้ไม่มีทาง	ต้องไต่ข้างขอบคั่นหลั่นขึ้นไป
น้ำในห้วงริมทางอยู่ข้างลึก	ออกปึกปึกกลัวพลาดปราดไถล
แต่รอดตัวเต็มทีมีต้นไม้	พอเหนี่ยวไว้แทนราวก้าวลิลา
ขึ้นจากไหล่เหนือนี้ถึงที่อ่าง	เปนชั้นกลางน้ำลงตรงหน้าผา
จากแอ่งนี้สี่ทางวางลงมา	ตกคงคาทุ่มโถมเสียงโครมครืน
อาบวารีแล้วตรงนี้เปนที่หนึ่ง	ไม่ลึกซึ้งเกินไปแลไม่ตื้น
ล้วนทรายอ่อนขาวสอาดดาดเปนพื้น	เหยียบไม่ลื่นแลไม่คมเห็นสมควร
หน้าผาในที่ตรงนี้มีคูหา	กว้างสักวาโดยรอบคิดสอบสวน
คล้ายถ้ำน้ำพุใหญ่ในกระบวน	แต่ลดส่วนย่อมกว่าทั้งท่าที
ตรงหน้าถ้ำสายน้ำไม่เอิบอาบ	เปนแต่ซาบลงมาย้อยพร้อยพร่างถี่
เปนตะไคร่ไคลคร่ำขำขะจี	ไม่เปนที่หยุดยั้งนั่งสำราญ
ที่หน้ามอต่อไปข้างเหนือถ้ำ	ทางสายน้ำบ่าตรงลงละหาน
เปนเกลียวใหญ่ไหลหลั่งดังสท้าน	เหมือนเดือดพล่านพลั่งพลุ่งฟุ้งเปนฟอง
ที่ข้างเหนือใต้ไปอิกทีมีสายใหญ่	จำไม่ได้ไม่สู้งามสามหรือสอง
มีดั้นขึ้นไปต้นธารน้ำน่านนอง	เปนห้องห้องต่างต่างบ้างยาวรี
ลำธารตรงลงแพร่แผ่กว่าเส้น	ศิลาเปนคันอย่างทางวิถี
เดินเที่ยวไปได้ง่ายสบายดี	ตามพื้นมีก้อนหินดินปนทราย
พุน้อยนี้นับว่าดีกว่าพุใหญ่	ที่ในเรื่องต้นไม้มีมากหลาย
ที่เบื้องบนต้นแว่แผ่บังราย	ที่เชิงชายวารีมีตะไคร้
ต้นเฟินแฝงแซงงอกตามซอกผา	พ้นธาราเปนกระบวรล้วนไม้ใหญ่
​เดียรดาษกลาดกล่นด้วยต้นไม้	งามเหมือนเขาไกรลาสสอาดตา
เสด็จลงสรงสนานสำราญรื่น	ต่างแช่มชื่นชูใจไปทั่วหน้า
สุริยงลงลับบรรพตา	ข้างในมาคอยค้างอยู่กลางเรือ
ด้วยเสด็จครรไลทางในป่า	ผู้ที่กำกับมาเขาไม่เชื่อ
คอยอยู่จนเกือบทุ่มหนาวครุมเครือ	นั่งจนเบื่อเต็มทีไม่มีอะไร
เห็นแต่มาเรียกเทียนเวียนไปจุด	อุตลุดรายทางสว่างไสว
เสียงเอะอะเวยวายแล้วหายไป	อย่างเต็มใบแบบจะบอกออกเห็นจริง
นั่งครางร่นบ่นหารือกันตุบตับ	เรือม่วงพายฉับฉับเฉียดตลิ่ง
มาบอกให้กลับไปใจประวิง	นึกเกรงกริ่งกระไรอยู่ดูไม่ดี
เห็นตำรวจถือไฟไปตามฝั่ง	นึกว่ายังทรงดำเนินอยู่ที่นี่
ต่อขึ้นไปบนพลับพลาพนาลี	เห็นเสด็จสถิตที่สำราญนาน
รับสั่งว่าเสด็จมาทอดพระเนตร	ตามประเทศทางน้ำลำละหาน
จากโจนผันผายในท้องธาร	ศิลาดาลสีดำตำบาทคม
ทรงเสลี่ยงพระเก้าอี้มีคานหาม	เสด็จตามทางไพรในไผ่ร่ม
ต้องคดเคี้ยวเลี้ยวเดินเนินพนม	คราวประถมที่ต้องผ่านธารชลธี
เห็นมีมอเหมือนดังก่อขึ้นฉะเพาะ	แล้วแขวะเจาะเปนปล่องช่องวิถี
น้ำเลี้ยวลั่นถั่นลงที่ตรงนี้	เสียงวารีโกรกก้องทั้งท้องธาร
ดูท่วงทีเหมือนที่ทำในสวนขวา	ท่อธาราสาหรับล้นเมื่อชลฉาน
แต่สายนี้ทีจะไปใต้ดินดาล	แล้วผุดพล่านขึ้นสักแห่งไม่แจ้งใจ
ผ่านวารีที่สองล้วนกองผา	มีศิลาเปนตพานผ่านน้ำไหล
​ช่องคูหากลมกว้างใช่อย่างไทย	ทีจะไปข้างโค้งโปร่งเปนทาง
ศิลาก้อนซ้อนกันดูเกะกะ	บ้างเรอะระรุงรังอยู่ข้างล่าง
ข้ามข้อศอกลำธารลอดผ่านกลาง	ดำเนินขวางแหลมตัดลัดลงธาร
ที่ตรงนี้วารีอยู่ข้างลึก	ไหลคึกคึกลุยละลอกกระฉอกฉาน
สนธยามืดมนท์อนธการ	พวกทวยหาญจุดคบครบมือกัน
ขึ้นบกไปไม่ถึงไหนต้องลงน้ำ	เดินตามลำธารน้อยค่อยผายผัน
ถึงปากปล่องช่องพุน้ำโจนพลัน	สลิลลั่นจากกรอกซอกศิลา
ตัวคิรีก็มิใช่จะใหญ่กว้าง	อยู่เหมือนอย่างเนินที่มีก้อนผา
ไม่ควรเห็นเปนที่เกิดธารา	ชรอยมาแต่คิรีที่ข้างใน
เดินใต้ดินหินผากลบหน้าอยู่	มาส้าสู้ขึ้นที่นี้มีช่องใหญ่
พุขึ้นมามิใช่ว่าสูงเมื่อไร	อยู่ใกล้ใกล้ปัฐพีมีผาบัง
ไหลแผ่แตกแยกกันเปนสองสาย	บรรจบปลายไม่สู้ไกลร่วมไหลหลั่ง
มีละเมาะเกาะกลางข้างขวาพัง	น้ำตกดังลึกมากเดินยากเย็น
ลำธารนี้ที่เปนต้นน้ำโจนใหญ่	ถ้าตรงไปจากพลับพลาทางห้าเส้น
แยกอิกสายย้ายทางห่างกระเด็น	ไม่แลเห็นสายน้ำเพราะค่ำคืน
เขาว่าไพล่ไปบรรจบน้ำโจนน้อย	ที่มีรอยธารามาทางอื่น
จึงคิดการกันบรรจบทำนบยืน	แก้ไขขืนธารทวนให้หวนมา
ร่วมทางนี้ที่จะลงน้ำโจนใหญ่	ชลาไหลจึงได้หลากมากขึ้นกว่า
เมื่อคราวหลังครั้งเสด็จมาทัศนา	ตามแนวป่าไม่มีผู้รู้ตำบล
พึ่งมาทราบกันขึ้นใหม่ในครั้งนี้	เพราะผู้ที่ตัดไม้ในไพรสณฑ์
ทั้งนายด้านนายงานพาลจะซน	เทียวเดินด้นค้นคว้าในป่าดอน
ยังที่อื่นอีกก็มีที่เขาพบ	เวลาพลบมืดค่ำจำหยุดหย่อน
เสด็จกลับทางธารที่ผ่านจร	เปนทางย้อนหน่อยหนึ่งจึงตัดมา
ในไผ่หมู่ครู่หนึ่งก็ถึงค่าย	ข้ามลำธารท่อนปลายข้างฝาผ้า
แล้วดำเนินเลียบรอบขอบพลับพลา	มาเข้าทางข้างหน้าท้องพระโรง
พลับพลานี้มีผ้ากั้นสามด้าน	ที่ข้างธารน้ำตกยกเปิดโถง
พอสิ้นแสงสุริย์ศรีอัคคีโพลง	สว่างโล่งแลปลอดตลอดธาร
ต้นไม้ใช้โคมกระดาษสอาดหนอ	แลข้างไหนนอรอรอไปทุกด้าน
จนลืมหลังตั้งแต่จะเบิกบาน	ขอจบสารเสร็จกลอนในตอนนี้ ฯ
วัน ๑ ฯ๑๑ ๒ ค่ำ
๏ ไม่รู้ว่าเวลาเช้าจะไปไหน	จึงวางใจนอนสบายสายเต็มที่
เสวยเสร็จจะเสด็จจรลี	ต้องกาหฬเต็มทีเกือบไม่ทัน
สามโมงถ้วนคลายกระบวนออกจากท่า	ล่องลงมาตามนทีรี่เร็วผัน
เห็นเรือทอดจอดเคียงกันเรียงรัน	ฟังนี่นันด้วยสำเนียงเสียงพูดจา
ที่เกาะกลางหว่างตะไคร้ไม่มีอื่น	ล้วนดาดดื่นด้วยพระสงฆ์ทรงสิกขา
บันดาที่โดยเสด็จดำเนินมา	นั่งห่มผ้าคอยเฝ้าเข้าแถวเรียง
ถึงถ้ำพระพอประทับเข้าเทียบที่	เสียงชนีร่ำร้องซ้องแซ่เสียง
โหนอยู่ยอดไม้ใหญ่ที่ใกล้เคียง	เกาะกิ่งเมียงอยู่กับที่ไม่หนีไกล
เจ้านายท่านทูลว่าถ้าเช่นนี้	ให้คนต้อนเข้าสักทีก็จับได้
ยังทรงเห็นง่ายนักหนักพระไทย	ครั้นซักไซ้ไปอิกทีมีตัวยืน
เคยจับไว้ได้เมื่อสองวันมานี้	ยังซ้ำมีต่อไปที่รายอื่น
เอาตัวมาถวายได้ในกลางคืน	ดูไม่ตื่นราบเชื่องเห็นเงื่องงุน
​ตัวไม่ใหญ่แต่มิใช่เปนลูกเล็ก	อย่างหนุ่มเด็กฤๅไฉนอยู่ไขว่วุ่น
ปีนขึ้นสู่เสาส้างอย่างชุลมุน	ขนขาวขุ่นหน้าพิฦกเหมือนหมึกทา
วิธีไล่ขึ้นไปช่วยกันสกัด	โห่สพัดอย่าให้ไปได้ในป่า
หนีเวียนวงคงจะไต่ต่ำลงมา	ว่าไม่ช้าสักเท่าใดก็ได้ตัว
เพียงสองคนไล่จนเพราะมันขลาด	ไม่เก่งกาจอ่อนเพลียกะเปี้ยกะปั้ว
คนขึ้นไปบนตลิ่งยังนิ่งซัว	ตกใจกลัวขึ้นสิจนคนตบมือ
ที่หน้าถ้ำเต็มทนพ้นจะอยู่	แตรกรอกหูเหลือกำลังทั้งอึงอือ
ซึ่งนั่งอยู่ให้ได้ชมสมคำฦๅ	ก็เปนดื้อเต็มทีดีอยู่แล้ว
อันหนทางขึ้นถ้ำจะร่ำเรื่อง	เปนเนินเนื่องล้วนต้นไม้ใหญ่เปนแถว
สักห้าเส้นสูงขึ้นไปได้ถึงแนว	เหลี่ยมเขาแน่วเหนี่ยวกระติบสักสิบวา
วุ้งชวากปากวิถีสักสี่ศอก	เปนช่องนอกลาดลงไปในคูหา
ถึงเวิ้งในใหญ่กว้างสำอางตา	พระศิลาอยู่ข้างในนั้นหลายองค์
ที่ยังดีมีหน้าตักสักสองศอก	อิกองค์ออกสงไสยให้พิศวง
เห็นพระเศียรวิปริตผิดทรวดทรง	แต่นึกปลงว่าเปนที่พระศรีอาริย์
ที่เบื้องขวาพระสาวกยืนยกหัตถ์	พระเศียรพลัดหายแยกฤๅแตกฉาน
ชวากในไปข้างหลังพระประธาน	พระประมาณหน้าตักสักศอกปลาย
พระสาวกประนมกรท่อนล่างหัก	ส่วนพระพักตร์ยังดีไม่มีฉลาย
เห็นพระเศียรหนึ่งวางอยู่กลางทราย	ให้หลวงนายยกออกไปนอกลอง
ตั้งพระยืนขืนขัดรัศมี	เห็นผิดทีกันอยู่ควรคู่สอง
ทรงสอบสวนเสาะหาท่าทำนอง	จนต่อต้องกันใหม่ได้ทั้งนั้น
อันพระเศียรพระศรีอาริย์พานผิดเค้า	ย้ายมาเข้ากับพระยืนคืนที่มั่น
​พระเศียรที่เอามาลองไม่ต้องกัน	คิดผ่อนผันไปพระนั่งตั้งพอดี
ดูทรวดทรงพระทั้งหลายคล้ายของหลวง	ใครจะล่วงขึ้นมาสร้างกลางวิถี
คงจะพามาจากราชบุรี	ดูท่วงทีรูปลม้ายคล้ายคลึงกัน
แต่จะตั้งอยู่ตรงนี้ฤๅที่ไหน	นึกสงไสยยังไม่เห็นเปนเหมาะมั่น
ที่ตรงเวิ้งท้ายถ้ำเห็นสำคัญ	ดูเชิงชั้นภูมที่ดีชอบกล
เพดานสูงสืบวาตรงหน้าปล่อง	สมเปนห้องไว้พระฤๅปะฝน
จะยกย้ายจากข้างในมาไว้จน	ต้องถูกค้นปฤศนาหาลายแทง
ยังมีทางข้างทิศตะวันออก	เดินซอนซอกเข้าไปได้สามแห่ง
ล้วนแต่ตื้นติดตัดทางลัดแลง	ไม่มีแสงสว่างต้องส่องอัคคี
ในถ้ำนี้ไม่เปนที่สนุกสนาน	แต่เพดานงามมากหลากหลายสี
เหมือนกลีบเมฆมัวพยับซับซ้อนมี	ภู่วารีหยดย้อยห้อยเรียงราย
นมัสการพระเสร็จเสด็จกลับ	ลงประทับเรือที่นั่งผังผาดผาย
ขึ้นเหนือน้ำจ้ำจ้วงทั้งแจวพาย	จอดที่ปลายตพานน้ำถ้ำเขาเกวียน
ที่ตรงท่ามีศิลาอยู่ในน้ำ	บันไดทำเทลาดพาดเฉนียน
ขึ้นทอดเดียวกรวดตรงไม่วงเวียน	ถึงพื้นเตียนใต้ชวากปากคิรี
สูงประมาณสี่วาตรงหน้าเวิ้ง	วัดแต่เชิงบันไดยืนถึงพื้นที่
สิบศอกถ้วนส่วนขวางก็กว้างดี	ปล่องบนมีชองสว่างเข้าข้างใน
เลี้ยวข้างซ้ายไปฝ่ายอุดรทิศ	ถ้ามืดมิดจุดไฟเข้าไปได้
ปากช่องกว้างสี่วาถ้าเข้าไป	ถึงห้องใหญ่สูงเสร็จสักเจ็ดวา
พื้นสูงสูงต่ำต่ำต้องคลำก้าว	มีหิ้งยาวริมผนังข้างเบื้องขวา
ข้างซ้ายเปนเหมือนเช่นแท่นแผ่นศิลา	จะนิทราเล่นก็ได้ไม่ครุคระ
​มีภู่ดื่นยื่นย้อยห้อยระย้า	เหมือนมาลาแขวนเล่นเปนจังหวะ
รางหลืบคั่นเหมือนกับชั้นที่ไหว้พระ	บางแห่งเห็นเปนระยะยิ่งติดราย
ที่ชั้นในไปอิกทีนั้นมีช่อง	เข้าได้สองทางตามความมุ่งหมาย
ไปทางกลางอย่างเดินได้สบาย	ต้องตกายขึ้นสูงพยุงตัว
ถ้าในจิตต์คิดคร้านการปีนป่าย	ไปข้างซ้ายลับแลบังนั้นยังชั่ว
แต่ต้องซุดมุดก้มคลานซมซัว	ระวังหัวอย่าให้โผนโดนเพดาน
ไปร่วมกันที่ข้างในไม่พ้นก้ม	ถ้าซานซมวอกแวกหัวแตกฉาน
ถึงห้องในกว้างขวางอย่างสำราญ	ภู่ท่อธารน้อยน้อยย้อยเรียงรัน
ล้วนสีขาวยาวยื่นพื้นน้ำหยด	งามปรากฎกล่าวแสดงเหมือนแกล้งกลั่น
มีทางแยกไปอิกสองปล่องหนึ่งนั้น	ต้องเหยียบยันตามชง่อนหย่อนกายลง
รอยน้ำอาบคราบผนังดังแก้วแกลบ	ดูวาบแวบวิจิตรน่าพิศวง
เหมือนมือช่างสร้างสรรแสร้งบรรจง	สิ้นประสงค์เสียแต่ลึกนึกระอา
ยังอิกช่องมิได้ลองฟังแต่เล่า	เขาว่าเข้านั้นลำบากยากนักหนา
ต้องคลานถอยหลังลงตรงมรคา	ลำคูหาสูงเห็นเปนประทุน
มีหลืบลอดตลอดไปได้ถึงปล่อง	ถ้าทรงลองแล้วก็เห็นจะเล่นวุ่น
จะยุ่มย่ามงามใหญ่ได้ชุลมุน	ถึงต้องรุนกันขึ้นมาดูท่าทาง
มีชเวิกเวิ้งว้างตามข้างฝา	ยังซอกแซกไปมาได้ต่างต่าง
เมื่อเสด็จขึ้นครรไลไปช่องกลาง	แล้วกลับข้างปล่องซ้ายย้ายทำนอง
ร้อนกระไรในนี้มีแต่เหื่อ	จนซาบเสื้อชุ่มครันถึงชั้นสอง
ออกพ้นถ้ำที่ละม้ายคล้ายห้วงคลอง	ท่านเก่าเก่าคุยก้องกรี๊กันมา
ถึงปากช่องลมเฉื่อยเรื่อยระรื่น	ยั้งหยุดยืนชายวารีที่หน้าท่า
​แล้วจึงตามเสด็จตรงลงนาวา	ทวนขึ้นมาโดยกลางทางนที
มาถึงน้ำโจนใหญ่ใจฉันกว้าง	อยากจะให้จอดขวางอยู่ที่นี่
พอรับสั่งให้ยั้งแสนยินดี	ทอดพระเนตรอยู่ตรงนี้นั้นช้านาน
นั่งพินิจพิศดูหมู่น้ำตก	อยากจะยกเข้าไปไว้ในราชฐาน
จะได้เห็นเปนนิรันดร์ทุกวันวาร	เสียงท่อธารอุทกหลั่งฟังสบาย
ถึงเหน็จเหนื่อยเมื่อยล้าแม้มาเห็น	ก็พาเย็นอกใจให้เหนื่อยหาย
ที่ในวังทั้งว่าท่าลม้าย	ไม่มีสายน้ำลั่นทุกวันคืน
มาทแม้มีเหมือนเช่นนี้ในวังหลวง	จะนั่งหวงอยู่มิได้ไปที่อื่น
ยามนิทราพาให้น้ำใจชื้น	ถึงพลิกตื่นนอนสดับก็หลับพลัน
เฝ้าเพลินดูอยู่จนออกเรือที่นั่ง	ขึ้นตามวังกระแสสายค่อยผายผัน
น้ำโจนใหญ่ไกลมาพอซากรรณ	เสียงดังลั่นข้างหน้าต่อพอได้ยิน
คือสายน้ำโจนน้อยทอยระยะ	รับจังหวะเซงซ่าชลาสินธุ์
ให้รอเรือที่นั่งขวางกลางวาริน	หยุดชมถิ่นพุธารตระการตา
พิเคราะห์ไปในทำนองสองพุนี้	เหมือนวารีพุใหญ่น้อยไปกว่า
จะเปนด้วยแผ่กว้างต่างตำรา	ทั้งทีท่าน่ายลละกลกัน
อันพุนี้มีไม้ใหญ่ชอุ่ม	ขึ้นปกคลุมงามดีสอดสีกัน
ส่วนพุใหญ่ข้างหน้าสง่าครัน	ในเชิงชั้นเปิดเผยน่าเชยชม
ทรงทอดทัศนาเสร็จเสด็จผ่าน	สู่สพานเยื้องไปที่ไผ่ร่ม
เปนท่าขึ้นสู่เทินเนินพนม	โดยนิยมชื่อน้ำโจนโดนกันปัง
เขาเช่นนี้มีพ้องกันสองฟาก	จะรู้ยากจำเติมเพิ่มทิศฝั่ง
เสด็จวานตวันออกนอกค่ายวัง	เขานี้ตั้งตวันตกวกขึ้นมา
​ต้องตัดฉายชายตลิ่งลงเปนคั่น	จรจรัลเข้าไปที่ในป่า
ทางหกเส้นเปนกำหนดพนาวา	ขึ้นเหลี่ยมผาไปสักครู่ไม่สู้ชัน
ถึงหน้าเพิงเวิ้งวุ้งรุ้งภายนอก	กว้างสี่ศอกปากปล่องช่องผายผัน
แล้วเข้าซอกกรอกน้อยต้อยต่ำครัน	ต้องเรียงกันจรลีทีละคน
สักหกศอกแล้วไปออกเวิ้งใหญ่หน่อย	เห็นสูงลอยศิลาก้อนซ้อนสับสน
สาดลงไปได้ถึงพื้นแผ่นดินดล	เลี้ยวขวาไปถึงเสาเข้าลับแล
มีทางลอดสอดคลานเข้าไปได้	ถึงข้างในทางเปนปล่องสองแฉว
ไม่ถึงไหนเข้าไปตันกันอัดแอ	ต้องย่อแต้ตามชอกกลับออกมา
ที่เวิ้งนี้มีซองอิกช่องเล่า	เดินตรงเข้าเวิ้งใหญ่ขึ้นไปกว่า
แต่โดยกว้างที่ตรงนี้สักสี่วา	แลเห็นฟ้าตามช่องปล่องข้างบน
ช่องหนึ่งตรงลงมาแต่ยอดเขา	สว่างเข้ามาข้างในไม่ขัดสน
อิกปล่องเยื้องไปข้างหน้าริมท่าชล	ศิลาหล่นลาดรายคล้ายตพาน
ปีนขึ้นไปไม่สู้ยากถึงปากช่อง	แลเห็นท้องคงคาป่าละหาน
แต่ข้างในไปลำบากยากกันดาร	ต้องอยู่ชานถ้ำกลางหว่างมรรคา
ถัดตรงนี้มีช่องเปนห้องซอก	ดูเปนกรอกเข้าไปงามสามวากว่า
ถึงที่จนวนออกข้างนอกมา	มีคูหาไปอิกช่องเปนสองทาง
ส่วนข้างซ้ายฝ่ายนั้นไปตันตื้น	ย้ายทางอื่นแอบมาข้างขวาขวาง
เปนประทุนยาวยืดมืดรางราง	สูงแลกว้างศอกเดียวเจียวอกอา
คลานเข้าไปถึงข้างในนั้นยิ่งยาก	แคบเตี้ยมากเข้าทุกชั้นขันนักหนา
จนลงปลายถึงพังพาบราบอุรา	พอพ้นซอกออกมาถึงปล่องน้อย
ไม่ทลุขึ้นตลอดยอดภูผา	สูงสามวาพิศดูเปนภู่ห้อย
​สายวารีมีไม่ขาดหยดหยาดย้อย	ขาวหยอยหยอยหยดหยัดอยู่อัตรา
ที่พื้นดินหินเห็นเหมือนเช่นไข่	ต่อยเขาไว้มิให้แตกแปลกหนักหนา
เหมือนจริงจริงใช่จะแสร้งแกล้งเจรจา	สายธาราหยดกระเด็นถูกเปนเงา
ตัวฟองแดงอยู่ข้างในไข่ขาวล้อม	มิใช่ย่อมตะละใบเท่าไข่เต่า
จัลเม็ดอย่างใหญ่ได้รูปเค้า	ลูกเท่าเท่ากันมีสี่ห้าใบ
ทรงสอดไม้ธารพระกรเข้าค้อนคัด	ก็แงะงัดจากที่คิรีได้
รับสั่งให้ราชโกษาห่อผ้าไป	เล่าบอกใครจะได้เห็นเปนพยาน
ในถ้ำนี้มักมีตะไคร่น้ำ	จับฝาดำดื่นไปเปนหลายด้าน
ดูชุ่มชื้นพื้นผนังทั้งเพดาน	ไม่ยลธารธารามาทางไร
มีแต่เหื่อเห็นพร่างข้างคูหา	เพริศพราวตาเหมือนอย่างเพ็ชรเม็ดใหญ่ใหญ่
ที่ถ้ำนี้มิใคร่มีใครมาไป	จึงร้างไว้มิได้เรียกสำเนียกนาม
จึงทรงตั้งชื่อประจำว่าถ้ำแก้ว	เพราะพร่างแพร้วเห็นตระหนักไม่พักถาม
ซ้ำมีต้นแก้วป่าท่าทีงาม	พเอิญยามมีดอกออกเรียงราย
อันต้นใบนั้นไม่ผิดกับแก้วบ้าน	แต่ดอกบานกลีบบางห่างขยาย
ว่าตุมกลัดกลีบห่อพอลม้าย	แต่กลีบอายอ่อนกว่าในธานี
เสด็จตรงลงจากปากคูหา	ต้องผ่านท่าถ้ำเก่าเข้าวิถี
ไปเส้นหนึ่งจึงขึ้นเหลี่ยมคิรี	ระยะยี่สิบวาเปนผาชัน
ปากคูหามีศิลาก้อนใหญ่ขวาง	ทางสองข้างขวาซ้ายพอผายผัน
แต่ห้องในกว้างขวางสว่างตวัน	มีฝาคั่นดูทำนองเหมือนห้องใน
ศิลาก้อนซ้อนซับสลับสล้าง	ดูเหมือนอย่างตุ๊กตาก็ว่าได้
​เปนหลายตัวตั้งระระดะไป	ต้องจุดไฟเพราะผนังนั้นบังลับ
มีเวิ้งใหญ่ลงไปได้อิกแห่งเล่า	แล้วย้ายเข้าตามช่องเหมือนห้องหับ
อิกสามแห่งแกล้งใส่คะแนนลับ	ล้วนต้องกลับออกมาใหม่เพราะไปตัน
คูหานี้ทีงามกว่าถ้ำแก้ว	ดูพราวแพร้วน่าชมช่างคมสัน
วารีย้อยพร้อยพร่างไม่ห่างกัน	ทั้งเชิงชั้นเพิงกระพักยักทำนอง
ชโงกง้ำเปนชง่อนก้อนซ้อนแซก	บ้างแยะแยกยลเห็นเปนริ้วร่อง
ทางน้ำย้อยห้อยรย้าเรียกว่าฟอง	มีทุกห้องมิได้ห่างสำอางตา
เสด็จกลับทางเดิมโดยพระบาท	ยุรยาตรตัดตรงมาลงท่า
เรือที่นั่งเคลื่อนคล้อยลอยชลา	มาถึงหน้าแพเรียงพอเที่ยงวัน
สองทิวามานี้กะเหรี่ยงเฝ้า	เปนหลายเหล่าตลอดแดนแคว้นเขตรขัณฑ์
ทางถึงสามสี่ทิวาก็พากัน	อุส่าห์ผันผายมาอยู่ท่าคอย
ดูชื่นชมยินดีเปนที่ยิ่ง	นับถือจริงอย่างพระไม่ละถอย
ทั้งลูกเล็กหญิงชายเปนหลายร้อย	มานั่งคอยอยู่ไม่ว่างข้างพลับพลา
ของถวายตามมีที่หาได้	คือเข้าไร่พักแฟงแตงเปรี้ยวป่า
ทั้งว่านรากต้นใบไม้เครื่องยา	มีเสื้อผ้ากะเหรี่ยงบ้างต่างต่างกัน
ทรงจัดเสื้อสักหลาดประสาททั่ว	ที่เปนหัวหน้าหมดตามลดหลั่น
พวกตัวไพร่ได้เงินเปนรางวัล	ผู้หญิงนั้นผ้าห่มพอสมตัว
พวกรามัญบันดามาตัดไม้	มาเฝ้าได้แจกจ่ายรายจนทั่ว
ต่างอยากเฝ้าเข้าใกล้ไม่หวาดกลัว	ล้วนยิ้มหัวทูลพิดสนิทดี
ตัวพระไทรโยคตายวายชีวาตม์	ยังว่างขาดไม่มีใครได้รับที่
ทรงเห็นว่าหลวงรักษาจุมพลนี้	เปนคนมีกำลังตั้งบ้านเรือน
​ได้บังคับบัญชาบันดาไพร่	ที่ตั้งในแนวย่านบ้านป่าเถื่อน
แล้วขยันการกิจไม่บิดเบือน	เห็นเงาเงื่อนพอใช้ได้ราชการ
แต่ก่อนมาเมืองเหล่านี้เปนที่ร้าง	ตามสองข้างนทีไม่มีบ้าน
จึงเปนที่คับแค้นแสนกันดาร	มีแต่ด่านเกณฑ์ไพร่ให้ออกมา
ครั้นเดี๋ยวนี้มีคนมากกว่าก่อน	ต้องซู่มอญของฝรั่งทั้งพม่า
เดินเข้าออกทางนี้มีสินค้า	มาลงท่าล่องแพในแควนี้
หนึ่งผู้ร้ายฝ่ายอังกฤษที่ผิดแผก	ก็มักแปลกปลอมหน้ามาที่นี่
จะติดตามก็ลำบากยากพันทวี	เพราะไม่มีตาหูรู้ร่องรอย
ถ้าเมืองอยู่โพธารามข้ามเขตรแขวง	ด่านร่องแร่งทิ้งขว้างอย่างกร่อยกร่อย
กว่าจะเกณฑ์กันขึ้นมาช้าตะบอย	มักเลื่อนลอยหนีหน้าเข้าป่าดง
แม้เจ้าเมืองกรมการบ้านอยู่นี่	จะค่อยดีขึ้นบ้างอย่างประสงค์
พระดำริห์โดยดังหวังจำนง	จึงได้ทรงยกย่องลองประเดิม
หลวงรักษาจุมพลคนผู้นี้	ให้เปนที่พระไทรโยครับยศเพิ่ม
ประทานเสื้อโหมดเทศพิเศษเติม	เปนการเริ่มไว้ทีดูดีร้าย
แต่ประทับอยู่ข้างนอกออกขุนนาง	จนนภางค์เผือดร้อนตกตอนบ่าย
เสด็จลงเรือที่นั่งสั่งฝีพาย	แจวสู่ค่ายรับพม่าที่หาพบ
ระยะทางห่างจากน้ำโจนใหญ่	แปดเส้นไปถึงที่ทางถางบรรจบ
ตพานน้ำทำบันไดไว้ครันครบ	เปนหลายทบถึงฝั่งหลังดินดอน
แล้วทางไปในดงไม้ไผ่ผาก	ไม่ไกลมากห้าเส้นเปนดินอ่อน
ถึงปีกซ้ายค่ายต้นหนทางจร	เปนตอนตอนคันค่ายรายมูลดิน
สูงตั้งแต่คืบหนึ่งจนถึงศอก	เปนขอบบอกแนวไปเห็นได้สิ้น
​รับสั่งให้วัดดูรู้รบิล	ไม่แหว่งวิ่นสี่เหลี่ยมเท่าเทียมกัน
ยาวสองเส้นเปนระหว่างกลางวางป้อม	สี่ด้านห้อมที่เห็นเปนเขื่อนขันธ์
ห่างค่ายหลวงสามเส้นเปนสำคัญ	ค่ายใหญ่นั้นเหลื่อมตั้งฝั่งชลธี
ยาวหกเส้นเจ็ดวาหน้าลงน้ำ	ป้อมประจำแปดทิศปิดวิถี
โดยส่วนกว้างสามเส้นเปนรูปรี	ดูท่วงทีขึงขันเห็นมั่นคง
ค่ายปีกขวาเหลื่อมเข้ามาเหมือนข้างซ้าย	แต่ขยายใหญ่กว้างต่างประสงค์
