ชุมนุมพระนิพนธ์ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร 2513
/*คำนำ
นายอำนวย วรรธนะสุวรรณ ในนามของเจ้าภาพงานฌาปนกิจศพคุณหญิงสุ่นอนุพันธุดิฐการ ขอเรื่องที่ข้าพเจ้าแต่งไว้ในกาละต่าง ๆ ในเวลาที่แล้วมา เพื่อเลือกพิมพ์ชำร่วยในงานฌาปนกิจศพนี้ ข้าพเจ้ายินดีอนุญาต ด้วยได้มีวิสสาสะแก่กันมาอย่างใกล้ชิด นายอำนวยเองก็เป็นผู้ที่วางตัวเป็นกันเองกับครอบครัวของข้าพเจ้าได้รับใช้สนิธสนม และแท้จริงไม่แต่นายอำนวยเท่านั้น หากเจ้าคุณผู้บิดาและคุณหญิงสุ่นที่ทำศพครั้งนี้ก็ชอบพอกันกับครอบครัวของข้าพเจ้าตลอดมาในฐานที่เป็นญาติเกี่ยวดองกันมาเป็นเวลานาน
ส่วนหนังสือที่นายอำนวยขอไปเลือกพิมพ์ครั้งนี้ ส่วนมากก็เป็นบทความเบ็ดเตล็คที่ได้เขียนขึ้นตามคราวตามสมัย มิได้เป็นเรื่องลึกซึ้งหากเป็นเพียงชนิดที่คนเช่นข้าพเจ้าสนใจพูดถึงในสังเวียนเพื่อนฝูงญาติมิตร เขียนขึ้นเพราะเห็นว่าคนไทยเราแต่เดิมย่อมอยู่มาเป็นหมู่เป็นเหล่า มีความพร้อมเพรียงกันทั้งทางใจทางปฏิบัติกิจการ แต่ต่อมาเมื่อโลกสันนิวาสแคบลงโดยติดต่อกับต่างประเทศ ต่างความคิดยิ่งขึ้น ความนิยมของเราก็แปรปรวนไปบ้าง ทั้งทางดีทางไม่ดี ไป ๆ ก็รู้สึกว่าความนิยมหรือวัฒนธรรมเดิมของไทย อีกนัยหนึ่งหลักของไทยชักจะเสื่อมลงด้วยเราเองไม่เข้าใจ ซึ่งเห็นว่าหลักวัฒนธรรมของไทยที่คุ้มเกรงรักษาชาติมาเป็นเวลานาน จนเป็นปึกแผ่น/*(2)*/ขึ้นได้ดั่งบัดนี้ชักจะจืดจางไปเสีย เราเคยมีสามัคคีเป็นอย่างดีด้วยยึดถือพระมหากษัตริย์เป็นหลักชัย ในเวลาต่อมาหลักอันนี้ก็ดูจะจืดจางไปบ้าง เราเคยมีสามัคคีในครอบครัวโดยเคารพผู้ใหญ่ของสกุลในเวลาที่ต่อมา เราก็ชักจะกลายเป็นฝรั่งไปด้วยลัทธิการเมืองต่าง ๆ โดยฉะเพาะลัทธิบุคคลิกนิยม หรือ “Individualism” ด้วยความเป็นห่วงชะตากรรมของชาติไทยดังว่านี้ จึงได้พยายามสอบสวนและเขียนข้อความว่าด้วยหลักดังว่านั้นขึ้นไว้ มิได้เขียนติดต่อกันเป็นเรื่องยืดยาวหากเขียนขึ้นไว้ตามคราวสุดแต่โอกาส การที่เจ้าภาพรวบรวมเรื่องต่าง ๆ นี้ขึ้นพิมพ์ชำร่วยครั้งนี้ข้าพเจ้าคิดว่าท่านผู้ใหญ่ในสกุลวรรธนะสุวรรณซึ่งล่วงลับไปหากท่านมีทางที่จะทราบได้บ้างท่านคงจะพอใจไม่น้อย ข้าพเจ้าผู้เป็นเจ้าของเรื่องก็ขอถือโอกาสอนุโมทนาในการกุศลวิทยาทานที่เจ้าภาพได้ดำริทำขึ้นณบัดนี้
กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร
วันที่ ๖ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๕๑๓
/*1*/เรื่องบรมราชาภิเษก
เมื่อวันที่ ๑๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๙ ข้าพเจ้าได้แสดงปาฐกถาที่สยามสมาคม เรื่องบรมราชาภิเษก โดยคำตรัสชวนของนายกแห่งสมาคมซึ่งทรงเจาะจงเอาเรื่องนี้ ตามปรกติปาฐกถาที่แสดง ณ สมาคมนี้ มักแสดงเป็นภาษาอังกฤษ เพราะส่วนมากของผู้ฟังเป็นชาวต่างประเทศที่ไม่เข้าใจหรือไม่ช่ำชองในภาษาไทย ข้าพเจ้าจึงได้เขียนเรื่องขึ้นเป็นภาษาอังกฤษ และตั้งรูปเรื่องขึ้นเพื่อให้ชาวต่างประเทศเข้าใจได้ดี
บัดนี้ เมื่อจะพิมพ์เป็นภาษาไทย ข้าพเจ้าจึงได้รีบลงมือแปลจากภาษาอังกฤษ แต่แปลไปไม่ทันถึงไหน ก็รู้สึกว่าผู้อ่านภาษาไทยนั้น ของเดิมบางแห่งไม่สู้จำเป็นก็มี เพราะข้อความบางอย่างนั้นหากจะพูดไปห้วนๆ ชาวต่างประเทศก็จะไม่เข้าใจดี แต่ข้อความบางอย่างก็ยังมีอีกเหมือนกันที่ควรจะขยายให้ได้มากกว่าที่เอาไปพูดในเวลาแสดงปาฐกถา ฉะนั้นฉบับภาษาไทยนี้จึงกลายเป็นไม่ใช่ความแปลทั้งหมด และจะเอาไปเทียบกับต้นฉบับภาษาอังกฤษไม่ได้ ด้วยมีความหลายแห่งที่ตั้งใจตัดบ้างเติมบ้าง
อนึ่ง เรื่องนี้ข้าพเจ้าเขียนโดยตั้งใจจะแนะทางค้นคว้าให้แก่นักประวัติศาสตร์และสังคมวิทยาเป็นส่วนใหญ่ ฉะนั้นจึงได้งดเว้นรายละเอียดบางอย่างที่คิคว่าจะไม่เกี่ยวพันอยู่ในเรื่องพิธีบรมราชาภิเษกแท้ ๆ นัก ท่านผู้รู้ในทางขนบธรรมเนียมราชประเพณี คงรู้สึกว่า เขียนข้าม ๆ ไปเสียบ้างบางแห่ง ท่านผู้ใดใคร่จะอ่านศึกษาทางพิธีโดยเฉพาะ ข้าพเจ้าขอแนะให้ไปอ่านหนังสือ เช่น พระราชพงศาวดาร รัชกาลที่สอง พระ/*2*/นิพนธ์สมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ จดหมายเหตุพระราชพิธีบรมราชาภิเษกรัชกาลที่หก ซึ่งพิมพ์เมื่อศก ๒๔๖๖ จดหมายเหตุพระราชพิธีบรมราชาภิเษกรัชกาลที่เจ็ดในราชกิจจานุเบกษา ๒๔๖๘ เรื่องบรมราชาภิเษกรัชกาลที่เจ็ด ซึ่งมีพระบรมราชโองการให้ข้าพเจ้าแต่งเป็นภาษาอังกฤษ ๒๕๒๕ เรื่องบรมราชาภิเษกลิลิตพระนิพนธ์กรมพระนราธิปประพันธพงศ์ ๒๔๗๒ เป็นต้น
พิธีบรมราชาภิเษกในประเทศสยาม เป็นเรื่องน่ารู้สำหรับนักประวัติศาสตร์และสังคมวิทยา พิธีนี้เจือปนอยู่ด้วยลักธิพราหมณ์และลัทธิพุทธศาสนาทางฝ่ายหินยาน คำว่าหินยานนี้ แท้จริงเราไม่น่าจะนำมาใช้เพราะผู้ที่คิดขึ้นใช้นั้นประสงค์จะเหยียดว่าต่ำกว่าของตน แต่ข้าพเจ้าเห็นว่า ไหน ๆ ก็ใช้กันมาจนแพร่หลายแล้ว จะไปถืออะไรกับรูปธรรมนามธรรม เพราะฉะนั้นจึงขอใช้คำนี้ตลอดไปในเรื่องนี้ นอกจากลัทธิพราหมณ์และลัทธิพุทธศาสนาหินยานดังกล่าวแล้ว พิธีบรมราชาภิเษกยังมีลัทธิเทวราชของเขมรประดับอยู่ภายนอกอีกด้วย ฉะนั้นเพื่อให้คำพูดข้าพเจ้าแจ่มแจ้ง ข้าพเจ้าจึงขอลำดับประวัติวัฒนธรรมของประเทศไทย เพื่อท่านผู้ฟังจะได้เข้าใจชัดเจนว่า ทัศนะของชาวไทยในเรื่องตำแหน่งพระมหากษัตริย์ได้เป็นมาอย่างไร แต่โบราณจนปัจจุบันนี้
ชนชาติไทย ซึ่งได้อพยพออกจากจีนใต้มาสู่ต้นแม่น้ำของอาเชียตะวันออกเฉียงใต้ เช่นแม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำโขง แม่น้ำคง แต่โบราณกาลนั้น เข้าใจว่าเป็นคนชนิดที่ถือผี พวกไทยน้อยที่ลงมาทาง/*3*/ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ได้มาพบกับพวกมอญแห่งอาณาจักรทวารวดี เมื่อประมาณพุทธศตวรรษที่ ๑๖ พวกมอญนี้เป็นชาติที่สืบเชื้อสายมาแต่ชาวอินเดีย ที่ชื่อว่าเตลิงตนะ อยู่ในอ่าวเบงคอลฝั่งตะวันตกตอนบน แล้วได้ข้ามปากอ่าวนั้นมาตั้งถิ่นฐานบ้านเรือนอยู่ทางฝั่งตะวันออก เหตุฉะนั้นจึงได้เรียกกันว่าชาติเตลง พวกมอญเชื้อเตลงนี้ ได้มาตั้งประเทศทวารวดีขึ้นในลุ่มน้ำเจ้าพระยา และได้มีวัฒนธรรมสูงโดยอาศัยศาสนาพุทธหินยานเป็นหลัก วัฒนธรรมของทวารวดีนี้แหละ ได้มาเป็นต้นตอของวัฒนธรรมของพวกไทยน้อย ที่ลงมาทางแม่น้ำเจ้าพระยาดังกล่าวมาแล้ว นอกจากพุทธศาสนาแล้ว เรายังได้คัมภีร์พระธรรมศาสตร์แบบแผนกฎหมายของเขามาใช้ด้วย เพื่อสนับสนุนคำกล่าวของข้าพเจ้าในข้อนี้ ข้าพเจ้าขอยกคาถาเบื้องต้นของพระธรรมศาสตร์มาให้เห็นดังต่อไปนี้
ภาสิตํ มนุสาเรน มูลภาสาย อาทิโต
ปรมฺปราภตํ ทานิ รามเสุ ปติฏฺิตํ
รามสฺส จ ภาสาย ทุคฺคาฬฺหํ ปุริเสนิห
ตสฺมา ตํ สามภาสาย รจิสฺสนตํ สุณาถ เม
ความว่า คัมภีร์พระธรรมศาสตร์นี้ ชั้นเดิมพระมนุสาราจารย์ได้กล่าวไว้ด้วย “ภาษาเดิม” (อาจารย์กฎหมายไทยแปลกันว่า มคธภาษา) ครั้นแล้วได้มาประดิษฐานแต่สมัยปรัมปราในดินแดนของพวกรามัญ แต่ในบัดนี้เป็นสิ่งยากที่อำมาตย์จะเข้าใจได้ ฉะนั้นจึงได้แปลออกจากภาษารามัญเป็นภาษาสยาม
/*4*/ส่วนพวกมอญแห่งทวารวดี หมดไปจากลุ่มน้ำเจ้าพระยา ด้วยอาการอย่างไรไม่มีไครทราบ ๆ แต่ว่าไทยเราเข้ามาแทนที่ โดยต้องรบกับเขมร ตั้งแต่สุโขทัยลงมา และในที่สุดก็แย่งเอาดินแดนของเขมรที่ในลุ่มน้ำเจ้าพระยาไว้ได้เป็นส่วนมาก ในการที่ไทยเข้าสวมรอยเขมรนี้ เราได้รับเอาวัฒนธรรมของเขมรเข้าไว้อีกทอดหนึ่งด้วย คือลัทธิพราหมณ์ลัทธิพุทธศาสนามหายานและลัทธิเทวราช แต่วัฒนธรรมเขมรหาได้ฝังลงไปในนิสัยไทยแน่นแฟ้นเหมือนดังวัฒนธรรมแบบมอญไม่
รวมใจความว่า ไทยเรานำวัฒนธรรมเดิมของเรามาจากจีนใต้ส่วนหนึ่ง รับวัฒนธรรมมอญเข้าไว้อย่างสนิทสนมส่วนหนึ่ง แล้วรับวัฒนธรรมเขมรไว้อย่างเผิน ๆ อีกส่วนหนึ่ง
ทัศนะของไทยในเรื่องตำแหน่งพระมหากษัตริย์
ดั่งได้กล่าวมาแล้วข้างต้น ชาติไทยมีวัฒนธรรมเดิมมาแต่จีนใต้ส่วนหนึ่ง ในวัฒนธรรมเดิมนี้ หน้าที่พระมหากษัตริย์เป็นดุจพ่อเมือง เป็นผู้นำออกรบพุ่งในเวลามีศึก เป็นทั้งพ่อผู้ปกครอง ทั้งตุลาการของราษฎรในเวลาสงบศึก พระมหากษัตริย์ทรงคุ้มครองราษฎรอย่างสนิทสนม เพราะฉะนั้นจึงปรากฏว่า “ในปากปตูมีกดิ่งอนนณึ่ง แขวนไว้ห่นนไพร่ฟ้าหน้าใสกลางบ้านกลางเมืองมีถ้อยมีความเจบท้อง (ข้)องใจมนนจกกกล่าวเถิงเจ้าขุนเกิงบ่ไร้ ไปลนนกดิ่งอ (น) นท่านแขวนไว้พ่ขุนรามคำแหงเจ้าเมืองได้ยินยกเมื่ออถามสวนความแก่มนนด้วยซี่” ธรรมเนียมที่ราษฎรมีสิทธิจะร้องทุกข์โดยตรงถึงพระมหากษัตริย์นี้ ยังคงมีตลอดมาจนถึง/*5*/พ.ศ. ๒๔๗๕ โดยแปรรูปไปบ้างเล็กน้อย คือแทนที่จะมีกระดิ่งแขวนไว้ ได้มีตำรวจหลวงยืนอยู่หน้าพระบรมมหาราชวัง เพื่อรับคำร้องทุกข์ สุดแต่ใครจะถวาย การที่พระมหากษัตริย์ทรงรับผิดชอบมากมายเช่นนี้ย่อมเป็นเหตุให้คนรักใคร่นับถือ แต่ถ้ามีอุปัทวเหตุน้อยใหญ่ แม้แต่เพียงทำนาไม่ได้ผลดี ราษฎรก็พลอยโทษท่านไปด้วย
ระเบียบพ่อเมืองดั่งได้กล่าวมานี้ เมื่อได้รับวัฒนธรรมมอญแห่งคัมภีร์พระธรรมศาสตร์มาเจือปน ก็เข้ากันได้สนิทสนมดี ความนิยมที่จะให้พระมหากษัตริย์ทรงเป็นธรรมิกราช ดุจดั่งพระเจ้ามหาสมมตราชแห่งคัมภีร์พระธรรมศาสตร์นั้น ก็เป็นเรื่องมาจากส่วนเก่าแก่ของพระไตรปิฎก เช่น องฺคาสุตฺต และ จกฺกวตฺติ สุตฺต แห่งทีฆนิกาย ปาฏิกวคฺค ฉะนั้นจึงจะขอคัดความแห่งหนังสือโบราณเหล่านี้ เฉพาะตอนที่แสดงด้วยลักษณะของพระมหากษัตริย์มา เพื่อเปรียบเทียบกันไว้ว่าความนิยมของประชาชนไทยเป็นอย่างไรในเรื่องพระมหากษัตริย์นี้
คัมภีร์พระธรรมศาสตร์กล่าวว่า พระเจ้ามหาสมมตราช ตั้งอยู่ในราชธรรม ๑๐ ปรการ ทรงเบญจางคิกะศีลเป็นปรกติศีล และอัษะฎางคิกะศีลเป็นอุโบสถศีล เมตตากรุณาแก่สัตวทั้งปวง แล้วทรงพระอุสาหะมะนะสิการะซึ่งคำภีร์พระธรรมศาสตร์เป็นนิจกาล ทรงประพฤติธรรม ๔ ปรการ คือพิจารณาซึ่งความชอบความผิดแห่งผู้กระทำให้เป็นประโยชน์ แลมิได้เป็นประโยชน์แก่พระองค์ ๑ ทะนุบำรุงซึ่งบุคคลผู้มีศีลสัจ ๑ ปรมูลมาซึ่งพระราชทรัพย์โดยยุติธรรม ๑ รักษาพระนครราชเสมาให้ศุขเกษมโดยยุติธรรม ๑ เป็น ๔ ปรการ แลตั้งอยู่ในราชกิจประเพณีมิได้ขาด
/*6*/ส่วนพระธรรมมิกราชเป็นอย่างไรนั้น เราจะเห็นได้จาก จกฺกวตฺติสุตฺต ซึ่งอธิบายลักษณะแห่งจักรพรรดิ ดั่งได้คัดความมาต่อไปนี้
วัตร คือหน้าที่ของพระจักรพรรดิ จะต้องเป็นผู้นิยมนับถือธรรมเป็นผู้สนับสนุนธรรม จะต้องเอาพระทัยใส่คุ้มเกรงรักษาบรรดาผู้อาศัยอยู่ในแว่นแคว้นของพระองค์ คือผู้เป็นอันโตชนผู้เป็นพลกาย ผู้เป็นขัตติยผู้เป็นอนุยนตติดสอยห้อยตาม ผู้เป็นพราหมณ์และคหบดี ผู้เป็นชาวบ้านชาวชนบท ผู้เป็นสมณพราหมณ์ตลอดจนสัตว์สี่เท้าสองเท้า ต้องทรงสอดส่องมิให้มีการอธรรมเกิดขึ้นได้ในแว่นแคว้นของพระองค์ และเกื้อกูลคนจนด้วย
อนึ่ง เมื่อผู้มีศีลผู้รู้จักสำรวมตนและปฏิบัติคน เพื่อความดีมาสู่พระองค์ และทูลถามถึงอะไรดีอะไรชั่ว อะไรผิด อะไรชอบ อะไรพึงทำ อะไรพึงเว้น พระองค์จะต้องฟังเขาโดยตลอด แล้วห้ามปรามอย่าให้เขาไปในทางที่ชั่ว สนับสนุนให้เขาไปในทางที่ดี ดั่งนี้
พระราชามหากษัตริย์ผู้รับอภิเษก เมื่อได้ทรงปฏิบัติจักรวรรดิวัตรดั่งข้างบนนี้แล้ว ครั้นถึงวันเพ็ญพระจันทร์เต็มดวง จึงโสตสรงพระมูรธาภิเษก เสด็จขึ้นสู่ปราสาทเบื้องบน ขณะนั้นแลซึ่งทิพยจักรรัตนปรากฏขึ้นเฉพาะพระพักตร์ พระราชาเสด็จลุกขึ้นทรงสะพักภูสิตาภรณ์เฉวียงพระอังสาเพื่อแสดงความเคารพ ทรงหยิบพระภิงคารด้วยพระหัตถ์ซ้าย หลั่งน้ำลงบนพระหัตถ์ขวา แล้วลูบไร้ทิพยจักรรัตน พลางตรัสให้จักรนั้นหมุน (วรรติ) ไป จึ่งทิพยจักรนั้นได้เริ่มหมุนไปทิศตะวันออกก่อน พระ/*7*/ราชาก็เสด็จตามไปด้วยจตุรงคโยธา แห่งใดที่ทิพยจักรหยุดลง พระองค์ก็ยับยั้งอยู่ด้วย บรรดาพระราชาผู้ปรบักษ์แก่พระองค์ในทิศตะวันออกนั้นก็พากันมาเฝ้าและทูลว่า “ข้าแต่มหาราช ขอเชิญเสด็จมาเถิด พระองค์เสด็จมาด้วยดีแล้ว สรรพสมบัติเป็นของพระองค์หมดแล้ว พระองค์จงประทานอนุศาสนแก่หม่อมฉันทั้งหลายด้วยเถิด” ลำดับนั้นพระจักรพรรดิจึงประทานอนุศาสน ห้ามฆ่าสัตว์ตัดชีวิต ห้ามลักขะโมย ห้ามประพฤติผิดในกาม ห้ามมุสาวาท ห้ามดื่มสิ่งมึนเมา และทรงอนุญาตว่าให้บริโภคทรัพยศฤงคารไปดุจเดิม พระราชาปรปักษ์ในทิศตะวันออกเหล่านั้น ต่างก็พากันอ่อนน้อมต่อพระจักรพรรดิราช ทิพยจักรก็เวียนไปตามทิศทั้งสี่ เหตุการณ์ได้เป็นไปดุจในทิศตะวันออกอีก จนครบรอบจักรวาฬแล้ว จึ่งกลับเข้าสู่ราชธานี ประดิษฐานอยู่ในท้องพระโรงหน้าพระราชมณเฑียร โดยมีรัศมีส่องสว่างกระจ่างไปทั่วพระราชมณเฑียรแห่งพระจักรพรรดิผู้เป็นเจ้าโลกนั้น
นิยายอันเป็นที่นิยมของคนโบราณนี้ มีคติสำคัญอยู่ที่ว่า พระราชาผู้ทรงธรรมย่อมเป็นที่นิยมกว่าผู้มีชัยด้วยคมอาวุธ ทรงดำรงอยู่ในธรรม ทรงเป็นผู้ประกาศธรรมด้วยพระราโชวาท และทรงกว้างขวางพยายามคบคนดีทั่วไป นอกจากคตินี้แล้ว เราพึงสังเกตว่า รายละเอียดของนิยายนี้ ได้ช่วยประกอบรูปพิธีบรมราชาภิเษก ซึ่งจะได้กล่าวต่อไปข้างหน้า โดยเฉพาะในข้อที่ว่าพระธรรมิกราชเวียนไปรอบโลก ได้ชัยชนะด้วยธรรมเหนือปรปักษ์คราวละทิศ คล้าย ๆ พิธีประทับพระที่นั่งอัฐทิศ
/*8*/เราย่อมได้ยินได้ฟังเนีอง ๆ ว่า พระมหากษัตริย์ผู้เป็นธรรมิกราชควรจะเป็นอย่างไร คือทรงทศพิธราชธรรม ทรงประกอบสังคหวัตถุทั้ง ๔ ประการ ทรงดำรงพระองค์อยู่ในจกฺกวตฺติวตฺต อยากจะทราบเรื่องพิสดารขอให้ดูโคลงท้ายเตลงพ่าย หรือในท้ายเรื่องบรมราชาภิเษกของกรมพระนราธิป ฯ ถ้าจะอ่านเป็นร้อยแก้วให้พิสดารยิ่งกว่านั้น ก็ให้อ่านหนังสือจดหมายเหตุพระราชพิธีบรมราชาภิเษกรัชกาลที่ ๒ หน้า ๕๔ ถึง ๗๔
ยังมีขนบธรรมเนียมอื่น ๆ ที่จดจำกันมา โดยไม่ปรากฏว่าได้มาจากตำราใดอีก ซึ่งถ้าไม่นำมากล่าวในที่นี้ ก็จะทำให้ภาพของเราแหว่งไป ประเพณีเหล่านี้มีเป็นต้นว่า พระมหากษัตริย์ขึ้นเสวยราชย์โดยสโมสรสมมตของประชาชน คือในขณะที่พระมหากษัตริย์พระองค์ก่อนเสด็จสวรรคตลง พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการและบางทีประมุขสงฆ์ด้วย ประชุมพร้อมตกลงกันว่าจะเชิญใครขึ้นเสวยราชสมบัติ จริงอยู่ ธรรมเนียมนี้บางทีก็เห็นจะละเลยกันบ้างเหมือนกัน แต่คาดว่าจะเป็นส่วนน้อยที่สุด
ข้าพเจ้าจะไม่ขอเดาว่า พระมหากษัตริย์ทรงเป็นเจ้าชีวิตของคนไทยมาแต่ครั้งใด แต่อย่างไรก็ตาม ที่เรียกกันเช่นนี้ก็คงเป็นเพราะพระองค์มีสิทธิเหนือชีวิตราษฎรของพระองค์จริง ๆ ซึ่งถ้าจะเปรียบกับสังคมโบราณ ไม่ว่าส่วนใด ๆ ของโลกแล้ว ก็หาใช่เป็นอาการแปลกประหลาดประการใดไม่ นอกจากเป็นเจ้าชีวิตแล้ว พระมหากษัตริย์ยังทรงเป็นเจ้าแผ่นดินอีกด้วย ในกฎหมายลักษณเบ็ดเสร็จ ซึ่งพระเจ้าอู่ทองเป็นผู้/*9*/ประกาศไว้ เมื่อ พ.ศ. ๑๙๐๓ กล่าวว่า ที่ในแว่นแคว้นกรุงเทพพระมหานครศรีอยุธยาดิลกภพนพรัตนราชธานีบุรีรมย์ เป็นที่แห่งพระเจ้าอยู่หัว หากให้ราษฎรทั้งหลายผู้เป็นข้าแผ่นดินอยู่ จะได้เป็นที่ราษฎรหามิได้ เหตุดั่งนั้นจึ่งได้มีระเบียบศักดินา ซึ่งกำหนดให้ราษฎรทุกคน ตั้งแต่ชั้นสูงลงมาหาชั้นต่ำ มีสิทธิที่จะครอบครองที่ดินเป็นจำนวนเนื้อที่มากน้อยแล้วแต่ฐานะของตน ในเรื่องคำว่าพระเจ้าแผ่นดินนี้ กรมหลวงราชบุรี ฯ ได้ทรงอธิบายไว้ตรงกันกับที่กล่าวมานี้ (ดูเล็กเชอรกรมหลวงราชบุรี หน้า ๑๘๙)
