ไวพจน์ประพันธ์ พิศาลการันต์
พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร)
ไวพจน์ประพันธ์
๏ ศุภมัสดุ จุลศักราช ๑๒๔๘ ปีจออัฐศก ข้าพเจ้าขุนโอวาทวรกิจคิดเห็นว่า หนังสือกลอนไวพจน์ประพันธ์ จนตลอดกลอนพิศาลการันต์ ที่พระยาศรีสุนทรโวหารแต่งขึ้นไว้นั้น ข้าพเจ้าเห็นว่าจะเป็นของบำรุงปัญญา เป็นคุณเป็นประโยชน์แก่นักเรียนเป็นอันมาก ยิ่งกว่าแบบสอนซึ่งมีอยู่แล้วนั้น เพราะท่านรวมสอนลงไว้ในเรื่องนี้ ว่าด้วยตัวสกดในคำนั้นๆ แลแปลชี้แจงอธิบายข้อความในศับท์นั้น ๆ โดยพิศดารกว้างขวางถ้วนถี่ แม้นถึงว่ากุลบุตรที่ยังมิได้เรียนรู้ในมคธพากย์คัมภีร์ ถ้าได้อ่านดูชัดเจนในหนังสือเรื่องนี้แล้ว อาจรู้ปรุโปร่งตลอดตามแบบสอนนี้ได้ ก็หนังสือสองเรื่องนี้ รวมเป็นสิบสี่เล่มสมุดไทย แต่ขั้งค้างมาช้านานหลายปีแล้วยังไม่ได้ลงพิมพ์ ข้าพเจ้าอยากให้หนังสือเรื่องนี้ ออกแพร่หลายทั่วไปแก่ผู้ที่จะต้องการ จึ่งได้คิดรวบรวมเงินทุนของตัวบ้าง มีผู้มาลงชื่อช่วยในการทุนรอนบ้างหลายราย จึ่งได้จ้างมิศเตอร์ ดี บี ปรัดเล จัดตีพิมพ์เย็บทำเป็นเล่มใบปกหนาบ้าง บางบ้างราคาต่างกัน การพิมพ์เสร็จลงตั้งแต่ณวันจันทร์เดือนอ้ายแรมสิบสองค่ำ ปีกุญนพศกศักราช ๑๒๔๙ หนังสือพิมพ์นั้น ข้าพเจ้าขุนโอวาทวรกิจได้รวบรวมไว้ทั้งสิ้น ถ้าท่านผู้ใดจะต้องการหนังสือเรื่องนี้ จะจำหน่ายให้ตามราคาสมควร เชิญท่านที่มีความประสงค์ จงมาซื้อตามชอบใจ เทอญ ๚ะ
---
๏ คำกลอนเรื่องนี้ ให้ชื่อว่าไวพจน์ประพันธ์ ๚ะ
๏ พระยาศรีสุนทระเอื้อ
เอาภาร
กอบกิจนุสาสน์สาร
ศิศย์ซ้อม
คิดกลอนกระวีการ
เพลงกาพย์ นี้นา
ไวพจน์ประพันธ์น้อม
นับอ้างออกเสนอ ๚ะ
๏ ไว ไวอย่าวากเว้
วนเรียน ยลพ่อ
พจน์ แนบแบบคำเรียน
เรียบไว้
พิ เคราะห์พิครวญเพียร
พากผูก พันธ์เฮย
จารณ์ จรดจาฤกให้
ถ่องถ้อยทางแถลง ๚ะ
๏ จะเกลากลอนสอนเด็กเล็ก ๆ หลาย ซึ่งตั้งจิตรคิดหาวิชาชาย แล้วขวนขวายพากเพียรเรียนตำรา ตั้งต้นแต่มูลบทบรรพกิจ ที่สองชื่อวาหนิติ์นิกรสา ระบบถัดที่สามตามสมญา ท่านเรียกว่าอักษรประโยคไนย แล้วถัดถึงสังโยคพิธานสาร กับไวพจน์พิจารณ์ท่านขานไข ตัวสกดบทบ่อนอักษรไทย รวมกันไว้ที่/*2สี่มีสำเนา อุส่าห์เพียรเรียนได้เพียงเท่านี้ จะคลายคลี่เคลื่อนโทษที่โฉดเขลา ที่สงไสยใสสร่างบางบันเทา ไม่ต้องเดาโดนใช้เช่นไทยปลอม คำที่ในสังโยคกับไวพจน์ มักจะมาแต่ข้างบทมคธขอม สู้เพียรคิดค้นหามารอมชอม จัดไว้พร้อมละพ่อหนูดูแล้วจำ จงพิเคราะห์ให้ตระหนักประจักษ์เหตุ แล้วสังเกตอย่าให้คลาศพลาดถลำ ในพวกหนึ่งนั้นจะมีสักกี่คำ ต้องเล่าจำเสียให้แน่อย่าแปรแปลง ในไวพจน์พิจารณ์จัดเป็นหมวด แปลว่าตรวจคำเปลี่ยนเขียนแถลง คำละม้ายคล้ายกันสรรออกแจง บางหมวดแปลงเปลี่ยนกันด้วยสั้นยาว ที่บางพวกแผกด้วยตัวสกด แต่กำหนดคล้ายเสียงสำเนียงกล่าว เช่นคำพูดกาวเกาเดากับดาว เชากับชาวไวพลน์บทวิจารณ์ คำเช่นนี้มีแปลกด้วยยาวสั้น จำสำคัญเลศไนยที่ไขขาน หนึ่งนับหมวดตรวจไตรให้ชำนาญ โดยประมาณ ๒๔ ที่ทำเล ปะกิระณะไวพจน์เป็นบทต้น เค้ายุบลแบบอย่างอย่าห่างเห เกาที่คันกาวเขี้ยวเหนียวแล้วเท นับคะเนครบที่เก้าแล้วก้าวเดิน ตูข้าขอถวายขายขาดค่า อันของดีมีค่าเขาสรรเสริญ ฆ่าให้มันฉิบหายตายยับเยิน เราฟัง/*3เพลินเพลงจะเข้มะโหรี จรเข้ดุร้ายที่ท้ายคุ้ง คัดไม้ซุงขันตะเฆ่แล้วเร่หนี แถลงไขตอบต่อข้อคดี ลูกกุญแจมันไม่มีไขอย่างไร ของที่เฝือเหลือนับ ๆ ไม่ถ้วน ท่านประมวนเรียกชื่ออะสงไขย ตัวยอต้องมีประคำใช่คำไทย อายุไขยว่าสิ้นอายุกาล เขียนต้องมีตัวยอเข้าต่อท้าย ยังไข่ข่ายสองคำจะร่ำขาน ไข่ซึ่งมีชีวิตจิตรวิญญาณ บทบรรหารเขียนว่าไข่ใช้ว่าฟอง อันตาข่ายขึงดักถักด้วยด้าย เขียนว่าข่ายคำยาวกล่าวสนอง ดอกไม้ร้อยห้อยรายตาข่ายกรอง แบบละบองข่ายไขใช้ให้คง หนึ่งถ้าท่าเถ้าเท่าเล่าแถลง จะแจ้งแจงใช้ความตามประสงค์ อันถ้าโทถิ่นสฐานท่านจำนง ความที่ลงถ้าท้าใช้ถ้าโท เหมือนคำว่าถ้าจะไปถ้าจะอยู่ ถ้าจะดูถ้าจะดีมีอะโข ถ้าจะเป็นถ้าจะเหนก็ใหญ่โต อันถ้าโทบริกับรับกะความ คำท่าเอกใช้สอยว่าคอยท่า กับอีกว่าท่าน้ำคำสยาม ละครหัดรำท่าช้า ๆ งาม ชำระความที่ในกรมท่ากลาง อันท่าเอกเสกใส่ใช้เช่นนี้ จำวิธีเสียให้ชัดอย่าขัดขวาง ยังเถ้าเท่าเล่าก็ปองเป็นสองทาง จงไว้วางให้มันแปลกแยกกระบวน เถ้าโทใช้เถ้าชะราแก่ จำจงแน่ในสำ/*4คัญอย่าหันหวน ฒเจริญท่านก็ใช้จงใคร่ครวญ นั่นเป็นส่วนเทียบมคธบทบาฬี วุฑฒะพฤฒาท่านว่าไว้ ตัวสกดนั้นท่านใช้ตัวฒอนี่ เด็ดเอาแต่ตัวปลายท้ายวะจี ดังคำฆ่าราวีเขียนตัวฆอ คืออ้างว่าฆาฏะในมคธ โดยกำหนดคล้ายกันเท่านั้นหนอ อีกคำหนึ่งเท่าท่านใช้ตัวทอ ก็เหนภอที่จะแจ้งตำแหน่งความ คือเท่านั้นเท่านี้เป็นที่อ้าง เท่านี้วางไว้ประจำคำสยาม เอาเท่าแกลบกลบไฟอย่าให้ลาม จนตราบเท่าเข้าถึงยามจะจากจร พอรู้ทันรู้เท่าเจ้าอยู่ดอก นี่คำบอกวาจาอุทาหรณ์ ใช้ให้ถูกแบบอย่างทางสุนทร ถึงคิดกบอนก็คงเพราะเสนาะดี หนึ่งเท้าท้าวยาวสั้นปันเป็นส่วน โดยกระบวนแบบใช้ไว้ตามที่ แม่ ก กา มือเท้าเค้าวิธี พงษ์ผู้ดีนางท้าวท้าวพระยา กับพูดว่าท้าวแขนออกแอ่นหยับ ทีฑะศับท์ใช้ท้าวแม่เกยหนา เสียงยาวสั้นบอกสำคัญในวาจา เป็นตำราแบบละบองของบุราณ หนึ่งบัญญัติคำไทยใช้น่าหน้า เป็นสองท่าสองทางอย่างบรรหาร คำน่าโทใช้ที่มีวิญญาณ สัตว์มนุศย์สาธารณ์ใช้ทั่วไป น่าเอกนั้นสรรใส่ในถิ่นที่ ของไม่มีจิตรวิญญาณท่านขานไข ดังน่าบ้านน่าเมืองน่า/*5บันได บันดาน่าไม่มีใจใช้ทั้งมวน พระมุนีธานีใช้นอเล็ก พวกเด็ก ๆ จำให้มันปันเป็นส่วน ประเพณีธรณีมีจำนวน มะณีส่วนณอใหญ่ใช้กันมา คำเป่าป่าวยาวสั้นสรรเป็นคู่ พิเคราะห์ดูข้อเค้าอย่าเดาหนา เหมือนเป่าเพลิงเศกเป่าพระมนตรา แม่กกาเขียนว่าเป่าจงเข้าใจ ป่าวร้องฟังเทศนามหาชาติ นายอำเภอป่าวประกาศแถลงไข ต้องเขียนป่าวยาวเสียงสำเนียงไทย จำไว้ใช้เป็นแผนกแปลกคดี หนึ่งผ้าพ่าผันพ้องสองกระแส เห็นใช้แต่ผ้าโททุกถิ่นที่ ตัวพ่าเอกเศกใส่ในวะจี ใช้ในที่ตัวหอต่อการันต์ เช่นพระตราครุธพ่าห์พระยาศรี สุริยพ่าห์พาชีขี่ขยัน เป็นจางวางกรมม้ามานานครัน พ่าห์เอกนั้นตัวหอต้องต่อปลาย หนึ่งคำสองปองสรรปันเป็นคู่ คือพู่ผู้โดยแบบแยบขยาย ผู้โทใช้ว่าผู้หญิงแลผู้ชาย คนผู้ร้ายผู้ดีผู้หนึ่งผู้ใด แมลงภู่พู่เรือเจือกันอยู่ พระแสงทวนเทอดพู่ชูไสว ภู่กับพู่ดูระคนปนกันไป นี่คำใช้ภู่พู่ดูคดี ไม่ไหม้ม่ายสามเสียงเรียงกันไว้ จงรู้ใช้ความต่างทางวิถี ตัวไม่เอกปฏิเสธเลศวิธี ของไม่มีขอไม่ได้ไม่ให้ปัน เจ้าไม่มาข้าไม่เห็นไม่เล่นละ ไม่/*6ธุระก็ไม่รู้เอนดูฉัน อันไม่เอกคำไทยใช้จำนัน ล้วนจัดสรรปฏิเสธเหตุยุบล ตัวไหม้โทหอนำคงกำหนด ใช้ในบทเพลิงไหม้อย่าได้ฉงน อันคำม่ายแม่เกยเฉลยกล ใช้ว่าคนแม่ม่ายพ่อม่ายเมีย ป่านไหมปรับไหมอีกสินไหม ไม่รู้ใช้ต้องว่าประดาเสีย เขียนอย่าเติมตัวยอเข้าคลอเคลีย มันจะเสียคำไทยที่ใช้กัน มุ่งหมายจดหมายแลบาดหมาย นี่ควรเขียนอย่าให้กลายเป็นคำสั้น ยกมาเคียงไว้ดูเป็นคู่กัน คำกระชั้นคำยาวกล่าวยุบล อีกสองคำพิสมัยสบไสมย นี่ก็ใช้กันออกแพร่งทุกแห่งหน นักเลงกาพย์ทราบทั่วทุกตัวคน ด้วยขวายขวนใส่ใจใช้ในกลอน วิมหะยะคำมคธบทนี้หนา ท่านแผลงคำพิสมัยในอักษร แปลว่าความพิศวงนั้นแน่นอน แต่ผันผ่อนมาข้างไทยใช้ว่ารัก ดังคำพลอดว่าแม่ยอดพิสมัย ความที่ใช้บอกเช่นเห็นประจักษ ยังคำว่าสบสมัยก็ใช้นัก คำนี้ชักเชิญมาแต่บาฬี แปลว่ากาลครั้งคราวกับลัทธิ จงตรองตริใช้ให้ชอบอักษรศรี ซึ่งคำว่าสบไสมยในวะจี คือวาทีถูกกับคราวกล่าวธิบาย หนึ่งไม้ตรีไมตรีนี้ก็ยาก วิธีภาคพจนำคำขยาย ให้เห็นเหตุเปลี่ยนแปลกแยก/*7กระจาย นับเรียงรายเอกโทแลไม้ตรี นั้นท่านว่าไม้มีเป็นที่สาม คำสยามเป็นบทมคธนี่ หนึ่งเมดติแผลงใช้ว่าไมตรี คำบาฬีเขียนใช้อย่าใส่โท อันฉายาชายานี่คำคู่ มักเขียนตู่อ่านตู่ดูอะโข ไม่ตฤกไตรแล้วก็ใช้แต่โวโว ทั้งชั้นโตชั้นเล็กเด็กเลยจำ ฉายานี้ว่าเงานะเจ้าหนู ชายาว่าเมียอยู่เป็นคู่ขำ เสียงละม้ายคล้ายพ้องกันสองคำ สังเกตุจำนะอย่าให้มันไขว้กัน หนึ่งย่าหญ้าคู่นี้มีอเนก ปู่ย่าย่าเอกท่านเศกสรร หญ้าโทใช้กอหญ้าสาระพรรณ์ ย่าด้วยกันต่างกันด้วยเอกโท อันแอกไถนี่สยามภาษา คนมารยาสาไถยมักปดโป้ นี่เป็นคำสาธกยกเป็นโว หารมคธบทภิยโยต้องมียอ เภรีแปลว่ากลองของไม่ฦก ไพรีว่าข้าศึกคำล่อล่อ เพกับไพไขว้แยกแปลกภอพอ ท้ายตัวรอพินอีรีเหมือนกัน เงินพิไนยนอกในอิกไนหูก อย่าดูถูกพูดเล่นเห็นขันขัน ไม่คงเรียนรู้จริงจะนิ่งงัน คิดไม่ทันก็จะกลุ้มดังสุ่มปลา อันไนหูกในนอกบอกขยาย ไนหูกไม้มลายไม่กลายหนา นอกในไม้ม้วนควรจินดา แต่คำว่าเงินพิไนยต้องใส่ยอ ด้วยเจือเป็นข้างมคธบทฉบับ คือเบี้ยปรับทรมานคนขี้ฉ้อ เงิน/*8กำจัดโทษร้ายถ่ายจงพอ วิไนยข้อพระบัญญัติจัดเหมือนกัน ในไวพจน์ที่กำหนดมีอักโข ยังหล้าโทล่าเอกท่านเศกสรร อันล่าเอกล่าหนีมีสำคัญ กับทักกันว่าท่านช้ามาล่าไป คำหล้าโทใช้ว่าหล้าพิภพ ทั่วโลกย์จบโลกธาตุสุดวิไสย เหมือนอย่างพระเลิศหล้านภาไลย สัตว์อยู่ในแหล่งหล้าทั่วสากล หนึ่งสาษาแปลกกันด้วยตัวสกด นี่ก็เป็นเครื่องล่อข้อนุสนธิ ถ้ารู้ใช้เชิงแบบที่แยบยนต์ จะเป็นคนใจไม่อยาบทราบตำรา เด็กไม่รู้เดียงสาเจรจาแจ้ว คนที่แกล้วแกล้วกล้าขันอาสา ถ้าเหนื่อยนักก็เข้าพักในศาลา มาระษาคำปดไม่ลดใคร พระสงฆ์อยู่พรรษกาลจำพรรษา กิ่งตุมกาปักษาจับไสว ปลูกพฤกษาจะต้องมาปฤกษาไย ผิดภาษาว่าอะไรไม่รู้กัน คำสาษาตัวต่างเช่นอย่างนี้ อิกวาทีว่าอุสาห์กับส่าสรร อุส่าห์ใช้นี่ต้องใส่หอการันต์ บอกสำคัญว่ามคธบทวิจารณ์ คำส่าเปล่าส่าเล่าฤๅส่าไข้ นี่แท้เป็นคำไทยพูดไขขาน เขียนให้ชัดตามบัญญัติของบุราณ อย่าหยาบช้าสาธารณ์การกระวี หนึ่งจงรู้บทแยบแบบฉบับ ข้อบังคับเขียนคำว่าสีศรี แปลกด้วยเปลี่ยนสอสามตามวิธี แพรต่าง/*9สีสีเข้าเขียนสอลอ ศรีซึ่งมาแต่มคธบทคิริ โดยลัทธิท่านบังคับตำหรับศอ เขียนต้องใส่ศอคอติดกับรอ เป็นเสียงล่อคำศิริจงตริตรอง เช่นคำเรียกบายศรีแลศรีสวัสดิ ศรีพิพัฒน์นายศรีภักดีสนอง สุณิสาศรีสะใภ้ได้ปกครอง แบบลบองคำศรีมีอนันต์ ปักษีฤๅษีอิกราษี กับพาทีกันว่าเจ้าภาษีนั่น ใช้ษอบอส่อคำที่จำนัน บอกสำคัญไว้ให้คิดพินิจคำ คชสีห์ราชสีห์ทวีพจน์ นั่นพวกบทสอลอเป็นข้อขำ ต้องเติมหอการันต์สรรประจำ พจนำเนื่องมาแต่บาฬี เสือกไสหมดใสคำไทยแท้ เหนต่างแต่ม้วนมลายหมายตามที่ อัชฌาไศรยสงไสยนิไสยมี กับวาทีว่าวิไสยอาไศรยกัน ตำราไสยกับอีกว่าอาชาวะไสย ตัวยอใส่เติมติดไม่ผิดผัน กับคำชีพตักไษยใช้จำนัน นี่ต่างกันสอสามตามนิยม จุดตาไลอาไลยไทยมคธ จะวางบทที่ใช้นั้นให้สม ที่ไลเปล่าคำไทยใช้นิยม ยอระดมเติมท้ายฝ่ายบาฬี จะยกเสาวันเสาร์เป็นสองพจน์ จงรู้บทที่แปลกแยกวิถี วันเสาร์เขียนรอการันต์มี ยกเสานี้ไม่ต้องใช้ใส่การันต์ ปะกิระณะไว้พจน์หมดเท่านี้ จัดวิธิเรี่ยรายธิบายสรร ไว้ให้รู้/*10คำลม้ายที่คล้ายกัน จำสำคัญข้อคดีที่มีเคยฯ
๏ ปะกิระณะไวพจน์ต้น
ตามกำ หนดนา
รวมรวบเรียบเรียงนำ
แนะไว้
ฃอแรงแต่จดจำ
นวนหมวด แม่นเฮย
จักอุส่าห์คิดให้
เสร็จสิ้นแบบสอน ๚ะ
๏ แต่นี้จัดเริ่มต้น
กอไว พจน์เฮย
ลำดับเรียบเรียงไป
จวบแล้ว
คำแปลที่ควรไข
ไขอัดถ์ ออกนา
เพียรอ่านฤๅจักแคล้ว
คลาศได้ฉลาดเฉลย ๚ะ
๏ จักเริ่มจักร่ำคำสอน เกลากลั่นสรรกลอน ให้เด็กนักเรียนเพียรดู ๏ อุส่าห์จำใส่ใจหู จงเหนแก่ครู อันสู้ลำบากยากคิด ๏ ตั้งใจไว้เพื่อสอนศิศย จัดข้อลิขิต คดีอันดีรำพัน ๏ แก้ในกอไวพจน์สรร แบบบทแบ่งปัน เป็นหมวดจงตรวจไตรตรา ๏ หมวดหนึ่งกี่คำคณนา แต่ต้นกนมา บรรจบแม่เกยอะวะสาน ๏ เล่าท่องถ่องแท้ชำนาญ เรียงเรียบเทียบทาน ถูกถ้วนขบวนแบบเรียน ๏ แล้วจงพ่ออุส่าห์เพียร จำคำระเบียน รบอบแห่งบทบาฬี ๏ คำสยามความตื้นดื่นมี พ้องถอยพาที บต้องลำบากยากแปล ๏ คำฦกศึกษาดูแล ดย่าให้ปรวนแปร ผิดเพี้ยนที่เรียนราวความ ๏ กนสกดนอนิลคำสยาม จัดตั้งไว้ตาม บุราณท่านพูดสืบมา ๏ ว่ากนแต่จะโสกา ทุกวันนี้นา บ่อได้จะใช้พาที ๏ พระสกนธ์คำในบาฬี ขันธะเดิมที ท่านแผลงมาเป็นสกนธ์ ๏ คำไทยใช้ว่าตัวตน ตามเบื้องยุบล แบบนอมีธอการันต์ ๏ สกดสากลคู่กัน แปลว่าสบสรรพ์ ทั้งต้นทั้งหมดหมดความ ๏ คือทั่วสากลเขตรคาม สกลอาราม ทั่วบ้านทั่ววัดอัดถ์แปล ๏ วิกลพิกลกระแส ความว่าปรวนแปร รูปร่างจริตผิดผัน ๏ หนึ่งเพศกลับกลายหลายพรรณ หนึ่งของฃันขัน ก็เข้าในคำวิกล ๏ เหล่านี้ล้วนแบบยุบล มคธระคน ลิฃิตจงคิดมูลความ ๏ เล่ห์กลชอบกลคำสยาม รู้ได้โดยตาม ที่พูดบ่อพักแปลแปลง ๏ สี่คำสกดลอแถลง เขียนอย่าพลาดแพลง ให้แปลงให้เปลี่ยนเพี้ยนคำ ๚ะ
กัน๏ ในกันไวพจน์จงสำ เหนียกให้แม่นยำ นับคำสิบเก้าวาที ๏ เกียดกันคำไทยใช้มี อีกกรรไพรี ท่าน/*12เขียนตัวกอรอหัน ๏ เพื่อจะให้เห็นต่างกัน สังเกตสำคัญ ในตัวอักษรผ่อนตาม ๏ คำเกษากันต์ที่สาม มิใช่คำสยาม เป็นบทมคธคำตรง ๏ แปลว่าตัดจุกจำนง ใช้คำประสงค์ ในยศตระกูลเจ้านาย ๏ กัญญากัลยาคู่หมาย โดยบทธิบาย ทั้งสองนี้แปลว่านาง ๏ กัญญามคธคำกลาง สังสกฤษฏวาง บทแผลงจึ่งแปลงกัลยา ๏ กัลยาณีหนึ่งวาจา โดยแปลกันมา ว่านางอันงามเฉิดฉัน ๏ เขียนใช้คำว่ากับกัลป มีปอการันต์ นักเรียนจงเพียรดูจำ ๏ ตั้งต้นกัลปพฤกษอีกคำ เขียนอย่าพลาดพลำ ให้ใช้เช่นกับกัลปคง ๏ ใจฉกรรจ์พลสกรรจ์โดยประสงค์ รอหันจำนง ต้องเติมตัวจอการันต์ ๏ สองคำยังบได้สำคัญ ว่าจะเป็นอัญ ญะพากย์แลพจน์ใดใด ๏ เป็นแต่เขียนตามตามใน แบบหนังสือไทย เช่นใช้กันมาแต่เพรง ๏ มิใช่คิดบัญญัติเอง บได้ชะเลง ชะล่าแต่อำเพอใจ ๏ นามพระเทวะกรรม์มีใน เวทางคสาตรไสย สองรอมีมอการันต์ ๏ พระยามารมานชื่อทศกรรฐ ใช้สกดรอหัน ข้างท้ายต้องเติมตัว ฐ ๏ แปลว่าท้าวยักษสิบสอ เป็นเจ้าเหล่ากอ กำเนิดณกรุงลงกา /*13๏ ทรงพระกรรษะนี้หนา คำสูงราชา ศับท์แท้ท่านแปลว่าไอ ๏ หนึ่งพระกรรฐาคำใน ราชาศับท์ไข คดีว่าคอควรฟัง ๏ สกดรอคู่ประดัง ฐอสัณฐานหวัง เป็นที่กำหนดพจน์ไพ ๏ พระกรรณว่าหูครูไข อัดถ์คำอำไพ อำพลด้วยณอรอหัน ๏ หนึ่งคำว่าผิวกายกัณห เติมหอการันต์ สกดตัวณอคุณคำ ๏ แปลว่าคนผิวเนื้อดำ ดูจงแม่นยำ อย่าพลำอย่าพลาดพลิกแพลง ๏ มีเทศสามกัณฑ์แจ้งแจง คำตรงบแปลง สกดตัวณอคุณคง ๏ ฑอบิณฑะบาตบ่งตรง การันต์จำนง จงนับในศับท์บาฬี ๏ อีกกัญเปนชื่อราษี แปลว่านารี ญอญาติสกดจดจำ ๏ ครบถ้วนในกันพจนำ รวมสิบเก้าคำ เป็นข้อคะติตริตรอง ฯะ
กาน๏ จักแจกคำการสารสนอง นับบทละบอง ในแบบสิบสองจำนวร ๏ เลือกคัดจัดคำที่ควร ใช้ในขบวน ระเบียบที่เทียบคำกาน ๏ กานนี้มีแต่เบาราณ กิ่งไม้ย้อยยาน ให้กานให้โล่งโปร่งตา ๏ คำนี้คนไทยใช้มา สามัญวาจา ต้องบทสกดนอนิล ๏ กาญจน์/*14ว่าทองโดยถวิล ญอใหญ่อาจิณ สกดเช่นบทกาญจนา ๏ ทำงานการนี้ภาษา เชาไทยใช้มา มีมากบหลากเลศไนย ๏ บริษการบริกขารคำไข ท่านแผลงแปลงไป เป็นสังสกฤษฏะวาที ๏ ป่วยการช้านานนับปี คนโรคยายี ย่อยยับอาภัพพิการ ๏ ลำดับนับข้อคำขาน คำเรียกโวหาร อากัปอาการก็มี ๏ ความว่ากิริยาพาที อีกไข้ผู้ดี ก็ใช้ว่าไข้อาการ ๏ คือไข้ซึ่งมีรายงาน กราบทูลบหมาลย์ ให้ทราบในเบื้องบาทบงษุ์ ๏ อลังการว่าเครื่องแต่งองค์ ปะวะหล่ำธำมรงค์ คิโรจจรุญพูลแสง ๏ ปราการนี้ว่ากำแพง ก่ออิฐอีกแลง อันล้อมนครขอบคัน ๏ เหล่านี้นับพวกเดียวกัน ล้วนตัวรอสรร สกดเป็นบทบาฬี ๏ หนึ่งในคำไทยพาที ว่าเหตุการณ์มี คำนี้จงรู้ดูไนย ๏ ต้นเติมใช่ภาษาไทย มคธคำไข มาใช้จนชินลิ้นคาง ๏ แต่เขียนต้องใช้ไว้วาง ให้คงคำกลาง สกดรอแลณอการันต์ ๏ พระกาลคือเทพรังสรรค์ สมมุตพูดกัน พระกาลสังหารชีวา ๏ ปีเดือนทุ่มโมงนาฬิกา ปันส่วนเวลา เป็นยามแลวันราตรี ๏ เรียกว่าเวลากาลมี ตามบทบาฬี บังคับสกด/*15ตัวลอ ๏ เวลาวิกาลนี้พอ คิดแปลโดยย่อ ว่าผิดเพลาในกาล ๏ คือตั้งแต่เที่ยงสุริฉาน ตลอดราตรีวาร จนรุ่งอรุณใหม่มา ๏ ท่านเรียกวิกาลตามบา ฬีบทบัญชา วิไนยบัญญัติจัดวาง ๏ ไนยหนึ่งแบบเปนสองทาง จัดเอาแต่กลาง คืนเรียกว่าเป็นวิกาล ๏ จะใช้ให้รู้ประมาณ ตามบทบรรหาร แลเหตุจงต้องตามคำ ๏ สีกาฬแปลว่าสีดำ ฬอใหญ่ประจำ สกดตามบทบังคับ ๏ อย่างเดียวเช่นกัณหะศับท์ ในกันฉบับ เปนแบบแต่ต้นหนหลัง ๏ อิกคำกาฬะปักษ์จงฟัง วันฝ่ายแรมทั้ง สิบสี่สิบห้าราตรี ๏ ท้องฟ้ามืดคลุ้มมัวสี เพราะดวงรัชนี บแจ่มบแจ้งอัมพร ๏ จึ่งเรียกกาฬะปักษ์สังหร จัดเป็นนามกร ว่าวันทั้งหลายฝ่ายดำ ๏ ฬอใหญ่สกดประจำ แจกคัดจัดคำ คดีแต่ล้วนควรสอน ๚ะ
กุน๏ จักแก้ในกุนสุนทร ตามอุทาหรณ์ แห่งบทในแบบแยบยนต์ ๏ ปีกุญเขียนใช้สับสน ลัทธิบางคน ก็เขียนสกดตัวนอ ๏ บุราณมักใช้ตัวญอ ไป่รู้ต้นตอ แต่เดิมจักเป็นพากย์ใด ๏ บมิอาจจะเอื้อมวิ/*16นิจไฉย เขียนตามกันไป บขัดบข้องสองทาง ๏ กุญจิกมคธบทวาง ใช้มาจนจาง ก็กลายเป็นไขกุญแจ ๏ แม้นมาตรปลายคำจักแปล จิกะเป็นแจ ข้างตันยังคงเป็นกุญ ๏ ญอใหญ่สกดบทหนุน ควรเหนเปนสุน ทะรัดม์ที่คัดคำควร ๏ กุญชรว่าช้างทั้งมวน อยู่ในจำนวน พวกญอสกดจดคำ ๏ กุณฑีนี้ว่าเต้าน้ำ ณอใหญ่ประจำ สกดมคธบาฬี ๏ กองกุณฑ์กองเพลิงพิธี เช่นว่าฤๅษี ก่อกุณฑ์พิธีบูชา ๏ เป็นคำมคธภาษา ณอสกดวาจา จงจำแลสำเหนียกใจ ๏ อีกคำแก้วกุณฑลใน แบบแปลแก้ไข ตุ้มหูประดับเพชรนิล ๏ สกดกุณณอควรยิน ฑลตัวฑอบิณ ฑะบาตสกดตัวลอ ๏ ฝูงสกุณว่าฝูงนกหนอ สกดตัวณอ เป็นข้อให้จำวาจี ๏ เชื้อวงษ์พงษ์เผ่าผู้ดี ฝ่ายพระมะเหษี คือราชินีมีบุญ ๏ เรียกว่าราชินิกุล อีกคำว่าคุณ ก็ควรแก่ยศงดงาม ๏ มคธบทกลายเป็นสยาม แบบสอนผ่อนตาม ตัวลอสกดบทมี ๏ พกุลคำในบาฬี ไทยใช้พาที เติมอิเป็นพิกุลไป ๏ พิกุลบุนนาคดอกไสว กลิ่นรื่นชื่นใจ คำไทยเช่นนี้มีชุม ๏ อิอะสระปกคลุม เปน/*17คำสุขุม พะรุณพิรุณเช่นกัน ๏ แจกกุนไวพจน์เสรจสรรพ์ เก้าคำรำพัน เป็นพวกเป็นหมวดตรวจดู