สามเส้นแปดศอกถ้วนส่วนแวดวง	สี่เหลี่ยมลงเค้าข้างซ้ายลม้ายกัน
แต่ค่ายใหญ่ไปถึงค่ายปีกขวา	มีปีกกาทัพสมุทสุดขยัน
ซ้ายปีกกาโอบมามากมายครัน	จนไปยันบึงหลังตั้งเหมือนดังคู
ยาวห้าเส้นเปนระหว่างกลางมีป้อม	เลี้ยวคดค้อมหักมาท่าต่อสู้
ที่ชายหนองกองนูนดินพูนดู	เห็นมีอยู่สี่ห้าท่ารายพล
ค่ายใหญ่วางห่างน้ำสามเส้นถ้วน	เปนขบวนนาคนามตามเหตุผล
พื้นภูมิที่มีทำนองต้องอย่างยล	ในเชิงกลพิไชยยุทธดีสุดใจ
ตามขอบค่ายรายเห็นเช่นดินเผา	ดูเข้าเค้าอิฐหักประจักษ์ได้
คิดคเนกันว่าเห็นจะเปนไฟ	ลวกลามไหม้เสาค่ายทำลายโซม
ไม้โคนเสาเผาดินที่หลุมสุก	ด้วยไฟลุกลามชิดติดฮือโหม
คงใช้ไม้แก่นมั่นกันจู่โจม	เห็นไม่โคมคำว่าดูน่าฟัง
ห่างจากค่ายปีกขวาสิบห้าเส้น	ลำห้วยเปนสองทางที่ข้างฝั่ง
ปลายร่วมกันยันตรงสู่ดงรัง	หว่างห้วยตั้งป้อมไว้ปืนใหญ่วาง
พื้นป้อมต่ำคเนตาห้าหกศอก	ที่ขอบนอกเนินนูนพูนสองข้าง
เหมือนเปนโดยธรรมดาดูท่าทาง	แล้วสืบสร้างขึ้นอิกสองทำนองกัน
​ได้แนวหน้าสี่วาวางระยะ	เปนจังหวะไว้ระหว่างให้ห่างคั่น
ทางปืนตรงลำน้ำคุ้งสำคัญ	ตลิ่งชันเช่นคิรีที่แขงแรง
รอบค่ายนี้มิใคร่มีต้นไม้ใหญ่	มีแต่ในค่ายเห็นเปนหลายแห่ง
ด้วยแรกตั้งตัดฟันมั่นกลางแปลง	อาไศรยแฝงฝั่งชันกันศัตรู
ที่ฟากฝั่งข้างประจิมริมปลายแหลม	ตั้งค่ายแนมรับหน้าข้าศึกอยู่
กว้างเส้นหนึ่งโดยรอบมีขอบคู	มีป้อมอยู่สี่ด้านที่ย่านกลาง
ทรงสงไสยว่าจะไม่เพียงเท่านี้	แต่ไม่มีเวลาด้นค้นรอบข้าง
ต้องตกลงเอาเปนใช้ได้พลางพลาง	พอเปนทางที่ดำริห์ได้ตริตรา
ทรงตรวจพงศาวดารสอบฐานที่	ความก็มีห้วนห้วนชวนกังขา
เพราะผู้แต่งไม่รู้แห่งอรัญวา	เปนแต่ว่าย่อย่อต่อกันไป
ส่วนค่ายนี้เห็นทีเปนท่ารับ	หาไช่ค่ายกองทัพยกมาไม่
เปนที่มั่นกันแดนแผ่นไผท	ทั้งโตใหญ่แน่นหนากว่าสามัญ
จึงลงเห็นว่าจะเปนที่ค่ายหลวง	การทั้งปวงพร้อมสรรพดูขับขัน
สอบจดหมายเหตุได้ก็ใกล้กัน	พอยืนยันยลเค้าเข้าทำนอง
คือเมื่อครั้งปีมะเมียอัฐศก	พม่ายกเข้ามาตั้งเปนครั้งสอง
นับในพระบรมวงศ์ทรงปกครอง	สืบสนองกรุงทวาราวดี
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า	เสด็จปราบดาภิเษกปีที่สี่
คำนวณตัดมาถึงปัจจุบันนี้	รอยสองปีเปนกำหนดจดประมาณ
ด้วยพม่ายกมาเมื่อปีหลัง	ดาประดังตลอดแดนแคว้นสถาน
ถึงแสนกับสามพันเดชบันดาล	ให้แตกพ่านพ่ายยับกลับไปเมือง
ตัวไพร่ตายหลายหมื่นกลับคืนคิด	จะเติมติดต่อยุทธไม่สุดเรื่อง
​จะเอาไชยใช้ที่รี้พลเปลือง	เพราะเต็มเคืองคิดอ่านเปนการปี
องค์อินแซะราชบุตรที่สุดหาญ	มาคิดการหมายมุ่งเอากรุงศรี
ตั้งอยู่เมืองเมาะตะมะกะโยธี	ห้าหมื่นมีหมายประมวญจำนวนพล
แต่งให้เมี้ยนหวุ่นเมี้ยนเมหวุ่น	สองคนคุ้นลู่ทางกลางไพรสณฑ์
ได้เคยคุมทัพหน้ามาประจญ	พาพหลสามหมื่นพื้นสกรรจ์
เข้ามาทำยุ้งฉางวางค่ายเข้า	ตามลำเนาแนวทางอย่างกวดขัน
แล้วลำเลียงข้าวปลามาเนืองนันต์	ตั้งค่ายมั่นสามสบคอยรบราญ
ฝ่ายมหาอุปราชยาตราทัพ	ดูคั่งคับด้วยพหลพลทวยหาญ
มาตั้งแม่กษัตรยั้งคอยฟังการ	ได้คิดอ่านราวีให้มีไชย
ฝ่ายที่กรุงทราบสารโองการตรัส	ให้เร่งจัดทัพทั้งสองเปนกองใหญ่
พลทัพหน้าสามหมื่นพื้นเกรียงไกร	ส่วนหนึ่งในวังหน้ากล้าสงคราม
เจ้าพระยารัตนาพิพิธนั้น	คุมพลพรรค์วังหลวงทั้งปวงหลาม
เข้าสมทบทัพหน้ายาตราตาม	ไม่เข็ดขามขยาดย่อต่อดัสกร
สมเด็จพระอนุชาธิราชเจ้า	ทุกแหล่งเล่าฦๅไชยไหวกระฉ่อน
เปนจอมพลโยธาทัพหน้าจร	จากนครสู่สถานด่านอัสดงค์
ทัพหลวงพลสามหมื่นพื้นอาสา	กุมศัสตรายุทธแย้งเครื่องแผลงผลง
กรมพระราชวังหลังทั้งพระวงศ์	เข้าควบคงโดยเสด็จดำเนินพล
ยกยาตรามาทางสุนัขหอน	ผ่านนครเข้าในแนวไพรสณฑ์
มาโดยลำแม่น้ำน้อยเนื่องตำบล	จนลุดลไทรโยคยั้งโยธา
ให้ดำเนินพลไกรไปทางบก	ท่านสมุหนายกเปนกองหน้า
ดำเนินก่อนตอนรองที่สองมา	สมเด็จพระอนุชาคุมทัพไชย
​ดำเนินถึงท่าขนุนระยะนั้น	จึงคลี่คลายพลขันธ์กระบวนใหญ่
หนุนกันเปนจังหวะระยะไพร	ทัพหน้าใกล้สามสบพบศัตรู
ตั้งค่ายมั่นกระชั้นชิดปรปักษ์	หวังหาญหักรบรอไม่ย่อยู่
ทัพวังหน้าหนุนหลังตั้งค่ายคู	คอยรอสู้ที่สองรองลงมา
ระยะทางห่างห้าสิบเส้นถ้วน	เกลือกแปรปรวนประทะทัพรับต้านหน้า
กองทัพหลวงแหล่หลามมรคา	ยั้งโยธาทัพใหญ่ที่ในดง
ระยะทางห่างเจ็ดสิบเส้นเศษ	คอยฟังเหตุผ่อนเพิ่มเติมพลส่ง
ฝ่ายทัพหน้าได้ประจญรณรงค์	พม่าองอาจหาญออกราญรบ
สามทิวาก็ระอาอำนาจฤทธิ	ไม่ต่อติดตื่นแยกแตกตลบ
ฝ่ายทัพไทยไล่สวนตีทวนทบ	แต่สามสบจนกระทั่งหลังคิรี
พิเคราะห์ความตามในจดหมายเหตุ	กับประเทศทำนองในท้องที่
ก็เห็นส่อสมเค้าเข้าท่วงที	ทางแต่นี้ถึงสามสบครบหกวัน
ถึงมิใช่ค่ายประชิดติดข้าศึก	ก็ควรนึกคาดเห็นเปนที่มั่น
เพราะเปนท่านาวาประชุมกัน	จัดทับเทียบพลขันธ์เข้ากระบวน
ทั้งเปนที่สระสมสเบียงทัพ	ทั้งรบรับปรปักษ์เผื่อหักหวน
ถูกเยี่ยงอย่างสงครามตามสมควร	ทรงสอบสวนดูเห็นความเช่นนี้
เสด็จลงนาวาที่หน้าค่าย	ข้ามฟากฝ่ายตวันตกวกวิถี
ขึ้นประพาสเหนือน้ำลำนที	มีคิรีริมฝั่งตั้งเรียงราย
ล้วนชั้นเชิงเพิงผาท่าหลายอย่าง	ตามขอบข้างท้องคุ้งยุ่งใจหาย
ที่หัวแหลมนั้นก็เห็นเปนหาดทราย	แต่เชิงชายชันตั้งไปทั้งนั้น
ตะไคร้น้ำแถบนี้มีแต่แหลม	ขึ้นแซกแซมต้นแว่แผ่ผกผัน
​ส่วนท้องคุ้งเนินคิรีมีแต่พรรณ	กอไม้รวกเรียงรันโหรงขึ้นไป
บ้างท้องที่นั้นก็มีไม้ไผ่ผาก	เปนหมู่มากลำห่างสว่างไสว
บางแห่งเปนดงยืดมืดหมู่ไพร	ต้นไม้ใหญ่ดังศิขรดูซ้อนซับ
เสด็จไปสี่เลี้ยวเจียวเทียบทบ	พอตกพลบค่ำเสร็จเสด็จกลับ
เกือบทุ่มหนึ่งจึงถึงที่ประทับ	เสวยสรรพแซ่เสียงกะเหรี่ยงรำ
เข้ามามีที่ข้างในฉันได้เห็น	เริ่มแรกเต้นไม้เคาะเปาะเปาะร่ำ
เช่นเห็นแล้วแต่วานซืนคืนนี้ซ้ำ	หัวเห็ดย้ำสองอย่างไม่ต่างกัน
ต่อนี้ตีเถิดเทิงกะเหรี่ยง	มีฉาบตอดสอดเสียงสำเนียงขัน
มีผู้ชายร่ายรำทำพัลวัน	ดูคล้ายพรรค์ฟ้อนแคนแกนเต็มที
พวกผู้หญิงร้องเพลงวังเวงเสียง	เข้านั่งเคียงเรียงรันกันทั้งสี่
เอระกะช้าใจเห็นใช้มี	ลงท้ายถี่ซ้อนซ้ำย้ำเนืองเนือง
เสียงเอเอร่ำไปนับหลายร้อย	แต่นั่งคอยฟังเค้าไม่เข้าเรื่อง
ภาษาผิดเราไกลใช้ยักเยื้อง	เหมือนต่างเมืองกันมาน่ารำคาญ
ในการเล่นเห็นทีเดียวก็เรียนได้	แต่จนใจเรื่องร้องซ้องประสาน
โสกกระไทยสนุกกว่าดูอาการ	โปรดประทานรางวัลทั่วทุกตัวคน
ค่ำวันนี้มีลูกพระวังหิน	เปนหัวหน้าอยู่ในถิ่นแถวไพรสณฑ์
หน้าเอนดูนักหนากล้ากว่าคน	มาเฝ้าบนพลับพลาหน้าตาดี
ภาษาไทยก็มิใคร่จะรู้จัก	ใครทายทักตอบภาษาว่าอู้อี้
ดูร่างใหญ่อายุได้สิบเอ็จปี	ค่ำวันนี้ประทานสร้อยร้อยสวมฅอ
ล้วนเงินบาทเฟื้องสลึงตรึงสายลวด	เจาะร้อยกวดติดกันคั่นต่อต่อ
ดูก็เห็นงามดีมั่งมีพอ	ทั้งแม่พ่อดีใจไม่มีปาน
​ทั้งไปเฝ้าที่ข้างในได้อิกหลาย	เต็มสองฟายมือรับกลับไปบ้าน
เห็นจะนับเปนเศรษฐีมั่งมีนาน	ทั่วทั้งย่านไม่มีสู้เด็กผู้นี้
เขาชื่อว่าซอลาพอต่อไว้หน่อย	ฉันลืมลอยหลงเหลือเมื่อตะกี้
ลองชวนให้เข้าไปอยู่ในบุรี	กลัวเต็มทีล่ออย่างไรไม่ยินยอม
เข้าที่นอนนิ่งฟังน้ำหลั่งไหล	กิ่งกล้วยไม้แขวนตรงส่งกลิ่นหอม
ถึงมีทุกข์ปลุกปลื้มจนลืมตรอม	เหมือนขับกล่อมยวนใจให้ไสยา
จะอยู่นี่อีกราตรีเดียวเท่านั้น	เสียดายครันคงไม่สิ้นถวิลหา
เปรมกมลจนหลับกับนิทรา	จบสาราเรื่องราวที่กล่าวกลอน ฯ
วัน ๒ ฯ๑๒ ๒ ค่ำ
๏ ตื่นนอนมาหาขันล้างหน้าหาย	บ่าวตพายพาลงเรือเผื่อไว้ก่อน
จนเต็มเบื่อเหลือมีแต่ที่นอน	ถ้ามันผ่อนเอาไปได้ไม่ไว้มือ
จนฉันเคืองเต็มประดาไม่ว่าเล่น	นึกกะหน้าว่าจะเปนแต่เราหรือ
พนักงานยิ่งคนอื่นกลับตื่นฮือ	เกิดอึงอื้อกันจนขันฉันชอบใจ
คือเครื่องตั้งยังกำลังเสวยเช้า	พนักงานลักพระเต้าเอาไปได้
พเอิญพระสุธารสหมดน้อยไป	จะเที่ยวหาแห่งใดก็ไม่มี
ครั้นไต่สามได้ความว่าผ่อนขน	ลงเรือจนเหลวยับไปกับที่
ต้องวิ่งหอบขึ้นมาใหม่สาใจดี	เมื่อก่อนนี้นั้นขี้เกียจลงเหยียดยาว
แม้ออกเรือย่ำรุ่งแล้วยุ่งใหญ่	ไม่พร้อมได้สักหนจนเกิดฉาว
ถ้าสายหน่อยหนักกะไรใจสั่นท้าว	ในเรื่องราวนั้นไม่มีพอดีเลย
เสวยเสร็จเสด็จไปประพาสถ้ำ	เสียดายลำธารานิจาเอ๋ย
​จะจากไปไม่ได้เห็นเหมือนเช่นเคย	จะเดินเฉยฉากมาก็อาไลย
แวะลงไปใกล้กระแสที่แคร่พัก	เฝ้าเวียนวักรอราชลาไหล
เหมือนจับมือเมื่อจะพรากจากกันไป	แล้วจำใจเบือนหน้าลงมาเรือ
นั่งพินิจพิศดูสายน้ำตก	งามจับอกจับใจมิได้เบื่อ
ถึงไม่อาบซาบกระเซนเย็นผิวเนื้อ	เหือดแห้งเหือหายร้อนผ่อนสำราญ
ในวารีมีมัจฉาว่ายคลาคล่ำ	บ้างโดดดำเปนละลอกกระฉอกฉาน
ตะเพียนทองท่องกระแสจนแลลาน	บ้างผุดพล่านโผล่พ้นชลธี
กำเข้าปรายว่ายมาซ่าสพรั่ง	ที่ล้าหลังแว้งตวัดซัดหางถี่
แซงซ้อนไซ้ไล่ฮุบเห็นอินทรีย์	ด้วยวารีใสสอาดปราศมลทิน
เหมือนอ่างแก้วปากก่อเขามอติด	ประดับประดิษฐไม้ดัดจัดก้อนหิน
ติดท่อทางวางน้ำพุพ่นวาริน	ลงสู่สินธุ์เซนซ่าล่อปลาทอง
ตะเพียนพ่างอย่างสุวรรณมัจฉา	แต่โตกว่าตามส่วนนวลไม่หมอง
ล้วนครีบแดงเกล็ดเหลืองงามเรืองรอง	แต่เวียนมองอยู่ไม่วายจนสายครัน
เสด็จกลับจากคูหาเวลาเที่ยง	เซงแซ่เสียงแตรบอกออกผายผัน
ขอลาน้ำโจนใหญ่ทั้งไพรวัน	จะจากกันแต่วันนี้นับปีไป
สักเมื่อใดจึงจะได้มาเห็นอีก	จำจะหลีกเลยลาหน้าไศล
แม้ไม่มีทำวลที่จนใจ	ฉันจะไม่นิราสร้างห่างคิรี
แต่นี้ไปใครเลยจะลงอาบ	จะเหม็นสาบกลิ่นเนื้อสัตวเสือสีห์
เคยกลั้วกลิ่นสุคนธ์ทาสามราตรี	แต่วันนี้ไปจะร้างห่างชาววัง
เรือผ่านเลื่อนเคลื่อนคล้อยลอยกระแส	ยังเยี่ยมแกลเหลียวกลับจนลับหลัง
ถึงตัวไปใจพะวงอยู่ดงรัง	วารีดังอยู่ในหูไม่รู้วาย
​ตั้งแต่นี้มีแต่จะแลลับ	เปนขากลับเร็วคว้างพลันห่างหาย
ฉันตั้งใจไว้ว่าถ้าไม่ตาย	จะขวนขวายขึ้นมาพักอีกสักคราว
ใครฟังว่าจะพากันว่าฉันเพ้อ	ไม่ยักเก้อแต่เขายังกำลังสาว
ยังอุส่าห์คิดอ่านเปนการยาว	เถอะอย่ากล่าวเลยเท่านั้นจบกันที
ฉันได้ฟังรับสั่งเล่าถึงเรื่องถ้ำ	เรียกชื่อน้ำโจนอีกไม่หลีกหนี
แต่เปนเขาเตี้ยตั้งอยู่ฝั่งนี้	สักสามสี่เส้นทางห่างพลับพลา
ไม่ได้ทำลู่ทางเปนอย่างเถื่อน	จนฟั่นเฟือนปากถ้ำเที่ยวคลำหา
พบปากช่องต้องปีนก้อนศิลา	แล้วจึงหย่อนกายาลงปล่องเปลว
สามศอกเศษสังเกตทางเปนอย่างต่ำ	อีกช่องซ้ำลึกเห็นเหมือนเช่นเหว
มีพะองเขาลงไปมิใช่เลว	กระดูกเหลวละถ้าตกหกขะมำ
คูหานี้ไม่มีกว้างกว่าแปดศอก	เปนทางซอกแซกไปได้ทั้งถ้ำ
ทำแปลนยากลำบากเบื่อเหลือจดจำ	เดินยังค่ำก็ไม่จนพ้นปัญญา
แต่เปนตรอกซอกผาห้าหกแห่ง	ต้องตะแคงต้องคลานออกซานหน้า
บ้างต้องปีนต้องถัดอัดอุรา	บ้างต้องย่อต่อมาตลอดทาง
ช่องหนึ่งนั้นจรจรัลลงที่ราด	พื้นเปนหาดทรายขาวยาวสองข้าง
มีวารีหลั่งไหลในลำราง	ดูโดดกว้างคืบเศษสังเกตตา
น้ำนั้นใสไหลเย็นเห็นภาคพื้น	ว่ายดาดดื่นน่าดูหมู่มัจฉา
ฝูงกุ้งเกาะริมหาดดาษดา	รอยเสือปลาตามหาดออกดาดไป
ที่ปลายปล่องมีช่องเปนหลืบลับ	คนเข้าคับแคบกระไรไปไม่ได้
จะเปนทางเสือปลามาฤๅไร	นึกสงสัยกันว่าเห็นจะเช่นนั้น
ที่ปากปล่องช่องหนึ่งนั้นแคบน้อย	วารีย้อยหยดหว่างทางผายผัน
​ผนังช่องปล่องชั้นลื่นเปนมัน	จะเหยียบยันต้องระวังยับยั้งตน
ที่ร้อนรนจนเสโทลงหลั่งไหล	พอเข้าไปกลับเย็นทุกเส้นขน
ควันพลุ่งจากปากตัวทั่วสกนธ์	เปนทุกคนที่เข้าไปอยู่ในนั้น
เหมือนหน้าหนาวเช้ามืดมิได้ขาด	จนขยาดกลัวเย็นเห็นเกินขัน
เปลี่ยนหนาวร้อนซ้อนสับกลับทันควัน	พากันพรั่นกลัวไข้ใส่เอายับ
แต่เสด็จจรลียังมิทั่ว	ทรงนึกกลัวว่าจะช้าเวลากลับ
ครบโมงครึ่งจึงเสด็จที่ประทับ	เขาเปิดฝาผ้ารับเสด็จดล
เข้าในค่ายทางท้ายพลับพลาใหญ่	แล้วลงทางฉนวนในไม่ขัดสน
เห็นโขลนนอนเรียงรายอยู่หลายคน	เขารื้อขนเข้าของกองกระจาย
พระดำเนินกลับมาเวลาร้อน	ด้วยเสด็จบทจรค่อนข้างสาย
ถึงพุพริกหยุดทอดจอดเรียงราย	เสด็จผายผันลงทรงเรือน้อย
ทอดพระเนตรพุนี้อิกทีหนึ่ง	ให้ทั่วถึงทุกตำบลคนกล่าวถ้อย
ต่อสรงเสร็จจึงเสด็จคลาเคลื่อนคล้อย	แจวล่องลอยแลหลามตามกันมา
ระยะทางก็เหมือนอย่างเมื่อวันก่อน	ป่วยการกลอนที่จะร่ำรำพันว่า
สนุกแท้แต่ที่แก่งปรังตา	เอะอะจริงยิ่งกว่าเมื่อขาไป
โยงเชือกท้ายรายคนจนตลอด	ค่อยโรยทอดเลี่ยงชง่อนก้อนไศล
น้ำช่างลดเร็วรี่นี่กระไร	ก้อนใหญ่ใหญ่ขึ้นมาขวางกลางวารี
ถึงบ้านใหม่ไทรโยคมีผู้หญิง	เปนมอญวิ่งตโกนร้องออกก้องมี่
นึกว่าเหตุเภทไภยอันใดมี	ถามคดีได้มีความตามจำนง
ว่าจัดของเตรียมไว้ไม่ได้ถวาย	แสนเสียดายด้วยจะขาดคลาศประสงค์
จึงมาคอยริมตลิ่งเที่ยววิ่งวง	แล้วรีบลงเรือพายตกายมา
​ถวายได้ดีใจเปนที่สุด	พูดไม่หยุดพลอดจ้อหัวร่อร่า
ถึงพลับพลาวังเขมรเห็นนาวา	เขาจอดราอยู่ข้างท้ายเปนหลายลำ
เสด็จลงเรือที่นั่งคอนโดล่า	ไปขึ้นท่าถ้ำผีน้อยเห็นรอยคร่ำ
หน้าผายื่นพื้นเปลวอัคคีดำ	ที่พื้นถ้ำล้วนแต่เท่าตลอดทาง
ดูโล่งเตียนเลี่ยนดีไม่มีรก	แผ่นผาตกแตกป่นจนข้างล่าง
ล้วนศิลาปูนเปนกาบหน้าราบบาง	ที่อย่างกว้างสามศอกลองลงมา
ที่อย่างย่อมไปกว่านนั้นมีมาก	เหมือนแกล้งถากทำใช้หน้าไม่หนา
เพียงสี่ห้านิ้วบ้างห่างไนตา	ที่บางกว่าขนาดนี้มีมากมาย
เดินขึ้นไปไม่ต้องย่องเหยียบกองไผ่	จนถึงในปากปล่องมองได้ง่าย
รับสั่งชมว่าคราวนี้ดีสบาย	แต่ผันผายตรวจตราอยู่ช้าครัน
พอกลับลงนาวามาจากฝั่ง	ได้ยินปังที่คิรีมี่สนั่น
เปนพระบารมีจริงสิ่งสำคัญ	กลับเสียทันถ้าหาไม่ได้ยับเยิน
ฉันตกใจเต็มทีไม่มีขวัญ	จนอกสั่นกายสทกระหกระเหิน
รู้อย่างนี้ก็จะไม่ขึ้นไปเดิน	บุญบังเอิญพ้นได้ไม่อันตราย
เสด็จโดยเรือน้อยคล้อยลิลาส	ได้ประพาสเล็งแลกระแสสาย
ถึงท้องช้างสายัณห์ตวันชาย	ประทับท้ายแพหน้าธาราริน
ต้องรอเรือกระบวนหลังยังไม่ถึง	ทำพเน้าพนึงไปทั้งสิ้น
ใช่อาไลยพนาลีที่แดนดิน	ฤๅสายสินธุ์เชี่ยวฉานต้องทานทวน
เพราะฝีพายสบายใจไม่แจวจ้ำ	ร้องว่าตามน้ำดอกเว้ยเลยเสสรวล
เกือบยามหนึ่งจึงมาถึงหมดกระบวน	ขาล่องควรฤๅจะช้ากว่าขาไป
แก้ตัวร้องว่าต้องผ่านแก่งลว้า	เรือข้ามมาเสียแต่เย็นเปนไหนไหน
​เรือครัวคั่งอยู่ข้างหลังคลั่งกะไร	สมสาใจพวกฝีพายอดตายเอง
จนสี่ทุ่มแล้วยังกลุ้มกันกลางน้ำ	เรือล่องคล่ำส่งสำเนียงเสียงโผงเผง
บ้างพลัดครัวยามกลางคืนเสียงครื้นเครง	แต่โตงเตงกันจนกว่าห้าทุ่มนาน
ทรงถอนไผ่ได้เปนกองสักสองหอบ	ฉันขนบอบแล้วจึงลงสรงสนาน
ที่อ่างสูงรองสายน้ำแสนสำราญ	ทรงเครื่องอานเสร็จสรรพกลับพลับพลา
พอถึงที่ไม่มีไฟสักดวงหนึ่ง	ต้องเอ็ดอึงวิ่งไขว่เที่ยวไล่หา
ได้โคมลานที่ไปใช้ในนาวา	เอาขึ้นมาจุดส่องได้สองดวง
เปนเรื่องเดียวกับเมื่อเช้าเข้าตำหรับ	เพราะจะกลับเอาขึ้นไปใจเปนห่วง
ยามหนึ่งจึงพร้อมพรั่งเสร็จทั้งปวง	ขอหลีกล่วงเลิกเรื่องขุ่นวุ่นไว้ที่
เรืองพลับพลาไม่ได้ว่าเมื่อวันก่อน	คิดตัดตอนไว้ขากลับประทับนี่
พลับพลาตั้งตรงท่าพุวารี	ต่อกับที่พุน้ำร้อนข้างตอนบน
ตั้งแต่เหนือกองศิลามามีหาด	เปนเนินลาดถัดขึ้นไปใกล้ไพรสณฑ์
เปนที่ควรตั้งพลับพลาดูน่ายล	เพราะสูงพ้นหลังประรำลำนที
ที่บนฝั่งหลังพลับพลาเปนป่าไผ่	ต้นไม้ใหญ่ยัดเยียดกันเสียดสี
มีเฉลียงด้านหน้าหลังคารี	ยาวสิบสี่ห้องคั่นกันในประธาน
พื้นนอกในใช้แตะจนฝาตั้ง	หลังคาบังมุงแฝกแปลกสัณฐาน
ในบุผ้าฝาห้องตามต้องการ	ใช้ฉากม่านมุลี่ยี่ปุ่นบัง
โคมกระดาษแขวนเรียงเฉลียงโถง	ตอไม้โพรงแทนกระถางวางเรียงตั้ง
ปลูกพรรณไม้นานาดาประดัง	เหมือนในวังคั่นบันไดมีไม้ราย
สงสัยว่าจะเอามาแต่บางกอก	ส่วนกระบอกไผ่หนูรู้ได้ง่าย
ไม้ที่นี่มีนักหนาหาสบาย	เขายักย้ายหลายอย่างกระถางดง
​บ้างทอดลำทำเปนกระถางกราบ	อย่างหยาบหยาบดูก็งามตามประสงค์
บ้างก็เปนกระบอกวางอย่างตรงตรง	ตามจำนงยักย้ายหลายทำนอง
ที่ชายคาหาต้นกล้วยไม้แขวน	อเนกแน่นตามเฉลียงเรียงทุกห้อง
บันไดขึ้นสูงคันคั่นเปนกอง	ล้วนไม่ปล้องผูกราวผ้าขาวพัน
ริมนทีมีพลับพลาอิกหลังหนึ่ง	สามห้องขึงส่วนข้างหน้าท่าขยัน
มีปะรำดาดรอบเปนขอบคัน	ต่อติดกันกับในน้ำปะรำเรือ
ไม่ตกแต่งแบ่งปันกั้นแต่ฝา	อยู่ตรงหน้าคิรีเห็นดีเหลือ
พระพายพ้องลอองธารพัดจานเจือ	เย็นผิวเนื้อหนาวฉ่ำเมื่อค่ำคืน
ปรอทวันนั้นแปดสิบแปดหย่อน	กลางคืนผ่อนเจ็ดสิบห้าพาให้ชื่น
เสียงน้ำตกตอนดึกฟังครึกครื้น	หลับไม่ตื่นเลยจนสายสบายใจ ฯ
วัน ๓ ฯ๑๓ ๒ ค่ำ
๏ จากท้องช้างมาวันนี้สี่โมงครึ่ง	ชั่วโมงหนึ่งวังกระแจะพอจวบใกล้
เพราะฝีพายถูกเอ็ดจึงเข็ดไป	ไม่ปล่อยไหลลอยลงมาตามวารี
พอเที่ยงครึ่งถึงแก่งสารวัด	แปลกถนัดนึกว่าไม่ใช่ที่นี่
เห็นศิลาโผล่ขวางกลางนที	หลายก้อนมีรายระระกะไป
เมื่อขามานึกว่าเขาตื่นเต้น	ยังไม่เห็นขึ้นลำบากยากตรงไหน
ศิลาปริ่มริมน้ำเห็นรำไร	กลัวเกินไปกว่าที่จริงแต่นิ่งฟัง
พึ่งเห็นสองวันนี้ว่ามีมาก	ถึงทั้งยากก็ไม่เข็นเช่นครั้งหลัง
ไม่เอะอะอออึงเสียงตึงตัง	บางทีนั่งเผลอไปไม่ทันรู้
บ่ายวันนี้หนอช่างร้อนจนอ่อนจิตต์	ปรอทชิดเก้าสิบเอ็จจนเข็ดอยู่
นานนานทีมีพระพายชายชื่นชู	พัดอู้อู้พอรงับกลับร้อนรน
ถึงลุ่มสุ่มคลุ้มฟ้านภาพยับ	ดูอ้าวอับลมหวนชวนเปนฝน
บ่ายสามโมงสี่สิบห้าก็มาดล	ดูเร็วกลกันกับว่ามาเรือไฟ
เขาเห็นว่าเสด็จมาถึงแต่บ่าย	จึงถวายทางประพาสจากหาดใหญ่
สู่บ้านลุ่มสุ่มตั้งหลังขึ้นไป	ทางไม่ไกลครู่หนึ่งก็ถึงเรือน
มีหลังเดียวกับยุ้งเข้าเน่าปรากฎ	จึงได้งดไม่เสด็จเข็ดเปรอะเปื้อน
จะไม่ว่าพลับพลาทิ้งนิ่งแชเชือน	แต่ฟั่นเฟือนเลอะไหลไม่ได้การ
พลับพลานี้มีปะรำลำเรือจอด	กว้างตลอดปูลาดสอาดสอ้าน
ดาดใบไม้เปนปะรำทำเพดาน	ที่กลางย่านนั้นมีที่อาบน้ำ
กันเปนกรงลงไปที่ชายหาด	น้ำขนาดเพียงน่องท่องเย็นฉ่ำ
มีข่ายลวดขึงตรางวางประจำ	เห็นคล่ำคล่ำหมู่มัจฉาว่ายมาไป
ล้วนปลาซิวปลาแขยงลัดแลงลอด	จำต้องตอดตามเช่นเว้นไม่ได้
