บทละครเรื่องพระลอ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์
เรื่องพระลอ ตอนต้น
ชุดที่ ๑ (ปู่เจ้าเข้าวัง)
/*1(ฉากรูปในพระตำหนัก พระเพื่อนพระแพง ตั้งตั่งทองสำหรับปู่เจ้า และตั้งเครื่องบวงสรวงสังเวย ตัวละคร มีสองนางประทับ ณสุวรรณอาสน์)
ร้องลำญวนเคล้า รับมะโหรี ๏ เมื่อนั้น สองพระราชบุตรีศรีเมืองสรอง เนาอุไรรัตนาสน์ปราสาททอง เตรียมรับรองพระปู่่จะสู่วัง เทียบตั่งทองรองลาดดาษ/*2เพดาน เขนยฟูกผูกม่านตระการกั้ง จัดเทียนธูปบุปผามาลาทั้ง เทวะสังเวยตั้งบนเตียงคำ ๚ ๔ คำ เจรจา
พระแพง พระพี่เชื่อหรือเพขะ ว่าเผือจะมิต้องเตรียมเก้อ
พระเพื่อน เก้อก็เก้อเถิดซี้ เมื่อมีทางแต่ทางเดียวเช่นนี้แล้ว ถ้าเผือจะมามัวกลัวเก้ออยู่แล้ว ก็จะมีทางสมคิดเผือได้เยียใดเล่า
พระแพง พระพี่ตรัสก็ถูกของพระพี่ไปทางหนึ่ง แต่น้องนี้ยังอึ้ง ยิ่งคะนึงก็ยิ่ง ยังกริ่งยังเกรงอยู่บรู้หาย เห็นยากที่จะสมหมายเสียนั่นและมาก
พระเพื่อน เผือตั้งเครื่องเทวะพลี บวงสรวงเทพารักษ์ เทพยเจ้าอันทรงมเหศวระศักดิ์ ก็คงจะพิทักษ์ อวยสวัสดิมงคลคุ้มเกรงรักษาเผือ ถึงเก้อมิได้ถวายนมัสการพระอัยยกา ก็คงยังเป็นมงคลบูชาสถาพรแก่เผืออยู่ดีนั่นและมิใช่ฤๅ พระน้องเอ๋ย
/*3พระแพง ผิวะกะนั้น เผือก็บพ้นโทมนัสส์น้อยใจอยู่นั่นเอ๊ง
พระเพื่อน ก็จะทำกะไรได้ เผือยังมีชีวิต เผือยังเป็นมนุษย์ สิ่งที่เผือจะพอทำได้ ก็เพียงแต่ทำดีที่สุด เผือไม่สามารถจะทำที่เอกอุตตม์ ผิดเพื่อนสเมือนเทวะฤทธิ์ เมื่อสิ่งใดที่เผืออยากใคร่คิด เผืออยากใคร่ปอง ถ้าเผืออยากมีช่อง เผือก็จำจะต้องลองกระทำทางอย่างดีที่สุด ซึ่งพอเผือเป็นมนุษย์จะพอทำได้ จริงแหมเล่าพระน้อง ?
พระแพง น้องไม่เถียง แต่น้องก็ยังไม่กล้าทูลรับรองได้ทั้งคู่
พระเพื่อน ถ้ากะนั้น พี่ก็ต้องนิ่งเท่านั้นที ดีกว่าอื่นหมด
ร้องลำสร้อยลาวเล็ก รับมะโหรี ๏ พระนางคอย คอย คอย ละห้อยโหยหวน พระนางกำศรวญสะอื้น เห็นพระลบลับไม้ เป็นไฉนโรยรื่น ของพี่ คู่ชื่น บคืน/*4คุ้มมณี หนอพี่เลี้ยงเอ๋ย หรือเกิดเหตุ เกิดเภท เกิดภัย หรือเกิดอันใด ในเผื่อนพงพี จึงหลบ จึงลี้ จึงหน่าย จึงหนี แหนงดาย ๚
๏ อนาถเอ๋ย อนาถเหลือตรึก อนาถเหลือนึก เหลือทาย อนาถทรวงสั่นขวัญหาย อนาถข่าวร้ายคลาดหมายกะมังนา โอ้อกเผือเอ๋ย ไฉนนัด ไฉนปัด ไฉนตัด สัญญาหลัดหลัด ไฉนสะบัดสัญญา ยิ่งขุ่นข่อนข่อน ยิ่งโอดยิ่งอ้อนอาดูรเอย ๚ โอด
ร้องลำลาวครวญ ๏ พระเอยพระเพื่อนแพง สยดแสยงทรวงสั่นขวัญหนี โอ้พี่น้องสองพธูอยู่ดีดี บังเกิดมีอันเป็นเห็นทันตา มืดชระอุ่มคระคลุ้มครั่นอากาศ โลกะธาตุสะเทือนไหวไปทั่วหล้า สงสารสองยุพะยงยิ่งสงกา พะนมกรวันทาอยู่ไวไว ๚ ๔ คำ เจรจา
พระแพง อู๊ย อู๊ย ช่วยน้องด้วยสิเพขะพระพี่ นี่เกิดอะไรกันขึ้นหนะ น่ากลัวอ็อก
/*5พระเพื่อน ดูเถิดเธอ กรรมกรรมทีเดี๋ยว ดูเหมือนแผ่นดินไหวเอ้า โอ๊ย โอ๊ย อกพี่ไม่เป็นใจเสียแล้ว อาเพดอะไรเช่นนี้หนอ
(นางโรยนางรื่นหน้าตื่นคลานเข้ามา พอเห็นสองพระนางก็ตรงเข้าไปเฝ้า)
ร้องลำสร้อยลาว รับมะโหรี ๏ เหลือบเห็นสองพระพี่เลี้ยงมาเคียงข้าง สองพระนางยินดีจะมีไหน รื่นโรยประคองปลอบสองอ่อนไท้ จะกลัวไยฤทธิ์พระปู่่สู่วังเรา สี่นางต่างถะเกิงธูปเทียน หมอบระเมียรประณมก้มเกล้า ปรายเข้าตอกดอกไม้ไหว้เทาเทา เสียงกะเส่าเสกทูลราธนา ๚ ๔ คำ เจรจา
นางโรย อย่าเอาแต่ตกพระทัยไปนักเลย พระแม่เจ้า เชิญทรงพระธิฏฐาน วิงวอน กราบทูลอัญเชิญพระอัยยกา ให้สำแดงพระองค์ให้ปรากฏเถิดดีกว่า
นางรื่น ทูลสิเพขะ พระแม่เจ้า ว่า ขอให้พระอัยยกา ทรงพระเมตตาโปรดสำแดงพระวรกาย /*6ให้ข้าน้อยชมบุญญาภินิหาร ถวายนมัสการฉะเพาะพระพักตร์ เถิดเจ้าประคุ้ณ
(สองพระนางก็ว่าตาม สองพี่เลี้ยงก็ช่วยสอน และช่วยพิไรอัญเชิญ)
ร้องลำเชิญผี รับมะโหรี ๑ ๏ เชิญเอ่ย เชิญลง เชิญองค์พระอัยยกา ศักดิ์สิทธิ์ฤทธา เสด็จมาเถลิงอาสน์ ซึ่งเผือแต่งตั้งถวาย สำแดงพระกาย ก่องโอภาส ให้เผือบังคมบรมบาท สมศิโรกาสนมัสการ ๚
๒ ๏ เชิญเอ๋ย เชิญพระปู่่ เชิญเสด็จสู่สุทธาคาร เหมือนทรงพระสงสาร ให้สองพระหลานพะลีกรรม์ สถิตมณฑลมงคลอะเคื้อ รับสังเวยเผือเผดียงขวัญ ขอชมพระโฉมโนมพรรณ ล้างวิโยคโศกศัลย์ อุปัททวันตรายวาย ๚
๓ ๏ เชิญเอ๋ย เชิญพ่อเจ้า พระปู่่เฒ่าสมิงพราย โปรดให้เห็นพระรูปพระกาย โปรดให้เผือถวายวันทนา โปรดสังเวชข้าน้อยสำออยทูล โปรดเอื้ออนุกูลสอง/*7นัดดา โปรดถั่งทิพะเล่ห์เทวะกะถา โปรดทรงพระกรุณาเผือ เทอญ ๚
ร้องลำลาวเจ้าซู รับมะโหรี ๏ เหลือบเห็นเป็นเทวะกุมาร ลอยตระหง่านชะเงื้อมแท่นแสนสง่า บัดเดี๋ยวกายกลายเกลื่อนเลื่อนมา เป็นดรุณะเทวาน่าบรรโลม เยื้อนยิ้มพริ้มพักตร์พะยักหยอก สักครู่ออกเจื่อนจางรางรางโฉม เป็นเทวะดาชราพิรุธทรุดโทรม ขนองโน้มนั่งงันสั่นสะท้อน นางโรยรื่นชื่นชอบหมอบชิด ค่อยสะกิดกะซิบสอนสองสมร พระปู่่แกล้งแปลงเป็นเฒ่าเย้าบังอร แม่อย่ากริ่งวิงวอนฉะอ้อนเชิญ ๚ ๖ คำ เจรจา
พระเพื่อน พระอัยยกาอย่างไร ประเดี๋ยวเป็นเด็ก ประเดี๋ยวเป็นหนุ่ม ประเดี๋ยวเป็นตาแก่ แปรไปแปรมาอย่างนี้เล่าพี่รื่น ?
พระแพง เทวะดาเดิรหนดอกกะมัง พี่โรยขา ?
นางรื่น ไม่ใช่ดอกหนะเพค้า พระแม่เจ้า พระ/*8ปู่่เจ้าของเราเองแท้แท้เทียว
นางโรย พระแม่เจ้า กราบทูลวิงวอนอัญเชิญพระอัยยกา ให้ทรงพระกรุณา สำแดงพระองค์เถิด อย่าตกพระทัยเลย
(ปี่พาทย์ทำเพลงคุกพาทย์ออกรัวสามลา พระปู่่แปรพระโฉม เป็นเด็กเป็นหนุ่มและเฒ่าชราแล้วจึ่งกลับสำแดงพระกายให้ปรากฏ อนธการก็กลับสว่างไสว)
ร้องลำลาวพุงดำ รับมะโหรี ๏ เมื่อนั้น บรมครูปู่เจ้าจอมเขาเขิน สำแดงองค์เอกอะเคื้องามเหลือเกิน สวยสะเทินสถิตราชอาสน์สุวรรณ พิศพระเพื่อนแพงทองสองโศภา ก้มเกษาน้อมคำนับรับพระขวัญ ถวายสักการบูชาสารพัน พระเทวัญก็เสวยสังเวยนาง ๚ ๔ คำ (ปี่พาทย์ทำเพลงสาธุการแล้วเซ่นเหล้า)
ร้องลำลาวดำเนิรทราย ๏ เมื่อนั้น พระแพงเพื่อนเจื่อนจิตต์อางขนาง อารามตื่นฝืนอายชะม้ายพลาง /*9สาวสะอางค่อยฉะอ้อนวอนทูล เชิญพระปู่่เอ็นดูนัดดาด้วย โปรดช่วยชักพระลอนเรนทร์สูร มาสมสองน้องนางสร่างอาดูร อนุกูลเถิดจะแก้สินบน ถวายแก้วเก้าโกฏิเงินทอง โคควายเผือกผ่องถนองผล เหล้าเข้าสุกรไก่ไหว้ประดน ทั้งต้นไม้คำจะบำบวง ๚ ๖ คำ เจรจา
นางรื่นโรย ดีแล้วพระแม่เจ้า พระแม่เจ้ามีพระประสงค์ฉันใดบ้างในพระหฤทัย ก็โปรดกราบทูลพระอัยยกาให้ทรงพระเมตตาอนุเคราะห์เถิดเพคะ คงจะสมพระเจตะนาทุกสิ่งทุกอันนั่นและ
พระเพื่อน น้องกราบทูลท่านแล้วนิ พี่ก็ได้ยินอยู่แก่หูเอง พระปู่่เจ้าท่านก็นิ่งเสียนิพี่
พระแพง ฤๅพระอัยยกาท่านจะไม่โปรดเกล้าเผือเสียแล้วละกะมังนะพี่ ?
นางโรย ไม่โปรดแล้ว พระปู่่จะสู้ทรงพระอุตสาหะเสด็จเข้ามาเยือนพระแม่เจ้า ถึงในพระราช/*10มนเทียรทองเยียใด๊ จะกราบทูลอันใด ก็กราบทูลเถิดพระแม่เจ้า
นางรื่น พระแม่เจ้า ไม่ทอดพระเนตรเห็นบ้างดอกฤๅเพขะ พระแม่เจ้ากราบทูลองค์ใดละ พระปู่่ท่านทรงยิ้มราวกะพระปรางจะบิ นั่นแน่เพค้า นั้นแน้ เห็นแหมล่าเพขะ ?
(สองพระนางก็ฝืนพระทัยทูลทั้งสะเทินอายซ้ำทอดสินบนอีก)
ร้องลำล่องน่านเล็ก ๏ เมื่อนั้น สมิงพรายปู่เจ้าจอมเขาหลวง ฟังสนองสองยุพานัดดาดวง อ้างถึงบวงสรวงอดสูใจ ปู่จะถั่งวิทยาอาคมต่อ ให้พระลอลุ่มหลงมาจงได้ แม้นเชื่อปู่โฉมตรูอย่าทุกข์ไป มิต้องใช้บนก็สมอารมณ์ปอง ๚ ๔ คำ เจรจา
ปู่เจ้า ปู่ฟังพระวาจา บนบานของพระหลานคำใด สะอึกใจปู่มากๆ ปู่กะดากใจบรู้วาย ถ้าพระนัดดานับถือปู่แล้ว ขอแต่ให้เชื่อปู่เถิด ไม่ต้องร้อน/*11ต้องรนแต่งสินบนถวาย ปู่จะปล่อยอาคมเสน่ห์วิทยาของปู่ไปสู่พระเรืองลอ ล่อเอามาได้โดยง่ายดาย คงจะสมหมายสองนัดดาอย่าปรารมภ์ไปเลย
นางรื่นโรย นั่นแหมล่า พระแม่เจ้า ข้าน้อยทูลแล้ว
ร้องลำล่องน่านใหญ่ ๏ เมื่อนั้น พระเพื่อนแพงแหนงคำจำสนอง ผิพระปู่่เอ็นดูตูพี่น้อง เมื่อไรสองเผือจะพบพระเรืองลอ ๚ ๒ คำ เจรจา
นางรื่นโรย ยังงั้นและดีเพคะ พระแม่เจ้าทูลพระปู่่ตามพระทัยเถิด อย่าเอาแต่ อายอาย อิดอิด เอื้อนเอื้อน ไม่ต้องเกรงพระทัยเลยทีเดียว มิใช่คนอื่น พระอัยยกาทรงพระเมตตาพระแม่เจ้ามากหนะ
ร้องลำลาวกะแซ รับมะโหรี ๏ เมื่อนั้น พระปู่่ขลังฟังนางพลางหัวร่อ ริการใหญ่เยี่ยงนี้ต้องรีรอ เขาเป็นหน่ออัยสีห์ผู้มีบุญ มดถ่อหมอดีเขามีมาก ทำยากด้วยมิใช่ไพร่สถุล ผีสางศักดิ์สิทธิ์กฤติคุณ /*12ว้าวุ่นแก้กันเลขยันต์เรา แม้เห็นช้านัดดาอย่าอดสู ใช้พี่เลี้ยงเตือนปู่ที่ภูเขา ตรัสเท่านั้นครั้นเขม้นเห็นเงาเงา พระปู่่เจ้าวับพระกายแลหายไป ๚ ๖ คำ (ปี่พาทย์ทำรัวสามลา เกิดอนธการ องค์พระปู่เจ้าค่อยค่อยจางจางเลือนหายไป แล้วจึ่งสว่างไสวอย่างเดิม)
ร้องลำลาวแพนน้อย ๏ เมื่อนั้น พระพี่น้องยิ้มย่องผ่องใส ถวายอัญชลีดีพระทัย ชื่นชอบขอบใจพระอัยยกา นางโรยรื่นพี่เลี้ยงเคียงสมร อำนวยพรจอมขวัญหรรษา เชิญชื่นชมเถิดจะสมจินตะนา ได้พระลอราชามาเหมือนปอง ๚ ๔ คำ เจรจา
นางรื่นโรย พระทูลกระหม่อมแก้วของข้าน้อย บุญของพระแม่เจ้านักหนาแล้ว ทรงพระดำริไฉน มีพระจำนงไฉน คงจะสมพระหฤทัยทุกๆๆๆข้อโหมด ขอเชิญพระมิ่งพระขวัญพระแม่เจ้ามาสู่พระอรองค์ ทรงพระจำเริญยิ่งๆขึ้นไปเถิด เผือจะได้พี่ง/*13พระบารมี เผือจะได้ฝากไข้ฝากผี เผือจะได้ชื่นชมยินดี เจ้าประคุณทูลหัวทูลเกล้าของเผือ
(สองพระนาง พะยักพระพักตร์กันยิ้ม) ขอบใจพี่จริงๆ
สองพี่เลี้ยง เพค้า ทรงพระจำเริญยิ่งๆ ขึ้นไปเถิด พระทูลกระหม่อมแก้วของข้าน้อย
(สองพระนาง ทรงพระสรวล) แม้สมพรปากพี่ก็แท้ว่าบุญของน้อง
สองพี่เลี้ยง เพค้า เป็นไรจะมิสมพระราชประสงค์ของพระแม่เจ้า ทูลหัวทูลเกล้า ยอดชีวิตชีวังของรื่น ยอดชีวาของโรยทีเดียวนี้ ทูลกระหม่อมแก๊ว ทรงพระจำเริญยิ่งๆ ขึ้นไปเถิด ข้าน้อยจะได้พี่ง
(ปิดม่าน)
---
ชุดที่ ๒ (ปู่เจ้ายกลูกลมและธงสามชาย)
(ฉากป่า มีศาลพระปู่เจ้าบนเขา)
(เสียงจักจั่นเรไรวังเวงป่าอยู่หริ่งๆ มีฝูงลิงค่าง/*14บ่างชะนีและคนป่าคะนองไพร ชาวดอนมายิงสัตว์หน้าศาล ปู่เจ้าบันดาลให้มีอันเป็น ต้องมาบนบวงจึ่งหายพากันกลับไป ปี่พาทย์ทำวา ปู่เจ้าออกประทับหน้าศาล)
ร้องลำลาวพุงขาว รับมะโหรี ๏ เมื่อนั้น พระโฉมตรูปู่เจ้าจอมเขาใหญ่ โปรดปราณีพี่น้องสองอ่อนไท้ เอาไม้เลี้ยงไม้ไผ่ไขว่ลูกลม เขียนพระลอวรลักษณ์สักไว้กลาง เขียนสองนางหน่วงชู้ชวนสู่สม ลงเลขยันต์มายาถมอาคม แล้วตบเรียกยางก้มลงบัดใจ ๚ ๔ คำ (ปี่พาทย์ทำรัว ต้นยางน้อมลงหาปู่เจ้า)
ร้องลำเขมรอกโครง รับมะโหรี ๏ พระปู่ผูกลูกลมผะสมเสน่ห์ เชิดเฉอยู่ยอดยางใหญ่ พอวางหัตถ์ยางก็ลัดขึ้นบัดใจ ลูกลมไกวริ้วริ้วปลิวกะพือ ๚ ๒ คำ (ปี่พาทย์ทำรัว)
ร้องลำเขมรอมตุก รับมะโหรี ๏ พระเอ๋ยพระปู่เจ้า ทราบเค้าคุณเสน่ห์จะเหหือ คงมีขรัวตัวครูมาสู้มือ /*15ทำลายรื้อมนตราให้ซาเซียว จึงเอาธงสามชายรายยันต์ลง เขียนพระลอสองอนงค์กอดเกี้ยว เป่าตะเคียนสิบอ้อมให้ค้อมเคี้ยว (ต้นตะเคียนน้อมลงหาปู่) บัดเดี๋ยวผูกธงส่งขึ้นปลิว ๚ ๔ คำ (ปี่พาทย์ทำคุกพาทย์ ต้นตะเคียนลุกขึ้นตั้งธงปลิว)
ร้องลำเขมรคางเหลือง รับมะโหรี ๏ แสนอุบาย ชายชาญชำนาญเวท ไม่รอเดชเสน่ห์ธงลมส่งฉิว ทั้งลูกลมระดมเสน่ห์อยู่ริ้วๆ เหมือนดีดดักกวักนิ้วให้พลิ้วมา ลูกลมเซาปู่เจ้าบงธวัช ตบพระหัตถ์สำรวลสรวลร่า อิ่มเอิบกำเริบฤทธิ์วิทยา เรียกพระลอราชามาเหมือนปอง ๚ ๔ คำ
(คนตัดฟืนเดิรทางถูกพิษลูกลมกะเส็นกะสาย คลั่งเพ้อต่างๆ ด้วยฤทธิ์อาคมเสน่ห์ พระปู่ทอดพระเนตรเห็นทรงพระสรวล ช่วยเป่ามนตร์ปัดแถลงพิษจึ่งคลายคลั่ง)
(ปิดม่าน)
ชุดที่ ๓ พระลอต้องเสน่ห์
(ฉากรูปในพระราชมนเทียรพระลอ ประดับด้วยขัตติยูปโภคราชิสสริยยศ ตัวละครมีพระลอประทับพระแท่นเอกกระราชาอาสน์ สาวสนมแวดล้อมบำเรอถวาย)
ร้องลำลาวสมเด็จ รับมะโหรี ๏ เมื่อนั้น พระลอวรลักษณ์ล้ำเลขา ก่องกุหลาบช่อ ชื่นใจพระลอของเผือนิเอย พระโฉมเฉิดเลิศมนุษย์สุดโสภา เฉลิมราไชศวรรย์ถวัลย์เวียง พุ่มพิกุลฉัตร พระจุลจักรพรรดิของเผือนิเอย ผ่านดินแดนแมนสรวงบุรีราช สนมนาฏน้อมกายถวายเสียง ช่อชะมะนาด พระลอสุดสวาทของเผือนิเอย บรรเลงร้องสนองเสนอบำเรอเรียง งามเพียงดาวล้อมจันทร ช่อมะลุลี ชื่นชมบารมีพระลอนิเอย ๚ ๔ คำ
ร้องลำลาวคำหอม รับมะโหรี ๑ ๏ สาวสุรางค์นางสนม บังคมยุคลบาท ราชร่มเกล้า เอื้ออรโฉม /*17โน้มทรวงสาว ทุกค่ำเช้า สาวรักสาวจึงเฝ้า ใฝ่สนองพระคุณเอย ๚
๒ ๏ ฉะอ้อนโอษฐ์แอ่วๆ พระแก้วก่องโลก แสนสวยสะคร้าญ สังหาญแสนโศก สร่างแสนพิโยคยวนใจ สร่างโศกสร่างเศร้าสร่างเหงาหฤทัย เพราะพระโฉมท่านไท้ เฉิดฉินชื่นเชียงเอย ๚
๓ ๏ ชื่นแสนชื่น ชื่นชวนเสน่หา ชื่นชีวา โฉมมหาราชท้าว เสน่ห์สนองรองบัวบาทจ้าว ระบือเบื้องกะเดื่องแดนด้าว โฉมพระงามอะคร้าว เครงเวียงเอย ๚ (ฟ้อนต่อเพลงลาวคำหอม)
ร้องลำลาวสวยรวย รับมะโหรี ๑ ๏ เจ้าณหัวฉ่องพระโฉมเฉิดฟ้า ชื่นแหล่งหล้า ละลานใจ พระเลื่อง เลิศะลอหน่อไท้ ยอดอาลัย แสนสาวสนมเธอ ๚
๒ ๏ ยลสาวสวรรค์ ขวัญเนตรภูเบศบรรเลง เสนาะเพลง บันลือ นฤโฆษ โสตเสนอ สาวจับ/*18ระบำ จับระบำ บำเรอ ไฉนพระลอราชเพ้อ บมิเอื้อนออเออ เอาแต่เท้อฤทัยโทม ๚
๑ ๏ ฤทธิ์ลูกลม อาคมพระปู่สึง รัดร้อนรึง กลไฟโหม แว่วแต่ซอ ล่อคะนึง ตะลึงโลม เห็นแต่โฉมเพื่อนแพงสองอร ๚
๒ ๏ มิไยเหล่าโฉมเฉลา สาวสุรางค์ เล่นดุริยางค์ เย้ายวน รำฟ้อน ถวายกร ถวายกร แย้มสรวล ระริกระรื่นชื่นชวน โอ้พระเอยอักอ่วน บหวนจะหรรษา ๚
๑ ๏ ไม่เพลิดเพลิน เฉิดโฉม โสมนัสส์ เฝ้าฮึดฮัดพระหัทยา ถวิลถึงน้อง ทั้งสองยุพา ฤๅหลงเสน่หา ห้ามแหนเหมือนเคยเคย ๚
๒ ๏ ถึงสนม นางไหน น่าโปรด ยั่วพระปราโมทย์ พระก็เฉยเมย ก่นแต่โศก แต่โศกสิ้นเสบย โอ้พระลอราชเอ๋ย หวังแต่โฉมชะไมเชย พระละเลยมิลามเลียม ๚
/*19ร้องลำลาวคำหอม รับมะโหรี ๑ ๏ โฉมสุรางค์ นางสาว บำเรอท้าว ทอดกร ฟ้อนงามเสงี่ยม เทริดทรงสวย ทอดตาถวาย ร่ายรำเรี่ยม เปรียบฝูงนางฟ้าเยี่ยม ปรางค์ฉลอง ลอราชเอย ๚
๒ ๏ เสนาะสำเนียง ๆ เสียงบรรเลง ร่ำเพลงสวรรค์ โฉมพระกำนัล นาฏกรกราย ไพเราะเพราะใจหาย แลเลิศเฉิดฉาย ชื่นโฉมสนมเอย ๚
๓ ๏ โอ้พระเอวกลม ของสนมนางสาว งามราว เทวราชร่อนฟ้า พระเลิศมนุษย์ เห็นสุดแสวงหา ผองยุพา พลอยพึ่งพระบุญ ขอพระเรืองฤทธิ์ เรืองพระกฤติคุณ เผือพึ่งพระการุญ อุ่นเกล้าเหมือนหวังเอย ๚ (ปี่พาทย์ทำเพลงฝรั่ง ตะเขิ่งเจ้าเซน เพลงเร็ว เพลงฉิ่ง จีนรัว จีนถอน จีนรัว ลา)
ร้องลำลาวครวญ ๏ พระเอยพระเรืองลอ กมลฝ่อใฝ่ฝันกะสันหา พระเพื่อนพี่แพงน้องสองพะงา /*20พ่วนพิษกฤตยาเสน่ห์นาง เอนองค์ลงอิงเขนยทอง อาดูรขุ่นข้องหมองหมาง ชักภูษาห่มหุ้มคลุมคราง มิรู้สร่างซึมเซาเหงางง ๚ ๔ คำ โอด
ร้องลำล่องน่านเล็ก รับมะโหรี ๏ บัดนั้น สนมนางต่างคิดพิศวง หมอบชะม้อยคอยบรรโลมพระโฉมยง เห็นพระทรงโศกกำสรวลครวญคราง ไม่แย้มเยื้อนเหมือนเคยเปรยปราย คลุมพระกายวิปริตผิดอย่าง ต่างตื่นเต้นเป็นทุกข์ไปทุกนาง บ้างเยื้องย่างไปทูลพระชนนี ๚ ๔ คำ ชุบ (ตัวละครออกในปลายชุบ)
ร้องลำลาวเล็กตัดสร้อย ๏ เมื่อนั้น พระแม่เจ้าบุญเหลือมีศรี ทั้งโฉมยงองค์ลักษณะวดี สองพระพี่เลี้ยงตระหนกตกใจ พระพันปีขึ้นบนที่บรรจถรณ์ วิงวอนทูลถามอาการไข้ โอ้สังเวชพระลอหน่อไท้ คลั่งไคล้ไม่สมประดีดาล ออกท้าวร้าวอุระสะอื้นอ้อน เดือดร้อนด้วยแสนสงสาร ชลเนตรไหลนองดังท้องธาร ทุ่มทรวงสะท้านโศกี ๚ ๖ คำ โอด
/*21ร้องลำสร้อยลาว ๏ นายแก้วรักแล้วอย่าอยู่ช้า ไปหาโหรแพทยาหมอผี นายขวัญนั้นไปบัดเดี๋ยวนี้ ตามแม่มดตัวดีเข้ามา ๚ ๒ คำ เจรจา
พระนางบุญเหลือ ไปเร็วๆเข้าเถิด ขุนแก้วขุนขวัญเฮย หัวอกตูข้าแทบจะพังเสียรอนรอนแล้ว ด้วยพระลูกเจ้ายอดรักเสมือนดวงชีวิตของตูข้า พระองค์เดียวเท่านี้ เห็นมดหมอถ่อพายที่ไหนดี ไม่ว่าหมอหลวง หมอชะเลยศักดิ์ เอาตัวเข้ามาเถิด พระอาการลูกข้าวิปริตผิดนัก
ร้องลำเขมรกล่อมลูก รับมะโหรี ๏ บัดนั้น นายแก้วขวัญงันงกตกประหม่า บังคมสมเด็จพระมารดา ไปหาโหรหมอวิชชาเข้ามาพลัน ๚ ๒ คำ เจรจา
(นายแก้วนายขวัญไปทางโน้น ทางนี้พระชนนีก็ทรงตีโพยตีพาย นางลักษณวดีและพระสนมนางที่แวดล้อมถนอมพระลอ ก็เศร้าโศกวิตกด้วยธคลั่งไคล้ไม่เป็นสมปฤดี บัดเดี๋ยวสองพระพี่เลี้ยงก็นำโหร/*22และหมอมา โหรคำนวณทำนายว่าถูกมนต์เสน่ห์กระทำ พระเคราะห์ร้ายนัก แต่คงจักพอแก้ไขบำบัดได้ หมอยาก็ว่าเป็นพระโรคพระวาโยกำเริบ ถวายพระโอสถก็ไม่คลาย หมอนวดก็ว่าเป็นด้วยพระเส้นรัดรึง แต่ถวายอยู่งานก็ยิ่งกำเริบ หมอผีก็ว่าถูกลมเพลมพัดกะเส็นกะสาย ปัดแถลงแรงรังควานก็มิทุเลา แม่มดเข้าทรงตามวิธีว่าฤทธิ์ผีประพรมอุทกมนตร์ถวายพระโอสถ โรยแป้งก็กลับทรงพระโกรธพระโรคกำเริบหนักขึ้น ต่างหมดวิชชากลัวพระราชอาญาอยู่ตามกัน)
ร้องลำเขมรอมตุก ๏ บัดนั้น หมอยาหมอผีตัวสี้สัน แม่มดหมดปัญญาดูตากัน ไม่กล้าขันแก้ตัวกลัวอาญา ๚ ๒ คำ เจรจา
(หมอต่างคนต่างออกตัว พระชนนีและพระพี่เลี้ยงตั้งสินบน และเอาใจอย่างไรก็ไม่มีใครกล้ารับ ต่างถวายบังคมลากลับไป)
/*23ร้องลำล่องน่านใหญ่ ๏ เมื่อนั้น พระแม่เจ้าเศร้าโทรมนัสสา ตรัสเรียกสองพี่เลี้ยงเข้ามา ตริตรึกปรึกษาจะแก้กัน ๚ ๒ คำ เจรจา