กูน๏ คำกูนพูลแยบแบบครู อุส่าห์หนาหนู เรียนรู้จงเร่งจำประจักษ ๏ กูนขลาว่าลูกพยัคฆ์ คำนี้ท่านชัก แต่พจน์กำพุชภาษา ๏ กูนขลาอาไลยมารดา คำใช้มีมา ในเรื่องเสือโคคำฉันท์ ๏ ควรสกดนอนิลจำนัน เช่นคำสามัญ บผิดบแผกแปลกไป ๏ คำว่าพิธีกูณฑ์แถลงไข ดังว่ามาใน หมวดกุนกำหนดเนื่องคำ ๏ อังกูรว่าหน่อแนวนำ เนื่องตระกูลคำ เช่นนี้สกดรอเรือ ๏ ยังคำเคลือบแคลงแฝงเฝือ มีคำเพิ่มเจือ เช่นว่าวะรางกูรวงษ์ ๏ กับคำพุทธางกูรพงษ์ สองคำจำนง ก็เนื่องในคำอังกูร ๏ วะระพุทธะเพิ่มภูล รวบกับอังกูร บทสนธิ์สนิทติดพัน ๏ วรางกูรรวบรวมกัน แปลคำจำนัน ว่าหน่อประเสริฐเลิศวงษ์ ๏ ในคำพุทธางกูรพงษ์ แปลว่าหน่อองค์ พระผู้ชนะหมู่มาร ๏ คือโพธิสัตว์สร้างสมภาร เพื่อพระโพธิญาณ สมญาว่าพุทธางกูร ๏ เป็นหน่อสืบแนวประยูร บได้เสื่อมสูญ คำนี้สกดรอรา /*18๏ เกื้อกูลคำไทยใช้หนา อนุกูลนี้นา เจือบทมคธคำควร ๏ สองคำที่ใช้ประมวญ กันตามกระบวน ในทางสงเคราะห์เหมาะความ ๏ ตระกูลนี้แปลเป็นสยาม อนุโลมตาม คำพูดว่าเป็นฝั่งฝา ๏ คือท่านบิดามารดา เป็นฝั่งบุตรา ที่ยึดที่หน่วงอาไศรย์ ๏ สืบสายสืบเชื้อกันไป เล่ห์ฝั่งชะไลย เป็นขอบเป็นคันชลธี ๏ แม้นบุตรนัดดาดีมี สัมมาปะนิธี ขอบฝั่งก็ตั้งยืนนาน ๏ ถ้าบุตรนัดดาอันธะพาล จองร้ายจองผลาญ ขอบฝั่งก็พังทำลาย ๏ สูญชาติสิ้นเชื้อกลับกลาย เสื่อมสิ้นสูญหาย เหตุฝั่งบตั้งประยูร ๏ อีกคำหนึ่งว่าอากูร แปลตามเค้ามูล ว่าเฟอะว่าฟูมมูมมาม ๏ กับว่าเกลื่อนกล่นล้นหลาม หนึ่งแปลในความ ว่าป่วยเวลาช้ากาล ๏ หนึ่งปฏิกูลไขขาน ของบูดเน่านาน แลกลิ่นอันเหมนมองมูน ๏ ท่านว่าน่าเกลียดปฏิกูล มคธคำพูล มาเพิ่มนิพนธ์กลกลอน ๏ ในกูลห้าคำสังหร ตัดลออักษร สกดทุกบทประจำ ๏ รวมกูลทั้งสิ้นสิบคำ ดังข้าแนะนำ นิเทศนิทัศอัดถ์ไข ๏ หนึ่งจงสังเกตเลศไนย จักชักจูงใจ ให้แจ่มกระจ่างทางเรียน ๏ แม้ไม่จำแยบแบบ/*19เขียน จักฉงนวนเวียน เช่นวัวบมีแหล่งนอน ๏ ลดเลี้ยวเที่ยวกระเจิงจร ลาดลุ่มแหล่งดอน บแม่นบหมายคลายแคลง ๏ แก้กูนไวพจน์บทแถลง จัดแจกแจ้งแจง ก็จบพิกัดจัดจอง ๚ะ
เกน๏ จักแก้เกนโกนทั้งสอง โดยแบบละบอง คำใช้ฉบับพิมพ์บรรณ์ ๏ ร้องด่าเกนเกนจำนัน เป็นบทสามัญ คำไทยที่ใช้อัตรา ๏ กะเกนฑ์โยคเกนฑ์นี้หนา ทั้งสองวาจา เนื่องบทมคธเค้ามูล ๏ สกดณอใหญ่ไพบูลย์ ตัวฑอไพฑูริย์ ท่านจัดเป็นตัวการันต์ ๏ คำเกนฑ์บางอาจารย์ผัน สกดต่างกัน นอนิลแลท้ายทอทาน ๏ สองอย่างมีแต่เบาราณ ควรจะพิจารณ์ ว่าใช้ทั้งสองวาจา ๏ กู่ตะโกนสยามภาษา พูดกันอัตรา บต้องดำริห์ตริตรอง ๏ โกญจนาทว่าคชคนอง บันฦๅลำพอง ดังเสียงแห่งนกกาเรียน ๏ โกญจามยุรารำเวียน ที่ลานเตียน ๆ สกุณโกญจโผนโผ ๏ สองโกญจ์กอเกิดแต่โว หารพุทธพจโน ญอใหญ่แลใส่ตัวจอ ๏ คำโกณฑ์สกดตัวณอ ใหญ่กับมีฑอ พิฑูริย์มาพูลการันต์ ๏ แปลคำขาดด้วนควร/*20สรร ไทยใช้คำนัน โกนจุกแลโกนเกษา ๏ ต้นเดิมใช้โกนฑ์นี้หนา เนิ่นกาลนานมา ก็ตกเป็นโกนไทย ๆ ๏ แก้เกนโกนตามมีใน แบบพจน์บทไข ระบิลก็สิ้นคำสอน ฯะ
กอน๏ แต่นี้จักแก้หมวดกอน เรียบคำทำกลอน จะกลั่นจะสรรพาที ๏ คำไทยใช้พูดกอนมี อยู่สองวะจี จะจัดให้ชัดคำไทย ๏ ตุ่มที่ขังน้ำใดใด ข้างปนน้ำไส ข้างล่างตะกอนมูลดิน ๏ ยาปั้นกลม ๆ กลืนกิน คำนิยมยิน ว่ากลืนเป็นยาลูกกอน ๏ สองคำคำไทยสังหร พูดทั้งราษฎร ตลอดถึงชั้นผู้ดี ๏ คำกรรอสกดมากมี มาแต่บาฬี สาธกจะยกรำพัน ๏ ศุภกรว่าฤกษยามอัน ทำงามตามกัน ซึ่งมีดิถีโชคไชย ๏ พระกรคำเขมรว่าใด แปลภาษาไทย ว่ามือทั้งสองซ้ายขวา ๏ กำไลยสรวมใส่หัดถา คำสูงราชา ศับท์เรียกว่าทองพระกร ๏ ไม้ท้าวเครื่องทรงภูธร ชื่อธารพระกร จงเรียกสำเหนียกใช้ตาม ๏ พระศรีสังข์กรคือนาม นารายน์พงษราม ศรีกรสี่กรอีกสอง ๏ นามดวงอาทิตย์ผู้ครอง โลกย์ทุก/*21วันปอง เป็นพากย์มคธบทมี ๏ ทิวากรทินกรรังษี ภาษกรระพี อีกศับท์ว่าประภากร ๏ รัชนิกรแลนิสากร สองนามจันทร เป็นคู่ดวงสุริยน ๏ หนึ่งดารากรนภดล หมู่ดาวอำพน ดาดาษณพื้นอัมพร ๏ อีกคำว่าแสนยากร หมู่เสนาจร บันจบในหมู่จัตุรงค์ ๏ ไวยาวะจะกรแห่งสงฆ์ คือผู้จำนง ขวนขวายแก่บุตรชินวร ๏ หนึ่งว่าตรารูปมังกร ฝ่ายจีนนคร นับถือกันทุกกระทรวง ๏ พระราชลัญจกรตราหลวง ฝ่ายไทยทั้งปวง คำนับแลรับทำตาม ๏ พวกพลนิกรล้นหลาม ทุกเขตรทุกคาม ล้วนพวกพลากรกอง ๏ หนึ่งว่านะรากรปอง แปลโดยทำนอง ว่าหมู่นะรานรชน ๏ คลังสรรพากรสองคน ในนอกตำบล เจ้ากรมปลัดซ้ายขวา ๏ หนึ่งนั้นอากรสวนนา อากรคงคา อากรทุกอย่างต่างพรรณ์ ๏ อากรบ่อนเบี้ยแบ่งปัน เป็นส่วนส่วนกัน เรียกชื่อขุนพัฒนากร ๏ นามเจ้าภาษีละคร ขุนสัมมัชชากร ได้เก็บภาษีเต้นรำ ๏ ขุนสินยากรอีกคำ เจ้าภาษีกำ กับเก็บพวกน้ำตาลทราย ๏ เจ้าภาษีฝางอีกราย ชื่อตั้งบาดหมาย ว่ามัญเชฐีกากร ๏ คนรับทำงานจ้าง/*22ออน เรียกว่ากรรมกร คู่กันกับทาษทาษา ๏ คำกรซึ่งร่ำพรรณา สามสิบเอ็ดวาจา สกดรอบมีการันต์ ๏ ยังกรณ์พวกหนึ่งท่านสรร ณอใหญ่ใส่ทัณ ฑะฆาฏทุกคำจำสอน ๏ คือคำว่ายกอธิกรณ์ สงฆ์คะณะมอญ ฟ้องพระคะณะฝ่ายไทย ๏ คำภีร์พระกรณ์ไข ดีร้ายใดใด ก็แจ้งประจักษทักทาย ๏ สับดปกรณ์นี้หมาย ใช้แทนที่ราย คำราษฎร์ที่เรียกบังสุกุล ๏ ยกเป็นคำสูงตามคุณ ศพผู้มีบุญ บรมศพพระศพเจ้านาย ๏ มหาปกรณ์พิปราย โดยคำธิบาย บอกชื่อคำภีร์ใหญ่ยง ๏ ิลงกรณ์เครื่องประดับองค์ เป็นชื่อเครื่องทรง ภูสิตวิจิตรนาๆ ๏ เครื่องกรรมกรณ์นี้หนา เป็นชื่อขื่อคา เครื่องจำแลทำโทษทัณฑ์ ๏ คำกรณ์เช่นร่ำรำพัน ล้วนณอมหันต์ เป็นตัวมาเสริมเติมปลาย ๏ กรกรณ์สองอย่างบรรยาย นับคำเรียงราย รวมสามสิบสี่คำคง ๏ เรียกกอนไวพจน์บรรจง จัดเพื่อประสงค์ สำหรับนักเรียนเพียรจำ ฯ
เกียน๏ เกวียนเกียนเพี้ยนปากหลากคำ เกวียนนี้บูรำ บูราณบรรหารสืบมา ๏ เรียกขานนานเคลื่อนวาจา /*23ตัววอนิรา นิราศก็คลาศเป็นเกียน ๏ ใช้ให้ต้องแบบแนบเนียน ควรใช้คำเกวียน สมความที่กงหมุนไกว ๏ อาเกียรณ์เดียรดาษคำใน มคธข้อไข ว่าโปรยแลโรยเรี่ยราย ๏ เขียนตัวรอสกดบทหมาย ณอคุณเติมปลาย ให้แปลกกับเกียนคำสยาม ๏ รามเกียรดิ์เกี่ยวเนื่องเรื่องราม แปลโดยเนื้อความ ว่ายอพระเกียรดิ์นารายน์ ๏ เขียนต้องมิตัวดิปลาย เปนการันต์หมาย ด้วยไม้บได้ออกเสียง ๚ะ
กด๏ ในกดไวพจน์ต่อเคียง นับคำแบบเรียง แปดคำจงจำเจนใจ ๏ ปลากดกดขี่คำไทย เขียนตัวกอใช้ สกดเป็นบทสามัญ ๏ คำแก้วมรกฎนี้สรร มคธจำนัน สกดตัวฏอรกชัฎ ๏ ราษีกรกฎสังกัด ดาวรูปปูจัด เข้าในสิบสองราษี ๏ บันทุกสกฎบทมี แปลในวาที ว่าเกวียนบันทุกใดใด ๏ หนึ่งแก้วมรกฎสดใส อลงกฎอำไพ แปลว่าประดับสัพสรรพ์ ๏ ปรากฎว่าเหตุการณ์อัน ชัดแจ้งเจนกรรณ แก่โสตรประจักษเจิดใจ ๏ สี่คำกฎกฎบทไข ตัวฎอตอนใน ท่านใช้สกดทุกคำ ๏ บงกชว่าบัวควรสำ /*23เหนียกในใจจำ ว่าใช้สกดตัวชอ ๏ จบกดไวพจน์จวบพอ ครบเค้าเหล่ากอ กำหนดว่าแปดคำคง
กาด๏ คำกาดที่ปราชจำนง จัดเพื่อประสงค์ แก่ศิศย์ซึ่งคิดศึกษา ๏ ผักกาดคำไทยใช้มา พูดกันอัตรา สกดตัวดอสามัญ ๏ เก่งกาจฉกาจฉกรรจ์ ร้ายกาจสามอัญ ญะพจน์สกตตัวจอ ๏ กองกาษฐว่ากองไม้ษอ สกดมีฐอ เพิ่มท้ายมีไม้หางกระแต ๏ อากาศกำหนดคำแปล ว่าทางแห่งแข คำไทยว่าฟ้าฝ่ายบน ๏ หนึ่งคำประกาศควรยล คำป่าวร้องคน ให้รู้แลดูทำตาม ๏ โอกาศว่าช่องว่างความ แปลในพากย์สยาม ที่ว่างแลว่างเวลา ๏ สามคำเช่นร่ำพรรณา กาศสามสารา ศอคอสกดบทหมาย ๚ะ
กิด๏ หมวดกิดคิดแจกแยกราย กับกฤศเติมปลาย กำหนดสิบสองวาที ๏ คิดภาษาไทยใช้มี สะกิดแผลฝี ค่อยแคะสะกิดเบาเบา ๏ ดอเดชสกดบทเรา จงจำสำเนา ในเค้าคดีดูคำ ๏ ราชกิจติดตัวประจำ มีกิจการทำ ตัวจอสกดกิจการ ๏ แผลงจะเป็นตยะ/*25ก็มาน ใช้แต่โบราณ พระราชกิตยวินิจไฉย ๏ กิตติศับท์กิดติคุณคำใน มคธขานไข ตัวติสกดบทเดิม ๏ กิดติแผลงเป็นเกิยรติเติม เอยอต่อเสริม เป็นสังสกฤษฏภาษา ๏ ชำระพระกฤตยฎีกา คำนี้ใช้มา แต่เบื้องบุรำคำเพรง ๏ พวกช่างอังกฤศนักเลง ผูกลวดลายเอง เดินปรุฉลุเป็นลาย ๏ เรื่องนี้พูดกันแพร่หลาย ศิศย์ฆ่าครูตาย เพราะคิดว่าทำทองเป็น ๏ ครั้นครูตายแล้วจึงเห็น ทองคำบมิเป็น แต่เพียงอังกฤศติดมา ๏ จึ่งเรียกอังกฤศสมญา เพราะต้นตำรา อังกฤศนั้นคิดทำขาย ๏ คำว่าอังกฤศโดยหมาย เขียนกฤศตัวปลาย ต้องบทสกดศอคอ ๏ ดาบกฤชสกดตัวชอ บทราบต้นตอ จะมาแต่พจน์พากย์ใด ๏ มีแบบเขียนตามแบบไข ยังบแจ่มใจ ก็ใช้พอแยกแปลกคำ ๏ กฤษณาแปลว่าไม้ดำ คู่กับกะลำ พักใช้เป็นไม้แก่นหอม ๏ พระกฤษณะรักษคือจอม นารายน์บมิปลอม บเปลี่ยนเป็นองค์อะวะตาร ๏ คำโทษอุกฤษฐ์บรรหาร สกดพจมาน ษอบอแลฐอการันต์ ๏ แปลคำอุกฤษฐ์ติดพัน เป็นคำสำคัญ มคธเป็นบทกลางกลาง ๏ ฝ่ายดีก็ดีสุดปาง /*26ฝ่ายชั่วสุดทาง ข้างชั่วบกลั้วกลับดี ๏ คำกิดคิดจัดวะจี สิบเอ็จคำมี เป็นหมวดจงตรวจไตรตรา
กุด๏ คำกุดสยามภาษา ใช้พูดกันมา ว่าสั้นตมุดกุดไป ๏ กุฎิบทมคธคำไข ตัวฎิตอนใน สกดว่ากุฎิกุฎี ๏ เขียนว่ากระฎิก็มี สะกะฎะวิธี เอาอุเป็นระประสม ๏ คำว่ามงกุฎนิยม เครื่องสูงอุดม สำหรับกระษัตริยสรวมทรง ๏ ขอเหล็กขอไม้ใช้คง ขอช้างอ้างตรง กับคำว่าอังกุษขอม ๏ สกดษอบอยินยอม ษออื่นอย่าปลอม จะแปลกบุราณขานไข ๏ คำกุดทั้งขอมทั้งไทย สี่คำเรียงไว พจน์พิศพินิจคำครู ๚ะ
กูด๏ ผักกูดพูดกันแส้หู ไม่ต้องถามครู อีกว่าจังกูดท้ายเรือ ๏ สองคำใช่คำฝั่นเฝือ มคธบเจือ ประจักษว่าพรรคพากย์สยาม ๏ กูฎในมคธแปลความ ว่ายอดอย่างนาม ภูเขาตรีกูฎพูดมา ๏ ว่าเขาสามยอดภูผา หนึ่งบรรพตา ชื่อคิชฌะกูฎเงื้อมงำ ๏ หินเป็นรูปแร้งเล่ห์ทำ เหยียบยืนประจำ ที่ยอด/*27ภูเขาเงางาม ๏ จึ่งเรียกคิชฌะกูฎโดยนาม จงสำเหนียกตาม แบบบทสกดตัวฎอ ๏ กูฏว่าเกียจโกงคดงอ แปลไว้ให้พอ ได้รู้แลดูเลศไนย ๏ สกดตัวฎอตอนใน แต่ดูคำไทย มิใคร่จะใช้ความถึง ๏ อีกคำคนไทยใช้อึง ว่าเราพรั่นพรึง แต่บิดตะกูดแก่กัน ๏ คำนี้เป็นคำสามัญ นับกูดเสร็จสรรพ์ หกถ้วนขบวนวาจา ฯะ
เกด๏ เกดในสยามภาษา ที่ใช้เจรจา คือว่าต้นเกดมีผล ๏ ไม้ท้าวไม้เกดชอบกล ชอบถือทุกคน น้ำมันลูบไล้แลเหลือง ๏ คนชื่อนายเกดนายเรือง มีต้นเกดเมือง แลการะเกดกลิ่นเกลา ๏ ทั้งห้าคำพวกเชาเรา คำตื้นเพลาเพลา ดอเดชสกดบทไทย ๏ ไรเกษพระเกษมาใน มคธคำไข ว่าผมแลไรจุกวง ๏ ชื่อวัดสระเกษคำคง แปลความตามตรง ว่าวัดที่สระเกษา ๏ เกษะว่าผมนี้หนา อย่างใช้กันมา แต่ก่อนสกดษอบอ ๏ บัดนี้มักเปนศอคอ สุดแล้วแต่พอ ใจใช้บได้ทัดทาน ๏ พระเกตุชื่อดาวสัณฐาน ดังธงชายฉาน เหนชัดจังหวัดในสวรรค์ /*28๏ ธุมเกตุนี้ว่าธงควัน เปนของร้ายอัน แสดงนิมิตรฤกษบน ๏ สองคำเกตุนี้อย่าฉงน เหมือนเหตุยุบล ตัวตุสกดการันต์ ๏ อีกคำว่าสังเกตอัญ ญะพากย์สำคัญ มคธสกดตอตรา ๏ พระโลเกสนี้สมญา พระพรหมธาดา สกดสอลอพอควร ๏ คำเกตุแจกตามกระบวน ครบในจำนวน สิบคำจงจำตริตรอง
โกด๏ คำโกดตรวจตามแบบละบอง บอเหนคำปอง จะเปนข้างบทพจน์สยาม ๏ ใช้โกฐทั้งห้าว่าตาม ซึ่งมีในคาม ภีร์แพทย์ประกอบเก็บยา ๏ สกดฐอสัณฐานมา เปนอย่างตำรา ในศับท์มคธบทมี ๏ พระโกษบุทาจามี กรรุ่งรังษี ตสำหรับพระศพเจ้านาย ๏ อย่างสูงบรมโกษนามหมาย เสมอชั้นเจ้านาย นับนามแต่พระโกษควร ๏ โกษชั้นขุนนางทั้งมวน ลดหย่อนทอนทวน เรียกใช้ว่าโกษปิดทอง ๏ คำโกษเช่นนี้ทั้งผอง แบบเทียบทำนอง ษอบอสกดงดงาม ๏ สุวรรณจังโกฏนี้ความ แปลเปนสยาม ท่านว่าผอบทองคำ ๏ ตัวฏอรกชัฏประจำ สกดคือคำ แนะว่าเปนพากย์บาฬี ๏ หนึ่งโกษฐาคารคำมี ความแปลวาที ท่านใช้ว่าหอเรือนคลัง ๏ ษอบอฐอสัณฐานหวัง สกดประดัง ทั้งสองอักษรษอฐอ ๏ คำโกฏิปะโกฏินี้พอ ทราบเค้าเหล่ากอ กำเนิตนับศับท์สังขยา ๏ สิบล้านเปนโกฏิหนึ่งรา ร้อยแสนโกฏิครา จึ่งเปนปะโกฏิหนึ่งไป ๏ โกฏินี้ใช่ภาษาไทย ตัวฏิตอนใน สกดเช่นบทแบบวาง ๏ นับโกฏิิหกคำคำกลาง ไว้พอเปนทาง นิทัศน์นิเทศเหตุการณ์ ๚ะ
เกียด๏ คำเกียดเสียดแทรกเสาวนาน นับบทพจมาน ประมาณเพียงห้าคำคง ๏ เสาเกียดชาวนาจำนง ปักกลางลานลง แลนวดเมล็ดธัญญา ๏ จัดเปนสยามภาษา ดอเดชบัญชา สกดตามบทไทยไทย ๏ รังเกียจเกียจคร้านขานไข นี่คำอะไร จึ่งต้องสกดตัวจอ ๏ สาระภาพบมิทราบต้นตอ เก่าใช้มาพอ ลิขิตก็ติดตามกัน ๏ เกียรดิยศเกียรดิคุณสรร มคธจำนัน จะนับก็เช่นกิดติคุณ ๏ เกียรดิยศคือผู้มีบุญ ดำรงยศสุน ทรานุวัตร์สัตยธรรม ๏ แม่กบบรรจบลำนำ ไทยใช้ประจำ ว่าหนูมาติดกับนาน ๏ อีกว่ากำกับดูการ กับเข้าเรียงจาน แลวานช่วยไปกับเรา /*30๏ กับกับเช่นนี้คำเชา สยามควรเอา ตัวบอสกดสามัญ ๏ มคธคำว่ากัปกัลป์ คือกาลนานครัน บังคับสกดตัวปอ ๏ วิกับฝากไว้แต่พอ พ้นอาบัติรอ ผ่อนเขตรให้เนิ่นนานไป ๏ อากัปอาการขานไข ความข้างคำไทย ก็ใช้ว่าเลศกิริยา ๏ กากัปวิกัปนี้นา ทั้งสองวาจา สกดตัวปอภอควร ฯะ
กาบ๏ กาบภาษาไทยใคร่ครวญ ประมาณประมวญ มีมากหลากหลากหลายคำ ๏ กาบอ้อยกล้วยน้ำกาบดำ กาบกอระกำ กาบหมากแลกาบปลีมี ๏ ร่ำไปไม่สุดสุดทวี กาบไทยพาที ต้องที่ตัวบอสกด ๏ โคลงกาพย์กาพย์กลอนมคธ ใช้ตามไวพจน์ สกดพอยอทั้งสอง ๏ แม่กบกาบต่างโดยคลอง ในแบบละบอง สามคำเช่นร่ำพรรณา ๏ กำมือกำแม่กกา บาปกรรมภาษา มคธมีมอรอหัน ๏ คำว่าคนกุมกรกัน เปนคำสามัญ สกดตัวมอพอดี ๏ คำกุมภ์เปนชื่อราษี ภอการันต์มี ท่านแปลว่าหม้อขังชล ๏ จบกอไวพจน์นุสนธิ์ เลาเลศยุบล เปนแบบล้วนแยบคายคำ ๏ นักเรียนเพียรดูเพียรจำ ในกลอนลำนำ จะจำก็/*31ง่ายดายดี ๏ เพียรผูกพากย์พจน์พาที หวังให้เปนศรี สวัสดิ์แต่ผู้เพียรเรียน ๚ะ
๏ จบ คำร่ำเพ้อพูด
พรรณา
กอ แจกแต่ ก กา
ก่อเค้า
ไว ว่องถ่องศึกษา
สำเหนียก แม่นเฮย
พจน์ พากย์หลาก ๆ เย้า
ยั่วให้เหิมเรียน ๚ะ
---
ขอไวพจน์
๏ แต่นี่จะแจกเค้า
ขอไว พจน์เฮย
ตั้งแต่แม่กนไป
จวบท้าย
นับหมวดตรวจตามใน
แบบฉบับ เดิมนา
เปนกาพย์ยานีย้าย
ยักเบื้องบทฉบัง ๚ะ
๑๑ยานี๏ จะร่ำคำเปลี่ียนแปลก สำเนียงแยกแตกสารา เรียกนามตามสมญา ขอไวพจน์กำหนดจำ
ขัน๏ แต่ขอแม่กนนี้ ไทยพาทีมีแม่นยำ แขงขันกวดขันทำ ตลกรำดูขันๆ ๏ ขันทองพานรองรับ ดูงามสรรพสาระพรรณ์ ขันเงินขันนาคปัน เปนหลั่น ๆ มีหลากหลาย ๏ ราตรีที่สำเหนียก ไก่ขันเพรียกเปนเครื่องหมาย เวลาสามยามปลาย ไก่กระชั้นขันเซาเซา ๏ คำขันเช่นฉันว่า เปนภาษาสยามเรา นอนิลไม่ต้องเดา ใส่สกดบทขันไทย ๏ ขันธะคำมคธ จงกำหนดคำใส่ใจ จะแปลเปนความไทย ท่านว่ากองตรองตฤกดู ๏ เช่นว่าเบ็ญจะขันธ์ ท่านเทศธรรม์ออกแส้หู แปลว่าห้ากองชู ชี้เชิดชัดอธิบาย /*33๏ ตระเตรียมพลขันธ์ นี่สนั่นกองพลหลาย คำขันธ์เช่นบรรยาย สกดนอธอการันต์ ๏ พระแสงสำหรับทรง องค์กระษัตริย์เรียกพระขรรค์ สกดตัวรอหัน คอการันต์สรรเสริมลง ๏ หุ้มแพรในเวรศักดิ์ พระจอมจักรโปรดปรานทรง ตั้งแต่งแห่งจำนง นามพิปรายนายไชยขรรค์ ๏ สีมาอาณาเขตร ที่วิเศศโปรดปักปัน แดสงฆ์ผู้ทรงธรรม์ เรียกว่าฃัณฑสีมา ๏ สกดตัวณอใหญ่ ฑอไพรฑูริย์เพิ่มท้ายนา พวกขันสรรวาจา สกดแยกแปลกๆกัน ๚ะ
ขาน๏ พวกขานกำหนดไว้ ขานคำไทยเรียกขานพลัน จัดเปนคำสามัญ นอสกดบทคำตรง ๏ ไขขานแลว่าขาน คำบรรหารสามัญคง นอเด็กสกดลง ย่าพะวงเปนอื่นไป ๏ ปีขานอ่านมามาก เห็นเปนพากย์ภาษาไทย
แต่บางอาจาริย์ไข ว่าเปนคำกำพูชา ๏ คือขลาแปลว่าเสือ สำเนียงเจือเปนขาลมา กัมพุชะภาษา เสียงเปนขลาว่าลงฅอ ๏ ของเก่าก่อนจำเนียร เขามักเขียนสกดลอ เรื่องนี้ก็ไม่พอ ที่จะเถียงเกี่ยงเลี่ยงกัน ๏ นอลอก็ตามเถิด เห็นไม่/*34เกิดซึ่งโทษทัณฑ์ ว่าไรว่าตามกัน ได้เงินพันทองถึงแสน ๏ บริกขารบรรหารเหตุ แนะนิเทศเปนเขตรแดน เครื่องใช้มากฤๅแคลน ทุกสิ่งเรียกบริกขาร ๏ มักใช้ในของพระ เรียกอัฐะแปดประการ ไตรย์บาตรมีดใช้งาน ตัดนะขาผ่าสีฟัน ๏ อีกเข็มบริสา วะนะผ้ากรองน้ำฉัน รัดเอวกายะพันธน์ ครบถ้วนจัดอัฐบริกขาร ๏ ต้องเขียนรอสกด โดยมคธบทเบาราณ จะแปลโดยโวหาร ว่าเครื่องทำรอบคอบควร ๏ หนึ่งคำว่าสังขาร ซึ่งบรรหารในจำนวน คำแปลได้สอบสวน มีอัดถ์สายหลายยุบล ๏ โวหารพนาเปนวัด ฟังไม่ชัดข้องข้ดสน จะเผยจะผ่อนปรน ต้องยืดยาวกล่าวบรรยาย ๏ บุญบาปหากชุมนุม ชักประชุมเกิดร่างกาย คำแปลแลธิบาย ว่ากรรม์สร้างปรุงแต่งสรร ๏ จึ่งเรียกว่าสังขาร โดยโวหารอเนกนันต์ ผู้ได้ฟังเทศธรรม์ ยอมเข้าใจในสังขาร ๏ ว่าย่อพอได้เห็น แต่พอเป็นบันทัดฐาน จะกล่าวพิศดาร จะเนิ่นช้าน่าเบื่อฟัง ๏ หมวดขานประมาณใช้ เช่นแจกไว้มาแต่หลัง รวมเปนห้าคำทั้ง ไทยมคธหมดคำไข ๚ะ
/*35ขอน๏ คำขอนกลอนยานี จัดไว้มีต่างเลศไนย คือขอนภาษาไทย ว่าท่อนไม้แลคู่ขอน ๏ ไม่ต้องอธิบาย รู้แพร่หลายขจายจร อีกคำว่าทูตขร มักเป็นบทสกดรอ ๏ อย่างไรก็ไม่ทราบ รู้อยาบ ๆ เท่านั้นหนอ เห็นใช้สกดรอ ก็อือออว่าตามไป ๏ ปะฏิสังขรณ์นี้ คำบาฬีอย่าสงไสย แปลมาภาษาไทย ว่าสร้างเสริมเติมเปลี่ยนแปลง ๏ เขียนต้องสกดรอ กับตัวณอเติมท้ายแฝง เพื่อจะมิให้แคลง รู้ชัดๆ อัถถ์คดี ๚ะ
