บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ เล่ม ๑
พระยาอนุมานราชธน
/*
พระรูปปั้นอันเป็นประติมากรรมชิ้นแรกในประเทศไทยของศาสตราจารย์ ศิลป พีระศรี
ต่อมา ผู้ปั้นได้นำไปหล่อจำลองขึ้นที่ประเทศอิตาลี แล้วนำมาถวายไว้ที่ตำหนักปลายเนิน ได้จำลองให้ไว้ที่พระยาอนุมานราชธนองค์หนึ่งด้วย
/*คำนำ
มีเงินก็มีสุข เพราะ มีเงินก็เรียกว่าน้อง มีทองก็เรียกว่าพี่ ไม่มีที่จะต้องโต้เถียง ด้วยคนส่วนมากเข้าใจตรงกัน แต่เงินก็เป็นเงิน สุขก็เป็นสุข จะเป็นอย่างอื่นยิ่งไปกว่าสภาพที่เป็นอยู่หาได้ไม่ ที่เห็นกันว่ามีเงินก็มีสุข ก็เพราะไปยึดถือเอาว่าเป็นจริง ความจริง มีเงินแต่ไม่มีสุขก็มี ไม่มีเงินแต่มีสุขก็มี ทั้งนี้ก็เพราะเงินเป็นเพียงแต่ปัจจัยให้เข้าถึงสุข หาใช่เป็นจุดหมายปลายทางของชีวิต คือความสุขอันแท้จริงไม่ คนอาจเข้าถึงจุดหมายปลายทางของชีวิต ไม่ใช่แต่มีเงินทางเดียว อาจเข้าถึงได้ในทางอื่นก็มี แต่คนทั่วไปรวมทั้งข้าพเจ้าด้วย ก็มักเลือกเอาทางข้างมีเงินถ้าสามารถเลือกเอาได้ เพราะง่ายกว่าทางอื่น ที่ลางคนมีเงินแต่ไม่มีสุข ก็เพราะมีแต่ศิลปในการหาเงิน แต่ไม่มีศิลปในการใช้เงิน
พระสงฆ์องคเจ้ามีสุข โดยไม่ต้องอาศัยทางมีเงิน เพราะท่านถือว่าไม่มีนั่นแหละมี ไม่มีในที่นี้คือไม่มีเงิน และมีก็คือมีสุข ถ้าท่านจะต้องมีเงินบ้าง ก็ถือว่าเงินเป็นเสมือนปัจจัยเท่านั้น ที่ท่านต้องมีเงิน ก็ด้วยความจำเป็น เพราะท่านยังอยู่ในโลกนี้และในสมัยนี้ มิฉะนั้นท่านก็แย่เหมือนกัน และท่านจะเป็นอย่างอื่น ยิ่งไปกว่าที่เขาเป็นกันอยู่ก็ไม่ได้ เพราะยากมาก ด้วยทุกวันนี้ เป็นสมัยที่เขาถือกันว่าเงินเป็นแก้วสารพัดนึก หรือที่ในสำนวนภาษาฝรั่งว่า สรรพศักดิ์หิรัญ ยิ่งกว่าในสมัยก่อนๆ แม้กระนั้นท่านก็มุ่งเอาสุขทางใจ มากกว่ามุ่งเอาสุขทางกาย เพื่อเป็นความเจริญของท่าน เจริญแปลว่ามีมากขึ้น มีสุขและยิ่งมีมากขึ้นก็เป็นดี แต่จะต้องให้มีสมดุลย์กัน ทั้งทางกายและทางใจ
คราวนี้ให้เราเปลี่ยนคำว่าเงิน มาเป็นคำว่าวิชา ซึ่งหมายความว่า/*(2)ความรู้ที่ได้มาด้วยการเล่าเรียน หรือด้วยการฝึกฝนอบรม เรื่องก็เป็นทำนองเดียวกัน กล่าวคือ วิชาเป็นแต่ปัจจัย ไม่ใช่เป็นจุดหมายปลายทางของชีวิต คือสุขโดยตรง เพราะมีวิชาหรือไม่มีวิชาก็เป็น รู้ก็ชาม ไม่รู้ก็ชาม แต่ว่าถ้ารู้วิชา ดีกว่าไม่รู้ เพราะอย่างน้อยก็ รู้ไว้ใช่ว่า ใส่บ่าแบกหาม และเป็นทางให้เข้าถึงความสุขความเจริญได้ง่ายกว่าไม่มีวิชา เท่ากับมีทุนคอยหนุนอยู่ ถ้ารู้จักใช้วิชาในระยะของความรู้ที่เรียกว่าศิลป ก็เอาตัวรอดได้ง่าย ไม่เช่นนั้นก็จะเป็นคน มีวิชาท่วมหัว เอาตัวไม่รอด
ถ้าต้องการเอาตัวรอด ก็ต้องมีการศึกษา และ การศึกษาที่แท้จริงก็คือการศึกษาที่ฝึกฝนด้วยตนเอง แล้วใช้วิชาที่ได้ศึกษาให้เกิดเป็นผลดีงามแก่ตนและแก่คนอื่นด้วย ถ้าเห็นแก่ตน คนอื่นช่างมัน ก็เท่ากับทำความสุขที่ได้มาแล้วเพราะวิชา ให้แปรเป็นความทุกข์ได้ง่าย โดยไม่รู้ตัว เพราะคนเกิดมาไม่ได้อยู่ตามลำพังคนเดียว ถ้าอยู่ได้ก็ไม่ใช่คน ต้องเป็นเทวดา หรือไม่ก็เป็นอย่างอื่นที่ไม่ใช่คน และเราก็จะเป็นเราอยู่ในขณะนี้ต่อไปไม่ได้ คนต้องพึ่งพาอาศัยกัน เพื่อต่อสู้ภัยซึ่งมีอยู่รอบด้าน ซึ่งลางอย่างตามลำพังคนเดียว ก็เอาชนะมันไม่ได้ ถ้าจะเอาชนะได้ก็ด้วยร่วมแรงร่วมใจช่วยกัน เพราะ คนเดียวหัวหาย สองคนเพื่อนตาย คนต้องต่อสู้ภัยต่างๆอยู่รอบด้าน ประการแรกก็คือ ต่อสู้กับธรรมชาติซึ่งแวดล้อมตนอยู่ เพื่อเอาชนะโรคภัยไข้เจ็บ และความอดอยากหิวโหย ถัดมาก็ต้องต่อสู้กับคนด้วยกันที่เป็นศัตรูเพื่อเอาชนะอธรรม และประการสุดท้ายซึ่งสำคัญที่สุด คือต้องต่อสู้กับใจของตนเอง เพื่อเอาชนะศัตรูคือสิ่งเศร้าหมองซึ่งดองอยู่ในสันดาน เอาชนะสิ่งเหล่านี้ยากมาก แม้ผู้แสดงเองคือข้าพเจ้าก็เอาชนะได้ลำบากเต็มที
ถึงตรงนี้ อาจสรุปได้ว่า เงินก็ดี ความรู้ก็ดี หรืออะไรอื่น ๆ ซึ่งอยู่ในพวกเดียวกันก็ดี ย่อมมีอรรถาธิบายอย่างเดียวกับที่กล่าวมาข้างต้นรู้อย่างนี้แหละ เป็น รู้อะไรไม่สู้รู้วิชา รู้รักษาตัวรอดเป็นยอดดี
/*(3)ข้าพเจ้ากล่าวเรื่องเงิน เรื่องวิชา มาเป็นคุ้งเป็นแคว ก็ด้วยเป็นผู้รักทั้งเงินและวิชา แต่ที่รักมากกว่ากัน ก็คือรักวิชา เพราะเมื่อรู้วิชาแล้วถ้ารู้จริงก็คือรู้รักษาตัวรอดเป็นยอดดี ดีคือมีคุณสมบัติที่อยู่ตรงกันข้ามกับชั่ว เหตุนี้สิ่งใดเมื่อยังไม่รู้ ก็อยากรู้ เป็นอย่างเด็กที่ผ่านชีวิตและพบโลกเป็นครั้งแรก ก็อยากรู้อยากเห็นไปเสียทั้งนั้น ไม่ว่าจะดีหรือชั่ว ทั้งนี้เด็กต้องการจะรู้เพื่อเอาตัวรอดนั่นเอง ถ้ารู้ดีก็รอดตัว ถ้ารู้ชั่วก็พอทำเนา แต่ถ้าไปสมคบกับมันเข้าอย่างใกล้ชิด ก็ไม่รอดไปได้นาน
ที่ข้าพเจ้าอยากรู้ ไม่ใช่ว่าจะไม่รู้ว่าความรู้นั้นมีขอบเขตจำกัด จะรู้หมดทุกสิ่งทุกอย่างไม่ได้ ถ้ารู้หมดนั่นก็เป็นสัพพัญญู เมื่อเป็นเช่นนี้ก็ต้องเลือกรู้แต่ส่วนที่ควรจะรู้ ตามแต่โอกาสที่จะศึกษาได้ ทั้งในสิ่งที่ดีและในสิ่งที่ชั่วด้วย ถ้าถามว่ารู้ชั่วรู้เอาไปทำไม ตอบได้ไม่ยาก คืออยากรู้เท่านั้น และไม่ได้นึกว่าถ้ารู้แล้ว ก็เป็นผู้รู้จริง เพราะ เมื่อใดนึกว่ารู้เมื่อนั้นก็ยังไม่รู้ เมื่อใดนึกว่ายังไม่รู้ เมื่อนั้นก็คือรู้ ทั้งนี้เพราะความรู้มีอยู่เป็นขั้นๆ มีตั้งแต่ขั้นต่ำสุดไปจนถึงขั้นสูงสุด ถ้าผู้ใดรู้ถึงขั้นสูงสุดผู้นั้น อย่างที่ท่านเหลาจื๊อศาสดาลัทธิเต๋ากล่าวไว้ ก็เป็นผู้ไม่พูดเลย ซ้ำจะเหม็นสาบมนุษย์เอาเสียด้วย อยู่ต่อไปในหมู่มนุษย์ทนไหวหรือ ต้องออกไปอยู่ป่าอย่างผู้สำเร็จปรอท หรือไม่ก็หาความวิเวกความสงบแต่ลำพังคนเดียว ดีเหมือนกันถ้าทำได้
ความรู้ ถ้ากล่าวกว้างๆ มีสองอย่าง คือรู้ดีและรู้ชั่ว ต้องรู้ทั้งสองอย่างจึงจะเอาตัวรอดได้ ที่ต้องรู้ชั่วด้วย ก็เพื่อว่าเมื่อมันกล้ำกรายเข้ามาจะได้รู้ตัวทัน ผลักไสให้พ้นไปทันท่วงที มิฉะนั้นก็จะเป็นอย่างฤษีกไลโกฏในเรื่องรามเกียรติ์ ซึ่งแต่เกิดมาไม่รู้จักว่า เขาที่อก คืออะไร โง่เต็มที แต่พอรู้เข้าเท่านั้น กว่าถั่วจะสุก งาก็ไหม้ เพราะสิ่งนั้นเข้ามาใกล้ชิดติดตัวเสียแล้ว ปลดออกไม่ไหว ไม่รู้จักหลีกห่างเหมือนอย่างพระที่ท่านรู้อยู่ก่อนแล้ว ไม่ยอมให้มากล้ำกรายเข้าใกล้ตน จึงหลีกพ้นเป็นสมุจเฉทปหาน ท่านกล่าวว่า ผู้ที่เคราะห์ดี คือผู้ที่พบมิตรที่เหมาะและ/*(4)ในโอกาสที่เหมาะ และ ผู้ที่พบศัตรูที่เหมาะในโอกาสที่เหมาะ ก็เป็นผู้ที่เคราะห์ดี เหมือนกัน นี่เป็นคำกล่าวของกวีชาวตะวันตกคนหนึ่งซึ่งข้าพเจ้าไปตอนเอาของเขามา เพราะจริงจริงจริง ด้วยได้เคยประสบพบมากับตนเอง
ข้าพเจ้าจะเรียกว่าเป็นคนเคราะห์ดีก็เห็นจะได้ที่พบศัตรูที่เหมาะในโอกาสที่เหมาะ จึงเอาตัวรอดมาได้จนทุกวันนี้ ข้าพเจ้าเมื่อยังเด็กอยู่แต่รู้เดียงสามากแล้ว ได้เคยเห็นชายหนุ่มคนหนึ่ง เป็นโรคที่คนหนุ่มมักจะเป็น แต่ข้าพเจ้าเวลานั้นไม่รู้จัก ต่อเมื่อชายหนุ่มคนนั้นบอกและอธิบายให้ฟัง ข้าพเจ้าก็รู้สึกเกลียดกลัวเป็นที่สุด ไม่อยากให้มันมาเข้าใกล้ด้วยเห็นติดตาอยู่จนกระทั่งทุกวันนี้ นี่เท่ากับข้าพเจ้าพบศัตรูที่เหมาะในโอกาสที่เหมาะ ถ้าข้าพเจ้าไม่เห็นติดตาและไม่มีความรู้มาก่อน เมื่อไปเที่ยวกับเพื่อนฝูงก็คงจะแพ้ศัตรูที่มาเผชิญหน้า เหมือนเพื่อนๆหลายคนที่แพ้แล้วอย่างราบคาบ นี่คือรู้วิชา รู้รักษาตัวรอด เป็นยอดดี แต่ขอให้ข้าพเจ้ากล่าวเพียงเท่านี้เถิด ด้วยเป็นด้านหลังแห่งชีวิต ให้หันมาดูด้านหน้าแห่งชีวิตกันดีกว่า โดยจับ บันทึกเรื่องความรู้ต่าง ๆ ของข้าพเจ้าว่ามีที่มาเป็นอย่างไร
เมื่อ พ.ศ.๒๔๗๙ ระหว่างขณะข้าพเจ้ายังรับราชการ เป็นหัวหน้ากองศิลปวิทยาในกรมศิลปากรอยู่ ตำแหน่งหน้าที่ของข้าพเจ้าเป็นเครื่องบังคับ ให้ต้องแสวงหาความรู้เพิ่มเติมอยู่เสมอ โดยเฉพาะความรู้เกี่ยวกับเรื่องวัฒนธรรมไทย ที่ สืบๆ ต่อเป็นประเพณีกันมา ข้าพเจ้าได้ความรู้เรื่องเหล่านี้ ก็เพื่อเป็นเงื่อนไข ให้ไต่ขึ้นไปได้สูงโดยลำดับเท่านั้น เท่ากับได้ความรู้เป็นครู เมื่อไต่ขึ้นไปสูงได้เท่าใดก็ยิ่งรู้สึกว่า ส่วนที่ยังไม่รู้แทนที่จะมีลดน้อยลง แต่กลับทวีมากยิ่งขึ้นโดยไม่รู้ตัว เมื่อเป็นเช่นนี้ข้าพเจ้าจะไปแสวงหาความรู้ที่ยังไม่รู้ได้จากที่ไหน นอกจากได้ในหนังสือซึ่งมีอยู่ในหอสมุดแห่งชาติ แล้วก็ไม่มีที่ไหนอีก ถึงจะมีก็ไม่มีโอกาสจะทราบได้ ด้วยเป็นระยะสมัยที่เก่ากับใหม่ในเรื่องวัฒนธรรมกำลังสะบั้น/*(5)ขาดตอนไม่ต่อกัน แต่เป็นคราวเคราะห์ดีของข้าพเจ้า ซึ่งตกอยู่ในโอกาสที่เหมาะ ที่ได้พึ่งพระบารมี คือคุณสมบัติที่ทำให้ยิ่งใหญ่ แห่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ซึ่งพระองค์ท่านมีพระเมตตา ประทานความรู้ต่าง ๆ เกี่ยวกับเรื่องวัฒนธรรมไทย ให้แก่ข้าพเจ้าเป็นคราวๆ โดยประทานโอกาสให้ข้าพเจ้ามีหนังสือกราบทูลถามได้แล้วตรัสตอบ คือทำให้สว่างให้แจ้งแก่ข้าพเจ้า เป็นอย่างมีจดหมายโต้ตอบกัน เป็นดั่งนี้เรื่อยมาตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๗๙ ถึง พ.ศ. ๒๔๘๖
ข้าพเจ้าเก็บลายพระหัตถ์ที่ทรงเป็นจดหมายโต้ตอบนี้ไว้เป็นเวลาช้านานเกือบได้ ๒๐ ปี เพราะถือว่าเป็นสมบัติมีค่าอย่างยิ่ง เกี่ยวกับความรู้เรื่องวัฒนธรรมไทย แม้ในสมัยมหาสงครามโลกครั้งที่สอง ขณะที่เหตุการณ์กำลังคับขันเข้าด้ายเข้าเข็มถึงขั้นรุนแรง สิ่งที่ต้องการจะรักษาไว้ไม่ให้สูญ ก็คือลายพระหัตถ์ตรัสอธิบายเหล่านี้ ครั้นเมื่อสมัยมหาสงครามโลกผ่านพ้นไปแล้วหลายปี ก็มีท่านที่เคารพลางท่านทราบว่าข้าพเจ้ามีลายพระหัตถ์เหล่านี้อยู่ ก็กล่าวเป็นเชิงปรารภว่า ทำไมข้าพเจ้าไม่จัดตีพิมพ์เสีย เพื่อคนอื่นจะได้มีโอกาสรับความรู้ ดั่งที่มีอยู่ในลายพระหัตถ์เหล่านั้นบ้าง
ความจริง ข้าพเจ้าก็ไม่ใช่เป็นคนใจไม้ใส้ระกำ ถึงกับจะหวงแหนวิชา ที่ยังไม่ได้เปิดเผยในเวลานั้น ก็เพราะมีข้อความอยู่แห่งหนึ่ง ในลายพระหัตถ์เหล่านั้นว่า ขอท่านจงทรงไว้ว่านี่เขียนให้จำเพาะต่อท่าน ขอท่านอย่าเอาถ้อยคำในนี้ไปประกาศที่ไหนในชื่อฉัน แต่ท่านจะเก็บเอาข้อที่พอใจไปเปนความรู้ของท่าน จะพูดหรือเขียนเปนหนังสือไปประกาศที่ไหนในชื่อของท่าน ฉันไม่รังเกียจ อนุญาตให้ท่านทำได้1
ท่านที่เคยอ่านเรื่องต่างๆ ที่ข้าพเจ้าเขียนไว้ จะสังเกตเห็นคำว่า ท่านผู้ใหญ่มีเมตตาบอกให้ทราบ หรืออะไรอื่นๆ ในทำนองนี้อยู่บ่อยๆ /*(6)ทั้งนี้จะให้ข้าพเจ้าทำอย่างไร เพราะข้อความตอนนั้นๆ ไม่ใช่ของข้าพเจ้าโดยตรง แต่เป็นของพระองค์ท่านแท้ๆ ถ้าจะทึกทักเอาเป็นของข้าพเจ้าเอง เพราะประทานอนุญาตให้แล้วไม่มีโทษ แต่ถ้าความไปปรากฏขึ้นภายหลังว่า นั่นไม่ใช่ความคิดและความรู้ของข้าพเจ้า แล้วใครๆ ก็อาจคาดหน้าข้าพเจ้าได้ว่าเป็นคนชนิดไร ข้าพเจ้าได้อาศัยความรู้ที่ประทานเป็นเค้าให้สามารถเขียนเรื่องต่าง ๆ ได้ไม่น้อยเรื่องเลย ลางครั้งเมื่อได้มีโอกาสเฝ้าพระองค์ก็ทรงยิ้มอย่างพอพระทัยในเรื่องที่ข้าพเจ้าแต่ง ไม่ตรัสว่าอะไร ลางครั้งตรัสอธิบายเพิ่มเติมให้อีกก็เคยมี
อีกอย่างหนึ่ง พระองค์ท่านทรงจดหมายเหล่านี้ นอกจากเป็นเรื่องความรู้ประทานแก่ข้าพเจ้าแล้ว ยังเป็นมรดกมีค่ายิ่ง ตกทอดไปถึงอนุชนรุ่นหลังด้วย การที่ทรงเรื่องต่าง ๆ เป็นจดหมายโต้ตอบ เป็นทรงอย่างลำลอง เพื่อความสำราญพระองค์ในยามว่าง เจียดจากเวลาที่ไม่ว่าง เห็นจะเป็นเพราะเหตุนี้อีกข้อหนึ่ง ที่ไม่โปรดให้เอาพระนามไปเปิดเผยที่ไหน เพราะไม่ได้ทรงเรื่องเป็นการเป็นงานโดยตรง
ข้าพเจ้าทราบว่า ลายพระหัตถ์ที่ทรงโต้ตอบทำนองนี้กับท่านผู้อื่นมีอยู่อีกเหมือนกัน แต่จะมีกี่ท่านและจำนวนมากน้อยเท่าใด ข้าพเจ้าก็ทราบไม่ได้แน่ ถ้าไม่มีเหตุสุดวิสัย มีเมตตาเปิดเผยได้บ้างเฉพาะที่สมควรเปิดเผยได้ ก็จะเป็นบุญคุณแก่คนรุ่นหลังไม่น้อย เท่ากับทำให้กระแสธารวัฒนธรรมไทย ไหลได้เรื่อยไม่ขาดตอน เพราะท่านกล่าวว่า คนที่เกิดมามีหน้าที่เป็นกรณียกิจอยู่ ๓ ประการ คือมีหน้าที่ต่ออดีตต่อปัจจุบันและต่ออนาคต ต่อเนื่องกันไป สิ่งใดดีที่อดีตทำไว้ให้เป็นมรดก ปัจจุบันซึ่งเป็นผู้รับ มีหน้าที่จะต้องรักษาไว้ให้จงดี และมีสิ่งปัจจุบันที่ทำไว้ดีแล้ว เข้าไปผนวกบวกเติมกับของอดีต เพื่อมอบให้เป็นมรดกแก่อนาคตได้ต่อไป ดีกว่าจะให้อนาคตตำหนิได้ว่า ปัจจุบันซึ่งกลายเป็นอดีตแล้ว ไม่ได้ทำอะไรที่เป็นคุณความดีงาม เหลือทิ้งไว้ไห้เป็นมรดกตกทอดแก่อนาคตเพื่อได้สืบๆ ต่อกันไป ไม่ขาดสาย ขาดตอน กลางคัน
/*(7)ข้าพเจ้าได้จัดตีพิมพ์ลายพระหัตถ์ที่ทรงมีถึงข้าพเจ้าตามสัญญาไว้แก่ท่านที่เคารพ ซึ่งเคยปรารภดั่งกล่าวมาข้างต้น ลงในหนังสือ นิตยสารศิลปากร เป็นครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๐ แต่การตีพิมพ์ครั้งนั้นคงตีพิมพ์แต่เนื้อหาของเรื่องเท่านั้น และไม่ได้ออกพระนามโดยตรง คงใช้คำว่า ท่านผู้ใหญ่ ตามที่เคยใช้มา มาภายหลังคำว่า ท่านผู้ใหญ่ หมายถึงใครย่อมเป็นที่ทราบกันดีและแพร่หลายแล้ว โดยเฉพาะในหมู่ผู้ที่เป็นนักเลงอ่านหนังสือ ข้าพเจ้าจึงเห็นว่าไม่บังควรจะปิดบังอีกต่อไป เพราะเป็นโอกาสที่เหมาะและเป็นเรื่องที่เหมาะ ด้วยสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัย ของสมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย มาขออนุญาตตีพิมพ์ลายพระหัตถ์ซึ่งมีถึงข้าพเจ้าทั้งหมด เนื่องในงานฉลองคล้ายวันประสูติครบร้อยปี ซึ่งองค์การศึกษาวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติจัดให้มีขี้น เพื่อเฉลิมพระเกียรติพระองค์ท่าน ในฐานะที่ทรงเป็นบุรุษเอกของโลกผู้หนึ่ง โดยร่วมมือกับกระทรวงศึกษาธิการ ข้าพเจ้าก็ยินดีอย่างยิ่ง ตอบรับสนองตามคำขอทันที แต่มีเงื่อนไขว่า เงินที่ข้าพเจ้าควรจะได้จากการขายหนังสือนี้ ขอให้สะสมไว้เป็นเงินทุนพิเศษในพระนามของพระองค์ท่าน เพื่อส่งเสริมและบำรุงการศึกษาวิจิตรศิลป์ แก่นักศึกษาในมหาวิทยาลัยศิลปากร เรื่องก็ตกลงกันตามที่กล่าวมานี้ แต่ยังมีข้อแม้อยู่อีกนิด คือเขาขอให้ข้าพเจ้าเขียนคำนำ ถ้ามีข้อความที่เป็นสาระได้มากก็ยิ่งดี ข้าพเจ้าก็รับสนองด้วยความเต็มใจ ทั้ง ๆ ที่มีเวลาว่างเป็นของตนเองได้น้อยเต็มที ต้องเจียดเวลาไม่ว่างมาเป็นเวลาว่างเสียบ้าง เพื่อเขียนเรื่องนี้ เพราะถ้ามีเวลาว่างอยู่ตลอดไป ก็ไม่เป็นว่างอย่างแท้จริง มันต้องไม่ว่างจึงจะมีว่างได้ในระหว่างที่ไม่ว่าง แม้กระนั้นการเขียนของข้าพเจ้า เท่าที่เขียนมานี้ก็มากพอควรอยู่แล้ว แต่ก็ยังไม่สะใจ ด้วยยังไม่ได้กล่าวถึงพระประวัติในแง่ที่เป็นบุคลิกลักษณะของพระองค์
อันการเขียนประวัติบุคคลนั้น อาจเขียนได้หลายแง่และหลายนัย เช่น กล่าวในแง่เกี่ยวกับชาติกำเนิด ตำแหน่งหน้าที่การงานเป็นต้น นี้นัย/*(8)หนึ่ง กล่าวในแง่เกี่ยวกับความประพฤติและการกระทำของผู้เป็นเจ้าของประวัติว่าเป็นคุณงามความดี และมีความสามารถอย่างไรบ้าง หรือดูจากผลของการงานที่กระทำไปแล้ว ว่าเป็นอย่างไร นี้อีกนัยหนึ่ง
กล่าวประวัติบุคคลอย่างนัยแรก เป็นกล่าวในแง่ข้อเท็จจริง ซึ่งมีอยู่ทั่วไปในชีวิตไม่ว่าของใคร เพราะใคร ๆ ก็ต้องมีชาติคือการเกิด ใคร ๆ ก็ต้องมีผู้ให้กำเนิด และใครๆ ก็ต้องมีตำเหน่งหน้าที่การงาน เหล่านี้ย่อมมีอยู่ในประวัติด้วยกันทุกคน จะต่างกันก็แต่ระดับความสูงต่ำยิ่งหย่อนกว่ากันเท่านั้น ส่วนที่กล่าวอย่างนัยหลัง เป็นกล่าวในแง่ที่เป็นบุคลิกลักษณะคือคุณสมบัติของชีวิตและจิตใจ ซึ่งมีประจำตัวของแต่ละบุคคล และกระทำให้บุคคลนั้นมีลักษณะแตกต่างกันเป็นพิเศษออกไปอย่างไรบ้าง ในที่ต่อไปนี้ ขอกล่าวเรื่องพระประวัติของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ในแง่และนัยอย่างที่สอง โดยเก็บข้อความต่าง ๆ จากลายพระหัตถ์ของพระองค์ท่านที่ทรงมีถึงข้าพเจ้า เท่าที่สามารถจะทำได้ เพื่อไม่ให้ซ้ำกับพระประวัติซึ่งมีผู้อื่นเขียนอยู่แล้ว
ย่อมเป็นที่ทราบกันอยู่ไม่มากก็น้อย ว่าคำศิลปนั้นมีความหมายเป็นสองนัย อย่างแรกหมายอย่างกว้าง ๆ ถึงความสามารถประดิษฐ์สร้างหรือกระทำการใดๆ ด้วยความรู้และฝีมือความชำนาญ ได้ผลคือความประณีตเรียบร้อยไพเราะหรืองดงามเป็นต้น เป็นที่ต้องตาต้องใจ นี่เป็นความหมายอย่างทั่วไปในคำว่าศิลป ความหมายของคำว่าศิลปอีกนัยหนึ่งคือการแสดงออกจากสิ่งที่ไม่มี ให้ปรากฏมีขึ้นอย่างงดงามน่าพึงชม และมีบ่อเกิดจากเรื่องนึกเรื่องอารมณ์สะเทือนใจ เป็นความหมายเฉพาะแต่ศิลป ซึ่งเรียกรวมและเป็นคำใช้อยู่ขณะนี้ว่า วิจิตรศิลป์ มีอยู่ด้วยกัน ๕ สาขา คือ สถาปัตยกรรม ประติมากรรม จิตรกรรม ดุริยางคศิลป์ และวรรณคดี สองสาขาหลังนี้มีนาฏศิลป์รวมอยู่ด้วย วิจิตรศิลป์ทั้ง ๕ สาขานี้ มีหลักในเชิงศิลปอย่างเดียวกัน คือเป็นเรื่องนึกเรื่องอารมณ์สะเทือนใจ ต่างกันก็แต่เชิงเทคนิคเท่านั้น
/*(9)สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ทรงแสดงให้ปรากฏเห็น ว่าเป็นยอดในหมู่ศิลปินทางวิจิตรศิลป์ไทยอยู่ถึง ๔ สาขา คือ สถาปัตยศิลป์ วิจิตรศิลป์ ดุริยางคศิลป์ และวรรณคดี เพียงแต่พระอุโบสถวัดเบญจมบพิตรอย่างเดียว ก็พอจะกล่าวได้เต็มปากว่าพระองค์เป็นยอดสถาปัตยศิลปินในแบบที่เป็นศิลปไทย ท่านคงทราบอยู่แล้วว่า สถาปัตยกรรมไทยที่ถือสืบๆ ต่อเป็นประเพณีกันมาแต่โบราณ เมื่อจะสร้างสิ่งใดเป็นประธานในสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ย่อมสร้างเป็นพระระเบียง ล้อมรอบสิ่งที่เป็นประธานอีกที สำหรับให้ผู้ที่เข้าไปนมัสการในสถานที่นั้น ได้มีที่พักอาศัยกำบังแดดกำบังฝนเป็นการชั่วคราวได้สะดวกและอยู่ในที่เป็นวังล้อม แต่ถ้าสิ่งที่เป็นประธาน มีลักษณะงดงาม เมื่อถูกระเบียงบังล้อมไว้ ก็จะเห็นความงามไม่ได้เต็มภาคภูมิ ครั้นจะไม่สร้างระเบียงล้อม เพื่อให้เห็นได้ตลอด ก็เป็นไม่รักษาประเพณีที่สืบๆ ต่อกันมาช้านาน จนเป็นบุคลิกลักษณะอันแท้ของไทย พระองค์ท่านจึงทรงคิดใหม่ ให้มีระเบียงล้อมอย่างของเก่า แต่เชื่อมตรงต่อแค่ด้านข้างของพระอุโบสถ เพื่อให้เห็นด้านหน้าได้เด่น โดยไม่มีอะไรบังให้เสียงาม
ข้าพเจ้าได้กราบทูลด้วยความปลื้มใจ ที่ทรงแก้ของเก่าให้ก้าวหน้าแต่ก็ไม่ทิ้งประเพณีของเก่าให้ขาดตอนเสียทีเดียว ก็ทรงพระสรวลตรัสว่า “ไม่ใช่ความคิดของฉันดอก เป็นความคิดของเก่าที่เขาทำกันมาแล้ว คือที่วิหารทิศประดิษฐานพระพุทธชินราชเมืองพิษณุโลก” เรื่องก็เป็นจริงตามนั้น ข้าพเจ้าเคยไปนมัสการพระพุทธชินราชก็หลายครั้ง ครั้งก่อน ๆ ก็ไม่ได้สังเกตเห็น เพราะมุ่งแต่จะเข้าไปนมัสการพระพุทธชินราชแต่อย่างเดียว ถึงมีตาแต่ก็ไม่มีแววอย่างช่าง จึงไม่เห็นแม้พระอุโบสถวัดเบญจมบพิตรจะเหมือนกับวิหารพระพุทธชินราชเมืองพิษณุโลก แต่เหมือนกันเพียงหลักใหญ่เท่านั้น ส่วนอื่นๆ ก็เป็นของพระองค์ท่านโดยไม่มีที่สงสัย จึงดูงดงาม สมส่วนสมทรง ประสานเข้ากันพอดี หาที่ตำหนิแต่นิดไม่มีเลย
นี่แสดงว่าพระองค์ท่านไม่ใช่ศิลปินมีฝีมือแต่อย่างเดียว ยังทรงมี/*(10)ปัญญาตาช่าง สามารถปรับปรุงของเก่าให้เข้ากับสมัยได้ โดยไม่ทิ้งของเก่าซึ่งเป็นครู เพราะ เรื่องเหล่านี้เป็นของนึกทั้งนั้น ถ้าจะนึกขึ้นใหม่ก็ได้ แต่ถ้าเขานึกไว้เก่ามี เราไปนึกใหม่ไม่เหมือนกัน เขาจะว่าไม่ถูกเพราะเป็นเรื่องที่ตาแก่ยายแก่ แกรู้กันมาก (พระราชหัตถเลขา พระบาทสมเด็จพระปิยมหาราช ทรงมีถึงสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์) คำว่า นึก ในพระราชหัตถเลขาฉบับนี้ เห็นจะเป็นความหมายเดียวกับคำว่าจินตนาการ ซึ่งใช้กันอยู่เกร่อในปัจุจบันนี้
Si Monumentum Requiris Circumspice นี่เป็นคำจารึกภาษาละตินที่วิหารเซนต์ปอลกรุงลอนดอน เพื่อเป็นอนุสรณ์แก่ เซอร์คริสโตเฟอร์ เรนซึ่งเป็นผู้ออกแบบสร้างวิหารนั้น แปลเป็นไทยว่า ถ้าต้องการดูอนุสาวรีย์ของท่าน ก็จงมองดูโดยรอบ ถ้าจะยืมคำนี้มาใช้กับพระองค์ท่านและพระอุโบสถวัดเบญจมบพิตรว่า ปสฺสติ ปฺจมารามํ ยเทเวโส นริสฺสรํ ก็ได้เช่นเดียวกัน
คราวหนึ่ง พระองค์ท่านมีลายพระหัตถ์ตรัสถามข้าพเจ้าว่า ปราสาท บุษบก และ มณฑป ผิดกันอย่างไร ข้าพเจ้าแม้จะเคยเห็นสิ่งทั้งสามนี้อยู่บ่อย ๆ และบอกได้ว่านั่น ปราสาท บุษบก และมณฑป แต่เมื่อให้อธิบายถึงความแตกต่างกันมีอย่างไร ก็อธิบายไม่ได้ตามหลักวิชา ครั้นตรัสอธิบายให้ข้าพเจ้าทราบในลายพระหัตถ์อีกฉบับหนึ่ง จึงได้ความกระจ่างแจ้งว่าสามสิ่งนี้มีหลักอันเป็นองค์ประกอบภาคประธาน (principal composition) อย่างเดียวกัน ต่างกันแต่องค์ประกอบ ภาครอง (Subordinate composition) เท่านั้น นี่แสดงว่า พระองค์ท่านทรงใช้หลักองค์ประกอบแห่งศิลปเป็นแนวพิจารณา นอกนี้ยังได้ตรัสอธิบายด้วย ว่าทั้งสามสิ่งนี้มีที่มาและคลี่คลายเป็นวิวัฒนาการมาอย่างไร อันแสดงว่าพระองค์ท่านทรงทราบถึงกฎวิทยาศาสตร์ในข้อที่ว่า กฎวิทยาศาสตร์มีอยู่ว่า ถ้าต้องการทราบสิ่งใดให้ถ่องแท้ เราต้องรู้ที่มาและการเจริญเติบโตของสิ่งนั้น
/*(11)ข้าพเจ้าไม่มีความรู้เรื่องศิลปทั้งในทางทฤษฎีและทางปฏิบัติ รู้ได้แต่เพียงว่าอะไรงามและไม่งาม ตามความรู้สึกนึกเห็นสามัญชนเป็นเฉพาะตัวเท่านั้น และไม่มีข้อต้องโต้เถียงในเรื่องรส (digustibus non est disputandum) ที่ข้าพเจ้ารู้ว่าสิ่งใดงาม ก็เพราะสิ่งนั้นยิ่งดูยิ่งเร้าใจ ทำให้เบิกบานยินดีและยกจิตใจขึ้นสู่สูง เพียงแต่มีงามอย่างเดียวก็เป็นงามมลืทชืด ดูบ่อยๆ ก็จืด เป็นอย่างดูคนที่งามผาด สู้ดูคนที่งามพิศไม่ได้ ยิ่งดูก็ยิ่งงามหาที่ติสักนิดไม่มี ถ้าไม่เชื่อก็เอามาเปรียบเทียบกันดูให้บ่อย ๆ แล้วท่านก็จะทราบเอง ว่าไหนงามผาด และไหนงามพิศ เพราะฉะนั้นศิลปกรรมที่งาม เป็นที่เร้าอารมณ์อยู่ได้นาน ก็มีนัยดั่งนารีผู้ทรงโฉมงามสะคราญ มีอาการแสดงออกอย่างงดงาม ดูจริตกิริยาท่าทางที่เคลื่อนไหวก็ชดช้อยน่าเอ็นดู ใครได้ชมได้ดู ก็ราบรื่นชื่นตาชื่นใจ หาที่ตำหนิสักนิดไม่ได้ ฉะนั้น
ในลายพระหัตถ์ฉบับหนึ่งของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ซึ่งทรงเขียนกราบบังคมทูลพระกรุณา ในพระบาทสมเด็จพระปิยมหาราช แห่งหนึ่งมีว่า สำเร็จแล้วจะดูดีเต็มที่เหมือนกัน จะไม่เห็นเป็นแต่รูปภาพเขียน อย่างเช่นที่มีอยู่ทั่วไป จะเห็นภาพนั้นมีชีวิตทุกตัว แต่รูปนั้นจะได้เกี่ยวชิดมาเป็นรูปคน ให้เห็นว่าเป็นโมเดินนั้นหามิได้ คงเป็นรูปเขียนแบบเขียนอย่างเก่าอยู่ฉะนั้นเอง............รูปภาพเก่าๆ ที่ช่างเขียนดีๆ แต่ก่อนเขาทำไว้นั้น ย่อมเห็นเป็นเหมือนมีชีวิต มีกิริยาหน้าตาอันมีเอฟเฟกต์ถูกตามท้องเรื่อง ที่สุดจนยักษ์มีหน้าตาแล้วไปด้วยกนก เขายังไค้แคะให้มีเอฟเฟกต์ได้ เช่น ทศกรรฐ์โศก ข้าพระพุทธเจ้าก็จะพยายามที่จะทำให้ถึงคนเก่าเขาเท่านั้น เพื่อให้ปรากฏว่าคนรู้วิชาเขียนเต็มตามวิธีของชาติแห่งตนยังมีมาถึงรัชกาลของใต้ฝ่าละอองพระบาท (ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๐ ธันวาคม ร.ศ. ๑๒๑ เรื่องเขียนรูปที่วัดเบญจมบพิตร)
ข้าพเจ้าเพิ่งมาทราบภายหลัง ว่าผนังพระอุโบสถวัดเบญจมบพิตรมีอยู่ ๘ ช่อง ซึ่งว่างอยู่ ยังไม่ได้เขียนเป็นรูปภาพอะไร ได้ความจากผู้ที่/*(12)สมเด็จพระสังฆราชแห่งวัดนั้น เมื่อครั้งยังเป็นที่พระพรหมมุนี สั่งให้มาหาข้าพเจ้า ในฐานะที่เป็นอธิบดีกรมศิลปากร ขอให้ช่วยกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ให้ทรงพระกรุณาเขียนภาพที่ผนังพระอุโบสถ ๘ ช่องซึ่งยังว่างค้างอยู่ เป็นรูปภาพท้าวโลกบาลทั้ง ๘ ตามที่กำหนดเอาไว้แต่เดิมมา แต่ข้าพเจ้าไม่กล้าไปกราบทูล เพราะเวลาตอนนั้นทรงพระชรามากแล้ว จะเป็นเพราะด้วยเหตุไรจึงยังค้างอยู่ ข้าพเจ้าก็ไม่ทราบ เป็นแต่ได้เคยอ่านข้อความเรื่องต่างๆ ในแฟ้มหนังสือราชการ ว่าด้วยการสร้างวัดเบญจมบพิตร มีเรื่องเกี่ยวกับท้าวโลกบาลอยู่เป็นจำนวนมาก หนังสือเรื่องนี้มีค่าไม่น้อยในทางวรรณคดีและยังไม่เคยได้ตีพิมพ์ ต่อมาเมื่อสิ้นหวังจะได้ฝีพระหัตถ์ภาพเขียนท้าวโลกบาลทั้ง ๘ แล้ว ในที่สุดจึงเขียนเป็นรูปภาพจอมเจดีย์ ๘ แห่งตามที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงกำหนดไว้ ว่ามีความสำคัญอย่างยิ่งทางประวัติศาสตร์โบราณคดีของไทย ที่ผนังพระอุโบสถ ๘ ช่องซึ่งยังว่างอยู่ ดั่งที่เห็นกันอยู่ในปัจจุบัน
คราวนี้ก็ถึงเรื่องดุริยางคศิลป์ และวรรณคดี ซึ่งไม่จำเป็นต้องกล่าวให้ยาวความ ด้วยเป็นที่ทราบกันดี และมีพระนิพนธ์เรื่องร้องรำทำเพลงอันเป็นเรื่องขนาดยาวอยู่ในชุดลายพระหัตถ์แล้ว ในที่นี้จะขอกล่าวเพียงแต่ว่า ถ้าท่านที่ได้อ่านข้อความในลายพระหัตถ์ต่างๆ ซึ่งมีอยู่ในหนังสือบันทึกเรื่องความรู้ต่าง ๆ ในหนังสือนี้ ข้าพเจ้ากล้ากล่าวได้ว่า จะได้ทั้งปัญญาความรู้ ความบันเทิงและความเพลิดเพลินเจริญใจควบกันไป ในเชิงวรรณศิลป์ของพระองค์ท่าน ยากที่จะหาผู้เปรียบได้ แม้ลายพระหัตถ์เหล่านั้น ก็ทรงไว้เป็นสำนวนความเรียงในลักษณะซึ่งแต่ก่อนเรียกว่าร้อยแก้ว คือมีข้อความกะทัดรัดสละสลวย ไม่มีคำฟุ่มเฟือยเกินจำเป็น ถือเอาเป็นแบบอย่างการแต่งหนังสือไทยที่ดีเยี่ยมได้
นอกนี้ ยังมีสิ่งพิเศษอันเป็นบุคลิกลักษณะของพระองค์ท่านอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งเข้าใจว่ามีผู้ทราบกันน้อยท่าน ว่าพระองค์ทรงเป็นนักอักษร/*(13)ศาสตร์ภาษาไทยที่เชี่ยวชาญ แม้กระนั้นก็ยังทรงแสวงหาความรู้เรื่องภาษาเพิ่มเติมอยู่เสมอ และความเห็นของพระองค์ แม้เป็นความเห็นอย่างเอกชน ก็มีอยู่หลายแห่งในลายพระหัตถ์ ซึ่งถ้านำเอามาใช้ในเวลานี้ โดยเฉพาะเรื่องอ่านเรื่องตัวสกดการันต์ในภาษาไทยเป็นต้น ก็จะทำให้คลี่คลายปัญหาที่มีอยู่เฉพาะหน้าเวลานี้ ข้าพเจ้าไม่จำเป็นต้องนำข้อความซึ่งมีอยู่มาลงเป็นตัวอย่างไว้ในที่นี้ ก็เพราะมีอยู่ในลายพระหัตถ์นั้นแล้ว
ต่อไปนี้ ขอให้ข้าพเจ้าเขียนสรุปเป็นสดุดี โดยใช้สำนวนขึ้นต้นอย่างภาษาวรรณคดีว่า บัดนี้ พระองค์ได้เสด็จสู่สถานทิพยพิมานแมนแล้ว แต่พระเกียรติคุณอันเพริดแพร้วและงานของพระองค์ ยังคงอยู่เป็นองค์พยานแห่งความเป็นอัจฉริยบุคคลของพระองค์ในงานด้านศิลป สมดั่งภาษิตละตินที่ว่า ศิลปนั้นยืดยาว ชีวิตนั้นสั้น (Ars longa, vita brevis) ชีวิตที่ขาดวรรณคดี คือชีวิตที่ตายแล้ว (Vita sine literis mors est) ด้วยประการฉะนี้
<พระยาอนุมานราชธน>
ราชบัณฑิตยสถาน
๒๘ กุมภาพันธ์ ๒๕๐๖
--
๑. ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๒ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๐ เรื่องร้องรำทำเพลง หน้า ๒๒๙ ↩
/*1กรมศิลปากร
๑๘ สิงหาคม ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ขอประทานพระเมตตากรุณา และพระบารมีเป็นที่พึ่ง ขอทราบเกล้าฯ ความหมายแห่งคำต่อไปนี้ คือ
กำแพงแก้ว เข้าใจด้วยเกล้าฯ ว่า จะเป็นกำแพงชั้นใน แต่มีผู้แย้งว่า เห็นจะไม่ใช่ เพราะกำแพงเตี้ยๆ ที่ล้อมพระเจดีย์ก็เรียกว่ากำแพงแก้วเหมือนกัน
เรือกิ่ง จะเป็นเรือที่มีกิ่งก้านหรืออย่างไรไม่เป็นที่ชัด เพราะเรือพระที่นั่งเช่น เรืออนันตนาคราช และเรือสุพรรณหงส์ ก็เรียกว่าเรือพระที่กิ่งเหมือนกัน ได้ทราบเกล้าฯ ว่าเรือกิ่งนั้น เกิดจากนายช่างตัดแบบหัวเรือและท้ายเรือผิด เมื่อมาต่อกันเข้าแล้ว ส่วนประกอบที่จะให้ยื่นออกไป กลับย้อนเข้า อย่างทำนองเรือพระที่นั่งศรีสมรรถชัย
ในโคลงพยุหยาตราเพชร์พวง ว่า
พังคาพิลาศล้ำ
หัศฎี
ผูกเครื่องเขียวขจี
แจ่มหล้า
นายกองนุ่งลายมี
หมวกฝรั่ง ใส่นา
ห่มกุฎไตขอหง้า
ส่ายเสื้องเทาทาง
หมอใส่เสื้อเสนา
กุดน้าว
ในข้อความเหล่านี้ ขอประทานทราบเกล้าฯ ว่า กุฎไต และ เสื้อเสนากุด เป็น เสื้อชะนิดอะไร หมวกฝรั่ง เป็นหมวกแบบอะไร บางทีข้าพระพุทธเจ้าอาจได้เคยเห็น แต่ไม่ทราบเกล้าฯ ว่า เสื้ออย่างไหนเรียกว่า/*2อะไร เช่น เสื้อเป็นลายหน้าสิงโตที่มีอยู่ในแห่ตอนกระบวนของหลวงในพระราชพิธีตรียำปาวาย จนป่านนี้ ข้าพระพุทธเจ้าก็ยังไม่ทราบชื่อ และจะหาตำราสำหรับสอบสวน ก็ไม่ทราบเกล้าฯ ว่าจะหาที่ไหน
ปัสตู ปรากฏอยู่ในหนังสือเก่าเสมอ ทำนองจะเป็นพวกโหมดตาดชะนิดหนึ่ง ขอประทานทราบเกล้าฯ ใน กฎหมายเก่า ตอนทำเนียบศักดินา ว่าด้วยช่าง ๑๐ หมู่ มีช่างทำลุ ซึ่งไม่ทราบเกล้าฯ ว่าช่างอะไร มีบางท่านว่าช่างปรุ แต่ก็ไม่มีหลักฐานอย่างไร อีกประการหนึ่ง ช่างเหล่านี้มีมากกว่า ๑๐ พวก และในพระบรมราชาธิบายของพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงว่า ช่าง ๑๐ หมู่อยู่เรี่ยรายไปในกรมต่างๆ ทั้งนี้จะแบ่งกันอย่างไร จึงจะได้ ๑๐ หมู่ ก็ไม่ปรากฏ ข้าพระพุทธเจ้า ได้คัดรายชื่อช่าง ๑๐ หมู่ ถวายมาด้วย ๑ ฉะบับ
นักเทศขันที ขอประทานทราบเกล้าฯ ว่าพวกอะไร ข้าพระพุทธเจ้าเดาตามความ ก็เป็นทำนองกรมวัง โดยที่คำนี้ไม่ทราบได้แน่นอนบางผู้คิดเห็นไปว่าจะเป็นมัคคุเทศก์ เพราะเป็นผู้นำหน้า บางผู้ก็คิดเติม น ให้เป็นนักเทศน์ แต่ก็เห็นจะเป็นการลากเข้าความ ที่ในหนังสือเรื่องจีน มีคำว่า ขันที ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อว่าคงจะไม่ตรงกับลักษณะของนักเทศขันทีข้างต้นนี้ สอบถามพราหมณ์ศาสตรีว่า ขันทีในอินเดียมีหรือไม่ ก็ตอบว่ามี เรียกว่า ยวน โดยที่ได้คติมาทางกรีก และขันทีนั้นโดยปกติใช้คนต่างประเทศที่พูดไม่รู้ภาษากัน นัยว่า เพื่อป้องกันเรื่องปากมาก ดูเค้าความก็เข้ากับคำว่า นักเทศ ได้อยู่บ้าง ในภาษาสํสกฤต มีคำว่า ษัณฑ แปลว่า ยูนุก คำนี้นับว่าใกล้กับขันทีมาก
คำที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลถามมานี้ หวังด้วยเกล้าฯ ว่าจะได้รับพระกรุณา ทรงอธิบายให้เข้าใจแจ่มแจ้ง เพื่อข้าพระพุทธเจ้าจะได้ยึดเป็นความรู้ต่อไป
/*3ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายหนังสือที่ข้าพระพุทธเจ้าจัดพิมพ์ขึ้นแจกในงานศพบิดาข้าพระพุทธเจ้า 1 สำรับ มากับหนังสือฉะบับนี้ด้วย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*4ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๑ สิงหาคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๑๘ สองฉะบับ ได้รับแล้ว เรื่องตีพิมพ์หนังสือยังตอบไม่ได้ จะต้องตรวจดูตันฉะบับก่อน จะตอบได้บัดนี้แต่ที่ถามศัพท์
๑. กำแพงแก้ว เคยใช้เรียกกำแพงเตี้ยซึ่งใช้ล้อมอะไรทุกอย่างมีโบสถ์ เปนต้น สันนิษฐานคำว่า แก้ว ก็หมายความว่าดีว่างาม เช่น ช้าง แก้ว ม้าแก้ว เปนต้น กำแพงแก้วก็หมายความว่ากำแพงทำขึ้นสำหรับให้งาม ไม่ป้องกันสตรูได้ เพราะเปนกำแพงเตี้ย
๒. เรือกิ่ง กับ เรือชัย ใช้เรียกกันสับสนอยู่เสมอ ฉันเคยคิดวินิจฉัยมาพักหนึ่งแล้ว เห็นว่าเรือชัยแปลว่าเรือชะนะ จะเปนเรือชะนิดไรก็ได้ แต่เรือกิ่งจะต้องเปนชื่อชะนิดเรือ และเรือชะนิดนั้นจะต้องมีอะไรที่ควรเรียกว่ากิ่งติดอยู่ นึกไปก็นึกได้ มีความปรากฏในพระราชพงศาวดารตอนหนึ่งว่า พระเจ้าทรงธรรมเสด็จไปไหนแห่งหนึ่ง พวกฝีพายเอากิ่งดอกเลามาปักขึ้นที่หัวเรือท้ายเรือ ทอดพระเนตรเห็นตรัสว่างามดี สั่งให้ช่างจำลักไม้ติดหัวท้ายเรืออย่างกิ่งดอกเลาเปนประจำ แล้วยังได้ไปเห็นเรือบรรทุกสินค้าในเมืองพะม่า ทำหัวท้ายอย่างรูปเรือกิ่งดอกเลาแปลงของเรา เว้นแต่ไม่มีกิ่งซึ่งทำเทียมเปนกิ่งดอกเลาปักสูงขึ้นไปเท่านั้น เปนอันได้ความพอใจประกอบ ว่าเดิมเราเห็นจะใช้เรืออย่างเดียวกับพะม่า แล้วทำกิ่งลายแทนกิ่งดอกเลาปักขึ้นที่หัวท้าย เรือชะนิดนั้นเองคงจะได้ชื่อว่าเรือกิ่ง ลางคราวเรือชะนิดที่ทำเทียมกิ่งดอกเลาปักหัวท้ายเรียกว่าเรือชัยก็มี แต่ก็ไม่ประหลาดอะไร ดั่งได้วินิจฉัยมาข้างตันแล้วว่า เรืออะไรจะเรียกว่าเรือชัยก็ได้ ที่เปนเรือหัวรูปสัตว์เช่นเรือหงส์ เรียกว่าเรือกิ่งสุพรรณหงส์ ยัง/*5ไม่เคยพบ พบแต่เรียกว่า เรือชัยสุพรรณหงส์ แต่ที่เรียกว่าเรือชัยนั้น สังเกตว่าใช้เรียกแต่พวกเรือพระที่นั่งนอกนั้นก็มีเรียกเรือคู่ชักอีก ๒ ลำ คือเหิรหาวกับหลาวทอง ตามที่ได้สังเกตและสันนิษฐานมาดังนี้ จะผิดถูกอย่างไรก็ไม่ทราบแน่
๓. กุฎไต ต้องเปนชื่อเสื้อ แต่ไม่เคยเห็นตัวจริงเลย เห็นแต่คำในหนังสือ เท่ากับท่าน บอกไม่ถูก
๔. เสื้อเสนากุด เสื้ออย่างนี้บอกได้ เดิมเปนเสื้อตีพิมพ์สีสลับเปนลาย มีสีแดงเหมือนน้ำหมากมากกว่าสีอื่น ที่คอและข้อมือเปนลายสิงห์ขบ ตามตัวเปนลายเกล็ดเกราะ ที่แถวดุมและชายเสื้อเปนลายขอบ จะสั่งทำมาแต่ไหนหาทราบไม่ครั้นผุพังไปจึงจัดทำขึ้นใหม่เอาเอง ลดเสียไม่ทำลายเกล็ดเกราะที่ตัวเสื้อเพื่อให้งานน้อยลง คงเป็นเสื้อพื้นสีมีลายแต่ที่คอกับข้อมือและขลิบรอบชาย ทำด้วยวิธีตัดผ้าสีต่างๆ ปะปักทับ เห็นจะเปนชะนิดนี้ที่ท่านได้เห็น ต้องเรียกว่าเสื้อเสนากุดเหมือนกัน
๕. หมวกฝรั่ง ชื่อนี้เคยได้ยินเรียกหมวกชะนิดที่พวกแตรสังข์ใส่กันอยู่ ซึ่งมีรูปเปนกรวยยาว สวมแล้วปลายพับไปข้างหลัง แต่หมวกอย่างพวกแตรสังข์นั้นไม่ได้ใช้ไปถึงพวกอื่น ไม่สมกับที่มีคำโคลงว่า
นายกองนุ่งลายมี
หมวกฝรั่ง ใส่นา
แต่ชะนิดหมวกก็ไม่มีมากอย่างนัก พอจะคาดเอาได้ สำหรับพล มีหมวกกลีบลำดวนอย่างหนึ่ง เช่นพวกกลองชะนะใส่ กับหมวกหนังอีกอย่างหนึ่งรูปเหมือนลูกฟักตัดมีกระบังรอบ เคลือบสีแดง สำหรับนาย มีหมวกทรงประพาส รูปเหมือนหมวกกลีบลำดวน แต่มีปกคอปกหู สำหรับเจ้าพระยา มีมาลาเส้าสูง ไม่มีขนนก สำหรับเจ้านายและพระเจ้าแผ่นดิน มีพระมาลาเส้าสูง ปักขนนกตั้ง กับพระมาลาเส้าสะเทิน รูปเตี้ยกว่าเส้าสูง ปักขนนกนอน นอกจากนี้ยังมีอีกอย่างหนึ่งสำหรับพระเจ้าแผ่นดิน คือหมวกหนังนั้นเอง แต่ติดปกคอปกหูลงรักสีดำ เรียกว่าพระมาลาเบี่ยง หมวกฝรั่ง/*6ที่มีในคำโคลงเห็นจะหมายถึงหมวกหนัง หมวกชะนิดนั้นจะทำมาแต่เมืองฝรั่งหรืออย่างไรไม่ทราบ ทำในเมืองไทยไม่ได้นั้นเปนแน่ เคยเห็นรูปฝรั่งทหารโบราณใส่มี ดูเหมือนจะทำด้วยเหล็ก และหมวกกรวยพับรูปฝรั่งก็มี พวกผีอะไรตัวเล็กๆ ใส่
๖. ปัสตู เปนผ้าสักหลาดเนื้อฟุ อย่างที่ฝรั่งเรียกว่า Serge
๗. ช่าง ๑๐ หมู่ คำนี้เห็นจะไม่ใช่หมายความว่าในบ้านในเมืองมีช่างอยู่ ๑๐ อย่าง อันชื่อต่าง ๆ เถ้าจะนับชื่อก็เห็นจะได้ไม่น้อยกว่า ๑๐๘ อย่าง เข้าใจว่ากรมช่าง ๑๐ หมู่นั้น คือรวบรวมคนที่เปนช่าง ตั้งขึ้นเปนกรมช่าง แบ่งตามประเทศวิชาคนที่รวบรวมเข้าไว้ได้เปน ๑๐ หมู่ด้วยกันเท่านั้นเอง ในกฎหมายมีบอกไว้เพียง ๙ หมู่ ตกไปหมู่หนึ่ง จึงทำให้ท่านไปนับเอากรมทำลุว่าเปนช่าง ผสมให้ครบ ๑๐ แต่ที่จริงกรมทำลุนั้นเปนกรมทหารอาสา หาใช่ช่างไม่ ดูชื่อเจ้ากรมและปลัด ท่านก็จะเห็นว่าเปนเช่นนั้น พระวรวงศเธอพระองค์เจ้าประดิษฐวรการผู้ซึ่งได้ควบคุมช่าง ๑๐ หมู่ เมื่อรัชชกาลที่ ๕ ได้แต่งโคลงบอกชื่อหมู่ช่างซึ่งท่านได้ควบคุมขึ้นไว้ มีดังนี้
เขียน, กระดาษ, แกะ, หุ่นปั้น,
ปูน, รัก, บุ, ฮา
กลึง, หล่อ, ไม้สูง, สลัก,
ช่างไม้
จำนวนหมู่ช่างในโคลงนี้นับได้ ๑๓ หมู่อเกินกว่าชื่อไป ๓ หมู่คิดว่าจะเติมเข้าทีหลัง เมื่อเทียบกับชื่อที่มีในกฎหมาย ไม่ต้องกับกฎหมายอยู ๔ ชื่อ คือ ช่างกระดาษ ช่างรัก ช่างไม้สูง กับช่างไม้ อันช่างกระดาษนั้นคือฉลุกระดาษให้เปนลาย เมื่อพิจารณาก็เห็นว่าเปนช่างฉลักนั้นเอง ผิดกันแต่ฉลักไม้หรือฉลักกระดาษเท่านั้น คงจะแยกออกจากช่างฉลักในภายหลัง ช่างไม้สูงเปนช่างทำช่อฟ้าใบระกา เห็นว่าก็คือช่างไม้นั้นเอง ทั้งช่างไม้สูงและช่างไม้ เดิมจะอยู่ที่อื่น แล้วยกมารวมทีหลังก็เปนได้ หรือจะนับรวมอยู่ในช่างหุ่นก็อาจเปนได้ แต่คงเปนหมู่ที่ยกมารวมหรือแยกออกใหม่/*7เปนแน่ ส่วนช่างรักนั้น สงเคราะห์เข้าในช่างอย่างอื่นไม่ได้ ต้องเปนช่างหมู่หนึ่งโดยอิสสระ คิดว่าคงเปนหมู่ที่มีมาเดิม เมื่อเอาผสมกับชื่อช่างที่มีมาในกฎหมาย ๙ หมู่ ก็ครบ ๑๐ หมู่พอดี
๘. นักเทศขันที คำ ขันที เรารู้กันอยู่มั่นแล้วว่าเปนชายที่ได้ทำลายองคชาติ จะต้องแปลแต่คำว่านักเทศ ผะเอิญฉันได้เห็นสมุดสวดพระธรรมของครั้งกรุงเก่า ซึ่งมีเขียนรูปภาพกับหนังสือปนกัน รูปภาพในนั้นมีเขียนเผนิกหนึ่งเป็นเรื่อง ภูริทัต เมื่อพระเจ้าแผ่นดินเสด็จออกทอดพระเนตรนายอาลำภายเล่นงู เขียนเปนพลับพลา ตรงกลางมีพระมหากษัตริย์นั่ง ชั้นลดเบื้องซ้ายมีนางในนังอยู่เปนตับ ชั้นลดต่อนางในลงมาอีก มีรูปชายแต่งตัวเปนแขกนั่งอยู่ ๒ คน ข้าราชการที่แต่งตัวเปนไทยหมอบอยู่หน้าพลับพลาทั้งสิ้น เมื่อเห็นเข้าก็สดุดใจ ทำไมแขกจึงขึ้นไปนังอยู่บนพลับพลาต่อกับนางใน คิดไปก็แปลออกว่านั้นเองคือขันที และยังได้ความรู้ต่อไปว่าขันทีของเราที่มีมาแต่ก่อนนั้นไม่ใช่คนไทย เปนแขกที่สั่งหามาแต่เมืองนอก โดยหลักอันนี้ เมื่อเอามาปรับเข้ากับคำนักเทศขันที ก็ได้ความ นักว่าคน เทศว่าต่างประเทศ ขันทีว่าชายทำลายองคชาติ คือคนต่างประเทศซึ่งทำลายองคชาติ
ปัญหา ๘ ข้อของท่าน ฉันพยากรณ์ได้เพียงเท่านี้ หวังว่าคงจะเปนประโยชน์ช่วยความรู้แก่ท่านบ้างไม่มากก็น้อย แต่ถ้าข้อใดฉันคิดผิดไปก็ขอท่านจงอภัยแก่ฉันเถิด
<นริศ>
/*8กรมศิลปากร กองศิลปวิทยาการ
วันที่ ๒๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้ ได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๑ เดือนนี้ ประทานพระอธิบายเรื่องศัพท์บางคำที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลถามไป ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกปลาบปลื้มในพระกรุณา และรู้สึกเป็นพระเดชพระคุณเป็นล้นพ้น ข้อความที่ทรงพระเมตตาประทานมา ย่อมเป็นประโยชน์แก่ข้าพระพุทธเจ้า และผู้ที่สนใจในความรู้เก่าของชาติไทยไม่น้อย แม้แต่ละชะนิดหมวกต่างๆ เท่านั้น ก็หาที่ทราบได้ยาก ที่ในหอพิพิธภัณฑ์มีหมวกอยู่หลายชะนิด เจ้าหน้าที่ไม่กล้าติดป้ายบอกชื่อชะนิดหมวก เพราะไม่ทราบชื่อได้โดยตลอด เมื่อได้มาอ่านอธิบายที่ประทานมา ก็สามารถจะติดป้ายบอกชื่อ เป็นประโยชน์แก่ความรู้ทั่วไป และเมื่อวานนี้เอง หม่อมเจ้าทองฑีฆายุ ได้มาถามข้าพพุทธเจ้า ว่าพระมาลาเบี่ยง ที่มีอยู่ในพระราชพงศาวดารนั้น เป็นมาลาชะนิดใด ถ้าข้าพระพุทธเจ้ายังไม่ได้พระอธิบายมาก่อนแล้ว ก็เป็นตอบคำถามหม่อมเจ้าทองฑีฆายุไม่ได้
ข้าพระพุทธเจ้ายังหวังในพระเมตตากรุณาอยู่ต่อไป ทั้งนี้การจะควรสถานไร ขอพระบารมีเป็นที่พึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*9ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓๑ สิงหาคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๗ สิงหาคม ได้รับแล้ว ท่านต้องการจะทราบสิ่งใด ก็ขอจงถามไปเถิด ถ้าสามารถบอกได้ ก็จะบอกท่าน
ในบัดนี้จะบอกเพิ่มเติมในลางสิ่งซึ่งได้บอกมาแล้ว เพื่อประโยชน์ที่ท่านจะได้ทราบความกว้างออกไปอีก
หมวกต่างๆ ที่เรามี คิดว่าจะจำอย่างมาจากต่างประเทศ ชาวเราควรจะใช้ผ้าโพก เพราะเพื่อนเมืองใกล้เคียงเขาก็ใช้ผ้าโพก เช่นพะม่าและญวนเปนต้น ดูในกระบวนแห่ของเราก็ยังแลเห็น ผ้าโพกหูกระต่ายก็ยังมี และลอมพอก ก็คือ ลอมโพก (สระ โอ กับ ออ สับกันอยู่เสมอไม่ว่าภาษาไร) เดิมเราไว้ผมสูงจึงใช้ผ้าโพกพันสูงขั้นไปตามมวยผม ครั้นเราตัดผมเสียแล้วจึงต้องทำลอมสวมต่างผมสูงขึ้นโพกผ้าแทน ที่ว่าหมวกจะมาแต่ต่างประเทศนั้น เพราะได้สังเกตเห็นดั่งนี้
๑. หมวกกลีบลำดวน เห็นรูปพลธนุของฝรั่งใส่หมวกทรงเดียวกัน เว้นแต่ทำด้วยเหล็กและไม่มีกลีบ
๒ หมวกหนัง เห็นรูปทหารฝรั่งโบราณใส่ แต่ทำด้วยเหล็ก ที่ทำด้วยเหล็กนั้นต้องการกันอาวุธ เราทำด้วยหนังก็เพื่อกันอาวุธเหมือนกัน
๓. หมวกทรงประพาส เห็นรูปอินเดียมี ทั้งฝรั่งก็ดูเหมือนมีด้วยเหมือนกันแต่ปกคอปกหูเขาทำลูกโซ่เกี่ยวกันเปนแผ่นดุจผ้าเพื่อกันอาวุธของเราทำด้วยผ้าคิดว่าแต่ก่อนคงเอาแผ่นเหล็กหรือหนังสอดไว้ข้างในเพื่อกันอาวุธเหมือนกัน
/*10๔. พระมาลาเส้าสูง เคยเห็นรูปชาวเมืองเกาหลีใส่กันเปนพื้นเมืองถ้าเราจะได้มาแต่เมืองเกาหลีก็ไม่ประหลาด เพราะธงที่เราใช้ในการแห่ก็มีธงเสือปีก ซึ่งเปนธงประจำประเทศเกาหลี ย่อมจะได้มาด้วยกัน ส่วนพระมาลา คือมาลัยทองรัดรอบหมวกนั้น เราประดับเติมเข้า ขนนกนั้นเราจำอย่างมาจากแขก ยังเรียกอยู่ว่า พระยีก่า ซึ่งตรงกับคำแขก เห็นจะเปนภาษาเปอร์เซีย เรียกอย่างเดียวกัน
๕. พระมาลาเส้าสะเทิน เขาว่ามาแต่ฝรั่ง เปนหมวกครั้งพระเจ้าหลุยที่ ๑๔ แห่งเมืองฝรั่งเศส
๖. พระมาลาเบี่ยง เห็นเหมือนกับเครื่องเกราะญี่ปุ่น
ทีนี้จะไขความในเรื่องช่าง ตามปกติการปกครองเมืองย่อมจัดเปนจะตุสดมภ์ คือกระทรวง เวียง วัง คลัง นา กระทรวงใดมีกิจจะต้องทำสิ่งซึ่งต้องประกอบด้วยฝีมือช่าง ก็ต้องหาช่างชะนิดที่ต้องการใช้มารวบรวมตั้งไว้เปนกรมช่างในกระทรวงนั้นเพื่อใช้ จึงได้มีกรมช่างมากมายกระจัดกระจายอยู่ในที่ต่างๆหลายกระทรวงด้วยกัน ตามที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวตรัสไว้ดั่งจะยกตัวอย่างให้เห็นเช่นกระทรวงวัง มีกรมทหารในเปนกรมทหารรักษาพระองค์แต่มีกรมช่างทหารในขึ้นอยู่ในกรมทหารในนั้นอีกชั้นหนึ่ง เจ้ากรมเปนที่หลวงประดิษฐนิเวศน์ เห็นได้ตามชื่อว่ามีหน้าที่ปลูกสร้างเรือนหลวงในพระราชนิเวศน์คงมีขึ้นด้วยเหตุที่เจ้ากรมหรือปลัดคนใดคนหนึ่งในกรมทหารในเปนผู้เข้าใจการปลูกสร้างจึ่งตรัสใช้ ผู้รับสั่งนั้นก็ต้องเสาะหาช่างมาเปนลูกมือ งานมากขึ้น ช่างมากขึ้น ก็ต้องตั้งขึ้นเปนกรมช่างทหารใน ยังกรมมหาดเล็กก็มีกรมช่างมหาดเล็กเปนกรมขึ้นอยู่อีกเหมือนกัน มีช่างเขียนช่างปั้นและอื่นอีก คล้ายกับกรมช่าง ๑๐ หมู่ นั่นก็เพราะพระเจ้าแผ่นดินต้องพระราชประสงค์จะทำอะไรเล่นเปนส่วนพระองค์ จึงรวบรวมช่างต่างๆ มาเปนมหาดเล็กเอาไว้ในกรมมหาดเล็ก มากเข้าก็ตั้งเปนกรมขึ้น อันนี้ฉันใด กรมช่าง ๑๐ หมู่/*11ก็ฉันนัน ช่าง ๑๐ หมู่เปนแต่ชี่อกรมที่รวบรวมช่างไว้ มี ๑๐ หมู่ด้วยกัน ไม่ใช่ช่างในบ้านในเมืองมีแต่ ๑๐ อย่างเท่านั้น
<นริศ>
ช่างสิบหมู่
รายนามช่างสิบหมู่ ที่ค้นได้จากทำเนียบศักดตินาพลเรือนและทหารในกฎหมายเก่า คัดฉะเพาะที่ไม่ซ้ำกัน คือ
๑. ช่างเลื่อย
๒. ช่างก่อ
๓. ช่างดอกไม้เพลิง
๔. ช่างไม้สำเภา
๕. ช่างปืน
๖. ช่างสนะ (จีน)
๗. ช่างสนะ (ไทย)
๘. ช่างขุนพราหมณ์เทศ
๙ ช่างรัก
๑๐. ช่างมุก
๑๑. ช่างปากไม้
๑๒. ช่างเรือ
๑๓ ทำลุ (บางคนว่าช่างปรุ)
๑๔. ช่างเขียน
๑๕. ช่างแกะ
๑๖. ช่างสลัก
๑๗ ช่างกลึง
๑๘. ช่างหล่อ
๑๙. ช่างปั้น
๒๐. ช่างหุ่น
๒๑. ช่างบุ
๒๒. ช่างปูน
คัดจาก พระราชพงศาวดารรัชกาลที่ ๔ ฉะเพาะที่ไม่ซ้ำ คือ
๒๓. ช่างหุงกระจก
๒๔. ช่างประดับกระจก
๒๕. ช่างหยก
๒๖. ช่างชาดสีสุก
๒๗. ช่างดีบุก
๒๘. ช่างต่อกำปั่น
คัดจาก พระราชบัญญัติรัชกาลที่ ๔ เล่ม ๑ คือ
๒๙. ช่างทอง

/*12ทำลุ
กฎหมายตราสามดวง ว่าด้วยศักดินาทหารหัวเมือง กล่าวถึงอาษาจามแล้วจึงกล่าวถึงทำลุ อยู่หน้าช่างเขียน ว่าดังนี้
หลวงเทพเดช เจ้ากรมทำลุขวา
นา ๘๐๐
ขุนสรจำนง ปลัด
นา ๔๐๐
หลวงสุรินทรเดช เจ้ากรมทำลุซ้าย
นา ๘๐๐
ขุนจงใจยุทธ์ ปลัด
นา ๔๐๐
หมื่นทำลุ
นา ๒๐๐
(กฎหมายฉบับหมอบรัดเล พิมพ์ครั้งที่ ๑๐ เล่ม ๑ หน้า ๑๙๓)
/*13กรมศิลปากร
วันที่ ๑๕ กันยายน ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกในพระกรุณาเป็นล้นพ้น ที่ได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่๓๑ สิงหาคม พ.ศ.๒๔๗๙ ประทานพระอธิบายเพิ่มเติมในลักษณะหมวกโบราณของไทย และเรื่องช่าง ๑๐ หมู่ ที่ทรงอธิบายถึงหมวกทรงประพาสว่า มีรูปทางอินเดีย กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าได้สติระลึกถึงรูปทหารตาดมุโกล ซึ่งได้มาเป็นใหญ่ในอินเดีย ก่อนที่ตกไปแก่อังกฤษ ตามที่มีในรูปภาพ ก็สวมหมวกอย่างที่ทรงอธิบายมานี้ เจ้าหน้าที่ในหอสมุดได้นำลายพระหัตถ์ฉบับนี้มาให้ข้าพระพุทธเจ้าเมื่อวานนี้เพราะเอาไปเก็บไว้และลืมเสีย ทั้งนี้พระอาญาไม่พ้นเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านดูกฎมนเทียรบาลอีกครั้งหนึ่ง พบคำว่า นักเทศขันที ใช้แต่คำเดียวว่า นักเทษ ก็มี แยกกันก็มี เช่น ตอนกล่าวถึงขบวนเสด็จชลมารคว่า “ถ้าเสด็จในสระแก้ว หฤาไทยราชภักดีลง ถ้าเสด็จหนในมกอกน้ำออกมา ขุนสนมและกันยุบาดราชเสวก และมหาดเล็กนักเทษลง”
“งานเลี้ยงดอกไม้วงมงคล...............๔ นาฬิกา เสด็จมังคลาภิเศกนักเทศ ตีกรับ” “การพระราชพิธีเบาะพก.........ราชกุมาร อรรคมเหษีขวาราชบุตรี ลูกเธอหลานเธอ แม่เจ้าพระสนม ออกเจ้ากำนัล ซ้าย นักเทศ ขวา ขันทีซ้าย“ “เดือน ๓ พิทธิธานยะเทาห.........ฝ่ายเฉนียงนอก พระศรีมโนราช และพระศรีอไภย ขุนราชาข่าน ขุนมโนบหลัด ทั้ง ๔ นักเทษและขันที หมื่นศรีเสาวรักษ หมื่นสรรเพช นายจ่านายกำนัลมหาดเล็กเตี้ย/*14ค่อม” ข้าพระพุทธเจ้าพิจารณาดูความตามที่กราบทูลมานี้ รู้สึกด้วยเกล้าฯ ว่า นักเทศขันที ถ้าแยกกันเป็นขวาและซ้ายแล้ว ก็คงจะมีหน้าที่ผิดกัน บางทีจะเป็นคนจำพวกเดียว คือเป็นแขกด้วยกัน และต้องเป็นขันทีทั้งหมดด้วย มิฉะนั้นจะรับใช้อยู่ในที่ใกล้ชิดไม่ได้ และชื่อขุนนางอย่างขุนราชาข่าน ก็บอกอยู่ว่าเป็นแขก และคงจะมาจากอินเดียฝ่ายตะวันตกเฉียงเหนือจึงใช้คำว่า ข่าน (แต่เขียนเป็น ราชาคาร ในสมัยปัจจุบัน) ทั้งนี้จะผิดถูกอย่างไร ขอพระบารมีเปนที่พึ่ง
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานทราบเกล้าฯ เรื่อง ระเบง ซึ่งคู่กับ กุลาตีไม้ ข้าพระพุทธเจ้าได้เคยเห็นก็แต่ครั้งเดียว เมื่อในงานแห่สลากภัตต์ เนื่องในการช้างเผือก พระเศวตคชเดชน์ดิลก ข้าพระพุทธเจ้าจำได้เป็นเงาๆ ว่า พวกระเบงแต่งตัวคล้ายเทวดา เสื้อลายสีมัวๆ อย่างสีน้ำหมาก ถือคันธนูและลูก จะเป็นธนูชะนิดใด ข้าพระพุทธเจ้าจำไม่ได้ เมื่อเดินกันไป ปากก็ร้องว่า โอละพ่อ จะไปไกรลาศ แล้วก็ยกคันธนูและใช้ลูกตีที่คันเป็นจังหวะ กับมีฆ้องราวตีไปด้วย ถึงตอนหนึ่งว่า โอละพ่อสลบทั้งปวง พวกเหล่านั้นก็ลงนอนบนถนนด้วยกันหมดแล้วก็ลุกขึ้น สังเกตดูในคำที่ร้อง เป็นทำนองเทวดาพากันไปไกรลาศ แล้วก็ไปสลบเพราะอะไรสักอย่างหนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯ ว่า ระเบงเห็นจะเป็นการเล่นออกหน้าออกตา จนพูดติดปากมาจนทุกวันนี้ว่า ละเมงละคร มาในสมัยนี้ไม่สู้ได้มีระเบง จนปรากฏว่าผู้ที่เล่นระเบงก็ยังนึกอดขันในตัวเองไม่ได้ ส่วนกุลาตีไม้ ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นแต่ภาพถ่ายไม่เคยเห็นด้วยกับตา นอกนี้ยังมี แทงวิสัย กะอั้วแทงควาย ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าไม่เคยพบเห็นเลย การเล่นเหล่านี้เมื่อพบในหนังสือก็เป็นแต่ผ่านไป ไม่ได้เอาใจใส่ ถือเสียว่า เป็นการเล่นของหลวงเท่านั้น ไม่สนุกสนานอะไร ต่อเมื่อจะต้องอธิบายถึงเรื่องระเบงขึ้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงมารู้สึกว่าเป็นความลำบากไม่น้อย และถ้าไม่ได้รวบรวมเป็นความรู้ไว้ ก็จะเป็น/*15ที่น่าเสียดายมาก เมื่อมาระลึกถึงพระกรุณาทีประทานโอกาศไว้ในลายพระหัตถ์ ข้าพระพุทธเจ้าจึงกล้ากราบทูลขอรับประทานพระอธิบายเรื่องการเล่นเหล่านี้ด้วย ทั้งนี้ การจะควรสถานใด ขอพระบารมีเป็นที่พึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*16โอละพ่อถวายบังคม
โอละพ่อเทวันมาบอก
โอละพ่อพร้อมกันทั้งปวง
โอละพ่อยกออกจากเมือง
โอละพ่อผลัดซ้ายเปลี่ยนขวา
โอละพ่อผลัดขวามาซ้าย
โอละพ่อกลับหน้าเป็นหลัง
โอละพ่อกลับหลังเป็นหน้า
โอละพ่อบัวตูมทั้งปวง
โอละพ่อบัวบานทั้งปวง
โอละพ่อธนูชูชัน
โอละพ่อจะไปไกรลาศ
รักแก้วคะนิเอยจะไปไกรลาศ
รักพี่คะนิเอยจะไปไกรลาศ
รักน้องคะนิเอยจะไปชมนก
รักหน้าคะนิเอยจะไปชมไม้
โอละพ่อขวางหน้าอยู่ไย
โอละพ่อหลีกไปให้พ้น
โอละพ่อตั้งกะบะทั้งปวง
โอละพ่อโก่งศรทั้งปวง
โอละพ่อสลบทั้งปวง
โอละพ่อฟื้นขึ้นบัดใจ
โอละพ่อยกกลับเข้าเมือง
โอละพ่อเราก็มาถึงเมือง
/*17ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๓ กันยายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
เนื้อเรื่องซึ่งควรจะตีพิมพ์หนังสือ แจกงานศพหม่อมเจ้าตระนักนิธิผลนั้นฉันหาได้แล้ว เปนเรื่องที่ถูกใจมากกว่าที่ท่านค้นหาไปให้ เรื่องนั้นคือ กฎมนเทียรบาลของพะม่า ถูกใจที่เปนกฎหมาย และยังไม่มีปรากฏในเมืองเราด้วย สมความต้องการทุกอย่าง เว้นแต่ยังรวบรวมต้นฉะบับยังไม่พร้อม ถ้าพร้อมแล้วจึงจะพูดกับท่านต่อไป
เหตุด้วยหาเรื่องได้ใหม่แล้ว จึงได้ส่งเรื่องเก่าซึ่งท่านจัดหาไปให้เลือกคืนมาบัดนี้ พร้อมด้วยความขอบใจท่านเปนอันมาก พงศาวดารพระร่วงนั้น ฉันคิดเห็นว่าเปนหนังสือซึ่งคัดข้อความจากคัมภีร์จุลยุทธการวงศ์มาแต่งขึ้น ไม่ใช่คัมภีร์จุลยุทธการวงศ์คัดข้อความจากพงศาวดารพระร่วง ฉะบับที่ท่านพบนี้ไปแต่ง โดยความเห็นที่มีอย่างนี้ก็ด้วยสังเกตเห็นแต่ถ้อยคำซึ่งมีในพงศาวดารพระร่วงนั้นเอง แล้วยังรู้สึกเห็นต่อไป ว่าที่หอสมุดได้คัมภีร์จุลยุทธการวงศ์มาแค่ผูก ๒ นั้น ผูก ๑ ซึ่งไม่ได้มาก็ว่าด้วยเรื่องพระร่วงนี้เอง ปรากฏในท้ายตำนานพระร่วงมีเปนภาษาบาลีว่า ปฺโม ปริจฺเฉโท เข้าใจว่าใช้คำนั้นตาม คัมภีร์จุลยุทธการวงศ์ ต่อตำนานพระร่วงไปก็เปนเรื่องพระเจ้าอู่ทอง ซึ่งคาบเข้าไปในคัมภีร์จุลยุทธการวงศ์ผูก ๒ ทำให้รู้ได้อีกว่าผูก ๓ และผูกต่อๆ ไปนั้นว่าด้วยพระเจ้าแผ่นดินกรุงเก่า ต่อแต่พระเจ้าอู่ทองลงมาตามสำเนาความในหนังสือเทศนาจุลยทธการวงศ์ ซึ่งท่านให้ฉะบับไปนั้นเอง
หนังสือ เทศนาจุลยุทธการวงศ์ นั้น เห็นจะเปนผู้อื่นแต่งไม่ได้ นอกจากสมเด็จพระวันรัตน ผู้แต่งคัมภีร์จุลยุทธการวงศ์นั้นเอง สังเกตความในเทศนาไปสุดลงเพียงรัชชกาลที่ ๒ กล่าวเปนปัจจุบันกาล อันเปน/*18เวลาที่แต่งคัมภีร์จุลยุทธการวงศ์ขึ้นนั้นเอง ทำให้คิดเห็นไปว่าคงจะเปนพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชชกาลที่ ๒ ได้ทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทว่า สมเด็จพระวันรัตนได้แต่งคัมภีร์จุลยุทธการวงศ์ขึ้นใคร่จะทรงทราบว่าแต่งว่ากะไร จึงโปรดให้เข้าไปเทศนาถวายตามที่แต่งไว้ เปนธรรมดาอยู่เองที่การถวายเทศนาจำต้องเก็บข้อย่อความให้กินเวลาแต่พอสมควร และประกอบด้วยพระไตรลักษณญาณในเบื้องท้ายให้สมเปนเทศนา
ฉันเห็นความดั่งนี้ ถ้าเห็นผิดไปแล้วขอโทษ
เรื่องอื่นจะขอพูดกับท่านอีกในวันหน้า
<นริศ>
/*19ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๔ กันยายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๑๕ เดือนนี้ ว่าด้วยเรื่องนักเทศขันที กับเรื่องระเบงนั้น ได้รับทราบแล้ว
ดีมาก ในเรื่องนักเทศขันทีท่านค้นเอาในกฎมนเทียรบาลออกมาพิจารณาเทียบเคียงได้ เปนอันได้รู้แน่แล้วด้วยกฎมนเทียรบาลรับรองว่านักเทศ ซึ่งฉันคาดว่าหมายถึงคนต่างประเทศ คือแขก นั้นไม่ผิด มีชื่อขุนราชาข่านแสดงให้เห็นเปนยาน แต่ก็ประหลาดอยู่หน่อย ที่เดิมนึกว่านักเทศขันทีเปนคนหมู่เดียว มาพบในกฎมนเทียรบาลแยกเปนคนละหมู่ แต่หน้าที่ก็ทำอยู่เปนคู่กัน ท่านคิดเห็นว่าจะเปนคนจำพวกเดียวกัน คือเปนแขกด้วยกัน และต้องเปนขันทีทั้งหมดด้วยมิฉะนั้นจะรับใช้อยู่ในที่ใกล้ชิดไม่ได้นั้น ฉันรับรองว่าความเห็นของท่านถูก ฉันก็เห็นเช่นนั้น
ข้อที่ท่านถามถึงระเบงและอื่นๆ อีกนั้น ฉันสามารถจะบอกท่านได้มาก แต่ไม่หมดจด เพราะฉันได้ดูแต่เปนขณะ ไม่ได้ดูเขาเล่นตั้งแต่ต้นไปจนจบ ฉันจะลองหาคนที่เคยเล่นดูก่อน ถ้ายังมีตัว ก็จะเอาตัวมาถามเอาคำให้การ แล้วทำรายงานให้แก่ท่าน ถ้าหาตัวไม่ได้ ฉันก็จะให้การแก่ท่านเอง แต่ท่านจะได้ความไม่หมดจด แม้จะได้ตัวคนเคยเล่นมาฉันก็กลัวจะเหลวเสียแหละมาก เพราะพอเสด็จขึ้น เขาก็เลิกไปบ้าน ไม่เคยเล่นจนจบบ
การเล่นทั้งนั้นมี ๕ อย่าง คือ ๑ ระเบง ๒ โมงครุ่ม ๓ กุลาตีไม้ ๔ แทงวิสัย และ ๕ กะอั้วแทงควาย ท่านเข้าใจว่าระเบงนั้นเปนเทวดา /*20แต่หาใช่ไม่ เปน กษัตริย์ร้อยเอ็ดเจ็ดพระนคร จะไปช่วยโสกันต์ใครก็ไม่ทราบ ที่เขาไกรลาศ บทมีว่า
โอละพ่อ เทวามาบอก
โอละพ่อ ยกออกจากเมือง
โอละพ่อ พร้อมกันทั้งปวง
โอละพ่อ จะไปไกรลาศ
แล้วก็มีเพลงเดิน ขึ้นต้นว่า
รักแก้วข้านี่เอย จะไปไกรลาศ
แล้วไปถูกพระกาลห้ามไม่ให้ไป แต่ฉันเข้าใจว่าเปนพระขันทกุมาร เพราะมีรูปนกยูงซึ่งเปนพาหนะอยู่ ทั้งพระขันทกุมารก็เกี่ยวข้องกับพระอิศวร ซึ่งอยู่ ณ เขาไกรลาศ ถ้าเปนพระกาล รูปพาหนะจะต้องเปนนกแสก เมื่อกษัตริย์ทั้งนั้นไม่ฟังห้าม จะยิงเอาพระกาล พระกาลก็สาบให้สลบ เมื่อพอใจแล้วก็ถอนสาบให้ฟื้น พวกกษัตริย์ก็กลับบ้านเมืองเท่านั้น ไปไม่ถึงเขาไกรลาศ เรื่องมีเท่านี้ ฉันอาจให้บทร้องได้แต่ต้นจนจบ แต่เชื่อว่าคงเปนเรื่องสำหรับเล่นงานโสกันต์เท่านั้น ถ้าเป็นงานอื่น น่าจะมีเรื่องเล่นเปนอย่างอื่น
ส่วน โหม่งครุ่ม กับ กุลาตีไม้ ดูเหมือนท่านจะเข้าใจว่าเปนการเล่นชะนิดเดียวกัน แต่ที่จริงเปนคนละอย่าง หากตั้งเล่นใกล้กัน เครื่องแต่งตัวเหมือนกัน ทั้งถือไม้ตีกลองเหมือนกัน จึงไม่มีใครสังเกตว่าเป็นคนละอย่าง ขอเวลาให้ฉันหาความรู้ให้ตลอดเสียก่อน แล้วจะบอกท่านโดยละเอียดเท่าที่รู้ได้
<นริศ>
/*21กรมศิลปากร
วันที่ ๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ด้วยพระยาพจนปรีชาก่อนหน้าที่จะถึงอนิจกรรม ได้มอบภาระให้ข้าพระพุทธเจ้าเป็นผู้จัดการพิมพ์หนังสือเรื่องปัญจราชาภิเษก เรื่องราชาภิเษกครั้งกรุงศรีอยุธยา และเรื่องราชาภิเษกในกรุงรัตนโกสินทร์ รวม ๓ เรื่อง สำหรับแจกในงานศพหม่อมเจ้าหญิงเม้า ทองแถม ในวันที่ ๑๘ เดือนนี้ เจ้าคุณพจนปรีชาเป็นห่วงเรื่องตีพิมพ์หนังสือเล่มนัก แม้แต่เมื่อป่วย ได้รับทุกขเวทนา ก็ยังพูดถึงอยู่เพราะเป็นหนังสือสำคัญที่เกี่ยวกับเป็นตำราพระราชพิธี เจ้าคุณพจนปรีชาจึงรับจะทำคำชี้แจงในเรื่องนี้ตีพิมพ์ไว้ด้วย แต่ก็เผอิญมามีเหตุอันสุดวิสัยเสียแล้ว หนังสือเล่มนี้ จึ่งจำเปนต้องขาดคำชี้แจงไป ซึ่งเปนที่น่าเสียดายอย่างยิ่ง
อนึ่ง ในหนังสือเรื่องนี้ ยังมีที่ข้าพระพุทธเจ้าข้องใจอยู่ ๕ แห่ง คือ สีกุหร่าในหน้า ๑๐ พระภูษาริ้ววรวะยี่ หน้า ๑๓ พระแสงเวียดห้าว หน้า ๑๗ ฉลองพระองค์ลงราชะ หน้า ๑๗ และนุ่งสองปัก หน้า ๑๙ ในเรื่องฉลองพระองค์ลงราชะ เจ้าคุณพจนปรีชามีความสงสัย ให้สอบดูกับรัชกาลอื่น แต่ก็ไม่พบ ไปปรากฏอยู่ในเรื่อง ขุนช้างขุนแผน ฉะบับหอสมุด ตอนชุบกุมารทอง ซึ่งเป็นสำนวนครูแจ้ง ว่า เอายันต์ราชะปะพื้นล่าง ดั่งนี้ น่าเข้าใจว่า เป็นชื่อยันต์อย่างหนึ่ง แต่ก็ยังไม่สู้แน่ ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานพระกรุณาทราบเกล้าฯ ด้วย ข้าพระพุทธเจ้าได้ถวายใบปรูฟเรื่องนี้มาทอดพระเนตรด้วยแล้ว กับขอถวายบทกุลาตีไม้เล่น/*22 โมงครุ่ม ซึ่งหลวงธรรมาภิมล (ถึก จิตรถึก) จดมาให้หอสมุด เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๗ ซึ่งมีสำนวนนับว่าแปลกและเก่ามากอยู่
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*23บทกุลาตีไม้เล่นโมงครุ่ม
หลวงธรรมาภิมล จดมาให้หอ วันที่ ๓๐/๕/๖๗
ฉันนี้บวร
พระรามเธอวางศรไป
วางศรไปต้อง
พระสุเมรุหวาดไหว
เป็นรูปไชยชายมือหนึ่งจูงควาย
หัวบ่าแบกไถ
ควายนี่จมูกหนัก
เราค่อยชักค่อยไป
ตวันเที่ยงขึ้นมาไรๆ
ตัวใดจะลู่ไปถึงนา
หยิบแอกมาครอบคอควาย
ตวันชายลงไปชายป่า
นางเมียอยู่หลังเอาอีโต้มาทำปลา
พ่ออีหมามาแต่นาอีหมาดีใจ
ทำหุงแกงแล้ว
นางเดินแอ้แร่เข้าไปห้องใน
ไม้แกว่งกูตั้งไว้ตรงนี้
ไอ้ผีพาไปข้างไหน
ฉวยได้ไม้แกว่ง
เดินวัดแว้งไปห้องใน
นั่งลงบัดใจ
ยื่นตีนเข้าในบั้นฝ้าย
แม่ยายท้องพี
ห่อสำลีมาตั้งไว้
ยื่นตีนเข้าในบั้นฝ้าย
คิ้วพรายชักกรอกแทงกรอก
พ่อไม่แลเห็น
แล่นออกไปคอยข้างนอก
ชักกรอกแทงกรอก
แล่นออกไปคอยช่องรั้ว
พ่อม่ายยิ้มๆ
นางแม่ม่ายหัวๆ
ออกไปคอยช่องรั้ว
นัยว่าชั้นชี้รักกัน
พ่อม่ายยักคิ้ว
แม่ม่ายขบฟัน
ชั้นชี้รักกัน
สองสามวันมาให้ถึง
พ่อม่ายลกสับ
แม่ม่ายพลับพลึง
สองสามวันให้มาถึง
ให้อึงทั้งเรือนแม่นา
ค้นหาบพี่โถง
ตรงไปตรงมา
ค้นหาบพี่ลา
ไปลาพี่ชาย
หาบมาหาบไปบัดใจ
ไปถึงเรือนเจ้าหลานสาว
/*24แม่ยายแก่ๆ
แล่นแอ้แร่มาถามข่าว
หันมาบอกแก่ลูกสาว
เจ้าบ่าวมาอาศรัย
พอสมคเนเทครัว
ไปไร่เถิดนางน้องรัก
เราเก็บผักหักถั่ว
ไปไร่ไปรั้วเก็บผักหักตะไคร้
ผักหมผักไห่
พาไปเลี้ยงบอน
ได้ความสิ่งใด
เหมือนดังไก่ได้หนอน
คาบเล้อยคาบรอน
พาไปเล่าเพื่อนกัน
ไปโน่นมานี่
ไปนี้มานั่น
บอกเล่าเพื่อนกัน
ปากคันเหมือนบอน
ดูไร่ดอกบุก
บานอยู่ชรอน
ใครทำยากล่อน
ให้บอนมันคัน
ไปเล่าเพ่อนกัน
ปากคันหนักหนา
นานๆ ได้พบ
แป้งอบชาวนา
นานๆ ได้ทา
แป้งคาลาลูกอ่อน
ยังเหล่าสาครแม่นา
แสนสนุกเพื่อนเฮย
เราแล่นเรือใบผ้า
เรือพี่พายมาพรายน้ำผุยผง
ขับเรือให้แล่นไว
พี่จะแล่นพายลง
เจ้าท้องบรรจง
ช่วยส่งเรือให้ดี
ล่มลงตรงนี่
ใครจะช่วยพี่ก
สู้แต่ล่มท่าเดียว
เจ้าสวยระเนาเฮย
ช่วยรุดช่วยเร็ว
ยังเมล็ดงาเดียว
แน่วแน่ท้องไตปลา
ดูอาไรดำๆ
เรียกว่ากาน้ำไล่ปลา
หักเงี่ยงโยนมา
เรียวกว่ามือคน
ใช่ชายแลเห็น
เอามาเรียนเล่นกล
จับเหาะกาหล
โยนซ้ายรับขวา
พระพุทธเจ้าแลเห็น
/*25ท่านร้องถามมา
ไอ่ใช้ชายเอย
เหวยไชยชายอา
ความรู้นี่นา
เรียนมาแต่ไหน
เอานกเขามาเป็นครู
น่าอดสูหัวใจ
ทูนสนองขึ้นไป
บอกว่ารู้มาเอง
ใช่ชายกลับกรอก
โยนหอกเป็นเพลง
โยนเองรับเอง
หอกแทงตัวตาย
คุณครูเจ้าพี่เฮ้ย
ลบครูเสียไม่หาย
หอกแทงตัวตาย
ชายลบคุณครู
ครั้นหมายออกชื่อ
อุปรมาตัวกู
แต่หมากกับพลู
ไร้ปูนไม่แดง