พระชนนี จะเห็นอย่างไรหา ขุนแก้วขุนขวัญ พระอาการขุนหลวงเพ้อคลั่งอยู่เช่นนี้ จะงอมืองอตีนนิ่งเสียอย่างไร แต่จะทำฉันใด จะไปหามดหมอดีที่ไหน ตูข้าก็หมดปัญญา หา ว่าไง เขือจะเห็นอย่างไร
ร้องลำล่องน่านเล็ก รับมะโหรี ๏ บัดนั้น พระพี่เลี้ยงนายแก้วนายขวัญ ทูลว่าหมดปัญญาหมอสามัญ เพราะเลขยันต์มนตร์เสน่ห์ถมเทมา เห็นแต่พระหมอเฒ่าสิทธิชัย ที่ออกไปจำศิลอยู่ถิ่นป่า เชี่ยวฉมังขลังฤทธิ์วิทยา คงรักษาท้าวไทยแก้ไข้คลาย นายแก้วทูลแล้วบังคมลา รีบไปป่าตามหมอใจคอหาย นายขวัญนั้นนั่งระวังนาย พอตกบ่ายหมอเฒ่าก็เข้ามา ๚ ๖ คำ เจรจา
/*24(พระชนนี ตรัสเอาใจหมอ ให้เข้าไปตรวจพระอาการ)
ร้องลำพะม่าเขว รับมะโหรี ๏ บัดนั้น พระหมอเฒ่าสิทธิชัยใจกล้า ตรวจดูพระอาการผ่านฟ้า ก็ทราบเหตุเภทภยาสาใจคิด หมอจะตั้งกลากูณฑ์พิธี พลีเทพรักษ์อันศักดิ์สิทธิ์ เชิญโสรจสรงมุรธามหาวิชิต น้ำกรดสังข์เสกอิทธิมนตรา ๚ ๔ คำ เจรจา
(พระชนนีก็อำนวยตาม ตรัสสั่งขุนพี่เลี้ยงให้เจ้าพนักงานจัดการตามคำพระหมอเฒ่า ตั้งพระแท่นสรงกระยาสนานในชาลาหน้าราชมนเทียร จัดฐานกลากูณฑ์บัดพลี พระหมอเฒ่าก็จับสายสิญจน์ลงยันต์แวดวงตามอุปเท่ห์)
ร้องลำสระบุโหร่งนอก รับมะโหรี ๏ ได้เอยได้โชค ชินะโยคหมอเฒ่าเป่าคาถา ถะเกิงกองอัคนีบูชา ภาวนาบัดพลีพะลีกรรม์ ปักเทียนชัยไว้ณหม้ออุทกมนตร์ โอมอ่านเวทพ่นพิชาร่ำ เชิญอารักษ์ยักษ์/*25ปิศาจกาจกำยำ มาประจำจุกช่องป้องอาคม ๚ ๔ คำ (ปี่พาทย์ทำเพลงสาธุการ ออกรัวสามลา มีเทพดากุมภัณฑ์ภูตผีออกมาพิทักษ์รักษา พระหมอเฒ่าบอกให้เชิญพระลอสู่ที่สรงสนาน พระพี่เลี้ยงเชิญพระภูษาเศวตพัตร์มาทูลอัญเชิญ ท้าวธก็เพ้อบเป็นส่ำได้)
ร้องลำลาวเฉียง รับมะโหรี ๏ เจ้าแมนสรวงเอย โศกพระทรวงเสน่ห์มุ่น เชื่อมเชาวน์ฉุน ข่อนขุ่นคลั่งระทมแรงเอ๋ย โอ๋แรงลูกลม พระลอเอวกลม สิ้นสมประดีดาล ๚
๒ ๏ คู่ขุนเอย คู่ขุนพี่เลี้ยง เคร่าคอยเคียง ประคองเบื้องบทมาลย์ พระเอยพระลอภูบาล หวาดวิโยคโศกสะท้าน พลุ่งพล่านกมลชา ๚
๓ ๏ พี่เลี้ยงสองเอย ถวายเฉวียงเศวตวัตถ์ อุ้มองค์กษัตริย์ เชิญเสด็จยาตรา พระเอย พระลอเลิศฟ้า พร่ำมะเมอเพ้อมา สู่แท่นกระยาสนานเอย ๚ บาทสกุณี
/*26๔ ๏ เฒ่าพระหมอเอย สิทธิชัยชำนาญ โอมโองการ อ่านเวทถอนอาถรรพ์ ขับเอยขับคุณเลขยันต์ ปัดแถลงแย้งกัน สรรพะกฤตยาพยูห์ ๚
๕ ๏ เทริดสุรหงส์เอย พอธสรงอุทกมนตร์ เตชะผจญ เวทพ่นพะเนียงครู ฤทธิ์เอย โอ๋ฤทธิ์เสน่ห์ปู่ ถูกฤทธิ์ริปูสู้ พิษทู้ทะลายคลาย ๚
๖ ๏ พ่อเจ้าชีวิตเอย สร่างฤทธิ์เสน่ห์หลง รู้สึกองค์ บ่ห่อนทรงสวิงสวาย บุญเอย โอ๋บุญเมืองหลาย พระมิ่งพระขวัญหาย มาสู่พระกายพระแล้วเอย ๚ (ปี่พาทย์ทำเพลงลงสรง)
ร้องลำลาวกะแซ รับมะโหรี ๏ พระเอยพระลอเลิศ บุญเกิดฟื้นสกนธ์เสื่อมมนตร์ผี เสด็จจากแท่นสรงวารี จรลีมาทรงอาภรณ์ ๚ ๒ คำ เสมอ
ร้องลำลาวกะแซต่อ ๏ พระแย้มยิ้มพริ้มพักตร์ผุดผ่อง ไม่มัวคล้ำดำหมองเหมือนก่อนๆ ประทับราชอาสน์สุวรรณอันบวร บังคมพระมารดรดีพระ/*27ทัย ๚ ๒ คำ
ร้องลำเขมรโพธิสัตว์ ๏ เมื่อนั้น พระแม่เจ้าบุญเหลือเป็นใหญ่ ทั้งนางลักษณะวดีศรีสะใภ้ สนมในพระพี่เลี้ยงสองรา เปรมปรีดิ์ด้วยพระลอดิลกโลก หายพระโรคเกษมสันต์หรรษา พระพันปีเสาวนีย์เรียกเงินตรา ทั้งเสื้อผ้ารางวัลสิทธิชัย ๚ ๔ คำ เจรจา
พระชนนี เฮ้อผู้รับสั่งไปบอกนางชาวคลังให้ไปเอาเงินถุงแดงในพระคลังในสี่ถุง กับเสื้อผ้าอย่างดีมารางวัลพระหมอเฒ่าเดี๋ยวนี้และ ตูข้าขอบคุณนักเหนอ ตาสิทธิชัย
(ชาวคลังก็พาเงินและเสี้อผ้ามาพระราชทานหมอเฒ่าๆถวายบังคมทูลว่า พระราชอาญาไม่พ้นเกล้าพ้นกระหม่อม ข้าพระบาทเห็นสมควรจะสมโภชเชิญพระขวัญพ่อเจ้าณหัวให้ทรงพระเจริญภิยโยยิ่งขึ้นไปด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม)
(พระชนนีทรงเห็นชอบ ตรัสให้พระพี่เลี้ยงจัด/*28เครื่องมงคลสมโภช)
ร้องลำมหาชัย ๏ บัดนั้น พระหมอเฒ่าเจ้าวิชชาจะหาไหน เบิกแว่นเวียนพระลอหน่อไทย อวยชัยเฉลิมพรสุมงคล ๚ ๒ คำ (ปี่พาทย์ทำเพลงนางนาฏ)
ร้องลำมหาฤกษ์ ๏ พระศุลีเถลิงศรีอุศุภราช จากไกรลาสลอยละลิ่ว (อัมพร) ปลิวเวหน กฤษณุรักษ์จากมหา (กะษิระ) ชะเลวน ทรงครุฑยุทธณ (ราวะนะ) ระเห็จจร พรหมาจาตุพักตร์จากอักขนิษฐ์ เสด็จสถิตหงสะอาสนผงาดหงอน พระเป็นเจ้าทั้งสามตามอวยพร ให้ภูธรทั้งพระวงศ์ ทรง (พระ) เจริญ ๚ ๔ คำ (พระหมอเฒ่าถวายม้วนพระมหาขวัญและน้ำนาฬิเกฟาดพระเคราะห์ ผูกด้ายพระขวัญเจิมเฉลิมสิริราชูปมงคลอำนวยถวาย)
ร้องลำสดายงแปลง รับมะโหรี ๏ สาวสนมบังคม (ขัดติยะปะดล) ยุคลบาท บรมนารถ (นวรรคะ/*29ถวัลย์ไหว้พระขวัญ) สรรเสริญ ถวายพระพรภิยโย (ชินิสะโร) เดโชเชิญ ถะเกิงเกิน (พระ) ทินกร (ก่องอัมพร) ร่อนนภางค์ เสวยสวัสดิ์ยิ่งกษัตริย์ (สกละรัฐ) ทั่วปัถพี ทุกทิวา (และทุก) ราตรี (เกษมศรี) อย่ามีหมาง เลิศดิลกปกเกล้า (นิกระเหล่า) สาวสุรางค์ เฉลิมปรางค์ (อมรมิ่ง) เมืองแมนโสตถิ์แสนเอย ๚ ๔ คำ
(ปิดม่าน)
---
ชุดที่ ๔ (ปู่เจ้าแต่งทัพผี)
(ฉากรูปป่าชายบรรพต มีศาลเทพารักษ์อยู่ยอดเขา เสียงจักจั่นเรไรละเวงไพรอยู่หริ่งๆ ฝูงลิงค่างบ่างชะนีคนป่าคะนองไพร มีชาวดอนมาหาฟืนหน้าศาลปู่เจ้าบันดาลให้มีอันเป็น ต่อบนบวงจึ่งหายพากันกลับไปได้ มีภรรยาสามีมาตัดฟืน ภรรยาต้องพิษลูกลมคลั่งเพ้อรักด้วยฤทธิ์อาคมเสน่ห์ ผัวบนพระปู่จึ่ง/*30เสื่อมกฤตยาพากันกลับไปได้ ปี่พาทย์ทำเพลงลาวเซิ้ง เห็นช้างนางพี่เลี้ยงโผล่ออกมา หมอเฒ่าลงจากช้างพานางโรยนางรื่นฟ้อนออกมา)
ร้องลำลาวต่อนก ๏ บัดนั้น นางรื่นนางโรยชายโชยลงจากช้าง หมอนำทางเดิรระร่าย บ่ายหน้าขึ้นเขาเขียว เหลียวแลทุ่งจรลิ่ว เหลียวแลทิวจระเล่า ฝ่าดงประเด่าประดู่ หมู่ไม้ยางไม้พะยูง ไม้ตะเคียนสูงสุดหมอก ไม้พะยอมดอกแมกเมฆ เถาวัลลิ์อเนกเกี่ยวกิ่งก้าน ลมพัดทานพันลอก ดอกดวงพวงเผล็ดช่อ งามตะกอกลิ่นหอมหื่น ชื่นสุกลูกเหลืองห่าม สองนางตามหมอไปบหึง ถึงเขินเขาเขาสล้าง แลลิงค่างบ่างชะนี ผีผิวร้องก้องน่าขาม เสือสางตามด้อมทาง แรดควายขวางไขว่อยู่ หมู่กะทิงเที่ยวละเลิงไพร หมูหมีไปคละคล้าย โขลงช้างย้ายคละคล่ำ บรู้กี่ส่ำอสรพิษกล้า เยียงผาผายเผ่นผะผาง เอ็นดูสองนางอกทะท้าว สาวตาม/*31ทางผะผ้ำ เห็นแนวน้ำห้วยหนอง จระเข้มองแฝงฝั่ง เงือกทะลั่งตาเหลือก น่าสยองเยือกใจหาย ยังหนปลายไม้แมก ส่ำเสียงแสกเง้างูด เท้งทูตบ่นพะพึมก้อง นกตู๊กร้องตู๊กตู๊ก ผีกล่อมลูกฮูกโหง ร้องโหวงโหว่งวิเวกเสียง แว่วสำเนียงดุจจะกระหวาด ผาดฟังตกใจกลัว หมอเฒ่าหัวไปพลาง โลมสองนางอย่ายั่นใจ บเป็นใดดอกนะแม่ กะแหน่นี้นะหนะเจ้า ฤทธิ์พระปู่เฒ่าทำเอง หมอมิกลัวเกรงสักสิ่ง นำนางวิ่งขึ้นเขา เหย่ากันไปบหึง ถับถึงหมอเข้าไปสู่ เห็นพระปู่แกล้งเป็นพยัคฆ์ หมอตระหนักบยั่นหยอน พระปู่ย้อนเป็นแมว หมอหมอบแล้วกราบไหว้ ทูลว่าพี่เลี้ยงไท้ เพื่อนท้าวแพงทองมานา ๚ ๒๗ คำ (รัวสามลาปู่เจ้าออก)
ร้องลำลาวพุงขาว รับมะโหรี ๏ เมื่อนั้น พระปู่เจ้าจอมเทวะภูผา ฤทธิแรงสำแดงกายา แหวกวิสูตรออกหน้าศาลชัย กวักหัตถ์ตรัสเรียกสอง/*32พี่เลี้ยง เข้ามาเคียงทั้งคู่อยู่ใกล้ๆ ปู่กระหยิ่มยิ้มแย้มกะแอมไอ โอภาปราศรัยสมใจจง ๚ ๘ คำ เจรจา
ปู่เจ้า จงรักภักดีเจ้านายแข็งแรงนักหนอ มาเตือนละสินะ ฉิฉิยังบหึงเลย กะนี้และหนอท่านว่า ใจมนุษย์ยามผูกเสน่ห์ ไม่ว่าบุรุษไม่ว่าสตรี ดีแต่เอาแต่คลั่งยิ่งกว่าท้องทะเล ใครมารยาสนิท ใครดัดจริตฉมัง ก็ปิดก็บังเบี่ยงบ่ายถ่ายเท ใครที่ซื่อที่เขลา ใครที่เอาแต่ตรง ๆ ใจอย่างไรละเป็นไม่กะดาก ปากก็เป็นคง ฉอดๆเสออกมาจนไม่น่าเชื่อ จริงแหมล่า เจ้านายของเขือ
(สองพี่เลี้ยง ยิ้มกราบ)
ร้องลำเขมรเอวบาง ๏ บัดนั้น นางรื่นโรยทูลความตามประสงค์ บัดนี้พระพี่น้องสององค์ ให้ทูลเตือนบาทบงสุ์ถึงพระลอ ๚ ๒ คำ เจรจา
ปู่เจ้า นั่นมิใช่เล่า กูทำนายมาแล้วหยกหยก
สองพี่เลี้ยง ก็พระแม่ณเกล้า จะเห็นใครเล้า/*33ไม่กราบทูลเตือนพระอัยยกาแล้ว จะหันพระพักตราไปพึ่งใคร
ร้องลำลาวพุงดำ ๏ เมื่อนั้น จอมสมิงนิ่งฟังนั่งหัวร่อ ตรัสว่ามันขัดข้องจึ่งต้องรอ เพราะมดหมอถึงมือแก้ดื้อดึง เขือจงเอาคำกูเชื่อปู่คาด พระลอราชไม่ช้าต้องมาถึง จงทูลสองหลานขวัญอย่าพรั่นพรึง เอาเป็นหนึ่งคำปู่ไม่รู้คืน ๚ ๔ คำ เจรจา
ปู่เจ้า กลับไปเถิด ไปทูลสองพระหลานดั่งกูบอก
สองพี่เลี้ยง เจ้าประคุณ ก็กำหนดราวสักเมื่อไรเล่า
พระปู่เจ้า ไม่ช้าดอก
สองพี่เลี้ยง ก็เผื่อสองพระแม่ณเกล้า ตรัสซักเผือ ข้าน้อยจะรู้ทูลตอบเยียใดเล้า
พระปู่เจ้า ก็ทูลว่าไม่ช้า ไม่กี่วันกี่คืนพระลอราชก็คงจะเสด็จมาถึงนะซี
ร้องลำลาวชมดง ๏ บัดนั้น นางโรยนางรื่น /*34ไหว้พระปู่ชื่นชมลา (สร้อย พี่เลี้ยงท้าวสองอะคร้าวดีเอย รื่นโรยพี่เขือภักดีแท้แล) หมอนำหน้าเลียบเขา คืนทางเก่าดุ่มเดิร (สร้อย) (ปู่เจ้าเสด็จขึ้น) เหลียวหลังเมิลจะไจ้ ชมไม้ไล่แลวิลาส (สร้อย) กลปราสาทพิศาล ฤๅวิมานอมรมนเทียร (สร้อย) อาเกียรณ์แกมดอกแดง งามดั่งแสงปัทมราช (สร้อย ) ผลิใบสะอาดเขียวสด กลมรกตโรจเรือง (สร้อย ) ผลเหลืองเล่ห์คำสุก ขาวดุจมุกดาดาษ (สร้อย ) แลประหลาดละเวงจิตต์ พิพิธภูมิลำเนา (สร้อย ) งามเอาใจใช่น้อย ครั้นคล้อยถึงตินต่ำ (สร้อย ) แลสบส่ำพฤกษะคณา งามพอตาตาดู (สร้อย ) งามพอหูหูฟัง นกประนังกันร้อง (สร้อย ) เพราะก้องไพรป่าก้อง เพรียกพื้นพงพี แลนา (สร้อย ) ๚ ๑๒ คำ (ปี่พาทย์ทำเพลงเร็ว เลยเข้าโรง)
เริงเพลงเร็ว ๏ เจ้าพวงมาลัยเอย ลอยไปก็ลอยมา สักเมื่อไรพี่จะได้เห็นหน้า ฉะเจ้าพวง/*35มาลัย ใจพี่จะขาดเอย
(รับ) ชะต้าละมันน่าเหลือเอยๆ ตะลัลๆๆล้าตะลัลๆๆล้า ชะ ชะ
จับปรือๆ แม่สื่อแม่ชัก ไม่เหนื่อยเปล่าดอกแม่เอ๊ย ตัวอย่างเคยมีหนักกะหนัก
ตะระแร้ดแต๊ดแต ๆ แม่แก่ฮ้อแรด เห็นสาวสาวกี้วก๊าวกันอึง พลอยกะบูดกะบึ้งกะปอดกะแปด
เถิงเทิดบ็อง ๆ ทำตาพองแบมือ นึกจะเทศนาฤๅว่าความ หนิกลับถามว่าเงินหรือ ?
ตะระริดติ๊ดตี่ ๆ ครูตระหนี่นักปราชญ์ ไม่เอื้ออะไรในโลกมนุษย์ นอกจากพระพุทธะเงินบาท
ตุมตุมต้อมต้อม ๆ ใส่ฟันปลอมซี้ดซ้าด กั๊บกั๊บกินอ้อยอร่อยหรู ยังไงกัดพลูไม่ยักขาด
ตะระรังตังตัง ๆ คนฝรั่งมังค่า ขะยุกพะยักกึกกักโก้เก๋ สักหน่อยไงเซไปสูบยา
ตะริงติ๋งติง ๆ งามจริงหนะแม่คนสวย เสื้อ/*36แขนพองกะต่องกะแต่ง ตากอากาศแกว่งเที่ยวหาหวย
จ๊ะผริ่งผริ่ง ๆ คุณผู้หญิงหรั่งจัด กูดมอนิงโอ๊เดีย แล้วยังไงเรี่ยไปเข้าวัด
ต้อยตะริดติ๊ดตี่ ๆ ชอบแต่ขี่โมเตอร์คา ซื้อแต่น้ำมันเบนซิน ไม่มีอะไรจะกินก็ไม่ว่า
เฮอะเฮอ ๆ พ่อสะกอเล่อยอดโก้ เฮาดูยูดู๋อยู่ไม่ทันไร เดี๋ยวเอ๊กเซอร์ไซส์วิสิตโรงโป
ป๊ะติ๋งเท่ง ๆ นักเลงบอนลือ นกนั่นก็เอกนกนี่ก็เอก มีแต่คนเสกไม่มีใครซื้อ
เต้นแร้งเต้นแฉ่ง นุ่งแดงวันอาทิตย์ โขกหัวหน็อดก็เอาเถอะนะ อยากนุ่งวันพระสักนิด
หนอยแน่ ๆ แยนกะละแมอย่างใหม่ ศิวิไลส์อะไรนะไม่หือ เอาแต่จับมือกูดไบ๋
(ปี่พาทย์ขึ้นวา ปู่เจ้าออก)
ร้องลำลาวพุงขาว รับมะโหรี ๏ เมื่อนั้น พระปู่เจ้าจอมโขดคีรีศรี แค้นหมอสิทธิชัยไว้ตัวดี ตั้งพิธี/*37กองกูณฑ์ประมูลกู แก้วิชชาอาคมให้ล่มหรอ จนพระลอฟื้นเสน่ห์ลมเพปู่ จะต้องแต่งทัพผีไปตีดู ให้รู้ฤทธิ์กันทันเวลา ๚ ๔ คำ
ร้องลำลาวเซิ้ง รับมะโหรี ๏ ปู่รำพึงถึงเทวทูตคณา ภูตผีมาแต่โขด มาแต่โขมดแต่น้ำ (ผีออก) มาแต่ถ้ำเหวผา มาแต่ท่าแต่เขา เฝ้าเจ้าปู่ดูคละคล่ำ ส่ำบริพารผีดุ ตะละตนมุชมบฉมัง ตะละตนขลังแรงอธึก ตะละตนคึกฤทธิ์สยอง ตะละตนมองน่าแสยง ปู่ก็แต่งพระพนัสะบดี ศรีพรหมรักษ์ยักษ์กุมาร คุมบริพารภูตปิศาจ ดาเดียรดาษด้าวป่า แต่ละล้วนกล้าละล้วนกลอก แต่ละล้วนออกอ่อนต่อจ้าว เทพยะผู้ห้าวท้าวผู้หาญ ผล้านผีสางอสุระกาย แลเหลือหลายชุลมุน ว้าวุ่นอยู่หน้าศาล คอยโองการเข็ญกระหยับ ยินดีรับแล่นพิฆาต ตามโอวาทพระปู่เจ้า จะตรัสสั่งณเกล้า กระหม่อมเมื้อหนใด แลนา ๚ ๗ คำ (ปี่พาทย์/*38ทำรัว ปิศาจสำแดงฤทธิ์)
ร้องลำลาวเซิ้ง รับมะโหรี ต่อ ๏ ผองพลผีภูตปิศาจ ล้วนร้ายกาจสาหัส มาแออัดฟังพระปู่ กำยำดูน่าสยดแสยง บ้างสำแดงฤทธิ์เดช อาเพดพิกลกายสิทธิ์ แกล้งนฤมิตให้น่ากลัว ขนหัวพองขมองมึน ตัวขุนขึ้นขี่ช้าง บ้างขี่เสือขี่สีห์ บ้างขี่หมีขี่หมู บ้างขี่งูขี่ลา ขี่เยียงผาขี่แรด (ผีเข้าไปขี่สัตว์ตามบท) แผดร้องก้องกะหึ่มหน บ้างแปลงตนหลายหลาก แปรเป็นกากภาษา เป็นหัวกาหัวแร้ง แปลงเป็นหัวควายหัวช้าง เป็นหัวกวางหัวนกฮูก หัวนกตู๊กหัวงัว (ผีแปลงตนขี่สัตว์ออกมาตามบท) ตัวต่างกันพันลึก คะคึกคระวีอาวุธ เครื่องจะยุทธยงยิ่ง เต้นโลดวิ่งระเบ็ง ครึกเคร็งโครมคระครื้น ฟื้นไม้ไล่หินผา ดาษดากันผาดเผ่ง ระเร่งร้องก้องกู่เกริก เอิกเกริกสะเทื้อนธรณี เทียบพลผีเสร็จสรรพ ปู่ก็บังคับทุกประการ ซั้นสั่งสารอันจะใช้ ให้ทั้งยาทั้งมนตร์ ให้ทั้ง/*39กลอันจะผล้า ให้หยูกยาเขาเผือด ให้มนตร์เหือดหายศักดิ์ ให้อารักษ์เขาหนี พอผีเขาแพ้แล้วไส้ กูจึ่งจะใช้สลาเหิน ลิ่วไปเชิญพระลอราช มาสมพาสชะไมพธู เคียงคู่สองอ่อนท้าว ชักสู่อยู่ครองหย้าว อย่าแคล้วสำกูสั่งรา ๚ ๑๑ คำ
ร้องต่อ ๏ จึ่งพระพนัสบดี ศรีพรหมรักษ์ยักษ์กุมาร รับโองการพระปู่เจ้า ใส่เกล้าใส่กระหม่อมพลัน หันมาสั่งอสุรกายกลี ผองภูตผีปิศาจร้าย ให้ย้ายพยุห์ยกไป ในบัดใจบมิยั้ง มุ่งไปยังแว่นแคว้น เมืองแมนสรวงกษัตริย์สึง รีบโรมรึงเอาชัย ผีก็พร้อมใจรับโอวาท อสุรปิศาจสำแดงเตชะ ก้องวนะน่าสยดสยอง คำรนร้องอึงป่า ยาตร์โยธาขานโห่ เอ็ดตะโรก้องป่ากว้าง ไม้ไล่ไขว่ขวางขว้าง สะเทื้อนธรณี แลนา ๚ ๕ คำ
พากย์ ๏ น่าดูพละปู่เจ้า จอมผา อึงอึตอัมภระคลา คลาดเต้า ผีผาภูตคณา นับโกฏิเกรียงแฮ /*40ไคลคลี่พละคลาเร้า รีบด้นโดยโพยม แลนา ๚ (รัวผีเข้าโรงแล้ว กราวนอกตรวจพล)
เริงกราวนอก ออกเขน ๏ พิลึกเหลือเสือป่าแมวเซา แต่ล้วนเหล่าเปรตเจาะย่องเหยาะแหยะ ผีกองกอยกะหางห่ามาออกแยะ ถือกะแปะพวงเบี้ยเขี่ยกริกกริก ๚
๏ กองหน้าผีป่าตาถลน คำรนน่ากลัวหัวหยิก หน้าพ่ำพำกำชแลงแสงพริก หยักรั้งขยิกขยิกขยับโจน ๚
๏ ปีกขวาหน้าโพรกกะโหลกผี มีแต่ซี่โครงก้างย่องย่างโหน สองมือถือฟืนยืนทะโมน ร้องตะโกนกู๊กู๊ กู่กัน ๚
๏ ปีกซ้ายกายกระลีผีขึ้น บึกบึนเหม็นโฉ่โผถลัน ถือไม้ง่ามค้ำศพครบครัน ยิงฟันโห่เร้าร้องเอาวา ๚
๏ กองหลังซังกะตายโหงพรายเยอะ เต้น/*41สะเออะโขยกเขย่งเก่งก๋า ไกวแกว่งซอไผ่ไม้ร้านม้า ปากอ้าตาพองร้องอึงอล ๚
๏ กองหนุนรุนกันสนั่นอื้อ สางกะสือปอบชมบตลบหน มือถือมือเสือเหลือพิกล คอยลากไส้พุงคนคะนองคราง ๚
๏ กองหลวงอสุระกายร้ายกาจ แสนอุบาทว์แปลงตัวหัวต่างต่าง ขี่สัตว์สิงห์วิ่งตะเพิ่นเถิ่นทาง ยูงยางล้มลิ่วเป็นทิวไป ๚ เชิด
(ปิดม่าน)
ชุดที่ ๕ (ทัพผีปู่เจ้าปล้นแมนสรวง)
(ฉากรูปกำแพงเมือง เห็นนอกเมือง เห็นพระราชวัง และศาลพระกาฬ ตัวละคร มีราษฎรคนจนหาบกะบุงมาจากป่า พอเกิดโกลาหลก็หนีเข้าโรง เชิด เสียงผีปู่โห่เร้ายกมาทั้งทางอากาศและทางธรณี ผีรักษาเมืองตกใจวิ่งผวาออกมาตื่นอยู่กลางโรง)
/*42ร้องลำเขมรตะเบ็ง ๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงปิศาจรักษาเมืองแมนสรวง รับเครื่องเซ่นสังเวยเคยบนบวง เห็นผีปู่จู่จ้วงกะชั้นเชียง กรูกันออกสะอึกรับอยู่สับสน กาหลครื้นครั่นสนั่นเสียง ครั้นผีแขกจะแดกเข้าในเวียง ผีแคว้นแล่นเรียงเข้าโรมรัน ๚ ๔ คำ เชิด (ผีปู่พังประตูปีนกำแพงเข้ามารบกันกับผีแคว้น ทั้งบนฟ้าบนดิน)
ร้องลำลาวเซิ้ง ๏ ผียะยุ่งรบกัน โรมรันฤทธิ์ราวี ผีทุ่มผีไล่แทง รอนแรงผันแผงผาด แผลงอำนาจรุกราน ผีบันดาลเพลิงคระคลุ้ม โขมงควันกลุ้มเวหา ฤทธิ์แรงยาแรงมนตร์ ผีแดนทนทานยาก จึงฝากข่าวแก่ลม กึกก้องขรมหึ่งหึ่ง ลัดบัดปรึงปรี่ไป ทูลเทพไทยพระเสื้อเมือง ฟ้าหล้าเหลืองอุบาทว์ เลือดแดงฉาดหยดเปื้อน เสียงสะท้านสะเทื้อนธรณีสนั่น ฟ้าครื้นครั่นปิ้มผ่า ใจเมืองบ่าดังจะผก หัวอกเมืองดังจะพัง พระเสื้อเมืองฟังฟะฟั่น ตกใจสั่นระรัว กลัว/*43อิทธิฤทธิ์พระปู่ ครั้นจะอยู่สู้ก็อยู่มิรอด ครั้นจะดอดทิ้งเสียก็ห่วงหนัก ละล่ำละลักตื่นประหม่า ครั้นผีดากันหนี พระเสื้อเมืองตะลีตะลานโลด โดดจากศาลแล่นเตลิด เปิดเข้าป่ารกชัฏ ทิ้งจังหวัดวิ่งส้อน ผีปู่กรูกันต้อน พวกเข้าวังใน แลนา ๚ ๘ คำ เชิด (ผีแดนบ้างสู้บ้างหนี จนหนีหมด ผีปู่ก็ยกกรูกันปีนกำแพงเข้าราชวัง เจอผีแดนก็ไล่ล้าง เจ้าพนักงานและพลเมืองตกใจออกมา ขุนโทวาริกหับประตูเมืองลงเขื่อนขัณฑ์ นี่นันกาหลกัน)
ร้องเขมรไล่ควาย รับมะโหรี ๏ บัดนั้น ชาวนครร้อนอกหมกไหม้ เห็นดินฟ้าอาเพดบอกเหตุภัย มืดคลุ้มควันไฟโขมงเมือง เสียงโห่ร้องก้องกู่ดูออกทั่ว ไม่เห็นตัวแต่คะนองท้องฟ้าเหลือง ระส่ำระสายวายวุ่นขุ่นเคือง ไม่รู้เรื่องตื่นตายตะกายอึง เลือดฝาดแดงฉาดปลาดถล่ม ฟ้าเปรี้ยงเปรี้ยงเสียงขรมลมหึ่งหึ่ง เกิดขบถกลางเชียงเสียงตังตึง ปืนปึงปึงแลไปไม่เห็น/*44คน ราษฎรร้อนใจดังไฟผลาญ อุ้มลูกจูงหลานวิ่งสับสน เหมือนเมืองแตกแหลกหล้าจลาจล กาหลกันไปทั้งไพร่นาย ๚ ๘ คำ เชิด (เล่นตลก ราษฎรตื่นออกมาเป็นพวกพวก)
(ปิดม่าน)
---
ชุดที่ ๖ (พระลอคลั่งจนจากเมืองแมนสรวง)
(ฉากรูปในพระราชมนเทียรพระลอ ตัวละครมีพระลอประทับบนพระแท่นราชาอาสน์ พระชนนีและมเหสีถนอมอยู่ พระสนมรอบล้อมพระบาทบำเรอ พระหมอเฒ่าสิทธิชัยสองพระพี่เลี้ยง และเจ้าพนักงานพิทักษ์อยู่นอกพระฉากเสียงโกลาหล อาเพดกัมปนาทนฤโฆษ)