เข็ด๏ ด้วยเข็ดแลหลาบเข็ด ตามเขบ็จคำไทยมี ไต่คู้ชักวาที ให้กระชั้นสั้นสำเนียง ๏ เฃตรแดนอาณาเฃตร สำแดงเหตุแห่งคำเคียง ไวพจน์กำหนดเสียง คล้าย ๆ กันด้วยสั้นยาว ๏ เฃตระแปลว่าแดน กับไร่นาท่านก็กล่าว อีกกาลกำหนดคราว กล่าวว่าเขตรเลศวาที ๏ เฃตรนาในท้องทุ่ง คลองผดุงเฃตรกรุงศรี คำพระวิไนยมี กาลสังเกตเฃตรกระฐิน ๏ ข้างไทยใช้ว่าแขวง คือสำแดงเฃตรบูริน บ้าน/*36แป้งแขวงเมืองอินท์ ในเสาหินเฃตรนคร ๏ เฃตรบ้านแลเฃตรวัด ให้เห็นชัดอุทาหรณ์ กาลที่ปันเปนตอน ต้องว่าเฃตรเลศวาจา ๏ เท่านี้พอเปนอย่าง เปนที่อ้างทางศึกษา คำเฃตรเช่นว่ามา สกดตอรอเติมปลาย ๏ เฃตรนี้มีกำหนด พากย์มคธบทบรรยาย ควรจำคำพิปราย ขอไวพจน์หมดระบิล ๚ะ
๏ หมวดขอไวพจน์สิ้น
สารสนอง
ย้ายแยกแจกละบอง
บ่อนใช้
เพียรเรียนเร่งตฤกตรอง
ไตรตรวจ ดูพ่อ
กำหนดจดจำให้
แม่นถ้อยทางสอน ๚ะ
๏ จักแจกคอคิดเค้า
ไวพจน์
จงพิจารณ์จำจด
จะแจ้ง
เปนหมวดตรวจตราบท
แบบฉบับ นั้นนา
คำธิบายกลั่นแกล้ง
กล่าวอ้างออกขยาย
๏ จักแก้คอไวพจน์ ตั้งแต่บทสกดนอนิล สืบเนื่องเรื่องระบิล จนถึงถิ่นหมดหมวดคอ
คน๏ ผู้คนคำสยาม โดยเนื้อความสกดนอ กับ/*37ข้องระคนพอ รู้ชัดว่าภาษาไทย ๏ ล้วงมือลงในน้ำ มือคนซ้ำน้ำใสๆ กลับเปนน้ำขุ่นไป คนคำไทยใช้นอนิล ๏ เสาวคนธ์ควรถนอม คือของหอมอันส่งกลิ่น หอมชื่นรื่นรวยริน กลิ่นดอกไม้กระแจะจันท์ ๏ คันธะกำจรเล่า ประสงค์เอากลิ่นทุกพรรณ์ หอมฟุ้งขจรจรัล เรียกว่าคันธกำจร ๏ เครื่องหอมหากบรรจง สำหรับองค์มหิศร ทรงทาพระบวร อินทริย์เรียกพระสุคนธ์ ๏ สามคำพากย์มคธ ตามกำหนดบทยุบล นอนิดสกดปน ธอเธอท้ายฝ่ายการันต์ ๏ โยธีคณควรรู้ แปลว่าหมู่พลเข้มขัน รบท่อต่อประจัน กล้าชิงไชยในสงคราม ๏ บุคคลแลบุทคล แยบอย่างยลที่ต้นความ มิใช่คำสยาม แต่เนื้อความคล้ายคำไทย ๏ บุคคลควรจำจด นี่เปนบทมคธไข สกฏะแผลงตามไนย ว่าบุทคลประดนทอ ๏ อีกคำว่ามงคล อนุสนธิ์ก็เพียงพอ จะรู้อยู่ล่อ ๆ ปากเจรจาว่าทั่วกัน ๏ คือทางที่ดำเนิน ความเจริญเปนมิ่งขวัญ ยศศักดิ์สารพรรณ์ ท่านจัดสรรว่ามงคล ๏ คำแปลกแยกบรรยาย คัดขยายอย่างยุบล บุคคลแลมงคล ลอสกดบทคำควร ๏ บริคนคำหนึ่งไซ้ /*38คนไทยใช้ว่าประมวญ กรมธรรม์แลประทวน กับประกันแลทานบน ๏ ลูกขุนแลขุนศาล ใช้โวหารว่าบริคน คำนี้ยังมัวมน ไม่กระจ่างสว่างใจ ๏ ถ้าหากจะเป็นบท ทั้งมคธมาเปนไทย จะต้องเขียนคำไข บริคณห์อย่างนี้ควร ๏ แปลว่าของกำหนด ถือเอาบทในจำนวน สำหรับได้สอบสวน สิ่งสำคัญไม่ผันแปร ๏ ในหมวดคำคนนี้ สิบเอ็ดมีตามกระแส อยากรู้หมั่นดูแล ในระบิลสิ้นสงกา ๚ะ
คัน๏ ขอบคันแลคันเฃตร แสดงเหตุตามภาษา สยามความเจรจา กันออกดื่นทุกคืนวัน ๏ อนึ่งว่าตามเค้า ถ้าจะเกาๆ ที่คัน พวกนี้คำสามัญ เช่นเถาคันคำไทยตรง ๏ หนึ่งคำว่าสำคัญ ตัวนี้ขันน่าพิศวง เปนพากย์สยามคง ฤๅพากย์แปลกแตกเลศไนย ๏ จึ่งได้สกดญอ ไม่พบข้อวินิจไฉย เขียนตามที่ท่านใช้ มาแต่ก่อนผ่อนตามครู ๏ พวกคันคำมคธ จงกำหนดหนาพ่อหนู จะจัดคัดให้ดู เปนหมวด ๆ ตรวจตฤกตรา ๏ นังคัลแปลว่าไถ ราษฎรใช้ว่าไถนา คำสูงศับท์ราชา ใช้ว่าจรดพระนังคัล ๏ จงรู้ที่เปลี่ยน/*39แปลก จัดย้ายแยกทุกสิ่งสรรพ์ อีกคำว่าอังคัล เขมรใช้ว่าไถนา ๏ โรงคัลว่าโรงเฝ้า ที่จอมเจ้าเสด็จออกว่า ราชกิจแลกิจจา นุกิจย่อมพร้อมขุนนาง ๏ อีกคำบังคมคัล ว่าไหว้เฝ้าเจ้ากรุงขวาง กัมพุชคำลำอาง เอามาใช้ไทยพาที ๏ ล้วนเหล่าลอสกด คล้ายมคธบทวิธี คำคันสรรวจี หกวาจาอย่าฉงน ๏ ยังเพิ่มเติมเศกสรร คำครันครรภ์เข้าระคน โดยแยบแบบยุบล บอกคำใช้ไม่แปลกปลอม ๏ ของเขามีมากครัน จะฃอปันเขาไม่ยอม มีครรภ์ต้องอดออม จะยืนนั่งระวังกาย ๏ ครามครันคำไทยแท้ ไม่ต้องแก้อัดถ์พิปราย มีครรภนั้นธิบาย แบบบังคับศับท์บาฬี ๏ คัพภะพากย์มคธ ตามกำหนดในวิธี แผลงสังสกฤษฎมี หันตัวรอภอการันต์ ๏ ควรอ่านว่าครรภะ ที่ลดละก็ว่าครรภ์ เสียงไทยใช้จำนัน ว่าครัน ๆ ทั่วทุกคน ๚ะ
คาน๏ หมวดคานบรรหารเหตุ ให้สังเกตุพจน์นิพนธ์ ไทยขอมปลอมปะปน จัดประดนประดับกลอน ๏ แสรกคานแลคานหาม ว่าเรียงตามในแบบสอน คำคาน/*41ขานสุนทร อุทาหรณ์คานคำไทย ๏ อาคารว่าโรงเรือน เฃตรคันเขื่อนที่อาไศรย์ โกฐาคารนี้ไซ้ คำแปลใช้ว่าเรือนคลัง ๏ คำว่าเภราคาร จงวิจารณ์จิตรใจฟัง ว่าหอกลองประดัง ตีประจำทุกค่ำคืน ๏ สัลลาคารคำนี้ แปลความชี้ว่าโรงปืน กุฎาคารยั่งยืน ว่าเรือนยอดทุกทุกพรรณ์ ๏ ซึ่งลอยพระอังคาร คือลอยถ่านเท่าปนกัน คำว่าอังคารนั้น แปลโวหารว่าถ่านไฟ ๏ วันจันทร์อังคารเล่า เรียกตามเค้าคำข้างไสย เปนชื่อดาวมีใน เวหาห้องท้องอำพร ๏ ห้าคำคารทั้งหมด รอสกดบทแบบสอน ในพวกอุทาหรณ์ คารตัวรอพอเพียงจำ ๏ สิงคาลลอสกด ตามอย่างบทที่ใช้คำ จิ้งจอกสัตว์อยู่สำ นักนิ์ในดงพงไพรแกง ๏ หนึ่งคำว่าสิงฆาร พระอาจาริย์ท่านดัดแปลง เปนคำวิธีแผลง ว่าศฤงฆารอ่านสืบมา ๏ ว่าเครื่องประดับยศ เปนมคธภาษา ข้างไทยใช้เจรจา ว่าศฤงฆารบริวาร ๏ สมบัติก็ควรใช้ สมคำไทยพูดไขขาน สิ่งใดใช้นาน ๆ มักกลายเกลื่อนเคลื่อนความเดิม ๏ ฆานนิ้ฆอธะนิต ตัวรอชิดสกดเดิม หมวดคานสารสอนเสริม สิบสองคำเช่นรำพรรณ์ ฯะ
คุน๏ คำคุณในสยาม ไม่มีความจะใช้กัน เอาพากย์มคธสรร มาพูดหลายกลายเปนไทย ๏ เหมือนพูดว่าบุญคุณ แลขอบคุณการุญใจ เจ้าคุณท่านสั่งใคร ให้อยู่เวรประจำซอง ๏ กระตัญญรู้คุณท่าน ประกอบการทดแทนสนอง ให้ชอบตามท่านอง กะตะเวทีผู้มีคุณ ๏ เชาไทยพูดเช่นนี้ คำบาฬีมาเจือจุณ เพราะเหตุคำว่าคุณ ไม่มีใช้ในสยาม ๏ เนื้อทองนพคุณ เรืองจำรญสุกอร่าม ผคุณนี้เปนนาม แห่งเดือนลี่สุดปีปลาย ๏ คำคุณทั้งสิ้นไซ้ ณอใหญ่ใช้สกดหมาย ตัวเดียวบกลับกลาย บทธิบายบอกคำตรง
คูณ๏ คำคูนภาษาไทย ก็มีใช้อย่าใหลหลง ต้นคูนคนจำนง ปลูกไว้ใช้ใบเหมือนบอน ๏ คำคูณมคธขาน เลขคูณหารหมวดนิกร หนึ่งศับท์อุทาหรณ์ ทวีคูณแลตรีคูณ ๏ คูณะคำเช่นนี้ ความแปลมีว่าเพิ่มภูล เติมเข้าตามเค้ามูล เปนสองปูนสองต่อเติม ๏ เลขคูณพูนตามที่ สองๆ มีเปนสีเสริม สองห้าสิบเฉลิม เติมทวีดังนี้ไป ๏ ทวีคูณตรีคูณเล่า /*42ก็มีเค้าจงเข้าใจ ที่ว่าด้วยปรับไหม คือสองต่อสามต่อมี ๏ ฤๅจะว่าสองเท่า สองชั้นเล่าส่วนทวี ก็ต้องกับบาฬี คำคุณะทีฆะคู ๏ เขียนคำภาษาไทย ก็ต้องใช้ตามแบบครู ณอใหญ่สกดดู อ่านว่าคูณอย่าสูญเดิม ๏ ว่าไว้แต่สองสาม จะใช้ความจงต่อเติม ร้อยพันหมื่นแสนเสริม เข้ากันคูณภูลเพิ่มคำ
เคน๏ ประเคนลำเค็ญใช้ ภาษาไทยแต่บูรำ ยาวสั้นสรรประจำ จัดไวพจน์บทคำไข ๏ ประเคนว่าส่งยื่น ลำเค็ญขืนลำบากใจ สองคำนี้คนไทย ใช้เจรจามานมนาน ๚ะ
คอน๏ คอนคอนคำไทยๆ ที่เรียกใช้กันทุกวาร หาบคอนพูดไขขาน กับเรือคอนแลคอนเรือ ๏ คำนี้รู้ทั่วกัน คำสามัญไม่ฟั่นเฝือ พากย์อื่นบมีเจือ นอสกดบทว่าคอน ๏ ยังพวกพากย์มคธ ตามแบบบทอุทาหรณ์ ๏ ศาครกรุงนคร ควรตามที่ชี้วาจา ๏ ศาครว่าทะเล ฦกเลเพพ้นคณนา ขันใหญ่ใส่ชลา ก็เรียกว่าขันศาคร ๏ ขันอ้างต่างทะเล รูปจรเข้หมู่มังกร มัจฉา/*43ชาติชลจร เต่าปูปลาสารพรรณ์มี ๏ สำหรับโอรสราช ลงประพาศสรงวารี โดยราชประเพณี เรียกศาครที่สรงชล ๏ นครแปลว่าเมือง รู้ราวเรื่องแทบทุกคน ฃอแต่อย่าลุกลน เอาณอใหญ่ใส่ต้นคำ ๏ ซึ่งว่ารำลคร นักเลงฟ้อนรู้เต้นรำ โอดครวญหวนลำๆ ระรี่เรื่อยเจื้อยจับใจ ๏ เขาเล่าว่าเดิมที ยังไม่มีลครไทย ชาตรีซึ่งมีใน เมืองนครก่อนเปนครู ๏ ฝึกครอบมอบสอนให้ ลครไทยได้เฟื่องฟู เลื่องฦๅระบือดู เต้นรำเรื่องเมืองนคร ๏ ครั้นนานกาลก็กลาย ตัวนะหายคลายเคลื่อนถอน เรียกว่าดูลคร สกดรอพอเปนพยาน ๚ะ
ค่าง๏ ค่างเอกข้างโทไซ้ จำกัดใช้จะไขขาน ค่างเอกนั้นบรรหาร ว่าค่างลิงวิ่งในดง ๏ ข้างโทต้องที่ว่า ข้างซ้ายขวาน่าหลังตรง ข้างเราเฝ้าจำนง ข้างเขาคงจะระแวง ๏ คำต่างด้วยโทเอก จัดสรรเศกออกแจ้งแจง ถ้วนถี่ชี้แถลง ไม่ต้องแคลงเคลือบคลุมคลำ ๏ ไวพจน์แม่กดใช้ แบบบอกไว้วางประจำ จะแจกแยกเรียงคำ โดยลำนำแนะบรรยาย ๚ะ
คด๏ ขดเข้ากับไม่คด สยามพจน์พูดมากหลาย มคธคำพิปราย พลคชคชบาล ๏ คชะแปลว่าช้าง มีคำอ้างคือคชสาร ในคำคชบาล คือกรมช้างบ้างออกความ ๏ องคตบุตรพาลี กล่าวไว้มีในเรื่องราม ฤๅษีองคตนาม จับนางแพะแหวะอุทร ๏ เอากุมารเข้าใส่ไว้ ครั้นเติบใหญ่ได้นามกร องคตฤทธิรอน เรียกตามนามพระฤๅษี ๏ สุคตนามพระพุทธเจ้า เค้าความว่าดำเนิรดี เลยละล่วงโลกีย์ ไม่กลับมาหามลทิน ๏ องคตพระสุคต ตอสกดบทรบิล ฃอท่านอย่าติฉิน ว่าพูดเพ้อใหลเล่อลาม ๏ ตั้งจิตรคิดมุ่งหมาย จะธิบายให้ชัดความ จะเพ้อเจ้อก็ตาม แต่ได้ความเปนประมาณ ๏ ชาวเมืองมคธราษฎ์ ล้วนฉลาดปรีชาชาญ พูดพากย์มคธขาน เป็นภาษาเจรจากัน ๏ ในคำว่ามคธ ธอสกดบทสำคัญ ด้วยใช้มากครามครัน จำให้มั่นแม่นแก่ใจ ๏ คำว่ารัดประคต จะแจ้งบทธิบายไข มคธปนกับไทย ท่านแปลว่าผ้ารัดกาย ๏ นับคำในหมวดคด โดยจำจดบทเรียงราย แปดคำกำหนดหมาย ต่างสกดพจมาน ๏ คำพูดว่าคัด ๆ สำเนียง/*45ชัดไทยว่าขาน อัตคัดขัดกันดาร แลคัดฆ้านพูดค้อนติง ๏ ลอกคัดท้องตราส่ง ให้นายสงไปเมืองสิงห์ คัดไม้ใหญ่จริงๆ ต้องทอดทิ้งไว้ตามทาง ๏ เหล่านี้คำไทยหมด ตามแบบบทท่านไว้วาง ตกลงเปนคำกลาง สกดดอข้อบรรหาร ๏ คัจฉะคำมคธ จอสกดบทพิจารณ์ คำไทยไม่พบพาน จะเขียนอ่านไม่ใคร่มี ๏ คัจฉะว่าจงไป แลกอไม้ในปัถพี แปลได้สองวาที คำบาฬีมีมากหลาย ๚ะ
คาด๏ เคียนคาดว่าผูกรัด พากย์ลาวชัดว่าเคียนกาย ผ่อนผ้าคาดเอวคลาย แก้ขยายให้หย่อนลง ๏ อังคาดอีกคำหนึ่ง รู้ไม่ถึงในจำนง พูดว่าอังคาดสงฆ์ โดยความตรงว่าเลี้ยงดู ๏ คาดนี้ภาษาไทย พูดกันใช้ออกแส้หู ว่าคาดคะเนรู้ ทุกๆผู้รู้ทั่วกัน ๏ คำว่าผูกอาฆาฏ พยาบาทพูดผูกพัน ว่าคิดปองร้ายกัน กระทบใจในต้นเดิม ๏ คำใช้ไล่พิฆาฏ คำประหลาดพูดต่อเติม สยามความสอดเสริม ใช้พูดว่าฆ่าราวี ๏ สองฑาฏฆอระฆัง เปนตัวตั้งเช่นคำมี ตัวสกดพจน์พาที ฏอรกชัฏท่านจัดสรร ๏ คำคือ/*46จันทรคาธ สุริยคาธเปนคู่กัน ว่าจับดวงพระจันทร์ ดวงตาวันให้มืดมัว ๏ คาหะกับคาธะ สองพยัญชะนะใช้พันพัว อาเทศแปลงเปลี่ยนตัว ต่างกันได้ใช้ตัวแทน ๏ ว่านี้ตามกำหนด ในมคธเปนเฃตรแดน ธอเธอท่านใช้แทน ตัวหอได้ไขว้วาจา ๏ คาธะว่าหยุดยั้ง ก็จงฟังอีกไนยหนา ไนยนี้มีความว่า ทำให้ยั้งขั้งรัศมี ๏ อาทิตยทั้งดวงจันทร์ ทุกๆวันผ่องผาดสี ทำให้มัวมืดมี่ เวลาขั้งยั้งหยุดแสง ๏ คำคาธสองอย่างนี้ แปลความชี้ชัดแสดง ไว้วางไม่คลางแคลง ชอบบทไหนให้วิจารณ์ ๏ ผักคราดคำไทย ๆ พูดเรียกใช้ไม่วิดถาร ชักมาว่าเทียบทาน เปนคู่คาดคราธบาฬี ๏ อัฒคราธจับกึงดวง ไม่เลยล่วงถึงส่วนตรี ถ้าล่วงสามส่วนมี เรียกตรีคราธคาธดวงจันทร์ ๏ สรรพคราธจับสิ้นหมด มีกำหนดต่างๆกัน ดวงเดือนดวงตาวัน อุปะราคภาคเปนสาม ๏ คำคาธกับคราธนั้น อย่างเดียวกันโดยเนื้อความ นักเรียนพยายาม อยากใคร่รู้ดูแบบสอน ๚ะ
คิด๏ คำคิดภาษาไทย ไม่มีใช้ในแบบกลอน วาง/*47แบบอุทาหรณ์ แต่มคธบทคำขาน ๏ ประโคมเครื่องสังคีต เป่าสีดีดก้องกังวาน คีดแคนไพเราะปาน เพลงสวรรค์มาบันฦๅ ๏ คีตแปลว่าขับร้อง คำพรอกพร้องต้องนับถือ ตามแต่จะหัดปรือ เรียนต่อครูรู้ชำนาญ ๏ คีตะคำมคธ ตอสกดบทบรรหาร เรียนรู้ให้ชัดชาญ ให้สมการกับเพียรเรียน ๚ะ
คุด๏ คำคุดพากย์สยาม ดูเนื้อความจะอ่านเขียน สังเกตให้แนบเนียน อย่าให้เพี้ยนผิดวาจา ๏ เข้าคุดมุดแฝงอยู่ นอนคุดคู้ส้อนกายา มังคุดผลโอชา รศหวานฉ่ำชวนกล้ำกลืน ๏ พระอังคุฐว่านิ้วใหญ่ มือเท้าใช้อย่าใฝ่ฝืน ตำราว่ายั่งยืน ราชาศับท์บังคับวาง ๏ ศับท์ใช้ไม่สิ้นสุด คำนังคุฐแปลว่าหาง แห่งสัตว์ทุกๆปาง คือว่าหางสัตว์ทุกพรรณ์ ๏ สองคุฐฐอสกด จงจำจดพจน์จำนัน ตามปูนที่แบ่งปัน เปนแผนกแยกย้ายคำ ๚ะ
คูด๏ คูถถอคูธธอนี้ สองวาทีมีประจำ เปนสองคำออกสำ เนียงเดียวดูรู้คดี ๏ จะเขียนอักษรใด /*48ก็ตามใจจะพาที ด้วยว่าคำบาฬี มีสองทางอย่างบรรหาร ๚ะ
เค็ด๏ สังเคิดคำไทยใช้ คือผ้าไตรย์บาตรบริขาร ทำบุญในการงาน พระศพเจ้าศพผู้ดี ๏ สังเค็ดชอบกลอยู่ ที่บางครูมักพาที ว่าเดิมคำบาฬี สังฆิกะไทยทานัง ๏ ถ้าสังฆิกะพจน์ โดยกำหนดฆอระฆัง อิเอเปลี่ยนโดยหวัง เปนสังเฆเล่ห์วาจา ๏ ตัวกะแปลงเปนตะ โดยไนยะอาเทศมา ยกขึ้นเปนภาษา ว่าสังเฆ็ดเสร็จกระบวน ๏ แต่ตกเปนคำไทย แล้วกันไปไม่รบกวน จะได้แคะทบทวน เรื่องร้อนใจได้รำคาน ๏ เค็จฉาเค็จฉยาตร คำนักปราชแต่โบราณ ท่านแผลงใช้โวหาร ในคำหลวงเวศสันดร ๏ คำเดิมก็คัจฉะ อัดสระอาเทศถอน เปนเอ็ดเสร็จสุนทร เช่นวัจจะเปนเว็จมี ๚ะ
โคตร๏ คำโคตรพากย์มคธ ตรสกดบทวจี คำไทยไม่พาที คำขีนมีใช้แซ่แทน ๏ อุโฆษเสียงกึกก้อง แล้วป่าวร้องทุกด้าวแดน นฤโฆษกึกก้องแสน ไม่มี/*49ว่างระหว่างเสียง ๏ หนึ่งในอักษรโสด โฆษอะโฆษสรรสำเนียง สิบเอ็ดอักษรเรียง เรียกว่าโฆษโอฐกังวาน ๏ อะโฆษยี่สิบสอง โดยทำนองมคธขาน เสียงไม่ก้องพิศดาร จัดกรณ์ฐานต่างๆกัน ๚ะ
คับ๏ คำไทยพูดคำคับ คะเนนับมีมากครัน บังคับบัญชาฉัน ฉันคับใจไม่รู้วาย ๏ ประคับประคองไว้ ถนอมใช้ไม่สลาย สัประคับถักด้วยหวาย ยกขึ้นตั้งหลังกุญชร ๏ คับที่พออยู่ได้ ถ้าคับใจเจียรม้วยมรณ์ คับไทยอุทาหรณ์ ยังมีมากหลากๆความ ๏ พระเต้าเบ็ญจะครรภ ราชาศับท์ต้องใช้ตาม แปลมาข้างสยาม ห้าห้องชั้นชั้นหากเห็น ๏ สงสารทรามบังอร คัพโภทรหนักลำเค็ญ ลำบากได้ยากเยน ต้องจำเปนประเพณี ๏ คำคับสองสฐาน เช่นบรรหารโดยวิธี คำไทยคำบาฬี มีครบถ้วนกระบวนสอน ๏ สิ้นข้อคอไวพจน์ ซึ่งจำจดเปนบทกลอน โดยแบบแบบสุนทร ล้วนละม้ายคล้ายสำเนียง ๏ หนูๆได้ดูอ่าน จงวิจารณ์คำเรียบเรียง จะได้เปนเสบียง ทุนความรู้ณะหนูเอย ๚ะ
/*50๏ จบคอไวพจน์แก้
คำขยาย
นับสิบหกหมวดราย
เรียบถ้อย
แจงจัดอัดถ์บรรยาย
แยกบท บอกนา
ไว้เพื่อหนูจ้อยๆ
อ่านจ้อเจนใจ ๚ะ
๏ แต่นี้จะแจกแจ้ง
จอไว พจน์พ่อ
เรียงร่ำลำดับใน
แบบพร้อง
สรางคณางคไพ
เราะเรื่อง กลอนนา
สวดอ่านขานบทคล้อง
คลาศแล้วเลือนเหลว
สุรางคนางค์๏ จะเริ่มรำพรรณ์ จอไวพจน์สรร เกลากลั่นเปนกลอน นักเรียนเพียรอ่าน ในสารสุนทร จักบันเทาถอน โทษเขลาเบาบาง ๚ะ
จน๏ ตัวจอแม่กน พูดว่ายากจน คำไทยไว้วาง โอ้ว่าเชาเรา สำเภาอับปาง มาจนกึ่งทาง แค้นคับอับจน ๏ จะประจญศึก ใช้ปัญญาตฤก ให้ฦกเล่ห์กล ใจด่วนหวนหัก มักจลวิจล เสียทีรี้พล จุลาจลไป ๏ สองคำข้างท้าย คำมคธขยาย มากลายเปนไทย จลวิจลนี้ว่า เคลือคลาไหวใหญ่ /*51จลคำเดียวไซ้ หวั่นไหวเหมือนกัน ฯะ
จัน๏ คำถัดนี้ไซ้ จันภาษาไทย ใช้ว่าประจัญ กับคำประจญ ยุบลพาดพัน คำที่พูดนั้น ว่าประจัญบาน ๏ อีกประจันห้อง คำนี้ก็พ้อง คำไทยว่าขาน หนึ่งว่าโจษจรร พลขันธ์ทวยหาญ นี่คำโบราณ ว่าสนั่นบันฦๅ ๏ อีกอย่างหนึ่งว่า คำเขาจรรจา ปฤกษาหาฤๅ จำนรรจาแผลง สำแดงก็คือ จรรจาพูดอื้อ ยิ่งพูดเจรจา ๏ เหล่านี้คำไทย ท่านเขียนท่านใช้ แต่โบราณา เปนคำฬ่อ ๆ สรรส่อสืบมา จัดเปนภาษา วาจาสามัญ ๏ พวกคำมคธ ในแบบตัวบท บอกว่าแก่นจันทน์ เขียนต้องเติมต่อ ทอนอการันต์ เช่นใช้ทุกวัน ต้นจันทนา ๏ เรียงคำถัดนั้น มีบทพระจันทร์ คือดวงจันทรา จะเขียนคำนี้ มีทอรอกา รันต์สรรตามบา ฬีแท้แก้ไข ๏ วันอาทิตย์วันจันทร์ เขียนตัวเหมือนกัน การันต์วิไสย เพราะอ้างดวงจันทร์ ที่อันอำไพ จึ่งเรียกเขียนใช้ ชื่อว่าวันจันทร์ ๏ ประจันตคาม คำนี้พูดตาม มคธพากย์พรรณ์ คือเมืองปลายด่าน บ้านปลาย/*52เฃตรคัน หนึ่งเรียกประจันต์ ชนบทก็มี ๏ พูดว่าอัศจรรย์ คำนี้ท่านสรร มาจากบาฬี ตัวเดิมนั้นชัด ว่าอัจฉะรีย์ สะกะฏะวิธี แผลงฉอเปนศอ ๏ เขียนอัศจรรย์ ต้องใส่รอหัน การันต์ตัวยอ การประหลาดมาก ออกปากอ๋อออ ลิงโลดใจฅอ ตบมือหฤหรรษ์ ๏ อาการเช่นนี้ แปลความวจี ที่ว่าอัศจรรย์ ชี้เดิมให้ดู ให้รู้สำคัญ มิใช่สามัญ พจน์พากย์สยาม ๏ อัฒจันท์นั้นเล่า คิดตามต้นเค้า แปลได้ใจความ ว่ารูปกึ่งวง พระจันทร์อันงาม เก้าเจ็ดห้าสาม ขั้นชั้นบันได ๏ บันไดสามัญ เช่นเราใช้กัน กึ่งจันมิใช่ ตรงๆ ยาวๆ ควรกล่าวคำไทย เรียกว่าบันได เท่านั้นมั่นคง ๏ บันไดตำหนัก ท่านผู้สูงศักดิ์ นั้นควรประสงค์ ถึงรูปอย่างอื่น ไม่เปนกึ่งวง จันท์ก็ควรคง เรียกว่าอัฒจันท์ ๏ ในหมวดจันนี้ จำแนกแจกชี้ เชิดชัดจัดสรร สิบสองวาจา กล่าวมาครบครัน สิ้นข้อคำจัน จบหมวดตรวจตรา ฯะ
จาน๏ ในจานไวพจน์ จานใช้ในบท สยามภาษา /*53ถ้วยโถโอจาน ตระการนาๆ ทำประจานข้า ให้ได้อับอาย ๏ หนังสือใบลาน ผูกนี้ใครจาน ฝีมือหลักหลาย กินเข้าจานน้ำ กลืนกล้ำสบาย กับเข้าเปล่าตาย ปลาทูชูรศ ๏ จานๆเหล่านี้ เช่นอ้างอย่างชี้ คำไทยใช้หมด ครูท่านตัดสิน นอนิลสกด ถูกต้องตามบท วาจาสามัญ ๏ ทีนี้จะแจก คำส่วนแผนก มคธจัดสรร คือว่าอาจาริย์ คำที่ใช้กัน มียอการันต์ ตัวริสกด ๏ แปลว่าท่านครู บันดาเด็กผู้ เปนศิศย์ทั้งหมด ควรประพฤติผ่อน ลดหย่อนออมอด นบน้อมประนต เอื้อเฟื้อคำสอน ๏ หนึ่งสะมาจาร ในบทพจมาน บรรหารคำกลอน แปลว่ามารยาด ที่ปราชสาธร เปนครูฝึกสอน โอนอ่อนงามดี ๏ อาจารนี้เล่า โดยคำต้นเค้า มาแต่บาฬี แปลว่ามารยาด นักปราชวาที แต่มารยาดนี้ เปนคำกลางๆ ๏ ยังอีกคำหนึ่ง ทุราจารพึง พิเคราะห์เสาะสาง แปลว่ามารยาด ชั่วชาติกะดางลาง อยาบออกนอกทาง ชั่วกายวาจา ๏ คำที่อะวะสาน ว่าภิกขาจาร โวหารสมะณา ว่าเที่ยวบิณฑบาต เที่ยวยาจะนา คำไทยเจรจา เที่ยวฃออาหาร ๏ ในสี่คำเคียง ลำดับนับ/*54เรียง ตามบทพจมาน ล้วนรอสกด จำจดวิจารณ์ รวมเก้าคำขาน หมดจานจบลง ๚ะ
