นิราศหนองคาย 2559 v1
ไม่ทราบ
คำนำ
นิราศเป็นรูปแบบของวรรณคดีร้อยกรองที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับการเดินทางจากที่หนึ่งไปยังอีกที่หนึ่ง กวี ผู้แต่งมักพรรณนาการพลัดพรากจากหญิงที่รักสอดแทรก กับสิ่งที่ได้พบเห็นระหว่างทาง สาระที่ปรากฏในวรรณคดีนิราศหลายเรื่องสะท้อนให้เห็นสภาพสังคม วิถีชีวิตความเป็นอยู่ของผู้คนในยุคสมัยที่แต่งเรื่องนั้น วรรณคดีนิราศจึงเป็นเสมือนจดหมายเหตุที่กวีเป็นผู้บันทึก
นิราศหนองคาย นี้ หลวงพัฒนพงศ์ภักดี (ทิม สุขยางค์) แต่งขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คราวที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง (เพ็ง) เป็นแม่ทัพยกไปปราบฮ่อที่เมืองหนองคาย เมื่อพุทธศักราช ๒๔๑๘ โดยเดินทัพทางน้ำจากกรุงเทพฯ แวะขึ้นพักทัพที่เมืองสระบุรี แล้วเดินทัพทางน้ำไปจนถึงแก่งคอยจึงเดินทางบกไปยังเมืองนครราชสีมา ครั้งนั้นหลวงพัฒนพงศ์ภักดีเมื่อครั้งมีบรรดาศักดิ์เป็นขุนพิพิธภักดีร่วมเดินทางไปกับกองทัพปราบฮ่อ ได้แต่งนิราศหนองคายขึ้นและมีการพิมพ์เผยแพร่ครั้งแรกเมื่อพุทธศักราช ๒๔๒๑ นิราศเรื่องนี้เกิดเป็นคดีความใหญ่ทำให้ผู้แต่งได้รับโทษจำคุก ต่อมาสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเมื่อครั้งทรงเป็นสภานายกหอพระสมุดวชิรญาณมีรับสั่งให้คัดนิราศหนองคายเก็บไว้ในหอพระสมุดสำหรับพระนครสำรับหนึ่งด้วย
กรมศิลปากรเห็นว่า นิราศหนองคาย เป็นหนังสือที่มีประโยชน์ต่อการศึกษาประวัติศาสตร์ เรื่องการปราบฮ่อ มีรายละเอียดที่เกี่ยวกับภูมิศาสตร์ ความเป็นอยู่และการเคลื่อนทัพในสมัยรัชกาลที่ ๕ จึงมอบให้ นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ ผู้เชี่ยวชาญด้านอักษรศาสตร์ ตรวจสอบต้นฉบับเพื่อพิมพ์เผยแพร่ อนึ่งในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ได้นำประวัติหลวงพัฒนพงศ์ภักดี (ทิม สุขยางค์) พระนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ และสำเนาต้นฉบับลายมือเขียนอัตชีวประวัติของผู้แต่งนิราศหนองคายมาพิมพ์ไว้ในตอนต้น ทั้งได้นำราชกิจจานุเบกษาในรัชกาลที่ ๕ เรื่องปราบฮ่อ - นิราศหนองคายมาพิมพ์ไว้ตอนท้ายของหนังสือนี้เพื่อให้ผู้ศึกษาเข้าใจเหตุการณ์ต่างๆ ที่กล่าวถึงในนิราศหนองคายชัดเจนยิ่งขึ้น
กรมศิลปากรหวังว่า หนังสือ นิราศหนองคาย ของหลวงพัฒนพงศ์ภักดี (ทิม สุขยางค์) ฉบับตรวจสอบพุทธศักราช ๒๕๕๙ นี้ จะอำนวยประโยชน์ต่อนักเรียน นักศึกษา และผู้สนใจวรรณคดีไทย โดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
กุมภาพันธ์ ๒๕๕๙
คำชี้แจงการตรวจสอบต้นฉบับ นิราศหนองคาย
เรื่องนิราศหนองคายนี้นายทิม สุขยางค์ (หลวงพัฒนพงศ์ภักดี) แต่งขึ้นในคราวที่ติดตามเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง (เพ็ง) ผู้เป็นแม่ทัพยกไปปราบฮ่อยังเมืองหนองคายเมื่อเดือน ๑๐ แรม ๕ ค่ำ ปีกุน สัปตศก ๑๒๓๗ (พุทธศักราช ๒๔๑๘) ขณะนั้นนายทิมมีบรรดาศักดิ์ที่ “ขุนพิพิธภักดี” เสมียนเอก ซึ่งเป็นตำแหน่งขุนหมื่นประทวน กรมพระสุรัสวดีในสังกัดเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง ครั้นถึงพุทธศักราช ๒๔๒๑ มีการพิมพ์หนังสือนิราศหนองคายออกเผยแพร่จำหน่าย
เจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง(เพ็ง เพ็ญกุล) แม่ทัพปราบฮ่อ ยกไปทางเมืองหนองคาย
เนื่องจากเนื้อหาบางส่วนในนิราศหนองคายกล่าวพาดพิงกระทบกระเทือนทำให้ผู้อื่นเสียหาย เป็นเหตุให้นายทิมหรือขุนพิพิธภักดีได้รับพระราชอาญาเฆี่ยนและจำคุก ตามประกาศในราชกิจจานุเบกษา ฉบับวันอาทิตย์ เดือน ๙ แรม ๕ ค่ำ ปีขาล สัมฤทธิศก ๑๒๔๐ ดังนี้
ข่าวส่งอ้ายทิมไว้ ณ คุก
“๏ ณ วันศุกร เดือนเก้า ขึ้นสิบเบดค่ำ ปีขาน สัมฤทธิศก ศักราช ๑๒๔๐ พระบาทสมเดจพระเจ้าอยู่หัว เสดจประทับพระที่นั่งบรมราชสฐิตยมโหฬาร	มีพระบรมราชโองการมารพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ดำรัสสั่งพระยามหามนตรีศรีองครักษ เจ้ากรมพระตำรวจในขวา ให้เอาตัวอ้ายทิม ขุนพิพิธภักดี ในกรมพระสุรัศวดี เปนคนคิดนิราศหนองคาย ถ้อยคำฟุ้งซ่านรานระเหลือเกินมากนัก ให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยน ๕๐ จำขังคุกไว้ แลหนังสือนิราศหนองคายที่พิมพ์เยบเปนเล่มไว้นั้น ใครได้ซื้อมาอ่านมาฟัง ให้พระยาอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง เกบเอามาเผาไฟเสียให้สิ้น อย่าให้มีเปนแบบฉบับเหลืออยู่ได้ พระยามหามนตรีศรีองครักษรับพระบรมราชโองการ นำเอาตัวอ้ายทิม ขุนพิพิธภักดี ลงพระราชอาญาเฆี่ยน ๕๐ ที ส่งหลวงพัศดีกลางจำขังคุกไว้ๆ ๚ะ”
เป็นอันว่าหนังสือนิราศหนองคายฉบับพิมพ์ครั้งแรก พุทธศักราช ๒๔๒๑ นั้นถูก “เกบเอามาเผาไฟเสียให้สิ้น” หลังจากราชกิจจานุเบกษาฉบับดังกล่าวออกมาแล้ว ต่อมาอีก ๑ สัปดาห์ ราชกิจจานุเบกษาฉบับวันอาทิตย์ เดือน ๙ แรม ๑๒ ค่ำ ศกเดียวกันมี “ประกาศเรื่องอ้ายทิมแต่งนิราศ” อธิบายความเกี่ยวกับหนังสือนิราศหนองคายว่า
“... แลหนังสือฉบับนี้เปนหนังสือขัดขวางต่อราชการแผ่นดิน เปนที่หมิ่นประมาทในพระบาทสมเดจพระเจ้าแผ่นดิน แลท่านเสนาบดีผู้ซึ่งมีกตัญญูต่อแผ่นดิน แลยำเกรงนับถือในพระบาทสมเดจพระเจ้าแผ่นดิน แลท่านเสนาบดีซึ่งช่วยรักษาแผ่นดินอยู่ก็หาควรจะอ่านจะเกบหนังสือนี้ไว้ไม่ ด้วยเปนที่ขัดขวางต่อราชการแผ่นดิน หม่นหมองต่อพระบาทสมเดจพระเจ้าแผ่นดินแลท่านเสนาบดี ต้นร่างหนังสือฉบับนี้ก็ได้โปรดเกล้าฯ ให้เรียกมาทำลายเสีย ฉบับที่ตีพิมพแล้วยังไม่ได้ขายไปนั้น ให้ผู้ซึ่งส่งไปลงพิมพ์ ซื้อมาทำลายเสียทั้งสิ้น แต่หนังสือที่ได้ซื้อไปแต่ก่อนแล้วนั้นถ้าผู้ใดยังมีหนังสือนั้น ก็ให้ฉีกทำลายเสียอย่าให้ติดเปนแบบอย่างอยู่ในแผ่นดินสืบไป ...”
หลักฐานตามประกาศราชกิจจานุเบกษาในรัชกาลที่ ๕ ทั้ง ๒ ฉบับระบุว่า หนังสือนิราศหนองคายของนายทิมหรือขุนพิพิธภักดีถูกทำลายทั้งฉบับต้นร่าง ฉบับพิมพ์ที่จำหน่ายแล้วและยังไม่ได้จำหน่าย “อย่าให้ติดเปนแบบอย่างอยู่ในแผ่นดินสืบไป”
อย่างไรก็ตามเมื่อสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงเรียบเรียงประวัติหลวงพัฒนพงศ์ภักดี (ทิม สุขยางค์) เมื่อพุทธศักราช ๒๔๕๙ ก่อนหน้านั้นทรงมีรับสั่งให้คัดลอกต้นฉบับหนังสือนิราศหนองคายมาเก็บรักษาไว้ที่หอพระสมุดสำหรับพระนครด้วย เป็นหนังสือสมุดไทยดำ ๔ เล่ม ซึ่งต่อมาอยู่ในความดูแลของหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร
แต่เนื่องจากไม่พบหลักฐานฉบับพิมพ์พุทธศักราช ๒๔๒๑ จึงไม่อาจเปรียบเทียบได้ว่า ต้นฉบับที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงมีรับสั่งให้คัดไว้ในหอพระสมุดสำหรับพระนครกับฉบับพิมพ์พุทธศักราช ๒๔๒๑ มีความเหมือนหรือต่างกันอย่างไร
ต่อมาถึงพุทธศักราช ๒๔๙๔ ทายาทขออนุญาตพิมพ์หนังสือนิราศหนองคาย ในงานปลงศพพระยาสารศาสตร์ศิริลักษณ์ (สรรเสริญ สุขยางค์) บุตรคนโตของหลวงพัฒนพงศ์ภักดี (ทิม สุขยางค์) แต่กรมศิลปากรไม่อนุญาตให้จัดพิมพ์ ซี่งนายตรี อมาตยกุล หัวหน้ากองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ ทำบันทึกชี้แจงเสนอหลวงรณสิทธิพิชัยอธิบดีกรมศิลปากรว่า “... ข้าพเจ้าเอาต้นฉบับมาดู เห็นว่ามีถ้อยคำรุนแรงอยู่หลายตอนจึงไม่ยอมให้พิมพ์” และในพุทธศักราช ๒๔๙๔ นั้นเอง เจ้าหน้าที่กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ ได้คัดลอกนิราศหนองคายจากสมุดไทยเล่ม ๑ เล่ม ๒ และเล่ม ๓ (ตอนต้น) ใส่แฟ้มเก็บรักษาไว้ที่กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ ๑ ชุด
ระหว่างพุทธศักราช ๒๔๙๖ นายตรี อมาตยกุล หัวหน้ากองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ พิจารณาเห็นว่า “นิราศหนองคาย” เป็นเรื่องสำคัญควรมีการปรับปรุงต้นฉบับเพื่อพิมพ์เผยแพร่ในโอกาสต่อไป จึงมีบันทึกเสนอหลวงรณสิทธิพิชัย อธิบดีกรมศิลปากร ดังนี้
“เสนอ อศก.
เรื่องนิราศหนองคายเปนเรื่องใหญ่ ซี่งสมาชิกในสกุลสุขยางค์เคยมาขออนุญาตพิมพ์แจกในงานศพพระยาสารศาสตรศิริลักษณ์ครั้งหนึ่ง แต่ข้าพเจ้าเอาต้นฉะบับมาดู เห็นว่ามีถ้อยคำรุนแรงอยู่หลายตอน จึงไม่ยอมให้พิมพ์แต่เมื่อได้อ่านตรวจดูโดยตลอด เห็นว่าผู้แต่งเก็บเรื่องราวได้ดีมาก น่าจะพิมพ์รักษาไว้ จึงให้นายหรีด เรืองฤทธิ์ ตรวจคัดตัดเอาตอนที่อาจกระทบกระเทือนผู้อื่นออกเสีย แล้วแต่งเชื่อมหัวต่อใหม่ให้เข้ากัน ต่อมาเมื่อได้ตั้ง ผรร. ขึ้น ข้าพเจ้าจึงได้มอบให้เป็นหน้าที่ของ ผรร. จัดทำ ซึ่งบัดนี้ได้สอบชำระและตัดตอนเสร็จแล้ว

อันที่จริงเรื่องนี้เป็นเรื่องใหญ่ ทั้งท่านอธิบดีก็มีภาระยุ่งอยู่หลายอย่าง ข้าพเจ้าไม่อยากจะเสนอขึ้นมารบกวนเวลาของท่านอธิบดี แต่เห็นว่าท่านอธิบดีสนใจในเรื่องวรรณคดีและมีความรู้ในการแต่งโคลงกลอนเปนอย่างดีจึงใคร่จะขอเสนอมาเพื่อให้ตรวจพิจารณา เพื่อจะให้เรื่องเรียบร้อยและสมบูรณ์ยิ่งขึ้น เพราะเรื่องนี้เปนเรื่องเกรียวกราวในรัชกาลที่ ๕ และฉะบับที่พิมพ์ขึ้นในครั้งนั้นก็ถูกเก็บเผาไฟหมด ทั้งตัวผู้แต่งก็ต้องโทษ เพราะเที่ยวแต่งด่าคนโน้นด่าคนนี้ โดยแต่งเสริมเข้าไปในกลอนที่แต่งไว้แต่เดิม
ข้าพเจ้าได้ให้ ผรร. รวบรวมประวัติหลวงพัฒนพงศ์ภักดีผู้แต่ง เสนอมาพร้อมกับบันทึกนี้ด้วยแล้ว
ตรี
๑๘ กย. ๙๖”
ผู้ตรวจสอบชำระหนังสือนิราศหนองคายเมื่อพุทธศักราช ๒๔๙๖ ตามหลักฐานของกองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ ประกอบด้วยนายตรี อมาตยกุล นายธนิต อยู่โพธิ์ นางสาวพวงทอง สิริสาลี และนายหรีด เรืองฤทธิ์ เป็นผู้คัดลอกตัดทอนในชั้นต้น กระทั่งถึงพุทธศักราช ๒๔๙๘ กรมศิลปากรจึงอนุญาตให้พิมพ์นิราศหนองคาย ฉบับที่กรมศิลปากรตรวจสอบชำระ พิมพ์ครั้งแรกในงานพระราชทานเพลิงศพ รองอำมาตย์โท ขุนสันทัดวุฒิวิถี (สวน สันทัดวุฒิ) เมื่อวันที่ ๒๐ มีนาคม ๒๔๙๘ หนังสือนิราศหนองคายที่มีการพิมพ์เผยแพร่คราวต่อ ๆ มา ล้วนพิมพ์ตามฉบับพุทธศักราช ๒๔๙๘ ทั้งสิ้น
จากประวัติการแต่ง การคัดลอกและการจัดพิมพ์หนังสือนิราศหนองคายที่กล่าวมาแล้ว จึงอาจจำแนกนิราศหนองคายออกเป็นฉบับต่าง ๆ ได้ดังนี้
๑. นิราศหนองคาย ฉบับต้นร่าง เป็นฉบับที่นายทิม (ขุนพิพิธภักดี) แต่งแล้วส่งไปเป็นต้นฉบับยังโรงพิมพ์หมอสมิธ บางคอแหลม ต้นฉบับร่างดังกล่าวน่าจะถูกทำลายไปพร้อมกับฉบับที่ตีพิมพ์แล้วตามที่ปรากฏในราชกิจจานุเบกษา วันอาทิตย์ เดือน ๙ แรม ๑๒ ค่ำ ปีขาล สัมฤทธิศก ๑๒๔๐ ว่า “... ต้นร่างหนังสือฉบับนี้ก็ได้โปรดเกล้า ฯ ให้เรียกมาทำลายเสีย”
๒. นิราศหนองคาย ฉบับพิมพ์พุทธศักราช ๒๔๒๑ พิมพ์ที่โรงพิมพ์หมอสมิธบางคอแหลม เนื่องจากหนังสือฉบับนี้ “... อ้ายทิมบังอาจแต่งหนังสือออกพระนามพระบาทสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน ตัดทอนแทรกเปลี่ยนถ้อยคำเจือลงในกลอน แลกล่าวความกระทบกระเทียบถึงท่านผู้บัญชาราชการแผ่นดินแลผู้อื่น ๆ โดยถ้อยคำหยาบคาย ยกย่องเหตุซึ่งได้ขัดขวางราชการแผ่นดินขึ้นเชิดชูไปต่าง ๆ” เป็นเหตุให้ผู้แต่งได้รับพระราชอาญาเฆี่ยน ๕๐ ที และถูกจำคุก ส่วนหนังสือนิราศหนองคาย “ฉบับที่ตีพิมพ์แล้วยังไม่ได้ขายไปนั้น ให้ผู้ที่ส่งไปลงพิมพ์ซื้อมาทำลายเสียทั้งสิ้น แต่หนังสือที่ได้ซื้อไปแต่ก่อนแล้วนั้น ถ้าผู้ใดยังมีหนังสือนั้นก็ให้ฉีกทำลายเสีย อย่าให้ติดเปนแบบอย่างอยู่ในแผ่นดินสืบไป”
หนังสือนิราศหนองคายฉบับพิมพ์พุทธศักราช ๒๔๒๑ น่าจะถูกทำลายจนไม่เหลือฉบับตกทอดมาถึงปัจจุบัน จึงไม่อาจทราบได้ว่า เนื้อหาที่มีการตัดทอนแทรกเปลี่ยนถ้อยคำเจือลงในกลอนนั้นเป็นอย่างไร เหมือนกับฉบับที่คัดไว้ในหอพระสมุดสำหรับพระนครหรือไม่
๓. นิราศหนองคาย ฉบับหอพระสมุดสำหรับพระนคร สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงมีรับสั่งให้คัดลอกต้นฉบับนิราศหนองคายเก็บไว้สำหรับหอพระสมุด ๑ จบ ประกอบด้วยสมุดไทยดำ ๔ เล่ม ก่อนหน้าที่จะทรงพระนิพนธ์ประวัติหลวงพัฒนพงศ์ภักดีเมื่อพุทธศักราช ๒๔๕๙ หลวงพัฒนพงศ์ภักดี (ทิม สุขยางค์) ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ ๔ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๔๕๘ อาจเป็นไปได้ว่า การคัดลอกนิราศหนองคายฉบับหอพระสมุด ฯ ดำเนินการก่อนที่หลวงพัฒนพงศ์ภักดีจะถึงแก่กรรม ต้นฉบับดังกล่าวเป็นหลักฐานว่านิราศหนองคายไม่ได้ถูกทำลายทั้งหมดเมื่อพุทธศักราช ๒๔๒๑ แต่ยังมีต้นฉบับเดิมซึ่งผู้ประพันธ์เก็บรักษาไว้
ต้นฉบับหนังสือนิราศหนองคายฉบับหอพระสมุด ๆ ต่อมาอยู่ในความดูแลของหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร ซึ่งจิตร ภูมิศักดิ์ กล่าวถึงเอกสารดังกล่าวในข้อเขียน “นิราศหนองคาย วรรณคดีที่ถูกสั่งเผา” ว่า “หอสมุดแห่งชาติสงวนต้นฉบับ และเก็บไว้ในประเภทเอกสารลับ ไม่ให้ยืมตรวจค้น”
๔. นิราศหนองคาย ฉบับคัดลอก พุทธศักราช ๒๔๙๔ หอสมุดแห่งชาติเก็บรักษานิราศหนองคายฉบับที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงมีรับสั่งให้คัดลอกไว้กระทั่งถึงพุทธศักราช ๒๔๙๔ พระยาสารศาสตร์ศิริลักษณ์ (สรรเสริญ สุขยางค์) บุตรชายคนโตของหลวงพัฒนพงศ์ภักดีถึงแก่กรรมลง ทายาทขออนุญาตจัดพิมพ์นิราศหนองคายเป็นหนังสือที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ แต่กรมศิลปากรไม่อนุญาต
ในการขออนุญาตจัดพิมพ์นิราศหนองคายครั้งนั้น นายสวัสดิ์ จั่นเล็ก เจ้าหน้าที่กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ ได้คัดลอกนิราศหนองคายจากสมุดไทยดำ เล่ม ๑ เล่ม ๒ และเล่ม ๓ (ตอนต้น) โดยเขียนลายมือหวัดแกมบรรจงด้วยดินสอดำลงในกระดาษฟุลสแก๊ป จำนวน ๒๖ หน้า แล้วเสร็จเมื่อวันที่ ๒๗ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๔๙๔ สันนิษฐานว่าการคัดลอกครั้งนี้เพื่อเสนอให้อธิบดีกรมศิลปากรพิจารณาประกอบการขออนุญาตจัดพิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พระยาสารศาสตร์ศิริลักษณ์ ต้นฉบับคัดลอกดังกล่าวเย็บรวมอยู่ในแฟ้มเอกสารของกองวรรณคดีและประวัติศาสตร์
เป็นที่น่าสงสัยว่าเหตุใดผู้คัดลอกนิราศหนองคายครั้งนั้นจึงคัดลอกไม่จบทั้งเรื่อง (๔ เล่มสมุดไทย) ส่วนที่ยังไม่ได้ดำเนินการคือสมุดไทย เล่ม ๓ (ตอนปลาย) และสมุดไทยเล่ม ๔ ต่อมาถึงพุทธศักราช ๒๔๙๖ กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ได้มอบให้นายหรีด เรืองฤทธิ์ คัดลอกตรวจสอบชำระสมุดไทย เล่ม ๓ และเล่ม ๔ โดยคัดลอกด้วยดินสอดำ เย็บแฟ้มรวมเล่มต่อจากที่นายสวัสดิ์ จั่นเล็ก คัดลอกไว้แต่พุทธศักราช ๒๔๙๔
อนึ่ง เนื้อความนิราศหนองคายที่คัดลอกจากสมุดไทย เล่ม ๑ ถึง เล่ม ๓ (ตอนต้น) เมื่อพุทธศักราช ๒๔๙๔ นั้นมีข้อความและรายละเอียดแตกต่างไปจากฉบับพิมพ์พุทธศักราช ๒๔๙๘ เป็นอันมาก หลายตอนมีข้อความบ่งชี้ว่าหลวงพัฒนพงศ์ภักดีแต่งเพิ่มเติมขึ้นหลังจากที่ตนเองได้รับพระราชอาญาแล้ว ส่วนเนื้อความที่ นายหรีด เรืองฤทธิ์ เป็นผู้คัดลอกจากสมุดไทย เล่ม ๓ (ตอนปลาย) และสมุดไทย เล่ม ๔ นั้นเหมือนกับฉบับพิมพ์พุทธศักราช ๒๔๙๘ แต่เนื่องจากไม่มีต้นฉบับสมุดไทยสอบทาน จึงไม่อาจทราบได้ว่า ฉบับคัดลอกจากฉบับสมุดไทย เล่ม ๓ (ตอนปลาย) และสมุดไทย เล่ม ๔ นั้น เป็นไปตามเนื้อความเดิมในสมุดไทย หรือตามที่ นายหรีด เรืองฤทธิ์ ได้ตรวจ คัด ตัดตอนแล้ว
๕. นิราศหนองคาย ฉบับพิมพ์พุทธศักราช ๒๔๙๘ เป็นฉบับที่กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ ตรวจ คัด ตัด เชื่อมต่อใหม่ ซึ่งมีคำนำของอธิบดีกรมศิลปากร (หลวงรณสิทธิพิชัย) ความตอนหนึ่งว่า
“นิราศหนองคายนี้ หลวงพัฒนพงศ์ภักดี (ทิม สุขยางค์) เป็นผู้แต่ง หอสมุดแห่งชาติได้ต้นฉบับชี่งเป็นสมุดข่อยมาเก็บรักษาไว้นานแล้ว เพิ่งจะมีโอกาสได้ตรวจชำระ แก้ไขทำเชิงอรรถคำที่ปัญหาลงไว้เมื่อปีกลายนี้ หนังสือเรื่องนิราศหนองคายนี้แม้สำนวนกลอนจะไม่สู้ไพเราะนักก็ดี แต่มีเกร็ดความรู้เกี่ยวกับภูมิศาสตร์ ความเป็นอยู่ และการเคลื่อนทัพโนสมัยต้นรัชกาลที่ ๕ อยู่มาก แต่เนื่องจากนิราศเรื่องนี้ เกิดเป็นคดีขึ้นเกี่ยวกับผู้แต่งได้แต่งเติมข้อความที่เป็นการเสียหายแก่ผู้อื่น กรมศิลปากรจึงได้ตัดข้อความนั้น ๆ ออก และเพื่อให้ทราบความเป็นมาของหนังสือเรื่องนี้โดยละเอียด จึงได้นำประวัติหลวงพัฒนพงศ์ภักดี ซึ่งสมเด็จกรมพระยาดำรงราชามุภาพทรงนิพนธ์มาพิมพ์ไว้ข้างต้นของหนังสือเล่มนี้ด้วย”
หนังสือนิราศหนองคายฉบับพุทธศักราช ๒๔๙๘ เป็นฉบับที่นักวิชาการวรรณคดีไทยใช้ในการค้นคว้าอ้างอิงสืบมาจนถึงปัจจุบัน ต่อมามีสำนักพิมพ์ต่าง ๆ ขออนุญาตกรมศิลปากรจัดพิมพ์นิราศหนองคายจำหน่าย ซึ่งในการพิมพ์ทุกครั้งดำเนินเนื้อหาตามฉบับพิมพ์พุทธศักราช ๒๔๙๘ ทั้งสิ้น
๖. นิราศหนองคาย ฉบับพิมพ์พุทธศักราช ๒๕๕๙ เจ้าหน้าที่สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์พบต้นฉบับลายมือคัดลอกด้วยดินสอดำลงบนกระดาษฟุลสแก๊ปในแฟ้มเอกสารเก่า ประกอบด้วยส่วนที่คัดลอกจากสมุดไทย เล่ม ๑ เล่ม ๒ และเล่ม ๓ (ตอนต้น) ซึ่งนายสวัสดิ์ จั่นเล็ก เป็นผู้คัดลอกเมื่อพุทธศักราช ๒๔๙๔ และส่วนที่คัดลอกจากสมุดไทยดำ เล่ม ๓ (ตอนปลาย) และ เล่ม ๔ ซึ่งนาย หรีด เรืองฤทธิ์เป็นผู้คัดลอกไว้ เมื่อพุทธศักราช ๒๔๙๖
แฟ้มเอกสารดังกล่าวนอกจากต้นฉบับลายมือคัดลอกด้วยดินสอดำแล้ว ยังมีต้นฉบับสำเนาพิมพ์ดีดประวัติหลวงพัฒนพงศ์ภักดีที่กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์เรียบเรียงขึ้น และสำเนาพิมพ์ดีดฉบับตรวจ คัด ตัดทอน ที่เป็นต้นร่างของฉบับพิมพ์พุทธศักราช ๒๔๙๘
นิราศหนองคายเป็นหนังสือสำคัญเรื่องหนึ่งซึ่งเมื่อพิมพ์ครั้งแรกในพุทธศักราช ๒๔๒๑ เป็นคดีความสำคัญถึงกับต้องมีประกาศในราชกิจจานุเบกษา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระบรมราชโองการ โปรดเกล้า ฯ ให้ทำลายทั้งฉบับต้นร่างและหนังสือที่พิมพ์แล้วทั้งหมด อย่างไรก็ตามต่อมาในพุทธศักราช ๒๔๕๙ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงตระหนักว่าหนังสือนิราศหนองคายเป็นเรื่องสำคัญ จึงมีรับสั่งให้คัดลอกเก็บไว้ในหอพระสมุดสำหรับพระนคร ทั้งนี้อาจทรงพระดำริว่าเมื่อถึงเวลาอันสมควรน่าจะมีการพิมพ์เผยแพร่ให้ผู้สนใจวรรณคดีและประวัติศาสตร์ได้ประจักษ์ นับว่าสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงมีพระปรีชาญาณอันลุ่มลึกกว้างไกล ที่จะให้อนุชนไทยได้รับรู้ข้อเท็จจริงบางประเด็นในอดีต
นับตั้งแต่นิราศหนองคายถูกทำลายต้นฉบับเมื่อพุทธศักราช ๒๔๒๑ ถึงปัจจุบัน เวลาได้ล่วงเลยไปแล้วถึง ๑๓๘ ปี ผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องในครั้งนั้นต่างล่วงลับไปแล้ว ทั้งผู้ที่อยู่ภายหลังก็มิได้มีส่วนได้ส่วนเสียใด ๆ เรื่องดังกล่าวจึงสมควรจะได้รับการเผยแพร่เพื่อประโยชน์ต่อการศึกษา และเป็นการสนองพระดำริของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ที่ทรงพระกรุณารับสั่งให้คัดลอกเรื่องดังกล่าวไว้ในหอพระสมุดสำหรับพระนคร
นิราศหนองคาย ฉบับพิมพ์พุทธศักราช ๒๕๕๙ นี้ อาจมิใช่ฉบับสมบูรณ์ที่สุดเพราะไม่สามารถตรวจสอบกับต้นฉบับสมุดไทยได้ ประกอบกับตอบปลายของเรื่องที่คัดลอกจากสมุดไทย เล่ม ๓ (ตอนปลาย) และสมุดไทย เล่ม ๔ ซึ่งนายหรีด เรืองฤทธิ์ เป็นผู้คัดลอกก็ไม่อาจทราบได้ว่ามีการตรวจ คัด ตัดตอนหรือไม่ อย่างไร นิราศหนองคายจึงเป็นเรื่องที่ต้องศึกษาสืบค้นกันต่อไปเพื่อประโยชน์ต่อการศึกษาวรรณคดีและประวัติศาสตร์ชองชาติ
ประวัติหลวงพัฒนพงศ์ภักดี
นายทิม (สุขยางค์) เกิดในรัชกาลที่ ๓ เมื่อ ณ วันอาทิตย์ เดือน ๒ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีมะแมนพศก จุลศักราช ๑๒๐๙ (พ.ศ. ๒๓๙๐) ตระกูลพ่อค้า จอดแพอยู่หน้าวัดราชบุรณะในกรุงเทพฯ บิดาฝากตัวอยู่กับเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง แต่ยังเป็นพระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ เมื่อในรัชกาลที่ ๔ นายทิมบวชเป็นพระภิกษุอยู่วัดราชบุรณะ ๓ พรรษา ได้ศึกษากระบวนหนังสือไทยในเวลาเมื่อบวช ครั้นปีมะเมียโทศก พ.ศ. ๒๔๑๓ ในรัชกาลที่ ๕ นายทิมลาสิกขาบท มาเป็นทนายอยู่กับเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรงเมื่อเป็นพระยาราชสุภาวดี เจ้าพระยามหินทรศักดิธำรงใช้สอยชอบใจจึงใช้เป็นคนใกล้ชิดติดตัวมาแต่ครั้งนั้น ครั้นถึงปีกุนสัปตศก พ.ศ. ๒๔๑๘ เจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง ได้เป็นแม่ทัพคุมกองทัพกรุงเทพฯ ทัพหนึ่ง ซึ่งจะยกไปรบฮ่อที่เมืองหนองคาย เอานายทิมเป็นทนายไปด้วย
กองทัพกรุงเทพฯ ยกขึ้นไปปราบฮ่อคราวนั้น ๒ ทัพ ทัพเจ้าพระยามหินทรฯ ยกออกจากกรุงเทพฯ เดือน ๑๐ กำหนดจะไปขึ้นบกที่เมืองสระบุรี เดินไปทางเมืองนครราชสีมา กองทัพเจ้าพระยาภูธราภัย ที่สมุหนายก ออกจากกรุงเทพฯ เดือน ๑๑ ไปขึ้นบกที่เมืองอุตรดิตถ์ เดินไปทางเมืองหลวงพระบาง ส่วนกองทัพเจ้าพระยามหินทรฯ เมื่อยกขึ้นไปถึงหาดพระยาทด แขวงเมืองสระบุรี ขึ้นตั้งพักอยู่ยังไม่ยกขึ้นไปเมืองนครราชสีมา ข้างกรุงเทพฯ เร่งรัดให้ยก เจ้าพระยามหินทรฯ บอกขัดข้องลงมาว่าหนทางในดงพระยาไฟฝนตกน้ำยังท่วม เดินกองทัพไปเกรงไพร่พลจะเป็นอันตราย แต่เร่งรัดตอบโต้กันอยู่อย่างนี้ จนทางข้างเมืองหนองคาย พระยามหาอำมาตย์ (ชื่น กัลยาณมิตร) ซึ่งเป็นข้าหลวงออกไปตั้งสักเลขอยู่ในมณฑลร้อยเอ็ด คุมกองทัพเมืองนครราชสีมาพร้อมด้วยพระยานครราชเสนี (กาจ สิงห์เสนี) แต่ยังเป็นพระยาปลัดกับพระยกกระบัตรเมืองนครราชสีมา ยกไปตีพวกฮ่อ ได้รบกันที่เมืองเวียงจันท์ ตีพวกฮ่อแตกพ่ายถอยกลับไปตั้งอยู่เมืองเชียงขวางในแขวงพวน ในเวลากองทัพเจ้าพระยามหินทรฯ ยังตั้งอยู่ที่หาดพระยาทด เมื่อได้ทราบหมายว่าจะไม่ต้องยกขึ้นไป แต่ฝ่ายข้างกรุงเทพฯ เห็นว่าพวกฮ่อยังไม่หมดกำลัง อาจจะกลับมารบกวนได้อีก จึงสั่งให้กองทัพเจ้าพระยามหินทรฯ ยกขึ้นไป ได้ยกเดินบกแต่แก่งคอย เมื่อ ณ วันที่ ๔ เดือน ๑๒ แรม ๕ ค่ำ ไปถึงเมืองนครราชสีมา เมื่อ ณ วันที่ ๑ เดือนอ้าย ขึ้นค่ำ ๑ ปีกุนสัปตศก พ.ศ. ๒๔๑๘ ไปตั้งพักกองทัพรอคำสั่งจากกรุงเทพฯ อยู่อีกตอนหนึ่ง จนเดือน ๔ ได้รับท้องตราให้ยกขึ้นไปเมืองหนองคาย จึงเดินกองทัพจากเมืองนครราชสีมาไปทางเมืองพิมาย เมืองพุทไธสงด้วยถึงฤดูแล้งจัด จะเดินทางโคกหลวงซึ่งเป็นทางตรงกันดารน้ำเสียแล้ว ในระหว่างเวลานั้นกองทัพเจ้าพระยาภูธราภัย ได้ลงมือทำการปราบปรามพวกฮ่อที่เมืองพวนแล้วไม่จำเป็นจะต้องมีกองทัพถึง ๒ ทัพ เมื่อเจ้าพระยามหินทรฯ ยกไปถึงเมืองพุทไธสง ได้รับท้องตราสั่งให้เจ้าพระยามหินทรฯ จัดกำลังในกองทัพแบ่งไปสมทบกองทัพเจ้าพระยาภูธราภัย นอกนั้นให้เจ้าพระยามหินทรฯ คุมกลับลงมากรุงเทพฯ เจ้าพระยามหินทรฯ จึงยกทัพกลับมาจากเมืองพุทไธสง หยุดพักที่เมืองนครราชสีมาหน่อยหนึ่งแล้วเดินทัพกลับทางดงพระยากลางมาลงเรือที่ท่าเรือพระพุทธบาท กลับถึงกรุงเทพฯ เมื่อเดือน ๕ ปีชวด อัฐศก พ.ศ. ๒๔๑๙ รวมเวลาตั้งแต่ยกกองทัพไปจนกลับ ๘ เดือน
เมื่อไปทัพคราวนั้น หลวงพัฒนพงศ์ภักดียังเป็นนายทิม เป็นทนายนั่งหน้าแคร่และขึ้นท้ายช้างติดตัวเจ้าพระยามหินทรฯ ตลอดทั้งขาไปและขากลับ เป็นผู้มีความสามารถในการแต่งบทกลอน จึงเป็นผู้แต่งนิราศ เรียกว่านิราศหนองคาย แต่ความที่แต่งกล่าวเกินนิราศไป ด้วยกองทัพเจ้าพระยามหินทรฯ ยกไปคราวนั้น พอยกไปได้หน่อยหนึ่งก็เกิดความไม่พอใจต่างๆ ตั้งแต่ต้องถุ้งเถียงโต้แย้งกับกรุงเทพฯ ด้วยเรื่องเร่งให้ยกทัพ ตลอดจนที่ได้ความว่า การที่เตรียมจะไปทำผู้อื่นทำสำเร็จเสียก่อน การที่ยกไปเป็นอันยกไปเปล่า ผลของความแค้นทั้งปวงไปปรากฏอยู่ในนิราศหนองคายที่นายทิมแต่ง กล่าวโดยตรงบ้าง เป็นทางกระเดียดเสียดสีบ้าง ถ้าหากแต่งอ่านกันเล่นแล้วฉีกทิ้งเสีย หรือเพียงแต่เก็บไว้ ก็เห็นจะไม่เกิดความ แต่หนังสือนิราศหนองคายนี้ได้ลงพิมพ์ออกโฆษณา เมื่อปีขาลสัมฤทธิศก พ.ศ. ๒๔๒๑ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ซึ่งเป็นประธานในการจัดทัพครั้งนั้น จึงถือว่าเป็นการหมิ่นประมาท กราบบังคมทูลฯ ขอให้ชำระลงโทษผู้แต่งตามพระราชกำหนดกฎหมาย
เมื่อจะแต่งประวัตินี้ ข้าพเจ้าได้เอาหนังสือนิราศหนองคายซึ่งได้ขอต้นฉบับจากหลวงพัฒนพงศ์ภักดี มาคัดไว้ในหอพระสมุดฯ ไม่ช้ามานัก มาอ่านตรวจดูโดยละเอียดเห็นว่าความที่กล่าวในหนังสือนิราศหนองคาย มีที่ร้ายแรงและเป็นฐานหมิ่นประมาทหลายแห่ง แม้มีผู้ใดแต่งเช่นนั้นออกโฆษณาในเวลาปัจจุบันชั้นนี้ ก็เห็นจะมีโทษตามประมวลกฎหมายอาญา แต่เมื่ออ่านแล้วก็คิดเห็นว่าใช่วิสัยคนเช่นนายทิมทนายแม้ชำนาญในการแต่งบทกลอนจะสามารถหรือจะกล้ากล่าวความลงเช่นนั้นได้ ตามความที่ข้าพเจ้าทราบ ถึงเมื่อชำระกันครั้งนั้น ความเข้าใจก็เป็นอย่างที่ว่า แต่นายทิมให้การยืนยันว่าแต่งด้วยปัญญาความคิดของตนเอง และปฏิเสธว่าไม่ได้มีผู้หนึ่งผู้ใดแนะนำสั่งสอนให้แต่ง ยอมรับผิดแต่ผู้เดียว เมื่อพิจารณาได้ความเพียงเท่านั้น ลูกขุนจึงตัดสินให้จำคุกนายทิมผู้แต่ง และให้ทำลายหนังสือนิราศหนองคายที่พิมพ์โฆษณาเสีย นายทิมต้องติดอยู่ ๘ เดือน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ยกโทษพระราชทาน จึงได้พ้นจากเวรจำ เมื่อพ้นโทษแล้วก็กลับไปอยู่กับเจ้าพระยามหินทรฯ ตามเดิม พอการสงบแล้ว เจ้าพระยามหินทรฯ ตั้งเป็นขุนจบพลรักษ์ ขุนหมื่นประทวน ในกรมพระสุรัสวดี และให้ว่าการงานในบ้านต่างหูต่างตาทั่วไป
หนังสือซึ่งหลวงพัฒนพงศ์ฯ แต่ง เมื่อเป็นขุนจบพลรักษ์อยู่นั้น เป็นหนังสือบทละครเป็นพื้น แต่งให้เจ้าพระยามหินทรฯ เล่นละครโดยมาก พอใจเอาเรื่องเก่าที่มีอยู่แล้ว คือ เรื่องราชาธิราช และเรื่องสามก๊ก เป็นต้น มาแปลงเป็นบทละครเป็นตอนๆ บทละครที่หลวงพัฒนพงศ์ฯ แต่ง สืบได้จำนวนเรื่องดังนี้ คือ
๑. พระอภัยมณี
๒. ราชาธิราช
๓. ลักษณวงศ์
๔. ทินวงศ์
๕. ยักษียักษา
๖. สามก๊ก
๗. จักรแก้ว
๘. ขุนข้างขุนแผน ตอนต้น
๙. อาบูหะซัน
๑๐. บ้วยหั่งเหลา
๑๑. สิงหไตรภพ
๑๒. สามฤดู
๑๓. มณีสุริยง
๑๔. พระเจ้าติวอ๋องหลงนางขันกี
๑๕. ทิ้งพวงมาลัยเจ๊ก
๑๖. สุริยวงศ์พรหเมศ
๑๗. วงศ์เทวราช
กลอนอ่าน คือ
๑๘. มณีนพรัตน์
๑๙. กายนคร
๒๐. ฉัตรสามชั้น (สุภาษิตคำกลอน)
๒๑. พระศรสุริยัน
๒๒. นิราศหนองคาย
นอกจากนี้ยังมีกลอนและโคลงเบ็ดเตล็ดอีกหลายเรื่อง สังเกตดูตามสำนวนหนังสือที่หลวงพัฒนพงศ์ฯ แต่ง ดูถือความกตัญญูเป็นธรรมวิถีสำคัญกว่าอย่างอื่น เมื่อมาพิเคราะห์ดูตามเรื่องราวในประวัติก็เห็นประพฤติธรรมะข้อนั้นมั่นคงต่อเจ้าพระยามหินทรฯ ฝ่ายเจ้าพระยามหินทรฯ ก็ได้สนองคุณตอบแทน แม้ที่สุดเมื่อป่วยอาการมาก จวนจะถึงอสัญกรรม พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จไปเยี่ยม ก็ได้กราบบังคมทูลฝาก ขอพระบารมีปกเกล้าฯ เป็นที่พึ่งแก่หลวงพัฒนพงศ์ฯ โดยเฉพาะ
ตั้งแต่เจ้าพระยามหินทรฯ ถึงอสัญกรรมแล้ว หลวงพัฒนพงศ์ฯ แต่ยังเป็นขุนจบพลรักษ์ ก็ออกจากกรมพระสุรัสวดี มาสมัครเป็นข้าอยู่ในพระเจ้าลูกเธอ ซึ่งเป็นหลานเจ้าพระยามหินทรฯ คือ พระองค์เจ้าจุธารัตนราชกุมารี และพระองค์เจ้าเพ็ญพัฒนพงศ์ ซึ่งได้ทรงรับพระสุพรรณบัฏเป็นกรมหมื่นพิชัยมหินทโรดม รับทำการเก็บผลประโยชน์ในพระองค์ถวายตลอดมา เมื่อความทราบถึงพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ทรงพระราชดำริเห็นว่าเป็นผู้มีความกตัญญู และทรงระลึกถึงที่เจ้าพระยามหินทรฯ ได้กราบบังคมทูลฝากไว้ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตรเป็นหลวงพัฒนพงศ์ภักดี มีสังกัดในกรมพระคลังข้างที่ เมื่อ ณ วันที่ ๒๑ มกราคม ปีวอกอัฐศก พ.ศ. ๒๔๓๙
ต่อมาเมื่อกรมหมื่นพิชัยมหินทโรดมสิ้นพระชนม์แล้ว ตามความที่ข้าพเจ้าทราบหลวงพัฒนพงศ์ภักดีก็หมดความขวนขวายในการแต่งหนังสือ คงทำการเฉาพะหน้าที่เก็บผลประโยชน์ถวาย ไปพยายามมุ่งหมายแต่ที่จะให้บุตรชายได้เล่าเรียนมีความรู้รับราชการสนองพระเดชพระคุณสืบไป
มาถึง ณ วันที่ ๑๙ กันยายน ปีเถาะสัปตศก พ.ศ. ๒๔๕๘ หลวงพัฒนพงศ์ภักดีป่วยเป็นโรคลมด้วยหัวใจพิการ แก้ฟื้นคราวหนึ่งแล้ว ครั้งถึงวันที่ ๔ ตุลาคม โรคลมนั้นเกิดขึ้นเป็นปัจจุบัน แก้ไขไม่ทันและเวลานั้นพระผดุงสาครศาสตร์ผู้บุตรก็ยังไปราชการอยู่ในมณฑลอุบลฯ หลวงพัฒนพงศ์ภักดีถึงแก่กรรมในเวลา ๑๑ ทุ่ม คืนวันที่ ๔ ตุลาคม นั้น อายุได้ ๖๘ ปี
หลวงพัฒนพงศ์ภักดีมีภรรยา ชื่อ เสงี่ยม อยู่เป็นคู่ผัวตัวเมียด้วยกันมาตั้งแต่ยังเป็นนายทิม จนหลวงพัฒนพงศ์ฯ ถึงแก่กรรม มีบุตรชายยังมีตัวอยู่ ๒ คน คนใหญ่ชื่อนายสรรเสริญ คนเล็กชื่อนายสาโรช ได้โอกาสออกไปเรียนวิชาในยุโรปทั้ง ๒ คน นายสรรเสริญบุตรคนใหญ่เรียนวิชายันตรศาสตร์ในเมืองอังกฤษและอเมริกา มีความรู้สอบไล่ได้ ได้กลับเข้ามาบ้านเมือง เมื่อปีมะแมนพศก พ.ศ. ๒๔๕๐ รับราชการในกรมคลอง กรมทาง ได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็นขุน แล้วเลื่อนเป็นหลวงผดุงสาครศาสตร์ ในรัชกาลที่ ๕ แล้วเลื่อนเป็นพระผดุงสาครศาสตร์ ในรัชกาลปัจจุบันนี้ ทันตาบิดาได้เห็น บัดนี้รับราชการในตำแหน่งเจ้ากรมทางอยู่ในกระทรวงคมนาคม ส่วนนายสาโรชบุตรคนเล็กยังเรียนวิชาอยู่ต่างประเทศในบัดนี้ ควรนับว่าหลวงพัฒนพงศ์ภักดีได้ช่วยขวนขวายอุปการะบุตรของตน ให้ถึงฐานที่เป็นอภิชาตบุตรสืบวงศ์สกุลต่อไปได้ดังปรารถนา เพราะฉะนั้น หลวงพัฒนพงศ์ภักดี ชื่อว่าได้ละโลกนี้ไปโดยปราศจากความห่วงใยด้วยประการทั้งปวง
ดำรงราชานุภาพ
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๑๐ เมษายน พ.ศ. ๒๔๕๙
หมายเหตุ บุตรทั้งสองของหลวงพัฒนพงศ์ภักดีคือ พระยาสารศาสตร์สิริลักษณ์ (สรรเสริญ สุขยางค์) ปฏิบัติราชการในตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงพาณิชย์คมนาคม ถึงแก่กรรมเมื่อ ๓๐ พฤษภาคม ๒๔๙๔ และพระสาโรชรัตนิมมานก์ (สาโรช สุขยางค์) รองอธิบดีกรมศิลปากร ถึงแก่กรรมเมื่อ ๔ เมษายน ๒๔๙๓
(สำเนาต้นฉบับลายมือเขียนอัตชีวประวัติหลวงพัฒนพงศ์ภักดีนี้ได้รับความเอื้อเฟื้อจากภาควิชาวรรณคดี คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ และทายาทพระสารสาสน์พลขันธ์ผู้เก็บรักษาต้นฉบับ)





















หลวงพัฒนพงศ์ภักดี (ทิม สุขยางค์)
นิราศหนองคาย
หลวงพัฒนพงศ์ภักดี (ทิม สุขยางค์)
๏ ท่านเจ้าพระยามหินทรเคาซิลลอ	ออกหน้าหอขนพองสยองหัว
ในจิตคิดหนาวสั่นพรั่นพรึงกลัว	ด้วยว่าตัวจะต้องแน่เป็นแม่ทัพ
ให้คิดห่วงหวงนางสาวชาวละคร	นั่งสะท้อนถอนใจจนลมจับ
เหื่อแตกเต็มประดาเอาผ้าซับ	เคี้ยวหมากหยับหยับแสนเสียดาย
โอ้ว่าไข่ขวัญของพี่เอ๋ย	กระไรเลย (ห่วงอยู่ไม่) รู้หาย
ตัวพี่จะต้องไปหนองคาย	ด้วยเรื่องรายฮ่อหาญมาราญรอน
เลยบัญชาให้ข้าพเจ้านี้	ผู้เป็นที่เสมียนเขียนอักษร
จดหมายเหตุจำทำเป็นคำกลอน	จะถาวรอยู่ในคุกสนุกนิ์นาน
ประชาชนจะได้ยลระยะทาง	เป็นตัวอย่างทำเนียมคุกทุกสถาน
เหล่าฝูงคนที่อยู่ได้รู้การ	ผู้ใดอ่านเห็นความขลาดได้บาดใจ
ฉันคำนับรับบัญชาจดจาฤก	คิดตรองตรึกตามบัณฑิตลิขิตไข
ปัญญาน้อยหนุ่มคะนองไม่ว่องไว	พอทนได้ห้าสิบทีมีลายงาม ฯ
๏ จะเริ่มเรื่องเมืองหนองคายจดหมายเหตุ	ในแดนเขตเขื่อนคุ้งกรุงสยาม
บังเกิดพวกอ้ายฮ่อมาก่อความ	ทำสงครามกับลาวพวกชาวเวียง
ซึ่งเจ้าเมืองเขตขัณฑ์ตะวันออก	ก็แต่งบอกเขียนหนังสือลงชื่อเสียง
ในเขตแดนหนองคายเมืองรายเรียง	เมืองใกล้เคียงบอกบั่นกระชั้นมา
ว่าล้วนพวกอ้ายฮ่อทรลักษณ์	ประมาณสักสามพันล้วนกลั่นกล้า
เที่ยวรบปล้นขนทรัพย์จับประชา	ลาวระอาหมีได้อาจขยาดกลัว
พวกชาวเวียงแสนขลาดอนาถนึก	รู้ข่าวศึกขนพองสยองหัว
ยังหมีทันจะได้พะปะพบตัว	เสียงร้องกลัวออกระอาทั่วหน้าไป
แต่เจ้าคุณของฉันท่านดีจริง	ท่านขลาดยิ่งกว่าพวกเขาเป็นไหนไหน
เขาขลาดคิดมาดหมายพึ่งไทย	คงช่วยให้ทุกข์นิราศจึงขลาดดี
นี่เจ้าคุณท่านไม่เห็นเป็นเช่นนั้น	ท่านตัวสั่นเสียยิ่งกว่ากลัวผี
แม้นอ้ายฮ่อยกมาจะราวี	ถึงกรุงศรีคงวิ่งออกไปนอกกรุง
ถ้าจะอยู่ก็เพราะห่วงนางสาวสาว	กับทั้งคราวผลประโยชน์ที่เคยนุ่ง
ทั้งฟูกเบาะเมาะหมอนที่นอนมุ้ง	กับทั้งถุงเงินทองจะต้องไกล
จึงจำเป็นคุยป๋ออวดก้อเก่ง	อวดนักเลงเคอะเคอะเซอะเล่นได้
ถึงอ้ายฮ่อจะมากสักเท่าใด	คร้ามในใจแต่ว่าปากไม่อยากกลัว ฯ
๏ สมเด็จพระปรมินทร์บดินทร์เดช	ซึ่งปกเกศร่มเกล้าเจ้าอยู่หัว
สดับเรื่องเมืองบนกระมลมัว	ศึกพันพัวราษฎร์ประเทศในเขตคัน
ด้วยไพร่บ้านพลเมืองจะเคืองขุ่น	ทรงการุญราษฎรคิดผ่อนผัน
เชิญสมเด็จเจ้าพระยาปรึกษาพลัน	พร้อมด้วยพันธุพงศ์พระวงศ์วาน
เห็นแต่เจ้าพระยามหินทรเคาซิลลอ	ปากคุยป๋อยิ่งยวดอวดฮึกหาญ
พอจะเป็นแม่ทัพรับราชการ	ที่รำคาญขุ่นข้องเมืองหนองคาย
แม้นเสร็จทัพกลับบุรีมีความชอบ	จะทรงตอบยศศักดิ์ให้เหลือหลาย
แม้นคิดขลาดหวาดกลัวตัวจะตาย	ให้นึกว่าเป็นชายต้องจำเป็น
เสียแรงได้เกิดมาเป็นชาวสยาม	มีสงครามต้องมารับดับยุคเข็ญ
ระงับทุกข์ราษฎรให้ผ่อนเย็น	จะเป็นเกียรติยศอยู่ไม่รู้วาย ฯ
๏ แล้วจัดพระยาพระหลวงทั้งปวงอีก	ให้เป็นปีกซ้ายขวาทัพหน้าหลาย
สั่งเกณฑ์เลขสมฉกรรจ์พันทนาย	ทั้งเลขจ่ายตามกรมระดมกัน
เกณฑ์เลขทาสทั้งที่มีค่าตัว	สัสดีนับหัวจนตัวสั่น
คราวนี้คงเป็นการเงินงานครัน	ผ้าที่พันแก้ทิ้งวิ่งเปลือยกาย
เห็นจะได้ท่าใดไม่ละลด	เล่นจนหมดคล้ายคล้ายริบเกือบฉิบหาย
ที่นอกเกณฑ์ถูกขู่รู่แทบตาย	ไม่รู้เท่าตัวนายหลอกเป็นควัน
เล่นกันจนผ้าผ่อนออกล่อนตัว	ดูนุงนัวนายหมวดเร่งกวดขัน
ผู้ที่เป็นมูลนายวุ่นวายครัน	บ้างใช้ปัญญาหลอกบอกอุบาย
ว่าตัวทาสหลบลี้หนีไม่อยู่	ข้างเจ้าหมู่เกาะตัวจำทำใจหาย
ที่ตัวทาสหนีจริงวิ่งตะกาย	ทำวุ่นวายยับเยินเสียเงินทอง
เกณฑ์ขุนหมื่นขึ้นใหม่ในเบี้ยหวัด	ขุนหมื่นตัดเกณฑ์ตามสามเอาสอง
ท่านนายเวรเกณฑ์กวดเต็มหมวดกอง	เอาข้าวของเงินตราปัญญาดี
เหล่าพวกขุนหมื่นไพร่ต้องไปทัพ	ที่มีทรัพย์พอจะจ่ายไม่หน่ายหนี
สู้จ้างคนแทนตัวกลัวไพรี	ที่เงินมีเขาไม่อยากจะจากจร
ที่ไม่มีสินทรัพย์จะนับใช้	ต้องจำใจพลัดพรากจากสมร
บางคนเป็นผู้ดีมีเงินนอน	สุดผันผ่อนจ้างใครไม่ให้แทน
บ้างสามิภักดิ์รักเจ้าเข้าอาสา	เห็นนายขลาดสิ้นท่าตาขาวแสน
เป็นเที่ยงแท้แน่จิตไม่คิดแคลน	ถือนายแม้นเหมือนบิดาครูอาจารย์ ฯ
๏ ฉันผู้แต่งหนังสือชื่อนายทิม	ถูกเฆี่ยนริมหลังขาดด้วยอาจหาญ
เพราะในจิตคิดฟุ้งมุ่งเอาการ	หมายจะนุ่งรับประทานให้พอแรง
ประจบนายหมายจะให้ท่านเมตตา	ด้วยมีท่าขู่มนุษย์ได้สุดแขง
ถึงเรานุ่งสักเท่าไรใครฟ้องแย้ง	ท่านเถียงแข่งรับเอาเป็นเจ้าการ
คงสมคิดแล้วหนาข้านายทิม	บ้านอยู่ริมราชบูรณะพระวิหาร
อยู่เรือนแถวแนวแพกระแสธาร	เหนือถัดบ้านพระภาษีมีสำคัญ
รู้ว่านายเป็นแม่ทัพรับอาสา	ปรารถนานุ่งตามนายจึงผายผัน
ด้วยพระเดชพระคุณการุญครัน	ถึงคบลูกสาวท่านก็ชอบใจ ฯ
๏ เจ้าคุณท่านอาสามหากระษัตริย์	มีมนัสเสียวสั่นยิ่งหวั่นไหว
เราเป็นข้าต้องอาสาเจ้านายไป	ถึงจะขลาดสักเท่าไรต้องจำจร
จำใจร้างห่างมิตรขนิษฐ์นาฏ	หวนสวาดิด้วยจะร้างห่างสมร
แสนถวิลจินดาด้วยอาวรณ์	สะท้อนถอนฤๅทัยอาลัยครวญ
กางกรประคองกอดแม่ยอดรัก	พิศพักตร์สาวน้อยละห้อยหวน
นึกก็น่าใจหายเสียดายนวล	เออไม่ควรหลังจะลายเมื่อปลายมือ
เพราะความโลภเจตนาหาความชอบ	คิดประกอบเลี้ยงชีพไม่สัตย์ซื่อ
คงจะไปสู่อบายเมื่อปลายมือ	ทั้งจะรื้อเริดร้างไปห่างเรือน
แสนสงสารแต่พธูจะอยู่เดียว	นึกเฉลียวอาลัยใครจะเหมือน
พึ่งอยู่กินด้วยพี่สักสี่เดือน	จะจากเพื่อนพิศวาสแทบขาดใจ
ถ้ากลับเมืองพอแต่งนิราศจบ	เห็นถูกตบถูกเฆี่ยนเจียนตักษัย
เป็นวงเวรเกณฑ์กรรมต้องจำไกล	จะเข้าไปติดคุกต้องทุกข์ทน
แสนอาลัยใจฝ่อกลัวฮ่อหนัก	อกทึกทักหัวพองสยองขน
เจียนหัวใจจะครากไปจากตน	พิไรร่ำพร่ำบ่นด้วยอาลัย ฯ
๏ ครั้นเห็นน้องนองเนตรสังเวชจิต	นึกหวนคิดว่าจะเบือนเชือนไถล
จะบอกป่วยเสียให้มากไม่อยากไป	กลัวจะไม่เป็นธรรม์กตัญญู
นายมีกิจควรฤๅคิดเอาตัวรอด	คนจะย้อนข้อนขอดได้อดสู
ต้องจำใจจำร้างห่างพธู	จงเชิญอยู่ให้เป็นสุขสนุกนิ์ดี
อย่าร้องไห้จะเป็นลางจงสร่างโศก	อย่าวิโยคนักน้องจะหมองศรี
แม้นตั้งใจไว้ท่าไม่ราคี	นั่นแลมีความชอบฉันขอบใจ ฯ
๏ ถึงวันพุธเดือนสิบแรมแปดค่ำ	เป็นวันอำมฤตโชคโฉลกใหญ่
ณ ปีกุนสัปตศกจะยกไป	จำครรไลโลมลาสุดาดวง
น้ำตาไหลพรากพรากออกจากห้อง	เหลียวดูน้องใจหายไม่วายห่วง
ค่อยแขงขืนฝืนอารมณ์ที่ตรมทรวง	แล้วเลยล่วงอำลาแม่อาพลัน
ท่านก็ร่ำอวยไชยให้เป็นสุข	อย่ามีทุกข์อันตรายทางผายผัน
สวัสดีมีไชยพ้นไภยัน	เมื่อกลับนั้นจงเป็นสุขเข้าคุกนอน ฯ
๏ ลงจากเรือนเบือนดูแม่คู่ชื่น	ถอนสะอื้นโหยไห้ฤๅทัยถอน
สละรักหักใจอาลัยวรณ์	ฝืนใจจรรีบเดินเมินไม่มอง
มาครู่หนึ่งถึงสถานบ้านเจ้าคุณ	กำลังวุ่นผู้คนเขาขนของ
ฉันผินพักตร์เข้าฝาน้ำตานอง	ใจสยองยิ่งสลดระทดระทม
แสนคะนึงถึงมิตรจิตระทวย	กลัวฮ่อด้วยความรักมาหมักหมม
ค่อยแข็งขืนฝืนกลัวรักหักอารมณ์	ครั้นวายตรมแล้วมานั่งคอยฟังการ ฯ
๏ คนพร้อมพรั่งนั่งรอหน้าหอใหญ่	ทั้งพวกไพร่เหล่าพหลพลทหาร
บ้างขนเสบียงลงเรือเกลือน้ำตาล	ทั้งข้าวสารข้าวตากแลหมากพลู
ของเจ้าคุณขนเนื่องทั้งเครื่องใช้	คนขนไม่หยุดหย่อนร้องอ่อนหู
เกินจะพรรณนาเหลือตาดู	ทั้งเนื้อหมูแฮมส้มขนมปัง
สารพัดของหวานน้ำตาลกวน	ทั้งโซ่ตรวนผนึกใส่ลงในถัง
ทั้งขื่อคับหวายตะค้าดาประดัง	จะไปตั้งเร่งเงินค่าราชการ
พวกชาวลาวตาขาวพอเห็นโซ่	คงเอาเงินใส่โอมาให้ท่าน
พอเป็นของกันกระหายได้รับประทาน	พอเจือจานเป็นเสบียงได้เลี้ยงกัน ฯ
๏ เครื่องอาวุธสารพัดท่านจัดซื้อ	ล้วนเครื่องมือรบทัพดูขับขัน
ซื้อเสื้อหมวกแจกจ่ายเป็นหลายพัน	ล้วนแพรพรรณสักหลาดสะอาดตา
ลงทุนซื้อของมีบาญชีเสร็จ	สักร้อยเจ็ดสิบชั่งก็ยังกว่า
ที่นุ่งได้ไว้สักพันเท่านั้นมา	ออกครั้งนี้น้อยกว่าสิบส่วนปลาย
ทั้งใบชาผ้าขาวแลผ้าไตร	ท่านจัดไว้บังสุกุลออกเหลือหลาย
ให้นึกนึกกพรั่นชีวันวาย	เพราะมุ่งหมายไม่ประมาททั้งขลาดปน
แล้วนึกห่วงสาวน้อยละห้อยหา	แม้นท่านดับชีวาแล้วคงป่น
หนุ่มจะแย่งยิ่งกว่าแร้งแย่งเนื้อคน	ดูขัดสนแสนทุเรศเวทนา
ทั้งลงทุนเครื่องมือไปไม่ใช่น้อย	ทั้งผ้าลายดอกลอยสักร้อยกว่า
เครื่องทำไม้เครื่องมือซื้อเอามา	ทั้งมีดพร้าจอบเสียมก็เตรียมการ
แลท่านทำแหวนเพชรสิบเอ็ดวง	หวังใจจงแจกจ่ายนายทหาร
ที่ไม่คิดย่อหย่อนเข้ารอนราญ	ใครทำการศึกสำเร็จบำเหน็จมือ
แต่อย่างไรก็ไม่ได้รบเป็นแน่	เพราะท้อแท้ไม่อยากไปหมีใช่หฤๅ
แต่ทำแหวนเพชรไปให้เขาฦๅ	พอเสร็จทัพกลับใส่มือนางละคร
ไม่ต้องเสียแหวนเพชรสักเม็ดเดียว	ทำกราวเกรียวพอให้ชื่อฦๅกระฉ่อน
แต่ขี้ขลาดท่านยังอาจมาทำกลอน	หวังจะอวดราษฎรให้เลื่องฦๅ
ทั้งเสื้อผ้าสารพัดท่านจัดครบ	ถ้าใครรบจริงจริงไม่วิ่งตื๋อ
เข้าตีข้าศึกแยกให้แตกฮือ	จดเอาชื่อแล้วจะได้ให้รางวัล ฯ
๏ อันคนเราเหล่าทหารพาลจะโง่	เห็นอวดโอ่คงว่าจริงทุกสิ่งสรรพ์เป็นแต่สักสักว่าทำบ่นรำพัน	ก็ดีกันอยู่ที่หลอกบอกอุบาย
ถึงหากไปคงไม่ได้เข้ารบรับ	ต้องขนกลับคืนมาท่าฉิบหาย
สู้ไว้นุ่งเล่นที่บ้านสำราญกาย	แจกทนายหน้าหอล่อใจมัน ฯ
๏ ครั้นบ่ายสามโมงถ้วนจะจวนฤกษ์	เอิกเกริกไพร่นายเตรียมผายผัน
พอสมเด็จเจ้าพระยาท่านมาพลัน	เจ้าคุณนั้นออกมารับคำนับกาย
พร้อมสมณพราหมณาโหราศาสตร์	นั่งเกลื่อนกลาดเคียงขนานประมาณหลาย
พนักงานตั้งเตียงไว้เรียงราย	ที่อาบสายชลธาเบญจางาม
เจ้าคุณแม่ทัพคำนับน้อมสมเด็จ	แล้วก็เสร็จสู่เบญจาหน้าสนาม
สรงพุทธมนต์ชลอาบปราบสงคราม	ขึ้นเหยียบไม้ข่มนามของท่านเอง
แขงใจย่ำตำตีนอยู่แปลบแปลบ	ให้เสียวแสบลุกขึ้นโลดกระโดดเหยง
เอ๊ะเป็นลางวิปริตจิตกริ่งเกรง	เห็นผิดเพรงพรั่นหมู่ศัตรูพาล
พระสงฆ์องค์สมมุติวงศ์พุทโธ	ชยันโตสำเนียงเสียงประสาน
ฟังเป็นสวดมหาชัยอาลัยลาญ	นึกกันดารเดนเย่อร์เออเต็มที
ฤๅเราไปจะไม่ได้มาสู่เหย้า	ได้คลึงเคล้าคลอแคลแฟมลี่
ความรักนิดไหนจะติดอย่างกอปี	สิ้นชีวีแล้วคงป่นไม่ทนนาน
สู้หักใจเหลือบซ้ายแล้วแลขวา	พอสบหน้าเนตรอนงค์ยิ่งสงสาร
เสียงฆ้องไชยลั่นต้องก้องกังวาน	โหราจารย์พราหมณ์เคาะบัณเฑาะว์ดัง
พระครูโหรอวยไชยให้เดชะ	พราหมณะผู้เฒ่าก็เป่าสังข์
พร้อมด้วยเหล่าเจ้าพระยาดาประดัง	ขุนนางนั่งสลอนอวยพรไชย
พวกคณะสัสดีโยคีนุ่ง	ก็เปลื้องผ้าพันพุงฟาดเคราะห์ให้
บ้างอวยพรพร่ำว่าถ้าขึ้นไป	ให้ได้กลับมาไวไวจึงจะดี
บ้างว่าถ้าเจ้าคุณขึ้นไปตาย	จะหานายนุ่งใหม่ไม่เหมือนนี่
นุ่งไม่ว่าหน้าไหนไพร่ผู้ดี	นุ่งจนมีชื่อเสียงทั้งเวียงไชย ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าคุณแม่ทัพครั้นสรรพเสร็จ	น้อมสมเด็จเจ้าพระยาอัชฌาสัย
นึกทำทีออกยูดีให้ในใจ	แล้วเลี่ยงเข้าห้องในเปลื้องผ้าพลัน
แล้วนุ่งผ้าออกทัพสำหรับยุทธ	บริสุทธิ์งามดีสอดสีสรรพ์
สีเขียวแก่ตามดังกำลังวัน	สิบเอ็ดชั้นล้วนสีเขียวดูเชี่ยวชาญ
ท่านเจ้าพระยากลาโหมกรมท่า	ช่วยนุ่งผ้าเหลืองเข็มขัดรัดประสาน
แล้วสวมเสื้อปักทองของประทาน	อย่างทหารใจขี้ขลาดพาดแถบทอง
แล้วสวมไหล่ใส่สะพายสายอำนาจ	เหมือนนักการชาญฉลาดขลาดขนหยอง
แล้วห้อยอรแชนแขวนประคอง	งามเรืองรองล้วนสุวรรณพรรณราย
แล้วสวมหมวกยศสำอางอย่างทหาร	กุมกระบี่ที่ประทานแล้วผันผาย
ออกมานั่งคอยฤกษ์เบิกสบาย	ผินพักตร์ฝ่ายบูรพาหางนาคิน
ท่านสมเด็จเจ้าพระยาคอยหาฤกษ์	พอเมฆเบิกดีอุดมสมถวิล
สูริงทรงรถหมดมลทิน	ทางกระสินธุ์บริบูรณ์เพิ่มพูนดี ฯ
๏ สมเด็จท่านชาญฉลาดขลาดมาเก่า	ชื่อท่านเน่าครั้งทัพญวนกระบวนหนี
พร้อมทั้งคณะสัสดี	ทั้งสังฆ์การีนิมนต์พระสงฆ์มา
เอาผ้าพาดตัวเจ้าคุณผู้บุญเลิศ	พระสงฆ์เปิดปากซ้ำร่ำคาถา
ว่าอจิรังวัตตะยังกายา	สิ้นคาถาบังสุกุลแล้วสัพพี
สมเด็จท่านขานไขบอกได้ฤกษ์	แล้วให้เบิกฆ้องไชยได้ดิถี
ก็โห่ร้องเอาไชยปราบไพรี	พระสงฆ์มี่เสียงลั่นชยันโต
เจ้าคุณย่างสามขุมกุมสาตรา	งามเหมือนกาขลาดกระสุนบินหมุนโผ
บินวนปนกับแร้งแผลงเดโช	ดูภิญโญพร้อมพรักด้วยศักดา
เจ้าพระยาแม่ทัพจับกระบี่	ทำท่วงทีเหมือนเขนเต้นหลายท่า
อย่างที่ได้เคยหัดถนัดมา	ลงนาวาแล้วบอกให้ออกพลัน ฯ
๏ ฝีพายพลโห่ร้องก้องสะเทือน	เสร็จคลาเคลื่อนกองทัพดูคับขัน
เรือกระบวนสวนแซงพายแข่งกัน	เสียงสนั่นเป็นระลอกกระฉอกชล
ทั้งสองฟากเรือตลอดจอดเป็นหมู่	ล้วนคนดูกองทัพเรือสับสน
หลามตลอดจอดเป็นแพออกแจจน	แน่นเต็มบนตลิ่งทั้งหญิงชาย
เจ้าคุณยืนมาในเรือเหลือสง่า	ใส่แว่นตาเหมือนยูดีทีเฉิดฉาย
แมวรูปปันช์สุนัขเคียงอยู่เรียงราย	ทั้งขวาซ้ายคนซุกซนด้นทะยาน
ดูเรือแพแออัดสงัดหาย	ไม่อาจพายออกมาตัดหน้าฉาน
กลัวจะจับเร่งเงินค่าราชการ	หนีซมซานเข้าจอดตลอดมา ฯ
๏ ครั้นถึงตำหนักแพแลไสว	พวกข้างในนั่งอยู่ดูนักหนา
ปางพระจอมจักรพรรดิกระษัตรา	เสด็จมาคอยรับกองทัพเอง
เหล่าขุนนางแวดล้อมอยู่พร้อมพรั่ง	ลงที่นั่งปิกนิกกั้นบดเก๋ง
ทอดพระเนตรเรือแพทรงแลเล็ง	เสียงแซ่เซ็งแตรฝรั่งก้องกังวาน
เรือเจ้าคุณจอดเลียบประเทียบลำ	ถวายคำนับน้อมจอมสถาน
แล้วถวายบังคมราบลงกราบกราน	ตามบูราณประเพณีที่มีมา
กรุงกระษัตริย์จิ้มเจิมเฉลิมพักตร์	ทรงสังข์ทักษิณาวัฏต่อหัตถา
เป็นสังข์เวียนซ้ายเรียกทักษิณา	เป็นภาษาไพร่คิดโดยจิตเดา
ด้วยฉันมาหน้าแคร่ท่านแม่ทัพ	ครั้นได้รับน้ำสังข์ไม่นั่งเหงา
จึงเป็นเหตุปัจจัยมาไม่เบา	จนถึงเจ้าคุณขังนั่งอาวรณ์ ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณแม่ทัพคำนับน้อม	ฝ่ายพระจอมบพิตรอดิสร
เสด็จทรงสังข์สรรเสริญเจริญพร	แล้วกรายกรหยิบนาฬิกามาประทาน
ทองคำทำตลับระยับย้อย	ทั้งสายสร้อยสามกระษัตริย์จัดประสาน
พระจอมนาถมีพระราชโองการ	ว่าของนานทำไว้จะให้เธอ
ฉันลงชื่อเขียนไว้ในตลับ	เจ้าคุณรับได้ของประคองเสนอ
ถวายคำนับซ้ำทำบำเรอ	เสร็จเผยอเรือออกบอกฝีพาย
ครั้นเรือออกประตูป่านาวาคล้อย	พระสงฆ์คอยประน้ำมนต์พลทั้งหลาย
คนในเรือรับพลางต่างวางพาย	น้อมถวายบังคมประนมกร ฯ
๏ ครั้นล่วงพ้นโขลนทวารก็ขานโห่	เสียงก้องโกลาหลพลสลอน
เอิกเกริกเร่งมาในสาคร	เรือกระฉ่อนน้ำกระฉอกระลอกโครม
เหล่าคนดูเรือจอดตลอดทั่ว	ล้วนแต่งตัวอ่าอวดประกวดโฉม
ที่สาวแท้แลแต่ไกลน่าใคร่โลม	ฉันหน่วงโน้มหักใจอาลัยวรณ์
พวกคนดูถึงว่าที่มีสกุล	เห็นเจ้าคุณไหว้คำนับสลับสลอน
บางคนไหว้แล้วช่วยอำนวยพร	ประนมกรหยุดจอดตลอดมา
แต่ในใจจะให้พรฤๅนึกแช่ง	ตัวฉันแคลงในจิตคิดกังขา
ด้วยเจ้าคุณท่านนุ่งเต็มประดา	ผงเข้าตาแล้วก็ชุลมุนไป
แต่ตัวฉันเป็นเสมียนเขียนเซ็นปลอม	ฉันหายอมรับแช่งด้วยท่านไม่
ที่ฉันเซ็นพอให้เส้นแลวิไล	ท่านเขียนเองเส้นไม่ใคร่จะถูกตา ฯ
๏ ถึงตำหนักแพวังหน้านาวาตรง	มีพระสงฆ์ประน้ำมนต์บ่นคาถา
ชยันโตอวยไชยในนาวา	จอดอยู่หน้าตำหนักแพแซ่สำเนียง
พระวังหน้านั้นก็เสร็จเสด็จรับ	ส่งกองทัพยืนร่าหน้าเฉลียง
พร้อมเสนาขวาซ้ายยืนรายเรียง	บ้างอยู่เคียงพระองค์ผู้ทรงนาม ฯ
๏ ฉันได้ฟังรับสั่งแต่ไกลไกล	คุณกลาโหมไปไหนรับสั่งถาม
มาฤๅไม่มาให้ไปตาม	อ้ายนี่งามฤๅไม่งามดูโคมลอย
นั่นเรือไฟวรารัตวิไชย	หลังคาเปิดออกไปเสียนิดหน่อย
เข้าอู่จะเสียเงินไม่ใช่น้อย	ทาสีเสียนิดหน่อยจะพองาม ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณแม่ทัพคำนับน้อม	ปางพระปลอมมาเป็นไทยในสยาม
พระกายไทยใจฝรั่งช่างแสนงาม	พระพักตร์สามสี่หน่วยดูรวยครัน
แยกพระพักตร์ทรงพยักยิ้มเหี่ยเหี่ย	พระพักตร์เรี่ยเต็มประดาดูน่าขัน
เก้อเปล่าเปล่าไม่เข้าเรื่องเปลืองไม่บัน	ยิงพระฟันเขียวเขียวปรางเบี้ยวงาม
เห็นเจ้าคุณท่านแย่ก้นคำนับ	พระทรงรับห่มพระองค์ลงสองสาม
เยื้องพระองค์ขึ้นแล้วกลับคำนับตาม	ดูแสนงามสวยสมเป็นพรหมพงศ์ ฯ
๏ พอกระบวนด่วนล่วงมาเลยลับ	เรือกองทัพเซ็งแซ่แลระหง
สังเกตลมพระพายพัดชายธง	นิมิตมงคลดีไม่มีปาน
เห็นธงม้วนชวนจะกลับมาข้างหลัง	ฉันนึกนั่งปรีดิ์เปรมกระเษมสานต์
เห็นเจ้าคุณแลมาทำหน้าบาน	คงกลับบ้านไม่ช้ากว่าครึ่งปี
ครั้นพระพายกลับพัดชายธงไชย	กลับไปข้างหัวเรือเรื่อยรี่
เจ้าคุณจับคางผันเข้าทันที	เห็นยากที่จะได้กลับต้องรับรบ
ให้นึกพรั่นหวั่นหวาดขลาดใจหาย	ทั้งตัวนายกับนายทิมริมสลบ
ราวกับต้องทัณฑกรรมจับจำครบ	เอาหน้าซบลงโศกาแล้วจาบัลย์ ฯ
๏ เรือเขยื้อนเตือนฝีพายทั้งซ้ายขวา	พระสูริยาเบี่ยงบ่ายลงผายผัน
พอเรือไฟพระสุนทราแล่นมาทัน	เห็นตัวท่านยืนโยกแล้วโบกมือ
นึกสงสัยจะเป็นใครที่ไหนหนอ	แต่งตัวป๋อโบกมือผับบอกนับถือ
สังเกตได้แต่ที่มีสี่นิ้วมือ	นี่คงคือเจ้าคุณพระสุนทรา
เพราะนิ้วมือท่านมีสี่นิ้วถ้วน	นิ้วชี้ด้วนเด็ดชัดข้างหัตถ์ขวา
คุมเรือไฟไล่แล่นตามเข้ามา	ฝีพายคว้าเชือกผูกเรือแล่นเหลือใจ
โยงเรือแม่ทัพเข้ากับเรือบุตร	เรือไฟฉุดแล่นลิ่วดูหวิวไหว
เรือนายทัพนายกองเนืองนองไป	เรือกลไฟจูงมาในสาคร ฯ
๏ ครั้นถึงวัดเขมาภิรตาราม	ประทับตามฤกษ์กำหนดให้งดก่อน
ด้วยกลางคืนโหรหมีให้ครรไลจร	ก็พอผ่อนแรมกระบวนอยู่ถ้วนกัน
พอสมเด็จเจ้าฟ้าจาตุรนต์	ลงเรือกลไฟเล็กเล็กทั้งนั้น
ขึ้นมาส่งกองทัพด้วยฉับพลัน	มาถึงทันรอจักรหยุดพักคอย
เสด็จลงสู่ยังที่นั่งเก๋ง	ฝีพายเร่งตึงข้อไม่ท้อถอย
พอจวนถึงรอรานาวาคอย	เรือเบี่ยงคล้อยหันเอียงให้เคียงลำ ฯ
๏ เจ้าคุณน้อมบังคมก้มคำนับ	สมเด็จรับยิ้มนิยมดูคมขำ
คงไม่เหี่ยเหมือนวันหน้าไม่น่าจำ	หยิบเปลป่านซองทองคำมาประทาน
เจ้าคุณน้อมคำนับรับซึ่งของ	สมเด็จพร้องอวยไชยทรงไขขาน
แล้วเอื้อนอรรถตรัสเสร็จสำเร็จการ	ไม่ช้านานกลับหลังคืนวังพลัน ฯ
๏ ฝ่ายข้างพวกกองทัพนั้นสับสน	บ้างขึ้นบนบกกรายเที่ยวผายผัน
บ้างหุงข้าวเผาปลาทูกินอยู่กัน	บางคนหันเข้าใต้ร่มไม้นอน
เจ้าคุณท่านอาศัยในศาลา	ฉันรักษาอยู่ในเรืออิงเหนือหมอน
คะนึงถึงขนิษฐาให้อาวรณ์	อุระร้อนรัญจวนหวนคะนึง
ปานฉะนี้แก้วพี่จะโหยหวน	จะรัญจวนฤๅว่าไม่อาลัยถึง
แต่อกพี่อาวรณ์ดั่งศรตรึง	นอนรำพึงถึงแม่ดวงพวงพะยอม
แสนเสียดายสายสวาดิอนาถจิต	โอ้ยามเอ๋ยเคยชิดแนบถนอม
ครั้นยิ่งคิดจิตตรมอารมณ์ตรอม	ดังเขาจอมปลวกทับลงกับกาย
ซึ่งพี่มาจากนางแต่ร่างเปล่า	หัวใจเฝ้าเคียงประโลมแม่โฉมฉาย
คิดหนักหน่วงห่วงสวาดิไม่คลาดคลาย	โศกไม่วายเสื่อมเศร้าอกเราอา
แสนอาวรณ์นอนเผลอละเมอม่อย	พอเดือนคล้อยดาวเคลื่อนเลื่อนเวหา
จวนจะแจ้งแสงศรีสูริยา	ตื่นนิทราโหยไห้ฤๅทัยตรม
เสร็จเสพโภชนากระยาหาร	ทั้งคาวหวานกล้ำกลืนรสขื่นขม
กินน้ำใสก็เหมือนกินน้ำดินตม	ด้วยอารมณ์หวังรักหนักอุรัง
หนักอุเรเททอดลงกอดหมอน	กอดมิ่งมิตรสนิทนอนที่ในถัง
ที่ในถ้วยล้วนเต๋าก๊วยกับข้าวตัว	กับข้าวตูปลาทูกังกำลังรวย
กำลังรื่นชื่นชมดมข้าวตอก	ทั้งหมากพูลข้าวตูกรอกใส่ไถ้สวย
ในไถ้ถุงรุงรังกำลังรวย	กำลังรุ่งพุ่งพวยพระสูริยัง ฯ
๏ ครั้นสองโมงเช้าครึ่งกึ่งมินิต	สำเร็จกิจเสร็จสมอารมณ์หวัง
ฝีพายเตรียมนาวาประดาประดัง	จอดคอยฟังลั่นฆ้องตามองเมียง
ครั้นเจ้าคุณลงเรือนั่งเหนือเบาะ	ฝีพายเกาะโห่ขานประสานเสียง
ตีฆ้องหุ่ยหึ่งพลันลั่นสำเนียง	เรือพร้อมเพรียงออกตามหลั่นหลามมา
คระโครมครึกกึกก้องท้องสมุทร	พายรีบรุดเร็วนักดังปักษา
คว้างคว้างมาในกลางชลธา	ดูนาวาเร็วรัดเทียมทัดลม
ครั้นจะร่ำระยะทางชมบางบ้าน	ก็ขี้คร้านหลีกลัดตัดประสม
ด้วยนิราศอื่นมีดีอุดม	ล้วนคารมวิเวกหวานเคยอ่านฟัง
ครั้นเรือมาฉิวฉิวแลลิ่วลับ	ฝีพายขับขบเขี้ยวไม่เหลียวหลัง
ชลกระฉอกระลอกเสียงเพียงจะพัง	กระทบฝั่งกระจายทำลายลง ฯ
๏ ถึงเมืองปทุมธานีบูรีรัตน์	วายุพัดน้ำกระเด็นขึ้นเป็นผง
พระอาทิตย์เลี้ยวลัดอัสดง	เรือตัดตรงข้ามฟากพายบากมา
รีบรัดมาจอดวัดประทุมทอง	พินิจมองเห็นพระสงฆ์ทรงสิกขา
ล้วนรามัญชยันโตโพธิยา	ตามภาษาพระมอญอวยพรไชย
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพคำนับน้อม	มีจิตพร้อมศรัทธาอัชฌาสัย
ก็ขึ้นจากเรือเดินดำเนินไป	ตรงเข้าในศาลาหาสมภาร
ถวายเงินแก่พระสงฆ์องค์ละบาท	ทั้งอาวาสด้วยศรัทธาท่านกล้าหาญ
น้อมจิตคิดตั้งปณิธาน	แม้นถึงกาลจะอุบัติภพใดใด
ให้ได้เป็นสัสดีทั้งขี้นุ่ง	ให้เฟื่องฟุ้งวิปริตผิดวิสัย
เล่นละครเพรื่อพร่ำกระหน่ำไป	กดขี่ไพร่กว่าจะถึงซึ่งนิพพาน
ให้พบกับสุดใจพิชัยเสนา	รับสินบนคนมาแบ่งให้ท่าน
บังเงินหลวงถ่วงไว้ได้นานนาน	เจ้าอธิการคำรบจบสัพพี ฯ
๏ ก็แรมทัพอยู่ที่นั่นพร้อมกันหมด	พระสูริยงเยื้องรถลงอับศรี
ทั้งนายไพร่สุขกระเษมจิตเปรมปรีดิ์	เหล่าโยธีกองทัพบ้างหลับนอน
ด้วยวัดนี้ยังไม่มีที่อาศัย	เดินไปไหนน้ำท่าเปียกผ้าผ่อน
วัดประทุมลุ่มเต็มทีไร้ที่ดอน	คนต้องซ้อนแทรกเสียดยัดเยียดกัน
เหมือนตะรางสัสดีที่แคบคับ	นอนไม่หลับเจียนชีวาแทบอาสัญ
ตาขุนปราบแกขนาบเอาโซ่พัน	เร่งรางวัลค่าทุเลาเอาเงินมา
โอ้พุ่มพวงดวงจิตชีวิตพี่	ป่านฉะนี้สาวน้อยจะคอยหา
จะโศกเศร้าเว้าเหว่อยู่เอกา	อนิจจาแสนสังเวชน้ำเนตรพราว ฯ
๏ โอ้อาลัยใจหายไม่วายโศก	บังเกิดโรคร้างงามเมื่อยามหนาว
โอ้ยามรักหนักจิตเหมือนติดกาว	ไม่มีคราวลืมมิตรยลติดตา
ยิ่งหวนหวนห่วงให้ฤๅทัยโหย	อุระโรยร่วงหรุบดั่งบุปผา
เมื่อต้องแสงสูริยงส่องลงมา	เกสรสาโรชร่วงเหมือนทรวงเรา
หวนคะนึงถึงมิตรพิศวาส	ใจจะขาดเสียเพราะทรวงงงง่วงเหงา
กำเริบโรคโศกร้างไม่บางเบา	ยุพเยาว์จะหมีได้เห็นใจเรียม
ค่อยแขงขืนฝืนอารมณ์ที่ตรมตรึก	ครั้นนึกนึกแล้วค่อยวายจิตอายเหนียม
คงได้กลับยลโฉมประโลมเลียม	ไม่ทันเกรียมอย่าเพ่อกรอมจะผอมตาย
พอหลับผ็อยม่อยฟื้นตื่นสว่าง	ลุกลูบล้างหน้าพลันไม่ทันสาย
พออิ่มหนำสำเร็จเสร็จสบาย	เหล่าฝีพายเตรียมตัวพร้อมทั่วกัน
พอได้ฤกษ์แล้วบอกออกนาวา	เสียงเฮฮาปรีดิ์เปรมกระเษมสันต์
ไม่เห็นใครมีทุกข์สนุกนิ์ครัน	จ้วงกระชั้นตึงข้อไม่รอรา
เรือละลิ่วปลิวเฉื่อยมาเรื่อยรี่	ชมวิถีชลมารคข้างฟากขวา
แล้วผันชมฟากซ้ายวายน้ำตา	จนนาวาแล่นล่วงครรไลเลย ฯ
๏ มาถึงเกาะบางปะอินทินกร	กำลังร้อนแสงแดดนั้นแผดเผย
เห็นรั้ววังข้างขวาสง่าเงย	น่าชมเชยตึกตั้งเป็นวังเวียง
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพบังคับสั่ง	จอดหน้าวังขึ้นบูชาหน้าเฉลียง
ท่านจุดธูปเทียนถวายอยู่รายเรียง	นั่งประเนียงน้อมประนมบังคมคัล
แล้วก็ออกนาวาจากหน้าวัง	ดูคับคั่งด้วยพหลพลขันธ์
ไม่เลี้ยวลัดถึงวัดชุมพลพลัน	ก็เหหันเรือประทับกับตะพาน
เจ้าคุณก็จำเนียนธูปเทียนจุด	บูชาพุทธรูปใหญ่ในวิหาร
ด้วยวัดชุมพลนี้มีมานาน	แต่ก่อนกาลกรุงเก่ามีเค้าความ
ด้วยเจ้าพระยากลาโหมเล้าโลมไพร่	ชุมนุมไว้วัดนี้ที่สนาม
แล้วยกพลเกรียวกรูเข้าวู่วาม	ทำสงครามกับกระษัตริย์ขัตติยา
จับเจ้าแผ่นดินได้ให้ประหาร	ครั้นสมการมุ่งมาดปรารถนา
ก็ได้ซึ่งสมบัติกระษัตรา	จึงราชาภิเษกเป็นเอกองค์
ทรงนามท้าวพระเจ้าปราสาททอง	ได้ครอบครองรั้ววังดังประสงค์
มีพระราชศรัทธาปัญญายง	เสด็จทรงสร้างวิหารริมชานชล
เสร็จพระราชศรัทธาเป็นอาราม	ประทานนามโดยวิเศษตามเหตุผล
เดิมทีที่ได้ประชุมชุมนุมคน	ชื่อชุมพลนิกายาราม
ครั้งกรุงเก่าย่อยยับอัปรา	ซึ่งวัดวาพังลงเป็นดงหนาม
โบสถ์พังโครมโทรมทรุดชำรุดตาม	ได้แจ้งความเรื่องรู้แต่บูราณ
ครั้นแผ่นดินพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว	มาสร้างรั้ววังนิวาสราชฐาน
แล้วเลยทรงสถาปนาการ	พระวิหารให้คงดำรงดี
แล้วปั้นรูปจอมราชปราสาททอง	ดูเรืองรองงามงดสุกสดศรี
ยืนอยู่หน้าอุโบสถปรากฏมี	ทุกวันนี้คนผู้ยังบูชา ฯ
๏ ครั้นสำเร็จเสร็จนบเคารพพระ	ก็เลยละผายผันจิตหรรษา
เจ้าคุณให้ร้องบอกออกนาวา	โห่สามลาบอกยาวเสียงกราวเกรียว
เหล่าฝูงชนชาวบ้านละลานหนี	บ้างหลบลี้วิ่งแต้ไม่แลเหลียว
เรือไม่พายคลายกล้ำสักลำเดียว	ปะก็เลี้ยวจอดซบหลบแต่ไกล
ฝีพายไม่รอรามาตะบึง	บรรลุถึงหน้าวัดโปรดสัตว์ใหญ่
แวะเรือเรียงเคียงจอดตลอดไป	เจ้าคุณให้จอดประทับกับตะพาน
ท่านจุดธูปเทียนชูขึ้นบูชา	น้อมศีราหน่วงนมัสหัตถ์ประสาน
พวกไพร่พลเริงรื่นชื่นสำราญ	ใจเบิกบานยินดีทีสบาย
วักน้ำมนต์ใส่บนศีรษะทั่ว	บ้างลูบตัวอาบกินสิ้นทั้งหลาย
ที่โกงเขาย่ำแย่แต่ปีกลาย	ให้ความหายลับลี้อย่าฎีกา
รีบรัดมาถึงวัดพแนงเชิง	พอร่าเริงคึกคักเป็นหนักหนา
เจ้าคุณขึ้นบกพลันไปวันทา	พระปฏิมาองค์ใหญ่ด้วยใจจง
จุดธูปเทียนบุปผาบูชาพระ	คารวะขอความตามประสงค์
ขออารักษ์ศักดิ์สิทธิ์สถิตทรง	สิงในองค์พระปาฏิมากร
เอาอิฐปานคนเล่นก็เป็นได้	เป็นพระใหญ่ขว้างบ้านชาญสมร
จะขอซื้อบ้านใครในนคร	อิฐปาก่อนทนไม่ได้ต้องขายเรา
ทั้งวังเจ้าบ้านขุนนางต่างถูกอิฐ	รู้ว่าฤทธิ์ของพระฤๅไม่เล่า
ตามแต่ใครจะตรองตรึกคิดนึกเอา	จนชื่อเน่าโด่งดังทั้งนคร
จงพิทักษ์รักษาโยธาทัพ	ที่คั่งคับพร้อมหน้ามาสลอน
ซึ่งโพยภัยขออย่าเพียรมาเบียนบอน	จงถาวรสวัสดิ์ทั่วทุกตัวคน
เจ้าคุณเสร็จบูชาลีลากลับ	ผู้คนคับสองข้างหว่างถนน
ท่านเจ้าคุณเมตตาประชาชน	ที่ยากจนผู้ใหญ่เด็กเจ๊กคนโซ
แจกเงินให้คนละเฟื้องนั่งเนื่องนับ	คนที่รับไทยทานประมาณโข
บางคนออกวาจาวราโร	รัตพิโชชนะหมู่ศัตรูพาล ฯ
๏ เจ้าคุณลงนาวาเสร็จคลาเคลื่อน	เรือเขยื้อนเป็นระลอกกระฉอกฉาน
ละลิ่วมาในวนชลธาร	บ่ายประมาณห้าโมงเศษสังเกตจำ
ถึงวันจันทรเกษมจิตเปรมปรา	แวะนาวาพักผ่อนจอดซ้อนส่ำ
เรือเจ้าคุณจอดเรียบประเทียบลำ	เวลาค่ำแรมทัพต่างหลับนอน ฯ
๏ ครั้นรุ่งแสงสูริยาเวลาสาย	เหล่าตัวนายคั่งคับสลับสลอน
ล้วนแต่งตัวเต็มยศบทจร	หมู่นิกรเกลื่อนกล่นต่างคนมา
ชุมนุมที่ศาลาใหญ่หน้าวัง	มาพร้อมพรั่งนั่งรายทั้งซ้ายขวา
คอยเจ้าคุณแม่ทัพรับบัญชา	ที่บรรดาตัวนายนั่งรายเรียง
เจ้าพระยาแม่ทัพประดับกาย	เสร็จผันผายขึ้นมานั่งยังเฉลียง
ลูกทัพคำนับน้อมอยู่พร้อมเพรียง	มอบเมียงมาขอนมรับประทาน
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพขยับโอษฐ์	ภิปรายโปรดทักทายนายทหาร
แล้วชักชวนไปวัดนมัสการ	พระวิหารเสนาสน์เยื้องยาตรา
เข้าในวังขึ้นยังพระมณเฑียร	แล้วน้อมเศียรอภิวันท์ด้วยหรรษา
จุดธูปเทียนทั้งคู่ขึ้นบูชา	พระมหาที่นั่งในวังจันทร์
นึกเสียดายใจหายไม่วายตะกละ	ถ้าแม้นพระโปรดให้เจ้าคุณฉัน
เป็นนายด้านก่อสร้างทั้งวังจันทร์	คงได้ฉันกำไรไว้พอแรง
เหมือนเมื่อครั้งสร้างแปลงกำแพงป้อม	เอาค่าซ่อมตามเจ้าหมู่อยู่ทุกแห่ง
ต้องการเฟื้องเกณฑ์สลึงถึงโต้แย้ง	ได้เงินแบ่งปันทั่วทุกตัวกัน ฯ
๏ ออกจากวังไปยังพระอาวาส	นามเสนาสน์งามเลิศดูเฉิดฉัน
ท่านเจ้าคุณคำนับอภิวันท์	ธูปเทียนนั้นจุดถวายธิบายความ
ว่าวัดนี้ของพระบาทปราสาททอง	เป็นเจ้าของสร้างไว้ในสยาม
ครั้งแผ่นดินกรุงเก่าเป็นเค้าความ	แจ้งเหตุตามโดยเรื่องครั้งเมืองกรุง
เมื่อเมืองเสียกับพม่าพากันขุด	เอาไฟจุดลอกทองแล้วถลุง
วัดปรักหักพังออกนังนุง	แต่ครั้งกรุงร้างรามาช้านาน
ครั้นแผ่นดินพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว	ศรัทธาทั่วบพิตรประดิษฐาน
เสด็จมาบำรุงผดุงการ	พระวิหารเสนาสน์สะอาดงาม
เจ้าคุณเสร็จบูชาลีลากลับ	ขึ้นประทับบนศาลาหน้าสนาม
ลูกทัพนายกองนั่งคอยฟังความ	อยู่ออกหลามศาลาที่หน้าวัง
บ้างร้องทุกข์ขอข้าวต่อเจ้าคุณ	ว่าสิ้นทุนจวนจะอดข้าวหมดถัง
ขอเบิกข้าวสารพอต่อกำลัง	เจ้าคุณฟังข้อคำคิดรำคาญ
จึงผินผันหันหน้าปฤกษาเรื่อง	ด้วยว่าเมืองนี้ต้องเลิกเบิกข้าวสาร
เพราะได้แจ้งกิจจาเวลาวาน	กรมการเขาว่าตราไม่มี
ทำเนียมจ่ายข้าวกันในการทัพ	โดยตำรับท่านวางไว้ตามที่
วันหนึ่งทะนานหนึ่งจึงพอดี	ทำเนียมมีจ่ายให้พอต่อกำลัง
นี่ช่างกันกันอย่างไรไฉนหนอ	พอสามวันก็บ้อหลอไปหมดถัง
จะคิดด่าเมืองไทยให้ใครฟัง	รู้เท่าช่างเถอะจะขออวดป๋อที
ท่านเจ้าคุณชักทุนซื้อข้าวสาร	แจกทหารกล้วยไข่ให้อีกหวี
ทั้งของคาวเนื้อเค็มก็เต็มดี	แจกโยธีกองทัพรับทุกคน ฯ
๏ ครั้นว่าบ่ายชายแสงพระสูริเยศ	สักโมงเศษเอะอะเตรียมพหล
ต่างลงเรือทุกลำประจำพล	บ้างเตรียมตนคอยฟังระวังตัว
เจ้าคุณลงนาวาที่หน้าวัง	พร้อมสะพรั่งฝีพายทั้งท้ายหัว
นายน้อยโหนกโขกกระบาลลั่นฆ้องรัว	ให้รู้ทั่วนัดบอกกันออกเรือ
กระโหลกลั่นแซ่ซ้องก้องกังวาน	โห่ประสานสามลาสง่าเหลือ
ลูกทัพนายกองนั้นไม่ฟั่นเฟือ	ล้วนสวมเสื้อเต็มยศหมดทุกนาย
แต่งจนเหนื่อยเมื่อยตัวทั้งหัวหู	เสื้อเต็มยศเอาลงถูจนฉิบหาย
คนตื่นพบคบไม่ได้ไม่เสียดาย	ฤๅฉิบหายซื้อใหม่เป็นไรมี
โอ๊ยพุทโธ่สัประดนทนเต็มยศ	ฤๅแต่งปดกันเล่นจ๋าพ่อหน้าผี
สวมเสื้อครุยฤๅไม่เล่าเจ้าตัวดี	เห็นเต็มทีดูแทบจะแสบกาย ฯ
๏ มาประเดี๋ยวเลี้ยวประทะศีรษะรอ	ดูปราดปร๋อน้ำไหลเชี่ยวใจหาย
ฝีพายขึงตึงข้อไม่รอพาย	บ้างเสียท้ายเรือปะประทะแพ
บ้างฉลาดเลี้ยวพันกระชั้นแหลม	เรือไม่แพลมแพร่งพรายสายกระแส
ที่ตรงศีรษะรอเรือจอแจ	ช่วยกันแก้หัวเรือน้ำเหลือทน
เรือก็แล่นเฉื่อยฉิวมาลิ่วลับ	แดดพยับมืดกลุ้มชอุ่มฝน
ไม่แรงร้อนอ่อนศรีสูริยน	เหล่าไพร่พลค่อยสบายรีบพายพลัน ฯ
๏ พอถึงวัดทองใหญ่อยู่ในย่าน	มีนามบ้านพระนอนพักผ่อนผัน
เรือกองทัพคับคั่งประดังกัน	แรมอยู่นั่นอีกคืนต่างรื่นเริง
ในวัดทองซ่องส้วมน้ำท่วมหมด	น้ำไม่ลดกำลังล้นขึ้นจนเหลิง
ไม่มีที่หุงข้าวก่อเตาเพลิง	อาศัยเพิงโบสถ์ใหญ่พอได้การ
พลนิกรต้องนอนอยู่ในเรือ	คนที่เหลืออาศัยในวิหาร
อีกศาลาใหญ่กว้างข้างตะพาน	เหล่าทหารซ้อนซับขึ้นหลับนอน
แต่ตัวฉันอยู่ในเรือเหลือเทวษ	นองน้ำเนตรโหยไห้ฤๅทัยถอน
เป็นทุกข์ถึงขนิษฐายิ่งอาวรณ์	เพราะพี่จรจากเจ้าจะเนานาน
ไม่รู้ปีเดือนใดจะได้กลับ	ด้วยไปทัพจับศึกที่ฮึกหาญ
กว่าจะสิ้นสรรพเสร็จสำเร็จการ	สุดประมาณเหลือเล่ห์คะเนวัน
ครวญครวญหวนละห้อยพอผ็อยหลับ	ชักหงับหงับกลับตื่นสุดฝืนกลั้น
กำสรดแสนแหนหวงแม่ดวงจันทร์	มาลั่นป้อยอปั่นรำพันครวญ ฯ
๏ ครั้นรุ่งแจ้งแสงทองส่องสว่าง	ค่อยลูบล้างพักตราวิญญาหวน
เจ้าคุณสั่งให้บอกออกกระบวน	เวลาจวนจะรุ่งฟุ้งอัมพร
พอนาวาคลาเคลื่อนเขยื้อนโยก	ธงก็โบกริ้วริ้วปลิวสลอน
นาวาเรื่อยเฉื่อยมาในสาคร	ก็รีบร้อนเร็วมาไม่ราแรม
ถึงน้ำวนวนปะประทะคุ้ง	เรือหันพุ่งข้ามบากไปฟากแหลม
ฝีพายจ้ำน้ำเป็นฟองทั้งสองแคม	ไม่พลอมแพลมพร้อมพรั่งพายตั้งใจ ฯ
๏ ถึงเมืองสระบุรีเรือรี่เรียบ	เห็นทำเนียบรายเรียงเคียงไสว
เขาปลูกตั้งหลังเด่นเห็นแต่ไกล	พลไพร่ยินดีด้วยปรีดา
ต่างมุ่งมาดพอถึงหาดพระยาทด	บ่ายกำหนดสี่โมงโปร่งเวหา
พระสูริยงจวนจะลับบรรพตา	แลนาวาจอดเรียบประเทียบเคียง
ที่ศาลาท่าน้ำลำกระแส	เรือนเป็นแพจอดชุมนุมบ้างถุ้มเถียง
ชวนกันชิงเรือนที่มีระเบียง	ขนของเรียงเข้าไปวางต่างประจำ
ต่างคนต่างก็จองปองที่อยู่	ถึงก่อนดูเลือกได้เมื่อใกล้ค่ำ
พอพักพิงอิงกายวายระกำ	ไม่ต้องทำเรือนร้านป่วยการคน
ที่ลางนายผายผันไม่ทันเพื่อน	ไม่มีเรือนที่พำนักนิ์พักพหล
หาไม้ไล่ทำหลังคาประสาจน	พอบังฝนบังฟ้าเป็นท่าลม
ท่านเจ้าคุณใจดีอารีเหลือ	คิดแผ่เผื่อไพร่แท้แต่ประถม
ทำเนียบปลูกไว้มีไม่นิยม	ด้วยอารมณ์เอ็นดูหมู่นิกร
แต่ที่จริงในใจท่านนั้นหวั่นหวาด	เพราะความขลาดแน่นหนามาแต่ก่อน
เห็นตลิ่งร้อนอุราให้อาวรณ์	ไม่อยากจรเบื่อบกจะยกไป
อีกอย่างหนึ่งมีตราขึ้นมาเตือน	ให้ยกทัพจะได้เชือนเถลไถล
แม้นกริ้วโกรธโปรดให้กลับไปเมื่อใด	จะได้ไม่ต้องขนของล่องทีเดียว
เหลืออาลัยที่จะไปจากนาวา	ถึงให้พระอินทร์ลงมาอยู่เขียวเขียว
ก็ไม่ขอขึ้นตลิ่งจริงจริงเจียว	จะนอนเสียวให้นาวาไม่อาวรณ์
ทำเนียบปลูกไว้ท่าสี่ห้าหลัง	พร้อมหอนั่งหอเคียงเรียงสลอน
สู้อยู่เรือบดเลยตามเคยนอน	ด้วยอาวรณ์เมตตาประชาชน
ถ้าแม้นขึ้นสู่อยู่ทำเนียบ	ตรองการเรียบเรียงเห็นไม่เป็นผล
จะไม่มีที่อาศัยแก่ไพร่พล	ท่านสู้ทนอยู่ในเรือใจเหลือดี ฯ
๏ ครั้นพลบค่ำย่ำฆ้องพวกกองทัพ	บ้างนอนหลับกรนอยู่เสียงฝูฝี
แต่ตัวฉันตรึกตรมระทมทวี	โศกโศกีแสนสวาดิไม่ขาดวาย
แสนคะนึงถึงนวลหวนเทวษ	จนดวงเนตรบวมแดงเป็นแสงสาย
อยู่ในเรือกัญญาใหญ่ไม่สบาย	คิดใจหายใจห่วงในทรวงครวญ
โอ้เจ้าดวงพวงพุ่มอุทุมพร	เมื่อยามนอนแนบถนอมกลิ่นหอมหวน
เวลาตรมชมชูเรณูนวล	ยามรัญจวนก็วายหายกังวล
ยิ่งนึกนึกตรึกตรมระทมทุกข์	จะต้องบุกเดินป่าไปหน้าฝน
จะข้ามดงพงชัฏระมัดตน	เหล่าฝูงคนคิดกลัวหนังหัวพอง
นับประสาอะไรแต่ไพร่พล	เพราะความจนต้องระทดสยดสยอง
แต่เจ้าคุณเป็นเศรษฐีมีเงินทอง	สักสิบสองสิบสามพ้อมยังตรอมใจ
นอนหงายก่ายหน้าผากทุกเวลา	ไหนจะกลัวไข้ป่าก็อย่างใหญ่
ทั้งกลัวฮ่อมันจะหั่นให้บรรลัย	ให้หนักใจหนักอุราน้ำตานอง
ฤดูฝนความไข้หมีได้หยอก	ผู้ใหญ่บอกเศร้าจิตคิดสยอง
ที่ในดงลึกล้ำล้วนน้ำนอง	จะยกกองทัพไปกลัวไข้ดง
ซึ่งปู่ย่าตาลุงครั้งกรุงเก่า	ฟังเขาเล่าจำไว้ไม่ใหลหลง
ฤดูฝนเป็นไม่ไปณรงค์	ทำการสงครามแต่ก่อนบ่ห่อนเป็น
แต่เมื่อใดฝนแล้งแห้งสนิท	จึงจะคิดยกทัพไปขับเข็ญ
คิดขึ้นมาน้ำตาตกกระเด็น	ไม่วางเว้นกลัวตายเสียดายตน
โอ้กรรมเราเกิดมาเวลานี้	พอไพรีมาสู่ฤดูฝน
นึกแค้นอ้ายพวกฮ่อทรชน	จะฆ่าคนเสียด้วยไข้ใช้ปัญญา ฯ
๏ ท่านแต่ก่อนที่ท่านจรไปปราบศึก	หมีได้นึกแก่ชีวังจะสังขาร์
สู้ตัดห่วงบ่วงใยในกายา	การพาราย่อมเป็นใหญ่กว่าในตน
ที่ศึกมาหมีได้ว่าฤดูใด	ต้องยกไปทนระกำกรำแดดฝน
ไม่หวั่นหวาดเหมือนหนึ่งชาติทรชน	หวังเอาผลเพิ่มไว้ในนคร
นี่เจ้าคุณท่านไม่เห็นเป็นเช่นว่า	เอาเรื่องกายขึ้นมาไว้หน้าก่อน
ถัดมาที่สองเนื่องเรื่องละคร	หาทุนรอนที่สามตามปัญญา
ใคร่มาตัดขัดขวางในทางนี้	ท่านยอมเสียชีวีเสียดีกว่า
ทางที่สี่ไม่มีศีลกินสุรา	เอาอิฐปาบ้านเล่นจิตเป็นพาล
นึ่งตรองตรึกนึกขึ้นมาน่าสมเพช	น้ำเสลดข้นเป็นผงน่าสงสาร
แสนกลัวตายวายชีวิตเป็นนิจกาล	ตรองนานนานก็คงเห็นเช่นกล่าวมา ฯ
๏ ฉันตรองตรึกนึกพลางพอจ่างแจ้ง	สว่างแสงสูริเยเยี่ยมเวหา
สูริโยโผล่พุ่งพวยนภา	นภาด่างกระจ่างจ้าพาเมฆจร
พาเมฆเจื่อนดังเกลื้อนขึ้นกายา	กาโยด่างอย่างนภาเมฆสลอน
สลับเมฆแลวิไลในอัมพร	ยอดอัมพาโผล่สลอนริมธาริน
ธารารกดกประดับด้วยสวะ	สว่างไสวในนภะทางกระสินธุ์
กระแสใสไหลสะอาดปราศมลทิน	มณฑากลิ่นหอมฟุ้งจรุงมา
สูริยาศดังเหรียญบาทโผล่ยอดไม้	งามวิไลแลล้ำในเวหา
เป็นวันถือน้ำพิพัฒน์ตั้งสัจจา	เจ้าพระยาแม่ทัพประดับกาย