ร้องลำสังขารา เคล้าซออู้ ๏ บัดนั้น พระหมอเฒ่าสิทธิชัยใจคอหาย นิ่งนั่งสังเกตเหตุร้าย สาธยายมนตร์ครูรู้ทางใน ว่าผีสางสุรารักษ์ศักดิ์สิทธิ์ มา/*45ประชิดเคี่ยวขับรับไม่ไหว โทมนัสส์อัดอั้นตันใจ คลานเข้าไปกราบทูลพระพันปี ว่าปู่เจ้าเขาแต่งทัพปิศาจ บุกรุกอุกอาจอำนาจผี พระเสื้อเมืองเรืองฤทธิ์ของเรานี้ ก็พ่ายหนีทิ้งแคว้นแสนร้ายนัก ๚ ๖ คำ เจรจา
(พระชนนีมิใคร่เข้าพระทัย และมิใคร่อยากจะเข้าพระทัย ว่าทูลฉะนั้น ก็ตรัสซัก พระหมอเฒ่าก็ซ้ำทูลจนจะไม่เข้าพระทัยฉะนั้นมิได้ พระมเหสีสนมในพากันตกใจไปตามกัน)
ร้องลำลาวเล็ก ๏ เมื่อนั้น องค์พระชนนีมีศักดิ์ ฟังหมอเฒ่าแถลงข่าวพระลูกรัก สะอื้นฮักทุ่มทรวงโศกี ๚ ๒ คำ โอด
ร้องลำล่องน่านเล็ก ๏ โอ้ว่ากรรมจะทำไฉนหนอ มดหมอก็กลัวออกตัวหนี แม้นหมอเม็ตตาตูดูอีกที เผื่อจะมีโชคช่องช่วยป้องกัน ๚ ๒ คำ เจรจา
พระชนนี พุทโธ่ ๆ ตาหมอสิทธิชัยเฮย ช่วยตูข้ามั่งซี ฉุกละหุกขึ้นมาไม่ทันไร ก็จะสะบัดมือ/*46พล่อย ๆ ทิ้งขุนหลวงเสียง่าย ๆ (สะอื้น)
ร้องลำไทยน้อย ๏ บัดนั้น พระเฒ่าหมอข้อรัวเนื้อตัวสั่น ถอนใจฮือยกมือบังคมคัล หยูกยาสารพันก็พ่ายแพ้ ๚ ๒ คำ เจรจา
สิทธิชัย เฮอ เพชะคะ พระราชอาญาไม่พ้นเกล้าพ้นกระหม่อม หยูกยาอาคมก็อปราชัยเขาหมดเสียแล้ว พระทูลกระหม่อมแก้ว ข้าพระบาทจะรู้ทำกระไรได้
ร้องลำลาวครวญ ๏ แสนเอยแสนสังเวช ปิ่นเกศสาวสุรางค์พระนางแม่ นิ่งนั่งฟังหมอท้อแท้ ก่นแต่สะอื้นโอ้โศกา ๚ ๒ คำ โอด
เกริ่นสยอง ๏ ผีภายในแล่นออก ผีภายนอกแล่นเข้า ตามพระปู่เฒ่าธสั่ง ดังพระปู่เฒ่าธสอน บ่ยิ่งหย่อนทุกขนาน พระปู่ทราบสารแล้วไส้ ธก็ตรัสใช้สลาเหิน เดิรเวหามาสู่ เป็นแมลงภู่ทองน้อย บินล่อยๆฉับเฉียว บัดเดี๋ยวลับตาแล ลอยเข้าแกล/*47มนทิราลัย ว่อนว่องไวบมิวก ตกในพานพระขันหมากบัดดล ปนพระศรีเสวยท่านไท้ ฤทธิ์เดชเวทปู่ใช้ เชี่ยวด้วยอาคม ขลังนา ๚ ๘ คำ (ปี่พาทย์ทำรัว)
เกริ่นอนาถ ๏ เบื้องบรมะขัตติยะเรืองลอ พอพระเอื้อมพระกรหยิบ หมากดิบมาเคี้ยวจะไจ้ สะท้านพระหฤทัยยอดยุพราช พระใจจะขาดอยู่รอนรอน ถึงสาวสมรพี่น้อง คิดบลุเลยข้อง ข่อนแค้นอาดูร อยู่นา ๚ ๔ คำ โอด
ร้องลำลาวครวญ ๏ กราบทูลลาสมเด็จท้าวชนนี จากบุรีเที่ยวเล่นไพรสณฑ์ ลูกแรมวังคลั่งคลุ้มกลุ้มกมล ร้อนรนเหนื่อยหน่ายระคายใจ ๚ ๒ คำ เจรจา
พระลอ โฮย ลูกอัดใจเต็มทนแล้ว พระแม่ทูลหัวของลูก ลูกขอถวายบังคมลา ไปเล่นไพรสักพักหนึ่งเถิด โฮย ลูกอัดใจเต็มทนแล้ว พระชนนี เพคะ
/*48ร้องลำลาวเล็กตัดสร้อย ๏ เมื่อนั้น แม่เจ้าประคุณบุญเหลือสะอื้นไห้ ประโลมพ้อพระลอหน่อไท้ พ่อคิดไยไม่ถูกหนะลูกอา เขาปล่อยยาอาคมถมทุกทาง ผีสางสุรารักษ์ก็หนักหนา วันใดพ่อพรากจากพารา ชีวาแม่คงม้วยด้วยอาลัย ๚ ๔ คำ โอด
เกริ่นโศก ๏ แสนสงสารพระลอราช เสน่ห์อำนาจหน่วงพระหฤทัย ทูลลาบได้ดังมนัส ท้าวธยิ่งกลุ้มกลัดแกล่ทุกข์ ไอศวรรย์บเป็นสุขเสวยพระโศก พระแม่วิโยคละโลมเล้า พระมเหสีเฝ้าแนบประคอง พระสนมสนองบำเรอยุคละบาท ถนอมภูวราชรอบข้าง ท้าวธก็บมิรู้สร่างคลั่งเพ้อ มะเมอถึงพระเพื่อนพระแพงทอง เฝ้าวอนฉลองทูลลา ครั้นพระพันวรรษายิ่งทูลทัด ท้าวธก็ยิ่งโทมะนัสส์หม่นไหม้ หัตถ์ทุ่มทรวงสะอื้นไห้ ละห้อยโหยหวนอยู่นา ๚ ๘ คำ โอด
ร้องลำลาวเล็กตัดสร้อย ๏ แรงฤทธิ์วิทยาสลาเหิน บังเอิญร้อนทุรนด้วยมนตร์ผี ผ่าวคะนึงถึงสองเทวี /*49เร่าฤดีกะสับกะส่ายไปมา แว่วสำเนียงเหมือนเสียงทูลเตือน ว่าพระเพื่อนแพงคอยละห้อยหา ประหลาดแล้วน้องแก้วพี่ตามมา ผ่านฟ้าเฝ้าชะแง้แลตะลึง พอเหลือบมาสบหน้ามเหสี เอะนางนี่ชะรอยจะคอยหึง ทำไมมานั่งตะบอยคอยเคล้าคลึง ดูประหนึ่งนายระวังนั่งคุม ทั้งตาหมอสิทธิชัยก็ไม่หยอก กลับกลอกทำราวกะเจ้าหนุ่ม ลูกเขาเมียเขามาเร้ารุม รุมมะตุ้มตัณหาน่าแค้นใจ ข้างอีเหล่าสาวสนมก็อมหื่น แทบจะขืนตาครูกูหมั่นไส้ ฉวยได้พระแสงแกว่งไกว เลี้ยวไล่พิฆาตฟาดฟัน ๚ ๑๐ คำ
ร้องลำลาวพวน ๏ เหม่เหม่มเหสีเอก โหยกเหยกเอาอย่างอีแม่สาวสรรค์ ลอยหน้าพากันเย้ยหยันเยาะกู หมอเฒ่าเคล้าเคล้น หน้าทะเล้นเหลือดู แดะแด๋แสร่ชู้ กูรู้เท่าอีมัน ชีวิตคงม้วย ลงด้วยคมขรรค์ ฉิวฉุนหุนหัน ไล่ฟันวุ่นไป ๚
๏ พระเอ่ยพระผ่านฟ้า พระอย่าไหลหลงสงสัย /*50ผองสนมนางใน เขาไม่สับปลับ หมอครูอยู่ห่าง ท้าวนางกำกับ พระฟังมิศัพท์ ด่วนจับกริ้วไย พระองค์หลงเสน่ห์ เคลิ้มเขวคลั่งไคล้ เวทมนตร์ดลพระทัย จึ่งได้โกรธา ๚
๏ อีเอยอีใจชั่ว ยังเล่นตัวตะบอยลอยหน้า ชาติหญิงแพศยา ว่าให้กูอาย คารมข่มกู คบชู้สู่ชาย แก่เฒ่าไม่เลือก ดั๋นเสือกตาลาย ฆ่าเสียให้ตาย เสียดายมึงไย เมียชู้กูมาก ไม่ยากหาใหม่ เงื้อพระแสงแกว่งไกว เลี้ยวไล่พัลวัน ๚ เชิด
ร้องลำสร้อยลาว รับมะโหรี ๏ เมื่อนั้น สมเด็จพระชนนีไม่มีขวัญ เห็นพระลอโฉมตรูคู่ชีวัน คลั่งไคล้ไล่ฟันกำนัลนาง วิ่งเข้าฉวยฉุดยุดพระกร คืนบรรจถรณ์แท่นทองหมองหมาง พระลอกันแสงกำสรวลครวญคราง สะอื้นพลางทูลพลางอ้างจะลา ขืนอยู่วังตั้งแต่จะดูถูก ชีวิตลูกคงม้วยเหมึอนช่วยฆ่า เห็นสุดขัดทัดทานพระผ่านฟ้า นางพญาเสด็จออกทัน/*51ใด ๚ ๖ คำ เสมอ
ร้องลำล่องน่านเล็ก ๏ ตรัสเรียกสองพี่เลี้ยงโหรา อัครมหาเสนาบดีใหญ่ ทั้งพระหมอเฒ่าสิทธิชัย เข้าไปปรึกษาพระอาการ ๚ ๒ คำ เจรจา
(พระชนนีตรัสใช้ผู้รับสั่ง ให้ไปหาตัวโหร และอัครมหาเสนาบดีเข้ามาเฝ้าพร้อมกันแล้ว ตรัสเล่าพระอาการพระขัตติยราชโอรสให้ฟังแต่ต้นจนอวสาน ทรงปรึกษาจะควรปฏิบัติฉันใดดี)
ร้องลำเขมรอกโครง ๏ บัดนั้น พระหมอเฒ่าน้อมเกล้าสนองขาน ว่าผีสางเวทางค์เขารางควาน อติสารสามารถฉกาจนัก แม้ขุนหลวงถูกหน่วงไว้บุรี คงจะเสียชีวีไม่ดีหนัก ถึงมีหมอเทวดามาพิทักษ์ ก็สุดจักเกี่ยงแก้แพ้ทุกอัน ขุนโหรคำนวณพระชันษา พระชาตาบอกเหตุจากเขตต์ขัณฑ์ พระพี่เลี้ยงเสนาปรึกษากัน เห็นควรสื่อสารสุวรรณไปว่าวอน ขอสองพระธิดายุพาเอก มาอภิเษกสมจิตต์มหิศร ผูกไมตรี/*52ปรองดองสองนคร สโมสรไปชั่วกัละปา ๚ ๘ คำ เจรจา (ที่ปรึกษาต่างคนต่างทูลความเห็น)
ร้องลำลาวแพนน้อย ๏ เมื่อนั้น พระพันปีฟังคดีที่ปรึกษา เห็นงามตามคำเสนา นางพญาเสด็จขึ้นข้างใน ๚ ๒ คำ เสมอ (ขุนนางเข้าโรงหมด)
ร้องลำลาวแพนน้อย ต่อ ๏ ตระกองกอดพระลอวรบุตร กำสรดสุดชี้แจงแถลงไข แม่ปรองดองขอสองอ่อนไท้ มาอภิเษกสมพระทัยจงสำราญ ๚ ๒ คำ เจรจา
พระชนนี แม่ออกไปปรึกษาข้าราชการผู้ใหญ่เขาเห็นเหมือนใจแม่ ว่าจะมีพระราชศาสน์แต่งราชทูตเชิญเครื่องมงคลราชบรรณาการไปเจริญทางพระราชไมตรีต่อพระมหากษัตริย์เจ้ากรุงสรอง ขอพระเพื่อนพระแพงทองมาอภิเษกกะพ่อสมพระทัยแล้ว อย่าทรงกะวนกะวายอีกต่อไปเลยนะ พ่อคุณ ทูลหัวของแม่
/*53ร้องลำลาวครวญ ๏ เมื่อนั้น พระลอขัตติยามหาศาล คลุ้มคลั่งฟังพระแม่แดดาล เถียงพระมารดาตามความเป็นจริง เมืองเราเป็นศัตรูคู่อมิตร เห็นสุดคิดขอสองพระน้องหญิง ถึงจะยกทัพหลวงไปช่วงชิง ลูกก็กริ่งเกรงเราสุดเอาชัย ขอถวายวันทาลาพระแม่ ไปคิดแก้เสน่ห์พามาจงได้ พระมารดรอย่าร้อนพระหฤทัย ลูกไปไม่ช้าจะมาคืน ๚ ๖ คำ
ร้องลำลาวเล็กตัดสร้อย ๏ พระลูกเอยพระลูกรัก แม่สุดจักทูลทัดขัดขืน พระเคราะห์ร้ายโหรทายว่าไม่ฟื้น เหมือนยางยืนกลางพนมล้มซวน เนื้อสู่เสือฤๅเสือจะยั่น พ่อทรงปัญญาไวจงไต่สวน จะเดิรป่าฝ่าดงคงประชวร แม่นี้ตรองเห็นล้วนแต่หนักใจ ตัวแม่แก่แล้วลูกแก้วแม่ เห็นแต่พ่อนี้ฝากผีไข้ แม้ขืนไปก็ไม่ห้ามตามพระทัย ร่ำพลางแม่ไท้ก็โศกี ๚ ๖ คำ โอด
ร้องลำลาวครวญ ๏ พระเอยพระลอราช สะอื้น/*54อนาถเสน่ห์เคล้าเศร้าศรี กราบบาทพระราชชนนี ลาจากบุรีมิฟังวอน ๚ ๒ คำ เจรจา (พระลอกันแสงทูลลา)
เกริ่นประสาท์น ๏ เมื่อนั้น พระพันปี ชนนีนาถรันทด สลดพระหฤทัยดังจะหะว่า พระนางว่าเจ้าลอลักษณ์ แม่รักเจ้าแม่นา รักยิ่งตายิ่งตัว รักยิ่งหัวยิ่งชีพ แต่นี้จอมทวีปแม่จะจาก พรากแม่พรากพระบุรี ศรีกษัตริย์มีหลายสิ่ง พระมิ่งของแม่จงจำ ยำน้ำคำแม่อย่าคลา รีตพญาอย่าคลาด อย่าประมาทละเมอตน อย่าระคนคนเท็จ ริรอบเสร็จจึ่งทำ คิดทุกคำจึ่งออกปาก อย่าให้ยากแก่ใจไพร่ ไต่ความเมืองจงตรง ดำรงพิภพให้เย็น ดับเข็ญนอกเข็ญใน ส่องใจดูทุกทะบวง อย่านิยมลวง หลงมารษา ถ่องกรุณาเกื้อทางธรรม ที่จะค้ำค้ำจงมั่น ที่จะคั้นคั้นจงเป็นกล สองต้นหนคนใช้ เลือกหาใจอันสัตย์ ดัดมนตรีโดยยุกติ์ ปลุกใจคนให้หาญ ผลาญศัตรูเพรียงเมือง /*55อาชญาเรืองเรื้อยราษฎร์ กันนิกรกาจเกื้อไพรี ดับกระลีอย่าให้ลุก อย่าชิงสุกก่อนห่าม อย่าล่ามม้าสองปาก อย่าลากพิษตามหลัง อย่าให้คนชังลักแช่ง แต่งตนให้คนรัก ชักชวนคนเมือฟ้า ม้วยหล้าอย่าม้วยประสงค์ จงดำรงพระยศพ่อ จงจำข้อแม่สอน จงจำคำแม่วอนสั่งเจ้า จงสุขทุกค่ำเช้า พ่อเอ้ยสุดใจ แม่รา ๚ ๒๓ คำ
๏ จงเจริญศรีสวัสดิ์เรื้อง
เดชา
ทุกข์โศกโรคภยา
อย่าพ้อง
ศัตรูหมู่พาลา
เร่งพ่าย ฤทธิ์พ่อ
เสวยสุขอย่าเคืองข้อง
ขุ่นแค้นอารมณ์ ๚
๏ ขอลุสมจิตต์ได้
สองนาง
ขออย่าลุเล่ห์ทาง
เสน่ห์รั้ง
ขอคิดอย่าใจจาง
คำแม่ สอนนา
ขอพ่อรีบคืนกั้ง
เกศแคว้นแมนสรวง ๚
/*56๏ ขอฝากปวงอมรไท้
เทวินทร์
อากาศพฤกษาสินธุ์
ป่ากว้าง
อิศวรนารายน์อินทร์
พรหมเมศวร์ พระเอย
ช่วยรักษาเจ้าช้าง
เผือกพ้นผองภัย ๚
๏ ได้คืนชีพิตเจ้า
จอมกษัตริย์
จักตกแต่งธวัชฉัตร์
เพริศแพร้ว
เทียนทองระย้ารัตน์
งามรื่น ตาแฮ
เป็ดไก่บายศรีแก้ว
นอบแก้บนถวาย ๚
ร้องลำลาวกะแซ ๏ พระเอยพระลอราช ฟังโอวาทบังคมประณมไหว้ รับพรพระแม่เจ้าใส่เกล้าไท้ ภูวไนยออกหน้ามนเทียรทอง ๚ ๒ คำ เสมอ
ร้องลำลาวสร้อย ๏ โองการสั่งมหาเสนา ให้พิทักษ์นัคราประชาผอง ลูกขุนในให้ชุมนุมปรองดอง ปกครองตามวิสัยอัยยการ ทั้งถนอมบาทยุคลพระชนนี โฉมพระลักษณวดียอดสงสาร ถ้วนสนมเสนาข้าราชการ ให้เบิกบานปานกูอยู่เวียงชัย ขุนพล/*57เร่งเตรียมพลทัพ พร้อมสรรพพยุหบาทขะบวนใหญ่ แบบจัตุลังคบาทประพาสไพร พร้อมไว้ทันรุ่งพรุ่งนี้ ๚ ๖ คำ
ร้องลำลาวล่องแก่ง ๏ บัดนั้น สองมหาเสนาบดีศรี รับราชโองการภูมี บังคมงามสามทีฟังบัญชา ๚ ๒ คำ
ร้องลำลาวแพนน้อย ๏ เมื่อนั้น พระลอวรลักษณ์เลิศหล้า รัญจวนป่วนฤทัยอาทวา เสด็จมาสู่ห้องบรรทมใน ๚ ๒ คำ เสมอ
ร้องลำลาวเล็กตัดสร้อย ๏ ลดองค์ลงเหนืออาสน์มณี เคียงองค์ลักษณวดีศรีใส ปลอบประโลมลาโฉมอ่อนไท้ เสน่หาอาลัยพันทวี ๚ ๒ คำ โอด
ร้องลำลาวครวญ ๏ สงสารเอยสงสารพักตร์ พระนางลักษณวดีมเหสี สะอื้นอนาถกราบบาทพระสามี ยุพะดีพ่างเพียงจะขาดใจ ๚ ๒ คำ โอด
ร้องลำลาวเล็ก รับมะโหรี ๑ ๏ พระทูลหัว ข้าน้อย/*58ค่อยรักเหลือ พระจะเมื้อ มรรคา ไปป่าใหญ่
๒ ๏ จะลำบาก จะเหนื่อยยาก จากเวียงไชย ไม่มีใคร ๆ คอยเสนอ บำเรอถนอม อาลัยเอ๋ย อาลัยพระโฉม อาลัยจะโทรม จะเศร้า ทั้งลมทั้งแดด จะแผดจะเผา จะเงียบจะเหงาระทมพระทัย พระทูลหัวเอ๋ย ไหนเสือสีห์ ไหนหมี ไหนช้าง ไหนหนาวน้ำค้าง อ้างว้าง กลางไพร สุดจิตต์สุดใจ จะจากเวียงไยพระเอย ๚
๑ ๏ โอ้น้องเอย จะจากเชย เคยคิดถึง ไปบหึง คงกลับ มารับขวัญ ๚
๒ ๏ แม้นโศกหา ถึงพี่ยา อย่าจาบัล เชิญจอมขวัญ ๆ ถนอมบาทมาตุรงค์ สงสารเอย สงสารพระเมียรัก สงสารพักตร์จะหมองหม่น สงสารน้องนาง จะหมางกมล สงสารจะบ่นสงสารพี่ยา หนาชื่นใจเอ๋ย เพราะกรรมพี่ ใครบลี้ หนีกรรม ถึงชอกถึงช้ำ ก็จำไคลคลา อย่าโศกอย่าเศร้า อย่าง่วง/*59อย่าเหงาเลยเอย ๚
๑ ๏ พระเหลือบเห็น สนมน้อย ละห้อยโหย ค่อยชายโชย โปรยปลอบให้ชอบชื่น ๚
๒ ๏ แม้รักกู สูจงคอย สักหน่อยคืน อย่าสะอื้น ๆ ฉะอ้อนเห็น จะเป็นลาง ชื่นใจเหลือ ชื่นใจผองเขือ ชื่นใจจะเมื้อเมืองลาแล้ว หัวใจกูหมองไม่ผ่องแผ้ว ชื่นใดจะแคล้วพระลอลา หนาชื่นใจเอ๋ย ขอจูบสั่ง สมหวังพอชื่น ใช่ไปบคืน ขืนคิดรั้งรา จะโหยจะไห้ จะ ห่วงจะใยไยเอย ๚
๑ ๏ สาวสนม น้องเอ๋ย กราบบาท ลอราชเจ้า ต่างเกลือกเกล้า สะอื้นร้องก้องปรางค์ศรี ๚
๒ ๏ สาวโหยไห้ ห่วงอาลัย พระภูมี เคยชื่นชม ๆ พระบาระมี จะแรมร้าง อาลัยเหลือ อาลัยพระโฉมงามอะเคื้อ อาลัยจะเมื้อลับแล้ว สนมนางทั้งผองสุดผ่องแผ้ว สนมจะแคล้วพระบาทยุคล พระลอราชเอ๋ย เหลือจะเหนี่ยว เหลือจะหน่วง เหลือถ่วง /*60ถึงแสนจะหวง เหลือหน่วงภูวไนย จนจิตต์จนใจ จำจากจำไกลบาทเอย
๑ ๏ มเหสี สาวสนม ระงมโศก แสนวิโยค ๆ อาวรณ์ ฉะอ้อนไห้ ๚
๒ ๏ พระเชยชู้ พระยิ่งดู ยิ่งอาลัย โอ๋ยสุดใจ สุดใจเสียแล้ว นางแก้วของกูนิเอ๋ย น่าสยอง เสียงโศกศัลย์สนั่นก้อง น่าสยดสยองหัวใจ ก่นใจจะผก ก่นอกจะไข้ แสนสุรางค์อาลัยพระโฉมงาม พระรูปทองเอ๋ย ถึงจะปลอบ จะปลอบจะสั่ง สาวเจ้าบหวัง บวายวังเวง เสียงโอดเสียงอ้อน สะท้านสะท้อนมนเทียรเอย ๚ โอด
ร้องลำลาวครวญ ๏ โอ้อนาถพระบาทเรืองลอเอ๋ย เผ้าชมเชยช้ำอุราลาสนม อาลัยเหล่าสาวสุรางค์หมางอารมณ์ ท้าวมิทันบรรทมภิรมยา จนแสงทองส่องฟ้านภาขาว เผือดดาวศรีสางสว่างหล้า ฝืนหมองจากห้องนิทรา เสด็จมาสู่ที่สรงชล ๚ ๔ คำ เสมอ
/*61ร้องลำลงสรงลาว รับมะโหรี ๏ นางในไขท่อปทุมถวาย น้ำฝอยปรอยปรายดังสายฝน ทรงแป้งร่ำน้ำอบปรบสุคนธ์ ค่อยแช่มชื่นฟื้นกมลทุรนทุราย ผจงจับสนับเพลาเพราตา ทรงภูษาสุวรรณเลิศเฉิดฉาย รัตตะพัตรรัดพระองค์พรรณะราย พิศะชายไหวยะยาบทาบชายแครง สะอางองค์สดทรงสนอบกรู กรองสออินทร์ธนูประเสริฐแสง สร้อยสังวาลตาบประดับทับทิมแดง ทับทรวงแผลงพาหุรัดจินดา ทองกรแก้วก่องทองแกม ธำมรงค์งามอร่ามหัตถา กระหมวดมุ่นเมาฬีศรีจุฟ้า เสียบจุฑามณีรัตนามัย ทรงปรัดผัดพักตร์เพริศแพร้ว มกุฎแก้วก่องเพ็ชร์เม็ดใหญ่ เฉลิมรัชทัดกระเจี้ยงจอมไม้ จับพระขรรค์สวมมาลัยไคลคลา ๚ ๑๐ คำ เสมอ
ร้องลำลาวเดิรดง รับมะโหรี ๏ เหลียวหลังสั่งสาวรัก สะอื้นอลักเอลื่ออุรา ข่อนขุ่นวุ่นวิญญา เสียดายวนิดาจะลาไกล เคยชื่นชมนาง นับวันอ้างว้าง /*62เริสะร้างแรมไพร แสนสาวสวยสม รื่นรมย์หฤทัย เหนสุดอาลัย เยียใดด่วนจร โฉมนาง โฉมนางน่าสวาท ถนอมบาทบอนาทร เคยขับเคยฟ้อน สโมสรเสมอมา แต่นี้จักโศก จะวิโยคหวนหา เปลี่ยวอกอาทะวา สนมของข้านิเอย ๚
๏ จักไปก็อยากไป ใคร่ชิดโฉมชะไมมิวายเลย อยากอยู่ก็อยากเชย แสนสนมกูเอ๋ย จะทำฉันใด ผิวะได้พระแพงเพื่อน สองแม่มาเยือน พี่เสมือนหมายใจ จักแสนสุขเขษม ปลื้มเปรมหฤทัย พร้อมพรั่งนางใน เฉลิมไอศวรรย์ทวี โฉมตรู ๆ พระคู่สมัคร ยอดรักลักษณะวดี แสนสนมนารี น่าปราณีเสน่หา หาไหนไม่เทียบ เปรียบสาวสุรางค์ข้า มิจากจำลา เพราะเวราเรียมเอย ๚
๏ พระเอยพระมาตุเรศ พระเกิดเกศเกิดกาย เกิดกรรมจำผันผาย ลูกรักขอถวายบังคมลา พระอยู่เดียวเปลี่ยวแด สมเพชพระแม่ ก่นแต่จะโศกา เห็น/*63แต่แสนสาวศรี ลักษณวดีกันยา ประยุรเสนิคณา บริรักษ์บาทบงสุ์ ไฉนหนอ ไฉนหนอพระลอราช กล้าไกลบาทพระมาตุรงค์ เที่ยวสัญจรดอนดง เดิรพงเดิรไพร เห็นเหลือดูแล พระแม่เมือไกล ยามประชวรครวญไข้ ไหนจะเห็นกันเอย ๚
๏ หวนห่วงประชาราษฎร์ พระประยูรญาติ มาตยะโยธี ยามกูอยู่บุรี โสมนัสส์สวัสดีปรีดา จะพึ่งใครเล่า ๆ จะเงียบจะเหงา จะเปล่ามโนนิรา ไฉนเห็นขวัญราช ชื่นชีวาตม์ชาวประชา เห็นแต่พระพันวรรษา ก็ทรงชราครามครัน โอ๋ชาว โอ๋ชาวเมืองแมนสรวง จะเซาทรวงตามกัน บรู้กี่ปีกี่วัน กูจะพลันคืนกรุง หมายไปเยียใด มันจะได้เหมือนมุ่ง หรือจะรบพุ่งยุ่ง ยิ่งนึกยิ่งนุง แดเอย ๚
๏ สงสารพระมเหสี แสนสุรางค์นารีสนมใน ท้าวเฒ่าแก่ชะแม่สาวใช้ มาตยาอาลัย จะไกลฝ่าธุลี เสียงโหยเสียงไห้ แซ่สนั่นหวั่นไหว เสียวใจแสนทวี /*64แสนสาวเฒ่าหญิง เกลือกกลิ้งโศกี แก้กระหมวดโมฬี ลาดธรณีต่างพรม โอ๋พระทูล โอ๋พระทูลกระหม่อมแก้ว จะจากแล้วเชิญเหยียบผม อนาถนิกรร้อนระงม ก้องขรมกำสรวล พระอุตส่าห์ฝ่าฝืน อัดสะอื้นแกลครวญ ว้าเหว่เรรวน อักอ่วนอาดูรเอย ๚ โอด (มะโหรีทำทะยอย ปี่พาทย์ทำโอด)
ร้องนางโหยเคล้าเพลงทะยอย บทต้น ๑ ๏ ข้าพระบาทเคยพี่งพระบารมี พระจะเสด็จนิราศเสียจากพระบุรี เสมือนมิทรงพระเม็ตตาปราณี โอ้ครั้งนี้จะเห็นใครเล่าเอย ๚
๒ ๏ ข้าพระบาทเคยชมพระโฉมยง พระจะเสด็จสู่ด้าวดง เสมือนมิทรงพระสังเวชสนมนาฏ ให้ได้กราบพระยุคละบาท ให้ได้เห็นพระอรองค์ แต่นี้จะหลง ชมใครเล่าเอย ๚
๓ ๏ พระทรงพระการุญอุ่นเกล้า พระจะทิ้งฝูงสาวสุรางค์นางข้าเฝ้า โอ้ตั้งแต่นี้ นับวันจะมีแต่เงียบ/*65แต่เหงา แต่โศกแต่เศร้า เฝ้าแต่กินน้ำตา ทุกทิวาราตรี ๚
๔ ๏ ยามพระเสด็จเนาพระนิเวศ ได้พึ่งพระเดชดุษฎี พระมหานครนิหรือก็แสนจะสโมสรเกษมศรี สนุกนิเหลือจะรำพัน ด้วยมหรสพครบสรรพะกีฬาปรีดาทวี โอ้แต่นี้นับวันจะมี แต่เสียงโศกา ๚
๕ ๏ คิดถึงเคยเฝ้าเคยแหน ปลื้มจิตต์นิหรือแสนจะโสมะนัสสา ยามพระเสด็จร้างพระราชวัง จะมิฟังพระวาจา จะมิได้รับพระกรุณา นับวันแต่ว่าจะท่วมทุกข์ระทมกรมอุรา จะกรอกโสตแต่เสียงสุระโฆษปริเทวนา โศกาลัย ๚
ลูกคู่รับพร้อมกันทั้ง ๕ บท ๏ พระลอราชของข้าพระบาทนิเอย พระทูลกระหม่อมแก้ว ๚
ปิดม่าน
ฉากที่ ๗ (พระลอจากแมนสรวง)
(จัตุรงคพิริยโยธา เทียบขะบวนพิชัยยุทธพยูห์/*66พร้อมอยู่หน้าฉาน พระชนนีนาถ กับกำนัลนาฏราชบริพาร คอยส่งสมเด็จพระลูกเจ้าอยู่แทบพาหิรราชมนเทียร ปี่พาทย์ทำเพลงบาทสกุณี พระลอออก มเหสีสาวสนมนางโดยเสด็จ)