จิน๏ ในจินวาที คำไทยไม่มี ที่ใช้ประสงค์ ทำเปนอาจิณ นิจสินยืนยง มคธแปลคง คำว่าสั่งสม ๏ ทิศปราจิณนี่ ตำหรับเชิดชี้ ว่าทิศอุดม คือทิศตวันออก คำบอกนิยม คนมักชื่นชม บ่ายเศียรยามนอน ๏ ปราจิณบูรี แปลนามตามมี โดยนามกร เมืองตวันออก แห่งกรุงนคร มีด่านราญรอน รับรบไพรี ๏ สามคำกำหนด ณอคุณสกด ตามบทวิธี ข้อยคิดติดต่อ ล้วนข้อคะดี แจงจัดวะจี มีแบบแยบยนต์ ๏ จินดามณี คำมคธมี สืบสารนุสนธิ์ แปลว่าแก้วดี มีฤทธิ์ดำกล สำเร็จเด็ดดล ดังมาดปราดถนา ๏ ยังคำหนึ่งมี จินตะกระวี บาฬีภาษา คือนักปราชคิด วิจิตรสารา กาพย์กลอนคาถา พจนานิพนธ์ ๏ หกคำหมวดจิน นับบทระบิล เสร็จสิ้นนุสนธิ์ คำจุนต่อเนื่อง ราวเรื่องยุบล ระบอบชอบกล ควรยลควรจำ ฯะ
จุน๏ สยามภาษา มักใช้เจรจา ในความอุประ/*55ถัมถ์ ว่าท่านอุดหนุน ค้ำจุนแนะนำ หนึ่งเรือนเก่าคร่ำ ไม้ค้ำจุนเรือน ๏ คำคนเก่าๆ ว่าผู้แก่เถ้า ไม้เท้าเปนเพื่อน เดินจะซวดเซ หันเหแชเชือน ไม้เท้าจุนเหมือน พยุงกายา ๏ จุนเช่นนี้นั้น คำไทยพูดกัน สามัญวาจา นอนิลสกด ตามบทบัญชา จุนในภาษา มคธก็มี ๏ จุณณิยะบท เรียกตามกำหนด ในพระบาฬี จับจุณจันท์เจิม เฉลิมราษี ของละเอียดดี ว่าแหลกเปนจุณ ๏ จุณอย่างนี้ไซ้ บทแบบท่านใช้ สกดณอคุณ บอกไว้ให้ทราบ อย่าอยาบทารุณ มตธบทจุน ยังมีต่อไป ๏ จุนทะคำนี้ ตัวอย่างอ้างชี้ บาฬีขานไข จะเทียบตัวอย่าง ข้างภาษาไทย ไม่มีคำใช้ ที่ในสยาม ๏ จอมจุลจักรพรรดิ จะแปลให้ชัด ในกระแสความ จักรพรรดิอย่างน้อย เดชถอยพานทราม ไม่เท่าทรงนาม ๏ มหาจักรพรรดิ ๏ จุลศักรราช คำนี้นักปราช ท่านตั้งบัญญัติ ที่รองมหา ศักรราชอนุวัตร เติมชื่อไว้ชัด จุละน้อยลง ๏ จุละวรา ภรณชื่อดวงตรา ช้างเผือกจำนง เทียบถัดมหา วราภรณ์ตรง คู่ใหญ่น้อยจง สังเกตเหตุตาม ๏ จุลสุรา ภรณนี้ชื่อตรา /*56มงกุฎสยาม ที่รองมหา สุราภรณ์นาม ใหญ่น้อยคล้อยตาม ตำแหน่งดวงตรา ๏ คำจุลเช่นนี้ แบบบังคับชี้ สกดลอหนา จุนสิบเอ็ดคำ ดังร่ำพรรณา สิ้นข้อสารา ร่ำว่าด้วยจุน ๚ะ
โจน๏ คำไทยใช้โจน คือว่าโลดโผน โดดโจนชุลมุน โจนลงในน้ำ น้ำโจนจากขุน เฃาแก่งแหล่งพรุน เพราะน้ำเซราะโดน ๏ อย่างนี้คำไทย์ พูดทั่วกันไป เรียกใช้ว่าโจน ชะนีตัวบ่าง ลิงค่างทะโมน พาพวกเพื่อนโจน จากกิ่งพฤกษา ๏ คำไทยทั้งหมด นอนิลสกด ตามบทบัญชา โจรคำมคธ สกดรอรา เช่นคำใช้ว่า โจรใจฉกรรจ์ ๏ อีกคำหนึ่งว่า เปนชื่อผืนผ้า บริกฃาระภัณฑ์ ผ้าพระใช้สอย เล็กน้อยต่างพรรณ์ เรียกชื่อผ้านั้น บริกฃาระโจฬ ๏ คำใช้เช่นนี้ ตัวอย่างอ้างชี้ ออกชัดเชิดโชน ประพันธ์สรรกลอน บ่หย่อนบ่โอน จัดแจกหมวดโจน จงจำคำสอน
จอน๏ คนไทยสำเหนียก โดยคำที่เรียก ว่ากรรเจียกจอน กับว่าจอนหู เปนคู่สาธร นอนิลสังหร สกดบทไทย /*57๏ ขจรกำจร ไป่ทราบนิกร ว่าคำหมู่ไหน แปลว่าฟุ้งเฟื่อง นับเนื่องคำไทย แต่เพราะเหตุไร จึ่งสกดรอ ๏ ข้อนี้สารภาพ ว่ารู้ยังอยาบ ไม่ถึงต้นตอ เก่าใช้เป็นพื้น มากดื่นมาพอ จึ่งได้ตอนต่อ เปนแบบสืบมา ๏ คำอนุจร เรียกนามกร สงฆ์อ่อนพรรษา คือพระอันดับ สำหรับราชา คณะถานา บังคับกิจการ ๏ ข้อนี้แปลตาม ใช้ในสยาม โดยความประมาณ จะใช้ให้ต้อง ในคลองโวหาร บทแปลคำขาน ว่าผู้ประพฤติตาม ๏ สัญจรคำนี้ จะสำแดงชี้ ที่ใช้ในสยาม แปลว่าเที่ยวไป ถูกในใจความ สัญจรเฃตรคาม นครทุรคม ๏ คำอุทาหรณ์ ซึ่งว่าสมจร บาฬีนิยม ประพฤดิเสมอ แปลความงามสม ช่างไทยว่าชม เชยรศฤดี ๏ เช่นคำสังหร ว่านาคสมจร กับนางนาคี นางลาสมจร อัศดรก็มี สมจรอย่างนี้ คนไทยใช้ชุม ๏ มคธกลายๆ เปนความภิปราย ไม่สู้สุขุม ข้างไหนไม่แท้ เปนแต่คลำคลุม เขาพูดกันชุม ชักมาว่าฃาน ๏ พเนจรนี้ คำแปลท่านชี้ ชัดว่านายพราน คนเที่ยวแสวงหา มฤคาคชสาร ดั้นพงดงดาร ด้วยการหากิน ๏ เขจรนี้ว่า เที่ยวไปในฟ้า ฟูมฝ่าเม/*58ฆิน เหินหาวเหาะได้ ดังใจถวิล คำนิยมยิน เรียกว่าเขจร ๏ ยังอีกคำคู่ เขียนเคียงกันอยู่ ในอุทาหรณ์ ว่าตามลำดับ เคจรคเนจร คือเที่ยวซอกซอน จากบ้านเรือนตน ๏ นักปราชท่านว่า ทั้งสองวาจา นี้มีแยบยนต์ เดิมเปนมคธ กำหนดนุสนธิ์ ใช้มาแต่ต้น ว่าเคหจร ๏ ครั้นกาลนานมา สยามภาษา วาจาลดทอน ตัวหะตกหาย กลายเปนเคจร บทถ้อยสุุนทร ท่านสอนไว้มี ๏ เคกับคะเน กล่าวโดยเลศเล่ห์ คำเดียววาที เช่นคัลคำนัล แบบสรรวะจี เปนฝ่ายวิธี เงื่อนงำคำแผลง ๏ ตั้งแต่ขจร เรียงอุทาหรณ์ คำกลอนแจกแจง ตัวรอสกด ทุกบทอย่าแคลง ริร่ำสำแดง หมวดจรจบลง
เจียน๏ อาเจียนตัดเจียน มีแบบแนบเนียน ใช้เขียนให้คง เจียนนอคำไทย ใช้ตามจำนง เจียนตองประสงค์ บรรจงรองจาน ๏ สารพัดตัดเจียน คำไทยใช้เขียน สกดนอนิลฃาน เจียรรอสกด มคธบรรหาร แปลว่าช้านาน เนิ่นกาลพาที ๏ ในคำว่าเจียร แผลงเปนจำเนียร ใช้เขียนก็มี อยู่เนิ่นจำเนียร ที่ในไพรศรี นานนับเดือนปี ก็ว่าจำเนียร ๏ ในบทแบบฉบับ นั้นมีแต่ศับท ซึ่งว่า/*59จากเจียร เหนยังบกพร่อง ต้องเติมคำเขียน เพิ่มคำจำเนียร สะกะฏะวิธี ๏ เจียรคำมคะธะ ตัวเดิมจิระ สระอิมี แปลงอิเปนยอ ตามข้อคดี เปนเจียรวาจี เช่นนี้คำกลาง ๏ ตัวจอแม่กง มีคำจำนง จืดจางเบญจางค์ เปนคู่ไวพจน์ กำหนดไว้วาง คำไทยว่าจาง ไม่ต้องธิบาย ๏ เบญจางค์คำมคธ แปลคำจำจด ว่าองค์ห้าหมาย แปลงบัญเปนเบญ อย่างเช่นภิปราย วัจจ์เปนเว็จกลาย คัจเปนเค็จมี ๏ อีกวัชฌฆาฏ ท่านผู้เปนปราช แผลงโดยวิธี วัชฌเปนเพชฌ์ สำเร็จวาที ตัวอย่างอ้างมี ที่เบ็ญจ์กับบัญจ์ ๚ะ
จัก๏ คำว่าจักๆ คำไทยใช้ยัก ย้ายพูดจำนัน จักผ่าจักสาน โวหารเดียวกัน จักให้จักปัน จักเกรียกเรียกราย ๏ จักรคำมคธ จัดไว้ตามบท บ่อนใช้มีหลาย จักรแก้วจักรทรง จักองค์นารายน์ สัตว์เวียนเกิดตาย เรียกจักรสงสาร ๏ กงเกวียนกงรถ เรียกตามมคธ ว่าจักรใช้การ มณฑลโลกธาตุ นักปราชบรรหาร เรียกว่าจักรวาฬ โวหารบาฬี ๏ จักรแก้วจักรพรรดิ คำท่านแจงจัด ในพระคัมภีร์ เฃตร/*60อาณาจักร์ แว่นแคว้นกรุงศรี เมืองขึ้นธานี สุดเฃตรนคร ๏ นารายน์เทวราช ทรงฤทธิ์อำนาจ องอาจกลางสมร ทรงจักราวุธ โรมรุดราญรอน พระนามกรว่าจักรปาณี ๏ จะว่าโดยคุณ บันดาของหมุน ท่านย่อมพาที เรียกจักรทั้งหมด ตามบทคำภีร์ ภาษาต่างมี คำเรียกต่างไป ๏ จักขุจักษุ รู้ไว้ให้ปรุ โปร่งจิตรแจ่มใส แปลว่าดวงตา ซ้ายขวาคำไทย จักขุขานไข มคธคำคง ๏ จักษุแปลงฃอ ไปเปนษอบอ แจ้งข้อคำตรง ให้เสียงเสนาะ ไพเราะจำนง ดั่งภิกขุสงฆ์ ภิกษุแทนกัน ๏ คำว่าประจักษ์ แผลงเปนปรตยักษ์ ษอบอการันต์ แปลว่าชัดแจ้ง หลักแหล่งสำคัญ ความที่จำนัน ประจักษ์แจ่มใจ ๏ รวบรวมคำจัก จำแนกแยกยัก ตามเหตุเลศไนย์ รวมเป็นสองบท มคธกับไทย สิ้นข้อคำไข จักไวพจน์นำ ๚ะ
จาก๏ คำจากหลากถ้อย มีที่ใช้น้อย เพียงสองสามคำ จากภาษาไทย ที่ใช้ประจำ จรจากกรากกรำ ครวญคราจากไกล ๏ จากมุงหลังคา ฝูงสกุณา จากพรากเพรียกไพร เวรามาพราก จำจากกันไป จากคำพูดไทย /*61ใช้สกดกอ ๏ มคธพากย คำว่าบริจาค สกดตัวคอ แปลว่าเสียสละ สิ่งของเพียงพอ จุใจไม่ท้อ ที่บำเพ็ญทาน ๏ บริจาคคำนี้ อาจาริย์ท่านชี้ โดยศับท์แผลงขาน เปนปริตยาค ใช้มากสาธารณ์ มีในกลอนการ กาพย์โคลงพากยฉันท์ ๚ะ
จัด๏ คำจัดในสยาม พูดพอรู้ความ ไม่สู้สำคัญ เจนจัดกำจัด ปากจัดจัดปัน จัดซื้อสารพรรณ จัดสรรนานา ๏ จัดเช่นนี้ความ พูดใช้กันตาม สยามภาษา ดอเดชสกด โดยบทบัญชา สามัญวาจา ไม่ต้องพิจารณ์ ๏ จตุบาทจตุบท ในคำมคธ เขียนเรียงตัวอ่าน แต่เมื่อคนไทย สำเนียงกังวาน ว่าจัดชัดเสียง ๏ เดิมคำละหุ กลายเปนคะรุ ตัวตุที่เคียง เปนตัวสกด ตามบทสำเนียง สองคำแปลเรียง สัตวสี่เท้าคง ๏ อีกสองคำอัดถ์ พูดคำไทยชัด จัตุรัศจัตุรงค์ คำแปลจัตุรัศ ว่าสี่เหลี่ยมตรง คำว่าจตุรงค์ องค์สี่เสนา ๏ จตุอุสระ แปลงเปนตัววะ ใช้เปนจัตวา ตกเปนคำไทย พูดใช้กันมา ไม้ตรีจัตวา วรรณยุตยืนยัน ๏ หัวเมืองเอกโท กล่าวไว้ตามโว หารไทยใช้กัน เมืองตรีจัตวา ลดหย่อนผ่อนผัน เมืองที่หนึ่งชั้น สองสามสี่เรียง ๏ แจกคำว่าจัด คำไทยคำอรรถ ที่ชัดสำเนียง เลือกแต่ที่ใช้ มาไว้พูดเพียง ตัวอย่างวางเรียง เปนเยี่ยงอย่างสอน ๚ะ
จิต๏ คำว่าจิตนี้ คำไทยไม่มี ตัวอุทาหรณ์ มีแต่มคธ เติมบทต่อกลอน สาธกสาธร บวรสารา ๏ คำว่าจิตรใจ แม้นถึงคนไทย พูดใช้กันมา รู้ความกันได้ เพราะใช้เจรจา ของเดิมภาษา มคธบทบรรพ ๏ วิจิตรพิจิตร แผลงใช้ไพรจิตร ลิกขิตตามกัน แปลว่าของดี ถ้วนถี่ครบครัน ว่างามเฉิดฉัน พรายพรันก็มี ขจิตรจิตร สองคำสนิท ติดเนื่องบาฬี ขจิตว่าสอดแซม ติดแต้มต่างสี ระจิตวะจี เหมือนกับรจนา ๏ แปลว่าร้อยกรอง เรียบเรียงคำพร้อง เรื่องความนานา เปนคำสามัญ ฤๅฉันท์คาถา สยามภาษา แลคำบาฬี ๏ เรียกว่าระจิต แต่งตามความคิด จินตะกระวี ผูกพันสรรเรื่อง เนื่องในวิธี ลิขิตสารศรี คดีทุกพรรณ์ ๏ ช่างเขียนเรียนทราบ ชั้นเชิงรูปภาพ ระบายพรายพรัน รูปม้ารูปช้าง ต่างต่างสารพัน การช่างเขียนนั้น เรียกว่าจิตร/*63กรรม ๏ หนึ่งว่าจิตรมาศ นักเรียนฉลาด ควรรู้ดูจำ เปนชื่อเดือนห้า ที่ต้นฉนำ เพราะเปนที่สำ เหนียกฤกษจิตรา ๏ คำจิตรเหล่านี้ ตัวอย่างอ้างชี้ สกดพจนา ท่านใช้ตัวตอ ควบรอบ้างรา ให้ต้องภาษา เดิมมาเค้ามูล ๚ะ
จุด๏ จุดไฟจุดจี้ อีกจุดทสี่ รองวันเพ็ญสูญ จุดไทยตัวดอ เพียงภอเพิ่มภูล มคธประมูล สกดทอทาน
เจด๏ เจดในสยาม ไม่มีใจความ จะใช้ไขขาน มีแต่ในบท มคธบรรหาร เจตรมาศกาล เดือนห้าข้างไทย ๏ แผลงจิตรเปนเจตร วิธีอาเทศ ต้นเหตุมีใน สังสกฤษฏพากย์ คำหลากกันไป อิกคำหนึ่งใช้ กันว่าเจษฎา ๏ คำนี้ไม่สุด ไม่สิ้นวิมุติ ที่ในกังขา บางครูท่านกล่าว ว่าคำนี้หนา กำพุชภาษา แปลว่าเรืองฤทธิ์ ไวพจน์ประพันธ์ ๏ ครูหนึ่งท่านว่า เปนคำภาษา ในสังสกฤษฏ์ แปลว่าเปนใหญ่ ใช้กันสนิท เปนคำวิจิตร ลิกขิตกาพย์กลอน ฯะ
๏ คำโจดในสยาม พูดในใจความ ตามข่าวขจร /*64เลื่องฦๅโจดกัน สนั่นดินดอน มีในคำกลอน ว่าเสียงโจษจรร ๏ โจดเจ้าโจดนาย โดยเหตุภิปราย คำไทยใช้กัน ตัวดอสกด ตามบทรำพัน ไป่ต้องเลือกสรร เอาตัวอื่นมา ๏ เปนโจทย์ฟ้องความ มิใช่สยาม มคธภาษา คือเปนผู้ทัก ท้วงโทษมิจฉา ตักเตือนอัตรา กว่าจะเสร็จความ ๏ โจทย์เลขลูกคิด ทักท้วงถูกผิด แก้ในคำถาม แล้วตักเตือนให้ คิดในข้อความ แปลในสยาม ว่าผู้ท้วงเตือน ๚ะ
จาบ๏ จาบจาบคำไทย ที่พูดที่ใช้ ก็ไม่ฟั่นเฟือน ฝูงนกกระจาบ ทำรังริมเรือน ต้นพุงจาบเกลื่อน กล่นดื่นพื้นดง ๏ ไทยพูดคำจาบ ไม่สู้เอิบอาบ โดยตามประสงค์ บังคับในบท สกดบตรง อย่าหวังจำนง ใช้ตัวอื่นแทน ๏ คำธนูจาป แปลไว้ให้ทราบ บให้ขาดแคลน ว่าแล่งธนู สู้ข้าศึกแสน จงรู้เขตรแดน จาบปอสกด ๏ อีกคำหนึ่งเล่า ว่าตามมูลเค้า ถ้อยคำจำจด สกุณจาป ภาษามคธ แปลความตามบท ว่าบุตรสกุณา ๏ หมวดนี้จงจำ ไทยขอมสี่คำ เช่นร่ำพรรณา บอปอสกด ตามบทวาจา กุมารอ่านมา /*65หมั่นจำคำสอน ๏ อุส่าห์เพียรพาก รวมคำหลากหลาก เกลากลั่นสรรกลอน หวังให้จำง่าย แยบคายสุนทร เด็กปัญญาอ่อน อุส่าห์เพียรจำ ฯะ
๏ เพียรคิดคัดจัดแจ้ง
จอไว พจน์เฮย
โดยบทฉบับไข
ขอดค้น
สิ้นสุดเสร็จสารใน
จอหมวด หมายนา
สอบอ่านทานทวนต้น
ตลอดเบื้องอวสาน ๚ะ
๏ แต่นี้จะตั้งต่อ
เติมบท
แก้หมวดฉอไวพจน์
พากยเพี้ยน
เปนกลอนสวดโสฬศ
เลาแบบ ฉบับนา
สอนศิศยคือเกลาเสี้ยน
หากเสี้ยมส่งแหลม ๚ะ
๑๖๏ จักเริ่มเติมต่อสารา ฉอไวพจนา จะแนะนำคำเคียง
๏ จัดคู่ลม้ายคล้ายเสียง ลำดับนับเรียง ในเบื้องยุบลแบบสอน ๏ คิดเค้าเกลากลั่นสรรกลอน สบศับท์สุนทร ทุกพจน์ทุกพากย์หลากคำ ๏ กุมารอ่านอุส่าห์จำ เลาเลศลำนำ จะร่ำจะเรียนเพียรดู ๏ ให้ชัดให้ชินลิ้นหู อย่างแยบแบบครู อย่าทำจู่ลู่ละเลย ๏ หมวดฉอไวพจน์/*66บทเฉลย แจกจัดตามเคย คือคำว่าเลิศเฉิดฉัน ๏ แปลว่างามพริ้งพรายพรรณ หนึ่งนิมนต์ฉัน ที่ใช้แต่ในพระสงฆ์ ๏ ยักให้แปลกคำกินตรง จึ่งใช้นอคง ดังคำว่างามเฉิดฉัน ๏ บมิต้องมิตัวการันต์ เป็นคำสามัญ บัญญัติขึ้นใช้ในสยาม ๏ ฉันทะมคธคำงาม แปลโดยเนื้อความ ว่าปกปิดโทษโดยไนย ๏ เช่นว่าพากย์ฉันท์อันไพ เราะเร้าเอาใจ นักเลงกระวีปรีดา ๏ ชมชื่นรื่นเริงหรรษา ในรศวาจา ที่จัดประพันธ์สรรกลอน ๏ เอกะฉันทนั้นอุทาหรณ์ แปลอัดถ์อาทร ว่ารวมฤไทยปราถนา ๏ น้ำหนึ่งใจเดียวกันนา พูดใช้เจรจา ในพากย์สยามความตรง ๏ ฉันทานุรักษ์จำนง คำนี้ใช้คง แต่ในบาฬีมีความ ๏ คือศับท์คำยาวกล่าวตาม บังคับในคาม ภีร์ฉันท์เปนสั้นวาจา ๏ ญาตีเปนญาตินา เพื่อจะรักษา คณะบให้แปรผัน ๏ คำเบาเป็นหนักเช่นกัน จงรู้สำคัญ ตามข้อบังคับคำควร ๏ แม้บมิทราบกระบวน แก้เลอะลามลวน ที่ควรคะรุกลับเบา ๚ะ
ฉิน๏ โฉมฉินเฉิดฉินคำเรา พูดกันสำเนา ก็เนื่องกับคำ/*67เฉิดฉัน ๏ สัมพัจฉรฉินท์หากสรร ใช้คำสามัญ การันต์ที่ส่อทอทาน ๏ แปลว่าตัดปีตามกาล ขาดสิ้นวันวาร พิธีเมื่อตรุศสุดปลาย ๚ะ
ฉัด๏ หนึ่งพูดว่าช้างฉัดฉาย ภาษาคำหมาย เรียกตามกรมช้างเจรจา ๏ จัดเป็นสามัญวาจา บต้องมีกา รันต์เพิ่มแลเติมต่อคำ ๏ ฉัตรนี้มคธพจนำ ตอรอประจำ สกดใช่บทสามัญ ๏ ว่าร่มสำหรับกางกัน ฝนแลตาวัน เย็นร้อนได้ผ่อนเบาไป ๏ หนึ่งบหาเสวตรฉัตรไชย เก้าชั้นอำไพ ลดชั้นนั้นเจ็ดห้าสาม ๏ ฉัตราติฉัตรโดยนาม สำหรับยศตาม ที่สูงแลต่ำท่ามกลาง ๏ ฉัตรนาคทองเงินระยะวาง เบญจรงค์รายทาง ฉัตรผ้ากระดาษหลากหลาย ๏ เรียกฉัตรเพราะรูปร่มกลาย มีด้ามคันคล้าย กับร่มที่สมญาเดิม
เฉด๏ คำเฉดสองคำเพิ่มเสริม เปนข้อต่อเติม ให้ติดให้เนื่องเรื่องความ ๏ เฉดตวาดนี้คำอยาบหยาม ผักกระเฉดหนึ่งนาม สองนี้เปนเฉดคำไทย ๏ บริจเฉทเช่นคำมีใน มคธขานไข ว่าตัดว่าขาดข้อความ ๏ หนึ่ง/*68ว่าที่กำหนดตาม เหตุบ่ลวนลาม บล้นบล่วงเขตรแดน ๏ เดิมจอสกดแบบแผน ใช้เนิ่นนานแคลน เคลื่อนลดตัวจอบมี ๏ จะใช้ให้ตรงบาฬี สกดจอมี แลเฉทสกดทอทาน ๏ หมวดฉอไวพจนบรรหาร สิบคำประมาณ ประมวนที่ควรใช้คำ ๚ะ
๏ หมวดฉอคำพูดน้อย
นับสับ คำนา
เลือกที่ควรยกหยิบ
อย่างใช้
ไม่เล่าก็ลืมฉิบ
คลำเปล่า ไปเฮย
น้อยมากหากจำได้
สดวกแล้วดีหลี
๏ หมวดชอจะต่อตั้ง
เดิมบท
เรียกว่าชอไวพจน์
พวกนี้
คำแจกจะจานจด
จาฤก ไว้พ่อ
บฦกบลับลี้
เลศแจ้งประจักษความ
๑๖๏ จักแจกหมวดชอต่อสาร โดยแบบบรรหาร ที่จัดเปนมัดหมวดกอง ๏ ตั้งต้นแต่ชนชั้นรอง จนจบลบอง บอกคำที่ซ้ำส่อเสียง ๏ ชนชนคำไทยใช้เพียง กระบือตฤบเกลียง ที่กล้าก็ร่าชนกัน ๏ ชนนกชนไก่/*69พนัน เช่นนี้สามัญ คำพูดสยามความตรง ๏ ประชาชนชาติอาจอง บุถุชนมักหลง กิเลศอันหนามาบัง ๏ ตัวสกดสองตัวนี้หวัง นอนิลประดัง สกดเช่นบทชนไทย ๏ คำว่าพระชนม์อ่อนไวย พระชนม์ภูวไนย จะนับก็ห้าสิบปลาย ๏ พูดตามราชาศับท์หมาย คำแปลบ่อคลาย บ่อคลาศอายุขวบปี ๏ เขียนต้องมอการันต์มี เพิ่มท้ายทวี เปนที่สังเกตเลศไนย ๏ เมืองชลกระแสชลไหล ท่านบรรหารไข แปลคำว่าน้ำมีทาง ๏ ชลธีชลธารท่านวาง ไว้เปนคำกลาง แปลว่าแม่น้ำห้วยคลอง ๏ อัศสุชลชลเนตรไหลนอง อาบภักตรผิวหมอง แปลว่าน้ำตาถั่งไหล ๏ อีกคำหนึ่งว่าชลไนย มคธกลายไทย มักใช้ในคำกลอนชุม ๏ ชลธาราหลั่งรวมรุม ถั่งลงที่ลุ่ม ก็ไหลก็ลบทบทวน ๏ ใช้แต่ชลธารก็ควร แปลโดยประมวน ว่าแถวอุทกทุกพาย ๏ ชนบทเป็นชื่อเมืองหลาย คือหัวเมืองราย รอบขึ้นแก่กรุงธานี ๚ะ
ชัน๏ คำชันสามัญมากมี คือเขินคีรี พาทีว่าภูเขาชัน ๏ บันไดตั้งตรงถงัน ว่าบันไดชัน กระชั้น/*70ลำบากยากเดิน ๏ ฝั่งน้ำลำห้วยหาดเขิน ต้องปีนดำเนิน นั้นเรียกว่าตลิ่งชัน ๏ ยางไม้ป่นปนน้ำมัน ยางยาปิดกัน รั่วเรียกว่าชันยาเรือ ๏ หูชันขนชันฝั้นเฝือ คำหนึ่งอยาบเจือ ก็เหลือจะชี้ตัวตรง ๏ เล่นงานประชันประสงค์ ชะนะจำนง ไว้เกียรดิเลื่องฦๅนาม คำชันพูดใช้ในสยาม ต่างต่างตามความ จะร่ำก็พ้นพรรณา ๏ อัญชันนี้เดิมภาษา บาฬีมีมา บรรจบประจวบคำไทย ๏ เรียกดอกอังชันเพี้ยนไป ก็บอเปนใด มิใกล้มิไกลต่อกัน ๏ คำว่าสติสับปชัญ มคธจำนัน ว่าสติอันตริตฤกการ บมิเผลอไหลเล่อหลักฐาน ระวังวิจารณ์ สิ่งผิดแลชอบชั่วดี ๏ ญอญาติสกดวาที ตามเดิมบาฬี เปนหลักเปนเค้ามูลคำ ๚ะ
ชาน๏ คำชานนอกชานประจำ สยามพจนำ ต้องที่สกดนอนิล ๏ ชานอ้อยชานหมากเดนกิน พูดทุกประดิทิน บต้องอัดถ์แปลแก้ไข ๏ เชี่ยวชาญนี้คำอุภัย มคธแกมไทย แปลว่ารู้ชัดเชี่ยวแรง ๏ คือชาญชำนาญคำแผลง เช่นอย่างสำแดง มาในข้างต้น/*71หนหลัง ขายชู้ทำชู้ปิดบัง เขียนว่าชารหวัง ให้รู้สกดตัวรอ ๏ ฌอฌานสกดตัวนอ นิลนั้นก็พอ สังเกตณเหตุวาจา ๏ คือฌานกระสิณสมา บัดิแห่งโยคา วจรฤๅษีชีไพร ๏ ชาลานี้ว่าเปลวไฟ บางทีท่านใช้ว่าชาลบรรหารวาที ๚ะ
ชิน๏ คำชินสยามความมี คิดผูกไมตรี สนิทแลชิดชินกัน ๏ ดีบุกขาวดำสองพรรณ โวหารจำนัน ก็เรียกว่าชินใช้มา ๏ ชิณในมคธภาษา คือชิณชะรา ต้องบทสกดณอคุณ ๚ะ
ชุน๏ คำไทยใช้ว่าเย็บชุน เลอียดทารุณ ก็ชุนเปนเนื้อเดียวดี อรรชุนว่าเมฆก็มี ใช้เปนนามศรี แห่งเทพว่าท้าวอรรชุน ๏ ตำแหน่งยศนามตามคุณ พระยาเทพประชุน เปนชื่อปลัดทูลฉลอง ๏ กรมกระลาโหมยศครอง ชื่อนี้นับปอง เป็นนามแห่งเทพฝ่ายฝน ๏ ชุณหปักษคือวันฝ่ายบน ขึ้นคำหนึ่งจน ตลอดวันเพ็ญพูลทวี ๏ นับครบสิบห้าราตรี ลำดับดิถี เรียกชุณหปักษโดยหมาย ๏ คำนี้สะกะฏะแผลงกลาย โดยแบบ/*72บรรยาย เปนชุษณปักษไป ๏ คำฦกเลศล้นคนไทย จะพูดขานไข จึ่งคงเป็นคำบาฬี ๚ะ
เชน๏ คำไทยพูดใช้เช่นมี ชาญเชนเจนดี ชัดเชนก็ใช้จำนัน ๏ คเชนทรมคธคำสรร ทรการันต์ ว่าช้างเปนใหญ่ในพงษ์ ๚ะ
