โคลงเรื่อง พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 5
พระราชนิพนธ์ โคลงนิราศท้าวสุภัติการภักดี (นาก)
คำนำ
/*(1)โคลงพระราชนิพนธ์พระราชพิธีศรีสัจปานการ แลคเชนทรัศวสนานนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นไว้ เมื่อปีกุน พ.ศ. ๒๔๑๘ ตามที่ปรากฎอยู่ในโคลงท้ายเรื่องนี้แล้ว ในเวลาเมื่อทรงพระราชนิพนธ์โคลงนี้ การพระราชพิธียังจัดตามที่มีในโคลงนั้น คือทำพระราชพิธีถือน้ำในตอนเช้า เสด็จพระราชดำเนิรเลี้ยงพระก่อน เมื่อพระฉันแล้วจึ่งเริ่มแช่งน้ำแลถือน้ำ ตามที่กล่าวในโคลงนี้ ภายหลังมายกการเลี้ยงพระไปเลี้ยงที่พระที่นั่งสุทไธศวรรย์ พระสงฆ์ฉันแล้วจึ่งมาที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เสด็จพระราชดำเนิรออกต่อเวลาบ่าย ต่อมาโปรดให้เลิกการเลี้ยงพระเสียทีเดียว
ส่วนพระราชพิธีคเชนทรัศวสนาน แต่ก่อนเปนพระราชพิธีที่เสด็จออกทั้งสามเวลา คือเวลาค่ำเสด็จออกสวดมนต์ เวลาเช้าเสด็จออกเลี้ยงพระ เวลาบ่ายเสด็จออกทอดพระเนตรแห่ แลมีม้าห้อ หรือผัดช้างน้ำมัน คต่อมาเลิกการผัดช้าง แลเลิกห้อม้า การเสด็จออกลดลงเปนสองเวลา คือเสด็จออกสวดมนต์กับทอดพระเนตรแห่ ต่อมาคงเสด็จออกทอดพระเนตรแห่เท่านั้น ครั้นชั้นหลังเมื่อจวนจะเลิกพระราชพิธี ไม่ได้เสด็จออกเลย ต่อ/*(2)มาถึงปีรกา พ.ศ. ๒๔๔๐ โปรดให้เลิกพระราชพิธีคเชนทรัศวสนานตั้งแต่นั้นมา คงมีแต่พิธีทอดเชือกดามเชือกซึ่งทำอยู่ในกรมพระคชบาลเท่านั้น โคลงพระราชนิพนธ์เรื่องนี้ ทรงไว้ถี่ถ้วนเรียบร้อยมาก เปนตำราพระราชพิธีอันเปนหลักฐาน ซึ่งทำอยู่ในเวลานั้น ส่วนประกาศสวดมนต์แลประกาศแช่งน้ำที่ทรงเปนร่ายนั้น ได้ยินพระกระแสรับสั่งว่า จะเอามาใช้อ่านในพระราชพิธีแทนคำประกาศแลคำแช่งน้ำของเดิมก็ใช้ได้ แต่เปนแต่ได้ยินทรงพระปรารภ หาเคยได้ยินใช้ประกาศไม่
โคลงพระราชพิธีเรื่องนี้ ดูเหมือนพระราชประสงค์จะทรงให้ครบทั้ง ๑๒ เดือน แต่ภายหลังทรงพระราชดำริห์เปลี่ยนแปลงไปใหม่ เพราะเพื่อจะทรงให้เปนตำหรับอันพิสดาร จึ่งได้ทรงพระราชนิพนธ์เปนความเรียง ทรงขนานนามเรื่องว่า พระราชกรัณยานุสร มีคาถาแลโคลงเริ่มคำนมัสการแลพระราชดำริห์ต่อไปก็เริ่มพระราชพิธีถือน้ำความพิสดารกว่าโคลงนี้หลายเท่า ทรงมาจนถึงพระราชพิธีคเชนทรัศวสนาน แล้วก็เลยค้างอยู่เท่านั้น เพราะเหตุพระราชกรณียกิจอื่น ๆ มีมาก จิงไม่มีโอกาศที่จะทรงพระราชนิพนธ์ให้สำเร็จตลอดได้ มาในตอนหลังได้ทรงพระราชนิพนธ์เรื่องพระราชพิธีสิบสองเดือน พระราชทานให้ลงในหนังสือพิมพ์วชิรญาณ เปนการทรงช่วยหอพระสมุด พระราชนิพนธ์นี้สั้นกว่าพระราชกรัณยานุสรมาก /*(3)จึ่งทรงมาได้เกือบจะตลอดปี ค้างอยู่เดือนเดียวเท่านั้น ตามที่ได้รวบรวมลงพิมพ์แล้วเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๕
พระราชนิพนธ์เรื่องแห่โสกันต์นั้น ทรงขึ้นเมื่อไร มีปีเดือนวันแจ้งอยู่ในโคลงข้างท้ายแล้ว แต่ไม่มีศักราชในโคลง มีแต่ลงไว้ว่าปีวอก นานไปจะทราบยากว่าปีวอกไหน จึงขอบอกไว้ว่า เปนปีวอก พ.ศ. ๒๔๑๕ แต่การแต่โสกันต์ที่เริ่มต้นมีขึ้นนั้น ก่อนทรงพระราชนิพนธ์โคลงนี้ ๒ ปี คือเริ่มต้นเมื่อโสกันต์พระเจ้าบรมวงษ์เธอ พระองค์เจ้ากาพย์กนกรัตน์ แลพระเจ้าบรมวงษ์เธอ กรมพระเทวะวงษ์วโรประการ ในปีมเมีย พ.ศ. ๒๔๑๓
อนึ่งในโคลงโสกันต์นี้ มีคำบางคำที่ไม่ได้ใช้ในบัดนี้นานไปจะเข้าใจยาก จึงขออธิบายไว้เล็กน้อย คือคำว่า จิงโจ้ ที่มีในน่า ๙๓ บันทัด ๕ ว่า “จิงโจ้ยื่นรยบเหนื้อง ตามถนน” แลในน่า ๙๙ บันทัด ๗ แลบันทัด ๘ ว่า “จิงโจ้เมื่อถึงใคร คำนับ สยงจิงโจ้กัดร้อง เร่าเร้ารุมรงม” ดังนี้ จิงโจ้นี้เปนทหารผู้หญิง แรกมีขึ้นเมื่อรัชกาลที่ ๔ โปรดให้หัดโขลนขึ้นเปนทหาร แต่งตัวเสื้อแดงกางเกงแดง เสื้อมีชายยาวถึงเข่า หมวกแก็ปสูง แต่เดิมมาเรียกทหารผู้หญิง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่ตัว รับสั่งเรียกว่าจิงโจ้ เห็นจะเปนเพราะอาการกิริยาแลการตกแต่งรุงรัง จึ่งรับสั่งเรียกดังนั้น จึ่งเปนนามที่เรียกทหารพวกนี้ต่อมาว่า จิงโจ้ แลเมื่อจะคำนับโปรดให้ร้องว่า จิงโจ้กัด แทนคำว่าวันทยาวุธ จึ่งมีคำใช้ในโคลงดังกล่าวมานี้
/*(4)อิกแห่งหนึ่งคำว่า สีมหาด ในน่า ๙๖ บันทัด ๕ ว่า นุ่งสีมหาดไซ้ มววมน ดังนี้ หมายความว่าสีแพร เพราะในรัชกาลที่ ๕ เมื่อตอนแรก ๆ โปรดให้ข้าราชการใช้เสื้อยศแพรสีตามกรมใหญ่ กรมมหาดไทยใช้สีเขียวแก่เจือดำ เรียกว่าสีมหาดไทย กรมกระลาโหมใช้สีน้ำเงินแก่เรื่อแดง เรียกว่าสีกระลาโหม กวรมท่าใช้สีน้ำเงินแก่เจือดำ เรียกว่าสีกรมท่า กรมตำรวจใช้สีน้ำเงินสด กรมมหาดเล็กใช้สีเทา หรืออย่างที่เรียกว่าสีเหล็ก เรียกว่าสีมหาดเล็ก สีมหาดในโคลงนี้ คือสีมหาดเล็กตามที่กล่าวมานี้ มีคำแปลกอยู่สองคำที่ควรอธิบายดังนี้
พระราชนิพนธ์โคลงนิราศท้าวสุภัติการภักดีนั้น เปนจดหมายเหตุเสด็จประพาศในมณฑลราชบุรี ในโคลงบอกไว้แต่แต่เดือนที่เสด็จว่า “ดลเดือนมาฆมาศสิ้น วัสสันต์” ดังนี้ หาปีมีไม่ การเสด็จพระราชดำเนิรครั้งนี้ ทราบว่าในปีรกา พ. ศ. ๒๔๑๖ พระราชนิพนธ์โคลงจะทรงเมื่อไรไม่ทราบแน่ น่าจะทรงในเวลาเสด็จประพาศนั้นเอง ถ้าไม่เช่นนั้นก็คงทรงเมื่อเสด็จกลับไม่ช้านัก คงจะเปนในปีนั้นเอง ข้อที่ทรงเปนถ้อยคำของท้าวสุภัติการภักดีนั้น เปนการที่ทรงล้อเล่น เพื่อให้เปนของแปลกหรือเปนของขัน
การเสด็จพระราชดำเนิรครั้งนั้น เปนคราวแรกที่เสด็จลำน้ำแควน้อยแขวงเมืองกาญจนบุรี อันได้กล่าวไว้ในคำนำพระราชนิพนธ์เสด็จประพาศไทรโยค ซึ่งลงพิมพ์เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๕ นั้นแล้ว
/*(5)พระราชนิพนธ์โคลงพระราชพิธีศรีสัจปานการ แลคเชนทรัศวสนาน กับพระราชนิพนธ์โคลงดั้น พระราชพิธีแต่โสกันต์ ทั้งสองเรื่องนี้ เปนหนังสือที่ดี เปนหลักฐานในการพระราชพิธี ส่วนพระราชนิพนธ์โคลงนิราศท้าวสุภัติการภักดี ก็เปนหนังสือที่ดีเหมือนกัน เพราะเปนจดหมายเหตุระยะทางเสด็จพระราชดำเนิรประพาศในครั้งนั้น สำหรับทราบเรื่องอันล่วงมาแล้วกว่า ๔๐ ปี แลพระราชนิพนธ์ ทั้งสามเรื่องนี้ ย่อมไพเราะห์ในทางจินตกวีด้วย สมควรเปนแบบฉบับสำหรับผู้ใคร่ในการศึกษา สมควรจะตีพิมพ์ให้แพร่หลาย เมื่อเจ้าภาพในการพระศพ พระเจ้าพี่นางเธอพระองค์เจ้าภัทรายุวดี มีพระประสงค์ให้กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณหาหนังสือสำหรับพิมพ์แจกในการพระศพ กรรมการจึ่งเลือกโคลงพระราชนิพนธ์สามเรื่องนี้พิมพ์ขึ้น เพื่อจะเปนฉบับแพร่หลาย แลเปนพระเกียรติยศในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสืบไป
สมมตอมรพันธุ์
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันพฤหัสบดี ที่ ๓๐ เมษายน พ.ศ. ๒๔๕๗
พระราชนิพนธ์
โคลงพิธีถือน้ำแลคเชนทรัศวสนาน
/*1๏ ศรีสวัสดิวิวัฒนเรื้อง	ธานินทร์
กรุงอมรรัตนโกสินทร์	ออกอ้าง
เทียมสุทัศน์เทพยนครินทร์	สรวงภพ โพ้นแฮ
ประกอบปราการสร้าง	สุดอ้อมกรุงหลวง
๏ เมืองออกอเนกด้าว	แดนคาม นิคมเอย
บูรพทิศอุดรสยาม	เขตรแคว้น
ทักษิณประจิมตาม	ชายฝั่ง ทเลนา
รายรอบนัคเรศแม้น	นิเวศน์เจ้าจักรวาฬ
๏ ต่างชาติพงษ์เพศเชื้อ	ลาวเฉียง
จรดเขตรลาวกาวเรียง	ใช่น้อย
ลาวโยนกะเหรี่ยงเพียง	แดนน่าน
อิกมลายูคล้อย	เคลื่อนข้างตกแหลม
/*2๏ ต่างแต่งมาลาศต้น	เงินทอง
ส่ำส่วยสรรพสิ่งนอง	นอบเกล้า
ราชทรัพย์เกิดมูลมอง	เกินก่อน
เจริญศุขส่างเสื่อมเศร้า	คฤกครื้นคืนวัน
๏ ต่างประเทศมาผูกพ้อง	พันธุมิตร
สารสื่อส่งความสนิท	เนื่องหน้า
หลายเพศพวกพานิช	นาเนก
เรือออกเข้าขายค้า	เครื่องใช้ทุกพรรณ
๏ ทวยราษฎรทั่วด้าว	แดนสยาม
ได้เสพย์ศุขมลายความ	ทุกข์ร้อน
ทำนาไร่ผลงาม	มูลมั่ง คั่งแฮ
สมบัติบริบูรณ์ข้อน	คู่แม้นมหาศาล
๏ มีบรมพุทธรัตน์เนื้อ	มรกฏ แก้วแฮ
ทั้งแท่งสนิทหมด	บ่ร้าว
พิศพรรณมณีสด	สอาดเอี่ยม องค์เอย
อุดมรูปเอกอคร้าว	ทั่วหล้าชวนชม
/*3๏ เปนที่เคารพน้อม	อภิวันท์
ทวยราษฎร์เกษมสันต์	ทั่วหน้า
ประกอบเครื่องสักการอัน	รุจิเรข
หลักนครคู่หล้า	แหล่งด้าวแดนสยาม
๏ แถลงความตามแรกตั้ง	พิธี
น้ำพระพัฒน์สัตยามี	แบบเบื้อง
เฉภาะภักตร์พุทธมณี	รัตน์ปฏิ มาแฮ
สองคาบปีบ่เยื้อง	อย่างครั้งโบราณ
๏ ถึงกาลกำหนดได้	ดฤถี
ทุกทั่วมาตยมนตรี	พรั่งพร้อม
ในพระอุโบสถศรี	รัตนศาส ดาแฮ
ทำสัตย์สาบาลน้อม	รับน้ำสัตยา
๏ จักแสดงแห่งเหตุเบื้อง	ปางบรรพ์
บรมราชสุริยวงษ์อัน	สืบเชื้อ
เสด็จเถลิงมไหสวรรย์	แนวเนื่อง มาแฮ
ล้วนแต่ทรงกอบเกื้อ	กิจนี้สืบมา
/*4๏ ปางพระบาทบพิตรเจ้า	บรมไปย กาเฮย
เสด็จปราบเสี้ยนไผท	เสร็จแล้ว
เถลิงถวัลยราชมไห	สูริย์สืบ กระษัตริย์แฮ
ฝูงราชฎรคลาศแคล้ว	เดือดร้อนรนทรวง
๏ ทรงทำนุกนัคเรศป้อม	ปราการ
ฟากฝั่งบูรพทิศสาร	ก่อสร้าง
พร้อมราชนิเวศน์สถาน	เสถียรสถิตย์ ทั่วแฮ
คลองขุดตะพานช้าง	ถิ่นถ้วนการนคร
๏ ขนานนามกรุงเทพไท้	มหานคร
อมรรัตนโกสินทร	ที่ไว้
องค์พุทธปฏิมากร	มรกฏ แก้วเอย
สำหรับบารเมศไท้	ธิราชผู้ผ่านสยาม
๏ ทรงจัดการฝ่ายข้าง	อาณา จักรแฮ
พระราชกฤษฎีกา	เก่าแก้
บำรุงเหล่าพฤนทา	มาตย์ใหญ่ น้อยเอย
อิกประชาชนแล้	ทั่วหน้าศุขเกษม
/*5๏ ฝ่ายการพุทธจักรให้	ผจงจัด
อาวาศพุทธรูปรัตน์	ที่ไหว้
ไพหารจรูญจรัส	เรืองเรข
อิกพระมณฑปไว้	ที่ตั้งพระสธรรม์
๏ มีรเบียงล้อมรอบด้าว	แดนอา วาศเอย
ลายวาดเรื่องรามา	เกียรดิ์อ้าง
นามศรีรัตนศาสดา	รามราช วังแฮ
เชิญพระแก้วสู่สร้าง	สืบส้อมเสริมการ
๏ แล้วจึ่งดำรัสให้	ประชุมกัน
กำหนดปีละสองวัน	พรั่งพร้อม
รับน้ำพระพัฒน์อัน	เปนสวัส ดีเอย
ทุกกระทรวงมาน้อม	นอบเกล้าปฏิมา
๏ แต่พระขัติยราชน้อย	ใหญ่ยง
ลายอย่างสีนวนทรง	เช่นใช้
ตามเคยแต่งพระองค์	ห่อนยัก อย่างเอย
เฝ้าที่ท้องพระโรงได้	รับน้ำบังคม
/*6๏ วันประชุมหมู่ข้า	ทูลธุลี บาทเอย
จิตรมาศไตรดิถี	ออกอ้าง
ภัทรบทเตรัสมี	กาฬปักษ์
เปนแบบบขาดค้าง	ไป่เว้นปีเสมอ
๏ ครั้นพระพุทธเลิศหล้า	เกษกระษัตริย์
ได้เสด็จเถลิงถวัลยรัช	ครอบเกล้า
ทรงประพฤติบแผกขัต	ติยเพศ โพ้นแฮ
โดยขนบสืบเค้า	ธิราชไท้ ธิบดินทร์
๏ ถึงพระบรมนารถเจ้า	จอมสยาม
เสวยสวัสดิทรงนาม	นั่งเกล้า
ธรรมเนียมก็เนื่องตาม	กันต่อ มาแฮ
แม้นพระไอยกาเจ้า	อิกไท้ชนกา
๏ พระทรงดำริห์ให้	ฐาปนา
พุทธรูปชนมพรรษา	สบถ้วน
ถวายแด่พระไอยกา	ชนกนารถ
อิกส่วนพระองค์ล้วน	กไหล่ด้วยทองคำ
/*7๏ แต่ส่วนซึ่งเสด็จได้	ดำรงรัช
ทุกพระองค์ทรงฉัตร	มาศกั้น
นอกจากราชสมบัติ	ฉัตรว่าง เว้นนา
เปนแบบแต่ครั้งนั้น	ตลอดเบื้องปัจจุบัน
๏ ครั้นเสร็จบรมนารถเอื้อน	โองการ สั่งนา
ให้กอปรมณฑลสถาน	ที่ตั้ง
ประดับบุษปดวงมาลย์	ไพจิตร
ครบเครื่องสักการทั้ง	เสร็จถ้วนสามสถาน
๏ จิตรมาศสองค่ำขึ้น	ทุกปี
วันเริ่มราชพิธี	สัตย์ไซ้
สมโภชเพิอื่เกิดศรี	สวัสดิยิ่ง ยาวแฮ
ทั้งพระประยูรวงษ์ได้	นอบน้อมบูชา
๏ สมเด็จบรมนารถไท้	ชนกา ธิเบนทร์เอย
พระปรเมนทรมหา	มกุฎเกล้า
ถวัลยราชบรมราชา	ภิเศกสืบ วงษ์แฮ
ครองพิภพเปนเจ้า	ปกหล้าแหล่งสยาม
/*8๏ พระทรงดำริห์ด้วย	พุทธรัตน์
มีพระคุณคุ้มขจัด	เศิกเสี้ยน
อิกพุทธปฏิมาขัต	ติยราช ก่อนแฮ
พระชนกไอยกาเที้ยน	เทียบไว้ต่างองค์
๏ ควรจักประนตน้อม	อัญชลี
ทุกหกมาศกึ่งปี	ทั่วหน้า
พร้อมกันกับพิธี	แสดงสัตย์ ไซ้นา
ชุมพระวงษ์เหล่าข้า	บาททั้งกรุงหลวง
๏ แล้วจึ่งดำรัสซั้น	ปฤกษา
แต่พระวงษ์เสนา	ทั่วผู้
เห็นโดยราชอัธยา	ไศรยท่าน นั้นแฮ
เพื่อเกิดสวัสดิกอบกู้	ก่อเกื้อศุภผล
๏ จึ่งทรงสฤษดิสร้าง	ศรสาม เล่มเอย
เทียบชื่อเช่นศรราม	ราชเรื้อง
จัดแสงเรียบเรียงตาม	ลำดับ แผ่นดินแฮ
คำประกาศเพิ่มเติมเยื้อง	เก่าบ้างลางคง
/*9๏ แล้วเสด็จออกวัดด้วย	ทุกปี
พร้อมพระวงษ์กระษัตรีย์	ใหญ่น้อย
อิกหมู่มาตย์พิรี	ยพาห์ท่วน ตัวแฮ
ทำสัตย์สาบาลถ้อย	เยี่ยงกี้ก่อนกาล
๏ จักบรรยายยุบลถ้อย	ถี่แถลง
โดยพิศดารแสดง	เรื่องไว้
ตามการซึ่งทรงแปลง	สรรเปลี่ยน
ตลอดปัจจุบันใช้	เช่นนี้สืบมา
๏ ดลเดือนจิตรมาศขึ้น	ดฤถี
สองค่ำราชพิธี	เริ่มตั้ง
การแสดงสัตยวาที	ศุภสวัสดิ
หมายจ่ายรายแจกทั้ง	ท่วนหน้าพนักงาน
๏ จัดการตามตำแหน่งพร้อม	ชาวงาน
โดยขนบโบราณกาล	เก่าพร้อง
ศรีรัตนศาสดาสถาน	อาวาศ วังเอย
ทุกส่ำมาสบซ้อง	รีบตั้งแต่งการ
/*10๏ โต๊ะหมู่สี่โต๊ะตั้ง	เคียงกัน
บนพระแท่นศิลาวรรณ	เสวตรล้วน
พระพุทธรูปไชยหิรัญ	ทองนาก สามเอย
ทั้งพระธรรมทองถ้วน	เทียบพร้อมไพบูลย์
๏ เทวรูปเปนเจ้าท่วน	สี่องค์
ปรเมศวร์วิศณุธำรง	เดชห้าว
พรหมาธิไททรง	หงษ์เห็จ เหิรแฮ
อิกอุมาภัควดีท้าว	เทพไท้มหิษี
๏ เทวรูปเชิญเครื่องตั้ง	คู่เคียง
เชิญพระสุพรรณบัตรเฉวียง	หัดถ์ข้าง
ธารกรพระขรรค์เพียง	นายมหาด เชิญนา
หนสดำดั่งอ้าง	เทพใช้เชิญแสง
๏ ขันหยกเขียวขจิตรพร้อม	พานรับ รองแฮ
กลางติดเทียนคำนับ	คั่งน้ำ
พระถ้วยเล็กโมรารดับ	เพ็ชรรอบ ปากเอย
หีบพระธำมรงค์ล้ำ	เลิศล้วนจินดา
/*11๏ แสงศรสามเล่มแม้น	ศรราม นรายน์เอย
พรหมมาศปลัยวาตนาม	ท่านให้
อัคนิวาตอิกเปนสาม	หอกเพ็ชร รัตน์นา
ทอดพาดราวเรียงไว้	สี่ถ้วนควรแสยง
๏ ขรรค์ไชยศรีสวัสดิอ้าง	นามชนะ
อิกพระขรรค์เนาวโลหะ	เวียดห้าว
ใจเพ็ชรคาบค่ายพระ	แสงแฝด คู่เฮย
แสงดาบทรงเดิมท้าว	ธิราชผู้ผ่านไผท
๏ ธารกรเทวรูปใช้	เสน่าใน
ศักดิสิทธิฤทธิฦๅไชย	เลื่องหล้า
กั้นหยั่นดาบฝักอุไร	เงาขัด เกลี้ยงเอย
ตรีเพ็ชรปืนประจุหน้า	ยี่ปุ่นเรื้องพลอยราย
๏ หม้อเงินน้ำปริตตั้ง	บนเตียง
นับสิบสองหม้อเรียง	เปี่ยมน้ำ
สำฤทธิหนึ่งขันเคียง	อยู่ค่าง ม้านา
สิญจน์สูตรรูดวงซ้ำ	รอบม้าพุทธมนต์
/*12๏ นมัสการตั้งเครื่องห้า	ธรรมเนียม
ราชอาศน์ปักทองเตรียม	แต่งไว้
อาศน์พระประยูรวงษ์เจียม	แพรลาด
อิกอาศนะสงฆ์ให้	ลาดผ้าพรรณขาว
๏ สงฆ์สามสิบแปดถ้วน	ตามกระษัตริย์
ซึ่งรักษาศิริรัช	ก่อนนั้น
ล้วนทรงปิฎกจัด	แต่ที่ ควรนา
ต่างรงับจิตรหมั้น	ท่าซ้องสวดมนต์
๏ พระที่นั่งนามออกอ้าง	ไพศาล ทักษิณแฮ
มวญหมู่เจ้าพนักงาน	แต่งตั้ง
โต๊ะเครื่องพิธีการ	สามโต๊ะ
เทียนปิดทองเงินทั้ง	ดอกไม้เจิมจาน
๏ โต๊ะใหญ่ไว้ตั้งพระ	ราชา วุธเอย
ขวาพระสยามเทวา	จัดไว้
สุวรรณบัตรปฏิมา	ไชยฝ่าย ซ้ายแฮ
แล้วทอดราชอาศน์ใกล้	โต๊ะตั้งพระไชย
/*13๏ พระชัณษาจัดตั้งที่	เรียงชิด กันแฮ
บนที่นั่งพิศาลสถิตย์	บุรพเบื้อง
บุษบกฉลักวิจิตร	ลายลวด
ทองปิดติดกระจกเรื้อง	ลดชั้นกระจังราย
๏ ตาข่ายมาลย์มลิร้อย	แขวนรไบ
ฉัตรยอดบุษบกไสว	ท่วนห้า
ฐานตั้งพุ่มมาไลย	ประทีป แซกแฮ
น่าบุษยกวางม้า	ฉลักล้วนลายทอง
๏ จัดเครื่องทองแต่งตั้ง	ตามงาน ประจำเอย
โดยขนาดธรรมเนียมการ	ก่อนนั้น
สี่สำรับเครื่องพาน	ทองทิศ
หนึ่งเครื่องพานสองชั้น	รับด้วยโต๊ะถม
๏ เทียนชนวนขวดดอกไม้	เรียงกลาด
สุหร่ายสุคนธ์รองถาด	แต่งไว้
ห้าที่ทอดราชอาศน์	พรมเทศ
สุดเครื่องเบื้องปลายไซ้	จึ่งตั้งบายศรี
/*14๏ ครั้นไสมยยามค่ำเข้า	รติกาล
จึงเสด็จสู่ไพศาล	แต่งตั้ง
ทรงจุดนมัสการ	ทุกเครื่อง แล้วนา
ทรงสุหร่ายปรายทั้ง	ที่ห้ามณฑล
๏ จึ่งท้าวผู้ใหญ่เข้า	จุดเทียน
ติดแว่นสำรับเวียน	นอบน้อม
ประโคมแซ่สนั่นเนียร	นาทเสนาะ เสียงแฮ
ส่งแว่นรับต่ออ้อม	รอบห้ามณฑล
๏ พระวงษ์แลข้าบาท	ฝ่ายใน
นั่งต่อติดเนื่องไป	แวดล้อม
รับส่งแว่นเวียนไสว	สมโภช
สามรอบแว่นรวมพร้อม	เสร็จแล้วดับเทียน
๏ ครั้นเสร็จเสด็จด้วย	ราชยาน
ตำรวจแห่สู่วิหาร	มหาดห้อม
จุดเครื่องนมัสการ	บูชิต พระเอย
ทรงรับเบญจศีลน้อม	นอบตั้งอธิษฐาน
/*15๏ เบื้องนั้นอาลักษณ์ผู้	รับราช โองการ
นุ่งห่มเสื้อขาวสอาด	นอบเกล้า
คุกเข่าอ่านประกาศ	ทวยเทพย์ ปวงเฮย
เชิญสดับโองการเจ้า	แผ่นหล้าแสดงสาร
ร่ายคำประกาศ๏ ข้าภูบาลบพิตร น้อมศิรสิทธิคำนับ รับบรมราโชงการ ประกาศสารส่ำสงฆ์ อิกองค์ทวยเทพไท ในพิภพมณฑล อันมาดลที่นี้ จักกล่าวชี้ตามตรง จงตั้งโสตรสดับคำ รำพรรณเรื่องพระพุทธรัตน์ ปัฏิมามรกฏแก้ว เลิศหลากแล้วอย่างยิ่ง หาสิ่งเสมอบมี เปนมณีพิเศษนัก ล่วนเลิศลักษณมงคล ทั่วมณฑลแดนสยาม ดาลดับความเข่นเข็ญ ให้อยู่เย็นดับร้อน เลื่องสท้อนคู่เมือง เรืองพระเกียรติปรากฎ เชิดพระยศมหัศจรรย์ แต่ปางบรรพ์เบาราณ สถานกรุงเทพทวารา ศรีอยุทธยายังคง นับพระองค์วรกระษัตริย์ ได้ดำรงรัตนราไชย ลำดับในสามสิบสาม จักนับตามกำหนดปี มีสี่ร้อยสามสิบเจ็ด นับเสร็จจนเสียกรุง การบำรุงใหญ่หลวง ปวงไป่ห่ามเศิกได้ ให้ยาตรทัพมารอ ยอพหลมารบ ตระหลบถึงกำแพงเมือง เปลืองรี้พลมาก/*16หลาย กรุงทำลายหลายหน ปางผจญไพรี เพราะไป่มีพุทธรัตน์ จึ่งพิบัติดาลเปน เห็นประจักษ์ทุกครา ภายหลังมาพินาศ พม่ากวาดเมื้อเมือง ลำเค็ญเคืองนานา ครั้นล่วงมาบมิหึง ถึงครั้งตั้งธนบุรี เจ้าศรีสัตนาคนหุต รังริยุทธอุปราช เหตุอาฆาฏแก่กัน พลันประหารชีพม้วย ด้วยทฤฐิอหังการ ทรงทราบสารสิ้นเสร็จ จึ่งสมเด็จเจ้าพระยา มหากระษัตริย์ศึก เดชพรรฦกจอมพล ยกไปดลล้านช้าง เข้าหักง้างรุกราญ ลาวบหาญต่อรบ เจ้าเมืองหลบล่าหนี ครั้นธมีไชยชำนะ ได้พระแก้วพระบาง พลางให้ต้อนครัวเดิน เชิญพระแก้วลงมา สถาปนาไว้วัง ยังณโรงพระแก้ว แล้วแผ่นดินดาลเปน ข้อลำเค็ญเกิดมี เจ้าธานีวิปริต ผิดสัญญาวิปลาศ เกิดอุบาทว์ก่อยุค ส่ำสิ่งทุกข์อึงมี่ ผู้ที่ไปสงคราม ได้ความยากรุมรึง ถึงภรรยาทุกผู้ รู้รหัศเหตุไป ในแว่นแคว้นเขตรขอม จอมกระษัตริย์เสด็จกลับ หวังรงับโดยดี ปองไป่มีอาฆาฏ ครั้นเมื่อยาตรถึงกรุง การเกิดนุงหนั่นหนา แสนเสนาประชุม พร้อมน้อมทูลให้สำเร็จ เชิญเสด็จเถลิงถวัลย์ พลันให้เห็นปรากฎ มิสมยศพุทธรัตน์ จึ่งพิบัติดาลเปน เกิด/*17ข้อเข็ญราวี เหตุบารมีจักได้ พุทธรัตน์ไว้เฉลิมยศ ปรากฎให้เกิดพินาศ พระบาทปราบเสี้ยนเสร็จ สมเด็จพระพุทธยอดฟ้า เจ้าจอมหล้าจุฬาโลกย์ ดาลดับโศกเหล่าประชา เสวยศิริราไชสวรรย์ มหันตคุณดิลก พระเดชปกชนนิกร เหล่าราษฎรได้ศุข ให้ทำนุกนครใหม่ ใคร่ให้ข้ามฝั่งบูรพ์ ภูลพลเพียบสร้างเสร็จ เสด็จข้ามมาประทับ รับพระแก้วมาวัง ธให้รังรักษ์พิหาร ในสถานพุทธรัตน์ จังหวัดรเบียงรอบล้อม อ้อมพิหารอุโบสถ ปรากฎทั้งมณฑป จบจวบรอบอาราม ให้ขนานนามมี ศรีรัตนศาสดา เชิญปฏิมาสู่สถิตย์ เครื่องบูชิตหลากหลาย ถวายคำนับสักการ ล้วนมเหาฬารเสร็จสรรพ ไว้สำหรับบารมี เฉลิมศรีพระนคร ขจรพระเกียรติครื้นเครง เกรงพระเดชทั่วหมด ปรากฎเกิดสวัสดี ปรีดิ์เปรมปราผาศุก ดาลดับยุคเย็นหล้า ถ้วนทุกหมู่ไพร่ฟ้า ขาดข้อเคืองเข็ญ แลนา ๚ะ
๏ ข่าวความเย็นถึงพม่า ว่าฝ่ายกรุงตั้งติด คิดใครราญให้ราบ หวังใคร่ปราบให้เตียน ก่อความเพียรอิ่มเอิบ ใจกำเริบรุนแรง ต่างจัดแจงเตรียมทัพ สรรพยกพยุหยาตรา ลาศมาดลกาญจนบุรี ธก็กรีพลย้าย /*18ผ้ายไปรับรบระ อำนาจพระเดชา พม่ามาต่อยุทธ ตายแตกรุดล่ากลับ ธให้เลิกทัพคืนกรุง ทรงผดุงพลเมือง เรื่องรุ่งรื่นชื่นบาน ดาลดับด้วยบารมี พระมณีรัตนปฏิมา เห็นปรากฎยิ่งนัก ประจักษ์คุณรัตนไตรย พระหฤไทยเบิกบาน ตริตรองการผดุง บำรุงพุทธสาสนา ให้ถาวรยืนนาน สำราญในศิริรัช เสวยสมบัติธำรง ตราบเท่าทรงพระชรา พระโรคมาบันดาล พรรษากาลพระชนม์ ดลได้เจ็ดสิบสี่ ประสงค์ที่เวนสมบัติ แด่บรมขัติโยรส เสร็จสวรรคตล่วงลับ นับยี่สิบเจ็ดปีเศษ บัดมีเหตุการขบถ ผู้ทรยศอาจหาญู หากบันดาลเอิกอื้อ รื้อเรื่องร้ายตายเตียน ดื่นดาษเดียรสดวกดี เพื่อบารมีพุทธรัตน์ ให้ขจัดไภยเสร็จ สมเด็จพระพุทธเลิศหล้า เสด็จปราบดาภิเศก ดิเรกพระยศฦๅสยอน เหล่าหมู่มอญแตกมา พึ่งพระกฤษฎาภินิหาร กระมลดาลสวามิภักดิ์ เห็นประจักษ์โดยตรง ดำรงรัชสมบัติ สิ่งสวัสดิมูลมั่ง ล้วนคับคั่งทั้งผอง แก้วเงินทองอุคม ต่างชื่นชมบรรเทิง เถลิงถวัลยราไชสูริย์ ภูลพิภพดับเข็ญ เปนศุขทั่วทุกตน บานกมลทุกผู้ รู้ทำมาค้าขาย ครั้นเมื่อปลายประชวร ไข้พิศม์หวนกลุ้มกลัด ตรัสไม่ได้สามวัน เสด็จสู่สวรรคต /*19กำหนดพระชนม์พรรษา คณนาห้าสิบแปดตรง ดำรงในรัชสมบัติ จัดนับถ้วนสิบหกปี จึ่งเสนาบดีทั้งหลาย ยินยอบถวายฉัตรเสวตร แด่พระเชษฐโอรสา อัญเชิญราชาภิเศก เอกบำรุงกรุงสยาม พระนามจาฤกเสร็จ สมเด็จพระนั่งเกล้า เจ้าพิภพดับยุค ทำนุกวรพุทธสาสน์ บำเพ็ญราชกุศล ประชาชนชื่นบาน ภายหลังการเกิดพลัน เวียงจันท์เริ่มก่อขบถ คิดแทนทดเหี้ยมหาญ อึงกฤดาการทราบมา ธให้กรีธากองทัพ ยาตรไปรับราวี ตีถึงเวียงพินาศ กวาดครัวลาวอพยพ ทบทัพกลับคืนกรุง บำรุงราษฎร์ให้เย็น เห็นอำนาจบารมี คุณศรีรัตนปฏิมา ให้สถาปนาอาวาศ เอี่ยมสอาดไพบูลย์ เพ็ญภูลเพิ่มเติมต่อ หล่อปฏิมาสององค์ ทรงเครื่องหุ้มทองคำ ทำไว้ในอุโบสถ กำหนดหกศอกหมาย ถวายไอยกาชนกนารถ แด่พระบาทสององค์ ดำรงราไชสวรรย์ มหันตคุณาดิเรก เอกอุดมนานา ภายหลังมาจีนคด ทำทุรยศยุ่งยับ ดาลรงับได้สดวกดาย หลายครั้งเห็นประหลาด ด้วยอำนาจพุทธรัตน์ อาจบำบัดทุกข์พ้อง เห็นประจักษ์แซ่ซ้อง เอิกอื้อสรเสริญ ท่านนา ๚ะ