ร้องลำลาวสมเด็จ รับมะโหรี ๏ ยามเอยยามวิโยค พระเรืองลอดิลกโลกกรมโศกศัลย์ (ชื่นผกาช่อสงสารพระลอของเผือนิเอย) ยุรยาตรจากปราสาทสุวะพรรณ ออกหน้าพระโรงคัลมโหฬาร (โชติช่อวิเชียร พระเทวะมนเทียรของธนิเอย) มเหสีสาวสนมระทมเทวศ โดยเสด็จภูเบศเนืองขนาน (พุ่มพิกุลร่วง สงสารสาวแมนสรวงของเผือนิเอย) บรมกษัตริย์ทัศะนาหน้าพระลาน เพียบพิริยะทวยหาญเหิ่มณรงค์ (ช่อพุมะเรียง จัตุรงค์เชียงเฉียงของเผือนิเอย) เทียบพยูหะแสนยาโยธาทัพ พร้อมสรรพขะบวนประพาสไพรระหง (ช่อการะเกด พระจะจากนิเวศเสียแล้วนิเอย) เห็นสมเด็จมารดรฉะอ้อนองค์ กำสรวลทรง/*67เทวนาโศกาลัย (ช่อกรรณิการ์ โอ้พระพันวรรษาของข้านิเอย) พระโฉมยงลงกราบบัวบาท ทูลลามาตุราชละห้อยไห้ (ก่องมรกต พระราชปิโยรสของเขือนิเอย) ขอพระพรปกเกศคุ้มเภทภัย สวัสดีมีชัยในไพรวัน (ช่อมะลิซ้อน ขอให้สมพระพรพระแม่นิเอย) ๚ ๘ คำ
ร้องลำลาวชมดง ๏ เมื่อนั้นเจ้าประคุณบุญเหลือสะอื้นอั้น (สร้อย) โอ้อ่อนไท้แม่เหลืออาลัยเสียแล้วนิเอย ยอดเยาวราชใจแม่จะขาดเสียแล้วนิเอย) แสนห่วงพระลูกเจ้าท่าวจาบัล เฝ้ารำพันโอภาศประสาทพร (สร้อย) พ่อหวังใดจงได้ดังถวิล ไร้ราคินภิญโญสโมสร (สร้อย) ชัยเดชะชะนะดัสกร พบอ่อนท้าวสาวสมรเหมือนหมายไป (สร้อย) ธพร่ำแล้วพร่ำเล่ากระเส่าสั่ง กอดจูบลูบหลังกันแสงไห้ (สร้อย) เพียงพระแม่แผ่พินาศอนาถใจ ฤทธิ์อาลัยพันผูกพระลูกยา (สร้อย) ๚ ๖ คำ โอด
/*68ร้องลำลาวดำเนิรทราย ๏ แสนเอยแสนสมเพช พระเยาวะเรศมะเหสีนินักหนา สาวสุรางค์นางสนมกรมอุรา สงสารพระพันวรรษาเสียวทรวง พิลาปร่ำกำสรวลหวนโหย อาดูรโดยแดสยองก้องวังหลวง ท้าวพญาพาหลพลทั้งปวง น้ำตาร่วงสะอื้นไห้ไปด้วยกัน ๚ ๔ คำ โอด
ร้องลำลาวครวญ ๏ ยลเอยยลยิน พระเรืองลอเลิศนรินทร์ปิ่นถวัลย์ หวั่นวาบปลาบฤทัยอาลัยครัน แซ่เสียงโศกศัลย์สะท้านทรวง ยามฤทธิ์กฤตยาซาเสน่ห์ พระหวนเหห่วงแคว้นเมืองแมนสรวง เสียดายแสนสาวสุรางค์นางทั้งปวง ทั้งเป็นห่วงมาตุเรศเกศสตรี คิดถึงประยูระวงศาเสนามาตย์ ไพร่ฟ้าประชาชาติชาวกรุงศรี จะเงียบเหงาไร้เจ้าเจิดบุรี ร่ำทวีอาทะวาเป็นอาจิณ พระรั้งรอระย่อยับกลับคิด บัดเดี๋ยวพิษภยาคมระทมถวิล ทับหทัยใฝ่ปองสองยุพินทร์ พระภูมินทร์หมองอารมณ์บังคมลา ไหว้พระบาทวระนาถ/*69มาตุรงค์ ระทวยองค์โอวาทราชกะถา เกิดเป็นคนจะต้องทนทุกข์ระอา ชาติชราโรครึงจนถึงตาย สิ่งใดรักจำจักพลัดพราก กรรมวิบากของตนควรขวนขวาย สงวนจิตต์คิดมุ่งผะดุงกาย อย่าครวญคร่ำระส่ำระสายเสียใจ ผิวะรักสมัครกูอยู่เป็นเจ้า จงนอบเกล้ารับคำแนะนำให้ อวยพรเผือเมื้อดีอย่ามีภัย สั่งแล้วท่านไท้ก็ยาตรา ๚ ๑๔ คำ เสมอ
ร้องลำลาวเล็ก ๏ เสด็จขึ้นเกยชัยมหัยยะอาสน์ พระลอราชรำพึงตะลึงผวา คอยพระฤกษ์จะเบิกโยธา ร้าวอุราเหลียวหลังสั่งเวียง โอ้พระมนทิราลัยไอศวรรย์ เคยถวัลยราชด้าวกรุงลาวเฉียง จะเหินห่างร้างไร้ไกลเชียง คนเคยเคียงก็จะคลาดบาทยุคล สิ่งเคยเห็นก็จะเว้นเห็นแต่อื่น สิ่งเคยชื่นก็จะเฉระเหระหน สิ่งเคยคุ้นก็จะหมุนมุ่นกมล สิ่งมิเคยจะระคนทุกคาบคืน โอ้แมนสรวงเมืองหลวงดิลกแก้ว ขอลาแล้วเมืองเอ๋ยกูเคยชื่น ไม่แน่ใจเมื่อไรจะได้คืน เลวง/*70องค์ทรงสะอื้นตื้นอาลัย ๚ ๘ คำ โอด
ร้องลำลาวพวน ๏ สงสารท้าวธทุกข์ระทมพระแด สงสารพระแม่ท้อแท้แปล้พระใจ สงสารพระเมียธปลกเปลี้ยเศร้าเสียพระทัย สงสารพระสนมนางใน เจ้าสะอื้นอาลัยพระเรืองลอ สงสารมุขมนตรีโยธีแทบใจจะขาด สงสารไพร่ฟ้าประชาราษฎร์หัวใจห่อ เสียงแต่กันแสงสะอึกสะอื้นกลคลื่นคลั่ง พะว้าพะวังวิโยคระย่อ น้ำตาเจ้าแม่เอ๋ยนิฤๅคลอๆคราบๆทุกดวงตา เหตุพระผู้เป็นเจ้าปกเกล้าอยู่สุข พระจะละให้ทุกข์ทั้งนัครา เสด็จจากด้าวจากแดน จากมิ่งอมรเมืองแมนไปสู่แคว้นอรัญญะวา สลัดอเนกนิกรประชา เนาเชียงคอย โอ้สงสารเอ๋ย สุดที่ว่าจะแสนสงสาร สงสารไพร่บ้านพลเมือง จะว้าจะวุ่นจะขุ่นจะเคือง จะเหงาจะเงื่องจะหงิมจะหงอย โอ้แสนสงสารพระลอราช จะเริดจะร้างเหินห่าง พระปรางคะปราสาท ห่างไพร่ฟ้าฝูงประชาชาติ ห่างข้าพระ/*71บาทใหญ่น้อย โอ้น้ำตาจะพูน โอ้น้ำมูลจะย้อย เพราะวิโยคโศกสร้อย เสมือนลูกน้อยพลัดพ่อตัว เสมือนผัวพลัดเมีย ก่นแต่ละเหี่ยละห้อย ทุกเช้าทุกค่ำร่ำโศกสำออย ถึงองค์พระเรืองลอ พระพ่อเจ้าณหัวของตัวนิเอย โอ้พระทูลกระหม่อมแก้ว ๚ โอด
ร้องลำมหาฤกษ์ รับมะโหรี ๏ ลุเพลามหามหุรดิฤกษ์ ลั่นฆ้องชัยไหว้เบิกพระ (วิบุลยะ) พรเฉลิมโห่หีว นบนิ้ว (ทศนัข) ประณมเจิม กระหึ่มเหิมหทัยมั่นกตัญญุตา ปราโมทย์อุโฆษอินทะเภรี แซ่ศรอัคคะนีสนั่นหล้า โสมนัสส์เสี่ยงสัตย์สุมังคะลา บ่ายหน้าน้อมกายถวายบังคม ๚ ๔ คำ รัว
(ลั่นฆ้องชัยโห่ ๓ ลา ยิงพลุเป็นปืนใหญ่ ท้าเปิงมางเตรียมขะบวนกะทั่งกรับ ขุนวังชูช่อสุวรรณมาลา ละครลงนั่งบ่ายหน้าตรงหน้าพระที่นั่ง ถวายบังคมพร้อมกันสามลา แล้วลุกขึ้นประจำท่าร้องถวายพระพรพร้อมกัน)
ถวายพระพร
ต้นบทร้องลำพันธุ์ฝรั่ง
พระทาน
/*72๑ ๏ บรมะบพิตร์ เอิบอมระสุจริต ทรงพระราชู(อุ)ทิศ วระทาน บำรุง ทั้งพุทธจักร์ ศาสนะรักษ์ และผะดุง สยามิกะราษฐ์ เฉลิมกรุงอยุธยะมหาอาณาจักร์ ๚
๏ พระชุบเลี้ยง ขัตติยะเสนิคณา โดยยศถา เที่ยงธรรม อุประถัมภ์ ให้พำนัก น่าจงรัก กตัญญู ต่อเบื้อง ยุคละวระรัต ตะนะบงกชมาศ อภิวาทประณต พระบทมาลย์ ๚
๏ ผลพระราช ซะอะจัละศรัทธา พระมหาบริจจาค ธนะมากมุลนุกูล จึงเพิ่มพูน ราชะวิตร์ พระพิพิธ อนันตะพัสดุ สุพรรณหิรญ รัตนประดล ธนะสาร ๚
/*73๏ อุดมะโชค อะเนกะลาภะประโยค ถั่งพระราชวระโภคะ อุประโภคะ ศฤงคาร เอกโอฬาร อดิเรก ราชสมบัติ ดังบรมะจักระพรรดิ์ เพียบคลังกษัตริย์ มีสาระพัตร ไม่ขัดใด ๚
(ลูกคู่รับพร้อมกันคำหนึ่ง หมาย ก.)
พระปิยวาจา
๒ ๏ พระพจะนา มธุระรศะอาทร มโนหรณ์ น่าชม ชื่นอารมณ์ สมเป็นเจ้า เย็นเกล้า เย็นกระหม่อม ทั่วหน้า แช่มชื่นชีวิต ชูชิดมนะสา เอิบอุราสาโรช โปรดปราศรัย ๚
๏ เสนาะโสต ดังอมฤตะวระโอช อุ่นศิราปราโมทย์ มโนบาน สมานใจ ชวนจงรัก สวามิภักดิ์พึงไท้ ประยูรวงศะอมาตย์ นระชาติชาวไทย ล้วนปีติต่อใต้ ฝาละอองธุลี ๚
๏ ผลพระปิโยวาท พระกรุณาข้าบาท โปรดโอภาศทักทาย บวายราชะมุทิต ปลุกน้ำจิตต์/*74เยี่ยงให้ไทนิยม เปลี่ยนนิสสัยวาจา กิริยาอารมณ์ ชุบคณาสมาคม สมราศรี ๚
๏ เอิบอิ่มใจ ทุกคณะนิกระไท ชื่นเวียงชัยไพร่ฟ้า ปรีดาสามัคคี เฉลิมพระ การุญญะ บารมี บันลือพระคุณ อดุละยะปรานี สะเทื้อนธาษตรี เพียบเพ็ญ ๚
(ลูกคู่รับพร้อมกันคำหนึ่ง หมาย ข.)
พระอรรถจริยา
๓ ๏ พระทรงพระกรุณา เอื้ออนัญญะสาธาร เอาพระธุระอภิบาล ช่วยประชาโดยปราโมทย์ เกื้อประโยชน์ ทำนุก ผะดุงสุข ฟื้นฝึกศึกษา เพิ่มค้าปลอบปลุก ฉุกร้ายเร็วระงับ ดับทุกข์เข็ญ ๚
๏ ใครเดือดร้อน ทุมะนัสขัดข่อน พระก็ช่วยผัน ผ่อน สรรพะภยา ให้หาเย็น ยอมถือเป็น ราชคำนึง ที่พึ่ง เหมือนมหาโพธิ์ร่ม ยั่วนิยมทั่วถึง แน่วหนึ่งพระกรุณา จึ่งน่ารัก ๚
/*75๏ ผลพระอรรถะจริยา ท่วมพระราชมนะสา ทรงพระเมตตา ไพร่ฟ้า คณามนุษย์
เสมอพระบุตร กับ บิตุรงค์ ทรงอาทระถนอม โอบออมจำนง โดยพระราชประสงค์ ทรงสมัคร ๚
๏ จึ่งรวยราช ขัตติยะ เสวกคณา สะพรั่ง ประชาราษฎร สโมสร สวามิภักดิ์ ๚
เพรียกพร้อมพรัก มอบกาย มอบชีวิตฉลองคุณ เฉลิมบาท ยำเกรงราชอาญาสิทธิ์ สุจริตยากร้าย ยอมตาย ถวายแทน ๚
(ลูกคู่รับพร้อมกันคำหนึ่ง หมาย ฃ.)
พระสมานัตตา
๔ ๏ พระธำรง ราชสวัสดิวัตร์จำนง ทรงสมรรถธรรมศาสตร์ วิเทศะศาสตร์ ราชะนิติ์
กอบราชะกิจ สรรพะ กรณีย์ ตามโบราณะศาสตร์ นวะราชะวิธี สลวยล้วนถ้วนถี่ ดีแสน ๚
๏ พระมั่นคง ถ่องพระพิริยะยง ขัตติ (โย) /*76ยะราโชบาย เคร่งกฎหมาย ไม่คลายแคลน
เป็นแบบแผน แม่นยำ น่าชม สมสมัยปัจจุบัน คติโลกคติธรรม์ นักปราชญ์ประสังสรรค์ นิยม ยอม ๚
๏ ผลพระสัมมะจริยา พระอุตมางคะปัญญา โดยวิรัติปรีชา ทรงอุตส่าห์ ประพฤติ
เหมือนย้อมยึด ปลูกฝึก น้ำใจ เปลี่ยนบูรพะนิสสัย ส่อคติสิวิไลส์ อูรอื้ออาลัย ไทยถนอม ๚
๏ จนบ้านเมือง เทิดถาวระประเทือง รุ่งเรืองมากประเมิน น่าสรรเสริญ เจริญพร้อม
พระนามหอม ตระหลบ ทุกประเทศ แซ่ประสังสะเสาวคุณ เกริกอดุลยะกฤษดิเดช เพราะเหตุพระร่ำ กลิ่นธรรมเอย ๚
(ลูกคู่รับพร้อมกันคำหนึ่ง หมาย ค.)
ลูกคู่ร้อง
สวัสดี
/*77ก ๏ ขอพระองค์ ปะระมิศวริยะวงศ์ เสด็จดำรง มงคลวิมละมหา เศวตะฉัตร
ทรงสิริสวัสดิ์ เถลิงรัชย์ พิพัฒน์เพิ่ม นิรันดระสุข นิรทุกข์สะเทิ้ม เจิดจุลจักรเริ่ม เฉลิมศรี ๚
ทีฆายุ
ข ๏ เจริญพระชนม์ นิระทุพละโรคา รื่นพระรัชะ พรรษา วุฑฒา กว่าร้อยปี
สรรพะ ภัย พิบัติ อุปัทวะ อย่ามี อรินทระพินาศ ทุพภิกขะภัย กษัยขาด ฤๅ มาแผ้วพาน ๚
ลุมุ่ง
ฃ ๏ ใดพระองค์ ปิยะมนาปะจำนง ปองพระราชะ ประสงค์ นั้นนั่น จงประสิทธิ์
เลิศพระฤทธิ์ ทั่วสารทิศ เกริกกฤษฎา เรืองราชวระยศ ปรากฏบุญญา พระอภินิหาระ เดชาฉาน ๚
กรุงเจริญ
ค ๏ ผะดุงแผ่นดิน เพิ่มพณิชย์ กิจกสิณ /*78ปราบโจรสิ้น ภิญโญ ชินิสสะโร มโหฬาร
โสตถิ์ สมมาน มวญหมู่ มนุษย์ไท อยากพึ่งพระเป็นเจ้า ปกเกล้าสืบไป เหมือนข้าพระบาท ทั้งหลาย หมายใจเอย ๚
(แล้วร้องพร้อมกันทั้ง ๔ คำ มะโหรีรับเมื่อจบ)
สรรเสริญพระบารมี
ข้าวรพุทธเจ้า เหล่าคุณานุภักดี ฯลฯ
---
ปี่พาทย์ทำวา
ปิดม่านหน้าโรงเลิก
ศุภมัสดุ
เรื่องพระลอ ตอนกลาง
ฉากที่ ๑ (พระลอข้ามแม่น้ำกาหลง)
(ม่านรูปป่าตกลำน้ำกาหลง เป็นโรงเรือนนาย/*79ด่าน ตัวละคร มีสมุนนายด่านนอนหลับอยู่บนแคร่ ปี่พาทย์ขึ้นวา คนเบิกโรงแต่งทรงประพาส คลานออกมาถวายบังคมสามลาแล้ว กราบทูลเบิกโรง)
ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาท รับพระบรมราชดำรัส จัดละครปรุงใหม่ตามลำลอง มามีสนองพระเดชพระคุณถวายตัว จะดีจะชั่วฉันใด แต่งตามใจตามชอบ บ้างถูกระบอบแบบบรรพ์ บ้างแผกผันผิดทำนอง ตามเจ้าของเห็นงาม แม้สิ่งใดทรามสิ่งใดพลั้ง ก็แต่ละล้วนหวังละล้วนคาด หมายบำเรอบาทบงกชรัตน์ เพื่อทรงพระโสมนัสส์ปรีดี ขอพระบารมีปกเกล้า ฯ พระราชทานโทษข้าพระพุทธเจ้า ซึ่งตั้งใจสวา มิภักดิ์เทอญ ขอเดชะ ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อม (ถวายบังคมอีกสามลา แล้วคลานถอยหลังไปจนถึงมุมฉาก ถวายบังคมอีกลาหนึ่ง แล้วผันหน้าคลานกลับเข้าโรง)
(สมุนนายด่านตื่นนอนไปล้างหน้าแล้ว มาเกียจ/*80คร้านอยู่ นายด่านออกมาดูให้ทำงาน สมุนร้องว่าหิว นายด่านดุภรรยา ๆ ออก ร้องว่าไม่มีอะไรนอกจากเข้ากะเกลีอ เพราะนายด่านไม่ไปล่าเนื้อมาสู่กัน นายด่านชวนสมุนฉวยปืนเข้าป่า ยิงนกได้สองตัว พอเห็นเนื้อก็เลยไล่เนื้อเข้าโรง)
(มีชาวประมง ๒ คน พายเรือมาสนทนากัน เป็นความเห็นอย่างใหม่และอย่างเก่า พอนายด่านและสมุนกลับมา เรียกไม่แวะก็โกรธ นายด่านจึงลงเรือไปตาม ชาวประมงตกใจพายเรือหนีเข้าโรง นายด่านมัวเพ้ออวดตัว จระเข้ขึ้นข้างหลัง สมุนและภรรยาตกใจ ตะโกนเรียก พอนายด่านรู้ตัวตกใจ จระเข้ก็จมหาย นายด่านเรียกอาหารมากิน แล้วก็พากันเข้าโรงด่าน)
(ปี่พาทย์ทำเพลงช้า มัคคุเทศก์ออกตรวจทางช้างที่นั่งพระลอโผล่ออกมา คนอยู่งานพระกลดเซอะออกมาคอย มัคคุเทศก์ทำทีให้เห็นว่าทูลฉลองพระลอ/*81บนหลังช้าง หมอช้างถวายบังคมและลดมือพะนมขอสำแดงให้เห็นว่าพระลอเสด็จลงจากช้าง พระลอออกแต่งปลอมเป็นขุนพล สวมสนอบหมวกแก้ว สองพี่เลี้ยงตาม ตรัสขับคนอยู่งานพระกลดแล้ว ออกมารำเพลงช้าเพลงเร็ว (เพลงใหม่))
เห่เพลงช้า เฮ่เฮเฮ้เหเฮ โอ๊เฮเฮ่เห่เฮ เฮ่เฮเหเฮ
แม่หญิงเอยแม่ไม่เคยพบชาย ลืมทั้งหูกลืมทั้งฝ้าย ลืมทั้งไม้กงพัด ลืมทั้งมัดสำลี ลืมทั้งฟืมลืมทั้งกี่ ไม่ลืมแต่หวีกะจกเอย
เฮ่ เฮ เฮ เห เฮ โอ๊ เฮ เฮ่ เห่ เฮ่ เฮ เห เฮ
แดดอ่อน ตะวันรอนลงไรไร พ่อโซดคะนองลำพองใจ ขึ้นรถรางไถลไปโฮเตล เจอสหายกู๊ดบ๋ายหงึกหงัก ทำท่ากึกกักเนื้อเต้น เห็นฝรั่งตัดเสื้อละเป็นเหลือเว้น เปิดเหล้าชำเป็นคำนับกัน ดินเน่อแล้วเล่นไพ่บักกะรา ดื่มวิสกี้โซดาท้าพะนัน เดี๋ยวยักเล่นลูคูขัน แทงบิลเลียดประชันลองฝีมือ พอเมา/*82เข้าหน่อยเกิดทอยเกิดเถียง ไม่ช้าก็เสียงอึงอื้อ เลยเกิดชกต่อยปล่อยฝีมือ จนข่าวลือไปถึงโรงพัก พลตระเวนเขาเต้นมาจับ ทำปากหงับหงับอิหลึกกึกกัก เอาตัวพ่อโซดโกรธหนัก ไปโก้โชศักดิ์อยู่ในกรง เพื่อนสอสอมาขอประกัน รุ่งขึ้นอีกวันท่านก็ส่ง ศาลโบรีชำระเอะอะทะนง ลงท้ายถูกลงโทษเอง ต้องไปกู๊ดบ๋ายอยู่ในลหุโทษ สงสารพ่อโซดต้องเย็บกางเกง ถูกถอดถุงน่องมาย่องตรวน เพราะอะไรชวนพ่อก๋าเก่ง เพราะเหล้าเพราะเห่อทะเยอเขย่ง ควรจำยำเกรงหนะพ่อโซดเอย เฮ่เฮเฮ้เหเฮ โอ๊เฮเฮ่เห่เฮ เฮ่เฮเหเฮ
เริงเพลงเร็ว ชะชะต้าละมันหน้าไม่อาย ห่มสีลอยชายไปหน้าพลับพลา เขาห้ามไม่หยุดเขาก็ฉุดมือมา ฉะสมน้ำหน้าละมันน่าเหลือเอย (รับ) ชะต้าละมันหน้าเหลือเอย ชะชะต้าละมันหน้าเหลือเอย ตะลัลลัลลัลล้า ตะลัลลัลลัลล้า ชะ ชะ
ชะผริ่ง ตะหริ่งติ่งฉับ หรั่งจัดจริงหนะเจ้า ไม่/*83กินเข้ากินแต่กับ (รับ)
จ๊ะโจ๋ง ติงโหนงติงทั่ง เดิรเกีอกก็ไม่เป็น แค่นทะเล้นทำฝรั่ง (รับ)
ฉิ่งฉับ ฉิ่งฉับ เน้นกรับสวบสวบ แหม่มตุ๊ตัวเท่าโอ่ง เตะกะโปรงล้มพวบ (รับ)
จ๊ะถิ่งถิ่ง จ้ะถิ่งถิ่ง ยายผู้หญิงตีกรับ จมูกแดงหน้ามัน เหยินฟ้นจั๊บจั๊บ (รับ)
ต๊ะเท่งถิ่ง ต๊ะเท่งถิ่ง เจ้าสมิงมะเม้ย รำทะแยก็ไม่งาม ดีแต่จามฮัดเช้ย (รับ)
ต๊ะถิ่งถิ่ง ต๊ะถิ่งถง ท่านผู้หญิงบ้านนอก ป้ำเป๋อเร่อร่า ผัดหน้าจอกวอก (รับ)
เชะเช้เชะเช้ แม่เลดีแกน เอวคอดบ่าฟู แลดูเหมือนตั๊กแตน (รับ)
แต่ชะแต่ แต่ชะแต่ ฉิฉะแม่คนรวย เอาก้อนอิฐหนุนหัว แต่งแต่ตัวสวยสวย (รับ)
ซุยป๊ะซุยป่อง ผัดหน้าอล่องฉ่อง เดาะถุงน่อง/*84รองเกือก ไปดินเน่อโสเชียล เคี้ยวหนมเทียนทั้งเปลือก (รับ)
ชะฉ่า ชะฉ่า แม่หรั่งจ๋าตึ้งนั่งเกี๊ย ถอนสายบัวไม่ถนัด ได้แต่หัดให้เคี้ยะ (รับ)
ร้องลำลาวสมเด็จ รับมะโหรี ๏ เมื่อนั้น พระลอลือโฉมบรรโลมหล้า (พุ่มพวงลดา พระลอเลิศฟ้าของข้านี่เอย) มัคคุเทศก์นำเสด็จยาตรา ไร้พิรียะโยธาถนองไท (ช่อการะเกด สงสารภูเบศของเผือนิเอย) ด้วยพระตรัสให้นิวัตต์เวียงแมนสรวง เหลือข้าหลวงเดิมชอบอัชฌาสัย (ช่อพุทธชาต หมดฤทธิ์อำนาจเสียแล้วพระเอย) กับนายแก้วนายขวัญผู้ร่วมใจ ท่านไท้วางเพศผู้มีบุญ (ช่อดอกรักสิ้นยศสิ้นศักดิ์เสียแล้วนิเอย) ทรงสนอบหมวกแก้วกำบัง ดูดังพลกำแหงตำแหน่งขุน (ชื่นกลิ่นพะยอม ช่างแปลงช่างปลอมธถ่อมองค์เอย) ถึงด่านชาวด่านชุลมุน ว้าวุ่นมาถวายบังคมคัล (ช่อสุรภี ซมบุญบารมีพระลอนี่/*85เอย) เจรจา (พวกชาวด่านพาบุตรภรรยาหลานเหลนมาเฝ้า ถวายของ เล่นตลกป่า ๆ ตามสมควร พระลอตรัสเอาตัวนายด่านไปโดยเสด็จด้วย)
ร้องลำล่องน่านเล็ก รับมะโหรี ๏ พระลอแรมทางมากลางเถื่อน พี่งเผือนเหมือนพิชัยไอศวรรย์ ลุแม่น้ำกาหลงดงสำคัญ เป็นเขตต์ปันอรัญญวาป่ากลาง พระดำรัสให้ตัดไม้ดาม ผูกพ่วงแพข้ามแม่น้ำกว้าง ประทับแท่นแผ่นเสลาผาสะอาง ให้ปลงช้างม้าพลปรนเซา เจรจา
ร้องลำเขมรกล่อมลูก ๏ บัดนั้น พละหาญรับโองการใส่เกล้า เร่งกันเอางานไม่บันเบา นายบ่าววุ่นช่วยไปด้วยกัน ตัดไม้ไผ่บงเข็ญลงน้ำ ตัดหวายไขว่ทำชะเนาะขัน โดยด่วนพอจวนสายัณห์ แพนั้นแล้วตามพระโองการ เจรจา (ตลกตัดไม้แล้ว เข็ญแพมาเทียบท่า ทอดสะพานถวาย)
ร้องลำล่องน่านใหญ่ รับมะโหรี ๏ เมื่อนั้น พระลอ/*86ขัตติยามหาศาล สองพี่เลี้ยงเคียงเบื้องบทมาลย์ ภูบาลสู่แพเพฬุมัย พละถ่อถ่อบากจากท่า ข้ามคงคากาหลงกว้างใหญ่ แลแหล่งแก่งหาดดาษไป น้ำใสไหลเชี่ยวพรั่งพรู ฝืนอารมณ์ชมมัจฉาในสาซล เวียนวนว่ายเฉวียงเคียงคู่ ปลาช่อนซะโดดิ้นดื่นสินธู เป็นหมู่หมู่คลาคล่ำพ้นรำพัน ถวิลถึงเพื่อนแพงทองสองโฉมตรู ถึงพระชนนีผู้อยู่เขตต์ขัณฑ์ เงียบเหงาเศร้าทรวงทรงธรรม์ มิไยผองพลขันธ์จะร่าเริง (ปี่พาทย์ทำเพลงโล้ พระลอและพี่เลี้ยงทำท่าฟ้อนแล้วชะงักห้าท่าตามบท คนถ่อทำท่าตลกตามกัน)
ฉากที่ ๒ (ลงสรงเสี่ยงน้ำ)
(ม่านรูปป่าตกแม่น้ำกาหลง มีพลับพลาแรมไพร มีปลาว่ายในแม่น้ำตลิ่งสูง ตัวละครมีพระลอสองพี่เลี้ยง มัคคุเทศก์และนายด่าน)
ร้องลำลาวแพนน้อย รับมะโหรี ๏ พระลอเลิศฟ้า/*87มาถึงฝั่ง น้ำใสไหลพลั่งกำลังเจิ่ง เสด็จสู่สุมทุมซุ้มเซิง เป็นพระเพลิงพอสงัดผลัดอาภรณ์ (ฟ้อนเข้าโรงทางซ้ายแล้ว ปี่พาทย์ทำเพลงฉุยฉาย พระลอทรงเครื่องถอด อาภรณ์มาลาการดอกไม้สด สวนออกมา นายแก้วเชิญเครื่องพระสำอางมุรธา นายขวัญเชิญพานพระภูษา ข้าหลวงเดิมน้อยเชิญพระแสงขรรค์ รำฉุยฉาย)
ฉุยฉายเอย พระลอสุดสวาท ค่อยนาฏกราย จะงามมิงามทรามกาย ก็สู้รำถวายพระผ่านฟ้า คิดถึงพระคุณการุญรักษ์ เลี้ยงประยูระศักดิ์เราหรรษา เฉลิมบาทมุลิกา ทรงพระปรีดาในรัตยานี้เอย
ฉุยฉายเอย พระลอเลอสมร เจ้าฟ้อนตามสบาย โดยบูรพ์แบบแยบคาย เรียงร่ายถวายกร บำเรอบาทบงกชะรัตน์ ในวันสวัสดิสโมสร มงคละดุษะดีมีละคร เพื่อถวายพระพรบังคมเอย
พระลอเอย พระรำถวาย วานอย่าเอื้อนอย่าอาย /*88เยื้องกรายให้โฉมเฉลา เหลี่ยมไหล่ไว้จังหวะ ให้สวยให้สะสมตัวเจ้า ฉลองพระคุณผ่านเกล้า เจ้านายของเราให้หรูเอย
พระลอเอย พระลอรูปน้อย หน้าหมดจดชดช้อย ชะม้ายชะม้อยสะองสะโอด ถวายตัวให้เต็มลือ ถวายฝีมือให้พระโปรด ใครติใครชมอย่างมโกรธ ทรงพระปราโมทย์เป็นแล้วเอย
ร้องลำลาวเฉียง รับมะโหรี ๏ เจ้าเผือเอย เจ้าเชื้อชวนโลม ชื่นพระโฉม พระโฉมเรืองลอ ดอกเอ๋ย เจ้าดอกจันทน์กระพ้อ ข่อนหัวอกฝ่อ เฝ้าขอชมเอย