ในเรื่องหน้าที่นิติบัญญัตินั้น คัมภีร์พระธรรมศาสตร์จำแนกออกเป็น ๒ ประเภท เรียกว่ามูลคดีแห่งผู้พิพากษาตุลาการ ๑๐ ข้อ และมูลคดีวิวาทของราษฎรอีก ๒๙ ข้อ บรรดากฎหมายโบราณทั้งปวง เมื่อพระมหากษัตริย์จะทรงบัญญัติออกไปอย่างไร ย่อมทรงอ้างมูลคดีอันใดอันหนึ่งใน ๓๙ นี้เสมอ ดูเหมือนกับว่าพระมหากษัตริย์ไม่ทรงถือสิทธิที่จะทำการนิติบัญญัตินอกเหนือคัมภีร์พระธรรมศาสตร์ได้อย่างไรเลย ถ้าจะใช้ภาษาสมัยปัจจุบันก็แทบจะอ้างเอาได้ว่า คัมภีร์พระธรรมศาสตร์เป็นรัฐธรรมนูญ จำกัดพระราชอำนาจทางนิติบัญญัติมาแต่โบราณกาล
นักเขียน ที่เป็นชาวต่างประเทศ ไม่ใคร่เข้าใจฐานะของพระมหากษัตริย์ ที่เกี่ยวกับศาสนา เช่น ดร. เวลส์ ก็อธิบายว่าเป็น High Priest ด้วย ข้าพเจ้าเชื่อแน่ว่า ข้อนี้ไม่มีมูลอันใดแม้แต่ดั้งเดิมมา เพราะพระมหากษัตริย์ตัวอย่าง (พระเจ้ามหาสมมตราช) ของมัธยมประเทศโบราณ /*10*/ดั่งปรากฏในพระไตรปิฏกนั้น เป็นสกุลขัตติย คือนักรบ ถึงแม้ทางพุทธศาสนาจะไม่นิยมการรบพุ่งเบียดเบียนผู้อื่น ก็ไม่หนีหลักที่ว่าเป็นนักรบนี้ไปได้ พระมหากษัตริย์ของไทยเกี่ยวกับศาสนา ในฐานะเป็นผู้เสื่อมใสในพระพุทธศาสนา และเป็นผู้ค้ำจุนศาสนาหรือศาสนูปถัมภกเท่านั้น
เมื่อไทยมาเกี่ยวกับเขมรแล้ว ฐานะพระมหากษัตริย์แปรรูปไปบ้าง คือรับเอาขนบธรรมเนียมแห่งลัทธิเทวราชของเขมรมาใช้ ตั้งปรากฏในพิธีใหญ่ ๆ เช่นพิธีบรมราชาภิเษก และมฤตกพิธี ในพิธีบรมราชาภิเษก พราหมณ์สาธยายมนต์อันเชิญพระเป็นเจ้าให้ลงมาสู่พระองค์พระมหากษักริย์ แล้วใช้คำพูดแก่พระองค์ดุจแก่พระอีศวรเป็นเจ้า คำสั่งของพระองค์ก็เรียกว่า โองการ คือคำสั่งของพระเป็นเจ้าทั้งสาม ทั้งถวายพระสังวาลย์ธุรำอันพราหมณ์ในอินเดียถือว่าเป็นเครื่องทรงอันหมายเฉพาะถึงพระอีศวร ในจำพวกพระแสงราชาวุธทั้งแปด ก็มีพระแสงศรีของพระอีศวร และพระแสงจักรของพระนารายณ์ ในพระบรมนามาภิไธยเต็มก็มีสำนวนว่า ทิพยเทพาวตาร ซึ่งแปลว่าเป็นอวตารของพระเป็นเจ้าบนสวรรค์ ในมฤตกพิธีพระบรมศพ ก็ใช้โกศทรงพระบรมศพโกศนี้ใช่อื่นไกลอันใด คือครอบสำหรับเครื่องหมายพระอีศวรตามที่ใช้กันอยู่ในประเทศเขมรในสมัยลัทธิเทวราช ที่ถือว่าพระมหากษัตริย์คือองค์พระเป็นเจ้านั้น จริงอยู่ ทุกวันนี้แม้แต่ศพเจ้านายและข้าราชการผู้ใหญ่ก็อาจใส่โกศได้ แต่เป็นธรรมดาอยู่เองที่เครื่องยศต่าง ๆ สำหรับที่สูง ย่อมขยายกว้างขวางออกไปทุกที อย่างไรก็ดี ลัทธิเทวราชของเขมรติดอยู่แต่ภายนอก ถ้าจะพิจารณา/*11*/ให้ซึ้งลงไปถึงจิตใจของคนไทยแล้ว คงไม่มีใครเชื่อเป็นจริงจังว่า พระสังวาลย์ธุรำก็ดี พระแสงราชาวุธก็ดี พระบรมโกศก็ดี ได้ทำให้พระมหากษัตริย์ของเรากลายเป็นพระอีศวรไปได้เลย เรารู้สึกแต่เพียงว่าสิ่งเหล่านี้เป็นเครื่องประกอบพระราชอิสริยยศ เท่านั้น นอกจากนั้นเราเป็นพุทธศาสนิกย่อมไม่นิยมที่จะยึดถือว่าพระองค์คือพระอีศวรเป็นเจ้า
ตามที่ได้ลำดับ อาการเปลี่ยนแปลงแห่งความยึดถือของคนไทยในลักษณะแห่งตำแหน่งพระมหากษัตริย์มาทั้งนี้ นับว่าความยึดถือดังนี้ได้เป็นอยู่ตลอดสมัยกรุงศรีอยุธยามาจนถึงรัชกาลที่สามแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ส่วนตั้งแต่รัชกาลที่สี่มาจนถึงปัจจุบัน เพียง พ.ศ. ๒๔๗๕ นั้น ลักษณะแห่งตำแหน่งพระมหากษัตริย์เปลี่ยนแปลงไปในทางจะให้เหมาะสมกับสมัยปัจจุบัน อันโลกย่อมอนุโลมเข้าหาแบบแผนทางยุโรปมากขึ้นทุกที ส่วนภายหลัง พ.ศ. ๒๔๗๕ นั้น ไม่อยู่ในขอบเขตแห่งปาฐกถาอันนี้
ในระยะนี้ (ตั้งแต่รัชกาลที่ ๔ มา และก่อนนั้นเล็กน้อย) การที่จะจำกัดให้ออกกฎหมายภายในมูลคคี ๓๙ ข้อ เป็นไปไม่ได้เสียแล้ว เพราะปัญหาปกครองบ้านเมืองกว้างขวางขึ้นหลายเท่าพันทวี เช่นจะออกกฎหมายว่าด้วยการสาธารณสุข ก็ไม่รู้จะเอาเข้าในมูลคดีข้อใด พระมหากษัตริย์จึงทรงใช้อำนาจทางนิติบัญญัติเต็มที่ การผ่อนผันเข้าหาปัจจุบันสมัยนั้นส่วนที่เกี่ยวกับตำแหน่งพระมหากษัตริย์ โดยมากย่อมเป็นไปในทางที่จะจำกัดพระราชอำนาจลงโดยลำดับ โดยพระองค์ทรงริเริ่มขึ้นเองทุกเรื่อง อาทิคือ การเลิกทาส การแยกเงินแผ่นดินออกไว้เป็นส่วนหนึ่งต่างหาก (รัชกาลที่ ๕) และการสละสิทธิยกเว้นภาษีอากรให้แก่พระคลังข้างที่ /*12*/(รัชกาลที่ ๖) การถือน้ำซึ่งข้าราชการสาบานว่าจะซื่อตรงต่อพระเจ้าแผ่นดินเล่า แต่เดิมมาข้าราชการถือฝ่ายเดียว ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตั้งธรรมเนียมใหม่ คือทรงดื่มน้ำพระราชทานสัตย์แก่ข้าราชการด้วย การสืบราชสมบัตินั้น ถึงแม้ว่าจะได้อนุโลมเข้าหาธรรมเนียมฝรั่ง ที่ว่า ให้พระราชโอรสพระองค์ใหญ่มีสิทธิที่จะรับสืบราชสันตติวงศ์ ก็จริง แต่ก็ยังต้องรับรองกันในที่ประชุมเจ้านาย และข้าราชการผู้ใหญ่อยู่ดี ธรรมเนียมนี้ยังใช้อยู่จนถึงเมื่อพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวขึ้นเสวยราชย์ สืบต่อมาจากสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชเพราะไม่มีพระโอรส
พระราชพิธีบรมราชาภิเษก
ตามหลักเดิมของไทยนั้น เมื่อพระมหากษัตริย์เสด็จสวรรคตลง ที่ประชุมที่กล่าวมาแล้วนั้น เลือกพระมหากษัตริย์ใหม่ แต่พระองค์ทรงเป็นแต่ผู้สำเร็จราชการแผ่นดินไปก่อน จนกว่าจะได้ทรงรับราชาภิเษก ในระหว่างที่ยังไม่ได้รับนั้น เครื่องยศบางอย่างก็ต้องลด เช่นพระเศวตฉัตรมีเพียง ๗ ไม่ใช่ ๙ ชั้น คำสั่งของพระองค์ไม่เป็นโองการ ฯลฯ เหตุฉะนั้นจึงมักต้องรีบทำพิธีนี้เสีย สิ่งเหล่านี้ในสมัยปัจจุบันมิได้ถือเคร่งครัด
พิจารณาดูในประวัติศาสตร์ ปรากฏความในศิลาจารึกวักศรีชุมของพญาลิไทยแห่งสุโขทัยว่า พ่อขุนผาเมืองอภิเษกสหาย พ่อขุนบางกลางท่าวให้เป็นผู้ครองสุโขทัย ข้าพเจ้าเข้าใจว่าคงจะได้ธรรมเนียมอภิเษกมาจากเขมรหรือมอญ เพราะทางเขมรโบราณถือลัทธิพราหมณ์ ย่อมมีการ/*13*/อภิเษกไม่ต้องสงสัย พยานก็มีอยู่ว่า น้ำที่พุออกมาจากเขาลิงคบรรพตข้างบนวัดภูให้นครจำปาศักดิ์นั้น ใช้เป็นน้ำอภิเษกตามความในศิลาจารึก (พ.ศ. ๑๑๓๒) นั้น พระราชพงศาวดารไทยไม่บรรยายทำพิธีบรมราชาภิเษกว่ามีลักษณะอย่างไรบ้าง จนกระทั่งถึงคราวที่สมเด็จพระเจ้าบรมโกศรับราชสมบัติใน พ.ศ. ๒๒๗๕ ซึ่งทำเป็นพิธีลัด เพราะแย่งชิงราชสมบัติกับพระราชนัดดาอยู่ พระเจ้ากรุงธนบุรีจะได้ทรงทำพระราชพิธีบรมราชาภิเษกหรือไม่ ท่านผู้รู้ไม่รับรอง แต่สมเด็จกรมพระยาดำรง ฯ ได้ทรงพบหนังสือทางปักษ์ใต้อ้างพระบรมราชโองการของท่านจึงทรงสันนิษฐานว่าถ้ามิได้รับราชาภิเษกก็คงไม่ใช้พระบรมราชโองการ ที่เราทราบแน่นอนนั้นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า ฯ เมื่อขึ้นเสวยราชสมบัตินั้น ได้ทรงทำพิธีอย่างลัดครั้งหนึ่งก่อน แล้วก็ติดงานพระราชสงครามกับพม่า จนหมดห่วงเรื่องนี้แล้ว จึงทรงตั้งกรมการขึ้นขณะหนึ่ง มีเจ้าพระยาเพชรพิชัย ซึ่งเป็นข้าราชการครั้งกรุงศรีอยุธยา เป็นประธาน ให้สอบสวนแบบแผนโดยถี่ถ้วน พอการสร้างพระนครทางฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยาเสร็จลง จึงได้ทรงทำบรมราชาภิเษกโดยพิสดารอีกครั้งหนึ่งเมื่อ พ.ศ. ๒๓๒๘ เข้าใจกันว่าพิธีพราหมณ์ที่ไม่เกี่ยวกับส่วนภาษาบาลี ซึ่งเป็นพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่สี่นั้น คงจะสำเร็จรูปขึ้นในงานคราวนี้ โดยได้ของเก่ามาเทียบเคียง พิธีพราหมณ์ที่ว่านี้ หมายถึงพิธีที่เรียกว่าเปิดประตูไกลาส เป็นการอัญเชิญพระอีศวร ให้เสด็จลงมาจากเขาไกลาส เป็นภาษาที่ไม่มีผู้ใดรู้ชัดเจนมานานแล้ว พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า ฯ ได้โปรดให้พราหมณ์อารยซึ่งรับปริญญาภาษาโบราณมาแต่อินเดีย ตรวจสอบดู พราหมณ์เห็นว่า/*14*/เป็นภาษาชนิดที่ใช้ในสมัยคัมภีร์ตันตระ เช้าโจว่าคัมภีร์ที่ชื่อไตตฺติรีย อารณฺยก และ ไตตฺติรีย พราหฺมณ แต่เมื่อพราหมณ์อารยถึงแก่กรรมลง ทางราชการได้พราหมณ์ศาสตรีเข้ามาแทน ที่หอสมุดสำหรับพระนคร ท่านผู้นี้เห็นแย้งว่าเป็นภาษาทมิฬโบราณ
ลักษณะของพิธีบรมราชาภิเษกเวลานี้ เรามักจะเข้าใจตามธรรมเนียมฝรั่งไปเสียว่า สำคัญอยู่ที่การสวมพระมหาพิชัยมงกุฎ แต่ข้าพเจ้าคิดว่าแต่เดิมเห็นจะสำคัญอยู่ที่การทรงรับน้ำอภิเษก เพราะชื่อพิธีก็บ่งอยู่เช่นนั้นแล้ว
การบรมราชาภิเษกพิสดารในรัชกาลที่หนึ่ง เมื่อ พ.ศ. ๒๓๒๘ นั้น ได้เป็นแบบแผนต่อมา โดยเปลี่ยนรายการบางอย่าง ที่แปลกไปจากนั้นมากที่สุด ก็คือ พระราชนิพนธ์เพิ่มเติมในรัชกาลที่สี่ ซึ่งพราหมณ์และราชบัณฑิตกราบบังคมทูลเป็นภาษาบาลี แล้วแปลเป็นภาษาไทย และพระเจ้าอยู่หัวทรงตอบทั้งสองภาษานั้น ในระยะแสดงปาฐกถานี้ ข้าพเจ้าไม่มีเวลาที่จะลำดับการเปลี่ยนแปลง จึ่งขอลัดไปเล่าถึงงานบรมราชาภิเษกรัชกาลที่เจ็ดเป็นแบบอย่าง โดยชี้แจงบางระยะว่าอะไรใหม่ อะไรเก่า ตลอดไป
ก่อนเริ่มพระราชพิธีที่กรุงเทพ ฯ ได้มีการเษกน้ำสรงที่ปูชนียสถานสำคัญ หรือที่มณฑลทั้ง ๑๐ มณฑล เพิ่มวัดมหาธาตุสวรรคโลกซึ่งอยู่ในมณฑลพิษณุโลกอีกแห่งหนึ่ง รวมเป็น ๑๓ แห่ง ส่วนที่กรุงเทพฯก็มีพิธีจารึกพระสุพรรณบัตร ดวงพระชาตา และพระราชลัญจกรแผ่นดิน
/*15*/ครั้นถึงกำหนดงาน ก็มีพิธีตั้งน้ำวงด้ายด้วยวัน ๑ กับสวดมนต์เลี้ยงพระอีก ๓ วัน ซึ่งไม่สู้จะมีลักษณะแปลกไปจากสวดมนต์เลี้ยงพระตามธรรมดามากนัก แปลกแต่มีการประกาศเทวดาในเวลาเย็นทั้งสามวัน ครั้นถึงวันที่ ๔ เวลาเช้า สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวสรงพระมูรธาภิเษกสนานแล้วทรงเครื่องต้น ออกสู่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ประทับเหนือพระราชอาศน์แปดเหลี่ยม ซึ่งเรียกว่าพระที่นั่งอัฐทิศ ภายใต้พระเศวตฉัตรเจ็ดชั้น ราชบัณฑิตและพราหมณ์ นั่งประจำทิศทั้งแปด ผลัดเปลี่ยนกันคราวละทิศ กล่าวคำอัญเชิญให้ทรงปกปักษรักษาทิศนั้น ๆ แล้วถวายน้ำอภิเษกและถวายพระพรชัย เมื่อเวียนไปจนครบแปดทิศแล้ว กลับมาประทับทิศตะวันออก หัวหน้าราชบัณฑิตซึ่งนั่งประจำทิศตะวันออก กราบบังคมทูลรวบยอดอีกทีหนึ่ง จึงเสด็จสู่พระราชอาศน์อีกด้านหนึ่ง ซึ่งเรียกว่าพระที่นังภัทรบิฐ จึงพระมหาราชครู (ในรัชกาลที่เจ็ดเป็นเพียงพระราชครูวามเทพมุนี ว่าที่พระมหาราชครู) ร่ายเวทสรรเสริญไกลาส จนเสร็จพิธีพราหมณ์ แล้วกราบบังคมทูลเป็นภาษาบาลีก่อน แล้วแปลเป็นไทยว่า
“ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ขอได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานพระบรมราชวโรกาศแก่ข้าพระพุทธเจ้า ด้วยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงรับพระมูรธาภิเษก เป็นบรมราชาธิราช เป็นเจ้าเป็นใหญ่ของประชาชนชาวสยาม เหตุดังนั้นข้าพระพุทธเจ้า ทั้งพระบรมวงศานุวงศ์ ข้าทูลละอองธุลีพระบาท มีท่าน/*16*/เสนาบดีเป็นประธาน และสมณะพราหมณาจารย์ทั้งปวง พร้อมเพรียงมีน้ำใจเป็นอันเดียวกัน ขอขนานนามพระปรมาภิไธยถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ดั่งได้จารึกไว้ในพระสุพรรณบัตรนั้น และขอมอบถวายเครื่องราชกกุธภัณฑ์ อันสมพระราชอิสริยยศ ขอได้ทรงเฉลิมพระปรมาภิไธย ดั่งได้ทรงกำหนดนั้น และทรงรับเครื่องราชกกุธภัณฑ์นี้ ครั้นแล้วขอได้ทรงราชภาระ ดำรงราชสมบัติโดยธรรมสม่ำเสมอ เพื่อประโยชน์เกื้อกูลและสุขแห่งมหาชนสืบไป”
ทรงรับว่า ชอบละ พราหมณ์
ลำดับนี้พระมหาราชครูจึ่งถวายพระสุพรรณบัตร พระสังวาลย์สามสาย และเครื่องราชกกุธภัณฑ์ และพระแสงอัษฎาวุธ เครื่องราชกกุธภัณฑ์ตามตำรามีห้าอย่าง อะไรบ้างนั้น ไม่ตรงกันทุกตำราไป อย่างไรก็ดี ที่พระมหาราชครูถวายนี้คือ
๑. พระมหาพิชัยมงกุฎ ทรงรับมาสวม ขณะนี้ ในสมัยปัจจุบันอนุโลมเป็นขณะสำคัญที่สุดแห่งงานพระบรมราชาภิเษก พราหมณ์เป่าสังข์ ขับบัณเฑาะว์ชาวประโคม ๆ แตรสังข์ดุริยดนตรี ทหารยิงปืนถวายคำนับ พระสงฆ์ย่ำระฆังและสวดชัยมงคลคาถาทั่วพระราชอาณาจักร
๒. พระแสงขรรค์ชัยศรี ซึ่งถือว่าเป็นพระแสงของพระเจ้าปทุมสุริยวงศ์แห่งเขมรโบราณ เป็นพระแสงคู่บ้านคู่เมืองของเขมรนั้น
๓. พระแส้จามรี เป็นราชกกุธภัณฑ์อันนิยมกันว่าเป็นของสูงคู่พระองค์พระมหากษัตริย์มาแต่อินเดียโบราณ
/*17*/๔. ธารพระกร และพระแส้หางช้างเผือก ปนเปอยู่ในเบญจราชกกุธภัณฑ์ แต่เข้าใจว่าไม่ได้อยู่ในตำหรับเดิม คงจะแซกภายหลัง
๕. ฉลองพระบาทเชิงงอน เป็นราชกกุธภัณฑ์สำคัญอันหนึ่งตามแบบอินเดียโบราณ ใน ทสรถชาดก ซึ่งเป็นต้นฉบับโบราณอันหนึ่งของนิทานพระราม เล่าว่า เมื่อพระภรตไปวิงวอนพระรามในป่า ให้กลับมาทรงราชย์นั้น พระรามไม่ยอมกลับ จึงพระราชทานฉลองพระบาท ซึ่งพระภรตเชิญมาประดิษฐานไว้แทนพระองค์พระรามบนราชบัลลังก์ในกรุงอโยธยา
เลข ๑ ๒ ๓ ๕ กับพระเศวตฉัตร์ รวม ๕ อย่างนี้ เข้าใจว่าเป็นเบญจราชกกุธภัณฑ์ตามตำหรับเดิมของลังกา (ดูมหาวงศ์พงศาวดารลังกาทวีป เล่ม ๑ หน้า ๒๗๘)
มีเครื่องราชูปโภค คือ พระแสงฝักทองเกลี้ยง เป็นพระแสงประจำพระองค์ที่มหาดเล็กเชิญตามเสด็จ ธารพระกรเทวรูป พระสุพรรณศรีบัวแฉก พานพระขันหมาก พระมณฑป พระเต้าทักษิโณทก เป็นเครื่องทรงใช้ประจำวัน ซึ่งมหาดเล็กเชิญตามเสด็จทุกงานพระราชพิธี
ส่วนพระแสงอัษฎาวุธ คือ พระแสงแปดองค์นั้น เป็นอาวุธพระเป็นเจ้า (ตรี จักร ธนู) บ้าง เป็นพระแสง อันมีเรื่องทางประวัติศาสตร์ (พระแสงปืนข้ามแม่น้ำสะโตง หมายถึงพระนเรศวรทรงยิงข้ามแม่น้ำนั้นไปถูกแม่ทัพพม่าตาย) บ้าง อื่น ๆ อีกบ้าง
/*18*/แล้วพระสิทธิชัยบดีจึงกล่าวคำถวายพระเศวตฉัตร์ และพราหมณ์อื่นกล่าวศิวเวท วิษณุมนต์ เป็นภาษาโบราณ และถวายชัยด้วยมคธและสยามภาษ ซึ่งพระเจ้าอยู่หัวทรงรับว่า
“ดูกรพราหมณ์ บัดนี้เราทรงราชภาระครองแผ่นดินโดยธรรมสม่ำเสมอ เพื่อประโยชน์เกื้อกูลและสุขแห่งมหาชน เราแผ่อาณาเหนือท่านทั้งหลายกับโภคสมบัติ เป็นที่พึ่งจักการป้องกันอันเป็นธรรมสืบไป ท่านทั้งหลายจงวางใจอยู่ตามสบายเทอญ” พระมหาราชครูรับว่า
“ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระบรมราชโองการ พระบัณฑูรสุรสิงหนาทประถมธรรมิกราชวาจา ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม ขอเดชะ”
นี้เป็นระยะสำคัญที่สอง เพราะพระมหากษัตริย์มีพระบรมราชโองการเป็นครั้งแรก แล้วทรงหลั่งน้ำจากพระเต้าทักษิโณทก ตั้งสัตยาธิษฐานที่จะทรงเป็นธรรมิกราช จึงมีการประโคมเซ็งแซ่อีกครั้งหนึ่ง เมื่อสุดเสียงประโคม จึงทรงโปรยพิกุลเงินทองแก่พราหมณ์ แล้วเปลื้องเครื่องทรงบางอย่าง เช่น พระมหาพิชัยมงกุฎ แล้วเสด็จขึ้นจากมหาสมาคมสู่พระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน ทรงรับพรจากพระสงฆ์ราชาคณะที่เข้างานวันก่อนมาแล้วทั้งสามวัน เป็นเสร็จงานส่วนใหญ่ในตอนเช้า
ครั้นตอนกลางวัน ทรงพระมหาพิชัยมงกุฎ เสด็จ ฯ ออกท้องพระโรง พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงรับพรจากมหาสมาคมแห่งพระบรมวงศานุวงษ์ เสนามาตยราชบริพาร มีพระราชดำรัสขอบใจ และทรงอนุญาตให้ผู้ทำราชการ คงดำรงตำแหน่งสืบไปด้วย พิธีนี้ ของเดิมไม่ใช่/*19*/แต่การถวายพระพรเท่านั้น แต่ท่านมุขอำมาตย์หัวหน้ารัฐบาลทั้งหก คือ สมุหพระกลาโหม สมุหนายก และเสนาบดีเวียง วัง คลัง นา ซึ่งเรียกว่าจตุสดมภ์ ต่างถวายราชสมบัติอันอยู่ในหน้าที่ของตน เป็นต้นว่า (ในรัชกาลที่สอง) สมุหพระกลาโหมถวายรถหลวงเรือหลวง ศัสตราวุธและหัวเมืองขึ้นกลาโหม สมุหนายกถวายพระยาช้างต้น ม้าต้น พลเรือนและหัวเมืองขึ้นมหาดไทย เสนาบดีคลังถวายราชพัทยากรและราชสมบัติทั้งสิบสองท้องพระคลัง ฯลฯ เมื่อถวายทั่วแล้วซึ่งพระราชทานอนุญาตให้บรรดาข้าราชการดำรงตำแหน่งรักษาราชอาณาและราชสมบัติ ในหน้าที่ของตน ๆ สืบไป ต่อจากนี้เสด็จขึ้นพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ฝ่ายในเฝ้าถวายพระพรเช่นฝ่ายหน้า ในสมัยโบราณ เป็นหน้าที่ท้าววรจันทร์ถวายสิบสองพระกำนัล แต่ธรรมเนียมนี้ได้เลิกไปตั้งแต่รัชกาลที่หก ในรัชกาลที่เจ็ดได้เติมการทรงสถาปนาพระชายาขึ้นเป็นสมเด็จพระบรมราชินีในระยะนี้