หมากพลูทั้งนั้นเล่า
ไม่เป็นยศเป็นแสง
ไม่มีปูนไม่แดง
ช่วยพ่อดูกำเหนิดเกิดปูน
ข้างในพลูเล่า
ชักสำเภาแล่นมา
เพื่อเราทั้งสองรา
ให้เรือรอดไปถึงฝั่ง
บุญยังไม่ตาย
ได้แทนคุณร้อยชั่ง
ให้เรือรอดถึงฝั่ง
สักครั้งคลาเดียวเอย
/*26ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๘ ตุลาคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๒ ตุลาคม ได้รับแล้ว จะอธิบายคำซึ่งท่านติดใจสงสัยตามที่รู้ และลางอย่างก็ประกอบทางสันนิษฐานด้วยนั้นก่อน
๑. สีกุหร่า เปนสีเทาเจือแดง ลางทีกระเดียดเหลืองเล็กน้อยอธิบายให้ชัดยาก เปนสีชะนิดสักหลาด หมวกสักหลาดซึ่งเราใส่กันอยู่ในสมัยนี้ก็มีสีอย่างนั้นถมไป ท่านอาจหลับตานึกเห็นได้ เข้าใจว่าเปนคำแขก
๒. พระภูษาริ้ววระวยี่ ฉันก็ไม่ทราบ แต่ผู้ใหญ่ฝ่ายในชั้นเก่าพูดกันมีอยู่ว่าแต่งตัว นุ่งหยี่ น่าจะ เปนชื่อผ้าชะนิดเดียวกัน หากจะเรียกขาดตกบกพร่องไปหรือมิฉะนั้นผ้าเครื่องต้นอาจเสริมคำขึ้นก็ได้ ผ้านุ่งหยี่ นั้นฉันก็เคยเห็น เปนผ้าลายเราดีๆ นี่เอง ที่มีลายเชิงด้วยก็มี ไม่มีก็มี ถ้าเปนผ้าพวกเดียวกัน พระภูษาริ้ววระวยี่ก็คงเปนผ้าลายตีพิมพ์มีเชิงท้องริ้ว ทั้งนี้ก็มีพยานเห็นอยู่ที่ชั้นหลังลงมาทรงพระภูษาเขียนทอง พระภูษาเขียนทอง ก็คือผ้าลายตีพิมพ์เหมือนกัน หากแต่อยากให้งามก็เขียนเส้นทองเติมเข้าเท่านั้น คำซึ่งลงท้ายว่า ยี่ หรือ หยี่ นั้น ให้นึกไปว่าเปนคำแขก จะบอกตำบลที่ทำผ้านั้นเข้ามาก็ได้
๓. พระแสงเวียดเห้า ฉันเคยได้ยินเรียกกันลุ่นๆ แต่ว่า พระแสงเวียด ได้รับพระราชาธิบายในพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงว่า พระแสงองค์นื้องเชียงสือกลับออกไปได้เปนพระเจ้าแผ่นดินญวนขึ้น รำลึกถึงพระเดชพระคุณซึ่งทรงพระกรุณาอนุเคราะห์ จึ่งส่งพระแสงองค์นี้เข้ามาถวายสนองพระเดชพระคุณที่เรียกกันว่าพระแสงเวียดนั้น คำ เวียด หมายถึงเวียดนาม ฉันก็หนักปากไปไม่ได้กราบบังคมทูลถาม ว่าเรียกเต็ม/*27ชื่อเรียกอย่างไร บัดนี้มาปรากฏใน จดหมายการบรมราชาภิเษกรัชชกาลที่ ๔ เขียนว่า เวียดเห้า ฉันเกรงว่าทั้งคำเวียด และ เห้า จะเปนคำญวนหรือคำจีน ถ้าท่านสืบทางพวกชำนาญภาษาญวนภาษาจีนลางทีก็จะได้ความ แต่อย่างไรก็ดี ฉันเห็นว่าคำใดที่ไม่รู้แล้วไม่ควรแก้ ถ้าสู่รู้ไปแก้เข้าก็มีแต่ผิดเปนที่ไป
๔. ฉลองพระองค์ลงราชะ เปนฉลองพระองค์ลงยันตร์ มี ๗ องค์ ๗ สี สำหรับทรง (ชั้นใน) ตามสีวัน นับเปนอย่างหนึ่งในเครื่องพิชัยสงคราม ถ้าจะพิจารณาชื่อประกอบกับลักษณะสิ่งของด้วยแล้ว ฉลองพระองค์ ก็แปลว่า เสื้อ ลง ในที่นี้ต้องแปลว่า ขีด เขียน ราชะ ก็สมควรที่จะเปนชื่อชะนิดยันตร์ ท่านพบในหนังสือ ขุนช้างขุนแผน ที่ว่า เอายันตร์ราชะปะพื้นล่าง นั้น ก็มาสมกับที่นึกว่าจะเปนชือยันตร์นั้นแล้ว ควรเชื่อว่าถูกได้
๕. นุ่งสองปัก เปนผ้านุ่งหมายยศหมายเหล่า อย่างเดียวกับเครื่องแบบทุกวันนี้ เปนผ้าทอด้วยไหมเพลาะกลาง มีขนาดกว่าผ้านุ่งเดี๋ยวนี้สักเท่าเซี่ยว ยาวกว่าผ้านุ่งเดี๋ยวนี้สักเท่ากึ่ง พื้นผ้าเปนสีเปนลายต่างๆ ใช้ตามยศตามเหล่า มีสมปักปูม เปนสูงสุด และสมปักริ้ว เปนต่ำที่สุด วิธีนุ่งนั้นปล่อยชายกระเบนข้างหนึ่งไว้ยาวเท่านุ่งผ้ากันทุกวันนี้ แต่อีกข้างหนึ่งปล่อยยาวไปจนหมดผืนผ้า แล้ว <img> ทบกลับเข้าไปหาตัว เอาชายบนมาสอดเข้าใต้พก ชักขึ้นมีสัณฐานดังปากช้าง ส่วนชายกระเบนนั้นก็เปนชั้นเดียวซีกหนึ่ง เปนพับสองชั้นซีกหนึ่ง ทับกันม้วนโจงอย่างนุ่งผ้าทุกวันนี้ เรียกว่า นุ่งสมปักชักพก ส่วนชื่อผ้านั้นไม่ทราบว่าเรียกอะไรจะถูกแน่ สองปัก เห็นมีแต่เขียนไว้ในหนังสือ ไม่มีใครพูดส่วนพูดกันมีแต่เรียก สมปัก กับ ถมปัก คำ สมปัก เขียนลงเปนหนังสือมี แต่ ถมปักไม่มี หนังสือเขมรเขียน สมปัต โปรเฟสเส้อ เซเดส์ บอกว่าอ่านออกเสียงเปน ซอมปว้ต จะอย่างไรก็ตามใจท่าน
/*28เมื่อได้อ่านปรูพเพื่อแก้ปัญหาห้าข้อนี้ ก็เลยเห็นคำอะไรต่ออะไรเตือนใจให้กำเริบที่จะพูดต่อไปนี้
๑. ในหน้า ๑๓ มีคำว่า ทรงฉลองพระกรน้อย คิดว่าตกคำ พระองค์ ไปเสีย ซึ่งควรจะเปน ทรงฉลองพระองค์พระกรน้อย หมายความว่าเสื้อแขนสั้น ตามที่ว่านี้ก็มือย่างให้เห็นได้อยู่หน้า ๒๔ ควรจะสอบต้นฉะบับดูให้ดี
๒. ทิศอิสาน ชื่อทิศอย่างนี้ไม่มีในบาลี มีแต่ทางสํสกฤตเขียนอีศาน เป็นชื่อเทวดา ในบาลีมีคำนี้ในธชัคคสูตต์ ซึ่งเก็บเอาเรื่องเทวาสุรสงครามของพราหมณ์มาเล่า ในภาษาบาลีมีตัว ส ตัวเดียว จึงต้องเขียน อีสาน ก็เมื่อหนังสือของเรามี ศ ษ ส เหมือนหนังสือสํสกฤตจะ เขียนตามสํสกฤตเป็น ทิศอีศาน ไม่ดีหรือ จัดว่าถูกกว่าเขียน อีสาน ตามบาลีเป็นไหนๆ ใน ปทานุกรมกระทรวงธรรมการ ก็มีให้ไว้ทั้งสองอย่าง จะเขียน อีศาน ก็ไม่เปนผิด
๓. มนต์ ในปรูพแก้เปน มนตร์ ทุกแห่ง ใน ปทานุกรมกระทรวงธรรมการ ก็มีอยู่ทั้งสองอย่าง จะเขียนอย่างไรก็ได้ไม่เปนผิด แต่ฉันพิจารณาเห็นว่า มนต์ กับมนตร์ นั้นมีความหมายต่างกัน มนต์ เปนภาษาบาลีทางพระพุทธศาสนาหมายความว่าสาธยายพระพุทธวจน ส่วน มนตร์ เป็นภาษาสํสกฤตทางไสยศาสตร์หมายความว่าอ้อนวอนพระผู้เปนเจ้า (Hymn) เพราะฉะนั้นถ้าเขียนต่างกันเปน สองอย่าง คือ ทางพระพุทธศาสนาเขียน มนต์ ทางพราหมณ์เขียน มนตร์ จะได้จะดีหรือไม่
๔. ไม้ไต่คู้ ครูเคยสอนว่าคำที่มาทางบาลีอย่าเอาไปใส่เข้า เพราะในภาษาบาลีไม่มีใช้ไม้ไต่คู้ ฉันเห็นชอบด้วย แม้แต่คำไทยเราก็ไม่ได้ใช้ทุกคำไป คำใดที่ข้างบนจึงใช้ได้ ถ้าคำใดที่ข้างบนไม่ได้ว่าง เช่น เงิน ต่องที่ใช้ก็ไม่เห็นมีใครใช้ ในปรูฟเรื่อง ราชาภิเษก คำ สรรเพชญ เพชร มีแก้ใส่ไม้ไต่คู้ไว้ทั้งนั้น
/*29 ๕. แม้น กับ แม้ มีคนใช้ปนเปเปนคำเดียวกัน แต่ฉันเห็นว่าเปนคนละคำไกลกันมาก แม้น ตรงกับ คล้าย แม้ ตรงกับ ถ้า ในปรูฟเรื่องราชาภิเษก มีใช้คำแม้นอยู่ในที่ แม้ ดูเหมือนสองแห่ง
๖. บัณฑูร ภาษาอะไร แปลว่ากะไรไม่ทราบ ใช้อยู่ในที่ มานพระบัณฑูร
พูดถึงคำแล้วก็เลยไปถึงความด้วย ฉันไม่เลื่อมใสในตำรา ปัญจราชาภิเษก เลย เพราะใจไม่เห็นด้วย ดั่งจะแสดงข้อใหญ่ให้ทราบต่อไปนี้
๑. อินทราภิเษก จำเปนอย่างไรที่คำว่า อินทร จะต้องเปนพระอินทร์เขียวๆ ลงจากฟ้ามาช่วยทำอภิเษกให้ ซึ่งจะเปนไปไม่ได้ ถ้าหากจะเปนการอภิเษกพระอินทร์ในแผ่นดิน คือ นรินทร์ ชนินทร์ จะไม่ได้หรือ
๒. ปราบดาภิเษก ชื่อนี้ตามที่เรายึดถือกันต้องมีฆ่าอยู่ในนั้น แต่เมื่อตรวจดูคำ ปฺารปฺต ในดิกชันรีของโมเนียวิลเลียมส์ แปลให้ไว้เปนไป แต่ในทางว่าได้ ว่า ถึง ไม่มี ฆ่า อยู่ในนั้น ที่จัดว่าใกล้ ฆ่า มีอยู่คำหนึ่งว่า ชะนะ แต่ความชะนะก็ไม่จำเปนต้องมีฆ่าทุกทีไป เอาเปนใช้ได้ว่าถ้าได้ราชสมบัติด้วยชิงมาแล้วทำอภิเษก ควรเรียกว่าปราบดาภิเษก
๓. ราชาภิเษก รดน้ำให้เปนพระราชาแน่นอน แต่คำ ราชา นั้นจะหมายจำเพาะแต่พระเจ้าแผ่นดินเท่านั้นหรือ ในพระราชพงศาวดาร ลูกหลวง เรียก ราชา ก็มี เช่น พระอินทราชาในแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ และพระเธียรราชาในแผ่นดินขุนวรวงษาเปนต้น เพราะฉะนั้นถ้าราชาภิเษกหมายถึงตั้งลูกหลวงแล้ว อินทราชาภิเษกก็น่าจะหมายถึงตั้งพระเจ้าแผ่นดิน ถ้าราชาภิเษก เปนตั้งพระเจ้าแผ่นดิน (King) อินทราชาภิเษกก็เห็นจะถีบขึ้นไปเปนตั้งราเชนทร์ (Emperor)
๔. โภคาภิเษก เห็นเปนงานขึ้นเรือน รดน้ำมอบสมบัติให้ครองใครๆ ก็ได้ไม่จำต้องเปนพระเจ้าแผ่นดิน อภิเษก ก็แปลว่ารดน้ำเท่านั้น การรดน้ำโกนจุกแต่งงานก็ทำกันอยู่ทั่วไป
/*30๕. อุภิเษก คำนี้เปนคำไทย ไม่ใช่บาลีสํสกฤต เข้าใจกันอยู่ทั่วไปว่า เปนการแต่งงานสมรส เปนอย่างอื่นไปไม่ได้
เห็นว่าตำรา ปัญจราชาภิเษก นี้เก็บเอาคำร่วงๆ มารวมแต่งไขความให้เปนตำราอภิเษกพระเจ้าแผ่นดินขึ้นทั้งหมด ติดจะขอไปที แต่ที่เก็บได้มาก็ไม่หมด ยังมีตกอยู่อีกมาก เช่น สังครามาภิเษก บุษยาภิเษก และอื่นอีก แต่ตามที่ฉันกล่าวมานี้กล่าวตามความเห็นซึ่งเกิดขึ้นในปัจจุบันยังหาได้สอบสวนหาที่ถูกผิดดูไม่
เสียใจ หลวงธรรมาภิมลไม่เคยเห็นกุลาตีไม้ ไปฉวยเอากลอนอะไรมาให้ เปนกลอนเก่าจริง แต่เปนเรื่องบ้านนอกคอกนา หาใช่คำร้องกุลาตีไม้ไม่ ฉันตั้งใจจะจดบันทึกในเรื่องการเล่น ๕ อย่างให้แก่ท่าน แต่ยังไม่พร้อม บัดนี้เห็นว่าท่านหลงจึงจะบอกไว้พลาง คำร้องกุลาตีไม้เปนดังนี้
ศักดาxนุภาพx
เลิศล้ำxแดนไตร
สิทธิครูxมอบให้x
จึ่งแจ้งxฤทธาเชี่ยวชาญxชัยx
เหตุใดนาพ่อx
พระเดชพระคุณxปกเกล้าx
ไพร่ฟ้าxอยู่เย็นx

จบแล้วกลับต้น เวียนอยู่เท่านี้เอง คำ เลิศ ร้อง เลิศศะ ที่ x หมายจังหวะตีไม้ตรงคำนั้น
ฉันเห็นเค้าทีเปนโคลง โคลงอย่างเก่าซึ่งยังไม่ถือเฉียบขาดในสัมผัสส์และวรรณยุตนัก ดั่งจะเขียนเดาให้ดูนี้
/*31ศักดานุภาพลา
แดนไตร
สิทธิครูมอบให้
จึ่งแจ้ง
ฤทธาเชี่ยวชาญชัย
เหตุใด นาพ่อ
เหตุพระคุณปกเกล้า
ไพร่ฟ้าอยู่เย็นฯ
ได้ส่งปรูฟกับบทกุลาตีไม้ของหลวงธรรมาภิมลคืนมาให้นี้แล้ว ขอโทษ ฉันทำกระดาษขาดไปนิดหนึ่ง เพราะติดกาวที่ซอง เอามีดตัดกระดาษสอดเข้าไปตัดเลยตำทะลุ
<นริศ>
/*32กรมศิลปากร
วันที่ ๑๒ ตุลาคม ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
อนุสนธิหนังสือของข้าพระพุทธเจ้าลงวันที่ ๒ เดือนนี้ กราบทูลไปด้วยเรื่องตีพิมพ์หนังสือพระราชนิพนธ์ในงานพระศพ พระเจ้าบรมวงศเธอ พระองค์เจ้าอรพินท์เพญภาคนั้น บัดนี้ข้าพระพุทธเจ้าได้ให้เจ้าหน้าที่ไปคัดเรื่อง พระราชวิจารณ์พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา จากตันฉะบับที่เก็บรักษาไว้ยังกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรีเสร็จแล้ว คงเป็นหนังสือ ๒๒ หน้าตัวพิมพ์ดีดเท่านั้น การพิมพ์จะสมควรพิมพ์ตัวเขื่อง เพื่อเข่นให้เล่มหนังสือหนาขึ้น หรือจะสมควรประการไร ข้าพระพุทธเจ้าได้ให้โรงพิมพ์ไปติดต่อกับหม่อมเจ้าอุปลีสานโดยตรงแล้ว
อนึ่ง การพิมพ์หนังสือที่สำคัญ ควรจะมีสารบาญสำหรับค้น แต่ที่ไม่มีมาแต่ก่อน เป็นเพราะการพิมพ์กระชั้นมาก ไม่มีโอกาศจะจัดทำสารบาญสำหรับค้นได้ มาในคราวนี้ มีเวลาพอที่จะจัดทำสารบาญเช่นนั้นได้ทัน แต่ได้ทราบเกล้าฯ ว่างบประมาณค่าพิมพ์มีไว้เพียง ๒๕๐ บาท เท่านั้น ถ้าจะต้องเพิ่มการพิมพ์อีกสัก ๒ ยก ก็น่าจะเกินเงินงบประมาณไป ข้าพระพุทธเจ้าจึงรู้สึกเสียดายมาก
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายสำเนา พระราชวิจารณ์พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา มาในซองนี้ด้วย แต่มีข้อความบางประการที่ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระบารมีปกเกล้า ดั่งจะกราบทูลต่อไปนี้
(๑) หนังสือฉะบับนี้ จะสมควรเรียกว่า พระราชวิจารณ์ หรือ พระบรมราชาธิบาย ที่ปกต้นฉะบับสมุดไทยเขียนว่า พระราชพงศาวดารทรงคัดใหม่โดยย่อ
/*33(๒) หน้า ๓ พระเจดีย์ที่ขุดขึ้นได้ในองค์พระปฐม และศีรษะรูปปั้นยักษ์ ถ้าข้าพระพุทธเจ้าจะลงคำชี้แจงไว้ข้างใต้ว่าพระเจดีย์นั้น เดี๋ยวนี้เก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑ์สถาน ส่วนศีรษะยักษ์อยู่ที่ทางขึ้นองค์พระปฐมเจดีย์ด้านตะวันออก ดั่งนี้ ข้าพระพุทธเจ้าไม่แน่ใจว่าจะเป็นการสูงต่ำสมควรประการไร
(๓) หน้า ๕ ชื่อเมืองต่าง ๆ ที่มีอยู่ในกฎมณเฑียรบาล ข้าพระพุทธเจ้าได้พบใน ตำนานเมืองนครศรีธรรมราช เป็นสมุดไทยตัวเขียนแบบไทยย่อ มีสำนวนเก่ามาก จดเมืองสะอุเลา (ซึ่งเป็นเมืองหนึ่งที่กล่าวไว้ในกฎมณเทียรบาล) ว่าเมืองท่าทอง คือ กาญจนดิฐเดี๋ยวนี้ ที่กราบทูลมาด้วย ก็เพียงแต่ที่ข้าพระพุทธเจ้าได้พบ หาได้เกี่ยวข้องกับข้อความในพระราชนิพนธ์อย่างไรไม่
(๔) หน้า ๑๗ กล่าวว่า ในงานบรมราชาภิเศก พราหมณ์ต้องเป็นผู้อุ้มพระเจ้าแผ่นดินขึ้นบนพระภัทรบิฐ พระเจ้าแผ่นดินจะเสด็จขึ้นเองไม่ได้นั้น ข้าพระพุทธเจ้าพึ่งพบเป็นครั้งแรก เข้าใจด้วยเกล้า ฯ ว่าการนับถือพราหมณ์ในชั้นหลัง เห็นจะเสื่อมทรามลง จึ่งไม่ปรากฏในตำราบรมราชาภิเศกถึงเรื่องนี้
(๕) หน้า ๑๗-๑๘ เรื่องพระเจ้ากรุงธนบุรีไม่ได้รับพระราชโองการนั้น ในหนังสือพระราชพงศาวดารรัชกาลที่ ๒ หน้า ๑๗ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายไว้ว่า พระเจ้ากรุงธนบุรี ได้มีการบรมราชาภิเศก แต่เห็นจะทำอย่างสังเขป บางทีจะบกพร่องไม่ถูกต้องตามตำรา
จึงมีคำผู้ใหญ่กล่าวสืบกันมาว่า พระเจ้ากรุงธนบุรีไม่ได้ทำพิธีบรมราชาภิเศก ในหนังสือโคลงยอพระเกียรติพระเจ้ากรุงธนบุรี นายสวนมหาดเล็กแต่ง หน้า ๙ ว่า
/*34ใครอาจอาตมตั้ง
ตัวผจญ ได้ฤา
พ่ายพระกุศลพล
ทั่วท้าว
ปราบดาภิเศกบน
ภัทรบิฐ บัวแฮ
สมบัติสมบูรณ์ด้าว
แด่นฟ้ามาปาน
ถ้าพิจารณาตามโคลงบทนี้ ก็น่าจะเป็นดั่งที่สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายไว้ ทั้งนี้ ข้าพระพุทธเจ้าจะควรผ่านไปหรือจะสมควรอย่างไร ขอประทานทราบเกล้า ด้วยจะเป็นการสูงต่ำขึ้นได้
(๒) หน้า ๒๒ ตอนจบ เรื่องรูปพระโคและรูปสิงห์สัตว์นั้น ในคราวที่สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพเสด็จเมืองพม่าครั้งที่แล้วมา ได้ประทานพระอธิบายและรูปถ่ายมายังหลวงบริบาลบุรีภัณฑ์ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้ขอคัดสำเนาและถวายมาด้วย พระอธิบายของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพนี้ ข้าพระพุทธเจ้าจะพิมพ์ต่อท้ายพระราชนิพนธ์ด้วย จะเป็นการสมควรประการไร
ทั้งนี้ การจะควรสถานไร ขอพระบารมีเป็นที่พึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*35ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๐ ตุลาคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
จะตอบหนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๒ เดือนนี้ ซึ่งส่งพระราชนิพนธ์ทรงพระราชวิจารณ์พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ทั้งมีความเห็นและคำถามคำบอกอะไรต่าง ๆ ไปด้วยนั้น ให้ท่านทราบความเห็นของฉัน
ในการทำสารบาญ ท่านเกรงจะขัดข้องทำไม่ได้ ด้วยมีงบประมาณค่าตีพิมพ์ไว้เพียง ๒๕๐ บาทนั้น ท่านรู้งบประมาณมาโดยทางใด ถ้ารู้มาทางนอกคอกแล้วท่านไม่ควรรู้ ไม่ควรคำนึงถึง เห็นดีอย่างไรก็ทำไป เว้นแต่หม่อมเจ้าอุปลีสาณจะมาบอกอายัติกัดหมายแก่ท่าน ว่าอย่าให้เกิน ๒๕๐ บาทขึ้นไป นั่นแหละจึงควรจะคิดลดหย่อนให้สมตามคำสั่งแห่งเจ้าของ
ทีนี้จะตอบข้อซึ่งท่านขอความเห็น ๖ ข้อ
๑. ข้อที่ว่าหนังสือนั้น ควรจะเรียกว่า พระราชวิจารณ หรือ พระบรมราชาธิบาย ฉันได้ยกคำทั้งสองขึ้นตราชูคิดดูแล้ว รู้สึกว่า พระราชวิจารณ์ นั้นเบากว่า เปนทางทรงแสดงกระแสพระราชดำริ อันว่าจะถูกก็ได้ผิดก็ได้ไม่มีโทษ ส่วน พระบรมราชาธิบาย นั้นหนักกว่า เปนทางเหมือนว่าทรงตรัสรู้แจ้งแล้วนำความมาสอน ถ้าผิดไปก็ทำให้เกิดโทษ จึงเห็นว่าใช้คำ พระราชวิจารณ ดีกว่า
๒. ท่านจะลงฟุตโนตอธิบาย ว่าหัวยักษ์กับพระเจดีย์เดี๋ยวนี้อยู่ที่ไหนนั้นลงได้ ไม่มีการต่ำสูงอยู่ในนั้นเลย เพราะไม่ได้กระทบทำความได้เสียอะไรแต่พระราชดำรัส บอกคนให้รู้ตำแหน่งสิ่งของไปทางหนึ่งต่างหากเท่านั้น
/*36 ๓. ขอบใจท่านที่บอกชื่อเมืองสะอุเลาให้ทราบ แต่ก็ได้เพียงรู้ตราไว้ ฉันไปเที่ยวเมืองกาญจนดิฐมาเมื่อเร็วๆ นี้ ได้เอาใจใส่สืบเมืองเก่าอยู่เหมือนกัน ได้ความว่าเมืองท่าทองได้ย้ายถึง ๔ ครั้ง เดิมเมืองเก่าตั้งอยู่ในแม่น้ำซึ่งเรียกว่าท่าทองอุแท (เข้าใจว่าคืออุไทย) อยู่สุดทางตะวันออก ฉันได้ไปถึงที่นั้น พบวัดเก่า ๆ สมควรแล้วที่ว่าเปนเมืองเก่า ครั้นเสียแก่พะม่าแล้วตั้งเมืองใหม่ เลื่อนไปอีกลำน้ำหนึ่ง ถัดลำน้ำเก่าไปทางตะวันตก เรียกว่าตำบลเขาน้อย นานมาลำน้ำตื้นเขิน เรือเข้าออกลำบาก จึงเลื่อนไปตั้งใหม่อีกแม่น้ำหนึ่ง ถัดไปทางตะวันตก เรียกว่าท่าทองใหม่ ต่อมาสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ไปตั้งต่อเรือรบที่บ้านดอนในแม่น้ำหลวง ต่อมาสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ไปตั้งต่อเรือรบที่บ้านดอนในแม่น้ำหลวง ซึ่งภายหลังพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าพระราชทานชื่อเปลี่ยนเปนแม่น้ำตาปี ตั้งอยู่ถัดแม่น้ำท่าทองใหม่ไปทางตะวันตกอีก ในการต่อเรือ ก็ย่อมมีช่างมาประชุมกันอยู่มาก ชาวบ้านชาวเมืองจึงพากันมาตั้งขายของมื้อซื้อกิน ปลูกเคหสถาน จึงกลายเปนเมืองขึ้นใหม่ เมืองนี้เองที่ได้พระราชทานนามว่ากาญจนดิฐ ครั้นเมื่อทำรถไฟไปถึงท่าข้าม พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าทรงพระราชดำริคาดว่า ต่อไปเมืองจะต้องย้ายไปอยู่ที่ท่าข้าม จึงพระราชทานชื่อท่าข้ามว่าสุราษฎร์ธานี แต่ชาวเมืองกาญจนดิฐก็ไม่ไป กลับดึงเอาชื่อสุราษฎร์ธานีมาเปนชื่อเมืองกาญจนดิฐเสียด้วยซ้ำ ทำเอาชื่อกาญจนดิฐหายไป สมเด็จกรมพระยาดำรงกลัวชื่อกาญจนดิฐจะสูญเสีย จึงตรัสสั่งให้เรียกเมืองเก่าที่ตำบลเขาน้อยว่าอำเภอกาญจนดิฐ เปนเช่นนั้นอยู่จนทุกวันนี้ ชื่อเมืองสะอุเลาไม่ได้ยินเลย แต่ไม่ประหลาดอะไร ชื่อเมืองย่อมเกิดขึ้นแล้วก็สูญหายไปเปนธรรมดา ถ้าจะเดาแล้ว เมืองสะอุเลาก็คงเปนชื่อเมืองเก่าที่แม่น้ำท่าทองอุแทนั้นแหละจะเปนได้ดีกว่าแห่งอื่น ที่เรียกชื่อว่าท่าทองนั้น เขาว่าเคยหาแร่ทองได้ที่เขาในละแวกท่าทองอุแทนั้น
๔. ในการที่พราหมณ์อุ้มพระเจ้าแผ่นดินขึ้นภัทรบิฐนั้น ฉันจะลองคาดคะเนให้ท่านฟัง อภิเษก แปลว่ารดน้ำ รดน้ำหมายถึงการให้ ดูแต่/*37 พระเวสสันดรเถิด ให้ลูกให้เมียก็รดน้ำให้ชูชกและพระอินทร์ ราชาภิเษก ก็คือให้ราชสมบัติ แต่ให้ด้วยรดน้ำไม่ใช่ประเพณีของเรา เรารู้สึกไม่พอ จึงต้องแถมประเคนเข้าด้วย เครื่องราชกกุธภัณฑ์และพระแสง ประเคนถวายผู้จะเปนพระเจ้าแผ่นดินได้ แต่ภัทรบิฐยกประเคนไม่ได้ จึงต้องอุ้มองค์พระเจ้าแผ่นดินประเคนให้แก่ภัทรบิฐ ท่านคิดว่าเลิกการอุ้มพระเจ้าแผ่นดินเพราะเสื่อมความนับถือพราหมณ์นั้นก็ถูกแล้ว แต่ฉันยังเห็นเหตุลึกเข้าไปอีกว่า อันตำแหน่งพระเจ้าแผ่นดินนั้นเปนตำแหน่งที่แย่งกันหนัก ต้องระวังกันทุกหายใจเข้าออก ในการที่พราหมณ์เข้าอุ้มนั้น เปนการเข้าประชิดถึงพระองค์ ถ้าตาพราหมณ์นั้นแกจะรับสินบนใครมาทำร้าย จะทิ่มแทงอะไรเอาก็อาจทำได้โดยสดวก จึงเลิกวิธีอุ้มนั้นเสีย กันให้ออกห่างจากอันตราย ก็คือนับถือเชื่อพราหมณ์น้อยลงนั้นเอง
๕. พระเจ้ากรุงธนบุรี จะได้ทำราชาภิเษกรับพระราชโองการหรือเปล่า ฉันไม่อาจพูดว่ากะไรได้ หนังสือที่ได้พบก็พูดแตกต่างกัน ปกติของฉันไม่ค่อยจะเชื่อหนังสือมากนัก เห็นว่าการแต่งหนังสือก็ย่อมพูดตามใจ ถูกจริงก็มี เดาเอาผิดไปก็มี ถูกหลอกมาก็มี แกล้งแต่งเอาชั่วร้ายใส่ให้ก็มี แกล้งแต่งยกยอจนเกินจริงก็มี จึงเปนการสุดที่จะเชื่อลงได้
๖. ในการที่ท่านคิดจะเอาพระดำรัสสมเด็จกรมพระยาดำรง เรื่องรูปสัมฤทธิลงต่อท้ายพระราชนิพนธ์นั้นดี แต่สงสัยอยู่ว่าพระองค์ท่านจะเต็มพระทัยให้ลงหรือไม่ เปนหน้าที่ของท่านจะต้องกราบทูลถาม และถ้าลงก็ต้องจดหมายไว้ให้คนเข้าใจในเบื้องต้นแห่งพระนิพนธ์นั้นด้วย
ทีนี้จะให้ความเห็นส่วนของฉัน
๑. คำจ่าหน้าพระราชนิพนธ์ว่า ร่างพระราชพงศาวดารทรงคัดใหม่โดยย่อ นั้น คนจดหมายหน้าสมุดสังเกตผิด ไม่ถูกตามเรื่อง ไม่ควรคัดเอาตีพิมพ์ตามนั้นไป ควรเรียกเสียใหม่ซึ่งท่านก็คิดอยู่แล้ว
/*38๒. ตอนข้างท้ายมีจ่าตอนว่า ท่อนสอง แต่ต้นหามีจ่าว่าท่อนหนึ่งไม่ เปนการมีปลายไม่มีต้นอันควรแก้ไข ท่านจงพิจารณาดู ถ้าเห็นควรมีจ่าก็เติมจ่าเข้าตอนต้นด้วยว่าท่อนหนึ่ง ถ้าเห็นไม่ควรมีจ่าก็ตัดจ่าท่อนสองทิ้งเสีย
๓. พระนามพระเจ้าแผ่นดินในพระราชนิพนธ์นั้น ออกพระนามตามแบบซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชชกาลที่ ๔ ทรงบัญญัติไว้ มีคนเข้าใจน้อย อาจเปนที่สงสัย เห็นว่าควรจะลงพระนามตามพระราชพงศาวดารสองเล่มในวงเล็บ กำกับไว้ทุกพระนามที่ไม่แจ่มแจ้งด้วย
๔. เลขหมายฟุตโนต ฉันเคยได้รับความลำบากมามากแล้ว ลางทีอ่านผ่านไปเสียไม่เห็น เมื่อไปเห็นฟุตโนตเข้าต้องกลับย้อนไปหาเลขหมายในท้องความ หรือเห็นเลขในท้องความแล้วไปดูฟุตโนต เมื่อกลับจะอ่านท้องความต่อ ต้องหาเลขอยู่นาน เสียเวลา ทั้งนี้เพราะตัวเลขเล็กดูไม่ค่อยเห็น ฉันชอบแบบหนังสือ ไทย-จีน ของท่าน ที่เอาวงเล็บวงเลขเสียอีกทีหนึ่ง ทำให้ใหญ่ เห็นง่ายขึ้น ในพระราชนิพนธ์นี้ จะมีฟุตโนตก็ขอให้ทำเช่นนั้น
๕. เลขหมายหน้ากระดาษ เอาไว้ทางมุมชายกระดาษ ดีกว่าเอาไว้กลาง เพราะเมื่อดูสารบาญแล้วไปหาเลขหมายหน้าง่าย ไม่ต้องกางสมุดออกกว้างใหญ่ ทั้งหาได้เร็วกว่าด้วย
๖. พระราชนิพนธ์เรื่องนี้ ดูเหมือนจะตั้งพระราชหฤทัยทรงเรียบเรียงเปนตอนต้นของเรื่อง ตั้งวังหน้า เพราะฉะนั้นในการเย็บเล่มสมุด เอาเรื่องนี้ไว้หน้า เอาเรื่องตั้งวังหน้าไว้หลัง จะเปนระเบียบอันงดงาม เข้ากันดีที่สุด
๗. ทีนี้ถึงปัญหาเรื่องแก้หนังสือ ซึ่งเปนปัญหายากที่สุด ย่อมมีผิดได้หลายทางนัก เช่น
ก. นักเรียนที่ได้ประกาศนิยบัตรชั้นสูง เข้าใจว่าตนรู้จบโลกแล้ว /*39มารับหน้าที่เปนผู้แก้หนังสือ เห็นหนังสือกล่าวด้วยยกทัพ มีคำว่า หาบโพล่ เข้าใจว่าเขียนผิด แก้เปน หาบโล่ห์ หรือในพระราชนิพนธ์นี้เอง ตอนที่คัดกฎมณเฑียรบาลมา มีในหน้า ๑๕ ว่า ๗ นาฬิกา ประพาส กับ ๑๐ นาฬิกา ประพาส เห็นว่า ๗ นาฬิกาคือบ่ายโมง ๑ แดดร้อน ประพาสไม่ไหว ฉะบับเดิมเขียน ประภาษ น่าจะเปนเวลาตรัสราชการ ไม่ใช่เที่ยว ส่วน ๑๐ นาฬิกานั้นคือบ่าย ๔ โมง จะเที่ยวก็ควรอยู่เพราะแดดลบแล้ว ฉะบับเก่าก็เขียน ประภาษ เหมือนกัน แต่แบบเก่าไม่มี ประพาส แบบใหม่มีทั้ง ประภาษ พูด และ ประพาส เที่ยว นี่สิจึงเปนการทำให้ยาก เมื่อไม่รู้ความก็แก้ให้ถูกไม่ได้ แต่การแก้ชะนิดนี้ไม่เปนอะไร แม้ผิดก็ผิดเพราะไม่รู้ โทษน้อย
ข. อีกประการหนึ่ง เอาทั้งรู้ โดยมีอะไร ฉันพูดไม่ถูก ไม่ใช่พระราชบัญญัติ ไม่ใช่พระราชกฤษฎีกา แต่เปนการบังคับว่าหนังสือราชการให้เขียนตามปทานุกรมของกระทรวงธรรมการ อันคำพูดนั้นปฏิบัติตามได้ แต่ถึงชื่อคนชื่อสถานเข้าแล้วให้สงสัย ในพระราชนิพนธ์นี้เอง ชื่อเมืองปราจิณ แก้เปนเมือง ปราจีน ผิดไปทั้งอักขระและเสียง จะเปนการทำถูกหรือทำผิด แต่ยังเปนการเคลื่อนคลาศน้อยอยู่ จะแต่งตัวอย่างขึ้นใส่ไคล้ เช่นชื่อพระยาภิรมยภักดี ภิรมย เปนคำบอด ไม่มีในปทานุกรม ถ้าจะเขียนแก้ให้ถูก เปนพระยาอภิรมย์ภักดี จะเปนการทำผิดหรือทำถูก ทีนี้จะหันเข้าไปหาพระราชนิพนธ์อีกที่แก้ชื่อเมือง เช่นเมืองที่ก่อนนี้เขียนว่าเมือง มฤท แก้เปนเมือง มริด ไม่ผิดเสียงแต่อักขระผิดกัน จะควรถือว่าเขียนอย่างไรถูกก็ไม่ทราบ แม้ในพระราชนิพนธ์นั้นเอง ก็ไม่ได้แก้ไปหมด ลางแห่งก็เขียน มริด ลางแห่งก็เขียน มฤท อย่างไรก็ดี คติของฉันย่อมเขียนตามปทานุกรมแต่คำพูด แต่ถึงชื่อแล้วดื้อเขียนตามเก่า เห็นว่าท่านตั้งไว้นานแล้ว เราจะไปแก้ไขไม่ได้ ไปแก้เข้าอาจเกิดอันตรายต่าง ๆ ได้ หรือถ้าจะว่าตามหลักกฎหมาย เขาว่ากฎหมาย/*40ย่อมไม่บังคับย้อนหลัง แต่ที่คิดดังนี้และทำไปเช่นว่ามาแล้ว จะเปนการถูกหรือผิดก็ไม่ทราบ
ได้ส่งต้นฉะบับพระราชนิพนธ์คืนมานี้แล้ว
ไปงานศพหม่อมเจ้าเม้า ได้หนังสือแจกเรื่องราชาภิเษกมา พลิกดูเห็นมีคำพระยาพจนปรีชาแสดงความเห็นซึ่งแต่งค้างไว้อยู่ในนั้น ความเห็นมาตรงกันกับที่ฉันเขียนมาถึงท่าน นึกขันอยู่ในใจ
เวียดนาม นั้นเปนคนละคำ นาม น่ำ หนำ นาน แปลว่าใต้-ทิศใต้ เปนแน่ เวียด จะว่าอะไร เปนชื่อเมืองหลวงก็ไม่ใช่ เมืองหลวงชื่อเว้ ประเทศญวน จีนเรียก อันน่ำก๊ก ไทเรียก อานำ อนำ อานาม ท่านค้นคว้าอยู่ทางจีน ญวน ไทย มาก เชื่อว่าจะบอกได้
<นริศ>
/*41ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๓ ตุลาคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
จะบอกข่าวเรื่องคำร้องกุลาตีไม้ ซึ่งทราบเติมมาใหม่ ให้ท่านทราบต่อไป
พระรามเภรี เขาเปนคนชอบเรียนช่างสังเกตช่างคิด เขาจับได้ว่าในคำร้องกุลาตีไม้นั้น มีคำหลักอยู่ที่ ศักดิ์ สิทธิ์ ฤทธิ์ เดช เขาทราบมาว่า หมายถึง เวรศักดิ เวรสิทธิ เวรฤทธิ เวรเดช แห่งกรมมหาดเล็ก เพราะกรมมหาดเล็กเปนผู้เล่นกุลาตี ไม้
ฉันไม่เห็นพ้องด้วย เพราะผู้เล่นนั้นเปนพวกโขนซึ่งเต้นรำเปนจึ่งเล่นได้ ไม่ใช่มหาดเล็กทั่วไปจะเล่นได้ กรมโขนดูเหมือนขึ้นเวรฤทธิ กระนั้นก็เปนแต่เวรฤทธิเวรเดียวที่เล่น ไม่ใช่พร้อมทั้ง ๔ เวร แต่ทำให้ได้สติว่าคำ ศักดิ์ สิทธิ์ ฤทธิ์ เดช นั้น ชอบใช้กันเปนกระทู้โคลงมีที่ไหน ๆ หลายแห่งทำให้รูสึกว่าที่คิดคาดว่าเปนโคลงนั้นถูกแล้ว และเปนโคลงกระทู้ด้วย ดังนี้
ศัก - ดานุภาพล้ำ
แดนไตร
สิท - ธิครูมอบให้
จึ่งแจ้ง
ฤท - ธาเชี่ยวชาญชัย
เหตุใด นาพ่อ
เดช - พระคุณปกเกล้า
ไพร่ฟ้าอยู่เย็น ฯ
ที่ฉันแปลง เดช เปน เหตุ มาคราวก่อน ด้วยนึกให้รับ ยะ รับ ตะ แต่ผิดไป เดช เปนถูกแน่
<นริศ>
/*42กรมศิลปากร
วันที่ ๒๓ ตุลาคม ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๘ เดือนนี้ ประทานพระอธิบายประกอบทางสันนิษฐาน ในคำบางคำที่ข้าพระพุทธเจ้าได้กราบทูลถามขอรับพระกรุณา ทั้งนี้เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
๑. สีกุหร่า คำนี้พราหมณ์ ป.ส. ศาสตรี เห็นว่าเป็นคำเดียวกับ กุหล่า ซึ่งในภาษาทมิฬหมายความว่าหมวก สีกุหร่า ก็อาจเป็น ศรีกุหล่า ข้าพระพุทธเจ้าได้ลองสอบค้นในหนังสือเก่า คำว่า กุหร่า พบแต่ที่ใช้คู่กับพระมาลาพระเส้าสูง สีกุหร่า อีกแห่งหนึ่งว่าพระมาลาพระเส้าสูง กุหร่า ไม่มีคำว่า สี ส่วน กุหร่า ที่ใช้ในที่อื่นนอกจากพระมาลายังไม่พบ ข้าพระพุทธเจ้าจึงค้นดูในปทานุกรมภาษามลายู และปทานุกรมภาษาฮินดูสตานี พบคำว่า กุหล่า ว่าเป็นภาษาเปอร์เซีย แปลว่าหมวก หมวกแก๊บ หมวกคลุม ผ้าคลุมศีรษะและกะบังมงกุฎ (tiara) เพราะฉะนั้นคำว่า กุหร่า ถ้าเป็นคำเดียวกับ กุหล่า ที่แปลว่าหมวกจริง ความเดิมก็น่าจะกลายมาหมายความเป็นชื่อสีชนิดหนึ่ง โดยเฉพาะแล้ว จะแปลเป็นหมวกต่อไปหาได้ไม่ บางทีหมวกที่เรียกว่า กุหล่า จะมีสีเช่นนั้นมาก่อนชื่อนั้น จึงย้ายความหมายจากหมวกมาเป็นชื่อสี ก็อาจเป็นได้
๒. พระแสงเวียดห้าว ในภาษาจีนมีคำว่า ห่าว แปลว่ากตัญญูกตเวที ซึ่งในภาษาญวนออกเสียงว่า เฮี้ยว ทั้งสองคำนี้คงเป็นคำเดียวกัน หากเพี้ยนเสียงไป ถ้าเทียบคำนี้กับคำว่า ห้าว ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วย/*43เกล้าฯ ว่า ความได้กันสนิท คือพระแสงพระเจ้ากรุงเวียดนามผู้มีกตัญญูกตเวที
๓. ฉลองพระองค์ลงราชะ ข้าพระพุทธเจ้าได้พบที่มาอีกแห่งหนึ่งในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา แผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๓ คือในคำให้การนายอน ตอนไต่สวนพระไตรภูวนาทิตย์วงศ์คิดก่อการกับพวกว่า จะเขียนชื่อพระยาจักรี พระยาพิชิตภักดี พระสุรินทรภักดี หลวงอินทรเดชและขุนเหล็กขุนเทพรัตน์ ลงในราชะ เอาศิลาทับไว้ มิให้คนมีชื่อทั้งนี้ออกปากคิดอ่านได้ เพื่อจะระงับถ้อยความทั้งปวง และพระไตรภูวนาทิตย์วงศ์เห็นชอบด้วย จึงพระศรีภูริปรีชาเอาตำราราชะของตัวให้แก่นายเพชร์ทูลให้เขียนชื่อคนทั้งนั้น ลงราชะแล้ว ก็ให้หลวงกระลาโหมเอาศิลาทับไว้ในพระตำหนักนั้น การลงราชะในที่นี้น่าจะเป็นการลงอาถรรพ์ด้วยประการหนึ่ง ส่วนการลงยันตร์ในเครื่องพิชัยสงคราม ข้าพระพุทธเจ้าค้นพบลวดลายยันตร์ราชะที่เสื้อในสมุดไทยเล่มหนึ่ง ซึ่งหอพระสมุดจดไว้ว่าจำลองเอามาจากตันฉะบับของกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่า ราชะ ในที่นี้ คงเป็นคนละคำกับคำ ราช ที่แปลว่าเจ้าแผ่นดิน จึงได้ค้นดูในปทานุกรมภาษามลายูเพราะทราบเกล้า ฯ อยู่ว่า มลายูมีคติในเรื่องเวทมนตร์อยู่มาก ก็พบคำ ราชะ ซึ่งแปล ว่า “วิธีสัก การขีดหรือสักเป็นรูปลวดลายต่าง ๆ ลงในตะกรุดและยันตร์” และกล่าวต่อไปว่า ในตำราหนังสือว่าด้วยเวทมนตร์ มักเขียนข้อความไว้ที่หน้าต้น เป็นทำนองคำว่า อีนิละ รายะ นยะ แปลว่า “นี้คือรูปลวดลาย (ราชะ)” ข้าพระพุทธเจ้าลำเอียงไปในทางที่จะเชื่อว่า ราชะ ของมลายูนี้ จะเป็นคำเดียวกับ ราชะ ของเรา และไม่เกี่ยวกับ ราช ที่แปลว่าเจ้าแผ่นดิน ซึ่งในภาษามลายูตามที่ ซึ่งในภาษามลายูตามที่จดเป็นตัวโรมันก็เป็น raja ผิดกับ ราชะ ที่จดไว้เป็น rajah นอกจากนี้ คำว่า อยู่คงกะพัน ได้มีผู้สันนิษฐานว่าเพี้ยนไปจาก อยู่คงแก่ฟัน โดยเสียงกร่อนไป บ้างก็ว่าเพี้ยนไปจาก กะพนธ์ ซึ่งเป็นชื่อยักษ มีปากอยู่ที่ท้องและฆ่าไม่ตาย ดั่งมีเรื่องแจ้ง/*44อยู่ในคัมภีรรามายณะ แต่ในรามเกียรติ์เรียกว่า กุมพล ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่สู้เห็นด้วย เพราะในภาษามลายูก็มีคำว่า กะบัล แปลว่าอยู่คง และของเขาจำแนกลักษณะของ กะบัล หรือ อยู่คง ออกไปตั้ง ๑๐ ลักษณะ ดูสมที่จะเป็นคำเดียวกับ กะพัน ในภาษาไทย นอกจากคำว่า กะพัน ก็ยังมี ชาตรี อีกคำหนึ่ง ซึ่งเข้าใจกันว่าเพี้ยนไปจากคำว่า กษัตริย์ ที่แปลว่า นักรบ เพราะแขกอินเดียออกเสียงกษัตริย์ว่า ฉัตรี แต่ถ้าจะพิจารณาตามความเข้าใจที่เป็นสามัญ ชาตรี น่าจะหมายความถึงผู้มีวิชาเวทมนตร์ขลัง ไม่จำเป็นจะต้องเป็นนักรบหรือผู้อยู่ในวรรณกษัตริย์ ใคร ๆ ที่มีวิชาเวทมนตร์ขลังก็เป็นชาตรีได้ บางทีชาตรีคำนี้อาจเพี้ยนไปจากคำว่า ศาสตรี ได้ เพราะศาสตรีใช้แก่ผู้ที่เป็นพราหมณ์รอบรู้ในศาสตร์ต่าง ๆ และมักใช้เป็นชื่อตัวหลังของพวกพราหมณ์ภาคใต้ของอินเดีย เช่น พราหมณ์ ป.ส.ศาสตรี ที่ประจำการอยู่ในหอสมุดทุกวันนี้ ทั้งปรากฏเป็นหลักฐานอยู่มากว่าพราหมณ์ในอินเดียฝ่ายใต้ได้เคยเข้ามาเกี่ยวข้องกับประเทศและชาติต่างๆในแหลมอินโดจีนแต่สมัยโบราณมากกว่าพราหมณ์ทางมัธยมประเทศ คำว่าชาตรีอาจเพี้ยนไปจากคำว่าศาสตรีก็น่าจะได้ เพราะเสียง ศ ในสำเนียงทางอินเดียบางแห่ง ก็มีเสียงคล้าย sh ซึ่งนั้บว่าใกล้กับเสียง ช มาก
๔. ที่ทรงทักคำว่า ทรงฉลองพระกรน้อย คงจะตกคำว่า พระองค์ ไปเสีย ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบดูแล้ว เจ้าหน้าที่คัดตกคำว่า พระองค์ ไปจริง ข้าพระพุทธเจ้าได้สั่งแก้แล้ว ส่วนคำว่า อิสาน ก็แก้เป็น อิศาน ด้วย
๕. มนต์ และ มนตร์ ที่ทรงเห็นว่าควรจะใช้ในที่มีความหมายต่างกัน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องด้วยอย่างยิ่ง เพราะกระทำให้ภาษามีคำใช้มากขึ้น
๖. เรื่องไม้ไต่คู้ ที่ทรงพระกรุณาประทานความเห็นมา ข้าพระพุทธเจ้ารับใส่เกล้า ฯ ไว้แล้ว เพราะในการชำระปทานุกรม ก็ได้เคยมีการโต้เถียงกัน ถึงว่าคำไหนควรมีไม้ไต่คู้ คำไหนไม่ควรมีไม้ไต่คู้ ในที่สุด/*45คงตกลงกันเพียงพิจารณาเป็นคำๆ ไป เพราะยังไม่ได้เหตุผลที่สมควรวางเป็นหลัก ที่ในปรูฟเรื่องราชาภิเษก คำว่า สรรเพชญ เพชร์ แก้ใส่ไม้ไต่คู้ไว้ทั้งนั้น เจ้าหน้าที่ตรวจปรูฟแก้ตามที่มีกำหนดไว้ในปทานุกรม ข้าพระพุทธเจ้าได้ให้เอาไม้ไต่คู้ออกหมดแล้ว
แม้น กับ แม้ ข้าพระพุทธเจ้าได้แก้ตัวตามที่ทรงทักท้วงแล้ว ในหนังสือเก่ามักใช้ แม้น ปน ๆ ไปกับคำที่หมายความว่า แม้ หรือ ถ้า ถ้าจะพิจารณาถึงภาษาไทย ที่ชอบใช้คำคู่หรือคำซ้อน ซึ่งมีความหมายแปลคำเป็นอย่างเดียวกัน ก็มีคำว่าแม้นเหมือน และ ถ้าแม้ เห็นได้ว่ามีความหมายต่างกัน แต่ก็มีคำอยู่อีกคำหนึ่งคือ แม้นว่า ซึ่งความหมายใกล้ไปในทางที่ว่า ถ้า ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่า คำว่า แม้น และ แม้ ว่าเดิมอาจแปลว่าเหมือนทั้งสองคำ ต่อมาเมื่อภาษาเจริญขึ้น จึงได้แยกให้มีความหมายต่างกัน และสมควรอย่างยิ่งที่จะใช้ให้ต่างกันอย่างนั้น
๗. บัณฑูร ข้าพระพุทธเจ้าเคยค้นแล้ว ยังไม่พบที่มา สอบผู้ที่รู้ภาษาเขมร ก็ว่าเป็นภาษาเขมร แต่ไล่เลียงเข้าจริง ก็แปลไม่ได้สนิทว่าเป็นภาษาเขมร คงอธิบายแต่ว่าเขมรก็ใช้เหมือนกัน
๘. เสื้อกุฎไต กุตไต คำนี้ข้าพระพุทธเจ้าเกิดความคิดขึ้นในคราวแรกว่า อาจจะเป็นคำเดียวกับคำว่า cotti ในภาษาฝรั่งเศสที่แปลว่าเสื้อพบเพียงเท่านี้ ยังไม่เป็นหลักฐานพอที่จะลงข้อวินิจฉัยได้ว่าใช่ จึงสอบค้นในปทานุกรมภาษาฮินดูสตานี พบคำ khurti แปลว่าเสื้อกั๊กทหาร ดูเข้ากับเสื้อกุฎไตได้สนิท ว่าในส่วนเสียงสระอี เพี้ยนไปเป็นเสียงสระไอ ก็ย่อมจะเป็นได้ง่าย มีตัวอย่างเป็นแนวเทียบได้หลายภาษา เช่นคำว่า กำไร ก็มีคำว่า กำรี้กำไร ในภาษาจีน กำไรว่า ลี้ แต่จะออกเสียงเป็น ไล้ ก็ได้ในภาษาเขมรก็มี ดำรี-ดำเรย-ดำไร เป็นต้น ถ้ากุฎไตเป็นเสื้อกั๊กทหารแล้วจะมีรูปร่างและสีสรรอย่างไร เชื่อด้วยเกล้า ฯ ว่าในรูปภาพของเก่าคงมี ซึ่งข้าพระพุทธเจ้ายังไม่มีโอกาศค้นหา
/*46ในโอกาศที่ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาคำในปทานุกรมภาษามลายูและภาษาฮินดูสตานี ได้พบคำต่าง ๆ ซึ่งเกี่ยวด้วยเครื่องเสื้อผ้าของแขกซึ่งพอจะปรับเข้ากับคำบางคำที่เป็นชื่อเสื้อผ้าของไทยในสมัยก่อนได้บ้าง เช่น
ผ้าส่าน ในปทานุกรมแปลว่าผ้าขนสัตว์โบราณ ผ้าเปลือกไม้โบราณ ได้ความกว้าง ๆ เพียงเท่านี้ ผ้าส่านนั้นข้าพระพุทธเจ้าเดาว่า จะเป็นผ้าที่มีราคาเป็นของที่นิยมกันมาแต่ก่อน จึงได้มีกล่าวไว้ในเพลงยาวพระยามหาเทพปาน ว่า นุ่งปูมเขมรใหม่วิไลเหลือ สวมเสื้อประทานห่มส่านขาว ดั่งนี้ ในภาษาเปอร์เซียมีผ้าชะนิดหนึ่งเรียกว่า Shal ว่าเป็นผ้าทอด้วยขนอูฐปนไหม ซึ่งเป็นผ้าของแขก ต่อมาเปลี่ยนเป็นทอด้วยขนแกะ หรือขนสัตว์อื่น ๆ ปนไหมหรือฝ้ายก็ได้ ซึ่งในภาษาฝรั่งเรียกว่า Camlet คำนี้เสียงใกล้กับคำ กำมหลิด ในภาษาไทย บางทีจะโดยเหตุที่เรียกชื่อผ้าส่านเป็นผ้ากำมหลิดเสียแล้ว เพราะลักษณะของผ้าได้เปลี่ยนแปลงไปตามความเจริญของวิชาช่าง คำว่าส่านจึงได้สูญไปทั้งชื่อและผ้า
ผ้ากาษา หรือ กาสา มีกล่าวไว้ในหนังสือเก่าเช่น ฝันว่าห่มผ้ากาษาคลังถวายผ้ากาสา บางทีจะด้วยเข้าใจผิด เขียนกันเป็น กาสาย ก็มี ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่า คำว่า กาษา จะเป็นคำเดียวกับ กาสา คำนี้ในภาษามลายู แปลว่า หยาบ และมักประกอบเข้ากับคำว่าผ้า ในภาษาทมิฬมีคำว่า กาสามัล แปลว่าผ้าดิบ
โหมด ตาด เข้มขาบ ผ้าทั้งสามอย่างนี้จะผิดแปลกกันอย่างไรบ้าง ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามเจ้าหน้าที่ทางพิพิธภัณฑ์ก็ไม่ได้ความชัด ในภาษาเปอร์เซียมีคำว่า tash และ kimkhab แปลว่าผ้าทอง ไม่อธิบายอะไรอีก ส่วน โหมด ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่พบที่มา ขอประทานทราบเกล้า ฯ ด้วยว่าทั้งสามอย่างนี้ผิดกันอย่างไร
ผ้าเยียรบับ คำนี้เห็นจะตรงกับคำว่า Zarabaft ในภาษาเปอร์เซียซึ่งหมายความถึงผ้าทอง แปลตามพยัญชนะ Zara ว่าทอง baft ว่าทอ /*47ข้าพระพุทธเจ้าพบในภาษาเขมรเขียนว่า ซ่าระบับ เสียงใกล้คำเดิมมากกว่าของไทย แต่ก็แปลกอยู่หน่อยที่เสียงนี้มาเป็นเสียง ย ในภาษาไทย ไม่ใช่แต่เยียระบับเท่านั้น คำว่าลูกผักชียี่หร่า ในภาษาเปอร์เซียก็เป็น Zira
อัตตลัด พบในภาษามลายูว่าเป็นแพรต่วน แต่เขียนเป็น อัตเตลัด ก็มี อัตตลัส ก็มี ซึ่งแสดงว่าคงไม่ใช่เป็นภาษามลายูมาแต่เดิม
ในเรื่องเสื้อผ้าต่าง ๆ ยังมีอยู่อีกหลายอย่างที่ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานทราบเกล้า ฯ ด้วย เช่น
ปัตหล่า มีอยู่ในหนังสือบรมราชาภิเษกรัชกาลที่ ๖ ว่า ผ้ากรองทองริ้วปัตหล่า
ยั่นตานี ในความว่า นุ่งผ้ายั่นตานี (เพลงเกี่ยวข้าว)
สุหรัด ในความว่า ทั้งสี่นางนุ่งสุหรัดแล้วผัดหน้า
ผ้าทิพย์ ในความว่า ใส่ห้อยผ้าหน้าทิพย์ขลิบมะยม ทั้ง ๒ ชื่อนี้ มีอยู่ในเรื่องพระอภัยมณี
กุศราช ในความว่า คลี่ผ้ากุศราชออกคาดพุง (สังข์ทอง)
กุดั่น คำนี้ในปทานุกรมแปลว่า “เครื่องทองประดับพลอย” ครั้นเมื่อชำระปทานุกรมมาถึงคำนี้ พระพินิจวรรณการทักว่า ในลิลิตโคลงดั้นปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพน มีกล่าวว่า ลายปั้นกุดั่น ซึ่งเป็นลายฐานพระประธาน เพราะฉะนั้น กุดั่น คงไม่หมายความมากแต่เครื่องทองประดับพลอยเท่านั้น ขอประทานทราบเกล้า ฯ
ภู่กลิ่น ในหนังสือ ลัทธิธรรมเนียมภาค ๘ ว่า สนมพลเรือนรับเครื่องต่อข้างใน เครื่องทองใหญ่ทรงจุดสำรับ ๑...... แล้วรับภู่กลิ่นต่อข้างในมาแขวนเตียงพระมณฑล อีกแห่งหนึ่งว่า ดอกไม้ร้อยภู่กลิ่น ในเรื่องขุนช้างขุนแผน มีอยู่สองแห่ง แห่งหนึ่งว่า แขวนย้อยห้อยดวงพวงสุกแดง กลิ่นชั้นผูกพู่ดูบรรจง อีกแห่งหนึ่งว่า
/*48เป็นชวากวุ้งเวิ้งตะเพิ่งพัก
แง่ชะงักเงื้อมชะชะง่อนล้วนก้อนหิน
บ้างใสสดหยดย้อยเหมือนพลอยนิล
บ้างเหมือนกลิ่นภู่ร้อยห้อยเรียงราย
ความตามที่กราบทูลมานี้ ภู่กลิ่น ก็คงเป็นพวงมาลัยหรือพวงดอกไม้ชะนิดหนึ่ง แต่มาถึงความแห่งหนึ่งในสุธนูคำฉันท์ ว่า
พรัดฟ้าหล้าโลกรณภู
กลิ่นศาสตร์ศัตรู
ก็แหลกเป็นจุณจรัญจราย

