จดหมายเหตุพระราชกิจรายวัน ปีมะเมีย จศ ๑๒๕๖
คำนำ
ด้วยทายาทของ พลเอก ไพฑูรย์ อิงคตานุวัฒน์ มีหนังสือมายังราชเลขาธิการ ขอให้นำความกราบบังคมทูลพระกรุณาขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตพิมพ์จดหมายเหตุพระราชกิจรายวันในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ฉบับปีมะเมีย จุลศักราช ๑๒๕๖ และปีมะแม จุลศักราช ๑๒๕๓ เพื่อแจกในงานพระราชทานเพลิงศพ พลเอก ไพฑูรย์ อิงคตานุวัฒน์ ความทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาต
สมุดจดหมายเหตุพระราชกิจรายวันในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีฉบับเก็บรักษาไว้ที่สำนักราชเลขาธิการตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๒๐ จนถึงปีสิ้นรัชกาล แต่บางปีก็ขาดหายไปค้นหาไม่พบ ต้นสมุดเหล่านี้เป็นสมุดสำหรับจดบันทึกรายวันซึ่งสมเด็จฯ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการทูลเกล้า ฯ ถวายในการขึ้นปีใหม่ เล่มแรกคือเล่มปี พ.ศ. ๒๔๒๐ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงบันทึกเองเกือบตลอดทั้งเล่ม ต่อจากนั้นจึงโปรดให้ผู้อื่นบันทึกถวาย
ถึงรัชกาลที่ ๖ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงปราจิณกิติบดี ตรัสสั่งให้คัดขึ้นทูลเกล้า ฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว การคัดในครั้งนั้นเป็นอักษรพิมพ์ดีดมีจำนวน ๑๐ เล่ม กำหนดเล่มละ ๑ ปี ตั้งแต่ปีฉลู จุลศักราช ๑๒๓๙ (พ.ศ. ๒๔๒๐) ถึงปีกุน จุลศักราช ๑๒๔๙ (พ.ศ. ๒๔๓๐) หนังสือที่คัดจากพระราชกิจรายวันนี้ เมื่อพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตแล้ว พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานหอพระสมุดหลวงให้เป็นสมบัติของหอพระสมุดสำหรับพระนคร ซึ่งได้เปลี่ยนมาเป็นหอสมุดแห่งชาตินี้ และหอสมุดแห่งชาติได้อนุญาตให้จัดพิมพ์ขึ้นในโอกาสต่าง ๆ เป็นลำดับมา โดยแบ่งออกพิมพ์เป็นภาค ๆ ได้ ๒๔ ภาคก็หมดฉบับของหอนั้น ครั้นต่อมามีผู้ประสงค์จะพิมพ์จดหมายเหตุพระราชกิจรายวันต่อไปอีก ได้มาขอฉบับจากสำนักราชเลขาธิการอยู่เนือง ๆ ทางสำนักราชเลขาธิการเห็นประโยชน์ที่จะรักษาต้นฉบับและทำ ให้จดหมายเหตุนี้ได้รู้จักแพร่หลาย จึงได้นำความกราบบังคมทูลพระกรุณา ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตพิมพ์จดหมายเหตุดังกล่าวเรียงตามลำดับปีมาจนถึงเล่มนี้
จดหมายเหตุพระราชกิจรายวันได้ขาดหายเล่มสำคัญไปเล่มหนึ่ง คือเล่มปี ร.ศ. ๑๑๒ ฉะนั้นในเล่มนี้จึงได้เริ่มปี ร.ศ. ๑๑๓ ต่อกับปี ร.ศ. ๑๑๔ ซึ่งรวมอยู่ในสมุดเล่มเดียวกัน
จดหมายเหตุพระราชกิจรายวันชุดนี้ ผู้ที่ได้เคยอ่านมาแล้วย่อมจะมองเห็นพระราชกรณียกิจ รัฐประศาสโนบายทั้งในส่วนที่เกี่ยวกับการต่างประเทศและภายในประเทศว่า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงนำประเทศหลบลัดเกาะแก่ง และมรสุมมาด้วยความลำบากยากยิ่งเพียงไร สมควรที่จะเป็นทิฏฐานุคติของอนุชนชั้นหลังได้อย่างดี
จึงหวังว่าหนังสือนี้คงจะเป็นที่พอใจและอำนวยประโยชน์แก่ผู้ที่ได้รับ
สำนักราชเลขาธิการ
วันที่ ๒๓ มิถุนายน พุทธศักราช ๒๕๒๓
รำลึกในพระมหากรุณาธิคุณ
ข้าพระพุทธเจ้าพร้อมด้วยบุตรและบุตรีของ พลเอกไพฑูรย์ อิงคตานุวัฒน์ ขอน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมกราบถวายบังคม ณ เบื้องพระยุคลบาทในพระมหากรุณาธิคุณ ที่ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานน้ำหลวงอาบศพ พร้อมด้วยเครื่องเกียรติยศตั้งประดับ ปี่กลองชนะประโคมเวลารับพระราชทานน้ำหลวง พระราชทานโกศแปดเหลี่ยมพร้อมด้วยฉัตรเบญจา ตั้งประดับเกียรติ และพระราชทานพระบรมราชานุเคราะห์มีพระพิธีธรรมสวดพระอภิธรรมเวลากลางคืนกำหนด ๓ คืน แล้วนั้น
นอกจากนี้ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ได้เสด็จพระราชดำเนินเป็นการส่วนพระองค์ มาเป็นองค์ประธานในการสวดพระอภิธรรม และพระราชทานพวงมาลาวางที่หน้าโกศศพ ในวันพุธที่ ๒๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๒๓ เมื่อถึงกำหนดที่จะจัดงานพระราชทานเพลิงศพ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานพระมหากรุณาธิคุณเสด็จพระราชดำเนินไปพระราชทานเพลิงศพ ณ เมรุหน้าพลับพลา อิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส ในวันพุธที่ ๒ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๒๓ อีกด้วย
พระมหากรุณาธิคุณนานัปการ ดังที่ได้กล่าวมาแล้วนั้น หากพลเอก ไพฑูรย์ อิงคตานุวัฒน์ จะหยั่งทราบโดยญาณวิถีใดคงจะมีความปลื้มปีติโสมนัส และซาบซึ้งในพระมหากรุณาธิคุณเป็นล้นพ้น
ข้าพระพุทธเจ้าพร้อมด้วยบุตรและบุตรี ของพลเอก ไพฑูรย์ อิงคตานุวัฒน์ ขอน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายบังคม ณ เบื้องพระยุคลบาทด้วยความสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณ เป็นล้นเกล้าล้นกระหม่อม และขอเทิดทูนพระมหากรุณาธิคุณอันยิ่งใหญ่นี้ไว้ เหนือเกล้าเหนือกระหม่อม เป็นสิริมงคลแก่วงศ์ตระกูลสืบไป
ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ
ข้าพระพุทธเจ้า นางทองจันทร์ องคตานุวัฒน์
บุตรและบุตรี
ขอเดชะ
ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตพิมพ์หนังสือจดหมายเหตุพระราชกิจรายวัน ฯ
๒๓ ซอยสีฟ้า ถนนพหลโยธิน กรุงเทพฯ
๘ พฤษภาคม ๒๕๒๓
เรื่อง ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตพิมพ์หนังสือจดหมายเหตุพระราชกิจรายวัน ฯ
เรียน ท่านราชเลขาธิการ
ด้วยในโอกาสที่จะขอรับพระราชทานเพลิงศพ พลเอก ไพฑูรย์ อิงคตานุวัฒน์ ประมาณเดือนมิถุนายน - กรกฎาคม ๒๕๒๓ นี้ คณะทายาทของ พลเอก ไพฑูรย์ อิงคตานุวัฒน์ มีความประสงค์ใคร่ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตพิมพ์หนังสือจดหมายเหตุพระราชกิจรายวันในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว บีมะเมีย จุลศักราช ๑๒๕๖ และปีมะแม จุลศักราช ๑๒๕๗ สำหรับเป็นอนุสรณ์แจกแก่ผู้ที่มาร่วมในงานพระราชทานเพลิงศพ พลเอก ไพฑูรย์ อิงคตานุวัฒน์ เพื่อเป็นเกียรติประวัติแก่วงศ์ตระกูลและผู้ที่ล่วงลับ
จึงเรียนมาเพื่อท่านจักได้โปรดพิจารณา หากเห็นเป็นการสมควรขอได้โปรดนำความกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท ทั้งนี้การจะควรประการใดสุดแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ
ขอแสดงความนับถืออย่างสูง
(นางทองจันทร์ อิงคตานุวัฒน์ )
จดหมายเหตุพระราชกิจรายวัน
ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ปีมะเมีย จุลศักราช ๑๒๕๖1
กุมภาพันธ์
/*1วันที่ ๑ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ2 เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ3 ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท มีพระสังวรานุวงษเป็นประธาน เวลาเช้า ๔ โมงเสศ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้าสมมติวงษวโรทัย เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๑๕ รูป ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงถวายของเครื่องไทยทานตามสมควร แล้วมีสดัปกรณ์ของหลวงร้อยหนึ่ง ของสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชเทวีร้อยหนึ่ง แล้วหม่อมราชวงษพระชิดเปรียญวัดพิไชยญาติการาม ถวายเทศนาของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์ ๑
วันที่ ๒ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ ในพระที่นั่ง/*2ดุสิตมหาปราสาท พระเนกขัมมุนีเป็นประธาน พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉัน – แล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระญาณสมโพธิถวายเทศเวรของสมเด็จพระนางเจ้า
เวลาทุ่มเสศ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษวโรทัย1 เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการ ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระศรีสมโพธิถวายเทศเวรของหลวงจบแล้ว ทรงถวายเครื่องไทยทานตามสมควร
วันที่ ๓ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระเนกขัมมุนี พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉัน – แล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการพระญาณสมโพธิถวายเทศเวรของสมเด็จพระนางเจ้าจบแล้ว ทรงถวายเครื่องไทยทานตามสมควร
เวลาทุ่มเสศ โปรดเกล้า ฯให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษวโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระธรรมปาโมกข์2 ถวายเทศเวรของหลวงจบแล้ว ทรงถวายเครื่องไทยทานตามสมควร
/*3วันที่ ๔ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทพระเนกขัมมุนี เป็นประธาน พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉัน – แล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระธรรมปหังสมาจาริย์ ถวายเทศนาเวรของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง
เวลาทุ่มเสศ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษวโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรมในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระธรรมปาโมกขถวายเทศนาเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
วันที่ ๕ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทมีพระเนกขัมมุนีเป็นประธาน พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันท์แล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระธรรมปหังสมาจาริย์ถวายเทศเวรของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง
เวลาทุ่มเสศ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษวโรทัย เสด็จออกจุดเครื่องนมัสการทรงธรรม ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระธรรมปาโมกขถวายเทศนาเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
/*4วันที่ ๖ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป มีสวดประจำพระบรมศพ ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทมีพระเนกขัมมุนี เปนประธานสงฆ์ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระธรรมปหังสมาจาริย์ถวายเทศเวร ของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง จบแล้ว ทรงถวายของเครื่องไทยทานตามสมควร
เวลาทุ่มเสศ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษวโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรมในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระธรรมปาโมกขถวายเทศเวรของหลวงกัณฑ์หนึ่ง จบแล้ว ทรงถวายเครื่องไทยทานตามสมควร
วันที่ ๗ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระเนกขัมมุนี เปนประธานสงฆ์ พระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระประสิทธิศิลคุณ ถวายเทศเวรของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง
วันนี้เจ้าพนักงานจัดการสัตมวารที่ ๕ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระสงฆ์ ๑๕ รูปจะได้เจริญพระพุทธมนต์ ของหลวง ๑๐ ของสมเด็จพระนางเจ้า ๕ จึงรวมเปนพระสงฆ์ ๑๕ รูป พระสมุทมุนีเปนประธาน
/*5เวลาทุ่มเสศ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้าสมมติวงษวโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระสงฆ์ ๑๕ รูปก็เจริญพระพุทธมนต์ ครั้นพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์จบแล้ว ทรงพาดผ้าไตรสดัปกรณ์พระบรมศพ แล้วพระสงฆ์ถวายอนุโมทนา แล้วทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระราชกระวี1 ถวายเทศวิเสศของหลวงกัณฑ์ ๑ จบแล้ว ทรงถวายเครื่องปริขานตามสมควร
วันที่ ๘ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท มีพระเนกขัมมุนี เป็นประธานสงฆ์
เวลาเช้า ๔ โมงเสศ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๑๕ รูป ที่เจริญพระพุทธมนต์ เมื่อเวลาคืนนี้ ครั้นพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงถวายของเครื่องไทยทานตามสมควร แล้วมีสดัปกรณ์รายร้อยของหลวงร้อยหนึ่ง ของสมเด็จพระนางเจ้าร้อยหนึ่ง แล้วทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระมหาวงษ์ ๕ ประโยค วัดพิไชยญาติการาม ถวายเทศวิเสศ ของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง จบแล้วทรงถวายของเครื่องไทยทานตามสมควร
/*6วันที่ ๙ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท มีพระญาณโพธิ เปนประธานสงฆ์ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระประสิทธิศิลคุณถวายเทศเวร ของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง
เวลาทุ่มเสศ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรมในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระราชกวีถวายเทศนาเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
วันที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท มีพระญาณโพธิ เปนประธานสงฆ์ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระประสิทธิ์ศิลคุณถวายเทศเวร ของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง จบแล้วทรงถวายของเครื่องไทยทานตามสมควร
เวลาทุ่มเสศ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรมในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระราชกระวีถวายเทศเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
/*7วันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระญาณโพธิเป็นประธานสงฆ์ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระครูวิจิตรธรรมภาณี ถวายเทศเวร ของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง
วันนี้เวลาบ่าย ๒ โมง เจ้าพนักงานจัดการกระบวนแห่พระบุพโพ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าชายอิศริยาภรณ์ ๑ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าหญิงวิมลนาคนพีศรี ๑ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าหญิงลวาดวรองค์ ๑ แต่หอธรรมสังเวช ไปปรำน่าพลับพลาวัดสะเกษ ของหลวงพระราชทาน ผ้าขาวองค์ละ ๑๐ พับ เงินองค์ละ ๑๐๐ เฟื้อง เครื่องพระราชทานเพลิงพร้อม
กระบวนแห่มีธงสามชาย ๑๒ คัน ธงตะขาบร้อยหนึ่ง ธงมังกรร้อยหนึ่ง คู่แห่ร้อยหนึ่ง เครื่องสูงร้อยหนึ่ง อินทร์ ๒๔ พรหม ๒๔ แตรสังข์ ๑๖ กลองชนะ ๒๐ จ่าปี่ ๑ จ่ากลอง ๑ ปี่พาทไทย ๒ สำรับ พระราชยานกง ๓ นายเวรชาววังคุมเครื่อง ๔ เชิญพระกรด ๓ คน ประคองพระบุบโพ ๓ คน คู่เคียงพระบุพโพองค์ละ ๑๒ พระบุพโพ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าอิศริยาภรณ์ หลวงไกรธามาตย์ หลวงอาวุธสิทธิกร หลวงบำรุงบูรี หลวงอปรา หลวงวรอรรคนี หลวงสกลธนารักษ หลวงราชเสนี หลวงศรีเสารุต หลวงยศรักษา หลวงราชเกศ หลวงวิสูทรสมบัติ หลวงกำจรจัตุรงค์ รวม ๑๒ คน พระบุพโพ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าหญิงวิมลนาคนพีศรี หลวงมหิทธิโยธิ หลวง/*8ศรีรณรงค์ หลวงดำรงภูเบศร์ หลวงจำนงบริรักษ หลวงเสนานนท์ หลวงชนานุกูล หลวงวิเสศสาลี หลวงวิสูตรสาลี หลวงนังคัลกิจบรรหาร หลวงนฤบาลบุรีรัฐ รวม ๑๐ คน พระบุพโพ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าหญิงลวาดวรองค์ หลวงวิเสศเสนี หลวงภักดีจุมพล หลวงรักษาบัณศาล หลวงวุฒามาตย์ หลวงนครภัยพิเฉต หลวงหิรัญไพรัฐ หลวงโภชากร หลวงภิรมย์โกษา หลวงอุดมสมบัติ หลวงพินิจโภคัย หลวงพิพิธสมบัติ รวม ๑๑ คน ยังขาดอยู่เพราะมาหาทันไม่
เวลาทุ่มเสศ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระราชกระวีถวายเทศเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
วันที่ ๑๒ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระญาณโพธิเปนประธานสงฆ์ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระครูวิจิตรธรรมภาณี ถวายเทศเวร ของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง
เวลาทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษวโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระราชกระวี ถวายเทศเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
/*9วันที่ ๑๓ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระญาณโพธิเปนประธานสงฆ์ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระครูวิจิตรธรรมภาณี ถวายเทศเวร ของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง จบแล้วทรงถวายเครื่องไทยทานตามสมควร
เวลาทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระราชกระวีถวายเทศเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่งจบแล้วทรงถวายเครื่องไทยทานตามสมควร
วันที่ ๑๔ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระญาณโพธิเปนประธานสงฆ์ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระครูปลัดสุวัฒนสมณาจาริย์ ถวายเทศเวรของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง
เวลาทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษวโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม พระศรีสมโพธิ์ถวายเทศเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
/*10วันที่ ๑๕ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระญาณโพธินำ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการพระครูปลัดสุวัฒนสมณาจารย์ ถวายเทศเวรของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง
เวลาทุ่มเสศ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษวโรทัย เสด็จออกทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม พระศรีสมโพธิ์ ถวายเทศเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
วันที่ ๑๖ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระคุณาจาริย์วัตรนำ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระครูปลัดสวัฒนสมณาจาริย์ถวายเทศเวร ของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่งจบแล้ว ทรงถวายเครื่องไทยทานตามสมควร
เวลา ๔ ทุ่มเสศ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม พระศรีสมโพธิ์ ถวายเทศเวรของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
วันที่ ๑๗ กุมภาพนธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้าฯให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระ/*11คุณาจาริย์วัตรนำ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระครูไพโรจราชสังฆาราม ถวายเทศเวรของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง
เวลา ๔ ทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม พระศรีสมโพธิ์ ถวายเทศเวรของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง
เวลา ๔ ทุ่มเศษ โปรดเกล้าฯให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม พระศรีสมโพธิ์ ถวายเทศเวรของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
วันที่ ๑๘ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระคุณาจาริย์วัตรนำ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม พระครูไพโรจราชสังฆาราม ถวายเทศเวรของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง
เวลา ๔ ทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระศรีสมโพธิ์ถวายเทศเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
วันที่ ๑๙ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระ/*12คุณาจาริย์วัตรนำ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระครูไพโรจราชสังฆาราม ถวายเทศเวรของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง จบแล้วทรงถวายเครื่องไทยทานตามสมควร
เวลายามเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม พระศรีสมโพธิ์ถวายเทศเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง จบแล้วทรงถวายเครื่องไทยทานตามสมควร
วันที่ ๒๐ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระคุณาจาริย์วัตรเปนประธานสงฆ์ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการถวายเทศของสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชเทวี
วันนี้เจ้าพนักงานได้จัดการที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในการพระราชกุศลบรรจบ ๕๐ วัน ของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชที่สวรรคต พระสงฆ์ ๑๕ รูป ของสมเด็จพระนางเจ้า ๕ จะได้เจริญพระพุทธมนต์ทั้ง ๓ เวลาตั้งแต่วันนี้ไป ในวันนี้พระจันโทปมคุณมุนีเปนประธานสงฆ์1
เวลา ๒ ทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระสงฆ์ ๑๕ รูปเจริญพระพุทธมนต์ ครั้นพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์จบแล้ว ทรงทอด/*13ผ้าไตรสดัปปกรณ์พระบรมศพ แล้วพระสงฆ์ถวายอนุโมทนา แล้วทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการพระพิมลธรรม2 ถวายเทศสำหรับการพระราชกุศล ๕๐ วันกัณฑ์หนึ่ง จบแล้วทรงถวายเครื่องไทยทานตามสมควร
เวลา ๒ ทุ่มเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ทรงพระดำเนินอยู่ตามน่าบรรไดพระที่นั่ง มีเจ้านายแลข้าราชการเฝ้า มีพระราชดำรัสถามเจ้านายแลข้าราชการตามสมควร แล้วเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระคุณาจาริย์วัตรเปนประธานสงฆ์
เวลาเช้า ๔ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๑๕ รูป ที่เจริญพระพุทธมนต์ ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เมื่อเวลาคืนนี้ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงถวายเครื่องไทยทานตามสมควร แล้วทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระศรีสมโพธิถวายเทศวิเศษสำหรับการพระราชกุศล ๕๐ วัน ของสมเด็จพระนางเจ้า จบแล้วทรงถวายเครื่องไทยทานตามสมควร แล้วมีสดัปปกรณ์ รายร้อยของหลวงร้อยหนึ่ง ของสมเด็จพระนางเจ้าร้อยหนึ่ง
/*14เวลา ๒ ทุ่มเศษโปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระสงฆ์ ๑๕ รูปได้เจริญพระพุทธมนต์ มีพระสุเมธาจาริย์เปนประธาน ครั้นเจริญพระพุทธมนต์จบแล้ว ทรงทอดผ้าไตร สดัปปกรณ์ตามเคย ครั้นพระสงฆ์ถวายอนุโมทนาแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระธรรมวโรดม1ถวายเทศวิเศษ ของหลวงสำหรับการพระราชกุศล ๕๐ วันกัณฑ์หนึ่ง จบแล้วทรงถวายเครื่องไทยทานตามสมควร
วันที่ ๒๒ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระคุณาจาริย์วัตรเปนประธานสงฆ์
ครั้นเวลา ๔ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๑๕ รูป ที่มาเจริญพระพุทธมนต์ ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เมื่อเวลาคืนนี้ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงถวายของเครื่องไทยทานตามสมควร แล้วทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระครูวาจีคุณานุสิชน์ ถวายเทศนาวิเศษ ของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่งจบแล้ว ทรงถวายของเครื่องไทยทานตามสมควร แล้วมีสดัปปกรณ์รายร้อยของหลวงร้อยหนึ่ง ของสมเด็จพระนางเจ้าร้อยหนึ่ง
/*15เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พอบรรพชิต ญวน จีน เชิญพระวิญญาณสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชที่สวรรคต เดินข้ามตะพาน โดยอธิบายว่า ส่งขึ้นสวรรค์แล้ว ทรงโปรยเงินเฟื้องพระราชทานเปนเงินร้อยยี่สิบบาท แล้วบรรพชิตญวนจีนก็เผาเครื่องกงเต็ก ถวายสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เวลาย่ำค่ำเศษเสด็จขึ้น
เวลาทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการ ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระสงฆ์ ๑๕ รูป มีพระศิริธรรมมุนีเปนประธาน เจริญพระพุทธมนต์จบแล้ว ทรงทอดผ้าไตรสดัปปกรณ์พระบรมศพ แล้วพระสงฆ์ถวายอนุโมทนา ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระราชานิพัทธมุนี1ถวายเทศนาวิเศษ ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง จบแล้วทรงถวายของเครื่องไทยทานตามสมควร
เวลา ๒ ทุ่มเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ทรงประทับรับสั่งอยู่กับเจ้านายแลข้าราชการ จนเวลายามเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๓ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระอริยธัชเปนประธานสงฆ์
/*16เวลาเช้า ๔ โมงเศษ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๑๕ รูป ที่เจริญพระพุทธมนต์ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เมื่อเวลาคืนนี้ ครั้นพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงถวายของเครื่องไทยทานตามสมควร แล้วทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการพระธรรมธานาจาริย์ ถวายเทศนาวิเศษ ของสมเด็จพระนางเจ้ากัณฑ์หนึ่ง จบแล้วทรงถวายของเครื่องไทยทานตามสมควร แล้วมีสดัปปกรณ์รายร้อยของหลวงร้อยหนึ่ง ของสมเด็จพระนางเจ้าร้อยหนึ่ง
เวลาทุ่มเศษ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท หม่อมเจ้าพระศรีสุคต2 ถวายเทศนาเวรของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
วันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระอริยธัชเปนประธานสงฆ์
เวลาทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท หม่อมเจ้าพระศรีสุคต ถวายเทศเวรของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
/*17วันที่ ๒๕ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระอริยธัชเปนประธานสงฆ์
เวลาทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท หม่อมเจ้าพระศรีสุคต ถวายเทศนาเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
วันที่ ๒๖ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออก เลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระอริยธัชเป็นประธานสงฆ์
เวลาทุ่มเศษ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท หม่อมเจ้าพระศรีสุคต ถวายเทศนาเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
วันที่ ๒๗ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระอริยธัชเป็นประธานสงฆ์
/*18เวลาทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท หม่อมเจ้าพระศรีสุคต ถวายเทศนาเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
วันที่ ๒๘ กุมภาพันธ์ รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ พระอริยธัชเป็นประธานสงฆ์
เวลาทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท หม่อมเจ้าพระศรีสุคต ถวายเทศนาเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง จบแล้วทรงถวายของเครื่องไทยทานตามสมควร
--
๑. พิมพ์ตามต้นฉบับเดิมโดยไม่ได้แก้ไขตัวสะกดการันต์ ↩

๒. พระองค์เจ้าชายดิลกนพรัฐ ถึงรัชกาลที่ ๖ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นสรรควิสัยนรบดี ↩

๓. พระบรมศพสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร สวรรคตเมื่อวันที่ ๔ มกราคม พ.ศ. ๒๔๓๗ ↩

๔. ต่อมาทรงสถาปนาเป็นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนศรีธรรมราชธำรงฤทธิ์ สิ้นพระชนม์ วันที่ ๑๗ มิถุนายน ๒๔๔๒ ↩

๕. พระธรรมปาโมกข์ (แฟง) วัดมกุฎกษัตริยาราม ตำแหน่งนี้ทรงตั้งขึ้นใหม่ นับเป็นรูปแรก ภายหลังเลื่อนเป็นพระพรหมมุนี ↩

๖. พระราชกระวี (ถม) วัดบวรนิเวศวิหาร ภายหลังเลื่อนเป็นพระธรรมปาโมกข์ สถิตวัดมกุฎกษัตริยาราม ↩

๗. พระจันโทปมคุณมุนี (หตติปาล) ? ↩

๘. พระพิมลธรรม น่าจะเป็นหม่อมเจ้าพระพิมลธรรม (ทัด เสนีย์วงศ์) วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ซึ่งต่อมาเมื่อวันที่ ๒๐ มีนาคม ปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๓๗ ทรงโปรดสถาปนาขึ้นทรงดำรงตำแหน่งสมเด็จพระราชาคณะที่หม่อมเจ้าพระสมเด็จพระพุฒาจารย์ ↩

๙. พระธรรมวโรดม (ฤทธิ ธมฺมสิริ) วัดบพิตรพิมุข ภายหลังสถาปนาขึ้นดำรงตำแหน่งสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ครองวัดอรุณราชวราราม ↩

๑๐. พระราชานุพัทธมุนี (ม.ร.ว. เจริญ อิศรางกูร) ภายหลังเลื่อนเป็นสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ↩