เวลาเย็นเสด็จไปทรงแสดงพระองค์เป็นอัครศาสนูปถัมภก ต่อหน้าคณะสงฆ์ ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม โดยกระบวนราชอิสริยยศ แล้วเสด็จ ฯ ขึ้นทรงสักการะสมเด็จพระบรมราชบูรพาการีทุกพระองค์
อนึ่งค่ำวันนี้ เสก็จขึ้นเถลิงพระราชมณเฑียร ในพระที่นังจักรพรรดิพิมาน เป็นพิธีอย่างคนไทยขึ้นบ้าน คือประทับบนพระแท่นบรรทม ทรงรับกุญแจทอง จั่นหมากทอง ธารพระกร พันธุ์ผัก หินบดและ แมว ฯลฯ เจ้านายผู้ใหญ่ฝ่ายในถวายพระพร แล้วเอนพระองค์ลงบนพระแท่นบรรทมพอเป็่นมงคลฤกษ์
/*20*/งานบรมราชาภิเษกแท้ ๆ นับว่ายุติลงเพียงนี้ (เว้นอย่างเดียวซึ่งจะกล่าวต่อไปข้างหน้า) แต่ยังมีงานมงคลและสังคมต่อจากนี้อีกในวันต่อ ๆ มา เช่นการที่เจ้านาย ข้าราชการ ถวายดอกไม้ธูปเทียนสักการะพระองค์ ในฐานะพระมหากษัตริย์ การที่ทรงอาราธนาพระมหาเถรมาถวายเทศนาว่าด้วยมงคลธรรมและหน้าที่พระราชาผู้ได้ทรงรับอภิเษก การที่คณะต่าง ๆ เข้าเฝ้าถวายพระพรชัยเป็นต้น ส่วนท้ายของบรมราชาภิเษกที่ยังจะกล่าวถึงต่อไปก็คือ การเลียบเมือง อันเป็นธรรมเนียมมีมาแต่อินเดียโบราณ ตั้งปรากฏในพระบาลีต่าง ๆ มีชาดกเป็นต้น ทางพราหมณ์ก็นิยมธรรมเนียมนี้ดุจกัน ตั้งปรากฏในคัมภีร์ อัคนิปราณ เป็นต้น แต่เดิมที่พระมหากษัตริย์เสด็จประทักษิณพระนคร เพื่อแสดงพระองค์แก่ทวยราษฎร ครั้นมาในรัชกาลที่สี่ ทรงแปรรูปงานนี้เป็นการเสด็จ ฯ ไปสักการะพระศาสนา ในพระอารามที่สำกัญ เป็นงานสองวัน บกวันหนึ่ง เรือวันหนึ่ง แล้วเป็นเสร็จการ
เมื่อนายกสยามสมาคมตรัสชวนให้ข้าพเจ้าแสดงปาฐกถา เรื่องบรมราชาภิเษกนี้ ในชั้นต้นข้าพเจ้าไม่ค่อยเต็มใจรับชวน เพราะคาดว่าคงไม่มีใครเอาใจใส่เท่าใดนัก จะมานั่งพูดทำไม ครั้นท่านชวนอีก ข้าพเจ้าไปคิดดูอีกที กลับเห็นดีขึ้นมา จึงรับจะพูด เหตุที่ข้าพเจ้าจะเห็นดีนั้น ข้าพเจ้าจะบรรยายเองก็สู้ถ้อยคำของ ดร. มาลินอฟสกี้ ที่เขียนไว้ในหนังสือ Science, Religion and Faith ไม่ได้ จึงคัดคำของท่านดอกเตอร์ มาลงอธิบายเหตุของข้าพเจ้าดั่งต่อไปนี้
/*21*/“สังคมใดนับถือธรรมเนียมของตนอันสืบต่อมาแต่หลัง ย่อมทำให้ฐานะของสังคมนั้นแข็งแรงและแน่นแฟ้นยิ่งขั้น การยึดมั่นและปฏิบัติประการใด ๆ ก็ดี หากเป็นไปในทางที่จะยกย่องยกธรรมเนียมแห่งสังคมของตนแล้ว ย่อมเป็นกำลังสำคัญที่จะยืดอายุให้แก่อารยธรรมแห่งสังคมนั้น ..........ธรรมเนียมดังที่ว่านี้ท่านผู้ใหญ่ท่านลงทุนไว้เป็นนักหน้าที่จะสร้างขึ้นไว้ ฉะนั้นหากการดำรงธรรมเนียมเหล่านี้จะเป็นเหตุให้หมดเปลืองไปสักเพียงไร ก็ต้องยอมสละให้จงได้.”
/*22*/พระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา
พระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษาในรัชกาลปัจจุบันเริ่มต้นในวันที่ ๕ ธันวาคม ซึ่งตรงกับวันพระบรมราชสมภพ1 เวลาเช้าเสด็จ ฯ ออกมหาสมาคมที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เมื่อประทับเหนือพระที่นั่งพุดตานกาญจนสิงหาศน์บนพระราชบัลลังก์ภายใต้นพปฏลมหาเศวตฉัตร มหาดเล็กรัวกรับ ชาวม่านไขพระสูตร เจ้าพนักงานชูพุ่มดอกไม้ทองให้สัญญา ชาวพนักงานกระทั่งแตรและมโหระทึก ทหารกองเกียรติยศถวายเคารพแตรวงบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี และทหารบกทหารเรือยิงปืนใหญ่เฉลิมพระเกียรติฝ่ายละ ๒๑ นัด พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการและสมาชิกสภารัฐสภา เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทสุดเสียงประโคมแล้ว
ประมุขพระบรมวงศานุวงศ์ พระเจ้าวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าภาณุพันธุยุคล ทรงฉลองพระองค์ครุย นายกรัฐมนตรี และประธานรัฐสภาสวมเสื้อครุย กราบบังคมทูลพระกรุณาถวายพระพรชัยมงคลในนามคณะตามลำดับ มีพระราชดำรัสตอบรวมกัน จบแล้วมหาดเล็กรัวกรับ ชาวม่านปิดพระสูตร เจ้าพนักงานชูพุ่มดอกไม้ทองให้สัญญา ชาวพนักงานประโคมเช่นเวลาเสด็จ ฯ ออกทหารกองเกียรติยศ ถวายเคารพและแตรวงบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมีอีกครั้งหนึ่ง
/*23*/พิธีการเสด็จ ฯ ออกนี้ สมัยรัชกาลที่ ๕ เสด็จออกมีประโคมเฉย ๆ รัชกาลที่ ๖ ทรงรื้อฟื้นธรรมเนียมตามที่ปรากฏในหนังสือลาลูแบร์ฝรั่งเศส ที่กล่าวถึงพระราชพิธีครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์2 เสด็จขึ้นคือการไขพระวิสูตรซึ่งใช้มาจนทุกวันนี้
เวลาเย็นวันที่ ๕ เสด็จไปวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ทรงรับพรของคณะสงฆ์มหายานที่หน้าพระอุโบสถ1 แล้วเสด็จฯขึ้นไปในโบถส์ ทรงสักการะพระแก้วมรกตและพระพุทธรูปสำคัญอื่น ๆ แล้วทรงเทียนสักการะในงานสวดนพเคราะห์2 ซึ่งโหรกับพระวัดราชประดิษฐฯสวดสลับกันไปเสด็จฯลงสู่หน้าโบถส์ พระราชทานเงินแก่ข้าทูลละอองธุลีพระบาทที่สูงอายุ แล้วเสด็จพระราชดำเนินไปที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงสถาปนาสมณศักดิ์ทรงประเคนสัญญาบัตร พัดยศไตรแก่พระสงฆ์ที่ได้สมณศักดิ์ใหม่ พระสงฆ์อีกจำนวนหนึ่งสวดชยนฺโตชาวพนักงานประโคม พระสงฆ์ที่ได้รับพระราชทาน/*24*/สมณศักดิ์ใหม่ออกไปครองผ้าแล้วกลับเข้ามานั่งยังอาสนะ ถวายอนุโมทนา ถวายอดิเรก ถวายพระพรลา แล้วสังฆการ์นิมนต์พระสงฆ์ ๒๐ รูป มีสมเด็จพระสังฆราช (อยู่ ญาโณทย มหาเถร) เป็นประธานซึ่งจะเจริญพระพุทธมนต์การพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษาเข้านั่งยังอาสนะในพระที่นั่ง ทรงจุดเทียนเท่าพระองค์ จุดธูปเทียนเครื่องนมัสการและทรงศีล เสด็จ ฯ ขึ้นพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ทรงจุดธูปเทียนบูชาพระสยามเทวาธิราช แล้วเสด็จฯออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยสดับสวดมนต์เฉลิมพระชนมพรรษา และพระราชทานราชอิสริยาภรณ์แก่ข้าราชการ
รุ่งขึ้นวันที่ ๖ เสด็จ ฯ ออกทรงปฏิบัติพระที่เข้ามารับพระราชทานฉันเพล เวลานี้ถ้าเป็นโอกาสพิเศษ เช่นพระชนมายุครบสามรอบ ก็สรงมูรธาภิเษกที่ชาลาข้างพระที่นั่งอมรินทรฯ เสร็จแล้วเสด็จฯกลับเข้ามายังพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยทรงจุดธูปเทียนเครื่องทรงธรรมสดับพระธรรมเทศนา มงคลวิเศษ ซึ่งสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อุฏฐายี มหาเถร) ถวายประจำปี1 แล้วเสด็จ ฯ ขึ้น เวลาเดียวกับเจ้าพนักงานตั้งบายศรีแก้ว ทอง เงิน เวียนเทียนสมโภชดวงพระราชสมภพ
วันที่ ๓ เวลาบ่ายเสด็จฯออกรับพระพรชัยมงคลจากคณะทูตต่างประเทศที่พระที่นั่งจักรีฯองค์กลาง หัวหน้าทูตต่างประเทศอ่านคำถวายชัยมงคลแทนคณะ มีพระราชดำรัสตอบ แล้วมีพระราชปฏิสันถารกับทูตจนทั่ว เวลาเย็นกระทรวงการต่างประเทศมีสโมสรสันนิบาตรับรอง เพื่อถวายพระพรชัยมงคล
/*25*/วันที่ ๘ พระราชทานเลี้ยงในงานราชอุทยานสโมสรแก่พระราชวงศ์ คณะทูตานุทูต ข้าราชการและคหบดีชั้นผู้ใหญ่ที่สวนศิวาลัย เป็นเสร็จงานเฉลิมพระชนมพรรษา แต่โดยมากในค่ำวันแรกคือวันที่ ๕ พระราชทานเลี้ยงเป็นส่วนพระองค์แก่ผู้ที่เข้าไปเฝ้าเป็นการภายใน ตลอดงานนี้ทั่วประเทศมีการแต่งธงทิวตามอาคารบ้านเรือนตอนกลางวัน และแต่งไฟตอนค่ำ เป็นเวลาสามวัน เป็นการเฉลิมฉลองและแสดงความจงรักภักดี ซึ่งเริ่มต้นมีในรัชกาลที่ ๔ ทางราชการในภูมิภาคมีการบำเพ็ญกุศลสวดมนต์ เลี้ยงพระเพื่อถวายพระพร ทางสถานทูตในต่างประเทศ มีสโมสรสันนิบาตวันชาติรับรองคณะทูตานุทูต และวงการในราชการ บรรดาที่เคยติดต่อหรือมาอยู่เมืองไทย ส่วนการลงพระนามและนามถวายพระพรในสมุดที่สำนักพระราชวังจัดไว้ในพระบรมมหาราชวัง เริ่มต้นมีในรัชกาลที่ ๕
ที่กล่าวข้างต้นเป็นพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษาตามปรกติ ส่วนในโอกาสพิเศษอาจมีงานเพิ่มขึ้นหรือลดลงได้ ตัวอย่างเช่นในโอกาสที่พระชนมายุครบสามรอบเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๖ มีพระราชพิธีเพิ่มขึ้นสามอย่าง คือ พระราชพิธีฉลองพระพุทธปฏิมาชัยวัฒน์ การสรงพระมูรธาภิเษก และการเสด็จฯเลียบพระนครโดยกระบวนพยุหยาตราสถลมารค พระราชพิธีทั้งสามเนื่องมาแต่โบราณราชประเพณี ดังนี้
พระชัยวัฒน์
เป็นธรรมเนียมพระเจ้าแผ่นดินแต่ก่อน ทรงสร้างพระพุทธปฏิมาชัยวัฒน์ประจำรัชกาล ในรัชกาลปัจจุบันทรงสร้างพระพุทธปฏิมาชัยวัฒน์ไว้ประจำรัชกาลในโอกาสเฉลิมพระชนมพรรษาครบสามรอบ และประกอบพระราชพิธีฉลองเมื่อวันที่ ๓-๔ ธันวาคม ๒๕๐๖ เป็นพระพุทธรูปมารวิชัย ประทับขัดสมาธิเพชรภายในฉัตร ๕ ชั้น หน้าตักกว้าง ๗ นิ้ว สูงจากทับเกษตรถึงยอดพระรัศมี ๙ นิ้ว ทรงพัดแฉก ขณะนี้ประดิษฐานอยู่ ณ หอพระสุลาลัยพิมานในพระมหามนเทียร
การสรงพระมูรธาภิเษก
การสรงพระมูรธาภิเษก เป็นพระราชพิธีเนื่องด้วยพิธีพราหมณ์ มีมาแต่ครั้งกรุงเก่า คติพราหมณ์ถือว่าเป็นการทำตัวให้บริสุทธิ งานสำคัญที่ต้องสรงพระมูรธาภิเษกคือพระราชพิธีบรมราชาภิเษกในรัชกาลที่ ๕ สรงพระมูรธาภิเษกบ่อยกว่าในปัจจุบัน ดูเหมือนจะทุกครั้งก่อนเสด็จไปและกลับจากต่างประเทศ พิธีการก็คือ ก่อนวันสรง พราหมณ์จะถวายใบสมิทธ์คือใบมะม่วง ใบทอง และใบตะขบ ทรงใช้ปัดพระองค์1 เพื่อขจัดอันตราย อุปัทวันตราย และโรคันตราย รุ่งขึ้นสรงเสด็จประทับพระเบญจามีฉัตรขาวบนเพดานมีท่อน้ำไขได้เรียกว่าสหัสธารา ทรงเศวตพัสตร์1 ได้ฤกษ์โหรลั่น/*27*/ฆ้อง ชาวพนักงานประโคม สมุหพระราชพิธีดึงสายเชือกไขสหัสธาราที่เจือด้วยน้ำพระมูรธาภิเษก2 ซึ่งเป็นน้ำพระพุทธมนตร์และเทพมนตร์ เมื่อเฉลิมสามรอบครั้งนี้น้ำพระพุทธมนตร์พระมูรธาภิเษก พระรามัญ ๔ รูปและพระไทย ๔ รูป ทำพิธีที่พระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ น้ำเทพมนตร์พราหมณ์ก็ตั้งพิธีสวดเป็นพิธีเช่นเดียวกัน เมื่อสรงสหัสธาราแล้ว พนักงานถวายพระเต้าสำคัญต่าง ๆ ที่บรรจุน้ำพระพุทธมนตร์ ทรงรับลูบพระองค์แล้วสมเด็จพระสังฆราชถวายน้ำพระพุทธมนต์ด้วยครอบพระกริ่ง ต่อไปเจ้านายถวาย ต่อ
/*28*/จากนั้นพราหมณ์ถวายน้ำเทพมนตร์ด้วยพระมหาสังข์เพชรใหญ่ เพชรน้อย และพระสังข์ทอง เงิน นาก งาและสัมฤทธิ์ พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียร สมุหพระราชพิธีถวายพระเต้าอีกหลายองค์เป็นเสร็จการสรงพระมูรธาภิเษกในงานเฉลิม
พระเต้า
คือภาชนะบรรจุน้ำพระพุทธมนตร์ หรือน้ำเทพมนตร์ ใช้สำหรับพระมหากษัตริย์ทรงรับน้ำอภิเษกและน้ำในพระราชพิธีต่าง ๆ หรือทรงรดพระราชทานบุคคลอื่น ๆ ในโอกาสต่าง ๆ กัน พระราชพิธีสำคัญเช่นบรมราชาภิเษกใช้พระเต้าหลายองค์ คือ
๑. ครอบมูรธาภิเษก
๒. พระเต้าเบญจครรภ1 รัชกาลที่ ๔
๓. พระเต้าศิลาห้าห้อง
๔. พระเต้าหยกเขียว
๕. พระเต้าโมราดำ
๖. พระเต้าบัวแดง
๗. พระเต้ามงคลแปด
๘. พระเต้าลงพระอักษร
๙. พระเต้าบัวใหญ่
/*29*/๑๐. พระเต้าบัวขาวยอดเกี้ยว
๑๑. พระเต้าไกลาส
๑๒. พระเต้าทอง นาก เงิน สัมฤทธิ์ ศิลา2
๑๓. พระเต้าเทวบิฐ
๑๔. พระเต้าปทุมนิมิต3
พระเต้าข้างต้นนี้ องค์แรกทอดไว้สำหรับทรงด้วยพระองค์เอง องค์อื่นเจ้าพนักงานถวาย
๑๕. ครอบพระกริ่ง สมเด็จพระสังฆราชถวาย
๑๖. พระเต้ายันต์นพคุณ พระราชาคณะชั้นสมเด็จถวายเมื่อเฉลิมสามรอบ สมเด็จพระสังฆราช วัดสระเกศถวาย
๑๗. พระเต้าเบญจครรภ รัชกาลที่ ๕ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากรทรงถวาย
๑๘. พระครอบนวเคราะห์ โหรหลวงถวาย
๑๙. พระเต้าเบญจครรภ รัชกาลที่ ๑ พระมหาราชครูหัวหน้าพราหมณ์ถวาย
๒๐. พระมหาสังข์ เพชรใหญ่ เพชรน้อย พิธีทอง นาก เงิน งา สัมฤทธิ์ และ
๒๑. ครอบสัมฤทธิ์ พราหมณ์ถวาย
๒๒. พระมหาสังข์ทักษิณาวรรต1 สมุหพระราชพิธีถวาย
/*30*/เมื่อเฉลิมสามรอบ ใช้เฉพาะองค์หมายเลขที่ ๑ ๒ ๓ ๖ ๗ ๘ ๙ ๑๐ ๑๒ ๑๓ ๑๔ ๑๖ ๑๗ ๑๘ ๑๙ ๒๐ และ ๒๒
พระมหาสังข์ทักษิณาวรรต
มีลักษณะต่างกับสังข์ธรรมดา ตรงรอยเวียนสังข์โดยมากเป็นสังข์อุตราวัฏเวียนซ้ายสังเกตได้โดยหันยอดแหลมเข้าหาตัวเรา ที่ปากไปโผล่ทางช้าย ส่วนที่ปากโผล่ทางขวา เป็นสังข์ทักษิณาวรรตนี้โบราณห้ามสตรีถูกต้อง มีเรื่องเล่าว่า เมื่อสมเด็จพระเจ้าอู่ทองทรงเลือกหนองโสนเป็นชัยภูมิสร้างพระนครศรีอยุธยาเป็นราชธานี ได้ทรงพบสังข์ทักษิณาวรรต ณ ตำบลนั้นเป็นมงคลนิมิตประการหนึ่ง
เลียบเมือง
ตามโบราณราชประเพณี พระเจ้าแผ่นดินเสวยราชย์แล้วย่อมเสด็จ ฯ เลียบพระนครทั้งทางน้ำและทางบก ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ เสด็จ ฯ เลียบพระนครทุกพระองค์ ในรัชกาลปัจจุบันเสด็จพระราชทานกฐินโดยกระบวนชลมารค เป็นพยุหยาตราน้อยมาหลายคราวแล้ว ส่วนทางบกเสด็จพระราชดำเนินอยู่เสมอโดยปรกติแล้วดูไม่จำเป็นจะต้องเลียบเมืองทางสถลมารคบ่อยๆ ในคราว เฉลิมพระชนมพรรษาครบสามรอบ เสด็จทางสถลมารคเมื่อวันที่ ๗ ธันวาคม ๒๕๐๖ โดยกระบวนพยุหยาตราจากเกยพระที่นั่งอาภรณ์พิโมกขปราสาทในพระบรมมหาราชวัง ประทับพระราชยานพุดตานทอง ทรงเครื่องขัตติยราชภูษิตาภรณ์ ริ้วกระบวนพยุหยาตราประกอบด้วยกระบวนทหารนำ กระบวนอิสริยยศ/*31*/ตอนหน้ามีเจ้าพนักงานพระราชพิธีนำริ้ว ตามด้วยพนักงานเชิญธงสามชาย สารวัตร พนักงานเครื่องประโคม (มโหระทึก กลองชนะ ปี่ กลอง แตรฝรั่ง แตรงอน) ตำรวจหลวงมหาดเล็กพนักงานเครื่องสูงหน้า (ฉัตรห้าชั้นฉัตรเจ็ดชั้นบังแทรก) พนักงานพระแสง พนักงานพระกรรภิรมย์ (พระเสนาธิปัต พระฉัตรชัย พระเกาวพ่าห์) และกรับสัญญา ตอนกลางมีผู้อำนวยการกระบวนพระราชอิสริยยศ พราหมณ์เป่าสังข์ และราชองครักษ์เชิญธงชัยพระครุฑพ่าห์ ธงชัยราชกระบี่ยุทธ นำพระราชยานแวดล้อมด้วยเครื่องสูง (บังพระสูรย์ พระกลด พระทวย พัดโบก) พระแสง ราชองครักษ์เคียงตามด้วยอินทรเชิญทวน พรหมเชิญทวน เครื่องสูงหลัง (ฉัตรห้าชั้น ฉัตรเจ็ดชั้น บังแทรก ชุมสาย) พระแสง พระแสงอัษฎาวุธและทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ ตอนหลังเป็นพระที่นั่งรองนายม้าต้น ม้าพระที่นั่ง มหาดเล็กเชิญทวนและแพทย์ท้ายกระบวน สุดท้ายเป็นกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ เมื่อเสด็จฯประทับพระราชยาน ทหารบกยิงปืนใหญ่ ๒๑ นัด เฉลิมพระเกียรติ แล้วกระบวนเคลื่อนจากพระบรมมหาราชวังไปตามถนนหน้าพระลาน ถนนราชดำเนิน ถนนจักรพงศ์ ถนนพระสุเมรุ ถึงวัดบวรนิเวศ เทียบพระราชยานที่เกยหน้าวัด เสด็จฯเข้าในโบถส์ พระราชาคณะผู้ใหญ่ทั้งหมดรับเสด็จ ทรงถวายสะพักตาด (ผ้าห่ม) ต้นไม้ทองเงิน และธูปเทียนแพบูชาแด่พระพุทธชินสีห์ พระประธาน ทรงจุดธูปเทียนบูชาพระรัตนตรัย แล้วทรงจุดธูปเทียนถวายสักการะพระบรมราชสรีรางคาร /*32*/รัชกาลที่ ๖ ถวายสักการะพระรูปสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส และพระอัฐสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์แล้วเสด็จฯกลับ
เรื่องพระราชพิธีเฉลิมพระชนพรรษาตามปรกติและในโอกาสพิเศษที่เล่ามานี้ กล่าวย่อ ๆ พอให้ทราบถึงรูปงาน และพอเป็นแนวให้คิดต่อไปว่า นี่เป็นเรื่องล้าสมัยไร้สาระหรือว่านี่แหละคือเครื่องหมายอย่างหนึ่งของชาติที่มีวัฒนธรรมความมั่นคงมาแต่โบราณ ซึ่งควรจะรักษาไว้ให้คนรุ่นหลังต่อไป.