ภู ในที่นี้ก็คงเป็นคำเดียวกับ ภู่ เช่นเดียวกัน แต่ทำไมจึงไปอยู่กับศาสตราวุธ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพระแสงที่มหาดเล็กอัญเชิญโดยเสด็จ มีพวงมาลัยสวมอยู่ที่ด้าม บางทีจะเรียกว่า ภู่กลิ่น ด้วยกระมัง ขอประทานทราบเกล้า ฯ ด้วย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*49ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๗ ตุลาคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๓ ตุลาคม ได้รับแล้ว ขอบใจเปนที่สุด ทั้งดีเปนที่สุดด้วย ช่วยให้ฉันได้ความรู้กว้างออกไปอีกมาก
๑. สีกุหร่า รู้อยู่แล้วว่าเปนเสียงแขก แต่ทำให้ตื่นใจ ที่กลายเปนตัวหมวก ไม่ใช่สี ฉันเชื่อว่าถูกตามที่ท่านค้นพบ คำแขกที่ได้มา เรามักเข้าใจเคลื่อนคลาดไปเช่นนั้นเนือง ๆ
๒. พระแสงเวียดห้าว ถูกอย่างท่านว่าแน่นอน
๓. ยันตร์ราชะ ท่านค้นพบคำมลายูดีมาก ฉันเห็นด้วยว่าถูกเปนแน่ เราหลงเอาเปนคำบาลีสํสกฤตไป จึงทำความไม่เข้าใจให้เกิดขึ้น คำ คงกะพัน และคำ ชาตรี ฉันก็อยากรู้เหมือนกัน แต่ก็ไม่รู้ ทางที่ท่านสันนิษฐานนั้นเข้าทีมาก ตัว ส เปน ฉ นั้นไม่ประหลาดเลย ตัวอย่างมีถมไป เช่น สลาก เปน ฉลาก สิมพลี เปน ฉิมพลี ฉ เปน ช ก็มี เช่น เฉิด เชิด เปนต้น มีนักปราชญ์เขาว่า ที่จริงพยัญชนไม่มีกี่ตัวนั้นถูกที่สุด
๔. เรื่องไม้ไต่คู้ ท่านบอกข่าวว่าเคยมีการโต้เถียงเมื่อประชุมชำระปทานุกรม ยังไม่ได้ความตกลงกันอย่างไรนั้น ทำให้ฉันอยากบอกความเห็นของฉันให้ท่านทราบเปนส่วนจำเพาะตัว อันเครื่องหมายหยุมหยิมนั้น ฉันอยากให้มีน้อยที่สุด ถ้าไม่จำเปนจริง ๆ แล้วไม่ อยากให้บัญญัติขึ้นใช้เลย เหตุนี้ได้สติมาจากสมเด็จกรมพระยาวชิรญาณวโรรส ตรัสปรารภแก่ฉันว่า เมื่อพระองค์เสด็จไปเที่ยวทางปักษ์ใต้ ได้ทรงฟังเขาพูดสำเนียงสูงต่ำ ไม่เหมือนกับชาวกรุงเทพ ฯ แต่เมื่อเขาเขียนหนังสือมาถวายก็เห็นเขาใช้ไม้เอกไม้โทถูกดี ทรงสงสัย ตรัสถามเขาว่าเขาใช้ไม้เอกโทถูกถ้วน/*50นั้นเขาสังเกตอะไร เพราะเสียงของเขาพูดไม่ตรงกับไม้เอกโท เขากราบทูลว่าจำไว้เท่านั้นเอง ว่าที่กรุงเทพ ฯ ใช้คำนั่นมีไม้อย่างนั้น นี่เปนข้อปรากฏว่าไม้เอกโทเปนของใช้ได้แต่แก่ชาวกรุงเทพ ฯ อันมีวงแคบนิดเดียวเท่านั้น ไม่เป็นของมีใช้ได้ทั่วพระราชอาณาจักร ไม่ใช่แต่ใช้ไม่ได้ ยังซ้ำไปทำความลำบากให้เขาแบกหนักเปล่า ๆ อีกด้วย เพราะฉันจึงมีความเห็นว่าเครื่องหมายหยุมหยิมนั้น ให้มีน้อยที่สุด เอาแต่เพียงจำเปนที่สุดจะเปนดี จะว่าจำเพาะไม้ไต่คู้ เห็นว่าคำใดซึ่งเขียนเหมือนกัน แต่คำหนึ่งอ่านเสียงสั้น คำหนึ่งอ่านเสียงยาว และมีความต่างกัน เช่น เอ็น กับ เอน นี่แหละจึ่งควรลงไม้ไต่คู้ ส่วนคำใดที่ไม่มีคำสั้นคำยาว ความต่างกัน จะอ่านสั้นหรือยาวก็ไม่ทำให้เข้าใจผิดไปได้แล้ว ฉันเห็นว่าไม่ควรลงไม้ไต่คู้ แต่ที่ว่านี้ก็เปนแต่ความเห็น ส่วนที่ฉันเขียนหนังสือก็ลักลั่น ลงไม้ไต่คู้หรือไม่ลงก็สุดแต่คล่องมือ ออกจะไปข้างทางพวกมากลากไป
๕. บัณฑูร เห็นหนังสือเขมรเก่า เขาเขียน บันทูล ท่าทีจะแปลเอาความได้ดีกว่า บัณฑูร
๖. เสื้อกุฎไต หรือ กุตไต คำที่ท่่านหามาเทียบดูใกล้จะถูกมาก ฉันเคยเห็นรูปเขียนเรื่อง จันทโครพ พวกโจรที่มาชิงนาง เขียนใส่เสื้อกั๊กลงยันตร์ เปนเสื้อเครื่องป้องกันอาวุธ พวกเดียวกับฉลองพระองค์ลงราชะ แต่ก่อนการเกณฑ์ทัพ ใครถูกเกณฑ์ก็ใช้เครื่องแต่งตัวและอาวุธของตนเอง ยูนิฟอมของหลวงจ่ายนั้นมีน้อย เสื้อกุฎไตอาจเปนอย่างเสื้อเครื่องที่ใช้กันอยู่ทั่วไปก็ได้กระมัง สระอี เปน ไอ นั้นเปนได้ ไม่ขัดข้องเลย
๗. ผ้าส่าน ฉันก็อยากทราบอยู่เหมือนกัน ว่าเปนผ้ามีลักษณะเปนประการใด พบที่กล่าวถึงผ้าส่านมามากมาย จนถึงถวายพระภิกษุห่มก็มี ท่านค้นพบมาบอกให้ได้ดีอย่างยิ่ง ขอบใจมาก แล้วยังเนื่องไปถึง ผ้ากำมะหลิด อีกด้วย
/*51๘. ผ้ากาษา ท่านคิดถูกเปนแน่แล้ว เหตุที่นำไปให้เข้าใจว่าเปนผ้าย้อมฝาดนั้น เพราะชื่อพนักงานในกรมศุภรัตมีคำนั้นใช้อยู่มาก เช่น พระศุภรัตกาษายานุกิจเปนต้น แต่ชื่อพนักงานภูษามาลาก็มีขุนสุวรรณกาษาอยู่ ไม่เกี่ยวกับภิกษุเลย จะว่ากาษาเปนผ้าย้อมฝาดอย่างไรได้ คำ กาษา แปลว่า ผ้าเนื้อหยาบ คือผ้าทอในเมืองไทยนั้นเหมาะสมที่สุด เพราะไทยเราทำด้ายให้เส้นเล็กไม่เปน ผ้าเนื้อละเอียดที่ทำมาแต่นอกจึงได้เรียกว่าผ้าเทศ
๙. โหมด ตาด เข้มขาบ สามารถจะบอกให้ท่านเข้าใจได้ดี ด้วยเปนของใช้มาก เห็นอยู่เสมอ
ก. ตาด มีหลักที่ทอด้วยทองแล่งกับไหม ทองแล่งนั้นหมายถึงแผ่นเงินกาไหล่ทอง ตัดแล่งออกเปนเส้นอย่างเดียวกับเส้นตอก เอาเข้าทอกับไหมสี เรียกว่าตาดทอง แล้วยังเรียกตามที่ทอยกเปนลายไปอีกด้วย เช่นยกเปนดอกสี่เหลี่ยม เรียกว่าตาดตาตั๊กกะแตน ถ้ายกดอกเปนคดกฤช เรียกว่าตาดคดกฤช ถ้าปักไหมทับบนเปนดอกไม้อีกทีหนึ่ง เรียกว่าตาดระกำไหม ถ้าเส้นแล่งเปนเงินไม่ได้กาไหล่ทองเอาทอกับไหมขาว เรียกตาดขาว ทีหลังมีของเทียมทำเข้ามา เอาทองแดงทำแทนเงินกาไหล่ทองกาไหล่เงิน ใช้ไปไม่กี่วันก็ดำ เรียกกันว่าตาดทองแดง หรือตาดเยรมันก็เรียก ส่วนตาดที่ทำด้วยเงิน เมื่อเรียกเข้าคู่กับตาดทองแดง เรียกว่าตาดเงิน
ข. โหมด มีหลักที่ทำด้วยกระดาษทองตัดเปนเส้นเหมือนเส้นทองแล่งทอกับไหม แล้วก็เรียกแยกไปตามสีไหม เปนโหมดเหลือง โหมดแดง โหมดเขียว ภายหลังมีผ้าทำมาอย่างใหม่เอากระดาษทองพันเส้นไหมทอกับไหมสีเปนลายเหมือนแพรลายทอง ถ้าทำมาแต่อินเดียเรียกว่าโหมดเทศ ถ้าทำมาแต่ญี่ปุ่นเรียกโหมดญี่ปุ่น คงเปนหลักอยู่ที่ทำด้วยกระดาษแล้วเรียกโหมดทั้งนั้น
/*52ค. เข้มขาบดูต่อไปข้างล่าง
๑๐. เยี่ยรบับ เข้มขาบ อัตตลัด เปนผ้าชะนิดเดียวกัน เอาเงินแผ่บาง กาไหล่ทองหุ้มเส้นไหม หรือที่เรียกว่าไหมทองนั้น ทอกับไหมสียกเปนลายต่าง ๆ เราเรียกชื่อต่างไปด้วยลาย ถ้าเปนลายดอกถี่เห็นทองมากมีพื้นน้อยเรียกว่าเยี่ยรบับ จัดว่าเปนดีที่ ๑ ถ้าลายเปนริ้วเห็นทองกับพื้นเท่ากันเรียกว่าเข้มขาบ จัดว่าเปนที่ ๒ ถ้าเปนดอกลอยห่าง ๆ เห็นพื้นมาก เห็นทองน้อย เรียกว่าอัตตลัด จัดเปนที่ ๓ ทั้ง ๓ อย่างนี้ลางทีก็มีทอแซมไหมเงินด้วย ภายหลังก็มีเยี่ยรบับปลอมทอด้วยไหมทองปลอมเข้ามาขายเหมือนตาด ใช้ประเดี๋ยวก็ดำ เรียกกันว่าเยี่ยรบับเทียม คำเยี่ยรบับนั้นใช้แต่ในหนังสือกับกราบทูล ด้วยถือว่าเปนคำที่ถูก ขยับจะเปนราชาศัพท์ ที่พูดกันทั่วไปนั้นพูดว่า ส้ารบับ ต้องตามที่ท่านค้นพบ
๑๑. ฉลองพระองค์ครุยปัตหล่า (อ่านออกเสียงว่า ปัตตะหล่า) องค์เดิมเปนของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เปนฉลองพระองค์เก่าที่สุดซึ่งยังมีเหลืออยู่ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงนับถือและโปรดมาก มีงานที่สำคัญแล้วก็ทรง และยังโปรดพระราชทานให้สมเด็จพระน้องยาเธอ และสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอทรงในเวลาที่สำคัญ เช่นทรงผนวชเปนต้นด้วย ฉลองพระองค์นั้นเปนผ้าริ้วเขียวสลับทอง ที่ริ้วเขียวเปนริ้วทึบ ที่ริ้วทองเปนริ้วโปร่ง ทอโดยวิธีขึงไหมเขียวชิดกัน ขึงไหมทองห่างกัน พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเห็นว่าพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรด จึงตรัสสั่งออกไปให้ทำผ้าชะนิดนั้นเข้ามาใหม่ ทรงตัดเปนฉลองพระองค์เครื่องต้น และพระราชทานแจกแก่สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอไปตัดฉลองพระองค์ทรง เห็นจะมีทุกพระองค์ แต่ผ้าที่ทำมาใหม่นั้นผิดกันกับผ้าเก่า สีผ้าใหม่เปนสีเขียวนกกาลิง ผ้าเก่าเปนสีเขียวเจือครามมาก ทำไมจึงเรียกว่าปัตตะหล่า ก็หาทราบไม่
/*53๑๒. ชื่อผ้าต่าง ๆ ยั่นตานี่ (เคยได้ยินเรียก ยั่นต้าหนี่) สุหรัด กุศราช (เคยได้ยินเรียก กุศหราด) เปนแต่เคยได้ยินชื่อ ไม่เคยเห็นผ้า คิดว่าชื่อเหล่านั้นจะ เปนชื่อเมืองที่ทำผ้าส่งเข้ามา เข้าใจว่าคำสุหรัดนั้นแหละที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงถ่ายมาเปนชื่อสุราษฎร์ธานี ส่วน ผ้าทิพย์ นั้นเคยพบที่ใช้เรียกมาสองอย่าง ผ้าลาดรองนั่งปล่อยชายห้อยลงมาปรกแท่นอย่างหนึ่ง กับผ้าคาดเอวปล่อยชายห้อยลงมาอีกอย่างหนึ่ง ไม่ว่าจะเปนผ้าอย่างไรก็เรียกว่าผ้าทิพย์ ดูเหมือนจะเปนชื่อแห่งอาการห้อย ไม่ใช่ชื่อชะนิดผ้า
๑๓. กุดั่น คำนี้ไม่ควรจะมีปัญหา เปนด้วยปทานุกรมแปลว่า เครื่องทองประดับพลอย นั้นคับแคบไป ถ้าแปลกุดั่นว่าทองแกมแก้วแล้วเปนสิ้นปัญหา คำที่มีในลิลิตเรื่องฉลองวัดพระเชตุพน ว่า ลายปั้นกุดั่นก็คือลายปั้นปิดทองประดับกระจกเท่านั้นเอง พระโกศทรงพระศพซึ่งเรียกพระโกศกุดั่นก็ทำด้วยไม้จำหลักปิดทองประดับกระจกเช่นเดียวกัน
๑๔. ภู่กลิ่น เปนชื่อพวงดอกไม้ วิธีร้อยดอกไม้แขวนนั้นทำกันเปนแบบ มีรูปต่างๆ เรียกชื่อต่าง ๆ สำหรับกันไป มีชะนิดที่เรียกว่า ภู่ ร้อยเปนพวงมาลัยเรียงซ้อนกันลงมาเป็นชั้นๆ ที่สุดมีพวงอุบะห้อย และมีชะนิดที่เรียกว่า กลิ่น อยู่ ๒ อย่าง ร้อยมีลักษณะดุจเข่งปลาทูประกอบด้วยอุบะ ถ้าทำให้ผูกแขวนคว่ำลงเรียกว่า กลิ่นคว่ำ ถ้าทำให้ผูกแขวนตะแคงเรียกว่า กลิ่นตะแคง ที่เรียกว่า ภู่กลิ่น นั้นไม่มี แต่ฉันเข้าใจว่าหมายถึงชะนิดที่เรียกว่า ภู่ นั้นเอง คำในกลอนขุนช้างขุนแผน ซึ่งท่านคัดไปให้ดูที่ว่า กลิ่นชั้นผูกภู่ดูบรรจง นั้นปักเอาชะนิดที่เรียกว่า ภู่ ทีเดียว คำ ภู่กลิ่น นี้ฉันได้เคยพิจารณามาก่อนแล้ว จะเก็บมาบรรยายก็จะมากความไปเปล่า ๆ จะพูดแต่เท่าที่ตกลงใจเห็น คำว่า กลิ่น นั้นหมายถึงดอกไม้อันมีกลิ่นหอม ภู่ นั้นหมายถึงพวงอุบะห้อย ซึ่งหากว่าเปนพวงดอกไม้แขวนแล้ว ย่อมประกอบด้วยอุบะ คือ ภู่ หมดด้วยกันทั้งนั้น เพราะฉะนั้นหากเป็นพวงดอกไม้แขวนแล้ว ไม่ว่าจะทำรูปเปนอย่างไรก็ควรเรียก ภู่กลิ่น ได้ทั้งนั้น /*54ตั้งแต่เกิดมาพบคำ ภู่กลิ่น ที่ไหนก็พาให้เข้าใจว่าเปนพวงดอกไม้ทั้งนั้น ที่ผู้แต่งสุธนูคำฉันท์ (เขาว่าหลวงนายชาญภูเบศร ในรัชชกาลที่ ๓) เข้าใจว่าเปนศาสตราวุธนั้นแปลกมากอยู่ แต่หวังว่าท่านจะไม่ได้พบที่อื่นรับรอง อีกเปนคำรบ ๒ สงสัยว่าจะเขียนผิด ด้วยฟังขวางหูหนัก คำ รณภู ก็ใช้กันอยู่ทั่วไป หมายความว่าที่รบ คำ กลิ่น นั้นแหละจะเขียนผิด
<นริศ>
/*55 กรมศิลปากร
วันที่ ๒๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๐ เดือนนี้ ประทานข้อทรงสังเกตในเรื่องพระราชนิพนธ์ทรงพระราชวิจารณ์พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลถามไปนั้น เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ ข้าพระพุทธเจ้าขอรับใส่เกล้าในข้อที่ประธานมาทุกประการ และได้แก้ไขต้นฉะบับที่จะส่งไปตีพิมพ์ ตามที่ทรงทักท้วงแล้ว
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับความรู้เรื่องเมืองท่าทองที่ทรงอธิบายมาเป็นอันมาก เพราะที่ในหอสมุดแห่งชาติ มีเรื่องเมืองนครศรีธรรมราชอยู่เรื่องหนึ่ง ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้กราบทูลไปในหนังสือของข้าพระพุทธเจ้าฉะบับก่อน ในหนังสือเรื่องนั้นมีข้อความมัว ๆ ด้วยเป็นสำนวนโบราณและเกี่ยวเนื่องมาถึงเมืองเพชรบุรีด้วย เมื่อได้อ่านพระอธิบายถึงเรื่องเมืองท่าทองแล้ว กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความอย่างอื่นที่จะสอบสวนได้ต่อไป ข้าพระพุทธเจ้าคัดตำนานเมืองนครศรีธรรมราชถวายมาด้วยแล้ว
ในเรื่องพระเจ้ากรุงธนบุรี จะได้ทำราชาภิเษกรับพระราชโองการหรือเปล่านั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องกับที่ได้ประทานพระอธิบายมา เป็นหลักสำคัญของข้าพระพุทธเจ้าต่อไป ในที่จะวินิจฉัยเรื่องราวต่าง ๆ ที่ได้จากหนังสือ
เรื่องที่จะลงพระดำรัสของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพในเรื่องรูปสัมฤทธิ์ต่อท้ายพระราชนิพนธ์นั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้มีหนังสือกราบทูลขอพระอนุญาตจากสมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอพระองค์นั้นแล้ว
/*56อนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า จะนำประกาศในการกรมพระราชวังบวรสถานมงคลทิวงคต และคำประกาศเฉลิมพระปรมาภิไธยสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ดั่งที่มีประกาศอยู่ในหนังสือราชกิจจานุเบกษาต่อท้ายพระราชนิพนธ์ด้วย จะเป็นการสมควรหรือไม่ ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานพระกรุณาเพื่อทราบเกล้า ฯ
คำว่า เวียดนาม ขอประทานกราบทูลว่า เวียด คำนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้เคยพบตัวอักษรจีนที่เขาเทียบเอาไว้ด้วย ปรากฏว่าเป็นคำเดียวกับคำว่า อวด ในเสียงภาษาชาวแต้จิ๋ว และเป็น หวัด ในเสียงภาษาชาวกวางตุ้ง อวด เป็นชื่อแว่นแคว้นตอนใต้ของประเทศจีนในครั้งโบราณ ได้แก่ กวางตุ้ง และกวางซี เรียกว่าอวดตะวันออกและอวดตะวันตก ส่วนเวียดนามก็คือ แคว้นอวดใต้
ในภาษาจีนหลวง ไม่มีสำเนียงแม่กงและกม จึงต้องใช้เสียงแม่กนแทน เหตุฉะนี้ หนำ หรือ นาม จึงเป็น นาน ทั้งนี้จะสมควรด้วยประการไร ขอรับพระบารมีเป็นที่พึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*57ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๙ ตุลาคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๔ ตุลาคม ได้รับแล้ว
ข้อหารือของท่าน ที่ว่าจะนำประกาศกรมพระราชวังบวรสถานมงคลทิวงคต และคำประกาศเฉลิมพระปรมาภิไธยสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ลงต่อท้ายพระราชนิพนธ์ด้วยจะควรหรือไม่นั้น ฉันไม่สามารถจะให้ความเห็นเฉียบขาดได้ เพราะพระราชนิพนธ์นั้นไม่เคยเห็น และคำประกาศก็จำความไม่ได้ เพราะฉะนั้นจะให้ความเห็นได้แต่เพียงเป็นทางดำเนิน คือ ถ้าคำประกาศนั้นไขข้อต่อความในพระราชนิพนธ์ให้เข้าใจกว้างออกไป เช่นเดียวกับรูปทองสัมฤทธิ์แล้วจึงควรลง
ท่านอธิบายคำเวียดนาม ว่า เวียด เปนคำญวน กวางตุ้งว่า หวัด แต้จิ๋ว ว่า อวด เปนอันได้ทราบทางมาอย่างพอใจแล้ว ขอบใจท่านเปนอันมาก
ขอบใจท่านเปนอย่างยิ่ง ที่คัดตำนานเมืองนครศรีธรรมราชส่งไปให้ ได้อ่านแล้ว เสียใจที่จะบอกท่านว่าฉันไม่สู้มีศรัทธาในหนังสือนั้นมากนัก ใช่จะเห็นว่าเปนหนังสือซึ่งไม่มีแก่นสารเสียเลยก็หามิได้ แต่เห็นว่าเปนหนังสือที่เรียบเรียงขึ้นด้วยทางเก็บเล็กผสมน้อย ตามที่ได้ยินเรื่องนิทานจากปากผู้ใหญ่เล่าให้ฟังบ้าง เก็บจากหนังสือตกหล่น เช่น หนังสือถวายคนเปนข้าพระซึ่งมักหาได้ตามวัดเปนต้นบ้าง พยายามเอามาร้อยกรองติดต่อกันเข้า หวังจะให้เปนเรื่องพวกเดียวกับหนังสือ พงศาวดารเหนือ จริงอยู่ดอกที่หนังสือนั้นเปนหนังสือเก่า แต่ไม่เก่าลึกล้ำไปเท่าใดนัก ที่อ่านเข้าใจยากนั้นไม่ใช่เพราะสำนวนเก่าเกิน แต่เข้าใจยากเพราะเรื่องทบทับกันสับสน ทั้งเปนสำนวนชาวปักษ์ใต้ ซึ่งผิดกับสำนวนชาวกรุงเทพ ฯ อยู่ด้วย
/*58สังเกตความตามท้องเรื่องในตำนาน ดูเหมือนจะกล่าวถึง ๓ สถาน ถือเพชรบุรีปนกับกรุงศรีอยุธยาสถาน ๑ นครศรีธรรมราชหรือนครดอนพระ ซึ่งผู้เขียนตำนานเข้าใจว่าเปนคนละเมืองสถาน ๑ กับท่าทองไชยคราม ซึ่งเปนเมืองขึ้นนครศรีธรรมราช ทีหลังหลงเอาไปปนเปนนครศรีธรรมราชนั้นสถาน ๑ ตามที่ว่านี้อาจชี้ให้เห็นได้โดยข้อความในตำนานนั้นแล
<นริศ>
/*59กรมศิลปากร
วันที่ ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๒๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๗๙ ทรงพระเมตตาประทานความเห็นด้วยเรื่องคำประกาศกรมพระราชวังบวรสถานมงคลทิวงคต และคำประกาศเฉลิมพระปรมาภิไธย สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ว่าจะสมควรพิมพ์หรือไม่ ก็อยู่ที่ประกาศนั้น ถ้าไขข้อต่อความในพระราชนิพนธ์ให้เข้าใจกว้างออกไป ก็ควรลง กับได้ประทานพระวิจารณ์เรื่องตำนานเมืองนครศรีธรรมราช ฉะบับที่ข้าพระพุทธเจ้าถวายไป ทั้งนี้เป็นพระเดชพระคุณหาที่สุดมิได้
ประกาศ ๒ ฉะบับข้างบนนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านดูอีกครั้งหนึ่ง เห็นด้วยเกล้าว่ามีความในบางแห่งเป็นทำนองไขข้อต่อความในพระราชนิพนธ์อยู่บ้าง ข้าพระพุทธเจ้าจะได้นำลงต่อท้ายพระราชนิพนธ์ และได้คัดประกาศ ๒ ฉะบับนั้นอีกสำรับหนึ่ง ถวายมาเพื่อทอดพระเนตรด้วยแล้ว
ส่วนเรื่องรูปทองสัมฤทธิ์ บัดนี้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้มีลายพระหัตถ์ประทานพระอนุญาตให้พิมพ์คำอธิบายเรื่องประวัติรูปสัมฤทธิ์ของพระองค์ท่าน ประกอบกับพระราชนิพนธ์ของสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงนั้นได้ และยังทรงพระกรุณาอนุญาตให้พิมพ์รูปฉายภาพทองสัมฤทธิ์ที่ทรงถ่ายไว้ได้ด้วย นอกจากนี้ ยังได้ประทานพระวิจารณ์พระราชนิพนธ์ ๒ เรื่องที่กำลังพิมพ์อยู่นี้ ว่าพระราชนิพนธ์ ๒ เรื่องนั้นผิดกันชอบกล พระราชนิพนธ์เรื่องวังหน้า ไม่ปรากฏในหนังสือนั้นว่าทรงพระราชนิพนธ์เมื่อใด ทรงสันนิษฐานว่า สมเด็จพระ/*60พุทธเจ้าหลวงจะได้ทรงพระราชนิพนธ์ เมื่อปีจอ พ.ศ. ๒๔๑๗ แต่เรื่องพระราชวิจารณ์พงศาวดาร บอกปีไว้ในหนังสือนั้น ว่าทรงพระราชนิพนธ์เมื่อปีฉลู นพศก และหลังศกมีหมายเลขปีที่ ๑๐ ในรัชชกาล ตรงกับ พ.ศ. ๒๔๒๐ ซึ่งเป็นเวลาภายหลังทรงพระราชนิพนธ์เรื่องวังหน้า ๓ ปี แล้วพระองค์ท่านได้ประทานพระอธิบาย ซึ่งไม่มีพระประสงค์ให้เอาไปลงพิมพ์ในคำนำหนังสือซึ่งจะพิมพ์ใหม่ เป็นแต่ประทานมาเป็นการฉะเพาะตัว ว่าที่ทรงเห็นว่าพระราชนิพนธ์ ๒ เรื่องผิดกันชอบกลนั้น ด้วยพระราชนิพนธ์เรื่องวังหน้าทรงแต่งตาม “หนังสือ” พงศาวดารที่ปรากฏเป็นตำราอยู่แล้ว คือหนังสือพระราชพงศาวดารฉะบับพิมพ์ ๒ เล่ม กับพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ ที่เจ้าพระยาทิพากรวงศ์แต่ง (แต่เวลานั้นยังไม่ได้พิมพ์) รูปพระราชนิพนธ์เป็นแต่อย่างบอกบัญชีเจ้านายที่ได้เป็นวังหน้ามาแต่ตั้งกรุงศรีอยุธยา กับอธิบายเหตุที่เจ้านายเหล่านั้นได้เป็นวังหน้า มาปรากฏพระราชวินิจฉัยเป็นข้อสำคัญอยู่ข้างท้ายว่ากรมพระราชวังบวรวิชัยชาญ เป็นวังหน้าซึ่งมิได้เป็นพระราชโอรสพระเจ้าแผ่นดินใหญ่ และพระเจ้าแผ่นดินมิได้ทรงเลือกเองเป็นที่ ๑ (คือองค์แรก) ตั้งแต่กรุงทวาราวดีจนถึงกรุงรัตนโกสินทร์บัดนี้ อันเป็นความจริงที่มิใคร่มีใครรู้ จึงทรงพระราชนิพนธ์พิศูจน์ให้เห็นประจักษ์ ความส่อให้เห็นว่า คงทรงพระราชนิพนธ์เมื่อครั้งกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญหนีลงไปอาศัยอยู่ ณ สถานกงซุลอังกฤษ ในปีจอ พ.ศ. ๒๔๑๗ มิใช่ทรงพระราชนิพนธ์เมื่อกรมพระราชวังบวรวิชัยชาญทิวงคต ใน พ.ศ. ๒๔๒๘ เพราะครั้งหลังมีพระราชนิพนธ์พระบรมราชาธิบายเรื่องวังหน้าอยู่ในประกาศตั้งสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช แต่พระราชนิพนธ์เรื่องวังหน้าที่จะพิมพ์นี้ ทรงแต่งสำหรับให้อ่านกันที่ไหน พระองค์ท่านไม่ทรงทราบ เพราะยังทรงพระเยาว์อยู่ แต่ที่มิได้พิมพ์โฆษณา ส่อให้เห็นว่าสำหรับแต่ให้ทราบกันเพียงในมณฑลจำกัด พระองค์ท่านจึงทรงเห็นว่าการที่จะพิมพ์พระราชนิพนธ์เรื่องวังหน้า ควรบอกศักราช เช่นว่า สันนิษฐานว่าทรงพระราชนิพนธ์ เมื่อปีจอ พ.ศ. /*61๒๔๑๗ ไว้ด้วย ถ้าไม่บอกสมัยที่ทรงพระราชนิพนธ์ไว้ด้วย ทรงเกรงว่านักเรียนในสมัยนี้ที่ไม่รู้เค้าเงื่อนจะติพระปรีชาญาณของสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง เพราะศักราชและตัวเรื่องพงศาวดารในพระราชนิพนธ์นั้น เป็นแต่ทรงคัดมาจากหนังสือพระราชพงศาวดาร ไม่ตรงกับที่มาสอบได้เป็นหลักฐานเมื่อภายหลังมีอยู่หลายแห่ง ส่วนพระราชนิพนธ์วิจารณ์พงศาวดารนั้น ทรงพระราชวินิจฉัยตลอดเรื่อง ผิดกับเรื่องวังหน้า ด้วยประการดังนี้ พระองค์ท่านจึงทรงสันนิษฐานว่า เห็นจะทรงพระราชนิพนธ์ในสมัยเมื่อแรกตั้งหอพระสมุดวชิรญาณ เพราะการศึกษาพงศาวดารเริ่มฟื้นขึ้นแต่สมัยนั้น
ตามที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงพระกรุณาประทานความเห็นมานี้ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้าว่า ถึงแม้พระราชนิพนธ์วิจารณ์พงศาวดารจะได้ทรงแต่งภายหลังพระราชนิพนธ์วิจารณ์เรื่องวังหน้า แต่ก็ดูเหมือนจะทรงแต่งเป็นการไขข้อความเรื่องวังหน้า ข้าพระพุทธเจ้าจึงคงรูปพิมพ์เรื่องพระราชนิพนธ์วิจารณ์พระราชพงศาวดารไว้ก่อน และพิมพ์พระราชนิพนธ์วิจารณ์เรื่องวังหน้าไว้หลัง เพราะเรื่องจะได้ติดต่อกัน ดังที่ได้ทรงพระกรุณาประทานพระดำริมาแล้ว
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*62ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓ พฤศจิกายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
ฉันเคยได้ค้นหาเศษผ้าต่าง ๆ ให้ท่าน เพื่อจะได้เห็นตัวจริงประกอบคำที่ฉันบอกให้เข้าใจดีขึ้น ได้ส่งมาให้นี้แล้ว เว้นแต่ผ้าตาดระกำไหมหาเศษไม่ได้ ได้ส่งผืนผ้ามาให้ท่านดู เมื่อท่านดูแล้วขอให้ส่งกลับคืนไป แต่ส่วนเศษผ้าอย่างอื่นนั้นท่านเอาไว้ได้ ดีใจที่ได้เศษผ้าขี้ริ้วทองปัตหล่ามาให้ท่านด้วย ฉันก็พูดผิดไปด้วยเข้าใจว่าริ้วทองนั้นทำด้วยไหมทอง แต่ครั้นหาเศษผ้าได้ มาพิจารณาดู เห็นไม่ใช่ไหมทอง เปนเส้นทองแล่งทีเดียว
อนึ่ง นึกขึ้นมาได้ว่า ผ้าสมปักนั้นเปนสองชะนิด คือผ้าสมปักลายสำหรับนุ่งเต็มยศชะนิดหนึ่ง กับผ้าสมปักไหมสำหรับนุ่งเข้าเฝ้าเวลาปกติชะนิดหนึ่ง ผ้าสมปักไหมนั้นได้ชี้แจงมาให้ท่านทราบโดยละเอียดแล้ว และจะชี้แจงให้ท่านทราบต่อไปอีกว่า อันผ้าสมปักไหมนั้น เขาไม่นุ่งกันมาแต่บ้านมิได้ เขามานุ่งกันเอาในพระราชวัง เวลาเตรียมตัวจะเข้าเฝ้าออกจากเฝ้าแล้วก็ผลัด เห็นจะเพื่อรักษาไม่ให้ทรุดโทรมไปเสียเร็ว เห็นจะเปนของหายาก ส่วนผ้าสมปักลายนั้นเห็นเรียกแต่ในหมาย ดูที่เขานุ่งกันจริง เขาก็นุ่งผ้าชะนิดที่เรียกว่า เกี้ยวลาย จนทำให้เข้าใจไปว่า ผ้าสมปักลายกับผ้าเกี้ยวลายเปนผ้าชะนิดเดียวกัน จนกระทั่งเรียกของเก่าที่คลังในมาดู ผเอิญมีผ้าลายติดออกมาด้วยผืนหนึ่ง มีขนาดกว้างยาวเท่ากับสมปักไหม และเพลาะกลางเหมือนสมปักไหม จึงได้เข้าใจว่าผ้าสมปักลายนั้นมีต่างหาก แต่นุ่งแล้วดูก็คงเหมือนกับเกี้ยวลาย เขาจึงนุ่งเกี้ยวลายแทน สมปักลายจริง ๆ เห็นจะหานุ่งยาก ในเรื่องราชาภิเษกนั้น เห็น/*63จะพูดหมายถึงสมปักลาย แต่สมปักลายจะถือลายเปนชั้นยศอย่างไรหรือไม่ ฉันไม่ทราบ เกิดไม่ทันเวลาที่เขาใช้กัน แต่เชื่อว่าเห็นจะไม่มีกำหนด เพราะเอาผ้าเกี้ยวใช้นุ่งแทนก็ไม่เห็นเลือกกันที่ว่าใครจะต้องนุ่งลายชะนิดไร
<นริศ>
/*64ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๔ พฤศจิกายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
เศษผ้าตัวอย่างซึ่งให้ท่านมานั้น ท่านจะสังเกตเห็นได้ว่า อย่างดีนั้นทองมาก อย่างเลวนั้นทองน้อย ในกรณีอันนั้นได้ทราบจากนายบุษย์มหินทร์ ซึ่งเขาไปเล่าเรียนอยู่ที่เมืองอินเดียนาน เขาว่าผ้าทอทองอย่างดีและอย่างเลวนั้น นับกันว่าทอด้วยไหมทองกี่ตะบิด ถ้าเปนไหมทองมากตะบิด ทองก็พันไหมชิดเห็นทองมาก จัดว่าเปนของดี ราคาแพง ถ้าเปนไหมทองน้อยตะบิดก็พันไหมห่าง เห็นทองน้อย จัดว่าเปนของเลว ราคาถูก ทั้งนี้นับเปนของดี ของกลาง ของเลว ราคาสูงต่ำเปนชั้น ๆ กันตามตะบิดไหมทอง
<นริศ>
/*65กรมศิลปากร
วันที่ ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกในพระเดชพระคุณเป็นล้นเกล้า ฯ ที่ได้ทรงพระเมตตาประทานตัวอย่างผ้าต่างๆ มาให้ข้าพระพุทธเจ้าได้เห็นตัวจริงประกอบกับคำที่ทรงอธิบายไว้แล้ว เวลานี้ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจเรื่องผ้าเหล่านี้ได้ชัดเจนขึ้น ผิดกว่าเมื่อครั้งที่ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่ได้เห็นตัวอย่างผ้า ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายผ้าตาดระกำไหมที่ประทาน คืนมาพร้อมกับหนังสือของข้าพระพุทธเจ้าฉะบับนี้
ในชั้นเดิมเมื่อได้เห็นคำว่า ระกำไหม ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกเฉยอยู่ในคำว่า ระกำ เพราะเห็นเสียว่า คงเป็นคำไทย ต่อเมื่อได้เห็นผ้าตัวจริงข้าพระพุทธเจ้าเฉลียวใจว่า จะเป็นภาษาแขกอีกเป็นแน่ จึงได้สอบค้นในปทานุกรมภาษามลายู ก็พบคำว่า ระกำ แปลว่า เขียนลวดลายบนผืนผ้า เขียนลวดลายให้ชัดต่างหาก บนลายปักทองที่ในผืนผ้า ข้าพระพุทธเจ้าได้คัดภาษาอังกฤษถวายมาเพื่อทอดพระเนตรด้วย Rakam (Arab) Painting on cloth; painted as distinct from embroidered designs on cloth.
อนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าพบหนังสือเก่า เขียนคำ เกณฑ์ เป็น เกน อยู่หลายแห่ง ในพระราชพงศาวดารฉะบับทรงชำระในรัชกาลที่ ๑ ฉะบับจุลศักราช ๑๑๕๗ ซึ่งเจ้าหน้าที่ในหอสมุดเข้าใจว่าเป็นลายมือในสมัยนั้น เมื่อถึงคำว่าเกณฑ์ทัพ ก็เขียนว่า เกนทับ ทุกแห่ง ถ้าว่าเกณฑ์ทัพเป็นคำที่ถูกต้อง ก็คงจะเขียนอย่างนี้ เหลือตกค้างอยู่บ้าง นอกจากนี้ คำว่า บัณฑูร ก็เขียนเป็น บันทูล ทุกแห่ง
/*66ในเรื่องคำว่า เกณฑ์ นี้ หม่อมเจ้าวรรณไวทยากร เคยสันนิษฐานว่า ในความที่หมายถึงการใช้กำลังบังคับ ทรงเห็นว่ามาจาก เกน ในภาษาเขมร ส่วนที่หมายความอย่างในคำว่า กฎเกณฑ์ ทรงเข้าใจว่า เนื่องมาจากคำว่า เกนทร ในภาษาสํสกฤต ซึ่งแปลว่า จุดภายในวง คำนี้เข้ามาในภาษาไทยโดยทางโหราศาสตร์
ตามที่หม่อมเจ้าวรรณไวทยากร ทรงสันนิษฐานมานี้ ดูได้เหตุผลเข้ากับที่หนังสือเก่าเขียนว่า เกน ได้ดี เพราะข้าพระพุทธเจ้าได้เคยค้นคำว่า เกน และ ทับ ในภาษาไทยพวกอื่น ก็ไม่ปรากฏว่า สองคำนี้ ที่มีความหมายว่า เกณฑ์ และ ทัพ นอกจาก ทับ ก็แปลว่า กระท่อมที่พัก เท่านั้น คำเขมรและคำไทยมีการยืมกันสับสนมากจนข้าพระพุทธเจ้าไม่ตกลงใจในบางคำว่า ไทยยืมจากเขมร หรือเขมรยืมไปจากไทย แต่ในคำ เกนทับ สองคำนี้ เมื่อไม่ปรากฏว่ามีอยู่ในภาษาไทยพวกอื่น ก็น่าจะเป็นภาษาเขมร แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่มีโอกาศสอบถามทางภาษามอญ เพื่อยืนยันคำ เกนทับ ว่ามาจากภาษาเขมร
เกณฑ์ ในความหมายที่ว่า กฎเกณฑ์ หรือเอาอย่างนั้นอย่างนี้เป็นเกณฑ์ คงถูกต้องอย่างที่หม่อมเจ้าวรรณไวทยากรทรงสันนิษฐาน ว่ามาจาก เกนทร ซึ่งเห็นจะเป็นคำเดียวกันกับคำว่า centre ในภาษาอังกฤษ บางทีรูป เกน ในคำต้นไม่สวย เพราะดูสกดดาด ๆ ไป ผู้เขียนในภายหลังจึงเอาเข้ารูปเดียวกับคำว่า เกณฑ์ เป็นคำเดียวกัน
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานทราบเกล้า ฯ คำต่อไปนี้ด้วย
ทระเกาวพาห พระเสมาธิปัติ ทราบเกล้า ฯ แต่ว่า เป็นเครื่องสูงเพียงเท่านี้เมื่อคราวชำระปทานุกรม ถึงคำว่า กรรภิรมย์ เจ้าหน้าที่ได้สอบถามไปทางพระยาเทวาธิราช พระยาเทวาธิราชตอบมาว่า กรรภิรมย์ บางทีเขียนว่า กรรภิรม แปลว่า ฉัตรขาว มี ๔ องค์ เป็นฉัตรผ้าขาว ๗ ชั้น สำหรับปักพระคชาธาร ซึ่งพราหมณ์ถวายแทนประชาชน ในงานพระบรม/*67ราชาภิเศก อีก ๓ องค์เป็นฉัตรผ้าขาวเหมือนกัน แต่มีอักขระและเป็นฉัตร ๕ ชั้น คือ (ก) พระเสมาธิปัติ เห็นจะสำหรับทัพหลวง (ข) พระฉัตรไชย เห็นจะสำหรับวังหน้า (ค) พระเกาวพาห เห็นจะสำหรับวังหลัง
ตามคำอธิบายนี้ คงได้ความว่า เป็นเครื่องหมายกองทัพเพื่อให้ทราบว่าเป็นทัพผู้ใด แต่ในหนังสือพระราชพงศาวดาร ถึงเวลาพระเจ้าแผ่นดินหรือพระมหาอุปราชเสด็จออกทัพ ก็ไม่ปรากฏว่ามีกล่าวไว้ ดูเหมือนจะปรากฏก็แต่ในรายการริ้วกระบวนแห่พยุหยาตราใหญ่เท่านั้น ในพระนิพนธ์ของพระเจ้าบรมวงศเธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ เรื่อง ลิลิตราชาภิเษก ทรงกล่าวไว้ในที่แห่งหนึ่งว่า
เชิญฉัตรชัยเทีดทั้ง
เสมา ธิปัติเอย
เกาวพ่าห์ศักดิ์สิทธิมหา
โชคไท้
โกศัยเศวตถมอา
คมกนก ยันตรเอย
ขลังชงัดยุธะฉัตรใช้
เชีดชั้นบัญจดล
ตามความในโคลงบทนี้ พระเกาวพาหและพระเสมาธิปัติมีห้าชั้นและทำด้วยแพรขาวลงเลขยันตรทอง ใช้เป็นฉัตรในสงคราม
มีท่านผู้หนึ่งสงสัยว่า กรรภิรมย์ จะเพี้ยนไปจากคำว่า อภิรุม เพราะมีกองรักษาเครื่องสูงอยู่ในทำเนียบข้าราชการ และยังมีเครื่องสูง เช่น พระอภิรุมชุมสาย อยู่
เกจ ในปทานุกรมคราวที่แล้วมา ตกลงแปลว่า แก้วประดับ แต่ข้อความที่ข้าพระพุทธเจ้าพบในหนังสือเรื่องพระเมรุ มีความอยู่หลายแห่งว่า ไม่ยอเกจ เลี้ยวตามเกจ ผูกเสาเกจประตู เอาเหลี่ยมเกจ มุขประตู กระจังเกจ ซึ่งถ้าเป็นแก้วประดับ ก็คงอยู่ในที่ใดที่หนึ่งโดยฉะเพาะ
ขนนกการเวก นกการเวกตามหนังสือเก่า ก็ว่าเป็นนกในป่าหิมพานไม่มีใครเห็นตัว เพียงแต่กล่าวว่าร้องเสียงหวานเพราะ ที่จะได้ขนมา กล่าว/*68กันว่าต้องทำพิธีโดยทำร่างร้านไว้บนยอดไม้ เอาขันใส่น้ำไปวางไว้ นกการเวกจะมาอาบน้ำในขัน แล้วสลัดขนล่วงไว้ให้ ขนนกการเวกนี้ว่าวิเศษอาจกลายเป็นทองได้ ข้าพระพุทธเจ้าให้เจ้าหน้าที่ค้นหารูปและคำอธิบายในหนังสือเก่าถึงเรื่องนกการเวก คงได้ความดั่งนี้
(๑) ใน คัมภีร์ปัญจสูทนี (อรรถกถาแก้พระบาลีมัชฌิมนิกาย) ภาค ๓ หน้า ๓๕๒ ว่า (ก) กินมะม่วงสุก ชะนิดที่มีรสหวาน เอาจะงอยปากเจาะจิบน้ำรสที่ไหลออก (ข) ถ้าอยู่ลำพังตัวเดียวไม่ร้อง ต่อได้เห็นพวกพ้อง จึงจะส่งเสียงอันไพเราะ
(๒) สมุดภาพสัตว์หิมพานต์ (ที่หอวชิรญาณ) มีสองเล่ม เรียกว่า นกการเวก ทั้งสองเล่ม รูปก็เหมือนกันทั้งสองแห่ง คือ
ก. มีหัว มือ และตีน เหมือนครุฑ
ข. ปีกอยู่ที่สองข้างตะโพก
ค. ขนหางคล้ายใบมะขาม ยาวอย่างขนนกยูง
(๓) สมุด ภาพรอยพระพุทธบาท (หอวชิรญาณ) ฉะบับวังหน้าในรัชกาลที่ ๓ เขียนรูปมีลักษณะดังนี้
ก. คอยาว และหัวเหมือนนกกะทุง
ข. ขนหางเป็นพวงเหมือนไก่
ค. ขายาวเหมือนนกกะเรียน
ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจว่า ขนนกการเวกที่มีปรากฏชื่ออยู่ในหนังสือเก่า เช่นในกฎเรื่องตั้งเจ้าพระยานครศรีธรรมราชครั้งกรุงธนบุรี มีคำว่าขนนกการเวก รวมอยู่ในเครื่องราชูปโภคที่พระราชทานออกไป คือ พระพระมาลาทองคำอย่างฝรั่งเหลือง พระเกี้ยวทองคำ พระยอดทองคำ พระยิกาทองคำหนัก ๒ ตำลึง มีขนนกการเวกองค์ ๑ ดั่งนี้ คงเป็นขนนกการเวกที่มีตัวนกจริง บางทีจะเป็นนกที่ฝรั่งเรียกว่า paradise bird ซึ่งแปลกันโดยอนุโลมว่า นกการเวก
/*69กาเยน ข้าพระพุทธเจ้าพบในหนังสือวชิรญานแห่งหนึ่งว่าพระแก้วกาเยน และพบในลิขิตพระพรหมมุนี ถึงเสนาบดีพม่าว่า ประคำกาเยนยางไม้ใหญ่ ขอประทานทราบเกล้าฯ คำ กาเยน นี้ด้วย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*70ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๐ พฤศจิกายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๖ เรื่องผ้าต่าง ๆ และคำถามต่าง ๆ นั้น ได้รับแล้ว
ท่านค้นได้ว่าคำ ระกำ เปนคำแขกนั้นดีมาก ฉันก็คิดว่าเปนคำไทยอยู่จนท่านบอก ขอสารภาพว่าเขาเรียกกันเปนพื้นว่า ตาดระกำ เท่านั้นเปนเข้าใจกัน ที่เรียกว่า ตาดระกำไหม นั้นเปนเรียกอย่างถี่ถ้วน ก็ไม่ผิด เพราะคำระกำนั้นเปนเขียนเปนจิ้มทาด้วยสีก็ได้ ระกำไหมแสดงว่าระกำด้วยไหม
เกณฑ์ คำนี้ฉันเคยวุ่นมาทีหนึ่งแล้ว พอเขียนลงไปก็สดุด หยุดคิดว่าแปลว่ากระไร ตรวจปทานุกรมภาษาบาลีก็ไม่ได้เรื่อง ไม่รู้จะเขียนอย่างไร ก็ตำไปตามเคย แล้วจะตัดสินว่า เกน หรือ เกนทร อะไรเปนถูกก็แปลกอยู่หนักหนา หาหลักที่จะวางใจลงไปยังไม่ได้ ต้องระงับไว้ที
ทัพ ขอให้ท่านสังเกตคำอันหนึ่ง ซึ่งพูดกันอยู่ว่า ทัพพะสัมภาระ เกรงว่าคำ ทับ ซึ่งหมายว่าเรือน ก็จะสกดตัว พ ด้วย
กรรภิรมย์ ชื่อนี้เขียนต่าง ๆ กันหลายอย่าง ไม่ทราบว่าอย่างไหนจะถูก คิดว่าเปนด้วยเขียนตามเสียงที่เรียกกัน แล้วแต่ใครจะเห็นควรเขียนอย่างไร แม้แต่เสียงที่เรียกก็มีต่างกันเสียแล้ว ตามที่ฉันเคยได้ยินมา เรียกกันว่า พระกันภิรม ก็มี พระกันภิรุม ก็มี แต่เปนแน่ว่าสองคำประกอบกัน คือ อภิรม หรือ อภิรุม ซึ่งหมายความว่า ฉัตร นั้นคำหนึ่ง กัน อีกคำหนึ่ง จะหมายความว่า ฉัตรกันภัยกระมัง เพราะฉัตรนั้นลงยันตร์ เชิญนำหน้าพระราชยาน เข้าใจว่าเปนเครื่องรางอย่างหนึ่ง หรือลางทีจะเปน กรรม์ภิรม หมายความว่า ฉัตรเข้ากรรม ก็จะเปนได้ เพราะเคยเห็นเอาเข้ากรรมด้วย/*71เสมอ มีคชกรรมเปนต้น นี่บอกตามที่เห็นอยู่ในสมัยนี้ ถ้าจะเอาไปปรับกับสมัยเก่า เช่นสมัยกฎมณเฑียรบาล คงลงกันไม่ได้ สมัยก่อนๆ กันภิรม จะมีลักษณเปนอย่างไรหาทราบไม่ กันภิรมสมัยนี้เปนฉัตร ๕ ชั้น หุ้มผ้าขาว (ได้ตรวจชิดแล้ว ไม่ใช่แพร) ลงยันตร์เส้นทอง มีสำรับเปน ๓ คัน มีชื่อต่างกันดั่งนี้
๑. เสมาธิปัต-ปัตร อะไรจะถูก และหมายความว่าอย่างไร ก็ไม่ทราบ ได้ค้นปทานุกรมสํสกฤตหาศัพท์อื่น แต่ผเอิญไปเห็นศัพท์ เสนาธิปัตย เข้า ซึ่งเขาแปลว่าที่บัญชาการทัพ ทำให้นึกว่าลางทีจะเปนศัพท์นี้เอง หากฟังกันเคลื่อนคลาด เรียกผิดไป สันนิษฐานว่าเดิมจะเปนร่มขาวกั้นจอมพล คือพระเจ้าแผ่นดิน ให้เปนที่สังเกตหมายได้กระมัง
๒. ฉัตรไชย ไม่มีปัญหา
๓. เกาวพ่าย หรือ เกาวพ่าห์ ก็เรียก ชื่อนี้เห็นได้ว่าเคลื่อนคลาด พ่าย เปนคำไม่ดี จะต้องเปนคำผิด เชื่อว่า พ่าห์ ถูก แต่คำ เกาว จะแปลว่ากระไร ย่ำใจที่พบคำ เสนาธิปัตย จึงพลิกปทานุกรมสํสกฤตค้นหาดูอีก เห็นคำ กัว <img> เปนใกล้ที่สุด เขาแปลให้ไว้ว่าสี Color ถ้าประกอบกับคำ พาห ว่านำไป อาจเปนธงหรือร่มก็อาจเปนได้ เปนอันได้ความพอใจเพียงเล็กน้อย
ทีนี้ปัญหาเกิดขึ้นในใจว่า เหตุใดพระกันภิรม จึงได้มี ๓ คัน เมื่อคิดว่า ถ้าเดิมเปนร่มเครื่องหมายแม่ทัพแล้ว อาจจะเปนสำหรับกั้นแม่ทัพหน้าคันหนึ่ง แม่ทัพหลวงคันหนึ่ง แม่ทัพหลังคันหนึ่ง ฉะนั้นก็ได้ ถึงยุคไม่มีวังหน้าวังหลัง แล้วเอามารวมใช้ในวังหลวงทั้ง ๓ คัน แล้วเลยติดเปนธรรมเนียมถอนไม่ออกเช่นเดียวกับธง กระบี่ธุช ครุฑพ่าห์ เห็นรูปฉลักที่ระเบียงพระนครวัด ทัพหน้าใช้ธงรูปลิง ทัพหลวงใช้ธงรูปครุฑ ตราประทับชาดประจำตำแหน่งวังหน้าของเราแต่ก่อน ก็เปนรูปพระลักษณ์ทรงหณุมาน พาให้เชื่อว่ากระบี่ธุชเปนธงวังหน้า เมื่อยุคไม่มีวังหน้าก็ยกมารวมวัง/*72หลวง เลยติดอยู่จนทุกวันนี้เหมือนกัน แต่นี่เปนเดาทั้งนั้น อาจไม่เปนเช่นว่านี้เลยก็ได้ เปนแต่แจ้งความคิดให้ท่านทราบเท่านั้น
อนึ่ง คนเชิญพระกรรภิรมย์นั้น แต่งตัวสวมกางเกงขาวมีขลิบ เสื้อเสนากุฎพื้นขาว สวมหมวกทรงประพาสขาวมีขลิบ
เกจ ถ้ามาในทางจินตกวีหมายความว่าแก้วประดับ ถ้าไปในทางช่าง สิ่งใดที่ยกขึ้น <img> ดั่งแผนผังเช่นนี้ เรียกว่า เกจ ยกเกจ ย่อเกจ ลางทีก็เรียก กะเปาะ ยกกะเปาะ ย่อกะเปาะ ลางคนเรียกว่า เกลด ก็มี แปลได้เปนสองแยกอยู่ฉะนี้ ลางทีชื่อที่ช่างเรียกจะผิดเพี้ยนจากอะไรมาเสียแล้วก็ได้
นกการเวก ตามที่พูดกันนั้นพิสดารมาก เหตุด้วยเมืองเราไม่มีเหมือนราชสีห์ เราก็พูดกันพิสดารมาก เมื่อได้ตัวเปนเข้ามาบอกว่า นี่แหละราชสีห์ก็ไม่เชื่อ เพราะไม่เหมือนกับที่เดาเขียนไว้ ในตำราสัตวหิมพานซึ่งทำรูปนกการเวกหัวเปนนกตัวเปนครุฑนั้น เพื่อจะลากเอาไปเข้าคู่กับนกทัณฑิมา เพราะชื่อมันคล้องกันได้เหมาะ เปน ทัณฑิมา การวิก ได้วางแบบลงไปแล้วให้นกทัณฑิมามีหัวเปนนกตัวเปนครุฑ เพราะมันมีไม้ท้าว ถ้าไม่เช่นนั้นก็ไม่มีมือจะถือไม้ท้าว เมื่อเปนดังนั้น ก็ต้องวางรูปนกการวิกให้เปนไปตามกัน ที่จริงได้ค้นหนังสือทางบาลีดูนกทัณฑมานวก เล่นพักหนึ่งแล้ว ได้ความว่าเปนนกปากยาวดุจไม้ท้าวเที่ยวจดจ้องอยู่บนใบบัว ตัวเล็กผิดคาดและไม่พิสดารอะไร จะเปนพวกนกปากซ่อมหรืออะไรเทือกนั้น หลักที่จะหานกการเวกตัวจริง ก็มีขนนกการเวกซึ่งใช้เสียบพระมาลาเปนหลักอยู่ เมื่อรัชชกาลที่ ๔ ได้ตัวจริงเปนนกยัดไส้มีขนติดบริบูรณเข้ามา คือ paradise bird นั้นเอง ทรงจัดเอาขึ้นเกาะคอนมีด้าม ให้เด็กถือนำยานมาศในงานสมเด็จเจ้าฟ้าโสกันต์ อีกนัยหนึ่งขนนกการเวกซึ่งใช้เสียบพระมาลานั้น เรียกว่า ขนนกวายุภักษ์ก็มี (ดูหมายท้ายหนังสือพระราชวิจารณ/*73จดหมายเหตุความทรงจำของกรมหลวงนรินทรเทวี) ที่ได้นามเช่นนั้นก็เพราะพูดกันว่า นกการเวกมันสิงสู่อยู่บนฟ้า กินลมเปนภักษาหาร
เสนาะเสียงสำเนียงนกการเวก
ออกจากเมฆแซ่ซ้องร้องถวาย
(รามเกียรติ์)
กาเยน เขาว่าเปนยางไม้ชะนิดหนึ่ง จะเกิดจะมีที่ไหน ไม่ทราบ เห็นทำเปนพระพุทธรูปและลูกประคำมาแต่เมืองพะม่าเนือง ๆ สีเหลืองแก่น้ำคล้ายแก้ว ถ้าจะเปรียบให้ใกล้ก็คล้ายซ่นกล้องเมชอมชะนิดที่ใส ซึ่งเราเรียกว่า อำพัน หรือลางทีจะเปนสิ่งเดียวกันด้วยซ้ำไป
<นริศ>
/*74กรมศิลปากร
วันที่ ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ตามลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๔ พฤศจิกายน พ.ศ.๒๔๗๙ ทรงพระปรารภ และมีพระวินิจฉัยถึงพระนามพระเจ้าบรมวงศเธอ พระองค์เจ้าอรพินทุ์เพญภาค ตามที่ได้ทรงสืบสวนเป็นหลักฐานมานั้น ข้าพระพุทธเจ้ามีความเห็นพ้องดังที่ทรงพระดำริ และจะได้พิมพ์พระนามพระเจ้าบรมวงศเธอ พระองค์เจ้าอรพินทุ์เพญภาคตามนี้
ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นป้ายร้านขายแห่งหนึ่งว่า ห้างสรรพาณิช ได้มีผู้ติว่าสนธิกับรูปนี้ไม่ชอบด้วยหลักภาษาบาลี ควรจะเป็น สรรพพาณิช แต่ก็ได้ทราบเกล้าฯ มาว่าเจ้าของห้างดูเหมือนจะชื่อ สัน หรือ สรร สรรพาณิชก็คือ สรรพาณิช หาได้มุ่งหมายให้เป็น สรรพพาณิช ไม่
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*75ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๐ พฤศจิกายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
เรื่องเขียนพระนามพระองค์เจ้าอรพินทุ์เพญภาคนั้น ยังไม่สิ้นสงสัย ตามหนังสือของท่าน รับรองว่าจะเขียนอรพินทุ์เพญภาค แต่ท่านได้สังเกตหรือไม่ในคำท้ายเขียน ภาค กันก็มี เขียน ภาคย์ ก็มี พระองค์ท่านทรงเซน ภาคย์ ฉันชวนท่านเขียน ภาคย์ ตามที่ทรงเซน ท่านรับรองเปน ภาค ความจริงไม่ผิดทั้งสองอย่าง แต่จะเอาอย่างไรแน่ จะได้เขียนไปให้เหมือนกัน ตามที่ถามจู้จี้มาอีกทีหนึ่ง เพราะเกรงว่าท่านจะไม่สังเกตเห็น
อันการเขียนชื่อนั้นยากนักที่จะให้ถูก เช่น สรรพานิช เขาเขียนไว้แล้วโดยตั้งใจให้เปนนายสรรพ่อค้า ยังมีคนเห็นว่าผิด คิดแก้เปน สรรพพานิช พ่อค้าทุกสิ่ง ไปได้ ถ้าได้แต่เสียงมาแล้ว ก็สุดที่จะเขียนเปนอักขระให้ถูกได้
<นริศ>
/*76ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๐ พฤศจิกายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๖ บอกเรื่องตีพิมพ์พระราชนิพนธ์วิจารณพงศาวดาร กับพระราชนิพนธ์วิจารณเรื่องวังหน้านั้น ได้รับทราบความแล้ว
การเก็บพระราชนิพนธ์มาตีพิมพ์เสียให้หมดนั้น เปนการดี ควรกระทำ แต่การที่จะเรียงลำดับเอาเรื่องไรไว้ก่อนไว้หลังนั้น อาจทำได้โดยอเนกนัย เช่น จะเรียงตามวันที่ทรงพระราชนิพนธ์ก็ได้ หรือจะเรียงตามเรื่องเก่าเอาไว้หน้าเรื่องใหม่เอาไว้หลังก็เห็นว่าได้ ไม่เห็นขัดขวางอะไร
ว่าจำเพาะหนังสือซึ่งคิดจะตีพิมพ์ในคราวนี้ เรียงตามเรื่องดีกว่าเรียงตามวัน ด้วยเปนหนังสือหลายฉะบับอันเกี่ยวกันกับเก็บเอามาประติดประต่อ ถ้าเรียงตามวันแล้วเรื่องจะไขว้เขวกระจุยกระจายแตกกันไปหมด
ประกาศสองเรื่องซึ่งท่านตัดสินใจตกลงว่าควรเอาลงนั้น ฉันตรวจดูความซึ่งท่านคัดให้ไปก็เห็นชอบด้วยว่าควรเอาลง แต่สงสัยในถ้อยคำอยู่มาก เช่นพระนามพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงในประกาศเฉลิมพระปรมาภิไธย รู้สึกว่าผิดกับที่ฉันจำไว้ได้เปนหลายแห่ง จะให้ตัวอย่างสักแห่งหนึ่ง เช่น สุธาธิการสังสฤษดิ์ ฉันจำได้ว่า สุภาธิการรังสฤษดิ์ ผิดกันไม่ใช่เล็กน้อย และสังเกตได้ว่ามีแก้อักษรไปแล้วหลายแห่งด้วย เช่น พินิตประชานารถ ก็แก้เปน พินิจ เพราะไม่รู้ว่าคำ พินิต สกด ต มีในโลก ขอท่านจงระวังให้ดีหน่อย สำเนาประกาศทั้งสองฉะบับซึ่งคัดไปให้ดูนั้นบ่งไว้ว่าคัดจากกฎหมาย ย่อมคัดลอกกันไปหลายต่อกว่าจะถึงกฎหมายซึ่งเอาไปตีพิมพ์รวม ถ้าหากมีนักเลงดีส่งเดชแก้อย่าง หาบโล่ห์ หอสมุดจะเจ็บมากที่สุด ขอให้ท่านเลือกดูต้นฉะบับที่ใกล้ที่สุด เช่น ราชกิจจานุเบกษา กับนึก/*77ได้ว่ากรมพระสมมตอมรพันธทรงเก็บประกาศต่าง ๆ รวมตีพิมพ์ไว้ก็มี โดยได้ทรงตรวจเองอย่างถี่ถ้วน หนังสือซึ่งออกชื่อมาแล้วนั้นและ จะพึงไว้ใจได้ จะไปเที่ยวคัดเอาหนังสือซึ่งออกกันต่อ ๆ ไปตั้ง ๑๐ ต่อแล้วมาลง เห็นเปนอันตรายที่สุด
พระดำรัสสมเด็จกรมพระยาดำรง ซึ่งตรัสทักว่าพระราชวิจารณเรื่องวังหน้าศักราชผิดนั้น ไม่ยากอะไร ที่ไหนผิดลงฟุตโนตเรียกว่าสอบใหม่ได้ความภายหลังว่าเช่นนั้น ก็แล้วกัน
<นริศ>
/*78กรมศิลปากร
วันที่ ๑๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๐ เดือนนี้ รวม ๒ ฉะบับ ทรงทักท้วงการเขียนพระนามพระองค์เจ้าอรพินทุ์เพญภาค กับประกาศสองฉะบับที่ข้าพระพุทธเจ้าถวายไป ความยังวิปลาสคลาดเคลื่อนอยู่หลายแห่งนั้น ทราบเกล้าแล้ว
การเขียนพระนามพระองค์เจ้าอรพินทุ์เพญภาคนั้น นับแต่วันที่ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ทรงแนะนำให้เขียนตามลายเซ็นของพระองค์ท่าน ข้าพระพุทธเจ้าก็ได้ตั้งใจว่าจะเขียนตามนั้น ถึงกับได้บอกเล่าพนักงานบางคนให้รับรู้ไว้แล้ว แต่ครั้นถึงคราวทำหนังสือถวายครั้งต่อมาอันมีบางตอนที่เกี่ยวกับพระนามนี้ ก็ยังคงเขียนพระนาม อรพินทุ์เพญภาคย์ เป็น อรพินทุ์เพญภาค อยู่อีก ทั้งนี้เป็นไปโดยข้าพระพุทธเจ้ามิได้จงใจจะฝ่าฝืน แต่ขอประทานรับสารภาพว่า เป็นเพราะขาดความสังวร ซึ่งต่อไปจะเป็นบทเรียนสอนให้ข้าพระพุทธเจ้ามีความระมัดระวังมากขึ้น
ส่วนประกาศสองฉะบับนั้น เมื่อก่อนที่จะส่งให้เจ้าหน้าที่คัด ข้าพระพุทธเจ้าก็ได้อ่านแล้ว แต่อ่านอย่างที่เรียกว่าเอาความ และพออ่านไปถึงพระปรมาภิไธยอันเป็นภาษามคธ ก็ได้อ่านข้ามไปเสีย ฝ่ายเจ้าหน้าที่ผู้คัด ก็ได้คัดตรงตามต้นฉะบับตลอดจนตัวสกดการันต์ เสร็จแล้วรีบส่งไปถวาย โดยมิทันจะได้สอบทานให้ละเอียดถี่ถ้วน เมื่อข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ทักท้วงเรื่องนี้ จึงได้เอาต้นฉะบับมาพิจารณาดูอย่างละเอียดอีกครั้งหนึ่ง ก็ได้เห็นความวิปลาสคลาดเคลื่อนอยู่หลายแห่ง ตลอดจนคำว่า พินิตประชานารถ ก็ได้ใช้ตัว จ สกดจริงๆ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าคาดไม่/*79ถึง ว่ากฎหมายรัชกาลที่ ๕ ที่ได้พิมพ์ประกาศใช้ในทางราชการแล้ว จะมีข้อความวิปลาสคลาดเคลื่อนได้มากมายถึงปานนั้น แต่ปรู๊ฟและประกาศสองฉะบับนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้ให้เจ้าหน้าที่สอบหนังสือ ราชกิจจา กับเรื่องเฉลิมพระยศเจ้านาย และฉะเพาะพระปรมาภิไธย ได้ให้สอบกับประกาศพระราชพิธีตรุษรัชกาลที่ ๕ อีกด้วย คิดว่าคงจะเรียบร้อย
อนึ่ง พระราชนิพนธ์วิจารณ์เรื่องพระราชพงศาวดาร กับเรื่องตั้งพระมหาอุปราชที่พิมพ์ครั้งนี้ ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกว่าเป็นเรื่องสำคัญ อันจะเป็นเครื่องมือของนักศึกษาต่อไปภายหน้า การตรวจปรู้ฟ แม้เจ้าหน้าที่จะได้ทำอย่างระมัดระวังแล้วเป็นอย่างดี ข้าพระพุทธเจ้าก็ยังไม่วายวิตก เกรงว่าจะมีอะไรยังบกพร่องอยู่ จึงขอประทานส่งปรู้ฟครั้งสุดท้ายมาถวายทอดพระเนตรอีกครั้งหนึ่ง เผื่อจะมีอะไรที่ทรงทักท้วง ก็ยังมีเวลาแก้ได้ทันท่วงที และความในหน้า ๕๒ บรรทัดที่ ๒ นับขึ้น ที่ว่า พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ ๆ สิ้นพระชนม์ไปเสียแต่ก่อน ยัง มาก คำว่า ยัง ข้าพระพุทธเจ้าตีความไม่ออก ไม่ทราบว่าทรงหมายความว่ากะไร หรือจะตรงกับคำที่ท้าวสามนต์ตรัสว่า จำจะคิดปลูกฝังเสียยังแล้ว ก็ไม่ทราบเกล้า ทั้งนี้ ขอพระบารมีปกเกล้าเป็นที่พึ่ง ส่วนคำนำเรื่องนี้ ข้าพระพุทธเจ้ายังทำไม่แล้ว จะได้ถวายมาทีหลัง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*80ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๗ พฤศจิกายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
ฉันไปถามหาผ้า ยั่นตานี กุศราต สุหรัด ที่พระคลังในได้แต่ผ้ากุศราตมาอย่างเดียว ๓ ผืน เปนผ้าห่มผืน ๑ ผ้านุ่งอย่างดีมีเชิงมีชายผืน ๑ ผ้านุ่งอย่างเลวไม่มีเชิงไม่มีชายผืน ๑ ซึ่งฉันได้ส่งมาให้ท่านคูนี้แล้ว ฉันก็เพ็งเคยเห็น เปนลายแขกแท้ ๆ สีดีไม่มีตกเลย แต่เนื้อหยาบเต็มที เพราะเช่นนั้นเองจึ่งเลิกใช้ ด้วยมีผ้าเนื้อดีเข้ามาแทนเสียใหม่แล้ว ท่านดูพอใจแล้วโปรดส่งคืนกลับไป ฉันจะได้ส่งคืนตำแหน่งที่ยืมเขามาดู
ผ้ายั่นตานี ให้สงสัยไปว่าจะเปนผ้าเมืองตานีเรานี่เอง หากว่าเปนเช่นนั้น ก็น่าจะเปนผ้าตา อย่างเดียวกับที่เราเรียกกันทุกวันนี้ว่า ผ้ากะลันตันยั่น จะแปลว่าอะไร ถ้าท่านลองค้นปทานุกรมภาษามลายูดู ลางทีก็จะจับเอาความได้
คำ อภิธาน ปทานุกรม ตรงกับคำฝรั่งว่า ดิกชันรี หรือต่างกัน ถ้าไม่ตรงกัน อภิธาน หมายถึงอะไร ปทานุกรม หมายถึงอะไร ยังมีคำ สรรพพจน และอะไรต่ออะไรอีกหลายอย่าง จะให้เข้าใจว่า ดิกชันรี นั้นอะไร
<นริศ>
/*81ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๘ พฤศจิกายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
กฎมนเทียรบาลพม่านั้น มีชื่ออะไรหลายชื่อ ที่มีแต่หนังสือฝรั่ง ไม่มีหนังสือไทย ถ้าคนที่อ่านหนังสือฝรั่งไม่ออก จะเดือดร้อนไม่น้อย แต่ก็เปนการยากไม่น้อยเหมือนกันที่จะอ่านถอดหนังสือฝรั่งออกเปนหนังสือไทย ขอท่านช่วยพิเคราะห์ดูด้วย ถ้าหากท่านจะช่วยถอดเปนหนังสือไทยแซกเข้าด้วยได้ ก็จะดีขึ้นอีกเปนอันมาก
<นริศ>
/*82ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๙ พฤศจิกายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๑๗ เดือนนี้ ส่งปรูฟตีพิมพ์พระราชนิพนธ์วิจารณพงศาวดารแลตั้งวังหน้าไปให้ตรวจ ได้ตรวจแล้ว รู้สึกว่าเรื่องที่เก็บมาติดต่อกันเข้านั้น กินกันเรียบร้อยดีเปนอย่างยิ่ง คงจะเปนคุณงามความดีของหอสมุด ซึ่งจะได้ความสรรเสริญ ขอแสดงความยินดีด้วย
ทีนี้จะแจ้งรายงานในการที่ได้ตรวจแก้ไว้ให้ทราบ
(๑) ได้แก้ไม้โท เปนไม้เอก แห่งหนึ่ง ในหน้า ๑๘
(๒) คั่นตอนด้วยขีด ในหน้า ๒๐ รู้สึกว่าแรงเกินไป ถ้าใช้เพียงดอกจันทน์คั่นจะดีกว่า ถ้าไม่มีพิมพ์ดอกจันทน์ เอาฟองมันใช้แทนก็ได้
(๓) ในหน้า ๒๙ แก้ไว้ระยะผิดแห่งหนึ่ง
(๔) ในหน้า ๓๔ และ ๓๕ อยากจะไขพระนามพระเจ้าแผ่นดินลงไว้ในวงเล็บ ครั้นเขียนลงแล้ว ไปเห็นในหน้า ๔๑ ถึง ๔๒ มีไขความในวงเล็บของต้นฉะบับอยู่ ทำให้เกิดวิตกขึ้นว่าใส่ไขความในวงเล็บลงไปใหม่ จะกลายเปนเขียนปลอมไป จึงได้แก้เสียใหม่ ทำเปนฟุตโนต เพื่อให้ตระหนักแน่ว่าเปนของหอสมุดหมายไว้ เมื่อในที่นี้ได้ทำดังนี้แล้ว จำต้องย้อนกลับไปแก้ข้างต้นให้ลงเปนแนวเดียวกันด้วยอีก ๕ แห่ง ในหน้า ๑๒ แห่งหนึ่ง หน้า ๑๓ สองแห่ง กับหน้า ๑๕ และ ๑๙ อีกหน้าละแห่ง
(๕) ในบัญชีพระนามพระเจ้าแผ่นดินข้างท้าย เข้าใจว่าหอสมุดได้ทำขึ้น มีพระนามพระเจ้าแผ่นดินหลายองค์ที่จะเข้าใจยาก จึงได้แก้ไขพระนามเติมเข้าไว้อีกด้วย
/*83ได้แก้ไว้ด้วยดินสอแดง ซึ่งท่านจะพลิกเห็นได้โดยง่าย ในการแก้นั้นยากมาก ทางใช้ตัวอักษรฉันไม่กล้าแก้ เพราะไม่ทราบทางของหอสมุดว่าแก้โดยหลักฉันใด เพราะฉะนั้นถ้าไม่ผิดความแล้วฉันก็ผ่านไปไม่ได้แก้
กับได้หมายสงสัยไว้ในหน้า ๕๕ อีก ๒ แห่ง
๑ คำว่า โปรดเกล้าฯ ให้......... สงสัยคำ เกล้าฯ ว่าจะหมายความถึงตัวผู้พูด ถ้าไม่ได้โปรดเราผู้พูด เขียนว่าโปรดเกล้าฯ กลัวจะผิด แม้โปรดผู้อื่นเขียนว่า โปรดให้...... ดูก็จะไม่ต่ำช้าอะไรไป เข้าใจว่าถูกด้วย
๒ คำว่า พิมพ์ เปนนามแท้ ๆ หมายถึงตัวตะกั่ว จะต้องประกอบคำกิริยาด้วย เปน ตีพิมพ์ ลงพิมพ์ อัดพิมพ์ อะไรเช่นนั้นจึงจะชอบ เอาคำว่าพิมพ์ ซึ่งเปนนามมาใช้เปนกิริยา สงสัยว่าจะผิด
คำที่ท่านสงสัยมีคำหนึ่งคือ ยัง เจ้ากรรมจริงๆ ที่ฉันก็สงสัยเหมือนกัน และสงสัยมานานแล้ว คิดจับเอาความเข้าใจก็ยังไม่ได้ ดูแปลไปได้หลายอย่าง ด้วยความสงสัยนั้นแหละจนฉันเลยหลบ ถ้าไม่เข้าที่จำเปนจริงๆ แล้ว ไม่ใช้คำว่า ยัง นั้นเลย ช่วยกันพิจารณาสักทีก็ดี จะบอกท่านบัดนี้เท่าที่นึกได้ตามที่เคยพบ ฉันไปตามหัวเมืองปักษ์ใต้ มีกรมการเขามาต้อนรับ สนทนากับเขา ถามเขาว่าที่นี่ตะเข้มีไหม เขาตอบไม่ได้ เพราะไม่ใช่ถิ่นของเขา เขาจึงหันไปถามกำนัลหรือผู้ใหญ่บ้านคนหนึ่งว่า “เขยังเฮอ” ได้รับคำตอบว่า “ยังคราบ” เขาก็หันมาบอกเราว่า “มี” จึ่งได้รู้ภาษาชาวปักษ์ใต้พูด มี ว่า ยัง ในพระราชนิพนธ์หน้า ๕๒ ว่า พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ๆ สิ้นพระชนม์เสียแต่ก่อนยังมาก ยัง ณ ที่นี้แปลว่า มี ตามอย่างภาษาชาวปักษ์ใต้ก็ได้ความ จำจะปลูกฝังเสียยังแล้ว ในที่นี้จะแปลว่า มี เห็นขัดข้อง สุภาสิตว่า เสือมีเพราะป่าปรก ป่ารกเพราะเสือยัง ดินดีเพราะหญ้าบัง หญ้ายังเพราะดินดี ในที่นี้จะแปลว่า มี ก็ได้ หรือจะแปลว่า อยู่ ก็ได้ คำ ยัง กลัวจะปนกัน หยั่ง ยั่ง ยั้ง เลยทำให้เลอะเทอะไป
/*84 อีกคำหนึ่ง ทองสัมฤทธิ์ สัมฤทธิ์ สำเรทธิ์ ว่าเสร็จ ว่าแล้ว ดูเข้ากันไม่สนิทเลยกับทอง ซึ่งหมายว่าทองผสมกับธาตุต่าง ๆ ได้ลองค้นปทานุกรมของอาจารย์โมเนียวิลเลียมส์ ได้พบคำ สัมฤต แปลว่า มาด้วยกัน พบกัน เห็นเหมาะที่จะเขียน ทองสำฤต แต่เปนนอกคอก บอกท่านเพื่อให้สังเกตเท่านั้น
<นริศ>
/*85ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๐ พฤศจิกายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของฉันซึ่งให้มาถึงท่านเมื่อวานนี้ มีความอยู่ข้อหนึ่งว่า ฉันไม่ได้แก้ปรูฟในทางใช้ตัวอักษร ถ้าเห็นไม่ผิดความแล้วก็ปล่อยให้ผ่านไป ด้วยไม่ทราบทางของหอสมุดว่าแก้ด้วยหลักฉันใดนั้น บัดนี้มานึกรู้สึกขึ้นว่า มีคำอยู่คำหนึ่งซึ่งฉันได้ผ่านไป แต่ควรจะบอกให้ท่านทราบ เพื่อท่านจะได้พิจารณาเสียดีกว่าให้ผ่านไปด้วยละเลย คำนั้นคือพระนามพระเจ้าแผ่นดินองค์หนึ่งในพระราชนิพนธ์หน้า ๓๙ เขียน พระรัชฎาธิราช มีสองแห่ง แต่ในบัญชีท้ายเรื่องเขียน พระรัษฎาธิราช ลักลั่นอยู่ในสมุดเล่มเดียวกัน แต่ความลักลั่นนั้นจะเปนด้วยเจ้าพนักงานหอสมุดยึดต้นฉะบับที่คัดมาสองแห่งเปนหลัก หรือจะแก้ตัวอักษรแล้วแต่แก้ไม่หมดฉันก็ทราบไม่ได้ บอกมาให้ท่านทราบด้วยเห็นว่าคำนั้นติดจะสำคัญ ท่านจะได้ไต่สวนว่าควรวางลงไปอย่างไร
มานึกขึ้นได้ในปัญหาคำ ยัง กลอนที่ว่า จำจะปลูกฝังเสียยังแล้ว นั้น คิดเอาความไม่ค่อยได้ แต่สังเกตเห็นว่าพูดไปในทางเพาะปลูก ถ้าหากคำว่า ยัง นั้นจะเปน หยั่ง จะทำให้ได้ความดีขึ้นมาก เปนจะปลูกฝังเสียให้หยั่งลงแล้วในพื้นดินโดยมั่น คือแต่งให้มีคู่ ทั้งนี้มาจากทางที่สงสัยว่าคำ ยัง หยั่ง ยั่ง ยั้ง จะพูดสับสนปนกันทำให้ความเลอะเลือน แต่จะหาแน่ก็ต้องหาคำใช้ในสำนวนเก่ามาพิจารณาหลาย ๆ แห่ง ฉันขี้เกียจหาจึ่งเปนแต่หลบ หนีเอาตัวรอดไปเสียไม่ใช้เท่านั้น
<นริศ>
/*86กรมศิลปากร
วันที่ ๒๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๐ เดือนนี้ ทรงพระเมตตาประทานอธิบายคำต่างๆที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลถามไป เป็นพระเดชพระคุณหาที่สุดมิได้
ที่ทรงพระกรุณาประทานพระอธิบายเรื่องนกการเวกนั้น กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าได้รับความรู้ในเรื่องนกวายุภักษ์เพิ่มขึ้นอีก เพราะนกวายุภักษ์ที่ใช้เป็นเครื่องหมายของกระทรวงพระคลัง เขียนเป็นรูปร่างอย่างนกผิดกับนกวายุภักษ์ที่เคยเขียนเป็นรูปคล้ายครุธ ซึ่งกระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยมาช้านาน เพิ่งจะมาทราบเกล้า ฯ เมื่อได้ประทานพระอธิบายมาในครั้งนี้
ทัพ คำนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นดูในปทานุกรมภาษาบาลีของชิลเดอร์ แปลว่า สิ่งของ ทรัพย์สมบัติ และอื่น ๆ อีกหลายอย่าง และว่าเป็นคำเดียวกันกับคำว่า ทรัพย์ ในภาษาสํสกฤต ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบค้นคำว่า กองทัพ ในภาษาต่าง ๆ คงปรากฏว่า ภาษาไทยต่าง ๆ ที่ใกล้เคียงจีน ก็ใช้คำในภาษาจีน บางภาษาก็หาคำว่า กองทัพ ไม่มี คงมีอยู่แต่ในภาษาไทยใหญ่ว่า ตั๊บ แปลว่า ป้อม ค่าย กองทหาร และใช้ประกอบเข้ากับคำอื่น อย่างเดียวกับภาษาไทยสยาม เช่น ตั๊บหลวง ตั๊บน่า ตั๊บหลัง เป็นต้น ส่วนในความหมายว่าที่ค่ายทหาร บางทีในภาษาไทยใหญ่ก็ใช้ว่า ตั๊บเตีก คำว่า เตีก คงจะตรงกับ เศิก ในภาษาไทย และมีอักษรพะม่าไว้ในวงเล็บ เป็นตัวอักษรอย่างเดียวกับไทยใหญ่ว่า ตั๊บ เหมือนกัน สอบทางภาษามอญ ได้ความในคำว่าป้อมค่ายนั้น มอญเรียกว่า โต๊บนาน โต๊บ คงเป็นคำเดียวกับ ตั๊บ แต่เพี้ยนเสียงไป ส่วนกองทัพว่า เป้อนาน สอบภาษาเขมร คำว่ากองทัพก็เป็น/*87กองทัพ อย่างในภาษาไทย น่าจะเป็นคำที่ได้ไปจากไทยมากกว่าเป็นภาษาเขมร และ คำว่า ทัพ ก็คงไม่ใช่เป็นภาษาไทยมาแต่เดิม เพราะไม่ปรากฏมีร่องรอยไว้ให้พบ คงมีแต่ไทยใหญ่ พะม่า มอญ และเขมร รูปลักษณะของคำตามที่สอบสวน ก็ไม่ได้ความยิ่งขึ้นไปกว่าคำแปลที่กราบทูลมาแล้วจึงน่าจะเห็นว่า ทัพ คงจะเป็นคำที่ได้มาจากภาษาอื่น มีบาลีเป็นต้น ก็เป็นได้
ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นหาคำว่า กระท่อม ในภาษาไทยต่าง ๆ ก็มีแต่คำว่า เถียง หรือ เถียงนา แปลว่ากระท่อมกลางนา คำนี้ไม่ปรากฏในภาษาไทยสยาม ส่วนภาษาไทยทางพายัพและอุดรมีคำว่า ตูบ แปลว่า กระท่อม เสียงใกล้กับคำว่า ทับ ที่แปลว่าที่พักมาก และใกล้กับคำว่า กะต๊อบ กะ คงจะเติมขึ้นเพื่อให้ถ่วงเสียงกับ กะท่อม ในภาษาเขมรมีคำว่า ขตอม ซึ่งคงเป็นคำเดียวกับกระท่อม ข้าพระพุทธเจ้าลองเทียบคำว่า ทับ กับ (กระ)ท่อม ดู ๆ ก็คล้ายกับว่า เป็นคำเดียวกัน เพราะคำในแม่กบ บางคำก็ปรากฏว่าแปลง ป็นแม่กมก็มี เช่น รวบ และ รวม นอบ และ น้อม ยอบ และ ยอม หรือคำว่า ริม ทางหลวงพระบางว่า ริบ เป็นต้น
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
/*88ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ พฤศจิกายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๔ เดือนนี้ ว่าด้วยคำต่าง ๆ ได้รับแล้ว
ตรากระทรวงพระคลังซึ่งทำเปนรูปนก Paradise นั้น ไม่ใช่ใครคือฉันเอง เมื่อคณะเสนาบดีวินิจฉัยลงแล้ว ว่าตรากระทรวงใดให้ทำเปนรูปอะไร จึงมอบหน้าที่ให้ฉันเขียน ตรากระทรวงใดก็ไม่มีติดขัด ไปติดขัดที่ตรานกวายุภักษ์ของกระทรวงพระคลัง ฉันไม่จะรู้เขียนเปนรูปอย่างไรถูก ตามที่คณะเสนาบดีกำหนดลงว่าให้ใช้ตรารูปนกวายุภักษ์นั้น ถือเอาหลักตราตำแหน่งพระยาราชภักดี ผู้มีหน้าที่เปนหัวหน้าทำการคลังมาแต่ก่อน ตรานกวายุภักษ์ประจำตำแหน่งพระยาราชภักดีฉันก็เคยเห็น เปนรูปนกแบบสัตว์หิมพาน เช่นเดียวกับรูปนกอินทรีย์ แล้วนึกถึงรูปที่เคยเห็นรูปเขียนเรื่องรามเกียรติ์ ที่ระเบียงวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ที่นั่นเขาเขียนเปนรูปยักษ์ครึ่งตัวนกครึ่งตัว ผิดกันกับที่ปรากฎในตราตำแหน่งพระยาราชภักดีมาก ฉันไม่ลงใจเชื่อว่าถูกทั้งสองอย่าง อยากจะทำให้ถูก นึกไปก็ฝันว่าได้เห็นที่ไหน มีกล่าวถึงขนนกวายุภักษ์ปักพระมาลา หาแทบตายจึงไปพบในสำเนาร่างหมายท้ายพระราชวิจารณ์ เชื่อว่าถูกด้วยสมเหตุผลทุกประการ จึงได้เขียนรูปนกวายุภักษ์เปนรูปนกการเวก นำขึ้นเสนอพร้อมด้วยร่างหมายซึ่งกล่าวแล้วนั้น จึงได้รับอนุมัติแต่คณะเสนาบดี ให้ใช้เปนหลักสืบไป
ทัพ กับ ตั๊บ เปนลักษณที่ไม่ผิดกัน เขมร อ่าน ท เปน ต เชียงใหม่ก็เหมือนกัน เช่น อินทะ ก็อ่านว่า อินตะ เขมรอ่าน พ เปน ป เชียงใหม่ก็เหมือนกัน เช่น แสงเพง อ่านเปน แสงเปง แม้เราเองก็เลอะ เช่น พง กับ ป่ง ก็คำเดียวกัน เพราะฉะนั้นจะเขียน ทัพ หรือ ทับ ก็ไม่ผิดทั้งสองอย่าง คำ /*89ทัพ ทับ ใช้ไปได้สองทาง เปนกองทหารก็ได้ เปนที่อยู่ก็ได้ เหตุใดจึงแปล ทับ ว่าที่อยู่ เหตุด้วยเห็นคำ ทับกวาง กวางเปนสัตวเดียรฉานปลูกเรือนไม่ได้ จึงแปลได้แต่ว่าที่อยู่ ทับตะโก ก็เหมือนกัน ต้องแปลว่าที่อยู่เสือ (พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงทรงทราบมาว่าเปนภาษาเกรี่ยง เกรี่ยง เรียกเสือว่า ตะโก๊ะ) เพราะฉะนั้นถ้าจะยักเขียนเสียเปนสองอย่าง กองทหาร เขียน ทัพ ที่อยู่ เขียน ทับ จะเปนที่หมายเข้าใจได้ดีขึ้น ท่านจะเห็นเปนอย่างไร กะท่อม กะตอบ และอะไรอื่น ๆ นั้น จะเกี่ยวหรือไม่เกี่ยวก็ปล่อยไปตามเรื่อง
<นริศ>
/*90ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๔ พฤศจิกายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
ฉันได้ทูลถามสมเด็จกรมพระยาดำรงออกไป ในเรื่องผ้ายั่นตานี ผ้ากุศราด และผ้าสุหรัด ด้วยหวังว่าชะนิดใดที่ทรงทราบ จะได้รับพระดำรัสตรัสชี้แจงประทานมา บัดนี้ฉันได้รับลายพระหัตถ์ตอบตรัสชี้แจงถึงผ้าเมืองสุหรัด ดั่งที่ฉันคัดมาให้ท่านทราบต่อไปนี้
ผ้าที่เรียกว่าผ้าลายสุหรัดนั้น หม่อมฉันพอจะถวายอธิบายได้ ว่าเรียกตามชื่อเมืองที่ทำผ้าลายนั้นเป็นแน่ (แม้จะเรียกว่า “ผ้าลายสุราษฎร์” ก็ได้ ด้วยในหนังสือนำทางเที่ยวอินเดียว่า เมืองนั้นเดิมชื่อสุราษฎร์ อยู่ริมแม่น้ำตาปี) เมื่อหม่อมฉันไปอินเดียใน พ.ศ. ๒๔๓๔ รัฐบาลกะโปรแกรมให้หม่อมฉันไปเมืองสุหรัดด้วย เพราะเขาว่าเปนที่ทำผ้าลายส่งมาเมืองไทยปีละหลายล้านรูปีย์ ไปดูไม่เห็นมีโรงจักรกลอันใด ทำตามบ้านราษฎร และผู้หญิงกับเด็ก ๆ ทำแทบทั้งนั้น ใช้ผ้าขาวซึ่งสั่งมาแต่ประเทศอังกฤษ เอามาตัดให้ได้ขนาด ซักน้ำให้หมดแป้ง หรือให้เนื้อแน่นก่อน แล้ววางขึงบนพื้นเรือน เอาหมึกทาแผ่นไม้ลายขนาดสักเท่าฝ่ามือ พิมพ์ลงกับผืนผ้าต่อ ๆ ไปจนเต็มผืน แล้วจึงเอาไปย้อมเปนสี ถ้าจะให้มีดอกเปนสีอื่นก็แต้มเมื่อย้อมแล้ว เมื่อเสร็จกระบวรพิมพ์เอาเบี้ยขัดชักเงา การเหล่านี้ทำด้วยมือตามบ้านราษฎรทั้งนั้น พ่อค้าเปนแต่ซื้อผ้าขาวมาจ่ายและรับผ้าลาย ไปตีตรามัดเข้ากุลีส่งมาขาย เรื่องผ้าลายดูจะถือเปนหลักได้ว่า (ก) ทำส่งมาจากอินเดียตั้งแต่ดึกดำบรรพ์ (ข) เรียกชื่อตามเมืองที่ทำ คำที่เรียกว่า “ผ้าลายอย่าง” หมายความว่าไทยให้ลายไปทำ “ผ้าลายนอกอย่าง” หมายความว่าเปนลายที่แขกคิดทำตามชอบใจ มีผ้าลายอีกอย่างหนึ่งเรียกว่า “ย่ำมะหวาด” ยังไม่มีในรายชื่อที่ประทานมา ก็เห็นจะเปน/*91ชื่อเมืองอีก เรื่องชื่อผ้าลายต่าง ๆ ควรทรงแนะนำพระยาอนุมานให้สืบถามพวกแขกที่ตึกขาวตึกแดง หรือถ้ามีใครในพวกนั้น ที่ท่านทรงรู้จักก็ตรัสถามดู เห็นจะรู้ความจริงได้
อนึ่ง ในลายพระหัตถ์ฉะบับนั้น ทรงจดเครื่องราชกกุธภัณฑ์ของพะม่า ๕ อย่างประทานมาด้วย ว่าเพิ่งทรงพบในพงศาวดารของพะม่า ฉันอยากจะเอาแทรกลงไว้ในกฎมนเทียรบาลพะม่าด้วย คิดว่าแทรกได้ในตอนพิธีราชาภิเษก ตรงที่ทรงพระวิจารณ์คาดถึงการปล่อยสัตว แต่เรียงคำลงไม่ถูกเพราะต้นฉะบับอยู่ที่ท่าน
<นริศ>
/*92กรมศิลปากร