/*20๏ เจริญความศุขสวัสดิ์ ยามพิบัติทรงประชวร ใกล้เกือบจวนหนักนาน จึ่งโองการให้หา ท่านเสนาบดี มีพระราชดำรัส รัชสมบัติมอบให้ แม้ว่าได้พระวงษ์ องค์ใดเปนที่เย็น เห็นควรเปนที่พึ่ง จึ่งให้มอบศิริรัช ดำรัสแล้วไป่นาน ได้สามวารสวรรคต กำหนดนับพระชนม์ ดลหกสิบเศษห้า นับกาลช้าเถลิงถวัลย์ ยี่สิบเจ็ดทันถ้วนปี เสนาบดีกราบทูล ตามมูลเชิญเสด็จเสร็จ สมเด็จบรมอนุชาธิราช พระบาทเสวยสวัสดิ ดำรงรัชราไชสวรรย์ สืบสุริยสันตติวงษ์ ทรงพระนามประกาศ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า เจ้าพิภพอยุทธยา ทรงกรุณาทั่วผอง ปองเมตตาทั่วผู้ สู้ทำนุกทั่วหลาย หมายบำรุงทั่วหน้า ทุกไพร่ฟ้าพราหมณ์ชี มีพระไทยเที่ยงตรง ทรงพระราชศรัทธา ในปฏิมามรกฎ เพิ่มเติมยศให้เห็น เปนที่ทรงคำนับ กับปฏิมาทั้งสอง ฉลองพระไอยกาธิราช พระชนกนารถธิบดี โปรดให้มีเวลา มาพร้อมในอุโบสถ กำหนดปีสองครั้ง ตั้งถือน้ำทำสัตย์ บัดแล้วได้บังคม กราบประนมทุกเมื่อ เพื่อพระเดชยืนนาน ดาลพระคุณยืนเนา เผาสิ่งทุกข์ให้หาย ผายสิ่งศุขให้เห็น ร่มเย็นด้วยเดชกั้ง ดับร้อนทั้งอาณาเขตร /*21ต่างประเทศชวนกัน มาผูกพันธไมตรี ก่อการดีมูลมั่ง ให้คับคั่งค้าขาย ความสบายบ้านเมือง เจริญเรื่องยิ่งกว่าก่อน ผ่อนราชทรัพย์บริจาค เงินทองมากหลากวิจิตร ทรงราชูทิศถวายไป ในบรมชนกนารถ ทรงพระราชศรัทธานัก เปนที่รักชาวชน การกุศลนิรันดร ปฏิสังขรณ์อาวาศ พระศรีรัตนศาสตา พุทธปรางปรากฎมี ศรีรัตนเจดีย์สร้างเพิ่ม เริ่มริรังหลากหลาย หมายสร้างซ่อมไป่ขาด พระบาทธำรงรัช เสวยสมบัติจวนครบ บรรจบนับสิบแปดปี มีพระโรคพลันมา เวลาเมื่อเกือบใกล้ ให้หาเสนาบดี มีโองการดำรัส ว่าศิริรัชท่านมอบ ได้กอบการบำรุง ครั้งนี้คุงขอคืน ไป่ฝ่าฝืนเชิญตั้ง แล้วแต่ทั้งหลายเห็น เปนคำสั่งเท่านั้น ครั้นล่วงข้ามวันมา พระโรคยายากนัก จักกำหนดพระชนม์ ดลหกสิบห้าได้ จอมพิภพธิราชไท้ สุดสิ้นสู่สวรรคต์ แลนา ๚ะ
๏ ขษณพลันมนตรี อธิบดีแลพระวงษ์ อิกทั้งสงฆ์ปฤกษา บรรดามาพร้อมพรัก จักเห็นพระองค์ใด จึ่งพร้อมใจเห็นเสร็จ สมเด็จบรมราโชรส ควรพระยศเถลิงถวัลย์ สืบสุริยสันตติวงษ์ ดำรงราชประเพณี เจ้า/*22จอมชีกับสงฆ์ ถวายไชยมงคลซ้อง ต้องแบบขัติยจรรยา จึ่งบรมราชาภิสิต สฤษดิพระนามประกาศ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหา จุฬาลงกรณเกล้า เจ้าจอมอยุทธยา ธำรงราไชสวรรย์ โดยราชธรรม์ทศพิธ ประกอบกิจอารี ให้มีความเกษมศุข ทำนุกซ่อมพระนคร บำรุงราษฎรอยู่เย็น เปนที่พึ่งทั่วหน้า เหล่าไพร่ฟ้าฟูใจ สงเคราะห์ในวงษ์ตระกูล เพื่อมิให้สูญสืบสาย หมายประโยชน์นานา เรียนวิทยาฝึกหัด รู้เจนจัดต่างต่าง สร่างจิตรเศร้าเบาหาย คลายใจจางบางหมด เรืองพระยศฟุ้งเฟื่อง เลื่องพระเดชยินขาม ความสรเสริญยืนยง ทรงปรารภธรรมเนียมแปลก สิ่งเปลี่ยนแยกธรรมเนียมไทย เสด็จไปนอกประเทศ ทอดพระเนตรแดนยวา ภายหลังคลาด้าวอินเดีย สู้เสียทรัพยมากหลาย หมายประโยชน์ได้เห็น เปนคุณเพื่อบำรุง กรุงเทพมหานคร ให้ถาวรศุขสวัสดิ์ ข้อข้องขัดคัดแก้ สิ่งถ่องแท้ต่อตาม รังพยายามเปนคุณ กอบการุญทั้งผอง ครองยุติขรรมธำรง ทรงสถาปนาอาวาศ ศรีรัตนราชบพิธ รจิตรจำรัสไพบูลย์ นเรนทรสูรย์เสวยรมย์ อุดมด้วยราชศฤงฆาร สรรโพฬารบรู้ลด ภูลพระยศอย่าไกษย เชิญเทพยในแหล่งหล้า /*23หกห้องฟ้าอมรพิมาน มาฟังสารคำประกาศ ขออำนาจไตรรัตน์ กับความสัตย์ซึ่งพรรณา ช่วยรักษาบรมกระษัตริย์ ให้ขจัดภอันตราย พระหฤไทยหมายประสงค์ สิ่งใดจงสำเร็จได้ อย่าให้มีกีดกั้น ศัตรูนั้นพลันพินาศ ให้พระบาทดำรง ทฤฆายุจงยืนยิ่ง สิ่งศุขศิริสวัสดิ์ พรรณพิพัฒน์จงได้ ให้พระเดชานุภาพ ปรายทุกทิศทุกพาย ผู้ปองหมายเปนศัตรู ปวงริปูในนอก เอาใจออกไป่ตรง ต่อองค์บรมนรินทร์ บดินทรจอมธราธาร จงบันดาลวิปลาศ ช่องโอกาศอย่ามี ร้ายเปนดีกลับกลาย หายอาฆาฏกลบเกลื่อน เงื่อนข้อผิดเปนชอบ กอบกลกิจเกื้อหนุน ให้เปนคุณแก่กรุง บำรุงพระยศต่อเติม เฉลิมพระเกียรติเกรียงไกร ให้มีไชยข้าศึก ผู้ใดนึกจงวินาศ ราชตระกูลประเพณี ให้มีความเจริญสวัสดิ์ น้ำพระพัฒน์เปนประธาน อิกบันดาลบรรดา พระวงษานุวงษ์ ทุกพระองค์ใดใด ทั้งฝ่ายในฝ่ายน่า อิกเหล่าข้าทูลลออง จงปรองดองผาศุก ทำนุกการยุติธรรม์ ช่วยป้องกันพระนคร ให้ถาวรวัฒนา ทั่วสีมามณฑล สกลราชออาณาเขตร ประเทศด้าวแดนสยาม /*24ให้มีความศุขสวัสดิ์ สรรพพิบัติอย่ามี สรรพสิ่งดีจงได้ ให้วัสโสทกตกงาม ตามฤดูถูกต้อง อย่าขัดข้องโดยกาล ธัญญาหารสมบูรณ์ จงเพียบภูลโภไคย ในพิภพอาณาจักร ขอมเหสักขทั้งหลาย อันบรรยายออกนาม ตามประกาศแต่หลัง ซึ่งได้ฟังคำพร้อง อิกสัตย์ซ้องปฏิญาณ คุณพจนสารนานา ทั้งอานุภาพพุทธรัตน์ แลความสัตย์แห่งข้า จงเสร็จสมอย่าช้า เช่นชี้ทุกประการ นั้นเทอญ ๚ะ
๏ ครั้นขานคำประกาศสิ้น	ขบวนสาร
สงฆ์สวดสิบสองตำนาน	เพรียกพร้อง
จบเสร็จกลับสู่สถาน	อาวาศ ตนแฮ
เหล่าพวกดนตรีซ้อง	แซ่ซ้อมเสียงประโคม
๏ พราหมณ์สองเฉวียงห่มเสื้อ	ครุยกรอง
อ่านดุษดีฉันท์ทำนอง	จัดแจ้ว
จบลาเป่าสังข์สอง	มโหรธึก สองนา
ครั้นเสร็จลีลาแล้ว	เสด็จขึ้นราชฐาน
/*25๏ ครั้นขึ้นสามค่ำเช้า	เวลา
ข้าพระรัตนศาสดา	กวาดแผ้ว
พนักงานทุกหมู่มา	ตรวจจัด การเอย
รีบแต่งตั้งเครื่องแล้ว	เสร็จพร้อมทุกพรรณ
๏ พระวงษาธิราชเจ้า	ต่างองค์
โขมพัตรเขียนทองทรง	สุกพร้อย
ฉลององค์ปักทองผจง	ติดเลื่อม
ส่ำพระวงษ์ผู้น้อย	คาดเสื้อทรงลาย
๏ ทรงวอทรงเสลี่ยงกั้น	กลดทอง ขวางเอย
มหาดเล็กเชิญเครื่องนอง	เนื่องขั้ง
เชิญแสงอุไรรอง	เรืองติด เสลี่ยงแฮ
ถึงทวารวัดยั้ง	ยาตรเข้าอาราม
๏ อิกหมู่มุขมาตย์ม้วน	มนตรี
ต่างนุ่งกรวยเชิงสี	เสวตรท้อง
เสื้อขาวคาดครุยมี	สำรดเลื่อม เงาเอย
ขึ้นแคร่แลรถซ้อง	สู่เบื้องวังสถาน
/*26๏ ทนายถือเครื่องยศร้อย	เรียบงาม
พานเหลี่ยมพานกลมตาม	ศักดิ์ย้อม
พานเล็กโต๊ะถาดสาม	ขนาดเยี่ยง ยศนา
กากระโถนคนโทพร้อม	พรั่งเต้าพรูตาม
๏ นางนาฏตำแหน่งท้าว	อธิบดี
นุ่งยกไหมพื้นสี	เสวตรล้วน
ห่มสไบปักทองมี	ดอกแย่ง
กาหีบกโถนทองถ้วน	ยศท้าวนางใน
๏ ท่านผู้หญิงมียศล้วน	ภรรยา
มุขมาตย์สูงศักดินา	สี่ร้อย
นุ่งขาวแต่งตนมา	มีเครื่อง ยศแฮ
พร้อมพรั่งหมู่เมียน้อย	นั่งกลุ้มตามรเบียง
๏ สายแสงสุริยผ่องพื้น	นภา
นับท่วนสามนาฬิกา	เศษแล้ว
เสด็จทรงเครื่องราชา	ภรณ์เสวตร พัตรเอย
ทรงพระราชยานแพร้ว	เพริศด้วยลงยา
/*27๏ ตำรวจห้อมแห่หน้า	แลหลาม
ขัดกระบี่ทองเงินตาม	ยศอ้าง
แห่หลังทักษิณวาม	ทหารมหาด เล็กเฮย
เหล่ามหาดเล็กสล้าง	เครื่องเชื้อเชิญตาม
๏ ทหารยืนสองค่างริ้ว	เปนตับ
ต่างกระทำคำนับ	ทั่วหน้า
แตรฝรั่งมากสำรับ	เซงแซ่
เสด็จยาตรตามทางผ้า	ลาดขึ้นอาราม
๏ เสด็จดลอุโบสถเบื้อง	รัตนสถาน
อุทิศเครื่องนมัสการ	นบน้อม
ทรงไตรสรณสมาทาน	ศีลเสร็จ
ประทับราชอาศน์พร้อม	พรั่งข้าทูลลออง
๏ สงฆราชาคณะล้วน	คันถ์ธุระ
ต่างสวดถวายพรพระ	กึกก้อง
สวดจบจึ่งทรงประ	เคนเครื่อง ถวายแฮ
ฉันเสร็จองครักษ์ซ้อง	ส่ำเข้าเก็บเตียน
/*28๏ พนักงานเตรียมเครื่องเชื้อ	เชิญมา
ขันหยกพระธารา	แต่งไว้
ตั้งกลางรูปรามา	กรก่ง ศรแฮ
วางที่น่าพระให้	อ่านข้อสาบาล
๏ พระครูผู้พฤฒิแท้	มหาศาล
ประนมหัดถ์อ่านโองการ	แช่งซ้ำ
ใครคดเทพยจงผลาญ	เผด็จชีพ เสียนา
แล้วจับศรจุ่มน้ำ	เสร็จถ้วนสามศร
๏ อาลักษณ์สองปักพื้น	ขาวลาย นุ่งเอย
เสื้อติดสำรดราย	ปักพร้อย
ห่มเฉวียงนั่งอ่านถวาย	คำสัตย์
แทนหมู่มาตยใหญ่น้อย	ซึ่งพร้อมกันมา
๏ สัค์เคกาเมจรูเป	คิริสิขรตเฏ จัน์ตลิก์เขวิมาเน
ทีเปรัฏ์เฐจคาเม	ตรุวนคหเณ	เคหวัต์ถุม๎ติเขต์เต
ภุม์มาจายัน์ตุเทวา	ชลถลวิสเม ยัก์ขคัน์ธัพ์พนาคา
ติฏ์ฐัน์ตาสัม์มุขาโน	อภิสปถกถํ	วุจ์จมานํสุณัน์ตุ
/*29โยมยาส์สามวาเทหิ	สปโถกัย์ยเตอิธ
โสสมิช์ฌตุสัพ์เพสํ	เทวานุภาวเตชสา ๚ะ
ร่ายสาบาล๏ ข้าแต่เทพยนิกร อมรพิมานมาศ โลกบาลราชเรืองฤทธิ์ เทพยสถิตย์ภูมพฤกษ์ พรรฦกอารักษ์กลาด อิกอากาศหกห้อง เทพยเถื่อนท้องลำเนา แนวเนินเขาหุบห้วย กับด้วยเทพยบริรักษ์ สิงสำนักนิ์นที มีเกาะแก่งแหล่งลหาน ทุกธารท่าทั่วแดน อิกอมรแมนพำนักนิ์ บริรักษ์พระนคร ทรงนามกรเสื้อเมือง ทรงเมืองเรืองสิทธิศักดิ์ ทั้งพระหลักเมืองหาญ อิกพระกาฬเหี้ยมเดช เทพยรักษาเสวตรฉัตร บรมรัตนราชบัลลังก์ ยังสุรารักษ์อรรคนิเวศน์ อิกรักษเขตรมณฑล จบสกลอาณาจักร ผู้มเหศรศักดิเรืองฤทธิ์ องค์พระอิศวรพรหมินทร์ เทพยกระษิรอุรคอาศน์ มิอำนาจเห็จหรร ทรงทิพยกรรณทิพยเนตร ประเวศมาประชุม นุมในสถานที่นี้ ข้าขอชี้คำประกาศ แด่เทวราชผู้มา ฟังวาจาพร้องเพราะ เฉภาะต่อไตรรัตน์ ขอสวัสดิมงคลคง อิกคณะสงฆ์เปนประธาน ในการราชพิธี มีพระวงษ์เสนา บรรดามาทุกคน พลเรือนทั้งทหาร ข้าราชการน้อยใหญ่ /*30ใคร่รับน้ำพระพัฒน์ เปนศิริสวัสดิตามศักดิ์ สุรารักษ์เปนพยาน กาลเมื่อทำสัจกิริยา ถวายบรมราชาธิราช พระบาทสมเด็จพระ ปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพยมหามงกุฎ บุรษยรัตนราชรวิวงษ์ วรุตมพงษบริพัตร วรขัติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ บรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนารถบพิตร สถิตย์เหนือศิรเกล้า พระพุทธเจ้าทรงธรรม์ เถลิงถวัลยราชผดุง กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทราโยทธยา มหาดิลกภพ นพรัตนราชธานี บุรีรมย์อุดมเขตร ราชนิเวศน์มหาสถาน ขอการอันร้ายดี จงมีแก่ทั้งหลาย ซึ่งถวายปฏิญญาณ สาบาลทุกถ้วนหน้า ข้าพระบาทเปนกลาง พลางพร่ำร่ำประกาศ ว่าพระบาทพระองค์ ทรงมหาการุญ ได้อุดหนุนทั่วกัน ในจตุบรรพตระกูล ต้นเค้ามูลทั่วไป อาไศรยได้ความเย็น อยู่เปนศุขสยาย สิ่งอันตรายบางเบา บันเทาโทษทางทุกข์ ปลุกใจเศร้าให้ส่าง ต่างเลี้ยงชีพของตน ทั้งข้าคนบุตรภรรยา เปนศุขานุศุขชอบ ทั่วเขตรขอบขัณฑเสมา เพื่อพระเดชานุภาพ ปราบไปในนานา ตามบรรดาชอบผิด ผู้ซึ่งคิดดีชั่ว ทั่วพระราชมณฑล สถกลอาณาเขตร ทรง/*31พระเมตตากรุณา พุทธสาสนาผดุง บำรุงกุศลราษี มียุติธรรมเที่ยงตรง ดำรงโดยสุจริต มิได้คิดอคติสี่ อันเปนที่กีดกั้น เพราะฉนั้นท่านทั้งหลาย จงพร้อมกายวาจาจิตร โดยสุจริตดำรง ซื่อตรงทำราชการ อย่าปองพาลทุรยศ คิดกระบถประทุษฐ โดยพุทธโอวาท อนุสาสน์ตรัสสรเสริญ เจริญความสุจริต ว่าคิดชอบการดี จักมีประโยชน์นัก อักตัญญูไป่ตรง ทรงติเตียนโทษใหญ่ ใช่จักเปนการบุญ ขอคุณโทษชอบผิด จงประสิทธิน้ำพระพัฒน์ กับสัตยาธิษฐาน ให้อาจหาญอานุภาพ ปราบตามวจีกรรม ซึ่งกระทำสาบาล ประพฤติการเปนไป โดยไนยประกาศมา บรรดาข้ารองขาท ได้ทำราชกิจการ ทหารพลเรือนล้วน ถ้วนผู้น้อยผู้ใหญ่ ใช่แต่เหล่าฝ่ายน่า ว่าตลอดฝ่ายใน ทั้งผู้ไปรักษาเมือง เนืองกรมการผู้รั้ง ทั้งเจ้าประเทศราช ผู้ใดปราศสุจริต คิดก่อการกระบถ ทรยศประทุษฐร้าย ผ่อนยักย้ายนานา ด้วยกายวาจาจิตร แด่บพิตรอยู่เกล้า ไปเข้าไท้ต่างด้าว แผ่เผื่อท้าวต่างแดน ตริตรองแทนปัจจามิตร คิดอบายเล่ห์กล ให้แยบยนต์ผู้อื่น ยื่นความคิดเปนด้าม ห้ามความแกล้วให้กลับ ดับความกล้าให้หย่อน ห่อนเปนคุณแผ่นดิน /*32หนึ่งได้ยินด้วยกรรณ จักษุพลันได้เห็น ผู้คิดเปนการกระบถ นิ่งอดงดปิดงำ มิได้นำเหตุฟ้อง ร้องกล่าวโทษโดยตรง ให้ทรงทราบเร็วพลัน ยิ่งด้วยฉันทภยา อิกนานากอบกิจ ทุจริตต่างต่าง หลายอย่างต่อพระบาท บรมนารถบพิตร มหิศวรมหา กรุณาธิคุณ อดุลยใหญ่ยิ่ง ขอสิ่งซึ่งเปนใหญ่ อันใช่เห็นด้วยตา ภูมารักษอากาศ โลกบาลราชพรรฦก ทั้งพฤกษเทพยมเหสักข์ อิกอารักษเรืองฤทธิ์ สิงสถิตย์เสวตรฉัตร ดาลพิบัติสังหาร ผลาญชีวิตรให้ตาย ทำลายลาญเด็ดขาด พินาศอุปเฉทะกรรม มากระทำสาหัส อุปัทวอันตราย ตายด้วยศรทั้งสาม นามปลัยวาตอัคนี อิกองค์มีพรหมมาศ อสนีบาตให้ม้วย ด้วยราชสาตอาวุธ ผู้ประทุษฐไป่ตรง จงตายด้วยแรงสัตว พิบัติในน้ำบก ฉกกัดให้วินาศ อย่าแคล้วคลาศกรรมกรณ์ ทุกขอาทรจงมี เกิดฝีพิศม์ฝีกาล อติสารขราพาธ สรรพพยาธิ์ทุกประการ บันดาลให้ประจักษ์ ลำบากนักเวทนานาน ทำลายลาญไปนรก หมกไหม้อย่ารู้ดับ ได้หมื่นกัปแสนกัลป์ สิ้นกรรมพลันเกิดมา เวทนาจงนองทุกข์ สิ่งซึ่งศุขอย่ามี กามโลกีย์อย่าได้ อย่าให้พบพุทธรัตน์ /*33ซึ่งมาตรัสอย่าโปรด ให้พ้นโทษถึงนฤพาน ผู้กอบการสุจริต มิได้คิดทรยศ กระบถประทุษฐร้าย ห่อนยักย้ายซื่อสัตย์ กัตเวทีโดยตรง ขอจงเทพยดา ภูมารักษอากาศ พฤกษเทวราชเรืองฤทธิ์ เทพยสถิตที่มณฑล นพปดลเสวตรฉัตร อิกทั้งจัตุโลกขาล จงบันดาลผู้สัตย์ ช่วยขจัดอันตราย ทุกข์กำจายหายโศก สรรพโรคอย่ามี สิ่งสวัสดีบริบูรณ์ เพ็ญเพียบภูลมูลมั่ง ทรัพย์คับคั่งยิ่งยศ ให้ปรากฎแก่ตา มีอายุแลวรรณะ กับศุขพละเลิศ จงประเสริฐยศศักดิ์ ให้พร้อมพรักใหญ่ยิ่ง สิ่งพิบัติอย่าดล อยู่จวบจนถึงชรา ทุกขเวทนาอย่าพะ เมื่อมรณะดังหลับ กลับตื่นขึ้นในพิมาน สำราญสมบัติทิพย์ พลิบตาเดียวเสร็จสม ชมความศุขในสวรรค์ นับหมื่นพันโกฏิกัป กลับจุติมาเกิด กำเนิดชาติมนุษย์ เปนบุรุษยิ่งยง พบพุทธองค์ฟังธรรม์ มรรคผลพลันสำเร็จ ตัดขาดเด็จเกลศมาร นฤพานคงจงได้ ผู้ซื่อถือสัตย์ไซ้ สบสิ้นสมประสงค์ โสดเทอญ ๚ะ
/*34๏ ครั้นลงคำประกาศอ้าง	สาบาล กลางเฮย
แสงหอกดาบพนักงาน	พรั่งพร้อม
จึ่งเชิญพระแสงคลาน	มาส่ง พราหมณ์แฮ
โอนศิโรตมน้อม	รับด้ามพระแสง
๏ แล้วยืนขึ้นข้างม้า	พิธี
เชิญชุบจุ่มวารี	ม่อไซ้
สงฆ์สวดสัจวาที	ธรรมถ่อง แท้เฮย
พราหมณ์เป่าสังข์สั่งให้	ลั่นฆ้องประโคมเครง
๏ อาลักษณ์ถือสมุดเลี้ยว	ลุกคลาน แจกนา
เหล่าราชเสวกกราน	กราบพร้อม
ต่างคนอ่านสาบาล	ทุกทั่ว ตนแฮ
ถวายสัตย์สุจริตน้อม	ต่อใต้บาทบงสุ์
๏ พระครูผู้ใหญ่เชื้อ	พฤฒา จารย์เอย
เชิญพระถ้วยโมรา	เพ็ชรแพร้ว
เต็มน้ำพุทธมนตรา	จานรับ รองเฮย
ซ้ำเศกมนต์พราหมณ์แล้ว	นบไท้ทูลถวาย
/*35๏ บัดบรมนรนารถเจ้า	จอมมกุฎ สยามเอย
ทรงรับถ้วยมณีสุทธ	รศไว้
ผันพระภักตร์เฉภาะพุทธ	ไตรรัตน์ รฦกนา
หวังผดุงพุทธสาสน์ให้	ประดิษฐ์หมั้นตราบกาล
๏ ทรงมละอคติตั้ง	ยุติธรรม์
เพื่อพิทักษ์เขตรขัณฑ์	แหล่งหล้า
บำรุงอเนกนิกรสรรพ์	สัตวศุข ทั่วแฮ
กลับพระองค์ตรงหน้า	เฉภาะพร้อมทรงเสวย
๏ พระครูพราหมณ์พฤฒิบาศทั้ง	โหรดา จารย์เฮย
ยกม่อรินธารา	รศล้วน
ขันรองอย่างขนาดถา	ทาศักดิ์
ถมมาศลงยาถ้วน	อิกทั้งเชิงชาย
๏ ถ้วยหูสำฤทธิทั้ง	กไหล่ทอง
จาฤกคาถาสอง	รอบไว้
มีถาดเล็กเล็กรอง	ส่งเนื่อง ไปแฮ
สนมอิกกรมวังให้	แจกน้ำตามควร
/*36๏ ถวายพระบวรราชเจ้า	เปนปฐม
อิกพระขัติยวงษ์กรม	ใหญ่น้อย
พระราชกนิษฐอุดม	ยศยิ่ง
ทั้งหม่อมเจ้านับร้อย	รับน้ำต่างเสวย
๏ จึ่งมหามุขมาตย์ผู้	อธิบดี
อิกจัตุสดมภ์มนตรี	ท่วนหน้า
พลเรือนฝ่ายทหารมี	ตำแหน่ง
ทั้งหมู่เสวกข้า	บาทเบื้องวังบวร
๏ ต่างตนโอนอ่อนเกล้า	กราบกราน
ต่างเชิดหัดถ์เอางาน	รับน้ำ
ต่างรับพระราชทาน	ทุกทั่ว ตนแฮ
ต่างประศีศะซ้ำ	เสร็จแล้วอัญชลี
๏ พระยาสมิงอำมาตย์เชื้อ	รามัญ
ทุกหมู่กรมรวมกัน	พรั่งพร้อม
สาบาลอ่านคำอัน	เปนพากย์ เตลงแฮ
อ่านจบต่างนอบน้อม	ดื่มน้ำพรมเศียร
/*37๏ กรมแสงหอกดาบต้น	กำนัน
รายหมอบเรียงเรียงกัน	สิบห้า
รับแสงทุกองค์อัญ	เชิญกลับ
มาที่ศาลาหน้า	โบสถ์ตั้งสาคร
๏ พราหมณ์เชิญชุบจุ่มน้ำ	พิธี
สำหรับขุนหมื่นมี	ทั่วหน้า
ครั้นเสร็จก็เชิญลี	ลากลับ มาแฮ
สู่พระโรงเตรียมถ้า	แต่งตั้งฝ่ายใน
๏ สงฆ์ถือตาลิปัตรตั้ง	ยะถา
อวยพระพรโมทนา	เรียบถ้อย
ทรงพระเต้ารัตนภิงคาร์	ษิโณทก
ถวายอติเรกลาคล้อย	คลาศด้าวอาราม
๏ ครั้นเสร็จบรมนารถเจ้า	จอมมไห สูริย์เอย
เสด็จยาตรตามทางใน	ฉากกั้น
เปรมโปรดตรัสปราไส	เนืองเนก นางนา
แล้วเสด็จจากที่นั้น	ออกเบื้องหลังวิหาร
/*38๏ ตำรวจแห่ยุรยาตรเต้า	ตามรเบียง
นายมหาดเชิญแสงเคียง	อยู่ข้าง
หญิงเลวนั่งหลั่นเฉลียง	อเนกแน่น
ต่างประนมนิ้วสล้าง	ประนตน้อมอัญชลี
๏ ถึงทวารอาวาศด้าน	ทิศสาร ปจิมเอย
ทรงพระราชยานกาญจน์	ก่องแก้ว
เจ้าประเทศราชกราน	เกล้ากราบ สลอนแฮ
โปรดประภาศตามควรแล้ว	ลาศเข้าทวารใน
๏ ถึงเกยประทับท้าย	ดุสิดา ภิรมย์เฮย
เสด็จจากราชยานคลา	คลาศแคล้ว
ชาวงานพระภูษา	ถวายเครื่อง ต้นนา
ทรงสอดฉลององค์แล้ว	แซ่ซ้องกลองประโคม
๏ พนักงานผู้เฝ้าราช	มณเฑียร
หอพระบรมอัฐิเสถียร	สถิตย์ไท้
ยินกลองชนะเนียร	นาทคฤก ครื้นแฮ
เปิดพระบัญชรไว้	ฝ่ายหน้าสองแกล
/*39๏ เสด็จขึ้นพระที่นั่งน้อย	สนามจันทร์
ถวายเครื่องสการอัน	เพริศพร้อม
แด่สมเด็จบรมธรร	มิกราช ก่อนแฮ
ทรงประนตประนมน้อม	นอบตั้งอธิษฐาน
๏ พระคุณพระดับข้อ	การยุค เข็ญเลย
พระเดชขจัดทุกข์	ทั่วหล้า
พระเปลี่ยนพระโปรดปลุก	ใจราษ ฎรแฮ
พระพิทักษ์ไพร่ฟ้า	ทั่วหน้ารฦกคุณ
๏ ขอพระจงโปรดกั้น	กันกรุง
ขอเช่นพระทรงผดุง	ก่อนกี้
ขอเหล่าศัตรูจุง	พ่ายพินาศ
ขอพระให้หลีกลี้	ขุ่นข้องเคืองเข็ญ
๏ ทรงถวายอัญชลิตไท้	ธิบดินทร์ เสร็จเอย
เข้าพระโรงอมรินทร์	เลิศเรื้อง
ทอดพระเนตรหมู่เสนินทร์	กรานกราบ
เปลี่ยนราชภูษิตเปลื้อง	เสวตรใช้ตามเคย
/*40๏ พระบรมประยูรญาติล้วน	ขัติยวงษ์
ข้าพระบาทยุคลบง	กชไท้
ต่างสวมต่างสอดทรง	เสื้อปัก ครุยแฮ
ถือธูปเทียนดอกไม้	เนื่องเข้าทวารใน
๏ ถึงชลาพระที่นั่งข้าง	สนามจันทร์
จุดธูปเทียนถวายพรรณ	ดอกไม้
ต่างน้อมศิโรตม์วัน	ทนานอบ นบเอย
แด่พระบรมอัฐิไท้	ธิราชเจ้าก่อนกาล
๏ ฝ่ายในมาพรั่งพร้อม	ในสถาน
บนพระที่นั่งไพศาล	แต่เจ้า
นอกนั้นนั่งเพียงชาน	พักค่าง เฉลียงนา
อิกที่ท้องพระโรงเข้า	นั่งล้นจนชลา
๏ สองท้าวคุมน้ำกลับ	พระมหา นิเวศน์เอย
ห้าม่อเปนแบบมา	ทุกครั้ง
งานกลางเชิดชูพา	ขึ้นพระ ที่นั่งนา
วางที่ผ้าลาดตั้ง	แต่งไว้ตามเคย
/*41๏ ขันทองถ้วยเล็กตั้ง	ประจำการ
มีเครื่องบูชาจาน	จอกแก้ว
สมุดสำหรับสาบาล	คำฝ่าย ในเฮย
จัดเสร็จทุกสิ่งแล้ว	หมอบเฝ้าคอยรวัง
๏ เสร็จทรงเปลี่ยนเปลื้องเครื่อง	เสด็จลิน ลาเอย
สู่พิศาลทักษิณ	ที่นั่งเจ้า
พร้อมพระขัติยนาริน	วรนาฎ
รายรอยหมอบเรียบเฝ้า	เกษก้มถวายกร
๏ ทรงจุดเทียนเครื่องตั้ง	บูชา
พุทธรูปชนมพรรษา	สวัสดิ์ไท้
ปรายประสุคันธ์ธา	ราโสรจ สรงเอย
เสร็จเสด็จราชอาศน์ให้	เรียกเจ้าพนักงาน
๏ พนักงานเชิญพระทั้ง	สุพรรณบัตร
อิกพระแสงเอกาทัศ	ประดิษฐ์ไว้
บนโต๊ะที่สรรจัด	แต่งเสร็จ นาพ่อ
ทรงจุดเทียนแล้วให้	อ่านข้อสาบาล
/*42๏ นางงานพระสมุดผู้	พงษ์พราหมณ์ เพรงแฮ
นุ่งห่มขาวสอาดงาม	เรียบร้อย
อ่านคำแช่งน้ำตาม	ตำหรับ พราหมณ์เอย
จบเสร็จสาบาลถ้อย	อ่อนเกล้าบังคม
๏ อ่านคำประกาศแล้ว	เสด็จลี ลาศเอย
สู่พระธาตุมณฑีร์	ธเรศเรื้อง
ทรงจุดมัสการมี	สี่เครื่อง
สรวงเสร็จยุรยาตรเยื้อง	เสด็จขึ้นมณเฑียร
๏ เจ้าคุณผู้เชื้อราช	ประยูรพงษ์
คลานยกขันเวียนวง	แจกน้ำ
ถวายพระประยูรองค์	ใหญ่ก่อน แลแฮ
แล้วเสร็จลงแจกซ้ำ	หม่อมเจ้าตามเฉลียง
๏ เสวยน้ำเสร็จแล้วพระ	วงษา นุวงษ์เอย
เข้าสู่ราชมณฑิรา	ธาตุเจ้า
ถวายสการพระมหา	สมติราช โพ้นแฮ
ต่างประนมน้อมเกล้า	หนั่นหน้าปราสาททอง
/*43๏ บรรดาข้าเฝ้าฝ่าย	สัตรี
ตำแหน่งเบี้ยหวัดมี	นับร้อย
ถวายกรอ่อนอัญชลี	รับดื่ม น้ำแฮ
พร้อมหมดผู้ใหญ่น้อย	ที่ท้องพระโรงใน
๏ ท้าวกำกับน้ำนั่ง	ศาลา
หญิงไพร่ทุกหมวดมา	แซ่ซ้อง
งานกลางอ่านคำสา	บาลจบ
เจ้าหมู่ดูหน้าจ้อง	ตรวจให้รับประทาน
๏ เมื่อเสด็จจากวัดแล้ว	บนาน
พราหมณ์หนึ่งอ่านโองการ	เช่นกี้
อาลักษณ์อ่านสาบาล	ริมฉาก กั้นแฮ
ตามขนบธรรมเนียมนี้	แต่เบื้องปางบรรพ์
๏ ท่านผู้หญิงนั่งพร้อม	ฟังสา บาลเอย
อ่านจบรับน้ำมา	ดื่มแล้ว
ท้าวกำกับเรียกฎีกา	ครบทั่ว
ครั้นเสร็จต่างคลาศแคล้ว	สู่บ้านเรือนตน
/*44๏ นายเวรมหาดเล็กทั้ง	สี่หลวง นายเอย
กำกับลูกเวรปวง	ตรวจหน้า
ถ้วยน้อยหนึ่งตักตวง	น้ำแจก
ส่งไม่ทันวุ่นคว้า	แย่งอื้ออลเวง
๏ โรงทหารมหาดเล็กผู้	รักษา องค์แฮ
จัดโต๊ะตั้งถ้วยกา	เปี่ยมน้ำ
พระหนึ่งซึ่งเปนอา	จารย์ใหญ่ นั้นนา
ยืนอยู่ตัวโต๊ะซ้ำ	อ่านข้อสาบาล
๏ ทวยหาญทั้งห้าหก	กุมปนี
อิกพวกออฟฟิเซอร์มี	ยศอ้าง
ต่างแต่งเครี่ยงยศสี	ขาบแก่
ยืนเรียบเรียงสองข้าง	สดับถ้อยสัตย์แสดง
๏ ทหารคอยรินน้ำแจก	สองสาย
ไปรเวตแลตัวนาย	ใหญ่น้อย
คำนับพระราชฉาย	ทิศลักษณ์
ยืนดื่มน้ำแล้วคล้อย	เปลี่ยนเข้าทีละสอง
/*45๏ พลเรือนขุนหมื่นพร้อม	ศาลา ซ้ายแฮ
ทหารนั่งศาลาขวา	รับน้ำ
เบียดเสียดแซกกันมา	อเนกแน่น
อิกเหล่ากรมขึ้นซ้ำ	แซ่ซ้องเสียงอึง
๏ พนักงานตำแหน่งเข้า	เวรวัง
มหาดเล็กเนาเวรคลัง	ทุกห้อง