/*33*/อาคารชนิดไรที่เรียกว่าพระเชตวัน
วันหนึ่งนานมาแล้ว เพื่อนชาวต่างประเทศคนหนึ่งถามข้าพเจ้าว่า อาคารชนิดไรที่เรียกว่าพระเชตวัน หรือเชตุพน ขณะนั้นข้าพเจ้าไม่เคยพบคำนี้เลย นอกจากที่เป็นวิสามานยนาม เช่นชื่อของวัดโพธิ์ ที่เรียกว่าวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ข้าพเจ้าจึงได้ถามเขาว่าเขาพบคำนี้ที่ไหนเขาตอบบอกที่ให้ข้าพเจ้าไปค้นคว้าดูก็พบความดั่งนี้
ศุภมัศดุ ศักราช ๒๑๕๕ ศุกระสังวัตฉระเชฐมาศศุกะปักเขเอมาทัศมีดิดถียังครูวารพระบาทสมเด็จเอกาทธรฐอิศวรบรมนารถบรมบพิตรพระพุทธิเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงทศพิธราชธรรมอะนันทสมภาราดิเรกเอกอุดมบรมพุทธางกูรจุลจักรพรรดิศรธรรมมฤกราชาธิราช บรมบพิตรเสด็จสถิตยในพระที่นั่งพระพลับพลาทอง โดยอุตราภิมุกขพระมหาวิหารพระไชยวัดธนาราม บำเพ็ญพระราชกุศลสถาปนาพระมหาวิหาร แลพระเชตุพนและพระมหาธาตุไว้ให้รุ่งเรีองในวรพระพุทธศาสนาไปเมื่อหน้าตราบเท่าถึงห้าพันพระวสา ฯลฯ1
พระราชปรารภกฎหมายลักษณะมรดกอันนี้ มีข้อความที่น่าสนใจอยู่หลายข้อ ดังจะได้ยกขึ้นกล่าวต่อไป
ปัญหาแรกก็คือว่า พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่กล่าวถึงนี้คือใคร ในพระราชพงศาวดารมีพระเจ้าแผ่นดินพระองค์เดียวที่ขานพระนามว่า พระเอกาทศรถ คือพระองค์ที่เป็นพระอนุชาของสมเด็จพระนเรศวร และได้ /*34*/ทรงราชย์ตั้งแต่ปีมะเส็ง จุลศักราช ๙๖๗ (พ.ศ. ๒๑๔๘ และ ค.ศ. ๑๖๐๕) จนถึงปีวอก จุลศักราช ๙๘๒ (พ.ศ. ๒๑๖๓ ค.ศ. ๑๖๒๐) ตามที่สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงคำนวณไว้ในประชุมพงศาวดาร เล่มที่ ๕ (หน้า ๗๐ ) แต่พระราชพงศาวดาร ก็กล่าวไว้เหมือนกันว่า พระเจ้าแผ่นดินที่ทรงสร้างวัดชัยวัฒนารามนั้น คือ สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ซึ่งเสวยราชย์ตั้งแต่ปีมะเมียจุลศักราช ๙๙๒ (พ.ศ. ๒๑๗๓) ถึงบีมะแมจุลศักราช ๑๐๑๗ (พ.ศ. ๒๑๙๘) พงศาวดารที่กล่าวถึงการสร้างวัดนี้ ไม่กล่าวสักฉบับเดียวว่าเริ่มสร้างหรือสร้างเสร็จปีใด หรือได้ฉลองปีใด ที่เรียกว่าพระเอกาทศรถนั้น เชื่อว่าไม่ผิด เพราะปรากฏว่าพระเจ้าแผ่นดินรุ่นนี้หลายพระองค์พระนามว่าเอกาทศรถ หากไม่ปรากฏในพงศาวดารและไปปรากฏในเอกสารอื่น ๆ เช่นสัญญาทางพระราชไมตรี ฯลฯ กับนานาประเทศ ซึ่งยังคงมีต้นฉบับอยู่ในนานาประเทศ เช่น เดนมารค เรื่องศักราชนั้น ศักราช ๒๑๕๕ นี้ ไม่ใช่พุทธศักราชหรือมหาศักราชหรือจุลศักราช แต่เราเรียกกันว่าศักราชกฎหมาย โดยไม่มีหลักเกณฑ์สอบสวนอันใด ข้าพเจ้าได้ทำใจไว้แล้วว่าจะไม่เอาใจใส่ในคำว่า “ศักราชกฎหมาย” แต่สำหรับรายนี้ รู้สึกว่ายังมีทางสอบได้บ้าง กฎหมายเหล่านี้เป็นของที่รักษาไว้ได้โดยไม่สู้บริบูรณ์นักจากสมัยกรุงศรีอยุธยา ได้คัดลอกกันมาหลายทบทลายต่อ จนพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงรำคาญ จึงโปรดเกล้า ฯ ตั้งกรรมการขึ้นคณะหนึ่ง ให้ชำระให้ลงเป็นระเบียบเรียบร้อย เแต่เรื่องศักราชนี้ คงจะเหลือที่จะสอบได้ จึงได้ลดไว้ /*35*/ถูกก็มี เลอะเลือนก็มี เผอิญรายนี้เลอะเลืยน เคราะห์ดีหน่อยหนึ่งที่มีเหตุการณ์ทรงฉลองวัดชัยวัฒนารามนี้ จึงสามารถทำให้วงแห่งการเดาแคบลงไปได้ถนัด ข้าพเจ้าเคยสอบสองปีแห่งพระราชปรารภกฎหมายเช่นนี้มาหลายราย สังเกตว่าเคยมีบ่อยครั้ง ที่เมื่อจำนวนเลขไม่มีทางสอบแล้ว แต่ปีนักษัตรช่วยเราได้ ฉะนั้นจึงจะขอลองสอบดูด้วยวิธีตั้งปีนักษัตรกฎหมายนี้ลงไว้ว่าปีกุน เดือน ๗ ขึ้น ๑๑ ค่ำ วันพฤหัสบดี เราพึงสอบดูว่า รัชกาลพระเจ้าปราสาททองมีปีกุนใดบ้าง ก็ได้ความว่ามีปีกุน พ.ศ. ๒๑๗๘ (ปีที่ ๕ ในรัชกาล) กับปีกุน พ.ศ. ๒๑๙๐ (บีที่ ๑๗ ในรัชกาล) เราได้ความจากพงศาวดารว่าพระเจ้าปราสาททองทรงสร้างวัดนี้ในตอนต้นแห่งรัชกาล ฉะนั้นก็น่าจะได้ฉลองในราวปีกุน พ.ศ. ๒๑๗๘ ได้
คำว่าเชตุพนเป็นคำเดียวกับเชตวัน ในสมัยพระพุทธเจ้ายังมีพระชนม์อยู่ เชตวันเป็นชื่อของสวนที่สาวัตถี อันเป็นที่ประทับของพระองค์ท่าน ต่อมาทางลังกาเอานามนี้มาใช้เป็นที่นามของวัดแห่งหนึ่งในกรุงอนุราธปุระ สุโขทัยก็มีวัดพระเชตุพนแต่อยุธยาไม่ได้ยินว่ามี มาถึงกรุงรัตนโกสินทร์นี้ก็มีวัดพระเชตุพนอีก แต่นามที่เป็นปัญหานี้เป็นคำสำหรับเรียกอาคารประเภทหนึ่ง ไม่ใช่วิสามานยนาม
คราวนี้มาถึงตอนสำคัญของเรื่อง พระเจ้าปราสาททองทรงสร้างอะไรไว้ในคราวนั้น พระราชปรารภกฎหมายนี้กล่าวว่า ทรง สถาปนาพระมหาวิหาร แลพระเชตุพนแลพระมหาธาตุ ส่วนพระราชพงศาวดารนั้นฉบับพระราชหัตถเลขาว่า ให้สถาปนาสร้างพระมหาธาตุเจตีย์มีพระระเบียง/*36*/รอบและมุมพระเบียงนั้นกระทำเป็นเมรุทิศเมรุรายอันรจนา และกอปรด้วยพระอุโบสถพระวิหารการเปรียญและสร้างกุฏิถวายพระสงฆ์ เป็นอันมาก พงศาวดารฉบับกรมสมเด็จพระปรมานชิตก็อนุโลมตามฉบับพระราชหัตถเลขานี้ เมื่อเทียบหลักฐานสองฝ่ายนี้เข้าแล้ว จะเห็นได้ว่าอาคารที่ตรงกันทั้งสองทาง คือ พระมหาธาตุและพระวิหาร แต่ที่ไม่ตรงกันนันทางกฎหมายกล่าวถึงพระเชตุพน ทางพงศาวดารกล่าวถึง พระอุโบสถกับกุฎีพระสงฆ์ ในที่นี้ไม่จำเป็นต้องนึกถึงกุฎีพระสงฆ์ เพราะไม่มีปัญหาที่อาจจะกลายเป็น พระเชตุพน ไปได้ คงเหลือที่อาจจะเป็น พระเชตุพนได้แต่พระอุโบสถอย่างเดียว
ปัญหาจึงมีต่อไปว่า พระเชตุพนนั้นใช้ทำอะไร จะใช้สำหรับทำสังฆกรรม เช่น พระอุโบสถ ได้หรือไม่ ถ้าได้ ก็จะได้ตกลงถือว่าตามที่พงศาวดาร เรียกว่าพระอุโบสถนั้เตรงกันกับที่กฎหมายเรียกว่า พระเชตุพน
ปัญหาที่ว่าพระเชตุพนใช้ทำอะไรนั้น ข้าพเจ้ายังไม่เคยพบที่ใช้ทางข้างไทยเราอย่างไรเลย นอกจากใช้เป็นวิสามานยนามดังกล่าวมาแล้ว เมื่อสอบสวนไกลออกไป ก็ได้หลักฐานพออนุมานความได้บ้าง คือ
๑. วันหนึ่งข้าพเจ้าไปตรวจราชการศึกษาทางจังหวัดปทุมธานีนานมาแล้ว แต่เมื่อยังอยู่ในราชการ ได้ไปถึงวัดโบถส์ซึ่งเป็นวัดมอญ อยู่ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา ได้เดินดูสถานที่โรงเรียนแล้วเลยเข้าไปนมัสการในพระอุโบสถ ที่ลานภายในกำแพงแก้วแห่งพระอุโบสถ ได้/*37*/สังเกตเห็นอาคารจำลองขนาดเล็กทำด้วยดินเผาชิ้นหนึ่ง รูปเป็นโบถส์หรือวิหาร ได้ถามเจ้าอาวาสว่าสิ่งนั้นเป็นกะไร ท่านตอบว่า เชตะวอน จึงได้ถามว่าสำหรับใช้ทำอะไร ก็ไม่ได้รับความชัดเจน ข้าพเจ้านึกถึงคำถามข้าพเจ้าตอบไม่ได้นี้ทันที จึงตั้งใจจะสืบต่อไปอีก แต่เมื่อกลับมาถึงกรุงเทพ ฯ แล้ว มีกิจอื่นทับถมก็เลยลืมเรื่องหน้าที่ของสิ่งที่เรียกว่า เชตะวอน นี้เสีย
๒. ครั้นข้าพเจ้าออกจากราชการแล้ว รำลึกขึ้นมาได้ถึงปัญหาเชตุพนนี้และนึกอยากรู้ว่าจะเป็นเรื่องเกี่ยวข้องกับ เชตะวอน ที่ได้พบที่วัดโบถส์นี้ได้หรือไม่ จึงเขียนจดหมายไปถามพระไพรสณฑศาลารักษ์ ข้าราชการบำนาญกรมป่าไม้ ซึ่งเคยร่วมรับราชการกับข้าพเจ้า ครั้นอยู่ในกระทรวงมหาดไทย บัดนี้เขากลับไปอยู่บ้านเดิมของเขาในเมืองตองอู ตัวเขาเป็นพม่าแต่เขาช่วยถามต่อไปยัง อูลู เปวิน ซึ่งเป็นผู้รู้และชำนาญภาษามอญ ท่านผู้นี้ได้ส่งเรื่องราวมาให้มีความน่ารู้เป็นอันมาก ส่วนที่เกี่ยวกับปัญหาเชตุพนหรือเชตวันนี้ เขาว่า
“ในพระราชวังที่มัณฑเลนั้น มีพระที่นั่งอยู่องค์หนึ่งชื่อว่าเชตวัน เป็นที่ไว้พระรูปพระเจ้าแผ่นดิน ที่เป็นพระบูรพบุรุษของของราชวงศ์ที่ทรงราชย์อยู่ เมื่อสมัยพม่ายังเป็นอิสระแก่ตน ตามตำราพระราชฐานที่ใช้กันอยู่ในสมัยราชาธิปไตย เมื่อพม่ายังมีอำนาจนั้นอธิบายไว้ว่า พระเชตวันมหาวิหารในมัธยมประเทศ ซึ่งเป็นที่ประทับของพระพุทธเจ้านั้น มีหลังคาสามชั้นซ้อนกัน และเพราะพระที่นั่งองค์นี้มีหลังคาสามชั้นซ้อนกันจึงได้นามว่าพระเชตวัน แต่/*38*/ก่อนนี้พระมหากษัตริย์พม่าเคยทรงสักการะพระรูปพระบูรพบุรุษของพระองค์เป็นนิตย์ที่ในพระเชตวันนี้ เริ่มต้นแต่ในรัชกาลพระเจ้าอลองซิถู (พ.ศ. ๑๖๕๕-๑๗๑๐)”
นายลูเปวินชี้แจงต่อไปด้วยว่า เมื่อพม่าในความนำของพระเจ้าอโนรธามังช่อ มีชัยชนะในเมืองมอญแล้วนั้น พม่าได้รับเอาวัฒนธรรมของมอญมาใช้เป็นของตน อย่างเดียวกันกับพวกโรมันทำกับพวกกรีก เมื่อชนะกรีก และนามแห่งเครื่องราชูปโภคมอญทั้งหลาย ซึ่งได้มาเป็นนามแห่งราชูปโภคของพม่าแต่นั้นมา เขาเติมความไว้ด้วยว่า
“ฉะนั้นคำว่า “เชตวัน” ซึ่งเป็นของมอญ จึ่งมาเข้าอยู่ในภาษาพม่าและหมายความถึงอาการที่มีหลังคาสามชั้นซ้อนกัน”
เมื่อข้าพเจ้าได้ทราบดังนี้ จึงได้ย้อนกลับขึ้นไปอยุธยาและไปดูวัดชัยวัฒนารามอีกครั้งหนึ่ง วัดนี้รกมาก การที่จะบุกเข้าไปก็ต้องใช้มีดพร้าฟันหนามพุงดอเข้าไปทุกระยะ ทำให้ข้าพเจ้านึกถึงเมื่อยังรับราชการอยู่ที่อยุธยาในหน้าที่ข้าหลวงมหาดไทย ได้เคยทราบอยู่ว่า ถ้าจะติดตามผู้ร้ายที่สงสัยว่าจะแอบซ่อนอยู่ในบริเวณใกล้ ๆ เมืองแล้ว ก็มักไปค้นกันที่วัดชัยวัฒนาราม บางทีก็เคยได้ตัวการ ที่กลับขึ้นไปครั้งนี้ กว่าจะเข้าไปถึงบริเวณภายใน “พระมหาธาตุเจดีย์มีพระระเบียงรอบ” ก็นานนักหนา ถึงเหน็ดเหนื่อยกัน แต่เสียใจที่จะต้องกล่าวว่า แม้ได้พบรากฐานของอาคารต่าง ๆ เป็นจำนวนมากก็ดี แต่ไม่มีอาคารใดเลยที่ยังมีหลังคาเหลืออยู่แม้แต่ชั้นเดียว จึงเป็นอันว่าไปหาพระเชตุพน ของวัดชัยวัฒนารามไม่สำเร็จ
/*39*/เมื่อไม่สำเร็จดังนี้แล้ว ข้าพเจ้าจึงหวลไปนึกถึง วัตถุทำด้วยดินเผาที่ท่านเจ้าอาวาสวัดโบถส์ที่ปทุมธานี บอกว่าชื่อ เชตะวอน นั้นอีก แต่เผอิญไม่มีโอกาสที่เหมาะอยู่เป็นนาน จนในระหว่างสงครามครั้งหลังนี้ น้องของข้าพเจ้าคนหนึ่งขึ้นไปพักอยู่กับพวกพ้องของเธอที่ปทุมธานี ข้าพเจ้าขึ้นไปเยี่ยมเธอแล้ว เลยไปยังวัดโบถส์อีก ได้ไปหาท่านเจ้าอาวาส ซึ่งยังเป็นรูปเดิมอยู่นั้นเอง ท่านจำข้าพเจ้าได้ดี จึงได้เรียนถามท่านถึง เชตะวอน เชตะวอนจำลองนี้ วัดได้ส่วนยาว ม. ๔๐ ส่วนกว้าง ม. ๑๙ และส่วนสูง ม. ๓๙ ท่านให้ไปหยิบมาให้ แล้วเลยยกให้แก่ข้าพเจ้าด้วย ข้าพเจ้าจะเก็บไว้เองก็จะไม่ได้ประโยชน์แก่มหาชน จึ่งได้นำไปให้สยามสมาคมยังตั้งอยู่บนโต๊ะประชุมของกรรมการตราบเท่าทุกวันนี้
จึงเป็นอันน่าจะยุติความลงได้ว่าคำว่า เชตุพน หรือ เชตวัน เคยใช้ให้หมายถึงอาคารชนิดหนึ่ง ในสมัยกรุงศรีอยุธยา ซึ่งเป็นอาคารมีหลังคาสามชั้นและธรรมเนียมสร้างอาคารชนิดนี้ น่าจะได้มาจากมอญหรือพม่า เพราะในสมัยกรงศรีอยุธยาได้เคยแลกเปลี่ยนขนบธรรมเนียบกันกับมอญและพม่าเนือง ๆ ส่วนที่ปรากฏว่าทางมัณฑเลเคยมีพระที่นั่งอันมีชื่อว่าพระเชตวัน สำหรับประดิษฐานพระรูป พระบูรพบุรุษของราชวงศ์พม่านั้น ทางไทยเราแม้จะมีพระที่นั่งสำหรับประดิษฐานพระบรมอัฐิ และพระพุทธรูปฉลองพระองค์ เช่นหอพระสุลาลัยพิมาน ในพระมหามนเทียรในปัจจุบันหรือ “หอพระเชษฐบิดร” ในสมัยอยุธยา (หอนี้กล่าวถึงใน/*40*/พระราชกำหนดใหม่ของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯ บท ๕๐ พ.ศ. ๒๓๒๘) ก็ดี แต่เรามิได้ใช้ชื่อ พระเชตุพน หรือ เชตวัน ส่วนชื่อเช่นนั้นปรากฏมาแต่เป็นวิสามานยนาม คือชื่อของวัดที่เคยเรียกกันว่าวัดโพธิ์เท่านั้น.
/*41*/เรื่องวัดพระเชตุพนในรัชกาลที่ ๒
วัดพระเชตุพนในรัชกาลที่ ๑ รูปร่างเป็นอย่างไร เราจะทราบได้จากศิลาจารึกในวิหารพระโลกนาถ ตรงหน้าพระอุโบสถ แล้วได้ชำรุดหักพังลงมา พึ่งมาซ่อมใหญ่ต่อในรัชกาลที่ ๓ เมื่อซ่อมแล้วรูปร่างเป็นอย่างไร เราจะทราบได้จากโคลงดั้น พระนิพนธ์ สมเด็จ ฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ซึ่งจารึกไว้ในวัดนั้น บัดนี้เราได้ถ้อยคำของผู้ไปเที่ยวในรัชกาลที่ ๒ ซึ่งเป็นพยานสนับสนุนให้ได้รู้ชัดขึ้นว่ารูปร่างหน้าตาของวัดเป็นอย่างไร ในระหว่างที่สร้างแล้วในรัชกาลที่ ๑ กับที่ปฏิสังขรณ์ใหญ่ในรัชกาลที่ ๓ ดังจะได้เก็บความมาลงต่อไป
นายจอน ครอวฺฟอรฺด เข้ามาเมืองไทยเมื่อ พ.ศ. ๒๓๖๔ ในรัชกาลที่ ๒ กรุงรัตนโกสินทร์ ในหน้าที่ทูต เพื่อจะมาขอทำสัญญาทางพระราชไมตรี แต่เจรจาไม่ตกลงกันจึงหาได้ทำสัญญาไม่ บันทึกรายวันของเขาแต่งไว้ละเอียดลออมาก น่าอ่าน เฉพาะที่กล่าวถึงวัดพระเชตุพนมีดังนี้ -:
“วันที่ ๑๒ เมษายน แต่นี้ไปพวกเราเป็นอันขึ้นเที่ยวบนบกได้ทุกแห่ง ฉะนั้นเมื่อเช้านี้จึงได้ไปชมวัดวาอารามบางแห่งอยู่หลายชั่วโมง..........วัดใหญ่ที่สุดที่เราไปเช้าวันนี้ เรียกว่าวัดพระเชตพน (ไม่มีสระอุที่ตัว ต ซึ่งถูกเสียด้วยโดยรูปคำ) วัดนี้เปิดให้มหาชนเข้าไปนมัสการได้ หากจะกล่าววาดภาพแห่งวัดนี้เป็นเลา ๆ แล้ว ก็พอจะเข้าใจได้ว่า วัดในประเทศนี้โดยมากมีอะไรบ้าง รอบวัดนี้มีกำแพงทุกด้าน ด้านหนึ่งวัดได้ร้อยวาของ/*42*/ไทย ซึ่งคิดได้ ๖๕๐ ฟิตอย่างอังกฤษ ตึกหลังกลาง (โบถส์) เป็นรูปสี่เหลี่ยมรี มีพระพุทธรูปนั่งใหญ่องค์เดียว (พระพุทธเทวปฏิมากร) ตามกำแพงโบถส์แขวนภาพเรื่องทางศาสนาเขียนบนกระดาษ ลวดลายลงรักปิดทอง และลายแกะสลักวิจิตรยิ่งนัก (ครอวฺฟอรฺด เข้าใจผิดไปว่าภาพที่เขียนตามผนังทุกแห่งนั้น เขียนบนกระดาษแล้วแขวนไว้ บางทีจะเอาไปปนกับรูปเขียนบนผ้า และกระดาษจำพวกหนึ่งซึ่งมีตามวัดบางแห่ง และบางทีครั้งนั้นก็จะเคยแขวนไว้ในที่บางแห่ง ในวัดพระเชตุพนนั้นเองด้วย)......”