น้ำเชี่ยวคว้างอย่างจะคล้อยลอยครรไล	เปนน้ำใสพื้นหาดลาดกรวดทราย
พลับพลาบกยกขึ้นไปไว้บนหาด	ประรำขาดกับข้างล่างห่างขยาย
ต้องขึ้นหาดสูงเหินเดินตกาย	พลับพลาบ่ายหน้าขวางข้างนที
เหมือนแห่งอื่นยืนตำราเช่นว่าก่อน	เปนแต่ผ่อนกันฝาเข้ามาถี่
เปนสามตอนท่อนหน้าท่าก็ดี	กันมุลี่เฉลียงโถงโปร่งด้านใน
ห้องเข้าที่มีพระแท่นตั้งแน่นอัด	ดูร้อนจัดจนประทับแทบไม่ได้
เพราะหาดต้องแตดตลบอบเข้าไป	ผ้ากันใกล้บังพระพายไม่ชายเชย
พอแดดดับเปนพยับพยุฝน	ครวญคำรนกระหึมฟ้าเจ้าข้าเอ๋ย
ลมยิ่งจัดพัดรุดไม่หยุดเลย	จนปัดเผยผ้าค่ายกระจายฟู
​สายวิชชุลดาเข้าตาแปลบ	เปนไฟแวบวาบจ้าฝนซ่าซู่
บัดเดี๋ยวหย่อนผ่อนร่ำตกพร่ำพรู	ไม่ร้างรู้สักกี่รื้ออื้อสำเนียง
ฟ้าคนองในนภางค์ครางครั่นครื้น	ยิ่งกว่าปืนใหญ่ลั่นสนั่นเปรี้ยง
ดูยังสายอสนีลงที่เคียง	รู้ว่าเลี่ยงหลีกไม่ได้ใจยังกลัว
พลับพลาทำไม่สำหรับจะรับฝน	ทุกแห่งหนตามเหล่านี้มีแต่รั่ว
หากว่าตกไปยังรุ่งจะนุงนัว	นี่รอดตัวตกไม่ถึงกึ่งราตรี
เมื่อเสด็จถึงพลับพลาเวลาบ่าย	กะเหรี่ยงหลายคนพากันมานี่
ของถวายชายข้างจะอย่างดี	ด้วยว่ามีเสือผู้หญิงเปนสิ่งงาม
อยากทรงทราบเรื่องกะเหรี่ยงเลี้ยงชีวิต	จึงได้คิดซักไซ้ไล่เลียงถาม
เปนข้อข้อพอให้ได้ใจความ	ฉันเรียงตามจดหมายถวายมี
กะเหรี่ยงนี้มีชาติหนึ่งต่างหาก	รูปไม่หลากกันกับไทยในทรงสี
แต่ภาษาต่างแตกแปลกวิธี	รู้พาทีภาษาได้ทั้งไทยมอญ
ประพฤติกายคล้ายกันหมดทั้งสิ้น	เข้าที่กินทำไร่ใช้ผันผ่อน
อาศรัยฝนทนทำในที่ดอน	คอยแต่ต้อนสัตวร้ายทำลายรวง
ครั้นแก่เกี่ยวเก็บซ้อนเปนฟ่อนมัด	แล้วฟาดฟัดไปให้ป่นจนเมล็ดร่วง
แล้วซ้อมเปนเข้าสารไม่ขายตวง	เปนแต่หวงเก็บไว้กินจนสิ้นปี
กับเข้านั้นสัตวป่าทั้งปลาผัก	ทั้งจับดักหนูอ้นจนป่นปี้
กับเข้าทำซ้ำอย่างทางวิธี	ทาเกลือจี่ปิ้งไฟใช้เปนพื้น
ถ้าแม้ปลาหาได้ใช้ต้มย่าง	บ้างหมักค้างเปนปลาร้าจนราหืน
เกลือกระปิเปนเวลามาไม่ยืน	ลูกค้าอื่นมาจำหน่ายขายเปนรดู
​ผลไม้เผือกมันพรรณแฟงฟัก	อิกแตงผักทั้งสิ้นปลูกกินอยู่
น้ำตาลรสเปนอย่างไรเกือบไม่รู้	ต่อมีผู้บันทุกไปจึงได้กิน
การแต่งตัวหัวไว้ผมมวยหมด	แต่เกล้าลดทางท้ายทอยหน่อยหน่อยสิ้น
ถ้าป่วยไข้โรคาเปนราคิน	ก็มักสินลงถึงโกนโล้นก็มี
เด็กเด็กใช้ไว้เปียเปนเจ๊กบ้าง	มีห่างห่างไว้เล่นเปนการอี๋
ผู้ชายใช้สวมแต่เสื้อเห็นเหลือดี	เห็นที่มีนุ่งผ้ามาก็ชุม
ใช้ส้าโหร่งตาโก้งลายต่างต่าง	บ้างนุ่งกางเกงสอดตลอดหุ้ม
ส่วนที่ผมมวยนั้นผ้าพันคลุม	ที่ห่อหุ้มไปทั้งหัวไม่ทั่วกัน
ส่วนผู้หญิงนุ่งซิ่นทุกถิ่นฐาน	เสื้อสครานสอดแสงชอบแดงฉัน
ปักลูกเดือยหลายอย่างมีต่างพรรณ	ใช้ปักคั่นลวดลายหลายทำนอง
ผมมวยมักแสกกลางหว่างกระหม่อม	น้ำมันหอมนั้นมพร้าวซาวไม่หมอง
ทั้งหญิงชายไม่มีเว้นเห็นทั้งกอง	เจาะหูช่องสองข้างกว้างกะไร
มีตุ้มหูเช่นต่างอย่างม้วนสอด	เงินตลอดจนทองเหลืองเปนเครื่องใส่
สักหลาดแดงบ้างอย่างเลวไป	สร้อยฅอใช้หลายสิ่งทั้งหญิงชาย
ล้วนลูกเดือยลูกปัดจัดเรียงร้อย	ทำเปนสร้อยผูกสอดตลอดสาย
ห่วงเงินสวมคอไว้ใช้มากมาย	ดูคล้ายคล้ายญวนใช้ใส่ชินตา
เรือนกะเหรี่ยงไล่เลียงเอาความได้	ใช้เสาไม้แก่นบ้างห่างห่างหา
เสาไม้ไผ่นั้นเปนพื้นดื่นธรรมดา	มุงหลังคาไม่ใคร่แปลกแฝกทั้งนั้น
ไม้ไผ่ผ่าหายากไม่มากหลัง	ฝาแตะบังบ้างใช้ไม้ไผ่กั้น
มีระเบียงชานทอดตลอดกัน	ครัวไฟนั้นตั้งไว้ที่ในเรือน
ยุ้งเข้าไว้ใกล้ที่นอนอิกตอนหนึ่ง	ฝาแล่นถึงเรือนอยู่ดูรูปเหมือน
​อุส่าห์ทอผ้าใช้ไม่แชเชือน	มีกลาดเกลื่อนฟูกหมอนที่นอนปู
อันหยูกยาที่รักษาเมื่อเจ็บไข้	ก็บอกให้สืบกันมาแต่ย่าปู่
วิชาแพทย์หมอไม่มีใครรู้	เคยทำอยู่แต่ทางข้างผดุงครรภ์
แม้นคลอดลูกอยู่ไฟใช้นอนพื้น	เพียงเจ็ดคืนอย่างช้าไม่กว่านั่น
รกเด็กกรอกกระบอกไม้ไปฝังกัน	ไม่ฉนั้นซอกคบไม้ไว้ก็มี
อันโรคาที่รักษากันอยู่ได้	คือจับไข้คลอดลูกทำถูกที่
โรคผิวหนังนั้นยังไม่เคยมี	คนพวกนี้เด็กผู้ใหญ่มิได้เปน
สำหรับบุรุษอย่างไรไม่รู้จัก	จนถามซักไม่มีใครได้เคยเห็น
มีโรคจรจำลำบากต้องยากเย็น	ไม่ว่างเว้นถ้าถึงตายวายชีวี
โรคพยุปัจจุบันนั้นขยาด	กับฝีดาดถ้าแม้เปนแล้วเล่นหนี
ฤๅพาไปทิ้งไว้ในพงพี	กำลังมีอยู่ไม่ตายวายชีวา
เมื่อคราวหลังรับสั่งให้ปลูกไว้	ได้พ้นไภยไปไม่น้อยถึงร้อยกว่า
คราวเสด็จครั้งนี้หนองมีมา	ก็ทราบว่าปลูกให้ไว้เหมือนกัน
หมากพลูรู้จักกินกันมาก	ซื้อลูกค้ามาจากในเขตรขัณฑ์
หายางไม้เปอชี่ใช้สีฟัน	ดำเปนมันไปทั่วทุกตัวคน
ต้นหมากมีที่สระสี่มุมบ้าง	แต่เปนอย่างขายไม่ได้ใช้ขัดสน
ต้นพลูมีอยู่ทุกตำบล	เขาปลูกจนพอใช้ไม่กันดาร
ปูนขาวเขาเผาใช้ไม่เจือขมิ้น	ไม่เคยกินกัดยับจนกลับบ้าน
ต้นยาสูบปลูกไว้พอใช้การ	แต่ว่าพานจืดไปไม่ฉุนแรง
สาสนาว่าถือพระพุทธเจ้า	แต่ข้อเค้าปฏิบัติไม่ชัดแจ้ง
จนศีลห้าถามไต่ให้แสดง	ก็เคลือบแคลงเหลวไปไม่ได้ความ
​อันสวดมนต์ขึ้นต้นอุกาสะ	แล้วเละละต่อไปต้องไต่ถาม
ว่าเปนภาษากะเหรี่ยงเสียงโครมคราม	ไม่ใช้ตามคำมคธบทบาฬี
ว่าบางคนมีศรัทธามาบวชบ้าง	แต่เลยค้างอยู่ไม่กลับไปที่
มีทั้งโพธารามกาญจน์บุรี	ที่ถือผืนั้นก็มากหลากหลากกัน
ผีทุ่งกว้างนางไม้ในพฤกษา	ทั้งเจ้าดงพงป่าพนาสัณฑ์
เข้ารคนสาสนาพาพัวพัน	เปนเส้นไหว้ไปทั้งนั้นในวิธี
สิ่งสินค้าขมิ้นชันพรรณเมล็ดฝ้าย	ได้ซื้อขายกันเปนใหญ่ในที่นี่
ยังเครื่องยาต่างต่างบางอย่างมี	ไม่เว้นปีมีลูกค้ามาเปนนิจ
บันทุกเกลือเยื่อเคยขึ้นมาขาย	แลกเมล็ดฝ้ายขมิ้นชันต่อกันติด
พวกเดียวกันนั้นต่างหาเลี้ยงชีวิต	มิได้คิดแจกจ่ายแลกขายซื้อ
การปกครองปรองดองกันเปนหมู่	ย่อมมีผู้ใหญ่บังคับที่นับถือ
แล้วแต่กาญจน์บุรีสั่งตั้งถอดรื้อ	ล้วนมีชื่อเปนตำแหน่งตั้งแต่งไว้
อันถ้อยความเปนอย่างไรไม่ใคร่รู้	เพราะต่างคนต่างอยู่มิใช่ใกล้
ไม่ต้องเสียส่วยสาอากรใด	ถูกเกณฑ์ใช้ราชการเปนบางครา
คือเกณฑ์เสื่อเกณฑ์เครื่องยาให้หาส่ง	อย่างยิ่งยงก็ไม่เกินไปกว่าห้า
ครั้งหนึ่งสองครั้งบ้างอย่างธรรมดา	ผู้เกณฑ์มาแต่สถานกาญจน์บุรี
วิชาช่างที่เปนอย่างผู้ชายใช้	คือตัดไม้ทำเรือนฟันเกลื่อนที่
จักตอกสานต่างต่างหลายอย่างมี	การสตรีเย็บปักทั้งถักทอ
อย่างอื่นนอกนี้ไปทำไม่ได้	หนังสือไม่มีผู้รู้กอข้อ
หนังสือมอญบางผู้ที่รู้พอ	อ่านย่อย่อได้บ่างอย่างรวมรวม
ของทำได้ใช้เองในพวกนี้	คือเสื้อผ้าตามมีที่สอดสวม
​ย่ามลว้าประจุล้นของปนกรวม	ไม่ใช่ร่วมเรียงตนคนละใบ
เครื่องทองเหลืองเครื่องเหล็กล้วนซื้อสิ้น	จนหม้อดินโอ่งอ่างกระถางไห
ต้องคอยคราวลูกค้าพาขึ้นไป	จึงซื้อใช้ตามของที่ต้องการ
หลวงพลแจ้งอยู่ในแขวงลุ่มสุ่มนี้	พวกหนึ่งมีเรียกกะหร่างอยู่ต่างบ้าน
ภาษาผิดกับกะเหรี่ยงเพียงประมาณ	มอญกับม่านต่างเค้าไม่เข้าใจ
พวกกะหร่างอย่างสกกระปรกยิ่ง	กินจนกิ้งก่าว่าหาเลือกไม่
ที่เรือนอยู่ดูยิ่งกับครัวไฟ	จะอาศรัยแห่งใดไม่ได้เลย
ขอจบเรื่องกะเหรี่ยงเรียงเพียงเท่านี้	ตามที่มีเค้ามูลทูลเฉลย
เข้าที่ในเรือที่นั่งเหมือนดังเคย	ต้องลงเอยกันเสียทีไม่มีอะไร ฯ
วัน ๔ ฯ๑๔ ๒ ค่ำ
๏ เมื่อคืนนี้นางชนีที่ไล่จับ	เลยนอนหลับแต่กลางคืนหาตื่นไม่
เสียดายจนอ่อนเปลี้ยแสนเสียใจ	เคยเล่นได้เชื่องสนิทติดรักคน
เมื่อคืนนี้ก็ยังดีไม่เจ็บไข้	ฉันเข้าไปปลุกขึ้นเล่นเปนหลายหน
ปีนมุลี่หนีขึ้นไปข้างบน	จนถูกฝนเมื่อหัวค่ำร่ำลงมา
จะเสด็จลงเรือเมื่อยามดึก	ทรงนึกกลัวตื่นกลับจับเปนบ้า
คงทิ้งไว้ไม่มีใครจะนำพา	จึงให้ส่งไปข้างหน้าที่หลวงนาย
ผูกไว้ข้างที่นอนจนตอนเช้า	เห็นนั่งเจ่าหลับกรนอยู่จนสาย
นึกผิดใจไปต้องร้องว่าตาย	ก็ตามชายคาชุ่มอุ้มพิรุณ
ตามปะรำฉ่ำไปไม่มีแห้ง	เสียงป๋องแป๋งเปื้อนหยดหมดที่อุ่น
รู้อย่างนี้รับเอาไว้จะได้บุญ	ทัง้จะคุ้นเคยเล่นเพราะเห็นชิน
​ออกนาวาในเวลาสามโมงเศษ	เสาะสังเกตเล็งแลกระแสสินธุ์
เรือลอยล่องคล่องคว้างเหมือนอย่างบิน	ล่วงเลยถิ่นทุกตำบลพ้นเร็วมา
สามโมงกับเศษสวนทวนท้ายทอด	เข้าหยุดจอดปะรำคาดหาดสบ้า
ไม่มีเรื่องราวสำคัญจะพรรณา	มีแต่ปลามาถวายหลากหลายพรรค์
ชื่อก็ซ้ำกับที่ร่ำมาแต่ก่อน	จะว่ากลอนซ้ำใหม่ก็ไม่ขัน
แปลกอยู่แต่ปลาเสือเหลือสำคัญ	เขาชมกันแกงดีมีรสนัก
ตัวกว้างใหญ่ได้สักสองฝ่ามือแผ่	เกล็ดเหลืองแลราวกับทองมองประจักษ์
ริ้วดำผ่านสอ้านตาเห็นน่ารัก	นับเปนยักษ์ของปลาเสือเนื้อลองแกง
ทำไม่ถูกฤๅอย่างไรก็ไม่รู้	ได้ลองดูออกเบื่อเพราะเนื้อแขง
ใหญ่เกินไปไม่ใคร่เห็นมีรสแรง	กับทั้งแคลงฝีมือบ้างหักร้างกัน
ส่วนพลับพลาไม่ได้ว่าไว้ครั้งก่อน	คิดปันตอนมาไว้กลับลำดับผัน
พลับพลาเหมือนกันทุกแห่งแกล้งแบ่งปัน	ดูเชิงชั้นเหมือนกับใหญ่ได้กว่าเดิม
เขาคิดวางด้านขวางเปนข้างหน้า	ต่อชานมาจนถึงน้ำปะรำเสิม
ที่ข้างในชานโถงเปิดโล่งเติม	ไม้ไผ่เพิ่มหลังพนักยักทำนอง
ชลอมใช้ใส่ดินปลูกต้นไม้	มาตั้งไว้ตามแนวเรียงแถวท่อง
กล้วยไม้ป่าหาเลือกเชือกสอดคล้อง	กระเช้ารองแขวนรายตามชายคา
ที่พลับพลาทั้งเฉลียงเพียงห้าห้อง	ข้างหน้าสองในสองป้องปิดฝา
เฉลียงห้องหนึ่งข้างหลังพลับพลา	เปนห้องที่นิทราตอนข้างใน
ข้างพลับพลาเหนือน้ำทำที่สรง	แต่ถูกตรงน้ำอับลับไม่ไหล
ปะรำเรือใต้น้ำทำต่อไป	กว้างยาวใหญ่เหมือนอย่างมีที่ทั้งปวง
ที่หาดทรายข้างหลังนั้นตั้งแคร่	เสียงเซ็งแซ่โขลนจ่าพวกข้าหลวง
​ผ้าม่านอ้อมล้อมหลังตั้งกระทรวง	มิได้ล่วงเลยลัดตัดตำรา
พระณรงค์วิชิตได้คิดอ่าน	เปนนายด้านทำกิจคิดอาสา
กับพระปนัสดิฐติดขึ้นมา	กำกับพวกโยธาที่ทำการ
ฉันลืมไปไม่ได้ว่าอีกหลายอย่าง	วันนี้ว่างจะขอเพิ่มต่อเติมสาร
ที่ท้องช้างวางระยะกะทำงาน	เปนหน้าด้านพระมหาอัคนิกร
ด้วยเปนคนชำนาญในการช่าง	เคยทำการต่างต่างมาแต่ก่อน
ที่พลับพลาวังเขมรเกณฑ์ตัดตอน	พระอมรมหาเดชเปนเขตรปัน
พระผลกดิฐได้คุมไพร่	มาตัดไม้ทำงานการในที่นั่น
น้ำโจนใหญ่ไทรโยคอย่างสำคัญ	ตำบลนั้นหน้าที่พระศรีพิทักษ์
ยกรบัตรกรมการอยู่บ้านล่าง	เกณฑ์มาบ้างตามตำแหน่งแบ่งปันปัก
หลวงอาสาเจ้าเมืองใหม่ใจจงรัก	ช่วยกันทำตำหนักในที่นั้น
หัวเมืองลำน้ำนี้นั้นมีหก	เปนเมืองยกไว้แต่นามตามเขตรขัณฑ์
ด้วยเปนทางทัพมอญจรจรัล	ใช่จะไว้ป้องกันประจันบาน
อันความในที่ให้มอญไปตั้ง	ด้วยความหวังว่าจะไว้ให้เปนด่าน
จะได้เดินสืบสาวข่าวราชการ	จนถึงสถานต่อแคว้นแดนเมืองมอญ
ซึ่งไม่เรียกตรงตรงคงว่าด่าน	หวังจะให้ข่าวสารแซ่กระฉ่อน
ถ้ารามัญแลพม่าจะมารอน	ไม่กล้าจรมาได้ง่ายสบายใจ
ด้วยระแวงว่าบุรีมีเปนระยะ	พอปะทะทัพราให้ช้าได้
เปนอุบายแต่โบราณท่านทำไว้	มิใช่ใหม่ชั้นพม่ามาราวี
ในชั้นหลังตั้งเติมขึ้นใหม่บ้าง	กับคิดวางผู้คนที่ร่นหนี
อันชื่อเมืองซึ่งตั้งทั้งหกนี้	คือบุรีท่าตะกั่วตัวเจ้าเมือง
​เปนพระชิณดิฐบดี	ชื่อตั้งตามนามบุรีให้ถูกเรื่อง
เมืองลุ่มสุ่มนินดิฐคิดฝืดเคือง	จะให้เนื่องกันไปยากลำบากใจ
ท้องผาภูมชื่อแผกแปลกสองนี้	เสลภูมบดีสร้อยเศกให้
ส่วนไทรโยคชื่อแยกแตกทางไป	แปลต้นไทรเปนมคธจดอ้างอิง
ชื่อว่านิโครธาภิโยคย้าย	ยังโบราณมากมายคือเมืองสิงค์
ชื่อเจ้าเมืองเยื้องอย่างต่างกันจริง	เปนที่พระสมิงสิงคบุรา
ท่าขนุนนั้นพระปนัสดิฐ	เมืองต่อติดไทรโยคอยู่ข้างหน้า
ไปต่อเมืองกะเหรี่ยงทางกลางพนา	ที่ลงมาเฝ้าแหนอยู่แน่นนัน
ตั้งแต่วังเขมรไปในตอนนี้	ต้นหงอนไก่มักจะมีต่างสีสัน
เขาเก็บมาเปนตัวอย่างต่างต่างกัน	บางอย่างสั้นบางอย่างยาวขาวเหลืองแดง
บ้างเผือดผ่อนอ่อนแก่แลหลายเหล่า	บ้างสีเทาถอยถดบ้างสดแสง
ถึงสิบสี่สิบห้าอย่างไม่คลางแคลง	จะว่าให้จะแจ้งฉันเหลือจำ
หมู่ผีเสื้อต่างต่างอีกอย่างหนึ่ง	เปนสุดซึ่งวาจาจะว่าร่ำ
ที่หมู่ดำมากมวญล้วนแต่ดำ	บินเกลื่อนคล่ำกว่าร้อยน้อยเมื่อไร
บางหมู่ขาวราวกับว่าผ้าขาวพาด	ที่แดงดาษดาอยู่เปนหมู่ใหญ่
ลางเหล่าเหลืองเรืองรางอย่างอุไร	เที่ยวตอมไต่พฤกษาน่าเอนดู
ล้วนสลับสับสีมีต่างต่าง	หลายสิบอย่างเหลือจดให้หมดหมู่
บ้างพาพวกลอยล่องบินฟ่องฟู	บ้างบินวู่เวียนวงตรงหาดทราย
แม้ว่าเนชุรัลลิสคิดค้นจับ	คงได้นับร้อยอย่างต่างเหล่าหลาย
แต่เห็นไกลไม่สู้ชัดสนัดราย	ลองนับหมายไว้กว่าสิบห้าพรรณ
ชนีไล่ได้มาใหม่ในวันนี้	ดุเต็มทีโกรธไปทั่วทำหัวสั่น
​รูปร่างเล็กกว่าก่อนอ่อนกว่ากัน	จูงไปไหนไม่จรัลนั่งยันกราน
ส่งอะไรให้กินก็ไม่รับ	เฝ้านั่งหลับไนยนาน่าสงสาร
ประเดี๋ยวอ่อนนอนเปลี้ยเพียงเสียการ	นึกรำคาญกลัวไม่รอดตลอดทาง
เสื้อกะเหรี่ยงที่ถวายมาหลายแห่ง	ทรงตัดแบ่งสวนประมาณม่านหน้าต่าง
แล้วเข้าขอบติดหูดูสำอาง	แล้วแขวนข้างเรือที่นั่งทั้งแปดบาน
แม้ดูไกลใสตากว่าแพรเก่า	พื้นดำเข้าริ้วแดงสอดแสงฉาน
ปักผลเดือยดูวิจิตรพิสดาร	เขาชำนาญลวดลายหลายทำนอง
บ้างใช้ลูกเดือยยาวขาวสอาด	บ้างปักชาติรูปไข่ใช้เปนสอง
มีระย้ายืนย้อยห้อยพวงกรอง	ลายไม่พ้องกันสักเสื้อเหลือวิลัย
กว่าจะแล้วแต่ละตัวชั่วเดือนกว่า	ยังอุส่าห์สู้ประดิษฐคิดทำได้
แม้รู้จักแม่สดึงขึงเข้าไม้	จะทำไว้ขึ้นกว่านี้ไม่มีครู
ถามซื้อหาก็ว่าเพียงยี่สิบบาท	แต่บอกขาดว่าไม่มีที่เหลืออยู่
ได้ซื้อขายปักทำสำหรับผู้	ที่ไปสู่ในสถานการประชุม
ต่อเมียใครเปนเศรษฐีจึงมีใส่	ไปข้างไหนตามดูกันอยู่กลุ้ม
ถ้าสาวโสดสวมกายผู้ชายรุม	ขายไม่คุ้มค่าลำบากทำยากเย็น
ลูกเดือยยาวเขาถวายทรงจ่ายแจก	เปนของแปลกเย็บปักถักร้อยเล่น
สร้อยข้อมือร้อยใส่มิได้เว้น	บ้างทำเปนกระเช้าหมากดูหลากตา
บ้างปักไหมพรมปันคั่นลูกปัด	ตามสนัดทางไหนได้ทุกท่า
บ้างปักเปนลวดลายชายขาวม้า	แต่ได้มาน้อยไปไม่ใคร่พอ
รับสั่งถามหาต้นที่บนฝั่ง	เขาว่ายังมีมากอยากเก็บต่อ
​พวกกะเหรี่ยงว่าใกล้แต่ใจท้อ	มันเดินถ่อเร็วนักออกหนักใจ
จะเสวยที่ปะรำซ้ำมีฝน	จึงเสด็จขึ้นบนพลับพลาใหญ่
แต่เข้าที่เรือที่นั่งหวังครรไล	ให้ทันในเวลารุ่งราตรี ฯ
วัน ๕ ฯ๑๕ ๒ ค่ำ
๏ เช้าโมงถ้วนเรือกระบวนออกจากท่า	ล่องลงมาแลหลามตามวิถี
ระยะทางอย่างใกล้ในวันนี้	แต่พอสี่โมงครึ่งถึงพลับพลา
ที่กลอนโดโดยระยะกะขากลับ	หยุดประทับเกือบทั้งวันปันข้างหน้า
ให้ลงพอสมควรส่วนมรรคา	พอหาที่ประพาสได้ไม่กันดาร
เสด็จขึ้นบนพลับพลาเวลาเที่ยง	ตพานเลี่ยงมาข้างซ้ายย้ายสถาน
ทางไม่ชันเหมือนแต่ก่อนผ่อนสำราญ	พวกชาวบ้านแน่นนันพากันมา
ถวายของต่างต่างอย่างบ้านนอก	ชาวบางกอกมีบ้างแต่ข้างหน้า
เขามาเล่าข่าวฦๅกันนานา	เปนตำราคู่แผ่นดินอจินไตย
ยามกลางวันนั้นร้อนเหลือขนาด	จะเยื้องยาตรไปข้างไหนก็ไม่ได้
อยู่ในร่มแล้วยังร้อนจนอ่อนใจ	ต้องรอไปจนชายบ่ายสี่โมง
ทรงเครื่องเสร็จแล้วเสด็จไปข้างนอก	ประทับออกที่ตรงหน้าพลับพลาโถง
ขุนนางเฝ้าดาษดาหน้าท้องพระโรง	มีพวกโค้งเรียงรายอยู่หลายคน
ทั้งพวกไทยถวายของกองออกหลาม	มีมะขามป้อมใหญ่ไต้เปนต้น
โปรดประทานเงินทั่วทุกตัวคน	แล้วเสด็จโดยสถลมารคไป
เที่ยวประพาสหาดตำบลแม่น้ำเก่า	ตามลำเนาแนวคลองหนองน้ำใหญ่
ฉันไปเรือเปนส่วนกระบวรใน	ล่องครรไลหน่อยหนึ่งถึงปากคลอง
​ดูกว้างขวางอย่างขนาดแม่น้ำได้	แต่ทางไปอ้อมเกาะฉะเพาะช่อง
ดูเลนลาดดาดขึ้นไปเปนกอง	กว้างตรงร่องศอกเศษสังเกตดู
น้ำก็ตื้นติดเลนต้องเข็นเสือก	ล้วนตมเปือกไล่หลังดังอู้อู้
บ้านกลอนโดโดยสำเหนียกที่เรียกรู้	มีคนอยู่ริมฝั่งหลายหลังเรือน
ที่ชายเขิบลงมานาปรังหยอด	เข้าตลอดแลดาดดูกลาดเกลื่อน
ลำน้ำกลมสมทรงเปนวงเดือน	ค่อยคลาเคลื่อนจรดลพ้นลำราง
ถึงตอนในน้ำใสสุดสอาด	ข้างขวามือมีหาดโลงลาดกว้าง
ต้นไม้ไปเปนหมู่อยู่ตรงกลาง	เหมือนแกล้งถางรอบเกาะเหมาะกระไร
ที่ฝั่งซ้ายถอยถดลดเปนเขิบ	เพราะน้ำเติบตื้นเขินเดินไม่ได้
ก็เปนฝั่งเราดีดีมีหมู่ไม้	เรือนข้างในมีบ้างห่างห่างกัน
ไปหน่อยหนึ่งถึงที่ตพานทอด	เห็นทรงเรือม่วงจอดอยู่ที่นั่น
เจ้าพวกญวนลงอวนออกพัลวัน	ชักกระชั้นเชือกกระชากลากขึ้นมา
ดูปลาใหญ่ไม่ใคร่มีที่บกพร่อง	ด้วยว่าต้องลากชักมาหนักหนา
แต่กลางวันนั้นก็จ้ำร่ำกันมา	แจกจ่ายโยธาทุกลำเรือ
เวลานี้มีโตแต่ปลาหาง	นับเปนอย่างเอกที่นี่รสดีเหลือ
นอกนั้นได้ชะโดเค้าเข้ามาเจือ	กับพวกเนื้ออ่อนบ้างอย่างย่อมเยา
ลงอีกทีสี่ปากกระชากฉุด	อุตลุดวุ่นวายเปนหลายเหล่า
พอพ้นน้ำขึ้นมาเห็นปลาเค้า	ปลาทูเข้าด้วยคราวนี้มีเปนกอง
เหนือขึ้นไปที่ในลำบึงน้ำเก่า	ฉันทราบเค้าได้ถนัดไม่ขัดข้อง
ถึงมิได้ไปทั่วทางลำคลอง	รู้ทำนองทางเดินเนินซากนั้น
หลังพลับพลามาเปนชายเขิบกว้าง	ก็เปนอย่างหาดแท้ไม่แปรผัน
/*อยู่หน้าฝั่งที่เรียกเขิบเติบตั้งชัน	มาหมดกันริมท่าขึ้นป่าดอน
ต่อนั้นไปไม่มีหาดข้างริมฝั่ง	ที่เหมือนดังเมื่อเข้ามาว่าแต่ก่อน
น้ำในลำหนองนี้มีเปนตอน	ที่ลึกสามศอกหย่อนได้หยั่งลอง
ที่ปากทางข้างเหนือแลข้างใต้	ออกแม่น้ำใกล้ใกล้กันทั้งสอง
ดินที่อยู่ตรงกลางหว่างลำคลอง	จึงกลายต้องเปนเกาะเกือบจะกลม
ปากข้างเหนือเรือเขาก็เข้าได้	แต่แลเห็นเปนต้นไม้ใหญ่ขึ้นร่ม
ทางก็เขินน้ำมากปากเปนตม	ปลาจึงมาสะสมอยู่ในนี้
ว่าสมเด็จเจ้าพระยามาห้ามไว้	มิให้ใครมาทำทั้งลำนี่
ถ้าน้ำลดแล้วไปลงอวนทุกปี	ด้วยเปนที่เที่ยวของท่านแต่นานมา
เสด็จกลับทางเรือเมื่อใกล้ค่ำ	ฟังเฉื่อยฉ่ำด้วยสำเนียงเสียงปักษา
กางเขนพลอดฉอดฉอดชื่นวิญญา	สักสี่ห้าตัวเรียกออกเพรียกทาง
นกเขาคูเรียกคู่จนฅอก่ง	ตัวเมียหลงบินวัดฉวัดฉวาง
นกเขาเขียวเปลี่ยวใจจับไม้คราง	นกกระลางบินแฉลบแฉบเข้าไพร
นกดเุหว่าเร่าร้องออกซ้องเสียง	หัวขวานเมียงเข้าละเมาะเจาะจิกไผ่
กระลุมพูจับอยู่บนยอดไม้	เหยี่ยวตไกรจับจ้องคอยมองปลา
ตั้งแต่วังใหญ่ไปไม่ใคร่พบ	ดูสงบเงียบสำเนียงเสียงปักษา
เขาว่าในพงพีมีธารา	ไม่ต้องมาอาศรัยในนที
ตั้งแต่ลุ่มสุ่มมาปักษาซ้อง	เสียงร่ำร้องคอยสำเหนียกเพรียกวิถี