อัยยะศรีเอย จระลีลงท่า เบื้องซ้ายขวา สองราพี่เลี้ยง ดอกเอ๋ย เจ้าดอกกระเจี้ยง สองสูคู่เคียง แวงเรียงรักษ์เอย
นายขวัญเอย เชิญสุพรรณะภูสิต นายแก้วติดตามชิดราชา ดอกเอ๋ย เจ้าดอกสีดา เชิญเครื่องมุรธา สู่ท่าสนานเอย
/*89พ่อเจ้าณหัวเอย ธจ่อมอระองค์ แอบฝั่งสรง โสรจสรงสระเกล้า ดอกเอ๋ย เจ้าดอกกะเบา ชื่นโฉมพระลอเจ้า สร่างเศร้าเชียงเอย
เฉิดฉวีเอย แผ้วธุลีวรกาย ผ่องผิวฉาย สะอางอินทร์เทียบ ดอกเอ๋ย เจ้าดอกกะเจี๊ยบ น้ำกะเซ็นเย็นเฉียบ งึมเงียบทรวงเอย
เทริดสวรรค์เอย เจิดขวัญเมืองแมน วิโยคโศกแสน โศกแสนเสียวสยอง ดอกเอ๋ย เจ้าดอกหม่อนทอง ลอราชอนาถตรอง หม่อนหมองแดเอย (ปี่พาทย์ทำเพลงลงสรง)
ร้องลำลาวแพนใหญ่ ๏ น้ำกาหลงใส ไหลหลั่งควะควั่งคว้าง แลอ้างว้างหวิวหวน กำสรวลแสนคำนึงความ ยามยาก จากเมืองแมน ตกมาอยู่ด้าวแดน อรัญญะวา พระเพื่อนแพงเอ๋ย พี่บเคยตกยาก แสนระกำลำบาก เหนื่อยยากนินักหนา พลัดทั้งบุรินทร์ถิ่นฐาน พลัดทั้งศฤงคารบุญญา /*90พลัดทั้งสนมทั้งข้า ทั้งเสนาทั้งไพร่นาย พลัดทั้งพระแม่พระเมีย มาหายเสียเอกากาย พลัดทั้งเผ่าทั้งพงศ์ ผองจัตุรงค์ก็แลหาย ฤทธิ์เสน่ห์สาวเหนี่ยว ฤทธิ์เสน่ห์สาวรั้ง จนคลุ้มจนคลั่งสวิงสวาย แทบจะตายเสียแล้วนิเหนือ ในเฌอดงแดน แสนกันดาร (ฟ้อนโศกจระเข้เดี่ยว)
ร้องลำลาวครวญ ๏ โอ้พระชนนีศรีแมนสรวง จะโศกทรวงเสียวรู้สึกรำลึกถึง ไหนทุกข์ถึงบิตุรงค์ทรงรำพึง ไหนโศกซึ้งถึงกูคู่หทัย ร้อยชู้ฤๅเท่าเนื้อเมียตน เมียร้อยคนฤๅเท่าพระแม่ได้ พระแม่อยู่เยือกเย็นไม่เห็นใคร ฤๅกลับไปสู่นครก่อนจะดี พี่เลี้ยงตรองพลางสนองพระดำรัส เห็นชอบชัดเชิญคืนบุรีศรี เฉลิมกรุงบำรุงประชาชี เป็นที่เกษมสุขสืบไป โอ้บพิตรยิ่งคิดยิ่งขัดข่อน ครั้นจะจรก็ห่วงนครใหญ่ ครั้นจะคืนก็เกรงคนไยไพ ว่าท่านไท้คร้านขลาดประดาษชาย นายแก้วนายขวัญซั้นเสนอ ใครจะ/*91เพ้อคระหาว่าเสียหาย ฤๅไปหน่อยจึงค่อยเอื้อนอุบาย หมดฉินยินร้ายทุกทาง มากูจะเสี่ยงน้ำลองดู ผิวะกูรอดฤทธิ์ผีสาง น้ำใสจงไหลควั่งคว้าง กูอับปางน้ำเฉนียนจงเวียนวน (ปี่พาทย์ทำเพลงสาธุการ พระลอให้พี่เลี้ยงไปเก็บช่อดอกไม้มาบูชา ออกท่านารายน์ พี่เลี้ยงไหว้ผีสางเทพารักษ์)
เกริ่นเคล้าซอฝรั่งเสียงโศก ๏ พอวางพระโอษฐ์น้ำไหลวนคล่ำควะควั้ง เห็นแดงดังสีเลือดฉาด น่าอนาถสยดสยองโลมา เสียวหัทยาพระลอราช พระบาทธทะท่าวร้าวกมล เหมือนไม้สนสิบอ้อมสะบั้น ทับอุร พระลออั้น สะอื้น อาดูร แดเอย (ปี่พาทย์ทำโอด)
ร้องล้าลาวกะแซ รับมะโหรี ๏ ฝืนฤดีจรลีจากถิ่นท่า ผลัดภูษาเสด็จกลับพลับพลาหลวง เมี้ยนมิดปิดยุบลคนทั้งปวง มิให้ล่วงรู้เรื่องเคืองพระทัย (พี่เลี้ยงรับผ้าทรงผลัด เหยียดเป็นผ้าชุบสรงลงไปซักล้างหน้าตา /*92เอาชุบสรงพาดบ่าเก็บเครื่องแล้วตามมา ฟ้อนเข้าโรงด้านขวาพลับพลา)
พระลอเผยม่านออกบนพลับพลา ทรงสนอบและอุณหิส พี่เลี้ยงตั้งราชูปโภคแล้ว หมอบถวายอยู่งานพัดอยู่)
เกริ่นเคล้าซอฝรั่งเสียงโศก ๏ โอ้สงสาร พระเรืองลอดิลกโลก แสนทรงพระโศกบมิจะสะเบย พระหทัยเจ้าเอ๋ยเอาแต่เต้นนิฤๅทะทึกทะทึก นึกแต่ลางร้ายร้ายระย่อ ฝ่อใจราชละลานลื้น วะหวิวหวั่นสั่นสะอื้น ละห้อย ขวัญหาย อยู่นา
ร้องลำลาวเล็กตัดสร้อย ๏ ทอดองค์ลงกับที่ศรีไสยาสน์ พระ ลอราชโศกสร้อยละห้อยไห้ คะนึงถึงแม่เจ้าเศร้าพระทัย ภูวไนยกำสรวลครวญคราง โอ้ว่าอนิจจามาตุเรศ เกิดเกศถนอมกูมิรู้หมาง แม้ลูกตายกายเกลื่อนในเถื่อนทาง ไฉนพระนางชนนีเห็นผีกู เสียแรงทรงศักดิ์าวราฤทธิ์ คิดคิดก็น่าอดสู /*93มาม้วยเพราะหลงละเลิงในเชิงชู้ ทิ้งพระแม่ให้อยู่แต่เอองค์ เกิดเป็นชายหมายสนองพระคุณท่าน ไยกูหาญรักสาวเมื่อคราวหลง มาแต่กายตายกลิ้งอยู่กลางดง พระลอราชอนาถทรงพระโศกา (ปี่พาทย์ทำโอด)
ร้องลำลาวล่องน่านเล็ก ๏ พระคิดปิดโศกวิโยคไว้ มิให้ใครวุ่นหวังกังขา แสร้งสำรวลสรวลเล่นเจรจา กับพี่เลี้ยงเสนาทั้งนั้น เจรจา (ตรัสให้ข้าหลวงเดิม และชาวด่าน เล่นหัวกันให้ครึกครื้นรื่นเริงหน้าพลับพลา เล่นการละเล่นต่างๆ ทำนองสวดรับร้านตามควรแก่เวลา)
ร้องลำสร้อยลาว ๏ ตรัสเรียกชาวด่านชำนาญแคว้น ตลอดแดนเมืองสรองไอศวรรย์ ให้พาสองพี่เลี้ยงร่วมชีวัน นายแก้วนายขวัญเข้าบุรี สืบสาวราวทางข้างหน้า จนถึงสวนสองสุดามารศรี ควรแรมร้อนไหนบ้างตั้งแต่นี้ ให้ทราบคดีโดยพลัน เจรจา
/*94ร้องลำลาวล่องแก่ง ๏ บัดนั้น พระพี่เลี้ยง นายแก้วนายขวัญ ทั้งขุนด่านชำนาญไพรวัน ถวายบังคมคัลรีบไป (ปี่พาทย์ทำเพลงเชิด)
ฉากที่ ๓ (พระเพื่อนแพงช้ำหฤทัย)
(ม่านรูปในตำหนักพระเพื่อนพระแพง ตัวละครมีสองนางประทับณสุวรรณอาสน์ สองพี่เลี้ยงนั่งพูดกันอยู่)
ร้องลำลาวดำเนิรทราย ๏ เมื่อนั้น พระเพื่อนไท้แพงทองสองสมร เนาในมนเทียรทองถ่องอัมพร อาวรณ์วิโยคโศกรัญจวน ครุ่นคะนึงคิดถึงพระลอราช สุดสมมาทยุพยงทรงกำสรวล พระปู่เจ้าเล่าก็ตรัสผัดเรรวน จะเชิญชวนมาเยือนก็เลื่อนลอย โอ้พระลอรูปทองของน้องเอ๋ย ไม่เห็นเลยฤๅอนงค์หลงละห้อย หรือพระไม่โปรดเกล้าสองสาวน้อย แกล้งให้คอยเฝ้าบาทอนาถนาน แม้มิสมใจจ่อพระลอเจ้า ความ/*95ทุกข์สองน้องท้าวเหมือนตาวฝาน ขอถวายวันทาลาวายปราณ ร่ำพลางเยาวมาลย์ก็โศกี (ปี่พาทย์ทำเพลงโอด)
ร้องลำเขมรเอวบาง ๏ บัดนั้น นางรื่นโรยพี่เลี้ยงสาวศรี สงสารพระพี่น้องสองเทวี คลานเข้าข้างที่ทูลวอนเตือน เชิญเชื่อปู่ท่านรู้ท่านบอกข่าว พระลอท้าวเดิรทางมากลางเผือน ถึงแม่น้ำกาหลงไม่หลงเชือน คงมาเยือนยุพดีไม่กี่วัน เจรจา
นางโรย อย่าเอาแต่ทรงพระกันแสงไปนักเลยหนะพระแม่เจ้า เชื่อพี่เถิด ไม่อีกกี่วันพระลอก็คงเสด็จมาถึงหร็อก เดี๋ยวนี้ก็มาถึงแม่น้ำกาหลงแล้ว
พระเพื่อน โฮ้ย ขี้เกียจเชื่อ เมื่อนั้นละ เมื่อนี่ละ ไม่หวังเสียเลยก็รู้แล้วไป ยิ่งผัดเจ้าล่อให้หลงหมายอยู่อย่างนี้แล้ว จะเอาอกเอาใจที่ไหนไปยิ้มแฉ่งให้พี่ชมได้
นางโรย ก็มดหมอของเขาสำคัญนักนิหนะพระ/*96แม่เจ้า ตาหมอสิทธิชัยแกคอยแก้พระเวทพระมนตร์ของพระปู่เจ้าของเราอยู่เสมอ ๆ เช่นนี้ จะเอาอย่างพระทัยอย่างไร้
พระแพง ก็เมื่อมนตร์ดลอาคมของพระปู่เจ้าสมิงพรายของเราเสื่อมเสียสิ้นแล้ว พี่ยังมีหน้ามาบอกน้องได้อีกหรือ ว่าไม่อีกกี่วันพระลอก็คงจะเสด็จมาถึง
นางรื่น ทูลได้ซี้พระแม่เจ้า เป็นไรจะไม่ได้ เพราะพระปู่เจ้าของเราศักดิ์สิทธิ์ใครไปสู้ ท่านผูกลูกลมเขาแก้ได้ ท่านก็ยกองสามชาย ครั้นเขาแก้เหีอดหายท่านก็แต่งทัพปีศาจ ซ้ำส่งสลาเหินไปเชิญพระเรืองลอนิราศเมืองแมนสรวง ล่วงมาจนถึงเขตต์แดนเมืองสรอง เห็นสัจจังแล้วจะมัวทรงพระวิตกอยู่อีกทำไม
พระเพื่อน โอ๊ยยังหนักใจนัก ก็เผื่อตาหมอสิทธิชัยแกแก้ฤทธิ์สลาเหิน เชิญเสด็จกลับพระนคร/*97เสียได้อีกแล้ว พี่จะคิดว่าอย่างไรละขะ
นางโรย โอ๊ย แก้ที่ไหนไหว พระแม่เจ้า
พระแพง ก็ถึงทีลูกลมและธงสามชายของพระอัยยกาทำไมเขาถึงแก้ได้ละ
นางรื่น นั่นเป็นแต่ภายนอกนิ พระแม่เจ้า นี่ถึงเสวยสลาเหินเข้าไปสบสายพระโลหิตแล้ว ซ้ำพระเสื้อเมืองก็แพ้ทัพผีของพระปู่ หนีไปเสียสิ้นแล้ว โปรดทรงพระดำริดูเถิด สิ่งที่ถึงพระองค์นะไม่เหมือน เพียงแต่ประเปรยด้วยฤทธิ์เวทมนตร์ดอกหนะพระแม่เจ้า
ร้องลำเขมรประชุม ๏ ฟังเอยฟังวาที สองบุตรีศรีสรองไอศวรรย์ หลากวะจีพี่เลี้ยงเสียงรำพัน เอาแต่นัดผัดผันผิดสัญญา ผิวะพี่รักน้องปองช่วยเกื้อ พี่จงเมื้อเฝ้าปู่ที่ภูผา อนุกูลทูลเตือนเหมือนเมตตา เชิญพระลอร่มฟ้ามาไวไว เจรจา
พระเพื่อน ครานี้น้องก็แลไม่เห็นใครแล้ว เห็นแต่หน้าพี่และจะช่วยชีวิตน้องไว้ได้ในยามโศก
/*98นางโรย พี่ก็เห็นแต่พระแม่เจ้าเท่านั้นและ เป็นยอดสุดสวาทขาดใจของพี่
พระแพง พี่รักน้องแล้วพี่อย่าทิ้งน้องเสียหนะ
นางรื่น อย่ากริ่งพระทัยเลยพระแม่เจ้า เจ้าตายข้าก็ต้องตายด้วย เป็นก็เป็นด้วยกัน สุขก็สุขด้วยกัน ทุกข์ก็ทุกข์ด้วยกัน จริงๆ หนะพระแม่เจ้า ไม่ฉะนั้นจะเรียกเป็นข้าเจ้ากันได้หรือ
ร้องลำเขมรเป่าใบไม้ ๏ บัดนั้น นางโรยนางรื่นสะอื้นไห้ แสนรักพระแพงเพื่อนเหมือนหัวใจ อยากใคร่ให้สมประสงค์จำนงปอง เชิญพระนางสร่างโศกกำสรดเศร้า พี่จะเข้าป่าใหญ่ไปสนอง ให้ปู่เจ้าเร้าล่อพระลอลอง ทูลแล้วสองนางถวายบังคมลา (ปี่พาทย์ทำเพลงเร็ว สองนางคลานจากพระตำหนัก)
---
ฉากที่ ๔ (ตามไก่ปู่เจ้า)
(ม่านรูปป่า มีศาลพระปู่เจ้าบนเขา)
(ปี่พาทย์ทำเพลงเตียว ลิงเล็กออก คนป่าออกไล่ /*99ลาวมาไหว้เจ้าไล่คนป่าเข้าป่า พระปู่เจ้าสำแดงอิทธิฤทธิ์เป็นเสือสีห์ และเป็นแมวแล้วกลายเป็นเฒ่าพิกลกาย ชาวดอนดกใจกลัวหนีเข้าป่าไป ปี่พาทย์ทำวา ปู่เจ้าออก)
ร้องลำลาวพุงขาว รับมะโหรี ๏ มาจะกล่าวบทไป ถึงปู่เจ้าจอมเทวะสิงขร สงสารเพื่อนแพงน้องสองบังอร เฝ้าอาวรณ์หวั่นคะนึงถึงพระลอ ให้นางโรยนางรื่นขืนมาเร้า จำจะเอาไก่งามไปตามล่อ ให้รีบมาเหมือนหวังไม่รั้งรอ จะได้พอใจปองสองอนงค์ ตริพลางปางปู่ยูระยาตร์ จากแท่นทิพาวาสเรืองระหง งามเฉกวชิระราชอาจองค์ เสด็จลงหน้าฉานศาลเทวา (ปี่พาทย์ทำเพลงกลม)
ร้องลำลาวเซิ้ง รับมะโหรี ๏ ปู่กะสันถึงไก่ในไพรพฤกษ์ ปู่รำลึกถึงไก่ไก่ก็มา (ไก่ออก) บรู้กี่คณากี่หมู่ ปู่เลือกไก่ตัวงาม ทรงทรามวัยทรามแรง สร้อยแสงแดงพระพาย ขนเขียวลายระยับ ปีกสลับเบ็ญ/*100จรงค์ เลื่อมลายยงหงสะบาท ขอบตาชาตพระพริ้ง สิงคลิ้งหงอนพรายพรรณ ขานขันเสียงเอาใจ เดือยหงอนใสสีลำยอง สองเท้าเทียมนพมาศ ปานฉลุชาดทารง ปู่ก็ใช้ผีลงแก่ไก่ (ผีเป็นเพลิงพลุ่งขึ้นมาลงไก่) ไก่แก้วไซร้บมิกลัว ขุกผกหัวองอาจ ผาดผันตีปีกป้อง ร้องเรื่อยเฉื่อยฉาดฉาน (รัวไก่สามัญหนีเข้าโรงไก่ ไก่ที่ผีลงเคล้ากับผีหายไปข้างโรง กลายเป็นไก่นฤมิตออกมา) เสียงขันขานแจ้วๆ ปู่สั่งแล้วทุกประการ บมินานผาดโผนผยอง โลดลำพองคะนองบหึง มุ่งถั่นถึงพระเรืองลอ ยกคอขันขานร้อง ตีปีกป้องผายผัน ขันเอื้อยเจื้อยไจ้ๆ แล้วไซ้ปีกไซ้หาง โฉมสำอางสำอาจ กรีดปีกวาดเวียดเย้า คอยล่อพระลอเจ้า จักต้อง ตำเนิร แลนา (ปู่เจ้าสั่งไก่แล้วเข้าโรงทางศาล ไก่ก็ฟ้อนเข้าโรง พระลอฟ้อนออกมา มีพี่เลี้ยงและมัคคุเทศก์โดยเสด็จ)
ร้องลำลาวสมเด็จ รับมะโหรี ๏ เมื่อนั้น พระลอ/*101ดิลกโรจรัศมี (ดอกจันทน์กระพ้อ ชื่นใจพระลอของข้านิเอย) พร้อมพี่เลี้ยงเคียงคลอจรลี หมายบุรีสรองสมสองสุดา (ช่อพะวาทอง เพื่อนพี่แพงน้องของข้านิเอย) ล่วงแดนแคว้นมหาวนาวาส พระลอราชรัญจวนกำสรวลหา (ก่องกุหลาบพวง พระทูลเกล้าแมนสรวงของข้านิเอย) ถวิลถึงยุพดีคู่ชีวา พระฝืนชมพฤกษาไสวไพร (ช่อผกากรอง สองแม่เจ้าเมืองสรองของข้านิเอย)
ร้องลำลาวต่อนก ๏ พระลอเสด็จลีลา ชมพฤกษาหลายหลาก สองปลากฟากแถวทาง ยางจับยางชมฝูง ยูงจับยูงยั่วเย้า เปล้าจับเปล้าแปลกหมู่ กะสาสู่กะสัง รังเรียงรังรังนาน ไก่คลานไต่หงอนไก่ ไผ่จับไผ่คู่คลอ ตอดต้อจับไม้ตอด คับคาลอดพงคา คล้าคลาลงจับคล้า หว้าจับหว้าลอดแล คับแคจับแคป่า ดอกบัวล่าเล็มบัว ตระเวนวังนัวตระเวนดง ช่างทองลงจับทองยั้ว แขกเต้าตั้วเต้าแขก ไต่ไม้/*102แมกไปมา บ่รู้กี่คณาชมผู้ ชมพิหคเหิรรู้ เรียกร้องหากันแลนา (ปี่พาทย์ทำเพลงฉิ่งรัวไก่ออก)
ร้องลำลาวเจ้าซู ๏ ท้าวธผาดเห็นไก่ตระการ ภูบาลบานหฤทัย งามพอใจพอตา มิทันทาธารธำรง ทรงมกุฎภูษาสรรพ จับพิชัยอาวุธราชพล บัดดลธรุกไล่ หวังได้ไก่ตัวงาม พี่เลี้ยงตามจอมราช ครั้นคลาดไก่หยุดท่า เห็นธช้าไก่ขันเรียก ไก่กะเหวียกตาดู ครั้นภูธระจะทัน ไก่ค่อยผันค่อยผ้าย ระร่ายส่ายตีนเดิร ดำเนิรหงส์ยกย่าง ครั้นเห็นห่างไก่หยุด ครั้นจะสุดแดนป่า ครั้นจะผ่าแดนบ้าน ไก่แกล้งคร้านมารยา เห็นไก่ช้าธก็สาว ทางยืดยาวย่นสั้น เหย่าไย่ไย่ใกล้กะชั้น ไก่แกล้ง กระเจิงโผ (ปี่พาทย์ทำเชิดฉิ่ง)
ไก่เอยไก่แก้ว กล้าแกล้วกายะสิทธิ์ฤทธิ์ผีสิง เลี้ยวล่อลอราชฉลาดจริง เพราพริ้งหงอนสร้อยสวยสะอาง ทำทีแล่นถลาให้คว้าเหมาะ ย่างเหยาะกรีด/*103ปีกไซ้หาง ครั้นพระลอไล่กะชั้นกั้นกาง ไก่ขวัญหันห่างราชา ฉับเฉียวเลี้ยวลัดฉวัดเฉวียน วนเวียนหลบเวิ้งเชิงพฤกษา ขันเจื้อยเฉื่อยก้องห้องวนา ทำท่าเย้ยเยาะภูมี (ออกเชิดจีนกราวรำ แล้วหวนเชิดฉิ่ง ไก่หลบซุ้มขันล่อ พระลอเที่ยวหาถูกรังมด หนามตำหัตถ์และบาท ให้ข้าหลวงเดิมกับพี่เลี้ยงเที่ยวหา มัคคุเทศก์ทำท่าล้อพระลอ ลงท้ายไล่เชิดกลอง ไก่หาย)
เริงเชิดฉิ่ง ๏ เออเอ๋ยหริ่งๆ ได้ยินเสียงฉิ่งก็จับใจ สาวแก่แม่ม่าย ร้องไห้มาดูเราเอย
กรุงเอ๋ยกรุงสยาม เจริญงามเห็นทันตา สักหน่อยศรีอยุธยา คงเทียมหน้าโลกเอย
เย็นเอยเย็นเกล้า เพราะพระเป็นเจ้าของเราดี ทรงพระเมตตาปราณี ไพร่ฟ้าประชาชีชื่นเอย
ชื่นเอ๋ยชื่นจิตต์ มีเจ้าชีวิตสมใจ เพราะพระผะดุง/*104กรุงไทย จึ่งศิวิไลส์เลิศเอย
เออเอ๋ยโหว่งโหว่ง เป่านกหวีดโข่งเล่นดังดัง เพราะไม่เพราะก็ชั่ง เราเป่าเราฟังเองเอย
เออเอ๋ยหึ่งๆ เอาแต่โกรธแต่ขึ้งตะบึงไป นี่จะหวงจะหึงไปถึงไหน แม่ยอดอาลัยเรียมเอย
สบายเอ๋ยสบายใจ เกิดเป็นมนุษย์ชาติไหน ขอให้เกิดเป็นไทยเถิดเอย
อุ่นเอ๋ยอุ่นอก คนทั้งแผ่นดินสิ้นวิตก เดชพึ่งพระปกครองเอย
สวนเอ๋ยสวนดุสิต ใครได้เห็นเป็นชื่นชีวิต ยามหงุดๆหงิดๆ ก็หายเหมือนปลิดทิ้งเอย
บุญเอ๋ยบุญช่วย บ้านเมืองรุ่งเรืองร่ำรวย ทั้งสะสวยสราญเอย
ร้องลำลาวครวญ ๏ จวนโพล้เพล้ไพรพราว ไก่เหิรหาวหายเนตร ภูเบศดู ฉรอับทิศ บพิตรคิดถึงพระองค์ อ้ากูมาหลงแก่ไก่ ไก่ผีไขว่เอากู ท้าว/*105ธแลดูสองพระพี่เลี้ยง สองพี่กล่าวคำกล่อมเกลี้ยง ถูกถ้วน ทุกอัน หนะพี่เอย เจรจา
ร้องลำลาวเดิรดง รับมะโหรี ๏ พระลอรัญจวนใจ ด้วยพระจะไปอรัญญะวา แดเดียวเปลี่ยววิญญา เชิญชะไมแม่มาช่วยชื่นชีวี บุญพี่บุญน้อง เคยสร้างปางสอง สมปองปรีดี สองสาวแสนสวย รื่นรวยนารี เรียมรักแสนทวี จึ่งเตเาตามมา โฉมนางแน่งน้อย แช่มช้อยโศภา ประดุจดวงฟ้า กัลยางามจริง หาไหนไม่เทียบ เปรียบยอดเยาว์หญิง พี่รักเจ้าจริง สายจิตต์เรียมเอย
สองพระพี่เลี้ยงราช ปลอบประโลมบาทพระเรืองลอ โปรดปลดรัดทดท้อ โศกีรีรอมิจรลี ผิวะพี่รักน้อง เชิญช่วยปรองดอง สมสองเทพี สองสาวสวยสม รื่นรมย์ฤๅดี เผือรักแสนทวี จึงเต้าตามพะนอ โอ๋นางอื้นอาลัย ชื่นใจพระลอ ประดุจวิเชียระช่อ งามละอออินทรีย์ หาไหนไม่เทียบ เปรียบยอดยาหยี /*106รักเราเท่านี้ หนะอกอัยยเอย
พระเอยพระลอเลิศ พระสุดประเสริฐในโลกา ใดพระถวิลหา สมเหตุเจตนามิช้าวัน ผิวะพระรักน้อง คงร่วมสรวมสอง เข้าห้องหากัน สองสาวสวยสุนทร์ คู่บุญทรงธรรม์ พี่เลี้ยงแก้วขวัญ จักต้องบุญตา โฉมนางคู่ชีวิต ชื่นจิตต์พี่ยา ประดุจจะจันทรา เสน่หาของฉัน หาไหนไม่เทียบ เปรียบสองจอมขวัญ เป็นกะต่ายหมายจันทร์ เสียกะมังกูเอย
สงสารพระลอราช สะอื้นอนาถในหิมะวา พี่เลี้ยงเคียงราชา จันทร์แจ่มแวมวะนาคลาไคล ลิงค่างครางก้อง เนื้อเบื้อเสือร้อง พระสยองหัวใจ ถวิลถึงสองสาว เหน็บหนาวหฤทัย โอดอ้อนอาลัย ยอดรักเรียมอา โอ๋นางนวลละออ ของพระลอราชา พระดุจจะดวงตา เสน่หาของเผือ หาไหนไม่เทียบ เปรียบสองบุญเหลือ รักน้องสองเขือ ข่อนอกกูเอย (ฟ้อน เข้าโรง)
ฉากที่ ๕ (เข้าสวนเมืองสรอง)
/*107(ฉากรูปสวนเมืองสรอง มีตำหนักในราชอุทยาน ตัวละครมียายกะตาข้ากระไดทำงานป้วนอยู่)
(ปี่พาทย์ทำเพลงลาวเซิ้ง พระลอกับสองพี่เลี้ยงและมัคคุเทศก์ออก ฟ้อนท่าเพลงฝรั่งแกมลาว)
ร้องลำลาวกะแซ รับมะโหรี ๏ เมื่อนั้น พระลอดิลกเลิศเฉิดฉวี ปลอมเพศแปลงนามเป็นพราหมณ์ชี เหมือนมุนีศรีเกตุ์ทรงเวทมนตร์ นายแก้วนายขวัญนั้นเปลี่ยนนาม ชื่อนายรามนายรัตไม่ขัดสน มัคคุทเทศก์นำเสด็จจรดล ผ่านสถลมารคเข้าอุทยาน (ปี่พาทย์ทำ เสมอ)
ร้องลำเขมรไล่ควาย ๏ บัดนั้น มัคคุทเทศก์เบิ่งดูรู้ถิ่นฐาน เห็นยายตาข้ากระไดวุ่นใส่งาน ละลนละลานไปหาพูดจากัน บอกความลับกำชับกำชา ว่าพระลอล่มฟ้ามาสวนขวัญ ปลอมพระองค์เป็นพราหมณ์งามครัน หมายสมสองสาวสวรรค์ขวัญเมือง ยายตา/*108ข้ากระไดได้ทราบ ใจหายวาบตกประหม่าหน้าเหลือง กลัวทั้งนายทั้งบุญขุ่นเคือง เดิรเงื่องๆไปเป้าเจ้าพราหมณ์ (ทิต) หมอบกราบบาทมูลทูลเชิญ พระดำเนิรลำลองไม่ต้องห้าม เห็นดอกไม้ดอกไล่ที่ไหนงาม เชิญเก็บเล่นตามอำเภอใจ (พระ) เจรจา
ร้องลำลาวชมดง ๏ การะเกดเหมือนเกศแก้วเกศา มะลุลีเหมือนบุปผาแม่เกี้ยวเกล้า (สร้อย คู่อ่อนท้าวเขืออะคร้าวงามเอย เพื่อนแพงของเผือพี่ปองสมเอย) นางแย้มเหมือนแก้มแม่แย้มเย้า ใบโบกเหมือนเจ้าจะกวักกร (สร้อย) คณานกแมกไม้เรียงรัน ร้องเรื่อยรับขวัญเหมือนเสียงสมร (สร้อย) เห็นโนรีสาลิกาใคร่ว่าวอน ฝากอักษรถวายน้องสองพธู (สร้อย) ถึงสระบัวยั่วยอพระลอรัก ใคร่เก็บฝักหักดอกออกอดสู (สร้อย) ผองภมรว่อนเฝ้าเคล้าเรณู เหมือนเย้ยภูธรระเหอยู่เอ่องค์ (สร้อย) คะนึงนางพลางเสด็จลีลา แอบร่มพฤกษาสูงระหง (สร้อย) /*109สุคนธรสหอมหวนลำดวนดง เหมือนจะส่งกลิ่นถวายราชา (สร้อย) (ปี่พาทย์ทำเพลงฉิ่ง พระลอเก็บดอกไม้ทูลเกล้า๚ ถวาย และถวายพระบรมวงศานุวงศ์ แจกข้าราชการแล้วเข้าโรง ออกเพลงเร็ว นางรื่นนางโรยออก)
เริงเพลงเร็ว ๏ เอ่ยรักเจ้าสาวคำเอย นุ่งเขียวห่มเขียว เดิรมาคนเดียว ที่ตะพานนายไกร เดิรมาทางนี้ นี่จะไปทางไหน ข้าอยากใคร่ได้ รักเจ้าสาวน้อยเอย
(รับ) ชะด้าละมันน่าเหลือเอย! ตะลัลลัลลัลล้า ตะลัลลัลลัลล้า ชะ ชะ
ปร๊ะพริม ๆ ปร๊ะพริม ๆ อาซิ้มตื่นภพ เสื้อรุ่มร่ามงามแท้ๆ ห้อยแพรหลายตลบ ถุงเท้าย่นหน้าเย่ ดูเก๋คล้ายกบ (รับ)