ต่างพร้อมพรั่งกันยัง	ตำแหน่ง ตนนา
ตามพวกบได้พ้อง	แผกเข้ารคนกรม
๏ พวกแขกสุหนี่ข้าง	อาสา จามเฮย
มีโต๊ะแปดคนมา	นั่งด้วย
โคหร่านอิกคำสา	บาลล่าม อ่านแฮ
เจ้าหมู่กระลาโหมถ้วย	ตักน้ำแจกคน
๏ ทหารปืนเข้ารีดทั้ง	ญวนเขมร
รูปคฤศต์กับไบเบล	แต่งไว้
บาดหลวงท่านผู้เกณฑ์	กำกับ ดูนา
จูบสมุดสาบาลให้	สัตย์ด้วยสาสน์ตน
/*46๏ ข้าต่างกรมพวกเจ้า	กรมปลัด กรมเอย
สมุหบาญชีจัด	เร่งไร้
ตัวนายอิกสารวัด	ฝ่ายน่า ในแฮ
ล้วนแต่เบี้ยหวัดได้	รับน้ำตามรเบียง
๏ ฝ่ายในฝ่ายหน้าทั่ว	ทุกกรม
เบี้ยหวัดมีมารดม	ไป่เว้น
ถือน้ำที่พระบรม	มหาราช วังแฮ
ใครหลบใครหลีกเร้น	เร่งให้เกาะกุม
๏ ผู้กำกับถือน้ำท่วน	ทุกปี
มหาดเล็กมหาดไทยมี	ตรวจไว้
กระลาโหมสุรัสวดี	กำกับ กันนา
ตรวจไพร่ทุกหมู่ให้	รับน้ำตามกรม
๏ พระวงษ์ใหญ่น้อยพระ	องค์ใด
หมู่มาตย์มนตรีใคร	ป่วยบ้าง
สนมจัดอุทกไป	แจกที่ สถานแฮ
ทุกแห่งบขาดค้าง	สักครั้งคราวเดียว
/*47๏ หลวงแม่จ่าตรวจจ้อง	ฎีกา
ใครขาดบรางมา	ก็รู้
จัดน้ำส่งโขลนพา	ไปที่ บ้านแฮ
ผู้รับอวยเงินกู้	แจกน้ำตามควร
๏ ถือน้ำเปนครั้งโอ่	อวดกัน
เครื่องยศประกวดประชัน	ยิ่งล้น
ใดขาดก็ผ่อนผัน	หาเพิ่ม เติมนา
บ่าวไพร่ติดตามก้น	มากน้อยตามมี
๏ ท่านผู้หญิงทุกผู้	พวกขุน นางแฮ
เครื่องยศแทบหมดทุน	ไม่น้อย
เมียน้อยที่สาวตรุณ	ตกแต่ง มานา
ถือหีบกากระโถนต้อย	ติดเต้าตามจรัล
๏ หัวเมืองขึ้นเขตรด้าว	แดนสยาม
เมื่องเอกโทตรีตาม	เขตรแคว้น
จัตวานิคมคาม	ขึ้นประเทศ ราชแฮ
ทั่วทุกทิศถิ่นแม้น	ร่วมพร้อมประชุม
/*48๏ เจ้าเมืองปลัดทั้ง	ยกรบัตร
ผู้ช่วยกรมการถัด	กว่านั้น
เจ้าประเทศราชรัฐ	อุปราช แลแฮ
ราชบุตรราชวงษ์ชั้น	เช่นเพี้ยกวานแสน
๏ ต่างเมืองมาพร้อมพรั่ง	ทุกสถาน
ในโบสถ์แลไพหาร	แห่งหั้น
กระบี่ยศพระราชทาน	แทงชุบ น้ำเฮย
สงฆ์สวดพุทธมนต์นั้น	นั่งด้วยเปนประธาน
๏ สาบาลแล้วรับน้ำ	พระพิพัฒน์
เรียงเรียบนับตัวชัด	ถี่ถ้วน
ข้าหลวงซึ่งไปจัด	การนอก กรุงแฮ
ทุกแห่งหัวเมืองล้วน	แต่ให้ไปประชุม
๏ วันเดียวทั่วทั้งราช	อาณา จักรแฮ
ต่างต่างถวายสัตยา	ทั่วผู้
ทุกส่ำทุกสีมา	เมืองออก ท่านแฮ
จำจดกำหนดรู้	รีตตั้งแต่ปาง
/*49๏ จบเสร็จการสัตย์สิ้น	สารเรียง
เปนเรื่องราวพอเพียง	แต่ได้
พิธีหนึ่งมีเคียง	การเนื่อง กันนา
คเชนทรัศวสนานให้	แห่ช้างอัศดร
๏ ในวันสามค่ำให้	จัดสรร
ปราสาทสุทไธสวรรย์	ฝ่ายโน้น
สรรพเครื่องพระแสงอัญ	เชิญกลับ
จากราชพิธีโพ้น	เทียบพร้อมมณฑล
๏ พระแท่นจำหลักทั้ง	สององค์
ตั้งคชาธารทรง	หนึ่งไซ้
สองข้างและกลางธง	นรายน์ปัก ไว้แฮ
บวรเสวตรฉัตรใช้	เจ็ดชั้นเฉลิมกาง
๏ พระขรรค์เนาวโล่ห์แล้	ไชยศรี
แฝดเวียดทรงเดิมมี	ชื่ออ้าง
ฟันปลาฝักทองตรี	เพ็ชรรดับ
อิกพระแซ่หางช้าง	เผือกผู้เพรงกาล
/*50๏ พานทองสองชั้นรับ	รองทรง
ทั้งคชาธารธำรง	กึ่งหั้น
ธารกรอิกสองคง	ควบเสวตร ฉัตรแฮ
แสงจีบแสงปืนสั้น	อยู่ข้างสดำเฉวียง
๏ พาดสรรพาวุธไว้	ตามควร
ง้าวหอกซัดตรีทวน	ละข้าง
แลคู่คู่จำนวน	เปนแปด องค์แฮ
แพนมยุรหลังช้าง	อิกทั้งศรไตร
๏ กาญจนฉันที่ตั้ง	พระไชย
องค์หิรัญอำไพ	ผ่องแผ้ว
อิกเนาวโลห์ใน	รัตนครอบ
ผูกม่านสุวรรณแพร้ว	เพริศพร้อยพรายฉาย
๏ หลังกูบราวแก้วคาด	ขอเกาะ
พลพ่ายอังกุศเกราะ	รัดหมั้น
ขอหอกนั่นเฉภาะ	แต่เอก องค์แฮ
อย่างหนึ่งธารกรสั้น	อิกง้าวดับเพลิง
/*51๏ รวมขอสิบเอ็ดสิ้น	เรียงกัน
เครื่องพิไชยสงครามอัน	เอกอ้าง
สองหีบทอดเรียงปัน	สองฝ่าย
ใต้กูบวางเครื่องช้าง	ชนักต้นเคยทรง
๏ เครื่องอานม้าต้นชื่อ	เทพพนม
กุดั่นครุธอุดม	ยิ่งแท้
อานฝรั่งปักทองถม	ลอยเลื่อม
สี่เครื่องอิกพระแส้	สถิตย์ไว้สององค์
๏ หนึ่งน้ำม่อปริตเนื้อ	สำฤทธิ์
เทียนปิดคำเปลวติด	ยอดไว้
อิกเต้าอยู่สี่ทิศ	โต๊ะเครื่อง ม้านา
บาตรอุทกทรายให้	แต่งตั้งเกยสนาน
๏ สายสิญจนสูตรเส้น	เดียววง
โยงล่ามมาอาศน์สงฆ์	กลุ่มม้วน
ทองทิศมัสการทรง	สรรจัด ไว้เอย
ราชอาศน์อาศน์สงฆ์ถ้วน	เสร็จถ้าภูมิบาล
/*52๏ ยามไถงไคลเคลื่อนคล้อย	สายัณห์
สองคณะสงฆ์มาบรร	จบพร้อม
ไทยห้าอิกรามัญ	เทียมเท่า กันแฮ
พิณพาทย์บรรสานซ้อม	แซ่ซั้นบันฦๅ
๏ อาลักษณ์นุ่งห่มผ้า	เสวตรพัตร
ประกาศเรื่องจัตุรงค์	ก่อนกี้
แสดงชื่อพระคชรัตน์	อัศวราช
ซึ่งอยู่ในกรุงนี้	ทุกถ้วนสบสถาน
๏ ขอพรเทพยไท้ช่วย	อภิบาล
บรมอรรควรยาน	จุ่งแผ้ว
พหลหมู่คชสาร	ม้ามิ่ง
กองนอกในกรุงแคล้ว	โรคร้ายรันทำ
๏ ครั้นเสร็จอาราธน์ให้	พระสงฆ์
เจริญพระพุทธมนต์มง	คละซ้อง
จบเสร็จก็คืนคง	อาวาศ ท่านแฮ
พิณพาทย์ประโคมฆ้อง	หึ่งหลั้นบรรเลง
/*53๏ ยามสายสุริยแผดพื้น	นภดล
เลี้ยงพระซึ่งสวดมนต์	ค่ำนั้น
เสร็จถวายสวัสดิมงคล	ตามเยี่ยง อย่างแฮ
ถวายพระพรลาซั้น	สู่ด้าวอาราม
๏ จึ่งพระพฤฒิบาศเชื้อ	พงษ์พันธุ์ เก่าแฮ
เชิญม่อสำฤทธิ์อัน	เปี่ยมน้ำ
อ่านเวทพิธีกรรม์	อุเทนราช
จบหนึ่งเป่าสังข์ซ้ำ	เจ็ดครั้งเจ็ดลา
๏ แล้วเชิญวราวุธไท้	ธเรศตรี ศวรแฮ
ถอดฝักชุบชลธี	เทียบล้าง
แล้วส่งสุทธวารี	ไปค่าง ในนา
โดยขนบเพรงสืบสร้าง	สฤทธิดั้งเดิมมา
๏ ถวายพระอัคเรศไท้	มหิษี เสพย์แฮ
แลพระราชเทวี	อิกไซ้
พระสนมนาฎนารี	รองบาท พระนา
ผิวนอกจากนั้นให้	เสพย์น้ำฤาควร
/*54๏ เจ้าจอมเถ้าแก่ทั้ง	คู่ชไมย
พาพระพฤฒิบาศไป	รดน้ำ
เจ้าจอมค่างฝ่ายใน	ในฉาก บังแฮ
น้ำหลั่งสังข์เป่าซ้ำ	เศกให้ใบตูม
๏ ท้องสนามตรงหน้าสุท	ไธสวรรย์
ปักปะรำขาวปัน	สี่ถ้วน
วางจัตุรพลขันธ์	ยืนที่
แต่ละพวกละพวกล้วน	เลิศแกล้วกลางรณ
๏ พลสารสามช้างผูก	สัปคับ เขนเฮย
หมอและควาญกำกับ	น่าท้าย
ทหารปืนอย่างนกสับ	สถิตย์คู่ หนึ่งนา
พลดาบสองมือผ้าย	สี่เท้าแปดคน
๏ หนึ่งเหล่าพลม้าฤทธิ์	แรงเริง
สามแสะสามนายเถลิง	ครบถ้วน
สองนายนาดตามเชิง	ชูง่า ง้างเฮย
ผูกอัศวภรณ์ล้วน	เครื่องสู้สงคราม
/*55๏ พลรถสามรถล้วน	สาตรา ผูกแฮ
ขุนรถสารถีสา	มารถไซ้
พลแวดรถหัตถา	ทายดาบ เขนแฮ
รถหนึ่งสี่คนให้	ดุ่มด้อยเดินตาม
๏ พลเท้าสามพวกพื้น	คระวี
ทวนดาบชเลยตรี	ง่าเงื้อ
พวกละสิบสองมี	สามสิบ หกแฮ
ดรถหมวกสางเกงเสื้อ	เสร็จสิ้นทุกคน
๏ รวมพลสี่หมู่เก้า	สิบสาม คนแฮ
แต่งเครื่องสู่สงคราม	เศิกสู้
ยืนน่าพระพลาตาม	ยศอย่าง เดิมแฮ
เสร็จเสด็จขึ้นรู้	เลิกแล้วคืนสถาน
๏ ชีพ่อพฤฒิบาศตั้ง	คชกรรม์
ทอดเชือกโดยแบบบรรพ์	บอกไว้
ครั้นรุ่งรวีวรรณ	ดามเชือก เล่านา
หนแห่งหอเชือกให้	แต่งตั้งพิธี
/*56๏ ตั้งเตียงเทวรูปกั้ง	เพดาน
ปรเมศวร์นรายน์ราญ	ฤทธิ์กล้า
พระพิฆเนศวร์ชาญ	ไชยเดช
สังข์กรดเบญจครรภหน้า	พระตั้งตามการ
๏ ถัดมาเตียงเชือกหุ้ม	ทองคำ เปลวแฮ
สามที่เรียงประจำ	แต่งตั้ง
ปิดเงินอิกในลำ	ดับต่อ กันนา
มีกระยาบวชทั้ง	สี่ม้ารายเรียง
๏ เครื่องช้างขอชนักไว้	เรียงวาง
เตียงหนึ่งวางตรงกลาง	อิกไซ้
เชือกรำพัดชาทาง	ไสยสาตร
อิกแว่นเวียนเทียนได้	เสร็จพร้อมบายศรี
๏ เวลารัตติภาคได้	ฤกษ์ยาม
หมอเฒ่าพฤฒิบาศพราหมณ์	เริ่มตั้ง
กระสูทธอาตมสูทธตาม	ตำหรับ พราหมณา
บูชิตเบญจครรภทั้ง	กรดน้ำพานไสย
/*57๏ สรงพระเทวรูปด้วย	สุคนธ์
ประกอบดุริยดำกล	กึกก้อง
แล้วเชิญประดิษฐบน	ฐานที่ เก่าแฮ
สมโภชเวียนเทียนซ้อง	แซ่ด้วยดนตรี
๏ จุณเจิมเทวรูปด้วย	จุณจันทน์
แล้วรดวารีอัน	เศกแล้ว
แดพวกซึ่งพร้อมกัน	ในที่ หอแฮ
เพื่อเกิดสวัสดิแผ้ว	ผ่องพ้นจรรไร
๏ แล้วจึ่งอ่านเวทเรื้อง	ฤทธี
พรมเชือกทุกม้ามี	แห่งหั้น
ประโคมดุริยดนตรี	สาธุ การแฮ
เจ็ดคาบตามแบบบั้น	จึ่งสิ้นเสร็จการ
๏ เจ้ากรมแลปลัดข้าง	คชบาล
กับพระครูต่างคลาน	นอบน้อม
ประจำเชือกทุกสถาน	ยกแยก ไว้แฮ
เรียกว่าทอดเชือกพร้อม	ขนาดด้วยโดยมี
/*58๏ นายท้ายช้างหนึ่งให้	หมอบกลาง โรงแฮ
หมอเฒ่าเอาชนักวาง	พาดไว้
อังกุศสอดในทาง	พรมชนัก นั้นนา
ด้ามยกยินขอให้	หมอบก้มมือกุม
๏ จึ่งพราหมณ์ทั้งคู่ผู้	เคียมเคย
อ่านดุษดีสังเวย	เพราะพร้อง
ขอลักษณ์คเชนทร์เฉลย	ลาพระ ไพรแฮ
จบบทประโคมก้อง	ตราบได้สามลา
๏ เข้าตอกบุบผชาติทั้ง	พานทอง สองแฮ
ถวายพระวงษ์เนืองนอง	ใหญ่น้อย
เงินข้าธุลีลออง	พระบาท เล่านา
จบบทต่างตนช้อย	หัดถ์ทั้งโปรยปราย
๏ พระคชบาลอิกผู้	หนึ่งนาย
รำเชือกพัดชากราย	กรีดนิ้ว
กระลอกกระลับหลาย	อย่างเยี่ยง เขาแฮ
เหวี่ยงกระหวัดซัดบาศหิ้ว	ไหล่ขึ้นคลายลง
/*59๏ สมมตแทนกฤษณไท้	หริรักษ์
ปางเมื่อเปลี่ยนแปลงภักตร์	เช่นช้าง
ทรงบาศสาตรซัดตัก	คชเอก ทันต์เฮย
จารีตแบบบรรพ์อ้าง	สฤษดิ์ไว้เปนเฉลิม
๏ คุกพาทย์กราบบทต้น	สามลา รัวเอย
ท่านั่งนามพุทธรา	บอกไว้
ตะบองกรรชื่อเพลงปรา	กฎเรียก นาพ่อ
รัวอิกสามลาไหว้	เสร็จแล้วยืนตรง
๏ ยืนท่าส่องแว่นตั้ง	นามมี
เพลงพาทย์บาทสกุณี	กึกก้อง
เสร็จส่องครบสามที่	ทรุดนั่ง ลงเอย
คุกพาทย์รัวกลองต้อง	กราบซ้ำคราสาม
๏ แล้วนั่งยังค่างม้า	เชือกรำ
มือจีบประจงจำ	ปกเกล้า
เอนอ่อนแทบบาศทำ	เคารพ ครูแฮ
เพลงเหาะพิณพาทย์เร้า	จบแล้วกราบรัว
/*60๏ พาทย์บรรเลงเพลงชุบขึ้น	บัดใจ
ส่องแว่นตำเนินใน	ที่นั้น
แผลงกลับรับขอไว	พายซ่น ยินแฮ
กุมจรดเดินดลหั้น	ฉะแล้วพายลา
๏ คุกพาทย์รัวกราบซ้ำ	อิกสาม คราเอย
เสร็จส่องแว่นเดินตาม	แบบต้น
ถึงท่าออกแผลงงาม	กลับรับ เชือกแฮ
พิณพาทย์ตีรุกร้น	เร่งให้หมดกลอง
๏ ยืนย้ายส่ายไหล่ถ้า	ทีซัด บาศนา
จังหวะเหวี่ยงสลัด	เกี่ยวเกี้ยว
ลำเชือกกระหวัดรัด	เฉียงรอบ กายเอย
ข้างละสามรอบเลี้ยว	ครบแล้วคลายคืน
๏ เสร็จจบทรุดนั่งตั้ง	กราบกราน
พิณพาทย์รัวกลองขาน	ลั่นก้อง
สามคาบจบเสร็จการ	รำพัด ชานา
แม้โทษจรรไรพ้อง	อาจมล้างมลายสูญ
/*61๏ นายท้ายผู้หนึ่งนั้น	สมมต
นั่งอยู่เปนควาญคช	ที่ท้าย
จับสายกระแชงชด	กรเทิด ทายแฮ
สิ้นสุดพิธีผ้าย	สู่บ้านตนเกษม
๏ ครั้นวันสี่ค่ำเรื้ยง	สุริยฉาย
กรมพระคชทุกนาย	ทั่วหน้า
พร้อมกันที่หอหมาย	เหมือนอย่าง เดิมแฮ
พิณพาทย์เภรีถ้า	ฤกษ์ได้ทำการ
๏ จึ่งพระพฤติบาศเข้า	พิธี
ดังเมื่อยามราตรี	ก่อนนั้น
แปลกเพียงแต่ที่มี	ดามเชือก
คือพับเชือกบาศหั้น	แต่งตั้งตามเดิม
๏ ยามชายบ่ายแล้วลุ	เวลา ควรแฮ
พลพวกกระบวนมา	พรั่งพร้อม
จึ่งบรมนรินทรา	ธิปผ่าน ภพแฮ
ออกหมู่อำมาตย์น้อม	นอบเฝ้าบทมาลย์
/*62๏ โองการท่านสั่งให้	เดินขบวน แห่แฮ
ตำรวจกุมหอกสวน	มารคผ้าย
เร็วเร่งขาดกลับทวน	ไปต่อ มานา
นายธุชนำน่าย้าย	ยาตรริ้วเรียงเดิน
๏ ธงมังกรสิบห้า	คู่เคียง เดินแฮ
พลธนูหางไก่เพียง	สิบถ้วน
มังกรธุชสองเรียง	รายคั่น ริ้วแฮ
ทวนสิบทุกเล่มล้วน	ภู่ห้าชั้นไสว
๏ ธงมังกรห้าคู่	ต่อรยะ เล่านา
ถึงถับพลกลองชนะ	ปี่แก้ว
ห้าคู่ดาษระดะ	สองค่าง ทางแฮ
นำแห่คชพระแคล้ว	คลาศคล้อยโดยทาง
๏ กาญจนฉันผูกช้าง	พลายมี ชื่อแฮ
ทรงพระเทวกรรมลี	ลาศเต้า
แซ่หวายค่างหัศดี	ยี่สิบ ถ้วนแฮ
อิกกระบองกลึงเข้า	ต่อท้ายสิบสอง
/*63๏ พิณพาทย์แตรฝรั่งก้อง	กังวาน
ยี่สิบสี่คนประมาณ	มั่วห้อม
ช้างเขนหกสารหาญ	หักศึก เคยเอย
แทงหุ่นฝึกหัดซ้อม	กลั่นกล้างาชน
๏ หลังทูนสัปคับไว้	ทวยหาญ สองเฮย
กุมสินาศแผลงผลาญ	เศิกม้วย
น่าท้ายที่หมอควาญ	กรเกาะ ขอแฮ
สวมเสร็จยุนิฟอร์มด้วย	แก๊บกั้งบังตระวัน
๏ ทหารช้างเดินคั่นช้าง	หกตับ
ตับละสิบหกนับ	ถี่ถ้วน
เสื้อหมวกอย่างสำหรับ	ทหารสอด สวมแฮ
ถือสไนเดอร์ล้วน	เลิศด้วยยิงไว
๏ บัดถึงนายธุชห้า	แฉกชาย
สองค่างสามชายผาย	ผาดเยื้อง
มกรธุชสิบธงราย	ตามต่อ กันแฮ
ธนูค่างละสิบเบื้อง	ฝ่ายซ้ายแขวงสดำ
/*64๏ ถัดธงอิกคู่ขั้น	พลทวน ภู่แฮ
ยี่สิบคนประมวญ	มาดไว้
ธงพยัคฆ์ปีกจำนวน	นับสี่ ธงแฮ
เสื้อสอดเสนากุฎให้	นุ่งริ้วกางเกง
๏ บัดดลกลองชนะเต้า	ดำเนิน
สิบคู่บขาดเกิน	กึกก้อง
จ่าปี่จ่ากลองเดิน	กลองหว่าง ขบวนแฮ
แตรฝรั่งแตรงอนซ้อง	แซ่ซั้นเสียงสังข์
๏ ยี่สิบสองเสร็จสิ้น	ขบวนสังข์ แตรเอย
สวมหมวกเสื้อกังเกง	สุกจ้า
ช้างนำหนึ่งคือพัง	มีชื่อ รวางนา
ผูกเครื่องสักลาดผ้า	ปกเบื้องปฤษฎางค์
๏ แซ่หวายสิบหกถ้วน	คนถือ
อิกกระบองกลึงคือ	หกขู้
กระชิงเกล็ดคู่คนมือ	ถือเทิด เคียงแฮ
สารวัดวิ่งวางหวู้	กวาดต้อนเตือนขบวน
/*65๏ ดัพนั้นพังเผือกแก้ว	กุญชรี
พระวิมลรัตนกิรินี	ผ่องแผ้ว
สี่ศอกคืบเศษมี	นับนพ นิ้วแฮ
ประดับคชาภรณ์แพร้ว	เพริศด้วยดาวทอง
๏ เถลิงหลังนายท้ายคช	พนักงาน
ตัวสี่ขี่สอสาร	เทียบอ้าง
ตัวรองประจำควาญ	เคยขับ เคี่ยวเฮย
ตามยศตำแหน่งช้าง	เผือกล้ำเฉลิมกรุง
๏ สองปักลายนุ่งทั้ง	สองนาย แลนา
รัตคดคาดรัดกาย	เหมาะหมั้น
ผู้ขี่คชเผือกพลาย	ครุยสนอบ แดงเฮย
ขี่ขับคชพังนั้น	สอดเสื้อขาวครุย
๏ โต๊ะเงินสี่โต๊ะเต้า	ตามกรินทร์
กล้วยหนึ่งนาฬีตฤน	อิกอ้อย
ม่อเงินคั่งวาริน	สองม่อ มีแฮ
อิกแซ่หางม้าต้อย	คู่เต้าตามจรัล
/*66๏ คชพังทั้งคู่คล้อย	คลาไคล
ทูนบาศตามติดไป	คะค้อย
หมอควาญคู่ขี่ชไมย	กรมเชือก แลแฮ
สวมสนอบอย่างน้อย	ฉาดพื้นปัศตู
๏ เบื้องนั้นกระบี่ผู้	เผือกพรรณ
คนเชิดสัปทนคัน	หนึ่งกั้ง
คนหามอิกสองปัน	ไปก่อน หลังแฮ
พร้อมเครื่องบริโภคทั้ง	คู่ให้เดินตาม
๏ ยังไตรคชเผือกผู้	ผ่องศรี
สองเสวตรกิรินี	นั่นไส้
สรรพสิ่งกระบวนมี	บแปลก แปลงแฮ
ยกแต่วานรให้	แห่ด้วยแต่พัง
๏ บรรหารขานชื่อเชื้อ	เสวตรสาร
วัดสกนธ์ประมาณ	ถ่องถ้วน
ลำดับที่เดินสนาน	นับเนื่อง กันแฮ
หกราชพาหนล้วน	คชแก้วเฉลิมกรุง
/*67๏ กระบวนสองคชลักษณ์ล้ำ	ลาวรรณ
พระเสวตรสุวภาพรรณ	เผือกผู้
สามศอกคืบเศษบรร	จบหนึ่ง นิ้วแฮ
ขุนประจำเจนรู้	ขับเร้าทีสเทิน
๏ พระเสวตรวรลักษณ์อ้าง	ไอยรา นามฤา
ไตรกระบวนเดินคลา	คลาศคล้าย
สามศอกคืบกายา	ยังแปด นิ้วแฮ
ขุนคชินทร์ขับผ้าย	ผ่านท้องสนามไชย
๏ ดำพงษ์ถนิมศักดิเบื้อง	แบบสาร ส่อฤา
พระเสวตรวรวรรณปาน	วาดไว้
สูงสี่ศอกประมาณ	เศษสี่ นิ้วแฮ
เดินกระบวนสี่ให้	แต่ห้อมดุจกัน
๏ บรรลุสารเสวตรแก้ว	กิรินี หนึ่งแฮ
พระเทพคชรัตน์มี	ศักดิล้ำ
สามศอกคืบอินทรีย์	สูงสืบ
เศษเจ็ดองคุลีซ้ำ	สถิตย์ห้าขบวนเดิน
/*68๏ พังเผือกขนิษฐน้อย	เนืองขนัด นั้นฤา
นามว่าพระศรีสวัสดิ	เพริศพร้อม
สามศอกเศษสืบอัษ	ฎาครบ นิ้วแฮ
มีพหลแห่ห้อม	หกถ้วนขบวนงาม
๏ หัตถาภรณ์พิพิธพร้อม	พรรณราย
ผูกเครื่องแถบทองพราย	สุกพร้อย
ดาวกุดั่นฉลักลาย	ดอกทาบ แถบแฮ
ปกตระพองภู่ห้อย	ประกิจแก้วแกมกาญจน์
๏ ปฤษษฎางค์ปกผ้าปัก	ฟองมุก
อาร์มปักดิ้นทองสุก	เลื่อมแพร้ว
วไลยมาศสอดสวมพลุก	ทุกเผือก พลายแฮ
แวบวาบปลายแสงแก้ว	ต่อต้องแสงตวัน
๏ กระบวนโทใช่ช้างเช่น	เผือกพรรณ
เครื่องแห่กลกลกัน	ก่อนไซ้
แตรสังข์จ่ากลองอัน	นี้เลิก เสียแฮ
คงแต่จ่าปี่ใช้	สี่ไม้กลองประโคม
/*69๏ พระศรีสกลกฤษณเนื้อ	นิลกาฬ
สี่ศอกคืบกายสาร	เศษนิ้ว
ครบครันคู่หมอควาญ	ขับขี่
เนื่องขบวนแห่ริ้ว	เรียบข้างรัถยา
๏ คชรัตนสวัสดิเรื้อง	เทวสยาม
มหาพิฆเนศวร์ขนานนาม	แนะไว้
ใหญ่สูงสง่างาม	เบญจศอก คืบแฮ
เศษสิบเอ็ดนิ้วได้	ยศขึ้นรวางใน
๏ ช้างเนียมเทียมเอกอ้าง	นามศักดิ
พระบรมทันตวรลักษณ์	เลิศฟ้า
สูงห้าศอกประจักษ์	เศษห่อน มีเฮย
งามรูปงามลักษณช้า	เชื่องเต้าเชิงตาม
๏ พลายพิไชยสุรเดชข้า	หลวงเดิม
แต่งพระยาคชเติม	อิกไส้
กายสูงสี่ศอกเสิม	เศษหก นิ้วแฮ
ควาญจรดจดขอให้	ย่างช้าคลาจร
/*70๏ ผูกเครื่องหุ้มโหมดถ้วน	ทุกพลาย
หลังปกเยียรบับพราย	เถือกพร้อย
อัตลัดดอกกระจาย	ปูปก ตระพองแฮ
ติดข่ายรายภู่ห้อย	ประกอบแก้วจงกล
๏ พระยาปราบไตรจักรเงื้อม	งำสกนธ์ กายแฮ
ห้าศอกมีเศษดล	นพนิ้ว
ผูกพระที่นังหน	ฅอละ ฅอนา
ควาญขับเดินในริ้ว	ย่างเยื้องดูงาม
๏ คชาภรณ์เครื่องต้นแต่ง	สกนธ์กาย
เครื่องแถบกุดั่นลาย	น่าแล้ง
ลูกพลูแถบกลมหมาย	มิดน่า ฝนแฮ
ปกตระพองพนาดแสร้ง	สฤษดิไว้หวังทรง
๏ พังพรรณพิเศษช้าง	วังบวร
อลงกฎคชาภรณ์	เพริศพร้อม
ขบวนโทเทียบกุญชร	สกลกฤษณ์ นั้นแฮ
เกณฑ์แห่วังน่าห้อม	สู่หน้าพพลาไชย
/*71๏ พระยาไชยานุภาพตั้ง	พระคชา ธารแฮ
เสวตรฉัตรอัษฎา	วุธถ้วน
กลางฟ้อนร่อนรำมา	ยุรคู่ แพนเอย
ขนัดขนาดโทล้วน	เหล่าข้าวังบวร
๏ บัดกระบวนอัศวราชริ้ว	รายเรียง
ธงใหญ่เบญจชายเฉลียง	ออกหน้า
สามชายฝ่ายสดำเฉวียง	นำเนื่อง ขนัดแฮ
ธงตะขาบพื้นจ้า	ฟ่องเฟื้อยปลายปลิว
๏ จึ่งถึงเหล่าแต่งแม้น	มลายู
กลองสี่สองปี่ชู	เป่าเจื้อย
แฉ่งฉาบสนั่นหู	อิกสี่ คนเอย
นุ่งโสร่งเสื้อชายเฟื้อย	โพกเกล้าลายทอง
๏ พลธงยี่สิบแล้ว	ถึงธนู เล่านา
อิกยี่สิบคนดู	อเคื้อ
กางเกงหลากริ้วตรู	ตาเลิศ ลายแฮ
สวมสอดเสนากุฏเสื้อ	หมวกกั้งหนังแดง
/*72๏ ถัดนั้นธงตะขาบขั้น	สองธง
ทวนยี่สิบเล่มทรง	ภู่ห้อย
ปี่กลองชนะคง	เบญจคู่ เคียงแฮ
หกคทากลึงต้อย	ติดข้างอัศดร
๏ จัตุรพิศพื้นพวก	ม้าเกราะ ทองเฮย
เสื้อหมวกทหารเหมาะ	ขี่หมั้น
กรกุมกระบี่เราะ	เรียงร่าย ทางแฮ
เดินบ่ห่างบกระชั้น	ช่องได้รเบียบเรียง
๏ ตัวนายกรมม้าแต่ง	ตนผจง
เสื้อสอดเข้มขาบคง	นุ่งผ้า
แพรสีขลิบทองวง	เวียดเกษ เกล้าแฮ
เถลิงอัศดรร่านร้า	พยศรั้งรอเดิน
๏ ม้าต้นตัวหนึ่งนั้น	นำสอง นายเฮย
กระชิ่งเทียบโทปอง	ทุกม้า
โต๊ะเงินเครื่องยศฉลอง	หลังคู่ หนึ่งแฮ
แซ่ปัดแมลงวันล้า	เลื่อยให้เตือนจร
/*73๏ ม้าจูงที่หนึ่งนั้น	เจ้าพระยา
ชื่อมหัศวอาชา	เทศแท้
สามศอกเศษนิ้วปรา	กฎอิก สามแฮ
เขียวขจิตรงามแล้	เลิศล้ำหมู่หัย
๏ เจ้าพระยาทุติยนั้น	นามมี
ชื่อมโนไมยสี	ชาดบ้าย
สองศอกคืบอินทริย์	สิบเอ็ด นิ้วแฮ
จูงเดาะเหยาะหยัดย้าย	พยศเต้นตามทาง
๏ ที่สามนามมิ่งม้า	วิรุณรัศ มีเฮย
เชียวเลิศล้ำกัณฐัต	ทั่วใช้
สองศอกคืบเศษวัด	นิ้วครบ เบญจแฮ
เคยผูกพระที่นั่งไท้	ธิราชด้าวดำเนิน
๏ อิกอัศวโสภาคย์พ้น	พรรณฉวี ผ่องเอย
สังขรัศมีสี	เสวตรแผ้ว
สองศอกคืบเศษมี	นิ้วหก นับแฮ
งามเงื่อนกัณฐัตแก้ว	อาศน์เจ้าไตรตรึงษ์
/*74๏ ถัดถึงอัศวต้นชื่อ	ศรีประภัศ ศรนา
ผิวผ่องเพียงเพ็ชรรัตน์	รุ่งเร้า
สูงสองศอกคืบวัด	เศษสี่ นิ้วเฮย
พิศพ่างอัศวรัตน์เจ้า	จักรแก้วก่อนกาล
๏ ดุรงคฤทธิแม่นม้า	รามา นรายน์ฤๅ
วิเวกเวหาหา	ยากแท้
สีแดงผ่านอาภา	ทวิศอก คืบแฮ
ทรงเสด็จแสนเศิกแพ้	พ่ายพ้นไภยเกษม
๏ อาภรณ์ประดับทั้ง	หกดุรงค์ นี้ฤา
เครื่องกุดั่นสรรพอลง	กฎแก้ว
อานฝรั่งที่นั่งทรง	หลายอย่าง นาพ่อ
ล้วนสุภากรณ์แพร้ว	เพริศอ้างอย่างเพรง
๏ คนจูงพระที่นั่งทั้ง	หกกัณ ฐัตเฮย
สีขนอบมงคลฉัน	ชาดย้อม
กางเกงวิลาศกระสัน	เชือกจับ จูงแฮ
ม้าละสี่คนพร้อม	พรั่งหน้าจูงจรัล
/*75๏ ท้ายม้าม้าคู่เต้า	เคียงตาม
ผยองพยศยลงาม	เงื่อนฟ้อน
พิณพาทย์อย่างจีนหลาม	ตีเร่ง โรมแฮ
สารวัดวางวิ่งต้อน	ต่อริ้วอลเวง
๏ ถัดนั้นม้าต้นฝ่าย	บวรวัง
สามอัศวภายหลัง	ลาศเต้า
กระบวนแห่แลประนัง	ดังก่อน นั้นแฮ
พิณพาทย์จีนโรมเร้า	รยะท้ายปลายพล
๏ สิ้นกระบวนอัศวราชแล้ว	เหล่าขนัด โคแฮ
เสือสลาบนำไตรธวัช	เทริดหน้า
ถือประตักยี่สิบถัด	ในดัพ นั้นนา
อิกคู่กลองแขกจ้า	ปี่แจ้วแจ่มเสียง
๏ รวมเจ็ดเสร็จสิ้นแต่	คนกลอง แขกแฮ
ถัดขนัดธุชเสือสอง	สกัดกั้น
พลถือตะพดตบอง	อิกยี่ สิบเฮย
สารวัดสองคนนั้น	แต่งให้ตรวจกระบวน
/*76๏ พระโคอุศุภราชแสร้ง	สรรค์สกนธ์
ภักตร์ผูกใบโพหน	คาดด้าย
สักรลาดปกหลังผล	พรวนผูก กรรฐ์แฮ
จูงจับสี่คนผ้าย	หกถ้วนขบวนโค
๏ ถัดนั้นขบวนหน้าเช่น	แห่พระ โคแฮ
บัดกระบือเดินรกะ	ดื่นด้าว
นกแก้วผูกเขาประ	จบต่อ กันนา
หลังปกสักรลาดกร้าว	กร่างก้องทองกระดึง
๏ เสร็จพลันรันแทะใช้	เทียมโค คู่นา
ทวนขนาบเขนเสโลห์	ผูกง้าว
กลองแขกสำรับโท	คนนั่ง ตีแฮ
ปี่เป่าขุนรถห้าว	ขับให้โคเดิน
๏ รถฝรั่งทั้งคู่พรอม	สารถี
ท้ายที่ฟุตแมนมี	คู่ค้ำ
ขับแข่งแต่งอินทรีย์	ตามเยี่ยง อย่างแฮ
เทียมสี่สินธพล้า	เลิศพื้นพรรณแดง
/*77๏ ถัดนั้นธงช้างคู่	ขลุ่ยกลอง ทหารเฮย
นำพวกปืนใหญ่ผอง	คลาศแคล้ว
สามบอกเชือกโยงสอง	เส้นลาก ล้อแฮ
แปดสิบเศษหมู่ทแกล้ว	อิกผู้หามเดิน
๏ บัดธงช้างเผือกหน้า	นำพล
แตรฝรั่งสามสิบคน	เป่าก้อง
ทวยหาญแบกปืนผจญ	นับทวิ ร้อยแฮ
เดินตัดเปนแถวถ้อง	เรียบร้อยดูงาม
๏ ถึงน่าพระที่นั่งเจ้า	จอมภพ
ยั้งหยุดยืนเคารพ	ธิราชไท้
แตรวงส่งเสียงตระหลบ	เฉลิมเกียรดิ์ พระแฮ
ครั้นสุดเสียงแตรให้	กลับหน้าดำเนิน
๏ ตรงท้ายพระที่นั่งข้าง	รัถยา
เกยปลูกอยู่ซ้ายขวา	แต่งตั้ง
ราชบัณฑิตย์บุรพา	บาตรพุทธ มนต์เฮย
ทิศประจิมพราหมณ์ทั้ง	คู่ขึ้นคอยเคียง
/*78๏ ครั้นพลเดินผ่านท้อง	แถววิถี
ปรายพระพุทธมนต์มี	เดชเรื้อง
พราหมณ์สังข์หลั่งวารี	รดทั่ว ขบวนแฮ
ล้างสิ่งอันตรายเปลื้อง	ปลดเศร้าเปลี่ยนเกษม
๏ ขบวนเดินเดินลับแล้ว	บนาน
จึ่งพระราชโองการ	ท่านใช้
ตำรวจรับบรรหาร	วางวิ่ง ไปแฮ
เร็วเร่งขุนคชให้	ขับช้างวางมา
๏ ช้างทหารราญฤทธิร้าย	ราวี
มันตกเต็มอินทรีย์	หยดท้อง
กำจรจักรพาฬมี	รวางเรียก นามนา
เริงร่านหาญฮึกร้อง	ครั่นครื้นไกรเกรียง
๏ คชาภรณ์ผูกเครื่องหมั้น	รึงรัด
หมอกระหนาบชำงัด	ส่ายคว้าง
สองปักนุ่งสนอบซัด	ชมภูสด สีแฮ