แต่สูญเสียงนกยงฝูงชนี	มิได้มีร่ำร้องในท้องทาง
ออกปากช่องต้องเข็นเล่นกันยุ่ง	ต้องพยุงยกประคองทั้งสองข้าง
พอตกลำน้ำแจวไปแนวกลาง	มาจอดข้างเรือที่นั่งบังปะรำ
​ถึงพลับพลาเปนเวลาขมุกขมัว	พอเปลื้องเสื้อจากตัวก็ตกค่ำ
ปะทับที่แคร่ไม้ไผ่ร่มไม้นำ	แล้วทรงทำเครื่องเสวยตามเคยมา
พลับพลานี้จะเปนที่ประทับอีก	จึงเลยหลีกละไว้มิได้ว่า
ตวันตกเฉียงใต้ใกล้คงคา	หาดที่หน้าบ้านลาดดาดขึ้นไป
เปนที่ทอดจอดเรือพระที่นั่ง	ปะรำตั้งอยู่ข้างล่างก็กว้างใหญ่
มีที่สรงกรงกั้นลวดชั้นใน	น้ำซึ้งใสสอาดปราศมลทิน
ปะรำทางวางเรือกราวพันผ้า	ผ่านขึ้นมาแต่หาดทรายชายชลสินธุ์
ขึ้นฝั่งหมู่ไม้ดื่นพื้นเปนดิน	สีเหลืองสิ้นเพราะรคนปนกับทราย
ที่พลับพลาปลูกท่าเปนกงฉาก	ให้แลหลากเคยมีที่ทั้งหลาย
แบ่งเปนขาละห้าห้องสองส่วนราย	ขาข้างชายวารีที่ประทับ
กันตอนในไว้เปนที่ศรีไสยาสน์	พระแท่นปูยี่ภู่ลาดมีพร้อมสรรพ
ที่เฉลียงเคียงกันกั้นฉากพับ	เปนที่ลับห้องสนานสำราญรมย์
ถัดออกมาวางท่าที่เสวย	เปิดฝาเลยเฉียงมีมุลี่ร่ม
ขาคู่กันปันเปนที่ประทม	เสด็จสมเด็จท่านชานเดียวกัน
แบ่งสามส่วนล้วนแห่งละสองห้อง	ใช้ฉากทองยี่ปุ่นปักสลักคั่น
มีบันไดสองแห่งแบ่งทางปัน	ผู้อื่นนั้นอยู่ต่างหากจากพลับพลา
เรือนแถวต่ำทำห่างออกไปมาก	เปนกงฉากยาวไม่ต้องกันสองขา
สิบหกห้องชานเดียวเลี้ยวขึ้นมา	เฉลียงหน้าเปิดโถงโล่งนแลยาว
ตามเฝืองฝาผ้าดาดสอาดสอ้าน	ท้องเพดานขึงดาดลาดผ้าขาว
เรือนข้างในตอนเหล่านี้ดีทุกคราว	ต่อเกิดฉาวเรื่องนุ่งหยี่ที่ข้างบน
เพราะบ่าวไพร่ไปตะกลามต้องถามซัก	ทั้งโขลนลักผ้าผ่อนออกล่อนป่น
​เก็บได้เสื่อเปนพเนินจนเกินกล	มันจะขนไปทำไมไม่รู้เลย
จึงได้เลิกเรือนข้างในมิได้แต่ง	ทั่วทุกแห่งทิ้งไว้ไม้เฉยเฉย
กลับตอนนี้จึงยังมีเหมือนเช่นเคย	ดูเปิดเผยกว่าที่อื่นดื่นโดยทาง
หลังพลับพลาผ้าเขียวฉนวนขึง	รกไปถึงชายไม้ดูใหญ่กว้าง
ใต้ร่มไม้ไว้แคร่ไม้ไผ่วาง	ที่พื้นถางหญ้าเลี่ยนปราบเตียนตา
แต่ทิ้งไว้ให้เปนเนินสูงแลต่ำ	เว้นแต่ตรงที่ทำสนามหญ้า
ตั้งอยู่เหมาะฉะเพาะหว่างขาพลับพลา	ยาวเนื่องมาจดถึงแนวเรือนข้างใน
รั้วไม้รวกต่ำต่ำทำกั้นรอบ	เปนเขตขอบหญ้าขึ้นเขียวไสว
เก้าอี้หวายรายวางสล่างไป	ตามต้นไม้โคมกระดาษแขวนกลาดราย
บางต้นดีทีท่าเหมือนไม้ดัด	ตะโกตัดตอต่ำทำไว้หลาย
บางต้นโค้งคูคอดยอดเอนชาย	ไม่กระจายกระจัดอยู่เปนหมู่กัน
ส่วนข้างหน้าที่พลับพลามีมุขขวาง	ตรงห้องกลางที่เสวยเลยฝากั้น
เปิดเต็มหน้าพลับพลากว้างวางอัฒจันท์	ตัวมุขนั้นสองห้องพอต้องการ
ไปอิกทีมีโรงเปนที่พัก	องครักษ์ทำไว้ใกล้หน้าฉาน
ทั้งเปนที่โรงละคอนผ่อนสำราญ	เช่นเมื่อวานซืนนี้เคยมีมา
เสวยค่ำวันนี้ที่แคร่ไม้	แต่ว่าไม่พอนั่งยังต้องหา
ที่อื่นไปวางลาดเรียงดาษดา	สักสี่ห้าจึงได้พอต่อต่อเรียง
ทูลหม่อมทรงเล่นทหารเปนการใหญ่	ขึ้นเชียงใหม่ตัดทางข้างลาวเฉียง
ปักกิ่งไม้เปนป่าพลับพลาเคียง	จัดลำเลียงเข้าปลาล่วงหน้าไป
ทำทางใหม่ไปถึงเมืองแม่ฮ่องสอน	พระองค์โสนบทจรจากเชียงใหม่
ไปรบกับยางแดงแบ่งพวกไว้	คอยซุ่มสู้อยู่ในพุ่มไม้รก
​ต้องทำทางต่อใหม่มิได้หยุด	อุตลุดเกิดกันตารทหารตก
ต้องเที่ยวหาวุ่นวายเปนหลายยก	มักไปหมกหมู่ร้ายต้องให้รื้อ
แล้วปักใหม่ให้แล้วในเดี๋ยวนั้น	เร่งรัดจัดกันออกอึงอื้อเ
เสวยเข้าถวายไม่ได้หยุดมือ	จนอิ่มตื้อเต็มที่พอตียาม
เชิญเสด็จกลับไปไม่ใครเสด็จ	ยังไม่เสร็จเร่งรัดจัดสนาม
จึงต้องเลิกการณรงค์หย่าสงคราม	ทรงอึ้งตามกันออกเงียบเซียบสำเนียง
เสวยเสร็จเสด็จออกไปข้างหน้า	ประทับที่มุขพลับพลาชั้นเฉลียง
พวกนายด้านพร้อมหน้ามารายเรียง	ได้ยินเสียงขานบาญชีที่ข้างใน
บางคนได้ดุมหมวกมีเสื้อด้วย	เปนอย่างรวยแต่หาทั่วกันหมดไม่
ทั้งพวกไพร่ได้รางวัลนั้นกะไว้	ลาวสีไม้เมืองเพชรบุรี
สองร้อยถ้วนจำนวนคนละหกบาท	ต้องคลาคลาศจากบ้านผ่านวิถี
พวกชาวด่านทุกตำบลคนเมืองนี้	คนละสี่บาทถ้วนจำนวนรับ
เบ่นคนถึงสองร้อยไม่น้อยกว่า	ทำพลับพลาอยู่กับบ้านการเสร็จสรรพ
ที่ต้องไปไกลทำที่ประทับ	ตามลำดับแม่น้ำน้อยสามร้อยปลาย
แจกเงินตราคนละห้าบาททั้งนั้น	เครื่องทำสรรพ์น้อยมากจากคาหวาย
คิดราคาหักส่วยด้วยทุกราย	แล้วจึงขายเลหลังส่งคลังไว้
ส่วนสมเด็จกรมพระกะการสิ้น	ทั่วทุกถิ่นทั้งประพาสหาขาดไม่
ประทานดุมฉลององค์ที่ทรงใช้	มาถึงใหม่พึงจะมีที่กรุงนี้
พื้นอาลูมินำทำแบนขัด	ประดับด้วยเนาวรัตนเรืองรังสี
ฉลององค์ขนหนูดูนุ่มดี	พอสักสี่ทุ่มเสร็จสำเร็จการ
หยุดประทับบนพลับพลาเวลาค่ำ	เสียงเฉื่อยฉ่ำเรไรร้องไขขาน
ค่อยหายเหือดเผือดร้อนผ่อนสำราญ	จบกิจการในวันนี้ที่มีมา ฯ
วัน ๖ ๑ฯ ๓ ค่ำ
​๏ ยังไม่ทันเรื่อแรงแสงภานุมาศ	ก็เสด็จยุรยาตรลงสู่ท่า
เป่าแตรสัญญาบอกออกนาวา	ล่องลงมาตามทางกลางนที
พวกฝีพายออกสบายใจขึ้นมาก	ขี้คร้านบากวาดคัดตัดวิถี
ไม่ตามทางเรือหน้าอวดกล้าดี	เรือติดถี่ครือหาดคลืดคราดมา
เปนหลายครั้งก็ยังไม่รทดท้อ	เพราะยังพอมาได้พาใจกล้า
ติดอิกครั้งจนกระทั่งถอยหลังคลา	ขืนแจวผ่าขึ้นไปค้างกลางหาดดอน
สายน้ำปัดท้ายเรือย้ายยัก	หางเสือหักแตกกระเด็นเปนสองท่อน
จนต้องเข็นตึงตังถอยหลังจร	มาอิกตอนก็เกยเสยชายเฟือย
ต้องเอะอะวุ่นวายกันหลายครั้ง	พอประทังลำไปได้เรื่อยเรื่อย
แจวต๋อมแต่มบ้างเปนอย่างเนือย	ดูป่นเปื่อยไปทั้งนั้นในวันนี้
มาถึงแก่งหลวงพลันไม่ทันสาย	มีคนรายเรียงสล้างข้างวิถี
ต้องกลับท้ายบ่ายหน้าทวนวารี	ให้พวกฝีพายจับรับเชือกพวน
เลี้ยวลดล่องตามช่องศิลาแก่ง	สายน้ำแรงปัดปั่นเรือหันป่วน
ต้องเหนี่ยวรั้งตั้งลำสู้น้ำทวน	สองข้างล้วนแต่ศิลาหนากระไร
เมื่อขามายังไม่เห็นเหมือนเช่นนี้	ขึ้นผุดพ้นชลธีท่อนใหญ่ใหญ่
จนศิลาเต็มลำแม่น้ำไป	เสียงชลไหลเลื่อนลั่นสนั่นดัง
ถึงท้ายแก่งตั้งลำจ้ำแจวใหม่	ฉันตั้งใจมุ่งมองทั้งสองฝั่ง
เปนทุ่งว่างห่างร่มไม้ใหญ่บัง	ผิดตอนหลังแลกลคนละแดน
ข้างตอนล่างแลดูบางเหมือนเช่นนี้	ทางวิถีเนินป่าค่อยหนาแน่น
ตั้งแต่วังใหญ่ไปในแว่นแคว้น	ถึงเปนแผ่นไม้ใหญ่ไปทั้งนั้น
​แต่ไม่ถึงทึบเย็นเช่นเขาเล่า	ว่าไปเข้าดงใหญ่ในไพรสัณฑ์
หนึ่งแถบนี้ไม่ใครมีเครือเถาวัล	ขึ้นเกี่ยวพันไม้ใหญ่เหมือนในดง
ต้นพฤกษาถึงจะใหญ่ไม่นับเส้น	ไม่เหมือนเช่นเล่าว่าป่าระหง
ผลไม้ก็ไม่มีเหมือนวงศ์วงศ์	แม้มาหลงแล้วก็หมดถึงอดตาย
ในแถบนี้มีนกตะกรุมฝูง	จับไม้สูงบ้างก็แผ่บินแหล่หลาย
บางเหล่าลงบินกลาดตามหาดทราย	คอยปลาว่ายมาจะจับกระหงับกิน
ขุนแผนพาวันทองเที่ยวท่องป่า	ชมปักษาพวกนี้มีจริงสิ้น
นกสำหรับถอนคนเปนมลทิน	มันเปนสิ้นไปด้วยกันไม่ขันอะไร
แม้คนเปนเช่นนกเสียทั่วหน้า	ถ้าใครขืนดกมาได้ฮาใหญ่
ขันแต่คนนกไปขันมันทำไม	ถ้าเหมือนขุนแผนใช้แลเข้าที
นาฬิกาฉันช้าประดาเสีย	ดูเดินเปลี้ยไปทุกวันผันแผกหนี
คลาศเปนกองกับที่ฆ้องเขาเคยตี	จะลองทิ้งไว้ดูทีช้าเท่าใด
ห้าโมงกว่ามาถึงเขาตกน้ำ	หน้าปะรำมีหาดดาดยาวใหญ่
ต้องล่องลงข้างล่างก่อนย้อนขึ้นไป	ตามร่องในถึงทอดจอดสบาย
ยายคนหนึ่งวิ่งทลึ่งลงมานั่ง	ดูก็เปนอนิจจังน่าใจหาย
เหมือนนางสำมนักขาน่าเกลียดอาย	เช่นนี้ตายเสียดีกว่าน่ารำคาญ
ทั้งนิ้วมือนิ้วตีนเหมือนสินควั่น	ล้วนด้วนสั้นขาดกุดสุดสงสาร
เนื้อตัวหน้าตาท่าพิการ	ดูผอมปานประหนึ่งเปรตสังเวชตา
เฝ้าถามไต่ได้ความว่าคลอดลูก	อยู่ไฟถูกเลือดทำคลั่งเปนบ้า
ดิ้นเข้าสู่กองไฟไหม้กายา	แม้นมรณาสตั๊บไว้ได้จะดี
​ให้พวกบูชาไฟได้เห็นอย่าง	จะได้เข็ดกันเสียบ้างทางปิ้งจี่
เรืองเลือดทำเพราะเปนไข้ในไฟนี้	สิ้นชีวีเสียเท่าใดยังไม่รู้
ขออภัยเถิดที่ใครเห็นอย่างหนึ่ง	อย่าโกรธขึ้งเพราะไม่ชอบประกอบหู
ฉันว่าไปตามวิสัยที่ไม่บู	ใช้แกล้งขู่แช่งเปรียบเทียบเทียมใคร
แล้วเสด็จจรดลขึ้นบนฝั่ง	ที่เบื้องหลังน่าชมร่มไม้ใหญ่
ล้วนมะม่วงแลมะขามออกหลามไป	กำลังฝักแขวนไสวไปทั้งนั้น
เก้าอี้ปูนของเก่าเขาทำตั้ง	เปนที่นั่งสามแห่งคิดแบ่งสรร
มีแคร่เติมหลายตำบลระคนกัน	ดูเชิงชั้นนั้นลม้ายคล้ายบางปอิน
ถัดหมู่ไม้เข้าไปนี้มีลำลาบ	เปนรอยคราบน้ำนองสองข้างสิ้น
ถนนถมข้ามล่วงห้วงวาริน	ก็ลุถิ่นรั้วมีเปนที่จวน
ของสมเด็จเจ้าพระยามาสร่างไว้	ตั้งจดในไดรีมีถี่ถ้วน
แต่คราวนี้แปลกนิดผิดกระบวน	จะต้องทวนทบกล่าวยาวออกไป
มีปั้นหย่าหลังคามุงกระเบื้อง	ไม่สู้เขื่องห้าห้องล่องกว้างใหญ่
เพราะถูกยืมกระดานว่างทิ้งร้างไว้	มีรั้วไม้จริงตั้งพังระเนน
เสด็จลงมาสรงที่กรงกั้น	น้ำสักคืบหนึ่งเท่านั้นอยู่ข้างเถน
เขากลัวลึกจะลงไปใกล้ทรายเลน	สรงแล้วเบนที่นั่งบากจากพลับพลา
นาฬิกาฉันเมื่อมาเที่ยงกับเสี้ยว	เรือกลับเลี้ยวตรงลานชานคูหา
เห็นหลวงญวนลงมานั่งฝั่งคงคา	เห็นทีท่าจะไม่รู้ดูสบาย
ที่ริมฝั่งรอยพังลงใหม่ใหม่	ต้นไม้ใหญ่เห็นรากดูมากหลาย
ตะแกแฝงพุ่มหนาน่าเสียดาย	เหมือนปลูกรายไว้คงลงวารี
เกือบออกจากปากลำแม่น้ำน้อย	พระมาคอยถวายไชยใกล้วิถี
​เรือที่นั่งผ่านมาหน้าธานี	ไปครู่หนึ่งถึงที่ไร่เคยมา
แต่นี้ไปใหม่แล้วทางแคล้วคลาศ	แปลกประหลาดหาดทรายขาวยาวหนักหนา
ล้วนภูเขาแลสล้างข้างมรรคา	บ้างไกลบ้างใกล้ท่าริมวารี
ฉลากทางห่างเรือเหลือจะอ่าน	ไม่ทราบบ้านตำบลบางข้างวิถี
ดูลำดับนับสอบในบาญชี	หลงเสียทีหนึ่งก็เปรอะเลอะทั้งมวญ
จะว่าไว้พอให้รู้ระยะบ้าน	เผื่อต้องการได้ประกอบคิดสอบสวน
ตั้งแต่เมืองกาญจน์บุรีมีจำนวน	ตามกระบวนเบ็ดเสร็จเจ็ดตำบล
วัดใต้เมืองเบื้องที่หนึ่งแล้วถึงย่าน	ถึงหมู่บ้านชุกกระโดนตะโกนบ่น
ร้องถามใครไม่มีบอกเลยสักคน	ตลอดจนบ้านบ่อต่อลงมา
ถัดลงไปบ้านไร่แลท่าล้อ	ไปได้อ้อบ้านถ้ำเรือคล่ำท่า
ตรงวัดถ้ำฉลากเด่นเห็นอักขรา	ถึงพลับพลากันเท่านั้นในวันนี้
เรือเข้าเทียบที่ปะรำแม่น้ำซึ้ง	สองโมงครึ่งทินกรยังร้อนจี๋
ปรอทเก้าสิบเศษสามดิครี	เขาทำดีเหมือนทุกแห่งที่แบ่งปัน
ที่บนฝั่งตั้งพลับพลามีท่าลาด	มีเรือกดาดไม้ขวางวางเปนคั่น
ปลูกทั้งราวน้าวคลาผ้าขาวพัน	ตลิ่งนั้นปราบเตียนเลี่ยนหญ้าบอน
มีพลับพลาห้าห้องไม่ข้องขัด	ด้านสกัดกั้นฝาด้วยผ้าผ่อน
เปนข้างหน้าห้องหนึ่งชัดสกัดตอน	ถึงที่ท่อนกลางโถงเปิดโปร่งไว้
ถึงสามห้องช่องกลางวางเกยต่อ	เปนที่พอสำหรับประทับได้
ที่ห้องท้ายพลับพลามาข้างใน	ฝาแผงใช้ที่ตรงนี้ที่ประทม
มีปะรำเฉลียงรอบขอบข้างล่าง	ยกพื้นอย่างอาสน์สงฆ์ตรงใต้ร่ม
ดูทีท่าน้านั่งเทพพนม	อิกชั้นสมครุฑอัดจะหยัดยืน
​อันพลับพลาหลังนี้ท่วงทีหลาก	ดูแปลกมากกันกับมีที่อื่นอื่น
ใช้มุงจากฟากเกลาเข้าเปนพื้น	ดูครึกครื้นงามงดหมดจดดี
ที่วงรอบขอบพลับพลากั้นผ้าเขียว	ไม่ลดเลี้ยวเหลี่ยมตรงยืนคงที่
ต้นพฤกษาหลายหลากมากมี	ปันเปนที่ร่มแจ้งรอบแหล่งล้อม
มะม่วงใหญ่ไม่เคยเห็นเลยเช่นนี้	ตั้งอยู่ที่หมู่พลับพลาสาขาห้อม
ว่ามะม่วงฉันยังไม่ใคร่ยอม	สามสี่อ้อมสูงลม้ายคล้ายต้นยาง
ชาวภาราพากันมาเฝ้ามาก	ถวายของหลากหลากหลายสิบอย่าง
แต่แรกถึงพักหนึ่งยังไม่บาง	นั่งคอบค้างจนเวลาห้าทุ่มปลาย
ที่บ้านนี้มีราษฎรหนา	ทำไร่ยาเปนกำลังสิ้นทั้งหลาย
ทั้งไร่นาเล่าก็ดีมีมากมาย	เพราะซื้อขายมิได้ขาดราชบุรี
ยังพวกคนที่ตำบลอยู่ไกลใกล้	เว้นไม่ได้ต่างพากันมานี่
จนหนองขาวนั้นก็ไกลใช่พอดี	ได้เฝ้าที่หนึ่งไม่พอตามต่อมา
เวลามีที่พอจะเสด็จประพาส	ชมอาวาสตั้งอยู่ทั้งคูหา
บ่ายห้าโมงเสด็จลงทรงนาวา	เปนกระบวนข้างหน้าคลาครรไล
เสด็จกลับคืนมาเวลาพลบ	ดวงพระลบลับบังหลังไศล
ถ้าวันนี้ที่เสด็จดำเนินไป	คือเขาใหญ่เห็นอยู่ข้างหนทางมา
แถวเทือกยาวมากมายหลายร้อยเส้น	มิได้เว้นว่างหมู่พื้นภูผา
เปนหลายยอดเกลื่อนกลาดดาษดา	แต่ดูท่าท่วงทีไม่มีงาม
ตั้งแต่เขาตกน้ำในลำน้อย	ที่ยื่นย้อยเยื้องเหล่าเขาปูนข้าม
จนถึงถ้ำตำบลนี้ที่กล่าวความ	เขาเดียวตามตาที่ยลคนละแคว
ตรงหน้าถ้ำต่ำลงมามีอาวาส	กุฎีกลาดเกลื่อนสร้างข้างกระแส
​ฝากระดานหลายหลังตั้งเปนแพ	เสียงเซงแซผู้คนกล่นเกลื่อนทาง
ตั้งแต่หน้าท่ารายจนท้ายกุฏิ์	ธูปเทียนจุดของถวายรายสองข้าง
ที่มาช้าล้าหลังยังวิ่งวาง	มาแซกหว่างยัดเยียดเบียดเสียดแซง
เสด็จทางหว่างหม่กุฎีสงฆ์	เปนทางตรงถึงวิหารเปนลานแจ้ง
ทำใหม่เรี่ยมเอี่ยมตาหลังคาแดง	มีกำแพงแก้วล้อมพร้อมสีมา
ส่วนพระสงฆ์ลงมานั่งศาลาใหญ่	ที่ใช้เปนการเปรียญอยู่ข้างขวา
เสด็จแวะครู่หนึ่งจึงไคลคลา	โดยทางหน้าอุโบสถลดเลี้ยวไป
ถึงทางขึ้นคิรีมีอิฐก่อ	เหลืออยู่พอแลเห็นเปนเค้าได้
ดูสูงลิ่วแลชันคั่นบันได	ล้วนไถลลื่นปรักหักพังซุด
เนินคิรีมีไม้ไผ่เปนพื้น	ใบรวงลื่นจรลียากที่สุด
ต้นลั่นทมร่มทางอย่างถ้ำวุทธิ์	อิฐมักหลุดเลื่อนวิ่งกลิ้งลงมา
ตัดหนทางอย่างเก่าเอาตรงลิ่ว	ขึ้นตึงติ้วเหน็ดเหนื่อยเมื่อยแข้งขา
สูงสักสามเส้นเศษสังเกตตา	ถึงเพิงผาหน้าถ้ำลมฉ่ำเย็น
เปนห้องนอกออกมาตรงหน้ากว้าง	ศิลาขวางก้อนใหญ่ใหญ่แลไปเห็น
ช่องเข้าถ้ำที่ข้างในเข้าไปเปน	ประทุนเช่นฉนวนกว้างหนทางจร
กำแพงมีเปนที่ก่อฝากั้น	แต่หักลันเหลือติดชิดศิงขร
ดูมืดมนท์พ้นแสงภาสกร	มาถึงตอนใหญ่กว้างทางสิบวา
เปนเวิ้งว่างข้างบนนั้นมีปล่อง	สว่างส่องทั่วได้ในคูหา
ผนังถ้ำทำพระปฏิมา	ดูทีท่าเปนทำนองของโบราณ
หน้าตักใหญ่ได้สักห้าหกศอก	ผิวถลอกยับไปไม่ร้าวฉาน
ด้วยใกล้ปล่องต้องฝนไม่ทนนาน	เปนทำนองพระประธานในถ้ำนี้
​องค์เล็กน้อยย่อยยับนับไม่ถ้วน	มีแต่ล้วนหักกลิ้งทั้งป่นปี้
เปนฐานใหญ่ใกล้ทางมาก็มี	ล้วนเปนที่ตั้งพระออกระไป
ว่าเดิมทีมีศาลาในกลางถ้ำ	เปนที่ทำบุญกันพระฉันได้
พม่าพังยังเหลือแต่ตัวไม้	ทั้งอยู่ในถ้ำเห็นออกเปนกอง
พิเคราะห์ดูสีน้ำยาทายังสด	จะเปนปดฤๅจะเดาเอาคล่องคล่อง
ดูจะพึ่งพังใหม่ในทำนอง	มีผู้ปองตั้งจิตต์คิดจะทำ
แต่อย่างไรจึงไม่สำเร็จได้	ยังมาวางกองไว้ที่ในถ้ำ
ในคิรีนี้ไม่มีภูสายน้ำ	เปนแต่คร่ำตะไคร่ฝนข้างบนชะ
กลับทางเดิมเดินออกมาถึงหน้าช่อง	มีปากปล่องศิลาก้อนซ้อนเกะกะ
สูงขึ้นไปเปนทางกว้างครุคระ	ถ้ามานะปีนป่ายตะกายเดิน
สักเส้นหนึ่งก็จะถึงที่ปากช่อง	ปีนขึ้นปล่องโจนเปาะเหมือนเหาะเหิน
เปนไหล่เขาทางฉะเพาะเลาะดำเนิน	เห็นเพลิดเพลินภูมิฐานย่านลำเนา
เห็นเวิ้งวุ้งทุ่งกว้างทางน้ำไหล	พฤกษาใหญ่เปนหมู่ทั้งภูเขา
ตลอดลิบแลเห็นจนเปนเงา	แล้วไต่เต้าตามทางไปข้างซ้าย
พระเจดีย์มีอยู่ไม่สู้ใหญ่	ถูกใครใครขุดยุบบุบฉลาย
พวกเซอรเวไม่รู้หยุดเที่ยวขุดดาย	พักสบายครู่หนึ่งจึงกลับลง
ถึงเชิงชานภูผาที่อาวาส	เสด็จยาตราสู่หมู่พระสงฆ์
ประทานเงินตำลึงหนึ่งทุกองค์	แล้วกลับคงคืนประทับที่พลับพลา
ในวันนี้ได้ชนีหนึ่งมาใหม่	ตัวโตใหญ่น่ารักเปนหนักหนา
แต่เปนชาวบางกอกพลอยออกมา	เที่ยวชมป่าธารถ้ำลำนที
เปนของหม่อมเจ้าสุบรรณพาผันผาย	มาถวายตามทางหว่างวิถี
​คนเข้าใจว่าได้ใหม่ในคราวนี้	ชมว่าดีจริงแท้เซงแซ่ไป
ชนีใหม่ไม่สู้ดีทีแง่งง่อง	จึงได้ต้องพระประสงค์ตรงตัวใหญ่
แต่เพราะพามาแต่กรุงเปนนุ่งไป	ทรงจับได้แย่งพามาอีกที
ทรงนับได้ว่าอยู่ในนุ่งอิกครั้ง	จึงได้ตังชื่ออ้างนางนุ่งหยี่
ดูคุ้นเคยคนครันขยันดี	ผูกมาที่ข้างเรือไม่เบื่อแล
แต่ตกใจเมื่อไปรับมาวันนี้	ยังทำทีดุบ้างอย่างหื้อแห้
ไม่ถ่ายมูลลงในเรือเหลือดีแท้	นั่งปากแคร่ปล่อยลงน้ำทำอย่างคน
ลูกเสือปลาเขามาถวายใหม่	ช่างเหมือนแมวนี่กระไรแปลกแต่ขน
แต่เวลากินต้องร้องคำรน	ไม่ซุกซนเชื่องชิดสนิทดี
เลี้ยงเหมือนแมวปล่อยได้ไม่ไปห่าง	ชอบอยู่ข้างคนเบียดนอนเสียดสี
ดูติดทั่วไปทั้งนั้นในวันนี้	มิได้มีใครรังเกียจคิดเกลียดชัง
ยังมีไก่ดำอยู่อิกคู่หนึ่ง	ผูกกรงขึงข้างเก๋งเรือที่นั่ง
ว่าหายากยังไม่มีที่ในวัง	เปนยาขลังกันอย่างไรไม่ทราบเลย
ประทับอยู่บนพลับพลาจนห้าทุ่ม	คนเฝ้ากลุ้มกลาดฝั่งทั้งเสวย
ประทมในเรือที่นั่งเหมือนดังเคย	ขอลงเอยจบกันในวันนี้ ฯ
วัน ๗ ๒ฯ ๓ ค่ำ
๏ เช้าสามโมงเศษส่วนกระบวนเคลื่อน	ค่อยล่องเลื่อนลอยหลามตามวิถี
นับลำเนาระยะบ้านชานวารี	ดูถึงถี่กว่าแต่ก่อนตอนข้างบน
พ้นพลับพลามาถึงบ้านสามเจ้า	แล้วลำเนาท่านกเอี้ยงเสียงสับสน
ศีร์ษะกรวดม่วงชุมกลุ้มผู้คน	ยืนกลางชลเชือกลากกระชากเรือ
ด้วยเปนหาดดาดไปทั้งลำน้ำ	ต้องเข็นค้ำมายากลำบากเหลือ
​บ้านต่อไปนั้นไม่มีเรื่องราวเจือ	ว่าจะเฝือฟังซ้ำให้รำคาญ
แต่พลับพลามาตามระยะนี้	เรียงรายถี่มาถึงสามสิบห้าบ้าน
มีผู้คนคลาคล่ำทำงานการ	ทั้งเรือนชานตั้งอยู่เปนหมู่กัน
มีวัดวาอารามตามลำดับ	กำหนดนับหกวัดล้วนจัดสรร
ปลูกปะรำริมหาดดาดผ้าพัน	คอยชยันโตถวายรายทางมา
ประทับร้อนตอนท่ากระทุ่มใหญ่	ปะรำใช้ยาวเยิ่นเกินนักหนา
เวลาเที่ยงจอดประทับที่พลับพลา	มีประชาถวายของอยู่สองราย
รายหนึ่งนั้นนกยุงขังกรงใหญ่	เขาฟักไข่ได้ทั้งสี่ดีใจหาย
ยกลงในเรือที่นั่งตั้งตอนท้าย	พอตกบ่ายโมงบอกออกนาวา
ระยะนี้บ้านถี่กว่าตอนเช้า	ภูมิ์ลำเนาปึกแผ่นดูแน่นหนา
ไร่กล้วยอ้อยริมฝั่งสพรั่งตา	ปะหลังคาโรงหีบเห็นเนืองเนือง
ที่เปนโรงจีนอยู่รู้ถนัด	จุดประทัดปึงปังดังกระเดื่อง
ดาดปะรำผูกผ้าแดงแสงประเทือง	ตั้งโต๊ะเครื่องบูชาหน้าโรงร้าน
ที่บ้านไทยมักใช้ปะรำแคบ	สี่เหลี่ยมแบบมากกว่ารีมีทุกบ้าน
มีธูปเทียนทั้งดอกไม้ใช้ติดพาน	ต่อนานนานมีบ้างอย่างหน้าพระ
คือใช้หีบฉำฉามีเท้าคู้	ผ้าขาวปูขวดตั้งเปนจังหวะ
ถ้วยแก้วปักธูปกลางหว่างระยะ	เชิงครุคระปักประทีปเทียบคู่เคียง
เด็ดดอกไม้มักจะใช้แต่ชั่วก้าน	ต้องลิดลานใบสดจนหมดเกลี้ยง
ปักฅอขวดเปนพนมพุ่มกลมเรียง	ให้พอเพียงเสมอขอบระบอบไทย
ที่พงตึกอึกกระทึกกว่าทุกแห่ง	ม้าฬ่อแฝงเผาประทัดเสียนัดใหญ่
ที่โรงบ่อนละคอนอึงคนึงไป	อย่างเมืองใกล้ถิ่นฐานชานนคร
​ดลพลับพลาบางพังอยู่ฝั่งขวา	สุริยาเยื้องพยับแสงอับอ่อน