ต๊ะถิ่งๆ ต๊ะถิ่งๆ อีผู้หญิงยอดเก๋ เสื้อสุ่มแพรห้อย ชะมดชะม้อยชมยิเก (รับ)
/*110จ๊ะโจ๋งจ๊ะ จ๊ะโจ๋งจ๊ะ ไม่ตะกละตะกลาม ขาหมูแล้วไม่ฮุบ แอบตะครุบแต่ข้าวหลาม (รับ)
ตะรังตังตัง ตะระรังตังตัง ฝรั่งท้องพลุ้ย หนวดเครายุ่มย่าม หนอยแน่งามตุกกะตุ๋ย (รับ)
โหน่งเหน่ง โหน่งเหน่ง คนเก่งน่าเก๊ก ไม่ชอบสู้คนกล้า ชอบแต่ปาหัวเจ๊ก (รับ)
จะมะหรี่ จะมะหริ ผู้ดีจำปลัง อิ่มแต่ขอรับกระผม ไม่มีอะไรอมก็ชั่ง (รับ)
ต๊ะถิ่งๆ ต๊ะถิ่งๆ ออกลิงออกยักษ์ ตะกรุมตะกรามอารามโผน เต้นจนโดนพระลักษณ์ (รับ)
หนอยหน่อย หนอยหน่อย แม่สร้อยเครือสวรรค์ อรชรแต่ก่อนสว่าง นั่งรถล้อยางไปไหนกน (รับ)
ตะริดติดตี ตะระริดติดตี่ แม่ชีสาวสาว หน้าทะเล้นเล่นตัว แค่นโกนหัวนุ่งขาว (รับ)
ปร๊ะพรืมๆ ปร๊ะพรึมๆ ครูขรึมอวดขลัง คมในฝักชักออกเถอะ ถนิมเปรอะน่าชั้ง (รับ)
/*111ร้องลำลาวล่องน่านใหญ่ รับมะโหรี ๏ บัดนั้น พระพี่เลี้ยงโรยรื่นหยุดยืนหา มองไม่เห็นมีใครไปมา เรียกยายตาข้ากระไดมาไซ้ซัก เห็นใครแขกแปลกหน้ามาหรือเปล่า ยายตาเฝ้าละลักละล่ำทำอึกอัก เห็นสองศิษย์กับพราหมณ์โฉมงามนัก เข้ามาพักสักครู่ก็จู่ไป เจรจา
ร้องลำลาวสววยลวย รับมะโหรี ๑ ๏ สองพี่เลี้ยงแม่เอ๋ย หลากจิตต์ สงสัยคิด ประหลาดใจ ฤๅพระลอหน่อไท้ ท่านแกล้งเป็นพราหมณ์ปลอมเอย
๒ ๏ ศิษย์ทั้งคู่เที่ยง พี่เลี้ยงพระลอแล้ว เห็นหาแคล้ว หาแคล้ว ปู่ทาย สมหมายแล้วเอย
๑ ๏ สองนางพี่เลี้ยงอกผะผ่าว สองสาวทะท่าวเที่ยวเดิร สองวิตก สองสะทกเทิ้น เพลินหา ชะแง้แลเอย
๒ ๏ ทุกพุ่มพฤกษา ซุ้มไหนปละไหน บได้เจอ ไหนหนอเธอ หนอเธอเที่ยวเร้น มองมิเห็นองค์เอย
/*112๑ ๏ สาวมอง เมิลหา หนุ่มอะคร้าว เห็นใครน้าวเพิ่งพุ่ม สองพี่เลี้ยง สองเมียงตะคุ่ม สุมทุมพฤกษาโพ้นเอย
๒ ๏ โน่นนายขวัญ นั่นนายแก้ว แน่แล้วบสงกา เดี๋ยวหวนหลบ หวนหลบเลี่ยงหน้า ซ่อนหาอยู่ไวไวเอย
๑ ๏ สาวเรียก แกเอ๋ยข้ากระได สาวซักไซ้เอาความ สองพนายฤๅสหายพราหมณ์ สามแฝงสู่สวนนี้เอย
๒ ๏ เฒ่าหาว เฝ้าหัว มองเฉย บใช่ใคร สองสวยชาย สอง พนายนั่นไซร้ แม่นสหายพราหมณ์เอย
๑ ๏ สองนวล แม่เอ๋ย รื่นโรย สาวชายโชยตามจับ สองพี่เลี้ยง สองเลี่ยงขยับ ผลับหายบให้เห็นเอย
๒ ๏ ล่อสาวสองเผลอไล่เผลอ แต่หมายมุ่ง/*113ตามไป เห็นหลงไกล หลงไกลได้ช่อง ปล่อยให้สองเจอะเอย
ร้องลำลาวดำเนิรทราย รับมะโหรี ๑ ๏ สองนางงามก็เล้าโลมถามพี่เลี้ยงเฉลย ฉะคนเคยบ่ายเบี่ยงเลี่ยงหลอกหลอน
๒ ๏ เผือจากเมือง บุรีรัมมยะนคร มโนหรน้อ มโนหร เที่ยวค้ามากับพราหมณ์ โอ้ว่าปากเอ๋ยปาก ปากเอ๋ยปากข้อยอยากจะหยิก ทำกลับกลอกหลอกแพลงพลิก หัวใจริกๆเคืองเอย ช่างใส่สีทำคดีอำพราง สองนายเอย เขารู้ถึง ถึงใจพี่เพลี่ยง เอ๊ะ ถึงพี่จะเลี่ยงสุดที่จะเถียงแล้วเอย
๑ ๏ สองพี่เลี้ยง ร่ำเสียงเสน่หา เว้าสาวสมร จะตัดรอนร้างไล่ เห็นใช่ที่
๒ ๏ สองรักสอง พิสมัยอยู่ในที สองระริกระรี่น้อ สองระริกซิกซี้ ซิกซี้ปรีดา เข้าหากัน โอ้นายแก้วเอ๋ยแก้ว โอ้นายขวัญเอ๋ยขวัญ แก้วขวัญ/*114จะทำสันใด ขอกอดโรยรื่นชื่นใจ พี่ปล่อยบได้แล้วเอย สองแอบแทบซุ้ม สุมทุมพุ่มครึ้ม ดวงตาเอ๋ย แสนสุดรัก รักนักบหน่าย เอ๊ะ รักไปจนตาย ความรักบหายเหือดเอย
๑ ๏ สองนางน้อง บป้องบผลัก รักนายเหนอ สองเฝ้าเพ้อเพลินชู้ ชูใจชื่น
๒ ๏ นายแก้วขวัญ เชยโฉม โลมบลื้น นางโรยรื่น น้อ นางโรยรื่นฝืนอาย ชายลอมชม โอ้ว่าอกเอ๋ยกรรม อกเอ๋ยจะค่ำลงรอนๆ พระสุริยาลาอัมพร พี่เลี้ยงจำจร ลาเอย ฉะเพลา มาฆ่าสวาท สองนายเฮย มิคลาดจำคลาด สองพนาย เอ๊ะ รักน้องสองชาย ความรักบบ่ายเลยเอย
๑ ๏ สมจิตต์ชู้ สักครู่ก็โหย โฉมรื่นโรย ป่วนอุรา จำลา พี่ยาคู่
๒ ๏ พี่เลี้ยงสอง ประคองสาว ผ่าวพิศดู จูบสั่งช ู้น้อ จูบสั่งชู้ เท่าไรไม่สมปอง โอ้ว่าอกเผือ/*115แก้ว โอ้ว่าอกเผือขวัญ อกเอ๋ยจะทำสันใดเล่าน้อ แม้นมิห่วงพระเรืองลอ ตัวพี่ไม่ขอลาเอย โอ๋ยพี่ต้องไป สนองพระลอ กองแก้วเอย ขอน้องคอย คอยอยู่ปละนี้ เอ๊ะ คอยหนะคอยพี่ เชิญคอยอย่าลี้เรียมเอย (เดิรท่าลาวเว้าสาว เข้าไปเฝ้าพระลอ พระลอออก ให้พี่เลี้ยงไปตามนางรื่นนางโรยมาเฝ้า พี่เลี้ยงสองคู่ฟ้อนต่อมืออย่างอุ้มสมมาเจอะพระลอ ชะงักตะลึงแล้วก็เอื้อนอาย เข้ามาเฝ้า)
ร้องลำลาวล่องน่านเล็ก ๏ บัดนั้น นางโรยนางรื่นตื่นนักหนา เห็นพระลอดิลกโลกา โศภาเพียงเทพะจำลอง แข็งขึงตะลึงชมเป็นครู่ จึ่งรู้สึกตัวทั้งสอง ตรงเข้ากราบบาทพระทอง ทูลสนองเชิญสู่ราชสำนัก เจรจา
ร้องลำลาวแพนน้อย ๏ พระเอยพระลอเลิศ งามประเสริฐสาระภพจบไตรจักร ยลสองพี่เลี้ยงเพียงพบพักตร์ ทรามรักพี่น้องสองอนงค์ พระเสด็จขึ้นพัก/*116ตำหนักสวน ของสองนวลแพงเพื่อนเหมือนประสงค์ (นางคลานนำไปล้างพระบาทด้วยคนทีทอง) ประทับราชอาสน์สุวรรณบรรยงก์ เรียกพี่เลี้ยงเคียงองค์จำนรรจา
ร้องลำลาวคำหอม รับมะโหรี ๑ ๏ พระลอเลิศฟ้าของข้านี่หนอ รำพันพ้อรื่นโรยโหยเห็นหน้าเพื่อนแพงเอ๋ย ยอดรักเผือ พ่วนพิศเร้า พี่รักพี่จึ่งเฝ้าโศกหาถึงน้องเอย
๒ ๏ โอ้พระทอง ของข้าบาท สงสารสองพระน้องสุดสวาท ถึงองค์บไข้ใจไข้ ก่นแต่เศร้าสะอื้นอาลัย เพราะแม่หวนแม่ไห้ ถวิลหาพระองค์เอย
๓ ๏ โอ้โอ๋อก พระลอนิเอ๋ย หวังเชย สองสาวเพื่อนแพง จะ เป็นจะตาย บวายแสวง ผิวะพระน้องหน่ายแหนง เห็นชีวีมิคงเอย
๑ ๏ พระลอล่มฟ้าของข้านิเอ๋ย อย่าตรัสเลยเยียพระน้อง ไป่ปองเฝ้า พระน้องหรือ ลุ่มรักเหลือ /*117เชื่อข้าน้อย ทุกเช้า ทุกค่ำละห้อย ห่วงหา ถึงพระเอย
๒ ๏ ช่วยทูล พระน้อง ว่าพี่จองประจบ เชิญเพื่อนแพงทอง สองน้องมาพบ อย่าหลบ ให้พี่หลงคะนึง ผิวะพระน้อง ปองประสพพี่บหึง พี่ก็แสนคิดถึง แดดิ้นด่วนหาสองสาวเอย
๓ ๏ โอ้พระงามเกลี้ยง ของพี่เลี้ยงสองสาว ป่วยผะผ่าวทรวงครวญ เชิญพระแรมพักตำหนักสวน เผือน้อยจะชวนพระน้องมา ทั้งสองนฤมลพอสุริยนเยี่ยมฟ้า พระบร้างเห็นหน้า สมเสน่หา เหมือนหวังเอย
ร้องลำลาวเล็ก ๏ พี่เลี้ยงสอง อ่อนไท้ไหว้อะเคื้อ นางค่อยเมื้อ ชะม้ายเมิล สะเทิ้นถอย
๒ ๏ จะจากไป เหลืออาลัย พิไรชะม้อย แสนละห้อย ห่วงหลัง เฝ้าสั่งสาร เสียดายเอย เลืยดายดวงหน้า เสียดายจะลาลับแล้ว เพื่อนสาวกระสันถึง/*118พี่ขวัญแก้ว เพื่อนชายจะแคล้ว รื่นโรยลา หนาเพื่อนชายเอ๋ย เห็นจำเป็น เห็นเย็น เห็นค่ำ โอ๋ยสุดจะร่ำ ฝืนคิดอาลัย จำอกจำใจ จำจากจำไกลกันเอย
๑ ๏ สังเวชท้าว ท่านฉอเลาะ เสนาะเหลือ ช่วยทูลเขือ งามปลื้ม อย่าลืมหวัง
๒ ๏ สองโศกหา ถึงพี่ยา วานอย่ายั้ง เชิญมายังสวนศรี พบพี่คอย สงสารเอ๋ย สงสารพระลอ สงสาร จะฝ่อทรวงเศร้า สงสารสองพระน้องร่มเกล้า สงสารจะเฝ้า สงสารพี่ยา หนาเพื่อนแพงเอ๋ย เห็นบหึง เห็นหนึ่ง เห็นแน่ว สองพระน้องแก้ว บแคล้วรีบไคลคลา ถึงขัดถึงเข็ญ ปองหา ปองเห็นพระเอย
๑ ๏ นายแก้วขวัญ หวั่นอก วิตกเหลือ มิรู้เบื่อรื่นโรย เฝ้าโหยไห้
๒ ๏ โหยสั่งชู้ เขือชื่นครู่ ก็จำไกล โอ๋ยชื่นใจไฉนชม จะสมหมาย ชื่นใจเผือ ชื่นใจสองเขือ ชื่นใจจะเรื้อสวาทแล้ว หัวใจพี่หมอง ไม่ผ่องแผ้ว /*119ชื่นใจจะแคล้วพี่เลี้ยงลา หนาชื่นใจเอ๋ย พี่จูบสั่ง พี่หวังพี่ชื่น สองเจ้าบคืน ขืนคิดรั้งรา คงแด่วคงดิ้น คงสุดคงสิ้น ใจเอย
๑ ๏ สองอ่อนไห้ พี่เอ่ย เฝ้าคอย น้อยไปฤๅ น้องสุดดื้อ ออมใจ ไถลร่อน
๒ ๏ สองคำแก้ว สองรักแล้ว เชิญสองจร อกพี่ข่อนๆ ขุ่นเจ็บ แสนเหน็บหนาว อาลัยเหลือ อาลัยโฉมอะเคื้อ อาลัยจะเมื้อลับเงา พี่เลี้ยงสองทรวงจะง่วงเหงา พี่เลี้ยงจะเฝ้า ระทมตรอม ถึงพี่เลี้ยงสาว เหลือจะเหนี่ยว เหลือหน่วง เหลือถ่วง ถึงแสนจะห่วง เหลือหน่วงสองนาง จนจิตต์จนใจ จำจากจำไกล กันเอย (ต่างไว้อาลัยลากันแล้ว นางฟ้อนเข้าโรง นายแก้วนายขวัญมาเฝ้าพระลอ ถวายบังคมแล้วปิดม่านสิ้นชุด)
---
(ฉากท้ายถวายพระพร และสรรเสริญพระบารมี ฉากเดิมระดมละครออกมายืน เชิญเครื่องเฉลืมพระ/*120เกียรติยศกรุงสยาม และเครื่องมงคลสักการ มีฝนโบกขรพรรษร่วงลงอำนวยสวัสดิ์ถวายพระบาทยุคล)
ต้นบทร้องลำสดายงแปลง ๏ เย็นเกล้าชาวสยาม (พระเอย) มีความสุข นิรทุกข์ (นิรภัย) นิรโทษ ปราโมทย์จิตต์ เพราะพระเดชพระคุณ (พระการุญ) พระบุญะฤทธิ์ เจ้าชีวิต ของไทยจง (เชิญพระองค์) ทรงพระเจริญ
พระดับโศก ดับโรค (ดับทุกข์) ดับเดือดร้อน เหมือนบิดร (ปราณีเลี้ยงบุตร) ทั่วพสุทา น่าสรรเสริญ ขอพระชนม์ ยืนทวี (นิราพาธ) ร้อยปีเกิน เสด็จดำเนิร สู่สวัสดิ์ (เพิ่มพิพัฒน์) พิรัติภัย
พระบำรุงกรุงศรี (รัตนโกสินทร์) มีแต่ชื่น เฟื่องฟื้น (พระบารมี) พระกรุณา กว่าครั้งไหน ขอพระทรงศรีระสรรพ์ (สิริโรจ) วรรณวิไล สดใสสิทธิ์สมบูรณ์ (ไพบูลย์) พูนทวี
พระทรงพระเมตตา (ไพร่ฟ้า) ประชาชาติ ทั่ว/*121พระราชอาณาจักร (สยามรัฐ) เกษมศรี ขอพระ (เสวยสุข) ยิ่งมนุษย์ ดุษะดี ทุกทิพา (และทุก) ราตรี (ทรงสวัสดี) ปรีดา
พระบำเพ็ญ (วรทาน) อุปถัมภ์บำรุงเลี้ยง พร้อมเพรียง ไทยทุกพรรค์ (คนอนันต์) หรรษา ขอพระเรือง พระพละฤทธิ์ (พระ) กฤษฎิเดชา พระปรารถนาใดอุดม (ทรงชื่นชม) จงสมเอย
(ลูกคู่รับทั้ง ๕ บท) วันนี้หนอขอเชิญ ท่านเอ๋ย จำเริญสุข ถ้วนทุกทุก ท่านผู้ดี ที่มาดู อยู่ที่นี่ อายุวรรณะ สุขะพะละ ปฏิภาณ สำราญทวี พระวงศา ข้าทูลธุลี เกษมศรีปรีดา (บทท้ายลง) เทอญ
---
สรรเสริญพระบารมี
ข้าวรพุทธเจ้า เหล่าคณานุภักดี ยอกรชุลี วรบทบงสุ์ ซร้องศัพท์ถวายชัย ในนฤปทรง พระยศะยิ่งยง เย็นสิระเพราะพระบริบาล ผลพระคุณธ/*122รักษา ชนนิกายะสุขะศานต์ ขอบันดาลธประสงค์ใด จงสฤษฎ์ดัง หวังวรหฤทัย ดุจจะถวายชัย ฉะนี้ ขอเดชะ (ปี่พาทย์ทำเพลงกราวรำเลิก)
ศุภมัสดุ
เรื่องพระลอ ตอนท้าย
ฉากที่ ๑ (พระเพื่อนแพงทูลลาพระเจ้าย่า)
(ฉากรูปในตำหนักพระเจ้าย่า ตัวละคร มีพระเจ้าย่าประทับบนพระแท่น ข้าหลวงกำนัลนางเฝ้าแหน)
ร้องลำเขมรอกโครง ๏ เมื่อนั้น พระนางเฒ่าเจ้าย่าฟ้าเมืองสรอง ประทับอาสน์ราชสำนักตำหนักทอง ทรงปกครองเลี้ยงพระราชธิดา พระเพื่อนพี่แพงน้องสองอ่อนไท้ ยอดหทัยเสมือนเกล้าพระเจ้าย่า ครั้นแม่เจ้าเฒ่าหง่อมตรอมโรคา มอบสองราพี่เลี้ยงเคียงประคอง ถึงงกเงิ่นดำเนิรไหนไม่ถนัด ยังโลภจัดหึงจัดตุปัดตุป่อง หมกมุ่นหมักอัคติคอยตริปอง /*123แต่จะจองวิหิงสาอยู่ตาปี ๚ ๖ คำ เจรจา
(ใช้ข้าไทให้เก็บกวาดและบ่นปอดแปดฤทธิ์ตระหนี่ ตรวจตราข้าหลวง ที่ไปเก็บขนอนตลาด อากรสวน หางเข้าค่านา ปากลำสำเภา ข้าราชการเลขสมเลกชะเลย ลูกหนี้กู้จำนำ โลภอาหาร ภาวนาพลางด่าพลาง เหลวเละ ริษยาหึงนางดาราวะดีศรีสะใภ้และพระสนม กระเบียดกระตักท้าวพิชัยพิศณุกร หวงหลานจะอภิเษกเอง รับของกำนัลเดิรความภาษีอากร ตั้งตำแหน่งขุนนาง) เพลงฉิ่งนางออก ลา
ร้องลำเขมรเป่าใบไม้ ๏ เมื่อนั้น พระเพื่อนแพงบังอรอัปสรศรี เสด็จถึงตำหนักพระพันปี คลานเข้าไปอัญชลีบาทบงสุ์ พระเจ้าย่าปราศรัยกอดรัด จุมพิตนัดดาพล่ามอารามหลง อยู่งานพัดปฏิบัติผลัดสององค์ องค์หนึ่งทรงอยู่งานนวดบำเรอ ๚ ๔ คำ เจรจา
ร้องลำเขมรคางเหลือง ๏ เมื่อนั้น พระเจ้าย่าทำท่าป้ำเป๋อ เฝ้าชมพระหลานจ้อออเออ ตรัสเพ้อ/*124เจ้อเหลวไหลไชชอน กำชับนางรื่นโรยโกยกำชับ ตรัสแล้วกลับตรัสซ้ำสั่งสำส่อน ประทานโอวาทบอกยอกย้อน แต่ล้วนคลอนป้วนเปี้ยนเวียนวง ๚ ๔ คำ เจรจา
๏ อิริยาบถสี่ไซร้
สงวนองค์ อ่อนเอย
นอนนั่งยืนเดิรจง
อย่าเว้น
สองศรีสมบูรณ์บง
กชมาศ กูเฮย
นอนนั่งยืนเดิรเหล้น
แต่งให้เสมอกัน ๚
ร้องลำเขมรอมตุก ๏ เมื่อนั้น พระพี่น้องชื่นชมสมประสงค์ ได้ช่องพระพันปีมีจำนง ให้สองนวลสงวนองค์ทรงสำราญ จึ่งทูลลาพระเจ้าย่าไปสวนขวัญ พอได้บันเทิงสุขสนุกสนาน นางโรยรื่นชื่นช่วยกราบกราน ทูลยุยงสงสารให้สมปอง ๚ ๔ คำ เจรจา
ร้องลำเขมรเอวบาง ๏ เมื่อนั้น พระเจ้าย่า โปรดปรานหลานทั้งสอง ทรงงมงายงกงันไม่ทันตรอง แม่เจ้าร้องอำนวยเห็นด้วยพลัน ๚ ๒ คำ เจรจา
/*125ร้องลำล่องน่านใหญ่ ๏ เมื่อนั้น พระเพื่อนแพงอ่อนท้าวสาวสวรรค์ สมหมายถวายบังคมคัล จอมขวัญลาจากตำหนักทอง ๚ ๒ คำ เพลงเร็ว
(ปิดม่าน)
---
ฉากที่ ๒ (พระลอเข้าห้องพระเพื่อนพระแพง)
(ฉากรูปในตำหนักสวนเมืองสรอง ตัวละครมีพระลอประทับณอาสน์ สองพี่เลี้ยงเพื่อนพระบาท)
ร้องลำลาวเฉียง รับมะโหรี ๏ ชื่นพระโฉมเอย พระโฉมเรืองลอ ซุ่มสวนหวนห้อยหาสมร ดอกเอยเจ้าดอกขจร คลั่งอุราอาทร เยียพระอรอาลัยแคล้ว ๚
๏ เสริษฐ์ศรีร์เอย อ่าอินทรีย์ภิเษกกษัตรีย์ ทรงเครื่องขัต ติยาภรณ์เพริศแพร้ว ดอกเอยเจ้าดอกนมแมว งามเฉิดเลิศะแล้ว มกุฎแก้วก่องสงวน ๚
๏ บดินทร์สุริย์เอย อาดูรแดกระหาย ฉาดสุริย์ฉาย สายสว่างเวิ้งสวน ดอกเอยเจ้าดอกลำดวน /*126โศกกระสันปั่นป่วน อักอ่วนอุรารอ ๚
๏ มหิศวรเอย คอยพระอวรอูรอะดัก คู่สาวรัก สลัดรักแล้วฤหนอ ดอกเอยเจ้าดอกมะฝ่อ สงสารพระเรืองลอ ทะทึกท้อหทัยทวี ๚
๏ ชัยะสีห์เอย รุ่มฤดีดาลสวาท เคร่าเพ่งพาด บพบพักตร์ยุพี ดอกเอ๋ยเจ้าดอกวาปี เสน่หาปราณี ยวนยีทรวงอนาถ ๚
๏ คู่ขุนเอย คู่ขุนพี่เลี้ยง เฝ้าฟังเสียง เสนอเคียงจอมราช ดวงเอยเจ้าดวงสะวิตฮาต สองอุตสาห์ตากวาด ช่องสิหาสน์บัญชรแวง ๚
๏ แห่แทนเอย ขะบวนแน่นวโนทธยาน คู่เคียงขนาน ศรีวิกาญจน์ก่องแสง ดอกเอยดอกยะแลงยะแลง พระเพื่อนพระแพง สู่สมแสวงเชิญเชื้อ ๚
๏ พี่แก้วพี่ขวัญเอย กะถดกะชั้นวันทา ยั่วทัศนาสองสุดานวลเนื้อ ดอกเอยเจ้าดอกมะเดื่อ สองพระนุชงามอะเคื้อ แม่เจ้าเมื้อเสมีอนใจ ๚
/*127๏ ถ่องถวัลย์เอย เกษมสันต์สมพระแด ลอดเลียบแล ช่องแกลชมชะไม พวงเอยเจ้าพวงมาลัย ชื่นชมสมพระทัย ยิ้มละไมมองเอย ๚
ร้องลำลาวสมเด็จ รับมะโหรี ๏ พระเอยพระลอราช สมมาดสุขแสล้มแย้มสรวล (ช่อกล้วยไม้ สุดสมพระทัยพระลอนิเอย) แอบม่านทวารสุวรรณรัญจวน เห็นโฉมอวรเอกยุพีไม่มีปาน (ดอกบัวเผื่อน พระแพงพระเพื่อนของเผือนิเอย) พระโบกหัตถ์ตรัสสั่งสองพี่เลี้ยง ให้หลบเลี่ยงเมียงออกไปนอกม่าน (ช่อมะลิวัน ขุนแก้วขุนขวัญของธนิเอย) บังแท่นทองปองระวังฟังเหตุการณ์ คอยสื่อสารเสนอความตามที่นัด (ดอกยัสะมิน สองอาสานรินทร์ โดยยินดีเอย) ๚ ๔ คำ เจรจา
พระลอ พี่คอยพบ พี่โรยพี่รื่น ฟังดูว่าเราจะควรทำอย่างไรดี
ขุนพี่เลี้ยง โน่นมาโน่นแล้ว กระหม่อมฉันจะ/*128จัดให้เรียบ สนองพระเดชพระคุณเอง
ร้องลำลาวดำเนิรทราย ๏ โฉมเอยโฉมบุตรี พระเพื่อนพี่แพงน้องสองกษัตริย์ แฝงวิสูตรสุวรรณเจื่อนเอื้อนอุทธัจจ์ อึดอัดแอบสะเทินเขินอาย นางโรยรื่นชื่นแช่มแย้มเยื้อน ทูลเตือนเล้าโลมโฉมฉาย เสียแรงหวังเสน่หาน่าเสียดาย พระฝากกายฝากชีพสู้รีบมา แม่หมายเตือนก็เสมือนเดือนมาตก ไยมิยกเฉลิมขวัญแม่หรรษา แม้นแม่ไม่ไยดีพระพี่ยา เชิญสองราคืนวังยังจะดี เผือเป็นหญิงจริงเผือก็เหลือรัก แต่เหลือจักกำจัดสิ่งบัดสี ใช่รังเกียจเกลียดชังเมื่อไรมี ไม่อยากเฝ้าพระพี่จะมาไย ถ้าเช่นนั้นเชิญขวัญตาของพี่ แม่จงลีลาคลานเข้าม่านไข สงสารพระลอ คอยน้อยพระหัย เหมือนแม่ไม่ปราโมทย์เหมือนโปรดปราน เป็นนารีอยู่ดีดีจะผลีผลาม เสือกซุ่มซ่ามสู่ชายขายหน้าท่าน ใช่จริตบิดเบื่อเหลือรำคาญ สองพี่วานเห็นใจอย่าได้พ้อ ๚ ๑๒ คำ เจรจา
/*129นางโรย เชิญเสด็จเถิดเพขะ พระแม่เจ้า เผือลวงแสนสาวพระกำนัล ว่าพระแม่เจ้าจะสู่พระไสยาสน์ ไล่ให้ไปเล่นเสียทางโน้นหมดแล้ว
นางรื่น เขาจะติดใจสงสัยได้ หนะเพขะ ว่านี่ยังไงพระแม่เจ้าจึ่งประทับรีรออยู่ที่พระทวารนี่หนอ
พระเพื่อน โฮ้ย น้องจะเข้าไปได้หรือ ก็พระลอท่านเสด็จอยู่ในนั้นนิ
พระแพง น้องกะดากใจอย่างไรอยู่ก็มิรู้ละ อยู่ดีๆ ไม่เคยเฝ้าเคยแหนท่าน ก็จะเจ๋อเข้าไปถวายตัวเองๆ
นางโรย รู้งี้แล้ว พระแม่เจ้าทรงคร่ำครวญหวนหาท่านทำไมเล่าเพขะ
พระเพื่อน พี่ละก็ พูดอึงไปนะ
ร้องลำลาวกะแซ รับมะโหรี ๏ ชื่นเอยชื่นชีวิต ชอบจิตต์แย้มสรวลจวนหัวร่อ ใครปลื้มใจไม่เสมอพระเรืองลอ ลับล่อแลบวิสูตรสุวรรณมอง อย่าอดสู/*130เลยพี่สู้แสวงเฝ้า เป็นไรเจ้าเจื่อนกมลหม่นหมอง เชิญแก้วตามานี่ทั้งพี่น้อง ประทับบนแท่นทองที่ห้องใน ๚ ๔ คำ เจรจา
ร้องลำเขมรประชุม ๏ แสนเอยแสนแสล้ม พระเพื่อนแพงยิ้มแย้มแจ่มใส ประสพเนตรพระลอหน่อไท้ บังคมไหว้ชะแง้ชมสมทรง โฉมพระงามเงื่อนเทพะนฤมิต ต้องจิตต์พิสมัยใหลหลง ตะลึงกายลีมอายลืมองค์ โฉมยงพิศวาสจะขาดใจ ๚ ๔ คำ
ร้องลำลาวแพนน้อย ๏ เมื่อนั้น พระลอเลิศลบสบสมัย จูงกรพระพี่น้องสองอ่อนไท้ เข้าในเรือนทองห้องบรรทม สามกษัตริย์บริพัทธ์พึงจิตต์ เกลียวกลมชมชิดสนิทสนม เกษมลันต์หรรษาเอิบอารมณ์ ทั้งสามสมมาดประสงค์จำนงรัก ๚ ๔ คำ
ร้องลำล่องน่านเล็ก ๏ บัดนั้น นางโรยรื่นตื่นตะลึงอึ้งอึกอัก ชมพระโฉมสองอนงค์ทรงลักษณ์ สมศักดิ์สมสรรพกับพระลอ ผลุนผลันถลันไถลเข้า/*131ในห้อง นั่งจ้องต้องใจไปทุกข้อ ถึงต้องตายสิ้นเสียดายชีวาท้อ ขอแต่พอชมงามสามหน่อไท้ ร้องเรียกนายแก้วนายขวัญ มาพลันพลันเถิดเคยเห็นที่ไหน สองพี่เลี้ยงเมียงหมอบยอบเข้าไป บังคมไหว้นิ่งขึงตะลึงมอง ทั้งสี่พี่เลี้ยงเพียงเป็นบ้า นิ่งนั่งตั้งหน้านัยน์ตาจ้อง พิศพระลอเสมือนหล่อด้วยแท่งทอง พิศพระน้องเสมือนสรรพ์สุพรรณมัย ๚ ๘ คำ เจรจา
นางรื่น เห็นยังไงพี่แก้ว เจ้านายของเรา พี่เคยเห็นมนุษย์ไหนงามสมกันฉะนี้มีบ้างหรือในโลก
นางโรย จ๋า ว่าไงพี่ขวัญ เอาแต่นั่งเหม่อ ในพิภพชมพูทวีปนี่นะ พี่เคยเห็นใครงามสม เสมอเจ้านายของเรามีบ้างหรือ ?