๑๑. หม่อมเจ้าพระศรีสุคตคัตยานุวัตร (ม.จ. พร้อม ธัมมรโต) ภายหลังทูลลาลาผนวช เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๑ ↩
มีนาคม
วันที่ ๒๗ มีนาคม รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกมาเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ
วันนี้ เจ้าพนักงานจัดการในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนสาสดาราม พระสงฆ์ราชาคณะเปรียญ ๓๖ รูป จะได้เจริญพระพุทธมนต์ ในการ/*19พระราชพิธีศรีสัจบาลกาลพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส เปนประธานสงฆ์1
เวลา ๒ ทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ใช้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนารถ เสด็จไปทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนสาสดาราม หลวงสารประเสริฐกระทรวงมุรธาธร อ่านประกาศตามพระราชพิธีจบลงแล้ว พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์
เวลายามเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าบูรฉัตรไชยากร ไปจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระธรรมธานาจาริย์ ถวายเทศนาเวรของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
วันที่ ๒๘ มีนาคม รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ แล้วโปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าพนักงานเลี้ยงพระสงฆ์ ๓๖ รูป
วันที่ ๒๙ มีนาคม รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าพนักงานจัดการเลี้ยงพระสงฆ์ ๑๐ รูป ที่พระที่นั่งสุทไธสวรรย์ปราสาท แล้วโปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวด/*20ประจำพระบรมศพ ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พอพระสงฆ์ได้รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระ...............ของฝ่ายในกัณฑ์หนึ่ง
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ปราสาท ทอดพระเนตรกระบวนแห่คเชนทรวสนาน
เวลา ๒ ทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส ถวายเทศนาของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
วันที่ ๓๐ มีนาคม รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท มีพระ...............พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ
เวลาย่ำค่ำเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ประทับมุกข์ตวันออก พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษ์วโรประการ เสนาบดีว่าการต่างประเทศ นำมิศเตอร์ ยอนแบแรต ราชทูตอเมริกัน ๑ เมเยอร์ เยยี แปงปอน ๑ เข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชดำรัสไต่ถามตามสมควร แล้วพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษ์วโรประการ นำมิศเตอร์ทั้งสองออกจากที่เฝ้า เสด็จขึ้น
/*21เวลา ๒ ทุ่มเศษ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกทรงจุดเทียนเครื่องนมัศการ ทรงธรรมในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส ถวายเทศนาเวร ของหลวงกัณฑ์หนึ่ง
วันที่ ๓๑ มีนาคม รัตนโกสินทรศก๒๗ ๑๑๓
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๕ รูป ที่สวดประจำพระบรมศพ ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท มีพระ...............พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัศการพระ...............ถวายเวรของฝ่ายในกัณฑ์หนึ่ง
เวลาเช้า ๓ โมงเศษ เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงฉายพระบรมรูปแล้ว เสด็จทรงพระราชยานแต่เกยน่าพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ไปประทับเกยพระที่นั่งราชกิจวินิจฉัย ทรงเจิม สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธ์1 พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าบูรฉัตรไชยากร2 ซึ่งจะเสด็จออกไปทรงศึกษาวิชา ณ ประเทศยุโรป ขณะนั้นพระสงฆ์ ๑๐ รูป ก็สวดถวายไชยมงคล หม่อมเจ้าพระสมเด็จพุฒาจาริย์เปนประธานสงฆ์3
/*22แล้วเสด็จมาประทับที่ขุนนางเฝ้า จึ่งพระยาศรีธรรมาธิราชกระทรวงวัง นำจมื่นราชามาตย์ กราบถวายบังคมลาออกไปตามเสด็จ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธ์ ณ ประเทศยุโรป แล้วพระยาราชวรานุกูล ราชปลัดทูลฉลองกระทรวงมหาดไทย นำนายเล่อาวุธ ๑ นายรองสุจินดา ๑ นายปรีดาราช ๑ นายฉลองไนยนารถ ๑ นายสุดจำลอง ๑ รวม ๕ นาย กราบถวายบังคมลาไปรับราชการในข้าหลวงมณทลลาวพวน แล้วนำพระยาศรีธรรมราช เมืองนครศรีธรรมราช ๑ พระยาวิชิตภักดี ผู้ว่าราชการเมืองไชยา ๑ พระรามฤทธิรงค์ ปลัดเมืองชุมพร ๑ กราบถวายบังคมลาออกไปรักษาราชการบ้านเมือง
แล้วนำพระยาสุรินทรราชเสนี ๑ หลวงจำนงค์พลภักดิ์ ๑ ซึ่งออกไปตรวจเขตแดนเมืองสุวรรณคีรี เมืองศรีสวัสดิ์ กลับเข้ามาเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระบรมราโชวาท และพระบรมราชโองการด้วยตามสมควร
แล้วโปรดเกล้า ฯ พระราชทานสัญญาบัตรให้พระยาเพชรชฎา เป็นพระยาไชยวิชิต ประสิทธิศักดา มหานคราธิการ ผู้รักษากรุงเทพทวาราวดี ถือศักดินา ๑๐๐๐๐
ให้หลวงมหาดไทย เมืองสิงหบุรี เป็นหลวงรามฤทธิรงค์ ปลัดเมืองสิงหบุรี ถือศักดิ์นา ๖๐๐
ให้หลวงรามฤทธิแรง เป็นพระพลสงคราม จางวางด่าน เมืองกาญจนบุรี ถือศักดินา ๘๐๐
แล้วเสด็จพระราชดำเนินลงเรือมงกุฎราชกุมาร ส่งสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ แลพระเจ้าลูกเธอ
เวลาเช้า ๕ โมงเศษเสด็จขึ้น
--
๑. กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส ภายหลังสถาปนาเป็นสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ↩

๒. สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธ์ ถึงรัชกาลที่ ๗ ทรงสถาปนาเป็นสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอเจ้าฟ้า ฯ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ต้นสกุลบริพัตร ↩

๓. พระองค์เจ้าบุรฉัตรไชยากร ถึงรัชกาลที่ ๗ ทรงสถาปนาเป็นกรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน ต้นสกุลฉัตรชัย ↩

๔. หม่อมเจ้าพระสมเด็จพระพุฒาจารย์ (ม.จ. ทัด เสนีวงศ์) วัดพระเชตุพน ฯ ↩
พฤษภาคม
/*23วันที่ ๑ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้มีการพระราชกุศลมฤตกวัตรถวายกรมสมเด็จพระปวเรศวริยาลงกรณ์ พระราชหิโตปัธยาจารย์1 เพื่อเป็นที่รลึกแลเป็นพระเกียรติยศแก่พระเจ้าบรมวงษ์เธอพระองค์นั้น พระสงฆ์แลเจ้าพนักงานได้จัดการตกแต่งที่จังหวัดพระอุโบสถ ณ วัดบวรนิเวศน์ แลที่ตำหนักพระเจ้าบรมวงษ์เธอพระองค์นั้น อันได้ประดิษฐานพระโกษทรงพระศพไว้พร้อมแล้ว พระสงฆ์แลคฤหัสถได้นำดอกไม้แลธูปเทียนไปจุดบูชาพระศพแล้ว ไปประชุมพร้อมกัน ณ จังหวัดพระอุโบสถ พระสงฆ์ในพระอารามนั้นแลที่มาแต่พระอารามอื่น ที่จะได้สวดมฤตกวัตรคาถาพร้อมกันอยู่ในพระอุโบสถ พระสงฆ์นอกนั้นทั้ง ๔ คณะแลรามัญนิกายบรรพชิตญวน พร้อมกันอยู่ ณ ลานพระอุโบสถด้านใต้ พระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการที่เปนสัทธิงวิหาริกอันเตวาสิกศิษยานุศิษย์ ของพระเจ้าบรมวงษเธอพระองค์นั้น พร้อมกันอยู่ในพระอุโบสถบ้าง ที่น่าพระอุโบสถในกำแพงแก้วบ้าง ข้าราชการนอกนั้นพร้อมกันอยู่น่าพระอุโบสถนอกกำแพงแก้ว อุบาสกอุบาสิกาอยู่ที่ลานพระอุโบสถด้านเหนือกองทหารจุกช่องล้อมวงในที่นั้นๆ ตามธรรมเนียม
เวลาค่ำ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท จะเสด็จพระราชดำเนินไปบำเพ็ญพระราชกุศล พอพยุห์ฝนตั้งมา จึงโปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธุ์ พระเจ้าน้องยาเธอพระองค์เจ้าไชยันตมงคล เสด็จทรงรถพระที่นั่งแทน/*24สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไปสู่ที่ประชุมนั้น เพื่อได้เชิญเครื่องสักการของหลวงไปถวายที่พระศพ แลทรงจุดเทียนนมัสการที่พระอุโบสถ พระเจ้าน้องยาเธอที่กล่าวพระนามมาแล้วนั้น ทรงถวายเครื่องสักการ แลทรงจุดเทียนนมัสการแล้ว พระเจ้าน้องยาเธอกรมหมื่นวชิรญาณวโรรสถวายเทศนา พรรณาในมฤตกวัตรคาถา จบแล้วพระสงฆ์ได้สวดมฤตกวัตรคาถานั้น โดยสรภัญวิธีจบแล้ว เจ้าพนักงานประโคมพิณพาทย์ พระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการที่ประชุมอยู่นั้น ยืนขึ้นพร้อมกัน แล้วพระเจ้าน้องยาเธอกรมหมื่นสมมตอมรพันธุ์ทรงจุดดอกไม้เพลิง เปนเสร็จการพระราชกุศลมฤตกวัตร
วันที่ ๓ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในการเบิกม่านพระบรมศพ ทรงจุดเทียนนมัสการ แลทรงประเคนอาหารบิณฑ์บาตรแก่พระสงฆ์ ๒๐ รูป พระสาธุศีลสังวรเปนประธาน พระสงฆ์ฉันแล้วมีสดัปกรณ์ ๒๕๐ รูป
เวลาบ่ายสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชเทวีเสด็จออกประทับในพระฉากพระวิเชียรกระวี ๑ หม่อมหลวงพระชิต ๑ ถวายเทศนา เวลาทุ่มเศษพระวิเชียรมุนี ถวายเทศนาของหลวง ๑ กัณฑ์
วันที่ ๕ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้พระยาสุรศักดิ์มนตรี1 เสนาบดี/*25กระทรวงเกษตรพานิชการ เปนผู้แรกนา เจ้าพนักงานได้จัดการพระราชพิธีพืชมงคลที่พลับพลาท้องสนามหลวง
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เจ้าพนักงานได้จัดกระบวนแห่พระพุทธรูปพระคันธารราษฐ์แลพระไชยวัฒน์ แลเทวรูปต่างๆ รูปพระโค ๒ แต่วัดพระศรีรัตนศาสดารามไปประดิษฐานที่มณฑลพระราชพิธี ท้องสนามหลวง พระพุทธรูปเชิญขึ้นตั้งที่เตียงมณฑลบนพลับพลา เทวรูปแลพระโคตั้งบนโต๊ะที่ปรำอันแวดล้อมด้วยราชวัตรฉัตรธงอยู่ด้านเหนือแห่งพลับพลา
เวลาทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ใช้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เสด็จไปจุดเทียนนมัสการ แลทรงศิล แล้วหลวงประสิทธิ์อักษรสาตรอ่านประกาศเรื่อง พระคันธารราษฎ์2 แลขุนโชติพรหมาบูชาเทวะดาแล้ว พระสงฆ์ ๑๑ รูป หม่อมเจ้าพระสมเด็จพระพุฒาจารย์เปนประธาน สวดพระพุทธมนต์ พระยาสุรศักดิ์มนตรี แลเถ้าแก่ทั้ง ๔ ซึ่งสมมติว่าเปนนางเทวีได้สวดอยู่ที่นั้น ครั้นสวดมนต์จบแล้ว หลวงสิทธิเทพได้หลั่งน้ำสังข์ให้พระยาสุรศักดิ์มนตรีแลเถ้าแก่ทั้ง ๔ แล้ว สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเสด็จกลับ พระยาสุรศักดิ์มนตรีได้เข้ามาเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ในพระบรมมหาราชวัง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงหลั่งน้ำพระมหาสังข์แลทรงเจิมพระราชทาน
ส่วนการพระราชพิธีจรดพระนังคัลนั้น พระครูพระพราหมณ์พิธีได้จัดกระบวนแห่เทวะรูป แต่เทวะสถานไปยังโรงพระราชพิธีที่ศาลา/*26ยิงเป้าสระประทุมวัน คอยรูปพระโคอยู่ เมื่อสวดมนต์ที่ท้องสนามหลวงเสร็จแล้ว หลวงสุริยาเทเวศรได้เชิญรูปพระโคแต่พลับพลาท้องสนามหลวงไปยังโรงพระราชพิธีที่กล่าวมาแล้วนั้น พระครูพราหมณ์พิธีจึงได้ทำพิธีต่อไป
วันที่ ๖ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าสุริยงค์ประยุรพันธุ์1 เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ซึ่งสวดมนต์เมื่อวานนี้ ที่พลับพลาท้องสนามหลวงนั้น ครั้นพระสงฆ์ฉันเสร็จแล้วเจ้าพนักงานจัดกระบวนแห่พระพุทธรูปแลเทวะรูปกลับประดิษฐานที่เดิม พระเจ้าลูกเธอเสด็จกลับ
ส่วนการพระราชพิธีจรดพระนังคัลนั้น เวลาเช้า ๓ โมงเศษ เจ้าพนักงานได้แห่พระยาสุรศักดิ์มนตรี แลพราหมณ์ได้เชิญรูปพระโคนำหน้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี แต่ศาลาที่พักซึ่งตั้งอยู่ที่เกาะวังนั้น ไปยังโรงพระราชพิธี ที่ศาลายิงเป้า พระยาสุรศักดิ์มนตรี จุดธูปเทียนบูชาเทวะรูปแล้ว ตั้งสัจจาธิฐานจับได้ผ้ากว้าง ๕ คืบนุ่งแล้ว พอได้ศุภฤกษ์เช้า ๓ โมง ๔๔ นาที พระยาสุรศักดิ์มนตรีออกจากโรงพิธี พร้อมด้วยราชบัณฑิตย์โหรพราหมณ์ จรดไถๆ ดะและไถแปรครบ ๓ รอบแล้วหว่านเข้าพืชพร้อมด้วยท่านเถ้าแก่ทั้ง ๔ ซึ่งสมมุติว่าเป็นนางเทพีนั้น เข้าพืชนั้นเจ้าพนักงานได้นำไปแต่พลับพลาท้องสนามหลวง ครั้นไถกลบเสร็จ/*27แล้ว เจ้าพนักงานปลดพระโคออกกินเลี้ยง ของเสี่ยงทาย ๓ สิ่ง เช่นทุกปีมา พระโคกินเข้าแลเข้าโภชน์แล้วแห่พระยาสุรศักดิ์มนตรีกลับ เปนเสร็จการ
วันที่ ๗ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
โปรดเกล้า ฯ ให้มีการพระราชกุศลเลี้ยงพระสงฆ์ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ในการวิสาขบูชา วันนี้เปนต้นไป
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าเพ็ญพัฒนพงษ์1 เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๐ รูป หม่อมเจ้าพระสมเด็จพระพุทธาจารย์เป็นประธาน
ส่วนที่พระพุทธรัตนสถานนั้น พระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการฝ่ายในได้จัดโคมตราแลเทียนรุ่งมาจุดสักการะบูชา ของหลวงมีดอกไม้เพลิง ที่วัดพระศรีรัตนศาสดารามนั้น พระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการฝ่ายน่า ได้จัดโคมตราตำแหน่งแลเทียนรุ่งมาจุดบูชาพระรัตนไตร มีจำนวนโคมตรา ๑๙๗ โคม เทียนรุ่ง ๕๙ เล่ม
เวลาค่ำ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกทรงจุดเทียนนมัสการแลทรงจุดดอกไม้เพลิงที่พระพุทธรัตนสถานแล้ว เสด็จมาทรงจุดดอกไม้เพลิงที่น่าวัดพระศรีรัตนศาสดารามแล้ว เสด็จในพระอุโบสถทรงจุดเทียนนมัสการ พระเทพโมฬี ถวายเทศนาคัพโภ – กันติกะกถา ๑ กัณฑ์
/*28วันที่ ๘ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าเพญพัฒนพงษ์ เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทร เลี้ยงพระสงฆ์ ๒๐ รูป สมเด็จพระพุทอาจารย์เปนประธาน
เวลาค่ำ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกที่พระพุทธรัตนสถาน ทรงจุดเทียนนมัสการแลดอกไม้เพลิงแลเทียนรุ่ง มีการเดินเทียนด้วย แล้วเสด็จมาทรงจุดดอกไม้เพลิงที่น่าวัดพระศรีรัตนศาสดารามแล้ว เสด็จในพระอุโบสถ ทรงจุดเทียนนมัสการแลเทียนเถาเทียนรุ่งเทียนราย แลมีการเดินเทียนแล้วพระเทพกระวี ถวายเทศนาอภิสัมโพธิกถา ๑ กัณฑ์
วันที่ ๙ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า โปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ ซึ่งกล่าวพระนามมาแล้ว วัน ๗ ๘ นั้น เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๓๔ รูป พระราชกระวีเปนประธานที่พระที่นั่งอมรินทร วันนี้เปนวันสดัปปกรณ์กาลานุกาล เจ้าพนักงานได้เชิญพระบรมอัฐิพระอัฐิ ขึ้นประดิษฐานบนธรรมมาศน์แลโต๊ะจีน พระสงฆ์ฉันแล้วมีการสดัปปกรณ์ โดยวิธีที่วัดอนุโลมในพระบรมอัฐิแลพระอัฐิ พระราชทานขึ้นไปสดัปปกรณ์ที่พระราชวังบวร ฯ ๕ รูป แล้วสดัปปกรณ์รายร้อย ๔๐๐ รูป
เวลาค่ำโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ ซึ่งกล่าวพระนามมาแล้ว เสด็จออกที่พระพุทธรัตนสถานแลที่วัดพระศรีรัตนศาสดารามเหมือนเวลาวานนี้ พระราชกระวีถวายเทศนาปรินิพพานกถา ๑ กัณฑ์
/*29วันที่ ๑๐ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกบำเพญพระราชกุศล ในการปิดม่านพระบรมศพที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระสงฆ์ ๒๐ รูป พระรัตนมุนีเปนประธานฉันแล้ว มีการสดัปปกรณ์รายร้อย ๒๕๐ รูป
เวลาค่ำมีเทศนาของสมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชเทวี ๒ กัณฑ์ พระครูสังฆกิจจานุโยค ๑ พระครูวราโภคสังฆกิจ ๑ พระวิเชียรมุนี ถวายเทศนาของหลวง ๑ กัณฑ์
วันที่ ๑๕ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลา ๒ ทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้พระวรวงษเธอ พระองค์เจ้าขจรจรัสวงษ์1 จัดกระบวนแห่พระพุทธรูปน่าตัก ๒ ศอก ๖ นิ้ว ซึ่งจะประดิษฐานเปนพระประธานในพระอุโบสถวัดเทพศิรินทราวาศ แต่น่าบ้านหม่อมเจ้าสุบรรณซึ่งเปนที่พระพุทธรูปประดิษฐานอยู่แต่เดิม ได้แห่ไปโดยถนนบำรุงเมือง ขึ้นตพานเลือกที่น่าพระอุโบสถวัดเทพศิรินทร์ ฯ แล้วยกขึ้นเกวียนเดินรอกเลื่อนเข้าไปในพระอุโบสถพักไว้ที่น่าชั้นแล้ว ยกฐานขึ้นตั้งบนชั้นมีพระสงฆ์สวดชยันโต
วันที่ ๑๖ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า ๑ โมง ได้ศุภฤกษ์เจ้าพนักงานได้เชิญพระพุทธรูปที่กล่าวมาแล้ว ขึ้นประดิษฐานบนฐานที่ตั้งไว้ พระสงฆ์สวดชยันโตจนเสร็จการ อนึ่งวันนี้โปรดเกล้า ฯ ให้มีการพระราชกุศลในดิถีคล้ายกับวันถวายพระ/*30เพลิงพระสัมมาสัมพุทธเจ้านั่น เช่นเคยทุกปีมา
เวลา ๑ ทุ่มเศษ โปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จพระพุทธรัตนสถาน ทรงจุดดอกไม้เพลิงแลเทียนนมัสการ แลมีเดินเทียนแล้ว พระเจ้าลูกเธอเสด็จทรงจุดดอกไม้เพลิงที่น่าวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แล้วเสด็จสู่ภายในพระอุโบสถ ทรงจุดเทียนนมัสการ และเทียนเถาเทียนรุ่งเทียนราย แลมีการเดินเทียนแล้ว พระราชมุนีถวายเทศนา ธาตุวิภัชชะกถา ๑ กัณฑ์
วันที่ ๑๗ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในการเปิดม่านพระบรมศพ เลี้ยงพระสงฆ์ ๒๐ รูป พระญาณโพธิเปนประธาน พระสงฆ์ฉันแล้วมีสดัปปกรณ์รายร้อย ๒๕๐ รูป
เวลาค่ำพระปลัดแจ่ม ๑ พระปลัดหวาน ๑ วัดโสมนัศ ถวายเทศนา ของสมเด็จพระนางเจ้า พระบรมราชเทวี พระวิเชียรมุนี ถวายเทศนาของหลวง ๑ กัณฑ์
วันที่ ๑๘ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลา ๒ ทุ่มเศษ โปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพนักงานยกโกษลองในศพเจ้าจอมมารดาอ่วม1 แต่ศาลาอัฏวิจารณ์ ขึ้นเสลี่ยงได้แห่ออกประตู/*31ศรีสุนทร ประตูเทวาภิรมย์ ไปลงเรือกราบม่านทองแย่งที่ท่าพระ พร้อมด้วยเรือดั้งนำเรือคมตาม ปี่กลองชนะ แลจ่าปี่ ฉัตรเบญจา แห่ขึ้นไปตามลำน้ำ เลี้ยวเข้าคลองผดุง ไปหยุดที่ท่าบ้านพระยาเพชรพิไชย(จีน) แล้วยกขึ้นตั้งพักไว้
วันที่ ๑๙ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า เจ้าพนักงานแลกระบวนแห่ได้ไปพร้อมกัน ณ ที่ศพเจ้าจอมมารดาอ่วม ซึ่งพักอยู่ท่าบ้านพระยาเพชรพิไชย (จีน) นั้น เจ้าพนักงานได้ประกอบโกษ ๘ เหลี่ยมตั้งบนเสลี่ยงแปลงแล้วแห่ไปวัดเทพศิรินทราวาศขึ้นพลับพลาอิศริยาภรณ์ ตั้งบนแว่นฟ้า ๒ ชั้นแวดล้อมด้วยฉัตรเบญจา ๑๒ คัน พระราชทานกลองชนะแดง ๒๐ จ่าปี่ ๑ ประโคมศพตามเวลา แลโขน ๑ โรง หนัง ๒ โรงดอกไม้เพลิงแลบังสุกุล ไตร ๔๐ ผ้าขาวพับ ๔๐ เครื่องไทยธรรมต่าง ๆ ๑๕๐ กัลปพฤกษ์วัน ๒ ต้น ๆ ละ ๒๐ บาท
วันที่ ๒๐ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย เจ้าพนักงานยกโกษศพเจ้าจอมมารดาอ่วม จัดการชำระแล้วยกลองในขึ้นตั้งบนตารางเหนือฐานที่พระราชทานเพลิง
เวลาเยนโปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ากิตติยากรวรลักษณ์2 ทรงทอดผ้าบังสุกุลแลพระราชทานเพลิงแล้ว เจ้าพนักงานได้สุมอัฐิไว้คืนหนึ่ง
/*32วันที่ ๒๑ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า เจ้าพนักงานได้แจงรูปเก็บอัฐิรวมอังคารเจ้าจอมมารดาอ่วม แลมีการเวียน ๓ หาบตามธรรมเนียม
วันที่ ๒๒ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาย่ำค่ำแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกทางพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาทองค์กลาง พระราชดำเนินสู่มุขเด็ด มีพระราชดำรัสถามนายประภาศมณเฑียรว่า รถที่นั่งที่จัดเตรียมไว้นี้จะไปข้างไหน กราบบังคมทูลว่า จะเชิญเสด็จพระเจ้าลูกเธอไปทรงจุดเทียนวัดราชบพิธ แล้วดำรัสให้หาพระยามหามนตรีมาเฝ้าแล้วทรงพระดำเนินมาประทับเก้าอี้ที่มุขกลาง พระยามหามนตรีหมอบเฝ้าอยู่ที่นั้นชิดพระองค์ มีพระราชดำรัสในการไปรเวตต่างๆ แล้วดำรัสให้หาพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรง1มาใกล้พระองค์ ทรงยื่นพระหัถจับพระหัถกรมหมื่นดำรงวางลงที่พระเพลาเบื้องขวาว่าจะเย็นหรือร้อน มีพระราชดำรัสว่าเสมอเป็นไข้ทีเดียว แต่วันนี้ฝนฟ้าไม่ตกอากาศโปร่งดีค่อยสบาย แล้วดำรัสถามพระยาเทเวศร์2 ว่าอยู่ที่ไหนจึ่งมาโดยเรว กราบบังคมทูลว่าได้ทราบเกล้า ฯ จากเตเลโฟลที่ห้องมหาดเล็กจึงได้มาเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทแล้ว ทรงพระดำเนินมาประทับเก้าอี้ที่มหาดเล็กแลขุนนางพัก ที่ริมพระทวารองค์กลางนั้น
/*33อนึ่งเวลาบ่าย ๕ โมงเศษ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ3 แลสมเด็จเจ้าฟ้าหญิงหลายพระองค์ เสด็จทรงวอไปเยี่ยมเจ้าคุณจอมมารดาเปี่ยม4 ว่าเปนโรคชรามานานแล้ว พักอยู่ที่ตึกท่าพระนั้น เวลาจวนทุ่มเสด็จกลับมาทันได้เฝ้าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเมื่อเวลาเสด็จออก มีพระราชดำรัสถามต่าง ๆ เวลา ๑ ทุ่มเสด็จขึ้น
เวลาวันนี้โปรดเกล้า ฯ ให้จัดการพระราชกุศล บรรจุพระอังคารพระเจ้าลูกเธอพระองค์เจ้าอิศริยาภรณ์ พระองค์เจ้าวิมลนาคนพีสี พระองค์เจ้าลวาดวรองค์ ที่ได้แห่มาพักไว้ในศาลาที่พัก ณ วัดราชบพิธ แลที่อนุสาวรีย์ซึ่งจะบรรจุพระอังคาร ณ วัดนั้นด้วย ที่ศาลานั้นเจ้าพนักงานได้เชิญพระพุทธรูปฉลองพระองค์ในพระเจ้าลูกเธอ ๓ พระองค์นั้นมาประดิษฐานแลถ้ำพระอังคาร เหนือพานแว่นฟ้ามีคลุม
เวลาค่ำ โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จไปทรงจุดเทียน ในการนี้พระสงฆ์ส่วนของหลวง ๑๕ รูป ส่วนฝ่ายในรายละ ๕ รูป รวม ๓๐ รูป พระวรวงษ์เธอพระองค์เจ้าพระอรุณเปนประธานสวดพระพุทธมนต์
วันที่ ๒๓ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า เจ้าพนักงานได้จัดการเลี้ยงพระสงฆ์ ๓๐ รูปที่สวดมนต์/*34เวลาวานนี้ในศาลาที่พักพระอังคาร ณ วัดราชบพิธนั้น แล้วเจ้าพนักงานได้เชิญพระอังคารออกจากถ้ำ ประดิษฐานในหีบดีบุกตั้งไว้ตามเดิม
เวลาบ่าย ๕ โมง โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เสด็จไปทรงทอดผ้าไตร พระสงฆ์ ๑๕ รูป ส่วนของหลวงนั้นสดัปปกรณ์ แล้วได้เชิญพระอังคารลงจากศาลาขึ้นประดิษฐานบนเสลี่ยง ๓ เสลี่ยงเรียงกันไปสู่สถานอนุสาวรีย์ มีกระบวนแห่ด้วย ครั้นถึงที่อนุสาวรีย์ ได้เชิญหีบพระอังคารลงบรรจุแท่งศิลา เจ้าพนักงานกรมโยธาบรรจุแท่งศิลาในอนุสาวรีย์แล้วถือปูนเหมือนกันทั้ง ๓ เมื่อเวลาบรรจุนั้นมีกลองชนะประโคมด้วย แล้วสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ ทรงวางพวงดอกไม้ที่อนุสาวรีย์ทั้ง ๓ แห่ง พระบรมวงษานุวงษ์ทรงวางพวงดอกไม้ต่อไป แล้วฝ่ายในออกวางพวงดอกไม้แลทอดผ้าไตร สดัปปกรณ์แล้วเปนเสร็จการ
วันที่ ๒๔ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษวโรทัย เสด็จออกพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เลี้ยงพระสงฆ์ ๒๐ รูป พระอริยธัชเปนประธานในการวันเปิดม่านพระบรมศพ พระสงฆ์ฉันแล้ว มีสดัปปกรณ์รายร้อย ๒๕๐ รูป เวลาบ่ายมีเทศนาของสมเด็จพระนางเจ้าบรมราชเทวี ๒ กัณฑ์ พระวินิจวินัย ๑ พระปลัดนวม ๑ พระวิเชียรมุนีถวายเทศนาของหลวง ๑ กัณฑ์
อนึ่งเวลาบ่าย ๕ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จออกทางพระทวารพระที่นั่งจักรกรีองค์กลาง ทรงพระราชดำเนินขึ้นสู่มุขเด็ด /*35แล้วเสด็จลงบันไดอัฒจันทร์ด้านตวันออกเลี้ยวมาทางขวาน่าพระที่นั่งจักรกรีด้านตวันตก หม่อมเจ้าวิทยาเฝ้าทูลลอองธุลีอยู่ที่นั้น ดำรัสถามว่าพระคลังข้างที่อยู่ที่ไหน กราบบังคมทูลว่าใต้พระที่นั่งจักรกรีมุมตวันตก จึ่งพระราชดำเนินมาในพระคลังข้างที่ทางประตูกลาง ดำรัสถามหม่อมอนุวัตรวรพงษ์ว่า ออฟฟิศกระทรวงมุรธาธรกับพระคลังข้างที่ทำการรวมกันฤา เสมียนทำการอยู่มาก กราบบังคมทูลว่าทำการคนละส่วน ส่วนกระทรวงทำการอยู่ชั้นบนแลใต้พระที่นั่งต่อกันไปนี้ แล้วดำรัสถามว่ากรมหมื่นสมมติยังไม่มาฤา กราบบังคมทูลว่ายังไม่เสด็จมาเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท แล้วทรงพระดำเนินมาในออฟฟิศกระทรวงมุรธาธรทอดพระเนตรที่ทำการ ดำรัสถามหม่อมอนุวัตร ว่าที่ทำการที่นี่ไม่ร้อนฤา กราบบังคมทูลว่าเปนที่ต่ำ แลเปนที่บังลมร้อนบ้างบางเวลาพอทำการได้ แล้วทรงพระราชดำเนินออกจากออฟฟิศ มีพระราชดำรัสแก่พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าไชยันต์มงคลว่า มีกลิ่นเหม็นปัสสาวะอยู่บ้าง กราบบังคมทูลว่ามีกลิ่นบ้างเล็กน้อย แล้วเสด็จไปทางกลางสนามหญ้า เลี้ยวมาบันไดอัฒจันทร์ที่ทรงเสด็จลงมาเดิมนั้น แล้วพระราชดำเนินขึ้นประทับมุขเดดที่พื้นศิลา มีพระราชดำรัสแก่สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ พระเจ้าน้องยาเธอ แลข้าทูลลอองธุลีพระบาท เวลาย่ำค่ำแล้วเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๕ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒๖ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
สมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชเทวี มีพระเสาวนีส่งให้เจ้า/*36พนักงานจัดการที่จะบำเพ็ญพระราชกูศล ในการฉลองพระพุทธรูป ฉลองพระองค์สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอิศริยาลงกรณ์ ๑ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าวิจิตรประภา ๑ สมเด็จเจ้าฟ้าหญิงยังไม่มีพระนามซึ่งสิ้นพระชนม์แล้วนั้นกับพระไตรปิฎก ๒ จบ ซึ่งสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ, ได้สร้างไว้ยังหาได้มีการฉลองไม่ จึ่งโปรดให้มีการฉลองเสียคราวนี้ด้วย
เจ้าพนักงานได้จัดการที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทมุขตวันออก ได้เชิญพระพุทธรูป ๓ องค์ ซึ่งกล่าวมาแล้วนั้น แลพระพุทธรูปประจำวันพระชนม์พรรษา ของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ขึ้นประดิษฐานภายในบุษบก ประดับด้วยดอกไม้สด แลตู้พระไตรปิฎก ประดับด้วยดอกไม้สด ๒ ตู้ ตั้งข้างซ้าย ขวา } บุษบก แลแสงสว่างไปด้วยไฟฟ้า
เวลา ๒ ทุ่มเศษ สมเด็จพระนางเจ้า พระบรมราชเทวี เสด็จออกประทับในพระฉากแล้ว โปรดให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย ทรงจุดเทียนนมัสการ พระสงฆ์ถานาเปรียญวัดเสนาศนาราม ๑๐ รูป พระปลัดเปนประธาน สวดพระพุทธมนต์จบแล้ว สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ ทรงจุดดอกไม้เพลิง
วันที่ ๒๗ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า สมเด็จพระนางเจ้า พระบรมราชเทวี เสด็จออกทรงบำเพ็ญพระกุศล ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท โปรดให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย ทรงจุดเทียนนมัสการ แลทรงประเคน/*37อาหารบิณฑบาตแด่พระสงฆ์ ๑๐ รูป ที่สวดมนต์เมื่อวานนี้ พระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว เวลาบ่ายพระธรรมราชานุวัตร ถวายเทศนา ๑ กัณฑ์
เวลา ๒ ทุ่มเศษ สมเด็จพระนางเจ้า พระบรมราชเทวี เสด็จออก โปรดให้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ ซึ่งกล่าวพระนามแล้ว ทรงจุดเทียนนมัสการพระสงฆ์ถานาเปรียญวัดนิเวศธรรมประวัติ ๑๐ รูป พระปลัดสารทเป็นประธานสวดพระพุทธมนต์จบแล้ว สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอทรงจุดดอกไม้เพลิง
วันนี้เวลาค่ำ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ประทับอยู่มูขกลาง มีพระราชดำรัสให้หาพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษ์, พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรง, แล้วพระราชดำเนินไปประทับเก้าอี้ที่มุขกระสันองค์ตวันออก พระเจ้าน้องยาเธอ ซึ่งกล่าวพระนามแล้วนั้นเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทในการไปรเวต พระราชดำรัสอยู่จนเวลา ๒ ทุ่มเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๘ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า สมเด็จพระนางเจ้า พระบรมราชเทวี เสด็จออกทรงบำเพ็ญพระกุศลเหมือนเวลาวานนี้ พระสงฆ์ที่สวดมนต์นั้นรับพระราชทานฉัน เวลาบ่ายมีการเทศนา พระอมราภิรักขิตถวายเทศน์ ๑ พระธรรมทานาจารย์ พระครูศิลขันธ์สุนทร ถวายเทศนามิลินทบัญหา เทศน์จบแล้ว สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ, เสด็จสู่มูขเด็ด ทรงโปรยผลกัลปพฤกษ์ แก่ข้าราชการแลราษฎร เวลาเยนมีการเวียนเทียนสมโภช /*38เวลาค่ำสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ, ทรงจุดดอกไม้เพลิง เปนเสร็จการฉลองพระพุทธรป แลพระไตรปิฎกแต่เพียงนี้
อนึ่งเวลาบ่าย ๕ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงฉลองพระองค์อย่างทหาร เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท องค์ตวันออก พระบรมวงษานุวงษ์ ทรงฉลองพระองค์เยียรบับประดับเครื่องราชอิศริยาภรณ์ ข้าราชการฝ่ายพลเรือนสรวมเสื้ออย่างนั้น ตำรวจแลทหารสรวมเสื้อเต็มยศอย่างตำรวจแลทหาร เข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทพร้อมกันแล้ว เจ้าพนักงานกระทรวงต่างประเทศ นำมิศเตอร์เกมเปอแมนต์ราชทูตแลกงซุลเยเนอราลเยรมัน เข้าเฝ้าถวายพระราชสาสน์ ของเจ้ากรุงเอมเปเรอเยอรมนี มีตอบในการทรงสถาปนาสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธสยามมกุฎราชกุมาร พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำรัสปฏิสันฐานด้วยพอสมควรแล้วเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๙ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชเทวีื มีพระเสาวนีที่สั่งให้เจ้าพนักงานจัดกระบวนแห่พระไตรปิฎกซึ่งได้มีการฉลองแล้วนั้น
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษได้เดินกระบวนแห่แต่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทออกประตูพิมานไชยศรีประตูวิเศษไชยศรี เลี้ยวป้อมเผด็จดัษกร สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกพระที่นั่งไชยชุมพลทอดพระเนตรกระบวนแห่เลี้ยวถนนบำรุงเมืองแลถนนเฟื่องนครไปวัดบวรนิเวศ เจ้าพนักงานได้ยกตู้พระไตรปิฎก ๒ ตู้ขึ้นตั้ง ณ มหามกุฎราชวิทยาลัยเปนเสร็จการ
/*39อนึ่งเวลาบ่าย ๕ โมง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงฉลองพระองค์ดำอย่างทหาร เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาทองค์ตวันออก พระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการฝ่ายตำรวจแลทหารพลเรือนทรงฉลององค์แลสรวมเสื้อดำกึ่งยศ ประดับเครื่องราชอิศริยาภรณ์ เข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทพร้อมกัน เจ้าพนักงานกระทรวงต่างประเทศ กระทรวงวัง นำมองสีเออปิเลงสดีอุปทูต แลผู้แทนกงซุลเยเนราลกรุงฝรั่งเศสเข้าเฝ้า ถวายคำนับบังคมลากลับไปกรุงฝรั่งเศส พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว มีพระดำรัสด้วยตามสมควรแล้ว มองสิเออปิเลงสดีถวายคำนับกลับจากที่เฝ้า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวประทับในห้องไปรเวทมีพระราชดำรัสแก่พระเจ้าน้องยาเธอกรมหลวงเทวะวงษวโรประการ แลพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ จนเวลา ๑ ทุ่มเสด็จขึ้น
วันที่ ๓๐ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอไร
วันที่ ๓๑ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้เปนวันคล้ายกับวันสิ้นพระชนม์ ในสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน พระบรมราชเทวี แลสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรรณาภรณ์เพชรรัตน สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าศิริราชกะกุธกัณฑ์
โปรดเกล้าฯให้จัดการพระราชกุศลที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทมุขตะวันออก เจ้าพนักงานได้จัดการตั้งแต่งพระแท่นมณฑลแลตั้งม้าหมู่ /*40๒ ข้างแห่งพระแท่นมณฑลแล้วเชิญพระโกษพระอัฐิสมเด็จพระนางเจ้า, แลพระโกษพระอัฐิสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ, ซึ่งกล่าวพระนามแล้ว แลพระโกษสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพาหุรัตมณีมัย สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้าตรีเพ็ชรุตม์ธำรง พระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้านภาจรจำรัสศรี แลพระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคนารีรัตน์ แลตลับพระรูปสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอิศริยาลงกรณ์ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าวิจิตรจิรประภา มาตั้งเหนือม้าหมู่เบื้องขวา เชิญพระพุทธรูปประจำวันพระชนม์พรรษาในพระอัฐินั้นฯ ตั้งเหนือม้าหมู่เบื้องซ้าย ที่พระแท่นมณฑลตั้งพระพุทธรูปฉลองพระองค์ในสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอิศริยาลงกรณ์ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าวิจิตรจิรประภา แลสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิง ซึ่งประสูตรเมื่อวันที่ ๙ ตุลาคม ศก๒๖ ๑๑๒
เวลาเช้าโปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกบำเพญพระราชกุศล พระสงฆ์วัดราชประดิษฐ วัดราชบพิธรวม ๒๐ รูป หม่อมเจ้าพระสถาพรพิริยพรตเปนประธานรับพระราชทานฉันแล้ว มีสดัปปกรณ์ของหลวง ๑๐๐ รูป ของฝ่ายใน ๑๐๐ รูป
เวลาค่ำ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ, ซึ่งกล่าวพระนามแล้วเสด็จออกทรงจุดเทียนนมัสการ พระสงฆ์ที่รับพระราชทานฉัน ๒๐ รูปนั้น สวดพระพุทธมนต์จบแล้ว สมเด็จพระวันรัตถวายเทศนาของหลวง ๑ กัณฑ์ พระเทพโมฬีถวายเทศนาของฝ่ายใน ๑ กัณฑ์เปนเสร็จการ ส่วนในการพระราชกุศลในวันเปิดม่านพระบรมศพนั้น โปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าพนักงานเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๐ รูป พระอริยธัชะเปนประธานฉันที่ศาลาทิมคดน่าพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระสงฆ์ที่รับพระราชทานฉันนี้ สวดพระอภิธรรมตามเคย แต่เทศนาแลสดัปปกรณ์นั้นวันนี้เลิกการ
/*41อนึ่งเจ้าพนักงานพระคลังศุภรัต ได้จัดการหล่อเทียนพรรษา ที่พระที่นั่งอาภรณ์พิโมกข์ปราสาท เวลาบ่าย ๓ โมงเศษได้ยกพิมพ์เทียนเข้าไปตั้งที่ห้องเขียน สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ายุคลฑิฆัมพรทรงเทขี้ผึ้งจำนวนเทียนที่ได้หล่อทั้งเล่มใหญ่ ๑๗ เล็ก ๑๑ รวม ๒๘ เล่ม เทียนมีถ้วยขี้ผึ้ง ๑๐๒ เล่ม เช่นปีก่อนมา
--
๑. กรมสมเด็จพระปวเรศวริยาลงกรณ์ ต่อมาได้ทรงรับมหาสมณุตมาภิเษกเป็นสมเด็จกรมพระยา และดำรงพระเกียรติยศเป็นสมเด็จพระมหาสังฆปรินายก สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ ๒๘ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๕ ในรัชกาลที่ ๖ ทรงสถาปนาเป็นสมเด็จพระมหาสมณเจ้า ↩