ควาญจรดกดขอช้าง	ขับให้เดินตรง
/*79๏ ช้างนำพังหนึ่งร้อน	เร็วคลา
ควาญเป่าหลอดสัญญา	เพรียกพร้อง
คนดูหมู่ประชา	รวังหลีก หลบแฮ
เสียงฮึกฮึงโห่ร้อง	รวดข้างแถวถนน
๏ ถึงพลานควาญบ่ายเข้า	ในสนาม
เนืองอเนกนิกรหลาม	แห่ห้อม
ปรำปักปกแผงตาม	ดูเยิ่น ยาวแฮ
คนผัดถือพัดน้อม	นอบเกล้าบังคม
๏ ย่างยาวสาวบาทเข้า	จรดพัด จ้องแฮ
ยืนหยุดออกพัดผัด	กลับหน้า
ช้างสอึกมุ่งหมายสนัด	หมอเปิด ทอยเอย
แล่นละเลิงไล่คว้า	ไขว่เพี้ยงพันหลัง
๏ คนพานหลบเลี่ยงเข้า	ปรำหาย
คชส่ายเสยทลาย	โล่งล้าง
ขุนขี่ทอยขอกราย	พายกลับ มาแฮ
ฉุดกระชากเสาส้าง	โค่นล้มฤาหลอ
/*80๏ ขุนม้าสวมเสื้อโพก	ขลิบทอง
ทายเทิดแพนประลอง	ขี่ม้า
เรียงรำร่ายบทลบอง	สบัดย่าง ใหญ่แฮ
จวนจวบประจันหน้า	ฬ่อให้แพนพลัน
๏ คชสารหาญเศิกรู้	เชิงชน
เปิดใหญ่ไล่ไหยรณ	หวิดคว้า
เลยตลอดเล่นหมู่คน	ยืนเยียด ยัดแฮ
เสียงสนั่นลั่นหล้า	วิงล้มอลเวง
๏ ผัดพานแพนฬ่อแล้ว	หลายครา
ยามพระสุริยอาภา	เผือดแผ้ว
รอนรอนเร่งจวนสา	ยัณห์ย่ำ ค่ำเฮย
ให้คชินทร์ตัวแกล้ว	กลับเข้าคืนโรง
๏ ขุนหมื่นกรมม้าซึ่ง	สันทัด
ห้าสิบคนเลือกคัด	เก่าซ้อม
สวมเสื้อต่างสีตัด	อย่างฮ่อ จีนแฮ
แพรโพกพันเศียรอ้อม	ปล่อยเปลื้อยปลายปลิว
/*81๏ เถลิงหลังปล่อยฮ่อแต้	เต็มชาญ
ปลิวประเล่ห์ลมพาน	ผ่านต้อง
ลงแซ่สแดงหาญ	วางหัดถ์ ฮ่อแฮ
บ้างประสานมือซ้อง	ศิรเกล้าบังคม
๏ คนดูยัดเยียดต้น	ปลายถนน แน่นเฮย
เสียงสนั่นอึงอล	เอิกอื้อ
บางม้าตกใจคน	คมำหก คเมนแฮ
ครู่คร่าบังเหียนรื้อ	กลับขึ้นควบตบึง
๏ ชาวประชาชมชื่นทั้ง	หญิงชาย
นับหมื่นมามากมาย	ไม่น้อย
ดูแห่พระคชหลาย	เหล่ามิ่ง ม้าแฮ
พานผัดม้าห้อช้อย	ชื่นน้ำใจเกษม
๏ ครั้นยามชรมุกฟ้า	มัวมนท์
จึ่งพระจอมภูวดล	ปิ่นด้าว
เสด็จคืนสู่พระมณ	เฑียรท่าน แล้วแฮ
ดามศัพท์คำนับท้าว	ธิราชก้องกาหฬ
/*82๏ คนดูต่างกลับบ้าน	สำราญ
ทุกหมู่พยุหทวยหาญ	ทั่วทั้ง
ราชพาหนคชสาร	สกลมิ่ง ม้าแฮ
เสื่อมมลายวายร้อนตั้ง	แต่เหี้ยมเหิมหาญ
๏ เบญจมีมวญหมู่เจ้า	พนักงาน
จึ่งจัดบายศรีพาน	เพริศแพร้ว
พุ่มรัตนหิรัญกาญ	จนอิก ตองแฮ
เหมแว่นมพร้าวแก้ว	เครื่องพร้อมพลูคแนน
๏ ตั้งโรงคชเผือกผู้	แลพัง
หกแห่งในราชวัง	ทั่วถ้วน
ช้างเนียมเอกทันต์ทัง	รวางนอก ในแฮ
ตกแต่งบายศรีล้วน	เหล่าให้ทำขวัญ
๏ อัศดรพระที่นั่งแล้	รวางใน นอกเฮย
วิเศษจัดบายศรีไป	เทียบตั้ง
ทุกโรงเรียบเรียงไสว	วางค่าง เคียงแฮ
กลองแขกพิณพาทย์ทั้ง	ปี่ฆ้องแตรสังข์
/*83๏ พระครูผู้ใหญ่พร้อม	เพรียงกัน
จุดแว่นเวียนเทียนพลัน	บ่ช้า
จุณเจิมเฉลิมขวัญ	พระเสวตร คชแฮ
อิกคเชนทรหมู่ม้า	หมดร้ายเจริญศรี
๏ จำแนกแจกอรรถอ้าง	พิธี ปีฤๅ
คเชนทรัศวสนานศรี	สวัสดิเรื้อง
สังเขปเสร็จโดยมี	กมลมุ่ง หมายแฮ
สำหรับฉบับเบื้อง	บอกไว้เปนเลา
๏ แถลงปางเดือนสิบตั้ง	พิธีกำม์
น้ำพระพัฒน์กลางปีทำ	อิกไซ้
ปวงการก็ดุจคำ	กลอนกล่าว แล้วแฮ
แต่พระชัณษาให้	งดเว้นไป่เชิญ
๏ อัศวยุชสี่ค่ำขึ้น	มีการ
ห้าค่ำคเชนทรสนาน	อิกครั้ง
สงฆ์พราหมณ์พฤฒาจารย์	ทำพิ ธีแฮ
หกค่ำบายศรีตั้ง	แต่งให้ทำขวัญ
/*84๏ พิธีมีกล่าวด้วย	พิศดาร
ศรีสัจปานกาลการ	ใหญ่นี้
คเชนทรัศวสนาน	เสนอเนื่อง กันนา
แถลงยุบลก่อนกี้	ประกอบเบื้องประจุบัน
๏ ควรเห็นเปนสวัสดิเรื้อง	ศุขสานต์
แด่ราชบริพาร	ทั่วหน้า
กุญชรรัตน์อัศวยาน	จนราษ ฎรแฮ
ขาดยุคเข็ญเย็นหล้า	แหล่งล้วนศุขเกษม
๏ ขอพระไตรรัตนล้ำ	เลอคุณ
ดับพิบัติอาดุร	ปล่งเปลื้อง
สมบัติพัฒนวิบุลย์	ชยทุก ทิศเทอญ
สยามรัฐจงเจริญเรื้อง	อย่ารู้แรมเขษม
๏ ขอสิ่งเปนใหญ่ทั้ง	สากล โลกย์แฮ
ช่วยทำนุกสยามมณฑล	เขตรแคว้น
ให้เจริญสวัสดิศุภผล	ภูลเพิ่ม
ข้องขัดข้อเคืองแค้น	อย่าแผ้วพานผจญ
/*85๏ บรรดาขัติยราชแล้	อนุวงษ์
มุขมาตย์มนตรีพงษ์	เผ่าเหนื้อง
จงมีจิตรคิดตรง	ครองยุติ ธรรมนา
ผดุงพิภพให้เรื้อง	รุ่งด้วยยุติธรรม
๏ สิ่งใดซึ่งห่อนได้	เปนคุณ
จงพิบัติเปนจุณ	อย่าหมั้น
สิ่งใดซึ่งเปนสุน	ทรสวัสดิ
ขอสิ่งศุภสวัสดินั้น	ประดิษฐยั้งอย่าสูญ
๏ ธรรมเนียมใดรู้ว่า	ไป่เป็น คุณนา
เหล่าราชฎร์ได้ความเข็ญ	ขุ่นแค้น
ดัดแปลงเปลี่ยนให้เย็น	จงง่าย สดวกแฮ
เจริญประโยชน์ในแคว้น	เขตรด้าวแดนสยาม
๏ ศัตรูภายนอกทั้ง	ภายใน
ทั่วสยามพิไสย	เขตรกว้าง
จงอย่าก่อกอบไภย	ประทุษฐ จิตรเอย
อำนาจสุจริตสร้าง	สิ่งแท้ทางตรง
/*86๏ ขอวงษ์สมมติราชนี้	ยืนยง ยิ่งเทอญ
เจริญรัชดำรงคง	สืบเชื้อ
อิกมาตยตระกูลพงษ์	สวามิภัก ดีนา
จงวัฒนเนื่องวงษ์เกื้อ	กอบไท้ภูมิบาล
๏ ทั่วราษฎรทั่วด้าว	แดนคาม นิคมแฮ
จงรักชาติชาวสยาม	อย่าลี้
เลี้ยงชีพส่างทุกข์ตาม	การชอบ ควรนา
เพราะทนุกสุจริตนี้	อย่าร้าวรานรคาย
๏ สิ่งใดเปนประโยชน์ทั้ง	สองสถาน
ขอสิ่งนั้นเจริญนาน	สถิตย์หมั้น
สิ่งใดเสื่อมแก่นสาร	เสียประโยชน์
ขอสิ่งนั้นจงสั้น	สุดสิ้นสาบสูญ
๏ เดชะความสัตย์ตั้ง	จำนง
หวังสวัสดิเจริญคง	คู่หล้า
สรรพสิ่งซึ่งประสงค์	จงเสร็จ สมเอย
ขอพจนยืนอยู่ช้า	ชั่วฟ้าดินชม
/*87๏ ศักราชลุล่วงแล้ว	พันสอง ร้อยแล
สามสิบสามปีตรอง	แต่งไว้
นักษัตรอัชจำลอง	ลงขนบ นี้นา
หวังคู่ภูวดลได้	เรื่องรู้ธรรมเนียม
๏ ทำแล้วหลายขวบทิ้ง	มละเลย เสียแฮ
ฉบับพบลืมเฉย	เฉื่อยช้า
เพราะเปลี่ยนที่อยู่เคย	เก็บก่อน นั้นนา
หวนรฦกค้นคว้า	จึ่งได้ต่อเติม
๏ รังเริ่มเติมต่อท้าย	แถลงการ
เรื่องคเชนทรัศวสนาน	อิกไซ้
รีบรัดคัดเขียนสาร	สำเร็จ ลงแฮ
กุญสัปตศก๘ได้	เสร็จสิ้นสมบูรณ์
๏ พอเปนฉบับเบื้อง	บัญชา การแฮ
ใครจะใหลไม่พา	ป่วนเปื้อน
อ่านคล่องกว่าตำรา	ในร่าง หมายนา
จูงจิตรให้หมั่นเอื้อน	อ่านอ้างจำกลอน
/*88๏ แรกรุ่นพึ่งได้ริ	เรียนทำ
นับหนึ่งในฉนำ	ศกนี้
โทเอกอิกกลอนคำ	ใดขัด ขวางแฮ
ปวงปราชญ์เชิญช่วยชี้	ช่องแก้ตามควร
๏ ใช่แกล้งแต่งถ้อยถ่อม	วาจา
แถลงแต่โดยสัตยา	จิตรรู้
ยังเลวเหล่าเมธา	ฤาอ่าน ควรแฮ
โดยรักหักใจสู้	แต่งขึ้นคือเรียน
๏ ไป่เปนเช่นกล่าวแล้ว	แต่โพน เพรงแฮ
ตกกระไดพลอยโจน	ท่าวซ้ำ
ไม่เสร็จแต่เดียวโทน	เทียวดอก นาพ่อ
ช่วยคิดหลายคนปล้ำ	ปลุกแก้กลอนความ
๏ เพียรทำสำเร็จสิ้น	สมประสงค์
สมเด็จกรมพระทรง	ช่วยบ้าง
ฝ่ายในอิกพระองค์	เจ้าบุตร ตรีแฮ
เติมต่อบ่ขาดค้าง	ขนบนี้บริบูรณ์
/*89๏ พิธี น้ำพระพัฒน์สิ้น	สารสรร สฤษดิแฮ
ทำสัตย์ เพื่อยุติธรรม์	ทั่วผู้
คเชนทรัศ ศวพลขันธ์	ขนัดแห่ ขบวนเฮย
สวสนาน สนิทรู้	เรื่องสิ้นเสร็จความพระราชนิพนธ์
โคลงพิธีถือน้ำแลคเชนทรัศวสนาน
/*1๏ ศรีสวัสดิวิวัฒนเรื้อง	ธานินทร์
กรุงอมรรัตนโกสินทร์	ออกอ้าง
เทียมสุทัศน์เทพยนครินทร์	สรวงภพ โพ้นแฮ
ประกอบปราการสร้าง	สุดอ้อมกรุงหลวง
๏ เมืองออกอเนกด้าว	แดนคาม นิคมเอย
บูรพทิศอุดรสยาม	เขตรแคว้น
ทักษิณประจิมตาม	ชายฝั่ง ทเลนา
รายรอบนัคเรศแม้น	นิเวศน์เจ้าจักรวาฬ
๏ ต่างชาติพงษ์เพศเชื้อ	ลาวเฉียง
จรดเขตรลาวกาวเรียง	ใช่น้อย
ลาวโยนกะเหรี่ยงเพียง	แดนน่าน
อิกมลายูคล้อย	เคลื่อนข้างตกแหลม
/*2๏ ต่างแต่งมาลาศต้น	เงินทอง
ส่ำส่วยสรรพสิ่งนอง	นอบเกล้า
ราชทรัพย์เกิดมูลมอง	เกินก่อน
เจริญศุขส่างเสื่อมเศร้า	คฤกครื้นคืนวัน
๏ ต่างประเทศมาผูกพ้อง	พันธุมิตร
สารสื่อส่งความสนิท	เนื่องหน้า
หลายเพศพวกพานิช	นาเนก
เรือออกเข้าขายค้า	เครื่องใช้ทุกพรรณ
๏ ทวยราษฎรทั่วด้าว	แดนสยาม
ได้เสพย์ศุขมลายความ	ทุกข์ร้อน
ทำนาไร่ผลงาม	มูลมั่ง คั่งแฮ
สมบัติบริบูรณ์ข้อน	คู่แม้นมหาศาล
๏ มีบรมพุทธรัตน์เนื้อ	มรกฏ แก้วแฮ
ทั้งแท่งสนิทหมด	บ่ร้าว
พิศพรรณมณีสด	สอาดเอี่ยม องค์เอย
อุดมรูปเอกอคร้าว	ทั่วหล้าชวนชม
/*3๏ เปนที่เคารพน้อม	อภิวันท์
ทวยราษฎร์เกษมสันต์	ทั่วหน้า
ประกอบเครื่องสักการอัน	รุจิเรข
หลักนครคู่หล้า	แหล่งด้าวแดนสยาม
๏ แถลงความตามแรกตั้ง	พิธี
น้ำพระพัฒน์สัตยามี	แบบเบื้อง
เฉภาะภักตร์พุทธมณี	รัตน์ปฏิ มาแฮ
สองคาบปีบ่เยื้อง	อย่างครั้งโบราณ
๏ ถึงกาลกำหนดได้	ดฤถี
ทุกทั่วมาตยมนตรี	พรั่งพร้อม
ในพระอุโบสถศรี	รัตนศาส ดาแฮ
ทำสัตย์สาบาลน้อม	รับน้ำสัตยา
๏ จักแสดงแห่งเหตุเบื้อง	ปางบรรพ์
บรมราชสุริยวงษ์อัน	สืบเชื้อ
เสด็จเถลิงมไหสวรรย์	แนวเนื่อง มาแฮ
ล้วนแต่ทรงกอบเกื้อ	กิจนี้สืบมา
/*4๏ ปางพระบาทบพิตรเจ้า	บรมไปย กาเฮย
เสด็จปราบเสี้ยนไผท	เสร็จแล้ว
เถลิงถวัลยราชมไห	สูริย์สืบ กระษัตริย์แฮ
ฝูงราชฎรคลาศแคล้ว	เดือดร้อนรนทรวง
๏ ทรงทำนุกนัคเรศป้อม	ปราการ
ฟากฝั่งบูรพทิศสาร	ก่อสร้าง
พร้อมราชนิเวศน์สถาน	เสถียรสถิตย์ ทั่วแฮ
คลองขุดตะพานช้าง	ถิ่นถ้วนการนคร
๏ ขนานนามกรุงเทพไท้	มหานคร
อมรรัตนโกสินทร	ที่ไว้
องค์พุทธปฏิมากร	มรกฏ แก้วเอย
สำหรับบารเมศไท้	ธิราชผู้ผ่านสยาม
๏ ทรงจัดการฝ่ายข้าง	อาณา จักรแฮ
พระราชกฤษฎีกา	เก่าแก้
บำรุงเหล่าพฤนทา	มาตย์ใหญ่ น้อยเอย
อิกประชาชนแล้	ทั่วหน้าศุขเกษม
/*5๏ ฝ่ายการพุทธจักรให้	ผจงจัด
อาวาศพุทธรูปรัตน์	ที่ไหว้
ไพหารจรูญจรัส	เรืองเรข
อิกพระมณฑปไว้	ที่ตั้งพระสธรรม์
๏ มีรเบียงล้อมรอบด้าว	แดนอา วาศเอย
ลายวาดเรื่องรามา	เกียรดิ์อ้าง
นามศรีรัตนศาสดา	รามราช วังแฮ
เชิญพระแก้วสู่สร้าง	สืบส้อมเสริมการ
๏ แล้วจึ่งดำรัสให้	ประชุมกัน
กำหนดปีละสองวัน	พรั่งพร้อม
รับน้ำพระพัฒน์อัน	เปนสวัส ดีเอย
ทุกกระทรวงมาน้อม	นอบเกล้าปฏิมา
๏ แต่พระขัติยราชน้อย	ใหญ่ยง
ลายอย่างสีนวนทรง	เช่นใช้
ตามเคยแต่งพระองค์	ห่อนยัก อย่างเอย
เฝ้าที่ท้องพระโรงได้	รับน้ำบังคม
/*6๏ วันประชุมหมู่ข้า	ทูลธุลี บาทเอย
จิตรมาศไตรดิถี	ออกอ้าง
ภัทรบทเตรัสมี	กาฬปักษ์
เปนแบบบขาดค้าง	ไป่เว้นปีเสมอ
๏ ครั้นพระพุทธเลิศหล้า	เกษกระษัตริย์
ได้เสด็จเถลิงถวัลยรัช	ครอบเกล้า
ทรงประพฤติบแผกขัต	ติยเพศ โพ้นแฮ
โดยขนบสืบเค้า	ธิราชไท้ ธิบดินทร์
๏ ถึงพระบรมนารถเจ้า	จอมสยาม
เสวยสวัสดิทรงนาม	นั่งเกล้า
ธรรมเนียมก็เนื่องตาม	กันต่อ มาแฮ
แม้นพระไอยกาเจ้า	อิกไท้ชนกา
๏ พระทรงดำริห์ให้	ฐาปนา
พุทธรูปชนมพรรษา	สบถ้วน
ถวายแด่พระไอยกา	ชนกนารถ
อิกส่วนพระองค์ล้วน	กไหล่ด้วยทองคำ
/*7๏ แต่ส่วนซึ่งเสด็จได้	ดำรงรัช
ทุกพระองค์ทรงฉัตร	มาศกั้น
นอกจากราชสมบัติ	ฉัตรว่าง เว้นนา
เปนแบบแต่ครั้งนั้น	ตลอดเบื้องปัจจุบัน
๏ ครั้นเสร็จบรมนารถเอื้อน	โองการ สั่งนา
ให้กอปรมณฑลสถาน	ที่ตั้ง
ประดับบุษปดวงมาลย์	ไพจิตร
ครบเครื่องสักการทั้ง	เสร็จถ้วนสามสถาน
๏ จิตรมาศสองค่ำขึ้น	ทุกปี
วันเริ่มราชพิธี	สัตย์ไซ้
สมโภชเพิอื่เกิดศรี	สวัสดิยิ่ง ยาวแฮ
ทั้งพระประยูรวงษ์ได้	นอบน้อมบูชา
๏ สมเด็จบรมนารถไท้	ชนกา ธิเบนทร์เอย
พระปรเมนทรมหา	มกุฎเกล้า
ถวัลยราชบรมราชา	ภิเศกสืบ วงษ์แฮ
ครองพิภพเปนเจ้า	ปกหล้าแหล่งสยาม
/*8๏ พระทรงดำริห์ด้วย	พุทธรัตน์
มีพระคุณคุ้มขจัด	เศิกเสี้ยน
อิกพุทธปฏิมาขัต	ติยราช ก่อนแฮ
พระชนกไอยกาเที้ยน	เทียบไว้ต่างองค์
๏ ควรจักประนตน้อม	อัญชลี
ทุกหกมาศกึ่งปี	ทั่วหน้า
พร้อมกันกับพิธี	แสดงสัตย์ ไซ้นา
ชุมพระวงษ์เหล่าข้า	บาททั้งกรุงหลวง
๏ แล้วจึ่งดำรัสซั้น	ปฤกษา
แต่พระวงษ์เสนา	ทั่วผู้
เห็นโดยราชอัธยา	ไศรยท่าน นั้นแฮ
เพื่อเกิดสวัสดิกอบกู้	ก่อเกื้อศุภผล
๏ จึ่งทรงสฤษดิสร้าง	ศรสาม เล่มเอย
เทียบชื่อเช่นศรราม	ราชเรื้อง
จัดแสงเรียบเรียงตาม	ลำดับ แผ่นดินแฮ
คำประกาศเพิ่มเติมเยื้อง	เก่าบ้างลางคง
/*9๏ แล้วเสด็จออกวัดด้วย	ทุกปี
พร้อมพระวงษ์กระษัตรีย์	ใหญ่น้อย
อิกหมู่มาตย์พิรี	ยพาห์ท่วน ตัวแฮ
ทำสัตย์สาบาลถ้อย	เยี่ยงกี้ก่อนกาล
๏ จักบรรยายยุบลถ้อย	ถี่แถลง
โดยพิศดารแสดง	เรื่องไว้
ตามการซึ่งทรงแปลง	สรรเปลี่ยน
ตลอดปัจจุบันใช้	เช่นนี้สืบมา
๏ ดลเดือนจิตรมาศขึ้น	ดฤถี
สองค่ำราชพิธี	เริ่มตั้ง
การแสดงสัตยวาที	ศุภสวัสดิ
หมายจ่ายรายแจกทั้ง	ท่วนหน้าพนักงาน
๏ จัดการตามตำแหน่งพร้อม	ชาวงาน
โดยขนบโบราณกาล	เก่าพร้อง
ศรีรัตนศาสดาสถาน	อาวาศ วังเอย
ทุกส่ำมาสบซ้อง	รีบตั้งแต่งการ
/*10๏ โต๊ะหมู่สี่โต๊ะตั้ง	เคียงกัน
บนพระแท่นศิลาวรรณ	เสวตรล้วน
พระพุทธรูปไชยหิรัญ	ทองนาก สามเอย
ทั้งพระธรรมทองถ้วน	เทียบพร้อมไพบูลย์
๏ เทวรูปเปนเจ้าท่วน	สี่องค์
ปรเมศวร์วิศณุธำรง	เดชห้าว
พรหมาธิไททรง	หงษ์เห็จ เหิรแฮ
อิกอุมาภัควดีท้าว	เทพไท้มหิษี
๏ เทวรูปเชิญเครื่องตั้ง	คู่เคียง
เชิญพระสุพรรณบัตรเฉวียง	หัดถ์ข้าง
ธารกรพระขรรค์เพียง	นายมหาด เชิญนา
หนสดำดั่งอ้าง	เทพใช้เชิญแสง
๏ ขันหยกเขียวขจิตรพร้อม	พานรับ รองแฮ
กลางติดเทียนคำนับ	คั่งน้ำ
พระถ้วยเล็กโมรารดับ	เพ็ชรรอบ ปากเอย
หีบพระธำมรงค์ล้ำ	เลิศล้วนจินดา
/*11๏ แสงศรสามเล่มแม้น	ศรราม นรายน์เอย
พรหมมาศปลัยวาตนาม	ท่านให้
อัคนิวาตอิกเปนสาม	หอกเพ็ชร รัตน์นา
ทอดพาดราวเรียงไว้	สี่ถ้วนควรแสยง
๏ ขรรค์ไชยศรีสวัสดิอ้าง	นามชนะ
อิกพระขรรค์เนาวโลหะ	เวียดห้าว
ใจเพ็ชรคาบค่ายพระ	แสงแฝด คู่เฮย
แสงดาบทรงเดิมท้าว	ธิราชผู้ผ่านไผท
๏ ธารกรเทวรูปใช้	เสน่าใน
ศักดิสิทธิฤทธิฦๅไชย	เลื่องหล้า
กั้นหยั่นดาบฝักอุไร	เงาขัด เกลี้ยงเอย
ตรีเพ็ชรปืนประจุหน้า	ยี่ปุ่นเรื้องพลอยราย
๏ หม้อเงินน้ำปริตตั้ง	บนเตียง
นับสิบสองหม้อเรียง	เปี่ยมน้ำ
สำฤทธิหนึ่งขันเคียง	อยู่ค่าง ม้านา
สิญจน์สูตรรูดวงซ้ำ	รอบม้าพุทธมนต์
/*12๏ นมัสการตั้งเครื่องห้า	ธรรมเนียม
ราชอาศน์ปักทองเตรียม	แต่งไว้
อาศน์พระประยูรวงษ์เจียม	แพรลาด
อิกอาศนะสงฆ์ให้	ลาดผ้าพรรณขาว
๏ สงฆ์สามสิบแปดถ้วน	ตามกระษัตริย์
ซึ่งรักษาศิริรัช	ก่อนนั้น
ล้วนทรงปิฎกจัด	แต่ที่ ควรนา
ต่างรงับจิตรหมั้น	ท่าซ้องสวดมนต์
๏ พระที่นั่งนามออกอ้าง	ไพศาล ทักษิณแฮ
มวญหมู่เจ้าพนักงาน	แต่งตั้ง
โต๊ะเครื่องพิธีการ	สามโต๊ะ
เทียนปิดทองเงินทั้ง	ดอกไม้เจิมจาน
๏ โต๊ะใหญ่ไว้ตั้งพระ	ราชา วุธเอย
ขวาพระสยามเทวา	จัดไว้
สุวรรณบัตรปฏิมา	ไชยฝ่าย ซ้ายแฮ
แล้วทอดราชอาศน์ใกล้	โต๊ะตั้งพระไชย
/*13๏ พระชัณษาจัดตั้งที่	เรียงชิด กันแฮ
บนที่นั่งพิศาลสถิตย์	บุรพเบื้อง
บุษบกฉลักวิจิตร	ลายลวด
ทองปิดติดกระจกเรื้อง	ลดชั้นกระจังราย
๏ ตาข่ายมาลย์มลิร้อย	แขวนรไบ
ฉัตรยอดบุษบกไสว	ท่วนห้า
ฐานตั้งพุ่มมาไลย	ประทีป แซกแฮ
น่าบุษยกวางม้า	ฉลักล้วนลายทอง
๏ จัดเครื่องทองแต่งตั้ง	ตามงาน ประจำเอย
โดยขนาดธรรมเนียมการ	ก่อนนั้น
สี่สำรับเครื่องพาน	ทองทิศ
หนึ่งเครื่องพานสองชั้น	รับด้วยโต๊ะถม
๏ เทียนชนวนขวดดอกไม้	เรียงกลาด
สุหร่ายสุคนธ์รองถาด	แต่งไว้
ห้าที่ทอดราชอาศน์	พรมเทศ
สุดเครื่องเบื้องปลายไซ้	จึ่งตั้งบายศรี
/*14๏ ครั้นไสมยยามค่ำเข้า	รติกาล
จึงเสด็จสู่ไพศาล	แต่งตั้ง
ทรงจุดนมัสการ	ทุกเครื่อง แล้วนา
ทรงสุหร่ายปรายทั้ง	ที่ห้ามณฑล
๏ จึ่งท้าวผู้ใหญ่เข้า	จุดเทียน
ติดแว่นสำรับเวียน	นอบน้อม
ประโคมแซ่สนั่นเนียร	นาทเสนาะ เสียงแฮ
ส่งแว่นรับต่ออ้อม	รอบห้ามณฑล
๏ พระวงษ์แลข้าบาท	ฝ่ายใน
นั่งต่อติดเนื่องไป	แวดล้อม
รับส่งแว่นเวียนไสว	สมโภช
สามรอบแว่นรวมพร้อม	เสร็จแล้วดับเทียน
๏ ครั้นเสร็จเสด็จด้วย	ราชยาน
ตำรวจแห่สู่วิหาร	มหาดห้อม
จุดเครื่องนมัสการ	บูชิต พระเอย
ทรงรับเบญจศีลน้อม	นอบตั้งอธิษฐาน
/*15๏ เบื้องนั้นอาลักษณ์ผู้	รับราช โองการ
นุ่งห่มเสื้อขาวสอาด	นอบเกล้า
คุกเข่าอ่านประกาศ	ทวยเทพย์ ปวงเฮย
เชิญสดับโองการเจ้า	แผ่นหล้าแสดงสาร
ร่ายคำประกาศ๏ ข้าภูบาลบพิตร น้อมศิรสิทธิคำนับ รับบรมราโชงการ ประกาศสารส่ำสงฆ์ อิกองค์ทวยเทพไท ในพิภพมณฑล อันมาดลที่นี้ จักกล่าวชี้ตามตรง จงตั้งโสตรสดับคำ รำพรรณเรื่องพระพุทธรัตน์ ปัฏิมามรกฏแก้ว เลิศหลากแล้วอย่างยิ่ง หาสิ่งเสมอบมี เปนมณีพิเศษนัก ล่วนเลิศลักษณมงคล ทั่วมณฑลแดนสยาม ดาลดับความเข่นเข็ญ ให้อยู่เย็นดับร้อน เลื่องสท้อนคู่เมือง เรืองพระเกียรติปรากฎ เชิดพระยศมหัศจรรย์ แต่ปางบรรพ์เบาราณ สถานกรุงเทพทวารา ศรีอยุทธยายังคง นับพระองค์วรกระษัตริย์ ได้ดำรงรัตนราไชย ลำดับในสามสิบสาม จักนับตามกำหนดปี มีสี่ร้อยสามสิบเจ็ด นับเสร็จจนเสียกรุง การบำรุงใหญ่หลวง ปวงไป่ห่ามเศิกได้ ให้ยาตรทัพมารอ ยอพหลมารบ ตระหลบถึงกำแพงเมือง เปลืองรี้พลมาก/*16หลาย กรุงทำลายหลายหน ปางผจญไพรี เพราะไป่มีพุทธรัตน์ จึ่งพิบัติดาลเปน เห็นประจักษ์ทุกครา ภายหลังมาพินาศ พม่ากวาดเมื้อเมือง ลำเค็ญเคืองนานา ครั้นล่วงมาบมิหึง ถึงครั้งตั้งธนบุรี เจ้าศรีสัตนาคนหุต รังริยุทธอุปราช เหตุอาฆาฏแก่กัน พลันประหารชีพม้วย ด้วยทฤฐิอหังการ ทรงทราบสารสิ้นเสร็จ จึ่งสมเด็จเจ้าพระยา มหากระษัตริย์ศึก เดชพรรฦกจอมพล ยกไปดลล้านช้าง เข้าหักง้างรุกราญ ลาวบหาญต่อรบ เจ้าเมืองหลบล่าหนี ครั้นธมีไชยชำนะ ได้พระแก้วพระบาง พลางให้ต้อนครัวเดิน เชิญพระแก้วลงมา สถาปนาไว้วัง ยังณโรงพระแก้ว แล้วแผ่นดินดาลเปน ข้อลำเค็ญเกิดมี เจ้าธานีวิปริต ผิดสัญญาวิปลาศ เกิดอุบาทว์ก่อยุค ส่ำสิ่งทุกข์อึงมี่ ผู้ที่ไปสงคราม ได้ความยากรุมรึง ถึงภรรยาทุกผู้ รู้รหัศเหตุไป ในแว่นแคว้นเขตรขอม จอมกระษัตริย์เสด็จกลับ หวังรงับโดยดี ปองไป่มีอาฆาฏ ครั้นเมื่อยาตรถึงกรุง การเกิดนุงหนั่นหนา แสนเสนาประชุม พร้อมน้อมทูลให้สำเร็จ เชิญเสด็จเถลิงถวัลย์ พลันให้เห็นปรากฎ มิสมยศพุทธรัตน์ จึ่งพิบัติดาลเปน เกิด/*17ข้อเข็ญราวี เหตุบารมีจักได้ พุทธรัตน์ไว้เฉลิมยศ ปรากฎให้เกิดพินาศ พระบาทปราบเสี้ยนเสร็จ สมเด็จพระพุทธยอดฟ้า เจ้าจอมหล้าจุฬาโลกย์ ดาลดับโศกเหล่าประชา เสวยศิริราไชสวรรย์ มหันตคุณดิลก พระเดชปกชนนิกร เหล่าราษฎรได้ศุข ให้ทำนุกนครใหม่ ใคร่ให้ข้ามฝั่งบูรพ์ ภูลพลเพียบสร้างเสร็จ เสด็จข้ามมาประทับ รับพระแก้วมาวัง ธให้รังรักษ์พิหาร ในสถานพุทธรัตน์ จังหวัดรเบียงรอบล้อม อ้อมพิหารอุโบสถ ปรากฎทั้งมณฑป จบจวบรอบอาราม ให้ขนานนามมี ศรีรัตนศาสดา เชิญปฏิมาสู่สถิตย์ เครื่องบูชิตหลากหลาย ถวายคำนับสักการ ล้วนมเหาฬารเสร็จสรรพ ไว้สำหรับบารมี เฉลิมศรีพระนคร ขจรพระเกียรติครื้นเครง เกรงพระเดชทั่วหมด ปรากฎเกิดสวัสดี ปรีดิ์เปรมปราผาศุก ดาลดับยุคเย็นหล้า ถ้วนทุกหมู่ไพร่ฟ้า ขาดข้อเคืองเข็ญ แลนา ๚ะ
๏ ข่าวความเย็นถึงพม่า ว่าฝ่ายกรุงตั้งติด คิดใครราญให้ราบ หวังใคร่ปราบให้เตียน ก่อความเพียรอิ่มเอิบ ใจกำเริบรุนแรง ต่างจัดแจงเตรียมทัพ สรรพยกพยุหยาตรา ลาศมาดลกาญจนบุรี ธก็กรีพลย้าย /*18ผ้ายไปรับรบระ อำนาจพระเดชา พม่ามาต่อยุทธ ตายแตกรุดล่ากลับ ธให้เลิกทัพคืนกรุง ทรงผดุงพลเมือง เรื่องรุ่งรื่นชื่นบาน ดาลดับด้วยบารมี พระมณีรัตนปฏิมา เห็นปรากฎยิ่งนัก ประจักษ์คุณรัตนไตรย พระหฤไทยเบิกบาน ตริตรองการผดุง บำรุงพุทธสาสนา ให้ถาวรยืนนาน สำราญในศิริรัช เสวยสมบัติธำรง ตราบเท่าทรงพระชรา พระโรคมาบันดาล พรรษากาลพระชนม์ ดลได้เจ็ดสิบสี่ ประสงค์ที่เวนสมบัติ แด่บรมขัติโยรส เสร็จสวรรคตล่วงลับ นับยี่สิบเจ็ดปีเศษ บัดมีเหตุการขบถ ผู้ทรยศอาจหาญู หากบันดาลเอิกอื้อ รื้อเรื่องร้ายตายเตียน ดื่นดาษเดียรสดวกดี เพื่อบารมีพุทธรัตน์ ให้ขจัดไภยเสร็จ สมเด็จพระพุทธเลิศหล้า เสด็จปราบดาภิเศก ดิเรกพระยศฦๅสยอน เหล่าหมู่มอญแตกมา พึ่งพระกฤษฎาภินิหาร กระมลดาลสวามิภักดิ์ เห็นประจักษ์โดยตรง ดำรงรัชสมบัติ สิ่งสวัสดิมูลมั่ง ล้วนคับคั่งทั้งผอง แก้วเงินทองอุคม ต่างชื่นชมบรรเทิง เถลิงถวัลยราไชสูริย์ ภูลพิภพดับเข็ญ เปนศุขทั่วทุกตน บานกมลทุกผู้ รู้ทำมาค้าขาย ครั้นเมื่อปลายประชวร ไข้พิศม์หวนกลุ้มกลัด ตรัสไม่ได้สามวัน เสด็จสู่สวรรคต /*19กำหนดพระชนม์พรรษา คณนาห้าสิบแปดตรง ดำรงในรัชสมบัติ จัดนับถ้วนสิบหกปี จึ่งเสนาบดีทั้งหลาย ยินยอบถวายฉัตรเสวตร แด่พระเชษฐโอรสา อัญเชิญราชาภิเศก เอกบำรุงกรุงสยาม พระนามจาฤกเสร็จ สมเด็จพระนั่งเกล้า เจ้าพิภพดับยุค ทำนุกวรพุทธสาสน์ บำเพ็ญราชกุศล ประชาชนชื่นบาน ภายหลังการเกิดพลัน เวียงจันท์เริ่มก่อขบถ คิดแทนทดเหี้ยมหาญ อึงกฤดาการทราบมา ธให้กรีธากองทัพ ยาตรไปรับราวี ตีถึงเวียงพินาศ กวาดครัวลาวอพยพ ทบทัพกลับคืนกรุง บำรุงราษฎร์ให้เย็น เห็นอำนาจบารมี คุณศรีรัตนปฏิมา ให้สถาปนาอาวาศ เอี่ยมสอาดไพบูลย์ เพ็ญภูลเพิ่มเติมต่อ หล่อปฏิมาสององค์ ทรงเครื่องหุ้มทองคำ ทำไว้ในอุโบสถ กำหนดหกศอกหมาย ถวายไอยกาชนกนารถ แด่พระบาทสององค์ ดำรงราไชสวรรย์ มหันตคุณาดิเรก เอกอุดมนานา ภายหลังมาจีนคด ทำทุรยศยุ่งยับ ดาลรงับได้สดวกดาย หลายครั้งเห็นประหลาด ด้วยอำนาจพุทธรัตน์ อาจบำบัดทุกข์พ้อง เห็นประจักษ์แซ่ซ้อง เอิกอื้อสรเสริญ ท่านนา ๚ะ