ชอน๏ กระชอนนี้คำไทยตรง คือของจำนง สำหรับจะตรองใดใด ๏ แมงกชอนเปนสัตวชอนไช อรชรนี้ใช้ อุชุมคธบทมี แผลงอุเปนระสองที จัดโดยวาจี อุชุจงเปนอรชร ๏ คำแปลว่าตรงคงสอน ใช้ในกาพย์กลอน บขัดบข้องคำคง ๏ ว่างามอรชรยรรยง คืองามตรงตรง บหย่อนบลดงดงาม ช่อดอกอรชรนี้ความ ว่าช่อชุมทราม แลดอกก็ออกโดยตรง ๏ กุญชรว่าช้างสี่พงษ์ คือวิษณุวงษ์ แลพงษ์อิศวรจอมผา ๏ พวกหนึ่งพงษ์พรหมธาดา วงษ์อัดถ์นิปรา กฎแจ้งตำแหน่งคชกรรม ๏ บัญชรว่ากรงคงคำ พระแกลจรนำ ก็เรียกว่าสิงหบัญชร ๏ เพราะเพรงมีสี้เรียงรอน กั้นบานบัญชร รายรายก็คล้ายสี้กรง
ชวน๏ ชักชวนประชวรอย่าหลง คู่คำจำนง ให้รู้สกดต่างตัว ๏ คำสยามความพูดพันพัว ชักชวนครอบครัว แลชวนกันทำการงาน ๏ ร่ำไปไม่สิ้นอวะสาน คำไทยไขขาน ชักชวนสกดนอนิล ๏ ประชวรนี้ท่านตัดสิน เป็นคำระบิล ระบอบในบทบาฬี ๏ ปะ ชะ วะ ระ เดิมมี แปลว่าโรคี รันทำแลย่ำยีกาย ๏ ใช้คำป่วยเจ็บเจ้านาย ราชาศับท์หมาย เปนศักดิ์เปนศรีพจนา ๏ ควรใช้สกดรอรา ให้ต้องตามบา ฬีบทมคธคำเดิม ๚ะ
เชิน๏ สองคำประเชินเชิญเสริม ใส่ข้อต่อเติม ให้เตมในบทพจมาน ๏ ผ้าขาดประเชินควรการ ผเชิญพยาน ยลเพื่อนแลเตือนเชื้อเชิญ ๏ สกดเหมือนคำจำเริญ ญอใหญ่ยิ่งเกิน สามัญประจำคำสยาม ๏ เปนแบบจำเนียรเขียนตาม คิดค้นต้นความ บได้สำคัญมั่นใจ ๚ะ
ชง๏ ชงชงคำจีนเจือไทย ซงน้ำร้อนใบ ชาห่อให้ภอควรกัน ๏ ชงเปล่าบ่อมีการันต์ จัดเปนสามัญ /*74คือคำที่ไทยใช้คง ๏ มคธคำว่าพระชงฆ์ ว่าแข้งจำนง จงนับในศับท์ราชา ๏ ใช้ตัวฆอระฆังกา รันต์เพิ่มเติมวา จีจดประจักษ์ชักความ ๚ะ
ชัด๏ คำชัดเช่นใช้ในสยาม แจ้งชัดอัดถ์ตาม ที่ได้เห็นชัดชัดเจน ๏ พูดไทยไม่ชัดชาวเขมร ด่ากันเกนเกน จะฟังบ่อชัดวาจา ๏ รกชัฏสกดฎชะฎา คำนี้มีมา แต่บทมคธคำขาน ๏ ชัฎชัดบัญญัติเบาราณ จะเขียนจะจาน จะใช้อย่าได้พลาดแพลง ๚ะ
ชาด๏ ทาชาดสดดีสีแดง เขียนอย่าคลางแคลง สกดตัวดอโดยตรง ๏ ร้อยชาติแสนชาติอย่าหลง ติสกดลง ตามบทมคธคำควร ๚ะ
ชิด๏ เชยชิดสนิทนีมนวน ใกล้ชิดชิดชวน ชิดชมภิรมย์เปรมปรีดิ์ ๏ ผลชิดแช่อิ่มเอมมี ชิดในวาที ไทยใช้ตัวดสกด ๏ ชิดเช่นอย่างคำมคธ ตัวตอกำหนด ดังบทพิชิตชลธาร ๏ พระยาไชยวิชิตคิดการ พระพิชิตมาร พระยาอนุชิตชาญไชย ๏ อนุชิตพิทักษ์มหาดไทย /*75กรมชลาไลย ราชานุชิตหนึ่งมี ๏ พระสยามพิชิตภักดี อีกนามหนึ่งศรี สกลวิชิตชาญณรงค์ ๏ คำชิตวิชิตจำนง มคธประสงค์ แปลว่าชำนะแลแขวง ๏ ถือชุดจุดเพลิงเริงแรง ชุษณปักษ์แผลง มาแต่ชุณหะตรงกัน ๚ะ
เชด๏ นายเชดเชดนี้สามัญ สุรเชฐรงงสรรค์ ว่าพรหมแต่งสร้างโลกา ๏ พระโลกะเชฐเจษฎา อีกพระเชษฐา ธิราชดิเรกเรืองบุญ ๏ วัดเชตุพนยลสุน ทรเทียบวังจุล ละจักรพรรดิพงษ์พันธุ์ ๏ คำเดิมเปนเชตะวัน เติมอุแปลงผัน กลับวะเปนพะพาที ๚ะ
โชด๏ นายโซดบ้านบางนางชี คำสามัญมี ตัวดอสกดบทไทย ๏ แสงโชติชวลิตสุกใส ช่วงโชติอำไพ วิโรจะรุ่งรังษี ๏ ความว่ารุ่งเรืองรัศมี เป็นพากย์บาฬี ตัวติสกดงดงาม ๏ แจกบทมคธกับสยาม ธิบายแปลความ ทุกข้อทุกคำรำพัน ๏ ไทยฃอมระคนปนกัน แปดสิบรวมบรร จบจัดที่คัดคำขาน ๏ หมวดชอไวพจน์นิติสาร จัดแจกพิจารณ์ ก็ครบแลจบจำนวน
/*76๏ หมวดชอไวพจน์อ้าง
ออกนาม
เรียงเรียบเทียบทำตาม
แบบตั้ง
อุส่าห์พยายาม
แยกคัด คำเฮย
หมั่นเล่าจงอย่าพลั้ง
พลาดถ้อยทางเรียง ๚ะ
๏ จักจัดพิภาคด้าว
ดอไว พจน์เฮย
เติมติดต่อเรียงไป
ถัดถ้อง
รินรศพจนกลอนไพ
เราะรื่น รมย์นา
เปลี่ยนกาพย์ยานีต้้อง
ต่อตั้งเติมความ ๚ะ
๏ จักแจกดอไวพจน์ จงกำหนดจดคำสอน สำเนาเลากาพย์กลอน ผ่อนผันเพี้ยนเปลี่ยนยานี ๏ แต่ดนเป็นต้นเค้า อ่านอย่าเดาดูคะดี จงนับลำดับมี ที่สังเกตเหตุยุบล ๏ คำไทยใช้กันมาก ทำหลากหลากว่าสับประดน คือพวกที่ซุกซน ซอกซอนเล่นเห็นผิดผัน ๏ หนึ่งคำว่าประดน คำคนขายจ่ายแจกกัน คือเภิ่มเติมให้ปัน เฉลี่ยของที่พร่องไป ๏ หนึ่งพูดว่าตัวข้า เทวดามาดนใจ คำดนภาษาไทย ชักมาให้เห็นราวทาง ๏ ตัวนอนิลสกด ตามแบบบทท่านไว้วาง สยามความกลางกลาง กลั่นเกลากลอนสอน/*77นักเรียน ๏ ดลลอคำกำพุช กุลบุตรคะอ่านเขียน จำแบบจงแนบเนียน อย่าให้เพี้ยนผิดคำครู ๏ ดลนี้แปลว่าถึง เร่งรำพึงพิเคราะห์ดู จะชี้คำเชิดชู เสด็จดลหนสฐาน ๏ ดนตรีคำมคธ ว่าตามบทที่ไขขาน ใช้มาแต่เบาราณ เครื่องดีดสีซึ่งมีสาย ๏ จะเข้กระจับปี่ แลซอสีมีมากหลาย ไหมผั้นขันขึงราย เรียกดนตรีชี้นามกร ๏ นภดลว่าพื้นฟ้า นภาดลหนอุดร เวหาดลสังหร ชื่อพื้นพ้้าว่าหลายคำ ๏ ดลนี้แปลว่าพื้น ใช้ดาษดื่นดูแล้วจำ สำหรับประสมคำ มีต่างต่างอย่างระบิล ๏ ใช้แพร่งทุกแห่งหน เมทนิดลว่าพื้นดิน พระองค์ผู้ทรงศิลป์ จอมเทริดเกล้าเจ้าภูวดล ๏ ปัถพีดลก็ใช้ ชักเทียบไว้ตามยุบล อีกพะสุธาดล ว่าพื้นดินสิ้นทั้งมวญ ๏ บดลแปลว่าชั้น แจ้งสำาคัญอย่าหันหวน คำใช้ในจำนวน นพปดลเสวตรฉัตร ๏ เก้าชั้นฉัตรสูงสุด เขตรอยุทธย์จบจังหวัด ที่เฉลิมศิริรัตน์ ราไชยสูรย์จรูญศรี ๏ ที่สองรองลงมา อุปราชะฉัตรมี สับดะปะดลดี ฉัตรเจ็ดชั้นกั้นกางทรง ๏ เบญจะบดลฉัตร ห้าชั้นจัดเจิดบรรจง ที่หย่อนผ่อนลดลง ตรีปดลสามชั้นฉาย /*78๏ ชั้นฉัตรชูพระยศ ตามกำหนดชั้นเจ้านาย ปดลเปนที่หมาย อย่างพิปรายซึ่งพรรณา ๚ะ
ดาน๏ คำดานพิจารณ์แจก จัดย้ายแยกโดยภาษา คำจองพ้องพจนา ว่าให้เห็นอุทาหรณ์ ๏ คำไทยแผ่นกระดาน พูดสาธารณ์ทั่วนคร อิกคำราษฎร ใช้ดักดานว่าขานกัน ๏ เพดานคำมคธ นอสกดเหมือนสามัญ คนไทยใช้จำนัน รู้ทั่วกันมานมนาน ๏ คำเดิมวิตานะ อาเทศวะเปนพะขาน อิเอเปลี่ยนแปลงสาร เปนเพดานใช้พจนา ๏ ดาลจิตรดาลฉงน บันดาลดลด้วยเดชา หนึ่งโรคเบียนกายา เรียกเถาดาลพานจะชุม ๏ ดินดาลบาดาลไซ้ เหล่านี้ใช้พานจะคลุม มคธบทสุขุม ฤๅคำไทยไม่แน่นอน ๏ ว่าทางกันดารนี้ คือว่าที่ยากสัญจร ทางน้ำแลทางดอน ซึ่งคับแค้นด้วยวารี ๏ เหมือนอย่างทางทะเล ฦกเลเภน้ำเค็มจี๋ จะข้ามไปต้องมี ตุ่มน้ำขังตั้งเตรียมไป ๏ หนึ่งทางที่คับแค้น คือหนาแน่นด้วยเภทไภย สัตว์ร้ายฤๅโจรไพร ให้เกิดไภยหลายสฐาน ๏ เช่นนี้ในมคธ ท่านกำหนดว่ากันดาร แปลตรงตามโวหาร ข้าม/*79ด้วยน้ำลำบากจร ๏ พิศดารว่ากว้างขวาง ชี้ตัวอย่างทางสุนทร ที่เกิดสุดสาคร ชื่อเกาะแก้วพิศดาร ๏ คือว่าที่เกาะนั้น แนวอรัญกว้างไพศาล คำเดิมว่าวิตถาร พิศดารแผลงแจ้งวะจี ๏ คำว่าพงษาวดาร จักบรรหารแห่งวาที แปลว่าเรื่องราวมี เปนช่องลงแห่งวงษ์วาร ๏ มคธบทบาทมี คำพาทีว่าสันดาน คือของติดเนื่องนาน ต่อต่อมาหนามูลมอง ๏ สันดานของควรตัด ท่านจึ่งจัดไว้เปนสอง สันดานดีบุญครอง สันดานร้ายฝ่ายบาปคุม ๏ คำไทยใช้โวหาร โง่สันดานพานจะชุม เผินเผินไม่สุขุม ตกเปนไทยใช้มานาน ๏ ฐานกรณท่านจัดเรียง อักษาเสียงเกิดแต่ดาลุ์ ตาลุแปลโวหาร ว่าเพดาลในตัวคน ๏ ช่องดาลทวารใช้ มีลูกไขไง้เปนกล เรียกกันทุกแห่งหน ว่าช่องดาลขานวาจา ๏ กันดาลลอสกด มีตัวบทบุราณา กระแสที่แปลมา ท่านว่ากลางวางแบบสอน ๏ ขุนศรีกันดาลพล แปลยุบลนามกร เปนศิริกลางสมร ภูมิ์พอกพลดลดื่นมี ๏ ชื่อท้าวทรงกันดาล แปลโวหารแห่งวาที พนักงานกลางบาญชี พระคลังในได้ดำรง ๏ หมวดดาล/*80โดยกำหนดา ตัวสกดสามตัวคง ยักย้ายโดยประสงค์ นอรอลอส่อเสียดความ ๚ะ
ดิน ๏ เรียกว่าแผ่นดินนี้ คำเชิดชี้ในสยาม ชฎิลนี้เปนนาม พวกโยคีฤๅษีไพร ๏ บดินทรคำมคธ แปลตามบทว่าเจ้าใหญ่ คำต้นยักย้ายไป เปลี่ยนใช้ตามความระบิล ๏ ตัวอย่างมีอ้างว่า รัษฎาธิบดินทร์ พระนามเจ้าธรณินทร์ ภูบดินทร์นั้นก็มี ๏ นฤบดินทร์เล่า นามพระเจ้าจอมปรัศวี ย้ายแยกแจกวะจี ที่เปลี่ยนใช้ในกาพย์กลอน ๏ แปลว่าเปนเจ้าใหญ่ ในด้าวแดนแผ่นดินดอน สาธกยกสาธร อุทาหรณ์ให้เห็นทาง ๚ะ
ดุน๏ ช่างทองคำลายดุน นี่คำไทยท่านไว้วาง สามัญคำกลางกลาง นอสกดบทสยาม ๏ ภารานพคุณ ยี่สิบดุนบล่วงลาม ลำดับนับดุนตาม แบบมาตราว่าดุนไทย ๏ ตุลยะว่าคันชั่ง เป็นชื่อตั้งราษีไสย จอมภพภูวไนย เดชอดุลยบุญบารมี ๏ แปลว่าไม่มีเปรียบ สิ่งใดเทียบไม่เทียมที่ อดูลย์โดยวิธี สกดลอยอการันต์
ดูน๏ อาดูลย์ท่านก็ใช้ สั้นยาวไซ้คำเดียวกัน หากแยกให้แปลกผัน เพื่อสัมผัศจัดในกลอน ๏ อาดูรอสกด แปลตามบทว่าเดือดร้อน เฉินฉุกทุกขอาทร ให้อาดูรภูลทวี ๚ะ
โดน๏ เรือโขนโดนเรือคอน คือบทกลอนโดนกันมี คำโดนไทยพาที สกดนอ ก็พอควร ๏ พิโดรว่ากลิ่นฟุ้ง ขจรจรุงจิตรหอมหวน คำนี้เนื่องสำนวน ในกำพุชสกดรอ ๚ะ
ดอน๏ ลุ่มดอนแผ่นดินดอน อีกสันดอนสกดนอ จะว่าให้เพียงพอ ดอนคำไทยใช้กันหลาย ๏ ราษฎรคือไพร่ฟ้า ข้าเขตรขัณฑ์นครหมาย ทิศเหนือบกลับกลาย เรียกอุดรสอนกันมา ๏ ธรรมชื่อโลกอุดร คือคำสอนพระสาศดา ส่งสัตว์ข้ามโลกา คือมรรคผลแลนฤพาน ๏ คำอัษโฏศดรนี้ แสดงชี้ใช้โวหาร ว่ายิ่งแปดประการ เช่นร้อยแปดรูปมงคล ๏ คำเดิมอฐุดตะระ แผลงสะกะฏะตามอย่างยล สำเร็จเสร็จ/*82นิพนธ์ อัษโฎศดรผ่อนใช้มา ๏ อัศดรม้าวิเสศ ว่าตามเหตุลูกนางลา จะคลอดฆ่ามารดา ทำลายผ่าพื้นอุทร ๏ รวดเรวฤทธิ์แรงนัก ชื่อประจักษว่าอัศดร เหล่านี้อุทาหรณ์ คำมคธสกดรอ ๏ อันตะระคำบาฬี ท่านใช้มีมากเพียงพอ สำหรับไว้เติมต่อ เปนตัวปลายท้ายวาจา ๏ เช่นศับท์นามกร เวศสันดรดังนี้หนา ว่าหว่างตรอกพ่อค้า ท่านประสูตรคัพโภทร ๏ ยกเอาเหตุนั้นมา เปนสมญานามกร พระเพสยันดร คำนี้แผลงแจงวิธี ๏ ย่านกลางหว่างพุทธุบาท กาลนักปราชกำหนดมี เรียกชื่อใช้วาที พุทธันดรทอนตามกาล สิ่งใดไม่ขาดเรื่อง ต่อติดเนื่องสืบสายสาร ท่านเรียกโดยโวหาร มคธว่านิรันดร ๏ คือกาลทำเปนนิตย์ แลที่ชิดเหลือผันผ่อน ก็เรียกนิรันดร โดยทางสอนสืบวาจา ๏ บิดรมารดรนี้ คำวิธีท่านแปลงมา ปิตมาตุภา ษามคธบทคำเดิม ๏ อาเทศอุเปนระ อ่านสระว่าออนเสริม เสียงแปลกจากเสียงเดิม จึ่งต้องเติมตั้งแบบแผน ๏ คำดอนนี้มีมาก จักวิภาคยากสุดแสน ข้าเจ้าท้อใจแทน เกรงจะไม่ใส่ใจจำ ๚ะ
/*83เดียน๏ เดียรดาษกลาดเกลื่อนกลุ้ม พูดกันชุมไทยพจนำ มิใช่สุขุมคำ อยู่ล่อล่อภอเข้าใจ ๏ เดียรถ์นี้คำมคธ แปลเปนบทภาษาไทย ว่าท่าชลาไลย มีคำใช้ลงโดยเดียรถ์ ๏ คือลงไปโดยท่า คำที่ว่าพอแนบเนียน สำคัญของนักเรียน ตัวท้ายส่อถอการันต์ ๏ ยังเดียรอีกคำเล่า ว่าตามเค้าเปนคู่กัน แต่ไม่มีการันต์ แปลว่าฝั่งฟากนัที ๏ ตัวอย่างที่อ้างโอษฐ์ เดียรสระโรชโบษขรณี คือขอบฝั่งสระศรี มีประทุมเปนพุ่มพง ๏ คำเดิมว่าตีระ อีเปนยะอาเทศตรง ตัวรอสกดลง คงเปนเดียรเขียนตามมา ๚ะ
ดง๏ ป่าดงพงพนัศ คำไทยชัดตามภาษา อัษดงค์นี้คำบา ฬีแปลว่าตกต่ำไป ๏ คำนี้ท่านจงรู้ ว่าเปนคู่กับอุไทย คือดวงพระสุริไส เช้าอุไทยค่ำอัษดงค์ ๏ เขียนต้องมีสำคัญ คอการันต์เร่งใส่ลง ส่วนว่าคำป่าดง ไม่ต้องมีที่การันต์ ๏ ตัวเดิมอัดถังคะ ถะเปนษดะท่านแปรผัน สำหรับใช้จำนัน ในภาษาพฤตฒาจาริย์ ๚ะ
/*84ดาง๏ คำดางในสยาม มีเนื้อความพูดไขขาน คนเล่นอยาบสาธารณ์ คำพูดว่ากระดางลาง ๏ คำสูงราชาศับท์ บังคับเรียกพระปฤษฎางค์ คำแปลท่านไว้วาง ว่าเบื้องหลังดังตำรา ๏ ปิฎฐิกับอังคะ สองพจนะรวมกันมา สนธิต่อวาจา แผลงตามสังสกฤษตไนย ๏ จึ่งเปนปฤษฎางค์ บอกไว้วางอัดถ์แก้ไข จะเขียนอักษรไทย ใช้ตัวฎอคอการันต์ ๏ อีกคำอัษฎางค์ วิธีทางอย่างเดียวกัน คำแปลหากแปรผัน ว่าองค์แปดประการมี ๏ เหมือนศีลอุโบสถ นับโดยบทแปดวิธี ระวังกายวะจี จัดเปนองค์แปดประการ ๏ อังคะแปลว่าคุณ ข้างฝ่ายบุญเปนแก่นสาร รักษาสมาทาน ทั้งแปดบทกำหนดวัน ๚ะ
ดึง๏ กระดึงดังวังเงง พวกกันเองมาดึงกัน คนไทยใช้จำนัน คำว่าดึงดังนี้นา ๏ ดาวะดึงษ์ชื่อสวรรค์ นับในชั้นฉะกามา วะจรหมู่เทวา ได้สมญาดาวะดึงษ์ ๏ อ้างเหตุต้นกำเนิด เทวาเกิดชั้นไตรตรึงษ์ เมื่อแรกขึ้นไปถึง สามสิบถ้วนควรนิยม ๏ จะเล่าให้ยาว/*85เยิ่น จะชักเนิ่นในนุกรม แนะเรื่องแรกปะฐม พอทราบเหตุสังเกตความ ๏ ดาวะดึงษ์ษอการันต์ ใช่สามัญคำสยาม ท่านจัดไว้ว่านาม เทวบทมคธตรง
ดก๏ กระดานมันกระดก เดินจะตกถลำลง ผลไม้ที่ไพรพง ตกดาดดื่นพื้นสุกทราม ๏ อักระดกตกยากไร้ คำพูดใช้ในสยาม ดอเดชเขียนคงตาม แบบบังคับศับท์สามัญ ๏ คำว่าผ้าสาฎก ที่สาธกมารำพัน แปลให้ทราบสำคัญ ผ้าห่มนุ่งบำรุงกาย ๏ หนึ่งคำอัฐะกะ พจนเครื่องนับหมาย แปลความตามธิบาย ว่าประชุมส่วนแปดปัน ๏ แผลงเปนอัษฎก ท่านหยิบยกเปนชื่อฉันท์ ปัฐยาวัตรประพันธ์ แปดอักษรกลอนคาถา
๏ อนึ่งโคลงกระทู้ จัดสี่คู่แปดวาจา เรียกนามตามสมญา โคลงอัษฎกสาธกกลอน ๚ะ
ดาก๏ เงื่อนงำทำกระดาก ดูหลากหลากล้วนแง่งอน ไม้ดากตะบันคลอน ดังขลุกขลิกพลิกขึ้นดู ๏ คำไทยใช้ว่าดาก มีพูดมากคนเหลือหู บังคับฉบับครู ตัวดอเดชสังเกตจำ ๏ ประฎากอีกบรรฏาก เปนเสียงหลาก/*86พจนำ ในบทมคธคำ ว่าแผ่นผ้าสิ้นทั้งมวน ๏ ผืนผ้าทำเปนธง ก็จำนงคำนี้ควร แปลความไม่ลามลวน เลศนี้ข้อฎอชฎา ๚ะ
ดึก๏ ยามดึกนึกถึงน้อง เคยประคองแนบอุรา ดึกนี้ชี้วาจา ในสยามเนื้อความตรง ๏ โชฎึกราชเศรฐี คำบาฬีท่านจำนง ฎอใหญ่ใช้ประสงค์ แปลว่ารุ่งจำรูญศรี ๏ โชฎึกเปนชื่อหมาย เรื่องนิยายในคัมภีร์ ท่านโชฎึกเศรฐี มั่งมีทรัพย์นับเหลือตรา ๏ รุ่งเรื่องพร้อมมูลหมด ทรัพย์สินยศวาศนา ชื่อส่อสมสมญา ว่าโชฎึกราชเศรฐี ๏ อีกคำว่ากรรดึก เปนคำฦกในบาฬี แปลว่าความยินดี อีกวาทีเดือนสิบสอง ๏ ดอเดชกอสกด ตามแบบบทในลบอง ทำนุกตามทำนอง อ่านแล้วตรองไตรตราดู ๏ คำไทยพูดใช้ดัด สารพัดออกแส้หู ต้นไม้ดัดดูตรู ดัดขาแขนแผนดัดกาย ๏ คำว่าดัดผทม ก็นิยมใช้กันหลาย กัมพุชพากย์กลายกลาย แปลว่าตื่นจากที่นอน ๏ อิกคำในมคธ โดยกำหนดว่าดัษกร คือฆ่าศึกรานรอญ ทำให้จิตรสดุ้งรน ๚ะ
/*87ดาด๏ ดาดพื้นดาดเพดาน พูดไขขานแทบทุกคน ดาดดื่นพื้นอารญ ล้วนทรงผลต้นพฤกษา ๏ ช่างเรือนไม่ฉลาด ปรุงเรือนดาดทรงหลังคา หัวท้ายแห่งนาวา ดูดาดไปไม่สู้งาม ๏ คำดาดพูดกันดื่น ในพ่างพื้นพงษ์สยาม แปลผันหันตามความ สกดดอก็พอควร ๏ กระดาษใช้ให้แปลก เปนพากย์แขกคำผันผวน ตัว ดอบอบังควร ตัวษอบอส่อภาษา ๏ บุดาดคู่เสมียน ซึ่งใช้เขียนอยู่อัตรา ไม่ทราบต้นเดิมมา จะเปนพากย์พจน์อะไร ๏ เห็นเขียนดอสกด เหมือนกับบทสามัญไทย์ คำเดิมนั้นฉันใด ไม่รู้แน่กระแสคำ ๚ะ
ดิด๏ ประดิดสองสฐาน พึงพิจารณ์ใส่ใจจำ ช่างคิดประดิดทำ ภาษาไทยใช้เจรจา ๏ ดอเดชตัวสกด ตามแบบบทท่านบัญชา ประดิดคิดสารา ก็เช่นกันบอผันแปร ๏ ประดิฐประดิษฐาน นี่คำขานในกระแส มคธมีบทแปล ว่ายืนทั้งตั้งดำรง ๏ เช่นวัดราชประดิฐ คือบพิตรจอมจักรพงษ์ โปรดให้เริ่มตั้งลง เปนอารามงามตระการ ๏ วัดเดิมนั้นก็มี ในถิ่นที่กรุงโบราณ วัดราชประดิษฐาน แปลความคล้ายลม้ายกัน ๚ะ
/*88๏ พระบาทพระจอมเกล้า ทรงตริเค้าให้แปลกผัน ถอนฐานคงจำนัน แต่ประดิษฐสนิทดี ๏ หมู่ช้างสุประดิฐ พงษ์พิจิตรคชกะรี แบบบทสกดมี ฐอสันฐานบรรหารสอน ๏ ท่าพระตำหนักชล พระนิพนธ์มะหิศร ทรงตั้งนามกร ท่าราชะวระดิดถ์ ๏ แปลว่าท่าหลวงเลิศ ท่าประเสริฐราชรังสฤษฎิ อีกกาญจนดิดถ์ เมืองท่าทองของเดิมมา ๏ หนึ่งว่าท่าบางโพ บ้านใหญ่โตคนแน่นหนา พระจอมมหิศรา โปรดให้ยกเป็นบูรี ๏ ชื่อเมืองอุตรดิตถ์ นามสนิทในวาที แปลว่าท่าเหนือมี ผู้รั้งเมืองเลื่องฦๅชา ๏ เจ้าเมืองท่ากระดาน แต่บุราณเรียกกันมา พระโปรดเปลี่ยนสมญา ผะละกะดิดถะบดี ๏ เจ้าเมืองท่าขนุน เรียกกันวุ่นแต่เดิมที บันะสะดิดถ์บดี ทรงเปลี่ยนใหม่ใช่นามขอม
๏ ดิดถ์นี้แปลว่าท่า ดิษฐนี้ว่าตั้งยืนยอม ในแบบยังพลาดปลอม เปลี่ยนเปนฐอสันฐานไป ๏ เพราะตรวจดูไม่ทั่ว ผิดในตัวต้องจนใจ พิมพ์ยากจะแก้ไข แล้วแล้วไปเลยตามเลย ๏ ตัวฑอไพรฑูริย์นี้ โดยวาทีท่านเฉลย ตามที่ได้พบเคย สังเกตจำคำบุราณ
๏ เสียงดอก็อ่านได้ ที่คำใช้จะไขขาน เหมือนว่า/*89ภัณ ฑา ดา}คาร ราชบัณ ฑิตย์ ดิด} คิดแปลธรรม ๏ ฑอนี้แทนตัวดะ ในวรรคฏะขอมควรจำ อยู่ที่สามประจำ ทั้งไทยขอมย่อมตรงกัน ๏ อีกว่าบิณฑบาต คำนักปราชใช้จำนัน มคธบทครามครัน มีสัคัญฑอแทนดอ ๏ หมั่นจำคำลิกฃิต คนชื่อดิศสกดศอ บาฬีมีเพียงพอ ศรัทธาดิศเจ้าลังกา ๏ ดิศศะบุศศะนี้ เปนชื่อดีในภาษา มคธพจนา ติดเนื่องใช้ในสยาม ๚ะ
ดุด๏ เดินสดุดคำไทยแท้ ไม่ต้องแปลชัดเนื้อความ ประดุจดุจหนึ่งนาม สองคำนี้จอสกด ๏ คำอะไรไม่ทราบชัด สองนี้จัดตามแบบบท ตุฐิพากย์มคธ แผลงเป็นบทดุษฎี ๏ แปลว่าความชื่นชม ควรนิยมอย่างวาที บางครูบางกระวี แปลว่าไหว้ไขว้เขวคำ ๏ ตุณหิแปลว่านิ่ง อย่าเกรงกริ่งจริงแม่นยำ ท่านแผลงแปลงพจนำ ดุษณีมีมากหลาย ๏ ดุษณีดุษดี สองคำนี้มักกลับกลาย เพราะไม่ทราบบรรยาย กระแสความตามที่จริง ๏ ที่ควรว่าชื่นชม ผู้เงางมใช้ว่านิ่ง สอนว่าอย่าประวิง ความว่านิ่งใช้ดุษณี ๚ะ
/*90เดด๏ เดดเดดในสยาม ที่ใช้ความไทยไม่มี ชักคำในบาฬี ใช้เจรจาว่าจนเจน ๏ หลวงเดชมีฤทธิเดช ว่าตามเหตุไม่แกล้งเกณฑ์ พระเดชนฤเบนทร์ ผ่านแผดหล้าฟ้าดินชม ๏ พระเดชคืออำนาจ ไทยธิราชวะโรดม ราชาณานุกรม คือพระเดชเหตุแผดเผา ๏ พระคุณคือกะรุณา แผ่เมดตาแก่เชาเรา สองคำอย่าดูเบา มิใส่ใจไม่รู้แปล ๏ ยาวสั้นเดชไวพจน์ จงกำหนดในกระแส สมเด็จพระเจ้าแปร จะเสด็จเผด็จการ ๏ มุขเด็จทำขาดเด็จ มีเขบ็จแบบเสาหาญ เด็ดดอกพฤกษาสาร มาสูบดมชมกลิ่นหวน ๏ แปลกกันแต่สั้นยาว เช่นดั่งกล่าวในขบวน เลือกคัดจัดที่ควร เดชไวพจนกำหนดจำ ฯะ