๒. พระยาสุรศักดิมนตรี (เจิม แสงชูโต) ภายหลังเป็นจอมพลเจ้าพระยาสุรศักดิมนตรี ↩

๓. ดูภาคผนวกท้ายเรื่อง ↩

๔. พระองค์เจ้าสุริยงประยุรพันธุ์ ถึงรัชกาลที่ ๖ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นไชยาศรีสุริโยภาส เบ่นต้นสกุล สุริยง ↩

๕. พระองค์เจ้าเพ็ญพัฒนพงศ์ ต่อมาทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม เป็นต้นสกุล เพ็ญพัฒน↩

๖. พระองค์เจ้าขจรจรัสวงษ์ ภายหลังเลื่อนเป็นกรมหมื่นปราบปรปักษ์ ↩

๗. เจ้าจอมมารดาอ่วม ธิดาพระยาพิสณฑ์สมบัติบริบูรณ์ (ยิ้ม พิศลยบุตร) ท่านผู้นี้เป็นผู้คิดขุดคลองภาษีเจริญในรัชกาลที่ ๔ และเป็นเจ้าของเรือกลไฟชื่อ “เจ้าพระยา” ซึ่งเป็นเรือเมล์เดินระหว่างกรุงเทพฯ กับสิงคโปร์ เป็นคราวแรก และมีอยู่แต่ลำเดียวในเวลานั้น ท่านผู้นี้มีภรรยาชื่อปราง เจ้าจอมมารดาอ่วมมีพระราชโอรสเพียงพระองค์เดียว คือพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ ↩

๘. พระองค์เจ้ากิติยากรวรลักษณ์ ในรัชกาลที่ ๖ เลื่อนเป็นกรมพระจันทบุรีนฤนาถ เป็นต้นสกุล กิติยากร ↩

๙. กรมหมื่นดำรง ภายหลังเลื่อนเป็นสมเด็จ ฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ↩

๑๐. พระยาเทเวศร์ (ม.ร.ว. หลาน กุญชร) ภายหลังเป็นเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์ เสนาบดีกระทรวงเกษตราธิการ ↩

๑๑. สมเด็จเจ้าฟ้าชายจักรพงศภูวนาถ ภายหลังเลื่อนเป็นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวง ฯ ต้นสกุล จักรพงศ์ ↩

๑๒. เจ้าคุณจอมมารดาเปี่ยม พระธิดาท้าวสุจริตธำรง (นาค สุจริตกุล) และหลวงอาสาสำแดง (แดง) ต่อมาในรัชกาลที่ ๖ ได้สถาปนาเป็นสมเด็จพระปิยมาวดีศรีพัชรินทรมาตา ↩
มิถุนายน
วันที่ ๒ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษเสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาทมุขตวันออก พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการเสนาบดีว่าการต่างประเทศ นำมองสิเออ ปีเลงสกึ อุปทูต แลผู้แทนกงศุล เยเนราลกรุงฝรั่งเสศเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ถวายอักษรสาสน์ ในการที่ทรงสถาปนา สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมงกุฎราชกุมาร มีพระราชปฏิสันฐานไต่ถามด้วยตามสมควร พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ1 ก็นำมองสิเออ ปิเลงสกี ออกมาจากที่เฝ้า แล้วนำมองสิเออ เชวะเลีย เกินดิรูเกอเวิต กงสุลเยเนอราล กรุงนิเทอแลนด์ เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ถวายพระราชสาสน์แห่งพระนางเจ้าราชินี กรุงนิเทอแลนด์ ตอบพระราชสาสน์ ในการที่ทรงสถาปนาสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชเหมือนกัน มีพระราชปฏิสันฐานด้วยตามสมควร พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ ก็นำมองสิเออ เชวะเลีย ถวายคำนับออกมาจากที่เฝ้า เสด็จขึ้น
/*42วันที่ ๓ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๔ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๕ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๖ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาย่ำค่ำเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาทมุขตวันออก พระยาเสมอใจราชนำนายทับมหาดเล็ก บุตรพระยาวิเชียรคิรี (ชุ่ม) เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ถวายผ้าพื้นแลผ้าชุบอาบ
วันที่ ๗ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้เป็นวันบำเพ็ญพระราชกุศล ส่วนทรงพระราชอุทิศถวายในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยกำหนดว่านับว่าตั้งแต่ได้เถลิงถวัลยราชสมบัติมาครบยี่สิบแปดปีเสมอกับรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้าพนักงานได้เชิญพระไชยวัฒนเปนต้น ตั้งบนพระที่นั่งเสวตรฉัตร เชิญพระบรมอัฐิมาประดิษฐาน ณ บุษบกเหนือแว่นฟ้าทองคำในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย จัดตั้งแต่งทั้งปวงตามราชประเพณี /*43พระสงฆ์ ๖๐ รูปได้เจริญพระพุทธมนต์ หม่อมเจ้าพระสมเด็จพระพุฒาจารย์เปนประธานสงฆ์
เวลายามเศษเสด็จออกทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการพระบรมอัฐิ แล้วทรงทอดไตรผ้าสลับแพร แลพัดปักแก่สงฆ์ ๒๘ รูปเท่ากับปีพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๓ ที่ได้เถลิงถวัลยราชสมบัติ พระสงฆ์ ๒๘ รูปสดัปปกรณ์ แล้วโปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษวโรทัย เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เจ้าฟ้ายุคลฑิฆัมพร ทรงถวายผ้าไตรแลพัดตามธรรมเนียมจนครบพระสงฆ์ ๖๐ รูป พระสงฆ์ออกมาครองแล้วกลับเข้าไปนั่งตามลำดับ ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระสงฆ์ก็เจริญพระพุทธมนต์
แล้วโปรดเกล้าฯ พระราชทานเหรียญเปนที่รฤกในการบำเพญพระกุศลนี้มีพระรูปเปนปราสาท แลจุลมงกุฎข้างหนึ่ง มีตัวอักษรข้างหนึ่ง ทองคำบ้างเงินกาไหล่ทองบ้าง เงินล้วนบ้าง แก่พระบรมวงษานุวงษ์ แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย จนเวลา ๕ ทุ่มเศษพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์จบ ถวายอดิเรกถวายพระพรลา จึงโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษวโรทัย เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เจ้าฟ้ายุคลฑิฆัมพร เสด็จไปจุดดอกไม้เพลิงที่พระที่นั่งดุสิดาภิรมย์แล้วเสด็จขึ้น
วันที่ ๑๐ มถุนายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า ๔ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงศีลแล้ว ทรงถวายอาหารบิณฑบาต พระสงฆ์/*44รับพระราชทานฉัน ครั้นเวลาจวนเที่ยงพระเจ้าอยู่หัวเสด็จออก ทรงจุดเทียนนมัสการพระบรมอัฐิ แล้วโปรดเกล้า ฯ พระราชทานเหรียญที่รฤกแก่พระบรมวงษานุวงษแลข้าราชการผู้ที่ได้รับพระราชทานเหรียญทองแลเหรียญเงินกาไหล่ทอง พระราชทานเหรียญเงินกำกับด้วยโดยมาก พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้วโปรดให้พระสงฆ์ ๒๘ รูปสดัปปกรณ์ของพระเจ้าบรมมหัยยิกาเธอ ถวายเงินองค์ละ ๒๐ บาท หญ้าฝรั่นกับพิมเสนองค์ ๑ สิ่งละห่อ ของพระเจ้าราชวรวงษเธอกรมขุนบดินทร1 ม่อน้ำแก้วองค์ละม่อ เวลาเที่ยงเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๑๑ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๒ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ เจ้าพนักงานจัดการที่พระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาทในการสมโภชศิริราชสมบัติ เท่ากับรัชกาลที่ ๓ พระสงฆ์ ๔๒ รูปจะได้เจริญพระพุทธมนต์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรสเปนประธานสงฆ์
เวลายามเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ทรงถวายไตรแลย่ามแก่พระสงฆ์ ๔๒ รูป แบ่งเปนสองส่วน ๆ ในราชสมบัติไตรแพรพัดปัก ส่วนราชสมบัติไตรผ้าพัดตามธรรมดา พระสงฆ์รับไตรออก/*45มาครองแล้วกลับเข้าไปนั่งตามลำดับ ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระสงฆ์ก็เจริญพระพุทธมนต์ พระราชทานเหรียญที่รฤกอยู่จนเวลา ๕ ทุ่มเศษ พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์จบ เสด็จขึ้น
วันที่ ๑๓ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้าย่ำรุ่งเศษ เสด็จสู่ที่สรงมุรธาภิเศกทรงเครื่องแล้วเสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงศิลแล้ว พระสงฆ์รับพระราชทานฉัน หลวงประสิทธิอักษรสาตร กระทรวงมุรธาธรอ่านประกาศ แล้วโปรดเกล้าฯ พระราชทานเหรียญที่รฤก แก่พระบรมวงษานุวงษ แลข้าราชการที่ยังไม่ได้รับพระราชทาน พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ถวายอนุโมทนาถวายพระพรลา โปรดเกล้าฯ ให้เวียนเทียนสมโภชอ้อมรอบพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท เวลาเช้า ๓ โมงเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๑๔ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ เจ้าพนักงานจัดการที่พระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาทองค์กลาง สมเด็จพระวันรัตนจะได้ถวายเทศนา
เวลายามเศษเสด็จออก ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ สมเด็จพระวันรัตนถวายเทศนา โปรดเกล้า ฯ พระราชทานสัญญาบัตร ๖ นาย คือ
ให้เลื่อนขุนสรชาญพลไกร เป็นพระสรชาญพลไกร มีตำแหน่งราชการในกรมยุทธนาธิการ ถือศักดินา ๑๐๐๐
/*46ให้หลวงหิรัญไพรัช เปนพระพิพากษานานาประเทศกิจ มีตำแหน่งราชการ ในกระทรวงยุติธรรม ถือศักดินา ๑๕๐๐
ให้พระสุวรรณไพศาล เป็นพระบันสดิฐบดี ผู้ว่าราชการเมืองท่าขนุน ขึ้นเมืองกาญจนบุรี ถือศักดินา ๑๐๐๐
ให้หลวงชำนาญนพคุณ เปนพระสุวรรณไพศาล จางวางกองส่วยทองเมืองกาญจนบุรี ถือศักดินา ๑๐๐๐
ให้นายโตมหาดเล็ก บุตรพระวิทธยาธิบดี เป็นพระเสนาราชภักดีศรีสงคราม ยกรบัตรเมืองจันทบุรี ถือศักดินา ๘๐๐
ให้นายทองมหาดเล็ก บุตรพระยาคธาธรธรนินทร์ (โส) เปนหลวงอนุรักราชฤทธิ์ ผู้ช่วยราชการเมืองพระตบอง ถือศักดินา ๘๐๐
แล้วพระยาราชเสนา นำพระยาบันฤาสิงหนาถขึ้นไปชำระผู้ร้ายที่เมืองพระพุทธบาท กลับลงมาเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท แล้วนำพระประสิทธิวิทธยาออกไปรักษาพระยาสุรินทรฤาไชย ที่เมืองเพชรบุรี กลับเข้ามาเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชดำรัสไต่ถามด้วยตามสมควร
แล้วพระยาราชเสนา นำพระพิพากษานานาประเทศกิจ กราบถวายบังคมลาขึ้นไปเปนข้าหลวงตระลาการศาลต่างประเทศ เมืองนครเชียงใหม่ นำพระสรชาญพลไกร กราบถวายบังคมลาออกไปเปนข้าหลวงรักษาราชการ ณ เมืองปราจิณบุรี มีพระบรมราโชวาทแลพระบรมราชโองการด้วยตามสมควร
แล้วโปรดเกล้า ฯ พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ ช้างเผือกชั้นที่ ๔ ภูสนาภรณ์ แก่พระยาบันฤาสิงหนาถ (เจ๊ก) จางวางกรมทหารปืนใหญ่ฝ่ายพระราชวังบวร ฯ แล้วพระราชทานเหรียญที่รฤก แก่พระ/*47บรมวงษานุวงษ แลข้าราชการ ผู้ที่ยังไม่ได้รับพระราชทาน พอเวลาทุ่มเศษสมเด็จพระวันรัตถวายเทศนาจบ ทรงถวายกับปิยมูล เพื่อการปฏิสังขร วัดสุทัศเทพวราราม เป็นเงิน ๒๘๐ ชั่ง แล้วเสด็จขึ้น
วันที่ ๑๕ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๖ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าชายยุคลฑิฆัมพร เสด็จวัดเทพศิรินทราวาศปิดทองพระพุทธรูปประธานในพระอุโบสถด้วย โปรดเกล้า ฯ ให้หม่อมเจ้าสุบรรณหล่อพระพุทธรูปองค์หนึ่งน่าตักกว้าง ๓ ศอก นิ้ว1 เจ้าพนักงานได้เชิญพระพุทธรูปไป แต่วันที่...มิถุนายน ๑๑๔ มาจนวันนี้จึงโปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าชายยุคลฑิฆัมพร เสด็จไปปิดทอง
เวลาย่ำค่ำเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท แล้วเสด็จพระราชดำเนินลงบันใดพระที่นั่งออกประตูพิมานไชยศรี ประทับหอพระสมุดวชิรญาณ แล้วเสด็จกลับมาประทับที่นั่งจักรกรีมหาปราสาทมุขตวันออกจนเวลาทุ่มเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๑๗ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
/*48วันที่ ๑๘ มิถุนายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาทมุขตวันออก พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทววงษวโรประการ เสนาบดีว่าการต่างประเทศนำ ยอน แบ เรต ราชทูตอเมริกัน เข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชปฏิสันถารตามสมควร พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทววงษวโรประการ นำยอน แบ เรต ออกจากที่เฝ้าแล้วเสด็จขึ้น
--
๑. กรมหลวงเทวะวงศ์วโรประการ ภายหลังเลื่อนเป็นสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา ฯ เป็นต้นสกุล เทวกุล ↩

๒. กรมขุนบดินทรไพศาลโสภณ (พระองค์เจ้าชายสิงหรา) ภายหลังเลื่อนเป็นกรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณทีฆชนม์เชษฐประยูร เป็นต้นสกุล สิงหรา ↩