สี่โมงครึ่งถึงลำดับไม่ซับซ้อน	ทรงอักษรจนเวลาห้าโมงปลาย
ทรงเครื่องเสร็จเสด็จขึ้นสู่ฝั่ง	ตลิ่งตั้งมิได้ราบไม่ปราบฉาย
ตัดชันตรงเหมือนอย่างลงเขื่อนอิฐราย	คิดขยายพื้นคั่นตัดบันได
เปนเกยตรงลงได้ทั้งสองข้าง	ทางขึ้นกว้างไม่สู้ชันคั่นใหญ่ใหญ่
ขัดจนเกลี้ยงเกรียงกวดกันลงไป	เหมือนกรงใส่จังหรีดเล่นก็เช่นกัน
ขึ้นถึงพื้นรื่นตาพฤกษาสวน	มีลูกล้วนหลากจิตต์ดูผิดผัน
ต้นมะตูมตกเครือเหลือรำพัน	จะว่าฉันลวงหลอกบอกจริงจริง
ต้นส้มซ่าลูกระย้าเปนชมภู่	มะพร้าวอยู่ค่าคบออกกบกิ่ง
ส้มโอหล่นจากต้นตลิงปริง	ลงกองกลิ้งอยู่สล้างข้างพุดทรา
ต้นมะม่วงมีลูกออกเลอะวุ่น	เปนขนุนนับไม่ถ้วนล้วนหนามหนา
อ้อยไปแอบต้นมะนาวยาวเกือบวา	ข้างต้นหาได้ทุกอย่างพื้นต่างพรรณ
จะว่าไปยาวนักกลัวจักช้า	ด้วยเวลาจวนค่ำกรรมของฉัน
เสด็จออกนอกสวนฉนวนกัน	หยุดตรงนั้นอยู่สักครู่ฉันอยู่ใน
เขาอ่านรายของถวายที่ในสวน	ทุกสิ่งล้วนพระปลัดเขาจัดได้
มาแขวนห้อยคอยถวายหลายวันไป	เปนเขตรในราชบุรีที่พลับพลา
พระภักดีดินแดนเปนนายด้าน	มาทำการรับเสด็จเสร็จทุกท่า
แล้วดำเนินโดยทางข้างคงคา	ตรงขึ้นมาข้างเหนือจากเรือราย
ทางประมาณสิบเส้นเปนโรงเจ๊ก	ร่องโว้กเว้กวางกองของถวาย
แล้วเลี้ยวเข้าหมู่ไร่ไปข้างซ้าย	ทางผันผายหน่อยหนึ่งถึงพลับพลา
​เขาปลูกทำสามห้องเฉลียงรอบ	เปนเขตรขอบป้องกันกั้นด้วยผ้า
ปะรำปูเสื่อลาดสอาดตา	อ่างธาราตั้งรายไว้หลายใบ
พระดำเนินผ่านไปมิได้ยั้ง	ถึงข้างหลังพลับพลามาเปนไร่
ทั้งสองฟากมีหนทางผ่านกลางไป	ต้นกล้วยไข่ล้วนกำลังตั้งตกเครือ
ดูยังเขียวอยู่ทุกต้นผลไม้ห่าม	เที่ยวมองตามตอนในไปจนเฝือ
เขาโน้มยอดลงไว้ให้เปนเบือ	ไม่ใคร่เชื่อเลือกตัดคัดลูกกลม
ที่บางต้นตึงเต่งดูเคร่งครัด	จึงเห็นชัดว่าเปนอย่างกำลังบ่ม
ทรงพระแสงองค์สั้นฟันลองคม	ฉัวะเดียวล้มทั้งยืนครืนลงมา
แล้วเสด็จตอนในเปนไร่อ้อย	ลำน้อยน้อยเหมือนแขนงล้วนแดงจ้า
เมื่อตัดต้องระวังปลายคายกายา	ทั้งมีดพร้าก็ไม่มีดีแต่ดู
อันไร่กล้วยเหล่านี้ไม่มีร่อง	แต่อ้อยต้องตาฉันเห็นขันอยู่
เขายกร่องปลูกอ้อยในรอยคู	แล้วไม่รู้ว่าจะกลบกันเมื่อใด
เจ้าของเขาก็มาเฝ้าอยู่ที่นี่	แต่ไม่มีเวลาพอต่อถามไต่
จึงจำต้องเงือดงดจดเรื่องไว้	ค่ำไรไรเสด็จกลับมาพลับพลา
เรียกเช่นนี้ทีก็ยังจะไม่ถูก	มิใช่ปลูกขึ้นใหม่ใช้เคหา
เปนของว่าเจ้าของสวนเขาอยู่มา	สามห้องฝาสำหรวดใช้เสาไม้จริง
ระเบียงหน้ามาอิกทีกี่ทอผ้า	พวกฉันมาทอได้ไม่ค้างนิ่ง
ที่ริมฝามีไถคันใหญ่พิง	กระบะหมากอย่างผู้หญิงอยู่ข้างใน
มีเต้าปูนทองเหลืองเครื่องตลับ	หมากสงกับยาบุหรี่ที่จัดใส่
ตะบันทองเหลืองอยู่กับพลูใบ	เสียแต่มีดตะไกรขาดไม่มี
มีชานนอกออกไปใช้ฟากขัด	ที่ครัวจัดเครื่องใช้ไว้ถ้วนถี่
​พร้อมของสดต่างต่างล้วนอย่างดี	ทรงสนุกเต็มทีทำเครื่องอาน
เสวยสรงแต่งพระองค์บนนี้เสร็จ	พร้อมสมเด็จเสด็จอิกทั้งท่าน
ทรงปรีดาผาสุกแสนสำราญ	เสียงสท้านสเทื้อนสากหมากตะบัน
ส้มโอสวนนี้มีสองต้น	เต็มด้วยผลมิใช่ตรุดสุดขยัน
เสวยเสร็จเอาจำปามาสอยกัน	ต้นหนึ่งนั้นราวร้อยน้อยเมื่อไร
แต่เปนลูกย่อมย่อมไม่หอมหวาน	สู้ที่ลานบางปอินยังไม่ได้
บันดาของกองแขวนบนต้นไม้	รับสั่งให้แจกทั่วทุกตัวคน
รับสั่งว่าตำราเขาถือหลาย	ว่าเจ้านายขึ้นเรือนแล้วเปื้อนป่น
เจ้าของที่เขาจะมีรังเกียจรังกน	แต่เหตุผลพอจะแปลได้แน่นอน
เจ้านายคงจะเปนองค์ที่นุ่งหยี่	ไม่ปรานีตามอย่างแต่ปางก่อน
ไปถึงไหนนุ่งที่นั่นคั้นราษฎร	จนกระฉ่อนฉาวไปว่าไม่ดี
แต่ความชั่วนั้นไม่คงแต่องค์นั้น	พวกเดียวกันพาเพื่อนเปื้อนป่นปี้
ครั้นเรื่องหลังลืมหายหลายสิบปี	จนกลายลงเปนวิธีทางจัญไร
เสด็จขึ้นเรือนนั้นในวันนี้	จะต้องให้เปนเศรษฐีจึงจะได้
ประทานเงินชั่งหนึ่งพอถึงใจ	สิ้นสงไสยเรื่องอัปรีไม่มีแวว
ที่ตรงเรือที่นั่งข้ามตามไฟสว่าง	ผูกตรางเช่นลับแลแลเปนแถว
อัคคีรายหลายจังหวะกะขัดแนว	จนดึกแล้วยังไม่ดับอดหลับนอน
รับสั่งให้ไปถามใครตามถวาย	ดูตามชายเชิงตลิ่งวิ่งกันว่อน
ได้ความว่าหน้าไร่ราษฎร	สโมสรทั้งมวญชวนกันทำ
คือหัวหน้านั้นนายแฉ่งกรมชาวที่	บ้านอยู่นี่เห็นว่าเวลาค่ำ
จึงคิดตั้งซุ้มไฟไว้ประจำ	ที่ริมน้ำพอสว่างกระจ่างตา
​ตะเกียงใช้ไม้ควั่นเปนกระบอก	น้ำมันกรอกปักรายคล้ายไต้ป่า
แต่มิใช่กระบอกไฟในตำรา	เขาอุส่าห์คิดใช้ได้ดิบดี
บรรทมในเรือที่นั่งริมฝั่งฟาก	มีลมมากเวลานอนไม่ร้อนจี๋
อันรายวันเรื่องจดหมดเท่านี้	ขอจบทีเถิดจะว่าข้างหน้าไป ฯ
วัน ๑ ๓ฯ ๓ ค่ำ
๏ สองโมงหย่อนเสด็จจรออกจากท่า	โดยนาวาน้อยน้อยลอยไสว
ชมหมู่บ้านย่านข้างทางครรไล	โดยนับได้ว่ามีสี่ตำบล
ถึงบ้านโป่งปลูกตพานที่ชายหาด	ประชาราษฎร์วิ่งรับออกสับสน
ทั้งสองฝ่ายฟากวิถีมีแต่คน	นั่งรายจนนับไม่ถ้วนล้วนตั้งใจ
จะถวายเข้าของกองออกกลาด	ล้วนประหลาดหลากตาตามหาได้
คือนกแก้วนกเขาขันพรรณ์เขาไฟ	กระต่ายใหญ่เชื่องคนขนอุกอุย
ลูกค่างวางมาในผ้าขาว	เห็นหางยาวรูปร่างอย่างหยุกหยุย
ฉันลูบเล่นตลอดตนขนเปนปุย	คอยตะกุยเกาะไว้ไม่ใคร่วาง
เดินเข้าไปถึงไร่ไม่ไกลนัก	มีแคร่พักร่มตองทั้งสองข้าง
เหมือนวันก่อนผ่อนตัดไปตามทาง	บ้างหิ้วบ้างแบกขนกล่นเกลื่อนไป
เสด็จกลับมาประทับที่ริมท่า	หยุดประทานเงินตราเจ้าของไร่
คนมาเฝ้าหลามหลากมากกระไร	ล้วนพวกใหม่เปลี่ยนหน้ามาทั้งนั้น
เสด็จกลับลงเรือที่นั่งน้อย	ให้เร่งถอยจากหาดแจวผาดผัน
ดูก็ไม่ใกล้นักชักช้าพลัน	จนสุริยันส่องแสงขึ้นแรงร้อน
สามโมงครึ่งถึงเบิกไพรเข้าไปจอด	ตพานทอดเทียบชิดผิดท่าก่อน
เปนท้องคุ้งตลิ่งพังไปทั้งตอน	จนต้องผ่อนศาลขยับลับเข้าไป
​ในเดี๋ยวนี้นั้นมีอยู่สี่แห่ง	ที่ตำแหน่งริมน้ำยังจำได้
เปนศาลเล็กพื้นลดลัทธิไทย	เห็นเกือบใกล้ที่จะลงในคงคา
มีเจว็ดหักพังตั้งฤๅสุม	ของเล่นกลุ้มเกลื่อนกลาดดาดจนฝา
หัวกุมภีล์มีที่ชั้นหลั่นลงมา	ยังบูชาอยู่ไม่ร้างอย่างตอนใน
คือที่ตรงตพานน้ำทำอิกครั้ง	มีสองหลังลดขวางค่อนข้างใหญ่
เปนศาลอย่างข้างจีนปนกับไทย	เดี๋ยวนี้ใช้ขังสุนัขกักประตู
เขาย้ายเจ้าเข้าไปไว้ข้างในหน่อย	ต้องรีบถอยกลัวจะพังที่ตั้งอยู่
มีถนนไปจนติดใช้อิฐปู	ศาลแฝดคู่สองหลังตั้งติดกัน
เหล็กลูกฟูกมุงหลังคาฝาไม้สัก	พวกจีนรักษาอยู่ดูกวดขัน
ธุระจริงยิ่งกว่าเปนกับตัน	ถวายนั่นถวายนี่ถี่สุดใจ
กระดาษทองธูปซ้ำน้ำชาเล่า	บ้างฉวยเอาห่อประทัดมามัดใหญ่
ที่หน้าพระโต๊ะตั้งอยู่ข้างใน	เอออย่างไรเล่าเห็นเปนรูปพระ
มีสาวกสององค์ยืนตรงหน้า	ไม่เข้าท่ากลายไปไกลจังหวะ
เขาเล่ากันว่าเจ้าแม่เปนแน่ละ	ฤๅจีนจะนึกอย่างไรจึงได้เลือน
ทีคนไทยจะยังไม่ยอมลงเค้า	ที่ศาลเก่าเข้าของจึงกองเกลื่อน
ยังว่าไม่มีใครคอยตักเตือน	ธุระเหมือนท่านพวกนี้สามสี่คน
แต่ตัวฉันนั้นศรัทธามาศาลใหม่	ถึงโค้งไปก็ยังเห็นเปนกุศล
อย่านึกว่าบวงสรวงติดบวงบน	คงมีผลกว่าเจว็ดเสร็จด้วยใจ
ประทานเงินจีนเหล่านี้ยี่สิบบาท	อยูในเทือกทิ้งกระจาดจีนเคยได้
อิกศาลหนึ่งนั้นอยู่ในใต้ต้นไม้	เปนสาวใช้ของเจ้าแม่อยู่แค่เคียง
ดูก็ได้ใครไปบูชาบ้าง	ใบไม้วางแน่นนันชั้นเฉลี่ย
​พอเสด็จลงจากศาลฉานสำเนียง	ม้าฬ่อเปรี้ยงประทัดลั่นสนั่นดัง
อันศาลนี้มีคนนับถือนัก	ว่าเรืองฤทธิสิทธิศักดิ์วิเศษขลัง
เล่าว่าไก่แม้ได้มาทำรัง	ก็คุ้มขังป้องกันอันตราย
แต่วันนี้เห็นมีสองเท่านั้น	จะพากันไปไหนไม่เห็นหาย
ฤๅพวกจีนมาอยู่รู้อุบาย	จะฆ่าทำเครื่องถวายจึงหายไป
ทอดพระเนตรศาลเสร็จเสด็จกลับ	ลงประทับเรือพระที่นั่งใหญ่
ออกจากท่าหน้าศาลผ่านครรไล	มาตามในถิ่นแถวแนวนที
ดูตามทางไม่ใครห่างระยะบ้าน	เปนย่านย่านตลอดไปใกล้วิถี
ล้วนแต่มอญมากกระไรในแถบนี้	มาอยู่ที่ชายฝั่งทั้งหญิงชาย
พวกผู้หญิงลงนาวามาแซ่ซ้อง	ล้วนจัดของนานามาถวาย
มีธูปเทียนดอกไม้ไม่เว้นราย	จัดพานคล้ายฟังเทศน์เจตนา
จะใคร่เฝ้าให้ถนัดไม่ขัดข้อง	ถือธูปเทียนเว้นจ้องเที่ยวมองหา
เห็นพระองค์วางตรงกราบนาวา	แล้ววันทาทูลซ้ำร่ำพิไร
แสดงความยินดีที่ได้เฝ้า	ซ้ำแล้วซ้ำเล่าหาหมดไม่
เสียงแซ่ซ้องสรรเสริญเจริญใจ	ถวายไชยทั่วหน้าประชาชน
ตลอดทางมิได้ว่างเว้นสักบ้าน	ล้วนเรือพ่านพายรับอยู่สับสน
ลำหนึ่งมีสี่ห้าหกเจ็ดคน	บางลำจนถึงสิบห้ากว่าก็มี
ดอกกล้วยไม้ได้กองพเนินใหญ่	ที่ติดใบทั้งต้นจนหมดที่
ต้องวางตามกระดานเลียบเพียบเต็มที	แต่ล้วนสีม่วงสิ้นกลิ่นอบอวล
จนหายใจออกไปไม่มีอื่น	เกือบจะขื่นตองอมเพราะหอมหวน
บางแห่งเห็นเช่นกับแห่แผ่กระบวน	แลแต่ล้วนกล้วยไม้ไปทั้งลำ
​อันของอื่นคืนไปไม่ทรงรับ	บอกให้กลับไม่ค่อยไปพิไรร่ำ
ต้องรับคนละเล็กน้อยหมดถ้อยคำ	จึงได้จำคืนของเหลือติดเรือไป
แต่ธูปเทียนนั้นถ้าเอามาถวาย	คงวางรายเหน็บซนไว้จนได้
ธูปเกลื่อนกลาดตามกระจาดต้นกล้วยไม้	ดูมีใจนับถือโดยซื่อตรง
ถึงบ้านใดแม้นไม่รอเรือที่นั่ง	ก็ร้องดังโด่งสำเนียงจนเสียงหลง
จ้ำตามมากว่าเรือจะรอลง	จนได้ทรงทักทายภิปรายเปรย
คนบ้านนอกดูกล้ากว่าอยู่ใกล้	เพราะมั่นใจว่าไม่ผิดคิดเฉยเฉย
ถึงอย่างไรก็มิได้ทรงถือเลย	จนคุ้นเคยทราบทั่วไม่กลัวเกรง
จะเพททูลอย่างไรมิได้ยั้ง	เอาจังจังกันต่อหน้าว่าเผงเผง
บ้างหัวร่อต่อกระซิกกันครื้นเครง	ดูกันเองข้ากับเจ้าบ่าวกับนาย
ถึงพลับพลาโพธารามประทับร้อน	อยู่ในตอนเที่ยงกระมังยังไม่บ่าย
เรือเข้าทอดจอดประจำปะรำราย	สุริย์ฉายร้อนรนพ้นประมาณ
จะบทจรร้อนจัดเห็นขัดสน	ต่อตกบ่ายจึงจะยลตำบลบ้าน
เสด็จพักที่พลับพลาอยู่ช้านาน	สรงสนานตักน้ำลำนที
เหล่าพวกมอญข้ามมาเสียงกาหฬ	ลุยน้ำจนเพียงไหล่ยังไม่หนี
ทั่วทุกคนทนลำบากอยากเหลือดี่	ราวสักสี่ห้าร้อยลงลอยฅอ
ทั้งหญิงชายอุ้มตพายพาลูกหลาน	อุส่าห์ผ่านธารามาสอสอ
ของถวายฟายมือหนึ่งก็พอ	ดอกไม้ห่อหนึ่งก็พามาคอยชู
จนเหลือนับรับไม่ไหวให้เงินแล้ว	ไม่คลาดแคล้วไปอื่นยืนยิ้มอยู่
เข้าใจว่าทึ่งชนีดอกมิรู้	ก็คอยดูที่ประทับไม่กลับไป
จนตกบ่ายของถวายไม่สิ้นสุด	จะให้หยุดเสียสักหน่อยต้องคอยไล่
​จนหมดท่ายังมายืนอยู่ไกลไกล	ต้องยืนในธาราตามุ่งมอง
พอบ่ายสามโมงเศษเสด็จประพาส	เรือขนาดอย่างน้อยแจวลอยล่อง
ขึ้นตพานริมหาดคนดาดกอง	ถวายของกันไม่หยุดสุดอาไลย
ตั้งแต่ท่านมากระทั่งถึงฝั่งฟาก	คนหลายหลากนั่งสลับนับไม่ไหว
เขมรมอญมาสิ้นลาวจีนไทย	เด็กผู้ใหญ่นั่งเกลื่อนเรือนพันคน
ทางที่ไปในระหว่างทางหาดกรวด	ร้อนยิ่งยวดเหยียบล้าพาขัดสน
เหมือนเหยียบไฟไปทีเดียวเสียวสกนธ์	นี่พอทนที่ไม่ไกลหาไม่ตาย
ต้องขึ้นคั่นบันไดไปบนฝั่ง	พอถึงหลังพื้นถนนร้อนรนหาย
เขาปูเสื่อดาดปะรำทำเรี่ยราย	เดินสบายเปนทอดทอดตลอดทาง
ตลาดนี้ทีก็คล้ายพระประถม	ไม่มีร่มแต่ว่าทางอยู่ข้างกว้าง
ขายแต่ล้วนของบางกอกออกมาวาง	จะหาอย่างทำที่นี่ไม่มีอะไร
เสด็จไปตามทางข้างล่างก่อน	หมดแล้วย้อนกลับขึ้นมาเลี้ยวขวาใหม่
เปนถนนแยกทางไปข้างใน	ไปได้ไกลแต่ต้องกลับลำดับเดียว
ถึงทางตรงลงหาดผาดผ่านผาย	ไปถึงปลายทางข้างบนถนนเกี่ยว
ทางไปวัดตัดมาข้างขวาเลี้ยว	ประเดี๋ยวเดียวถึงประตูสู่อาราม
ในวัดนี้มีการเปรียญใหญ่	พระสงฆ์ไทยรับเสด็จไม่เข็ดขาม
มีเจดีย์หลายองค์ทรวดทรงงาม	ที่ตรงข้ามอุโบสถควรจดจำ
พระระเบียงล้อมรอบเปนขอบขันธ์	มีรูปปั้นอย่างโบราณพานจะขำ
น่าประหลาดหลากใจใครมาทำ	ครั้นจะร่ำเรื่องราวจะยาวเฟื้อย
เสด็จอยู่ครู่หนึ่งในวัดนั้น	ยังไม่ทันที่จะวายหายเหน็ดเหนื่อย
เพราะข้างหน้านั้นยังไกลไม่เปล่าเปลือย	จะแฉะเฉื่อยอยู่ช้าเวลาจวน
​เสด็จมาที่ศาลาพักพระสงฆ์	ประทานองค์ละกึ่งตำลึงถ้วน
สามสิบสี่ทั้งวัดชัดจำนวน	แล้วโดยด่วนเสด็จตรงลงหาดทราย
จนขากลับสับสนไม่พ้นวุ่น	ยังชุลมุนเรื่องกองของถวาย
ล้วนบรรดามาใหม่อิกมากมาย	เสด็จรายผ่านตรงลงนาวา
ตำบลนี้ว่าเปนที่เกวียนมาถึง	สายน้ำซึ้งสมกระบวนควรเปนท่า
ตลาดเหมือนเมืองใหญ่ใหญ่ได้เห็นมา	บ้านเรือนหนาแน่นสลับสับสนกัน
ทรงนับโต๊ะเครื่องบูชาที่มาตั้ง	บ้างมีทั้งหมากพลูดูแขงขัน
ทรงแจกเงินสลึงวางเปนรางวัล	หมดด้วยกันเก้าสิบสี่มีจำนวน
เว้นสองหลังสามหลังตั้งหนึ่งร้าน	คิดประมาณก็เกือบสามร้อยร้านถ้วน
หาดที่หน้าลงมามีบ่อนพรวน	ใต้ฉนวนน้ำลงไปใหญ่โตครัน
เรือลูกค้ามาจอดที่ชายหาด	ประทุนดาดดื่นรดับดูคับขัน
เพราะมีการซื้อขายไม่วายวัน	ได้คอยบันทุกสินค้าเดินมาไป
เสด็จมาที่พลับพลาประทับร้อน	แล้วจากจรพร้อมถ้วนกระบวนใหญ่
นับจำนวนบ้านข้างทางครรไล	บรรจบได้สิบเก้าสิ้นถิ่นตำบล
แต่วัดมีระยะนี้นั้นสิบเจ็ด	คลองเบ็ดเสร็จโดยแสดงหกแห่งหน
มาหน่อยหนึ่งฟ้าคล้ำค่ำมัวมนท์	จรดลดูลำบากยากกันดาร
เสียงเอะอะซ้ายขวาโกลาหล	จนลุดลหลุมดินถิ่นสถาน
พอทุ่มหนึ่งถึงปะรำแสนสำราญ	ได้พบพานเจ้าฟ้าพระองค์ชาย
ทั้งเจ้าฟ้าหญิงใหญ่หญิงกลางด้วย	ท่านทรงฉวยดาบยี่ปุ่นวุ่นถวาย
ขึ้นพลับพลาดูน่าสนุกสบาย	แสนเสียดายมืดค่ำต้องจำจน
​จะเที่ยวไปได้ทั่วกลัวจะหลง	ดูวกวงไปทั้งนั้นฉันฉงน
จนได้แจกเย่าเรือนเฟือนตำบล	เที่ยวเวียนวนอ่านชื่อกันอือออ
ที่จอมบึงเลิกลดเพราะอดน้ำ	เหือดแห้งลำห้วยลหานกันดานบ่อ
ฉันดีใจกลัวจะไม่มีวันพอ	จะแต่งต่อไดอรีเพราะถี่เกิน
พลับพลานี้มีที่เสวยใหม่	ทำที่ในเขาวงก์หลงเดินเหิน
เที่ยวเวียนวนจนเตลิดพาเพลิดเพลิน	จนคนเชิญเครื่องอานเดินลานเลือน
จะต้องของดไว้วันใดคล่อง	จะเที่ยวท่องทุกลำเนาดูเค้าเงื่อน
จึงจะจดแจ้งลิขิตไม่บิดเบือน	ขอกลับเรือนพักผ่อนนอนเสียที ฯ
วัน ๒ ๔ฯ ๓ ค่ำ
๏ นอนสบายมาจนสายสว่างฟ้า	อาทิตย์จ้าแจ่มจำรัสรัศมี
ดูต้นไม้ใหญ่ใบชิดมิดรวี	พระพายรี่พัดเรื่อยเฉื่อยชูใจ
ได้เฉื่อยช้าตามตำราจนสำเร็จ	ด้วยรู้ว่าไม่เสด็จไปข้างไหน
มีแต่เรื่องถวายของกองแน่นไป	จึงเบื่อไม่อยากกล่าวให้ยาวกลอน
ฉันรักแต่เต่าใหญ่ที่ใส่กูบ	ตัวนี้รูปโตเตื้องเขื่องกว่าก่อน
มีหลังคาแมงดาตั้งบังทินกร	สัประคับซับซ้อนชลอมวาง
ล้วนเล็กเล็กเลียนให้เห็นเช่นใบใหญ่	ที่ข้างในบรรจุของให้ต้องอย่าง
พุดทราแผ่นผ่อนเกลาเข้าให้บาง	ปลากรอบย่างตัวนิดนิดเขาคิดทำ
มะขามป้อมและมะยมก็สมที่	อิกอย่างหนึ่งนั้นมีเม็ดมะกล่ำ
เรียวไม้ไผ่ใช้ตัดจัดประจำ	เหมือนไม้รวกทั้งลำทำกระเช้า
ปลูกกล้วยไม้แขวนมาหน้าสัประคับ	ดูพอรับกันไปทั่วกับตัวเต่า
ที่หลังคาทาเคลือบน้ำมันเงา	ดูเข้าเค้าคล้ายอย่างข้างประทุน
​เขาถวายทูลกระหม่อมพระองค์ใหญ่	ประเดี๋ยวใจเดินพล่านพานจะวุ่น
โดนอะไรต่ออะไรใส่ชุลมุน	ของเปนจุณพลัดตกหกกระจาย
พวกนุ่งหยี่มีท่ามาโมยซ้ำ	แต่ในค่ำกึกก้องด้วยของหาย
สัประดนนักหนาน่าเสียดาย	ฉันมั่นหมายจะได้ดูอยู่หลายวัน
ที่พลับพลาประทับนี้ไม่มีร้อน	ลมยอกย้อนเย็นฮือกระพือผัน
ไม่เหมือนกับกาญจน์บุรีที่หลากกัน	พลับพลานั้นอยู่ข้างร้อนจนอ่อนใจ
พอบ่ายสี่โมงมีที่ประพาส	ยุรยาตรจากฝั่งหลังค่ายใหญ่
เสด็จด่วนโดยกระบวนมโนไมย	ข้างในไปวอแลรถหมดด้วยกัน
ออกหลังค่ายไปข้างฝ่ายตวันตก	ทางเวียนวกไปตามทุ่งมุ่งผายผัน
ข้ามปลายคลองหลุมดินถิ่นสำคัญ	ทุ่งอรัญญิกกว้างทางผ่านมา
เห็นคิรีเรียงรายเปนหลายยอด	โล่งตลอดที่เหล่านี้ไม่มีป่า
วายุพานพัดฮือกระพือพา	พสุธาฝุ่นฟุ้งพลุ่งเปนลออง
แล้วเลี้ยวซ้ายร่ายเลาะไปริมฝั่ง	มีไม้บังอัสดงค์ไม่ตรงสอง
ผ่านวัดทำโขลงสร้างอย่างทำนอง	เช่นทั้งผองพวกอาวาสราสบุรี
คือโบถเปนเช่นกับเรือนเฉลียงรอบ	ตามเขตรขอบกุฎีสร่างวางถี่ถี่
เปนคณะพระสมุทมุนี	มาอยู่ที่วัดตาลท่านสร้างไว้
วัดสุรชายาถัดมาหน่อย	งดไว้ค่อยรำพันต่อวันใหม่
มีบ้านเรือนริมฝั่งตั้งติดไป	ตอนข้างในทุ่งนาพฤกษาราย
ไปหน่อยหนึ่งถึงหมู่มะขามแถว	บนเนินแนวตามเขาเล่าขยาย
ว่าเปนที่เมืองเก่าดูเค้าคล้าย	เชิงเทินค่ายป้อมตั้งบังลูกปืน
แต่อย่างไรไม่มีใครร้องเรียกขาน	เมืองโบราณฤๅว่าค่ายย้ายเปนอื่น
​เรียกมะขามโพรงดูรู้เปนพื้น	เปนทางยืนจากฝั่งตั้งขึ้นไป
ด้านตวันตกตัดสกัดหน้า	ทั้งข้างใต้ตัดลงมาแม่น้ำใหญ่
ก็มีรอยดินประจำเนินทำไว้	แต่ด้านใกล้นทีไม่มีรอย
ด้วยลำน้ำทำเปนคูพอสู้รบ	จะหลีกหลบลาดล่ามีท่าถอย
แต่มะขามต้นใหญ่มิใช่น้อย	ฤๅเปนดอยดินเก่าเห็นเค้าดี
จึงมาตั้งค่ายมั่นเข้าบรรจบ	ไว้รุกรบข้าศึกไม่นึกหนี
ชื่อจึงยังคงทนจนบัดนี้	ทางเสด็จจรลีนั้นมากลาง
แล้วไปข้ามท้ายคูอยู่ข้างใต้	ต่อออกไปแต่นี้เปนที่กว้าง
แลเห็นตรงวงจังหวัดวัดโรงช้าง	แล้วตัดทางลงไปใกล้วารี
แลเห็นตึกรามตามริมฝั่ง	ดูสพรั่งเรือนชานบ้านเศรษฐี
เลี้ยวหนทางหว่างบ้านชานนที	ขึ้นมาที่วัดตั้งอยู่ข้างใน
ตั้งแต่ค่ายหลวงมาว่าร้อยเส้น	พอเลี้ยวเห็นพระมหาธาตุอยู่ใกล้
เสด็จเข้าโดยทางวัดอุไทย	ใกล้กระไรคล้ายจังหวัดวัดเดียวกัน
ผ่านอุโบสถไปมิได้ห่าง	เว้นระหว่างด้วยกำแพงแลงก่อกั้น
ใบเสมาเหมือนกระจังตั้งเรียงรัน	แลงจำหลักตะละปั้นเปนรูปพระ
ทำประณีตหนักหนาไม่ว่าเล่น	ทีจะเช่นเมืองสิงค์จริงจริงหละ
จะสู้เพชรบุรีมีมานะ	ไม่ลดละกันกับวัดกำแพงแลง
ตอนข้างในเข้าไปมีพระวิหาร	อยูในลานแลเห็นเปนสองแห่ง
ดูเปนรอยคนศรัทธามาซ่อมแปลง	เขาบอกแจ้งว่าสมเด็จเจ้าพระยา
ได้มารับจับการขึ้นหน่อยหนึ่ง	ก็โกรธขึ้งพระในวัดจัดสิกขา
นิ่งเฉยเสียสบายใจไม่ไปมา	สิ้นศรัทธาเลิกงานการทั้งปวง
​ที่ตรงกลางหว่างวิหารทั้งสองหลัง	เปนที่ตั้งชุกกระชีวิหารหลวง
ดูงดงามตามแยบแบบทั้งปวง	ในทีท่วงนั้นจะคล้ายฝ่ายเมืองนคร
พระมหาธาตุตั้งหลังวิหาร	อย่างโบราณแบบเขมรเช่นแต่ก่อน
ตรงด้านหน้าคูหาลดสองตอน	บันไดจรขึ้นไปได้ที่ในองค์
อิกสามด้านชานชักกระเปาะย่อ	ปรางค์คิดก่อตรงกลางต่างประสงค์
จะเลียนอย่างนครวัดเห็นชัดตรง	แต่ลดลงมาที่ไม่ใช่รเบียง
ที่มุมล่างยกปรางค์ทิศทั้งสี่	ใช้เจดีย์รูปต่างอย่างหลีกเลี่ยง