โดด๏ โดดโจนโดนตอหลัก ขาเกือบหักนั่งลงคลำ น้ำโดดน้ำโจนทำ เปนน้ำพุทะลุหิน ๏ เช่นนี้โดดคำไทย คำพูดใช้ประดิทิน มคธบทระบิล ว่าสันโดฐสันโดศมี ๏ แปลว่าไม่ละโมบ บันเทาโลภผ่อนยินดี อย่างไรก็ตามที่ ตามแต่ได้ไม่ทยาน ๏ สันโดศนี้ท่านนับ เรียกว่าทรัพย์เปนแก่นสาร แม้มีในสันดาน /*91ของผู้ใดใจชักเย็น ๏ ได้ดีแลได้ชั่ว บเมามัวตามแต่เปน น้ำใจไม่ลำเค็ญ เพราะปลงเห็นเหตุมัธยม ๏ สยามความชัดว่า มีนาษาสำหรับดม กลิ่นหอมย่อมชื่นชม ดมกลิ่นเหม็นเปนรำคาร ๏ สกดปล้นสดม ไทยนิยมพูดไขขาน นักเรียนจะเขียนจาน จงรู้ใช้ไทยจำนัน ๏ สดมภ์คำบาฬี นั้นต้องมีภอการันต์ จะแจ้งแห่งสำคัญ วางคำใช้ไว้เปนครู ๏ เสนาบดีสี่ ตำแหน่งมียศเฟื่องฟู เชิดชื่อระบือชู ออกนามชัดจัตุสดมภ์ ๏ แปลว่าสี่เสาหลัก แน่นหนาหนักควรนิยม เวียงวังคลังนาสม มุตย่อเรียกเพรียกพร้องเพรา ๏ คำเดิมมะคะธะ คือถัมภะแปลว่าเสา ท่านแผลงแปลงเปลี่ยนเอา ถะเปนสดะละตัวเดิม ๏ จึ่งกลายเปนสดมภ์ ภอประสมการันต์เสริม จัตุต่อต้นเติม พอเต็มคำเช่นรำพัน ๏ พนสดมภ์ว่าป่าเสา มีข้อเค้าเช่นเดียวกัน ใครรู้ดูสำคัญ จำให้มั่นหมั่นสอบสวน ๏ วิธีดอไวพจน์ แจกจัดบทหมดขบวน เพียรเรียนอย่าเรรวน จะได้รู้เป็นครูคน
/*92๏ เพียงนี้จบหมวดด้าว
ดอไว พจน์นา
จองจิตรอย่าหลงใหล
เลอะล้น
คำขอมมคธไทย
ทานเทียบ ไว้นา
ตราตรวจตั้งแต่ต้น
จวบสิ้นอวสาน ฯ
๏ แต่นิ้จักเริ่มตั้ง
ตอไว พจน์แฮ
กลอนสุรางคณางค์ไพ
เราะร้อง
เด็กอ่อนผ่อนอ่านไป
เจนจิตร
จำง่ายเพราะบทพร้อง
ผูกคล้องจองคำ ๚ะ
สุรางคณางค์๒๘๏ แจกตอไวพจน์ ตามในแบบบท กำหนดพิจารณ์ คำเทียบเรียบคู่ ไม่สู้พิศดาร แบบบทพจมาน ตามสารคะดี ๚ะ
ตัน๏ คำตันเปนต้น สยามยุบล คนไทยพาที ขอนศักต้นนั้น ต้นสนิทดี ประดวนไม่มี ลำลาบกาบโพรง ๏ ปลายคลองนี้ตัน มีทำนบกัน เปนลำกระโดง ไม่ตันปัญญา วาจาโป้งโหยง เพ้ยพูดตะโพง ปรุโปร่งเจรจา ๏ ซึ่งคำว่าตัน นับในสามัญ สยาม/*93ภาษา นอนิลสกด แบบบทบัญชา มากพ้นพรรณา ยักย้ายตามความ ๏ ต้นตะว่าหูก ควรใช้ให้ถูก อย่าให้เลยลาม ตันตีนี้เล่า ใช่เค้าคำสยาม มคธแปลความ จารีตแบบแผน ๏ อีกคำตันที ในพระบาฬี มีใช้เปนแดน แปลว่าเกียจคร้าน สาธารณ์ชั่วแคลน จะหาคำแทน คำไทยไม่มี ๏ ตัณหาราคะ ใครใครไม่ละ ทั่วทั้งโลกีย์ ห่อหุ้มกระมล ดิ้นร้นพันทวี รึงรัดราคี ไม่คลี่คืนคลาย ๏ ตัณฑุละนี้ คำจีนเรียกปี๊ หาบเร่ตวงขาย ไทยเรียกเข้าสาร ใช้การมากหลาย ทุกคนขวนขวาย ทุกวันเวลา ๚ะ
ตาน๏ บรรหารตานศับท์ โดยคะเนนับ สามสี่วาจา เด็กเปนตานทราง ผอมร่างกายา แพทย์ผู้รักษา ชื่อว่าหมอทราง ๏ ต้นตาลโตนด สูงกรวดดวดโดด ผลพัวทั่วทาง เขาทำน้ำตาล รศหวานบ่จาง เคี่ยวใส่หม้อกาง ไว้เพื่อซื้อขาย ๏ น้ำตาลทั้งหมด คือน้ำตาลสด แลน้ำตาลทราย น้ำตาลอื่นอื่น มีดื่นมากมาย โดยแบบแยบคาย ล้วนสกดลอ ๏ พระอะวะตาร เป็นนามขนาน นารายน์เหล่ากอ จะว่า/*94ตามบท สกดตัวรอ เสมียนมักพอ ใจใช้อื่นแทน ๏ นารายน์แบ่งภาค เลื่อนลดลงจาก สวรรค์เมืองแมน เพื่อมาปรามปราบ สัดตะบาปนับแสน ในพื้นดินแดน นั้นเรียกอะกะตาร ๏ ติณนี้แปลว่า สาระพันหญ้า นานาประการ หญ้าแพรกหญ้าคา อีกหญ้าละมาน สรรพหญ้าสาธารณ์ ท่านเรียกว่าติณ ๏ ติณะมคธ ณอใหญ่สกด โดยบทระบิล สังสกฤษฎแผลง ใช้แปลงเปนตฤณ มีมาอาจิณ ในโคลงพากย์ฉันท์ ๏ คำตอไวพจน์ แต่งตามกำหนด ในฉบับบรรพ หมวดนี้มีน้อย เพราะถ้อยจำนัน วาจาสามัญ ไม่มากมูลมี ๏ แต่พอครบหมด จำนวรควรตรวจ ลำดับวาที แม้นยังบกพร่อง ทำนองลิปี ฃอท่านผู้ปรี ชาช่วยเติมเสริม ๚ะ
๏ แจกครบจบบทเบื้อง
บรรยาย
ไวพจนตัวตอหมาย
ชื่อพ้อง
คำใช่บ่มานหมาย
หลากเลศ
ลำดับพอนับพร้อง
ภาคพื้นภูมคำ
/*95๏ หมวดถอต่อติดตั้ง
เติมบท
เรียกว่าถอไวพจน์
ที่เก้า
นักเรียนหมั่นจำจด
คำแจก ไว้เฮย
เทียบคู่คัดเลือกเค้า
แต่ข้อคำควร ๚ะ
๏ จักเริ่มเติมต่อบท ถอไวพจน์นะวะมี ทานเทียบเรียบวาที ที่เสียงพ้องคล้องคำขาน ๏ สถลแปลว่าบก ควรหยิบยกขึ้นพิจารณ์ ตัวลอท่านบรรหาร แห่งสกดบทบาฬี ๏ สถนแปลว่านม พึงนิยมอย่างวะจี นอนิลสกดมี แบบบังคับตำหรับไข ๏ มาดเรียกกำมะถัน คำสามัญภาษาไทย อย่าเขียนเปลี่ยนแปลงไป มิใช่บทมคธขอม ๏ พระถันกับถัญญะ เววะจะนะนิยมยอม สำเนียงไม่แปลกปลอม สกดแยกแปลกกันไป ๏ พระถันสกดนอ ความติดต่อภาษาไทย ว่านมตรงตรงไป ถัญญะใช้ว่าน้ำนม ๏ อาถรรภ์ชื่อพระมนต์ ชั้นเขตรคนผูกทับถม ตำราพระอาคม สื่บเนื่องในไตรเวทางค์ ๚ะ
ถาน๏ ถุมถานถานคำไทย มักพอใจพูดไว้วาง ถิ่น/*96ถานบ้านขุนนาง กว้างโตใหญ่ไทยเจรจา ๏ คำใช้ในสฐาน มคธขานคำภาษา แปลเปนสยามมา ว่าที่ตั้งทั้งที่ควร ๏ พระเจดียะฐาน ที่นมัสการอย่าลามลวน คำแปลโดยกระบวน ว่าที่ตั้งสั่งสมบุญ ๏ อนึ่งรูปสัณฐาน คืออาการโทษแลคุณ ต่ำสูงแลสวยสุน ทรร้ายกายผอมพี ๏ ท่านเรียกสัณฐานหมด ตามแบบบทพระบาฬี ทุกรูปทุกสิ่งมี สัณฐานสั้นยาวแบนกลม ๏ วาตะสมุฐาน โรคอาการเกิดแต่ลม โรคเกิดแต่ดีสม มุตปีตะสมุฐาน ๏ ความที่ตั้งจิตรใน ธรรมใดใดฤๅกิจการ เรียกว่าอะธิษฐาน การตั้งจิตรปราถนา ๏ พระกรรมฐานนี้ คือวิธีที่ศึกษา สมะถะวิปัศนา ปรารภเรียนเพียรบำเพ็ญ ๏ อีกคำว่าฐานกรณ์ คืออักษรหลากหลากเห็น ที่ตั้งหลายหลากเป็น นาสิกโอษฐมุทธ์ฅอดาล ฯ
ถิน๏ ผู้ชายชื่อนายถิน คำระบิลไทยไขขาน ดอกเหลืองเรืองแบ่งบาน ชื่อกระถินกลิ่นหอมหวน ๏ ฤดูทอดกระฐิน ทุกบ้านถิ่นย่อมชักชวน เรือเล่นเปนกระบวร แห่กระฐินย่อมยินดี ๏ อักษรซึ่งลิขิต เป็น/*97ธนิตสิถิลมี เสียงแยกแปลกวาที คือหนักหย่อนผ่อนเสียงตาม ๚ะ
ถุน๏ ล่องถุนภาษาไทย จำกัดใช้อย่าลวนลาม สถุลนี้แปลกความ ว่าอยาบพจน์สกดลอ ๏ เมถุนว่าคนคู่ เคียงกันอยู่นั่งเคล้าคลอ บังคับสกดนอ นับเปนนามตามราษี ๏ แผนดาวของอังกฤศ เขาลิขิตเขียนไว้มี รูปคนแฝดนิสี ทะนะแอบแนบเคียงกัน ๏ เมถุนคือคนคู่ เพื่อให้รู้แห่งสำคัญ เมถุนสังวาศนั้น หญิงกับชายรวมฤดี ๚ะ
เถน๏ เถนเถรนี้คำพ้อง ความเป็นสองคำบาฬี เถนนอสกดมี แปลว่าโจรใจโลภหลง ๏ เถระสกดรอ ว่าใจฅอท่านมั่นคง เป็นนามแห่งพระสงฆ์ ซึ่งดำรงคีลาจาร ๏ สองคำควรพินิต ต่างด้วยจิตรดีแลพาล สองคำพูดมานาน แต่มักหมายฝ่ายเถนนอ ๚ะ
ถอด๏ ถอนถอนภาษาไทย ก็พูดใช้กันเพียงพอ ถอนกล้าถอนหญ้ากอ ที่ย่อท้อต้องเลิกถอน ๏ ทึ้งถอน/*98ทั้งเถาราก ถอนกระชากฉุดล้มนอน วัวควายต้องถ่ายถอน เช่นนี้ว่าภาษาไทย ๏ ปัจจัดถรณ์ว่าเครื่องลาด ปูสอาดแลละไม พรมเจียมเอี่ยมใหม่ใส ลายต่างสีมีราคา ๏ คำเดิมปัจจัดถรณ์ ใช้ลดหย่อนผ่อนลงมา เพื่อให้คล่องวาจา ว่าบรรจ์ถรณ์ที่นอนงาม
เถียน๏ นายเถียนบุตรนายฉ่ำ พูดประจำคำสยาม เถียรบทมคธความ แผลงถีระเป็นเสถียร ๏ แปลว่าตั้งมั่นคง นายจำนงนายจำเนียร พวกกับนายศรีเถียร ตำแหน่งนายในกรมวัง ๚ะ
ถาก๏ ฝีปากพูดถากถาง จะไว้วางก็น่าฟัง ถือขวานยืนจังงัง จะถากไม้ไม่ดูการ ๏ คำไทยใช้ว่าถาก แปลไม่ยากมากสาธารณ์ มคธฐอสัณฐาน อุปฐากว่าบำรุง ๚ะ
ถึก๏ โคถึกมฤคร้าย มาแวดชายเป็นหมู่มุง นักเทศที่ในกรุง ธรรมกถึกดูฮึกเหิม ๏ ถึกถึกไทยมคธ พ้องบาทบทต้องเติมเสริม แม่กมมาเฉลิม อุปะถัมภ์คำ/*99บาฬี ๏ ควรใช้ถัมแม่กม ตามนิยมอย่างวาที ตัวภอการันต์มี แปลในคำว่าค้ำชู ๏ ถัมภะแปลว่าเสา เด็กย่อมเยาวจงหมั่นดู จะพาจิตรเฟื่องฟู ได้สว่างทางปัญญา ๏ ในหมวดถอไวพจน์ มีกำหนดเช่นพรรณา ย้ายแยกแจกวาจา พอจบหมวดตรวจคำเคียง
๏ หมวดถอไวพจน์สิ้น
สารแถลง
คลายคลี่ชี้แจกแจง
จัดไว้
ไทยอีกมคธแปลง
คำเปลี่ยน
ทั้งหมวดตรวจคำใช้
เสร็จสิ้นสามสิบสอง ๚ะ
๏ แจงจัดถัดหมวดนี้
ทอทาน
จักแยกแจกบรรหาร
แห่งใช้
สำหรับเพื่อกุมาร
ดูเล่า จำเฮย
เป็นบทฉบังให้
สวดคล้องจองกลอน ๚ะ
๏ จักแถลงแปลงแปลแก้ไข คำหมวดทอไว พจน์เป็นบทกลอนฉบัง ๚ะ
ทน๏ ตั้งต้นทนทงทกทัง ทดทบทมหวัง ว่าย่นไปจนเทยทาย ๏ เรียงคำลำดับนับหมาย ตามหมวดบ/*100คลาย บคลาศในบาทบทเดิม ๏ ในแบบบกพร่องต้องเติม แทรมแทรกสอดเสริม สำเนาสนิทชิดเชิง ๏ จุงใจเด็กให้บันเทิง สำราญสำเริง เรียนเล่าในเค้าคำควร ๏ ตราตรวจหมวดนี้จำนวน ประมาณประมวญ รวมร้อยสามสิบเศศสาม ๏ ตั้งต้นอดทนคำสยาม สู้ทนพยายาม ทุกข์ยากลำบากตรากตรำ ๏ คงทนอดทนถ้อยคำ คนไทยพจนำ ทนนับอเนกคณนา ๏ ล้วนเป็นสามัญวาจา ตามแบบบัญชา ตัวนอสกดบทไทย ๏ พระทนต์ว่าฟันมีใน ราชาศับท์ไพ เราะเรียกมีตอการันต์ ๏ วงกลมเช่นดวงสุริยัน อีกดวงพระจันทร ก็จัดว่ามีมณฑล ๏ จังหวัดพิธีเวทมนต์ สายสิญจน์คงทน ก็เรียกมณฑลพิธี ๏ หนึ่งนุ่งห่มเรียบร้อยดี โวหารบาฬี ท่านเรียกบริมณฑล ๏ ลมจัดกลัดกลุ้มเวหน พัดหวนป่วนบน ก็เรียกมณฑลวาตา ๏ ชื่อพระสุทนต์มโนหรา ต้องมีตอการันต์เพิ่มแลเติมต่อปลาย ๏ ทองธนคือทรัพย์แหล่หลาย ปรักมาศนามหมาย ว่าธนทุกคนคือแสวง ๏ ขุนนางฝ่ายคลังนามแถลง ควรอ้างออกแสดง พระราชธนบริรักษ์ ๏ แปลว่าเป็นผู้พิทักษ์ ทรัพย์หลวงหน่วงหนัก /*101ตรวจนับแลรับจ่ายคง ๚ะ
ทัน๏ ไล่ทันนี้คำไทยตรง คิดบทันหลง บทัดบเท่าเทียมทัน ๏ รู้ไขรู้แก้แปรผัน รู้เท่าทันกัน คำพูดสามัญมากมูล ๏ ยังทัณฑ์มีฑอไพฑูริย์ ท้ายพจน์เพิ่มพูล ณอใหญ่สกดทอทาน ๏ พรหมทัณฑ์ภาคทัณฑ์บรรหาร เทวทัณฑ์บันดาน ดลราชทัณฑ์พลันถึง ๏ ต้องเป็นโทษทัณฑ์ตรากตรึง ทนทุกข์ทันทึง มิตรญาติก็ขาดสุญหาย ๏ ทัณฑะว่าอาญาหมาย หนึ่งท่านธิบาย ว่าท่อนไม้ท้าวธารกร ๏ ผู้ถือยุติธรรมบั่นรอน คดีราษฎร โดยทางที่เป็นสัตย์ธรรม์ ๏ ผู้ถือทุจริตผิดผัน ลำเอียงอาธรรม์ บคิดละอายบาปบุญ ๏ เพราะใจอาธรรม์ทารุณ กอบเกื้อเจือจุน กองกรรมให้เกิดไภยเวร ๏ พวกธรรม์ธอเธอมีเกณฑ์ รคหันใช้เจน ท้ายส่อตัวมอการันต์ ๚ะ
ทาน๏ ทานบนเขียนสอบทานกัน ทานทานสามัญ ใช้มากในพากย์ไทยตรง ๏ ทำบุญให้ทานแก่สงฆ์ ทานนี้จำนง นับในมคธพจมาน ๏ อีกคำหนึ่งว่าโวทาน /*102แปลว่าสันดาน ผ่องแผ้วพิสุทธิแจ่มใส ๏ สะโมธานนี้คำใน บาฬีท่านไข อัดถ์วาประชุมพร้อมลง ๏ คชาธารว่าช้างที่นั่งองค์ จอมกระษัตริย์ทรง ออกสู้สงครามงามครัน ๏ เอาธารโอฬารเช่นกัน แปลว่าสิ่งอัน ยิ่งล้นแลพ้นพันทวี ๏ ชลธารว่าแถกการ อีกท้องธารมี ในทรอกคิรีหลั่งไหล ๏ สาธารณ์แปลว่าทั่วไป จัณฑาลนี้ไซร้ ว่าคนชาติร้ายเลวทราม ๏ ตัวสกดกำหนดผ่อนตาม ให้ต้องโดยความ เช่นแบบที่ใช้ไว้วาง ๚ะ
ทิน๏ นายทินเป็นสามีนาง ทิมนี้คำกลาง อีกคำว่าเป็นมลทิน ๏ สองคำไทยใช้อาจิณ สกดนอนิล ตามบทฉบับสามัญ ๏ ถึงทินมคธจำนัน นอตัวเดียวกัน สกดเช่นบทคำไทย ๏ คือเรียกสุทินมีใน ตำราโหรไข ว่าปรกติวันดี ๏ ปะฎิทินใช้วาที นับวันตลอดปี ประจบทุกวันทุกวาร ๏ ทักะทินเป็นวันห้ามการ ในตำหรับขาน เรียกว่าวันตายร้ายแรง ๏ ราชะทินนะนามอย่าแคลง คือชื่อยศแปลง ซึ่งโปรดประทานสัญญา ๚ะ
ทูน๏ แบกทูนคำไทยพจนา สามัญวาจา บ่าแบกแลทูนด้วยเศียร ๏ พิดทูลกราบทูลคำสเถียร ใช้มาจำเนียร นั้นลอสกดบทเดิม ๏ คำข้าทูลลอองบาทเดิม ตัว ลอต่อเสริม สกดเช่นบทกราบทูล ๏ บังคับข้อนี้เค้ามูล บทราบสาบสูญ มีแบบที่ใช้ใช้ตาม ๏ บัณฑูรบันทูลสองความ บัณฑูรนี้นาม กำหนดสิงหะตระกูล ๏ โองการมารพระบัณฑูร สิงหนาทเพิ่มภูล ดำรัสดำรงทรงธรรม ๏ บันทูลนี้เป็นฝ่ายกัม พุชพากย์พจนำ สำหรับบวรวังสฐาน ๏ ที่สองรองพระโองการ แบบบทพจมาน ลดหย่อนผ่อนใช้ในสยาม ๏ ไพรฑูริยจำรูญเรืองงาม แก้วนี้มีนาม กำเนิดในลำเวฬู ๏ บ้างว่าแก้วนี้พิดดู ศีแสงไพรู ผิวไผ่ลม้ายคล้ายกัน ๏ มธุระมคธพจพรรณ คำกลอนกล่าวกัน ว่าเป็นมธูรมูลมี ๏ แปลว่าไพเราะเหมาะดี อ่อนหวานวาที เช่นว่าสำเนียงมาธูร ๏ ถ้ากล่าวในรศเพิ่มภูล แปลคำมาธูร ว่ารศอร่อยโอชา ๏ วิธูรนี้เป็นสมญา แห่งพระมหา พุทธางกุรก่อสมภาร ๏ ที่เก้าที่นับประมาณ ชาฎกนิทาน สิบชาติทั้งเวศสันดร ๏ คำว่าพิทูรต่อกลอน แปลอุ/*104ทาหรณ์ ว่าที่แลทางห่างไกล ๏ ประมวญทูนคำขอมไทย ครบสิบคำไข คดีล้วนมีสารา ๚ะ
โทน๏ ตีโทนคู่รับรำมนา บุตรโทนเอกา ว่าบุตรคนเดียวโดดดาย ๏ หนึ่งพูดกันว่าช้างพลาย โทนเที่ยวเปลี่ยวกาย บมีเพื่อนเที่ยวถึงสอง ๏ เด็กผูกตะกรุดโทนทอง แปลโทนทำนอง ว่าสายตะกรุตดอกเดียว ๏ ว่าตวงด้วยโทณคำเฉลียว เสียงโทณจริงเจียว แต่ต่างสกดณอคุณ ๏ แปลว่าทนานนุยุญช์ ประมาณเจือจุน แก่เกณฑ์พิกัดสัดถัง ๏ พราหมณแจกพระธาตุบรมัง กุสินารายัง นั้นชื่อว่าโทณพราหมณ์ ๏ เพราะตวงพระธาตทั้งสาม ด้วยทนานทองงาม วิจิตรประดับเพชรพลอย ๚ะ
ทอน๏ บั่นรอนทอนให้เป็นรอย ซื้อของต้องคอย ทอนอัฐประจบครบครัน ๏ บทลดบททอนผ่อนผัน ทอนไทยจำนัน จะนับอเนกวาที ๏ อุทรคำในบาฬี แปลว่าท้องมี ตัวรอสกดวาจา ๏ มโหทรชื่อยักษ์เสนา นครลงกา แปลว่าท้องใหญ่ล่ำสัน ๏ เป็นความต้องอุท/*105ธรณ์กัน คำนี้ก็สรร มาแต่มคธบทเฉลิม ๏ แปลว่าถอนจากศาลเดิม มีฟ้องเพิ่มเติม กล่าวโทษอุทธรณ์ตระลาการ ๏ ศศิธรจรแจ่มคัคณานต์ จันทรชัชวาลย์ ใสส่างสว่างอัมพร ๏ มคธคำว่าอาทร รอสกดเป็นกร แปลว่าเอื้อเฟื้อเจือเจิม ๏ สาทรมีตัวสะเติม แปลดุจคำเดิม กอบด้วยเอื้อเฟื้อฟูมฟาย ๏ อนาทรไทยใช้หลาย แต่เห็นความกลาย กลับจากมคธเค้ามูล ๏ อะนะปฏิเสธสิ้นสูญ หมดความนุกูล ไม่เอื้อไม่เฟื้อต่อกัน ๏ ความไทยใช้พูดบิดผัน เช่นคำจำนัน บำรุงบให้อนาทร ๏ มีมากตัวอุทาหรณ์ หมู่กะวีวร วินิจจงคิดตรวจดู ๏ สาธรสาธุแส้หู แปลว่าดีครู ท่านแปลงเอาอุเป็นรอ ๏ คะทาธรนี้เพียงพอ ทราบเค้าเหล่ากอ แปลว่าผู้ทรงตะบอง ๏ มหิธรภูธรทั้งสอง คำนี้โดยคลอง แปลว่าผู้ทรงแผ่นดิน ๏ วิชาธรนี้คำยิน พูดกันอาจิณ ว่าฆ่าปรอทวอดวาย ๏ แลว่าเป็นเพชรทั้งกาย จริงฤๅเท็จกลาย จงอยู่แก่ผู้เจรจา ๏ คำแปลว่าทรงวิชา สะกะฏะภาษา นั้นว่าพวกเพทยาธร ๚ะ
/*106เทียน๏ ทูปเทียนคำไทยสังหร ตำหนักนฤศร เรียกพระราชมณเฑียร ๏ ขวยเขินสะเทินอายเจียน จะมุตรเมียน เช่นนี้ว่าเทินสามัญ ๏ หนึ่งว่าไปเทอญท่านสรร ใช้แทนเถิดปัน เป็นพวกตัวญอต่อเติม ๏ คำนี้มิทราบความเดิม เป็นแต่เฉลิม เช่นลักษณ์ประจักษ์สาธารณ์ ๏ เป็นแบบบัญญัติมานาน ใช้บทพจมาน คำสูงที่จูงใจความ ๚ะ
ทก๏ คำทกที่ใช้ในสยาม หนาวเนื้อเหลือหลาม กระตุกกระทกงกงัน ๏ สัตรีกระทกแป้งปัน ปูนแบ่งส่วนกัน แล้วปั้นขนมกลมแบน ๏ หนึ่งทุกท่านใช้ทกแทน ทกด้าวทกแดน ดังนี้ก็มีใช้ชุม ๏ คำว่าอุทกปกคลุม มคธสุขุม คือแปลว่าน้ำคำไทย ๏ ปะสันโนทกน้ำใส อัจโฉทกใช้ ก็ได้ว่าใสเช่นกัน ๏ อาวิโลทกนี้สรร ว่าน้ำขุ่นอัน มัวมลแลข้นตมเป็น ๏ สีโตทกว่าน้ำเย็น อุษโณทกเห็น แปลว่าน้ำร้อนชงชา ๏ โลโณทกน้ำเคมหนา สาตูทกว่า น้ำจืดสนิทสาธร ๏ คำศับท์อุทกนิกร แจกอุทาหรณ์ ให้สิ้น/*107ให้สุดพรรณา ๏ มณฑกว่ากบคำบา ฬีส่อสารา บังคับตัว ฑอไพรฑูริย์ ๏ สาธกธอเธอเค้ามูล ว่าให้เสร็จภูล เพิ่มอ้างให้ส่างสงไสย ๏ ทลิทกว่าคนเข็ญใจ ทกมากหลากไนย จะใช้จงต้องตามความ ๚ะ
ทัก๏ ทักซึ่งพูดภาษาสยาม คือพบทักถาม โหรทักทำนายร้ายดี ๏ ทักเป็นพากย์อื่นก็มี ว่าวายชีวี เช่นว่าลาญทักทักรทิน ๏ พิทักษ์ใช้มาอาจิณ พิทักษ์ธานิน ขุนราชพิทักษ์ทักทาย ๏ คำนี้มคธกลายกลาย โดยคำธิบาย ว่าผู้ฉลาดรักษา ๚ะ
ทึก๏ บันทึกคำไทยใช้มา ว่าย่นย่อปรา กฎในบุรำคำหลวง ๏ ว่าเทพย์เจ้าทั้งปวง ทราบในกระทรวง ก็ช่วยบันทึกทางจร ๏ ลัทธิบางครูท่านสอน ในอุทาหรณ์ บันทึกว่ากำหนดจำ ๏ จดหมายบันทึกถ้อยคำ เขียนไว้เพื่อกำ หนดแน่กระแสสอบสวน ๏ สองอย่างจงให้ใคร่ครวญ อย่างไรจะควร ก็ใช้ให้ต้องแบบบรรพ์ ๏ ทรธึกนี้แปลว่าวัน ร้ายยิ่งเข้มขัน ข้องขัดสวัสดิมงคล ๏ ว่าโทษอธึกคือคน ทำผิดยิ่ง/*108กล กับโทษฉกรรจ์พรรณา ๚ะ
ทุก๏ คำทุกสยามภาษา พูดใช้กันมา ประมาณประมวญมากมี ๏ คือว่าทุกครั้งทุกที ทุกเดือนทุกปี ทุกบ้านทุกเมืองทุกวัน ๏ ทุกไทยพ้นที่จะรำพัน อีกคำจำนัน บันทุกระวางนาวา ๏ นนทุกมคธภาษา ซึ่งเป็นสมญา แห่งยักษ์ในเรื่องรามวงษ์ ๏ คำเดิมนนทะกะตรง ท่านเติมอุลง อุทกอุทุกเช่นกัน ๏ เหล่านี้บมีการันต์ เป็นคำสามัญ อย่าเขียนตัวขอต่อปลาย ๏ ทุกข์ใจทุกข์ในร่างกาย ทุกข์ยากมากหลาย เหล่านี้ต้องมีขอเติม ๏ เพื่อให้เต็มที่คำเดิม มคธบทเฉลิม ตามลักษณ์กระหนักแน่นอน ๚ะ
ทด๏ แจกทดแม่กดต่อกลอน ชักอุทาหรณ์ แห่งบทว่าทดคำไทย ๏ พูดกันว่าทดน้ำไหล ทดแทนกันไป ทดเข้าทดปลาว่ากัน ๏ ทดนี้บมีการันต์ ด้วยเป็นสามัญ ตัวดอสกดทดไทย ๏ ทศแปลดว่าสิบมีใน มคธคำไข ศอคอสกดบทมี ๏ เอกาทศรถจอมตรี ภูวนาธิบดี กระษัตริยณกรุงเบาราณ ๏ ตรีทศไตรทศ/*109ประมาณ สิบสามตามวาร หนึ่งนับว่าสิบสามหน ๏ ทวาทศมาศยุบล โคลงดั้นโดยกล นิราศสิบสองเดือนกาล ๏ ทศนัขสิบนิ้วคำขาน นัขสะโมธาน ว่าตั้งเล็บพร้อมน้อมเศียร ๏ ท่านท้าวทตรฐนามเมียน สถิตย์สะเถียร ประจำในทิศปราจิณ ๏ นามไท้เทวราชสักรินท์ เรียกท้าวบุริน ททเทพสฤตย์แมนสรวง ๏ แจกทดขอมไทยทั้งปวง จนสิ้นกระทรวง ครบสิบวะจีจงจำ ๚ะ
ทัด๏ แต่นี้จักแจกเรียงรำ พันทัดคัดคำ ที่คล้องแลพ้องวาจา ๏ นายทัดทัดดอกจำปา ท่านเจ้าพระยา ทูลทัดก็ขัดหฤไทย ๏ แขงขัดทัดทานเราไย ปรีชาเชิงไว พอทัดพอเทียบเทียมกัน ๏ ดีดสายบันทัดทอดปัน สูญส่วนเที่ยงทัน แลนับบันทัดอักษร ๏ ประทัดจีนไทยไฟฟอน บันฦๅขจร สำเนียงสนั่นโกลา ๏ คนไถเทียมโคไถนา วงไปเวียนมา ร้องทัดแลทูนสองคำ ๏ โคฟังเข้าใจเจนจำ โดยสำเหนียกสำเนียงร้องที่ต้องแวะวง ๏ เหล่านี้ทัดคำไทยตรง บต้องจำนง สกดแลบทการันต์ ๏ ด้วยเป็นในพวก/*110สามัญ เช่นรู้ทั่วกัน ว่ากดสกดตัวดอ ๏ คำทัดมคธเพียงพอ สกดตัวชอ เช่นธัชว่าธงตรงคำ ๏ แต่ใช้มักเปลี่ยนแปลกสำ เนียงเป็นธุชคำ นี้ท่านมาเติมอุลง ๏ พรหมทัตไชยทัดนามองค์ กระษัตริยดำรง นครแต่ก่อนกาลมี ๏ พระเจ้าเอกทัตกรุงศรี อยุทธยบูรี เป็นที่สุดท้ายปลายวงษ์ ๏ เช่นนี้สกดตอคง อย่าได้จำนง การันต์มาสรรเศกปลาย ๏ ทัศนาทัศไนยคู่หมาย แปลบทบรรยาย ว่าเห็นว่าดูโดยความ ๏ วัดสุทัศนวราราม ว่าวัดดูงาม ด้วยโบดระเบียงบริเวณ ๚ะ