๓. ยังไม่พบรายละเอียดเกี่ยวกับพระพุทธรูปองค์นี้ ↩
กรกฎาคม
วันที่ ๒ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ เจ้าพนักงานจัดการที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ในการสมโภชหม่อมเจ้าเฟื่อง ในพระเจ้าบรมวงษเธอ กรมหมื่นพิศาลบวรศักดิ์ ๑ หม่อมเจ้าธำรงค์วรวัตร ในพระบวรวงษเธอ กรมหมื่นสถิตธำรงค์สวัสดิ์ จะได้อุปสมบทเปนภิกษุ เวลาค่ำเศษหม่อมเจ้าทั้งสององค์เจริญเกษาแล้ว ขึ้นเสลี่ยงมาคอยอยู่ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เสด็จออกเวียนเทียนสมโภชแลทรงเจิม
วันที่ ๓ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้เปนวันประสูตรกรมสมเด็จพระเทพศิรินทรามาตย์ เจ้าพนักงานได้จัดการที่พระพุทธมณเฑียรตามเคย เวลาเช้าพระสงฆ์ ๑๐ รูปได้รับพระราชทานฉัน เวลาบ่ายได้เจริญพระพุทธมนต์ หม่อมเจ้าพระสถาพรพิริยพรตเปนประธานสงฆ์ มีสดัปปกรณ์รายร้อย ๆ หนึ่ง /*49เทศนากัณฑ์หนึ่ง หม่อมเจ้าพระศรีสุคตถวาย โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกทั้งเช้าเย็น
ในวันนี้นาคหลวง ๒ องค์ คือหม่อมเจ้าเฟื่อง ในพระเจ้าบวรวงษเธอ กรมหมื่นพิศาลบวรศักดิ์ ๑ หม่อมเจ้าธำรงวรวัตร ในพระเจ้าบวรวงษเธอ กรมหมื่นสถิตยธำรงสวัสดิ์ ๑ นั้นได้ผนวชในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดารามตามเคย
เวลาบ่าย ๒ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เสด็จไปในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ทรงพระราชทานไตรหม่อมเจ้าทั้งสององค์ที่ทรงผนวช แลถวายเครื่องบริขาร
วันที่ ๔ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๔ ๑๑๔
วันนี้ เจ้าพนักงานจัดการที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระสงฆ์ ๒๐ รูป ได้เจริญพระพุทธมนต์ หม่อมเจ้าพระสมเด็จพระพุฒาจาริย์เปนประธานสงฆ์ ในการฉลองเทียนจำพรรษาตามเคย
เวลา ๒ ทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์แล้ว ทรงสุร่ายแลเจิมเทียน ๆ จำพรรษาตามเคย
วันที่ ๖ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้เจ้าพนักงานได้จัดการในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดารามตามเคย สมเด็จพระราชาคณะแลพระราชาคณะ ๓๐ รูป มีพระเจ้า/*50น้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรสเปนประธาน จะได้รับพระราชทานฉัน
เวลาเช้า ๔ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เสด็จเลี้ยงพระสงฆ์ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ครั้นพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงถวายพุ่มธูปเทียน แล้วพระสงฆ์ถวายอนุโมทนา
เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เสด็จจุดเทียนจำพรรษาวัดพระเชตุพน วัดราชประดิษฐ วัดราชบพิธ วัดบวรนิเวศน์ แต่วัดพระเชตุพน มีการถวายพุ่มด้วย
แล้วเจ้าพนักงานจัดการที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระสงฆ์ ๓๔ รูปได้เจริญพระพุทธมนต์ พระมงคลเทพนำเปนประธานสงฆ์ ตามพระราชพิธีกลานุการ
เวลา ๒ ทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัศการ
เวลายามเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จจุดเทียนพรรษาที่พระพุทธรัตนสถาน
วันที่ ๗ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้าพระสงฆ์ ๓๔ รูป มาคอยรับพระราชทานฉัน ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย เวลา ๔ โมงเศษ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ครั้นพระ/*51สงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงทอดผ้ากาลานุการพระสงฆ์ ๒๙ รูป มีพระมงคลเทพเปนประธานได้สดัปปกรณ์ แล้วมีสดัปกรณ์รายร้อยอีกสองร้อยรูป ส่งไปสดัปกรณ์กาลานุการฝ่ายพระราชวังบวร ฯ ๕ รูป
วันที่ ๘ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ เปนวันถวายพุ่มพรรษาตามพระอาราม คือวัดบวรนิเวศ ๑ วัดราชประดิษฐ ๑ วัดราชบพิธ ๑ เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เสด็จโดยรถพระที่นั่งไปถวาย ทั้งสามพระอาราม
วันที่ ๙ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๐ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๑ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๒ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
/*52วันที่ ๑๓ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๔ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เกิดเพลิงไหม้เรือเท้ง ที่จอดที่น่าวัดจักรวัติราชาวาศ แล้วลุกลามติดเรือที่ใกล้เคียงขึ้น พลตระเวรช่วยกันดับได้
วันที่ ๑๕ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๖ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๗ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ เป็นวันสวรรคต พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย เจ้าพนักงานได้จัดการที่พระพุทธมณเทียร พระสงฆ์ ๑๕ รูปจะได้รับพระราชทานฉัน เวลาบ่ายจะได้มาเจริญพระพุทธมนต์ พระราชมุนีเปนประธานสงฆ์
เวลาเช้า ๔ โมงเศษ โปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จมาถวายอาหารบิณฑบาต พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงทอดผ้าสดัปปกรณ์ พระบรมอัฐิพระบาทสมเด็จพระพุทธ/*53เลิศหล้า ๑๐ พระศรีสุริเยน ๕ จึ่งรวมเป็นพระสงฆ์ ๑๕ รูป แล้วมีสดัปปกรณ์รายร้อยสองร้อยรูป
เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ โปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จไปจุดเทียนเครื่องนมัสการ ที่พระพุทธมณเฑียร พระสงฆ์ ๑๕ รูปนั้นได้เจริญพระพุทธมนต์ ครั้นพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์แล้วหม่อมเจ้าพระธรรมุณหิศธาดา1 ถวายเทศนากัณฑ์หนึ่ง
วันที่ ๑๘ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๙ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒๐ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒๑ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒๒ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
/*54วันที่ ๒๓ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒๔ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒๕ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒๖ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒๗ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒๘ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒๙ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๓๐ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่มีราชการอะไร
/*55วันที่ ๓๑ กรกฎาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ มีการสวดมนต์ ขึ้นตำหนักใหม่ในพระเจ้าลูกเธอ เจ้าจอมมารดาอ่อน ในพระบรมมหาราชวัง พระสงฆ์ ๑๐ รูปได้เจริญพระพุทธมนต์ พระวรวงษเธอพระองค์เจ้าพระอรุณนิภาคุณากร1 เป็นประธานสงฆ์ เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ โปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าอรประพันธรำไพ2 ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ
--
๑. หม่อมเจ้าพระธรรมุณหิศธาดา (หม่อมเจ้าสีขเรศ) วัดบวรนิเวศวิหาร รัชกาลที่ ๔ ทรงตั้งเป็นพระราชาคณะพร้อมกับทรงตั้งสมเด็จพระพุฒาจารย์โต วัดระฆัง ↩

๒. พระองค์เจ้าอรุณนิภาคุณากร (เดิมเป็นหม่อมเจ้าพระกระจ่าง) ภายหลังได้เลื่อนสมณศักดิ์เป็นสมเด็จพระพุฒาจารย์ วัดราชบพิธ ↩

๓. พระองค์เจ้าหญิงอรประพันธ์รำไพ ที่ ๑ ในเจ้าจอมมารดาอ่อน ↩
สิงหาคม
วันที่ ๑ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าอรประพันธรำไพเสด็จไปเลี้ยงพระสงฆ์ที่มาเจริญพระพุทธมนต์ขึ้นตำหนักใหม่ เมื่อเวลาวานนี้ ครั้นพระสงฆ์ฉันแล้วทรงถวายเครื่องไทยธรรมตามสมควร
วันที่ ๒ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๓ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๔ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก
/*56วันที่ ๕ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก
วันที่ ๖ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๗ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๘ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ เจ้าพนักงานจัดการที่นั่งอาภรณ์ภิโมขปราสาท พระสงฆ์ ๕ รูป มีหม่อมเจ้าพระสถาพรพิริยพรตเปนประธาน จะได้เจริญพระพุทธมนต์ ในการหล่อพระพุทธรูป ลำดับพระชนม์พรรษา
เวลาทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เสด็จออกทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ
วันที่ ๙ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า โปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพนักงานนิมนต์พระสงฆ์ ๕ รูป กับเจ้าพนักงานช่างหล่อ เข้าไปพร้อมกัน ณ พลับพลาเล็ก ณ สวนสวรรค์ ครั้นเวลาเช้า ๓ โมงกับ ๑๕ นาที พระฤกษได้เวลาเสด็จลง ทรงผสมทองคำใบในเบ้าแล้ว ทรงเททองหล่อพระพุทธรูป แลทรงหลั่งน้ำสังข์ /*57พระสงฆ์ถวายชยันโต ครั้นเสร็จแล้วกลับออกมารับพระราชทานฉันที่พระที่นั่งอาภรณภิโมขปราสาท โปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าพนักงานเลี้ยงพระสงฆ์ แลถวายเครื่องไทยธรรม
วันที่ ๑๐ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๑ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลายามเศษ เสด็จลงที่พระที่นั่งสมมติเทวราชอุปบัติ พระยารัตนเสรฐี ผู้ว่าราชการเมืองระนอง ๑ พระยาเทพสงคราม ปลัดเมืองจันทบุรี ๑ พร้อมด้วยพระวิจิตรวรสาสน์ กระทรวงมหาดไทย เข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท โปรดเกล้า ฯ พระราชทานสัญญาบัตรให้พระยาเทพสงครามปลัดเมืองจันทบุรี เปนพระยาศรีสมุทโภคไชยโชคชิตสงคราม ผู้ว่าราชการเมืองระยอง ถือศักดินา ๓๐๐ แล้วโปรดเกล้า ฯ พระราชทานเหรียญสมโภชศิริราชสมบัติปีเท่ารัชกาล ในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว แก่พระยารัตนเสรฐี ผู้ว่าราชการเมืองระนอง ๑ พระยาศรีสมุทโภคไชยโชคชิตสงคราม ผู้ว่าราชการเมืองระยอง ๑ แล้วมีพระดำรัสไต่ถามตามสมควร พระวิจิตรวรสาสน์ พระยารัตนเสรฐี แลพระยาศรีสมุทโภค ออกมาจากที่เฝ้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระวิจิตรวรสาสน์เข้าไปเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชดำรัสอยู่จนเวลา ๕ ทุ่มเศษ พระวิจิตรวรสาสน์กราบถวายบังคมลาออกจากที่เฝ้า
/*58วันที่ ๑๒ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๓ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๔ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๕ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๖ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๗ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๘ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ เปนวันสวรรคตพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ เจ้าพนักงานจัดการที่พระพุทธมณเฑียรตามเคย พระสงฆ์ ๑๕ รูป /*59เปนส่วนทรงพระราชอุทิศถวายพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ ๑๐ รูป สมเด็จพระอมรินทรามาตย ๕ รูป มีพระมงคลเทพมุนี1 เป็นประธาน จะได้รับพระราชทานฉัน
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๆ รับพระราชทานฉัน แล้วทรงทอดผ้าไตร ๒ ผ้าขาวพับ ๑๓ สดัปปกรณ์ แล้วมีสดัปปกรณ์รายร้อยอีก ๒๐๐ รูป
ครั้นเวลาบ่าย ๔ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จจุดเทียนเครื่องนมัสการที่พระพุทธมณเฑียร พระสงฆ์ ๑๕ รูปเจริญพระพุทธมนต์ ครั้นสวดมนต์จบแล้ว สมเด็จพระพุทธโฆษาจาริย์2 ถวายเทศนากัณฑ์หนึ่ง จบลงแล้วทรงถวายเครื่องไทยทานตามสมควร แล้วแจกเงินตามเคย
วันที่ ๑๙ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒๐ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒๑ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาย่ำค่ำเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาทมุขตวันออก พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสนาบดี กระทรวง/*60มหาดไทย นำพระยาฤทธิสงครามรามภักดีพระยาไทรบุรี ๑ เมฮาวุดคิน อาเขยพระยาไทรบุรี ๑ หวันมะหะหมัด บุตรผู้รักษาปากน้ำเมืองไทร ๑ เข้าไปเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชดำรัสไต่ถามตามสมควร พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ นำพระยาไทรออกจากที่เฝ้า
พระยาราชวรานุกูลราชปลัดทูลฉลอง กระทรวงมหาดไทย นำพระยาประชากิจกรจักร ๑ หลวงเทเพนทร์ ๑ หลวงธนสารสุทธารักษ ๑ หลวงเทพนเรนทร์ ๑ ขุนวิชิตชลหาญ ๑ ขุนราชพัตถุพิธภาร ๑ ขุนกำพุดพาจา ๑ ซึ่งขึ้นไปราชการเขตรลาวกาว กลับลงมาเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชดำรัสด้วยตามสมควร
เวลา ๒ ทุ่มเศษเสด็จขึ้น
เวลา ๒ ยามเศษ เกิดเพลิงไหม้ที่โรงแถวบ้าน พระราชโยธาเทพ ตำบลปากคลองสามเสนริมแม่น้ำ ปลูกไว้ให้ไทยจีนเช่าอยู่ จำนวนโรงที่เพลิงไหม้ คือโรงแถวฝากระดาน หลังคามุงสังกระสีพื้นกระดาน ๑๐ ห้อง เพลิงเกิดขึ้นที่ห้องจีนเซ่งอำแดงดีเช่าอยู่ แล้วจึงลุกลามต่อไป
วันที่ ๒๒ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒๓ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระยาฤทธิสงครามรามภักดีพระยาไทรบุรีเข้าเฝ้าพระนางเจ้า พระวรราชเทวี มหาสวามินีของตราเครื่อง/*61ราชอิศริยาภรณ์ สำหรับตระกูลจุลจอมเกล้า ที่พระที่นั่งสมมติเทวราชอุปบัติ โปรดเกล้า ฯ ให้พระนางเจ้า พระวรราชเทวี พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ ตติยจุลจอมเกล้า มอบพระยาฤทธิสงครามรามภักดี ออกไปพระราชทาน หวันเต๊ะภรรยาเจ้าพระยาฤทธิสงครามรามภักดี (มหมัด)
วันที่ ๒๔ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้เปนวันทิวงคตกรมสมเด็จพระเทพศิรินทรามาตย์ เจ้าพนักงานได้จัดการที่พระพุทธมณเฑียร เชิญพระอัฐิมาประดิษฐานตามเคย เวลาเช้าพระสงฆ์ ๑๐ รูป มีหม่อมเจ้าพระสถาพรพิริยพรตเปนประธาน ได้มาพร้อม ณ พระพุทธมณเฑียรนั้นโปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนารถเสด็จออกถวายอาหารบิณฑบาต แลสดัปปกรณ์ เวลาบ่ายโปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกจุดเทียนพระสวดมนต์ แล้วทรงธรรม หม่อมเจ้าพระศรีสุคตคัตยานุวัตรเปนผู้ถวายจบแล้ว พระราชทานเงินสลึงตามเคย
วันที่ ๒๕ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท แล้วเสด็จลงบันไดมุขตวันตก ทรงพระราชดำเนินทอดพระเนตรศาลาที่ว่าการกระทรวงมุรธาธร ซึ่งเปนพระตำหนักสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศก่อนนั้น แล้วทรงพระดำเนินลงประทับที่ท่าราช/*62วรดิฐ เวลาย่ำค่ำเศษเสด็จกลับมาประทับที่พระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาทมุขตวันออก พระเจ้าน้องยาเธอเสนาบดีเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท
ประทับอยู่จนเวลา ๒ ทุ่มเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๖ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท แล้วเสด็จลงบันไดทางตะวันออก ทอดพระเนตรห้องรับแขกกระทรวงวัง แล้วเสด็จพระราชดำเนินไปทางประตูฉนวนวัดพระศรีรัตนสาสดาราม ทอดพระเนตรที่พระตำหนักสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ที่ก่อรากทำขึ้นใหม่ แล้วไปประทับบนป้อมขยันยิงยุทธที่พระที่นั่งสุทไธสวรรย์ปราสาท แล้วเสด็จกลับมาตามทางเดิม พระยาราชเสนากระทรวงมหาดไทย นำพระยาวิเชียรคีรีผู้ว่าราชการเมืองสงขลา ๑ พระยาอภัยพลภักดิ์ ข้าหลวงเมืองสุพรรณบุรี ๑ หลวงนรภารพิทักษ์ ๑ เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชดำรัสไต่ถามตามสมควร แล้วเสด็จขึ้นพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ประทับมุขตวันออก พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโร ประการ กับเสนาบดีอีกหลายพระองค์เข้าไปเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ประทับอยู่จนเวลา ๒ ทุ่มเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๗ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
/*63วันที่ ๒๘ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาทมุขตวันออก พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ เสนาบดีว่าการต่างประเทศ นำมองสิเออปาวี ราชทูตฝรั่งเสศ เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ถวายอักษรสาสน์เรียกทูต แห่งปธานาธิบดีฝรั่งเสศ มีพระราชดำรัสด้วยตามสมควร แล้วพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการนำมองสิเออปาวีออกมาจากที่เฝ้า แล้วนำมองสิเออเดอฟรางค์ เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทถวายอักษรสาสน์ที่ปธานาธิบดีฝรั่งเสศ ตั้งมาให้เปนราชทูตสืบไป มีพระราชปฏิสันถารไต่ถามตามสมควร แล้วพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ นำมองสิเออเดอฟรางค์ ออกมาจากที่เฝ้าแล้วเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๙ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ จะได้เลื่อนยศพระยาไทรบุรี เปนเจ้าพระยา เจ้าพนักงานจัดการที่พระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท น่าห้องไปรเวศด้านตวันออก ตั้งพระราชบัลลังก์ต่อผนังออกมา น่าพระราชบัลลังก์เปนที่เจ้าพนักงานกระทรวงวังแลกรมพระตำรวจ เบื้องซ้ายแต่น่าพระราชบัลลังก์มาเปนที่เฝ้าแห่งพระบรมวงษานุวงษ ต่อแต่นั้นออกมาภายในเสา เปนที่เฝ้าข้าราชการฝ่ายพลเรือนที่ได้รับพระราชทานตราจุลจอมเกล้า ภายนอกเสาเปนที่เฝ้าทหารซึ่งมิได้รับพระราชทานตราจุลจอมเกล้า ระหว่างเสาน่า/*64ราชบัลลังก์เบื้องขวาเปนที่เฝ้าแห่งคณาธิบดีของเครื่องราชอิศริยาภรณ์จุลจอมเกล้า แลเจ้าพนักงานกระทรวงมุรธาธร หลังพระราชบัลลังก์เปนที่เฝ้าแห่งราชองครักษ มหาดเล็กแลชาวที่ผู้ที่ได้รับเครื่องราชอิศริยาภรณ์ ตั้งแต่ปถมจุลจอมเกล้า จนถึงตติยจุลจอมเกล้า โปรดเกล้าให้ใส่เสื้อครุย ตามพระราชบัญญัติเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ด้วยวันนี้เป็นวันประชุมสมาชิกจุลจอมเกล้าโดยพิเศษด้วย
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษเสด็จออก ประทับเหนือพระราชบัลลังก์แล้ว พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย พร้อมด้วยนายเสถียรรักษาเจ้าพนักงานกระทรวงวัง แลพระยามนตรีสุริยวงษล่าม นำพระยาฤทธิสงครามภักดี พระยาไทรบุรี เข้าไปเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท หลวงประสิทธิอักษรสาตร ในกระทรวงมุรธาธรอ่านประกาศดำเนินพระบรมราชโองการเสร็จแล้ว จึงโปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตร อันเขียนด้วยใบกำกับสุพรรณบัตร แก่พระยาฤทธิสงครามรามภักดี ศรีสุลต่านมหมัดรัตนราชมุนินทร์ สุรินทริวังษา พระยาไทรบุรีขึ้นเปนเจ้าพระยา มีอิศริยยศอย่างสูงรับราชทิณนาม ตามตำแหน่งว่าเจ้าพระยาฤทธิสงครามรามภักดี ศรีสุลต่านมหมัด รัตนราชมุนินทร์สุรินทริวังษาผดุงทนุบำรุงเคตะนคร มรรัตนาณาเขตร ประเทศราชราไชสวริยาธิบดี วิกรมุสิหะ เจ้าพระยาไทรบุรี
แล้วพระราชทานเครื่องราชอิศยาภรณ์ สำหรับตระกูลตำแหน่งที่ ๑ ชื่อปฐมจุลจอมเกล้า เปนวิสามัญสมาชิก แล้วพระราชทานพรแก่เจ้าพระยาไทรบุรี ตามสมควร เวลาย่ำค่ำเศษเสด็จขึ้น
/*65วันที่ ๒๙ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
แผนที่ในเวลาประชุมตั้งเจ้าพระยาไทรบุรี
แถวผนัง
พระบรมวงษานุวงษ กรมพระตำรวจ
กระทรวงวัง
ขุนนาง (ความจริง)
กระทรวงวัง
กรมพระตำรวจ
ขุนนาง (กะเดิม)
คณาธิบดีแลกระทรวงมุรธาธร แถวเสา
ทหารนอกเกณฑ์
แถวพระแตร
/*66วันที่ ๓๐ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก
วันที่ ๓๑ สิงหาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาทมุขตวันออก พระสฤดิ์พจนกร กระทรวงมหาดไทยนำแผนที่เมืองลาวเฉียง เข้าไปถวายทรงประทับทอดพระเนตรอยู่ จนเวลาย่ำค่ำเศษเสด็จมาที่ประทับออกขุนนาง มีพระราชดำรัสกับพระยามหาเทพว่าบัดนี้ กระทรวงมหาดไทยขอข้าหลวงวิเศษ ช่วยชำระความเมืองนครไชยศรี บัดนี้ข้าเห็นอยู่ว่าเจ้าพอจะออกไปได้ แต่ไม่ต้องไปประจำอยู่ที่เมือง เปนแต่ไปบ้างมาบ้าง แต่เงินเดือนตำรวจนี้น้อยนัก ให้ไปคิดกรมดำรง แล้วดำรัสถามกรมหมื่นนเรศร กับพระยาราชวรานุกูล ว่าทำไมอ้ายคนโทษที่ส่งคุกนั้น จึ่งได้หมายเปนสองครั้งสองคราว กรมหมื่นนเรศรกราบบังคมทูลว่า เดิมพระยาราชวรานุกูล หมายฝากก่อน ครั้นลูกขุนปรับโทษแล้ว จึงได้หมายส่งคุก ครั้นอ้ายคนที่ต้องจำอยู่รู้กำหนดโทษว่า โทษอย่างนั้นต้องจำอยู่เท่านั้นปี บางที่ต้องหมายฝากอยู่ถึง ๗ – ๘ ปี อ้ายคนที่ต้องขังจึ่งได้ถวายฎีกา เพราะเหตุดังนี้
แล้วโปรดเกล้า ฯ พระราชทานสัญญาบัตร ให้นายแย้ม มหาดเล็ก บุตรพระยาสุรศักดิ์มนตรี (แสง) เป็นหลวงบรมบาทบำรุง มีตำแหน่งราชการในกรมมหาดเล็ก ถือศักดินา ๖๐๐
ให้พระพิไชยชลธี เปนพระสาครสงครามนิคมคามรักษา ผู้ช่วยราชการเมืองบางละมุง ถือศักดินา ๓๐๐๐
/*67ให้ขุนอนุรักษภักดี เปนหลวงรองราชมนตรี ผู้ช่วยราชการเมืองพัทลุง ถือศักดินา ๘๐๐
ให้นายเวช บุตรพระยาศรีสุริยราชวรานุวัตรพิพัฒนพิไชย (มิ่ง) เปนพระพไชยจุมพล มหาดไทยเมืองพิไชย ถือศักดินา ๑๐๐๐
เวลาทุ่มเศษเสด็จขึ้น
--
๑. พระมงคลเทพมุนี (เอี่ยม) วัดราชสิทธาราม ↩