เปนแปดเหลี่ยมซุ้มสลับนับสี่เพียง	จะบ่ายเบี่ยงจากปรางค์ให้ต่างไป
เจดีย์สีกับที่ปรางค์หว่างทิศนั้น	แนวเดียวกันเปนจังหวะระยะได้
แต่ลดต่ำเปนลำดับกันลงไป	พระธาตุใหญ่สูงตระหนักสักสิบวา
พระรเบียงรอบห้อมล้อมจังหวัด	สี่เหลี่ยมชัดช่องประตูอยู่ด้านหน้า
ด้านอื่นไปไม่มีทางเข้ามา	พระศิลาแดงตั้งผนังราย
แต่ชำรุดยับเยินเกินขนาด	พระเศียรขาดทั้งพระกรกร่อนหักหาย
เที่ยวทิ้งตกหกพลัดกระจัดกระจาย	คงเปนฝ่ายเซอรเวเกเรกวน
มีพระพุทธรูปใหญ่อยู่ในซุ้ม	ทั้งสี่มุมมุ่งพินิจคิดไต่สวน
เปนพระปั้นรูปไม่แปลกแยกกระบวน	เปนสัดส่วนพระที่นี่มีคล้ายคลึง
ที่ซุ้มกลางหวางทิศข้างเหนือนั้น	พระสำคัญงามดีมีองค์หนึ่ง
เปนศิลาเขมรอย่างอยู่ข้างซึ้ง	เห็นเก่าถึงพระยากงส์รูปตรงกัน
แต่เปนโทษมีโจทย์เขาฟ้องป่น	ว่ากินคนเขาเห็นเปนแม่นมั่น
เศียรต้องพรากจากพระกายเสียดายครัน	เขาห้ำหั่นเอาไปวางข้างประตู
ตวันตกที่ตรงกลางวางพระใหญ่	พังจนไม่เปนพระองค์ลงกลิ้งอยู่
​ข้างเหนือไว้พระนั่งยังน่าดู	คงมาคู่กับพระยืนที่กลืนคน
ทีจะไปได้มาเมื่อภายหลัง	จึงมาตั้งซ้อนทับกันสับสน
ยังมีหน้าสิงห์เขมรเห็นชอบกล	แต่ตัวตนไปข้างไหนไม่พบพาน
รับสั่งให้ข้างในล่วงไปก่อน	ยังอิกตอนทราบเค้าตามเล่าขาน
ว่าเปนฝ่ายพระอยู่คูคั่นลาน	โบถโบราณซ่อมใหม่ไว้เสร็จแล้ว
การเปรียญหลังใหญ่ไว้ในหว่าง	มณฑปสร้างสุดมุมกำแพงแก้ว
ไว้พระบาทจำลองปิดทองแพร้ว	เจดีย์แถวทำรายชายกำแพง
อันพระสงฆ์วัดนี้ว่าดีนัก	ในการรักษาสิกขานั้นกล้าแขง
เปนลัทธิหนึ่งค่อนข้างมอญแปลง	ว่าเคร่งแรงกว่าพระธรรมยุติ
ใครนิมนต์ไปไหนไม่ใคร่รับ	ชั่วแต่บิณฑบาตสรรพกลับมากุฏิ
การในวัดที่ปรักหักพังทรุด	สัปรุษมีศรัทธามาช่วยทำ
รถข้างในไปถึงครึ่งทางหลวง	พอลับดวงสุริยาเวลาค่ำ
รับสั่งให้กลับพลับพลาเขามานำ	ตัดทางดำเนินป่ายข้างซ้ายมือ
เขาบอกว่ามาทางบ้านโรงช้าง	เปนทุ่งว่างไม่ร่มลมพัดอื้อ
สองข้างทางกองไฟใส่ลุกฮือ	พบเทียนถือไปไม่ได้ไฟดับดาย
ถึงพลับพลาเวลาสักสองทุ่ม	ฝุ่นฟุ้งกลุ้มกล่นเกลื่อนแต่เดือนหงาย
เสวยในเขาวงก์ทรงสบาย	ดูเดินง่ายกว่าเก่าเพราะเข้าใจ
ปรอทร้อนตอนกลางวันนั้นลดถอย	ยิ่งกลับน้อยไปกว่าที่น้ำโจนใหญ่
แปดสิบห้าไม่มีเศษสังเกตไว้	เมื่อคืนได้เจ็ดสิบสองฉันมองดู
ต้องห่มผ้ามาแต่เมื่อตอนดึก	ก็พิฦกหนาวที่นี่ยังมีอยู่
ขอจดความตามที่ได้เห็นรู้	นอนคุดคู้ให้สบายหายเหนื่อยมา ฯ
วัน ๓ ๕ฯ ๓ ค่ำ
​๏ ในวันนี้มียายชีมาเฝ้าแหน	นำเอาแหวนพลอยทับทิมบุษย์จิ้มบ่า
ว่าเปนทองของประทานนานเวลา	ที่คูหาเพิงเพชรบุรี
มาภายหลังไม่สบายจึงย้ายถิ่น	มาจำศิลอยู่ที่วัดตาลนี่
จึงตั้งสัตย์อธิษฐานทางวาจี	ว่าถ้าพระบารมีจะยืนยง
พระโอรสจะได้สืบประยูรศักดิ	ให้ได้พลอยจงประจักษ์ตามประสงค์
จะทำแหวนไว้ให้ได้สักวง	วันหนึ่งลงไปสวดมนต์บนลานวัด
ตบันหมากสากกระทุ้งที่พื้นถี่	พลอยเม็ดนี้ผุดกระเด็นเห็นถนัด
จึงได้เห็นเปนอัศจรรย์ชัด	จึงได้จัดเรือนประจำทำแหวนไว้
แล้วตั้งจิตต์คิดจะหาเวลาเฝ้า	ขอทูลเกล้าถวายไว้ให้จงได้
เปนคู่พระบารมีดีกระไร	แกใส่ใหญ่ยืดยาวเรื่องราวความ
ดูเรื่องราวกล่าวมาน่าสงไสย	จะเปนใครดีดใครอยากใคร่ถาม
ยายหลวงชีนี้เปนใหญ่ในอาราม	ลูกศิษย์ตามแกเปนพรวนล้วนบวชชี
อยากได้พลอยก็จะคอยมาดีดให้	ฤๅครูใหญ่ดีดถวายหมายตักปี้
รับสั่งว่าชั่งเถอะยุติที	สามโมงมีเศษไม่มากจากพลับพลา
เสด็จลงทรงเรือที่นั่งน้อย	แจวเคลื่อนคล้อยล่องบากออกจากท่า
ต้องอ้อมหัวหาดบังฝั่งคงคา	ย้อนขึ้นมาเทียบจอดทอดตพาน
วัดหลุมดินถิ่นเดิมชำรุดร้าง	เดี๋ยวนี้สร้างขึ้นใหม่ใหญ่สอ้าน
ชื่อสุรชายารามนามประทาน	ตามยศท่านเจ้าของวัดที่ศรัทธา
เสด็จขึ้นตามทางกลางอาวาส	ล้วนปูลาดอิฐขวางที่ข้างขวา
การเปรียญกว้างขวางอย่างศาลา	พระสงฆ์ห้าองค์นั่งอยู่หลังนี้
​เสด็จขึ้นปราไสทรงไต่ถาม	ถึงทุกข์สุขได้ความโดยถ้วนถี่
ที่หน้าโบถสองข้างวางเจดีย์	เปนส่วนที่ทรงช่วยด้วยในงาน
โบถเปนอย่างราชบุรีมีเฉลียง	เสาลอยเรียงรอบรีทั้งสี่ด้าน
กุฎีฝาอิฐก่อพอประมาณ	ดูสอ้านสอาดงามตามสมควร
ดูคล้ายวัดปรไมยในแผนที่	แต่ที่นี่ถอยถดลดลงถ้วน
เสด็จจากวัดมาคลากระบวน	ถึงหน้าจวนสมเด็จเจ้าพระยา
ถึงแพทอดจอดประทับเรือที่นั่ง	ขึ้นบนฝั่งตึกรามงามสง่า
ผ่านหน้าเรือนคุณหญิงพันติดกันมา	ร่มคงคาเปนตลาดแผงกลาดราย
มีของสดสารพัดไม่ขัดขวาง	ผักต่างต่างผลไม้วางไว้ขาย
จะซื้อหาสิ่งใดได้สบาย	ดูเค้าคล้ายกระลันตันปันทางจร
ร้านของแห้งแต่งตั้งทั้งสองข้าง	มีต่างต่างตามจะหาคือผ้าผ่อน
ล้วนสินค้ามาแต่ในนคร	เว้นแต่ตอนจักสานพานจะดี
เปนของคนโทษทำขายลำไพ่	ดูพอใช้หลายอย่างตาห่างถี่
ได้ซื้อหาว่าเปนของทำเมืองนี้	แล้วยังมีร้านแขกแปลกออกไป
ขายของล้วนขากขากมากถนัด	เปนรูปสัตวคนผู้มีหมู่ใหญ่
รูปทาสีมีเปนผลไม้	ดูไกลไกลนอรอฬ่อตาคน
แต่เปนของซื้อฉิบหายขายฝุ่นฝอย	เจ้าของพล่อยพล่ามถี่ทั้งหิ้ร่น
จะถวายของทั้งสิ้นทำลิ้นลน	เวียนแต่ขนชุลมุนวุ่นพัลวัน
จะทรงซื้ออันใดไม่ยอมขาย	จะถวายไปเสียทั่วทำตัวสั่น
รับสั่งว่าปฏิญาณไว้นานครัน	แย้มเท่านั้นเข้าใจแก้ไขอึง
ดูเปนตายจะถวายให้จงได้	เสด็จไปเสียจริงวิ่งทลึ่ง
​ร้องขายขายโด่งดังเสียงปังปึง	มันช่างหนึ่งจริงในทางข้างเสือกซน
ฉออกจากตรอกซอกช่องวางของขาย	มาถึงท้ายวังขวางข้างถนน
กำแพงรอบขอบล่างเห็นข้างบน	มีมุขชนอยู่ตรงกลางหลังขวางยาว
เห็นท่าทางนั้นเปนอย่างไม่น่าอยู่	บานประตูหน้าต่างยังค้างขาว
มีตึกแถวริมถนนคนเกรียวกราว	ปูผ้าขาวตามเฉลียงเคียงหน้าร้าน
มีของขายต่างต่างอย่างบางกอก	ล้วนของนอกวางรายขายแผ่ผ้าน
ดำเนินจากวังมาไม่ช้านาน	ถึงคุกศาลชำระความเรียงตามกัน
ที่ริมชายวารีมีตึกหมู่	เปนที่อยู่รื่นรมดูคมสัน
ดำเนินอิกหน่อยหนึ่งถึงวัดพลัน	ต้องผายผันเข้าไปทางข้างกุฎี
ตรงแถวกลางวางที่สถูปสถาน	วิหารพระนอนขวางตามกว้างที่
อุโบสถส่วนขนาดราชบุรี	ชุกกระชีตั้งพระคละกันไป
นั่งสามองค์ตรงกันมาเปนเถา	พระยืนเข้าไปอยู่หลังตั้งเติมใหม่
พระสาวกสองข้างห่างแถวใน	พระเล็กใหญ่เรียงรายอิกหลายองค์
หอรฆังตั้งหน้าอุโบสถ	สองข้างจดกำแพงมีกุฎีสงฆ์
สักเจ็ดหลังแปดหลังตั้งล้อมวง	ไม่มั่นคงอย่างไพ่ใช้ติดกาว
เขาตกแต่งขึ้นไว้ดูใหม่เรี่ยม	ลออเอี่ยมทั่วถ้วนล้วนปูนขาว
ทาทุกแห่งจนชั้นแผงก็เพริศพราว	จนงามราวกับผนังตั้งต่อไป
อันอาวาสนี้พระราชทรัพย์จ่าย	ให้ยกย้ายปฏิมามาสร้างใหม่
จากยอดเขาสัตตนาถที่ข้างใน	เพราะจะใช้ทำวังหลังคิรี
อันของเก่าที่เขาทำไว้ชำรุด	ล้วนโทรมทรุดพังจมลงถมที่
​สร้างแลกใหม่ใหญ่งามตามวิธี	เลียนอย่างเมืองลพบุรีเมื่อแลกวัง
ประทานนามตามที่ต้องเปลี่ยนผลัด	สัตตนาถบริวัตรชัดชื่อตั้ง
เปนวัดที่นับถือฦๅโด่งดัง	พระสงฆ์นั่งที่เฉลียงเรียบเรียงรัน
หยุดประทับรับสั่งกับพระสงฆ์	สิบสององค์ซึ่งมีอยู่ที่นั่น
พระสมุทมุนีว่าดีครัน	อยู่วัดนั้นว่าคณะพระทั้งเมือง
ประทานวัตถุปัจจัยไว้ห้าชั่ง	ถวายทั้งวัดถ้วนให้ควรเรื่อง
ได้เรียกใช้ในเวลาที่ขาดเคือง	แล้วย่างเยื้องเสด็จตรงทรงพาชี
แล้วย้อนทางมาข้างหลังตลาด	ได้ประพาสตึกรามตามวิถี
เรียงสามหลังตั้งไว้ใกล้วารี	ว่าเปนที่ข้าหลวงทั้งปวงพัก
แต่เดี๋ยวนี้จัดเปนที่ทหารอยู่	คอยปราบหมู่คนพาลคิดหาญหัก
เห็นผู้คนยืนอยู่ดูคึกคัก	แล้วผ่านหน้าที่สำนักนี้ต่อไป
จวนสมเด็จเจ้าพระยาหน้าถนน	ดูไม่มีผู้คนอยู่อาศรัย
ต่อหมู่ตึกตอนเหนือไปข้างใน	มีเก๋งใหญ่สองหลังตั้งซ้อนกัน
เปนศาลเจ้าเขาทำกันขึ้นใหม่	หลังนอกไว้ช่องว่างม่านกางกั้น
รูปสมเด็จเจ้าพระยาอยู่ในนั้น	ยังอิกชั้นหลังในไว้กวนอู
โต๊ะเส้นไหว้เห็นเอาไว้หลังในสิ้น	มีหลวงจีนหนึ่งศรัทธาเข้ามาอยู่
แต่พูดไทยว่ากระไรเกือบไม่รู้	เสด็จครู่หนึ่งก็กลับประทับวัด
ชื่อว่าศรีสุริยวงศ์อยู่ตรงนั้น	แต่เปนเคราะห์วัดครันเกิดข้องขัด
ดูแต่ต้นมาจนปลายช่างร้ายชัด	เขากวาดจัดตามวิหารเมื่อวานนี้
ถูกพึ่งรังพังออกไปเที่ยวไล่ต่อย	คนท้อถอยวิ่งแยกตื่นแตกหนี
ยังว่อนใหญ่ไม่ไปพ้นจนวันนี้	เสด็จที่ศาลาหน้าพระมารับ
​ท่านพระครูมาอยู่เมื่อปีก่อน	อนุจรเหลือสองรองอันดับ
อยู่ไม่ได้ให้เผอิญแตกเยินยับ	ควรจะนับว่าประเดิมเริ่มไม่ดี
แรกสร้างไว้ให้ฉะเพาะพระทุศิล	เปนมลทินมัวหมองไม่ผ่องศรี
จนเปนที่รังเกียจมากว่าสามปี	สงฆ์ไม่มีผู้ใดไปร่วมกรรม
จนสมภารผูกฅอตายไม่หายเกลียด	ยังรังเกียจที่นั้นวันยังค่ำ
จนต้องผูกโบถใหม่โปรดให้ทำ	เกณฑ์พระสำรับใหม่ให้ออกมา
ก็ซ้ำเปนเคราะห์ร้ายกระจายอีก	เที่ยวหลบหลีกไปทั้งนั้นขันนักหนา
ดูท่วงทีทำก็งามอร่ามตา	ดูดีกว่าวัดล่างวางกระบวน
แผนที่ใช้ไปข้างอย่างวัดนิเวศ	พระเจดียมีวิเศษขึ้นอีกส่วน
ปิดทองคำเปลวทั้งองค์ลงรักล้วน	เปนกระบวนทำด้วยไพ่พอได้การ
พระเจดีย์นี้เจ้าของท่านได้สั่ง	ทำที่ฝังอัฐิไว้ในใต้ฐาน
เขาทำตามปรารถนาพาอังคาร	มาฝังไว้ในสถานที่วัดนี้
แล้วเสด็จกลับมาหน้าจวนเล่า	ตัดทางเข้าสู่ราชวิถี
รีบครรไลไปยังวังคิรี	ด้วยจวนแสงสุริย์ศรีจะลับไม้
กระบวนรถเดินมาช้ายืดยาด	คนลิลาสเขาก็แซงแข่งไปได้
ทอดพระเนตรเสร็จสรรพกลับครรไล	ส่วนรถไปยังไม่ถึงกึ่งมรรคา
ตกลงเปนโคมลอยอีกลูกใหญ่	ขากลับในทุ่มกึ่งจึงถึงท่า
ที่หน้าจวนสมเด็จเจ้าพระยา	มันช่างช้ากระไรเลยไม่เคยพบ
ห้าสิบเส้นเดินเปนชั่วโมงครึ่ง	ครั้นมาถึงเสด็จไหนไม่ประสบ
เห็นตรงข้ามฟากไปมีไต้คบ	เสด็จเที่ยวเมืองจบจนกลับคืน
ทั้งเรือรถร่ำไปมันให้ฝืด	จะชวนอืดเอาน้ำมันใช่พันอื่น
​แต่ชั้นพระที่นั่งรองต้องหยอดชื้น	นุ่งเปนพื้นไม่ใช่ชั่วเจียวตัวนาย
เรื่องนุ่งหยี่มีหนาขึ้นกว่าเก่า	เพราะว่าเข้าใกล้กรงยุ่งใจหาย
ต่างคนคิดกวาดหาทั้งขวาซ้าย	เปนคล้ายคล้ายกันเช่นนี้ทุกทีมา
เครื่องวันนี้มีแต่พรรค์แห้งย่าง	ดูขัดขวางยิ่งไปกว่าในป่า
เสวยไม่ได้เลยทั้งเวลา	จนต้องเร่งนาวาแจวเต็มตึง
เพราะขากลับเปนกระบวนต้องทวนน้ำ	ถึงปะรำฉนวนในได้ยามหนึ่ง
ถามห้องเครื่องเรื่องราวกล่าวลึกซึ้ง	มึงซัดกูกูซัดมึงออกอึงไป
ตงลงเปนเว้นไม่ได้จ่ายเครื่อง	ขัดด้วยเรื่องนาวาหามีไม่
ครั้นจะเดินบกทางอยู่ข้างไกล	จ่ายมาได้แต่ของขายรายหากิน
ของต้องเครื่องฤๅก็ไม่มีใครส่ง	จ่ายมาลงเรือครัวตัวเสียสิ้น
รับสั่งให้ไปประชุมกันเกาซิล	ในกรงดินใหญ่ข้างล่างข้างพลับพลา
ต้องเสวยเครื่องว่างบางอย่างก่อน	แล้วจึงจรไปเขาวงก์ทรงจัดหา
ค่ำวันนี้มีตลกอีกเวลา	เล่นข้างหน้าไม่มีใครได้ไปดู
ฉันฟังเล่าเรื่องเขาสัตตนาถ	นึกขยาดเรื่องราวยืดยาวอยู่
ต้องขอรอไว้พรุ่งนี้มีช่องคู	จะว่าดูตามทีให้มีไว้
ด้วยวันนี้มีที่ว่าหลายแห่ง	จึงขอแบ่งสืบความพอถามไถ่
เพราะตัวฉันวันนี้เสียทีไป	ต้องอยู่ในตามระหว่างกลางมรรคา
ทั้งเมืองนี้แผนที่เขาถวาย	จะบรรยายก็ต้องกล่าวยาวนักหนา
ควรกล่าวไว้ด้วยไหนไหนว่าได้มา	ที่สืบหาได้เท่าใดไม่ควรเว้น
วันนี้ร้อนตอนกลางวันเดินดั้นแดด	แปดสิบแปดวางขึ้นไปฉันได้เห็น
เมื่อคืนวานนี้น้ำค้างพร่างพรมเย็น	ปรอทเปนเจ็ดสิบพอดิบดี
​โอ๊ยลืมไปได้ชลอมเม็ดมะกล่ำ	เขาสานสำหรับทัดหูดูหน้าอี๋
ฉันได้รูปงามเหมาะเปนเคราะห์ดี	พระยาเพชรบุรีถวายมา
บ่าวไปซื้อเครื่องสานร้านตลาด	มาใช้กันเกลื่อนกลาดไปทั่วหน้า
แหวนหอยสังข์กำลังเล่นเปนตำรา	ทีจะมาแต่ร้านแขกหอยแตกแตน
ทรงซื้อสังข์ได้เปนกองของสนุก	ทูลหม่อมทุกองค์โปรดปราโมทย์แสน
ทรงขอช้างอย่างพราหมณ์เมื่อยามแกน	กับตื่นแหวนของผู้ใหญ่พอได้กัน
วันนี้ดูอยู่ข้างจะเหนื่อยอ่อน	เพราะทินกรเรืองแรงแสงฉาดฉัน
ขอยุติความลัดตัดลงวัน	ค่อยผ่อนผันไว้ว่าวันหน้าไป ฯ
วัน ๔ ๖ฯ ๓ ค่ำ
๏ เมื่อจวนรุ่งสดุ้งคว้าหาผ้าห่ม	เสียงฝนพรมหนาววู่มาหมู่ใหญ่
ไม่รู้ตัวรู้ตนจนตกใจ	ผ้าผืนใหญ่ยังไม่วายหายเหน็บชา
ตื่นขึ้นมาเห็นเวลายังไม่สาย	นอนสบายหลายพักนานนักหนา
นึกสงไสยไปดูนาฬิกา	ห้าโมงกว่าเกือบครึ่งมืดถึงดี
เข้าไปมองดูปรอทที่ยอดเข็ม	เมื่อหนาวเต็มที่ตกหกสิบสี่
ตกยามบ่ายรายร้อนในตอนนี้	เจ็ดสิบสี่ติดเข็มอยู่เต็มวัน
ไม่เห็นดวงสุริยนเลยจนค่ำ	ดูฟ้าคล้ำมนท์มัวทั่วเขตรขัณฑ์
จะขอร่ำบรรยายเรื่องรายวัน	แต่วานนั้นขัดขวางยังค้างมา
เมื่อวันแรกวอข้างในไปถึงเขา	จึงได้เค้าข้อความตามที่ว่า
แต่ทางนั้นฉันเห็นเองแก่ตา	มีหน้าท่าโรงมุงจากรุงรัง
เปนตลาดราษฎรปลูกซ้อนซับ	ตามจะจับทำรายตามชายฝั่ง
จนไม่มีช่องว่างทางขึ้นวัง	ที่คิดตั้งโรงกระเบื้องเปนเรื่องร้าง
​ทั้งตลาดตึกแถวไม่แล้วหลาย	คนเช่าขายของเปนที่ก็มีบ้าง
มีทั้งโรงกงสีเปนที่ทาง	แต่ทิ้งว่างไม่ได้เช่าเปล่าทั้งนั้น
ที่ถนนป่นไปไม่เรียบราบ	ด้วยน้ำอาบเซาะรากกำแพงกั้น
แล้วบ่าล้นขึ้นถนนหล่มลึกครัน	เขาแบ่งปันซอมใหม่ไว้ซีกเดียว
พอเปนทางรถม้าไปมาได้	อิกกึ่งไว้ให้พวกเกวียนเวียนขับเคี่ยว
โทรเลขปักกลางขวางจริงเจียว	เหมือนเสาเปี้ยวสนามม้าน่ารำคาญ
ต้นไม้ริมทางรายตายเสียบ้าง	ที่อยู่อย่างย่อมไม่ใคร่ไพศาล
แต่ไร่นาตาแลละลิบลาน	เกือบถึงชานเชิงคิรีมีรอบราย
ถึงที่โรงทหารแถวเขาแผ้วกวาด	ยังสอาดอยู่ไม่ยุบบุบฉลาย
มีทางขึ้นสามอย่างกว้างสบาย	คือข้างซ้ายทางรถบทจร
เปนทางลาดอ้อมตลอดยอดภูผา	มาข้างขวาทางกัณฐัศว์ตัดศิขร
เลี้ยวสองทบถึงข้างบนย่อย่นทอน	ถ้าซอกซอนขึ้นตรงกลางเปนทางตรง
อยู่ข้างชันยันเหยียบไม่เรียบร้อย	แต่เร็วหน่อยไปได้พลันทันประสงค์
ขึ้นไปร่วมรวมวิถีที่เสาธง	มีทางวงเวียนรอบขอบชาลา
ทางพาชีมีทิมดาบตำรวจ	หลังหนึ่งทรวดเซหักลงนักหนา
เบื้องบนยุบยอบตั้งแต่หลังคา	แต่หลังหน้านั้นยังดีที่คู่กัน
ที่ขอบลานชานชลาหน้าพระที่นั่ง	พนักพังพื้นทลายเสียหลายหลั่น
ท้องพระโรงโถงใหญ่เข้าในนั้น	ยังอยู่มั่นคงงามดีตามเคย
เก้าอี้ตั้งพระที่นั่งโทรนพรักพร้อม	เบื้องหลังอ้อมไปอิกทีที่เสวย
เพดานผุพังไปกระไรเลย	จนมุขเผยเพราะดาดฟ้าอาจินไตย
มุขกระสันยันไปหลังในที่	โซมเต็มทีจนกระทั่งถึงหลังใหญ่
​พระแท่นตั้งยังอยู่ที่ห้องใน	ต้องเดินไปสองทางอยู่ข้างชิด
หน้าห้องที่ออกไปเปิดใหญ่กว้าง	ปลายสองข้างหลังน้อยน้อยทำห้อยสนิท
หลังคาตัดตอนนี้ก็มีฤทธิ	พันจุนติดอัฒจันท์คั่นวงเดือน
เฉลียงรั่วทั่วรอบขอบจังหวัด	เพราะเรื่องตัดตลอดไปจึงได้เปื้อน
ศาลาข้างหลังลงไปใช้เปนเรือน	ยังดีเหมือนเมื่อแต่หลังไม่พังซวน
ทั้งห้องเครื่องห้องเคราทำเก่าใหม่	ยังใช้ได้อยู่ทั้งนั้นมั่นคงถ้วน
ว่าปลวกชุมขึ้นไม้ไปทั้งมวล	ต่างกระบวนกันกับเพชรบุรี
ที่โน่นเปนศิลาล้วนถ้วนทุกแห่ง	จึงแน่นแขงไม่เปนเช่นที่นี่
มีดินปนฝนหลากครากทุกปี	เกือบเหมือนที่พื้นแผ่นดินถิ่นกลางแปลง
ถึงคิรีนี้จะไม่สูงใหญ่กว้าง	ดูรอบข้างแลไปได้ทุกแห่ง
นึกถึงต่ำกับตาเห็นเปนต้องแคลง	เพราะเขตรแขวงนั้นเปนนาพาเห็นไกล
ยังมีมอต่อไปข้างในหน่อย	กลมเปนดอยอยู่ในหว่างทางเขาใหญ่
แต่ก่อนมีพลับพลาตั้งเปนข้างใน	เครื่องไม้ไผ่จากคาเวลาเดียว
เขาแดงจันนั้นก็เดินไปได้รอบ	ในเขตรขอบมรรคาเหมือนป่าเปลี่ยว
แต่เดี๋ยวนี้รกหมดเพราะลดเลี้ยว	เปนทางเที่ยวตัดเล่นเปนครั้งคราว
ดูจากเขาตามลำเนาถนนหลวง	ตลอดล่วงแลลึกเห็นตึกขาว
ยังเยิ่นไปได้จนลำแม่น้ำยาว	เขาสูงราวสามสิบวาเขาว่ากัน
รับสั่งไว้ว่าจะให้มาตั้งซ่อม	ให้ดีพร้อมเหมือนแต่ก่อนคิดผ่อนผัน
แก้แต่รั่วเสียให้ได้ในเท่านั้น	ก็จะมั่นคงไปได้ช้านาน
กำแพงเมืองเรื่องหนึ่งฉันอึ้งอัด	ไม่ทราบชัดเรื่องรายย้ายสถาน
รัชกาลที่สองลองประมาณ	ยกปราการข้ามตั้งฝั่งอุไทย
​ที่หัวแหลมลำนทีมีหาดเขื่อง	หน้าเมืองด้านรีตรงลงทิศใต้
ยาวยีสิบเส้นหย่อนผ่อนลงไป	เปนด้วยไม้วาเฟือนไม่เหมือนกัน
อันส่วนกว้างห้าเส้นยังเปนเศษ	อยู่ในเขตรหกเส้นเห็นจะมั่น
ป้อมหกทิศใช้ชนิดเท่าเทียมทัน	ประตูนั้นหกช่องต้องตามระยะ
ด้วยเมืองนี้ที่ลุ่มเลิกดินทิ้ง	ดูลึกจริงตรงกลางเหมือนอย่างสระ
ใช้กำแพงอิฐต้านทานประทะ	โดยหนากะเจ็ดศอกพอกถึงใน
ทิ้งดินแต่ในระหว่างค่อยบางหน่อย	ดูสูงลอยเบ็ดเสร็จเจ็ดศอกได้
ปลายกำแพงเสมาบางเปนอย่างไทย	หลักเมืองใช้เสาไม้แก่นแทนศิลา
มีมหาวิฆเนศวร์พักตร์เพศช้าง	สององค์วางอยู่ที่นั่นขันนักหนา
เดิมจะอยู่แห่งใดไปได้มา	มิได้ปรากฎเรื่องใครเลื่องฦๅ
เห็นมีเครื่องบูชาคาระวะ	ชรอยจะเปนที่คนนับถือ
มีฉางเข้าอยู่ฝั่งข้างซ้ายมือ	สองหลังคือฉางหลวงกระทรวงนา
บ้านเจ้าเมืองเยื้องข้างประจิมทิศ	ตึกดินติดหลังซุ้มป้อมมุมขวา
มีสระกว้างยาวใหญ่ในนัครา	เปนที่อาศรัยน้ำสำหรับเมือง
ไม่มีใครในกำแพงกี่แห่งนัก	เปนตมปลักลำลาบเปนมาบเหมือง
ทำนาได้ในจังหวัดไม่ขัดเคือง	เปนสิ้นเรื่องทอดพระเนตรสังเกตมา
พอบ่ายสี่โมงถ้วนควรสมัย	เสด็จทรงมโนไมยไปข้างหน้า
กระบวนรถเรียงสล้างทางลิลา	จากพลับพลาตามทุ่งมุ่งเมิลทาง
โดยสำเหนียกเรียกกันอรัญญิก	แต่แพลงพลิกกลับกลายเปนหลายอย่าง
ผ่านวัดหนึ่งริมนี้มีพระปรางค์	โบถใหม่สร้างเช่นกับเรือนเหมือนทั้งปวง
พระยาธรรมจรรยาศรัทธาจัด	มาสร้างวัดนี้สำเร็จเสร็จลุล่วง
​เรียกจำเริญธรรมวิหารขานชื่อควง	เจ้าของห่วงกลัวใครใครเรียกไม่ตรง
ขออย่าให้ใช้เจริญเปนอันขาด	จะแคล้วคลาศข้อความตามประสงค์
ธรรมฤๅทำใช้ได้ไม่เจาะจง	ขอให้คงอยู่แต่คำว่าจำเริญ
ทางต่อนี้มีต้นมะขามเทศ	เวียนประเวศทางเก่าเขาเดินเหิน
ยลภูผานาพินิจพิศเพลิดเพลิน	ลำเนาเนินแนวระหว่างห่างห่างกัน
แลข้างซ้ายฝ่ายใต้ทิวไม้เขียว	มีเขาเดียวดูประหลาดสีฉาดฉัน
มรคากว่าร้อยดอยแดงจัน	ตรงหน้านั้นเขางูเปนหมู่ยาว
แต่หลายยอดหลายอย่างต่างชื่อเสียง	ที่เล็กเคียงข้างลงมาหน้าผาขาว
เปนเขางูอยู่เท่านั้นปันเรื่องราว	เขาหลักว่าวแลเปนสูงในฝูงนี้
ยอดมีหลักปักเห็นเด่นถนัด	เขาที่ถัดเปนรากกล้วยพวยแผกหนี