/*20๏ เจริญความศุขสวัสดิ์ ยามพิบัติทรงประชวร ใกล้เกือบจวนหนักนาน จึ่งโองการให้หา ท่านเสนาบดี มีพระราชดำรัส รัชสมบัติมอบให้ แม้ว่าได้พระวงษ์ องค์ใดเปนที่เย็น เห็นควรเปนที่พึ่ง จึ่งให้มอบศิริรัช ดำรัสแล้วไป่นาน ได้สามวารสวรรคต กำหนดนับพระชนม์ ดลหกสิบเศษห้า นับกาลช้าเถลิงถวัลย์ ยี่สิบเจ็ดทันถ้วนปี เสนาบดีกราบทูล ตามมูลเชิญเสด็จเสร็จ สมเด็จบรมอนุชาธิราช พระบาทเสวยสวัสดิ ดำรงรัชราไชสวรรย์ สืบสุริยสันตติวงษ์ ทรงพระนามประกาศ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า เจ้าพิภพอยุทธยา ทรงกรุณาทั่วผอง ปองเมตตาทั่วผู้ สู้ทำนุกทั่วหลาย หมายบำรุงทั่วหน้า ทุกไพร่ฟ้าพราหมณ์ชี มีพระไทยเที่ยงตรง ทรงพระราชศรัทธา ในปฏิมามรกฎ เพิ่มเติมยศให้เห็น เปนที่ทรงคำนับ กับปฏิมาทั้งสอง ฉลองพระไอยกาธิราช พระชนกนารถธิบดี โปรดให้มีเวลา มาพร้อมในอุโบสถ กำหนดปีสองครั้ง ตั้งถือน้ำทำสัตย์ บัดแล้วได้บังคม กราบประนมทุกเมื่อ เพื่อพระเดชยืนนาน ดาลพระคุณยืนเนา เผาสิ่งทุกข์ให้หาย ผายสิ่งศุขให้เห็น ร่มเย็นด้วยเดชกั้ง ดับร้อนทั้งอาณาเขตร /*21ต่างประเทศชวนกัน มาผูกพันธไมตรี ก่อการดีมูลมั่ง ให้คับคั่งค้าขาย ความสบายบ้านเมือง เจริญเรื่องยิ่งกว่าก่อน ผ่อนราชทรัพย์บริจาค เงินทองมากหลากวิจิตร ทรงราชูทิศถวายไป ในบรมชนกนารถ ทรงพระราชศรัทธานัก เปนที่รักชาวชน การกุศลนิรันดร ปฏิสังขรณ์อาวาศ พระศรีรัตนศาสตา พุทธปรางปรากฎมี ศรีรัตนเจดีย์สร้างเพิ่ม เริ่มริรังหลากหลาย หมายสร้างซ่อมไป่ขาด พระบาทธำรงรัช เสวยสมบัติจวนครบ บรรจบนับสิบแปดปี มีพระโรคพลันมา เวลาเมื่อเกือบใกล้ ให้หาเสนาบดี มีโองการดำรัส ว่าศิริรัชท่านมอบ ได้กอบการบำรุง ครั้งนี้คุงขอคืน ไป่ฝ่าฝืนเชิญตั้ง แล้วแต่ทั้งหลายเห็น เปนคำสั่งเท่านั้น ครั้นล่วงข้ามวันมา พระโรคยายากนัก จักกำหนดพระชนม์ ดลหกสิบห้าได้ จอมพิภพธิราชไท้ สุดสิ้นสู่สวรรคต์ แลนา ๚ะ
๏ ขษณพลันมนตรี อธิบดีแลพระวงษ์ อิกทั้งสงฆ์ปฤกษา บรรดามาพร้อมพรัก จักเห็นพระองค์ใด จึ่งพร้อมใจเห็นเสร็จ สมเด็จบรมราโชรส ควรพระยศเถลิงถวัลย์ สืบสุริยสันตติวงษ์ ดำรงราชประเพณี เจ้า/*22จอมชีกับสงฆ์ ถวายไชยมงคลซ้อง ต้องแบบขัติยจรรยา จึ่งบรมราชาภิสิต สฤษดิพระนามประกาศ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหา จุฬาลงกรณเกล้า เจ้าจอมอยุทธยา ธำรงราไชสวรรย์ โดยราชธรรม์ทศพิธ ประกอบกิจอารี ให้มีความเกษมศุข ทำนุกซ่อมพระนคร บำรุงราษฎรอยู่เย็น เปนที่พึ่งทั่วหน้า เหล่าไพร่ฟ้าฟูใจ สงเคราะห์ในวงษ์ตระกูล เพื่อมิให้สูญสืบสาย หมายประโยชน์นานา เรียนวิทยาฝึกหัด รู้เจนจัดต่างต่าง สร่างจิตรเศร้าเบาหาย คลายใจจางบางหมด เรืองพระยศฟุ้งเฟื่อง เลื่องพระเดชยินขาม ความสรเสริญยืนยง ทรงปรารภธรรมเนียมแปลก สิ่งเปลี่ยนแยกธรรมเนียมไทย เสด็จไปนอกประเทศ ทอดพระเนตรแดนยวา ภายหลังคลาด้าวอินเดีย สู้เสียทรัพยมากหลาย หมายประโยชน์ได้เห็น เปนคุณเพื่อบำรุง กรุงเทพมหานคร ให้ถาวรศุขสวัสดิ์ ข้อข้องขัดคัดแก้ สิ่งถ่องแท้ต่อตาม รังพยายามเปนคุณ กอบการุญทั้งผอง ครองยุติขรรมธำรง ทรงสถาปนาอาวาศ ศรีรัตนราชบพิธ รจิตรจำรัสไพบูลย์ นเรนทรสูรย์เสวยรมย์ อุดมด้วยราชศฤงฆาร สรรโพฬารบรู้ลด ภูลพระยศอย่าไกษย เชิญเทพยในแหล่งหล้า /*23หกห้องฟ้าอมรพิมาน มาฟังสารคำประกาศ ขออำนาจไตรรัตน์ กับความสัตย์ซึ่งพรรณา ช่วยรักษาบรมกระษัตริย์ ให้ขจัดภอันตราย พระหฤไทยหมายประสงค์ สิ่งใดจงสำเร็จได้ อย่าให้มีกีดกั้น ศัตรูนั้นพลันพินาศ ให้พระบาทดำรง ทฤฆายุจงยืนยิ่ง สิ่งศุขศิริสวัสดิ์ พรรณพิพัฒน์จงได้ ให้พระเดชานุภาพ ปรายทุกทิศทุกพาย ผู้ปองหมายเปนศัตรู ปวงริปูในนอก เอาใจออกไป่ตรง ต่อองค์บรมนรินทร์ บดินทรจอมธราธาร จงบันดาลวิปลาศ ช่องโอกาศอย่ามี ร้ายเปนดีกลับกลาย หายอาฆาฏกลบเกลื่อน เงื่อนข้อผิดเปนชอบ กอบกลกิจเกื้อหนุน ให้เปนคุณแก่กรุง บำรุงพระยศต่อเติม เฉลิมพระเกียรติเกรียงไกร ให้มีไชยข้าศึก ผู้ใดนึกจงวินาศ ราชตระกูลประเพณี ให้มีความเจริญสวัสดิ์ น้ำพระพัฒน์เปนประธาน อิกบันดาลบรรดา พระวงษานุวงษ์ ทุกพระองค์ใดใด ทั้งฝ่ายในฝ่ายน่า อิกเหล่าข้าทูลลออง จงปรองดองผาศุก ทำนุกการยุติธรรม์ ช่วยป้องกันพระนคร ให้ถาวรวัฒนา ทั่วสีมามณฑล สกลราชออาณาเขตร ประเทศด้าวแดนสยาม /*24ให้มีความศุขสวัสดิ์ สรรพพิบัติอย่ามี สรรพสิ่งดีจงได้ ให้วัสโสทกตกงาม ตามฤดูถูกต้อง อย่าขัดข้องโดยกาล ธัญญาหารสมบูรณ์ จงเพียบภูลโภไคย ในพิภพอาณาจักร ขอมเหสักขทั้งหลาย อันบรรยายออกนาม ตามประกาศแต่หลัง ซึ่งได้ฟังคำพร้อง อิกสัตย์ซ้องปฏิญาณ คุณพจนสารนานา ทั้งอานุภาพพุทธรัตน์ แลความสัตย์แห่งข้า จงเสร็จสมอย่าช้า เช่นชี้ทุกประการ นั้นเทอญ ๚ะ
๏ ครั้นขานคำประกาศสิ้น	ขบวนสาร
สงฆ์สวดสิบสองตำนาน	เพรียกพร้อง
จบเสร็จกลับสู่สถาน	อาวาศ ตนแฮ
เหล่าพวกดนตรีซ้อง	แซ่ซ้อมเสียงประโคม
๏ พราหมณ์สองเฉวียงห่มเสื้อ	ครุยกรอง
อ่านดุษดีฉันท์ทำนอง	จัดแจ้ว
จบลาเป่าสังข์สอง	มโหรธึก สองนา
ครั้นเสร็จลีลาแล้ว	เสด็จขึ้นราชฐาน
/*25๏ ครั้นขึ้นสามค่ำเช้า	เวลา
ข้าพระรัตนศาสดา	กวาดแผ้ว
พนักงานทุกหมู่มา	ตรวจจัด การเอย
รีบแต่งตั้งเครื่องแล้ว	เสร็จพร้อมทุกพรรณ
๏ พระวงษาธิราชเจ้า	ต่างองค์
โขมพัตรเขียนทองทรง	สุกพร้อย
ฉลององค์ปักทองผจง	ติดเลื่อม
ส่ำพระวงษ์ผู้น้อย	คาดเสื้อทรงลาย
๏ ทรงวอทรงเสลี่ยงกั้น	กลดทอง ขวางเอย
มหาดเล็กเชิญเครื่องนอง	เนื่องขั้ง
เชิญแสงอุไรรอง	เรืองติด เสลี่ยงแฮ
ถึงทวารวัดยั้ง	ยาตรเข้าอาราม
๏ อิกหมู่มุขมาตย์ม้วน	มนตรี
ต่างนุ่งกรวยเชิงสี	เสวตรท้อง
เสื้อขาวคาดครุยมี	สำรดเลื่อม เงาเอย
ขึ้นแคร่แลรถซ้อง	สู่เบื้องวังสถาน
/*26๏ ทนายถือเครื่องยศร้อย	เรียบงาม
พานเหลี่ยมพานกลมตาม	ศักดิ์ย้อม
พานเล็กโต๊ะถาดสาม	ขนาดเยี่ยง ยศนา
กากระโถนคนโทพร้อม	พรั่งเต้าพรูตาม
๏ นางนาฏตำแหน่งท้าว	อธิบดี
นุ่งยกไหมพื้นสี	เสวตรล้วน
ห่มสไบปักทองมี	ดอกแย่ง
กาหีบกโถนทองถ้วน	ยศท้าวนางใน
๏ ท่านผู้หญิงมียศล้วน	ภรรยา
มุขมาตย์สูงศักดินา	สี่ร้อย
นุ่งขาวแต่งตนมา	มีเครื่อง ยศแฮ
พร้อมพรั่งหมู่เมียน้อย	นั่งกลุ้มตามรเบียง
๏ สายแสงสุริยผ่องพื้น	นภา
นับท่วนสามนาฬิกา	เศษแล้ว
เสด็จทรงเครื่องราชา	ภรณ์เสวตร พัตรเอย
ทรงพระราชยานแพร้ว	เพริศด้วยลงยา
/*27๏ ตำรวจห้อมแห่หน้า	แลหลาม
ขัดกระบี่ทองเงินตาม	ยศอ้าง
แห่หลังทักษิณวาม	ทหารมหาด เล็กเฮย
เหล่ามหาดเล็กสล้าง	เครื่องเชื้อเชิญตาม
๏ ทหารยืนสองค่างริ้ว	เปนตับ
ต่างกระทำคำนับ	ทั่วหน้า
แตรฝรั่งมากสำรับ	เซงแซ่
เสด็จยาตรตามทางผ้า	ลาดขึ้นอาราม
๏ เสด็จดลอุโบสถเบื้อง	รัตนสถาน
อุทิศเครื่องนมัสการ	นบน้อม
ทรงไตรสรณสมาทาน	ศีลเสร็จ
ประทับราชอาศน์พร้อม	พรั่งข้าทูลลออง
๏ สงฆราชาคณะล้วน	คันถ์ธุระ
ต่างสวดถวายพรพระ	กึกก้อง
สวดจบจึ่งทรงประ	เคนเครื่อง ถวายแฮ
ฉันเสร็จองครักษ์ซ้อง	ส่ำเข้าเก็บเตียน
/*28๏ พนักงานเตรียมเครื่องเชื้อ	เชิญมา
ขันหยกพระธารา	แต่งไว้
ตั้งกลางรูปรามา	กรก่ง ศรแฮ
วางที่น่าพระให้	อ่านข้อสาบาล
๏ พระครูผู้พฤฒิแท้	มหาศาล
ประนมหัดถ์อ่านโองการ	แช่งซ้ำ
ใครคดเทพยจงผลาญ	เผด็จชีพ เสียนา
แล้วจับศรจุ่มน้ำ	เสร็จถ้วนสามศร
๏ อาลักษณ์สองปักพื้น	ขาวลาย นุ่งเอย
เสื้อติดสำรดราย	ปักพร้อย
ห่มเฉวียงนั่งอ่านถวาย	คำสัตย์
แทนหมู่มาตยใหญ่น้อย	ซึ่งพร้อมกันมา
๏ สัค์เคกาเมจรูเป	คิริสิขรตเฏ จัน์ตลิก์เขวิมาเน
ทีเปรัฏ์เฐจคาเม	ตรุวนคหเณ	เคหวัต์ถุม๎ติเขต์เต
ภุม์มาจายัน์ตุเทวา	ชลถลวิสเม ยัก์ขคัน์ธัพ์พนาคา
ติฏ์ฐัน์ตาสัม์มุขาโน	อภิสปถกถํ	วุจ์จมานํสุณัน์ตุ
/*29โยมยาส์สามวาเทหิ	สปโถกัย์ยเตอิธ
โสสมิช์ฌตุสัพ์เพสํ	เทวานุภาวเตชสา ๚ะ
ร่ายสาบาล๏ ข้าแต่เทพยนิกร อมรพิมานมาศ โลกบาลราชเรืองฤทธิ์ เทพยสถิตย์ภูมพฤกษ์ พรรฦกอารักษ์กลาด อิกอากาศหกห้อง เทพยเถื่อนท้องลำเนา แนวเนินเขาหุบห้วย กับด้วยเทพยบริรักษ์ สิงสำนักนิ์นที มีเกาะแก่งแหล่งลหาน ทุกธารท่าทั่วแดน อิกอมรแมนพำนักนิ์ บริรักษ์พระนคร ทรงนามกรเสื้อเมือง ทรงเมืองเรืองสิทธิศักดิ์ ทั้งพระหลักเมืองหาญ อิกพระกาฬเหี้ยมเดช เทพยรักษาเสวตรฉัตร บรมรัตนราชบัลลังก์ ยังสุรารักษ์อรรคนิเวศน์ อิกรักษเขตรมณฑล จบสกลอาณาจักร ผู้มเหศรศักดิเรืองฤทธิ์ องค์พระอิศวรพรหมินทร์ เทพยกระษิรอุรคอาศน์ มิอำนาจเห็จหรร ทรงทิพยกรรณทิพยเนตร ประเวศมาประชุม นุมในสถานที่นี้ ข้าขอชี้คำประกาศ แด่เทวราชผู้มา ฟังวาจาพร้องเพราะ เฉภาะต่อไตรรัตน์ ขอสวัสดิมงคลคง อิกคณะสงฆ์เปนประธาน ในการราชพิธี มีพระวงษ์เสนา บรรดามาทุกคน พลเรือนทั้งทหาร ข้าราชการน้อยใหญ่ /*30ใคร่รับน้ำพระพัฒน์ เปนศิริสวัสดิตามศักดิ์ สุรารักษ์เปนพยาน กาลเมื่อทำสัจกิริยา ถวายบรมราชาธิราช พระบาทสมเด็จพระ ปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ บดินทรเทพยมหามงกุฎ บุรษยรัตนราชรวิวงษ์ วรุตมพงษบริพัตร วรขัติยราชนิกโรดม จาตุรันตบรมมหาจักรพรรดิราชสังกาศ บรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนารถบพิตร สถิตย์เหนือศิรเกล้า พระพุทธเจ้าทรงธรรม์ เถลิงถวัลยราชผดุง กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทราโยทธยา มหาดิลกภพ นพรัตนราชธานี บุรีรมย์อุดมเขตร ราชนิเวศน์มหาสถาน ขอการอันร้ายดี จงมีแก่ทั้งหลาย ซึ่งถวายปฏิญญาณ สาบาลทุกถ้วนหน้า ข้าพระบาทเปนกลาง พลางพร่ำร่ำประกาศ ว่าพระบาทพระองค์ ทรงมหาการุญ ได้อุดหนุนทั่วกัน ในจตุบรรพตระกูล ต้นเค้ามูลทั่วไป อาไศรยได้ความเย็น อยู่เปนศุขสยาย สิ่งอันตรายบางเบา บันเทาโทษทางทุกข์ ปลุกใจเศร้าให้ส่าง ต่างเลี้ยงชีพของตน ทั้งข้าคนบุตรภรรยา เปนศุขานุศุขชอบ ทั่วเขตรขอบขัณฑเสมา เพื่อพระเดชานุภาพ ปราบไปในนานา ตามบรรดาชอบผิด ผู้ซึ่งคิดดีชั่ว ทั่วพระราชมณฑล สถกลอาณาเขตร ทรง/*31พระเมตตากรุณา พุทธสาสนาผดุง บำรุงกุศลราษี มียุติธรรมเที่ยงตรง ดำรงโดยสุจริต มิได้คิดอคติสี่ อันเปนที่กีดกั้น เพราะฉนั้นท่านทั้งหลาย จงพร้อมกายวาจาจิตร โดยสุจริตดำรง ซื่อตรงทำราชการ อย่าปองพาลทุรยศ คิดกระบถประทุษฐ โดยพุทธโอวาท อนุสาสน์ตรัสสรเสริญ เจริญความสุจริต ว่าคิดชอบการดี จักมีประโยชน์นัก อักตัญญูไป่ตรง ทรงติเตียนโทษใหญ่ ใช่จักเปนการบุญ ขอคุณโทษชอบผิด จงประสิทธิน้ำพระพัฒน์ กับสัตยาธิษฐาน ให้อาจหาญอานุภาพ ปราบตามวจีกรรม ซึ่งกระทำสาบาล ประพฤติการเปนไป โดยไนยประกาศมา บรรดาข้ารองขาท ได้ทำราชกิจการ ทหารพลเรือนล้วน ถ้วนผู้น้อยผู้ใหญ่ ใช่แต่เหล่าฝ่ายน่า ว่าตลอดฝ่ายใน ทั้งผู้ไปรักษาเมือง เนืองกรมการผู้รั้ง ทั้งเจ้าประเทศราช ผู้ใดปราศสุจริต คิดก่อการกระบถ ทรยศประทุษฐร้าย ผ่อนยักย้ายนานา ด้วยกายวาจาจิตร แด่บพิตรอยู่เกล้า ไปเข้าไท้ต่างด้าว แผ่เผื่อท้าวต่างแดน ตริตรองแทนปัจจามิตร คิดอบายเล่ห์กล ให้แยบยนต์ผู้อื่น ยื่นความคิดเปนด้าม ห้ามความแกล้วให้กลับ ดับความกล้าให้หย่อน ห่อนเปนคุณแผ่นดิน /*32หนึ่งได้ยินด้วยกรรณ จักษุพลันได้เห็น ผู้คิดเปนการกระบถ นิ่งอดงดปิดงำ มิได้นำเหตุฟ้อง ร้องกล่าวโทษโดยตรง ให้ทรงทราบเร็วพลัน ยิ่งด้วยฉันทภยา อิกนานากอบกิจ ทุจริตต่างต่าง หลายอย่างต่อพระบาท บรมนารถบพิตร มหิศวรมหา กรุณาธิคุณ อดุลยใหญ่ยิ่ง ขอสิ่งซึ่งเปนใหญ่ อันใช่เห็นด้วยตา ภูมารักษอากาศ โลกบาลราชพรรฦก ทั้งพฤกษเทพยมเหสักข์ อิกอารักษเรืองฤทธิ์ สิงสถิตย์เสวตรฉัตร ดาลพิบัติสังหาร ผลาญชีวิตรให้ตาย ทำลายลาญเด็ดขาด พินาศอุปเฉทะกรรม มากระทำสาหัส อุปัทวอันตราย ตายด้วยศรทั้งสาม นามปลัยวาตอัคนี อิกองค์มีพรหมมาศ อสนีบาตให้ม้วย ด้วยราชสาตอาวุธ ผู้ประทุษฐไป่ตรง จงตายด้วยแรงสัตว พิบัติในน้ำบก ฉกกัดให้วินาศ อย่าแคล้วคลาศกรรมกรณ์ ทุกขอาทรจงมี เกิดฝีพิศม์ฝีกาล อติสารขราพาธ สรรพพยาธิ์ทุกประการ บันดาลให้ประจักษ์ ลำบากนักเวทนานาน ทำลายลาญไปนรก หมกไหม้อย่ารู้ดับ ได้หมื่นกัปแสนกัลป์ สิ้นกรรมพลันเกิดมา เวทนาจงนองทุกข์ สิ่งซึ่งศุขอย่ามี กามโลกีย์อย่าได้ อย่าให้พบพุทธรัตน์ /*33ซึ่งมาตรัสอย่าโปรด ให้พ้นโทษถึงนฤพาน ผู้กอบการสุจริต มิได้คิดทรยศ กระบถประทุษฐร้าย ห่อนยักย้ายซื่อสัตย์ กัตเวทีโดยตรง ขอจงเทพยดา ภูมารักษอากาศ พฤกษเทวราชเรืองฤทธิ์ เทพยสถิตที่มณฑล นพปดลเสวตรฉัตร อิกทั้งจัตุโลกขาล จงบันดาลผู้สัตย์ ช่วยขจัดอันตราย ทุกข์กำจายหายโศก สรรพโรคอย่ามี สิ่งสวัสดีบริบูรณ์ เพ็ญเพียบภูลมูลมั่ง ทรัพย์คับคั่งยิ่งยศ ให้ปรากฎแก่ตา มีอายุแลวรรณะ กับศุขพละเลิศ จงประเสริฐยศศักดิ์ ให้พร้อมพรักใหญ่ยิ่ง สิ่งพิบัติอย่าดล อยู่จวบจนถึงชรา ทุกขเวทนาอย่าพะ เมื่อมรณะดังหลับ กลับตื่นขึ้นในพิมาน สำราญสมบัติทิพย์ พลิบตาเดียวเสร็จสม ชมความศุขในสวรรค์ นับหมื่นพันโกฏิกัป กลับจุติมาเกิด กำเนิดชาติมนุษย์ เปนบุรุษยิ่งยง พบพุทธองค์ฟังธรรม์ มรรคผลพลันสำเร็จ ตัดขาดเด็จเกลศมาร นฤพานคงจงได้ ผู้ซื่อถือสัตย์ไซ้ สบสิ้นสมประสงค์ โสดเทอญ ๚ะ
/*34๏ ครั้นลงคำประกาศอ้าง	สาบาล กลางเฮย
แสงหอกดาบพนักงาน	พรั่งพร้อม
จึ่งเชิญพระแสงคลาน	มาส่ง พราหมณ์แฮ
โอนศิโรตมน้อม	รับด้ามพระแสง
๏ แล้วยืนขึ้นข้างม้า	พิธี
เชิญชุบจุ่มวารี	ม่อไซ้
สงฆ์สวดสัจวาที	ธรรมถ่อง แท้เฮย
พราหมณ์เป่าสังข์สั่งให้	ลั่นฆ้องประโคมเครง
๏ อาลักษณ์ถือสมุดเลี้ยว	ลุกคลาน แจกนา
เหล่าราชเสวกกราน	กราบพร้อม
ต่างคนอ่านสาบาล	ทุกทั่ว ตนแฮ
ถวายสัตย์สุจริตน้อม	ต่อใต้บาทบงสุ์
๏ พระครูผู้ใหญ่เชื้อ	พฤฒา จารย์เอย
เชิญพระถ้วยโมรา	เพ็ชรแพร้ว
เต็มน้ำพุทธมนตรา	จานรับ รองเฮย
ซ้ำเศกมนต์พราหมณ์แล้ว	นบไท้ทูลถวาย
/*35๏ บัดบรมนรนารถเจ้า	จอมมกุฎ สยามเอย
ทรงรับถ้วยมณีสุทธ	รศไว้
ผันพระภักตร์เฉภาะพุทธ	ไตรรัตน์ รฦกนา
หวังผดุงพุทธสาสน์ให้	ประดิษฐ์หมั้นตราบกาล
๏ ทรงมละอคติตั้ง	ยุติธรรม์
เพื่อพิทักษ์เขตรขัณฑ์	แหล่งหล้า
บำรุงอเนกนิกรสรรพ์	สัตวศุข ทั่วแฮ
กลับพระองค์ตรงหน้า	เฉภาะพร้อมทรงเสวย
๏ พระครูพราหมณ์พฤฒิบาศทั้ง	โหรดา จารย์เฮย
ยกม่อรินธารา	รศล้วน
ขันรองอย่างขนาดถา	ทาศักดิ์
ถมมาศลงยาถ้วน	อิกทั้งเชิงชาย
๏ ถ้วยหูสำฤทธิทั้ง	กไหล่ทอง
จาฤกคาถาสอง	รอบไว้
มีถาดเล็กเล็กรอง	ส่งเนื่อง ไปแฮ
สนมอิกกรมวังให้	แจกน้ำตามควร
/*36๏ ถวายพระบวรราชเจ้า	เปนปฐม
อิกพระขัติยวงษ์กรม	ใหญ่น้อย
พระราชกนิษฐอุดม	ยศยิ่ง
ทั้งหม่อมเจ้านับร้อย	รับน้ำต่างเสวย
๏ จึ่งมหามุขมาตย์ผู้	อธิบดี
อิกจัตุสดมภ์มนตรี	ท่วนหน้า
พลเรือนฝ่ายทหารมี	ตำแหน่ง
ทั้งหมู่เสวกข้า	บาทเบื้องวังบวร
๏ ต่างตนโอนอ่อนเกล้า	กราบกราน
ต่างเชิดหัดถ์เอางาน	รับน้ำ
ต่างรับพระราชทาน	ทุกทั่ว ตนแฮ
ต่างประศีศะซ้ำ	เสร็จแล้วอัญชลี
๏ พระยาสมิงอำมาตย์เชื้อ	รามัญ
ทุกหมู่กรมรวมกัน	พรั่งพร้อม
สาบาลอ่านคำอัน	เปนพากย์ เตลงแฮ
อ่านจบต่างนอบน้อม	ดื่มน้ำพรมเศียร
/*37๏ กรมแสงหอกดาบต้น	กำนัน
รายหมอบเรียงเรียงกัน	สิบห้า
รับแสงทุกองค์อัญ	เชิญกลับ
มาที่ศาลาหน้า	โบสถ์ตั้งสาคร
๏ พราหมณ์เชิญชุบจุ่มน้ำ	พิธี
สำหรับขุนหมื่นมี	ทั่วหน้า
ครั้นเสร็จก็เชิญลี	ลากลับ มาแฮ
สู่พระโรงเตรียมถ้า	แต่งตั้งฝ่ายใน
๏ สงฆ์ถือตาลิปัตรตั้ง	ยะถา
อวยพระพรโมทนา	เรียบถ้อย
ทรงพระเต้ารัตนภิงคาร์	ษิโณทก
ถวายอติเรกลาคล้อย	คลาศด้าวอาราม
๏ ครั้นเสร็จบรมนารถเจ้า	จอมมไห สูริย์เอย
เสด็จยาตรตามทางใน	ฉากกั้น
เปรมโปรดตรัสปราไส	เนืองเนก นางนา
แล้วเสด็จจากที่นั้น	ออกเบื้องหลังวิหาร
/*38๏ ตำรวจแห่ยุรยาตรเต้า	ตามรเบียง
นายมหาดเชิญแสงเคียง	อยู่ข้าง
หญิงเลวนั่งหลั่นเฉลียง	อเนกแน่น
ต่างประนมนิ้วสล้าง	ประนตน้อมอัญชลี
๏ ถึงทวารอาวาศด้าน	ทิศสาร ปจิมเอย
ทรงพระราชยานกาญจน์	ก่องแก้ว
เจ้าประเทศราชกราน	เกล้ากราบ สลอนแฮ
โปรดประภาศตามควรแล้ว	ลาศเข้าทวารใน
๏ ถึงเกยประทับท้าย	ดุสิดา ภิรมย์เฮย
เสด็จจากราชยานคลา	คลาศแคล้ว
ชาวงานพระภูษา	ถวายเครื่อง ต้นนา
ทรงสอดฉลององค์แล้ว	แซ่ซ้องกลองประโคม
๏ พนักงานผู้เฝ้าราช	มณเฑียร
หอพระบรมอัฐิเสถียร	สถิตย์ไท้
ยินกลองชนะเนียร	นาทคฤก ครื้นแฮ
เปิดพระบัญชรไว้	ฝ่ายหน้าสองแกล
/*39๏ เสด็จขึ้นพระที่นั่งน้อย	สนามจันทร์
ถวายเครื่องสการอัน	เพริศพร้อม
แด่สมเด็จบรมธรร	มิกราช ก่อนแฮ
ทรงประนตประนมน้อม	นอบตั้งอธิษฐาน
๏ พระคุณพระดับข้อ	การยุค เข็ญเลย
พระเดชขจัดทุกข์	ทั่วหล้า
พระเปลี่ยนพระโปรดปลุก	ใจราษ ฎรแฮ
พระพิทักษ์ไพร่ฟ้า	ทั่วหน้ารฦกคุณ
๏ ขอพระจงโปรดกั้น	กันกรุง
ขอเช่นพระทรงผดุง	ก่อนกี้
ขอเหล่าศัตรูจุง	พ่ายพินาศ
ขอพระให้หลีกลี้	ขุ่นข้องเคืองเข็ญ
๏ ทรงถวายอัญชลิตไท้	ธิบดินทร์ เสร็จเอย
เข้าพระโรงอมรินทร์	เลิศเรื้อง
ทอดพระเนตรหมู่เสนินทร์	กรานกราบ
เปลี่ยนราชภูษิตเปลื้อง	เสวตรใช้ตามเคย
/*40๏ พระบรมประยูรญาติล้วน	ขัติยวงษ์
ข้าพระบาทยุคลบง	กชไท้
ต่างสวมต่างสอดทรง	เสื้อปัก ครุยแฮ
ถือธูปเทียนดอกไม้	เนื่องเข้าทวารใน
๏ ถึงชลาพระที่นั่งข้าง	สนามจันทร์
จุดธูปเทียนถวายพรรณ	ดอกไม้
ต่างน้อมศิโรตม์วัน	ทนานอบ นบเอย
แด่พระบรมอัฐิไท้	ธิราชเจ้าก่อนกาล
๏ ฝ่ายในมาพรั่งพร้อม	ในสถาน
บนพระที่นั่งไพศาล	แต่เจ้า
นอกนั้นนั่งเพียงชาน	พักค่าง เฉลียงนา
อิกที่ท้องพระโรงเข้า	นั่งล้นจนชลา
๏ สองท้าวคุมน้ำกลับ	พระมหา นิเวศน์เอย
ห้าม่อเปนแบบมา	ทุกครั้ง
งานกลางเชิดชูพา	ขึ้นพระ ที่นั่งนา
วางที่ผ้าลาดตั้ง	แต่งไว้ตามเคย
/*41๏ ขันทองถ้วยเล็กตั้ง	ประจำการ
มีเครื่องบูชาจาน	จอกแก้ว
สมุดสำหรับสาบาล	คำฝ่าย ในเฮย
จัดเสร็จทุกสิ่งแล้ว	หมอบเฝ้าคอยรวัง
๏ เสร็จทรงเปลี่ยนเปลื้องเครื่อง	เสด็จลิน ลาเอย
สู่พิศาลทักษิณ	ที่นั่งเจ้า
พร้อมพระขัติยนาริน	วรนาฎ
รายรอยหมอบเรียบเฝ้า	เกษก้มถวายกร
๏ ทรงจุดเทียนเครื่องตั้ง	บูชา
พุทธรูปชนมพรรษา	สวัสดิ์ไท้
ปรายประสุคันธ์ธา	ราโสรจ สรงเอย
เสร็จเสด็จราชอาศน์ให้	เรียกเจ้าพนักงาน
๏ พนักงานเชิญพระทั้ง	สุพรรณบัตร
อิกพระแสงเอกาทัศ	ประดิษฐ์ไว้
บนโต๊ะที่สรรจัด	แต่งเสร็จ นาพ่อ
ทรงจุดเทียนแล้วให้	อ่านข้อสาบาล
/*42๏ นางงานพระสมุดผู้	พงษ์พราหมณ์ เพรงแฮ
นุ่งห่มขาวสอาดงาม	เรียบร้อย
อ่านคำแช่งน้ำตาม	ตำหรับ พราหมณ์เอย
จบเสร็จสาบาลถ้อย	อ่อนเกล้าบังคม
๏ อ่านคำประกาศแล้ว	เสด็จลี ลาศเอย
สู่พระธาตุมณฑีร์	ธเรศเรื้อง
ทรงจุดมัสการมี	สี่เครื่อง
สรวงเสร็จยุรยาตรเยื้อง	เสด็จขึ้นมณเฑียร
๏ เจ้าคุณผู้เชื้อราช	ประยูรพงษ์
คลานยกขันเวียนวง	แจกน้ำ
ถวายพระประยูรองค์	ใหญ่ก่อน แลแฮ
แล้วเสร็จลงแจกซ้ำ	หม่อมเจ้าตามเฉลียง
๏ เสวยน้ำเสร็จแล้วพระ	วงษา นุวงษ์เอย
เข้าสู่ราชมณฑิรา	ธาตุเจ้า
ถวายสการพระมหา	สมติราช โพ้นแฮ
ต่างประนมน้อมเกล้า	หนั่นหน้าปราสาททอง
/*43๏ บรรดาข้าเฝ้าฝ่าย	สัตรี
ตำแหน่งเบี้ยหวัดมี	นับร้อย
ถวายกรอ่อนอัญชลี	รับดื่ม น้ำแฮ
พร้อมหมดผู้ใหญ่น้อย	ที่ท้องพระโรงใน
๏ ท้าวกำกับน้ำนั่ง	ศาลา
หญิงไพร่ทุกหมวดมา	แซ่ซ้อง
งานกลางอ่านคำสา	บาลจบ
เจ้าหมู่ดูหน้าจ้อง	ตรวจให้รับประทาน
๏ เมื่อเสด็จจากวัดแล้ว	บนาน
พราหมณ์หนึ่งอ่านโองการ	เช่นกี้
อาลักษณ์อ่านสาบาล	ริมฉาก กั้นแฮ
ตามขนบธรรมเนียมนี้	แต่เบื้องปางบรรพ์
๏ ท่านผู้หญิงนั่งพร้อม	ฟังสา บาลเอย
อ่านจบรับน้ำมา	ดื่มแล้ว
ท้าวกำกับเรียกฎีกา	ครบทั่ว
ครั้นเสร็จต่างคลาศแคล้ว	สู่บ้านเรือนตน
/*44๏ นายเวรมหาดเล็กทั้ง	สี่หลวง นายเอย
กำกับลูกเวรปวง	ตรวจหน้า
ถ้วยน้อยหนึ่งตักตวง	น้ำแจก
ส่งไม่ทันวุ่นคว้า	แย่งอื้ออลเวง
๏ โรงทหารมหาดเล็กผู้	รักษา องค์แฮ
จัดโต๊ะตั้งถ้วยกา	เปี่ยมน้ำ
พระหนึ่งซึ่งเปนอา	จารย์ใหญ่ นั้นนา
ยืนอยู่ตัวโต๊ะซ้ำ	อ่านข้อสาบาล
๏ ทวยหาญทั้งห้าหก	กุมปนี
อิกพวกออฟฟิเซอร์มี	ยศอ้าง
ต่างแต่งเครี่ยงยศสี	ขาบแก่
ยืนเรียบเรียงสองข้าง	สดับถ้อยสัตย์แสดง
๏ ทหารคอยรินน้ำแจก	สองสาย
ไปรเวตแลตัวนาย	ใหญ่น้อย
คำนับพระราชฉาย	ทิศลักษณ์
ยืนดื่มน้ำแล้วคล้อย	เปลี่ยนเข้าทีละสอง
/*45๏ พลเรือนขุนหมื่นพร้อม	ศาลา ซ้ายแฮ
ทหารนั่งศาลาขวา	รับน้ำ
เบียดเสียดแซกกันมา	อเนกแน่น
อิกเหล่ากรมขึ้นซ้ำ	แซ่ซ้องเสียงอึง
๏ พนักงานตำแหน่งเข้า	เวรวัง
มหาดเล็กเนาเวรคลัง	ทุกห้อง
ต่างพร้อมพรั่งกันยัง	ตำแหน่ง ตนนา
ตามพวกบได้พ้อง	แผกเข้ารคนกรม
๏ พวกแขกสุหนี่ข้าง	อาสา จามเฮย
มีโต๊ะแปดคนมา	นั่งด้วย
โคหร่านอิกคำสา	บาลล่าม อ่านแฮ
เจ้าหมู่กระลาโหมถ้วย	ตักน้ำแจกคน
๏ ทหารปืนเข้ารีดทั้ง	ญวนเขมร
รูปคฤศต์กับไบเบล	แต่งไว้
บาดหลวงท่านผู้เกณฑ์	กำกับ ดูนา
จูบสมุดสาบาลให้	สัตย์ด้วยสาสน์ตน
/*46๏ ข้าต่างกรมพวกเจ้า	กรมปลัด กรมเอย