วันที่ ๒๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๗ พฤศจิกายน ศกนี้ ประทานผ้ากุศราต ๓ ผืนนั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้ดูแล้ว จึงขอประทานถวายคืนมาพร้อมกับหนังสือของข้าพระพุทธเจ้าฉะบับนี้ ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกในพระเดชพระคุณ ที่ทรงพระกรุณาเป็นล้นเกล้า ผ้ากุศราตนี้ ดูก็คล้ายผ้าลายมาก ข้าพระพุทธเจ้าเคยเห็นผ้าที่ใช้ห่อคัมภีร์ บางทีก็มีลักษณะคล้ายกับผ้ากุศราตนี้ และคงจะเป็นผ้าแขกอินเดียที่มีเข้ามาจากต่างประเทศเป็นสามัญ เพราะข้าพระพุทธเจ้าค้นได้ความว่า คำ สุหรัด ซึ่งเป็นชื่อเมืองในแคว้นคุชราดในอินเดียนั้น แต่โบราณมา เคยส่งฝ้ายไปขายยังประเทศอังกฤษ ปรากฏว่า ฝ้ายเมืองสุหรัดเป็นชะนิดเลว เพราะมีการเจือปนมาก จนคำว่า สุหรัด ในภาษาปากตลาดของอังกฤษ หมายความว่าฝ้ายอย่างเลว เมื่อเมืองสุหรัดเป็นท่าที่ส่งฝ้าย ก็คงส่งผ้าของอินเดียออกไปยังต่างประเทศด้วย เพราะฉะนั้น น่าสันนิษฐานว่า แต่โบราณมาผ้าต่างประเทศของสยาม ก็น่าจะได้มาจากเมืองสุหรัด ผ้าสุหรัดก็คงจะเป็นชะนิดคล้ายคลึงกับผ้ากุศราต อนึ่ง แคว้นคุชราตซึ่งมีเมืองสุหรัดเป็นเมืองท่า ก็เป็นที่อยู่ของพวกแขกอิสลาม ที่เรียกว่าแขกเทศ และพวกแขกเทศก็พูดภาษาคุชราตี ซึ่งมีคำภาษาอาหรับและภาษาเปอร์เซียปนภาษาฮินดี เพราะฉะนั้นคำว่า กุศราต ที่ทรงสันนิษฐานว่าจะเป็นชื่อเมือง ก็คงเป็นคำเดียวกับคุชราต
ยั่นตานี ข้าพระพุทธเจ้าได้พยายามค้นคำว่า ยั่น โดยตลอดแล้ว ไม่ปรากฏคำว่า ยั่น ที่เป็นชื่อผ้าหรือเกี่ยวด้วยเรื่องเสื้อผ้า จึงเกิดความสงสัยว่า คำว่า ยั่น จะไม่ใช่ภาษาต่างประเทศ อาจจะเป็นคำว่า ย่าน ที่/*93 แปลว่าถิ่น ก็ได้ แต่ข้าพระพุทธเจ้าก็ยังไม่มีหลักฐานอย่างอื่นมาสนับสนุนคำนี้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงลองสอบถามไปทางเมืองปัตตานี เผื่อจะได้เค้าอย่างไรบ้าง เวลานี้ยังไม่ได้รับตอบ
อนึ่ง ในปทานุกรมของกระทรวงธรรมการ มีคำว่า เกี้ยวลาย แปลว่า ผ้านุ่งอย่างดีชะนิดหนึ่ง ในคราวชำระถึงคำนี้ ก็ไม่มีผู้ใดทราบว่า เกี้ยวลาย เปนผ้าชะนิดใด มีผู้หนึ่งว่าเคยเห็นไม่ใช่แต่เกี้ยวลายเท่านั้น คำว่า ผ้าเกี้ยว เฉย ๆ ก็เคยพบแต่ก็ไม่ทราบว่าผ้าอะไร และคำว่า กร่าย ในความว่า
เทวครีศรีเส้งแสด
สรรพางค
คาด กร่าย ชายทองวาง
ร่วงรุ้ง
ศรีฟ้าผาสนองบาง
เยาย่อง
อมเมี่ยงเชียงชมดฟุ้ง
กลิ่นกลุ้มใจหญิง
(กาพย์ห่อโคลง พระศรีมโหสถ)
ข้าพระพุทธเจ้าขอพระบารมีปกเกล้าฯ ทราบถึง ผ้าเกี้ยว และ กร่าย ด้วย
ที่มีรับสั่งถึงคำว่า อภิธาน ปทานุกรม ตรงกับคำฝรั่งว่า ดิกชันรี หรือต่างกัน ขอประทานกราบทูลว่า เมื่อคราวประชุมชำระปทานุกรมครั้งแรกได้มีการวินิจฉัยและตกลงกันว่า คำว่า ดิกชันรี ควรใช้ว่า พจนานุกรม ที่ใช้ว่า ปทานุกรม นั้นไม่สู้ตรง ปทานุกรม ควรใช้ในเรื่องคำที่เข้าบทหรือคำที่แต่งแล้ว เช่น ทศกรรฐ สุเมรุ เป็นต้น แต่ที่กรรมการยังคงใช้ว่า ปทานุกรม อยู่ ก็เนื่องด้วยของเดิมยังคงใช้อยู่ จึงจะไปเปลี่ยนเป็น พจนานุกรม เมื่อภายหลัง ส่วนคำว่า อภิธาน ตกลงว่าควรจะหมายแต่ที่เก็บเอาคำที่เป็นชี่อรวมไว้ข้างท้ายเรื่อง ซึ่งตรงกับที่ฝรั่งเรียกว่า Vocabulary คำว่า สรรพพจน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นแต่หมอสมิทบางคอแหลม/*94ใช้ว่า สรรพพจนานุโยค ซึ่งคงมุ่งหมายความให้ตรงกับคำฝรั่งว่า Comprehensive Dictionary แต่ก็เป็นคำที่มิได้มีใช้อยู่ทั่วไป
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
/*95ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ พฤศจิกายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๒๔ เดือนนี้ นำส่งผ้าลายกุศราตกลับคืนไปให้ได้รับแล้ว
ตามทางที่ไต่สวนกัน ในเรื่องผ้ากุศราตและผ้าสุหรัด เปนอันได้ความชัดเจนพอใจแล้วว่า แคว้นกุศราตอันมีเมืองสุหรัดเปนเมืองท่านั้น เปนทำเลที่ทำผ้าทุกอย่างส่งออกขายไปตามเมืองต่าง ๆ จะเปนผ้าขาวผ้าสีหรือผ้าลายอย่างใด ๆ เมื่อทำส่งออกจากแคว้นกุศราตหรือเมืองสุหรัดแล้ว ก็เรียกว่าผ้ากุศราตหรือผ้าสุหรัดทั้งสิ้น
ผ้ายั่นตานี ท่านคาดคะเนว่าจะเปน ย่านตานี นั้น เข้าทีจะถูกเปนอันมาก เพราะเขตต์แดนตานีก็ติดต่อกับกะลันตัน จะหมายความว่าผ้ากะลันตันทำที่ย่านตานีก็ใกล้จะเปนได้ดีทีเดียว
เกี้ยวลาย คำว่า เกี้ยว นั้น หมายว่าผูกว่ารัด เกี้ยวที่สวมบนสีสะ ก็หมายถึงวัตถุที่รัดช้องผม เกี้ยวผู้หญิง ก็หมายถึงพูดผูกสมัครรักใคร่กับผู้หญิง กอดเกี้ยว ก็หมายถึงกอดรัด สืบไปถึง เกี่ยว ก็เปนคำเดียวกันด้วย ผ้าเกี้ยว ก็เปนผ้าคาดพุง เกี้ยวลาย ก็เปนผ้าคาดพุงที่มีลายเท่านั้น จะเปนลายอย่างไรก็ตามที
กร่าย คาดกร่ายชายทอง จะต้องเปนชื่อผ้าคาดพุงชะนิดหนึ่ง ซึ่งเวลานี้ไม่มีใช้ ไม่สามารถจะทราบได้
ดีแล้ว ที่ได้ทราบความตกลงของราชบัณฑิต ว่า ดิกชันรี จะเรียกว่า พจนานุกรม แต่นี้ต่อไปฉันจะเรียกดิกชันรีว่า พจนานุกรม เว้นแต่ฉะบับที่เขาตั้งชื่อเรียกไว้เปนอย่างอื่น
/*96นึกถึงคำ เกจ ที่ช่างเอาไปเรียกเปนชื่อยกไม้ ซึ่งสงสัยว่าจะหลงมาจากคำอื่นนั้น คำที่คล้าย เกจ มีหลายคำเช่น เกรด เกลด เตรจ ให้สงสัยว่าจะหลงมาจากคำ เกรด ซึ่งใช้กันอยู่ว่า ปากเกรด อ้อมเกรด เกรด จะหมายความว่าแหลม คือสิ่งที่ยื่นออกไป ฝันว่าแหลมในทะเลมีอยู่แห่งใดแห่งหนึ่ง ชื่อว่า เกรดแก้ว ท่านจงพิเคราะห์ต่อไปเถิด
<นริศ>
/*97ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๖ พฤศจิกายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของฉันซึ่งส่งมาให้เมื่อวานนี้ ข้ออธิบายถึงผ้าเกี้ยวลาย ยังขาดความไปหน่อย คือคนชั้นหลังเข้าใจผิดกันเสียมาก สำคัญว่าเกี้ยวลายเปนผ้านุ่ง จึงมักเรียกผ้านุ่งลายว่าผ้าเกี้ยว หรือผ้าเกี้ยวลาย ขอให้ท่านเข้าใจว่านั่นเปนเรียกผิด
<นริศ>
/*98กรมศิลปากร
วันที่ ๒๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้ทำคำนำหนังสือพระราชนิพนธ์ วิจารณ์เรื่องพระราชพงศาวดาร กับเรื่องตั้งพระมหาอุปราชเสร็จแล้ว การทำคำนำเรื่องนี้ ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกอึดอัด ไม่แน่ใจว่าจะเป็นการเรียบร้อย เกรงถ้อยคำที่ใช้จะเป็นการสูงต่ำขาดเกินอยู่บ้าง จึงขอประทานส่งปรู๊ฟมาถวายทอดพระเนตรพร้อมทั้งปกและสารบาญ เพื่อขอพระบารมีปกเกล้าเป็นที่พึ่ง
อนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๐ เดือนนี้ ทรงทักว่า คำในพระราชนิพนธ์บางแห่งเป็น พระรัชฎาธิราช บางแห่งก็เป็น พระรัษฎาธิราช ลักลั่นกันอยู่ ขอให้ข้าพระพุทธเจ้าสอบสวนเสียให้ดีนั้น เป็นพระกรุณาอย่างล้นเกล้า คำนี้เจ้าหน้าที่ผู้ตรวจปรู๊ฟรับว่าผ่านไปโดยมิทันได้สังเกต ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบกับพระราชพงศาวดารฉะบับพระราชหัตถเลขา ในนั้นเป็น พระรัฎฐาธิราช แต่ในประชุมพงศาวดารภาคที่ ๕ เป็น พระรัษฎาธิราช ซึ่งตรงกันกับบัญชีท้ายเรื่องในพระราชนิพนธ์เล่มนี้ เพราะฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจะถือสายกลาง จึงขอประทานแก้คำ พระรัชฎาธิราช ในพระราชนิพนธ์เป็น พระรัษฎาธิราช ทั้งสองแห่ง ที่จริงข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่าต้นฉะบับเดิมจะได้ทรงเป็น พระรัษฎธิราช อยู่แล้ว แต่เพราะคัดลอกต่อกันมาหลายทอด ตัว ษ จึงกลายเป็น ช ไปเสียด้วย พยัญชนะสองตัวนี้มีลักษณะคล้ายคลึงกันมาก
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
/*99ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๘ พฤศจิกายน ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
ได้รับหนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๖ เดือนนี้ ส่งคำนำหนังสือแจกงานพระศพพระองค์เจ้าอรพินทุ์เพญภาคย์ไปให้ตรวจ ได้ตรวจแล้ว เห็นรูปความซึ่งท่านเรียงขึ้นนั้นดีแล้ว แต่เห็นความลางตอนและคำลางคำซึ่งควรแก้ จึ่งได้แก้ส่งกลับคืนมาให้ และจะอธิบายเหตุที่แก้ลางแห่งให้ท่านเข้าใจต่อไปนี้
๑. ในปกหน้า แก้ พระพุทธศักราช เปน พ.ศ. เพราะ ศก เปนพระนามพระเจ้าแผ่นดินแห่งพระราชวงศ์หนึ่งในอินเดีย มหาศักราช หมายถึงปีที่พระเจ้าศกองค์ใหญ่ล่วงไปแล้ว จุลศักราช หมายถึงปีที่พระเจ้าศกองค์เล็กล่วงไปแล้ว อย่างเดียวกับ เมยี ของญี่ปุ่น ก็เราเอาคำ พุทธ ใส่เข้าแทนคำ มหา และคำ จุล นั้น ผิดอย่างหมดดีทีเดียว เอาความไม่ได้ พระท่านใช้ พุทธศาสนกาล ถูกอย่างที่สุด ผเอิญอักษรละ พ.ศ. จะอ่านว่า พุทธศาสนกาล ก็ได้ จึ่งยึดเอา พ.ศ. ใช้
๒. คำนำ ขึ้นต้นกล่าวถึงหม่อมเจ้าอุปลีสาณแจ้งความประสงค์ อาจทำให้คนอ่านสงสัยว่า หม่อมเจ้าอุปลีสาณเกี่ยวข้องอะไรจึงเข้ามาวุ่น เห็นควรจะไขความให้แจ่มแจ้ง ว่าพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าทรงเอาเปนพระภาระ ตรัสใช้ให้หม่อมเจ้าอุปลีสาณทำการแทนพระองค์ นอกจากได้ความเข้าใจชัดขึ้นแล้ว ซ้ำเปนเกียรติยศแก่พระองค์เจ้าอรพินทุ์ปรากฏไปอีกด้วย จึงได้ลองร่างแก้มาให้ดูใหม่ แต่ถ้อยคำในนั้นลางทีจะมีใช้คำผิดจากทางราชการ หรือผิดแนวที่หอสมุดเคยเขียน ถ้าท่านเห็นว่าใช้ได้ก็จงแก้คำที่ผิดนั้นเสีย แต่ฉันยังวิตกต่อไปว่าสำนวนผิดกันจะอ่านเห็นต่าง ถ้าท่านจะเรียงคำเสียใหม่ให้กินสำนวนกันก็จะดีขึ้นอีก
/*100๓. เกณฑ์ คำนี้สงสัยอยู่ด้วยกันแล้ว เมื่อมีคำอื่นใช้แทนได้ จะขืนใช้ เกณฑ์ อยู่ทำไม จึงแก้เสียให้เปน หลัก
๔. สนม แปลว่าเมียน้อยของพระราชาใช่หรือไม่ สนิทสนม แปลว่าเมียน้อยคนที่สนิทใช่หรือไม่ ถ้าใช่แล้วจะเอามาใช้ในที่อื่นควรแล้วหรือ เพราะสงสัยดั่งนี้จึงตัดคำ สนม ออกเสีย ด้วยเห็นไม่ทำให้เสียความ
๕. ขึ้น ๑ ค่ำ ไม่เปนภาษา จึ่งแก้กลับเปน ขึ้นค่ำ ๑
๖. ในสารบาญ ความที่กินหนังสือสองประทัด ได้หมายแก้ให้ถอยประทัดล่างไปข้างหลังเสียหน่อย หวังว่าจะได้ไม่พาหลงเมื่อดูหาหัวข้อ ในลำดับพระเจ้าแผ่นดินและลำดับวังหน้า ซึ่งตรวจให้มาคราวก่อน หาได้แก้พระนามที่เปนสองประทัดให้ประทัดล่างถอยหลังเข้าไปไม่ ถ้าแก้ตามกันไปเสียได้จะดีขึ้น
๗. ในสารบาญ ลงบัญชีรูปทองสำฤทธิ์ไว้ เมื่อลงบัญชีรูปแล้วก็ควรจะลงบัญชีพระรูป ซึ่งฉันจะทำส่งมาให้ไว้เสียด้วย
๘. มิ คำนี้มีใช้ในคำนำอยู่หลายแห่ง ฉันไม่ได้ตอแยอะไร แต่อยากเตือนให้ท่านพิจารณา ว่าคำ มิ กับ ไม่ นั้นเหมือนกันหรือต่างกัน จะชักตัวอย่างมาให้เห็นแต่เพียงคำเดียวคือ หามิได้ กับ หาไม่ได้ ผิดกันหรือไม่ผิด คนเดี๋ยวนี้เขาออกจะเลิกคำ ไม่ ใช้ มิ กันทั่วทุกแห่ง
เหล่านี้ติดจะเปนเรื่องจู้จี้ แต่รู้สึกว่าท่านชอบจู้จี้ จึ่งได้จู้จี้มาเกินสมควร
พระนาม รัษฎาธิราช ฉันคิดว่าหมายถึง รัฐ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระราชดำริเห็นเช่นนั้น ตระหนักพระราชหฤทัยว่าเขียนคลาดเคลื่อนเปนครึ่งบาลีครึ่งสํสกฤต จึงทรงแก้เปน รัฎฐาธิราช ในทางเขียนรัชฏาธิราช เห็นจะมีความเห็นแตกต่างไปหมายเอา เงิน ท่าน /*101ตัดสินเอาสายกลางเปน รัษฎาธิราช นั้นดีแล้ว เพราะที่ไหน ๆ ก็เขียน เช่นนั้น
มีคำบุบสลายซึ่งสบตาฉันอยู่อีก ๒ คำ คือ มนูสารฤาษี ในหน้า ๒๒ กับ เหวสฐาน หน้าเท่าไรไม่ได้จดไว้ อยู่ตอนท้ายซึ่งกล่าวถึงพราหมณ์ ฉันเห็นไม่สำคัญถึงทำความให้ผิดก็ปล่อยผ่านไป ถ้าท่านผูกใจจะพิจารณา ย้อนดูอีกทีหนึ่งก็ได้
<นริศ>
/*102ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑ ธันวาคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
ตามที่ฉันบอกไว้ว่าจะแทรกเครื่องราชกกุธภัณฑ์พะม่า ตามที่สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพจดประทานมา บวกเข้าในกฎมนเทียรบาลพะม่าด้วยนั้น ฉันได้ตรวจต้นฉะบับเห็นว่าควรแทรกเข้าได้ในหน้า ๒ ตามที่จดบันทึกมาให้นี้ ขอท่านช่วยพิจารณา และถ้าเห็นชอบด้วยแล้ว จัดการแทรกเข้าให้ด้วย จะขอบใจท่านเปนอันมาก
อนึ่ง ในการที่จะเพิ่มอักษรไทยในคำพะม่าอันมีอยู่แต่อักษรโรมัน กับทั้งจะแก้คำซึ่งเห็นว่าคลาดเคลื่อนอยู่นั้น เมื่อพิจารณาโดยถี่ถ้วน เห็นว่าไม่ใช่จะทำไปได้โดยง่าย ฉันกำลังตรวจต้นฉะบับ พิจารณาปรับกับบันทึกซึ่งท่านให้ไปนั้นอยู่ เมื่อเห็นว่าควรจะแก้จะเติมที่ตรงไหนบ้าง จะจดบันทึกมาให้ท่านทราบเปนทางหารือกันต่อไป
<นริศ>
/*103เติมความ กฎมนเทียรบาลพะม่า ตอนลักษณการราชาภิเษก
(หน้า ๒) ใต้ข้อ ๓ ในวงเล็บ เปนดั่งนี้
[พิเคราะห์ดู น่าจะถวายเครื่องราชกกุธภัณฑ์กับเครื่องราชูปโภคสิ่งอื่น สำหรับพระยศด้วยตรงนี้ แต่ในหนังสือไม่กล่าวถึง เบญจราชกกุธภัณฑ์พะม่านั้น พบพรรณนาในพงศาวดารเรื่องหนึ่งว่า
๑. White Umbrella
เศวตฉัตร (ชั้นเดียว)
๒. Crown
มกุฎ
๓. Yacktail Fan
พัด (ที่แท้แส้) หางจามรี
๔. Sword of State
พระขรรค์
๕. Golden Sandal
ฉลองพระบาททอง]
/*104กรมศิลปากร
วันที่ ๔ ธันวาคม ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้ให้พระวิทิศวรการ เจ้าหน้าที่ในกรมศิลปากร นำปรูฟ กฎมนเทียรบาลพะม่า ไปสอบถามและจดคำพะม่าบางคำเพิ่มเติมจากหม่องลุนเผ่ ๆ ไม่สันทัด ได้พาไปหาพะม่าอีกคนหนึ่ง ชื่อหม่องหน่วย ว่าเป็นผู้สันทัดในเรื่องราชประเพณีพะม่า ได้ซักถามและสอบกับตำราหนังสือพะม่า คงได้ผลเท่าที่ข้าพระพุทธเจ้าจดเป็นบันทึกขึ้นไว้ คำใดที่มีอยู่ในบันทึกฉะบับเดิม ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้ถวายไปก่อนแล้วนั้น ถ้าถูกต้องตรงกัน ก็ไม่ได้จดซ้ำไว้ในฉะบับนี้ เว้นไว้แต่คำที่จดมาใหม่ผิดกันหรือเป็นคำที่ได้เพิ่มเติมและแก้ไขใหม่ จึ่งจดลงไว้ในบันทึกฉะบับนี้
ชื่อตำแหน่งพระมเหษี ตามที่พระวิทิศ ฯ มารายงานให้ข้าพระพุทธเจ้าฟัง ว่าหม่องหน่วยท่องปากเปล่าให้ฟังคล่องแคล่วดี ครั้นเมื่อสอบกับที่จดไว้ ก็ยังมีที่ไม่ตรงกันบางคำ ซึ่งเหลือความสามารถที่จะวินิจฉัยลงไปได้ว่าคำใดถูกหรือผิด แต่ก็มีอยู่หลายคำในที่อื่นที่เห็นได้ว่าฝรั่งจดเอามาผิดหรือจดเสียงเป็นตัวไทยเพี้ยนไปมาก
...........................................................................................หนังสือฉะบับนี้ ส่วนการแก้ปรูฟพิมพ์ ข้าพระพุทธเจ้าจะให้โรงพิมพ์รอไว้ก่อน จนกว่าจะได้รับ ๆ สั่งว่าจะโปรดให้แก้ไขคำใดบ้าง เมื่อได้แก้เสียชั้นหนึ่งแล้ว จึงจะได้ถวายปรูฟเพื่อทอดพระเนตรต่อไป
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*105บันทึกแก้ไขและเพิ่มเติมคำบางคำใน กฎมนเทียรบาลพะม่า
(ในฉะบับพิมพ์ดีด)
หน้า ๑ สคนาน Thaga-nan ที่ถูกเป็น สักจาเยสินัน ถ้าแก้ตามนี้ก็จะต้องเติมตัวฝรั่งในคำว่า เยสิ น่าจะคงไว้เป็น สักจานัน Thagya-nan
หน้า ๒ ต้น มะโยบิน พะม่าหลายคนไม่รู้จัก เลยเดาเป็น ซิบบินเมียว แปลว่าต้นไม้ต่าง ๆ ดูไม่สมกับเรื่อง มีคำพะม่า เมี้ยว (มะโย) แปลว่า เมือง บิน แปลว่าออก คือทางที่ออกนอกเมือง ดูเข้ากับข้อความในต้นฉะบับที่ว่า พอจะออกจากเขตต์พระราชฐาน เมื่อความไม่แน่ควรยึดคำว่า ต้นมะโยบิน ไว้ แต่แก้คำฝรั่งว่า Moyo-bin ตามที่มีอยู่ใน Gazetteer สิโดสอนว่า เป็น ซีโดสอ แปลว่าตีกลองสั้น (ซี ว่า กลอง โด ว่า สั้น สอ ว่า ตี) คำที่ตัวสกดเป็นพยัญชนะนาสิกเช่นแม่กน กง กม ตามที่ปรากฏในตัวอื่น ๆ ในที่ต่อไป เสียงพะม่ามักกร่อนหรอไป ถ้าจะแก้ สิโดสอน เป็น ซีโดสอ เห็นจะไม่ผิด
ปะเรียตะปัน Payeitpan ควรแก้เป็น ปะเย็............เพราะใน Gazetteer ฉะเพาะคำนี้มีตัวอักษรพะม่ากำกับไว้ด้วย
หน้า ๓ วุนติตอนสอน Wuntitonson ใน Gazetteer เป็น วุนสิตอนสอน Wunsitonson แต่พะม่าว่า วินดอตีสอ ว่าเป็นกลองสำหรับตีเวลาเสด็จกลับ ถ้าแก้ตามนี้ต้องเอาตัวฝรั่งออก ถ้าเอาไว้ก็ต้องแก้เสียงตัวท้าย คำว่า วุนสิตอนสอน เป็น วุนสีตอนสอ ให้เข้ากับคำว่า สิโดสอ ในหน้า ๒
หน้า ๔ เดิม มะเยนัน Mye-nan ว่าเป็นพระแท่นขนาดเล็กทำขึ้นชั่วคราว ที่แปลไว้เดิมยังไม่ตรง
ตะคาหนี่ ว่าเป็นประตูสำหรับพระเจ้าแผ่นดินเสด็จออกโดยฉะเพาะ /*106โยดอยุ ว่าควรจะเป็น ยุยต่อซุตะคา ว่าเป็นประตูสำหรับข้าราชบริพารเข้าออก ที่จดไว้แล้วว่า โยต่อซุ ว่าไม่ตรงเสียที่แท้จริง มีซ้ำในหน้า ๕ อีก
หน้า ๖ ฆ้องเงินเรียกว่า มงคลเงวมอง เสียงพะม่าเป็น เมงคลา งุยเมา (ฆ้องเงินอันมงคล)
หน้า ๗ มิบุยะ พะม่าเป็น มิบุยา
นันมะดอมิบุยะขยองคยี ว่าควรเป็น นันมะดอมิบุยาจี (ตกคำว่า ขยอง)
อเลนันดอมิปุยะ ควรเป็น อะแลนันดอมิบุยา
คำว่า มยอก พะม่าว่าเป็น เมี้ยว เห็นจะเข้าใจผิดกันอะไรสักอย่างหนึ่ง เพราะความได้กันกับคำว่า เหนือ
มะยอกสองดอ พะม่าว่า เมี๊ยวเซาดอ น่าจะแก้แต่คำหลังเป็น มะยอกเซาดอ
คำว่า ตอง สอง ว่าเป็น เตาน์ และ เซา
หน้า ๘ นักสนม มโยสา และ ยะวาสา ว่าเป็น มโยเสา และ ยะเวเสา เจ้ากรมสนม อนอกดก ว่าเป็น อะเน้ากะต๋อ
หน้า ๙ พระนามเดิมพระเจ้ามินดง มองลวิน ว่าเป็น มองลอน พระนามเดิมพระเจ้าสีป่อ ว่าเป็น มองปุ๊
หน้า ๑๐ สันดอชิน (Thandawzin) ว่าเป็น สันดอซิ้น (ผู้รับพระราชโองการ)
หน้า ๑๓ มหาสมาคม Kadaw ว่าเป็น นัน ด่อ
หน้า ๑๗ บองดอสอง ว่าเป็น โบ๊งดอ
หน้า ๑๘ พิธีสงกรานต์ เรียกว่า นิตซิด-ตินจันดอป๊วย
/*107หน้า ๑๙ นยองเยป๊วย ว่าเป็น กะชงเยซุ้นป๊วย ห่างกันมาก สอบพระปริยัติธรรม สะดอ ว่าเป็น ส่าต่อ
หน้า ๒๐ พิธีแรกนามงคล มิงคลาเลดอป๊วย ว่าเป็น เมงคลาแหล่ด่อป๊วย
หน้า ๒๒ พิธีบวชนาคหลวง เรียกว่า ปยินซินต่อขันป๊วย และ ปยินซินซินปยุ
หน้า ๒๓ พิธีเดือน ๑๐ เยซะบินเหล่ป๊วย ว่าเป็น เหย่ซะบินเหล่ป๊วย
หน้า ๒๔ พิธีถวายข้าวใหม่ เรียกว่า มหาเป็นแนป๊วยดอ
หน้า ๒๕ พิธีเดือนยี่ เรียกว่า เยนันยินด่อป๊วย
หน้า ๒๕ ฉัดตี เป็นชาติ
/*108ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
ฉันตรวจบันทึกของท่าน ซึ่งจะแก้กฎมนเทียรบาลพะม่า รู้สึกยุ่งอยู่ในใจเปนอันมาก ก่อนที่จะตัดสินว่าแห่งใดควรแก้และไม่ควร ต้องขอถามให้ทราบความเสียก่อน อันบรรดาหนังสือที่เปนตัวโรมัน ซึ่งท่านสอบได้ว่าผิดนั้น ในตอนต้น ๆ ท่านจดไว้ว่าสอบได้จาก Gazetteer แต่ตอนหลัง ๆ ไม่ได้จดไว้ จึ่งอยากทราบว่าท่านสอบได้จาก Gazetteer ทั้งหมด หรือว่าได้จาก Gazetteer บ้าง ถามคนพะม่าได้มาบ้าง ขอท่านจงบอกให้เข้าใจด้วย จะขอบใจเปนอันมาก ถ้าสอบได้มาเปนสองทาง โปรดชี้แจงให้ทราบด้วย ว่าคำใดสอบได้มาทางคนพะม่า
<นริศ>
/*109กรมศิลปากร
วันที่ ๔ ธันวาคม ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๔ เดือนนี้ ตรัสถามถึงเรื่องตัวโรมันว่าข้าพระพุทธเจ้าสอบมาจาก Gazetteer แต่ตอนหลัง ๆ ไม่ได้จดถวายมานั้น ขอประทานกราบทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบตัวโรมันกับ Gazetteer ทุกคำโดยตลอดแล้ว ที่ตอนหลัง ๆ ไม่ได้จดถวาย เพราะต้นฉะบับถูกต้องกันดี คงจดฉะเพาะคำที่ผิดกันและได้มาจาก Gazetteer แห่งเดียว ส่วนคำแปลภาษาพะม่าบางคำที่ได้ถวายไป จดเอามาจาก Gazetteer แต่สอบกับพะม่าเป็นอันรับรองกัน ยกเว้นแต่คำ มเยนัน แปลว่าพระที่นั่งบก (หน้า ๔) และคำว่า ไดก์ แปลว่า อาวุธของราชการ (หน้า ๒๙) เป็นคำแปลที่ได้มาจากพะม่าทางเดียว
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*110ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๑ ธันวาคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
ได้รับหนังสือของท่าน ลงวันที่ ๔ เดือนนี้ ๒ ฉะบับ เรื่องแก้และเติมคำในหนังสือกฎมนเทียรบาลพะม่า ฉันรู้สึกว่ายากเหลือเกิน จะแก้สุ่มไปเห็นไม่ได้ จะต้องตั้งหลักลงเสียก่อนว่าจะแก้ท่าไร ในการที่จะตั้งหลักขึ้นนั้น ฉันก็ไม่แน่ใจว่าอย่างไรจะดี จำต้องหารือเอาความเห็นของท่านเข้าประกอบด้วย จะได้ความแน่ใจขึ้นอีก
ทีแรกจะต้องพรรณนาถึงข้อขัดข้องในเบื้องต้น ด้วยสำเนียงของชาติต่าง ๆ นั้นเปนไปอย่างพิลึกเหลือล้น จะยกตัวอย่างที่รู้แน่ก่อน เช่นคำ มาศ เรารู้กันดีว่าเป็นภาษาเขมร แปลว่าทอง เขมรเขาเขียน มาส (เพราะมี ส ตัวเดียว) แต่เขาอ่านว่า เมียะ เราเห็นไกลกันเหลือเกิน ส่วนทางพะม่านั้นไม่ทราบแน่ แต่เคยได้ยินหม่อมเจ้าประภากร มาลากุล พูดว่า พระพะม่าสวดมนต์ฟังยากเต็มที สรณํ คจฺฉามิ สวดว่า สยณํ คิสฺสามิ อันนี้ก็แน่ว่าฟังถูก พยานในกฎมนเทียรบาลพะม่าก็มีเช่น มงฺคล ก็เปน มิงฺคล เชื่อว่า พะม่าเขียนหนังสือก็คงเขียน สรณํ คจฺฉามิ โดยตรง หากอ่านออกเสียงเปน สยณํ คิสฺสามิ ไปเสียเท่านั้น โดยเหตุที่เปนดั่งนี้ ต่างว่าเราจะเขียนหนังสือซึ่งจะต้องอ้างถึงคำเขมรและพะม่า จะควรเขียนตามหนังสือของเขา หรือจะเขียนตามสำเนียงอ่านของเขา
คราวนี้จะกล่าวถึงหนังสือกฎมนเทียรบาลพะม่า เปนหนังสือซึ่งฝรั่งสืบสวนเอามาแต่งขึ้นเปนหนังสือฝรั่ง สำหรับให้ฝรั่งอ่าน สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงพบเข้า จึ่งทรงแปลออกเปนหนังสือภาษาไทย ชื่อสิ่งใดซึ่งเปนคำพะม่าก็ต้องทรงคัดหนังสือฝรั่งใส่ลงไปตามต้นฉะบับซึ่งฝรั่งเขาเขียนไว้ และถ้าจำเปนจะต้องถอดเขียนคำพะม่าเปนหนังสือไทย/*111กำกับไว้ด้วยก็ไม่มีทางอย่างอื่น นอกจากจะทรงเขียนไปตามที่อ่านได้จากตัวหนังสือฝรั่งนั้น ในการที่ทำเช่นนั้นอาจมีผิดอย่างมากมาย เปนความผิดอันสืบมาหลายชั้น เพราะฝรั่งฟังเสียงพะม่าเคลื่อนคลาดผิดมาเสียชั้นหนึ่งแล้ว มาคิดผูกหนังสือฝรั่งอันไม่สำหรับเขียนเสียงพะม่าขึ้นเขียนภาษาพะม่า ย่อมจะผิดเพี้ยนไปนั้นก็อีกเปนชั้นสอง แล้วเราเดาอ่านหนังสือฝรั่งตามแต่จะอ่านได้เขียนลงเปนหนังสือไทย หมายว่าคำพะม่าว่าเช่นนั้นก็คงผิดเปนชั้นสาม และถ้าหากเอาไปเทียบกับคำพะม่าเข้าจริง ๆ คงจะไกลกันลิบลับ อย่าหาอื่นไกลไปเลย เอาแต่ภาษาไทยเรานี้เองก็มีตัวอย่าง เช่นฝรั่งแต่งหนังสือกล่าวถึงตำบลทุ่งคา (เมืองถลาง) ฝรั่งเขียน Tongka ไทยเราแปลหนังสือฝรั่งเปนไทยเขียนว่า ตองแก ผิดคำเดิมไปจนรู้ไม่ได้ว่าที่ไหน
ตามที่ท่านพยายามสืบถามคนพะม่า หาคำที่ถูกแท้นั้น เปนทางอันดียิ่งแล้ว แต่จะทำอย่างไรแก่คำที่สืบมาได้นั้น จะเขียนลงตามสำเนาหนังสือพะม่า หรือว่าจะเขียนตามสำเนียงอ่านของพม่า แล้วก็จะผิดกันไปไกลกับหนังสือฝรั่ง จะแก้ผูกหนังสือฝรั่งเสียใหม่ให้ตรงกับภาษาพะม่า หรือว่าจะตัดหนังสือฝรั่งทิ้งเสียทีเดียว และคำอันถูกแท้ก็สืบมาไม่ได้หมดทุกคำ แล้วจะทำอย่างไรแก่คำที่สืบมาไม่ได้ ถ้าที่สืบได้ก็แก้ ที่สืบไม่ได้ก็คงไว้ตามเดิม คงจะเห็นต่าง ๆ ด้วยเสียงต่างกัน เปนคนละภาษา เหล่านี้เปนข้อที่ควรพิเคราะห์ว่าจะทำอย่างไรดีทั้งนั้น
ทีนี้ถึงบทที่ฉันจะออกความเห็น ฉันเห็นว่าควรจะเคารพต่อท่านผู้แต่งต้นฉะบับภาษาฝรั่ง ทั้งควรจะเคารพต่อสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพผู้ทรงแปลออกเปนภาษาไทย คือควรจะแตะต้องหนังสือนั้นให้น้อยที่สุดที่จะน้อยได้ ทางปฏิบัติอย่างนี้คิดว่าเปนอย่างดีที่สุด เพราะกุลบุตรผู้ประสงค์เรียนจะได้สอบต้นฉะบับหนังสือฝรั่งได้ไม่เสียทาง เพราะฉะนั้นฉันจึงลองกะหลักที่จะแก้ลงเปนดั่งนี้
/*112(๑) หนังสือตัวโรมันคำใด เมื่อมีต้นฉะบับสอบรู้ได้ ว่าคัดมาผิดหรือเขียนผิด แก้ให้ต้องตามฉะบับเดิม
(๒) คำแปลซึ่งเขียนหนังสือโรมันตามภาษาพะม่ากำกับไว้อย่าง มหามนเทียรแก้ว Hmannandaw เช่นนี้ ปล่อยไปไม่ทำอะไร เพราะผู้อ่านที่อ่านหนังสือฝรั่งไม่ออกจะไม่เดือดร้อน เหตุว่าอ่านได้ความว่า มหามนเทียรแก้วแล้ว หนังสือฝรั่งซึ่งเขียนต่อลงไว้จะว่ากระไรก็ตาม เขาไม่ต้องรู้ เพราะเขาเข้าใจแล้วว่าไขคำมหามนเทียรแก้วนั้นเอง แต่ไปเปนประโยชน์แก่ผู้เรียนซึ่งจะเก็บไปสอบกับต้นฉะบับฝรั่งได้ ว่าแปลถูกหรือไม่ถูก
(๓) คำซึ่งใช้หนังสือฝรั่งเปนหลัก อย่าง เรียกว่า Nyaung ye เช่นนี้ คนอ่านหนังสือฝรั่งไม่ออกจะเดือดร้อน ว่าเรียกอะไรก็ไม่รู้ จึ่งควรเติมหนังสือไทยเข้า เปน เรียกว่า นยองเย Nyaung ye หนังสือไทยที่จะเขียนเติมเข้านั้น ต้องเลือกทางเขียนให้สมควร ต้องไม่รื้อหนังสือฝรั่ง ต้องดูเทียบเคียงตามทางที่สมเด็จกรมพระยาดำรงเคยทรงถอดเขียนในแห่งอื่น ประกอบกับเสียงพะม่าซึ่งหากว่าสืบมาได้ สุดแต่อย่างไรจะใกล้หนังสือฝรั่งก็เอาอย่างนั้น
(๔) นอกจากนี้ข้อความแห่งใดที่เห็นไม่ดีหรือมีระแวงผิด ต้องแก้ให้เข้ารูปที่เห็นว่าถูกว่าดีขึ้น
(๕) ในการแก้ทุกแห่ง ต้องกราบทูลสมเด็จกรมพระยาดำรงให้ทรงทราบก่อน เมื่อทรงอำนวยแล้วจึ่งเปนอันใช้ได้ ทุกแห่งที่ได้แก้ไปแล้ว ฉันได้กราบทูลไปแล้ว ได้ประทานอนุมัตแล้วทั้งสิ้น
ท่านจะมีความเห็นอย่างไรในหลักซึ่งตั้งขึ้นเช่นนี้ โปรดบอกไปให้ทราบ เมื่อเอาความเห็นประสมกันเข้าได้รูปเปนหลักอย่างไรแล้ว ฉันจึ่งจะทำบันทึกแห่งที่เห็นควรแก้มาให้ท่านพิจารณาต่อไป
<นริศ>
/*113กรมศิลปากร
วันที่ ๑๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๑ เดือนนี้ ทรงพระปรารภเรื่องตั้งหลักในการแก้และเติมคำในหนังสือกฎมนเทียรบาลพะม่านั้น ข้าพระพุทธเจ้ารับใส่เกล้าพิจารณาหลัก ๕ ข้อที่ทรงตั้งมานั้นตลอดแล้วเห็นพ้องด้วยในหลักที่ประทานมาทุกข้อ ไม่มีความเห็นอื่นที่จะเพิ่มเติมอย่างไรหามิได้
ในข้อที่ทรงปรารภถึงการอ่านหนังสือชาติต่าง ๆ ว่า เขียนกันอย่างหนึ่ง แต่ออกสำเนียงอ่านเป็นอีกอย่างหนึ่งนั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้รับความลำบากอยู่บ่อย ๆ ถ้าไปผูกภาษาที่หาหนทางสอบไม่ได้ เช่น ภาษาธิเบต ข้าพระพุทธเจ้าก็ต้องใช้เดา ในส่วนภาษาที่เป็นเพื่อนบ้านอย่างพะม่าและเขมรมอญ ถ้าเป็นคำในภาษาเดิมของเขา หรือโดยเข้าใจว่าเป็นเช่นนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเคยเขียนตามเสียงของตัวโรมันที่ถอดเอามาจากภาษาเหล่านั้น หรือถ้าสามารถจะสอบสำเนียงอ่านได้จากชาติที่เป็นเจ้าของภาษา ถ้าเสียงไม่ห่างไกลกับเสียงในตัวโรมันมาก ข้าพระพุทธเจ้าก็ใช้จดตามสำเนียงที่เจ้าของภาษาบอก ส่วนคำที่ทราบว่ามาจากภาษาบาลีและสันสกฤต ข้าพระพุทธเจ้าก็เขียนตามรูปของภาษาบาลีและสันสกฤตอย่างที่เข้าใจกันในภาษาไทย ถ้าจำเป็นต้องการให้ทราบสำเนียงของภาษานั้น จึงจะลงสำเนียงเป็นพิเศษไว้ในวงเล็บ ที่ข้าพระพุทธเจ้าเขียนเช่นนี้ เพราะได้เคยเห็นผู้แปลนิยายพะม่าเรื่องหนึ่งมาลงไว้ในหนังสือพิมพ์ เขียนว่า เทวดาองค์หนึ่งชื่อ สัคยา ซึ่งในที่นี้ถ้าผู้เขียนทราบและเขียนตามรูปในภาษาสันสกฤตว่า สักระ ก็จะทำให้อ่านเรื่องนั้นซึมซาบดีขึ้นและไม่งง ส่วนคำที่ไทยนำเอามาจากชาติอื่นและกลายเป็นคำในภาษาไทยขึ้นแล้ว เช่น มาส ในภาษา /*114เขมร หรือ เก๋ง ในภาษาจีน ถึงแม้ว่าในสำเนียงเดิมเขาจะอ่านว่า เมียะ หรือ เกง ก็คงจดเสียง มาส และ เก๋ง อยู่ตามเดิม ทั้งนี้จะเป็นการสมควรประการใด ขอรับพระบารมีปกเกล้าเป็นที่พึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
/*115ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
ฉันได้ให้ทำพิมพ์พระรูปพระองค์เจ้าอรพินทุ์เพญภาคย์ขึ้น สำหรับเย็บติดในสมุดสำหรับแจกงานพระศพ ได้สั่งตีพิมพ์ ๑,๐๒๐ แผ่นเผื่อไว้สำหรับเสียหายในนั้นด้วย ฉันได้ชักเอาไว้ ๕ แผ่น ส่งมาให้ท่านในบัดนี้ ๑,๐๑๕ แผ่น เพื่อท่านจะได้ส่งให้โรงพิมพ์เย็บเข้าเล่มสมุด
<นริศ>
กรมศิลปากร
วันที่ ๑๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๑ เดือนนี้ ประทานพระรูปพระเจ้าบรมวงศเธอ พระองค์เจ้าอรพินทุ์เพญภาคย์ ซึ่งตีพิมพ์เป็นจำนวน ๑๐๑๕ แผ่น มานั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้รับไว้แล้ว และจะได้จัดส่งไปโรงพิมพ์ตามรับสั่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
/*116ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๕ ธันวาคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
ได้รับหนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๔ ตอบเห็นชอบในหลักอันตั้งขึ้นสำหรับแก้กฎมนเทียรบาลพะม่า ฉันจะทำบันทึกที่เห็นว่าตรงไหนควรจะแก้เปนอย่างไร มาให้ท่านพิจารณาในวันหน้า
เมื่ออ่านถ้อยคำของท่านในตอนท้าย ทำให้เกิดความเห็นว่า ควรจะเติมหลักขึ้นอีกข้อหนึ่งดังนี้
(๖) คำใดอันเปนที่สำคัญ ถ้าสืบมาสอบได้ผิดกันอยู่มาก ต้องทำบันทึกจดเปนฟุตโนตลงไว้ด้วย
ท่านพูดถึงภาษาธิเบต ทำให้ฉันนึกอดหัวเราะไม่ได้ ฉันได้เคยบุกเข้าไปในภาษาธิเบตมาแล้ว ด้วยมีธุระในนั้น ถ้อยคำที่เขียนไว้เป็นหนังสือโรมัน พยายามที่จะเดาอ่านออกเสียง แต่ไม่ได้เสียเลย เพราะใช้ตัวอะไรต่ออะไร ซึ่งไม่เคยเห็นภาษาใดใช้กันเลย เอาเข้าควบกันไม่ใช่เล็กน้อยตั้งสามตัวสี่ตัว หมดปัญญาที่จะอ่านทีเดียว
อนึ่ง การออกเสียงของชาติเดียวชาติหนึ่ง เขาก็ว่าไม่เหมือนกัน เช่นเขมรเมืองพนมเพญกับเขมรเมืองบัดตัมบอง เขาก็ว่าพูดผิดกัน ต้องเปนอันแน่ เช่นไทยเราชาวเหนือชาวกรุงและชาวปักษ์ใต้ ใช้ถ้อยคำสำนวนและออกเสียงผิดกันมากเหมือนกัน เพราะฉะนั้นการสอบหนังสือ หากว่าหาคนที่มาแต่เมืองหลวงสอบได้ จะได้หลักมั่นดีกว่าได้คนที่มาแต่หัวเมืองอีกด้วย
<นริศ>
/*117บันทึกคำพะม่าในหนังสือนี้
หน้า ๑๕ ลุด หรือ ลุดต่อ (Hlut หรือ Hlutdaw) ที่ประชุมใหญ่
หน้า ๔ พระที่นั่ง มะเยนัน ว่าพระที่นั่งพื้นดิน (เมี้ยวนาน)
หน้า ๕ ประตู ตะคาหนี่ พระทวารกลาง หรือพระทวารใหญ่
หน้า ๒ นาขั่นด่อ (นาขั่น นักการ ด่อ พระหรือหลวง) ผู้ทูลเสนอหวุ่นยี่ เสนาบดีผู้ใหญ่มี ๔ นาย ยี่ แปลว่าหลวง ว่าใหญ่
Yôn หรือ Rôn (โรง) ที่ประชุม ศาล
Nyilakan ที่อัครมหาเสนาบดีเฝ้า อยู่ในพระราชฐาน
หน้า ๑๕ บะเยไดก์ ที่พบกับอตวินหวุ่น บะแย ว่าโสด ไดก์ ว่าตึก
หน้า ๑๕ อตวินหวุ่น
หน้า ๑๙ พระที่นั่ง มันนันดอ ที่ข้าราชการเฝ้า
lopetye-siang ที่เฝ้าเหมือนกัน
Bo-shu ที่เฝ้าตอนบ่าย
tè ห้องพักอำมาตย์ที่ลุดต่อ
หน้า ๓๑ chatty
หน้า ๓๒ สันดอซิ้น สัน ว่าพูด ดอ ว่าพระ ชิ้น ว่าสิงห์ คือปลัดทูลฉลอง รับสีหนาทมา
หน้า ๑๘ หนิดสิตกาเดาะ หนิด ว่าปี สิด ว่าใหม่ กาเดาะ ว่าพิธี พิธีขอฝน โมนัดปูชอป๊วย โม ว่าฝน นัด ว่าเทวดา ปูชอ ว่าบูชา ป๊วย ว่าพิธี
พิธีทำรูปปราสาทจำลอง ตาชองเดียงป๊วย ตาชอง ว่าธงลงคาถา เดียง ว่าเสา
/*118กรมศิลปากร
วันที่ ๑๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๕ เดือนนี้ ว่าจะทรงทำบันทึกการแก้ในเรื่องกฎมนเทียรบาลพะม่า แล้วประทานมาให้ข้าพระพุทธเจ้านั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้รับทราบเกล้าแล้ว
เรื่องภาษาธิเบต ข้าพระพุทธเจ้าเคยตรวจดูอักขรวิธี ในพจนานุกรมธิเบต-อังกฤษ แต่ไม่ได้ผลมากนัก เพราะตัวหนังสือโรมันที่ถ่ายเสียงของธิเบตมาไว้ เป็นเหมือนดั่งรับสั่ง ใช้ตัวโรมันซ้อนกันหลายตัว บางตัวก็เป็นชะนิดขนาดเล็กเอาเข้าควบกับตัวขนาดใหญ่ อ่านดูคำอธิบายก็ยากนักหนา ข้าพระพุทธเจ้าต้องเลิกพยายาม เพราะเป็นการฆ่าช้างเอางา แต่ยังดีอยู่ที่คำใดในภาษาธิเบต ซึ่งมีที่มาจากสันสกฤต คำนั้นมักอ่านได้สะดวก เพราะใช้ตัวโรมันตรงไปตรงมาอย่างเดียวกับการถ่ายเสียงสันสกฤตมาเป็นตัวโรมัน บางคำจะผิดเพี้ยนเสียไปบ้าง ก็พอเดาได้ เพราะเพี้ยนไปในแนวเดียวอย่างสันสกฤตกับปรากฤต
เรื่องสอบเสียงพะม่าเพื่อจดเป็นตัวไทย ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบถามชาวพะม่าว่าเป็นชาวเมืองหลวงหรือเมืองใด คงได้ความว่าไม่ใช่ทั้งนั้น เว้นแต่หม่องหน่วย ซึ่งได้ความว่า แม้ไม่ใช่ชาวเมืองหลวง แต่ก็ได้ไปศึกษาอยู่ที่นั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงค่อยอุ่นใจ และร้องขอเขาให้พยายามบอกเสียงเป็นอย่างชาวเมืองหลวง ดั่งที่จดถวายมา แต่จะถูกต้องหรือประการใด ยังเป็นการยากอยู่ นอกจากข้าพระพุทธเจ้าจะต้องยอมเชื่อไปพลางก่อน
ข้าพระพุทธเจ้าพบข้อความในหนังสือ Gazetteer ตอนหนึ่ง ว่า/*119ด้วยการปกครองของพะม่า ในนั้นมีเรื่องที่พาดพิงไปถึงคำบางคำในกฎมนเทียรบาลพะม่า ได้ข้อความชัดขึ้นอีก
ในนั้นกล่าวว่า ตามลักษณะปกครองของพะม่า แบ่งอำมาตย์ออกเป็นสองพวก แต่โดยเหตุที่ความสิทธิขาดตกอยู่แก่พระเจ้าแผ่นดิน ตำแหน่งและหน้าที่ของอำมาตย์ทั้ง ๒ พวกนี้ จึงออกจะรวม ๆ กันไป แยกไม่ได้ ของเดีมอำมาตย์ในพวกที่ ๑ มีอำนาจและความรับผิดชอบฉะเพาะภายในพระราชวัง พวกนี้ในชั้นเดีมว่า คงจะเป็นแต่เจ้าพนักงานในราชสำนัก เพราะมีหน้าที่ซึ่งข้าราชการสามัญ ไม่มีโอกาศจะเข้ารับตำแหน่งได้ (เห็นจะเป็นข้าราชการในราชสำนักนั่นเอง) ส่วนอำมาตย์พวกที่สอง คือข้าราชการปกครอง มีสภาที่ประชุมใหญ่ เรียกว่า ลุด หรือ ลุดต่อ (Hlut หรือ Hlutdaw) ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าแปลไว้ว่าที่ประชุมใหญ่ (หน้า ๑๕) มีอำนาจในการปกครองทั้งหมด ลุดต่อ นี้ นอกจากใช้เรียกข้าราชการที่เป็นสมาชิกในสภานั้น ยังใช้เรียกสถานที่นั้นด้วย สภาลุดต่อตั้งอยู่ภายในพระราชฐานหน้าพระที่นั่ง มะเยนัน (หน้า ๔) ทางประตู ตะคาหนี่ (หน้า ๕) ซึ่งเป็นพระทวารกลางหรือพระทวารใหญ่ ในสภามีพระที่นั่งสำหรับพระเจ้าแผ่นดินเสด็จมาประทับเป็นประธานในการประชุม ถ้ามีพระราชโองการอย่างใด ๆ มายังสภา เป็นหน้าที่ของ นาขั่นด่อ (หน้า ๒) เป็นผู้นำสนอง อำนาจของสภานี้เป็นอำนาจสูงสุดในแผ่นดิน และมีข้าราชการ หวุ่นยี่ ชั้นผู้ใหญ่ หรืออัครมหาเสนาบดี ๔ นายเป็นประธาน
คำว่า ลุด นี้ มีตำนานเล่าว่า พระเจ้าพุกามทรงพระนามว่า Nara-padi-Sithu มีราชโอรสอยู่ ๕ องค์ ครั้งหนึ่งพระเจ้าพุกามประชวรเป็นฝีขึ้นที่นิ้วพระหัตถ์ ทรงรับทุกข์เวทนาสาหัส พระสนมคนหนึ่ง (minor queen) ซึ่งเป็นมารดาของเจ้าสังข (Zeythanhka) โอรสพระเจ้าพุกามองค์หนึ่งใน ๕ องค์ เอาปากอมฝีไว้ เพื่อให้พระเจ้าพุกามบันเทาความเจ็บปวด จนฝีนั้นแตก พระเจ้าพุกามพอพระทัยในความภักดีของพระสนมคนนั้น ทรงสัญญาว่า จะประทานกรุณาแล้วแต่นางจะกราบทูลขอ วันหนึ่งพระเจ้า/*120พุกามทรงเรียกประชุมโอรสทั้งห้า ให้มานั่งล้อมเป็นวงภายใต้เศวตรฉัตร แล้วตรัสว่า ถ้าเศวตรฉัตรโอนไปทางโอรสองค์ใด ให้โอรสองค์นั้นได้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน เศวตรฉัตรโอนไปทางเจ้าชัยสังข ซึ่งเป็นโอรสองค์เล็กที่สุด พระเจ้าพุกามทรงระลึกถึงข้อที่ทรงให้สัญญาไว้กับมารดาเจ้าชัยสังขและทั้งมีศุภนิมิตในเรื่องเศวตรฉัตรมาแล้ว จึงทรงตั้งเจ้าชัยสังขอยู่ในตำแหน่งรัชทายาท (เรื่องตอนนี้ผิดกับที่พระเจ้าราชวรวงศเธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ ทรงแสดงปาฐกถาเรื่อง เที่ยวเมืองพุกาม) ส่วนราชโธรสอีกสี่องค์ ก็ไม่ทรงรังเกียจเดียดฉันท์ในเรื่องนี้ ซ้ำมาประชุมกันทุกวันเพื่อปรึกษาหารือในการปกครองบ้านเมือง สถานที่ประชุมของราชโอรสทั้งสี่นี้ เรียกว่า Yôn หรือ Rôn แปลว่า ที่ประชุม (เสียงคล้ายคำว่า โรง มาก) ภายหลังคำนี้ มีความหมายใช้เรียกไปถึงคำว่า ศาล หรือ ห้องประชุม ต่อมาโอรสทั้ง ๔ เห็นว่าพระเจ้าแผ่นดิน (จะเป็นองค์ไหนไม่ปรากฏ) มีพระราชภาระมาก จึงอาสาขอปลดเปลื้องราชภาระนั้นเสียให้หมด พระเจ้าแผ่นดินทรงยินยอม แต่นั้นมาจึ่งเรียกสถานที่ประชุมเพื่อปรึกษาราชการแผ่นดินว่า ลุด แปลว่า ปลดเปลื้อง หรือ พ้นแล้ว เพราะพระราชภาระทั้งหมดมาตกอยู่กับโอรสทั้งสี่ จึงได้ชื่อว่า หวุ่นยี่ (Wungyi หวุ่น ว่าภาระ น่าจะออกเสียงเป็น หวุ่นจี้ เพราะ gy ปรากฎว่าเป็นเสียง จ แต่ที่คุ้นกันคือ ยี่ เพราะมีชื่อปรากฎอยู่ในพระราชพงศาวดารบ่อย ๆ) เหตุฉะนี้ คำว่า หวุ่นยี่ จึงใช้เรียกอำมาตย์ชั้นสูงสุด ๔ นาย ซึ่งเปนมุขอำมาตย์ของแผ่นดิน
เวลาเช้า ๗ น. หวุ่นยี่ ๔ นาย เข้ามาใน ลุดต่อ เพื่อจัดเตรียมระเบียบวาระสำหรับประชุม เวลา ๘ น. เข้าเฝ้าพระเจ้าแผ่นดินที่ในพระราชฐานเรียกว่า Nyilahkan ชั้นต้นไปที่ บะแยไดก์ (หน้า ๑๕ บะแย เข้าใจกันว่าเป็นภาษามอญ แปลว่า ชายโสด เห็นจะตรงกับคำว่า พลาย ในภาษามอญซึ่งแปลความเดียวกัน) พบกับ อตวินหวุ่น (หน้า ๑๕) ถึงเรื่องที่จะนำความบังคมทูลในวันนั้น แล้วจึงพร้อมกันทั้งข้าราชการฝ่ายทหารและพลเรือน/*121เข้าไปเฝ้า การเฝ้าประจำวันนี้มักเฝ้าที่ในพระที่นั่งมันนันดอ (หน้า ๑๙) หรือในที่ Lapetyesiang กินเวลาเฝ้าตามปกติสองหรือสามชั่วโมง
เวลาเที่ยง หวุ่นยี่ กลับมาที่ ลุดต่อ เพื่อรับฎีกาและไต่สวนชำระคดี พอบ่ายเวลา ๑๕ น. นาขั่นด่อ อันเชิญกระแสพระราชโองการหรือพระราชวินิจฉัยในเรื่องที่ถวายไว้ออกมาให้แก่ที่ประชุมลุดต่อ เสร็จแล้วเข้าเฝ้าพระเจ้าแผ่นดินในตอนบ่าย เรียกว่า Bo-shu ซึ่งไม่จำเป็นจะต้องเข้าเฝ้าทุกคน กินเวลาเฝ้ามักไม่เกิน ๑ ชั่วโมง เสร็จแล้วพวกอำมาตย์กลับไปที่ ลุดต่อ หรือไปที่ tè คือ ห้องพัก ซึ่งต่างมีห้องไว้ที่ในบริเวณนั้นโดยฉะเพาะเวลา ๑๗ น. จึงต่างกลับบ้านกันได้
ต่อนี้ไปมีข้อความอื่น ๆ อีกเล็กน้อย แล้วถึงรายชื่อตำแหน่งอำมาตย์ที่เป็นสมาชิกในสภาลุดต่อ ซึ่งมีด้วยกัน ๕๗ นาย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
/*122กรมศิลปากร
วันที่ ๑๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล ทราบใต้ฝ่าพระบาท
อนุสนธิหนังสือของข้าพระพุทธเจ้าลงวันที่ ๑๖ เดือนนี้ เรื่องการตรวจแก้หนังสือกฎมนเทียรบาลพะม่านั้น วันนี้พระยาอินทรมนตรีมาหาข้าพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าเลยถือโอกาศสอบสวนเรื่องกฎมนเทียรบาลพะม่า เพราะหนังสือ Gazetteer ที่ลงเรื่องกฎมนเทียรบาลพะม่านั้น เจ้าคุณอินทร ฯ เมื่อครั้งรับราชการอยู่ในพะม่า มีส่วนเป็นผู้รวบรวมอยู่ด้วย ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านคำพะม่าในกฎมนเทียรบาลให้ฟัง คงปรากฏว่า ที่จดเป็นคำไทยไว้แล้วถูกต้องตรงกันเกือบหมด คงมีอยู่หนึ่งหรือสองคำเท่านั้น ที่เจ้าคุณอินทร ฯ ไม่ทราบ เช่นคำว่า chatty (หน้า ๓๑) เป็นต้น ที่ใช้ตัวโรมันในพยางค์หลังว่า ty เป็นการแปลก เพราะเสียง y ของพะม่าเท่ากับ ร ที่มาอยู่ท้ายเช่นนี้ปีนหลัก เจ้าคุณอินทร ฯ ถามว่า ข้าพระพุทธเจ้าจดเสียงพะม่ามาจากไหน ข้าพระพุทธเจ้าตอบว่าได้มาจากหม่องหน่วย แกถามว่า คนรูปร่างอ้วนใหญ่ค้ายาบุหรี่อยู่ที่สามแยกใช่ไหม ข้าพระพุทธเจ้าตอบว่าใช่ แกหัวเราะใหญ่ แล้วบอกว่าหม่องหน่วยคนนี้เคยบวชเป็นภิกษุอยู่ในพะม่ามาตั้ง ๑๕ พรรษา และเคยอยู่ในกรุงมัณฑเลนาน เป็นอันใช้ได้ในการออกเสียงพะม่าชาวเมืองหลวง แต่เรื่องความรู้ทางแปลนั่นแหละยังสงสัยอยู่ เพราะภาษาพะม่ามีคำมาจากภาษาบาลีและสันสกฤตมาก แต่เมื่อถ่ายมาเป็นภาษาพะม่า ถ้าไม่ทราบเรื่องราวเป็นการนำความแล้ว ก็ยากที่จะเดาได้ เพราะถ่ายเสียงเอามาอย่างเหลวแหลก ผิดกับภาษาไทย ซึ่งเห็นตัวก็ยังเดากันได้อยู่ หม่องหน่วยที่พูดนี้เคยเป็นคนอยู่ในบ้านเจ้าคุณอินทร ฯ ที่เมืองพะม่ามาช้านาน จึงได้รู้จักตัวดี เจ้าคุณอินทร ฯ แนะขึ้นว่า ถ้ายังมีที่สงสัยอยู่ จะเชิญหม่องหน่วยมาที่หอสมุด แล้วนัดให้เจ้าคุณอินทร ฯ มาพบด้วยพร้อม/*123กัน เพื่อซักไซ้ไล่เลียงกันดู ก็ยินดี ข้าพระพุทธเจ้าตอบขอบคุณ แต่ขอรอไว้ก่อน เพราะเจ้าคุณอินทร ฯ สอบถามข้าพระพุทธเจ้าว่าใต้ฝ่าพระบาทประทับอยู่เวลาไรเป็นปกติ ข้าพระพุทธเจ้าตอบว่าย่ำค่ำไปแล้ว จึงเป็นที่เชื่อว่า เจ้าคุณอินทร ฯ คงไปเฝ้าใต้ฝ่าพระบาทสักวันหนึ่ง
ข้อความในเรื่องพะม่าที่สอบได้จากเจ้าคุณอินทร ฯ มีบางคำที่สมควรกราบทูล คือ
นาขั่นด่อ คำนี้เจ้าคุณอินทร ฯ รับรองอย่างแน่นแฟ้นว่า นาขั่น คือนักการ ด่อ พระ หรือ หลวง เห็นจะถูก เพราะ นาขั่นด่อ มีหน้าที่เป็นเช่นนั้นจริง
มะเยนัน มะเย นี้เสียงพะม่าจดยาก เป็นเสียงคล้าย เมี้ยว ซึ่งคงเกิดจากออกเสียง มะเย ให้พร้อมกัน เมี้ยว แปลว่า พื้นดิน บนบก เมี้ยวนาน ก็คือพระที่นั่งบก
สันดอซิ้น (หน้า ๑๒) ซึ่งวงเล็บไว้ว่า เห็นว่าจะเป็นเจ้ากรมอาลักษณ์ เจ้าคุณอินทร ฯ อธิบายว่า สัน ว่า เสียงพูด ดอ ว่า พระ ซิ้น ว่า สิงห์ ตรงกับคำว่า ปลัดทูลฉลอง คือเป็นผู้รับสีหนาทมา
บะแยไดก์ คำว่า ไดก์ แปลว่า สถานที่ก่อด้วยอิฐ เป็นคำเดียวกับตึก
หวุ่นยี่ ที่ข้าพระพุทธเจ้ามีความเห็นไว้ว่า ยี่ น่าจะเป็น จี้ นั้น คงได้ความว่า หวุ่นยี่ เป็นถูก ยี่ แปลว่า หลวง ว่า ใหญ่
หนิดสิดกาเดาะ (หน้า ๑๘) หนิด ว่า ปี สิด ว่า ใหม่ กาเดาะ ว่า พิธี
พิธีขอฝน โมมัดปูชอป๊วย โม ว่า ฝน นัด ว่า เทวดา ปูชอ ว่า บูชา ป๊วย ว่า พิธี
/*124พิธีทำรูปปราสาทจำลอง ตาชองเดียงป๊วย ตาชอง ว่า ธงลงคาถาเคียง อ่านมีเสียงไออยู่นิด ๆ คล้าย ไดนก์ แปลว่า เสา เป็นทำนองเดียวกับธงมนต์ของธิเบตที่ชักไว้สูงให้ลมพัด ถือว่าได้บุญ เจ้าคุณอินทร ฯ ว่า ตามวัดในสยามก็เคยมี แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังนึกไม่ออก บางทีจะมีตามหัวเมืองฝ่ายเหนือที่ได้คติมาทางพะม่า
ในการที่ได้กราบทูลถึงเรื่องเสียงพะม่ามานี้ ข้าพระพุทธเจ้าเกรงว่าจะมีข้อขาดตกบกพร่องอยู่ เพราะได้กราบทูลไปหลายฉะบับซับซ้อนกัน ชื่อที่จดถวายไป ข้าพระพุทธเจ้าต้องคอยพลิกดู เพื่อไม่ให้ผิดกันกับที่ได้กราบทูลมาแล้ว แต่โดยเหตุที่มีการแก้เสียงกันหลายหน จนออกจะงง ๆ ข้าพระพุทธเจ้าอาจจดถวายมาผิดพลาดไปได้บ้าง จึงต้องขอรับพระเมตตาบารมีปกเกล้าเป็นที่พึ่ง หากจะมีการผิดพลาดไปบ้าง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
/*125กรมศิลปากร
วันที่ ๑๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานกราบทูลเรื่องสืบถามชื่อ ผ้าลายย่ำมะหวาด ในชั้นแรก ข้าพระพุทธเจ้าได้วานคนในกรมศุลกากรสอบถามพวกแขกเทศที่เป็นผู้สั่งผ้าลาย ผู้นั้นได้สอบถามนายเออีนานา ได้ความว่า ย่ำมะหวาด ไม่ใช่ภาษาแขก แต่เป็นภาษาไทยนี่เอง จะแปลว่าอะไร นายเออีนานาไม่ทราบ และอธิบายว่า ย่ำมะหวาด เป็นผ้าลายอย่างดี พื้นขาวดอกม่วง ผู้ดีมักชอบใช้ เมื่อข้าพระพุทธเจ้าได้รับตอบเช่นนี้ ก็ปลาดใจ เพราะผ้าลายย่ำมะหวาด ซึ่งเป็นที่เข้าใจกัน ก็คือผ้าลายเนื้อดี ไม่จำเป็นจะต้องเป็นพื้นสีขาวดอกม่วง แต่เมื่อผู้บอกเคยเกี่ยวข้องกับเรื่องผ้าลาย คำอธิบายก็เห็นจะฟังได้ เมื่อเช่นนี้ คำว่า ย่ำมะหวาด จะแปลว่าอะไร เสียงที่ใกล้กับ มะหวาด ก็มี มะหวด ซึ่งบางทีก็ใช้เรียกแทนสีม่วงชะนิดหนึ่ง ดูเข้ากับสีดอกของผ้าย่ำมะหวาดได้ดี ส่วนคำว่า ย่ำ บางทีจะเป็น ยา ซึ่งหมายถึงสิ่งที่เคลือบเงินทองให้เป็นสีต่าง ๆ อย่างที่เรียกว่า น้ำยา ที่ ยา กลายเป็น ย่ำ คงจะเป็นเพราะเสียง มะ ในตัวต้นของ มะหวาด เข้าไปลากเสียง ยา ให้เป็น ยาม หรือ ย่าม ไป เพราะฉะนั้น ย่ำมะหวาด ก็น่าจะเป็น ยามหวาด หรือ ยาสีมะหวด ได้บ้างกระมัง แต่การวินิจฉัยที่มาของคำในทำนองนี้ เป็นการลากเข้าความ ซึ่งมักผิดมากกว่าถูก และทำความยุ่งยากให้แก่ภาษามาแล้วไม่น้อย ข้าพระพุทธเจ้าจึงยังไม่พอใจ ได้รอต่อมา ก็ได้พบกับแขกเทศอีกคนหนึ่ง ได้อธิบายให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า ย่ำมะหวาดนั้น เป็นผ้าลายทำจากผ้าขาวเทศ ผิดกว่าผ้าลายธรรมดาที่ทำจากผ้าดิบ เพราะฉะนั้น ผ้าลายย่ำมะหวาดจึงมีราคาแพง ส่วนคำว่า ย่ำมะหวาด ว่าไม่ใช่คำไทย คงจะเป็นคำเดียวกับคำว่า อุมดาหวาด /*126ซึ่งเป็นเมืองเล็กๆเมืองหนึ่งอยู่ในเขตต์เมืองสุรัต และเป็นที่ทำผ้าลายเนื้อดี คือย่ำมะหวาดกันมาก ตามคำอธิบายนี้ดูได้ความดีว่าคำอธิบายแรก เพราะ อุมดาหวาด อาจเพี้ยนเป็น ย่ำมะหวาด ได้ ด้วยเสียง อุม เพี้ยนเป็น อม ได้ อ กับ ย ก็เพี้ยนกันได้ มีตัวอย่างเช่น อง (อาจ) ยง อ่อน หย่อน เป็นต้น ในภาษาจีนมีคำอยู่คำหนึ่งในภาษาแต้จิ๋วว่า อิม แปลว่า เสียง และการร้องลำนำ คำนี้เสียงในกวางตุ้งเป็น หน่ำ บางทีก็เพี้ยนเป็น หย่ำ เพราะฉะนั้น อิม อาจเพี้ยนเป็น อำ-ยำ-นำ ตลอดจนคำว่า ลำนำ ก็เห็นจะได้ แต่การอธิบายคำว่า อุมดาหวาด อาจเพี้ยนเป็น ย่ำมะหวาด เป็นการอธิบายตามหลักของเสียงที่อาจเพี้ยนกันได้เท่านั้น ข้อสำคัญอยู่ที่ว่า เมืองอุมดาหวาดนี้อยู่ที่ไหน แขกผู้บอกก็ว่าไม่เคยไป เป็นแต่ได้ยินชื่อเท่านั้น ให้เขียนเป็นตัวฝรั่ง เพื่อสอบค้นในแผนที่ ก็เขียนฝรั่งไม่เป็น ข้าพระพุทธเจ้าได้ลองสอบค้นดู ก็ไม่พบ ถ้ามีก็คงเป็นเมืองเล็กน้อย จึงไม่ปรากฏในแผนที่ ข้าพระพุทธเจ้าจึงยังไม่พอใจอยู่เพียงเท่านี้ ได้วานให้ผู้อื่นสืบถามแขกคนอื่นต่อไป แต่กว่าจะได้เรื่องก็คงนานเวลา ข้าพระพุทธเจ้าจึงรวบรวมข้อความที่สอบได้เพียงนี้ กราบทูลมาเสียชั้นหนึ่ง ที่ข้าพระพุทธเจ้ายังติดใจคำว่า ย่ำมะหวาด เป็นชื่อเมือง เพราะชื่อผ้าโดยมากมักเรียกตามชื่อเมือง แต่ก็ไม่เป็นเสมอไป เช่นทุกวันนี้มีผ้าลายรามจันทรซึ่งห้างรามจันทรในกรุงเทพ ฯ นำมาจำหน่าย ถ้าต่อไปภายหน้า คำว่า รามจันทร หรือบางทีอาจเพี้ยนเป็น แรมแจน รัมจน ไป ก็อาจต้องสอบสวนกันใหญ่
ผ้ายั่นตานี ตามที่ได้กราบทูลไปว่า ข้าพระพุทธเจ้ากำลังสอบถามไปเมืองปัตตานีนั้น บัดนี้ได้รับตอบว่า ยั่น ไม่ปรากฎในภาษาแขกทางปัตตานี จึงเป็นอันถือว่า ยั่น ออกมาจาก ย่าน ได้สนิทยิ่งขึ้น
ยังมีผ้าอีกชื่อหนึ่ง โดยมากเป็นผ้าโสร่ง เนื้อดีเป็นมัน ดูเหมือนจะใช้ขัดด้วยขี้ผึ้ง เรียกกันว่า ผ้ามะไลก๊าต คำนี้ได้ความว่า มาจากชื่อ/*127เมืองปุลิกัด (Pulicat) ในอินเดีย อยู่ใกล้เมืองมัทราส ซึ่งมีผ้าชะนิดนี้มาก
ยัง ผ้าขาวม้า อีกชื่อหนึ่ง ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าไม่ทราบว่า ทำไมจึงเรียกเช่นนั้น หรือคำเดิมจะเป็นชื่อเมืองหรือชื่ออย่างอื่นของต่างประเทศ หากเสียงคล้ายกับ ขาวม้า จึงลากเข้าความให้แปลได้ อย่างเสาเกียดที่สำหรับนวดข้าว ในบัดนี้ก็เขียนเป็นเกียรติ์ แม้แต่ในทางราชการ เมื่อลากเข้าความให้แปลได้เสียแล้ว ซ้ำบางที ก็แต่งนิยายประกอบเสียด้วย การหาที่มาในคำอย่างนี้จึงเป็นการยากที่สุด แต่ในคำ ขาวม้า นี้ จะเป็นเพราะถูกลากเข้าความ หรือคำเดิมเป็นอยู่เช่นนั้นแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานกราบทูลถามมาด้วย
ในเรื่องลายผ้า เจ้าคุณอินทรมนตรีเล่าให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า ได้เคยเห็นผู้หญิงแขกทางบอมเบนุ่งผ้าลายกันมาก และนุ่งทำนองที่แขกฮินดูนุ่ง คือหยักสูงข้างหนึ่ง สั้นข้างหนึ่ง ปัญหาจึงมีต่อไปว่า ไทยนุ่งผ้าลายแต่เมื่อไร เจ้าคุณอินทร ฯ เห็นว่าไทยยกลงมาอยู่ในลุ่มน้ำเจ้าพระยาตั้ง ๑๕๐๐ กว่าปีแล้ว และคงจะได้คติมาจากอินเดียทางนครปฐม การนุ่งผ้าโจงกระเบนนี้จะแพร่หลายมาช้านาน ไม่ใช่แต่ในสยาม ถึงพะม่าก็เช่นเดียวกัน ชาวพะม่าผู้ชายถึงจะนุ่งโสร่ง แต่เมื่อเข้าถึงพระเจ้าแผ่นดินและเจ้านาย ก็หยิบชายสโร่งขึ้นอย่างกระเบน ถกขึ้นจนเห็นชายสนับเพลาแพรหรือกำมหยี่ แต่ไฉนจึงไม่เลยนุ่งผ้าเสียอย่างไทย ข้อนี้ก็น่าคิดอยู่
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
/*128ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๙ ธันวาคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
ในฉะบับนี้จะตอบหนังสือลงวันที่ ๑๗ ธันวาคม ซึ่งว่าด้วยเรื่อง ผ้าต่าง ๆ
ผ้าย่ำมะหวาด ท่านสันนิษฐานว่าจะเปน ยา + มะหวด นั้นเข้าทีดีหนักหนา คำว่า ยา ท่านไปอ้างถึงยาลงทองนั้นอ้อมไป ฝุ่น ชาด ครามและอะไรอื่นอีก ซึ่งเขาละลายใส่กะลา ใช้เขียนรูปภาพเขาไม้ลวดลายต่าง ๆ นั้น เขาเรียกว่า น้ำยา ไม่ได้เรียก สี เพราะฉะนั้น ยามะหวด ก็ตรงอยู่แล้ว แม้สนิทถึงปานนั้นท่านก็ไม่เอา เพราะเปนทางสันนิษฐาน เปนการสมควรแล้ว ตามที่แขกคนหนึ่งสันนิษฐานว่าจะมาแต่ชื่อเมือง อุมดาหวาด นั้นอยู่ข้างจะห่างไป อย่างไรก็ดี ตกลงเปนตราไว้ดูทีก่อนดีกว่า
ผ้ายั่นตานี สันนิษฐานว่า ย่านตานี นั้นก็ต้องตราไว้ทีก่อนเหมือนกัน
ผ้ามะไลก๊าต สอบได้ว่าเปนของมาแต่เมืองปุลิกัต เปนอันญัตติลงได้แน่ว่าถูกและเปนชื่อเมือง
ผ้าขาวม้า ฉันเคยสืบหาที่มามาคราวหนึ่งแล้ว ฟังเสียงที่เรียกกัน เปนผ้าขาวม้าก็มี ผ้าขอม้าก็มี ผ้าขะม้าก็มี ฟังเอาแน่ไม่ได้ มีคนที่เขาไปเมืองญี่ปุ่นกลับมาเล่า คำเล่าที่ฟังเข้าทีมีอยู่คำหนึ่ง เขาว่าญี่ปุ่นแต่งตัวอย่างเก่านั้นนุ่งผ้าเตี่ยว เรียกว่า หักขะม้า แล้วจึงใส่เสื้อยาว (กิโมโน) นอก ทำให้สงสัยว่าผ้าขาวม้าจะมาแต่ภาษาญี่ปุ่นเสียดอกกระมัง แต่ยืนยันลงไปไม่ได้ ได้แต่เพียงนำความมาบอกให้ท่านทราบเพื่อพิจารณา
เรื่องคนไทยจะนุ่งผ้าลายกันมาแต่เมื่อไรนั้น ฉันไม่ถนัดทางประวัติศาสตร์ ขอละไว้ให้นักปราชญ์คิดกันไป
/*129เรื่องพะม่านุ่งผ้า ฉันไปเห็นมาเปนการตรงข้ามกับที่พระยาอินทรมนตรีว่า แต่ฉันเห็นในฐานทั่วไป ไม่ใช่ในพระราชสำนัก เวลาฉันไปก็ไม่มีพระเจ้าแผ่นดินแล้ว เห็นพวกพะม่านุ่งผ้ากันอยู่สองอย่าง นุ่งลอยชายเหน็บหน้าอย่างหนึ่ง กับนุ่งโจงกระเบนหยักรั้งอีกอย่างหนึ่ง ผ้านุ่งพะม่านั้นยาวเท่ากับผ้านุ่งไทย แต่เขาเย็บหน้าติดกัน เพราะฉะนั้นจะเรียกว่าโสร่งก็พอจะได้ คนที่นั้นเขาอธิบายให้ฟังว่า นุ่งลอยชายเหน็บหน้านั้นแสดงว่าเปนคนสุภาพ นุ่งโจงกระเบนหยักรั้งนั้นแสดงว่าเปนคนหัวไม้ คือว่าเตรียมตัวพร้อมที่จะเข้าตีรันฟันแทง ถ้าไปพบผู้มีวาสนาบรรดาศักดิเข้าจะต้องปลดชายกระเบนออกลอยชาย จึงจะนับว่าเปนการเคารพ ถ้าไม่ปลดนับว่าดูหมิ่น โดยอธิบายดังนี้ทำให้ฉันต้องออกปากว่าตรงกันข้ามกับไทยเราเจียวหนอ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพประทานรูปฉายกับเจ้าพะม่า ในคราวเสด็จไปเที่ยวเมืองพะม่าเมื่อเร็วๆ นี้มา เห็นรูปเจ้าพะม่านุ่งลอยชายเหน็บหน้าอยู่ ไม่ได้โจงกระเบน
ฉันได้ความรู้เติมมาใหม่ ตั้งใจมาบอกท่าน ด้วยได้ไปเห็นตุกตานุ่งผ้าอย่างต่าง ๆ พระยาอุทัยธรรม (อายุ ๘๑ ปี) ทำขึ้นไว้ให้ลูกดูเพื่อสอน รูปเหล่านั้นรูปหนึ่งเปนแบบนุ่งผ้าเรียกว่า เกี้ยวเกไล ใช้ผ้าลายสองผืน ผืนหนึ่งนุ่งโจงกระเบนสนับเพลา อีกผืนหนึ่งคาดพุง วิธีคาดนั้นด้านหลังชักแผ่ลงปรกถึงกัน ด้านหน้ารวบผูกเงื่อนคาด ไว้ชายข้างหนึ่งเสมอเงื่อน อีกชายหนึ่งปล่อยแผ่ยาวเลื้อยลงไป แล้วกลับทบชายขึ้นมาเหน็บไว้ที่พก ดูเห็นเหมือนเอากระเป๋าห้อยไว้ที่หน้าขาฉะนั้น เข้าไจว่าผืนที่นุ่งคงเรียกว่า ผ้านุ่ง ผืนที่คาดคงเรียกว่า ผ้าเกี้ยว คิดว่าแต่ก่อนนี้ผ่านุ่งกับผ้าเกี้ยวคงต่างชะนิดกัน ผ้านุ่งกว้าง ผ้าเกี้ยวแคบ ทีหลังไม่ค่อยได้แต่งกัน ไม่มีผ้าคาดก็ฉวยเอาผ้านุ่งมาคาด เลยทำความยุ่ง เรียกผ้านุ่งว่าผ้านุ่งลายบ้าง ผ้าเกี้ยวลายบ้าง โดยประการดังนี้
<นริศ>
/*130ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๙ ธันวาคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
ได้รับหนังสือของท่าน ๕ ฉะบับแล้ว ตั้งใจจะตอบความลางข้อ แต่ก็ค้างอยู่ ต้องว่ายังไม่ถึงฤกษ
บัดนี้จะตอบแบ่งเปน ๒ ฉะบับ คือตอบหนังสือลงวันที่ ๔ และที่ ๑๖ ที่ ๑๗ ธันวาคม อันเปนเรื่องแก้ กฎมนเทียรบาลพะม่า ด้วยกันนั้นฉะบับหนึ่ง กับหนังสือลงวันที่ ๑๗ ธันวาคม อันว่าด้วยเรื่องผ้าต่างๆ ฉะบับหนึ่ง
ในฉะบับนี้จะตอบด้วยเรื่องแก้กฎมนเทียรบาลพะม่ารวมกันไป
ในการแก้ ฉันตั้งใจถือเอาตัวโรมัน ตามที่สอบฉะบับกาเซตเตียได้ว่าถูกอย่างไรเปนยืน และเขียนออกเสียงเปนหนังสือไทยก็ดำเนินตามตัวโรมัน จะหันไปหาเสียงพะม่าบ้างก็แต่ที่ไม่ขัดกัน เช่น มิบุยะ เปน มิบุยา เปนต้น ที่จะถือเอาเสียงพะม่าเปนหลักนั้นไม่ได้ เพราะเขาอ่านไม่ตรงกับตัวหนังสือ จะให้ตัวอย่างที่รู้แน่ เช่นคำ มอง พะม่าอ่านว่า เมา ฉันเคยเห็นหนังสือพะม่าเขียนมีตัว ง อยู่ในนั้นจริง ๆ แต่เขาไม่อ่าน ท่านจงรอดูฉะบับที่ฉันเห็นควรแก้อย่างไร อันจะส่งมาให้ท่านพิจารณาในวันหน้านั้นเถิด
ต่อไปนี้จะทักถึงคำลางคำที่จับใจ
Yôu หรือ Rôn เห็นว่าจะตรงกับภาษาไทยว่า โรง นั้นเอง ตัว ง น ม เปลี่ยนกันได้เสมอ
Hlud ซึ่งแปลว่าพ้นแล้วนั้น ก็ได้กับคำ หลุด ในภาษาไทยเรานี่เอง
/*131gy ซึ่งว่าออกเสียงเปน จ กลัวจะเปนด้วยอำนาจฟังเสียงสังเกตมาได้ต่าง ๆ กันไป ความจริงตัว g ที่ฝรั่งใช้ ไม่มีเสียงอย่างนั้นในภาษาไทย จึ่งพุ่งกันไปต่าง ๆ เขียนกันด้วยตัว ก ก็มี ตัว ค ก็มี ตัว ง ก็มี ตัว จ ด้วยก็มี และเปนแน่ว่าตัว g ตัวเดียวก็ไม่ตรงกับเสียงพะม่าแท้ ฝรั่งจึงเอาตัว y ควบเข้าไว้ด้วย เข้าใจว่าเสียงจะต้องหนักไปข้าง ท่านให้ตัวอย่างว่าในพระราชพงศาวดารเขียน Wungyi เปน หวุ่นยี่ คือว่ายึดเอาตัวหลัง ตัวอย่างที่พูดออกชื่อว่า อแซวุ่นกี้ กม นั่นก็คำเดียวกันแต่ยึดเอาตัวหน้า ทั้งนี้เพราะไทยเรามาแต่จีน พูดอักษรควบไม่ได้ ขอให้นึกถึงแต่ก่อน ตรา ก็อ่านว่า กรา อินทรา ก็อ่านว่า อินกรา ควาย ก็พูดว่า ฟาย เดี๋ยวนี้หัดอ่านถูกกันได้มากขึ้นแล้ว แม้กระนั้นคำ สระ หรือ สรง ก็ยังคงอ่าน สะ สง ลุ่น ๆ อยู่นั่นเอง แท้จริงคำพะม่าซึ่งฝรั่งใช้ตัว gy นั้น ไทยจะเขียนให้ตรงเสียงไมได้เลยเปนแน่ เพราะเหตุดั่งนั้น จึงเห็นว่าคำ gyi ซึ่งมีอยู่มาก ควรจะเขียน คยี ไปตามตัวโรมันจะเปนหลักฐานดีกว่าส่ายไปเขียนอย่างอื่น ที่จริงก็จะไม่ผิดไกลไปมากนัก จะขอปรึกษาท่านต่อไปเสียทีเดียวว่า ตัวควบเราเขียนอย่างไรดี เช่นคำ Mye ถ้าตามแบบสมเด็จกรมพระยาเทววงศวโรประการ จะเปนเขียน มะเย เพื่อไม่ให้อ่านผิดเปน เมอย ถ้าเขียนตามแบบกรมศึกษาธิการจะต้องเปน มะเย คือว่าแหกออกเสียงไม่ให้เปนอักษรควบ ถ้าเขียนตามแบบเก่าในภาษาบาลีจะต้องมีเครื่องหมาย เม๎ย ถ้าตามแบบใหม่เปน เมฺย ท่านเห็นสมควรจะเขียนอย่างไร
Nahkandaw ฉันเห็นแล้วเหมือนกันว่าสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานไว้แตกต่างกันหลายอย่าง แต่ฉันไม่มีความรู้พอที่จะสันนิษฐานแก้ได้ จึ่งปล่อยไปตามที่ทรงเขียนมา แต่บัดนี้คิดได้แล้ว เทียบตามธรรมเนียมไทย หน้าที่ของใคร ผู้ใหญ่ในหน้าที่นั้นเขาก็กราบทูลเช่นถวายเครื่องบูชาทรงจุดพระราชทานบูชาที่ต่าง ๆ เปนหน้าที่มหาดเล็กตั้งถวาย ผู้เปนใหญ่ในมหาดเล็กเขาก็กราบทูลเจียรนัย ถ้าเปนผ้าเหลือง/*132ซึ่งจะพระราชทานไปที่ไหน เปนหน้าที่กรมศุภรัตตั้งถวายจบพระหัตถ์ ผู้ใหญ่ในกรมศุภรัตเขาก็กราบทูลเจียรนัย ฉันจะถือเอาแบบนี้แก้เปนกลางๆ ว่าเจ้าพนักงานผู้ใหญ่ในหน้าที่
สันดอซิน ฉันคิดเห็นเหมือนกันว่าควรจะเปนปลัดทูลฉลอง แล้วก็มาตรงกับที่พระยาอินทรมนตรีว่า Mye nan คำนี้สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงสันนิษฐานว่ามาแต่คำ เมรุ ประกอบด้วยคำ คุย ของพะม่า ว่าปราสาทพะม่านั้น ตั้งอยู่กลางวัง กลางเมือง และกลางชมพูทวีป สมที่จะเปนเขาพระสุเมรุ จึงทรงผูกชื่อลงว่า สุเมรุมหาปราสาท ก็เมื่อมาสอบได้ความแปลว่าปราสาทพื้นดิน จะผูกแก้ชื่อเสียเปน ภูมิมหาปราสาท ก็ได้ หรือจะแก้ใช้คำของเขาไปเปน มเยนันมหาปราสาท เท่านั้นก็ได้
ชื่อพิธีต่าง ๆ คิดจะไม่เขียนเสียงพะม่าลงทีเดียว เมื่อบอกว่าพิธีสงกรานต์เท่านั้นก็เข้าใจดีแล้ว ตัวโรมันซึ่งบอกภาษาพะม่าก็ลงต่อไปสำหรับไว้สอบ ดูไม่จำเปนจะต้องเขียนเสียงพะม่าเปนหนังสือไทยกำกับไว้ด้วยเลย แม้จะเขียนไว้ก็เห็นว่าจะไม่มีประโยชน์อะไร
<นริศ>
/*133กรมศิลปากร
วันที่ ๔ มกราคม พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๙ ธันวาคม รวม ๒ ฉะบับเป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายตอบลายพระหัตถ์ว่าด้วยเรื่องแก้กฎมนเทียรบาลพะม่าก่อน
(๑) การเขียนคำพะม่าจากตัวโรมันมาเป็นคำไทยตามที่ทรงพระดำริไว้นั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องตามพระกระแสนั้น ที่รับสั่งถึงคำพะม่าว่าเขียนอย่างหนึ่ง แต่อ่านอย่างหนึ่ง ทรงชักตัวอย่างคำ มอง พะม่าอ่านว่า เมา แต่เขียน ง อยู่ด้วย ข้าพระพุทธเจ้าสังเกตดูคำที่ผิดเพี้ยนกันในระหว่างที่เขียนกับที่อ่าน มักเป็นไปในคำที่เป็น แม่กง ซึ่งเป็นทำนองเดียวกับภาษาจีนชาวแต้จิ๋ว ฮกเกี้ยนและไหหลำ ดังที่ได้เคยกราบทูล เช่น เจียง และ จาง ในคำว่า เจียงไคเชก และ จางโซเหลียง ถ้าเป็นเสียงแต้จิ๋วก็เป็น เจีย และ เตีย ส่วนในภาษาโปรตุเกษได้ทราบเกล้าว่าคำที่เขียนเป็นแม่ ก กา แต่เวลาอ่านเป็นเสียงแม่กง เป็นการตรงกันข้าม เช่น Lelaô อ่านว่า เลหลัง Paô อ่านว่า (ขนม) ปัง ทั้งนี้คงจะเนื่องด้วยเป็นเสียงนาสิก
(๒) Yôn หรือ Rôn ทรงเห็นว่าจะตรงกับภาษาไทยว่า โรง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องตามกระแสพระดำริ คำว่า โรง นี้ ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามได้ความว่า ไทยทางเหนืออ่านว่า โห่ง และใช้ในความเป็นอย่างเดียวกับ โรง วังเจ้านายหรือปราสาทก็เรียกว่า โห่ง มีความเป็นทำนองเดียวกับคำว่า ท้องพระโรง สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพเคยทรงวินิจฉัยคำว่า โรง นี้ เดิมจะหมายความถึงสิ่งที่ปลูกสร้างลงกับพื้นดินอย่าง/*134โรงรถ โรงละคร ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องด้วยว่า ของเดิมคงเป็นเช่นนั้น ในภาษาเขมรก็ดูเหมือนมีคำว่า โรง แต่น่าจะเป็นได้ไปจากคำไทยข้าพระพุทธเจ้ายังไม่แน่ใจ
Hlud ที่ทรงสันนิษฐานว่าได้กับคำ หลุด ในภาษาไทย ข้าพระพุทธเจ้าเขลาไม่ได้เฉลียวถึง เมื่อทรงทักขึ้นจึงได้เห็น คำว่า หลุด นี้ ในภาษาไทยทางเหนือก็มีใช้เป็นคำในภาษาปกติ แต่อ่านออกเสียงว่า หลูด ในภาษาไทยใหญ่ใช้กระทั่งไม่สังเกตหรือผ่านตาไปว่า หลุดหน้าหลุดตา ถ้าคำว่า โรง และ หลุด เป็นคำในภาษาไทยมาแต่เดิม ก็น่าคิดอยู่มากว่าประเพณีบางอย่างของพะม่าน่าจะได้ไปจากไทยใหญ่ ซึ่งตามหลักฐานของนักโบราณคดีก็ว่า ไทยใหญ่มาอยู่ในประเทศพะม่าเป็นเวลาช้านาน ก่อนที่พะม่ายกลงมาจากธิเบต มีหลักฐานคำว่า ช้าง และ งัว ซึ่งในพะม่าเรียกว่า สาน และ นัว เจ้าคุณอินทรมนตรีเคยบอกข้าพระพุทธเจ้าว่า ช้าง และวัว เป็นสัตว์ที่อยู่ในแหลมอินโดจีน พะม่ามาแต่ประเทศธิเบต ไม่มีสัตว์สองอย่างนี้ เมื่อพะม่ายกลงมาเห็นช้างและงัว ก็เอาคำของไทยที่มีอยู่แล้วมาใช้ แต่ว่าเรียกเพี้ยนไปตามสำเนียงของพะม่า ข้าพระพุทธเจ้ายังนึกเลยไปถึงคำว่า ช้างสาร ว่าอาจะเป็น ช้างสาน มาก่อน ตลอดจนคำว่า ข้าวสาร เพราะในภาษาไทยทุกพวกที่ข้าพระพุทธเจ้าสอบสวน พบคำว่า ข้าวสาร ตลอดไปจนไทยในเมืองจีน ซึ่งไม่ปรากฏว่าเคยได้ติดต่อกับภาษาทางอินเดีย และข้าวสารก็เป็นอาหารจำเป็นของไทยมาแต่เดิม คงต้องมีคำในภาษาอยู่แล้ว ในไทยใหญ่มีคำว่า สาน แปลว่า เอาเปลือกออก เช่น ถั่วสาน งาสาน ข้าวสาน ภาษาไทยทางปักษ์ใต้ ก็ยังเรียกกุ้งแห้งว่า สารกุ้ง ดีบุกที่ยังไม่ถลุงว่า สารดีบุก บางทีความไปคล้ายคลึงเข้ากับคำว่า สาร ซึ่งแปลว่า แก่น จึงได้ใช้ สาร สกด ร สืบมา ในภาษามอญเรียกช้างว่า เจีน ซึ่งคงเป็นคำมาจากไทย เพราะถ้าจะเป็นคำของมอญแท้ก็น่าจะใกล้ไปทางเขมร ซึ่งเป็นตระกูลภาษาเดียวกัน นามสกุลของเจ้าพระยามหาโยธา (เจ่ง) และเจ้าพระยามหาโยธา (ทอเรีย) ที่ใช้คำว่า คชเสนี /*135ข้าพระพุทธเจ้าเห็นว่า น่าจะมาจาก เจ่ง เป็นคำเดียวกับคำว่า ช้าง หรือ ทอเรีย ซึ่งอาจเป็นคำเดียวกับ ดำริย ในภาษาเขมร
ในการแปลงเสียงคำควบ ตามที่ทรงวินิจฉัยไว้ในตัว gy ว่า เขียนกันเป็นตัว ก ก็มี ตัว ค ก็มี ตัว ง ก็มี ตัว จ ก็มี ตัว ย ก็มี กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าได้สติ ได้รับความรู้ขึ้นมาก ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องด้วยพระวินิจฉัยทุกประการ ในเรื่องออกเสียงอักษรควบ ข้าพระพุทธเจ้าสังเกตเห็นคำไทยทางเหนือ ถ้ากล้ำด้วยตัว ร ก็มักพาเอาเสียงตัวหน้าเป็นเสียงหนักหรือเสียงสูง ส่วนเสียง ร ตัวกล้ำหายไป เช่น ปราสาท โปรด ปราบ แกร่ง กรีด ก็เป็น ผาสาท โผด ผาบ แขง ข็ด เป็นต้น กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงคำว่า ยสถา ซึ่งน่าจะมาจากคำว่า ยสตรา มากกว่า ยสฐา (นันดร) ที่เพี้ยนไปเช่นนี้ คงจะเนื่องจากการออกเสียง ร เป็น ฮ แล้วเสียง ฮ ไปกล้ำกับตัวหน้า กระทำให้เกิดเป็นเสียงหนัก เพราะบางคำที่กล้ำเสียง ก ไม่ทันออกเสียง ก เสียง ฮ ก็เข้ามาแทน กลายเป็นเสียงตัว ฮ ก็มี เช่น เกรียน-เหี้ยน ใช่แต่เท่านั้น คำกล้ำนี้ ข้าพระพุทธเจ้าสังเกตเห็นในภาษาไทยซึ่งมีอยู่เป็นจำนวนมาก ถ้าแยกเอาฉะเพาะเสียงตัวใดตัวหนึ่ง หรือไม่แยกเลย ก็ได้ความทั้งสามคำก็มี ที่เป็นสองคำก็มี เช่น แมบ-แลบ-แมลบ เม็ด-เล็ด-เมล็ด เมือง-เลือง-มเลือง เลื่อน-เคลื่อน รอด-ตลอด คั่ง-คลั่ง หลีก-ปลีก เป็นต้น