ต่อจากนี้ ครอวฺฟอรฺด อธิบายลักษณะพระวิหารทิศ ซึ่งตั้งอยู่รอบพระอุโบสถดังนี้-:
“ในวิหารแรก (คือทิศตะวันออกมุขใน) ที่เราเข้าไปนั้น มีพระพุทธรูปยืน สูง คำนวณได้ ๕ วากึ่งของไทย ซึ่งตรงกับราว ๓๕ ๓/๔ ฟิตอย่างอังกฤษ หล่อด้วยทองเหลืองโดยมาก แต่บางส่วนเช่นผ้าห่มนั้นทำด้วยไม้บ้าง ความข้อหลังนี้หาไม่พวกเราก็คงไม่ทราบ หากมีผู้บอกเพราะปิดทองเหมือนกันหมดทั้งพระองค์ ในผนังมีศิลาจารึก (เดี๋ยวนี้ยังอยู่) ภาษาบาลีและไทยปนกัน คนเฝ้าวัดชี้แจงให้เราทราบเรื่องเป็นใจความว่า วัดนี้สร้างเมื่อ พุทธศักราช ๒๓๓๘ ตรงกับปี ๑๗๙๕ ในศักราชของเรา(คฤสต) ความที่แปลกที่สุดในจารึกนี้ก็คือว่า ในการสร้างวัดนี้สิ้นเงินเท่าไร เพียงรายการถางพื้นที่และจัดหาที่อยู่ใหม่ ให้แก่คนที่อาศัยอยู่ในที่นี้แต่เดิม ก็ถึง ๑๖,๔๐๐ บาท (ตามจารึกว่า รายการนี้สิ้นเงิน /*43*/๑๖,๔๖๐ บาท ครอวฺฟอรฺดตัดเศษ ๖๐ บาททิ้ง) การสร้างทั้งสิ้นเป็นเงิน ๔๖๕,๔๔๐ บาท คิดเป็นเงินอังกฤษโดยอัตรา ๒ ๑/๒ ชิลลิงต่อ ๑ บาท จะเป็นเงิน ๔๘,๑๘๐ ปอนด์ (ตรงกับศิลาจารึกบัดนี้)
ในวิหารที่สอง (ทิศตะวันออกมุขนอก) มีพระพุทธรูปนั่งใต้โพธิบัลลังก์ ต้นโพธิทำดีเหมือนจริง ใหญ่พอใช้ ภาพกระดาษที่แขวนในห้องนี้เป็นเรื่องรามายณ (ที่จริงเขียนเรื่องมารผจญ ซึ่งน่าจะหลงว่ารามายณ เพราะพญามารหน้าเป็นยักษ์เหมือนทศกัณฐ์)
ในวิหารที่สาม (ทิศไหนยังสงสัย) มีพระพุทธรูปขัดสมาธิและ (อัคร) สาวกสองพระองค์พนมมือบูชา
ในวิหารที่สี่ (ทิศเหนือด้านนอก) มีพระพุทธรูปนั่งบนลูกเขาในป่า มีช้างนำน้ำมาถวาย และลิงถวายรวงผึ้งซึ่งติดอยู่กับกิ่งไม้ ตัวสัตว์ทั้งสองหล่อด้วยทองเหลืองไม่ปิดทอง ทั้งวัดนี้มีรูปหล่อที่ไม่ปิดทองอยู่เฉพาะสัตว์สองตัวนี้เท่านั้น ฝาผนังมีรูปโลกธาตุแบบฮินดู (ถูกตรงกับจารึกซึ่งว่าเรื่องไตรภูมิ) และภาพคนชาติต่าง ๆ คือ ลาว มอญ จีน ตารตาร ฮินดู อิหร่าน เขาอธิบายให้เราฟังว่า ภาพเหล่านี้เป็นเพียงเครื่องประดับ หาใช่ปูชนียไม่ คำอธิบายนี้ดูสมจริง เพราะสังเกตว่ายังมีภาพฝีมือจีนคัดถ่ายภาพชิ้น ๆ ของอังกฤษ ฝรั่งเศสอยู่บ้าง เช่นภาพสตรีชาวอังกฤษที่มีชื่อเสียงภาพหนึ่ง ชื่อว่า la pensive anglaise ซึ่งดูออกจะไม่สมกับจะอยู่ในสถานที่เช่นนั้นอยู่บ้าง
/*44*/ในวิหารที่ห้า (ทิศตะวันตกด้านนอก) มีพระพุทธรูปนั่งบนนาคขด และหัวนาคปรกเศียรพระ....... ภาพผนังห้องนี้ แสดงเป็นกรุงเทพมหานครในปัจจุบัน เห็นแม่น้ำเจ้าพระยา มีเรือสำเภาจีนและกำปั่นฝรั่ง มีรูปฝรั่งหลายคนแต่งตัวอย่างสมัยปลาย (คฤสต) ศตวรรษที่ ๑๗ ต่อกับที่ ๑๘ (จารึกว่า “แลผนังนั้นเขียนเรื่องพระเกษธาตุ” เข้าใจว่าการที่ครอวฺฟอรฺดมผิดพลาดไปได้ไกลดังนี้ คงจะเป็นด้วยวิธีเขียนภาพของไทยในสมัยโบราณนั้นหาได้คำนึงถึงประวัติการแวดล้อมแห่งภาพนั้น ๆ ไม่ ดังเราจะเห็นได้ในบางแห่งแม้ในสมัยนี้ เขียนปราสาทพระสิทธตฺถ ตอนมหาภิเนษกรมณ์ เป็นต้น มีทหารยามแต่งเครื่องแบบรุ่นนโปเลียน!)
ในวิหารที่หก (ทิศใต้ด้านนอก) มีพระพุทธรูปนั่งเทศน์แก่สาวกห้าพระองค์ (พระปัญจวัคคีย์) ภาพแขวนผนังแสดงพระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมในสวรรค์ (ข้อความตรงกับศิลาจารึก)
ในระเบียงอันยืดยาว ซึ่งเชื่อมต่อวิหารเหล่านี้ มีพระพุทธรูปนั่งเป็นระยะเท่า ๆ กัน ท่าเหมือนกันหมด
ระวางระเบียงกับโบถส์มีชาลา ในมุมชาลาทั้งสี่มุมมีปรางค์ยอดตรีศูล ทำไว้เพื่ออะไรข้าพเจ้าไม่ทราบ แต่เห็นต้องมีทุกวัด
นอกจากระเบียงวิหารทิศนี้ออกไป มีลานใหญ่จดกำแพงวัด และมีวิหารและศาลาหลายหลัง ศาลาหนึ่งไม่มีพระพุทธรูปเลย แต่มีรูปคนทำท่าต่าง ๆ อย่างผิดธรรมชาติ (ฤาษีดัดคนตามศาลาราย) มีจารึกใต้รูปเป็นภาษาพื้นเมือง อธิบายวิธีทำท่านั้น ๆ เพื่อแก้โรคบางอย่าง สังเกต/*45*/ว่าท่าเหล่านี้หลายท่า หากเราทำเข้าแล้วน่าจะทำให้โรคกำเริบมากกว่าบรรเทา (นายครอวฺฟอรฺด เดิมเป็นแพทย์ปริญญาของอังกฤษ ควรสังเกตด้วยว่า แต่ก่อนนี้เราเข้าใจกันว่า ฤาษีดัดตนพึ่งสร้างขึ้นตอนรัชกาลที่ ๓ เมื่อทรงปฏิสังขรณ์ แต่ปรากฏในที่นี้ว่ามีมาก่อนแล้ว)
ถัดนั้นเขาพาเข้าไปดูวิหารมืด ๆ บางแห่งเป็นรูปรียาว มีพระพุทธรูปปางต่าง ๆ นั่ง ยืน คู้เข่า นอน รูปหนึ่งมีพระศพพระพุทธเจ้าอยู่ในหีบ แต่ฝาเปิดและข้างก็เปิดด้านหนึ่ง มีพระบาทยื่นออกมา และสาวกพนมหัตถ์จับพระบาทบูชาไว้ (วิหารคด พระพุทธรูปปางต่าง ๆ รวมทั้งพระมหากัสสปกอดบาทพระพุทธเจ้ายังอยู่จนบัดนี้)
แล้วเราได้เข้าไปดูอีกแห่งหนึ่ง มีพระประธานนั่ง มีสาวกสองข้าง ลวดลายตามแท่นสลักปิดทองอย่างวิจิตร (เห็นจะเป็นการเปรียญ)
ใกล้กับแห่งที่กล่าวมานี้มีหอไตร ซึ่งดูเหมือนเขาจะนับถือกันว่าศักดิ์สิทธิ์กว่าทุกแห่ง ผู้นำดูไม่ใคร่เต็มใจให้เราเข้า แต่เมื่อเราสังเกตเห็นดังนั้น เราจึงได้บอกว่าจะถอดเกือก เขาก็ให้เราเข้าได้ทันที ภายในหอไตรมีลวดลายสลักปิดทองลงชาดงดงามมาก ภายนอกที่ถูกฝนถูกแดดก็ประดับงามเหมือนกัน แต่หอนี้สร้างบนพื้นไม้ที่ไม่ราบเรียบสม่ำเสมอ ทั้งบันไดไม้ก็ขรุขระเช่นกัน...... กลางหอมีตู้พระไตรปิฎก มียอดปิดทอง เขาเปิดให้ดู เราสังเกตว่าคงจะมีหนังสืออยู่สักห้าสิบผูก ผู้นำได้หยิบมาให้เราดู ผูกหนึ่งเป็นคัมภีร์ใบลานร้อยเชือก เขียนตัวบาลี (ขอม) โดยประณีต ขอบใบลานปิดทองเรียบร้อย สมแก่ที่เป็นปูชนียวัตถุ
/*46*/ระหว่างหอไตรกับอาคารหลังที่กล่าวมาแล้ว มีสระน้ำ มีปลามาก และมีจรเข้ตัวหนึ่ง (ธรรมเนียมที่มีจรเข้ยังคงมาจนถึงรัชกาลที่ ๖)
ทุกวัด ๆ ดูจำเป็นจะต้องมีเจดีย์มากบ้างน้อยบ้าง	แต่ในวัดนี้มีไม่ต่ำกว่ายี่สิบเอ็ด ในชาลามีเจดีย์หมู่ทั้ง ๔ ทิศ หมู่หนึ่งมีเจดีย์ใหญ่หนึ่งเจดีย์เล็กสี่ และข้างประตู (ตะวันตก) มีเจดีย์สูง (ศรีสรรพเพชญเจดีย์) ฐานกว้างด้านละ ๙๗ ฟิต และสูงถึง ๑๖๒ ฟิต.....
นอกกำแพงออกไป ยังมีสิ่งอื่น ๆ อีก มีกุฏิพระทำด้วยไม้ (กุฏิตึกพึ่งสร้างในรัชกาลที่ ๓)”
ต่อนั้นไป ครอวฺฟอรฺด เล่าว่าไปดูหอระฆัง และโกศอัฐิใหญ่ถือปูน (เห็นจะเป็นเจดีย์รูปโกศ) สำหรับบรรจุอัฐพระราชาคณะผู้ใหญ่ในวัดนี้ และเล่าว่า ได้พบเจ้าอาวาสนั่งแคร่คาดแพรแดงซึ่งพระหาม มีกลดเหลืองกั้น ครอวฺฟอรฺดให้ล่ามเรียนว่าอยากสนทนากับท่าน แต่ท่านไม่รับพูดด้วย.
/*47*/ธรรมเนียมใส่โกศมีมาแต่ไหน
ธรรมเนียมที่เก็บศพชั้นสูงไว้ในโกศแทนที่จะใส่หีบนั้น ยังไม่เห็นมีอธิบายในที่ใดว่ามาแต่เหตุไร แต่ครั้งไหน เพราะเป็นธรรมเนียมที่ปฏิบัติมาจนชิน จนไม่ได้นึกว่ามีมูลประการใด แต่ถึงกระนั้นก็ดี เมื่อเรามองดูโกศประดิษฐานอยู่ทุกวัน ๆ เราก็อดไม่ได้ที่จะนึกอยากรู้ว่า เหตุไรจึงต้องใช้ที่สำหรับใส่ศพชนิดตั้ง (คือให้ศพนั่ง ไม่ให้นอน) เช่นนี้ ถึงแม้เราไม่มีความรู้อะไรก็อยากจะลองเดาดูบ้าง พอเป็นทางชนวนให้ท่านผู้รู้ริเริ่มสันนิษฐาน เหตุฉะนั้นจึ่งได้ลองบันทึกความไว้ ดั่งต่อไป
ในหนังสือ ตำนานพระโกศและหีบศพบรรดาศักดิ์ ซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธ์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าพ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงพระนิพนธ์รวมกันนั้น มีความว่า โกศที่ใช้กันอยู่ในราชการ มี ๑๔ อย่าง คือ ๑ พระโกศทองใหญ่ ๒ พระโกศทองรองทรง นับเสมอพระโกศทองใหญ่ ๓ พระโกศทองเล็ก ๓ พระโกศทองน้อย ๕ พระโกศกุดั่นใหญ่ ๖ พระโกศกุดั่นน้อย ๗ พระโกศมณฑปใหญ่ ๘ พระโกศมณฑปน้อย ๙ พระโกศไม้สิบสอง ๑๐ พระโกศพระองค์เจ้า เดิมเรียกว่าโกศลังกา ๑๑ โกศราชินีกูล ๑๒ โกศเกราะ ๑๓ โกศแปดเหลี่ยม ๑๔ โกศโถ ตำนานพระโกศเหล่านี้ มีปรากฏในพระราชพงศาวดารบ้าง ต้องทรงสันนิษฐานเอาเองบ้าง พอวินิจฉัยได้/*48*/ความว่าใน ๑๔ อย่างนี้ โกศแปดเหลี่ยมและโกศโถเก่ากว่าทุกอย่าง ทรงสันนิษฐานว่า มีมาแต่ครั้งรัชกาลพระเจ้ากรุงธนบุรี แต่ผู้ทรงพระนิพนธ์ทรงจำกัดวงเรื่องไว้เพียงบรรยายประวัติของโกศ เท่าที่ใช้อยู่ในราชการ หาได้เลยไปถึงขนบธรรมเนียมที่ใส่ศพในโกศไม่ เรื่องจึงยุติอยู่เพียงเท่านี้
ที่หมายของบันทึกฉบับนี้ คือจะพยายามแนะทางที่จะพิเคราะห์ดูต่อไปว่าเรามีเหตุอย่างไรจึงเอาศพชั้นสูงใส่โกศ ไทยเราคิดขึ้นเองหรือได้ธรรมเนียมมาแต่ไหน ฯลฯ การพิจารณาในชั้นต้น ขอตั้งปัญหาหลังก่อนว่า ไทยเราคิดเองหรือได้ธรรมเนียมมาแต่ไหน บรรดานานาประเทศเท่าที่รู้กันอยู่ ไม่ปรากฏว่าในเวลาใด ๆ ได้ใช้ประเพณีนี้ในแห่งใด นอกจากประเทศกัมพูชา แต่ราชประเพณีในกรุงกัมพูชาในสมัยหลัง ๆ นี้ ดูจะมีมูลไปจากราชประเพณีไทยเสียมาก จึงน่าเชื่อว่าไม่ใช่คนไทยเป็นผู้ไปได้ธรรมเนียมนี้มาแต่กัมพูชา หากกัมพูชาได้ไปจากไทย ที่จริงได้เคยทราบอยู่เหมือนกันว่าในประเทศญี่ปุ่นเขาใช้หีบตั้งใส่ศพคนจนฝัง เพื่อจะออมเนื้อที่ในสุสาน แต่ประเพณีนี้เป็นผลตรงข้ามกับของไทย คือใช้สำหรับศพคนชั้นต่ำ มิใช่คนชั้นสูง และถึงอย่างไรก็ดี ประเพณีญี่ปุ่นหาใคร่จะได้ปรากฏว่า ให้ผลมาถึงราชประเพณีไทยไม่ ฉะนั้นจึงน่าจะตัดข้ออ้างถึงญี่ปุ่นนี้ออกไปได้อีก ในประเทศจีน ก็เคยเห็นภาพเอาศพนั่งในลอง แต่เขาเพ่งเล็งให้แปลไปในทางศาสนามากกว่ายศ ก็เมื่อเช่นนั้น วิธีใส่ศพในโกศ มีเป็นราชประเพณีที่ไทยคิดขึ้นเองหรือ ในข้อนี้ควรสอบสวนต่อไปโดยวิธีปฏิโลม คือตรวจหลักฐานทางประวัติศาสตร์ย้อนหลังขึ้นไป
/*49*/ตามพระนิพนธ์เจ้านายสามพระองค์ที่อ้างมาแล้วนั้น โกศที่ใช้กันอยู่ทุกวันนี้ ไม่มีเก่าขึ้นไปกว่ารัชกาลพระเจ้ากรุงธนบุรี แปลว่าได้ความถอยหลังขึ้นไปเพียง (พูดกันอย่างง่าย ๆ ว่า) สัก ๑๗๐ ปี กว่า ๆ แต่ถ้าจะว่าถึงธรรมเนียมที่ใช้โกศแล้ว ในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา (ฉบับพระราชหัตถเลขา) กล่าวว่าสมเด็จพระเอกาทศรถโปรดให้บรรจุพระบรมศพสมเด็จพระนเรศวรเป็นเจ้าในมหากฤษฎาธาร (พ.ศ. ๒๑๔๘ ตามศักราชสอบใหม่ในประชุมพงศาวดารเล่ม ๕) และไม่พบกล่าวถึงในที่ใดอีก จนถึงตอนพระนารายณ์สวรรคต ซึ่งกล่าวว่าเชิญพระศพลงบรรจุในพระบรมโกศ (พ.ศ. ๒๒๑๓ ตามศักราชสอบใหม่) ต่อจากนั้นมา ยังมีกล่าวถึงอีกเพื่อง ๆ จนกระทั่งออกพระนามพระเจ้าแผ่นดินพระองค์หนึ่ง (พ.ศ. ๒๒๗๕-๒๓๐๑ ตามศักราชสอบใหม่) ว่า พระเจ้าอยู่หัวในพระบรมโกศ ดั่งนี้ คำว่า มหากฤษฎาธาร (มหา+กฤษฎ+อาธาร) แปลว่าโกศหรืออะไรแน่ ข้าพเจ้าไม่ทราบ ได้แต่เพียงสงสัยว่าจะเป็นโกศ อนึ่งพึงสังเกตคำที่ว่า อาธาร ไว้ เพราะจะได้ยกขึ้นกล่าวต่อไปข้างหน้า
คราวนี้จะขอย้อนไปพิจารณาคำว่า โกศ โดยนิรุกตินัยเสียก่อน คำเดิมเป็นภาษาสํสกฤต แปลว่าเครื่องห่อหุ้มหรือครอบ นักปราชญ์ฝรั่งเศสเดิมได้ทุ่มเถียงกันมามากว่าศัพท์ โกศ แปลว่าอะไรแน่มีในศิลาจารึก บางคนว่าแปลว่าเทวาลัยที่ประดิษฐานศิวลึงค์ บางคนแนะว่าศิวลึงค์เอง บางคนแปลว่าปรางค์1 ในมัธยมประเทศสมัยพาณกวีที่แต่งตำนานเรียกว่า /*50*/หรรษจริต (พ.ศ. ๑๑๘๘) ซึ่งเป็นพระราชประวัติพระเจ้าหรรษ แห่งกานฺยากุพฺชนคร ในสมัยเดียวกันนั้นกล่าวถึงมุขโกศ โดยอธิบายคำว่า มุขโกศ นี้มีครอบที่มีหน้า (มุข) ซึ่งได้ครอบลึงค์ (คือที่เราเรียกกันว่า ศิวลึงค์)
ในสมัยที่ประเทศจัมปาของพวกจามรุ่งเรือง ก็ปรากฏว่าใช้โกศเป็นครอบประดับลึงค์นี้เหมือนกัน ฉะนั้นในการที่จะกล่าวต่อไปถึงวิธีใช้โกศของพวกจามนี้ จึงควรอธิบายแทรกด้วยเรื่องลึงค์นี้ก่อน
ในอินเดียเมื่อพุทธศาสนาทรุดโทรมลงแล้ว ศาสนาฮินดูได้เจริญงอกงามขึ้นแทนที่ หลักของศาสนาฮินดูคือการนับถือพระเป็นเจ้าทั้งสาม กล่าวคือพระพรหมผู้เลี้ยงโลก พระศิวะหรืออิศวรผู้สร้างสรรพสิ่งอันมีชีวิต พระวิษณุหรือนารายณ์ผู้ทำลาย พวกที่ถือศาสนานี้ บางพวกนิยมถือพระศิวะเป็นใหญ่ บางพวกนิยมถือพระวิศณุเป็นใหญ่ จำพวกเรานิยมยกย่องลึงค์ อันเป็นเครื่องหมายมเหศรศักดานุภาพที่จะสร้าง และบูชาศิวลึงค์กว่าปูชนียวัตถุทั้งปวง ฝ่ายพวกชาวอินเดียที่อพยพมาตั้งบ้านเรือนในประเทศจัมปาและเป็นครูบาอาจารย์ของชาวพื้นเมืองนี้เป็นพวกแรกคือฝ่ายพระศิวะ จึงพาเอาลัทธิยกย่องศิวลึงค์นี้ข้ามทะเลมาด้วย แต่ยังซ้ำเสริมความยกย่องนี้ขึ้นอีก โดยสมมตเอาลึงค์ เครื่องหมายพระศิวะนี้เอง ขึ้นเป็นพระเป็นเจ้า ทำนองว่าพระศิวะแสดงพระองค์เป็นศิวลึงค์ จึงเกิดสร้างศิวลึงค์ขนานนามถวายเฉพาะองค์ ๆ เสียด้วย ทำนองคล้าย ๆ กันกับที่ไทยเราสร้างพระพุทธรูป แล้วขนานพระนามถวาย ว่าพระพุทธ/*51*/ชินราช พระพุทธชินสีห์ เป็นต้น ต่างกันแต่ไทยเรามีหลักว่าพระพุทธรูปนั้นเป็นเพียงวัตถุเครื่องเตือนใจให้ระลึกถึงพุทธาธิคุณ ฝ่ายเขาถือว่าพระผู้เป็นเจ้ามาประทับสิงอยู่ในศิวลึงค์นั้น เมื่อได้อธิบายแทรกเรื่องการนับถือบูชาศิวลึงค์แล้ว ขอย้อนกลับเข้าหาเรื่องเดิมต่อไป
ศิลาจารึกในเมืองมิสอนในประเทศจัมปาที่กล่าวถึงโกศ มีดังต่อไปนี้
รายที่ ๑ (พ.ศ. ๑๖๒๓)1
โกศทองคำ ประดับมณีขนาดใหญ่อันวิจิตรแวววาวยิ่ง ส่องแสงสว่างยิ่งกว่าพระทินกร กระทำให้มีแสงสว่างทั้งกลางคืนกลางวัน ด้วยรัศมีแห่งแก้วมณีเหล่านั้น โกศนี้ประดับด้วยมณีรัตนทั้งสี่ด้าน เป็นของซึ่งพระเจ้าหริวรฺมนทรงพระราชอุทิศถวายแด่พระศรีอีศานภเทฺรศฺวรผู้เป็นเจ้า (คือศิวลึงค์ที่ทรงสถาปนาขึ้น)
จำเนียรกาลมา ได้ทรงสร้างโกศทองอันงามวิจิตรยิ่งกว่าสูรยจันทร ประดับด้วยแก้วมณีทั้งสี่มุข พระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐและมีพระปัญญายิ่ง ได้ยกโกศนี้ถวายแด่พระศิเวศานลิงค ซึ่งโปรดให้สร้างขึ้นเมื่อปี ๑๐๒๒ ศก (ปีมหาศักราชซึ่งตรงกับ พ.ศ. ๑๖๒๓)
รายที่ ๒ (พ.ศ. ๑๖๓๑)2
/*52*/พระบาทศรีชยอินทรวรฺมเทพ ทรงตระหนักในพระหฤทัยว่า พระภัทเรศวรเจ้าเป็นใหญ่เหนือสรรพสิ่งทั้งปวงที่ปรากฏในโลกนี้ จึ่งโปรดให้สร้างโกศทองหกหน้า ( ษณฺมุข) ประดับด้วยนาคภูษณและพลอยสีฝังบนยอดแห่งศิขรมกุฎ (เหนือโกศนั้น) อนึ่งอูรฺธฺวโกศนั้นแล้วไปด้วยทองอร่าม แล้วโปรดให้ทำอาธารใต้โกศ ประดับสูรฺกานตฺมณีหน้าทั้ง ๖ ของโกศนั้น (แต่ละด้านเรียวขึ้นไปเป็นหัวนาค) ในด้านที่แปรสู่ทิศบูรพานั้น ยอดแห่งเศียรนาคราชฝังทับทิม ด้านอีสานและหรดีฝังนิลในลูกตานาคราช ด้านใต้ฝังทับทิมบนยอดเศียรนาคราช ด้านประจิมฝังบุษราคัมบนเศียรนาคราช ด้านอุครฝังอุตตรัตน โกศทองนี้หนัก ๓๑๔ กิล กับ ๙ ทรม ยอดหกเหลี่ยม กับเศียรนาคราช และอาธารซึ่งหงายรับโกศนั้นหนัก ๑๓๖ กิล รวมทั้งสิ้นเป็นน้ำหนัก ๔๕๐ กิล ๙ ทรม