๒. สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (แสง) วัดราชบูรณะ ↩
กันยายน
วันที่ ๑ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท แล้วเสด็จพระราชดำเนินลงบันไดด้านตวันออก เสด็จออกประตูพิมานไชยศรี พระยามนตรีสุริยวงษ์ นำเจ้าพระยาไทรบุรี เฝ้าที่น่าศาลาลูกขุนในฝ่ายขวา หยุดประทับรับสั่งด้วยตามสมควร แล้วเสด็จออกประตูวิเศษไชยศรี ประทับที่หลังวัดมหาธาตุ ทอดพระเนตที่จะตั้งพระเมรุสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ประทับอยู่จนเวลาย่ำค่ำเศษ เสด็จกลับมาประทับที่หอพระสมุดวชิรญาณ จนเวลาทุ่มเศษเสด็จกลับมาประทับที่ออกขุนนาง ดำรัสถามเจ้าพระยาภาสกรวงษว่า การรักษาวัดพระเชตุพนนั้น เปนการตกลงกันฤๅยัง แล้วดำรัสต่อไปว่า เจ้าพระยาภาสกรวงษหากรมนเรศรว่าคนปีนกำแพงเข้าไป กรมหมื่นนเรศรกราบบังคมทูลว่าเดิมจะเปลี่ยนคนรักษา โปลิศได้ไปชี้แจงว่าทางนั้น ๆ คนปีนกำแพงเข้าไปได้เพราะมีกองอิฐอยู่ข้างนอก แล้วเจ้าพระยาภาสกราบบังคมทูลไปว่าเหมือนฤาษรี1 เหมือนกับมีผู้เอาหินต่อยออกเปนท่อน เพื่อเอาเนื้อทองไปขาย มืพระราชดำรัสว่า การที่ทหารรักษามีข้อเสียได้ เหมือนอย่าง/*68วัดพระแก้ว เมื่อทหารอยู่ก็ป่นปี้ยับเยิน แล้วโปรดเกล้า ฯ พระราชทานสัญญาบัตร ให้นายพรเสมียนเอก เปนขุนศรีรัตนารถ มีตำแหน่งราชการในกรมพระคลังในซ้าย ถือศักดินา ๖๐๐
เวลา ๒ ทุ่มเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๒ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๓ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้เป็นวันพระขึ้นสิบห้าค่ำ เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท แล้วเสด็จทรงรถพระที่นั่งออกประตูพิมานไชยศรี วิเศษไชยศรี เลี้ยวป้อมเผด็จดัษกรไปตามถนน ณ ท้องสนามไชยแลถนนรอบพระนคร แล้วลงถนนพาหุรัต แล้วมาลงถนนบำรุงเมือง ประทับรถพระที่นั่งที่ข้างศาลายุทธนาธิการ เสด็จลงจากรถพระที่นั่ง ไปประทับรถรางทอดพระเนตรเครื่องจักรในรถราง แล้วเสด็จทรงรถราง ลงไปถึงที่สเตชันรถราง ทอดพระเนตรเครื่องไฟฟ้าทั่วแล้ว พระราชทานเหรียญทองที่รฤกในการสมโภชราชสมบัติ เสมอด้วยรัชกาลที่ ๓ แก่มิศเตอเฮนเซน ผู้ดูการซึ่งได้ขับรถรางส่งเสด็จกลับ พระราชทานเงินแก่ผู้ขับรถเที่ยวลงไปคนละ ๔ บาท ขึ้นมาคนละ ๔ บาท ค่ารถแกรมเวเที่ยวละ ๑๐ บาท เวลา ๒ ทุ่มเศษเสด็จกลับพระบรมมหาราชวัง
/*69วันที่ ๔ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จทรงรถพระที่นั่ง ไปตามถนนน่าพลับพลาไชยออกถนนตัดใหม่บางลำพู ไปตามถนนถึงคลองผดุงกรุงกระเษม เลี้ยวลงน่าวัดนรนารถถึงที่จะสร้างทำวัง พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ากิติยากร ประทับทอดพระเนตรอยู่ จนเวลาย่ำค่ำเศษเสด็จกลับมา เสด็จลงจากรถพระที่นั่งที่น่าพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท แล้วทรงพระดำเนินขึ้นทอดพระเนตร กระทรวงมุรธาธรห้องสภาต่าง ๆ จนเวลาทุ่มเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๕ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๖ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ เจ้าพนักงานจัดการที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ เชิญพระพุทธรูปประจำพระชนม์พรรษาขึ้นประดิษฐานตามเคย พระสงฆ์ ๔๔ รูป มีพระวรวงษ์เธอ พระองค์เจ้าพระอรุณนิภาคุณากรเปนประธาน จะได้เจริญพระพุทธมนต์ ในการฉลองพระพุทธรูป ประจำพระชนม์พรรษา
เวลาทุ่มเศษ เสด็จลงในพระที่นั่งนั้น ทรงจุดเทียนต่างๆ แล้วทรงถวายไตรผ้าแก่พระสงฆ์ ๔๔ รูป พระสงฆ์ออกมาครองไตรแล้วเข้าไปนั่งตามลำดับ ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงศิลแล้ว พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์ เวลา ๔ ทุ่มเศษ เจริญพระพุทธมนต์จบ โปรดเกล้า ฯ /*70ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนารถ เสด็จออกมาทรงจุดดอกไม้เพลิงที่พระที่นั่งดุสิตาภิรมย์ แล้วพระสงฆ์ถวายอดิเรกถวายพระพรลา เสด็จจากพระที่นั่งไพศาลทักษิณ มาประทับทอดพระเนตรดอกไม้เพลิงที่มุขเด็จที่พระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท แล้วเสด็จขึ้น
วันที่ ๗ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า โปรดเกล้า ฯให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๔๔ รูป ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ หลวงประสิทธิอักษรสาสน์ ในกระทรวงมุรธาธร อ่านประกาศตามพระราชพิธี พอพระสงฆ์พระราชทานฉันแล้ว ทรงถวายเครื่องไทยทานตามสมควร เวลาบ่ายเจ้าพนักงานจัดการเวียนเทียนสมโภชพระพุทธรูปประจำพระชนม์พรรษาตามเคย
เวลายามเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เสด็จออกทรงจุดดอกไม้เพลิง
แล้วเสด็จออกพระที่นั่งจักรีมหาปราสาทประทับมุขเด็จ จึ่งพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าไชยันตมงคล1 นำพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ารพีพัฒนศักดิ์2 จมื่นราชามาตย์ ซึ่งกลับมาจากประเทศยุโรป เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชดำรัสด้วยตามสมควร แล้วทรงจับพระหัตถ์พระเจ้าลูกเธอ นิบเข้าที่พระกัจฉา แล้วพระเจ้าลูกเธอเสด็จขึ้น
/*71วันที่ ๘ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
หนังสือ วันที่ ๙
ข้าพระพุทธเจ้าจะมีหนังสือชี้แจงไปขอตัวพระยาสมุทมาปฤกษาหาฦๅด้วย
เวลาทุ่มเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๙ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จทรงรถพระที่นั่งไปตามถนนเจริญกรุง เลี้ยวลงถนนรอบพระนคร ไปถนนตัดใหม่น่าวัดพรหมสุรินทร์3 ตรงไปถึงคลองผดุง เลี้ยวทางขวาไปจนถึงคลองมหานาคที่ทำตะพานยังไม่แล้ว เวลาย่ำค่ำเศษเสด็จกลับพระบรมมหาราชวัง แล้วเสด็จขึ้นพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท มาประทับที่ออกขุนนาง
พระยาราชเสนากระทรวงมหาดไทย นำบอกขึ้นอ่านกราบบังคมทูล ๓ ฉบับ
ฉบับ ๑ บอกพระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร ข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑลพิศณุโลกว่าได้ทำทางปักเสาโทรเลข ตั้งแต่เมืองนครสวรรค์ ถึงเขากลึงพรมแดนเมืองแพร่ ขอให้เจ้าพนักงานคุมเครื่องขึ้นไปประจำออฟฟิศ
ฉบับ ๒ บอกพระยาศรีธรรมราชผู้สำเร็จราชการเมืองนครศรีธรรมราช ว่าศาลากลางแลตรางเมืองนครศรีธรรมราชหักพังเสียจะขอทำขึ้นใหม่เปนของหลวง
/*72ฉบับ ๓ บอกเมืองสมุทรสาคร ว่าราษฎรทำลมุที่ปากน้ำเมืองสมุทรสาคร มีอ้ายผู้ร้ายเข้ามาปลันตักเอาปลาไป ราษฎรจะขอให้ตั้งโปลิศรักษาจะเสียเงินเดือนให้ตามสมควร
พระนรินทร์ราชเสนี นำบอกกระทรวงกระลาโหม ขึ้นอ่านกราบบังคมทูลสองฉบับ
ฉบับ ๑ บอกพระยาทิพย์โกษาข้าหลวงหัวเมืองฝ่ายทะเลตวันตก ว่าได้ปฤกษาพร้อมกันนายพันโท พระอรสุมพลาภิบาล พระณรงวิสูตร ได้แต่งทหาร ๒๘๐ คน ออกสืบจับแขกขบทปหังที่เมืองการังตานูแลกลันตันตามท้องตราแล้ว แต่ทหารยังหาพอตามท้องที่ไม่ จะต้องใช้ทหารอีก ๒๐๐ คน
ฉบับ ๒ บอกนายพันโท พระอรสุมพลาภิบาล ว่าได้จัดทหารไปตั้งตามพระยาทิพยโกษาข้าหลวงสั่งแล้ว
แล้วพระยาราชเสนา นำพระยาเทพ เจ้ากรมพระตำรวจในซ้าย กราบถวายบังคมลาออกไปเปนข้าหลวงพิเศษ ชำระความเมืองนครไชยศรี แล้วนำพระยารัตนเสรฐี ผู้ว่าราชการเมืองระนอง กราบถวายบังคมลากลับออกไปรักษาราชการบ้านเมือง แล้วนำหลวงเทพนรินทรกรมมหาดไทยฝ่ายพระราชวังบวร ๑ จ่าการประกอบกิจ ๑ ซึ่งออกไปรับราชการอยู่เมืองอุบลราชธานี กลับลงมาเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชดำรัสไต่ถามตามสมควร
แล้วดำรัสด้วยกรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ว่าเมืองสมุทสาครบอกเข้ามาว่าโจรผู้ร้ายอะไรกัน กรมหมื่นดำรงกราบบังคมทูลว่า มีอ้ายผู้ร้ายคุมพวกเพื่อนเข้าปล้นตักปลาในลมุของราษฎรไทยจีนไป ขายได้ครั้งละสี่/*73ชั่งบ้างห้าชั่งบ้าง ราษฎรจึงเข้าชื่อกันร้องขอให้มีโปลิศรักษาราษฎรจะออกเงินช่วยในการโปลิศใช้ตามสมควร ข้าพระพุทธเจ้าคิดด้วยเกล้าฯ ว่า อ่าวเมืองสมุทสาคร แลเมืองสมุทสงคราม แลอ่าวเมืองสมุทปราการเหล่านี้ใกล้ชิดติดต่อกัน ข้าพระพุทธเจ้าจึงมีตราเรียก พระสุรินทรามาตย์ข้าหลวงว่าราชการเมืองสมุทสงคราม หลวงเรืองศักดิ์สาครเขตร ปลัดผู้รักษาราชการเมืองสมุทสาครเข้ามาปฤกษาหาฤๅกัน แต่เมืองสมุทปราการนั้น ขึ้นกรมนครบาล
วันที่ ๑๐ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๑ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๒ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๓ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
/*74วันที่ ๑๔ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาทุ่มเศษเสด็จออกขุนนาง พระยาราชเสนากระทรวงมหาดไทย นำบอกพระยาทรงสุรเดช ข้าหลวงใหญ่รักษาราชการมณฑลลาวเฉียง ขึ้นอ่านกราบบังคมทูล ๖ ฉบับ ความเรื่องเดียวกันว่า ผู้ว่าราชการเมืองปาย มีหนังสือมาถึงเจ้าราชวงษ์เมืองนครเชียงใหม่ ว่าแสนธานินทร์พิทักษ์ เจ้าเมืองแหง ออกประกาศเกลี้ยกล่อมคนเมืองปัน เมืองมาย เมืองเชียงตอง เมืองพุ จะมารบเมืองปาย พระยาทรงสุรเดชได้ปฤกษากับพระเจ้านครเชียงใหม่ ได้มีหนังสือไปยังมิศเตอร์อาเชอร์ไวสกงสุลอังกฤษให้ทราบ เพื่อมิให้เมืองปัน เมืองมาย เมืองเชียงตอง เมืองพุ มาเกี่ยวข้องด้วย แลได้แต่งนายน้อยบวรวงษ์ นายน้อยขันแก้ว ไปเกลี้ยกล่อมแสนธานินทร์พิทักษ์ มายังเมืองนครเชียงใหม่แล้ว จึ่งได้มีหนังสือให้หาตัว พระยาดำรงราชสีมา ผู้ว่าราชการเมืองปายเข้ามาเมืองนครเชียงใหม่เพื่อได้ชำระว่ากล่าวกัน
แล้วพระยาราชเสนา นำพระยาดัษกรปลาด ๑ พระภักดีราชยกรบัตร เมืองพิไชย ๑ ซึ่งขึ้นไปราชการแถบแม่น้ำโขง กลับลงมาเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชดำรัสไต่ถามตามสมควร เวลา ๒ ทุ่มเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๑๕ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ เจ้าพนักงานจัดการที่พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระสงฆ์ราชาคณะ ๓๘ รูป จะได้เจริญพระพุทธมนต์ ตามพระราชพิธีศรีสัจปานกาล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรสเปนประธาน
/*75เวลา ๒ ทุ่มเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ทรงพระราชยานแต่เกยน่าพระที่นั่งจักรกรี ไปประทับที่เกยน่าประตูวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แล้วเสด็จพระราชดำเนินถึงน่าพระอุโบสถ พระยาราชเสนากระทรวงมหาดไทย นำพระยาพิพิธพิไชยสุนทรการ ผู้ว่าราชการเมืองตราษเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชดำรัสไต่ถามตามสมควร แล้วเสด็จพระราชดำเนินเข้าในพระอุโบสถ ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการพระพุทธปฏิมากรแล้ว หลวงประสิทธิอักษรสาสน์ อ่านประกาศตามพระราชพิธีจบแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระสงฆ์ก็เจริญพระพุทธมนต์ เวลายามเศษเสด็จกลับ
วันที่ ๑๖ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้าโปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าพนักงานเลี้ยงพระสงฆ์ที่มาเจริญพระพุทธมนต์เมื่อคืนนี้ ที่พระที่นั่งสุทไธสวรรย์ เสร็จแล้วพระสงฆ์มาพร้อมกันในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จทรงพระราชยานแต่เกยน่าพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ไปประทับเกยที่ประตูวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แล้วทรงพระดำเนินเข้าไปพระอุโบสถ ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงศีลแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระพุทธปฏิมากรแก้วมรกฎ พระครูอัษฎาจารย์อ่านประกาศแช่งน้ำคำโคลงแล้ว พระยาศรีสุนทรโวหารเจ้ากรมพระอาลักษณ์ อ่านประกาศแช่งน้ำความเรียง โปรดเกล้าฯ พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ มงกุฎสยามชั้นที่ ๓ ชื่อมัณฑนาภรณ์ แก่หลวงโกชาอิศหากล่ามมระยู (เกิด) พอพระยาศรีสุนทรโวหารอ่าน/*76ประกาศจบแล้ว โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ากิติยากรวรลักษณ์ ๑ พระองค์เจ้ารพีพัฒนศักดิ์ ๑ อ่านคำสาบาลสำหรับองค์มนตรี แล้วโปรดเกล้า ฯ ให้พระยาฤทธิรงค์รณเฉท ๑ พระยาพิพิธโภไคสวรรย์ ๑ เข้ามาอ่านคำสาบาลสำหรับองค์มนตรี แล้วพระราชทานตราตั้งแก่พระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ พอพระยาฤทธิรงค์รณเฉท พระยาพิพิธโภไคสวรรย์ อ่านคำสาบาลจบแล้ว พระราชทานตราตั้งทั้งสองพระยานั้นเปนองค์มนตรี แล้วพระบรมวงษานุวงษ์ แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อย รับพระราชทานน้ำพระพิพัฒนสัตยาตามเคย เวลาย่ำค่ำเศษ เสด็จกลับมาประทับที่พระที่นั่งสนามจันท์ ถวายบังคมพระบรมอัฐิแล้ว มาประทับที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงเปลี่ยนเครื่องทรงแล้วเสด็จขึ้น
วันนี้ เจ้าพนักงานจัดการที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระสงฆ์ ๔๐ รูป จะได้เจริญพระพุทธมนต์ พระราชพิธีสารท สมเด็จพระวรรณรัตน1 เปนประธานสงฆ์ เวลา ๒ ทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกจุดเทียน เครื่องนมัสการทรงศิลแล้ว ขุนสุนทรลิขิตในกระทรวงมุรธาธร อ่านประกาศตามพระราชพิธีจบลงแล้ว พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์
วันที่ ๑๗ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า ๔ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนารถ เสด็จออกมาเลี้ยงพระสงฆ์ ๔๐ รูป ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย แลถวายโถเข้ายาคู ๆ วันนี้ เปนของข้าราชการฝ่ายน่า /*77พระบริบูรณโกษากรเปนที่ ๑ พระยาไกรโกษาเปนที่ ๒ สมเด็จพระวันรัตที่ ๑ พระธรรมวโรดมที่ ๒
เวลา ๒ ทุ่มเศษ โปรดให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนารถ เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการ ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระสงฆ์ ๔๔ รูป จะได้เจริญพระพุทธมนต์ หม่อมเจ้าพระสมเด็จพระพุฒาจาริย์เปนประธานสงฆ์ ขุนนิพนธ์พจนารถ ในกระทรวงมุรธาธร อ่านประกาศตามพระราชพิธีจบลงแล้ว พระสงฆ์ก็เจริญพระพุทธมนต์
วันที่ ๑๘ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า ๕ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษภูวนารถ เสด็จออกมาเลี้ยงพระสงฆ์ ๔๔ รูปในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย แลถวายโถเข้ายาคู ๆ วันนี้ เปนส่วนของพระบรมวงษานุวงษ์ฝ่ายน่า โถพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร เปนที่ ๑ ถวายหม่อมเจ้าสมเด็จพุฒาจาริย์ โถพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนเรศวรฤทธิ เปนที่ ๒ ถวายพระธรรมไตรโลกาจาริย์2
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท แล้วเสด็จพระราชดำเนินลงเรือแจวสี่ที่พระที่นั่งราชกิจวินิจฉัย เข้าคลองมอญไปประทับที่สวนนันทอุทยาน ทอดพระเนตรที่ประทับพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ารพีพัฒนศักดิ์ เวลาย่ำค่ำเศษเสด็จกลับ
เวลา ๒ ทุ่มเศษ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนารถ เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการ ที่พระที่นั่งอมรินทร/*78วินิจฉัย พระสงฆ์ ๓๘ รูป จะได้เจริญพระพุทธมนต์ หลวงสารประเสริฐในกระทรวงมุรธาธร อ่านประกาศตามพระราชพิธี จบลงแล้วพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรสเปนประธานสงฆ์
วันที่ ๑๙ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า ๕ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๗๒ รูป คือพระสงฆ์ที่เจริญพระพุทธมนต์เมื่อเวลาคืนนี้ ๓๘ รูป กับพระสงฆ์สำหรับกาลานุการ ๓๔ รูป จึงรวมเปนพระสงฆ์ ๗๒ รูป แต่พระสงฆ์สำหรับกาลานุการนั้น หาได้รับพระราชทานฉันโถเข้ายาคูไม่ เปนแต่ได้รับพระราชทานเข้ากระทง พระมงคลเทพเปนประธาน โถเข้ายาคูวันนี้ เป็นส่วนของพระบรมวงษานุวงษ์ฝ่ายใน โถพระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าอัจฉรพรรณณีรัชกัลยาเปนที่ ๑ ถวายพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส โถพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้านภาพรประภาเปนที่ ๒ ถวายพระวรวงษ์เธอ พระองค์เจ้าอรุณนิภาคุณากร ครั้นพระสงฆ์ในพระราชพิธีสารทฉันแล้ว พระสงฆ์กาลานุการ จึงได้เข้าไปสดัปปกรณ์ พระบรมอัฐิแลพระอัฐิ เพียง ๒๙ รูป เพราะขึ้นไปสดัปปกรณ์ที่พระราชวังบวร ๕ รูป พระราชวังบวรร้อยรูป ที่หอพระนาคร้อยรูป รวมเปนสดัปปกรณ์รายร้อย ๗๐๐ รูป
วันนี้ เจ้าพนักงานจัดการที่พระที่นั่งบรมราชสถิตย์มโหฬาร พระสงฆ์ ๕ รูป จะได้เจริญพระพุทธมนต์ โหรจะได้บูชานพเคราะห์ /*79เริ่มการเฉลิมพระชนม์พรรษาตามเคย แลเจ้าพนักงานได้จัดการที่พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระสงฆ์ ๕ รูป เจริญพระพุทธมนต์ทั้งสามวัน แล้วพระราชทานฉันในวันที่ ๒๔ กันยายน
เวลา ๒ ทุ่มเศษ เสด็จลงในพระที่นั่งบรมราชสถิตย์มโหฬาร เจ้าพนักงานนิมนต์พระสงฆ์เข้าไปในพระที่นั่งนั้น ทรงถวายไตรผ้าสลับแพรแก่พระสงฆ์ ๕ รูป แล้วพระสงฆ์ออกไปครองไตรแล้วกลับมานั่งตามลำดับ ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์นวกคหายุสมธรรมตามเคย
แล้วโปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธุ์ เสด็จไปจุดเทียนเครื่องนมัสการ ในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระสงฆ์ ๕ รูป มีพระมงคลเทพเปนประธานได้เจริญพระพุทธมนต์
เวลา ๗ ทุ่มเศษ พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์จบ ถวายพระพรลาแล้วเสด็จขึ้น
แล้วมีสดัปปกรณ์รายร้อยอีก ๕ รูปส่งไป
วันที่ ๒๐ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า ๔ โมงเศษ เสด็จออกฉายพระรูป ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย แล้วเสด็จขึ้นพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท เปลี่ยนเครื่องพระแต่งพระองค์แล้ว เสด็จออกพระที่นั่งบรมราชสถิตย์มโหฬาร เจ้าพนักงานกนิมนต์พระสงฆ์เข้าไปนั่งตามลำดับ ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงศิลแล้ว ทรงถวายอาหารบิณฑบาตพระสงฆ์รับพระราชทานฉัน ทรงจุดเทียนโต๊ะเครื่องสังเวย พระยาศรีสุนทรโวหารเจ้ากรมพระอาลักษณ์ /*80ในกระทรวงมุรธาธร อ่านประกาศตามพระราชพิธีจบลงแล้ว พระสงฆ์พระราชทานฉัน ทรงถวายของเครื่องไทยธรรมตามสมควร แล้วพระสงฆ์ถวายอนุโมทนา ถวายพระพรลา เวลาเช้า ๕ โมง เสด็จขึ้น
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จไปพระราชทานของนักเรียน ณ พระตำหนักสวนกุหลาบ
เวลายามเศษ เสด็จออกพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย แล้วเสด็จทรงพระราชยานแต่เกยข้างพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ไปประทับเกยที่พระเฉลียงพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม แล้วทรงพระดำเนินตามเสื่อทางลาดพระบาท ๆ แพลงล้มลง พระยามหามนตรีแลพระมหาเทพ เข้าประคองพระองค์ไว้ แล้วพระยาอภัยรณฤทธิ์ กับพระยาเทเวศร์วงษ์วิวัฒน์เข้าประคองพระองค์เสด็จพระราชดำเนินต่อไป ครั้นถึงน่าพระอุโบสถ พระศรีสมบัติในกรมท่าขวา นำขุนนางจีนเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ถวายกิมฮวยอั้งติ๋วตามเคย แล้วทรงพระดำเนินเข้าในพระอุโบสถ ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงศิลแล้ว โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย จุดธูปเทียนบูชาเทวดาตามกำลังนพเคราะห์ แล้วโปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนารถ จุดเทียนเครื่องนมัสการ พระพุทธปฏิมากรแก้วมรกฎ แล้วพระสงฆ์ก็เจริญพระพุทธมนต์ เวลา ๔ ทุ่มเศษเสด็จกลับพระหัตถ์ยึดคอพระยาเทเวศร์ ลงมาถึงน่าบันไดน่าพระอุโบสถ ทรงประทับพระเก้าอี้หาม ลงมาถึงชลาข้างพระอุโบสถ ทรงพระราชยานมาประทับที่เกยข้างพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ทรงเก้าอี้หามไปประทับ/*81ที่พระทวารพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย แล้วทรงพระดำเนินไปประทับพระโธรน โปรดเกล้าฯให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฎางเดชาวุธ1ถวายไตรแก่พระสงฆ์ ๖๐ รูป พระสงฆ์รับไตรแล้วออกไปครองกลับมานั่งตามลำดับ ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรสเปนประธานสงฆ์ เวลาทุ่มเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๑ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า ๕ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๖๐ รูป ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย หลวงประสิทธิ์อักษรสาสน์ ในกระทรวงมุรธาธร อ่านประกาศตามพระราชพิธี
เวลาย่ำเที่ยงเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท มุขกระสันตวันออกรับถวายไชยมงคลของพระบรมวงษานุวงษ์ แลข้าราชการฝ่ายทหารพลเรือน แลผู้แทนรัฐบาลต่างประเทศ แลมีพระราชดำรัสตอบเหมือนอย่างทุกปี
ประทับพระเก้าอี้ มีพระราชดำรัสก่อนพระบรมวงษานุวงษ์ ถวายไชยมงคลว่า มีความเสียใจที่ได้พลาดไปเมื่อคืนนี้ ยืนขึ้นรับท่านทั้งปวงไม่ได้ การที่พลาดไปนั้นเพราะเหยียบเสื่อแต่เท้าเดียวจึงได้พลาด แต่ไม่สู้กะไรดอกเปนแต่ขัด ๆ เท่านั้น เมื่อข้าราชการถวายไชยมงคลแล้ว /*82ผู้ที่เฝ้าอยู่ ณ ที่นั้นออกมา ข้าราชการที่อยู่ข้างนอกได้เข้าไปเฝ้าเรียงตัวแล้ว ผู้แทนรัฐบาลต่างประเทศจึงได้เฝ้าในเวลานั้น ได้พระราชทานเหรียญดุษฎีมาลาเขมราชการในพระองค์ แก่พระยามหาเทพ พระยามหามนตรี จนเวลาบ่ายโมงเศษเสด็จขึ้น
เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ เสด็จลงที่สวนสวรรค์ โปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพนักงานนิมนต์พระสงฆ์เข้าไปถวายชยันโต ๙ รูป พักที่พลับพลาระหว่างพระที่นั่งอมรพิมานมณี แลพระที่นั่งบรรณาคมสรณีย์ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรสนำเปนประธานสงฆ์ พอได้พระฤกษ์เวลา ๓ โมงกับ ๑๕ นาที เสด็จสู่ที่สรงทรงเครื่องแล้วเสด็จขึ้น
เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฏางค์เดชาวุธ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท พระราชทานเงินแลผ้านุ่งห่มแก่ข้าราชการสูงอายุ ๒๒ คน แล้วเสด็จพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ถวายบริการพระสงฆ์ ๖๐ รูป เจ้าพนักงานจัดการเวียนเทียนสมโภชพระที่นั่งแลพระมหาเสวตรฉัตรตามเคย
เวลายามเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จทรงรถไปทอดพระเนตรโคมไฟตามแถวถนน แล้วเสด็จทรงเรือไฟ ทอดพระเนตรตามลำน้ำ
เวลา ๕ ทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ เสด็จไปจุดเทียนเครื่องนมัสการ ที่พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระสงฆ์ ๕ รูป มีพระมงคลทิพยมุนี1 เปนประธาน เจริญพระพุทธมนต์
/*83วันที่ ๒๒ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธเสด็จทรงรถพระที่นั่งไปเปิดตะพานเฉลิม ๑๑๒ ที่บางขุนพรหม ตะพาน ๑๑๒ นี้ โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นด้วยเงินสำหรับพระราชทานคนแก่ในงานเฉลิมพระชนม์พรรษา ๑๑๒ จึ่งเรียกว่าตะพานเฉลิม ๑๑๒ เจ้าพนักงานได้ไปตั้งพลับพลาที่เชิงตะพานข้างขวามือไปแลทำปรำรับข้าราชการแลพระบรมวงษานุวงษ์ เจ้าพนักงานกรมโยธาธิการได้ไปจัดการทำปรำเลี้ยง พระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการได้จัดการตกแต่งสนาม ครั้นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เสด็จถึงทรงประทับบนพลับพลาก่อนแล้วพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดา แทนเสนาบดีกรมโยธาธิการ จึงเชิญเสด็จลงจากพลับพลา เจ้าหมื่นศรีสรรักษ์เปนผู้อัญเชิญเสด็จ ครั้นถึงที่ตะพานแล้ว พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดา ถวายกรรไกรตัดเชือกที่ผูกผ้าสีชมภูรวางตะพานนั้น แล้วเจ้าพนักงานประโคมเครื่องดุริยางดนตรี แตรสังฆ์ แล้วเสด็จทรงรถพระที่นั่งข้ามตะพานไปถึงบางเวียน ๓ แยกแล้ว เสด็จข้ามตะพานกลับพระบรมมหาราชวัง วันนี้เจ้าพนักงานจัดการที่พระที่นั่งสุทไธยสวรรย์ปราสาท พระสงฆ์มอญ ๕ ไทย ๕ รวมพระสงฆ์ ๑๐ รูปจะได้เจริญพระพุทธมนต์ ในการพระราชพิธีคเชนทรวสนาน พระราชกระวี1เป็นประทานสงฆ์
/*84เวลาย่ำค่ำเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าเพญพัฒน์พงษ์ เสด็จไปจุดเทียนเครื่องนมัสการ นายช่วงเปรียญในกระทรวงมุรธาธรอ่านประกาศตามพระราชพิธี
ในเวลาวันนี้ ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระสงฆ์มหานิกาย ๓๐ รูป จะได้เจริญพระพุทธมนต์ ในการเฉลิมพระชนม์พรรษา หม่อมเจ้าพระสมเด็จพระพุฒาจาริย์เป็นประธานเวลา ๒ ทุ่มเศษ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัยเสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการ
วันที่ ๒๓ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า ๔ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าเพ็ญพัฒน์พงษ์ เสด็จออกไปเลี้ยงพระสงฆ์ ๑๐ รูป ที่พระที่นั่งสุทไธยสวรรย์ปราสาท
เวลาเช้า ๕ โมงเศษ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๔๕ รูป ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ขุนสาราบรรจง ในกระทรวงมุรธาธร อ่านประกาศตามพระราชพิธี
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จออกพระที่นั่งสุทไธยสวรรย์ปราสาท โปรดให้เดินกระบวนแห่คเชนทรวสนานตามธรรมเนียม
วันที่ ๒๔ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
/*85วันที่ ๒๕ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒๖ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ เปนวันพระขึ้นแปดค่ำเดือนสิบเอ็ด เวลาย่ำค่ำเศษเสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท มากระสันตวันออก จึงพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ นำเจ้าพระยาฤทธิสงครามรามภักดี เจ้าพระยาไทรยบุรี ๑ กับศรีตวันกรมการ กราบถวายบังคมลากลับออกไปรักษาราชการบ้านเมือง มีพระบรมราโชวาทแลพระบรมราชโองการแลพระราชทานพรตามสมควร แล้วพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ก็นำเจ้าพระยาฤทธิสงครามรามภักดี แลศรีตวันกรมการออกมาจากที่เฝ้า เสด็จขึ้น
วันที่ ๒๗ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒๘ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร 1.
วันที่ ๒๙ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
/*86วันที่ ๓๐ กันยายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
--
๑. รูปหล่อฤษีดัดตนที่วัดพระเชตุพน ฯ ↩

๒. พระองค์เจ้าไชยยันตมงคล ภายหลังทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย ↩

๓. พระองค์เจ้ารพีพัฒนศักดิ์ ภายหลังทรงสถาปนาเป็นกรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ ↩

๔. วัดพรหมสุรินทร์ ในปัจจุบันคือวัดปรินายก เชิงสะพานผ่านฟ้าลีลาศ ถนนราชดำเนิน ↩

๕. สมเด็จพระวันรัตน (แดง สีลวัฑฒโน) วัดสุทัศนเทพวราราม ผู้สร้างวัดโพธินิมิต ↩

๖. พระธรรมไตรโลกาจาริย์ (อ่อน) วัดพิไชยญาติ ภายหลังเลื่อนเป็นพระสาสนโสภณ มาครองวัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม ↩

๗. เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ ภายหลังทรงสถาปนาเป็นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงนครราชสีมา ↩

๘. พระมงคลทิพมุนี (มา) วัดจักรวรรดิราชาวาส ในรัชกาลที่ ๖ เลื่อนเป็นพระพุฒาจารย์ ↩