สมุหบาญชีจัด	เร่งไร้
ตัวนายอิกสารวัด	ฝ่ายน่า ในแฮ
ล้วนแต่เบี้ยหวัดได้	รับน้ำตามรเบียง
๏ ฝ่ายในฝ่ายหน้าทั่ว	ทุกกรม
เบี้ยหวัดมีมารดม	ไป่เว้น
ถือน้ำที่พระบรม	มหาราช วังแฮ
ใครหลบใครหลีกเร้น	เร่งให้เกาะกุม
๏ ผู้กำกับถือน้ำท่วน	ทุกปี
มหาดเล็กมหาดไทยมี	ตรวจไว้
กระลาโหมสุรัสวดี	กำกับ กันนา
ตรวจไพร่ทุกหมู่ให้	รับน้ำตามกรม
๏ พระวงษ์ใหญ่น้อยพระ	องค์ใด
หมู่มาตย์มนตรีใคร	ป่วยบ้าง
สนมจัดอุทกไป	แจกที่ สถานแฮ
ทุกแห่งบขาดค้าง	สักครั้งคราวเดียว
/*47๏ หลวงแม่จ่าตรวจจ้อง	ฎีกา
ใครขาดบรางมา	ก็รู้
จัดน้ำส่งโขลนพา	ไปที่ บ้านแฮ
ผู้รับอวยเงินกู้	แจกน้ำตามควร
๏ ถือน้ำเปนครั้งโอ่	อวดกัน
เครื่องยศประกวดประชัน	ยิ่งล้น
ใดขาดก็ผ่อนผัน	หาเพิ่ม เติมนา
บ่าวไพร่ติดตามก้น	มากน้อยตามมี
๏ ท่านผู้หญิงทุกผู้	พวกขุน นางแฮ
เครื่องยศแทบหมดทุน	ไม่น้อย
เมียน้อยที่สาวตรุณ	ตกแต่ง มานา
ถือหีบกากระโถนต้อย	ติดเต้าตามจรัล
๏ หัวเมืองขึ้นเขตรด้าว	แดนสยาม
เมื่องเอกโทตรีตาม	เขตรแคว้น
จัตวานิคมคาม	ขึ้นประเทศ ราชแฮ
ทั่วทุกทิศถิ่นแม้น	ร่วมพร้อมประชุม
/*48๏ เจ้าเมืองปลัดทั้ง	ยกรบัตร
ผู้ช่วยกรมการถัด	กว่านั้น
เจ้าประเทศราชรัฐ	อุปราช แลแฮ
ราชบุตรราชวงษ์ชั้น	เช่นเพี้ยกวานแสน
๏ ต่างเมืองมาพร้อมพรั่ง	ทุกสถาน
ในโบสถ์แลไพหาร	แห่งหั้น
กระบี่ยศพระราชทาน	แทงชุบ น้ำเฮย
สงฆ์สวดพุทธมนต์นั้น	นั่งด้วยเปนประธาน
๏ สาบาลแล้วรับน้ำ	พระพิพัฒน์
เรียงเรียบนับตัวชัด	ถี่ถ้วน
ข้าหลวงซึ่งไปจัด	การนอก กรุงแฮ
ทุกแห่งหัวเมืองล้วน	แต่ให้ไปประชุม
๏ วันเดียวทั่วทั้งราช	อาณา จักรแฮ
ต่างต่างถวายสัตยา	ทั่วผู้
ทุกส่ำทุกสีมา	เมืองออก ท่านแฮ
จำจดกำหนดรู้	รีตตั้งแต่ปาง
/*49๏ จบเสร็จการสัตย์สิ้น	สารเรียง
เปนเรื่องราวพอเพียง	แต่ได้
พิธีหนึ่งมีเคียง	การเนื่อง กันนา
คเชนทรัศวสนานให้	แห่ช้างอัศดร
๏ ในวันสามค่ำให้	จัดสรร
ปราสาทสุทไธสวรรย์	ฝ่ายโน้น
สรรพเครื่องพระแสงอัญ	เชิญกลับ
จากราชพิธีโพ้น	เทียบพร้อมมณฑล
๏ พระแท่นจำหลักทั้ง	สององค์
ตั้งคชาธารทรง	หนึ่งไซ้
สองข้างและกลางธง	นรายน์ปัก ไว้แฮ
บวรเสวตรฉัตรใช้	เจ็ดชั้นเฉลิมกาง
๏ พระขรรค์เนาวโล่ห์แล้	ไชยศรี
แฝดเวียดทรงเดิมมี	ชื่ออ้าง
ฟันปลาฝักทองตรี	เพ็ชรรดับ
อิกพระแซ่หางช้าง	เผือกผู้เพรงกาล
/*50๏ พานทองสองชั้นรับ	รองทรง
ทั้งคชาธารธำรง	กึ่งหั้น
ธารกรอิกสองคง	ควบเสวตร ฉัตรแฮ
แสงจีบแสงปืนสั้น	อยู่ข้างสดำเฉวียง
๏ พาดสรรพาวุธไว้	ตามควร
ง้าวหอกซัดตรีทวน	ละข้าง
แลคู่คู่จำนวน	เปนแปด องค์แฮ
แพนมยุรหลังช้าง	อิกทั้งศรไตร
๏ กาญจนฉันที่ตั้ง	พระไชย
องค์หิรัญอำไพ	ผ่องแผ้ว
อิกเนาวโลห์ใน	รัตนครอบ
ผูกม่านสุวรรณแพร้ว	เพริศพร้อยพรายฉาย
๏ หลังกูบราวแก้วคาด	ขอเกาะ
พลพ่ายอังกุศเกราะ	รัดหมั้น
ขอหอกนั่นเฉภาะ	แต่เอก องค์แฮ
อย่างหนึ่งธารกรสั้น	อิกง้าวดับเพลิง
/*51๏ รวมขอสิบเอ็ดสิ้น	เรียงกัน
เครื่องพิไชยสงครามอัน	เอกอ้าง
สองหีบทอดเรียงปัน	สองฝ่าย
ใต้กูบวางเครื่องช้าง	ชนักต้นเคยทรง
๏ เครื่องอานม้าต้นชื่อ	เทพพนม
กุดั่นครุธอุดม	ยิ่งแท้
อานฝรั่งปักทองถม	ลอยเลื่อม
สี่เครื่องอิกพระแส้	สถิตย์ไว้สององค์
๏ หนึ่งน้ำม่อปริตเนื้อ	สำฤทธิ์
เทียนปิดคำเปลวติด	ยอดไว้
อิกเต้าอยู่สี่ทิศ	โต๊ะเครื่อง ม้านา
บาตรอุทกทรายให้	แต่งตั้งเกยสนาน
๏ สายสิญจนสูตรเส้น	เดียววง
โยงล่ามมาอาศน์สงฆ์	กลุ่มม้วน
ทองทิศมัสการทรง	สรรจัด ไว้เอย
ราชอาศน์อาศน์สงฆ์ถ้วน	เสร็จถ้าภูมิบาล
/*52๏ ยามไถงไคลเคลื่อนคล้อย	สายัณห์
สองคณะสงฆ์มาบรร	จบพร้อม
ไทยห้าอิกรามัญ	เทียมเท่า กันแฮ
พิณพาทย์บรรสานซ้อม	แซ่ซั้นบันฦๅ
๏ อาลักษณ์นุ่งห่มผ้า	เสวตรพัตร
ประกาศเรื่องจัตุรงค์	ก่อนกี้
แสดงชื่อพระคชรัตน์	อัศวราช
ซึ่งอยู่ในกรุงนี้	ทุกถ้วนสบสถาน
๏ ขอพรเทพยไท้ช่วย	อภิบาล
บรมอรรควรยาน	จุ่งแผ้ว
พหลหมู่คชสาร	ม้ามิ่ง
กองนอกในกรุงแคล้ว	โรคร้ายรันทำ
๏ ครั้นเสร็จอาราธน์ให้	พระสงฆ์
เจริญพระพุทธมนต์มง	คละซ้อง
จบเสร็จก็คืนคง	อาวาศ ท่านแฮ
พิณพาทย์ประโคมฆ้อง	หึ่งหลั้นบรรเลง
/*53๏ ยามสายสุริยแผดพื้น	นภดล
เลี้ยงพระซึ่งสวดมนต์	ค่ำนั้น
เสร็จถวายสวัสดิมงคล	ตามเยี่ยง อย่างแฮ
ถวายพระพรลาซั้น	สู่ด้าวอาราม
๏ จึ่งพระพฤฒิบาศเชื้อ	พงษ์พันธุ์ เก่าแฮ
เชิญม่อสำฤทธิ์อัน	เปี่ยมน้ำ
อ่านเวทพิธีกรรม์	อุเทนราช
จบหนึ่งเป่าสังข์ซ้ำ	เจ็ดครั้งเจ็ดลา
๏ แล้วเชิญวราวุธไท้	ธเรศตรี ศวรแฮ
ถอดฝักชุบชลธี	เทียบล้าง
แล้วส่งสุทธวารี	ไปค่าง ในนา
โดยขนบเพรงสืบสร้าง	สฤทธิดั้งเดิมมา
๏ ถวายพระอัคเรศไท้	มหิษี เสพย์แฮ
แลพระราชเทวี	อิกไซ้
พระสนมนาฎนารี	รองบาท พระนา
ผิวนอกจากนั้นให้	เสพย์น้ำฤาควร
/*54๏ เจ้าจอมเถ้าแก่ทั้ง	คู่ชไมย
พาพระพฤฒิบาศไป	รดน้ำ
เจ้าจอมค่างฝ่ายใน	ในฉาก บังแฮ
น้ำหลั่งสังข์เป่าซ้ำ	เศกให้ใบตูม
๏ ท้องสนามตรงหน้าสุท	ไธสวรรย์
ปักปะรำขาวปัน	สี่ถ้วน
วางจัตุรพลขันธ์	ยืนที่
แต่ละพวกละพวกล้วน	เลิศแกล้วกลางรณ
๏ พลสารสามช้างผูก	สัปคับ เขนเฮย
หมอและควาญกำกับ	น่าท้าย
ทหารปืนอย่างนกสับ	สถิตย์คู่ หนึ่งนา
พลดาบสองมือผ้าย	สี่เท้าแปดคน
๏ หนึ่งเหล่าพลม้าฤทธิ์	แรงเริง
สามแสะสามนายเถลิง	ครบถ้วน
สองนายนาดตามเชิง	ชูง่า ง้างเฮย
ผูกอัศวภรณ์ล้วน	เครื่องสู้สงคราม
/*55๏ พลรถสามรถล้วน	สาตรา ผูกแฮ
ขุนรถสารถีสา	มารถไซ้
พลแวดรถหัตถา	ทายดาบ เขนแฮ
รถหนึ่งสี่คนให้	ดุ่มด้อยเดินตาม
๏ พลเท้าสามพวกพื้น	คระวี
ทวนดาบชเลยตรี	ง่าเงื้อ
พวกละสิบสองมี	สามสิบ หกแฮ
ดรถหมวกสางเกงเสื้อ	เสร็จสิ้นทุกคน
๏ รวมพลสี่หมู่เก้า	สิบสาม คนแฮ
แต่งเครื่องสู่สงคราม	เศิกสู้
ยืนน่าพระพลาตาม	ยศอย่าง เดิมแฮ
เสร็จเสด็จขึ้นรู้	เลิกแล้วคืนสถาน
๏ ชีพ่อพฤฒิบาศตั้ง	คชกรรม์
ทอดเชือกโดยแบบบรรพ์	บอกไว้
ครั้นรุ่งรวีวรรณ	ดามเชือก เล่านา
หนแห่งหอเชือกให้	แต่งตั้งพิธี
/*56๏ ตั้งเตียงเทวรูปกั้ง	เพดาน
ปรเมศวร์นรายน์ราญ	ฤทธิ์กล้า
พระพิฆเนศวร์ชาญ	ไชยเดช
สังข์กรดเบญจครรภหน้า	พระตั้งตามการ
๏ ถัดมาเตียงเชือกหุ้ม	ทองคำ เปลวแฮ
สามที่เรียงประจำ	แต่งตั้ง
ปิดเงินอิกในลำ	ดับต่อ กันนา
มีกระยาบวชทั้ง	สี่ม้ารายเรียง
๏ เครื่องช้างขอชนักไว้	เรียงวาง
เตียงหนึ่งวางตรงกลาง	อิกไซ้
เชือกรำพัดชาทาง	ไสยสาตร
อิกแว่นเวียนเทียนได้	เสร็จพร้อมบายศรี
๏ เวลารัตติภาคได้	ฤกษ์ยาม
หมอเฒ่าพฤฒิบาศพราหมณ์	เริ่มตั้ง
กระสูทธอาตมสูทธตาม	ตำหรับ พราหมณา
บูชิตเบญจครรภทั้ง	กรดน้ำพานไสย
/*57๏ สรงพระเทวรูปด้วย	สุคนธ์
ประกอบดุริยดำกล	กึกก้อง
แล้วเชิญประดิษฐบน	ฐานที่ เก่าแฮ
สมโภชเวียนเทียนซ้อง	แซ่ด้วยดนตรี
๏ จุณเจิมเทวรูปด้วย	จุณจันทน์
แล้วรดวารีอัน	เศกแล้ว
แดพวกซึ่งพร้อมกัน	ในที่ หอแฮ
เพื่อเกิดสวัสดิแผ้ว	ผ่องพ้นจรรไร
๏ แล้วจึ่งอ่านเวทเรื้อง	ฤทธี
พรมเชือกทุกม้ามี	แห่งหั้น
ประโคมดุริยดนตรี	สาธุ การแฮ
เจ็ดคาบตามแบบบั้น	จึ่งสิ้นเสร็จการ
๏ เจ้ากรมแลปลัดข้าง	คชบาล
กับพระครูต่างคลาน	นอบน้อม
ประจำเชือกทุกสถาน	ยกแยก ไว้แฮ
เรียกว่าทอดเชือกพร้อม	ขนาดด้วยโดยมี
/*58๏ นายท้ายช้างหนึ่งให้	หมอบกลาง โรงแฮ
หมอเฒ่าเอาชนักวาง	พาดไว้
อังกุศสอดในทาง	พรมชนัก นั้นนา
ด้ามยกยินขอให้	หมอบก้มมือกุม
๏ จึ่งพราหมณ์ทั้งคู่ผู้	เคียมเคย
อ่านดุษดีสังเวย	เพราะพร้อง
ขอลักษณ์คเชนทร์เฉลย	ลาพระ ไพรแฮ
จบบทประโคมก้อง	ตราบได้สามลา
๏ เข้าตอกบุบผชาติทั้ง	พานทอง สองแฮ
ถวายพระวงษ์เนืองนอง	ใหญ่น้อย
เงินข้าธุลีลออง	พระบาท เล่านา
จบบทต่างตนช้อย	หัดถ์ทั้งโปรยปราย
๏ พระคชบาลอิกผู้	หนึ่งนาย
รำเชือกพัดชากราย	กรีดนิ้ว
กระลอกกระลับหลาย	อย่างเยี่ยง เขาแฮ
เหวี่ยงกระหวัดซัดบาศหิ้ว	ไหล่ขึ้นคลายลง
/*59๏ สมมตแทนกฤษณไท้	หริรักษ์
ปางเมื่อเปลี่ยนแปลงภักตร์	เช่นช้าง
ทรงบาศสาตรซัดตัก	คชเอก ทันต์เฮย
จารีตแบบบรรพ์อ้าง	สฤษดิ์ไว้เปนเฉลิม
๏ คุกพาทย์กราบบทต้น	สามลา รัวเอย
ท่านั่งนามพุทธรา	บอกไว้
ตะบองกรรชื่อเพลงปรา	กฎเรียก นาพ่อ
รัวอิกสามลาไหว้	เสร็จแล้วยืนตรง
๏ ยืนท่าส่องแว่นตั้ง	นามมี
เพลงพาทย์บาทสกุณี	กึกก้อง
เสร็จส่องครบสามที่	ทรุดนั่ง ลงเอย
คุกพาทย์รัวกลองต้อง	กราบซ้ำคราสาม
๏ แล้วนั่งยังค่างม้า	เชือกรำ
มือจีบประจงจำ	ปกเกล้า
เอนอ่อนแทบบาศทำ	เคารพ ครูแฮ
เพลงเหาะพิณพาทย์เร้า	จบแล้วกราบรัว
/*60๏ พาทย์บรรเลงเพลงชุบขึ้น	บัดใจ
ส่องแว่นตำเนินใน	ที่นั้น
แผลงกลับรับขอไว	พายซ่น ยินแฮ
กุมจรดเดินดลหั้น	ฉะแล้วพายลา
๏ คุกพาทย์รัวกราบซ้ำ	อิกสาม คราเอย
เสร็จส่องแว่นเดินตาม	แบบต้น
ถึงท่าออกแผลงงาม	กลับรับ เชือกแฮ
พิณพาทย์ตีรุกร้น	เร่งให้หมดกลอง
๏ ยืนย้ายส่ายไหล่ถ้า	ทีซัด บาศนา
จังหวะเหวี่ยงสลัด	เกี่ยวเกี้ยว
ลำเชือกกระหวัดรัด	เฉียงรอบ กายเอย
ข้างละสามรอบเลี้ยว	ครบแล้วคลายคืน
๏ เสร็จจบทรุดนั่งตั้ง	กราบกราน
พิณพาทย์รัวกลองขาน	ลั่นก้อง
สามคาบจบเสร็จการ	รำพัด ชานา
แม้โทษจรรไรพ้อง	อาจมล้างมลายสูญ
/*61๏ นายท้ายผู้หนึ่งนั้น	สมมต
นั่งอยู่เปนควาญคช	ที่ท้าย
จับสายกระแชงชด	กรเทิด ทายแฮ
สิ้นสุดพิธีผ้าย	สู่บ้านตนเกษม
๏ ครั้นวันสี่ค่ำเรื้ยง	สุริยฉาย
กรมพระคชทุกนาย	ทั่วหน้า
พร้อมกันที่หอหมาย	เหมือนอย่าง เดิมแฮ
พิณพาทย์เภรีถ้า	ฤกษ์ได้ทำการ
๏ จึ่งพระพฤติบาศเข้า	พิธี
ดังเมื่อยามราตรี	ก่อนนั้น
แปลกเพียงแต่ที่มี	ดามเชือก
คือพับเชือกบาศหั้น	แต่งตั้งตามเดิม
๏ ยามชายบ่ายแล้วลุ	เวลา ควรแฮ
พลพวกกระบวนมา	พรั่งพร้อม
จึ่งบรมนรินทรา	ธิปผ่าน ภพแฮ
ออกหมู่อำมาตย์น้อม	นอบเฝ้าบทมาลย์
/*62๏ โองการท่านสั่งให้	เดินขบวน แห่แฮ
ตำรวจกุมหอกสวน	มารคผ้าย
เร็วเร่งขาดกลับทวน	ไปต่อ มานา
นายธุชนำน่าย้าย	ยาตรริ้วเรียงเดิน
๏ ธงมังกรสิบห้า	คู่เคียง เดินแฮ
พลธนูหางไก่เพียง	สิบถ้วน
มังกรธุชสองเรียง	รายคั่น ริ้วแฮ
ทวนสิบทุกเล่มล้วน	ภู่ห้าชั้นไสว
๏ ธงมังกรห้าคู่	ต่อรยะ เล่านา
ถึงถับพลกลองชนะ	ปี่แก้ว
ห้าคู่ดาษระดะ	สองค่าง ทางแฮ
นำแห่คชพระแคล้ว	คลาศคล้อยโดยทาง
๏ กาญจนฉันผูกช้าง	พลายมี ชื่อแฮ
ทรงพระเทวกรรมลี	ลาศเต้า
แซ่หวายค่างหัศดี	ยี่สิบ ถ้วนแฮ
อิกกระบองกลึงเข้า	ต่อท้ายสิบสอง
/*63๏ พิณพาทย์แตรฝรั่งก้อง	กังวาน
ยี่สิบสี่คนประมาณ	มั่วห้อม
ช้างเขนหกสารหาญ	หักศึก เคยเอย
แทงหุ่นฝึกหัดซ้อม	กลั่นกล้างาชน
๏ หลังทูนสัปคับไว้	ทวยหาญ สองเฮย
กุมสินาศแผลงผลาญ	เศิกม้วย
น่าท้ายที่หมอควาญ	กรเกาะ ขอแฮ
สวมเสร็จยุนิฟอร์มด้วย	แก๊บกั้งบังตระวัน
๏ ทหารช้างเดินคั่นช้าง	หกตับ
ตับละสิบหกนับ	ถี่ถ้วน
เสื้อหมวกอย่างสำหรับ	ทหารสอด สวมแฮ
ถือสไนเดอร์ล้วน	เลิศด้วยยิงไว
๏ บัดถึงนายธุชห้า	แฉกชาย
สองค่างสามชายผาย	ผาดเยื้อง
มกรธุชสิบธงราย	ตามต่อ กันแฮ
ธนูค่างละสิบเบื้อง	ฝ่ายซ้ายแขวงสดำ
/*64๏ ถัดธงอิกคู่ขั้น	พลทวน ภู่แฮ
ยี่สิบคนประมวญ	มาดไว้
ธงพยัคฆ์ปีกจำนวน	นับสี่ ธงแฮ
เสื้อสอดเสนากุฎให้	นุ่งริ้วกางเกง
๏ บัดดลกลองชนะเต้า	ดำเนิน
สิบคู่บขาดเกิน	กึกก้อง
จ่าปี่จ่ากลองเดิน	กลองหว่าง ขบวนแฮ
แตรฝรั่งแตรงอนซ้อง	แซ่ซั้นเสียงสังข์
๏ ยี่สิบสองเสร็จสิ้น	ขบวนสังข์ แตรเอย
สวมหมวกเสื้อกังเกง	สุกจ้า
ช้างนำหนึ่งคือพัง	มีชื่อ รวางนา
ผูกเครื่องสักลาดผ้า	ปกเบื้องปฤษฎางค์
๏ แซ่หวายสิบหกถ้วน	คนถือ
อิกกระบองกลึงคือ	หกขู้
กระชิงเกล็ดคู่คนมือ	ถือเทิด เคียงแฮ
สารวัดวิ่งวางหวู้	กวาดต้อนเตือนขบวน
/*65๏ ดัพนั้นพังเผือกแก้ว	กุญชรี
พระวิมลรัตนกิรินี	ผ่องแผ้ว
สี่ศอกคืบเศษมี	นับนพ นิ้วแฮ
ประดับคชาภรณ์แพร้ว	เพริศด้วยดาวทอง
๏ เถลิงหลังนายท้ายคช	พนักงาน
ตัวสี่ขี่สอสาร	เทียบอ้าง
ตัวรองประจำควาญ	เคยขับ เคี่ยวเฮย
ตามยศตำแหน่งช้าง	เผือกล้ำเฉลิมกรุง
๏ สองปักลายนุ่งทั้ง	สองนาย แลนา
รัตคดคาดรัดกาย	เหมาะหมั้น
ผู้ขี่คชเผือกพลาย	ครุยสนอบ แดงเฮย
ขี่ขับคชพังนั้น	สอดเสื้อขาวครุย
๏ โต๊ะเงินสี่โต๊ะเต้า	ตามกรินทร์
กล้วยหนึ่งนาฬีตฤน	อิกอ้อย
ม่อเงินคั่งวาริน	สองม่อ มีแฮ
อิกแซ่หางม้าต้อย	คู่เต้าตามจรัล
/*66๏ คชพังทั้งคู่คล้อย	คลาไคล
ทูนบาศตามติดไป	คะค้อย
หมอควาญคู่ขี่ชไมย	กรมเชือก แลแฮ
สวมสนอบอย่างน้อย	ฉาดพื้นปัศตู
๏ เบื้องนั้นกระบี่ผู้	เผือกพรรณ
คนเชิดสัปทนคัน	หนึ่งกั้ง
คนหามอิกสองปัน	ไปก่อน หลังแฮ
พร้อมเครื่องบริโภคทั้ง	คู่ให้เดินตาม
๏ ยังไตรคชเผือกผู้	ผ่องศรี
สองเสวตรกิรินี	นั่นไส้
สรรพสิ่งกระบวนมี	บแปลก แปลงแฮ
ยกแต่วานรให้	แห่ด้วยแต่พัง
๏ บรรหารขานชื่อเชื้อ	เสวตรสาร
วัดสกนธ์ประมาณ	ถ่องถ้วน
ลำดับที่เดินสนาน	นับเนื่อง กันแฮ
หกราชพาหนล้วน	คชแก้วเฉลิมกรุง
/*67๏ กระบวนสองคชลักษณ์ล้ำ	ลาวรรณ
พระเสวตรสุวภาพรรณ	เผือกผู้
สามศอกคืบเศษบรร	จบหนึ่ง นิ้วแฮ
ขุนประจำเจนรู้	ขับเร้าทีสเทิน
๏ พระเสวตรวรลักษณ์อ้าง	ไอยรา นามฤา
ไตรกระบวนเดินคลา	คลาศคล้าย
สามศอกคืบกายา	ยังแปด นิ้วแฮ
ขุนคชินทร์ขับผ้าย	ผ่านท้องสนามไชย
๏ ดำพงษ์ถนิมศักดิเบื้อง	แบบสาร ส่อฤา
พระเสวตรวรวรรณปาน	วาดไว้
สูงสี่ศอกประมาณ	เศษสี่ นิ้วแฮ
เดินกระบวนสี่ให้	แต่ห้อมดุจกัน
๏ บรรลุสารเสวตรแก้ว	กิรินี หนึ่งแฮ
พระเทพคชรัตน์มี	ศักดิล้ำ
สามศอกคืบอินทรีย์	สูงสืบ
เศษเจ็ดองคุลีซ้ำ	สถิตย์ห้าขบวนเดิน
/*68๏ พังเผือกขนิษฐน้อย	เนืองขนัด นั้นฤา
นามว่าพระศรีสวัสดิ	เพริศพร้อม
สามศอกเศษสืบอัษ	ฎาครบ นิ้วแฮ
มีพหลแห่ห้อม	หกถ้วนขบวนงาม
๏ หัตถาภรณ์พิพิธพร้อม	พรรณราย
ผูกเครื่องแถบทองพราย	สุกพร้อย
ดาวกุดั่นฉลักลาย	ดอกทาบ แถบแฮ
ปกตระพองภู่ห้อย	ประกิจแก้วแกมกาญจน์
๏ ปฤษษฎางค์ปกผ้าปัก	ฟองมุก
อาร์มปักดิ้นทองสุก	เลื่อมแพร้ว
วไลยมาศสอดสวมพลุก	ทุกเผือก พลายแฮ
แวบวาบปลายแสงแก้ว	ต่อต้องแสงตวัน
๏ กระบวนโทใช่ช้างเช่น	เผือกพรรณ
เครื่องแห่กลกลกัน	ก่อนไซ้
แตรสังข์จ่ากลองอัน	นี้เลิก เสียแฮ
คงแต่จ่าปี่ใช้	สี่ไม้กลองประโคม
/*69๏ พระศรีสกลกฤษณเนื้อ	นิลกาฬ
สี่ศอกคืบกายสาร	เศษนิ้ว
ครบครันคู่หมอควาญ	ขับขี่
เนื่องขบวนแห่ริ้ว	เรียบข้างรัถยา
๏ คชรัตนสวัสดิเรื้อง	เทวสยาม
มหาพิฆเนศวร์ขนานนาม	แนะไว้
ใหญ่สูงสง่างาม	เบญจศอก คืบแฮ
เศษสิบเอ็ดนิ้วได้	ยศขึ้นรวางใน
๏ ช้างเนียมเทียมเอกอ้าง	นามศักดิ
พระบรมทันตวรลักษณ์	เลิศฟ้า
สูงห้าศอกประจักษ์	เศษห่อน มีเฮย
งามรูปงามลักษณช้า	เชื่องเต้าเชิงตาม
๏ พลายพิไชยสุรเดชข้า	หลวงเดิม
แต่งพระยาคชเติม	อิกไส้
กายสูงสี่ศอกเสิม	เศษหก นิ้วแฮ
ควาญจรดจดขอให้	ย่างช้าคลาจร
/*70๏ ผูกเครื่องหุ้มโหมดถ้วน	ทุกพลาย
หลังปกเยียรบับพราย	เถือกพร้อย
อัตลัดดอกกระจาย	ปูปก ตระพองแฮ
ติดข่ายรายภู่ห้อย	ประกอบแก้วจงกล
๏ พระยาปราบไตรจักรเงื้อม	งำสกนธ์ กายแฮ
ห้าศอกมีเศษดล	นพนิ้ว
ผูกพระที่นังหน	ฅอละ ฅอนา
ควาญขับเดินในริ้ว	ย่างเยื้องดูงาม
๏ คชาภรณ์เครื่องต้นแต่ง	สกนธ์กาย
เครื่องแถบกุดั่นลาย	น่าแล้ง
ลูกพลูแถบกลมหมาย	มิดน่า ฝนแฮ
ปกตระพองพนาดแสร้ง	สฤษดิไว้หวังทรง
๏ พังพรรณพิเศษช้าง	วังบวร
อลงกฎคชาภรณ์	เพริศพร้อม
ขบวนโทเทียบกุญชร	สกลกฤษณ์ นั้นแฮ
เกณฑ์แห่วังน่าห้อม	สู่หน้าพพลาไชย
/*71๏ พระยาไชยานุภาพตั้ง	พระคชา ธารแฮ
เสวตรฉัตรอัษฎา	วุธถ้วน
กลางฟ้อนร่อนรำมา	ยุรคู่ แพนเอย
ขนัดขนาดโทล้วน	เหล่าข้าวังบวร
๏ บัดกระบวนอัศวราชริ้ว	รายเรียง
ธงใหญ่เบญจชายเฉลียง	ออกหน้า
สามชายฝ่ายสดำเฉวียง	นำเนื่อง ขนัดแฮ
ธงตะขาบพื้นจ้า	ฟ่องเฟื้อยปลายปลิว
๏ จึ่งถึงเหล่าแต่งแม้น	มลายู
กลองสี่สองปี่ชู	เป่าเจื้อย
แฉ่งฉาบสนั่นหู	อิกสี่ คนเอย
นุ่งโสร่งเสื้อชายเฟื้อย	โพกเกล้าลายทอง
๏ พลธงยี่สิบแล้ว	ถึงธนู เล่านา
อิกยี่สิบคนดู	อเคื้อ
กางเกงหลากริ้วตรู	ตาเลิศ ลายแฮ
สวมสอดเสนากุฏเสื้อ	หมวกกั้งหนังแดง
/*72๏ ถัดนั้นธงตะขาบขั้น	สองธง
ทวนยี่สิบเล่มทรง	ภู่ห้อย
ปี่กลองชนะคง	เบญจคู่ เคียงแฮ
หกคทากลึงต้อย	ติดข้างอัศดร
๏ จัตุรพิศพื้นพวก	ม้าเกราะ ทองเฮย
เสื้อหมวกทหารเหมาะ	ขี่หมั้น
กรกุมกระบี่เราะ	เรียงร่าย ทางแฮ
เดินบ่ห่างบกระชั้น	ช่องได้รเบียบเรียง
๏ ตัวนายกรมม้าแต่ง	ตนผจง
เสื้อสอดเข้มขาบคง	นุ่งผ้า
แพรสีขลิบทองวง	เวียดเกษ เกล้าแฮ
เถลิงอัศดรร่านร้า	พยศรั้งรอเดิน
๏ ม้าต้นตัวหนึ่งนั้น	นำสอง นายเฮย
กระชิ่งเทียบโทปอง	ทุกม้า
โต๊ะเงินเครื่องยศฉลอง	หลังคู่ หนึ่งแฮ
แซ่ปัดแมลงวันล้า	เลื่อยให้เตือนจร
/*73๏ ม้าจูงที่หนึ่งนั้น	เจ้าพระยา
ชื่อมหัศวอาชา	เทศแท้
สามศอกเศษนิ้วปรา	กฎอิก สามแฮ
เขียวขจิตรงามแล้	เลิศล้ำหมู่หัย
๏ เจ้าพระยาทุติยนั้น	นามมี
ชื่อมโนไมยสี	ชาดบ้าย
สองศอกคืบอินทริย์	สิบเอ็ด นิ้วแฮ
จูงเดาะเหยาะหยัดย้าย	พยศเต้นตามทาง
๏ ที่สามนามมิ่งม้า	วิรุณรัศ มีเฮย
เชียวเลิศล้ำกัณฐัต	ทั่วใช้
สองศอกคืบเศษวัด	นิ้วครบ เบญจแฮ
เคยผูกพระที่นั่งไท้	ธิราชด้าวดำเนิน
๏ อิกอัศวโสภาคย์พ้น	พรรณฉวี ผ่องเอย
สังขรัศมีสี	เสวตรแผ้ว
สองศอกคืบเศษมี	นิ้วหก นับแฮ
งามเงื่อนกัณฐัตแก้ว	อาศน์เจ้าไตรตรึงษ์
/*74๏ ถัดถึงอัศวต้นชื่อ	ศรีประภัศ ศรนา
ผิวผ่องเพียงเพ็ชรรัตน์	รุ่งเร้า
สูงสองศอกคืบวัด	เศษสี่ นิ้วเฮย
พิศพ่างอัศวรัตน์เจ้า	จักรแก้วก่อนกาล
๏ ดุรงคฤทธิแม่นม้า	รามา นรายน์ฤๅ
วิเวกเวหาหา	ยากแท้
สีแดงผ่านอาภา	ทวิศอก คืบแฮ
ทรงเสด็จแสนเศิกแพ้	พ่ายพ้นไภยเกษม
๏ อาภรณ์ประดับทั้ง	หกดุรงค์ นี้ฤา
เครื่องกุดั่นสรรพอลง	กฎแก้ว
อานฝรั่งที่นั่งทรง	หลายอย่าง นาพ่อ
ล้วนสุภากรณ์แพร้ว	เพริศอ้างอย่างเพรง
๏ คนจูงพระที่นั่งทั้ง	หกกัณ ฐัตเฮย
สีขนอบมงคลฉัน	ชาดย้อม
กางเกงวิลาศกระสัน	เชือกจับ จูงแฮ
ม้าละสี่คนพร้อม	พรั่งหน้าจูงจรัล
/*75๏ ท้ายม้าม้าคู่เต้า	เคียงตาม
ผยองพยศยลงาม	เงื่อนฟ้อน
พิณพาทย์อย่างจีนหลาม	ตีเร่ง โรมแฮ
สารวัดวางวิ่งต้อน	ต่อริ้วอลเวง
๏ ถัดนั้นม้าต้นฝ่าย	บวรวัง
สามอัศวภายหลัง	ลาศเต้า
กระบวนแห่แลประนัง	ดังก่อน นั้นแฮ
พิณพาทย์จีนโรมเร้า	รยะท้ายปลายพล
๏ สิ้นกระบวนอัศวราชแล้ว	เหล่าขนัด โคแฮ
เสือสลาบนำไตรธวัช	เทริดหน้า
ถือประตักยี่สิบถัด	ในดัพ นั้นนา
อิกคู่กลองแขกจ้า	ปี่แจ้วแจ่มเสียง
๏ รวมเจ็ดเสร็จสิ้นแต่	คนกลอง แขกแฮ
ถัดขนัดธุชเสือสอง	สกัดกั้น
พลถือตะพดตบอง	อิกยี่ สิบเฮย
สารวัดสองคนนั้น	แต่งให้ตรวจกระบวน
/*76๏ พระโคอุศุภราชแสร้ง	สรรค์สกนธ์
ภักตร์ผูกใบโพหน	คาดด้าย
สักรลาดปกหลังผล	พรวนผูก กรรฐ์แฮ
จูงจับสี่คนผ้าย	หกถ้วนขบวนโค
๏ ถัดนั้นขบวนหน้าเช่น	แห่พระ โคแฮ
บัดกระบือเดินรกะ	ดื่นด้าว
นกแก้วผูกเขาประ	จบต่อ กันนา
หลังปกสักรลาดกร้าว	กร่างก้องทองกระดึง
๏ เสร็จพลันรันแทะใช้	เทียมโค คู่นา
ทวนขนาบเขนเสโลห์	ผูกง้าว
กลองแขกสำรับโท	คนนั่ง ตีแฮ
ปี่เป่าขุนรถห้าว	ขับให้โคเดิน
๏ รถฝรั่งทั้งคู่พรอม	สารถี
ท้ายที่ฟุตแมนมี	คู่ค้ำ
ขับแข่งแต่งอินทรีย์	ตามเยี่ยง อย่างแฮ
เทียมสี่สินธพล้า	เลิศพื้นพรรณแดง
/*77๏ ถัดนั้นธงช้างคู่	ขลุ่ยกลอง ทหารเฮย
นำพวกปืนใหญ่ผอง	คลาศแคล้ว
สามบอกเชือกโยงสอง	เส้นลาก ล้อแฮ
แปดสิบเศษหมู่ทแกล้ว	อิกผู้หามเดิน
๏ บัดธงช้างเผือกหน้า	นำพล
แตรฝรั่งสามสิบคน	เป่าก้อง
ทวยหาญแบกปืนผจญ	นับทวิ ร้อยแฮ
เดินตัดเปนแถวถ้อง	เรียบร้อยดูงาม
๏ ถึงน่าพระที่นั่งเจ้า	จอมภพ
ยั้งหยุดยืนเคารพ	ธิราชไท้
แตรวงส่งเสียงตระหลบ	เฉลิมเกียรดิ์ พระแฮ
ครั้นสุดเสียงแตรให้	กลับหน้าดำเนิน
๏ ตรงท้ายพระที่นั่งข้าง	รัถยา
เกยปลูกอยู่ซ้ายขวา	แต่งตั้ง
ราชบัณฑิตย์บุรพา	บาตรพุทธ มนต์เฮย
ทิศประจิมพราหมณ์ทั้ง	คู่ขึ้นคอยเคียง
/*78๏ ครั้นพลเดินผ่านท้อง	แถววิถี
ปรายพระพุทธมนต์มี	เดชเรื้อง
พราหมณ์สังข์หลั่งวารี	รดทั่ว ขบวนแฮ
ล้างสิ่งอันตรายเปลื้อง	ปลดเศร้าเปลี่ยนเกษม
๏ ขบวนเดินเดินลับแล้ว	บนาน
จึ่งพระราชโองการ	ท่านใช้
ตำรวจรับบรรหาร	วางวิ่ง ไปแฮ
เร็วเร่งขุนคชให้	ขับช้างวางมา
๏ ช้างทหารราญฤทธิร้าย	ราวี
มันตกเต็มอินทรีย์	หยดท้อง
กำจรจักรพาฬมี	รวางเรียก นามนา
เริงร่านหาญฮึกร้อง	ครั่นครื้นไกรเกรียง
๏ คชาภรณ์ผูกเครื่องหมั้น	รึงรัด
หมอกระหนาบชำงัด	ส่ายคว้าง
สองปักนุ่งสนอบซัด	ชมภูสด สีแฮ
ควาญจรดกดขอช้าง	ขับให้เดินตรง
/*79๏ ช้างนำพังหนึ่งร้อน	เร็วคลา
ควาญเป่าหลอดสัญญา	เพรียกพร้อง
คนดูหมู่ประชา	รวังหลีก หลบแฮ
เสียงฮึกฮึงโห่ร้อง	รวดข้างแถวถนน
๏ ถึงพลานควาญบ่ายเข้า	ในสนาม
เนืองอเนกนิกรหลาม	แห่ห้อม
ปรำปักปกแผงตาม	ดูเยิ่น ยาวแฮ
คนผัดถือพัดน้อม	นอบเกล้าบังคม
๏ ย่างยาวสาวบาทเข้า	จรดพัด จ้องแฮ
ยืนหยุดออกพัดผัด	กลับหน้า
ช้างสอึกมุ่งหมายสนัด	หมอเปิด ทอยเอย