ศก ๑๐๑๐ (คือ พ.ศ. ๑๖๓๑)
รายที่ ๓ (พ.ศ. ๑๗๙๗)1
พระราชาพระองค์นี้ (ปรเมศวรวรฺมนที่ ๒) ทรงมีสมบัติ์ห้าคือ พระเมตตาสมบัติ  พระเกียรติสมบัติ พระคุณสมบัติ พระรูปสมบัติ พระวีรยสมบัติ ฉะนั้นเพื่อให้สมบัติทั้งห้านี้ปรากฏพร้อมกัน จึ่งได้ทรงสร้างครอบ (โกศ) ขึ้นไว้ ถวายพระมเหศวรเจ้า เป็นห้าด้านดั่งนี้
/*53*/โกศนี้เครื่องประดับเป็นทอง ๒๓๒ ชิ้น เป็นมณีมีค่า ๘๒ ชิ้น เป็นไข่มุกด์ ๖๗ ชิ้น เป็นเงิน ๒๐๐ ชิ้น
สังเกตตามที่ปรากฏในศิลาจารึก ๓ แผ่นข้างบนนี้ จะได้ความว่าโกศนั้นใช้เป็นครอบสำหรับศิวลึงค์ ไม่ต้องสงสัย ครอบนี้ทำด้วยทองหรือโลหะอันมีค่า ประดับด้วยแก้วมณีและลวดลายอันวิจิตร ทำเป็น ๖ ด้าน (ไทยเราเห็นจะต้องใช้สำนวนว่า ๖ เหลี่ยม) ก็มี ๕ ด้าน ก็มี ๔ ด้านก็มี ไม่สู้จำกัดในเรื่องจำนวน ปรากฏความในจารึกอื่น ๆ ต่อไปอีกว่า ครอบสวมศิวลึงค์นี้แบ่งเป็นสามส่วน ส่วนล่างที่สุดที่ไทยเราเรียกว่าฐานนั้น ในจารึกภาษาสํสฤกตของจามเรียกว่า อาธาร แปลว่าที่รับ หรือที่รอง ส่วนกลางคือตัวโกศเรียกว่า อูรฺธฺวโกศ แปลว่าครอบตั้ง ส่วนบนที่เราทำเป็นฝานั้นเรียกว่า นาคภูษณ แปลว่า เครื่องประดับเป็นรูปนาค บางโกศทำตอนบนเป็นหัวนาคบางทีก็หลายหัว หันหน้า ๆ ละด้านก็มี บางทีทำอาธารเป็นรูปตัวนาคขด ก็มี เข้าใจว่าทำนองอาสนะพระนาคปรกฉะนั้น อนึ่งขอให้สังเกตคำว่า อาธาร แล้วแต่ต้น บัดนี้จะไขความว่าน่าสังเกตด้วยเหตุไร ในจารึกนี้ใช้ อาธาร สำหรับฐานโกศ ในพระราชพงศาวดาร (เขียนสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร) ใช้อาธารสำหรับอะไรอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นที่บรรจุพระบรมศพสมเด็จพระนเรศวร ในปัจจุบันนี้ มีคำว่าพระจิตกาธาร แต่ไม่ได้แปลว่าโกศหรือส่วนใดส่วนหนึ่งของโกศ กลับไปแปลว่ากองฟืน ซ้ำปทานุกรมแปลงเขียนเสียว่า จิตกาธาร ด้วยที่จริงการที่เราใช้ว่า จิตกาธาร นั้น หากจะแปลก็ได้ความ โดยไม่/*54*/ต้องเอาไปแปลงเป็นจิตกาธาร คือแปลว่า อาธาร ที่รองซึ่งเป็นกองฟืน (จิตก) แต่ทั้งนี้ย่อมเป็นการแปลงความหมายของที่รองในชั้นเดิมไป คือแทนที่ อาธาร จะหมายความว่าส่วนล่างหรือฐานของโกศ คำนี้กลายเป็นกองฟืน อันเป็นที่รองใต้ส่วนล่างของโกศนั้นลงไปอีกชั้นหนึ่ง ยังได้ความต่อไปอีก1 ว่าโกศในโบราณนั้น ถอดได้เป็นชิ้น ๆ จึงได้ปรากฏในจารึกต่าง ๆ ว่า ด้านนั้นหนักเท่านั้น ๆ2 วิธีประกอบโกศดูก็จะคล้าย ๆ โกศของเรา ซึ่งถอดออกได้เป็นชิ้น ๆ เหมือนกัน แม้ลองในของเรา ก็อาจจะจำลองมาจากของเดิมที่อยู่ข้างในโกศก็เป็นได้
ฉะนั้นจะเห็นได้ว่า เรามีเกณฑ์น้อยนัก ที่จะยกขึ้นพิจารณาได้ในทางประวัติศาสตร์ แต่เราอาจจะมีทางสันนิษฐานประการใดบ้างหรือไม่ เพียงเวลานี้ เรามี
๑. หลักฐานว่าพวกจาม ได้ใช้เครื่องครอบศิวลึงค์อันมีค่าเพราะนับถือศิวลึงค์ดุจองค์พระอิศวร (หรือศิวะ) ประมาณเวลาลงมาได้เพียงในราวพุทธศตวรรษที่ ๑๘ ซึ่งเราเรียกว่าโกศ
๒. หลักฐานว่า ไทยใช้โกศเป็นเครื่องบรรจุพระบรมศพเท่าที่ได้พบแล้วมีตั้งแต่พุทธศควรรษที่ ๒๒ เป็นต้นมา
ปัญหาจึ่งมีว่า หลักฐานทั้งสองนี้จะมีทางโยงต่อกันหรือไม่
/*55*/เราย่อมรู้อยู่ว่า วัฒนธรรมอย่างเดียวกันกับของจามนั้นได้มาปรากฏในกัมพุชเทศ ในเวลาต่อมา ตามศิลาจารึกเขมรกล่าวว่า พระเจ้าชยวรฺมนฺที่ ๒ ข้ามมาจากชะวา เมื่อ พศ. ๑๓๔๕ ได้ทรงเป็นผู้ริเริ่มยกย่องศิวลึงค์เป็นพระเทวราช กล่าวคือ ถือว่าอำนาจอธิปไตยของพระราชานั้น เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับมเหศรศักดานุภาพของพระอิศวรเป็นเจ้า อันพึงสำแดงให้ปรากฏแก่ตามนุษย์ด้วยรูปศิวลึงค์ ด้วยเหตุฉะนั้น เมื่อพระเจ้าแผ่นดินเสด็จสวรรคต ซึ่งมีราชประเพณีที่ยกย่องพระองค์ขึ้นสู่ฐานะแห่งพระเป็นเจ้า ดั่งจะได้เห็นจากวิธีที่ขนานพระนามถวายพระบรมศพว่า พระปรมวิษณุโลก พระปรมศิวโลก ฯลฯ ข้าพเจ้าจึ่งสันนิษฐานว่าเมื่อพระบรมศพมีฐานะเสมอด้วยพระเป็นเจ้าได้แล้ว คนครั้งนั้นก็อาจเห็นว่าครอบสำหรับพระเป็นเจ้า ก็น่าจะใช้ครอบทรือบรรจุพระบรมศพได้ดุจกัน ไทยเราก็คงได้ธรรมเนียมใช้โกศทรงพระบรมศพพระเจ้าแผ่นดิน ด้วยประการฉะนี้ ส่วนการที่เอาโกศมาใช้สำหรับชั้นต่ำ ๆ กว่าพระเจ้าแผ่นดินลงมานั้น ก็ไม่เป็นของแปลกประหลาดอันใด เพียงเปรียบเทียบดูกับเรื่องแสดงพระยศอื่น ๆ ก็จะเห็นได้ว่า มีอาการผันแปรลงมาโดยลำดับการได้ทั้งนั้น คำราชาศัพท์ เป็นต้น ที่เห็นได้ว่าเดิมเป็นของสำหรับพระเจ้าแผ่นดิน แล้วก็ลดลงมาทุกที เช่นคำว่า ข้าพระพุทธเจ้า ภายในชั่วอายุคน ๆ เดียว ก็ดูเหมือนค่อย ๆ ลดชั้นลงมาทุกที จนบัดนี้แม้คนเช่นข้าพเจ้าก็ถูกคนบางคนพูดด้วย โดยเรียกตัวเองว่าข้าพระพุทธเจ้า หากคอยห้ามกันอยู่ จึ่งมิใคร่แพร่หลายนัก
/*56*/ความที่เอามาบันทึกข้างต้นนี้ เป็นข้อเท็จจริง และเพราะเหตุที่อยากจะชักชวนท่านผู้รู้ให้สอบสวนและวินิจฉัย จึงได้ทำหมายเหตุอ้างหลักฐานที่มาเพื่อจะได้ค้นต่อได้โดยสะดวก ข้อสันนิษฐานของข้าพเจ้าเองมามีอยู่เฉพาะช่วงท้ายนี้เท่านั้น แต่จะผิดถูกเพียงไร ข้าพเจ้าไม่อาจยืนยันที่สัณนิษฐานอย่างนี้ ก็เพื่อจะแนะทางสำหรับท่านผู้รู้ จะได้สะดุดตาและชี้ขาดต่อไป
ยังมีหลักฐานประกอบอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งท่านเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดีแนะขึ้น ทำให้ข้าพเจ้ามั่นใจยิ่งขึ้นว่า โกศที่เราใช้บรรจุพระศพนี้จะได้มาจากโกศที่โบราณใช้ครอบศิวลึงค์ หรือองค์พระอิศวรเป็นเจ้า หลักฐานประกอบที่ว่านี้เป็นดั่งนี้ ที่สำหรับประดิษฐานโกศเวลาเผานั้น เราเรียกกันว่าเมรุ จริงอยู่เวลานี้เมรุ ใช้สำหรับตั้งทั้งโกศ ทั้งหีบ แค่น่านึกว่าในชั้นเดิมคงจะใช้แต่สำหรับโกศแล้วก็ค่อย ๆ ลดชั้นลงมา โดยลำดับ (ตามเคย) คำว่าเมรุนี้ก็ใช่อื่นไกล คือภูเขาที่ในโบราณสมมตกันว่าเป็นที่ประทับเทวดา มีพระอิศวร เป็นต้น ซึ่งน่านึกว่าเมื่อเอาโกศมาใช้ ใส่ศพ และโกศก็คือครอบของศิวลึงค์หรือพระอิศวร ที่สำหรับตั้งโกศ ก็ต้องเป็นภูเขาพระเมรุที่ประทับของท่านเหตุฉะนั้นจึงนิยมกันว่าเมรุต้องสูงต้องขึ้นด้วยบันได (ยิ่งมากชั้นก็ยิ่งเป็นเกียรติสูง) จึงเห็นว่าเป็นหลักฐานอันยืนยันซ้ำอีกอย่างหนึ่งว่า โกศใส่ศพของเราจะมาแต่โกศครอบพระศิวลึงค์นั้นเอง
/*57*/ยังมีเบญจาอีกอย่างหนึ่ง สำหรับรองโกศ ในเวลายังไม่ออกเมรุ เบญจานี้ สมเด็จกรมพระยาดำรง ฯ ได้เคยทรงทักว่ารูปเหมือนกันกับฐานแห่งเทวาลัยปักษีจำกรง ที่นอกกำแพงนครธม เทวาลัยนั้นก็เป็นของพระอิศวรเป็นเจ้าอีกเหมือนกัน.
/*58*/เรื่องโกศ
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์
ทรงบันทึกประทานมา
อ่านบันทึกซึ่งเรียกชื่อว่า “ธรรมเนียมใส่โกศมาแต่ไหน” รู้สึกว่าความในคำจารึกของจามนั้นทำให้แจ้งในคำ โกศ ขึ้นได้ ว่าทำขึ้นเพื่อใช้ครอบพระศิวลึงก์ จึงได้เรียกว่า “โกศ” ต่องเป็นโกศอัฐ ไม่ใช่โกศศพ อันเคยสงสัยมาแล้วว่าโกศศพจะถ่ายขยายออกมาจากโกศอัฐิหรือมิใช่ แต่ก็เห็นว่าไม่ใช่ เพราะโกศศพมีส่วนเตี้ยกว่าโกศอัฐิมาก โกศอัฐินั้นมีส่วนสูงสมควรอย่างยิ่งที่จะเป็นเครื่องครอบพระศิวลึงค์ แต่ก่อนเคยคะเนว่าเดิมทีจะเอากระดูกใส่กล่องกลัก เช่นกล่องพระราชสาส์น กลึงฐานต่อเข้าให้ตั้งได้ ด้วยกล่องนั้นย่อมทำปากผายอยู่เป็นปกติ เช่นกล่องเข็มกล่องดินสอ ซึ่งทำใช้กันในการบวชนาคเป็นต้น แต่คาดผิดไป ที่แท้จะเป็นไปตามความจารึกศิลาของจามนั้นเอง ที่แรกก็จะบรรจุพระบรมอัฐิของพระเจ้าแผ่นดินก่อน เพราะถือว่าพระเจ้าแผ่นดินก็คือองค์พระเป็นเจ้าย่อมบรรจุรวมกันได้ การถือว่าพระเจ้าแผ่นดินเป็นองค์เดียวกับพระเป็นเจ้านั้น ก็มาต้องกับประเพณีไทยเรา ซึ่งอาจเห็นได้จากขานพระนามพระเจ้าแผ่นดินว่า “สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว” แล้วทีหลังไม่ว่าอัฐิใครก็ใช้บรรจุด้วยโกศทั้งสิ้น ได้เคยเห็นโกศอัฐิฉลักด้วยไม้ใบหนึ่ง มีมุขสี หม่อมเจ้าปิยภักดีนารถเก็บเอามาไว้ แรกเห็นก็นึกว่าเขาทำเล่นแผลง ๆ แท้จริงก็ตรงกับที่กล่าวไว้ในจารึกของจามทีเดียว แต่จะใช้เป็นที่บรรจุอัฐิใครชั้นใดนั้น ทราบไม่ได้
/*59*/ในข้อที่โกศทุกอย่างมีทำทั้งกรุงธนบุรีเป็นสูงสุด ก็จำต้องเป็นเช่นนั้น เพราะกรุงเก่าต้องแตกเสียไป สิ่งใด ๆ จะตกทอดมาถึงกรุงรัตนโกสินทร์ได้นั้น น้อยนัก ที่ตกมาถึง ก็เห็นจะเป็นหนังสือ เป็นมากกว่าอย่างอื่น แม้กระนั้นก็เก็บได้มาแต่หัวเมือง ซึ่งไม่ได้แตกเสียไปด้วย ใช่ว่าจะได้มาแต่กรุงเก่าก็หามิได้ เหตุดั่งนั้น บรรดาของใช้จึงจำต้องสร้างขึ้นใหม่ทั้งสิ้น
ข้อที่ตรวจพงศาวดาร พบมีกล่าวถึงแต่พระบรมศพสมเด็จพระนเรศวรเข้าสู่พระกฤษฎาธาร และพบว่าแต่งพระบรมศพสมเด็จพระนารายณ์เข้าสู่พระโกศนั้น คำว่า “กฤษฎาธาร” เคยเห็นมาในที่อื่นเป็นหลายแห่ง แต่ไม่เข้าใจว่าหมายเป็นโกศ เข้าใจว่าหมายเป็นที่ตั้งงาม ๆ เช่นบุษบก เป็นต้น ได้ตรวจสอบพจนานุกรมภาษาสํสกฤตคำว่า “กฺฤษฎ” เพื่อรู้ว่าเป็นอะไร ได้คำแปลเป็นว่า ไถนา ทุ่งนา ไม่เข้าทางที่ต้องการ จึ่งคิดว่าอาจเขียนเคลื่อนคลายมาเสียแล้วก็เป็นได้ สงสัยว่าเดิมจะเป็น “กูฎาธาร” การเชื่อพงศาวดารนั้น อยู่ข้างจะยาก เพราะคนแต่งก็เกิดทีหลัง ความรู้ของคนมีอย่างไรก็เอาปรุงเข้ากับเรื่องซึ่งได้ยินมา จะฟังว่าถูกก็เป็นอันยาก อย่าหาแต่เรื่องซึ่งแต่งไว้ในสมุด ซึ่งเราได้ดูนั้นเลย แม้แต่คำแต่งซึ่งจารึกไว้ในหลักศิลา เช่นหลักศิลาครั้งขุนรามคำแหง เป็นต้น มีนักปราชญ์หลายคนจับได้ว่าแต่งหลายปาก เราจะเชื่อได้หรือไม่ว่าคำเหล่านั้นแต่งขึ้นครั้งแผ่นดินขุนรามคำแหง แล้วเขาจะจารึกลงศิลาเมื่อไร เราก็รู้ไม่ได้ รู้ได้แต่เพียงว่าศิลาจารึกเก่ากว่าสมุดพงศาวดารซึ่งเราเห็นเท่านั้น พูดถึงพงศาว/*60*/ดารซึ่งได้เห็น ก็เสียดายที่จะข้ามไป ไม่กล่าวถึงสมุดเล่มหนึ่งไม่ได้ สมุดเล่มนั้นเป็นหนังสือซึ่ง เดอ ปีนโต1 แต่ง กล่าวถึงงานพระบรมศพสมเด็จพระชัยราชา ดูประหนึ่งว่าเป็นศพหีบ เมื่อเห็นก็เชื่อว่าเป็นความจริงดั่งนั้น เพราะเขาเขียนเวลานั้น แต่ภายหลังมิสเตอร์ ว. เอ. ร. วูด ค้านว่าไม่จริง2 ไม่ได้เห็นเอง แต่ปรุงขึ้นแต่ตามที่ได้ยินข่าว พิจารณาก็เห็นว่าค้านถูก เรื่องนั้นเป็นอันตกไปด้วยความเสียใจ
ในการที่คิดจับเอาหลัก ว่าโกศศพนี้มีขึ้นในเมืองเราเมื่อไรนั้นเป็นความคิดชอบอย่างที่สุด เป็นการมั่นแม่นที่มีพระเจ้าแผ่นดินกรุงเก่าพระองค์หนึ่ง ซึ่งเรียกกันว่า “พระบรมโกฐ” นั่นหมายความว่าได้แต่งพระบรมศพเข้ามาสู่พระโกศเมื่อสวรรคตแล้วเป็นการแสดงว่าโกศศพครั้งนั้นมีแล้ว และถ้าจะค้นหาต่อขึ้นไปอีกก็มีหนังสือฉบับหนึ่ง ซึ่งชื่อว่า “สมเด็จพระบรมศพ” กล่าวถึงเรื่องเชิญพระศพกรมหลวงโยธาเทพย์อันแต่งไว้ในพระโกศ ออกสู่พระเมรุ ในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าท้ายสระตีพิมพ์แล้ว ดูเหมือนว่าได้มาแต่นครศรีธรรมราช น่าเชี่อว่าเป็นหนังสือแต่งในเวลานั้น ไม่ใช่คนชั้นหลังแต่ง เพราะมีคำแปลก ๆ ซึ่งคนชั้นหลังจะไม่รู้พูด และมีสิ่งต่าง ๆ ซึ่งคนชั้นหลังจะไม่รู้ว่ามี ถ้าเชื่อว่าเป็นหนังสือเขียนครั้งนั้น ก็เป็นอันว่าศพโกศมีมาแต่ในแผ่นดินพระเจ้าท้ายสระ เแล้วเป็นทางตราว่ามีโกศแล้ว สูงขึ้นไปกว่าแผ่นดินพระเจ้าบรมโกฐได้อีกแผ่นดินหนึ่ง
/*61*/เมื่อคิดดูว่าโกศศพจะมาแต่อะไร ก็คิดเห็นไปว่า ทีจะมาแต่มณฑปที่ตั้งศพ แต่ย่นให้เล็กลง มีสิ่งซึ่งพาให้คิดเห็นไปเช่นนั้น เรียกว่าโกศมณฑป แม้โกศอย่างอื่น เช่นโกศกุดั่นหรือโกศแปดเหลี่ยม ฝาก็เป็นมณฑป ย่อมนำไปให้เห็นอยู่ว่ามาแต่มณฑปนั่นเอง ถ้าจะค้านว่าโกศเป็นรูปอย่างหนึ่ง มณฑปเป็นรูปอย่างหนึ่ง จะมาแต่มณฑปอย่างไรได้ ถ้าค้านดั่งนั้นก็แก้ได้ว่าไม่ประหลาดเลย รูปโกศที่ปากผาย ก็เป็นไปตามทรงทวยที่ค้ำชายมณฑปนั่นเอง เปรียบว่าถ้าเอาผ้าห่อโกศมณฑปมาให้ดู จะเห็นเหมือนเช่นโกศปากผายอย่างโกศไม้สิบสองเป็นต้นนั้นเอง แต่ถ้าจะเอาผ้าห่อโกศอัฐิมาให้ดู จะเห็นเป็นห่อมณฑปไม่ได้ ด้วยมีส่วนสูงมากไป เช่นกล่าวมาข้างต้นแล้ว ส่วนโกศที่ยอดเป็นรูปมงกุฎ คิดว่าทำแก้เปลี่ยนไปทีหลัง
สิ่งที่พาให้คิดเห็นไปว่าโกศมาแต่มณฑปมีอีกอย่างหนึ่ง ก็คือชั้นที่ตั้งโกศศพ อันชั้นที่ตั้งโกศศพนั้นมีสองอย่าง อย่างน้อยเป็นชั้นแว่นฟ้า คือแท่นกระจก สำหรับรองตั้งในเรือน อย่างใหญ่เป็นชั้นเบญจาหุ้มทองหุ้มเงิน หุ้มทองอังกฤษ อย่างใดก็แล้วแต่ ต้องการให้ดีเลว สำหรับใช้ออกตั้งงานเมรุ เห็นได้ว่าทำเป็นของใหญ่สำหรับกลางแจ้ง จึ่งมีพะนัก มีซุ้มประตู ซุ้มรูปภาพ รูปร่างก็เป็นอย่างเดียวกันกับโบโรบุดูร์ที่เกาะชะวา ซึ่งก่อไว้ด้วยศิลา ขาดอย่างเดียวแต่เบญจาไม่มีกระได เพราะย่นเล็กลง ประตูแห่งเบญจาคนเข้าไม่ได้ จึ่งไม่ทำกระไดนั้น เห็นได้ว่าโกศต้องเป็นมณฑปใหญ่ งานที่เอาชั้นแว่นฟ้าออกตั้งเมรุแทนเบญจา/*62*/ก็มี แต่พึงเข้าใจเถิดว่านั้นเป็นการลดละ เพื่อไม่ให้เปลืองแรงต้องทำเบญจา
มีของเชลยศักดิ์ซึ่งจะเปรียบกันได้อย่างหนึ่ง เรียกว่า “เครื่องศพ” ทำเหมือนกับเบญจาทุกอย่าง เว้นแต่ยาวรีเพื่อให้เหมาะแก่ที่จะตั้งหีบศพ หีบศพนั้นทำมียอดเป็นมณฑปก็มี เรียกว่า “เหม” เป็นยอดเดียวก็มี เป็นสามยอดก็มี ที่ทำยอดเป็นทรงมงกุฎก็มี แต่นั้นทำเปลี่ยนไปตามยอดโกศ
หีบหรือโกศก็มียอดเป็นมณฑปอยู่เหมือนกัน อาจคิดถ่ายทำจากมณฑปมาด้วยกันก็ได้ มณฑปจะเป็นรูปยาวรีก็เป็นได้ ดูแต่ยอดประตูอย่างเก่า เขาทำยอดยาวรีเหมือนกัน หรืออีกนัยหนึ่ง จะร่นหีบให้สั้นและไขให้สูงขึ้น ก็จะกลายเป็นโกศไปได้เหมือนกัน แต่อย่างไรก็ดี เห็นจะเอาเป็นแน่ได้ว่าเมืองเรานี้หีบมีมาก่อนโกศ แต่โกศศพจะมาแต่ไหน หรือจะมาแต่อะไรนั่นควรคิดอยู่มาก