ก็พร้อมด้วยนายทัพแลนายกอง	ลงเรือล่องน้ำมาเวลาสาย
ล้วนแต่งตัวเต็มยศหมดทุกนาย	ต่างผันผายล้นหลามตามเจ้าคุณ ฯ
๏ รีบรัดมาถึงวัดสมุหะ	พร้อมด้วยพระหลวงยืนแลหมื่นขุน
ทั้งหัวเมืองเป็นการวิ่งซานซุน	คอนคำนับรับเจ้าคุณอยู่เรียงราย
เรือเจ้าคุณแม่ทัพจอดกับท่า	เยื้องยาตราพร้อมพรั่งคนทั้งหลาย
ล้วนสวมเสื้อกำซาบดาบสะพาย	ที่ตัวนายคอยสดับรับบัญชา
ต่างคนเข้าไปในวิหาร	ฟังโองการพร้อมกันด้วยหรรษา
เหมือนจับลิงหัวค่ำทำศักดา	ต่างทำท่าทำทางอย่างละคร
พอให้ท่านเจ้าพระยาพาจิตชื่น	หายสะอื้นด้วยคำนึงถึงสมร
เห็นพวกเราทำท่าทางอย่างละคร	บรรเทาถอนใจใหญ่เป็นหลายครา
แลดูพวกเราแล้วยิ้มยิ้ม	ทำกรุ่มกริ่มน่ารักเป็นหนักหนา
แล้วรับน้ำพระพิพัฒน์สัตยา	ตามตำราบูราณสาบานตัว ฯ
๏ ท่านเจ้าพระยาแม่ทัพกลับทำเนียบ	เรือประเทียบแแก้ท้ายแล้วบ่ายหัว
จอดประทับกับท่าเวลามัว	แดดสลัวจวนค่ำอยู่รำไร
เวลาค่ำย่ำฆ้องครั้นสองทุ่ม	แตรก็รุ่มเป่าเสียงสำเนียงใส
พวกทหารนั่งยามต้องตามไฟ	เอาฟืนใส่เรียงรายเป็นหลายกอง
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพกำชับสั่ง	ให้ประจุปืนประนังนั่งจดจ้อง
เหล่าทหารหอกหลาวแลง้าวพลอง	พวกกองตรวจถือฆ้องกระแตตี
ด้วยเรายกโยธามาจากถิ่น	ประมาทหมิ่นแล้วก็เห็นจะเป็นผี
เผื่อพวกฮ่อต่อเข้ามาสระบุรี	จะเสียทีย่อยยับทั้งทัพไชย
ฉันนึกปลงอนิจจังแสนสังเวช	ช่างวิเศษสุดกล้าจะหาไหน
คิดแต่จะวิ่งหนีอยู่ร่ำไป	ดังเอาไก่แจ้จำนนมาชนอู
ให้ตายโหงไปเถิดหนาฮ่อมาจริง	เป็นออกวิ่งหมีได้คิดจะต่อสู้
ได้แต่กลิ่นขี้อ้ายฮ่อก็พอดู	ลงบ่นอู้ออกกลัวหนังหัวพอง ฯ
๏ ครั้นจวนแจ้งแสงศรีตีสิบเบ็ด	ออกอึงเอ็ดเป่าแตรเสียงแซ่ส้อง
ทหารเป่าขลุ่ยนัวแล้วรัวกลอง	ฟังเสียงพร้องวังเวงด้วยเพลงแตร
ครั้นรุ่งแสงสูริยาท้องฟ้าฟื้น	เจ้าคุณขึ้นทำเนียบหน้าท่ากระแส
สำหรับรับขุนนางใช้ต่างแพ	อยู่ริมแม่น้ำวนชลธาร
พวกนายกองนายทัพคำนับน้อม	มาพรั่งพร้อมนั่งเรียงเคียงขนาน
คอยสดับตรับฟังจะสั่งงาน	จะมีการเหตุผลด้วยกลใด
แต่ตัวฉันหมายว่าท่านจะยกพล	จากตำบลสระบุรีไปที่ไหน
ไม่เห็นท่านบัญชาสั่งแต่อย่างใด	นึกในใจดูประหลาดคาดคะเน
สักเมื่อใดจึงจะได้ยกพลจร	ฤๅจะกลับคืนนครคิดหวนเห
การที่จะยกไปนั้นรวนเร	คิดคะเนจะกลับมามากกว่าไป ฯ
๏ เจ้าพระยาแม่ทัพขยับโอษฐ์	ภิปรายโปรดไต่ถามตามสงสัย
พวกเรามาพร้อมพรั่งฤๅอย่างไร	ใครป่วยไข้ที่บรรดามาด้วยกัน
พวกนายทัพนายกองสนองเรียน	น้อมจำเนียนแจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
คนกองทัพวิบัติอัศจรรย์	เกิดปัจจุบันโรคร้ายเป็นหลายคน
ท่านเจ้าคุณแจ้งความตามระบอบ	จึงประกอบยาละลายกระสายฝน
ตามตำราหมอด้วงแก่แก้อับจน	ท่านสู้ทนนั่งปรุงบำรุงยา
แล้วก็ให้อนุญาตประกาศสั่ง	ว่าทีหลังใครป่วยไข้ให้มาหา
เพราะใจท่านอารีมีเมตตา	ตั้งรักษาเป็นธุระไม่ละเลย
ถึงเที่ยงนางกลางคืนคนตื่นหลับ	คนกองทัพป่วยไข้หมีได้เฉย
สั่งให้ปลุกทุกครั้งเหมือนดังเคย	ไม่เสบยบอกเราเอาอาการ
ด้วยลงทุนยาสำรองกว่าสองชั่ง	ยาฝรั่งมากมายหลายขนาน
ด้วยจงหวังตั้งใจจะให้ทาน	คิดเตรียมการถ้าใครป่วยได้อวยเออ
แล้วสั่งการขุนชำนาญภักดีพุก	เที่ยวตรวจทุกเวลาอย่าได้เผลอ
ใครเป็นโรคร้อนหนาวฤๅหาวเรอ	ให้ดอกเตอร์พุกปรุงบำรุงยา
เป็นโรคหาวร้ายราวกับฝีดาษ	เจ้าขุนขลาดกลัวหาวหนาวนักหนา
โรคเรอเออร้ายมากยากหายา	อหิวาตกโรคพอถึงกัน
ถ้าแม้นใครเรอออกมาครบห้าที	ตามคัมภีร์หมอด้วงท่านจัดสรร
อาการตัดในตำราว่าห้าวัน	ลมคงดันแดกตายวายชีวา
ตั้งแต่นั้นท่านก็นั่งคอยฟังทั่ว	ใครยังชั่วใครจะหนักที่รักษา
นายพุกเที่ยวทุกหมวดคอยตรวจตรา	ตามบัญชาหมีได้เว้นเช้าเย็นดู
คนมากหายตายน้อยนับตัวถ้วน	นายพุกสวนสอบตรวจทุกหมวดหมู่
พวกกองทัพหายฟื้นต่างชื่นชู	ล้วนแต่รู้จักบุญคุณทุกคน
ให้ผู้ฟังทั้งหลายจงจำจด	คนหายหมดจากไข้ไม่ขัดสน
เพราะท่านช่วยค้ำชูอยู่ทุกคน	ใครขัดสนท่านให้ทานช่วยจานเจือ
ไปข้างหน้าคงจะว่าไม่ยกไป	เพราะพลไพร่ไข้จับไม่หลงเหลือ
คงหายกันกับที่ท่านได้เอื้อเฟื้อ	ประกอบเกื้อรักษาไข้หายทุกคน ฯ
๏ เมื่อหยุดพักอยู่ที่ท่าพระยาทด	ต้องรองดช้าอยู่ฤดูฝน
ครั้นจะยกทัพไปกลัวไพร่พล	จะปี้ป่นเสียเพราะไข้ที่ในดง
ดูเถิดหนาพลาดท่าแล้วเจ้าคุณ	เห็นขาดทุนแล้วพาโลเอาไข้ส่ง
ที่ขี้ขลาดนั้นไม่บอกออกตรงตรง	ดูน่าสงสารแท้แน่ชาวเรา
เออเมื่อกี้อวดดีรักษาไข้	เดี๋ยวนี้ไพล่เป็นไข้ทำซ้ำอย่างเก่า
เห็นชายดงแสนจะเสียวเปรี้ยวไม่เบา	แสนสร้อยเศร้าที่จะไปที่ในดง ฯ
๏ เจ้าคุณสืบสวนกะระยะทาง	พระยากลางพระยาไฟไพรระหง
ให้รู้ที่สำคัญโดยมั่นคง	ด้วยจิตจงอยากยกขึ้นบกไป
ให้หาพระรัตนกาศประภาษถาม	ก็แจ้งความมั่งคงไม่สงสัย
เขาว่ามรคาพระยาไฟ	จะคลาไคลเหลือล้ำล้วนน้ำนอง
ทั้งเป็นโคลนเป็นหล่มตมตลอด	จะมุดลอดหลีกลัดก็ขัดข้อง
ต้องเดินข้ามแม่น้ำลำธารคลอง	ข้ามเป็นสองสามหนล้วนชลลึก
ครั้นจะเรียนตามจริงว่าน้ำแห้ง	พอจะเดินคล่องแคล่งไปทำศึก
เห็นเจ้าคุณจะโกรธาคว้าเอาฦก	อาญาศึกหมีใช่หยอกบอกอย่างไร
ดูกระแสแง่เงื่อนท่านเสียก่อน	จะไปจริงแล้วจะย้อนขึ้นเรียนใหม่
น้ำขึ้นได้ลงได้ไม่เป็นไร	ถึงหลอกให้จับไม่มั่นคั้นไม่ตาย
ที่จริงนั้นพวกพ่อค้าบรรดาอยู่	ที่ในหมู่เมืองโคราชก็มากหลาย
ถ้าน้ำท่วมทางนั้นดังบรรยาย	คงฉิบหายขาดค้ามาทุกปี
เพราโคต่างช้างบรรทุกมาไม่ได้	พูดไถลหลอกมนุษย์สุดบัดศรี
หลอกมนุษย์ฤๅหลอกควายอ้ายรายนี้	ใครหลงเชื่อแล้วก็ทีจะเคอะฦก ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณแจ้งเหตุสังเวชไพร่	ด้วยจะไปรบรากับข้าศึก
จะมาตายเสียในดงที่พงพฤกษ์	อนาถนึกเศร้าใจด้วยไพร่พล
จึงแต่งบอกกราบทูลตามมูลเหตุ	เป็นไปรเวทเรียงความตามนุสนธิ์
ขอรอรั้งตั้งพักสำนักนิ์พล	แต่พอฝนฟ้าแล้งทางแห้งดี
คิดอุบายกลบเกลื่อนเงื่อนขี้ขลาด	อวดฉลาดลวงเหล่าชาวกรุงศรี
นึกประมาทเสียว่าข้าปัญญาดี	คงไม่มีใครรู้ถึงซึ่งคิดทำ
ถ้าใครรู้เท่าถึงซึ่งท่านคิด	ก็หงุดหงิดคลั่งฉุนคิดหุนหัน
ออกเลอะเทอะเปรอะเปื้อนไม่เป็นอัน	ที่สุดนั้นเลยเข้าอู่อยู่กกเมีย
ถ้าทำเซอะเคอะตามความประสงค์	เลยขึ้นส่งบอกชี้ที่ได้เสีย
ใครยอมหย่อนผ่อนให้ไพ่ปัวเปีย	ถึงแสนเสียแล้วก็กลับรับว่าดี ฯ
๏ หนังสือเสร็จแล้วก็ส่งลงบางกอก	ผู้ถือบอกหมายมุ่งไปกรุงศรี
ข้างกองทัพยับยั้งฟังคดี	พร้อมอยู่ที่พระยาทดหมดด้วยกัน
เจ้าพระยาแม่ทัพบังคับการ	ซ้อมทหารกระบวนรบให้ขบขัน
ได้ฝึกสอนเช้าเย็นไม่เว้นวัน	ตั้งแต่นั้นคนเป็นสุขสนุกนิ์จริง
เวลาค่ำนั่งทำบทละคร	เวลาดึกฝึกสอนละครหญิง
เหลืออาลัยที่จะอดลดละทิ้ง	ดูติดยิ่งเสียกว่าฝิ่นกินทุกวัน
แม้นให้อดเล่นละครเวลาไร	คงจะได้คับแค้นเป็นแม่นมั่น
เหมือนหนึ่งไส้ตะเกียงหดหมดน้ำมัน	วายชีวันแม่นแท้แน่จริงจริง ฯ
๏ พวกหนุ่มหนุ่มกลุ้มเกรียวไปเที่ยวเล่น	ล้วนแต่เป็นเจ้าชู้เกี้ยวผู้หญิง
บ้างโกรธขึ้นหึงหวงเที่ยวช่วงชิง	แล้วข้อนติงพูดกระแทกที่แดกดัน
ด้วยลูกสาวลาวชุมหนุ่มหนุ่มเกี้ยว	บ้างก็เที่ยวหาอวดประกวดประขัน
บ้างสู่ขอได้เสียเป็นเมียกัน	แต่ตัวฉันไม่อยากเที่ยวไปเกี้ยวใคร
เป็นแต่เที่ยวชักพามาถวาย	เจ้าคุณนายร้อนรนทนไม่ไหว
จึงไปหามาสนองให้ต้องใจ	ได้ลูกสาวลาวมาให้ท่านสองนาง
แต่ตัวพี่นี้หมีได้ไปเที่ยววุ่น	ถุนแต่บ่าวเมียเจ้าคุณเข้าได้บ้าง
พอแก้ร้อนผ่อนถุนไปพลางพลาง	พอเบาบางรุ่มร้อนอาวรณ์ใจ
ด้วยคิดถึงเนื้อคู่อยู่ที่บ้าน	จึงขี้คร้านยาตรย่างไปข้างไหน
ถึงเห็นสาวสวยสดสู้อดใจ	เพื่อนเขาไปตัวเราอยู่เฝ้าเรือ
วันหนึ่งนางแม่ค้าเรือมาขาย	เฝ้ามาดหมายรักฉันจิตฟั่นเฝือ
อุส่าห์หาเปรี้ยวหวานมาจานเจือ	ประหลาดเหลือแล้วเราเขาเอาจริง
ฉันขี้คร้านผูกรักคิดจักเบือน	เหล่าพวกเพื่อนเย้ยยั่วว่ากลัวหญิง
ควรจะหาที่พักสำนักนิ์พิง	คิดแอบอิงแต่พออุ่นถุนขี้ยา ฯ
๏ ครั้นเดือนสิบเอ็ดเสร็จความขึ้นสามค่ำ	ได้จดจำจงหวังไม่กังขา
บ่ายสามโมงสังเกตเศษเวลา	เรือไฟมาเปิดหลอดเสียงหวอดดัง
เห็นเจ้าพระยาสุรวงษไวยวัฒน์	จำถนัดเรือห่างอยู่ข้างฝั่ง
ลงเรือแหวดแจวร่าเข้ามายัง	ถึงกระทั่งท่าทำเนียบจอดเทียบพลัน
เอาเมียน้อยนั่งเคียงมาที่หน้าเก๋ง	ดูเหมาะเหมงสวยสมสุดคมสัน
ฉันกระซิบถามทนายท่านไปพลัน	ออกเรือนั้นแต่เมื่อไรใคร่จะรู้
ได้แวะจอดที่ไหนบ้างฤๅไม่	เขาบอกให้จริงหมดไม่อดสู
พึ่งอาบน้ำมาใหม่ได้แบบครู	ฉันแลดูแล้วหัวร่อจนงองัน ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณแม่ทัพออกรับรอง	ต่างยิ้มย่องปรีดิ์เปรมกระเษมสันต์
ขึ้นบนทำเนียบท่าพูดจากัน	แต่โดยฉันราชการในสารตรา
ท่านเจ้าพระยาสุรวงษไวยวัฒน์	ก็หยิบลายราชหัตถเลขา
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพก็รับมา	จิตปรีดาเบิกบานสำราญใจ
ท่านเจ้าคุณรับรองของประทาน	ที่เจ้าคุณทหารนำมาให้
ดาบฝรั่งสองร้อยเล่มที่เต็มใน	หีบใหญ่ใหญ่รับขนขึ้นบนเรือ
อีกกับน้ำมันหอมพระจอมเกล้า	ทรงเสกเป่าไว้เลิศประเสริฐเหลือ
ดอกไม้ร้อยแปดอย่างไม่จางเจือ	กลั่นเอาเหื่อน้ำมันด้วยบรรจง
ไว้บำเรอลูกเธอเสด็จทัพ	เป็นที่นับถือความตามประสงค์
ได้ป้องสรรพจัญไรที่ในดง	ออกณรงค์ไม่ต้องคิดมีจิตกลัว
ด้วยเจ้าคุณมีชื่อฦๅทุกเวียง	เป็นบุตรเลี้ยงพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
จึงประทานน้ำมันมากันตัว	ครั้นอ่านทั่วราชหัตถ์จัดทำเนียม ฯ
๏ ฉันนึกนึกตรึกการในสารรับสั่ง	ดูน่าสังเวชจิตคิดอายเหนียม
แต่เจ้าคุณนายเราไม่เท่าเทียม	ยังไม่เจียมตนประกวดทำอวดฮึก
อันลูกเธอจอมพารานั้นกล้าหาญ	หมีได้คร้านย่อท้อจะต่อศึก
นี่ลูกครอกบอกว่าลูกผิดกันฦก	ได้ข่าวศึกจึงได้ขลาดปราศความเพียร
ขวดน้ำมันนั้นท่านเจ้าพระยา	คิดคิดขึ้นมาแล้วพาเหียร
เรื่องน้ำมันตัวท่านได้ร่ำเรียน	รู้ชัดระหัดระเหียนไม่แคลงใจ
อันน้ำมันนี้ใครทาแล้วกล้าสุด	ในมนุษย์ไม่มีที่เปรียบได้
ครั้นจะทาแล้วก็พาใจกล้าไป	แล้วจะไพล่เข้าณรงค์สู้สงคราม
แม้นเสียทีคราวนี้มหินทร์ป่น	ฝูงพวกชนก็จะเลยเยาเย้ยหยาม
ฤๅจะตายจากหน้าพะงางาม	ยิ่งคิดคร้ามแสนขลาดชาติบาโย
ยิ่งคิดไปใจหายไม่วายกลัว	คิดถึงตัวแลอับเฉาทั้งเจ๊าโหล่
ยิ่งคิดยิ่งเสียใจร้องไห้โฮ	หยิบขวดโหลเทน้ำไม่ร่ำเรียน ฯ
๏ ครั้นถึงวันเดือนสิบเอ็ดขึ้นแปดค่ำ	ได้จดจำแน่จิตประดิษฐ์เขียน
เรียบเรียงเรื่องเบื้องต้นไม่วนเวียน	พระยาเกียรติ์นั้นจึงมาถึงพลัน
เชิญท้องตราขึ้นมาหนึ่งฉบับ	เจ้าคุณรับตามควรไม่ผวนผัน
พระยาเกียรติ์ก็กลับไปฉับพลัน	ยังหาทันที่จะถามเนื้อความใด
จึงประชุมลูกทัพกับหลานกอง	ฟังอ่านท้องตราแจ้งแถลงไข
มีบังคับรีบให้ยกขึ้นบกไป	แจ้งอยู่ในสารตราที่มาวาง
กับให้ไปตรวจเสบียงให้เพียงพอ	กับอีกข้อหนึ่งให้ปรุงปลูกยุ้งฉาง
ให้ถ้วนทุกจังหวะระยะทาง	กับเร่งส่วยด้วยที่ค้างอยู่นมนาน
แม้นเงินไม่มีสำรองให้กองทัพ	ที่จะจับจ่ายเสบียงเลี้ยงทหาร
เร่งส่วยเสียที่ท้าวเพี้ยกรมการ	มาเจือจานสำหรับกองทัพไชย
ข้อที่เร่งให้ยกไปไม่ถูกหู	ขอคิดสู้จนชีวิตจะตักษัย
ที่ให้ปลูกยุ่งข้อสองไม่ต้องใจ	ข้อที่ให้เร่งเงินส่วยเห็นรวยดี
แต่จะตอบว่าไม่ชอบแต่สองข้อ	ใครรู้ตอเข้าแล้วเถิดเกิดบัดศรี
ว่าไม่ชอบเสียทั้งสามดูงามดี	ดันดูทีคุ้มชีวันไม่บรรลัย ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณแม่ทัพสดับตรา	บังคับมามั่นคงไม่สงสัย
จึงโต้ตอบท้องตราปัญญาไว	ซึ่งจะไปเร่งส่วยเห็นป่วยการ
แล้วจะให้ปลูกปรุงซึ่งยุ้งไว้	กับจัดให้ซื้อเสบียงเลี้ยงทหาร
ด้วยจะยกนิกรไปรอนราญ	จักละลานหน้าหลังเป็นกังวล
ซึ่งจะให้ยกทัพไปสรรพเสร็จ	แต่ในเดือนสิบเอ็ดฤดูฝน
เป็นที่ลำบากใจแก่ไพร่พล	น้ำยังล้นลงไม่ลดของดที
ครั้นเสร็จสรรพพับผนึกจาฤกหลัง	ส่งไปยังบางกอกบอกวิถี
แรมทัพคอยท้องตราหลายราตรี	บ่ห่อนมีเภทภัยสิ่งใดพาน ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณแม่ทัพพูดปรับทุกข์	ซึ่งจะบุกไปในป่าน่าสงสาร
กลัวผู้คนทั้งหลายจะวายปราณ	จึงคิดอ่านหาช่องสู่ท้องตรา
รบกับเจ้าเราสนุกนิ์ไม่ทุกข์ร้อน	ดีกว่าจรไปรบศึกเป็นหนักหนา
คงจะไม่ฆ่าตีมีเมตตา	พวกฮ่อข้าศึกที่ไหนจะละลด
ถ้ามันจับไปได้แล้วตายจริง	นึกก็ยิ่งระย่อกลัวจนหัวหด
พวกคณะจะแก้แค้นคิดแทนทด	คงตายหมดทุกทุกองค์ไม่สงกา
ถึงจะมีโทษภัยกฎหมายทัพ	จะสู้รับเอาผู้เดียวจริงเจียวหนา
ที่ข้อขัดบังคับรับอาญา	ถึงจะฆ่าถือมั่นกตัญญู
ถึงในใจวิปริตผิดไปบ้าง	แต่ปากอ้างอวดบุญคุณกู๋กู๋
กูจะเป็นอลัชชีทำไมกู	ใครไม่รู้เท่าก็ช่างใครเป็นไร
ครั้นจะพูดไปอย่างอื่นไม่พ้นผิด	จะยึดเอาชีวิตของพวกไพร่
เข้าพูดเล่นให้เขาเห็นว่าน้ำใจ	จะพูดไปอย่างนี้อวดดีดู ฯ
๏ ขออย่าให้ไพร่พลไปป่นปี้	เวลานี้ขืนจรต้องอ่อนหู
จะรับบาปคนทั้งเพเหมือนเยซู	หมีให้หมู่ไข้ป่ามันฆ่าคน
ที่อวดอ้างอย่างเยซูนั้นเหมือนแท้	ตัวตะแกเยซูนั้นขัดสน
เพราะสิ้นคิดที่จะสู้กับหมู่ชน	จึงร้อนรนว่าเรารับบาปมนุษย์
เหมือนเจ้าคุณของฉันท่านคิดนี้	ใครไม่รู้ก็ว่าดีเป็นที่สุด
จะหาเปรียบท่านไม่ได้ในมนุษย์	ปาปมุติแล้วจึงกล้าท้าจะทน
หมีใช่จะคร้านคลาดราชการ	เพราะสงสารโยธาด้วยหน้าฝน
แต่ที่จริงท่านหวดขลาดเหลือทน	จะบอกจริงอั้นอ้นจนปัญญา
ทำเก๋กึ๊กนึกกึ๊บึ๊เข้าโต้	พูดพาโลอวดบุญคุณนักหนา
ไม่รู้เท่าเขาคงเชื่อตามวาจา	ที่รู้เท่าเข้ามาก็จำจน
ทั้งกลัวไข้กลัวฮ่อไว้พอแรง	สู้ยืนแขงคำอยู่ฤดูฝน
จะพากันไปตายทำลายชนม์	แล้วเมืองบนก็ไม่มีไพรีรอน
แม้นข้าศึกนับแสนตีแดนร่วม	ถึงน้ำท่วมให้ตลอดยอดสิงขร
จะสู้ยกพหลพลนิกร	ถึงไฟร้อนต้านหน้าจะกล้าไป
นี่อะไรได้ที่ไหนมากล่าวอ้าง	เจ้าเมืองข้างตะวันออกบอกฤๅไม่
ว่าฮ่อตีเวียงได้สบายใจ	บอกเมื่อไรว่าไม่มีไพรีรอน
ข้อที่ว่าข้าศึกตีแดนร่วม	ถึงน้ำท่วมให้ตลอดยอดสิงขร
เพียงท่วมกลางทางลบไม่กลบดอน	ยังไม่จรกองทัพไปรับรบ
พูดว่าไฟต้านหน้าก็กล้าไป	เอาที่ไหนมาว่าดูน่าตบ
แต่ขี้ฮ่อไม่ถึงไพยังไม่รบ	แต่ไฟคบก็คงพรั่นจะบรรลัย ฯ
๏ เดือนสิบเอ็ดขึ้นสามค่ำตามเหตุ	บ่ายสักสามโมงเศษไม่สงสัย
พอสมเด็จเจ้าพระยาท่านมาใน	เรือกลไฟถึงท่าพระยาทด
บังเอิญเทวดาวลาหก	ก็เร่งตกลงมาใต้ปรากฏ
ฝนก็ไม่หายเหือดไม่เงือดงด	ไม่หยาดหยดซู่ซ่าลงมาพอ
ท่านเจ้าคุณดีใจเห็นได้ท่า	ฝนตกมาถูกใจกระไรหนอ
สมกับที่ปดไว้ได้โก่งคอ	ได้หลอกล่อในสนุกนิ์ไม่ทุกข์ใจ
ถ้าแม้นว่าได้พูดจาปรับทุกข์ร้อน	จะยอกย้อนขู่เล่นให้อย่างใหญ่
ที่ไก่เห็นตีนงูครูว่าไว้	งูก็เห็นนมไก่อยู่ใต้คอ ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณไปคำนับรับสมเด็จ	ฝนสาดไม่ขาดเม็ดลงสอสอ
ต้องกางกั้นร่มไปหมีได้รอ	ลงนั่งย่อเรือพายม้ารีบคลาไคล
ครั้นถึงสมเด็จจอดเสร็จสรรพ	น้อมคำนับกราบก้มประนมไหว้
แล้วเรียนเรื่องทางบกจะยกไป	ในดงใหญ่น้ำมากลำบากคน
ขอรั้งรอพอให้แห้งแล้งสักหน่อย	จึงจะค่อยยกไปในไพรสณฑ์
ถ้าขืนยกเวลานี้เห็นรี้พล	จะปี้ป่นตายลงในดงดาน ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณจำเนียนกราบเรียนเสร็จ	ฝ่ายสมเด็จเจ้าพระยาฟังว่าขาน
จึงมีพระประศาสน์ประกาศการ	ให้คิดอ่านรีบยกขึ้นบกไป
เจ้าคุณรับโอวาทประศาสน์สั่ง	โดยข้อบังคับแจ้งแถลงไข
จะให้ยกโยธารีบคลาไคล	รอพอได้ทำบุญเสร็จสักเจ็ดวัน
ท่านสมเด็จเจ้าพระยานึกปรานี	นึกรู้ทีเลยสำรวลกันสรวลสันต์
คิดถึงครั้งทัพญวนพอควรกัน	หัวอกฉันหัวอกเธอกคล้ายคลึง
การรบทัพจักศึกหมีใช่ง่าย	จะขยายต่อไปให้อ้ำอึ้ง
จะขู่รู่ทีกูก็ทีมึง	จะพูดถึงไปทำไมขัดใจกัน ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณแม่ทัพกลับทำเนียบ	ฝนไม่เรียบตกรวดเป็นกวดขัน
พอพลบค่ำย่ำแสงพระสูริยัน	มีกำปั่นไฟถึงอีกหนึ่งลำ
ด้วยท่านหลวงวุทธยานาธิกร	สวมฤๅศรก็เห็นสมดูคมขำ
เชิญท้องตรามากำลังฝนตกพรำ	ขึ้นบนทำเนียบท่าชลาธาร
ส่งท้องตราให้แก่ท่านแม่ทัพ	อีกทั้งกับเงินจำแนกแจกทหาร
ทั้งเงินห้าสิบชั่งสั่งประทาน	เป็นเงินงานเตรียมทัพสำหรับไป
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพก็รับรอง	แล้วอ่านท้องตราแจ้งแถลงไข
มีบังคับจะยกขึ้นบกไป	แต่โดยในเดือนสิบเอ็ดจงเสร็จพลัน
เจ้าพระยาแม่ทัพสดับแจ้ง	ตอบแถลงตามกระบวนไม่ผวนผัน
ด้วยโคต่างช้างม้ามาไม่ทัน	การติดตันเหลือเขยื้อนเคลื่อนนิกาย
แม้โคต่างช้างม้าพร้อมมาถึง	เป็นแน่หนึ่งวันนั้นได้ผันผาย
พอได้พาหนะทั่วเหล่าตัวนาย	จะถวายบังคมลาฝ่าละออง
อนึ่งเล่าเราวิตกเป็นหนักหนา	ดวงพระสูริยายังแผดส่อง
จะยกพลนิกายไปเนืองนอง	แดดจะต้องร้อนรนไพร่พลทัพ
ถึงเดินไปในหนทางเมื่อเดือนหงาย	พลนิกายพักผ่อนจะนอนหลับ
แสงเดือนส่องต้องตาโยธาทัพ	นอนไม่หลับแล้วฉิบหายตายทั้งกอง
๏ ครั้นเสร็จสรรพพับผนึกจาฤกบอก	ส่งบางกอกแจ้งความตามสนอง
หลวงวุทธยาคำนับแล้วรับรอง	หนังสือสองสามฉบับแล้วกลับลา
เจ้าคุณท่านตรองเหตุหาเภทผล	มีตราเร่งมาจนเกือบหมดท่า
เรียกตัวฉันลงไปในนาวา	คิดปฤกษาว่าจะทำอย่างไรดี
แม้นว่าตัวกุมภกรรณนั้นยังเป็น	จะคิดเล่นกับพระยายักษี
ให้ท้าวช่วยสกัดกันกั้นวารี	น้ำแห้งดีจะได้หลอกบอกลงไป
จะนิราศออกจากหาดพระยาทด	พลจะอดวารินสิ้นตักษัย
เห็นจะคล่องที่ไม่ต้องจะยกไป	พออยู่ไกลกลิ่นฮ่อต่อชีวา ฯ
๏ ครั้นขึ้นสิบสี่ค่ำเดือนสิบเอ็ด	ได้จำเสร็จโดยหวังไม่กังขา
น้ำท่วมถึงกระทั่งเลยหลังคา	นึกก็น่าอัศจรรย์ขันกระไร
น้ำท่วมนั้นหมีใช่มันท่วมตลิ่ง	ท่วมจริงจริงคนผู้จะอยู่ไหน
ท่วมหลังคาฝากระท่อมที่ปลูกไว้	อยู่เฝ้าไร่ตามหาดทรายมากมายครัน
ที่ทำเนียบเจ้าคุณนั้นมันไม่ท่วม	เลยรวมรวมเข้าไปเล่นให้เห็นขัน
ใครได้ฟังคิดเห็นเป็นอัศจรรย์	ที่จริงท่านขู่เล่นดอกบอกจริงใจ ฯ
๏ เรือต้องขึ้นจอดบกเจียวอกเอ๋ย	หมีได้เคยพบเห็นเป็นไฉน
น้ำขึ้นถึงขนาดประหลาดใจ	แม้นผู้ใดบอกคงจะสงกา
นี่ได้เห็นต่อพักตร์แก่จักขุ	เจอแลจุปากทักน้ำหนักหนา
ขึ้นคืนเดียวเจียวร่วมท่วมหลังคา	เป็นน้ำป่าเช่นผู้เฒ่าเขาเล่ากัน
แต่ไม่คงยืนยงอยู่ช้านาน	ตามที่ท่านผู้ใหญ่เล่าให้ฉัน
เต็มอย่างช้าก็ไม่กว่าสองสามวัน	เขาพูดกันเป็นแน่ออกแซ่เซ็ง
น้ำขึ้นใหญ่ไม่บอกลดเมื่อใด	คิดปดให้ไพเราะดูเหมาะเหมง
ใครไม่คิดก็คงตื่นออกครื้นเครง	เออนักเลงเช่นนี้ก็มีกัน ฯ
๏ เดือนสิบเอ็ดเสร็จวัสสาสิบห้าค่ำ	เจ้าคุณทำบุญใหญ่ใจกระสันต์
สนองคุณบพิตรนิจนิรันดร์	ด้วยเป็นวันพระจอมเกล้าเข้านิพพาน
นิมนต์สงฆ์พร้อมเพรียงประเดียงฉัน	ในวันนั้นล้วนเป็นสุขสนุกนิ์สนาน
มีมหาชาติใหญ่แล้วให้ทาน	มโหฬารสรวลเสเสียงเฮฮา
ครั้นพลบค่ำย่ำแสงสูริย์ใส	จุดดอกไม้ส่องสว่างกลางเวหา
แสงดอกไม้กระจ่างสำอางตา	จับนวลหน้านางลาวขาวเป็นใย
ครั้นเทศน์ครบจบตามสิบสามกัณฑ์	แอ่วลาวลั่นเพราะเสียงสำเนียงใส
นางสาวลาวขับลำล้ำวิไล	สนุกนิ์ในกลางคืนชื่นสบาย
ซึ่งน้ำท่วมถึงหลังคาสี่ห้าวัน	ตั้งแต่นั้นน้ำลดค่อยงดหาย
ซึ่งกองทัพเป็นสุขสนุกนิ์สบาย	พอหาดทรายผุดพ้นชลธาร ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณแม่ทัพหยุดยับยั้ง	ท่านก็ตั้งซ้อมศึกฝึกทหาร
ล้วนเข้าใจไวว่องคล่องชำนาญ	ท่านเห็นการน้ำลดเงือดงดลง
เจ้าคุณแสนวิตกอกแทบหัก	ดังถูกจักรขว้างชีวิตปลิดเป็นผง
ไม่มีเรื่องอะไรเห็นเป็นสบง	ที่จะทรงนุ่งให้เห็นว่าเป็นพระ
อนิจจาน่าเสียดายกระแสสินธุ์	ช่างไหลรินเร็วจริงยิ่งสวะ
จอกแหนหนอพอกระทั่งฝั่งประทะ	ยังพิงพะรอราให้ช้าที
อ๊ะพุทโธ่โอ้ว่าน้ำเจ้ากรรมเอ๋ย	กระไรเลยช่างไหลลงเร็วรี่
ขอผัดวันประกันพรุ่งพอรุ่งปี	ช่างไม่มีเมตตารีบลาลง
จึงแต่งจัดขุนอสัจจวาที	โกหกาธิบดีตามประสงค์
สืบระยะแถวทางในกลางดง	จัตุรงค์พอจะเดินเหินสบาย
ครั้นทายทักขุนอสัจจวาที	สืบวิถีแน่กำหนดลงจดหมาย
เสร็จสรรพกลับสนองทั้งสองนาย	กราบเรียนรายระยะทางในกลางดง
ก็พอจะไปได้ไม่สู้ยาก	ที่ลำบากน้ำเฝือยังเหลือหลง
เป็นหล่มฦกตลอดไปในไพรพง	ก็น้อยลงกว่าแต่ก่อนเป็นดอนไป
เจ้าพระยาแม่ทัพสดับแจ้ง	ว่าทางแห้งไม่สู้ยากลำบากไพร่
คิดจะยกซึ่งพหลพลไกร	แต่ยังไม่มีช้างโคต่างจร
เจ้าพระยาแม่ทัพเฝ้าปรับทุกข์	ไม่มีสุขเศร้าในฤๅทัยถอน
เที่ยวหาจ้างช้างอำมาตย์ราษฎร	ก็บ่ห่อนสมคิดจิตรำพึง ฯ
๏ พอวันหนึ่งมีผู้ถือหนังสือกระดาษ	ของพระยาราชเสนาลงมาถึง
ยังเจ้าคุณแม่ทัพคำนับคำนึง	เจ้าคุณจึงอ่านได้มีใจความ
ในบอกว่าพระยามหาอำมาตย์	กับเจ้าเมืองโคราชเรืองสนาม
เข้ารบอ้ายฮ่อนั้นวัดจันงาม	พอสงครามฮ่อแหกแตกกระจาย
กองทัพไทยได้ทีตีกระทบ	พวกฮ่อรบแหกหักหนีผันผาย
พวกกองทัพจับได้ทั้งไพร่นาย	ที่เหลือตายหลบหลีกตั้งปีกกา
ฮ่อยกพลขึ้นบนหลังคาโบสถ์	ปืนลูกโดดยิงไทยด้วยใจกล้า
อ้ายพวกฮ่อดีนักแผลงศักดา	บนหลังคาโบสถ์ยืนยิงปืนกัน
พระสูริยนสนธยาวลาหก	เพอิญตกยิ่งยวดเป็นกวดขัน
พวกอ้ายฮ่อก็กระโดดจากโบสถ์พลัน	เข้าฝ่าฟันหนีไปได้ทั้งมวล
ได้ฟังสารอ่านพลันไม่ทันจบ	จวนสลบอ้าปากน้ำหมากบ้วน
ลงหนุนหมอนนอนเกรเรดูเซซวน	หมออ้นอ้วนเข้าประคองรับรองนาย
พวกลูกทัพลมจับแทบถ้วนทั่ว	ทั้งพวกตัวหลานกองนอนนองหลาย
ฉันวอนหมอว่าพ่อคุณอย่าวุ่นวาย	ช่วยแก้คนที่จะตายเสียก่อนซี
หมออ้นว่าอ้ายพวกนั้นมันตายแล้ว	ไม่คืนแคล้วคงเห็นต้องเป็นผี
แก้อ้ายนายที่จะตายอยู่เดี๋ยวนี้	ให้มันมีชีวิตอยู่ดูละคร
ครั้นค่อยฟื้นคืนได้สมประดี	เห็นเสนีคุดคู้อยู่สลอน
คิดถึงหมอด้วงบ่นปนละคร	คนที่นอนก็เลยหายคลายทั้งทัพ
เจ้าคุณมีปัญญาให้ว่าใหม่	เผื่อมีช่องเข้าอย่างไรจะได้กลับ
ต้องย้อนต้นวนเวียนไปเจียนยับ	หาทางกลับให้ได้แน่ไม่แปรปรวน
แต่พระยามหาอำมาตย์นั้น	ได้จัดสรรคนลอบไปสอบสวน
สกัดจับทัพฮ่อที่ก่อกวน	หลายกระบวนตามกระชั้นไปพันพัว ฯ
๏ เสมียนอ่านบอกเสร็จสำเร็จจบ	เจ้าคุณตบมือสรวลสำรวลหัว
พวกอ้ายฮ่อเสียกระบวนมันจวนตัว	ด้วยความกลัวหนีโดดจากโบสถ์ไป
คนล้อมถึงสามพันกระชั้นชิด	อ้ายฮ่อมันมีฤทธิ์จึงหนีได้
คิดขยาดหวาดกลัวในหัวใจ	ถ้าเราไปถูกมันเล่นเข้าเช่นนี้
ไม่ตัวเราก็คณะคงจะป่น	ถึงอับจนแล้วก็เห็นจะเป็นผี
ดูฤทธิ์มันหมีใช่เล่นเห็นเต็มดี	นึกอีกทีชอบกลเป็นพ้นไป
ด้วยอ้ายพวกไพรีมันหนีหมด	ไม่ต้องจากพระยาทดก็เจียนได้
พวกเราไม่ต้องยกขึ้นบกไป	ด้วยสิ้นไส้ศึกเสร็จสำเร็จการ
ซึ่งตัวฉันได้ฟังแล้วนั่งยิ้ม	ใจเอิบอิ่มปรีดิ์เปรมกระเษมสานต์
เออเจ้าคุณแสนขี้ขลาดชาติสันดาน	ช่างคิดการเอาสั้นสั้นขันสิ้นที
ที่ฮ่อแตกแยกไปหนีได้หมด	ไม่ออกรสเลยหนาน่าบัดศรี
แม้นมันคุมกันมาย่ำยี	จะไม่ตีตอบมันฤๅฉันใด
ถ้าแม้นมันยกเข้ามาเวลานี้	จะมานั่งอยู่ที่นี่ได้ที่ไหน
ช่างอยากกลับเสียจริงจริงยิ่งกว่าไป	คนอะไรขี้เค้าไม่เอาการ
เล่นลายเดานึกเอาว่าสำเร็จ	ไม่ยอมเผ็ดฤๅจะปลิ้นไปกินหวาน
นึกเดาเอาว่าสำเร็จศึกเสร็จการ	ได้กลับบ้านแล้วพวกเราอย่าเศร้าใจ
คอยฟังข่าวซึ่งต้องตราให้หากลับ	ก็ฦกลับเหลือล้นพ้นวิสัย
ยิ่งนับวันก็ยิ่งหายกลับกลายไป	ประหลาดใจเหลือล้ำนั่งคำนึง
เหมือนเปรตคอยพระมาไลยได้มาโปรด	คอยเงี่ยโสตปากบ่นรนร่ำถึง
เห็นยมพบาลหมายว่าพระมาจึง	เข้าไปถึงก้มกราบลงราบดิน
ยมพบาลถามว่าฮ้าไปไหน	เปรตตอบในข้อความตามถวิล
ฉันกลัวฮ่อเต็มประดายิ่งฟ้าดิน	กลัวมันสิ้นเสียด้วยลาวบอกข่าวอึง ฯ
๏ อนึ่งชั่วตัวฉันลืมวันคืน	เมื่อจมื่นทิพเสนาลงมาถึง
คุมฮ่อมาที่ทำเนียบไม่เงียบอึง	คนทะลึ่งอยากเห็นฮ่อวิ่งสอมา
ฮ่อสองคนใหญ่เล็กเจ๊กแท้แท้	ช่างเรียกแห้ฮ่อฟังน่ากังขา
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพบังคับบัญชา	เสมียนมาถามฮ่อเขียนข้อคำ
จีนคนเล็กคนใหญ่มันให้การ	ดูเพ่นพ่านฟั่นเฟือนเลื่อนถลำ
เห็นผันแปรแชเชือนเป็นเงื่อนงำ	หมีได้จำจดไว้ไม่เป็นการ
ครั้นมันบอกออกความว่ากองทัพ	ฮ่อนั้นนับร้อยคนพลทหาร
ครั้นจะจำจดไว้ตามให้การ	เจ้าคุณท่านกลัวจะต้องยกกองทัพ
จึงย่นย้อข้อความตามที่คิด	บอกปกปิดความไว้พอได้กลับ
ถ้าขืนไปก็ตกลงคงจะยับ	ไม่ได้กลับแล้วก็เห็นไม่เป็นการ ฯ
๏ ทิพเสนาก็พาจีนฮ่อกลับ	เจ้าคุณแม่ทัพกระเษมสานต์
แรมทัพอยู่ที่ท่าเป็นช้านาน	ทำบุญทานด้วยมนัสมีศรัทธา
ได้ซ่อมแซมกุฏิพระวิหาร	ทำไม้กรานค้ำโพธิ์โตสาขา
เอาเงินแจกคนชแรแก่ชรา	ทอดผ้าป่าโดยนิยมพอสมควร
พอโคต่างช้างม้าลงมาถึง	เจ้าคุณจึงให้คนลอบไปสอบสวน
ให้ได้เห็นจริงดูรู้จำนวน	จงถี่ถ้วนช้างตั้งเป็นพังพลาย
ช้างเบ็ดเสร็จร้อยเจ็ดสิบช้างกว่า	โคต่างห้าร้อยถ้วนจำนวนหมาย
ท่านเจ้าคุณยินดีเป็นที่สบาย	พร้อมทั้งนายทัพนายกองปรองดองกัน
ต่างตรองตรึกปรึกษาหาทางเลี่ยง	คิดบ่ายเบี่ยงโยเยจะเหหัน
ด้วยแสนกลัวตัวฉิบหายวายชีวัน	แล้วซวนกันตริตรองนองน้ำตา
เจ้าคุณเลิกหน้าสะท้อนถอนใจใหญ่	คิดถึงเมียกลัวจะไม่ได้เห็นหน้า
คะนึงโฉมไข่ขวัญกัลยา	เคยเห็นหน้าเช้าเย็นไม่เว้นวาย
ด้วยจำร้างห่างสุดามาอยู่เดียว	จะเหลือบเหลียวแลหาไม่เห็นหาย
พระยาประภาคงจะมาทำอุบาย	มาวุ่นวายลักนางให้ห่างกัน
ถ้ากระไรลักไปได้แล้วอกหัก	คงดักดักดับชีวิตเป็นแม่นมั่น
จะต้องละสละบ้านไปนานครัน	ต้องพึ่งปัญญาหลุยแคะคุ้ยเตือน
ทั้งไม่ไว้ใจพระไพผู้บุตรเขย	ถ้ามันเลยเอาเมียเข้าเห็นเน่าเปื้อน
ด้วยเพราะว่าธรรมดาคนจากเรือน	คิดลงเขื่อนคั่นไว้พอได้กัน ฯ
๏ กำหนดที่จะยกขึ้นบกเดิน	บอกแต่เนิ่นเตรียมพหลพลขันธ์
เดือนสิบสองขึ้นสองค่ำเป็นสำคัญ	จะผายผันไปตำแหน่งท่าแก่งคอย
พลกองทัพรู้ทั่วเตรียมตัวท่า	บ้างทำม้าสานตะกร้อไม่ท้อถอย
ตระเตรียมเป็นธุระไม่ตะบอย	ไม่อ้อยสร้อยสานกระทอพอตะพาย
ครั้นว่าจะเกะกะอย่างแต่ก่อน	ขืนผัดผ่อนนายนายทิมริมฉิบหาย
จะซัดน้ำน้ำก็ไหลไปละลาย	จะซัดควายโคช้างม้าก็มาครบ
สุดตอแหลแปรผันประกันหน้า	ไม่มีท่าทางปลิ้นดิ้นหลีกหลบ
เหมือนกับแกงปลาไหลใส่เครื่องครบ	กลิ่นตระหลบคาวได้ไม่ระคาย ฯ
๏ พวกลาวชาวบ้านพระยาทด	รู้กำหนดว่าจะไปแล้วใจหาย
ท่านผู้เฒ่าเฝ้าละเหี่ยแสนเสียดาย	กองทัพอยู่ค่อยคลายพวกคนพาล
ไม่อยากให้กองทัพไปลับลี้	ตั้งอยู่ที่แสนเป็นสุขสนุกนิ์สนาน
ทั้งข้าวของไม่หายวายรำคาญ	พวกชาวบ้านหม่นหมองนองน้ำตา
กองทัพมาครั้งนี้เป็นที่ยิ่ง	ดีจริงจริงปกปักคุ้มรักษา
ค่อยว่างเข็ญเย็นเกล้าเหล่าประชา	บ้างโศกาไห้ร่ำโศกรำพึง
ครั้นจะพูดนินทาว่าอัปรีย์	เห็นคณะสัสดีจะโกรธขึ้ง
ถึงไม่อวดก็จะเฉยเลยมึนตึง	ถมึงทึงสั่งบ่าวเล่นเรายับ
ทั้งเห็นผีขี้ขลาดอยู่ในใจ	คิดขอให้แล่นตลอดเข้าปอดตับ
พวกคณะหน้างมก็ซมรับ	จับใจวับพูดอวดดีออกมี่อึง ฯ
๏ ณ วันคืนปีเดือนจำเคลื่อนคลาด	เจ้าคุณราชวราขึ้นมาถึง
ขึ้นทำเนียบท่าน้ำดั่งคำนึง	แล้วเชิญซึ่งท้องตราขึ้นมาพลัน
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพรับหนังสือ	มาจากมือเจ้าคุณราชแล้วผาดผัน
มายังที่ชุมนุมประชุมพลัน	พร้อมพรักกันทั้งลูกทัพคอยรับนม
ร้องงอแงเสียงแซ่อยู่โยเย	ทำปากเบ้หงับหงับขอรับผม
ผมมาหมายว่าจะกินนม	ขอขนมกับน้ำตาลแจกหลานกอง
แล้วจึงอ่านสารตรามาบังคับ	ให้กองทัพยกเคลื่อนเดือนสิบสอง
จะตอบโต้เบือนบิดผิดทำนอง	จึงเคลื่อนกองทัพยกขึ้นบกไป ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณแจ้งตามความบังคับ	จึงพูดกับเจ้าคุณราชไม่หวาดไหว
โคต่างช้างหมีมาจะว่าไร	อยากจะใคร่กรีพลพหลจร
บัดนี้ช้างโคต่างมาถึงหมด	ได้กำหนดไว้แน่แล้วแต่ก่อน
จะยกซึ่งพหลพลนิกร	ใช่จะนอนเนิ่นใจเมื่อไรมี
ที่ว่านี้ความจริงทุกสิ่งสรรพ์	พอน้ำหกฉวยขันขึ้นวิ่งจี๋
ซํ้าเทปราดสาดทิ้งในนที	แล้วเร็วรี่เดินส่งลงตะพาน
พลาดบันไดพลอยโผนโจนลงน้ำ	โกหกซํ้าเกลียวกลมประสมประสาน
ครั้นลีลามาจากที่นทีธาร	พอล้มลงเลยพาลว่าอยากนอน
อุปมานุปรไมยในสามข้อ	เป็นความของผมหนอไม่ย่อหย่อน
หนึ่งนายเพ็งสองสรรเพธไม่เด็ดรอน	สามซ้อนบุรุษรัตนพัลลภ
สี่มาตย์ที่ราชสุภาวดี	ห้ามหินทรสิ้นทีขี้ขลาดจบ
สาบานเติมเพิ่มให้แรงแซงสมทบ	หกปรารภยิ่งนักที่จักรี ฯ
๏ แล้วแต่งตอบข้อความตามที่กล่าว	เป็นเรื่องราวน้อมประณตบทศรี
ขอถวายบังคมลาฝ่าธุลี	สิ้นวาทีห่อพับประทับตรา
แล้วส่งลงบางกอกบอกนุสนธิ์	ตามเหตุผลข้อศึกที่ปฤกษา
ครั้นรุ่งแจ้งแสงศรีสูริยา	เห็นกำปั่นไฟมาถึงท่าพลัน
เห็นฝรั่งนั่งร่ามาหน้าเรือ	ประหลาดเหลือมาไยผิดใจฉัน
พอเห็นหมวกกะเรนเซนเป็นสำคัญ	ชาวอเมริกันเขาขึ้นมา
ถึงเจ้าคุณแม่ทัพคำนับน้อม	กับของพร้อมสารพัดเขาจัดหา
เล่าแถลงแจ้งจิตตามกิจจา	ตามบรรดาคนนอกเขาออกทุน
ฝรั่งพร้อมกันเสียเงินเรี่ยไร	ทั้งคนใหญ่คนน้อยพลอยอุดหนุน
ทั้งนายห้างกัปตันท่านกงซุล	เขาทำบุญสู้เสียเงินเรี่ยไร
ได้จัดซื้อผ้าห่มขนมปัง	กับอีกทั้งหยูกยารักษาไข้
ยาโกรกกรากใบตองสำรองไป	ทั้งขีดไฟชาหีบรีบเอามา
จะมอบของสิ่งนี้ให้ใครบำเรอ	มอบดอกเตอร์ดูพิทักษ์ได้รักษา
คนกองทัพจับไข้ได้พยา	บาลบรรดาคนไข้ของให้ทาน
๏ ความข้อนี้ดูทีเห็นประหลาด	พวกชาวชาติฝรั่งติดคิดวิถาร
ที่ยกทัพมาแต่ก่อนไปรอนราญ	ไยไม่จานเจือบ้างเหมือนอย่างนี้
คิดไม่เห็นจะเป็นด้วยอย่างไร	จะเป็นได้เพราะเสียงฦๅอื้อจากนี่
ว่าไพร่พลโยธายาไม่มี	ทั้งโยธีอดอยากลำบากใจ
ด้วยต้นเหตุเพราะขลาดขยาดศึก	ฉันตรองตรึกตามปัญญาอัชฌาสัย
ทำข่าวร้ายให้ขจายขจรไป	ขายชื่อไทยให้คุ้มขลาดไม่ขาดทุน
แต่ที่จริงนั้นเสบียงก็เพียงพอ	เงินหลวงก็จานเจือได้เกื้อหนุน
ไปเป็นสี่ห้าสิบชั่งประทังทุน	ยังลืมคุณลบหลู่พระภูบาล ฯ
๏ พวกดอกเตอร์เขาก็พากันมารับ	ของสำหรับที่จำแนกแจกทหาร
ช่วนกันขนล้นหลามถ้วยชามจาน	ทั้งน้ำตาลทรายกระสอบรับมอบมา
ครั้นจวนวันจวนเดือนจะเคลื่อนคลาด	ไปจากหาดพระยาทดกำสรดหา
ซึ่งตัวฉันนี้ไม่วายฟายน้ำตา	จะจากท่าหาดเหินเดินอรัญ ฯ
๏ ครั้นนาฬิกาได้ที่ตีสิบเอ็ด	คนพร้อมเสร็จเตรียมการจะผายผัน
ขอของลงนาวาไม่ช้าพลัน	บ้างชวนกันกินข้าวเช้าจะไป
เหล่าลูกทัพหลานกองพร้อมนองเนือง	ล้วนแต่งเครื่องเต็มยศแสนสดใส
แต่งเล่นเสียให้ระยำหนำพระทัย	ต่างคนไปจอดลอยคอยเจ้าคุณ
ฉันนั่งที่หน้าแคร่เหมือนแต่ก่อน	อุระร้อนราวจะโลดกระโดดหมุน
พอรุ่งแจ้งแจ่มฟ้าเรื่ออรุณ	ได้สกุณฤกษ์เบิกกระบวน
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพขยับย่าง	งามสำอางเฉิดฉินดังอินศวร
เหมือนเมื่อตรีปุรำทำลามลวน	มาก่อกวนโลกาให้อาวรณ์
พระอินศวรเป็นเจ้าเข้าต่อยุทธ	สัประยุทธ์กับขุนมารชาญสมร
จับนารายณ์แผลงทั้งกำลังนอน	พระแสงศรลูกนารายณ์ป่ายปักดิน
พระอินศวรตกพระทัยแสนไหวหวาด	ผิดประหลาดสิ้นแรงพระแสงศิลป์
เสียพระทัยพักตร์คลํ้าดำเป็นนิล	เหมือนมหินทร์ครั้งนี้ทีกระบวน
ครั้นเจ้าคุณลงมาถึงท่าน้ำ	ดูพักตร์คลํ้าโศกสร้อยละห้อยหวน
เสร็จลงนาวาเวลาควร	เรือก็หวนเหห่างออกกลางชล ฯ
๏ ฆ้องชัยลั่นสำเนียงเสียงประสาน	ฝีพายขานยาวรับอยู่สับสน
พระสงฆ์เป็นธุระประน้ำมนต์	แล้วร่ำบ่นชยันโตโมทนา
เหล่าพวกลาวชาวบ้านละลานจิต	บ้างที่คิดถึงบุญคุณนักหนา
เดินตามส่งกองทัพจนลับตา	บ้างโศกาโหยไห้อาลัยแล
ฝีพายขึงตึงไหล่ใส่สวบสวบ	เรือยวบยวบมาในวนชลกระแส
ตัวฉันเฝ้าเพิ่มพูนอาดูรแล	ทรวงตั้งแต่โศกร้อนอาวรณ์มา
เรือรี่เรื่อยเฉื่อยฉิวละลิ่วฉุย	ฝีพายพุ้ยจ้ำหน่วงจ้วงถลา
ถึงที่แก่งน้ำนูนไหลพูนมา	ดังฉ่าฉ่าฉานฉานเสียงชานชล
น้ำพุ่งไหลโพนช่างโชนเชี่ยว	ฝีพายเหนี่ยวหันรับอยู่สับสน
ต้องขึ้นแก่งแรงร้ายหลายตำบล	ประจวบจนแก่งคอยบ่ายคล้อยโมง
ชะเสียดายไม่ได้กะระยะทาง	พอคิดอ้างพาโลได้ไปช่องโล่ง
ยึดเอาแก่งบอกลงไปได้ช่องโกง	คงปลอดโปร่งตลอดได้ไม่ต้องมา
ว่าแก่งติดหนทางอยู่กลางน้ำ	เหลือจะคํ้าถ่อลำบากยากนักหนา
ใครข้ามไปแล้วไม่พ้นมรณา	เพราะเทพาอารักษ์ท่านหักคอ
ก็จะสมอารมณ์ที่นึกไว้	แสนเสียใจจิตรันทดสลดฝ่อ
ดังเจ้าพ่อหอกลองท่านหักคอ	ใครเชื่อพอดึงดันประกันโกง
น้ำเฉื่อยฉิวลิ่วเหลือพอเรือลอย	ไพร่พลพลอยถ่อค้ำหักต้ำโผง
ฝีพายผ่อนอ่อนใจต้องใช้โยง	ค่อยชะโลงหน่วงเหนี่ยวเต็มเรี่ยวแรง
ช่วยกันรั้งช่วยกันลากกระชากฉุด	พอเรือหลุดล่วงพ้นตำบลแก่ง
ถึงทำเนียบที่สร้างไว้กลางแปลง	เขาตบแต่งคอยรับกองทัพไชย ฯ
๏ เรือเจ้าคุณจอดประทับกับตะพาน	พอทหารยืนเรียงเคียงไสว
พอเจ้าคุณย่างยกขึ้นบกไป	กัปตันใหญ่บอกเป็นปรีเซนต์นำ
ทหารแถวยกปืนขึ้นคำนับ	ไม่สับปลับดังว่าเลขาขำ
แล้วบอกให้ยกปืนยืนประจำ	เขาช่างทำเจนจัดหัดชำนาญ
ก็แรมทัพยับยั้งอยู่ที่นั้น	ครั้น ณ วันแรมสามค่ำได้ทำศาล
บวงสรวงเทวดาเจ้าท่าธาร	ให้ภิบาลกองทัพจงรับรอง
แล้วเจ้าพระยาแม่ทัพบังคับสั่ง	จัดแต่งตั้งลูกทัพบังคับต้อง
ใครอยากนมให้มาอมเอาข้าวพอง	ปันหมวดกองด้วยจะยกขึ้นบกเดิน
พระยาอภัยสงครามใจห่ามฮึก	ฉันนึกนึกในจิตคิดเผินเผิน
ใครจะตั้งชื่อคิดเห็นผิดเกิน	มาแต่เถินเถื่อนท่าฤๅป่าดง
อาสาซ้ายตัวเจ้ากรมนิยมนาม	เรียกพิไชยสงครามตามประสงค์
ในกฎหมายแบบอย่างท่านวางตรง	เออนี่หลงฤๅว่าใครที่ไหนมา
จึงได้เรียกลงไว้อภัยสงคราม	ฤๅว่าคิดเปลี่ยนนามเอาตามข่า
นายบอกให้จึงได้ลงในสารา	ฉันพลอยทำเป็นข่าตามนายไป
จีนโน้วเกี๊ยนามบอกออกตรงตรง	ไพล่เรียกอนงค์เกี๊ยเล่นก็เป็นได้
เติมหน้าตัดท้ายสบายใจ	พูดเหลวไหลเด็กฟังพอนั่งเพลิน
ท่านพระยาคนนี้ดีลํ้าฦก	เคยทำศึกรบรุกถึงฉุกเฉิน
ให้เป็นนายทัพหน้าปัญญาเดิน	คงไม่เยินย่อยยับอัปรา
ซึ่งพระไตรภพรณฤทธิ์ความคิดหลาย	เป็นปีกซ้ายสำหรับกองทัพหน้า
พระอภัยพลรบจบศักดา	เป็นปีกขวาเมื่อจะยกขึ้นบกไป
พระมนตรีบวรซ้อนประดัง	เป็นกองหลังทัพหน้าอัชฌาสัย
รวมจำนวนบาญชีที่มีไป	ล้วนคนในเกณฑ์ตั้งวังบวร
พระวิชิตณรงค์เคยสงคราม	ไม่ครั่นคร้ามห้าวหาญชาญสมร
เป็นทัพขันธ์เยื้องซ้ายนายนิกร	ไม่ย่อหย่อนไพรีมีศักดา
พระยาพิชัยชาญฤทธิ์ไม่คิดพรั่น	เป็นทัพขันธ์หนุนเนื่องข้างเบื้องขวา
พลรบถือครบเครื่องศาสตรา	อ้ายหลักคามีฤๅไม่จะใคร่รู้
ล้วนองอาจชาติทหารชำนาญศึก	ล้วนหาญฮึกจะใคร่รอคิดต่อสู้
ไม่ขี้ขลาดเหมือนนายข้าอีตาครู	แต่พอรู้ว่าฮ่อมาอุราร้อน ฯ
๏ เจ้าคุณกำกับพลคนทั้งปวง	เป็นทัพหลวงรี้พลคนสลอน
ตั้งนายกองนายทัพเป็นตับตอน	แม้นราญรอนท่วงทีไม่มีชัย
ซึ่งท่านหลวงทวยหาญเชี่ยวชาญชัด	กับขุนจัดกระบวนพลเป็นคนไหว
เขาพูดว่าวักตรำทำตกใจ	ชั่งหนักใหญ่นับด้วยตันพันพอครบ
สัทธาสูรอุ้มวิรุญจำบัง	ก็ไปนั่งดิ้นไหวอยู่หรบหรบ
ไหวว่าเขาเสียดสีทีกระทบ	ไหวบัดซบไปจนเฝือน่าเบื่อใจ
สมเป็นชายนายทหารชำนาญศึก	ช่างแสนฦกเลิศดีคัมภีร์ไหว
คุมทหารสำหรับแม่ทัพไป	ระวังภัยหมีได้หมิ่นอรินพาล ฯ
๏ พระพิบูลไอยสวรรย์ตัวกลั่นกล้า	เป็นปีกขวาทัพใหญ่ใจทหาร
ท่วงทีกลศึกฝึกชำนาญ	แสนเชี่ยวชาญเต็มดีคัมภีร์เจ๊ก
สามก๊กเลียดก๊กอ่านตกสิ้น	ทั้งฮ่องสินเรื่องตลกโกหกเด็ก
โง่วโฮ้วเพ็งไซทั้งไคเภ็ก	หนังสือเจ๊กจำแม่นแสนชำนาญ
ท่านแสนรู้จนท่วงทีกิริยา	ท่านทำท่าคล้ายกวนอูดูอาจหาญ
ทั้งความคิดบิดขงเบ้งเก่งชำนาญ	ย่อมรู้การแม่นยำทำอุบาย ฯ
๏ ซึ่งพระชาติสุเรนทร์นั้นเจนทัพ	ตาขวาหลับบอดแตกแหลกฉิบหาย
อันแชแหมคงไม่เปล่าเจ้าอุบาย	ลงแก้กายโทงเทงเก่งพอดู
มีวิชาชำนาญข้างการนุ่ง	เล่นออกนุงเดินทางอย่างกู๋กู๋
พอเข้าเกลียวกันไปได้กับนายกู	ได้มาอยูในคณะจะแยบคาย
คะเนดูอาการคงหาญทัพ	การรบรับแล้วไม่หย่อนถอนขยาย
คุมขุนหมื่นไพร่ฉกรรจ์พันทนาย	เป็นปีกซ้ายท่วงทีดีกว่าคน ฯ
๏ ซึ่งพระยามหานุภาพนั้น	ก็แข็งขันการศึกได้ฝึกฝน
ให้ว่าที่ปลัดทัพกำกับพล	เพื่อประจญประจัญบานรับด้านกัน
หลวงภักดีจุมพลล้นดิลก	เป็นคณานุนายกดังแกล้งสรร
นุ่งไว้จนเป็นเศรษฐีมั่งมีครัน	เจ้าคุณนั้นไว้วางได้ต่างใจ
ท่านคณะองค์นี้ดีที่สุด	ในมนุษยํไม่มีที่เปรียบได้
คุมคณะนักการอันชาญชัย	ที่จ่ายให้เฝ้าหอไว้พอครัน
ที่ว่านี้จริงใจใช่โกหก	เป็นที่ยกกระบัตรทัพเห็นขับขัน
ท่วงทีมีอำนาจฉลาดครัน	รู้ได้สันทัดแท้ไม่แปรปรวน
ซึ่งขุนสกลสารบาญใจหาญฮึก	ในการศึกแล้วไม่พรั่นใจผันผวน
เป็นที่เร่งเงินรับจับใส่ตรวน	เป็นเจ้าจำนวนเร่งเงินค่าราชการ
ซึ่งท่านขุนอินทรวิเชียรชาติ	ขุนพรหมราชปัญญาล้วนกล้าหาญ
เกณฑ์ข้าฉัตรคันหนึ่งเป็นห้าคว้าพอการ	ที่ขี้คร้านวุ่นวายให้เงินทอง
อยู่ในพวกคณะสัสดี	เรียนคัมภีร์นุ่งเล่นเป็นอย่างคล่อง
กระบวนเกณฑ์ยกให้เป็นนายกอง	พอได้ช่องหาทรัพย์รับประทาน ฯ
๏ เกณฑ์ขุนอีกสองนายให้เข้ากอง	จัดขุนทั้งสองตัวกล้าหาญ
ขุนนราชุมพลคนชำนาญ	ขุนสัจจวาทีการทั้งสี่นาย
เป็นกองแซงด้านในล้วนใจกาจ	ด้วยองอาจหมีได้พรั่นจิตมั่นหมาย
ไม่อยากรบศึกเสือเหลือกลัวตาย	คุมนิกายพลรบครบทุกคน
หลวงกิจจานุกิจประกาศนั้น	ก็เข้มขันชุมนุมคุมพหล
หลวงอาสาสำแดงรู้แต่งพล	ให้เที่ยวปล้นพวกเลขเฉกทมิฬ ฯ
๏ หลวงจัตุรงค์โยธาปัญญาฦก	การรบศึกแล้วไม่หันพักตร์ผันผิน
เห็นศึกมาถ้าแม้นว่ามีปีกบิน	ก็จะปลิ้นขึ้นอากาศขี้ขลาดรบ
นี่จนใจที่ไม่มีปีกจะบิน	สุดจะปลิ้นปลอกปลีกออกหลีกหลบ
จำเป็นจำใจไปสมทบ	แม้นไม่รบคงได้ท่าเที่ยวหากิน
นึกอย่างนี้ได้ค่อยมีใจมานะ	ค่อยสละขลาดได้ไม่ผันผิน
ขุนนราฤทธิไกรใจทมิฬ	ขุนพิไชยชาญยุทธสิ้นรวมห้านาย
ล้วนคณะพระมหาฤษี	สัสดีคณะนุ่งสิ้นทั้งหลาย
เป็นกองหลังถือดาบดั้งโล่ตะพาย	ปืนใหญ่น้อยกระสุนปรายลากรายเรียง ฯ
๏ ท่านหลวงทรงศักดาปัญญาหาญ	ดังเจียวก้านอาสาทัพเมืองลกเอี๋ยง
ถูกเจียวยี่ทำกลนอนบนเตียง	สักหนังสือแล้วก็เลี่ยงหนีกลับมา
ทำสารสนธิ์กลอุบายให้โจโฉ	เกิดโมโหคึกคักเป็นหนักหนา
ว่าชัวมอเตียวอุ๋นมรณา	เพราะปัญญาเจียวยี่แสนดีครัน
ฝ่ายเจียวก้านเห็นเจ้ายังเคืองข้อง	กลับอาสาพาบังทองคนขยัน
เอาเรือรบผูกผนิดเข้าติดกัน	อุยกายมันปลอมทำเรือลำเลียง
เอาเชื้อชุดจุดไฟไหม้เรือรบ	โจโฉหลบขึ้นบกไปลกเอี๋ยง
ท่านขุนอินทรภักดีฤทธีเพียง	เสมอกับเกียงอุยเชือดคอมรณา ฯ
๏ ท่านขุนรักษ์พลพยุห์ใจดุเหลือ	ยิ่งกว่าเสือฟันหักเป็นหนักหนา
ท่านนักปราชญ์ขุนราชเมธา	เป็นบิดาจมื่นเมเยอร์พัน
ท่านคุมเหล่าลาวป้อมเป็นทัพหนุน	พุ่งเป็นจุณป้อมอย่างไรหมีได้พรั่น
ใครแย่งเอาไปได้ก็ให้มัน	เป็นกองกันแซงนอกล้วนหอกแดง ฯ
๏ เจ้าคุณคัดจัดกระบวนครั้นถ้วนพร้อม	ต่างฝึกซ้อมเหล่าทหารชาญกำแหง
ครั้นรุ่งขึ้นอีกเวลาพอฟ้าแดง	ต่างจัดแจงเบิกช้างโคต่างกัน
ท่านยกกระบัตรทัพก็จับจ่าย	ทั้งช้างพลายพังทั่วล้วนตัวกลั่น
เจ้าของช้างเอาเงินตรามารางวัล	ก็ผ่อนผันคัดไปให้กลับคืน
บุญก็ได้ไส้ก็เต็มเค็มแท้แท้	หาทางแก้ข้อขัดตราคิดฝ่าฝืน
ว่าช้างน้อยทีขยับได้กลับคืน	ถึงจะยืนจะยันดันให้ไป
พอตะโกนโพนทะนาว่าเต็มปาก	ว่าของมากช้างก็จนขนไม่ไหว
ได้เงินร้อยสองร้อยก็ปล่อยไป	แล้วจ่ายให้ถ้วนทั่วทุกกัน
ที่ไม่มีเงินทองของคำนับ	จ่ายเข้ากระบวนทัพที่คับชัน
พวกนายทัพนายกองเที่ยวมองพลัน	แล้วเลือกสรรช้างขี่ดีทุกคน ฯ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นเดือนสิบสองแรมห้าค่ำ	เป็นวันกำหนดเคลื่อนเลื่อนพหล
ย่ำรุ่งแจ้งแสงศรีสูริยน	พวกไพร่พลเตรียมพร้อมไม่พลอมแพลม
ด้วยว่ายกกระบัตรจัดกระบวน	งามธงทวนพู่หอกดังดอกแขม
ที่ในท้องทุ่งนาไม่ราแรม	สีขาวแซมแดงเขียวงามเทียวทวน ฯ
๏ เจ้าคุณนั่งคอยฤกษ์ค่อยเบิกเนตร	นั่งสังเกตฤกษ์นั้นไม่ผันผวน
พอได้สกุณฤกษ์เบิกกระบวน	ลั่นฆ้องถ้วนสามครั้งขึ้นยังเกย
ขึ้นสู่ช้างกระโจมแดงแสงระยับ	รูดม่านเยียรบับนั้นเปิดเผย
ดูงามงดรจนาสง่าเงย	เจ้าเงาะเลยแหงนค้างดูช้างดี
เดินไม่กระเพื่อมเพื้อมกระเทือน	คลาเคลื่อนมาในทางหว่างวิถี
เสียงเท้าคนเดินดงเป็นผงคลี	ดังธรณีเพียงจะแยกแตกเป็นคลอง ฯ
๏ ครั้นถึงประตูป่าที่อารักษ์	คนหยุดพักบูชังสิ้นทั้งผอง
แล้วบูเชเทพาน้ำตานอง	นั่งยองยองบูชมประนมมือ
จุดธูปเทียนบูโชเทโพรักษ์	อันมีฤทธิ์สิทธิ์ศักดิ์ที่นับถือ
ให้ไปดีมาดีอย่ามีภยื	ขอเทวืช่วยพิทักษ์ปกปักครอง
ต่างบูชังประนังกราบอยู่ไสว	ทั้งบ่าวไพร่มาบูชินสิ้นทั้งผอง
เจ้าคุณก็จำเนียนจุดเทียนทอง	แล้วจึงร้องเรียกไพร่ให้ไปบูชา ฯ
๏ เสร็จคลาเคลื่อนกองทัพไม่ยับยั้ง	ถึงกระทั่งห้วยกระบอกเป็นซอกผา
ก็ลุยช้างข้ามลำแม่น้ำมา	ดงพระยาเย็นเชียบเหงาเงียบใจ
ล้วนป่าทึบดงชัฏสงัดแท้	มองเห็นแต่ยางยูงสูงไสว
โศกสักกรักกร่างมะซางไทร	แสลงใจจิ่งจ้อคล้อตะคลอง
มะตูมตาดเต็งแต้วแก้วมะกา	คางมะค่าประคำร้อยแลข่อยหยอง
สะท้อนกระทุ่มทุมพรแลค้อนกลอง	มะพลับพลองพลวงกระเพราสะเดาดง
ต้นตะโกสะแกแสมสาร	ต้นกำยานพระยายาแลกาหลง
อัมพามะพูดชะลูดโลกโลดทะนง	ทั้งเปรงปรงโปร่งฟ้าแลขานาง
ต้นก้านเหลืองมะเฟืองมะฝ่อไฟ	สลัดไดนางรองแลทองหลาง
มะกอกดอกประดู่ต้นหูกวาง	มะสังทรางส้มเสี้ยวเล็บเหยี่ยวยล
เกดกุ่มพุมเรียงแลเหียงหาด	มะตูมตาดติดดอกบ้างออกผล
ตะเคียนเคียงเรียงระดะดูปะปน	มีทั้งคนทาไทยลำไยดง
กระแบกกระเบากันเกราไกร	ทั้งเนื้อไม้กฤษณามหาหงส์
ต้นกระทิงกระท่อมพะยอมประยงค์	ทั้งคันทรงแส้ม้าพระยารัง
ต้นดีหมีตาเสือมะเกลือมะกล่ำ	เหลือจะรำพันไม้เหมือนใจหวัง
ด้วยอกฉันแทบพองเป็นหนองพัง	เหลือประทังที่จะทนหมองหม่นมัว ฯ
๏ นึกนึกไว้จะใคร่ชมพฤกษาชาติ	ตามนักปราชญ์แต่งไว้เสียให้ทั่ว
เป็นอักษรล้วนทั้งนั้นไม่พันพัว	เล่นเนื้อตัวตุ้งติ้งผู้หญิงรัก
ไม่ตลอดเลยตันอั้นอุรา	ไม่ได้ว่าแสนวิตกแทบอกหัก
ขอไปทีเถิดอย่าด่าว่าฉันนัก	จะสำลักตกแท่นฉันแสนกลัว
คิดเกรงด้วยความไข้อกใจฝ่อ	ฤๅทัยท้อแดดแฝงแสงสลัว
เข้าในพงดงรังระวังตัว	เพราะใจกลัวไข้ป่าจะฆ่าตาย
ไหนจะคิดถึงคู่ที่ชูจิต	ครั้นหวนคิดถึงไข้แล้วใจหาย
ไหนจะคิดถึงฮ่อมันล่อตาย	เห็นต้องวายชีวิตคิดระอา ฯ
๏ ครั้นมาถึงลำโศกวิโยคเศร้า	โอ้โศกเราเหลือฦกพ้องพฤกษา
มีลำธารน้ำเฉื่อยไหลเรื่อยมา	เหมือนน้ำตาฉันไหลใจรัญจวน
ต้นโศกเคียงเรียงรายอยู่ชายทาง	แลสล้างเหมือนหนึ่งว่าพฤกษาสวน
เหมือนโศกฉันรายทางไม่ห่างครวญ	ไห้โหยหวนมาในทางกลางอรัญ
ซึ่งหนทางเดินยากลำบากเหลือ	แม้นมาเมื่อหน้าน้ำจะทำขัน
เหล่าไพร่พลคงตายวายชีวัน	ตั้งนับพันนับร้อยไม่น้อยตน
ด้วยหนทางพอช้างจุตัวย่อง	เหมือนลำคลองแม่หมูฤดูฝน
น้ำคงท่วมเลยประศีรษะคน	จะยกพลขึ้นบกก็รกเกิน
ด้วยไม้ใหญ่เรียงชิดติดเป็นพื้น	ตลอดยืนถึงลำเนาภูเขาเขิน
ถึงจะให้คนถางหนทางเดิน	ตลอดเนินแล้วคงตายลงหลายพัน
จะทำแพต่อเรือก็เหลือคิด	ไปสักเส้นเห็นจะติดศิลากั้น
จะหามเรือไปก็ยากลำบากครัน	ด้วยเป็นหลั่นเป็นตอนลุ่มดอนไป
จะหาที่ต่อเรือเหลือลำบาก	จะโค่นถากถางดงที่ตรงไหน
นอนค้างดงหลายวันคงบรรลัย	ด้วยความไข้หมีใช่ชั่วกลัวระวัง
ฤดูนี้เรามาเหมือนหน้าแล้ง	ยังไม่แห้งน้ำเฉอะล้วนเลอะขัง
ถ้าแม้นมาหน้าฝนพ้นกำลัง	เป็นต้องฝังกันในดงลงสักพัน
หมีใช่เขาตัวเราเป็นหนึ่งแน่	ไม่เที่ยงแท้โดยคำธรรมขันธ์
ธรรมขลาดชาตินี้ก็มีกัน	ดูช่างขันนี่กระไรไม่เคยพบ
พอย่างเข้าดงไปก็ใจหาย	แม้นเห็นลายตีนอ้ายฮ่อพอสลบ
แสนขี้ขลาดเต็มประดาไม่น่าคบ	ดีแต่รบเงินเล่นไม่เป็นอัน
ยิ่งนึกไปให้แสนเวทนา	เห็นเจ้าคุณร้อนอุราทำน่าขัน
อันฉันว่าไม่เบี่ยงเป็นเที่ยงธรรม์	ไม่รู้วันที่จะตายทำลายตน
ไม่รู้ตัวว่าจะตายทำลายแท้	เว้นเสียแต่ผู้วิเศษแจ้งเหตุผล
ถึงจะมีอินชุรันประกันตน	ก็ไม่พ้นความขลาดที่หวาดกลัว ฯ
๏ เข้ามาถึงกลางดงที่พงพฤกษ์	อนาถนึกขนพองสยองหัว
จะไปข้างหน้าไปให้แสนกลัว	จะกลับหลังใจระรัวกลัวปากคน
สักเมื่อไรจะได้พบโยคี	บอกสำแดงแจ้งคดีชี้เหตุผล
ให้รู้ตัวว่าจะตายวายกังวล	ปุถุชนหาได้น้อยไม่ค่อยมี ฯ
๏ ฉันคิดถึงความตายใจหายวาบ	เหมือนเกิดลาภตามทางกลางวิถี
หากว่าบุญเราหลายได้นายดี	เป็นฤษีอย่างนุ่งเฟื่องฟุ้งนาม
สารพัดจะเกะกะพระของฉัน	พออวดกันเล่นได้ในสนาม
บรรดาเหล่าอลัชชีที่มีนาม	ไม่ได้คร้ามย่นย่อต่อผู้ใด
กระบวนบิดกระบวนเมาเอาทุกด้าน	เรื่องปาบ้านแลเป็นเฟิสท์เลิศอย่างใหญ่
การเล่นหวยโปถั่วไม่กลัวใคร	เสียไม่ให้ได้จะเอาดูเข้าที
เรียกเจ๊กมาเล่นโปโจ้ในบ้าน	ถ้าเสียพาลพูดไปไม่ให้หนี
เป็นบุญเราที่ได้เจ้านายดี	ไม่อินทรีย์ของเราเน่าอยู่ไพร
หากว่าเดชะบุญเจ้าคุณโข	สู้ตอบโต้ท้องตราหามาไม่
ถ้าเหมือนเขาเมายศไม่อดใจ	คงพาไพร่มาล้างเรี่ยทางเดิน
ถึงมาจริงก็คงไม่ตายเป็นแน่	แกล้งพูดแก้พอให้คนสรรเสริญ
ที่ไม่อยากได้ยศขี้ปดเกิน	พูดออกเพลินนึกว่าใครจะไม่ค้าน ฯ
๏ เมื่อครั้งกรมสมเด็จท่านสิ้นพระชนม์	เจ้าคุณท่านเสือกสนอลหม่าน
พอหลุดที่จักรีมีอาการ	เกิดบันดาลโรคถนัดตัดเข้าวัง
ลงทำเครื่องละครนอนอยู่บ้าน	พูดวิถารไปได้ไม่เหลียวหลัง
เหมือนจับตัวขังไว้ในตรุตรัง	เล่นประดังสามดาราเป็นยาเพลิน
คนอื่นก็พูดกันเช่นนั้นว่า	เหล่าโยธาชวนกันสรรเสริญ
บ้างนบนอบขอบบุญเจ้าคุณเกิน	บ้างอวยไชยให้เจริญยิ่งภิญโญ
ให้เมาใหญ่ไม่รู้สร่างอย่างประสงค์	ให้พระองค์หมดทุกข์เป็นสุโข
ริดสีดวงออกโอกจนโศกโซ	ขาบวมโตเดินไม่ได้เหล้าให้คุณ
ยิ่งคิดไปก็ยิ่งให้สังเวชจิต	ให้หงุดหงิดอัดอั้นนึกหันหุน
พุทโธ่พุทถังช่างกระไรใจเจ้าคุณ	ช่างหมกมุ่นแต่ละครกับฟอลโล ฯ
๏ ตัวฉันนั่งแล้วลองคิดตรองตรึก	ถ้าปะศึกท่วงทีจะดีโข
ด้วยฝูงไพร่พร้อมพรั่งตั้งมโน	แผลงเดโชเอาชนะกะศตรู
ขอสนองพระเดชพระคุณอุดหนุนแท้	เจ้าคุณแม่ทัพนี้อารีอยู่
ค่อยเคลื่อนคลายหายเข็ญท่านเอ็นดู	ช่วยชื่นชูชีวังเรายั่งยืน ฯ
๏ เหล่าพวกไพร่พูดจาว่ากันวุ่น	ขอแทนคุณท่านเมตตาจะฝ่าฝืน
จะเอากายเป็นค่ายตับรับลูกปืน	พูดกันดื่นเจียวอย่างนี้เห็นมีชุม
เขาพูดให้ใจสบายหายทุกข์ร้อน	ใจเจ้าคุณเหมือนขอนติดไฟสุม
เอาน้ำสาดราดไปที่ไฟรุม	พอหายกลุ้มอกสบายของนายเรา
ถ้าแม้นจริงได้ประทะปะศัตรู	ที่ใครคิดว่าจะสู้นั้นคงเปล่า
พวกเหล่านี้ยอไม่หยอกหลอกไม่เบา	แต่พอเจ้าคุณเคอะเซอะสบาย
ด้วยหวังเอาบ่าวเป็นรั้วตัวต้องเจ๊ง	ที่จะเก่งออกหน้านั้นอย่าหมาย
ฉันเป็นบ่าวจึงได้รู้ใจนาย	ต้องขยายตามเขายอล่อกันชุม ฯ
๏ ค่อยเดินช้างมาในกลางพนมวัน	หัวอกฉันร้อนใจดั่งไฟสุม
แสนกระศัลย์เศร้าโศกเหมือนโรครุม	ให้กลัดกลุ้มกรมใจไม่เสบย
มาถึงห้วยหินลับดูลับลี้	เหมือนกับพี่ลับมานิจจาเอ๋ย
ทั้งลับตามลับหูลับคู่เชย	เมื่อไรเลยจะหายลับกลับได้ยล
ตั้งแต่มาหาได้ลืมแม่ปลื้มจิต	เฝ้าแต่คิดถึงวันหลายพันหน
ถึงยามกินยามนอนให้ร้อนรน	เป็นกังวลคะนึงคิดถึงนาง
ทั้งคิดถึงมารดาแลอาพี่	ป่านฉะนี้จรดลจิตหม่นหมาง
คงคิดถึงลูกหลานข้ามด่านทาง	มาในกลางดงป่าพระยาไฟ
ชาวบางกอกออกชื่อพระยาเย็น	แล้วก็เป็นสั่นหัวกลัวความไข้
ซึ่งเรามานี้จะรอดตลอดไป	ฤๅจะไม่พ้นดงจะปลงชนม์ ฯ
๏ ครั้นมาถึงคันยาวขึ้นเขาโขด	สูงเด่นโดดแลเยี่ยมเทียมเวหน
ช้างปีนขึ้นตัวตั้งระวังตน	ขึ้นสุดบนยอดเขาลำเนาเนิน
ข้างทางแลเป็นเปลวล้วนเหวผา	หนทางมาสูงโดดบนโขดเขิน
โกหกให้ใครฟังกำลังเพลิน	ไม่เคยเดินหลอกเล่นจะเป็นไร
พูดให้ดีที่เขาไปเขาได้เห็น	หลอกเขาเล่นเช่นอย่างนี้เห็นไม่ได้
เขาเขื่อนคั่นมันไม่สูงสักเพียงไร	ถึงช้างใหญ่ผนึกคอก็พอเดิน
จะพูดว่าทางสบายขยายจริง	จะหลอกลิงเล่นไม่ได้ให้คิดเขิน
เป็นคันน้อยริมทางพอช้างเดิน	สะทกสะเทิ้นกลัวจะตกหกคะมำ
ภูเขาเล่าก็ชันเป็นหลั่นลด	ช้างค่อยจดเดินเรียงกลัวเพลี่ยงผลำ
ค่อยค่อยคุกขาหน้าอุส่าห์คลำ	ช้างไม่ทำเป็นแน่ตอแหลฦก
ซึ่งคนอยู่บนสัปคับนั้น	มือถือมั่นตัวโยกอยู่โงกหงึก
ดูเหวเห็นใจเต้นอยู่ทึกทึก	เหวไม่ลึกคนหลอกบอกปดกัน ฯ
๏ คนเดินเท้าเล่าก็ล้าทำหน้าจืด	คันยาวยืดใช่ง่ายเดินผายผัน
ซึ่งหนทางนั้นเล่าภูเขาชัน	ช้างยังดันเต็มแย่อ้อแอ้ไป
ฉันขี่ท้ายช้างเจ้าคุณเป็นบุญเกิน	แม้นต้องเดินเคี่ยวเข็ญเป็นไม่ไหว
นี่ไม่ต้องล้าเลื่อยเหน็ดเหนื่อยใจ	เพราะว่าได้ขี่ช้างทางกันดาร ฯ
๏ ครั้นถึงทับมะค่าเห็นน่าหยุด	ที่แสนสุดเป็นสุขสนุกนิ์สนาน
แลตลอดโล่งเตียนเลี่ยนเป็นลาน	แลเชิงชานภูผาเห็นน่าชม
ที่นั่นมีอารักษ์อันศักดิ์สิทธิ์	สิงสถิตมาแท้แต่ประถม
คนกองทัพพรั่งพร้อมน้อมประนม	ที่ใต้ร่มไม้รั้งตั้งบูชา
แล้วคลาเคลื่อนกองทัพไม่ยับยั้ง	ดูคับคั่งพลนิกายทั้งซ้ายขวา
บ้างเป็นหลุมเป็นบ่อมรคา	บ้างตั้งท่าชันตรงลดลงดิน
ทางขึ้นขึ้นลงลงในดงชัฏ	บ้างเดินลัดหลีกออกข้างซอกหิน
บ้างสูงเยี่ยมเทียมฟ้าเมฆาฆิน	เมฆาโชกโกรกปินเมฆินปรัน
ทั้งเมโฆโมเฆแลเฆข่า	เมขี้ข้าศัพท์ว่าเมฆเอกขยัน
เมฆาฆินดอดินฟ้าน่าอัศจรรย์	สอส่อฉันบอกเคอะลอเลอะลิ้น
ฉอฉันขอปอไปทีที่ศัพท์เมฆ	พอโผลกเผลกลอเหลวไหล่ไปพอสิ้น
พอจบหมดบทว่าเมฆาฆิน	บางแห่งเห็นเหม็นกลิ่นมาไม่ดี
ในดงชัฏฝูงสัตว์ไปไหนหมด	ไม่ปรากฏเจอพักตร์ฝูงปักษี
ไม่ยินเสียงลิงค่างบ่างชะนี	ไม่เห็นมีนึกประหลาดอนาถใจ
ถ้ามีเสือแสนจะดีเป็นที่สุด	เหมือนจับชุดจี้ดินหูลุกวูใหญ่
พอเก็บแต่งเรื่องหลอกบอกลงไป	เสือกินไพร่เสียเกือบหมดของดที
แม้นเชื่อเราคงจะเข้ากระบวนหลอก	คงต้องบอกให้ทัพกลับกรุงศรี
ชะเจ้ากรรมเสืออย่างไรจึงไม่มี	โอ้ครั้งนี้แสนละเหี่ยเสียน้ำใจ ฯ
๏ ครั้นมาถึงมวกเหล็กเป็นที่เลี่ยน	สะอาดเตียนที่ทางช่างกว้างใหญ่
ก็หยุดซึ่งพหลพลไกร	เอาผ้าใบดาดหลังคามีผ้าบัง
ทำเป็นที่สำหรับประทับผ่อน	คนล่วงหน้ามาก่อนปลูกสองหลัง
ดีกว่าคาแฝกมุงไม่รุงรัง	ยกกูบตั้งในสำหรับแม่ทัพนอน ฯ
๏ ครั้นเวลาคำรบเมื่อพลบค่ำ	คนประจำหน้าที่มีสลอน
คอยนั่งยามตามไฟที่ในดอน	บางคนผ่อนพักหลับระงับกาย
ฟังเสียงฆ้องกระแตแซ่เสนาะ	ทั้งเสียงเกราะหวั่นไหวน่าใจหาย
นึกวิตกอกคะนึงถึงร่างกาย	เห็นเจียนตายตัวเราจะเข้าคุก
พอได้ยินเสียงเกราะเคาะใจหาย	ฉันนายทิมริมตายคลายความสุข
เสียงเกราะนี้ช่างกระไรเหมือนในคุก	ไม่สนุกนิ์ร้อนรนกระวนกระวาย
คิดขึ้นมาแสนวิตกเพียงอกหัก	วิตกนักถึงตัวกลัวโดนหวาย
ซึ่งละอองน้ำค้างลงพร่างพราย	ร่วงโปรยปรายต้องทั่วทุกตัวคน
ตัวนายนอนในแต้นท์แสนสบาย	พอค่อยวายตากน้ำค้างอย่างเม็ดฝน
น้ำค้างใหญ่หมีใช่หยอกพอหลอกคน	เท่าเม็ดฝนโตเท่าบาตรอนาถใจ
แสนสงสารไพร่พลที่ทนหนาว	มาทุกข์คราวน้ำค้างปดหยดเม็ดใหญ่
จะก่อไฟก็ไม่ติดคิดอย่างไร	เอาใบไม้มุงก็รั่วถูกหัวคน
ถูกช้างสองสามตัวหัวหลุดขาด	น้ำค้างชาตินี้ระยำทำเอาป่น
ฉันพอค่อยเป็นสุขไม่ทุกข์ทน	นอนเหนือบนพรมลาดสะอาดกาย
แสนคะนึงถึงคู่ที่ชูชื่น	ในกลางคืนนอนไม่หลับกระสับกระส่าย
โศกถึงมิตรคิดถึงเมียยิ่งเสียดาย	เฝ้านอนฟายชลนาไห้จาบัลย์
โอ้ดวงพะยอมหอมไม่หายวายระเหย	เมื่อไรเลยจะได้กลับไปรับขวัญ
พี่จากเจ้าลี้ลับมานับวัน	จะไกลกันไปทุกทีตั้งปีเดือน
แสนเป็นห่วงดวงจิตขนิษฐ์นาฏ	เป็นห่วงญาติน้อยใหญ่ใครจะเหมือน
ห่วงสมบัติพัสถานห่วงบ้านเรือน	เป็นห่วงเพื่อนพิสมัยอาลัยลาญ ฯ
๏ อย่าเลยจะอุบายหลอกนายเล่น	ให้ท่านเห็นความคิดติดวิถาร
เอาไข้ปนกับฮ่อเข้าเป็นเจ้าการ	เรื่องรำคาญคือละครเข้าผ่อนปรน
คงจะยกทัพไปไม่ถึงไหน	ถ้าขืนไปแล้วก็เห็นไม่เป็นผล
ไปเพียงทางห่างสิบวันนั้นพอทน	จะคิดกลหลอกอย่างนี้ทีได้การ ฯ
๏ เวลาตีสิบทุ่มยิ่งกลุ้มจิต	ขุนพินิจรัวฆ้องเพรียกเรียกทหาร
ให้ผูกช้างผูกม้าไม่ช้านาน	มาเตรียมการพร้อมพรั่งช้างพังพลาย
แล้วบอกให้ช้างคุกบรรทุกของ	ฉันนึกตรองเห็นขันกลั้นไม่หาย
ข้างไปปล้นฤๅว่าฆ่าคนตาย	เป็นผู้ร้ายฤๅจึงเอามาเข้าคุก
ฤๅจะหมายความอย่างไรไม่กระจ่าง	ฤๅจะว่างกลอนมันพาเข้าป่าบุก
ที่ช้างเทาเรียกเอาว่าช้างคุก	ฤๅบรรทุกนักโทษไปตามนาย
แล้วแจกจ่ายลูกทัพบรรทุกของ	ทุกหมวดกองเตรียมกันจะผันผาย
เจ้าพระยาแม่ทัพประดับกาย	กะเปาะรายฝังเพขรเม็ดโตโต
ดูพราวพรายคล้ายนกประดับเพชร	หลายร้อยเม็ดเล็กใหญ่วิไลโข
ครึแท้แท้แก้ไม่ไหวเล่นใหญ่โต	เสียงโขโขโขอยู่ไม่รู้วาย
เอาทองคำทำกะเปาะประดับทั่ว	ทั้งเนื้อตัวคล้ายออกฝีดีใจหาย
เสร็จขึ้นเกยคอยฤกษ์เบิกสบาย	ขึ้นช้างพลายสีดอลออตา
เหมือนนายเราที่ขี่ร่ามาบนหลัง	รูปเป็นพลายใจเป็นพังดังแกล้งว่า
มียศศักดิ์หนักไม่เบาเจ้าพระยา	แต่ขี้ขลาดเต็มประดาเหมือนนารี
แต่ทำคึกฮึกอวดขึ้นขวดป๋อ	พึ่งจะจ่อเข้าในดงพงไพรศรี
กลับแสนขลาดหวาดหวั่นพันทวี	สีดอฃี่สีดอลออตา ฯ
๏ ตีสิบเอ็ดเสร็จเขยื้อนคลาเคลื่อนทัพ	พร้อมเสร็จสรรพไพร่นายทั้งซ้ายขวา
กระบวนทัพคับขันอรัญวา	ล้วนแต่ป่าดงชัฏสงัดใจ
แสงพระจันทร์สว่างกระจ่างแสง	แต่บังแสงยางยูงสูงไสว
ส่องสว่างอยู่บนกลางนภาลัย	แต่ว่าในดงคลุ้มเป็นพุ่มพฤกษ์
คนเดินเท้าแสนขยาดอนาถเหลือ	คิดกลัวเสือสัตว์ป่าเวลาดึก
ที่ลางคนคร้ามขลาดอนาถนึก	ต่างโห่ฮึกเสียงกันอันตราย
หนทางก็เหลือเลอะน้ำเฉอะชุ่ม	ล้วนแต่หลุมหล่มเลอะเปรอะใจหาย
ครั้นจวนแจ้งเมฆาเวลางาย	ฉันไม่วายคิดถึงน้องจิตหมองมล
เมฆานี้แปลว่ากระไรหนอ	หาเหตุส่อพอให้กลมสมเหตุผล
บ้างว่าฟ้าบ้างว่าแสงสูริยน	บ้างว่าฝนบ้างก็บอกว่าหมอกควัน
บ้างว่าดำขำเขียวฉันเที่ยวค้น	ดูสับสนยิ่งยวดเป็นกวดขัน
ในหนังสือฉบับนี้มีหลายอัน	จะหมายมั่นว่ากระไรก็ใช่กล ฯ
๏ ครั้นถึงทุ่งชวานฉันวานหน่อย	ไปบอกสร้อยเสาวเรศแจ้งเหตุผล
เสาวรศฤๅอย่างไรพึ่งได้ยล	ช่างซุกซนนี่กระไรเจียวอ้ายทิม
ช่างแค่นจะเดาสวดอวดฉลาด	พอหลอกคนขี้ขลาดเล่นได้อิ่ม
แม้นผู้ชายเหมือนอย่างนายของนายทิม	คงนั่งยิ้มหมายว่าเหมาะเพราะเต็มทน
แสนทุเรศเวทนานิจจาเอ๋ย	ขอหลอกเลยหนาผู้ฟังอย่านั่งบ่น
ว่าฉันไม่มีสุขเฝ้าทุกข์ทน	แลไม่ยลผู้ใดจะใช้วาน
ยิ่งโหยหวนครวญหานิจจาเอ๋ย	ผู้ใดเลยจะช่วยกล่าวนำข่าวสาร
ไปถึงมิตรขนิษฐายุพาพาล	แจ้งเหตุการณ์ว่าพี่ดีสบาย
ไม่เจ็บปวดป่วยช้ำมีความสุข	เป็นแต่ทุกข์เศร้าโทรมถึงโฉมฉาย
เป็นสุดมาดที่จะคลาดสวาดิคลาย	คิดถึงสายสุดที่รักที่จากทรวง ฯ
๏ ถึงสระคุดเห็นสระมีประจักษ์	ประหลาดนักสระอะไรช่างใหญ่หลวง
ฝูงคนมาวิดวักอาบตักตวง	น้ำในห้วงถึงว่าแล้งไม่แห้งใน
เวลาเช้าฟ้าโล่งสี่โมงครึ่ง	เจ้าคุณจึงหยุดพหลพลไพร่
เสพโภชนาหารสำราญใจ	แล้วยกไปเข้าพงดงวนา
โพมีฤๅไม่จะใคร่รู้	เคยเป็นครูก่อนเก่าเจ้าคุณข้า
ได้สั่งสอนอุปเท่ห์เล่ห์มารยา	ทำโมหาธิบายให้นายเรา
ขออวยไชยให้พรถาวรสวัสดิ์	มือนมัสการนบจบใส่เกล้า
ให้ท่านติดคุกจนตายอย่าคลายเบา	ผู้คุมเอาตรวนกระหนํ่าแล้วจำคา
ที่พื้นแผ่นดินบางแห่งบ้างแดงล้ำ	บ้างก็ดำเหมือนแสร้งแกล้งมุสา
บางแห่งเหลืองสีล้ำดอกจำปา	พื้นสุธาบางแห่งขาวไม่ร้าวราน ฯ
๏ ที่ในดงพงพฤกษ์นึกประหลาด	ด้วยอากาศดงร้ายหลายสถาน
บางแห่งร้อนบางแห่งเย็นเป็นวิการ	บ้างสะท้านจับเท้าหนาวขึ้นมา
บ้างครั่นเนื้อตัวร้าวชักหาวนอน	บ้างก็ร้อนวิบัติขัดนาสา
บางแห่งวิงเวียนหัวมืดมัวตา	บ้างจับนาสิกให้ชักไอจาม
บ้างก็เหม็นขื่นเขียวเหม็นเปรี้ยวบูด	ไม่อาจสูดด้วยว่าจิตนั้นคิดขาม
ด้วยอายแร่แต่ดินมักกินลาม	ตลอดตามสองข้างหนทางจร
อีกอายว่านอายยาในป่าชิด	ล้วนมีพิษขึ้นอยู่ดูสลอน
ครั้นต้องแสงสูริยาทิพากร	กำเริบร้อนด้วยพิษฤทธิ์วิกล
อายพื้นดินนำพาให้อาพาธ	วิปลาสแขงกล้าเมื่อหน้าฝน
ตกแล้งหมาดขาดเหื่อยังเหลือทน	จึงพาคนให้เป็นไข้ได้รำคาญ ฯ
๏ คนเดินเท้าก้าวหล่มบ้างล้มลุก	ช้างเดินบุกหล่มล้าน่าสงสาร
เหล่าโคต่างล้าล้มอยู่ซมซาน	บ้างวายปราณกลิ้งตามเป็นหลายโค
ช้างบุกหล่มบ้างล้มด้วยเต็มล้า	ดูก็น่าสมเพชสังเวชโข
เจ้าของช้างเสียใจร้องไห้โฮ	ว่าพุทโธ่ซื้อมาราคาแพง
ที่ช้างใหญ่ไม่สู้ล้ามาติดติด	พระอาทิตย์คล้อยบ่ายลงชายแสง
คนเดินเท้าอ่อนล้าระอาแรง	บ้างย่องแย่งเท้าพุประทุพอง ฯ
๏ ครั้นออกจากปากดงพ้นพงชัฏ	โสมนัสยินดีไม่มีสอง
ก็หยุดยั้งฝั่งน้ำลำตะคลอง	ต่างขนของปลงช้างกูบวางราย
คนปลูกแต้นท์สำเร็จโดยเสร็จสรรพ	เจ้าพระยาแม่ทัพเสร็จผันผาย
เข้าพักในร่มแต้นท์แสนสบาย	พลนิกายล้อมรอบขอบมณฑล ฯ
๏ ครั้นรุ่งแสงสูริยาภาณุมาศ	จึงประกาศแก่เหล่าชาวพหล
จะต้องพักอยู่นี่คอยรี้พล	ที่เหลือล้นล้าหลังยังไม่มา
ซึ่งชาวบ้านอยู่ยังแขวงจังหวัด	ในดงชัฏล้วนลาวคนชาวป่า
เขาก็ชักชวนกันมาวันทา	เจ้าพระยาแม่ทัพออกรับรอง
บ้างเอาส้มหน่วยและกล้วยหวี	ใจอารีมาคำนับรับสนอง
บ้างก็หาพริกผักแลฟักทอง	ทำเป็นของกำนัลจัดกันมา
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพก็รับรอง	กล่าวคำพร้องถามดั่งจิตกังขา
อยู่ในพนมวันอรัญวา	เจ้าคิดหากินนั้นด้วยอันใด
ซึ่งคนเป็นผู้ดีอย่างมีทรัพย์	คะเนนับของเจ้าสักเท่าไหร่
พวกลาวเรียนแอ้อ้อพูดจ้อไป	บ้างว่าได้ปีหนึ่งตำลึงเดียว
บ้างว่ามีพอหยิบสิบสลึง	บ้างว่ามีบาทหนึ่งขอดจนเขียว
ที่เศรษฐีอย่างยิ่งมีจริงเจียว	ตระหนี่เหนียวห้าตำลึงนั้นพึงมี
ท่านเจ้าคุณนั่งสนองคิดตรองตริ	เออซิชิผิดถนัดน่าบัดศรี
เดิมสิคิดไว้ว่ามาทางนี้	แม้นว่ามีเลขระบาดไม่ขาดทุน
จะเกลี้ยกล่อมเป็นไพร่เรือเสพสหาย	แม้นสมหมายกะไว้คงได้ถุน
พวกไพร่เรียนร้องขอต่อเจ้าคุณ	ขอเงินทุนทำเสบียงเลี้ยงขีวี
ท่านเจ้าคุณได้ฟังคิดสังเวช	ครั้นแจ้งเหตุพวกลาวชาววิถี
คิดสมเพชเวทนานึกปรานี	ใจอารีแก่คนที่จนจริง
ท่านแจกเงินคนละบาทไม่ขาดหน้า	ลาวที่มานั่งรายทั้งชายหญิง
บางคนกลัวจะไม่ได้ใจประวิง	ไม่นั่งนิ่งลุกขยับมาฉับพลัน
ล้วนได้เงินคนละบาทสมมาดหมาย	ทั้งหญิงชายปรีดิ์เปรมกระเษมสันต์
บ้างไหว้แล้วไหว้เล่าเฝ้ารำพัน	อวยพรท่านเจ้าคุณให้บุญมี ฯ
๏ พอรุ่งขึ้นเจ้าคุณท่านทำศาลเจ้า	ปลูกไว้เคียงศาลเก่าริมวิถี
พร้อมหลังคาปกปิดมิดชิดดี	ดูท่วงทีเรือนฝรั่งด้วยช่างทำ
วิไลเลิศเฉิดฉายถวายเจ้า	อีกรูปเสาวลึงค์ดูขึงขำ
ใหญ่โตคะเนตาสักห้ากำ	สง่าง้ำอยู่ในศาลสะอ้านตา
ท่านวัดเอาเท่ากับตัวเจ้าคุณ	ท่านพูดวุ่นอธิบายไว้หลายท่า
ฝูงมนุษย์เหล่านี้มีศรัทธา	สร้างพระปฏิมาไว้เท่าตัว
นี้เจ้าคุณมีจิตคิดแผลงแผลง	สร้างขุนเพ็ดไว้แสดงซึ่งความชั่ว
เป็นกุศลผลกรรมให้นำตัว	ลุความชั่วปัจจุบันเห็นทันตา
เครื่องบวงสรวงเป็ดปูหัวหมูเหล้า	ถวายเจ้าให้พิทักษ์ช่วยรักษา
พวกนายทัพนายกองเนืองนองมา	ซึ่งบรรดาพลไพร่ได้เอ็นดู
ซึ่งโรคันอันตรายอย่ากรายกล้ำ	เจ้าจงบำบัดภัยอย่าให้สู่
ขอจงช่วยบำรุงผดุงชู	ทุกหมวดหมู่กองทัพจนกลับมา
อนึ่งเล่าที่เราทำขุนเพ็ดถวาย	ขอเจ้านายปกปักช่วยรักษา
แล้วจงมีไมตรีจิตคิดเมตตา	พวกเมียข้าอยู่บ้านสำราญกาย
ขอกุศลผลบูชาขุนเพ็ดใหญ่	ให้แม่ไข่มีฉันกันกระหาย
บรรดาเหล่าเจ้าชู้พวกผู้ชาย	ให้มากมายช่วยฉันภรรยา ฯ
๏ ค้างอยู่นั่นสองวันกับสามคืน	พอคนชื่นหายเหนื่อยที่เมื่อยขา
ก็ยกซึ่งพยุหบาตรเยื้องยาตรา	ข้ามช้างมาที่แม่น้ำลำตะคลอง
แล้วเดินตามวนาป่าละเมาะ	ชมว่านเปราะพอพ้นหายหม่นหมอง
ทั้งว่านแรดว่านช้างว่านยางทอง	ทั้งว่านปล้องว่านปลามหากาฬ
ทั้งว่านเสน่ห์จันทน์ว่านฟันม้า	ว่านพระยาสามรากว่านสากสาร
ว่านนิลเพชรเจ็ดศีรษะหนุมาน	มีทั้งว่านตะงาวว่านสาวพึง
อีกว่านตูมว่านเต่าว่านเฒ่าหง่อม	แลว่านหอมว่านเห็ดเพ็ชหึง
ว่านกำแพงเพชรเจ็ดชั้นสามพันตึง	อีกว่านอึ่งว่านคางคกว่านนกยาง
ว่านเพชรน้อยเพชรม้าว่านสาโรช	ว่านกำโหมดว่านนัวว่านหัวสาง
ว่านแพทย์ว่านภิมอยู่ริมทาง	ว่านกระด้างนางกวักว่านจักรบัว
ว่านเพชรสังฆาว่านอาสพ	ว่านบุตรลพมีเป็นจุกสิ้นทุกหัว
อีกว่านอุกว่านอาบว่านคราบวัว	อีกว่านพลั่วว่านพลวกว่านหมวกคน
ว่านอีดำอีแดงแสงอาทิตย์	แลว่านพิษขึ้นหมู่ฤดูฝน
อีกว่านเจ็ดช้างสารว่านกำพล	ทั้งว่านต้นหลายหลากมีมากนัก ฯ
๏ ว่านเงินบาทแลประหลาดดูวิไล	ว่านไพร่ไพร่เสียวิตกแทบอกหัก
อ้ายพวกว่านเคยนายฉิบหายนัก	ว่านผัวรักตายจากวิบากกรรม
อ้ายพวกว่านอย่างดื้อข้อมือขาว	ว่านหางว่าวยื่นแล้วเอาตรวนจํ้า
อ้ายเหล่าว่านสาววอนละครรำ	เหลือจะจำจดหมายมากมายนัก ฯ
๏ ว่านดีดีมีถมน่าชมชิด	อยู่ติดติดแลดูล้วนรู้จัก
จะวานเพื่อนก็ไม่พบประสบพักตร์	นึกแสนรักแลดูหมู่อรัญ
คิดคิดจะลงช้างวิ่งวางหา	เกรงอาญาเจ้าคุณจะหุนหัน
ถ้ามาตรแม้นท่านโกรธทำโทษทัณฑ์	นึกหาอันจะรำคาญด้วยว่านยา ฯ
๏ ครั้นถึงพุนกยูงมุ่งเขม้น	หมีได้เห็นนกยูงฝูงปักษา
นกยูงไปไหนนะไม่ปะตา	ขอเชิญมาตรงนี้ขอพี่ชม
ฟ้อนหางให้พี่วายหายกำสรวล	ช่วยชักชวนพอให้ปลื้มลืมประถม
คิดถึงน้องหมองในฤทัยตรม	อกระทมอยู่เจียวฉันแต่วันมา
ฉันนึกในใจเจ้าคุณจะงุ่นง่าน	ถ้าแม้นท่านเห็นนกยูงจะหรรษา
มันฟ้อนรำทำให้เห็นพอเย็นตา	พอหายบ้าที่รำพึงถึงละคร
โอ้นกยูงทั้งหลายหายไปสิ้น	ไปมุดรกหมกดินบินไปซ่อน
แสนร้อนแต่ในอุราให้อาวรณ์	เสียวสะท้อนใจฝ่อคลอน้ำตา
ครั้นกองทัพลับพุนกยูงแล้ว	ไม่ผ่องแผ้วเหือดสิ้นถวิลหา
ช้างก็เดินโดยทางกลางวนา	พระสุริยาบ่ายน้อยคล้อยอำพล ฯ
๏ ถึงนครจันทึกนึกสงสัย	เมืองอะไรกลางป่าน่าฉงน
ไม่เห็นมีที่อยู่เหล่าผู้คน	หรือว่าต้นไม้บังเมืองตั้งไกล
ครั้นพ้นท้องทุ่งกว้างมีทางตรง	แลเห็นธงปักแพ้วอยู่แหววไหว
เขาบอกว่าเสือกินคนฉงนใจ	เสืออะไรมีอยู่มากฉันอยากยล
ถามนายแขวงนายกำนันนั้นเขาว่า	กองทัพมาเมื่อหมู่ฤดูฝน
มาเจ็บนอนอยู่ในป่ารักษาตน	เพื่อนสองคนอยู่รักษาพยาบาล
ครั้นว่าฝนตกหนักเพื่อนผลักหนี	เจ้าคนเจ็บเต็มทีน่าสงสาร
ก็นอนอยู่เอกีราตรีกาล	เสือก็คลานเข้าฟัดขบกัดกิน
แล้วคนเขาเดินพบอาสภเหลือ	เป็นรอยเสือกัดไว้ยังไม่สิ้น
ทำธงปักให้คนเขายลยิน	ว่าตรงถิ่นที่นี้มีรังควาน
ซึ่งตัวฉันได้ฟังคิดสังเวช	นึกสมเพชหมีได้วายหายสงสาร
ถ้าแม้นเราเจ็บลงอยู่ดงดาน	เป็นอาหารเสือเหมือนเขาอกเราอา
ถึงเราเจ็บเจ้าคุณเห็นเป็นไม่ทิ้ง	เป็นความจริงใช่จะแสร้งแกล้งมุสา
คงไม่ต้องว้าเหว่อยู่เอกา	ด้วยเรามาริมเท้าแห่งเจ้านาย
แต่คนอื่นเป็นไข้อยู่ในทาง	ยังให้ช่างดีมารักษาหาย
ไขขมองเปิดขมับพลิกกลับกาย	เปิดเกลียวซ้ายขวาดูทั้งหูตา
ควักมาล้างอย่างนาฬิกาพก	หยิบขวดยกน้ำมันหยอดตลอดขา
ที่เส้นเอ็นเล็กใหญ่ในกายา	ตะไบถาถูเรียบเพียบกับกาย
แล้วเป่าลมเข้าไปในจมูก	พอลมถูกปอดพ่นคนก็หาย
แล้วเจ้าคุณสั่งทั่วทุกตัวนาย	พลนิกายเจ็บจริงอย่าทิ้งกัน ฯ
๏ ครั้นถึงกุดผักหนามเหมือนหนามยอก	ไม่หลุดออกจากอกวิตกฉัน
เฝ้าแปลบปลาบอยู่เช่นนี้ทุกวี่วัน	โศกกระศัลย์นี้เหมือนหนามยอกตามทรวง
ซึ่งหนามผักหนามพงพอบ่งได้	หนามในใจสุดจักคิดหนักหน่วง
แม้นได้ยลพักตราสุดาดวง	หนามคงร่วงหลุดตกจากอกพลัน ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณแม่ทัพบังคับสั่ง	ให้ยับยั้งซึ่งพหลพลขันธ์
พลไพร่ตั้งล้อมอยู่พร้อมกัน	พักอยู่นั้นนอนคืนเช้าตื่นไป
ก็คลาเคลื่อนเขยื้อนยาตรคลาดกระบวน	ดูธงทวนแลเป็นทิวปลิวไสว
ก็รีบเร่งพหลพลไกร	ถึงเขาใหญ่เขื่อนลั่นกั้นหนทาง
เดินตามตรอกซอกผาศิลาลื่น	ไสช้างขึ้นลำเนาภูเขาขวาง
ดูสูงเยี่ยมเทียมเวหานภาภางค์	เจ้าแม่นางงามสถิตศักดิ์สิทธิ์ครัน
พวกกองทัพคำนับบูชาเจ้า	ที่เชิงเขาน้อมถวายแล้วผายผัน
ขึ้นหนทางดูช้างขึ้นตัวชัน	อุส่าห์ดันขึ้นเขาค่อยก้าวเดิน
ชมภูผาแลเลื่อมเป็นเหลื่อมย่อ	ตะแง่ตะง่อเงื้อมชะงักตะพักเผิน
บ้างเวิ้งวุ้งรุ้งตะเพิงดังเชิงเทิน	บ้างเป็นเนินลาดเตียนเลี่ยนเป็นลาน
เดินช้างข้ามตลอดบนยอดเขา	ช้างก็เหย่าเดินใหญ่ในไพรสาณฑ์
ข้ามดงออกป่ามาไม่นาน	ข้ามท้องธารออกทุ่งฝุ่นฟุ้งทาง ฯ
๏ ครั้นถึงลาดบัวขาวเช้าสังเกต	สี่โมงเศษหยุดสำนักนิ์พักตามอย่าง
เสพโภชนาอาหารสำราญพลาง	อยู่ที่หว่างร่มรุกขเรียงราย
เห็นหนองน้ำใหญ่โตมีโกมุท	บ้างพ้นผุดจากวนชลสาย
น้ำใสสะอาดเย็นมองเห็นกาย	มัจฉาว่ายอยู่ในวนชลธาร
ซึ่งพักอยู่ที่นั่นไม่ทันช้า	เสร็จคลาเคลื่อนพหลพลทหาร
เดินดงออกแดนแสนสำราญ	แล้วลงธารเลยท่าเดินผ่าพง ฯ
๏ ถึงสีคิ้วเหมือนน้องรักของพี่	หล่อนเคยสีผึ้งวาดพาดขนง
ประจงจัดดัดง้อมน้อมเป็นวง	ดั่งศรองค์หริรักษ์พระจักรี
เห็นเรือนลาวชาวย่านบ้านสีคิ้ว	เป็นแถวทิวตลอดทางหว่างวิถี
เห็นคอกโคเขื่อนรอบเป็นขอบดี	กว้างสักสี่ห้าเส้นเห็นวิไล
มีทั้งอาวาสสะอาดเอี่ยม	ปักไม้เหลี่ยมเขื่อนเคียงเรียงไสว
นี่ใครหนอสามารถประหลาดใจ	มาสร้างไว้กลางดอนแต่ก่อนกาล ฯ
๏ แลเห็นที่ทำเนียบประเทียบพัก	ดูคึกคักใหญ่โตรโหฐาน
เมืองโคราชเกณฑ์ระดมกรมการ	ในแขวงบ้านทำสำหรับกองทัพไชย
พวกกรมการพร้อมพรั่งคอยนั่งรับ	เชิญเจ้าคุณแม่ทัพพักอาศัย
ท่านเจ้าคุณฟังแถลงครั้นแจ้งใจ	ก็สั่งให้หยุดพักสำนักนิ์พลัน
พวกทหารอยู่รอบริมขอบค่าย	พลทั้งหลายปรีดิ์เปรมกระเษมสันต์
ครั้นพลบค่ำย่ำแสงพระสูริยัน	ต่างชวนกันหลับนอนผ่อนสบาย
ยกกระบัตรท่านจัดให้คนอยู่	ทุกหมวดหมู่พร้อมพรั่งสิ้นทั้งหลาย
ตามด้านนอกด้านในทั้งไพร่นาย	อยู่เรียงรายตามรอบโดดยขอบควร ฯ
๏ เวลาค่ำย่ำยามตามตำรับ	ผู้ตรวจทัพเดินรอบเที่ยวสอบสวน
โดยพิชัยสงครามตามกระบวน	ดูถี่ถ้วนฟืนไฟระไวระวัง
คิดระยะกะทางกลางวิถี	อีกเดือนหนึ่งจะถีงที่รบโดยหวัง
จึงเกณฑ์ทหารไพร่ระไวระวัง	หนทางยังเดือนถ้วนเห็นจวนตัว
เกณฑ์ระดมสมทบทั้งนายไพร่	ประกาศไปบอกกันให้ถ้วนทั่ว
แม้นกองไหนหมีได้ระวังตัว	จะตัดหัวเสียให้ตายวายชีวัง ฯ
๏ ฝ่ายขุนโลกนัยนาโหราเฒ่า	แกนั่งเฝ้าดูฟ้าเหมือนบ้าหลัง