แล่นละเลิงไล่คว้า	ไขว่เพี้ยงพันหลัง
๏ คนพานหลบเลี่ยงเข้า	ปรำหาย
คชส่ายเสยทลาย	โล่งล้าง
ขุนขี่ทอยขอกราย	พายกลับ มาแฮ
ฉุดกระชากเสาส้าง	โค่นล้มฤาหลอ
/*80๏ ขุนม้าสวมเสื้อโพก	ขลิบทอง
ทายเทิดแพนประลอง	ขี่ม้า
เรียงรำร่ายบทลบอง	สบัดย่าง ใหญ่แฮ
จวนจวบประจันหน้า	ฬ่อให้แพนพลัน
๏ คชสารหาญเศิกรู้	เชิงชน
เปิดใหญ่ไล่ไหยรณ	หวิดคว้า
เลยตลอดเล่นหมู่คน	ยืนเยียด ยัดแฮ
เสียงสนั่นลั่นหล้า	วิงล้มอลเวง
๏ ผัดพานแพนฬ่อแล้ว	หลายครา
ยามพระสุริยอาภา	เผือดแผ้ว
รอนรอนเร่งจวนสา	ยัณห์ย่ำ ค่ำเฮย
ให้คชินทร์ตัวแกล้ว	กลับเข้าคืนโรง
๏ ขุนหมื่นกรมม้าซึ่ง	สันทัด
ห้าสิบคนเลือกคัด	เก่าซ้อม
สวมเสื้อต่างสีตัด	อย่างฮ่อ จีนแฮ
แพรโพกพันเศียรอ้อม	ปล่อยเปลื้อยปลายปลิว
/*81๏ เถลิงหลังปล่อยฮ่อแต้	เต็มชาญ
ปลิวประเล่ห์ลมพาน	ผ่านต้อง
ลงแซ่สแดงหาญ	วางหัดถ์ ฮ่อแฮ
บ้างประสานมือซ้อง	ศิรเกล้าบังคม
๏ คนดูยัดเยียดต้น	ปลายถนน แน่นเฮย
เสียงสนั่นอึงอล	เอิกอื้อ
บางม้าตกใจคน	คมำหก คเมนแฮ
ครู่คร่าบังเหียนรื้อ	กลับขึ้นควบตบึง
๏ ชาวประชาชมชื่นทั้ง	หญิงชาย
นับหมื่นมามากมาย	ไม่น้อย
ดูแห่พระคชหลาย	เหล่ามิ่ง ม้าแฮ
พานผัดม้าห้อช้อย	ชื่นน้ำใจเกษม
๏ ครั้นยามชรมุกฟ้า	มัวมนท์
จึ่งพระจอมภูวดล	ปิ่นด้าว
เสด็จคืนสู่พระมณ	เฑียรท่าน แล้วแฮ
ดามศัพท์คำนับท้าว	ธิราชก้องกาหฬ
/*82๏ คนดูต่างกลับบ้าน	สำราญ
ทุกหมู่พยุหทวยหาญ	ทั่วทั้ง
ราชพาหนคชสาร	สกลมิ่ง ม้าแฮ
เสื่อมมลายวายร้อนตั้ง	แต่เหี้ยมเหิมหาญ
๏ เบญจมีมวญหมู่เจ้า	พนักงาน
จึ่งจัดบายศรีพาน	เพริศแพร้ว
พุ่มรัตนหิรัญกาญ	จนอิก ตองแฮ
เหมแว่นมพร้าวแก้ว	เครื่องพร้อมพลูคแนน
๏ ตั้งโรงคชเผือกผู้	แลพัง
หกแห่งในราชวัง	ทั่วถ้วน
ช้างเนียมเอกทันต์ทัง	รวางนอก ในแฮ
ตกแต่งบายศรีล้วน	เหล่าให้ทำขวัญ
๏ อัศดรพระที่นั่งแล้	รวางใน นอกเฮย
วิเศษจัดบายศรีไป	เทียบตั้ง
ทุกโรงเรียบเรียงไสว	วางค่าง เคียงแฮ
กลองแขกพิณพาทย์ทั้ง	ปี่ฆ้องแตรสังข์
/*83๏ พระครูผู้ใหญ่พร้อม	เพรียงกัน
จุดแว่นเวียนเทียนพลัน	บ่ช้า
จุณเจิมเฉลิมขวัญ	พระเสวตร คชแฮ
อิกคเชนทรหมู่ม้า	หมดร้ายเจริญศรี
๏ จำแนกแจกอรรถอ้าง	พิธี ปีฤๅ
คเชนทรัศวสนานศรี	สวัสดิเรื้อง
สังเขปเสร็จโดยมี	กมลมุ่ง หมายแฮ
สำหรับฉบับเบื้อง	บอกไว้เปนเลา
๏ แถลงปางเดือนสิบตั้ง	พิธีกำม์
น้ำพระพัฒน์กลางปีทำ	อิกไซ้
ปวงการก็ดุจคำ	กลอนกล่าว แล้วแฮ
แต่พระชัณษาให้	งดเว้นไป่เชิญ
๏ อัศวยุชสี่ค่ำขึ้น	มีการ
ห้าค่ำคเชนทรสนาน	อิกครั้ง
สงฆ์พราหมณ์พฤฒาจารย์	ทำพิ ธีแฮ
หกค่ำบายศรีตั้ง	แต่งให้ทำขวัญ
/*84๏ พิธีมีกล่าวด้วย	พิศดาร
ศรีสัจปานกาลการ	ใหญ่นี้
คเชนทรัศวสนาน	เสนอเนื่อง กันนา
แถลงยุบลก่อนกี้	ประกอบเบื้องประจุบัน
๏ ควรเห็นเปนสวัสดิเรื้อง	ศุขสานต์
แด่ราชบริพาร	ทั่วหน้า
กุญชรรัตน์อัศวยาน	จนราษ ฎรแฮ
ขาดยุคเข็ญเย็นหล้า	แหล่งล้วนศุขเกษม
๏ ขอพระไตรรัตนล้ำ	เลอคุณ
ดับพิบัติอาดุร	ปล่งเปลื้อง
สมบัติพัฒนวิบุลย์	ชยทุก ทิศเทอญ
สยามรัฐจงเจริญเรื้อง	อย่ารู้แรมเขษม
๏ ขอสิ่งเปนใหญ่ทั้ง	สากล โลกย์แฮ
ช่วยทำนุกสยามมณฑล	เขตรแคว้น
ให้เจริญสวัสดิศุภผล	ภูลเพิ่ม
ข้องขัดข้อเคืองแค้น	อย่าแผ้วพานผจญ
/*85๏ บรรดาขัติยราชแล้	อนุวงษ์
มุขมาตย์มนตรีพงษ์	เผ่าเหนื้อง
จงมีจิตรคิดตรง	ครองยุติ ธรรมนา
ผดุงพิภพให้เรื้อง	รุ่งด้วยยุติธรรม
๏ สิ่งใดซึ่งห่อนได้	เปนคุณ
จงพิบัติเปนจุณ	อย่าหมั้น
สิ่งใดซึ่งเปนสุน	ทรสวัสดิ
ขอสิ่งศุภสวัสดินั้น	ประดิษฐยั้งอย่าสูญ
๏ ธรรมเนียมใดรู้ว่า	ไป่เป็น คุณนา
เหล่าราชฎร์ได้ความเข็ญ	ขุ่นแค้น
ดัดแปลงเปลี่ยนให้เย็น	จงง่าย สดวกแฮ
เจริญประโยชน์ในแคว้น	เขตรด้าวแดนสยาม
๏ ศัตรูภายนอกทั้ง	ภายใน
ทั่วสยามพิไสย	เขตรกว้าง
จงอย่าก่อกอบไภย	ประทุษฐ จิตรเอย
อำนาจสุจริตสร้าง	สิ่งแท้ทางตรง
/*86๏ ขอวงษ์สมมติราชนี้	ยืนยง ยิ่งเทอญ
เจริญรัชดำรงคง	สืบเชื้อ
อิกมาตยตระกูลพงษ์	สวามิภัก ดีนา
จงวัฒนเนื่องวงษ์เกื้อ	กอบไท้ภูมิบาล
๏ ทั่วราษฎรทั่วด้าว	แดนคาม นิคมแฮ
จงรักชาติชาวสยาม	อย่าลี้
เลี้ยงชีพส่างทุกข์ตาม	การชอบ ควรนา
เพราะทนุกสุจริตนี้	อย่าร้าวรานรคาย
๏ สิ่งใดเปนประโยชน์ทั้ง	สองสถาน
ขอสิ่งนั้นเจริญนาน	สถิตย์หมั้น
สิ่งใดเสื่อมแก่นสาร	เสียประโยชน์
ขอสิ่งนั้นจงสั้น	สุดสิ้นสาบสูญ
๏ เดชะความสัตย์ตั้ง	จำนง
หวังสวัสดิเจริญคง	คู่หล้า
สรรพสิ่งซึ่งประสงค์	จงเสร็จ สมเอย
ขอพจนยืนอยู่ช้า	ชั่วฟ้าดินชม
/*87๏ ศักราชลุล่วงแล้ว	พันสอง ร้อยแล
สามสิบสามปีตรอง	แต่งไว้
นักษัตรอัชจำลอง	ลงขนบ นี้นา
หวังคู่ภูวดลได้	เรื่องรู้ธรรมเนียม
๏ ทำแล้วหลายขวบทิ้ง	มละเลย เสียแฮ
ฉบับพบลืมเฉย	เฉื่อยช้า
เพราะเปลี่ยนที่อยู่เคย	เก็บก่อน นั้นนา
หวนรฦกค้นคว้า	จึ่งได้ต่อเติม
๏ รังเริ่มเติมต่อท้าย	แถลงการ
เรื่องคเชนทรัศวสนาน	อิกไซ้
รีบรัดคัดเขียนสาร	สำเร็จ ลงแฮ
กุญสัปตศก๘ได้	เสร็จสิ้นสมบูรณ์
๏ พอเปนฉบับเบื้อง	บัญชา การแฮ
ใครจะใหลไม่พา	ป่วนเปื้อน
อ่านคล่องกว่าตำรา	ในร่าง หมายนา
จูงจิตรให้หมั่นเอื้อน	อ่านอ้างจำกลอน
/*88๏ แรกรุ่นพึ่งได้ริ	เรียนทำ
นับหนึ่งในฉนำ	ศกนี้
โทเอกอิกกลอนคำ	ใดขัด ขวางแฮ
ปวงปราชญ์เชิญช่วยชี้	ช่องแก้ตามควร
๏ ใช่แกล้งแต่งถ้อยถ่อม	วาจา
แถลงแต่โดยสัตยา	จิตรรู้
ยังเลวเหล่าเมธา	ฤาอ่าน ควรแฮ
โดยรักหักใจสู้	แต่งขึ้นคือเรียน
๏ ไป่เปนเช่นกล่าวแล้ว	แต่โพน เพรงแฮ
ตกกระไดพลอยโจน	ท่าวซ้ำ
ไม่เสร็จแต่เดียวโทน	เทียวดอก นาพ่อ
ช่วยคิดหลายคนปล้ำ	ปลุกแก้กลอนความ
๏ เพียรทำสำเร็จสิ้น	สมประสงค์
สมเด็จกรมพระทรง	ช่วยบ้าง
ฝ่ายในอิกพระองค์	เจ้าบุตร ตรีแฮ
เติมต่อบ่ขาดค้าง	ขนบนี้บริบูรณ์
/*89๏ พิธี น้ำพระพัฒน์สิ้น	สารสรร สฤษดิแฮ
ทำสัตย์ เพื่อยุติธรรม์	ทั่วผู้
คเชนทรัศ ศวพลขันธ์	ขนัดแห่ ขบวนเฮย
สวสนาน สนิทรู้	เรื่องสิ้นเสร็จความ
พระราชนิพนธ์ โคลงพระราชพิธีแห่โสกันต์
/*91ร่าย๏ ศรีสวัสดิวิศาล, สถานราชสถิต, วิจิตรประไพไพโรจ, โชติชัชวาลชวลิต, ดุสิตมหาปราสาท, ราชมหามณฑยรรัตน์, คลังสมบัติโอฬาร, ราชอุทยานอุดม, เรือนบรมวงษานุวงษ์, ตึกอนงค์กำนนน, รยบรยงกนนสล้าง, รถยาผ้างพื้นชาล, บานใจชมทุกแหล่ง, ทุกตำแหน่งมอบปุลิศ, กิจพิทักษ์ทกพาย, โคมไฟรายรยบท่วว, ม่ววหมู่หญิงคลาคล่ำ, หลายส่ำหลายคณา, เปรมปรีดาท่ววผู้, รู้แต่งกายอคร้าว, บรานร้าวร้อนทุกข์, ล้วนเสพย์ศุขบำเทองเรองร่า, สิ่งสวัสดิเรื้องเรื้อง, สราญ.
วิวิธมาลี
๏ วยงวงงบรมราชเจ้า	จอมสยาม
ปราสาทรัตนพิมาน	หยาดฟ้า
สรรพสิ่งวิจิตรงาม	ฉลักลวด ลายแฮ
แสงสุวรรณไล้จ้า	จับหาว
/*92๏ สถลมารคสอาดล้วน	เสลา ปูแฮ
ตึกหมู่แถวเต๊งยาว	ยืดสล้าง
ตำหนักพระวงษา	นุวงษ์รยบ รยงแฮ
ทกแหล่งเลอศล้ำสร้าง	สืบมา
๏ แซ่ซ้องนองเนื่องหน้า	อเนกนนนต์
ต่างศุขเขยมเปรมปรา	ชื่นหน้า
หญิงป่วนปะปนกนน	สนุกนิ์รื่น เรองแฮ
บ้างเร่น่งงร้านค้า	ทกพรรณ
๏ ปางทรงดำริห์ให้	แห่โส กนนต์แฮ
พระราชกนิษฐอัน	สนิทไท้
เพื่อพระเกียรดิภิญโญ	เจรอญยิ่ง ยศนา
เหตุนิยมไว้ให้	ฟ่องใจ
๏ จัดการแปลงปล่ยนเยื้อง	อย่างเคย
แห่แต่โดยวิถีใน	นิเวศน์ท้าว
กระบวนต้นทยบแต่เกย	ศิลาน่า ฉนวนนา
สู่ดุสิตพิมานจ้าว	ธเรศไท้จอมวงง
/*93๏ การเล่นทุกสิ่งล้วน	ฝ่ายใน สิ้นแฮ
พิณพาทย์รายทางจงง	หวะเว้น
เรยงอ้ววอิกแทงวิไสย	ญวนหก
ล้วนแต่หญิงแกล้งเหล้น	อย่างชาย
๏ จิงโจ้ยืนรยบเหนื้อง	ตามถนน
เสื้อฉาดชายกระจาย	จีบเฟื้อย
ถือปืนท่ววทกคน	พล่องแพล่ง
นายดาบเดอรตรวจเจื้อย	เก่งก้อแกมก๋า
๏ ชายแสงสุริยใกล้	จวบเว ลาแฮ
เจ้าซึ่งโสกนนต์มา	พรั่งพร้อม
ผัดผิวพระภักตร์เร	ณูผ่อง ผิวเฮย
เหล่าพระญาติห้อมล้อม	แต่งองค์
๏ สนับเพลาเชองเลื้อยสอด	ทรงกระสนน
ภูษิตไว้หางหงษ์	จีบห้อย
ฉลององค์ตาดหิรัญ	เงายับ ยาบแฮ
เจียรบาดรัดสร้อยซ้อน	ถักทอง
/*94๏ สงงวาลเนาวรัตน์เรื้อง	จินดา
วลัยวลีสวมสอง	หัดถ์ข้าง
ปวะหล่ำผูกเครื่องนา	นารูป สัตวแฮ
ทั้งหัดถ์บาทแสร้งสร้าง	สบสรรพ์
๏ พระนวมประดับล้วน	หลากวิจิตร
บานพับต้นแขนพัน	ผูกแหน้น
ทรงก้ยวประกอบทิศ	งามเลอศ
พิศเพรอศเพรอศพริ้งแม้น	อมร
๏ ทรงกระบองเพ็ชรน้อย	ราชา วดีเอย
เชื้อพระวงษ์รับพระกร	สู่ไท้
ขึ้นเกอยกระบวนดา	ดยรดาษ
สยงกรับรววเร้าให้	นบประนม
๏ กรรท่งงแตรครั้งหนึ่ง	เสด็จลง ฉล่ยงแฮ
วารทุติ์ยเจ้าบังคม	ปนตไหว้
คู่คยงประจำคง	บัณเฑาะส่ง สยงนา
รววกรับอิกคร้งงให้	อภิวนนท์
/*95๏ กระท่งงแตรอิกคร้งงครบ	ไตรยวาร
เตือนกระบวนคลาจรัล	รวดผ้าย
พิณพาทย์แซ่บรรสาน	ซ้องศัพท์
คลี่กระบวนเยื้องย้าย	ยาตรพล
๏ นำหน้าถือธุชช้าง	เดอรกลาง
ผมหยิกกายดำกล	หมึกหม้อ
เสื้อกั๊กสนอบกาง	เกงสุก จ้านา
ปืนใหญ่ลากล้อมล้อ	คู่แซง
๏ มหาดเล็กเด็กเด็กพื้น	บุตรขุน นางแฮ
เสื้อขาบกางเกงแดง	หมวกก้งง
ลากปืนวิ่งชุลมุน	แข่งคู่ คยงนา
สิบหกนับถ้วนท้งง	หาบดิน
๏ ต่อน้นนพิณพาทย์ข้นน	หนึ่งวง
นุ่งม่วงแต่งกายิน	อเคื้อ
เข็มขัดคาดเหน็บคง	ปลายดาบ ปืนนา
ผ้าโพกหมวกเสื้อล้วน	ใหม่ทำ
/*96๏ ถัดถึงดรุณเท้า	ทวยหาญ
นายดาบออกเดอรนำ	หนึ่งผู้
เลวยี่สิบสี่ประมาณ	ตกแต่ง กายนา
ล้วนว่องไวหวู้รู้	เล่ห์ปืน
๏ นุ่งห่มสีมหาดไซ้	มววมน
ถือสะนัยเด้อยืน	รยบร้อย
กนนชีพคาดทกคน	เป๋าแก๊บ พร้อมนา
บุตรมาตยผู้น้อยผู้	ใหญ่หลาย
๏ เด็กเด็กแต่งเช่นเชื้อ	ชาวชวา ชัดเฮย
สร่งนุ่งสนอบลาย	ดอกพร้อย
โพกผ้าขาบแก่ปรา	กฎเพศ แขกแฮ
หอกคู่ถือคล้อยคล้อย	ประจำ
๏ อิกพวกแต่งเฉกกี้	กลแขก ชวาแฮ
ปล่ยนเซื่อปนสีดำ	เหล่าล้วน
เหน็บกฤชชวาแปลก	ปล่ยนพวก กนนพ่อ
เหล่าละสามสิบถ้วน	ทบเข้าแถวจรัล
/*97๏ แต่งเหล่าตำรวจน้อย	นุ่งสี ขยวเฮย
เสื้อเสวตรประคดพนน	ผูกหม้นน
โพกผ้าทับทิมมี	ขลิบมาศ
หวายมัดหวายเส้นข้นน	คู่คยง
๏ แตรฝรั่งงสองคู่ท้งง	แตรงอน
สงงข์เป่าเปนคู่รยง	เรื่อยเต้า
บัณเฑาะคู่หนึ่งจร	ประจำที่
โหรทวิชเคล้าเข้า	ตอกโปรย
๏ ฉล่ยงกงหามแปดไซ้	ผูกคาน
กลดหักทองขวางโดย	เชอดก้งง
กรมภูษิตประจำการ	หว่างที่ น่งงนา
ชาวนิเวศน์คยงข้างท้งง	คู่รวงง
๏ คู่คยงทวาทศล้วน	เลือกคัด คู่แฮ
ปูมนุ่งเข้มขาบคลงง	จ่ายเสื้อ
โพกขลิขคาดเข็มขัด	ทองถัก
พื้นเผ่ามาตยช้นนเชื้อ	ตระกูล
/*98๏ ถัดน้นนเชอญเครื่องท้งง	แปดนาง
คู่คู่เชอญเครื่องยูร	ยาตรเยื้อง
เลือกผิวที่บางบาง	หมดจด
ข้ยวขัดขมิ้นเปลื้ยง	เปล่งพรรณ
๏ นุ่งยกสีต่างพ้ยน	สีกนน สิ้นนา
สไบขลิบครุยสุวรรณ	ยาบย้อย
หวีผมรยบภักตร์กนน	กลางแสก
คัดเชอดปลายช้อยน้อย	หนึ่งคม
๏ สวมสร้อยเต็มไหล่ล้น	หลายชนิด นาพ่อ
แหวนสอดทุกนิ้วสม	สบสิ้น
เข็มขัดตลากวิจิตร	จำหลัก ลายแฮ
โย้โยกพุงแปล้ปลิ้น	อวดงาม
๏ ข้าหลวงแถวละสี่เข้า	เดอรเปน ตับนา
นุ่งม่วงนุ่งลายตาม	มากม้วน
ห่มขยวแสดบานเยน	ไพลม่วง โสกนา
สารวัดเพลาะซ้อนถ้วน	ทกคน
/*99๏ บางคนขาวผ่องพ้ยง	พอแล บ้างเฮย
บ้างก็ดูเต็มทน	มืดตื้อ
กินหมากดั่งตุกแก	ดำเกรอะ กรังนา
เดอรโดกเดกดื้อดื้อ	เงอะงง
๏ ขบวนเดอรเปนรบยบคล้อย	คลาไป
พิณพาทย์ทกวงตี	สน่นนก้อง
จิ่งโจ้เมื่อถึงใคร	คำนับ
สยงจิ่งโจ้กัดร้อง	เร่าเร้ารุมรงม
๏ เถ้าแก่กายแต่งแม้น	หมู่เรยง
สนับเพลานุ่งลายสม	รูปถ้วน
เสื้อแขนมัศรู่เหมง	เหมาะคาด ลายนา
เครื่องคี่รักปั้นล้วน	ปิดทอง
๏ สวมเทรอดโมงครุ่มแพร้ว	ทองพราย พร่างนา
ทายเทอดศรประลอง	หน่วงน้าว
คนฆ้องเคาะฆ้องราย	โหมงโหม่ง โม่งแฮ
กาลเทอดขรรค์ข้องท้าว	นกยุง
/*100๏ สยงร้องโอละพ่อซ้อง	ส่งสยง
แยกท่ายกเท้านุง	ขัดค้าง
โอละพ่อส บรยง	นอนแผ่
กาลแกว่งขรรค์คว้างคว้าง	หว่างแปลง
๏ นางกะอ้ววก้นนร่มเว้า	เผอเรอ
แป้งเปรอะห่มแดงนม	พลัดกลิ้ง
ค้ยวหมากผย่ำเผยอ	ยาจุก ตุ่ยนา
ทำกตุกกติกตุ้งติ้ง	ติดผวว
๏ พบควายร้องหวีดว้าย	ตะกุย ตาแฮ
ควายไล่กระช้นนตวว	หอกจ้อง
กระทายหกกจุกกจุย	ของหมด
ตาวิ่งวุ่นว้าร้อง	ช่วยที
๏ ผลุดผลัดลัดหลีกไหล้	อลเวง
ตาทิ่มตาแทงตี	ปัดป้อง
ยายฟัดฟักโตงเตง	ฮาล่นน
ควายแหกคนร้องซ้อง	ซ่าเฮ
/*101๏ แทงวิไสยใส่เสื้อเล่น	ซ่ยวกาง
สวมเทรอดผอมโยเซ	หนวดเลื้อย
ถือดาบโล่ห์ท่าทาง	ซ่องแซ่ง
หนึ่งเทอดทวนฟ้อนเฟื้อย	ฟาดฟาย
๏ ต่างแทงต่างป้องปัด	กนนสอง
ย่างเหย่าเยื้องชุยชาย	เหยาะเต้น
พิณพาทย์ถูกทำนอง	เตงเต่ง เต้งแฮ
หมายมาดมุ่งเขม้นเข้น	แก่กนน
๏ สิงโตรุ่มร่ามเรื้อ	รุกรุย
กลับกลอกเผ่นผกผนน	แลบลิ้น
ลูกเล็กกะปุกกะปุย	ขนสลับ สีนา
เสือไล่เจ๊กดิ้วดิ้น	ดักดาน
๏ สยงฉาบจรุบแฉ่งแส้	เซงหู
กลองตุ๊กตุ๊กปูนปาน	ปทัดเพลี้ย
คนล้อมหมู่หมู่ดู	อเนกแน่น
ผู้ใหญ่เด็กย้ววเยี้ย	คล่ำไป
/*102๏ ถึงเกยแตรเป่าซ้อง	สยงผสาน
แตรฝร่งงสน่นนไพ	เราะห์ก้อง
เครื่องเล่นก็บนนดาล	นยรนาท
พิณพาทย์คาดฆ้องซ้อง	ประดงง
๏ ทยบเกยรับเจ้าจาก	ราชยาน กงแฮ
นางรับพระกรรวงง	รยบร้อย
ยูรยาตรบาททางลาน	ปรางมาศ
ขึ้นที่นั่งคล้อยคล้อย	สู่สงฆ์
๏ คนดูดื่นดาษท้อง	ถนนใน แน่นแฮ
ล้อมเครื่องเล่นเปนวง	กลุ่มกลุ้ม
ยืนน่งงต่างเดอรไป	มาคล่ำ คลาแฮ
จูงลูกหลานบ้างอุ้ม	ไขว่พนน
๏ คนสวยผมแสกไม้	ผจงสอย
ขิพึ่งยืดหยาดน้ำมนน	ลูบไล้
กนนหน้าเก็บเปนรอย	วงรยบ
คัดเชอดผมท้ายให้	อ่อนปลาย
/*103๏ นุ่งผ้าขัดใหม่โง้ง	เงายับ
สี่หล่ยมขาวม้าลาย	ล่ยนย้อม
จำปาแก่คำทับ	แดงฉาด
พาหมู่พวกพ้องพร้อม	กรีดกรอ
๏ หน้าไหนหมดจดเข้า	เคาะแคะ
จับคู่เดอรคู่คลอ	หลีกเร้น
พูดเล่นประเหลาะประแหละ	โลมลูบ
ชอบรกกชกกชู้เหล้น	ก่ยงจริง
๏ บางรายออกหน้าเช่น	ผววเมีย
เนาน่งงเฝ้าแอบอิง	อ่อยอ้อน
ตามผววติดคลอเคลีย	ไป่ห่าง
ได้เครื่องใช้แก้ร้อน	กระเษม
๏ พวกผู้ดีหาที่ได้	เสื่อปู
ต่างชื่นชมปรีดิ์เปรม	ท่ววหน้า
พี่น้องลูกหลานพรู	ตามติด มาแฮ
ท้งงพรรคพวกพ้องข้า	เนื่องนอง
/*104๏ ผู้ใหญ่ใส่แว่นจ้อง	จักชม
ดูแห่ดูเจ้ามอง	โน่นนี้
องค์น้นนแน่งามสม	นี่ขัด ไปนา
ติจุกจิกจู้จี้	บ่นพลาง
๏ คนวิ่งตามแห่ซ้อง	กรูกรยว
ลัดลอดดูทวนทาง	อิกเหล้า
ดูท่ววท่ยวเดอรทยว	ขึ้นล่อง ดูนา
สิ้นกระบวนแห่ห้อมเข้า	เบิ่งงาน
๏ สวดมนต์จบเสร็จต้งง	ขบวน กลับแฮ
การแห่เล่นงานปาน	ก่อนน้นน
แจกเงอนตรวจจำนวน	เกณฑ์แห่
ตามลดหล่นนช้นนช้นน	ช่ววดี
๏ สามวันต้งงสวดซ้อง	พุทธมนต์
โดยขนบธรรมเนียมมี	ก่อนแล้ว
ถึงวนนสวัสดิมงคล	ศุภฤกษ์
ยามอรุณเรื้องแผ้ว	นภา
/*105๏ แต่โดยรถเยศท้อง	ถนนใน
สู่ดุสิดาปรา	สาทแพร้ว
ดลฤกษ์ล่นนฆ้องไชย	พิณพาทย์
ทรงจรดกรรไกรแล้ว	เสร็จเข้าที่สรง
๏ น้ำหล่งงจากปากท้งง	สี่สัตว ซ่าแฮ
เหล่าพระขัติยวงษ์	ใหญ่ห้อม
รดน้ำจเรอญสวัสดิ์	ทกพระ องค์นา
พราหมณ์พร่งงสงงข์พร้อมน้อม	อ่วยผล
๏ เสร็จสรงปลงปล่ยนเปลื้อง	เครื่องทรง
ห่มตาดห่มครุยยล	พร่างพร้อย
ถวายเครื่องปริกขารสงฆ์	นาเนก เนืองนา
สงฆดิเรกแล้วคล้อย	แหล่งสถาน
๏ ยามร้อนเร่งรัดให้	แต่งองค์ เจ้าแฮ
ภูษิตทรงดวงมาลย์	รักร้อย
กญญจุกอย่างเทศทรง	ขนบย่ยง อย่างนา
ทรงสอดสอิ้งสร้อย	สูตรสาย
/*106๏ พระนวมเนาวรัตนเรื้อง	มณี สวมแฮ
เข็มขัดเจียรบดดลาย	มลิเลื้อย
มาลายอดราชาวดี	หุ้มตาด
ขนกรวิกฟ้ยมเฟื้อย	ฟ่องลม
๏ แห่กลับสยงกึกก้อง	โกลา หลแฮ
แสงพระสริยรงม	ผ่าวร้อน
ถึงเกยขบวนคลา	คืนกลับ
โขลนเร่งเตือนต้อนเต้า	ออกทวาร
๏ ยามเย็นสุริยเยื้อง	ยอแสง
สมโภชบนไพศา	ที่น่งงเจ้า
ต้งงปล่ยนขบวนแปลง	ทวนกลับ มานา
ขบวนแห่แพร่พร้อมเข้า	ขนัดกรม
๏ เจ้าแต่งอย่างเช่นเช้า	ทร มา ลาแฮ
ทรงเซื่อจีบปลิวลม	ฟ่องเฟื้อย
เครื่องสมโภชนาน	พร้อมหมด
พิณพาทย์ปี่แจ้วเจื้อย	แจ่มสยง
/*107๏ ชีพ่อจุดแว่นให้	ส่งวยน วงนา
พระประยูรวงษ์รยง	รอบล้อม
ห้ารอบครบดับทยน	จุรณกระแจะ เจิมนา
นาฬิกนำน้ำน้อม	อ่วยไชย
๏ พระสงงข์หล่งงรดแล้ว	ทรงเจิม ท่ววนา
เสร็จกลับจากไพศาล	แห่ห้อม
โดยท้องรัถยาเดิม	ประทับที่ เก่านา
เกณฑ์แห่มาล้อมพร้อม	แจกเงิน
๏ ท้าวนางไตรตรวจถ้วน	ทกพนัก งานแฮ
สรรพกิจบได้เลิน	เล่อแท้
ฝ่ายในก็พร้อมพรัก	ข้าราช การนา
ต้งงแต่วนนต้นแล้	ตลอดงาน
๏ สี่คืนดำรัสให้	มีลคร หญิงนา
ของพระอินทรเทพวาร	หนึ่งงิ้ว
สองวนนที่ฦๅขจร	ข่าวเออก อื้อแฮ
ราชสุภาวดีต้งงติ้ว	กวดตบึง
/*108๏ ซ้อมหัดซัดส่ายถ้า	ทีรำ รยบแฮ
พิณพาทย์ฟาดกลองตึง	ตึกก้อง
เจรจาฉะถ้อยคำ	ติดตลก เล่นนา
ลูกคู่รับก้องร้อง	สน่นนดงง
๏ วนนหนึ่งให้เหล้นเรื่อง	จนนทวงษ์
สมมัจฉาในวงง	หลับคู้
น่งงเพ้อว่าอยู่ดง	พูดพร่ำ พรูแฮ
เขาจับมัดอ้อนอู้	ออกมา
๏ สยงร้องรยกเจ้ามัจ	ฉาเอย
เขามัดแน่นตรึงตรา	อกจ้งง
กลใดแม่เลยเฉย	ไป่ช่วย พี่นา
ขอโทษพี่ไว้คร้งง	เถอดรา
๏ มัจฉาขอโทษท้าว	หัศรงง ษีนา
ร้องแกรกแกรกน้ำตา	ปยกหน้า
ตุบตับเต้นตึงตงง	โกรธฟอด ฟุ้งแฮ
ลูกร้องไห้จ้าจ้า	วิ่งวน
/*109๏ วนนสองเล่นงิ้วเรื่อง	สามก๊ก
หญิงเล่นเช่นชายกล	เจ๊กแท้
ขงเบ้งกับโลซก	ลวงแต่ง กลนา
ลูกธนูมาแก้เปลื้อง	ผิดตวว
๏ สยงหญิงร่ำร้องสอด	ซอผสาน เพราะนา
บ้างก็ร่ำต๊อกรวว	ฬ่อม้า
แฉ่งฉาวฉาบกงงวาน	ก้องโสตร ซ่าแฮ
ปล่ยนชุดเชอดป้ายท้า	เรื่องความ
๏ วนนสามสนุกนิ์ล้น	เหลือหลาย
เล่นเรื่องเจ้าพลายงาม	กลับบ้าน
แต่งงานท่านพระนาย	ล้ยงเล่า กนนแฮ
ขุนโหม่งทำหน้าด้าน	หยอกเมีย
๏ ฉวยกระโถนขึ้นครอบไว้	บนกระบาน ตนแฮ
กวักรยกวนนทองเคลีย	คู่เคล้า
ตววพี่ทยบหณุมาน	โลมลูบ นะแม่
ทำท่าโลมเล้าเข้า	ซ่านเซ
/*110๏ พวกขุนนางต่างแซ่ซ้อง	เสสรวล
ลูกโกรธเข้าต่อยเป๋	ป่นนขว้ำ
ล้มแน่นิ่งครางครวญ	เต็มบอบ แล้วแม่
บ่าวไพร่เตะต่อยซ้ำ	ตบตี
๏ คนดูฮาล่นนก้อง	เออกเกรอก กนนนา
หญิงเล่นเปนอย่างดี	เก่งกร้าว
ทำเมาถลากเถลอก	เซซวด เหมือนแฮ
ยามโกรธส่นนท้าวท้าว	ท่ววสกนธ์
๏ วนนสี่น้นนให้เล่น	เรื่องเงาะ
เมื่อพระอินทร์ยกพล	รอบล้อม
ชวนเขยเล่นคลีเดาะ	พนนนริบ เมืองเฮย
ท้าวพ่อพูดซ้ำซ้อม	ลูกเขย
๏ เต็มตื่นตกประหม่าเท้ง	ตววตูม ทอดแฮ
ทำงกงกเงยเงย	พูดเพ้อ
บัดเดี๋ยวกลับน่งงภูม	อวดลูก โผงพ่อ
แม้นว่าหนุ่มแล้วเน้อ	อยากลอง
/*111๏ เขยใหญ่ใจเก่งกล้า	ออกตี ก่อนแฮ
คว้าผิดคว้าเปล่าคนอง	ปากโป้ง
ปล่ยนกนนแต่คนละที	เปล่าหมด
ร้องรับแพ้โก้งโค้ง	กราบตีน
๏ สามนต์ลุกโลดร้อง	เขยยาย ทำพี่
ถลากเถลือกป่ายปีน	วุ่นว้า
เจ้าช่วยพี่เถอดตาย	เปนแน่ แล้วแม่
ไปบอกเงาะบ้าซี้	แม่ไป
๏ มณฑาน่งงค้อนควัก	ขวับขวับ
ลุกเลื่อนลงกระไดพลาง	เยาะเย้ย
ถึงที่กระท่อมทับ	รยกเงาะ แม่เฮย
ไหนแม่รจนาเอ้ย	อยู่ฤ้ๅอยู่ไหน
๏ รจนาเชอญแม่ขึ้น	บนทับ แล้วแฮ
เงาะเก็บผักที่ใน	ไร่ให้
สิ่งใดก็รับรับ	แม่ชอบ แม่ชอบ
ยอลูกโลมเล้าไล้	แม่นา
/*112๏ เจ้าเงาะถอดรูปแล้ว	งามเหมาะ จริงพ่อ
ตะโกนเรียกมาท่านตา	นี่แน้
ดูเถิดอย่านิ่งเหนาะ	มานี่ เทอญพ่อ
ลูกช่างงามแท้แท้	พ่อคุณ
๏ สามนต์ขี่ช้างน่งง	นินทา เมียแฮ
ยายนี่ดูชุลมุน	เกือบบ้า
ซงงตายย่างขึ้นเคหา	เห็นเงาะ
งามพ่อเขยแก้วข้า	ใช่ยาย
๏ ถยงเทลาะเกาะแกะก้อง	ชิงกนน กอดแฮ
จูบฟอดฟอดสบาย	พูดจ้อ
สงงข์เล่าเรื่องเก่าอนน	แปลงปล่ยน มานา
ยิ้มย่องร้องอ้ออ้อ	อ่ออือ
๏ ทกตววทำท่าเข้ม	แขงขนน
ดีแต่ตีนตลอดมือ	สุดหน้า
ล้วนเล่นตลกขยนน	ทกสิ่ง จริงพ่อ
ช่างหัดฝึกซ้อมกล้า	น่าชม
/*113๏ สยงฮาซ้อนซ้อนล่นน	อลเวง วงงแฮ
บทบาทสนิทสนม	สุดพร้อง
คนดูอยู่ครืนเครง	ไป่ลด เลยพ่อ
รุ่งก็รุ่งเฝ้าจ้อง	จักดู
๏ เลอกแล้วกลับรื้อเล่า	จักมี อิกนา
วางกิจวางการธูร์	ปลดสิ้น
ครบถ้วนสี่ราตรี	การเลอก หมดแฮ
บ้างก็คิดข้างดิ้น	ด่วนใจ
๏ การนี้เนืองนิตย์ท้ยร	ทกขวบ ปีนา
ก่อนพิธีตรุศใน	เมื่อน้นน
รีบต้งงก่อนการจวบ	เสด็จนอก ประเทศนา
เปนขนบต้งงหม้นน	สืบมา
๏ เดือนสี่ไป่เสด็จย้งง	ยงงกรุง เทพนา
สู่เขตรอินเดียชวา	ทวิคร้งง
จิตรมาศกลับคืนผดุง	แผ่นภพ สยมเฮย
การแห่จึ่งต้องต้งง	ก่อนกาล
/*114๏ ซึ่งดำริห์นี้เพราะ	ทราบธรรม นยมนา
พระราชธิดากุมาร	ก่อนน้นน
ทกองค์ก็โสกนนต์	พิธีตรุศ สิ้นแฮ
แห่มากพึ่งต้งงช้นน	ผ่ายหลงง
๏ แห่ใหญ่ยลยากด้วย	ไพร่พล นักนา
ปีละหลายองค์ประดงง	มากไซ้
จึ่งยักอย่างละกล	กาลก่อน ไซ้นา
ผดุงพระญาติไท้ให้	รุ่งเรือง
๏ สรวมสิ่งสวัสดิล้ำ	จงมี เทอญนา
ไข้ขาดข้อเข็ญเคือง	ขุ่นข้อง
เจรอญรักร่วมสามคี	รศผูก พนนพ่อ
ร่วมรักพี่น้องพ้อง	เกิดผล
ร่าย๏ จบยุบลรำพรรณ การโสกนนต์ฝ่ายใน แต่งโดยใจจงรัก จักใคร่คิดลองทำ ล้วนแต่คำเล่นเล่น บเปนเช่นเปนการ ฟงงพิศดารยาวเฟื้อย เหลวเลื้อยเจื้อยบเปนอนน ดุจเฉกฉนนผลไม้ ปอกเนื้อได้ปลิดทิ้ง คว่าง/*115เม็ดกลิ้งบเลือก เก็บแต่เปลือกเปนกอง แล้วร้อยกรองเชือกพวน ควรใครยลติเตียน เปนแรกพยรลองสนุกนิ์ ขัดกักกุกรอบข้าง บเว้นหว่างการงาน ปราชยลสาส์นเสาวนิต ข้อใดผิดจงเตอม เสอมส่งเรื่องจงเพราะ เพื่อเสนาะเสาวนาน อยู่ตราบกาลผ่ายหน้า ข้อพยรรยนคิดข้า ขนบนี้อย่าสูญ สิ้นนา.