ทาด๏ คำทาดคำไทยมีเกณฑ์ ที่ใช้กันเจน แต่ล้วนมคธภาษา ๏ อัฐิสมเด็จสาสดา บัญญัติสมญา บรมธาตุทุกพรรณ์ ๏ อัฐิสาวกอะระหันต์ คำเรียกลดกัน เพียงว่าพระธาตุโดยนาม ๏ มหาธาตุชื่อพระอาราม เพราะอ้างเหตุความ บัญจุพระธาตุทศพล ๏ อนึ่งโลกธาตุมณฑล ดินฟ้าสากล ก็เรียกว่าธาตุโลกีย์ ๏ ดินน้ำเพลิงลมสี่มี นามในบาฬี บัญญัติว่าธาตุจตุรงค์ ๏ ถ้ารวมอากาศธาตุลง เรียก/*111เพิ่มชื่อตรง ว่าธาตุบัญจกจัดสรร ๏ ตัวตุสกดเช่นกัน ในคำจำนัน แปลตรงว่าทรงธรรมดา ๏ ทาษซึ่งเสียเงินไถ่มา สารกรมตีตรา นี้เรียกว่าทาษหญิงชาย ๏ ษอบอสกดบทหมาย ตามแบบธิบาย บังคับจินดามณี ๏ โอทาตว่าขาวผ่องศี เขียนใช้ต้องมี ตัวตอสกดจดจำ ๏ อาทาศว่าแว่นอีกคำ ว่ากระจกทำ เป็นกล้องแลส่องดูไกล ๏ บันดากระจกเงาใส ส่องเห็นใดใด ก็เรียกว่าอาทาโส ๏ ไทยใช้อาทาศตามโว หารสระโอ ศอคอสกดคงควร ๏ คำทาดนักปราชประมวญ ไว้ตามขบวน ในบทที่เปลี่ยนเพี้ยนเสียง ๚ะ
ทิด๏ ลิขิตคำทิดต่อเคียง โดยลำดับเรียง ระยะไม่ปะปนกัน ๏ สงฆ์ศึกออกไม่นานวัน เพื่อนพบทักพลัน พี่ทิดนี่ศึกเมื่อไร ๏ เหมาเอาเป็นทิดคำไทย ถ้าจะว่าไป คำไทยก็ไม่แท้ดี ๏ เพราะเดิมพูดอ้างบาฬี บัณฑิตย์ผู้ปรี ชาปราชฉลาดทางธรรม ๏ คนไทยพูดใช้ประจำ ลดทอนหย่อนคำ ก็คงแต่ทิดติดพัน ๏ แม้นถึงคนในประจุบัน ยังใช้พูดกัน ว่าพวก/*112บัณฑิตย์ก็มี ๏ เป็นคำกำกวมวาที สกดลดทวี ตามเต็มแลหย่อนวาจา ๏ มณฑลอาทิตย์อุษณา การแผดเผาอา กาศแผ้วดุจแก้วส่องแสง ๏ วันอาทิตย์นี้ท่านแผลง จะสองตัวแปลง มาเป็นตะยะอักษร ๏ ทิศใหญ่สี่นามกร บุรพาอุดร แลทิศประจิมทักษิณ ๏ ทิศน้อยนับสี่โดยระบิล ตามได้ใช้ชิน ว่าเฉียงออกใต้ตกเหนือ ๏ ทิศใหญ่ทิศน้อยนับเจือ ทั้งแปดบเหลือ รวมเรียกว่าอัฐทิศา ๏ พระที่นั่งอัฐทิศสมญา สำหรับราชา ภิเศกพระเจ้าธรณี ๏ ย่อเหลี่ยมครบแปดทิศมี พราหมณกับกระวี ถวายน้ำเศกกรดสังข์ ๏ สิบทิศคือนับอุทธัง อะโธทิศทั้ง ข้างบนข้างล่างรวมปน ๏ คำว่าอุทิศแผ่ผล คือทำกุศล แล้วแผ่จำเภาะเจาะจง ๏ ให้ถึงหมู่ญาติมาตรง บิดรแลองค์ ไท้เทพที่ตนปราถนา ๏ อุทิศทิศสองวาจา เช่นร่ำพรรณา บังคับสกดศอคอ ๚ะ
ทุด๏ ประทุษฐสกดตัวฐอ กลางเติมษอบอ แปลว่าทำร้ายร้ายแรง ๏ ธุชสกดตัวชอสำแดง ว่าธงอย่าแคลง กับธัชเช่นอ้างอย่างกัน ๏ ทุศสกดศอ/*113คอ จำนัน ว่าผ้าแพรพรรณ ตามคำมคธบทมี ๚ะ
ทูด๏ ทิ้งทูดเรียกนามปักษี คำไทยพาที สกดเป็นบทสามัญ ๏ ราชทูตทูตขรแขงขัน มคธพจน์พรรณ ต้องบทสกดตอตรา ๚ะ
เทด๏ นายเทศนำแขกเทศมา แต่เกาะชะวา เป็นต่างประเทศเขตรคาม ๏ พระเทศน์ทานะกัณฑ์ที่สาม พรรณาความ เนียรเทศพระเวศสันดร ๏ คำย่อข้อหมวดนิกร แห่งอุทาหรณ์ ท่านเรียกอุเทศบาฬี ๏ คำแจกแตกข้อคดี กระจายวาจี จัดเป็นนิเทศโดยนาม ๏ สันเทศหนังสือสั่งความ ไปถึงที่ตาม ประสงค์ผู้จงจิตรกัน ๏ ตั้งเป็นเอกเทศเขตรปัน เทศเหล่านี้สรร ศอคอสกดพจน์ขอม ๏ เท็จแทตย์เป็นคำใดปลอม ตูข้าคิดยอม บรู้ประเภทพาที ๏ เท็จปดแทตย์ว่ายักษ์ผี ทั้งสองวะจี สกดตัวจอตอยอ ๏ เขียนตามของเก่าเหล่ากอ ไป่รู้ต้นตอ บัญญัติที่อ้างอย่างยล ๚ะ
/*114โทด๏ คำโทษโจทย์ข้อนุสนธิ เป็นสองยุบล ในบทสกด(ศษ)สสอง ๏ บังคับษอบอแบบปอง เป็นแบบทำนอง ทำนุกจินดามะณี ๏ บังคับศอคอก็มี จอมเจ้าธรณี ที่สี่ได้ทรงอาจิณ ๏ กล่าวโทษมีผู้ตัดสิน โดยความแผ่นดิน บมีผู้โปรดโทศทัณฑ์ ๏ โทษแปลว่าความผิดผัน มคธพากย์พรรค์ ว่าความประทุษฐโกรธา ๏ คนไทยพูดใช้นานมา ตกเป็นภาษา สยามสนิทชิดชม ๏ โทศานุโทษนิยม รู้ทั่วทุกกรม ทุกคนทุกผู้รู้กัน ๚ะ
ทบ๏ ปรารภด้วยทบจำนัน คำไทยใช้กัน ว่าเกณฑ์สมทบทบทวน ๏ พับผ้าทบมาประมวญ ขาทบคำควร ตัวบอสกดบทไทย ๏ สินธพเสนธพมีใน บาฬีขานไข ต้องบทสกดพอพิณ ๏ ชื่อม้ากำเนิดวาริน เรวเทียบลมบิน เรียกชื่อสินธพอัศดร ๚ะ
ทับ๏ ไม้ล้มทับขวางทางจร ปลูกทับไว้นอน มาขู่สำทับทางลวง ๏ ถูกเกณฑ์เข้ากองทัพหลวง กอง/*115ทัพทั้งปวง ยกทัพล่าทัพฉับไว ๏ กองทัพก็ภาษาไทย แต่เพราะเหตุใด จึงต้องตัวพอสกด ๏ คำนี้วางแบบตามบท ของเก่ากำหนด เป็นแบบบัญญัติจัดวาง ๏ คนธรรพจับพิณดีดพลาง สำเนียงทุ้มกลาง แลเอกวิเวกวังเวง ๏ คนธรรพพวกเทพบันเลง ครูลำนำเพลง โทนทับแลกรับดนตรี ๚ะ
ทิบ๏ เครื่องทิพย์ของเทพย์ทรงศรี จำรัศรูจี ระจิตรด้วยแก้วแกมกาญจน์ ๏ ประทีปแสงโชติชัชวาลย์ เพียงทิวากาล สว่างกระจ่างแจ่มโชน ๏ หลวงโลกทีปกรมโหร บได้เดาโดน ดูแม่นประจักษ์ทักตรง
ทูบ๏ ทูบเกวียนเขียนทอท่านตรง บอสกดลง ก็เสร็จบต้องแปลแปลง ๏ ธูปเทียนธอเธอสำแดง สกดปอแจง จงคำว่าคำบาฬี ๏ ทอธอไวพจน์บทมี ดังแจกวาจี จัดคำที่พ้องเพี้ยนตัว ๏ ชัดเจนบมีเคลือบคลุ้มมัว เพราะข้าคิดกลัว จะไม่กระจัดชัดความ ๏ จึ่งสู้อุส่าห์พยายาม คิดค้นต้นตาม ที่รู้บเอื้อนออมคำ ๏ แปลยากหลากหลากหลายคำ /*116นักเรียนเพียรจำ จะค้ำจะชูปรีชา ๏ แม่นยำกำหนดพจนา จะเรืองปัญญา เปรมปราชฉลาดสาธร ๏ จบทอไวพจน์บทสอน เกลากลั่นสรรกลอน สิบหกฉบังบริบูรณ์ ๚ะ
๏ หมวดทอไวพจน์สิ้น
สารสอน
เลือกคัดจัดสุนทร
ถ่องถ้อย
ชักเทียบอุทาหรณ์
หาเหตุ อ้างเอย
เกื้อนุกูลเด็กน้อย
นักผู้เพียรเรียน ๚ะ
๏ ตัวนอจะต่อตั้ง
เติมบท
คือหมวดนอไวพจน์
พากย์พ้อง
นักเรียนเร่งจำจด
จงแม่น
กลอนกล่าวยานีคล้อง
เลศล้วนลำนำ ๚ะ
๏ หมวดที่เอกาทัศ จะแจกจัดนออักษร เกลากลั่นสรรเป็นกลอน ผูกพากย์ผ่อนสอนกุมาร ๏ เรียกชื่อนอไวพจน์ พึงจำจดบทวิจารณ์ สำเหนียกสำเนาสาร อย่าพลิกอ่านเล่นเปล่าดาย ๏ จำแนกนอบทต้น คำว่านนนั้นมีหลาย คำไทยใช้บรรยาย นกไก่ควายแพ้จำนน ๏ ฝีมือไทยรูปชอบกล เรียกว่าหม้อคะนน แทบทุกคนรู้จัก/*117มัน ๏ ดนตรีครูประสิทธิ์ เรียกให้ติดกำนนพลัน คือว่าบูชาปัน เป็นส่วนครูผู้สอนเพลง ๏ สามนนคำไทยหมด ความแปลบทบอกตัวเอง ใช้กันมาแต่เพรง นอสกดบทคำกลาง ๏ กานนแปลว่าป่า เป็นภาษามคธวาง อนนต์บอกไม่พราง ว่าไม่มีที่สุดลง ๏ สิ่งของฤๅการกาล แลสงสารที่วนวง กำหนดไม่ได้คง เรียกอนนต์พ้นประมาณ ๏ นนทะลีว่ามารดา ที่มีมาท่านว่าขาน ไม่ทราบมูลสฐาน ว่าเป็นพากย์ภาษาใด ๏ อานนท์แลนนท์นี้ คำแปลชี้มาข้างไทย ว่าความชื่นชมใน จิตรแจ่มใสใจยินดี ๏ เมืองขึ้นกรมท่า นามเรียกว่านนท์บุรี เจ้ากรมอาสามี ตำแหน่งที่เสนานนท์ ๏ กรมวังนอกนั้นเกณฑ์ หลวงนนทเสนกำกับคน ขุนศรีประชานนท์ ตำแหน่งกรมพวกธรรมการ ๏ คำนนท์พากย์มคธ นอสกดบทสาธารณ์ ย้ายแยกแจกวิจารณ์ คือตอทอส่อการันต์ ๚ะ
นัน๏ นันนันภาษาไทย ที่มีใช้ไทยพูดกัน นักเลงเล่นพนัน แข่งประชันเอาชะนะ ๏ สู้เสียของกำนัน แจกให้ปันสู้สละ เกี่ยวข้องต้องชำระ สืบ/*118กำนันพันร้อยแขวง ๏ สิบสองพระกำนัน ที่ว่ากันนั้นอย่าแคลง สิบสองนี้ยังแฝง พนักงานฤๅหมู่กรม ๏ คำนันชนิดนี้ เห็นวาทีไทยนิยม นันทะว่าชื่นชม เหมือนคำนนในหนหลัง ๏ สวนทิพย์นันทะวัน พระเทศธรรม์เราได้ฟัง ไม่ได้เห็นจริงจัง ยินแต่ชื่อเลื่องฦๅชม ๏ สวนนันทะอุทยาน เกณฑ์นายด้านทำระดม ทาษหลวงมีสารกรม มาแต่เก่าเฝ้ารักษา ๏ อเนกอนันตแน่น พลนับแสนสังขยา อนันตเสนา นับไม่มีที่สุดลง ๏ อนนตกับอนันต์ คำเดียวกันอย่าใหลหลง สำเนียงออกไม่ตรง เพราะไทยขอมปลอมเปลี่ยนแปลง ๏ นันโทปะนันทะ อุระคราชฤทธิแรง เรื่องราสกล่าวสำแดง ในฎีกาพาหุงเห็น ๏ อนัญญะสาธารณ์ แปลคำขานไม่ยากเย็น คือของที่บเป็น สาธารณ์ทั่วทุกตัวคน ๚ะ
นาน๏ นานเนิ่นเกินกำหนด สยามพจน์บทยุบล ชำนาญเชี่ยวชาญกล ตัวญอใหญ่ใช้จึ่งควร ๏ สำนานคู่สำเนา โดยข้อเค้าเก่าสำนวน คำใช้ในขบวน เบาราณมากหลากหลายคำ ๏ คัคนานต์ส่วนสุดฟ้า /*119ใช้เป็นอากาศประจำ มีตอการันต์นำ แนะส่อว่าคำบาฬี ๚ะ
นิน๏ นินทาว่าติเตียน ใช้จำเนียรหลายร้อยปี ถึงเดิมเป็นบาฬี เอามาใช้ในสยาม ๏ ผู้ใหญ่ตลอดเด็ก พูดกันเซกทราบเนื้อความ ลดหย่อนต้องผ่อนตาม มคธปลายกลายเป็นไทย ๏ มุนินทรพระผู้เลิศ รู้ประเสริฐนักปราชใหญ่ พระปรีชาชาญไว คือสรรเพชผู้ทรงธรรม์ ๏ นิละศับท์มคธ แปลตามบทว่าเขียวขำ ข้างไทยใช้ว่าดำ ดุขใช้คำว่าเพชรนิล ๏ ชื่อม้านิลรัตน์ ก็จำกัดม้าดำสิ้น ถึงคนที่ชื่อนิล ประสงค์ดำคล้ำผิวกาย ๏ พระยานิลเป็นชื่อช้าง คำที่อ้างนั้นมีหลาย แปลแปลงมคธกลาย กลับกันได้ใช้เป็นดี ๏ คำว่าเจ้าธรณินทร์ คือพระปิ่นปัถพี ณอใหญ่ใช้ต้องมี ทรท้ายฝ่ายการันต์ ๚ะ
นูน๏ คำไทยว่าบวมนูน ผลนางนูนก็เหมือนกัน ล้วนเป็นคำสามัญ นอสกดบทภิปราย ๏ มคธพจน์นุกูล พระธรรมนูญชื่อกฎหมาย ญอญาติอย่าคลาศคลาย /*120สกดลงตรงกับความ ๏ พึงทราบในกระแส ศับท์นี้แปลว่ายอมตาม โดยยุติธรรมงาม ประทับความถูกกระทรวง ๚ะ
เนน๏ คนชื่อนายขุนเนน เรียกกันเจนปากทั้งปวง ตัวเพิ่มไม่เติมตวง ต้องที่ใช้คำไทยตรง ๏ ในบทมคธเกณฑ์ พระชิเนนทรคือพุทธองค์ ฦๅไชยยิ่งใหญ่ยง เพราะเหตุพระชนะมาร ๏ สามเณรคำมคธ รอสกดบทไขขาน ณอใหญ่ใช้ควรการ จงวิจารณ์วัดวะจี ๏ แปลว่าเชื้อวงษ์วาร คือบุตรหลานแห่งพระชี รำงับดับบาบี บัญญัตินามตามกันมา ๏ เจ้ากรมไพร่หลวงใน มหาดไทยมีสมญา คำอัดถ์ชัดวาจา หลองธรเณนทรเกณฑ์ไพร่พล ๚ะ
นอน๏ คำนอนในสยาม ใช้แต่ความว่านอนกรน นรนี้แปลว่าคน สกดรอส่อเสียงกร ๏ เทียบพจน์มคธไว้ คำที่ใช้นิกรนร แปลอัดถ์อันสาธร ว่าหมู่คนกล่นเกลื่อนหลาม ๏ กินรนามปักษี กายินทรีย์เหมือนคนงาม ไม่เห็นเป็นแต่ตาม เขาว่ากันสนันหู ๏ วานร/*121แปลว่าลิง นี่มีจริงฉันได้ดู มีดื่นพื้นชมพู ทั้งป่าบ้านพล่านถมไป ๏ คำนรนอสกด มิใช่บทข้างคำไทย พ้องพจน์มคธไข ไว้เป็นแบบแยบอย่างยล
เนียน๏ เนียนเนียรสองภาษา พ้องวาจาต่างยุบล คำไทยใช้ปะปน ไม่รู้กลใช้วนเวียน ๏ แผ่ทองหุ้มแล้วกวด ที่ลายลวดกวดให้เนียน คำนี้ที่จะเขียน นอสกดบทสามัญ ๏ หนึ่งคำว่าแนบเนียน ถ้าจะเขียนก็เหมือนกัน ตัวนอบผิดผัน เขียนสกดบทไทยไทย ๏ จำเนียรคำมคธ จิระบททางแผลงไป เป็นเจียรแล้วกลับไข เป็นจำเนียรว่านานวัน ๏ อีอคำว่าดำเนียน คือติเตียนไทยพูดกัน วิธีอาเทศผัน แผลงคำเตียนเป็นดำเนียน ๏ เหมือนติว่าดำหนิ ตามลัทธิบพาเหียร บังคับในคำเขียน เช่นคำเดินว่าดำเนิน
เนิน๏ ดำเนิรรอสกด ที่แบบบทเห็นจะเกิน เพราะแผลงออกจากเดิน คำไทยไทยใช้สามัญ ๏ เช่นกับเนินไศล ควรจะใช้ให้เหมือนกัน หากคิดให้ผิดผัน จึงใช้รอพอแปลกแปลง ๚ะ
นง๏ คำไทยใช้ตรงตรง โลดทนงประยงแดง อนงค์นี้คำแฝง ต้องมีคอต่อการันต์ ๚ะ
นาง๏ นางนิ่มหน้านวนงาม คนสยามย่อมพูดกัน มคธบทพากย์พันธ์ คัคคะณางค์ต่างกันมี ๏ แปลว่าองค์เป็นเหตุ โดยสังเกตในราษี อากาศนภวิถี คือดวงดาวกล่าวตามตรง ๏ ประพาฬพรรณางค์นี้ ชื่อพาชีท่านจำนง ม้าแดงโดยประสงค์ เป็นม้าทรงขึ้นระวาง ๚ะ
นัก๏ คำไทยใช้ประจักษ์ ไปไกลนักจักหลงทาง สำนักนิ์ก็คำกลาง ไยจึ่งวางนิเติมปลาย ๏ ข้อนี้ก็เป็นจน เหลือจะค้นข้อธิบาย เพราะเราเกิดต่อภาย หลังแห่งท่านบัญญัติคำ ๏ ทศนักข์ว่าสิบเล็บ ควรจะเก็บใส่ใจจำ บาฬีที่แนะนำ ทศนักข์สะโมธาน ๏ สิบเล็บประชุมลง เพื่อจำนงนมัศการ เรียกว่าสะโมธาน ทศนัขสกดขอ ๏ อำนัคฆมณีรัตน์ ของกระษัตริย์มีเพียงพอ อำนัคฆคำนี้หนอ นับในบท/*123มคธคง ๏ แก้วหาค่ามิได้ บอกแปลไว้อย่าใหลหลง ศับท์เดิมที่คำตรง คืออะนัคท่านชักแผลง ๏ เหมือนชื่อท้าวเทวินทร์ เดิมอมรินทร์ท่านใช้แปลง เป็นอำมรินทร์แผลง แบบเช่นนี้มีมากหลาย พำนักนิ์คำบุราณ บทบรรหารบรรยาย คือแปลงคือเปลี่ยนกลาย จากคำพักพักอาไศรย์ ๏ ตัวนิมีเติมท้าย จะธิบายให้เข้าใจ เช่นนี้มักมีใน บาฬีใช้บทบูรณ์ ๏ เติมไว้พอเต็มที่ แต่ไม่มีความเพิ่มภูล ไว้หวังจะนุกูล แก่เอกโคลงละหุฉันท ๏ นักหนึ่งคำเขมร ใช้ออกเจนรู้ทั่วกัน เหมือนว่านักองค์จัน นักองค์เองออกความตรง ๏ เจ้านายฝ่ายเขมร พูดกันเจนว่านักองค์ คำนักนี้จำนง แปลว่าเจ้าตามเค้าขอม ๏ นักเรียนแลนักสวด มักประกวดกันไม่ยอม นักโทษอดโซผอม ผลความผิดติดสนอง ๏ นักนักคำเหล่านี้ คำแปลชี้ว่าเจ้าของ ยังอีกคำหนึ่งปอง ว่าบอกเล่าเจ้าพนักงาน ๏ คำนี้ก็แปลตาม ดังเนื้อความที่ไขขาน คือว่าเจ้าของการ ตามตำแหน่งแห่งกระทรวง
นาก๏ ตำราทำธาตุนาก มีหลากหลากแต่มักลวง /*124บุนนาคดอกดกดวง ช่อชูพวงร่วงเรณู ๏ แห่นาคเสียงโห่ร้อง คนเพรียกพร้องวิ่งตามพรู ถ้องแถวแนวสินธู นาคราชผาดผังจร ๏ หนึ่งนาคแปลว่าช้าง คำที่อ้างนาคกุญชร ย้ายแยกแจกคำสอน สาธรพจน์บทสนอง ๏ นากนาควิภาคพจน์ ตัวสกดปันเป็นสอง ตัวกอตัวคอปอง เป็นแบบไว้ใช้ตามควร ๚ะ
นึก๏ คำนึกไทยมคธ กดสกดสิ้นทั้งมวน เหมือนว่าข้ารันจวน นึกถึงน้องหมองกระมล ๏ คำว่าปัจจะนึก คือข้าศึกไพรีชน อณึกในยุบล แปลแบบครูว่าหมู่ดัง ๏ เสนาช้างม้ารถ พลบทจรจัตุรังค์ แซ่ซ้องก้องกึกกัง เรียกหมู่ดังทั้งสี่กอง ๏ หัดถาณึกที่หนึ่ง แล้วนับถึงม้าที่สอง อัศวาณึกนามปอง ที่สามรองระถาณึก ๏ ที่สี่พลเดินเท้า นามตามเค้าหมู่อธึก เรียกว่าบรรดาณึก ภาษาพจน์บทบาฬี
หนวก๏ สำแดงแผลงคำบวก เป็นผนวกเลขวิธี เสียงพ้องโสตรหนวกมี คู่ไวพจน์บทวิจารณ์ ๚ะ
/*125นด๏ คำนดภาษาไทย ไม่มีใช้ทั่วสาธารณ์ ประนตบทมาลย์ ชมพูนุทสดใสแสง ๏ โอนตว่าน้อมก้ม นับนิยมสามคำแจง มคธบทสำแดง ไว้เป็นแบบแยบยนต์สอน ๏ ประนตกับโอนต ตอสกดอย่าลดทอน ประนตบทสุนทร ว่าโอนอ่อนอัญชลี ๏ เรียกทองชมพูนท เพราะกำหนดกำเกิดมี ในชมพูนที กิ่งหว้าใหญ่ในหิมวันต์ ๏ กิ่งหว้าประจำภพ หลายอ้อมทบใหญ่มหันต์ ร่องน้ำเป็นขอบคัน มีน้ำขังหลั่งล้นไหล ๏ เรียกชมพูนที หน่อจามีงอกดื่นไป ครั้นนานก็เคลื่อนไคล ตามกระแสแผ่ผ้านมา ๏ ดลแดนถิ่นมนุษ ทองบริสุทธิเช่นนั้นหนา บางผู้รู้ตำรา ก็เรียกว่าชมพูนท ๏ ชื่อนี้จึ่งแพร่หลาย ทั่วหญิงชายรู้กันหมด เรียกนามตามมคธ ชมพูนทแน่คำตรง ๏ ครั้นนานกาลก็กลาย สำเนียงปลายเติมอุลง เป็นชมพูนุทคง เรียกยืนยงจนทุกวัน ๚ะ
นัด๏ ผัดนัดคำสยาม ใช้ตามความไทยพูดกัน ยานัดถุการันต์ บอกสำคัญคำบาฬี ๏ ทุกวันนี้ใช้ลด /*126การันต์บทถุไม่มี จะฝ่าฝืนวาที เป็นอันยากลำบากใจ ๏ มคธบทสาธก แต่ต้องตกเป็นคำไทย เขียนใดก็เขียนไป คงเข้าใจว่านัดยา ๏ บาฬีที่ไขอัดถ์ พงพนัศแปลว่าป่า ยังไม่พบที่มา เห็นใช้มากหากตามกัน ๏ อาณัติว่าบังคับ กระแสศับท์บอกสำคัญ ราชาณัติคือบัญ ญัติเจ้าหล้าบัญชาการ ๏ ตำแหน่งขุนนางจัด ราชาณัติยานุหาร แปลว่าผู้นำการ ตามบังคับเจ้าธรณินทร์ ๚ะ
นาด๏ นางนาฎผาดผันผาย เดินนาดกรายคล้ายกินริน ภูวนารถเจ้าแผ่นดิน ทรงอำนาจอาจองหาญ ๏ พระไตรยภพนารถ องค์เอกราชเจ้าจอมปราณ บรมนารถพระภูบาล พระโลกนารถสาศดา ๏ พระนามเจ้าต่างกรม นารถนิยมในสมญา นิพนธพจนา พิศณุนารถนิภาธร ๏ หนึ่งว่าประชานารถ โดยจอมราชนิพนธ์กลอน เป็นแบบอุทาหรณ์ แห่งคำใช้ในวาจา ๏ ปลัดกรมสนม นามนิยมตำแหน่งตรา ทั้งคู่เป็นซ้ายขวา รักษานารถราชบำเรอ ๏ สมุหบาญชีกรมเกษตร์ รู้แขวงเขตรทุกอำเภอ ชูเชิดนามเสนอ เสนานารถอาจอาษา /*127๏ บัณฑูรสิงหนาท มีพระราชบัญชา นินนาทก้องโกลา หลนฤนาทอาจทรนง ๏ ลุถึงเมืองไชยนาท ผู้คนกลาดดาษดาดง สงสารญาติวงษ์ จะพินาศขาดอุปถัมภ์ ๏ วันโลกะวินาศ โหราสาตรย่อมแนะนำ ห้ามฤกษบให้ทำ การมงคลสิ้นทั้งผอง ๏ บรรณาศว่าห้าสิบ ควรยกหยิบอย่างทำนอง รอหันสรรณรอง ศอสกดไวพจน์ผัน ๏ อยู่เดียวเปลี่ยวอนาถ พรากจากคลาศนาฎนวนจันทร์ ดงหนาดพาดพัวพัน กอพิสนาดดาษดื่นดง ๏ อนาถกับดงหนาด เสียงพ้องพาดเสียงเดียวตรง เขียนตัวต้องจำนง ให้รู้แยกแปลกอักษร ๚ะ
นิด๏ ชาดชิดนิดนาดนาย พวกฝีพายมีนามกร คำไทยไม่ลดทอน นิดอะไรไม่ได้ความ ๏ นิจจะแปลว่าเที่ยง ท่านบ่ายเบี่ยงบิดแผลงตาม จอสองอักษรสยาม เป็นตะยะสกดรวม ๏ นิจนิตรเหมือนพูดซ้ำ เป็นสองคำไม่กำกวม เนื้อความอย่างเดียวกรวม ว่าเสมอแลเที่ยงตรง ๏ ใส่บาตรอยู่เป็นนิตย์ ตั้งอุทิศต่อพระสงฆ์ ราชาคะณะองค์ นิตยภัตรจัดถวาย ๏ ตัวอะเติมต้นคำ อนิตยกรรมแปลว่าตาย มคธบทธิบาย เกิดกับตายกลายกลับเห็น ๏ คำว่าวินิจจัย วินิจฉัยสองคำเป็น มคธข้อประเด็น ว่าตัดสินสิ้นคดี ๏ พินิจจิตรพิจารณ์ สำเนาสารส่อวาที พานิชสินค้ามี จะจำหน่ายขายสิ่งของ ๏ คำต้นนั้นว่าอิฐ สังสกฤศฎ์แผลงทำนอง เป็นอำนิฐสนอง ในคำแปลว่าปราถนา ๏ นพนิตย์ว่านมเนย เครื่องสังเวยท้าวเทวา ๏ ผานิตนี้เจรจา ว่าน้ำอ้อยอร่อยหวาน ๏ หุ้มแพรนามรังสฤษดิ์ นายพินิตราชการ อีกนามท่านขนาน พระราชาคะณะสงฆ์ ๏ สัญญาบัตรลิขิต พระพินิตพินัยตรง ความแปลว่าจำนง จิตรทรมานการวินัย ๏ เสาวนิตคู่เสาวนี สำหรับที่ท่านฝ่ายใน สั่งซั้นบัญชาไข โดยแบบใช้เสาวนี ๏ ตำหรับฉบับแบบ เป็นอย่างแยบสอนโลกีย์ เรียกนามตามคำภีร์ โลกนิติ์วิจิตรสาร ๏ ตำราสอนหนังสือ เรียกโดยชื่อเป็นโวหาร อักษรนิติขนาน นามบัญญัติจัดแบบสอน ๏ แบบหนึ่งซึ่งลิขิต วาหนิท้ายนิกร ว่าแบบนำอักษร สูงจูงต่ำนำสำเนียง ๏ นิทราแลเนานิทร ถ้าจะคิดโดยเทียบเคียง ตัวต่างแต่พ้องเสียง ส่วน/*129ไวพจน์บทนิยม ๏ เนานิทรว่านอนอยู่ ฤๅลงสู่นิทรารมณ์ ว่าหลับแลบันทม ตามคำใช้ไพร่ผู้ดี ๏ ธรณิศรคิดแปลเค้า คือพระเจ้าจอมธรณี สูงสุดสมภารมี อานุภาพปราบแดนดิน ๏ สนิทอักะณิฐ ตัวต่างผิดโดยถวิล แต่เสียงซึ่งได้ยิน อย่างเดียวกันเหมือนหมั้นหมาย ๏ ชื่นชมสมสนิท แนบชูชิดเช่นชู้ชาย โตนดตาลต่อวาย หวานสนิทติดใจกิน ๏ อกะณิฐชื่อชั้นภพ ที่สุดจบภพพรหมิน หนึ่งของมากมูลดิน ว่าอกะณิฐติดวาจา ๏ เหล่านี้ตัวสกด อย่างแบบบทเช่นบัญชา มิใคร่ได้พรรณา พึงดูที่มีประจำ ๏ คำหลายพากย์อังกฤศ ว่ามินิตมีแม่นยำ เครื่องนับสำหรับกำ หนดทุ่มโมงบาดนาที