ฉันร้องถามด้วยเสียงสำเนียงดัง	ว่าท่านนั่งดูอะไรไม่ได้การ
แกร้องบอกว่าเปล่าดูดาวเล่น	ด้วยเห็นเป็นนิมิตผิดสัณฐาน
ดาวพระเสาร์กับดาวพระอังคาร	เห็นพบพานเข้าเคียงอยู่เรียงกัน
เหล่าคนอื่นตื่นกรูดูกันหมด	เห็นปรากฏตาคนบนสวรรค์
คนตื่นดูมิใช่น้อยสักร้อยพัน	เจ้าคุณท่านก็ออกข้างนอกดู
ท่านโหรเฒ่าเขาฉลาดลองใจท่าน	ทำอาการลวงหลอกตะคอกขู่
จะขี้ขลาดฤๅไม่จะใคร่รู้	ถ้าใครกรูมาคนนั้นมันขลาดแท้
โหรจึงทำกิริยาดังบ้าใบ้	คนตกใจวิ่งร่าบ้างด่าแม่
ตื่นกันสับสนพิกลแท้	ตาโหรแกเห็นเค้าเข้ากลครู
แล้วถามว่าตาโหรเป็นอย่างไร	ขุนโลกนัยนาก้มหน้าอยู่
แล้วเรียนตามศึกษาตำราครู	ที่ได้รู้เรียนมาก็ว่าดี
ต่างคนก็กลับไปหลับนอน	ครั้นทินกรสว่างกระจ่างศรี
หมีได้ยกพหลพลโยธี	เจ้าคุณมีใจสังเวชสมเพชพล
เพราะด้วยว่าล้าเลื่อยยังเมื่อยนัก	จะต้องพักผ่อนแรงแห่งพหล
แรมอยู่นี่เสียอีกคืนพอชื่นตน	ด้วยผู้คนใช้เขาต้องเอาแรง ฯ
๏ ยังมีผู้มาร้องฟ้องเจ้าคุณ	ว่ากรมการทำวุ่นขึ้นในแขวง
ด้วยข้าวสารซื้อหาราคาแพง	ใจโกงแกล้งเก็บข้าวสารทุกบ้านเรือน
ว่าจะไปจำแนกแจกกองทัพ	ทำสับปลับโกงใหญ่ใครจะเหมือน
คิดเบียดเบียนผันแปรให้แชเชือน	อ้างป้ายเปื้อนกองทัพอัปรมาณ ฯ
๏ เจ้าพระยาแม่ทัพสดับเรื่อง	บัญชาเยื้องถามไต่ปราศรัยสาร
สั่งขุนศรีกะดาลพลคนชำนาญ	เป็นตระลาการชำระความถามซัก
ท่านขุนศรีคำนับรับบัญชา	แล้วออกมาถามไถ่ให้ประจักษ์
กรมการรู้ตัวคิดกลัวนัก	ไม่เยื้องยักสารภาพลงกราบลน
ท่านขุนศรีเรียกเอาซึ่งข้าวสาร	คืนชาวบ้านก็มารับอยู่สับสน
ล้วนยกมือไหว้ทั่วทุกตัวคน	ต่างก็ขนข้าวสารไปบ้านเรือน ฯ
ครั้นจะทำโทษผู้ผิดที่คิดฉ้อ	ในใจฝ่อที่มันรํ่าเรียนทำเหมือน
พวกคณะทุกชนิดไม่บิดเบือน	ดูกลบเกลื่อนภิปรายโปรดยกโทษทัณฑ์
จะทำเขาเราก็นุ่งไว้เต็มที่	อ้ายส่วนที่ดีดีจะเลือกฉัน
จะทำเขาผิดอย่างทางยุติธรรม์	ถูกที่โกงเข้าด้วยกันต้องเลือนเลือน ฯ
๏ ครั้นรุ่งเช้าอีกวันพร้อมกันหมด	รู้กำหนดจะคลาลีลาเคลื่อน
เหล่าผู้คนพร้อมพรักบ้างตักเตือน	ชักชวนเพื่อนหุงข้าวแต่เช้ากิน
ครั้นรุ่งแสงสูริยาทิพามาศ	เสร็จเยื้องยาตรรถาแปลงราศิน
ราโสแสงแทงพุ่งในอัมพิน	คัคนินนิราศปราศเมโฆ
สองโมงเศษสังเกตซึ่งเวลา	พวกโยธาทวยหาญประมาณโข
ต่างเตรียมกายคอยฤกษ์เบิกไชโย	ยกโยโธไต่เต้าเข้าโคริน
พวกหมอช้างผูกเช้ยเข้าเกยเทียบ	เรียงระเบียบตัวกันไม่ผันผิน
เจ้าพระยาแม่ทัพประดับอิน	ทรีย์เสร็จผินขึ้นช้างสำอางพราว ฯ
๏ เหล่าพหลพลไพร่น้ำใจคึก	บ้างโห่ฮึกอึงลั่นสนั่นฉาว
พลรบขบเขี้ยวมาเกรียวกราว	เสียงฝีท้าวคนเดินแทบเนินพัง
แล้วเดินทัพออกทุ่งมุ่งเขม้น	เหลียวหลังเห็นกองทัพตอนตับหลัง
ยาวเป็นพืดยืดมาประดาดัง	ดูคับคั่งพวกพหลพลนิกร
เห็นน่าเพลิดเพลินใจมาในทุ่ง	กว้างเวิ้งวุ้งแลเด่นเห็นสิงขร
ก็ขับช้างเดินผ่าทุ่งนาดอน	เร่งรีบร้อนเดินมาไม่ช้านาน ฯ
๏ พอข้ามลำคลองถึงสองเนิน	ดูน่าเพลินวัดมีพร้อมวิหาร
ในใจฉันบันเทิงเริงสำราญ	เห็นมีบ้านไม่น้อยหลายร้อยเรือน
มองเห็นลาวหญิงชายนั่งรายเรียง	ถือข้าวห่อนั่งเคียงอยู่กลาดเกลื่อน
แถวยาวนั่งตั้งจิตไม่คิดเชือน	พอช้างเคลื่อนถึงที่ลงอยู่ตรงกัน
พอเจ้าคุณคลาไคลออกไปดู	ลาวก็ชูเหนือหัวบ้างตัวสั่น
บ้างก็เรียงของถวายเจ้านายพลัน	เจ้าคุณท่านเมตตาประชาชน
แจกเงินคนละเฟื้องดูเปลืองโข	มีมโนศรัทธาหากุศล
ชอบทำบุญวณิพกยาจกจน	แจกจบพ้นทั่วแล้วทั้งแถวยาว ฯ
๏ พวกกองทัพรับเอาห่อข้าวเหนียว	วิ่งกรูเกรียวยินดีเสียงมี่ฉาว
แก้ดูกันออกสอข้าวห่อลาว	เกลือสินธาวมีอยู่ริมให้จิ้มกิน
ก็แรมอยู่ที่นั่นไม่ผันผาย	เวลาสายสูริยาเปล่งราศิน
สูริเยงเปล่งฟ้าไม่ราคิน	คัคนินแสนโสว่กระโจ่ตา
พวกพลนิกายทั้งนายทัพ	เอามือจับขันกระบอกออกล้างหน้า
บ้างอาบน้ำชำระตัวทั่วกายา	ลูบหน้าตาหมดจดหมดราคิน
บ้างผลัดผ้าแต่งกายทั้งนายไพร่	เก็บของใส่ย่ามหาบไปหมดสิ้น
เช้าสักสามโมงเศษสังเกตชิน	ต่างก็กินข้างปลาพาสบาย ฯ
๏ กรมการอักโขเมืองโคราช	มาเกลื่อนกลาดคอยรับกองทัพหลาย
ล้วนแต่หลวงพระทั่วเหล่าตัวนาย	ต่างผันผายเข้าหาคุณขุนสกล
ผู้ว่าที่มาเหจเรทัพ	มาคำฮับมาเหจเรหน
แล้วแจ้งความตามเล่ห์มาเหทน	ฉันมาหนหาเจ้าคุณผู้บุญลบ
ขอบุญท่านมาเหจเรทัพ	ช่วยมาหับฉันไปให้ประสบ
เจ้าพระยามาเหทะเรภพ	ได้ประสบจะได้แจ้งแห่งยุบล
ขอท่านผู้มาเหจเรทัพ	ให้พานำคำนับจอมพหล
ข้างฝ่ายท่านจเรทัพรับยุบล	มากราบเรียนโดยนุสนธิ์ตามมีมา ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณยินดีมีประภาษ	อนุญาตนำเขาเข้ามาหา
ข้างท่านจเรทัพรับบัญชา	แล้วออกมานำท่านเหล่านั้นไป
กรมการถึงพร้อมน้อมคำนับ	ต่อจอมทัพเรียนแจ้งแถลงไข
ด้วยพระยากำแหงนั้นแจ้งใจ	จึงใช้ให้มาคำนับรับเจ้าคุณ
เจ้าพระยาแม่ทัพสดับแจ่ม	จึงเยื้อนแย้มตอบพลันไม่หันหุน
ภิปรายโปรยบัญชาด้วยการุญ	ขอบใจคุณโคราชประภาษดัง
แล้วถามถึงเรื่องไปพบรบด้วยฮ่อ	ยังเหลือหลออยู่บ้างฤๅข้างหลัง
กรมการเรียนตามความสัจจัง	ว่าเหลือยังมีน้อยสักร้อยคน ฯ
๏ แล้วเจ้าคุณแม่ทัพก็กลับถาม	โดยข้อความที่วิเศษตามเหตุผล
การบ้านเมืองเป็นสุขฤๅทุกข์ทน	ซึ่งฟ้าฝนบริบูรณ์ฤๅสูญทราม
กรมการกราบเรียนจำเนียนนึก	ว่าเกิดศึกราชประเทศเขตสยาม
ต้องยกทัพจับฮ่อต่อสงคราม	ไพร่ได้ความยากเย็นเพราะเกณฑ์ไป
เสร็จคำขานกรมการก็ลากลับ	ค่อยขยับออกมาหาช้าไม่
ครั้นเวลาพลบค่ำลงรำไร	พลไพร่พรักพร้อมนั่งล้อมวง ฯ
๏ ครั้นเวลาประมาณยามสักสามทุ่ม	เสียงปืนตูมติดติดพิศวง
ขุนสกลสารบาญชาญณรงค์	มาปลุกแอดดิกงทั้งสองคุณ
แอดดิกงองค์หนึ่งลุกขึ้นได้	พูดถามไต่เอ้อี้ทีเกิดวุ่น
อีกองค์หนึ่งพูดไทยไม่มีทุน	ลุกขึ้นวุ่นพูดอังกฤษติดคลิกคลัก
ครั้นได้ทราบนุสนธิ์ยุบลบอก	แทบหนังปอกด้วยวิตกเพียงอกหัก
ตั้งวิ่งวางไปออกปร๋อไม่รอพัก	ไปฉุดชักเจ้าพระยาขึ้นมาพลัน
เจ้าคุณฟังวาจาเขามาบอก	เปลื้องผ้าออกมาตะกายรีบผายผัน
เที่ยวแกว่งมาดเรียกทหารชาญฉกรรจ์	นึกสำคัญว่าฮ่อเล่นออกเป็นจุณ
ได้ยินอีกเสียงปืนใหญ่ครืนลั่น	อัศจรรย์จริงจริงคนวิ่งวุ่น
เตรียมปืนใหญ่เอะอะชุลมุน	ดินกระสุนพร้อมพรักเสียงคักคึก
ท่านยกกระบัตรทัพกำชับพล	ให้เตรียมตนด้วยว่าเวลาดึก
ฤๅมีปัจจามิตรต่างคิดฦก	ทัพหน้าพบข้าศึกเสียงลั่นปืน
จึงใช้ม้าเร็วไปให้รู้เหตุ	ผิดสังเกตปลุกไพร่ไว้ให้ตื่น
เป็นเวลาเที่ยงนางคากลางคืน	ใช่การอื่นแม้นเลินเล่อจะเผลอตัว
กรมช้างผูกช้างให้มั่นคง	จัตุรงค์เตรียมรบอยู่ครบทั่ว
ล้วนทะนงองอาจไม่หวาดกลัว	บ้างก็หัวเราะชอบจริงอยากชิงชัย ฯ
๏ สักครู่หนึ่งพอม้ากลับมาบอก	เขาจุดดอกไม้พลุประจุใหญ่
บ้านกุดจิกหนทางยังห่างไกล	จุดดอกไม้ฉลองวัดเขาศรัทธา
ครั้นต่างคนตระหนักประจักษ์แจ่ม	ก็ยิ้มแย้มเกาหัวอวดตัวกล้า
คิดว่าอ้ายฮ่อยกทัพวกมา	ตีกองหน้าเราไม่เว้นจักเล่นมัน
บางคนนึกไปว่าทัพพาลี	ยกกระบี่พวกพหลพลขันธ์
มาต่อตีทัพเราก็เอามัน	คงจะหั่นเสียให้ยับดับชีวิต
บางคนคุยอวดว่าถ้าพวกยักษ์	มาจะหักเสียให้ยับจนดับจิต
บางคนคุยอวดว่าถ้าอินทรชิต	ถึงมีฤทธิ์นักมาจะฆ่ามัน
ท่านเจ้าคุณนั้นกำลังนั่งแอบฝา	ความกลัวเต็มประดาจนตัวสั่น
รู้ว่าพลุแล้วก็คว้าหาผ้าพัน	ด้วยกายนั้นแก้โล่งอยู่โทงเทง
ท่านหลวงทรงศักดาตาวั่งตง	หยิบผ้าส่งเจ้าคุณโลดโดดรับเหยง
ขอบใจที่เธอไว้เป็นกันเอง	ถ้าแม้นเร่งเงินมาได้จะให้ปัน ฯ
๏ ต่างคนก็คืนกลับไปหลับนอน	ครั้นทินกรพวยพุ่งรุ่งแสงสัน
สันอะไรใครไม่รู้ก็ช่างมัน	แต่ขอดันพอให้จองคล้องเป็นกลอน
สันว่าแดดฤๅกระไรไฉนหนอ	เอะอึ้อ้อเคยจำคำครูสอน
อังกฤษแปลว่าอาทิตย์แสงฤทธิ์ร้อน	แต่ซํ้ากับทินกรซ้อนสองอัน
อ้ายเรื่องนี้ที่ผู้แต่งแสดงเซอะ	จึงช่างเถอะทินกรซ้อนกับสัน
เสร็จเคลื่อนคลายไพร่พลพหลพลัน	เลยตะบันล่วงตำบลพ้นนิคม ฯ
๏ มาถึงบ้านกุดจิกเห็นจิกต้น	นี่บุคคลใดฤๅตั้งชื่อสม
ไม่สนุกนิ์สนานขี้คร้านชม	ด้วยอารมณ์ฉันร้อนอาวรณ์ครวญ ฯ
๏ มาถึงบ้านสลัดไดเหมือนใจพี่	สลัดหนีสลัดนางห่างสงวน
เพราะจำเป็นจำใจอาลัยนวล	ใช่จะหวนใจตัดสลัดจริง ฯ
๏ มาถึงบ้านดอนคำเหมือนคำพี่	เมื่อพาทีคำพร้องกับน้องหญิง
แลเหมือนคำสายสมรแม่วอนวิง	กลัวจะทิ้งน้องไว้หาใหม่เชย
หล่อนสั่งแล้วสั่งเล่าเฝ้ากำชับ	ไปแล้วกลับมาดีดีนะพี่เอ๋ย
ซึ่งเมียใหม่แล้วอย่าหาลงมาเลย	แล้วภิเปรยพูดชะอ้อนวอนรำพัน ฯ
๏ มาถึงบ้านโคกกรวดกรวดระดะ	ในพื้นพระธรณีงามสีสรรพ์
น้ำฝนเซาะบ้างเกาะเป็นหลืบลัน	เป็นชั้นชั้นน่าชมอารมณ์เฟือน ฯ
๏ ถึงสระกระแบกเหมือนแบกซึ่งความรัก	เหลือจะหนักอกใจใครจะเหมือน
แบกข้าวของเหลือแรงพอแบ่งเบือน	ฤๅว่าเพื่อนช่วยแบกแยกออกไป
ที่แบกรักหนักใจวางไม่ลง	เหลือจะทรงกายตั้งนั่งไม่ไหว
เป็นสุดแบกความรักหนักฤๅทัย	ประจำในทรวงพี่ทุกวี่วัน ฯ
๏ ครั้นถึงหนองเป็ดน้ำมีน้ำจิต	วิปริตแปรปรวนดูผวนผัน
นกเป็ดน้ำดีเหลือหนอเนื้อมัน	ในใจฉันอยากกินด้วยยินดี
ครั้นรู้สึกพุทโธ่มโนกรรม	คิดจะทำลายสัตว์น่าบัดศรี
ชีวิตเขาสิเราจะย่ำยี	ของตัวมีใจรักเขาจักปอง
ซึ่งคนเหล่าชาวบ้านแถวย่านนั้น	บ้างชวนกันจัดเอาซึ่งข้าวของ
บ้างมันต้มจิ้มน้ำตาลใส่พานรอง	คอยนั่งมองตั้งใจให้เจ้าคุณ
เจ้าพระยาแม่ทัพก็รับของ	ชาวบ้านช่องนี่ก็สุดตามอุดหนุน
ท่านก็แจกเงินเฟื้องต้องเปลืองทุน	ท่านทำบุญหมีได้ว่างเรี่ยทางมา ฯ
๏ ครั้นถึงบ้านมะขามเฒ่าโตเท่าไหน	กับทุกข์ฉันนั้นใครจะโตกว่า
ฤๅมะขามเฒ่าชแรแก่ชรา	ฉันจ้องตาหมีได้ยลต้นบูราณ ฯ
๏ ครั้นมาถึงเขาลาดประหลาดจิต	ชำเลืองพิศดูประเทศเขตสถาน
มีสวนหมากยืดยาวมะพร้าวตาล	จะเปรียบปานราษฎร์บูรณะดาวคะนอง
ครั้นถึงที่หยุดพักสำนักนิ์กว้าง	ก็ปลงช้างผู้คนขนข้าวของ
เข้าในแต้นท์ที่เขาทำไว้สำรอง	ยกจำลองเข้าไปวางอยู่ข้างใน
พระอาทิตย์เลี้ยวลัดหัศฎงค์	พระพรหมทรงเอา ห เป็น อ ได้
ถึงจะเอา อ เป็น ห ต่อกันไป	ก็กลับได้เหมือนหนึ่งคำคนรํ่าคิด
เดิมบูราณท่านใช้อัสดง	นี่เขียนส่งว่าหัศแสนอัศจิต
ถ้าไม่ว่าเกือบจะตายวายชีวิต	ยิ่งคิดคิดเจ็บช้ำในน้ำใจ
สูริยาเย็นยํ่าพอค่ำลง	คนล้อมวงพร้อมเพรียงเรียงไสว
นั่งยามตามทำนองก่อกองไฟ	พลไพร่พร้อมพรั่งอยู่คั่งคับ ฯ
๏ ครั้นเช้าตรู่สูริยาส่องอากาศ	กรมการโคราชมาเป็นตับ
ต่างคนก็นอบน้อมเจ้าจอมทัพ	แล้วคอยรับบัญชาพร้อมหน้ากัน
เจ้าพระยาแม่ทัพออกรับรอง	ไม่ขัดข้องรังเกียจคิดเดียดฉันท์
แล้วให้เสื้อให้ผ้าพร้อมหน้าพลัน	บางคนนั้นได้แหวนแสนวิไล
กรมการดีใจด้วยได้ลาภ	ต่างคนกราบนบนิ้วอยู่ไสว
ครั้นสิ้นแสงสูริโยอโณทัย	ต่างคนไปที่พักสำนักตัว
แรมอยู่นั่นสองวันกับสามคืน	พอคนชื่นล้าเลื่อยหายเหนื่อยทั่ว
ก็เตรียมคนเตรียมช้างเตรียมต่างวัว	มาเตรียมมั่วสุมไว้ในกลางคืน ฯ
๏ ครั้นวันอาทิตย์ขึ้นค่ำหนึ่งเดือนอ้าย	พระสูริยฉายส่องฟ้าขึ้นฝ่าฝืน
ยกกระบัตรจัดทวนกระบวนปืน	ต่างก็ยืนคอยอยู่ทุกหมู่กอง
ทัพหน้าแล้วก็มาถึงทัพขันธ์	เข้ารวมกันประดังอยู่ทั้งสอง
ปีกขวาปีกซ้ายก็จัดไว้ถัดรอง	ตามทำนองพยุหบาตรเยื้องยาตรา
ล้วนทหารถือปืนยืนสะพรั่ง	ถือโล่ห์ดั้งหลาวแหลนดูแน่นหนา
ปืนอื่นพื้นนกสับอันดับมา	รวมทั้งห้ากองทัพพร้อมสรรพกัน
ล้วนสวมเสื้อเขียวแดงแสงระยับ	พร้อมเสร็จสรรพพหลพลขันธ์
เหล่าตัวนายขี่ช้างพลายตัวสำคัญ	ล้วนแต่กั้นสัปทนทุกคนไป
ธงสำหรับนายทัพทั้งหลายนั้น	ต่างสีสรรพ์แลเป็นทิวปลิวไสว
บ้างสีเขียวแดงเหลืองเรืองประไพ	บางคนใช้ต่างสีมีสำคัญ
แล้วถึงกองทัพใหญ่วิไลเหลือ	ล้วนสวมเสื้อดีดีต่างสีสรรพ์
ยกกระบัตรจัดทัพอันดับกัน	ถึงธงไทยใหญ่สนั่นแดงประทาน ฯ
๏ แล้วถึงหม่อมราชวงศ์กระจ่าง	ขี่ม้าสะบัดย่างนำทหาร
ดูท่วงทีเจนจัดหัดชำนาญ	ล้วนถือขวานฝรั่งทั้งกระบวน
แล้วถึงปืนบะเหรี่ยมล้อเทียมลาก	คนกระชากล้อหันไป่ผันผวน
อยู่เรียงรายข้างทางห่างพอควร	แต่แล้วล้วนปืนใหญ่ไสวตา
แล้วถึงกองขุนสิทธิ์ติดกระชั้น	มีซายัน ควงกระบองคล่องหนักหนา
ทหารแถวสองข้างหนทางมา	ล้วนถืออาวุธสิ้นดูภิญโญ
แล้วถึงกอโปราลถมดูคมขำ	ขี่ม้านำทหารประมาณโหล
คุมปืนแคทะริงกันสนั่นโต้	มีเดโชยิ่งกว่าปืนอื่นทั้งปวง
แล้วก็ถึงธงทหารสะอ้านแท้	ถัดก็แตรขลุ่ยกลองล้วนของหลวง
ยกกระบัตรจัดงามตามกระทรวง	เดินทักท้วงเตรียมตรวจทุกหมวดกอง
แล้วถึงทหารอย่างยุโรปครบทหาร	งามตระการเสื้อสีไม่มีสอง
ทั้งข้างแขนพู่บ่าระย้าทอง	ล้วนแต่ของใหม่ใหม่ได้ประทาน
ทั้งตัวนายขี่ม้าอาชาชาติ	ดูองอาจสมกายนายทหาร
ประดุจดังอย่างพยัคฆ์จักทะยาน	ศัตรูพานพ้องพบรบระอา
ช้างน้ำมันกอโปราลเกศขี่คอ	พลายสีดอท่วงทีดีหนักหนา
สวมเสื้อยศอย่างทหารประทานมา	ดูสง่าท่วงทีเห็นดีควร
เหล่าทหารเดินข้างช้างเป็นแถว	แต่ล้วนแล้วถือปืนยืนอยู่ถ้วน
แลขุนหมื่นดาบตะพายรายกระบวน	ตามจำนวนริ้วทัพอันดับมา ฯ
๏ กระบวนช้างตั้งเชือกเป็นเทือกแถว	ถัดมาแล้วช้างเขนคเชนทร์กล้า
อีกช้างทรงองค์พระปฏิมา	แล้วถึงช้างเจ้าพระยากระโจมแดง
เหล่าผู้คนคั่งคับอันดับมา	ขุนบำรุงโยธาตัวเข้มแขง
คุมขุนหมื่นเหล่าพวกเสื้อหมวกแดง	คอยเดินแซงสองข้างหนทางมา
สี่เท้าช้างเจ้าคุณคือขุนรักษ์	ขุนอินทรภักดีเนื่องอยู่เบื้องขวา
ขุนนราจุมพลคนปัญญา	กับขุนราชเมธาอยู่ซ้ายมือ
พวกขุนหมื่นทนายเรียงรายเดิน	ล้วนแต่เชิญสำรดเครื่องยศถือ
ใส่เสื้อดำริ้วเข้มดูเต็มฦๅ	ล้วนขุนหมื่นมีชื่อทุกตัวนาย
หลวงพิชัยเสนาสง่าเหลือ	สอดสวมเสื้อแดงสีมณีฉาย
เข็มกลัดคาดสายกระบี่มีตะพาย	ขี่คอพลายประจญมารชาญศักดา
กรกุมขอข้อขึงดูผึ่งผาย	แล้วยักย้ายท่วงทีดีหนักหนา
ว่าที่แอดดิกงยงศักดา	ผู้รักษาแม่ทัพรับไพรี ฯ
๏ แล้วถึงช้างคุณบุตรแอดดิกง	สวมเสื้อส่งสดแสงดูแดงสี
ขี่ช้างพลายโพยมกระโจมมี	ดูท่วงทีผุดผาดสะอาดตา
แล้วถึงทหารหัดใหม่สไนเด้อร์	ไม่เซอะเซ่อท่วงทีดีหนักหนา
เดินในทางสองข้างมรคา	จ้างมาเป็นนายไม่ร้ายรอง
แล้วถึงคุณพลอยกับคุณนิล	ดูเฉิดฉินท่วงทีดีทั้งสอง
ใส่เสื้อดำสักหลาดปักตาดทอง	ดูเรืองรองรจนาโอฬาฬาร
แล้วถึงช้างคุณขาวกับคุณพิน	ล้วนขี่คอทั้งสิ้นดูอาจหาญ
มือจับขอยอเยื้องเปรื่องชำนาญ	ล้วนเป็นหลานแม่ทัพกำกับพล
แล้วถึงกองปลัดทัพดูขับขัน	พร้อมด้วยพันพวกเหล่าชาวพหล
ล้วนแต่ถือเครื่องรบครบทุกคน	เสื้อสวมตนต่างต่างสำอางตา
แล้วถึงกองยกกระบัตรช่างจัดสรร	ทหารอย่างวาลันเตียซ้ายขวา
ล้วนถือเครื่องอาวุธยุทธนา	ทั้งปืนผาครบเครื่องกระบวนพล ฯ
๏ หลวงภักดีขี่คอพลายจักรกรด	ถือขอจดตั้งใจไม่ฉงน
ตั้งขอขึงผึ่งผายหมายประจญ	เหล่าพหลเดินทางข้างสัตว์โต
ถึงกองจเรทัพอันดับมา	ทหารหน้าท่วงทีเห็นดีโข
สวมเสื้อดำเฉิดฉินดูภิญโญ	ล้วนใส่หมวกกะโล่ผ้าขาวคลุม
ตัวขุนสกลสารบาญจเรทัพ	ขี่คอพลายประดับแก้วโกสุม
ดูผายผึ่งขึงข้อถือขอกุม	ก็ควบคุมพหลพลฉกรรจ์
ถึงกองซีเกร็ตตอรีที่เสมียน	สำหรับเขียนหนังสือมือขยัน
ใส่เสื้อริ้วทองสวยหมดด้วยกัน	ดูเฉิดฉันแลพิศสนิทเนียน ฯ
๏ ขุนวิสูตรเสนีขุนศรีกะดานพล	ทั้งสองคนขวาซ้ายนายเสมียน
ตามยกกระบัตรจัดพลไม่วนเวียน	ด้วยว่าเขียนฉลากไว้ปักไม้ราย
แล้วถึงท่านขุนอินทรวิเชียรชาติ	ขุนพรหมราชปัญญาโยธาหลาย
ยังขุนศรีภักดีมีอีกนาย	ขุนสัจจวาทีรายอยู่รวมกัน
ล้วนแต่คุมทหารกองด้านใน	ขุนหมื่นไพร่ยกกระบัตรช่างจัดสรร
เหล่าพหลล้นหลามมาครามครัน	ล้วนถือมั่นอาวุธยุทธนา ฯ
๏ กองหลังถัดหลวงจัตุรงค์นั้น	ขี่คอพลายกุมภัณฑ์คเชนทร์กล้า
ดูท่วงทีองอาจประหลาดตา	คุมโยธากองหลังตั้งกระบวน
ขุนนราฤทธิไกรผู้ใจอาจ	ขี่คอพลายสีประหลาดงามผาดผวน
รูปขำคมสมทหารชำนาญทวน	เห็นสมควรท่วงทีมีศักดา
ขุนพิชัยชาญยุทธก็สุดใจ	ขี่คอพลายประลัยดูแกล้วกล้า
สมควรเป็นกองหลังตั้งปีกกา	อยู่เบื้องขวาเบื้องซ้ายรายเรียงกัน
ท่านหลวงทรงศักดาก็กล้าหลาย	ขี่ช้างพลายทองแดงเข้มแขงขัน
คุมทหารด้านนอกหอกทั้งนั้น	ถือปืนสั้นใหญ่น้อยหลายร้อยคน
ซึ่งขุนสัตยากรผ่อนลำเลียง	กองเสบียงคุมกระบวนล้วนพหล
ทั้งโคต่างช้างมีพร้อมรี้พล	สำหรับขนจัดจบครบกระบวน
ดูนายกองนายทัพอันดับมา	พรรณนาจัดสรรไม่ผันผวน
บ้างถือหอกพู่ขาวถือง้าวทวน	ถือง้าวญวนถือตรีกระบี่ยาว ฯ
๏ ครั้นว่าได้พิชัยฤกษ์แล้ว	ก็คลาดแคล้วโยธีเสียงมี่ฉาว
ยิงปืนฤกษ์สัญญานัยน์ตาพราว	สองหูร้าวด้วยเสียงสำเนียงปืน
เสียงคนเดินราวกับเนินจะโทรมทรุด	ดั่งมหาสมุทรเกิดลมคลื่น
เหล่าทหารเริงร่าเฮฮาครืน	เพียงพ่างพื้นธรณินแผ่นดินพัง
ตัวฉันอยู่ท้ายช้างเหมือนอย่างเคย	เฝ้าแหงนเชยแลชมอารมณ์หวัง
ดูเรือนบ้านรายเรียงเคียงประดัง	เห็นคับคั่งคนดูอยู่ริมทาง
คนแก่สาวนั่งเป็นหมู่ฉันดูทั่ว	ล้วนรูปชั่วดำปี๋เหมือนผีสาง
ถึงที่ขาวดูเหมือนลาวไม่สำอาง	เห็นรูปร่างป๋อหลอฉันงองัน ฯ
๏ ถึงวัดแจ้งเห็นเขาแต่งประตูป่า	ไว้คอยท่ากองทัพดูขับขัน
ยายมดท้าวนั่งเคียงอยู่เรียงรัน	คอยทำขวัญขับผีป่าหน้าประตู
ยายคนหนึ่งตีโทนโยนจังหวะ	เสียงจ๊ะจ๊ะตุ้มตุ้มฟังกลุ้มหู
เครื่องสังเวยเรียงรายตัวยายครู	ออกนั่งอยู่หน้าคนบ่นพึมพำ
พอเจ้าคุณเดินมาถึงหน้าฉาน	กรมการเรียนตามเนื้อความขำ
เชิญเจ้าคุณลงช้างอย่างบูรำ	โดยมีทำเนียมการเพศบ้านเมือง
พอช้างเหยียบประทับเข้ากับเกย	เจ้าคุณหมีได้เฉยค่อยย่างเยื้อง
ลงนั่งที่พรมปูดูชำเลือง	เขาจะเปลื้องผีป่านั้นท่าไร
ซึ่งยายมดบอกขยดให้เหยียดเท้า	เอาด้วยขาวลากฟาดตวาดไล่
แล้วผูกกรทำขวัญคุ้มกันภัย	ก็เลยให้ศีลพรบทกลอนดี
เสร็จสรรพเจ้าคุณกลับขึ้นสู่ช้าง	แล้วลีลามาในทางหว่างวิถี
เข้าในประตูป่าไม่ราคี	สองข้างมีสงฆะประน้ำมนต์ ฯ
๏ ถึงโพธิ์กลางสองข้างมีโรงร้าน	ขายโตกพานเชี่ยนขันและพรรณผล
ทั้งของกินเครื่องใช้ฉันได้ยล	เหล่าฝูงคนนั่งดูเป็นหมู่กัน
เห็นตึกทาฝาแดงทุกแห่งหน	หลังข้างบนมุงแฝกแปลกแปลกขัน
ล้วนตึกดินดิบต่อมาก่อกัน	ข้างฝ่ายชั้นล่างหลังคาเขาทาดิน
ชมลูกสาวชาวโคราชไม่ผาดผิว	ช่างขี้ริ้วไม่ตำหนิแกล้งติฉิน
จะหาสวยสักคนไม่ยลยิน	จนหมดสิ้นย่านทางโพธิ์กลางมา ฯ
๏ ถึงสามสักยักแยกมาเบื้องซ้าย	คนเรียงรายนั่งดูอยู่หนักหนา
เห็นโรงผู้หญิงคนชั่วดูทั่วมา	เหมือนหญิงข่าไม่น่ารักเลยสักคน
มาประเดี๋ยววกเลี้ยวซ้ายมือแว้ง	เห็นกำแพงโคราชสูงผาดโผน
แม้นข้าศึกหมายจะมาประจญ	ซึ่งจะปล้นเมืองได้เห็นไม่มี
ด้วยกำแพงสูงมีสักสี่วา	ดูแน่นหนาคึกคักเป็นศักดิ์ศรี
ซึ่งข้างนอกกำแพงวุ้งแวงดี	ล้วนแต่มีคูรอบขอบสีมา
มีเชิงดินชั้นนอกห้าศอกสูง	แม้นมีฝูงปรปักษ์เรารักษา
เพียงเชิงเทินชั้นนอกออกประดา	ศัตรูอย่าเข้าไปถึงในคู
เมืองโคราชกว้างใหญ่มิใช่น้อย	ข้าศึกเพียงสิบร้อยเห็นพอสู้
เมืองใหญ่โตทำไมมีสี่ประตู	หอรบอยู่ข้างบนชอบกลดี ฯ
๏ ถึงทำเนียบค่ายพักสำนักนิ์อยู่	ด่านประตูท่าน้ำทำถ้วนถี่
อยู่ริมกับอารามสามัคคี	ทำเนียบมีเขื่อนค่ายปลูกรายเรียง
สำหรับเจ้าคุณมีสี่ห้าหลัง	พร้อมหอนั่งเรือกรั้วครัวเฉลียง
ทิมทหารรอบล้อมดูพร้อมเพรียง	แถวระเบียงหอนั่งตั้งนอกชาน
ที่ลูกทัพนายกองเสร็จเจ็ดแปดหลัง	มีพร้อมพรั่งโรงยาวเหล่าทหาร
ช้างเจ้าคุณเทียบเกยไม่เลยนาน	กรมการคอยรับคำนับพลัน
ทหารปืนยืนรายทั้งซ้ายขวา	ทหารหน้าทหารหลังช่างขยัน
นายใหญ่บอกปรีเซนต์เป็นสำคัญ	ก็พร้อมกันยกปืนยืนคำนับ
เจ้าคุณค่อยประจงลงจากเกย	แล้วก็เลยขึ้นหอนั่งยั้งสดับ
กรมการพร้อมพรั่งมาคั่งคับ	นั่งคอยรับบัญชาพร้อมหน้ากัน ฯ
๏ พอหยุดพักอยู่นั่นสองวันครบ	เจ้าพระยาปรารภจะผายผัน
นายทัพนายกองมาพร้อมหน้ากัน	ไปอภิวันท์เทพารักษ์เจ้าหลักเมือง
พร้อมนายทัพนายกองมาซร้องแซ่	ท่านเจ้าคุณขี่แคร่ไม้ลายเหลือง
พร้อมนายทัพนายกองตามนองเนือง	เสร็จย่างเยื้องเข้าไปในประตู
ครั้นถึงศาลอารักษ์พระหลักเมือง	พร้อมด้วยเครื่องบูชาไก่ปลาหมู
ทั้งบายศรีซ้ายขวาน่าเอ็นดู	เสร็จแล้วบูชาเจ้าทั้งเหล้ายา
แล้วเรียกคนขลุ่ยกลองกระบองควง	แกว่งบวงสรวงอารักษ์เป็นหนักหนา
ทั้งต่อยมวยรำละครฟ้อนบูชา	พิณพาทย์สาธุการประสานตี
ครั้นเสร็จสรรพก็กลับมาทำเนียบ	ไม่เงียบเชียบต่างเปรมกระเษมศรี
ฝูงพหลพลนิกายสบายดี	บห่อนมีเจ็บป่วยพร้อมด้วยกัน ฯ
๏ เมื่อวันหนึ่งเจ้าคุณจึ่งออกหอนั่ง	พร้อมสะพรั่งนายพหลพลขันธ์
จึ่งปรึกษาไต่ถามเนื้อความพลัน	ว่าวันนั้นเข้าไปที่ในเมือง
เห็นเจดีย์องค์ใหญ่ในวัดกลาง	ทำลายร้างอยากบำรุงให้ฟุ้งเฟื่อง
จึงหันหน้าปรึกษาท่านเจ้าเมือง	ก็พูดเยื้องชักเชือนบิดเบือนไป
เพราะว่าในเมืองนี้สุดที่คิด	ด้วยปูนอิฐไม่มีอยู่ที่ไหน
เจ้าคุณฟังยุบลเป็นจนใจ	ก็หมีได้ตอบความตามยุบล
เจ้าพระยาจอมนิกรอาวรณ์ตรึก	การทัพศึกสารพัดจะขัดสน
ไม่ทราบเรื่องหนองคายร้ายกังวล	ต้องแต่งคนไปสืบตามความระแวง ฯ
๏ จึงให้ท่านขุนวิสูตรเสนี	นายซีเกร็ตตอรี่คนเข้มแขง
ไปสืบการหนองคายที่ร้ายแรง	มาให้แจ้งข้อความตามกระบวน
ให้ขุนพินิจนิกรนั้นไปด้วย	จะได้ช่วยกันลอบไปสอบสวน
กับนายทัดคนลาวชาวเมืองพวน	รู้ถี่ถ้วนนำร่องไปหนองคาย
ให้ขุนสัตยากรไปขอนแก่น	สืบให้แม่นอย่าให้เฟือนในเงื่อนสาย
กับอุปฮาดไปช่วยด้วยอีกนาย	ซึ่งแยบคายขอนแก่นคงแม่นยำ
เป็นอุปฮาดอยู่ก่อนเมืองขอนแก่น	ในแว่นแคว้นไล่เลียงไม่เพลี่ยงผลำ
ควรให้ไปสืบส่อเอาข้อคำ	เพราะว่าชำนาญใจในหนทาง
แล้วสั่งเบิกช้างให้ใส่เสบียง	ให้พอเพียงสารพัดไม่ขัดขวาง
ทั้งเงินทองจัดให้ไปใช้พลาง	กระโจมช้างเลือกคัดดูจัดเอา
ขึ้นหกค่ำเดือนอ้ายห้านายนั้น	กำหนดวันที่จะไปหมีได้เศร้า
ออกจากที่ตนพักสำนักนิ์เนา	ไปตามเจ้าคุณบัญชาไม่ช้าวัน ฯ
๏ ถึง ณ วันเดือนอ้ายขึ้นแปดค่ำ	ได้จดจำแจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
เห็นผู้คนช้างม้าลงมาพลัน	พระวิชิตณรงค์นั้นคุมฮ่อมา
พวกกองทัพรู้จริงบ้างวิ่งสอ	มาดูฮ่อพร้อมพรักคนหนักหนา
อ้ายพวกฮ่อใส่คอตะโหงกคา	คนรักษาเดินกลุ้มคอยคุมตัว
เจ้าพวกฮ่อเหล่านี้ล้วนขี่แคร่	เจ้าพวกลาวหามแย่ยิ่งเจ้าสัว
กองทัพฝ่ายเราว่าไม่น่ากลัว	ตัวต่อตัวแล้วไม่หนีฟันตีกัน
บ้างว่าฮ่อรูปนี้กระจิริด	สักสามคนก็ไม่คิดจะพรึงพรั่น
ไม่มีจิตคร้ามกลัวเห็นตัวมัน	ต่างคนสันต์สรวลเสเสียงเฮฮา ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณให้ไปขอฮ่อมาถาม	ให้คนล่ามมั่นคงส่งภาษา
นายเสมียนเขียนความตามบัญชา	ฮ่อหนึ่งมาให้ความตามกระบวน
ว่าเป็นจีนเกิดยังเมืองกวางตุ้ง	ใจมาดมุ่งเลี้ยงชีวิตไม่ผิดผวน
มาค้าขายในเขตประเทศญวน	ไปเมืองพวนแล้วเยื้องไปเมืองลา
ก็หากินโดยยุติสุจริต	เลี้ยงชีวิตมุ่งหมายขายของป่า
อ้ายพวกฮ่อยกทัพจับเอามา	จนเวลาทัพไทยไปเอาตัว
จีนล่ามถามต่อฮ่อคนไหน	มันชี้ใส่เจ้าญวนนั่งผมทั้งหัว
ให้ล่ามถามญวนก็บอกพูดออกตัว	มันแสนชั่วบอกว่าข้าเป็นญวน
เสมียนล่ามถามต่อฮ่อคนไหน	มันชี้ใส่ว่าคนนั้นไม่ผันผวน
คนนั้นว่าข้าเป็นลาวชาวเมืองพวน	ให้การล้วนข้อรับจับเอามา
นี่ก็เจ๊กนั่นก็ลาวชาวเมืองพวน	โน่นก็ญวนนุงนังน่ากังขา
ให้ล่ามถามทั้งหมดจดวาจา	เที่ยวถามหาฮ่อคนไหนหมีได้มี
ก็หมีได้จดจำคำทั้งหลาย	ครั้นบ่ายชายแสงพระสูริยศรี
สักห้าโมงสังเกตเศษนาที	ตราพระราชสีห์มีขึ้นมา ฯ
๏ จึ่งประชุมลูกทัพนายกองพร้อม	มานั่งล้อมเรียงรายทั้งซ้ายขวา
ฉันผนึกออกอ่านซึ่งสารตรา	แจ้งกิจจาโดยความตามคดี
ในบังคับกองทัพให้ยับยั้ง	รอคอยฟังเหตุการณ์ตามสารศรี
อยู่นครราชเสมาอย่าช้าที	แล้วห้ามหมีให้เยื้องไปเมืองบน
อ้ายพวกฮ่อนั้นยังก่อรังแก	หรือพ่ายแพ้สืบให้แจ้งทุกแห่งหน
จักนายทัพนายกองสักสองคน	ที่ชอบกลเป็นผู้ใหญ่เข้าใจการ
ไปสืบเรื่องเมืองหนองคายจะร้ายดี	ยังเหลือมีข้าศึกที่ฮึกหาญ
แม้นกองทัพหลวงพระบางทางเชียงคาน	จะเข้าราญรอนประจญตำบลไร
มีหนังสือรีบรัดมานัดหมาย	จงผันผายขึ้นไปช่วยด้วยจงได้
ตระเตรียมยกซึ่งพหลพลไกร	รีบขึ้นไปอย่าให้ขาดราชการ ฯ
๏ เจ้าพระยาแม่ทัพสดับแจ้ง	ประดิษฐ์แต่งความตอบระบอบสาร
โดยถ้วนถี่สารพัดไม่ทัดทาน	แล้วส่งเจ้าพนักงานให้ถือมา
ครั้นสำเร็จเสร็จพร้อมจอมพหล	จึ่งแต่งคนนึกมองตรึกตรองหา
จะได้ผู้ใดดีมีปัญญา	สืบกิจจาหนองคายเอารายงาน
จะต้องทำตามดั่งข้อบังคับ	จึ่งปรึกษานายทัพนายทหาร
จะได้ใครไปดีที่ชำนาญ	ไปสืบการหนองคายคือนายใด
เห็นแต่ว่าพระวิชิตณรงค์	ค่อยมั่นคงจะเห็นเป็นไฉน
นายทัพคำนับน้อมต่างพร้อมใจ	คนอื่นไปไม่เสร็จสำเร็จมา
ท่านเจ้าคุณอารีท่านมีจิต	พระวิชิตณรงค์นั้นหนักหนา
จึ่งจัดเสบียงให้ใจเมตตา	อีกทั้งผ้าขนยาวห่มหนาวนอน
พระวิชิตณรงค์บรรจงรับ	น้อมคำนับด้วยศิโรสโมสร
แล้วหมอบราบกราบก้มประนมกร	กล่าวสุนทรโดยความตามอัชฌา
ขอขุนนราฤทธิไกรนั้นไปด้วย	แม้นเจ็บป่วยได้พิทักษ์ช่วยรักษา
เป็นวงศ์วานหลานชิดสนิทมา	พอเห็นหน้าเพื่อนไปในหนทาง
เจ้าพระยาอนุญาตตามมาดหมาย	กล่าวอภิปรายตามสัตย์ไม่ขัดขวาง
หมีได้มีแหนงจิตคิดระคาง	ด้วยไว้วางใจแท้เห็นแน่นอน
พระยาวิชิตณรงค์ประสงค์สม	ตามนิยมภิญโญสโมสร
เสร็จจะลาคลาไคลครรไลจร	มาที่ผ่อนเคยพักสำนักตน ฯ
๏ ครั้น ณ เดือนอ้ายขึ้นสามค่ำ	เป็นวันกำหนดฤกษ์เลิกพหล
พระยาวิชิตณรงค์ไม่วงวน	ก็กรีพลมาดหมายหนองคายพลัน
เดินเป็นกระบวนมาหน้าทำเนียบ	ดูเรียงเรียบเหล่าพหลพลขันธ์
ขุนนราฤทธิไกรใจฉกรรจ์	ก็ผายผันตามไปในกระบวน
เจ้าพระยาแม่ทัพออกรับรอง	เสร็จส่งกองทัพขันธ์ไม่ผันผวน
ทหารยิงปืนใหญ่ใส่ชนวน	เก้านัดถ้วนเสร็จครบตระหลบควัน ฯ
๏ เมื่อวันหนึ่งฟั่นเฟือนจำเคลื่อนคลาด	เจ้าเมืองอุปฮาดเข้าผายผัน
เอาม้าแดงช้างดำมากำนัล	อุปฮาดเมืองสุวรรณภูมิมา
หลวงสารสิทธิ์ผู้นำเข้าคำนับ	ท่านเจ้าคุณออกรับด้วยหรรษา
ซึ่งช้างม้าที่มาให้ไม่นำพา	เป็นแต่ว่าขอบใจที่ให้เรา
ท่านคืนช้างม้าไปให้เจ้าของ	ไม่หมายปองอยากได้ของใครเปล่า
ถึงว่าของสิ่งไรท่านไม่เอา	แม้นที่เหล่าคนชอบรับตอบแทน
ซึ่งกองทัพตั้งแต่มาหลายราตรี	เหล่าโยธีบ้างเป็นสุขบ้างทุกข์แสน
ด้วยไข้ดงติดมาในป่าแดน	ดูหนาแน่นชุกชุมตายสุมไป
บางคนไม่ตายหายมีแรง	กินของผิดสำแลงก็ตักษัย
บ้างกินกล้วยน้ำว้าพุทราไป	แต่พอใส่ถึงคอชักงองัน
บ้างก็กินลูกสมองอก่อม้วย	บ้างกินกล้วยอ้อยแล้วอาสัญ
กินของสิ้นชีวิตผิดผิดกัน	ฝูงคนบรรลัยรุมชุมสุดใจ
ได้มีบาญชีนามจดตามเหตุ	คนร้อยยี่สิบเศษม้วยตักษัย
ตั้งแต่ยกหมายมุ่งจากกรุงไกร	คนตายได้ร้อยเศษสังเกตจำ
ซึ่งตัวฉันฤๅทัยใจสะท้อน	เห็นคนนอนครางอยู่ดูออกส่ำ
คิดถึงตัวกลัวตายกายระกำ	เฝ้าแต่ร่ำโหยไห้อาลัยวอน
ยามหนึ่งคิดถึงตัวกลัวความไข้	ยามสองให้คะนึงถึงสมร
ยามสามคิดรำคาญถึงมารดร	ยามสี่นอนคิดถึงญาติแทบขาดใจ ฯ
๏ เป็นอย่างนี้เจียวฉันทุกวันคืน	บ่มีชื่นเศร้าหมองไม่ผ่องใส
โศกถึงมิตรคิดถึงญาติแทบขาดใจ	เหลือหทัยที่ทุกข์คงจุกตาย
แสนระกำช้ำกายเสียดายโฉม	เสียดายเชยเคยประโลมไม่ห่างหาย
ไม่ห่างเหเสน่ห์นุชจะหยุดวาย	จะหยุดเว้นเป็นอย่าหมายว่าจักมี
ว่าจะม้วยเสียด้วยเพราะความเศร้า	เพราะความโศกโรคเร้าหม่นหมองศรี
หม่นหมองทรวงโอแม่ดวงสุมาลี	สุมาลัยของพี่อย่าไกลตา
อยู่ใกล้ตัวเพราะผัวมาห่างห้อง	มาห่างเห็นเว้นน้องไห้โหยหา
ไห้โหยหวนครวญคร่ำไม่นำพา	ไม่น่าพึงหนึ่งว่าจำใจจร
โอ้อกเอ๋ยเคยแอบประคองอุ่น	หอมกลิ่นกรุ่นสาเรแก้วเกสร
เสียดายดวงพวงพุ่มอุทุมพร	มาไกลกรหมีได้กอดประคองเชย
สงสารสร้อยเสาวคนธ์จะมลหมอง	จะเฝ้าร้องไห้หานิจจาเอ๋ย
ใครจะช่วยปลอบปลื้มให้ลืมเลย	เหมือนพี่เคยประคองน้องนิทรา
เวลาดึกตรึกตรองถึงน้องสาว	อนาถหนาวเนื้อหนังเย็นมังสา
เมืองโคราชเหลือล้นพ้นปัญญา	หนาวยิ่งกว่าบางกอกยอกทั้งตัว
ห่มผ้าปิดเหมือนหนึ่งว่าห่มผ้าเปียก	มันเย็นเยียกหนาวยวดจนปวดหัว
หนาวอัปรีย์หนาวระยำพอค่ำมัว	มันเย็นทั่วสารพางค์นอนครางฮือ
ต้องสวมเสื้อสามชั้นไว้กันหนาว	ทั้งถุงเท้าเกือกซ้อนลงนอนซื่อ
กางเกงสามชั้นนุ่งสวมถุงมือ	ตัวหนักตื้อหมวกผ้าปิดหน้าตึง
แต่อย่างนั้นไม่กันความหนาวได้	มันหนาวในตับปอดตลอดถึง
ผ้าห่มสุมคลุมซ้อนนอนตะบึง	คิดรำพึงใจอนาถไม่ขาดคราว
ถ้ารู้ที่ว่าไม่มีข้าศึกรบ	คงหาครบซื้อสรรพ์เครื่องกันหนาว
หมายจะได้ชิงชัยกันใหญ่ยาว	จนถึงคราวฉุกเฉินคิดเกินไป
ด้วยกลัวว่าผ้าเสื้อจะเหลือมือ	จึ่งหาซื้อจัดหาเอามาไม่
ถ้าแม้นว่ารู้แท้เป็นแน่ใจ	ว่าพวกไอ้สลัดบกมันยกมา
เที่ยวปอกลอกทองพระไปถลุง	การรบพุ่งหาสู้จักจะหนักหน้า
ซึ่งเครื่องหนาวสารพัดได้จัดมา	ไม่ซื้อหาก็เพราะการประมาณเกิน
บุญคุณติดขุนสนิทอักษรนุ่ม	ให้เครื่องคุ้มกันหนาวคราวฉุกเฉิน
ขอให้เขาสวัสดีมีจำเริญ	สรรเสริญคุณเขาทุกเช้าเย็น
ป้องกันหนาวนอกเนื้อเขาเกื้อหนุน	เพราะบุญคุณพ่อนุ่มพอคุ้มเข็ญ
แต่น้ำจิตมิได้วายคลายลำเค็ญ	บ่วางเว้นมีสุขเฝ้าทุกข์ทน ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าพระยาแม่ทัพเมื่อยับยั้ง	ท่านก็ตั้งปรารถนาหากุศล
ด้วยศึกเสือนั้นไม่มีพักรี้พล	ชักชวนคนก่อสร้างทางนิพพาน
เจดีย์ใหญ่วัดกลางร้างชำรุด	ยังโทรมทรุดล้มทอดตลอดฐาน
ไม่มีใครศรัทธาล้มมานาน	จะประมาณนับยิบหลายสิบปี
ท่านเจ้าคุณมีใจอยากใคร่สร้าง	พระเจดีย์วัดกลางเป็นศักดิ์ศรี
จะซื้ออิฐปูนใครที่ไหนมี	ไม่รู้ที่แห่งหนตำบลเลย
ท่านก็เที่ยวสืบถามตามชาวบ้าน	ด้วยหวังการจริงจริงไม่นิ่งเฉย
เฝ้าสืบเสาะหาแห่งตำแหน่งเคย	ท่านภิเปรยถามไถ่หมีได้วาย
จิตศรัทธาอาจิณไม่สิ้นสูญ	ครั้นอิฐปูนได้สมอารมณ์หมาย
มีผู้มาบอกแจ้งไม่แพร่งพราย	ว่ามากหลายบริบูรณ์อิฐปูนมี
อยู่ถึงทางหนองกะบกวัดโคกพรม	อิฐเผารมแก่ไฟงามได้สี
เจ้าคุณทราบระบิลแสนยินดี	จึงป่าวร้องโยธีทุกหมวดกอง
บอกบุญเหล่าพหลไปขนอิฐ	ต่างคนคิดยินดีไม่มีหมอง
คานสาแหรกจัดไว้ใส่สำรอง	ต่างคนปองเอาบุญไม่ขุ่นเคือง ฯ
๏ ครั้นแรมสิบสามค่ำ ณ เดือนอ้าย	เวลางายสูริยาส่องฟ้าเหลือง
พวกกองทัพโห่ร้องไปนองเนือง	ทั้งชาวเมืองพลอยไปอยากได้บุญ
บ้างก็หาบก็หามตามถนัด	ล้วนแต่ศรัทธาชื่นทั้งหมื่นขุน
ไม่ว่าไพร่ผู้ดีมีสกุล	ชุลมุนแบกอิฐไม่คิดอาย
พวกกองทัพชาวเมืองขนเนืองแน่น	ยกอิฐแผ่นใส่บ่าแบกหน้าหงาย
ล้วนแต่งตัวกรุ้งกริ้งทั้งหญิงชาย	ทั้งสาวแส้แม่หม้ายก็มีมา
ล้วนแต่งตัวอ่าอวดประกวดขัน	ห่มสีสรรพ์สุกแสงออกแดงจ้า
ทั้งพระเถรเณรชีมีศรัทธา	สู้อุส่าห์ขนอิฐน้ำจิตทน
ทั้งเกวียนล้อโคลากไปมากหลาย	ดูเรียงรายเต็มหลามตามถนน
ทั้งแรงโคแรงควายนิกายพล	ไปหาบขนอิฐแผ่นแน่นหนทาง
ล้วนสรวลสันต์บันเทิงระเริงรื่น	เฮฮาครืนหมีได้อายระคายหมาง
ทั้งเจ๊กไทยมอญลาวสาวสำอาง	ขนอิฐมาวัดกลางดูเกรียวกราว ฯ
๏ คนชาวเมืองพร้อมใจทั้งไทยจีน	ออกทรัพย์สินซื้ออาหารข้าวสารขาว
ต้มเลี้ยงคนขนอิฐด้วยคิดยาว	ทั้งของคาวหวานเค็มเต็มศรัทธา
สองวันเสร็จลงมือจับรื้อขุด	ด้วยของเก่าชำรุดอยู่หนักหนา
พบกรุซึ่งบรรจุของนานา	ทั้งรูปพระปฏิมาเงินทองคำ
จึงเอาพระเงินทองของบูราณ	มอบให้พระอธิการอุปถัมภ์
จงเก็บให้มิดชิดปกปิดงำ	แล้วให้ทำที่กรุบรรจุลง ฯ
๏ เจ้าพระยาจอมทัพจะจับงาน	แล้วตรึกการโดยจิตคิดประสงค์
ในบาลีมีตามเนื้อความตรง	พระพุทธองค์บัญญัติอธิบาย
ว่าผู้ใดจะสร้างทางกุศล	ไม่ป่าวร้องฝูงคนสิ้นทั้งหลาย
แม้นว่าใครศรัทธาเอกากาย	ไม่ป่าวร้องหญิงชายประชาชน
ได้แต่โภคสมบัติพัสถาน	บริวารสมบัตินั้นขัดสน
แม้นป่าวร้องนำจูงเหล่าฝูงคน	บันดาลดลพบพ้องสองศฤงคาร
ท่านคิดเห็นโดยงามตามทำนอง	จึ่งป่าวร้องทั่วประเทศเขตสถาน
ราษฎรชาวนิคมกรมการ	จังหวัดบ้านเมืองโคราชประกาศไป
ให้ปราศจากอามิสมาติดเทียน	ตามจำเนียนโดยศรัทธาอัชฌาสัย
กำหนดนัดความแจ้งไม่แคลงใจ	ให้มาในวัดกลางสร้างศรัทธา ฯ
๏ ครั้นวันขึ้นสิบสองค่ำจำคดี	ในเดือนยี่สัจจังไม่กังขา
ตะวันบ่ายชายแสงพระสูริยา	เป็นเวลากำหนดที่จะมีการ
ฝ่ายท่านเจ้าพระยาจอมพหล	เชิญพระทนต์พระจอมเกล้าเจ้าสถาน
พร้อมด้วยเหล่ากระบวนแห่แลละลาน	ไปมีงานสมโภชใหญ่ในวัดกลาง
นิมนต์สงฆ์ทั่วประเทศเขตนคร	มาสดับปกรณ์ตามแบบอย่าง
เหล่าพระสงฆ์ดีใจไม่ระคาง	ถึงหนทางไกลนั้นไม่พรั่นพรึง
พระชราฐานาสมภารวัด	ก็แต่งจัดเหล่าพระครูไว้หมู่หนึ่ง
ถวายปัจจัยถ้วนล้วนตำลึง	พระสงฆ์ซึ่งลูกวัดไว้ถัดรอง
ถวายปัจจัยงามตามทำเนียม	พระสงฆ์เปี่ยมยินดีไม่มีสอง
นิมนต์หมดบ้านเมืองมาเนืองนอง	ได้รับของไทยทานสำราญใจ ฯ
๏ ฝ่ายเจ้าจอมโยธามีปราโมทย์	ท่านสมโภชพระทนต์พ้นวิสัย
จัดเหล่าพวกกองทัพโดยฉับไว	มาเล่นโขนโรงใหญ่ได้อย่างดี
พร้อมทั้งเครื่องเรืองรองทองระยับ	สร้างเสร็จสรรพงามงดแสงสดสี
ทั้งโรงโขนใหญ่ปลูกผูกคิรี	โตยาวมีกว้างขวางสำอางตา
โขนเล่นเรื่องก่อนวันนอนโรง	เล่นพิธีอุโมงค์ดีหนักหนา
ครั้นว่าดึกสองยามตามสัญญา	ก็เลิกลาโรงกลับมาหลับนอน ฯ
๏ ครั้นว่ารุ่งสูริยาท้องฟ้าแดง	ก็เตรียมแต่งกระบวนแห่แลสลอน
เชิญพระบรมทนต์เสร็จเสด็จจร	ไปสดับปกรณ์อีกเวลา
โขนก็เล่นตามเรื่องแต่เบื้องหลัง	เมื่อวิรุญจำบังออกอาสา
พวกคนดูพรูพรั่งประดังมา	คนชราแก่สาวมากราวกรู
ชาวบ้านนอกขอกนามาออกฮือ	แจ้งข่าวลือแน่ใจไม่ไขหู
หนทางเดินสองคืนตื่นมาดู	เพราะไม่รู้จักโขนโยนอย่างไร
คนชราอายุเจ็ดสิบเลย	ยังไม่เคยดูเห็นเป็นไฉน
บ้างหาเสบียงอาหารด้วยบ้านไกล	ล้วนตั้งใจมาดูออกกรูเกรียว
ล้วนสาวสาวชาวป่าก็มาสิ้น	ทาขมิ้นล้นเหลือจนเนื้อเขียว
อยากดูโขนอย่างยิ่งจริงจริงเจียว	บ้างจูงเหนี่ยวลูกหลานมาลานลน ฯ
๏ สัปรุษคั่งคับออกทรัพย์สิน	ติดข้าวบิณฑ์เบี้ยศรัทธาหากุศล
เข้าส่วนสร้างพระเจดีย์ตามมีจน	ออกสับสนตั้งจิตมาติดเทียน
ครั้นเล่นโขนถ้วนตามครบสามวัน	รวมเงินพันบาทมีบัญชีเขียน
สัปรุษมาพร้อมน้อมจำเนียน	เงินติดเทียนที่วัดล้วนศรัทธา
จึ่งได้เงินพันบาทยังขาดโข	พระเจดีย์องค์ใตเป็นหนักหนา
แต่โดยสูงถึงเส้นนับเป็นวา	เจ้าพระยาจอมทัพรับออกทุน
แม้เงินใช้ไม่พอก่อเจดีย์	ท่านรับเป็นกงสีออกเกื้อหนุน
สร้างเจดียฐานเป็นการบุญ	ท่านเจ้าคุณรับสำเร็จโดยเสร็จการ ฯ
๏ แรมสิบเอ็ดค่ำหมีได้เคลื่อนในเดือนยี่	ขุนวิสูตรเสนีสืบข่าวสาร
ที่ไปเมืองหนองคายเอารายงาน	แจ้งราชการข่าวทัพแล้วกลับมา
เขากราบเรียน พณฯ หัวจอมพหล	โดยเหตุผลที่สัจจังไม่กังขา
แล้วนำคนชาวเวียงชื่อเชียงทา	เป็นหลวงราชรักษาสุเรนทร
ท่านเจ้าคุณออกยังหอนั่งรับ	เหล่านายทัพพร้อมพรั่งนั่งสลอน
ทั้งกรมการนายทัพคำนับกร	หลวงราชสุเรนทรก็ให้การ
ว่าเดิมพวกอ้ายฮ่อมาก่อเหตุ	ในประเทศราชทำอาจหาญ
ทั้งจีนลาวญวนสมทบเข้ารบราญ	คนประมาณหลายร้อยไม่น้อยตัว
เหล่าพวกลาวยั่นฮ่อไม่ต่อสู้	ต้องเข้าทูเงินเสียทั้งเมียผัว
ที่ไม่มีเงินให้มีใจกลัว	เหมือนควายวัวยอมให้ฮ่อใช้การ
อ้ายฮ่อเก็บเงินทั่วทุกครัวลาว	เรือนละเก้าหกเจ็ดตำลึงหวาน
ฮ่อเขียนหนังสือให้ใส่กระดาน	เรียงว่าไม้บางบ้านสำหรับตัว
พวกฮ่อเห็นหนังสือลงชื่อเขียน	ไม่เบียดเบียนคิดยั่นมันสั่นหัว
ไม่คุมเหงคะเนงร้ายเกรงนายกลัว	ตลอดทั่วบ้านลาวพวกเข้าทู
อ้ายพวกฮ่อเรียงรายตั้งค่ายมั่น	ย่อมแข็งขันยิ่งยวดเป็นหมวดหมู่
ไม้ระเนียดเรียงรายทำค่ายคู	มันตั้งอยู่มากมายหลายตำบล ฯ
๏ ราชบุตรหนองคายนั้นใช้ข้า	ไปสืบซึ่งกิจจาเอาเหตุผล
ข้าก็จะสืบตามไปสามคน	ลอบไปจนแจ้งความตามกระบวน
กลับมาบอกอุปฮาดราชบุตร	จนสิ้นสุดที่ได้ลอบไปสอบสวน
บัดนี้ทัพอ้ายฮ่อที่ก่อกวน	มันเกือบจวนยกปองมาหนองคาย
ในวันนั้นคืนนั้นมันจะมา	ซึ่งตัวข้ารู้หมดกำหนดหมาย
ราชบุตรรู้แจ้งไม่แพร่งพราย	เกณฑ์พหลพลนิกายหัวเมืองมา
เกณฑ์คนเก้าร้อยไว้ไม่ได้ครบ	ได้พลรบสามร้อยน้อยหนักหนา
ราชวงศ์ราชบุตรสุดปัญญา	ก็ตรึกตราการสู้หมู่ไพรี
ครั้นลาวมากอยู่ข้างฟากเวียงจันท์เก่า	ต้อนให้เข้าเมืองหนองคายกลัวนายหนี
แล้วเก็บชายฉกรรจ์บรรดามี	แล้วซ้อมสีข้าวลำเลียงเสบียงพล
บ้านละสิบหยิบเอาห้ารักษาครัว	ล้วนมีตัวส่งลำเลียงเลี้ยงพหล
ราชบุตรจัดโยธีที่มีตน	แล้วยกพลข้ามฟากไปปากทาง
ตั้งคอยรับทัพฮ่อไม่ย่อยั่น	หาที่มั่นตั้งท่าปีกกากว้าง
จัดคนรักษาการในด่านทาง	แล้วไว้วางกองซ่อนคอยรอนราญ ฯ
๏ ครั้นเดือนแปดแรมสี่ค่ำได้จำข้อ	พวกอ้ายฮ่อพร้อมพรักเข้าหักหาญ
ได้รบราฆ่าฟันประจัญบาน	ลาวต้านทานทัพฮ่อไม่รอรา
ราชวงศ์ยกหลีกตีปีกซ้าย	ราชบุตรยักย้ายตีปีกขวา
พวกอ้ายฮ่อยิงปืนโครมครืนมา	ช้างพลายกล้าต้องปืนวิ่งตื่นไป
คือว่าช้างผู้ช่วยเมืองหนองคาย	เป็นน้องชายราชบุตรฉุดไม่ไหว
ช้างพลายกล้าต้องปืนตื่นตกใจ	ลงขอไม่ยั่งยืนตื่นกระจาย
ซึ่งกองทัพราชบุตรไม่หยุดแยก	ก็วิ่งแตกหลบลี้บ้างหนีหาย
เหล่าไพร่พลซานซมบ้างล้มตาย	ก็แตกพ่ายหนีฮ่อไม่ต่อกร
ทัพฮ่อบากละจากราชบุตร	เข้ายงยุทธราชวงศ์ตรงไม่ถอน
อาวุธสั้นเข้ารุมตะลุมบอน	ฮ่อตีต้อนล้อมรอบเป็นขอบคัน
กองราชวงศ์เจ้าเมืองหงสาสถิต	สิ้นชีวิตสูญชีวาถึงอาสัญ
ตายอยู่ในที่รบได้พบกัน	ไพร่พลนั้นล้มตายวายชีวี
ราชวงศ์เหลือกำลังก็พังแยก	ลาวตื่นแตกข้ามลำแม่น้ำหนี
พลลาวยั่นพรั่นฮ่อไม่ต่อตี	ต่างหลบหนีข้ามของมาหนองคาย
ราชบุตรสุดท้ออ้ายฮ่อมาก	จะข้ามฟากมาได้ดั่งใจหมาย
ไพร่พลเรายับย่อยเหลือน้อยกาย	จึ่งยักย้ายผ่อนครัวทั่วทุกกอง
มาพักไว้หนองหารติดการต่อ	แต่งคนยอกำลังเมืองทั้งสอง
ให้มาช่วยสงครามตามทำนอง	ได้รับรองทัพฮ่อพอประทัง
ครั้นได้ทัพขอนแก่นเมืองภูเวียง	มาพร้อมเพรียงโดยสมอารมณ์หวัง
ราชบุตรดีใจได้กำลัง	จึ่งคิดตั้งรักษาอยู่หน้าเมือง
แล้วต้อนครัวลาวที่หนีเข้าป่า	ให้เข้ามาคืนถิ่นเสร็จสิ้นเรื่อง
ราชบุตรจัดการในบ้านเมือง	หมีให้เคืองขุ่นใจแก่ไพร่พล ฯ
๏ ครั้นเจ้าเมืองหนองคายผันผายกลับ	ถึงเสร็จสรรพโยธาเหล่าพหล
กลับมาแต่ฝ่ายเบื้องเมืองอุบล	ก็จัดคนขึ้นรักษาหน้าเชิงเทิน
พวกหนึ่งถูกให้ไปปลูกทำเนียบคอย	ที่ทุ่งโพนช้างน้อยการฉุกเฉิน
รับพระยามหาอำมาตย์ไม่ขาดเกิน	การไม่เนิ่นจวนเวลาไม่ช้านาน
แล้วขับต้อนลาวครัวทั่วทั้งสิ้น	ให้คืนถิ่นตามตำแหน่งแห่งสถาน
มาสีข้าวไว้อย่าขาดราชการ	ทำข้าวสารมากมายไว้จ่ายคน
เมื่อวันหนึ่งพระยามหาอำมาตย์	หัวเมืองอื่นดื่นดาษมาสับสน
เสร็จถึงเมืองหนองคายพร้อมนายพล	ออกเกลื่อนกล่นพร้อมพรั่งไพร่คั่งคับ
ราชบุตรราชวงศ์เมืองหนองคาย	ต่างผันผายมาฟังสั่งสดับ
ยังพระยามหาอำมาตย์ท่านแม่ทัพ	มาคำนับให้แจ้งที่แคลงใจ
ข้างท่านพระยามหาอำมาตย์	จึ่งถามราชบุตรตามความสงสัย
ซึ่งรบฮ่อปากทางนั้นอย่างไร	มึงจึงได้แตกมาดูน่าอาย
ไม่คุมพี่ป้าน้าสาวแลอาวอา	จงก้มหน้าสิ้นชีวิตอย่าคิดหมาย
ต้องปรับโทษทัณฑ์มึงให้ถึงตาย	แล้วส่งนายเพชฌฆาตให้ฟาดฟัน
ตัดหัวเสียบประจานร่าไว้หน้าเวียง	แม้นใครดูอย่างเยี่ยงต้องอาสัญ
ครั้นรุ่งขึ้นหลายเวลาสี่ห้าวัน	ก็เตรียมกันพร้อมไว้เหล่าไพร่พล ฯ
๏ จึ่งเข้าเมืองหนองคายใช้ให้ข้า	สืบกิจจาให้แจ้งแห่งนุสนธิ์
ข้าก็ไปสืบความพร้อมสามคน	เข้าไปจนค่ายวัดจันไม่พรั่นพรึง
ให้ทิดลุนขึ้นบนต้นน้อยแหน่	เห็นพวกฮ่อซ้อแซ้บ้างนอนขึง
บ้างสูบฝิ่นเล่นไพ่ใส่กันอึง	ข้าเจ้าจึ่งแอบดูเหล่าผู้คน
พวกอ้ายฮ่อไม่รักษาอยู่หน้าที่	ล้วนแต่ขี้เซาหลับอยู่สับสน
ไม่เป็นเยี่ยงอย่างทัพกำกับพล	ดูชอบกลผิดในพิชัยสงคราม ฯ
๏ อ้ายพวกฮ่อปอกปองทองพระพุทธ	พระเจดีย์มันก็ขุดทำหยาบหยาม
ข้าพเจ้าลอบดูครั้นรู้ความ	กลับมาตามฝั่งน้ำคืนค่ำมัว
เห็นเรือฮ่อทิ้งทอดจอดอยู่ท่า	ไม่มีผู้รักษาทั้งท้ายหัว
จอดอยู่ชิดชิดกันไม่พันพัว	แลดูทั่วเรียงรายหลายสิบลำ
ข้าพเจ้าจึ่งแฝงเฝือตัดเรือปล่อย	เรือก็ลอยตามละลอกแลออกสำ
ด้วยค่ายไทยคับคั่งตั้งประจำ	อยู่ใต้น้ำตัดเรือปล่อยลอยลงไป
ครั้นสืบการเสร็จสรรพข้ากลับมา	พระยาประทุมเทวาก็ถามไถ่
ข้าให้การทุกสิ่งตามจริงใจ	ตามที่ได้ยินแก่หูรู้แก่ตา ฯ
๏ ครั้นกองทัพหัวเมืองถึงพร้อมหมด	จึ่งกำหนดการศึกคิดปรึกษา
จะใคร่ตีค่ายฮ่อต่อศักดา	ทั้งด้านหน้าด้านในจัดไพร่พล
กองพระพรหมยกกระบัตรเมืองโคราช	นั้นองอาจกำลังหนุ่มคุมพหล
ไปตีค่ายสีถานริมชานชล	จัดแจงคนฉุกเฉินไม่เนิ่นนอน
สมทบกองทัพลาวแลท้าวเพี้ย	หมีได้เปลี้ยใจพรั่นคิดหยันหย่อน
แต่ล้วนคนชำนาญเคยราญรอน	เหล่านิกรโยธีเคยมีชัย
ตัวพระยามหาอำมาตย์เป็นแม่ทัพ	นั้นก็รับด้านหน้าท่าน้ำไหล
จะตีทัพเรือกระทบรบเข้าไป	จัดแจงไว้เสร็จตามโดยความควร ฯ
๏ ครั้นเดือนสิบเอ็ดขึ้นค่ำนัดกำหนด	พร้อมทั้งหมดเตรียมกันไม่ผันผวน
ตัวพระพรหมยกกระบัตรจัดกระบวน	ยกทัพสวนเข้าไปล้อมรบพร้อมกัน
เข้าตีค่ายสีถานทหารแยก	รบฮ่อแตกทิ้งค่ายหนีผายผัน
อ้ายฮ่อหนีเข้าในค่ายวัดจัน	ทัพไทยไล่กระชั้นติดตามมา ฯ
๏ ซึ่งพระยาโคราชไม่หวาดไหว	ตีค่ายใหญ่สีถานหาญหนักหนา
อ้ายพ่อฮ่อย่อยยับจึ่งกลับมา	ต่างหนีพากันไปค่ายวัดจัน
กองพระยาโคราชก็อาจหาญ	เข้าล้อมด่านใต้รบดูขบขัน
กองพระพรหมยกกระบัตรก็จัดกัน	ล้อมตั้งมั่นด่านเหนือเห็นเหลือดี
พระยกกระบัตรจัดคนเข้าปล้นค่าย	พังทลายฮ่อแหกแตกวิ่งหนี
เข้าในโบสถ์วัดจันด้วยทันที	ประตูมีมันก็ปิดคิดอุบาย
รื้อกระเบื้องขึ้นบนฝ้าหลังคาโบสถ์	มันยิงปืนลูกโดดพิฆาตหมาย
มาถูกกองทัพไทยขาดใจตาย	ต้องทำค่ายระเนียดตั้งบังลูกปืน
กองทัพไทยพรั่งพร้อมล้อมอ้ายฮ่อ	ไม่ย่นย่อตั้งหน้าเข้าฝ่าฝืน
เหล่าพวกพลโห่โหมเสียงโครมครืน	ล้วนแต่พื้นพลรอบขอบกำแพง
ทั้งทัพไทยลาวเข้าล้อมอยู่พร้อมเพรียง	อยู่จนเที่ยงสูริยาส่องจ้าแสง
เห็นเรือแหยบหลังกัญญาหุ้มผ้าแดง	ข้ามพายแซงจอดยังฝั่งชลา ฯ
๏ สักครู่หนึ่งกลับเรือเมื้อสำนักนิ์	ไม่ประจักษ์ว่าผู้ใดใจกังขา
ข้าจึ่งถามพลไพร่เรือใครมา	เห็นหลังคาแดงฉาดประหลาดใจ
เขาบอกว่าเรือพระยามหาอำมาตย์	ข้าหลวงราชพิศวงไม่สงสัย
ครั้นว่าค่ำสูริโยอโณทัย	ฝนตกใหญ่พรมพรำในค่ำคืน
พวกอ้ายฮ่อเปิดโบสถ์กระโดดหนี	แผลงฤทธีแกล้วกล้าฟันฝ่าฝืน
กองทัพไทยไล่วิ่งบ้างยิงปืน	อ้ายฮ่อตื่นหนีได้ทั้งไพร่นาย
พระยกกระบัตรจัดไพร่ตามไปจับ	ได้รบรับฮ่อแหกวิ่งแตกหาย
บ้างจับได้ตัวเป็นที่เดนตาย	ทั้งหญิงชายกองทัพจับมาตาม
ทั้งทองลิ่มเงินตราเครื่องอาวุธ	ทั้งปืนชุดหอกดาบเก็บหาบหาม
ทั้งม้าเมียม้าผู้ดูงามงาม	ทำสงครามมีชัยจับได้มา
ต่างมอบให้พระยามหาอำมาตย์	ของประหลาดมากจริงหลายสิ่งสา
เสมียนทำบาญชีมีบรรดา	ทั้งเงินตราข้าวของทองตระการ
พวกนายทัพต้องรับสาบานบอก	ว่าหมีได้ยักยอกพัสถาน
ต่างคนกระทำสัตย์ปฏิญาณ	ก็สิ้นคำให้การความสัตย์จริง ฯ
๏ เจ้าพระยาจอมทัพสดับชัด	ให้เสมียนเขียนคัดสั่งนายสิง
ระดมเสมียนมาอย่าประวิง	เขียนอย่าทิ้งตกซ้ำคำให้การ
ครั้นสำเร็จเสร็จส่งลงบางกอก	กับใบบอกเมืองลาวแจ้งข่าวสาร
ซึ่งในเมืองหนองคายทราบรายงาน	ซึ่งภัยพาลหมีได้มีไพรีรอน
ส่งไปกราบทูลพระกรรุณา	ตามเลขาลายจำหลักคำอักษร
กรมการรับหมดบทจร	จากนครราชสีมาเร่งคลาไคล ฯ
๏ ครั้นเดือนยี่แรมแปดค่ำมีกำหนด	ได้จำจดมั่นคงไม่สงสัย
พอท้องตรามาถึงอีกหนึ่งใบ	พลไพร่บันเทิงเริงสำราญ
หมายใจว่าท้องตราให้หากลับ	คนกองทัพปรีดิ์เปรมกระเษมสานต์
ด้วยหนองคายวายศึกนึกประมาณ	ไม่มีการคงหาทัพกลับนคร
เหล่าไพร่พลกองทัพมาคับคั่ง	อยากจะฟังท้องตราหน้าสลอน
เหมือนสัตว์นรกหมกไหม้ในไฟฟอน	ที่รนร้อนเหลือกำลังประทังทน
เหมือนเห็นพระมาไลยเสร็จเสด็จมา	ปรารถนาจะให้โปรดประโยชน์ผล
สัตว์นรกวิ่งแซ่มาแจจน	เหมือนไพร่พลกองทัพที่คับใจ ฯ
๏ ครั้นฉีกผนึกออกอ่านซึ่งสารตรา	บังคับมาความแจ้งแถลงไข
ว่าเมืองหนองคายนี้ไม่มีอะไร	สิ้นจากภัยอ้ายฮ่อมาก่อกวน
แต่ว่าทางเมืองเหนือยังเหลือหลอ	ยังมีฮ่อแว่นแคว้นแดนเสฉวน
มาตั้งค่ายรายเนื่องอยู่เมืองพวน	เขตแดนญวนมากมายหลายตำบล
แล้วให้เจ้าพระยามหินทรเคาซิลลอ	ให้พักรอทัพตั้งฟังนุสนธิ์
ให้รวบรวมพร้อมไว้เหล่าไพร่พล	จงปรือปรนตั้งใจระไวระวัง
แม้นทัพเจ้าพระยาภูจะจู่โจม	เข้าหักโหมชิงชัยเหมือนใจหวัง
มีหนังสือมาขอต่อกำลัง	อย่ารอรั้งรีบยกทัพบกไป
อย่าคอยฟังท้องตราจะช้าเนิ่น	การฉุกเฉินอย่าพะวงคิดสงสัย
จงรีบยกขึ้นไปช่วยด้วยไวไว	เป็นอย่าให้เสียขาดราชการ ฯ
๏ อ่านท้องตราสำเร็จจบเสร็จสรรพ	พวกกองทัพที่มาฟังนั่งขนาน
ต่างคนต่างรู้จะอยู่นาน	ต้องทรมานทรมาคิดอาวรณ์
ต่างคนโศกเศร้าบ้างเหงาหงอย	ล้วนหน้าจ๋อยเสียใจฤๅทัยถอน
ซึ่งตัวฉันแจ้งใจดังไฟฟอน	ตามลมร้อนอยู่ในใจรำคาญ ฯ
๏ เดือนยี่แรมสิบเอ็ดค่ำจะร่ำเรื่อง	บ้านเจ้าเมืองเหลือสนุกนิ์โกนจุกหลาน
พี่นี้จะดูเขาทำน่ารำคาญ	เสมือนการมหรสพครบสำเนา
ปลูกเขาไกรลาสใหญ่ที่ในสระ	มีที่พระสวดมนต์บนภูเขา
สี่สิบองค์สวดสำเนียงเสียงไม่เบา	ที่บนเหย้าบนเรือนสวดเหมือนกัน
มีข่ารำสำเหนียกเรียกกะแจะ	ตบมือแปะทะลึ่งโลดกระโดดขัน
เจ้าผู้ชายรำล่อดูงองัน	พิณพาทย์นั้นโทนกับปี่ตีกันอึง
ท่านเจ้าเมืองคิดเห็นให้เป็นสุข	เชิญเจ้าคุณตัดจุกคำนับถึง
เป็นมงคลนับถือไม่ดื้อดึง	เจ้าคุณจึ่งไปเหย้าตามเขาเชิญ
เอาละครกองทัพไปเล่นช่วย	พวกละครหมีได้ขวยสะเทิ้นเขิน
เล่นในการโกนจุกสนุกนิ์เกิน	คนดูเพลินกระไรเลยไม่เคยดู
การละเล่นอื่นอื่นมีดื่นบ้าน	ทั้งเพลงการแอ่วลาวลั่นสนั่นหู
เวลาค่ำสนธยาหน้าประตู	ดอกไม้รุ่งมีอยู่เขาจุดไฟ
ดอกไม้กระถางรายตั้งจุดปังโปง	จุดพลุโพลงดังลั่นเสียงหวั่นไหว
ดอกไม้เทียนพุ่มจุดสะดุดใจ	แสงสุกใสสว่างกลางนภา
ไฟพะเนียงเสียงลั่นสนั่นคึ่ก	คะโครมครึกอึงหูดังซู่ซ่า
ทั้งดอกไม้ช้างร้องช่องระทา	ดอกไม้ม้าวิ่งถนนคนกระจาย
ทั้งอ้ายตื้อแลตะไลโคมลอยลิ่ว	ลมพัดปลิวเทียมฟ้าดูหน้าหงาย
ครั้นดอกไม้ไฟจุดพอหยุดวาย	ครั้นรุ่งสายสูริยาทิวาการ
คนโกนจุกเดินไปเขาไกรลาส	ตีพิณพาทย์บรรเลงวังเวงหวาน
ยิงปืนตับสับสนอลมาน	เสียงสะท้านสะเทื้อนกระเทือนกาย
ครั้นเมื่อจักตัดจุกเขาคุกคาม	คนร้องห้ามปากเสียงสำเนียงหาย
ห้ามพิณพาทย์หมีให้ตีมี่ระคาย	ครั้นโกนแล้วผันผายเบญจาพลัน
เหล่าพระสงฆ์ทุกองค์ตักน้ำสาด	คนเกลื่อนกลาดล้วนมือจับถือขัน
ต่างคนตักน้ำสาดพัลวัน	เข้าช่วยกันรดน้ำทำชอบกล
คนโกนจุกเสร็จมาผลัดผ้าสี	กลับนุ่งผ้าขาวนี้น่าฉงน
ต้องนุ่งขาวสามวันมันเต็มทน	แจ้งยุบลน่าหัวร่อให้งองัน
หรือทำตามเพศลาวชาวบ้านนอก	ผิดบางกอกจริงจริงทุกสิ่งสรรพ์
ซึ่งประดิษฐ์คิดคำกล่าวรำพัน	จริงทั้งนั้นหมีได้แกล้งมาแต่งการ ฯ
๏ ฝ่ายว่า พณฯ หัวจอมพหล	เห็นไพร่พลไม่มีสุขสนุกนิ์สนาน
ล้วนง่วงเหงาหมีได้มีที่สำราญ	จึ่งคิดอ่านแก้ไขในปัญญา
จัดละครเล่นสนุกนิ์แก้ทุกข์ทน	เห็นไพร่พลพร้อมกันด้วยหรรษา
ต่างคนต่างแก้ทุกข์สนุกนิ์ตา	บ้างเฮฮาเอิกเกริกเบิกสบาย
พวกชาวเมืองต่างดูมากรูกราว	ทั้งแก่สาวพรั่งพรูมาดูหลาย
ทั้งเด็กเดินเด็กวิ่งพร้อมหญิงชาย	ตะเกียกตะกายชักพากันมาอึง
พวกละครตัวดีมีฝีมือ	ได้ฝึกปรือซ้อมประสมเล่นคมขึง
พวกสาวชาวโคราชหวาดคะนึง	เสียงกลองตึงเป็นต้องมาตั้งตาดู
ลางอนงค์จงภักดิ์รักละคร	มาหลับนอนตามยศไม่อดสู
พวกละครไม่อดอยากซึ่งหมากพลู	ล้วนจับคู่ได้เมียเสียทุกคน
พวกละครน้อยตัวไม่ทั่วสาว	ต่อยืดยาวทั้งกองทัพดูสับสน
ล้วนมีชู้คู่ทั่วทุกตัวตน	ผู้หญิงยลรักงามติดตามมา
ที่ผู้ดีหาที่รักตามศักดิ์สูง	ที่เหล่าฝูงหญิงโคราชทาสทาสา
ก็รักพวกนิกายฝ่ายโยธา	ติดตามมาอยู่กันออกพันพัว
หญิงโคราชแสนสวาดิพวกกองทัพ	อยากขยับจะใคร่ได้เป็นผัว
ที่มีลูกสาวเซ้าแซ่ฝ่ายแม่กลัว	ต้องคุมตัวซ่อนเร้นเป็นโกลา
ที่บางคนมีบ่าวเป็นสาวแส้	ลั่นกุญแจโซ่ใหญ่ต้องใส่ขา
กลัวกองทัพนั้นจักไปลักพา	ต้องรักษาบ่าวไพร่ไม่สบาย
ข้างเจ้าเมืองโคราชให้หวาดไหว	กลัวบ่าวไพร่ลูกเมียจะเสียหาย
จะตามพวกกองทัพไปลับกาย	เกณฑ์ผู้ชายนั่งยามตามประตู
ตั้งระวังยิ่งยวดเป็นกวดขัน	ด้วยพวกกองทัพนั้นมาเที่ยวอยู่
จะลอบรักเมียน้อยคอยเล่นชู้	หมีให้หมู่กองทัพลอบลับมา ฯ
๏ วันหนึ่งค้นได้เสื้อหมวกพวกกองทัพ	ในห้องหับหม่อมตัวโปรดโกรธหนักหนา
ท่านพระยากำแหงแผลงศักดา	ชำระหาแม่สื่อคือผู้ใด
ซึ่งได้ผ้ากับหมวกพวกกองทัพ	สองสำรับนี้หวามาแต่ไหน
ถามหม่อมปลั่งตัวรักซักว่าใคร	เอามาให้กับมึงจนถึงมือ
หม่อมอึดอัดซัดป้ายนายทหาร	ได้ว่าวานอีพุ่มรู้เป็นผู้ถือ
ท่านพระยาโคราชตวาดอือ	หมวกผ้าหือเอามาไว้ทำไมกัน
หม่อมเรียนตามจริงจิตจะคิดหนี	แปลงอินทรีย์เป็นผู้ชายลอบผายผัน
พระยาโคราชเตะตบเข่นขบฟัน	สั่งผูกพันอีพุ่มเฆี่ยนเจียนชีวัน
อีพุ่มให้การชัดแล้วซัดใส่	หลวงอะไรท่านมาหาดีฉัน
ให้เอาเสื้อหมวกดำเป็นสำคัญ	นำผายผันมาให้หม่อมของพร้อมเพรียง
ท่านพระยาโคราชตวาดอึง	ร้องเหม่น้อยฤๅมึงจนสุดเสียง
เตะอีพุ่มกลุ้มกลมลุกล้มเอียง	อีพุ่มเพียงบรรลัยขาดใจตาย
แล้วใส่ตรวนขานกยางลูกย่างโต	ซ้ำสวมโซ่กลัวจะลี้หลบหนีหาย
สั่งคนคุมอีพุ่มอยู่เรียงราย	ทั้งหญิงชายพิทักษ์พร้อมพรักกัน
เจ้าเมืองนำเสื้อหมวกพวกกองทัพ	มาร้องกับพระยาราชเสนานั่น
พระยาราชเสนารับมาฉับพลัน	แล้วกล่าวกลั่นจดหมายตามรายความ
มากราบเรียน พณฯ หัวจอมพหล	ตามเหตุผลชู้สาวที่กล่าวถาม
ในเรื่องราวมีหมดปรากฏนาม	ให้เจ้าเมืองติดตามมากราบเรียน ฯ
๏ เจ้าพระยาแม่ทัพรับหนังสือ	กรายกรถืออ่านความตามเกษียน
สดับเรื่องเบื้องต้นดูวนเวียน	เห็นผิดเพี้ยนเหลือคิดในจิตแคลน
ด้วยหญิงหนึ่งมาดหมายผู้ชายสอง	เหมือนวันทองครั้งเบื้องเรื่องขุนแผน
ซึ่งเรานั้นต้องพันวษาแทน	ก็สุดแสนที่ถวิลตัดสินความ
จึ่งบัญชาถามนายฝ่ายทหาร	จงให้การโดยจริงสิ่งที่ถาม
ด้วยเรื่องราวกล่าวฉลุระบุนาม	จงแจ้งตามจริงใจหมวกใครมี
นายทหารคำนับรับบัญชา	กราบเรียนว่าเสื้อหมวกพวกที่นี่
ของเก่ากระนั้นไซร้หมีได้มี	ไม่เหมือนอีพุ่มซัดความสัตย์จริง
เจ้าพระยาแม่ทัพกลับประภาษ	ถามพระยาโคราชไปทุกสิ่ง
ซึ่งจะให้ชำระความตามประวิง	ต้องขอตัวผู้หญิงมายืนยัน
แม้นจะให้สำเร็จแล้วเด็ดขาด	ให้เจ้าเมืองโคราชคิดผ่อนผัน
ส่งตัวคนกลางมาได้ว่ากัน	โดยเที่ยงธรรม์ยุติธรรมคำหาฤๅ
นี่ซัดเขาเขาไม่รับจับไม่ได้	เป็นจนใจชำระความตามหนังสือ
ฤๅใครจับเสื้อผ้าได้คามือ	จะผูกถืออย่างไรการไม่ควร
แม้นจะให้สำเร็จความเท็จจริง	ส่งตัวหญิงมาจึ่งชอบให้สอบสวน
พระยาโคราชได้ฟังนั่งเรรวน	ทำหน้าม้วนเหมือนอย่างงูนางอาย
หนังสือพระยาราชเสนากล่าวหาฟ้อง	ความข้อสองปรากฏในจดหมาย
พวกกองทัพหมกมุ่นทำวุ่นวาย	เที่ยวลักนายพาบ่าวของเขาไป
ล้วนหญิงทาสชาวนิคมกรมการ	บ่าวชาวบ้านเชยชิดพิสมัย
พวกกองทัพลักพามาร่ำไป	อยู่ที่ในเขื่อนค่ายมากหลายคน ฯ
๏ เจ้าพระยาแม่ทัพสดับเรื่อง	ว่าชาวเมืองตามกองทัพมาสับสน
เป็นสุดจะห้ามใจของไพร่พล	ล้วนเต็มทนพลัดพรากมาจากเมีย
หญิงสมัครรักชายเรื่องรายนี้	เป็นสุดที่ปราบปรามห้ามเขาเสีย
หญิงก็อยากชายก็ยั่วจึ่งปัวเปีย	ต่างคลอเคลียรักใคร่ใจของมัน
ถึงว่าตัวเรานี้หากมีศักดิ์	เป็นสุดจักยอกย้อนคิดผ่อนผัน
หาไม่ก็เที่ยวไปพามาเหมือนกัน	เขาเต็มกลั้นจะห้ามปรามอย่างไร
ด้วยหญิงมันสมัครรักผู้ชาย	จึงหนีหายพยายามตามวิสัย
แม้นกองทัพลักพาบ่าวข้าใคร	ใจต่อใจมันพร้อมยินยอมกัน
ให้เจ้าเงินมาร้องฟ้องเถิดนะ	จะชำระให้จริงทุกสิ่งสรรพ์
ทาสชาวบ้านที่มีสารกรมธรรม์	ทั้งสองนั้นรักใคร่ไม่เรรวน
จะคิดเงินค่าตัวให้ยอมใช้ทุน	หมีให้ขุ่นเคืองจิตทำผิดผวน
ทั้งนอกกรมในกรมให้สมควร	เร่งชักชวนกันมาร้องฟ้องต่อเรา
ล้วนนายทัพนายกองมานองเนือง	คอยชำระความเรื่องบ่าวทาสเขา
ใครเร่งมาร้องความตามสำเนา	ล้วนว่างเปล่าค่อยจะชำระความ
ตกพนักงานของฝ่ายกองทัพ	จะคอยรับชำระให้อย่าได้ขาม
แม้นบุตรสาวของผู้ใดพอใจงาม	วิ่งแร่ตามกองทัพมาหลับนอน
ก็สุดแต่แม่พ่อจะยอยก	การจะตกลงกันจัดผันผ่อน
ต้องชำระเป่าปัดคิดตัดรอน	หมีให้ราษฎรเคืองรำคาญ
ถ้าแม้นชายพวกมากไปลากฉุด	ซึ่งบ่าวบุตรข้าทาสทำอาจหาญ
คงจะตัดสินความให้ตามการ	ซึ่งชายพาลอย่างนี้ไม่มีใคร ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณจงหวังสั่งเสมียน	ให้มาเขียนตามบัญชาที่ปราศรัย
ตอบพระยาราชเสนาจะว่าไร	คนถือหนังสือไปให้แกดู
พระยาโคราชบาดหมางระคางเขิน	ใจสะเทิ้นแสนระทดจิตอดสู
ด้วยหาเขานั้นผิดติดประตู	หมอบนิ่งอยู่ฟังถามความทั้งปวง
เพราะหาโทษเขานั้นไม่มั่นคง	ครั้นจะส่งเมียมาแก่ข้าหลวง
พิจารณาว่าความตามกระทรวง	ก็หึงหวงสุดปัญญาเลยลาไป ฯ
๏ ครั้นรุ่งขึ้นระบือฦๅกันกลุ้ม	ว่าอีพุ่มหนีไม่รู้ไปอยู่ไหน
บ้างว่าเขาฆ่าตายมันหายไป	ต่างสงสัยหนักหนาพูดจากัน
เรื่องหนีนั้นขัดขวางไปทางไหน	คนระวังระไวตรวจเป็นกวดขัน
นายประตูนั่งยามก็ครามครัน	เป็นหลายชั้นตามช่องด้อมมองมี
ตรวนก็โตโซ่ก็ใหญ่มิใช่หยอก	จะตัดออกเห็นไม่ไหวมันไม่หนี
เจ้าเมืองฆ่ามันตายวายชีวี	ครั้นเป็นผีสิ้นชีวิตแล้วปิดบัง
คนในจวนพูดชุมว่าอีพุ่มหนี	ข้างคนนอกว่าเอาผีไปซ่อนฝัง
ต่างคนต่างฦๅระบือดัง	การก็ยังไม่แท้แน่ข้างใคร
ความก็เรียบค่อยเงียบสงบหาย	ไม่แพร่งพรายต่างพินิจคิดสงสัย
ไม่มีผู้รู้แท้หนึ่งแน่ใจ	ก็เงียบไปวายคนสนทนา ฯ
๏ ครั้นวันหนึ่งทราบความตามกระแส	ซึ่งท้องตรามาแท้ไม่กังขา
ข้อประกาศแก่พระยาราชเสนา	ให้มีตราประกาศหมายเมืองรายทาง
ห้ามหมีให้ซื้อข้าวให้ท้าวเพี้ย	หยุดซื้อเสียเหลือจงเข้าคงฉาง
พวกเรารู้แจ้งใจไม่ระคาง	ด้วยไว้วางจิตแท้เป็นแน่ใจ
หมีให้ซื้อข้าวกล้องจ่ายกองทัพ	คงได้กลับมั่นคงไม่สงสัย
คนทั้งหลายหมายแน่เซ็งแซ่ไป	ด้วยจะได้กลับบ้านถิ่นฐานตน
ต่างก็เตรียมข้าวของทั้งกองทัพ	คิดว่ากลับแน่ใจไม่ฉงน
คอยรอฟังท้องตราถ้วนหน้าคน	เป็นกังวลสืบสาวถามข่าวไป
บางคนก็ไปเที่ยวเกี้ยวผู้หญิง	ทำสุงสิงพากันมาหวั่นไหว
ไม่ว่าเหล่าบ่าวทาสบังอาจใจ	แม้นรักใครลักพากันมาอึง
ข้างชาวเมืองตามร้องฟ้องกันวุ่น	จนเจ้าคุณทราบต่อหูได้รู้ถึง
เขามาร้องตรองตรึกนึกคะนึง	คิดรำพึงผ่อนผันเป็นฉันใด ฯ
๏ ท่านเจ้าพระยาจอมพหลกังวลหนัก	ด้วยเรื่องลักพากันมาหวั่นไหว
บัญชาสั่งตามกระทรวงหลวงพิชัย	ประกาศไปปิดประตูรอบบูรี
แม้นหญิงทาสชายพามากองทัพ	ให้บอกกับพระชัยบูรณ์แลขุนศรี
กะดานพลโดยตามความคดี	ว่าหญิงหนีตามมาสัจจาจริง
กำหนดสามวันรู้ให้ผู้ชาย	จงห่อเงินไปไถ่ค่าตัวหญิง
แม้นไม่มีเงินตราอย่าประวิง	ส่งตัวหญิงคืนไปให้กับนาย
อย่าให้ป่วยการงานหน่วงนานวัน	ถ้าดื้อดันจะทำโทษตามกฎหมาย
ทั้งกองทัพรู้แจ้งไม่แพร่งพราย	ต่างยักย้ายผ่อนผันด้วยปัญญา
ขืนลักพาข้าเขาเข้ามาไว้	ล้วนเงินไม่ติดตัวชั่วหนักหนา
ส่งตัวหญิงคืนไปไม่นำพา	เจ้าเงินเล่าเขาด่าทำโทษทัณฑ์
ซึ่งอย่างนี้มีชุมเกลื่อนกลุ้มหนัก	หญิงเฝ้ารักผู้ชายตามผายผัน
นายเขาเฆี่ยนก็ไม่ขามอยากตามกัน	ดูมันขันยิ่งชุมมารุมไป
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพบังคับสั่ง	ประกาศทั้งกองทัพบังคับไข
ว่าทีหลังใครอย่าพาซึ่งข้าไท	ห้ามหมีให้ลักพาซึ่งนารี
ถ้าผูกรักใคร่กันจงผันผ่อน	วางเงินเขาเสียก่อนอย่าชวนหนี
แม้นขืนจักลักพาฝืนวาที	จะต้องมีโทษทัณฑ์ตามบัญชา ฯ
๏ ถึงเดือนสามแรมแปดค่ำได้จำคืน	พ่อจมื่นตำรวจใหญ่ชัยภูษา
เสร็จจึงถึงนครราชสีมา	เชิญท้องตราราชสีห์มีสำคัญ
กับดอกไม้ไฟสำหรับรบทัพเจ๊ก	แลกรวดเล็กเรี่ยวแรงฤทธิ์แข็งขัน
อีกดินปืนที่ยัดปัศตัน	หลายร้อยพันสำหรับกองทัพมา
ล้วนของหลวงทรงประทานท่านเจ้าคุณ	ดินกระสุนของอื่นเครื่องปืนผา
ถึงที่ทำเนียบค่ายบ่ายเวลา	เจ้าพระยาแม่ทัพออกรับรอง
พรักพร้อมด้วยเจ้าเมืองกรมการ	แน่นขนานคอยนั่งอยู่ทั้งผอง
พร้อมสรรพนายทัพแลนายกอง	จึ่งฉีกท้องตราอ่านสารโองการ
ว่าซึ่งกองทัพฮ่อที่ก่อกวน	อยู่เมืองพวนนักหนาล้วนกล้าหาญ
แลเมืองสุยเชียงขวางทางกันดาร	ฮ่อประมาณหกร้อยคอยประจญ
ให้เจ้าพระยารีบยกทัพบกไป	ได้ชิงชัยต่อตีให้ปี้ป่น
ให้มีชื่อเสียงไว้ในสกล-	ลโลกล้นฦๅนามด้วยความดี
ในข้อสองว่าด้วยกองเสบียงนั้น	เมืองเวียงจันท์ไปเชียงขวางทางวิถี
ต้องเดินตามข้ามเขินเนินคิรี	เห็นสุดที่ส่งลำเลียงเสบียงคน
ซึ่งจะให้พระยามหาอำมาตย์	เหลือขนาดส่งเสบียงเลี้ยงพหล
ด้วยว่าทางเดินยากลำบากพล	ที่จะขนโคต่างทางกันดาร
บัดนี้เล่าได้สั่งเจ้าพระยาภู	จัดแจงดูส่งเสบียงเลี้ยงทหาร
ได้มีตราไปกำชับบังคับการ	ให้คิดอ่านส่งเสบียงให้เพียงพอ ฯ
๏ ครั้นสำเร็จเสร็จอ่านซึ่งสารศรี	ความอื่นมีมากมายอีกหลายข้อ
ท่านเจ้าคุณได้ฟังไม่รั้งรอ	แต่งตอบต่อบังคมลาฝ่ายุคล
บัญชาสั่งตามกระทรวงหลวงภักดี	ผู้ว่าที่ยกกระบัตรจัดพหล
ให้ถ้วนตามริ้วทัพกำชับพล	ประจวบจนวันดีได้ลีลา
สั่งขุนโลกนัยนาให้หาฤกษ์	โหรก็เลิกสมุดต้นเที่ยวค้นหา
แล้วลงเลขคูณหารอ่านตำรา	แล้วเขียนว่าแม่นมั่นซึ่งวันดี
ในเดือนสามฤกษ์เลิศมงคล	รอไปจนคลาดเคลื่อนถึงเดือนสี่
ขึ้นเจ็ดค่ำเมฆเบิกนั้นฤกษ์ดี	รออีกทีสิบสองค่ำฤกษ์นำพล
พวกกองทัพทุกหมู่ต่างรู้ตัว	เตรียมกันทั่วกองทัพดูสับสน
ทำม้าหาบหามแต่งพอแรงตน	ทั่วทุกคนแต่งเสร็จสำเร็จการ ฯ
๏ เจ้าพระยาจอมพหลกังวลนัก	ด้วยว่าจักยกพหลพลทหาร
ทางโคกหลวงน้ำนั้นแสนกันดาร	จะรำคาญเคืองใจแก่ไพร่พล
ด้วยพระมหาเทพนั้นคลาดคลาย	มาแต่เมืองหนองคายแจ้งเหตุผล
กันดารน้ำลำหนองแลคลองชล	ทุกตำบลแห้งขอดตลอดทาง
เจ้าพระยาพาทีมีบัญชา	ให้ขุนราชเมธาไปสืบสาง
ที่ด้วยเรื่องน้ำแห้งแหนงระคาง	ตามระหว่างที่พักพำนักนิ์พล
พร้อมกรมการทหารหน้า	ไปสืบซึ่งกิจจาเอาเหตุผล
กับขุนหมื่นริ้วตั้งในวังบน	ทั้งสี่คนสืบการอย่านานวัน
ทั้งสี่นายคำนับรับบัญชา	ต่างคลาดคลาเคลื่อนคล้ายรีบผายผัน
ไปสืบรู้เสร็จสรรพแล้วกลับพลัน	ถึงพร้อมกันหมอบราบก้มกราบเรียน
ทางโคกหลวงเหลือแล้วน้ำแห้งขอด	ทั่วตลอดจดกะระยะเขียน
เป็นหนทางกลางทุ่งเวิ้งวุ้งเตียน	สุดแวะเวียนร่มพักสำนักนิ์คน ฯ
๏ ครั้นเจ้าคุณได้ฟังไม่กังขา	จึงปฤกษาข้อความตามนุสนธิ์
ด้วยหนทางที่จะไปพร้อมไพร่พล	จะปี้ป่นทารกรรมน้ำไม่มี
จะยกเยื้องทางเมืองพิมายหนอ	น้ำท่าพอทั่วระหว่างทางวิถี
พร้อมนายทัพนายกองร้องว่าดี	จะเป็นที่อาศัยแก่ไพร่พล
หลวงภักดียกกระบัตรคนจัดเจน	จึงกะเกณฑ์หมายไปไม่ฉงน
แล้วเร่งเกณฑ์เกวียนช้างโคต่างคน	หัวเมืองบนสมทบทัพให้ฉับพลัน
กรมการเร่งรัดจัดมาส่ง	ไม่ใหลหลงรีบรวดการกวดขัน
ต้องรีบรัดจัดหามาให้ทัน	บ้างผ่อนผันหากินจิตยินดี
ราษฎรที่มีช้างโคต่างเกวียน	บ้างถูกเฆี่ยนด้วยนำช้างโคต่างหนี
ราษฎรยับเยินบ้างเงินมี	เสียให้ที่กรมการท่านผู้เกณฑ์
กรมการได้ทีดีใจหาย	ผู้จัดจ่ายหน้าแดงเป็นแสงเสน
ได้เงินทองของตระการซ่านกระเซ็น	ด้วยจัดเจนเคยฉ้อพอสบาย
ที่เกวียนดีมั่นคงไม่ส่งให้	ยักยอกไว้ซ่อนเร้นไม่เห็นหาย
ให้แต่เกวียนจวนจักหักทลาย	โคเกือบตายผอมเต็มที่มีแต่โครง
จึงจัดจ่ายให้กับกองทัพมา	พวกเราว่าเหลือทนบ่นโขมง
กรมการเต็มแค้นช่างแสนโกง	ที่ปากโป้งด่าว่านินทาดัง ฯ
๏ กองทัพได้เกวียนต่างช้างสำเร็จ	ถึงขึ้นเจ็ดค่ำมีเดือนสี่หวัง
กำหนดฤกษ์บริสุทธิ์วันพุทธัง	พรักพร้อมพรั่งจัดกระบวนถ้วนทุกกอง
เวลาบ่ายได้ฤกษ์เลิกพหล	ดูสับสนประดาดังคนทั้งผอง
เจ้าคุณเสร็จขึ้นนั่งยังจำลอง	ก็ลั่นฆ้องโห่เดินดำเนินพล
ซึ่งช้างทรงองค์พระปฏิมา	กลับผันหน้าเป็นนิมิตคิดฉงน
เฝ้าถอยหลังเดินกลับขยับตน	หมอไสจนระอาใจไม่ยักเดิน
ผู้คนร้องวิปริตนิมิตดี	ไปครั้งนี้คงเป็นสุขไม่ฉุกเฉิน
นิมิตมงคลดีมีจำเริญ	ไม่นานเนิ่นกองทัพคงกลับคืน
คนเนืองนองกองทัพดูสับสน	ฝูงไพร่พลเฮฮาต่างหน้าชื่น
ล้วนใจคอเหี้ยมฮึกเสียงครึกครื้น	บ้างช้างตื่นหันเหียนวิ่งเวียนวน
ยกนิกรจากนครราชสีมา	มุ่งมรรคาเข้าในพฤกษ์ไพรสณฑ์
ระยะบ้านเรียงรายหลายตำบล	ไม่ชอบกลป่วยการคิดรานรวน
ข้ามลำน้ำบริบูรณ์พูนสวัสดิ์	เร่งรีบรัดจรจรัลไม่ผันผวน
พอถึงสระธรรมขันธ์ตะวันจวน	หยุดกระบวนแรมพักสำนักนิ์พล ฯ
๏ พอขุนนราฤทธิไกรไปหนองคาย	กลับผันผายคำนับน้อมจอมพหล
ทำหนังสือถือตรามาแต่บน	ข้อนุสนธิ์เจ้าพระยาภูธราภัย
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพรับหนังสือ	ประจงถืออ่านแจ้งแถลงไข
พร้อมนายทัพนายกองเนืองนองไป	อ่านแจ้งใจประจักษ์ความตามยุบล
ว่าเมืองหลวงพระบางทางกันดาร	ซึ่งอาหารแลเสบียงเลี้ยงพหล
เหลือลำบากยากใจแก่ไพร่พล	ย่อมขัดสนอดอยากลำบากใจ
แต่ซึ่งพวกอ้ายฮ่อทรลักษณ์	ไม่หาญหักรบราอัชฌาสัย
มาชักชวนหย่าทัพยกกลับไป	ตั้งอยู่ในเมืองพวนเห็นรวนเร
ได้จัดพระสุริยภักดีไป	ซ้ำเติมใส่เสียให้มันแตกหันเห
ในกำหนดเดือนสามตามคะเน	ให้ซวนเซสำทับให้ยับเยิน
ในข้อสองว่ากองครัวเมืองพวน	อ้ายฮ่อกวนเกิดยุคยามฉุกเฉิน
หนีมาสู่โพธิสมภารประมาณเกิน	แยกทางเดินไปเบื้องเมืองหนองคาย
ซึ่งตาแสงแขวงกำนันพันนายบ้าน	แลกองด่านกักขังครัวทั้งหลาย
ได้มีตราไปบังคับกำชับนาย	ปล่อยโดยง่ายหมีได้ตั้งกักขังนาน
แม้นเจ้าพระยามหินทรรู้สิ้นสรรพ	จะมีตราบังคับไปว่าขาน
ถึงพระยามหาอำมาตย์ราชการ	ให้นายบ้านปลอบครัวไม่พัวพัน
เห็นจะดีไม่เสียขาดราชการ	ครั้นว่าอ่านความจบเสร็จสบสรรพ์
เจ้าคุณแต่งเรื่องตามเนื้อความพลัน	หนังสือนั้นเสร็จส่งให้ลงไป
ให้พระยาราชเสนารู้อาการ	ในข่าวสารแจ่มแจ้งแถลงไข
ให้คนนำหนังสือถือครรไล	แต่โดยในวันนั้นไม่ผันแปร ฯ
๏ ครั้นจวนแจ้งแสงเสร็จสิบเอ็ดทุ่ม	ผู้คนกลุ้มอยู่ระเบ็งเสียงเซ็งแซ่
พวกทหารนั้นเล่าก็เป่าแตร	คนอัดแอผูกช้างโคต่างพลัน
คนพร้อมพรั่งทั้งหลายก็บ่ายบาก	ยกออกจากสระน้ำธรรมขันธ์
เดินกระบวนมาในทางกลางอรัญ	สูริยันเยี่ยมฟ้าเวลางาย
ประจวบถึงพึ่งเกราเข้าสำนัก	หยุดผ่อนพักโยธาเวลาสาย
ต่างคนเสพอาหารสำราญกาย	แต่พอบ่ายสูริยาท้องฟ้ามัว
พอลมตกยกขยับกองทัพเดิน	ร่มจำเริญแดดแฝงแสงสลัว
เห็นฝนใหญ่ตั้งร่ามาน่ากลัว	ตลอดทั่วโดยรอบขอบมณฑล ฯ
๏ ครั้นถึงหนองสะแกแลสะอาด	ที่บนโคกจอมปราสาทกลางไพรสณฑ์
เสร็จปลงช้างหยุดพักสำนักนิ์พล	แรมตำบลนั้นคืนรื่นสำราญ
วลาหกตกอยู่เสียงซู่ซ่า	พวกโยธาคับคั่งนั่งขนาน
ไม่มีที่บังร่มเปียกซมซาน	เอาใบตาลปิดบังนั่งยองยอง
บางคนหักได้กิ่งไม้คลุม	มาปกสุมมิดชิดบังปิดของ
บรรดาเหล่าชาวพลเปียกฝนนอง	ฟ้าก็ร้องเปรี้ยงครืนดั่งปืนยิง
พอฝนหายหนาวงันสั่นเหมือนไข้	ต้องก่อไปขึ้นนั่งพออังผิง
พวกไพร่พลหนาวงันสั่นเหมือนลิง	มันหนาวจริงจับใจผิงไฟลน ฯ
๏ ครั้นเช้ามืดตีสิบเอ็ดพร้อมเสร็จสรรพ	คลาเคลื่อนทัพออกดำเนินเดินพหล
รุ่งแสงทองส่องฟ้านภาดล	ประจวบจนแม่น้ำลำเชียงไกร
น้ำก็เค็มเต็มเหลือเหมือนเกลือแช่	ลำกระแสน้ำแสงสีแดงใส
ก็เสร็จข้ามโยธารีบคลาไคล	ก็เข้าในเขตตำแหน่งแขวงพิมาย
เดินในทุ่งสัมฤทธิ์พินิจแล	ดูทิวไม้ไกลแท้น่าใจหาย
แลเวิ้งวุ้งทุ่งเลี่ยนเตียนสบาย	ดูสุดสายนัยนาพฤกษาทิว
เห็นแนวไม้สุดคาดมาตรคะเน	ดังทะเลบกซัดลมพัดฉิว
ละอองฝุ่นกลางทุ่งขึ้นฟุ้งปลิว	แลละลิ่วเหมือนอย่างกลางทะเล
ผู้นำร่องเจนจัดนำตัดทุ่ง	เคยหมายมุ่งแม่นใจไม่ไขว้เขว
ชำนาญทางหมายมาดคาดคะเน	ไม่โย้เย้เดินมุ่งตัดทุ่งเตียน ฯ
๏ พอถึงหนองโรงเรือช่างเหลือร้อน	จะพักผ่อนยากจิตสถิตเสถียร
พอพระพิมายหมอบราบมากราบเรียน	น้อมจำเนียนโดยความกล่าวตามการ
เชิญเจ้าคุณประเทียบทำเนียบร้อน	หยุดพักผ่อนโดยระยะสระสนาน
ทำเนียบปลูกไว้ท่าโอฬาฬาร	ที่ริมธารโดยระยะขอบสระโต
เจ้าคุณดีที่สุดว่าหยุดอยู่	ซึ่งเหล่าหมู่ทวยหาญประมาณโข
พักกลางแจ้งร้อนแสงสูริโย	แดดออกโร่ทำเนียบหนอไม่พอกัน
จะอาศัยได้แต่เราเข้าไปอยู่	สงสารหมู่เหล่าพหลพลขันธ์
ด้วยคนหมีใช่น้อยหลายร้อยพัน	จะหยุดนั้นไม่มีที่กำบัง
พระพิมายเลยนำทางตัดขวางทุ่ง	เขม้นมุ่งทิวไม้ด้วยใจหวัง
เข้าหยุดร่มพฤกษาเป็นป่ารัง	อยู่ริมฝั่งขอบลำแม่น้ำมูล
เห็นน้ำใสใหญ่โตดูโสภา	ฝูงมัจฉากุมภิลไม่สิ้นสูญ
จระเข้ก็มีบริบูรณ์	ดูเพิ่มพูนปรีดาผักปลาชุม
บ้างมีอวนมีแหลงแซ่เสียง	ได้ปลาเงี่ยงปลางาหากันกลุ้ม
บางคนตั้งกับช้อนต้อนเข้ามุม	บ้างก็สุ่มที่ตื้นล้วนพื้นทราย
ดูสนุกนิ์น่าสนานในชานชล	เหล่าผู้คนเซ็งแซ่กระแสสาย
มัจฉาชุมไพร่พลกระวนกระวาย	ครั้นว่าบ่ายลมตกเสร็จยกพล ฯ
๏ เดินมาในกลางทุ่งมุ่งเขม้น	เหลือบแลเห็นฟ้าสลัวมืดมัวฝน
พระสูริย์ศรีรังสรรค์อันธกล	ฟ้ามืดมนถึงเบื้องเมืองพิมาย
ก็หยุดพักพวกพหลพลทหาร	ยั้งที่ท่าสงกรานต์กระแสสาย
อยู่ที่ริมฝั่งน้ำมูลเนินพูนทราย	พลนิกายล้าหลังยังไม่มา
บ้างเท้าบวมจะเดินเหินไม่ไหว	บ้างเป็นไข้ต้องรอหมอรักษา
ฝ่ายว่าเจ้าคุณท่านมีบัญชา	หยุดรอท่าพลพองามกว่าสามวัน
ครั้นรุ่งแสงสูริยาฟ้าระยับ	เจ้าพระยาแม่ทัพเสร็จผายผัน
ปราสาทศิลาพร้อมหน้ากัน	ซึ่งตัวฉันพยายามติดตามไป ฯ
๏ ครั้นถึงปราสาทหินเห็นภิญโญ	สูงเติบโตนี่ใครสร้างแต่ปางไหน
มีหน้าบันมุขเด่นเห็นวิไล	น่าปลื้มใจมือช่างสร้างบรรจง
ชั้นนอกรอบหินขอบกำแพงชิด	มีปรางค์มุขสี่ทิศแลระหง
เสามุขใหญ่หินยันดูมั่นคง	บุษบงหินรับสลับลาย
ลอกลวดลายมะหวดกลึงงามขึงขำ	สง่าง้ำแลเลิศดูเฉิดฉาย
ปราสาทข้างปราสาทเคียงดูเรียงราย	เห็นแยบคายต่อติดสนิทแนว
พร้อมรั้ววังคลังหินล้วนศิลา	ทำหลังคาหินเคียงเรียงเป็นแถว
รอบนอกทิมดาบรายงามพรายแพรว	แลล้วนแล้วศิลาน่าจะดู
ในพระราชวังหลายหลังเรือน	ทำเหมือนเหมือนรายเรียงเคียงกันอยู่