ในคำที่กล้ำด้วยตัว ว แปลกที่บางคำเพี้ยนเสียงเป็น ฟ ก็มักจะเป็นอยู่ในไทยตอนใต้ ถ้าไทยพวกอื่นมักจะเป็นเสียง ว บ้าง เสียง อว กล้ำบ้าง เสียงตัวเดิมบ้าง เสียง ว หายไป แต่ที่จะเพี้ยนเป็น ฟ ไม่ปรากฏ เช่น ควันไฟ ควาย และ ความ ไทยทางตะวันออกเป็น วัน วาย และ วาม ไทยในเมืองจีนเป็น อวัน อวาย และ อวาม ไทยทางตะวันตกเป็น ขวน ขาย และ คาม (คำพูด) เพราะฉะนั้นที่รับสั่งถึงข้อที่ว่า ไทยพูดอักษรควบไม่ได้ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องด้วย การที่มามีคำเป็นเสียงควบขึ้น คงจะเกิดจากที่ได้มาติดต่อกับพวกพูดภาษาในตระกูลมอญ-เขมร และ/*136ตระกูลพะม่า-ธิเบตซึ่งเป็นภาษาที่มีการต่อคำ (agglutinative) เกิดเป็นคำกล้ำขึ้นแทบทุกตัวไป เลยเป็นเหตุให้คำไทยแท้ ๆ เกิดมีคำกล้ำตามไปด้วย มีพะยานอยู่ คือ คำที่กล้ำหรือแยกออกจากกันเป็นคำ ๆ ก็มีความหมายเป็นอย่างเดียว หรือว่าเพี้ยนไปบ้าง ดังได้กราบทูลมาข้างต้นนี้
ในคำว่า สระ หรือ สรง อ่านว่า สะ สง โดยไม่มีกล้ำ กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงคำว่า จริง สร้าง และ เศร้า ในภาษาจีนชาวแต้จิ๋ว มีคำว่า เจีย แปลว่า แน่แท้ แซ แปลว่า เกิด ทำให้เกิด และ เฉา แปลว่า ทุกข์ สามคำนี้กวางตุ้งอ่านว่า เจง จิง หรือ จัง (ใกล้กับคำว่า จริงจัง มาก) เซง หรือ ซัง (ใกล้กับ สร้าง มาก และ สร้าง กับ ซัง ก็ใกล้กัน) เจ๊า หรือ โฉว (ใกล้กับ เจ่า เฉา เซา เสร้า มาก) ถ้าคำว่า จริง สร้าง และ เศร้า เป็นคำไทยมาแต่เดิม ที่เติมตัว ร ขึ้น ก็น่าจะอาศัยคำในภาษาอื่น มีภาษาบาลีและภาษาเขมรเป็นต้น อย่างคำว่า สระ และ สรง เป็นแนวเทียบลากให้เขียนคำไทยบางคำให้มีตัว ร กล้ำตามไปด้วย
ในข้อที่รับสั่งถามถึงการเขียนคำควบ ว่าจะสมควรเขียนตามแบบไหน ข้าพระพุทธเจ้าได้รับใส่เกล้าพิจารณาดูแล้ว เห็นว่า ถ้าเขียนตามแบบใหม่เช่น Mye เป็น เมฺย ดีกว่าที่จะเขียนเป็น มเย หรือ มะเย เพราะถ้าเขียนเป็น มเย อาจเป็นทางให้หายร่องรอยคำเดิมว่าเป็นคำกล้ำ และชวนให้เลือนเสียงเป็น มอเย เป็น มะเย ห่างเข้าทุกที จนบางทีอาจเติม ร เป็นกล้ำ กลายเป็น มระเย อย่าง กษัตริย์ แล้วเป็น กระษัตริย์ ซึ่งจะเป็นการยากในภายหลัง เพราะบางคำอาจไม่ทิ้งร่องรอยของคำเดิมเหมือนอย่างกระษัตริย์ ไว้ให้ทราบก็ได้ ส่วนแบบที่ถ่างคำกล้ำออกเป็น มะเย ข้าพระพุทธเจ้าไม่สู้รัก เพราะหลักที่เจ้าหน้าที่ในกระทรวงธรรมการถืออยู่ ดูก็ยังไม่เป็นแน่นอนนัก คือถ้าเป็นคำไทย เช่น ตะวัน ตะปู พะยาน ฉะเพาะ ชะนิด เขียนมีประวิสัญชนี ส่วน พนม ซึ่งเป็นคำเขมร ไม่มีประวิสัญชนี ที่ตัว พ เพราะเป็นคำมาจากต่างประเทศ การเขียนรูปนี้ เป็นความสะดวกแก่การเรียน เป็นวิธีลากเอาคำในลักษณะคล้ายคลึงกันให้มาเข้าแม่พิมพ์/*137เดียวกันหมด ซึ่งอาจผิดได้ในบางคำ ฝรั่งเรียกว่า (false analogy) อีก อย่างหนึ่ง การที่จะวินิจฉัยว่า คำใดเป็นต่างประเทศหรือคำไทย เป็นของยากยิ่ง เช่นคำว่า เกาะพะงัน เขียนมีประวิสัญชนี โดยถือหลักว่าแปลไม่ออกและไม่ทราบว่ามาจากภาษาอะไร ก็ลากเอาเข้าพวกเป็นคำไทย จึงมีประวิสัญชนี ข้าพระพุทธเจ้าเคยพบคำ พะงัน ว่า เป็นชื่อชาติ ๆ หนึ่งในแหลมมลายู เช่นนั้นก็ไม่ควรจะมีประวิสัญชนี ถึงว่าคำอย่าง ตะวัน ตะปู ซึ่งเข้าใจกันเป็นคำไทย เลือนจากเสียงยาวมาเป็นเสียงสั้น ถ้าว่าตามหลักของเสียง เมื่อเป็นเสียงยาวด้วยกันทั้งสองพยางค์ เสียงตัวหนึ่งก็ย่อมหดสั้นเข้าจนเกือบจะกลมกลืนเข้ากับเสียงตัวที่ยังคงเป็นเสียงยาวอยู่ ในที่นี้ถ้าคำเดิมเป็นตาวัน ตาปู ก็จะหดเสียงลงเป็นครึ่งเสียง ตะ และเสียง ตอ จึงน่าจะเป็น ตวัน และ ตปู แต่การเขียนอย่างนี้ ย่อมเป็นความลำบากแก่การเรียนเขียนจำ เหตุฉะนี้ ในคำที่ถ่างเสียงของคำมาจากต่างประเทศซึ่งมีกล้ำ ข้าพระพุทธเจ้าจึงสมัครไปในทางเขียนตามแบบในภาษาบาลี ตามที่ได้กราบทูลมาทั้งหมดนี้ รู้สึกด้วยเกล้าว่าออกจะมาก ๆ ไป จะเป็นการผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้าเป็นที่พึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
/*138ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๑ มกราคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
จะตอบหนังสือของท่านซึ่งมีไปถึงฉัน ลงวันที่ ๔ เดือนนี้ ที่ว่าด้วยถ้อยคำต่าง ๆ ฉันเห็นด้วยตามที่ท่านว่านั้นทุกประการ
ขอบใจเปนอย่างยิ่งที่ให้คำ สาน แปลว่าช้าง ควรที่จะรู้สึก เพราะบุราณใช้คำนั้นมาก็เปนช้างโดยตรง เช่นว่า เสด็จทรงพญาสาร หรือ สารเสวตร เปนต้น แต่ทำไมจึ่งผ่านไปไม่สดุดใจเสียเลยไม่ทราบ เขียน สาน เปน สาร ก็ไม่ได้ทำให้เปนทางที่ควรหลงไปเลย
ข้าวสาน แปลว่าข้าวปอกเปลือกนั้น เมื่อหลงไปเพราะเขียนเปน ข้าวสาร นั้นควรอยู่ ด้วยยังไม่รู้ ทั้งที่เขียน สาร ความก็กินกัน แปลเอาความได้
ศาล อีกคำหนึ่ง เช่น ศาลชำระความ และ ศาลเจ้า กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์เคยตรัสทักว่าเขียนผิด ด้วยเข้าใจว่าเปนคำย่นมาจาก ศาลา แต่ที่จริงย่นไม่ได้ ถ้าย่นเปน ศาล ก็กลายเปนอื่นไป คือเปนต้นรัง เข้าพระทัยว่าจะเปน สาน เปนคำไทยเรานี่เอง
วิสัญชนี ฉันรังเกียจมานานแล้ว เห็นว่าไม่ใช่สระอะ เอามาใช้เปนสระอะ ไม่ควรอย่างยิ่ง วิสัญชนีเปนเครื่องหมายให้ออกเสียงหนัก เช่น ละเลย คำนี้ควรจะประวิสัญชนี แต่ถึงคำ ลลาย ไม่ควรจะประวิสัญชนีเลย ถ้าใครอ่านไม่ออก ก็ไม่ควรจะอ่านหนังสือ ไปลากซุงดีกว่า
<นริศ>
/*139กรมศิลปากร
วันที่ ๔ มกราคม พ.ศ. ๒๔๗๙
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานตอบลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๙ ธันวาคม เรื่องผ้าต่าง ๆ
(๑) ผ้าย่ำมหวาด ที่ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่แน่ใจในคำว่า ยามะหวด ก็เพราะทราบเกล้าว่า ผ้าย่ำมหวาดไม่ใช่จะมีแต่สีมะหวดเท่านั้น ย่อมมีสีอื่นๆ ด้วย บัดนี้ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบถามดูได้ความว่าผ้าลายรุ่นเก่าเป็นสีม่วงและม่วงเจือแดงทั้งนั้น และผ้าตัวอย่างที่มีอยู่ในพิพิธภัณฑ์ก็เป็นเช่นนั้นโดยมาก เป็นอันแน่นขึ้นอีกในการสันนิษฐานคำ ย่ำมหวาด ว่ามาจาก ยามะหวด ที่ประทานคำอธิบายถึงเรื่อง ยา นั้น ข้าพระพุทธเจ้าดีใจด้วยได้ความรู้ขึ้นอีก แต่เดิมเข้าใจเสียว่าน้ำยาลงทองอย่างเดียว มิได้เฉลียวว่าสิ่งอื่นที่ละลายน้ำสำหรับเขียนภาพก็เรียกว่า น้ำยา เหมือนกัน
(๒) ผ้าขาวม้า ข้าพระพุทธเจ้าจะได้เก็บคำว่า หักขะม้า ในภาษายี่ปุ่นไว้ เพื่อเป็นทางสอบสวนต่อไป
(๓) ที่ทรงพระกรุณาประทานเรื่องแบบนุ่งผ้าเดี๋ยวเกไล เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ ได้มีผู้อธิบายให้ข้าพระพุทธเจ้าฟังว่า พวกข่าย่าเหินซึ่งอยู่ตามลำแม่น้ำโขงแถวเมืองอัตตปือ นุ่งผ้าคาดเตี่ยวแล้วเอาชายข้างหนึ่งพันรอบพุง ส่วนอีกชายหนึ่งเหลือไว้ให้ห้อยยาวลงไป แล้วพับกลับให้เป็นกระเป๋าห้อยไว้ที่หน้าขา สำหรับใส่บุหรี่หรือสิ่งของ การนุ่งชะนิดนี้พวกไทยทางอุดรเรียกว่า นุ่งกะเตียว ถ้าเป็นวันทำพิธีสำคัญเรียกว่า พิธีผีข่า พวกข่าที่เจริญแล้ว หรือพวกไทยที่มีเชื้อข่าปนอยู่บ้าง มักนุ่งผ้าลาย ซึ่งเรียกว่า ผ้าแต้ม แล้วนุ่งกะเตียวทับผ้าลายอีกที เป็นทำนองนุ่งเกี้ยวเกไล แต่ด้านหลังไม่แผ่ปรกกันเท่านั้น
/*140(๔) ข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบว่า ที่กระทรวงคลังแต่เดิมมามีเชือกเส้นหนึ่งพันด้วยไหม เมื่อจะเร่งเงินจากเจ้าภาษีอากร ก็เอาเชือกนี้ใส่พานเชิญไปยังเจ้าภาษีอากร เป็นอันเข้าใจกันว่าถูกเกาะกุมตัว เรื่องนี้ข้าพระพุทธเจ้าเพิ่งทราบเป็นครั้งแรก ผู้บอกจะบอกผิดถูกอย่างไร ขอประทานทราบเกล้าในเรื่องนี้ด้วย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*141ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๑ มกราคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
จะตอบหนังสือของท่านซึ่งมีไปถึงฉัน ลงวันที่ ๔ เดือนนี้ ว่าด้วยเรื่องผ้า
ผ้ายามะหาดนั้น เปนแต่เข้าที ได้ความ เปนภาษา แต่ช่างเขียนเขาไม่ได้เรียกน้ำยาสีใด ๆ ว่า ยามะหวด เพราะฉะนั้นตราไว้ก่อนก็ดีแล้ว
นุ่งผ้ามีอีกอย่างหนึ่ง ฉันเห็นเด็กเงาะซึ่งชื่อ คนัง ซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงเอาตัวมาเลี้ยงไว้ ได้นุ่งถวายทอดพระเนตร ตามวิธีที่พวกเขานุ่งกันเปนปกติ เริ่มด้วยเอาชายผ้าข้างหนึ่งทาบบนหน้าอก เอาลูกคางทับชายไว้ แล้วชักผ้าลอดไปในหว่างขา อย่างที่เรานุ่งผ้าเตี่ยว เรียกกันว่า ขี่ม้า ถึงชายกระเบนเหน็บ เอามือกดไว้ แล้วหักผ้าที่เหลือพันรอบพุง เอาชายผ้าสอดที่ตรงหักทบเปนชายกระเบน แล้วปล่อยชายหน้าห้อยลง เปนอันมีชายห้อยทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ชายข้างหน้านั้น ถ้าจะห่ออะไรก็ทบเอาขึ้นมาเหน็บที่ท้องเปนกระเป๋า นุ่งชะนิดนี้ภาษาเงาะเรียกว่า เลาะเตี๊ยะ รูปคำก็ใกล้ เตี่ยว และคล้ายกับที่ท่านว่าข่านุ่ง แต่ที่ข่านุ่งนั้นเหมือนเกี้ยวเกไลมากกว่า สังเกตว่าตัวยักษ์ในละครของเราก็แต่งตัวมีผ้าห้อยหน้าห้อยกัน สงสัยว่าจะมาแต่นุ่งเลาะเตี๊ยะนั้นเอง เปนแบบเงาะ เงาะก็ยักษ์
ข้อที่ท่านถามถึงเชือกพันไหมของกระทรวงคลัง ซึ่งใช้ใส่พานเชิญไปให้เจ้าภาษีนายอากร เพื่อการเร่งเงินนั้น ฉันไม่เคยทราบว่ามีอยู่เลย ทั้งไม่เคยได้ยินเรื่องเช่นนี้มาด้วยซ้ำ
<นริศ>
/*142ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๑ มกราคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
บันทึก แก้กฎมนเทียรบาลพะม่า ซึ่งฉันได้ส่งมาให้ท่านเมื่อวันที่ ๘ มีแห่งหนึ่งซึ่งแก้เปน ในภูมิมหาปราสาท Mye-nan ด้วยอาศัยคำ Mye ซึ่งพะม่าแปลว่าพื้นดิน ให้มานึกวิตกถอยหลังไปว่า ถ้าเข้าใจผิดก็จะเปนผิดสองหน เห็นว่าใช้ชื่อของเขาไปตรง ๆ จะดีกว่า เพราะฉะนั้นขอเปลี่ยนคำตรงนั้น (สำหรับหน้า ๔) เปน ในเมย-นัน Mye-nan มหาปราสาท
<นริศ>
ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๒ มกราคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชธน
ฉันร้อนใจที่ท่านจะไปเที่ยวเสียวันที่ ๑๔ จึงได้รีบร่างคำนำหนังสือกฎมนเทียรบาลพะม่าส่งมาให้บัดนี้ ด้วยปรารถนาจะให้ท่านได้ดูเสียก่อนไป เพราะว่าในนั้นมีกล่าวถึงตัวท่าน และหอสมุดสำหรับพระนครอยู่ด้วย ถ้าท่านเห็นขัดข้องประการใด จะได้บอกให้ฉันทราบ จะได้แก้ไขให้พอใจท่าน ส่วนข้ออื่นซึ่งแม้จะไม่เกี่ยวข้องแก่ท่านก็ตาม ถ้าท่านเห็นไม่ดี จะทักท้วงให้ฉันรู้ตัวด้วย ก็จะขอบใจท่านเปนอย่างยิ่ง
<นริศ>
/*143พ.ศ. ๒๔๘๐
/*145ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓ พฤษภาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
ช่วยตรวจ ตำราแห่เพชรพวง ครั้งแผ่นดินพระนารายณ์ ที่ในหอสมุดดูด้วยที ในกระบวนช้าง มีช้างผูกสัปคับพระคชาธารปักฉัตรอยู่ในนั้นหรือไม่ ฉันสงสัยว่าสัปคับพระคชาธารปักฉัตรจะคิดจัดทำกันขึ้นในกรุงเทพฯ นี้เอง
<นริศ>
/*146กรมศิลปากร
วันที่ ๖ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓ เดือนนี้ โปรดให้ข้าพระพุทธเจ้าสอบสวนตำราแห่เพชรพวง ครั้งแผ่นดินสมเดจพระนารายณ์ ในกระบวนช้าง มีช้างผูกสัปคับพระคชาธารปักฉัตรอยู่ในนั้นหรือไม่ เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า
ข้าพระพุทธเจ้าได้ตรวจดูตำราแห่เพชรหวง ครั้งแผ่นดินสมเดจพระนารายณ์ ที่มีอยู่ในหอสมุดอยู่สามฉะบับ คือ (๑) ฉะบับสมุดไทยดำ ขนาดใหญ่เส้นรงค์ เปนฝีมือเขียน ซึ่งเจ้าหน้าที่ชี้แจงว่าในรัชกาลที่ ๑ หนังสือฉะบับนี้ หอสมุดได้มาจากออฟฟิสหลวงเมื่อปีที่แล้ว ในบานแพนกว่า เขียนขึ้นเมื่อจุลศักราช ๑๑๕๒ ปีชวด โทศก
(๒) ฉะบับหม่อมเจ้าปิยภักดีนาถ สมุดไทยขาวเส้นหมึก เป็นฉะบับชุบเมื่อจุลศักราช ๑๑๕๕ ปีฉลู เบ็ญจศก
(๓) ฉะบับหอสมุด สมุดไทยขาว จำลองจากฉะบับที่ (๒) แต่มีรูปภาพเส้นหมึก ข้อความทั้งสามฉะบับนี้เหมือนกัน
ข้าพระพุทธเจ้าได้ตรวจดูข้อความทั้งสามฉะบับแล้ว ไม่ปรากฏว่ากล่าวถึงช้างผูกสัปคับพระคชาธารปักฉัตร ข้าพระพุทธเจ้าได้คัดข้อความในฉะบับ (๑) ตอนที่ว่าด้วยช้างพระที่นั่ง ถวายมาด้วยแล้ว
ข้อความในนั้นมีคำแปลกๆ ที่ข้าพระพุทธเจ้าอ่านไม่เข้าใจอยู่หลายคำเช่น
/*147พนาฏ พนาถ คำนี้ในปทานุกรมเขียนว่า พนาด แปลว่า เบาะ แต่ในที่นั้นก็มีคำว่าเบาะอยู่ด้วย ถ้าเป็นเบาะก็คงเป็นเบาะพิเศษที่ใช้โดยฉะเพาะ
ใส่เสื้อเครื่องเกี้ยวเจรบาต ตะเกีง นุ่งลายใส่เสื้อ ไม่ทราบเกล้าว่าตะเกีง เป็นอะไร
ช้างพังพระที่นั่ง ภุตานทองสคนผูกดาวทองพนาถ คำว่า ภุตาน ข้าพระพุทธเจ้าเคยเหนพระที่นั่งพุดตาล เป็นรูปกลีบคล้ายใบเสมา ดูไม่คล้ายคลึงกับดอกพุดตาลที่ข้าพระพุทธเจ้าเคยเหน บางท่านก็ว่าเป็นคำเดียวกับดอกโบต๋านของจีน แต่ข้าพระพุทธเจ้าก็ยังไม่เคยเห็นตอกโบต๋าน ทองสคน ไม่ทราบเกล้าว่า ทองชะนิดไร ในที่แห่งอื่นบางทีก็มีคำว่า ทองตะกู ซึ่งไม่ทราบเกล้าว่า ทองอะไร จะว่า ตะโก ความก็ไม่เข้ากัน
พระแสงลัจกัน กบี่ภก-บุญเบาะ และคำว่า ลูกมากลันไต ในความว่า หมื่นสรสำแดงห่มเสื้อสักลาดเขียวแทงลูกมากลันไต ไม่ทราบเกล้าว่าเป็นของสิ่งไร ความในตอนหลังใช้ว่า ห่มเสื้อ และที่บางแห่งก็ใช้ว่าใส่เสื้อ ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยไปว่า ที่ใช้ว่า ห่มเสื้อ จะเป็นเสื้อที่ไม่มีแขนและใช้คลุมอย่างเสื้อเกราะที่เอาเข้าประกับข้างหน้าหลัง ผิดกับที่ใส่เสื้อกันธรรมดากระมัง
ทั้งนี้ข้าพระพุทธเจ้าขอรับพระบารมีเปนที่พึ่ง ขอประทานทราบเกล้าด้วย
อนึ่ง ในเรื่องตำราแห่เพชรพวง มีคำว่า ห่มเสื้อมิสรูริ้ว นุ่งกางเกงยก ข้าพระพุทธเจ้าค้นในพจนานุกรมภาษามลายู พบคำว่า Misru แปลว่า “ผ้าซึ่งมีไหมทองแล่น” เสื้อมิสรูริ้ว ก็เหนจะเป็นเสื้อผ้าเข้มขาบชะนิดหนึ่ง ส่วนคำว่า ผ้ายก จะหมายความถึงแพรหรือผ้าที่ยกดอก ใช้ได้ทั่วไป หรือฉะเพาะชะนิด ขอประทานทราบเกล้า
/*148อนึ่ง ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายเรื่องลักษณะนุ่งผ้าขี่ช้าง ซึ่งคัดมาจากตำราขี่ช้าง ข้าพระพุทธเจ้าลืมเรื่องนี้ และนึกไม่ออกถึงที่เคยรับสั่งไว้ ค้นหาโนตที่จดไว้ก็ไม่พบ ต่อเมื่อได้รับลายพระหัตถ์เรื่องตำราเพชรพวง จึงระลึกขึ้นมาได้ ทั้งนี้พระอาชญาไม่พ้นเกล้า ข้อความในเรื่องนุ่งผ้าขี่ช้าง ไม่ได้อธิบายถึงวิธีนุ่ง บอกว่าถึงจะอธิบายก็จะมิเข้าใจ ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นดูรูปเขียนก็ไม่มี รู้สึกด้วยเกล้าว่า ต่อไปเหนจะสูญ น่าเสียดายมาก นอกจากจะได้เขียนเป็นรูปขึ้นไว้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเดจพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
/*149ช้างพระที่นั่งในตำราแห่เพ็ชรพวง
-๑-
ช้างพังพระธี่นั่งนำ ผูกตาวทองพนาฏปักทองแผ่ลวดมีระไบ เชิญพระแสงปืนสั้น ๒ บอก พระแสงพร้าเล่ม ๑ พระแสงกบี่เบาะองค์ ๑ นายจำลองขวาน่งสนับเพลา ใส่เสื้อเครื่องเกี้ยวเจรบาด ตเกิง นุ่งลายใส่เสื้อเครื่องเรือปืนกลางนายช้างนุ่งลายเกี้ยวลายควาน
-๒-
ช้างพังพระธินั่งภุตานทองสคนผูกดาวทองพนาถ กำมญีหักทองขวางปรดับพลอยมีคายหน้า ชาวแสงเชิญพระแสงเกาทัน พระแสงปืนซั่น ๒ บอก พระแสงปืนยาวบอก ๑ พระแสงหอกลัจกันด้ำทองถึบ ๒ พระแสง ดาบใจเพชรทรงม้า ๑ ม้าผูกข้างพระที่นั่ง มหาดเล็กเชิญพระล่วมทอง พระสุพัณศรี นายทรงบาทนุ่งสนับเพลาสมปักลาย ใส่เสื้อเครื่องเกียว ปันเหนงทองสายเงิน ดอกปรจำยามทอง ควานท่ายพระธีนัง
-๓-
ช้างพังพระธินั่งรอง ผูกดาวทองกลมพนาด สักลาดประกดาด ชาวแสงเอาพระแสงปืนซั่น ๒ บอก พระแสงพราเล่ม ๑ ใส่เบาะ พระแสงกะบี่องค์ ๑ ผูกหลังเบาะ หมื่นสรสำแดงห่มเสื้อสักลาดเขียวแทงลูกมากลันไต ถือปืนกลาง นายจำลองทำคอ นุ่งลาย ห่มเสื้อเครื่องเกี้ยวลาย นายช้างนุ่งลายเกี้ยวลาย ควาน
-๔-
ช้างพังพระธินั่งทรง พลายดาวนกแปดกลีบพนาด มีภูแลข่ายหน้า ชาวพระแสงเอาพระแสงปืนซั่น ๒ บอก พระแสงพราเล่ม ๑ พระแสงกบี่ภกบุญเบาะเล่ม ๑ ขี่ใส่สนับเพลานุ่งสมปักลายใส่เสื้อเครื่อง คาดเจียรบาดเวนขึน นายมหานุภาพ เวนแรมปราบไตรภพ นายช้างนุ่งลายเกียวลายควาน
/*150ลักษณะนุ่งผ้าขี่ช้าง
คัดจาก พระสมุดตำราช้าง ฉะบับซื้อจาก ม.ล. แดง สุประดิษฐ์ สมุดไทยดำ เส้นรงค์ มีว่า
สิทธิการิยะ จะเรียนขี่ช้าง ให้รู้จักกลจะนุ่งผ้าขี่ช้าง ๙ ชั้น ๗ ชั้น ๕ ชั้น ๓ ชั้น เป็นนพนั้น จะบอกไว้ในนี้จะมิเข้าใจ ต่อนุ่งให้ดูเห็นแล้วจึงจะเข้าใจ จะบอกไว้ก็แต่นุ่งผ้านี้มี ๔ อย่าง ๆ หนึ่งชื่อว่า บัวกลม อย่างหนึ่งชื่อว่า บัวห่อ อย่างหนึ่งชื่อว่า บัวจีบ อย่างหนึ่งชื่อว่า เกไล จะนุ่งอย่างไรก็ตามแต่จะรักนุ่งเถิด ชั้นในนั้นเหมือนกันแล
อันว่ากลจะเกี้ยวผ้านั้นมี ๔ อย่าง ๆ หนึ่งชื่อว่า กระหวัดจำ อย่างหนึ่งชื่อว่า พันทะนำ อย่างหนึ่งชื่อว่า กองกะพัน ๆ เกี้ยวเป็น ๓ อย่าง อย่างเอก อย่างโท อย่างตรี อย่างหนึ่งชื่อว่า เกไล ๆ เกี้ยวเป็น ๓ อย่าง อย่างหนึ่งเอกอุ ตรวย ๓ ชั้น อย่างหนึ่ง เอกสอ ตรวย ๒ ชั้น อย่างหนึ่ง เอกมอ ตรวยชั้นหนึ่ง เกี้ยวได้แต่มหาดไทย กลาโหม จัตุสดมภ์ จางวาง เกี้ยวกองกะพันเอก เกี้ยวเพียงเข่า เกี้ยวกองกะพันโท เกี้ยวเพียงกลางขา เกี้ยวกองกะพันตรี เกี้ยวเพียงคอช้าง สมเด็จพระนารายณ์เป็นเจ้าสั่งพระเพชราชา ผู้ว่าที่กลาโหม ให้จัดแจงผู้จะนุ่งผ้าเกี้ยวผ้า ผู้ขี่ช้างตามบันดาศักดิ์ให้ศึกษาร่ำเรียนให้ถูกในกฎหมายนี้
/*151ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ พฤษภาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๖ เดือนนี้ ได้รับแล้ว ขอบใจท่านเปนอันมากที่ช่วยตรวจและคัดตำราเพชรพวง ไปให้
ฉันจะอธิบายเหตุที่ขอให้ท่านช่วยตรวจให้ท่านทราบ ด้วยเกิดความคิดเห็นขึ้นว่า ช้างชนผูกสัปคับนั้นไม่ไหว ทำให้หนักให้กีด เกิดขัดข้องแก่ช้างที่จะชนชิงชัยไม่ได้คล่องแคล่ว แม้ไปชนกับช้างสตรูซึ่งไม่ได้ผูกสัปคับจะต้องแพ้สตรูเปนแน่ อีกประการหนึ่ง ได้ยินคำทางอินเดียเขาว่าขุนรถกับนายสารถีต้องเปนผู้ที่รู้กัน เปนน้ำหนึ่งใจเดียวกัน ขุนรถเปนตัวรบ สารถีเปนผู้ขับม้าหาช่องให้ขุนรถชิงได้ชัย เมื่อเอามาเทียบกับช้างก็ลงกัน ขุนช้างเปนตัวรบ ย่อมพะวงอยู่แต่การต่อสู้ จะแบ่งภาคกายใจมาทำการบังคับช้างด้วยไม่ถนัด จำต้องอาศัยนายท้ายช้างช่วย ควานหาช่องชัยให้แก่ขุนช้าง ก็ถ้าเอาสัปคับเข้าผูกขวางหน้านายท้ายช้างเสียแล้ว จะควานหาช่องชัยให้แก่ขุนช้างได้ที่ไหน ทำให้ไม่เชื่อว่าชนช้างจริง ๆ จะผูกสัปคับพระคชาธาร คิดว่าคงเปนแต่ปรุงขึ้นสำหรับแห่ดูเล่นงาม ๆ เท่านั้น อีกประการหนึ่ง นึกถึงรูปเขียนชนช้าง ตามที่เห็นรูปเก่าๆมา ก็เห็นเขียนชนตัวเปล่าทั้งนั้น รูปเขียนช้างชนผูกสัปคับพระคชาธารปักฉัตร ดูเหมือนจะมีในหอราชกรมานุสรเปนรูปแรกอันได้เห็น ซึ่งเปนของเขียนในรัชชกาลที่ ๕ เข้าใจว่าเขียนตามพระราชพงศาวดาร ซึ่งกรมสมเด็จพระปรมานุชิตทรงเรียบเรียงขึ้นในรัชชกาลที่ ๓ เปนเหตุให้สดุ้งใจขึ้นว่า สัปคับพระคชาธารปักฉัตรนั้น จะปรุงขึ้นในชั้นกรุงรัตนโกสินทร์เรานี้เองเสียดอกกระมัง จึงวานท่านดูสอบ ตำราเพชรพวงของครั้งกรุงเก่า ว่าจะมีช้างผูกสัปคับพระคชาธารปักฉัตรอยู่ในนั้นหรือไม่
/*152คำถามของท่านซึ่งแถมมาในท้ายหนังสือ ฉันอาจตอบได้เปนบางคำ
พนาด เคยทราบมาว่าเปนผ้าปกกระพอง ตามที่เคยเห็นมีสองอย่าง ติดผ้าจีบเปนระบายอย่างหนึ่ง ตรงกับคำที่ท่านคัดให้ไปว่า พนาฏปักทองแผ่ลวดมีระไบ กับติดข่ายซึ่งเรียกว่าตาข่ายหน้าช้างอีกอย่างหนึ่ง ตรงกับคำที่ท่านจดให้ไปว่า พนาถกำมญีหักทองขวางประดับพลอยมีคายหน้า (คือข่ายหน้า) เตมทน เปนหนังสืออย่าง น้ำพิงกได แปลกันแทบตายเท่านั้น เบาะอยู่ที่คออานก็เรียก จำคำในหนังสือเรื่องอนิรุทธมาได้คำหนึ่ง มีว่า แพรวพรนาดชนักแรง แย่งสุพรรณอานเอก ในที่นี้กล่าวถึงของ ๓ อย่าง คือ พนาด ผ้าปกกระพอง ชนัก เชือกมัดควบที่สอดเท้า จะแปลว่าโกลนก็จะได้กระมัง อาน เบาะรองก้นนั่งเหนือคอช้าง เขาเอาสายชะนักผูกทับไว้ เบาะอานนี้ใช้สำหรับแต่ท้าวพญา หาได้ผูกให้แก่คนขี่ช้างทั่วไปไม่
ตเกิง ได้แต่สันนิษฐาน จะต้องเปนชื่อตำแหน่งพนักงาน เพราะเห็นกล่าวไว้เปนสามภาค คือนายจำลองขวาแต่งตัวเช่นนั้น ตเกิงแต่งตัวเช่นนั้น นายช้างแต่งตัวเช่นนั้น สงสัยว่า ตเกิง จะเปนคนกลางช้าง ด้วยท้ายบอกเครื่องแต่งตัวมีคำว่า ปีนกลาง อยู่ด้วย
พุดตาน ท่านสำคัญเอาแผ่นช้างสัปคับเปนพุตตาน ส่วนฉันเห็นไปว่า แผ่นอันนั้นทำเทียบเขน ซึ่งผูกอยู่ข้างสัปคับช้างเขน แต่ตกแต่งแปลงรูปให้งามขึ้น คำว่า พุดตาน ฉันเข้าใจว่าเปนชื่อลาย อาจเปนลายที่ทำทั่วไปในสัปคับนั้น อันเลียนอย่างมาจากลายจีนซึ่งเขียนเครื่องลายครามเข้ามา เรียกกันว่าลายพุดตาน แต่จะเหมือนดอกพุดตานหรือโปตั๋นจริง ๆ หรือไม่ ใครรับผิดชอบก็ไม่ทราบ ลางทีจีนผู้เขียนลายนั้นจะไม่ได้ตั้งใจทำเปนพุดตานหรือโปตั๋นเลยก็ได้ ลางทีความสำคัญของท่าน ซึ่งถือเอาแผ่นข้างสัปคับว่าสิ่งนั้นเปนพุดตานก็จะถูก เพราะพัดยศของพระสงฆ์/*153ชนิดรองพัดแฉกลงมา ทำเปนรูปดอกบัวแท้ ๆ ก็เรียกกันว่าพัดพุดตาน อย่างไรก็ดี ความเข้าใจในสมัยนี้ ที่นั่งของพระเจ้าแผ่นดิน หากว่ามีแผ่นเขนเทียมติดอยู่ข้าง ๆ เปนเรียกว่าพระที่นั่งพุดตาน เปนของแน่นอนอย่างนั้น แต่ถ้าจะค้นเอาที่มา ว่าทำไมจึงเรียกพุดตาน ข้อนั้นต้องพักไว้ก่อน เพราะยังคิดไม่เห็น
ทองตะกู เห็นจะพอแปลได้ว่าทองเทียม ด้วยอาศัยเทียบจากกระดาษทองน้ำตะโก เห็นในหนังสือเก่าและคนเก่าเรียกว่าทองน้ำตะกู แต่ไม่ประหลาดอะไร ตะกู หรือ ตะโก ก็เอา อู เปน โอ จัดว่าเหมือนกัน วิธีทำ ใช้ตะกั่วดาษลงแล้วทายางใสสีเหลืองชะนิดหนึ่ง เรียกว่า ยางแต้ว แล้วปรากฏเห็นสีคล้ายทอง
ห่มเสื้อ ใส่เสื้อ สวมเสื้อ คิดว่าหมายความไม่ต่างกัน เสื้อเกราะของไทยซึ่งเอาประกับหน้าหลังไม่เคยทราบ ทราบแต่ว่าทำด้วยหนัง เปนเสื้อแขนสั้น ถ้าจะให้งามก็เอาผ้าสาบนอก
มิสรู ท่านค้นพบมาดี ซ้ำสอบพจนานุกรมภาษามลายูได้คำมาตรงกันด้วย ทุกวันนี้เรียกกันว่า มัสหรู่ หรือ เข้มขาบไหม ก็เรียก ทอด้วยไหม มีลักษณะเปนริ้ว ในริ้วมีลายสลับสีอีกทีหนึ่ง คำว่า ยก หมายถึงผ้ามีลาย ลายไม่ใช่ ริ้ว ยกไหมก็มี ยกทองก็มี คำว่า ยก มาแต่กระบวรทอ เส้นด้ายที่เชิดขึ้น เรียกว่าเส้นยก เส้นด้ายที่จมลงเรียกว่าเส้นข่ม แล้วพุ่งกะสวยไปในหว่างกลาง ถ้าจะให้เปนลายเลือกยกเส้นข่มขึ้นลางเส้น ทอไปให้เกิดเปนลายขึ้นจึงได้เรียกว่าผ้ายก เพราะต้องตะบอยยกเส้นข่มลางเส้นให้เกิดเปนลายขึ้น
นอกจากนี้ตอบไม่ได้ ไม่ทราบ คิดไม่เห็น
ตำรานุ่งผ้ามืดแปดด้าน จะไปถามใครก็เห็นจะไม่มีใครรู้ เปนอันสูญแน่นอน
<นริศ>
/*154กรมศิลปากร
วันที่ ๑๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับพระอธิบายที่ทรงพระเมตตาประทานมาถึง เรื่องช้างศึกและเรื่องอื่นๆ ที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลถามไป ทั้งนี้เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าเหนจริงตามกระแสพระดำริว่า สัปคับพระคชาธารปักฉัตร์ จะปรุงขึ้นในชั้นกรุงรัตนโกสินทรนี้เอง แต่ข้าพระพุทธเจ้าได้พบรูปภาพสลักของนครวัด ทำเป็นรูปสงครามพวกปาณฑพ ในรูปนั้นมีช้างศึกกำลังเข้าชนกัน ช้างนั้นมีควานคอถือขอหนึ่งคน กลางช้างผูกสัปคับ มีข้างเตี้ย ๆ เหนจะสูงไม่เกินศอกหนึ่ง กลางสัปคับมีแม่ทัพกำลังยืนแผลงศร ควานท้ายไม่มี บางแห่งแม่ทัพที่ยืนอยู่ในสัปคับ ยืนอยู่ในท่าก้าวเท้าหน้าอยู่ในสัปคับ และเท้าหลังอยู่ที่เบื้องท้ายของช้าง คิดด้วยเกล้าว่า ลักษณะเช่นนี้จะเป็นวิธีในประเทศหนึ่งและสมัยหนึ่ง เพราะในหนังสือมหาวงศ์ ตอนที่กล่าวถึงท้าวทุษฐคามินีชนช้างกับเอฬารราช ก็จะปรากฏว่าท้าวทุษฐคามินีเสด็จขึ้นทรงคอพระยากุณฑลหัตถี ยกพระหัตถ์สำผัสตระพองพระยาซ้าง และปรากฏต่อไปว่ามีควานช้างขึ้นขี่ท้ายช้างด้วย ที่ท้าวทุษฐคามินีทรงคอช้าง ก็เพราะผู้เป็นนักรบย่อมขับขี่ช้างเป็นทุกคน แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังสงสัยอยู่อย่างหนึ่งว่า การชนช้าง ๆ ย่อมแล่นเข้าหากันโดยแรง ถ้าฉวยพลาดพลั้งอาวุธที่ขุนช้างถือหลุดมือไป จะได้อาวุธที่ไหนมาแทน รูปช้างที่นครวัด ช้างสัปคับก็ไม่ปรากฏว่ามีอาวุธสำรองเป็นอาไหล่ไว้ ในหนังสือมหาวงศ์แห่งหนึ่งว่า ท้าวทุษฐคามินีพุ่งพระแสงไปประหารข้าศึก แสดงว่าต้องมีอาวุธอื่นสำรองไว้ แต่จะเอาไว้บนช้างที่ตรงไหนหรือเอาไว้กับตัวขุนช้างอย่างไร ไม่ปรากฏ บางทีอาจจะอยู่ที่คน/*155กลางช้างก็เป็นได้ เวลาเข้ารบตะลุมบอน น่าจะสังเกตได้ยากว่าเป็นช้างแม่ทัพหรือเป็นช้างของใคร หรือจะสังเกตดูแพนหางนกยูงที่คนกลางช้างถือ ที่ใช้หางนกยูง จะเป็นเครื่องหมายบอกสัญญาให้ควานท้ายหรือให้ทหารทราบหรือประการใด ขอประทานทราบเกล้าด้วย
ในเรื่องช้างดั่งได้กราบทูลมานี้ ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลถวายมาโดยที่ไม่มีความรู้ ถ้าผิดพลาดประการใด ขอรับพระบารมีปกเกล้าเป็นที่พึ่ง พระอาญาไม่พ้นเกล้า
เรื่อง พนาถกำมญีหักทองขวางประดับพลอยมีคายหน้า คือ ข่ายหน้า ตามที่ทรงพระกรุณาประทานพระอธิบายมา ประจวบกับเมื่อวานนี้ข้าพระพุทธเจ้าได้รับหนังสือจากพระภิกษุองค์หนึ่งอยู่ เมืองสกลนคร ชี้แจงคำแปลในคำโคลงที่ว่า คาดกร่ายชายทองวาง ร่วงรุ้ง ว่าคำว่า กร่าย นั้นได้แก่ ข่าย หรือ ร่าง คือเครื่องลาดหลังช้างที่ทำเป็นตาข่ายคล้ายร่างแห แต่ถี่กว่านั้น เดิมแท้เป็นข่าย เช่น ทางไทยภาคอุดรเรียกเครื่องลาดหลังช้างว่า ข่ายคำ กลายมาเป็น คาย กร่าย โดยลำดับตามเสียงของท้องถิ่น ดั่งนี้ ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าว่า น่าจะถูกเพราะเสียงกล้ำ กร กับเสียง ข เคยมีตัวอย่างในคำอื่นอยู่มาก
ข้าพระพุทธเจ้าพบในจดหมายรายวันทัพครั้งกรุงธนบุรี คราวที่ยกทัพไปตีกรุงกัมพูชาว่า เรือรบเขียนเป็นรูปตราตามตำแหน่ง ตรงข้างเรือเขียนเป็นลายรดน้ำ เรือพระที่นั่งทรง เขียนหน้าเรือเป็นรูปครุธ ข้างเป็นลายรดน้ำ พนักท้ายเขียนน้ำทองพระอวดทอง หลังคาสีสักหลาด ตะกุดแจว เสากะโดง ทาสีเหลือง พลแจวใส่หมวกใส่เสื้อสีดอกคำ เรือรบเจ้าราชนิกุล เขียนลายรดน้ำ หลังคาหุ้มผ้าแดง พลแจวใส่เสื้อเขียวมีธงและโคม
/*156ข้าพระพุทธเจ้าเหนด้วยเกล้าว่า เมื่อเรือรบมีเครื่องหมายบอกให้รู้ถึงตำแหน่งผู้ที่ควบคุมไป ช้างศึกก็น่าจะมีอะไรสักอย่างหนึ่งเป็นที่สังเกตเหมือนกัน กับขอประทานทราบเกล้าด้วยว่า พระอวดทอง นั้นคืออะไร และสีสักหลาดนั้นเป็นสีอะไร ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านพบคำอธิบายเรื่องผ้าสักหลาดในหนังสือต่างประเทศว่า มาจากคำในภาษาอังกฤษว่า Scarlet คือสีแดงเลือดนก แต่โดยเหตุที่ สักหลาด คำนี้ ย่อมมีอยู่ในภาษาต่างๆ ทางภาคตะวันออกของอาเซีย การวินิจฉัยที่มาของคำจึงยังเป็นที่เถียงกันอยู่ ในภาษามลายูมีคำว่า Sakalāt ว่าเป็นภาษาเปอร์เซีย อธิบายไว้ว่าเป็นผ้าขนาดกว้างอย่างดีเนื้อหนา เช่นผ้าที่เอามาตัดเป็นเครื่องแบบ บางทีผ้าสักหลาดที่เข้ามาสู่ประเทศสยามในชั้นเดิมจะเป็นแต่สีเดียว จึงได้ใช้เรียกสีอย่างหนึ่งว่า สีสักหลาด เป็นทำนองเดียวกับสีกุหร่า (แต่ในที่อื่นเขียนว่าสักหลาดเขียวก็มี) ถ้าสักหลาดแปลว่าสีแดงเลือดนก แต่ก็มีความต่อไปในจดหมายฉะบับนั้นว่า หลังคาหุ้มผ้าแดง สีผ้าแดงที่ข้าพระพุทธเจ้าเคยเหน ก็ไม่สู้ห่างไกลกับสีแดงเลือดนกนัก ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านพบ ดูเหมือนว่าพวกฝีพายก็เรียกว่าตัวสักหลาด และคนถือธงนำหน้ากระบวนทัพ ได้มีผู้บอกข้าพระพุทธเจ้าว่า เรียกตัวสักหลาดเหมือนกัน บางทีจะใส่เสื้อสีสักหลาด ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้สังเกตไว้แต่เดีม
ในจดหมายเหตุฉะบับนั้น และในหนังสือเก่า มักเขียนคำว่า สำนัก และ สนุก มีคำว่า นิ ต่อท้าย แต่ในสมัยนี้ตกลงเลิกคำว่า นิ เสียแล้ว จะว่าเป็นการเติมเข้ามาเปล่า ๆ ก็ดูออกจะเป็นการสันนิษฐานเรวไป ทั้งนี้ขอประทานทราบเกล้าด้วย
อนึ่ง ในเวลานี้ ทางการกำลังดำริจะเลิกใช้ตัวอักษรในวรรค ฎ ฏ เสีย เพราะเหนว่า ตัวอักษรในวรรคนี้ ถ้าว่าถึงเสียง ก็ไม่ผิดแปลกกับ/*157อักษรในวรรค ด ต และโบราณก็เคยใช้คำที่ภาษาเดีมเป็นวรรค ฎ ฏ มาเป็นวรรค ด ต เช่นคำว่า ครุธ เป็นคัน ถ้ายกเลีกแล้ว การเรียนหนังสือและการใช้พิมพ์ดีดจะสะดวกดีขึ้น แต่ที่จะเปลี่ยนเป็น ก ข เล็กนี้ เป็นเรื่องเปลี่ยนจากความเคยชิน จะมีข้อติดขัดแก่ทางภาษาขึ้นเพียงไร น่าจะกินเวลาสอบสวนกันอีกนาน จึงจะตกลงกันได้
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
/*158ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๘ พฤษภาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๔ ตอบหนังสือฉัน แล้วมีปัญหาอะไรอีกต่อไปนั้น ได้รับแล้ว
ขอบใจท่านที่บอกถึงช้างศึกรูปเขมรฉลัก ฉันก็ได้เห็นเหมือนกัน แต่นึกไปไม่ถึง สัปคับนั้นเตี้ยมาก ดูเหมือนพื้นสัปคับจะอยู่ไล่เรี่ยกับสันหลังช้าง ขาสัปคับเปนแต่เครื่องยันสีข้างช้างอยู่เท่านั้น ทีคล้ายกับวองสานของลาว รูปอย่างนี้ <img> เขาสานด้วยหวายเปนสองซีก มีรูที่ปลายเอาเชือกมัดติดกัน ผูกบนหลังช้าง ในนั้นวางเบาะที่นั่ง ไม่ต้องมีพื้น ถ้าสัปคับเตี้ยอย่างนี้ก็ผูกได้ ไม่หนักและไม่บังตาคนท้าย สัปคับของเราพื้นรองหย่องขึ้นไปอยู่สูงโงนเงน ถูกชนทีเดียว ทั้งสัปคับและฉัตรและกลางช้างจะต้องม้วนต้วนลงมาทันที
ช้างศึกจะต้องมีคนประจำหลังช้างอย่างน้อย ๒ คน อย่างมาก ๓ คน ถ้า ๒ คน ก็บังคับช้างคนหนึ่ง รบคนหนึ่ง ถ้า ๓ คน ก็เปนผู้ช่วยรบอีกคนหนึ่ง ใครจะอยู่ที่ไหน เห็นจะตามถนัด ตามรูปฉลักเขมรนั้นเหมือนการรบด้วยรถ ผู้ทำคอเปนคนขับช้างเหมือนสารถี ผู้อยู่บนสัปคับเปนคนรบอย่างขุนรถ อย่างลังกาตามที่ท่านว่ากับไทยเหมือนกัน คนรบขี่คอช้าง คนบังคับช้างขี่ท้าย เจตนาคงมีว่า แม้คนคอจะต้องรบก็ยังมีช่องจะทำการบังคับช้างช่วยกันได้อยู่บ้าง ท่านไม่ต้องสงสัย สัญชาติขัตติยแล้ว จะต้องขี่ม้าขี่ช้างใช้อาวุธแปนทุกคน เปนวิชาประจำตัว คนกลางช้างนั้นแหละเปนคนช่วยรบ คือคอยช่วยแทงฟันซัดอาวุธแก่ข้าศึก ตามโอกาศที่ควรทำ ทั้งคอยส่งอาวุธให้แก่ขุนช้างตามท่าทางที่เข้าช่องควรใช้/*159อาวุธอย่างไรด้วย กลางช้างไม่จำเปนต้องอยู่บนสัปคับ ขี่อยู่กับหลังเปล่าๆ ก็ได้ อาวุธต่าง ๆ อันจะพึงใช้ก็เสียบสอดไว้ที่ไหน ๆ แล้วแต่จะเหมาะ เช่นขี่ช้างน้ำมัน เขาก็มีขออาไหล่ผูกไปข้างช้าง ในริ้วกระบวนเพชรพวง ก็มีสั่งชาวแสง ให้เชิญพระแสงปืนพระแสงดาบไปสอดผูกไว้ตามข้างเบาะที่ประทับนั้นเอง เปนแน่ว่าช้างศึกจะต้องเตรียมอาวุธไปใช้ให้ครบครัน
หางนกยูงนั้น สำหรับใช้โบกเปนสัญญาสังทัพ ให้รุกให้ถอยทั้งกอง หรือว่าให้ซ้ายถอยขวารุก หรือซ้ายรุกขวาถอย ตามท่วงทีศึกซึ่งแม่ทัพจะสั่งให้ทำ อย่างเดียวกับแตรเดี่ยวของฝรั่งนั้นเอง
ท่านออกตัวในท้ายความซึ่งพูดด้วยช้าง ขอโทษว่าไม่รู้ในเรื่องช้าง ขอให้ท่านเข้าใจว่าฉันเกิดมาไม่ทันเรียนเหมือนกัน อาศัยแต่ได้สังเกตและคิดต่อเท่านั้น
ข่าย เห็นว่าควรจะอยู่ที่ชายผ้าเท่านั้น มาแต่เลาะชายผ้าเปนเส้นด้ายให้เปนระบายชายครุย ถ้ายาวเกินไปก็ถักเปนตาสี่เหลี่ยม ตาขนมเปียกปูน ตาหกเหลี่ยมไว้ชายเปนครุย เพื่อให้เห็นงาม ทีว่าสำหรับผ้านุ่งห่มปกคลุมอะไรควรทำเพียงเท่านั้น ตาข่ายหน้าช้างก็ติดอยู่กับพนาด คือ เปนระบายชายของผ้าปกกระพองนั้นเอง ที่ถักเปนตาข่ายทั้งผืน น่าจะควรเปนแต่แหอวนหรืออะไรพวกนั้น
คำว่า กรุยกราย น่าจะหมายถึงคาดกร่ายชายกรุย คำว่า กร่าย สมเปนผ้ามากกว่า แต่จะว่า กร่าย ข่าย กรุย ครุย กรวย เปนคำเดียวกัน ก็จะไปได้กระมัง แต่ควรตราไว้ก่อน
การเขียนตราที่เรือรบทะเล สืบไปจากเรือกระบวนซึ่งทำหัวเปนรูปสัตวนั่นก็คือตราทีเดียว ตราหมายเรือมาแต่ธงทางอินเดีย ขุนรถคนหนึ่งก็มีธงประจำตัวคันหนึ่ง พระมหากษัตริย์ของเราเวลาพยุหยาตราก็มีคนถือธงกระบี่ธุช ครุฑพ่าห์ นำหน้า ธงครุฑพ่าห์นั้นแหละเปนเครื่อง/*160หมายองค์พระราชา ธงกระบี่ธุชนึกว่าเปนธงพระมหาอุปราช เวลาไม่มีอุปราชก็เอามารวมในวังหลวง ครั้นมีอุปราชขึ้นก็ไม่ยอมคืนกลับไป ในรูปเขมรฉลักก็มีธงเช่นเดียวกัน ธงรูปครุฑเปนของพระราชา ส่วนแม่ทัพอื่น ๆ เปนรูปลิงเปนพื้น ดูก็สมกับของเรา พวกพระมหาเทพมหามนตรีอะไรเหล่านั้น ถือตราเปนรูปสุครีพหณุมานกันทั้งนั้น
พระอวด คำนี้ฉันก็ไม่รู้เหมือนกัน แต่เห็นคล้ายกับคำ บังอวด อันมีในหนังสือเก่า ๆ อาจกลายมาจากคำนั้นได้ เปน ผอวด ประอวด พระอวด เช่น บันทม ผทม ประทม ฉันคิดว่า บังอวด หรือ พระอวด นั้นเปนพะนักลูกกรง แต่ท่านอย่าเพิกถือเอาเปนแน่ เปนแต่ฟังไว้สังเกตดูต่อไป
สักลาด ท่านควรจะเข้าใจ ว่าคำนั้นเราหมายเพียงว่าเปนผ้าทอด้วยขนสัตว ไม่ได้รู้สึกไปถึงสีของมันด้วย หลังคาสี หมายความว่าหลังคาดาษด้วยผ้าสี แสดงว่าเปนของดีมีศักดิ์สูงกว่าหลังคาที่ปล่อยไว้เปนใบไม้ตามปกติ ผ้าสีที่ดาษหลังคาแต่ก่อนก็ดาษด้วยผ้าเมืองไทย ซึ่งย้อมด้วยเปลือกไม้ มีผ้าแดงยอเขียวตะพุ่นเปนต้น อันมีสีมอซอ ภายหลังมีผ้าสักหลาดสีสดใสเข้ามา เราเห็นสีงาม เอาขึ้นดาษหลังคา จึงเรียกว่าสีสักลาด หมายความว่าหลังคาดาษสีด้วยผ้าสักลาด จัดว่าเปนดีที่หนึ่ง ไม่หมายไปถึงว่าเปนสีอะไร
สำนักนิ สนุกนิ ฉันก็เคยพบมามากเหมือนกัน คิดแปลก็ไม่เห็นคนอื่นเขาก็คิดแปลกัน แต่คำแปลของเขา ฉันไม่เห็นชอบด้วย เลยติดอยู่จนทุกวันนี้
ความคิดที่จะเปลี่ยนหนังสือใช้ ก ข เล็ก ฉันทายว่าไม่ได้ เพราะเราใช้ภาษาบาลีสํสกฤตเปนภาษาของเราอยู่มาก ซ้ำภาษาบาลีเราก็บำรุงให้ร่ำเรียนกันอยู่หนักหนา ต้องเลิกภาษาบาลีสํสกฤตก่อน จึงจะเลิกวรรค ฏ ตามไปได้
/*161ในหนังสือซึ่งฉันเขียนมาถึงท่านฉะบับก่อน สันนิษฐานคำ ทองตะกู ว่า เปนทองเทียมเห็นจะผิด ทองน้ำตะกู หรือน้ำตะโก นั่นแหละเปนแน่ว่าทองเทียม แต่ทองตะกูอันไม่มีคำว่า น้ำ อยู่ในนั้น อาจเปนทองชะนิดใดอันเปนทองจริงก็ได้ อนึ่ง ที่ฉันบอกถึงทองน้ำตะโก ว่าเขาทายางแต้วนั้น ลางทีเขาก็เรียกว่าน้ำมันรงค์ แต่ฉันคิดว่าเปนคนละอย่าง น้ำมันรงค์ที่จะทำขึ้นใช้ในเมื่อหายางแต้วไม่ได้ คงใช้น้ำมันยางเอามาเคี่ยวให้ไส ใส่รงค์ลงไปให้สีเหลือง ทาบนตะกั่วก็พอดูได้ แต่เห็นจะเลวกว่ายางแต้ว
<นริศ>
/*162กรมศิลปากร
วันที่ ๑๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ตามที่ข้าพระพุทธเจ้าถวายเรื่องลักษณะนุ่งผ้าขี่ช้างไปแล้วนั้น เพราะสำคัญว่าจะมีฉะบับอยู่แต่ที่ได้ถวายไป ทั้งนี้เป็นด้วยความไม่รอบคอบของข้าพระพุทธเจ้า พระอาชญาไม่พ้นเกล้า
บัดนี้เจ้าหน้าที่ค้นพบพระตำหรับนุ่งผ้าขี่ช้างแล้ว ขอประทานถวายสำเนาที่คัดขึ้นไว้ ๑ ฉะบับ มาพร้อมกับหนังสือฉะบับนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านดูโดยตลอด เมื่ออ่านแล้วก็ไม่สู้เข้าใจนัก นอกจากจะต้องอ่านทบทวนและทดลองนุ่งผ้าดู แต่กระนั้นข้าพระพุทธเจ้าก็ยังไม่แน่ใจว่าจะทำได้ เพราะการอธิบายวิธีทำต่าง ๆ เป็นเรื่องที่อธิบายยาก เพียงแต่วิธีนุ่งผ้ากันตามธรรมดา ถ้าจดลงเป็นหนังสือ ก็เป็นความลำบากไม่น้อยอยู่แล้ว
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
/*163พระตำหรับนุ่งผ้าขี่ช้าง
กลหนึ่งที่จะนุ่งผ้าขี่ช้างมี ๓ พวก กรมช้าง เสนาบดี ผ้าต้น พวกหนึ่ง ถ้าจะนุ่งผ้ากรมช้าง ขี่ผัดพานล่อแพนนั้นมีอยู่ ๔ อย่าง ๆ หนึ่งชื่อว่าเกไล อย่างหนึ่งชื่อว่าบัวตูม อย่างหนึ่งชื่อว่าบัวบาน อย่างหนึ่งชื่อว่าบัวจีบ
ถ้าช้างชื่นตา ให้นุ่งเกไล ถ้าจะนุ่งเกไลนั้น ให้นุ่งผ้า ๖ คืบ ๖ แขน ๒ ผืนเพลาะพับเอาลายเข้า แล้วจึงหยิบริมนุ่งชายซ้ายสั้น ชายขวายาว ชายยาวนั้นจีบหน้าทั้งสองผืน สอดขึ้นไปเป็นชายพกจนสิ้นยาว ชายสั้นนั้นจึงโจงกระเบนแต่ชายเดียวให้ทับหน้าสนิทแล้ว จึงแหวกชายที่พับไว้นั้น โจงข้างหนึ่งเป็นหางหงส์ ข้างหนึ่งตามแต่จะเกี่ยวผ้าเถิด
ถ้าช้างน้ำมันคอปลาหมอนั้น ให้นุ่งบัวตูม ถ้าจะนุ่งบัวตูม ให้นุ่งผ้าสองปักคลี่ริม นุ่งจับชายเสมอกัน แล้วจึงจีบริมทั้งสองชาย แต่ชายหน้าเข้ามาตลอดพก แล้วจึงสอดขึ้นเป็นพกห้อยลงมาเสมอเข่าทั้งสองข้าง ให้จับกลางผ้านุ่ง รวบเข้าอีกทีหนึ่ง แล้วจึงโจงกระเบนทั้งสองริม แล้วจึงเหน็บหน้าชั้นบนเสมอพก เหน็บหลังชั้นบนผ้าเกี่ยวนั้น ตามแต่จะเกี่ยวผ้าเถิด
ถ้าช้างน้ำมันคอกระบอก ให้นุ่งบัวจีบ ถ้าจะนุ่งบัวจีบ ให้นุงผ้าสี่คืบ ยาว ๔ แขนผืนหนึ่ง ไว้ชายซ้ายสั้น ชายขวายาว ซ้ายสั้นโจงกระเบน ชายยาวสอดขึ้นมาเป็นพก แล้วจึงให้นุ่งผ้าสมปัก คลี่ริมจับชายเสมอกัน ให้จัดกลีบหลังเหน็บขึ้นมา ๓ ขนบ ให้จีบริมแต่หน้าเข้ามาจนพก เป็นกลีบเพล่เหลื่อมกัน เหน็บทั้งสองข้างแล้ว จึงโจงกระเบนริมทั้งสองชาย แล้วจึงโจงกระเบนชายใหญ่รวบกัน จึงเอาชายพกนั้นจีบขวางพาดตักไว้ เกี่ยวผ้าตามแต่จะเกี่ยวเถิด
ถ้าช้างน้ำมันคอน้ำเต้า ให้นุ่งบัวบาน ให้นุ่งผ้าสมปัก ขายซ้ายสั้น ชายขวายาว ชายขวาจับเป็นพกพาดบ่าไว้ โจงกระเบนริมขวาแล้วโจงกระ/*164เบนริมซ้าย แล้วจึงจัดกลีบเหน็บไขว้ทับพก แล้วจึงโจงกระเบน เกี่ยวผ้าตามจะเกี่ยวผ้าเถิด
ที่นี้จะว่าด้วยนุ่งผ้าอย่างเสนาบดี แต่งตัวตามเสด็จ เมื่องานมโหรสพแขกเมืองแลยืนนางเรียงค้ำปลายเชือกพะเนียด ยืนนางเรียงพระราชพิธีคเชนทรัศวสนานนั้นมีอยู่ ๗ อย่าง ชื่อบัวซ้อน ชื่อบัวคลี่ ชื่อบัวกระจาย ชื่อบัวกลม ชื่อบัวห่อ ชื่อบัวบิน ชื่อบัวฉลวงไพร
ถ้าจะนุ่งบัวซ้อน ให้นุ่งผ้า ๓ ผืน เพลาะพับลายออกไว้ผืนหนึ่ง ลายเข้า ๒ ผืน ให้เอาลายเข้าไว้ข้างนอก ให้เอาลายออกไว้ข้างใน แล้วจึงจีบหน้าผืนลายออกนั้น จีบทางยาว เหน็บหน้านิดหนึ่ง ทั้งสองชาย แล้วจึงหยิบตะเข็บหลังเพลาะล่างเหน็บหลังทีหนึ่ง จึงจับริมล่างตลบให้ลายออก นุ่งทับบนเสมอเดิม ผ่อนชายให้เท่ากันแล้วจึงจีบหน้า ทางกว้างที่ผืนตลบขึ้นมานั้น สอดขึ้นมาเป็นพกเสมอชาย จึงโจงกระเบนให้แนบทั้งหน้าหลัง เกี่ยวผ้านั้นตามแต่จะเกี่ยวเถิด
ถ้าจะนุ่งผ้าบัวคลี่ ให้นุ่งผ้า ๓ ผืน เพลาะพับผืนหนึ่ง เอาลายออกลายเข้า ๒ ผืน ให้นุ่งเข้าไว้ข้างใน ลายออกไว้ข้างนอก จึงจับชายให้เสมอกันทั้งสองหน้า แล้วหยิบพกชายซ้ายเหมือนสมปักสอดขึ้นมาไว้ แล้วจึงจีบหน้าผืนลายออกนั้น สอดขึ้นบนพกชักผ่อนให้ยาว แล้วตลบริมล่างผืนลายเข้านั้นกลับขึ้นมาให้ลายออก สอดใต้ผ้าผืนลายออกนั้น นุ่งเข้าให้ชายขวายาว ชายซ้ายสั้น แล้วจึงโจงกระเบนริมชายซ้าย แล้วจึงโจงกระเบนริมชายขวาแล้วจึงจีบหน้าให้ใหญ่ เหน็บหน้าแล้วจึงโจงกระเบน แล้วตลบผ้าผืนลายออกเติมนั้นปกลงมา ให้จีบหน้าทางยาว ผืนบนนั้นเหน็บบนพกดั่งเกี่ยวเกไล นุ่งอย่างนี้ห้ามมิให้เกี่ยวผ้าแล
ถ้าจะนุ่งผ้าบัวกระจาย ให้นุ่งผ้า ๓ ผืน เพลาะพับกลางเอาลายออกนุ่งให้ชายเสมอกันแล้ว ให้จีบริมข้างล่างผืนลายเข้านั้น สอดขึ้นมาเป็นพก ให้หยิบตะเข็บหลังตรงกลางเหน็บนิดหนึ่ง ให้ตลบริมผืนนอกนุ่ง/*165ตลบขึ้นมาโจงกระเบนสองริม แล้วจึงให้จีบหน้าผ้าผืนใน ให้ใหญ่แล้วเหน็บหน้าโจงกระเบน แล้วจึงคลี่ชายพกที่สอดนั้นออกไว้ นุ่งผ้าตามแต่จะเกี่ยวผ้าเถิด
ถ้าจะนุ่งผ้าบัวกลมนั้น ให้นุ่งผ้า ๓ ผืน เพลาะคลี่ริมลายออกยาวสั้นให้เท่ากัน แล้วพับหน้าให้เสมอกันทั้งสองชาย จึงหยิบเอากลางผืน ผืนกลางทางยาวที่พับไว้นั้น สอดขึ้นมาเป็นพกให้ยาวสุดมือท่วมศีรษะพาดบ่าไว้ แล้วให้จับตะเข็บผืนล่างที่ลอยเพลาะนั้น ตลบนุ่งขึ้นมาเป็น ๓ ชั้น ให้ชายเสมอกัน แล้วจึงหยิบริมผืนนอกโจงกระเบนทั้งสองข้าง ยังเหลืออย่ ๔ ชาย ๒ ชายนอกนั้น ให้โจงกระเบนเสีย ๒ ชาย ในนั้นให้ไขวักันไว้ที่ท้องน้อยเป็นชายแครง แล้วจึงตลบพกทั้งสองพกนั้น ตลบโจงกระเบนทับชายไขว่อีกหนหนึ่ง แล้วจึงคลี่หน้าผ้าออกไว้ สันฐานเหมือนหูปลา ผ้าเกี่ยวนั้นตามแต่จะเกี่ยวเถิด
ถ้าจะนุ่งบัวห่อ ให้นุ่งผ้า ๒ ผืน เพลาะชายหน้าเสมอกัน แล้วให้จีบทางกว้าง แต่หน้าจนกระทั่งพก สอดขึ้นไปเป็นพกทั้งสองชาย ชักให้ยาวท่วมศีรษะสุดมือ แล้วจึงตลบตะเข็บกลางขึ้นมานุ่งทับพกเข้าอีกทีหนึ่ง แล้วจึงโจงกระเบนริมทั้งสองข้าง แล้วให้จีบหน้า เหน็บหลัง แล้วเหน็บหน้าชั้นล่าง แล้วให้คลี่พกที่จีบไว้นั้น กลับจีบเป็นทางยาวขึ้นไปเหน็บข้างทับสองชาย ให้ห่อเข้าทั้งสองข้าง ผ้าเกี่ยวนั้นตามจะเกี่ยวเถิด
ถ้าจะนุ่งบัวบิน ให้นุ่งผ้า ๒ ผืน เพลาะพับกลาง เพลาะเอาลายเข้าให้นุ่งเอาลายเข้าไว้ข้างนอก เอาลายออกไว้ข้างใน แล้วตลบริมผืนนอกนั้นนุ่งขึ้นมาให้ลายออกครึ่งผืน จึงจีบหน้าผืนนอกนั้นสอดขึ้นมาเป็นพกทั้งสองชาย แล้วจึงจับกลางผืน ผืนในข้างหลังตลบขึ้นมาให้ลายเข้า เหน็บหลังนิดหนึ่ง แล้วจึงคลี่ริมผืนใน ลอดไปโจงกระเบนทั้งสองข้าง แล้วให้จีบหน้าใหญ่ ๆ โจงกระเบนข้างหลังแล้วเหน็บหน้า แล้วให้คลี่ชายพกจีบหน้าไปเหน็บโจงกระเบนทั้งสองข้าง เหมือนปีกครุฑ ผ้าเกี่ยวนั้นตามแต่จะเกี่ยวเถิด
/*166ถ้าจะนุ่งตามเสด็จพระราชดำเนินไปโพนประพาสนั้น ให้นุ่งผ้าฉลองไพร คาดรัดตะคด ใส่เสื้ออย่างน้อย โพกศีรษะ ถ้าจะนุ่งฉลองไพรนั้น ให้นุ่งผ้าไหม ๒ ผืน ผืนหนึ่งนั้นนุ่งใน ผูกแล้วให้จีบหน้า ทางยาวเหน็บไว้ริมพกทั้งสองข้าง แล้วจึงให้นุ่งผ้านอกชาย ให้เสมอกันอีกผืนหนึ่ง ผูกพกให้หยิบกลางผืนเหน็บหลังที่หนึ่ง แล้วชักชายพกจีบผืนในที่เหน็บไว้นั้นขึ้นมาทั้งสองชาย ยาวศอกหนึ่งห้อยลงมาดังเจียรบาด แล้วจึงจีบหน้าทางกว้าง เหน็บหน้าโจงกระเบน ทับผืนในเข้าดังจีบโจม ให้ผืนในทับสนับเพลาเสมอเข่า ให้ผืนนอกทับผืนในให้พ้นเข่า ๑ นิ้วเถิด
ถ้าจะโพกผ้านั้น ให้เอาผ้าดำกว้างตั้งแต่ศอกคืบ ลงมาจนศอกหนึ่งก็ได้ ยาว ๒ ศอกคืบ ให้เอาดีบุกกลมหนักบาทหนึ่ง ผูกผูมไว้ จึงให้เอาผ้านั้นคลุมศีรษะทางกว้าง ให้เอาดีบุกนั้นอยู่ทัดดอกไม้ข้างขวา แล้วจึงเอาหางผ้าที่เหลือนั้นพันศีรษะเข้าแล้ว ให้ตลบผ้าที่คลุมศีรษะนั้นตลบลงไป สัณฐานเหมือนหนึ่งหมวกเถิด
ทีนี้จะว่าด้วยกลจะเกี่ยวผ้านั้นมีอยู่ ๔ อย่าง ๆ หนึ่งนั้นชื่อว่า ยัญพัด อย่างหนึ่งชื่อว่า กระวัดจำ อย่างหนึ่งชื่อว่า พันทนำ อย่างหนึ่งชื่อว่า เกไล
อันเกี่ยวผ้ายัญพัดนั้น ท่านให้เกี่ยวผ้าไหม มิให้เกี่ยวผ้าลาย สำหรับขี่ช้างน้ำมันหนัก มีกิริยาลงน้ำมัน ให้เอาหน้าทางยาวผูกเอวเข้าไว้ สัณฐานดั่งผูกเต่า แล้วให้รวบทบโอบตัวไปข้างซ้ายทบมาถึงข้างหน้า จึ่งให้ชายที่เหลืออยู่นั้นลอดขัดขึ้นไป แล้วกระหวัดบนทบลงมาลอดให้ข้ดลำไว้พออยู่ชายที่เหลืออยู่นั้นให้ห้อยลงมาตรงพกดั่งห้อยนั้นเถิด
ถ้าจะเกี่ยวชื่อว่า กระหวัดจำนั้น ให้เกี่ยวผ้าลายพับหนึ่งดังหนึ่งเจียรบาด โอบตัวเข้าให้หน้าเสมอกัน แล้วจึงทบหน้านั้นขัดขึ้นดังหนึ่งรังตั๊กแตนให้ได้ ๒ ขัด ชายนั้นให้ห้อยลงไปดังเจียรบาด ถ้าอย่างนี้ขี่ช้างให้พาดเข่าไว้ เมื่อจะเดิน ให้ตลบทับเหน็บหน้าขึ้นมาทั้งสองข้างเถิด
ถ้าจะเกี่ยวผ้าพันทนำ ให้เกี่ยวผ้าลายพับหนึ่งเจียรบาด ห้อยชายลง/*167ไว้ แล้วให้พันตัวให้ได้ ๒ รอบ จึงให้ขัดชายพันไว้ตังหนึ่งตะกรุดเบ็ด แล้วให้ชายซ้อนกันลงทั้งสองชาย จึงทบกลับขึ้นมาเหน็บไว้ตรงหน้าเถิด
ถ้าจะเกี่ยวผ้าเกไลนั้น ให้เกี่ยวผ้าลายคลี่ออก มิให้พับ ผ่อนให้ชายซ้ายสั้น ชายขวายาว ให้เอาริมนั้นนุ่งเข้า ผูกพกให้แน่น จึงให้จีบหน้าทางยาวทั้งสองข้าง ผูกไขว่ขัดกัน ให้เป็นเงื่อนกระทบชายยาว แล้วจึงให้จีบหน้าชายยาวนั้นเหน็บทับพกลงไว้เถิด
กลหนึ่งเล่า ถ้าจะเกี่ยวผ้าแลนุ่งผ้าให้งามพอสมกันนั้น ถ้านุ่งเกไลให้เกี่ยวกระหวัดกัน เอาเลื่อนไว้ใต้พกเกไล ๑ ถ้าจะนุ่งบัวตูม ให้เกี่ยวเกไล ๑ ถ้าจะนุ่งบัวบาน ให้เกี่ยวกระหวัดจำ เอาเงื่อนไว้ใต้พกบัวบาน ๑ ถ้าจะนุ่งบัวจีบ ให้เกี่ยวพันทนำ ๑ ถ้าจะนุ่งบัวซ้อน ให้เกี่ยวพันทนำ ๑ ถ้าจะนุ่งบัวกระจาย ให้เกี่ยวพันทนำ ๑ ถ้าจะนุ่งบัวกลม ให้เกี่ยวเกไล ๑ ถ้าจะนุ่งบัวห่อ ให้เกี่ยวพันทนำ ๑ ถ้าจะนุ่งบัวบิน ให้เกี่ยวพันทนำ ๑ ผ้านุ่งกับผ้าเกี่ยวถูกกัน ดูงามใช้ได้มี ๙ อย่างเท่านี้
ถ้าจะนุ่งบัวคลี่ ห้ามมิให้เกี่ยวผ้า ให้คาดแต่รัดตะคด ถ้าจะนุ่งฉลองไพร ห้ามมิให้เกี่ยวผ้า ให้คาดแต่รัดตะคดเถิด
ทีนี้จะว่าด้วยกลที่จะนุ่งผ้าอีก ๒ อย่างใหม่เล่า สำหรับที่จะกระทำพระราชพิธีพระคชกรรมทั้งปวง อย่างหนึ่งเรียกว่านุ่งหมอ อย่างหนึ่งเรียกว่านุ่งดองกระพัด ถ้าจะนุ่งหมอนั้น ให้นุ่งผ้าขาวกว้าง ๕ คืบ ยาว ๖ แขน ๒ ผืนเพลาะแล้ว ให้พับกลางเข้านุ่งให้สูงพ้นสะดือฝ่ามือหนึ่ง แล้วจึงตลบล่างกลับขึ้นมา นุ่งพอเสมอสะดืออีกชั้นหนึ่ง แล้วให้เอาชายหน้าผืนที่ตลบขึ้นมานั้น สอดขึ้นมาเป็นพกทั้งสองชาย ชายล่างนั้นเล่าให้โจงกระเบนเถิด ชายพกทั้งสองชายนั้น ให้ผูกไขว่กันเป็นพิรอดเถิด
ถ้าจะนุ่งผ้าดองกระพัดนั้น ให้นุ่งผ้าขาวกว้าง ๔ คืบ ยาว ๑๒ แขน ให้นุ่งผูกเข้าชายเสมอกัน แล้วให้จีบริมพกน้อย ๆ ๗ ตลบ เหน็บไขว่ทับพกขวา ทับซ้าย เรียกว่าแทงขนาย แล้วจึงให้จีบหน้าผ้าทางยาวนั้น โจง/*168กระเบนลอดขึ้นไปข้างใน อันชายกระเบนนั้น ตกลงมาอยู่ข้างหน้าดังหนึ่งนุ่งโจงกระเบน ดูข้างหลังดังหนึ่งนุ่งจีบ แล้วจึงให้ห่มผ้า ผ้าห่มนั้นกว้างคงปักยาว ๑๒ ศอก ให้พาดบ่าขวาลงมา ให้ชายย้อยลงไปข้างหลังจนกระทั่งดิน ข้างชายยาวนั้นให้พันเอวไปโดยทักขิณาวัฏ แล้วให้ลอดขัดทบไปข้างซ้าย โดยลำผืนคาดก่อน แล้วลอดมาใต้ลำผืนพาดบ่า ทับผ้าเอวข้างขวาห้อยลงมาเป็นหางสองชายเสมอกัน แล้วสอดเป็นพิรอด เบี่ยงให้ชายห้อยทั้งสองข้าง จึงให้ชายกระเบนนั้นผูกเป็นพิรอด เบี่ยงทับลำผ้าห่มลงอีกชั้นหนึ่งเถิด ผ้านุ่ง ๒ อย่างนี้ ห้ามมิให้คนทั้งปวงที่มิได้ทำงานหมอนุ่ง จังไรหนัก ให้นุ่งแต่คนที่ทำงานหมอ แล้วจึงจะควร
ทีนี้จะว่าด้วยอย่างพระภูษาวรรณวิไลพัตร์ อันสมเด็จพระมหากษัตราธิราชเจ้า ทรงมาแต่ก่อนนั้นมีอยู่ ๔ อย่าง ถ้าเจ้าพนักงาน คือ ขุนศรีไชยาทิตย์ ขุนสิทธิกรรม จะเรียนนั้นให้มีขวัญข้าว คือบายศรีใบตองแห้งชั้นเดียวหนึ่ง ปลาช่อนต้มตัวหนึ่ง กับน้ำพริกถ้วยหนึ่ง คำนับครูแล้วจึงให้บอกกัน
พระภูษาชื่อว่าบัวประกอบแก้วนั้น ให้ทรงผ้า ๕ คืบ ยาว ๕ แขน ๒ ผืนเพลาะ ให้เว้นเพลาะตั้งแต่หน้าเข้าไป ๐ ๑ ๑ ๖ ทั้งสองข้าง แล้วจึงให้ทรงผ้ากว้างคืบผืนหนึ่ง เอาลายออกข้างนอกให้พับริมตลบลงมาให้ลายออกเสมอริม แล้วจึงเอาเข็มกลัดไว้ แล้วจึ่งให้ตลบริมทั้งสองข้าง ให้หน้าขึ้นมาข้างพระองค์ทั้งสองข้าง แล้วจึ่งให้คาดเชือกสอดเข้าไว้ในใต้ริมระบายชั้นบน แล้วจึงให้ทรงผ้าผืนที่เพลาะคลี่ริมให้ชายเสมอกัน ผูกพกให้แน่น แล้วให้จีบหน้าเข้ามาเสมอแหวก ให้เหน็บหน้าทั้งสองชายเคียงเสมอกันอยู่ แล้วจึงโจงกระเบนลอดข้างในไป ชักหางกระเบนให้ตึงแล้ว จึงตลบนุ่งอีกชั้นหนึ่ง ให้ผูกพระธำมรงค์ทั้งสองพก ๆ ละ ๒ องค์เป็น ๔ องค์ แล้วจึงให้จีบหน้าผ้าโจงกระเบนเป็นหางหงส์ แล้วให้ร้อยพระธำมรงค์ที่ชายกระเบนน้อย/*169ข้างละองค์ จึงผูกไขว่ลงไว้แล้วคาดรัตตะคดทับหางกระเบนไว้ แล้วจึงคลี่ระบายทั้งสองชั้นปกลงมา ให้ชั้นมีช่อหน้านั้นให้เพล่กลีบชักไปข้างหลังดังหนึ่งผ้าทิพ แล้วจึงให้ถอดเข็มที่กลัดนั้นเสีย จึงคลี่ระบายชั้นบนปกลงมาอีกชั้นหนึ่งเถิด
วันที่ ๑๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
/*170ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๘ พฤษภาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๔ เดือนนี้ คัดสำเนา ตำรานุ่งผ้าขี่ช้างส่งไปให้ใหม่ ได้รับแล้ว ขอบใจท่านเปนอันมาก ฉันได้ร่างหนังสือถึงท่านขึ้นแล้ว แต่ยังไม่ทันได้ดีดพิมพ์ จะขอให้ท่านช่วยตรวจดูฉะบับอื่น ด้วยอ่านสำเนาฉะบับของหม่อมเจ้าปิยภักดีนารถ เห็นเปนของปลอม แต่พอดีไม่ทันดีดพิมพ์ส่งมา ท่านก็ส่งฉะบับใหม่ไปให้เสียแล้ว ท่านจะจำได้หรือไม่ ฉันได้เตือนท่านเมื่อเห็นท่านรื่นรมว่าซื้อหนังสือเก่ามาจากหม่อมเจ้าปิยภักดีนารถได้มาก จึงได้เตือนท่านว่าอย่าไว้ใจในหนังสือเหล่านั้นมากนัก คำเตือนนั้นเตือนโดยได้เคยเห็นหนังสือซึ่งหม่อมเจ้าปิยภักดีนารถเก็บไว้ มีหนังสือซึ่งแต่งปลอมเปนหนังสือเก่าอยู่บ้าง ซึ่งเจ้าตัวไม่รู้สึก
ฉะบับที่ท่านคัดส่งไปให้ใหม่ เห็นคำพูดในนั้น ตั้งใจจะบอกให้เข้าใจจริง ๆ จะพิจารณาดูก่อน
<นริศ>
Preseban
Nijland weg 130
Bandoeng Java
วันที่ ๒๕ มิถุนายน ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
ฉันไปเที่ยวชะวา ได้รู้อะไรลางอย่างกว้างออกไป ทำให้คิดถึงจึ่งเขียนหนังสือมาบอก แม้ว่าจะเอาไว้บอกเมื่อกลับมาก็เกรงว่าจะหลงลืมไปเสีย
ที่ตลาดบันดุงมีห่อใบตองขาย เขาบอกว่า บุหงารำไป ได้ยินรู้สึกซึมทราบดี ด้วยคำนี้มีในเรื่องอิเหนา ซื้อมาแก้ออกดู ในนั้นมีกลีบลำเจียกกับดอกไม้ทั้งดอก มีจำปี จำปา กระดังงา กุหลาบ แล้วยังมีใบเตยหอมหั่นเปนฝอย กับช่อใบเนียม ปนอยู่ในนั้นด้วย พวกเราที่ออกไปอยู่บันดุงก่อนบอกว่าดอกอะไรก็ได้ สุดแต่มีกลิ่นหอมแล้วเปนใช้ได้ทั้งนั้น บุหงา ว่าดอกไม้ รำไป ว่าคลุกคละ ปะปน ผสม
ปะหนัน เราเข้าใจว่าเปนชื่อจำเพาะดอกลำเจียก แต่ทางชะวาใช้กว้างออกไปเปนชะนิดไม้ เช่น ลำเจียก การเกด เตย อะไรเปนลักษณเดียวกันนี้เรียกว่าปะหนันทั้งสิ้น
อนึ่ง ที่ตลาดมีข้าวปัดขาย เขาเรียกว่า กะปัด ทำเอาตื่นเต้น แล้วพวกเราที่อยู่บันดุงบอกว่า ข้าวบุหรี่ ก็เรียก กะบูลี คำเหล่านี้เข้ามาถึงเมืองไทย กะ กลายเปน ข้าว เช่นเดียวกับ กาแฟ ก็เปน ข้าวแฝ่
ลูกสะหละ เรียกว่า ซาละ มีรสฝาดอยู่ในนั้น ผิดกันกับของเมืองเรา
/*172สหาย มลายูออกเสียงว่า สหายะ ชะวาออกเสียงว่า สอายะ แต่เขาหมายถึงบ่าว ไม่ใช่เพื่อน ชอบกลอยู่
สงสาร คำนี้เขาหมายความว่าได้ทุกข์ ใช้แก่คนขอทานเปนต้น ใกล้คำเดิมมากกว่าทางเรา
สะ แปลว่า หนึ่ง สตาหมัน แปลว่า สวนอันหนึ่ง ถ้าจะพูดว่า สวน ก็ ตาหมัน เท่านั้น
ภาษาชะวากับมลายู เขาว่าเกือบเปนอันเดียวกัน เพี้ยนกันเล็กน้อย ท่านสงสัยอยากรู้คำใด บอกไปให้ทราบก็ยินดีที่จะช่วยสืบให้
<นริศ>
Preseban
Nijland weg 130
Bandoeng Java
วันที่ ๓ กรกฎาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
ได้คำมาบอกอีก ๒ คำ
๑. หาบขนมที่คนหาบมาเร่ขาย เขาเรียกว่า ปิกกุล เข้าใจว่าคำนี้เองฝรั่งเก็บเอามาเรียกหาบมาตราชั่งในเมืองเรา ฯ ไม้คานเรียก ปิกกุลัน ทบทับอยู่ในคำหาบนั้นเอง ฯ
๒. คนหาบเครื่องมือมาเที่ยวเร่รับจ้างเชื่อมโลหะด้วยตะกั่วร้อน เขาเรียกการเชื่อมนั้นว่า บัดตรี มาตรงกับคำที่เราใช้เข้าถนัดทีเดียว แขกจะจำคำของเราไปใช้ หรือว่าเราจำเอาคำแขกมาใช้ อย่างไรไม่ทราบ
อนึ่ง ฉันได้เคยบอกแก่ท่านถึงเสื้อเกราะของเรา ว่าทำด้วยหนังหุ้มผ้า ภายหลังมาคิดว่าบอกเท่านั้นท่านจะไม่เข้าใจกระจ่างพอ ตั้งใจจะบอกไขให้กระจ่างแต่ลืมเสีย เพิ่งนึกขึ้นได้ เพื่อจะไม่ให้ลืมอีกจึงเขียนบอกแถมมาเสียด้วย ท่านคงจะได้พบสักวันหนึ่ง หรือได้พบแล้ว ในคำว่า ฉลองพระองค์เกราะนวม นั้นแล้วคือเสื้อเกราะ ที่เรียกว่า เกราะนวม ก็เพราะเขาตรีงผ้าที่หุ้มให้ติดกับหนัง ยัดสำลีนิดหน่อย เพื่อไม่ให้กระด้างรู้สึกเจ็บพระองค์ฯ
<นริศ>
/*174กรมศิลปากร
วันที่ ๖ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๒๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๐ ประทานคำภาษาชวาที่เกี่ยวกับภาษาไทยบางคำ คราวที่เสดจประพาสชวาครั้งนี้ ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกในพระเมตตากรุณาล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบเกล้าฯ ว่า เสดจประพาสชวาเมื่อวานนี้เอง โดยที่เจ้าคุณประชุมมงคลการมาบอก หวังด้วยเกล้า ฯ ว่า คงจะทรงพระเกษมสำราญในการที่ได้เสด็จประพาสครั้งนี้
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกตื่นใจในคำที่ทรงพระกรุณาประทานมา เพราะเป็นคำที่ข้าพระพุทธเจ้าเคยค้นหาในพจนานุกรมมลายู แต่ไม่พบ เช่นคำว่า สตาหมัน เพิ่งมาทราบเกล้าฯ ว่า เป็นคำผษม คำว่า ปะหนัน เพิ่งมาทราบเกล้า ฯ ว่าเป็นคำเดียวกันกับที่ในภาษาฝรั่งนำเอาไปใช้เรียกพรรณไม้ในจำพวกการเกดว่า pandanus ข้าพระพุทธเจ้าเคยเหนคำว่า pandanus ว่า ต้นการเกด แต่ไม่ได้เฉลียวใจถึงคำว่า ปะหนัน ในภาษาชวาว่าเป็นคำเดียวกัน ถ้าเช่นนั้น คำว่า การเกด ลำเจียก และ เตย ก็คงเป็นคำในภาษาชวามลายูด้วย แต่ข้าพระพุทธเจ้ายังค้นไม่พบ
ข้าวปัด ในปทานุกรมใช้ว่า ข้าวปัตร์ ซึ่งคงจะเป็นเพราะต้องการจะแปลคำว่า ปัตร์ ให้ได้ ที่จะกลายมาเป็น ข้าว ข้าพระพุทธเจ้าตื่นใจเพราะเสียงและลักษณะแห่งของเหล่านั้นใกล้กันมาก ที่ภาษาเพี้ยนไปจนค้นหาคำเดิมไม่ได้ ก็น่าจะเป็นไปในทำนองนี้ ซึ่งคงมีอยู่มากคำ เป็นข้อที่สกิดใจข้าพระพุทธเจ้าอยู่
/*175ข้าพระพุทธเจ้าปลาบปลื้มในพระเมตตา ที่ประทานโอกาศให้ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลถามคำบางคำที่ข้าพระพุทธเจ้ายังสงสัยอยู่ ทั้งนี้รู้สึกเป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านพระราชนิพนธ์บ่อเกิดแห่งรามเกียรติ์ พบพระบรมราชาธิบายในบางตอน เช่นคำว่า บุตรลบ และ สุกระสาน ในรามเกียรติ์ ซึ่งผิดกับคำในฉะบับเดิม ภาษาสันสกฤต ที่แยกเป็น กุศ และ ลว ศุกร และ สารัณ ต่อมาข้าพระพุทธเจ้าพบหนังสือ รามเกียรติ์ชวา แปลเป็นภาษาเยรมัน มีคำว่า บุตรลบ และ สุกสารณ์ เขียนเป็นคำเดียวกัน ไม่ได้แยกกันเหมือนอย่างฉะบับสันสกฤต และชื่อมเหษีพระศิวะ ก็ใช้คำว่า อุมา เป็นพื้น หาได้ใช้ว่า บารพตี อย่างในฉะบับสันสกฤตไม่ เป็นเหตุให้ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่า ถ้าได้สืบสาวฉะบับทางชวา ก็น่าจะได้เค้าของรามเกียรติ์อีกมาก แต่ข้าพระพุทธเจ้าไม่สามารถจะสืบสาวได้ตลอด เพราะไม่ปรากฏว่ามีฉะบับที่แปลเป็นภาษาอังกฤษ คงมีอยู่แต่ฉะบับแปลเป็นภาษาเยรมัน และภาษาวิลันดาเท่านั้น
คำ วิลันดา และ อังกฤษ เมื่อเทียบคำเดีมในภาษาทั้งสอง ก็ไม่สู้มีเสียงใกล้กันนัก คิดด้วยเกล้าฯ ว่า คำทั้งสองนี้ จะเป็นเสียงชาวชวามลายู ซึ่งภาษาไทยได้มาเป็นแน่ เป็นทำนองกับคำว่า วิลาด ซึ่งเป็นภาษาเปอร์เซีย ได้มาในภาษาไทยทางแขกอินเดีย ชาวบังกหล่า ทั้งนี้ขอประทานพระกรุณาทราบเกล้าฯ ว่า ทางชวาจะเรียกชาติวิลันดาและอังกฤษตามเสียงนี้หรือประการใด
คำว่า เภตรา ข้าพระพุทธเจ้าพบในภาษามลายูว่า Bahtera แปลว่า เรือ ว่ามาจาก วาหิตร ในภาษาสันสกฤต ขอประทานทราบเกล้า ฯ ว่า Bahtera จะใช้แก่เรือทั่วไปหรือใช้ฉะเพาะเรือสำเภาเรือใบ
ในภาษามลายู เรียกขนุนว่า Nanka และ Champadak คำหลังคงเป็นขนุนจำปาดะ แต่คำต้นน่าจะเทียบได้ด้วยขนุนหนัง ในศิลาจารึก/*176พระร่วง และในภาษาไทยใหญ่ เรียกขนุนว่า หมากลาง คงจะมาจากคำว่า หนัง ก็ได้ ขอประทานทราบเกล้าฯ ว่า nanka เป็นขนุนชนิดใดในภาษาชวา
อุหรับ ในความว่า ทรงสุคนธ์ปนอุหรับระยับตา คงจะหมายถึงเครื่องสำอาง เครื่องหอมอย่างหนึ่ง
อาน ในคำว่า เครื่องอานพานหมาก น่าจะแปลว่า พานหมาก หรือของที่ใช้ในเรื่องหมากพลู
สะพัง (Subang) กำพู (Krabu) ว่าเป็นชื่อตุ้มหู
ทั้งสามคำ ขอประทานทราบเกล้า ฯ ว่า เป็นของชนิดใด และสะพัง กำพู เป็นตุ้มหูชนิดไร
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
N.V. Hotel Montagne
Magelang
วันที่ ๑๗ กรกฎาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๖ กรกฎาคม ได้รับแล้ว
ท่านจะหาหลักฐานเรื่อง รามเกียรติ์ ทางชะวา เห็นจะยาก ลางทีหนังสือเก่าจะเปนหลักได้จริง แต่หากมีแปลก็จะต้องเปนภาษาวิลันดา ซึ่งไม่เปนประโยชน์แก่เราเลย ส่วนที่ชะวาเขาเล่นหนัง หุ่น โขน ละคอน กันอยู่นั้นเหลว เล่นเรื่องเก่ากันอยู่ ๒ เรื่อง เรียกว่า วายังปูรวา คือเรื่องมหาภารตยุทธ กับรามายณ แต่เอาปะปนกัน เช่น อานุมานรบกับอารชุน (กษัตริย์ปาณฑว) ก็ได้ ชื่อเสียงล้วนเรียกเฉโกโว้เว้เอาศัพท์ไม่ได้
ชาวชะวาเรียกวิลันดาว่า ยะลันดา เรียกอังกฤษว่า อิงกริส
เภตรา สงสัยว่าเปนคำเขมร ควรตรวจทางเขมร ส่วนทางชะวามะลายูเรียกเรือใบใหญ่ว่า กาปัล (กำปั่น) แล้วก็ลามไปเปนเรือกลไฟใหญ่ด้วย
นังกะ เปนขนุนหนัง ถูกอย่างท่านสงสัยแล้ว จำปาดะ เขียนจำปาดัก จริง ๆ แต่ไม่อ่านตัว ก หมายถึงขนุนจำปาดะก็ได้ ขนุนละมุดก็ได้
อุหรับ สืบไม่ได้เรื่อง เห็นจะไม่ใช่คำทางชะวามะลายู
อาน นึกถึงที่เคยเห็นใช้ได้ ๓ อย่าง
(๑) เครื่องอานพานพระศรี
(๒) อานม้า อานช้าง (คำนี้มีคนคิดว่า อาส์น)
(๓) อาวุธเว้นอานขัด
/*178ดูเหมือนได้เคยพบพจนานุกรมทางเขมร เขาจำหน่ายว่าเปนคำญวน ท่านจงค้นดูเถิด ทางชะวามะลายูค้นไม่พบ
สะพัง กะพัง ตะพัง ตระพัง เคยสอบให้พระสารประเสริฐ ได้ความว่าเปนที่ขังน้ำ เห็นจะไม่ได้มาแต่คำ Subang
กำพู เชื่อว่า กัมพุช เขียนตกตัว ช กำพูฉัตร คือ กำพุชฉัตร ไม่ได้มาแต่ Krabu เหมือนกัน
<นริศ>
/*179ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๖ ตุลาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
ได้อ่านหนังสือ เรื่อง อสูรและยักษ์ผิดกันอย่างไร ซึ่งท่านให้ด้วยใจเมตตานั้นจบแล้ว ขอบใจที่ได้สติรู้สำนึกขึ้นด้วยหนังสือนั้นว่าเทวดาโกง เรื่องราวที่กล่าวอ้างไว้ในหนังสือนั้นก็ทราบอยู่บ้างแล้ว ควรจะรู้สึกเสียนานแล้ว ที่ไม่นึกไปถึงก็เพราะหลงตามที่เขานับถือกันว่าเทวดาดีเท่านั้นเอง
ต่อไปนี้จะพูดถึงถ้อยคำที่ใช้ในหนังสือนั้น
ทว่า คำนี้พวกเขียนหนังสือพิมพ์ชอบใช้ เห็นว่ามาแต่ ถ้าว่า เหมือน อนึ่ง มาแต่ อันหนึ่ง อะไร มาแต่ อันไร ผิว มาแต่ ผิว่า จะควรเขียน ถว่า แต่ถว่า เสียดอกกระมัง
เสด็จ ว่า ท่าน ไม่ได้ว่าไป คิดดูคำ เสด็จพระองค์ใหญ่ เสด็จพระองค์เล็ก เสด็จอยู่ เสด็จไม่อยู่ นั้นเถิด จะเลงเห็น
ชาติ คำนี้ทางบาลีแปลว่า เกิด เกิดแก่เจ็บตาย ชาติ ชรา พยาธิ มรณ ที่เอามาปรับให้แก่ชนพวกหนึ่งนั้นใหม่เอี่ยมทีเดียว เพราะมันลงกันไม่สู้จะได้ดี จึงทำให้ตีวงยาก
ทีนี้จะถามไปนอกหนังสือนั้น
ชั่วช้า ต่ำช้า ทำไมจึงต้องมี ช้า และ ช้า นั้น ไม่บ่งความเปนว่า นาน หรือ ล่า จะเอาความว่าอย่างไร
<นริศ>
/*180ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๖ ตุลาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
มาเกิดความเห็นขึ้นใหม่ว่า พระบรมรูปพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว องค์ที่ยืมไปแล้วเพื่อให้ช่างถ่ายขยายนั้น ได้เลือกเอาแต่ที่พระองค์งาม ไม่ได้ใส่ใจไปถึงเครื่องแต่งพระองค์ว่าเปนฝรั่ง บัดนี้มาเกิดความเห็นขึ้นอีกว่า พระบรมรูปองค์ที่ทรงพระชฎานั้นเปนไทยอย่างสมบูรณ ควรจะให้ช่างถ่ายขยายขึ้นเผื่อเลือกอีกองค์หนึ่ง เพราะฉะนั้นขอความเมตตาต่อท่าน ขอยืมพระบรมรูปองค์ที่ทรงพระชฎาอีกองค์หนึ่ง ถ้าท่านอนุญาตให้ยืมไป จะขอบใจท่านเปนอันมาก มอบแก่ผู้ถือหนังสือนี้ไปก็ได้