๙. พระราชกระวี (ถม) วัดบวรนิเวศ ครั้นถึงวันที่ ๒๘ มีนาคม ๒๔๓๘ โปรดให้อาราธนาไปอยู่วัดมกุฎกษัตริยาราม แล้วเลื่อนเป็นพระธรรมปาโมกข์ ภายหลังถวายพระพรลาจะลาสิกขา จึงโปรดให้ออกจากตำแหน่งพระราชาคณะ ↩
ตุลาคม
วันที่ ๑ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๒ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ เปนวันมหาสมภพสมัย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า ฯ เจ้าอยู่หัว เจ้าพนักงานจัดการที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยเช่นทุกปีมา เวลาเช้าพระสงฆ์ ๒๐ รูป มีหม่อมเจ้าพระสมเด็จพุฒาจารย์เปนประธาน ได้มาพร้อมกัน ณ ที่นั้น
เวลาเช้า ๔ โมงเศษโปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงศิลแล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการพระบรมอัฐิ แล้วทรงถวายอาหารบิณฑบาต พระสงฆ์รับพระราชทานฉัน ครั้นพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงถวายเครื่องไทยธรรมตามสมควร แล้วมีสดัปปกรณ์รายร้อยๆ หนึ่ง
เวลายามเศษ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ เสด็จออกจุดเทียนเครื่องนมัสการ ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระสงฆ์ ๒๐ รูปเจริญพระพุทธมนต์ ครั้นพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์จบแล้ว ทรงทอดผ้าไตรสดัปปกรณ์ ครั้นพระสงฆ์สดัปปกรณ์แล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระธรรมปาโมกขถวาย/*87เทศนาทานมัยกัณฑ์หนึ่ง จบแล้วทรงถวายไตรแลเครื่องบริขารตามสมควร มีกับปียมูลราคา ๔๐ บาท
ครั้นเวลา ๕ ทุ่มเศษ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ เสด็จโดยทางฉนวนฝ่ายใน ลงลอยพระประทีปที่ท่าราชวรดิฐ น่าพระที่นั่งชลังคณพิมานเช่นทุกปีมา
วันที่ ๓ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ เป็นวันสวรรค์คตพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้าพนักงานจัดการที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยต่อไป เวลาเช้าพระสงฆ์ ๒๐ รูปได้มาพร้อม ณ พระที่นั่งนั้น มีหม่อมเจ้าพระธรรมุณหิศธาดานำเปนประธาน
เวลาเช้า ๕ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๒๐ รูปในพระที่นั่งนั้น ครั้นพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงถวายเครื่องไทยธรรมตามสมควร แล้วมีสดัปปกรณ์รายร้อย ๆ หนึ่ง
เวลายามเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ เสด็จออกทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระสงฆ์ ๒๐ รูปเจริญพระพุทธมนต์ ครั้นเวลาสี่ทุ่มเศษ พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์จบ ทรงทอดผ้าไตรสดัปปกรณ์พระบรมอัฐิ พอพระสงฆ์สดัปปกรณ์แล้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระเทพกระวี1 ถวายเทศนาศิลมัยกุศล/*88กัณฑ์หนึ่ง จบแล้วทรงถวายไตรแลเครื่องบริขาร พร้อมด้วยกับปียมูลดังวันก่อน
เวลา ๕ ทุ่มเศษ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าพ้าอัษฎางค์เดชาวุธ เสด็จลงลอยพระประทีปทางฉนวนข้างใน เหมือนวันก่อนมา
วันที่ ๔ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ เปนวันเวลานุกาล เจ้าพนักงานได้จัดการที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยต่อ คือได้เชิญพระบรมอัฐิ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จากบุษบกในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย มาพักไว้ที่พระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ แลจัดการเปลี่ยนแปลงทั้งปวงเสร็จ พระสงฆ์ ๓๔ รูปมีพระมงคลเทพเปนประธานได้พร้อมกัน ณ พระที่นั่งนั้น
เวลาเช้า ๕ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉัน เจ้าพนักงานได้เชิญพระบรมอัฐิพระเจ้าอยู่หัวทั้งสามรัชกาล แลพระบรมอัฐิทั้งปวง ๒๘ พระโกษนั้นมาถึงน่าพระที่นั่งสนามจันทร์ แล้วได้เชิญบรมอัฐิ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเชิญมาพักไว้ที่พระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ มาประดิษฐานในพระราชยานพระบรมอัฐิพร้อมแล้ว เชิญเข้าไป ณ พระที่นั่งเชิญขึ้นประดิษฐานบนพระที่นั่งเสวตรฉัตร แลที่ชั้นลดที่โต๊ะจีนตามเคย พอพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงสดัปปกรณ์กาลานุกาล ๒๙ รูป ส่งไปฝ่ายพระราชวังบวร ๕ รูป แล้วมี/*89สดัปปกรณ์รายร้อยห้าร้อยรูป หอพระนาคร้อยรูป ส่งไปฝ่ายพระราชวังบวรร้อยรูป
เวลายามเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ เสด็จจากทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงธรรม ในพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระธรรมวโรดม1 ถวายเทศนาภาวนามัยกุศลกัณฑ์หนึ่ง จบแล้วทรงถวายไตรแลเครื่องบริขารแลกับปิยมูลดังวันก่อนมา
เวลา ๕ ทุ่มเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ เสด็จลงทางฉนวน ลอยพระประทีปเหมือนดังที่กล่าวมาแล้ว
วันที่ ๕ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๖ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๗ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
/*90วันที่ ๘ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๙ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๐ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันที่ ๑๑ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ เสด็จทรงรถพระที่นั่งพระราชทานพระกระฐิน แทนสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ วัดบวรนิเวศวิหาร ที่ ๑ วัดสุทัศเทพวราราม ที่ ๒ วัดราชบูรณะ ที่ ๓ วัดเชตุพนที่ ๔
วันที่ ๑๒ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนารถ เสด็จพระราชทานพระกระฐินเรือ แทนสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช วัดอรุณราชวราราม ที่ ๑ วัดกัลยานิมิตร ที่ ๒ วัดโมฬีโลกยาราม ที่ ๓ วัดหงษ์รัตนาราม ที่ ๔
/*91วันที่ ๑๓ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงษ์วโรทัย เสด็จทรงรถพระที่นั่ง พระราชทานพระกระฐิน วัดโสมมนัสวิหาร ที่ ๑ วัดมงกุฎกษัตริยาราม ที่ ๓ วัดมหาธาตุที่ ๔
วันที่ ๑๕ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ายุคลฑิฆัมพร พระราชทานพระกระฐิน กระบวนรถ วัดเทพศิรินทราวาศ ที่ ๑ วัดเทพธิดาราม ที่ ๒ วัดรังษีสุธาวาศ1 ที่ ๓ วัดมหรรณพาราม ที่ ๔
วันที่ ๑๖ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
ไม่เสด็จออก ไม่มีราชการอะไร
วันนี้ จะได้เสด็จพระราชทานพระกระฐินหลวง เจ้าพนักงานจัดรถพระที่นั่งมาคอยรับเสด็จอยู่ที่น่าบันไดพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาทด้านตวันออกเฉียงเหนือ
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ประทับมุขตะวันออก ซึ่งพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษ์วโรประการ เสนาบดีว่าการต่างประเทศ นำมิสเตอร์อิริเดอ กงสุลออสเตรีย /*92เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ถวายพระราชสาสน์ ตอบในการที่ตั้งสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ มีพระราชปฏิสันฐานด้วยตามสมควร แล้วพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษ์วโรประการ นำมิสเตอร อิริเดอ ออกจากที่เฝ้า แล้วเสด็จพระราชดำเนินลงบันไดพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ประทับรถพระที่นั่งออกประตูพิมานไชยศรี วิเสศไชยศรี เลี้ยวป้อมเผด็จดัษกร ประทับวัดราชประดิษฐ ที่ ๑ พระสงฆ์จำพรรษาในพระอารามนี้ สมเด็จพระสังฆราช ๑ หม่อมเจ้าพระราชาคณะถานานุกรม ๑๐ พระมหาดเล็ก ๒ อันดับ ๑๗ รวมพระสงฆ์ ๓๑ รูป สมเด็จพระสังฆราชเปนผู้จะครองผ้ากระฐิน พระรับไตรปี ๑๑ รูป สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงษ์ กรมพระภาณุพันธุวงษ์วรเดช ถวายเครื่องบริขาร พอพระสงฆ์ถวายอนุโมทนาแล้ว เสด็จทรงรถพระที่นั่งมาประทับวัดราชบพิธที่ ๒ พระสงฆ์จำพรรษาในพระอารามนี้ พระวรวงษเธอ พระองค์เจ้าอรุณนิภาคุณากร ๑ หม่อมเจ้าพระราชาคณะ ๑ ถานานุกรม ๑๐ เปรียญ ๓ อันดับ ๒๑ รวมพระสงฆ์ ๓๖ รูป พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอรุณนิภาคุณากร เป็นผู้จะครองผ้าพระกระฐิน พระรับไตรปี ๑๔ รูป สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนารถ ถวายเครื่องบริขาร พอพระสงฆ์ถวายอนุโมทนาแล้ว เวลาย่ำค่ำเศษ เสด็จกลับพระบรมมหาราชวัง
วันที่ ๑๗ ตุลาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้ เสด็จพระราชวังบางปอิน เจ้าพนักงานจัดเรือพระที่นั่งมหาจักรกรี มาเทียบท่าราชวรดิฐ เวลาเช้า ๓ โมงเศษ เสด็จทรงเก้าอี้/*93หามแต่พระที่นั่งบรมราชสถิตย์มโหฬาร ออกจากพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ประทับพระราชยานแต่เกยน่าพระที่นั่งจักรกรี แล้วไปประทับที่เกยพระที่นั่งราชกิจวินิจฉัย ประทับรับส่งด้วยพระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการ แล้วโปรดเกล้า ฯ พระราชทานสัญญาบัตร ให้เลื่อนพระราชโกษา เปนพระยาราชโกษา มีตำแหน่งราชการในกรมพระภูษามาลา ถือศักดินา ๑๐๐๐ แล้วโปรดเกล้า ฯ พระราชทานสัญญาบัตร พระยาวิชิตภักดิ ศรีสุรสงคราม รามราชแสนยาธิบดี ศรีสัชนาไล เลื่อนเปนพระยาวัธยาไสยพิสุทธิ ปรยุตมราชภักดี ปรีชาไวยวรวรรฒ ผดุงศรีสัชนาไลย อภัยพิริยพาหุ จางวางกำกับราชการเมืองสวรรคโลกย์ ถือศักดินา ๑๐๐๐๐ ให้พระยาราชวรานุกูลราชปลัดทูลฉลอง กระทรวงมหาดไทย ส่งไปพระราชทาน แล้วพระราชทานสัญญาบัตร พระทิพยรักษายกระบัตร เปนพระยาวิชิตภักดี ศรีสุรสงครามรามราชแสนยาธิบดี ศรีสัชนาไลย อภัยพิริยพาหุ ผู้สำเร็จราชการเมืองสวรรคโลกย์ ถือศักดินา ๑๐๐๐๐
แล้วพระยาราชวรานุกูล นำพระสาครสงคราม ผู้ว่าราชการเมืองบางละมุง กราบถวายบังคมลาออกไปรักษาราชการบ้านเมือง แล้วเสด็จพระราชดำเนินลงเรือพระที่นั่งมหาจักรกรี เจ้าพนักงานใช้จักรขึ้นไปตามลำน้ำ ถึงท้ายเกาะเกิดหยุดเรือพระที่นั่งต่อไปเพราะน้ำตื้น จะเสด็จพระราชดำเนินด้วยเรือมหาจักรกรีไม่สดวกจึ่งถ่ายลำ ณ ที่นั้น เสด็จประทับเรือแอนเดอกงเปนเรือพระที่นั่ง แล้วเจ้าพนักงานใช้จักรไปเพียงสพานน่าพระที่นั่งวโรภาษพิมานแล้ว เสด็จประทับ ณ พระที่นั่งนั้น /*94กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ และพระยาไชยวิชิตกับกรมการกรุงเก่าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท เวลาย่ำค่ำเศษเสด็จขึ้น
--
๑. พระเทพกระวี (แสง พุทธทัตโต) วัดนิเวศน์ธรรมประวัติ ภายหลังเลื่อนเป็นพระธรรมราชานุวัตร ↩

๒. พระธรรมวโรดม (ฤทธิ ธัมมสิริ) วัดบพิตรภิมุข ภายหลังเลื่อนเป็นสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ครองวัดอรุณราชวราราม ↩

๓. วัดรังษีสุธาวาศ ต่อมาได้ยุบรวมกับวัดบวรนิเวศวิหาร ↩
พฤศจิกายน
วันที่ ๗ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ เสด็จทรงรถไฟจากพระราชวังบางปอิน มาประทับที่สะเตชันรถไฟน่าวัดเทพศิรินทราวาศข้าม พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดา ทรงนำพระยาสโมสรสรรพการ1 ถวายบังคมลาออกไปตรวจสายโทรเลขทางเมืองทวาย มีพระราชดำรัสไต่ถามด้วยตามสมควร แล้วเสด็จขึ้นทรงรถพระที่นั่งพร้อมด้วยกระบวนข้างใน มาตามถนนบำรุงเมือง ลงถนนน่าพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ เลี้ยวลงถนนข้างศาลสถิตย์ยุติธรรม เลี้ยวลงถนนข้างคลอง ข้ามตะพานเสี้ยวถึงถนนอ้อมรอบกำแพงเลี้ยวลงถนนรอบพระนครทางลำน้ำ แล้วมาตามถนนข้างคลองหลอด ข้ามตะพานเสี้ยวเลี้ยวลงถนนน่าวัดมหาธาตุ เวลาย่ำค่ำเศษเสด็จกลับพระบรมมหาราชวัง
วันที่ ๘ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท แล้วเสด็จลงบันไดทางตวันออก แล้วเสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตรห้องทหารล้อมวังพัก มาพระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย แล้วเสด็จกลับมาออกประตูพิมานไชยศรี ถึงน่าหอพระสมุดวชิรญาณ ประทับรับสั่งกับ/*95หม่อมเจ้าอลังการ แล้วเสด็จกลับมาประทับที่พระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาทมุขตวันออกจนเวลา ๒ ทุ่มเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๙ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
วันนี้เจ้าพนักงานจัดการที่พระที่นั่งอนันตสมาคม1 พระสงฆ์ ๓๕ รูป เจริญพระพุทธมนต์ในการพระราชพิธีฉัตรมงคล หม่อมเจ้าพระสมเด็จพระพุฒาจาริย์เปนประธานสงฆ์ เวลาทุ่มเศษเสด็จออกทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงศิลแล้ว หลวงสารประเสริฐกระทรวงมุรธาธรอ่านประกาศตามพระราชพิธีเสร็จแล้ว พระสงฆ์ได้เจริญพระพุทธมนต์ เวลายามเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๑๐ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า ๕ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนารถ เสด็จออกเลี้ยงพระสงฆ์ ๓๕ รูป ที่พระที่นั่งอนันตสมาคม ครั้นพระสงฆ์ได้รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงถวายของเครื่องไทยทานตามสมควร แล้วเสด็จจุดเทียนโต๊ะเครื่องสังเวย พราหมณ์อ่านดุษฎีสังเวย กล่อมพระมหาเสวตรฉัตร แล้วเวียนเทียนสมโภชแลทรงเจิมตามธรรมเนียม
วันนี้ เจ้าพนักงานจัดการที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระสงฆ์ ๓๙ รูปจะได้เจริญพระพุทธมนต์ ในการพระราชพิธีฉัตรมงคล พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรสเปนประธานสงฆ์ เวลา ๒ ทุ่มเศษ /*96เสด็จลงในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการทรงศิลแล้ว พระยาศรีสุนทรโวหารกระทรวงมุรธาธร อ่านประกาศตามพระราชพิธีจบแล้ว พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์ เวลา ๔ ทุ่มเศษพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์จบ ถวายอดิเรกพระพรลา แล้วเสด็จขึ้น
วันที่ ๑๑ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า ๕ โมงเศษ โปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนารถ เสด็จลงเลี้ยงพระสงฆ์ ๓๙ รูป ที่พระที่นั่งไพศาลทักษิณ ครั้นพระสงฆ์รับพระราชทานฉันแล้ว ทรงถวายของเครื่องไทยทานตามสมควร แล้วเสด็จทรงจุดเทียนโต๊ะเครื่องสังเวย พราหมณ์อ่านดุษฎีสังเวย เวียนเทียนสมโภช แลทรงเจิมเหมือนวันก่อนมา
ครั้นเวลาบ่ายเจ้าพนักงานมาจัดการที่พระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท พระสงฆ์ ๓๗ รูป จะได้เจริญพระพุทธมนต์ สมเด็จพระวันรัตเปนประธานสงฆ์
เวลา ๒ ทุ่มเศษ เสด็จออกในพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการแล้ว หลวงสารประเสริฐ กระทรวงมุรธาธรอ่านประกาศตามพระราชพิธีจบลงแล้ว พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์ เวลา ๔ ทุ่มเศษ พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์จบ ทรงถวายเหรียญรัชฎาภิเศกแก่พระสงฆ์ทั่วแล้ว พระสงฆ์ก็ถวายอดิเรกถวายพระพรลากลับ แลเสด็จมาประทับที่ออกขุนนาง จึ่งพระยาราชวรานุกูลราชปลัดทูลฉลองกระทรวงมหาดไทย นำพระประสิทธิ์วิทธยา ซึ่งออกไปรักษาพระยา/*97สุรินทรฦๅไชย ผู้ว่าราชการเมืองเพชรบุรี ๑ หลวงศรีสังข์กร ซึ่งไปเปนผู้พิพากษาคดี มณฑลลาวเฉียง ๑ นายจำรัสมหาดเจ็ก บุตรหลวงอุทธยานาธิกร ซึ่งขึ้นไปราชการเมืองลาวพวน รวม ๓ นายกลับลงมาเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชดำรัสไต่ถามตามสมควร
แล้วพระยาราชวรานุกูล นำหลวงคเชนทรามาตย์ กราบถวายบังคมลา พาพวกแขกปหัง ไปส่งข้าหลวงผู้สำเร็จราชการมณฑลลาวเฉียง
แล้วพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดา ทรงนำนายเขมมหาดเล็กว่าที่เจ้ากรมโทรเลข กราบถวายบังคมลาออกไปตรวจราชการสายโทรเลขทางเมืองเขมร
แล้วโปรดเกล้า ฯ พระราชทานตราตั้งกรรมสัมปาทิก หอพระสมุดวชิรญาณ คือ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าจันทรทัศจุธาธาน1 สารานิยกร หม่อมราชวงษ์ประยูร ผู้ช่วยเหรัญญิก พระยาศรีสุนทรโวหาร ผู้ช่วยบรรณารักษ์ พระบวรวงษ์เธอ พระองค์เจ้ากัลยาประวัติ2 ผู้ช่วยสาราณิยกร หลวงสิทธิ์นายเวร ผู้ช่วยปฏิคม แล้วพระราชทานสัญญาบัตร ให้หลวงศรีมงคลกรมการ เปนหลวงกำแหงพลล้าน ปลัดเมืองไชยนาท ถือศักดินา ๖๐๐
เวลา ๔ ทุ่มเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๑๙ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาทุ่มเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท มุขตวันตก/*98ที่ออกขุนนาง ทรงประทับปิดทองพระพุทธรูป แล้วเสด็จกลับมาประทับที่น่าพระทวารกลาง พระยาราชเสนา กระทรวงมหาดไทย นำพระยาพิพิธพิไสยสุนทรการ ผู้ว่าราชการเมืองตราษ ๑ พระยาวิชิตภักดี ผู้ว่าราชการเมืองสวรรคโลก ๑ หลวงกำแหงพลล้าน ปลัดเมืองไชยนาท ๑ กราบถวายบังคมลาออกไปรับราชการบ้านเมือง โปรดเกล้าฯ พระราชทานผ้าพรรณนุ่งห่ม แก่ผู้ว่าราชการเมืองสวรรคโลกย์ ๑ ปลัดเมืองไชยนาท ๑ แล้วมีพระราชดำรัสด้วยตามสมควร แล้วเสด็จขึ้นประทับมุขตวันออก พระเจ้าน้องยาเธอเฝ้าหลายพระองค์
เวลา ๔ ทุ่มเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๐ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ เสด็จออกพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาทมุขตวันออก พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษ์วโรประการ เสนาบดีว่าการต่างประเทศ ทรงนำ มองซิเออ เลอ เยเนราล คอรอนนาต์ แม่ทัพเมืองโคชินซิน ๑ มองซิเออ เลอ คอมกา แอนเชีย เลอสวังยัง ผู้ช่วยในทูตฝรั่งเศส ๑ มองซิเออ เลอ แคปิตัน วังซัง เอก เดอ กง ของแม่ทัพ ๑ เข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชปฏิสันฐานตามสมควรแล้ว พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษ์วโรประการ นำแขกเมืองออกจากที่เฝ้า แล้วเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๕ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลา ๒ ทุ่มเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกขุนนางตามธรรมเนียมประทับบนพระแท่น พระบรมวงษานุวงษ์ ข้าราชการ/*99ผู้ใหญ่ผู้น้อยเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท พระยาราชเสนานำใบบอกพระยาฤทธิรงค์รณเฉท ข้าหลวงใหญ่มณฑลปราจีณบุรี ๑ ฉบับ ขึ้นอ่านกราบบังคมทูลพระกรุณาใจความว่า ขอย้ายศาลากลาง เมืองนครนายกไปสร้างขึ้นใหม่ที่ตำบลเมืองเก่า ขอพระบรมราชานุญาตเงิน ๒๐ ชั่งในการที่จะสร้างศาลากลาง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึ่งมีพระราชดำรัสแก่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ ในเรื่องที่จะสร้างศาลากลางเมืองนครนายก แล้วมีพระบรมราชโองการดำรัสสั่งแก่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนเรศร์วรฤทธิ์ เรื่องจับอั้งยี่ให้เอาแต่หัวน่ากับตัวการพอสมควร เวลายามเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๖ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลา ๒ ทุ่มเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกขุนนาง ประทับบนพระแท่นแล้ว มีพระราชดำรัสตรัสแก่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร เสนาบดีกระทรวงยุติธรรม ในลักษณพิจารณาสางความเก่าคั่งค้างเตือนให้รีบเร่งชำระเสียใน ๓–๔ เดือน พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร กราบบังคมทูลพระกรุณารับฉลองพระเดชพระคุณให้แล้วทันตามกำหนดที่ทรงพระราชดำริห์ปรารพนั้น แล้วพระยาราชเสนากระทรวงมหาดไทยนำใบบอกพระราชวรินทร เจ้ากรมพระตำรวจนอกขวาข้าหลวงรักษาราชการเมืองสระบุรี ๓ ฉบับ ขึ้นอ่านกราบบังคมทูลพระกรุณา ฉบับที่ ๑ ลงวันที่ ๒๖ สิงหาคม ร.ศ. ๑๑๔ ว่าขอพระบรมราชานุญาตย้ายเมืองสระบุรีไปตั้งที่ตำบลปากเพรียวแลฝั่งซ้าย แลขอรับพระราชทานเงินค่าใช้สอยก่อสร้าง คือทำทำเนียบศาลา/*100กลางตะรางตะพานข้ามลำน้ำสักกับโรงบ่อนโรงสุราแลเงินเบ็จเสร็จรวมเงิน ๑๒๐๐๐ บาท แล้วจะคิดเก็บเงินค่าเช่าโรงบ่อนโรงสุราแลที่ดินในเขตรนั้นส่งคืนพระคลังปีหนึ่ง ๑๖๐๐ บาท ฤๅ ๒๐๐๐ บาท กว่าจะสิ้นจำนวนเงินที่เบิกไป ฉบับที่ ๒ ลงวันที่ ๑ สิงหาคม ร.ศ. ๑๑๔ ว่าได้จัดให้พระรัตนากาศจางวางกองโคเปนพนักงานบาญชีกลางจัดการซื้อสิ่งของต่างๆ ให้หลวงพลเปนนายด้านทำการก่อสร้าง กำหนดวันที่ ๑๕ สิงหาคม จะได้ยกไปตั้งที่ตำบลปากเพรียว ฉบับที่ ๓ ลงวันที่ ๒๓ สิงหาคมว่าได้ย้ายเมืองสระบุรีขึ้นไปตั้งที่ปากเพรียวตามกำหนดนั้นแล้ว ได้มีหมายให้ผู้มีอรรถคดีไปว่าความที่ศาลากลางใหม่แต่วันที่ ๒๐ สิงหาคมนี้ไป แล้วมีพระราชดำรัสตรัสแก่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ในเรืองย้ายเมืองสระบุรีไปตั้งที่ปากเพรียว แลมีพระราชดำรัสตรัสถามพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนเรศร์วรฤทธิ์ เสนาบดีกระทรวงนครบาลเรื่องอั้งยี่พอสมควร เวลายามเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๗ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลา ๒ ทุ่มเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกขุนนางเหมือนเมื่อวันก่อนประทับบนพระแท่นแล้ว พระบรมวงษานุวงษ์ ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท พระยาราชเสนากระทรวงมหาดไทยนำใบบอกพระยาทิพยโกษาผู้กำกับข้าหลวงรักษาราชการเมืองภูเก็จ ๑ ฉบับขึ้นอ่านกราบบังคมทูลพระกรุณา ว่าที่เมืองภูเก็จมีความวิวาทด้วยเรื่องที่นำเหมืองดีบุกชุกชุมมาก แต่เดิมผู้ที่จัดสร้างที่เหมืองฤๅ/*101ซื้อขายต่อ ๆ กันมานั้น ผู้ว่าราชการเมืองกรมการหาได้ทำหนังสือกำหนดกว้างยาวให้เปนหลักถานไม่ ความวิวาทเรื่องที่เหมืองจึ่งต้องชำระตัดสินเปนการยาก ขอรับพระราชทานพนักงานแผนที่ออกไปประจำอยู่ที่เมืองภูเก็จ ๒ นาย จะได้ตรวจวัดทำแผนที่ตลอดทั่วไป จะได้ทราบว่าที่ทำเหมืองแล้วเท่าใดที่ว่างเปล่าอยู่เท่าใด แลมีที่เจ้าของทำเหมืองอยู่เท่าใดจะได้ทราบตลอดไม่ยากแก่การพิจารณาตัดสินได้โดยง่าย แล้วมีพระราชดำรัสตรัสถามพระยาราชวรานุกูลปลัดทูลฉลองกระทรวงมหาดไทยว่าได้จัดการยังไร พระยาราชวรานุกูลกราบบังคมทูลพระกรุณาว่าได้ขอพนักงานแผนที่ ๒ นายจัดส่งออกไปแล้ว ๆ พระยาราชวรานุกูลนำเจ้าวรวงษ์วุฒิ ที่ปฤกษาราชการเมืองนครลำปางจัดได้
ไม้ขอนสักใหญ่ ๓ ๔ ๕ } กำ ยาว ๔ ๕ ๖ } วา ๗๐ ต้น เสื่อลำแพน ๒๐๐ ผืน } ขอพระราชทานทูลเกล้าฯ ถวายช่วยในการสฐาปะณาวัดมหาธาตุ แล้วมีพระราชดำรัสถามพระยาอภัยรณฤทธิว่าชำระอั้งยี่ได้หัวน่าตัวการกี่คนจะต้องสืบสวนฤาไม่ พระยาอภัยรณฤทธิกราบบังคมทูลพระกรุณาว่าพิจารณาได้หัวน่าตัวการ ๓๕ คน เห็นจะไม่ต้องสืบสวน โดยจะสืบก็จะต้องสืบสวนในพวกอั้งยี่ แล้วพระราชทานสัญญาบัตรให้นายร้อยตรี หม่อมราชวงษ์ชื่น เปนหลวงราชพงษ์ภักดี มีตำแหน่งราชการในกระทรวงมหาดเล็ก ถือศักดินา ๖๐๐ แล้วจึงมีพระราชดำรัสแก่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนเรศร์วรฤทธิ พอสมควร เวลายามเศษเสด็จขึ้น
/*102วันที่ ๒๘ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ เจ้าพนักงานจัดกระบวนรถแลรถพระที่นั่ง มาเตรียมเทียบคอยอยู่ที่ชาลน่าบันไดพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จทรงพระราชดำเนินออกทางพระทวารกลางพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท เสด็จลงบันไดขึ้นทรงรถพระที่นั่งมีตำรวจขึ้นม้าแลทหารแห่นำตามเสด็จพระราชดำเนินออกประตูพิมานไชยศรีประตูวิเศษไชยศรี เลี้ยวป้อมเผด็จดัสกรทางถนนท้องสนามไชยไปถนนบำรุงเมืองเข้าประตูโรงเรียนนายร้อยทหารบกด้านเหนือ หยุดรถพระที่นั่งที่สนามหญ้า ตรงพลนักเรียนนายร้อยที่แต่งกายเต็มยศตั้งแถวรับเสด็จอยู่นั้น พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัติวงษ์1 เสนาบดีกระทรวงพระกลาโหม แลสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงษ์กรมพระภาณุพันธุวงษ์วรเดช ผู้บัญชาการกรมยุทธนาธิการกับนายทหารผู้ใหญ่คอยเฝ้ารับเสด็จอยู่ ณ ที่นั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินลงจากรถพระที่นั่งทอดพระเนตรแถวทหารตลอดแล้ว สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงษ์ กรมพระภาณุพันธุวงษ์วรเดช นำเสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรสถานที่ฝึกหัดต่างๆ ณ โรงเรียนหลังใหม่ชั้นล่างแล้วเสด็จขึ้นชั้นบนโรงเรียนทางบันใดด้านตวันตกทอดพระเนตรห้องที่อยู่นักเรียนต่อไป เสด็จลงทางบันไดด้านตวันออกเลี้ยวไปตามถนนในบริเวนโรงเรียนไปทอด/*103พระเนตรห้องฝึกหัดทำรูปป้อมค่ายด้วยทรายแล้วเสด็จขึ้นชั้นบนโรงเรียนหลังเก่านั้นประทับพระเก้าอี้ที่มุมบันใดทอดพระเนตรพลนักเรียนสำแดงวิชาการทหารในสนามหญ้าน่าโรงเรียน แล้วเสด็จทอดพระเนตรห้องเลี้ยงอาหารครัวสำหรับโรงเรียนแลโรงกายกรรม แล้วเสด็จพระราชดำเนินไปประทับเหนือพระราชบันลังก์ในโรงสาตรากรรมที่จัดเปนห้องประชุม พระบรมวงษานุวงษ์เข้าทูลลอองธุลีพระบาทผฝ่ายทหารพลเรือนเฝ้าตามตำแหน่ง พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดาเสนาบดีกระทรวงมุรธาธร นำเหรียญจักรมาลาทูลเกล้า ฯ ถวาย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทานแก่นายทหารบก ๓๔ ทหารเรือ ๓๓ กรมพระตำรวจ ๖ รวม ๗๓ นาย พระยาวรเดชศักดาวุธ นำสิ่งที่รฤกแลของรางวัลขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานสิ่งที่รฤกแก่โรงเรียนนายร้อยในการที่เสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตรโรงเรียนครั้งนี้ หลวงสรวิเศษเดชาวุธรับพระราชทานไว้ประดับโรงเรียนต่อไป แล้วพระราชทานรางวัลแก่นักเรียนนายร้อยที่สอบไล่วิชาต่าง ๆ ได้ ในที่ประชุมกรรมการจำนวนศก ๑๑๓ รวม ๔๓ นายเสร็จแล้ว มีพระบรมราโชวาทในการทหารแลพระราชทานพรแก่กองทหารแล้ว เสด็จประทับโต๊ะเสวยพร้อมด้วยพระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการฝ่ายทหารแล้ว ทรงพระดำเนินทอดพระเนตรโรงพยาบาลและกระโจมเครื่องเลี้ยงต่างๆ แล้วประทับที่เต๊นใหญ่ประมาณทุ่มเศษ เสด็จทรงรถพระที่นั่งทางประตูโรงเรียนนายร้อยทิศใต้ เสด็จพระราชดำเนินกลับพระบรมมหาราชวัง
/*104วันที่ ๒๙ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลายามเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกขุนนางประทับบนพระแท่นแล้ว พระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยเข้าเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท พระยาราชเสนากระทรวงมหาดไทย นำใบบอกพระยาประสิทธิศัลการข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑลนครราชสีห์มา ฉบับ ๑ โทรเลขพระยาศรีสริยราชวรานุวัตข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑลพิศณุโลกฉบับ ๑ ขึ้นอ่านกราบบังคมทูลพระกรุณาบอกพระประสิทธิศัลการ ลงวันที่ ๔ พฤศจิกายน ร.ศ. ๑๑๔ มีตราพระราชสีหโปรดเกล้า ฯ ขึ้นไปให้จัดการว่าประมูลภาษีอากรในมณฑลนครราชสีห์มาประจำศก๒๙ ๑๑๕ รายใดกระทำเปนภาษีอากรราชาธิปตัยได้ให้จัดทำ พระยาประสิทธิศัลการเห็นว่า ยังไม่ควรทำเปนการราชาธิปตัยก่อนจึ่งได้ว่าประมูลภาษีอากรจำนวนศก ๑๑๕ สิบสี่ราย รวมเปนเงิน ๑๒๐๔ ชั่ง ๕๒ บาท สูงกว่าจำนวนศก ๑๑๔ เงิน ๑๑๔ ชั่ง ๘ บาท หนังสือสัญญาประกันรับเรือนเรื่องราวประมูลกับบาญชี ตำบลตั้งบ่อนเบี้ยตั้งเตาต้มน้ำสุรานั้น จะได้มีบอกมาต่อภายหลัง โทรเลขพระยาศรีสุริยราชวรานวัตร ลงวันที่ ๒๗ พฤศจิกายน ร.ศ. ๑๑๔ ว่าเจ้าพนักงานโทรเลขได้ขึ้นไปตั้งเครื่องที่เมืองพิศณุโลก เบิดใช้ได้แต่วันที่ ๒๘ แล้ว เมืองพิจิตรเปิดใช้ได้แต่วันที่ ๑๘ เดือนนี้ เมืองพิไชยอุตรดิษฐ เจ้าพนักงานกำลังตั้งเครื่องอยู่คงจะใช้ได้ในเร็ว ๆ นี้ แล้วพระยาจ่าแสนบดีกระทรวงมหาดไทย นำข้าราชการกราบถวายบังคมลา ๖ นาย คือ นายพันโทพระยาดัษกรปลาศข้าหลวงใหญ่ ๑ พระภัคดีราชยกระบัตรเมืองพิไชยข้าหลวงยุติธรรมหนึ่ง หลวงวิเศษสุรการข้าหลวง/*105คลัง ๑ ขุนวิชิตชลหารข้าหลวงมหาดไทย ๑ นายร้อยโทนายนินขำหลวงผู้ช่วยหนึ่ง ขึ้นไปรับราชการในเทศาภิบาลมณฑลนครสวรรค์ พระณรงค์พิชิตเจ้ากรมพระตำรวจนอกขวาฝ่ายพระราชวังบวร ๑ ออกไปรับราชการตำแหน่งวังหลวงรักษาราชการเมืองนครไชยศรี แล้วมีพระราชดำรัสถามพระยาอินทราธิบดีสีหราชรองเมืองกระทรวงนครบาล ว่าจีนกับไทยปะปนกันเปนอั้งยี่ใครจะมากกว่ากัน แลสงบลงบ้างฤายัง พระยาราชรองเมืองกราบบังคมทูลว่า เปนคนจีนโดยมาก คนไทยน้อย การก็สงบเรียบร้อยแล้ว มีพระราชดำรัสแก่พระยาอภัยรณฤทธิจางวางกรมพระตำรวจในเรื่องอั้งยี่พอสมควร เวลายามเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๓๐ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลา ๒ ทุ่มเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกขุนนางพระยาราชเสนากระทรวงมหาดไทยนำใบบอกเจ้าพระยาฤทธิสงคราม เจ้าพระยาไทรบุรี ๓ ฉบับขึ้นอ่านกราบบังคมทูลพระกรุณา ฉบับที่ ๑ ลงวันที่ ๙ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔ ว่าเจ้าพระยาไทรบุรีกราบถวายบังคมลาออกไปถึงบ้านเมืองพร้อมกัน ณ ที่อนะบูเก็ต ณ วันที่ ๑๙ ตุลาคม ร.ศ. ๑๑๔ ได้เชิญประกาศกระแสพระบรมราชโองการประกาศนียบัตรสารตราพระราชสีห์ออก เชิญเครื่องราชอิศริยาภรณ์ตติยจุลจอมเกล้ากับประกาศนียบัตรซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานแก่หวันเต๊ะมารดาพระยาไทรบุรีออกมอบให้ แล้วได้แจ้งกระแสพระเสาวนีในสมเด็จพระนางเจ้าพระอรรคราชเทวีซึ่งโปรดเกล้าฯ ดำรัสสั่งเจ้าพระยา/*106ไทรบุรีไปให้หวันเต๊ะทราบในที่ประชุมนั้น ในการประชุมนี้เจ้าพระยาไทรบุรีได้ให้ช่างถ่ายรูปไว้เปนที่รฤก ได้ให้นายพุ่มบุตรหลวงโกษาอิศหากนำเข้ามาทูลเกล้าฯ ถวายชุด ๑ เปนรูป ๖ รูป ฉบับที่ ๒ ว่าซึ่งมีสารตราพระราชสีห์ออกไปว่าทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเหรียญที่รฤกในการสมโภชศิริราชสมบัติแก่เจ้าพระยาไทรบุรีนั้น เจ้าพระยาไทรบุรีได้รับพระราชทานแล้ว ฉบับที่ ๓ ว่าได้มีสารตราพระราชสีห์ออกไปว่า ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานเหรียญรัชฎาภิเศกมาลาแก่หวันเต๊ะมารดาเจ้าพระยาไทรบุรีนั้น เจ้าพระยาไทรบุรีได้นำเหรียญไปมอบให้ตามสารตราแล้ว มีพระราชดำรัสกับนายพุ่มตามสมควร เวลายามเศษเสด็จขึ้น
--
๑. พระยาสโมสรสรรพการ (ทัด ศิริสัมพันธ์) ปลัดทูลฉลองกระทรวงโยธาธิการ ภายหลังเป็นนายพลโท ทหารบก ↩