เอาศิลามาแต่ไหนก็ไม่รู้	ไม่มีภูเขาใหญ่อยู่ใกล้เคียง
ไปเก็บหินฉุดลากมาจากไหน	แท่งใหญ่ใหญ่ก่อสร้างวางเฉลียง
อุตสาหะแต่งตั้งเป็นวังเวียง	พิศดูเพียงเทวฤทธิ์นิมิตทำ
มีกำแพงปราการชั้นด้านนอก	มีข้างทิศตะวันออกดูขึงขำ
เชิงเทินดินศิลาหน้าประจำ	สง่าง้ำแข็งขันเห็นมั่นคง
มีถนนหินทางเดินดำเนินนอก	จากมุขด้านตะวันออกโดยประสงค์
ไปนครหลวงนครวัดทางตัดตรง	ข้ามฝ่าดงไปในป่าพนาลี
ล้วนหินมูลก่อเห็นเป็นถนน	น่าฉงนชมทางหว่างวิถี
เขาว่าไปแต่พิมายหลายราตรี	จึงถึงที่นครวัดโดยสัจจัง ฯ
๏ เมืองนี้เดิมพารามหากระษัตริย์	พรหมทัตทราบเรื่องในเบื้องหลัง
สุดจะร่ำพรรณนาว่าให้ฟัง	ขอยับยั้งเรื่องนิยายพิมายเมือง
แม้นอยากรู้จงดูเรื่องปาจิตร	ท่านบัณฑิตกล่าวแกล้งแสดงเรื่อง
ครั้นจะร่ำกล่าวจะช้าเวลาเปลือง	จึงยักเยื้องหลีกลัดตัดนิยาย
เจ้าพระยาแม่ทัพบังคับหวัง	บัญชาสั่งนิมนต์สงฆ์องค์ทั้งหลาย
มาหมดสิ้นตลอดเบื้องเมืองพิมาย	แล้วถวายปัจจัยไทยทาน
เชิญพระทนต์พระจอมเกล้าพระเจ้าราช	ขึ้นเหนืออาสน์ปรางค์หินในถิ่นฐาน
สดับปกรณ์เสร็จสำเร็จการ	แสนสำราญรื่นเริงบันเทิงใจ
แล้วเลยเที่ยวไปกระทั่งถึงยังถิ่น	เรียกวังหินมีลำแม่น้ำใหญ่
เห็นชาวบ้านทอดแหเซ็งแซ่ไป	อยู่ที่ในชลธาแน่นสาชล
พวกชาวบ้านนำปลามาคำนับ	ให้เจ้าคุณแม่ทัพอยู่สับสน
ท่านก็แจกเงินทั่วทุกตัวคน	ส่งให้ขนเอาปลานั้นมาพลัน
มาแจกจ่ายนายทัพกับนายกอง	จิตปรองดองหมีให้เคียดขึ้งเดียดฉันท์
คนละหลายหลายตัวแจกทั่วกัน	แจกจนชั้นไพร่พลคนละตัว ฯ
๏ ครั้นรุ่งแสงสูริยาเวลากาล	พวกชาวบ้านชักพามากันทั่ว
แต่งสำรับคับขันมาพันพัว	คำนับ พณฯ หัวจอมโยธา
เจ้าคุณเรียกเงินไปแจกให้กับ	พวกเจ้าของสำรับทั่วถ้วนหน้า
สมควรกับของเขาที่เอามา	แล้วบัญชาสั่งให้พวกไพร่พล
ยกสำรับแบ่งปันสู่กันกิน	คนได้ยินยกสำรับมาสับสน
แบ่งปันกันตามประสาเวลาจน	เหล่าผู้คนได้สมอารมณ์ปอง
กองทัพแรมเมืองพิมายหลายราตรี	เหล่าโยธีพร้อมพรั่งสิ้นทั้งผอง
หายล้าเลื่อยเมื่อยปวดทุกหมวดกอง	จึงสำรองการเดินดำเนินพล ฯ
๏ ครั้นรุ่งสูริย์ศรีตีสิบเอ็ด	เตรียมพร้อมเสร็จยกเขยื้อนเคลื่อนพหล
ออกจากเมืองพิมายหมายตำบล	เข้าไพรสณฑ์ออกจากทุ่งมุ่งหนทาง
ดูเวิ้งวุ้งทุ่งทิวแลลิ่วลับ	เดินกองทัพตัดไปทิวไม้กว้าง
ถึงท่าโพธิ์หยุดร้อนพักผ่อนพลาง	แล้วปลงช้างหยุดพักสำนักพลัน
อยู่ที่ริมฝั่งลำแม่น้ำมูล	ต่างเพิ่มพูนปรีดิ์เปรมกระเษมสันต์
ชวนกันลงสู่ท่าหาปลากัน	พอตะวันบ่านเดินดำเนินพล
ถึงบ้านศาลาหักหยุดพักแรม	พระจันทร์แจ่มส่องสว่างกลางเวหน
แรมสำนักนิ์พักอยู่พร้อมผู้คน	ริมฝั่งชลแม่น้ำมูลเพิ่มพูนใจ ฯ
๏ ครั้นจวนรุ่งตีสิบเอ็ดพร้อมเสร็จสรรพ	ยกกองทัพจรจรัลเสียงหวั่นไหว
เดินตัดท้องทุ่งกว้างหนทางไกล	ลึกเข้าในป่าละเมาะลัดเลาะจร
รีบรัดไม่รั้งรอมาบ่หึง	บรรลุถึงที่พักสำนักนิ์ผ่อน
ด้วยสายแสงสูริย์ศรีรวีวร	หยุดหนองบัวสุกรเวลากาล
ครั้นร้อนอ่อนแสงสูริยน	เหล่าไพร่พลปรีดิ์เปรมกระเษมศานต์
เสร็จคลาเคลื่อนโยธาไม่ช้านาน	จากสถานที่พักสำนักนิ์พลัน ฯ
๏ มาถึงบ้านนางออรอสำนักนิ์	เข้าหยุดพักซึ่งพหลพลขันธ์
บ้านนางออมีผู้เฒ่าเขาเล่ากัน	แต่ก่อนนั้นเรื่องนิทานนานเต็มที
คือว่านางอรภิมนิ่มอนงค์	ได้เป็นองค์เอกเอ้มเหสี
กระษัตริย์เมืองพิมายนิยายมี	ถิ่นที่นี้เป็นบ้านสถานนาง
กี่หูกปรากฏตั้งยังไม่สิ้น	คล้ายเป็นหินชัดชัดไม่ขัดขวาง
ปรากฏตั้งประจำเห็นสำอาง	ชำรุดร้างพังหักประจักษ์ตา
ด้วยว่าของนี้นั้นหลายพันปี	เรื่องราวนี้ฉันไม่แสร้งแกล้งมุสา
เป็นเรื่องราวโบราณนมนานมา	คือเรื่องปาจิตรนั้นจงอ่านดู
ตรงนี้เดิมสร้างเมืองแต่เบื้องหลัง	แต่คราวครั้งพรหมทัตกระษัตริย์สู่
มีเชิงเทินเดินรอบเป็นขอบคู	ปรากฏอยู่ตาคนจนทุกวัน ฯ
๏ ฝ่ายกองทัพรอรั้งตั้งสงบ	จวนจะพลบพร้อมพหลพลขันธ์
พวกไพร่พลตั้งล้อมอยู่พร้อมกัน	เป็นชั้นชั้นริมลำแม่น้ำมูล
น้ำมูลเอ๋ยดักหน้าเฝ้ามาคอย	พบบ่อยบ่อยอาบกินไม่สิ้นสูญ
ฉันคิดคิดขึ้นมายิ่งอาดูร	ไม่เพิ่มพูนโหยหาแสนอาลัย
แต่มิ่งมิตรของพี่ต้องนิราศ	ช่างหายขาดหมีได้เห็นเป็นไฉน
เฝ้าพบแต่แม่น้ำมูลร่ำไป	แม่ขวัญใจอนิจจาไม่มาเยือน
ตั้งแต่พี่เริดร้างห่างสวาดิ	ช่างหายขาดดังคนขีดเอามีดเฉือน
แต่พลัดพรากจากมาห้าหกเดือน	ไม่พบเพื่อนพิศมัยอาลัยลาน
เวลาค่ำย่ำฆ้องมี่ตีสิบเอ็ด	พรักพร้อมเสร็จพหลพลทหาร
ยกจากบ้านนางออไม่รอนาน	เสียงสะท้านสะเทื้อนพระธรณิน
ด้วยฝีเท้าคนเดินดำเนินดัง	มาคับคั่งในป่าพฤกษาสินฑ์
ลมระบายชายชวยมารวยริน	รุ่งแสงทินกรอัมพรแดง ฯ
๏ ครั้นถึงหนองห้วยหมูสู่สำนักนิ์	เข้าหยุดพักพลนิกายพอสายแสง
สู่ทำเนียบที่สร้างไว้กลางแปลง	มาจัดแจงเรียบร้อยคอยเจ้าคุณ
ต่างจัดแจงปลงช้างโคต่างหยุด	บ้างก็มุดเข้าอาศัยอยู่ใต้ถุน
บ้างขนของเอะอะชุลมุน	บางคนวุ่นเวียนหวิวหิวไม่บัน
พอบ่ายแสงสูริยาฟ้าพยับ	ยกกองทัพพร้อมนิกายจะผายผัน
ข้ามท้องทุ่งเข้าทางกลางอรัญ	มุ่งหมายมั่นเดินผ่าป่าสะแก
ก็เสร็จข้ามแม่น้ำลำสะแทก	เป็นลำแยกจากมูลศูนย์กระแส
สิ้นเขตแดนพิมายเมืองชำเลืองแล	เข้าแขวงแควเมืองลาวชาวอรัญ ฯ
๏ ครั้นถึงหนองช้างน้ำมีทำเนียบ	หยุดประเทียบพักพหลพลขันธ์
ถึงขอบหนองดูตามนามสำคัญ	ช้างน้ำนั้นอยู่ไหนจึงไม่ยล
หรือตั้งชื่อย้อนยอกแกล้งหลอกพลาง	เห็นแต่ช้างกองทัพอยู่สับสน
ลงสู่ในวารินดื่มกินชล	ออกเกลื่อนกล่นหนองน้ำคลาคล่ำไป
ก็รอรั้งตั้งทัพอยู่ยับยั้ง	คนก็ตั้งแวดล้อมพร้อมไสว
ทั้งด่านนอกหอกทหารอยู่ด้านใน	พลไพร่พรักพร้อมตั้งล้อมวง
กรมการพร้อมพรั่งมาคั่งคับ	ท่านเจ้าคุณออกรับดังประสงค์
เขานำม้าสีดำมุ่งจำนง	ตั้งใจจงน้อมเกล้าให้เจ้าคุณ
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพไม่รับไว้	ท่านคืนให้เขาพลันไม่หันหุน
ด้วยกริ่งเกรงหัวเมืองจะเปลืองทุน	กลัวบุญคุณเขาจะติดไม่คิดปอง ฯ
๏ ครั้นพลบค่ำย่ำแสงสูริยง	คนล้อมวงพร้อมพรั่งสิ้นทั้งผอง
ทั้งด้านนอกด้านในสุมไฟกอง	บ้างตีเกราะเคาะฆ้องกระแตตี
พอกรมการมาพร้อมน้อมจำนง	ว่าเมืองพุทไธสงน่าบัดศรี
มีอ้ายผู้ร้ายมารบราวี	ชาวบุรีจวนจะแตกวิ่งแหวกทาง
อ้ายผู้ร้ายพูดสำเนียงเสียงประหลาด	เหมือนโคราชได้ฟังชัดไม่ขัดขวาง
ขอบารมีช่วยดับความอับปาง	เหมือนก่อสร้างพุทไธสงให้คงเวียง
ท่านเจ้าคุณฟังแจ้งแถลงไข	เป็นการใหญ่ฟังศัพท์สดับเสียง
จึงเอื้อนโอษฐ์ปราศรัยแล้วไล่เลียง	เห็นแท้เที่ยงข้อความตามคดี
บัญชาเยื้องสั่งเจ้าเมืองบุรีรัมย์	ซึ่งมานำหนทางกลางไพรศรี
ไปจับผู้ร้ายมาในราตรี	กับขุนสัจจวาทีอีกหนึ่งนาย
หลวงพิชัยเสนาอาสารับ	จะไปจับพวกปล้นคนทั้งหลาย
ท่านเจ้าคุณอนุญาตต่างคลาดคลาย	พร้อมสามนายรีบไปในราตรี
ซึ่งกองทัพอยู่ทางยังห่างเมือง	คอยฟังเรื่องผู้ร้ายจะหน่ายหนี
หรือจะจับได้มันในทันที	จนฆ้องตีสิบทุ่มคนกลุ้มกัน ฯ
๏ เสร็จเดินกระบวนทัพไม่ยับยั้ง	พร้อมสะพรั่งไพร่นายเตรียมผายผัน
สว่างแจ้งแสงศรีรวีวรรณ	ก็พร้อมกันจรมาไม่ช้านาน
เข้าในเขตเมืองใหญ่พุทไธสง	คนเรียกคงนามสิ้นทุกถิ่นฐาน
มีชื่อมาแต่ปฐมกาลนมนาน	จะประมาณหมายมั่นหลายพันปี
พิศดูเมืองใหญ่พุทไธสง	เห็นมั่นคงคึกคักเป็นศักดิ์ศรี
เชิงเทินดินล้อมรอบขอบบุรี	หนองน้ำมีรอบเมืองติดเนื่องกัน
ถึงทำเนียบช้างประเทียบประทับพัก	หยุดพร้อมพรักพหลพลขันธ์
ขนของส่งลงวางปลงช้างพลัน	บ้างหมายมั่นร่มไม้ด้วยใจจง ฯ
๏ ฝ่ายหลวงพิชัยเสนาพาอ้ายคน	พวกที่ปล้นเขาในพุทไธสง
เข้ากราบเรียนพรั่งพร้อมน้อมจำนง	โดยมั่นคงเรียนแยกแต่แรกมา
เมื่อมาถึงเห็นเหล่าพวกชาวเมือง	จัดแจงเครื่องหาบวิ่งทิ้งเคหา
จวนจะแยกแตกหนีหลีกลี้ลา	มาดแม้นช้าแล้วแตกแยกกันไป
หากมาทันปราบปรามห้ามว่าช้า	เราจะฆ่าอ้ายคนร้ายหายไปไหน
ซึ่งพวกลาวชาวบุรีต่างดีใจ	มากราบไหว้ร้องให้ช่วยด้วยขอรับ
ทั้งเจ้าเมืองกรมการคลานเข้าหา	แล้วบอกว่ามีคนปล้นไล่ขับ
เดี๋ยวนี้อยู่โรงเหล้าแย่งเอาทรัพย์	ช้าขยับมันจะไปไม่ได้มัน
แล้วเกล้าผมตรงไปพอได้พบ	มันลี้หลบแอบนิ่งวิ่งถลัน
เอาม้าล้อมควบไล่เกือบไม่ทัน	จึ่งบอกมันขืนวิ่งกูยิงตาย
ต้องยอมให้จับตัวมันกลัวปืน	นิ่งหยุดยืนอยู่กับที่ไม่หนีหาย
คือพวกในกองทัพน่าอับอาย	มาทำร้ายปล้นสะดมกรมการ
พวกโคราชคนหนึ่งก็ถึงจิต	มันคบคิดกันมาจึงกล้าหาญ
กับด้วยพวกกองทัพมารับงาน	ซึ่งชาวบ้านตั้งบาญชีตีราคา
รวมเงินตามอยู่ในสามตำลึงเศษ	เรียนตามเหตุที่ลาวเขากล่าวหา
เจ้าคุณได้ทราบพลันมีบัญชา	เอาตัวมาชำระดูให้รู้ความ ฯ
๏ อ้ายผู้ร้ายเป็นสัจแล้วซัดเพื่อน	ไม่แชเชือนเรียนรับบังคับถาม
เจ้าคุณทราบระบิลตัดสินความ	ใช้เงินตามของที่ตีราคา
ให้มุลนายออกเงินใช้ให้เจ้าของ	แล้วรับรองตัวพิทักษ์ดูรักษา
แม้นวันได้ชำระจะเอามา	ตะโหงกคาใส่ประจำทำประจาน ฯ
๏ เวลาค่ำย่ำฆ้องตีสองทุ่ม	ผู้คนกลุ้มมี่ฉาวแจ้งข่าวสาร
เห็นพระพิมายหมอบราบมากราบกราน	เชิญซึ่งพานท้องตรามาแต่กรุง
คนกองทัพรู้ข่าววิ่งกราวกรู	อยากจะรู้วิ่งโลดกระโดดผลุง
ต่างคนมาคอยฟังนั่งกันมุง	ใจเฟื่องฟุ้งชักพากันมาฟัง
ฝ่ายเจ้าพระยาแม่ทัพรับท้องตรา	พร้อมบรรดานายทัพมาคับคั่ง
ฉีกผนึกอ่านเสียงสำเนียงดัง	ในข้อบังคับคำล้ำวิไล ฯ
๏ ให้กองทัพยับยั้งตั้งนี่ก่อน	อยู่นครราชสีมาอย่าไปไหน
พวกกองทัพโยธีต่างดีใจ	ได้กลับไปโคราชสมมาดปอง
ต่างเปรมปรีดิ์ดีใจจะได้กลับ	นอนไม่หลับยินดีไม่มีสอง
ต่างคนเหิมใจฮึกนึกคะนอง	บ้างโห่ร้องสักรวาเสภาอึง
ที่เหล่าคนเจ็บไข้ไปไม่รอด	ครางออดออดคร้านเกียจนอนเหยียดขึง
ยินข่าวกลับโคราชหวาดคะนึง	ลุกทะลึ่งหายไข้ได้ทันที
เจ้าคุณแจ้งทำนองในท้องตรา	จึงปรึกษาปลื้มเปรมกระเษมศรี
ว่าจะทำฉันใดไฉนดี	ท้องตรามีบังคับให้กลับไป
ซึ่งนายทัพนายกองสนองตอบ	ต่างเห็นชอบพร้อมกันเสียงหวั่นไหว
ด้วยต่างคนเปรมปรีดิ์คิดดีใจ	อยากจะใคร่กลับโคราชไม่ขาดคน ฯ
๏ ครั้นตีสิบเอ็ดทุ่มคนกลุ้มเกลื่อน	ยกเขยื้อนกองทัพกลับพหล
หยุดพักระยะน้ำหลายตำบล	ประจวบจนถึงโคราชมุ่งมาดมา
สู่ทำเนียบเกยพักสำนักนิ์ก่อน	สโมสรกระเษมสันต์หรรษา
ต่างคนเป็นสุโขทั้งโยธา	พร้อมถ้วนหน้าชุ่มชื่นต่างคืนคง
เมื่อวันหนึ่งจึ่งเจ้าคุณชำระเรื่อง	อ้ายหกคนปล้นเมืองพุทไธสง
ผูกเฆี่ยนห้าสิบทีตีมันลง	แล้วก็ส่งจำคุกให้ทุกข์ทน
หมีให้เป็นเยี่ยงอย่างไปข้างหน้า	พวกพาลาเกะกะอกุศล
เฆี่ยนเป็นตัวอย่างไว้แก่ไพร่พล	จะได้ยลเกรงระย่อไม่ก่อการ ฯ
๏ ครั้นถึงวันสิ้นปีเดือนสี่สุด	เป็นวันตรุษปรีดิ์เปรมกระเษมศานต์
โอ้เราเอ๋ยจากมาก็ช้านาน	จะประมาณหกเดือนไม่เคลื่อนคลาย
พวกชาวเมืองว้าวุ่นทำบุญทาน	กระเษมสานต์พร้อมพรั่งสิ้นทั้งหลาย
ล้วนแต่งตัวสวยฟ้อก่อพระทราย	ทั้งหญิงชายพร้อมไปไพร่ผู้ดี
กองทัพฝ่ายเราก็ก่อพระทราย	ทั้งไพร่นายปรีดิ์เปรมกระเษมศรี
ต่างจัดคนมาทั่ววิ่งวัวดี	เล่นกันที่หน้าทำเนียบเปรียบกันดู
เล่นกันถึงเงินทองต่อรองกัน	วิ่งกันวันมากมายหลายหลายคู่
เหล่าฝูงคนคับคั่งมาพรั่งพรู	ออกเกรียวกรูไม่เคยเห็นเล่นพนัน
พวกเมืองโคราชมาวิ่งน่าชม	ชื่อว่าอ้ายเทียมลมตัวขยัน
มาวิ่งกับกองทัพรับพนัน	วิ่งเดิมพันชั่งหนึ่งเสียงอึงอล
ชาวโคราชทำป๋อร้องต่อมี่	หกเอาสี่พวกเรารับร้องสับสน
โคราชหมายมีชัยไม่จำนน	มันต่อล้นสองเอาหนึ่งเล่นถึงใจ
พอตัดเชือกปล่อยหางต่างวางวิ่ง	มันเร็วจริงฉุยฉิวดูหวิวไหว
วัวกองทัพวิ่งดีก็มีชัย	พอฉวยได้ธงแดงแกว่งให้ดู
วัวโคราชวิ่งแต่แพ้กองทัพ	ต่างคนอัปยศแสนอดสู
พวกเราเฮฮาดังวิ่งพรั่งพรู	บางคนรู้เต้นรำทำประจาน
บ้างหัวเราะเยาะเย้าพวกชาวเมือง	นึกโกรธเคืองเมินหน้าไม่ว่าขาน
ชาวเมืองเสียเงินยับอัปรมาณ	สนุกนิ์สนานที่สุดเมื่อตรุษไทย ฯ
๏ ถึงเดือนสี่หกค่ำจำไว้สิ้น	พระราชรินถึงพลันเสียงหวั่นไหว
เชิญท้องตราเสร็จถึงอีกหนึ่งใบ	กองทัพได้แจ้งข้อวิ่งสอฟัง
เจ้าพระยาแม่ทัพรับท้องตรา	พร้อมบรรดานายทัพอยู่คับคั่ง
กรมการพร้อมหน้าประดาดัง	ไม่รอรั้งฉีกสารออกอ่านพลัน ฯ
๏ ในสารตรามีมาถึงแม่ทัพ	ให้ยกกลับคืนไปไอศวรรย์
ให้เร่งรัดจัดแจงดูแบ่งปัน	ปัศตันกระสุนปืนคืนนคร
แต่ส่วนหนึ่งให้พระยามหาอำมาตย์	ตามพระราชดำริสั่งดังอักษร
กรมเขนทองขวาซ้ายนายนิกร	พระราชวังบวรนั้นขึ้นไป
สมทบทัพกับพระยามหาอำมาตย์	อย่าให้ขาดริ้วทัพบังคับไข
จัดทำนาหาเสบียงพร้อมเพรียงไว้	อยู่ที่ในหนองคายจงหลายพัน
แล้งปีชวดอัฐศกได้ยกทัพ	เข้าประจญรบรับให้คับขัน
อย่าให้ตั้งมั่วสุมชุมนุมกัน	ในเขตขัณฑ์เมืองพวนให้ควรการ
กรมทหารอีกกองไปหนองคาย	ทั้งไพร่นายสำหรับจัดหัดทหาร
ให้พวกลาวไวว่องคล่องชำนาญ	ประจัญบานรบฮ่อต่อศักดา
แต่กรมพระสัสดีหมีให้ขาด	พระพิบูลย์พระชาติปีกซ้ายขวา
กรมเรือกันทั้งสองตามท้องตรา	บังคับมาเสร็จสรรพให้กลับไป
แต่กรมพลพรรค์นั้นมีแจ้ง	กรมแสงเสร็จสรรพบังคับไข
จงยกกลับพร้อมเพรียงคืนเวียงไชย	ต่างดีใจได้สมอารมณ์ปอง ฯ
๏ น่าสงสารพวกที่ต้องไปหนองคาย	ทั้งไพร่นายง่วงเหงาจิตเศร้าหมอง
อนิจจาน่าสังเวชน้ำเนตรนอง	ทุกหมวดกองเหงาหงอยโศกสร้อยครวญ
ข้างพวกเรานั้นไซร้จะได้กลับ	ทั้งกองทัพฮาลั่นเสียงสันต์สรวล
เอิกเกริกเริงร่าน่าสำรวล	แต่แล้วล้วนกลับคืนหน้าชื่นบาน
แต่เจ้าคุณแม่ทัพจะกลับถิ่น	จิตถวิลใจพะวงคิดสงสาร
จะพลัดพรากจากไปอาลัยลาน	เหล่าทหารที่จะต้องไปหนองคาย
เคยร่วมสุขทุกข์ยากจะจากกัน	จะนับวันว่างเว้นไม่เห็นหาย
สงสารด้วยพหลพลนิกาย	จะแพร่งพรายพลัดไปไกลกันดาร
แล้วท่านจัดพร้อมเพรียงเสบียงกรัง	ขนมปังกินยืดทั้งจืดหวาน
ปลาซาดินอินทผลัมทั้งน้ำตาล	ท่านเจือจานแจกจ่ายทุกนายพล
ทั้งพริกเกลือเยื่อเคยนมเนยนอก	แล้วสั่งบอกไพร่มารับอยู่สับสน
ซึ่งข้าวของกองคละอยู่ปะปน	ผู้คนขนคนละกองของดีดี ฯ
๏ ครั้นเดือนห้าล่วงเข้าขึ้นเก้าค่ำ	เป็นวันกำหนดทัพกลับกรุงศรี
ทั้งนายไพร่สุขกระเษมจิตเปรมปรีดิ์	เสียงอึงมี่พร้อมพรักคึกคักคน
พวกจะไปหนองคายผันผายมา	เข้าอำลาคำนับน้อมจอมพหล
ต่างตรมตรองหมองมัวทุกตัวคน	เนตรนองชลธาราได้อาวรณ์
ท่านเจ้าคุณออกรับสดับคำ	ท่านก็ร่ำวาจังกล่าวสั่งสอน
แล้วเลยร่ำคำประภาษประสาทพร	กล่าวสุนทรโดยตามความอาลัย
เดิมท่านอยู่พร้อมหน้าข้าพเจ้า	บัดนี้เล่ามีกรรมทำไฉน
ต่างคนเราต่างจะห่างไป	โดยแต่ในวันนี้ลับลี้กัน
พวกท่านไปได้ลำบากความยากเย็น	จงให้เป็นสามัคคีดีขยัน
อย่าถือเปรียบตั้งปึ่งทำขึ้งกัน	จงหมายมั่นราชการอย่าคร้านใจ
ต่างคนทำอำลาหน้าสลด	ต่างกำสรดหม่นหมองไม่ผ่องใส
แสนเศร้าโศกโศกาด้วยอาลัย	ต่างก็ไปเตรียมตัวทั่วทุกนาย ฯ
๏ ท่านเจ้าคุณแม่ทัพขยับย่าง	มาขึ้นช้างพร้อมพหลพลทั้งหลาย
เหลียวหลังดูผู้ที่ต้องไปหนองคาย	ท่านไม่วายอาวรณ์ถอนฤๅทัย
ครั้นได้ฤกษ์แล้วให้เบิกกระบวนทัพ	ยกพลกลับพร้อมกันเสียงหวั่นไหว
พวกกองทัพโยธีต่างดีใจ	ด้วยจะได้กลับบ้านสำราญมา
พวกชาวเมืองเนืองหน้าพากันดู	ยืนเป็นหมู่เรียงรายทั้งซ้ายขวา
บ้างตามส่งกองทัพจนลับตา	ด้วยคบหารักใคร่พอใจกัน
เดินกองทัพมาทางโพธิ์กลางตรง	พระสูริยงแสงสายรีบผายผัน
พ้นบ้านย่านยาวราวอรัญ	มุ่งหมายมั่นที่พักสำนักนิ์พล ฯ
๏ ครั้นถึงที่เขาลาดอาวาสใหญ่	หยุดอาศัยสำนักนิ์พักพหล
บ้างปลดม้าปลงช้างแล้วต่างคน	อาศัยต้นร่มไม้ใบกำบัง
ท่านเจ้าคุณอาศัยในศาลา	อยู่ยังอารามใหญ่ด้วยใจหวัง
พร้อมพหลโยธาประดาดัง	เข้ายับยั้งอยู่หน้าพระอาราม
ท่านเจ้าคุณมีศรัทธาปัญญายง	นิมนต์สงฆ์หวังผลกุศลสาม
ทั้งสี่วัดให้มาทั้งอาราม	ด้วยมีความเจตนาศรัทธาทำ
เชิญพระบรมทนต์สู่บนพาน	เครื่องสักการแลสลอนวางซ้อนส่ำ
พระสงฆ์มาติกาครบพอจบคำ	สมภารนำพระขยับสดับปกรณ์
เจ้าคุณถวายปัจจัยให้พระสงฆ์	ถ้วนทุกองค์นั่งรับสลับสลอน
แล้วแจกเงินศิษย์วัดจัดเป็นตอน	ที่ฝึกสอนคิดเขียนร่ำเรียนมา
ครั้นเสร็จสรรพสดับปกรณ์แล้ว	ก็คลาดแคล้วเข้าในไพรพฤกษา
ออกทุ่งเข้าทางกลางวนา	พระสูริยาเย็นย่ำลงรำไร ฯ
๏ ถึงหนองตะแบกหยุดพักสำนักนิ์แรม	พระจันทร์แจ่มกระจ่างสว่างไสว
เอาเสื่อปูพรมลาดดาดผ้าใบ	ที่อาศัยแห่งเจ้าคุณแลมุลนาย
พวกกองทัพยับยั้งอยู่ทั้งสิ้น	หุงต้มกินกันเป็นทิวหิวใจหาย
ครั้นเสร็จสรรพหลับนอนผ่อนสบาย	พอจวนงายแสงสว่างกลางอัมพร
ก็เดินกองทัพมาคับคั่ง	ไม่รอรั้งรีบรุดไม่หยุดหย่อน
ถึงสองเนินเดินทุ่งหมายมุ่งจร	หยุดพักร้อนริมฝั่งน้ำลำตะคลอง ฯ
๏ พวกชาวบ้านพร้อมพรั่งมาคั่งคับ	หาสำรับจัดเอาซึ่งข้าวของ
ข้าวเหนียวปั้นปลาร้าผักต้มฟักทอง	คนละสองสามชามตามกำลัง
เป็นมากมายเหลือเล่ห์คะเนนับ	เคยได้รับเงินเฟื้องแต่เบื้องหลัง
จึงชักชวนกันมาประดาดัง	มากกว่าครั้งคราก่อนเมื่อจรมา
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพนับเงินให้	พวกลาวได้สมมาดปรารถนา
คนกองทัพยกสำรับทั้งข้าวปลา	ด้วยเวลาแสบท้องหาของกิน
เมื่อหยุดทัพโยธาพลากร	ตะวันรอนอ่อนแสงพระสูริย์สิน
ฝนชอุ่มกลุ้มฟ้าเมฆาฆิน	ผูกพร้อมหมดคชรินกุญชรชาญ
เคลื่อนโยธีจากที่สำนักนิ์พัก	ดูพร้อมพรักด้วยพหลพลทหาร
ต่างคนเริงรื่นชื่นสำราญ	เดินไม่นานข้ามน้ำลำตะคลอง ฯ
๏ ถึงทางแยกมรคาพระยาไฟ	แยกหนึ่งไปพระยากลางเป็นทางสอง
ท่านเจ้าคุณการุณไพร่ด้วยใจปอง	ได้ตรึกตรองไว้แต่เดิมเมื่อเริ่มมา
เพราะเห็นว่าวลาหกตกไม่ห่าง	จะไปทางพระยาไฟเกรงไข้ป่า
ด้วยทางดงพระยาเย็นเป็นระอา	กลัวโยธาเดินทางจะวางวาย
เมื่อขึ้นมาพหลมาป่นปี้	ถูกไข้ผีป่ากินเสียสิ้นหลาย
เมื่อขากลับจะต้องกันอันตราย	เดินแยกย้ายมรคาหามงคล
จึงได้ยกพลไพร่ไปโดยทาง	พระยากลางถึงว่าจะต้องห่าฝน
ก็ไม่เกิดความไข้แก่ไพร่พล	ทางไม่ย่นติดจะยาวถึงเก้าวัน ฯ
๏ เดินทางมาในกลางพนาวาส	ถึงยังเมืองโคราชดูคับขัน
เป็นเมืองแก่แต่บูราณมานานครัน	เดี๋ยวนี้นั้นกลายเป็นชาวนาคร
เชิงเทินดินสูงเด่นเช่นผู้เฒ่า	เป็นเมืองเก่าแรกสร้างแต่ปางก่อน
แข็งแรงกำแพงรอบขอบนคร	ดูถาวรแต่งตั้งแต่ครั้งใด
เดินทัพเข้าทางผ่านกลางเมือง	แลชำเลืองพฤกษาป่าไสว
ถามกรมการว่ากว้างทางเท่าไร	พวกวัดได้ห้าสิบเส้นนับเป็นวา
เดินทางมาไม่นานประมาณครู่	ออกประตูตะวันตกรกพฤกษา
เจ้าคุณหยุดช้างอยู่ทำบูชา	ซึ่งเทวาอารักษ์โดยภักดี
สิงสถิตฤทธิเรืองในเมืองเก่า	จงช่วยเป่าปัดร้ายในไพรศรี
อย่าให้โทษพาธามายายี	ให้โยธีกองทัพได้อับจน ฯ
๏ ครั้นเสร็จทำบูชาลินลาเลื่อน	รีบคลาเคลื่อนกองทัพมาสับสน
แสวงที่หยุดพักสำนักนิ์พล	พระสูริยนเย็นย่ำลงรำไร
ครั้นถึงหนองบัวบานบ้านแก่นท้าว	มีหนองยาวเวิ้งว้างทั้งกว้างใหญ่
ก็พักหยุดกองทัพโดยฉับไว	เป็นสมัยมืดค่ำฝนพรำพรม
พวกชาวบ้านชักพากันมาวุ่น	หาเจ้าคุณพูดสำเนียงยิ่งเสียงขรม
ว่าอยากเห็นเจ้าคุณบุญอุดม	ขอเชยชมบุญญาบารมี
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพออกรับหน้า	เอาเงินตราแจกลาวชาววิถี
แล้วพูดจาถามทักโดยภักดี	พวกลาวลีลากลับไปฉับพลัน
ครั้นรุ่งแสงสูริยาฟ้าพยับ	ยกกองทัพเดินทางกลางไพรสัณฑ์
ไม่หยุดยั้งแรมราราวอารัญ	พระสูริยันสายแสงแจ้งอัมพร ฯ
๏ ถึงบ้านหนองบัวมีที่ทำเนียบ	หยุดประเทียบช้างสำนักนิ์เข้าพักผ่อน
หุงข้าวปลาหากินทินกร	จะเร่งร้อนรีบเดินดำเนินพล
เพราะด้วยน้ำเบื้องหน้านั้นหายาก	จะลำบากแก่สัตว์เพราะขัดสน
ซึ่งโคต่างช้างม้าบรรดาคน	จะอับจนด้วยน้ำจำครรไล
ครั้นเสร็จเสพโภชนาเวลาสาย	ทั้งไพร่นายพร้อมกันเสียงหวั่นไหว
ก็เร่งผูกช้างม้ารีบคลาไคล	ยกเข้าในป่ารังไม่รั้งรอ
ก็รีบเดินกองทัพมาฉับเฉียว	ไม่ลดเลี้ยวมุ่งมาดมาปราดปร๋อ
น้ำไม่มีติดกระบอกจะกรอกคอ	คนเดินท้อถอยหลังประทังตน
ทินกรร้อนนักบ่ายสักโมง	ถึงวังโล่งหยุดสำนักนิ์พักพหล
มีแอ่งน้ำพอได้อาศัยคน	แต่เต็มทนกล้ำกลืนเหม็นขื่นคาว
มีอีกแห่งหนึ่งฦกถึงวา	กว้างสักห้าหกศอกน้ำออกขาว
มีน้ำพออาศัยไม่ใหญ่ยาว	ปะเมื่อคราวมีการกันดารเดิน ฯ
๏ เจ้าคุณบัญชาสั่งทั้งกองทัพ	ท่านกำชับด้วยทางยังห่างเหิน
น้ำข้างหน้าหายากลำบากเกิน	ใครอย่าเลินเล่อจิตชีวิตวาย
ตักน้ำใส่กระบอกไปจงให้ทั่ว	สำหรับตัวจะได้กินสิ้นทั้งหลาย
ด้วยยามแล้งแห้งหมดจะอดตาย	เร่งขวนขวายน้ำกรอกกระบอกไป
พวกกองทัพรับบัญชาหากระบอก	บ้างตัดไม่ไผ่ปอกอยู่ขวักไขว่
เสียงเปาะเปกโปกปากถากไวไว	คนละใบสองกระบอกเสียงออกอึง
ต่างหาน้ำเตรียมตัวทั่วทุกหมู่	หยุดพักอยู่วังโล่งสักโมงครึ่ง
สำเร็จกิจทั้งหลายวายคะนึง	เสร็จแล้วจึงออกเดินดำเนินพล
เจ้าคุณมาบนช้างทางคะนึง	ร่ำบ่นถึงเทวดาขอฟ้าฝน
ด้วยมาที่แคบคับจวนอับจน	ด้วยขัดสนด้วยน้ำคิดรำพึง
แล้วคิดถึงคุณทูลกระหม่อมพระจอมเกล้า	รฦกเอาเป็นต้นเฝ้าบ่นถึง
ด้วยเป็นที่นับถือไม่ดื้อดึง	โปรดนำซึ่งวลาหกมาตกลง
ได้อาศัยน้ำฝนคนแลสัตว์	ไม่ข้องขัดสมตามความประสงค์
จะได้ดับคับแค้นในแดนดง	ขอฝนจงตกให้ทันในวันเดียว
ก็เร่งเดินรีบรุดไม่หยุดหย่อน	ถึงบ้านใหม่แกงร้อนโดยฉับเฉียว
พอเกิดลมบ้าหมูมากรูเกรียว	พอฝนเขียวลมปลิวละลิ่วลอย ฯ
๏ ถึงทำเนียบช้างประเทียบประทับพัก	หยุดสำนักนิ์ที่ทำเนียบรอพอสักหน่อย
พิรุณร่วงรุดโรยลงโปรยปรอย	ฝูงคนคอยมุ่งมองที่รองราย
พอสักครู่ซู่ซ่าลงมาใหญ่	ต่างรองได้น้ำฝนคนละหลาย
คนแลสัตว์น้อยใหญ่ได้สบาย	ครั้นฝนหายเหือดพลันในทันใด
ที่ท้องห้วยลำธารในย่านทาง	ท่วมท้องช้างลงพังพาบอาบอาศัย
ทั้งช้างโคกล้ำกลืนได้ชื่นใจ	มีแรงไปภายหน้าได้วาริน ฯ
๏ พอเช้ามืดตีสิบเอ็ดพร้อมเสร็จสรรพ	ยกกองทัพเดินไปในไพรสินฑ์
รีบเร่งเดินลัดหลีกดังปีกบิน	ตั้งพักกินข้าวปลาข้างหน้าทาง
ครั้นอรุณรุ่งฟ้าเวลาเช้า	เกือบจะเข้าปากดงตรงสว่าง
ก็เดินดงตรงผ่าพระยากลาง	ในหนทางรกหนาลดาวัลย์
ในดงทึบดูทั่วคลุ้มมัวมืด	เป็นพงพืดซ้อนซับทางคับขัน
เร่งรีบเดินเพลินมาในอารัญ	รีบผายผันโดยยากออกปากดง
สักสามโมงเศษสังเกตไว้	ก็พ้นพงดงใหญ่ไพรระหง
เดินเลียบเนินเขาใหญ่ไถลลง	หนทางตรงรีบเดินดำเนินพล
ข้ามเขาเหวตาบัวน่ากลัวโข	ดูใหญ่โตสูงเยี่ยมเทียมเวหน
มีเขาใหญ่สูงชันอยู่ชั้นบน	แลเหลือบยลแหงนฟ้าดูตาลาย
จำเพาะมีมรคาสองวาศอก	แลเป็นหมอกมืดมิดใจจิตหาย
ข้างขวามือเขาชันกีดกั้นราย	ข้างเบื้องซ้ายเหวลึกคิดนึกกลัว
จะฦกสักเท่าไรเราไม่รู้	ไม่อาจดูขนพองสยองหัว
แม้นตกลงคงเหลวเหวตาบัว	ระวังตัวพลัดตกหกคะมำ
หนทางเดินฦกไกลไถลตรง	กลัวช้างลงเดินเลียบเหยียบถลำ
ช้างเดินลากขาหลังมันช่างทำ	กูบเอียงคว่ำข้างหน้าเมื่อขาลง ฯ
๏ ถึงที่ต่ำข้ามลำพระยากลาง	เข้าเดินทางทิวไม้ไพรระหง
เข้าแขวงเมืองบัวชุมเห็นพุ่มพง	ตัดทางตรงมาทำเนียบประเทียบพัก
อยู่เชิงเขาบังเหยลมเชยฉ่ำ	ริมฝั่งน้ำพระยากลางต่างประจักษ์
คนหิวจริงวิงเวียนเจียนจะชัก	ถึงบ่ายสักสามโมงท้องโล่งมา
ด้วยอดข้าวเช้าหิวใจหวิววุ่น	จิตฉิวฉุนโมโหเกิดโทสา
บ้างทิ้งหาบผลุงหุงข้าวแล้วเผาปลา	พวกโยธาพักผ่อนอ่อนกำลัง
เลยพักแรมอยู่นั่นไม่ผันผาย	ด้วยวัวควายช้างม้าเดินล้าหลัง
ไม่รีบรุดหยุดหย่อนผ่อนประทัง	ก็ยับยั้งที่นั่นไม่ผันแปร ฯ
๏ ครั้นพลบค่ำสนธยาย่ำราตรี	นั่งชมสีแสงสว่างกระจ่างแข
ค่อยสร่างโศกโรครำคาญฤๅดานแด	อากาศที่นี่ดีแท้หอมรื่นรวน
ลมพระพายชายเชยรำเพยผิว	เย็นฉิวฉิวน้ำค้างพรมเมื่อลมหวน
หอมระเรื่อยเฉื่อยฉ่ำกลิ่นลำดวน	เมื่อจะจวนรุ่งแจ้งแสงหิรัญ ฯ
๏ พอสว่างสูริยาส่องอากาศ	เสร็จคลาคลาดกองทัพโดยคับขัน
เดินทางมรคาพนาวัน	พระสูริยันแรงร้อนอ่อนกำลัง
ข้ามลำพระยากลางเรียกว่าท่ามะกอก	แล้วเดินออกทุ่งใหญ่ด้วยใจหวัง
พินิจชมพฤกษาล้วนป่ารัง	แลสะพรั่งดูเพลินจำเริญใจ
ข้ามลำพระยากลางชื่อว่าท่ามะกอ	ก็หยุดรอพักร้อนผ่อนอาศัย
ครั้นอ่อนแสงสูริยาก็คลาไคล	ยกครรไลออกทางชมยางยูง
ข้ามลำน้ำสันทิต้องปริปาก	ช้างเดินยากจริงจริงตลิ่งสูง
ลางคนเดินจดจ้องบ้างต้องจูง	ที่เหล่าฝูงคนเดินเกินระอา ฯ
๏ ถึงท่าปูนแรมสำนักนิ์พักอยู่ที่นั่น	ครั้นสูริยันสว่างกลางเวหา
ก็ออกเดินกองทัพคับคั่งมา	กำนันพานำทางไม่คลางแคลง
เข้าป่ารังบังร่มพระสูริยน	เสร็จเดินพลข้ามลำแม่น้ำแห้ง
เรียกลำสันทิใหญ่ไม่ระแวง	บ้านประแดงจองกอพอกลางวัน ฯ
๏ ถึงท่าฉางลำสักหยุดพักร้อน	สโมสรปรีดิ์เปรมกระเษมสันต์
เหล่ากรมการเมืองบัวชุมมากลุ้มกัน	ของกำนัลมาคำนับรับเจ้าคุณ
เจ้าพระยาแม่ทัพออกรับรอง	ซึ่งข้าวของกำนัลไม่หันหุน
ท่านนับเงินตราให้ช่วยใช้ทุน	หมีให้บุญคุณติดด้วยคิดอาย
ซึ่งข้าวสารราคาตั้งให้ถังหนึ่ง	สองสลึงราคาชาวนาขาย
ซ้ำแจกเงินให้เขาทั้งบ่าวนาย	ทั้งหญิงชายตามประดามาด้วยกัน
อีกผ้าเสื้อแจกให้ขอบใจเขา	คิดจะเอาบุญคุณไม่หุนหัน
กรมการดีใจได้รางวัล	แล้วผายผันเสร็จกลับคำนับลา ฯ
๏ ครั้นว่าบ่ายลมตกยกขยับ	เดินกองทัพเข้าในไพรพฤกษา
เห็นเขาใหญ่ขวางกั้นอรัญวา	ชื่อเขาตากลิ้งขวางหนทางจร
เห็นคีรีดีแท้แลคล้ายคล้าย	นึกไม่วายหายกริ่งรูปสิงขร
แลแต่ไกลชอบกลเหมือนคนนอน	มีกายกรไหล่หัวตัวแลมือ
เขาว่าสังกรณีตรีชวา	บนยอดผาตากริ่งมีจริงหรือ
เป็นแต่คำคนเขามาเล่าลือ	หาตัวคือใครได้ก็ไม่มี ฯ
๏ ถึงท่าสำโรงลำสักจวนจักค่ำ	ต่างข้ามน้ำปลื้มเปรมกระเษมศรี
ข้ามตรงตื้นพื้นทรายสบายดี	ดูวารีใสสะอาดมีหาดทราย
เขาว่ามีจระเข้เดรัจฉาน	ตัวประมาณโตใหญ่ดุใจหาย
ถ้ำมันเนาอยู่ในเขาตากับยาย	ด้วยเชิงชายเขาหยั่งกระทั่งธาร
เสร็จข้ามน้ำลำสักหยุดพักเนา	ริมเชิงเขาตากับยายชายละหาน
เข้าเขตแขวงเมืองไทยไชยบาดาล	กรมการมาคำนับคอยรับรอง
พักแรมทัพอยู่ที่นั่นไม่ผันผาย	ครั้นจวนงายพร้อมพรั่งพลทั้งผอง
จวนอรุณรุ่งแจ้งเรื่อแสงทอง	ออกเดินกองทัพใหญ่ครรไลจร
ถึงที่ห้วยเดินข้ามถึงสามแห่ง	สูริย์แสงส่องฟ้าระอาอ่อน
ถึงท่าลาวลำสักพักนิกร	สำนักนิ์ผ่อนพอประทังกำลังตน ฯ
๏ เหล่าพวกชาวนิคมกรมการ	ในเมืองไชยบาดาลมาสับสน
พร้อมทั้งบ่าวทั้งนายมาหลายคน	ด้วยกังวลคอยรับกองทัพมา
เจ้าคุณแจกเงินให้ไม่เสียดาย	ทั้งบ่าวนายสมมาดปรารถนา
บ่ายลมตกเดินได้ก็ไคลคลา	ยกโยธากองทัพเลยลับไป
ถึงบ้านโคกถลุงเป็นทุ่งกว้าง	คนมาสร้างเคหาอยู่อาศัย
มีเรือนหลายสิบหลังช่างกระไร	มาอยู่ในกลางป่าทำนากิน
เจ้าคุณเลือกเงินขาวขาวแจกชาวบ้าน	กระทำทานสุดจะนับเสียทรัพย์สิน
ชาวบ้านได้เงินตราไม่ราคิน	ต่างคนยินดีได้ดังใจจง ฯ
๏ ครั้นกองทัพล่วงพ้นตำบลบ้าน	เข้าเชิงชานเขาใหญ่ไพรระหง
เป็นเหลี่ยมคูลดหลั่นสูงชันตรง	ชื่อเขาพระยาเดินธงอยู่ริมทาง
เข้าประเทศเขตเบื้องเมืองพระบาท	รีบคลาคลาดพ้นเขาลำเนาขวาง
ล้วนป่าไม้ใหญ่สูงต้นยูงยาง	ต้นแคคางเคี่ยมมะค่าพญารัง ฯ
๏ ครั้นถึงหนองกระดี่ที่สำนักนิ์	ก็แรมพักหยุดทัพคนคับคั่ง
ล้วนอ่อนพับหลับนอนอ่อนประทัง	ครั้นรุ่งรังสีสว่างกระจ่างพราว
เสร็จคลาเคลื่อนเขยื้อนยกขยับ	เดินกองทัพโยธีเสียงมี่ฉาว
เหล่าคนเดินพรั่งพรูมากรูกราว	เสียงฝีเท้าคนสะเทื้อนเมื่อเคลื่อนคลา
เข้าปากดงวังส้มร่มชอุ่ม	ด้วยยางพุ่มไสวใบพฤกษา
บังแฝงแสงศรีสูริยา	ที่ในป่าดงคลุ้มชอุ่มมัว
ศิลาลายหลายอย่างต่างต่างสี	อยู่ในพื้นปฐพีตลอดทั่ว
มาตั้งทำหินได้แล้วไม่กลัว	คงเอาตัวรอดได้เห็นไม่จน
ไม่ต้องใช้หินฝรั่งแล้วครั้งนี้	เมืองไทยมีมากถนัดไม่ขัดสน
ถ้าทำวังทำวัดแล้วจัดคน	ขึ้นมาขนส่งไปเห็นได้การ
ด้วยหินอ่อนลายสะอาดประหลาดเหลือ	งามทั้งเนื้อละเอียดดีสีสัณฐาน
มีมากมายหลายล้นพ้นประมาณ	จะทำบ้านปูวัดไม่ขัดเลย
เจ้าคุณให้คนสำรวจตรวจดูทั่ว	เก็บเอาตัวอย่างมาไม่ช้าเฉย
ให้พวกช่างหินดูที่ผู้เคย	ก็ชมเชยเนื้อศิลาไม่ราคิน ฯ
๏ มาถึงดงบ่อทองมองเขม้น	ไม่แลเห็นทองจิตคิดถวิล
เขาว่ามีอยู่ในใต้แผ่นดิน	แต่ล้วนหินคนจะขุดก็สุดแรง
แต่ก่อนมาคนปองขุดทองคำ	ครั้นทำทำขุดพบกระทบแข็ง
ทั้งโตทั้งหนาศิลาแดง	เอาชะแลงเข้าขุดสุดกำลัง
สิ้นมานะจึงได้ละไม่ลงขุด	เพราะสิ้นสุดความคิดที่จิตหวัง
คนเราทุกวันนี้ไม่อินัง	ทองอยู่ทั้งดงใหญ่ไม่นำพา ฯ
๏ ครั้นถึงที่โป่งตะแบกไม่แยกย้าย	เดินเลียบชายเขาไศลใหญ่หนักหนา
อยู่กลางแจ้งบังแสงพระสูริยา	สูงเยี่ยมฟ้าแลเป็นควันยอดบรรพต
ครั้นออกจากชายดงเดินตรงมา	ถึงที่โคกตากฟ้าร้อนปรากฏ
เดินกองทัพฉับเฉียวไม่เลี้ยวลด	รีบขับคชาชาญเป็นการไว
ครั้นถึงพุกำจานมีธารน้ำ	เข้าหยุดสำนักนิ์ร้อนผ่อนอาศัย
พออ่อนแสงสูริยาก็คลาไคล	เร่งครรไลรีบร้นมาลนลาน ฯ
๏ มาถึงที่พุทธบาทสมมาดหมาย	ทั้งไพร่นายปรีดิ์เปรมกระเษมสานต์
ต่างคนเอิกเกริกใจเบิกบาน	แวะเข้านมัสการพระบาทา
พวกชาวบ้านพร้อมพรั่งมานั่งราย	หวังจะขายเทียนธูปแลบุปผา
ฝ่ายเจ้าเมืองกรมการลนลานมา	คลานเข้าหาเจ้าคุณอยู่วุ่นวาย
จับปลาแห้งแตงกวามาคำนับ	เจ้าคุณรับขอบใจเขาไม่หาย
หยิบผ้าเสื้อแจกให้ไม่เสียดาย	ทั้งบ่าวนายแจกเงินให้ดังใจจง ฯ
๏ พักแรมหยุดอยู่ที่พุทธบาทนั้น	หวังจะวันทาตามความประสงค์
ด้วยท่านเจ้าคุณคิดมีจิตจง	หวังจำนงในมนัสนมัสการ
ครั้นพร้อมด้วยพระหลวงทั้งปวงแล้ว	ก็คลาดแคล้วขึ้นไปในสถาน
เข้าในโบสถ์บวรรัตน์ชัชวาลย์	หัตถ์ประสานโดยสุภาพกราบวันทา
แล้วอาราธนาพระสงฆ์มาองค์หนึ่ง	สำแดงซึ่งธรรมวิเศษเทศนา
ครั้นเคารพจบคำพระธรรมา	ถวายผ้ากับปัจจัยไทยทาน
แล้วนิมนต์สงฆ์มาทั้งอาวาส	วัดพระบาทด้วยศรัทธาท่านกล้าหาญ
เชิญพระทนต์ขึ้นเสร็จเสด็จพาน	แล้วกราบกรานบังคมบรมทนต์
นิมนต์สงฆ์ทรงสดับปกรณ์	แลสลอนพระอันดับนั่งสับสน
ถวายปัจจัยพระไม่ปะปน	แล้วแจกคนผู้รักษาพระบาโท
เสร็จสรรพกลับมาสู่สำนักนิ์	ที่แรมพักผ่อนทุกข์เป็นสุโข
ครั้นจวนแจ้งแสงศรีสูริโย	จวนอโณทัยแล้วคลาดแคล้วจร
ออกทางหลวงล่วงพ้นไม่วนวก	ถึงศาลเจ้าเขาตกเชิงสิงขร
เจ้าคุณเสร็จผันผายถวายพร	แล้วรีบร้อนเร่งเดินดำเนินพล ฯ
๏ มาถึงบางโขมดเห็นโบสถ์วัด	เจ้าคุณศรัทธาใคร่ได้กุศล
ดำริพลางบัญชาใช้สั่งให้คน	ไปนิมนต์สงฆ์มาข้างอาราม
ถวายเงินแก่พระสงฆ์องค์ละบาท	ไม่หวั่นหวาดตระหนี่จิตจะคิดขาม
เด็กศิษย์วัดแจกให้เปลืองเงินเฟื้องงาม	ด้วยมีความศรัทธาปัญญาชาญ ฯ
๏ ครั้นมาถึงท่าเรือเหลือวิเศษ	สว่างเนตรเหมือนถึงซึ่งสถาน
ประดุจดังได้สบพ้องพบพาน	ซึ่งบุตรหลานภรรยาที่ราแรม
ต่างคนต่างดีใจด้วยใกล้บ้าน	กระเษมสานต์สุกใสหัวใจแจ่ม
บ้างพบปะพวกพ้องร้องอ๊ะแฮม	บ้างยิ้มแย้มทายทักรู้จักกัน
ชาวท่าเรือที่พวกพ้องต้องไปทัพ	ยืนคอยรับลูกผัวตัวกระสันต์
ได้ปะพบกันใหม่ใหม่ชื่นใจครัน	บางคนนั้นคอยเปล่ายืนเศร้าใจ
พอเขาบอกว่าผัวของตัวตาย	ลงทอดกายกลิ้งซบสลบไสล
บ้างโหยหวนครวญคร่ำแล้วร่ำไร	ด้วยผัวไปกองทัพไม่กลับมา
บ้างมีชู้รู้ว่าเจ้าผัวตาย	ทำฟูมฟายร่ำไรร้องไห้หา
ทำตรอมตรมซมซานด้วยมารยา	กลัวแต่ว่าผัวหายไม่ตายจริง
แต่ที่แท้นิยมอยากชมชู้	ถ้าผัวอยู่กลัวจะนุ่งเกิดยุ่งยิ่ง
เขาบอกว่าผัวตายวายประวิง	นึกกริ่งกริ่งร้องไห้กลัวไม่ตาย ฯ
๏ ครั้นมาถึงศาลาท่าสมเด็จ	เจ้าคุณเสร็จจรจรัลรีบผันผาย
ต่างคนลงปลงช้างของวางราย	มุ่งมาดหมายอาศัยในศาลา
ด้วยไม่มีนาวาขึ้นมารับ	ต้องแรมทัพรอคอยละห้อยหา
คอยดูเรือมารับยิ่งลับตา	จนเวลาเทศกาลสงกรานต์ไทย
ต้องค้างอยู่ที่ศาลาใหญ่หาเรือ	รำคาญเหลือหม่นหมองไม่ผ่องใส
ยามสงกรานต์ไม่เป็นสุขสนุกนิ์ใจ	สักเมื่อไรเรือจะมาคอยท่านาน
ณ วันหนึ่งเรือถึงมาจอดท่า	ล้วนนาวาจอดเรียงเคียงขนาน
เรือขึ้นมาสอสอเกินพอการ	ด้วยพวกบ้านหมายใจจะไม่พอ
เรือโตโตขึ้นมาเป็นว่าเล่น	เจ้าคุณเห็นตกใจนี่ใครหนอ
จัดเรือแพมาช่างไม่รั้งรอ	เหมือนเงินบ๋อกระเป๋าอู๋ไม่รู้การ
หมีหมายใจว่าเราได้ของกำนัล	คงสำคัญใจจิตคิดวิถาร
จะมีอะไรด้วยไปราชการ	คำโบราณเขาว่าตำรามี
ไม่เห็นน้ำรีบรัดตัดกระบอก	จะต้องออกแรงแบกแหวกวิถี
กระเป๋าอู๋เงินบ๋อก็พอดี	สมกับที่จัดเรือมาเหลือพาย ฯ
๏ ครั้นเรือแพนาวาพร้อมมาเสร็จ	วันแรมเจ็ดค่ำเดือนห้าเวลาสาย
ท่านเจ้าคุณจัดแจงตบแต่งกาย	เสร็จผันผายสู่ท่านาวาพลัน
เจ้าคุณลงแล้วบอกให้ออกแจว	ต่างคลาดแคล้วปรีดิ์เปรมกระเษมสันต์
เรือมาคว้างคว้างพอกลางวัน	ถึงวังจันทรเกษมต่างเปรมปรีดิ์
แลเห็นเรือกลไฟพระไพรัช	ท่านได้จัดขึ้นมารับประทับท่า
ฝ่ายว่าเจ้าคุณท่านมีบัญชา	เข้าจอดหน้าวังจันทร์ด้วยทันที
แล้วให้หากรมการเจ้าบ้านเมือง	มาแจ้งเรื่องกองทัพกลับกรุงศรี
ตามแบบอย่างราชการบูราณมี	ด้วยบัดนี้กองทัพจะกลับไป
ด้วยว่ามีท้องตราให้หากลับ	บอกคำนับชี้แจงแถลงไข
แล้วเสร็จออกนาวาล่วงคลาไคล	เรือกลไฟจูงมาในสาคร ฯ
๏ ถึงวัดเชิงจอดประทับเข้ากับท่า	แวะนาวาจอดเรียงเคียงสลอน
เจ้าคุณขึ้นจ้องจดบทจร	ชุลีกรพระใหญ่ด้วยใจจง
แล้วเชิญพระบรมทนต์ขึ้นบนวัด	ด้วยจิตศรัทธาปลื้มไม่ลืมหลง
แจกเงินให้ผู้เฝ้าเหล่าเฮียกง	นิมนต์สงฆ์หมดมาทั้งอาราม
สดับปกรณ์พระทนต์ยุคลบาท	พระจอมปราชญ์ซึ่งบำรุงกรุงสยาม
ถวายแผ่อุทิศผลกุศลตาม	เพราะด้วยความกตัญญูรู้พระคุณ
ครั้นสำเร็จเสร็จตรงลงนาวา	เรือไฟพาอีกวักใบจักรหมุน
ผลักเรือออกกลางน้ำถ่อค้ำจุน	ควันไฟกรุ่นกลุ้มมาในสาคร ฯ
๏ เรือละลิ่วลิ่วมาเวลาสาย	แสนสบายสุโขสโมสร
ไม่แวะเวียนแห่งใดครรไลจร	เร่งรีบร้อนเรือเรื่อยแล่นเฉื่อยมา
เรือเลยพ้นออกจากคลองปากเกร็ด	เจ้าคุณเข็ดคนจะครหา
เพราะด้วยการท่านไปทางไกลมา	ไม่เห็นว่ามีสิ่งใดไปให้ปัน
บัญชาให้เรือฉุดรอหยุดจักร	เข้าจอดพักด้วยอายไม่ผายผัน
จะรีบรัดขัดขวางเป็นกลางวัน	ด้วยกระชั้นถึงบ้านรำคาญใจ
เข้าจอดรอพอให้ย่ำค่ำสักหน่อย	จึงจะค่อยไปให้ถึงจึงจะได้
ครั้นจอดอยู่ช้านานรำคาญใจ	แล้วเลยไปท่าอิฐคิดบรรเทา
ด้วยมะปรางท่าอิฐติดจะฦๅ	จะต้องซื้อไปให้มากได้ฝากเขา
แม้นใครทวงออกปากของฝากเรา	จะต้องเอามะปรางให้เห็นได้การ
เที่ยวถามซื้อมะปรางใหญ่ก็ไม่พบ	แจวจนจบทั่วสิ้นพ้นถิ่นบ้าน
ด้วยจวนวายคลายผลไม่ทนทาน	มะปรางหวานหน้านี้ไม่มีโต
ครั้นจวนเย็นแล้วก็กลับมาฉับพลัน	ด้วยตะวันจวนจักบ่ายอักโข
สั่งเรือไฟให้ลอยปล่อยบุโล	ออกแล่นโร่รีบมาเวลากาล ฯ
๏ ถึงกรุงเทพทวาราเวลาเย็น	พอแลเห็นปรีดิ์เปรมกระเษมสานต์
ด้วยไปทัพกลับมานั้นช้านาน	จะประมาณเจ็ดเดือนไม่เคลื่อนคลาย
ถึงเดือนห้าแรมแปดค่ำถ้วนคำรบ	พอดีครบเจ็ดเดือนเหมือนอย่างหมาย
จิตเอิบอิ่มมาในเรือเหลือสบาย	ค่อยว่างวายทุกข์ใจอาลัยวรณ์ ฯ
๏ จบฉบับทัพเรื่องเมืองหนองคาย	สิ้นจดหมายแกมนิราศคลาดสมร
ซึ่งตัวข้าผู้แต่งแสดงกลอน	ขออวยพรแต่งไว้เรื่องไปทัพ
ล้วนความจริงไม่แกล้งมาแต่งปด	ได้จำจดผูกพันจนวันกลับ
ถึงความร้ายการดีที่ลี้ลับ	ได้สดับเรื่องหมดจำจดมา
ซึ่งบางพวกไม่ได้ขึ้นไปทัพ	บางคนกลับผูกจิตฤษยา
แล้วกล่าวโทษติฉินแกล้งนินทา	ขอดค่อนว่ากองทัพเสียยับเยิน
ที่เหล่าพวกหูป่าตากะสือ	ฟังเขาลือเชื่อใจหมีได้เขิน
พูดเสริมส่งเลยล้นไปจนเกิน	อย่าด่วนเพลินเผลอพร่ำพูดลำพัง
คอยผูกใจผูกจิตคอยอิจฉา	แอบนินทากองทัพอยู่ลับหลัง
ถ้าใครอยากรู้สิ่งที่จริงจัง	จงวานฟังข้อคำที่รำพัน
ทำอย่างนั้นผิดอย่างนี้ที่ตรงไหน	ตัดสินให้เที่ยงแท้อย่าแปรผัน
ช่วยตรึกตรองตั้งใจให้เป็นธรรม์	อย่าชวนกันนินทามุสาตาม
จงไล่เลียงสืบสวนให้ถ้วนถี่	ก็ย่อมมีผู้คนไปล้นหลาม
อย่ากล่าวโทษโฉดเขลาบ้าเบาความ	พูดซุ่มซ่ามโดยเดาเปล่าเปล่าเอย ฯ
จบบริบูรณ์
ราชกิจจานุเบกษาในรัชกาลที่ ๕
เล่มที่ ๒ นำเบอร์ ๑๗๗ วันอาทิตย เดือน ๑๐ ขึ้น ๑๓ ค่ำ
ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ แผ่นที่ ๒๒
บอกเมืองนครราชสีหมา
๏ ณ วัน เดือนเก้า แรมเจดค่ำ ปีกุนสัปตศก พระยานครราชสีห์มากรมการมีใบบอกลงมาฉบับหนึ่งว่า ขุนหารหักศึกออกไปสืบราชการ ถือหนังสือพระยาประทุมเทวาเจ้าเมืองหนองคายฉบับหนึ่งว่า พระพิทักษเขตรขันเจ้าเมืองหนองหาร ให้ท้าวเพี้ยคุมไพร่ ๑๐๐ คนไปเข้ากองทัพราชบุตรเมืองหนองคาย ยกค่ามน้ำของไปถึงบ้านปากทางริมเมืองเวียงจัน ณ วัน เดือนแปด แรมสี่ค่ำภบกองทัพห้อยกมา ๒๐๐๐ เสศ ราชวงษ ราชบุตรเมืองหนองคายเหนกำลังฆ่าศึกมาก ก็ค่ามของกลับมาเมืองหนองคาย ไพร่พลเมือง ๆ หนองคาย เหนราชวงษ ราชบุตรค่ามกลับมา ก็ภาครอบครัวเข้าป่าดงไป ราชวงษ ราชบุตร ก็ยกทัพตามมาถึงห้วยหลวงสกัดกั้นครัวไว้มิให้ระสํ่าระสาย พระยาประทุมเทวาไปอยู่เมืองอุบลราชธานีที่พระยามหาอำมาตย์ ๆ เกณฑ์คน ๕๐๐๐ คนให้พระยาประทุมเทวา ๆ ยกขึ้นไปถึงห้วยหลวง ภบราชวงษ ราชบุตร ก็ช่วยกันรวบรวมครอบครัว พระยานครราชสีห์มาจึงให้พระพรมภักดียกกระบัตร พระพลคุมไพร่ ๕๐๐ คน สรัพไปด้วยเครื่องสาตราวุธกระสุนดินดำยกออกไปเมืองหนองคายแต่ ณ วัน เดือนเก้า ขึ้นห้าค่ำ ปีกุนสัปตศก พระยานครราชสีหมากรมการยังเกณฑไพร่พลให้ได้ ๕๐๐๐ คนสรัพไปด้วยเครื่องสาตราวุธกระสุนดินดำเสบียงอาหาร กำหนดจะได้ยกตามพระพรหมภักดียกกระบัตรออกไป ณ วัน เดือนเก้า ขึ้นสิบสี่ค่ำ บอกมา ณ วัน เดือนเก้า ขึ้นเก้าค่ำ ปีกุนสัปตศก ๚ะ
เล่มที่ ๒ นำเบอร์ ๑๘๕ วันอาทิตย เดือน ๑๐ แรม ๕ ค่ำ
ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ แผ่นที่ ๒๓
กำหนดจะได้ยกทัพขึ้นไปเมืองหนองคาย
๏ ด้วย สมเดจเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงษรับพระบรมราชโองการไส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ สั่งว่าพระยานครราชสีห์มา มีบอกลงมาว่ากองทัพห้อยกทัพล่วงลงมาตั้งอยู่เมืองเวียงจัน โปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าพระยามหินธรศักดิ์ธำรงค์เปนทัพหน้า สมเดจพระเจ้าบรมวงษเธอ เจ้าฟ้ามหามาลากรมพระบำราบปรปักษ ยกขึ้นไปเมืองหนองคาย กำหนด ณ วันพุฒ เดือนสิบ แรมแปดค่ำ ปีกุนสัปตศก เจ้าพระยามหินธรศักดิ์ธำรงค์ จะได้ยกออกจากกรุงเทพฯ นั้นเกณฑ์พระยา พระ หลวง ขุนหมื่น หัวเมืองกองนอกในพระบรมมหาราชวัง พระราชวังบวร แลให้ผู้ซึ่งต้องเกณฑ์ทั้งนี้ให้เตรียมสเบียงอาหารเครื่องสาตราอาวุธให้พร้อม แล้วให้ไปเข้ากองทัพเจ้าพระยามหินธรศักดิ์ธำรงค์ แต่ ณ วันพุฒ เดือนสิบ แรมแปดค่ำจะได้ยกขึ้นไปตามเกณฑ์ให้ครบให้ทันกำหนดอย่าให้ขาดได้ตามรับสั่ง หมายมา ณ วันเดือนสิบ ขึ้นสองค่ำ ปีกุนสัปตศก ๚ะ
เล่มที่ ๒ นำเบอร์ ๒๑๗ วันอาทิตย เดือน ๑๑ แรม ๓ ค่ำ
ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ แผ่นที่ ๒๗
พระราชทานเครื่องยศแก่ผู้ซึ่งกราบถวายบังคมลาไปราชการทัพ
๏ ณ วันศุกร เดือนสิบ แรมสามค่ำ ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ เจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรงค์ เคาน์ซิลลอร์ออฟสเตด แลปรีวีเคาน์ซิล ๑ กับขุนนางนายทับนายกองพร้อมกัน น้อมเกล้าถวายบังคมลาขึ้นไปราชการทับ ณ เมืองหนองคาย แลทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเครื่องยศ มีดาบแลเสื้อหมวก เปนต้น ตามถานานุศักดิ์ทั่วกัน แต่เจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรงค์ ได้รับพระราชทานสิ่งของนอกจากเครื่องยศคือ ประคำทองยอดลงยาประดับเพชร์ ๑ ดิ่งทอง ๕ เมด สายทองสาย ๑ กตุด ทองสามดอกสาย ๑ แหวนนพเก้าวง ๑ นาฬิกาพกทองคำลงยาเปนอักษรพระนาม แลจาฤกอักษรหลังตลับ สร้อยสามกระษัตร เงิน ทอง นาก ๑ ได้ยกจากกรุงเทพฯ แต่ ณ วันพุฒ เดือนสิบ แรมแปดค่ำ ปีกุนสัปตศก ๚ะ
เล่มที่ ๒ นำเบอร์ ๒๔๑ วันอาทิตย เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๐ ค่ำ
ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ แผ่นที่ ๓๐
บอกพระยามหาอำมาตย
๏ พระยามหาอำมาตย์ บอกลงมาถึงกรุงเทพฯ ณ วันอาทิตย เดือนสิบสอง ขึ้นสามค่ำ ฉบับหนึ่งว่ามีตราพระราชสีหโปรดเกล้า ฯ ขึ้นไปให้เร่งยกไปตีกองทัพฮ่อให้แตกไปโดยเรวนั้น พระราชอาญาเปนล้นเกล้า ฯ เมื่อยกไปจากเมืองอุบลราชธานีฝนตกชุกชุมมาก หนทางเปนหล่มเปนโคลนต้องค่ามห้วยคลองหลายแห่งตำบลจึ่งเดินทัพช้าอยู่ ครั้นยกขึ้นไปถึงเมืองหนองหารจะยกค่ามโฃงต่อไป เรือที่เมืองหนองคายราษฎรเอาไปเสียบ้าง อ้ายฮ่อเอาไปเสียบ้าง จึ่งแต่งให้คนลงไปเอาเรือที่เมืองนครพนม เมืองมุกดาหาร ระยะทางถึง ๑๕ วันจึ่งช้าแล้วแต่งให้คนไปลักตัตเรือที่ค่ายอ้ายฮ่อได้หลายสิบลำ กับบอกลงมาครั้งก่อนว่า ได้แต่งให้เจ้าพรมเทวานุเคราะห์วงษ พระยาไชยสุนทรเจ้าเมืองกาลสิน หลวงปลัดเมืองประโคนไชยคุมคนนายไพร่ยกค่ามโขงไป ตั้งที่บ้านถิ่นแก้วตำบลหนึ่ง บ้านโพนทานาลาวตำบลหนึ่ง ครั้น ณ วันพุฒ เดือนสิบ แรมสิบห้าค่ำ แต่งให้หลวงเทเพนทร หลวงจ่าเมือง ๆ สรบูรียคุมคนนายไพร่เจดร้อยเสศมีเครื่องสาตราวุทครบมือ ยกไปตั้งที่ทางรวมบ้านโพนทานาลาวตำบลหนึ่ง ให้พระพรหมภักดียกระบัตรคุมท้าวเพี้ยนายไพร่ยกไปตั้งที่ด้านเหนือเมืองเวียงจันตำบลหนึ่ง พระภักดีศรีขันธเสมา เจ้าเมืองพิมาย หลวงปลัดคุมกองทัพเมืองนครราชสีมาไปตั้งด้านหลังเมืองเวียงจันตำบลหนึ่ง ครั้น ณ วันพฤหัศบดี เดือนสิบเอจ ขึ้นค่ำหนึ่ง เวลาเช้าโมงหนึ่ง พระยามหาอำมาตยคุมตนนายไพร่ลงเรือ ยกขึ้นไปถึงน่าค่ายอ้ายฮ่อวัดจัน อ้ายฮ่ออยู่บลตลิ่งอ้ายฮ่อเอาปืนยิงกราดลงมา พระยามหาอำมาตยให้เอาปืนหน้าเรือยิงโต้ตอบกันอยู่ ๑๗ นัด ๑๘ นัด อ้ายฮ่อถอยไปต้านใต้ กองทัพพระยาพิมายตีต้านเข้ามา พระยามหาอำมาตยจึ่งให้จอดเรือเข้า ให้นายทัพนายกองคุมไพร่ยกขึ้นบกยิงสู้รบกันอยู่กับอ้ายฮ่อจนเวลาเช้า ๕ โมงเสศ อ้ายฮ่อหนีเข้าค่ายอ้ายฮ่อเอาปืนขึ้นบลหลังคาโรงบ้างหอคอยบ้าง ยิงโต้ตอบออกมา พระพรหมภักดียกระบัตรเมืองนครราชสีมา พระเจริญราชเดชเจ้าเมืองมหาสารคาม คุมไพร่ยกเข้าตีค่ายอ้ายฮ่อบ้านศรีถานแตก อ้ายฮ่อค่ามน้ำถอยมาเข้าค่ายวัดจัน พระยานครราชสีมาคุมไพร่ไปถึงเอาปืนยิงระดมอ้ายฮ่อที่อยู่บลหลังคาบนหอคอย อ้ายฮ่อยิงโต้ตอบกันอยู่จนเวลาบ่าย ๓ โมงเสศ พระยามหาอำมาตยกับนายทัพนายกองพร้อมกัน คุมไพร่แหกค่ายอ้ายฮ่อเข้าไปได้เอาไฟจุดเรือนเผาค่ายอ้ายฮ่อตายอยู่ในไฟบ้างในที่รบบ้าง จับได้อ้ายกวานทรายฮ่อเปนน้องลิวศรีโก๋นายทัพคนหนึ่ง ไพร่ ๒๕ คน รวม ๒๖ คน แต่ลิวศรีโก๋นายทัพที่หนึ่ง ลิสิโปที่ ๒ ถูกปืนตายในที่รบทั้ง ๒ คน อ้ายฮ่อภากันหนีเข้าไปในโบถวัดจัน อ้ายฮ่อขึ้นหลังคาโบถเอาปืนยิงกราดลงมา ถูกไพร่เมืองนครราชสีมาตายบ้างพวกลาวตาย ๘ คน ภอเวลาพลบค่ำพระยามหาอำมาตยให้พระยานครราชสีมานายทัพนายกอง ตั้งค่ายล้อมค่ายอ้ายฮ่อ ครั้นเวลาดึก ๘ ทุ่มเสศฝนตกมาก อ้ายฮ่อตีหักฝ่าออกทางด้านหลัง อ้ายฮ่อประมาณ ๑๐๐ เสศแหกหนีไปได้ พระยามหาอำมาตยให้พระยาประทุมเทวา นายทัพนายกองคุมไพร่ยกติจตามอ้ายฮ่อไป ถ้าพระยาประทุมเทวา กลับมาแจ้งความว่า อ้ายฮ่อไปตั้งอยู่ที่ใดตำบลใดจึงจะบอกลงมาครั้งหลัง บอกมา ณ วันจันทร เดือนสิบเอจ ขึ้นห้าค่ำ ปีกุนสัปตศก ๚ะ
เล่มที่ ๒ นำเบอร์ ๒๖๕ วันอาทิตย เดือน ๑ ขึ้น ๑ ค่ำ
ปกุนสัปตศก ๑๒๓๗ แผ่นท ๓๓
บอกเจ้าพระยาภูธราภัย
๏ เจ้าพระยาภูธราภัยที่สมุหะนายก บอกให้นายเขียวนายเรือกลไฟประภารประภาถือลงมาถึงกรุงเทพฯ ณ วันเสาร์ เดือนสิบสอง ขึ้นเก้าค่ำ ปีกุนสัปตศก ๒ ฉบับ ๆ หนึ่งว่าขึ้นไปถึงเมืองพระพิศนุโลกย ณ วันสุกร เดือนสิบเอจ แรมแปดค่ำ ปีกุนสัปตศก พระยาพิศนุโลกยแจ้งความว่า ได้แต่งให้พระนครไทยคุมไพร่ ๑๕๐ คน ท้าวขัติยคุมไพร่ ๒๐๐ คน อุปฮาดเมืองด่านซ้ายคุมไพร่ ๑๐๐ คน รวม ๔๕๐ คน ยกขึ้นไปรักษาเมืองแก่นท้าว ให้หลวงพิทักษมนตรี หลวงศรีราชโกษาเมืองพระพิศนุโลกยคุมไพร่ ๓๐ คน ยกขึ้นไปรักษาเมืองด่านซ้าย กับได้เบิกเงินค่านาจัดซื้อเฃ้าเปลือกในแขวงเมืองพระพิศนุโลกยได้เฃ้าเปลือก ๑๓๙ เกวียน สิ้นเงินยี่สิบสองชั่ง เจดตำลึงกึ่ง เฃ้าเดิมคงฉางมือยู่ ๘ เกวียน เฃ้าราษฎรถวาย ๕ เกวียน รวมเปนเข้า ๑๕๒ เกวียน ได้แต่งคนคุมเรือบันทุกเฃ้าขึ้นไปส่งเมืองพิไชย ๒๐ เกวียน สีซ้อมเปนเฃ้าสารจ่ายราชการ แลส่งเมืองพิไชยสิ้นเฃ้าเปลือก ๒๗ เกวียน ๔๐ สัด ได้เฃ้าสาร ๑๓ เกวียน ๘๔ ถัง เจ้าพระยาภูธราภัยได้ให้พระยาพิศนุโลกย แต่งคนคุมเรือบันทุกเฃ้าขึ้นไปส่งเมืองพิไชย กับเจ้าพระยาภูธราภัย เหนว่าที่เมืองปากเหือง เมืองแก่นท้าว ผู้คนขึ้นไปอยู่มาก เกลือกจะขัดเสบียงอาหารได้สืบถามได้ความว่าเข้าเปลือกในแขวงเมืองนครไทย เมืองด่านซ้าย เมืองภูครัง เมืองเลย เมืองนครชุม มีอยู่บ้าง จึงให้หลวงพลเมืองพิศนุโลกยคุมเงินค่านาสิบห้าชั่ง ขึ้นไปจ่ายให้เจ้าเมืองกรมการจัดซื้อเมืองด่านซ้าย เงินสามชั่ง เมืองนครไทย เมืองนครขุม เงินห้าชั่ง เมืองภูครัง เงินสองชั่ง เมืองเลย เมืองแก่นท้าว เงินห้าชั่ง รวมเงินสิบห้าชั่ง ให้ฃนลำเลียงขึ้นไปส่งเมืองปากเหือง เมืองแก่นท้าวให้ภอจ่ายราชการกับได้มืตราให้หลวงพลเมือง พิศนุโลกย ขึ้นไปกำชับพระยาเพชบูรณ กำชับพระยกระบัตเมืองพิไชย ให้รักษาเมืองปากเหือง เมืองแก่นท้าวไว้ให้มั่นคง ถ้าขัดเสบียงอาหารให้บอกลงมาเมืองพิไชย กับให้แต่งคนไปสืบราชการเมืองหนองคายด้วย หลวงพลได้ยกไปจากเมืองพิศนุโลกย ณ วันอาทิตย เดือนสิบเบด แรมสิบค่ำ ปีกุนสัปตศก เจ้าพระยาภูธราภัย ภักรอนายทัพนายกองอยู่ที่เมืองพิศนุโลกยสามวัน ณ วันอังคาร เดือนสิบเบด แรมสิบสองค่ำ ยกจากเมืองพิศนุโลกย์ไปเมืองพิไชย ถ้าหลวงพลกลับมาได้ความประการใดจึ่งจะบอกมาครั้งหลัง ๚ะ
๏ ฉบับหนึ่งว่า ขึ้นไปถึงเมืองพิไชย ณ วันพุฒ เดือนสิบเบด แรมสิบสามค่ำ ปีกุน สัปตศก พระยาศุโฃไทยให้พระสิขมารัง เจ้าเมืองศรีสำโรง คุมขุนหมื่น คุมไพร่ ๙๐๐ คน พระยาพิจิตร หลวงปลัดคุมขุนหมื่นไพร่ ๒๐๐ คน ไปถึงเมืองพิไชยพระยาเทพประชุน เจ้าอินทรวิไชยยานนเจ้านครเชียงไหม่ เจ้าอนันตวรฤทธิเดชเจ้านครเมืองน่าน เจ้าพรมมารพิพงษธาดาเจ้านครลำปาง เจ้าดาราดิเรกรัตนไภโรจเจ้านครลำพูน พระยาแพร่แต่งให้แสนท้าวพระยาลาวมาฟังราชการที่เมืองพิไชย เจ้าพระยาภูธราภัย ได้มีหนังสือชี้แจงการไปยังพระยาเทพประชุนเจ้าอินทรวิไชยยานน เจ้าอนันตวรฤทธิเดช เจ้าพรมมารพิพงษธาดา เจ้าดาราดิเรกรัตนไภโรจ พระยาแพร่ให้ทราบ กับได้ให้กรมการเมืองพิไชยขึ้นไปเอาตัวพระศรีอัฅหาดเจ้าเมืองปากเหืองลงมาเมืองพิไชย ครั้น ณ วันสุกร เดือนสิบสอง ขึ้นค่ำหนึ่ง นายทัพนายกอง ขึ้นไปถึงเมืองพิไชยพร้อมกัน พระไชยบูนปลัดนำหนังสือพระนครไทยมาแจ้ง ๒ ฉบับ ฉบับหนึ่งว่าเปนความเก่าว่าฮ่อยกมาตีเมืองปากเหือง จับบุตรภรรยาราชวงษกับราษฎรไป ฮ่อแม่ทัพไหญ่ชื่อเจ้าฟ้าหลวงตั้งอยู่เมืองเชียงขวางแต่บุตรเจ้าฟ้าหลวงเปนทัพน่า มาตั้งอยู่เมืองเวียงจันเก่าคน ๕๕๐ คน ๚ะ
๏ ฉบับหนึ่งว่า พระยามหาอำมาตยคุมไพร่หัวเมืองลาวฝ่ายตวันออกยกไปตีทัพห้อที่เมืองเวียงจัน เมื่อ ณ วันเดือนสิบ แรมสิบห้าค่ำ ห้อแตกหนีไปพระศรีวรราชกับนายทัพนายกองออกก้าวสกัดฮ่อหาได้ไม่ ความแจ้งอยู่ในหนังสือพระนครไทยแล้ว กับเจ้าพระยาภูธราภัย ได้มีหนังสือไปเร่งกองทัพหัวเมือง ให้ยกขึ้นไปเมืองพิไชยโดยเรว แล้วได้ให้พระสุริยภักดีคุมนายราชกิจ หลวงปลัดเมืองพิจิตรพระณรงเจ้าเมืองพูม หลวงปลัดเมืองสิง หลวงเทพอาญาเมืองอุไทยขุนหมื่นไพร่ ๒๗๕๐ คน เชิญกระแสพระราชดำริห์ ขึ้นไปชี้แจ้งกับพระยาพิไชย แลเจ้าเมืองหลวงพบาง แลเจ้าอุปราช เจ้าราชสำพันธวงษ แลสืบฟังข้อราชการทางเมืองหลวงพะบาง ทางเมืองหนองคายให้ได้ความว่า ฮ่อยกมาตั้งอยู่ตำบลใดคนเท่าใดให้ได้ความเปนแน่ให้พระยาพระกฤษหลวงขุนหมื่นนายไพร่ ๑๐๐ คน ยกขึ้นไปตรวจทัพที่เมืองแก่นท้าว เมืองปากเหือง สืบสวนฟังการทางเมืองหนองคาย กำหนดพระสุริยภักดี พระยาพระกฤษจะได้ยกจากเมืองพิไชย ณ วันพุฒ เดือนสิบสอง ขึ้นสิบสามค่ำ แต่เจ้าพระยาภูธราภัย จะภักอยู่จัดเสบียงอาหารส่งไปขึ้นฉางเมืองน้ำปาดให้ภอจ่ายกองทัพ ทุกวันนี้ทางที่จะเดินกองทัพน้ำก็ยังไม่แห้งกว่าจะจัดการที่เมืองพิไชยเรียบร้อย แลคอยกองทัพหัวเมืองมาพร้อมกันเหนจะเดินกองทัพไหญ่ได้ เจ้าพระยาภูธราภัยจึงจะยกกองทัพไปทางเมืองน้ำปาดไปตั้งอยู่ปากลายก่อน จะได้คิดราชการเมืองหลวงพบาง ควรจะจัดกองทัพค่ามน้ำของไปตั้งอยู่เมืองกาสีกองหนึ่ง ถ้าราชการผันแปรประการใดจะได้คิดการต่อไป กับได้จัดเงินค่านาเมืองพิไชยยี่สิบห้าชั่ง ให้พระยาสุโฃไทยจัดซื้อเฃ้าในแขวงเมืองสุโฃไทย ขนมาส่งที่เมืองพิไชย ๆ ก็ไม่มีผู้ดูแลการบ้านเมือง พระปลัดก็แก่ชะราขอรับพระราชทานพระศรีเสนาไว้รักษาเมืองพิไชย กับให้พระยาสวรรคโลกยมาช่วยพระศรีเสนานายหนึ่ง ถ้าพระยาสุโฃไทยซื้อเฃ้าเกวียนละเท่าใดฃนส่งมาเท่าใด จะบอกมาให้ทราบครั้งหลัง บอกมา ณ วันเสาร เดือนสิบสอง ขึ้นสองค่ำ ปีกุนสัปตศก ๚ะ
บอกพระยามหาอำมาตย
๏ พระยามหาอำมาตยฃ้าหลวง บอกลงมาถึงกรุงเทพฯ ณ วันเสาร เดือนสิบสอง แรมค่ำหนึ่ง ปีกุนสัปตศก ฉบับหนึ่งว่า ได้แต่งให้พระเจริญราชเดชเจ้าเมืองมหาษารคามคุมไพร่ ๒๐๐ คน พระพิทักษเฃตรขันเจ้าเมืองหนองลหารคุมไพร่ ๒๐๐ คน ราชวงษเมืองขอนแก่นคุมไพร่ ๒๐๐ คน นายทัพนายกองแยกกันออกติดตามอ้ายฮ่อที่หนีไป นายทัพนายกองทันอ้ายฮ่อพวกละ ๒๐ คนบ้าง ๓๐ คนบ้าง ฆ่าอ้ายฮ่อตายพวกละ ๗ คน พวกละ ๘ คน จับเปนได้พวกละ ๒ คน พวกละ ๓ คน อ้ายฮ่อแตกหนีเข้าป่าดงไป จึ่งแต่งให้พระยาประทุมเทวาเจ้าเมืองหนองคายกองหนึ่ง พระวิศโยดมเจ้าเมืองกระมุทธาใสกองหนึ่ง อุปฮาดเมืองหนองหานคุมไพร่ ๒๐๐ คน กับท้าวเพี้ยคุมนายไพร่พวกละ ๕๐ คน พวกละ ๖๐ คน เที่ยวค้นหาตามป่าดง ภบอ้ายฮ่อพวกละ ๒ คน พวกละ ๓ คน พระยาประทุมเทวา พระวิศโยดม อุปฮาดท้าวเพี้ยไพร่เอาปืนยิงอ้ายห้อตายหลายสิบคน อ้ายห้อเหลือตายหนีไปประมาณ ๔๐ เสศ อ้ายห้อเดินทางสามคืนจึ่งถึงค่ายบ้านโพนทานาเพล่า อ้ายห้อเข้าไปอยู่ในค่ายบ้านโพนทานาเพล่าเดิมประมาณ ๑๐๐ เสศ เจ้าพรมเทวาเมืองอุบล พระยาไชยสุนทรเมืองกาลสิน หลวงปลัดเมืองประโคนไชย นายไพร่ซึ่งแต่งให้ไปวกหลังสังกัดอยู่นั้น ได้รบกับอ้ายฮ่อที่ค่ายบ้านโพนทานาเพล่า สู้รบกันที่ค่ายได้สองวัน ครั้น ณ วันพฤหัศบดี เดือนสิบเบด ขึ้นแปดค่ำ ปีกุนสัปตศก เวลากลางคืนประมาณสองยามเสศ อ้ายห้อแตกออกจากค่ายบ้านโพนทานาเพล่าหนีไป พระยามหาอำมาตยได้ให้ราชวงษเมืองกาลสิน ให้ราชบุตรเมืองยะโสธร ให้ราชวงษเมืองสกลนคร อุปฮาดเมืองท่าอุเทนคุมไพร่กับพวกบ้านน้ำงึม นำนายทัพ นำนายกอง คุมไพร่ไปสกัดทางบ้านโฉมกีกองหนึ่ง ทางบ้านซวนเมืองฦกกอง ๑ ทางบ้านท่าเรือนำเงียบกอง ๑ ทางบ้านท่าโถมน้ำชันกอง ๑ ทางจะไปเมืองพวนสี่กอง ห่างกับค่ายบ้านโพนทาแห่งละคืน ๑ บ้าง ๒ คืนบ้าง ทางบ้านสามหมื่นเมืองเฟือง จะไปเมืองหลวงพะบางกองหนึ่ง ทางบ้านนาซายจะไปเมืองซุยกองหนึ่ง นายทัพนายกองฆ่าอ้ายห้อตายในค่ายบ้าง กองซำรานายไพร่จับอ้ายห้อได้บ้าง ฆ่าอ้ายห้อตายบ้างรวมกัน ๔๙๐ คนเสศ จับเปนอ้ายห้อได้ที่ถูกอาวุทป่วย ๔๐ คน ไม่ถูกอาวุท ๑๒ คน รวม ๕๒ คน แต่อ้ายห้อซึ่งถูกอาวุทป่วยนั้นนายทัพนายกองฆ่าเสีย อ้ายห้อเหลืออยู่หนีไปประมาณ ๙ คน ๑๐ คน กองสังกัดทางยังติดตามต่อไป นายทัพนายกองได้เครื่องสาตราวุทอ้ายห้อไว้ เปนปืนหามแล่น ๕ บอก เปนปืนคาบชุดไหญ่ ๓๐ บอก เปนอย่างปืนจีนเลก ๕๐ บอก รวม ๘๐ บอก เปนปืนคาบสิลา ๕๐ บอก รวม ๑๓๕ บอก เปนหอก ๕๐ เปนดาบ ๕๓ เปนเหลา ๗๐ เปนมีดเหนบ ๗๕ กับม้าภู่เมียใหญ่น้อย ๑๐๐ เสศ ม้าต้องอาวุทป่วย ๖๓ ม้า พระยามหาอำมาตยเอาปืนหามแล่น ๕ บอกรักษาไว้ แต่ปืนคาบสิลา ปืนคาบชุด หอกดาบ เหลามีดเหนบ กับม้าผู้เมียนั้น พระยา มหาอำมาต แจกให้เปนบำเนจ นายทัพนายกองไปทุกคน ซึ่งอ้ายห้อยกกองทัพล่วงเขตรแดนมาตั้งค่ายอยู่ที่วัดจันในเมืองเวียงจันเก่าตำบล ๑ ที่บ้านสิถารตำบล ๑ ที่บ้านโพนทานาเพล่าตำบล ๑ รวม ๓ ตำบลในเขตรแดนเมืองหนองคาย พระยามหาอำมาตยกับนายทัพนายกอง ได้รดมตีอ้ายห้อแตก ฆ่าอ้ายห้อตายเสรจทั้ง ๓ ตำบลแล้ว ได้ให้ราชวงษเมืองหนองคายคุมนายไพร่ ๔๐๐ คน ไปขัดทัพอยู่ เฃาหอม เฃตรแดนเมืองพวนกับเมืองหนองคายต่อกันกอง ๑ ให้พระวิศโยดมเมืองขึ้นเมืองหนองคายคุมไพร่ ๒๐๐ คนไปฃัตทัพทางสามหมื่น เมืองเฟืองพรมแดนเมืองพวน กับเมืองหนองคายต่อกันกอง ๑ ให้พระวิชิตพงษาพิไสย เมืองขึ้นเมืองหนองคาย คุมไพร่ ๒๐๐ คนไปฃัตทัพทางหินกนาพรมแดนเมืองพวนกับเมืองหนองคายต่อกันกอง ๑ รวม ๓ กอง เปนคนนายไพร่ ๘๐๐ คน แต่เฃาหอมไกลกับเมืองหนองคาย ทางเดิน ๕ คืน พระยามหาอำมาตยแต่งให้ราชวงษเมืองไชยบูรีคุมนายไพร่แปดร้อยคนไปฃัตทัพอยู่ที่ทางคำเกีดคำมอน พรมแดนเมืองไชยบูรีย์กับเมืองพวนต่อกันกองหนึ่ง ราชวงษเมืองโพนพิไสยคุมไพร่ ๒๕๐ คนไปฃัดทัพอยู่ที่ทางบ้านซวน เมืองฦถ พรมแดนเมืองโพนพิไสยกับเมืองพวนต่อกันกองหนึ่ง แล้วได้แต่งให้นายไพร่พวกละ ๔ คน ๕ คนไปสืบข้อราชการ ถ้าไปสืบราชการกลับมาได้ความประการใด จึ่งจะบอกมาให้ทราบครั้งหลัง บอกมา ณ วันอาทิตย เดือนสิบเบด แรมสามค่ำ ปีกุนสัปตศก
คำให้การอ้ายแลนแซนฮ่อ
๏ ข้าพเจ้า จีนแลนแขนซี แซ่ตันให้การว่า บิดาข้าพเจ้าชื่อ จีนลุบหอบ มารดาข้าพเจ้าเปนบุตรจีน ข้าพเจ้าเกิดเมืองเคาลือพี่น้องท้องเดียวข้าพเจ้าหามีไม่ แต่เจ้าเมืองเคาลือนั้นชื่อ มอไตเผง หญิงชายราษฎรประมาณหมื่นเสศ ไว้ผมยาวเปนญวน ราษฎรซื้อขายทำมาหากินภอรับพระราชทานเลี้ยงชีวิตร เมืองเคาลือเปนหัวเมืองขึ้นแก่กรุงเวียดนาม แต่เมืองเคาลือทางไปเมืองตังเกีย ๑๐ วัน เมืองตังเกียไปทางเมืองเว้ ๒๐ วัน แต่หัวเมืองไกล้เมืองตังเกีย ๗ เมือง คือเมืองเคาลือ ๑ เมือง เลียงซัน ๑ เมืองโมกฆาเสียง ๑ เมืองไทยินเสียง ๑ เมืองปักหนึงเสียง ๑ เมืองชันไชยเสียง ๑ เมืองซำคีสาง ๑ เจดหัวเมืองนี้คนต่างขึ้นแก่เมืองเว้ แต่เมืองฮ่อยางจิ๋ว มีแม่น้ำใหญ่ออกทเลถึงเมืองตังเกีย ทางศักกี่วันข้าพเจ้าหาทราบไม่ แต่ข้าพเจ้าทราบว่าฝั่งเหนือขึ้นกับเมืองหุนหนำจีน ฝั่งใต้เมืองฮ่อยางจิ๋วเปนเขตรแดนเมืองญวน แต่ข้าพเจ้าทราบว่า เจ้าบุตรหลานเจ้าไตเซิงชื่อไลยอ๋องหนีเชียงสือยาลองไปอยู่กับลูเชี่ย ลูเชี่ยสมเคราะห์อุดหนุนไลยอ๋อง ๆ คิดจะไปตีเอาเมืองญวนคืนจึงมาเข้ากับปองนันซี ปองนันซีเปนนายใหญ่ไว้ผมยาวอยู่เมืองกึงไส มาตั้งอยู่เมืองฮ่อยางจิ๋วแขวงเมืองตังเกีย อีกคนหนึ่งชื่อ จีวเกียนซิล เปนแม่ทับใหญ่ คนหนึ่งชื่อ ไตซือ เปนที่ปฤกษาการทัพ มีนายทหาร ๒๔ คนข้าพเจ้าหารู้จักชื่อไม่ แต่เมืองเคาลือที่ข้าพเจ้าอยู่จะไปเมืองฮ่อยางจิ๋วได้แต่ทางทเล ทางบกนั้นข้าพเจ้าหาทราบไม่ ปองนันซีมีเรือกลไฟสองลำเดินน้ำฦก ๑๐ สอก ไม่ทราบว่าบันทุกได้มากน้อยเท่าใด ถ้าจะต้องการกระสุนดินดำก็เอาเรือกลไฟไปเอามา แต่หาทราบว่าไปเอามาแต่แห่งใดไม่ เมื่ออายุข้าพเจ้าได้ ๑๕ ปีพวกฮ่อผมยาวทั้งศีสะถักเปียบ้างไม่ได้ถักเปียบ้าง ตัวนายชื่อ งัวจุง มาแต่เมืองนำฉวนคุมไพร่พลประมาณ ๒๐๐๐ มาตีเมืองเคาลือ พวกกองทับงัวจุงฆ่าบิดามารดาข้าพเจ้าตาย ข้าพเจ้าหนีไปทาง ๑๐ คืนถึงเมืองตังเกีย เจ้าเมืองตังเกียชื่อ อ่านซือเฮง มีไพร่พลราษฎรชายหญิงประมาณ ๒๐๐๐ เสศ ข้าพเจ้าอาไศรยอยู่ในเมืองตังเกียได้ ๗ ปี ฮ่องัวจุงยกทัพไปตีเมืองตังเกีย ข้าพเจ้าหนีไปได้สองเดือนถึงเมืองซำไต้ ข้าพเจ้าอาไศรยอยู่เมืองซำไต้ได้แปดปี ลิวสิกอ ซับกอ ฟาลองกอ มีไพร่พลประมาณ ๕๐๐ เสศ มาตีเมืองซำไต้แต่งัวจุงหาได้ยินว่าลงมาด้วยไม่ ข้าพเจ้าหาได้รู้จักไม่ เจ้าเมืองซำไต้ยอมเสียเงินให้ ๓๖๐๐ ตำลึงจีน เจ้าเมืองซำไต้ให้ข้าพเจ้ากับผู้มีชื่อ ๗ คนคุมเอาเงินออกไปให้ลิวสิกอ ๆ รับเอาเงินไว้แล้วเขียนหนังสือตอบให้ข้าพเจ้ามา ลิวสิกอ ซับกอ ฟาลองกอ ตั้งบ้านเรือนอยู่ที่เขตรแดนเมืองซำไต้ แล้วไฟไหม้บ้านเรือนเสียหมด ลิวศิกอจะเข้าไปอยู่ในเมืองซำไต้ เจ้าเมืองซำไต้ไม่ยอมให้อยู่ ลิวศิกอจึ่งจับตัวข้าพเจ้ากับปอวาย ๑ กับกายตง ๑ คนใช้ของเจ้าเมืองซำไต้แล้วลิวศิกอยกจากเมืองซำไต้ทาง ๒๐ วันถึงเซียงคิม แล้วลิวศิกอ ก็ใช้ให้ปอวายให้กายตงไปบอกแก่เจ้าเมืองซำไต้ว่าจะเอาเงินพันตำลึงเปนค่าถ่ายตัวข้าพเจ้าแล้วเจ้าเมืองซำไต้มีหนังสือมาว่า ข้าพเจ้าเปนคนล่ามแปรภาษา ขอให้เงินค่าถ่ายแต่ ๓๐๐ ตำลึง ลิวศิกอว่าถ้าไม่ได้เงินพันตำลึงแล้วจะฆ่าข้าพเจ้าเสีย ข้าพเจ้าจึ่งได้ยอมอยู่แก่ลิวศิกอ ๆ จึงไม่ได้ฆ่าข้าพเจ้า แล้วลิวศิกอ ซับกอ ฟาลองกอ ก็คุมคนประมาณ ๕๐๐ คน มีปืนยาว ๓ ศอก ๒๔ บอก ปืนสั้นยิงมือเดียว ๕๐ บอกเสศ มีไม้ยาว ๒ วา ไส่เหลกแหลมปลายประมาณ ๓๐๐ อัน ยกมาประมาณ ๑๐ วันถึงเมืองแถง เจ้าเมืองแถงไม่อาจสู้รบหลบหนีไป แล้วลิวศิกอ ซับกอ ฟาลองกอ เข้าอยู่ในเมืองแถง เอาเสบียงอาหารเลี้ยงกันอยู่ได้ ๓ เดือนเสศ แล้วลิวศิกอ ซับกอ ฟาลองกอ ก็ไปตีหัวเมืองขึ้นหัวเมืองแถงได้หลายเมือง เกบเอาเงินเกบเอาของ กับข้าพเจ้าทราบว่า ซำกอ ปิวเลิยงไตยิดปัดอิงกอง คุมไพร่ ๔ คนไปตีเมืองพวน ๘ เมือง แต่จะเปนประการใด ข้าพเจ้าหาทราบไม่ ครั้น ณ วันปีจอฉอศก ข้าพเจ้ายกมาจากเมืองแถง ๑๐ วันถึงทุ่งเชียงคำ เมื่อระดูเทศกาลฝน ลิวศิกอ ซับกอ ฟาลองกอ ไปพักอยู่ตำบลบ้านราษฎรมีเรือนประมาณ ๒๘ หลัง ๒๙ หลังในแขวงทุ่งเชียงคำ ห่างค่ายซำกอปิวประมาณ ๕๐ เส้น ข้าพเจ้าเหนค่ายซำกอปิวตั้งอยู่ค่ายหนึ่งเสาค่ายทำด้วยไม้ไผ่บ้างไม้จริงบ้าง กว้างยาวประมาณ ๓๐ วาเสศ สี่เหลี่ยมสูง ๓ วา ค่างในถมดินสูง ๒ ศอก มีเรือนในค่ายประมาณ ๑๐ หลัง แต่จะมีปืนกระสุนดินดำอยู่มากน้อยเท่าใดข้าพเจ้าไม่ทราบ แต่ไพร่พลนั้นประมาณ ๔๐๐ เสศ คนในซำกอปิวบอกข้าพเจ้าว่า เมื่อซำกอปิวยกกองทัพมาถึงทุ่งเชียงคำได้รบกับพวกเมืองพวนอยู่หลายวันพวกพวนแตกหนีไป ตัวซำกอปิวถูกปืนกลับมาอยู่ค่ายได้หลายวันจึ่งตาย กอมาร กอเซงได้เปนนายใหญ่บังคับไพร่พลในกองทัพต่อไป ข้าพเจ้าเหนลิวศิกอ ซับกอ ฟาลองกอไปมาหาสู่กันกับกอเซง กอมาร แต่จะพูดจากันประการใด ข้าพเจ้าหาทราบไม่ แลคนในกองที่ข้าพเจ้ามาพูดกันว่าปันยโก ยิบไตโกคุมไพร่พลยกลงมาทางหนึ่ง จะเปนไพร่พลมากน้อยเท่าใด แลจะยกมาทางใดข้าพเจ้าหาทราบไม่ ลิวสิกอ ซับกอ ฟาลองกอ ภักอยู่ที่ทุ่งเชียงคำประมาณ ๓ เดือนก็ยกลงมา ๖ วันถึงบ้านลาดห่วง แต่ตัวข้าพเจ้าพูดภาษาลาวได้บ้าง ลิวสิกอจึ่งให้ข้าพเจ้าเที่ยวเกลี้ยกล่อมลาว ให้ยาฝิ่นข้าพเจ้ากึ่งตำลึงถ้าข้าพเจ้าไม่ไป ลิวศิกอก็โบยหลังข้าพเจ้า แต่คนในกองที่ข้าพเจ้ามาเปนคนสูบยาฝิ่นประมาณ ๑๐๐ เสศ แลที่เมืองเชียงขวางนั้นข้าพเจ้าทราบว่าผู้ใดจะยกเข้าไปไม่ ลิวสิกอ ซับกอ ฟาลองกอ ก็ยกจากทุ่งเชียงคำ ข้าพเจ้าก็ตามมาในกองทับด้วย มาทาง ๒๕ วันถึงบ้านโฉมดีแล้วยกมาอิก ๔ วันถึงบ้านโพนทานาเพล่าตั้งค่ายไม้ไผ่สูง ๑๐ ศอก ยาวสามสิบวา สี่เหลี่ยมมีประตูด้านละประตู หอคอย ๔ มูม แล้วลิวศิกอ ซับกอ ฟาลองกอ ก็แต่งคนไปเที่ยวขุดวัดขุดบ้าน แลเกบเอาทรัพยสิ่งของของราษฎร ถ้าไครเข้าหาลิวศิกอให้กะดานป้ายเปนอักษรจีน ๔ ตัว แปลว่าราษฎรซื่อตรงกับกะดาบป้ายใหญ่เปนหนังสือประกาษไม่ให้คนในกองทับไปคุมเหง แล้วลิวศิกอ ซับกอ ฟาลองกอ ก็ยกเข้าตั้งอยู่ในเมืองเวียงจัน เอาไม้หมากบ้างไม้จริงบ้าง ปักเปนเสาค่ายกว้างยาว ๓๐ วา ๔ เหลี่ยม มีประตูด้านละประตูมีหอคอย ๔ มุม มีเรือนอยู่ในค่าย ๓ หลัง มียุ้งเข้า ๒ หลัง เข้ามีเตมยุ้ง แต่ที่บ้านปากทางนั้นกองข้าพเจ้าหาได้ไปรบไม่ ที่ปากเหืองข้าพเจ้าทราบอยู่ว่าคนในกองฃ้าพเจ้าไปรบ แต่จะไปสักกี่คนจะไปทำประการใด ข้าพเจ้าหาได้ไปด้วยไม่ข้าพเจ้าไม่ทราบ ตัวลิวศิกออายุประมาณ ๓๐ เสศ ซับกอ ฟาลองกออายุประมาณ ๔๐ เสศ จะไปค่างไหนสรวมเสื้อแพรศรีน้ำเงินยาวปิดถึงเข่า นู่งกังเกงแพรเอวคาดแพรแดงสรวมหมวก ขื้นม้ามีทหารถือปืนไปค่างน่าบ้างค่างหลังบ้างประมาณ ๔๐ คน ๕๐ คน มีม้า ๗๐๐ ม้า ตีบ้านใดเมืองใดก็จับเอาเดกตามหัวเมืองมาไว้ สำรับให้เลี้ยงม้า ข้าพเจ้าเหนธงในกองทัพมีธงใหญ่ประมาณ ๒๐ ธง ธงเลกมีมาก ธงทำด้วยแพรพื้นน้ำเงินริมขลิบขาว กว้างยาวประมาณ ๓ ศอก ๔ เหลี่ยม กลางธงมีวงกลมค่างหนึ่งฃาวแดงเกียวกัน แล้วมีธงเลกพื้นแดงริมฃลิบฃาว กว้างยาวประมาณศอกเสศ ริมหยักเปนฟันปลาอยู่ บนปลายธงแพรน้ำเงินใหญ่ แต่ซับกอถือธงแพรพื้นน้ำเงินริมขลิบฃาว กว้างยาว ๔ ศอก ๔ เหลี่ยม กลางธงมีตัวหนังสือจีนตัวหนึ่ง ภาษาจีนว่าเถา ภาษาไทยว่าปืน ตัวลิวศิกอ ซับกอ ฟาลองกอนั้น คนที่มาในกองทัพพูดกันว่าปองนันซิตังมา แลไพร่พลทหารห้าร้อย ถ้าตายลงเท่าใดก็มีอุดหนุนเพิ่มเติ่มมาเสมอจะมาแต่กองใดข้าพเจ้าหาทราบไม่ แลกองทัพลิวสิกอที่แตกไปนั้นจะยกกลับมาฤๅจะไม่ยกกลับมานั้นข้าพเจ้าหาทราบไม่ แต่ข้าพเจ้า ลิวสิกอใช้ให้มาเกลี้ยกล่อมคนที่เมืองหนองคาย ข้าพเจ้าก็มากับลาวพวน ๕ คน เอาเรือที่บ้านศิไคลค่ามแม่น้ำโขงมาถึงบ้านปอข้าพเจ้าแวะสูบฝิ่น กองทัพก็จับข้าพเจ้ามาส่งให้กับท่านฃ้าหลวงลงมา ณ กรุงเทพฯ เปนความสัจจริงสิ้นคำให้การข้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำอ้ายตุ้ยให้การ