<นริศ>
/*181กรมศิลปากร
วันที่ ๗ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๖ เดือนนี้ สองฉะบับเป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้ ข้าพระพุทธเจ้าได้ให้นายสมบุญ ไปรับพระบรมรูปฉายาลักษณ์จากเจ้าหน้าที่ทางกองพิพิธภัณฑ์แล้ว
ที่ทรงพระเมตตาประทานข้อทรงสังเกตในถ้อยคำบางคำ ที่ข้าพระพุทธเจ้าใช้ในหนังสือเรื่องอสูรและยักษ์ผิดกันอย่าง ไร ข้าพระพุทธเจ้าขอรับใส่เกล้าไว้ด้วยความรู้สึกในพระกรุณาเป็นล้นพ้น
ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในข้อรับสั่งเรื่องคำ ทว่า ว่าย่อมาจากคำ ถ้าว่า ที่ถูกควรจะเขียนเป็น ถว่า เพราะจะได้รักษารูปคำเดิมไว้ให้เห็น ดีกว่าเขียนเป็น ทว่า ซึ่งทำให้ไม่เห็นรูปเดิม และให้เกิดการเดาที่มาของคำผิดพลาดไป เช่นเดาว่า ทว่า มาจาก เท่าว่า ซึ่งไม่มีที่ใช้ในภาษา โดยอาศัยยึดเอาเสียง ท เป็นเกณฑ์ หาได้เฉลียวใจไม่ว่า เสียงที่พูดและเขียนมักสับสนกันได้ เช่น เถิด เสียงกร่อนลงเป็น เถอะ แล้วมาเป็น ทะ ในเรื่องพระลอ ซึ่งที่ถูกถ้าไม่ต้องเน้นเสียงของคำ คิดด้วยเกล้าฯ ว่า น่าจะเขียนว่า ถะ ในเรื่องคำที่มีเสียงกร่อนร่อยหรอไปนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้พบคำว่า ประตู และ ประกบ ในภาษาไทยถิ่นอื่นที่ยังคงเสียงเต็มเป็น ปากตู และ ปากกบ อยู่ก็มี
คำว่า เสด็จ ข้าพระพุทธเจ้าขอรับใส่เกล้าฯ ว่า ที่ใช้ไปแล้วเป็นผิดแน่ คำว่า ชาติ ก็ใช้ผิดเช่นเดียวกัน ที่ข้าพระพุทธเจ้าใช้ผิดพลาดไปเห็นจะเป็นเพราะคำทั้งสองนี้มีความหมายที่ใช้กันเป็นสามัญ ผิดต่อความหมายของเดิม อันแท้จริง ถ้าไม่ระวัง ก็อาจพลอยใช้ผิดไปด้วย ในข้อนี้กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าระลึกไปถึงคำบางคำซึ่งย้ายที่แห่งความหมายไปจากเดิม /*182อย่างคำว่า บ่าว และ สงสาร เป็นต้น ซึ่งน่าจะเกิดเพราะการใช้ผิดจากจุดกลางอันเป็นความหมายที่แท้จริง ไปนิยมใช้เป็นสามัญในความหมายที่อยู่ข้างเคียงของจุดกลาง ความหมายก็ค่อยเลื่อนย้ายจากจุดกลาง จนในที่สุดความหมายเดิมก็เลือนหายไป จับเค้าไม่ค่อยได้ว่าทำไมจึงห่างไกลความหมายเดิมไปมาก
ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นดูคำว่า ชั่ว ในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ ปรากฏว่าในภาษาอาหม มีคำว่า จ๊า แปลว่า หยาบ หนา ชั่ว ร้าย ไม่มา ยังไม่มาถึงในภาษาไทยใหญ่ จ๊า ว่า มีพื้นหรือผิวหยาบ เช่น ในความว่า หญิงฮางจ๊า แปลว่า หญิงรูปชั่ว ในภาษาผู้ไทยขาว จ๊า ว่า หยาบ ไม่เรียบร้อย ในภาษาไทยนุง โซ้ ว่าหยาบ ว่าไม่เรียบร้อย ซึ่งเป็นคำเดียวกับคำว่า โฉ ในภาษาจีนกวางตุ้ง ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯ ว่า ช้า ที่แปลว่า หยาบ ไม่เรียบร้อย คงเป็นคนละคำกับที่แปลว่าชั่ว เพราะปรากฏในภาษาผู้ไทยขาว ในคำว่า ชั่ว ไม่ได้ใช้คำว่า ช้า แต่ใช้คำว่า เซา เช่น เซาลาย แปลว่า ชั่วร้าย ซึ่งตรงกับคำว่า เฉา หรือ เช้า ในภาษาจีนกวางตุ้ง แปลความเดียวกัน ส่วนคำ ช้า ที่หมายความว่า ล่า ว่า นาน เป็นคำที่แปลกมาก ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ มักใช้ว่า ล่า นาน หึง ไม่พบคำว่า ชั่ว เลย แต่บางทีข้าพระพุทธเจ้าจะยังค้นไม่ถ้วนถี่ ในภาษาจีนกวางตุ้งมีคำว่า โฉ่ย แปลว่า ช้า ว่าเดินช้า ๆ อย่างผึ่งผาย คล้ายกับคำว่า เฉื่อย ฉุยฉาย และ โชยชาย มาก
คำภาษาไทยชะนิดซ้อนคำ ที่มีความหมายอย่างเดียวกัน เมื่อตกมาในภาษาไทยสยาม คำหลังมักแปลความไม่ได้ เพราะโอนความหมายไปให้คำต้นเสียหมด คงเป็นแต่คำประกอบช่วยความในคำหน้าให้ชัดขึ้นเท่านั้น แต่ยังปรากฏอยู่ในภาษาไทยถิ่นอื่นว่าคงใช้เป็นคำในภาษาตามปกติ มีอยู่เป็นอันมาก ข้าพระพุทธเจ้าได้พบคำในภาคอีศานและภาคพายัพอยู่หลายคำ เช่น แปด (เปื้อน) ยอพล ตะวันเบี่ยง ซาเจ้า ทั่วแดน (ฦๅชา) พระไปซื่อนั้น (พระไปตรงนั้น) หลอ (เหลือ) คนคืน (คนเดิม) วาคลอง /*183(วัดทาง) ปลาวีหาง (พัด) เปา (ปม) ในคำซ้อนจำพวกนี้ บางทีคำหลังแปลได้ความ แต่ผิดความหมาย กระทำให้เข้าใจผิดไปก็มี เช่นคำว่า ไห้ช้าง ในเรื่อง พระลอ เคยแปลกันว่า ร้องไห้ใหญ่ เพราะไปเพ่งเล็งถึงลักษณะรูปร่างของช้าง บางท่านก็แปลว่าร้องไห้น้ำตาไหลพรากอย่างช้างร้องไห้ แต่คำว่า ช้าง นี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้พบในภาษาไทยถิ่นต่างๆ เช่น อาหม ไทยใหญ่ ผู้ไทยขาว และไทยนุง มีคำว่า จ๊าง แปลเหมือนกันหมดทุกถิ่น ว่าร้อง ครวญ คราง ร้องร่ำไร เดือดร้อน โศกเศร้า และใช้เป็นปกติในภาษา เช่นในไทยขาวใช้ว่า ตัวเสือจ๊างในดง คนเป็นไข้จ๊างกว่าคืน ข้าพระพุทธเจ้าค้นพบคำในภาษาจีนชาวกวางตุ้งว่า ช้อง ชาวแต้จิ๋วว่า ชาง แปลว่า โศกเศร้า ระกำใจ ช้ำชอกใจ ซึ่งดูรูปคำน่าจะเป็นคำเดียวกัน
ที่ได้กราบทูลมาโดยยืดยาวทั้งนี้ จะผิดถูกประการใด ขอรับพระบารมีปกเกล้าฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระเมตตา
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ทราบใต้ฝ่าพระบาท
/*183ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๘ ตุลาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๗ ได้รับแล้ว
พระบรมรูปนั้นสมบุญเอาไปให้แล้ว ขอบใจท่านเปนอันมาก
ต่อไปนี้จะว่าด้วยคำต่าง ๆ ลางคำที่ท่านพูดไป
เถอด กร่อนเปน เถอะ นั้นไม่ประหลาด พวกชาวใต้ กก กด พูดเปน เอาะ แอะ ไปทั้งนั้น เช่น ตวันออก พูดว่า วันเอ๊าะ ตวันตก พุดว่า วันโต๊ะ ในแนวนี้ทำให้รู้สึกขึ้นได้ว่า โต๊ะ กับ โตก เปนของสิ่งเดียวกัน ส่วนพวกชาวเหนือพูดคำ เถอด เคลื่อนไปเปน เหอด นั้นประหลาดมาก ทราบเมื่อฉันขึ้นไปเมืองเหนือ นายอำเภอมาลงเรือนำร่อง แล้วเรือก็ไปติดหาด นายอำเภอตะโกนขึ้นไปบนบกว่า ขอคนเข็นเรือหน่อยเหอด
ปากตู พวกเราก็มีพูดกันอยู่ว่า ปั๊กกะตู
ปากกบ พวกช่างไม้เรายังเรียกกันอยู่เช่นนั้นจนทุกวันนี้ แต่หมายถึงตัวไม้ที่ตัดเซี่ยวเข้ากันเปนมุม ส่วนคำ ประกบ นั้นเราหมายกันเปนของสองส่วนทับติดกัน ประกับ ก็เรียก ที่พูดแต่ กบ เปล่าๆไม่มี ประ ก็มี เช่น ตะเข้กบดาน เกรงจะเปนคนละคำกับ ปากกบ
เสด็จ ที่ฉันทักมานั้นผิดกันกับคำ บ่าว หรือ สงสาร นั่นเปนเคลื่อนความหมายเดิมหลุดไปทีเดียว ถ้าเปนคำเคลื่อนไปหลุดเช่นนั้นฉันจะไม่ทักเลย แต่คำเสด็จ นั้นเคลื่อนไปแต่นิดเดียว คำพวกเดียวกันเช่น เสด็จกลับ เสด็จมา เสด็จออก เสด็จขึ้น ยังคงมีใช้ถูกอยู่ เคลื่อนแต่คำ เสด็จไป คำเดียว ซึ่งอาจลากกลับมาได้ ถ้าจะเติมคำเสียให้ถูก เช่น เสด็จป่า เปน เสด็จไปป่า ก็ไม่เห็นจะมีใครรู้สึกขวางหูขัดตาอย่างไรเลย
/*185ชาติ คำนี้อาการหนักมาก เราใช้คำนี้เปนหลักอยู่ในทุกวันนี้ ซึ่งฉันยังไม่สามารถเข้าใจได้เลย ว่าหมายความถึงอะไรไปเพียงไร
ขอบใจท่านเปนอันมาก ที่บอกคำ จ๊า ได้แก่ ช้า ไปให้ทราบ เห็นเปนแน่แล้วว่าแปลว่า หยาบ คำซ้อนซึ่งมีอยู่ว่า หยาบช้า นั้นเปนปรับแปลกันไว้ทีเดียว คำซ้อนโดยมาก คงเปนด้วยต่างพวกมาพูดกันไม่เข้าใจ จึงพูดแปลซ้อนกันเข้าให้เข้าใจ โดยมากเปนต่างภาษากัน เช่น รูปโฉม ผิวพรรณ เปนต้น ภายหลังจึ่งเกิดคำซ้อนซึ่งแปลไม่ได้ความขึ้น จะออกจากล้อพูดซ้อนคำเปนมูล
ได้ทราบคำ ไห้ช้าง ที่บอกไป ขอบใจมาก ฉันเคยได้ยินอธิบายกันมาว่าร้องไห้อย่างช้างเหมือนกัน ไม่สู้ลงใจเชื่อมาแล้ว
บรรดาคำที่ท่านค้นพบ เช่น แปดเปื้อน เปนต้น ดี ๆ ทั้งนั้น หวังว่าท่านจะจดไว้ไม่ให้หลุดหายไปเสีย
<นริศ>
/*186กรมศิลปากร
วันที่ ๑๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๘ เดือนนี้ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
เรื่องคำกร่อนที่ประทานคำ โต๊ะ กับ โตก และรับสั่งว่าเป็นของสิ่งเดียวกัน ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยในกระแสรับสั่ง คำว่า แยก กับ แยะ ซีก กับ ซี่ หลอก กับ ล้อ ก็น่าจะเป็นคำในจำพวกเดียวกัน คำว่า เขย่ง ในไทยใหญ่เป็น หยิ่ง หรือ เหย่ง ส่วน ขะ ถ้าอาศัยแนวคำก่อน อาจเป็นขาเหย่ง แล้วกร่อนลงเป็น เขย่ง ในจำพวกคำกร่อน ข้าพระพุทธเจ้าพบคำในภาษาไทยย้อยที่เป็นแม่ กก กด และ กบ มักเป็นเสียงกร่อนทั้งหมด คำว่า ออกปาก ก็เป็น ออปา กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกถึงคำว่า โอพาปราสัย ว่าเสียงและความหมายบังเอิญมาใกล้กันมาก น่าแปลกใจ แต่ในพระราชนิพนธ์เรื่องพระศรีเมือง เป็น จึงโอพานด้วยสารสุนทร
ที่รับสั่งถึงคำว่า เถอด เพี้ยนเสียงมาเป็น เหอด ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายข้อสันนิษฐาน ซึ่งการจะผิดถูกอย่างไร ขอพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง คือ พยัญชนะที่เป็นจำพวกเสียงหนัก ข ค ถ ท ผ พ มีเสียง ห และ ฮ กล้ำอยู่ด้วย เมื่อออกเสียง ถ ผู้พูดบางถิ่นออกเสียง ต ยังไม่ทันให้กล้ำกับเสียง ห ก็ออกเสียง ห ทันที เสียงนั้นก็เหลือแต่ ห ซึ่งเป็นลักษณะที่มีอยู่ในภาษาไทยหลายถิ่น มีมากในภาษาไทยน้ำ และไทยย้อย ในประเทศจีนตอนใต้ และในพวกผู้ไทย ในภาษากวางตุ้ง คำที่ชาวอื่นเป็นเสียง ข ค ก็เป็นเสียง ห ฮ ส่วนมาก ในภาษาบาลีตามที่ทราบเกล้า ฯ มา ก็ว่ามีลักษณะเป็นทำนองเดียวกัน เช่นคำว่า สัทธา ถ้าเป็นกิริยาก็เป็น สทฺทหติ และว่าออกจากธาตุ ธา ธร ทห คำในจำพวกที่/*187กลายเป็นเสียง ห ในภาษาไทยมีคำเป็นแนวอยู่ดกดื่น ก็ในคำที่ขึ้นต้นด้วยเสียง วรรค ก เพราะที่ตั้งของเสียงอยู่ใกล้กับ ห ส่วน วรรค ต และวรรค ป มีแนวอยู่น้อยคำ เพราะที่ตั้งของเสียงอยู่ห่างจากเสียง ห ออกมา
คำ ปากกบ และ เสดจ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยกับกระแสพระดำริ ข้าพระพุทธเจ้าได้ชี้แจงคำว่า เสดจ ที่ใช้ผิด ๆ กันอยู่ ให้แก่นักเรียนในมหาวิทยาลัยจุฬาลงกรณ์ ที่ข้าพระพุทธเจ้าเป็นผู้สอนอยู่ ทราบไว้ดีแล้ว
คำว่า ชาติ เห็นด้วยเกล้าฯ ว่า จะแก้ให้เข้าความเดีมที่ถูกจริง น่าจะลำบาก เพราะในปทานุกรมเอง ก็แปลคำว่า ชาติ ว่า ตระกูล พวก อยู่ด้วย ข้าพระพุทธเจ้าลองตรวจดูในเรื่อง อสูรและยักษ์มารผิดกันอย่างไร ถ้าจะเปลี่ยนคำว่า ชาติ เป็น ชาว และ พวก ก็ได้ดีไม่มีขัด ข้าพระพุทธเจ้าจะได้ระวังในการใช้คำนี้ต่อไป
เรื่องคำซ้อน ในภาษาจีนก็ใช้เป็นทำนองเดียวกันกับภาษาไทย ข้าพระพุทธเจ้าเคยถามชาวจีน ก็อธิบายได้แต่เพียงว่า เป็นคำใช้ไปด้วยกัน ถ้าแยกแปลทีละคำ บางคำก็แปลไม่ได้ความและไม่มีที่ใช้ตามลำพัง ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านคำอธิบายของฝรั่งว่า ลักษณะของภาษาที่ใช้คำโดด เช่น ภาษาจีน ภาษาไทย คำพูดแต่ละคำไม่มีลักษณะความหมายตายตัว เหมือนภาษามีวิภัติปัจจัย และในปทานุกรมภาษาอาหม ตอนคำอธิบายชี้แจงถึงคำว่า ฆ่าฟัน ว่าฆ่า ในอาหมว่า ข้าทาสก็ได้ ถ้าออกเสียงว่า ข้า คำเดียว ก็ทราบไม่ได้ว่าเป็นฆ่าฟันหรือข้าทาส เพราะฉะนั้น ถ้าจะให้หมายความถึง ฆ่า ก็ซ้อนคำว่า ฟัน ลงไป เพื่อให้ความชัดขึ้น โดยเหตุที่ความสำคัญของความหมายอยู่ที่คำหน้า คำหลังเป็นแต่เครื่องช่วยคำหน้าให้มีความสมบูรณ์ขึ้นเท่านั้น ความจำเป็นที่จะให้ทราบความหมายในคำหลังจึงไม่สู้สำคัญ คำหลังในบางคำจึงกลายเป็นสร้อยคำ แปลไม่ได้ ซึ่งในปทานุกรมอาหมเรียกว่า shadow words เพราะถ่ายหรือโอนความหมายในคำไปให้คำหน้าเสียหมด คงเหลือแต่ความหมายเป็นเงาๆ เท่านั้น
/*188ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า แม้ในระยะเวลาต่อมา ภาษาไทยสยามได้รับคำต่างประเทศมาใช้ในภาษา เช่น ภาษาบาลี ก็นำเอามาใช้ได้แต่คำโดด ๆ จะนำเอาหลักไวยากรณ์ของบาลีซึ่งมีการแปลงวิภัติปัจจัยมาใช้ไม่สู้สะดวก เพราะรูปภาษาผิดกัน จึงใช้วิธีซ้อนคำตามหลักของภาษาไทย เช่น ทรัพย์สิน รูปร่าง ถึงแม้ว่าคำที่นำมาใช้จะเขียนเป็นอย่างรูปของเดิม แต่เมื่อออกเสียงอ่าน บางคำก็อาจพ้องกับเสียงของคำอื่นที่มีความหมายต่างกัน และการซ้อนคำก็อาจคิดต่อไปถึงคำที่ไม่ใช่ภาษาไทยมาแต่เดิม แต่มีความหมายคล้ายคลึงกันทั้งสองคำ เช่น ทรัพย์สมบัติ
ในส่วนภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ การออกเสียงสูงต่ำในคำไม่สู้แน่นอน ดังที่เคยประทานพระอธิบายแก่ข้าพระพุทธเจ้า ซ้ำเสียงที่ฆรัสสก็ไม่สู้แน่นอนด้วย ความจำเป็นบังคับให้ต้องซ้อนคำ มิฉะนั้นก็ทราบไม่ได้ว่าเป็นคำไหน ยิ่งในภาษาจีนบางคำมีคำแปลในคำเดียวหลายอย่าง เรื่องคำซ้อนจึงเป็นของจำเป็นที่สุด แต่ข้อที่ข้าพระพุทธเจ้าค้นยังไม่พบ ก็ในเหตุที่ว่า คำซ้อนในคำที่กลายมาเป็นสร้อยคำ แปลไม่ได้ ทำไมในภาษาอีกถิ่นหนึ่งจึ่งยังคงใช้เป็นคำในภาษาโดยปกติอยู่
ข้าพระพุทธเจ้าได้รวบรวมคำซ้อนไว้ได้มากคำ บางคำเมื่อสอบค้นไปได้ผลอย่างแปลก เช่น
กงการ ซึ่งในภาษาจีน กง หรือ กัง แปลว่าการงาน อย่างคำว่า จับกัง ซึ่งแปลว่าคนงาน แปลตามศัพท์ว่า งานสิบอย่าง หรืองานเบ็ดเตล็ด ซ้ำคำว่า การ ในภาษาจีนก็มีคำว่า ก๋าน แปลว่า ธุระ การทำมาหากิน หน้าที่ และเพี้ยนเสียงเป็น งาน ก็ได้
ง่ายดาย ในภาษาจีนมี คำว่า หง่าย แปลว่า ตัดหญ้า เกี่ยวหญ้า
นุงถุง ในภาษาจีนมีคำว่า นอง นุง แปลว่า ถุงขนาดใหญ่
ตัดสิน ในภาษาจีนมีคำว่า สิน ในเสียงชาวกวางตุ้ง เฉ่น ในเสียงแต้จิ๋ว แปลว่า ตัด เฉือน ตะไกร ตัดด้วยตะไกร
/*189ในจำพวกคำซ้อนที่เป็นสองคู่ เช่น เก็บหอมรอมริบ เกี่ยวดองหนองยุ่ง เมื่อสอบสวนคงได้ความว่าแปลความเดียวกันทั้งสี่คำ หอม ในภาษาไทยทางภาคอีศาน ตลอดขึ้นไปจนถึงตังเกี๋ยและจีน แปลว่ารวบรวม คงตรงกับคำว่า ออม เป็นทำนองเพี้ยนเสียง ดังที่รับสั่งในคำว่า สหาย เป็น สอาย ในภาษาชะวา ทุกวันนี้มีบางคนเปลี่ยน หอม เป็น เก็บออมรอมริบ ก็มี น่าจะเข้าใจเสียว่า หอม คงเป็นคำผิด คำว่า หนอง ในภาษาชาวกวางตุ้งแปลว่า เกี่ยวติดต่อถึงกัน ซึ่งคงตรงกับคำว่า เนื่อง ยังมีคำว่า เต้นแร้งเต้นกา ซึ่งในภาษาไทยใหญ่มีคำว่า ลั้ง แปลว่า เคลื่อนไหวโดยเร็ว ในภาษาอาหม ไทยใหญ่ มีคำว่า กา แปลว่า เต้น กา คำนี้ ใกล้กับคำว่า เต้นก๋า มาก ถึงคำว่า เต้น ในภาษาไทยใหญ่เขียนเป็น ต้น แต่ให้อ่านว่า เต้น มีความหมายทั้งที่เป็นนามและเป็นกิริยา
ยังมีคำซ้อนในภาษาไทยอีกสองสามชะนิด ซึ่งทำให้ข้าพระพุทธเจ้าแปลกใจ เช่นใช้พูดว่า ซอกแซก โยกเยก โซเซ อู้อี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้จับเอาเสียงสระขึ้นมาเทียบ คงได้ความว่า ในการออกเสียงสระ ย่อมใช้ลิ้นเป็นเครื่องแปลงเสียงสระ ถ้าลิ้นตอนหน้าสูงขึ้นเกือบจดเพดาน ก็เป็นเสียง อี ถ้าโคนลิ้นสูงขึ้นเกือบจดเพดานในระดับเดียวกัน และห่อริมฝีปากเกือบให้จดกันก็จะเป็นเสียง อู เพราะฉะนั้นเสียง อู กับ อีจึงอยู่ระดับเดียวกัน โอ ก็คู่กับ เอ ออ ก็คู่กับ แอ กระทำให้เกิดเป็นคำคู่ เป็น อ้อแอ้ โอ้เอ้ อู้อี้ ตามแนวนี้มีตลอดไปจนถึงคำที่เป็นสระคู่ ซึ่งอยู่ในระดับเดียวกัน เช่น ล่ายเลี่ย นัวเนีย
ในภาษาไทยใหญ่ คำพูดมีสร้อยคำทุกคำ ซึ่งเป็นชะนิดแปลงเสียงตัวหน้าให้เป็นคำซ้อน อย่าง ไม่กินไม่แกน หรือ ไม่เกิน ในภาษาไทย ข้าพระพุทธเจ้าลองสอบสวนดู คงได้ความว่า คำที่แปลงเสียง มักตกอยู่ในจำพวกสระที่มีฐานกรณ์อยู่ใกล้กันแทบทุกคำ
คำซ้อนอีกชะนิดหนึ่งแปลงเสียงตัวหลังเป็น แม่ ก ภา และ เกย เช่น ริบหรี่ ยักย้าย คุดคู้ มั่งมี หมิ่นเหม่ ถ่ายเท แว่นไว คำจำพวกนี้มีมาก /*190และมีหลายรูป ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจด้วยเกล้า ฯ ว่า คงเป็นคำซ้อน แต่ผ่อนเสียงให้สะดวกแก่การพูดในขณะที่เปล่งออกมา แต่ข้อที่แปลกใจ ที่บางคำไปพ้องเป็นคำพูดในถิ่นอื่น เช่น หมิ่นเหม่ ในภาษาจีนกวางตุ้ง เหม่ (แต้จิ๋วเป็น บ๊วย) แปลว่า หาง ที่สุด ตอนท้ายที่สุด ริม แว่น ในภาษาไทยใหญ่แปลว่า ไว
อนึ่ง เมื่อเร็ว ๆ นี้ ข้าพระพุทธเจ้าตรวจเรื่อง ขุนบรม ที่เขาคัดจากตัวหนังสือธรรมทางภาคอีศาน พบคำว่า บ่อจักคิดจักอ่าว ข้าพระพุทธเจ้าสอบถามถึงคำแปล ได้ความว่า อ่าว แปลว่า คิด ในขั้นแรกข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงคำว่า อ่าน ซึ่งในภาษาไทยถิ่นอื่นแปลว่า คิด นับ และมักซ้อนคำเป็น คิดอ่าน ได้ซักถามว่า จะเป็น อ่าน กระมัง ผู้คัดตอบว่า อ่าว ไม่ใช่ อ่าน ข้าพระพุทธเจ้านึกถึงหาแนวเทียบ ก็นึกออกว่า ในคำทำนองนี้ ก็มีคำเช่น ร้าวราน ห้าวหาญ อยู่ เพราะฉะนั้น อ่าว อ่าน ก็คงเป็นทำนองเดียวกัน คำซ้อนในทำนองนี้ กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าพบคำแปลก ๆ อยู่หลายคำ ในภาษาจีนก็เป็นทำนองเดียวกัน เช่น ในภาษาแต้จิ๋ว ปั๊ว แปลว่า ชาม ภาชนะสำหรับบรรจุของ ในภาษากวางตุ้ง เป็น ผ่าน ซึ่งถ้าเทียบกับ พาน ในภาษาไทยก็นับว่าใกล้กันมาก โดยแนวนี้ เป็นแนวให้ข้าพระพุทธเจ้านึกไปถึงคำว่า พัวพัน ตัวตน ซึ่งเป็นคำซ้อนในภาษาไทย
คำซ้อนอีกชะนิดหนึ่ง แปลงเสียงตัวหลังเป็นพยัญชนะนาสิก เช่น แซกแซง ดัดดั้น รวบรวม เป็นลักษณะเดียวกับในภาษาบาลีสันสกฤต คำเหล่านี้ บางทีก็ใช้แยกเป็นคำในภาษาได้ทั้งสองคำ เช่น เถิดเทิน พรุกพรุ่ง บางคำความหมายก็ต่างออกไปนิด ๆ เช่น แพรกแพร่ง เขยกเขย่ง แต่ถ้าคำหน้าเป็นสระอี คำหลังก็เปลี่ยนเป็นสระสังโยคหรือสระคู่ เช่น ขีดเขียน หลีกเลี่ยง (ในภาษาไทยใหญ่ เขียนเป็น ลิง แต่อ่านว่า เลง ก็ได้ คงเป็นคำเดียวกับคำซ้อนที่ใช้ว่า ลัดแลง) บางทีเสียงสระอี แปลงเป็นเอีย มีความหมายเพี้ยนไปนิดๆ เช่น ขีด-เขีย(น) กะลิ้ม-กะเหลี่ย(ม) /*191สิ้น-เสีย(น) ข้าพระพุทธเจ้าพบคำในภาษามลายู เสียงสุนัขเห่าเป็น gag gang ซึ่งในภาษาไทยเป็น ฮกฮอง ได้ทั้งคำซ้อนและ ค เป็น ฮ
คำซ้อนอีกชะนิดหนึ่ง เป็นชะนิดถ่วงเสียงคำทั้งสองให้เท่ากัน โดยที่ข้าพระพุทธเจ้าไปพบคำภาษามลายูที่ฝรั่งอธิบายไว้ เช่นคำว่า โตกตาก เวลาพูดมักเป็น โตกะตาก จึงต้องเติม กะ เข้าข้างหน้าเป็น กะโตกกะตาก เพื่อให้เสียงถ่วงเท่ากัน ซึ่งในตำราฝรั่งเรียกว่า Euphony ส่วนคำที่ไม่ใช่แม่กก เกิดมีการเติม กะ เข้าด้วย เช่น กะตุ้งกะติ้ง ก็เป็นเพราะคำชะนิด กะโตกกะตาก เป็นแนวเทียบลากเข้าพวกไปด้วย
ที่ข้าพระพุทธเจ้ากล้ากราบทูลมาโดยยืดยาวนี้ ก็โดยเชื่อด้วยเกล้าฯ ว่า แม้จะผิดพลั้งหรือขาดเกินไปอย่างไร คงรับพระเมตตากรุณาและพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง
อนึ่ง เมื่อวันเสาร์ที่แล้วมา ได้มีการชำระคำในปทานุกรมถึงคำว่า เขื่อน ข้าพระพุทธเจ้าเสนอคำว่า เขื่อนเพชร์ โดยอธิบายตามที่ข้าพระพุทธเจ้าจดไว้ว่า กำแพงชั้นในภายในพระราชวัง มีขนาดเตี้ย แต่มีผู้ถามว่า กำแพงชะนิดนี้ ถ้าจะเรียกในที่อื่น ซึ่งไม่ใช้ในพระราชวัง จะได้หรือไม่ ข้าพระพุทธเจ้าขอพระบารมีเป็นที่พึ่ง เพื่อทราบเกล้า ฯ คำ เขื่อนเพชร์ นี้ด้วย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*192กรมศิลปากร
วันที่ ๑๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้สมุดไทยมาจากหอหลวงเล่มหนึ่ง เป็นเรื่องว่าด้วยกรุงศรีอยุธยา ข้อความในตอนต้นเป็นอย่างเดียวกับที่พระยาโบราณราชธานินทร์ ได้อาศัยใช้เป็นหลักสำรวจพระนครศรีอยุธยา และแต่งคำอธิบายไว้ แต่ในหนังสือเล่มที่ได้มานี้ มีข้อความต่อออกไปอีกมาก จึงเป็นที่ทราบได้ว่า ฉะบับที่พระยาโบราณราชธานินทร์ได้ไป เรื่องยังไม่จบ ข้าพระพุทธเจ้าได้คัดตอนที่ต่อ ถวายสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเห็นว่าตอนที่ได้มาใหม่นี้สำคัญมาก โปรดให้ข้าพระพุทธเจ้าคัดสำเนาถวายใต้ฝ่าพระบาทหนึ่งฉะบับ ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายเรื่องที่กล่าวนี้มาในซองนี้หนึ่งฉะบับ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*193ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๓ ตุลาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
ขอโทษที่ได้รับหนังสือของท่านซึ่งลงวันที่ ๑๓ ตุลาคม ควรที่จะตอบเสียนานแล้ว แต่เพิ่งจะได้ตอบในวันนี้ ด้วยผัดวันประกันพรุ่งมา เพราะไปหมกมุ่นเสียในธุระอันต้องเร่งทำ แม้จะได้ตอบในวันนี้ ก็จะขอตอบแต่ข้อถามข้างท้ายข้อเดียวเสียก่อน เพราะเปนธุรการ เพื่อท่านจะได้ทำให้สำเร็จกิจไปก่อน ส่วนข้ออื่นนั้นจัดว่าเปนของเล่น จะตอบให้ความเห็นต่อภายหลัง
คำอธิบายของท่านในเรื่องเขื่อนเพชรนั้นหาถูกไม่ อันชื่อว่าเขื่อนเพชรนั้น มีลักษณเปนตึกแถว ผนังหลังตันหันออกมาข้างนอก เปนของมีแต่ในพระราชฐาน ทำฉะเพาะตรงที่แบ่งข้างหน้ากับข้างในต่อกัน ข้อประสงค์ก็ต้องการให้เปนกำแพงกั้นนั้นเอง แต่ถ้าทำเปนกำแพงแล้วใช้การได้อย่างเดียว จึ่งทำเปนตึกแถว ให้ข้างในเปนที่ใช้การอื่นได้อีกด้วย ผนังหลังซึ่งหันออกมาข้างนอกนั้นมีส่วนสูงพอเปนกำแพงได้ แลชายคาที่ต่อกับผนังเคยเห็นทำแต่เปนบัวปูนไม่มีไขรา เข้าใจว่าเพื่อจะไม่ให้มีที่เกาะเหนี่ยวป่ายปีนเข้าได้ง่าย
ต่อไปนี้ได้คิดวินิจฉัยในชื่อ เขื่อนเพชร หมายความว่าเขื่อนแขง เขื่อนทำลายไม่รู้ทะลาย เขื่อน จะแปลว่าอะไร มีที่ใช้ประกอบคำอีกอย่างหนึ่ง คือ เขื่อนขันธ์ ได้พลิกพจนานุกรมของอาจารย์จิลเดอส์ดู พบแปลคำ ขนฺธ ว่า The shoulders; the trunk of a tree: a multitude, quantity; one of the five elements of being. ฉันเลือกเอาคำที่ ๒ คือไม้ทั้งต้น ถ้าถูกแล้ว คำว่า เขื่อน ก็ต้องเปนรั้ว รั้วไม้ทั้งต้นปัก มีคำ ขนฺธาวาร อันแปลว่าค่าย เปนคำเทียบด้วยอีก ชื่อว่าค่ายนั้นมีไม้ทั้งต้นทั้งลำปักเปนรั้ว /*194เปนสิ่งที่เปนประธาน ค่ายตามที่เคยทราบมีสองอย่าง อย่างสำหรับรบนั้นถมดินข้างในเปนเชิงเทินเพื่อกันลูกปืน อย่างสำหรับตั้งพลับพลาพักชั่วคราวไม่ใช่เวลารบนั้นไม่ถมดินข้างใน มักปลูกเพิงพลพะไว้กับรั้วค่าย ใช้เปนที่พักเจ้าหน้าที่ต่างๆ เขื่อนเพชรในพระราชฐานก็เห็นจะเอาอย่างนั้นมาทำ แต่เปลี่ยนแปลงเปนตึกไปตามสมัย
<นริศ>
/*195กรมศิลปากร
วันที่ ๒๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๓ เดือนนี้ โปรดประทานคำอธิบายเรื่องเขื่อนเพชรมายังข้าพระพุทธเจ้า เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
คำว่า ขันธ์ ที่ใช้ประกอบกับคำว่า เขื่อน กับยังมีคำว่า ขัณฑ์ ที่ใช้ประกอบกับคำว่า เขตต์ เป็น เขตต์ขันฑ์ ถ้าดูคำแปลในภาษาสันสกฤตและบาลี ความไม่สู้สนิทกัน และไม่ปรากฏว่าในภาษาเดิมใช้คำทั้งสองนี้ในความที่ว่ากำหนดหมายปันเขตต์แดน และคำว่า เขตต์ขัณฑ์ ก็ใกล้กับเสียงและความหมายในคำว่า กีดกั้น และ ขีดขั้น ในภาษาไทย กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่า ขันธ์ และ ขัณฑ์ จะเป็นคำที่ใช้ขึ้นภายหลัง เพื่ออนุโลมให้เข้ากับคำในบาลี คำทั้งสองนี้จึงไม่กลมกลืนกับความหมายอย่างไทย ข้าพระพุทธเจ้าสอบดูในพจนานุกรมภาษาเขมร ในคำว่า boundary ก็พบแต่คำว่า พรม ไม่ปรากฏว่าใช้ ขันธ์ หรือ ขัณฑ์ จึงได้สอบดูในภาษาไทยถิ่นต่าง ๆ ในคำว่า เขตต์แดน ภาษาไทยใหญ่ใช้ว่า ขิญขัน ขัน เป็นคำประกอบคำว่า ขิญ ชะนิดซ้อนคำ ในภาษาไทยนุงและไทยย้อย ใช้ว่า หัน ใช้หมายความตลอดไปถึงที่กีดกั้นและคันนา ตรงกับภาษาจีน แปลว่า เขตต์ จำกัด อย่าง limited จีนก็ใช้ว่า หัน ในไทยขาวใช้ว่า เหน ในความเดียวกัน หัน กับ เหน เป็นเสียงเดียวกัน มีแนวเทียบเป็นตัวอย่าง ในคำว่า แลดู ซึ่งไทยพายัพใช้ว่า เหน อย่างภาษาสยาม แต่ทางหลวงพระบางเพี้ยนเป็น หัน ไป เสียง ข ค อาจเพี้ยนเป็น ห ได้ง่าย เพราะ ข ค เป็นเสียงหนัก และเสียงสระ อิ อี กับ เอ ก็เพี้ยนกันได้ง่าย ด้วยฐานกรณ์อยู่ใกล้กัน ข้าพระพุทธเจ้าจึงเห็นด้วยเกล้าฯ ว่า ขิญ ขัน /*196หัน เหน ในความที่ว่า ขีดขั้น และ คัน เป็นคำเดียวกัน ถ้าแปลงเสียงคำ ว่า ขิญ ให้เป็นคำซ้อนชะนิดใช้ตัวสะกดตัวหน้าและตัวหลังในวรรคอย่าง ดีดดิ้น ขอดข้อน ก็จะได้คำว่า ขีดขิญ ถ้าแปลง อี เป็น เอ ในคำว่า ขีด ก็จะเป็น เขดเขน (ในภาษาอาหม ขิญ แปลว่า เขตต์ แต่ให้อ่านว่า เขน) และในหนังสือกลอนสวดเรื่องพระมาลัย ตอนหนึ่งมีความว่า ได้ว่าทั้ง อากร ด่านขนอนและขีดขิน ส่วยนาค่ามันดิน ทั้งสวนเรือกและเชิงเรือน (เฮือก ในภาษาไทยใหญ่แปลว่าสวน) ด้วยเหตุผลดั่งนี้ จึงทำให้ข้าพระพุทธเจ้าเห็นไปว่า คำว่า ขีด ขิน เขต เขน เหน หัน ขัน เขื่อน คัน คั่น กัน กั้น ตลอดจนคำว่า (สะ)กัดกั้น คงมีที่มาเป็นคำเดิม หมายความว่า กีดกั้น หรือ ขีดขั้น เป็นเส้นเป็นแนวเอาไว้ หากเพี้ยนเสียงและเพี้ยนความหมาย เพื่อใช้ในภาษาให้ได้กว้างขวางออกไป แล้วมาภายหลังจึงแปลงเสียงบางคำให้เข้ารูปเสียงในภาษาบาลี ทั้งนี้การจะผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*197ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ ตุลาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
จะตอบหนังสือของท่าน ซึ่งลงวันที่ ๑๓ ตุลาคมนั้นสืบไป
เรื่องคำกร่อนของท่านนั้นดีมาก หากจะไม่ถูกก็เฉียดเข้าไปทีเดียว เปนทางน่าพิจารณามาก
ท่านแปลคำ เถอด เปน เหอด นั้นถูกทีเดียว ฉันนึกได้แล้ว เคยไปได้ยินพระท่านสวดมนต์ที่วัดในเมืองชล ท่านสวด พุทธฮัง ธฮัมมัง สังฆฮัง นึกชอบใจเสียกะไรเลย เห็นว่าท่านอาจารย์ผู้สอนมีปัญญามาก ตัว ถ ก็คือ ต + ห จึ่งเลื่อนไปเปน เหอด ได้ด้วยง่าย
คำว่า ชาติ ท่านเข้าใจความหมายของฉันคลาดอยู่ ฉันไม่ได้หมายจะให้ถอยหลังไปใช้ตามเดิม ฉันบอกว่าฉันไม่เข้าใจเท่านั้น จะใช้ถึงตระกูลถึง พวก ด้วยก็เอา แต่คำตระกูลหรือพวกนั้น จะตีวงเพียงไร ที่นับว่าเปนตระกูลหนึ่งหรือพวกหนึ่ง ซึ่งจะนับว่าเปนชาติหนึ่ง ไม่เข้าใจที่ตรงนี้
เรื่องคำซ้อนก็ถูกตามที่ท่านอธิบายอยู่มาก แต่ลางคำ เมื่อประชุมบัณฑิตย์ ว่ากันเข้า ก็จะมีความเห็นแตกต่างไปได้
อันคำที่มีเสียงเหมือนกัน แต่ความหมายต่างกันนั้น ไม่ใช่มีแต่ในภาษาไทย แม้ภาษาจีนและภาษาบาลีก็มีเหมือนกัน โบราณาจารย์ของเราท่านก็รู้สึกเดือดร้อน จึงบัญญัติให้เขียนตัวต่างกันเสีย เช่น ข้า ฆ่า ล่า หล้า เล่า เหล้า เป็นต้น
อนึ่ง สระ นั้นก็ไม่มีมากอย่าง หากต่างกันมากไปด้วยพูดไม่ชัด และด้วยอำนาจออกเสียงหนักเบาเท่านั้นเอง เหมือนกับพยัญชนอันได้ตกลงกันมาแล้ว
/*198เรื่องที่พูดกันมาทั้งหมดนี้ เปนกรุยทางที่หมาย อันจะเดินไปในทางทำแกรมมา ภาษาไทยทีเดียวแล้ว ฉันอยากจะดูแคลน แกรมมาภาษาไทย ว่าถ้าเรียงคำตามตำรานั้น จะไม่เปนภาษาเลย เชื่อว่าผู้แต่งถูกท่านผู้ใหญ่บังคับให้แต่ง หมดปัญญาก็เอาตำราภาษาบาลี ภาษาอังกฤษ เข้ามาทำโครง ภาษามันเหมือนกันเมื่อไร จะได้ใช้ได้
คำอีกพวกหนึ่ง ท่านจะได้สังเกตเห็นหรือเปล่า คือคำที่ใช้กลับหน้าหลังกันให้ความต่างกัน เช่น ดีใจ ใจดี เสียใจ ใจเสีย ฉะนี้เปนต้น
<นริศ>
/*199กรมศิลปากร
วันที่ ๒๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๐ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ที่รับสั่งถึงคำพวกหนึ่ง คือคำที่ใช้กลับหน้าหลังกันได้ความต่างกัน เช่น ดีใจ ใจดี เสียใจ ใจเสีย นั้น ข้าพระพุทธเจ้ารับใส่เกล้า ฯ เป็นที่สังเกตไว้ว่าลักษณะเช่นนี้มีอยู่ดกดื่นในภาษาไทยและภาษาจีน ซึ่งเป็นภาษาใช้คำโดด ในคำอธิบายเรื่องภาษาจีนที่ฝรั่งแต่งไว้ ว่าภาษาจีนไม่มีไวยากรณ์อย่างชะนิดภาษามีวิภัติปัจจัย ความสำคัญของไวยากรณ์จีนจึงอยู่ที่การเรียงลำดับคำ คำพูดโดยมากแต่ละคำเป็นนาม คุณศัพท์ กิริยา กิริยาวิเศษณ์ หรือเป็นอะไรก็ได้ แล้วแต่จะเรียงคำนั้นเข้าเป็นประโยคไว้ในตำแหน่งที่ใด ผิดกับภาษามีวิภัติปัจจัย ซึ่งแต่ละคำมีกำหนดเป็นนาม เป็นคุณศัพท์ หรือเป็นกิริยาตายตัว กระดิกไม่ได้ ที่เขาพูดไว้เช่นนี้ ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าได้สำนึกในภาษาไทยว่าเป็นทำนองเดียวกัน เช่นคำว่า ดีใจ เป็นกิริยา ใจดี เป็นคุณศัพท์ คิดดี เป็นวิเศษณ์ ดีชั่ว เป็นนาม ถ้าเป็นภาษามีวิภัติปัจจัยอย่างภาษาอังกฤษ เป็นนามก็ต้องเป็น goodness ถ้าเป็นคุณศัพท์ก็เป็น good ถ้าเป็นกิริยาวิเศษณ์ก็เป็น goodly ถึงกระนั้นคำในภาษาอังกฤษยังกลายมาเป็นชะนิดคำโดดก็มีเช่น go out, out go ส่วนในภาษาละติน และภาษาบาลี สันสกฤต คำที่เป็นนามก็ต้องเป็นนามอยู่ที่ ถ้าจะเป็นอื่นก็ต้องแปลงวิภัติให้ผิดกันไป ที่รับสั่งว่าตำราไวยากรณ์ภาษาไทย ใช้ตำราภาษาบาลีและภาษาอังกฤษเป็นโครง ภาษาไม่เหมือนกัน จะใช้ได้อย่างไร ข้อนี้เป็นที่จับใจข้าพระพุทธเจ้ามาก เพราะนักปราชญ์ทางภาษาไทยโดยมากมักคุ้นอยู่กับภาษาบาลี จึงมักมองไม่เห็นว่า/*200รูปภาษาบาลีกับภาษาไทยผิดกันตรงข้าม การที่พยายามให้ภาษาทั้งสองใช้หลักอย่างเดียวกัน จึงทำให้เด็ก ๆ เรียนไวยากรณ์ภาษาไทยบ่นว่ายากและไม่สู้เข้าใจ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*201กรมศิลปากร
วันที่ ๒๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ด้วยข้าพระพุทธเจ้า ได้รับหน้าที่เป็นผู้เรียบเรียงคำอธิบายประกอบการบรรเลงเพลงของกรมศิลปากร สำหรับวิทยุกระจายเสียง ข้าพระพุทธเจ้าได้ขอให้เจ้าหน้าที่ผู้มีความรู้ในเรื่องละครและดนตรีไทย มาช่วยอธิบายให้ฟัง แต่การอธิบายของเจ้าหน้าที่ผู้รู้ มักแสดงท่าทางรำและร้องให้ฟัง มากกว่าอธิบายเป็นถ้อยคำให้ทราบเหตุผล เพราะเรียนมาทางร้องรำ ถึงคราวอธิบายจึงเป็นของลำบากมาก แต่เมื่อได้ซักไซ้จนเป็นที่เข้าใจแล้ว จึงรู้สึกด้วยเกล้าฯ ว่า วิชาร้องรำเป็นวิชาสูง มีกำหนดกฎเกณฑ์มาก กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าอยากดูละครขึ้นอีก ที่คนดูเบื่อละคร เห็นจะเป็นเพราะไม่เข้าใจเรื่องราวของวิชาละคร ด้วยซักไซ้ไล่เรียงก็ไม่ค่อยได้ ประกอบทั้งตำรับตำราที่ว่าด้วยวิชาด้านนี้ก็ไม่มีจดไว้เป็นหนังสือ คงจำสืบต่อ ๆ กันมาเท่านั้น ที่ทรงพระกรุณาประทานพระอธิบายเรื่องละครชะวาว่าเสื่อมทรามลง เพราะด้วยอำนาจความเป็นไปอย่างสมัยใหม่ของฝรั่งเข้ามาเป็นเจ้าเรือนดั่งนี้ กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกจับใจมิรู้หาย ว่าในส่วนการร้องรำของไทย ถ้าไม่มีตำรับตำรารักษาไว้ ก็น่าจะเป็นไปในทำนองเดียวกัน ข้าพระพุทธเจ้าไม่มีพื้นความรู้ในวิชาเหล่านี้พอ การซักถามก็ย่อมบกพร่องเพราะไม่มีแนวทาง เช่น เพลงรื้อร่าย ทำไมจึงมีแต่ละครใน และในที่เช่นไรจึงร้องรื้อร่าย ก็ได้รับคำอธิบายแต่ว่า รื้อร่ายร้องเอื้อนมากกว่าร่าย ซักหาเหตุผลหนักเข้า ก็ร้องให้ฟัง ซึ่งไม่สู้ได้ประโยชน์แก่การอธิบายเป็นความรู้นัก
ทางวิทยุกระจายเสียงต้องการให้อธิบายเพลงช้าประสมชมตลาด ข้าพระพุทธเจ้าได้รับคำอธิบายจากผู้รู้ก็ว่า เป็นเพลงรื่นเริง คิดว่าจะไปทำ/*202อะไร ส่วนชมตลาดก็ว่าเป็นเพลงที่ยักษ์จะแปลงเป็นมนุษย์ เพื่อจะอวดว่าตนสวย หรือท้าวพญาเสด็จชมตลาด สอบถามถึงเพลงช้าว่ามีกี่อย่าง ก็ชี้แจงว่านอกจากช้าประสม ยังมีช้าปี่นอก ช้าปี่ใน และช้าหวน และว่าช้าปี่ใน ใช้ตอนละครออก ร้องโหยหวนเอื้อนมาก ส่วนช้าปี่นอก ร้องห้วนๆ เพื่อให้ทันคนดูคนฟัง ช้าหวน เป็นเพลงระลึกถึงสังขาร ว่ามีแต่ในเรื่องคาวี ตอนท้าวสันนุราชรำพึงถึงสังขารแห่งเดียว การอธิบายเพียงเท่านี้ ไม่สู้เป็นประโยชน์แก่ความรู้อะไรนัก ครั้นจะเขียนอธิบายไปเพียงเท่านี้ มีแต่ทางเสียมากกว่าทางดี ข้าพระพุทธเจ้าจึงมาระลึกถึงพระกรุณาแต่ก็เกรงด้วยเกล้า ฯ ว่า จะเป็นที่รบกวนใต้ฝ่าพระบาท จึงทำให้ข้าพระพุทธเจ้ารวนเรใจอยู่หลายเวลา แต่เมื่อข้าพระพุทธเจ้าไม่สามารถจะหาความรู้ในเรื่องเพลงช้าเหล่านี้ได้ จึงจำเป็นต้องกราบทูลขอประทานพระกรุณาแล้วแต่จะทรงพระเมตตาปรานี ทั้งนี้พระอาญาไม่พ้นเกล้าฯ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*203ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๘ ตุลาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒๖ รวม ๓ ฉะบับ เรื่องเขื่อนเพชร เรื่องไวยากรณ์ และเรื่องร้องรำ ได้รับแล้ว จะรวมตอบเปนฉะบับเดียวนี้
เรื่องเขื่อนเพชร ท่านให้ความเห็นในคำว่า ขันธ์ ขัณฑ์ ฉันเห็นด้วยตามความเห็นท่านทุกประการ เปนอันหมายถึงเขตแน่นอน ลางทีคำเดิมจะเปน เขื่อนขั้น แล้วพวกชำนาญบาลีลากเอาไป ฉันยังจำคำประชดของกรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ได้ ว่าพบคำ เข้าตัง ก็ต้องเปิคดิกชันรีบาลี คำ กัน กั้น ขั้น คั่น อะไรเหล่านี้ ฉันเคยคิดหัวปั่นมาคราวหนึ่งแล้ว และพวกติดกัน เช่น ขัง ขั้ง ค้าง เหล่านี้ก็อีกพวกหนึ่ง คิดว่าเปนคำเดียวกันทั้งนั้น นึกว่าจะไม่มีใครเขาคิด ก็อุตส่าห์มาพบท่านคิดเข้าอีกได้ ประหลาดมาก
เรื่องไวยากรณ์ อยากจะทักฝรั่งนิดเดียว ที่ว่าภาษาจีนไม่มีไวยากรณ์นั้นถูกโดยนัยหนึ่ง ที่ยังไม่มีใครทำขึ้น สืบมาถึงภาษาไทย ถ้าทำขึ้นก็มี ไม่ทำก็ไม่มี ไวยากรณ์เปนของทำขึ้นแต่ภาษา ไม่ใช่ภาษาทำขึ้นแต่ไวยากรณ์
เรื่องร้องรำ ท่านจะให้ฉันพูดเพ้อไป ไม่เข้าทางที่ท่านต้องการ จะมีประโยชน์อะไร มีแต่เสียเวลา ถ้าท่านต้องการอะไร ตั้งข้อถามไป ฉันยินดีจะตอบตามรู้ตามเห็น อย่างนั้นจะเปนตีกว่าอย่างอื่นหมด แต่ขอให้ท่านเข้าใจไว้ก่อนว่าฉันเปนคนที่รู้อะไรจบหมดไปไม่ได้ การรำนั้นรู้น้อย จะบอกท่านได้น้อยเพราะได้ศึกษาน้อย การทำเพลงรู้มากหน่อย จะบอกท่านได้มากกว่า เพราะได้เรียนมากกว่า จะบอกให้ท่านทราบเสียก่อนเดี๋ยว/*204นี้ว่า เพลง ช้าประสม ซึ่งท่านอ้างถึงนั้น ฉันเปนผู้ปรุงขึ้นเล่นเอง ให้ชื่อเอง ไม่ใช่เพลงเก่าแก่มาแต่ก่อน อย่างที่ครูดนตรีเขามาก่งคออธิบายแก่ท่าน เรื่องชะนิดนี้มีบ่อยๆ สิ่งที่ฉันเองเปนผู้ทำ แล้วมีผู้มาเล่าตำนานให้ฟังเปนตุเปนตะ ทั้งฉันเองผู้ทำนั่งโดนโด่อยู่ ก็ได้แต่หัวเราะเท่านั้น
<นริศ>
/*205กรมศิลปากร
วันที่ ๒๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๘ เดือนนี้ รู้สึกด้วยเกล้า ฯ ในพระเมตตาปรานี เป็นพระเดชพระคุณหาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าดีใจที่ได้ทราบเกล้าฯ ว่า ได้ทรงคิดถึงคำที่เสียงคล้ายกัน และมีความหมายใกล้กันมาก่อน แต่ก่อนนี้ข้าพระพุทธเจ้าไม่ได้เฉลียวใจถึงคำเหล่านี้ จนได้มาเห็นข้อกำหนดในตำราว่าด้วยภาษาของฝรั่งข้อหนึ่งที่วางไว้ว่า คำที่มีรูปเสียงคล้ายคลึงกัน ย่อมมีรูปความหมายคล้ายคลึงกัน ข้าพระพุทธเจ้านำข้อกำหนดนี้มาคิดดูในคำภาษาไทย ก็พบคำในจำพวกนี้มีอยู่มาก เช่นในคำขึ้นต้นด้วยตัว ง ก็มักเป็นคำที่มีความหมายไปในลักษณะที่งอแทบทั้งหมด ตลอดจน คำว่า ง่วง งง งูน ก็อยู่ในลักษณะที่ไม่ตรงทั้งนั้น ในคำที่ใช้สระเอ ก็เป็นเช่นเดียวกัน มักจะอยู่ในลักษณะที่ เก เข รวนเร เห เซ อะไรเหล่านี้ทั้งสิ้น ถ้าเป็นคำที่เป็น แม่กบ แม่กม โดยที่เวลาออกเสียงต้องหุบปากเอาไว้ก่อน จึงเกิดมีคำ เช่น อม ออม ห้อม หุ้ม อุบอิบ รวบ ซึ่งล้วนมีความหมายรวมเอาไว้ทั้งนั้น คำบางพวกอาศัยจากเลียนเสียงมาจากของจริง เช่นเสียงที่ยืดยาว ก็มักเป็น แม่ กง กน กม เช่น ก้อง กังวาน หึ่ง เหง่ง หง่าง (กระ)หึ่ม และคำที่เอามาใช้เป็นคำพูดโดยตรง เช่น กระดิ่ง ระฆัง โด่ง ดัง กระทั่ง ก็คงแปลงมาจากเสียงเดิมอย่าง หง่าง ตึงตัง ก็ทราบเกล้า ฯ ไม่ได้ คำในจำพวกเลียนเสียงธรรมชาติเหล่านี้ มักมีมาก จำพวกชื่อนกและสัตว์บางชะนิด และในจำพวกชื่อเครื่องดนตรี คำอีกจำพวกหนึ่ง ซึ่งน่าจะเกิดจากคำอุทานเนื่องมาแต่การเสวยอารมย์ เช่น โหย ไห้ หา หัวเราะ เพราะเสียงใกล้กับคำว่า โอย ไอ อา มาก ถึงคำว่า หัวเราะ ถ้าจะฟังเสียงจากคนหัวเราะก็มีเสียงต่าง ๆ กัน /*206จึงได้มีคำ เช่น ขิก ๆ ยิ้มขัว เป็นต้น ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้า ฯ ว่า คำพูดคงจะมีอยู่บางส่วนที่มีกำเนิดมาจากลักษณะดังได้กราบทูลมานี้ หากใช้กันมานาน เสี่ยงก็กลายไป จนบางคำก็จับเค้าไม่ไค้
ที่รับสั่งว่าไวยากรณ์เป็นของทำขึ้นแต่ภาษา ข้อนี้เป็นความจริงที่สุด แต่บางท่านยังเข้าใจผิด ที่ไปพยายามบังคับให้ใช้ภาษาให้ถูกต้องตามหลักในตำราไวยากรณ์ภาษาไทย ชาวชนบทหรือชาวบ้านที่ไม่เคยเห็นและเรียนตำราไวยากรณ์เลย ก็พูดภาษาไทยมาแล้วแต่ไหนแต่ไร และใช้ได้ถูกต้องดีกว่าผู้ที่คอยระวังไม่ให้ผิดหลักไวยากรณ์ ที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลว่าฝรั่งว่าภาษาจีนไม่มีไวยากรณ์นั้น ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลไปยังไม่หมดจด ที่ว่าภาษาจีนไม่มีไวยากรณ์ คือ ไม่มีหมวดที่ว่าด้วยชะนิดที่แบ่งออกเป็น parts of speech และกฎเกณฑ์ของไวยากรณ์หมวดนี้ คงมีแต่ไวยากรณ์ที่ว่าด้วย syntax เท่านั้น เมื่อคราวสอบไล่ภาษาไทยเพื่อชิงทุนไปเรียนต่อยังต่างประเทศ กรรมการได้ถามว่า อัครราชทูตอิตาเลียนได้รับคำส่งให้กลับ กับประโยคที่ว่า อัครราชทูตอิตาเลียนถูกเรียกกลับ ผิดกันหรือไม่ ผู้เข้าสอบชิงทุน ๑๐ คน ที่ตอบว่าเหมือนกัน ผิดกันที่แต่ประโยคต้นฟังเพราะกว่าประโยคหลังมีถึง ๙ คน ทั้งนี้ก็น่าจะเนื่องมาจากตำราไวยากรณ์ที่ว่าด้วย passive voice ของฝรั่ง และที่หนังสือพิมพ์นำเอาไปใช้ เป็นปัจจัยให้ใช้ตามๆกันไป ถ้าให้ชาวชนบทที่ไม่เคยศึกษาไวยากรณ์ หรือได้เคยเห็นและได้ยินเขาใช้กัน ก็คงจะไม่ใช้ประโยคที่มีคำว่า ถูก ในเมื่อไม่หมายความถึงเรื่องเดือดร้อนไม่พอใจ เป็นการประหลาดมาก ที่ข้าพระพุทธเจ้าพบข้อความในตำราฝรั่งเล่มหนึ่ง อธิบายไว้ว่า ในภาษาญวน ถ้าเปนเรื่องเดือดร้อนไม่พอใจ ก็ใช้คำที่แปลว่า ถูก เข้าประกอบในประโยค ในภาษาจีนมีคำว่า ต๊ก แปลว่า ได้รับความเดือดร้อน หรือในความหมายที่ได้ทุกข์ เสียงและความช่างใกล้กับคำว่า ตกทุกข์ ในภาษาไทยมาก ข้าพระพุทธเจ้ายังสอบสวนไม่ได้ความว่า ต๊กคำนี้จะใช้ประกอบเข้าประโยคชะนิดคำว่า ถูกอย่างในภาษาญวนหรือไม่ จึงยังไม่ตกลงใจว่า ต๊ก กับ ตกทุกข์ และ ถูก จะ/*207เป็นคำเดียวกัน ถ้าจะถือหลักที่ว่ารูปเสียงคล้ายคลึงกัน ความหมายก็คล้ายคลึงกัน คำว่า ตก ถูก และ ทุกข์ ก็น่าจะมีกำเนิดมาจากคำเดียวกัน ข้อขัดข้องที่มีอยู่ก็คำว่า ทุกข์ เป็นภาษาบาลี เป็นคนละตระกูลภาษากับไทย
ในเรื่องการร้องรำ ที่ทรงพระเมตตาโปรดให้ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูลถามได้ เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้าฯหาที่สุดมิได้ ก่อนหน้าที่ข้าพระพุทธเจ้าจะได้มีหนังสือฉะบับก่อนกราบทูลไป ได้มีผู้รู้เถียงกันถึง เพลงช้าผษม และเพลงช้าหวาน แต่มีผู้หนึ่งมีความเห็นว่า เพลงทั้งสองนี้ น่าจะเป็นพระนิพนธ์ของใต้ฝ่าพระบาท เพราะวิธีร้องประสานเสียงตามแบบนี้ไม่เคยมีมาแต่โบราณ บัดนี้ข้าพระพุทธเจ้าได้ทราบเกล้า ฯ เป็นที่แน่นอนแล้วว่า เป็นเพลงที่ใต้ฝ่าพระบาททรงปรุงขึ้นเอง ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานทราบเกล้า ฯ ว่า
(๑) ช้าผษม เปนเพลงมีลูกคู่รับคนละเสียง คือใช้ร้องสองเสียงประสานต่อกัน เมื่อต้นเสียงร้องไปถึงระยะที่ลูกคู่รับ ลูกคู่ก็รับเปนทำนองประสานเสียง เมื่อจบจากร้อง ก็มารวมร้องผษมกันเป็นเสียงเดียว ต้นบทก็ขึ้นร้องไปใหม่ เพลงนี้ไม่มีปี่พาทย์รับ มีลักษณะคล้ายเพลงช้าปี่ใน และขอประทานทราบเกล้าฯ ว่า ตามที่กราบทูลมานี้ ผิดคำอธิบายประการไร ต้นเหตุที่ทรงปรุงเพลงนี้ขึ้น ถ้าจะนำมาใช้ในบทที่เคยใช้ร้องช้าปี่ใน จะได้หรือไม่
(๒) ช้าหวน มีทำนองร้องคล้ายคลึงกับเพลงช้าใน ผิดกันที่ลูกคู่รับ ในเนื้อร้องทีเดียว มีปี่พาทย์รับ และใช้กับบทรำพึงถึงสังขาร ขอประทานทราบเกล้า ฯ ว่า ช้าหวนมีลักษณะเป็นอย่างไร ตลอดจนการร้องรับผิดกันกับ ช้านอก ช้าใน อย่างไร ใช้ประกอบแก่บทละครชะนิดไร
(๓) ขอประทานทราบเกล้าฯ ว่า เพลงช้าปี่ทำไมจึงใช้ว่า นั่นแหละ ถ้าจะเปลี่ยนใช้ว่า น้องเอย เจ้าเอย บ้าง จะผิดแบบแผนที่มีกำหนดไว้อย่างไรบ้าง
/*208(๔) เพลงชมตลาด ใช้แก่บทที่ต้องการจะอวดเครื่องแต่งตัว ส่วนเพลงฉุยฉาย ต้องการจะอวดท่าทาง ความสำคัญจึงอยู่รำงาม ขอประทานทราบเกล้าฯว่า ตามที่กราบทูลมานี้ ผิดหรือถูกเพืองไร และต้นเหตุของเพลงฉุยฉาย และชมตลาด มีมาอย่างไร
(๕) ลักษณะของปี่พาทย์ดึกดำบรรพ์ คือปี่พาทย์ดึกดำบรรพ์ใช้เครื่องผษม ที่มีสำเนียงอ่อนนุ่มนวนน่าฟัง เครื่องใช้สำหรับปี่พาทย์ดึกดำบรรพ์ คือ ระนาดเอก ใช้บรรเลงด้วยไม้นวม ฆ้องวงใหญ่บรรเลงด้วยไม้นวม หุ้มไม้บรรเลงด้วยไม้นวม หุ้มเหล็กบรรเลงด้วยไม้นวม กลองทัดใช้ตะโพน ๑ คู่แทนกลองทัด เรียกว่า กลองตะโพน ตะโพน กลองแขก ขลุ่ย ซออู้ ฉิ่ง โหม่ง ฆ้องหุ่ย ตามรายชื่อตั้งแต่ระนาดเอกถึงฆ้องหุ่ย จะมีแปลกอยู่ก็คือ ฆ้องทุ่ย เพราะฆ้องหุ่ยเคยเห็นกันแต่ในเวลาบวชนาค ใช้ตีในเวลาคนโห่เสร็จ แล้วตีหุ่ย หรือในพิธีต่าง ๆ ที่เรียกว่าฆ้องชัย แต่ปี่พาทย์ดึกดำบรรพ์นี้ มีฆ้องหุ่ยผษมอยู่ด้วย ๘ ฆ้อง. มีเสียงตั้งแต่ต่ำที่สุด ถึงสูงที่สุดได้เพิ่งคู่แปดพอดี ฆ้องหุ่ยมีราวแขวนโดยฉะเพาะ การบรรเลงไม่ได้บรรเลงเหมือนระนาดเอกหรือทุ้มไม้ ใช้บรรเลงสอดไปตามระยะเพลงถี่บ้างห่างบ้างตามสมควร ทั้งนี้ กระทำให้ผู้ฟังจะรู้สึกว่ามีความไพเราะมาก ขอประทานทราบเกล้าฯว่า ที่กราบทูลมานี้ จะผิดหรือถูก ประการไร
ทั้งนี้ พระอาญาไม่พ้นเกล้าฯ แล้วแต่จะทรงเมตตาปรานี
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัคติวงศ์
/*209ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑ พฤศจิกายน ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๒๙ ตุลาคม ได้รับแล้ว
ขอบใจท่านที่บอกให้ทราบในหลักอักษร อันย่อมใช้ไปตามลักษณฐาน เช่นตัว ง ใช้ไปในความงอ แม่กบแม่กม ใช้ไปในความอุบอิบอมออม ซึ่งฉันไม่เคยคิดไปถึง ดีมาก
ส่วนที่ท่านเอาคำ ต๊ก ของจีนมาปรับกับคำ ตกทุกข์ นั้น ฉันเห็นขัดข้อง เพราะคำ ตก เปนคำไทย หมายความว่า ร่วง หล่น หลุด พลัด คำทุกข์ เปนคำบาลี จะเอาปรับเข้ากับคำ ต๊ก หาได้ไม่ ถ้าจะเอาคำ ต๊ก ปรับกับคำ ถูก นั้น ปรับได้ไม่ขัดข้อง
ต่อไปนี้จะบอกถึงความรู้สึกที่เห็นแปลก ท่านพูดถึงคำอุทาน ทำให้ฉันนึกขึ้นมาได้ กรมหมื่นวรวัฒนสุภากรเคยตรัสทักว่า คำอุทานอันไม่เปนภาษาอะไรนั้น แต่ลางคำก็มีความหมาย เช่น ออ อ้อ แสดงว่ารู้ ว่าเข้าใจ เอ เอ๊ะ แสดงว่าสงสัย เออ แสดงว่าถูก อ้าว แสดงว่าผิด ถ้าท่านยังไม่เคยคิดจะได้คิดเล่น ชอบกลดี
อนึ่ง หนังสือไทยเรานี้ เอาหนังสือสํสกฤตมาเปนโครง แต่เติมสระพยัญชนเข้าให้ใช้เขียนภาษาไทยได้ แต่ก่อนฉันนึกอย่างหยาบ ๆ ว่าเติมพยัญชน เพื่อให้เปนอักษรสูงต่ำ แต่เมื่อตรวจดูเห็นหาใช่ไม่ ถ้าเช่นนั้นจะมีตัวที่ต้องเอา ห นำอยู่ทำไม ตัวเดิมมีเพียง ๒ ตัว คือ ข หยัก ค หยัก ซ ฝ ฟ ฮ
ข หยัก ค หยัก เติมทำไม คิดไม่เห็นเหตุ ตัวไม่หยักก็มีอยู่แล้ว ใช้ก็ปนไปด้วยกัน จึ่งมานึกว่าที่จะเกิดขึ้นแต่กระบวนเขียน ซึ่งแต่ก่อนเขียน/*210หนังสือด้วยปากกาไม้ มีเส้นใหญ่เส้นเล็ก และปากกานั้นเขียนเวียนไปไม่ได้ ต้องเขียนต่อ ต่อไม่สนิทหัวก็เปนช่อง ดูเหมือนหนึ่งหยัก ทำให้เด็กหลงนึกว่าเปนคนละตัว อาจารย์จึ่งเอารวมเข้าไว้ทั้งหยักและไม่หยัก จะถูกหรือไม่ถูกก็ไม่ทราบ
ซ เห็นไม่ใช่ทำขึ้นให้เสียงเข้าคู่เปนสูงต่ำกับ ส ทำขึ้นเพื่อใช้แทนที่เคยเขียน ชร เช่นในหนังสือเขมร ซาย ก็เขียน ชราย ในคำไทยก็มีที่ยังเห็นปรากฏอยู่ เช่น ซุด ชำรุด แซก ชำแรก คนเขียนโคลงเขียน ไซ้ เปน ไซร้ ก็มี นั่นแสดงว่าเคยเขียน ไชร้ มาก่อน
ฟ แก้ต่อหางตัว พ เพื่อเขียนคำไทย
ฝ แก้ตาม ฟ เพื่อให้เปนคู่สูงต่ำแน่ เติมหนังสือเราไม่มีหมายเสียงต่ำสูง อย่างเช่นหนังสือไทยใหญ่เปนพยานอยู่ คงจะทำตัว ฝ ขึ้นทีหลังเมื่อคิดกำหนดเสียงสูงต่ำ
ฮ ไม่ได้ทำขึ้นเปนคู่สูงต่ำกับ ห ทำขึ้นสำหรับเขียนตัว อ จากคนพูดเพี้ยน เช่นเรียก พระอัฐิ ว่าพระหัฐิ หรือ เอย เปน เฮย เพื่อให้ปรากฏว่าเปนคำเคลื่อนมาจากตัว อ จึ่งขีดไส้ตัว อ เข้า (หนังสือเก่าเขียนหางตวัดลงมาใต้หัวเช่นนี้ <img> มีอยู่ให้เห็น)
อันนี้เขียนมาสำหรับให้ท่านคิดเล่น
เรื่องร้องรำ เมื่อจะเขียนตอบคำถามของท่านก็บังเกิดความเห็นขึ้นอย่างหนึ่ง ท่านไม่มีความรู้ในทางร้องรำ แต่ถูกเกณฑ์ให้แต่งพูดถึงการร้องรำ ท่านจึ่งมาถามฉัน ด้วยท่านเชื่อว่าฉันรู้ดี ฉันก็ไม่มีความรังเกียจที่จะบอกท่านเท่าที่รู้ แต่ธรรมดาความรู้ความเห็นของมนุษย์ย่อมมีต่าง ๆ กัน หากว่าฉันบอกท่านแล้วท่านเก็บเอาไปแต่งพูด คำพูดนั้นไปขัดกันเข้ากับ/*211ที่กรมศิลปากรจัดทำอยู่ ท่านจะไม่ตกเปนปฏิปักษ์ของกรมศิลปากรไปหรือ จึ่งเห็นว่าท่านควรจะฟังแต่ทางกรมศิลปากร พูดเคล้าเข้าหาทางที่กรมศิลปากรจัดทำอยู่ อย่าให้แตกทางไปได้ นั่นแหละจะเปนท่านได้ทำหน้าที่เต็มตามผู้ใหญ่ต้องการ
<นริศ>
/*212กรมศิลปากร
วันที่ ๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑ เดือนนี้ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
เรื่องคำอุทาน ข้าพระพุทธเจ้ามุ่งไปคิดเสียด้วยเรื่องคำที่กลายมาจากเสียงอุทาน คำอุทานตรง ๆ ยังหาได้คิดลึกซึ้งไปไม่ แต่เมื่อมาไตร่ตรองดู คิดด้วยเกล้าฯ ว่า ลางคำที่มีความหมายเช่น เอ๊ะ แสดงว่าสงสัยก็จริง แต่เป็นความหมายที่ยังไม่แน่นอนลงไปเด็ดขาด เหมือนคำที่เป็นคำพูดแท้ๆ และคำอุทานบางคำเมื่อเปล่งออกมาลอยๆ ก็ทราบในความหมายไม่ได้แน่นอนเช่น จุ๊ๆ ซึ่งแสดงอาการบอกให้นิ่ง อาจหมายความในภาษาว่า นิ่ง, อย่าเอ็ดไป เงียบ อย่าทำเสียงดัง และความหมายอื่น ๆ อีกได้ ไม่ตายตัว เหมือนคำว่า นิ่ง เงียบ บางคำเช่น โอย อาจหมายความตรงข้ามกับที่ได้รับความเจ็บปวดก็มี เช่น โอย สนุกจริง ซึ่งจะทราบความหมายได้แน่นอน ก็เมื่อเห็นกิริยาอาการ หรือมีคำอื่น เข้าช่วยประกอบความหมายข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจด้วยเกล้าฯ ว่า คำอุทาน ถึงมีความหมาย แต่ยังเป็นคำในภาษา ยังไม่บริบูรณ์ เพราะความหมายยังไม่แน่นอนและเอาเข้ารวมเป็นคำพูดเป็นประโยคก็ไม่สู้ได้ เว้นไว้แต่ได้กำหนดคำอุทานเหล่านั้นไว้โดยปริยาย ให้มีความหมายตายตัวแล้ว จึงจะเป็นคำในภาษา เช่น พุดโท่ ซึ่งความหมายเป็นอย่างอื่นไม่ได้แล้ว นอกจากแสดงความเสียใจในบางลักษณะ และในคำว่า เออ อ้าว ดั่งที่ประทานมา ก็เห็นจะนับเข้าในคำอุทานที่เป็นภาษาแล้วได้ ทั้งนี้จะผิดถูกสถานใด ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง
เรื่อง ข หยัก ค หยัก และรวมทั้ง ซ ซึ่งเกิดจาก ช หยัก ขอประทาน/*213ถวายความเห็นของข้าพระพุทธเจ้า ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าได้เคยเขียนลงในหนังสือมหาวิทยาลัยมาแล้ว เพื่อทรงประกอบพระวินิจฉัย แล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้าคิดเห็นว่า เสียง ข ค ช โบราณอ่านว่า ข้ ค่ ช่ ส่วนเสียง ฃ ฅ ซ ท่านอ่านคงเสียงเหมือนทุกวันนี้ บางที ข ค ช จะนำเอาไปใช้เทียบกับเสียงในภาษาบาลี จึงกำหนดอ่านออกเสียงแยกไว้ต่างหาก คือเทียบ ข้ กับ kh ค่ เทียบกับ g และ เฆาะ เทียบกับ gh และโดยเหตุที่เสียง ข กับ ค ในภาษาไทยมีเสียงเท่ากัน ผิดกันเพียงแขงและอ่อนเท่านั้น และเสียง ค ก็ไม่เปนเสียงโฆษะเหมือนเสียง g ในภาษาบาลี จึงจำเปนต้องสร้างเครื่องหมายของไทยขึ้นให้ใหม่ โดยเขียนเป็น ข หยัก และ ค หยัก เพื่อให้เป็นที่สังเกตให้ผิดกันเสีย
เสียง ช่ คงโอนไปใช้เทียบกับเสียง j ในบาลี จึงได้อ่านว่า ช่ ส่วนเสียง ช แท้ ซึ่งผิดกับเสียง j ในบาลี จึงต้องคิดอักษร ช หยัก ขึ้นอีกตัวหนึ่ง แต่โดยเหตุที่เสียง ช มีลักษณะเป็นเสียงลมเสียดแซกออกมาได้นิด ๆ เสียงก็เพี้ยนเป็นเสียง ซ ไป เพราะฉะนั้นในภาษาไทยถิ่นอื่นจึงไม่มีเสียง ช ถ้าเป็นเสียง ช ทางพายัพ และไทยทางพะม่าก็เป็นเสียง จ ทางหลวงพระบางและตลอดขึ้นไปก็เปนเสียง ซ ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจด้วยเกล้าฯ ว่า เขมรจะออกเสียง ซ ไม่ได้ชัด และไทยก็จะออกเสียง ชร ไม่ได้ถนัก และลักษณะการออกเสียงของ ร ก็มักลากเสียงพยัญชนะตัวอื่นที่เป็นเสียงปิดให้เป็นเสียงเสียดแซก เป็นเสียง ส ซ ไป และคงจะเป็นเพราะด้วยเหตุนี้ คำที่เป็นเสียง ส ซ ในบางคำจึงมีตัว ร ควบไว้
ฟ ฝ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยตามที่รับสั่ง เพราะเป็นเสียงไทย จึงไม่มีการออกเสียงเหนือเป็น ฟ่ ฝ้ ข้าพระพุทธเจ้าได้เคยค้นเสียง ฟ ฝ นี้ในภาษาไทยต่าง ๆ ปรากฏว่า ไทยบางพวกก็ออกเสียงไม่ได้ กลายเป็นเสียง ผ พ ไปก็มี บางพวกก็เป็น ฮว เป็น ว ไป บางทีเสียงควบอย่าง/*214ควัน ก็กลายเป็น ฟัน ไปก็มี เป็นเรืองที่ชี้อยู่ว่า ที่เสียงภาษาไทยบางถิ่นผิดเพี้ยนกัน เพราะด้วยการผษมกับพวกอื่น ๆ ที่ต่างภาษากัน
เสียง ฮ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยกับที่ประทานข้อสันนิษฐานมา ส่วน ห ใช้เทียบกับ ห ในบาลี จึงได้อ่านออกเสียงว่า ห้ และ ฬ ก็ออกเสียงเป็น ฬ่ โดยนัยเดียวกัน ตามที่กราบทูลถวายความเห็นมานี้ จะผิดถูกสถานไรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
เรื่องร้องรำ ที่ทรงพระวิตกว่าความเห็นจะเปนปฏิปักษ์แก่กรมศิลปากรนั้น ขอประทานกราบทูลว่าหาได้เป็นเช่นนั้นไม่ เพราะในเรื่องร้องรำทางกรมศิลปากรไม่มีกำหนดกฎเกณฑ์วางไว้อย่างไร ความรู้ในเรื่องร้องรำหาตำราได้ยาก ผู้ที่รู้โดยมากก็ได้แต่จำสืบ ๆ กันมา จะอธิบายให้ฟังก็ไม่สู้ได้ความชัดเจน ส่วนผู้ไม่รู้ อยากรู้เพียงเป็นเครื่องประดับความรู้ ก็ไม่มีทางจะทราบได้ ครั้นไปได้ฟังการบรรเลงทางวิทยุกระจายเสียง เมื่อฟังอยู่บ่อย ๆ โดยไม่ทราบความสำคัญในวิชาเหล่านี้ที่พอจะเข้าใจไว้บ้าง ก็เกิดความเบื่อหน่าย ข้าพระพุทธเจ้าได้ปรารภเรื่องนี้แก่เจ้าหน้าที่ทางวิทยุกระจายเสียง ในฐานะที่ข้าพระพุทธเจ้าเป็นกรรมการอยู่ด้วย ก็เห็นชอบ ครั้นเจ้าหน้าที่วิทยุมีหนังสือมาขอร้องทางกรมศิลปากร หน้าที่ในเรื่องอธิบายจึงมาตกแก่ข้าพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าก็ยินดีรับ เพราะจะได้เป็นโอกาศให้ข้าพระพุทธเจ้าได้รับความรู้ในเรื่องเหล่านี้บ้าง และข้าพระพุทธเจ้าได้แสดงความประสงค์แก่กรมศิลปากรแล้วว่า ถ้าจะให้บรรยายเป็นทางราชการอย่างผู้รู้นั้น ทำไม่ได้ แต่ถ้าให้อธิบายในฐานะเป็นความเห็นเอกชน ความรับผิดชอบถูกผิดเป็นของข้าพระพุทธเจ้าเอง ก็อาจทำได้บ้าง ทางราชการก็ยอม ที่ข้าพระพุทธเจ้ากล้ามีความเห็นไปนี้ ก็เพราะมาระลึกถึงพระเมตตาปรานีในใต้ฝ่าพระบาท ว่าถ้าข้าพระพุทธเจ้าขัดข้องในความรู้เรื่องนี้ ก็คงจะทรงพระกรุณาปรานี ข้าพระพุทธเจ้าได้สำนึกอยู่เสมอว่า ในข้อนี้อาจเป็นเรื่องระคายเคืองในใต้ฝ่าพระบาท ให้เป็นการ/*215รบกวน แก่ที่จะทรงพระสำราญอยู่บ่อย ๆ แต่ก็เป็นความจำเป็นที่ข้าพระพุทธเจ้าจะหาความรู้ที่ควรใส่ใจศึกษาไว้ ซึ่งถ้านอกจากใต้ฝ่าพระบาทแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าก็ไม่ทราบเกล้า ฯ ว่า จะไปสืบถามได้จากใคร
ข้อความเรื่องร้องรำที่ข้าพระพุทธเจ้าถวายไป ไม่ใช่เป็นความรู้ของกรมศิลปากร แต่เป็นความรู้ที่ข้าพระพุทธเจ้าซักถามได้มาเป็นส่วนตัว ซึ่งผู้อธิบายเองก็ไม่รับรองแก่ข้าพระพุทธเจ้านัก นอกจากบอกว่ารู้มาเพียงเท่านี้หรือรู้มาอย่างนี้ กลับอ้างว่า ถ้าข้าพระพุทธเจ้าต้องการทราบแน่นอน ก็ให้กราบทูลถามขอรับพระกรุณาจากใต้ฝ่าพระบาท ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายการอธิบายเรื่องละครนอกละครใน ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าเรียบเรียงขึ้นเพื่ออ่านทางวิทยุกระจายเสียง คำอธิบายนี้เพื่อประโยชน์แก่คนทั่วไปฟัง จะได้ทราบว่าการร้องรำนั้น ไม่ใช่เป็นเรื่องง่าย ๆ อย่างที่เข้าใจกันเป็นสามัญ และเป็นการอธิบายตามความรู้ความคิดอันน้อยของข้าพระพุทธเจ้า ทั้งนี้การจะควรสถานไร แล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*216ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๓ พฤศจิกายน ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๒ เดือนนี้ ว่าด้วยเรื่องคำอุทาน เรื่องพยัญชนเติม และเรื่องร้องรำ ทั้งส่งคำบรรยายเรื่องละครในละครนอกไปให้ด้วยนั้น ได้รับแล้ว
เรื่องคำอุทานนั้น ท่านว่าถูกแล้ว จะนับเอาเปนภาษาทีเดียวไม่ได้ ที่ฉันพูดมาก็เพื่อเพียงให้ท่านรู้สึกว่า อุทานที่ออกไปในที่อันมีความตั้งใจหมาย ก็มีอยู่บ้างเท่านั้น
เรื่อง ข หยัก ค หยัก ช หยัก ตามท่านว่า ฉันไม่ลงเนื้อเห็นด้วย แต่จะพูดคัดค้านให้มีรูปร่างเปนหลักฐานนั้น ไม่สามารถทำได้ ได้แต่พูดเกะๆ กะๆ ดั่งต่อไปนี้
(๑) ตามที่ท่านเห็นว่า ข หยัก ค หยัก ทำขึ้นสำหรับเขียนภาษาไทยนั้น ถ้าเปนเช่นนั้นจริง หนังสือที่เขียนกันมาแต่ก่อนจะต้องเห็นปรากฏมาแล้ว แต่ก็หาเปนเช่นนั้นไม่ จำได้ว่าพระสารประเสริฐได้พยายามตรวจหนังสือในหลักศิลา ตั้งแต่ครั้งพระเจ้ารามกำแหง อันกล่าวว่าหนังสือไทยแต่ก่อนไม่มีนั้นมาแล้ว แต่ดูไม่ได้หลักฐานอะไร ค หยัก กับ ไม่หยัก ใช้ปนเปกันไป ไม่มีกำหนดกฎชา
(๒) ช หยัก ยังคงเห็นตามเดิม จะใช้ ช จำเพาะแต่ในภาษาบาลีและจะใช้ ซ แทน ช ในภาษาไทยหาได้ไม่ หนังสือเขมรเขาไปอย่างหนึ่ง วรรค จ เขาอ่านว่า จอ ชอ โจ โช โญ เขาแบ่งเป็น โฆษ และ อโฆษ ตัวที่อ่านว่า จอ เมื่อประกอบลากข้างเข้าเขาอ่านว่า จา ส่วนตัวที่อ่านว่า โจ ประกอบลากข้างเข้าเขาอ่านว่า เจีย เสียงเฉโกโว้เว้ไปดังนี้ ด้วยเขาเขียน/*217เขาอ่านกันอย่างนั้น จริงอยู่ ชราย เขาอ่านว่า จเรียย ที่ฉันให้ตัวอย่างก็ตามที่เขาเขียน โอนเอามาเทียบกับไทยเท่านั้น
(๓) ตัว ส ซึ่งมีตัว ร ควบ อ่านเปนเสียง ส เฉย ๆ นั้น เปนความผิดของไทยเราที่พูดตัวควบได้ยากเต็มที เพราะเหตุที่เราเอามาแต่จีน ซึ่งภาษาไม่มีตัวควบ ตรา ก็อ่านว่า กรา อินทรา ก็อ่านว่า อินกรา สระ สรง ก็อ่านว่า สะ สง แต่เขมรเขาอ่านถ้วนตัวคล้าย สะระ สะรง
(๔) คำ พระ พญา เพี้ย ฉันเข้าใจว่าหมายจะเขียน ฟ้า ทั้งนั้น แต่ตัวหนังสือไม่มีจะเขียนก็ต้องผสมขึ้นแต่พอใช้ได้ เหมือนเขมรก็เขียน ฟ้าทลหะ เปน ห๎วาทลห พะม่าเขียน เจ้าฟ้า ก็เปน สอบ๎วา แต่ล้วนไม่มีตัว ฟ ใช้ ด้วยกันทั้งนั้น เหตุขัดข้องอันนี้ จึงต้องคิดสร้างตัว ฟ ขึ้นในภายหลัง นึกประหลาดใจว่าเสียง ฟ นั้นมาแต่ไหน ไม่ใช่ภาษาเราแน่ แม้จีนก็ดูเหมือนมีแต่ภาษาจีนหลวงกับกวางตุ้ง จะมาแต่ภาษาอาหรับเสียดอกกระมัง
(๕) การเรียกตัวพยัญชนให้เปนเสียงต่ำ สูง นั้น เห็นว่าเปนทางสอนของพวกครูบาลีสํสกฤต ซึ่งภาษาของเขา เสียงต่ำสูงไม่เปลี่ยนความ เสียงต่ำหมายว่าเปนลหุ เสียงสูงหมายว่าเปนครุ เช่น วิธี วิเศษ แต่ก่อน เราก็อ่านกันเปนเสียงต่ำคล้าย วีธี วีเศษ เพราะเปนลหุ ครั้นถึง วิทยา อ่านเปนเสียงสูงคล้าย วี้ทยา เพราะเปนครุ แต่เด็กเดี๋ยวนี้อ่านผิดแนวนี้หมด เพราะอ่านแจกลูกว่า ว วา วิ้ วี ก็ต้องอ่านเปน วิ้ธี วิ้เศษ
ท่านอธิบายความประสงค์ ซึ่งต้องการอธิบายถึงร้องรำ เข้าใจแล้ว ฉันจะเขียนให้ท่าน แต่ต้องเข้าใจไว้ว่า เขียนให้สำหรับท่านรู้เท่านั้น แต่ยากเต็มทีที่จะอธิบายให้ท่านเข้าใจ เพราะเปนวิชาที่ฝรั่งเรียกว่า เต๊ฆนิค คนที่ไม่ได้เรียนแล้วจะเข้าใจได้ยาก แต่จะลองอธิบายมาให้ดู ตามที่ฉันพิจารณาเห็น ดูเปนว่าแต่ก่อนนี้ รำ ก็อยู่ส่วนหนึ่งต่างหาก ร้อง ก็/*218อยู่ต่างหาก ปี่พาทย์ ก็อยู่ต่างหาก ส่วนใครก็ใคร แล้วจึงจะมาผสมกันเข้าทีหลัง
คำบรรยายที่ท่านให้ไปเหลวเกือบหมดนั้น ละครในละครนอก กับทยอยในทยอยนอก มีความหมายต่างกัน ละครในนอกหมายถึงในวังนอกวัง ทยอยในนอกหมายถึงลูกปี่พาทย์ ซึ่งมีทางในทางนอก ซ้ำยังมีทางกลางอีกด้วย จะให้คำอธิบายละเอียดทีหลัง
ที่เราเขียนว่า ละคร เพราะเราเข้าใจว่ารกรากมาแต่นครศรีธรรมราช แต่ภาษาชะวาเขาก็มีคำว่า ละคอน แต่เขาหมายความว่าเรื่อง เช่นละคอนอิเหนา เขาเข้าใจกันว่า เรื่องอิเหนา จะเอาอะไรเปนแน่ ก็เหลือแต่ไม่ทราบ
<นริศ>
/*219กรมศิลปากร
วันที่ ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกซาบซึ้งในพระกรุณาและพระเมตตาเป็นล้นเกล้า ฯ เมื่อได้อ่านลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๓ เดือนนี้จบลงแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าปลาบปลื้มเปนที่สุด เพราะเพิ่งมาได้สำนึกจากลายพระหัตถ์นี้เองว่า แบบแผนวิชาร้องรำของไทย มีผู้รู้เพียงครูสอนมาอย่างไร ก็สืบต่อกันไว้เพียงอย่างนั้น ซ้ำหาตำหรับตำราเพื่อเป็นแนวทางสำหรับการศึกษาค้นคว้า ก็ได้โดยยาก ผู้เรียนร้องก็รู้แต่เรื่องร้องอย่างเดียว ผู้เรียนรำก็รู้แต่การรำอย่างเดียว เมื่อซักไซ้ไล่เลียงนอกไปจากนี้ ก็หาผู้ที่รู้ได้ยาก ข้าพระพุทธเจ้าได้ปรับทุกข์เรื่องนี้แก่พระพินิจวรรณการว่า ถ้าความรู้ร้องรำเป็นอย่างที่ได้ปรากฏแก่ข้าพระพุทธเจ้า และตามที่ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกอยู่ในขณะนี้ เมื่อหน้าต่อไปจะเป็นอย่างไร คงเป็นความยากเย็นแก่ผู้ศึกษาในทางค้นคว้าหาความรู้ไม่น้อย แล้วก็จะต้องรู้สึกเสียใจกันเป็นที่สุด พระพินิจวรรณการก็เห็นเป็นอย่างเดียวกับข้าพระพุทธเจ้า และว่าแม้จะทรงพระเมตตาปรานีแก่ข้าพระพุทธเจ้าโดยฉะเพาะก็ดี แต่พระคุณทั้งนี้ย่อมสืบไปถึงเบื้องหน้าด้วย ด้วยเหตุดั่งนี้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงรู้สึกปลาบปลื้มยินดี เป็นพระเดชพระคุณล้นพ้นหาที่สุดมิได้
ต่อนี้ ข้าพระพุทธเจ้าจะขอประทานถวายความเห็นในเรื่องอักษรภาษาไทย ข้อที่ข้าพระพุทธเจ้าจะกราบทูลต่อไป เป็นเรื่องที่ยังหมิ่นต่อเหตุผล แต่หวังในพระเมตตาอยู่เสมอว่า ถ้าผิดพลาดไปอย่างไร ข้าพระพุทธเจ้าขอยึดพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง พระอาญาไม่พ้นเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า ได้สังเกตเห็นการอ่านหนังสือเขมร ที่ทรงพระกรุณาประทานมา ว่าเสียง อโฆษะ อ่านว่า จอ ชอ และเสียงโฆษะ อ่านว่า /*220โจ โช โญ ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าปรับเทียบเข้ากับเสียงบาลี ในพวกอโฆษะ คือ จ ฉ และในพวกโฆษะ คือ ช ฌ ญ ถ้าที่ข้าพระพุทธเจ้าปรับเทียบนี้เป็นการถูกต้อง ก็แสดงว่าเสียงโฆษะในภาษาเขมร ไม่มีครบเหมือนเสียงในบาลี เป็นอย่างเดียวกับเสียงภาษาไทย ซึ่งมีเสียงโฆษะอยู่เพียง ๙ ตัว คือ เสียง ด บ เสียงอนุนาสิก ง น ม และเสียงอรรธสระ ย ร ล ว ส่วนเสียง g gh j jh dh bh ไม่มี เหตุนี้ในหนังสือเขมรที่เทียบด้วยเสียงเหล่านี้ จึงอ่านเป็นเสียง โอ ไป แต่ทำไมจึงใช้เสียง โอ พระพุทธเจ้าคิดไม่เห็น ตามที่กราบทูลมานี้ เปนการกราบทูลโดยที่ข้าพระพุทธเจ้าไม่ทราบเกล้าฯ เรื่องภาษาเขมรได้ตลอด ไม่ทราบเกล้า ฯ ว่าจะผิดถูกเพียงไร ถ้าถูกก็แสดงว่าเขมรออกเสียงโฆษะอย่างแขกไม่ได้ จึงต้องหาวิธีอ่านเสียงโฆษะให้แปลกออกไปจากเสียงที่เป็นอโฆษะ ในส่วนภาษาไทย ปรากฏว่าออกเสียงโฆษะอย่างแขกไม่ได้เหมือนกัน จึงออกเสียงอ่านให้แปลกออกไป ตลอดจนเสียงสูงในภาษาไทย ซึ่งตรงกับเสียงธนิตในบาลี ก็แปลงเสียงเสียด้วย ข้าพระพุทธเจ้าลองจับตัวหนังสือไทยมาปรับเทียบเสียงกับบาลี ดั่งนี้