ทางที่เป็นหีบศพมาก่อน ก็เห็นได้อยู่ที่พระศพพระพุทธเจ้า นับว่าเป็นสูงที่สุดอยู่แล้ว ทำกันที่ไหนก็เห็นเป็นหีบที่นั่น ไม่เป็นโกศเลย หรือจะว่าเคยทำมาดั่งนั้นก็ทำกันไปตามเคย หรือจะว่าให้ใกล้กับราง อย่างที่กล่าวไว้ในพระบาลีก็ตามที แม้ตัดเสีย ก็มีจะเห็นได้อีกอย่างหนึ่งคือตารางเผาศพ ซึ่งปักเป็นสี่เหลี่ยม แต่มีหกเสา สองด้านเสาเบียดเสียดกันจนต้องแก้เป็นสี่เสาในภายหลัง เหตุใดจึ่งปักตรารางหกเสาเป็นสี่เหลี่ยม ก็ไม่เห็นเหตุอย่างอื่น นอกจากทำเพื่อเผาศพโภศ แล้วก็ยืนอยู่เผาศพไปด้วย ทำให้หัวท้ายหีบยื่นพ้นตารางออกไปจนน่าเกลียด เป็นเหตุให้รำคาญ/*63*/ตาอยู่ทั่วกัน จะเห็นเป็นการส่อตัวเองได้ ว่าที่มีหกเสานั้น แต่ก่อนเคยปักยาวเป็นสองห้อง เหมาะแก่หีบศพ นี่เป็นการแสดงว่าหีบมีมาก่อนโกศ
ส่วนทางที่สงสัยว่าจะร่นหีบให้สั้นเข้า และไขให้สูงขึ้น กลายเป็นโกศ ก็มีเรื่องประกอบอยู่เหมือนกัน ได้ยินสมเด็จพระวชิรญาณวงศ์ท่านเล่าว่า ท่านได้เคยไปเห็นศพสมภารที่นครศรีธรรมราช เขาแต่งศพให้นั่งเอาใส่ลุ้งสี่เหลี่ยมมียอดเป็นมณฑป เรียกว่า “หีบนั่ง” นั่นเข้าทางร่นหีบลงเป็นโกศ แต่อาจมาทางอื่นก็ได้ เคยได้ยินสมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพตรัสเล่าว่า สมภารวัดประดู่ ที่กรุงเก่า แม้ตายลงเขาก็แต่งศพนั่งใส่ลุ้ง ทำให้นึกขึ้นได้ ว่าได้เคยเห็นศพสมภารวัดเล่งเน่ยยี่ ซึ่งเรียกดัดเป็นไทยว่าวัดมังกรกมลาวาส เขาแต่งศพใส่ลุ้งตั้งไว้ในโรงทึมที่วัดนั้นเหมือนกัน จึงไปสอบถามพระจีนวังสสมาธิวัตร (เรียกกันว่าอาจารย์แมว) สมภารใหม่ ว่ายศเพียงไรจึงแต่งศพนั่ง ยศเพียงไรจึงแต่งศพนอน ท่านบอกไปเสียอย่างหนึ่งว่าไม่เกี่ยวด้วยยศ ถ้าตายนั่งโดยเข้าสมาธิภาวนา เขาก็แห่งศพนั่ง ถ้านอนตาย เขาก็แต่งศพนอน ด้วยเขาไม่อยากถูกต้องศพมากนัก เมื่อทราบทางดังนี้ ก็เข้าใจได้ ว่าศพสมภารวัดประดู่นั้นทำเทียบพระจีนที่ขลัง เพราะถือกันว่า สมภารวัดประดู่นั้นขลังในทางลงเครื่อง ย่อมเกี่ยวแก่สมาธิภาวนาอยู่เหมือนกัน แต่เหตุไฉนจึงแต่งพระบรมศพ ตลอดถึงศพที่สูงศักดิ์ ซึ่งไม่เกี่ยวกับสมาธิภาวนาให้นั่งลงโกศด้วยเล่า เมื่อนึกมาถึงนี่ ก็นึกได้ว่าได้เคยอ่านหนังสือเรื่อง “สิบสองเหลี่ยม” ในนั้นมีกล่าวถึงพระบรมศพพระเจ้าเนาวสว่าน /*64*/ดูเป็นแต่งพระองค์ตั้งไว้ในอันใดอันหนึ่ง ซึ่งมีสิบสองเหลี่ยม จะเรียกเอาโดยใจตามคล่องปากว่ามณฑป เป็นอย่างเปิดเผย ไม่มีพระโกศประกอบ สังเกตพระนามไม่เป็นภาษามคธสํสกฤต พาให้สงสัยไปว่าหรือจะเป็นไปทางมัมมี่อียิปต์ จึงสอบสวนไปทางมัมมี่ แต่ก็ได้ความว่า มัมมี่เขาแต่งนอนใส่หีบศิลาทั้งนั้น ไม่มีแต่งนั่ง เมื่อไม่ได้เค้าที่เข้าทางมัมมี่แล้ว ก็ย้อนกลับมาคิคถึงทางศพโกศของเราต่อไป บรรดาเครื่องแต่งแห่งศพโกศทั้งปวง ถ้าไม่เรียกชื่อเป็นภาษาไทย ก็เป็นคำที่มาจากสํสกฤต เช่น “พันธนัม” เป็นต้น ชวนให้สงสัยไปว่า หรือศพโกศจะมาทางอินเดียโดยตรง จึงได้ลองสืบประเพณีทางนั้นดู ก็ได้ความว่า ในประเทศอินเดียบรรดาศพทั้งปวงไม่ว่าวรรณะใด พอตายเขาก็ห่อผ้าเอาไปเผา ไม่มีการตกแต่งตั้งไว้เลย มีแต่พวกโยคีเขาแต่งนั่งสมาธิไว้ให้คนบูชา อันนี้ก็ไปเข้ารอยเดียวกับพระจีนพระญวน ซึ่งเขาจัดตั้งสมาธิไว้ให้คนบูชาเป็นพิเศษ ว่าไม่รู้เน่าด้วยอำนาจสมาธิภาวนา แต่มีคนออกความเห็นว่าคงมีวิธีอย่างใดซึ่งทำให้ศพแห้ง อันความเห็นนี้ก็ถูก ด้วยได้เคยเห็นหนังสือซึ่งฝรั่งแต่ง1 กล่าวถึงศพพระผู้ใหญ่ที่เมืองจีน ซึ่งเขาแต่งให้นั่งไว้โดยเปิดเผยที่ปั๊นเกลี่ยทับบนผิวศพปิดทองซ้ำด้วยก็มี ในสมุดนั้นมีรูปหม้อที่ใส่ศพอบยาให้แห้งอยู่ด้วย ตามที่เขาบอกถึงศพโยคีที่ในอินเดียว่าตั้งไว้ให้คนบูชานั้น เบาความไปเสียหน่อย ที่ไม่ได้ถามว่าจัดตั้งไว้กี่วัน เน่าหรือไม่เน่า แต่อย่าง/*65*/ไรก็ดี เป็นพวกศพพระที่เกี่ยวด้วยทางสมาธิภาวนาเหมือนกัน หาได้เกี่ยวมาทางพระบรมศพหรือศพผู้มีบรรดาศักดิ์อย่างใดไม่ แต่ก็ได้คิดทวนไปอีกทีหนึ่ง ว่า ถ้าศพโกศของเราเอาอย่างจีนมา เครื่องแต่งก็คงมีภาษาจีนติดอยู่บ้าง แต่ก็หามีไม่จึงเป็นอันทราบไม่ได้อยู่จนบัดนี้ว่าศพโกศมาแต่ไหน ในทางสืบสวนก็ได้ความอยู่ ว่ามีชาติเล็กอันหนึ่งในอินเดีย เขาแต่งศพนั่ง แต่ก็เป็นประเพณีที่เขาทำเช่นนั้นเสมอกัน ไม่เลือกว่าเป็นศพผู้ดี เข็ญใจ จึ่งจะถือเอามาเป็นต้นแบบศพโกศของเราไม่ได้
ทีนี้คิดไปถึงคำเรียกชื่อว่าเมรุ เป็นแน่ว่าหมายเอาเขาพระเมรุ แต่จะเป็นว่าเพราะมีพื้นสูงต้องขึ้นกระไดไปสูงดุจขึ้นเขา ก็เห็นว่าหาใช่ไม่ ด้วยเมรุแต่ก่อนใช้พื้นดินเป็นพื้นเมรุทั้งนั้น แม้จะยกพื้นขึ้นก็ยกเล็กน้อยแต่พอกันน้ำแฉะ เพราะเหตุที่เดิมที่เราเผาศพกันที่พื้นแผ่นดิน เมรุเป็นแต่เครื่องประกอบเท่านั้น ถ้าจะว่าด้วยการเผาศพเรียงเป็นลำดับไป ก็ได้ดังนี้
เดิมทีเอาฟืนกองกับพื้นดิน เอาศพวางบนนั้น แล้วจุดไฟเผา เป็นธรรมดาที่ไฟไหม้ฟืน ๆ ก็ย่อมจะแปรรูปไป ทำให้ศพเคลื่อนที่ ทางอุบลราชธานี เขามีไม้กดบนศพ เรียกว่า “ไม้ข่มเผง” เพื่อกันไม่ให้ศพเคลื่อนไปเมื่อไฟไหม้ฟืนทรุด ที่เราจะเห็นรุงรัง จึงแก้เป็นเอาไม้ปัก กันฟืนไม่ให้กระจายออกไปนอกทางเมื่อไหม้ไฟ ทีหลังทำพื้นบนไม้หลักนั้นเพื่อตั้งศพให้เรียบร้อย ทีหลังส่งเสาไม้หลักนั้นให้ยาว ทำปรำขึ้นบนปลายเสา เป็นสิ่งประดับศพให้ดูงามขึ้น นันเป็นรากเง่าของตาราง และเมรุซึ่งทำครอบศพ ทีหลังไม้ปักกันกองฟืนนั้น แก้เป็นไม้ปักดิน ทำเป็น/*66*/ม้ายกไปได้ ใช้ฟืนกองใต้นั้น จึงเรียกว่า “ร้านม้า” ต่อมาจัดทำเป็นตะเฆ่ เอาร้านม้าตั้งบนนั้น สอดฟืนตั้งศพเสร็จ แต่งญาติที่โต ๆ ให้ชักตะเฆ่ โปรยข้าวตอกดอกไม้ไปหน้าตะเฆ่ ทีหลังก็แต่งให้ประณีตขึ้นอีก เช่นกองฟืนก็แต่งปิดเสียให้เห็นเป็นภูเขา เหนือภูเขาก็ทำเป็นรูปสัตว์ที่มีหลังคา บนหลังเป็นที่ตั้งศพ ภายหลังขยายตะเฆ่ให้ใหญ่ ตั้งร้านพระสวดพระอภิธรรมไปบนนั้นด้วย ต่อมาก็เปลี่ยนไปเป็นเอาศพชั้นรถลากไปแทนตะเฆ่หรือหามไปก็ได้เหมือนกัน ตอนนั้นแหละ แม้จะยกพื้นเมรุสูงขึ้น ก็ไม่ขัดขวางเลย จะเห็นได้อยู่ว่าผู้ชักโยงก็คือผู้แทนญาติโต ๆ ซึ่งเคยช่วยกันชักตะเฆ่ศพไปเข้าเมรุ ผู้โปรยก็คือผู้แทนญาติเล็ก ๆ ซึ่งโปรยข้าวตอกดอกไม้ไปข้างหน้าตะเฆ่ พระอ่านพระอภิธรรมนำศพ ก็คือผู้แทนพระสวดทั้งร้าน แม้รูปสัตว์อันผูกขึ้นไว้บนตะเฆ่ มีหลังคาบนหลังตั้งผ้าไตร ก็คือที่ตั้งศพนั้นเองหากทำแต่เล็ก ๆ ย่อมเห็นปรากฏอยู่ได้ทั้งนั้น
ในการที่เรียกว่าเมรุ ทั้งพื้นก็ต่ำ ๆ ทีจะมีหมายไปอย่างหนึ่ง เป็นว่ามีสิ่งที่แวดล้อม เช่น คดซ่าง ตลอดถึงราชวัติอย่างต่าง ๆ ด้วย อันมีลักษณะดุจเขาพระเมรุ ซึ่งมีสัตตบริพันธ์ล้อมอยู่ ฉะนั้น มีที่เผาศพอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งเรียกกันว่า “โรงทึม” เข้าใจว่าเพราะไม่มีสิ่งแวดล้อม แต่ชื่อนั้นหายไป คงเรียกกันแต่ว่า “เมรุ” ไม่ว่าจะมีลักษณะเป็นอย่างไร ที่เป็นไปเช่นนั้น เข้าใจว่าเป็นด้วยเมรุไม่ใช่แต่ใช้จำเพาะถวายพระเพลิงพระบรมศพอย่างเดียว ใช้เรียกที่เผาศพอื่นด้วย จึงนำไปให้ใช้เรียกว่า เมรุ ทั้งสิ้นด้วยกัน
/*ลายพระหัตถ์ เรื่องนาฬิกา
สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์กับพระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าธานีนิวัติ
---
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๘ กันยายน ๒๔๘๓
ธานี
เธอถามถึงนาฬิกาอาว์ก็จน ด้วยตั้งแต่เกิดมาก็เห็นเขาใช้นาฬิกากันเสียแล้ว เป็นแต่รู้โดยหนังสือซึ่งได้อ่านพบและได้ฟังเขาพูดกัน เป็นว่าเอาภาชนะเล็กเจาะก้นลอยน้ำในภาชนะใหญ่ เมื่อน้ำไหลเข้าทีละน้อยจนภาชนะเล็กจมก็นับเอาเป็นเวลาอันหนึ่ง แต่จะเป็นเท่าไรนั้นไม่ทราบ ทั้งนี้เป็นด้วยได้เห็นการตีไก่ เขายังใช้จอกเจาะก้นลอยในขัน เมื่อจอกนั้นจมลงเขาเรียกว่า “อันจม” เขาก็จับไก่แยกออกจากการตีกันไปให้น้ำ สุดแต่จะสัญญากันว่าตีกี่ “อัน” อย่างเดียวกันกับต่อยมวยทางฝรั่ง อีกประการหนึ่งสังเกตชื่อนาฬิกานั้นแปลว่า มะพร้าว ซึ่งคิดว่าแต่ก่อนนี้เขาคงใช้กะลาก้นกลวงลอยน้ำเป็นเครื่องวัดเวลา ดูเหมาะดีที่จะฉวยเอากะลาซึ่งมีอยู่ดาษดื่นที่ไหนมาใช้ก็ได้ เขาจะเอาชันอุดรูก้นกะลา เจาะไขให้น้ำเข้าตามชอบใจเอาใหม่หรือจะอย่างไรก็ไม่ทราบ แต่นี่เป็นเดาทั้งนั้น
อันเครื่องมือวัดเวลานั้นมีอยู่มากนัก จะให้ตัวอย่างก็เช่น
๑. “บ่ายควาย” “ควายเข้าคอก” นั่นเป็นสังเกตดวงอาทิตย์เป็นวัดเวลาอย่างหยาบ
/*68*/๒. “ชั้นฉาย” นั่นสังเกตเอาเงา เป็นของละเอียดขึ้นใช้ในการบวชนาค
๓. การสอบไล่หนังสือพระ ได้ยินว่าแต่ก่อนใช้จุดธูปเป็นเครื่องวัดเวลา ถ้าธูปไหม้หมดดอกยังแปลไม่ลุก็จัดว่าเป็นตก
ขอให้สังเกตกลอนในมูลบทบรรพกิจ ท่านแบ่งเวลาไว้ไม่ตรงกับนาฬิกากล
ก) วันหนึ่งแบ่งเป็น ๒ ภาค เป็นเวลากลางวันครึ่งหนึ่ง กลางคืนครึ่งหนึ่ง
ข) วันกับคืนนั้นแบ่งเป็น ๘ ยาม คือกลางวัน ๔ ยาม กลางคืน ๔ ยาม
ค) ยามหนึ่งแบ่งเป็น ๓ ชั่วโมง กลางวันเรียกว่าโมง กลางคืนเรียกว่าทุ่ม ข้อนี้สมเด็จ ฯ กรมพระยาเทววงศ์ทรงสันนิษฐานว่า กลางวันเขาตีด้วยฆ้อง กลางคืนเขาตีด้วยกลอง ตามที่ทรงสันนิษฐานเช่นนี้เห็นชอบด้วยยิ่งนัก
ฆ) โมงหนึ่งแบ่งเป็น ๑๐ บาท ตกเป็นบาทหนึ่ง ๒ มินิตแห่งนาที
ง) นาทีหนึ่งแบ่งเป็น ๔ เพชรนาที ตกนาทีหนึ่งเป็น มินิต ๑ กับ ๓๐ สกันแห่งนาฬิกากล
จ) เพชรนาทีหนึ่งแบ่งเป็น ๖ ปราณเห็นจะหมายเอาหายใจเข้าหรือออกทีหนึ่ง ตกเป็นสกัน ๑ แห่งนาฬิกากล
/*69*/ฉ) ปราณหนึ่งแบ่งเป็น ๑๐ อักษร จะหมายถึงเขียนหนังสือหรืออะไรไม่ทราบ ถ้าหมายถึงเขียนหนังสือแล้ว ชั่วหายใจเข้าหรือออกทีหนึ่งเขียนหนังสือได้ ๑๐ คำ เห็นเร็วเต็มที แม้เอาแต่พยัญชนะก็เห็นไม่ไหวอยู่นั่นเอง
ไม่ว่าเครื่องวัดอะไรไม่มีเที่ยงทั้งนั้น แม้กาฬิกากลก็ไม่เที่ยง แต่ดีกว่าวัดเวลาด้วยวิธีอื่นเราจึงต้องใช้
เธอบอกว่า สมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงทรงส่งบันทึกประทานมา ๒ เรื่อง แต่อาว์ไม่ได้ถามว่าเป็นเรื่องอะไร เป็นพระวิจารณ์เรื่องพิธีตรุสกับเรื่องเห่ช้าลูกหลวงหรือมิใช่ ถ้าเป็นเรื่องนั้นอาว์ก็ไม่ต้องส่ง เพราะอาว์ได้รับประทานมาเหมือนกัน ตั้งใจว่าเมื่ออ่านแล้วจะส่งมาให้เธอ
<นริศ>
---
วันที่ ๒๑ กันยายน พุทธศักราช ๒๔๘๓
ขอประทานกราบทูลทรงทราบฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๘ เดือนนี้ทรงอธิบายคำว่า “นาฬิกา” ตลอดจนเครื่องวัดโบราณมาโดยละเอียด ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบความหลายอย่างที่ยังไม่เคยทราบ บังเกิดแนวความคิดใหม่ ๆ ต่อไปอีก ขอประทานกราบมาแทบฝ่าพระบาท
/*70*/เหตุที่จะกราบทูลถามเรื่อง “นาฬิกา” เมื่อวันนั้น ยังกราบทูลไม่ตลอดเพราะไม่ผู้สะดวกด้วยทรงกังวลด้วยการปฏิบัติพระเป็นต้น จึงขอประทานกราบทูลทางจดหมายนี้
ในโนตที่ข้าพระพุทธเจ้าเขียนเรื่อง “กระลาโหม” ในวารสารของสยามสมาคม ข้าพระพุทธเจ้าได้ทักว่า ศาสตราจารย์เซเดส์ แปลศิลาจาฤกเขมรโบราณแห่งหนึ่ง มีบัญชี สิ่งของซึ่งพระเจ้าแผ่นดินเขมรทรงพระราชอุทิศถวายพระเป็นเจ้า ในบัญชีนั้นมีรายการอันหนึ่งว่า “กระลาพระกาล” ซึ่งเซเดส์หาได้อธิบายไว้ไม่ว่าเป็นสิ่งของชนิดไร ทำให้อยากเดาว่า ตามรูปศัพท์น่าจะแปลว่า บริเวณจองเวลา หรืออีกนัยหนึ่งเครื่องวัดเวลา ข้าพระพุทธเจ้าจึงรู้สึกต่อไปอีกชั้นหนึ่งว่า ด้วยนัยนี้เองกระมังเปลือกแข็งของลูกมะพร้าวจึงมาได้ชื่อว่า “กระลา” ทั้งนี้ก็ได้แต่เพียงปรารภเพราะไม่มีหลักฐานอันใดที่แน่นอนยิ่งไปกว่านี้ที่พอจะยืนยันได้
ต่อมานายแล็งกาต์ได้มาบอกข้าพระพุทธเจ้าให้สังเกตดูในกฎหมายลักษณะพิศูจน์ และพระราชกำหนดใหม่ซึ่งมีกล่าวถึง “นาระกา” เป็นเครื่องวัดในการดำน้ำพิศูจน์สำหรับคู่ความในพระราชกำหนดใหม่ (บทที่ ๒๙ หน้า หน้า ๔๐๑ เล่ม ๓ ในฉบับตราสามดวงซึ่งมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมืองพิมพ์ขึ้น) มีความว่า เกิดการพิสูจน์ดำน้ำโดยใช้ “นาระกา” ถือเกณฑ์กันที่ “นาระกา” ล่มหรือยัง สมเด็จพระพุทธยอดฟ้า “ทรงแคลง” การที่เอานาระกามาใช้ โปรดให้ลูกขุน ณ ศาลหลวงสอบพระอัยการ พระมหาราชครูมหิธรกราบบังคมทูลว่า “ดำน้ำตั้งนาระกามิได้พบในพระอัยการ /*71*/พบแต่คำว่าดำน้ำกันให้ยกระดับกลั้น” แต่ปรากฏว่าที่เมืองราชบุรีใช้นาระกากันจึงมีพระบรมราชโองการสั่งว่า “กฎหมายให้ตั้งนาระกานั้นหามิได้” ให้ห้ามมิให้ใช้นาระกาและตัวอย่างราชบุรีก็ไม่โปรดให้อนุโลมตาม
“นาระกา” ในที่นี้คงจะต้องเป็นเปลือกแข็งของลูกมะพร้าวเป็นแน่ หรืออีกนัยหนึ่งก็คือกระลานั่นเอง จึงได้มีการ “ล่ม” กัน
นายแลงกาต์กับข้าพระพุทธเจ้าได้พร้อมกันพลิกดูลักษณะพิสูจน์ดำน้ำลุยเพลิงซึ่งมีพระราชปรารภแต่รัชกาลพระเจ้าอู่ทอง พบความว่า “ตั้งนาลิกา” ในมาตรา ๗ ซึ่งไม่ตรงกันกับที่พระมหาราชครูมหิธรกราบบังคมทูล ได้พิเคราะห์หาร่องรอยที่จะสันนิษฐานว่าเหตุไรพระมหาราชครูมหิธรจึ่งกราบบังคับทูลดังนี้จะหลงก็ไม่สม เพราะพระราชบัญญัติก็สั้น มีความเพียงเจ็ดมาตราเท่านั้น จะว่ามาตราที่กล่าวถึง “นาลิกา” นี้ เติมเข้าไปภายหลัง ก็มิต้องเติมภายหลังพระราชกำหนดใหม่ซึ่งมีปีเดือนวันคืนแห่งพระบรมราชโองการแน่นอนว่าจุลศักราช ๑๑๕๗ ปีเถาะ ฯลฯ หรือ และเช่นนั้น เหตุไรจึงเติมลงไปในพระราชบัญญัติโบราณ ในเมื่อมีพระราชกำหนดใหม่ระบุความค้านอยู่ชัด ๆ ดั่งนี้ หรือจะเติมลงระหว่างตอนกลางหรือปลายของกรุงศรีอยุธยา และพระมหาราชครูมิได้ใช้ฉบับมีมาตรา ๗ นี้เติมไว้ข้างท้าย เพราะกฎหมายนั้นยังมิได้ชำระเสร็จ เมื่อทรงสั่งในรัชกาลที่ ๑ เรื่องไม่ให้ใช้นาระกาสำหรับพิสูจน์ดำน้ำนี้ ไปมาก็ไม่มีใครจะตัดสินทางใดลงไปได้เลย ต้องนั่งหัวเราะกันอยู่