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายตุ้ยให้การว่าอายุได้ ๒๐ ปี บิดาข้าพเจ้าชื่อ เลา มารดาฃ้าพเจ้าชื่อ แอ ตั้งบ้านเรือนอยู่เมืองลาน้อยขึ้นเมืองเชียงขวางทางใกล้เมืองเชียงขวาง ๑๐ คืน พี่น้องท้องเดียวข้าพเจ้ามี ๒ คน พี่สาวข้าพเจ้าชื่อ อ่อน บิดาฃ้าพเจ้าต้องเสียส่วยให้กับเจ้าเมืองลาน้อยปีละบาทเสมอทุกปี เจ้าเมืองลาน้อยเปนลาวมีเลขสกรรประมาณ ๔๐๐๐ เสศ ถึงปีเจ้าเมืองลาน้อยแต่งท้าวเพี้ยออกเกบเงินแก่ไพร่เสมอไม่ขาด เจ้าเมืองลาน้อยรวบรวมได้เงินแล้วคุมเอาไปส่งเจ้าเมืองเชียงขวาง ปีละสองชั่ง เงินเหลือนอกนั้นเจ้าเมืองลาน้อยเอาไว้จับจ่ายใช้สอยราชการ ราษฎรในเมืองลาน้อยเปนลาว ถึงปีคนที่มีนาก็ภากันทำนาที่ไม่มีนาก็ทำไร่ปลูกผลไม้ต่าง ๆ บ้าง ที่เมืองลาน้อยมีลำน้ำอยู่ค่างซ้ายเมืองชือลำน้ำแต่กว้างเท่าแม่น้ำกรุงเทพ ฯ ต้นน้ำออกเมืองญวนปลายน้ำไหลมาจากเมืองผง เมืองควาย เมืองหัว เมืองแตง ทางไกลเมืองลาน้อย ๒๔ วัน ๒๕ วัน ข้าพเจ้าหาได้ไปไม่ ที่เมืองลาน้อย หูงเกลือไม่เปนต้องไปซื้อเกลือเมืองญวนมารับพระราชทานเมืองลาน้อยกับเมืองญวนทางไปมาประมาณ ๒ เดือน ผู้ชายตัดผมเปนไท ผู้หญิงไว้ผมมวยบ้าง ผมสูงบ้าง นุงผ้าสิ้น ปลูกต้นมอนเลี้ยงไหมทอผ้าภอได้ นุ่งห่มซื้อขายบ้าง บิดามารดาข้าพเจ้าถึงเทศการเปนก็ภากันทำนาได้ผลเมดข้าวปีละเกวียน ๑ เกวียนเสศบ้าง เข้าเทศการแล้งทำไร่ปลูกฟักเฃยีว ฟักทองเผือกมัน ภอรับพระราชทานไม่เปนที่ซื้อขาย ครั้น ณ ปีวอกจัตวาศก ห้อยกทัพมาแต่เมืองลาหลวงมาตีเมืองผง เมืองควาย เมืองหัว เมืองม่วย เมืองขึ้น เมืองพวนแตกแล้วจะเปนเมืองใด ข้าพเจ้าจำไม่ได้ ห้อยกทัพมาตีเมืองลาน้อยที่ข้าพเจ้าตั้งบ้านเรือนอยู่ เจ้าเมืองลาน้อยก็ไม่ได้เกณไพร่สู้รบภาครอบครัวหนีเข้าป่าไปบ้าง เข้าเปนพวกห้อทั้งชายฉกรรประมาณ ๒๐๐ เสศ ๓๐๐ เสศ ที่ไม่เข้าพวกห้อฆ่าเสียโดยมาก บิดามารดาข้าพเจ้าไตกอห้อก็ฆ่าเสีย แล้วฉุดเอาสาวอ่อนพี่สาวข้าพเจ้าอายุประมาณ ๒๔ ปีไปเปนภรรยาไตกอ ตัวข้าพเจ้าเดิมไว้ผมเปนลาวไตกอห้อเอาตัวฃ้าพเจ้าไปให้ไว้ผมเปีย เปนจีนที่เข้าพวกห้อให้ไว้ผมเปียทุกคนแต่ข้าพเจ้าห้อไช้ให้เลี้ยงม้า ข้าพเจ้าเหนแม่ทับห้อคุมกองประมาณ ๓๐๐๐ เสศ ตั้งค่ายที่เมืองลาน้อยกว้าง ๓ เส้น ยาว ๕ เส้น เสาค่ายปักด้วยไม้แก่นสูง ๓ วา ขุดคูล้อมรอบถมดินเชิงเทิน มีปืนใหญ่กระสุน ๕ นิ้ว ๑๐ บอก ปืนคาบชุด ๓๐๐๐ เสศ มีหอกประมาณ ๒๐๐ เล่ม แยงเอาปืนคาบสิลาเมืองม่วยได้ประมาณ ๒๐๐๐ เสศ แปลงเปนปืนคาบชุดบ้าง มีม้าประมาณ ๓๐๐๐ ม้า ข้าพเจ้าเหนห้อแม่ทัพใหญ่ อ้วน ขาว สูง ตํ่าสันทัดคนไว้ผมเปียอายุประมาณ ๓๐ ปีเสศ ได้หญิงลาวชาวเมืองเชียงก้อ ๑ ลาน้อย ๑ เปนภรรยาแต่ยังไม่มีบุตรแม่ทัพห้อจะไปเที่ยวแห่งใดนุ่งกางเกง สวมเสื้อแพรเขียว คาดเอวแพรแดง ไส่หมวกสารอย่างจีนเมืองแต้จิว ขึ้นม้ามีไพร่ห้อถือหอกดํ้ายาว ๘ สอก เดินน่า ๑๐๐ คน มีห้อถือปืนเดินตามหลังประมาณ ๒๐๐ คน แม่ทัพห้อข้าพเจ้าได้ยินพวกห้อเรียกกันว่าลิวลิกอ ทรัพกอ ฟาลองกอ ๓ คน ข้าพเจ้าเหน พวกห้อไปขนเข้าราษฎรเมืองลาน้อยมาแจกจ่ายกันรับพระราชทาน กองทัพห้อตั้งอยู่ที่เมืองลาน้อย ๒ ปี ครั้นปีจอฉศก เดือน ๗ ห้อแม่ทัพยกเข้ารดมตีเมืองสพแอก เชียงก้อ ชำเหนือ ชำไต้ กองทัพลาวยกมาสู้รบต่างคนตายลาวสู้ห้อไม่ได้แตก ห้อรวบรวมได้คน ๔ เมืองเข้าเปนพวกประมาณ ๒๐๐ คนเสศ แล้วลิวสิกอ ทรัพกอ ฟาลองกอแบ่งกองทัพให้ปากินกอ ชำกอปิวเปนแม่ทัพคุมห้อ ๑๐๐๐ เสศมีปืนคาบชุด ๔๐๐ บอก หอกประมาณ ๑๐๐ เสศ มีม้า ๔๐๐ ม้า ลงมาตั้งค่ายอยู่ที่ทุ่งเชียงคำค่ายหนึ่ง ปากึนกอ ชำกอปิวเอาตัวข้าพเจ้ามาด้วย ข้าพเจ้าเหนห้อตั้งค่าย เสาค่ายปักด้วยไม่ไผ่สูงประมาณ ๓ วา ไม่ได้ถมดิน เชิงเทินมีหอคอย ๔ มุม ค่ายมีประตูเข้าออก ๔ ประตู ปักขวากหนามรอบค่ายมีเพิงในค่ายทั้ง ๔ ด้าน ปลูกเรือนในค่าย ๓ หลัง ๆ ละ ๔ ห้อง ขื่อกว้าง ๓ วา ทั้ง ๓ หลังปลูกยุงเข้าในค่ายขื่อยาว ๖ ศอก ๓ หลัง ๆ หนึ่งมีเข้าเปลือกประมาณ ๒๐ เกวียน ทางไกลเมืองเชียงขวาง ๒ คืน เมื่อห้อยกกองทัพมาตีเมืองลาน้อยข้าพเจ้าหาเหนอ้ายยันโกไม่ ครั้นมาถึง ทุงเชียงคำเปนเทศการฝน ข้าพเจ้าจึ่งได้พบอ้ายยันโก อยู่กับกงกอนายรอง แต่ลิวสิกอ ทัรพกอ ฟาลองกอ แม่ทัพยังรวบรวมผู้คนอยู่ที่เมืองชำไต้ แล้วเจ้าเมืองเชียงขวางเกณกองทัพเมืองพวน ยกไปรบกองทัพห้อที่ทุงเชียงคำรบกันอยู่ ๔ วัน กองทัพเมืองพวนยิงถูกชำกอปิวป่วยตาย แล้วกองทัพห้อยิงถูกแม่ทัพเมืองพวนตาย กองทัพเมืองพวนแตกถอยมารวมทัพอยู่ที่เมืองกัด กองทัพปากึนกอยกอ้อมเข้าไปตีกองทัพเมืองพวนที่เมืองกัด กองทับเมืองพวนแตกเข้าป่าหนีไป แล้วปากึนกอกลับมารวมทัพอยู่ที่ทุ่งเชียงคำ มีกองทัพญวนมารบปากึนกอที่ทุงเชียงคำ อีกข้าพเจ้าได้ยินพวกห้อพูดว่ามีญวนมาประมาณ ๓๐๐ เสศ แต่ตัวข้าพเจ้าแลพวกลาว เมืองลาน้อยนั้นพวกห้อหาได้ให้สาบานตัวไม่ห้อออกรบครั้งใด ก็หาเอาพวกลาวออกรบไม่ ตัวข้าพเจ้าห้อใช้ให้ไปเลี้ยงม้า ญวนกับห้อรบกันอยู่ ๓ วัน ครั้นเวลากลางคืนกองทัพห้อเข้าแหกค่ายญวนแตกหนีไป อยู่ประมาณ ๙ วัน ๑๐ วัน ลิวลิกอ ทัรพกอ ฟาลองกอยกมาที่ทุ่งเชียงคำภักอยู่ประมาณเดือนเสศ แล้วแบ่งพวกห้อให้รักษาครอบครัวอยู่ที่ทุ่งเชียงคำประมาณร้อยเสศประกาศให้ราษฎรที่เข้าเปนพวกทำนาให้ห้อดูแล ครั้นเดือน ๓ ข้างขึ้น ปีจอฉศก ลิวสิกอ ทรัพกอ ฟ้าลองกอคุมกองทัพห้อลาวประมาณ ๒๐๐๐ เสศ ยกมาเมืองเชียงขวางแม่ทัพห้อเอาข้าพเจ้ากับพวกลาวประมาณ ๑๐๐ เสศ คุมม้ามาในกองทัพพวกห้อม้าประมาณ ๓๐๐ เสศ มีปืนคาบชุด ๕๐๐ บอก หอก ๒๐๐ เล่ม เมื่อข้าพเจ้ามาได้เกี่ยวเข้าในนาแล้วครั้นมาถึงเมืองเชียงขวาง หามีพวนยกมารบต่อไปอีกไม่พวกห้อรวบรวมเสบียง อาหารได้ เข้าตั้งอยู่ในเมืองเชียงขวางเมืองขึ้นแตกหนีไปอยู่ในป่าบ้าง จับได้เรียกเอาเงินที่ได้เงินแล้วก็ปล่อยตัวไปที่ไม่ได้เงินไห้ฆ่าเสียก็มาก ข้าพเจ้าเหนแม่ทัพห้อขึ้นอยู่บนเรือนเจ้าเมืองเชียงขวางทั้ง ๔ คน เรือนเจ้าเมืองเชียงขวางมีอยู่ ๕ หลัง แล้วห้อให้ปักเสาค่ายไม้ไผ่ล้อมเรือนกว้าง ๑๐ วา ยาว ๑๑ วา ไพร่พวกห้อก็แยกขึ้นอยู่บนเรือนท้าวเพี้ยบ้าง ราษฎรบ้าง เข้าในยุ้งเจ้าเมืองเชียงขวางท้าวเพี้ยมีทุกเรือน ห้อจะต้องการเข้าก็ไปฃนเอามาแจกจ่ายกันกินไม่ฃัดสน ห้อภักกองทัพอยู่ที่เมืองเชียงขวางประมาณเดือนเสศ ทางตั้งแต่เมืองลาน้อยจะไปถึงเมืองลาใหญ่ ข้าพเจ้าได้ถามพวกห้อบอกว่าเดินบกมาถึงเมืองลาน้อย ๑๐ เดือนเสศ แต่เมืองลาน้อยไปถึงเมืองสบแอกทาง ๒ คืน แต่เมืองสบแอกไปเมืองชิยงก้อทางวันหนึ่ง แต่เมืองเชียงก้อไปเมืองชำเหนือทางวันหนึ่ง แต่เมืองชำเหนือไปเมืองชำไต้ทางวัน ๑ แต่เมืองชำไต้ถึงทุ่งเชียงคำทาง ๖ คืน แต่เมืองลาน้อยจะเดินตัดมาทุ่งเชียงคำทาง ๑๐ คืน แต่เมืองลาน้อยไปเมืองญวนทางเดือนหนึ่ง กองทัพห้อที่ยกมาจะวีวาทบาดหมางกับเจ้าเมืองลาใหญ่ประการใดข้าพเจ้าไม่ทราบ ๆ แต่ว่าห้อแบ่งกองทัพมาทางเมืองลาน้อย ๓๐๐๐ คน ยกลงมาทางเมืองญวน ๑๐๐๐ คน บันจบกับกองทัพห้อที่ยกไปก่อนจะมีคนเท่าใดข้าพเจ้าไม่ทราบ เมื่อรบกองทัพเมืองพวนห้อไปฃนเอาพระพุทธรูปตกั่วมาหลอมเข้าไส่รางทำเปนกระสุนปืน แต่ดินดำเอามาแต่เมืองลาใหญ่บ้าง แม่ทัพห้อทางเมืองญวนส่งขื้นมาบ้างรบบ้านเมืองใดแตกก็เกบเอาดินปืนมารวบรวมไว้แล้ว ลิวสิกอ ทรัพกอ ฟาลองกอให้ปากึนกอคุมพวกห้ออยู่รักษาเมืองเชียงขวางลิวสิกอ ทัรพกอ ฟาลองกอคุมห้อประมาณ ๕๐๐ คน ปืนคาบชุด ๓๐๐ บอก หอก ๒๐๐ เล่ม ม้า ๕๐๐ ม้า ยกลงมาตั้งค่ายอยู่ที่บ้านโพนาเลาตั้งค่ายหนึ่ง ค่ายกว้าง ๑๐ วา ยาว ๑๕ วา เสาค่ายปักด้วยไม่ไผ่ปลูกเรือนในค่าย ๓ หลัง ขุดคู รอบค่าย ถมดินเชิงเทิน มีหอคอยแลปักฃวากรอบค่าย มีเพิงในค่าย ลิวสิกอ ทรัพกอ ฟาลองกอ ภักอยู่ในค่ายบ้านโพทานาเพล่าเดือนหนึ่ง พวกลาวหาได้ยกกองทัพไปรบพวกห้อไม่ แล้วลิวสิกอ ทรัพกอ ฟาลองกอแบ่งคนรักษาค่ายคนจะมากน้อยเท่าใด ข้าพเจ้าไม่ทราบลิวสิกอ ทรัพกอ ฟาลองกอ ก็คุมคน ๕๐๐ คน ยกลงมาถึงปากทาง ได้รบกับกองทัพลาววันหนึ่ง กองทัพลาวแตกหนีไป ลิวสิกอ ทรัพกอ ฟาลองกอยกมาตั้งค่ายรวมเรือนเข้า ๔ หลัง อยู่ในเมืองเวียงจันค่ายกว้าง ๑๐ วา ยาว ๑๕ วา เสาค่ายปักด้วยไม้จริงไม้หมากบ้าง ขุดคูถมดินเชีงเทิน รอบค่ายมีหอคอยตามริมน้ำ ๒ หอ แม่ทัพห้อจะตั้งค่ายที่แห่งใดให้อ้ายยันโกที่ส่งมาพร้อมกับข้าพเจ้านี้เปนนายคุมคนตั้งค่ายทุกค่าย แล้วแม่ทัพห้อแต่งคนแยกย้ายไปฃุดวัดฃุดบ้านบ้าง หาทองเงินแลจับพวกลาวมาเร่งเอาเงิน ได้เงินแล้วให้ป้ายเฃียนเปนอักษรจีนผูกฅอคนละอันไปเปนสำคัญ ทุกคนที่ได้ป้ายแล้วจะไปเที่ยวแห่งไดพวกห้อไม้ทำอันตราย คนที่ไม่มีป้ายห้อภบปะก็จับมาเร่งเอาเงิน ไม่ได้เงินก็ฆ่าเสีย เมือข้าพเจ้าอยู่ในกองทัพห้อ เหนพวกห้อสูบฝิ่นประมาณสองส่วน ที่ไม่สูบฝิ่นประมาณส่วน ๑ ยาฝิ่นนั้นแม่ทัพห้อใส่กระสอบเอามาส่งพวกกองทัพ ต้มแจกกันสูบ แต่ข้าพเจ้านั้นบุตรแม่ทัพห้อใช้ให้ฃ้าพเจ้าเอาเข้าไปส่งห้อที่ไปเที่ยวขุดหาทองเงินตามวัดตามบ้าน ข้าพเจ้าไปถึงบ้านหาดนกแก้วทางไกลเมืองเวียงจันวัน ๑ เวลาคำพวกลาว ๒ คน จับตัวข้าพเจ้าลงเรือค่ามน้ำ ฃองมาส่งเมืองหนองค่าย แล้วพวกเมืองหนองคายส่งตัวข้าพเจ้าให้ท่านฃ้าหลวง คุมลงมา ณ กรุงเทพฯ และกองทับห้อจะยกค่ามมาเมืองหนองคาย แลไปตีเมืองปากเหืองเดือนใดกองทัพลาวยกค่ามน้ำของไปตี กองทัพห้อที่เมืองเวียงจันเมื่อใด ข้าพเจ้าเปนคนเลี้ยงม้าไม่ทราบเปนความสัจจริง ข้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
เล่มที่ ๒ นำเบอร์ ๓๒๙ วันอาทิตย เดือน ๒ แรม ๑๓ ค่ำ
ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ แผ่นที่ ๔๑
บอกพระยามหาอำมาตย
๏ พระยามหาอำมาตยมีใบบอกให้พระณรงวิชิตถือลงมาถึงกรุงเทพ ณ วันอังคาร เดือนอ้าย แรมเก้าค่ำ ปีกุนสัปตศก ได้แต่งให้นายทัพนายกองคุมไพร่ไปสังกัดทางซึ่งอ้ายฮ่อจะหนีไปทางเมืองพวน ๔ กองนั้น กลับมาแจ้งความว่า อ้ายฮ่อที่แตกหนีจากค่ายบ้านโพนทานาเวลานั้นกองสังกัดทางฆ่าอ้ายฮ่อตายบ้างจับเปนได้บ้าง ซึ่งอ้ายฮ่อจะหนีล่วงทางไปเมืองพวนนั้นไม่มี เมื่ออ้ายฮ่อหนีไปนั้นหามีเสบียงไปไม่ เดินทางสิบห้าวันจึ่งถึงแขวงเมืองพวนจึ่งจะหาเสบียงได้ แล้วนายทัพนายกองจับได้คนเมืองสบแอก เมืองเชียงค้อกับเลขบ้านโฉมดีที่ลิวสิโกฮ่อเอาไปไว้ใช้สอย เอามาถามปากคำสอบกันให้การต้องกันว่า อ้ายลิวสิโกเปนนายใหญ่ที่หนึ่ง ซินซือเยียลับโก ๆ เลงโกเปาเปนนายรองอยู่ค่ายวัตจันฟาลงโกเปนนายใหญ่ ยีโกสุโกยันโกปาก ซันโกอยู่ค่ายบ้านสิถาน มกสิโกเปนนายใหญ่ โกเฮงโกจอไปซีแยเปนนายรอง อยู่ค่ายบ้านโพนทานาเลา ว่าตายในที่รบทั้งนั้น ครั้น ณ วันสุกร เดือนสิบเอจ แรมแปดค่ำ ปีกุนสัปตศก พระณรงค์วิชิตเชิญตราพระราชสีห กับคุมปืนสนัยเดอโหล ๑ ปืนอิ่นฟีน ๒ โหล ปัศตัน ๒๒๐๐ แก็บฉนวน ๖๐๐๐ กระสุน ๔๔๐๐ ดินดำหนัก ๖๐ ชั่ง พระราชทานขึ้นไปไว้สำหรับราชการนั้น ได้ทราบตามท้องตราทุกประการ แล้วได้รับ ปืน กระสุน ดินดำ แก็บฉนวน ไว้ครบตามจำนวนแล้ว ณ วันพุฒ เดือนสิบเอจ แรมสิบสามค่ำ ปีกุนสัปตศก เพี้ยแก้ว เพี้ยชานน บ้านนาขนซึ่งแต่งให้ไปสืบราชการทางเมืองพวนกลับมาแจ้งราชการว่า เหนฮ่อทั้งค่ายอยู่ที่ลาตรองมีฮ่ออยู่ประมาณ ๙๐ คน ค่ายเมืองเชียงขวางมีฮ่ออยู่ประมาณ ๓๐ คน ค่ายบ้านแอนมีฮ่ออยู่ประมาณ ๖๐ คน ค่ายเมืองเกิงมีฮ่ออยู่ประมาณ ๕๐ คน ค่ายลาตบวดมีฮ่ออยู่ประมาณ ๔๐ คน ค่ายทุ่งเชียงคำมีฮ่ออยู่ประมาณ ๑๑๐ คน ค่ายเมืองแสนมีฮ่ออยู่ประมาณ ๓๐๐ คน รวม ๗ ค่าย เปนคน ๖๗๐ คน อ้ายฮ่อพูดกันว่าจะไปรบเมืองหลวงพบาง แต่จะไปวันใดหามีกำหนดไม่ พระยามหาอำมาตยได้มีหนังสือไปถึงพระยาพิไชยที่เมืองหลวงพบาง แจ้งข้อราชการทางเมืองพวน เมืองหนองคาย ด้วยแล้ว แต่พระณรงควิชิตป่วยเปนไข้รับราชการไม่ได้ จึ่งให้คุมอ้ายฮ่อลงมากับปืน หอก ดาบ ธง แลม้า ซึ่งได้มาแต่ค่ายอ้ายฮ่อลงมาทูลเกล้า ฯ ถวาย ฮ่อ ๘ จีน ๔ ลาว ๒๖ ญวน ๙ รวม ๔๗ คน คุมลงมาด้วยแล้ว บอกมา ณ วันอังคาร เดือนสิบสอง ขึ้นสิบสองค่ำ ปีกุนสัปตศก ๚ะ
๏ พระศรีเสนาฃ้าหลวง พระปลัดกรมการเมืองพิไชยบอกส่งต้นหนังสือเจ้าพระยาภูธราภัย ๚ะ
๏ หนังสือเจ้าพระยาภูธราภัย ๑ หนังสือพระยาพิไชยมีมาเรียนเจ้าพระยาภูธราภัย ๑ กับคำให้การขุนสุภมาตราเมืองตรวนตริสิน ๑ รวม ๓ ฉบับ ให้หลวงวิชิตภักดีเมืองพิไชยถือลงมาถึงกรุงเทพฯ ณ วัน เดือนยี่ ขึ้นสี่ค่ำ ปีกุนสัปตศก ความในหนังสือ เจ้าพระยาภูธราภัยว่า ยกขึ้นไปถึงเมืองน้ำปาต ณ วันอาทิตย เดือนอ้าย ขึ้นสิบห้าค่ำ ขุนสุภมาตราเมืองตรวนตริสิน ถือหนังสือพระยาพิไชยลงมา ณ วัน เดือนสิบสอง ขึ้นแปดค่ำ พระยาพิไชยนายทัพนายกองยกขึ้นไปถึงเมืองสุย แต่เจ้าอุปราชเมืองหลวงพบาง หัวเมืองทั้งปวง ขึ้นไปไม่ทันกำหนด พระยาพิไชยยกไปทั้งค่ายอยู่บ้านสูท แขวงเมืองกัษ กองทัพฮ่อยกเข้ามาปล้นตีค่ายในเวลากลางคืน ได้สู้รบกับฮ่อ ๆ ถอยไป ครั้น ณ วัน เดือนสิบสอง แรมเก้าค่ำ ฮ่อยกมารบ ๒ วันยังสู้รบกันอยู่ พระยาพิไชยรักษาค่ายตั้งมั่นอยู่ พวกเวียนสุย เวียนคลัง เวียนทาย เวียนกริง เวียนเทียงที่หนีอยู่ในป่าออกมาหาพระยาพิไชย แต่เวียนแสง เวียนกวาน ทางเมืองเชียงขวางทุ่งเชียงคำหาได้เข้ามาไม่ พระยาพิไชยขอให้เร่งกองทัพเมืองสวรรคโลก เมืองสุโขไทย เมืองหลวงพบาง เมืองน่านรีบยกขึ้นไปโดยเรว ความแจ้งอยู่ในใบบอกพระยาพิไชยแล้ว เจ้าพระยาภูธราภัยได้มีหนังสือให้ขุนสุพมาตราถือกลับขึ้นไปให้พระยาพิไชย นายทัพนายกองช่วยกันรักษาค่ายให้ทั้งมั่นระวังด่านน่า ด่านหลังให้ตี อย่าให้เสียท่วงทีกับฆ่าศึกได้ แล้วได้มีหนังสือขึ้นไปให้พระสุริยภักดี เจ้าเมืองหลวงพบาง เร่งกองทัพเจ้าอุปราชเมืองหลวงพบาง เมืองน่าน พระปลัดเมืองสวรรคโลกให้รีบยกขึ้นไปบันจบพระยาพิไชยที่เมืองสุยให้ทันท่วงที ทางเมืองปากเหืองนั้น พระยาพกฤษให้พระบริรักษภักดีคุมไพร่ ๑๑๓ คน ค่ามน้ำของไปตั้งอยู่สามหมื่นอยู่เมืองเฟือง แล้วแต่งให้คนออกไปสืบราชการ ทางเมืองสุยทางหนึ่งได้ให้พระยาสุรินทรราชเสนีคุมไพร่ ๒๐๐ คนเสศ ยกค่ามน้ำชองไปทางเมืองแมต เมืองการ อีกกองหนึ่งพระยาพกฤษคุมไพร่ ๖๐๐ คนยกไปทางหนึ่ง ถ้ากองทัพพร้อมกันแล้วเหนการจะทำได้ก็ให้พระยาพิไชยกำหนดนัดให้พร้อมกันยกเข้าระดมตีกองทัพอ้ายฮ่อให้เลิกถอนไปให้ได้ แล้วเจ้าพระยาภูธราภัยฯ ได้ถามขุนสุภมาตราผู้ถือบอกพระยาพิไชยส่งลงมาด้วยแล้ว แต่เสบียงอาหารที่เมืองพบางกันดารให้พระยาแพร่เปนแม่กองลำเลียงเกณฑโคต่างมาบันทุกเข้าที่เมืองพิไชยไปขนขึ้นฉางไว้เมืองน้ำปาต แล้วจะให้อุปฮาตหลวงแก้วกรมการเมืองน้ำปาต ขนขึ้นไปใส่ฉางไว้ที่เมืองวาให้ภอจ่ายกองทัพ เจ้าพระยาภูธราภัย นายทัพนายกองจะได้น้อมเกล้าถวายคำนับบังคมลา ยกไปจากเมืองน้ำปาต ณ วันพุฒ เดือนอ้าย แรมสามค่ำ บอกมา ณ วันพุฒ เดือนอ้าย แรมสามค่ำ ปีกุนสัปตศก ๚ะ
เล่มที่ ๒ นำเบอร์ ๓๔๕ วันอาทิตย เดือน ๓ ขึ้น ๑๒ ค่ำ
ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ แผ่นที่ ๔๓
บอกเจ้าพระยาศรีพิพัฒน
๏ เจ้าพระยาศรีพิพัฒน์บอกลงมา ๒ ฉบับ ๆ หนึ่งว่า ณ วันเสาร เดือนอ้าย ขึ้นสิบสี่ค่ำ ปีกุนสัปตศก พระมหาเทพเจ้ากรมพระตำรวจในซ้าย เชิญตราพระราชสีห ขึ้นไปถึงท่าบ้านอ้อย แขวงเมืองสรบูรีย ข้าพเจ้าได้ให้พระยาสยามลาวบดีปลัดจ่ายเสบียงอาหารให้แก่นายไพร่รับพระราชทาน ได้จัดช้างเมืองหล่มศัก ๑๐ ช้าง คนสำหรับช้าง ๑๐ คน โคต่าง ๑๓๒ โค คนสำรับโคนายไพร่ ๓๘ คน ให้พระมหาเทพบันทุกสิ่งของยกขึ้นไปเมืองนครราชสีมา แต่ ณ วันจันทร เดือนอ้าย แรมคำหนึ่ง ปีกุนสัปตศกแล้ว ๚ะ
๏ ฉบับหนึ่งว่า ณ วันพูฒ เดือนอ้าย ขึ้น ๑๑ ค่ำ พระยาปราจีนแต่งให้หลวงพล เมืองปราจิณบุรี ขุนวิชิตษรไกร ขุนศรีมงคล เมืองประจันตคาม ขุนต่างใจ ขุนภักดี เมืองกระบินทร หลวงคลังเมืองวัฒนานคร ขุนจำนง เมืองอรัญประเทศ นายไพร่รวม ๙๘ คน คุมโคต่าง ๔๔๓ โค ครั้น ณ วันศุกร เดือนอ้าย ขึ้น ๑๓ ค่ำ พระยาวิเสศ ฦๅไชยกรมการเมืองฉเชิงเทรา แต่งให้ขุนพิทักษโควินเพี้ยตางพัน เพี้ยศรีคชศัก พันแผ้วใจหาร พันผลานใจภพ พันจงใจจิตร นายไพร่รวม ๒๒ คน คุมโคต่าง ๑๐๐ โค ขึ้นไปส่งข้าพเจ้า ณ วัดบ้านอ้อย เมืองสรบุรี ข้าพเจ้าได้ให้พระสยามลาวบดี ปลัดจ่ายเสบียงอาหารให้นายไพร่ เมืองปราจิณบูรี เมืองฉเชิงเทรา แลเมืองขึ้นรับพระราชทานภอเปนกำลังราชการแล้ว ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด ๚ะ
บอกพระยามหาอำมาตย
๏ พระยามหาอำมาตยบอกให้พระณรงควิชิตถือมาถึงกรุงเทพ ณ วันอังคาร เดือนอ้าย แรม ๙ ค่ำ ปีกุนสัปตศก ว่าได้แต่งให้นายทัพนายกองไปวกหลังสังกัดทางอ้ายห้อจะหนีจากค่ายไปทางเมืองพวน ๔ กองนั้นกลับมาแจ้งข้อราชการว่า อ้ายห้อซึ่งแตกหนีออกจากค่ายบ้านโพนทานาเลานั้น กองสังกัดทางฆ่าอ้ายห้อตายบ้างจับเปนได้บ้าง อ้ายห้อจะหนีล่วงทางกลับไปเมืองพวนได้นั้นไม่มี เมื่ออ้ายห้อหนีไปนั้น เสบียงหามีไม่ ด้วยทางกันดารเปนช่องเฃาเดินสิบห้าวันถึงเมืองพวน อ้ายห้อจึ่งจะหาเสบียงได้ แล้วนายทัพนายกองจับได้คนสบแอกเชียงคัวกับเดกพวกบ้านโฉมกี ที่ลิวสิโกพวกอ้ายห้อจับไปไว้ใช้สอย เอามาถามปากคำสอบกันให้การถูกต้องว่า อ้ายลิวสิโกเปนนายใหญ่ที่ ๑ ชันสิแยสัพโก ๆ เลงโกเปาเปนนายรองอยู่ค่ายวัดจัน ภาหลงโกนายใหญ่ ยีโก สุโก ยันสัพโก ปากชันโกอยู่บ้านสีถาน มกสิโกเปนนายใหญ่ โกเฮงโกจ๋อไปสิแยเปนนายรองอยู่ค่ายบ้านโพนทานาเลาว่าถูกปืนตายทั้งนั้น ครั้น ณ วันศุกร เดือน ๑๑ แรม ๘ ค่ำ ปีกุนสัปตศก พระณรงค์วิชิตเจ้ากรมตำรวจในพระราชวังบวรฯ เชิญตราพระราชสีห คุมปืนสนายเดอโหล ๑ อีนฟิน ๒ โหล ปัศตัน ๒๒๐๐ ปัศตัน แกบฉนวน ๖๐๐๐ แกบกระสุน ๔๔๐๐ กระสุน ดินดำหนักหกสิบหาบ ขึ้นไปพระราชทานให้ไว้สำรับราชการนั้น ได้รับไว้ครบตามจำนวนแล้ว ครั้น ณ วันพุฒ เดือน ๑๑ แรม ๑๓ ค่ำ ปีกุนสัปตศก เพี้ยแก้ว เพี้ยซรานนซึ่งแต่งให้ไปสืบข้อราชการทางเมืองพวนกลับมาแจ้งความว่า เพี้ยแก้ว เพี้ยซรานนไปถึงเมืองพวนเหนอ้ายห้อตั้งค่ายอยู่ลาตรองมีห้อประมาณ ๘๐ คน ค่ายเมืองเชียงขวางมีห้ออยู่ประมาณ ๓๐ คน ค่ายบ้านแวนมีห้ออยู่ประมาณ ๖๐ คน ค่ายเมืองเคีงมีห้ออยู่ประมาณ ๕๐ คน ค่ายลาตบอกมีห้ออยู่ประมาณ ๔๐ คน ค่ายทุ่งเชียงคำมืห้ออยู่ประมาณ ๑๑๐ คน ค่ายเมืองแสนมีห้ออยู่ประมาณ ๓๐๐ คน รวม ๗ ค่าย เปนคน ๖๗๐ คน อ้ายห้อพูดกันว่าจะยกไปรบเมืองหลวงพบาง จะไปวันใดหามีกำหนดไม่ได้ มีหนังสือบอกไปยังพระยาพิไชยที่เมืองหลวงพบาง แจ้งข้อราชการทางเมืองหนองคาย เมืองพวน ด้วยแล้ว จึ่งแต่งให้พระณรงค์วิชิตคุมอ้ายห้อกับปืน หอก ดาบ ธง แลม้า ซึ่งได้มาแต่ค่ายอ้ายห้อลงมาทูลเกล้า ฯ ถวาย รายชื่ออ้ายห้อฆ่าศึกแลสิ่งของแจ้งมาในหางว่าวนั้นแล้ว บอกมา ณ วันอังคาร เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๒ ค่ำ ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ ๚ะ
บอกเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง
๏ เจ้าพระยามหินทรศักดิธำรงบอกมาว่า ณ วันศุกร เดือนอ้าย ขึ้น ๖ ค่ำ ได้มีหนังสือไปถึงพระยามหาอำมาตย แลพระยาประทุมเทวาธิบาลเจ้าเมืองหนองคาย แต่งให้ซุนวิสูตรเสนี ขุนพินิจนิกรกรมสัศดี นายทัดลาวเมืองหนองคาย รวมนายไพร่ ๑๑ คน ถือหนังสือขึ้นไปสืบข้อราชการทางเมืองหนองคายกองหนึ่ง แต่งให้ขุนสัตยากรมสัศดี นายหนูอุปฮาตนอกราชการเมืองขอนแก่น รวมนายไพร่ ๘๐ คน ถือหนังสือขึ้นไปถึงพระนครศรีบริรักษ เจ้าเมืองขอนแก่นฉบับหนึ่ง ให้คัดสำเนาหนังสือซึ่งมีไปถึงพระยามหาอำมาตยแลพระยาประทุมเทวาธิบาลเมืองหนองคาย พระนครศรีบริรักษส่งลงมาด้วยแล้ว ครั้น ณ วันอาทิตย เดือนอ้าย ขึ้น ๘ ค่ำ มีตราพระราชสีห โปรดเกล้า ฯ ขึ้นไปถึงข้าพเจ้าว่า ให้แต่งนายทัพนายกองขึ้นไปสืบราชการทางเมืองหนองคายนั้นได้ทราบทุกประการแล้ว จึ่งแต่งให้พระยาวิชิตณรงค์ไปฟังราชการที่พระมหาอำมาตย ณ เมืองหนองคาย กับคอยฟังราชการกองทัพ ฯพณฯ สมุหนายกทางเมืองหลวงพบางด้วยแล้ว ครั้น ณ วันอาทิตย เดือนอ้าย ขึ้น ๔ ค่ำ เวลาเช้า ๔ โมงเสศ พระณรงควิชิตคุมห้อมาถึงเมืองนครราชสีมาแจ้งความว่า พระยามหาอำมาตยให้คุมห้อมาแต่เมืองหนองคาย ๔๗ คน ตายเสียตามทาง ๔ คน ยังคงห้ออยู่แต่ ๔๓ คน กับได้ส่งสำเนาหนังสือ ๔ ฉบับลงมาด้วยแล้ว บอกมา ณ วันพุฒ เดือนอ้าย ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ ๚ะ
๏ ข้าพเจ้า เจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง น้อมคำนับเรียนมายัง ฯพณฯ สมุหนายกแม่ทัพทางเมืองหลวงพบางได้ทราบด้วย ณ วันอาทิตย เดือนอ้าย ขึ้น ๘ ค่ำ มีตราพระราชสีหโปรดเกล้าฯ ไปถึงข้าพเจ้าที่เมืองนครราชสิมาว่า ให้แต่งนายทัพนายกองคุมไพร่ขึ้นไปสืบราชการที่พระยามหาอำมาตยเมืองหนองคาย ฤๅ ฯพณฯ ที่สมุหนายกแม่ทัพทางเมืองหลวงพบางจะมีหนังสือมานัดหมายว่า จะยกเข้าตีกองทัพห้อที่ตำบลใดวันใด ให้ข้าพเจ้านายทัพนายกองยกไปช่วยให้ทันท่วงที ถ้าเหตุการทางใดไม่มีก็ให้ข้าพเจ้านายทัพนายกองรออยู่ที่เมืองนครราชสีมาก่อน ถ้าจะมีราชการเข้าตีทัพห้อแห่งใดวันใด ขอไต้ท้าวกรุณาได้โปรดมีหนังสือนัดหมายไปแต่เนิ่น ๆ จะได้รีบยกขึ้นมาให้ทันท่วงที ได้แต่งให้พระยาวิชิตณรงค์ไปคอยฟังราชการอยู่ที่พระมหาอำมาตย ณ เมืองหนองคายด้วยแล้ว กราบเรียนมา ณ วัน พุฒ เดือนอ้าย แรมสามค่ำ ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ ๚ะ
๏ หนังสือเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรงมาถึงพระยามหาอำมาตย ด้วยข้าพเจ้าได้ให้ขุนวิสูตรเสนี ขุนพินิจนิกร กับนายทัดลาว ขาวเมืองหนองคาย นายไพร่ ๑๑ คน ถือหนังสือขึ้นมาสืบราชการเมืองหนองคายแต่ก่อนแล้ว ครั้น ณ วันอาทิตย เดือนอ้าย ขึ้นแปดค่ำ มีท้องตราโปรดเกล้า ฯ ขึ้นมาถึงข้าพเจ้าฉบับหนึ่งว่า ให้แต่งนายทัพนายกองไปฟังราชการ อยู่ที่พระยามหาอำมาตยเมืองหนองคาย ถ้าพระยามหาอำมาตยบอกลงไปว่ากองทัพฮ่อยกมาตีเขตรแดนเมืองลาวอีก ฤๅเจ้าพระยาภูธราภัยแม่ทัพทางเมืองหลวงพบางมานัดหมายว่า จะยกเข้าตีทัพฮ่อตำบลนั้นวันนั้น ให้ข้าพเจ้านายทัพนายกองยกไปช่วยทางนั้นวันนั้น ก็ให้เร่งยกกองทัพขึ้นไปช่วยเจ้าพระยาภูธราภัยแลพระยามหาอำมาตยให้ทันท่วงที อย่าให้รอถ้าท้องตราเลยถ้าเหตุการสิ่งใดไม่มีก็ให้ข้าพเจ้ารอฟังราชการอยู่ที่เมืองนครราชสีมาก่อน ข้าพเจ้าแต่งให้พระยาวิชิตณรงค์ขึ้นมาฟังราชการอยู่ที่เมืองหนองคาย กับฟังราชการทางเมืองหลวงพบางด้วย ถ้ามีราชการมาประการใดขอให้ท่านปฤกษาด้วยพระยาวิชิตณรงค์ตกลงประการใดเร่งบอกไปให้ข้าพเจ้าทราบโดยเรวให้ทันท่วงทีตามกระแสพระบรมราชโองการ ซึ่งโปรดเกล้าฯ ขึ้นมาจงทุกประการ แต่ขุนวิสูตรเสนีมาสืบราชการแต่ก่อนนั้นมีราชการประการใดให้ท่านมีหนังสือให้ขุนวิสูตรเสนี ลงมาแจ้งราชการกับข้าพเจ้า ณ เมืองนครราชสีมา หนังสือมา ณ วันพุฒ เดือนอ้าย แรมสามค่ำ ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ ๚ะ
๏ หนังสือเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรงมาถึงพระยามหาอำมาตย พระยาประทุมเทวาธิบาลเมืองหนองคาย ด้วยข้าพเจ้ายกขึ้นมาถึงเมืองนครราชสีมา ณ วันอาทิตย เดือนอ้าย ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีกุนสัปตศก ได้ปฤกษากับพระยาราชเสนา พระยานครราชสีมาด้วยข้อราชการที่จะยกทัพขึ้นมาเมืองหนองคายโดยเรว พระยาราช เสนาแจ้งว่า ได้กำหนดเกณฑ์ไพร่หัวเมือง มาสมทบกองทัพที่เมืองขอนแก่นไว้พร้อม ต่อเดือนยี่ข้าพเจ้าจึ่งเร่งให้จัดช้าง เกวียน เสบียงอาหาร แลไพร่หัวเมืองให้ทันยก ในเดือนอ้ายนี้ก็ยังไม่พร้อม เกลือกจะช้าจะไม่มีข้อราชการบอกลงไปให้ทราบไต้ฝ่าลอองฯ จึ่งแต่งให้ขุนวิสูตรเสนี ขุนพินิจนิกร นายไพร่ ๑๑ คนขึ้นไปสืบราชการ ณ เมืองหนองคาย ขอให้ท่านพระยามหาอำมาตย พระยาประทุมเทวา เอาใจใส่แก่ราชการด้วยหนังสือมา ณ วันสุกร เดือนอ้าย ขึ้นหกค่ำ ปีกุนสัปตศก ๚ะ
๏ หนังสือเจ้าพระยามหินทรศักดิธำรงมาถึงพระนครศรีบริรักษเจ้าเมืองขอนแก่น ด้วยข้าพเจ้ายกขึ้นมาถึงเมืองนครราชสีมา ณ วันอาทิตย เดือนอ้าย ขึ้นค่ำหนึ่ง ได้ปฤกษากับพระยาราชเสนา พระยานครราชสีมาด้วยข้อราชการที่จะยกขึ้นไปเมืองหนองคาย พระยาราชเสนาแจ้งว่า ได้เกณฑ์ไพร่หัวเมืองมาสมทบกองทัพที่เมืองฃอนแก่นให้พร้อมต่อเดือนยี่ก็ยังไม่ทันจะพร้อม จึ่งแต่งให้ฃุนสัตยากรกรมสัศดี นายไพร่ ๘ คนฃึ้นมาฟังราชการทางเมืองขอนแก่น ที่จะรวมทัพจะจัดการไว้ประการใด ให้พระนครศรีบริรักษ มีบอกแจ้งข้อราชการที่ได้จัดไว้ลงมาให้แจ้งจงทุกประการ
แลให้พระนครศรีบริรักษหาที่รวมกองทัพแลตั้งยุ้งฉางไว้เสบียงอาหารให้สมควรแล้วให้บอกลงไปโดยเรว หนังสือมา ณ วันสุกร เดือนอ้าย ขึ้นหกค่ำ ปีกุนสัปตศก ๚ะ
บอกพระยาราชเสนา
๏ พระยาราชเสนาฃ้าหลวง พระยานครราชสีมากรมการบอกลงมาว่า ณ วันอาทิตย เดือนอ้าย ขึ้นแปดค่ำ พระณรงค์วิชิตมาแจ้งว่า พระยามหาอำมาตยให้ พระณรงค์วิชิตคุมฮ่อ ๔๗ คน มาถึงเมืองขอนแก่นฮ่อป่วยตายเสีย ๔ คน ครั้นจะรีบเดินฮ่อก็อิดโรยล้มตาย ได้จัดให้หลวงศรีรณรงค์กับไพร่ ๑๐๐ คน คุมฮ่อลงมาส่งตามระยะทางใต้ถึงเมืองสระบูรี บอกมา ณ วันพฤหัศบดี ขึ้นสิบสองค่ำ ปีกุนสัปตศก ๚ะ
คำให้การอ้ายบากูญวนถามที่จวนสมเดจเจ้าพระยา
๏ ข้าพเจ้าอ้ายบากูให้การภาษาญวนว่า อายุศมข้าพเจ้าได้ ๒๕ ปี ข้าพเจ้าเกิดที่บ้านกุกทู แขวงเมืองทรงเพาญวน เจ้าเมืองชื่อไรข้าพเจ้าไม่ทราบเหนไว้ผมมวยเหมือนญวน ราษฎรในเมืองทรงเพาประมาณหมื่นเสศ บิดาข้าพเจ้าชื่อ จีนมก แต่มารดาชื่อไรข้าพเจ้าไม่ทราบตายเสียแต่ข้าพเจ้ายังเลกอยู่ ข้าพเจ้าก็อยู่ที่บ้านกุกทูมาจนถึง ณ ปีรกาเบญจศก เพลากลางคืนพวกห้อประมาณ ๑๐๐๐ เสศ เข้าล้อมหมู่ที่บ้านข้าพเจ้าอยู่ พวกฃ้าพเจ้าสู้ไม่ได้พวกห้อเกบเอาทรัพยสิ่งของ แล้วจับเอาตัวข้าพเจ้ากับเพื่อนบ้านใกล้เคียงที่ข้าพเจ้าได้เจดคน เดินไปทางสามวันไปภักอยู่ที่บ้านทรงเบอเขตรเมืองทรงเพา แล้วลิวซีกอ ทรับกอ ฟาลองกอให้เอาไมไผ่ปักเปนค่ายยาวประมาณ ๒ วา มีประตู ๔ มีหอคอย ๔ มุม ขุดคูถมดินเปนเชิงเทิน ปลูกโรงในค่าย ๔ หลัง ๆ หนึ่งยาว ๑๐ วา กว้าง ๕ วา มุงหลังคาด้วยแฝก แต่พวกญวนเมืองทรงเพายกออกมารบครั้งหนึ่งก็หล้ากลับไป ลิวซีกอ ทรับกอ ฟาลองกอ พักอยู่ปีหนึ่งหมดเสบียงอาหาร ให้พวกห้อคนหนึ่งชื่อไรข้าพเจ้าไม่ทราบคุมไพร่ประมาณ ๒๐๐ คน อยู่รักษาค่ายที่บ้านทรงเบอ ลิวซีกอ ทรับกอ ฟาลองกอ มีไพร่ประมาณ ๑๐๐๐ เสศ ข้าพเจ้าเหนมีปืนยาว ๒ ศอก ใหญ่ ๒ กำ มีสองบอก มีปืนคาบชุดคาบสิลาบ้างประมาณ ๒๐๐ เสศ มีเหลกแหลมใส่ปลายไม้ยาว ๖ ศอก ประมาณ ๒๐๐ อัน ลิวซีกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ใช้ให้ข้าพเจ้าเปนคนตักน้ำตำเฃ้า แล้วลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ก็คุมไพร่ประมาณ ๘๐๐ เสศ ภากันยกเดินมาทางเดือนหนึ่งถึงบ้านเจา แขวงเมืองญวนทรงเพา หมดเสบียงอาหาร ก็ภากันเข้าแย่งชิงเอาเสบียงอาหารแลสิ่งของ จับคนได้มีเงินไถ่ตัวก็ปล่อยไป ถ้าไม่มีเงินไถ่ตัวก็จับเอาไว้ แต่ข้าพเจ้าอยู่ในกองลิวซอกอ แต่กองทรับกอ ฟาลองกอ จับได้กี่คน ข้าพเจ้าไม่ทราบ ครั้น ณ ปีจอฉศก ลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ภากันยกมาทางสองเดือนถึงเมืองพวนแลบ้านเลกเมืองน้อย ตามทางที่มานั้นไม่อาจสู้รบยอมให้เสบียงอาหาร แลยอมตัวเข้าประมาณ ๕๐ คน ครั้นถึงเมืองพวนแล้ว ลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ก็ยกไพร่พลเข้าตีเมืองพวนรบกันอยู่ วันหนึ่งลาวพวกเมืองพวนตายเปนอันมาก ครั้นเพลากลางคืนพวกเมืองพวนก็ภากันหนีไปได้บ้าง ครั้นเพลาเช้า ลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ กับพวกไพร่ก็ภากันเข้าในเมืองพวน พวกลาวที่หนีไปไม่ได้ก็ยอมเข้าแก่ลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ พวกลาวที่มีเงินไถ่ตัวก็ปล่อยไป ที่ไม่มีเงินก็ต้องหาเสบียงอาหารมาส่ง แล้วลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ก็ให้พวกไพร่ตัดไม่ไผ่ ไม้หมาก ไม้จริงบ้าง มาปักเปนค่ายสูง ๓ วา ยาว ๒๐ วาเสศ สี่เหลี่ยม มีหอคอยสี่มุม มีปะตูสี่ปะตู ฃุดคูล้อมรอบ ถมดินเปนเชิงเทิน มียุ้งเข้าสองหลัง ๆ หนึ่งยาวประมาณ ๕ วา กว้างประมาณ ๓ วา สูงประมาณ ๓ วา เหมือนกันทั้งสองหลัง แต่ข้าพเจ้าเหนพวกลาวแบกกะบุงเข้าเปลือกมาส่งประมาณวันละ ๑๐๐ กะบุงบ้าง วันละ ๘๐ กะบุงบ้าง วันละ ๕๐ กะบุงบ้างเสมอไม่ได้ฃาด แต่ข้าพเจ้าเปนคนตักน้ำตำเข้า แต่คนในค่ายแลนอกค่ายประมาณ ๖๐๐ คนเสศ มีปืนใหญ่ยาว ๓ ศอก โต ๓ กำ ๒ กะบอก มีปืนเลกคาบชุดบ้าง คาบสิลาบ้างประมาณ ๒๐๐ กะบอก มีดาบประมาณ ๕๐ เล่ม มีเหลกแหลมใส่ปลายไม่ไผ่ยาว ๖ ศอก ประมาณ ๒๐๐ อัน ข้าพเจ้าทราบแต่กองลิวซิกอ แต่กองทรับกอ ฟาลองกอ จะมีเครื่องอาวุธสิ่งใดบ้างข้าพเจ้าหาทราบไม่ ลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ตั้งให้พวกห้อชื่อปัดคุมไพร่ ๘๐ เสศ รักษาอยู่ที่ค่ายเมืองพวน แล้วลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ก็คุมพวกไพร่ ๕๐ เสศ มาทาง ๑๕ วัน ถึงเมืองเวียงจัน เดือนเจดปีกุนสัปตศกพวกลาวก็ไม่อาจสู้รบลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ เข้าในเมืองเวียงจันเอาไม้ไผ่ ไม้หมากบ้าง ปักทำค่ายสูง ๓ วา ยาว ๒๐ วา สี่เหลี่ยม มีหอคอย ๔ มุม มีประตู ๔ ประตู ขุดคูล้อมรอบ ถมดินเปนเชิงเทินแล้วเอาไม้หมากปักเปนค่าย หน้าเมืองเวียงจันริมแม่น้ำใหญ่อีก ๒ ค่ายสูงประมาณ ๓ วา กว้างยาวประมาณ ๒๐ วาเสศ มีหอคอย ๔ มุม มีสี่ประตู ขุดคูล้อมรอบ ถมดินเปนเชิงเทิน ปลูกเรือนด้วยไม้ไผ่ในค่าย ๔ หลัง ๆ หนึ่ง ยาวประมาณ ๑๐ วา กว้าง ๕ วา เหมือนกันทั้ง ๔ หลัง แต่เสบียงอาหารฃ้าพเจ้าเหนพวกลาวเอามาส่งทุกวันเสมอมิได้ขาด แต่กะสุนดินดำนั้น ข้าพเจ้าเหนมีใช้อยู่มิได้ขาด แต่จะเอามาแต่ข้างไหนข้าพเจ้าไม่ทราบ เมื่อเดือนสิบเอด ปีกุนสัปตศก เพลา ๓ โมงเช้า กองทัพไทยเอาปืนยิงเข้าไปในค่ายถูกพวกห้อตายเปนอันมาก ข้าพเจ้ากลัวก็วิ่งหนีออกจากค่าย เหนกองทัพไทยล้อมเข้าไว้ข้าพเจ้าก็ยกมือไหว้ กองทัพไทยก็จับเอาตัวข้าพเจ้ามา แต่ข้าพเจ้าเปนคนตักน้ำ ตำเฃ้า ความนอกจากนี้ไปข้าพเจ้าไม่ทราบ เปนความสัจความจริง สิ้นคำให้การข้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายอะเกาญวน ถามที่จวนสมเดจเจ้าพระยา
๏ ข้าพเจ้าอ้ายอะเกาญวนให้การว่า อายุข้าพเจ้าได้ ๒๑ ปี มารดาข้าพเจ้าชื่อ อะซือ บิดาข้าพเจ้าตายแต่ข้าพเจ้ายังเดกอยู่จะชื่อไรข้าพเจ้ายังหาทราบไม่ ข้าพเจ้าอยู่บ้านกกจ๋ายขึ้นกับเมืองกงก๋า บิดามารดาทำไร่นาภอรับพระราชทานไม่ได้เปนที่ซื้อขาย นายบ้านกกจ๋ายที่ข้าพเจ้าอยู่ชื่อ กีหยำ มีเรือนราษฎรพลเมืองประมาณ ๕๐ หลังเรือนเสศ มีไพร่ชาย หญิง ราษฎรประมาณ ๒๐๐ คนเสศ ทำนาบ้าง ทำไหมบ้าง ทำป่านบ้าง แต่บ้านกกจ๋ายที่ข้าพเจ้าอยู่จะไปเมืองกงก๋าทางวันหนึ่ง ที่บ้านกกจ๋ายข้าพเจ้าอยู่นั้นซื้อขายใช้สอยกันกับอีแปะ แต่อีแปะใช้กัน ๖๐ อีแปะ เปนเตี๋ยนหนึ่ง ๑๐ เตี๋ยน คิดเปนเงินสลึงหนึ่ง ๑๐ เตี๋ยน เรียกว่า พวงหนึ่ง เข้าเปลือกจะซื้อขายกันถังหนึ่งเปนเท่าไรอีแปะข้าพเจ้าหาทราบไม่ ทราบว่าแต่เข้าสารซื้อขายกัน ถังหนึ่งตวงด้วยชามตะเภา ๓๐ ชามเปนถังหนึ่ง ๆ ราคา ๕ พวงอีแปะ เข้ากล้อง ๓๐ ชามถังหนึ่งเปนสามพวงอีแปะ ครั้น ณ วันเดือนใดจำมิได้ปีรกาเบญจศก ฃ้าพเจ้าอยู่ที่บ้านทราบว่า ยีโกคุมไพร่พลประมาณ ๓๐๐ คนเสศมีเครื่องสาตราวุทพร้อมยกมาตีปล้นบ้านตันกวาง ๆ ขึ้นกับเมืองกวางนาม แต่นายบ้านตันกวางเรียกชื่อยังไรข้าพเจ้าหาทราบไม่ นายบ้านตันกวางกับใพร่ราษฎรไม่สู้รบภากันแตกตื่นเข้าป่าดงไปบ้าง ยีโกจับได้คนฉกรรจ์ในบ้านตันกวางประมาณ ๒๐ คน ยีโกรวบรวมเสบียงอาหารไพร่พลอยู่ที่บ้านตันกวาง วันหนึ่ง ณ วันเดือนสิบ ปีรกาเบญจศก ยีโกก็คุมไพร่พลยกออกจากบ้านตันกวาง มาตีปล้นบ้านกกจ๋ายที่บ้านข้าพเจ้าอยู่ ยีโกกับพวกไพร่เข้าไปตีปล้นในบ้านกกจ๋ายเวลากลางคืน ชาวบ้านกกจ๋ายไม่ทันรู้ตัวหาได้สู้รบไม่ภากันแตกตื่นหนีไปได้บ้าง ที่คนแก่ชราพวกไพร่ยีโกก็ฆ่าเสียมากที่หนีไปไม่ทันเปนคนฉกรรจ์ยีโกกับพวกไพร่ก็จับเอาตัวไว้ ตัวข้าพเจ้าหนีไม่ทันยีโกจับเอาตัวได้ แล้วยีโกกับไพร่ก็เกบรวบรวมเข้าเกลือเสบียงอาหารได้แล้ว ก็ยกออกจากบ้านกกจ้ายมีไพร่พลประมาณ ๓๐๐ คนเสศ มีปืนคาบสิลา ๕๐ บอก มีหอก ๙๐ เล่ม ธงศรีน้ำเงินศรีขาวประมาณ ๒๐๐ ธง ระยะทางหกวันถึงเมืองสพแอก ยีโกกับพวกไพร่กองเดียวเข้ารบเมืองสพแอกอยู่วันหนึ่ง พวกเมืองสพแอกแตกภากันหลบหนีไป กองทัพยีโกก็เอาไฟจุดเผาบ้านเรือนเกบเอาทรัพย์สิ่งของแลเสบียงอาหารได้แล้ว ภักอยู่เมืองสพแอก ๒ วัน ก็ยกมาจากเมืองสพแอกทาง ๔ วันถึงเมืองเชียงฆ้อ ยีโกตั้งค่ายปักเสาค่ายด้วยไม้หมากบ้าง ไม้ไผ่บ้าง สูง ๘ ศอก ข้างในถมดินเปนเชิงเทินสูง ๔ ศอก ข้างนอกขุดคูรอบค่ายกว้างประมาณเส้น ๑ ยาวประมาณเส้นเสศ มีประตู ๔ ประตู มีหอคอย ๔ หอทุกประตู ทำกระท่อมอยู่ในค่ายประมาณ ๙ หลัง ๑๐ หลัง แต่กระสุนดินดำนั้นยีโกจะเอามาแต่ไหนข้าพเจ้าหาทราบไม่ ยีโกยกไพร่พลเข้ารบเมืองเชียงฆ้อวันหนึ่ง เจ้าเมืองเชียงฆ้อสู้รบต้านทานหาได้ไม่ภาครอบครัวไพร่บ้านหนีไป แต่เมื่อกำลังรบกันนั้นข้าพเจ้าเปนคนหุงเข้าอยู่แต่ในค่ายหาได้ไปรบด้วยไม่ ข้าพเจ้าเหนยีโกจับคนในเมืองเชียงฆ้อได้ชาย ๒ หญิง ๑ แต่ผู้คนบอกนั้นพวกยีโกฆ่าเสีย ยีโกภักไพร่พลอยู่ในเมืองเชียงฆ้อ ๕ วัน แล้วยีโกมีหนังสือไปให้นายทัพใหญ่คุมไพร่ ๓๐๐๐ คน ยกมาสมทบกับกองทัพยีโกที่เมืองเชียงฆ้อ แต่นายทัพใหญ่อยู่เมืองไหนชื่อไรข้าพเจ้าหาทราบไม่ ณ วันเดือนเจด ปีกุนสัปตศก แม่ทัพใหญ่ตั้งให้นายทัพ ๓ คน คุมคน ๆ ละ ๑๐๐๐ รวมคน ๓๐๐๐ มีปืนคาบชุดประมาณ ๓๐๐ บอก มีหอกมีทวนประมาณ ๑๐๐๐ เล่ม ปืนหามแล่น ๒ บอก ดินดำใส่กลัก ๆ โต กำกึ่งประมาณ ๒๐ กลัก แต่นายทัพ ๓ คนที่คุมไพร่ ๓๐๐๐ คน ข้าพเจ้าหาทราบว่าชื่อไรไม่ ยีโกกับนายทัพยกมาใหม่ ๓ คน คุมคน ๓๓๐๐ ยกออกจากเมืองเชียงฆ้อ ระยะทาง ๔ วันถึงบ้านกอปีว ๆ เปนแขวงเมืองพวน ยีโกนายทัพ ๓ คนคุมไพร่ ๓๓๐๐ คน ยกเข้ารบกับพวกบ้านกอปีวชั่วโมงหนึ่ง พวกบ้านกอปีวแตกหนีเข้าดงไป ยีโกจับคนได้ชาย ๓ หญิง ๒ รวม ๕ คน แล้วนายบ้านกอปีวเอาเงินมาถ่ายตัวชายหญิง ๕ คน ๆ ละแน่น ๕ คนเปนเงิน ๕ แน่น ยีโกก็ปล่อยตัวคน ๕ คนให้กับนายบ้านกอปีวไป ยีโกกับนายทัพ ๓ คน อยู่ที่บ้านกอปีว ๒ วัน แล้วยกจากบ้านกอปิว ระยะทางวัน ๑ ถึงเมืองพวน เจ้าเมืองพวนกับราษฎรไพร่บ้านพลเมืองก็ไม่อาจสู้รบ ภากันแตกตื่นหนีเข้าป่าดงไป นายทัพ ๓ คนกับยีโกก็ภักอยู่ในเมืองพวน ตั้งค่ายขึ้น ๒ ค่ายปักด้วยไม้หมากบ้าง ไม่ไผ่บ้าง ค่ายหนึ่งสูงประมาณ ๖ ศอก กว้าง ๒๐ วา ยาว ๔๐ วา มีหอคอยสามหอ ประตูสามประตู ค่ายหนึ่งสูงประมาณ ๘ ศอก กว้าง ๓๐ วา ยาว ๕๐ วา มีหอคอย ๔ หอ ประตู ๔ ประตู แต่ข้าพเจ้าได้ยินพวกไพร่ในกองทัพยีโกพูดว่าไปค่ายในเมืองพวนอีก ๕ ค่าย รวมทั้งที่ข้าพเจ้าอยู่เปนเจดค่ายด้วยกัน ค่าย ๕ ค่ายนั้นกว้าง ยาว สูง ตํ่า ใหญ่ ยาว เท่าใดข้าพเจ้าหาเหนไม่ พวกฮ่อใช้ให้ตัดหญ้าเลี้ยงม้าหุงเข้าหาได้ไปข้างใหนไม่ ข้าพเจ้าได้ยินพวกฮ่อเรียกนายทัพ ๓ คนว่า ลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ กับยีโกภักไพร่พลอยู่ในเมืองพวน ๒ เดือนรวบรวมเสบียงอาหาร เครื่องสาตราวุทธแล้ว ๆ ลิวซิกอแต่งตัวนุ่งกังเกงแพร เหลือง สวมเสื้อแพรแดง คาดเอวแพรเขียว แพรแดงหนังไกโพกศีศะ มือถือมีดดาบจีนเล่ม ๑ ถือปืนแขนเสื้อบอก ๑ ทรับกอแต่งตัวนุ่งกังเกงแพรเขียวมีดอก สวมเสื้อแพรเขียวมีดอก หาได้โพกศีศะไม่ คาดเอวแพรฝรั่งศรีแดง มือถือปืนแขนเสื้อบอก ๑ ถือมืดดาบจีนดํ้าเขากระบือเล่ม ๑ ฟาลองกอแต่งตัวนุ่งกังเกงแพรเขียว สวมเสื้อแพรหนังไก่ดำ หาได้โพกศีศะไม่ คาดเอวแพรเขียวมีดอก มือถือปืนแขนเสื้อบอก ๑ ถือมีดดาบจีนดํ้าเงินเล่ม ๑ ยีโกแต่งตัวนุ่งกังเกงแพรแดง สวมเสื้อแพรเขียว คาดเอวแพรดำ ถือปืนแขนเสื้อบอก ๑ ถือมีดดาบจีนเล่ม ๑ รูปร่างลิวสิกอผิวเนื้อขาวสูงต่ำสันทัดคนอายุ ๔๕ ปี ไว้ผมเปียถักอย่างจีน ขี่ลา รูปร่างทรับกอผิวเนื้อดำอ้วนเตี้ย อายุประมาณ ๖๐ ปีไว้ผมเปียถักเปนอย่างจีน ขี่ม้าบ้าง ขี่ลาบ้าง รูปร่างฟาลองกอ ผิวเนื้อสองศรีอ้วนสูงอายุประมาณ ๕๐ ปี ไว้ผมเปียถักอย่างจีน ขี่ม้าตอนสีแดง รูปร่างยีโกผิวเนื้อขาวอ้วนตํ่าสันทัดคน อายุประมาณ ๔๒ ปี ไว้ผมเปียถักอย่างจีน ขี่ม้าศรีขาว ลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ กับยีโกยกออกจากเมืองพวนจะเปนวันเดือนใดจำมิได้ ปีกุนสัปตศก ลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ กับยีโกยกไพร่พลเดินตามระยะทางวันหนึ่งภบบ้านเรือนคนบ้าง เปนป่าดงซอกห้วยทานเขาบ้าง เดิน ๑๔ วันถึงเมืองเวียงจัน แต่ที่ปากทางนั้นฮ่อพวกใหนกองใครชื่อเสียงจะเรียกอย่างโร จะได้รบกับพวกลาวหฤๅไม่ได้รบกันประการใดข้าพเจ้าไม่ทราบ ลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ กับยีโกตั้งค่ายที่เมืองเวียงจันขึ้นสองค่าย เอาไม้ไผ่บ้าง ไม้หมากบ้าง ปักเปนเสาค่ายทั้งสองค่าย ค่ายใหญ่ ๔ เหลี่ยมสูง ๘ ศอก กว้างยาวประมาณ ๔๐ วา มีหอคอย ๔ มุมค่าย มีประตูหอคอยละประตู มี ๔ ประตู แต่ค่ายเลกสูง ๘ ศอก ๔ เหลี่ยม กว้างยาวประมาณ ๓๐ วา มีหอคอย ๒ หอ มีประตูหอคอยละประตู มี ๒ ประตู ขุดคูล้อมรอบ ถมดินเปนเชิงเทินชั้นในสูง ๓ ศอก ปลูกเรือนในค่ายใหญ่มีอยู่ ๗๐ หลังเรือน ค่ายเลกปลูกเรือนมีอยู่ประมาณ ๕๐ หลังเรือน มียุ้งเฃ้า ค่ายใหญ่ ๒ หลัง มีเข้าครึ่งยุ้งทั้ง ๒ ยุ้ง ค่ายเลกยุ้งเข้าหลังหนึ่ง มีเข้าเตมยุ้ง เฃ้าทั้ง ๓ ยุ้ง จะเปนเฃ้าเท่าใดเกวียนข้าพเจ้าประมาณหาได้ไม่ มีปืนคาบชุดในค่ายใหญ่ประมาณ ๒๐๐ บอก ในค่ายเลกประมาณ ๑๐๐ บอกเสศ ปืนหามแล่น ๓ บอก ทวน หอก ประมาณ ๖๐๐ เล่มเสศ ดํ้ายาว ๖ ศอก มีดดาบจีนยาวคืบเสศ มีฝักมีสายตภายครบตัวคน ๆ ละเล่ม ๓๓๐๐ เล่มเสศ ดินดำใส่กลักโตกำกึ่งมีอยู่ ๒๐ กลัก มีธงศรีน้ำเงินธงศรีฃาวประมาณ ๒๐๐ ธงปักรอบค่าย ธงไชยปักไว้กลางค่ายศรีฃาว มีหนังสือจีนเขียนไว้ที่ธงสามตัว ตัวหนึ่งภาษาญวนว่า ตาม แปรเปนภาษาไทยว่า สาม ตัวหนึ่งว่า ทับ แปรว่า สิบ ตัวหนึ่งว่า ด่าย แปรว่า เปนใหญ่ เสบียงอาหารพวกฮ่อ พวกลาว พวกญวนที่อยู่ในค่าย ภาถันเที่ยวเกบรวบรวมตามบ้านเรือนพวกลาวที่แตกตื่นเข้าป่าดงหนีไปนั้นเอามาแจกจ่ายกันกินในกองทัพ ลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ กับยีโกตั้งอยู่ในเมืองเวียงจันประมาณเดือนเสศ ครั้น ณ วันเดือนใดจำไม่ได้ประมาณ ๒ เดือน ๓ เดือน มาแล้วเวลาเช้าประมาณศักโมงเสศกองทัพไทยคุมไพร่พลเข้าไปล้อมค่าย ๒ ค่ายเข้าไว้ พวกฮ่อในค่ายหารู้ตัวไม่ กองทัพไทยเอาปืนยิงเข้าไปในค่ายฮ่อ ลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ กับยีโก กับพวกฮ่อก็เอาปืนใหญ่เลกยิงโต้ตอบออกมาได้ประมาณ ๒๐ นัด ยีโกถูกปืนยิงตายในที่รบ แต่ลิวซิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ จะตายเปนหนีไปได้ฤๅประการใดข้าพเจ้าหาทราบไม่ กองทัพไทยกับฮ่อยิงปืนโต้ตอบสู้รบกันแต่เวลาชั่วโมงหนึ่ง กองทัพไทยเข้าแหกค่ายฮ่อทั้งสองค่ายได้ฆ่าฟันพวกฮ่อตายเสียมาก ที่เหลืออยู่ก็ภากันหนีไปได้บ้าง ที่หนีไม่ทันเข้าไปในโบถวัดเมืองเวียงจัน กองทัพไทยก็เข้าล้อมไว้ในเวลากลางคืน ข้าพเจ้าหาทราบว่าฮ่อพวกใหนเข้าอยู่ในโบถไม่ ข้าพเจ้า กับอ้ายงัด อ้ายติ้วเปนภาษาญวนพวกเดียวกันก็ภากันเลดลอดหนีไปตามบ้านลาว พวกลาวจับเอาตัวข้าพเจ้า กับอ้ายงัด อ้ายติ้วได้ที่บ้านลาว ๆ เรียกว่า บ้านโลจ๋า แล้วเอาตะโหงกใส่ฅอเอาฃื่อใส่มือข้าพเจ้า กับอ้ายติ้ว อ้ายงัดมาส่งให้กับท่านนายทัพไทยที่เมืองหนองคาย ท่านนายทัพไทยเอาตัวข้าพเจ้าพวกเดียวกัน ให้คนคุมลงมา ณ กรุงเทพฯ ความนอกจากนี้ข้าพเจ้าหาได้รู้เหนอีกไม่ เปนความสัจความจริง ฃ้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
เล่มที่ ๒ นำเบอร์ ๓๕๓ วันอาทิตย เดือน ๓ แรม ๔ ค่ำ
ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ แผ่นที่ ๔๔
คำให้การอ้ายหะเฮงจีนถามที่จวนสมเดจเจ้าพระยา
๏ ข้าพเจ้าอ้ายหะเฮงให้การว่า ข้าพเจ้าเปนจีนแซ่อ๋อง อายุข้าพเจ้าได้ ๒๙ ปี ข้าพเจ้าตั้งบ้านเรือนอยู่กวางไส บิดามารดาข้าพเจ้าตายเสียแต่ข้าพเจ้ายังเลกอยู่ แล้วข้าพเจ้าไปค้าขายอยู่ที่เมืองหอหนำได้ประมาณ ๕ ปี ๖ ปี เมืองหอหนำขึ้นกับเมืองกวางไส แล้วฃ้าพเจ้าไปทำมาหากินอยู่เมืองลาใหญ่ได้ปีหนึ่ง ครั้น ณ ปีจอฉศก จะเปนเดือนใดข้าพเจ้าจำไม่ได้ ลิวซิกอ ทรับกอ คุมไพร่พลประมาณ ๕๐๐ คน ๖๐๐ คน มาตีเมืองลาใหญ่ ๆ สู้รบอยู่สองเดือนก็แตกหนีออกจากเมือง ลิวซิกอจับข้าพเจ้ากับไพร่ในเมืองลาใหญ่ได้ ๒๐ คน แล้วลิวซิกอ ทรับกอ ก็ภาไพร่พลเข้าอยู่ในเมืองลาใหญ่ได้ประมาณปีเสศ ครั้น ณ วันเดือนสี่ ปีจอฉศก ลิวซิกอให้โมกมันชุกทหารคุมไพร่ ๒๐๐ คนอยู่รักษาเมืองลาใหญ่ แล้วลิวซิกอ ทรับกอ คุมไพร่ประมาณ ๘๐๐ คนยกจากเมืองลาใหญ่ เอาข้าพเจ้ามาด้วย เดินทางเดือนหนึ่งถึงเมืองลาน้อย ข้าพเจ้าทราบว่าเมืองลาน้อยยิบไตโกตีแตก ลิวสิกอก็คุมไพร่ยกเลยมาอีกเดือนหนึ่งถึงเมืองพวน ได้ยินพวกราษฎรเมืองพวนพูดกันว่า กองทัพยกมาก่อนตีเมืองพวนแตก แต่จะเปนกองทัพผู้ใดตีฃ้าพเจ้าไม่ทราบ ลิวสิกอ ทรับกอ ภักอยู่ที่เมืองพวน ๖ วัน ๗ วัน แต่ข้าพเจ้าทราบว่า ปักอึงโกตั้งค่ายอยู่ค่ายหนึ่งจะทำด้วยไม้อะไรแลกว้างยาวเท่าไรฃ้าพเจ้าหาได้ไปเหนไม่ แต่ที่ฃ้าพเจ้าอยู่กับค่ายปักอึงโกห่างกันประมาณ ๑๐๐ เส้นเสศ แล้วลิวสิกอ ทรับกอ ยกกองทัพมาจากเมืองพวนเดินทาง ๑๐ วันถึงบ้านโพนทานาเลา ลิวสิกอตั้งค่าย ๆ หนึ่งเสาค่ายปักด้วยไม้ไผ่ ไม้หมากบ้าง กว้างยาว ๒๐ วา ๔ เหลี่ยม สูง ๙ ศอก ๑๐ ศอก มีประตู ๔ ประตู มีหอคอย ๓ มุม ในกองทัพลิวสิกอจะมีเครื่องสาตราอาวุธมากน้อยเท่าใดฃ้าพเจ้าไม่ทราบ ด้วยฃ้าพเจ้าเปนคนหาฟืนหุงเฃ้าเลี้ยงคนในกองทัพอยู่ที่ค่ายบ้านโพนทานาเลา แล้วลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอไปเมืองเวียงจัน ครั้น ณ วันเดือนสิบเอจ ปีกุนสัปตศก พวกลิวสิกอกลับไปบ้านโพนทานาเลาบอกฃ้าพเจ้าว่า ลิวสิกอรบกับกองทัพไทยวันหนึ่งกับคืนหนึ่งกองทัพลิวสิกอแตกกระจัดกระจายไป แต่ลิวสิกอนั้นถูกปืนตายเสียแล้ว แล้วกองทัพไทยยกตามค่ามน้ำโขงไปตีค่ายบ้านโพนทานาเลาที่ข้าพเจ้าอยู่ ข้าพเจ้ากับไพร่พลซึ่งอยู่ในค่ายประมาณ ๑๐๐ เสศ ภากันหนีกองทัพไทยออกจากค่ายไม่ทัน กองทัพไทยเอาปืนยิงถูกพวกฮ่อตายบ้าง หนีไปได้บ้าง จับเปนได้บ้าง แต่ตัวข้าพเจ้าป่วยฃาเดินไม่ได้ กองทัพไทยจับฃ้าพเจ้ามาส่งท่านแม่ทัพ ๆ ก็ส่งพวกฃ้าพเจ้าลงมา ณ กรุงเทพฯ เปนความสัจความจริงข้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายบาตุนจีนถามที่จวนสมเดจเจ้าพระยา
๏ ข้าพเจ้าอ้ายบาตุน แซ่สุ ให้การว่า ฃ้าพเจ้าเปนจีนเมืองกวางไส อายุฃ้าพเจ้าได้ ๓๒ ปี ฃ้าพเจ้าเกิดที่เมืองกวางไส บิดามารดาฃ้าพเจ้าตายเสียแต่อายุฃ้าพเจ้าได้ ๑๔ ปี ครั้นอายุฃ้าพเจ้าได้ ๒๖ ปี ฃ้าพเจ้าไปอยู่เมืองอั้นเปนเมืองญวนแกว เจ้าเมืองชื่ออย่างไรฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ บ้านเมืองใหญ่โตมีผู้คนตั้งอยู่ในเมืองประมาณ ๓๐๐๐ เสศ ราษฎรทำมาหากินค้าฃายสิ่งของเปนสินค้าต่าง ๆ ทำไร่ปลูกเข้าภอได้รับพระราชทาน ฃ้าพเจ้าอยู่ที่เมืองญวนแกว ๔ ปี ข้าพเจ้ากับอ้ายเปาก็ภากันไปอยู่เมืองสุย ข้าพเจ้าซื้อสิ่งของสินค้าได้เปนไหม เปนขีผึ้ง เปนเฃาอ่อน เปนนอ แล้วข้าพเจ้ากับอ้ายเปาก็หาบกลับไปฃายที่เมืองญวนแกว หมดสินค้าแล้ว ข้าพเจ้ากลับมาหาซื้อสินค้าที่เมืองสุยอีก ซื้อสินค้าได้แล้วข้าพเจ้ากลับไปถึงเมืองแสน ๆ ขึ้นกับเมืองญวนแกว เมืองแสนนั้นเปนญวนกับลาวปนกัน เจ้าเมืองเปนจีนชื่อ เกเสียง แซ่ลก มีราษฎรไพร่พลอยู่ในเมืองประมาณ ๖๐๐ เสศ ฃ้าพเจ้าฃายสินค้าหมดแล้ว ครั้น ณ วันเดือนเก้า ปีกุนสัปตศก ข้าพเจ้าออกจากเมืองแสนเดินทาง ๑๖ วันถึงแขวงเมืองหนองคาย จะเข้าไปซื้อเสื้อซื้อผ้าในเมืองหนองคาย พวกลาวแขวงเมืองหนองคายเหนฃ้าพเจ้ามาสองคนเปนแปลกปลาศ ก็จับเอาตัวฃ้าพเจ้ากับอ้ายเปามาส่งไว้ที่เมืองหนองคาย แล้วพวกเมืองหนองคายก็เอาตัวฃ้าพเจ้ามาส่งให้กองทัพไทย ๆ ก็ส่งฃ้าพเจ้าลงมา ณ กรุงเทพ ฯ แต่กองทัพพวกฮ่อจะยกมาทำเปนประการใด ข้าพเจ้าหาทราบไม่ เปนความสัจความจริงข้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายบาลกจีนถามที่จวนสมเดจพระยา
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายบาลกให้การว่า อายุฃ้าพเจ้าได้ ๒๕ ปี ฃ้าพเจ้าแซ่ลอเปนจีนเกิดที่เมืองกวางไส บิดาฃ้าพเจ้าชื่อ จีนฃำ มารดาฃ้าพเจ้าชื่อ เตกกก เมื่อฃ้าพเจ้าอายุ ๑๘ ปี บิดามารดาฃ้าพเจ้าตาย ฃ้าพเจ้าอาไศรยพวกพ้องทำมาหากินอยู่ที่เมืองกึงไสได้ประมาณ ๒ ปี แล้วฃ้าพเจ้าไปอยู่กับจีนกิมยินที่นอกเมืองกึงไส มีพวก ๑๙ คน ทั้งฃ้าพเจ้าเที่ยวเปนโจรตีชิงพวกลูกค้าตามชายทเล อยู่ได้ประมาณ ๕ ปีเสศ จีนกิมยินภาข้าพเจ้ากับพักพวกไปเข้าอยู่กับสิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอผู้เปนนายพวกฮ่อ ซี่งคุมพักพวก ๗๐๐ เสศ อยู่ที่เมืองกึงแสน ๆ ขึ้นกับเมืองกึงไสแต่ข้าพเจ้ากับพวกเที่ยวตีชิงชาวบ้านอยู่ได้ ๒ ปี แล้วลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ คุมพวกยกมาถึงเมืองซันเอ๋ ๆ ขึ้นกับเมืองแกว คนในเมืองซันเอ๋มีอยู่ประมาณ ๕๐๐ คน ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ก็ยกพวกพลเข้าตีเมืองซันเอ๋แตกฆ่าคนตาย ๑๑ คน แต่คนที่ยังเหลืออยู่นั้นมากน้อยเท่าใด ฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ หนีไปบ้าง ยอมเข้าด้วยบ้าง ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ก็คุมพักพวกเข้าอยู่ในเมืองซันเอ๋ได้ ๒ ปีเสศ ครั้น ณ เดือนสิบเอจ ปีวอกจัตวาศก ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ก็ยกพวกออกจากเมืองซันเอ๋ เดินทางวันหนึ่งถึงเมืองซัด เจ้าเมืองซัดเปนญวนแกวขึ้นกับเมืองแกว ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ คุมไพร่พลเข้าอยู่ในเมืองซะด เจ้าเมืองซัดแลราษฎรก็หาเสบียงอาหารเลี้ยงดูพวกข้าพเจ้า เข้าเปนพวกเดียวกันกับพวกข้าพเจ้า ๆ อยู่ในเมืองซัดได้สามเดือนเสศ ครั้น ณ เดือนสาม ปีวอกจัตวาศก ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ก็คุมพวกไพร่พลยกออกจากเมืองชัตเดินทางมาวันหนึ่งถึงเมืองจัน เจ้าเมืองเปนญวนขึ้นกับเมือง ญวนแกว เจ้าเมืองแลราษฎรก็หาเสบียงอาหารมาเลี้ยงดูเข้ากับพวกข้าพเจ้า ๆ ก็ อาไศรยภักอยู่ที่เมืองจันได้ ๒ วัน แล้วพวกฃ้าพเจ้าก็ภากันยกมาจากเมืองจันทางวันหนึ่งถึงเมืองทัน เจ้าเมืองทันเปนญวนขึ้นกับเมืองแกว เจ้าเมืองแลราษฎรก็ส่งเสบียงอาหารเลี้ยงพวกฃ้าพเจ้าหาได้สู้รบกันไม่ อยู่ที่เมืองทันได้สองวัน พวกฃ้าพเจ้าก็ยกออกจากเมืองทันเดินทาง ๓ วันถึงเมืองลาน้อย เจ้าเมืองเปนลาวขึ้นกับเมืองแกว แต่เจ้าเมืองนั้นหนีไปคนในเมืองลาน้อยมีอยู่ประมาณ ๓๐๐ เสศ ยอมส่งเสบียงอาหารพวกฃ้าพเจ้า ๆ ภักอยู่ในเมืองลาน้อย ๒ เดือนเสศ ครั้น ณ เดือนห้า ปีจอฉศก ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ก็คุมพวกยกออกจากเมืองลาน้อยเดินทางมาประมาณ ๒๒ วันถึงพวน ฃ้าพเจ้าได้ทราบว่า ปักอึงโกเปนนายคุมไพร่ประมาณ ๔๐๐ คนเฃ้ารบเมืองพวนแตก ปักอึงโกภาพวกเข้าตั้งอยู่ในเมืองพวน ครั้นลิวสิกอ ทรับกอ ฟา ลองกอ คุมพวกมาถึงเมืองพวน พวกที่เปนตัวนายก็เฃ้าไปอยู่ในเมืองพวน แต่พวกไพร่พลนั้นออกตั้งกองเรี่ยรายอยู่นอกเมืองไปอาไศรยอยู่ตามบ้านเรือนราษฎร ที่หนีพวกฃ้าพเจ้าไป แต่ในเมืองพวนนั้นจะตั้งค่ายฤๅทำประการใดนั้น ฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ แล้วลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอคุมไพร่ประมาณ ๓๐๐ เสศ มีเครื่องสาตราวุธ ปืนหามแล่น ๒ บอก ยาว ๔ ศอก ใหญ่รอบ ๒ กำกระสุนนิ้วกึ่ง ปืนคาบชุด ๑๔ บอก ปืนคาบสิลาร้อยบอก มีดาบครบมือกัน มีเหลกแหลมใส่ปลายไม้ยาว ๖ ศอกประมาณ๒๐๐ อัน ยกออกจากเมืองพวนเดินทาง ๒๕ วันถึงเมืองเวียงจัน แต่ปักอึงโกนั้นคุมไพร่ประมาณ ๓๐๐ คนเสศ อยู่รักษาเมืองพวน แต่ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอยกลงมาไกล้จะถึงเมืองเวียงจัน มีลาวพวกหนึ่งประมาณ ๑๐๐ คนเสศ ยกมารบ พวกลาวสู้ไม่ได้ภากันหนีไป พวกฃ้าพเจ้าก็ยกเฃ้าไปในเมืองเวียงจัน พวกลาวในเมืองเวียงจันน้อยก็ภากันแตกหนีไป ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอให้พวกไพร่ตัดไม้ไผ่ ไม้หมากบ้าง มาปักเปนค่ายสูง ๓ วาเสศ กว้างยาวด้านละ ๒๐ วาเสศ มีประตู ๔ ประตู มีหอคอย ๔ มุมค่าย ขุดคูรอบถมดินเปนเชิงเทิน ในค่ายปลูกเปนโรงภัก ๒ หลัง กว้างห้าวา ยาว ๑๐ วา เหมือนกันทั้ง ๒ ค่าย แต่เสบียงอาหารนั้นฃ้าพเจ้าเหนพวกลาวในเมืองเวียงจัน เอามาส่งให้เนืองๆ แต่กระสุนดินดำนั้น ฃ้าพเจ้าเหนคนในกองทัพไปเอามาแต่เมืองหอเยียงจิวที่ปองนันซีนายใหญ่อยู่ ปองนันซีมีไพร่พลประมาณ ๓๐๐๐ เสศ แลเมื่อ ณ วันเดือนแปด ปีกุนสัปตศก ฃ้าพเจ้าทราบว่าปองนันซีมีหนังสือมาว่าให้ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอกลับไป ครั้น ณ วันเดือนสิบเอจ ปีกุนสัปตศก เวลาเช้า ๓ โมงกองทัพไทย ยกมารบยิงปืนเฃ้าไปในค่ายพวกฃ้าพเจ้าเหนว่าจะสู้ไม่ได้ ก็ภากันหนีเฃ้าป่าไป กองทัพไทยก็ตามจับได้ตัวฃ้าพเจ้า แต่ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ แลพวกไพร่พลจะไปได้ ฤๅจะตายนั้น ข้าพเจ้าหาทราบไม่ เปนความสัจความจริงชองฃ้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายอะซามจีนถามที่จวนสมเดจเจ้าพระยา
๏ ข้าพเจ้าอ้ายอะซามให้การว่า อายุข้าพเจ้าได้ ๒๐ ปี ข้าพเจ้าเปนบุตรจีนเงิน อำแดงเจง แต่บิดาข้าพเจ้าเปนจีนแซ่ลี ข้าพเจ้าเกิดที่เมืองกุยเสียนจีวขึ้นเมืองกวางไซร ๆ นั้นขึ้นเมืองปากกิ่ง ข้าพเจ้ามีพี่ชายคนหนึ่งชื่อ จีนอะลี ข้าพเจ้ากับพี่ชายข้าพเจ้าทำมาหากินอยู่กับบิดามารดา ที่เมืองกุยเสียนจีวจนอายุข้าพเจ้าได้ ๑๒ ปี บิดามารดาข้าพเจ้าตาย ข้าพเจ้าอยู่กับจีนอะลีพี่ข้าพเจ้าที่เมืองกุยเสียนจีว จนอายุได้ ๑๕ ปี เมืองกุยเสียนจิวมีกำแพงก่อด้วยสิลาหามีป้อมใบเสมาไม่ สูง ๑๐ ศอก กว้างยาวเท่ากันประมาณ ๒๐ วา บนกำแพงนั้นวางปืนกระสุน ๔ นิ้ว รายกันไปประมาณ ๒๐๐ บอก ราษฎรเปนจีนตั้งบ้านเรือนอยู่ในกำแพง นอกกำแพงนั้นรวมชายสกันประมาณ ๕๐๐๐ เสศ แต่พี่ฃ้าพเจ้าตั้งบ้านเรือนอยู่นอกกำแพง ถึงเทศการทำนาฃ้าพเจ้ากับพี่ชายฃ้าพเจ้าภากันทำนาได้เฃ้าปีละ ๓๐๐ ถัง ๔๐๐ ถัง ฃ้าพเจ้ากับพี่ฃ้าพเจ้าฃายให้แก่จีนลูกค้าเปนเฃ้าสานหนัก ๔๐ ชั่งจีน เปนเงินเหรียนหนึ่งหนักหกสลึงเพี่อง ที่เหลืออยู่เอาไว้ภอรับประทาน ครั้นอยู่มาจะเปนวันเดือนปีใดฃ้าพเจ้าจำไม่ได้ประมาณ ๕ ปีมาแล้ว พวกฮ่อคุมพวกยกมาประมาณ๓๐๐ เสศ มีปืนกระสุน ๓ นิ้ว ๔ นิ้ว ประมาณ ๔๐ บอก ปืนคาบสิลาประมาณ ๑๐๐ เสศ ง้าวประมาณ ๓๐๐ พวกฮ่อภากันเข้าปล้นตีเมืองกุยเสียนจีว เจ้าเมืองกุยเสียนจีวไม่ทันรู้ตัวภากันหนีออกจากเมืองไปพวกฮ่อฆ่าจีนอะลีพี่ฃ้าพเจ้าตายแล้วจับฃ้าพเจ้ากับพวกที่อยู่ในเมืองกุยเสียนจีวได้ ๕ คน พวกฮ่อฆ่าเสียคนหนึ่งยังเหลืออยู่ทั้งตัวฃ้าพเจ้ารวม ๔ คน ฃ้าพเจ้าจึ่งได้รู้จักชื่อพวกฮ่อว่าชื่อ จีนโง้ว แซ่ปัก เปนนายใหญ่ อยู่เมืองกวางตุ้ง คุมพวกมาตีเมืองกุยเสียนจีว แล้วจีนโง้วพวกฮ่อภากันเกบเอาสิ่งของเสบียงอาหารได้แล้ว รุ่งเช้าพวกฮ่อก็ภาฃ้าพเจ้ากับพวกฃ้าพเจ้า ๓ คนไปอยู่ที่เมืองมกหมาเสียง ทางไกลกับเมืองกุยเสียนจีวสามวัน แต่เมืองมกหมาเสียงนั้นขึ้นกับเมืองญวน จีนโง้วตัวนายนั้นเอาโซร่ใส่ฅอข้าพเจ้ากับพวกสามคนไว้แล้ว ๆ ให้ผู้คุม ๆ ข้าพเจ้าพวกข้าพเจ้าไปเที่ยวเกี่ยวหญ้าม้าอยู่ทุกวัน ข้าพเจ้าอยู่กับจีนโง้วที่เมืองมกหมาเสียง จีนโง้วนายใหญ่ให้ทหารซ้อมฝึกหัดยิงปืนแลเพลงอาวุธอยู่เนือง ๆ จีนโง้วอยู่ที่เมืองมกหมาเสียงได้ประมาณ ๒ ปีเสศ ฃ้าพเจ้าคิดจะหนีจีนโง้วหารู้จักทางที่จะหนีไปทางใหนไม่ ครั้นอยู่มาจีนโง้วถอดโซร่ฅอข้าพเจ้าก็คุมข้าพเจ้ากับพวกประมาณ ๖๐๐ คน ๗๐๐ คน ถือปืนกับเครื่องสาตราวุธต่างครบมือกัน มีม้าประมาณ ๓๐ ม้า ภากันยกไปทางประมาณ ๕ วัน ๖ วันถึงเมืองจัวโผ เจ้าเมืองจัวโผนั้นชื่อ มกจีว ที่เมืองจัวโผนั้นหามีกำแพงไม่ มีตึกอยู่ในเมืองประมาณ ๔๐ หลัง มีคนชายหญิงประมาณ ๔๐๐ คน ๕๐๐ คน เจ้าเมืองมกจีวรับจีนโง้วตัวนายเข้าไปไว้ในเมือง เจ้าเมืองมกจีวจัดหาเสบียงอาหารเลี้ยงดูจีนโง้วกับพวกไพร่แล้ว จีนโง้วกับเจ้าเมืองมกจีวให้หัดทะแกล้วทหารรบอยู่เนือง ๆ จีนโง้วภักอยู่เมืองจีวโผได้ประมาณ ๒ ปี เสบียงอาหารที่เมืองจีวโผขัดสนลง ราษฎรซื้อขายกันเฃ้าสารหนัก ๑๐ ชั่ง เปนเข้าสาร ๑๐ ทนาน เปนเงิน ๓ สลึง ครั้น ณ วันเดือนสี่ ขึ้นแรมกี่ค่ำจำไม่ได้ ปีจอฉศก จีนโง้วลาเจ้าเมืองมกจีวภาข้าพเจ้ากับพวกทหารประมาณ ๓๐๐ เสศ มีปืนใหญ่เครื่องสาตราวุธพร้อม ภากันเดินบกมาแต่เมืองมกจีวต้องค่ามเขาใหญ่เดินแต่เช้าจนค่ำตกเชิงเฃาหกเฃา แล้วค่ามเฃาเลก ๆ ประมาณ ๒๐ เฃา แล้วลงเดินตามลำธารค่ามห้วยหลายแห่ง ทางเดินยากมา ๑๕ วันถึงเมืองพวน เมื่อเดินมาตามทางนั้นภบบ้านใดเมืองใดมีเสบียงอาหารก็ภากันเข้าแย่งชิงอาหารภอรับประทานตลอดมา จีนโง้วเข้าไปในเมืองพวน ภบปักอินโกยกมาตั้งค่ายอยู่ที่เมืองพวน ปีกอินโกตั้งค่ายเสาค่ายไม้จริงสูง ๑๐ ศอก กว้าง ๓๐ วา ยาว ๓๐ วา มี ประตู ๔ ประตู ไม่มีหอคอยและไม่ได้ถมดินเชิงเทิน ปักอินโกปลูกเรือนอยู่ในค่ายสองหลัง มีฉางเข้าหลังหนึ่ง ปักอินโกให้พวกขนเอาเข้าราษฎรมาตวงใส่ฉางไว้ อยู่ มาได้ ๒ วัน จีนลิวซิกอแม่ทัพฮ่อยกมาจากเมืองลาภาพวกพลประมาณ ๓๐๐ เสศ มาอยู่ที่เมืองพวนได้ประมาณสองเดือนเสศ จินหลีทรัพกอ แซ่ลี มาจากเมืองลาคุม ไพร่มาอีกประมาณ ๒๐๐ เสศ มาบันจบกับทัพปักอินโก จีนลิวซิกอ จีนโง้ว และจีนหลีทรับกอ รวมเปนคนนายไพร่ ๑๐๐๐ เสศ ก็หาได้สู้รบกับกองทัพญวนไม่ แล้วจีนลิวซิกอบังคับให้ปักอินโกคุมไพร่อยู่รักษาค่าย แล้วปักอินโก ลิวซิกอ หลีทรับกอ ภากันคุมพวกฮ่อ มีปืนลูกกระสุนดินดำพร้อม แต่จะได้มาแต่ไหนนั้นข้าพเจ้าหาทราบไม่ มีม้า ๓๐ ม้า ภากันเดินบกค่ามเขาหลายแห่งหลายตำบล ประมาณ ๒๐ เขาเสศ ต้องค่ามห้วยหลายแห่ง ค่ามคลอง ๒ ตำบล มา ๑๕ วันถึงเมืองเวียงจัน จีนปีกอินโก จีนลิวซิกอ จีนหลีทรับกอ ภาข้าพเจ้ากับพวกพลภักอยู่ที่ทุ่งนาริมแม่น้ำของฟากค่างเมืองเวียงจัน ห่างเมืองหนองคายทางเดิน ๒ วัน จีนลิวซิกอให้ข้าพเจ้าเปนคนหุงเข้า เลี้ยงม้าอยู่ในค่าย พวกลาวที่อยู่นอกเมืองเวียงจันประมาณ ๒๐ คน ๓๐ คน ภากันไปที่ค่าย จีนปักอินโก จีนลิวซิกอ จีนหลีทรับกอ แล้วข้าพเจ้าเหนพวกลาวภากันเดินไปมาหาจีนลิวซิกอ จีนหลีทรับกอ จีนปักอินโกเนือง ๆ จีนปักอินโก จีนลิวซิกอ จีนหลีทรัพกอใช้ให้พวกพลภากันตัดไม้แก่นบ้าง ไม้ไผ่บ้าง ปักรอบตั้งเปนค่าย ภักอยู่ที่ทุ่งนาห่างเมืองเวียงจันประมาณ ๒ วัน จีนปักอินโก จีนลิวซิ กอ จีนหลึทรับกอตั้งค่ายอยู่ได้ประมาณ ๒ เดือน ๓ เดือน ข้าพเจ้าเปนคนหุงเข้า ครั้น ณ วันเดือนสิบเอจ ขึ้นสองค่ำ ปีกุนสัปตศก เวลาเช้าจีนปักอินโก จีนลิวซิกอ จีนหลีทรับกอ กับพวกพลแลข้าพเจ้าภากันกินอาหารอยู่ในค่าย ขณะนั้นพวกไทย พวกลาวเมืองหนองคายยกกองทัพมาประมาณ ๑๐๐๐ เสศ ปักอินโก จีนลิวซิกอ หลีทรับกอ เหนพวกกองทัพยกมา ปักอินโก จีนลิวซิกอ จีนหลีทรัพกอ กับพวกพลตกใจกลัวก็ภากันหนีออกจากค่าย ข้าพเจ้ากับพวก ๑๕ คนหนีโดดลงในแม่น้ำของตายเสีย ๘ คนที่เหลืออยู่ ๖ คนก็ต่างคนต่างพลัดกันไป ข้าพเจ้าผู้เดียวหนีว่ายน้ำไปขึ้นที่ท่าคำลี ข้าพเจ้าไปซ่อนตัวอยู่ที่เฃาห่างกับเมืองเวียงจันทาง ๒ วัน ภายหลัง ปักอินโก จีนลิวซิกอ จีนหลีทรับกอ กับพวกพลนั้นจะต่อสู้กองทัพไทยฤๅจะหนีไป ข้าพเจ้าหาทราบไม่ ข้าพเจ้าซ่อนตัวอยู่ที่เขาได้สามวันข้าพเจ้าอดเสบียงอาหาร หามีจะรับประทานไม่ ข้าพเจ้าออกจากเฃาภบพวกข้าพเจ้าที่หนีมาด้วยกันนั้น ๕ คน ข้าพเจ้ากับพวก ๕ คนภากันเอาดาบที่สำรับตัวฟันไม้ไผ่ป่าได้สามสิบลำ มัดเปนลูกบวบแล้ว ภากันลงนั่งบนลูกบวบพร้อมกัน จะค่ามฟากไปเมืองพวน ขณะนั้นพวก ไทยพวกลาวบ้างประมาณ ๗๐ คน ๘๐ คนภากันมาจับเอาข้าพเจ้า แต่พวกข้าพเจ้า ๕ คนนั้นภากันโดดน้ำหนีไป พวกไทย พวกลาวภากันจับเอาตัวข้าพเจ้าใส่เรือค่ามฟากมาเมืองหนองคาย พวกข้าหลวงก็เอาตะโหงกใส่ฅอข้าพเจ้าไว้ได้ประมาณเดือนเสศ พวกข้าหลวงก็ส่งข้าพเจ้ากับพวกที่จับได้นั้นลงมา ณ กรุงเทพฯ เปนความสัจความจริงข้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
เล่มที่ ๒ นำเบอร์ ๓๖๑ วันอาทิตย เดือน ๓ แรม ๑๑ ค่ำ
ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ แผ่นที่ ๔๕
บอกพระยามหาอำมาตย
๏ หนังสือพระยามหาอำมาตยาธิบดี ฯ มายังพระยาศรีสิงหเทพปริวีเคานซิล ได้นำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาได้ทรงทราบฝ่าลอองธุลีพระบาท ด้วยฃ้าพเจ้าบอกลงมาครั้งก่อนว่าอ้ายฮ่อ ยกกองทัพล่วงเขตรแดนเข้ามาตั้งค่ายที่วัดจันในเวียงจันเก่าตำบลหนึ่ง บ้านสีถานตำบลหนึ่ง บ้านโพนทานาเลาตำบลหนึ่ง ในเขตรแดนเมืองหนองคายสามตำบลนั้นฃ้าพเจ้ากับนายทัพนายกองได้ระดมตีอ้ายฮ่อแตก ฆ่าอ้ายฮ่อตายเสรจทั้งสามตำบลแจ้งอยู่ในบอกครั้งก่อนนั้นแล้ว ฃ้าพเจ้าแต่งนายทัพนายกองให้คุมไพร่ไปวกหลังสังกัดทาง ซึ่งอ้ายฮ่อจะหนีจากค่ายไปทางเมืองพวน สี่กองนั้นกลับมาแจ้งข้อราชการต่อฃ้าพเจ้าว่าอ้ายฮ่อที่แตกหนีออกจากค่ายบ้านโพนทานาเลาไปนั้น กองทัพกองสังกัดทางฆ่าอ้ายฮ่อตายบ้างจับเปนได้บ้าง ซึ่งอ้ายฮ่อจะหนีล่วงทางกลับไปเมืองพวนนั้นไม่มี เมื่ออ้ายฮ่อหนีไปนั้นหามีเสบียงไปไม่ด้วยทางกันดารเปนช่องเฃาเดินล่วงทางสิบห้าวันจึ่งถึงแขวงเมืองพวน อ้ายฮ่อจึ่งจะหาเสบียงได้ แล้วนายทัพนายกองจับได้คนสบแอด เชียงค้อ กับเดกพวกบ้านโฉมดี ที่ลิวสิโกกับนายทหารพวกอ้ายฮ่อจับเอามาไว้ใช้สอยเอามาถามปากคำสอบกันให้การถูกต้องกันว่า อ้ายลิวสิโกเปนนายใหญ่ที่หนึ่ง ซันซิแย สับโก โกเลง โกเปาเปนนายรองอยู่ ค่ายวัดจัน ภาหลงโกนายใหญ่ ยีโก สุโกยัน สับโก ปากซันโกอยู่ค่ายบ้านสิถาน มกสิโกเปนนายใหญ่ โกเฮง โกจอไปซิแยเปนนายรองอยู่ค่ายบ้านโพนทานาเลาว่าถูกปืนตายในที่รบสิ้นทั้งนั้น ครั้น ณ วันสุกร เดือนสิบเอจ แรมแปดค่ำ ปีกุนสัปตศก พระณรงค์วิชิตเจ้ากรม พระตำรวจในพระราชวังบวรสฐานมงคลเชิญตราพระราชสีหกับคุมปืนสในเดอโหลหนึ่ง ปืนอินฟิน ๒โหล ปัศตันสองพันสองร้อย แก๊บชนวนหกพัน ลูกกระสุนสี่พันสี่ร้อย ดินดำหนักหกสิบชั่ง ขึ้นไปพระราชทานให้ฃ้าพเจ้าไว้สำหรับราชการนั้น ฃ้าพเจ้าทราบตามท้องตราซึ่งโปรดเกล้าฯ ทุกประการ ฃ้าพเจ้าได้รับเอาปืนลูกกระสุนดินดำแก๊บไว้ตามซึ่งมีขึ้นไปในท้องตราครบตามจำนวนแล้ว ครั้น ณ วันพุฒ เดือนสิบเอจ แรมสิบสามค่ำ ปีกุนสัปตศก เพี้ยแก้ว เพี้ยซานนบ้านนาฃมที่ฃ้าพเจ้าแต่งให้ไปสืบข้อราชการทางเมืองพวนกลับมาแจ้งความว่า เพี้ยแก้ว เพี้ยซานนไปถึงเมืองพวน อ้ายฮ่อตั้งค่ายอยู่ที่สาดรองมีฮ่อประมาณ ๘๐ คน ค่ายเมืองเชียงฃวางมีฮ่ออยู่ประมาณ ๓๐ คน ค่ายบ้านแวนมีฮ่ออยู่ประมาณ ๖๐ คน ค่ายเมืองเคิงมีฮ่ออยู่ประมาณ ๕๐ คน ค่ายลาดบวกมีฮ่อประมาณ ๔๐ คน ค่ายทุ่งเชียงคำมีฮ่อประมาณ ๑๑๐ คน ค่ายเมืองแสนมีฮ่ออยู่ประมาณ ๓๐๐ คน รวม ๗ ค่ายเปนคน ๖๗๐ คน อ้ายฮ่อพูดกันว่าจะยกไปตีเมืองหลวงพบาง จะไปวันใดหามีกำหนดไม่ฃ้าพเจ้าได้มีหนังสือบอกไปถึงพระยาพิไชยที่เมืองหลวงพบาง แจ้งฃ้อราชการทางเมืองหนองคายทางเมืองพวนด้วยแล้ว แต่พระณรงค์วิชิตป่วยเปนใข้ ให้เมื่อยขัดในข้อจะอยู่รับราชการไม่ได้ ฃ้าพเจ้าจึ่งให้พระณรงค์วิชิตคุมอ้ายฮ่อกับปืนหอก ดาบ ธง แลม้า ซึ่งได้มาแต่ค่ายอ้ายฮ่อ ลงมาทูลเกล้า ฯ ถวายรายชื่อกับสิ่งของมีในหางว่าวเข้าผนึกมาด้วยแล้ว หนังสือมา ณ วันอังคาร เดือนสิบสอง ขึ้นสิบสองค่ำ ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ ๚ะ
คำให้การอ้ายยีโกจีน ถามที่จวนสมเดจเจ้าพระยา
๏ ข้าพเจ้าอ้ายยีโกจีน ให้การว่าอายุฃ้าพเจ้าได้ ๒๘ ปี ตั้งบ้านเรือนอยู่บ้านบากสารสือ แขวงเมืองกวางไส บิดามารดาฃ้าพเจ้าตายยังจำความหาได้ไม่ ยังมีแต่พี่หญิงคนหนึ่ง พี่ชายคนหนึ่ง ครั้นอายุฃ้าพเจ้าได้ ๑๐ ปี ฃ้าพเจ้ารับจ้างจีนมีชื่อเลี้ยงกระบืออยู่ที่เมืองกวางไสได้สี่ปี แล้วฃ้าพเจ้าไป่รับจ้างจีนมีชื่อทำนาอยู่ที่เมืองกวางไสได้ ๕ ปี แล้วฃ้าพเจ้าไปรับจ้างจีนมืชื่อทำชมภู่อยู่ที่เมืองกวางไสได้ ๖ ปี แล้วฃ้าพเจ้าขึ้นไปอยู่เมืองกุยเชียงจิ๋ว ๆ ขึ้นกับเมืองกวางไส แล้วจีนฟูชำเปนนายคุมพวกฮ่อมาประมาณ ๓๐๐ เสศ มาตีเมืองกุยเชียงจิ๋วแตกฆ่าพวกพลในเมืองกุยเชียงจิ๋วตาย ๔ คน แล้วก็จับเอาตัวฃ้าพเจ้าไปใช้ให้ฃ้าพเจ้าเปนคนเกี่ยวหญ้าให้ม้ากินอยู่ที่เมืองมุกมาเลียง ขึ้นกับเมืองญวน ฃ้าพเจ้าอยู่ได้ปีหนึ่งแล้วก็ใช้ข้าพเจ้าเปนชมภู่หุงเข้าได้ปีหนึ่ง ครั้น ณ เดือนสาม ปีกุนสัปตศก ฟาลองกอก็คุมพวกฮ่อ ๓๐๐ เสศ ไปตีเมืองโจโป ๆ แต่งไพร่พลออกรบ พวกฟาลองกอกับฮ่อชาวเมืองโจโปหาได้ไม่ ครั้น ณ เดือนเจด ปีกุนสัปตศก พวกฟาลองกอกับฮ่อก็ภากันเข้าตีเมืองพวนแตก พวกฟาลองกอกับพวกฮ่อ ๓๐๐ เสศ ก็เข้าอยู่ในเมืองพวน แล้วปักอึงกอ ลิวซิกอก็มาภบพร้อมกันเข้าอยู่ที่เมืองพวน แล้วพวกฟาลองกอ ปักอึงกอ ลิวซิกอ หมดเสบียงอาหารกันดารลง ฟาลองกอ ปึกอึงกอ ลิวซิกอ ก็คุมพวกฮ่อ ๓๐๐ เสศ ออกเที่ยวตีชิงวิ่งราวเฃากินที่ตามตลาดเมืองโจเจาฮี เมืองโซรใด เมืองทันหอก ราษฎรชาวบ้านหาได้ออกสู้รบพวกกองทัพฮ่อไม่ ฟาลองกอ ปักอึงกอ ลิวซิกอ กับไพร่พลเที่ยวตีชิงได้เข้าปลาอาหารแล้ว ฃ้าพเจ้าเปนคนชมภู่สำหรับหาเข้าให้พวกกองทัพ ฟาลองกอ ปักอึงกอ ลิวซิกอกิน กองทัพฮ่อภักอยู่ที่เมืองพวนประมาณสองเดือนเสศ ครั้น ณ เดือนเจด ขึ้นแรมกี่ค่ำฃ้าพเจ้าจำมิได้ ปีกุนสัปตศก ฟาลองกอ ซินซิอเหยีย ลิวซิกอ คุมไพร่พลประมาณ ๕๐๐ คนเสศยกมาทาง ๑๒ วันถึงเมืองเวียงจันเก่า พวกราษฎรเมืองเวียงจันเก่าก็ภากันแตกกระจัตพรัดพรายไป กองทัพฟาลองกอ ซินซือเหยีย ลิวซิกอ ก็เข้าตั้งค่ายอยู่ในเมืองเวียงจันเก่าค่ายหนึ่ง เสาค่ายเอาไม้หมากปักสูงประมาณ ๕ วา ๖ วา กว้างยาว ประมาณ ๑๕ วา ๑๖ วา ๔ เหลี่ยม มีประตู ๒ ประตู หอคอยหามีไม่ แต่เครื่องสาตราอาวุธจะมีอยู่ในกองทัพฮ่อมากน้อยเท่าใดฃ้าพเจ้าเปนคนชมภู่หาทราบไม่ กองทัพฟาลองกอ ซินซือเหยีย ลิวซิกอ ภักอยู่ในเมืองเวียงจันเก่าได้ประมาณ ๕ เดือนเสศ แต่ชมภู่มีอยู่ในกองทัพฮ่อที่ตั้งค่ายอยู่ในเมืองเวียงจันเก่า ทั้งฃ้าพเจ้าด้วยประมาณ ๑๐ คน ๑๑ คน ครั้น ณ เดือนสิบเอจ ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีกุนสัปตศก ฃ้าพเจ้าเหนกองทัพไทยยกมาตีกองทัพฮ่อในเมืองเวียงจันเก่า ฟาลองกอ ซินซือเหยีย ลิวซิกอ คุมไพร่ ๑๐๐ คนออกรบกองทัพไทยได้ประมาณโมงเสศ ภอกองทัพฮ่อแตกก็ต่างคนต่างพลัดกันไป แล้วฃ้าพเจ้าได้ยินคนในกองทัพฮ่อพูดกันว่า กองทัพไทยเอาปืนยิงไปถูกลิวซิกอตายแต่จะถูกที่ไหนฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ แล้วฃ้าพเจ้าแต่ผู้เดียวก็หนีกองทัพไทยจะไปเมืองพวน ภอฃ้าพเจ้าไปถึงกลางทางเปนเวลาค่ำดึกประมาณ ๒ ยามเสศ กองทัพไทยใล่เอาปืนยิงไปถูกฃ้าพเจ้าที่แขนซ้ายเหนือข้อศอกลูกปืนตลอดไป ฃ้าพเจ้าก็ล้มลง กองทัพไทยเอาปืนยิงพวกกองทัพฮ่อถูกตายประมาณ ๓๐ คนเสศ พวกกองทัพไทยใล่ไปทันฃ้าพเจ้า ก็จับเอาฃ้าพเจ้ามาได้แล้วโบยหลังฃ้าพเจ้า ๑๕ ที แล้วส่งฃ้าพเจ้าลงมา ณ กรุงเทพฯ เปนความสัจความจริง สิ้นคำให้การฃ้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายอะตือจีนถามที่จวนสมเดจเจ้าพระยา