กอ
ข้อ
ซอ
ค่อ
ฅอ

เฆาะ

งอ

k
kh
–
g
–

gh

ng

จอ
ฉอ
ช่อ

ซอ

เฌาะ

ญอ

c
ch
j

-

jh

ñ
ดอ
ตอ
ถ่อ
ท่อ



เธาะ

นอ

t
th
d



dh

n
บอ
ปอ
ผอ
ฝอ
พ่อ
ฟอ

เภาะ

มอ

p
ph
–
b
–

bh

m

ยอ
รอ
ลอ
วอ
สอ
ห้อ
ฬ่อ
ออ
ฮ้อ

y
ร
ล
ว
s
h
l
-
-
/*221ในเสียงอักษรเหล่านี้ ที่ซ้ำเสียงกันอย่างที่อ่านอยู่ในเวลานี้ ก็คือ ฃ ซ ค ฆ ช ฌ ท ธ พ ภ แต่ที่อ่านกันในสมัยก่อน ออกเสียงตัวหน้าเป็น ข้อ ค่อ ช่อ ท่อ พ่อ และ ฬ่อ ตัว ข้อ คงเทียบได้กับเสียง อโฆษธนิต นอกจากนั้นเทียบได้กับเสียง โฆษสิถิล ส่วนตัวหลังที่ออกเสียงเป็น เอาะ คงเทียบได้กับเสียงโฆษธนิต ส่วน ฃ ค คงเสียงอย่างที่อ่านกันอยู่ในเวลานี้ ไม่อ่านเพี้ยนเป็น ฃอ ฅอ จึงทำให้ข้าพระพุทธเจ้าเดาว่า น่าจะแปลงรูปให้ผิดกับ ข ค เพราะด้วยเหตุที่ปรับเสียงตัวที่มีอยู่เข้ากับบาลีครบเสียแล้ว ยังเหลือแต่เสียง ค ซึ่งในบาลีไม่มี และเมื่อโอนตัว ค ให้เป็นเสียง g เสียแล้ว ก็ต้องแปลงรูปตัว คอ ให้แปลกออกไป เพื่อรักษาตัวหนังสือที่ใช้สำหรับเสียง คอ ของไทยโดยตรงไว้ มีข้อแปลกอยู่อีกอย่างหนึ่ง ที่ในภาษาไทยอาหม ไทยใหญ่ และพวกไทยที่อยู่ห่างไทยสยามออกไป ไม่มีอักษรสำหรับใช้แก่เสียง ค ช ท พ ถ้าจะต้องออกเสียงในคำที่ขึ้นต้นด้วยตัวอักษรเหล่านี้ ก็ใช้ ข ฉ ถ ผ หรือบางทีก็ใช้ ก จ ต ป กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าหลงอ่านออกเสียงผิดมานาน เช่น ไทยคำที่ ในภาษาอังกฤษเขียนว่า khamti ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านว่า ขำตี ต่อมาเมื่อเห็นเขาแปล kham ว่า ทอง และ ti ว่า ที่ จึงเกิดสงสัยว่า บางทีจะอ่านว่า คำที่ ได้ เมื่อสอบค้นไปก็คงได้ความว่าเป็นเช่นนั้น จะอ่านเป็นเสียง ข หรือ ค ก็แล้วแต่ความหมายของคำ คำว่า คน เขาก็เขียนว่า ขุน บางทีก็ กุน ส่วน ขน เขาอ่านเป็น ขัน ขาน ถ้าเขาจะเขียนคำว่า ขุน ก็เขียนอย่างเดียวกับคำว่า คน เป็นแต่อ่านแยกเสียงไป แล้วแต่ความหมาย ในชั้นต้นข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจด้วยเกล้า ฯ ว่า ออกเสียงเลอะเต็มที มาภายหลังจึงปรากฏว่า ในการออกเสียงนั้น เสียง ขค ฉช ถท ผพ เป็นเสียงเดียวกัน คือเป็นเสียงหนักอโฆษะ ผิดแต่เสียงแขงกับเสียงอ่อนเท่านั้น เหตุฉะนั้น เสียง ข้อ กับ ค่อ จึงมีค่าเท่ากัน ส่วนเสียงว่า คน ถ้าใช้ ค กับ น เสียงจะเป็น คัน หรือ คอน ถ้าเพิ่ม อุ เสียงจะเป็น คุน หรือ โคน ใกล้กับ คน มากกว่าเสียง คัน และ คอน เนื่องด้วยเหตุผลเหล่านี้ ข้าพระพุทธเจ้า/*222จึงได้ลงสันนิษฐานว่า ฃ ฅ น่าจะใช้แทนเสียงฉะเพาะคำที่ในภาษาบาลีไม่มีใช้ แต่มาจนด้วยเกล้า ฯ ลงในข้อที่รับสั่งว่า ในศิลาจารึกครั้งพระเจ้ารามกำแหงใช้ ข และ ฃ ปนเปกันไป ไม่มีกำหนดกฎชา บางทีตัวอักษรที่เทียบได้กับเสียงบาลี จะใช้แต่ในการถ่ายเสียงตัวอรรถในภาษาบาลีหรือสํสกฤต ไม่ใช้แก่หนังสือไทย แต่ก็ยังไปติดขัดอยู่ที่ว่า มีความจำเป็นอะไรที่จะต้องใช้ ข หยัก ค หยัก เพราะใช้ ข ค ตมธรรมดา ก็ได้ประโยชน์เท่ากัน
ตัว ซ ตามที่รับสั่งว่า บางทีจะทำขึ้นเพื่อใช้ถ่ายเสียง ชร ในภาษาเขมร ข้าพระพุทธเจ้าเห็นคล้อยตามกระแสพระดำริ เพราะมาไตรตรองดูในภาษาไทยถิ่นอื่นมักใช้ ส อ่านได้ทังเสียง ส และ ซ เป็นทำนองเดียวซ่ กับการอ่านตัว ข เป็นเสียง ข หรือ ค ก็ได้
ตัว ส ซึ่งมีตัว ร ควบ อ่านเป็นเสียง ส เฉย ๆ คำในภาษาไทยก็มี เช่น เสร้า สร้าง สร้อย สรวญ สรอง ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯว่า ตัว ส ซึ่งมีคัว ร ควบ คงเป็นเพราะจะถ่ายเสียงคำของเขมรมาใช้ ดังที่ทรงพระดำริ แล้วต่อมาก็ถือเอาหลักนี้ เป็นแนวเทียบใช้เขียนคำไทยเดิม โดยเติมอักษรให้เปนคำควบขึ้น เพราะคำว่า เสร้า สร้าง สร้อย สรวญ และ สรอง ใกล้กับความหมายในคำว่า เร่า รัง ร้อย ร่วน และ รอง มาก เรื่องเสียงตัวควบ พระยาอินทรมนตรีเคยอธิบายให้ข้าพระพุทธเจ้าฟัง ว่าคำเดิมในภาษาไทยมีคำเสียงควบ ที่มาเกิดเสียงไม่ควบขึ้น เพราะไทยสายที่สืบมาจากก๊กหง้ายลาว คือไทยทางตะวันออก พูตเสียงควบไม่ได้ แล้วเสียงไม่ควบนี้ เข้ามาครอบงำเสียงของไทยน้อย ให้ออกเสียงควบไม่ได้ในตอนหลัง ข้าพระพุทธเจ้าไม่มีโอกาสซักไซ้ต่อไปว่า ความเห็นนี้มีหลักฐานและเหตุผลอย่างไร ครั้นต่อมาข้าพระพุทธเจ้าได้รับจดหมายจากพระประสงค์เกษมราษฎร์ ข้าหลวงประจำจังหวัดนครพนม ว่ากำลังสอบสวนคำเสียงควบในภาษาไทย ว่าทำไมไทยทางแถบแม่น้ำโขงจึงพูดกล้ำเสียงไม่ได้ ซึ่งพระประสงค์ ฯ เชื่อว่า เสียงเดิมคงออกเสียงกล้ำได้ /*223แต่ก็ไม่ได้อธิบายเหตุผลที่เชื่อนี้ ข้าพระพุทธเจ้าจึงมานึกถึงคำในภาษาอาหม มีคำที่เป็นเสียงควบอยู่มากคำ ในชั้นต้นนึกเสียว่า จะได้เสียงของอินเดียเข้าครอบงำ จึงได้เกิดมีเสียงควบขึ้น ข้อแปลกอีกอย่างหนึ่ง ในคำภาษาไทยสยามบางคำไม่มีเสียงกล้ำ ทางอาหมกลับไปกล้ำเข้า เช่น ผม เขี้ยว ของ ก็เป็น ผรม ขริ้ว และ ขรอง (ซึ่งบางทีเทียบได้กับคำว่า เครื่อง เพราะ เครื่อง กับ ของ ความหมายใกล้กันมาก) แต่ความที่ข้าพระพุทธเจ้านึกว่าจะเป็นเสียงของอินเดียเข้าครอบงำ ก็เผอิญมาพบในภาษาผู้ไทยขาว ที่มีคำเป็นเสียงควบอยู่ด้วย ข้าพระพุทธเจ้าจึงละความคิดนั้นเสีย ต่อมาข้าพระพุทธเจ้าพบหนังสือฝรั่งเรื่องหนึ่ง อธิบายว่า ภาษาจีนนั้น บัดนี้ย่อมเป็นที่รับรองกันทั่วไปแล้วว่า คำที่จีนใช้พูดกันอยู่ในปัจจุบัน เสียงหดลงไปมาก เพราะด้วยเสียงกร่อน คำซึ่งแต่เดิมควรเป็นสองหรือสามเสียง ก็กร่อนลงเป็นตัวหนังสือสองหรือสามตัวเท่านั้น ภาษาที่ยังคงรักษาเสียงควบไว้ได้ มีคุณค่าแก่การศึกษาที่สุด เพราะเป็นหลักฐานแสดงให้เห็นความเกี่ยวข้องกันในระหว่างคำ ซึ่งเดิมเป็นคำเดียวกัน แต่แผกออกไปจนมองไม่เห็นว่าเป็นคำเดียวกัน โดยเหตุที่เสียงของคำ เมื่อใช้ไป ๆ ค่อยกร่อนลง จนในที่สุดคำเสี่ยงควบก็กลายเป็นเสียงพยัญชนะตัวเดียว แต่ก็มักปรากฏอยู่บ่อย ๆ ว่า ภาษาหนึ่งเลือกเอาพยัญชนะเสียงควบไว้แต่พยัญชนะตัวหนึ่ง แล้วอีกภาษาหนึ่ง ซึ่งอยู่ในตระกูลภาษาเดียวกัน เลือกเสียงในพยัญชนะอีกตัวหนึ่ง เกิดเป็นคำขึ้นสองคำ มีความหมายเดียวกัน ซึ่งที่แท้เป็นคำที่มีมาอย่างเดียวกัน แต่แผกเสียงกันออกไปไกล เป็นที่เชื่อว่าลักษณะจะเป็นดังข้างต้นนี้ แต่จะไม่ใช่ตลอดทุกคำไป
ตามที่เขาอธิบายมานี้ก็น่าฟัง เพราะข้าพระพุทธเจ้าได้ลองเก็บพวกคำกล้ำมาพิจารณา ดูก็มีเค้าที่เขาว่าไว้ เช่น กรอบ-ขอบ-รอบ แมลง-แมง-แลง (ในภาษาอาหมแปลว่า ตัวแมลง) ตรึง-รึง (ปักษ์ใต้เป็น ริง จีนเป็น เตง แปลว่า ตะปู ตอกตะปู) ปรก-รก ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยเกล้า ฯ ว่า คำเหล่านี้เดิมจะมีความหมายอย่างเดียวกัน แต่เมื่อเอามาใช้/*224ในภาษาไทยสยามทั้งสองตัว บางคำก็ต้องเพี้ยนความหมายไปบ้าง เช่น แมลง กับ แลง แต่ในภาษาอาหม ยังเหลือเค้าให้เห็นอยู่ว่าเป็นคำเดียวกัน ในภาษาจีน คำว่า เหมง ซึ่งเป็นชื่อราชวงศ์หนึ่งของกษัตริย์จีน แปลว่า รุ่งเรือง ถ้าจะจับเอาคำอย่าง แมลง-แมง-แลง เข้าเป็นแนวเทียบ ก็ตรงกับคำว่า เมลือง-เมือง-เลือง (เรือง) ในภาษาไทย ในไทยพายัพ รุ่งเรือง ใช้ว่า มิง เพราะออกเสียงเมืองไม่ได้ เช่น บ้านเมือง ก็เป็น บานมิง ไป เสียงพวกผู้ไทยทางสกลนครออกเสียง เอีย เป็น เออ ถ้าในคำว่า มิง ก็จะต้องเป็น เมิง
คำ พระ พญา เพี้ย ทรงเข้าพระทัยว่า หมายจะเขียน พ ทั้งนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยตามกระแสพระดำริ
เสียง ฟ ข้าพระพุทธเจ้ายังรู้สึกไม่สู้สนิทใจว่าจะมาแต่เสียงภาษาอาหรับ เสียง ฟ มีอยู่น้อยภาษา ในตระกูลภาษาอินเดียยุโรป ก็มีแต่ในสาขาภาษาเยรมัน มีเยรมันกับอังกฤษเป็นต้น ซึ่งถ้าเสียงในสาขาอื่นเช่นลาติน และสํสกฤตเป็น ป ก็เป็นเสียง ฟ ในสาขาเยรมัน ในตระกูลภาษาเซมิติก มีภาษาอาหรับเป็นต้น เสียง ฝ ฟ มีเป็นปกติในภาษา ในตระกูลภาษาตาด มียี่ปุ่นเป็นต้น ก็มีเสียง ฟ ส่วนในภาษาจีน ข้าพระพุทธเจ้าได้ค้นดูในหนังสือฝรั่งที่ว่าด้วยภาษาจีน อธิบายไว้ว่า ตั้งแต่เมืองซัวเถาขึ้นไปตามชายทะเลจนถึงเมืองฟุกเจาในแคว้นฮกเกี้ยน ไม่มีเสียง ฟ นอกนี้มีเสียง ฟ แต่ผู้อธิบายลืมภาษาไหหลำ ซึ่งใช้เสียง พ แทน ฟ ข้าพระพุทธเจ้าสอบค้นคำในภาษาชาวกวางตุ้ง ชาวแคะ ชาวจีฟู และจีนหลวง ซึ่งใช้เสียง ฝ ฟ ปรากฏว่า คำที่ขึ้นต้นด้วยเสียง ฝ ฟ เสียงเดิมครั้งโบราณ เป็น บ ป ผ พ ทั้งนั้น ภาษาชาวเซี่ยงไฮ้ เสียง ฟ เป็นได้ทั้ง ฟ และ ว ส่วนไทยถิ่นต่าง ๆ มีเสียง ฟ ก็แต่พวกไทยนุงและไทยย้อย ในมณฑลกวางสีกับพวกผู้ไทยดำ ไทยถิ่นพายัพ และไทยถิ่นอีศาน นอกนั้นเท่าที่พบเสียง ฟ เป็น พ และ ว ที่ทรงพระดำริว่าเสียง ฟ จะไม่ใช่เสียงในภาษาไทย ข้าพระพุทธเจ้าเห็นด้วยกับกระแสพระดำริ เพราะเสียงนี้ ไม่มีอยู่ทั่วไปใน/*225ตระกูลไทยจีน ทั้งคำที่ขึ้นต้นด้วยตัว ฟ ในภาษาไทยที่มีอยู่ ก็เป็นจำนวนราว ๕๐ คำเท่านั้น และทั้งเสียงเดิมของจีน ก็เป็นเสียง บ ป ผ พ หาใช้ ฟ มาแต่เดิมไม่ ถ้าเสียง ฟ มาทางอาหรับ ก็คงจะไม่ได้มาทางทะเล น่าจะต้องสืบสาวพงศาวดารอ้อมไปทางเหนือว่า ภาษาตาดมีเสียง ฟ มาแต่เดิมหรือไม่ และเคยติดต่อกับภาษาตระกูลเซมิติกมาอย่างไรบ้าง แต่ก็เหลือวิสัยที่จะสืบสาว ได้ อีกอย่างหนึ่ง ถ้าคำที่เป็นเสียง ฟ ในภาษาไทยเดิม ไม่ใช่เสียง ฟ ทำไมจึงพลัดมาเป็นเสียง ฟ แต่บางคำ ซ้ำบางคำเช่นคำว่า ฟ้า และ ฟัน ข้าพระพุทธเจ้าค้นหาในภาษาไทยที่อยู่เมืองจีน และในภาษาจีนไม่พบ พบแต่คำว่า ฟ้า ใช้ว่า แถน ถิ่น เทียน ส่วน ฟัน ก็เป็น เข้ว ขิ้ว จะมีอยู่ก็แต่พวกไทยที่ติดต่อถึงกันกับไทยถิ่นต่าง ๆ ในสยามเท่านั้น กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่า ในคำว่า พระ พระยา และ ฟ้า ที่ประทานพระดำริมา ว่าจะมีมูลที่มาแห่งเดียวกัน
ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อว่า ละคร ที่ถูกมาจาก ละคอน หาใช่มาจากคำว่า นคร ไม่ เพราะละคอนมีใช้อยู่ในภาษาชะวาแล้ว ในหนังสือฝรั่งเล่มหนึ่งว่าด้วยเรื่องละครในชะวา ให้ที่มาของคำว่า ละคอน ในภาษาชะวา มาจาก laku ธาตุ แปลว่า to go, to act แตไม่ได้อธิบายว่าประกอบ laku ธาตุขึ้นเป็นคำ ละคอน ได้อย่างไร ที่ข้าพระพุทธเจ้าเขียนว่า ละคร เพราะเขียนกันมาอย่างนี้นานแล้ว จนเป็นที่เข้าใจกันในความหมาย เป็นทำนองเดียวกับ โรงศาล ช้างสาร และคำว่า โขน ก็น่าจะมีที่มาจากคำเดียวกับ ละคร ซึ่งข้าพระพุทธเจ้าจำได้เงา ๆ ว่า ดูเหมือนเขมรอ่าน ละคร ว่า ละโขน
ข้าพระพุทธเจ้าได้กราบทูลมาโดยยืดยาว ถ้าผิดพลั้งประการไร ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระกรุณา
เมล์ไปรษณีย์เที่ยวนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ โปรดให้ข้าพระพุทธเจ้าจัดหนังสือ ลัทธิ/*226ธรรมเนียมต่าง ๆ ภาคที่ ๑๙ ถวายใต้ฝ่าพระบาท รับสั่งว่า ข้าพระพุทธเจ้าจะได้ความรู้เพิ่มเติมอีทางหนึ่ง ด้วยมีข้อน่าพิจารณาอยู่ในนั้นมาก ข้าพระพุทธเจ้าได้จัดหนังสือเรื่องนี้ ถวายมาในซองนี้ด้วย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
กรมศิลปากร
วันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายเรื่อง รำพันพิลาป ของสุนทรภู่ มาในซองนี้ ๑ ฉะบับ หนังสือเรื่องนี้ ข้าพระพุทธเจ้าได้มาจากพระยาราชสมบัติ (เอิบ บุรานนท์) เป็นสมุดไทยตัวฝุ่น ข้าพระพุทธเจ้าได้ถวายสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพด้วย ๑ ฉะบับ
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*227ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒ ธันวาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
ขอโทษ ร้อยโปรดพันโปรด หนังสือของท่าน ซึ่งตั้งชื่อถามไปในเรื่องร้องรำ ฉันคิดว่าได้ใส่ย่ามไว้แล้วจะร่างตอบ แต่ครั้นจะร่าง หยิบหาไม่พบ ค้นมาหลายวันแล้วก็ยังไม่ได้ อย่าว่ากะไรเลย ช่วยคัดสำเนาให้อีกฉะบับหนึ่ง จะขอบใจเปนอันมาก
<นริศ>
/*228กรมศิลปากร
วันที่ ๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้า ได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๖ เดือนนี้ เป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้ ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายสำเนาหนังสือฉะบับลงวันที่ ๒๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๐ มาในซองนี้
เมื่อเที่ยวเมล์ที่แล้ว ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ตรัสถึงคำในภาษาชวามลายูที่ตรงกับคำภาษาไทย มีอยู่คำหนึ่ง คือ ตวนกู แปลว่า เจ้ากู คำนี้ทำให้ข้าพระพุทธเจ้าแปลกใจที่ปรากฏว่า สำนวนคำว่า เจ้ากู นี้ มีอยู่ในมอญ เขมร และไทย บางทีทางพะม่าก็จะเป็นเช่นเดียวกัน แสดงว่า ชาติเหล่านี้ติดต่อกันมานาน จนคำในภาษาปนกัน สืบได้โดยยากว่าเป็นคำของใครมาก่อน ข้าพระพุทธเจ้าได้กราบทูลสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพถึงคำว่า พลาย ซึ่งในภาษามอญแปลว่า ชายโสด แต่มาเมื่อเร็ว ๆ นี้ ข้าพระพุทธเจ้าพบคำในภาษาทมิฬเรียกพระคเณศวรว่า Pillai yār แปลว่า Noble Child กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้านึกถึงคำว่า พลาย เพราะเสียงใกล้กับ pillai ที่แปลว่า เด็กในภาษาทมิฬมาก และในภาษาไทยก็มีคำว่า พลายฉงาย ซึ่งได้ทราบเกล้า ฯ ว่า เป็นจำพวกมหาดเล็กเด็กชา และที่ พลาย ในภาษาไทยแปลว่าช้างได้ด้วย ดูก็เข้าเรื่องกับพระคเณศได้อีกชั้นหนึ่ง คำ pillai และ พลาย จึงใกล้กันมากทั้งเสียงและความหมาย
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*229ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๒ มกราคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
กาลนี้ได้ฤกษเบิกเรื่องร้องรำให้แก่ท่านตามประสงค์ เดิมคิดว่าพูดไปตามชอบใจจะเปนการเพ้อเปล่าจากประโยชน์ จึ่งขอให้ท่านเขียนเปนคำถาม แต่ครั้นท่านเขียนไปให้ พิจารณาดูจะตอบจำเพาะคำถามกลัวจะไม่แจ้งกระจ่าง จึ่งเขียนอธิบายตามความเห็นเปนเรื่องนำประกอบเข้าด้วย ก็ตกเปนเพ้อนั้นเอง ขอท่านจงทรงไว้ว่านี่เขียนให้จำเพาะต่อท่าน ขอท่านอย่าได้เอาถ้อยคำในนี้ไปประกาศที่ไหนในชื่อฉัน แต่ท่านจะเก็บเอาข้อที่พอใจไปเปนความรู้ของท่าน จะพูดหรือเขียนเปนหนังสือไปประกาศที่ไหนในชื่อของท่าน ฉันไม่รังเกียจ อนุญาตให้ท่านทำได้
ในคำอธิบายเบื้องต้นแห่งเรื่องนี้ เอาคำที่พูดกันว่า ร้องรำทำเพลง มาตั้งเปนกะทู้ ทำเพลง หมายเอาเปนทำปี่พาทย์ เปนอันได้สำรับกันครบถ้วนทีเดียว แม้ว่าคำอธิบายนั้น ท่านมีสงสัยอยู่ในข้อใดไม่เข้าใจแจ่มแจ้งก็ซักได้ ยินดีที่จะอธิบายไขให้แก่ท่านตรงที่สงสัยตามรู้ตามเห็น ท่านอยากได้ตำราร้องรำ แต่ท่านหาไม่ได้ เห็นก็ชอบกล ทีตำราหมอดู และตำรายา ทำไมจึ่งมีดกดื่น ส่วนตำราร้องรำทำไมจึ่งไม่มี คิดดูก็เห็นเหตุ อันตำรานั้นก็เหมือนกันกับสิ่งทั้งปวง เมื่อมีต้องการจึงมีจำหน่าย อันวิชาหมอดู หมอยานั้นเปนวิชาอาชีพแห่งพลเรือน มีคนต้องการรู้จึงมีคนเขียนจำหน่ายให้แก่กัน ส่วนวิชาร้องรำนั้น เปนวิชาของทาส สำหรับบำเรอความสุขให้แก่นาย คนพลเรือนย่อมเกลียดกลัว จนมีคำสอนว่า อย่าตึกลองแขก พาให้ใจแตก มันไม่เปนผล ดั่งนี้เปนต้น เพราะเห็นกันว่าไม่ดีไม่มีใครต้องการ จึ่งไม่มีคนเขียนตำราเพื่อสั่งสอน จริงอยู่ ละคอนตามบ้านมี ปี่พาทย์ตามบ้านก็มี แต่เพราะตัวเจ้าบ้านเคยถูกกดขี่ให้ปฏิบัติวิชา/*230นั้นมาแล้ว ได้ผลในภายหลังเปนอันว่าหากินได้ จึงฝึกหัดลูกหลานต่อไป ถึงหากว่าลูกหลานจะไม่เต็มใจก็ต้องจำหัดโดยบังคับ เพราะเปนลูกหลานท่านก็เท่ากับว่าเปนทาสท่าน
ต่อไปนี้เปนคำชี้แจงของฉัน หวังว่าท่านจะชอบ
-ร้องรำทำเพลง-
การร้องรำทำเพลง หมายถึงร้องอย่างหนึ่ง รำอย่างหนึ่ง ทำปี่พาทย์อย่างหนึ่ง เข้าใจว่าสิ่งเหล่านี้เดิมทีเกิดขึ้นฝ่ายละแผนก แล้วจึ่งมาติดต่อปนกันเข้าในภายหลัง ดังจะพรรณนาต่อไป ขอให้เข้าใจว่า เปนทางสันนิษฐานว่า สิ่งเหล่านั้นเกิดขึ้นในโลกอย่างไร ไม่ได้หมายว่าเกิดขึ้นในเมืองไทย ไทยเราอ่อนอายุนัก สิ่งเหล่านั้นต้องจำที่เขาปรุงเล่นมาแล้วเปนหลัก แล้วคิดประกอบเพิ่มเติมเข้าใหม่บ้างเท่านั้น
-ร้อง-
การร้อง คิดว่าเกิดขึ้นจากเปล่งเสียง อุทานอันเกิดขึ้นแต่ความดีใจ เศร้าใจ และเปล่งออกเพื่อให้สงบ ให้พร้อมเพรียง จึงไม่เปนภาษาอะไร เช่น เฮโล โฮ่ฮิ้ว ฉะนั้นเปนต้น แล้วภายหลังแซกคำที่เปนภาษาเข้าประกอบ น่าจะมาแต่ทางเศร้าใจก่อน เปล่งอุทานแล้วก็พิไรต่อ ดังจะเห็นได้จากคำนางร้องไห้ ซึ่งมีว่า โอ้พระร่มโพธิ์ทอง พระพุทธเจ้าข้าเอย เช่นนี้เปนต้น คำหน้าคำหลังเปนอุทาน กลางเปนคำพิไร แล้วเปนคตินำไปให้แซกการกล่อมลูก เช่น โอละเห่ โอละหึก ลุกขึ้นแต่ดึก ทำขนมแชงม้า หรือเห่เรือ เช่น โอละเห่ เจ้าปราไชยโย แล้วเติมคำที่เปนภาษามากขึ้นทุกที กลายเปนเพลงต่างๆ เช่น เพลงปรบไก่ เพลงเกี่ยวข้าว เพลงเรือเปนต้น ว่าเกี้ยวกันและปรามาทแก่กัน แล้วก็นำเข้าสู่ความเพราะพริ้ง เช่น ดอกสร้อยสักวาและร้องลำนำต่าง ๆ
การร้องนั้น ลางอย่างก็มีจังหวะ ลางอย่างก็ไม่มีจังหวะ คิดว่าอย่างไม่มีจังหวะนั้นมาก่อน อย่างมีจังหวะเปนของคิดได้ภายหลัง เครื่อง/*231ประกอบจังหวะก็มีตบมือ แล้วทีจะเจ็บมือเข้าก็ยักไปหาไม้มาตีเปนกรับ ทีหลังเอาโทนเข้าประกอบ เปนอันเอาดุริยเข้ามาผะสม ดั่งจะได้พรรณนาต่อไปในภายหน้า
-รำ-
การฟ้อนรำ เห็นจะสืบมาแต่การโลดเต้นอันเปนไปด้วยความดีใจ เช่น ดีใจที่ต่อสู้ชะนะเปนต้น อย่างที่เรียกกันว่า เต้นแร้งเต้นกา ต่อมาก็จัดดัดแปลงให้การเต้นรำนั้นงามขึ้น เปนสิ่งสำหรับดูเล่นให้เพลิดเพลินใจ ในชั้นแรกเปนระบำ คือรำไม่มีเรื่องก่อน แล้วภายหลังจึงคิดจัดให้รำประกอบเปนเรื่องขึ้น ดังจะพรรณนาต่อไปนี้
ระบำ เปนสิ่งที่รำสำหรับดูเล่นงาม ๆ ไม่มีเรื่อง แต่เราเลิกกันเสียแล้ว เพราะดูไม่สนุกเหมือนรำมีเรื่อง แม้ว่าจะมีระบำ ก็เอาเมขลา รามสูร อรชุน เข้าประกอบกับระบำทำให้เปนเรื่องขึ้น โขนรำหางนกยูงคู่ (เรียกว่าประเลง) ก็ดี และละคอนหลวงรำดอกไม้เงินทองคู่เมื่อแรกลงโรงก็ดี เรียกว่าเบิกโรง นั่นก็คือระบำทีเดียว การหัดละคอนของเราก็สอนเปนสองแยก เริ่มแรกหัดรำเพลงก่อน นั่นก็คือหัดระบำ สิ้นท่ารำเพลงต่าง ๆ แล้ว จึ่งหัดรำใช้บทเพื่อเล่นเรื่องต่อไปทีหลัง
รำเรื่อง ทำไมการรำจึ่งเข้าไปสู่เรื่อง จะต้องชักเอาการเล่นทางชะวามาพูดเปนอุทาหรณ์ การเล่นของชะวามีสามอย่าง ซึ่งเรียกชื่อขึ้นต้นว่า วายัง หนัง เรียกว่า วายังกุลิต แปลว่า เงาหนัง หุ่น เรียกว่า วายังโกเล็ก แปลว่า เงาหุ่น โขน เรียกว่า วายังวอง แปลว่าเงาคน จะเห็นได้ว่าเปนภาษาดีอยู่แต่เงาหนังอย่างเดียว เงาหุ่นเงาคนนั้นภาษาไม่ดี เพราะหุ่นและโขนไม่ใช่ของเล่นดูเงา แต่ส่อให้เข้าใจได้ว่าเปนของเกิดตามหนัง จึงมีชื่อ วายัง ตามกันไป หนังมีมาก่อนเปนตุกตาตัวแบน แล้วเปลี่ยนมาทำหุ่นเปนตุกตาตัวกลม เมื่อคิดเปนตุกตาตัวกลมขึ้นได้แล้วก็ง่ายที่สุดที่จะเอาคนเข้า/*232เล่นแทนตุกตาเปนโขน เมื่อใช้คนเล่นคนจะออกมาทำเซ่อ ๆ เหมือนตุกตาก็ดูไม่ได้ ต้องทำอะไรขึ้นให้น่าดู นั่นแหละการรำระบำจึงถ่ายทอดเข้าไปสู่โขน สิ่งเหล่านี้มีหนังเปนต้น ล้วนมีคนพากย์เจรจาบอกเรื่อง ชะวาเรียกว่าดาหลัง โดยมากเล่นเรื่องนารายณ์อวตาร มีคนเห็นว่าการเล่นอันนั้นตั้งใจจะเผยแผ่บุญบารมีแห่งพระนารายณ์ เพื่อจูงใจให้มีคนนับถือวิษณุเวสมากขึ้น อย่างเดียวกับหมออเมริกันผู้สอนศาสนา เที่ยวเทศน์สรรเสริญพระเยซูไฆรสต์อยู่ตามถนนฉะนั้น การเล่นเหล่านี้ไทยเราก็มีเหมือนกัน และเล่นเปนลักษณอย่างเดียวกัน ซ้ำมีละคอนแถมขึ้นอีกอย่างหนึ่งด้วย แต่ละคอนเล่นเรื่องอื่น ๆ ออกไปอีก ไม่จำกัดเล่นแต่เรื่องนารายณ์อวตารอย่างเดียว เห็นได้ว่าคงถ่ายทอดมาจากโขน แล้วขยายการเล่นให้กว้างขวางออกไป แต่ไฉนจึงทั้งการพากย์ และเจรจาเอาร้องเข้าผะสมแทน ข้อนี้ยังคิดไม่ลุ เคยเห็นละคอนชาตรีทางหัวเมืองปักษ์ใต้เล่น มีร้องชมเมืองปีนัง ไม่ประกอบด้วยเรื่อง แล้วก็ทำบทไปตามคำของตน ชะรอยตัวนายโรงจะเปนคนเล่นเพลงได้ด้วย จึ่งเอาเพลงกับละคอนเข้าผะสมกัน ถ้าลักษณเล่นเช่นนี้เปนของเก่า ก็จะสันนิษฐานได้ ว่าละคอนแรกเกิดคงเปนคนที่ว่าเพลงได้และรำได้ คิดเล่นผะสมกันขึ้นก่อน แต่สงสัยอยู่ว่าการร้องไปนอกเรื่องเช่นนั้น จะเปนของใหม่ จึ่งว่าให้แน่ลงไปไม่ได้
ชะนิดละคอนแบบเก่ามีสองชะนิด คือละคอนใน หมายความว่าละคอนหลวงในพระราชฐาน กับละคอนนอก หมายความว่าละคอนของคนภายนอกพระราชฐาน วิธีเล่นต่างกันไปเล็กน้อย ละคอนในหนักไปทางเจือด้วยระบำมาก ร้องรำช้า ๆ เอาแต่ฟังไพเราะและดูงามเปนประมาณ ส่วนละคอนนอกนั้นร้องรวบรัดเอาแต่ให้เรื่องดำเนินไปเร็ว ไม่ประจงในการร้องไพเราะและรำงาม ซ้ำเล่นก็ติดตลกไปในตัวเสียด้วย ทั้งนี้เปนด้วยคนภายในพระราชฐานเข้าใจดูของที่ดีงาม ส่วนคนภายนอกนั้นชอบแต่สนุกเฮฮา ถ้าเล่นให้ดูอย่างงาม ๆ ก็เบื่อใจ และมีผิดกันอีกที่ละคอนนอกตัวละคอนร้องเองแล้วลูกคู่รับ เข้าใจว่าเปนแบบเดิม แต่ละคอนในมีต้น/*233เสียงร้องแทนตัวละคอน เห็นจะเปนด้วยหากว่าร้องเองแล้วเหนื่อย ทำให้รำงามไม่ได้ แต่ภายหลังละคอนนอกก็มีต้นเสียงขึ้นอย่างละคอนในเหมือนกัน เพราะเจ้านายท่านทรงจัดให้หัดมหาดเล็กเล่นละคอนทอดพระเนตร ท่านให้ถ่ายอย่างละคอนในมาหัดทุกอย่าง ด้วยรู้สึกในพระทัยว่าทางนั้นเปนทางดี แล้วละคอนนอกที่ไม่ใช่ของเจ้านาย อยากจะดีก็จำถ่ายไปทำบ้างแต่ลางอย่าง ที่ไม่ขัดข้องแก่ทางหากินของเขา การเล่นละคอนนอกจึ่งปนวิธีเล่นละคอนในเข้าไปหลายอย่าง แต่ก่อนนั้นละคอนเปนผู้ชายเล่นทั้งนั้น เข้าใจว่าเปนแบบเดิมมาเช่นนั้น ดูก็ไม่มีอะไรขัดข้อง มีแต่ละคอนในเท่านั้นที่หัดให้ผู้หญิงเล่น เปนการทำแผลง แต่แล้วละคอนนอกผู้หญิงก็เข้าเล่นบ้าง มีทั้งผู้หญิงล้วน และผู้หญิงปนกับผู้ชาย
ตามที่กล่าวมานี้ กล่าวจำเพาะแต่การรำที่เปนหลักมาแต่เก่าก่อน นอกจากหลักก็มีคนจัดเล่นอย่างโสกโตกไปต่าง ๆ เช่นละคอนตลกเปนต้น ยิ่งถึงเวลานี้ ก็ยิ่งมีละคอนชะนิดต่าง ๆ มากขึ้น เรียกกันว่า ละคอนรำ ละคอนร้อง ละคอนพูด เข้าใจว่าไม่ต้องการคำแถลง
-ทำเพลง-
คำว่าทำเพลงในที่นี้ หมายถึงเครื่องมือที่ทำให้เปนเพลง มีฆ้องกลอง เปนต้น เครื่องเหล่านั้นเข้าใจว่าเกิดขึ้นแต่การตีเกราะเคาะไม้ในการไล่ล่าสัตวเพื่อทำให้สัตวตกใจ แล้วจึ่งคิดต่อแก้ไขให้เครื่องมือเหล่านั้นดังกึกก้องยิ่งขึ้น เพื่อตีให้เปนสง่า เพื่อให้เกรงขาม และเพื่อเปนสัญญาเพื่อเรียก การตีเครื่องเหล่านั้นให้ดัง เรียกกันว่าประโคมอยู่จนทุกวันนี้ ไม่เกี่ยวด้วยการร้องรำเลย
เครื่องประโคมให้เปนเพลงมีใช้เปนหลักอยู่สองชะนิด คือ มโหรีกับปี่พาทย์ อันมโหรีนั้นเห็นจะจำนน อธิบายมากไม่ได้ เพราะไม่มีที่ไหนจะนำให้รู้นอกจากมโหรีหลวง ซึ่งดูเหมือนจะสืบเนื่องมาแต่รัชกาลที่ ๒ (เมื่อได้เห็นก็ร่องแร่งเสียเต็มทีแล้ว) เครื่องเล่นอย่างเต็มที่จะมีอะไรบ้าง/*234ก็ไม่ทราบ ตามที่ได้เห็น สังเกตได้แต่ว่า มีฆ้อง ระนาดขนาดเล็กๆ เปนประธาน ดูเหมือนจะทำให้เหมาะสำหรับผู้หญิงอันมีว่างเล็กเล่น นอกนั้นก็ประกอบด้วยเครื่องสาย มีซอสามสาย กระจับปี่ จเข้นั้นมีแน่ กับเครื่องเป่ามีขลุ่ย เครื่องกลองมีโทนรำมะนา (คำว่า มโหรี สงสัยว่าจะเปนศัพท์เดียวกับมโหรทึก มโหรศพ มโหรี ท่วงทีเปนอิตถีลึงค์ น่าจะเปนของผู้หญิงเล่น แต่มโหรีภูษามาลาก็มี ผู้ชายเล่น หรือจะเปนของพิเศษ ไม่ใช่ปกติ ก็ไม่ทราบแน่)
มโหรีกับปี่พาทย์ น่าจะได้แก่ ดุริยดนตรี อันมาทางบาลีสํสกฤต ดนตรี ว่าเครื่องสาย ควรจะได้แก่มโหรี ดูริย ทางบาลีว่ามี ๕ อย่าง คือกลองสามชะนิด กับเครื่องเคาะและเครื่องเป่าลม ควรจะได้แก่ปี่พาทย์ ปี่พาทย์ของเรา ซึ่งเรียกว่าเครื่อง ๕ ก็มี ปี่ ฆ้อง ระนาด ตะโพน กลอง คลาดกันที่เครื่องเคาะมากขึ้นเปนสอง คือฆ้องกับระนาด กลองน้อยไปหนึ่ง แต่ก็ทำเสียงได้เปนสาม (คือ เท่งติ๋งต้อม) คงได้ผลเสมอกัน
เครื่องปี่พาทย์ของเราแต่ก่อนก็มีแต่ เครื่อง ๕ เขาว่ามาเพิ่มขึ้นในรัชกาลที่ ๔ เพราะเจ้านายทรงปี่พาทย์ประชันขันแข่งกัน ต่างองค์ทรงคิดเพิ่มเครื่องขึ้น ด้วยเอาของเก่าซึ่งมีเล่นอยู่แล้วทางอื่นมาเพิ่มเข้าบ้าง จัดทำเพิ่มขึ้นใหม่บ้าง เครื่องปี่พาทย์ซึ่งเล่นกันอยู่ในเวลานี้จึ่งมีเปน ๓ อย่าง
๑. เครื่องใหญ่ มีระนาดสี่ราง คือระนาดเอก (ไม้ไผ่) ระนาดหุ้ม (ไม้ไผ่) ระนาดทอง (ทำด้วยทองเหลืองอย่างระนาดเอก) กับระนาดหุ้มเหล็ก (ทำด้วยเหล็กอย่างระนาดทุ้ม) มีฆ้องสองร้าน คือฆ้องใหญ่กับฆ้องเล็ก ปี่สองเลา คือปี่ใหญ่กับปี่เล็ก เรียกว่าปี่ในปี่นอก กลองมีสามอย่าง คือ ตะโพน เปิงมาง กลองทัด อันกลองทัดนั้นจะใช้ใบเดียวหรือสองใบสามใบก็ได้ เสียงสูงแหละต่ำไล่กันเปนลำดับไป โดยมากใช้สองใบ เปิงมางนั้นต่อเมื่อไม่ตีกองทัดจึ่งใช้ คนตีกลองทัดนั้นเองตีเปิงมางสอดเสียงตะโพน ส่วนเครื่องประกอบอย่างอื่นเช่น ฉิ่ง ฉาบใหญ่ ฉาบเล็ก โหม่ง จะมีครบหรือละเว้นอะไรบ้างก็ได้ไม่จำกัด
/*235๒. เครื่องกลาง หรือ เครื่องคู่ ก็เรียก มีระนาดเอกระนาดหุ้ม (ไม้) คู่หนึ่ง ฆ้องใหญ่ฆ้องเล็กคู่หนึ่ง ปี่ในปี่นอกคู่หนึ่ง (ลางทีก็ไม่มีปี่นอก เพราะคนปี่หาได้ยาก) เครื่องกลอง และฉิ่ง ฉาบ โหม่ง อย่างเดียวกับที่กล่าวมาแล้ว
๓. เครื่อง ๕ เหมือนเช่นกล่าวมาแล้วในเบื้องต้น
เครื่องทั้ง ๓ อย่างนั้น ถ้าทำรับเสภาเลิกกลองทุกอย่าง ใช้สองหน้าแทน สองหน้านั้นรูปเหมือนกันกับเปิงมาง แต่มีขนาดใหญ่กว่า ใช้ตีทั้งสองหน้า จึ่งเรียกชื่อว่าสองหน้า ส่วนเปิงมางนั้นใช้ตีแต่หน้าเดียว พอประกอบกับตะโพนเปนสามเสียง
คราวนี้จะไขความเครื่องลางชะนิด ระนาดเอก เปนของมีมาแต่ดั้งเดิม ระนาดทุ้ม เปนของทำเติมเข้าใหม่ แต่เติมก่อนที่เจ้านายทรงปี่พาทย์ในรัชกาลที่ ๔ ใครจะเปนผู้ทำเติมและเติมเข้าเมื่อไรไม่มีใครบอกได้ ระนาดทอง เห็นจะคิดทำเติมขึ้นในครั้งเจ้านายทรงปี่พาทย์ในรัชกาลที่ ๔ ทุ้มเหล็ก ได้ทราบแน่ทีเดียว ว่าพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริทำเติมขึ้น ถ่ายทอดมาจากหีบเพลงฝรั่งอย่างเปนเครื่องกลเขี่ยหวีเหล็ก ฆ้องใหญ่เปนของมีมาแต่ดั้งเดิม ฆ้องเล็กเข้าใจว่าเอาฆ้องมโหรีมาผะสม ปี่ใหญ่หรือปี่ใน เปนของมีประจำวงปี่พาทย์มาแต่ดั้งเดิม ปี่เล็กหรือปี่นอก เปนของมีมาเก่าแก่เหมือนกัน เว้นแต่ก่อนนี้ไม่ได้ใช้เอามาเป่าเข้าวงปี่พาทย์ ใช้เป่าแต่ทำหนังจำเพาะเพลงเชิดนอกเมื่อจับลิงหัวค่ำอย่างเดียว ภายหลังจึ่งเอามาเติมเข้าในวงปี่พาทย์คู่กับปี่ใหญ่ เพลงเชิดนอกที่เหมือนกันเลยกับเพลงเชิดที่ทำละคอน แล้วก็ไม่ได้เป่าเข้ากับฆ้องระนาด มีแต่ปี่นอกกับกลองทัดขนาดเล็กมีเสียงสูงสองใบเท่านั้น คิดว่าวิธีนี้เปนเก่าแก่ที่สุด
ได้นึกทีเดียว ว่าฆ้องวงนั้นลางทีเดิมจะมีใบเดียวสำหรับตีจังหวะ แล้วเพิ่มขึ้นเปนสองใบสามใบ และมากขึ้นจนตีเพลงได้ก็เลยตีเพลงไปเสีย /*236ส่วนระนาดนั้นคิดว่าจะมาแต่กรับ ด้วยขนาดไม้สั้นกับยาว ตีลงรู้สึกว่ามีเสียงผิดกัน จึ่งคิดทำเปนผืนระนาดตีเพลงเข้ากับฆ้อง ในการที่เห็นไปเช่นนี้ ก็เพราะเห็นละคอนชาตรีและหนังตะลุงใช้เครื่องประโคมมีโทนสองใบ กลองใบหนึ่ง ปี่เลาหนึ่ง ฆ้องสองใบ เข้าระบอบเครื่อง ปัญจดุริยางค์ ซึ่งมาทางบาลี ว่ามีกลองสามอย่างเรียก อาตต แปลว่ากลองหน้าเดียว วิตต แปลว่ากลองสองหน้า อาตตวิตต แปลว่ากลองหนังทั่วตัว ฆน แปลว่า เครื่องเคาะ สุสิร แปลว่าเครื่องเป่าลม เมื่อเอาเข้าปรับกับเครื่องของเรา ก็เห็นเข้ากับ ปัญจดุริยางค์ ทุกอย่างไป อาตต ได้แก่โทนรำมะนา วิตต ได้แก่กลองทัดกลองละคอนชาตรี อาตตวิตต ได้แก่ตะโพน เปิงมาง สองหน้า ฆน ได้แก่ฆ้องระนาดฉิ่งฉาบ สุสิร ได้แก่ ปี่ขลุ่ย ในหน้าพากย์บทละคอนก็เรียกเพลงว่า ช้าปี่ โอ้ปี่ แสดงอยู่ในตัว แล้วว่าปี่รับอย่างเดียว เหมือนเชิดนอกซึ่งกล่าวมาแล้ว นอกนั้นเปนเครื่องตีจังหวะประกอบ ได้ปรึกษาความเห็นข้อนี้แก่ พระประดิษฐไพเราะ (ตาด) ท่านก็เห็นว่าเปนได้ ดั่งนั้น ท่านค้านอยู่สิ่งเดียวแต่ระนาด ว่าเห็นจะไม่ใช่มาแต่กรับ อาจมาแต่กระบอกก็ได้ แต่ก่อนมีพวกข่าเที่ยวขอทาน ใช้ไม้กระบอกตัดสั้นบ้างยาวบ้าง กระทุ้งลงกับแผ่นดิน ทำให้เปนเสียงต่าง ๆ สลับกัน เพลงกระบอกก็ได้ชื่อมาจากกระทุ้งกระบอกนี้สามสี่คนด้วยกัน ตามที่ท่านว่าเช่นนี้ฟังได้ ไม่ได้คิดไปถึง ก็เพราะเกิดมาไม่เคยเห็นเล่นกระบอกเช่นนั้นเลย แต่นึกแล้วก็ทิ้งเสีย จนกระทั่งไปเที่ยวประเทศชะวา ไปเห็นเครื่องของเขามีฆ้องระนาดมากมายหลายชะนิด มากกว่าเครื่องของเราเปนอันมาก แต่เมื่อได้ฟังเขาตี เขาไม่ได้ทำเพลง เขาตีเปนจังหวะทั้งนั้น ที่เสียงใหญ่ตีเปนจังหวะใหญ่อันเปนประธาน ที่เสียงเล็กตีเปนจังหวะแซกในหว่างจังหวะใหญ่ ที่มีหลายลูกนั้นใช้ตีเปลี่ยนเสียงไปให้เข้ากับเนื้อเพลง สิ่งที่เขาทำเนื้อเพลงนั้นสังเกตได้ว่ามีแต่สามอย่าง คือร้องและซอกับปี่เท่านั้น ฟังดีจริง ๆ ซ้ำความคิดอย่างฝัน ๆ ก็ปรากฏเปนถูกจริงเข้าด้วย ทำให้บังเกิดปีติมาก
ปี่พาทย์ของเราทำกันอยู่สี่ทาง จะว่าตามลำดับแต่เสียงต่ำไปหา/*237เสียงสูง คือ (๑) ทางพงออ หรือ พองออ พวงออ อะไรแน่ก็ไม่ทราบ ไม่เปนภาษา ตัดสินไม่ลง ใช้เล่นมโหรีเปนยืน เพราะว่าเสียงเหมาะแก่เสียงผู้หญิง (๒) ทางใน ใช้เปนทางทำปี่พาทย์โดยสามัญ (๓) ทางกลาง ใช้ทำหนัง เห็นจะเปนด้วยทำในที่กลางหาว ใช้เสียงสูงขึ้นได้ยินไปไกล เพื่อประกาศเรียกคนมาดู (๔) ทางนอก หรือทางเสภาก็เรียก ใช้ในการทำเสภา เพราะว่าเสียงเหมาะกับเสียงผู้ชาย ถ้าจะอธิบายให้เข้าใจง่ายขึ้นอีก การเปลี่ยนทางก็เหมือนเปลี่ยนทิศ เปรียบว่าเราหันหน้าไปทิศบูรพา บูรพาก็เปนหน้า ทักษิณเปนขวา ปัศจิมเปนหลัง อุดรเปนที่สุด ถ้าหันหน้าไปทักษิณ ทิศทักษิณก็กลายเปนหน้า ปัศจิมก็เปนขวา อุดรเปนหลัง บูรพาเปนที่สุด เวียนไปโดยนิยมดั่งนี้จนรอบตัว ก็เสมอเหมือนหนึ่งปี่พาทย์ตีเปลี่ยนทาง จะไม่มีผลอะไรให้เพลงเปลี่ยนแปลกไป เปนแต่เสียงเพลงจะต่ำลงหรือสูงขึ้นเท่านั้น
ในการเปลี่ยนเสียงนั้น แม้จะไม่ยังผลอะไรให้แก่เพลงก็ดี แต่ทำพิษเอาแก่คนเป่าปี่ยิ่งนัก เพราะเลื่อนเสียงไปนั้นทำเอาขัดนิ้ว จึงเกิดทำปี่กันขึ้นเปนสามชะนิด ตามเสียงที่เลื่อนไปเปนลำดับ คือปี่ในเปนขนาดใหญ่ ปี่กลางเปนขนาดกลาง ปี่นอกเปนขนาดเล็ก ส่วนทางพงออนั้นไม่มีปี่สำหรับกัน เพราะเปนเรื่องของมโหรี มโหรีก็มีขลุ่ยเปนสามชะนิด คือขลุ่ยพงออ ขลุ่ยรองออ ขลุ่ยกรวด จะอธิบายให้กว้างขวางไปอีกไม่ไหวเพราะรู้ไม่พอ
เพลงปี่พาทย์นั้นท่านจัดไว้เปนหมวด คือเพลงกลองมีกลองทัดประกอบ เพลงช้าเพลงเร็วมีตะโพนประกอบ เพลงช้าใช้หน้าทับเรียกว่าปรบไก่ เพลงเร็วใช้หน้าทับเรียกว่าสองไม้ เพลงหน้าทับทะยอยมีตะโพนประกอบเหมือนกัน แต่ตีไปอย่างหนึ่งเรียกว่าหน้าทับทยอย เพลงฉิ่งมีฉิ่งประกอบ นี่ว่าแต่เท่าที่รู้ คงจะมีอื่นอีก แล้วในหมวดหนึ่งยังมีเรื่อง คือหลายเพลงต่อกันไปตั้งสิบเพลงญี่สิบเพลงเรียกว่าเรื่องหนึ่ง ลางเรื่องก็เรียกเพลงว่าท่อน ลางเรื่องก็เรียกว่าตัว มากเรื่องจนเรียกกันไม่หวาดไหว อัน/*238ชื่อนั้นมีแต่ชื่อเรื่อง ชื่อเพลงไม่มี เว้นแต่คัดเอาออกไปเล่นสิ่งใดแต่จำเพาะเพลงจึ่งได้มีชื่อเพลงนั้นขึ้น เช่น เพลงกราวนอกกราวในก็อยู่ในหมวดเพลงกลอง ทะยอยนอกทะยอยในก็อยู่ในเรื่องทะยอย แต่เพราะคัดเอาไปทำโขนละคอนจึ่งต้องตั้งชื่อเรียกเพื่อรู้กัน ที่จริงกราวในกับกราวนอก หรือทะยอยในกับทะยอยนอกนั้น เปนละคอนเพลง มีเนื้อไม่เหมือนกันเลย เพลงกราวในกับทะยอยใน มีเนื้อเปนไปในทางข้างต่ำ เข้าแนวเสียงที่จัดไว้ว่าเปนทางใน จึ่งเรียกว่ากราวในทะยอยใน ส่วนกราวนอกทะยอยนอกนั้น มีเนื้อเปนไปในทางข้างสูง เข้าแนวเสียงที่จัดไว้ว่าเปนทางนอก จึงเรียกว่า กราวนอกทะยอยนอก คำว่า กราว เห็นมาแต่ตีเกราะโกร่งประกอบเกรียวกราว
อันเพลงต่าง ๆ ในเรื่องนั้น ลางเพลงก็มีทำยืดและทำตัด เรียกว่าสองชั้นและชั้นเดียว เห็นจะเกิดขึ้นจากการที่เอาปี่พาทย์เข้าผะสมทำละคอน อันคติการรำละคอนในทางระบำนั้นย่อมรำรัดเข้าไปเสมอ คือตั้งต้นรำช้า ๆ แล้วรัดเร็วเข้าไปทุกที ปี่พาทย์ก็ต้องทำผ่อนผันไปตามทางท่าระบำ ถ้าปี่พาทย์เลือกเอาเพลงที่มีลีลาศช้ามาทำ เมื่อการรำรัคเร็วเข้าก็ตีไม่ทัน จึ่งตีตัดลัดให้จาวลงครึ่งหนึ่ง เรียกทางที่ตัดนั้นว่าชั้นเดียว ทางเดิมก็เปนสองชั้นไปเอง อีกอย่างหนึ่งก็ตรงกันข้าม คือถ้าปี่พาทย์เลือกเอาเพลงที่มีลีลาศเร็วมาทำ เมื่อละคอนรำช้าปี่พาทย์ทำแต่ช้า ๆ ก็ฟังโตงเตงหนัก จึ่งทำยืดขึ้นให้ถี่เข้าอีกเท่าตัว เรียกว่า สองชั้น เพลงเดิมก็ตกเปนชั้นเดียวไปเอง ส่วนเพลงสามชั้นนั้น เกิดขึ้นแต่พระประดิษฐไพเราะ (มี) ริทำขึ้นก่อนเมื่อรัชกาลที่ ๔ เห็นจะเอาอย่างการยืดเพลงชั้นเดียวเปนสองชั้นนั้นเอง เอามายืดเพลงสองชั้นออกไปอีกเท่าหนึ่ง เรียกว่า สามชั้น จะทำสำหรับอะไรไม่ทราบแน่ แต่พระประดิษฐ์คนนันถนัดซอ พาให้เข้าใจว่าทำสำหรับเล่นรับร้องมโหรี เท่าที่อธิบายในเรื่องเพลงชั้นเดียว สองชั้น สามชั้น มาแล้วนี้ ผู้ที่ไม่ได้เคยเอาใจใส่ในทางปี่พาทย์มาอาจไม่เข้าใจก็ได้ จึงจะเปรียบไว้ให้เห็นแจ้งขึ้นอีกชั้นหนึ่ง ก็เหมือนกับเขียนแบบเรือน /*239ถ้าเขียนด้วยสเคล ๑:๑๐๐ จัดว่าเปนชั้นเดียว แล้วเขียนขยายขึ้นเปนสเคล ๑:๕๐ ก็เปนสองชั้น ถ้าเขียนขยายออกอีกเปนสเคล ๑: ๒๕ ก็เปนสามชั้น รูปเรือนที่เขียนซึ่งเปรียบเหมือนเพลงนั้นจะไม่เปลี่ยนแปลกอะไรไป นอกจากจะได้รูปเรือนโตขึ้น จะมีผลเปลี่ยนแปลกก็ตรงที่เมื่อใช้สเคลเล็ก จะทำให้เห็นละเอียดทุกอย่างไม่ได้ ถ้าขยายใหญ่ขึ้น อาจเห็นละเอียดได้เท่านั้น
นอกจากเครื่องทำเพลงที่กล่าวแล้วนี้ มีเครื่องชะนิดอื่นอยู่อีก เช่นกลองแขกเปนต้น แต่เห็นว่าไม่ใช่หลักของเรา จึ่งไม่ได้เก็บเอามากล่าวให้สิ้นเชิง
-ปน-
ในที่สุดการร้องรำทำเพลง ก็เข้าปะปนกันไปทีละน้อย จนมากที่สุดอย่างที่ปรากฏอยู่ทุกวันนี้ โดยสังเกตเห็นดั่งจะกล่าวต่อไปนี้
อันการร้องนั้น มีเพลงสำหรับร้องอยู่ต่างหาก ซึ่งทางปี่พาทย์ไม่มีเพลงนั้น แต่เปนธรรมดาผู้ดำเนินอาชีพอยู่ในทางใด ๆ ย่อมชวนขวายให้ทางอาชีพแห่งตนกว้างขวางออก คนร้องจึ่งสอดส่ายไปถ่ายเอาเพลงปี่พาทย์มาคิดเปนลำร้อง เปนเหตุให้ปี่พาทย์เข้าทำรับร้อง แล้วพวกปี่พาทย์อวดเก่งบ้าง จำเอาลำร้องไปคิดทางปี่พาทย์มาทำรับร้องในเพลงซึ่งไม่เคยรับบ้าง ปี่พาทย์กับร้องจึงได้มาปนกันเข้า ชั้นแรกเห็นจะเอาเข้าปนร้องแต่โทนอย่างเดียวก่อน เพลงโทนที่จดไว้ในบทละคอนนั้น ไม่ใช่ชื่อเพลงเปนลำร้องต่าง ๆ ซึ่งตีโทนประกอบด้วย แล้วปี่พาทย์ทั้งวงจึงเข้าปนทีหลัง ดังจะเห็นได้เช่นเล่นเสภา คนขับเสภาก็ขับดำเนินเรื่องไป นาน ๆ ก็ส่งลำให้ปี่พาทย์รับเสียที่หนึ่ง เปนการพักเหนื่อยของคนขับ
การรำก็เหมือนกัน ชั้นแรกเห็นจะไม่ได้มีปี่พาทย์ทั้งวงเข้ามาปน เห็นได้จากครูละคอนเมื่อหัดละคอนให้รำเพลงช้าเพลงเร็วนั้น ครูถือไม้เรียวดีจังหวะอันหนึ่ง แล้วปากก็ร้องไป ในเมื่อหัดเพลงช้าว่า จ๊ะโจ๋งจะถิ่ง โจ๋งง่าถิ่ง และร้องในเมื่อหัดเพลงเร็วว่า จ๊ะถิ่งถิ่ง จนคนจำเอามาร้องล้อ/*240เด็กอยู่จนทุกวันนี้ เสียงร้องเช่นนี้แสดงว่าเปนเสียงโทน ไม่ใช่เสียงตะโพน เปนแน่ว่า ใช้โทนประกอบกับการรำก่อน แล้วยังมีร้องแทนที่ปี่พาทย์อีก เช่นร้องเพลงช้า มีบทว่า เจ้าโน ตัดไม้โสน จะมาทำกงพัด เปนต้น บทเพลงเร็วก็มี ชะป่อย แม่นางป่อย เปนต้น เชิดฉิ่งก็มีบทว่า หริงหริ่ง ได้ยินเสียงฉิ่งก็จับใจ เปนต้น หรือร้องฉุยฉาย ก็คือร้องเพลงช้า ร้องแม่สรี (สรี เปนคำขเมร ว่าผู้หญิง ร่อยมาจาก สตรี) นี่ก็คือร้องเพลงเร็วนั่นเอง เห็นได้ว่าแต่ก่อน ละคอนไม่ได้มีปี่พาทย์เข้ามาปน ครั้นเอาปี่พาทย์มาทำเพลงการร้องแทนปี่พาทย์ก็ไม่ทิ้ง คงร้องไปพร้อมกับปี่พาทย์ ร้องก็ร้องไปทางหนึ่ง ปี่พาทย์ก็ตีไปทางหนึ่ง ฟังจอแจไม่เปนส่ำ เจ้าพระยาเทเวศรเปนผู้รู้สึกรำคาญหูก่อนคน ท่านจึงคิดจัดร้องเพลงช้าบท เย็นย่ำ ให้เปนลำ เต่ากินผักบุ้ง และบังคับให้ปี่พาทย์ ทำเพลงช้าด้วยเพลงเต่ากินผักบุ้งด้วยเหมือนกัน จึ่งฟังกลมเกลียวเข้ากันดีหายรกหู คนชอบ จึ่งจำเอามาเล่นกันอยู่จนทุกวันนี้ เพลงเต่ากินผักบุ้ง เปนชื่อเพลงช้าเรื่องหนึ่งมีมากมายหลายท่อน แต่ตัดเอามาทำเล่นเพียงสามท่อน ส่วนเพลงเร็วต่อท้ายซึ่งร้องบท รักเจ้าสาวคำ นั้น จะตอนมาแต่เมื่อไร และมีชื่ออย่างไรหาได้ทราบไม่ เรียกกันแต่ว่าเพลงสาวคำตามบทร้องนั้นเอง การร้องซ้องซ้อนไปกับปี่พาทย์ เพิ่งเลิกกันเสียไม่นานนัก ใช้ปี่พาทย์ทำอย่างเดียว เหลือแต่ฉุยฉายเท่านั้นที่คงใช้ร้องอยู่บ้าง แต่ก็ทำเปนร้องรับ ไม่ได้ร้องซ้องกันไปกับปี่พาทย์
ปี่พาทย์นั้น เห็นได้ว่าเปนของสำหรับทำประโคมให้ครึกครื้น พวกปี่พาทย์ ได้งานหาก็เปนทำสวดมนต์เย็นฉันเช้าเปนพื้น แล้วก็ประโคมฤกษ์ตามงานที่มีสวดมนต์ฉันเช้านั้น เช่นงานโกนจุกเปนต้น ถ้าเปนงานของผู้ที่มั่งคั่ง วันสวดมนต์เย็นเวลากลางคืนมักจะมีเสภาหรือละคอนต่อไป ในการมีเสภาเจ้างานหาคนขับมา แล้วให้ปี่พาทย์ที่ทำสวดมนต์เย็นนั้นทำรับเสภาด้วย พวกปี่พาทย์ที่อ่อนหัดติดจะครั่นคร้าม เพราะไม่ทราบว่าคนขับเสภา เขาจะเอาเพลงอะไรมาส่งให้บ้าง แม้รับไม่ได้เรียกกันว่า จน /*241ถ้าจนแล้วก็เก้อ ทำให้เกิดความอาย นี่ก็เปนการที่ร้องเข้ามาปนกับปี่พาทย์ ถ้าเล่นละคอนแล้วไม่เปนไร ตั้วโผละคอนเขาก็หาปี่พาทย์มากับละคอนของเขาอีกพวกหนึ่ง พวกทำสวดมนต์เย็นไม่ต้องทำ การทำละคอนนั้นไม่สู้ยากเหมือนรับเสภา เพราะว่าเพลงที่ทำนั้นเปนเพลงอยู่ในแบบซึ่งพวกปี่พาทย์ได้ฝึกปรือมาทั้งนั้น สำคัญแต่เพียงว่าจะหยุดเพียงไร หรือจะทำต่อไปเพียงไร ในข้อนั้นถ้ามีคนเคยทำละคอน รู้ทีละคอนเปนผู้นำอยู่ ก็ทำกันไปได้ไม่ขัดข้อง แต่ก่อนนี้เมื่อยังมีโรงบ่อนตั้งอยู่ ขุนพัฒน์ย่อมจัดการให้มีละคอนเล่นที่บ่อน เพื่อล่อให้คนมาดูแล้วจะได้เลยเล่นเบี้ย เปนของหวานของพวกปี่พาทย์ที่จะได้เข้ารับทำละคอนบ่อน เรียกกันว่า ทำเหมา ที่ว่าหวานนั้น เพราะพวกปี่พาทย์เก็บเบี้ยต่อไส้ได้เสมอ ไม่เปนฤดูเหมือนงานฤกษ ส่วนงานฤกษจะมีได้แต่เดือนที่ดี ระหว่างเดือนไม่ดีนั้นพวกปี่พาทย์อด เดี๋ยวนี้โรงบ่อนเลิกเสียแล้ว สิ้นทางหากินของพวกปี่พาทย์ไปทางหนึ่ง
-ตอบข้อถาม-
คราวนี้จะตอบคำถามของท่าน ข้อที่ท่านอยากทราบนั้นหนักไปทางข้างเพลงมาก อันเพลงนั้นก็เหมือนกันกับสิ่งทั้งปวง คือเก่าสูญไป ใหม่มีมา เหตุด้วยคนเราย่อมชอบของใหม่ แต่เพลงใหม่ของเราโดยมากเปนเพลงต่างประเทศ พวกปี่พาทย์ไปเก็บตกมา ส่วนที่เป็นเพลงแต่งขึ้นใหม่ก็มีอยู่บ้างเล็กน้อย แต่ผู้แต่งต้องเอาเพลงเก่ามาแต่ง เพราะเหตุว่าถ้าใครนึกเอาใหม่ แล้วติกัน ว่าเปนคนไม่มีความรู้ ไม่มีพื้นและไม่มีหลักฐาน ถ้าใครจำเพลงเก่าใหม่ไว้ได้มากกว่าเพื่อน คนนั้นเปนเก่งกว่าเพื่อน ทั้งนี้ก็เหมือนกับนักเลงเล่นสแตมป์เล่นหน้าไม้ขีดไฟนั่นเอง
๑. ช้าผะสม ท่านถามเปนรายละเอียด ฉันตอบไม่ได้ เพราะจำไม่ได้ แม้แต่งเองก็ไม่ได้ใส่ใจจำ ด้วยทะนงใจว่าถ้าถูกผลักไสให้เข้าไปทำอีกก็แต่งเอาใหม่ มีแต่จะดีขึ้นกว่าเก่าเพราะรู้การมากกว่าแต่ก่อน จะบอก/*242ได้แต่เหตุที่ทำให้คิดแต่งเพลงช้าผะสมขึ้น ด้วยละคอน อิเหนา ตอนบวงสรวงนั้นเดิมเขาร้องช้า (รับลูกคู่) ฉันก็เห็นว่าเหมาะดีแล้วจึ่งจะทำตามไป แต่ละคอนฉากนั้นเปนฉากใหญ่ มีท้าวดาหามเหษีธิดาโอรสและมีระเด่นมากหลายทั้งเสนากำนัล นับว่าละคอนออกหมดโรง การร้องในฉากนั้นควรจะดังที่สุด จึ่งให้เกณฑ์คนในบ้านเจ้าพระยาเทเวศรทั้งผู้หญิงผู้ชายมาช่วยกันร้อง คนในบ้านนั้นสอนง่าย เพราะได้เคยเห็นเคยฟังอยู่เปนอาจิณ ไม่ใช่อย่างเอาควายมาหัดร้อง การร้องผู้หญิงกับผู้ชายปนกัน เคยเห็นเจ้าพระยาเทเวศรจัดเข้าไปเล่นคอนเสิตในพระราชฐานฟังไม่ได้ผล ประเดี๋ยวได้ยินแต่เสียงผู้หญิง ประเดี่ยวได้ยินแต่เสียงผู้ชาย เพราะผู้ชายเสียงต่ำ ผู้หญิงเสียงสูง ร้องไปทางเดียวกันต้องวางเสียงเปนคู่แปด เวลาเพลงลงเสียงต่ำ เสียงผู้หญิงจ้า เสียงผู้ชายพึมหายไป เวลาเสียงเพลงขึ้นสูงเสียงผู้ชายจ้า ผู้หญิงขึ้นเสียงไม่ถึงต้องหลบเสียงลงเท่ากับผู้ชายก็พึมหายไป ฉันเห็นโทษอันนี้จึ่งคิดแก้ เอาวิธีร้องเสียงแตกอย่างฝรั่งมาใช้ ทำทางให้เสียงผู้ชายลดลงกว่าเสียงผู้หญิง เพียงเข้าเปนคู่สี่คู่ห้าไม่ให้ถึงคู่แปด ฟังได้ผลดีขึ้นแล้ว ยังมีเครื่องประกอบอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งท่านเห็นจะยังไม่ทราบ ฉันเลือกเอาลูกระนาดเล็กสี่ห้าลูกมาผูกแขวนตีต่างว่าระฆังวัด ใบใหญ่บ้างเล็กบ้าง ตีปนไปพร้อมกับร้องด้วย แต่ลูกระนาดที่เลือกเอามาใช้นั้นไม่ให้ขัดกับเสียงเพลงที่ร้อง ฟังเข้ากันไปได้และสมกับฉากที่เปนวัด ข้อที่ท่านถามว่าช้าผะสม จะเอาไปใช้แทนช้าปี่ได้หรือไม่นั้น ไม่ควรถาม ไม่มีใครห้าม สำคัญอยู่แต่ที่เอาไปใช้ในที่เหมาะหรือไม่เหมาะ จะดีหรือไม่ดีต่างหาก ส่วนชื่อนั้น ดูเหมือนพวกที่เล่นอยู่ด้วยกันเขามาถาม ว่าเพลงนี้จะเรียกเพลงอะไร ฉันก็บอกพุ่งไปตามภาษาพูดว่า ช้าปะสม นึกถึงเอาผู้ชายเข้าผะสมร้องกับผู้หญิง แล้วใครจะเอาไปเขียนหนังสือเปนอย่างไร ฉันไม่ทราบด้วย
๒. ช้าหวล ไม่เคยได้ยินร้อง เคยเห็นแต่ชื่อจดไว้ในบทละคอน ได้เคยค้นจากผู้เคยร้องละคอนมาแล้ว ได้แต่ช้าครวญ ทางร้องก็คล้ายกับช้ารับลูกคู่ แต่มีครวญแซกเข้า ครวญ เปนชื่อวิธีร้องชะนิดหนึ่ง เอื้อนเสียง/*243ไปเศร้าๆ ถ้าร้องเพลงอื่น ๆ จะต้องการให้ปี่พาทย์ทำโอดที่คำไหน ก็แซกครวญเข้าในคำนั้น ปี่พาทย์ก็ทำโอดให้ ช้าครวญนี้ได้เคยเอามาจัดให้ท้าวสันนุราฐร้องในเรื่องคาวี ละคอนดึกดำบรรพ์
๓. นั่นแหละ ในคำร้องช้าปี่ จัดว่าเปนสร้อย กระบวนเล่นของเรานั้น คำร้องกวีแต่ง กวีไม่รู้จักว่าการร้องเปนอย่างไร แต่งไปสำหรับแต่อ่าน ครั้นถึงคนร้อง เมื่อคำกวีไม่พอก็ต้องเอาคำอื่นต่อสร้อย จริงอยู่ คำว่า เจ้าเอย น้องเอย เปนสร้อยเหมือนกัน แต่เหมาะสำหรับใช้จำเพาะคำเกี้ยวกัน เปนคำชายพูดกับหญิง และหญิงพูดกับชาย เมื่อเอาไปใช้อื่น ๆ ก็ขวางนั่นแหละ เปนคำกลางใช้ได้ไม่ว่าความใด ๆ ร้องละคอนเรื่องต่าง ๆ จึ่งใช้คำ นั่นแหละ เปนยืน ขอให้เข้าใจว่านี่เปนแก้คำถามโดยอัตโนมัตย์ ได้เคยนึกเหมือนกันว่า ถ้าการร้องนั้นมาถึงตัวเข้า จะจัดให้ร้องเปลี่ยนไปทุกๆ ครั้ง ให้คำกินกับบท
๔. ชมตลาด ก็คือร้องชม การร้องชมนั้นใช้อยู่หลายลำ ที่เรียกว่า ชมตลาด เห็นจะเปนลำที่ร้องง่ายที่สุด และร้องกันดื่นที่สุดอยู่ในตลาด จึ่งเรียกว่าชมตลาด นี่เปนแปลชื่อตามอัตโนมัตย์ ผิดถูกไม่แน่ ส่วนฉุยฉาย เปนร้องเพลงช้าแทนปี่พาทย์ แม่สรี เปนร้องเพลงเร็วแทนปี่พาทย์ ดังได้อธิบายมาข้างต้นแล้ว น่าสังเกตอยู่ที่ร้องฉุยฉายแล้วรับด้วยปี่ประหนึ่งว่าเดิมทีจะเล่นไปด้วยกัน
๕. เครื่องปี่พาทย์ละคอนเรื่องดึกดำบรรพ์ ท่านถามค้นเอาเครื่องมือทุกชิ้น ตามที่ท่านเจียรนัยถามไปก็ถูกหมดแล้ว เว้นแต่ซออย่างเดียว เมื่อครั้งเจ้าพระยาเทเวศรเล่นนั้นไม่ใช้ เมื่อเจ้าพระยาวรพงศ์เล่นเอาใส่เข้า เห็นสีโอ๊ก ๆ ไปเกือบไม่มีเวลาหยุด อันเรื่องเครื่องทำเพลงนั้นไม่จำเปนต้องจำกัด จะใส่อะไรจะถอนอะไรก็ได้ สุดแต่ให้เหมาะแก่การเล่นก็เปนแล้ว หัวใจเครื่องปี่พาทย์ ละคอนดึกดำบรรพ์ อยู่ที่คัดเครื่องเสียงเล็ก ๆ ออกหมด ด้วยฟังหนวกหู ผู้ที่เขาคิดเอาเครื่องเสียงเล็กเข้าผะสมมาแต่/*244ก่อน เขาต้องการให้ดังกึกก้อง แต่ละคอนดึกดำบรรพ์ต้องการไพเราะ จึงคัดเอาอ้ายที่หนวกหูออก คงเอาไว้แต่ที่เสียงนุ่มนวลและเสียงที่เปนหลัก แล้วซ้ำต้องการเสียงที่ต่ำลงไปอีก จึ่งคิดจัดเอาฆ้องหุ่ยเข้าปน นึกมาแต่ฆ้องโหม่ง แต่โหม่งใบเดียว เนื้อเพลงจะไปทางไหนก็ดังโหม่งยืนอยู่ ฟังขวางหู จึงจัดให้มีฆ้องใหญ่หลายใบ ตีเปนจังหวะ ผันเสียงไปตามเนื้อเพลง ควรที่จะภูมใจว่า คิดได้ใหม่ฟังดีขึ้นมาก แต่เปล่า ทางชะวาเขามีแล้วทำแล้ว อนึ่งไม้นวมก็มีมานานแล้ว พวกปี่พาทย์เขาใช้ ในที่นี้จะเรียกว่าสำหรับตีในมุ้ง เพื่อท่องเพลงและไล่มือ ไม่ให้หนวกหูเพื่อนบ้าน ใครจะเอามาเล่นเปนของจริงจังขึ้นไม่ทราบ จำได้แต่ว่าพระยาเทเวศรท่านเอาไม้นวมมาเล่นรับร้องในบ้านท่าน ส่วนที่เอาตะโพนใช้ต่างกลองทัดนั้น ก็เพราะปี่พาทย์ทำไม้นวม ถ้าเอากลองใหญ่เข้าตีก็จะดังกลบเสียงปี่พาทย์เสียหมด จึ่งเปลี่ยนใช้ตะโพนซึ่งจะหยิบเอาได้ง่ายที่สุด ที่จริงที่เรียกว่าปี่พาทย์ดึกดำบรรพ์นั้น ไม่ได้ปรุงขึ้นสำหรับเล่นละคอนดึกดำบรรพ์ เล่นรับร้องอยู่ก่อน รู้สึกว่าฟังดี มีละคอนดึกดำบรรพ์ขึ้นก็โอนเอาไปทำเท่านั้นเอง
-แจ้งจริง-
คราวนี้จะทักความในสำเนาคำบรรยายของท่าน ซึ่งกล่าวประกอบเรื่องละคอนในละคอนนอกแต่ลางข้อ ซึ่งเห็นว่าเข้าใจผิดอยู่
ใน และ นอก อธิบายความหมายเปนละคอนในละคอนนอกอย่างเดียวนั้น เปนอันผิดอยู่ ละคอนในละคอนนอกนั้น หมายถึงละคอนในพระราชฐานและนอกพระราชฐาน ส่วนเพลงทะยอยในทะยอยนอกนั้น หมายถึงปี่พาทย์ เพราะทางปี่พาทย์มีหลายทาง ที่ใช้ลูกข้างต่ำเรียกว่า ทางใน ที่ใช้ลูกข้างสูงเรียกว่า ทางนอก ทะยอยในมีลีลาศเปนเสียงต่ำ เข้าทางในของเครื่องปี่พาทย์จึงเรียกทะยอยใน ทะยอยนอกนั้นมีลีลาศเปนเสียงสูง เข้าทางนอกของเครื่องปี่พาทย์จึงเรียกทะยอยนอก ที่จริงเปน/*245คนละเพลงทีเดียว ปี่ในเปนปี่ขนาดใหญ่ มีนิ้วเหมาะสำหรับเป่าเข้ากับปี่พาทย์ทำทางใน ปี่นอกเปนปี่ขนาดเล็กเสียงสูง มีนิ้วเหมาะสำหรับเป่าเข้ากับปี่พาทย์ทำทางนอก เพลงชื่อ ช้าปี่ใน ช้าปี่นอก ไม่มี มีแต่ช้าปี่เฉยๆ จะรับด้วยปี่อะไรก็ไม่ทราบ เข้าใจว่าเปนชื่อเก่าที่เกินจะรู้ได้ อย่างไรก็ดี ปี่นอกไม่ได้รับเพลงช้าเลย เพราะแต่ก่อนนี้ปี่นอกใช้แต่ทำหนัง หนังไม่มีร้องส่ง เพลงที่มีชื่อเกิดแต่ปี่นอกมีแต่เพลงเชิดนอกเพลงเดียว เพราะเป่าด้วยปี่นอก แม้กระนั้นเพลงเชิด ที่ทำละคอน ก็หาได้เรียกว่าเชิดในไม่ เรียกแต่ว่าเชิดเฉย ๆ เพลงเชิดกับเชิดนอก เปนคนละเพลง ผิดกันไกล เพลงที่มีในมีนอก นึกได้แต่ ๔ คู่เท่านั้น คือ กราวในกราวนอก ทะยอยในทะยอยนอก กับสามไม้ในสามไม้นอก ปีนตาหลิ่งในปิ่นตาหลิ่งนอก แต่ล้วนมีเสียงสูงกับต่ำ เข้าแนวทางในทางนอกแห่งปี่พาทย์ทุกคู่ แต่ที่แท้เปนคนละเพลงทั้งนั้น
ทวน คำนี้หมายถึงร้องย้อนไปต้นคำซ้ำอีกครั้งหนึ่ง ในการที่ต้นเสียงร้องครึ่งคำ ลูกคู่ร้องต่ออีกครึ่งคำนั้นเรียกว่า รับ คือลูกคู่รับ แล้วจึงร้องทวน แต่การทวนนั้นใช้แต่เพลงร้องที่ไม่ได้รับปี่พาทย์ ถ้าเพลงใดที่มีปี่พาทย์รับก็ไม่ร้องทวน คือว่าปี่พาทย์ทวนให้แล้ว คำที่เรียกว่า ลูกคู่ เห็นจะมาแต่การสวดของพระภิกษุอันมีสี่รูปด้วยกัน แบ่งเปนสองภาค ภาคละคู่ ในคู่หนึ่งแบ่งเปนแม่คู่รูปหนึ่ง ลูกคู่รูปหนึ่ง แม่คู่ร้องตั้งต้นรับ เพื่อประโยชน์ไม่ให้ฟังขาดเสียง เพราะหยุดหายใจ คู่ที่ ๑ สองบาท และคู่ที่ ๒ ผลัดร้องอีกสองบาท เพราะเปนคู่จริง ๆ จึงเรียกแม่คู่ลูกคู่ ร้องละคอนก็ทำอย่างเดียวกัน แต่เติมลูกคู่เข้ามาก ซึ่งไม่ควรเรียกว่าลูกคู่เสียแล้ว แม้กระนั้นเขาก็ยังแบ่งลูกคู่เปนสองภาค จะเรียกเอาเองในที่นี้ว่า ซ้ายขวา ครึ่งคำแรกต้นเสียงร้อง ครึ่งคำหลังลูกคู่ภาคขวารับ แล้วลูกคู่ภาคซ้ายร้องทวนครึ่งคำแรก ลูกคู่ภาคขวาร้องทวนครึ่งคำหลัง คำหนึ่งในบทละคอนนั้นนับเอาสองกลอนเปนคำหนึ่ง เท่ากับคาถาสองบาท
/*246การร้องลำส่งปี่พาทย์ในการเล่นละคอนนั้นเปนของใหม่ แต่ก่อนไม่ใคร่ใช้ ใช้แต่ลำร้องโดยลำพังไม่รับปี่พาทย์
รื้อร่าย คำนี้เปนสองศัพท์ คือ รื้อ คำหนึ่ง ร่าย คำหนึ่ง ร่าย หมายความว่าตลุยไป รื้อ หมายความว่าตั้งใหม่ เหมือนเขียนหนังสือหดหัว ฉะนั้น ถ้าบทเนื่องกันก็ร้องติดกันไป ถ้าตั้งบทใหม่เมื่อไรก็รื้อเมื่อนั้น ไม่เกี่ยวแก่ยศตัวละคอน ว่าจะเปนพระเอกหรือนางเอก แต่เกี่ยวกับความในบทร้อง และคำว่า รื้อ นั้น ไม่ใช้จำเพาะแต่ ร่าย อื่น ๆ ก็มีเรียก รื้อ เหมือนกัน คำที่เรียกว่าร่ายติด ไม่เคยได้ยินใครเรียก
ยานี เปนเพลงร้องแท้ เพลงปี่พาทย์ไม่มี แต่ก่อนมาไม่มีรับปี่พาทย์ พวกปี่พาทย์มาอวดดี แต่งรับกันขึ้นเมื่อไม่กี่ปีมานี้เอง
โทน หมายความว่าตีโทนประกอบกับร้อง มีเพลงที่ประกอบด้วยโทนมากหลาย เดี๋ยวนี้ใช้กลองแขกแทนโทน
ชื่อเพลงนั้นเปนของไม่แน่ โดยมากไม่มีชื่อ ลางเพลงก็มีชื่อเดียว ลางเพลงก็มีชื่อซ้ำกัน เพราะคัดเอามาจากเพลงเรื่องอันเดียวกัน ต้องเติมท้ายชื่อเปนโอดพัน เปนนอกใน เปนใหญ่น้อย ลางเพลงก็มีหลายชื่อ เช่น จรเข้หางยาว กับ สามส้าว ก็คือเพลงเดียวกัน
ละคอนป้องหน้า ไม่ใช้สัญญาให้ปี่พาทย์หยุด ปี่พาทย์จะหยุดเหมือนเทียนตับไม่ได้ ได้แต่สังเกตเห็นละคอนแสดงอาการว่าถึง พอทำหมดท่อนหมดตัวก็ลาให้ ตัวละคอนก็ทำท่าลาลงให้พร้อมกับปี่พาทย์ มีป้องหน้าเปนที่สุด เคยมีตัวอย่างที่เกิดถ้อยร้อยความ มีละคอนโรงหนึ่งป้องหน้าตามชอบใจ ปี่พาทย์ที่ทำผเอิญมีคนดื้อตีระนาดเปนนายวงไม่ยอมหยุด เพราะเชิดยังไม่หมดตัว ละคอนฉุนกล่าวประมาทว่า ปี่พาทย์อะไรนะ ละคอนป้องหน้าแล้วยังไม่หยุด นายวงปี่พาทย์ ก็ประมาทตอบว่า ละคอนอะไรนะ ปี่พาทย์ยังไม่หมดตัวก็ป้องหน้า ตกลงเปนหายกัน ความเข้าใจผิดอันนี้ เปนมาแต่ละคอนเด็ก ๆ ซึ่งยังไม่รู้ประสีประสา พวก/*247ปี่พาทย์เวทนายอมให้อภัย จึ่งหักหัวหางจบลงไปให้ตามที่ป้องหน้า แล้วผู้ใหญ่ที่โง่เขลาก็ถือเอาเปนธรรมเนียม แต่ที่ไม่โง่เขลา เช่นนายคุ้มครูพระรามเปนต้น เปนคนผู้ใหญ่มากแล้วก็อุตส่าห์เรียนตีฆ้องต่อเพลงบาทสกุณี เพราะแกออกท่าบาทสกุณีหมดไม่พร้อมกับปี่พาทย์ ลางคราวปี่พาทย์หมดก่อน ท่าของแกยังไม่หมด ลางทีท่าของแกหมดก่อน ปี่พาทย์ยังไม่หมด ก็ต้องยืนเก้ออยู่ ทั้งนี้เปนด้วยรำไม่ลงกับปี่พาทย์ จึงต้องอุตส่าห์ต่อเนื้อปี่พาทย์เพื่อให้รำลงกัน เพลงอื่น ๆ ซึ่งได้ยินอยู่ชินหู เช่น เสมอ หรือ เชิด แกจำเนื้อปี่พาทย์ได้ รำให้ลงกันได้ แต่เพลงบาทสกุณีนานๆ จะใช้ที ไม่ชินหูจำไม่ได้ จึงต้องเรียน เพลงบาทสกุณี ไม่ใช่ ตระ ไม่ได้อยู่ในเรื่อง ตระ เปนเพลงอยู่ในเรื่องเสมอ เดิมเรียกว่า เสมอตีนนก แล้วมใครเห็นว่าเปนคำหยาบ เปลี่ยนชื่อเสียใหม่เรียก บาทสกุณี คำ เสมอ หายไป จึ่งพาหลง ควรจะเรียกว่า เสมอบาทสกุณี กระมัง
วา ชื่อเพลงอย่างนี้มีสองเพลง จึ่งต้องต่อชื่อเปน วาลงโรง กับ วาลาโรง เพลงวาลงโรงนั้นติดอยู่ในเรื่องของเพลงโหมโรง มีวาเปนเพลงท้าย พอปี่พาทย์ทำโหมโรงถึงเพลงวา ตัวละคอนก็ต้องออกเพื่อลงโรงเล่น จะเอาวาไปทำเมื่อละคอนออกในกาลอื่นหาได้ไม่ เหตุที่ทำให้เข้าใจผิดว่าเปนเพลงละคอนออกนั้น มาแต่ละคอนหลวง ต้องคอยเสด็จลงละคอนจึ่งจะลงโรงได้ เมื่อเสด็จลงแล้วจะทำโหมโรงให้เสด็จมาคอยอยู่ก็ไม่ได้ ต้องตัดทำแต่เพลงวาท้ายโหมโรงเท่านั้น หรือถ้าทำโหมโรงก่อนเสด็จลงถึงวาก็ต้องหยุดไว้ ทำวาต่อเมื่อเสด็จลง จึงพาให้เข้าใจไปว่า เพลงวาเปนเพลงทำให้ละคอนออก
-ความเห็น-
ในเรื่องร้องรำทำเพลงตามที่กล่าวมาแล้ว ล้วนกล่าวแต่สิ่งที่เปนอยู่และคาดคะเนว่าจะเปนมาอย่างไร ไม่มีความเห็นส่วนตัวอยู่ในนั้น ตอนนี้จะชี้แจงความเห็นส่วนตัวต่อไป