นางรื่น ดูสิเอ้า พี่แก้ว จะว่ายังไงก็ไม่ว่า เอาแต่นั่งหน้าตื่น
นายแก้ว โฮๆ พระทูลกระหม่อมแก้ว โฮๆ เจ้าประคุณทูลกระหม่อมแก้ว
/*132นายขวัญ ทรงพระเจริญยิ่งๆ ขึ้นไปเถิด เป็นบุญตาของข้าน้อยแม่นแท้แล้ว ที่เถิดมามิตายเสียเปล่า เกิดมหรรฆลาภได้ชมพระสิริโฉม เฮอ พ่อเจ้าประคุณ แม่เจ้าประคุณ พ่อแม่เจ้าประคุณ ทรงพระจำเริญยิ่งๆ ขึ้นไปเถิด พระทูลกระหม่อมแก้ว พระทูลกระหม่อมแก้ว
นายแก้ว ตายแล้วเกิดใหม่ข้าน้อยพึ่งเห็นนี่และ
นางโรยนางรื่น ก็งามยังงี้แล้วนิหนา จะไม่ให้เผือยอมทอดกายถวายชีวิตสนองพระประสงค์แม่ณเกล้าเจ้าณหัวเยียใดเล้า
นายแก้วนายขวัญ โฮๆ ฮือๆ ก็งามสมกันถึงเพียงนี้นิหนา เผือจะไม่ว่าเทพดาเมืองบนนิมนต์มาอุบัติให้โลกชมพระวรโฉมฉันใดเล้า เผือยอมยากเข็ญเป็นตาย ชีวิตร่างกายขอถวาย สนอง/*133พระเดชพระคุณพ่อณหัวแม่ณเกล้าของเผือ บยั่นใดแล้วแล้
พี่เลี้ยงทั้งสี่ ก็น่าชมพระโฉม ก็น่าปีติโสมนัสส์กราบไหว้ ก็น่าปลื้มอกปลื้มใจ ถึงป่านนี้แล้ว เผือจะไม่จงรักภักดี ปีติยินดีชื่นชมเจ้านายของเผือ เต็มอกเต็มใจเยียใดเล่าแล้ พระทูลกระหม่อมแก้ว ทรงพระจำเริญยิ่งๆ ขึ้นไปเถิด
ร้องลำลาวล่องน่านเล็ก ต่อ ๏ พร้อมเอยพร้อมเพรียง สี่พี่เลี้ยงบังคมประณมไหว้ นางบุ้ยพักตร์พะยักบอกให้ออกไป นายแก้วนายขวัญไก๋เผลอไผลชา ต้องกระตุ้นเดือนตักผลักพิลึก จึงรู้สึกมึนเหม่อกะเล่อกะล่า ค่อยคลานศอกออกจากห้องไสยา เหลียวหลังตั้งตาตะลึงดู ๚ ๔ คำ เจรจา
นางรื่น ดูสิเอา ทำราวกะบ้า จะออกไปก็ไม่ออกไป
นางโรย จะชมพระโฉมพอหอมปากหอมคอ /*134เย็นเกล้าพอควรก็ไม่ได้ พี่ขวัญ นั่นทำอะไร อย่างนั้น
นายขวัญ ว่าไงหยะ
นางโรย จะว่าไง้ ฮุ้ยกลุ้มจริง บอกว่าออกไปทีเถอะ
นายแก้ว เดี๋ยวๆ แม่รื่นแม่รื่น โอ เจ้าประคุณ ทูลกระหม่อมแก้ว
นางรื่น ทำราวกะบ้า บอกว่าพอมั่งเถิดๆ ออกไปทีเถิด ทำราวกะจะไม่ได้มีเวลาเฝ้าแหนเจ้านายของเราอีกต่อไปก็ไม่ปาน
สองขุน โฮ พระทูลกระหม่อมแก้ว ทรงพระจำเริญยิ่งๆ ขึ้นไปเถิด
สองนางพี่เลี้ยง ดูสิเอ้า ยิ่งว่าเหมึอนยิ่งยุ ออกไปทีเถอะ (เข้าโรง)
ร้องลำเขมรเป่าใบไม้ รับมะโหรี ๏ บัดนั้น นางโรยรื่นชื่นชมอยู่อีกครู่ ชะมดชะม้อยถอยออกนอกประตู เชิญราชูปโภคสุพรรณโภชนา สุธารสพระสำอาง/*135นางก็จัด สารพัตรเครื่องอานพานภูษา เยี่ยงบำเรอยุคลรัตน์ขัตติยา แล้วถวายบังคมลาออกไป ๚ ๔ คำ
ร้องลำลาวคำหอม รับมะโหรี ๑ ๏ พระลองามเลิศประเสริฐสิริโฉม เลียมประโลมพระน้องปองพิสมัย เพื่อนแพงเอ๋ย ยอดรักเหลือ เอื้อเสน่ห์น้อง แสนรักนุชจึ่งต้อง บุกเผือน เยือนโฉมเอย ๚
๒ ๏ โอ้พระทอง ๆ ของน้องน้อย เป็นบุญสองพระน้องหายละห้อย ชะรอยบุพเพสันนิวาส จึ่งได้ชื่นชมบรมบาท ยลโฉมพระลอราช เสมือนหวังภักดีเอย ๚
๓ ๏ โอ้โฉมฉ่องของพี่นี้เอ๋ย ขอเชย สองสาวเพื่อนแพง สู้สละเวียงวังเพราะหวังแสวง สรรพภัยไป่แสยง เหมือนฝูงแมลงโลดเพลิงเอย ๚
๑ ๏ พระลอสร้วมสอดกอดสองสาว ปรีดีราวเสวยสวรรค์บันเทิงจิตต์ สามสุขเกษม สามแย้ม/*136สรวล ง่วนเชยชิด สามระรื่น สานชื่นชีวิต สมหวังดังหมายเอย ๚
๒ ๏ สามกษัตริย์ ๆ สุดสวาท สองสาวรักแสน รักแม้นพระลอราช สามสมมาดยั่วยวนชม สามสุดเสน่หา ปรีดาภิรมย์ ชื่นชิดสนิทสนม สามเป็นบรมสุขแสนเอย ๚
๓ ๏ เสียวใจเจิ่งสุด แสนมนุษย์ปานไฉน บปูนใจพระลอราช ชื่นแก้มแนมถัน รับขวัญสองนาฏ เพิ่มพิศวาสเสมือนชีวี สองสาวอ่อนไท้ ปลื้มฤทัยแสนทวี หลงเสน่ห์ประเวณี อยู่ในที่ไสยาเอย ๚ (ปี่พาทย์ทำโลม)
(ปิดม่านนาฑีเดียวเปิดใหม่)
---
ฉากที่ ๒ ต่อ (พระเพื่อนพระแพงจากสวน)
(ฉากอย่างเดิม ตัวละครมีพระลอและสองนางเชยชมกันอยู่ สองนางพี่เลี้ยงอยู่นอกทวาร)
/*137ร้องลำเขมรเอวบาง รับมะโหรี ๏ บัดนั้น พระพี่เลี้ยงนิ่งนึกแล้วปรึกษา อั้นอึ้งด้วยถึงเพลา พระธิดาควรคีนพระวังใน แต่เคาะๆพระทวารนานหลายครั้ง พระจะฟังสัญญาก็หาไม่ สองนางเยื้อนแย้มกระแอมไอ พระก็ไม่ได้ยินเสียงสำเนียงเตือน แหวกม่านคลานเข้าไปกราบบาท พระลอราชทูลแถลงพระแพงเพื่อน สายัณห์แล้วแก้วแม่อย่าแชเชือน ควรจากเรือนสวนสู่มนเทียรแท้ ๚ ๖ คำ เจรจา
นางรื่น เย็นมากแล้วละหนะเพขะ
นางโรย เชิญเสด็จพระแม่ณเกล้าเสด็จกลับพระราชวังเสียทีเถิด
ร้องลำลาวเดิรดง รับมะโหรี ๏ สงสารสามบพิตร ธจนจิตต์เจื่อนพระแด จำเริศร้างห่างแห สุดอาลัยแลรักนิรา สามชีวิตพิศวาส พี่งสมสังวาส ไฉนนิราศแรมลา สุดพรากสองสู ชื่นชูชีวา ยามแสนเสน่หา เสมือนผ่าหัทยางค์ โอ๋องค์ โอ๋องค์พระลอ/*138ราช พระแสนสุดสวาทสองนาง เสียวกำสรวลครวญคราง เยียจางจากกัน สุริบนสนธยา สุดช้าผัดผัน เฝ้าวิโยคโศกศัลย์ สะอื้นอั้นพะอมอูร ๚
๏ โฉมนางพี่เลี้ยงสอง ค่อยปลอบพระน้องสนองทูล แก้วตาอย่าอาดูร ถึงจากบดิสูริย์จากช้า พอมืดพอค่ำ สองพี่ระร่ำ ทำกลมารยา สู่สวนนี้หนอ เชิญพระลอราชา กับพี่เลี้ยงสองรา ลอบพาเยือนวัง ถึงพระแสนๆโศกสร้อย จงเหือดละห้อยหวนประทัง ให้ลุกให้ลามความดัง ตึงตังมิต้องการ จงไว้ธูรเผือ รับจะเอื้อคิดอ่าน ชื่นชมสมมาน เชื่อเผือขานเถิดรา ๚
๏ แสนเอยแสนแสลง พระเพื่อนพระแพงฟังพจะนา ได้พระสติตริตรา ฝืนอารมณ์บังคมลาพระสามี กระเถิดจากอาสน์อุไร สะอึกสะอื้นไห้ โทมฤทัยระทมทวี เหลือระกำทำไฉน เหลืออาลัยรอรี ถึงจากจรลี ห่วงพระพี่อาวรณ์ โอ้โฉมๆพระลอดิลก หวั่นวิตกพระอกข่อนๆ พระสุริยะเย็นรอนๆ /*139จำจรจากอนงค์ กอดแล้วจูบเล่า กำสรดเศร้าพิศวง อักอ่วนป่วนองค์ ละลานหลงลาเอย ๚
ร้องลำลาวเล็ก รับมะโหรี ๑ ๏ สงสารสองสาวน้อย กลอยสวาท บังคมบาท งามชื่น สะอื้นไห้ ๚
๒ ๏ จากบพิตร เหมือนชีวิต จะจากใจ แสนอาลัย ๆ เหลือซ้ำ เฝ้ากำสรวล เสียดายเอย เสียดายดวงฟ้า เสียดายจะลาลับบาท สองสาวทรวงฝ่อ ห่วงพระลอราช พระโฉมสุดสวาทจะคลาดน้องไป หนะพี่ยาเอ๋ย เห็นสายัณห์ เห็นตะวันรอนรอน สาวสุดจะวอน หวังฉะอ้อนอาลัย จนจิตต์จำใจ จำจากจำไกลพระสามี ๚
๑ ๏ สงสารไท้ ธพิไร พิลาปสะเทื้อน แม่งามเหมือน หยาดฟ้า อย่าห่วงพี่ ๚
๒ ๏ แม้นเคร่าหา ถึงพี่ยา พอราตรี คงพบพี่ ๆ สมหวัง ในวังอร สงสารเอย สงสารพระลอ สงสารธฝ่อทรวงสะท้อน สงสารสองพระน้องสาวสมร /*140สงสารฉะอ้อนสงสารพี่ยา หนาเพื่อนแพงเอ๋ย สองกรรหาย สองบวายสวาทท้าว ยอดรักของพระน้องจ้าว อุระร้าวเจตนา ถึงยากถึงเขญ ขอหาขอเห็นยงยืน ๚
๑ ๏ โอ้สงสารพระลอราช อนาถแล้ว เฝ้ากอดแก้ว เพื่อนแพงกันแสงสะอื้น ๚
๒ ๏ กำสรวลสั่ง เห็นสุดหวัง จะค่ำคืน พระโฉมชื่น ๆ ไฉนชม จะสมปอง ชื่นใจพี่ ชื่นใจสองศรี ชื่นใจจะลีลาแล้ว หัวใจพี่หู่มิรู้แผ้ว ชื่นใจจะแคล้วพระลอลา น่าชื่นใจเอ๋ย เฝ้าโศกสั่ง สุดหวังเชยชื่น สองสวยรวยรื่น ชื่นจิตต์พี่ยา ขอพบขอเห็น จะตายจะเป็นตามอร ๚
๑ ๏ สองพี่เลี้ยง แม่เอย อ่อนจิตต์ คิดสงสาร สุดคิดอ่านอักอ่วน จวนค่ำข่อน ๚
๒ ๏ ค่อยปลอบโฉม บรรโลมสนอง เชิญสองจร ทรวงสะท้อน ๆ วอนซ้ำ ด้วยจำเป็น สงสาร/*141เหลือ สงสารพระโฉมอะเคี้อ สงสารจะเมื้อเมื่อยามเย็น โอ้พระคู่อาลัยมิได้เห็น พระลอบ่เว้นระทมดรอม ถึงพระน้องสาว เหลือจะผ่อน เหลือจะผัด เหลือขัด ถึงแสนโทมนัสส์ เหลือปัดรีรอ สุดจิตต์สุดใจ จำจากจำไกลองค์เอย ๚ ทะยอยโอด
(ปิดม่าน)
ฉากที่ ๓ (พระลอสู่ปราสาทเมืองสรอง)
(ฉากรูปในพระตำหนักพระเพื่อนพระแพง ตัวละครมีสองพระนางประทับณสุวรรณอาสน์)
ร้องลำญวนเคล้า รับมะโหรี ๏ เมื่อนั้น สองพระราชธิดาฟ้าเมืองสรอง เนาบรรยงก์รัตนาสน์ปราสาททอง หม่นหมองกมลชะม้อยคอยพี่เลี้ยง สุริยนสนธยาราตรีแล้ว ไยจึ่งแคล้วนัดหมายเงียบหายเสียง พี่โรยรื่นก็มีคืนมาวังเวียง ยิ่งหวาดก็ยิ่งเพียงพินาศแด หรือเกิดเหตุบิตุเรศทรงทราบเรื่อง พระขุ่นเคือง/*142ข่าวลับกลับกริ้วแหว หรือพี่เลี้ยงเลี่ยงเลี้ยวเที่ยวเชือนแช ยิ่งนึกยิ่งไม่แน่ยิ่งโศกา ๚ ๖ คำ โอด
ร้องลำเขมรประชุม ๏ เหลือบเห็นนางโรยรื่นยืนเมียง มาเคียงสามหนุ่มคลุมภูษา คนงามฟ้อชะรอยพระลอราชา คนเดิรหน้านั่นนายแก้วไม่แคล้วทาย คนเดิรหลังระวังวุ่นนั่นขุนขวัญ ฝูงกำนัลถูกขับเงียบลับหาย สมคิดสมจิตต์สมอุบาย พระโฉมฉายหรรษารีบมาพลัน ๚ ๔ คำ เพลงฉิ่ง
(สองนางพี่เลี้ยงพาพระลอและสองขุนพี่เลี้ยงหลบเลี่ยงมาพบนางเฒ่าแก่และชะแม่พระกำนัลบ้าง ก็ทำกลมารยาเลี่ยงหลบมาจนเข้าในม่าน)
ร้องลำลาวแพนน้อย ๏ พระเอยพระลอเจ้า ยลสองเยาวะมิตรยวนธสรวลสันต์ กรตระกองกอดน้องร่วมชีวัน เฝ้ารับขวัญแสล้มรื่นชื่นพระทัย ๚ ๒ คำ
ร้องลำสร้อยลาว ๏ สองเอยสองธิดา วันทายิ้มย่องสนองไข เชิญเสด็จพระลอหน่อไท้ เข้าในแท่น/*143ที่มณีพราว ๚ ๒ คำ เสมอ
ร้องลำลาวกะแซ รับมะโหรี ๏ เถลิงบัลลังก์สุวรรณรัตน์รัชชวาล ภายใต้เพดานร่มขาว ห้อยพวงคำจัมปาดาราวาว สองพระสาวหมอบเมียงเคียงองค์ ๚ ๒ คำ
ร้องลำล่องน่านเล็ก ๏ บัดนั้น สี่พี่เลี้ยงรื่นรมย์สมประสงค์ พะวงหวังบังคมพระโฉมยง จะเลี่ยงลงไปห้องสองพี่เลี้ยง ๚ ๒ คำ เจรจา
พระลอ เอ่ เอ่ พี่แก้วพี่ขวัญ ค่ำวันนี้หาวนอนแต่หัวค่ำจริงเจียวหนะ
นายแก้ว เพชะคะ ก็จริง เกรงจะหาวประทม
นายขวัญ ยังไง ยังไงก็ได้ แล้วแต่จะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม
พระลอ พูดละโยกโคลงเจ้าสำนวนนัก
พระเพื่อน พี่รื่นก็จะรีบไปไหนด้วย
นางรื่น ก็เสร็จราชการงานเมืองแล้วนิเพขะ /*144พระแม่เจ้า เหนื่อยมาวันยังค่ำกะตาแล้วนิ ก็ต้องพักมั่งซิ้
พระแพง พี่โรยเห็นจะร่วมใจกะพี่รื่นด้วยสิหนา
นางโรย เพค้า เพค้า ก็ร่วมใจกันทั้งนั้นนั่นแหละ เพค้า เพค้า
พระลอยิ้ม ตามใจพี่จะไปก็ไปเถิดซี
นางโรย นั่นแหมล่า
พระเพื่อน ปากจัดนัก
นางโรย ก็จัดมั่งซีเพค้า ทูลกระหม่อมแก้ว (เข้าโรงทั้งสี่พี่เลี้ยง)
ร้องลำลาวดำเนิรทราย รับมะโหรี ๑ ๏ สามกษัตริย์ โสมนัสส์ แย้มสรวล ยวนเสน่หา สามปรีดาร่าเริงบันเทิงสมร ๚
๒ ๏ แสนสุดรัก รักน้อง สองบังอร สองฉะอ้อนน้อ สองฉะอ้อนอ่อนคลอจ้อจำนรรจ์ โอ้พระทอง ของสองยุพราช พระแสนสุดสวาทสองสาว/*145สวรรค์ ได้ชื่นได้ชมภิรมขวัญ บุญเพรงหากสรรสมเอย พระเชยโฉม พระโลมวรนุช สองนางเอย แสนรักสาว สองสาวสวยสุด เอ๊ะ สวยยอดมนุษย์ หยุดลมบหยุดรักอร ๚
๑ ๏ พระเพื่อนไท้ วอนไหว้ถวายสลา พระลอสรวล พระแพงชวน ชื่นชู้ หยิบพลูป้อน ๚
๒ ๏ พระเชยปราง นางแนบแอบกำกร จุมพิตสมร น้อ จุมพิตสมรเมาสวาท ไม่คลาดคลอ โอ้อกใครในพิภพ อกเอ๋ยไม่ลบพระลอแล้ว เสียวสร้านร่านจิตต์ เชยชิดพระน้องแก้ว เป็นตายไม่แคล้วองค์เอย โฉมฉ่องฟ้า ชื่นหล้าฤๅจาง สองสาวเอย ถึงสูญดิน สูญดินสิ้นฟ้า เอ๊ะ ความรักสองรา ไฉนรู้ซาสร่างเอย ๚ (ปี่พาทย์ทำเพลงกล่อม)
ร้องลำลาวล่องน่านเล็ก ๏ บัดนั้น สาวสุรางค์นางกำนัลเฒ่าแก่ เห็นอาการจอมขวัญผันแปร ต่างคอยแต่เสือกสอดดอดมอง สงสัยไยไม่เสด็จออก พี่เลี้ยง/*146บอกแต่ประชวรอยู่ในห้อง ดูทีวิปริตผิดทำนอง มีแต่สองแม่เจ้าเข้าข้างใน สะกิดกันซุบซิบกระหยิบตา ลอบนินทาสืบสวนป่วนกันใหญ่ คนหนึ่งเห็นเนื้อเต้นตลุ่นใจ โจษกันไปพาวพาวจนข่าวดัง ๚ ๖ คำ เจรจา
(เฒ่าแก่กำนัลแอบมองซอกๆ ที่เห็นก็โจษกันไปต่อๆ จนข่าวทราบถึงพระเจ้ากรุงสรองเสด็จมา)
ร้องลำลาวพุงดำ ๏ เมื่อนั้น ท้าวพิชัยพิศณุกรร้อนคลั่ง พอทราบข่าวพระลอเข้ามาในวัง บังอาจทำลำพังอหังการ กริ้วโกรธพิโรธดังไฟฟ้า เสด็จมามองดูอยู่นอกม่าน เห็นพระลอคลอสองนงคราญ งามปานนารายน์ก็หายเคือง ชะรอยบุญเขาสร้างแต่ปางบรรพ์ เทพะสรรค์ภิเษกสวัสดิ์อุบัติเบื้อง เป็นเกียรติยศปรากฏเฉลิมเมือง งามประเทืองถูกอารมณ์สมปอง พระทรงปรีดีทวีนัก สมศักดิ์สกูลหงส์วงศ์เมืองสรอง ฤทธิ์ปราโมทย์โปรดดูพระคู่ครอง /*147เลยยิ้มย่องเยี่ยมแกล้งสำแดงองค์ ๚ ๘ คำ เจรจา
ท้าวพิชัย เมื่อแรกพอรู้ข่าวก็โกร๊ธโกรธ เพราะเธอเป็นศัตรู หมายว่าจะมาจู่ดูถูก มิรู้ว่าธรักลูกเต้าเราสุจริต คิดจะเป็นสัมพันธมิตรราชไมตรี ที่จริงก็น่ารับขวัญ ด้วยสมกันชูสง่าราศี นึกนึกก็น่ายินดี หะหะ มากกว่าน่าโกรธ
ร้องลำล่องน่านเล็ก ๏ เมื่อนั้น สองบุตรีศรีเมืองเรืองระหง ชายเนตรเห็นสมเด็จบิตุรงค์ โฉมยงถวายอัญชลี ๚ ๒ คำ
ร้องลำลาวแพนน้อย ๏ เมื่อนั้น พระลอเลิศฟ้ารุ่งราศี กระซิบถามพระน้องสองบุตรี แจ้งว่าจอมธรณีก็บังคม ขอพระราชทานโทษโปรดเกล้า ที่กล้าเข้าเคียงคู่สู่สม เพราะฤทธิ์แสนเสน่ห์น้องอ่องอารมณ์ ทิ้งอุดมราไชศวรรย์มา ขอฝากกายถวายชีวาตม์ แทบพระบาทจงโปรดเกศา สุดแท้แต่พระราชบิตุลา จะทรงพระกรุณาปราณี ๚ ๖ คำ
/*148ร้องลำล่องน่านใหญ่ ๏ เมื่อนั้น เจ้าแผ่นดินปิ่นสรองกรุงศรี ชื่นชอบตอบสุนทรวาที ลุงนี้ไม่ถือโทษทัณฑ์ เธอก็เป็นเจ้าแคว้นกรุงแมนสรวง ลุงไม่หวงกันน้องสองจอมขวัญ สมศักดิ์สมสกูลเสมอกัน สองเขตต์ขัณฑ์จะได้เป็นไมตรี ไพร่ฟ้าประขาชนจะพ้นทุกข์ เกษมสุขปรองดองสองกรุงศรี ค้าขายไปมาสองธานี ดังสุพรรณปัถพีแผ่นเดียวกัน ลุงจะให้โหราหาฤกษ์เอก อภิเษกก่อนจึ่งไปไอศวรรย์ พระกอดสามขัตติยาปรีดาครัน สรวลสันต์แล้วเสด็จจรลี ๚ ๘ คำ เพลงเร็ว
ร้องลำสร้อยลาว ๏ บัดนั้น นางรื่นโรยพี่เลี้ยงสาวศรี ตื่นเต้นไม่เป็นสมประดี รีบตะลีตะลานคลานเข้ามา ๚ ๒ คำ เจรจา
นางรื่น ตายละหล่อน เกิดความใหญ่ไม่เป็นตัวละเราคราวนี้ เพียงหลังลายตลอดต้นคอไปอยู่คุกก็เป็นบุญ ขอแต่อย่าให้คอขาดตายกลิ้งอยู่ที่หัวตะแลง/*149แกงบุกตะหลั่วเลย
นางโรย บอกว่าเถอะ คนมันอิจฉาเราหนะหล่อนหนะ เราอยากริคิดปิดควันไฟนิ ถึงกรรมมันก็จำต้องโฉ่อยู่เอง
ร้องลำสร้อยลาว ต่อ ๏ เห็นพระจอมปัถพีลีลาแล้ว อกแผ่วๆพล้ำเผลอกะเล่อกะล่า คลานเข้าไปซักไซ้พระธิดา หน้าตาซีดสะทกตกใจ ๚ ๒ คำ เจรจา
สองนางพี่เลี้ยง ยังไงมั่งเพขะ ร้ายฤๅดี
(สองพระนางกับพระลอทรงพระสรวล)
สองนางพี่เลี้ยง ดูสิเอ้า เออๆ เผือค่อยมีใจแล้วละ เห็นพระทูลเกล้าของเผือทรงพระสรวลออก
(สองพระนางก็ตรัสเล่าเรื่องให้ฟัง พี่เลี้ยงอือออดีอกดีใจมาก)
ร้องลำลาวล่องน่านเล็ก ๏ พอทราบเรื่องเบื้องดีสองพี่เลี้ยง ดีใจเพียงขึ้นสวรรค์ถึงชั้นไหน ถวายพรพระ/*150บุตรีนิกะไร จูบกอดสองอ่อนไท้ทั้งพระลอ ๚ ๒ คำ เจรจา
(ปิดม่าน)
ฉากที่ ๔ (พระเจ้าย่ายุท้าวพิชัยพิศณุกรให้ล้างพระลอ)
(ฉากในปราสาทท้าวพิชัยฯ ตัวละครท้าวพิชัยฯ ประทับอยู่กับพระมเหสีบนพระวรอาสน์มีพระสนมกำนัลเฝ้าพระบาท)
ร้องลำลาวกะแซ ๏ เมื่อนั้น ท้าวพิชัยพิศณุกรเกษมศรี ชื่นชมสมถวิลยินดี เล่าความตามที่เป็นมา ให้โฉมพระนางดาราวดี มเหสีทราบสิ้นกังขา กะการจะอภิเษกพระธิดา ตริตรึกปรึกษากันสำราญ ๚ ๔ คำ เจรจา (เล่าความตามเป็นมาให้พระมเหสีฟัง)
ร้องลำลาวแพนน้อย ๏ เมื่อนั้น พระนางดาราวดียอดสงสาร เห็นชอบตอบพระราชโองการ พระคิด/*151อ่านทั้งนี้ดีนัก ลูกเราก็เป็นสาววิสุทธิชาติ์ พระลอราชก็เป็นจอมอาณาจักร์ เมื่อมีคู่สู่สมภิรมรัก สมศักดิ์เช่นนี้ดีสุดใจ ๚ ๔ คำ เจรจา
(เห็นชอบตามพระดำริ พระสนมกำนัล ก็พลอยกระซิบกระซาบชอบใจไปตามกัน พระเจ้าย่ากับสาวใช้ออก)
ร้องลำเขมรอมตุ๊ก ๏ เมื่อนั้น พระนางเฒ่าเจ้าย่าโกรธาใหญ่ พอแจ้งข้อเรื่องพระลอหน่อไห้ ลอบมาในวังสมพระเพื่อนแพง ดีเดือดเลือดทลั่งคลั่งอาฆาต พยาบาทบ่นเพ้อกะเย่อกะแหย่ง แล่นถลันหันล้มจมตะแคง พระพักตร์แดงดุด่าตาชัน เรียกสาวใช้ให้ประคองสองพาหา รีบมาดุ่มดึ่งทะลึ่งถลัน หอบเฮ่อฮ่ามากระทั่งบัลลังก์สุวรรณ ยังมิทันประทับแท่นก็แปร้นพ้อ ๚ ๖ คำ (หอบ)
ร้องลำลาวพวน ๏ ไฉนหนอใจคอขุนหลวงนี่ ปล่อยไพรีชั่วช้าฆ่าพระพ่อ ซ้ำดูถูกลูกเต้าเราเสียพอ /*152เอาปราสาทเป็นหอทรลักษณ์ มันศัตรูงูร้ายเอาตายแน่ จงให้แล่ให้ฆ่าอย่าช้าหนัก ต้องแก้แค้นแทนบิดาสวามิภักดิ์ จึ่งจักสมควรมันลวนลาม ๚ ๔ คำ เจรจา (คลั่งโทโสยุยงต่างๆ)
ร้องลำลาวแพนน้อย ๏ เมื่อนั้น ท้าวพิชัยฟ้งระหัศก็ตรัสห้าม เป็นผู้ใหญ่ไม่ควรจะวู่วาม ทำสิ่งใดให้งามจึ่งจะดี ถึงศัตรูแม้นทู้ษมาโทษ ควรหายโกรธปรองดองสองกรุงศรี ให้เย็นใจไพร่ฟ้าประชาชี จึ่งจะมีคนชมสมศักดิ์เรา ใช้เวรดับระงับชอบด้วยตอบเวร เห็นผิดเกณฑ์บัณฑิตคิดเขลาเขลา ควรสงบจะไปรบลูกไม่เอา พระแม่เจ้าก่อบาปหยาบคายนัก ลูกจะอภิเษกสองธิดา กับพระลอราชาให้สมศักดิ์ ควรปราณีประนอมพร้อมพรัก จึ่งจักสมประสงค์เป็นมงคล ๚ ๘ คำ เจรจา (ตามบทพระเจ้าย่าก็เถียงเพ้อๆ)
ร้องลำเขมรคางเหลือง ๏ เมื่อนั้น พระย่าเธอป้ำ/*153เป๋อเพ้อบ่น ไม่เอื้อเฟื้อเชื่อคำก็จำจน สาละวนค้อนควักกะอักกะไอ หันไปทางนางดาราวดี ทำทีหุนหันหมั่นไส้ เห็นไม่รับสนับสนุนรุ่นพระทัย ฮึดฮัดสะบัดไปตำหนักทอง ๚ ๔ คำ เพลงเร็ว
(หันไปทูลยุครั้นท้าวพิชัยไม่อือออ เหลียวไปพะยักกับนางดาราวดีไม่เล่นด้วย ก็โกรธสะบัดพักตร์ค้อน รำเพลงเร็วพลางหอบ และฉุนและ เลยเข้าโรง)
(ปิดม่าน)
---
ฉากที่ ๕ (พระเจ้าย่าแต่งพล)
(ฉากรูปในตำหนักพระเจ้าย่า ตัวละครมีพระเจ้าย่าประทับบนเตียงทอง นางข้าหลวงสอพลอเฝ้าปฏิบัติ)
ร้องลำล่องน่านใหญ่ ๏ เมื่อนั้น พระเจ้าย่าบ้าแบบแทบเป็นไข้ แค้นขุ่นงุ่นง่านทะยานใจ ด้วยทูลท้าวพิชัยไม่เอออวย ปล่อยให้อ้ายพระลอทรลักษณ์ มาพิงพักหมิ่นเล่นไม่เห็นด้วย ลูกศัตรูผู้มาฆ่าพ่อม้วย /*154ยังงงงวยยกธิดากูน่าอาย โอ้กรรมๆจะทำไฉนหนอ จึ่งจะผลาญพระลอให้ฉิบหาย กูแก่เฒ่าทรพลจนแรงกาย สุดทำร้ายฆ่าตีด้วยฝีมือ ฤทธิ์หมกมุ่นฉุนเละมุทะลุ เอาแต่ดุสาวใช้มิได้หือ ทั้งด่าข้อนข่วนตะกายร้ายถึงลือ เดือดดื้อตีตบบัดซบไป ๚ ๘ คำ เจรจา
(อารามพระพื้นเป็นโคลนก็เอาแต่ฉุนใหญ่ฉุนน้อย เคยทรงพระโลภข้าหลวงพาขุนนางบ้านนอกมาเดิรไปกินเมืองถวายของตรัสตีด้วยสองสามคำ ก็พาลกริ้วไล่ลงพระอาชญา คนพาเจ๊กถวายของขอเดิรภาษีทรงอออือพอขอกู้เงินก็กริ้วอีก ดุจุกจิก เละจิเละเอาส่ำไม่ได้ ลงพระอาชญาข้าไทจนหมดพระกำลัง ก็ทรงพระกันแสงโฮโฮ)