๏ ฃ้าพเจ้าจีนอะตือให้การว่า อายุฃ้าพเจ้าได้ ๒๗ ปี ฃ้าพเจ้าเปนบุตร จีนอาวอุยบิดา อำแดงยุนมารดา ซึ่งตั้งบ้านเรือนอยู่ ณ เมืองกวางไส ฃ้าพเจ้าเกิดที่เมืองกวางไสฃ้าพเจ้ายังหามีภรรยาไม่ ฃ้าพเจ้าอยู่กับบิดามารดาฃ้าพเจ้าจนอายุฃ้าพเจ้าได้ ๘ ปี ฃ้าพเจ้ารู้ว่าเมืองกวางไสนั้นขึ้นกับเมืองปักกิ่ง แต่คนในเมืองกวางไสนั้นมีคนชายหญิงประมาณ ๗๐๐๐ คน ๘๐๐๐ คน ครั้นอยู่มาจะเปนวันเดือนปีใดจำไม่ได้ เมื่ออายุฃ้าพเจ้าได้ ๘ ปี บิดามารดาฃ้าพเจ้าภาฃ้าพเจ้าไปปลูกโรงทำมาหากินอยู่ ณ เมืองลองเงียนจู๋ ๆ กับเมืองกวางไสยทางจะไปมาประมาณ ๑๐ วัน เมืองลองเงียนจู๋นั้นขึ้นกับเมืองกวางไสย คนในเมืองลองเงียนจู๋นั้นมีประมาณ ๗๐๐ คน ๘๐๐ คน ฃ้าพเจ้ากับบิดามารดาฃ้าพเจ้าเที่ยวตัดฟืนฃาย ตามชาวเมืองลองเงียนจู๋ได้ประมาณ ๙ ปี จนอายุฃ้าพเจ้า ๑๗ ปี ครั้น ณ วันเดือนปีใดจำไม่ได้ ไซเยียวกอเปนนายทัพยกพวกจีนฮ่อประมาณ ๘๐๐ คน ๙๐๐ คน มาตีเมืองลองเงียนจู๋ เจ้าเมืองลองเงียนจู๋กับพวกขาวเมืองภากันหนีไปบ้างยังอยู่บ้าง ไซเยียวกอกับพวกจีนฮ่อภากันเข้าอยู่ในเมืองลองเงียนจู่ พวกจีนฮ่อภากันเที่ยวเกบเอาเงินชาวบ้านที่อยู่ในเมืองลองเงียนจู๋ทุกบ้าน ๆ ละ ๓๖ สลึง ไซเยียวกอกับพวกจีนฮ่ออยู่ ณ เมืองลองเงียนจู๋ได้ประมาณ ๖ ปี ครั้นอยู่มาวันหนึ่งข้าพเจ้าไปตัดฟืนมาขายภบจีนฮ่อคนหนื่งชื่อไต้ มาซื้อฟืนฃ้าพเจ้าหาบหนึ่งเปนราคา ๓๓ แปะทองแดง ฃ้าพเจ้าหาบฟืนไปส่งที่บ้านจีนไต้ฮ่อ ๆ พูดชวนฃ้าพเจ้าว่าให้ฃ้าพเจ้ามาช่วยตักน้ำหุงเข้าอยู่กับจีนไต้ห้อ ๆ จะให้เงินค่าจ้างฃ้าพเจ้าเดือนละสิบสลึง ฃ้าพเจ้าก็อยู่กับจีนไต้ห้อได้ประมาณ ๑๗ วัน ๑๘ วัน ครั้นอยู่มาจะเปนวันเดือนปีใดจำไม่ได้ ฃ้าพเจ้าได้ยินจีนมืชื่อที่อยู่ในเมืองลองเงียนจู๋พูดกันว่า ขุนนางในเมืองปักกิ่งจะยกกองทัพมาจับไซเยียวกอกับพวกจีนฮ่อที่อยู่ในเมืองลองเงียนจู้ ครั้นอยู่มา ๒ วัน ๓ วัน ไซเยียวกอรู้ความว่า ขุนนางเมืองปักกิ่งจะยกกองทัพมาตีเมืองลองเงียนจู๋ ไซเยียวกอจึ่งสั่งให้พวกจีนฮ่อจับคนในเมืองลองเงียนจู๋ได้ขายหญิงประมาณ ๓๐ คน ไซเยียวกอจัตเสบียงอาหารแล้ว วันหนึ่งเวลาค่ำไซเยียวกอกับพวกจีนฮ่อประมาณ ๘๐๐ คน ๙๐๐ คน ภากันคุมเอาพวกชายหญิง ๓๐ คน นั้นยกครัวออกจากเมืองลองเงียนจู๋ จีนไต้ห้อก็เอาตัวฃ้าพเจ้าไปด้วย ไซเยียวกอภาพวกฮ่อกับพวกฃ้าพเจ้าเดินทางไปบ้าง ค่ามเฃาไปบ้าง พ้นเฃา ๒ เฃาวันหนึ่งกับคืนหนึ่งเวลาบ่ายถึงเมืองปาห้อ เจ้าเมืองป่าห้อกับชาวเมืองภากันหนีออกจากเมือง ไซเยียวกอกับพวกจีนฮ่อพักอยู่ ณ เมืองปาห้อวันหนึ่งคนในเมืองป่าห้อนั้นประมาณ ๑๐๐ คนเสศ ขึ้นกับเมืองใดหาทราบไม่ ในวันนั้นฃ้าพเจ้าได้ยินพวกฮ่อพูดกันว่า ไซเยียวกอสั่งให้พวกฮ่อจัดเอาเข้าปลาเสบียงอาหารในเมืองป่าห้อไว้ให้พร้อมเวลาค่ำจะยกออกจากเมืองป่าห้อ ในเวลาค่ำวันนั้นภากันรับประทานอาหารแล้ว ไซเยียวกอภาพวกจีนฮ่อกับพวกฃ้าพเจ้ายกออกจากเมืองป่าห้อ ฃ้าพเจ้าเปนคนแบกเสบียงตามจีนไต้ห้อไปข้างหลังเดินทางบ้าง ค่ามเฃาไปบ้าง ถึงลำธารภักหุงเข้ารับประทานแล้ว พ้นเขาไปหลายเขาประมาณสักกี่เขานั้นหาทราบไม่ ๔ คืน ๔ วัน ถึงเมืองมึกมาเสียงหาได้ตั้งค่ายไม่ ไซเยียวกอกับพวกห้อเข้าตีเมืองมึกมาเสียง ข้าพเจ้าเปนคนหุงเข้าให้จีนไต้ห้อกิน ชาวเมืองมึกมาเสียงกับห้อพวกไซเยียวกอต่างคนต่างสู้กัน แต่ชายหญิงที่พวกห้อจับมาจากเมืองลองเงียนจู๋นั้นหนีไปบ้างอยู่บ้าง พวกห้อกับพวกเมืองมึกมาเสียงรบกันได้ ๔ วัน เจ้าเมืองมึกมาเสียงกับชาวเมืองก็พากันหนีไป ข้าพเจ้าได้ยินพวกจีนห้อพูดกันว่า พวกเมืองมึกมาเสียงฆ่าพวกห้อตายหลายคน ไซเยียวกอตัดไม้มาปลูกค่ายกลมกว้างประมาณ ๓๐ วาเสศ ห่างกับเมืองมึกมาเสียงประมาณครึ่งวัน คนในเมืองนั้นมากน้อยสักเท่าใดหาทราบไม่ แล้วไซเยียวกอสั่งให้พวกห้อเที่ยวเกบเงินตามชาวบ้าน ๆ ละ ๓๖ สลึง แล้วพวกห้อเที่ยวแย่งชิงเอาเข้าปลาเสบียงอาหารที่ชาวเมืองมาเลี้ยงกันอยู่ที่เมืองมึกมาเสียงได้ประมาณเดือนเสศ วันหนึ่งข้าพเจ้ารู้ว่านายห้ออีกคนหนึ่งชื่อปองนันสีมีหนังสือมาถึงไซเยียวกอ ในหนังสือนั้นจะว่าประการใดหาทราบไม่ สั่งให้พวกห้อจัดแจงเสบียงอาหารไว้ให้พร้อม ครั้นอยู่ได้ ๒ วัน จะเปนวันเดือนปีใดจำไม่ได้ เวลาเช้า ๓ โมงเสศ รับประทานอาหารแล้ว ไซเยียวกอสั่งให้พวกห้อออกจากค่ายที่ตั้งอยู่เมืองมึกมาเสียงนั้น เดินทางบ้าง เลียบเชิงเขามาบ้าง ภักอยู่บ้าง ค่ามเฃาค่ามลำธารมาสักกี่เฃากี่ลำธารจำไม่ได้ ๑๒ วัน ถึงเมืองห้อเยียงจิ๋ว ๆ ขึ้นกับเมืองตั้งเกี๋ย ไซเยียวกอสั่งให้พวกห้อหยุดภักอยู่ที่ลำธาร แล้วไซเยียวกอกับพวกห้อ ๑๔ คน ๑๕ คน ภากันไปที่บ้านแห่งหนึ่งมีเรือนหลายหลัง ที่บ้านกว้างใหญ่ประมาณเท่าใดหาทราบไม่ แต่จีนไต้ห้อที่ข้าพเจ้าอยู่ด้วยนั้น บอกข้าพเจ้าว่าบ้านนั้นเปนบ้านห้อปองนันสีที่มีหนังสือไปถึงไซเยียวกอ คนในบ้านนั้นประมาณ ๓๐๐๐ คนเสศมีเครื่องรบต่าง ๆ แต่ที่บ้านห้อปองนันสีห่างกับพวกข้าพเจ้าภักอยู่ประมาณ ๓ เส้นเสศ ไซเยียวกอภักอยู่ที่บ้านห้อปองนันสีได้ ๕ วัน แล้วจีนไต้ห้อบอกข้าพเจ้าว่า ปองนันสีจัดให้ลิวสิกอเปน ที่ ๑ ทรัพกอเปนที่ ๒ ฟาลองกอเปนที่ ๓ ซินซือเหยียงเปนที่ ๔ คุมพวกห้อยกไปเมืองห้อเหยียงจิ๋ว ให้ข้าพเจ้าจัดหาบเสบียงไว้ ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ซินซือเหยียง คุมพวกห้อ ๔๐๐ เสศเดินทาง ๑๕ วันถึงเมืองลาใหญ่ เหนบ้านหนึ่งมีเรือนประมาณ ๓๐ หลัง คนประมาณ ๓๐๐ คน ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ซินซือเหยียง เข้าไปในบ้านถามว่าบ้านของใคร ชาวบ้านบอกว่ายิบไตโก แล้วลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ซินซือเหยียงภักอยู่ที่บ้านยิบไตโก ๓ วัน แล้วคุมไพร่ ๔๐๐ คน ยกจากเมืองลาใหญ่เดือนหนึ่งถึงเมืองพวน ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ซินซือเหยียง ภาพวกไพร่พลภักอยู่ที่ลำน้ำแห่งหนึ่ง ฃ้าพเจ้าเหนค่ายไกลที่ภักประมาณ ๓ เส้นเสศ ค่ายนั้นกว้างยาวประมาณ ๑๐ วา เหนคนเดินเข้าออกบอกว่า เปนค่ายนายทัพปักอึงโก จะมีคนมากน้อยเท่าใดฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ ภักอยู่ที่เมืองพวน ๕ วัน ลิวสิกอ ทรัพกอ ฟาลองกอ ซินซือเหยียง จัดซื้อม้าที่เมืองพวนได้ม้าประมาณ ๑๐๐ เสศ แล้วพวกห้อก็เข้าเกลี้ยกล่อมคนในเมืองพวนได้คนพวน ๒๐๐ คน ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ซินซือเหยียง คุมพวกห้อกับคนที่เกลี้ยกล่อมได้รวม ๖๐๐ คน กับม้า ๑๐๐ เสศ ยกเดินทางประมาณ ๑๑ วัน ๑๒ วัน ถึงบ้านโพนทานาเลาแล้วตั้งค่ายกว้างยาวประมาณ ๓๐ วา มีปืนหามแล่น กระสุน ๔ นิ้วบ้าง ปืนคาบสิลาบ้าง แลเครื่องสาตราวุธต่าง ๆ อยู่ในค่าย ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ให้พวกห้อเที่ยวเกลี้ยกล่อมลาวบ้านโพนทานาเลาหามีผู้ใดเข้าด้วยไม่ อยู่ได้ประมาณสิบวันจะเปนวันเดือนใดจำไม่ได้ ปีกุนสัปตศก ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ขี่ม้าคนละม้า ตภายดาบคนละเล่ม ออกจากค่ายเดินทางสามวันถึงเมืองเวียงจันตั้งค่ายห่างเมืองเวียงจันประมาณ ๓ เส้นเสศ ค่ายที่ตั้งนั้นห่างกันประมาณ ๒ เส้น ค่ายหนึ่งกว้างยาวประมาณ ๓๐ วาเท่ากัน มีเรือนในค่าย ๆ ละสองหลัง มีเรือนเลก ๆ ล้อมค่ายทั้งสองค่าย ลิวสิกอ อยู่ค่ายหนึ่ง ทรับกออยู่ค่ายหนึ่ง ฟาลองกออยู่ค่ายหนึ่ง แต่ซินซือเหยียงอยู่เรือนนอกค่าย แบ่งคนอยู่ค่ายละ ๓๐๐ คน ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ซินซือเหยียง ให้พวกห้อเที่ยวเกลี้ยกล่อมลาวให้เข้าด้วย พวกลาวก็หาเข้าด้วยไม่ ต่างคนกลัวก็หนีทิ้งบ้านเรือนแลทรัพยสิ่งของ พวกห้อก็เกบเอาเสบียงอาหารทรัพยสิ่งของชาวเมืองเวียงจันมาสู่กันกิน ครั้น ณ วันเดือนสิบเบด ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีกุนสัปตศก เวลาเช้าประมาณโมงเสศ ข้าพเจ้านั่งหุงเข้าอยู่ พวกห้อที่ในค่ายร้องบอกกันว่า พวกไทยยกทัพมาตี ทันใดนั้นพวกฃ้าพเจ้าออกมาดูเหน กองทัพไทยมาไกล้ประมาณ ๔ เส้นเสศ เอาปืนยิงเข้าไปในค่ายประมาณ ๑๔ นัด ๑๕ นัด ข้าพเจ้ากลัวก็ภากันออกจากค่ายวิ่งหนีเข้าป่าไป พวกไทยจับข้าพเจ้าได้จำตโหงกมาส่งท่านแม่ทัพ แต่ลิวสิกอ ทรัพกอ ฟาลองกอ ซินซือเหยียง กับพวกในกองทัพ ๒ ค่ายนั้นจะหนีไปข้างไหน ฤๅจะถูกปืนตาย ฤๅกองทัพไทยจับได้ประการใด ข้าพเจ้าหาทราบไม่ ครั้น ณ เดือนสิบเอจขึ้นแรมกี่ค่ำจำไม่ได้ ปีกุนสัปตศก นายกองทัพก็ส่งตัวข้าพเจ้าลงมา ณ กรุงเทพ ฯ เปนความสัจจริงข้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
เล่มที่ ๒ นำเบอร์ ๓๗๗ วันอาทิตย เดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ
ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ แผ่นที่ ๔๗
คำให้การอ้ายแก้วลาวถามที่จวนสมเดจเจ้าพระยา
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายแก้วลาวอายุ ๔๔ ปี ให้การว่า บิดาชื่อ มหาวงษ มารดาชื่อ สินลา ตั้งบ้านเรือนอยู่ ณ เมืองเชียงค้อเมืองขึ้นเมืองหลวงพบาง ครั้นถึงเทศการทำนาบิดามารดาฃ้าพเจ้าก็ภากันทำนาได้เข้าเปลือกปีละ ๒๐๐ ถังบ้าง ๓๐๐ ถังบ้าง ถ้าเลิกจากทำนาบิดามารดาฃ้าพเจ้าเที่ยวไปซื้อครั่ง ซื้อกำยาน ราษฎรที่แขวงเมืองเชียงค้อมาขายเสมอทุกปี เมืองเชียงค้ออยู่ไกลเมืองหลวงพบางทางประมาณ ๑๕ คืน เมืองเชียงค้อไม่มีป้อม ไม่มีกำแพง เจ้าเมืองถึงแก่กรรม์ มีแต่อุปฮาตราชวงษอยู่รักษาเมือง เมืองเชียงค้อมีเลขสกรรประมาณ ๒๐๐ เสศ ถึงปีอุปฮาตราชวงษเรียกเอาเงินส่วยกับตัวเลขคนละสองสลึง ปีหนึ่งเปนเงินส่วย ๑๐๐ บาท ไปส่งเจ้าเมืองหลวงพบางทุกปี ราชการอื่น ๆ เมืองหลวงพบาง แลอุปฮาตราชวงษเมืองเชียงค้อหาได้กะเกณฑใช้สอยสิ่งใดไม่จะเปนปีใดจำไม่ได้ อายุข้าพเจ้าได้ ๒๙ ปี ข้าพเจ้ากับอ้ายแก้วเอาผ้า เอาง้าว เอาดาบ หาบเดินบกมาขายที่เมืองสกนนคร ฃ้าพเจ้าภักอยู่เรือนราชวงษเมืองสกนนครได้ ๔ ปี พระยาประเทศธาณีเจ้าเมืองสกนนครเอาตัวข้าพเจ้าบวชเปนพระภิกษุ อ้ายแก้วให้บวดเปนเณรอยู่วัดโพไซในเมืองสกนนคร ได้ ๔ พรรษาแล้วศึก แต่อ้ายแก้วที่บวชเป็นเณรป่วยตาย ข้าพเจ้าเข้าลาพระยาประเทศธาณีราชวงษแล้วฃ้าพเจ้าโดยสารลูกค้าเมืองพวนกลับไปเมืองเชียงค้อ ข้าพเจ้าไปอยู่กับบิดามารดาที่เมืองเชียงค้อได้ประมาณปีเสศ ครั้น ณ ปีรกาเบญจศก ลิโกห้อคุมกองทัพห้อลาวประมาณ ๑๒๐๐ คน ยกมาตีเมืองเชียงค้อ อุปฮาตราชวงษเกณฑไพร่แลเกณฑบิดาข้าพเจ้า แลตัวข้าพเจ้าได้คนประมาณ ๕๐๐ คนเสศ ออกสู้รบกับลิโกอยู่ ๔ วัน กองทัพลิโกห้อแตกหนีไป อุปฮาตราชวงษฆ่าพวกห้อตาย ประมาณ ๔ คน ๕ คน พวกห้อยิงพวกเมืองเชียงค้อตายประมาณ ๒๐ คน อยู่มาประมาณ ๕ วัน ๖ วัน กองทัพห้อลอบเอาไฟมาจุดเรือนอุปฮาตไหม้ แล้วพวกห้อเข้าระดมตี อุปฮาตราชวงษไม่ทันรู้ตัว ลิโกจับอุปฮาดราชวงษฆ่าเสียทั้ง ๒ คน ไพร่บ้านพลเมืองภากันแตกหนีเข้าป่า ห้อจับบิดามารดาฃ้าพเจ้าฆ่าเสีย ตัวฃ้าพเจ้าห้อจับเอาไปใช้ให้เลี้ยงม้าคนเดียว ๔ ม้า ฃ้าพเจ้าเหนม้าห้อมีอยู่ประมาณ ๒๐๐ เสศ มีคนเลี้ยงม้า ๒๕ คน กองทัพห้อภักอยู่ที่เมืองเชียงค้อ ๗ วัน รวบรวมอาหาร แลเรียกเอาเงินกับราษฎรได้คนละห้าตำลึงบ้าง เจดตำลึงบ้าง ถ้าเสียเงินแล้ว ห้อแจกป้ายคุ้มตัวปล่อยให้ไปทำมาหากิน พวกห้อก็หาทำอันตรายไม่ ราษฎรที่ไม่มีเงินห้อฆ่าเสียโดยมาก ที่ภากันหนีไปพึ่งเมืองหลวงพบางก็มี แลลิโกแม่ทัพห้อจะมาแต่เมืองไหนข้าพเจ้าไม่ทราบ ลิโกรูปพรรณอ้วนขาวสูงตํ่าสันทัดคน ไว้ผมเปียถักเหมือนจีน อายุประมาณ ๔๐ ปีเสศ จะไปแห่งใดนุ่งกังเกงแพร สรวมเสื้ออย่างจีน เสื้อขาวบ้าง เสื้อดำบ้าง คาดแพรศรีต่าง ๆ ขึ้นม้าใส่หมวกอย่างจีน มีคนถือง้าวนำหน้าประมาณ ๒๐ คน ถือปืนตามหลังประมาณ ๓๐ เสศทุกครั้ง มีปืนคาบสิลาประมาณ ๑๐๐ บอก ปืนซั่นประมาณ ๔๐ บอก หอก ๓๐ เล่ม ง้าว ๔๐ เล่ม ดาบ ๔๐ เล่ม พวกห้อจับได้คนเมืองเชียงค้อกับข้าพเจ้าประมาณ ๑๔ คน ใช้สอยดื้อดึงแล้ววิ่งหนี ห้อจับตัวได้ก็ฆ่าเสีย เหลือแต่ฃ้าพเจ้ากับอ้ายหยาสองคน ครั้น ณ เดือนอ้าย ข้างขึ้น ปีจอฉศก สิโกแม่ทัพห้อยกจากเมืองเชียงค้อ เดินทางบกต้องข้ามเขาใหญ่ เดินตั้งแต่เช้าจนค่ำ ตกเชิงเขาถึง ๔ เขา ข้ามเฃาเลก ๆ อีก ๑๕ เขา ๑๖ เขา แล้วเดินตามลำห้วย ลำธารหลายแห่งหลายตำบลเปนช่องแคบเดินยาก เดินมา ๑๔ คืนถึงทุ่งเชียงคำ พวกลาวทิ้งบ้านเรือนภากันหนีไปสิ้นลิโกเกณทคนตัดไม้แก่นตั้งค่ายยาว ๓๐ เส้น กว้าง ๓๐ เส้น มีหอคอย ๔ มุม ค่ายมีประตู ๔ ประตู ค่ายสูง ๗ ศอก ถมดินเปนเชิงเทิน ขุดคูล้อมรอบ คูกว้าง ๔ ศอก ในค่ายปลูกเรือนสามหลัง ปลูกฉางเฃ้าหลังหนึ่ง แล้วลิโกใช้พวกห้อไปขนเข้าราษฎรมาตวงขึ้นฉาง ได้เฃ้าประมาณ๓๐๐ เกวียนเสศ กองทัพลิโกห้อตั้งอยู่ที่ทุ่งเชียงคำ มีคนประมาณ ๑๒๐๐ เสศ ตั้งอยู่เดือนเสศ ครั้นเดือนยี่ปีจอฉศก ท้าวอิงเจ้าเมืองเชียงขวางเกณฑกองทัพเมืองพวนมารบกองทัพห้อสองครั้ง ท้าวอิงเจ้าเมืองเชียงขวางอุปฮาดถูกปืนตายในที่รบ กองทัพเมืองพวนสู้ห้อไม่ได้แตกหนีไป แล้วมีญวนแกวยกเช้ามารบห้อที่ทุ่งเชียงคำ ๒๐๐๐ เสศ สู้รบกับกองทัพห้อวันหนึ่งญวนสู้ห้อไม่ได้แตกหนีไป ลิโกแต่งคนออกเกบเงิน ทอง สิ่งของราษฎร แบ่งปันกัน แล้วเกลี้ยกล่อมลาวพวนเข้าเปนพวกประมาณ ๕๐ เสศ แม่ทัพห้อใช้สอยให้เลี้ยงม้าอย่างเดียวไมให้เปนกองรบ คนที่รบนั้นใช้ห้อซึ่งอยูในคำษาบาลเปนกองรบทุกครั้ง กระสุนปืนนั้นลิโกใช้ห้อไปขุดแร่ดีบุกที่เมืองซอนเขื้นกับเมืองหลวงพบางมาถลุง ได้เนื้อดีบุกแล้วขนเอามาหลอมเปนกระสุนปืนที่ทุ่งเชียงคำ ดินดำไม่มีก็หาดินประสิวที่แขวงเมืองพวนมาหุงตำเปนดินดำบ้างใช้คนไปเอาดินดำกระสุนปืนมาจากเมืองห้อบ้าง ข้าพเจ้ามาอยู่ที่ทุ่งเชียงคำได้ความว่า ลิวสิโก สับตโก ฟาลงโก คุมกองทัพยกลงมาทางเมืองเวียงจันเก่า มีคนประมาณ ๗๐๐ เสศ จะมีม้า มีเครื่อง สาตราวุธมากน้อยเท่าใด ห้อจะแบ่งกองทัพลงไปรบเมืองญวนมากน้อยเท่าใด ฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ ลิโกภักทัพอยู่ที่ทุ่งเชียงคำ ๓ เดือนเสศ ครั้น ณ เดือนหก ปีกุน สัปตศก ลิโกแบ่งกองทัพอยู่รักษาค่ายทุ่งเชียงคำ ๔๐๐ คน แล้วลิโกบังคับให้ พวกลาวพวนทำนา ให้พวกห้อกำกับดูแลได้เช้ามากให้ขนขึ้นฉางรักษาไว้ ถ้าไพร่ กองทัพอดหยากขัดสนจะให้คนมาหาบเช้าไปจ่ายให้ไพร่กองทัพรับประทาน แล้ว สิโกคุมกองทัพห้อ ๘๐๐ คน ม้า ๘๐ ม้า เครื่องสาตราวุธกระสุนดินดำยกมาจาก ทุ่งเชียงคำ ให้อ้ายปรัดลาวพวนเปนผู้น่าทางลิโกแม่ทัพห้อ ฃ้าพเจ้าเหนลิโกขึ้นม้า มีห้อถือปืนถือหอกถือง้าวตามเปนกระบวน ฃ้าพเจ้าคุมม้าเดินมาข้างหลังเดิน มาจากทุ่งเชียงคำ ๒ วันถึงเมืองเชียงขวางเข้าภักอยู่ที่เรือนเจ้าเมืองเชียงขวางไม่มีผู้คน ทิ้งเรือนแลเข้าในยุ้งไว้ ลิโกภักอยู่ ๑๐ วัน แล้วยกมาจากเมืองเชียงขวาง เดินทาง ๓ วันถึงเมืองสุยก็ไม่เหนผู้คน ยกจากเมืองสุยต้องขึ้นเขา ๓ เขา เดินตั้งแต่เช้าจนเที่ยงจึ่งตกเชีงเขาแล้วเดินตามเขาเลก ๆ อีกหลายเขาฃ้ามห้วย ๓ ห้วยมา ๓ วัน จึ่งถึงเมืองฦกแขวงเมืองหนองคายเปนเมืองร้างไม่มีผู้คน ลิโกภักกองทัพอยู่ ๓ วัน แล้วลิโกยกมาจากเมืองฦกมาบ้านโฉมดีต้องข้ามเขา ๔ เปนเขาเลกฃ้ามห้วย ๔ ห้วย ห้วยกว้าง ๑๐ ศอกบ้าง ๓ วาบ้าง แล้วก็เดินในดง ๓ วันถึงบ้านโฉมดีมีเรือนลาวอยู่เรี่ยรายไม่มีผู้คน ลิโกภักอยู่ที่บ้านโฉมดี ๑๐ วัน ราชวงษราชบุตรเมืองหนองคายคุมไพร่ประมาณ ๘๐๐ คน ๙๐๐ คน ยกมารบกับลิโกห้อ ๒ วัน ราชวงษราชบุตรสู้กองทัพห้อไม่ได้แตกหนีไป แล้วลิโกคุมกองทัพยกมาจากบ้านโฉมดี ๓ วันถึงบ้านโพนทานาเลา แล้วตั้งค่ายที่บ้านโพนทานาเลา เสาค่ายปักด้วยไม้ไผ่สูง ๗ ศอก ยาว ๒๐ วา กว้าง ๒๐ วา มีประตู ๔ ประตู ไม่ได้ขุดคู ถมดินเชิงเทิน ลิโกปลูกเรือนในค่าย ๒ หลัง ลิโกให้คนไปขนเข้าเปลือกตามยุ้งชาวบ้านมาเลี้ยงไพร่ไม่ได้อดหยากขัดสน แล้วลิโกแบ่งคนรักษาค่ายบ้านโพนทานาเลาอยู่ ๔๐ คน คนเหลืออยู่ ๗๖๐ คน ลิโกคุมคนยกมาจากบ้านโพนทานาเลา ๒ วันถึงเมืองเวียงจันเก่าเข้าไปบันจบกับกองทัพลิวซิโก สับตโก ฟาลงโก ที่เมืองเวียงจันเก่า ลิโกเอาตัวข้าพเจ้ามาด้วย รวมคนนายไพร่ทั้ง ๔ ทัพเปนคน ๑๒๐๐ คน รวมทางตั้งแต่ทุ่งเชียงคำเดินมา ๑๖ วันถึงเมืองเวียงจันเก่า แล้วกองทัพห้อแยกกันไปทางเมืองหนองคายบ้าง ทางเมืองปากเหืองบ้าง เที่ยวเกบเอาเงินทองสิ่งของราษฎรชาวบ้านมาไว้ ที่ราษฎรไม่มีเงินให้ฆ่าเสียก็มี ที่แตกหนีเข้าป่าก็มาก แต่ตัวข้าพเจ้าต้องไปเกี่ยวหญ้าม้าใกลค่ายทางประมาณ ๓๐ เส้น ครั้น ณ เดือนสิบเบด แรม ๑๔ ค่ำ ปีกุนสัปตศก ข้าพเจ้าได้ยินเสียงปืนที่ค่าย ข้าพเจ้าถามผู้มีชื่อบอกว่า กองทัพพระยามหาอำมาตย เจ้าเมืองกรมการลาวยกฃ้ามไประดมตีกองทัพ ลิวซิโก สัปตโก ฟาลงโก ตั้งแต่เช้าจนค่ำ กองทัพลาวยิงถูกลิวซิโก สัปตโก ฟาลงโก ลิโก ตายในที่รบทั้ง ๔ คน ไพร่ห้อตายเปนอันมาก ข้าพเจ้าเกี่ยวหญ้าได้แล้วเดินมาถึงกลางทาง กองทัพไทยจับตัวฃ้าพเจ้ามาส่งพระยามหาอำมาตย์ ๆ ส่งตัวข้าพเจ้าลงมา ณ กรุงเทพ และ ลิวซิโก สัปตโก ฟาลงโก ลิโก แม่ทัพห้อ ๔ คนมาแต่เมืองไหนเปนบุตรหลานเชื้อสายเจ้านายเมืองใด ข้าพเจ้าไม่ทราบ ลิวซิโก สัปตโก ฟาลงโก ฃ้าพเจ้าไม่ได้เหนไม่รู้จัก แต่แม่ทัพห้อจะแบ่งทัพไปรบเมืองญวน เมืองหลวงพบาง จะเปนคนเท่าใด จะยกไปเดือนใด ข้าพเจ้าหาทราบไม่ เปนความสัจจริงของข้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
เล่มที่ ๒ นำเบอร์ ๓๘๕ วันอาทิตย เดือน ๔ แรม ๓ ค่ำ
ปีกุนสัปตศก ๑๒๓๗ แผ่นที่ ๔๘
บอกเจ้าพระยาภูธราภัย
๏ หนังสือเจ้าพระยาภูธราภัยที่สมุหนายกแม่ทัพใหญ่มาถึงพระยาจ่าแสนบดี พระยาศรีสิงหเทพ ได้นำขึ้นน้อมเกล้าถวายคำนับบังคมทูลพระกรุณา ให้ทราบฝ่าลอองธุลีพระบาทด้วยข้าพระพุทธเจ้า แลนายทัพนายกองยกขึ้นไปถึงบ้านปากลาย ณ วันพุฒ เดือนอ้าย แรมสิบค่ำ ปีกุนสัปตศก เจ้ามหินนิภาธรแต่งให้เจ้าพรหมมา ผู้ว่าที่เจ้าราชสำพันธวงษ ท้าวพระยาลงมาจัดเสบียงอาหารรับกองทัพอยู่ ณ บ้านปากลาย เจ้าพรมมาแจ้งว่า เสบียงอาหารในแขวงเมืองหลวงพบางก็ขัดสน ได้เข้าลงมาจ่ายไพร่พลกองทัพก็ไม่ภอ ข้าพระพุทธเจ้าให้กรมการเมืองน้ำปาดคุมโคต่างบันทุกเฃ้าสาร เมืองน้ำปาดขึ้นไปส่งเมืองว่า ๆ ส่งถึงบ้านปากลายระยะทางก็ไกลกันถึง ๕ คืน ๖ คืน ได้เข้าสารขึ้นไป ภอเจือจานจ่ายไพร่พลกองทัพ ครั้น ณ วันพฤหัศบดี เดือนอ้าย แรมสิบเอจค่ำ ปีกุนสัปตศก พระสุริยภักดีบอกลงมาว่าขึ้นไปถึงเมืองหลวงพบาง ณ วันสุกร เดือนอ้าย ขึ้นสิบสามค่ำ จะรีบขึ้นไปพร้อมด้วยพระยาพิไชย ข้างที่เมืองหลวงพบางก็เกณฑบันทุกเสบียงอาหารขึ้นไปส่งกองทัพยังไม่กลับมา จึ่งแต่งให้หลวงปลัดเมืองสิงคบูรี หลวงคลังเมืองสวรรคโลกย คุมไพร่ ๗๐ คนขึ้นไปสืบราชการถึงกองทัพ พระยาพิไชยแลเร่งช้างกลับลงมาเมืองหลวงพบางแล้ว พระสุริยภักดีจะยกขึ้นไปคิดราชการพร้อมด้วยพระยาพิไชย ครั้น ณ วันเสาร เดือนอ้าย แรมสิบสามค่ำ ปีกุนสัปตศก เพี้ยพรหมสุภาเมืองนำปาต ถือบอกพระยาพิไชย ส่งต้นหนังสือฮ่อเปนอักษรลาวฉบับ ๑ อักษรฮ่อฉบับ ๑ ลงมาถึงบ้านปากลาย มีความในบอกพระยาพิไชยว่า กองทัพพระยาพิไชยตั้งค่ายสู้รบกับกองทัพฮ่อที่บ้านสุดด้วยกองทัพเมืองหลวงพบางแลหัวเมืองทั้งปวงอยู่ ๑๘ วันก็หาพร้อมกันไม่ กวานหลวงแม่ทัพฮ่อมีหนังสือมาถึงพระยาพิไชยว่า เจ้าฟ้าอองแต่งให้กวานหลวงมารักษาเมืองพวน หาได้ยกกองทัพมารบกวนเมืองหลวงพบางไม่ให้พระยาพิไชยถอยทัพกลับมาแล้ว ขอเปนบ้านพี่เมืองน้องกัน พระยาพิไชยมีหนังสือตอบไปถึงกวานหลวงแม่ทัพฮ่อว่า จะบอกลงไปยังแม่ทัพใหญ่ ณ เมืองหลวงพบางก่อน ครั้น ณ วันจันทร เดือนอ้าย ขึ้นเก้าค่ำ พวกฮ่อถอยทัพกลับไปค่ายลาตหวง พระยาพิไชยนายทัพนายกองถอยทัพมาตั้งอยู่บ้านนาน้อยไกลกันสองวัน หาได้รบพุ่งกันไม่ แล้วผ่อนครอบครัวเมืองพวนที่สมัคเข้ามาอยู่แขวงเมืองหลวงพบางแจ้งอยู่ในบอกพระยาพิไชย แลต้นหนังสือฮ่อทั้ง ๒ ฉบับนั้นแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าได้มีหนังสือตอบไปถึงพระยาพิไชยนายทัพนายกองว่า ซึ่งพระยาพิไชยนายทัพนายกองได้สู้รบกองทัพฮ่อ รอกองทัพอยู่ ๑๘ วันก็ไม่พร้อมกัน แลพระยาพิไชยมีหนังสือตอบไปถึงกวานหลวงแม่ทัพฮ่อ ผ่อนกำลังถอยกลับมาตั้งอยู่บ้านนาน้อย ส่งครอบครัวเมืองพวนเข้ามาไว้ในแขวงเมืองหลวงพบาง ไม่ให้เสียห่วงทีฆ่าศึกนั้นชอบแล้ว ให้พระยาพิไชยมีหนังสือไปถึงกวานหลวงแม่ทัพฮ่อว่าเจ้าฟ้าอองอยู่เมืองไหน จึ่งให้กวานหลวงยกกองทัพลงมารักษาเมืองพวน ๆ ก็เปนเมืองขึ้นแก่เมืองญวน เมืองหลวงพบางทั้ง ๒ ฝ่าย ฤๅว่าฮ่อยกมาเกียดกันเอาเมืองพวนซึ่งเปนเขตรแดนเมืองญวนได้จะขอเปนทางไมตรีบ้านพี่เมืองน้องกับเมืองหลวงพบาง ก็ชอบแต่จะมีหนังสือมาว่ากล่าวแก่เจ้านายเมืองหลวงพบางก่อน พวกฮ่อก็ไม่ได้มีหนังสือมาว่ากล่าวเปนทางไมตรีมีใจกำเริบยกมาฆ่าเจ้าเมืองเชียงขวางตาย แล้วซ้ำคุมไพร่พลลงมาตีเขตรแขวงเมืองหนองคายซึ่งเปนขอบขันธสิมา กรุงเทพฯ ได้จัดกองทัพออกสู้รบจับพวกฮ่อได้ถึงสี่สิบเสศ ฆ่าตายเสียเปนอันมาก กวานหลวงผู้เปนแม่ทัพรู้ศึกตัวกลัวฝีมือบ้างฤๅไม่ ฮ่อจะว่าประการใดจะได้รู้ความไว้ แต่เหนว่ากวานหลวงแม่ทัพฮ่อมีกำลังหย่อนลงครั่นคร้ามมากแล้ว จึ่งมีหนังสือมาว่ากล่าวเปนอุบายฬ่อลวงชวนให้ดี ผ่อนสติปัญญาต่อไปการจะไม่แล้วเปนเดจขาดได้ ฝ่ายเรายกกองทัพกลับมาฮ่อก็จะยกมากวนปลายเขตรแดนเมืองหลวงพบาง ๆ ก็จะขอกองทัพให้ยกขึ้นไปไม่เปนอันแล้ว ให้พระยาพิไชยตริตรองการให้ดีอย่าให้เสียท่วงทีแก่การศึกสงครามได้ ๆ มีหนังสือขึ้นไปให้พระสุริยภักดีเร่งกองทัพรีบขึ้นไปบันจบทัพพระยาพิไชยความแจ้งอยู่แต่ก่อนแล้ว ถ้ากองทัพขึ้นมาถึงพร้อมกันเมื่อใดก็ให้พระยาพิไชยพระสุริยภักดีนายทัพนายกองพร้อมกัน ยกเข้าระดมตีกองทัพฮ่อให้เลิกถอนไป ในเดือนยี่ ปีกุนสัปตศกนี้ให้จงได้ ได้ให้จีนล่ามแปลหนังสืออักษรฮ่อ คัดสำเนาส่งขึ้นไปให้พระยาพิไชยทราบความด้วยแล้ว ถ้าครัวเมืองพวนสมัคเข้ามาเปนคนเท่าใด ให้เร่งบอกจำนวรครัวลงไปโดยเรว ข้าพระพุทธเจ้าได้ให้พระยาสุรินทรราชเสนี คุมนายไพรในพระราชวังบวรสฐานมงคล ๕๐๐ คน กับกองทัพเมืองกำแพงเพชร พระยากำแพงเพชรกรมการนายไพร่ ๕๑๔ คน เมืองสุกโขไทย พระศรีคมารงกรมการนายไพร่ ๙๐๐ คน เมืองพิศณุโลกหลวงราชวรารักษหนึ่ง ทหาร ๑๒ คน รวม ๑๓ คน กรมการไพร่เมืองพิศณุโลก ๕๐๐ คน รวม ๕๑๓ คน รวม ๒๔๒๗ คน ยกขึ้นไปทางเมืองกาศรีให้พระยาพกฤษหลวง ยกรบัตรเมืองเพชรบูรณ คุมนายไพร่ในพระราชวังบวรสฐานมงคล ๑๐๐ คน เมืองเพชรบูรณ เมืองเลย เมืองแก่นท้าว ๔๐๐ คน รวม ๕๐๐ คน ยกขึ้นไปทางสามหมื่นเมืองเฟือง บันจบทัพพระยาพิไชยให้พร้อมกันที่เมือง ได้ยกจากบ้านปากลายเมืองปากเหืองขึ้นไปพร้อมกันแล้ว จึ่งส่งบอกพระยาพิไชยต้นหนังสือฮ่อ เปนอักษรลาวฉบับหนึ่ง อักษรฮ่อฉบับหนึ่ง กับคำแปลหนังสือฮ่อคำให้การเพี้ยพรหมสุภา ผู้ถือบอกพระยาพิไชยลงมาแจ้ง ข้อราชการ ณ กรุงเทพ ฯ ด้วยแล้ว ถ้าราชการผันแปรประการใดจะบอกลงมาครั้งหลังจะควรประการใดแล้วแต่จะโปรด บอกมา ณ วัน อาทิตย เดือนอ้าย แรมสิบสี่ค่ำ ปีกุนสัปตศก ๚ะ
ต้นหนังสือพระยาพิไชย
๏ ข้าพเจ้าพระยาศรีสุริยราชวรานุวัตรพิพัฒพิไชยอภัยพิริยปรากรมภาหุผู้สำเรจราชการเมืองพิไชย ขอบอกปรนิบัตรมายังท่านหลวงพจนวิลาศเสมียนตรากรมมหาดไทย ขอได้นำขึ้นกราบเรียนแต่ ฯพณฯ ที่สมุหนายก แม่ทัพใหญ่ได้ทราบ ด้วยฃ้าพเจ้านายทัพนายกองบอกลงมาว่าแต่ก่อนฃ้าพเจ้ากับทัพฮ่อได้สู้รบกันที่บ้านสุด แต่ ณ วันจันทร เดือนสิบสอง แรมสามค่ำ ปีกุนสัปตศก มาจนถึง ณ วันอาทิตย เดือนสิบสอง แรมเก้าค่ำ ปีกุนสัปตศก แจ้งอยู่ในบอกฃ้าพเจ้าแลนายทัพนายกองแต่ก่อนนั้นแล้ว ครั้น ณ วันจันทร เดือนสิบสอง แรมสิบค่ำ ปีกุนสัปตศก กองทัพฮ่อกับกองทัพฃ้าพเจ้าสู้รบกันต่อไปอีก กองทัพฮ่อถูกปืนตาย และเจบป่วยประมาณ ๔๐ คนเสศ กองทัพไทยถูกปืนตายเจ้าน้อยลุยเมืองน่าน ขุนสัศดีเมืองทุ่งยั้ง รวม ๒ คนไพร่ถูกปืนตาย ๒ รวม ๔ คนเจบป่วย ๗ คน ฃ้าพเจ้ากับนายทัพนายกอง ก็ตั้งค่ายมั่นสู้รบกองทัพฮ่อ รอคอยเจ้าอุปราชเมืองหลวงพบางแลกองทัพหัวเมืองทั้งปวง อยู่ที่สุดถึง ณ วันอาทิตย เดือนอ้าย ขึ้นแปดค่ำ ปีกุนสัปตศก ได้ ๑๘ วัน กวานหลวงแม่ทัพฮ่อมีหนังสือมายังข้าพเจ้านายทัพนายกอง ๒ ฉบับ ๆ หนึ่ง เปนอักษรฮ่อฉบับหนึ่ง เปนอักษรลาวอักษรฮ่อหามีล่ามแปลไม่ แต่อักษรลาวแปลออกเปนคำไทยได้ความว่าฟาอองแต่งให้กวานหลวงมานั่งเมืองพวนมิได้ยกกองทัพเข้ามารบกวนเมืองหลวงพบาง กวานหลวงจะรักษาแต่เขตรแดนเมืองพวนทั้งแปตเวียน แล้วขอเปนบ้านพี่เมืองน้องค้าขายถึงกันกับเมืองหลวงพบาง หัวพันทั้ง ๖ สบแอก เชียงค้อ เมืองพวนก็ทู้หัวมด แล้วให้ฃ้าพเจ้าถอยทัพลงมาเสีย ฃ้าพเจ้านายทัพนายกองมีหนังสือตอบไปว่า เมืองหัวพันทั้ง ๖ เมืองพวนเปนเขตรแดนเมืองหลวงพบาง เคยเอาเครื่องบรรณาการส่งลงมาให้เมืองหลวงพบาง นำลงมาทูลเกล้าฯ ถวาย ณ กรุงเทพ ฯ เสมอทุกปี บัดนี้ทรงทราบใต้ฝ่าลอองธุลีพระบาทว่า กองทัพฮ่อยกเข้าตี เมืองสบแอก เชียงค้อ หัวพันทั้ง ๖ เมืองพวน แตกระสํ่าระสายไม่ได้ส่งเครื่องบรรณาการให้เมืองหลวงพบางนำลงมาทูลเกล้าฯ ถวายสองปีแล้ว จึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้กองทัพฝ่ายไทยยกขึ้นมาตรวจตราดูแลเขตรแดนเมืองพวน แลหัวเมืองทั้งปวง กองทัพฝ่ายไทยจึ่งยกขึ้นไปภักอยู่สุดแขวงเมืองพวน ก็ทัพฮ่อยกเข้ามาตีกองทัพฝ่ายไทยได้สู้รบถึงสิบแปดวัน กองทัพฝ่ายไทยฝ่ายฮ่อก็ยังไม่แพ้ชะนะกัน กวานหลวงแม่ทัพฮ่อว่าเจ้าฟาอองให้มานั่งเมืองพวน เปนทางไมตรีบ้านพี่เมืองน้องกันกับเมืองหลวงพบางนั้น กองทัพฝ่ายไทยจะบอกลงมายัง ฯพณฯ แม่ทัพใหญ่ที่ตั้งอยู่ ณ เมืองหลวงพบางให้ทราบก่อน ถ้า ฯพณฯ แม่ทัพใหญ่จะมีตราโปรดขึ้นไปประการใดจึ่งจะมีหนังสือมาให้กวานหลวง แม่ทัพฮ่อได้แจ้งแล้ว กองทัพฮ่อกับกองทัพฃ้าพเจ้าก็งดไม่รบกัน ครั้น ณ วันจันทร เดือนอ้าย ขึ้นเก้าค่ำ ปีกุนสัปตศก กองทัพฮ่อถอยกลับไปยังค่ายบ้านลาดหวง ฃ้าพเจ้ากับนายทัพนายกองถอยทัพกลับมาตั้งค่ายมั่นอยู่ที่บ้านนาน้อย แขวงเมืองพวนทางไกลค่ายฮ่อที่บ้านลาตหวงสองวัน คอยป้องกันกองทัพฮ่อ ให้ภวกลาวพวนที่ไม่สมัคอยู่กับฮ่อผ่อนครอบครัว เข้ามาอยู่ในเขตรแดน เมืองหลวงพบาง พวกพวนก็ได้ยกครอบครัวเข้ามาอยู่เนือง ๆ แต่ยังหาได้จำนวรครัวไม่ ครั้น ณ วันอังคาร เดือนอ้าย ขึ้นสิบค่ำ ปีกุนสัปตศก เพี้ยพรหมสุภากรมการเมืองน้ำปาดเชิญตราพระราชสีหขึ้นไปถึงฃ้าพเจ้านายทัพนายกอง ด้วยข้อราชการทางเมืองพวนนั้น ฃ้าพเจ้ากับนายทัพนายกองทราบเกล้า ฯ ตามท้องตรา พระราชสีหโปรดขึ้นไปทุกประการ แล้วฃ้าพเจ้านายทัพนายกองยังภักคอยกองทัพหัวเมืองทั้งปวงอยู่บ้านนาน้อยแขวงเมืองพวน แลกองทัพฮ่อซึ่งยกเข้ามารบกองทัพฃ้าพเจ้านั้นมีฮ่อประมาณ ๓๐๐ มีภวกภูไทยลาวประมาณ ๔๐๐ เสศก็หามีฮ่อแลภูไทยลาวพวน ยกเพิ่มเติมเข้ามาอีกไม่ และกองทัพ เจ้าคำเครืองพระยาลานครเมืองน่านนั้นภาไพร่พลหนีลงมาจากกองทัพ ข้าพเจ้าแต่ ณ วันอังคาร เดือนอ้าย ขึ้นสิบค่ำ ปีกุนสัปตศก ฃ้าพเจ้าได้แต่งให้กรมการลงมาตามก็หากลับขึ้นไปไม่ ฃ้าพเจ้าได้เอาต้นหนังสือฮ่ออักษรลาวฉบับหนึ่ง เปนอักษรฮ่อฉบับหนึ่ง หนังสือบอกข้อราชการมอบให้เพี้ยพรหมสุภากรมการเมืองน้ำปาด เชิญท้องตราพระราชสีหลงมา แจ้งราชการด้วยแล้ว ราชการทัพฮ่อทางเมืองพวนจะผันแปรประการใด ฃ้าพเจ้าจะบอกลงมาให้ทราบต่อครั้งหลัง สิ่งใดจะชอบด้วยราชการขอบุญปัญญาเปนที่พึ่งประนิบัตรมา ณ วันสุกร เดือนอ้าย ขึ้นสิบสามค่ำ ปีกุนสัปตศก ๚ะ
คำให้การเพี้ยพรหมสุภา
๏ วันอาทิตย เดือนอ้าย แรมสิบสี่ค่ำ ปีกุนสัปตศก พณหัวเจ้าท่านที่สมุหนายกแม่ทัพว่าราชการอยู่ ณ ค่ายบ้านปากลายมีบัญชาสั่งให้ถามเพี้ยพรหมสุภา ผู้ถือหนังสือบอกพระยาพิไชย ฃ้าพเจ้าเพี้ยพรหมสุภา เมืองนำปาดให้การว่า ณ วันเดือนสิบสอง ขึ้นสิบค่ำ ปีกุนสัปตศก พระมหาตไทยเมืองพิไชยมีหนังสือมาถึงเมืองน้ำปาดให้ผู้รักษาเมืองกรมการถือหนังสือพระศรืเสนาข้าหลวงขึ้นไปถึงพระยาพิไชยเจ้าเมืองหลวงพบาง ให้จัดเสบียงอาหารไว้จ่ายกองทัพใหญ่ หลวงษารภากร จึ่งแต่งให้ฃ้าพเจ้านายไพร่ ๔ คน ถือหนังสือไปจากเมืองน้ำปาด ณ วันเดือนสิบสอง ขึ้นสิบเอจค่ำ ปีกุนสัปตศก เดินทาง ๖ คืนถึงบ้านปากลาย ณ วันเดือนสิบสอง แรมค่ำหนึ่ง ตาแสงท้าวเพี้ยจัดคนแลเรือส่งฃ้าพเจ้า ๆ ไปจากบ้านปากลาย ณ วันเดือนสิบสอง แรมสองค่ำ นอนทาง ๘ คืนถึงเมืองหลวงพบาง วันเดือนสิบสอง แรมสิบค่ำ รุ่งขึ้นวันเดือนสิบสอง แรมสิบเอดค่ำ เสนาบดีเมืองหลวงพบางแต่งให้ท้าวพันถือตราฉบับหนึ่งขึ้นไปพร้อมกับฃ้าพเจ้า ๆ กับท้าวพันก็ไปจากเมืองหลวงพบาง ท้าวพันภักเกณฑคนส่งท้าวพันภักอยู่บ้านละคืน ๑ บ้าง ๒ คืนบ้าง จึงได้ช้า ฃ้าพเจ้ากับท้าวพันขึ้นไปถึงบ้านนาน้อยแขวงเมืองสุย ที่พระยาพิไชยตั้งค่ายอยู่ ณ วันเดือนอ้าย ขึ้นเก้าค่ำ เวลาเที่ยงฃ้าพเจ้ากับท้าวพันวางท้องตราต่อพระยาพิไชยพร้อมกัน ใจความในท้องตราว่า พณหัวเจ้าท่านที่สมุหนายกจะยกฃึ้นมาคิดราชการทางเมืองหลวงพบาง ให้พระยาพิไชยตริตรองรักษาเขตรแดนไว้ให้ดี ถ้าเหนว่ากองทัพฮ่อมีกำลังน้อยภอจะทำได้จึ่งให้ทำ ถ้าเหนจะทำไม่ได้ก็ให้งดรอกองทัพใหญ่ แจ้งอยู่ในท้องตรานั้นแล้ว แต่ค่ายที่พระยาพิไชยตั้งอยู่ไกลค่ายบ้านสุดทาง ๒ วันมีค่าย ๒ ค่าย คนในค่ายพระยาพิไชยประมาณ ๘๐๐ คน ๙๐๐ คน ฃ้าพเจ้ากับท้าวพันภักอยู่ในค่ายพระยาพิไชย ๔ วัน หาเหนสู้รบกับฮ่อแลพวกพวนมาหาพระยาพิไชยไม่ ครั้น ณ วันเดือนอ้าย ขึ้นสิบสามค่ำ ปีกุนสัปตศก พระยาพิไชยให้ฃ้าพเจ้าถือหนังสือบอกลงมาแจ้งข้อราชการ ณ เมืองพิไชย ฃ้าพเจ้ากับท้าวพันก็มาจากพระยาพิไชยพร้อมกัน มาถึงเมืองอยู่ ณ วันเดือนอ้าย แรมค่ำหนึ่ง ภบกองทัพเจ้าอุปราชเมืองหลวงพบาง เจ้าสุรียะเมืองน่านภักอยู่ที่เมืองยู มีคนประมาณ ๒๐๐๐ เสศ ทาง ๓ คืนจะถึงบ้านนาน้อยที่พระยาพิไชยตั้งค่ายอยู่ ฃ้าพเจ้ากับท้าวพันเข้าไปหาเจ้าอุปราช ๆ ถามฃ้าพเจ้าว่าพระยาพิไชยตั้งอยู่ที่ไหน ฃ้าพเจ้าบอกว่า พระยาพิไชยตั้งอยู่ที่บ้านนาน้อย แขวงเมืองสุย แล้วฃ้าพเจ้าถามเจ้าอุปราชว่าจะยกไปเมื่อใด เจ้าอุปราชว่าฟังดูก่อน ฃ้าพเจ้าภักอยู่ที่เมืองยูคืน ๑ รุ่งขึ้นเดือนอ้าย แรมสองค่ำ เวลาเช้าฃ้าพเจ้าออกจากเมืองยูมาถึงกลางป่าบ่าย ๔โมง ภบราชวงษเมืองน้ำปาด ถือตราขึ้นไปถึงพระยาพิไชยฉบับหนึ่ง จะเปนข้อราชการสิ่งไรฃ้าพเจ้าไม่ทราบ รุ่งขึ้น ณ วันเดือนอ้าย แรมสามค่ำ ฃ้าพเจ้ามาถึงภูยาวแขวงเมือง เวลาเที่ยงภบกองทัพพระปลัดเมืองสวรรคโลกคนประมาณ ๕๐๐ คน พระปลัดถามฃ้าพเจ้าว่า พระยาพิไชยตั้งค่ายอยู่ที่ไหน ฃ้าพเจ้าบอกว่า พระยาพิไชยตั้งค่ายอยู่ที่บ้านนาน้อย พระปลัดว่าจะรีบยกขึ้นไปให้ถึงพระยาพิไชยโดยเรว ระยะทางแต่ภูยาวไปถึงบ้านนาน้อยสี่คืน พระปลัดได้มีหนังสือให้ข้าพเจ้าถือมาถึงหลวงคลัง หลวงกลางเมืองสวรรคโลก ให้คนที่ป่วยล้าอยู่ที่เมืองหลวงพบาง แลตามระยะทางให้รีบขึ้นไปให้ทันพระปลัดโดยเรว ฃ้าพเจ้ารับหนังสือที่พระปลัดแล้วมาจากภูยาวนอนทาง ๒ คืน ถึงบ้านเสียวแขวนเมืองหลวงพบาง แต่บ้านเสียวมาเมืองหลวงพบางเดินทาง ๒ คืน ข้าพเจ้าลงเรือที่บ้านเสียวล่องน้ำของมาครึ่งวันถึงเมืองหลวงพบาง ณ วันเดือนอ้าย แรมสี่ค่ำ ภบหลวงกลางที่เมืองหลวง ฃ้าพเจ้าก็ส่งหนังสือพระปลัดให้หลวงกลาง แล้วฃ้าพเจ้าเข้าไปหาพระสุริยภักดีแจ้งความว่า พระยาพิไชยให้ข้าพเจ้าถือบอกลงมากราบเรียนพณหัวเจ้าท่านที่สมุหนายกแม่ทัพใหญ่จะเปนข้อราชการประการใดฃ้าพเจ้าไม่ทราบ พระสุริยภักดีถามฃ้าพเจ้าว่าภบหลวงปลัดเมืองสิงค์ หลวงเมืองสวรรคโลกซึ่งให้ขึ้นไปสืบราชการ ฤๅไม่ฃ้าพเจ้าแจ้งว่าฃ้าพเจ้ามาทางเรือหาภบกันไม่ ฃ้าพเจ้าภักอยู่ที่เมืองหลวงพบางรอคอยเรืออยู่ ๒ คืน ครั้น ณ วันเดือนอ้าย แรมเจดค่ำ ก็ลงเรือมานอนตามระยะทาง ๖ คืนถึงบ้านปากลาย ณ วันเสาร เดือนอ้าย แรมสิบสามค่ำ ปีกุนสัปตศก เปนความสัจความจริง สิ้นคำให้การฃ้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
แปลหนังสือห้อ ๒ ฉบับ
๏ วันเสาร เดือนอ้าย แรมสิบสามค่ำ ปีกุนสัปตศก พระยาพิไชยบอกส่งต้นหนังสือนายทัพฮ่อ ให้เพี้ยพรหมสุภาเมืองน้ำปาดถือมาถึงค่ายบ้านปากลาย เปนอักษรลาวฉบับหนึ่ง อักษรฮ่อฉบับหนึ่ง รวม ๒ ฉบับ ให้หลวงเมืองซ้ายเมืองพิไชยแปลอักษรลาว จีนนีล จีนหนูล่ามแปลอักษรฮ่อเปนคำไทย ความในอักษรลาวว่า วันอังคาร เดือนอ้าย ขึ้นเจดค่ำ หนังสือกวานหลวงมาถึงเจ้าแม่ทัพด้วย ๑๖ ภูไทยแลเมืองหัวพันทั้ง ๖ คือ เมืองสบแอก เมืองเชียงค้อ เมืองพวน ก็เข้าอยู่เปนบ่าวฮ่อลิ้นแล้ว เจ้าฟาอองแต่งให้มานั่งเมืองพวนดูแลรักษาบ่าวไพร่ในเมืองพวนแปดเมือง หาได้ยกกองทัพมารบเมืองหลวงพบางไม่ เหตุไรจึ่งได้ยกกองทัพขื้นมารบถ้าตีกัน ก็ให้ถอยกองทัพกลับไปเสีย ถ้าจะถอยก็ให้มีหนังสือมาหากวานหลวงในวันนี้ มิใช่กวานหลวงจะยกกองทัพไปรบเมืองหลวงพบาง เมืองหลวงพบางก็ให้รักษาแต่เขตรแดนเมืองพบาง ฮ่อหลวงก็จะรักษาแต่เขตรแดนเมืองพวน ขอให้เปนบ้านพี่เมืองน้องไปมาค้าขายอย่ารบพุ่งฆ่าฟันกันให้มีหนังสือมาถึงฮ่อหลวงผู้ใหญ่ผู้น้อยให้แต่งคนใช้เข้ามาพูดจากันในค่ายในวันนี้ อย่ากลัวเลยไม่ทำอันใดกับคนใช้ดอก ความในอักษรฮ่อว่า หนังสือกองทัพยี่ฮ่อตงเจีย่ให้รู้ ฃ้าพเจ้ากับเมืองหลวงก็เปนไมตรีต่อกันทั้ง ๒ ฝ่าย ไม่ได้รบพุ่งกันให้ท่านหยุดทัพกลับไปเมืองหลวง ฃ้าพเจ้าก็จะกลับไป ค่ายใหญ่ ถ้ารู้หนังสือนี้แล้วให้เร่งยกทัพกลับไปโดยเรว ถ้าท่านไม่ยกทัพกลับไป ฃ้าพเจ้าก็จะสู้รบจนกายราบจะฆ่าฟ้นกันให้เลือดไหลเปนล๐าน้ำไม่ยอมกันเปนแน่ ถ้าไม่ขัดขวางจะยกทัพกลับไปแล้วให้มีหนังสือ มาให้ฃ้าพเจ้าทราบ ปีกุน เดือน อ้าย ขึ้นเจดค่ำ ๚ะ
เล่มที่ ๓ นำเบอร์ ๑๗ วันอาทิตย เดือน ๕ แรมค่ำ ๑ ปีชวดยังเปนสัปตศก
๑๒๓๗ แผ่นที่ ๓
บอกเจ้าพระยาภูธราภัย
๏ เจ้าพระยาภูธราภัยที่สมุหนายกแม่ทัพใหญ่บอกลงมาว่า ได้ยกกองทัพจากเมืองพิไชยขึ้นไปถึงเมืองน้ำปาด ณ วันอาทิตย เดือนอ้าย ขึ้นสิบห้าค่ำ ปีกุนสัปตศก ฃุนสุภมาตราเมืองตรวนถือหนังสือบอกพระยาพิไชยลงมาฉบับหนึ่งใจความว่า ณ เดือน ๑๒ ขึ้น ๘ ค่ำ ปีกุนสัปตศก พระยาพิไชยแลนายทัพนายกองขึ้นไปถึงเมืองสุยกองทัพเจ้าอุปราชเมืองหลวงพบาง หัวเมืองทั้งปวงขึ้นไปไม่ทันตามกำหนด พระยาพิไชยนายทัพนายกองไปตั้งค่ายอยู่บ้านสดแขวงเวียนกัต กองทัพฮ่อยกเข้าปล้นตีค่ายในเวลากลางคืนได้สู้รบกัน พวกฮ่อล่าถอยไป ครั้น ณ วันเดือน ๑๒ แรม ๕ ค่ำ ฮ่อยกออกมารบที่พุ่งนาบ้านสุด ๒ วันยังไม่ถอยกลับไป พระยาพิไชยรักษาค่ายตั้งมั่นอยู่ พวกพวนเวียนสุย เวียนคลัง เวียนทาย เวียนกรึ่ง เวียนเพียง ที่หนีอยู่ในป่า ออกมาหาพระยาพิไชยแต่เวียนแสง เวียนกวานทางเมืองเชียงขวาง ทุ่งเชียงคำนั้นหาเข้ามาไม่ ขอให้กองทัพเมืองสวรรคโลก เมืองศุโขไทย เมืองหลวงพบาง เมืองน่านรีบขึ้นไปโดยเรว แจ้งอยู่ในบอกพระยาพิไชย แล้วเจ้าพระยาภูธราภัยสมุหนายกแม่ทัพใหญ่ได้มีหนังสือตอบให้ขุนสุภมาตราถือกลับขึ้นไปให้พระยาพิไชยนายทัพนายกองให้ช่วยกันรักษาค่ายตั้งมั่นระวังการหน้าหลังให้ดี อย่าให้เสียท่วงทีแก่ฆ่าศึกได้ ๆ มีหนังสือขึ้นไปให้พระสุริยภักดีกับเจ้าเมืองหลวงพบางเร่งกองทัพเจ้าอุปราชเมืองหลวงพบาง เจ้าอุปราชเมืองน่าน พระปลัดเมืองสวรรคโลกย ซึ่งขึ้นไปพร้อมกันที่เมืองหลวงพบางให้รีบยกขึ้นไปบันจบทัพพระยาพิไชยที่เมืองสุยให้ทันท่วงที ทางเมืองปากเหืองนั้นพระยาพระกฤษให้พระบริรักภักดีคุมไพร่ ๑๑๓ คน ข้ามน้ำของไปตั้งอยู่บ้านสามหมืนแล้วแต่งคนออกไปสืบราชการถึงเมืองสุย ทางหนึ่งได้ให้พระยาสุรินทรราชเสนีคุมไพร่ ๒๐๐๐ เสศ ค่ามน้ำของไปทางเมืองแมต เมืองกาสี อีกกองหนึ่งพระยาพระกฤษคุมไพร่ ๖๐๐ คน ยกไปทางหนึ่ง ถ้ากองทัพพร้อมแล้วเหนการจะทำได้ก็ให้พระยาพิไชยกำหนดนัดให้พร้อมกันยกเข้าระดมตีกองทัพฮ่อให้เลิกถอนไปจงได้ เจ้าพระยาภูธราภัยที่สมุหนายกแม่ทัพใหญ่ให้ถามเอาคำให้การขุนสุพมาตราผู้ถือบอกพระยาพิไชย ขึ้นกระดาษกับต้นหนังสือบอกพระยาพิไชยเข้าผนึกลงมาด้วยแล้ว แต่เสบียงอาหาร ที่เมืองหลวงพบางก็กันดาร ได้ให้พระยาแพร่เปนกองลำเลียงเกณฑโคต่างมารับ บันทุกเข้าที่เมืองพิไชยไปขนขึ้นฉางไว้เมืองน้ำปาด แล้วจะให้อุปฮาตกรมการหลวงแก้วเมืองนำปาดรับบันทุกขึ้นไปไส่ฉางไว้ที่เมืองวาให้ภอจ่ายไพร่พลกองทัพ เจ้าพระยาภูธราภัยที่สมุหนายกแม่ทัพใหญ่ แลนายทัพนายกองจะได้น้อมเกล้าถวายคำนับบังคมลงฝ่าลอองยกจากเมืองน้ำปาด ณ วันพุฒ เดือน ๑ แรม ๓ ค่ำ ขึ้นไปตั้งฟังราชการอยู่ ณ ปากลาย มีข้อราชการมาประการใดจะบอกมาให้ทราบครั้งหลัง บอกมา ณ วันพุฒ เดือน ๑ แรม ๓ ค่ำ ปีกุนสัปตศก หลวงวิชิตภักดีถือมา ๚ะ
ต้นหนังสือบอกพระยาพิไชย
๏ พระยาพิไชยบอกลงมาว่า ณ วันเดือน ๑๒ ขึ้น ๘ ค่ำ ปีกุนสัปตศก ได้พร้อมกับพระพลกรมการ พระอุตรดิฐาธิบาล พระตรอนตริสิน พระสว่างบูรานุรักษ นายทัพนายกอง ยกขึ้นไปถึงเมืองสุยแล้ว กองทัพเจ้าอุปราชเจ้าราชบุตรเมืองหลวงพบาง แลทัพหัวเมืองทั้งปวงก็หายกขึ้นไปให้ถึงเมืองสุย ตามหนังสือกำหนดนัดกองทัพแต่ก่อนไม่ พระยาพิไชยได้แต่งให้หลวงขุนหมื่นถือหนังสือมาเร่งกองทัพหัวเมืองทั้งปวงให้ขึ้นไปพร้อมกันที่เมืองสุยโดยเรว ครั้น ณ วันเดือน ๑๒ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีกุนสัปตศก พระยาพิไชยกับนายทัพนายกองยกขึ้นไปตั้งค่ายอยู่บ้านทุม เมืองสุยไกลค่ายฮ่อบ้านแวนครึ่งวัน ค่ายฮ่อบ้านนาชมทางวันหนึ่ง กองทัพฮ่อซึ่งตั้งค่ายอยู่บ้านแวน บ้านนาชมก็หนีทั้งค่ายไป ได้ความว่า กองทัพฮ่อบ้านแวน บ้านนาชม ไปรวมกันอยู่กับกองทัพห้อที่บ้านลาดหวง ครั้น ณ วันเดือน ๑๒ แรม ๒ ค่ำ ปีกุนสัปตศก พระยาพิไชยนายทัพนายกองยกขึ้นไปถึงบ้านสุต แฃวงเมืองกัด ครั้นอยู่มา ณ วันเดือน ๑๒ แรม ๓ ค่ำ เวลากลางคืนดึกสองยามเสศ กองทัพฮ่อยกเข้าไปปล้นค่ายพระยาพิไชยได้รบพุ่งกัน ฮ่อถูกปืนตาย ๓ คน ป่วยไปหลายคนกองทัพฮ่อล่าถอยไปในเวลากลางคืน ครั้นพระยาพิไชยนายทัพนายกองจะยกกองทัพต่อไป กองทัพเจ้าอุปราชเจ้าราชบุตรเมืองหลวงพบาง แลกองทัพหัวเมืองทั้งปวงก็หายังยกขึ้นไปถึงเมืองพวนตามกำหนดนัดไม่ ครั้น ณ วันเดือน ๑๒ แรม ๕ แรม ๖ ค่ำ กองทัพฮ่อยกเข้าตีกองทัพพระยาพิไชยได้รบกันที่ทุ่งนาบ้านสุดได้สองวันกองทัพฮ่อก็ยังหาถอยไปไม่ พระยาพิไชยนายทัพนายกองได้ตั้งมั่นภักคอยกองทัพหัวเมืองที่บ้านสุด พวกลาวพวนในเวียนสุย เวียนคลัง เวียนพ่าย เวียนกรึ่ง เวียนเพียง ทั้งหัวเวียนที่ยกครัวหนีไปซุ่มซ่อนอยู่ในป่าก็ออกมาหาพระยาพิไชยโดยสุจริต แต่เวียนกัด เวียนแสง เวียนกวาน ทางเมืองเชียงขวาง ทุ่งเชียงคำนั้นหาเข้ามาหาพระยาพิไชยไม่ ถ้ากองทัพหัวเมืองทั้งปวงไม่ขึ้นไปถึงในเดือน ๑๒ ค่างแรม ก็เหนจะเสียราชการ บอกมา ณ วัน ๕ เดือน ๑๒ แรม ๖ ค่ำ ปีกุนสัปตศก หลวงวิชิตภักดิถือมา ๚ะ
คำให้การขุนสุภมาตรา
๏ข้าพเจ้าฃุนสุภมาตราเมืองตรอน ผู้ถือบอกพระยาพิไชยให้การว่า ฃ้าพเจ้าเปนกรมการ เมืองตรอนฃึ้นเมืองพิไชยเดิม ณ วันเดือน ๖ แรม ๑๔ ค่ำ ปีกุนสัปตศก พระยาพิไชยเกณฑฃ้าพเจ้าเฃ้ากองทัพกับพระยาพิไชย ยกฃี้นไปถึงเมืองหลวงพบาง ณ เดือน ๘ ขึ้นแรมกี่ค่ำจำมิได้ ปีกุนสัปตศก พระยาพิไชยตั้งค่ายอยู่ที่บ้านพันหลวง น่าเมื้องหลวงพบางราชธานี เจ้าเมืองหลวงพบาง เจ้านายบุตรหลานแสนท้าวพระยาลาวเมืองหลวงพบาง มาปฤกษากับพระยาพิไชยแต่งให้กรมการท้าวขุนเมืองพิไชย เมืองหลวงพบาง ขึ้นไปสืบข้อราชการทางเมืองหนองคาย เมืองยูได้ข้อราชการบ้างไม่ได้บ้าง ครั้นอยู่มา ณ เดือน ๑๐ ข้างแรม ปีกุนสัปตศก พระยาจิตรราชเมืองสุย มีหนังสือมายังเมืองหลวงพบางว่า ฮ่อตั้งค่ายอยู่ในลาดหวง ทุ่งเชียงคำ มีฮ่อประมาณ ๕๐๐ คน ๖๐๐ คน ฃอให้พระยาพิไชยยกกองทัพออกไปรบกับฮ่อที่ลาดหวง ทุ่งเชียงคำ ครั้น ณ เดือน ๑๑ แรม ๔ ค่ำ ปีกุนสัปตศก พระยาพิไชยยกกองทัพออกจากเมืองหลวงพบางคนประมาณ ๑๐๐๐ เสศ ไปเมืองสุยไปถึงบ้านภูเมือตทางประมาณ ๒ โมง ภักรอกองทัพเมืองหลวงพบางอยู่สามคืน แล้วเจ้าอุปราชเมืองหลวงพบางใช้เสนาบดีคุมคนเมืองหลวงพบางไปส่งให้พระยาพิไชย ๓๐๐ คน ยกจากบ้านภูเมือตไปถึงบ้านเสี้ยว แขวงเมืองหลวงพบางภักคืนหนึ่ง ยกจากบ้านเสี้ยวไปถึงบ้านท่าอุ้ย ภักคืนหนึ่งยกจากบ้านท่าอุ้ยไปถึงบ้านท่าโพ ภักสองคืนยกจากบ้านท่าโพไปถึงบ้านสพอิภักอีกคืนหนึ่งยกจากบ้านสพอิไปภักที่เชิงเขาคืนหนึ่ง ยกจากเชิงเขาตกไปภักอยู่เมืองยู ๓ คืน ยกจากเมืองยูนอนตามทาง ๓ คืน ถึงบ้านสอต แขวงเมืองสุย พระยาจิตรราชเมืองแพน เพี้ยพรมโคต กับไพร่ประมาณสองร้อยคน เข้าหาพระยาพิไชย ๆ สั่งให้ตามกองทัพไปกับพระยาพิไชยได้ภักอยู่ ๓ คืน ยกจากบ้านสอดไปภักอยู่บ้านเยนคืนหนึ่ง ยกจากบ้านเยนถึงบ้านแวนเปนค่ายเก่าของพวกฮ่อ พระยาพิไชยจึ่งให้ตั้งฉางเข้าอยู่ที่บ้านแวนเกบรวบรวมเข้าในแขวงบ้านแวน ไปขึ้นไว้ที่ฉางสามเกวียนให้พระยาจิตรราช พระยาเมืองแพน นายไพร่ ๒๐๐ คน อยู่รักษาฉางเข้าภักอยู่ ๓ คืน ครั้น ณ วันเดือน ๑๒ แรม ๓ ค่ำ ปีกุนสัปตศก พระยาพิไชยยกจากบ้านแวนไปถึงบ้านสุตแขวงเมืองกัด เวลาบ่ายโมงหนึ่ง พระยาพิไชยสั่งให้นายทัพนายกอง เมืองพิไชย เมืองน่าน ตั้งค่ายได้เก้าค่าย อยู่ฟากเขาดินทางตวันตกห่างเขาประมาณ ๕ เส้น ๖ เส้น ยังหาทันได้ทำป้อมไม่ ในเวลากลางคืนวันนั้นดึกประมาณ ๒ ยามเสศ พวกฮ่อประมาณ ๓๐ คน ยกเข้ามาปล้นค่าย แล้วจุดประทัดไฟโยนเข้ามาในค่ายถูกคนในกองทัพ ๒ คน แล้วเอาปืนยิงถูกไพร่ตายคนหนึ่ง ป่วยคนหนึ่ง แล้วพระยาพิไชยเอาปืนยิงโต้ตอบพวกฮ่อ ๆ ก็ล่าถอยไป ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันเดือน ๑๒ แรม ๔ ค่ำ เวลาเช้าพวกพวนเข้ามาในค่าย แจ้งความว่าในเวลากลางคืนฮ่อเข้าปล้นค่ายนั้น ฮ่อตาย ๓ คน ป่วย ๗ คน แต่พวกฮ่อตั้งค่ายใหญ่ที่ลาดหวง ฟากเนินเขาตวันออกหว่างทุ่งเชียงคำกับเมืองเชียงขวาง พวกฮ่อทำค่ายด้วยไม่ไผ่ เอาสินลาถมเปนเชิงเทินสูง ๓ ศอก พวกฮ่อมีอยู่ประมาณ ๗๐๐ คน ๘๐๐ คน แต่พวกที่เข้าอยู่กับฮ่อมีมากประมาณหาได้ไม่ ค่ายฮ่อกับค่ายพระยาพิไชยใกล้กันประมาณ ๒๐๐ เส้น ครั้น ณ วันเดือน ๑๒ แรม ๕ ค่ำ เวลาเช้าโมงเสศ พวกฮ่อประมาณ ๒๐๐ คน ยกมารบ ได้สู้รบกันตั้งแต่เวลาเช้าจนพลบแล้วก็เลิกถอยไปด้วยกันทั้งสองฝ่าย ครั้น ณ วันเดือน ๑๒ แรม ๖ ค่ำ เวลาเช้าพวกฮ่อยกมาประมาณ ๓๐๐ เสศ ได้สู้รบกัน พวกฮ่อตายคนหนึ่ง แต่กองทัพไทยไม่มีผู้ใดเปนอันตรายทั้ง ๒ วัน ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันเดือน ๑๒ แรม ๗ ค่ำ เวลาเช้าพวกฮ่อยกมาประมาณ ๑๕๐ คนหาได้รบกันไม่แล้วฮ่อก็กลับไป รุ่งขึ้น ณ วันเดือน ๑๒ แรม ๘ ค่ำ เวลาเช้าพวกฮ่อยกมาประมาณ ๖๐๐ คน ๗๐๐ คน ยิงปืนรดมเข้ามาในค่าย ได้สู้รบกันจนเวลา ๒ ยามเสศ เจ้าน้อยสุยนายทัพเมืองน่าน ถูกปืนฮ่อที่น่าผากตายยังรบกันอยู่ แล้วพระยาพิไชยจึ่งให้ข้าพเจ้ากับนายนวม แลฃ่าแจะ ๕ คน ถือหนังสือบอกพระยาพิไชย ออกมาจากค่ายมานอนบ้านแวนที่ฉางเข้า ยังได้ยินเสียงปืนอยู่ ครั้น ณ วันเดือนสิบสอง แรมเก้าค่ำ ออกจากบ้านแวนมาได้ ๔ คืน ภบกองทัพเจ้าอุปราชเจ้าราชบุตร พระยาเมืองซ้าย พระยาเมืองขวา เมืองหลวงพบาง เจ้าสุริยะเมืองน่าน รวม ๒ เมืองมีคนประมาณ ๒๐๐๐ เสศ ที่หว่างบ้านท่าโพท่าอุย แล้วฃ้าพเจ้าก็เลยไปได้คืนหนึ่งถึงเมืองหลวงพบาง ข้าพเจ้าได้เอาหนังสือบอกพระยาพิไชยซึ่งมีมายังเจ้าเมืองหลวงพบางให้จัดสิ่งของ ปืน กระสุนดินดำ แลเงิน ๒๐ ชั่ง ส่งขึ้นไปให้พระยาพิไชย เจ้าเมืองหลวงพบางก็ได้ส่งไปเสรจแล้ว ครั้น ณ เดือน ๑ ขึ้น ๔ ค่ำ เสนาบดีเมืองหลวงพบางได้จัดคนส่งฃ้าพเจ้ามาตามระยะทาง จนถึงบ้านปากลาย ฃ้าพเจ้ารีบถือบอกพระยาพิไชยลงมาถึงเมืองน้ำปาด แต่ ณ วันอาทิตย เดือน ๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เปนความสัจจริงสิ้นคำให้การฃ้าพเจ้าแต่เท่านี้ ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด ๚ะ
๏ คำให้การฃุนสุภมาตราเมืองตรอนตรีสิน หลวงวิชิตภักดี กรมการเมืองพิไชย ถือมาถึงกรุงเทพ ณ วันพฤหัศบดี เดือน ๒ ขึ้น ๔ ค่ำ ปีกุนสัปตศก ๚ะ
คำให้การอ้ายมังคังถามที่จวนสมเดจเจ้าพระยา
๏ ข้าพเจ้าอ้ายมังคัง แซ่ลี ให้การว่า ข้าพเจ้าเปนทหาร อายุฃ้าพเจ้าได้ ๔๐ ปี ฃ้าพเจ้าสูบฝิ่นติด บิดาฃ้าพเจ้าเปนจีนหกเกี้ยน มารดาฃ้าพเจ้าเปนบุตรจีน ข้าพเจ้าเกีดที่เมืองหกเกี้ยน เมื่ออายุข้าพเจ้าได้ ๘ ปี บิดามารดาฃ้าพเจ้า ภาฃ้าพเจ้าไปทำมาหากินอยู่ที่เมืองกวางตุ้งจนอายุฃ้าพเจ้าได้ ๑๒ ปี บิดาฃ้าพเจ้าตาย ครั้นอายุฃ้าพเจ้าได้ ๑๓ ปี มารดาฃ้าพเจ้าตาย อายุข้าพเจ้าได้ ๑๕ ปี ฃ้าพเจ้ามีภรรยาชื่อฟ้า มีบุตรชายคนหนึ่งชื่อ อ้ายพุก ครั้นอายุฃ้าพเจ้าได้ ๒๒ ปี ฃ้าพเจ้าให้บุตรภรรยาฃ้าพเจ้าอยู่ที่เมืองกวางตุ้ง แต่ตัวฃ้าพเจ้าไปจากเมืองกวางตุ้งไปทำมาหากินอยู่ที่เมืองกวางไสได้ประมาณ ๗ ปี แล้วฃ้าพเจ้ากับพวกเพื่อน ๑๐ คน ออกจากเมืองกวางไสไประยะทางเดือนหนึ่งถึงเมืองซีวซาย เจ้าเมืองชื่อ จุงฟูเทย เปนจีนแคะ มีทหารประมาณ ๒๐๐ คนเสศ คนในเมืองประมาณ ๒๐๐๐ เสศ แต่เมืองซิวซายขึ้นกับเมืองกวางไส ฃ้าพเจ้ากับพวกเพื่อน ๑๐ คน จึ่งหาบสิ่งของไประยะทางเดือนหนึ่งถึงเมืองปักสิดเจ้าเมืองปักสิดชื่อไรฃ้าพเจ้าไม่ทราบ เปนจีนเมืองกวางไสเมืองปักสิดขึ้นกับเมืองหุนน้ำไทยเรียกว่าหนองแส เมืองกวางน้ำขึ้นกับเมืองหุนน้ำ ฃ้าพเจ้าอยู่ที่เมืองปักสิดได้ ๑๘ วัน แล้วฃ้าพเจ้ากับพวกเพื่อน ๑๐ คน มาระยะทาง ๑๐ วันถึงเมืองกุยซุนจิว เจ้าเมืองกุยซุนจิวชื่อไรฃ้าพเจ้าไม่ทราบเปนเมืองขึ้นกับเมืองปักกิ่ง แล้วฃ้าพเจ้าทราบว่าปวงนันซี ชื่อตัวตองสาว แซ่อ๋อง บิดาปวงนันซี ชื่อแปดบาน แซ่อ๋อง เปนคนเมืองกวางไส มีภักพวกประมาณ ๓๐๐๐ คนเสศ เมื่อแปดบาน บิดาปวงนันชีตาย อายุปวงนันชีได้ ๓๐ ปีเสศ พักพวกของบิดาปวงนันชีจึ่งพร้อมกันยกปวงนันชีขึ้นเปนนายใหญ่ให้ว่ากล่าวผู้คนต่อไป แล้วปวงนันชีคุมไพร่พล ๓๐๐๐ คนเสศ ยกมาตีเมืองกุยซุนจิว พวกเมืองกุยซุนจิวไม่สู้รบ อพยบภาครอบครัวหนีออกจากเมืองไป ปวงนันชีเฃ้าอยู่ในเมืองกุยซุนจิว เกบเอาทรัพยสิ่งของในเมืองกุยซุนจิวได้แล้ว ก็จับเอาตัวฃ้าพเจ้ากับพวกเพื่อน ๑๐ คนมา แล้วปวงนันซีให้ฃ้าพเจ้าเปนนายทหารคุมคน ๒๐ คน ปวงนันซีกับปักอึงโกซึ่งเปนพี่น้องค่างมารดา ปวงนันชี แลลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ซินซือเหยีย เปนจีนแลที่ปฤกษา ยกไพร่พล ๓๐๐๐ คนเดินทางสามเดือนถึงเมืองอูหนำ เจ้าเมืองอูหนำชื่อจีนออง ไม่อาจสู้รบยอมเข้ากับปวงนันชีเปนคน ๑๐๐๐ เสศ ปวงนันชีคุมไพร่พลออกจากเมืองอูหนำระยะทางเดือนหนึ่งถึงเมืองตังเกี๋ยจะตีเมืองตังเกี๋ยเจ้าเมืองตังเกี๋ยไม่อาจสู้รบ ยอมเสียเงินให้กับปวงนันชีเป็นเงิน ๓๐๐๐ แน่น ปวงนันชีจึ่งหาได้ยกไพร่พลเข้ารบเมืองตังเกี๋ยไม่ แล้วปวงนันชีก็ยกไพร่พล ๓๐๐๐ เสศ ไประยะทางเดือนหนึ่ง ถึงเมืองหอเยียงจิว ณะ ปีเถาะนพศก เจ้าเมืองหอเยียงจิวเปนญวนชื่อไรข้าพเจ้าไม่ทราบในเมืองหอเยียงจิวมีเรือนขุนนางราษฎรประมาณ ๔๐ หลังเรือน มีไพร่พลประมาณ ๒๐๐ คนเสศ เจ้าเมืองหอเยียงจิวไม่ต่อสู้ปวงนันชีหนีออกจากเมืองไป ปวงนันชีภาไพร่พลเข้าอยู่ในเมืองหอเยียงจิว ปวงนันชี กับลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ซินซือเหยียที่ปฤกษาตั้งค่ายทำเปนเชิงเทิน กว้างยาวประมาณ ๓ เส้น กลมอยู่ค่างเขาใหญ่เมืองหอเยียงจิว แต่ในค่ายนั้นทำที่ปวงนันชีอยู่ในกลาง ลิวสิกอ ทรับกอ ซินซือเหยีย ตั้งค่ายอยู่ ๓ มุม ค่ายปวงนันชีห่างกันประมาณ ๗๐ เส้น ปวงนันชีตั้งค่ายอยู่เมืองหอเยียงจิว รวบรวมผู้คนได้ไพร่พลเข้าด้วยอีก ๒๐๐๐ เสศ รวมกับคนเดิม ๓๐๐๐ เปนคน ๕๐๐๐ คนเสศ แล้วปวงนันชีจึ่งตั้งให้ซินซือเหยียเปนจีนแลที่ปฤกษา ลิวสิกอเปนนายที่ ๑ ทรับกอเปนนายทัพที่ ๒ ฟาลองกอเปนนายทัพที่ ๓ อยู่ที่เมืองหอเยียงจิว จนถึง ณ ปีมโรงสำฤทธีศก ปวงนันชีให้ลิลับโกคุมพล ๑๕๐๐ ไปตีเมืองมอกหมาเสียง ซึ่งขึ้นกับเมืองญวน ตังเกี๋ยฃ้าพเจ้าก็ไปด้วย เหนเจ้าเมืองมอกหมาเสียงคุมไพร่พลยกมาประมาณ ๑๐๐๐ เสศ สู้รบกับลิลับโก รบกันเดือนหนึ่ง เจ้าเมืองมอกหมาเสียงเหนว่าสู้ลิลับโกไม่ได้ จื่งยอมเสียเงินให้ลิลับโกเปนเงินพันแน่น ลิลับโกก็คุมไพร่พลกลับไปเมืองหอเยียงจิว ครั้น ณ ปีมเสงเอกศก ปวงนันชีใช้คนไปว่ากับเจ้าเมืองไทยยินเสียง เมืองปักยินเสียงว่า จะแต่งคนยกไปรบเมืองไทยยินเสียง เมืองปักยินเสียง เจ้าเมืองไทยยินเสียง เจ้าเมืองปักยินเสียง กลัวสู้ไม่ได้ก็ยอมเสียเงินให้ปวงนันชีเมืองละร้อยแน่น ปวงนันชีเหนว่าจะมาพูดจากันโดยฉันไมตรีถึงเงินน้อยก็ต้องรับเอา ตั้งแต่นั้นมาเมืองญวนที่อยู่ไกล้เคียงกับปวงนันชี ๆ ก็ไม่ยกไพร่พลไปรบพุ่งต่อไปผู้คนของปวงนันชีแลพวกญวนก็ไปมาหากันโดยปรกติ แลเมืองหอเยียงจิวนั้นมีเฃาใหญ่เกิดบ่อดินปลิวกำมถัน ทางเดินแต่เมืองหอเยียงจิวไปหาเฃาใหญ่นั้น ๓ วัน เฃาใหญ่เฃาหนึ่งนั้น เกิดบ่อแร่ทองคำ แร่เงิน แร่เหลก ไกลเมืองหอเยียงจิวไปทางวันหนึ่ง ข้าพเจ้าเหนปวงนันชีใช้ผู้คนไปเอาแร่เหลกมาทำปืนคาบชุดสำรับใช้สอย กับไปเอาดินประสิวมาหุงกำมกันมาประสมทำเปนดินดำขึ้นใช้อยู่ ผู้คนของปวงนันชีก็ตั้งอยู่ที่เมืองหอเยียงจิวห่างกับเมืองหอเยียงจิวทาง ๕ วัน มีบ้านหลักซุนแห่งหนึ่งใหญ่ มีตลาดราษฎร ตั้งบ้านเรือนอยู่ประมาณ ๔๐๐ หลังเรือนเสศ ปวงนันชีกับไพร่พลต้องการสิ่งใดก็ไปซื้อที่ตลาดบ้านหลักซุนนั้น ถ้าต้องการซื้อเข้าเปนเสบียง ราษฎรในแขวงเมืองหอเยียงจิวเอามาขายให้กับพวกปวงนันชี เข้าหนัก ๒๑ ชั่งจีนเปนถังหนึ่ง ฃองไทยเปนราคาเงินสลึงหนึ่ง เมืองหอเยียงจิวไปถึงเมืองเงี้ยวทาง ๑๘ วัน ข้าพเจ้าเหนปวงนันชีต้องการสิ่งของ ผู้คน กระสุนดินดำที่จะใช้ ปวงนันชีมีหนังสือใช้คนไปหาเจ้าเมืองเงี้ยว ๆ ก็ส่งมาให้ปวงนันชีทุกสิ่ง ครั้น ณ ปีวอกจัตวาศก ข้าพเจ้าทราบว่าฝรั่งเสศเมืองใซ่งอน ยกทัพมาตีเมืองญวนตังเกี๋ย ปวงนันชีให้ลิวสิกอ ทรับกอ คุมคน ๑๕๐๐ ไปช่วยเจ้าเมืองญวนตังเกี๋ยรบกับฝรั่งเสศ ๆ สู้ญวนเมืองตังเกี๋ย กับ ลิวสิกอ ทรับกอไม่ได้ ฝรั่งเสศยกทัพกลับไปไซ่งอน แต่ฃ้าพเจ้าหาได้ไปรบด้วยไม่ ครั้น ณ ปีรกาเบญจศก ปวงนันชีปฤกษากับนายทัพนายกอง แลที่ปฤกษาว่า เมือง พวน เมืองลาว ไม่มีกำแพง แล้วผู้คนก็ไม่ชำนาญการสงคราม ถ้าเราจะยกไปรบเหนจะไม่มีผู้ใดต่อสู้ ครั้น ณ วันเดือนสาม ปีรกาเบญจศก ปวงนันชีใด้ปักอึงโกเปนนายทัพคุมคน ๕๐๐ คน พันลังโก ฟาลองกอ ซินซือเหยีย คุมคน ๒๐๐ คน องโดยญวนที่เข้าอยู่กับปวงนันชีคุมคน ๑๕๐ คน รวมเปน คน ๘๕๐ คน คนยกลงมาตีเมืองลาวทางเมืองหลวงพบางกองหนึ่ง ครั้น ณ เดือนสาม ปีจอฉศก ปวงนันชีแต่งให้ลิวสิกอคุมคน ๓๐๐ คน ทรับกอคุมคน ๓๐๐ คน รวม ๖๐๐ คน ยกออกจากเมืองหอเยียงจิวให้ลงมาตีเมืองลาวทางเมืองเวียงจัน ตัวฃ้าพเจ้าก็มาด้วย ลิวสิกอ ทรับกอคุมคน ๖๐๐ คนเดินทางมา ๒ เดือนถึงเมืองลาใหญ่ ลิวสิกอ ทรับกอ คุมไพร่พลเข้ารบเมืองลาใหญ่ได้รบกัน ๒ เดือน เจ้าเมืองลาใหญ่สู้ไม่ได้ภาครอบครัวไพร่พลเมืองแตกหนีออกจากเมือง ลิวสิกอ ทรับกอจับไพร่เมืองลาใหญ่ได้ ๑๐ คน กับเกบได้ทรัพยสิ่งของได้บ้างเลกน้อยมาแบ่งปันกัน แล้วก็ภาไพร่พลเข้าอาไศรยอยู่ในเมืองลาใหญ่ประมาณเดือนเสศ แล้วลิวสิกอ ทรับกอ แต่งให้โมกมันซุกทหารคุมไพร่ ๒๐๐ คนอยู่รักษาเมืองลาใหญ่ ลิวสิกอ ทรับกอ คุมไพร่พลทหาร ๔๐๐ คน ยกออกจากเมืองลาใหญ่ เดินทางเดือนหนึ่งถึงเมืองลาน้อย ฃ้าพเจ้าทราบว่ายิบไตโกคุมไพร่ยกเข้าตีเมืองลาน้อยแตก แต่กองทัพพวกฃ้าพเจ้ายกเลยมาจากเมืองลาน้อย เดินทางเดือนหนึ่งถึงเมืองพวน ฃ้าพเจ้าเหนค่ายปักอึงโก พันลิงโก ฟาลองกอ ซินซือเหยีย ตั้งอยู่ที่ทุ่งเชียงคำค่ายหนึ่ง ฃ้าพเจ้าเหนเอาไม้ใผ่ทำเสาค่ายสูงประมาณ ๑๐ ศอก กว้างยาว ๒ เส้นเสศ มีหอคอย ๔ มุม ค่ายประตู ๔ ประตู ขุดคูรอบค่าย ถมดินเปนเชิงเทิญสูง ๓ ศอก ลิวสิกอ ทรับกอก็เข้าภักอยู่ในค่ายปักอึงโก ฃ้าพเจ้าเหนมียุ้งเข้าสองหลังกว้าง ๓ วา ยาว ๔ วา เท่ากันทั้ง ๒ หลัง เหนราษฎรเมืองพวนฃนเอาเข้ามาขึ้นใส่ไว้เตมทั้ง ๒ ยุ้ง ครั้น ณ เดือนเจด ปีกุนสัปตศก ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอ ซินซือเหยียคุมไพร่พล ๗๐๐ คน ให้ซินซือเหยียคุมคน ๓๐๐ คนลงมาก่อน แล้วลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอยกตามลงมาเดินทางเดือนหนึ่งถึงเมืองเวียงจัน เอาไม้หมากปักเปนค่ายสูงประมาณ ๘ ศอก กว้างยาวประมาณเส้นเสศ ๔ เหลี่ยม มีประตูค่าย ๔ ประตู มีหอคอย ๔ มุมค่าย ในค่ายถมดินเปนเชิงเทิญ ขุดคูรอบค่าย ลิวสิกอตั้งค่ายอยู่นอกเมืองเวียงจันริมแม่น้ำค่ายหนึ่ง เท่ากับค่ายในเมืองเวียนจัน แต่ในค่ายทรับกอ ฟาลองกอมีปืนคาบชุด ๒๐๐ บอก ปืนหามแล่น ๕ บอก กระสุนนิ้วกึง มีเหลกแหลมยาวคืบเสศไส่ดํ้าไม้ใผ่ยาวประมาณ ๘ ศอก ๔๐๐ เล่ม ดาบจีนยาวศอกคืบ มีฝักมีสายตภายประมาณ ๓๐๐ เล่ม แต่กระสุนดินดำ ยิบไตโกให้คนคุมลงมาส่งแต่เมืองปักเซกนำนึง ๆ ขึ้นกับเมืองกวางไส ทางเดินเดือนหนึ่งถึงเมืองเวียงจัน มาส่งให้ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอที่ค่ายเมืองเวียงจันเนือง ๆ แต่เสบียงอาหารนั้นพวกค่ายบ้านโพนทานาเลาฃนมาส่งให้แจกจ่ายกันภอรับพระราชทาน ครั้น ณ วันเดือนสิบเอจ ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีกุนสัปตศก เวลาโมงเช้า กองทัพไทยยกเข้ารบกับ ลิวสิกอ ทรับกอ ฟาลองกอที่ค่ายเมืองเวียงจัน กองทัพไทยเอาปืนยิงถูกพวกไพร่ฮ่อตายสามคนตัวฃ้าพเจ้าอยู่ค่ายน่า กองทัพไทยแหกค่ายนอกเมืองเวียงจันที่ฃ้าพเจ้าอยู่นั้นเข้าไปได้ ฃ้าพเจ้าหนีไปไม่ทันกองทัพไทยก็จับเอาตัวฃ้าพเจ้าได้ แล้วกองทับไทยล้อมค่ายฮ่อเข้าไว้ในเวลากลางคืน กองทัพไทยก็เอาตัวฃ้าพเจ้ามาส่งให้คนคมไว้ที่กองทัพไทย แต่ที่บ้านปากทาง บ้านโพนทานาเลานั้น ข้าพเจ้าทราบว่าซินซือเหยียตั้งค่ายอยู่ที่นั้นค่าย ๑ แต่จะได้รบกับไครฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ ที่เมืองปากเหืองนั้นฃ้าพเจ้าทราบว่า ฟาลองกอคุมคนประมาณ ๒๐๐ คน ยกไปตีเมืองปากเหืองแตก จับเอาผู้คนชายหญิงมาได้ประมาณ ๕๐ คน แต่ตัวฃ้าพเจ้าหาได้ไปด้วยไม่ แต่ที่ค่ายทุ่งเชียงคำนั้นปักอึงโก พันลึงโก องโดยญวนคุมไพร่พลรักษาค่ายอยู่ แล้วจะยกไปทางใดนั้นฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ แต่ลิวสิกอนายทัพที่ ๑ ประมาณอายุ ๓๕ ปี ทรับกอนายทัพที่ ๒ นั้นประมาณอายุ ๔๕ ปี ฟาลองกอนายทัพที่ ๓ นั้นประมาณอายุ ๓๔ ปี ฃ้าพเจ้าเหนลิวสิกอแต่งตัวนุ่งกังเกงแพรดำยาวเพียงฃา สรวมเสื้อแพรดำยาวปกเข่า โพกศีศะแพรดำ แพรเขียวคาดเอว ตภายดาบจีน แต่ฟาลองกอนุ่งกังเกงแพรเขียวยาวเพียงขา สรวมเสื้อแพรเขียวยาวปกเข่า โพกศีศะแพรเขียว แพรฃาวคาดเอว มือถือปืนซั่น ๒ บอก ทรับกอนั้นนุ่งกังเกงศีตากุ้งยาวเพียงฃา สรวมเสื้อแพรศีตากุ้งยาวปกเข่า โพกศีศะแพรศีตากู้ง แพรฃาวคาดเอว มือถือปืนซั้นบอกหนึ่ง ตภายดาบสองเล่ม แต่ซินซือเหยียนั้นนุ่งกังเกงแพรสีฟ้ายาวปกส้น สรวมเสื้อแพรสีฟ้ายาวปกเข่า แพรเขียวโพกศีศะเปนเสมียนรองแลเปนที่ปฤกษานายทัพนายกอง ขี่ลาไว้ผมเปียถักไหมตำทั้ง ๔ คน มีทหาร ๑๐๐๐ คนนุ่งกังเกงสรวมเสื้อสีต่าง ๆ เปนความสัจจริงฃ้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
เล่มที่ ๓ นำเบอร์ ๒๕ วันอาทิตย เดือน ๕ แรม ๘ ค่ำ
ปีชวดอัฐศก ๑๒๓๘ แผ่นที่ ๔
คำให้การอ้ายบาอ้าย พระยาราชวรานุกูลเปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายบาอ้ายให้การว่า อายุฃ้าพเจ้าได้ ๒๐ ปี ฃ้าพเจ้าเปนลาวทรงดำ ข้าพเจ้ายังไม่มีภรรยา ฃ้าพเจ้าเปนบุตรอ้ายลองเอยอี่จุง ฃ้าพเจ้ากินอยู่หลับนอนอยู่กับบิดามารดาฃ้าพเจ้าที่ในเมืองลาทู ๆ ขึ้นกับเมืองแกว เมืองลาทูมีเรือนอยู่ประมาณ ๕๐ หลังเสศ มีคนชายหญิงประมาณ ๑๐๐ คนเสศ และเจ้าเมืองลาทูจะชื่อใรฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ ครั้น ณ เดือน ๙ ปีจอฉศก เวลากลางคืนประมาณสองยามเลศ พวกห้อยกกองทัพคนประมาณ ๒๐๐๐ คน ไปตีเมืองลาทูแล้วเอาไฟเผาเมืองลาทูจับเจ้าเมืองลาทูได้ พวกห้อฆ่าเจ้าเมืองลาทูตาย พวกห้อจับเอาตัวฃ้าพเจ้ากับมารดาฃ้าพเจ้า กับคนมีชื่อในเมืองลาทูประมาณ ๑๐ คนได้ พวกห้อฆ่ามารดาฃ้าพเจ้าตาย พวกห้อเอาตัวฃ้าพเจ้ากับพวกเมืองลาทู ๑๐ คน ไปไว้ในกองทัพห้อ ๆ พักอยู่ที่เมืองลาทูได้ประมาณ ๕ เดือน ๖ เดือน ตัวห้อนายทัพใหญ่ชื่อ ลิวสิกอ อายุประมาณ ๔๐ ปีเสศ นายทัพรองชื่อ แย อายุประมาณ ๕๐ ปีเสศ นายทัพเล็กชื่อ ฟาลุงกอ อายุประมาณ ๓๐ ปีเสศ ตัวนายทัพทั้งสามคนนุ่งกังเกงแพรดำ สรวมเสื้อแพรดำ ไว้ผมเปีย ขี่ม้า ถือปืนคาบสีลาคนละบอก ถือดาบคนละเล่มทงสามคน ตัวไพร่ถือปืนบ้าง ถือดาบบ้าง ถือหอกบ้าง ถือมีดบ้าง แล้วพวกห้อเอาเชือกผูกฅอฃ้าพเจ้า ให้ฃ้าพเจ้าหาบเสบียงอาหารตามพวกกองลำเลียง พวกกองทัพห้อแบ่งคนไว้ที่เมืองลาทูประมาณ ๑๐๐๐ คน แล้วพวกห้อประมาณอีก ๑๐๐๐ คน ยกกองทัพไปจากเมืองลาทู ฃ้าพเจ้ากับพวกห้อกองลำเลียงประมาณ ๓๐๐ คน ยกตามไปข้างหลังได้ ๘ คืน ถึงเมืองเชียงฆ้อ ๆ เปนเมืองลาวขึ้นเมืองหลวงพบาง พวกกองทัพห้อตีเมืองเชียงฆ้ออยู่ ๗ วัน เมืองเชียงฆ้อแตก แต่พวกกองทัพห้อจะจับคนในเมืองเชียงฆ้อได้อีกมากน้อยเท่าใดฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ แล้วพวกกองทัพห้อยกทัพไปจากเมืองเชียงฆ้อ ๓ วัน ถึงเมืองชำใต้ ๆ ขึ้นกับเมืองหลวงพบาง แล้วกองทัพห้อยกทัพเข้าตีเมืองชำใต้วันหนึ่งเมืองชำใต้แตก พวกกองทัพห้อจะจับคนในเมืองชำใต้ได้มากน้อยเท่าใดฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ พวกห้อพักกองทัพอยู่ที่เมืองชำใต้ ๒ วัน แล้วยกไปได้ ๔ วัน ถึงเมืองชำเหนือ พวกกองทัพห้อยกเข้าตีเมืองชำเหนือวันหนึ่งเมืองชำเหนือแตก เมืองชำเหนือขึ้นกับเมืองหลวงพบาง กองทัพห้อจะจับคนที่เมืองชำเหนือได้มากน้อยเท่าใดข้าพเจ้าไม่ทราบ พวกกองทัพห้อพักอยู่ที่เมืองชำเหนือ ๒ คืน แล้วยกกองทับไป ๔ คืนถึงเมืองเชียงคำ ตีเมืองเชียงคำแตก พักอยู่คืนหนึ่งกองทัพห้อแบ่งคนไว้ที่เมืองเชียงคำ ๒๐๐ คน แล้วยกทัพไป ๓ คืน ถึงเมืองพวน พวกห้อยกทัพเข้าตีเมืองพวนวันหนึ่งเมืองพวนแตก พวกกองทัพห้อจะจับคนที่เมืองพวนได้มากน้อยเท่าใดฃ้าพเจ้าไม่ทราบ พวกกองทัพห้อพักอยู่ที่เมืองพวนได้ ๒ เดือน แล้วแบ่งกองทัพไว้ที่เมืองพวนประมาณ ๕๐๐ คน พวกกองทัพห้อประมาณ ๓๐๐ คน ยกไปจากเมืองพวนได้ ๑๖ วัน ถึงเมืองเวียงจัน พวกกองทัพห้อเอาตัวฃ้าพเจ้ากับพวกครัวที่ตีมาได้ ไปพักไว้ที่บ้านมลทานาเลาเมืองเวียงจัน พวกกองทัพห้ออยู่ที่เมืองเวียงจันได้ ๒ เดือนเสศ ครั้น ณ เดือนเก้าปีกุนสัปตศก พวกกองทัพไทยยกกองทัพไปตีพวกกองทัพห้อที่เมืองเวียงจันวันหนึ่ง พวกห้อใช้ให้ฃ้าพเจ้าไปเกี่ยวหญ้าที่ทุ่งนา กองทัพห้อแตก พวกกองทัพไทยไล่จับเอาตัวฃ้าพเจ้ามาใส่ตรางไว้ที่เมืองหนองคายได้เดือนเสศ แล้วก็ส่งตัวฃ้าพเจ้าลงมา ณ กรุงเทพฯ เปนความ สัจจริงฃองข้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายบานุงกู้ญวนแกว พระยาราชวรานุกูลเปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายนุงญวนกู้ให้การว่า ฃ้าพเจ้าเปนญวนแกวอายุฃ้าพเจ้าได้ ๑๔ ปี ฃ้าพเจ้ายังไม่มีภรรยา ฃ้าพเจ้าเปนบุตรอ้ายอาโป อีบาลาว บิดามารดาฃ้าพเจ้าเปนญวนแกว ฃ้าพเจ้ากินอยู่หลับนอนอยู่บ้านเรือนบิดามารดาฃ้าพเจ้า ณ เมืองแกว เจ้าเมืองแกวชื่อ ลีโต ขึ้นเมืองกลี อยู่มาจะเปนปีใดจำไม่ได้ เวลากลางวันพวกฮ่อประมาณ ๖๐ คนเสศ ถือปืนคาบสิลาบ้างถือ ถือดาบบ้าง ภากันมาตีเมืองแกว เจ้าเมืองแกวก็ได้สู้รบกับพวกฮ่อได้ประมาณ ๔ วัน ในเวลากลางคืนเมืองแกวแตกกับพวกฮ่อ ฃ้าพเจ้ากับอ้ายอาโป อีบาลาว บิดามารดาฃ้าพเจ้าหนีพวกฮ่อเข้าไปอยู่ในป่าวันแฃวงเมืองกลี ป่าวันกับเมืองแกวห่างกันทางประมาณ ๒ วัน ๒ คืน อยู่ได้ประมาณ ๔ วัน ๔ คืน พวกฮ่อจับฃ้าพเจ้ากับบิดามารดาฃ้าพเจ้าได้แต่ตัวเจ้าเมืองแกวนั้นจะหนีได้ฤๅไม่ได้ฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ แต่นายฮ่อใหญ่นั้นชื่อลีวซิโกรูปพรรณขาว นุ่งกังเกงแพรดำ ใส่เสื้อแพรดำ สีสะโพกผ้าแดง คาดพุงผ้าแดง มือถือมีดยาว ไว้ผมเปีย ฃี่ม้า อายุประมาณ ๓๐ เสศ นายรองฮ่ออีกคนหนึ่งชื่อโฮกัง รูปพรรณขาว นุ่งกังเกงแพรดำ ใส่เสื้อแพรดำ คาดพุงผ้าแดง มือถือปืนคาบสิลา ตัวโฮกังนายรองนั้นฃี่ลา ฮ่อที่จับฃ้าพเจ้ากับบิดามารดาฃ้าพเจ้านั้นจะอยู่บ้านเมืองใดฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ ลิวซิโกนายฮ่อเอาต่างประมาณสามต่างสี่ต่างบันทุกเฃ้าสารจะไปเมืองกลี ฮ่อเอาเชือกผูกฅอบิดามารดาฃ้าพเจ้าติดกันไว้ทั้งสองคนภอเดินได้ แต่ตัวฃ้าพเจ้านั้น ฮ่อใส่ตะโหงกฅอไว้อยู่ได้ ๕ วัน ลิวซิโกกับพวกฮ่อจะยกไปเมืองกลี ฮ่อให้ฃ้าพเจ้ากับบิดามารดาฃ้าพเจ้าหาบกระบุงเฃ้าสารตามต่างพวกฮ่อไป ณ เมืองกลี ภอมาถึงเมืองกลีได้ ๒ วัน ฮ่อเอามืดฟันฅอบิดามารดาฃ้าพเจ้าตายเสียทั้งสองคน แต่หนทางเมืองแกวมาเมืองกลีนั้นหนทางสี่วันสี่คืน ฮ่อก็ถอดตะโหงกที่ฅอฃ้าพเจ้าออก ฃ้าพเจ้าได้เหนพวกฮ่อปลูกโรงสามห้องเสาไม้จริงประมาณหกหลัง โรงพวกฮ่อประมาณ ๗ หลัง อยู่ล้อมโรงหกหลังเอาเสาไม่จริงปักเปนรั้วติดกันอยู่ล้อมรอบโรง มีประตูเข้าออกสองแห่ง ฃ้าพเจ้าได้เหนปืนคาบสิลาประมาณ ๓๐ เสศ มีดเหลกมีคมประมาณ ๑๐ เล่ม ไม้พลองมีเหลกสามง่ามประมาณสามอัน อยู่ในโรงพวกฮ่อ ฮ่อใช้ให้ฃ้าพเจ้ากับพวกฮ่อสามคนเลี้ยงม้าแลเกยี่วหญ้าให้ม้ากินอยู่ที่โรงพวกฮ่อ ณ เมืองกลีได้ประมาณ สามเดือนเสศ ลิวซิโกจะยกมา ณ เมืองเชียงคำ ตัวลิวซีโกนายใหญ่ถือมีดเหลกยาว ขี่ม้า โฮกังนายรองถือปืนขี่ลา พวกฮ่อประมาณ ๓๐๐ เสศ ถือปืนบ้าง ถือมีดเหลกยาวบ้าง ถือเหลกสามง่ามดํ้าไม้จริงบ้างครบมือกัน แต่ตัวฃ้าพเจ้ากับพวกฮ่อสามคนนั้น เลี้ยงม้า ๓ ม้าแลเกยี่วหญ้าให้ม้ากินยกตามลิวซิโก โฮกังมาจากเมืองกลี มาถึงเมืองเชียงคำทางห้าวันห้าคืน เมืองเชียงคำนั้นขึ้นแก่เมืองพวนอยู่ได้ประมาณ ๑๐ วัน ลิวซิโก โฮกัง กับพวกฮ่อรบเมืองเชียงคำได้ประมาณ ๕ วัน เวลากลางวันเมืองเชียงคำแตกกับฮ่อ ๆ ตายในที่รบหลายคน แต่ข้าพเจ้าหาได้ไปรบด้วยไม่ ข้าพเจ้าเลี้ยงม้าอยู่ในค่ายลิวซิโก ฮ่อจับพวกเมืองเชียงคำมาได้หลายคน แต่จะเปนสักกี่คนนั้นฃ้าพเจ้าจำไม่ได้ ลิวซิโก โฮกัง กับฃ้าพเจ้าภักอยู่ที่เมืองเชียงคำประมาณ ๔ วัน ลิวซิโก โฮกัง กับพวกฮ่อก็ภาฃ้าพเจ้ายกมาจากเมืองเชียงคำ มาถึงเมืองตอกทางประมาณ ๑๐ วัน ลิวซิโก โฮกังภักอยู่ได้ ๕ วัน ลิวซิโก โฮกังรบกับเมืองตอกได้สี่วัน เวลากลางคืนเมืองตอกแตกกับฮ่อ ๆ จะได้คนแลสิ่งฃองมามากน้อยเท่าใดฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ ลิวซิโก โฮกังภักอยู่เมืองตอก ๖ วัน ลิวซิโก โฮกัง กับพวกฮ่อก็ภาฃ้าพเจ้ามาจากเมืองตอก มาถึงเมืองพวนทางประมาณ ๑๐ วัน อยู่ได้ประมาณวันหนึ่ง ลิวซิโก โฮกังรบกับพวกพวน ในวันเดยีวนั้นพวนแตกกับพวกฮ่อ ฃ้าพเจ้าหาได้ไปรบด้วยไม่ ฃ้าพเจ้าเลี้ยงม้าอยู่ในค่ายลิวซิโก ๆ ภักอยู่ที่เมืองพวนประมาณสิบวัน ลิวซิโกจับพวกพวนได้เปนอันมาก แต่จะเปนสักกี่คนนั้นฃ้าพเจ้าจำไม่ได้ ลิวซิโก โฮกังก็ภาฃ้าพเจ้ากับพวกฮ่อ ลาวพวนยกมาจากเมืองพวน มาถึงบ้านนาเลา แขวงเมืองเวียงจันทางประมาณ ๑๖ วัน ลิวซิโก โฮกัง กับฃ้าพเจ้า แลพวกฮ่อ ลาวพวน ภักอยู่ที่บ้านนาเลาได้สามวันหาได้รบกับพวกนาเลาไม่ ข้าพเจ้าหามีเข้าที่จะกินไม่ ฃ้าพเจ้าผู้เดียวก็หนีลิวซิโกมาจากบ้านนาเลามาภักอยู่ในป่า แฃวงเมืองเวียงจันได้ประมาณ ๑๐ วัน ฃ้าพเจ้าเดินอยู่ในปาแฃวงเมืองเวียงจัน มีลาว ๒ คน เดินไปภบฃ้าพเจ้าที่ในป่า ลาวสองคนก็จับเอาตัวฃ้าพเจ้ามาส่งไว้ที่เมืองหนองคาย หนทางแต่ที่จับฃ้าพเจ้าได้นั้นห่างกับเมืองหนองคายทางประมาณสามวันพวกเมือง หนองคายก็เอาตะโหงกใส่ฅอ ขื่อมือใส่มือข้าพเจ้าฃังไว้ แล้วก็ส่งฃ้าพเจ้าต่อ ๆ มา จนถึงกรุงเทพฯ เปนความสัจจริงสิ้นคำให้การฃ้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายบาเลมอย พระยาราชวรานุกูลเปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายบาเลมอยให้การว่า อายุฃ้าพเจ้าได้สิบห้าปี บิดาฃ้าพเจ้าชื่อ ออม มารดาชื่อ อูม บิดามารดาฃ้าพเจ้าเปนลาวแกว บิดามารดาฃ้าพเจ้าตั้งบ้านเรือนอยู่บ้านมอยแขวงกุกทุ พี่ชายฃ้าพเจ้ามีอยู่สองคนชื่อออกคนหนึ่ง มากคนหนึ่ง ในตำบลบ้านมอยนั้นมีเรือนราษฎรอยู่ประมาณ ๑๐ หลังเสศ บิดามารดาฃ้าพเจ้ากับฃ้าพเจ้า พี่ชายฃ้าพเจ้าภากันทำไร่นากินแต่ภอเลี้ยงชีวิตร ครั้นอยู่มาจะเปนปีใดฃ้าพเจ้าจำไม่ได้ ๆ ประมาณ ๒ ปีมาแล้ว มีพวกห้อประมาณ ๑๐๐๐ เสศ ถือปืนคาบสิลาบ้าง ถือหอกบ้าง ถือดาบบ้าง ภากันยกทัพมาที่บ้านมอย พวกห้อจับเอาตัวบิดามารดาฃ้าพเจ้า กับฃ้าพเจ้า พี่ชายข้าพเจ้า แลราษฎรในบ้านมอยไปรบกับเมืองแกวได้ประมาณสองวัน เมืองแกวแตก แล้วพวกฮ่อฆ่าบิดามารดาแลพี่ชายฃ้าพเจ้าตายหมด แต่ตัวข้าพเจ้า ฮ่อชื่อชำกอ ใช้ให้ข้าพเจ้าเปนคนเกี่ยวหญ้าเลี้ยงม้า ๆ ชำกอมีอยู่ ๓ ม้า กองทัพฮ่อภักอยู่ที่เมืองแกวได้ประมาณ ๓ เดือน พวกฮ่อรบเมืองแกวแตก แล้วพวกฮ่อก็รวบรวมคนในเมืองแกวยกทัพไปเมืองเติก แต่เมืองแกวถึงเมืองเติกทาง ๓ คืน ชำกอใช้ให้ข้าพเจ้าเปนคนสำรับเกี่ยวหญ้าม้า แลตำเข้าตักน้ำเลี้ยงพวกฮ่อ แต่ฮ่อแม่ทัพใหญ่ชื่อลิวซิกอ ฮ่อนายรองนั้นชื่อชำกอ ลิวซิกอ ชำกอแต่งตัวใส่เสื้อกังเกงดำ ใส่หมวกผ้าลาย กองทัพฮ่อรบเมืองเติกอยู่ได้ประมาณ ๒ เดือน ๓ เดือน เมืองเติกแตก แล้วลิวซิกอ ชำกอก็ยกทัพพวกฮ่อกับพวกลาวเมืองเติกประมาณ ๔๐๐๐ เสศ ถือปืนคาบสิลาบ้าง ถือหอกบ้าง ถือดาบบ้าง ไปรบเมืองจูม แต่เมืองเติกถึงเมืองจูมทาง ๒ วัน แต่ตัวข้าพเจ้าชำกอนายรองใช้ให้ฃ้าพเจ้าเกี่ยวหญ้าเลี้ยงม้า หาฟืน ตำเข้า ตักน้ำ ต้มน้ำให้ชำกออาบ กองทัพห้อตั้งรบเมืองจูมอยู่ได้ประมาณ ๒ วัน เมืองจูมแตก แต่คนในเมืองจูมนั้นเปนผู้ชาย ผู้หญิงที่แก่ ชรา เด็กเล็ก แล้วพวกกองทัพห้อจับฆ่าเสีย คนผู้ชายที่หนุ่มฉกรร นายทัพฮ่อจับเอาไปเปนพวกกองทัพ จะเปนคนมากน้อยเท่าใดฃ้าพเจ้าไม่ทราบ แล้วแม่ทัพห้อก็ยกไปรบเมืองพวน แต่เมืองจูมถึงเมืองพวนทาง ๑๕ วัน กองทัพฮ่อรบเมืองพวนวันหนึ่งเมืองพวนแตก คนในเมืองพวนนั้นจะมีมากน้อยเท่าใดฃ้าพเจ้าไม่ทราบ แต่นายฮ่อตั้งค่ายภักกองทัพอยู่ในเมืองพวนได้ประมาณ ๑๐ วัน แล้วกองทัพฮ่อยกไปเมืองเวียงจัน ชำกอใช้ให้ฃ้าพเจ้าหาบเข้าเสบียงไปทางแต่เมืองพวนจะไปถึงเมืองเวียงจันนั้น ฃ้าพเจ้าไม่ทราบว่ากี่วัน กี่คืน แม่ทัพฮ่อตั้งค่ายภักกองทัพอยู่ริมแม่น้ำของ ห่างกำแพงเมืองเวียงจันทางประมาณวันหนึ่ง แล้วแม่ทัพฮ่อยกกองทัพไปรบเมืองเวียงจันอยู่วันหนึ่งเมืองเวียงจันแตก อยู่ได้ประมาณเดือนหนึ่ง ชำกอให้ฃ้าพเจ้าไปเกี่ยวหญ้าเลี้ยงม้า ฃ้าพเจ้าเหนกองทัพกรุงเทพฯ ยกมา ฃ้าพเจ้าหนีกองทัพไปซ่อนอยู่ที่ป่าริมทุ่งนา ข้าพเจ้านอนแอบกองทัพไทยอยูในโรงนา อดอาหารอยู่ได้ประมาณ ๒ วัน ๓ วัน แล้วข้าพเจ้าไปเที่ยวฃออาหารตามเชาบ้านรับประทาน จะเปนชื่อบ้านอันใดฃ้าพเจ้าไม่ทราบ ราษฎรเชาบ้านให้ทานเข้า น้ำ ฃ้าพเจ้ารับประทานแล้ว ราษฎรเชาบ้านก็จับตัวฃ้าพเจ้าส่งให้แก่นายกองทัพไทย ๆ เอาตัวฃ้าพเจ้าไปจำไว้ที่เมืองหนองคายได้ประมาณเดือนเสศ แล้วก็ส่งตัวข้าพเจ้าลงมา ณ กรุงเทพฯ เปนความสัจจริง สิ้นคำให้การฃ้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