/*248คนเล่นร้องรำทำเพลงนั้น เห็นว่ามีอยู่สามจำพวก จะตั้งชื่อเล่นว่า นักเรียนพวกหนึ่ง ครูพวกหนึ่ง กับบ้าอีกพวกหนึ่ง อันพวกนักเรียนนั้น เรียนได้มาอย่างไรก็ทำไปอย่างนั้น การหวงวิชาเกิดแต่พวกนี้ เพราะถ้าให้วิชาที่เรียนได้มาแก่ใครไปหากินตัวก็อด พวกครูนั้นรู้วิชามากขึ้นไปอีกหลายสถาน และมีปัญญาที่จะเลือกฟั้นใช้แต่วิชาที่ดีตามแบบแผน ส่วนพวกบ้านั้นแม้จะรู้วิชาก็ละทิ้ง ทำเอาแต่ตามชอบใจตัว
นายผู้อำนวยการเล่นเหล่านั้น หากเปนผู้รู้เท่าไม่ถึงการแล้ว เลือกเอาคนร้องดีรำดีปี่พาทย์ดีขึ้นเปนครู ถ้าคนเหล่านั้นเปนพวกนักเรียนแล้ว ความจำเริญจะงอกงามขึ้นไม่ได้ เพราะคนฝีมือดีสู้คนมีปัญญาไม่ได้หลุดลุ่ย แม้ฝีมือจะไม่ดีก็ชนะคนฝีมือดี เปรียบเหมือนเสมียนที่เขียนหนังสืองาม สู้กวีที่แต่งกลอนดีแต่เขียนหนังสือไม่งามไม่ได้ฉะนั้น
การเล่นจะดีหรือไม่ดี ไม่ได้อยู่ที่คนคนเดียว ความดือยู่ที่คนเล่นมีสามัคคีรสแก่กัน เห็นตัวอย่างมาหนักแล้ว เช่นการรำ ละคอนโรงหนึ่งมีตัวเล่นดีอยู่ตัวหนึ่ง จนมีโรงอื่นริษยา คิดอุบายเกลี้ยกล่อมเอาละคอนตัวดีนั้นไปเข้าโรงคน นึกว่าละคอนโรงเดิมจะยุบยาก และโรงตนจะเฟื่องฟูขึ้น แต่เปล่าเลย โรงเดิม เมื่อถูกแย่งคนดีไปแล้ว ก็เกิดตัวดีใหม่ขึ้น ไม่ตกต่ำอะไรไป โรงที่เกลี้ยกล่อมเอาคนดีไปได้ก็ไม่ดีขึ้น คนดีกลับลับชื่อสูญหายไปเสียด้วยซ้ำ นี่จะว่าเปนด้วยอะไร ต้องว่าเปนด้วยสามัคคีรสแห่งตัวละคอนหมดด้วยกันทั้งโรง คือต่างช่วยอุดหนุนซึ่งกันและกัน โดยธรรมดาบุคคลผู้เดียวจะดีไปไม่ได้ นอกจากได้เพื่อนช่วยอุดหนุน การทำเพลงก็เคยเห็น ท่านผู้มีบุญท่านจัดเอาล้วนแต่ครู ๆ ที่ตีฆ้องระนาดดีเข้าตีผะสมกัน นึกว่าจะได้ฟังดีหรือ แต่เปล่าเลย สู้ปี่พาทย์วงเด็ก ๆ ก็ไม่ได้ เหตุใดจึงเปนเช่นนั้น เหตุที่ท่านครูท่านไปชิงดีกันเสีย จะเอาชะนะกันเองที่ในวงของท่าน นั่นก็คือขาดสามัคคี วงเด็กที่ฟังดีกว่าก็เพราะว่าเด็กเหล่านั้นเปนสามัคคี ไม่เกี่ยงแย่งกัน อุดหนุนซึ่งกันและกัน การ/*249ปรารถนาจะอวดตัวว่าดีข่มกันเองในวงในพวกนั้น เปนของแสลงที่สุด มีแต่จะทำให้ฉิบหาย
การจัดร้องรำทำเพลงนั้น ข้อสำคัญที่สุดก็อยู่ที่จัดคนเล่นนั้นเอง การจะเล่นให้โครมครามครึกครื้นนั้นง่าย อะไรๆก็ใส่เข้าไปเปนแล้ว ส่วนจะเล่นให้ดูดี ฟังไพเราะนั้นแหละยากยิ่งนัก ทีแรกจะต้องพิจารณาตูคนที่จะมาเล่นด้วยก่อนว่า ใครมีนิสสัยอย่างไร ต้องจัดเครื่องเล่นทางเล่นเรื่องเล่น ให้เหมาะสมกับความสามารถแห่งตัวบุคคล นั่นแหละจึ่งจะได้ดี พูดรวมๆดั่งนี้อาจที่จะไม่เข้าใจก็ได้ จะให้ตัวอย่างให้ชัด เช่นโขนโรงที่ใหญ่แต่ก่อนมา ท่านก็จัดตัวที่สามารถในทางต่างกันไว้เปนแผนก เปนตัวนั่งเมือง ตัวรบ ตัวเข้านาง ตัวเล่นไม้ เช่นนี้เปนต้น ถ้าถึงบทออกนั่งเมือง ก็จัดตัวนั่งเมืองออก ถึงบทรบก็จัดตัวรบออก จึ่งจะได้ดูดี แม้คนร้องก็เหมือนกัน ลางคนก็ร้องดีในทางดุดัน ลางคนก็ร้องดีในทางเพราะพริ้ง ต้องหาบทบาทมาให้เขาร้องแสดงสามารถที่เขาถนัด แม้เครื่องทำเพลงก็เหมือนกัน เช่นฆ้องหุ่ยก็ต้องเลือกเอาคนที่ไม่ทะเยอทะยาน แต่แม่นเพลงเข้าตี ถ้าให้คนทะเยอทะยานอยากตีเข้าตี ใส่ลูกมากไปก็เสียรสหมด หรือเครื่องลางอย่างต้องอาศัยคนดี เช่นปี่เปนต้น ถ้าคนเป่าดี เป่าแล้วฟังหวานหู ถ้าคนเป่าไม่ดี เป่าหนวกหู ถ้าเราหาคนที่เปาปี่ดีมาเป่าไม่ได้ จะคัดออกเลิกเสียไม่มีปี่ทีเดียวก็ดีกว่า สิ่งอื่นที่จะพึงฟังได้มีเหลืออยู่ถมไป สิ่งที่จะพึงแก้ไขไปตามกรณีนั้นมีมากสุดจะพรรณนา หากว่าเปลี่ยนแปลงไปด้วยความรู้สึกดี เข้าใจว่ามีแต่จะดีขึ้นหรือแปลก พาให้คนตื่นใจ
นี่เปนความเห็นพวกบ้า จะผิดถูกฉันใดก็ขออภัยโทษ แต่ความเห็นอันนี้เปนความเห็นที่ได้สังเกตเห็นเขาทำได้ผลมาแล้วทั้งนั้น
<นริศ>
/*250ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๗ มกราคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
อันชื่อว่า พงออ นั้นฉันมีความคิด แต่เปนความคิดเดาอย่างหัวหกกันขวิด ไม่กล้าเขียนมาในหนังสือบรรยายเรื่องร้องรำทำเพลง ซึ่งให้ท่านมาก่อนนี้
ออ คำนี้ ฉันคิดว่าหมายถึง อ้อ คือ ปี่อ้อ ปี่ชะนิดนั้น ฉันได้เคยเห็นของสมเด็จพระราชปิตุลาก่อน ท่านทำหีบนวมอย่างฝรั่งบรรจุเครื่องเป่าลมทำด้วยงาไว้ในนั้น ๔ เลา เปนขลุ่ย ๓ เลา กับอะไรอีกอย่างหนึ่งซึ่งฉันไม่รู้จัก มีรูนิ้วเหมือนปี่ขลุ่ย แต่หัวท้ายกลวงเสมอกัน ลักษณเปนหลอด จึ่งถามผู้รักษาว่านี่อะไร เขาบอกว่า ปี่อ้อ ฉันก็นึกถึงเรื่องเจ้าจงเป่าปี่อ้อขึ้นมาทันที คิดว่าปี่ชะนิดนี้จะเปนเก่าที่สุด เก่ากว่าปี่ในปี่กลาง และปี่นอก ด้วยอำนาจความอยากรู้ จึ่งไล่เลียงผู้รักษาว่า ก็กลวงตลอดหัวท้ายเช่นนี้แล้วเป่าอย่างไร เขาบอกว่ามีลิ้นทำด้วยไม้อ้อสวมลง ฉันก็ไล่เลียงว่าลิ้นนั้นทำเปนอย่างไร ผู้รักษาก็ลา บอกไม่ได้เพราะไม่เคยเห็น ก็เปนอันยุติกันเพียงเท่านั้น
ภายหลังฉันไปโคราช ไปพบพวกเขมรป่าดง (แขวงสุรินทร์) เขาเล่นดนตรี ใช้ปี่อ้อนั้นทีเดียว ตัวปี่ทำด้วยไม้พวกไม้ชิงชัน มีไม้อ้อปลายข้างหนึ่ง บีบแบนคาบตับไว้ ปลายอีกข้างหนึ่งกลมกลวงอยู่ตามปกติ ใช้สวมครอบลงกับตัวปี่ไม้ชิงชัน เป่าทางที่บีบแบน ก็เปนวิธีอันเดียวกันกับลิ้นปี่ใน ปี่กลาง ปี่นอก ซึ่งทำด้วยใบลานตัดประกบกัน ฉันเข้าใจว่าเดิมทีจะทำด้วยไม้อ้อทั้งลำล้วนทั้งเลา แต่ไม้อ้อเป็นของกำมะลอเหี่ยวแตกเสียไปได้ง่าย จึ่งคิดแก้ไขในภายหลังแบ่งเปนสองท่อน ท่อนตัวปี่ทำด้วยไม้แขงให้เปนของอยู่ยืนยงได้ คงใช้ไม้อ้อแต่ลิ้นทำสวมเข้า
/*251คำ พงออ คิดว่าเติมจะเปน พยงออ คือ เพียงอ้อ แล้วตัว ย ควบหายไปกลายเหลือแต่ พงออ คิดว่าเดิมทีเครื่องดนตรีคือเครื่องสาย จะใช้ปี่อ้อเปนหลักมาก่อน แล้วลำบากยากเย็นหนักจึงแก้ไขทำเปนขลุ่ยแทน เหตุฉะนั้นจึ่งได้ชื่อว่า ขลุ่ยพงออ คือ เพียงอ้อ จะถูกหรือผิดเอาแน่ไม่ได้ เปนแต่ความคิด มีก็เขียนมาให้ดูเล่น
ขลุ่ยกรวดนั้นตรงกับเสียงทางนอกทางเสภา กรวด หมายความว่าเสียงสูง คือสูงกว่าขลุ่ยพงออ ข้อนี้เห็นจะเอาเปนแน่ได้ คงคิดทำขึ้นภายหลังเพื่อเล่นรับเสภา
<นริศ>
/*252กรมศิลปากร
วันที่ ๒๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ ลงวันที่ ๑๒ มกราคม ฉะบับหนึ่ง และลงวันที่ ๑๗ มกราคม อีกฉะบับหนึ่ง โปรดประทานเรื่องร้องรำ ตามที่ข้าพระพุทธเจ้ากราบทูล ขอพระกรุณา ทั้งนี้กระทำให้ข้าพระพุทธเจ้าเต็มตื้นในพระเมตตาปรานีเป็นสุดซึ้ง จนมิทราบเกล้า ฯ ว่าจะกราบทูลได้อย่างไร นอกจากรู้สึกเป็นพระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่สุดมิได้
ข้าพระพุทธเจ้าได้อ่านข้อความที่ทรงพระเมตตาโดยละเอียดหลายครั้ง จนข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจเรื่องได้แจ่มแจ้งตลอด เมื่อครั้งที่ทรงทักเรื่องละครในละครนอกที่ข้าพระพุทธเจ้าเรียบเรียงว่าเหลวหมดนั่น ข้าพระพุทธเจ้าก็ได้พยายามทานดูข้อความที่เรียบเรียงก็ยังไม่เห็นข้อผิดทั้งหมด ต่อเมื่อมาได้อ่านพระอธิบายที่ประทานมา จึงได้ทราบความแจ่มแจ้งว่าข้อความที่ข้าพระพุทธเจ้าเรียบเรียงไว้ ใช้ไม่ได้ทีเดียว ทั้งนี้เป็นเครื่องสอนใจข้าพระพุทธเจ้าให้รู้สำนึกตนในเรื่องความรู้อยู่ไม่น้อย ข้อความที่ประทานมาในบางตอนเป็นหลักสำคัญที่สมควรรักษาไว้ แม้ไม่ได้ทรงพระเมตตาจดเป็นหลักฐาน ก็น่าจะสาปสูญได้ง่าย หรือไม่เช่นนั้นก็อาจกลายหลักไปโดยเร็วทันตาเห็นเป็นแน่
ข้าพระพุทธเจ้าขอรับใส่เกล้า ฯ ซึ่งข้อความที่ตรัสสั่งไว้ในตอนต้นของลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๒ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๐ ทุกประการ การจะควรสถานใด ขอรับพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
/*253ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๑ มกราคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
ท่านมีเมตตาให้พระบรมรูป พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งมีในหอสมุด ๒ แผ่น ๓ พระรูป ตามที่ฉันขอยืมเพื่อนำไปถ่ายจำลองนั้น บัดนี้ได้ถ่ายจำลองไว้เสร็จแล้ว จึ่งได้ส่งกลับคืนมาให้แก่ท่าน ขอบคุณท่านเปนอย่างยิ่ง ขอความสวัสดีจงมีแก่ท่านทุกเมื่อเถิด
<นริศ>
/*254ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๓ มกราคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
ได้รับหนังสือของท่าน ลงวันที่ ๗ ธันวาคม คัดสำเนาหนังสือลงวันที่ ๒๖ ตุลาคม ซึ่งมีข้อถามถึงเพลงและปี่พาทย์ไปให้ ขอบใจท่านเปนอันมาก แต่ที่สุดก็ค้นต้นหนังสือได้ ไม่หาย ได้เขียนตอบมาให้แล้ว
ข้อที่ท่านปรารภถึงคำ ตวนกู แปลว่า เจ้ากู ท่านแปลกใจที่คำมะลายู มอญ เขมร ไทย มีคำซึ่งแปลว่า เจ้ากู ใช้เหมือนกัน ฉันจะบอกพระดำริของสมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระนครสวรรควรพินิตให้ท่านทราบ ได้โปรดประทานพระดำริว่า สิ่งใด ๆ ในต่างภาษา หากว่ามาเหมือนกันเข้า จะต้องพิจารณาไปเปนสามทาง ผเอิญมาเหมือนกันเข้าทางหนึ่ง เรียนมาครูเดียวกันทางหนึ่ง กับเอาอย่างกันอีกทางหนึ่ง ฉันเห็นว่าพระดำริอันนี้ชอบยิ่งนัก คำว่า เจ้ากู ถึงจะมีในหลายภาษาก็ดี แต่เป็นเพียงความอย่างเดียวกัน แต่เสียงไม่เหมือนกัน จึ่งควรยุตติลงว่าได้แก่ทางที่สองคือร่วมครูเดียวกัน ครูเคยใช้เรียกอย่างนั้น ก็จำเอาคำครูผูกขึ้นในภาษาแห่งตนใช้เรียกบ้าง
คำว่า พลาย ท่านเคยบอกก่อนนี้ว่าเป็นภาษามอญ บัดนี้ท่านพบภาษาทมิฬ จะว่ามอญเอาอย่างทมิฬมาก็ยังว่าไม่ถนัด ควรแต่ตราไว้พิจารณาต่อไปก่อน ส่วนทางไทยนึกที่มาในคำว่า พลาย ได้แต่สองที่คือในเรื่อง ขุนช้างขุนแผน กับที่เรียกช้างว่า พลายพัง ที่ท่านอ้างว่ามีคำ พลายฉงาย ฉันยังไม่เคยได้ยิน คำ พลาย ในเรื่องขุนช้างขุนแผนก็อยู่แต่ในเรื่องเท่านั้น ไม่ได้กระจายมาเปนคำใช้ทั่วไป แต่คำ ช้างพลาย นั้นใช้ทั่วไป จะว่าเราจำภาษาทมิฬมาก็ยังไม่ถนัดเหมือนกัน ควรจะหาคำพัง ซึ่งเป็นคำคู่กันดูเสียก่อน
/*255มีอีกคำหนึ่งที่เพี้ยนตัวไปนิดหนึ่ง คือ พราย คำนี้เปนไปในทางข้างผี ในหนังสือเรื่อง ขุนช้างขุนแผน ก็มีดกดื่น ทั้งกระจายออกมาใช้อยู่ทั่วไป และคำพูดในทางเรือก็มี พรายน้ำ ทางเรือเปนภาษามะลายูอยู่มาก น่าตรวจทางภาษามะลายูอีกทางหนึ่ง
<นริศ>
/*256กรมศิลปากร
วันที่ ๘ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานถวายหนังสือเรื่องกำเนิดคน ๑ เล่ม มาพร้อมกับหนังสือฉะบับนี้
เรื่องคำว่า เจ๊ก มาจากคำอะไร ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบค้นดูในภาษาต่าง ๆ คงได้ความว่า พวกไทยใหญ่เรียกชาวไทยที่อยู่ในตอนใต้ของจีนว่า ไทยแขก คือไทยอื่น ข้าพระพุทธเจ้าค้นคำว่า แขก ในภาษาจีน คงปรากฏในเสียงชาวกวางตุ้งว่า หัก แต้จิ๋วว่า เค็ก หรือ แคะ เป็นคำเดียวกับที่ใช้เรียกจีนชาวแคะ ในสำเนียงชาวเซียงไฮ้ออกเสียงคำว่า แคะ เป็น เจี๊ยก ใกล้คำว่า เจ๊ก มาก ในภาษาพม่า เรียกจีนว่า เตยีก (Tayeuk, Tareuk) และเรียกไทยในประเทศจีนว่า ฉานเตยีก คำว่า เตยีก ใกล้เสียงว่า เจ๊ก มาก เพราะเสียง ตย กล้ำ ใกล้เสียง จ มาก ไทยทางเหนือของสยามใช้เรียก จีน และ เจ็ก ทั้งสองคำ ในภาษาเขมรและมลายู เรียก จีน อย่างเดียว ไม่ปรากฏว่าเรียกว่า เจ๊ก เพราะฉะนั้นคำว่า เจ๊ก น่าจะเป็นคำได้มาทางเหนือ และคงเป็นคำเดียวกับคำว่า แขก การจะผิดถูกสถานไร ขอรับพระบารมีเป็นที่พึ่ง แล้วแต่จะทรงพระเมตตา
คำว่า ปฏัก ในภาษามลายู เป็น กะตัก ตรงกันกับที่เรียกกันอยู่ในชนบทบางถิ่น ที่ กะตัก มากลายเป็น ปฏัก คงเป็นเพราะจะลากให้เข้ารูปสํสกฤตที่เรียก กะตัก ว่า ปโฏท ซึ่งเสียงต่างกับคำว่า ปฏัก มาก /*257และคงจะเป็นเพราะเสียงห่างกัน ในปทานุกรมจึงใช้เขียนว่า ประตัก หาได้ใช้ว่า ปฏัก ไม่
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*258ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๐ มีนาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๘ เดือนนี้ นำส่งหนังสือเรื่องกำเนิดคนไปให้ด้วยความเมตตา กับทั้งบอกที่มาแห่งศัพท์ลางศัพท์ไปให้ ได้รับแล้วขอบใจเปนอย่างยิ่ง
หนังสือเรื่องกำเนิดคน ยังไม่ได้อ่าน จะค่อยอ่านไปในเวลาว่าง แม้อ่านแล้วเกิดความเห็นขึ้นประการใด ก็จะบอกมาให้ท่านทราบ แต่เชื่อว่าดีเปนแน่
ศัพท์ เจ๊ก เมื่ออ่านหนังสือของท่านไปถึงคำว่า เค็ก ก็ทำยอมเสียแล้วว่ามาแต่คำนั้น เพราะเคยทราบคำนักปราชญ์ฝรั่ง เขาว่าตัว จ เป็น ก ได้ ครั้นอ่านไปถึงสำเนียงชาวเซี่ยงไฮ้ออกเสียงว่า เจี๊ยก ก็เปนสิ้นที่จะพึงสงสัยกันเท่านั้น
ท่านว่าในภาษาเขมรและมลายูไม่ปรากฏคำใช้ซึ่งเรียกว่า เจ๊ก แต่ฉันจะบอกท่านว่าทางชะวามีคำใช้เรียก เจ๊ก หรือ อันเจ๊ก ใช้ในที่ตะโกนเรียก มีเรื่องอันเกี่ยวแก่เรื่องนี้ ฉันตะโกนเรียกคนใช้ว่า เด็ก แต่มันไม่ได้ยิน ลูกหญิงปลื้มจิตรจึ่งช่วยตะโกนต่อ แต่เธอเปลี่ยนคำเสียเรียกว่า เจ๊ก ทันใดนั้นคนใช้ก็วิ่งมาหา มันได้ยินและเข้าใจว่าเรียกมัน แต่มันจะเปนเจ๊กนั้นหามิได้ ฉันสงสัยจึ่งถามลูกว่าทำไมจึ่งเรียกว่าเจ๊ก เธออธิบายว่าถ้าเรียกเด็กแล้วเสียงไม่กังวานไปไกล เรียกเจ๊กจึงจะได้ยินไปไกล เธอว่าคำ เด็ก กับ เจ๊ก ก็คล้าย ๆ กัน มาคำนึงถึงคำชะวา ถ้าจะตะโกนเรียกว่า จีน เสียงจะด้านส่งไปไกลไม่ได้ ที่ใช้คำ เจ๊ก สำหรับตะโกนเรียกนั้นเหมาะยิ่ง คำว่า อันเจ๊ก คิดว่ามาแต่ อาเจ๊ก
/*259คำ กะตัก ซึ่งเขียน ปฏัก นั้นเหลวอย่างยิ่ง ฉันได้ค้นพจนานุกรมสํสกฤตแล้วก็ไม่พบ จึ่งพูดกับท่าน ท่านค้นได้คำว่า ปโฏท มาบอก ขอบใจมาก แต่ไกลลิบลับ รับไม่อยู่ ที่แท้ไม่ใช่คำสํสกฤตเลย
ฉันยังไม่ได้จดที่มาคำ ราชาวดี มาให้ท่านนั้น ไม่ใช่ลืม เปนเรื่องยังหาไม่พบ คำนั้นไม่ใช่ฉันพบคนเดียว ช่วยกันกับสมเด็จกรมพระสวัสดิ์ หาอธิบายในพลอยนพเก้า ต่างคนต่างก็พบ ดูเหมือนเขียนบ Lāzavati ยังได้มาปรึกษาหารือกันว่าเห็นจะได้แก่ ราชาวดี แต่ค้นหนังสือหลายฉะบับ จำไม่ได้ว่าอยู่ในฉะบับไหน จะสอบถามสมเด็จกรมพระสวัสดิ์ก็ตายเสียแล้ว ฉันยังคลำค้นหาอยู่เนือยๆ เมื่อได้แล้วจะบอกมาให้
<นริศ>
/*260กรมศิลปากร
วันที่ ๑๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๐ เดือนนี้ พระเดชพระคุณล้นเกล้า ฯ หาที่ สุดมิได้
คำว่า ราชาวดี ข้าพระพุทธเจ้าคันพบคำในภาษาเปอร์เซีย เขียนว่า Lazuwerdi แปลว่า sky-blue คำนี้ เมื่อตกมาถึงชวา พระเจ้าแผ่นดินชวาพระองค์หนึ่ง แปลงเสียงเป็น Rojowerdi ให้แปลว่า สีของพระราชา ในภาษาอังกฤษเรียกแก้วไพฑูรย์ว่า Lapis Lazuli และเรียกสีฟ้าว่า Azure คำ Lazuli ว่าเพี้ยนไปจาก Lazuwerdi และ azure ก็คำเดียวกัน เป็นแต่เสียง L ข้างหน้ากร่อนจนหายไป
ข้าพระพุทธเจ้าค้นดูคำว่า เจ๊ก ในพจนานุกรมภาษามลายู พบคำว่า enchek หรือ chek ว่าเป็นคำยกย่อง ใช้ประกอบหน้าชื่อหญิงชายที่ไม่มีนามบรรดาศักดิ์ เสียงคำนี้ ในมลายูบางแคว้น กร่อนเป็น อินเจ๊ะ หรือ เจ๊ะ คงจะเป็นคำเดียวกันกับที่ในหนังสือรุ่นเก่าเขียนชื่อแขกมลายูมีคำนำหน้า เช่น เจ๊ะหวัน เจ๊ะมาลี
ทั้งนี้ การจะควรสถานไร ขอพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*261ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๕ มีนาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่าน ลงวันที่ ๑๒ ได้รับแล้ว
ราชาวดี ท่านค้นพบถูกแล้ว ฉันจะแจ้งรายงานการกระทำของฉัน แต่ก่อนนี้ให้ท่านทราบ จะเปนด้วยเหตุอะไรก็ลืมเสียแล้ว ฉันกับสมเด็จกรมพระสวัสดิ์จึ่งอยากทราบขึ้นมา ว่าพลอยนพรัตนทางอินเดียเขาจะถือว่าอะไรบ้าง แล้วต่างคนต่างก็ค้น จะตัดเล่าจำเพาะแต่ที่ต้องการ ฝ่ายฉันตรวจเห็นคำแปลไพฑูรย์ พบแปลไว้ว่า Lapis Lazuli แล้วก็ไม่ทราบอะไร ต้องค้นคำนั้นต่อไป จึ่งพบคำอธิบายว่ามาแต่ Lazuwerdi ในภาษาเปอเซีย หมายถึงพลอยขี้นกการเวก (สีฟ้า) ทำเอาฉันหัวปัก เพราะเรารู้กันอยู่แล้วว่า พลอยไพฑูรย์นั้นเปนสีน้ำผึ้งมีสายผ่านกลาง ทั้งกลอนก็มีอยู่ว่า สังวาลย์สายไพฑูรย์ แล้วคำนั้นก็ไปคล้ายคำ ราชาวดี เข้าอีกด้วย สมเด็จกรมพระสวัสดิ์เธอก็ค้นพบมาอย่างเดียวกัน จึ่งมาหารือกัน เธอเห็นใกล้คำ ราชาวดี เหมือนกัน แต่เธอแปลไม่ได้ว่าเหตุใดจึงจะมาเปนคำเดียวกัน ฉันจึงรับหน้าที่แปล คำว่า ลงยาราชาวดี นั้นพบมามากต่อมาก แต่แปลความหมายไม่ออก แล้วก็ได้สังเกตเห็นอีกอย่างหนึ่ง เครื่องทองในรัชกาลที่ ๑ เช่นพานพระขันหมากใหญ่ และพระโกศพระอัฐิสมเด็จพระปฐมบรมชนก เปนต้น ลงยาสีฟ้าเกือบทั่วไป แต่ก็ยังเอาปรับเข้ากับยาราชาวดีไม่ได้ เปนแต่เข้าใจว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๑ โปรดยาสีฟ้าเท่านั้น จนกระทั่งมาพบคำ Lazuwerdi อันแปลว่าพลอยขี้นกการเวกเข้า จึงปรับกันเข้าได้ว่า ยาราชาวดี คือยาสีพลอยขี้นกการเวก สมเด็จกรมพระสวัสดิ์เธอก็เห็นชอบด้วยว่าถูกแล้ว เสียใจที่ย้อนหาที่มาจะจดให้ท่านไม่พบ เปนแต่จำได้แม่นยำว่าสองพยางค์ /*262ต้นเขียนด้วยตัว L กับ Z อีกสองพยางค์หลังจำไม่ได้ จึงเขียนเดาๆ มาให้ท่านผิดไป ขอโทษ
อันเจ๊ก อินเจ๊ก เอนเจ๊ก เปนเรื่องสำเนียงอันเปนสิ่งสับปลับ จะเอาอะไรเปนนิยมนิยายไม่ได้ แม้เขียนตัว e พวกดัตช์เขาอ่านเปนสระอะก็มี ตัวอย่างอยู่ถมไป ภาษาชะวากับมลายูนั้น ลางคำก็ออกเสียงผิดกัน ลางคำก็ตรงกัน แม้เสียงจะเหมือนกัน ลางคำความหมายก็ตรงกัน ลางคำก็ต่างกัน คำ เจ๊ก จะเปน เจ๊ะ นั้นไม่ประหลาดใจเลย แต่คำ เจ๊ะ ซึ่งมลายูเอามาใช้เปนคำนำหน้าชื่อนั้น กลัวจะไม่ได้มาแต่คำ เจ๊ก สงสัยว่าจะมาแต่คำ เฉก เช่น เฉกอาหมัด เปนต้น จะเปนภาษาอาหรับหรืออะไร หมายความว่าอะไรก็ไม่ทราบ แต่คำ เฉก นั้นเคยพบแต่นำชื่อผู้ชาย ที่นำชื่อผู้หญิงไม่เคยพบ ส่วนคำ เจ๊ะ นั้นเคยพบทั้งนำชื่อผู้หญิงผู้ชาย
<นริศ>
/*263ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๑๗ มีนาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
ฉันจะแจ้งความจริงให้ท่านทราบอีกต่อไป ที่แจ้งความในครั้งนี้ ย่อมเปนสำหรับให้ความรู้จำเพาะแต่ตัวท่าน ยิ่งไปกว่าที่เขียนมาให้คราวก่อนเสียอีก ขอให้ท่านรักษาไว้เปนส่วนตัวโดยจำเพาะ เพราะเรื่องราวเปนให้ผลดีร้ายแก่คนมากหน้า
เจ้าพระยาเทเวศรท่านเปนจางวางมหาดเล็กในรัชกาลที่ ๕ เพราะฉะนั้นปี่พาทย์มหาดเล็ก โขนหลวง และอะไรอื่นอีกอันอยู่ในกรมมหาดเล็ก ก็ย่อมตกอยู่ในบังคับท่านหมด ซ้ำท่านเองก็มีละคอนสำหรับตัวเอง อันเปนมรดกตกทอดมาถึงสามชั่วนั้นด้วย เพราะฉะนั้นเมื่อมีการหลวงอย่างไรอันต้องการเล่นมโหรศพ มีการรับเจ้าฝรั่งเปนต้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวก็มีพระราชดำรัสสั่งให้เจ้าพระยาเทเวศรจัดเล่นตามที่ต้องการมากหรือน้อย มีการร้องรับปี่พาทย์ ซึ่งเรียกว่า คอนเสิต เปนต้น มีโขน ละคอนเปนที่สุด
เจ้าพระยาเทเวศรท่านมีความสามารถในทางเปนเถ้าแก่ คือ รู้จักควบคุมและจัดคนใช้ ในการจัดเล่นมโหรศพทั้งนั้น ท่านจึงเลือกจัด ชวนคนที่ท่านเห็นว่ามีความรู้ดีเข้าช่วยท่าน การกระทำจึ่งเปนไปในทางว่าเปนบริษัท มีหัวหน้าช่วยท่านดังนี้
๑. ฉัน มีหน้าที่ในทางปรุงการเล่นและจัดบท
๒. หม่อมเข็ม กุญชร มีหน้าที่คิดการรำและหัด
๓. พระเสนาะดุริยางค์ (ทองดี) มีหน้าที่คิดแลคัดเพลงร้อง ทั้งหัดด้วย
/*264๔. พระประดิษฐ์ไพเราะ (ตาด) มีหน้าที่คิดและคัดเพลงปี่พาทย์ ทั้งหัดซ้อมด้วย
๕. ตัวท่านเอง รับหน้าที่เปนผู้จัดคนเข้าเล่น ดูแลการฝึกซ้อมและเล่นงาน
หัวหน้าทั้ง ๕ แผนกนี้ ใครมีความเห็นอย่างไร ก็แสดงความเห็นให้แก่กันเสมอ เมื่อเห็นดีด้วยกันก็ทำไป ตามที่คนทั้งหลายเอาผลความดีมายกให้ฉันคนเดียวนั้นเกินไป ฉันคนเดียวจัดเอาดีเท่าที่เปนมาแล้วนั้นไม่ได้ดอก รู้ไม่พอ เหมือนเช่นระบำดาวดึงษ์ ฉันเปนผู้ปรุงบท พระเสนาะเปนผู้ปรุงเพลงร้อง หม่อมเข็มเปนผู้ปรุงกระบวรรำ ช่วยกันถึงสามคนจึงสำเร็จ กรมศิลปากรเคยลงโปรกรามว่า ระบำอันนี้ไม่เคยออกไปนอกกำแพงวังเลย แต่ตรงข้ามกับความจริง ยังไม่เคยเข้าไปในกำแพงวังเลย
ต่อไปนี้จะอธิบายถึงละคอนดึกดำบรรพ์ สืบมาแต่เล่นคอนเสิต ซึ่งในระยะแรกเจ้าพระยาเทเวศรท่านจัดเล่นอยู่ก่อน ร้องเพลงต่าง ๆ ซึ่งเห็นว่าไพเราะ และใช้บทร่วง ๆ แล้วแต่จะฉวยมาได้ไม่ว่าจากที่ไร ถัดมาระยะที่สอง ฉันเองเปนผู้ออกความเห็นว่าไม่ดี ควรที่จะใช้บทให้ติดต่อกันเป็นเรื่อง และจัดเพลงร้องที่อ่อนที่แขง ที่เนิบที่รุกร้นให้เหมาะกับบท ต่างก็เห็นดีด้วยกันจึงช่วยกันจัดเล่น ทีนั้นคอนเสิตก็ร้องเป็นเรื่องขึ้น ตกมาระยะที่สาม เกิดมีความเห็นกันขึ้นว่า ถ้าจัดให้มีตัวออกเล่นตามบทร้อง จะดูดีขึ้นอีกมาก ก็เป็นอันเห็นชอบพร้อมกัน จึ่งจัดขึ้นเป็นละคอนดึกดำบรรพ์ด้วยประการดังนี้ ความลับในละคอนดึกดำบรรพ์มีอยู่หน่อยหนึ่ง ฉันเปนคนปรุงบท ฉันไม่เดินตามแบบละคอนเก่า คือตัดคำกล่าวถึงคำกิริยาทั้งหมด คงมีแต่คำพูด ทำเป็นร้องบ้าง เปนเจรจาบ้าง แล้วแต่ที่ควร ที่ตัดคำกล่าวถึงกิริยาออก ก็เพราะเห็นว่าละคอนทำอะไรก็ย่อมเห็นอยู่ด้วยกันแล้ว ทำไมจะต้องบอกอีก การกระทำอันนี้ได้สติมาแต่จัดเล่นละคอนเรื่องอุนรุทธแบบเก่า ตอนทศมุขขึ้นไปเยี่ยมนางอุษา เห็นนอนอยู่กับ/*265อุนรุทธก็โกรธ ถึบอุนรุทธตกเตียงลงไป เจ้าพระยาเทเวศรเดือดร้อนว่า กว่าจะร้องสิ้นบททศมุขแล้วจับบทอุนรุทธ กว่าจะลุกขึ้นรบกันได้ อุนรุทธลงไปนอนไม่มีมูลอยู่นานเต็มทีไม่ดีเลย จะทำอย่างไรดี ฉันก็ออกความเห็นว่า จะไปร้องดำเนินเรื่องอยู่ทำไม ทศมุขเชิดปัง ๆ ขึ้นไป เห็นเข้าก็โกรธถีบเอาตกเตียง อุนรุทธก็ลุกขึ้นรบกัน เท่านั้นก็พอ ท่านเห็นด้วยให้ทำตาม ดูดีขึ้นเปนอันมาก แต่บทละคอนที่ไม่ร้องกิริยานั้น จะใช้ได้ดีแต่เล่นละคอน แม้จะเอามาอ่านเปนหนังสืออ่านเล่น จะไม่รู้ว่าเรื่องราวไปทางไหนเลย
คนทั้ง ๕ ซึ่งช่วยกันทำในเวลานั้น ต่างก็ตายไปแล้วสามคน เหลือแต่ฉันกับหม่อมเข็มสองคน ซึ่งไม่ใช่คนหากิน ต่างก็นอนนิ่งอยู่ คราวนี้พวกลูกมือซึ่งเจ้าพระยาเทเวศรจัดมาเล่นในครั้งนั้น ต่างก็ตั้งตัวขึ้นเปนครูบาอาจารย์ ประกอบทั้งผู้ที่ได้เห็นกระเสนกระสายมาก็เข้าผสมโรงด้วย ความจริงพวกครูเหล่านั้นไม่มีปัญญาจะคิดอะไรได้เอง เปนแต่จำได้ เก็บตกมาแต่เจ้าพระยาเทเวศรเล่นทั้งสามระยะ เช่นกล่าวมาแล้วข้างต้นนั้น เอามาปรุงเข้าเปนอะไรต่ออะไรอย่างเขลา ๆ ฉันฟังมาตลอด ก็ไม่เห็นว่ามีอะไรใหม่ขึ้นเลย
ในคำของท่านที่กล่าวปาฐกถาอันมีว่า ถ้าเปนละคอนนอกก็ใช้เพลงร่าย เพื่อเดินเรื่องให้เร็วเข้า เพราะจะใช้แต่เพลงส่งต่างๆ เรื่อยไป ก็จะทำให้เรื่องที่เล่นล่าช้ามาก จึงต้องใช้เพลงร่ายร้องสลับเสียบ้าง คำนี้ท่านกล่าวด้วยเข้าใจผิดทีเดียว เพราะท่านเพิ่งสังเกตดูะคอน เมื่อครูที่ไม่มีปัญญาเขาเก็บตกมาปรุงตามบุญตามกรรมขึ้นสอนคนให้เล่น ด้วยหวังใจจะให้เหมือนละคอนดึกดำบรรพ์นั้นเสียแล้ว อันละคอนที่แท้จริงนั้น เขาใช้ร้องร่ายเปนยืนพื้น ที่ร้องลำนั้นใช้น้อยที่สุด ดูเหมือนจะมีจำกัดจัดได้เปน ๒ อย่าง คือ
๑. ร้องเพื่อให้หรู มีร้องลงโรง ร้องลงสรง ร้องจัดพล ร้องรถ /*266ร้องม้า ร้องชมอะไรต่าง ๆ เปนต้น พวกนี้เปนของแถม ไม่สู้เป็นเนื้อเรื่อง แต่งเปนคำไพเราะเพื่อร้องเล่นให้หรู แม้จะตัดออกเสียก็ตัดได้ไม่เสียเรื่อง และโดยมากที่ละคอนเขาเล่น เขาก็มักจะตัดทั้งไม่เอา เพราะเห็นเสียเวลา
๒. ร้องที่ควรร้อง เช่นคำปลอบ คำครวญ คำขับ นี่ตัดออกไม่ได้ เสียเรื่อง ต้องร้อง
ในที่อย่างอื่น เช่นประทะทัพ เปนต้น เขาไม่ร้องลำกันเลย ตามคำที่ท่านอ้างว่า เพลงกระบอก เปนเพลงจังหวะเร็ว กินคำได้มาก ใช้ร้องในที่ประทะทัพนั้น ท่านสังเกตเห็นมาจากที่ครูไม่มีปัญญาเขาเก็บตกจากบทคอนเสิตพรหมมาศอันมีว่า ครั้นถึงที่ประจันบาลราญรอน เห็นวานรนับแสนแน่นหนา นั้นมาปรุงเข้ากับเล่นละคอน แต่ที่จริงใช้ไม่ได้ นั่นมันเปนบทคอนเสิตต่างหาก การประทะทัพละคอนเขาไม่ร้องลำกัน ข้อที่ขัดอย่างยิ่งนั้นการประทะทัพเปนการฉุกละหุก หาใช่ที่จะพึงร้องลำไม่ จะให้เปนละคอนคึกดำบรรพ์ก็เปนไม่ได้ หากเปนละคอนดึกดำบรรพ์ แม้ว่ามีการประทะทัพ ก็ไม่ร้อง เพราะเปนกิริยาประทะกัน ก็เห็นอยู่ทนโท่แล้ว
<นริศ>
/*267กรมศิลปากร
วันที่ ๒๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๑๗ เดือนนี้ ทรงพระเมตตาประทานข้อความรู้อันเกี่ยวด้วยการร้องรำมาเป็นพิเศษโดยฉะเพาะ ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกเต็มตื้นในพระกรุณาเป็นล้นเกล้า ฯ อย่างสุดซึ้ง ข้าพระพุทธเจ้าจะได้รักษาความรู้ที่ประทานมานี้ไว้เป็นพิเศษ เพราะเป็นความรู้ที่ไม่สู้มีผู้รู้ว่าความจริงเป็นมาอย่างไร ถ้าต่อไปเมื่อหน้าไม่มีผู้ทราบเหตุอันแท้จริง ก็จะเป็นที่น่าเสียใจเป็นที่สุด เมื่อมีการสอบสวนค้นคว้าในวิชาเหล่านี้ ก็อาจเข้าใจผิดเหมือนเช่นที่ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจผิดมาแล้ว เกิดเป็นผลเสียหายให้แก่ความรู้ในวิชานี้ได้ ข้าพระพุทธเจ้าเชื่อด้วยเกล้าว่าวิชาที่เรียกกันว่า ศิลป ย่อมเป็นเครื่องค้ำชูสิ่งอื่นให้เจริญและทรงอยู่ได้ ไม่กลายเป็นอื่น เพราะความเห็นงามคิดงาม เป็นส่วนนำความเจริญ จะขาดเสียไม่ได้
ข้าพระพุทธเจ้าค้นพบในภาษามลายูอยู่คำหนึ่ง เขียนว่า Guna แปลว่า magic, phillre และว่ามาจากคำ guana ในภาษาเปอร์เซีย ข้าพระพุทธเจ้าสงสัยว่า คุณไสย ก็น่าจะเป็นคำเดียวกับ guna ในภาษามลายู คงจะเป็นคนละคำกับคุณในภาษาบาลี ซึ่งใช้แต่ในทางให้ประโยชน์อย่างเดียว ไม่ปรากฏว่าใช้ในทางถกคุณ ส่วนคำว่า ไสย ในภาษาสํสกฤตก็ไม่มีใช้ในความนี้ คำที่ใกล้กันที่สุด ก็มี ไศว ซึ่งอาจเพี้ยนเป็น ไศพ และ ไสย ได้ ทั้งความหมายก็ได้กัน การจะผิดถูกสถานไร ขอพระบารมีปกเกล้า ฯ เป็นที่พึ่ง
/*268อนึ่ง คำว่า เฉก ก็ใช้นำชื่อเช่น เฉกอาหมัด ข้าพระพุทธเจ้าเข้าใจด้วยเกล้า ฯ ว่า จะเป็นคำเดียวกับคำว่า sheik ในภาษาอาหรับ แปลว่าหัวหน้า
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงษ์
/*268ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๒๕ มีนาคม ๒๔๘๐
พระยาอนุมานราชธน
หนังสือของท่านลงวันที่ ๒๑ ได้รับทราบความแล้ว
ท่านสอบได้ความว่า เฉก เปนภาษาอาหรับ แปลว่าหัวหน้าก็ดีแล้ว คำเจ๊ะ ของมลายูแม้ว่ามาทาง เฉก ก็จะใกล้กว่ามาทาง แขก เค็ก เจี๊ยก เจ๊ก มากทีเดียว ใกล้ทั้งความคิดต่อในภาษา และใกล้ทั้งความหมายด้วย
คำ ไสย ท่านคิดว่าอาจมาแต่คำ ไศว ได้นั้นก็เข้าทีอยู่ แต่นึกหาตัวอย่างคำ ไศว ที่เข้ามาสู่ภาษาไม่พบ แม้พราหมณ์พวก ไศว เราก็ใช้คำเปนพราหมณ์ศิวเวท ไม่ได้ใช้คำ ไศว ถ้าหากว่าคำ ไสย จะเปน เสยฺย ในภาษาบาลีจะเปนอย่างไร ที่ประกอบก็มีเป็นต้นว่า ไสยสาตร ถ้าหากจะหมายความว่า เปนศาสตรที่ดีกว่าศาสตรอันอื่น จะเปนได้หรือไม่ เหตุที่เอาไสยสาตรเข้ามาคู่กับพุทธสาสน์นั้นแหละ พาให้เข้าใจเฉไปว่า ไสยสาตร เปนศาสนาอื่นที่นอกจากพระพุทธศาสนา จนมีคำกลอนว่า เหไปเข้าภาษาไสย ที่แท้หนังสือเขียน สาสน์ กับ สาตร ผิดกันมาก แต่เสียงเหมือนกัน จึ่งพาให้เข้าใจผิดหลงไปมากทีเดียว
คำ คุน ก็เข้าที ถ้าหากว่ามีแต่คำว่า ถูกคุน เท่านั้นตรงทีเดียว แต่ยังมีคำว่า คุณไสย อยู่อีก นั่นจะหมายความว่า คุณแห่งมนตร์ทางไสยสาตรได้กระมัง เพราะฉะนั้น คุณ หรือ คุน ก็อาจเปนได้ทั้งสองอย่าง
จะตัดสินเปนกลางว่า ให้ตราไว้พิจารณาหาหลักฐานต่อไปอีกก่อน
ได้อ่านหนังสือศิลปากรรายเดือน เห็นท่านเขียนไว้ในเรื่องพระคเณศว่า ผีเสื้อเมือง คิดว่าควรจะเขียน เซื่อเมือง เพราะได้ทราบมาว่า/*270ทางเมืองอุบลเขาหมายถึงผีเจ้าต้นสกุลผู้บุรณะประดิษฐานบ้านเมือง เขาหมายคำนั้นว่า เชื้อเมือง หากสำเนียงเพี้ยนไปดุจเรียก ช้าง ว่า ช่าง ฉะนั้น
จะบอกต่อเรื่องทำเพลง สังเกตเห็นขึ้นใหม่ว่า การทำเพลงนั้นมีแต่คิดกันจะให้ดงกีกก้องเปนประโคมเปนที่ตั้ง ไม่ได้คิดไปในทางที่จะพังไพเราะ ดังจะเห็นได้จากการปรุงปี่พาทย์เครื่องใหญ่ ซึ่งมีระนาด ๔ ราง ฆ้องสองร้าน ปี่สองเลา นั้นแล และถ้าถึงงานที่สำคัญก็ดังปี่พาทย์สองวง สามวง สี่วง ตีพร้อมกัน นั่นแปลว่ากะไร แปลว่าจะให้ดังมากที่สุดเท่านั้นเอง จะฟังเปนเพลงหรือไม่นั้นไม่คำนึง
อนึ่ง ไทยเราถนัดทำเพลง ถ้าได้เครื่องมืออะไรที่มีหลายเสียงมาแล้วเปนตีเปนเพลง เช่นได้เปิงมางวงของมอญพะม่าก็ตีเปนเพลงตามปี่ฆ้อง ระนาด แต่ฉันได้เห็นละคอนพะม่าเขามาเล่น เห็นเขาตีเปิงมางวงสอดกับกลองทัด ในหน้าที่เราตีตะโพน ฟังดีกว่าที่เราใช้ตะโพนตี เพราะเปิงมางวงมีเสียงมาก ตีสอดสลับเล่นได้ดีกว่า ที่เอามาตีเพลงเข้ากับฆ้อง ระนาดนั้นไม่ฉลาด เพราะเสียงกลองมันเข้าเปนอันหนึ่งอันเดียวกับฆ้องระนาดไม่ได้
<นริศ>
/*271กรมศิลปากร
วันที่ ๒๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๐
ขอประทานกราบทูล ทรงทราบใต้ฝ่าพระบาท
ข้าพระพุทธเจ้าได้รับและทราบเกล้า ฯ ข้อความในลายพระหัตถลงวันที่ ๒๕ เดือนนี้แล้ว พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ หาที่สุดมิได้
ตามที่ทรงพระเมตตาประทานอธิบายความเห็นในคำว่า ไสย ว่าจะมาแต่ เสยฺย และคำว่า คุณไสย แปลว่า คุณแห่งมนตร์ทางไสยสาตร์ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องด้วยเกล้า ฯ ว่า ความอาจเป็นดังที่ทรงสันนิษฐาน เพราะคำว่า เวทมนตร์ ก็มีความหมายในทำนองเดียวกัน ที่ความหมายในคำเหล่านี้ ย้ายที่มาจากดี ไปเปนทางไม่ดี น่าจะเกิดจากเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง จึงทำให้คำกลอนดังที่ทรงชักตัวอย่างประทานมา และคำพูดกันธรรมดาก็เปนไปในทางไม่ดีเสียหมด
คำว่า เสื้อเมือง ควรจะเขียนเป็น เซื่อเมือง เพราะตรงกับคำว่า เชื้อ นั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องด้วยทุกประการ ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านคำอธิบายของนายกุหลาบ ในหนังสือสยามประเภทว่า พระเสื้อเมืองมาจาก พระซื่อเมือง ซึ่งน่าจะเป็นเรื่องลากเข้าความมากกว่าอื่น ข้าพระพุทธเจ้าไม่เคยลงเนื้อเห็นด้วย แต่มาเขลาที่ไม่ได้สอบชาวอีศานถึงคำนี้ โดยหลงผิดไปว่า ในภาษาไทยใหญ่ เรียกเจ้าเมืองว่า เส้าเมือง บางที เสื้อ จะมาจาก เส้า กระมัง แต่มาภายหลังสอบได้ความว่าเสียง จ ไทยใหญ่ก็ออกเสียงได้ ไม่จำเป็นจะต้องเป็นเสียง ส ซ ความคิดในเรื่องหาที่มาของเสื้อเมืองจึงไปไม่ได้ตลอด จนมาเห็นพระอธิบายที่ประทานมา ความขัดข้องในเรื่องพระเสื้อเมืองก็หมดไป
ข้าพระพุทธเจ้าเคยอ่านพบในเรื่องของชวา มีคำว่า bisua แปลว่าดุร้าย น่ากลัว และว่าเพี้ยนไปจากคำว่า bhisma ในภาษาสํสกฤต เมื่อ/*272ข้าพระพุทธเจ้าพบครั้งแรก ก็ตื่นใจ เพราะคำว่า ผีเสื้อ ซึ่งแปลไม่ออก น่าจะมาจากคำนี้เอง แต่ต้องระงับความคิดนี้ เมื่อได้ทราบเกล้าฯ ว่าทางภาคอีศานก็มีคำว่า ผีเสื้อ และใช้กันอยู่มาก ทั้งไม่ได้หมายความไปในทางดุร้ายอย่างยักษ์มารเสมอไป ตลอดจนมีเหตุผลอื่นๆ ซึ่งไม่ชวนให้คิดเห็นว่าจะเป็นคำเดียวกัน เนื่องด้วยคำว่า ผีเสื้อ นี้ ข้าพระพุทธเจ้าลองค้นหาคำไทยในถิ่นอื่นว่า ตัวแมลงผีเสื้อเรียกว่าอะไร เท่าที่ค้นพบก็ใกล้ไปในคำภาษาจีนทุกแห่ง ไม่พบคำที่มีเค้าเสียงว่า ผีเสื้อ บางทีคำว่าตัวผีเสื้อจะเพี้ยนเสียงมาจากคำอื่นในภาษาอื่น ซึ่งข้าพระพุทธเจ้ายังค้นไม่พบ
เมื่อข้าพระพุทธเจ้าไปภาคอีศานปีกลายนี้ เดินทางผ่านศาลเจ้าป่าแห่งหนึ่ง ชาวเมืองเรียกว่า พระมเหศักดิ์ ชาวพื้นเมืองบอกข้าพระเจ้าว่าศักดิ์สิทธิ์มาก ข้าพระพุทธเจ้านึกถึงคำว่า ศักดิ์สิทธิ์ ว่าในภาษาไทยเดิมจะเรียกว่าอะไร เพราะการนับถือผีสางเทวดาเป็นขั้นตันของความเชื่อถือ น่าจะต้องมีคำใช้มาแล้ว หากคำนั้นเสื่อมสูญไป หรือกลายไปใความหมายอื่น เพราะเหตุได้คำว่า ศักดิ์สิทธิ์ มาใช้ จนเท่ากับเป็นคำแท้เสียแล้ว ข้าพระพุทธเจ้าได้สอบถามชาวพื้นเมืองหลายคน ก็ว่าไม่มีคำอื่นใช้ นอกจากคำว่า ศักดิ์สิทธิ์ เท่านั้น ในที่สุดข้าพระพุทธเจ้าพบกับพระยาวุฒาธิคุณ ซึ่งเป็นคนสกุลเก่าเมืองหนองคาย รับเป็นผู้สวนให้ ก็ได้มาแต่คำว่า เข็ด (ขยาด) ความไม่สู้ตรงกันนัก ข้อที่แปลกใจข้าพระพุทธเจ้าก็คือในภาษาอาหม มีคำว่า shing แปลว่า holy คำนี้ตรงกับคำในภาษาจีนทั้งเสียงและความ เมื่อคำนี้มือยู่ในภาษาอาหม ก็น่าจะมีอยู่ในภาษาไทยถิ่นอื่นด้วย แต่ก็ไม่ปรากฏมี หรือถ้ามี จะกลายความหมายใช้เป็นอื่นเสียแล้ว คำที่นับว่าใกล้ก็มีแต่ สิง เท่านั้น ที่พอจะอนุโลมกันได้
ที่ประทานพระอธิบายเรื่องทำเพลงมานั้น พระเดชพระคุณล้นเกล้าฯ ทรงสังเกตว่า การทำเพลงมีแต่คิดกันจะให้ดังกึกก้อง ไม่ได้คิดไป/*273ในทางที่ฟังให้ไพเราะนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นพ้องในกระแสพระดำรินี้ เพราะความคิดของมนุษย์ชั้นต้นในเรื่องร้องรำทำเพลง ก็คงมุ่งไปในทางดังกึกก้องก่อน และการทำเสียงให้กึกก้องนี้ ก็น่าจะเกิดเป็นจังหวะขึ้นในตัว เกิดเป็นคำว่า เพลง ขึ้น เพลงจึงต้องเป็นเสียงดัง ข้าพระพุทธเจ้ายังไม่ทราบเกล้า ฯ ว่า เพลง มาแต่ภาษาใด แต่เมื่อพิจารณาถึงคำเหล่านี้ ก็น่าจะคิดเห็นไปได้ว่า เป็นคำมีกำเนิดมาจากที่แห่งเดียวกัน เช่น เบ่ง ตะเบง ระเบง เปล่ง บรรเลง เพลง ล้วนมีความหมายไปในทางทำให้เกิดเสียงดังแทบทุกคำ
ข้าพระพุทธเจ้าขอประทานทราบเกล้า ฯ คำว่า โล่ กับ ดั้ง ผิดกันอย่างไร หลวงบริบาลบุรีภัณฑ์มาถามข้าพระพุทธเจ้าถึงเรื่องนี้ และว่าตามที่ทราบ โล่ รูปสี่เหลี่ยม คู่กับดาบ เขน รูปกลม คู่กับหอก ส่วน ดั้ง รูปยาวห่อริม แต่ก็ไม่แน่ใจ เพราะเห็นใช้สับสนปนๆ กันอยู่
ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า <พระยาอนุมานราชธน>
ขอประทานกราบทูล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์
/*(15)คำอธิบายในการจัดพิมพ์ครั้งที่ ๒
บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ นี้ สำนักพิมพ์สมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทยได้รับมอบหมายให้ตีพิมพ์เป็นครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๖ โดยได้รับทุนอุดหนุนตามข้อตกลงระหว่างสมาคมนั้นกับรัฐบาลสหรัฐฯ โดยที่สหรัฐฯ หวังเกื้อกูลให้เกิดมีสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยขึ้นที่ในประเทศนี้ แต่ผู้ช่วยทูตฝ่ายวัฒนธรรมแห่งสำนักข่าวสารอเมริกันไม่เห็นคุณค่าของหนังสือนี้เท่าใดนัก ทั้งผู้บริหารงานของสมาคมในเวลานั้นก็ไม่สนับสนุนงานด้านนี้เช่นกัน ต้องวิ่งเต้นเค้นเอาทุนมา แต่ก็ไม่ได้พอให้เป็นค่าตีพิมพ์ทั้ง ๕ เล่ม ต้องรีบจัดพิมพ์จำหน่ายในงานวันฉลองพระชนมายุครบ ๑ ศตวรรษของพระองค์ผู้ทรงพระนิพนธ์ โดยบอกขายในงานชุดละ ๑๐๐ บาท ได้ทุนมาพอเติมให้ไม่ต้องเป็นหนี้โรงพิมพ์ ทั้งๆ ที่ตีพิมพ์เพียง ๒,๐๐๐ ชุดเท่านั้น เดิมขายเล่มละ ๒๕ บาท ชุดละ ๑๒๕ บาท ต่อมา ทำสารบาญค้นเรื่องรวมทั้ง ๕ เล่ม เติมเข้าด้วย ประกอบด้วยกล่องใส่ ขายชุดละ ๑๕๐ บาท หนักเข้า ต้องขึ้นราคามาเรื่อยๆ จนขายชุดละ ๒๕๐ บาท ทั้งนี้ก็เพราะไม่ต้องการให้หมดเร็วเกินไปนัก ด้วยจัดพิมพ์ขึ้นใหม่ไม่ไหว ทุนก็ไม่พอแต่แล้วก็จำหน่ายหมดไปหลายปีมาแล้ว
เมื่อหนังสือนี้จำหน่ายใกล้จะหมดลง ข้าพเจ้าออกพ้นมาจากสำนักพิมพ์สมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทยแล้ว ถึงจะยังเกี่ยวข้องอยู่บ้างในฐานกรรมการ ก็เห็นว่าเขาคงไม่สนใจที่จะจัดพิมพ์หนังสือชนิดนี้ โดยที่เมื่อข้าพเจ้ายังทำงานอยู่ในสำนักพิมพ์นั้น ได้จัดพิมพ์หนังสือประเภทนี้ขึ้นหลายเล่ม เช่น ถึงหญิงใหญ่ และความทรงจำ ของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ซึ่งปรากฏว่าสำนักพิมพ์เอกชนมาขอจากเจ้าของลิขสิทธิ์ไปจัดพิมพ์ขึ้นใหม่ ก็ได้ใช้วิธีการที่ข้าพเจ้าวางแนวไว้ เสียดายแต่ที่ตีพิมพ์ขึ้นใหม่ได้ไม่ประณีตเท่านั้น เพราะมุ่งการค้ายิ่งกว่าวิชาการ ยังชุมนุมนิพนธ์ ของกรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร ก็ได้รับรางวัลจากยูเนสโคของ/*(16)ไทย ส่วนชุดประเพณีไทย ของพระยาอนุมานราชธน ที่สำนักพิมพ์สมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทยจัดพิมพ์ขึ้นใหม่เป็นสี่เล่มชุดนั้น ก็ถือกันว่าเข้ามาตรฐานและได้รับการตีพิมพ์ซ้ำโดยสำนักพิมพ์เองและโดยสำนักพิมพ์อื่นด้วย มิใยต้องเอ่ยถึงที่มีผู้มาขอไปตีพิมพ์แจกในงานศพ และแล้วในที่สุด สมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทยก็เลิกกิจการด้านสำนักพิมพ์โดยเด็ดขาด ดังได้ส่อแววมาก่อนหน้านี้อยู่หลายปีแล้ว เป็นอันว่าสมาคมนี้อาศัยสำนักพิมพ์และนิตยสารของสำนักพิมพ์เป็นบันไดสำหรับไต่เต้าไปเอาดี หรือเอาเงิน เท่านั้นเอง นี้ก็ดูจะไม่ต่างไปจากผู้ที่ดำริตริตั้งสมาคมในสมัยแรกเท่าไรนัก
ว่าเฉพาะบันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ ข้าพเจ้าเคยหาทางเสนอให้โครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์จัดพิมพ์ เพราะเชื่อว่าจะทำได้ดีด้วยเห็นว่ามีแนวโน้มไปในทางวิชาการยิ่งกว่าเห็นเงินเห็นทอง ดังได้จัดพิมพ์ชุดวรรณไวทยากร ถวายกรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ และรักเมืองไทยแก่นายป๋วย อึ๊งภากรณ์ โดยได้รับความร่วมมืออย่างดีจากสำนักพิมพ์ไทยวัฒนาพานิชมาแล้ว โครงการดังกล่าวเห็นด้วย รับหลักการ จะจัดพิมพ์บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ ดังได้ทำมาแล้วกับสำนักพิมพ์ไทยวัฒนาพานิชในเรื่องอื่นๆ ก่อนหน้านั้น ครั้นแล้ว เกิดภาวะวิกฤตทางการเมืองขึ้น แม้จนหนังสือทางวิชาการบางเล่มของโครงการ ฯ ก็ถูกนำเอาไปเผาและโครงการนั้นได้แยกออกจากฉายาของสมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย มาตั้งเป็นมูลนิธิขึ้นต่างหากอย่างอิสระ นับเป็นระยะแห่งการก่อร่างสร้างตัว การงานต่างๆ ต้องล่าช้าลง ทั้งยังยากที่จะลงทุนเป็นจำนวนมากเพื่อจัดพิมพ์หนังสือนี้ได้ ข้าพเจ้าเองก็ต้องจากเมืองไทย ไปสอนหนังสืออยู่ต่างประเทศเสียร่วมสองปี แต่ก็ยังคงมีเจตจำนงอย่างแรงกล้า ที่จะหาทางจัดพิมพ์หนังสือชุดนี้ขึ้นใหม่ให้จงได้ ในที่สุดจึงได้ไปเสนอความคิดขึ้นกับบริษัทสำนักพิมพ์ไทยวัฒนาพานิชโดยตรง ด้วยเชื่อว่าจะจัดพิมพ์ได้ประณีตงดงาม ทั้งสำนักพิมพ์นี้ก็ได้สนใจในแนววิชาการด้านนี้มาบ้างแล้ว/*(17)ด้วย โดยไม่ต้องเอ่ยถึงความร่วมมือที่ให้ไว้กับโครงการตำราฯ ก็ได้ ดังได้เคยตีพิมพ์พระประวัติและงานศิลปะของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ฉบับได้รับรางวัลชมเชย (พ.ศ. ๒๕๑๑) และสัมภาษณ์เสฐียรโกเศศ ของข้าพเจ้า (พ.ศ. ๒๕๑๒) มาแล้วด้วยเช่นกัน นับเป็นที่น่ายินดีที่สำนักพิมพ์ไทยวัฒนาพานิชรับจัดพิมพ์บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ ให้ใหม่ อย่างเต็มใจทั้งๆ ที่มีงานอื่นล้นมืออยู่แล้ว แต่ก็สั่งให้เร่งรัดจัดทำให้เป็นกรณีพิเศษ เพื่อให้ทันงานฉลองครบ ๑๐ ปี แห่งห้องสมุดอนุมานราชธน ดังที่เมื่อตอนเปิดห้องสมุดนั้น วิทยาสารของสำนักพิมพ์นี้ก็ได้รายงานข่าวไว้อย่างละเอียดถี่ถ้วน เมื่อคราวจัดพิมพ์วรรณไวทยากรและรักเมืองไทย ก็ได้ทำให้เป็นพิเศษเช่นนี้มาแล้วทั้ง ๒ คราว ความข้อนี้ย่อมเป็นที่จับใจผู้ที่รู้เห็นยิ่งนัก
เมื่อจัดพิมพ์ครั้งแรก พระยาอนุมานราชธนสั่งว่าเงินที่ท่าน “ควรจะได้รับจากการขายหนังสือนี้ ขอให้สะสมไว้เป็นเงินพิเศษในพระนามของพระองค์ท่านเพื่อส่งเสริมและบำรุงการศึกษาวิจิตรศิลป์ แก่นักศึกษาในมหาวิทยาลัยศิลปากร” เพราะฉะนั้น สิขสิทธิ์ในส่วนที่ควรจะเป็นของผู้เขียน สำนักพิมพ์จึงนำไปถวายพระทายาท ทั้งที่เป็นจำนวนเงินและเป็นจำนวนหนังสือ ด้วยได้ทราบว่าทรงตั้งทุนนริศรานุวัดติวงศ์ขึ้น เพื่อส่งเสริมและบำรุงการศึกษาวิจิตรศิลป์ดังกล่าว นอกจากนี้ สำนักพิมพ์ยังจัดพิมพ์พระประวัติและเอกสารเฉลิมพระเกียรติ ถวายพระทายาท เป็นของชำร่วยในงานฉลองรอบร้อยปีประสูติเป็นต่างหากออกไปอีกด้วย ต่อมาท่านเจ้าคุณได้ทำหนังสือเป็นนิติกรรม มอบลิขสิทธิ์ของท่านทั้งหมด ให้มูลนิธิเสฐียรโกเศศ ซึ่งภายหลังได้ขยาย กลายเป็นมูลนิธิเสฐียรโกเศศ-นาคะประทีป เพราะได้รับลิขสิทธิ์ของคุณพระสารประเสริฐจากทายาทของท่านเช่นเดียวกัน ฉะนั้น ว่าโดยนิตินัย การจัดพิมพ์ในครั้งที่สองนี้ ลิขสิทธิ์ทั้งมวล ควรเป็นของมูลนิธิ เพราะครั้งแรกได้ถวายไปทางพระทายาทหมดแล้ว ต่อครั้งถัดไป หากมีการตีพิมพ์ขึ้นอีก จึงควรแบ่งลิขสิทธิ์เป็นคนละครึ่ง แต่โดย/*(18)ที่คณะกรรมการมูลนิธินี้มีความเคารพในเจตนารมย์ของท่านเจ้าคุณผู้ได้ประเดิมเริ่มอนุญาตให้จัดมูลนิธินั้นได้ จึงมอบลิขสิทธิ์ส่วนหนึ่งถวายพระทายาทไป เพื่อสมทบทุนนริศรานุวัดติวงศ์นั้น เพราะท่านทรงใช้จ่ายไปในการส่งเสริมและบำรุงการศึกษาวิจิตรศิลป์ เป็นประโยชน์แก่อนุชนของชาติโดยแท้ แม้ส่วนที่มูลนิธิเก็บไว้ ก็จะใช้ไปในการทำนุบำรุงศิลปินและศิลปวัฒนธรรม เช่น การอนุรักษ์หอไตรที่วัดระฆังโฆสิตาราม อันเป็นพระนิวาสสถานเดิมของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ตามแนวพระมติ เพราะหากมิได้ทรงชี้แจงแสดงความสำคัญไว้ ก็ยากที่คนรุ่นใหม่จะทราบได้ถึงเอกลักษณ์พิเศษของหอไตรหลังนี้ (ดูหนังสือสนุกของสำนักพิมพ์สมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทยฉบับครั้งที่ ๒ พ.ศ.๒๕๑๑ หน้า ๑๐ ที่ข้าพเจ้าคัดพระนิพนธ์สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์มาลงไว้เรื่องฝีมือช่างรัชกาลที่ ๑ ที่ ๒) และพระทายาทของพระองค์ท่านก็ได้มีส่วนร่วมเป็นกรรมการในด้านอนุรักษ์หอไตรหลังนี้ สืบต่อมา ทั้งพระโอรสและพระนัดดา นับว่าน่ายินดียิ่ง
อนึ่ง ลายพระหัตถ์ที่ทรงมีโต้ตอบกับ “เพื่อนนักเรียน” ทำนองสาส์นสมเด็จ และบันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ เช่นนี้ ทราบว่ามีอยู่อีกหลายราย ข้าพเจ้าได้เคยกราบทูลวิงวอนพระทายาท ให้จัดพิมพ์ทะยอยกันออกมา ยังรับสั่งล้อว่า “เมื่อไรเธอจะด่าฉันเสียทีเล่า จะได้จัดพิมพ์ให้” แต่แล้วก็ทรงจัดพิมพ์ออกมาเนืองๆ ตามโอกาสต่างๆ กัน เช่นเรื่องไปชวา อันเป็นลายพระหัตถ์และบันทึกเมื่อคราวเสด็จชวา ที่ตีพิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ ม.จ. ประโลมจิตร ไชยันต์ พระธิดา เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๔ เป็นต้น มูลนิธิเสฐียรโกเศศ-นาคะประทีป ได้เคยขอประทานอนุญาตนำเอาลายพระหัตถ์ที่ทรงมีโต้ตอบกับพระสารประเสริฐ มาตีพิมพ์ เมื่อคราวฉลองชนมายุท่านผู้นั้นครบ ๗ รอบนักษัตรมาทีหนึ่งแล้ว เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๖ สำหรับเจ้าของลายพระหัตถ์รายอื่นๆ ถ้าจะนำมาจัดพิมพ์ขึ้นได้ ก็จะน่ายินดี ข้าพเจ้าเคยกราบเรียนถามท่านเจ้าคุณพระธรรมไตรโลกาจารย์ วัด/*(19)เทพศิรินทราวาส ว่าลายพระหัตถ์ที่ทรงมีโต้ตอบกับสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ วัดนั้น จะนำมาจัดพิมพ์ขึ้นได้หรือไม่ ท่านตอบว่าน้ำและปลวกรังแกเอกสารเสียหายหมดแล้ว แม้ที่เจ้าคุณสมเด็จมีโต้ตอบกับสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ก็สูญไปหมดแล้วเช่นกัน นับว่าน่าเสียดาย ในเรื่องนี้ จึงยังหวังพึ่งอยู่ได้แต่ทางวังปลายเนินเท่านั้น (ที่หอจดหมายเหตุแห่งชาติมีลายพระหัตถ์สมเด็จกรมพระยาดำรงฯ ทรงมีโต้ตอบกับสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ วัดเทพศิรินทร์อยู่ พอตีพิมพ์ได้ทีเดียว)
ในการจัดพิมพ์บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ ครั้งแรกข้าพเจ้าเป็นคนวิ่งเต้น ดำเนินการ เสร็จแล้ว ได้รับคำชมเชยก็มาก หากที่ติก็มี ทั้งๆ ที่คราวนั้น พยายามค้นหาเอกสารตรวจทานอย่างถ้วนถี่ แต่ก็ยังมีผิดพลาดไปได้หลายแห่ง ในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ ข้าพเจ้าได้วานนายอนันต์ วิริยะพินิจ เป็นตัวประสานงาน อาศัยพนักงานทางสำนักพิมพ์และโรงพิมพ์ไทยวัฒนาพานิชช่วยกันแข็งขัน แม้จะต้องร่นหน้าไป ไม่ตรงตามฉบับพิมพ์ครั้งแรกหน้าต่อหน้า แต่ก็ดูตรวจตราสารบาญค้นเรื่องกันถ้วนถี่ ที่เดิมตีพิมพ์สารบาญค้นเรื่องไว้เป็นเล่มเล็กต่างหากออกไป คราวนี้นำมาไว้ในท้ายเล่ม ๕ (โดยที่แต่ละเล่ม ก็มีสารบาญค้นเรื่องอยู่ด้วย) ส่วนอะไรที่ข้าพเจ้ารู้แน่ว่าผิด หรือที่มีผู้มาบอกว่าผิด ก็ได้แก้เสียให้ถูกต้อง เช่น พระรูปฉายที่ชวาในเล่ม ๒ ซึ่งเดิมลงไว้ว่าสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์วรพินิตทรงฉายนั้นพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศิริรัตน์บุษบง (พระธิดา) ตรัสบอกว่าพระองค์ท่านทรงฉายเอง ก็ได้แก้ไปตามรับสั่งแล้ว เป็นต้น ว่าถึงรูปประกอบ พยายามคงเดิมไว้ทั้งหมด เท่าที่จะทำได้กับเติมบ้าง เท่าที่จำเป็น เช่นรูปสีเป็นต้น ยังพระรูปหมู่พระราชโอรสพระราชธิดา ในรัชกาลที่ ๔ นั้น จำได้ว่ากว่าจะได้พระนามครบโดยตลอดก็เลือดตาแทบกระเด็น ถ้าไม่ได้ ม.จ สิบพันพารเสนอ โสณกุล ทรงพาไปเฝ้า ม.จ. สุรางค์ศรี โศภางค์ แล้ว เป็นหมดหนทางแน่ๆ เพราะกรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากรก็ดี ม.จ. จงจิตรถนอม ดิศกุล ก็ดี ทรงจำได้ไม่ครบ/*(20)ทั้งหมด นับว่าเป็นนิมิตดี ที่พระรูปชุดนี้ พร้อมทั้งพระนาม มีคนคัดลอกกันต่อๆ ไปหลายราย เป็นอันว่าได้ผล ไม่สูญเปล่า และขณะที่จัดพิมพ์หนังสือชุดนี้ ข้าพเจ้าจัดพิมพ์ลายพระหัตถ์สมเด็จกรมพระยาดำรงฯ ที่ทรงมีโต้ตอบกับพระยาอนุมานราชธนอีกเล่มหนึ่ง โดยตั้งชื่อว่า ให้พระยาอนุมานฯ ตามลายเซ็นบนพระรูป ที่ประทานท่านผู้นั้น ไปพบกลอนพระนิพนธ์ล้อเจ้านายเล็กๆ เหล่านี้เข้าที่บ้านท่าน จึงนำลงผนวกไว้ในเล่มนั้นด้วยแล้ว เชื่อว่าผู้ที่สนใจในเรื่องพวกนี้คงจะหาอ่าน เพราะเป็นเอกสารอันจะหาที่อื่นใดอีกไม่ได้แล้ว
การที่ไปค้นเอกสารที่บ้านท่านเจ้าคุณนั้น ไปพบลายพระหัตถ์ของสองสมเด็จเข้าบางฉบับ ซึ่งไม่มีตีพิมพ์อยู่ในชุดสาส์นสมเด็จ จะปล่อยไว้ก็เสียดาย จึงเติมไว้ท้ายเล่ม ๔ ในชุดนี้ นับเป็นภาคผนวก เพราะในท้ายเล่มห้า มีภาคผนวกเดิมอยู่แล้ว ทั้งยังจะมีสารบาญค้นเรื่องของทั้งชุดเดิมเข้าอีกด้วย เกรงว่าจะหนาเกินไป นอกจากนี้ ที่พบเอกสารสำคัญอื่นๆ อันเนื่องให้บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ ก็ได้ลงไว้เป็นภาคผนวกอีกบ้าง เช่นในเล่ม ๒ ท่านเอ่ยถึงบทสวดมนต์ภาษาไทย ที่พระพินิจวรรณการเคยรวบรวมมาให้ แม้จนบัดนี้แล้วก็ยังหาไม่ได้ หากไปได้บทที่พระปฏิเวทวิศิษฐ์ คัดมาให้ท่านฉบับ ๑ จึงให้ลงไว้ท้ายเล่ม ๒ เป็นภาคผนวกด้วยเช่นกัน นอกไปจากนั้นแล้ว ได้คงรูปเหมือนเดิมไว้ทุกประการ
ในการตีพิมพ์ครั้งแรก หนังสือพิมพ์ Standard ของพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเปรมบุรฉัตร วิจารณ์ว่าหนังสือชุดนี้แปลก คำนำอยู่เล่ม ๑ พระประวัติอยู่เล่ม ๒ คำแถลงการณ์ของสำนักพิมพ์ไปอยู่เล่ม ๕ จึงขออธิบายไว้ด้วยว่า ที่ทำเช่นนั้น เพื่อกระจายไป ไม่ให้หนังสือแต่ละเล่มหนาเกินไปนัก จำเพาะเล่ม ๓ ตีพิมพ์ข้อความเพียง พ.ศ. ๒๔๘๒ ปีเดียว ก็เล่มเขื่องอยู่แล้ว จึงไม่ได้เติมข้อความอะไรอื่น นอกไปจากคำสดุดีพระองค์ท่าน ที่พระยาอนุมานฯ กล่าวจำเพาะพระพักตร์ประธานองคมนตรี ในพระที่นั่งอิศราวินิจฉัย ในพระบวรราชวังในงานฉลองรอบร้อยปีประสูติ /*(21)สำหรับเล่ม ๔ จึงยักไปตีพิมพ์เอกสารต่างๆ ซึ่งเป็นการเฉลิมพระเกียรติพระองค์ท่านแทน ในการพิมพ์คราวนี้ คงสภาพเช่นนี้ไว้โดยตลอด หากอยากทราบคำอธิบายเกี่ยวกับการพิมพ์ครั้งแรก ขอให้อ่านดูได้ที่แถลงการณ์ของสำนักพิมพ์เดิม ในต้นเล่ม ๕ ความจริง คราวนี้ น่าจะตีพิมพ์ประวัติพระยาอนุมานราชธนด้วย เพราะท่านก็ได้ล่วงลับไปแล้ว แต่เห็นมีหนังสือเนื่องด้วยท่านแพร่หลายอยู่หลายเล่มแล้ว เช่น ฟื้นความหลัง อัตชีวประวัติและสัมภาษณ์เสฐียรโกเศศ ที่เอ่ยมาแล้วเป็นต้น จึงไม่นำประวัติท่านมาลงไว้ในชุดนี้ทั้งยังเกรงพระบารมีในเรื่องต่ำ-สูง อยู่ด้วย แต่ถ้ามีการตีพิมพ์คราวหน้า ในโอกาสที่ท่านมีชนมายุครบ ๑ ศตวรรษ คงจัดให้มีประวัติท่านรวมอยู่ด้วย ก็เป็นได้
อนึ่ง ต้นฉบับ บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ นี้ ชุดของท่านเจ้าคุณ เมื่อตั้งห้องสมุดอนุมานราชธนขึ้นใน พ.ศ. ๒๕๑๑ เนื่องในโอกาสวันเกิดท่านครบ ๘๐ ปีบริบูรณ์ ท่านได้มอบเอกสารนั้นทั้งหมดให้ไว้ในห้องสมุดดังกล่าว รวมทั้งหนังสือ ต้นฉบับ ลายมือ และข้าวของเครื่องใช้ต่างๆ ของท่านเป็นอันมาก ในการตีพิมพ์ครั้งนี้ ได้ขอยืมเอกสารชุดนี้มาตรวจสอบดูด้วย หลังจากนี้แล้วได้ขออนุญาตหอสมุดแห่งชาติ นำเอาสารทั้งหมดนี้รวมทั้งที่ค้นพบใหม่ในบ้านท่าน ไปมอบไว้ให้ที่หอจดหมายเหตุแห่งชาติ ตามดำริของทายาทท่าน เพราะเข้าใจว่าจะเหมาะแก่แหล่งและเหมาะแก่การเก็บรักษา โดยมีข้อแม้ว่า ถ้าเป็นโอกาส ควรให้ยืมมาตั้งแสดงเป็นนิทัศนการได้ ในห้องสมุดอนุมานราชธน
ในนามของมูลนิธิฯ ข้าพเจ้าขอขอบใจผู้จัดการบริษัทสำนักพิมพ์ไทยวัฒนาพานิช ตลอดจนเจ้าหน้าที่ ทั้งที่สำนักพิมพ์และโรงพิมพ์ ทุกๆ คน ที่มีส่วนช่วยเหลืออย่างเอื้อเฟื้อ เอาใจใส่ ให้หนังสือเล่มนี้แล้วเสร็จทันงาน อย่างเรียบร้อย งดงาม กับขอขอบใจอธิบดี ตลอดจนข้าราชการกรมศิลปากร ที่ช่วยกันจัดงานฉลองห้องสมุดอนุมานราชธน ครบ ๑๐ ปีขึ้น ในวันที่ ๑๔ ธันวาคม พ.ศ. นี้ ดังที่ได้เคยทำมาแล้วเมื่อห้องสมุดตั้งมาได้ครบ /*(22)๔ ปี ในโอกาสที่ท่านเจ้าของนามห้องสมุดนี้มีชนมายุได้ ๗ รอบนักษัตร การที่บริษัทเอกชนและทางราชการเห็นความสำคัญของนักปราชญ์ ราชบัณฑิต ทำกิจกรรมเฉลิมฉลอง ตามโอกาสอันควรเช่นนี้ นับเป็นนิมิตดี ถ้ามีการรักษาห้องสมุดเช่นนี้ให้เป็นเกียรติเป็นศรีไว้ได้ (ไม่ใช่ปล่อยให้ของขาดตกหกหาย หรือปิดตายไว้เฉยๆ) ย่อมเป็นกำลังใจให้สาธุชนมอบวรรณสมบัติ ให้ไว้แก่ราชการมากยิ่งขึ้นทุกที ดังท่านพระยาอนุมานราชธนได้มีส่วนช่วยเสริมสร้างงานด้านหอสมุดแห่งชาติ และหอจดหมายเหตุแห่งชาติ เจริญรอยตามพระยุคลบาท สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพมาแล้ว (ดูให้พระยาอนุมานฯ ประกอบ) สมเด็จพระองค์นี้และสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงมีพระคุณูปการแก่งานด้านวรรณสมบัติเพียงใด แม้ในบันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ ชุดนี้ (ที่เพิ่มลายพระหัตถ์สมเด็จกรมพระยาดำรงฯ ทรงมีถึงสมเด็จกรมพระยานริศฯ เข้าไว้ด้วย) ก็เป็นพยานให้ได้เป็นอย่างดีแล้ว ด้วยประการฉะนี้
<ส. ศิวรักษ์>
ประธานคณะอนุกรรมการดำเนินงาน
มูลนิธิเสฐียรโกเศศ-นาคะประทีป
๑๗๑๕ ถนนพระราม ๔ ก.ท. ๕
โทร. ๒๕๑-๑๖๓๐
/*(26)บันทึกเรื่องความรู้ต่างๆ
/*(27) พ.ศ. ๒๔๗๙
/*(28)ตำหนักปลายเนิน คลองเตย
วันที่ ๔ พฤศภาคม ๒๔๗๙
พระยาอนุมานราชชน
เศษผ้าตัวอย่างซึ่งให้ท่านมานั้น ท่านจะสังเกตเห็นได้ว่า อย่างดีนั้นทองมาก อย่างเลวนั้นทองน้อย ในกรณีอันนั้นได้ทราบ จากนายบุษย์มหินทร์ ซึ่งเขาไปเล่าเรียนอยู่ ที่เมืองอินเดียนาน เขาว่าผ้าทอทองอย่างดี และอย่างเลวนั้น นับว่าทอด้วยไหมทองกี่ตะบิด ถ้าเปนไหมทองมากตะบิดทองก็พันไหม ชิดเห็นทองมากจัดว่าเปนของดีราคาแพง ถ้าเปนไหมทองน้อยตะบิดก็พันไหมห่างเห็นทองน้อย จัดว่าเปนของเลวราคาถูก ทั้งนี้นับเปนของดี ของกลางของเลวราคาสูงต่ำเปนชั้นๆ กันตามตะบิดไหมทอง
<นริศ>