ถ้าเปนเขารอกไปได้จะดี	ต่อยอดนี้เขาจุลาคว้าพนัน
ตามเขากล่าวว่าว่าวสุวรรณหงส์	ที่ตกลงตามไต่ป่านผายผัน
เมืองมัดตังตั้งอยู่ราวสุพรรณ	เพียงเท่านั้นคงกันดารยักษ์มารมี
เขาห่างห่างยังสล้างอยู่หลายยอด	ว่าตลอดเห็นจะเยิ่นเกินถ้วนถี่
จะขอลัดตัดแต่ที่ไปวันนี้	ห่างวิถีหน่อยหนึ่งถึงอาราม
ชื่อว่าวัดโคกตลุงต่อทุ่งเขา	ภูมิ์ลำเนาน่าชมร่มมะขาม
เขาว่าอาวาสนี้ที่มีความ	พระท่านคร้ามไม่อาจตั้งสังฆกรรม
เพราะอ้ายอ่อนองค์พระครูผู้นุ่งหยี่	มาผูกสีมาด้วยช่วยสวดว่า
ต้องผูกใหม่ในคณะพระท่านทำ	เปนที่ลำบากลำบนคนโสมม
พระเจดีย์ที่แถบนี้ใช้เรียวผอม	ระฆังย่อมก้นปอดยอดไม่สม
​ทั้งโบถรามตามทำนองไม่ต้องชม	อย่างมีถมกลาดเกลื่อนเหมือนเหมือนกัน
ถัดถึงทุ่งเขางูอยู่ข้างขวา	สุดสายตาตลอดแลเมื่อแปรผัน
ทำนาปรังสพรั่งไปที่ในนั้น	จรจรัลหน่อยหนึ่งถึงท้องนา
มีเรือนคนหลายหลังมาตั้งต่อย	ศิลาย่อยรับส่งลงไปท่า
สำหรับเผาปูนใช้ในภารา	เปนราคาหกสลึงส่งถึงเตา
เมื่อไปเฉียดเชิงคิรีที่ชง่อน	ศิลาก้อนหนึ่งใหญ่รอยไฟเผา
แล้วสกัดตัดทอยต่อยทุบเอา	เปนก้อนเท่าอิฐใหญ่ไปเรียงกอง
ขายที่นี่เกวียนละบาทขนาดนับ	มีเกวียนรับหน้าน้ำลำเรือล่อง
คิดราคาค่าบันทุกสิ้นทั้งกอง	เกวียนละสองสลึงล้วนควรราคา
ยังอิกหลายพันปีที่จะหมด	อย่ารันทดเกิดใหม่ไม่ต้องหา
ที่ตามทางจรลีมีทุกนา	ดาษดาดื่นทุ่งฉันมุ่งมอง
ตามไม้หย่อมหอมฟุ้งจรุงจิตต์	หนามพรมติดนาสาลมพาล่อง
ขึ้นพันไม้ลำมะลอกออกเปนกอง	น่าเก็บกรองพวงมาไลยไว้ถือดม
ไปหน่อยหนึ่งถึงปะรำถ้ำฤๅษี	เขาทำดีดาดใบไม้รื่นร่ม
ฉันเห็นเปนกระตู้วู้จู่ไปชม	ไหนเล่าถมไปข้างนอกดอกสแก
ที่ตามเสาเขาผูกต้นกล้วยไม้	ทีนี้ไม่พลั้งพลำจำได้แน่
เขาแย่งเก็บกันเสียพอจวนจอแจ	ฉันสู้แก้เชือกพัวกลัวจะยับ
ต้นหงอนไก่ใช้ผูกตอแทนต้น	ดอกขาวปนพรรณแดงแกล้งสลับ
ถูกแดดเผายอดอ่อนลงนอนพับ	จนเลยลับไม่มีใครได้ทัศนา
แต่นี้รถตามไปได้ทันเสด็จ	เพราะขามเข็ดจึงต้องกลายหายเปนบ้า
ถ้ามันอย่าหนืดเนิ่นเกินตำรา	ยังจะช้าได้กว่านี้มีช่องคู
​นี่เพราะมันเสียจริตความคิดไพร่	ช้าจนไม่มีคนจะทนสู้
ช้ากว่าวอหลายเท่าคิดเค้าดู	จนต้องขู่ต้องว่าสาแก่ใจ
ทางวันนี้ร้อยยี่สิบสี่เส้น	หน้าถ้ำเปนไหล่คิรีที่ไม่ใหญ่
ทางก่อเปนอัฒจันท์คั่นบันได	สูงขึ้นไปถึงที่สักสี่วา
แต่หักป่นจนไม่ใคร่เปนคั่น	กำแพงกั้นตลอดไปตามไหล่ผา
แต่หักพังทั้งปวงร่วงลงมา	ปากคูหาเพิงเอื้อมออกเงื้อมง้ำ
ก่อผนังหลังคากระเบื้องกั้น	สำหรับกันฝนไม่ให้เข้าในถ้ำ
ดูก็คล้ายกุฏิฤๅษีที่เขาทำ	ตั้งประจำโรงละคอนตอนฉากบัง
พระนอนใหญ่ที่ในนี้มีอยู่ข้าง	ผนังกลางตรงเข้าไปใช้พระนั่ง
พระพิมพ์แผ่นอิฐเห็นเช่นกระจัง	มีอยู่ตั้งหมื่นแสนแน่นเปนกอง
มีทางเลี้ยวลดไปได้ข้างซ้าย	ดูเค้าคล้ายกับเช่นจะเปนกล่อง
แต่ไปตันแต๊กแต๊กแปลกทำนอง	มีแต่ช่องแลตลอดลอดออกไป
ถึงห้องนอกซอกทางข้างหมู่พระ	ถ้าเกะกะก็จะดอดลอดไปได้
เปนหมดสิ้นกันเท่านี้ไม่มีอะไร	ช่องไศลท้ายคิรีมีอีกโพรง
เปนชวากไม่มากไปถึงไหน	ดูข้างนอกเห็นข้างในได้ปรุโปร่ง
มีพระตั้งฤๅทิ้งกลิ้งเทงโทง	เพราะถ้ำโถงถูกแดดแผดเผาลน
เสด็จกลับมาปะรำกินน้ำท่า	แล้วกลับมาทางเดิมโดยสถล
ถึงพลับพลาพลบค่ำวายทำวล	ประทานรางวัลคนที่ทำงาน
กรมการเจ้าของเมืองมาเนื่องนับ	อิกทั้งผู้ที่กำกับเปนนายด้าน
ที่ได้อยู่ไตรตรวจสำรวจการ	จมื่นราชานุบาลเปนผู้ใช้
มอญเขมรที่เกณฑ์มาใช้สอย	ถึงห้าร้อยแปดสิบสามตามเรียกได้
​ประทานคนละตำลึงให้ถึงใจ	ด้วยทำในถิ่นฐานบ้านเมืองตัว
ครั้นจะว่าเรื่องพลับพลาในวันนี้	ยังไม่มีเวลาได้ไปเที่ยวทั่ว
พรุ่งนี้ยังเที่ยวได้ฉันไม่กลัว	จะขอถัวเอาไปไว้ใช้ตอนเช้า
เสวยในเขาวงก์ทรงทำเครื่อง	ไม่ยักเยื้องท่าทางคงอย่างเก่า
ขอสงบจบความตามข้อเค้า	ไว้ค่อยเล่าต่อพรุ่งนี้มีเวลา ฯ
วัน ๕ ๗ฯ ๓ ค่ำ
๏ นาฬิกาไก่ขันสนั่นก้อง	แสงเงินทองเกือบสว่างข้างเวหา
ทรงเครื่องเสร็จเสด็จทอดทัศนา	หมู่พลับพลาน้อยใหญ่ฉันไปตาม
ค่ายหลวงนี้หาที่มีร่มไม้	มะม่วงใหญ่ปนอยู่หมู่มะขาม
ทั้งข้างหน้าข้างในกิ่งใบงาม	เกือบได้สามสิบถ้วนล้วนร่มชิด
ถึงพันแสงแย้งส่องไม่ต้องกล้า	ด้วยพฤกษาร่มใหญ่ใบสนิท
สีเขียวหย่อนผ่อนแรงแสงอาทิตย์	เปนเครื่องปิดร้อนกรองลมต้องกาย
อันขอบเขตกว้างขวางเปนอย่างใหญ่	ใช้ไม้ไผ่ปักทำเปนลำค่าย
กระแชงกรุบังตาประชากราย	ตั้งอยู่ชายฝั่งชลพ้นหาดเรียง
ข้างหน้าค่ายบ่ายสู่อุดรทิศ	มีเรือนชิดรั้วค่ายชายเฉลียง
ทั้งสองหลังตั้งอยู่เปนคู่เคียง	ทางอ้อมเลี่ยงเสาธงอยู่ตรงกลาง
โรงละคอนปลูกใหม่ใช้ฝาโถง	ท้องพระโรงรีตั้งเปนหลังขวาง
ยกพื้นห้าห้องเด่นไม่เว้นวาง	เฉลียงล่างลดรอบขอบฝาบัง
ด้านหุ้มกลองสองข้างวางห้องเครื่อง	กั้นฉากเนื่องแนวเพียงเฉลียงหลัง
เปนที่เถ้าแก่ได้ระไวระวัง	หน้าที่นั่งเช้าค่ำประจำทวาร
ฝาฉากพับปรับชิดสนิทแนบ	แต่งตามแบบแผนเก่าเสาผูกม่าน
​ฉากกระจกแขวนกลาดดาดเพดาน	แล้วคิดอ่านเรียงพัดจัดบรรจง
ล้วนด้ามจิ้วคลี่กระจายลายเลขา	เปนดารางามวิจิตรพิศวง
ลับแลเลือกเล่มใช้ที่ใหญ่ยง	คลี่กั้นตรงช่องทวารบานเบิกลับ
ฝาค่ายกั้นคั่นเพียงพระโรงหน้า	ถัดเข้ามามุขกระสันเปนอันดับ
ยาวไปชนจนหลังที่ประทับ	ต่อติดกับหลังหน้ามาเกี่ยวพัน
ยาวสี่ห้องท้องกระดานชานเฉลียง	เสาลอยเรียงรายม่านมุลี่กั้น
พนักไม้ไผ่ขัดอัดเสากัน	อัฒจันท์สองข้างทางขึ้นลง
ที่หว่างเสาในประทานม่านลูกปัด	ผูกรวบรัดสองไขเพียงใหลหลง
ดูแวมวามยามอาทิตย์อัสดงค์	ต้องแก้วส่งแสงทอมาต่อตา
ที่หว่างม่านกล้วยไม้ใส่กระเช้า	ไม้ไผ่เข้าเดือยขวางอย่างป่าป่า
แขวนไว้เปนคู่เคียงเรียบเรียงมา	ล้วนทรงดอกดาษดาดื่นแดงไป
นกเขาคัดจัดที่คารมกล้า	มีถุงผ้าแดงหุ้มคลุมกรงใส่
แขวนตรงกลางหว่างกระเช้าต้นกล้วยไม้	เพดานใช้ผ้าขึงตึงเครียดครัด
เพดานผูกดาวรายไว้หลายอย่าง	ด้ามจิ้วกางกลีบลงบรรจงจัด
ล้วนหลายหลากมากสีมีเลือกคัด	ขนาดพัดหลายอย่างต่างต่างกัน
ที่ผนังหลังท้องพระโรงหน้า	ใช้ริมผ้าถักสับสลับคั่น
เปนสีเขียวแดงปนรคนพรรณ	กรึงประดิษฐ์บิดผันเปนกอบอน
บ้างติดเปนประทุมมาลย์ดอกบานแบ่ง	ใบอ่อนแฝงใบแก่แลสลอน
กระจกภาพพสุธาแลสาคร	ติดพัดซ้อนแซกสลับทับกรอบเรียง
ระย้าแก้วแกมทองแขวนห้องใหญ่	โคมกระดาษกลาดใช้ชั้นเฉลียง
ที่ประทมขวางหลังตั้งติดเคียง	คิดบ่ายเบี่ยงย้ายทำนองเปนสองชั้น
​ยาวสี่ห้องช่องทวารบานแกลยัก	เปนลิ้นชักเสือกมาจากฝากั้น
เฉลียงโถงโปร่งรอบเปนขอบคัน	อัฒจันท์สองทางขึ้นข้างบน
ที่ด้านหลังตั้งขึ้นไปในเฉลียง	สำหรับเลี่ยงหลีกอาทิตย์มิดสายฝน
ที่ด้านหน้านั้นประกอบให้ชอบกล	จรดลโดยแจ้งแกล้งไว้วาง
น่านั่งเล่นเย็นสบายยามบ่ายคล้อย	ดูลิ่วลอยลาดตรงลงมาล่าง
มีเกยย่อต่อเฉลียงเพียงเปนทาง	มาหลังกลางขึ้นลงไม่วงเวียน
ช้นบนนั้นปันห้องเปนสองส่วน	ประดับล้วนแต่ด้วยพัดจัดลายเขียน
ซุ้มทวารวางแบบดูแนบเนียน	แต่พัดเพี้ยนตอนล่างล้วนอย่างดี
คือพัดงานพัดจันทน์คั่นจังหวะ	พัดเล็กคละปนประกอบขอบเคียงถี่
ทั้งอย่างกลมอย่างกลางต่างต่างมี	ทั้งอย่างที่เล่มยาวดาวเพดาน
ที่ห้องที่มีพระแท่นทองเหลืองใหญ่	พระแท่นไม้พรมลาดสอาดสอ้าน
มีทั้งตู้ยี่ปุ่นข้างวางเครื่องอาน	น่าสำราญทั่วทุกแท่งแต่งตามควร
ที่ลานรอบขอบราชมาฬก	มีกรงนกใหญ่วางไว้กลางสวน
ท่าทำนองสองข้างต่างกระบวน	เปนที่ชวนชูชื่นรื่นอารมณ์
ที่แถบขวาหน้าบันไดมีไม้ดัด	ต้นโมกฉัตรสองข้างวางพอสม
ตโกฉากหลากตาดูน่าชม	เปนวงกลมรอบกรงสกุณา
นกกระลางกางปีกกระพือเต้น	หัวออกเปนปุยฝ้ายไม่อายหน้า
ไปไล่รุกบุกจิกนกกระทา	วิ่งเร่อร่าร้อนตัวเพราะกลัวภัย
เจ้านกกวักหนักมือดื้อไม่แพ้	ออกวิ่งแต้ต้อนตัดสกัดไล่
เจ้ากระลางเจ๊งโลดโดดขึ้นไป	จับต้นไม้ตามหมู่อยู่แจจรร
ที่สวนซ้ายรายรั้วไม้รวกปัก	ทางเยื้องยักเคี้ยวคดเปนหลดหลั่น
​ปลูกต้นไผ่ย่อมย่อมเปนหย่อมปัน	ระยะคั่นไม้ดัดจัดเปนดง
กระถางตั้งเรียงรายชายถนน	ปลูกโกรต๋นเรียบเรียงเพียงแลหลง
ในหมู่ไม้ไว้ระหว่างกลางตั้งกรง	ขังบุหทรงล้วนแต่เหล่าพวกเขาไฟ
เจ้าลิงลมหน้าหลิมริมพระที่นั่ง	นั่งผินหลังหง่อนหง่อริมกอไผ่
แล้วยกกรงมยุรามาตั้งไว้	เบียดกันในกรงวนจนฝาพัง
ในสวนนี้ที่เสด็จที่บนประทับ	ตรงกันกับบันไดกลางหว่างพระที่นั่ง
มะม่วงคู่หนึ่งใหญ่ใบร่มบัง	กรงลิ่มตั้งอยู่ใต้นั้นฉันเคยดู
เปนสองตัวแม่ลูกถูกกักขัง	เมื่อแม่ยังลูกแอบแนบข้างอยู่
เฝ้าซอนหน้ารอาอุดนอนคุดคู้	หายไปไหนก็ไม่รู้เมื่อแม่ตาย
ยังเสือปลาหน้าสั้นมันดุแท้	ขู่แร่แช่เล่นเท่าไรก็ไม่หาย
ไม่เหมือนเช่นตัวเก่าเขาเพริศพราย	ไม่ดุร้ายน่ารักพักตร์หักงอ
กรงกระต่ายตัวหายแต่วันแรก	เห็นจะแหวกหนีไปได้แล้วหนอ
กระรอกวิ่งขึ้นต้นไม้ไปเปรียวปรอ	เขาปลูกกอหญ้ากั้นคั่นขอบทาง
เดินเลี้ยวลดคดค้อมตามหย่อมไม้	ล้วนต้นไผ่เรียงลำดับสลับสล้าง
ตำหนักสมเด็จไว้ทิศใต้วาง	ตำหนักกลางท่านองค์เล็กแลวิไลย
ด้วยเจ้านายหลายพระองค์ทรงประทับ	ต้องขยับขยายบ้างให้กว้างใหญ่
อยู่ตรงกับพระที่นั่งข้างหลังไป	มีต้นไม้ดอกบ้างที่ข้างเคียง
ตำหนักสามหมู่นี้มีหลังขวาง	หลังชนข้างหน้าอิกที่มีเฉลียง
เปิดโถงทั้งสามด้านชานระเบียง	ห้องน้ำเคียงอยู่ข้างนอกถัดออกมา
ที่ชั้นในใช้ฉากยี่ปุ่นกั้น	ผนังนั้นแผงบุกรุกรึงผ้า
ล้วนตกแต่งเพดานดาดสอาตตา	ที่ตรงหน้าโคมเหลียนเขียนแขวนไว้
​บอกนามพระตำหนักตามปักษี	ซึ่งหมายมีชื่อประจำทำกรงใส่
เปนกลอนจองพ้องสำผัสถัดกันไป	ฉันจำได้ตามรเบียบจะเรียบเรียง
ที่สมเด็จเพรียกพร้องขุนทองแจ้ว	ของเสด็จเนื่องแนวแก้วส่งเสียง
ท่านองค์เล็กที่สามตามกรงเคียง	ชื่อว่าเอี้ยงร่ำร้องต้องติดใจ
ตำหนักก้องเขาเขียวเดียวเด่นตั้ง	อยู่เบื้องหลังในระหว่างหาห่างไม่
เหมือนสามหมู่แต่ว่าดูเล็กลงไป	เรือนข้างในหกหลังตั้งเรียงราย
ล้วนสามห้องมีรเบียงเฉลียงหน้า	แล้วกั้นฝาครึ่งหลังสิ้นทั้งหลาย
ล้วนน่าอยู่ดูเปนสุขสนุกสบาย	จะบรรยายชื่อไว้ให้ทราบชัด
อันเรือนต้นแถวทีเดียวเดี่ยวเขาขัน	ต่อนั้นพรรค์กวักกู่อยู่เคียงถัด
หมู่คุ่มพลอดทอดแถวแนวบันทัด	เรือนที่ตัดท้ายลำเนาปลอดเปล้าพร้อง
เรือนซ้องแซ่กระลางชื่ออ้างเรียก	กางเขนเพรียกเลี้ยวไปใต้ทั้งสอง
เรือนเถ้าแก่สองข้างวางทำนอง	เปนเจ็ดห้องเฉลียงหน้าหันหากัน
หลังหนึ่งนั้นนามสำเหนียกเรียกแขกเต้า	หนึ่งนั้นเขาไฟจ้อต่อค่ายกั้น
ล้วนเปนอย่างข้างยี่ปุ่นไปทั้งนั้น	ต่างเชิงชั้นกับสถานกาญจน์บุรี
ที่โน่นใช้ไม้ลำทำเปนฝา	ดูเข้าท่ายี่ปุ่นมากหลากกว่านี่
ทั้งหลังเรือนที่อาศรัยบ่าวไพร่มี	เสียแต่ที่ร้อนจัดขัดสิ่งเดียว
พลับพลานี้รื่นร่มลมพัดอู้	พื้นที่สู้กันไม่ได้ไม่น่าเที่ยว
ถึงตัดทางวางวิถีที่คดเคี้ยว	ก็รกเรี้ยวอย่างป่าไม่น่าดู
สบายดีแต่บนที่ประทับนั้น	เย็นทั้งวันยาวกว่าดูน่าอยู่
ตวันตกหลังตำหนักปักประตู	เปนที่อยู่ไก่กระชั้นขันโมงยาม
กระบอกเข้ากระบอกน้ำทำไว้ให้	แต่ยังไม่เคยที่มีป่านล่าม
​เมื่อแรกอยู่ดูเหมือนท่าจะเกิดความ	คืนที่สามหลุดได้ก็ไม่ไป
เที่ยวหากินตามเวลาแล้วมาจับ	ควรจะนับว่าเปนอันสำเร็จได้
แต่ทุ่มยามขันเรื่อยเปื่อยกระไร	ตกอยู่ในรู้ว่าเวลาเช้า
หลังเรือนแถวแนวทิศประจิมนั้น	เขาวงก์กั้นผ้าวางเปนทางเข้า
เดินเลี้ยวลดหลายทำนองต้องลองเดา	แม้นงมเงาเงอะงะปะช่องตัน
ต้องถอยมาหาทางที่ถูกใหม่	บ้างไถลเลยรอบขอบม่านกัน
ประตูสามชั้นชิดติดติดกัน	ลงยืนอั้นอยู่จะไปข้างไหนดื
ถึงชั้นในใจเต้นเห็นสว่าง	รีบก้าวย่างที่บางคนจนวิ่งจี๋
บางครั้งเลยช่องไปได้ก็มี	กลับอิกทีหนึ่งจึงถึงข้างใน
อันพื้นที่สี่เหลี่ยมจัตุรัศ	ถนนตัดตรงกลางตามหว่างไร่
ยกร่องปลูกผักหญ้าหามาไว้	สำหรับใช้ต้มแกงแต่งเครื่องอาน
ร่องมะเขือมิได้เจือด้วยผักอื่น	ที่หมู่ขื่นก็เปนขื่นไปทั้งย่าน
หมู่ไข่เต่าเข้าปนมะเขือจาน	พวกนมยานรายเจือมะเขือลโว้
พริกชี้ฟ้าพริกเทศทั้งพริกนก	ล้วนดาดดกร่องในใกล้ตั้งโอ๋
ตามหัวร่องขิงตะไคร้กอใหญ่โต	ต้นหอมโหระพาร่องไม่พ้องพัว
ต้นกระเพราผักชีทั้งยี่หร่า	ถัดนั้นมาแมงลักผักกาดหัว
มีทั้งผักกาดน้ำเครื่องทำครัว	เข้าฟ่างทั่วไปทั้งขอบที่รอบใน
หมากมะพร้าวปลูกไว้ใกล้หัวร่อง	เปนแถวท่องรายข้างทางไสว
พลับพลาสองห้องรอบขอบพาไล	ล้วนไม้ไผ่เกลาผ่องลอองนวน
ไม้ลำผ่ามุงหลังคาครอบประกับ	ซ้อนสลับเหมือนลูกฟูกดูถูกถ้วน
​พื้นเรือนเกลี้ยงเกลาเข้ากระบวน	ยกแต่ส่วนในประธานชานรอบลด
กรงกระทาแขวนกลางที่หว่างขื่อ	โคมเหลียนชื่อที่สำนักประจักษ์จด
กรอกระทากรุ่มตามนามสมมต	เครื่องของสดสารพัดจะจัดไว้
ทั้งหม้อเข้าเตาเหล็กตั้งเฉลียง	ครกสากเขียงเชื้ออัคคีมีจนใต้
กระบวยพาดตุ่มตั้งขังน้ำใช้	หมูเป็ดไก่กินจนเบื่อเหลือก็มี
แต่เนื้อเม่นเปนของประหลาดอยู่	เค้าคล้ายหมูมันไม่จัดผัดปิ้งจี่
แกงเผ็ดอย่างเนื้อสมันขยันดี	ฉันได้ลองครั้งนี้พึ่งรู้รส
เวลาค่ำทำเครื่องแล้วจึงเลี้ยง	กินพร้อมเพรียงกันที่ในนี้หมด
ตั้งแต่วันแรกไปมิได้งด	จนกำหนดกลับวังยังเสียดาย
เหนือเขาวงก์ตรงฟากถนนข้าม	เปนสนามหญ้าใหญ่ยาวไปหลาย
เล่นโครเกวงใหญ่ได้สบาย	ไม้รวกรายเรียงลำทำเปนรั้ว
ฉันยังลืมหลงไว้เปนหลายอย่าง	เรื่องต่างต่างพรรณาว่าไม่ทั่ว
กรงกวางวางด้านใต้ไว้อิกตัว	กับที่หัวค่ายข้างนี้นั้นมีนก
กระทุงใหญ่เหนียงยื่นยืนส่อมซ่อ	แคบจ่อนจ่อจนอย่างไรฅอไม่ตก
ต้นไม้ใหญ่กล้วยไม้ขึ้นเกาะรก	ดูดื่นดกไปทุกแห่งเหมือนแต่งไว้
ทั้งชายผ้านางสีดาค่าคบห้อย	ใบยาวย้อยยานลงมากว่าศอกได้
ปลูกเรือนมักจักคร่อมกรอมต้นไม้	หวังจะให้บังแบ่งแสงสุริยน
คุณเถ้าแก่พากันสั่นสท้าน	กลัวผิดพานนางไม้เจ้าไพรสณฑ์
ไม่มีใครไปอยู่เลยสักคน	พากันร่นไปยั้งหลังเดียวกัน
พระที่นั่งหลังกลางข้างเฉลียง	ต้นไม้เคียงคาบอยู่ดูคมสัน
ยังต้นน้อยหนึ่งเข้าไปอยู่ในนั้น	เขาเรียกกันนมสุนัขประจักษ์นาม
​เขียวชอุ่มพุ่มกลมน่าชมดอก	กำลังออกกลีบเห็นแตกเปนสาม
คล้ายจำปูนเปนแต่ย่อมกลิ่นหอมทราม	เหลืองอร่ามตามต้นกล่นเกลื่อนไป
ยังแต่งเพิ่มเติมดอกไม้จีนประดับ	สีสลับหลายประการบานไสว
ในประธานไปอิกทีมีต้นไม้	ติดเทียนไว้จุดสว่างเมื่อกลางคืน
มีเชือกผูกตุ๊กตาที่หาได้	ฉะเพาะในเมืองนี้มีดาดดื่น
เม็ดมะกล่ำมะขามป้อมนั้นเปนพื้น	ของเมืองอื่นร้านแขกแปลกทำนอง
คือรูปคนม้าฬาปักษาสิงห์	ทั้งค่างลิงผลไม้หาบใส่ของ
ว่าวเล็กเล็กชักเล่นเห็นเปนกอง	กระเช้าสองสามใบใส่ลูกไม้
ทรงปลิดแจกเจ้านายหลายตระหลบ	จนหมดครบองค์ละอย่างว่างไม่ได้
เปนที่ทรงสำราญบานฤทัย	ทรงหอบไปนังนุงพะรุงพะรัง
ประตูด้านตวันออกนอกรั้วค่าย	ข้ามหาดทรายติดต่อเตาม่อตั้ง
พื้นปูเรือกถึงน้ำปะรำบัง	มีฝาจากติดตั้งกำบังตา
เปนสองทางข้างใต้ใช้เปิดเปล่า	ด้วยว่าเข้าอยู่ข้างในไม่มีฝา
ถึงปะรำเรียงทอดจอดนาวา	ก็วางท่าเหมือนที่อื่นมีดื่นทาง
เวลาเช้าสองโมงสี่สิบห้า	ออกนาวาเคลื่อนคล้อยลอยสล้าง
เดินตามริ้วเรียงกะระยะวาง	คูสองข้างนทีมีบ้านเรือน
รายสลับซับซ้อนเปนตอนใหญ่	วัดเก่าใหม่ข้างวิถีมีกลาดเกลื่อน
ครั้นจะร่ำรำพันก็ฟั่นเฟือน	ด้วยเหมือนเหมือนกันไปมากยากจะจำ
ยกแต่เมืองแล้วก็ที่บ้านสี่หมื่น	เรือนดาดดื่นคนผู้ดูคลาคล่ำ
ทั้งพ่วงแพแลหลามตามลำน้ำ	ชื่อบ้านกำหนดมีสี่ตำบล
แต่ปากคลองลองนับถึงแปดแห่ง	ไม่จะแจ้งนามถนัดเรียงขัดสน
​ถึงวัดวาอารามนามเวียนวน	เพราะถี่จนเหลือจะทำเปนคำกลอน
คลองดำเนินสดวกพวกจีนมาก	ตรงข้ามฟากยืนเปนหมู่อยู่สลอน
เสียงกึกก้องกาหฬบนดินดอน	จนเรือจรผ่านไปยังไม่ซา
มีศาลเจ้าทำใหม่ดูใหญ่กว้าง	ของพวกข้างที่ไม่ถือสาสนา
พวกเข้ารีดอยู่ข้างใต้ไกลลงมา	มีวัดวาอย่างฝรั่งตั้งอยู่ใน
แลเห็นแต่เสาธงตรงหน้าโบถ	ดูสูงโสดธงทิวปลิวไสว
กลองระฆังดังลั่นสนั่นไป	ฝรั่งใช้เปนคำนับรับเจ้านาย
มีแตรวงลงมาเป่าตพานน้ำ	เป่าเพลงสำหรับกรุงมุ่งถวาย
ไม่สู้ชัดชักเชือนเฟือนตอนปลาย	กระบวนบ่ายหน้าบากเข้าปากคลอง
น้ำขึ้นเต็มขอบฝั่งหลากหลั่งไหล	แง้มข้างใต้โรงร้านทั้งบ้านช่อง
จีนเข้ารีดเรียงนั่งอยู่ทั้งกอง	บาดหลวงสองคนพากันมายืน
พระยาวิเศษสงครามตามกำกับ	มาคอยรับเสด็จอยูดูชมชื่น
บ้านเรือนเรียงเข้าไปลึกเห็นครึกครื้น	กอรวกรื่นเรียงข้างหนทางจร
ต่อเข้าไปไร่เต็มตลอดลิ่ว	กล้วยเปนทิวทั้งหมู่ดูสลอน
บ้างตกเครือเจือปลีมีซับซ้อน	ทั้งแก่อ่อนดิบห่ามทรามบ่มใช้
ต่อตอนนี้มีต้นพริกเปนพื้น	ดูดาดดื่นสุดตาหาสิ้นไม่
ร่องละสองแถวเรียงเคียงกันไป	หญ้าสักใบหนึ่งไม่ติดลิดถอนเตียน
ยังร่องไร่หอมกระเทียมดูเรี่ยมแท้	เมื่อเล็งแลเหมือนกระดาษลายวาดเขียน
ล้วนแต่ร่องตรงตรงไม่วงเวียน	บางแห่งเปลี่ยนปลูกมันพรรณนานา
ในท้องร่องบางเจ้าของลงเข้าไว้	เห็นแต่ใบเบียดกันดูหนั่นหนา
เปนแบบอยางบางช้างใช้กันมา	ดูมีหนาแต่ตำบลข้างต้นคลอง
​ตามริมฝั่งตั้งเรือนดูเกลื่อนกลาด	มีตลาดเรียงรายขายเข้าของ
จะปราถนาสิ่งใดได้สมปอง	เรือขึ้นล่องไปมาค้าเปนนิจ
ในตอนนี้มีวัดจัดสร้างใหม่	ดูก็ใหญ่โตพอล้วนก่ออิฐ
ชื่อวัดโชติการามนามผู้คิด	เริ่มประดิษฐฤๅอย่างไรไม่ทราบชัด
มีศาลาห้าห้องของใครสร้าง	ชำรุดร้างโรเรเซถนัด
ดูรักษายากกว่าศาลาวัด	ด้วยว่าขัดสนผู้ดูระวัง
หมู่หลักเจ็ดเหล่านี้ยังมีไร่	ลึกเข้าไปจากคลองทั้งสองฝั่ง
แลตลอดโล่งไปไร้ไม้บัง	มีเรือนตั้งอยู่ข้างในไกลพอดู
ต้องขุดคลองคั่นที่มีทุกแห่ง	จะได้แบ่งน้ำให้เข้าไปสู่
ที่ทำสวนตอนหลังขังร่องคู	เปนทางผู้ที่รักษาได้มาไป
ระยะนี้มีปลูกครามแห่งหนึ่ง	เขาว่าพึ่งจะมาลองปองทำใหม่
ไม่เห็นชัดถนัดตาว่าอย่างไร	รีบครรไลกลัวจะค้างกลางคลองตอน
สวนเหล่านี้มีผู้ดีเปนเจ้าของ	มาจับจองที่ไว้ได้แต่ก่อน