/*72*/อนึ่งในมาตรา ๗ ที่กราบทูลอ้างถึงข้างบนนี้ กล่าวความแปลกอยู่ตอนหนึ่งว่า “....จะดำน้ำกันให้อาลักษณ์เอาคำสัจาธิศถาน อ่านประกาษเทพยดาแล้วให้ โจทก์ จำเลย } สะหัวแล้วชนไก่ เมื่อจะลงดำน้ำกันนั้นให้ปักหลัก....” ข้าพระพุทธเจ้ากับนายแล็งกาต์ได้ลองช่วยกันคิดดูว่า คำว่า “ชนไก่” ในที่นี้แปลว่าอะไรก็ไม่สำเร็จ ในมาตรา ๑ มีความว่า “ให้กระลาการคุมลูกความทั้งสองไปซื้อไก่อย่างละสองตัว มาตรา ๒ มีกล่าวถึงไก่อีกว่า ให้เตรียมการพิสูจน์ โดยหาสิ่งของต่าง ๆ ไว้ ในจำพวกสิ่งของที่ให้หาไว้นั้นมี “ไก่ตัวผู้รู้ขันประจำยามข้างละตัว ไก่บังสะกุนไหว้เทพารักษ์ข้างละสองตัว” ดังนี้ สังเกตความในที่นี้เหมือนจะมีไก่สองประเภท คือไก่เป็นที่ให้คุมลูกความไปซื้อประเภทหนึ่ง ไก่สังเวยเทวดาประเภทหนึ่ง และคล้าย ๆ กับจะแยก “ไก่ตัวผู้รู้ขันประจำยาม” ออกไปได้อีกประเภทหนึ่ง ถ้าเช่นนี้ก็ถึงสามประเภทด้วยกัน
ข้าพระพุทธเจ้าได้บอกแก่นายแล็งกาต์ว่า จะลองกราบทูลความดูในเรี่องไก่นี้ด้วย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
<ธานีนิวัต>
---

/*73*/วันที่ ๒๒ กันยายน ๒๔๘๓
ธานี
หนังสือลงวันที่ ๒๑ ได้รับแล้ว ที่ไม่ได้พูดถี่ถ้วนเมื่อเวลาเลี้ยงพระ เขียนหนังสือมาให้ทีหลังนั้นดีแล้ว เพราะอาว์หูไม่ดีเสียแล้ว ฟังพูดอาจเข้าใจผิดไปได้ ถ้าเป็นหนังสือแล้วไม่เข้าใจผิดไปได้เลย ตามหนังสือซึ่งเธอเขียนไปให้นั้น อาว์ได้ความรู้กว้างออกไปเหมือนกัน แล้วทำให้มีความคิดกว้างออกไปตามกันด้วย
คำที่เรียกว่า “กระลา” เอาว่าทีจะเป็น "กาละ” เพราะใช้มันลอยน้ำ กำหนดเป็นเวลา ส่วนคำว่า “ปราณ” ซึ่งบอกมาก่อน คิดโดยเดาว่าจะเป็นระยะเวลาหายใจนั้นทีจะผิดเสียแล้ว กลับตรงกันข้ามเป็นกลั้นใจ ตรงกับคำที่ใช้กันอยู่ว่า “อึดใจ” มาตราแต่ละอย่าง เดิมก็ใช้ในธุระอย่างหนึ่งไม่ติดต่อกัน หากมีผู้รู้รวบรวมเอาทุกอย่างมาต่อกันเข้าทีหลัง และการต่อนั้น ถ้าหลงเอาต่อกันเข้าผิดก็พาให้หลงผิดไปด้วย
ตามหนังสือของเธอนั้นหนักไปในทางกฎหมาย อันกฎหมายนั้นก็เป็นหนังสือแต่งซึ่งเก็บเอาข้อบังคับต่าง ๆ มารวมต่อกันเข้าเหมือนกัน ย่อมแต่งกันหลายเจ้าของด้วย จึงเรียกไปต่างกันว่าเป็นกฎหมายฉบับนั้นฉบับนี้ ลางข้อต้องกันก็มี ไม่ต้องกันก็มี สุดแต่ผู้รวบรวมจะพบ เข้าข้อเหล่านั้นข้อใดไม่ใช้ก็ไม่ได้บอกยกเลิกไว้ ก็ต้องขัดกันอยู่เองเป็นธรรมดา ข้อที่เก็บรวมกันเข้านั้นไม่ใช่จำเพาะข้อบังคับในบ้านเรา แม้เป็นข้อบังคับทางต่าง/*74*/ประเทศก็เก็บเอามา จะเห็นได้ในตอนต้นกฎหมายมี “พระธรรมศาสตร์” นั่นเป็นข้อบังคับที่คัดมาจากอินเดีย และข้อความซึ่งคัดมาจากต่างประเทศนั้นอะไรที่เข้ากับเราได้ก็เอาไว้ ที่เข้าไม่ได้ก็แก้เปลี่ยนไป แม้ข้อความใดซึ่งเวลาโน้นเข้ากับเราได้ก็เอาไว้ แต่ทีหลังประเพณีเราเปลี่ยนไปก็แก้แซกเข้า เก่าก็ไม่ได้บอกยก ลางฉบับที่ไม่ได้ใช้ก็ไม่ได้แก้ ถ้าจะดูหนังสือก็มีแต่ยุ่ง จะติผู้เขียนก็ไม่ถนัด เพราะผู้เขียนจะรู้กฎหมายไปทุกฉบับย่อมไม่ได้อยู่เอง
ในการที่เราจะแปลคำในกฎหมายก็ย่อมขัดข้องอยู่เหมือนกัน ด้วยข้อบังคับเก่าพูดตามประเพณี และถ้อยคำซึ่งใช้เข้าใจกันอยู่ในเวลาโน้น ลงมาถึงเวลานี้ก็เปลี่ยนไปหมด เราเป็นคนทุกวันนี้จะแปลคำครั้งกระโน้นย่อมไม่ได้อยู่เองได้แต่เดา ก็ย่อมผิดบ้างถูกบ้างเป็นธรรมดา
ตามที่เธอตั้งใจจะปรึกษาอาว์ก็มีความเห็นที่จะบอกได้แต่เพียงเท่านี้
<นริศ>
/*เทศนาเจริญเมตตา
สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย (วาสน) วัตราชบพิธ
4 4
เรยบเรยง
งานบำเห็ญกุศลฌาปนกิจศพ
คุณหญิงอนุพันธ์ดิษฐการ (สุ่น วรรธนะสุวรรณ)
วันที่ ๑๕ พฤษภาคม ๒๕๑๓
นโม ตสส ภควโต อรหโต สมมาสมพุทธสุส
มาตา ยถา นิย์ ปุตตํ อายุสา เอกปตุคมนุรกเข
เอวมบี่ สพุพภูเตสุ	มานสมภาวเย อปริมานนุคิ
บัดนี้จะแสดงพระธรรมเทศนา พรรณนาคำสอนในพระพุทธศาสนา
อนุโมทนาในกุศลจริยาทักษิณานุปทานกิจ อนุรูปแก่การบำเพ็ญเป็นไปด้วย
อำนาจแห่งกตัญญกตเวทิตาธรรม ซึ่งบุตรธิกาต่างมีสมานฉันท์ ร่วมกัน
บำเพ็ญเนื่องในการฌาปนกิจศพ คุณหญิงอนุพันธ์คิษฐการ สุ่น วรรธนะ-
สุวรรณ เพื่อประมวลผลานิสงส์ทังหลายสนองพระเตช พระคุณแทนต่าเท้า
แห่งท่านผู้มารคาให้ส่งเสริมความสุขสถาพร อุคมมงคล คตามสมควรแก่คติ
วิสัยในสัมปรายภพยิ่ง ๆ ขึ้น
คุณหญิงอนุพันธ์คิษฐการ สุ่น วรรธนะสุวรรณ อาศัยบุญบารมีใน
ปางก่อนอุปถัมภ์ นำให้ท่านได้กำเหนิดในตระกูลแห่งหลวงธนสิทธิ (ทองคำ
/*ข
สังขชาติ) ผู้บิกา และนางแก้ว มารคา ที่ตำบลมหรรณ นี้เมื่อเยาว์วัย
ได้มีโอกาสเข้าพึ่งพระกรุณาธิคุณอยู่ในตำหนักพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์
เข้าอรุณวคีในรัชกาลที่ « และคุณท้าวภัณฑสารนรักษ์ ได้รับการอบรม
ความรู้ของกุลสตรีผู้มีศักดิ์ ไว้เป็นอันคี เมื่อได้สมรสกับพระยายนุพันธ์-
คิษฐการ (ชวต วรรธนะสุวรรณ) ก็ได้บำเพ็ญตนอยู่ในฐานะภรรยาที่คี มี
คุณสมบัตซื่อตรง จงรักตามหน้าที่เพรียบพร้อม อุปถัมภ์บำรุงบุตร ๓ ธิคา
๑ ให้เจริญด้วยอัธยาศัยมันศงในคุณธรรมของพระศาสนา และขนบธรรม-
เนียมอันดีงาม ตลอกศึกษาวิชาการ สามารถดังคนเป็นหลักฐานสืบมา
คุณสมบัตที่บุตรธิคาเทิคทุนเป็นอย่างยิ่ง ก็คือเมื่อท่านพระยายนุพันธ์
คิษฐการ ถึงมรณกรรมนั้นบุตรธิคาต่างยังอยู่ในวัยเด็ก กำลังศึกษาเล่าเรียน
ความรู้ชั้นตัน ๆ คุณหญิงสุ่นก็ได้ทุ่มเทกำลังกาย กำลังความคิด อุปถัมภ์
บำรุงบุตรธิคาด้วยความบากบันลำพังตนเองจนสุดสามารถ ไม่พึงประสงค์ที่
แสวงหาสามีใหม่ ให้เป็นการกระทบกระเทือนใจของบุตรธิคา ซึ่งแม้จะ
เป็นการเพิ่มกำลังปกครองครอบครัวอีกก็ตาม คงรักษาความจงรักภักคีใน
ท่านพระยาอนุพันคิษธ์ฐการ อย่างเป็นยอคภริยาตลอคมา จึงนับได้ว่าท่าน
ปฏิบัติหน้าที่อย่างเพรียบพร้อมด้วยคุณธรรมทั้งฝ่ายหน้าที่ภรรยาและมารคา
อันควรเป็นแบบฉบับของกุลสตรีทั้งหลาย ตลอดกาลสมัย
ธรรมดาของมารคาผู้ทรงคุณธรรมทั้งหลาย ย่อมมีน้าใจอ่อนโยน
เอ็นคูสงสารต่อบุตรธิกาของทนเหมือนเป็นแก้วตา เพราะถือว่า ลูกนั้น คือ
เลือคเนื้อเชือไขของตน ที่ได้เลี้ยงคู ให้กำเนิตมีชีวิตร่างกายตั้งแต่อยู่ใน
/*ค
ครรภ์เป็นเดิม คล้ายกับว่า ลูกนั้นเป็นร่างกายส่วนหนึ่งที่แบ่งมาจากคน จึง
ได้หุ่มเทความรักให้ความทนุถนอมตั้งแต่อยู่ในครรภ์แก่ลูกในกรรภ์ แสวง
หาแต่สิ่งอันจะเป็นความสุขสบาย หรือสิ่งที่จะเกื้อกูลให้เจริญ รูปร่างสวย
งาม มีสติปัญญาเฉลี่ยวฉลาก มาบำรุงบำเรอ โดยมิได้เห็นแก่ความเหนื่อย
ลำบากของตนเอง ตลอดยามลูกกลอคออกมาจากครรภ์แล้ว ซึ่งเพิ่มภาระ
เลี้ยงคูอุปถัมภ์บำรุงทวีมากขั้น กว่าลูกจะเติบโตพันภาระเลี้ยงดู ได้ นับ
จำนวนตั้งสิบปี คล้ายกับว่าชีวิตของบิคามารคาเจริญเคิบโตเข็มแข็ง ก็เพื่อ
ไว้อุปถัมภ์บำรุงลูกของตนนี่เอง ส่วนความลำบากยากเข็ญต่าง ๆ เพราะการ
อุปถัมภ์ลูกให้เจริญสุขนั้น บิคามารคาหาคำนึงถึงไม่ ล้วนแต่ทุ่มเทกำลัง
น้าใจอันประกอบด้วยเมตตากรุณาเพื่อลูกเป็นเบื้องหน้าอย่างเดียว ท่านจึง
ยกย่องพระคุณว่า บิตามารคาเป็นพระพรหมของบุตรธิคา คือเป็นผู้มี
คุณธรรมถียมด้วยความหวังคี คอยบำบัดทุกข์บำรุงสุขให้แก่บุครธิตาด้วย
น้ำใสใจจริง
อันบุคคลผู้เจริญด้วยคุณธรรม มีเมตตากรุณาเป็นต้น ที่ดำเนินเป็น
ไปในอันโตชน มีบุตรธิคาเป็นต้น ย่อมก่อให้เกิกความรักใคร่ เคารพ
นับถือ อนุเคราะห์สงเคราะห์ซึ่งกันและกัน ผู้ ใหญ่มีบิกามารคาเป็นต้น
อุปถัมภ์บำรุงผู้น้อย มีบุตรธิคาเป็นต้น ด้วยความเต็มใจ ผู้น้อยเคารพ
นับถือ เชื่อถ้อยพังคำผู้ ใหญ่ จึงเป็นไปเพื่อระลึกถึงกัน เพื่อความรักใคร่
เคารพ สงเคราะห์ไม่วิวาทกัน เป็นไปเพื่อความพร้อมเพรียงเป็นน้ให้นึ่งใจ
เดียวกัน แต่เมื่อยังดำเนินคุณธรรมได้เฉพาะอันโคชนคนอยู่ภายในใกล้ชิค
/*ฆ
นับเป็นมิตรสหาย ยังชื่อว่าอยู่โนวงแคบ แม้จะได้รับผลเค่นชัด ผู้กมัคจิต
ใจให้เกิดไมตรีสนิทสนมก็จริงอยู่ ถึงกระนั้น ท่านก็ยังสอนให้พยายามแผ่
เมตตา กรณาถึงพาหิรซน คนอยู่ภายนอก กว้างขวางออกไปไม่มีที่สุด
ไม่มีประมาณ ตลอคถึงสัตว์บุคคลที่แร้เป็นศัตรู เพื่อล้างจิตใจให้หมดจาก
ความร้อนรน จากริษยาพยาบาท อาฆาต จองเวร จะได้ธยู่เย็นเป็นสุข
ด้วยความแช่มชื่นเยือกเป็น แผ่เมตตากรุณาแก่กันและกันทั่วไป ดังพิธีการ
ขอขมา ที่นิยมกระทำกันอยู่ในบัคนี ทั้งฝ่ายคฤหัสถ์และบรรพชิก จุค
ประสงค์ก็เพื่อให้อคโทษล้างใจให้หมดจากการถือโทษโกรธซั้ง ที่เคยมีมา
แล้วให้สุดสิ้นกันเสีย แสดงการเป็นมิตรสหาย มีน้าใจถี่ยมด้วยเมตตา
กรุณา รักใคร่นับถือกันต่อไปใหม่ นี้เป็นจุคประสงค์ของการขอขมา ถ้า
ขอขมาเพียงพิธีขมาแต่ส่วนกาย วาจา ส่วนใจยังไม่ยอมขมา อคโทษ ล้าง
ใจให้หมดจากโกรธเคืองยังไม่ได้ ก็น่าจะเสียคอกไม้ ธูป เทียนเปล่า ผิด
เค้าของวิธีการขอขมา
ในพระพุทธศาสนา มุ่งหวังให้สัตว์บุคคลทั่วไป ทั้งที่นับว่าอันโตชน
คนภายในใกล้ชิด พาหิรชน คนภายนอกห่างไกลออกไป ต่างแผ่ไมตรีจิต
คิคอนุเคราะห์สงเคราะห์ซึ่งกันและกันตลอดไป โดยยกน้าใจของมารคาเป็น
ข้อเปรียบเทียบ ดังนิกเจปบทจากกรณียเมตตสุตรว่า มาตา ยถา นิธ์
ปุตต๋ อายุสา เอกปุตุคมนุรกเข เป็นต้น ความว่า “มารคาพึงรักษาบุตร
เณ ผู้เป็นบุครคนเดียวแม้ด้วยพร่าชีวิตของตน” ฉันใด, พึงทำใจ
ให้มีเมตตาไม่มีประมาณ ในสัตว์ทั้งหลายทั้งปวง แม้ฉันนั้น
/*ง
คุณหญิงอนุพันธ์คิษฐการ (สุ่น วรรธนะสุ วรรณ) ได้อุปถัมภ์บำรุงบุตร
ธิคา และอนุเคราะห์สงเคราะห์ญาติมิตร ด้วยน้าใจอันงามด้วยคุณธรรม
ตลอคมา ก็เพราะดำรงตนโปียมอยู่ในคุณธรรม คือ เมตตา . กรุณา เป็น
คุณธรรมประจำใจ แม้จะเป็นเมตตา กรุณาส่วนอันโตชน คนภายในใกล้
ชิคก็ตามถึงกระนั้น ก็ยังปรากฏว่า ประยุรญาติ ตลอกบริวารชน ค่างก็
แสดงความเคารพนับถือในฐานะญาติผู้ใหญ่บ้าง เป็นเข้าพระเตชนายพระ
คุณบ้าง ด้วยความสนิทใจ ทั้งนี้ ย่อมแสดงว่า คุณหญิงได้แผ่ เมตตา
กรุณา ตลอดถึงพาหิรชน คนภายนอกที่มาเกี่ยวข้องด้วย จึงนับว่าท่านได้
ดำรงตนในวุฒิธรรมทั้งชาติวุฒิ เพราะอุบัตในตระกูลขุนนาง วัยวุฒิ เพราะ
. เจริญยายุถึงบัจฉิมวัย และคุณวุฒิ เพราะเจริญด้วยเมตตากรุณาเป็นกิจ
ควรแก่การเคารพบูชาของอนุชน ยันมีธิคาและนัคา จึงเป็นที่หวังว่า
เมื่อท่านดำเนินชีวิตไปตามธรรมดาของสังขารสู่ปรโลกแล้วเช่นนี้ สุคติย่อม
เป็นที่หวัง เพราะท่านรับรองว่าบุญกุศล คุณงานความค็ที่บำเพ็ญไว้ในโลก
นี้ย่อมเป็นที่พึ่งของสัตว์ผู้บำเพ็ญให้เจริญสุขถึงในโลกเบื้องหน้า
ขอกุศลจริยาทักษิณานุปทานกิจ ที่บุตรธิคา พร้อมดถ้วยญาติมิตร มี
สมานฉันบำเพ็ญด้วยน้าใจเปี่ยมด้วยกตัญญกตเวทิตาธรรมมาคามลำดับ จง
ประมวญเป็นวิบากราศี อำนวยศุภสิริสวัสดิพิพัฒนมงกล สถาพร แค่คุณหญิง
อนุพันธ์คิษฐการ (สุ่น วรรธนะสุวรรณ) ตามควรแก่คติวิสัยในสัมปรายภพ
สมเจตนาปรารภสนองพระคุณของปี่ยชนทังหลาย มีบุตรชิคา เป็นต้น ทุก
ประการ ด้วยประการฉะนี้
/*จ
: 0
(0006ธ0ล86ร
วันที่ ๒๕ กุมภาพันธ์ ๒๕๑๓
เรียนคุณอำนวยทราบ
คุณใหญ่และคิฉันขอแสดงความเสียใจด้วยเป็นอย่างมากต่อคุณและ
ครอบครัวในมรณกรรมของคุณแม่ของคุณเมื่อเร็ว ๆ นี้ คิฉันทราบจากลาย
หัตถ์พ่อเลยรีบเขียนมา แต่ก็เป็นบุญที่ท่านไม่ต้องทรมานเจ็บป่วยแต่ไปโดย
สงบง่ายคาย เราอยู่ทางนี้ไม่ได้มีโอกาสช่วยทำอะไรจึงขอโอกาสร่วมทำบุญ
ด้วยค่ะ คิฉันจะให้คนทางกรุงเทพ ๆ นำเงินไปร่วมทำบุญให้แก่คุณแม่ของคุณ
คิฉันหวังว่าคุณและคุณจรัสคงจะสบายคีและไม่ตกใจเกินไป คิฉันขอ
ฝากแสดงความเสียใจต่อคุณน้อง ๆ ของคุณด้วย
ด้วยความนับถือ
นิวัตวาร ณ บั้อมเพชร
/*บูชาแม่
แม่ของเรา เผ้าเลียง เพียงเลือดอก
ถนอมกก กอดรับ ประทับขวัญ
แต่ยังเป็น เลือดก้อน นอนในครรภ์
แต่เฝ้าหวั่น ใจประคอง ป้องกันมา.
กว่าจะนั่ง ยืนเดิน เหลือเกินทุกข์
แม่ปล้าปลุก กล่อมเกลียง เลี้ยงรักษา
จนเติบใหญ่ แม่ไม่ ระอิดระอา
ปานแก้วตา ของแม่ แผ่การณ.
แม่รักลูก ฝุกใจ ไม่รู้สิน
เฝ้าถวิล หวังสุข ปลุกใจอุ่น
จะเหน็ดเหนื่อย เมื่อยล้า แสนทารุณ
แม่ไม่ขุ่น อิตหนา ระอาใจ.
ขามเห็นหน้า ลูกน้อย แม่พลอยปลื่ม
เหน็ดเหนือยลิม เร่งตั้ง กำลังใหญ่
แม่อดอยาก ยากเข็ญ มิเป็นไร
ขอเพียงให้ ลูกสำราญ เบิกบานจริง.
/*ซ
แม่ไม่เคย คิดร้าย หมายขวัญลูก
มี่แต่ผู้ก พันรัก เดิบทนักยง
ลูกเจ็บไข้ แม่ไข้ ไม่ทอดทิ้ง
กังวลวิง รักษา กว่าจะคลาย.
หากแบ่งไข้ ได้ป่วย แม่ช่วยได้
แม่เต็มใจ รับผู้ก เพื่อลูกหาย
ลูกร่าเริง แม่บันเทิง สุขสบาย
แม่ยอมตาย แทนลุก ปลูกใจปอง.
โอ้พระคุณ แม่อุ่น หัวอกลูก
เฝ้าฝั่งปลูก ลุกให้ สบายผ่อง
คุณแม่ยิ่ง ดินพฟ้า อากาศกอง
ยิ่งเงินทอง เพชรนิล จินดาใด.
พระคุณลั้น พันลุก รำพันถ้วน
เหล่าลุกควร บูชา อย่าไถล
อันมิตรแท้ คือแม่ แน่กว่าใคร
รักลูกเท่า ดวงใจ ของแม่เอง,
ใครยังมี แม่อยู่ ดุดูดดื่ม
ปลุกใจปลื่ม เปรมรัก ภักดิเปส่ง
ทะนุถนอม กล่อมมั่น ขวัญละเวง
แม่ลูกเร่ง ฟุมพัก รักประคอง.
/*ซ
แสนซึ้นชุ่ม รุมใจ ใฝ่เคารพ
เลิศสุขครบ มิตรในเรื่อน เตือนสนอง
ควรบูชา อย่าให้ท่าน รำคาญปอง
ถนอมใจ ให้ท่านผ่อง แผ้วสำราญ.
จงเลี้ยงดู อุปถัมภ์ บำรุงริ่น
ทุกค่าคื่น เคารพ นบนอบท่าน
ด้วยใจยิ่ง กตัญญ บูชาการ
กตเว-ที่สมาน มิงคงคล.
ยามแม่พราก ตายจาก ไปก่อนเก่า
ลูกควรเผ้า เทิดทุน พระคุณบ่น
กอบกุศล ผลอุทิศ ติดแม่ตน
และฝึกฝน กุศลกรรม ให้จำเวิญ.
สุจริต ติดไตร ทวารมั่น
สามัคคี พิน้องกัน อย่าห่างเห็น
เชิดดำรง วงศ์ตระกูล สมบูรณ์เกิน
แม่จะเพลิน บุญลูก ถูกสมใจ.
ยิ่งถูกสุข สำราญ แม่บานชั่น
ลูกตกคื่น ทุกข์ถม แม่ตรมไหม้
ยิงลูกมี หลานเหลน เป็นเชื่อไว้
เก 1 ใจเอ็นดู เผ้าชุชม.
/*ณ
โอ้นำใจ ใครจะแน่ เหมือนแม่หนอ
รักลูกก่อ กายลูก ผู้กใจบ่ม
แสนเมตตา กรุณา แม่ปรารมภ์
เป็นพระพรหม ของลูกแท้ แม่คนเดียว.
ลูกจะขอ ยอบุญ คุณของแม่
ช่วยปกแผ่ คุ้มเกล้า กันเปล่าเปลี่ยว
เกิดภพให้น ชาติใด ใจลูกเหนี่ยว
เป็นลูกแม่ คนนี้เที่ยว เท่านั้นเอย.
จากความเคารพรัก
ของลูกแม่ทั้ง ๕
/*/รนีรนีงาด
6” ชะ 7
น
4 57