๒. พระที่นั่งอนันตสมาคม ในพระบรมมหาราชวัง ปัจจุบันรื้อแล้ว ↩

๓. พระองค์เจ้าจันทรทัตจุฑาธาร ภายหลังทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา ↩

๔. พระองค์เจ้าชายกัลยาณประวัติ ในรัชกาลที่ ๖ ทรงสถาปนาเป็นกรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชา ↩

๕. เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัดติวงศ์ ต่อมาสถาปนาเป็นสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ↩
ธันวาคม
วันที่ ๒ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลา ๒ ทุ่มเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว, เสด็จออกขุนนาง มีพระราชดำรัสแก่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดา แทนเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ ว่าได้ทำสายโทรเลขฝ่ายตัวเมืองตวันออกไปถึงไหนแล้ว พระเจ้าน้องยาเธอกรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดากราบบังคมทูลพระกรุณาว่า ได้ทำออกไปถึงเมืองปราจิณบุรีแล้ว พระยาฤทธิรงค์รณเฉทรับจะทำต่อออกไปถึงเมืองศรีโสภณ มีพระราชดำรัสถามพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นศิริธัชสังกาศ เสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ว่างบประมาณส่งมาแล้วฤายัง พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นศิริธัชสังกาศ กราบบังคมทูลพระกรุณาว่างบประมาณยังหาได้ส่งมาไม่ จึงมีพระบรมราชโองการให้เตือนงบประมาณให้รีบส่งมาเร็วๆ แล้วมี/*107พระราชดำรัสแก่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงษวโรประการ เสนาบดีกระทรวงว่าการต่างประเทศ ในเรื่องบ่อทองวัฒนาพอสมควร เวลายามเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๓ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ เจ้าพนักงานจัดรถพระที่นั่งมาเตรียมเทียบคอยอยู่ที่ชาลาน่าบันไดพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินออกทางพระทวารกลางพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ลงบันไดขึ้นทรงรถพระที่นั่งพร้อมด้วยสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ แลพระเจ้าลูกเธอ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธุ์ มีราชองครักษ์ขึ้นม้าแซงข้างรถพระที่นั่งข้างละม้า รถพระเจ้าลูกเธอแลข้าทูลลอองธุลีพระบาทโดยเสด็จพระราชดำเนินออกจากประตูพิมานไชยศรีประตูวิเศษไชยศรี ไปตามถนนท้องสนามหลวง เลี้ยวป้อมเผด็จดัษกรไปตามถนนท้องสนามไชยเลี้ยวลงถนนเจริญกรุงออกประตูสามยอดนอกกำแพงพระนครตรงไปเลี้ยวถนนราชวงษ์ รถพระที่นั่งหยุดประทับที่สี่แยกถนนราชวงษ์ แลถนนสำเพ็งผ่านกันนั้น ทอดพระเนตรภูมิลำเนาตึกโรงร้านตามแถวถนนราชวงษ์ แลถนนสำเพ็ง ประทับอยู่ครู่หนึ่ง แล้วเสด็จพระราชดำเนินกลับมาตามถนนเจริญกรุง เข้าประตูสามยอดเลี้ยวขึ้นทางถนนรอบพระนครด้านตวันออก เลี้ยวมาถนนบำรุงเมืองถึงถนนท้องสนามไชยเลี้ยวป้อมเผด็จดัษกร
เวลาทุ่มเศษเสด็จสู่พระบรมมหาราชวัง
/*108วันที่ ๕ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า ๒ โมงเศษ เจ้าพนักงานจัดรถพระที่นั่งมาเตรียมเทียบคอยอยู่ที่ชานน่าบันไดพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท เวลาเช้า ๓ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว, เสด็จพระราชดำเนินออกทางพระทวารกลางพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท เสด็จลงบันไดขึ้นทรงรถพระที่นั่งพร้อมด้วยพระเจ้าลูกเธอ มีราชองครักษ์ขึ้นม้าแซงข้างรถพระที่นั่งข้างละม้า แลรถที่นั่งรองที่ทูลลอองธุลีพระบาทโดยเสด็จพระราชดำเนินประพาศคลองรังสิตประยุรศักดิ์ ออกจากประตูพิมานไชยศรีแลประตูวิเศษไชยศรี ไปตามถนนท้องสนามหลวงเลี้ยวป้อมเผด็จดัษกรไปถนนบำรุงเมืองออกประตูสำราญราษฎร์นอกกำแพงพระนครตรงไปหยุดที่พักรถไฟ ขึ้นทรงรถพระที่นั่งพ่วงรถกลไฟออกจากกรุงเทพ ฯ ขึ้นไปประทับที่คลองรังสิตประยุรศักดิ์ หลวงปฏิบัติราชประสงค์1 ผู้จัดการบริษัทขุดคลองได้จัดที่ประทับรับรองเสด็จโดยสมควร ทรงทอดพระเนตรบริเวณคลองนั้นแล้ว เสด็จลงประทับเรือกลไฟพระที่นั่งใช้จักรแล่นมาตามลำคลองทอดพระเนตรคลองตลอดแล้วเสด็จขึ้นประทับที่พัก เสด็จพระราชดำเนินประทับรถพ่วง รถกลไฟใช้จักรมาถึงที่พักตำบลปทุมวัน เวลาย่ำค่ำแล้ว เสด็จขึ้นทรงรถพระที่นั่งมาตามถนนน่าวัดเทพศิรินทร เลี้ยวเชิงตะพานยศเสถึงถนนบำรุงเมืองเข้าประตูสำราญราษฎร์ ตรงมาเลี้ยวที่บ้อมสันจรใจวิงมาถนนท้องสนามหลวง เวลาทุ่มเศษเสด็จสู่พระบรมมหาราชวัง
/*108วันที่ ๖ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาทุ่มเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกขุนนาง พระยาราชเสนากระทรวงมหาดไทย นำใบบอกพระยาทรงสุรเดชข้าหลวงรักษาราชการมณฑลลาวเฉียง ๒ ฉบับ ขึ้นอ่านกราบบังคมทูลพระกรุณา ฉบับที่ ๑ ลงวันที่ ๙ ตุลาคม ร.ศ. ๑๑๔ ว่ามองต๊กตองซูคนในบังคับอังกฤษ ตั้งบ้านเรือนอยู่แขวงเมืองนครลำปาง ยื่นรายงานแผนที่ส่งตัวอย่างพลอยสีต่าง ๆ ว่ามีพลอยเกิดขึ้นที่ตำบลแม่พักแขวงเมืองนครลำปาง มองต๊กจะรับผูกขาดทำขอเสียเงินหลวงปีละ ๕๐๐๐ รูเปีย พระยาทรงสุรเดชได้มีหนังสือชี้แจงไปยังเจ้านครลำปาง ให้แต่งพนักงานออกไปตรวจขุดทดลองตามรายงานมองต๊ก เจ้านครลำปางแต่งให้นายห้อยศรีไชยไปตรวจขุดได้พลอยสีขาวส่งมาหาเหมือนที่มองต๊กยื่นรายงานไม่ พระยาทรงสุรเดชจึงแต่งให้นายจอกเปนข้าหลวงกับพระยาอุตรการโกสล พร้อมด้วยมองต๊กผู้จะรับทำ ไปตรวจขุดทดลองใช้เห็นเท็จแลจริงอีกครั้งหนึ่ง ฉบับที่ ๒ ลงวันที่ ๑๘ ตุลาคม ร.ศ. ๑๑๔ ว่าพระยาทรงสุรเดชได้รับหนังสือเจ้านครลำปางฉบับ ๑ ว่า ได้แต่งคนมืชื่อออกไปตรวจถึงห้วยแม่พักได้พลอยสีต่าง ๆ อีก ๕ อย่าง เจ้านครลำปางเห็นว่าที่จะให้มองต๊กรับเช่าทำบ่อพลอยตำบลนี้ไม่เปนที่ขัดขวางอย่างใด การเรื่องนี้พระยาทรงสุรเดชขอรับพระราชทานกระแสพระราชดำริห์จะได้จัดการให้เรียบร้อย กระทรวงมหาดไทยได้ส่งตัวอย่างพลอยไปยังกระทรวงกระเษตรพานิชการ ให้เจ้าพนักงานกรมราชโลหะกิจตรวจดูว่าจะดีชั่วอย่างไร จึ่งมีพระราชดำรัสถามพระยาราชเสนาว่าพลอยสีอะไรบ้าง พระยาราชเสนา/*110กราบบังคมทูลพระกรุณาว่าเปนสีขาวบ้างสีแดงบ้าง แล้วมีพระราชดำรัสถาม พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดา ด้วยเรื่องไฟฟ้าว่า พนักงานที่ทำโรงไฟฟ้ามีเวลาทำการแต่กลางคืนฤายังไร พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดากราบทูล ว่าพนักงานที่ทำโรงไฟฟ้านั้นทำการแต่เวลากลางคืน แล้วพระราชทานสัญญาบัตร ให้หลวงจงพยุห เปนหลวงสกลพิมาน เจ้ากรมอาษาใหม่ซ้าย ขึ้นกระทรวงวัง ถือศักดินา ๘๐๐ เวลา ๒ ทุ่มเศษเสด็จไปประทับห้องไปรเวต พอเวลายามเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๗ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาทุ่มเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกขุนนาง พระยาราชเสนา กระทรวงมหาดไทย นำพระยาศรีธรรมศุกราชผู้ว่าราชการเมืองศุขโขไทย กราบถวายบังคมลากลับไปรักษาราชการบ้านเมือง มีพระราชดำรัสถามพระยาศรีธรรมศุกราชว่าน้ำยังจะมีขึ้นไปได้ฤา พระยาศรีธรรมศุกราชกราบบังคมทูลพระกรุณาว่าน้ำยังมีพอจะขึ้นไปได้ แล้วพระราชทานสัญญาบัตรให้นายสนองราชบรรหาร เปนหลวงสุวรรณภักดี มีตำแหน่งราชการในกรมพระคลังทอง ถือศักดินา ๘๐๐ แล้วมีพระราชดำรัสในเรื่องไฟฟ้ากับพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดาพอสมควร เวลา ๒ ทุ่มเศษเสด็จไปประทับห้องไปรเวต พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดาเข้าเฝ้าพระองค์เดียว เวลายามเศษเสด็จขึ้น
/*111วันที่ ๑๐ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลา ๒ ทุ่มเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกขุนนาง พระยาราชเสนากระทรวงมหาดไทย นำใบบอกพระยาคธาธรธรณินทร์ ผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบอง ลงวันที่ ๒๒ พฤศจิกายน ร.ศ. ๑๑๔ ขึ้นอ่านกราบบังคมทูลพระกรุณา ว่าได้จัดการแบ่งน่าที่ให้กรมการรับราชการ คือให้พระบริรักษ์นรากรเปนผู้กำกับศาล ตรวจตราทุกน่าที่ ให้พระณรงค์เรืองเดชว่าการต่างประเทศ พระประเสริฐศุภการว่าการมหาดไทย หลวงไกรสรเดชว่าการพล พระศรีสมบัติพิพัฒโภคาว่าการคลัง พระบุรินรักษาพระเมืองว่าการนครบาล พระณรงค์ฤทธิ์ไกรว่าการวัง หลวงพิทักษ์โภชนาว่าการนา หลวงวิสูตรเสนีว่าการสวัสดี พระขจรศักดาเดชเปนผู้กำกับด้วย ให้พระบำรุงราษฎร์อาญาแพ่งว่าความแพ่ง พระเจริญเปนผู้กำกับนายกองส่วยกระวาน ครบตามตำแหน่งแล้ว ยังขาดอยู่แต่ผู้พิพากษา ขอรับพระราชทานจ่าหาญยุทธกิจเปนผู้พิพากษาศาลเมืองพระตะบองต่อไป แล้วพระยาราชเสนานำพระวิจิตรวรสาสน์ กราบถวายบังคมลาออกไปรับราชการเปนข้าหลวงอยู่ที่เมืองภูเก็จเพียงเท่าเวลาที่พระยาทิพยโกษาเข้ามาทำศพพระยาโชฎึกราชเสรฐี (เถียน) ณ กรุงเทพ ฯ กับนำนายพุ่มบุตรหลวงโกษาอิศหาก กราบถวายบังคมลากลับไปบ้านเมือง มีพระราชดำรัสด้วยตามสมควร แล้วพระราชทานสัญญาบัตรข้าราชการในกรุง ๔ หัวเมือง ๑ คือให้นายเขจรมหาดเล็กเวรฤทธิ บุตรพระยาธรรมจรันยานุกูลมนตรี (จำเริญ) เปนหลวงอินทรมนตรี ศรีจันทกมารสมุหเจ้ากรมสรรพากรนอก ถือศักดินา ๒๔๐๐ ให้นายเนื่องเปนขุนปฏิกรบรรณสาร มีตำแหน่งราชการในกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ถือศักดินา ๕๐๐ ให้นายเชยมหาดเล็กเวรฤทธิ์บุตรพระ/*112สุรินทรามาตย์ ( พลอย ) เปนขุนภัณฑลักษณวิจารณ์ มีตำแหน่งราชการในกรมศุลกากรขึ้นกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ถือศักดินา ๕๐๐ ให้นายงุ่นสนเปนเสวกวราวุตก์ มีตำแหน่งราชการในกรมศุลกากรขึ้นกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ถือศักดินา ๕๐๐ ให้หลวงสวัสดิโภคา เปนหลวงปรานีประชาชน ผู้ช่วยราชการกรุงเก่า ถือศักดินา ๖๐๐ แล้วมีพระราชดำรัสแก่พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทยตามสมควร
เวลายามเศษเสด็จขึ้น
วันที่ ๑๑ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินออกทางประตูยาตรากระษัตรีย์ ขึ้นบนพระที่นั่งราชกิจวินิจฉัย ทรงพระดำเนินลงประทับเรือพระที่นั่งที่จะเสด็จประภาศเมืองราชบุรี ทรงจัดของในเรือพระที่นั่งเสร็จแล้วโปรดเกล้า ฯ ให้ออกเรือพระที่นั่งขึ้นไปเหนือน้ำตามลำน้ำเจ้าพระยาแล้วกลับล่องลงมากลับเรือพระที่นั่งเข้าเทียบท่ายังเดิม แล้วเสด็จขึ้นจากเรือพระที่นั่งเสด็จพระราชดำเนินมาน่าพระที่นั่งราชกิจวินิจฉัยที่ข้าราชการผู้ใหญ่ผู้น้อยยืนเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชดำรัสกับเจ้าพระยาภาสกรวงษ์ เสนาบดีกระทรวงธรรมการตามสมควร แล้วประทับบนพระราชยานพร้อมด้วยกระบวนตำรวจทหารมหาดเล็กแห่นำตามเสด็จ ๆ พระราชดำเนินกลับเข้าประตูศรีสุนทรตรงมาทางน่าพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เลี้ยวแล้วเทียบพระราชยานน่าพระที่นั่งมหาจักรกรีมหาปราสาท เวลาทุ่มเศษเสด็จขึ้น
/*113วันที่ ๑๒ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า ๒ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่่หัว เสด็จออกทางพระทวารกลางพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท เสด็จลงบันไดขึ้นประทับพระราชยานพร้อมด้วยกระบวนตำรวจทหารมหาดเล็กแห่นำตามเสด็จตรงไปออกประตูศรีสุนทร ไปประทับพระที่นั่งราชกิจวินิจฉัย มีพระราชดำรัสด้วยพระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการแล้ว ทรงพระดำเนินลงประทับในเรือพระที่นั่ง ๑๐ แจว ที่พระยาสุรศักดิ์มนตรีถวาย พร้อมด้วยกระบวนน่าหลัง ล่วงไปเข้าคลองบางกอกใหญ่ตรงไปเลี้ยวเข้าคลองภาษีเจริญไปประทับแรมตำบลบ้านใหม่ในคลองดำเนินสดวกประทับในเรือพระที่นั่ง
วันที่ ๑๓ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า พระราชทานนามเรือพระที่นั่ง ๑๐ แจว ที่พระยาสุรศักดิ์มนตรีถวายนั้นว่า เรือพระที่นั่ง ผูกใจจอด แล้วออกเรือพระที่นั่งต่อไปตามลำคลองดำเนินสดวก ออกแม่น้ำราชบุรี เวลาบ่ายถึงที่ประทับแรมตำบลบางนกแขวกเหนือปากคลองประมาณ ๓๐ เส้น เวลาเย็นเสด็จประพาศไร่หอม หลังที่ประทับแรมแล้วเสด็จกลับประทับแรมในเรือพระที่นั่งเหมือนเมื่อวันก่อน
วันที่ ๑๔ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า ออกเรือพระที่นั่งจากที่ประทับแรมตำบลบางนกแขวก ไปถึงพลับพลาค่ายหลวงตำบลหลุมดินแล้ว เสด็จพระราชดำเนินขึ้น/*114ประทับพลับพลา สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงษ์ กรมพระภาณุพันธุวงษ์วรเดช กับพระยาสุรินทรฦๅไชย มารับเสด็จอยู่ ณ ที่นั้น เวลาเย็นเสด็จออก พระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท พระยาสุรินทรฦๅไชยนำจีนถวายของแล้วเสด็จขึ้น
วันที่ ๑๕ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออก พระยาสุรินทรฦๅไชย นำกำนันแลผู้ใหญ่บ้านในแขวงเมืองราชบุรี เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ถวายดอกไม้ธูปเทียนแลสิ่งของ มีพระราชดำรัสด้วยตามสมควร แล้วเสด็จลงประทับเรือพระที่นั่งคอนโดลา แล้วออกเรือพระที่นั่งจากท่าน่าค่ายหลวงล่องน้ำลงไปเทียบท่าวัดสัตนารถบริวัตร เสด็จพระราชดำเนินไปประทับในพระอุโบสถ พระสงฆ์พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส พระวรวงษ์เธอ พระองค์เจ้าพระอรุณนิภาคุณากรเปนต้น รับเสด็จอยู่ ณ ที่นั้น แล้วทรงพระดำเนินทอดพระเนตรที่ต่าง ๆ ในพระอารามที่ซุดโซมที่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ปฏิสังขรณ์แล้วเสด็จออกถนนใหญ่โดยทางหลังวัดนั้น ทรงพระดำเนินไปตามถนนใหญ่ ประทับทอดพระเนตรที่อยู่ที่กองทหารแล้วทรงพระดำเนินไปประทับ ณ ที่ว่าการข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑลนี้ เวลาค่ำเสด็จพระราชดำเนินกลับเรือพระที่นั่งมารับเสด็จ ณ ที่นี่ เมื่อถึงท่าน่าค่ายหลวงแล้วเสด็จขึ้น
/*115วันที่ ๑๖ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว, เสด็จโดยเรือพระที่นั่งคอนโดลาขึ้นไปข้างเหนือน้ำ ประทับตำบลบางกระประพาศสวนพุทธาเวลาเยนเสด็จกลับ เวลาค่ำถึงท่าน่าค่ายหลวงเสด็จประทับพลับพลาแล้ว หลวงเทพราชแสนยาข้าหลวงเทศาภิบาล นำพวกจีนพ่อค้าที่ตลาดเมืองราชบุรีถวายของ กับนำผู้ใหญ่บ้านที่ยังมิได้เฝ้าเมื่อวานนี้ เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทด้วย ประทับอยู่ครู่หนึ่งเสด็จขึ้น
วันที่ ๑๗ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๓ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าหัว, เสด็จออก พระยาสุรินทรฤาไชยนำพระสุวรรณคีรี แลหลวงมหาวิเชียรยกรบัตร กรมการเมืองสังขละบุรีเฝ้า แล้วนำข้าหลวงเทศาภิบาล มีหลวงเทพราชแสนยาเปนต้น แลผู้ว่าราชการเมืองกรมการเมืองราชบุรี มีพระยาอมรินทรฦๅไชยเปนหัวน่าเมืองกาญจนบุรี พระยาประสิทธิสงครามเปนต้น เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทเรียงตัว แล้วทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตรแก่ข้าราชการ คือ ๑ ให้หลวงเทพราชแสนยา เปนพระเทพราชแสนยา ถือศักดินา ๘๐๐ ๒ ให้นายพิจิตรสรรพการ เปนพระสัจจาภิรมย์ ตำแหน่งข้าหลวงอยู่ในกระทรวงมหาดไทย ถือศักดินา ๑๐๐๐ ๓ ให้หลวงมหาดไทยเมืองเพชรบุรี เปนหลวงนิติสาตรประสิทธิ มีตำแหน่งราชการในกระทรวงมหาดไทย ถือศักดินา ๖๐๐ ๔ ให้ขุนทิพยภูดาษเมืองเพชรบุรี เปนขุนคดีกิจวินิจฉัย มีตำแหน่งราชการในกระทรวงมหาดไทย ถือศักดินา ๔๐๐ ๕ ให้พระภักดีดินแดน /*116เปนพระบำรุงบุรีราช ผู้กำกับดูแลราชการเมืองราชบุรี ถือศักดินา ๑๐๐๐ ๖ ให้พระสุนทรบุรีรักษ เปนพระภักดีดินแดนปลัดฝ่ายไทยเมืองราชบุรี ถือศักตินา ๑๐๐๐ ๗ ให้พระวิเศษโกษา เปนพระแสนท้องฟ้า ปลัดฝ่ายเขมรเมืองราชบุรี ถือศักดินา ๘๐๐ ๘ ให้พระมหาธาตุเมืองราชบุรี เปนพระสุนทรบริรักษ์ ผู้ช่วยราชการเมืองราชบุรี ถือศักดินา ๖๐๐ แลพระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์แก่ข้าราชการ คือเหรียญดุษฎีมาลา เงินสายแถบชมภูกับขาวเขมราชการแผ่นดิน พระราชทานพระยาสุรินทรฦๅไชย (เทศ) ข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑลราชบุรี ตรามงกุฎสยามชั้นที่ ๔ ภัทราภรณ์ พระราชทานพระเทพราชแสนยา ( ปลอด ) แลหลวงจินดารักษ์ นุด กระทรวงทหาดไทย แล้วพระราชทานเหรียญที่รฤกในการสมโภชศิริราชสมบัติ เท่ากับรัชกาลที่ ๓ แก่กรรมการเมืองราชบุรี เมืองเพชรบุรี กาญจนบุรี และโปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าพนักงานแจกเหรียญรัชฎาภิเศกมาลาแก่กรมการ ที่ยังไม่ได้รับพระราชทาน แล้วพวกจีนพ่อค้าแลราษฎรถวายสิ่งของต่าง ๆ แล้ว เสด็จขึ้นทรงรถพระที่นั่งออกจากค่ายหลวงไปตามทางหลวงที่กรรมการตัดใหม่ ไปประทับวัดมหาธาตุทอดพระเนตรพระมหาธาตุ แลบริเวณพระอารามแล้ว ประทับที่ศาลาข้างพระอุโบสถ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส พระวรวงษ์เธอ พระองค์เจ้าพระอรุณนิภาคุณากร พระสงฆ์ธรรมยุติกา แลพระสงฆ์หัวเมืองรับเสด็จอยู่ ณ ที่นั้น มีพระราชดำรัสกับพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส แลพระสงฆ์ตามสมควรแล้ว เสด็จพระราชดำเนินกลับโดยกระบวนแห่ม้าตามทางเดิมถึงค่ายหลวงแล้ว พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ นำหมอคันลอป ครูสอนคฤสตสาศนา /*117แลหมอยาอีกผู้หนึ่ง ซึ่งตั้งอยู่ในเมืองราชบุรีนั้น เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชดำรัสด้วยตามสมควรแล้วเสด็จขึ้น