จ้างยกร่องขุดคลองรองทุนรอน	เรียกจีนจรมีหัวหน้ามารับรอง
เสียค่าเช่าเข้าอย่างทางถือสวน	ไม่เกี่ยวกวนอันใดในเจ้าของ
เช่าสองปีคุ้มทุนวุ่นกันปอง	ได้ใบจองดีใจเหมือนให้ทรัพย์
ต่อผู้ใดชอบพอจึงขอได้	นอกนั้นก็มิให้ใครจองจับ
เรียกค่าเช่าแรงเกินจนเยินยับ	ผู้เช่ารับไม่ใคร่อยู่แต่สู้ทน
เมื่อภายหลังครั้งปีมีน้ำใหญ่	มาท่วมไร่ไม่ได้ทำซ้ำขัดสน
จ้าของเรียกค่าเช่าเจ้าเจ๊กจน	ก็ซอกซนตื่นแตกแยกหนีฮือ
แต่นั้นมาเกิดตำราขึ้นอย่างใหม่	เถ้าแก๋ใดที่จะเข้ามาเช่าถือ
​มักไม่ใคร่มีดีหนีปลายมือ	บ่นกันอื่ออึงไปใจระกำ
ที่ทิ้งร้างว่างเปล่ามากเจ้าของ	ถ้าเช่าต้องลคลาราคาต่ำ
ถึงกระนั้นมันก็ยังไม่ใคร่ทำ	ที่กลับซ้ำหนีหายหลายแห่งมา
จนไม่ได้อะไรเลยด้วยกันหมด	ต้องเลี้ยวลดกลับกลายยักย้ายท่า
เห็นพอเหมาะกับระดูจู่ไคลคลา	ไปเรียกหาอย่างทำนองของกำนัน
ได้แต่พริกกระเทียมหอมอ้อมค้อมขอ	แต่เพียงพอใช้สอยค่อยลดหลั่น
ที่ขี้คร้านฤๅขี้ขลาดก็ขาดกัน	ต่อใครหมั่นจึงจะไปเก็บได้มา
ส่วนลูกเธอที่ได้ทรงลงทุนไว้	เดี๋ยวนี้ไม่มีใครดูรักษา
เห็นมีคนทำบ้างข้างมรรคา	ข้างในหญ้ารกเห็นเปนป่าพง
พระยาโชฎึกพุกผู้กำกับ	ได้เคยรับค่าเช่าเอามาส่ง
จนตลอดสิ้นชีวิตปลดปลิดปลง	จึงตกลงเลยหายละลายเลือน
พ้นหลักหกตกที่วารีขอด	ลึกตลอดสองศอกบอกลดเลื่อน
เปนพื้นนาสองข้างห่างบ้านเรือน	ดูไม่เหมือนตอนแรกแปลกทำนอง
ถึงโคกไผ่เรือนใหญ่มีหลังหนึ่ง	ดูขังขึงฝานอกชานบานปิดป้อง
มีศาลาท่าน้ำริมลำคลอง	ยุ้งเข้าห้องใหญ่กว้างอยู่ข้างเคียง
เปนที่พักคุณหญิงพันพาบ่าวข้า	ว่าทำนาอยู่ตรงนี้ที่ทุ่งเกลี้ยง
เครื่องบูชาหน้าเรือนเขาตั้งเรียง	ได้ยินเสียงบอกว่านาหลวงทรง
ไปหน่อยหนึ่งถึงคลองวัดโคกไผ่	เห็นหมู่บ้านไรไรไม่ใหลหลง
พระอุส่าห์ลงมาห้าหกองค์	คอยรับส่งเสด็จมีที่ศาลา
ที่ฝั่งซ้ายรายเกลื่อนเรือนโรงบ้าง	ดูเปนอย่างปึกแผ่นค่อยแน่นหนา
ในหมู่นี้มีโรงภาษียา	ถึงหลักห้าหมดแขวงราชบุรี
​มีกระบือคอยลากมากเปนหมู่	เจ้าเมืองอยู่คอยกำกับที่นี่
น้ำยังมากไม่ต้องลากจรลี	ว่าวันนี้น้ำมากจนหลากใจ
แขวงนครไชยศรีมีนาน้อย	เห็นเปนรอยเว้นว่างทุ่งกว้างใหญ่
เปนบ่อปลามาตลอดทางครรไล	ว่าทำได้มีผลคนยินดี
ในหลักสี่หลักสามตามลำดับ	น้ำขยับสามศอกบอกขึ้นถี่
ตั้งแต่ตอนนี้เข้าไปไรนามี	ดูเต็มทีสองข้างไม่ร้างรา
พ้นหลักสองไปอิกทีถึงสี่ศอก	ยิ่งถึงนอกลึกลงไปได้อิกกว่า
โรงนวดเข้าโรงอยู่ผู้เฝ้านา	ดูแน่นหนามิได้ห่างว่างขาดตอน
ที่ฝั่งซ้ายปลายนากระสาจับ	ต้นไม้กับหมู่ยางสล้างสลอน
สามต้นต่อกันเข้าไปในพงดอน	ดูซับซ้อนขาวดาดสอาดตา
เหมือนต้นทองพันชั่งมาตั้งไว้	แต่ไขส่วนให้ใหญ่ขึ้นไปกว่า
กำลังเพลินเมินทอดทัศนา	เสียงร้องว่าน้ำตกวกมาดู
ได้ยินซ่าตาลายหมายว่าเขา	ดูก็เท่าพุริมฝั่งดังสู้สู้
แต่เปนโคลนเคละคล่ำตกพร่ำพรู	จึงได้รู้ว่าเปนน้ำในลำราง
วัดสวนส้มกระฏิใหม่ไปทั้งหมู่	เลาเลาดูลานวัดจังหวัดกว้าง
ว่าสมเด็จเจ้าพระยาไปมาทาง	นี้ช่วยสล้างจริงฤๅไรก็ไม่รู้
เขากลัวจะมืดค่ำต้องลำบาก	จัดคนมากถือดอกไม้ไปรายอยู่
เจ้าคนหนึ่งนั้นคำนับจับจุดชู	เสียงฟู่ฟู่อยู่บนฝั่งแต่ยังวัน
ตั้งแต่วัดคลองยางอยู่ข้างซ้าย	มีคนรายเรือนเรียงเสียงสนั่น
ล้วนทำการค้าขายซื้อจ่ายกัน	ดูแน่นนันกันไปมากจนปากคลอง
บ่ายห้าโมงครึ่งถึงที่ประทับ	เข้าจอดกับแพใหญ่ที่ไต้ช่อง
​ตอนนี้ตัดเปนตำแหน่งแขวงแม่กลอง	ถ้าจะล่องเรือลงไปก็ไม่ช้า
แพนครไชยศรีที่ประทับ	เกณฑ์มารับนี่อิกคราวยาวนักหนา
จึงลดทอนตอนปลายย้ายต้นมา	เปนพลับพลาที่ประทับรับประทัง
แพไม้รวกผูกรายข้างท้ายน้ำ	เอาผ้าทำฝากั้นกันเบื้องหลัง
แต่เปลี้ยน้ำเต็มท้นพ้นกำลัง	ต้องตึงตังจัดจอดทอดนาวา
ที่ใครมีราชการงานเชิญเครื่อง	ให้เปลี่ยนเรื่องขึ้นไปรายฝ่ายข้างหน้า
ที่แพต่ำย่ำเหยียบกันไปมา	จนเข้าปลาหกกระเด็นเดินเหม็นคาว
ฉันไม่ได้ไปเห็นเปนแต่รู้	ตามคำที่มีผู้มาบอกข่าว
เวลาค่ำโคมรายคล้ายดวงดาว	เหมือนที่กล่าวก่อนคล้ายลม้ายกัน
ยุงที่นี่มีมาเมื่อค่ำคล้อย	พอดึกหน่อยก็สงัดไม่กัดฉัน
ตรวจดูปรอทร้อนตอนกลางวัน	ขึ้นกระชั้นแปดสิบหกจนตกเย็น
ปรอทหนาวลงราวเจ็ดสิบห้า	นอนสบายเต็มประดาไม่ว่าเล่น
ก็หมดข่าวกล่าวความตามที่เปน	ขอยกเว้นจบบทหมดเท่านี้ ฯ
วัน ๖ ๘ฯ ๓ ค่ำ
๏ เช้าสามโมงถ้วนกระบวนเคลื่อน	นาวาเลื่อนลอยบากออกจากที่
แจวขึ้นมาโดยด่วนทวนวารี	สามสิบห้านาฑีถึงปากคลอง
เลี้ยวเข้าภาษีเจริญไม่เขินค้าง	แลสล้างสวนจากฟากทั้งสอง
ว่าน้ำสามศอกคืบฉันสืบลอง	ไม่ถึงต้องฉุดลากลำบากลำบน
มาถึงคลองคอนกระดีที่ทางลัด	กระบือจัดมาคอยรับอยู่สับสน
ดูเบาบางห่างย่านบ่านผู้คน	ข้างตอนต้นที่ร้างว่างเนืองเนือง
พ้นหลักห้าเข้ามาจึงมีวัด	เขียนชื่อชัดหนองแขมอยู่ข้างเขื่อง
​มีศาลาโบถรามงามรุ่งเรือง	จัดตั้งเครื่องบูชาไว้ในปะรำ
มีพระสงฆ์ลงมานั่งอยู่ที่นั่น	สวดชยันโตเรื่อยเสียงเฉื่อยฉ่า
มีโรงด่านภาษีฝิ่นถิ่นประจำ	มีคนทำนาหนามาทุกที
ผ่านยุ้งเข้าโรงนามาไม่ขาด	บางแห่งดาดโรงร้านชานชิดถี่
วางของขายสินค้าในธานี	ตอนนอกมีสวนใหญ่ปลูกไผ่ราย
ว่าปลูกต้นส้มโอโตถนัด	สำหรับจัดเปนสินค้ามาส่งขาย
ลงกำปั่นบันทุกไปได้สบาย	ว่ามากมายขายดีมีกำไร
ยังมีใกล้กันอิกสวนล้วนแต่หมาก	ก็มีมากมายแท้แลไสว
ที่นอกนั้นก็เปนนาดาดาดไป	จนตอนในเปนกระบวนสวนปนนา
คลองบางแคที่ตรงแง่นั้นมีวัด	อย่างจังหวัดแขวงบางกอกดูบอกท่า
โบถก่อช่อฟ้าใบรกา	เก๋งศาลาหลายหลังทั้งกุฎี
สำเภายานนาวาท่าไม่เพี้ยน	ตั้งใจเลียนวัดล่างอย่างเต็มที่
เหมือนเช่นเล่นตุ๊กตาน่าปรานี	เห็นจะมีนายสำเภาเขาสร้างไว้
คลองยายเพียนริมเฉนียนมีไม้ดัด	เขาแต่งตัดกลมชอุ่มเปนพุ่มใหญ่
มีพานรองชั้นหนึ่งกลึงด้วยไม้	เหมือนพุ่มใช้เข้าพรรษาดูน่าชม
คลองรางบัวมาอิกทีก็มีวัด	เปนช่างจัดโต๊ะหมู่อยู่ในรม
ล้วนลายครามสารพัดคัดเครื่องกลม	ช่างสะสมเทียบใช้ได้งามดี
ถัดเข้าไปในนั้มีสวนส้ม	เห็นน่าชมเรียงแถวเปนแนวถี่
ต้นไม้สวนต่างต่างหลายอย่างมี	บางแห่งที่ว่างบ้างยังห่างกัน
ตั้งแต่คลองบางหว้าล่วงมาแล้ว	สวนเปนแนวสนุกดีไม่มีคั่น
ล้วนหมากพลูคู่เคียงปลูกเรียงรัน	คิดแบ่งปันเปนระยะจังหวะวาง
​ที่ริมร่องสองแถวแนวขนัด	รายหมากตัดตามขอบรอบสล้าง
ที่อกร่องปลูกพลูอยู่ตรงกลาง	เปนคู่ค้างแถวเคียงเรียงกันไป
คิดถึงเรื่องหมากพลดูก็ขัน	ช่างกินกันปรากฎหมดสวนใหญ่
ดูแต่ปูนที่เตาเขาเผาไว้	ทำตึกได้ราวสักหมู่ดูลาดเลา
ตามหน้าสวนล้วนแต่มีพระรูปสี	ทรงเครื่องทีท่าทางเปนอย่างเก่า
ไม่ลม้ายคล้ายพระองค์คงแต่เค้า	มาตั้งเข้าอยู่ในหมู่เครื่องบูชา
ใกล้ปากคลองบ้านช่องยิ่งหนาแน่น	เปนปึกแผ่นคนผ้านขนานหน้า
โรงสีเข้าเตาท่อติดต่อมา	รับสั่งว่าตรงนี้เปนที่เดิม
ทรงซื้อไว้จะใช้เปนที่ประทับ	ลงมือจับการใหม่พึ่งได้เริ่ม
พอได้ราชสมบัติจึงจัดเติม	โรงสีเพิ่มพอให้เขาเช่าทำการ
พระองค์อิศรวงศ์เปนองค์ใหญ่	จึงโปรดให้เปนเจ้าของท้องสถาน
ตกอยู่กับจอมมารดามาช้านาน	เลยประทานทิ้งไว้มิได้คืน
สองโมงจึงถึงตำบลคลองบางหลวง	เปนร้านรวงโรงตลาดรายดาดดื่น
เห็นคนผู้คพิฦกเสียงครึกครื้น	บ้างนั่งยืนยัดเยียดเบียดเสียดกัน
ตามโรงร้านบ้านช่องทั้งสองฝั่ง	ล้วนแต่ตั้งโต๊ะบูชาผ้าม่านกั้น
บ้างมาหมอบรายเรียงเคียงเคียมคัล	ต่างชวนกันเริงรื่นชมชื่นบาน
ที่อารามตามทางชลมารค	พระสงฆ์หลากเหล่าหลามตามหย่อมย่าน
ลงมานั่งยังศาลาหน้าตพาน	ทุกสถานเรียงรายถวายไชย
ตามน้ำกึ่งนาฬิกานาวาล่อง	ออกจากคลองตกลำแม่น้ำใหญ่
เห็นเรือรบเรียงทอดจอดรายไป	แต่งธงไว้วายุพัดสบัดพลิ้ว
เขายืนเพลาเสากระโดงดูลอยเด่น	ฉันแลเห็นเสียวไส้ใจหวิวหวิว
​ดูเหมือนรูปตุ๊กตาน่ากลัวปลิว	เรียงเปนทิวหมวกถือในมือชู
ได้ยินขลุ่ยแตรกลองออกซ้องแซ่	ยังซ้ำแตรวงกลบตระหลบหู
ถึงท่าราชวรดิฐพินิจดู	คนคอยอยู่มากจริงทั้งหญิงชาย
เรือที่นั่งเทียบจอดทอดประทับ	สองโมงกับสี่สิบห้าเวลาบ่าย
ขุนนางหลามตามเหล่าทั้งเจ้านาย	มาเรียงรายเฝ้าแหนอยู่แน่นนัน
เสด็จขึ้นฉนวนน้ำต่างคำนับ	ประสานศัพท์เซงแซ่แตรสนั่น
ประทับบนตำหนักแพคนแจจรร	แต่ตัวฉันครู่หนึ่งจึงขึ้นตาม
เข้าประตูฉนวนในได้พบพักตร์	คนรู้จักชอบพอล้อเลียนถาม
ทวงของฝากอยากรู้ทั้งเรื่องความ	ต้องพูดพล่ามตอบต่อพอสมควร
ดูสับสนคนผู้มากหมู่ใหญ่	หลีกครรไลเรือนชานเปนการด่วน
ถึงที่ห่วงเห็นสบายหายรัญจวน	เกษมสรวลเบิกบานสำราญใจ
สิ้นเรื่องราวข่าวนิราสประพาสป่า	เรื่องนานาไม่ได้จดหาหมดไม่
จะขึ้นจากนาวาแสนอาไลย	ขอว่าใหม่อิกสักนิดติดตอนปลาย
เรือที่นั่งครั้งขากลับมานี้	ผิดกับที่แรกครรไลไปมากหลาย
ม่านแพรแดงแสงประเทืองดอกเหลืองราย	มากลับกลายผลัดเปลี่ยนเสมียนลว้า
มิใช่เลวเลยกระบวนแต่ล้วนปัก	ดูงามนักลูกเดือยเด่นเหมือนเช่นว่า
แต่งเพิ่มเติมม่านข้างนอกต่อออกมา	จนชั้นผ้าลาดข้างในใช้ซิ่นเพลาะ
มิใช่เช่นอย่างลาวกาวาวกว่า	ดูหน้าตานั้นเปนพรมช่างสมเหมาะ
ผ้าคลุมกรงนกเขาเอาเสื้อเลาะ	ปักฉะเพาะเพริศเพราให้เข้าชุด
เอาแขวนมาที่ตรงหน้าปะรำขึง	เรียกได้ถึงสามสี่ดีที่สุด
นางนุ่งหยี่อยู่ที่เสาเฝ้ายื้อยุด	อุตลุดไปยังค่ำทำเหมือนคน
​บนหลังคามยุราทั้งกรงใหญ่	ถึงสิบนกแต่ล้วนได้ในไพรสณฑ์
นางเสือน้อยอยู่ในเก๋งเที่ยวเก่งซน	วิงวิ่งวนแล้วก็แอบมาแนบนอน
น่าเอนดูรู้ภาษาว่ากันได้	ฉันเกณฑ์ให้นอนฟูกเหมือนลูกอ่อน
แล้วเอาผ้าปิดท้องลองคลึงคลอน	ก็ซบซอนหลับไหลไม่ดื้อดึง
ไม้ตเข้ขบฟันอันยาวใหญ่	ติดแพนใช้ผูกเสาเข้าคู่ขึง
ข้างหลังใช้ผูกไม้ด้ามหอกกรึง	อิกอันหนึ่งเปนมีดหลาวยาวกระไร
ผูกหัวเรือเงื้อง่าท่าก่งแต้	หางยูงแผ่ที่เพดานตรงม่านไข
ข้างทวารสองหางกางผูกไว้	เขามอใช้ก่อตั้งในถังรอง
ถังหนึ่งใช้ไข่หินในหุบเขา	อิกข้างเค้าจะให้เห็นเปนเปลวปล่อง
ช่างประดิษฐดูงามตามทำนอง	ตั้งไว้สองข้างทวารตรงบานบัง
จะขึ้นมาอาไลยมิใคร่หาย	ยังเสียดายงามเหลือเรือที่นั่ง
ถึงจะยกขึ้นไปไว้ที่ในวัง	ไม่เหมือนดังอยู่ในเรือเมื่อกันดาร
เรือที่ไปแล้วไม่มีลำใดเว้น	ล้วนของเล่นบันทุกพากลับมาบ้าน
ส่วนเครื่องยาหาได้หลายประการ	ที่ทหารรับสั่งให้ไปถามมา
ล้วนแต่มีที่หลังน้ำโจนสิ้น	ตัดที่ถิ่นเนินไศลแลในป่า
กระดังอ้ายอบเชยไทยในวนา	ทั้งพระยามือเหล็กแส้ม้าทลาย
ต้นกรันเกราเถาอุ้มลูกดูหนัง	ต้นกำลังวัวเถลิงเปลือกขี้อ้าย
ตานขะโมยเหมือดคนฝนทากาย	แก้ร้อนหายเหือดฉมังได้ดังใจ
เถากำแพงเจ็ดชั้นเถาวัลิกรด	รางแดงขดเคียงลำเนาต้นเปล้าใหญ่
ชเอมเครือเจือพันเถาวัลิไป	ต้นหางไหลเถายาวทั้งขาวแดง
ต้นมวกแดงเถาคันแดงแฝงสค้าน	พวกทหารเสาะหามาทุกแห่ง
​ทั้งเปลือกคูนเปลือกเลือดเชือดพอแรง	มาตากแห้งกองไว้ใกล้ที่พัก
ที่ว่านี้ล้วนแต่ที่ยาชินใช้	ถึงมิใช่แพทย์หมอพอรู้จัก
ที่เข้าใจหาได้หลายอย่างนัก	เสียงกุกกักเหลือร่ำในตำรา
ยังไม้ไผ่ต่างต่างอิกอย่างหนึ่ง	เปนที่พึงใจฉะเพาะเสาะสืบหา
เล่นหลายอย่างต่างต่างทั้งปล้องตา	เล่นทั่วหน้ากันไปจนไพร่พล
เปนไม้เท้าเปนกล่องต้องการใช้	ไม้ลำใหญ่ไทรโยคแลตีต้น
ต้องใช้กุญชรลากลำบากลำบน	ไปตัดจนลำธารชานเขาแดน
บ้างต้องการปล้องงามทำต้ามหอก	เที่ยวซอนซอกเสาะลำบากยากเหลือแสน
บ้างชอบไม้คุดงอข้อลำแบน	ทั้งไม้แกนกรันพลิกบิดหงิกงอ
ไม้ตพดหมดทั้งสิ้นสักเกือบหมื่น	มีดาดดื่นนาวานักหนาหนอ
คนละอันนั้นเปนไม่ใคร่จะพอ	คงเติมต่อสองสามตามต้องการ
ไม้ตเข้ขบฟันขยันยอด	เปนข้อขอดคาบทับสับประสาน
จะไปตัดบัตรพลีมีพิสดาร	ต่อนานนานจึงได้พบประสบลำ
พวกนักเลงขะโมยควายทั้งหลายถือ	สำหรับมือว่ากันวันยังค่ำ
ทั้งจรเข้ครั่นคร้ามเมื่อข้ามน้ำ	บ้างก็ทำยิ่งยงถึงลงยันต์
พวกนักเลงไม้ดัดก็จัดหา	ตโกป่าท่วงทีดีขยัน
ที่ใจเร็วหาใหม่งามไม่ทัน	ต้องพาดพันค้นคัดเที่ยวจัดซื้อ
ต้นกล้วยไม้เล่นใหญ่กันคราวนี้	อย่างที่มีน้อยจริงยิ่งนับถือ
ที่ดอกใหญ่สีชมภูดูถึงฦๅ	เขาอึงอื้อกันว่าได้อย่างใหม่มา
รองลงไปดอกห่างอย่างสีขาว	ที่พวงยาวนั้นเปนพื้นมีดื่นป่า
เปนติดแขวนประจำลำนาวา	ทั้งข้างหน้าข้างในไม่มีเว้น
​พวกสันทัดถนัดปลูกเฟินต่างต่าง	ก็เสาะสางสืบหาแซะมาเล่น
มีหลายหลากมากอยู่แต่ดูเปน	เหมือนอย่างเช่นในบุรีมีอยู่แล้ว
บ้างซื้อหาปักษาที่เสียงก้อง	เขาขุนทองนกกระทากาเหว่าแก้ว
กระต่ายตุ่นเสือปลาหน้าเหมือนแมว	ชมดแถวแถบนี้มีอนันต์
ยังลูกลิงลูกค่างต่างขนาด	มีเกลื่อนกลาดหาได้ในไพรสัณฑ์
แต่ชนีนี้เปนของต้องการกัน	แต่ว่าฉันไม่เห็นใครจะใคร่มี
ยังอิกอย่างข้างผู้ชายชอบหนังสัตว์	เที่ยวสืบจัดซื้อทั้งหนังเสือหมี
เรื่องเขาโคเปนของผู้รู้วิธี	ชั่วแลดีเลือกทำตามตำรา
ที่อย่างใหม่ใช้เขากระทิงบ้าง	ทั้งเขากวางมาประดิษฐ์แต่งติดฝา
นักเลงเขามอมองปองศิลา	เที่ยวมองหาเก็บที่มีร่องน้ำ
ที่สนัดทุบต่อยก็คอยผลาญ	เที่ยวประหารภู่ห้อยย้อยตามถ้ำ
แบกเอาไปไว้ตามบุญตามกรรม	จะไปทำอะไรได้ก็ไม่รู้
ที่สันทัดในทางข้างขายของ	ก็ตริตรองสืบสางหาทางลู่
คิดต้นทุนแลกำไรเสียให้รู้	ไปเที่ยวจู้จี้ต่อทางขอปัน
คือยาตั้งยาลังแลเสื่อหวาย	พอมาขายขึ้นขยับเคี่ยวขับขัน
พุดทราแผ่นอย่างยิ่งสิ่งสำคัญ	ซื้อหลายพันพอจำหน่ายหมายกำไร
หาน้ำตาลกระบอกไปได้กวนเคี่ยว	แต่สิ่งเดียวเท่านั้นเห็นเปนรวยได้
ทั้งของแจกเข้าจ่ายจำหน่ายใช้	สงวนไว้คงจะเหลือเมื่อถึงกรุง
ผลไม้ดิบสุกบันทุกเพียบ	ของเงียบเงียบบ่มไว้มิใช่นุ่ง
ทั้งพริกแห้งกระเทียมหอมตอมซื้อนุง	คงเฟื่องฟุ้งเปนเศรษฐีครั้งนี้เอง
เสบียงเก่าที่เอาไปจากบางกอก	จำหน่ายออกราคาแรงแพงเครียดเคร่ง
​คนถามซื้อฤๅออกซ้องก้องครื้นเครง	ช่องเหมาะเหมงเช่นนี้มีนานนาน
ถึงไม่สู้ลาภจัดไม่ขัดสน	ได้แจกจนของถวายจ่ายเข้าสาร
ส่วนสมเด็จกรมพระผู้กะการ	คอยเจือจานแจกบ่ายรายทุกลำ
ถึงที่ไหนได้ปลามาจำหน่าย	ตั้งร้านจ่ายเนื้อสดหมดทุกส่ำ
ไม่อดอยากอย่างแต่หลังดังถ้อยคำ	ที่ฦๅร่ำกันมาว่าเหลือทน
เว้นแต่ที่มุ่งหน้ามาค้าขาย	จึงวุ่นวายอึดอัดว่าขัดสน
เฉลี่ยไปไม่แต่ฉะเพาะตน	จึงต้องบ่นพึมพำกรรมของแก
ที่จริงไปไหนทุกทีไม่มีสู้	เสียงแต่ผู้สรรเสริญออกเซงแซ่
ระวังระไวไปทุกหมู่คอยดดูแล	ติคงแพ้ชมหนามากกว่ากัน
มาฟังเขาเล่าถึงฦๅในบางกอก	ช่างนอกคอกซุกซนฦๅจนขัน
ดูมากมายฟั่นเฝือเหลือรำพัน	ที่หนึ่งนั้นพระยานรรัตนตาย
เปนอย่างดีที่ยังมีไปเจ็บไข้	พอช่วยใส่ร้ายแหลให้แพร่หลาย
นอกจากนี้นั้นยังมีอิกมากมาย	เลยลามกลายเลอะเทอะออกเปรอะปรึง
พวกฝีพายเรือที่นั่งตายทั้งห้า	จะเสด็จกลับมาก็ไม่ถึง
ท่านในขวาถูกผู้ร้ายป่ายปืนตรึง	หกล้มผึงแผ่ดิ้นสิ้นชีวา
ส่วนพระนายสรรเพธผู้ร้ายล้อม	ต้องแอบอ้อมหลีกลี้หลบหนีหน้า
ใช่บรรไลยแต่ที่ไปในวนา	อยู่ภาราก็ให้ตายเสียหลายคน
ที่ในวังตั้งบาญชีเจ้าถึงห้า	ยังขี้ข้าวันละสี่ตายปี้ป่น
คุณหญิงเปลี่ยนวายวับดับชีพชนม์	ยังดั้นด้นรู้ล่วงถึงหลวงพระบาง
ท่านแม่ทัพก็ให้ดับไปเสียด้วย	ทั้งเขาห้วยเกิดวิบัติข้องขัดขวาง
น้ำเพียงแข้งแห้งขอดตลอดทาง	เขาสูงขวางแดนแยกแตกทำลาย
​แม้จะจดหมดสมุดสักสองเล่ม	จึงจะเต็มคำระบือฦๅทั้งหลาย
น่าเกลียดคนต้นคิดจิตต์มุ่งร้าย	มันมุ่งหมายลวงให้วุ่นขุ่นขุ่นกัน
คนได้ยินสิ้นดีมีแต่เชื่อ	ไม่รู้เบื่อกลับเห็นเอาเปนมั่น
ครั้นไม่จริงนิ่งเฉยเลยลืมพลัน	ที่ปดนั้นลืมไปเสียไม่ฤๅ
เหมือนนักเลงเล่นหวยเมื่อรวยป๋อ	ก็อือออว่าขรัวครูดูแน่อื๋อ
ถึงยามกินกอดเข่าเข้าจับปรือ	ไม่อึงอื้อว่าขรัวครูดูผิดเลย
อันที่จริงเจ้าตำราว่าจ้ำจี้	เขาก็ดีไปอย่างช่างเฉลย
ว่าไปได้ไม่เปนภาษาเลย	แล้วลองเอ่ยใหม่บ้างค้างทุกคราว
ไปชวนเข้าภาษาคนทนไม่ไหว	เอาให้ได้ก็ไปค้างอย่างซักส้าว
ไม่เหลวเลือนเปื้อนไปได้ยืดยาว	ผู้คิดข่าวฦๅนี้ดีถึงกัน
มือจับโน่นซนนี่ไม่มีเสมอ	เอามาเพ้อตกแต่งแกล้งกล่าวกลั่น
นุ่งตรองตายิบยิบกระซิบกัน	ดูก็ขันควรเห็นเปนอนิจจัง
อันที่จริงเสด็จไปในคราวนี้	มิได้มีไข้เจ็บจนกลับหลัง
จะเปนบ้างอย่างประมาทที่พลาดพลั้ง	ไม่เรื้อรังยืดช้ากว่าสามวัน
คือท้องเสียปั่นป่วนชวนเปนบิด	เพราะอาหารวิปริตชวนผิดผัน
แลเปนหวัดไอจามตามสามัญ	แล้วเลยครั่นตัวบ้างที่บางคน
แต่หยูกยาหนาที่มีสำหรับ	ไปคอยจับจ่ายให้ไม่ขัดสน
ไม่มีเปนอันตรายตายสักคน	คิดไพร่พลเกือบหมื่นพื้นที่ไป
ที่เจ็บไข้ไม่กว่าร้อยละสอง	ว่าร้ายรองยิ่งใหญ่อย่างไรได้
ไม่เหมือนฦๅอื้อฉาวข่าวใส่ใคล้	ดีกว่าในนัคราเวลานั้น
คนทั้งหลายหมายว่าไปพนาเวศ	ไม่แจ้งเหตุอันใดในเขตรขัณฑ์
​ในกรุงไม่แจ้งใจข่าวไพรวัน	จึงดื้อดันเพราะเดาข่าวเล่าฦๅ
เพราะหูป่าตาเถื่อนเหมือนนอนหลับ	ต้องเงาทับพูดเพ้อละเมออื้อ
ร้ายในใจไขออกบอกกระพือ	เหมือนกระสือชอบชมโสมมมัว
ที่แท้นั้นเสด็จไหนก็ได้ข่าว	โทรเลขบอกกล่าวถึงกันทั่ว
ใช่แต่ในราชการงานพันพัว	การของตัวบอกใช้ได้ทั้งนั้น
ที่บ้านไหนใครวิตกถึงพี่น้อง	แลพวกพ้องที่ไปในไพรสัณฑ์
เขาก็มีไปมาพูดจากัน	เว้นแต่ที่เคอะครันเชื่อคำลวง
เรือที่ไปก็ไม่มีถึงแตกยับ	เปนแต่คับคั่งยิ่งชิงกันล่วง
อยากจะใคร่ไปดังบินสิ้นทั้งปวง	แย่งทลวงขึ้นหน้าดาประดัง
น้ำเชี่ยวฉานพานพัดปัดเกะกะ	ต้องเอะอะสวนซบกระทบกระทั่ง
จึงชำรุดเล็กน้อยไม่ค่อยฟัง	ที่ระวังดีดีไม่มีไภย
ที่มีล่มสองลำทำอวดกล้า	เปนนาวาน้อยไม่ใช่ลำใหญ่
ถึงเช่นนี้ดีกว่าก่อนครรไล	ชิงกันไม่เปนท่าน่ารำคาญ
พรรณามาก็สิ้นรบิลข้อ	ที่รู้พอจดจำร่ำเรียนสาร
อุส่าห์เพียรเขียนลิขิตพิสดาร	พอรู้อ่านจบไดรีเท่านี้ เอย ๚
๏ “ตามเสด็จไทรโยค” ตั้ง	สมญา ไว้ฤๅ
เปนเขตรปลายมรรคา	คู่อ้าง
โดยเสียงซึ่งชนสา	มัญเพรียก พร้องแฮ
เพื่อเรียกอย่างรู้ร้าง	เริศขึ้นคานเขิน ฯ