เล่มที่ ๓ นำเบอร์ ๓๓ วันอาทิตย เดือน ๖ ขึ้น ค่ำ ๑
ปีชวดอัฐศก ๑๒๓๘ แผ่นที่ ๕
คำให้การอ้ายพุญวนแกว พระยากระสาปน์กิจโกสล เปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายพูญวนแกวพูดลาวได้ให้การว่า อายุข้าพเจ้าได้ ๒๑ ปี ข้าพเจ้าตั้งบ้านเรือนทำมาหากินอยู่บ้านแกวแขวงเมืองน่าน บิดามารดาฃ้าพเจ้าตายไม่รู้จักชื่อ ฃ้าพเจ้าหามีบุตรภรรยาไม่ ณ เดือนเก้า ปีจอฉศก กองทัพห้อยกมาประมาณ ๕๐๐ คน ๖๐๐ คน ตีบ้านแกวแตก นายห้อจับเอาฃ้าพเจ้าพวกฃ้าพเจ้าไปได้ ๕ คน พวกห้อฆ่าตายเสียบ้าง แล้วพวกห้อใช้ให้ฃ้าพเจ้าหาบเสบียงไปส่ง พวกห้อยกไปตีเมืองตึกประมาณเดือนหนึ่งเมืองตึกแตก แล้วพวกห้อยกไปตีเมืองลา เมืองชำ เมืองพวน เมืองโชยแตก แต่จะได้คนมากน้อยเท่าใดข้าพเจ้าไม่รู้ แล้วลิวซิกอแม่ทัพไว้ผมเปีย กอเปานายกองไว้ผมเปีย แต่งตัวเปนจีนคุมพวกห้อ ๔ กอง ประมาณคน ๑๖๐๐ คน ยกไปตีเมืองเวียงจันวันหนึ่ง เมืองเวียงจันแตก พวกห้อตั้งอยู่ในเมืองเวียนจันประมาณ ๒ เดือน ครั้นถึง ณ เดือนเก้า พวกกองทัพไทยยกไปตีพวกห้อสองวัน เวลากลางคืนพวกห้อแตก ลิวซิกอแม่ทัพถูกปืนตกน้ำตาย แล้วพวกลาวฆ่าพวกห้อตายหมด พวกลาวจับพวกห้อได้มากน้อยเท่าใดฃ้าพเจ้าไม่รู้ พวกลาวจับฃ้าพเจ้าส่งลงมา ณ กรุงเทพฯ เปนความสัจความจริง สิ้นคำให้การของข้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายบาบิงญวนแกว พระยากระสาปน์กิจโกสล เปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้า อ้ายบาบิงญวนแกวให้การว่า อายุ ๒๖ ปี เดิมตั้งบ้านเรือนอยู่บ้านแกวแขวงเมืองน่าน ๆ จะขึ้นกับเมืองใหนข้าพเจ้าไม่รู้ บิดาชื่อ ตาตึก มารดาชื่อ แหยว เปนลาวมีบุตรคือฃ้าพเจ้ากับพี่ข้าพเจ้าอีก ๓ คน ข้าพเจ้ากับบิดามารดาแลพี่ข้าพเจ้า ทำนา ทำไร่ อยู่ในบ้านแกวเลี้ยงชีวิตรมาจะเปนเดือนใดข้าพเจ้าจำไม่ได้ ปีกุนสัปตศก พวกห้อประมาณ ๘๐๐ คน มาตีบ้านแกวแตก พวกห้อจับเอาบิดามารดาฃ้าพเจ้ากับพี่ฃ้าพเจ้าไปฆ่าตาย แล้วพวกห้อเกบเอาทรัพยสิ่งของทองเงินของข้าพเจ้ากับตัวข้าพเจ้าไป แต่ข้าพเจ้าพวกห้อให้ข้าพเจ้าเลี้ยงม้า ตักน้ำ ตำเข้า ใช้จุงม้าตามหลังให้กับนายห้อ ๆ ชื่อเชียงชาง ๆ ไว้ผมเปียแซ่อะไรข้าพเจ้าไม่รู้ นายห้อพาพวกที่ตีจับได้เอาเปนพวกไปตีเมืองตึก เมืองโหมย เมืองลา เมืองพวน เมืองโชย ต่อไป แต่พวกที่นายห้อตีจับไปเปนพวกไปตี ๕ เมืองนี้ จะเปนคนมากน้อยเท่าไร ข้าพเจ้าไม่รู้ แล้วพวกห้อพากันเข้ามาตีเมืองเวียงจัน ๆ แตก พวกห้ออาไศรยอยู่ในเมืองเวียงจันได้สองเดือน พวกลาวเมืองนครราชสีมายกขึ้นไปตีพวกห้อในเมืองเวียงจันแตก พวกห้อกับข้าพเจ้าหนีลาวเข้าป่าจ้างต่าง พวกลาวจึ่งตามไปจับข้าพเจ้ากับนายห้อชื่อมังคัง นายห้อตินช้าง นายห้ออะลิ นายห้อชื่อเจงหมานโก ชื่อฟาลงโก ชื่อซันซือเยกินยาตาย ๒ คน นายห้อตกน้ำตาย ห้าคนนี้เปนนายรอง ลิวซิโก ๆ เปนแม่ทัพใหญ่ แล้วพวกลาวจับส่งฃ้าพเจ้ากับนายห้อพวกที่เอามานี้มา ณ กรุงเทพฯ ลิวซิโกแม่ทัพนุ่งกังเกงใส่เสื้อ ไว้ผมเปีย สิ้นคำให้การข้าพเจ้าเท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายบาหลุย พระยากระสาปน์กิจโกสลเปนผู้บังคับถาม
๏ ข้าพเจ้าอ้ายบาหลุยเปนลาวทรงดำให้การว่า อายุสิบแปดปี ตั้งบ้านอยู่แฃวงเมืองจุม ๆ ขึ้นอยู่กับเมืองแกว บิดาชื่อ ปัง มารดาชื่อ ไหม่ มีบุตรสามคนชื่อ บาหลุย ๑ ไฟ ๑ ผู้หญิงชื่อใจ ๑ ทำนากินอยู่ในเมืองจุม พวกห้อยกมาตีเมืองจุม ประมาณ ๓๐๐ เสศ เข้าตีในเพลากลางคืนประมาณสามยามเสศ ครั้นเมืองจุมแตกแล้วพวกห้อก็จับเอาบิดามารดากับน้องสองคน ข้าพเจ้าได้แล้วจะเอาเงิน ครั้นไม่มีเงินจึ่งฆ่าบิดามารดา น้องข้าพเจ้าเสีย แลวจับเอาตัวข้าพเจ้ามาจำใส่โซ่ไว้ ๒ เดือน แล้วถอดออกใช้ให้ตักน้ำ ตำเข้า เกี่ยวหญ้าม้า แล้วตั้งอยู่ในเมืองจุมปีหนึ่ง แล้วยกมาตีเมืองพวนประมาณคน ๒๐๐ ร้อย ๓๐๐ ร้อยเสศ เข้าตีในเพลาเช้าเมืองพวนนั้นแตก พวกห้อก็เข้าตั้งอยู่ในเมืองพวน ๒ เดือน แล้วยกไปตีบ้านกุนทานาเลา แขวงเมืองหนองคาย พวกบ้านกุนทานาเลาก็แตกหนีเฃ้าป่าไป แล้วพวกห้อก็ตั้งค่ายอยู่ในบ้านกุนทานาเลาเดือนหนึ่ง แล้วพวกห้อก็เข้าตั้งค่ายอยู่ในเมืองเวียงจันได้ ๒ เดือนเสศ แม่ทัพห้อชื่อลิวซิกอมีคนประมาณ ๘๐๐ เสศ แล้วกองทัพเมืองนครราชสีหมาก็ยกไปตีพวกห้อ ๆ ก็สู้อยู่ได้วันหนึ่งห้อก็แตกหนีไปแต่ตัวฃ้าพเจ้านั้นเขาใช้ให้ไปเกี่ยวหญ้าม้าอยู่ในตามชายนา ครั้นฃ้าพเจ้าได้ยินเสียงปืนก็หนีเข้าป่าไปได้ ๓ วัน ครั้นฃ้าพเจ้าอดเข้าก็กลับเข้ามาหาเข้ากินในบ้านสะกานาโพ ห่างเมืองเวียงจันไปหนทาง ๒ วัน ครั้นฃ้าพเจ้ารู้ว่าพวกทัพอยู่ในบ้านสะกานาโพ ข้าพเจ้าก็เข้าไปหาพวกกองทัพ ๆ ก็จับเอาตัวฃ้าพเจ้าไปไว้ในตรางเมืองหนองคายได้ ๑๓ วัน แล้วก็เอาตัวฃ้าพเจ้าส่งมายังกรุงเทพฯ สิ้นคำให้การแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายอะยอไพรญวนแกว พระยากระสาปน์กิจโกสล เปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายอะยอไพรญวนแกวให้การว่า อายุได้ ๒๗ ปี เดิมตั้งบ้านเรือนอยู่ในป่า แขวงเมืองแกว ๆ ขึ้นกับเมืองไหนข้าพเจ้าไม่รู้ บิดาชื่อกอวา มารดาชื่อเอง พี่หญิงชื่อมีฮอ ฃ้าพเจ้ากับบิดามารดา พี่ฃ้าพเจ้า ตั้งทำนา ทำไร่ เลี้ยงกันมา ครั้น ณ เดือนสิบสอง ปีจอฉศก พวกห้อยกตีเมืองแกว ๆ แตกแล้ว พวกห้อยกเข้าป่าตีบ้านเรือนเล็กน้อยในป่าแกวแตก จับมารดา พี่ข้าพเจ้า กับตัวฃ้าพเจ้าได้ แต่บิดาข้าพเจ้าพวกห้อจับหาได้ไม่ พวกห้อฆ่ามารดา ฆ่าพี่ข้าพเจ้าตาย พวกห้อใช้ให้ข้าพเจ้าตักน้ำ ตำเข้า ต้มแกง ให้พวกห้อกิน แต่นายห้อชื่อ ลิวซิโกเปนแม่ทัพใหญ่ คุมพวกห้อไปตีเมืองพวน เมืองพาน เมืองลงปินดำ เมืองหนองคาย ๔ เมืองแตกแล้ว ฃ้าพเจ้าหลบหนีพวกห้อเข้าป่าเมืองเวียงจันไป ๗ วัน ๗ คืน ข้าพเจ้าอดเข้าไม่มีอไรกิน ข้าพเจ้าออกจากป่าเมืองเวียงจันมาพวกลาวจับข้าพเจ้าได้ ส่งข้าพเจ้ามา ณ กรุงเทพฯ สิ้นคำให้การข้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายปันนางมวยห้อ พระยาธรรมจรันยานุกูล เปนผู้บังคับถาม
๏ ข้าพเจ้าอ้ายปันนางมวยให้การว่า ข้าพเจ้าเปนญวนแกว อายุข้าพเจ้าได้ ๓๘ ปี ข้าพเจ้าเปนบุตรอ้ายวาง อีหา ตั้งบ้านเรือนอยู่เมืองกุกทูขึ้นอยู่กับเมืองแกว เมื่อ ณ เดือน ๑๑ ปีจอฉศก ซุยเย องปัน องไหม นายทับกับพวกไพร่ประมาณ ๓๕๐ คน ซุยเย องปัน องไหม นายทับ ๓ คน ฃี่ม้า ไพร่ ๓๕๐ คนนั้นถือปืนคาบสิลา ถือง้าว ถือดาบบ้าง กับปืนหามแล่น ๒ บอก นายทับห้อกับไพร่ ๓๕๐ คน เข้ารบเมืองกุกทู ๆ แตกฆ่านายไพร่กับบิดามารดาข้าพเจ้าตายประมาณ ๓๐ สิบ ๔๐ คน กองทับห้อจับเอาตัวข้าพเจ้ามากับพวกข้าพเจ้า ๒ คน แต่ข้าพเจ้าหารู้จักชื่อไม่ แล้วกองทับห้อก็ยกมาตั้งอยู่ที่เมืองตึก ครั้น ณ เดือน ๓ ปีจอฉศก กองทับห้อยกมาเปนกระบวนทับ ๒ กอง ข้าพเจ้ามาในกองทับซุยเยมีไพร่ประมาณ ๑๕๐ คน กองทับองปัน องไหมยกมากองหนึ่งมีไพร่ประมาณ ๒๐๐ คนเสศ แต่ตัวข้าพเจ้าซุยเยให้ข้าพเจ้าเปนคนเกี่ยวหญ้าเลี้ยงม้า หาได้ออกรบไม่กองทับซุยเยยกมาตั้งอยู่ที่เมืองพวน แต่กองทับองปัน องไหมจะยกไปตั้งอยู่ที่ไหนนั้นข้าพเจ้าหาทราบไม่ แต่เมืองพวนนั้นกองทับห้อตีแตกแล้วก่อนกองทับซุยเยมา แต่ทับห้อกองใหนจะตีแตกข้าพเจ้าหาทราบไม่ กองทับซุยเยกับตัวไพร่มาตั้งอยู่ที่เมืองพวนได้ประมาณ ๒ เดือนเสศ ก็หาได้ออกรบกับผู้ใดไม่ เมื่อ ณ เดือน ๖ ปีกุนสัปตศก กองทับซุยเยยกไปตั้งอยู่ที่เมืองเวียงจัน ครั้น ณ เดือน ๙ ปีกุนสัปตศก กองทับไทยยกไปตีเมืองเวียงจัน ซุยเยกับไพร่ภากันหนีกองทับไปจากเมืองเวียงจัน ข้าพเจ้าก็หนีออกจากเมืองเวียงจันไปได้วันหนื่ง กองทัพไทยตามจับตัวฃ้าพเจ้ากับพวกข้าพเจ้าได้มา เปนความสัจความจริงสิ้นคำให้การข้าพเจ้าแต่เท่านี้ อาการอ้ายปันนางมวยป่วยมาก เปนไข้ ให้บวมมือบวมเท้ามาก ๚ะ
เล่มที่ ๓ นำเบอร์ ๔๑ วันอาทิตย เดือน ๖ ขึ้น ๘ ค่ำ
ปีชวดอัฐศก ๑๒๓๘ แผ่นที่ ๖
คำให้การอ้ายบามิดลาว พระยาเจริญราชไมตรีเปนผู้บังคับถาม
๏ ข้าพเจ้าอ้ายบามิตลาวให้การว่า อายุข้าพเจ้าใด้ ๓๐ ปี ข้าพเจ้าอยู่เมืองลาทู บิดาฃ้าพเจ้าชื่อ หวัง มารดาชื่อ ด้วน เมืองลาทูขึ้นกับเมืองแกว เดิม ณ เดือน ๘ ปีจอฉศก พวกฮ่อสี่ร้อยมาตีเมืองลาทูที่ข้าพเจ้าอยู่แตกหนีไปบ้าง ตายบ้าง แล้วพวกฮ่อจับเอาข้าพเจ้ากับพวกข้าพเจ้ามากับพวกฮ่อถึงแดนเมืองเวียงจัน เวลากลางคืนพวกฮ่อเอาปืนคาบสิลายิงเข้าไปในเมืองเวียงจัน พวกเมืองเวียงจันแตกหนีบ้าง ตายบ้าง เหลือคนอยู่ในเมืองเวียงจัน ๒๐๐ คน แล้วพวกฮ่อภักอยู่ที่เมืองเวียงจันได้ ๕ เดือน ครั้น ณ ปีกุนสัปตศก กองทัพไทยกไปถึงเมืองเวียงจันเวลากลางคืน กองทัพไทยกเข้าตีฟันพวกฮ่อ ๆ หนีไปบ้าง ตายบ้าง จับได้ข้าพเจ้ากับพวกฮ่อส่งเข้ามา ณ กรุงเทพ เปนความสัจจริง ข้าพเจ้าสิ้นคำให้การแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายอย่าลาว พระยาเจริญราชไมตรีเปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายอย่าไว้ผมยาวไม่มีเปียให้การว่า อายุได้ ๑๙ ปี ฃ้าพเจ้าเปนบุตรนายแสนบุนลาว อำแดงบุนลาว อยู่เมืองเชียงฆ้อ มีเรือนประมาณ ๓๐ เรือน มีคนประมาณ ๓๐๐ คน ขึ้นกับเมืองหลวงพบาง เมืองเชียงฆ้อห่างกับเมืองหลวงพบางทาง ๑๖ วัน ข้าพเจ้ายังหามีภรรยาไม่ ณ วันเดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ปีกุนสัปตศก เวลากลางคืนฃ้าพเจ้ากับบิดามารดาข้าพเจ้าอยู่ที่เรือนข้าพเจ้าพวกห้อประมาณ ๑๐๐๐ คนเสศ มีปืนคาบสิลากับอาวุธต่างคนเข้ามาตีเมืองเชียงฆ้อแตก พวกห้อฆ่าบิดามารดาฃ้าพเจ้าตายเสียที่เรือนข้าพเจ้า แล้วพวกห้อจับเอาตัวข้าพเจ้าไปอยู่ที่เมืองเวียงจัน พวกห้อที่พูดลาวไต้บอกข้าพเจ้าว่า นายกองห้อที่คุมพวกฮ่อมาตีเมืองเชียงฆ้อนั้นชื่อ ลิวสิกอเปนนายใหญ่ สับกอซิแย เปนนายรอง ฃ้าพเจ้าเหนพวกฮ่อมีปืนคาบสิลาประมาณ ๓๐ บอก แต่ปืนหามแล่นและปืนใหญ่หามีไม่ พวกห้อเอาตัวข้าพเจ้าไปไว้ที่เมืองเวียงจันข้าพเจ้าถามพวกห้อว่าที่เปนนายกองทัพใหญ่นั้นอยู่เมืองชื่อเมืองใดและจะมียกเพิ่มเติ่มมาอิกฤๅไม่ พวกห้อหาบอกข้าพเจ้าไม่ พวกห้อใช้ข้าพเจ้าตักน้ำ ตำเข้าอยู่ที่เมืองเวียงจัน แต่นายกองห้อปลูกเรือนอยู่สามหลัง พวกฮ่อเกนเอาเข้าที่บ้านลาวเมืองเชียงฆ้อมาไว้กินห้อตั้งอยู่ไนเมืองเวียงจันได้ ๓ เดือนเสศ ครั้น ณ เดือน ๗ ค่างขึ้น ๆ กี่คำ จำไม่ได้ ปีกุนสับตศก พวกเมืองหนองคายคุมคน ๘๐๐ คนมาตีห้อที่ปากทางเมืองเวียงจันพวกห้อออกรบกองทัพเมืองหนองคายแตกมีได้กลับลงมาเมืองหนองคาย ครั้น ณ เดือน ๑๐ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีกุนสับตศก เวลากลางวัน ฃ้าพเจ้าไปเกี่ยวหญ้าม้าอยู่ที่บึงห่างห้อที่ตั้งอยู่ในเมืองเวียงจันประมาณ ๔ เส้นเสศ ฃ้าพเจ้าเหนทัพไทยประมาณ ๔๐๐๐ เสศไปตีห้อที่เมืองเวียงจัน ห้อต่อสู้ พวกห้อตายประมาณ ๔๐๐ เสศ พวกห้อแตกหนีไปค่างไหนข้าพเจ้าหารู้ไม่ ข้าพเจ้าก็หนีจะมาเมืองหนองคาย ถึงกลางทางภบอ้ายจันแก้วบ้านอยู่เมืองเชียงฆ้อ อ้ายพรมบ้านอยู่เมืองเชียงขวาง อ้ายอย่าบ้านอยู่บ้านสุด ขึ้นกับเมืองหลวงพบาง พวกลาวเมืองร้อยเอดจับเอาตัวฃ้าพเจ้า อ้ายจันแก้ว อ้ายพรม อ้ายอย่า มาส่งให้เจ้าราชวงษเมืองหนองคายถามข้าพเจ้า ๆ ก็ให้การดั่งข้าพเจ้าให้การไว้นี้ เจ้าราชวงษก็ส่งให้ข้าหลวงคุมลงมา ณ กรุงเทพ แต่อ้ายจันแก้วอยู่กับพระยามหาอำมาตย อ้ายพรมอยู่กับพระนรากรมการเมืองนครราชสีมา อ้ายอย่าอยู่กับหลวงสัศดี กรมการเมืองนครราชสีมา เปนความสัตยจริงแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายบาลินลาว พระยาเจริญราชไมตรีเปนผู้บังคับถาม
๏ ข้าพเจ้าอ้ายบาลินลาวมีผมเปีย ให้การว่า อายุข้าพเจ้าได้ ๑๑ ปี ข้าพเจ้าเปนบุตรบาไลบิดา อิงมารดา เปนลาว ฃ้าพเจ้าเกิดอยู่เมืองสัต ๆ ฃึ้นกับเมืองแกว ๆ ห่างกันกับเมืองหลวงพบางประมาณสองเดือน เดิมจะเปนเดือนใดข้าพเจ้าจำไม่ได้ ๆ ประมาณสองปีมาแล้ว ข้าพเจ้าอยู่บ้านเรือนฃ้าพเจ้าเวลากลางคืนดึกประมาณ ๒ ยามเสศ พวกห้อประมาณ ๔๐๐ เสศถือปืนคาบสิลาบ้าง ถือหอกบ้าง ถือดาบบ้าง ครบมือกันภากันเข้ามาจับเอาฃ้าพเจ้ากับบิดามารดาฃ้าพเจ้าได้ แต่บิดามารดาฃ้าพเจ้านั้น พวกห้อฆ่าตายเสียที่ในเมืองสัต แต่พวกห้อจับเอาฃ้าพเจ้ากับพวกที่อยู่ในเมืองสัตนั้นไปได้ประมาณ ๕๐ คน ภาเอาไปไว้ในกองทัพซึ่งตั้งอยู่ในเมืองเวียงจัน แล้วพวกห้อขวั้นผมเปียพวกฃ้าพเจ้าทุกคน นายทัพซึ่งตั้งอยู่ในเมืองเวียงจันนั้นชื่อ ลิวซิกอ มีคนประมาณ ๑๐๐๐ เสศ เปนลาวบ้าง ไว้ผมเปียบ้าง แต่เมืองเวียงจันกับเมืองสัตไกลกันวันกับคืนหนึ่ง แล้วพวกห้อใช้ให้ข้าพเจ้าเปนคนตักน้ำ ตำเข้าให้พวกห้อกินอยู่ได้ประมาณสามเดือน ครั้น ณ วันเดือนสิบ ปีกุนสัปตศก มกซิเปนนายกองคุมพวกห้อประมาณ ๑๐๐ คน กับฃ้าพเจ้าคนหนึ่ง มีเครื่องสาตราอาวุธครบมือกันยกไปตีบ้านดงคันทาจับคนที่บ้านดงคันทามาได้ลาว ๓๕ คนมาไว้ที่ค่ายบ้านดงคันทาแล้วฃ้าพเจ้ารู้อยู่ว่าบิดามารดาคน ๓๕ คนเอาเงินมาไถ่คน ๓๕ คนแก่มกซินายกองไปแต่จะเอาเงินไถ่คนละเท่าไรนั้นข้าพเจ้าหาเหนไม่ แต่บ้านดงคันทาไกลกันกับเมืองเวียงจันทาง ๒ คืน ครั้นอยู่มาจะเปนเดือนใดฃ้าพเจ้าจำไม่ได้ ปีกุนสัปตศก เมืองนครราชสีมาคุมกองทัพมารบมกซิซึ่งตั้งอยู่ที่บ้านดงคันทา ทัพเมืองนครราชศริมาเอาปืนคาบสิลายิงถูกมกซิกอนายกองตาย พวกห้อก็ภากันแตกหนีไปทางเมืองโพนบ้าง ทัพเมืองนครราชสีมาจับเอาตัวฃ้าพเจ้ามาไว้ ณ เมืองหนองคายได้ประมาณเดือนเสศแล้วก็ส่งฃ้าพเจ้ามา ณ กรุงเทพฯ แต่มกซินายทัพนั้นไว้ผมเปียอย่างจีน ใส่เสื้อกางเกงดำ ตะภายดาบเล่มหนึ่ง ปืนคาบสิลาบอกหนึ่ง แต่ตัวลิวซิกอนายทัพอีกคนหนึ่งนั้นฃ้าพเจ้าหาเหนไม่ เปนความสัตยความจริงสิ้นคำให้การฃ้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายปึงลาว พระยาเจริญราชไมตรีเปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายปึงลาวมีผมเปียให้การว่า อายุได้ ๓๒ ปี ฃ้าพเจ้าเกิดอยูในเมืองเชียงเกาะบิดาชื่อ ที่หอม ตั้งบ้านเรือนอยู่ในเมืองเชียงเกาะ แต่มารดาฃ้าพเจ้าตายเสียแล้วแต่ฃ้าพเจ้ายังจำความไม่ได้ เมืองเชียงเกาะนั้นฃึ้นอยู่กับเมืองหลวงพบาง มีคนประมาณ ๒๐๐๐ เสศ ครั้นอยู่มา ณ ปีวอก จัตวาศก จีนฮ่อยกกองทัพคนประมาณ ๓๐๐๐ เสศ มีปืนคาบชุดประมาณ ๓๐๐ เสศ มีอาวุธต่างกัน มาตีเมืองเชียงเกาะ ๆ แตกพวกกองทัพเมืองโง จึ่งจับเอาตัวฃ้าพเจ้าพวกในหมู่บ้านฃ้าพเจ้าไปได้ ๗ คน พวกห้อฆ่าพวกฃ้าพเจ้าเสีย ๓ คน หนีไปได้ ๒ คน เอาแต่ฃ้าพเจ้ากับอ้ายโดยพวกฃ้าพเจ้าคนหนึ่ง เข้าไว้ในกองทัพพวกห้อฃวั้นผมเปียฃ้าพเจ้า พวกห้อตั้งค่าย อยู่ในเมืองเชียงเกาะได้ ๒ ปีเสศ พวกฮ่อจึ่งใช้ฃ้าพเจ้าพวกฃ้าพเจ้าเลี้ยงม้าบ้าง ตำเข้าให้ฮ่อกินบ้าง อยูในเมืองเชียงเกาะ ครั้น ณ ปีจอฉศก เจ้าเมืองโงกับฮ่อ ๓๐๐๐ คน ยกทัพมาจากเมืองเชียงเกาะมาตีเมืองชำข้าพเจ้ากับอ้ายโดยเปนคนหาบเสบียงมาในกองทัพ ครั้นมาถึงเมืองชำเจ้าเมืองโงกับไพร่ ๓๐๐๐ คน ตีเมืองชำซึ่งขึ้นอยู่กับเมืองหลวงพบางแตก คนจะตายและจะหนีไปศักเท่าไรข้าพเจ้าหารู้ไม่ แต่พวกฮ่อจับคนเมืองชำได้ ๘ คนจะเปนเดือนใดจำมิได้ ปีจอฉศกแล้วเจ้าเมืองโงคุมกองทัพกับฃ้าพเจ้าไปทาง ๑๕ วัน ถึงเมืองพวนฃ้าพเจ้าหาเหนมืคนที่เมืองพวนไม่ เหนแต่พวกฮ่ออยู่ที่เมืองพวนประมาณ ๓๐๐ คน ฃ้าพเจ้าได้ยินพวกฮ่อพูดกันว่า พวกฮ่อ ๓๐๐ คน ตีเมืองพวนแตก ลาวในเมืองพวนหนีไป ฮ่อนายกองที่ตีเมืองพวนแตกชื่อใดและจะจับลาวเมืองพวนได้ศักเท่าไรฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ เจ้าเมืองโงฮ่ออยู่ที่เมืองพวน ๒ วัน ก็คุมทัพมาภักอยู่ริมแม่น้ำหงิมห่างเมืองหนองคายทางวัน ๑ ครั้น ณ เดือน ๗ ปีกุนสับตศก เวลาค่ำ ฃ้าพเจ้าผู้เดียวฮ่อเดินมาถึงบ้านเทือนงาม แขวงเมืองหนองคาย ลาวบ้านเทือนงามจับตัวฃ้าพเจ้ามาส่งให้เจ้าเมืองหนองคาย ๆ ถามฃ้าพเจ้าให้การไว้ดังกล่าวมานี้ แล้วเจ้าเมืองหนองคายก็ส่งฃ้าพเจ้าให้ข้าหลวงคุมลงมา ณ กรุงเทพ สิ้นคำแต่เท่านี้ ๚ะ
เล่มที่ ๓ นำเบอร์ ๔๙ วันอาทิตย เดือน ๖ ขึ้น ๑๔ ค่ำ
ปีชวดอัฐศก ๑๒๓๘ แผ่นที่ ๗
คำให้การอ้ายบ้าโหะ พระยาอภัยรณฤทธิเปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายบ้าโหะให้การว่า อายุฃ้าพเจ้า ๒๓ ปี บิดาชื่อ อ้ายลุ่น มารดาชื่อ อีอิน มีน้องหญิง ๒ คน เปนลาวทรงดำอยู่เมืองฮุง เจ้าเมืองฮุงชื่อจือเจียงกะขึ้นกับเมืองแกว ในเมืองยุงมีชายฉกรรประมาณ ๓๐๐ เสศ ทางเมืองฮุงจะไปเมืองเชียงขวางใกลกัน ๑๐ คืน เมื่อ ณ วันเดือนสิบเอด ปีจอฉศก พวกห้อยกมาประมาณ ๓๐๐๐ เสศ เข้าตีเมืองฮุงแตก จือเจียงกะเจ้าเมืองหาทันเกณฑคนออกรบไม่ พวกอ้ายห้อล้อมจับเจ้าเมืองได้ฆ่าเสีย แต่พวกชาวเมืองชายหญิงพวกอ้ายห้อฆ่าเสียก็มาก หนีไปได้บ้าง ที่ห้อจับไว้ฃ้าพเจ้าได้ภบกัน อ้ายสิก่อ อ้ายยิกอ กับหญิงอีก ๘ คน อ้ายห้อเอาผู้หญิงไปใช้ ผู้ชายให้เลี้ยงม้า อ้ายห้อภักทัพอยู่ที่เมืองฮุง ๒ คืน เที่ยวเกบเอาเสบียงอาหารตามขาวบ้านที่แตกหนีไป พวกอ้ายห้อก็ยกจากเมืองฮุงไปตีเมืองซบซ้าน เมืองฮุงกับ เมืองซบซ้านทางคืนหนื่ง อ้ายห้อกวาดเอาฃ้าพเจ้าพวกเชลยไปด้วย ถึงเมืองซบซ้านพวกห้อยกเฃ้าตีแตก จับเพี้ยขุน เจ้าเมืองซบซ้านกับไพร่ได้ ๑๐ คน อ้ายห้อฆ่าเสียหมด พวกชายหญิงชาวเมืองหนีไปได้บ้าง พวกห้อฆ่าเสียในที่รบก็มาก อ้ายห้อตั้งค่ายภักอยู่ที่เมืองซบซ้าน ยาว ๑๕ เส้น กว้าง ๕ เส้น รอบเมืองฃบซ้านมีหอรบ พวกห้อเที่ยวเกบเอาเสบียงอาหารที่เมืองซบซ้านในแขวงเมืองซบซ้านเข้าไว้ในได้เปนอันมาก อ้ายห้อภักอยู่ที่ค่ายเมืองซบซ้านปีหนึ่ง ห้อที่คุมพวกฃ้าพเจ้าเชลยบอกว่า อ้ายห้อแม่ทัพนั้นชื่อ ยิบไตโก๋ อายุประมาณ ๕๐ ปีเสศ อ้ายเลียวซิกออายุประมาณ ... ปี อ้ายพาลองกอ อายุประมาณ ๔๐ ปี เปนแม่ทัพรอง โลตี้อายุ ๓๐ ปี โลไต้อายุ ๔๐ ปี มันสุกอายุ ๕๐ ปี เปนทหาร ชื่อจีนทร้างเปนนายบาญชี กับพวกห้อไพร่ประมาณ ๓๐๐๐ คน แต่จะมีสาตราอาวุธ ปืน หอก ดาบ กระสุนดินดำมากน้อยเท่าใดนั้นฃ้าพเจ้าหาได้เหนไม่ ม้าที่อ้ายห้อให้พวกฃ้าพเจ้าเลี้ยงมีอยู่ ๓๐ ม้า ได้ที่เมืองซบซ้านประมาณ ๒๐ ม้า เปน ๕๐ ม้า ครั้นวันเดือนหาข้างลาว ปีกุนสัปตศก พวกห้อพูดกันว่า อ้ายยิบไตโกแม่ทัพ เกณฑพวกห้อประมาณ ๒๐๐๐ เสศ ว่าจะกลับไปเมืองลา วันยิบไตโก๋จับห้อ ๒๐๐๐ ยกไปนั้น ฃ้าพเจ้าไปเลี้ยงม้าหาอยู่ไม่ ครั้นฃ้าพเจ้ากลับมาห้อพูดว่า ยิบไตโก๋ยกไปเมืองลาแล้ว คนจึ่งน้อยไป แล้วพวกห้อพูดว่าอีก ๓ วัน เลียวสิกอ พาลองกอ โลตี้ โลไต้ มันสุก ทหารกับห้อ ๕๐๐ คนเสศ จะยกไปตีเมืองเชียงขวาง พวกฃ้าพเจ้าเชลยทั้งชายหญิง ๑๑ คนนั้น อ้ายห้อให้หาบเสบียงบ้าง คุมม้ามาบ้าง ยกออกจากเมืองซบซ้าน ฃ้าพเจ้าเหนมีปืนใหญ่กระสุน ๒ นิ้ว ๒ บอก ปืนเลาประมาณ ๓๐๐ บอก ดาบประมาณ ๓๐๐ เล่ม หอกประมาณ ๕๐ เล่ม ๖๐ เล่ม แต่กระสุนดินดำจะมีมากน้อยเท่าใดนั้นฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ ออกจากเมืองซบซ้านเดินทางมาเดือนหนึ่งถึงบ้านตามระยะทางชาวบ้านหนีไปหมด อ้ายห้อเข้าเกบเอาเสบียงอาหารกินปน กำลังมาจนถึงแดนเมืองเชียงขวาง ตั้งค่ายอยู่ที่ทุ่งเชียงคำได้ ๓ วัน พวกแกวยกมาประมาณ ๓๐๐ เสศมาตั้งค่ายห่างกับค่ายห้อประมาณ ๑๕ เส้น พวกแกวกับห้อรบกันอยู่ที่ทุ่งเชียงคำสามวัน พวกห้อก็ตายบ้าง พวกแกวก็ตายบ้าง พวกแกวล่าหนีไป ห้อภักอยู่ที่ค่ายทุ่งเชียงคำอีก ๔ วัน พวกห้อก็ยกจากทุ่งเชียงคำเดินทางวันหนึ่งถึงเมืองเชียงขวางภอเวลาบ่ายในวันเดียวนั้น พวกอ้ายห้อยกเข้าตีเมีองเชียงขวาง พวกเมืองเชียงขวางได้ต่อรบสู้กันอยู่จนเวลาพลบค่ำ พวกเมืองเชียงขวางแตก เจ้าเมืองเชียงขวางถูกปืนตายในทรบ พวกห้อฆ่าชาวเมืองเชียงขวางเสียก็มาก พวกห้อจับชาวเมืองเชียงขวางได้เอาไว้ทั้งชายหญิงประมาณ ๔๐ คนเสศ ที่หนีไปได้ก็มาก พวกห้อก็ยกเข้าอยู่ในเมืองเชียงขวาง เลียวสิกอ พาลองกอแม่ทัพขึ้นอยู่บนเรือนเจ้าเมืองเชียงขวาง พวกอ้ายห้อเที่ยวเกบเอาเสบียงอาหารในเมือง นอกเมืองเชียงขวางมารวมไว้กินเปนกำลัง แล้วพวกห้อตั้งค่ายในเมืองเชียงขวางภักอยูในเมืองเชียงขวาง ๓ เดือนเสศ จะเปนวันเดือนใดฃ้าพเจ้าจำไม่ได้ ฃ้าพเจ้าเหนพวกห้อยกมา ไม่เข้าในเมืองเชียงขวาง คนประมาณ ๒๐๐ เสศ มีปืน มีดาบ มีหอกครบมือกัน แต่ตัวนายห้อนั้นขี่ม้าใส่เสื้อ ใส่หมวก สภายปืน ถือหอก ฃ้าพเจ้าถามห้อที่คุมฃ้าพเจ้านั้น บอกว่าชื่ออ้ายทรับกอห้อเปนแม่ทัพคุมห้อ ๒๐๐ คน มาแต่เมืองลามาสมทบกับเลียวสิกอ พาลองกอ แต่จะมีกระสุนดินดำมาสักเท่าใดนั้นห้อหาได้บอกฃ้าพเจ้าไม่ รวมกันทั้งห้อเก่า ห้อใหม่ เปนห้อ ๖๐๐ คน ๗๐๐ คนเสศ เข้าอยู่ในเมืองเชียงขวาง อยู่มาพวกหอพูดกันว่า ทรับกอ เลียวสิกอ พาลองกอ กับพวกห้อจะภากันไปตีเมืองหนองคาย ครั้น ณ วันเดือนเก้าข้างลาว ปีกุนสัปตศก อ้ายทรับกอ อ้ายเลียวสิกอ อ้ายพาลองกอ ให้อ้ายปาอึงก่อห้อกับพวกห้อประมาณ ๑๐๐ เสศ กับอาวุธปืน หอก ดาบ สักเท่าใดฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ ให้อยู่รักษาค่ายที่เมืองเชียงขวางแต่อ้ายทรับกอ อ้ายเลียวสิกอ อ้ายพาลองกอ กับพวกห้อประมาณ ๖๐๐ คนเสศ กับพวกข้าพเจ้าเชลยทั้งชายหญิงประมาณ ๖๐ คน ยกจากเมืองเชียงขวางจะไปตีเมืองหนองคาย เดินทางมา ๔ คืน ถึงเมืองตึก ๆ ขึ้นกับหนองคาย คนชาวเมืองตึกหนีไปหมด พวกอ้ายห้อเข้าเกบเอาเสบียงอาหารได้เปนกำลัง เดินทางมาอีก ๔ คืนถึงบ้านซอน ชาวบ้านซอนหนีหมด พวกห้อเกบเอาเสบียงอาหารได้เปนกำลัง ต่อมาออกจากบ้านซอนคืนหนึ่งถึงบ้านคนทา ชาวบ้านคนทาหนีหมดหามีคนไม่ อ้ายทรับกอ อ้ายเลียวสิกอ อ้ายพาลองกอให้ตั้งค่ายที่บ้านคนทาภักอยู่ ๑๐ คืน พวกห้อพูดกันว่า จะยกไปตีเมืองเวียงจัน อ้ายทรับกอ อ้ายเลียวสิกอแม่ทัพจึ่งแบ่งพวกลาวเชลย ชาย บ้าง หญิงบ้าง ประมาณ ๓๐ คน ให้ห้อ ๑๗ คน คุมอยู่ที่ค่ายบ้านคนทา อ้ายทรับกอ อ้ายเลียวสิกอ อ้ายพาลองกอแม่ทัพ โลตี้ โลไต้ มันสุกทหาร กับพวกห้อประมาณ ๕๐๐ คนเสศ มีปืนใหญ่กระสุน ๒ นิ้ว ๓ นิ้ว ๒ บอก มีปืนเลกประมาณ ๓๐๐ บอก หอกประมาณ ๓๐๐ เล่ม ดาบประมาณ ๕๐ เล่ม ๖๐ เล่ม แต่ลูกกระสุนดินดำจะมีมากน้อยเท่าใดฃ้าพเจ้าหาทราบไม่ เมื่อวันอ้ายห้อยกจากค่ายบ้านคนทาจะไปตีเมืองเวียงจัน อ้ายทรับกอแม่ทัพ ฃี่ม้าใส่กางเกง สรวมเสื้อแพร ใส่หมวกใหญ่ มือถือปืนสั้นบอก ๑ ถือหอกเล่ม ๑ อ้ายเลียวสิกอ ฃี่ม้า ใส่กางเกง สรวมเสื้อ ใส่หมวกใหญ่ ปืนยาวสภายข้างหลัง ปืนสั้นถือบอก ๑ อ้ายพาลองกอใส่กางเกง สรวมเสื้อ ใส่หมวกใหญ่ ถือปืนยาวบอก ๑ ออกเดินน่าทัพ อ้ายโลตี้โลไต้ มันสุกทหาร ฃี่ม้า ใส่กางเกง สรวมเสื้อ ใส่หมวกห้อ ปืนยาวสภายคนละบอก มือถือหอกทั้งสามคนเดินหลัง พวกห้อประมาณ ๕๐๐ คนเสศนั้นถือปืนบ้าง ถือดาบบ้าง ถือหอกบ้าง เดินตามหลังม้า แต่พวกฃ้าพเจ้าเชลยประมาณ ๔๐ คนนั้น อ้ายห้อให้หาบเสบียงตามหลังเดินทางมาคืนหนึ่งถึงบ้านนาปู ชาวบ้านหนีหมด อ้ายห้อเข้าเกบเอาเสบียง อาหาร ฆ่าวัว ฆ่าควาย กินเปนกำลังทัพภักนอนบ้านนาปูคืนหนึ่ง รุ่งขึ้นเดินทางมาวันหนึ่งถึงบ้านโพนสูง ชาวบ้านภากันหนีไปหมดอ้ายห้อเข้าเกบเอาเสบียงอาหารได้บ้าง ภักนอนอยู่บ้านโพนสูงคืนหนึ่ง ครั้นรุ่งขึ้นยกจากบ้านโพนสูงเดินทางวันหนึ่ง ถึงบ้านน้าเกลี่ยง ชาวบ้านหนีไปหมด อ้ายทรับกอ อ้ายลิวสิกอให้พวกห้อตั้งค่าย กว้างประมาณ ๑๐ วา ยาวประมาณเส้น ๑ แล้วให้พวกห้อเที่ยวเกบเสบียงอาหารเข้าไว้ในค่าย ภักอยู่ที่บ้านน้ำเกลี่ยง ๕ คืน อ้ายทรับกอ อ้ายเลียวสิกอให้อ้ายตี้ทรับห้อกับพวกห้ออีก ๑๐ คุมพวกข้าพเจ้าลาวเชลยประมาณ ๓๐ คน อยู่รักษาค่ายที่บ้านน้ำเกลี่ยงแต่อ้ายตี้ทรับ อ้ายเลียวสิกอ อ้ายพาลองกอ กับโลตี้โลไต้ มันสุก กับพวกห้อประมาณ ๔๐๐ คนเสศ มีปืน มีหอก มีดาบ กระสุนดินดำพร้อมแต่จะมีมากน้อยเท่าใดข้าพเจ้าหาทราบไม่ ยกจากค่ายบ้านน้ำเกลี่ยง เข้าตีเมืองเวียงจัน พวกอ้ายห้อยกมาได้สองวันจะได้รบพุ่งสู้กันยังไรนั้นฃ้าพเจ้าไม่ทราบ ด้วยฃ้าพเจ้านั้นห้อให้คุมไว้ที่ค่ายบ้านน้ำเกลี่ยง ครั้นรุ่งขึ้นอ้ายห้อขี่ม้ากลับไปสามม้า บอกอ้ายตี้ทรับกับห้อที่คุมฃ้าพเจ้าอยู่ ว่าที่เมืองเวียงจันแตกแล้วให้อ้ายตี้ทรับกับพวกห้อ ฅุมพวกข้าพเจ้าไปเมืองเวียงจันเทิด ครั้นรุ่งขึ้นอ้ายตี้ทรับกับพวกห้อก็คุมพวกฃ้าพเจ้าเชลยสามสิบคนเสศออกจากค่ายบ้านน้ำเกลียงเดินทางวันหนึ่งถึงเมืองเวียงจัน พวกห้อตั้งค่ายในเมืองเวียงจันสองค่ายห่างกันประมาณ ๑๐๐ วา ค่ายยาวประมาณ ๒๐ วา กว้างประมาณ ๒๐ วาเท่ากันทั้ง ๒ ค่าย อ้ายทรับกอ อ้ายเลียวสิกอ กับห้อ ๔๐ คน อยู่ในค่ายด้านเหนือ อ้ายพาลองกอ โลตี้โลไต้ มันสุก กับห้อ ๕๐ คน เข้าอยู่ในค่ายด้านใต้ แต่ห้อนอกจากนั้นกับพวกฃ้าพเจ้าเชลยตั้งทัพตูบอยู่นอกค่าย ภักอยู่ที่เมืองเวียงจันได้ประมาณ ๑๐ วัน อ้ายโดวางห้อเปนทหาร คุมห้อไพร่ลงเรือลำละ ๑๐ คน แปดลำ เปนห้อ ๘๐ คน ขึ้นไปตามลำแม่น้ำโขง พวกฃ้าพเจ้าเชลยนั้น พวกอ้ายห้อหาเอาไปไม่พวกห้อพูดกันว่า อ้ายโดวางจะไปตีเมืองเชียงฆานไปได้ ๙ วัน ๑๐ วัน อ้ายโดวางกลับมา ฃ้าพเจ้าเหนได้ลาวมาทั้งผู้ชาย ผู้หญิงประมาณ ๓๐ คน ได้เสบียงอาหารบันทุกเรือมาเตมทั้ง ๘ ลำ พวกอ้ายห้อเที่ยวกวาดเอาเสบียงอาหารในเมืองเวียงจัน แขวงเมืองเวียงจันมาไว้ในค่ายภอเปนกำลังทัพภักอยู่ที่เมืองเวียงจัน ๓ เดือน เมื่ออ้ายห้อจับฃ้าพเจ้าได้อ้ายห้อให้ฃ้าพเจ้าเลี้ยงม้า ๆ มีอยู่ประมาณ ๓๐ ม้าเสศ ตีเมืองซบซ้านได้ม้าประมาณ ๘ ม้า แล้วตีเมืองเชียงขวางแตกได้ม้าประมาณ ๕๐ ม้า ๖๐ ม้า แล้วมาตีเมืองเวียงจันแตก ได้ม้ารวมประมาณ ๑๕๐ ม้าเสศ เลี้ยงอยู่ที่เมืองเวียงจัน ครั้น ณ วันเดือนสิบเอดข้างไทย ปีกุนศัปตศก กองทัพไทยยกเข้าตีอ้ายพวกห้อที่เมืองเวียงจัน รบสู้กันอยู่วันหนึ่งพวกอ้ายห้อทนกำลังปืนไม่ได้ พวกอ้ายห้อตายในที่รบก็มาก พวกอ้ายห้อแตก พวกข้าพเจ้าลาวเชลยกับพวกอ้ายห้อแตกออกจากเมืองเวียงจัน ฃ้าพเจ้ากับอ้ายห้อเปาะเอียน อ้ายบ้ามิน อ้ายบ้ามิด อ้ายบ้าลิ กับอ้ายห้ออีกหลายคนภากันหนีกลับไปถึงบ้านนาปู กองทัพไทยสกัดยิงถูกอ้ายเปาะเอียน อ้ายบ้ามีน อ้ายบ้าลิตาย แต่ข้าพเจ้าคน ๑ ลาวเมืองลา ๓ คน ลาวเมืองม้วยคน ๑ ลาวเมืองพวนคน ๑ รวม ๖ คน กับห้อ ๑๘ คน กองทัพไทยจับได้ ส่งมาเมืองหนองคายเดือนหนึ่งแล้วก็ส่งตัวฃ้าพเจ้าพวกลาว ๕ คน กับพวกห้อ ๑๘ คน เดินทางมาตายเสียกลางทาง พวกอ้ายห้อ ๓ คน พวกลาวเมืองพวนเชลย ๑ รวม ๔ คน เปนความสัจจริงข้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายน้อยพรหม พระยาอภัยรณฤทธิเปนผู้บังคับถาม
๏ ข้าพเจ้าอ้ายน้อยพรหมให้การว่า อายุได้ ๒๖ ปี บิดาอ้ายน้อยพรหมชื่อนายพรหมมา มารดาชื่อ อำแดงมา ตั้งบ้านเรือนอยู่ ณ บ้านแซร่ แขวงเมืองเชียงขวาง แต่บิดามารดาอ้ายน้อยพรหมตายแต่อายุอ้ายน้อยพรหมได้เก้าปี อ้ายน้อยพรหมอยู่กับอีหมาพี่หญิงอ้ายน้อยพรหม เดิม ณ เดือนเก้า ปีจอฉศก อ้ายน้อยพรหมอยู่บ้านอ้ายน้อยพรหม ๆ ทราบความว่า อ้ายลิวซิกอแม่ทัพกับพวกห้อประมาณ ๗๐๐ เสศ ยกมาตั้งค่ายอยู่ที่ทุ่งเชียงคำริมบ้านคอน แขวงเมืองเชียงขวาง ห่างกับบ้านแซร่ทางสองคืน เจ้าท้ายติยะเจ้าเมืองเชียงคำกับพวกลาวเชาบ้านภากันเอาเงินเรือนละเจดตำลึงกึ่งเอาไปเสียให้กับอ้ายพวกห้อ ๆ ก็รับเอาเงินไว้ แล้วทำหนังสือสำหรับตัวให้ไว้ว่าได้เสียเงินให้แล้ว เรือนไหนไม่มีเงินจะให้อ้ายพวกห้อ ๆ ก็จับฆ่าเสีย แล้วเจ้าเมืองเชียงขวางทราบความว่าเจ้าเมืองเชียงคำเข้ากับอ้ายพวกห้อ เจ้าเมืองเชียงขวางจึ่งเกณฑคนบ้านแซร่กับคนเมืองเชียงขวาง ๑๔๐๐ คนให้เจ้าข่วงหอน่าเปนแม่ทัพ ยกไปรบกับอ้ายพวกห้อที่ทุ่งเชียงคำ อ้ายพวกห้อฆ่าเจ้าข่องหอหน้าตายกลางทัพ พวกไพร่แตกหนีกลับเข้ามาเมืองเชียงขวาง เจ้าเมืองเชียงขวางจึ่งเกณฑคนในเมืองเชียงขวางกับคนบ้านแซร่ไปกับเจ้าเมืองเชียงขวางรบกับอ้ายพวกห้อ เจ้าเมืองเชียงขวางฆ่าไพร่อ้ายพวกห้อตายบ้าง ประมาณหลายร้อยคน อ้ายพวกห้อฆ่าเจ้าเมืองเชียงขวางตายในกลางทัพ แล้วฆ่าพวกไพร่ตายบ้าง จับไปบ้าง แล้วอ้ายพวกห้อก็ยกทัพกลับจากทุ่งเชียงคำเข้าไปตั้งอยู่ในเมืองเชียงขวาง จับพวกไพร่ได้แล้วเขียนเร่งเอาเงินถ้าไม่มีเงินให้แล้วอ้ายพวกห้อฆ่าเสีย แต่อ้ายน้อยพรหมกับพวกอ้ายน้อยพรหมหนีไปอยู่ที่บ้านตูห่างกับเมืองเชียงขวางทางวันหนึ่ง อ้ายพวกห้อตามทันอ้ายน้อยพรหมจับอ้ายน้อยพรหมกับอ้ายฃันพี่เขยอีหมาพี่หญิง อ้ายน้อยพรหมกับอ้ายเชียงขันอ้ายพิลาเชาบ้านที่หนีไปอยู่กับอ้ายน้อยพรหม อ้ายพวกห้อจับเอามาไว้ในเมืองเชียงขวาง ตัวอ้ายน้อยพรหมใช้ให้เลี้ยงม้า ๖๐ ม้า กับเกี่ยวหญ้าให้ม้ากิน แต่อ้ายขันพี่เฃยอีหมาพี่หญิง อ้ายน้อยพรหมกับอ้ายเชียงขัน อ้ายพิลา อ้ายพวกห้อฆ่าเสียที่เมืองเชียงขวางเหลือคนทั้งชายหญิงสัก ๕๐ คนเสศ อ้ายพวกห้อหาได้ฆ่าไม่ แต่ที่มีเงินถ่ายอ้ายพวกห้อปล่อยไปนั้น จะมากน้อยเท่าใดอ้ายน้อยพรหมไม่ทราบ ครั้น ณ เดือนหก ปีกุนสัปตศก อ้ายลิวซิกอแม่ทัพฃี่ม้าเดินนำน่า อ้ายทรับกอฃี่ลาเปนที่สอง กับอ้ายพวกห้อไพร่ประมาณ ๓๐๐ คนเสศถือปืนดาบศิลาครบมือกัน ฃี่ม้าบ้าง ไม่ได้ฃี่ม้าบ้างประมาณ ๒๐๐ ม้า ตามหลังอ้ายลิวซิกอไป แต่พวกลาวทรงดำ ลาวแกว ลาวเชียงขวางประมาณ ๔๐๐ คน กับอ้ายน้อยพรหม อ้ายลิวซิกอให้หาบเสบียงอาหาร ตามส่งบ้างเลี้ยงม้าบ้าง รวมคน ๗๐๐ คน ยกออกจากเมืองเชียงขวาง ทาง ๑๐ วัน ถึงบ้านซ่อน แขวงเมืองหนองคาย อ้ายพวกห้อตีพวกบ้านซ่อนแตกจับได้อ้ายหอมกับอ้ายผู้มีชื่อหลายคน แล้วเกบเสบียงอาหารให้พวกลาวทรงดำ ลาวแกว ลาวเชียงขวางหาบตามมา แล้วอ้ายพวกห้ออกจากบ้านซ่อนมาทาง ๕ วัน ถึงบ้านโพนทา แขวงเมืองหนองคาย ห่างกับเมืองหนองคายทาง ๕ วัน อ้ายพวกห้อตีพวกบ้านโพนทาแตกเกบเสบียงอาหารได้แล้ว อ้ายลิวซิกอแม่ทัพให้อ้ายพวกห้อตัดไม้เลาโต ๒ กำ ปักทำเสาค่ายอ้อมบ้านโพนทาไว้ กว้าง ๒ เส้นเสศ ยาว ๒ เส้นเสศ เปน ๔ เหลี่ยมสูง ๗ ศอก ๘ ศอกตั้งอยู่ที่บ้านโพนทา ๑๐ วัน อ้ายน้อยพรหมมาทราบความว่า เจ้าราชบุตรเมืองหนองคายกับไพร่เมืองหนองคายจะมากน้อยเท่าใดอ้ายน้อยพรหมหาทราบไม่ ยกไปตั้งค่ายอยู่บ้านปากทางเหนือเมืองเวียงจันห่างบ้านโพนทาทาง ๒ วัน ครั้น ณ เดือนแปด ขึ้นห้าค่ำ ปีกุนสัปตศก อ้ายลิวซีกอแม่ทัพ กับอ้ายพวกห้อยกไปรบกับเจ้าราชบุตรเมืองหนองคายที่ค่ายปากทางรบ กันอยู่ครึ่งวันเจ้าราชบุตรแตกถอยไปตั้งค่ายอยู่เมืองหนองคาย พวกลาวเมืองเวียงจันพากันเอาเงินมาเสียให้กับอ้ายลิวซิกอถ่ายโทษตัว อ้ายลิวซิกอแม่ทัพให้พวกลาวเวียงจัน ลาวเชียงขวาง ลาวทรงดำ ลาวแกว ตัดตันหมากทำเสาค่ายอยู่ที่วัดจันในเมืองเวียงจัน ยาวเส้นหนึ่ง กว้างเส้นหนึ่ง เปน ๔ เหลี่ยมสูง ๔ ศอก อ้ายลิวซิกอแม่ทัพให้อ้ายพวกห้ออาไศรยอยู่ตามกุฎีพระสงฆบ้าง ตามบ้านร้างบ้าง อ้ายลิวซิกอแม่ทัพให้อ้ายพวกห้อเกบเอาพระเงิน พระทอง พระนาคตามวัดมาลอกเอาเงิน เอาทอง เอานาค หลอมขายเอาเงินซื้อยาฝิ่นบ้าง ซื้อสุราบ้าง สู่กันกินตามอ้ายพวกห้อ ครั้น ณ เดือนเก้า ข้างแรม ๆ กี่ค่ำจำไม่ได้ ปีกุนสัปตศก อ้ายลิวซิกอแม่ทัพ กับอ้ายพวกห้อไพร่ประมาณ ๔๐ คนเสศ ยกไปตีเมืองคานแขวงเมืองหลวงพบาง ทางสักกี่วันอ้ายน้อยพรหมไม่ทราบ อ้ายน้อยพรหมอยู่รักษาค่ายหาได้ไปด้วยไม่ ได้ประมาณ ๑๔ วัน อ้ายลิกอแม่ทัพกับอ้ายพวกห้อไพร่กลับมาที่ค่ายเวียงจัน อ้ายน้อยพรหมเหนจับได้ชายหญิงพวกเมืองคานมาประมาณ ๔๐ คน อ้ายลิวซิกอแม่ทัพใช้ให้อ้ายน้อยพรหมเกี่ยวหญ้าเลี้ยงม้าอยู่ที่ค่ายในเมืองเวียงจัน อ้ายน้อยพรหมหาได้ไปอยู่ที่ค่ายโพนทาไม่ ครั้น ณ เดือนสิบเอดขึ้นค่ำหนึ่ง ปีกุนสัปตศก อ้ายน้อยพรหมเหนกองทัพไทยยกขึ้นไปตีอ้ายพวกห้อที่ตั้งค่ายอยู่ในเมืองเวียงจัน กองทัพไทยกับอ้าย พวกห้อกำลังรบกันอยู่ อ้ายน้อยพรหมก็หนีอ้ายพวกห้อออกจากค่าย เที่ยวไปอาไศรยอยู่บ้านโชกห่างกับเมืองเวียงจันทางครึ่งวัน ครั้น ณ เดือนสิบเอดฃึ้นสองค่ำ ปีกุนสัปตศก เวลาเช้าอ้ายน้อยพรหมทราบว่า อ้ายพวกห้อแตกหนีไป กองทัพไทยตามไปจับอ้ายน้อยพรหมได้ที่บ้านโขกเอาอ้ายน้อยพรหมใส่ตะโหงกไปไว้ในเมืองเวียงจันได้วันหนึ่ง ครั้น ณ เดือนสิบเบด ขึ้นสามค่ำ ปีกุนสัปตศก พวกลาวเมืองเขมราชเอาอ้ายน้อยพรหมกับอ้ายจันแก้ว อ้ายยาลงมาส่งกับพระยามหาอำมาตยที่เมืองหนองคาย พระยามหาอำมาตยเอาอ้ายน้อยพรหมจำตะโหงกไว้ที่เมืองหนองคายได้เดือนหนึ่งก็เอาตัวอ้ายน้อยพรหมส่งมา ณ กรุงเทพฯ เปนความสัจจริงสิ้นคำให้การอ้ายน้อยพรหมแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายอาหลี พระยาอภัยรณฤทธิเปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายอาหลีให้การว่า ฃ้าพเจ้าเปนลาวทรงดำอายุได้ ๒๖ ปี บิดาชื่อ บาลด มารดาชื่อ อียิง ตายได้สามปีแล้ว ฃ้าพเจ้าตั้งบ้านเรือนอยู่บ้านไฮแขวงเมืองลาใหญ่ ๆ ขึ้นอยู่กับเมืองแกวเดิม ณ เดือน ๘ ปีจอฉศก ห้อชื่อ ลิวซิ ที่ ๑ ลีซับ ที่ ๒ เจงมาน ที่ ๓ เปนแม่ทัพคุมพวกห้อประมาณ ๓๐๐ คนถือปืน หอก ดาบ บ้าง ครบมือกันมาทางเมืองอิดอองค่ามแม่น้ำแต่มาถึงเมืองลาใหญ่เวลาดึกประมาณ ๒ ยามเสศ ลิวซี ลีซับ เจงมาน คุมพวกห้อประมาณ ๓๐๐ คนเสศเฃ้าตีเมืองลาใหญ่ จนถึงเวลาใกล้รุ่งพวกเมืองลาแตก ฃ้าพเจ้ากับชาวเมืองลา ๕ คนภากันหนีไปซ่อนอยู่ที่ซอกเขาผาห่างเมืองลาใหญ่ครึ่งวัน อยู่ได้ ๑๐ วัน พวกห้อไปจับ ฃ้าพเจ้าได้มาแต่ผู้เดียวไส่ตโหงกผูกมือคุมไว้ที่บ้านตง ๆ นั้นมีเรือน ๑๐ หลังห่างเมืองลาทางครึ่งวัน พวกห้อ ๓๐๐ คน เฃ้าพักอยู่ที่บ้านเรือนบ้านดงเจ้าฃองเรือนหนีไปหมด ฃ้าพเจ้าอยู่ที่บ้านดงได้ ๕ วัน พวกห้อตัดผมฃ้าพเจ้าให้เปนผมห้อแล้วส่งเฃ้ามาในเมืองลาใหญ่ ฃ้าพเจ้าเหนพวกห้อจับลาวเมืองลาใหญ่ไว้ได้ ๔๐ คน ๕๐ คน แต่เครื่องสาตราวุธปืน ลูกกระสุนดินดำ ในเมืองลาใหญ่นั้นพวกห้อจะเกบเอาไว้ได้มากน้อยเท่าใดฃ้าพเจ้าไม่ทราบ ข้าพเจ้าอยู่ในเมืองลาใหญ่ได้ ๕ วัน ยิบใต้ ซินใต้ เปนแม่ทัพใหญ่คุมพวกห้อไพร่ ๓๐๐๐ คนยกมาทางเมืองอิดออง ค่ามแม่น้ำแตมาเมืองลาใหญ่ สมทบกันกับลิวซี ลีซับ เจงมาน เข้าอยู่ในเมืองลาใหญ่แล้ว ยิบใต้ ซินใต้ เรียกเอาเงินกับพวกลาวเมืองลาที่จับไว้ได้ ๔๐ คน ๕๐ คนนั้นเรือนละสามเหรียน ๆ ละสิบสลึงเปนเรือน ๔๐ หลัง แล้วพวกฮ่อมอบม้า ๕ ม้ากับคนชาวเมืองลาใหญ่ ๕ คนไว้สำหรับให้ฃ้าพเจ้าใช้เกี่ยวหญ้าให้ม้ากินบ้างใช้ให้ตักน้ำ ตำเข้า หุงเข้าให้พวกฮ่อ ๖ คนที่จับฃ้าพเจ้ามาได้นั้นกินบ้าง แล้วยิบใต้ซินใต้ เกณฑพวกฮ่อแลพวกชาวเมืองลาใหญ่ตัดไม้แก่นบ้าง ไม้ไผ่บ้าง ปักล้อมเรือน ๓๐ เรือนสามชั้นทำเปนค่ายกว้าง ๔๐ วา ยาว ๔๐ วา สูง ๔ วา แล้วฃุดเปนสนามเพลาะรอบค่าย เปนคูลึกสองศอกเสศ ชั้นในถมดินเปนเชิงเหิน สามเดือนจึ่งทำค่ายแล้ว แต่เสบียงอาหารนั้นพวกฮ่อได้เอาฃองชาวบ้านในเมืองลาใหญ่เปนเสบียงกินมา ตั้งแต่ ณ เดือน ๘ ปีจอฉศกจนถึง ณ เดือน ๓ ได้เจ็ดเดือนยิบใต้ ซินใต้ ใช้ให้ลิวซิ ลีซับ ๒ คนเปนแม่ทัพคุมพวกฮ่อไพร่ ๕๐๐ คนยกไปเมืองเวียงจัน ลิวซี ไส่กังเกงศรีน้ำเงิน สวมเสื้อดำ หมวกสานใหญ่ ถือปืนแฃนเสื้อแฝด ฃี่ม้าเดิรน่าทัพ มีทหาร ๑๐ คนไม่รู้จักชื่อกับพวกไพร่ ๖๐ คน ไส่เสื้อกังเกงศรีต่าง ๆ ตภายปืนครบชุด ขัดดาบฃี่ม้าตามหลังลิวซี พวกฮ่อพรอีก ๔๑๐ คนขัดดาบ ถือปืนครบมือกันตามหลังม้า แต่ลีซับกับเจ็งมานไส่เสื้อเขียว กังเกงดา ไส่หมวกสานใหญ่ ถือปืนแฝดแฃนเสื้อ ฃี่ลาตามหลังทัพ แต่ฃ้าพเจ้ากับพวกลาวชาวเมืองลาประมาณ ๖๐ คนนั้นพวกฮ่อจัดเอาเสบียงในเมืองลาให้พวกฃ้าพเจ้า ๖๐ คน หาบเสบียง แล้วให้ฃ้าพเจ้าหาบเสบียงตามหลังพวกฃ้าพเจ้า ๖๐ คน ฮ่อชื่ออาซัดคุมฃ้าพเจ้า พวกฃ้าพเจ้าไปค่างหลัง อีกคนหนึ่งเดินทางไปภบบ้านใด พวกชาวบ้านออกรับหาบหาเสบียงให้ทุกระยะบ้านไป ๆ ได้ ๑๐ วัน ถึงเมืองเชียงฃวางกองทัพพักอยู่ได้ ๕ วัน กองทัพยกจากเมืองเชียงขวางเกบเสบียงอาหารชาวบ้านตามระยะทางไปได้ ๑๕ วัน ถึงบ้านนาเลาประมาณยี่สิบหลังเรือน แต่เจ้าฃองเรือนนั้นหนีไปพวกกองทัพก็อาไศรยอยู่ในบ้านเรือนเหล่านั้น เกบเสบียงอาหารชาวบ้านนาเลามาเปนเสบียงพวกกองทัพแต่สาตราวุธแลทรัพยสิ่งของทองเงินนั้นหามีไม่ กองทัพพักอยู่ที่บ้านนาเลาได้สองคืนแล้วยกไปอยู่บ้านพวนตาชาวบ้านก็หนีไป ลิวซีลีซับไว้พวกกองทัพตัดไม้ไผ่ปักล้อมเรือนสามหลังเข้าไว้เปนค่ายอยู่ได้๑๕ วัน ลิวซิ ลีซับ กับพวกฮ่อ ๔๖๐ คนถือปืนคาบศิลา ๕๕ บอกกับปืนหามแล่น ๒ บอก ถือหอกดาบบ้าง ยกไปจากค่ายบ้านพวนตาไปเมืองเวียงจัน แต่ข้าพเจ้ากับพวกฃ้าพเจ้าห้าคนแลพวกฮ่อ ๖ คน แกว ๑๘ คน กับเครื่องสาตราวุธปืนหามแล่นบอก ๑ ปืนคาบสิลา ๕ บอก หอกดาบบ้างครบมือกันอยู่รักษาค่ายที่บ้านพวนตาได้ ๔ เดือน กองทัพพวกไทยยกไปตีค่ายบ้านพวนตาที่ฃ้าพเจ้ารักษาอยู่นั้นแตก กองทัพพวกไทยจึ่งจับข้าพเจ้ามา เปนความสัตยจริงสิ้นคำให้การฃ้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายอิน พระยาอภัยรณฤทธิเปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายอินให้การว่าอายุ ๒๕ ปี ฃ้าพเจ้าเปนลาวพวนเมืองขวาง บิดามารดาฃ้าพเจ้าตายแต่อายุได้ ๒๑ ปี ฃ้าพเจ้ามีพี่ชายสองคนน้องสาวคนหนึ่ง อ้ายห้อฆ่าตายเสียแล้ว ครั้น ณ เดือนเก้า ปีจอฉศก อ้ายเลยีวจิกอ ที่ ๑ อายุ ๓๐ ปีเสศ อ้ายสับกอที่สองอายุ ๕๐ ปีเสศ อ้ายโฮงกอที่สามอายุ ๔๐ ปีเสศเปนนายคุมพวกฮ่อประมาณ ๒๕๐๐ ถือปืนคาบสิลาประมาณ ๑๐๐๐ บอก กับหอกดาบประมาณ ๑๕๐๐ เล่ม กับม้า ๒๐๐ ม้าเสศ กับลาตัวหนึ่ง มาตั้งค่ายอยู่ ณ ทุ่งเชียงคำได้ประมาณเดือนเสศ ครั้น ณ เดือนสิบสอง ปีจอฉศก เจ้าหัวหน้าเกณฑลาวพวนได้ ๑๕๐๐ คน ออกรบกับอ้ายฮ่อที่ทุ่งเชียงคำอ้ายเสยีวจิกอ สวมหมวกยิปุ่นดำ เสื้อแพรดำ กังเกงดำ ถือหอกเล่มหนึ่งสะภายปืนแฝตเหนบมีต ๒ เล่ม ฃี่ม้า อ้ายสับกอสวมหมวกยิปุ่นดำ เสื้อแพรดำ กังเกงดำ ถือหอกเล่มหนึ่งสะภายปืนแฝตเหน็บมีต ๒ เล่ม ฃี่ลา อ้ายโฮงกอสวมหมวกยิปุ่นดำ สวมเสื้อแพรดำ กังเกงดำ ถือหอกสะภายปืนแฝตเหนบมีต ๒ เล่ม ฃี่ม้า มีทหารฃี่ม้านำหน้าถือหอกสะภายปืนคาบสิลาเหนบมีด ๔๐ ม้า ออกรบเจ้าหัวหน้า แต่พวกอ้ายฮ่อหนูนยกตามไปประมาณ ๑๐๐๐ เสศ รบกันอยู่เวลาหนึ่งเจ้าหัวหน้าตายในที่รบ พวกพรวนเตากลับมาในเมืองเชียงขวาง แล้วเจ้าหลวงเมืองเชียงขวางให้ท้าวเพี้ย ไปฃอคนเมืองแกวให้มาช่วยเจ้าเมืองแกวแต่งให้กวานหลวงบาง ให้กวานติลก ให้กวานเทิงว่าเปนนายคุมพวกแกว ๑๕๐๐ มาตั้งค่ายอยู่ที่ทุ่งผู้บาลห่างกับค่ายอ้ายฮ่อ ๕๐ เส้นเสศ เจ้าหลวงยกลาวพรวน ๑๕๐๐ ไปบันจบพวกแกว รวมคน ๓๐๐๐ เสศภักตั้งมั่นอยู่กับพวกแกวได้ ๒ เวลา เจ้าหลวงกับกวานหลวงบาง กวานติลก กวานเทิงวา จึ่งยกออกตีอ้ายฮ่อที่ค่ายทุ่งเชียงคำได้ ๒ เวลาเจ้าหลวงถูกปืนตายในที่รบ ไพร่พวนไพร่แกวตายในที่รบ ๖๐ เสศ แล้วกวานหลวงบาง กวานติลก กวานเทิงวาก็ภากันกลับไปเมืองแกว แต่พวกลาวพรวนที่ยกไปกับเจ้าหลวงเหลืออยู่ ๑๔๘๐ เสศ ภากันหนีแยกทางไปทางเมืองหลวงพบางบ้าง เมืองแกวบ้าง อ้ายฮ่อก็เข้าอยู่ในเมืองเชียงขวาง เกบเสบียงอาหาร จับได้ฃ้าพเจ้ากับชายหญิงในเมืองเชียงขวางได้ประมาณ ๑๐๐ เสศอ้ายฮ่อแบ่งไว้ที่ทุ่งเชียงคำ ๓๐ คน อ้ายฮ่อคุมครัวพรวนกับข้าพเจ้าอยู่ในเมืองเชียงขวางได้เดือนเสศ อ้ายฮ่อรื้อทลายพระเจดียตามวัดได้ขันดีบุกไส่พระพุทธรูปเงินดีบุกเปนอันมาก แล้วอ้ายฮ่อเอาดีบุกหลอมไส่ปล้องไม้ตัดเปนกระสุนปืน แล้วอ้ายฮ่อจับเอาตัวกวานจางวางผู้รักษาดินดำเมืองเชียงขวาง กวานจางวางก็เอาดินดำให้อ้ายฮ่อแต่จะเปนดินดำมากน้อยเท่าไรข้าพเจ้าไม่ทราบ ครั้น ณ เดือนยี่ ปีจอฉศก อ้ายเลียวสิกอ สับกอ อ้ายโฮงกอ ตัวนายฃี่ม้าฃี่ลาคุมอ้ายฮ่อกับคนเมืองเชียงฮุงเมืองเชียงขวางที่อ้ายฮ่อตีได้รวมกันประมาณ ๘๐๐ คน แต่พวกอ้ายฮ่อเข้าอยู่ในเมืองเชียงขวางประมาณ ๑๕๐ เสศ อ้ายฮ่อให้ข้าพเจ้าหาบเสบียงตามไปถึงเมืองเชียงแสนอ้ายฮ่อยกจะเข้าตีเมืองเชียงแสน ๆ หาสู้รบไม่ แต่งให้ท้าวเพี้ยเอาเงินแน่น ๑๐๐ แน่นออกไปให้อ้ายฮ่อ ๆ รับเอาเงินไว้แล้ว ๆ ภักตั้งอยู่ลาดห่วงรวมเสบียงอาหารอยู่ได้เดือนเสศ แล้วอ้ายฮ่อยกไปตีเมืองซุ่ย ๆ ภาครัวอพยบไป อ้ายฮ่อเข้าเกบเสบียงอาหารจับได้ชายหญิง ๓๐ คน อ้ายฮ่อภักอยู่ในเมืองซุ่ยได้เดือนเสศ แล้วยกเดินมาทาง ๑๐ วันถึงบ้านซ่อนจับได้ชาย ๕ คนกับเสบียงอาหารภักอยู่ ๑๐ วัน แล้วยกเดินมาทาง ๔ วัน ถึงบ้านโพนทาภักคนรวมเสบียงอาหารอยู่ ๑๐ วัน แล้วยกจากบ้านโพนทาเดินทาง ๒ วันถึงน้ำเกลียงภักตั้งค่ายอยู่บ้านน้ำเกลียงแล้วอ้ายฮ่อให้อ้ายตี้ทัรพเปนนายฮ่อ รักษาค่ายคุมคัรวอยู่ แต่อ้ายเลยีวจิก่อ แต่อ้ายสับก่อ แต่อ้ายโฮงก่อ ขี่ม้าขี่ลาคุมทหาร ๔๐ เสศ ยกไปตีเจ้าราชบุตรเมืองหนองคายซึ่งตั้งอยู่ปากทางรบกันได้เวลาหนึ่ง เจ้าราชบุตรแตกทิ้งค่ายหนีไปตั้งค่ายอยู่หนองคาย แล้วอ้ายเลยีวจีก่อใช้ให้แกวที่จับได้ขี่ม้า ๓ ม้ากลับไปค่ายบ้านน้ำเกลียงบอกอ้ายตี้ทรัพให้กวาดครัวเกบเสบียงอาหารในค่ายยกตามไปเมืองเวียงจัน ครั้นยกไปพร้อมกันที่เมืองเวียงจัน แล้ว ๆ อ้ายฮ่อเกณฑฃ้าพเจ้ากับพวกที่ตีได้นั้นตัดไม้หมากตั้งค่ายภักอยู่ได้ ๕ วัน แล้วอ้ายเลียวจีก่อแต่งให้อ้ายโดวางเปนนายคุมพวกฮ่อประมาณ ๘๐ คน ม้าฮ่อประมาณ ๓๐ ม้า เสศยกไปทาง ๗ วันถึงเมืองเชียงค้าน พวกเมืองเชียงค้านภาครัวอพยบไป พวกอ้ายฮ่อเกบครัวกับเสบียงอาหารได้แล้ว ๆ กลับมาเมืองเวียงจันภักคน ภักม้า ภักลา รวมเสบียงอาหารอยู่ได้ ๓ เดือนเสศ อ้ายฮ่อใช้ข้าพเจ้ากับพวกข้าพเจ้าเลี้ยงม้า ๖๐ เสศในค่าย ครั้น ณ เดือน ๑๑ ขึ้น สองค่ำ ปีกุนสับตศก กองทัพหลวงยกขึ้นไปตีค่ายอ้ายฮ่อที่เวียงจัน ในเวลาเช้า ๓ โมงเสศไปจนเวลาทุ่มเสศ อ้ายฮ่อแตกกระจัตกระจายตายในที่รบเปนอันมาก กองทัพหลวงจับได้ พวกอ้ายฮ่อ ๑๘ คนกับฃ้าพเจ้ากับครัวแกว ครัวพรวน ไทยทรงดำ ทรงขาว เชียงฆ้อ รวม ๔๓ คน ส่งลงมา ณ กรุงเทพฯ เปนความสัตยจริงแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายอุ่น พระยาพิพิธโภไคยเปนผู้บังคับถาม
๏ อ้ายอุ่นให้การว่า อายุได้สิบแปดปี บิดาชื่อนายอุด มารดาชื่ออำแดงปาด บิดามารดาอ้ายอุ่นเปนลาว ตั้งบ้านเรือนอยู่เมืองลาน้อย ครั้นปีรกาเบญจศก บิดามารดาอ้ายอุ่นภากันยกมาอยู่เมืองม้วย เมืองขึ้นเมืองแกว ณ เดือนแปด ปีจอฉศก เวลาค่ำประมาณยามเสศ พวกห้อประมาณ ๑๕๐๐ คน ยกมาตีเมืองม้วยแตก แล้วพวกกองทัพห้อจับเอาตัวอ้ายอุ่นส่งมาเมืองลา เมื่อทัพห้อมาตั้งอยู่เมืองเวียงจันแล้วกองทัพไทยยกไปรบนั้นอ้ายอุ่นหาได้ทราบไม่ พวกห้อที่อยู่รักษาเมืองลาคุมอ้ายอุ่นให้ไปเกี่ยวหญ้าม้าที่ในป่าแขวงเมืองลาทุกวัน ภอพวกกองทัพไทยภบอ้ายอุ่นก็จับตัวอ้ายอุ่นกับพวกห้อคนหนึ่ง ที่คุมอ้ายอุ่นมาเกี่ยวหญ้าจับหาได้ไม่หนีไปได้ จับได้แต่อ้ายอุ่นมาส่งแก่กองทัพไทยในเมืองเวียงจันเก่า แต่พวกกองทัพห้อที่แตกกองทัพไทยไปจะไปตั้งอยู่ที่ใดอ้ายอุ่นไม่ได้ทราบ ๚ะ
เล่มที่ ๓ นำเบอร์ ๕๗ วันอาทิตย เดือน ๖ แรม ๗ ค่ำ
ปีชวดอัฐศก ๑๒๓๘ แผ่นที่ ๘
คำให้การอ้ายเบา พระยาพิพิธโภไคยเปนผู้บังคับถาม
๏ อ้ายเบาให้การว่า อายุได้ ๒๐ ปี ชื่อจีนซาม มารดาชื่ออำแดงยก บิดาอ้ายเบาเปนจีนแซ่อึง มารดาอ้ายเบาเปนลาว ตั้งบ้านเรือนอยู่เมืองน่าน เดิมเดือน ๘ ปีกุนสัปตศก อ้ายจีนเบาเอายาแดงบันทุกต่างจากเมืองน่านจะมาจำหน่ายที่เมืองพวนหนทาง ๘ เดือน อ้ายจีนเบาหารู้ว่าพวกฮ่อยกทัพเข้าตีเมืองพวนแตกไม่ อ้ายจีนเบาฃับโคต่างถึงเมืองพวนพวกห้อที่อยู่รักษาเมืองพวนประมาณ ๒๐ คน ก็เฃ้าจับเอาตัวอ้ายจีนเบาแล้วรีบเอาโคต่างกับยาแดงของอ้ายจีนเบาไป คิดเปนเงินราคายาแดงเปนเงินชั่งหนึ่ง อ้ายจีนเบาจึ่งได้รู้ว่าพวกห้อภากันยกมาตีเมืองพวนแตกแล้ว ขนเอาผู้คนเสบียงอาหารได้แล้ว ภากันยกไปตั้งอยู่เมืองเวียงจัน แต่แม่ทัพนายกองพวกห้อนั้นอ้ายจีนเบาหารู้จักไม่ อ้ายจีนเบาอยู่ที่เมืองพวนได้หกวันภวกห้อจึ่งเอาตัวอ้ายจีนเบาส่งมาเมืองโพนทานาเลาเปนเมืองขึ้นหนองคาย พวกห้อที่อยู่รักษาเมืองโพนทานาเลา ๕๐ เสศ ก็ใช้ให้อ้ายจีนเบาเกี่ยวหญ้า เลี้ยงม้าอยู่ที่ทุ่งนาบ้านโพนทานาเลา กองทัพไทยภากันจับอ้ายจีนเบามาส่งยังกองทัพไทยในเมืองเวียงจันแต่พวกกองทัพห้อนั้นจะยกไปตั้งภักอยู่เมืองใหนอ้ายจีนเบาหาทราบไม่ อ้ายจีนเบาเปนคนเกี่ยวหญ้าม้าหาได้เข้ารบไม่ ๚ะ
คำให้การอ้ายยด พระยาพิพิธโภไคยเปนผู้บังคับถาม
๏ อ้ายยดให้การว่า อายุได้เท่าใดจำไม่ได้ประมาณ ๒๓ ปี บิดาชื่อนายติน มารดาชื่ออำแดงดัน อ้ายยดตั้งบ้านเรือนอยู่เมืองมวยเปนเมืองขึ้นเมืองแกว อ้ายยดเปนพวกพูไทย เดีมปีรกาเบญจศก ลิวซิกอเปนแม่ทัพภากันยกมาประมาณคน ๒๐๐๐ เสศ ๓๐๐๐ เสศ มีปืนบ้าง มีดาบบ้าง มาตั้งล้อมเมืองมวยไว้ได้ถึง ๗ เดือน เจ้ายาติเจ้าเมืองมวยได้รบสู้กันหลายครั้ง แต่คนในเมืองมวยทั้งชายหญิงประมาณ ๑๐๐๐ เสศ เจ้ายาติทนมิได้แตกล่าหนีเฃ้าป่าไป แต่บิดามารดาอ้ายยดลิวซิกอจับฆ่าเสีย อ้ายยดหนีเข้าป่าไปพวกห้อตามจับตัวอ้ายยดกับอ้ายมีชื่ออีกหลายคน แล้วกองทัพห้อขนเอาเสบียงอาหารผู้คนครอบครัวในเมืองมวยได้แล้วก็ภากันยกมาเมืองเวียงจันแล้ว พวกห้อที่เหลืออยู่ในเมืองมวยจึ่งให้อ้ายยดกับอ้ายมีชื่ออีกหลายคนหาบเสบียงมาส่งกองทัพห้อที่เมืองเวียงจัน ณ เดือนแปด ปีกุนสัปตศก พวกห้อใช้ให้อ้ายยดลงมาตักน้ำที่แม่น้ำเมืองเวียงจัน กองทัพไทยประมาณ ๓๐ คน ภากันล้อมจับเอาตัวอ้ายยดมาส่งกับกองทัพไทยที่เมืองเวียงจัน แต่เมื่อลิวซีกอยกมาตีเมืองหนองคายแต่เมื่อไรนั้นอ้ายยดหารู้ไม่ อ้ายยดเปนแต่พวกห้อใช้ให้หาบเสบียงส่งหาได้เกณฑเข้าไปกองรบไม่ บัดนี้ลิวซีกอจะยกหนีไปภักอยู่ที่เมืองใด อ้ายยดไม่ได้ทราบ ๚ะ
คำให้การอ้ายบาอาว พระยาพิพิธโภไคยเปนผู้บังคับถาม
๏ อ้ายบาอาวให้การว่า อายุใด้ ๓๐ ปี บิดาชื่อ คำ มารดาชื่อ เตก บิดามารดาอ้ายบาอาวเปนลาว ตั้งบ้านเรือนอยู่เมืองแอดเปนเมืองขึ้นกับเมืองพวน เมื่อ ณ เดือนหก ปีจอฉศก อ้ายบาอาวกับบิดาน้องชาย อ้ายบาอาว ๒ คนภากันไปเฝ้าเฃ้าที่ไร่ พวกห้อประมาณ ๓๐ คน ภบจับตัวอ้ายบาอาวกับบิดาแต่น้องชายอ้ายบาอาว ๒ คนพวกห้อฆ่าเสีย จับตัวอ้ายบาอาวส่งมาเมืองตึก ๆ เปนเมืองขึ้นเมืองแกว แต่บิดาอ้ายบาอาวพวกห้อจะส่งไปค่างไหนอ้ายบาอาวหารู้ไม่ พวกห้อคุมอ้ายบาอาวให้มาตักน้ำในหนองเนือง ๆ มิได้ขาด กองทัพไทยประมาณ ๓๐ คนภบอ้ายบาอาวไล่จับตัวอ้ายบาอาวกับห้อที่คุมมา ๒ คนจับห้อหาได้ไม่วิ่งหนีไปได้ จับได้แต่ตัวอ้ายบาอาวมาส่งให้กองทัพไทยที่อยู่รักษาเมืองเวียงจัน แลทัพไทยกับพวกห้อจะรบกันแต่เมื่อไรนั้นอ้ายบาอาวหาได้รู้ไม่ อ้ายบาอาวเปนคนสำหรับใช้ของพวกห้อ ๆ หาได้เกณฑอ้ายบาอาวเข้ากองรบไม่ อ้ายบาอาวจึ่งมิได้รู้จักนายทัพ นายกอง พวกห้อ แล้วหาได้รู้ว่าทัพพวกห้อแตกทัพไทยหนีไปจะไปอยู่เมืองใดอ้ายบาอาวไม่ทราบ ๚ะ
คำให้การอ้ายเหียนลาว พระยากระลาโหมราชเสนา เปนผู้บังคับถาม
๏ อ้ายเหียนลาวให้การว่า อายุได้ ๓๓ ปี บิดาชื่อ เตาแง มารดาชื่อ แมชึง ภรรยาชื่อ แมหัด บุตรอ้ายเหียนชายคนหนึ่งอายุได้ ๑๓ ปีชื่อบาหัด อ้ายเหียนลาวตั้งบ้านเรือนอยู่บ้านม่วงแง แขวงเมืองพึงตึกขึ้นเมืองแกว บิดามารดาภรรยาบุตรอ้ายเหียน ตัวอ้ายเหียนเปนลาวไว้ผมยาว เดิมเมื่ออายุอ้ายเหียนได้ ๓๐ ปี ลิวซิกอ หลีสับห้อนายทัพ ซัมซิวเยห้อเสมียนทัพรวมนายไพร่ ๑๐๐๐ หนึ่ง มีปืนลัก ปืนคาบสิลา หอก ดาบ อาวุธครบมือกัน เมื่อ ณ วันเดือนสี่ ปีรกาเบญจศก พวกห้อยกกองทัพมาจากป่ากองเมือง แขวงเมืองแกว มาตั้งค่ายอยู่บ้านจ่อ แขวงเมืองตึก ครั้นเวลาประมาณยามเสศ พวกห้อนายไพร่ยกกองทัพเข้าล้อมตีปล้นราษฎรชาวบ้านในแขวงเมืองตึก เจ้าเมืองกรมการเกณฑนายไพร่ออกสู้รบกับห้อตั้งแต่เวลาเช้าจนถึงเวลาค่ำวันหนึ่ง เจ้าเมืองกรมการนายไพร่เมืองตึกทนกำลังไม่ได้เจ้าเมืองกรมการทิ้งเมืองตึกเสีย เจ้าเมืองกรมการภาครอบครัวราษฎรชาวบ้านล่าหนีห้อไปอยู่เมืองแกว แต่บันดาราษฎรชาวบ้านที่หลบลี้หนีไปไม่ทันพวกห้อก็ตีฟันฆ่าตายเสียบ้าง จับเอาหญิงชายชาวบ้านไปได้ประมาณ ๒๐ คนเสศ แต่บิดามารดาอ้ายเหียนพวกห้อฆ่าเสียแล้วซันซือเยเสมียนทัพจับเอาตัวอ้ายเหียนกับภรรยาบุตรอ้ายเหียนมาแต่บันดาราษฎรชาวบ้านที่พวกห้อตีจับเอาตัวไปได้นั้นคนผู้หญิงลิวสิกอนายทัพส่งไปไว้เมืองลาฃึ้นเมืองแกว แต่เครื่องสาตราอาวุธปืนดาบหอก แลเสบียงอาหารทรัพย์สิ่งของที่เมืองตึกพวกห้อเกบเอาไปเปนกำลัง พวกห้อตั้งค่ายอยู่ที่บ้านจ่อตั้งแต่ ณ วันเดือนสี่ ปีรกาเบญจศกมาจนถึง ณ วันเดือนสิบ ปีจอฉศก พวกห้อยังตั้งค่ายพักกองทัพอยู่บ้านจ่อแขวงเมืองตึก ครั้น ณ วันเดือนสิบเอด ปีจอฉศก เหียบต่ายห้อนายทัพกับไพร่ห้อประมาณ ๓๐๐ เสศ ซึ่งตีปล้นได้เมืองเชียงคงเมืองอาต แล้วเหียบตายมีหนังสือให้คนใช้มานัดให้ลิวซิกอยกกองทัพไปบันจบกับกองทัพเหียบตายที่เมืองเชียงคงขึ้นเมืองอาต ลิวซิกอรู้หนังสือเหียบตายนัดแล้ว ลิวซิกอกับพวกห้อนายไพร่จะยกกองทัพไปเมืองเชียงคงลิวซิกอนายทัพพวกห้อใช้ให้อ้ายเหียนกับลาวชาวบ้านเมืองตึกที่พวกห้อตีจับได้นั้น รวมกันชายแปดคนพวกห้อใช้ให้หาบเสบียงอาหารไปเปนกำลังกองทัพ พวกห้อยกกองทัพไปจากบ้านจ่อ แขวงเมืองตึก นอนทางภักเอาเสบียงอาหารกับชายหญิงราษฎรชาวบ้านแขวงเมืองตึกสี่คืนถึงเมืองเชียงคง ลิวซิกอกับเหียบตายนายทัพจะพูดจากันประการใดอ้ายเหียนหารู้ไม่ ครั้น ณ วันเดือนสิบสอง ปีจอฉศก ลิวซิกอจะไปตีเมืองพวนจึ่งจัดให้ไพร่ห้อกันนายร้อย รวมกันนายไพร่ ๑๗๐ คน ยกไปจากเมืองเชียงคงเปนกองน่าล่วงไปได้วันกับคืนหนึ่ง ครั้นรุ่งฃึ้นเวลาเช้าลิวซิกอกับเสมียนทัพแลนายไพร่จึ่งยกกองทัพไปจากเมืองเชียงคงแต่เหียบตายนายไพร่ยังภักอยู่เมืองเชียงคงอ้ายเหียนกับชายลาวแปดคนก็หาบเสบียงอาหารไปเปนกำลังกองทัพถึงบ้านสพสารคืน ๑ ถึงบ้านสพแอดคืน ๑ ถึงกลางป่า ๒ คืน ถึงบ้านไทยคืน ๑ ถึงกลางป่า ๕ คืน แขวงเมืองแกวนอนทางสิบคืน ค่ามลำน้ำฃึ้นไปฝั่งตวันตก นอนกลางป่าสามคืนไปถึงปากน้ำสพฃึ้นนอนกลางดงสองคืน มาถึงบ้านไร่นอนทางสองคืน ครั้นรุ่งฃึ้นถึงเมืองเชียงคำ ลิวสิกอพบองคบัตห้อซึ่งมาตีได้เมืองเชียงคำ องคบัตกับลิวซิกอเปนพวกเดียวกัน ลิวซิกอภักอยู่เมืองเชียงคำได้สามคืน ลิวซิกอให้นายร้อยกับไพร่ห้อ ๑๗๐ คน ล่วงน่าไปทางเมืองพวน ครั้นรุ่งขึ้นลิวซิกอกับองคบัตแลไพร่ห้อประมาณ ๓๐ คน พวกองคบัตก็ภากันยกกองทัพไปจากเมืองเชียงคำ นอนทางสามคืนถึงเมืองเชียงขวางลิวซิกอยกกองทัพเข้าล้อมเมืองเชียงขวาง ในเวลากลางวันแต่เจ้าเมืองเชียงขวางจะทิ้งเมืองไปเสียเมื่อใดอ้ายเหียบหาทราบไม แต่ราษฎรชาวบ้านในเมืองภากันหนีกองทัพออกไปอยู่ป่า ลิวซิกอจึ่งให้คนใช้ถือหนังสือไปเที่ยวประกาศชาวบ้านให้จัดหาเสบียงอาหารมาส่งกองทัพลิวซิกอ ราษฎรชาวบ้านก็ภากันกลับมาอยู่บ้านเรือนตามเดิมจัดเสบียงอาหารส่งลิวซิกอ กองทัพลิวซิกอภักกองทัพอยู่ที่เมืองเชียงขวางได้ประมาณ ๑๕ วัน ลิวซิกอจะตีเมืองคนทานาเลา แต่องคบัตกับไพร่พวกองคบัตหาไปด้วยลิวซิกอไม่ องคบัตภักอยู่ที่เมืองเชียงขวาง ลิวซิกอได้เสบียงอาหารที่เมืองเชียงขวาง แล้วลิวซิกอจับเอาลาวชายประมาณ ๑๔ คน ๑๕ คนหาบเสบียงอาหารไปเปนกำลังกองทัพกับลิวซิกอ ๆ ไปจากเมืองเชียงขวางนอนทางภักบ้านบ้าง นอนกลางป่าบ้าง คั้รน ณ วันเดือนแปด ปีกุนสัปตศก ลิวซิกอยกกองทัพไปถึงบ้านเมืองคนทานาเลา ลิวซิกอตั้งค่ายภักกองทัพอยู่กลางบ้านเมืองคนทานาเลา ชาวบ้านเหนกองทัพยกมาตั้งภักอยู่ ชาวบ้านก็ภากันหลบหนีไปซุ่มซ่อนอยู่ที่ในป่า ลิวซิกอจึ่งใช้คนถือหนังสือไปเป่าร้องให้ราษฎรชาวบ้านกลับเข้ามาอยู่บ้านเรือนตามเดิม ลิวซิกอตั้งค่ายภักกองทัพอยู่บ้านคนทานาเลาได้ประมาณเดือนหนึ่ง ลิวซิกอจะไปตีเมืองเวียงจันจึ่งจับเอาลาวชายประมาณ ๑๔ คน ๑๕ คนหาบเสบียงอาหาร ครั้น ณ วันเดือนเก้า ปีกุนสัปตศก ลิวซิกอก็ยกไปถึงเมืองเวียงจัน ลิวซิกอตั้งค่ายภักกองทัพอยู่กลางทุ่งนา ครั้นเวลาบ่ายได้สู้รบกันกับกองทัพลาวเมืองเวียงจัน ๆ แตก ลิวซิกอได้เมืองเวียงจันอยู่เมืองเวียงจันได้ประมาณสองเดือน ครั้น ณ วันเดือนสิบเอด ปีกุนสัปตศก ลิวซิกอกับกองทัพไทยได้สู้รบกันสามวัน ลิวซิกอแตกทัพหนีมาบ้านคนนาทาเลา กองทัพไทยตามทันกองทัพไทยเอาปืนยิงลิวซิกอตาย แล้วพวกกองทัพไทยจับเอาตัวอ้ายเหียนกับพวกห้อส่งมาเมืองหนองคาย แล้วกองทัพไทยส่งตัวอ้ายเหียนลงมา ณ กรุงเทพฯ เปนความสัจจริง ฃองอ้ายเหียนแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายอะยิ พระยากลาโหมราชเสนาเปนผู้บังคับถาม
๏ ข้าพเจ้าอ้ายอะยิให้การว่า อายุได้ ๔๐ ปี บิดาอ้ายอะยิเปนจีนชื่อ อ้ายจีนไต่ มารดาเปนลาวชื่อ ไต เหมือนกัน ตั้งบ้านเรือนอยู่เมืองเตก ๆ ขึ้นกับเมืองลาใหญ่ แต่บิดามารดาอ้ายอะยิตายแต่อายุอ้ายอะยิใด้ ๒๐ ปี อ้ายอะยิมีน้องชายคนหนึ่ง ชื่อ อ้ายสาม อ้ายอะยิกับน้องชายทำมาหากินอยู่ที่บ้านเรือน ครั้น ณ วันเดือน ๖ ปีจอฉศก อ้ายอะยิ อ้ายสาม ไปเกบฟืนอยู่ชายป่าหลังเมืองเตก พวกห้อ ๙ คน ๑๐ คนไปภบเข้าจับเอาตัวอ้ายอะยิ อ้ายสามมาไว้ที่เมืองลาใหญ่ได้ ๕ เดือน ๖ เดือน ลิวสิโกห้อแม่ทัพที่ ๑ ลิวสิก่อแม่ทัพที่ ๒ คุมไพร่พวกห้อ ๒๐๐๐ เสศ มีปืนใหญ่ปืนเลกประมาณ ๒๐๐ บอกเสศ มีดาบ ๒๐๐ เล่ม ๓๐๐ เล่ม มีหอกใหญ่เลกประมาณ ๒๐๐ เล่ม มีง้าวบ้างทวนบ้าง ลิวสิโก ลิวสิก่อกับพวกห้อประมาณ ๒๐๐๐ เสศ ยกไปเมืองพวน พวกห้อเอาตัวอ้ายอะยิ อ้ายสามไปเมืองพวนด้วย ทางแต่เมืองลาใหญ่ไปเมืองพวนทาง ๒๐ วัน แล้วลิวสิโก ลิวสิก่อแม่ทัพกับพวกห้อตั้งค่ายลงที่เมืองพวนลูกหนึ่ง แล้วลิวสิโก ลิวสิก่อแม่ทัพกับพวกห้อภากันถือเครื่องอาวุธต่าง ๆ ครบมือกันเข้าตีเมืองพวนฆ่าเจ้าเมืองพวนตาย แล้วลิวสิโกลิวสิก่อแม่ทัพให้พวกห้ออยู่รักษาค่ายอยู่ที่เมืองพวนประมาณ ๓๐๐ คนเสศได้ ๒ วัน ๓ วัน ลิวสิโก ลิวสิก่อแม่ทัพกับพวกห้อประมาณ ๑๗๐๐ เสศยกไปเมืองเวียงจัน ลิวสิโก ลิวสิก่อภาเอาตัวอ้ายอะยิไปด้วย แต่อ้ายสามน้องอ้ายอะยิพวกห้อให้เฝ้าค่ายอยู่ที่เมืองพวน ทางเมืองพวนมาเมืองเวียงจันทาง ๑๒ คืน แล้วลิวสิโก ลิวสิก่อแม่ทัพกับพวกห้อตั้งค่ายลงที่ในเมืองเวียงจันลูกหนึ่งริมวัดจันได้ ๒ เดือน ๓ เดือน ทัพไทยเข้าตีพวกห้อในค่ายแต่อ้ายอะยิพวกห้อใช้ให้เฝ้าเสบียงอาหารอยู่นอกค่ายหาได้เข้ารบทัพไทยกับพวกห้อไม่ ลิวสิโก ลิวสิก่อแม่ทัพกับพวกห้อถือปืนบ้าง ถือดาบบ้าง ถือหอกบ้าง ถือง้าวบ้าง เข้ารบกับทัพไทย อ้ายอะยิเหนพวกทัพไทยต่างคนต่างยิงปืนกันอยู่ตั้งแต่เพลาเช้าจนเพลาค่ำ พวกห้อถูกปืนตายหลายสิบคน พวกลิวสิโก พวกลิวสิก่อแม่ทัพกับพวกห้อแตกภากันทิ้งค่ายวิ่งหนีไป อ้ายอะยิเหนพวกห้อวิ่งหนีทัพไทยไปอ้ายอะยิก็วิ่งหนีไปด้วย กองทัพไทยจับตัวอ้ายอะยิได้จำตะโหงกฅอขื่อมืออ้ายอะยิไว้ แต่ลิวสิโก ลิวสิก่อแม่ทัพกับพวกห้อ ๑๒๐๐ เสศนั้นจะหลบหนีไปแห่งใดอ้ายอะยิหารู้ไม่ แต่อ้ายสามน้องอ้ายอะยิที่เฝ้าค่ายอยู่ที่เมืองพวนนั้นพวกห้อจะเอาตัวไปข้างไหน ฤๅจะหนี จะตายประการได้อ้ายอะยิหารู้ไม่ แล้วพวกไทยนายทัพส่งตัวอ้ายอะยิมาให้แม่ทัพไทยที่เมืองหนองคายได้ ๑๑ วัน ๑๒ วัน แม่ทัพไทยจึ่งส่งตัวอ้ายอะยิ ลงมา ณ กรุงเทพ เปนความสัจจริงสิ้นคำให้การอ้ายอะยิแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายโหลยลาว พระยากลาโหมราชเสนา เปนผู้บังคับถาม
๏ ข้าพเจ้าอ้ายโหลยลาวให้การว่า อายุอ้ายโหลยลาวได้ยี่สิบห้าปี บิดาชื่อ อ้ายเหน มารดาชื่อ อีเหด เปนลาวพุงขาว ตั้งบ้านเรือนอยู่เมืองชุบเอศขึ้นอยู่กับเมืองหลวงพบาง เดิม ณ ปีกุนสัปตศก จะเปนวันเดือนใดจำไม่ได้ เวลากลางคืนประมาณสองยามเสศ พวกห้อตัวนายชื่อลิวสิก่อ ทรับก่อ เปนนายทัพคุมไพร่ห้อประมาณ ๒๐๐ คน ๓๐๐ คน มีปืนคาบสิลา ๔๐ บอก ปืนหลังม้า ๖๐ บอก รวม ๑๐๐ บอก มีอาวุธดาบบ้าง ง้าวบ้าง หอกบ้าง ครบมือกันเข้าตีเมืองชุบเอศ เจ้าชิบิศเจ้าเมืองชุบเอศหาสู้พวกห้อไม่ภาบุตรภรรยาครอบครัวกับไพร่ประมาณ ๑๐๐ คนยกหนีพวกห้อไปอยู่เมืองพวน แล้วพวกไพร่ในเมืองชุบเอศนั้นหนีไปอยู่เมืองหลวงพบางบ้าง เมืองแกวบ้าง แต่บิดามารดาอ้ายโหลยลาวนั้นพวกห้อฆ่าตาย แล้วจับตัวอ้ายโหลยลาวกับอ้ายจานแกวได้ แล้วพวกห้อก็ยกเข้าตั้งค่ายอยู่ในเมืองชุบเอศ พวกห้อใช้ให้อ้ายโหลยลาวกับอ้ายจานแกวเปนคนเกี่ยวหญ้า เลี้ยงม้า แล้วลิวสิก่อ ทรับก่อ นายทัพให้พวกห้ออยู่รักษาค่ายในเมืองชุบเอศประมาณ ๓๐ คนมีเครื่องสาตราอาวุธครบมือกัน ตัวลิวสิก่อ ตัวทรับก่อ นายทัพห้อกับไพร่ประมาณ ๒๐๐ คน ๓๐๐ คน มีปืนคาบสิลา ปืนหลังม้า กับดาบ กับง้าว กับหอกครบมือกันแล้วก็ยกไปตีเมืองแกว เจ้าเมืองแกวกับพวกห้อได้สู้รบกัน พวกห้อสู้เจ้าเมืองแกวไม่ได้พวกห้อภากันหนีเจ้าเมืองแกวกลับมาค่ายที่ตั้งอยู่ในเมืองชุบเอศประมาณสองเดือน แล้วตัวลิวสิก่อ ตัวทรับก่อ นายทัพกับไพร่ก็ยกไปตีเมืองพวน เจ้าเมืองพวนกับพวกห้อได้สู้รบกัน เจ้าเมืองพวนสู้พวกห้อไม่ได้แตกภากันหนีไป พวกห้อเข้าตั้งค่ายอยู่ในเมืองพวน แล้วลิวสิก่อ ทรับก่อ นายทัพก็ให้พวกห้อมาบอกพวกห้อ ๓๐ คนที่ตั้งอยูในเมืองชุบเอศ ให้เอาตัวอ้ายโหลยลาวกับอ้ายจานแกวมาเมืองพวนแต่เจ้าเมืองชุบเอศนั้นพวกห้อบอกแก่อ้ายโหลยลาวว่าถูกปืนตายในเมืองพวน พวกห้อเข้าตั้งค่ายอยู่ในเมืองพวนประมาณ ๔ เดือน ตัวลิวสิก่อ ตัวทรับก่อ นายทัพกับไพร่ยกมาตีเมืองเวียงจัน ลาวในเมืองเวียงจันสู้พวกห้อไม่ได้ภากันแตกหนีไป พวกห้อเข้าตั้งค่ายอยู่ในเมืองเวียงจันแล้วพวกห้อก็คุมตัวอ้ายโหลยลาวกับอ้ายจานแกวไปเกี่ยวหญ้าม้าที่ทุ่งหลังเมืองเวียงจันประมาณ ๕ วัน เวลากลางวันอ้ายโหลยลาวกับอ้ายจานแกวเกี่ยวหญ้าม้าอยู่ที่ทุ่งได้ยินเสียงปืนใหญ่บ้าง ปืนเลกบ้าง ยิงขึ้นที่ค่ายในเมืองเวียงจัน อ้ายโหลยลาวกับอ้ายจานแกวก็ภากันหนีใปทางเมืองพวน กองทัพลาวเมืองหนองคายประมาณ ๓๐๐ คนตามพวกห้อไปภบอ้ายโหลยลาวกับอ้ายจานแกวที่กลางทาง กองทัพลาวเมืองหนองคายจับตัวอ้ายโหลยลาวกับอ้ายจานแกวจำส่งมาเมืองหนองคาย เจ้าเมืองหนองคายเอาตัวอ้ายโหลยลาวจำไล่ตะโหงกฅอส่งตัวมา ณ กรุงเทพ เปนความสัจจริงของอ้ายโหลยลาวแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายอะแซก พระยากลาโหมราชเสนาเปนผู้บังคับถาม
๏ อ้ายอะแซกให้การว่า อายุได้ ๒๗ ปี บิดาอ้ายอะแซกเปนภูไทยชื่อ อ้ายอิ มารดาชื่อ อีศรี เปนภูไทย ตั้งบ้านเรือนอยู่บ้านผ้า แขวงเมืองแกว ๆ ขึ้นกับเมืองญวน บิดามารดาอ้ายอะแซกตายแต่อายุอ้ายอะแซกได้ ๑๙ ปี มีแต่อ้ายอะแซกผู้เดียวหามีพี่น้องท้องเดียวกันไม่ ครั้น ณ วันเดือนเก้า ปีกุนสัปตศก พวกห้อ ๕ คน ๖ คน อ้ายอะแซกหารู้จักชื่อไม่ไปจับเอาตัวอ้ายอะแซกกับอ้ายไซร่ อ้ายเหง อ้ายอิ มาไว้ที่เมืองลาน้อยได้เดือนเสศ พวกห้อใช้ให้อ้ายอะแซกกับอ้ายไซร่ อ้ายเหง อ้ายอิ เกี่ยวหญ้าเลี้ยงม้าอยู่ที่เมืองลาน้อยได้ ๑๔ วัน ๑๕ วันแล้วพวกห้อกับลาวประมาณ ๓๐๐ คนเสศมีปืนคาบสิลาประมาณ ๔๐ บอก ๕๐ บอก ยกมาทางเมืองพวนไปตั้งอยู่วัดจันในเมืองเวียงจัน พวกห้อเอาตัวอ้ายอะแซก อ้ายไซร่ อ้ายเหง อ้ายอิมาด้วยกับพวกห้อ ๆ ใซ้ให้อ้ายอะแซก กับอ้ายไซร่ อ้ายเหง อ้ายอิ เปนคนเลี้ยงม้าเกี่ยวหญ้าม้าอยู่ที่ทุ่งหลังวัดจัน ๔ ม้าได้ประมาณเดือนเสศ แล้วอ้ายอะแซก กับอ้ายไซร่ อ้ายเหง อ้ายอิใด้ยินเสียงปืนยิงขึ้นที่วัดจันประมาณครู่หนึ่งอ้ายอะแซก กับอ้ายไซร่ อ้ายเหง อ้ายอิพูดกันว่าเสียงปืนยิงมากอยู่จะรบกันดอกกะมัง แล้วพวกลาวประมาณ ๑๓ คน ๑๔ คนไปภบอ้ายอะแซก กับอ้ายไซร่ กับอ้ายเหง กับอ้ายอิเกี่ยวหญ้าอยู่ทุ่งหลังวัดจันพวกลาว ๑๓ คน ๑๔ คนถือปืนคาบสิลาครบมือกันตรงเข้าจับอ้ายไซร่อ้ายเหง อ้ายอิ ๆ วิ่งหนีพวกลาวไป พวกลาวเอาปืนยิงถูกอ้ายไซร่ อ้ายเหง อ้ายอิตายทั้ง ๓ คน แต่อ้ายอะแซกหาใด้วิ่งหนีไม่ พวกลาวจับตัวอ้ายอะแซกได้แล้วพวกลาวเอาตัวอ้ายอะแซกมาส่งให้ลาวซี่งเปนนายที่หนองคายแล้วลาวซึ่งเปนนายอยู่ที่หนองคาย เอาตัวอ้ายอะแซกจำตะโหงกฅอจำขื่อมือไว้ได้ ๔ วัน ๕ วัน แล้วส่งตัวอ้ายอะแซกลงมา ณ กรุงเทพฯ เปนความสัจจริงสิ้นคำไห้การอ้ายอะแซกแต่เท่านี้ ๚ะ
เล่มที่ ๓ นำเบอร์ ๖๕ วันอาทิตย เดือน ๖ แรม ๑๔ ค่ำ
ปีชวดอัฐศก ๑๒๓๘ แผ่นที่ ๙
คำให้การอ้ายบาชืน พระยากระลาโหมราชเสนา เปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายบาชืนลาวให้การว่า อายุอ้ายบาชืน ๑๘ ปี บิดาอ้ายบาชืนกวาง มารดาอ้ายบาชืนชื่อกวาง เปนลาวพุงขาว อ้ายบาชืนกับบิดามารดาอ้ายบาชืนตั้งบ้านเรือนอยู่ในเมืองตึกขึ้นเมืองแกว เดิม ณ ปีรกาเบญจศก ภวกห้อประมาณพันหนึ่ง แกวห้าสิบเสศ มีปืนหามแล่น ๒ บอก มีปืนคาบศิลา หอกดาบ อาวุธครบมือกันยกมาตีลาวเมืองตึก พวกห้อจับบิดามารดาอ้ายบาชืนฆ่าเสีย แล้วลิวสิกอนายทัพพวกห้อจับเอาตัวอ้ายบาชืนไปไว้เมืองลาขึ้นเมืองแกวอยู่ได้ประมาณปีเสศแล้วลิวสิก่อใช้ให้อ้ายบาชืนเกี่ยวหญ้าม้าเลี้ยงม้า ครั้น ณ เดือนแปด ปีกุนสัปตศก ลิวสิก่อเอาตัวอ้ายบาชืนมาเมืองโพนทานาเลา ลิวสิก่อใช้ให้อ้ายบาชืนสำหรับเลี้ยงม้าของลิวสิก่อ แล้วพวกห้อประมาณพันหนึ่ง เครื่องสาตราอาวุธครบมือกันตีเมืองพวนทานาเลาขึ้นเมืองเวียงจัน พวกห้อได้เมืองพวนทานาเลา แล้วลิวสิก่อกับพวกห้อและตัวอ้ายบาชืนก็พักอยู่เมืองพวนทานเลาได้เสบียงอาหารเลี้ยงกันเปนกำลัง แล้วลิวสิก่อสั่งไห้ควั่นผมเปียแปลงเปนพวกห้อ ครั้น ณ เดือนสิบเอด ปีกุนสัปตศก ลิวสิก่อพวกห้อยกไปตีเมืองเวียงจัน แต่อ้ายบาชืนเลี้ยงม้าอยู่เมืองโพนทานาเลา กองทัพไทยจับใด้ลิวสิก่อพวกห้อกองทัพไทยฆ่าลิวสิก่อตาย แล้วกองทัพไทยจึ่งเอาตัวอ้ายบาชืนกับม้าผู้ฝักสีเหลืองฃองลิวสิก่อส่งลงมา ณ กรุงเทพ เปนความสัจความจริงอ้ายบาชืน แต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายอาหะลก พระยาราชโยธาเปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายอาหะลกให้การว่า ฃ้าพเจ้าเปนลาวญวน อายุฃ้าพเจ้าได้ ๒๒ ปี บิดาฃ้าพเจ้าชื่อ โปตาญวน มารดาข้าพเจ้าชื่อ เมียบลาว ฃ้าพเจ้าเปนลาวญวนไว้ผมอย่างญวน ฃ้าพเจ้าตั้งบ้านเรือนทำมาหากินอยู่ที่เมืองแกว ๆ ระยะทางไกลเมืองหลวงพบาง ๖ คืน ฃ้าพเจ้ายังหามีภรรยาไม่ แต่เมืองแกวขึ้นเมืองแยว ๆ เปนเมืองลาวพวน ครั้น ณ วันเดือน ๔ ปีจอฉศก ลิวซิกอแม่ทัพห้อที่หนึ่ง สับกอแม่ทัพที่ ๒ ฟาลังกอแม่ทัพที่ ๓ คุมไพร่ห้อประมาณ ๓๕๐ คนเสศ มีม้า ๑๐๐ ม้า มีปืนหามแล่น ๒ บอก มีปืนคาบสิลา ๑๐๐ เล่มเสศ มีง้าว ๘๐ เสศ มีดซุยคนละเล่มบ้าง ๒ เล่มบ้าง กับอาวุธต่าง ๆ ครบมือภากันยกทัพมาถึงเมืองแกว เวลากลางคืนพวกห้อภากันล้อมเมืองแกวแล้วพวกกองทัพห้อภากันเอาปืนใหญ่เลกยิงระดมโห่ร้องเฃ้าไปในเมืองแกว ฃ้าพเจ้ากับราษฎรชายหญิงชาวเมืองแกวตกใจภากันออกจากเมืองหนีไปได้บ้าง ถูกปืนตายบ้าง ประมาณ ๕๐ คน พวกกองทัพห้อจับข้าพเจ้า พวกฃ้าพเจ้าได้ ๑๕ คน พวกกองทัพห้อเอาตัวฃ้าพเจ้ากับพวกข้าพเจ้าไปใช้ให้เกี่ยวหญ้าม้าบ้าง ใช้ให้ฃ้าพเจ้าหาบเฃ้าเสบียงบ้าง พวกห้อให้ข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าไว้ผมยาวอย่างพวกห้อ แล้วลิวซิกอแม่ทัพห้อกับนายทัพนายกอง คุมไพร่พวกห้อกับพวกข้าพเจ้า ไปตีเมืองทุพวร ๆ เปนเมืองลาวพวร พวกห้อยกกองทัพเข้าล้อมเมืองทุพวร พวกชาวเมืองทุพวรสู้รบกับพวกห้อได้ ๒ วัน ๓ วัน พวกห้อเอาไฟเผาเรือนราษฎรชาวเมืองทุพวรไหม้ไฟประมาณ ๑๐ หลังเรือน แล้วพวกห้อเอาปืนยิงระดมเข้าไปในเมืองชาวเมืองทุพวรถูกปืนตายบ้าง หนีไปได้บ้าง พวกห้อจับพวกชาวเมืองทุพวรได้ชาย ๒ หญิง ๔ รวม ๖ คน แล้วพวกกองทัพห้อ เอาตัวข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้า กับพวกเมืองทุพวร ๖ คน เฃ้ากองทัพยกไปตีเมืองพูมซึ่งเปนเมืองขึ้นกับเมืองหนองคาย เวลากลางคืนพวกกองทัพห้อพากันยกเข้าล้อมเมืองพูม แล้วเอาปืนยิงระดมพวกเมืองพูมสู้รบกับพวกห้อได้ ๒ วัน พวกชาวเมืองพูมแตก พวกห้อจับชาวเมืองพูมได้ชายฉกรร ๘ คน พวกห้อก็ภักอยู่ในเมืองพูมได้ ๑๐ วัน ครั้น ณ วันเดือนเจด ปีกุนสัปตศก พวกกองทัพห้อนายไพร่ประมาณ ๓๗๙ คนเสศ กับข้าพเจ้าพากันยกไปตีเมืองเวียงจันเก่า พวกราษฎรชาวเมืองเวียงจันเก่าไม่สู้รบพากันหลบหนีไป พวกกองทัพห้อทั้งนายไพร่พากันเข้าภักอยู่ในเมืองเวียงจันเก่าได้ประมาณเดือนเสศ พวกกองทัพไทยยกไปรบห้อที่ภักอยู่ในเมืองเวียงจันเก่า พวกห้อใช้ให้ข้าพเจ้าเกี่ยวหญ้าม้าทุกวัน แล้วพวกกองทัพห้อกับกองทัพไทยได้สู้รบกันวันหนึ่ง พวกไพร่ในกองทัพห้อถูกปืนตายประมาณ ๕๐ คนเสศ แต่ลิวสิกอแม่ทัพถูกปืนริมฅอแห่งหนึ่ง ในวันเดียวนั้นเวลาค่ำฝนตกมาก ลิวสิกอ สับกอ ฟาลังกอ กับนายไพร่พวกห้อพากันหนีกองทัพไทยไปจะไปค่างใหนฃ้าพเจ้าไม่รู้ แต่ฃ้าพเจ้าหนีกองทัพไทยไปกับพวกห้อถึงลำแม่น้ำโขง ข้าพเจ้าค่ามน้ำไม่ได้กองทัพไทยจับฃ้าพเจ้ามาไล่ไม้ตะโหงกฃังไว้ในค่าย กองทัพไทยซี่งตั้งค่ายอยู่ริมลำแม่น้ำโขง ฃ้าพเจ้าเหนสพพวกห้อลอยน้ำมา ฃ้าพเจ้านับตรวจดูเหนพวกห้อตายประมาณ ๕๐ คนเสศ เปนความสัจจริงสิ้นคำให้การข้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