วันที่ ๑๘ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๒ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออก พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส พระวรวงษ์เธอ พระองค์เจ้าพระอรุณนิภาคุณากร พระธรรมวโรดม พร้อมด้วยพระสงฆ์ราชาคณะ พระครูถานานุกรม ซึ่งออกไปจากกรุงเทพฯ แลพระครูเจ้าอธิการวัดแขวงเมืองราชบุรีเข้าเฝ้า มีพระราชดำรัสด้วยตามสมควร แลพระราชทานกับปียภัณฑ์ของฉันแก่พระสงฆ์ซึ่งออกไปจากกรุงเทพ ฯ พระราชทานวัตถุกับปียมูลแก่พระสงฆ์หัวเมือง รูปละ ๘ บาทบ้าง ๖ บาทบ้าง ตามวัดใหญ่แลวัดน้อย แล้วพระราชทานสัญญาบัตรแก่ข้าราชการ คือ ๑ ให้หลวงพิชิตภักดี เปนพระพิพรรฒเพชรภูม ยกรบัตรเมืองเพชรบุรี คงถือศักดินา ๘๐๐ ๒ ให้หลวงยงโยธิ เปนพระพลสงคราม จางวางด่านเมืองเพชรบุรี ถือศักดินา ๕๐๐ ๓ ให้นายเหมมหาดเล็ก บุตรเจ้าพระยาสุริยวงษ์ไวยวัฒน์ เปนหลวงไปรสนีย์ธุรานุรักษา1 เจ้ากรมไปรสนีย์ ถือศักดินา ๘๐๐ แล้วเสด็จขึ้น
วันที่ ๑๙ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาย่ำรุ่ง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกทรงม้าพระที่นั่ง เสด็จพระราชดำเนินจากค่ายหลวงไปตามทางหลวง ผ่านทุ่งเข้าป่า/*118แดงเวลาเช้าโมงเศษ ถึงที่ประทับร้อนปากช่องทุ่งพิทาบ เสด็จประทับเสวยเช้าแล้ว เวลาเช้า ๔ โมงเศษ เสด็จพระราชดำเนินจากที่ประทับร้อน เวลาเช้า ๕ โมงครึ่งถึงค่ายหลวงที่ประทับแรมตำบลจอมบึง เสด็จจากม้าพระที่นั่งสู่ที่ประทับ ณ ค่ายหลวงนั้น ทางที่เสด็จพระราชดำเนินรวมระยะทาง แต่ค่ายหลวงตำบลหลุมดินถึงค่ายหลวงตำบลจอมบึงนี้ ๖๒๓ เส้น เวลาค่ำเสด็จออก พระยาสุรินทรฦๅไชยนำพระรามบริรักษ์แลพรานกับพวกกะเหรี่ยงบ้านสวนผึ้งเดินทางไกลจากที่นี้ มาถวายของป่าต่าง ๆ สัตว์ต่างๆ มีพระราชดำรัสด้วยตามสมควร แล้วเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๐ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า เสด็จพระราชดำเนินที่พักพระสงฆ์ มีพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรสเปนต้น ซึ่งตามเสด็จพระราชดำเนินไปด้วย แล้วทรงม้าพระที่นั่งเสด็จพระราชดำเนินพระสงฆ์ไปตามทางหลวง ถึงเชิงเขากลางเมือง หยุดประทับเสวยเช้าที่เชิงเขา เสวยแล้วทรงพระดำเนินประภาศบนเขา แลในถ้ำเขากลางเมืองนั้นแล้วประทับที่ปากถ้ำ แล้วทรงพระอักษรไว้ที่ปากถ้ำ คือ จ.ป.ร. เปนอักษรพระบรมนามาภิไธยโดยย่อ แลเลข ๑๑๔ หมายปีที่เสด็จประภาศแลทรงพระอักษรพระราชทานนามถ้ำว่า (ถ้ำจอมพล) โปรดเกล้า ฯ ให้ช่างสลัก ๆ ศิลาตามตัวอักษร แล้วทรงฉายพระรูปที่ปากถ้ำนั้น แล้วเสด็จประภาศตามระยะทาง แล้วเสด็จพระราชดำเนินกลับค่ายหลวงตำบลจอมบึง
/*119วันที่ ๒๒ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า ๔ โมงครึ่ง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จทรงม้าพระที่นั่งเสด็จพระราชดำเนินกลับจากค่ายหลวงตำบลจอมบึง มาตามทางเดินประมาณชั่วโมงเศษ ถึงที่ประทับร้อนปากช่องทุ่งพิทาบ เสด็จลงจากม้าพระที่นั่งประทับ ณ ที่ประทับร้อนนั้นอยู่จนเวลาบ่าย ๒ โมงเศษ เสด็จพระราชดำเนินจากที่ประทับร้อนเปลี่ยนทางใหม่ไปตามท้องทุ่งแล้วอ้อมไปตามเชิงเขางูวกมาออกทางเดิม เวลาบ่ายเกือบ ๕ โมงถึงค่ายหลวงตำบลหลุมดิน เสด็จลงจากม้าพระที่นั่งแล้ว ทรงพระดำเนินขึ้นประทับพลับพลา ณ ค่ายหลวงตำบลหลุมดิน อนึ่ง ในวันนี้ เจ้าพนักงานได้จัดการพิธีพราหมณ ที่จังหวัดสนามน่าวัดสุทัศนเทพวรารามจัดการพิธีสงฆ์ ที่พระที่นั่งสุทไธสวรรย์ปราสาท พระครูอัษฎาจารย์ได้อ่านเวศเปิดประตูศิวาไลย เริ่มการพระราชพิธีที่เทวะสถาน เวลา ๔ โมงเศษ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จออกพระที่นั่งสุทไธสวรรย์ปราสาท ทรงประเคนอาหารบิณฑบาต พระสงฆ์ ๑๕ รูป มีพระมงคลเทพมุนีเปนประธาน ได้รับพระราชทานฉัน เมื่อพระสงฆ์ฉันแล้วทรงประเคนของไทยธรรมตามสมควร พระสงฆ์ถวายอนุโมทนา ส่วนเจ้าพนักงานผู้จัดการแห่ ได้ตั้งกระบวนแห่แต่ถนนเฟื่องนคร ต่อถนนพาหุรัดมาถึงถนนท้องสนามไชยน่าวัดพระเชตุพน พอได้เวลาให้เดินกระบวนแห่พระยาวุฒิการบดีผู้ที่ได้โปรดเกล้า ฯ ให้รับสมมตเปนพระอิศวรผู้เปนเจ้าลงมาเยี่ยมโลกย์, เปนโดยถนนพาหุรัดเลี้ยวถนนรอบพระนครถนนบำรุงเมืองไปเข้าโรงมานพแลชมรม ที่น่าวัดสุทัศเทพวราราม ยืนให้นาลิวันโล้ชิงช้าแล้วแห่กลับ มาตามถนนบำรุงเมืองเลี้ยวถนนท้องสนามไชย เมื่อถึง/*120ล้อมวงน่าพระที่นั่งสุทไธยสวรรย์ปราสาทด้านเหนือ พระยาวุฒิการบดีลงจากเสลี่ยงเดินเข้ามาถวายคำนับเฉพาะน่าพระที่นั่ง ได้รับพระราชทานผลกัลปพฤกษ์ ๒๐๐ ผล แล้วเดินไปขึ้นเสลี่ยงที่ท้ายล้อมวงไปสู่ที่ประชุมวัดพระเชตุพน เดินกระบวนแห่สิ้นกระบวนแล้ว พระเจ้าลูกเธอเสด็จขึ้นเวลาเย็นวันนี้ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จ ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนสาสดารามทรงจุดเทียนนมัสการ พระสงฆ์ ๕ รูป มีพระอมรเมธาจาริย์เปนประธานสวดพระพุทธมนต์
วันที่ ๒๓ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จออก พระเทพราชแสนยา กราบบังคมทูลพระกรุณานำราษฎรถวายของ พระพหลพลเสนาพยุหเสนา นำเจ้าหมู่ทหารถวายของแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานสัญญาบัตรแก่ข้าราชการ คือ ๑ ให้เลื่อนพระเพชรพิไสยสวัสดิ์ ปลัดเมืองเพชรบุรี ถือศักดินา ๑๐๐๐ ๒ ให้หลวงพิพรรฒเพชรภูม เปนพระอนุกูลเพชรเกษตร ผู้กำกับดูแลราชการเมืองเพชรบุรี ถือศักดินา ๘๐๐ ๓ ให้นายชวนมหาดเล็ก บุตรพระยาสุรินทรฦๅไชย เป็นหลวงวิชิตภักดี ผู้ช่วยราชการเมืองเพชรบุรี ถือศักดินา ๘๐๐ แล้วเสด็จลงประทับเรือพระที่นั่งคอนโดลา ๔ แจว เสด็จพระราชดำเนินขึ้นไปตามลำน้ำถึงที่เตาเผาปูนกรมโยธา เสด็จขึ้นทอดพระเนตรแล้ว เสด็จพระราชดำเนินกลับค่ายหลวงตำบลหลุมดินตามทางเดิม
/*121อนึ่ง ในวันนี้ พระสงฆ์ ๕ รูป มีพระธรรมปหังสนาจารย์เป็นประธานสวดพระพุทธมนต์ ที่พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนสาศดาราม พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จทรงจุดเทียนนมัสการ
วันที่ ๒๔ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๔ โมงเศษ สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิ์เดชน์1 เสด็จออก ณ พระที่นั่งสุทไธยสวรรย์ปราสาท ได้เดินกระบวนแห่พระยาวุฒิการบดี แต่ที่ชุมนุมน่าวัดพระเชตุพน มาโดยถนนท้องสนามไชย เมื่อถึงที่ล้อมวงด้านใต้พระยาวุฒิการบดีลงจากเสลี่ยง เดินเข้ามาถวายคำนับแล้วเดินพ้นน่าพระที่นั่งออกนอกล้อมวงขึ้นเสลี่ยง แห่ไปเลี้ยวถนนบำรุงเมืองไปเข้าชมรมยืนให้ลิวัลโล้ชิงช้าแลรำเขนง แล้วแห่กลับโดยถนนบำรุงเมืองเลี้ยวถนนรอบพระนครถนนภาหุรัดมาสู่ที่ประชุม กระบวนแห่ครั้งนี้มีม้านำริ้วธงมีรูปตราเสมาธรรมจักรนำริ้วเกวียนผูกเครื่องสรรพยุทธเทียมโค กลองยาวพิณพาทย์วงใหญ่บนสารี่เทียมโค กลองยาวยี่เกกระบวนคนถืออาวุธต่าง ๆ กระบวนธงสีต่าง ๆ มีรูปตราเสมาธรรมจักรอยู่หลังราชสีห์แลหลังโคสายนอก กลองยาวยี่เกควงจานอยู่สายในแล้วถึงแผ่นผ้ามีอักษรว่ากระทรวงธรรมการ กระบวนพิพิธภัณฑ์สถานมีรูปสัตว์ต่างๆ กระบวนธรรมการกลางกองบาญชีมีเครื่องจ่ายเงิน กระบวนกรมศึกษาธิการมีนักเรียนถือเครื่องเรียนเดินเปน/*122หมู่ๆ ไป กระบวนกรมสังฆการีมีคนถือสายสิญจน์ กระบวนกรมราชบัณฑิตย์มีคนถือกาคะเย กระบวนกรมพยาบาลมีฤาษีแลคนเก็บสรรพยา แล้วถึงกองพลโบราณ ถืออาวุธต่าง ๆ ตำรวจถือหวายเส้น กอบพลดาบ บโทน ขุนหมื่นสารวัดกลองชะณะจ่าปี่ แล้วถึงเสลี่ยงกลีบบัวที่พระยาวุฒิการบดีนั่งไป มีกันฉิ่งสัปทนบังตวันแลคู่เคียง แล้วถึงกระบวนขุนหมื่นสายนอกทนายสายใน แล้วกลองทหารแตรกองพลถือทิวสีต่าง ๆ เล่าโก๊สิงโตเครื่องสายจีน
เวลาค่ำวันนี้ พระสงฆ์ ๕ รูป มีพระมงคลเทพมุนีเปนประธาน ได้สวดมนต์ที่พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐ เสด็จทรงจุดเทียนนมัสการ
ในวันนี้ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จออกทรงม้าพระที่นั่ง ไปประภาศพระราชวังที่เขาสัตนารถทอดพระเนตรทั่วแล้ว เสด็จพระราชดำเนินกลับเวลาย่ำค่ำถึงค่ายหลวงตำบลหลุมดิน
วันที่ ๒๕ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้าโมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จลงประทับเรือพระที่นั่งผูกใจจอดออกจากน่าตำหนักแพน่าค่ายหลวงตำบลหลุมดินล่วงตามลำน้ำ เวลาเที่ยงเศษถึงที่ประทับร้อนตำบลอำพวาแล้ว เสด็จพระราชดำเนินลงเรือเล็กขึ้นทอดพระเนตรวัดอำพวันเจติยาราม แล้วเสด็จลงเรือเข้าคลองอำพวาประทับที่สวนเดิมของกรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ ซึ่งเปนของจีนรุ่งในบัดนี้ พวกราชินิกูลที่อยูในตำบลอำพวาเฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท ถวายของแล้วพระราชทานเงินแจกตามสมควร /*123แล้วพระราชทานเงินแก่จีนรุ่งเจ้าของสวน ๔๐ บาท ประทับอยู่ชั่วโมงเศษเสด็จพระราชดำเนินกลับมาลงเรือใหญ่ ล่องลงมาประทับแรมเมืองสมุทสงคราม ซึ่งจัดเรือฉลอมผูกขนานกัน มีเรือฉลอมทอดทุ่นล้อมวงชักธงต่าง ๆ เสด็จพระราชดำเนินขึ้นที่ประทับแล้วเสด็จออก พวกกรมการกำนันผู้ใหญ่บ้าน แลจีนพ่อค้าจีนเจ้าของละมุ เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาทถวายของต่าง ๆ พระราชทานเหรียญที่ระลึกในการสมโภชราชสมบัติ เสมอด้วยรัชกาลที่ ๓ แล้วพระสุรินทรามาตย์นำเรือฉลอมบันทุกปลา บันดาที่หาได้ในวันนี้เจ้าของทูลเกล้า ฯ ถวาย เรือปลาแจวมาถวายตัวเปนลำดับแล้ว เสด็จลงเรือเล็กไปประทับวัดใหญ่ ที่เจ้าพระยารัตนาธิเบศรสร้างทอดพระเนตรคลองใหญ่แล้ว เสด็จวัดบ้านแหลม นมัสการพระพุทธรูปยืนอุ้มบาตรในพระอุโบสถ ซึ่งเปนที่นับถือบูชาของชาวเมืองนี้ พระธรรมวโรดมแลพระสงฆ์หัวเมืองซึ่งเป็นผู้ใหญ่รับเสด็จในพระอุโบสถ เสด็จพระราชดำเนินกลับ ย่ำค่ำถึงที่ประทับแรมแล้ว พระราชทานสัญญาบัตรให้พระสุรินทรามาตย์ เปนพระยาราชพงษานุรักษศิริศักดิ์สมบูรณมนูญอัธยาไศรยอภัยภิริยพาหะ ผู้ว่าราชการเมืองสมุทสงคราม ถือศักดินา ๕๐๐๐ แล้วเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๖ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้าโมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จจากที่ประทับแรมเมืองสมุทสงคราม เข้าคลองแม่กลองมาตามลำคลอง เวลาบ่าย ๒ โมงถึงที่ประทับร้อน ตำบลคลองกาหลงแขวงเมืองสมุทสาคร เสด็จลงเรือเล็กทอดพระเนตรนาเกลือแล้ว เสด็จกลับลงเรือใหญ่ออกจากที่ประทับร้อนเวลาบ่าย ๒ โมงเศษ มาออกแม่น้ำเมืองสมุทสาคร เวลา/*124ย่ำค่ำเศษถึงที่ประทับแรม ซึ่งทำด้วยแพบวบไม้ผูกขนาน เสด็จขึ้นที่ประทับแรมแล้วเสด็จออก พระยามหาเทพนำผู้ว่าราชการเมือง กรมการผู้ใหญ่บ้านกำนันจีนพ่อค้าแลเจ้าของละมุเมืองสมุทสาคร แลกรมการเมืองนครไชยศรี เฝ้าถวายของพระราชทานเหรียญที่ระลึก แล้วพระราชทานสัญญาบัตรแก่ข้าราชการ คือ ๑ ให้หลวงเรืองศักดิ์สาครเขตร เปนพระสมุทสาครานุรักษ์ ผู้ว่าราชการเมืองสมุทสาคร ถือศักดินา ๓๐๐๐ ๒ ให้หลวงเรืองเดชสาครขัน เปนหลวงเรืองศักดิ์สาครเขตร ปลัดเมืองสมุทสาคร ถือศักดินา ๖๐๐ แล้วเสด็จขึ้น
วันที่ ๒๗ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาเช้า ๒ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จจากที่ประทับแรมล่องน้ำไปทอดพระเนตรบ้านโกรกกราก เปนหมู่บ้านใหญ่เหนือปากอ่าว แล้วเสด็จพระราชดำเนินเข้าคลองมหาไชยกลับกรุงเทพ ฯ เวลา ๒ ทุ่มเศษ เรือพระที่นั่งเทียบท่าราชวรดิฐ เสด็จขึ้นจากเรือพระที่นั่งทรงประทับดำเนินประทับบนพระที่นั่งราชกิจวินิจฉัย มีพระราชดำรัสด้วยพระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการแล้ว พระยาจ่าแสนบดี กระทรวงมหาดไทย นำพระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร ข้าหลวงเทศาภิบาลมณฑลพิศณุโลกย์ พระนริศรราชกิจ ข้าหลวงที่ ๒ รักษาราชการเมืองภูเก็จ เฝ้าทูลลอองธุลีพระบาท มีพระราชดำรัสด้วยตามสมควร เสด็จขึ้นทรงพระราชยานพร้อมด้วยกระบวนทหารตำรวจมหาดเล็ก แห่นำตามเสด็จมาประทับที่พระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท มีพระราชดำรัสด้วยพระบรมวงษานุวงษ์อีกครู่หนึ่ง แล้วเสด็จขึ้น
/*125วันที่ ๒๘ ธันวาคม รัตนโกสินทรศก๒๘ ๑๑๔
เวลาบ่าย ๕ โมงเศษ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จทางพระทวารกลางพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ทรงพระดำเนินลงบันไดพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ขึ้นทรงรถพระที่นั่งพร้อมด้วยสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ แลพระเจ้าลูกเธอ รถข้าทูลลอองธุลีพระบาท โดยเสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตรตามถนนในพระนคร เวลาทุ่มเศษเสด็จกลับสู่พระบรมมหาราชวัง ประทับห้องไปรเวศครู่หนึ่งแล้วเสด็จออกขุนนาง มีพระราชดำรัสแก่พระบรมวงษานุวงษ์แลข้าราชการตามสมควรแล้ว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานสัญญาบัตร ให้นายจำปีสารวัดใหญ่ เปนขุนอารักษ์ประชาราษฎร์ มีตำแหน่งราชการในกรมกองตระเวน ฝ่ายกองรักษากระทรวงนครบาล ถือศักดินา ๖๐๐ เวลา ๒ ทุ่มเศษเสด็จขึ้น
---
๑. หลวงปฏิบัติราชประสงค์ (แอรวิน มุลเลอร์) ต่อมาได้เลื่อนเป็นพระในนามเดิม เมื่อไทยประกาศสงครามกับเยอรมันนี ในรัชกาลที่ ๖ พระปฏิบัติราชประสงค์ต้องถอดยศบรรดาศักดิ์ ↩

๒. หลวงไปรสนีย์ธุรานุรักษา (เหม) ต่อมาในรัชกาลที่ ๖ ได้เป็นพระยานิพัทธสุริยานุวงศ์ ↩

๓. เจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์ ต่อมาเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ เมื่อวันที่ ๒๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๘ ↩
ภาคผนวก
/*126ในจดหมายเหตุวันที่ ๕ พฤษภาคม ร.ศ. ๑๑๔ มีกล่าวถึงการอ่านประกาศเรื่องพระคันธารราษฎร์ จึงขออัญเชิญพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ได้ทรงสรุปความตามคำประกาศนั้นไว้ว่า “เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานแล้วได้สองร้อยปี มีพระเจ้าแผ่นดินองค์หนึ่งได้ครอบครองเป็นใหญ่ในคันธารราษฎร์ มีความเลื่อมใสในพระมัชฌันติกะเถระ จึงได้รับพระพุทธศาสนาไปถือสืบต่อกันมาหลายชั่วแผ่นดิน ภายหลังพระเจ้าแผ่นดินในคันธารราษฎร์องค์หนึ่งได้ทรงฟังเรื่องพระพุทธเจ้าทรงบันดาลให้ฝนตกนั้น ก็ทรงเลื่อมใสให้สร้างพระพุทธปฏิมากรมีอาการอย่างจะสรงน้ำทำปริศนาเรียกฝนเช่นนั้น ครั้นเมื่อปีใดฝนแล้งก็ให้เชิญพระพุทธปฏิมากรนั้นออกตั้งบูชาขอฝน ฝนก็ตกลงได้ดังประสงค์ ภายหลังมามีผู้ที่นับถือพระพุทธศาสนาสร้างพระพุทธรูปมีอาการเช่นนั้น ต่อๆ มาก็เรียกสมญาว่าพระพุทธคันธารราษฎร์ เพราะเหตุที่ได้สร้างขึ้นในเมืองคันธารราษฎร์เป็นตัวอย่างต้นเดิมมา ครั้นเมื่อได้ทอดพระเนตรเห็นพระพุทธรูปมีอาการเช่นนั้น จึงได้โปรดให้หล่อขึ้นใหม่กาไหล่ทองคำไว้สำหรับตั้งในการพระราชพิธี เป็นจบเรื่องพระคันธารราษฎร์ ต่อนั้นไปว่าด้วยการพระราชกุศลที่ทรงบำเพ็ญในการพระราชพิธีนี้ ทรงพระราชอุทิศแก่เทพยดาเป็นต้น แล้วเป็นความอธิษฐานตามพระราชพิธีลงปลายตามธรรมเนียม
ครั้นเมื่ออ่านประกาศจบแล้ว พระสงฆ์จึงได้สวดมนต์มหาราชปริตรสิบสองตำนาน เมื่อถึงท้ายสวดมนต์สวดคาถา นโม ตัส์ส ภควโต สุนิพ์พุตัส์ส ตาทิโน เหมือนอย่างเช่นอาลักษณ์อ่านเป็นทำนองสรภัญญะซึ่งกล่าวมาแล้ว”
/*127พระประธานวัดเทพศิรินทราวาส
ในจดหมายเหตุวันที่ ๑๖ มิถุนายน ร.ศ. ๑๑๔ เรื่องปิดทองพระพุทธรูปนั้นมีปัญหา คือได้กล่าวถึงพระพุทธรูปองค์หนึ่งหน้าตักกว้าง ๓ ศอกนิ้ว และว่าได้เชิญไปแต่วันที่ มิถุนายน ๑๑๔ พระพุทธรูปองค์นี้ต่างกับที่กล่าวไว้ในวันที่ ๑๕ พฤษภาคม ร.ศ. ๑๑๔ ที่ว่าได้จัดกระบวนแห่พระพุทธรูปหน้าตัก ๒ ศอก ๖ นิ้ว ไปประดิษฐานเป็นพระประธานในพระอุโบสถวัดเทพศิรินทราวาส พระพุทธรูปที่กล่าวถึงนี้ขนาดต่างกัน จึงเกรงว่าจะเป็นคนละองค์
พระประธานในพระอุโบสถวัดเทพศิรินทราวาสนั้น กล่าวตามหนังสือตำนานสถานที่และวัตถุต่าง ๆ ซึ่งพระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้าง ได้ความว่า พระพุทธรูปที่พระบาทสมเด็จ ฯ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างตามพระพุทธลักษณะ และครองผ้าเป็นอย่างธรรมยุติกานั้น เดิมโปรด ฯ ให้ลองทำพระสานด้วยไม้ไผ่แล้วปั้นประกอบสมมุติขนาดว่าเท่าพระองค์พระพุทธเจ้าเป็นตัวอย่างขึ้นองค์หนึ่ง แล้วโปรด ฯ ให้ถ่ายแบบไปก่อปั้นประดิษฐานไว้กลางพระอสีติสาวกที่ในพระอุโบสถวัดสุทัศนเทพวรารามองค์ ๑ ถึงปลายรัชกาลโปรด ฯ ให้หล่อขึ้นอีกองค์ ๑ ยังไม่ทันเชิญไปประดิษฐานที่ใดสิ้นรัชกาลที่ ๔ ถึงรัชกาลที่ ๕ ทรงสร้างวัดเทพศิรินทราวาส โปรด ฯ ให้เชิญมาเป็นพระประธาน
เป็นอันได้ความแน่นอนว่าพระพุทธรูปที่เชิญไปเป็นพระประธานในพระอุโบสถนั้นได้หล่อมาแต่ครั้งรัชกาลที่ ๔ แต่ที่กล่าวถึงขนาดพระพุทธรูปไม่ตรงกันนั้นจะเป็นเพราะอะไรไม่ทราบ