๏ โสกนนต์แต่งเล่นล้วน	เหลวไหล เสร็จแฮ
มิคสิรมาศพฤหัศใน	เมื่อน้นน
ทวาทศสุกรปักษ์ไพ	บูลย์แจ่ม จันทร์เฮย
ปีวอกสามวนนข้นน	ขาดบ้างระหว่างทำ
๏ จบ พิพิธมาเลศอ้าง	ออกนาม โคลงนา
บ รมราชนิพนธ์ความ	เรื่องนี้
ริ เริ่มแต่โดยตาม	อำเภอหนุ่ม นาพ่อ
บูรณ บทบรรยายชี้	เลชื่อด้นนเสร็จแสดง.
พระราชนิพนธ์ โคลงนิราศท้าวสุภัติการภักดี (นาก)
/*117ร่าย๏ ศรีศรีศุภสวัสดิ์ พิพัฒนภูลเพิ่ม เริ่มเรื่องรังสฤษดิสาร จากสถานราชธานี โดยพระภูบดีผ่านเกล้า เจ้าจอมภพเสด็จดล ด้าวกาญจนบุรี ตามวิถีสถลมารค จากจวบกลับคืนกรุง ผดุงอยุทธเยศหล้า สนุกพ่างแผ่นฟ้า ฟากโพ้นดุจกัน แลแฮ.
๏ เขตรขัณฑ์อยุทธเยศล้ำ	เลอสถาน
เสพศุขกระเษมสานต์	เสื่อมเศร้า
สมบัติบริบูรณ์บาน	ใจราษ ฎรแฮ
สรรพสิ่งสินค้าเข้า	ออกอ้างเหลือตรา
๏ นานาประเทศค้า	ของขาย
แพตึกสินค้าราย	เนื่องแหน้น
สถลมารคสะอาดทราย	โรยเรียบ
เรือเล็กเรือไฟแหล้น	ฝ่ายน้ำอึงอล
/*118๏ ดลเดือนมาฆมาศสิ้น	วัสสันต์
เสด็จแดนพนมวัน	ป่ากว้าง
ชมพฤกษอรัญบรร	พตใหญ่ น้อยแฮ
สนั่นพยุหม้าช้าง	เพียบพื้นภูวดล
๏ แถลงปางบำราศเจ้า	จากเวียง
แสนเสนาะสำเนียง	นุชพร้อง
หนักทรวงพี่หนักเพียง	เทคว่ำ ลงแม่
จำจิตรจำละน้อง	นาฎไว้เนาวัง
๏ เสียดายขนิษฐน้อย	นงพาน พี่เฮย
งามดั่งดวงกุสุมาลย์	คลี่คล้อย
ละนุชแม่เนาสถาน	แต่เอ่ องค์แฮ
ชายเฉียดหญิงชิดน้อย	หนึ่งซ้ำเสียใจ
๏ โฉมแม่จักฝากไว้	แห่งใด ดีนา
ฝากกับใครฤๅใคร	จักเว้น
ฟ้าดินพี่ตรวจไตร	ดูหมด มาแม่
โฉมแม่ชอบแต่เร้น	อยู่ห้องนฤพาน
/*119๏ โลมลานุชนาฏแล้ว	จักลา แม่นา
จงอย่าแสนโศกา	ใฝ่ไข้
ไป่นานกี่เดือนตรา	มาสู่ แม่แม่
ขอเทพรักษน้องไว้	ตราบข้าคืนคง
๏ ยกย่างห่างกึ่งก้าว	ดำเนิน
ดุจบ่วงคล้องบาทเดิน	ไป่ได้
ริ้วริ้วจิตรพันเอิน	อ่อนอก แลแม่
ร้อนกระมลหม่นไหม้	จากหน้าเหลียวหลัง
๏ เหลียวเห็นสายสวาดิเจ้า	ตามมา ส่งแฮ
ดั่งจะทอดกายา	ล่มล้ม
น้ำตาบ่ขาดตา	ไหลหลั่ง ลงแม่
กลืนกล้ำน้ำเนตรก้ม	ภักตรเต้าดำเนิน
๏ ย่างลงนาเวศว้า	หวั่นสมร แม่เฮย
แลบ่พบภักตร์ถอน	จิตรท้อ
รุ่มรุ่มจิตรรอนรอน	เรือแล่น มานา
เฉกดั่งน้ำร้อยหม้อ	ติดต้มกลางทรวง
/*120๏ อรุณอาราเมศแม้น	อันใด ดีฤๅ
คือสุริยอุไทย	เถือกฟ้า
แสงแดดส่งแสงใส	เสมอโอษฐ แม่นา
ปากแม่แดงดูหน้า	แม่หน้าเอนดู
๏ กัลยาณมิตรอ้าง	อาราม พระนา
เสมอมิตรเราสองงาม	เงื่อนพร้อง
เรียมคิดคู่ครองความ	สุจริต นาแม่
น้องรักพี่รักน้อง	เล่ห์เพี้ยงอาราม
๏ ร้านแพแลเพียบล้วน	ของขาย
โหมดเทศตาดทองพราย	เพริศพร้อย
รฦกสีสไบสาย	สมรมิ่ง
ตาดนอกซับสุกย้อย	สอดซ้อนชมพู
๏ วัดยานนาเวศล้ำ	เรือกล
พาพระโพธิสัตวดล	ฝั่งแล้ว
วานเวียนประเวศวน	กลับหน่อย เรือเฮย
เรือช่วยเร็วรับแก้ว	เนตรน้องตามมา
/*121๏ บ้านชาวยุโรปล้วน	ตึกราย เรียบแฮ
เป็นระยะริมชาย	ฝั่งน้ำ
บางแห่งก็ห้างขาย	ของมาก มีนา
ชุมประชาชนกล้ำ	กลุ่มซื้อสับสน
๏ นพคุณอาวาศใกล้	ชลธาร
งามแต่ชื่อแลชาน	รกเรื้อ
อ้าโฉมแม่ดวงมาลย์	นพมาศ กูเฮย
ผุดผาดผ่องผิวเนื้อ	แม่แม้นนพคุณ
๏ บัดเดี๋ยวบรรลุด้าว	ดาวคะนอง
นั่งนิ่งคะเนตรอง	เรื่องนี้
เรือเร็วยิ่งม้าผยอง	พยศย่าง ใหญ่แฮ
ลอยลิ่วลิ่วแล่นลี้	ล่วงพ้นดาวคะนอง
๏ บางฅอแหลมเล่ห์เสี้ยม	นามบาง
เสมอเซี่ยมเสียบอุรพางค์	พี่ข้อง
ยามค่ำพี่ลานาง	นุชพร่ำ สั่งแฮ
แหลมรฦกคำน้อง	ซาบส้านเสียวกระสัน
/*122๏ เรือไฟใช้จักรคว้าง	คือปาน ลมเฮย
ถึงสมุทรปราการ	ปากน้ำ
พระสมุทเจดียสถาน	ที่นมัส การแฮ
ขอเดชพระช่วยค้ำ	คู่ข้าคืนครอง
๏ ป้อมเสือซ่อนเล็บใกล้	ชลธาร
สำหรับดัษกรการ	ศึกสู้
ซ่อนฤทธิกำแหงหาญ	เสมอซ่อน รักนา
ซ่อนรักลักซ่อนชู้	พี่ช้ำใจตาย
๏ หลังเต่าบ่เติ่งตั้ง	กลางชล
ฤๅเต่าเที่ยวซุกซน	หลบลี้
เต่าเอยฝากนุสนธิ์	แก่เต่า ไว้นา
เต่าแม่มาทางนี้	เต่าเต้านำจร
๏ เรือออกปากอ่าวอ้าง	ว้างใจ จริงนอ
แลลิ่วทิวไม้ไกล	ฝั่งแล้ว
เห็นเรือนตะเกียงใน	อรรณพ
เรือแล่นเลยแคล้วแคล้ว	คลาดคล้อยโดยทาง
/*123๏ บัดดลเรือติดตื้น	กลางดอน
กรรมพิบัติจำนอน	นอกนั้น
ทุกข์ทับหทัยถอน	ทนเทวศ
เรือติดจิตรวนอั้น	ห่วงหน้าไกลหลัง
๏ รอน ๆ สุริยเยื้อง	สายันห์
เรื่อ ๆ รัศมีจันทร์	แจ่มฟ้า
ราย ๆ พระพายผัน	พัดเมฆ หมดเฮย
เรื่อย ๆ ดาเรศกล้า	เคลื่อนคล้อยลอยโพยม
๏ ดวงดาวราวเนตรน้อง	นงค์พงา พี่เอย
ภักตร์เทียบดวงจันทรา	จิ่มลิ้ม
ขนงเปรียบอ่าวคงคา	กันเรียบ เสมอฤๅ
โฉมแม่งามยั่วยิ้ม	ยิ่งแย้มอัปศร
๏ หอมกลิ่นการเกดทั้ง	วรองค์ อ่อนเอย
เนื้อสนิทนวลผจง	เจิดหล้า
งามจริตระทวยทรง	เสาวภาค พี่เอย
เนื้ออุ่นยามหนาวหน้า	เร่าร้อนผ่อนเย็น
/*124๏ ลมทเลพัดผ่าวต้อง	สกลกาย
ผ้าห่มฤๅห่อนหาย	สั่นสท้าน
เนื้อนิ้วกิ่งก้อยสาย	สุดสวาดิ
แม้นพยุร้อยด้าน	ดีดนิ้วเดียวหาย
๏ เคยสายสมรแนบเนื้อ	แนมนอน
พลางพี่ตระกองกร	กอดเกี้ยว
ยามค่ำร่ำอ่านกลอน	ฉันทกาพย์ โคลงแฮ
พลางพี่ลอดแล่นเลี้ยว	ไขว่คว้าในเชิง
๏ ปานนี้นาเรศรั้ง	แรมวัง
จักหลับฤๅเยาวยัง	นั่งเหล้น
จากแม่มาอยู่หลัง	จักเงียบ เหงานา
ละที่เคยขาดเว้น	ค่ำเช้าคอยหา
๏ จากมาแม่นแม้นว่า	ตัวตาย
ใจบ่อยู่กับกาย	แยกไว้
เร่าร้อนธุรนราย	ฤๅหลับ เลยแม่
หนาวแต่นอกในไหม้	หม่นเศร้าทรวงสลาย
/*125๏ ย่ำรุ่งสุริเยศขึ้น	พ้นชล
ฟื้นจากนิทรามน	มืดหน้า
ลุกยืนก็เวียนวน	จักคว่ำ ลงแฮ
เรือก็โคลงเคลงคว้า	เชือกได้เดินเซ
๏ นั่งชมบ่ได้เพราะ	คลื่นเหียน
ยินแต่เสียงอาเจียน	กึกก้อง
นอนนิ่งก็วิงเวียน	ค่อยสร่าง
พลางพี่เอกเขนกจ้อง	จักชี้ชมปลา
๏ เห็นโป๊ะปักเรียบรั้ว	ล้อมปลา
ปลาบ่รู้ตัวมา	ติดหมั้น
เฉกโฉมวนิดา	งามเงื่อน โป๊ะแฮ
ชายเฉียดชักติดอั้น	อัดกล้ำจำตาย
๏ ปลาวาฬวนว่ายค้าง	ดอนทราย
กระดิกกระเดือกกาย	ขัดข้อง
ดุจพี่จากนุชวาย	สวาดิแม่ มาแม่
ดาลระด่าวดิ้นร้อง	เรียกเจ้าในใจ
/*126๏ เรือมาน้ำฦกได้	สามวา เศษแฮ
เห็นแต่ฟ้ากับชลา	ฝั่งบ้าง
งูเงือกเต่าปูปลา	บ่ผุด พบเลย
แต่จะคอยชมค้าง	เช่นค้างชมนาง
๏ จำจากพรากพลัดเจ้า	มาคืน หนึ่งรา
ช้อนตักเข้าเต็มกลืน	ติดแค้น
เจ็บจิตรแต่จำขืน	กลืนกลับ ลงแฮ
ลมปะทะสะท้อนแหน้น	คั่งแค้นกลืนคลาย
๏ คิดวันเรียมจากเจ้า	จักลา มานา
ทอดแต่ดวงไนยนา	บอกร้อน
จะสั่งออกวาจา	จวนแก่ แล้วแม่
กลัวพวกสาวจักข้อน	แคะไค้คำคม
๏ พอสายสุริเยศแล้ว	ลุถึง
ปากอ่าวแม่กลองอึง	แซ่ซ้อง
เจ็บจิตรดังปืนยึง	ยันอก กูเอย
บ่ตลอดเลยต้อง	ยักย้ายลำเรือ
/*127๏ ชาวบ้านปากอ่าวตั้ง	ทำปลา
สาวแก่เด็กเล็กมา	กลาดกลุ้ม
อายอบสบนาสา	เหม็นโฉ่
หน้าดั่งเนื้อติ่งตุ้ม	ติดก้อยเท้านาง
๏ เยียมามาลุแล้ว	อัมพวา
ตาสอดลอดแลหา	แห่งหั้น
วัดอัมพวนา	รามราช วังแฮ
ขอพระเดชพระกางกั้น	เกษพ้นไภยขษัย
๏ ราชบุรีใดราชได้	แรมวัง นี้นา
ไยบ่ยลสนมยัง	อยู่บ้าง
ชะรอยราชแต่ปางหลัง	จักพราก มาฤๅ
ราชนิราศแรมร้าง	ร่วมรู้ใจเรียม
๏ หยุดยั้งยังท่าขึ้น	แรมเมือง
สามราษราตรีเคือง	สวาดิไหม้
ทุกข์ทับบ่ประเทือง	คลายคลี่ เลยนา
เดินเที่ยวชมไม้ไหล้	ผักหญ้าสารพัน
/*128๏ ยอแสงสุริเยศเยื้อง	เวหา
ยามพระลบสนธยา	คล่ำคล้อย
เห็นจันทร์แจ่มนภา	พ้นเมฆ มาฤๅ
คิดว่านวลน้องน้อย	นาฎเจ้าตามเรียม
๏ ดวงเดือนเหมือนภักตร์แก้ว	กลอยกระมล
ใจอยู่วังแต่ตน	ห่างร้าง
ดาวดาษดื่นนภดล	ดวงเด่น
แม้แม่มาแนบข้าง	จักชี้ชวนชม
๏ หมู่หนึ่งนักขัตรขึ้น	เปนปฐม
ชื่ออัศวนีนิยม	เยี่ยงไว้
เชยดาวพี่ขาดชม	โฉมชื่น เชยแม่
ดาวแค่งม้าจงได้	รับน้องมาเร็ว
๏ ฤกษ์สองดาวก้อนเซ่า	ภรณี นามแฮ
หรุบรู่ดูรัศมี	หม่นเศร้า
หมองเหมือนพี่ไกลศรี	เสาวลักษณ์
จำจากพรากพลัดเจ้า	พี่ช้ำใจหมอง
/*129๏ ฤกษ์สามนามออกอ้าง	กฤติกา
ลูกไก่เป็นกลุ่มมา	พรั่งพร้อม
เรียมไกลวนิดา	ดวงสวาดิ เดียวนา
พลไพร่นับพันห้อม	พี่เพี้ยงมาเดียว
๏ จมูกม้าฤกษ์สี่นั้น	โรหินี
ดูเด่นดวงแดงสี	สดล้ำ
คะนึงนุชพี่โศกี	ทุกค่ำ คืนแม่
สองเนตรแดงคล้ำช้ำ	แม่นแม้นโรหินี
๏ มฤคเศียรคำรบห้า	ดาวหัว เนื้อเฮย
ชรมุกชรมนมัว	หริบหรี้
จากวังก็แต่ตัว	ใจติด ห่วงนา
ร้างรักบรู้กี้	เมื่อไซ้จักสม
๏ ฤกษ์ฉัฐอัทรเรื้อง	นภา ดลเอย
ปลิวลิ่วตามดารา	เต่าเต้า
ใจเรียมว่ายเวหา	หานุช แลแม่
แม่จักศุขฤๅเศร้า	อยู่ห้องหนหลัง
/*130๏ บุนัพพัสดุ์สัตฤกษ์พร้อย	ดวงเพรา พรายนา
แลเล่ห์ลำสำเภา	ลิ่วคว้าง
สำเภาจักพาเยาว์	มิ่งแม่ มาฤๅ
คอยยิ่งคอยเปล่าค้าง	คิดค้างคอยหาย
๏ ฤกษ์แปดไป่แจ่มแจ้ง	มัวมน
นามบุษยดอกบัวกล	กล่าวไว้
หวนคิดคู่ยุคล	บัวมาศ แม่เฮย
ยามพี่ไกลกลิ่นไซ้	จักช้าดีไฉน
๏ อัศเลศเนาวฤกษ์เต้า	ตามบัว มาฤๅ
เยียวว่าปูวิ่งรัว	ไล่ไคล้
บัวเอยจุ่งเกลียดกลัว	ปูลอบ ดมนา
บัวอย่าน้อมก้านให้	เหล่าเปี้ยวปูหอย
๏ มาฆฤกษ์สิบนี้	พานร
ฤๅทหารรามรอน	ราพร้าย
วานพาพี่เหาะจร	สมสู่ แม่แล
ดาวบ่พาผาดผ้าย	ใช่เชื้อหณุมาน
/*131๏ บุรพผคุณฤกษ์ไซ้	เอกา ทศเอย
คำเก่าเรียกสืบมา	แรดผู้
รอยแรดฤทธิเรืองพา	หนพระ เพลิงฤๅ
ร้อนรักเกรงแรดรู้	เรื่องร้อนรนใจ
๏ อุตรผลฤกษ์นี้ที่	สิบสอง
นางแรดตามคู่ปอง	ชื่นชู้
พี่ร้างฤแม่ตรอง	ตรึกเคียด พี่ฤๅ
จึ่งไม่ตามมาสู้	นิ่งแค้นอยู่วัง
๏ สิบสามนามหัดถอ้าง	ฝ่าหัดถ์
ไพโรจเรืองจำรัส	รุ่งเร้า
เรียมต้องหัดถ์แม่ปัด	หัดถ์พี่
คิดบ่ลืมหัดถ์เจ้า	หัดถ์คว้าหาหาย
๏ สิบสี่สีเพริศแพร้ว	พรายหาว หนแฮ
ฤกษจิตรคือดวงดาว	ต่อมน้ำ
จิตรพี่เยือกเย็นหนาว	นึกแนบ นุชนา
ชลชุ่มเต็มเนตรซ้ำ	เพียบเพี้ยงตุ่มชล
/*132๏ เบญจรัศสวัสดิแก้ว	ชัชวาล
พิศพ่างดวงประพาฬ	แจ่มจ้า
โฉมน้องติดเนตรปาน	มณีเนตร เรียมฤๅ
ไกลกว่าไกลนึกหน้า	อ่อนเว้นเห็นโฉม
๏ ไพศาขดาวบ่อน้ำ	โสฬศ
ดาดาษดวงปรากฏ	เกลื่อนกล้ำ
เรียมไกลกลิ่นเสาวรศ	นานเนิ่น แล้วแฮ
บ่อเนตรเต็มชุ่มน้ำ	เช่นน้ำบ่อดาว
๏ อนุราธสิบเจ็ดนี้	ดาวหงอน นาคเอย
กลาดเกลื่อนอัมพรสลอน	กลุ่มกลุ้ม
ร้อนรักพี่ร้อนสมร	เสมอพิศม์ นาคนา
บัดนั่งบัดนอนคลุ้ม	จิตรร้อนรหายหิว
๏ อัฐารัสเชษฐฤกษ์เรื้อง	แสงฉาน
ดาวนาคเผ่นทยานหาญ	เหาะเหล้น
ปานนี้นุชเนาสถาน	คิดพี่ บ้างฤๅ
คิดที่เคยขาดเว้น	ว่างเว้นวายชม
/*133๏ สิบเก้าดาวท้องนาค	นามมูล ฤกษ์แฮ
งามดั่งดวงไพฑูรย์	เทียบแท้
ผิวภักตร์แม่เพ็ญบูรณ์	ใดเปรียบ ได้เลย
พิศเพ่งดาวเดือนแพ้	พ่ายหน้านวลนาง
๏ ฤกษ์ยี่สิบช้างชื่อ	บุรพา สาฬห์แฮ
พลายคชร้างพังคลา	คลาศเต้า
เรียมก็จากขวัญตา	มาเถื่อน
ละแม่เดียวอยู่เหย้า	ขาดเล้าโลมสมร
๏ เอกเพศพังคชเต้า	ตามพลาย มาฤๅ
ชื่ออุตราสาฬห์หมาย	ฤกษ์ไว้
เหลียวหาห่อนเห็นสาย	สวาดิพี่ ตามเลย
ก้มภักตร์ตรมอกไหม้	นึกหน้าอายคเชนทร์
๏ อุภาพิศชี้ชื่อ	สาวัณ
ดาวหลักไชยใครสรร	เศกไว้
โรครักสลักยัน	ตรึงแน่น ทรวงนา
ถอนบ่ได้กลับได้	แต่ร้อนรนกระสัน
/*134๏ ไตรพิศชนิดนี้	ดาวกา
บินร่อนมาเวลา	ดึกแล้ว
นำข่าวขนิษฐนา	รีรัตน์ มาฤ
กาบ่บอกข่าวแก้ว	พี่ได้สักคำ
๏ จตุเพศสัตพิศแม้น	มังกร
แผลงฤทธิ์เผ่นอัมพร	แล่นเลี้ยว
คิดเคยแอบองค์อร	อุ่นอก
กรพี่เคยตระกองเกี้ยว	กอดแก้วกับสกนธ์
๏ ปัญจเพศบุรพภัทรพ้น	หาวหน มาแฮ
คือพิดานบังบน	บดฟ้า
รันทดระทวยทน	เทวศร่ำ รักแม่
ลมว่าวผ่าวพัดกล้า	นึกน้องอนาถหนาว
๏ เพดานลำดับด้าว	อุตรา ภัทรฤๅ
ยี่สิบหกฤกษ์มา	ล่วงแล้ว
หวิวหวิวประวิงผวา	พะวงหวั่น ใจนา
ไก่ป่าขันแจ้วแจ้ว	หวาดว้าทรวงเสียว
/*135๏ สัปตาพิศสิ้นฤกษ์	เรวดี ปลานอ
บรรจบจักรราศี	รอบฟ้า
จวนพระสุริยลี	ลาส่อง โลกแฮ
เบิกอุทัยเถือกหล้า	จวบแจ้งปจุสสมัย
๏ คิดไปใจป่วนเพี้ยง	ลอยปลิว
เสียงดุเหว่าแว่วหวิว	หวาดว้า
อ่อนอกระหวยหิว	มึนเมื่อย
หนาวนักนอนคลุมผ้า	สก๊อดกลิ้งหลับไป
๏ ถึงวันกำหนดแล้ว	จักเดิน บกนา
เสียงพวกพลเกรียวเกริน	กู่ก้อง
ตราตรองตระโหมดเหิน	หวนสวาดิ
ไตรตรวจทุกหน้าจ้อง	จบแล้วฤๅเห็น
๏ เดินทางกลางป่ากว้าง	ลำเลมาะ
ถึงทุ่งนามนาเราะ	ราษฎร์รู้
ชื่อนาหากเฉภาะ	คำกล่าว
ฤๅว่าน้องนางสู้	เราะรั้วหาเรียม
/*136๏ ท่าเล่นเห็นท่าเหลี้ยน	แลตลุย
แม้นอยู่กรุงจักกรุย	เกร่ก้อ
พาน้องแม่ฉายฉุย	มาเล่น
มาแต่เดียวนึกท้อ	จากเจ้าหนาวจริง
๏ ถึงช่องเขาทลุเลี้ยว	เลยมา
แลละลิ่วเชิงผา	โหว่โหว้
กระทิงถึกพยัคฆา	เคยสู่ สิงแฮ
เขาทลุโล่งโต้	ตอบด้วยทรวงเรียม
๏ เขาทลุฤาใหญ่เหยี้ยง	อกเรา
กว้างกว่าขอบเขตรเขา	วากวุ้ง
ทุกแทบสัตวร้ายเนา	ในอก
นอนแต่นอนสดุ้ง	ยิ่งร้อยสัตวเดิน
๏ หนองบัวค่ายเก่าตั้ง	แต่เดิม
หวนฤหายชื่นเหิม	อกอั้น
หนองบัวยิ่งมาเติม	แต่โศก
บัวว่าบัวนุชปั้น	เปลี่ยนไว้ให้ชม
/*137๏ สระบัวบงกชช้อย	ชูดวง
บานเบิกเรณูตวง	ร่วงรุ้ง
คิดถันยุคลพวง	มาลาศ กูเอย
หอมระรินกลิ่นฟุ้ง	ซาบเนื้อยังหอม
๏ ฝุ่นทรายปรายประถั้ว	สบสกนธ์
พิศภักตร์พิฦกยล	เยี่ยงงิ้ว
อายแดดแผดเผาลน	กายก่ำ ไหม้นา
โรครักรอบรัดติ้ว	ติดตื้อเต็มเอือม
๏ ท่านางนางนิ่มน้อย	เดินมา นี่ฤๅ
เพื่อจะสรงกายา	ส่างร้อน
เชิญนุชแม่ลินลา	หาพี่ เทอญแม่
คอยบ่เห็นนางข้อน	อกโอ้อาดูร
๏ ห้วยด้วนด่วนจากเจ้า	จำเปน
ห้วยก็ด้วนดุจเห็น	หดห้วน
เห็นห้วยหากคิดเอน	ดูอก ตูนา
กึ่งเด็ดสวาดิด้วน	ขาดด้วยด่วนมา
/*138๏ พนมรักนามแห่งห้วย	ชลธี
รักพี่รักแสนทวี	กว่าฟ้า
จากเจ้าพ่างเพียงชี	พิตรมอด ม้วยแม่
รักช่วยแบ่งรักข้า	ควบด้วยพนมดง
๏ ทับตโกพฤกษชาติชื้น	สูงรหง
เซงแซ่เสียงบุหรง	ร่ำร้อง
นางเก้งระบือดง	ทรายถึก กทิงนา
เสียงพยัคฆ์คำรนก้อง	ปีบเปรี้ยงรงมไพร
๏ ค่ายใหญ่อยู่ใกล้ท่า	นที
ลำแม่พาชีมี	ชื่ออ้าง
น้ำใสสนิทดี	ดูดุจ กรองนา
นึกระกำยามร้าง	ถูกร้อนฤาเย็น
๏ นองเนืองกะเหรี่ยงทั้ง	หญิงชาย
บ่าแบกขนของถวาย	อยู่ซ้อง
โอ่อวดประกวดกาย	ตามเพศ เขานา
เมียลูกหลานพี่น้อง	บ่าวข้าหญิงชาย
/*139๏ สาวสาวเหล่าเกรี่ยงล้วน	สวยสวย
ปักปิ่นเกล้าผมมวย	แช่มช้อย
เงินไพลูกปัดรวย	ร้อยรอบ ฅอนา
ขมิ้นขัดผัดหน้าชม้อย	ม่ายเหลี้ยงเอียงอาย
๏ ขับรำทำเล่นได้	หลายกล
เข้าชิดเฉียดเต็มทน	สาบกู้
เสื้อแสงที่สวมตน	เต็มหยาบ คายนา
พูดอะไรไป่รู้	เรื่องเบื้อเบิ่งฅวาย
๏ เดินทางกลางป่าไม้	ดงดอน
เห็นแต่เต็งรังสลอน	สลับสล้าง
ไผ่รวกรกทางจร	รานกิ่ง ลงแฮ
ปะมะขามป้อมบ้าง	หยุดยั้งเก็บอม
๏ กล้วยไม้ไต่ไม้ค่าง	รัถยา
ส่งกลิ่นตระหลบมา	เฟื่องฟุ้ง
กลกลิ่นขนิษฐนา	รีรัตน์ เรียมเอย
หอมตระหลบอบมุ้ง	รุ่งเช้ายังหอม
/*140๏ ผ้านางนางห้อยคบ	พฤกษา ไว้ฤๅ
คือว่าตากพัตรา	หนุ่มเหน้า
ทองหลางผาดแลมา	แดงดาษ ตานา
คิดว่าซับในเจ้า	แสดพื้นชมพู
๏ ลมชายไม้แผกต้น	เต็งรัง
ใบผลัดร่วงโรยยัง	พ่างพื้น
ยามแรมนิราศวัง	มาเถื่อน
มุ่นหมกอกราชื้น	เช่นไม้รังโรย
๏ ใบไม้รายร่วงพื้น	ปัถพี
จ่อจดเปลวอัคคี	วับไหม้
ดุจจิตรพี่จากศรี	เสาวลักษณ์
เพลิงราคร้อนลวกไส้	สุดสิ้นฉันใด
๏ มขามเตี้ยชาวด่านตั้ง	รักษา
ขามรุ่นร่มสาขา	กิ่งค้อม
พื้นลาดสะอาดตา	ดุจปราบ ไว้แฮ
หญ้าคึ่นปกคลุมล้อม	รอบต้นมขามดง
/*141๏ คิดความยามจากเจ้า	มาเดียว
เห็นสนุกจักเหลียว	เปล่าค้าง
หวั่นหวั่นอุระเสียว	สายสวาดิ พี่เอย
แรมเริศรศรักร้าง	ใคร่กลั้นใจตาย
๏ ถึงท่าตะคร้อครั่น	ครื้นดง
ม้ารถคชเกวียนกง	กึกก้อง
ลงท่าเรียบริมคง	คาแน่น เรือนา
เสียงเรียกเสียงกู่ร้อง	ค่ำเช้ายังอึง
๏ ยินเสียงสุโนคก้อง	กังวาน
ไก่เถื่อนส่งเสียงขาน	เจื่อยแจ้ว
จำจรจากสถาน	ถิ่นที่ นั้นนา
เรือจวบแจวคลาศแคล้ว	เคลื่อนคล้อยโดยทาง
๏ มากลางแม่น้ำเชี่ยว	ชลปรึง ปรี่นา
แจวกระดิกเต็มตึง	ตืดแท้
ดึงดันดุจเรียมดึง	เด็ดสวาดิ มานา
ดึงบ่หลุดเลยแล้	สุดสิ้นแรงโรย
/*142๏ ยามร้อนร้อนยิ่งล้ำ	เหลือทน
ดุจพิศม์อัคคีลน	ลวกไหม้
ร้อนกายฤร้อนกล	เสมอจิตร ร้อนแฮ
ร้อนยิ่งพิศม์ไข้ไข้	ขาดร้อนยังมี
๏ ปรานีนุชนาฎน้อง	เนาสถาน
แม้นว่ามาจักลาน	จิตรชื้น
ชมหาดสะอาดปาน	ปูนเปรียบ ใดเลย
สรงสนานน้ำตื้น	ติดแล้วคงลง
๏ เห็นฝูงมยุเรศฟ้อน	ฟายหาง
ลางหมู่มยุรนวลนาง	แวดล้อม
พิศองค์อัปศรสุรางค์	รายร่วม เรียมนา
ยามเริศไร้นางห้อม	พี่เพี้ยงอายยูง
๏ ริมริมนาเวศล้อม	กลาดำ มากนา
ปลายปีกมีเดือยประจำ	จ่อจ้อง
เจี๊ยบเจี๊ยบจิ๊บจิ๊บทำ	กระดุกกระดิก
ดังจะถามข่าวร้อง	เรียกให้หยุดเรือ
/*143๏ นกตะกรุมสุ่มสุ้มเที่ยว	หาปลา
หัวโม่งเหม่งกายา	เยิ่นเย้อ
ใครมาดสวาดินา	รีรัตน์ เรียมแฮ
ขอจุ่งกลับกลายเก้อ	กากแม้นนกตะกรุม
๏ ฝูงพิหคริมมารคแล้	หลายพรรค์
บ้างร่อนบ้างราผัน	ผาดร้อง
จับไม้ร่ายเรียงรัน	เคล้าคู่ เคียงนา
ดังจะชวนชักน้อง	พี่ยิ้มยามครวญ
๏ บุญใดมาได้เที่ยว	แสนสนุก
ฤๅบาปมาทำทุกข์	โทษให้
จากมาฤมีศุข	สักครู่ เดียวนา
ก่นแต่ไห้เล่าไห้	เล่าล้ำเหลือทน
๏ เรือล่องละลิ่วล้ำ	ตำบล
บรรลุแก่งหลวงยล	ย่านแท้
ชลเชี่ยวฉวางวน	เวียนวิ่ง มานา
หินเกิดเกะกะแก้	กีดกั้งกลางธาร
/*144๏ แก่งเกิดกีดกั้นท่า	ทางจร
อกพี่จากจอมสมร	กว่านั้น
ร้อยแก่งประกับถอน	มาเทียบ เสมอฤๅ
ยังแต่สองกำปั้น	ทุบก้อนแก่งทลาย
๏ หลายคืนหลายค่ำเช้า	ขวบเดือน
เช้าค่ำไป่รูเลือน	เลอะหวุ้น
แสนโศกยิ่งซ้ำเตือน	แต่กลับ แลแม่
มัวมืดจนชรหมุ้น	หมกไหม้หัวใจ
๏ น้ำไหลไหลรีบร้อน	เร็วไป หน่อยนา
เยียล่วงบ่ทันใจ	จอดช้า
เขาตกนี่ตกใด	ดุจตก เรานา
เจ็บดั่งตกเขาห้า	สิบครั้งยังรบม
๏ แควใหญ่ใหญ่ยิ่งด้วย	อันใด
ใหญ่เพราะชลเชี่ยวไหล	กัดกว้าง
เชิญเร็วช่วยพาไคล	คลาล่วง ไปนา
ร่วมพี่รักแรมร้าง	เริศไว้ใครรวม
/*145๏ น้ำไหลจักลากให้	ลอยลง ไปนา
ยังจักแจวขืนคง	คึ่นเหล้า
ถึงกาญจนบุรีตรง	ข้ามฟาก หนึ่งนา
เรือจอดจักชวนเจ้า	ยาตรขึ้นไหนนาง
๏ ครางครวญคร่ำเนตรฉุ้ม	ชลไนย
เที่ยวทุกแห่งหนไหน	ห่อนเว้น
คืนเดือนต่อวันไกล	สวาดิแม่ มาแม่
สั่งแต่นาสิกเฟ้น	ฟกช้ำก่ำแดง
๏ ไฉนแม่ถอดรูปไว้	ในตา พี่ฤๅ
เสียดแซกดวงชีวา	เวี่ยด้วย
จับจิตรพี่จึ่งอา	ดูรคร่ำ ครวญแฮ
จรจากจำม้วยม้วย	มอดแล้วฤๅลืม
๏ หลวงญวนอยู่ถ้ำที่	เงื้อมเขา
เห็นศุขสงัดเหงา	เงียบครึ้ม
ยามยากวิโยคเยาว์	มาเปลี่ยว กายแฮ
คิดจะบวชสวดพรึ้ม	พวกพ้องหลวงญวน
/*146๏ พุตงทางน้ำหน่อย	หนึ่งไหล
ไหลบ่หยุดเย็นใส	เซาะซึ้ง
ซึ้งสุดเสมอไนย	เนตรหลั่ง ไหลแฮ
หลั่งฦกล้นตุ่มขรึ้ง	วิดแล้วยังเหลือ
๏ ไปเขาชนไก่บ้าน	กาญจน์บุรี
ที่อยู่ทองประศรี	สอบเหล้า
ไป่เห็นสักคนมี	อยู่ที่ นั้นนา
มีแต่สิงสัตวเข้า	หยุดยั้งอาไศรย
๏ เที่ยวไปพบแม่น้ำ	ลำตะเพิน
ทางซ้ายข้าศึกเดิน	สู่ด้าว
ตลิงสูงเสมอเนิน	เขาหนึ่ง แลนา
เพียงแต่ยกบาทก้าว	ฝุ่นฟุ้งมัวมน
๏ เรือล่องดูยิ่งช้า	บทัน ใจแฮ
เยียวว่าเหาะได้พลัน	สู่เหย้า
บ่นานบ่เนิ่นวัน	บานเบื่อ นาแม่
เร็วรีบรเห็จเข้า	สู่ห้องหานาง
/*147๏ จากมาหมายมอดม้วย	ฤๅคง คืนเลย
นับแต่รอบสกันด์วง	ทุกครั้ง
จ่อจิตรประจวบจง	เจียนรอบ ปีแม่
ยืนนั่งนอนเดินตั้ง	แต่ร้อนฤๅเสบย
๏ กำสรวญกำสรดสร้อย	เสนหา
แม้จักลงเลขา	ห่อนสิ้น
ร้อยกัลป์กัล์ปเกิดมา	ฤๅร่ำ เขียนแฮ
ร้อยหัดถ์ร้อยโอษฐลิ้น	ลอกไว้ยังเหลือ
๏ ร่ำเรื่องนิราศไห้	หาศรี
ท้าวสุภัติการภักดี	กล่าวอ้าง
แสดงศักดิกระสัตรี	ตรองตริ ทำแฮ
ไร้เพื่อนภิรมย์ร้าง	รักเร้นแรมไกล
๏ ใดใดนิราศเบื้อง	เบาราณ
ล้วนแต่ชาวชายชาญ	แต่งแต้ม
แถลงเลศลักษณโวหาร	หญิงร่ำ รักแฮ
ปวงปราชญ์ไป่ควรแย้ม	เยาะเย้ยยิ้มหยัน
/*148๏ ติดการไป่ว่างเว้น	วันวาร
ดูเครื่องทำการงาน	มากแท้
จักแต่งเรื่องพิสดาร	เหนื่อยนัก นาแม่
เต็มบ่อหร่อป้อแป้	สุดสิ้นแรงโรย
๏ แม้นมีวันมากได้	ตรองทำ
คงจะคิดสู้คำ	เก่าได้
ตกค่ำง่วงงึมงำ	ม่อยหลับ ไปนา
ผีเกียจเข้าสิงไส้	ซึบซื้อเลยลืม