เล่มที่ ๓ นำเบอร์ ๗๓ วันอาทิตย เดือน ๗ ขึ้น ๖ ค่ำ
ปีชวดอัฐศก ๑๒๓๘ แผ่นที่ ๑๐
บอกเจ้าพระยาภูธราภัย
๏ เจ้าพระยาภูธราภัย ที่สมุหนายกแม่ทัพใหญ่บอกลงมาว่า ด้วยขุนเทพอาญาเมืองพิไชยเชิญพระราชหัถเลขา แลกระแสพระราชดำริหขึ้นไปถึงข้าพระพุทธเจ้า ณ เมืองพิไชย ณ วันอาทิตย เดือนสี่ แรมสิบค่ำ ปีกุนสัปตศก ว่าด้วยข้อราชการทัพห้อทางเมืองพวน แลพระยาอริยวงษา พระยาอิศระเพชรวิวาทรบกันนั้น พวกข่ากำเริบขึ้นในเมืองหลวงพบางเปนการสามทางโปรดเกล้าฯ ชี้แจงข้อราชการขึ้นไปนั้นได้ทราบเกล้าฯ ทุกประการแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าได้มีหนังสือคัดสำเนาท้องตรากระแสพระราชดำริหส่งขึ้นไปให้พระยาสุรินทรราชเสนี พระสุริยภักดีทราบแล้ว ครั้น ณ วันศุกร เดือนสี่ แรมสิบห้าค่ำ ปีกุนสัปตศก พระยาสุรินทรราชเสนี เสนาบดีเมืองหลวงพบาง ส่งต้นหนังสือบอกพระสุริยภักดีกับอ้ายสามมวยแปลงเปนห้อ คำให้การอ้ายสามมวยปืนใหญ่น้อย ๕ บอก ลงมาถึงข้าพระพุทธเจ้ามีความใบบอกพระยาสุรินทรราชเสนี เสนาบดีเมืองหลวงพบางต้องกันว่า พวกฃ่าภากันกำเริบยกมารบ พระยาตีนแทนหลวงมหาตไทยเมืองอุตรดิฐซึ่งรักษาฉางเข้าอยู่ที่บ้านสบอีได้สู้รบกัน หลวงมหาตไทย นายยังบุตรตายในที่รบ พระยาตีนแทนกับไพร่ ไทยลาวภากันหนีมา พระยาสุรินทรราชเสนี เจ้ามหินทรเทพนีภาธร พระยากำแพงเพชรได้จัดนายทัพนายกอง คุมไพร่ ๒๐๐๐ เสศ ยกแยกไปทางบ้านสบอี น้ำอู่เมืองงอย นำเซือง น้ำคาน เมืองไซ เมืองฮุน ๕ กองขึ้นไปช่วยกันปราบปรามพวกข่าแล้วมีความในบอกพระสุริยภักดีว่า ณ วันอังคาร เดือนสาม แรมสิบสามค่ำ ได้พร้อมกับนายทัพนายกองยกเข้าตีกองทัพห้อค่ายลาดฮวงลาดงอน แตกหนีไป ทางเมืองเชียงขวาง ทุ่งเชียงคำ ฆ่าห้อตายบ้าง จับได้อ้ายสามมวยแปลงเปนห้อคนหนึ่งกับปืนใหญ่น้อย ๕ บอก ม้า ๒๖ ม้า เฃ้าเปลือกในฉางพวกห้อประมาณ ๒๐๐ เกวียน แล้วจัดกองทัพแยกกันติดตามไปตีห้อที่ทุ่งเชียงคำ แจ้งอยู่ในบอกพระยาสุรินทรราชเสนี พระสุริยภักดี เสนาบดีเมืองหลวงพบาง คำให้การอ้ายสามมวยนั้นแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าเหนด้วยเกล้า ฯ ว่าพระสุริยภักดี นายทัพนายกองพร้อมกันทำการได้ท่วงทีตีห้อค่ายลาดฮวงลาดงอนแตกหนีไป ได้เสบียงอาหารไว้เปนกำลังก็มาก นายทัพนายกองไพร่พลก็จะมีใจฮึกเหิมคงจะทำการสำเรจตลอดไปได้ พวกข่าที่กำเริบลุกลามขึ้นรู้ข่าวว่าห้อเลิกถอนไปแล้ว ก็จะระงับกันด้วยการเยนได้โดยง่าย แต่จะไว้ใจแก่ราชการยังไม่ได้ ข้าพระพุทธเจ้าได้มีหนังสือตอบขึ้นไปถึงพระยาสุรินทรราชเสนี เจ้ามหินทรเทพนิภาธร ว่าราชการทางเมืองพวนนั้น พระสุริยภักดี นายทัพนายกองยกไปตีกองทัพห้อแตกหนีไปก็เหนจะสำเรจได้ แต่พวกข่าภากันกำเริบขึ้นในแฃวงเมืองหลวงพบางกับพวกพระยาอริยวงษา พระยาอิศรเพชรวิวาทกันนั้นก็ได้มีหนังสือบังคับขึ้นมาแต่ก่อนความแจ้งอยู่แล้วให้พระยาสุรินทรราชเสนี เจ้ามหินทรเทพนิภาธรตริตรองระงับพวกข่า แลพระยาอริยวงษา พระยาอิศรเพชร จับเอาตัวนายข่าซึ่งเป็นหัวน่าต้นคิดส่งลงไปให้สิ้น ฃ่าไพร่จึ่งจะสงบเรียบร้อยลงได้ ฤๅจะคิดรงับดับการแต่โดยเยนได้ก็ยิ่งดี อย่าให้พระยาอริยวงษา พระยาอิศรเพชรมีความวิวาทให้พวกฃ่าภากันกำเริบเที่ยวตีตัดเสบียงอาหารทางเมืองพวน แลลุกลามขึ้นในเขตรแขวงเมืองหลวงพบางต่อไปได้ แล้วให้แต่งนายทัพนายกองคุมไพร่ขึ้นไปรักษายุ้งฉางเข้า ตามระยะทางไว้ให้มั่นคงเร่งกองทัพให้รีบยกเพิ่มเติมขึ้นไปบันจบทัพพระสุริยภักดีให้ทันท่วงทีโดยเรว ได้มีหนังสือตอบไปถึงพระสุริยภักดี พระยาพิไชยให้เร่งยกกองทัพขึ้นไปตีห้อที่ทุ่งเชียงคำให้แตกยับเยินไป จับเอานายทัพกับพวกห้อมาให้ได้ในกำลังห้อพากันแตกตื่นตกใจอย่าให้ทันตั้งมั่นได้ ถ้ากองทัพห้อแตกหนีไปจากเขตรแขวงเมืองพวนแล้ว ที่แห่งใดช่องแคบควรจะตั้งค่ายก็ให้นายทัพนายกองตั้งค่ายมั่นป้องกันให้แน่นหนารักษาเสบียงอาหารเขตรแขวงเมืองพวนไว้ เกลือกห้อจะมืใจเจบแค้นไปรวบรวมไพร่พลยกกลับมาสู้รบตอบแทนที่เมืองพวนอีก ก็จะได้เปนที่อาไศรยทำการได้ถนัด แล้วให้พูจจาเกลี้ยกล่อมพวกพวนซึ่งแตกระส่ำระสาย หลบหนีอยู่ในป่าดง ให้ชักภากันเข้ามาอยู่บ้านเรือนตามเดิม แล้วให้บอกจำนวนครัวเมืองพวนกับม้าเครื่องสาตราอาวุธ พวกห้อที่ตีได้มากน้อยเท่าใดลงไปให้แจ้ง อนึ่งพระสุริยภักดี พระยาพิไชย นายทัพนายกองยกมาตีห้อเลิกถอนไปแล้ว ฝ่ายญวนจะมาว่ากล่าวประการใดก็ให้สืบสวนฟังเหตุการแลคิดอ่านพูดจากับญวนเอาเขตรแขวงเมืองพวนไว้ อย่าให้มีเหตุการแลเสียท่วงทีกับญวนได้ ถ้าถึงเทศการเปนปีชวดอัฐศกควรจะผ่อนกองทัพกลับลงไปตั้งฟังราชการอยู่ ณ เมืองหลวงพบาง ก็ให้ตรวจดูที่ทางเมืองสุย เมืองยูด่านขวาแห่งใดฬ่อแหลมก็ให้ตั้งค่ายป้องกันไว้ให้แขงแรงแล้วให้จัดเจ้านาย ท้าวพระยาคุมไพร่เมืองหลวงพบางพร้อมด้วยเครื่องสาตราวุธกระสุนดินดำ อยู่ประจำรักษาสืบสวนฟังราชการที่เมืองพวน เมืองสุข เมืองยู ด่านขวาให้สมควรจะได้เกลี้ยกล่อมครอบครัวเมืองซึ่งอยู่ในป่าดงต่อไป ถ้าครอบครัวเฃ้าหาจะสมัคมาเมืองหลวงพบางก็ให้พูดจาชักภาครอบครัวลงไปให้สิ้น ครัวซึ่งตกลงมาในแขวงเมืองหลวงพบางบ้านเมืองราบคาบแล้วควรจะกวาดต้อนลงมาเท่าใด จะให้เจ้าเมืองหลวงพบาง เจ้านายคนใด ควบคุมไว้เท่าใด ก็ ให้ปฤกษาพระยาสุรินทรราชเสนี เจ้ามหินทรเทพให้พร้อมกันแต่งนายทัพนายกองคุมครอบครัวลงไปส่งทางบ้านป่ากลายได้จัดนายทัพ นายกองขึ้นไปตั้งฟังราชการ แลคอยรับครอบครัวอยู่แล้ว ถ้าเสรจราชการทางเมืองพวน เมืองหลวงพบางเมื่อใด จะโปรดให้เลิกกองทัพกลับลงมา จึ่งจะมีหนังสือขึ้นมาครั้งหลัง ข้าพระพุทธเจ้าได้ส่งตัวอ้ายสามมวยกับต้นหนังสือบอกพระยาสุรินทรราชเสนี ๑ พระยาสุริยภักดี ๑ เสนาบดีเมืองหลวงพบาง ๑ รวม ๓ ฉบับ คำให้การอ้ายสามมวย ๑ รวม ๔ ฉบับ ปืนทองใหญ่ ๒ บอก ปืนคาบชุด ๓ บอก รวม ๕ บอก ให้ขุนเพชรอินทรากรมมหาตไทย ฃุนนครไขยหัวหมื่นพระตำรวจ ลงมาแจ้งข้อราชการด้วยแล้ว ควรประการใดแล้วแต่จะโปรด บอกมา ณ วันอาทิตย เดือนห้า ฃึ้นสองค่ำ ปีชวด ยังเปนสัปตศก ๚ะ
บอกพระยาสุรินทรราชเสนี
๏ พระยาสุรินทรราชเสนีบอกลงมาฉบับหนึ่งว่า ได้แต่งให้พระฤทธิสงคราม หลวงนรานิกรฤทธิ นายไพร่ ๒๘๒ คน ยกไปจากเมืองหลวงพบางแต่ ณ วันพุฒ เดือนสาม แรมเจดค่ำ ปีกุนสัปตศก ขึ้นไปช่วยราชการทางเมืองพวน แลมีข้อความเปนหลายประการแจ้งมาในใบบอกครั้งก่อนนั้นแล้ว ครั้น ณ วันพุฒ เดือนสี่ ขึ้นเจดค่ำ ปีกุนสัปตศก พระยากำแพงเพชรมีใบบอกลงมายังฃ้าพเจ้าว่า พระยาตีนแทนหนีพวกข่าลงมาที่บ้านปากเซืองแจ้งความมา ณ วันอังคาร เดือนสี่ ขึ้นหกค่ำ เวลา ๓ โมงเช้า อ้ายพวกข่าเกิดกำเริบลุกลามขึ้นที่บ้านสบอีประมาณ ๕๐๐ คน ๖๐๐ คน เข้าล้อมพระยาตีนแทน เมืองหลวงพบาง หลวงมหาดไทยเมืองอุตรดิฐ กับไพร่ไทย ลาว ๕๐ เสศ ซึ่งรักษาฉางเข้าอยู่ที่บ้านสบอี ได้สู้รบกับอ้ายพวกข่าจนถึงอาวุธสั้น อ้ายพวกข่าเอาปืนแลน่าไม้ยิงถูกหลวงมหาดไทยเมืองอุตรดิฐ นายบุนยังบุตรหลวงมหาดไทยกับไพร่ ๒ คนตายในที่รบ ถูกน่าไม้ป่วยเจบหลายคน อ้ายพวกข่าถูกปืนแลอาวุธตายประมาณ ๓๐ เสศ พระยาตีนแทนกับไพร่ไทย ลาว เหลือกำลังแตกหนีอ้ายพวกข่า ๆ เอาไฟจุดเผาบ้านเรือนฉางเข้าที่บ้านสบอี พระยากำแพงเพชร เหนว่า พวกไทยลาวเสียท่วงทีมิไว้ใจแก่ราชการ แต่งหลวงธรรมปรีชา หลวงรักษาบูรี ปลัดขุนกรมการ คุมไพร่เมืองกำแพงเพชร ๒๐๐ คน เจ้ามหินทรเทพนิภาธรแต่งให้พระยานามเสนาคุมไพร่ลาว ๑๒๐ พร้อมไปด้วยเครื่องสาตราวุธ ปืน กระสุนดินดำ กองทัพเมืองกำแพงเพชร เมืองหลวงพบาง ได้ยกขึ้นไปบ้านสบอี แต่ ณ วันพุฒ เดือนสี่ ขึ้นเจดค่ำ ฃ้าพเจ้าได้จัดให้หลวงพล พระนครไทย คุมไพร่เมืองพิศณุโลกย ๒๐๐ คน ยกขึ้นไปแต่ ณ วันศุกร เดือนสี่ ขึ้นเก้าค่ำ ให้ไปบันจบทัพคิดราชการกัน ณ บ้านสบอี ถ้าอ้ายพวกข่าที่กำเริบเหล่านี้ยังตั้งอยู่ที่แห่งใดตำบลใดให้ช่วยกันรบอ้ายพวกข่าให้แตกกระจัดกระจาย ถ้าอ้ายพวกข่าแตกหนีแยกทวงกันไปก็ให้แบ่งกองทัพออกให้หลายทาง ยกไปสืบสวนเก้าสกัดตามรบอ้ายพวกข่ากระบถจับเอาตัวให้จงได้ ครั้นเดือนสี่ ขึ้นสิบค่ำ พระยาสุรียสมารงผู้ว่าราชการเมืองศรีสำโรงซึ่งไปตั้งฟังราชการ อยู่ ณ บ้านหาดตอ มีใบบอกมายังข้าพเจ้าว่า อ้ายพวกข่าที่อยู่ใกล้เดิมไปเข้ากับอ้ายพวกข่ากระบถ หนีภาครอบครัวมาเข้าหาพระศรีสำโรงบ้าง เข้าหาพระยาสุพันทอำมาตยหัวพันเมืองชืนบ้าง เข้ามาเสมออยู่ทุกวัน ได้ชายหญิงใหญ่น้อย ๓๐๐ คนเสศ อ้ายพวกข่าที่อยู่ไกลกระด้างกระเดื่องอยู่ยังหาสงบเรียบร้อยไม่ ข้าพเจ้ากับเจ้ามหินทรเทพนิภาธรปฤกษากันเกณฑให้เจ้าราชสำพันธวงษ ผู้ว่าที่ราชวงษ ขุนทัพนายกองคุมไพร่ ๕๒๐ คน กองพระศรีสำโรงนายทัพนายกองคุมไพร่ ๕๐๐ คน รวมกัน ๑๐๒๐ คน ยกไปทางน้ำอู่เมืองงอย พระยานรพาหัวพันปาดแซงคุมไพร่ ๒๕๐ คน ยกไปทางน้ำเซือง น้ำแซง พระยาเมืองแพนคุมไพร่ ๑๕๒ คน ยกไปทางน้ำคาน ท้าวสุก ท้าวขุน ท้าวเม้าคุมไพร่ ๒๐๐ คนยกไปเมืองไซย เมืองฮุน คิดราชการรบอ้ายพวกฃ่าที่กำเริบให้สำเรจแล้วโดยเรว อนึ่งโปรดเกล้าฯ มีตราพระราชสีหกับส่งสำเนาท้องตรากระแสพระราชดำริห ๔ ฉบับกับคำให้การอ้ายฮ่อญวนลาว ๔ ฉบับ ขึ้นไปถึงข้าพเจ้ากับพระสุริยภักดี พระยาพิไชย มีข้อความเปนหลายประการนั้น ได้ทราบแล้ว ครั้น ณ วันอังคาร เดือนสี่ ขึ้นสิบสามค่ำ ปีกุนสัปตศก พระสุริยภักดีมีใบบอกข้อราชการทางเมืองพวนมากราบเรียนยัง ฯพณฯ ที่สมุหนายกฉบับหนึ่ง มายังข้าพเจ้าฉบับหนึ่ง แลส่งตัวอ้ายสามมวยแปลงเปนห้อคนหนึ่ง คำให้การอ้ายสามมวยกับปืนใหญ่น้อย ๕ บอก มอบให้ขุนนครไชยตำรวจ ขุนพินิจกรมการเมืองพิจิตร คุมลงมาใจความในหนังสือพระสุริยภักดีว่า ได้แต่งให้นายทัพนายกองคุมไพร่พลไทยลาว ยกกองทัพแยกย้ายออกรบกับอ้ายพวกห้อซึ่งตั้งค่ายอยู่ ณ บ้านลาดฮวง อ้ายพวกห้อแตกกระจัดกระจายใป แต่ ณ วันอังคาร เดือนสาม แรมสิบสามค่ำ ข้อความแจ้งมาในใบบอกพระสุริยภักดีนั้นแล้ว ข้าพเจ้าได้ส่งตราพระราชสีหกับท้องตรากระแส พระราชดำริหรวมกัน ๕ ฉบับกับคำให้การห้อ ๔ ฉบับ รวมกัน ๙ ฉบับ มอบให้เจ้าหน่อคำเมืองน่านคุมไพร่ ๑๐๐ คนเสศยกขึ้นไปจากเมืองหลวงพบาง แต่ ณ วันอังคาร เดือนสี่ ขึ้นสิบสามค่ำแล้ว ฃ้าพเจ้าได้ส่งใบบอกพระสุริยภักดีกับคำให้การอ้ายสามมวยกับปืนใหญ่น้อย ๕ บอก กับอ้ายสามมวยแปลงเปนห้อคน ๑ มอบให้ขุนนครไชยตำรวจ ขุนพินิจอักษรกรมการเมืองพิจิตรถือไปบอกคุมตัวอ้ายสามมวยแปลงเปนห้อลงมาด้วยแล้ว บอกมา ณ วันศุกร เดือนสี่ แรมค่ำหนึ่ง ปีกุนสับตศก ๚ะ
คำให้การอ้าป่าแชม พระยาราชโยธาเปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายป่าแชมให้การว่า ฃ้าพเจ้าเปนลาวพวน อายุฃ้าพเจ้าได้ ๒๓ ปี ตั้งบ้านเรือนทำมาหากินอยู่บ้านชำ แขวงเมืองเชียงขวาง พ่อข้าพเจ้าชื่อ ยือ แม่ข้าพเจ้าชื่อ บี พ่อฃ้าพเจ้าเปนลาว แม่ฃ้าพเจ้าเปนญวน ฃ้าพเจ้ามีเมียชื่อ เสม มีบุตรชายคนหนึ่งอายุ ๓ ปี ครั้น ณ เดือนสี่ ปีจอฉศก ฃ้าพเจ้ารู้ความว่าพวกทุ่งเชียงคำมีหนังสือมาถึงเจ้าเมืองเชียงขวางว่า ลิวซิกอเปนนายทัพใหญ่ องเบกจีนห้อเปนแม่ทัพที่ ๒ เชียนชันเปนเสมียนยกมาตีทุ่งเชียงคำ เจ้าเมืองทุ่งเชียงคำพาครอบครัวหนีเข้าป่าไป เจ้าเมืองเชียงขวางเกณฑพวกไพร่เมืองเชียงขวางตั้งค่ายไว้ค่ายหนึ่ง ครั้น ณ วันเดือนหก ปีกุนสัปตศก เวลาสามยาม พวกกองทัพห้อยกมาตีเมืองเชียงขวาง พวกห้อคุมไพร่มาประมาณ ๔๐๐ คนเสศ มีปืนคาบสิลาประมาณ ๑๐๐ บอก มีม้าประมาณ ๒๐ ม้า มีเครื่องมือหอกดาบเหล็กครบมือกันอ้ายพวกห้อไม่ได้ตั้งค่ายเข้าตีเมืองเชียงขวาง เจ้าเมืองเชียงขวางแลกรมการกับไพร่ซึ่งอยู่ในเมืองนอกเมืองเชียงขวางได้ต่อสู้กันตั้งแต่เวลาสามยามจนเวลาตวันเที่ยง เจ้าเมืองเชียงขวางถูกปืนตาย พวกไพร่เมืองเชียงฃวางก็ตายเปนอันมาก ไพร่ที่ยังเหลืออยู่นั้นก็ภากันหนีเข้าป่า ข้าพเจ้า พ่อ แม่ พี่ข้าพเจ้า กับลูกเมียข้าพเจ้าก็หนีเข้าป่า พวกห้อภากันติดตามจับฃ้าพเจ้า พ่อ แม่ ลูกเมียฃ้าพเจ้า กับพวกไพร่เมืองเชียงขวางได้พร้อมกับฃ้าพเจ้าสิบคน แต่พ่อแม่ฃ้าพเจ้ากับบุตรฃ้าพเจ้าไพร่เจดคน พวกห้อฆ่าเสียหมด เหลือแต่ฃ้าพเจ้ากับไพร่ ๓ คน ห้อเอาไว้ใช้แยกกันไปเกี่ยวหญ้า ครั้นเวลาเยนค่ำห้อใช้ให้ฃ้าพเจ้ากับไพร่ ๓ คน หุงเข้าเลี้ยงพวกห้อ ๆ ภักอยู่ที่เมืองเชียงขวางได้ประมาณเดือนหนึ่ง ลิวสิกอกับองค์เบกกองทัพห้อยกมาเมืองเวียงจันประมาณ ๔๐๐ คน กับพวกลาวพวนที่ห้อตีได้ประมาณ ๑๐๐ คนเสศ ระยะทางไปจากเมืองเชียงขวางไปถึงเมืองงืม ๗ คืน ลาวพวนที่ห้อตีได้ ๑๐๐ คน กับพวกห้อ ๑๐๐ คน คุมพวกฃ้าพเจ้าอยู่ที่งืม แต่พวกห้อประมาณ ๓๐๐ คนยกมาตีเมืองเวียงจันทาง ๒ คืน ห้อตีเมืองเวียงจันแตกได้ ๔ วัน พวกห้อก็คุมพวกฃ้าพเจ้ามาที่เมืองเวียงจัน ฃ้าพเจ้าเหนพวกห้อจับลาวเวียงจันได้ ๖ คน พวกห้อเฃ้าไปตั้งค่ายอยู่ในเมืองเวียงจันริมวัดร้างได้ ๒ เดือน ครั้น ณ วันเดือนสิบ ขึ้นสองค่ำ ปีกุนสับตศก พวกห้อใช้ให้ฃ้าพเจ้าสองคนไปเกี่ยวหญ้าอยู่กลางทุ่งนอกเมืองเวียงจัน ทัพลาวยกมาจับฃ้าพเจ้า ๒ คนได้แล้วกองทัพลาวยกเลยเข้าไปล้อมค่ายห้อในเมืองเวียงจัน พวกลาว ๕ คนภาฃ้าพเจ้า ๒ คนมาถึงฝั่งแม่น้ำโขงฝั่งเวียงจันยังหาได้ข้ามฟากแม่น้ำไปไม่ ฃ้าพเจ้าได้ยินเสียงปืนยิงกันที่ค่ายในเมืองเวียงจันประมาณชั่วโมงหนึ่ง พวกลาวก็ส่งฃ้าพเจ้ามาฟากหนองคาย เปนความสัจความจริงฃ้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายบาสิน พระยาราชโยธาเปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายบาลินให้การว่า ฃ้าพเจ้าเปนลาว อายุฃ้าพเจ้าได้สักกี่ปีฃ้าพเจ้าจำไม่ได้ บิดาฃ้าพเจ้าชื่อ ขิ่น ฝ่ายมารดาฃ้าพเจ้าชื่อ ขิ่นสิน บิดามารดาฃ้าพเจ้าเปนลาวพวนตั้งบ้านเรือนอยู่ ณ เมืองแอด ๆ ขึ้นกับเมืองหลวงพบาง แต่ราษฎรชายหญิงในเมืองแอดมีอยู่ประมาณ ๑๐๐ คนเสศ ครั้น ณ ปีรกาเบญจศก เวลากลางคืนดึกประมาณยามเสศพวกอ้ายห้อนาย ๓ คน แต่จะชื่อไรนั้นฃ้าพเจ้าหารู้จักไม่กับไพร่ประมาณ ๓๐๐ คนเสศ มีคนประมาณ ๓๐๐ เสศกับปืนคาบสิลา ๑๐๐ บอก หอกประมาณ ๑๐๐ เล่ม ดาบประมาณ ๑๐๐ เล่ม ม้า ๑๐๐ ม้า พากันยกเข้าตีเมืองแอด อ้ายห้อเอาปืนคาบสิลา หอก ดาบ ยิงฟันแทงพวกลาวเมืองแอด นายไพร่ชายหญิงตายประมาณ ๘๐ คน แต่อ้ายห้อจับข้าพเจ้ากับพวกข้าพเจ้าได้ชาย ๗ คน หญิง ๓ คน รวม ๑๐ คน แต่บิดามารดาข้าพเจ้าอ้ายห้อฆ่าเสีย แล้วอ้ายห้อก็เอาตัวข้าพเจ้ากับพวกข้าพเจ้าไว้ อ้ายห้อให้ข้าพเจ้ากับพวกข้าพเจ้าไว้ผมเปีย อ้ายห้อก็ตั้งค่ายอยู่ในเมืองแอดได้ประมาณเดือนเสศ อ้ายห้อยกกองทัพไป อ้ายห้อก็เอาตัวข้าพเจ้ากับพวกข้าพเจ้าให้หาบเสบียงอาหารตามไป ๆ ทางสองคืนถึงเมืองฦกเวลาตวันเที่ยง พวกลาวชายหญิงในเมืองฦกก็พากันหนีเข้าป่าไป อ้ายห้อจับพวกลาวในเมืองฦกหาได้ไม่ อ้ายห้อก็พากันภักอยู่ที่เมืองฦกคืนหนึ่ง รุ่งขึ้นเวลาเช้าอ้ายห้อก็พากันยกกองทัพไปทาง ๔ คืน ถึงเมืองทุ่งเชียงคำ เวลาบ่ายอ้ายห้อก็ตั้งค่ายอยู่ได้ประมาณ ๓ วัน ๔ วัน อ้ายห้อยกกองทัพเข้ารบกับพวกลาวเมืองทุ่งเชียงคำได้ ๓ วัน อ้ายห้อฆ่าเจ้าเมืองทุ่งเชียงคำกับนายไพร่ชายหญิงตายประมาณ ๕๐ คนเสศ เหลืออยู่บ้างพาคันหนีอ้ายห้อ ๆ จับหาได้ไม่ แล้วอ้ายห้อพากันเข้าอยู่ในเมืองทุ่งเชียงคำได้ ๒ คืน พวกอ้ายห้อก็ยกกองทัพไปทางบก ๒ คืน ถึงเมืองพวนจะชื่อเมือง อไรนั้นข้าพเจ้าหารู้ไม่ ภอเวลาบ่ายพวกชายหญิงในเมืองพวนก็ออกจากเมืองพวนหนีอ้ายห้อไป อ้ายห้อก็เข้าตั้งค่ายอยู่ในเมืองพวนได้ประมาณเดือนเสศ อ้ายห้อก็ยกกองทัพไปทางบก ๑๐ คืนถึงเมืองเวียงจัน อ้ายห้อก็ตั้งค่ายอยู่เมืองเวียงจันได้ประมาณ ๒ เดือน แล้วกองทัพไทยยกขึ้นไปถึงเมืองเวียงจัน กองทัพไทยเข้ารบกับอ้ายห้ออยู่วันหนึ่ง พวกอ้ายห้อตายประมาณ ๑๐๐ คนเสศ แต่ตัวนายอ้ายห้อจะตายฤๅไม่ตายฃ้าพเจ้าหารู้ไม่ ครั้นเวลากลางคืนอ้ายห้อก็พากันหนีออกจากเมืองเวียงจันไป อ้ายห้อหนีไปข้างไหนฃ้าพเจ้าหารู้ไม่ ฃ้าพเจ้ากับ พวกฃ้าพเจ้า ๗ คน ๘ คน พากันหนีอ้ายห้ออยู่ในป่าแขวงเมืองเวียงจัน กองทัพไทยไปพบข้าพเจ้าจับเอาตัวฃ้าพเจ้ามา แต่พวก ข้าพเจ้าที่หนีอ้ายห้อไปกองทัพไทยหาจับมาได้ไม่ ได้ฃ้าพเจ้ามาคนเดียว เปนความสัจความจริงสิ้นคำให้การข้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายอะยัดห้อ พระยาราชโยธาเปนผู้บังคับถาม
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายอะยัดห้อให้การว่า อายุฃ้าพเจ้าได้ ๒๒ ปี บิดาฃ้าพเจ้าเปนจีน มารดาข้าพเจ้าเปนลาว ตั้งบ้านเรือนอยู่ ณ บ้านคาว แขวงเมืองตัด ๆ ขึ้นกับเมืองเชียงก่อ ๆ ขึ้นกับเมืองญวน เมื่อ ณ ปีมเมียโทศก อ้ายสามลาวนายข้าพเจ้าใช้ให้ข้าพเจ้ากับอ้ายชับไปเกี่ยวหญ้าม้าที่บ้านขอม ภบลิวสิกอแม่ทัพที่ ๑ ลิวสับกอแม่ทัพที่ ๒ ลิวฟาลังกอแม่ทัพที่ ๓ สันสุเยแม่ทัพที่ ๔ รวม ๔ คน นุ่งกังเกงแพร สวมเสื้อแพร ถักผมเปียด้วยไหมแดง โพกศีศะแพรหนังไก่ศรีดำขี่ม้าถือปืนสั้นทั้ง ๔ คน แต่งตัวเหมือนจีน คุมไพร่พวกห้อประมาณ ๔๐๐ พวกแกวประมาณ ๑๐๐ รวม ๔๐๐ คนถือปืนคาบสิลาประมาณ ๒๐๐ ถือดาบถือหอกถือแหลนอาวุธต่าง ๆ ครบมือ ยกมาทางบ้านฃอมจับเอาตัวข้าพเจ้าได้แต่อ้ายชับหนีไปได้ อ้ายห้อให้ฃ้าพเจ้าไว้ผมเปียเปนจีนแล้วอ้ายห้อยกไปอยู่ที่เมืองลาน้อย ๆ ขึ้นกับเมืองแกว เมื่อ ณ เดือนยี่ ปีระกาเบญจศก ลิวสิกอแม่ทัพที่ ๑ ใช้ให้ลิวสับกอแม่ทัพที่ ๒ คุมไพร่ห้อประมาณ ๒๐๐ คนถือปืนคาบสิลาประมาณ ๕๐ บอก ดาบหอกอาวุธต่าง ๆ ครบมือยกมาตีพวกลาวแขวงเมืองพวน แต่ตัวฃ้าพเจ้าอ้ายห้อใช้ให้ทำนาฃ้าพเจ้าหาได้มาด้วยไม่ ครั้น ณ เดือนสี่ปีจอฉศก ลิวสิกอแม่ทัพที่ ๑ ลิวฟาลังกอแม่ทัพที่ ๓ สันสุเยแม่ทัพที่ ๔ รวม ๓ คน คุมไพร่ห้อประมาณ ๔๐๐ ไพร่แกวประมาณ ๑๐๐ รวม ๕๐๐ คน มีม้า ๑๐๐ ม้า มีปืนคาบสิลาประมาณ ๒๐๐ บอก มีดาบกับอาวุธต่าง ๆ ครบมือกัน แต่ตัวข้าพเจ้านั้นอ้ายห้อใช้ให้หาบเสบียง ยกมาแต่เมืองลาน้อย ๑๐ วันถึงเมืองเชียงขวางภักอยู่ ๒ วัน ภบลิวสิกอแม่ทัพที่ ๒ ที่ยกมาก่อน แล้วพากันยกจากเมืองเชียงขวางมาถึงเมืองเวียงจันทางสิบวันตั้งค่ายอยู่ที่เมืองเวียงจันได้สองเดือน ลิวสิกอให้ลิวสับกอแม่ทัพที่ ๒ คุมไพร่ห้อ ๓๐ คน ปืนคาบสิลา ๑๒ บอก ดาบ ๑๘ เล่ม ลงเรือสิบลำไปตีเมืองปากเหือง เมืองเชียงคานแตก ได้คน ชาย ๖ หญิง ๑๔ รวม ๒๐ คน ฃ้าพเจ้าหาได้ไปด้วยไม่ แล้วอ้ายห้อกลับมาอยู่เมืองเวียงจัน แล้วกองทัพไทยยกไปล้อมกองทัพห้อ ๆ ได้สู้รบกับกองทัพไทยได้วันหนึ่งกับคืนหนึ่ง กองทัพห้อแตกหนีไปได้ประมาณ ๒๐๐ เสศ ถูกปืนตายบ้าง ตกน้ำตายบ้าง จับตัวฃ้าพเจ้าได้ส่งลงมา ณ กรุงเทพฯ เปนความสัจความจริงสิ้นคำให้การฃ้าพเจ้าแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายบาหนอน พระราชโยธาเปนผู้บังคับถาม
๏ อ้ายบาหนอนให้การว่า ฃ้าพเจ้าเปนไทเมืองลาใหญ่ อายุข้าพเจ้าได้ ๓๐ ปี พ่อแม่ฃ้าพเจ้าตาย ฃ้าพเจ้าตั้งบ้านเรือนทำมาหากินอยู่เมืองลาใหญ่ ครั้น ณ เดือน ๑๐ ปีรกาเบญจศก เวลาเช้าลิวสิก่อเปนแม่ทัพที่หนึ่ง เชียนชันเปนแม่ทับที่สองคุมไพร่พวกห้อประมาณ ๓๐๐ คน ยกมาตีเมืองลาใหญ่พวกห้อมีปืนประมาณ ๑๐๐ บอก มี ทวน เง้า ดาบ ครบมือกันตีแต่เวลาเช้าจนเวลาเยน เจ้าเมืองลาใหญ่พาครอบครัวหนีไปข้าพเจ้ากับไพร่ ชาย หญิง ในเมืองนอกเมืองภากันแตกหนีเข้าป่า ภวกห้อตามจับได้สามคนทั้งฃ้าพเจ้าภวกห้อตั้งค่ายภักอยู่เมืองลาใหญ่เดือนหนึ่ง ลิวสิกอกับเชียนชันคุมไพร่พวกห้อมาตีเมืองมกทางวันหนึ่ง ฃ้าพเจ้าพวกห้อคุมตัวไว้เมืองลาใหญ่พวกห้อตีเมืองมกแตกแล้ว พวกห้อจึ่งเอาตัวฃ้าพเจ้ามาเมืองมกแล้วพวกห้อยกมาตีเมืองเชียงก่อ พวกห้อเอาตัวข้าพเจ้ามาด้วย ข้าพเจ้าได้ช่วยพวกห้อรบกับพวกเมืองเชียงก่อ เจ้าเมืองเชียงก่อภาครอบครัวหนีไป พวกห้อภักอยู่เมืองเชียงก่อสามคืนแล้วพวกห้อยกมาตีเมืองเชียงกุน ฃ้าพเจ้าก็เข้ารบด้วยเจ้าเมืองเชียงกุนแตกหนีไป พวกห้อตั้งค่ายพักอยู่เมืองเชียงกุนสองเดือน แล้วลิวสิกอกับเชียนชันคุมภวกห้อยกมาทาง ๕ คืนมาถึงทุ่งเชียงคำมาตั้งค่ายอยู่ที่ทุ่งเชียงคำยังไม่ได้เข้าตีเมืองเชียงคำเจ้าเมืองทุ่งเชียงคำกับไพร่ภากันหนีไป พวกห้อตั้งอยู่ทุ่งเชียงคำ ๓ เดือน ครั้น ณ เดือน ๖ ปีกุนสัปตศก ลิวสิกอกับเชียนชันคุมพวกห้อยกมาตีเมืองเชียงฃวาง พวกห้อหาเอาตัวฃ้าพเจ้ามาไม่ให้ฃ้าพเจ้าอยู่ที่ทุ่งเชียงคำ พวกห้อตีเมืองเชียงขวางแตกแล้วพวกห้อไล่ฃ้าพเจ้ามาเมืองเชียงขวางทางสองคืนพวกห้อภักอยู่เมืองเชียงขวางเดือนหนึ่ง ณ เดือน ๘ ปีกุนสัปตศก ภวกห้อยกไปเมืองเวียงจันเอาตัวฃ้าพเจ้ามาด้วยราษฎรเขาบ้านเมืองเวียงจันภากันหนีไป พวกห้อเข้าตั้งค่ายอยู่ในเมืองเวียงจัน ๒ เดือน กองทัพไทยกไปล้อมค่ายห้อที่เมืองเวียงจัน ฃ้าพเจ้าหนีพวกห้อออกไปอยู่ป่าหลังเมืองเวียงจันสองคน ฃ้าพเจ้าออกมาหาเข้ากินกองทัพไทจับตัวได้ ๒ คน ฆ่าเสียคนหนึ่งแต่ข้าพเจ้ากองทัพไทส่งลงมา ณ กรุงเทพ เปนความสัจความจริงฃ้าพเจ้าเท่านี้ ๚ะ
เล่มที่ ๓ นำเบอร์ ๘๑ วันอาทิตย เดือน ๗ ขึ้น ๑๓ ค่ำ
ปีชวดอัฐศก ๑๒๓๘ แผ่นที่ ๑๑
บอกพระสุริยภักดี
๏ พระสุริยภักดี เจ้ากรมพระตำรวจสนมทหารซ้าย พระยาพิไชย บอกลงมาฉบับหนึ่งว่า ณ วันเดือนสาม แรมสิบเอดค่ำ ฃ้าพเจ้า นายทัพนายกองยกไปถึงน้ำโคแขวงเวียนเพรืองได้ข่าวว่า ห้อยกกองทัพมาตั้งอยู่บ้านลาดงอนค่ายหนึ่ง แล้วห้อมีหนังสือให้พวกลาวพวนที่ยอมเข้ากับห้อ ถือมาใจความว่า ขอให้กองทัพไทยตั้งพักทัพอยู่ที่น้ำโคก่อน ห้อจะยอมทำสัญญาขอเสียส่วยให้เมืองหลวงพบางตามเดิม แต่จะขอรักษาเขตรแดนเมืองพวนให้เปนของห้อ แล้วให้ท้าวพระยาเมืองหลวงพบางออกไปทำสัจกันที่ค่ายลาดงอน กำหนด ณ วันเดือนสาม แรมสิบสองค่ำ ฃ้าพเจ้ากับพระยาพิไชยปฤกษาพร้อมกันว่าแต่ก่อนห้อก็ได้มีหนังสือมาขอทำสัญญาไมตรี ฝ่ายไทยก็มีหนังสือไปนัดห้อให้มาพูดจากัน ความแจ้งอยู่ในใบบอกพระยาพิไชยแต่ก่อนหลายฉบับแล้ว ครั้นจะไม่ทำสัญญาห้อก็จะมีความสงใส จึ่งให้พระยาเมืองซ้าย พระยานาเหนือ กรมการหลายนาย เมืองหลวงพบาง กำกับลาวไปทำสัจกับ ห้อที่โรงน่าค่ายลาดงอน ข้าพเจ้าแต่งตัวปลอมไปพิเคราะดูค่ายห้อตั้งอยู่เนินยอดเฃากลมใหญ่รอบประมาณเส้นเสศมีสนามเพลาะคูค่ายรายฃวากสองชั้นมั่นคง เปนทางเฉภาะจะเดินกองทัพไปบ้านลาดฮ่วง ทางนั้นเหนว่าห้อจะมาทำสัจยอมตัวโดยสุจริต แล้วเหตุใดจึ่งคิดระวังตัวเหนจะเปน กลอุบายหน่วงกองทัพไว้ให้เนิ่นช้า ครั้น ณ วันอังคาร เดือนสาม แรมสิบสามค่ำ ปีกุนสัปตศก ข้าพเจ้ากับพระยาพิไชยจัดกองทัพออกตีห้อ ให้พระปลัด ผู้ช่วย หลวงเมือง คุมกรมการ ขุนหมื่นไพร่เมือง สวรรคโลกย ๒๐๐ คน ให้พระอุตรดิฐธิบาล พระสว่างคบูรานุรักษ คุมกรมการ ฃุนหมื่นไพร่ ๒๐๐ คน ให้เมืองน่าน พระยาลา นายน้อยอินตะ นายน้อยฃัติย คุมไพร่ ๔๐๐ รวม ๘๐๐ คน ออกตัดตีกองทัพห้อข้างเชิงเขาด้านตวันตกทางหนึ่ง ให้พระยาตรวนตริสิน คุมกรมการขุนหมื่นไพร่ ๑๐๐ คน ให้พระพลเมืองสวรรคโลกยคุมกรมการขุนหมื่นไพร่ เมืองภูม เมืองสวรรคโลกย ๑๐๐ คน รวม ๒๐๐ คน คอยตีทัพห้ออยู่เซิงเขาด้านใต้ทางหนึ่ง ฃ้าพเจ้ากับนายพิไนย หัวหมื่นตำรวจทหาร กรมการ ไพร่ ๑๐๐ คน พระยาพิไชย กรมการ ขุนหมื่นไพร่ ๑๐๐ คน เจ้าราชบุตร นายฅำเล็ก นายกล่ำ พระยาเมืองฃวา พระยานาเหนือ คุมไพร่เมืองหลวงพบาง ๒๐๐ คน รวม ๔๐๐ คน คอยอยู่เชิงเขาด้านใต้ริมน้ำลาดงอนทางหนึ่ง ภอเวลาบ่ายโมงเสศ กองทัพพระอุตรดิฐาธิบาล พระฝางเมืองน่าน ออกถึงทุ่งนา พวกห้อขี่ม้าบ้าง เดินบ้าง ยกกองทัพออกจากค่ายระดมยิงปืนใหญ่น้อยมา กองทัพไทยได้สู้รบกัน กองพระปลัดยิงปืนถูกม้าพวกห้อล้มม้าหนึ่ง ห้อตายคนหนึ่ง ผู้ช่วยยิงถูกห้อตายคนหนึ่ง รวม ๒ คน ม้าแลคนถูกปืนเจบป่วยไปก็มีบ้าง สู้รบกันได้ประมาณครึ่งชั่วโมง ห้อแตกหนีกลับเข้าค่ายบ้าง เลยไปค่ายลาดฮวงบ้าง เมื่อกองทัพพระอุตรดิฐ พระฝาง พระปลัดเมืองน่าน รบติดพันกันฃ้าพเจ้าจึ่งให้กองทัพข้าพเจ้า พระยาพิไชย พระตรวนตรีสิน พระพล เมืองน่าน เมืองหลวงพบาง ช่วยกันระดมยิงค่ายห้อ ๆ ก็ยิงปืนสู้รบกัน แล้วฃ้าพเจ้ากับนายพิไนย พระยาพิไชย เร่งไล่กรมการ ขุนหมื่นไพร่ เข้าหักทำลายค่ายห้อได้ในเวลานั้นพวกห้อแตกหนีไปทางหลังค่ายด้านตวันออก ขุนจ่าเมือง ๆ อุไทยฟันห้อตายคนหนึ่ง เจบคนหนึ่ง หลวงโยธาภักดี นายกองส่วยเงินเมืองอุตรดิฐฟันห้อตายคนหนึ่ง หลวงคลังเมืองสวรรคโลกย หลวงเทพอาญาเมืองอุไทย จับมวยแปลงห้อเปนได้คนหนึ่ง พวกห้อที่ตายอยู่นอกค่ายบ้าง ในค่ายบ้าง รวม ๘ คน ฝ่ายกองทัพไทยลาวถูกปืน ๔ คน แต่หาเปนไรไม่ กองหลวงเทพอาญาจับม้าได้ ๓ ม้า กองหลวงโยธาได้ม้า ๑ กับปืนคาบชุดบอก ๑ กองหลวงรามเมืองอุตรดิฐได้ ม้า ๑ พวกเมืองหลวงพบางได้ม้า ๑ ปืนเหลกกระสุนนิ้ว ๑ บอก ๑ กรมการเมือง พิไชยได้ม้า ๓ ม้า ปืนคาบชุด ๑ ข้าพเจ้าได้ปืนทองเหลืองหล่อกระสุน ๒ นิ้วกึ่งบอก ๑ แล้วพระสุริยภักดี พระยาพิไชย นายทัพนายกอง ยกติดตามพวกห้อไปหาทันไม่ ภอเวลาเยนหยุดพักกองทัพอยู่บ้านสูดห่างค่ายห้อบ้านลาดฮวงทาง ๓ ชั่วโมงเสศ ครั้นรุ่งขึ้น ณ วันพุฒ เดือนสาม แรมสิบสี่ค่ำ เวลาเช้าแต่งนายทัพนายกองล่วงน่าไปดูกองทัพห้อ แล้วพระสุริยภักดี นายทัพนายกองยกติดตามไปได้ความว่า ห้อกับพวกพุดไทยลาวพวนซึ่งยอมเข้ากับห้อประมาณ ๔๐๐ เสศ หนีทิ้งค่ายลาดฮวง ครั้นพระสุริยภักดีไปถึงค่ายบ้านลาดฮวงให้คนไปดูได้ปืนทองเหลืองในค่ายห้อบ้านลาดฮวงอีกบอกหนึ่ง ได้ม้ากองเมืองพิไชย ๖ กองเมืองอุตรดิฐ ๓ กองเมืองพูม ๑ กอง เมืองอุไทย ๑ กองเมืองหลวงพบาง ๖ รวม ๑๗ กอง กับได้เข้าเปลือกมีอยู่ในฉางประมาณ ๒๐๐ เกวียน รวมปืนใหญ่น้อยสองค่ายม้าผู้ ๕ ม้า ม้าเมีย ๒๖ ม้า แล้วผู้ช่วยหลวงเมือง หลวงวังเมืองสวรรคโลกยคุมกรมการ ขุนหมื่นไพร่ ๑๔๐ คน เมืองหลวงพบาง พระยาเชียงเหน่อ ท้าวเพี้ย นายไพร่ ๒๐๐ คน รวม ๓๔๐ คน ยกติดตามพวกห้อซึ่งหนีไปทางเมืองเชียงขวางกองหนึ่ง พระปลัด หลวงคลัง เมืองสวรรคโลกย รองจ่าเมือง ๆ อุไทย คุมกรมการ ขุนหมื่นไพร่ ๑๕๐ คน พระตรวนตริสิน พระฝาง อุปหาตเมืองน้ำปาด คุมกรมการ ขุนหมื่นไพร่ ๒๒๐ คน เมืองน่าน คุมกรมการ ขุนหมื่นไพร่ ๔๐๐ คน รวม ๗๗๐ คน ยกไปสกัดตีกองทัพห้อทางเวียนคลังเมืองเชียงขวางทุ่งเชียงคำรวมกันกองหนึ่ง แล้วฃ้าพเจ้า พระยาพิไชย นายทัพนายกอง ก็ยกหนุนไปตามตีห้อค่ายทุ่งเชียงคำ อนึ่งพวกเวียนแลครอบครัวทั้งแปดเวียนในเขตรแดนเมืองพวนยังแตกหนีระสํ่าระสาย ครั้นจะรวบรวมทำบาญชีครอบครัวก็จะตื่นสดุ้งสเทือนไปต้องสงบไว้ก่อน ถ้ารบห้อทุ่งเชียงคำได้แล้ว จึ่งจะรวบรวมจัดการต่อไปตามควรได้ส่งตัวอ้ายสามมวยแปลงเปนห้อ แลคำให้การกับปืนใหญ่น้อย ๕ บอก ให้ฃุนนครไชยตำรวจ ขุนพินิจกรมการเมืองพิจิตรคุมมาส่งด้วยแล้ว ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด บอกมา ณ วันศุกร เดือนสี่ ขึ้นสองค่ำ ปีกุนสัปตศก ๚ะ
คำให้การอ้ายสาม
๏ ณ วันพฤหัศบดี เดือนสี่ ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีกุนสัปตศก นายทัพนายกองพร้อมกันถามเอาคำให้การอ้ายสาม ๆ ให้การว่า อ้ายสามเปนมวยอยู่บ้านเมืองตายาเปนเมืองขึ้นกับเมืองญวน บิดามารดาอ้ายสามชื่อนายโฉม อำแดงโฉม อ้ายสามมีพี่สาวร่วมท้องคนหนึ่งชื่ออำแดงพรม จะเปนปีใดจำไม่ได้ ห้อยกกองทัพมาตีเมืองตายาแตก ห้อฆ่าบิดามารดาอ้ายสามตาย ห้อเอาพี่สาวอ้ายสามเปนเมีย แล้วห้อเอาอ้ายสามมาเลี้ยงม้า แล้วห้อ ยกกองทัพมาตั้งอยู่เมืองลา ห้อมีไพร่พลประมาณ ๓๐๐ เสศ แล้วห้อมาตีเมืองเชียงฆ้อแตก แล้วไปตีเมืองฮังแตก พวกเจ้าเมืองกรมการไพร่พลก็ยอมทู้ห้อ แล้วห้อก็กลับไปตั้งค่ายอยู่เมืองลา กวานหลวงเมืองลาชื่อองค์ตายิบ อ้ายสามก็อยู่กับกวานหลวงเมืองลา ครั้น ณ เดือนใดจำมิได้ ปีกุนสัปตศก กวานหลวงองค์ตายิบเมืองลา บอกให้อ้ายสามกับพวกห้อรวมกัน ๒๐ คนให้ลงมาช่วยกวานหลวงค่ายลาศฮวงรบศึกไทย อ้ายสามกับพวกห้อภากันลงมาถึงค่ายลาศฮวง ณ เดือนยี่ ปีกุนสัปตศก ครั้น ณ วันเดือนสาม แรมสิบเบจค่ำ ปีกุนสัปตศก กวานหลวงค่ายลาดฮวงก็ภาพวกห้อแลไททู้ไปตั้งค่ายอยู่ลาศงอน คอยรักษากองทัพไทยจะมาทำสัญญาต่อไป กวานหลวงห้อว่ากำลังก็น้อยจะไปทำดีต่อไทย ครั้นเดือนสาม แรมสิบสามค่ำ ปีกุนสัปตศก กองทัพไทยยกมาถึงค่ายลาดงอน กวานหลวงเหนกองทัพไทยมีกำลังมาก ผิดกับที่จะมาทำดีต่อกัน กวานหลวงก็ให้พวกอ้ายสามเอาปืนใหญ่น้อยยิงต่างคนต่างรบกัน กองทัพไทยรุกเข้าไปแหกค่ายกวานหลวง ๆ ทนไม่ได้ขึ้นม้าออกจากค่ายหนี แต่พวกห้อผู้ไทยหนีไม่ทันพวกกองทัพจับเอาตัวมาส่งเจ้าคุณแม่ทัพ แต่กวานหลวงองคยิบ แลกวานหลวงตาแยจะมาแต่บ้านใดเมืองใดหารู้ไม่ เปนความสัจความจริง สิ้นคำให้การอ้ายสามแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายเชียงพ่อ อ้ายเตาลูก
๏ อ้ายเชียงพ่อ อ้ายเต่าลูกให้การว่า อายุอ้ายเชียงได้ ๓๐ ปี อายุอ้ายเต่าได้ ๑๒ ปี บิดามารดาอ้ายเชียงชื่อเพี้ยหอม อำแดงพรม อ้ายเชียงเกิดที่บ้านซ่อนไทย อ้ายสามมีภรรยาชื่ออีชู มีบุตรชาย ๔ คน ครั้น ณ ปีกุนสัปตศก ห้อยกกองทัพมาตีเมืองซ่อนไทยแตก บิดาอ้ายเชียงกับอ้ายเชียงพากันหนีห้อมามีครัวประมาณ ๘๐ ครัว พวกอ้ายเชียงไปหาเจ้าเมืองเชียงขวาง ๓๐ ครัว ไปหาอายาดีทุ่งเชียงคำ ๕๐ ครัว แล้วเจ้าเมืองเชียงขวางจึ่งบอกให้อ้ายเชียงไปอยูบ้านภาษีได้ประมาณปีหนึ่ง ห้อยกกองทัพมาตีเมืองพวนแตก พวกลาวพวนก็ยอมทู้ห้อ อ้ายเชียงกับบิดาอ้ายเชียงก็ทู้ห้อ แล้วก็พาครัวไปอยู่บ้านตะไตรแขวงเวียนกวาง ถ้ามีการสิ่งใดก็จะเอามาใช้ที่ค่ายลาดฮวง กวานหลวงค่ายลอดฮวงชื่อกวานตาแย กวานหลวงทุ่งเชียงคำชื่อกวานก่อมาร ที่ค่ายลาดฮวงมีห้อลํ่าฉกรรจประมาณ ๓๐๐ เสศ ชายหญิงใหญ่น้อยประมาณ ๕๐๐ เสศ ครั้น ณ เดือนสิบสอง ปีกุนสัปตศก กวานหลวงใช้ให้อ้ายห้อมาบอกกับอ้ายเชียงว่า กองทัพลาวหลวงยกขึ้นมาให้อ้ายเชียงไปส่งเสบียงอาหาร อ้ายเชียงกับจองจึ่งแลพวกไทยทู้รวมกัน ๗ คน มาหากวานหลวงค่ายลาดฮวง แล้วกวานหลวงให้อ้ายเชียงเอาเสบียงอาหารไปส่งกองทัพที่บ้านสูด แล้วกวานหลวงก็ใช้ให้อ้ายเชียงตั้งค่ายแลใช้สอยในกองทัพอยู่ประมาณ ๑๗ วัน ๑๘ วัน กองทัพลาวหลวงกับกองทัพห้อ ก็ต่างคนต่างกลับมาค่ายฮวง แล้วห้อก็ให้อ้ายเชียงกลับไปบ้าน ครั้นเดือนอ้าย กวานหลวงเอาไทยทู้มาใช้คนละ ๕ วัน แต่พวกพูไทยที่ทู้ห้อมี ๑๕๐ คน ครั้น ณ วันเดือนสาม ปีกุนสัปตศก อ้ายเชียงกับอ้ายเต่าบุตรไปเที่ยวหาเข้ากินที่บ้านลาวพวนแฃวงเวียดกันหาได้อยู่บ้านไม่ ครั้น ณ วันเดือนสี่ ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีกุนสัปตศก อ้ายเชียงมาถึงบ้านตพานญวน พวกกองทัพจับเอาอ้ายเชียงมาส่งกองทัพที่บ้านเวียนกัด แต่พวกครัวอ้ายเชียงมาจากเมืองซ่อนนั้น กวานหลวงแต่งให้จองจึงเปนนาย แต่พวกห้อจะมาทางไหนอ้ายเชียงหารู้ไม่ สิ้นคำให้การอ้ายเชียงแต่เท่านี้ ๚ะ
คำให้การอ้ายแยลังชังชิง
๏ ฃ้าพเจ้าอ้ายแยลังชังชิงเสมียนรองให้การว่า ชื่อตัวฃ้าพเจ้าชื่อ อ้ายกงโห บ้านเดิมข้าพเจ้าอยู่เมืองเลียนจิ๋ว ขึ้นกับเมืองกวางตุ้ง อายุข้าพเจ้าได้ ๕๐ ปี ข้าพเจ้ามีภรรยาแซ่จู ข้าพเจ้ามีบุตรชายคนหนึ่งชื่อ กวน มีบุตรหญิงคนหนึ่งแต่งให้มีผัวออกเรือนไปแล้ว ฃ้าพเจ้าเปนคนนักสวด เมื่ออายุข้าพเจ้าได้ ๔๐ ปี มีจีนกุยกี่ แซ่ถัน หาข้าพเจ้าไปสวดที่ร่อนทองเมืองญวนตั้งเกี่ย ข้าพเจ้าเหนว่าภรรยาตายแล้ว ยังแต่บุตรชายคนหนึ่งอายุ ๑๕ ปี ฃ้าพเจ้าจึ่งภาบุตรชายข้าพเจ้ามายั้งอยู่เมืองชันฬ่อจิ๋ว เปนเมืองขึ้นอยู่กับเมืองเฮงหัวญวนตั้งเกี๋ย ฃ้าพเจ้าไปซื้อผ้าในเมืองตั้งเกี๋ยมาเร่ขาย ในเมืองชันฬ่อจิ๋วประมาณได้ปีหนึ่ง ฃ้าพเจ้าได้ภรรยาแซ่หลอคนหนึ่งมีบุตรชายคน ๑ บุตรหญิงคน ๑ ฃ้าพเจ้าค้าขายอยูที่เมืองชันฬ่อจิ๋วต่อไปได้ประมาณสามปี ฃ้าพเจ้าป่วยรักษาตัวหายแล้วหูฃ้าพเจ้าตึงไป ฃ้าพเจ้าจึ่งหาได้ค้าขายไม่ฃ้าพเจ้าทำไร่นาอยู่ที่เมืองขันฬ่อจิ๋วได้ประมาณ ๔ ปี ๕ ปี ครั้น ณ เดือนหก ปีจอฉศก เอียบไต้โกเปนนายไหญ่ห้อผมยาวคุมกองทัพห้อประมาณ ๘๐๐ คนเสศ ยกมาจากเมืองฮอเอียงจิ๋วมาตีเมืองชันฬ่อจิ๋ว เมืองขันฬ่อจิ๋วมีเชิงเทินดินกว้าง ๓ เส้นยาว ๓ เส้น เปนวงกลม มีคูกว้าง ๔ ศอกเสศ เจ้าเมืองชันฬ่อจิ๋วคุมคนในเมืองนอกเมืองประมาณ ๑๐๐๐ เสศกับจีนแฃะพวกร่อนทองที่เมืองขันฬ่อจิ๋วประมาณ ๑๐๐ เสศ มาช่วยเจ้าเมืองขันฬ่อจิ๋วรบกับทัพห้อได้ ๒ วัน กองทัพห้อเอาปืนยิงถูกม้าเจ้าเมืองชันฬ่อจิ๋วม้าล้มลง เจ้าเมืองชันฬ่อจิ๋วหนีไป ทัพเมืองชันฬ่อจิ๋วก็แตกกระจัดพรัดพรายกันไป ไพร่พลเมืองที่เหลืออยู่ในเมืองชันฬ่อจิ๋วยอมเข้าเปนพวกเอียบไต้โกประมาณ ๓๐๐ คน ๔๐๐ คน เอียบไต้โกได้เปนเจ้าเมืองชันฬ่อจิ๋ว เกลี้ยกล่อมไพร่พลเมืองเก่าใหม่รวมคน ๕๐๐ ครัวแต่ที่หนีไปประมาณ ๕๐๐ ครัวแล้ว เอียบไต้โกให้คนไปจับตัวฃ้าพเจ้ามาเรียกค่าถ่ายชีวิตรฃ้าพเจ้าไปเปนเงินห้าตำลึงจีน แล้วเอียบไต้โกให้ป้ายสำหรับคุ้มตัวฃ้าพเจ้าป้ายหนึ่งให้หนังสือจีนป้ายมีว่า เอียบไต้โกตีเมืองชันฬ่อจิ๋วแตกแล้ว ถ้าราษฎรขัดขืนก็จะฆ่าให้หมด ถ้าราษฎรยอมขึ้นก็ไม่ให้ทำอันตะรายด้วยชื่อ กงโห แซ่หู ยอมมาขึ้นได้เสียเงินข้าธรรมเนียมแล้ว จึ่งได้ให้ป้ายนี้ไว้เปนสำคัญ กลับไปอยู่บ้านทำมาหากินตามเดิม ถ้าทหารของห้อได้เหนป้ายนี้แล้ว ไม่ให้ทำอันตะรายกับพวกนี้เปนอันขาด ฃ้าพเจ้าได้ป้ายแล้วกลับมาบ้าน ฃ้าพเจ้าหาพบบุตรภรรยาฃ้าพเจ้าไม่ หายไปจะเปนตายประการใดฃ้าพเจ้าไม่รู้ ครั้น ณ เดือนสี่ ปีจอฉศก ฃ้าพเจ้าเหนลิวซิโก ลีจับโกยกกองทัพมาคนประมาณ ๕๐๐ คน เข้ามาภักอยู่เมืองชันฬ่อจิ๋วมาจนถึง ณ เดือนห้า แรมห้าค่ำ ปีกุนสัปตศก ลิวสิโก ลีจับโก ยกกองทัพห้อมาประมาณ ๕๐๐ คน ยกออกจากเมืองชันฬ่อจิ๋วจะมาตีเมืองพวน เอียบไต้โกรู้ว่าฃ้าพเจ้าเปนคนช่างเย็บ เอียบไต้โกเอาตัวฃ้าพเจ้าส่งให้ลิวสิโก ลีจับโก ใช้การเย็บในกองทัพ แล้วลิวสิโก ลีจับโก ยกกองทัพห้อออกจากเมืองชันฬ่อจิ๋ว เอียบไต้โกตามไปส่งกองทัพทาง ๖ วัน มาถึงเมืองม่วง ว่าสิ้นเขตรเมืองชันฬ่อจิ๋ว เอียบไต้โกก็กลับไปเมืองชันฬ่อจิ๋ว ฃ้าพเจ้าเหนลิวสิโก ลีจับโกยกกองทัพห้อมาตามทางป่าแดงหัวเมืองลาวกลางทางไม่มีผู้ใดออกสู้รบ ฃ้าพเจ้าเหนพวกลาวเอาเข้าปลาอาหารมาส่งให้เปนเสบียงกองทัพตามทาง ลิวสิโก ลีจับโก ยกกองทัพเดินทางถ้าฝนตกก็หยุดกองทัพอยู่วันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง ถ้าเปนหายเดินกองทัพต่อมา จนถึง ณ เดือนเจด ขึ้นห้าค่ำ ปีกุนสัปตศก ลิวสิโก ลีจับโกยกกองทัพห้อมาถึงเมืองพวน ฃ้าพเจ้าเหนกองทัพห้อตั้งค่ายภักอยู่ที่เมืองพวนกองหนึ่ง ปักอึงโกคุมคนอยู่ในค่ายประมาณ ๔๐๐ คน ๕๐๐ คน ค่ายกับบ้านเจ้าเมืองพวนทางประมาณ ๑๐ วัน แล้วลิวสิโก ลีจับโก มาภักอยู่ที่ค่ายได้สามวันฃ้าพเจ้าเหนซินซือหยาคุมคนมา ๒๐๐ คนมาภบกับลิวสิโก ลิจับโก ให้รวมกันอยู่ที่ค่ายห้อตั้งอยู่เมืองพวน ลิวสิโก ลิจับโก ซินซือหยา เข้าไปพูดกันในค่ายจะพูดจากันประการใดฃ้าพเจ้าไม่ทราบ ครั้น ณ วันเดือนเจด ขึ้นแปดค่ำ ปีกุนสัปตศก ลีวสิโก ลีจับโก ซินซือหยาคุมคนประมาณ ๗๐๐ คน ๘๐๐ คน ทั้งฃ้าพเจ้ายกลงมาเมืองเวียงจันเก่า แต่ปักอึงโกคุมคนรักษาค่ายอยู่ที่เมืองพวน ฃ้าพเจ้าเหนพวกลาวเมืองพวนเอาเข้าปลาอาหารส่งให้เปนเสบียงกองทัพ ลิวสิโก ลิจับโก ซินซือหยา เมื่อยกมาจากเมืองพวน ลิวสิโก ลิจับโก ซินซือหยา ยกถึงเวียงจันเก่า ณ เดือนแปด ขึ้นสองค่ำ ปีกุนสัปตศก ลิวสิโก ลีจับโก ซินซือหยาให้กองทัพห้อเอาไม้ไผ่บ้างไม้หมากบ้าง ทำค่ายภักอยูในเวียงจันเก่ากว้างยาวประมาณ ๒ เส้นเสศ มีหอคอย ๔ มุมค่าย ลิวสิโก ลิจับโก ซินซือหยา จะมีการใช้หนังสือไปมาประการใด ซินซือหยาเปนคนเขียนหนังสือใช้ไปมาทุกครั้งทุกคราว แต่ปักอึงโกคุมคนตั้งค่ายอยู่เมืองพวนนั้น จะได้รบฤๅไม่ได้รบฃ้าพเจ้าไม่ทราบ ซินซือหยารู้ว่า ฃ้าพเจ้าเขียนหนังสือจีนได้ ซินซือหยาใช้ให้ฃ้าพเจ้าเปนเสมิยนรองสำรับเขียนป้ายให้กับคนที่เข้าเกลี้ยกล่อมยอมอยู่กับห้อซึ่งลิวสิโก ลีจับโก ซินซือหยาใช้เครื่องสาตราอาวุธลูกกระสุลดินดำในกองทับห้อที่เวียงจันเก่านั้น ปืนหามแล่นหนักประมาณห้าสิบชั่งหกกระบอก ปืนคาบชุด ๒๐๐ กระบอก เหลกแหลมดํ้าไม้ไผ่ยาว ๘ ศอก ประมาณ ๔๐๐ ถ้ากระสุนดินดำฃาดน้อยลง เอียบใต้โกผู้รักษาเมืองชันฬ่อจิ๋วให้คนเอาลูกกระสุลดินดำมาส่งลิวซิโก ลีจับโก ซินซือหยาใช้สอยในการทัพอยู่เนือง ๆ เมื่อฃ้าพเจ้าอยู่ที่เมืองชันฬ่อจิ๋ว ฃ้าพเจ้ารู้อยู่ว่าเอียบใต้โกประสมทำดินปืนเอาเอง ครั้น ณ เดือนสิบเอด ขึ้นค่ำหนึ่ง ปีกุนสัปตศก กองทัพไทยยกมาตีกองทัพห้อในเวียงจันเก่า กองทัพห้อแตกฃ้าพเจ้าเหนลิวซิโกถูกปืนที่อกลูกปืนตลอดทะลุไปค่างหลังลิวซิโกตาย แล้วกองทัพไทยจับได้ตัวฃ้าพเจ้าแต่นายทัพนายกอง แลไพร่กองทัพห้อจะตายเปนหลบหนีไปข้างไหนฃ้าพเจ้าหาเหนไม่ กองทัพไทส่งตัวฃ้าพเจ้าเข้ามา ณ กรุงเทพฯ ซึ่งนายทัพใหญ่ชื่อ ป้องลันซี อยู่เมืองห้อยังจิ๋วกับนายทัพนายกองจะยกต่อมาฤๅจะไม่ได้ยกต่อมาอีกประการใดข้าพเจ้าหาทราบไม่ เปนความสัจความจริงสิ้นคำให้การฃ้าพเจ้า เท่านี้ ๚ะ
เล่มที่ ๕ นำเบอร์ ๑๕๓ วันอาทิตย เดือน ๙ แรม ๕ ค่ำ
ปีขานสัมฤทธิศก ๑๒๔๐ แผ่นที่ ๒๐
ข่าวส่งอ้ายทิมไว้ ณ คุก
๏ ณ วันศุกร เดือนเก้า ขึ้นสิบเบดค่ำ ปีฃานลัมฤทธิศก ศักราช ๑๒๔๐ พระบาทสมเดจพระเจ้าอยู่หัวเสดจประทับพระที่นั่งบรมราชสฐิตยมโหฬาร มีพระบรมราชโองการมารพระบัณฑูรสุรสิงหนาท ดำรัสสั่งพระยามหามนตรีศรีองครักษ เจ้ากรมพระตำรวจในขวาให้เอาตัวอ้ายทิม ขุนพิพิธภักดีในกรมพระสุรัศวดีเปนคนคิดนิราศหนองคายถ้อยคำฟุ้งซ่านรานระเหลือเกินมากนักให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยน ๕๐ จำขังคุกไว้ แลหนังสือนิราศหนองคายที่ตีพิมพ์เยบเปนเล่มไว้นั้นใครได้ซื้อมาอ่านมาฟังให้พระยาอินทราธิบดีสีหราชรองเมืองเกบเอามาเผาไฟเสียให้สิ้นอย่าให้มีเปนแบบฉบับเหลืออยู่ได้ พระยามหามนตรีศรีองครักษรับพระบรมราชโองการนำเอาตัวอ้ายทิม ขุนพิพิธภักดีลงพระราชอาญาเฆี่ยน ๕๐ ที ส่งหลวงพัศดีกลางจำขัง คุกไว้ ๚ะ
เล่มที่ ๕ นำเบอร์ ๑๖๑ วันอาทิตย เดือน ๙ แรม ๑๒ ค่ำ ปีขานสัมฤทธิศก
๑๒๔๐ แผ่นที่ ๒๑
ประกาศเรื่องอ้ายทิมแต่งนิราศ
๏ ด้วย พระศรีสุนทรโวหารเจ้ากรมพระอาลักษณรับพระบรมราชโองการใส่เกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สั่งว่าอ้ายทิม ขุนพิพิธภักดีในกรมพระสุรัศวดี คิดหนังสือนิราศว่าด้วยกองทัพซี่งจะยกขึ้นไป ณ เมืองหนองคายเพื่อจะป้องกัน รักษาพระราชอาณาเขตรตามราชประเพณีมาแต่ก่อน อ้ายทิมบังอาจแต่งหนังสือ ออกพระนามพระบาทสมเดจพระเจ้าแผ่นดินตัดทอนแทรกเปลี่ยนถ้อยคำเจือลงในกลอน แลกล่าวความกระทบกระเทียบถึงท่านผู้บัญชาราชการแผ่นดิน แลผู้อื่น ๆ โดยถ้อยคำอยาบคายยกย่องเหตุซึ่งได้ขัดฃวางราชการแผ่นดินขึ้นเชิดชูไปต่าง ๆ จึ่งทรงพระราชดำริหพร้อมด้วยท่านเสนาบดีว่า ราชประเพณีแต่ก่อนมีการทัพศึกมาเวลาไร พระบาทสมเดจพระเจ้าแผ่นดินแลท่านเสนาบดีก็ปฤกษาพร้อมกันจัดกองทับไปรับรองป้องกันพระราชอาณาเขตรหามีผู้ใดขัดขวางแลติเตียนเหลือเกินดังนี้ได้ไม่ ถ้ามีผู้ใดพูดจาดังนี้ในเวลามีการทัพก็จะต้องมีโทษถึงประหารชีวิตรตามพระราชกำหนดกฎหมาย บัดนี้อ้ายทิมมาทำหนังสือว่ากล่าวเหลือเกินเทจบ้างจริงบ้างเปนการหมิ่นประหมาทต่อราชการแลท่านผู้บัญชาการจะเปนอย่างต่อไปภายน่าเมื่อมีราชการ ทัพศึกก็จะบังคับบัญชาได้โดยยากจึ่งให้ลงพระราชอาญาเฆี่ยนอ้ายทิม ๕๐ ที ส่งตัวไปจำไว้ ณ คุก อย่าให้ผู้ใดเอาเยี่ยงอย่าง แลหนังสือฉบับนี้เปนหนังสือขัดฃวางต่อราชการแผ่นดินเปนที่หมิ่นประหมาทในพระบาทสมเดจพระเจ้าแผ่นดิน แลท่านเสนาบดีผู้ซี่งมีกตัญญูต่อแผ่นดินแลยำเกรงนับถือในพระบาทสมเดจพระเจ้าแผ่นดิน แลท่านเสนาบดีซึ่งช่วยรักษาแผ่นดินอยู่ก็หาควรจะอ่านจะเกบหนังสือไว้ไม่ ด้วยเปนที่ขัดฃวางต่อราชการแผ่นดิน แลเปนที่หมนหมองต่อพระบาทสมเดจพระเจ้าแผ่นดินแลท่านเสนาบดี ต้นร่างหนังสือฉบับนี้ก็ได้โปรดเกล้าฯ ให้เรียกมาทำลายเสีย ฉบับที่ตีพิมพแล้วยังไม่ได้ฃายไปนั้นให้ผู้ซึ่งส่งไปพิมพซื้อมาทำลายเสียทั้งสิ้น แต่หนังสือที่ได้ซื้อแต่ก่อนแล้วนั้นถ้าผู้ใดยังมีหนังสือนั้นก็ให้ฉีกทำลายเสีย อย่าให้ติดเปนแบบอย่างอยู่ในแผ่นดินสืบไป ประกาศมา ณ วันอังคาร เดือนเก้า แรมเจดค่ำ ปีขานสัมฤทธิศก ศักราช ๑๒๔๐ เปนวันที่ ๓๕๗๐ ในรัชกาลปัตยุบันนี้ ๚ะ
หนังสือราชกิจจานุเบกษา ฉบับที่ ๒๐ น่า ๑๕๓ ว่าด้วยเรื่องนิราศหนองคายนี้ผู้ซึ่งลงพิมพ์ว่าหาถูกต้องตามกระแสพระบรมราชโองการไม่ ให้ผู้อ่านเชื่อประกาศฉบับนี้แทนเถิด ๚ะ
โองการดุษฎีสังเวยยกทัพ
๏ สคฺเค กาเม จ รูเป คิริสิขรตเฏ จนฺตลิกฺเข วิมาเน,
ทีเป รฏฺเฐ จ คาเม ตรุวนคหเน เคหวตฺถุมฺหิ เขตฺเต,
ภุมฺมาภุมฺมา จายนฺตุ เทวา ชลถลวิสเม ยกฺขคนฺธพฺพนาคา,
ติฏฺฐนฺตา สนฺติเก ยํ มุนิวรวจนํ สาธโว เม สุณนฺตุ ฯ
พุทฺธสวนกาโล อยมฺภทนฺตา, ธมฺมสวนกาโล อยมฺภทนฺตา,
สํฆปยิรูปาสวนกาโล อยมฺภทนฺตา ฯ
๏ เย สนฺตา สนฺตจิตตา ติสรณสรณา เอตฺถ โลกนฺตเร วา,
ภุมฺมาภุมฺมา จ เทวา คุณคณคหณพฺยาวฏา สพฺพกาลํ,
เอเต อายนฺตุ เทวา วรกนกมเย เมรุราเช วสนฺโต,
สนฺโต สนฺโต สเหตุํ มุนิวรวจนํ โสตุมคฺคํ สมคฺคํ.
สพฺเพสุ จกฺกวาเฬสุ,	ยกฺขา เทวา จ พฺรหฺมุโน.
ยํ อมฺเหหิ กตํ ปุญฺญํ,	สพฺพสมฺปตฺติสาธกํ.
สพฺเพ ตํ อนุโมทิตฺวา,	สมคฺคา สาสเน รตา.
ปมาทรหิตา โหนฺตุ,	อารกฺขาสุ วิเสสโต.
สาสนสฺส จ โลกสฺส,	วุฑฺฒี ภวตุ สพฺพทา.
สาสนมฺปิ จ โลกญฺจ,	เทวา รกฺขนตุ สพฺพทา.
สทฺธึ โหนฺตุ สุขี สพฺเพ,	ปริวาเรหิ อตฺตโน.
อนีฆา สุมนา โหนฺตุ.	สห สพเพหิ ญาติภิ ฯ
โภโตเทวสังฆาโย ข้าแต่ฝูงภุมพฤกษเทวา ฉกามาพจรพิมาน ทุกอมรสถาน อันสถิตทั่วทวาทศมณฑล มหามงคลจักรฬาพาฬ ผู้ทรงทิพยจักษุญาณแลทิพกรรณ เชิญรับอภิวันท์ ซึ่งร้องอาราธนา คิริสิขรตเฏ ทั้งเทพสิงสู่อยู่จอมผา ศิลาธารลหารเหว เปลวปล่องทุกหุบห้อง ช่องชั้นชง่อนชงั่นเงื้อมชะโงก เปนกรวยโกรกเวิ้งหว่างทางท่านทีธาร หย่อมทิพย์พิมานสิงสู่อยู่ทุกหว้านหญ้าละดาวัน มิเว้นว่างที่อาศัย แต่พื้นเทพผู้ศักดา อันตลิกเข อิกเทพเทวาในอากาศ มีทิพย์อากาศอันเลื่อนลอย เปนชั้น ๆ เวียนจังหวัดสัตภัณฑคิรี เรียงรายรอบขอบเขาจักรฬาพาฬ ทีเป ทั้งเทพสิงสู่อยู่สถานแก่งเกาะ เกิดฉเพาะอยู่กลางชล รัฏเฐ จ คาเม เทพสิงสู่อยู่ในเมืองคน จบสกลนิคามคมอุดมราชธานี ทั้งพระเสื้อเมืองทรงเมืองเรืองศรี หลักพระนคร อิกทินกรจันทรา ภูมเทวาพุทธโสระ คุรุหาอสุรินทะยิ่งยง สุกรทรงสุริยรังสี พระเกษบดีอุดมเดช ทั้งเทพยเจ้าเสวยเสวตรฉัตร พิพัฒน์มงคลสกลนิเวศน์ ทั่วขอบเขตรขันธเสมา กรุงเทพมหานครอมรรัตนมหาสถาน จงมาช่วยประกอบการราชพิธี ขอให้มีไชยสวัสดีดังคำบวงสรวง อายันตุ ขอเชิญเทพยเจ้าทั้งปวง จงมาพร้อมกันอวยพร สวัสดิพิพัฒน์มงคลประสาทพร ให้ถาวรเจริญเรืองพระเดชา มหามหิศรไชโยไชยะ ปูชาระ คะเหเทวะคะณาเทวตา อสุระครุทธาสุบรรณภุมภัณฑยักขกินร ภูตรักขา ทโยปะติคคันหันตุเทวตา ไชย ๆ ไชโยมโหมะหุตมหามโหลาเต ชะวะฤทธิสัตวะโร วะระโทอะนุตตโร รัสสสุวะระสุทโทวะระฤทธิวิกุนโน ไชยวะระไชโยไชยสฤทธิสวา โหม ฯ จบ ฯ ชยันโต ฯลฯ
๏ สัพเพเทวารักขาปิสาเจวะ อาละวะกาทโยปิจะ มเหสักขา มหัพพลา มหิทธิกามะยาหิส สัตตารานิยาทะนิยานิ สูปานิปานะมังสานิ ปุวานิผลานิ สุราเมระยะปานานิ ปานานิตัมะปุวานิ ปุคคานิ ตัมหากานิ เภสัชชานิ ทันตปทิปานิ ธูปานิปุบผลา (ช) คันธานิ มาลาทิปะทิตานิ มะระมันทาจะหริภุญไชยะสะมาจะลาวะโตวะระ สฤฐาปะ ติคคัณหันตุ ตุริตตุริตาอิเทเวทะสันละโขปะนะมะยานัง อิมานิ สักการานิ อาทาตุมเหมะยานัง ปริปักเขอะมะระเนวา หริภุญไชยชาติเกวา ลาวะชาติเกวา คะมะสุทะระชาติเกวา โทวิตุงวา ภยตัชชิตังวา คัจฉันตุ อิเม โภ คันธัพพา จ เทวา จ เทวนาคา จ เทวยักขา จ ปิสา จา จ เทวมหานครภูมิปาลัสสะ ฯ
สมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ปรเมนทรมหาราชเขดตะ ชะนะสุขะปะโย ชะนะการิตสะสะเตเชนานุภาเวนะ สังคัณหันตุ รักขันตุ สัพเพปริปักขาวินาสันตุนติ ฯ
โภอมนุสสสังฆาโย ดูกรหม่อมบุษารักษ อันสำนักตามเถื่อนถํ้าแม่น้ำลำธาร พฤกษ์ไพรสาลสิงขรเขาลำเนาเลมาะ แก่งเกาะหาดห้วยกรวยตรอกซอกคิรี บึงหนองคลองสระมีทั้งห้วยกระโดง ซึ่งอาศัยอยู่ในจอมปลวกโป่งแลหย่อมหญ้า ชวากวุ้งทุ่งนาทั้งป่าชัฏแลวัดร้าง ซึ่งสิงสู่อยู่ยังห้างแลหนทางคนไปมา ทั้งเมืองร้างทั้งเครือลัดดาป่าระหง ทุกห้วยด้าวแดนดงจบสกล อิกทั้งอยู่ในเมืองคนทุกหนแห่ง ทั้งอาศัยซึ่งเรือนผีที่บุทคลตกแต่งให้สถิต บรรดาหมู่ปิสาจอันเรืองฤทธิ์ศักดา อยู่ในอุตรทิศาทั่วทั้งหมด คือนามบัญญัติปรากฏพระเสื้อเมืองทรงเมืองพระหลักเมือง อิกทั้งอมนุษย์อันบุทคลฦๅเลื่องกระเดื่องชื่อ แต่บรรดาชนนับถือทั่วแดนลาว เขินลื้อพุงขาวพุงดำเงี้ยวพม่า ทั้งหมู่ตองซู่คุยเซ่อขมุข่าละว้ากะเหรี่ยงทั้งปวง ไทยเหนือลื้อหลวงยางแดงสีชอน แต่ได้นามกรปรากฏแล้ว คืออารักษ์เมืองป่าแล้วเจ้าเจนเมือง ทั้งเชียงใหม่ก็ลือเลื่อง อารักษ์ดำแดงอันอาศัยในแขวงเขาวางลสงเชียงดาว ทั้งอารักษ์ร่มขาว สิงขรเขาอะถินสถิต อารักษ์ผาด่านเชี่ยวชาญฤทธิสถิตอยู่ผาด่าน อารักษ์จุงจะอันจะสำราญอยู่ยังเขาจุงจะ อิกทั้งพระอารักษ์พระมังราย แลอารักษ์ศรีรองเมืองอารักษ์ เทวบุตรก็ฦๅเลื่อง ทั้งอารักษ์เมืองแดน อิกยักษ์อยู่ในแว่นแคว้นชื่อภูสะและดาแลองอาจ หนึ่งโฉมยงองค์นาฎนางอารักษ์จามเทวี อันทรงศรีสุนทรประไพวิไลยลํ้า เลิดประเสริฐศักดิ อิกทั้งอารักษ์สุริโยแลเพโกก็ฉกาจฉกรรจ์ ทั้งอารักษ์กุมภัณฑ์อันสถิตทั้งเหนือใต้ ได้รู้จักชื่ออารักษ์เมืองเชียงใหม่แต่เท่านี้ อิกทั้งอารักษ์เมืองน่านก็มีนามปรากฏทั่ว พญาช้างเผือกพญากัวพญาแก้วท้าวขาก่าน พระเจ้าน่านราชคฤห หลักน่านเสือสีมีฤทธิมากทั้งเลนกวง ข้อมือเหล็กเหลือคนอง เจ้าภูริงอันองอาจ แสนหลวงธรรมสาตรแสนราชธรรมกูล อารักษ์เปนเค้ามูลอยู่เมืองน่าน สิงสถานทั้ง ๑๒ แห่งแรงฤทธิ อิกอารักษ์ทรงศักดิสิทธิอยู่หลวงพะบาง นางกางรีศรีสำอาง ทั้งเจ้ารางแลนางวรรลีเจ้าเชียงล่อ หอดดเหล็กหมันแลดอกเดื่อ เจ้าพญาฝางมนี ฤทธิเหลือที่จะพรรณนา เจ้าฟ้าแดดเจ้าปานแสนทรงศักดาอันรุ่งเรือง เจ้าโพธิสลาศเจ้าตากน้ำแลห้อเจืองทั้งปากอู เจ้าผู้แปแลเจ้าฟ้าเลื่อนเขานับถือลือทั้งเจ้าชีหมวก อารักษ์หลวงพะบางจักผนวกเปน ๑๘ องค์ อันฝูงนิกรดำรงในแว่นแคว้นแดนลาว เวียดวังพุงขาวลาวเวียงใหญ่ในเท่านี้ ฯ อิกอารักษ์มีชื่อโป่งตำแลเชียงเจือง ทั้งอารักษ์ผาหม้อต่อเรือก็ลือเลื่องในแดนลาว อิกท้าวเปนเจ้าดังแลพญาน้ำผึ้ง พญาคำทั้งแท่นตนหนึ่ง ทั้งท้าวกุมภัณฑ์ชื่อต่าง ๆ อิกพญาแสนช้างท้าวแทหลวงแลสองพี่น้อง ทั้งเทพเจ้าแลอมนุษย์อันรักษาจอมญองที่มีศักดา พญาอ้ายพญาแสนชายพญาขวาทั่วทั้งมวน ล้วนอารักษ์อันแรงร้าย ทั้งปู่เจ้าสมิงพรายอันชำนาญวิชชาการแลความรู้ ทั้งพญาน้ำอวดรู้พญาตวนแลโลดเต้นท้าวคำตือแลลือแท้ อิกพญาเขาแยพญาแก้ว พญาภูมินทรนวน หนึ่งพญาหลวงคอยดอมอยู่เมืองพะเยาก็เชี่ยวชาญ อารักษ์อุ่นเมืองพรานทั้งอารักษ์สังฆราชา อิกอารักษ์เจ้าฟ้าหนวดดำอยู่เมืองเลนก็เลิดลํ้า ทั้งอารักษ์หน้าหักตำขำเมืองเชียงราย อารักษ์หม่อมเมืองมีอานุภาพอันเชี่ยวชาญ ทั้งพญาหานพญาอาญาพระเจ้าอยู่แขวงเมืองยองชื่อแปลก ๆ หนึ่งอารักษ์ชื่อนกแศก อยู่บ้านอยู่แขวงเมืองหลวย ทั้งอารักษ์อยู่เขาปากห้วยชื่อพญาแทน หนึ่งว่าพวกยักษ์อยู่ด้าวแดนเขตแขวงเมืองลื้อ เจ้าฟ้าหมวกดำก็เลื่องลืออยู่เชียงล้วน ทั้งพญาคานอยู่เขากิ่วแบกิ่วหมู อิกอารักษ์องค์ดำอันสิงสู่อยู่เมืองเชียงตุง ทั้งเปรตอสุรกายที่หมายมุ่งบำรุงเมือง ยังยักษ์ที่ลือเลื่องทั้งสี่ตน อิกเจ้าฟ้าหนองตุงอยู่เปนศักดิ์ศรี ทั้งนางเทพเทพีผมหอม นางเขียวค่อมก็ทรงลักษณ์วิไลย ทั้งปิสาจชื่อผีไม้ห้อก็เรืองฤทธี อันอารักษ์เชียงตุงครศรีสองผัวเมียทั้งคู่ ล้วนแต่อยู่รักษาเมืองเชียงตุงสิ้นทั้งมวน ยังอารักษ์นับชื่อไปบมิถ้วน ด้วยมิได้ถ้วนประจักษ์นามปรากฏ ตุริตะตุริตาอิเทเวทะ แต่บรรดาหมู่อมนุษย์ทั้งหมด จงมาในที่นี้โดยเร็วไว ปติคคัณหันตุ จงรับเครื่องเส้นสรวงใส่ภาชนะสังเวยพลีกรรม มีทั้งโภชนะของยำแลปิ้งจี่เจียวทอดพล่า อิกทั้งแกงแลมังษา ขนมผลไม้ทั้งดิบสุก สุราเมระยะกินให้สนุกในคราวนี้ น้ำแลหมากพลูบุหรี่ มีเส้นพร้อมเสร็จสรรพ ทั้งยาวะชีวิตสำหรับระงับไภยในกาย ธูปเทียนดอกไม้ปรายประเครื่องหอม ทั้งบุบผาร้อยห้อยมีพรรณล้วนลํ้าเลิด เราจัดแจงแต่งเส้นประเสริฐกว่าลาวแลพม่า ทั้งละว้าแลข่าร่มขาวแลฮ่อลาวหลวง อิกทั้งลาวกล่อมทั้งฮ่อแลลาวหลวง สะเจโขปะนะ ถ้าแม้นอมนุษย์ทั้งหลายซึ่งมาพร้อมในที่นี้รับเครื่องบัดพลีเส้นสรวงแล้วจงไปคุกคามแลล้างเสียซึ่งไภยแห่งเรา คือพม่าหมู่ตองซู่แลลาวหลวงหมู่กุยเซ่อ ขมุละว้ากะเหรี่ยงลาว ทั้งชาติร่มขาวแลลาวฮ่อกล่อม ซึ่งไม่สวามิภักดิ พุงขาว พุงลาย พุงดำ พวกฮ่อ และตองซู่พวกใดที่เปนปฏิปักษ์ หมู่คนธรรพในบูรพทิศอันลือเลื่องเรืองฤทธิศักดา อิกฝูงนิกรเทวาสถิตทักษิณก็ทรงเดช ทั้งเทพยดาซึ่งมีเพศรูปเปนนาค สถิตยังปัจฉิมทิศโดยมากตามคำโบราณ ทั้งทวยเทพทิศสถานในอุดรประเทศอันมีเพศรูปเปนยักษ์จงช่วยบำรุงรักษ์พลโยธา ทั้งช้างแลม้าพาหนะนารถ แห่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้ามหาธรรมิกราชาธิราช อันมีพระไทยทะนุบำรุงข้าทูลละอองธุลีพระบาทแลราษฎรให้เปนสุขในแว่นแคว้นแดนกรุงเทพฯ หมู่อมนุษย์จงอวยพรให้ไพร่พลนิกรมีความสวัสดี ด้วยเดชผลความสัตย์กตัญญูแห่งข้าทูลลอองธุลีพระบาททั้งหลายเหล่านี้ ซึ่งมีใจจงรักภักดีถือน้ำพระพิพัฒน์ อันอาสาพระมหากษัตริยขัติยมาในครั้งนี้ อนึ่งข้าพเจ้าจะขออัญชุลีตามอธิษฐานแต่งบูชา แก่พฤกษเทวาอารักษเทวา อากาศเทวา อิกเทพเจ้าซึ่งมีมเหศรศักดาประเทศทั้งปวง ซึ่งสิงสู่อยู่ในเขาหลวงธารท่าน้ำ สถิตยังถํ้าคูหาเหว ทั้งปล่องเปลวเนินไสล ดงแดนไพรหมู่พรรณพฤกษาทุกทวยเทพเทวาพิมานเมศ อันมีทิพเนตรทิพโสต ขอเทพเจ้าได้โปรดปรานี แก่ท่านผู้เปนจอมโยธีนราราช อาสาเบื้องบาทสนองพระเดช ปิ่นปกเกศพิภพผู้ทรงธรรม์ ยกพวกพลขันธ์มาครั้งนี้ จักไปปราบไภรีเสี้ยนแผ่นดินให้สิ้นสูญ เทพเจ้าได้อนุกูลรับเครื่องพลีกรรม ทุกสิ่งสรรพสังเวยครบตามมี ด้วยน้ำใจภักดีต่อเทวราชทั้งหลาย ช่วยป้องกันสรรพอันตรายอย่าให้มี แก่ผู้จอมพลโยธีทวยหาญ อิกทั้งหมู่คชสารอัศวราราช ขอจงปราศจากทุกข์ไภยแลโรคา ให้แคล้วคลาดสาตราแห่งข้าศึก สรรพจะนึกสิ่งใด ๆ ให้สมมาดดังปรารถนา สรรพเครื่องสาตราอันเรืองฤทธิ ปราบปัจจามิตรให้วินาศฉิบหาย ขอเดชเทพเจ้าทั้งหลายตามอวยพร แก่หน่อนรินทรจอมจัตุรงค์ให้เจริญสิริสวัสดิดังประสงค์ ทั้งนายแลไพร่ด้วยบุญญาธิการ เทพไทยให้ประสาทประสิทธิ พวกพลาพลไม่รู้ผิดจิตรประมาท กล่าวผรุสวาทสามหาว ล่วงแดนด้าวตัดรุกขาลดาวัน ถ่ายอุจจาระปัสสาวะอันบมิควร เทพเจ้าทั้งมวนจงได้โปรด ขอรับประทานโทษแก่พวกพลนิกร ให้เจริญสวัสดิสถาพรกำจัดไภย มหาสิทธิ ๆ เตโชไชยสวัสดิพิพัฒน์ศุภผล อุดมสมพระราชประสงค์จงสำเร็จเสร็จสิ้น อันตรายวิบัติจงประสิทธิ ฯ เตโชไชยชนะข้าศึก ทีฆายุศมะภวันตุเตไซยมังคลัง โส อัทธลัทโธ, สาอัทธลัทธา, เตอัทธลัทธา ฯลฯ ๓ ที ฯ
๏ ข้าขอยอกรกันพุม	เชิญเทพชุมนุม
สำนักที่เนาในสถาน
๏ หนึ่งอมรเมศพรหมาร	ไทท้าวโลกบาล
พิเนตรพิไนเชิญเนา
๏ จันทราทิพตยภุมเนา	พุธพฤหัศศุกร์เสาร์
ทั้งอสุรินทราหู
๏ พระเกศพระกาฬมฤตยู	เทวะสิงกำกู
พิไชยฉัตรบรรเทือง
๏ พระเพลิงพรายแสงแรงเรือง	เสื้อเมืองทรงเมือง
พระพายพิรุณเทวา
๏ ธรนีหนึ่งพระคงคา	สุริยพรหมรักษา
อสุรยักษกุมาร
๏ พระไพรเจ้าป่าท่าธาร	ปู่สมิงสิงสถาน
สถิตทุกเขาเนาใน
๏ โป่งหลวงห้วงห้วยน้ำไหล	หย่อมหญ้ายอดไม้
พฤกษลัดดาเครือวัลย์
๏นา ๆ นางไม้มีพรรณ	กรุงพาลีอัน
สถิตทุกแห่งแพร่งพราย
๏ อัญเชิญเทพเจ้าทั้งหลาย	รับธูปเทียนถวาย
สว่างไสวไนยนา
๏ เสาวรศของหอมบูชา	มาไลยมาลา
ละเวงด้วยรศรำเภย
๏ กระยาบวดบวงสรวงสังเวย	อย่ารังเกียจเลย
เชิญรับคำนับวันทนา
๏ เทพเจ้าจงช่วยรักษา	กองทัพโยธา
ที่ยกมารอญแรมไพร
๏ ช้างม้าหมวดหมู่พลไกล	ขอจงดลใจ
ให้แกล้วให้กล้าอย่ากลัว
๏ อาสาพระเจ้าอยู่หัว	ต่างตนเตรียมตัว
มาต้านมาต่อสัตรู
๏ เทพเจ้าจงช่วยคํ้าชู	เมตตาเอ็นดู
โยธาที่มากลางณรงค์
๏ ขอจงเทพเจ้าทุกองค์	สิงทั่วทิวธง
สัปทนที่กั้นกำบัง
๏ ปืนผาอาวุธเวียงวัง	ประกอบกำลัง
ดังศรนารายณ์ราญมาร
๏ รี้พลผูกคาดเครื่องอาน	อยู่คงทนทาน
ให้แคล้วให้คลาดสาตรา
๏ เทพเจ้าจงช่วยรักษา	ทางบกนาวา
จงว่องจงไวในสมร
๏ ขอกำลังดังเสือไกรศร	สิงหราชผาดรอญ
อรินทราบปราบปราม
๏ ลุยแล่นแกว่นแกล้วกลางสนาม	เข้าสู้สงคราม
อย่าขัดอย่าขวางเคืองระคาย
๏ จงช่วยอวยไชยให้สบาย	ทั้งไพร่ทั้งนาย
ขอให้มีไชยในณรงค์
๏ เดชะข้าตั้งใจจง	ภักดีจำนง
อภิวันท์ทุกเทพเทวา
๏ เชิญช่วยอภิบาลรักษา	กองทัพโยธา
ให้เริงให้ร่าทุกกระทรวง
๏ จงกันสรรพไภยทั้งปวง	เทพทุกทะบวง
กำจัดวิบัตินา ๆ
๏ เจ็บไข้ปวดหัวมัวตา	พญาธิโรคา
ทุกสิ่งทุกสรรพบันเทา
๏ เมื่อยล้าขัดขวางบางเบา	บันดาลตนเรา
ให้แรงให้รื่นชื่นบาน
๏ ประเทศเภทผิดถิ่นถาน	น้ำท่วมกระยาหาร
อย่าให้ซึ่งโทษรันทำ
๏ เบิกด่านเบิกดงจงยำ	เบิกพระไพรน้ำ
พยุหยกยาตรา
๏ เบิกทัพเดินโดยมรรคา	เบิกทั่วเทวา
อย่าได้ต้องพานพวกพล
๏ สรวมสวัสดิพิพัฒน์มงคล	ลาเภศุภผล
สิทธิฤทธิเตโชไชย ฯ
บูชาที่ ๓
๏ กฤษฎาชุลีบังคม	ประณามประนม
นบเทพไทธาดา
๏ พระสยมภูวเยศมหา	มหิทธิเรืองเดชา
นุภาพลํ้าธรนินทร์
๏ จักรกฤษฤทธิรงเรืองศิลป์	ทรงสุบรรณโบกบิน
ระเห็จเวหาศเหินผยอง
๏ อิกองค์อินทราผู้ครอง	ทิพเวชยันต์ทอง
วิมานในดาวดึงสา
๏ ทั้งท้าวเวสุวรรณราชา	เปนใหญ่ในคณา
พวกปิสาจอันกาจฉกรรจ์
๏ อิกไททศรฐทรงธรรม์	เปนใหญ่แก่สรรพ
คนธรรพ์คนธรรพบริพาร
๏ อิกทั้งวิรุฬหกไชยชาญ	เปนใหญ่ในพิมาน
อมรเทพเรืองฤทธี
๏ อิกท้าววิรุฬปักษ์อันมี	มเหศรศักดิศรี
เปนใหญ่แก่หมู่นาคา
๏ อิกองค์กุเวรุราชา	เปนจอมยักษา
ทั่วทุกประเทศทั้งผอง
๏ เทวานุเทเวศผู้ครอง	พิมานพฤกษ์ไพรพนอง
ด้าวโดยวะนาป่าระหง
๏ ขอไทเพทถ้วนทุกองค์	การุญโดยจง
รับคำนับที่ไทบูชา
๏ เสาวคนธ์ธูปเทียนบุบผา	ประทีปมาลา
กระยาสังเวยรังถวาย
๏ ช่วยบำบัดอุปัทวะอันตราย	ขุนพลไพร่นาย
ซึ่งมาประทับสำนักนอนหน
๏ จงกำจัดสัตวในอารญ	อย่าใกล้กลายคน
อันเหนื่อยเลื่อยล้ามา
๏ ภูตโขมดรางความมารยา	จงมีเมตตา
อย่ามาเบียดเบียฬไพร่พล
๏ ขอให้เปนสุขศุภผล	อย่ามีวิกล
วิกาลแลอาพาธา
๏ เทพช่วยอภิบาลรักษา	จตุรงค์โยธา
นะรานิกรเนืองนอง
๏ กำเพลิงสาตราเขนทอง	โล่ดั้งทั้งผอง
ธนูกำวาบอาบยา
๏ ปู่เจ้าอารักษ์รักษา	ผดุงจิตรโยธา
ให้ร่าให้เริงในรณ
๏ เชิญช่วยอวยพรจอมพล	เสนาอนนต์
นิการทหารอาสา
๏ แล้วให้ภูตโขมดมารยา	ปิสาจยักษา
ยกเปนทัพหน้าจรดล
๏ ขอพึ่งฤทธิท่านทุกตน	ไปช่วยผจญ
ผจัญปัจจามิตรเรา
๏ พม่าฮ่อตองซู่ลื้อเขินเขา	ลาวหลวงอย่าเบา
ให้เกิดวิบัติอันตราย
๏ เพราะฤทธิพวกท่านทั้งหลาย	กระทำอุบาย
ให้หมู่ข้าศึกนึกกลัว
๏ ยินข่าวหนาวสยองพองหัว	ไม่อาจเอาตัว
มาต่อมาต้านราญรอญ
๏ ถวายบรรณาการถวายพร	ก้มเกล้าสลอน
ขอพึ่งพระเดขบารมี
๏ เดชะดุษฎีพิธี	เดโชไชยศรี
จงมีแก่จอมทัพไทย
๏ ฦๅชาฟ้ากระเดื่องดินไหว	อำนาจพระไพร
ประสาทพรประสิทธี
๏ พิณพาทย์ระนาดฆ้องดนตรี	กลองแขกมโหรี
ทั้งปี่ชวาปี่ไฉน
๏ โหมทั้งเกราะกลองฆ้องไชย	บำเรอเทพไท
ให้เริงให้รื่นชื่นบาน
๏ ขอไทเทพทั่วทุกสถาน	ยินดีในการ
สักการเฉลิมเพิ่มพูน
๏ ขอจงเมตตาอย่าสูญ	เชิญช่วยอนุกูล
ไพร่พลพหลโยธา
๏ ให้หมู่ข้าศึกอัปรา	ไชยทัพราชา
ซึ่งยกไปปราบอริน
สิ้นราชการ สิทธิฤทธิเทวดา สิทธิฤทธอารักขา สิทธิฤทธิ
อมนุสสา ไชยโสตถีภวันตุเต ฯ จบที่ ๓ ฯ
๏ นโมทวาทสคุณัง ปัจจามิตตังวินัสสติ รูปักขันโธมโนเอกวีสติ ปิตาคุณัง ปัจจามิตตังวินาสันติ ฯ เวทนาขันโธพุทธปัญญัตติสะพุทธ คุณังปัจจามิตตัง วินาสันติ สัญญขันโธวาทะติสะ ธัมมคุณังปัจจามิตตัง วินาสันติ สังขารักขันโธยะจตุทัสสะ สังฆคุณังปัจจามิตตังวินาสันติ วิญญาณักขันโธ นโมพุทธายะ มะอะอุทุกขังอนิจจังอนัตตา ยะธา พุโมนะ อุอะมะทุกขัง อนิจจังอนัตตาทุกขังนโมพุทธายะ โมนะอะมะ อุอะนัตตาอนิจจัง นโมพุทธายะอนัตตา อะกันตังสะระณังคัษ ชะระณัง มะอะอุทุกขัง อนิจจังอนัตตาอุอะมะทุกขังอนิจจังอนัตตา จิตตังเจตสิกังรูปัง นิพพานังอิติสัพพทาจาติ ทุกขังชะราอนิจจัง มรณัง อนัตตา กัมมโตปัจจามิตตังปติวันทนัง ชีวิตตังจุติวะโน มะอะอุ อุอะมะ อโนมะอะอุ สิวังสปจุตตัง อุอะมะ มะอะอุ สิวังสปจุตตัง อุอะมะ มะอะอุทุกขังอนิจจังอนัตตา นโมพุทธายะ พุทธรัตนัง มะอะอุทุกขังอนิจจังอนัตตา นโมธัมมายะ ธัมมรัตนัง อุอะมะทุกขัง อนิจจัง อนัตตา นโมสังฆายะ สังฆรัตนัง ภันเตโลกนาโถ นโมกัมมังสัพพปัจจามิตตัง ปราไชยังวินาสันติ อะติคะเม สัพพปัจจามิตตัง ปราไชยัง วินาสันตุ อติคะเม สัพพปัจจามิตตัง ปราไชยังวินาสันตุ อะติคะเม สัพพปัจจามิตตัง ปราไชยังวินาสันตุ ปัจจุบันนเม สัพพปัจจามิตตัง ปราไชยังวินาสันตุ นโมกัมมัง สัพพปัจามิตตัง ปราไชยังวินาสันตุ อะนาโถนโมกัมมัง กายกัมมัง สัพพปัจามิตตังอะปราไชยังวินาสันตุ วะจีกัมมัง มโนกัมมัง กายกัมมัง สัพพปัจจามิตตัง อะปราไชยัง วินาสันตุ วะจีกัมมังมโนกัมมัง สัพพปัจจามิตตังสัพพปัจจามิตตัง อะปราไชยังวินาสันตุ มยามออุมะนุสสปัจจามิตตา
ดูกรหมู่มนุษย์ทั้งหลาย ที่มิได้เปนฝักฝ่าย ทะนุบำรุงกองทัพแต่เอาใจไปเข้าด้วยข้าศึกคือเขินลื้อพม่า มาเบียดเบียนไพร่พลช้างม้าให้เกิดพยาธิโรคาด้วยอิจฉา จิตร ขอเดชะพระพุทธฤทธิ แลเทพอารักษ์ซึ่งได้รับเครื่องพลีกรรมข้างฝ่ายเรา จงช่วยกันประหัตประหารฝูงมนุษย์ข้างฝ่ายเขาให้ฉิบหายวายวอด ตลอดกระทั่งถึงเขินลื้อฮ่อลาวหลวงอย่าให้มีฤทธิดึงดื้อคิดต่อสู้ ทั้งสรรพวิชชาการแลความรู้ขอให้เสื่อมสูญสิ้นทุกสิ่งอัน อิกทะแกล้วทหารฝ่ายมันนั้นก็ให้ย่อท้อต่อการณรงค์ ทั้งท้าวพระยาแลเจ้าเมืองก็ให้ย่อยยับยุ่ยเปนผุยผงอย่าให้ดำรงสติปัญญาแลร่างกายอยู่ได้ สารพัดอุบาทว์จังไรบังเกิดแก่พวกข้าศึกและอมนุษย์ซึ่งไม่เข้าด้วยเราครั้งนี้ ฯ
โอมโองการมหาพุทธบันไลจักร ให้หมู่ปัจจามิตรพ่ายแพ้ไปเร็วพลัน สหัสสรังสี สหัสสเตโช ขอเดชะพระสุริยเทวันผู้อันเรืองฤทธิมหิทธิมหาศักดาอันเลิด แล้วส่งสหัสสรังสีผ่องแผ้วส่องโลกทุกแหล่งหล้า ขอให้ต้องกายเสนาเหล่าปัจจามิตรพวกพาล อย่าให้ทนทานอยู่ได้ สตธาผลตุ ให้สีสะแลหัวใจแตกทำลายได้เจ็ดภาค
โอมมหาพุทธจักร ๆ พัดเราดวงจิตรปัจจามิตรดังต้องพิฆาต โอมะ ๆ คือ จักหักสง่าฆ่าสิงหนาทให้แพ้พ่ายอำนาจแห่งฝ่ายเราทุกผู้อยู่มิได้
พ คือมหาบันไลยจักร อาจหักพระสมุทให้ร้อนเปนเพลิงกาล ไล่ประหารเหล่าข้าศึกทั้งหลายทั้งไพร่แลนายให้แตกกระจายรายร่างก็ฉิบหาย ท คือมหาจักรพระนารายณ์อันพัดผัน ฤทธิดังไฟประไลยกัลป์ล้างสัตรูอย่าสู้ได้ ให้ประไลยด้วยศาสตรามนต์ดลอย่าคลาดเคลื่อน
น จงสเทื้อนพระสุธาเลื่อนไหวหวั่น ม จงทรงจันทร์กันเมฆาพระสุริยาฟ้าอากาศเขาพระสุเมรุราชหลักจักรฬาพาฬทานบมิได้ พ จงทรงไว้ซึ่งไฟประไลยกัลป์เผาให้เร่าร้อน ท จงทรงพระสมุทสาครให้กระฉ่อนกระฉอกละลอกฉาน เดชะ ธาตุทั้งสี่จงบันดาลให้ข้าศึกแตกกระจายแพ้พ่ายพังก็ฉิบหายวายวินาศ ฤทธิเตโช มโห มหิทธิมหานุภาพ โอมมหาปราบบำราบศัตรูทานประสิทธิ อิกะอะอุ โออะอัง มะมะทะทะ นะระอะอุ มะทะระวิทู ฝ่ายพวกตูผู้สามารถอาจประจญ ขอให้เมล็ดฝนในอากาศสายฟ้าฟาดบ้านเมืองทำลาย เปนเปลวเพลิงกระจายด้วยสาตราคม ให้บังเกิดไภยระงมไปทั้งบ้านเมือง ให้หมู่ข้าศึกงวยเงื่องด้วยปัญจวีสติมหาไภย ๒๕ ประการ เทพเจ้าประหัตประหารไม่ม้วยบัดนี้ อย่าแคล้วคลาดทวัตตึงศกรรมกร ๓๒ อย่าง ฉนวุตติโรคต่าง ๆ เก้าสิบหก ให้คงเกิดฝีกาฬฝีในอกรากโลหิต ทั้งโรคทรพิษอหิวาตกะอย่าละมัน อติสารโรคันมหันตไภยจงอุบัติเปนไปกับพวกผู้ไม่มามอดม้วย ยังพวกหนึ่งย่อมใช้คุณไสยสาระพัดจะใช้มาได้สิ้นทั้งมวล จะรำพรรณไปบมิถ้วนล้วนอาญาณทรัพย์ เดชะพระมุนีขอให้กลับไปถูกต้องเจ้าของผู้ที่มันกระทำ ฯ
อะมะมะอะอะ ยธาพุโมนะ อีกกะเออิ อุอิอะ สิมะสิมสิ อะอะนะอัง พุทธังพุทโธ โอเอฟ้าฝ่า ออาฟ้าลั่นจงหวั่นจงหวาด ผีภูตปิสาจรีบเร่งเร็วไว อออาอาอย่าช้าจงไป ทำให้ปราไชย ทั้งเขินทั้งลื้อฮ่อลาวหลวง โสจะจิเจ สะติอิยะ อินทริอุอิ อย่าได้ดึงดื้อ ตามเราบัญชา สูจงรู้ภาษา ไปทำมารยา เปนเล่เปนกล คัจฉอมุมหิยะทายะโส อุทิอุทัง อะสังปะ สังภวังจิตตัง อุทะอุฏอุฏิรูปัง นิมิตตัง ๆ ภูตภูตัง อุติอุตัง นิมิตตังตัง ฯ
โอมนะมะพะทะ กะระมะทะ นะอะมะนิมิมะอะอุ อุอินะอะ อิกะวิติ พุทธิกะโท มะโนมะยิ แต่บรรดาอสุรมารยา เทวดาครุทธานกกา คิชฌาวิลา กินรีกินนรา มัจฉากุมภา อาชาโคมหิงษา คชนารี กระบี่กุมภัณฑ์ เลขยันต์ประจำ กระทำต่าง ๆ เปนรูปเปน ทรงเปนวงพระจันทร์ พระขรรค์แลศร นั่งนอนดำเนิน ด้วยดินดีบุก รุกขชาติลัดดา นานาสมมุติ อย่าหยุดอย่านิ่ง จงกลิ้งจงกลับทั้งหลับทั้งตื่น จงฟื้นคืนมา เร่งเร็วอย่าช้า จงพากันไป เร็ว ๆ ไว ๆ ดังตูบูชา ให้ข้าศึกปรา อย่าต้องผจญ เดชะเวทมนต์ พระมหาประสิทธิ พระจันทร์พระอาทิตย์ เร่งมาสาปสรร เร่งไปเร็วพลัน พระนารายณ์ทรงฤทธิ อิศวรประสิทธิ ทรงฟ้าอากาส มหาภูตลิลาศ อำนาจฤทธา โอมศาสตรามหาอาคม บรมพรหมา อุตตอุตติอุตตะคะหะติ ออิเอโอนะ มะนโม นนิมัตตัง จิตตังจิตติ ชาตังชาติ อุฏเฐหิ ฯ
เร่งไปเร็วรา อำนาจวิชชา ศาสตราประสม เมฆหมอกมืดกลุ้ม ประชุมเทวา เดชะมนตรา อย่าช้าเร็วไว วิชัยเตโช นโมอรหโต สุคตัสส นมพท ดินน้ำลมไฟ เร่งหวาดเร่งไหว เร่งให้เปนไป ดุจดังบัญชา อัปปะ อัปเป อุทฐหะเตจะโองกาโรจะมหาเทวา จตุโลกปาลา ชุติมันโต ยสกิตติ ฤทธิธโร อัคคอัคโค วโรวระ วรังธชัง เดชะพระเวท เราทั้งหลาย จงมีมหิทธิโดยวจีอธิษฐาน ตามอาจารย์ประสิทธิมา มีเดชาปราบสัตรู อันต่อสู้ให้ปรา อังกาโรเทวราชะ มเหสักขา มหิทธิโก วชิราจะมหาเตโช ขะขะขัคคัง สัตตาอุปัง อินทรูปัง ทุรังทิสา อสุรคณา ปลายันติ ฤทธิ ๆ มะอะอุ อะกะวิติอิกะวิติ อรหโต ภูตภูโต คัจฉอมุมหิ นิมอัคโควตวโร ภควา พุทธัง ธัมมัง ปัจจักขาเตอนัตตา สังขารามรณัง สุญญหายนัง อิสิเวกุโกกะวัง ทะพะมะนะ สิโนมาสัง สักกัสสะวะชิราวุธังยมรานัสสะ นยนาวุธัง มารัสสะจักราวุธัง เวสุวัณณัสสะคทาวุธัง จัตตาโรเสฏฐึ ปหายะนัง สัพเพปิสาจา ปลายันติ พุทธัง ธัมมัง สังฆัง กุลียุกเข ทิพพ มันตานัง อินทเสฏฐัง กุมภัณฑานัง ปิสาเจวะ สัพเพยักขา ปลายันติ ฆเฏสิ ฆเฏสิ กึกรณัง ฆเฏสิ อหังปิตัง ชานามิ ชานามิ ฯ