ร้องลำสร้อยลาว ๏ สิ้นกำลังเซซังสู่ไสยา พระเจ้าย่าสะอื้นอ้อนนอนร้องไห้ แค้นคั่งคลั่งคลุ้มกลุ้มพระทัย ร่ำพิไรจาบัลย์พรรณนา ๚ ๒ คำ โอด
ร้องลำลาวครวญ รับมะโหรี ๏ โอ้พระยาพิมพิสา/*155คระราช พระต้องขาดคอช้างล้างฆ่า ด้วยเจ้าพ่ออ้ายพระลอราชา ยกทัพมาข่มเหงไม่เกรงใจ น้อยจิตต์ท้าวพิศณุกร ก็ใจอ่อนเนรคุณพระพ่อได้ จะยกเพื่อนแพงน้องสองดนัย กลับอภิเษกให้อ้ายศัตรู ไม่แก้แค้นแทนพ่อทรยศ ยางชายหายหมดสิ้นอดสู จะทำฉันใดดีหนะอกกู บ่นอู้สะอื้นโอ้โศกี ๚ โอด
ร้องลำเขมรโพธิสัตว์ ๏ คิดเอ๋ยคิดได้ พระย่าไท้องค์งอหัวร่ออี๋ เรียกสาวใช้ใช่ชั่วตัวดี สับปลี้ขี้ปดคดเคี้ยว จงไปตามขุนพลคนเก่า ให้เข้ามาสู่กูประเดี๋ยว แม้นบิดเบี้ยวเคี่ยวเข็ญให้เป็นเกลียว รีบเหนี่ยวตัวมาอย่าช้าพลัน ๚ ๔ คำ เจรจา
(สอนข้าหลวงให้ล่อลวง นางข้าหลวงก็ตลบตะแลงรับอาสาแข็ง)
ร้องลำเขมรอกโครง ๏ บัดนั้น นางข้าหลวงตอแหลแด๋ดั๋น ถวายบังคมลาตาเป็นมัน แร่ถลันรีบออกไปนอกวัง ๚ ๒ คำ ชุบ
/*156(ทางนี้พระเจ้าย่าพื้นดีตรัสกับข้าหลวง จนนางข้าหลวงพาขุนพลนอกราชการเข้ามาเฝ้า)
ร้องลำล่องน่านเล็ก ๏ เมื่อนั้น พระเจ้าย่าตาเหลอเห่อคลั่ง กวักหัตถ์ตรัสตะโกนดังๆ ให้เสนามานั่งข้างเตียงทอง ทำมุบมิบกะซิบกะซาบไม่จาบจ้วง ว่าขุนหลวงคั่งแค้นแสนขุ่นข้อง ด้วยลูกสาวท้าวเธอเพ้อลำพอง คบศัตรูสู่ห้องพระปรางค์ใน คือพระลอเจ้าแคว้นเมืองแมนสรวง มันกล้าล่วงลอบทะลึ่งมาถึงได้ ครั้นท้าวจะโกรธขึ้งทำอึงไป ก็เกรงภัยรบพุ่งยุ่งทั้งเมือง จึ่งวานกูผู้แม่มาแก้กล เรียกขุนพลข้าเก่ามาเล่าเรื่อง จะได้ช่วยตอบแทนแก้แค้นเคือง อย่าให้อื้อลือเลื่องถึงโองการ อย่านอนใจในค่ำวันนี้ รีบเรียกรี้เรียกพลคนห้าวหาญ จับพระลอทรชนคนพาล เอาตัวผลาญชีวันให้บรรลัย ๚ ๑๐ คำ เจรจา
(กำลังตรัสข้าหลวงตะบันหมากมาถวาย หรือเอาพานหมากมาตั้งให้ขุนพล ก็ตรัสไล่ด้วยเป็นความสับ ตรัสพาวๆ วนไปเวียนมาอย่างยายแก่)
/*157ร้องลำลาวล่องแก่ง ๏ บัดนั้น ขุนพลคนชำนาญการใหญ่ ฟังพระเจ้าย่าบัญชาใช้ ครั้นจะไม่ยำเยงก็เกรงกลัว อ้างราชโองการพระผ่านเกล้า สังเกตเค้าเงื่อนก็สมคารมทั่ว เป็นราโชบายลึกรู้สึกตัว มิควรมัวสงกาพะว้าพะวัง ยิ่งพระย่าทำท่ามุสาวาท ขู่ตวาดกราดเกรี้ยวเสียงเขียวผัง อย่าทำปึ่งอึ้งอั้นดันทุรัง หรือจะไม่เชื่อฟังก็บอกมา จนจิตต์จำถวายบังคมคัล ปากสั่นขันรับอาสา คลานคล้อยถอยหลังออกมา พระเจ้าย่ายินดีนี่กระไร ๚ ๘ คำ เจรจา
(พระเจ้าย่าเห็นได้ท่าก็ขู่สำทับขุนพลลานรับแข็งแรงกลับไป ทางนี้ก็ดีพระทัย พระพื้นดีเพ้อเห็นแต่ทางสำเร็จตะบึงไป)
(ปิดม่าน)
ฉากที่ ๖ (พิฆาตพระลอ)
/*158(ฉากรูปในพระตำหนักพระเพื่อนพระแพง ตัวละครมีพระลอกับสองนางประทับพระแท่น)
ร้องลำลาวสมเด็จ รับมะโหรี ๏ เมื่อนั้น พระลอเลิศลบจบไตรจักร์ (ช่อดอกอโศกพระลอลือโลกของเผือนี่เอย) เนาในมนเทียรทองกับน้องรัก สุวพักตร์แพงเพื่อนเหมือนชีวี (พุ่มพวงปรู พระเพื่อนแพงโฉมตรูของสูนิเอย) ภิรมรื่นชื่นชมบรมสุข นฤทุกข์ปรีเปรมเกษมศรี (ช่อพุทธชาต สามกษัตริย์สุดสวาทของเผือนี่เอย) หยอกเย้าเคล้าคลอซ้อซี้ จนราตรีเที่ยงคีนชื่นฤทัย (ช่อประยงชิด พระชื่นชีวิตของเผือนิเอย) ๚ ๔ คำ กล่อม
ร้องลำลาวล่องน่านเล็ก รับมะโหรี ๏ พระแว่วสุรสำเนียงเสียงโห่ร้อง กึกก้องสนั่นหวั่นไหว เหมือนฝีเท้าเหล่าพหลพลไกร เพรียกไปรอบราชมนเทียรคำ สามกษัตริย์ไม่ประหวัดระแวงเหตุ จะอาเพดฉุกมาเพลาค่ำ ยิ่งเอียงกรรณฟังให้แม่นยำ ยิ่งกระหน่ำกัมปนาทประหลาดนัก ๚ ๔ คำ เจรจา
พระลอ พระเพื่อนธได้ยินอะไรบ้างไหม ยังไง/*159พี่แว่วๆเหมือนเสียงใครโห่ร้อง ครั้นยิ่งฟังๆ ไป กลายเป็นก้องฝีเท้าทหารไปก็เป็นได้
พระเพื่อน เพค้ะ หูหม่อมฉันก็แว่วไปเช่นนั้นเหมือนกันนั่นและ พวกสาวใช้กำนัลนางเขาเห็นจะเล่นอะไรกันสนุกสนานหรือกระไรนั่นและ
พระแพง เล่นอะไรกันเดือนมืด พระพี่ก็ พวกทหารอาสากองนอกเขาซ้อมรบกันที่สนามชัย และว่าไม่ถูก
พระลอ เออ พระแพงซิตรัสชอบกล แต่จะเป็นอะไรหรืออะไรก็ช่างมันประไรหนา มันไม่เกี่ยวข้องอะไรกันกะเผือ พี่ขอชื่นใจกับดวงชีวิตของพี่สององค์เท่านี้แล้ว ก็ไม่ต้องอยากรู้ว่าหูจะได้ยินเสียงอะไร
พระเพื่อน พระน้องจะกราบทูลตอบว่ากระไรเล่า
พระแพง ก็พระพี่ละเพขะ
พระลอ พี่ตอบแทนพระน้องทั้งสององค์ได้/*160แหมล่า ตอบว่าจริงเพขะ ถูกไหม
พระเพื่อน พระลอรับสั่งแล้วนิเพขะ ไม่จริงไม่ถูกมีบ้างหรือ
พระแพง เปล่งจากพระโอษฐ์พระลอแล้ว ถึงอย่างไรๆ ก็ชื่นใจหนะขะพระพี่
ร้องลำสร้อยลาว ๏ เหลือบเห็นนายแก้วนายขวัญ ทะลึ่งถลันลนลานอาการหนัก ไม่ส่งเสียงแอมไอให้ตรัสทัก คลานกึกกักมาทูลมูลคดี ว่าบัดนี้มีทหารอาสา กรูกันมาล้อมรอบมนเทียรนี่ ชะรอยกลศึกท้าวเจ้าบุรี ยกโยธีมืดค่ำมาทำร้าย ๚ ๔ คำ เจรจา
พระลอ พลทหารมากอยู่หรือพี่
นายแก้ว เพชะคะอโขอยู่
นายขวัญ เห็นจะกว่าหกร้อยเจ็ดร้อย
ร้องลำมหาชัย ๏ พระเอยพระขัตติยะประเสริฐ เรืองลอดิลกเลิศเฉิดฉาย ฟังข่าวท้าวธยิ้มพริ้มพราย มิกลัวตายองอาจฉกาจฤทธิ์ งามสง่าดังพญา/*161ราชลีห์ กรคระวีศาสตราอาชญาสิทธิ์ เผ่นผงาดมาดกำจัดปัจจามิตร เลิกคิดระย่อท้อผองภัย ๚ ๔ คำ
ร้องลำลาวแพนน้อย ๏ บัดนั้น นายแก้วนายขวัญไม่หวั่นไหว ขันอาสาเจ้าหล้าไปทันใด ขอตายก่อนภูวไนยไม่อาทร ๚ ๒ คำ
ร้องลำลาวเล็ก ๏ เมื่อนั้น พระเพื่อนไท้แพงทองสองอัปสร เยื้อนยิ้มพริ้มพักตร์บังอร ชุลีกรกราบบาทสวามิศ พระตระโบมโลมลูบจูบน้อง อย่าหม่นหมองประหวั่นพรั่นจิตต์ แม้นพี่ยายังเป็นคงเห็นฤทธิ์ มิปล่อยให้ดวงชีวิตอันตราย (นาง) สองเผือก็เชื้อขัตติยะชาติ ใจบขลาดบพรั่นขวัญหาย เกิดเป็นตัวแล้วจะกลัวอะไรตาย มิยอมชายอื่นจู่เป็นคู่ครอง ตายร้ายตายดีก็ทีหนึ่ง เมื่อไรถึงจะได้พบประสพช่อง ยามเป็นเห็นพระพี่อย่าหนีน้อง ขอสนองวรบาทไม่คลาดแคลน มิขอให้ข้าไทดูหมื่น ล่อยลิ้นท้าทายละอายแสน สิ้นอาลัยพ่อแม่และด้าวแดน แม้นพระ/*162เมื้อเมืองแมนนิคาลัย เผือขอตายตามเบื้องบาท ได้ชื่นชมสมสวาทในชาติใหม่ ทูลพลางสองพระนางเปลื้องสะไบ สะพักไหมอ่อนพันกระศัลทรง (รัว) วิ่งผวาคว้าได้พระแสงดาพ เปลือยปลาบเริงฤทธิ์พิศวง ฟ้อนตาวงามฤๅขามคอยณรงค์ อยู่เคียงองค์จอมถวัลย์พระภรรดา ๚ ๑๔ คำ
ร้องลำล่องน่านเล็ก ๏ บัดนั้น นางโรยนางรื่นตื่นตามหา กราบบาทสามราชขัตติยา ทูลอาสาสมจิตต์คิดเห็นงาม พระสู่ฟ้าเผือเป็นข้าผู้ใดเล่า ใครเขาจะยำเยงเกรงขาม สิ้นเจ้าแล้วข้าน้อยคอยตายตาม เป็นข้าสามบุญเรืองอยู่เมืองฟ้า สองนางต่างแปรเป็นชาย ห่มเสื้อดาพกรายเงื้อง่า ฝ่ายซ้ายนายขวัญกับภรรยา ฝ่ายขวานางรื่นกับสามี ๚ ๖ คำ (กลองแขกรำดาพฟ้อน)
ร้องลำลาวเจ้าซู รับมะโหรี ๏ น่ามหัศจรรย์จอมราช พระบาทธเสด็จอยู่กลาง สองพระนางแนบสองข้าง /*163เจ้าช้างจูบสองศรี สองกษัตรีจูบท้าว สองนายน้าวจูบสองนาง กอดกันพลางชมเชย มินานเลยเขาโห่เร้า เข้าพังทวารปราสาท สามขัตติยราชสะอึกออกยืน นางโรยรื่นถลันพิฆาต นายแก้วฟาดดาพฟัน นายขวัญแทงสุดตาว ฉาวผองพลพ่ายหนี เขาก็ตีกันปือขึ้นคลุก ท้าวธก็รุกโรมฟัน ตายทับกันกลากลาด หัวขาดตกเป็นกลุ่ม เขาเร่งทุ่มหินผา ดากันมาออกยะยุ่ง ไม้ไล่กะทุ้งถล่มทลาย ส่วนสองนายพระพี่เลี้ยง รำร่อนรับอยู่เพี้ยง ผัดช้างเมามัน แลนา ๚ เชิด รบขึ้นลอย
ร้องลำลาวเซิ้ง ๏ หันเข้าบุกรุกรบ หลบหลีกปืนบให้ตอก หลบหลีกหอกบให้ต้อง คอยจ้องจะฟันจะแทง คอยทมัดทแมงจะเอาชีวิต มิได้คิดแหยงศัตรู มิได้รู้ยั่นสยอง เขาก็เร่งซะซ้องปืนยะยุ่ง ซะซ้องพุ่งหอกยะย้าย ข้างซ้ายเร่งมาหนา ข้างขวาเร่งมามาก เข้าทุกปลากทุกโรม สองนายโจมฟันแม่น /*164ขาแขนตัวหัวขาด เขาก็เร่งกันสาดปืนกระหน่ำ ตำนายแก้วหลายตึง กรึงนายขวัญหลายนัด ยังฮึดฮัดใจบ่คร้าม โจมจู่สู้สุดด้ามบแพ้ ภัยยอม ยั่นนา ๚ เชิด (ฆ่าศัตรู)
ร้องลำลาวครวญ ๏ เสียงปืนปึงตึงตอกอกนายแก้ว ถลาแล้วลุกเถลือกกะเดือกดิ้น เปรี้ยงติดกันถูกนายขวัญกะดอนดิน สองขุนสิ้นชีวาตม์ขาดใจ ๚ ๒ คำ โอด
ร้องลำลาวครวญ ๏ นางรื่นรุกรบฟันถลันแทง นางโรยแกว่งตาวร่าเงื้อง่าไล่ เขาไม่รู้ว่าหญิงมาชิงชัย ปล่อยปืนไฟลั่นลูกถูกสองนาง ๚ ๒ คำ เชิดโอด (นางรบอย่างบ้าเลือด)
ร้องลำลาวครวญ ๏ วิ่งมาที่ผีผัวทอดตัวทับ ชักหงับหงับเลือดปรี่ตรงสีข้าง กระพอกโลหิตออกครอกครอกคราง สักครู่นางแด่วดิ้นสิ้นชีวา ๚ โอด
ร้องลำลาวเล็ก ๏ เมื่อนั้น พระลอเลอสรรหรรษา /*165เห็นพี่เลี้ยงทั้งสี่สิ้นชีวา ผ่านฟ้าชื่นชมนิยมนัก น่ารักเขาไฉนเราจะเหมือนบ้าง เขาตายอย่างชายชะนิดสิทธิศักดิ์ สองพระอวลสรวลยิ้มพริ้มพระพักตร์ สนองพระผัวรักไปดังใจ เขาสิมิกลัวภัยพินาศ ฤๅเผือขัตติยชาติจะแพ้ไพร่ ตายหรือเป็นไม่เห็นประหลาดใด ขอกอดบาทภูวไนยไม่ไกลแล้ว ตายเมื่อใดจะได้ตายดั่งนี้ หวงชีวีไยหนะทูลกระหม่อมแก้ว มาชื่นชมสมสวาทอย่าคลาดแคล้ว น้องกล้าแกล้วใจเผือเหลือสบาย พระฟังสองน้องท้าวอะคร้าวหัว ยิ้มยั่วเย้าหยอกโฉมฉาย ปลื้มฤดีมิได้มีจะกลัวตาย รำร่ายแสงขรรค์กระชั้นชิด สามกษัตริย์แกล้วกล้าสามารถ องอาจเดชาประกาศิต สาวกอดองค์พระก็ทรงพระจุมพิต อวดอมิตรเหม่อทลึงถมึงดู ๚ ๑๒ คำ เชิด
ลาวพวน ๏ ไล่ฟอนฟันผันแทง แว้งวัดตัดหัวฆ่า ดูมหึมาทั้งสาม งามเงื่อนพญาราชสีห์ กรคระวีวราวุธองอาจ เอิบอำนาจบมิยั่น ยิ้มแย้มหยันบมิย่อ ตรัส/*166จ้อล้อเล่นพลาง กางกรร่อนรำรบ รื่นรมย์พิภพสำทับ เขาก็ขับกันเข้ารบรอบ ตายหมอบเหมือนแมลงเม่า บินโผเข้าหาไฟ เขาอยู่ไกลบมิกล้า สร้าโทรมยิ่งสามกษัตริย์ ธก็เอาดาพปัดป้องพระกาย เขาระดมหลายเหลือป็อง จึ่งปืนต้องพระลอราช สองสุรนาฏบมิพรั่น หันเอาองค์ออกรับปืน ยืนประคององค์พระจอมราช เขาก็เร่งสาดสรสุรพิษ ติดสามกษัตริย์สะพรั่ง พระโลหิตหลั่งนองลง สามอรองค์อิงกัน ผันพระพักตร์ต่อศัตรู พิศดูดุจนฤมิต น่าสยองจิตต์เสียวใจยั่น พระองค์พระลอธสั่นอยู่ทะท้าวๆ พระองค์พระน้องสาวธสะดุ้งอยู่ระรัวๆ น่ากลัวน่าสังเวช พระนัยเนตรธก็กลับ หับพระอรโอษฐ์แสล้ม เสมือนหนึ่งจะแย้มสรวลสักนิด สิ้นพระชีวิตพร้อมกัน ยืนอยู่ฉันบมิม้วย เผยอพระยศปรากฏด้วย ท่านแกล้วกลางณรงค์ บารนี ๚ โอด เชิด
(พวกทหารเข้ามาดู เห็นสามกษัตริย์ยืนพิงกันอยู่ /*167ตกใจกลัวฝีมือโดดหนี ต่อรู้ว่าพระลอชีพิตักษัยแล้วจึ่งเข้ามาดู ครั้นเห็นสองพระราชธิดาสิ้นพระชนมชีพด้วยก็ตกใจ พากันรีบหนีไป ท้าวพิชัยพิศณุกร กับเสนาสนิทออก)
ร้องลำล่องน่านใหญ่ ๏ เมื่อนั้น ท้าวพิชัยร้อนพระทัยดังไฟจี้ เห็นสองพระลูกหญิงอิงอินทรีย์ พระลอโลหิตปรี่โทรมองค์ ยังยืนอยู่มิรู้ว่าอาสัญญ์ ทรงธรรม์อั้นอึ้งตะลึงหลง ตรัสเรียกพระเขยขวัญหวั่นพะวง ไฉนทรงแน่นิ่งพิงกัน ๚ ๔ คำ เจรจา
ร้องต่อ ๏ พระพินิจพิศดูสักครู่หนัก จึ่งรู้ว่าลูกรักและเขยขวัญ ถูกปืนยืนตายวายชีวัน พระทำฉันบมิโกรธเอาโทษกร ตรัสให้ขนกเลวรากซากผี คนที่ตายออกไปนอกก่อน เชิญพระศพเขยประคองสองบังอร พักไว้บนบรรจถรณ์แท่นสุวรรณ ๚ ๔ คำ เจรจา
ยกศพ (ปิดม่านพอจัดแล้วเปิดใหม่)
/*168ร้องลำสร้อยลาว ๏ พระแสร้งดำรัสสั่งเสนา ใครอาสาฆ่าขบถอาสัญญ์ มีความชอบจะตอบรางวัล หัวหน้านั้นยังจะเพิ่มเติมบำนาญ ๚ ๒ คำ เจรจา
(สั่งกะทบหลอกเป็นกลเม็ด)
ร้องลำเขมรไล่ควาย ๏ บัดนั้น พละขลาดชาติเขลาเหล่าทหาร ล้วนหงำหงอกพวกนอกราชการ ตื่นทะยานลาภยถาตาพอง ๚ ๒ คำ เจรจา
(ต่างคนต่างประมูลกันจนเกินจริงว่าตัวได้ทำ)
ร้องลำลาวแพนน้อย ๏ เมื่อนั้น ท้าวพิชัยกริ้วกราดตวาดก้อง ให้ผูกมัดร้อยหอกออกเป็นกอง จดบาญชีชื่อท่องทุกคนไป พวกไพร่นั้นให้ตัดหัว แต่ตัวผู้ร้ายนายใหญ่ ให้ลงโทษทวะดึงส์ให้ถึงใจ ตามในราชกำหนดขบถเมือง ๚ ๔ คำ เจรจา
(ทหารต่างกลับแก้ตัวซัดกันยุ่ง)
ร้องลำเขมรอมตุ๊ก ๏ บัดนั้น ทหารรุเสือกอาสาหน้าเหลือง เพ็ชฌฆาตก์ฉุดออกไปนอกเมือง อาราม/*169เคืองรีบพิฆาตซิวา ๚ ๒ คำ เชิด โอด
ร้องลำล่องน่านเล็ก ๏ เมื่อนั้น ท้าวพิชัยไม่คลายโทษา ตรัสให้ตำรวจสนมเสนา ไปกุมองค์เจ้าย่ามาบัดนี้ ๚ ๒ คำ เจรจา
(ตำรวจถวายบังคมเข้าโรงไป พาเจ้าย่าออกมาเฝ้า)
ร้องลำเขมรคางเหลือง ๏ เมื่อนั้น พระนางย่าโศกาหน้าเหมือนผี อ้อนวอนงอนง้อขอชีวี แก้ตัวตามมีทุกสิ่งอัน ๚ ๒ คำ เจรจา
ร้องลำสังขาราเคล้าซออู้ ๏ โอ้พ่อเจ้าประคุณขุนหลวง อย่าจาบจ้วงถึงฆ่าแม่อาสัญญ์ เสียแรงอุประถัมภ์องค์ทรงธรรม์ แต่วันพระมารดาพิราลัย อันความผิดคิดร้ายภายนี้ แก้แค้นแทนสามีที่ตักษัย หวังดีต่อพ่อจ้าวของท้าวไท เพราะน้อยใจดูถูกลูกศัตรู นึกว่าปล่อยลูกนกลูกแก เวทะนาคนแก่อย่าแล่ถู ขอเข็ดจนวันตายไม่สู่รู้ จะบวชชีพี่งเจ้ากูอยู่วัดวา /*170ฉะอ้อนพลางนางย่าชราโรค สะอื้นโฮกสะท้านสะทกตกประหม่า กราบปลกยกมือวันทา กลัวฆ่ากลัวตายตะกายอึง ๚ ๘ คำ โอด
ร้องลำสร้อยลาว ๏ เมื่อนั้น ท้าวพิชัยกริ้วหนักพระพักตร์บึ้ง ยายจัณฑาลไม่สงสารหน้ามึง ชั่วชาติลึกซึ้งสามานย์ ตรัสสั่งราชมันตัวกล้า ให้กุมตัวเจ้าย่าใจหาญ ไปแล่เนื้อเกลือทาสมสาธาร ทาระกรรมให้นานจึ่งฆ่าฟัน ๚ ๔ คำ เจรจาสั่ง
ร้องลำเขมรกล่อมลูก ๏ บัดนั้น ราชมันตัวดีขมีขมัน ฉุดคร่าย่าอุบาทว์ลงราชทัณฑ์ ตามพระบัญชาสั่งทุกประการ ๚ ๒ คำ เชิด โอด
(เจ้าย่าอ้อนวอนร้องโร่ ๆ จนเขาลากเข้าโรง)
ร้องลำลาวแพนน้อย ๏ เมื่อนั้น พระทูลเกล้าเมืองสรองมหาศาล สร้วมกอดสองลูกไท้ที่วายปราณ ภูบาลโศกาอาดูร ๚ ๒ คำ โอด
ร้องลำลาวครวญ ๏ โอ้แม่เพื่อนแพงทองของพ่อ/*171เอ๋ย มิควรเลยชีพน้อยๆมาพลอยสูญ เจ้างามแพร้วเป็นแก้วของตระกูล ถึงยามพูนทุกข์เท่าใดเมื่อได้ยล ทุกข์ก็หายสบายฉ่ำเหมือนน้ำทิพย์ แต่นี้ลิบลอยคว้างหายกลางหน พ่อเคลิ้มคลั่งคั่งคับแสนอับจน เหลือจะทนเทวษฝืนสะอื้นฮัก ๚ ๔ คำ โอด
ร้องลำลาวเล็ก ๏ เมื่อนั้น สมเด็จดาราวดีมีศักดิ์ ทรวงผะผ่าวทราบข่าวพระลูกรัก นงลักษณ์พ่างเพียงจะบรรลัย สนมสองประคองช่วยระทวยเทวษ พระชลเนตรแถวถั่งหลั่งไหล พอแลเห็นพี่น้องสองดนัย อ่อนไท้ทุ่มทรวงโศกี ๚ ๔ คำ โอด
เกริ่นโศก ๏ พระนางทอดองค์ตีอก ผกกลิ้งเกลือกไปมา แม่มาหาแก้วแม่ เคียดใดแก่แม่รา เจ้ามิเจรจาด้วยแม่ เจ้ามิแต่งแง่ให้แม่ชม เจ้าหมิหวีผมให้แม่เชย เจ้ามิเงยพักตร์ให้แม่จูบ เจ้ามิลูบน้ำดอกไม้ไล้พระอรองค์ เจ้ามิทรงกระแจะจันทน์ชะมด เจ้ามิเสวยสรรพะรสะโภชนา สองเจ้าจรลีสู่ฟ้า ละแม่/*172ไว้เป็นกำพร้าแม่เอ้ย ปราณี แม่รา ๚ ๔ คำ โอด
๏ คณามาตย์พระญาติโอ้
อึงอุตตม์ โหยแฮ
สรบส่ำสาวสนมทรุด
ท่าวไห้
กำนัลโศกศัลย์สุด
ถึงไพร่ เมืองนา
คนหนึ่งฤๅอดได้
เกลือกกลิ้งกลางดิน
๏ เสียงไห้ทุกราษฎร์ไห้
ทุกเรือน
อกแผ่นดินดูเหมือน
จักขว้ำ
บเห็นตะวันเดือน
ดาวมืด มัวนา
แลแห่งใดเหินน้ำ
หย่อมน้ำตาคน
(ร้องนางโหย เคล้าปี่พาทย์ทำเพลงกลองโยน ต้นบท)
ท้าวพิชัย ๑ ใดผิดไยสองเจ้า
ควรเคียดฤๅจึ่งเต้า
แขกฟ้าทั้งสอง
แม่เอย
มเหสี ๒ หมองใจใดจึ่งผ้าย
สองอย่าคิดยินร้าย
แก่แม่ร้าณหัว
แม่เอย
มเหสี ๓ ทรงปรัดผัดหน้า
แต่งแง่สวยสะอิ้งผ้า
อย่างเยื้องมาหา
แม่รา
/*173มเหสี ๔ สองมาเรียงดอกไม้
ถวายธูปเทียนทองไหว้
พระบาทสร้อย สรรเพ็ชญ์
หนึ่งรา
มเหสี ๕ แล้วเสด็จมาทนท์เจ้า เจ้าแม่มาเสวยข้าว แก่แม่ร้า สุดใจ หนึ่งรา แม่เอย
มเหสี ๖ แม่เตือนฉันใดเจ้าก็บมิพร้อง แม่ต้องฉันใดเจ้าก็มิติง แม่องค์อิงกันอยู่กะด้าง ลอบพิตรเจ้าช้าง ห้ามบให้สองขาน แม่ฤๅ
กำนัล ๗ ปรีชาไวแว่นแท้ ใจแก่นกษัตริย์กล้าแล้ จึ่งตั้ง ใจตรง พระเอย
กำนัล ๘ ยามตายงามเลิศแล้ รู้ว่าใจเจ้าแท้ บให้ ใครปูน พระเอย
กำนัล ๙ ทั้งสองขุนพี่เลี้ยง พระรื่นพระโรยเพี้ยง เทพะไส้ ไป่ปาน ท่านเอย
กำนัล ๑๐ ใจหาญตายก่อนเจ้า เป็นเพื่อนตายคลึงเคล้า คู่โอ้ รักใจ บารนี
/*174ลูกคู่รับพร้อมกัน โอ้พระเพื่อนแพงทอง สองพระยุพะราช ของข้าพระบาทนิเอ๋ย สิ้นแม่เจ้าเสียแล้ว ใครเลยจะอุ่นเกล้า ๚
(ปิดม่าน)
---
ถวายพระพร ร้องลำแป๊ะ
๑ ๏ นิจจาเอ๋ย โอ้อนาถ น่าน้อยใจ ไฉนราษตรี กรีมกระมลถวิลยินดี คืนนี้ นี่พิลึก ด่วนดื่นดีก นึกก็เหลือ เร็วเกิน ยามจะเพลิน จริตเจริญ ก็พลาดหวังบังเอิญ ผิดประเมินหมาย ๚
๒ ๏ หมดโอกาส วาสนา สนองพระคุณกรุณา น่าเลียดาย จำถวาย บังคมลา นิราศบาทมุลิกา ทั้งอาลัย ๚
๏ (สร้อย) ชื่นเอ๋ย ชื่นชีวิต ได้เยี่ยมสวนดุสิต ชื่นชูใจ ชื่นอารมณ์ จะชมอะไร ก็ชื่นตาไป มิรู้วาย เอย ๚
/*175๑ ๏ ชื่นใจเอ๋ย ชื่นสิ่งใด ชื่นแสนชื่น ชื่นไฉน ไม่ระรื่น ชื่นชีวิตจับจิตต์ชุ่มชื้น ภิรมระรื่น ชื่นเกล้า เช่นชื่นเฝ้า บาทยุคล (ขับฟ้อน) สมจงรัก สวามิภักดิ์ สโมสร เยื้องกายกรายกรรำ ละครถวาย ๚
๒ ๏ ชื่นพระคุณ อุ่นเกล้า พวกข้าพระพุทธเจ้า ทุกเพรางาย ชื่นหัวใจ ไทยทั้งหลาย ทุกหญิงชายทั่วถ้วน ล้วนจงรัก ๚
๏ (สร้อย) หอมมาลึที่หอมห่อนหอมกรุ่น เหมือนหอมพระเกียรติคุณหอมประจักษ์ หอมหวนทวนลมน่าชมนัก เฉลิมศักดิ์สยามะรัฐขัตติยะวงศ์ เอย ๚
๑ ๏ เดชะเอ๋ย ขอพระบาท สยามินทร์นรินทรราช บรมนารถ ที่รักที่พึ่งประหนึ่งชีวาตม์ สิระโยภาส ของชาติไทย เถลิง พิชัย อมราดิสัย มไหศวริยภิรม ใดทรงนิยม ใดทรงชื่นชม นั่นนั้นด่วนอุดม สมประสงค์ ๚
๒ ๏ สรรพะโศก โรคนิราศ อุปัททะวันตรายประหลาด พระ บาทบงสุ์ แสนสุขทรง เกษมสันต์ พระวงศาข้าบาทอนันต์ นิรันดร ๚
๏ (สร้อย) ขอชาติไทยศิวิไลส์เลิศะโลก เปรื่องประโภคชีนิสะโรสมร พูนพณิชย์พิทยาสถาพร พระนคร รุ่งเรืองประเทือง เอย ๚
---
สรรเสริญพระบารมี
ข้าวรพุทธเจ้า เหล่าคณานุภักดี ฯ ล ฯ
ปี่พาทย์ทำวา
ปิดม่านหน้าโรง
ศุภมัสดุ
---