นุด๏ นายนุตบุตรนายเนตร อ้างออกเหตุคำไทยมี อนุชคำบาฬี แปลว่าน้องพ้องอุทร ๏ นงนุชคู่นางนาฎ คำนักปราชหากสังหร เพื่อใช้ในบทกลอน เป็นคำสั้นกระชั้นเสียง ๏ อนุดตรสมโพธิ์ เสร็จแล้วโปรดสัตว์ภอเพียง เวไนยที่ใกล้เคียง บันลุล่วงห่วงสงสาร ๏ เนื้อทองชมพูนุท บริสุทธิเกินประมาณ /*130ดอกโกกะนุทบาน แบ่งเบิกกลีบกลิ่นเกศร ๏ มนุศย์อีกมานุษย์ ใจสูงสุดไม่ท้อทอน เอิบเอื้อมดวงทินกร ดวงจันทราเอื้อมฟ้าสวรรค์ ๏ อนุศสติญาณ แปลโวหารที่รู้กัน ปัญญารฦกธรรม์ พุทธคุณเป็นประธาน ๏ สกดบทนุดนี้ ประจำที่ทุกคำขาน บัณฑิตย์จิตรวิจารณ์ จักรู้ได้ไม่ฉงน ๚ะ
เนด๏ คำใช้ไนยเนตร จะแจ้งเหตุแห่งยุบล คำไทยไม่ปะปน มีแต่บทมคธขอม ๏ ตรีเนตรท้าวสามตา เจ้าภูผาเป็นปิ่นจอม ไกรลาศนามดอยดอม คืออิศวรเจ้าภพไตรย ๏ พันเนตรท้าวพันตา ซึ่งเรียกว่าสหัสไนย เจ้าฟ้าสุราไลย นามนี้ตรงองค์อมรินทร์ ๏ คำหนึ่งนามวิเศศ ภูวเนตรตาแผ่นดิน ใช้นามเจ้าธรณินทร์ เป็นหัวหน้าดวงตาชน ๏ เนดติว่าแบบอย่าง เป็นที่อ้างแนะนำคน ให้ดูรู้เล่ห์กล เยี่ยงอย่างยลเพราะแบบบุรพ์ ๏ พระยามนูเนตร นามพิเศศในลูกขุน ความรู้ชูเชิดคุณ ชำนาญบทกฎหมายหลาย ๏ เนตติกับเนตระ เววะจะนะกันบคลาย ถึงความอธิบาย ก็ลม้ายคล้ายคลึงกัน ๏ ถอนหนวดทรงผนวช /*131สองคำตรวจตัวต่างพรรณ์ แต่เสียงพ้องจองกัน คู่ไวพจน์กำหนดจำ ๚ะ
นบ๏ เคารพนบนอบไหว้ นี่คำไทยใช้ประจำ พระนบนั้นเป็นคำ เรียกเครื่องทรงองค์ขัดติยา ๏ สองคำบสกด ต้องตามบทแบบบัญชา นับเนื่องในภาษา สยามใช้ไทยจำนัน ๏ นพนี้แปลว่าใหม่ เก้าก็ใช้ไม่ผิดผัน สองคำร่วมตัวกัน ใช้จงต้องคลองวาจา ๏ นพใหม่ใช้จงชอบ ตามรบอบแบบภาษา คือนพนัครา ว่าเมืองใหม่จงใคร่ครวญ ๏ นพซึ่งแปลว่าเก้า ความตามเค้าในขบวน เนื้อทองเก้าน้ำควร คำเรียกร้องทองนพคุณ ๏ เทวัญปั่นเป็นเขตร สำแดงเหตุแห่งบาปบุญ เก้าองค์ให้โทษคุณ เรียกนพเคราะห์เหมาะความแปล ๏ อรรณพว่าห้วงน้ำ ซึ่งมีลำเป็นกระแส ทะเลที่สุดแล เรียกมหรรณพลบล้นฟอง ๏ คำเดิมอัณณะวะ วะเป็นพะตามทำนอง มะหะเข้าหนุนรอง เป็นมหรรณพจบวาที ๏ มหรรณพาราม ขนานนามวัดก็มี ภายในพระบุรี ถนนเนื่องเฟื่องนคร ๏ ทานพนี้ว่าครุธ ฤทธิรุตม์ข้างราญรอน อีกครูหนึ่ง/*132ท่านสอน ว่ายักษมารบรรหารไข ๏ นภะแปลว่าฟ้า พระเลิศหล้านภาไลย พระนามเจ้าจอมไตรย สารเสวตรเกษธรณี ๏ นภดลว่าพื้นฟ้า ในนภากาศวิถี พระองค์เจ้าหนึ่งมี นามสมญาว่านภวงษ์ ๏ มานพคนน้อยหนุ่ม เรียกกันกลุ้มมคธตรง เช่นไทยใช้จำนง เรียกกันอยู่หนูหนูแทน ๏ ในหมวดนอไวพจน์ มีกำหนดเป็นเขตรแดน จำได้ใช้บแคลน บขัดข้องคล่องใจตน ๏ เสียแรงเป็นนักเรียน จงพากเพียรให้เป็นผล รู้จริงยิ่งฝูงชน จักได้ดลศุขสวัสดี ๚ะ
๏ จบ รบอบรเบียบถ้อย
ทางสอน
นอ อเนกเสนาะกลอน
กล่าวอ้าง
ไว วินิตย์อทาหรณ์
หาเหตุ ต้นเฮย
พจน์ พิจารณ์จิตรมล้าง
มละสิ้นกินแหนง
๏ จักแจกจำแนกเบื้อง
บอไว พจน์นา
ติดต่อถัดนอใน
หมวดนี้
ลำดับนับเรียงไป
เป็นท่อง แถวแฮ
กลอนสุรางคณางชี้
ชัดถ้อยทางกลอน ฯ
๏ จักแจกแยกบท หมวดบอไวพจน์ กำหนดสารา ให้รู้คำพ้อง ต้องตามบัญชา แบบที่ศึกษา /*133อุส่าห์พิจารณ์ ๏ แต่ละหมวดตรวจดู เท่าไรไม่รู้ นับคู่ประมาณ คำที่พ้องกัน ให้หมั่นเทียบทาน ให้ชินชำนาญ เล่าอ่านตฤกตรอง ๏ ไวพจน์ตัวต้น คือคำว่าบน อนุสนธิ์สนอง ข้างล่างข้างบน ผู้คนก่ายกอง ผู้ใดอย่าปอง สินจ้างสินบน ๏ สกดสองคำนี้ นอนิลตามที่ ไม่มีแยบยนต์ ยังอีกสองคำ ตำบลยุบล สองนี้ชอบกล สกดตัวลอ ๏ จะเป็นคำไทย ฤๅคำอะไร ไม่ทราบต้นตอ เขียนมาเก่าเก่า เป็นเหล่าเป็นกอ เห็นสกดลอ ก็เขียนตามกัน ๏ ยุบลนั้นว่า ใจความสารา ทุกอย่างต่างพรรณ์ ตำบลว่าถิ่น ที่ดินแดนปัน เช่นว่ากำนัน ตำบลบ้านแมน ๏ ตำบลกับแขวง มีแยบแอบแฝง อย่าใช้ทดแทน ตำบลว่าที่ แขวงว่าเขตรแดน เหมือนหมื่นกับแสน น้อยมากหลากหลาย ๏ อุบลบานสด ตัวลอสกด มคธขยาย อุบลใช้ทั่ว พวกบัวมีสาย กอก้านกระจาย ศีต่างต่างกัน ๚ะ
บัน๏ ถัดบันนี้ไป ให้รู้จักใช้ คำไทยน่าบัน คือว่าน่าจั่ว ลายสลักลายปั้น หลายอย่างต่างพรรณ์ /*134บันเปล่าก็มี ๏ บันทุกบันทัด บันเทากำจัด บันทมในที่ บันเทิงสำราญ บันสานสอดสี บรรสมพาที บรรจงรจนา ๏ ประจบบรรจบ คือของสมทบ ถ้วนครบอัตรา อ้างอย่างพระนาม บรรจบเบญจมา ครบถ้วนที่ห้า ธิดาภูธร ๏ คำว่าบรรยง คล้ายกับบรรจง จัดในนามกร พระที่นั่งบรรยง รัตนาศน์บวร ครั้งกรุงนคร ทวาราวดี ๏ ต้นสัตบัน คำไทยเรียกกัน ชื่อพฤกษาศรี สัตบุดสัตบัน คู่กันก็มี บันไทยพาที หลากหลากมากหลาย ๏ บันทูลวาจา กัมพุชภาษา ใช้มามากมาย สำหรับวังน่า บัญชาบาตหมาย ลดหย่อนผ่อนคลาย จากพระโองการ ๏ บรรหารนี้ไซ้ มคธปนไทย ด้วยใช้มานาน คำมคธแท้ มีแต่บริหาร ท่านแผลงแปลงสาร บรรหารรอหัน ๏ แปลว่ารักษา อย่างหนึ่งแปลว่า ปลดเปลื้องจำนัน เช่นว่าจำเลย ให้การแก้กัน เปลื้องชัดสำคัญ ซึ่งโจทย์ฟ้องหา ๏ บัญหารคำไทย เห็นความตามใช้ คู่กับบัญชา หลวงนังคัลกิจ บัญหารกรมนา กระสิการบัญชา ปลัดถัดไป ๏ นี่เป็นฉบับ แปลนามตามศับท์ บังคับการไถ ตัวอย่างอ้างบท มคธปน/*135ไทย จะควรฉันใด จงรู้ดูความ ๏ คำว่าบรรยาย นี่คำกลายกลาย มคธปนสยาม มคธแปลว่า ยุบลใจความ มีเรื่องราวตาม เหตุร่ำสำแดง ๏ ความใช้ไทยกลาย เหมือนว่าขยาย บรรยายคัดแปลง สาราวาจัง นี่ยังแอบแฝง บรรยายชี้แจง ให้กระจ่างคำ ๏ เนื้อความเช่นนี้ ชักมาเชิดชี้ เป็นอย่างอ้างนำ บรรยายคำไทย ที่ใช้ประจำ แปลกกับถ้อยคำ บริยายฝ่ายขอม ๏ บัญชานี้เล่า จะว่าเป็นเค้า คำไทยก็ยอม แต่เกี่ยงข้างเกนท์ เขมรมาปลอม ถึงเดิมของขอม ต้องยอมเป็นไทย ๏ คำว่าบัญญัติ เป็นมคธชัด โดยอัดถ์เลศไนย แปลว่าแต่งตั้ง ศิกขาวิไนย บัญญัติฝ่ายไทย คือตั้งกฎหมาย ๏ เขียนโดยทำนอง ญอใหญ่ทั้งสอง ติสกดปลาย แต่ตัวตินั้น การันต์กลายกลาย บอกข้อแยบคาย บรรยายเหตุผล ๏ บัญชรคำนี้ จะเชิดชูชี้ กาทียุบล ท่านแปลว่ากรง ขังสัตว์ขังคน ตั้งพื้นแขวงบล ล้วนว่าบัญชร ๏ น่าต่างตำหนัก ซี่กรงลวดถัก ทำงามบวร มีชื่อประจักษ์ โดยศักดิ์สุนทร เรียกพระบัญชร เดิมมีซี่กรง ๏ คำ/*136เดิมบุปผะ แผลงเป็นบุษบะ ไทยใช้ไม่คง เขียนเป็นบุษบา ว่าดอกไม้ตรง นักเลงกลอนจง เติมเป็นบุษบัน ๏ แต่ว่าความมัว ใช้เป็นดอกบัว บุษบงคู่กัน ฟังดูแกว่งแกว่ง แปร่งแปร่งจำนัน แต่รู้เค้ากัน แล้อก็ตามที ๏ บัณณะณอใหญ่ แปลว่าใบไม้ หนังสือก็มี บัณณะศาลา อาศรมฤๅษี เพราะมุงบังดี ด้วยใบไม้ดง ๏ สันเทศบรรณ หนังสือส่งกัน ตามความประสงค์ บุพพะคำต้น ประดนแผลงตรง เป็นบรรพจำนง แปลว่าก่อนกาล ๏ เหมือนว่าเบื้องบรรพ์ แปลในคำนั้น ว่าแต่ก่อนนาน บรรพบุรุศย ในพุทธบรรหาร ว่าญาติวงษ์วาร เก่าก่อนล่วงไป ๏ หนึ่งในโคลงฉันท์ ว่าฉบับบรรพ์ คือแบบใดใด ซึ่งเป็นของเก่า อ้างเค้าออกไข คดีเลศไนย ว่าฉบับบรรพ์ ๏ บัณณาศบัญญาศ สองคำนักปราช ท่านนับส่วนปัน ยกหยิบรำพรรณ์ จงจำสำคัญ ญอณอสกด ๏ อนึ่งบัณหา แผลงเป็นปฤษณา ว่าตามแบบบท แปลว่าคำถาม ข้อความทั้งหมด ณอใหญ่สกด มคธพากย์พรรณ ๏ คำว่าบรรจ์ฐรณ์ พรมเจียมเสื่ออ่อน เสื่อทุกสิ่ง/*สรรพ์ เครื่องปูเครื่องลาด สอาดพรายพรรณ ควรเรียกว่าบรรจ์ ฐรณ์สิ้นทุกประการ ๏ ซึ่งว่าบัณฑิตย์ คือคนรู้คิด บาปบุญแก่นสาร รอบรู้วิทยา ปรีชาชำนาญ รู้โทษสาธารณ์ รู้คุณความดี ๏ บัญจกนี้หนา แปลว่าหมวดห้า ภาษาบาฬี บัญแผลงว่าเบญ เหมือนเช่นวาที ว่าเบญญินทรีย เบญโญภาศพรรณ ๏ เบญจางคิกะ ศีลองค์ห้าละ อกุศลธรรม์ ฆ่าสัตวลักทรัพย์ กามลับผิดผัน พูดปดปิดกัน ดูดดื่มของเมา ๏ เว้นห้าอย่างนี้ เป็นศีลเชิดชี้ บอกเช่นเป็นเลา แปลคำบัญจางค์ โดยทางสำเนา ไม่ควรดูเบา บทแยบแบบสอน ๏ บัญจกแปลว่า ประชุมของห้า สิ่งตามนามกร ตะจะบัญจก ยกอุทาหรณ์ มาเทียบทางกลอน กลางอ้างทางเห็น ๏ บัณณะระสี คือว่าดิถี เวียนวนเช้าเย็น จนถึงสิบห้า เรียกว่าวันเพญ คำเดิมนั้นเป็น บัณณะระสะ ๏ อีกคำหนึ่งมี ใช้ในบาฬี ว่าบัณฑระ แปลว่าสีขาว คู่กับเสตะ รวบกับนาคะ ว่าช้างเผือกพรรณ์ ๏ พระยานกครุธ เรืองฤทธิรุตม์ กายใหญ่มหันต์ มคธเรียกว่า พระยาสุบรรณ์ รอสองสำคัญ ณอคุณสกด ๏ บันถะนี้ไซ้ เห็นแต่ที่ใช้ ในคำมคธ แปล/*138ว่าทางเปลี่ยว ห่างบ้านชนบท โจรสัญจรลด เลี้ยวซุ่มชุมชิง ๏ บรรณศาลา มุงด้วยจากคา ใบไม้ทุกสิ่ง เสาพื้นเครื่องบน ถึงปนไม้จริง นามเดิมไม่ทิ้ง ชื่อบรรณศาลา ๏ ถัดนั้นบรรณาศ คู่กับปัญญาศ มคธภาษา แปลว่าห้าสิบ ยกหยิบเจรจา ณอใหญ่ใช้มา กับทั้งรอหัน ๏ บรรจบบรรจง สองคำจำนง คำไทยสามัญ คำเดิมประจบ ประจงตรงกัน แผลงเป็นรอหัน ประพันธ์เพิ่มพจน์ ๏ เบื้องบรรพ์ป่างบรรพ์ สองคำสำคัญ ไทยปนมคธ แปลว่าปางก่อน ตามผ่อนกำหนด บุพพะเดิมบท ท่านแผลงเป็นบรรพ์ ๏ แบบก่อนฉบับก่อน สองคำนี้ผ่อน เป็นพจน์ผูกพันธ์ ประสมคำเป็น แบบบรรพ์ฉบับบรรพ์ จงเห็นเช่นกัน กับเบื้องแลปาง ๏ คำว่าบรรหาร คำใช้ไขขาน ได้เสาะสืบสาง บริหารบท มคธคำกลาง แผลงใช้ไว้วาง นั้นว่าบรรหาร ๏ แปลว่านำรอบ ความไทยใช้ชอบ ว่ารักษาการ บัญญัติฝ่ายไทย ใช้แต่โบราณ แปลคำบันหาญ ว่าพูดเจรจา ๏ คิดค้นต้นเค้า ตามคำของเก่า ก็มีสืบมา โดยราชบรรหาร ไขขานบัญชา ความเช่นนี้หนา ๏ ว่ากล่าวถ้อยคำ ๏ บัญหารนี้ไซ้ แต่/*139ก่อนทานใช้ ญอใหญ่ประจำ พวกกับบัญชา บังคับให้จำ ข้อล้วนควรกำ หนดจดพิจารณ์ ๚ะ
บาน๏ ถัดบันนี้ไป ฉันจักแก้ไข ในคำว่าบาน เรียงตามลำดับ ฉบับเบาราณ คำไทยพูดบาน ประมาณไว้มี ๏ คำไทยสาธารณ์ ว่าดอกไม้บาน ตระการต่างศี หนึ่งว่าใบบาน ทวารก็มี บานน่าต่างดี มิดชิดปิดบัง ๏ สร้อยนวมบานพับ เจ้าพนักงานรับ ไว้ส่งคงคลัง บานพับใหญ่เล็ก พวกเจ๊กประดัง ทำส่งขึ้นคลัง ในขวาสารพัน ๏ ได้ทราบในสาร น้ำใจเบิกบาน ปานได้เห็นสวรรค์ ต้นบานพะแนก ดูแปลกแยกกัน บานเช่นว่านั้น คำไทยใช้ตรง ๏ บาญชีนี้ไซ้ สกดญอใหญ่ เห็นใช้ยืนยง ภาษาอะไร ก็ไม่จำนง เขียนข้อคำคง ตามตามกันมา ๏ บาลลอสกด ใช้ตามแบบบท มคธภาษา ที่คำละม้าย มีหลายวาจา สาธกยกมา ประมวญควรถวิล ๏ มหิบาลภูบาล อีกพระนฤบาล นามเจ้าแผ่นดิน เอาใจใส่ดู ให้อยู่ให้กิน เป็นประดิทิน นั้นว่าพยาบาล ๏ คนเลี้ยงโคจ้าง เลี้ยงของตนบ้าง ท่านอ้างไขขาน เรียก/*140ชื่อโดยหมาย ว่านายโคบาล แปลความตามการ ว่าคนเลี้ยงโค ๏ อภิบาลบริบาล สองคำร่ำขาน พิจารณ์ตามโว หารแห่งมคธ พากย์พจน์ภิย์โย รู้กันอะโข ว่าเลี้ยงรักษา ๏ อภิอธิศับท มักมีกำกับ ต้นบาลวาจา โยธาธิบาล แลหลวงรัตนา ภิบาลพระยา สมบัตยาธิบาล ๚ะ
บิน๏ ในคำว่าบิน ไทยใช้อาจิณ นกบินไปนาน โห่ให้ขวัญบิน ลักกินน้ำตาล ถูกต้องตามการ รบอบรบิล ๏ บ้านด่านหณุมาณ พระราชโองการ พระเจ้าแผ่นดิน โปรดเกล้ายกให้ เป็นแดนบุริน นามชัดตัดสิน กระบินทรบุรี ๏ แปลว่าเมืองด่าน แห่งหณุมาณ พระยากระบี่ เขียนลอสกด ผิดบทวาที นอสกดมี ทรการันต์ ๏ คำตีเข้าบิณฑ์ ยากจะตัดสิน ให้ชัดจัดสรร ด้วยว่าคำไทย ใช้มานานครัน รู้มากด้วยกัน ทั่วทั้งหญิงชาย ๏ จะว่าโดยบท เดิมเป็นมคธ พูดนานการกลาย แปลว่าประมวณ เข้าของทั้งหลาย สัปปุรุศเรี่ยราย รวมกันทำบุญ ๏ สกดอย่าคลาศ เมือนบิณฑบาต ใช้ตัวณอคุณ ฑอไพรฑูริย์ท้าย หมาย/*141การันต์หนุน เป็นพยานจุน เจือจัดชัดเจน ๏ เรียกโคกระบิล เพราะผิวกายิน หม่นแดงดังเสน คำนี้ยังแคลง ไม้แกล้งกะเกณฑ์ ถ้าเห็นโอนเอน อย่าเพ่อลงใจ ๏ เกาบิลอีกคำ หนึ่งนี้ได้กำ หนดแน่แต่ไร แปลว่าประคำ บริกรรมนับไป ครบร้อยแปดใบ กลับไปเวียนวน ๏ เกาบิลคำอัดถ์ จะแปลให้ชัด ข้องขัดยุบล ได้คิดความดู พอรู้แยบยนต์ ตามสารนุสนธิ์ เสือโคคำฉันท์ ฯ ๚ะ
บุญ๏ บุญภาษาไทย ไม่มีพูดใช้ แต่เบื้องปางบรรพ์ พูดตามแบบบท มคธพากยพรรณ์ สืบมานานครัน กลายเป็นคำไทย ๏ เขียนตามมคธ ญอญาติสกด กำหนดตามใน คำสังสกฤษฎ์ ลิขิตขานไข บังคับเขียนใช้ สกดนอยอ ๏ ทำบุญมีบุนย์ ได้เป็นเจ้าคุณ สมบุนย์เพียงพอ สมบัติมั่งคั่ง บุญหลังท่านก่อ ควรยกเยินยอ ว่าท่านมีบุนย์ ๏ สองบทแบบใช้ อุส่าห์แคะไค้ ให้เห็นเป็นคุณ ตัวอื่นอย่าใช้ เขวไขว้ชุนลมุน จำไว้เป็นทุน อุดหนุนปัญญา ๏ อีกคำกำหนด นิบุณณะบท มคธวาจา แปลว่าเต็มแท้ กระแสภาษา /*142สยามพจนา ว่าเต็มเปี่ยมพูล ๚ะ
บูน๏ ถัดนี้ต่อไป บูนภาษาไทย เรียกไม้ตะบูน เขาตัดเผาถ่าน ใช้การมากมูน ฟืนไม้ตะบูน ส่งกำปั่นไฟ ๏ สมบูรณ์นี้บท ฝ่ายช่างมคธ แปลเป็นคำไทย ว่าเต็มพร้อมเพรียง แยบเยี่ยงอย่างไข เห็มเสมอก็ใช้ แปลได้เหมือนกัน ๏ บริบูรณเล่า แปลก็ลงเค้า ว่าเต็มครามครัน เต็มโดยรอบคอบ ประกอบสารพัน สมบูรณ์เช่นกัน ต่างแต่อักษร ๏ พิบูลย์ไพรบูลย์ สองร่วมนุกูล คำเดียวสังหร พิแปลงเป็นไพ เพื่อใช้กาพย์กลอน ยาวสั้นบั่นทอน ผันผ่อนพาที ๏ ทั้งสองวาจา นี้ท่านแปลว่า เต็มพูลทวี เต็มจนแพร่หลาย ฟูมฟายมากมี ในสองคำนี้ สกดลอยอ ๏ เมืองเพชรบูร มคธเค้ามูล สกดตัวรอ ปุระว่าเมือง สืบเนื่องติดต่อ จำแต่ย่อย่อ ตัวรอสกด ๏ เพ็ญบูรณ์คำนี้ ฉันจะช่วยชี้ วิภาคหลากบท เขมรคำต้น ปลายปนมคธ ความแปลสองพจน์ ว่าเต็มด้วยกัน ๏ แต่ดูที่ใช้ ตามสังเกตไว้ ว่าด้วยดวงจันทร์ เต็มตามสำเหนียก ท่านเรียกเพ็ญวัน เป็น/*143ของสำคัญ เพ็ญบูรณ์ดิถี ๏ คำว่าการบูร เดิมคำเค้ามูล มาจากคำภีร์ คือกับปุระ พจนะวิธี หนึ่งพ้องพาที กับพากย์ชวา ๏ ซึ่งว่าทิศบูรพ มีคำเพิ่มพูล ว่าทิศบูรพา เพราะเป็นทิศต้น ประธานทิศา ต้นเดิมก็มา แต่พากย์มคธ ๏ เมืองจันทบูรี คำใช้ตามที่ ไม่มีสกด แต่คนเรียกกัน ว่าจันทบูรหมด ผิดแยบแบบบท ลาลดตามกัน ๏ บูนสิบวาจา เช่นได้ใช้มา ไม่ผิดแผกผัน แนะไว้ให้รู้ กระทู้แบบบรรพ์ ภอเป็นสำคัญ ในการอ่านเขียน ๚ะ
เบน๏ เบนคำสยาม พูดใช้ในความ วาจาพาเหียร คนไทยใช้คล่อง ไม่ต้องเล่าเรียน เบนบากจากเจียร เบนเบี่ยงเลี่ยงเอน ๏ ชายผ้าเหน็บนุ่ง ร้องเรียกกันยุ่ง ว่าโจงกระเบน แท้ไทยพจนำ ใช่คำเขมร อีกปลากระเบน หนังกายคายคม ๏ มวยเบนทำหลบ เบนท้ายเรือรบ ให้สบต้นลม เบนเหล่านี้ไซ้ คำไทยนิยม เขียนใช้ให้สม วาจาสามัญ ๏ เบนทรพากย์มคธ นอนิลสกด ทรการันต์ ภูเบนทรสิงหนาท เทวราชรังสรรค์ นฤเบนทรทรงธรรม์ คือเจ้าแผ่นดิน /*144๏ มนุชาธิเบนทร แปลอัดถ์ชัดเจน ว่าเจ้าทรณินทร์ แปลคำสนธิ ควรตริควรถวิล คำเดิมคืออินทร์ แปลว่าใหญ่ยง ๚ะ
บอน๏ กอบอนปากบอน นี่อุทาหรณ์ คำไทยตรงตรง นอเล็กสกด ตามบทใช้คง ใครอย่าจำนง นึกเขียนเปลี่ยนแปลง ๏ คำบรบาฬี ย่อมใช้พาที จะชี้สำแดง ข่ายบรฝ่ายบร อักษรแถลง ข่ายบรชี้แจง ว่าบ่วงริปู ๏ พูดภาษาไทย ว่าตกอยู่ใน อำนาจศัตรู บรคือปะระ มคธคำครู ท่านแปลว่าผู้ พวกอื่นดื่นดาย ๏ คำว่าฝ่ายบร อาจาริย์ท่านสอน เรียนมามากหลาย ว่าพวกข้าศึก ความฦกขยาย คำนี้ธิบาย เช่นกับปรปักษ์ ๏ วาจาปรากฎ แปลความตามบท มคธเป็นหลัก ใครจะเรียนรู้ รู้จงประจักษ์ รู้ให้ตระหนัก แน่แท้แก่ใจ ๚ะ
บวน๏ รู้จงครบถ้วน คำว่าแกงบวน นี้ควรคำไทย ท่านจัดกระบวน ทิวทวนไสว นี่ก็คำไทย สกดใช้นอนิล ๏ บริบวรณ์บท นี้เป็นมคธ วาจาอย่าถวิล /*145ก็คือบริบูรณ์ ที่ใช้อาจิณ ทางอาเทศผิน ผันอูเป็นวอ ๏ จึ่งเป็นบริบวรณ์ คำนี้ก็ควร จะรู้ต้นตอ แปลว่าเต็มรอบ ผิดชอบเพียงพอ รู้เค้าเหล่ากอ ต้นข้อคะดี ๏ แจกบอแม่กน สิ้นสารนุสนธิ์ นิพนธ์พาที นักเรียนเพียรอ่าน ชำนาญวาจี จักปรุโปร่งปรี ชาเชาวน์เบาใจ ๚ะ
บด ยานี๏ ตัวบอต่อเติมบท ในแม่กดบรรหารไข ข้างต้นค้นคำไทย ออกแจงแจกแยกย้ายคำ ๏ หินบดหมอบดยา ไทยเจรจาอยู่ประจำ แสงแดดมืดมัวคำ เรียกแดดบดสกดดอ ๏ กระบถแลขบถ เขียนสกดใช้ตัวถอ ไม่ทราบที่ต้นตอ ว่ามาแน่แต่พากย์ใด ๏ บุราณท่านบังคับ เป็นฉบับก็ใช้ไป จะว่าเป็นคำไทย ก็แคลงจิตรคิดสงกา ๏ สบถสาบาลนี้ ในบาฬีย่อมมีมา ท่านแปลว่าวาจา สำหรับแช่งสาบตัวเอง ๏ หนึ่งบถแปลว่าทาง ท่านไว้วางมาแต่เพรง ควรใช้ไม่ควรเกรง วายุบถว่าทางลม ๏ กับอะนิลบถ ควรกำหนดโดยนิยม ก็แปลว่าทางลม วายุบถแบบเดียวกัน ๏ คำอาทิตยบท เป็นมคธภาษาสรร แปลว่าทางตวัน พระสุริยันคัล/*146ไลย์จร ๏ โดยความทั้งสามศับท์ ท่านก็นับว่าอัมพร พระพายทินกร ย่อมจรดลหนนภางค์ ๏ ทางบกสถลบท ควรจำจดที่ไว้วาง ชลบถแปลว่าทาง ลำน้ำแน่กระแสชล ๏ อีกคำกรรมบถ ในมคธมีแยบยนต์ แปลว่าคลองกุศล แลคลองบาปอันอยาบคาย ๏ ข้อนี้มีวิดถาร โดยโวหารท่านบรรยาย คือใจวะจีกาย ที่กำเนิดเกิดบาปบุญ ๏ สองฝ่ายย้ายโดยกิจ สุจริตนั้นฝ่ายคุณ ทุจริตโทษทารุณ ย่อมเกิดในไตรยทวาร ๏ ฆ่าสัตวลักของเขา อีกชำเรามิจฉาจาร สามนี้กายทวาร เกิดทุจริตติดพัวพัน ๏ พูดปดพูดเสียดล่อ พูดด่าทออยาบหยามกัน เพ้อเจ้อคำจำนัน ตลกคนองปองเฮฮา ๏ คำพูดสี่ชนิด เรียกทุจริตในวาจา ฝ่ายจิตรอะภิชฌา มุ่งของท่านมาเพื่อตน ๏ พยาบาทคิดแช่งสัตว ให้วิบัดิยับปี้ป่น มิจฉาทิษฐิยล สิ่งที่ผิดคิดเป็นดี ๏ ทั้งสามทุจริต เกิดในจิตรล้วนกระลี รวมสิบประการมี ชื่อกรรมบถฝ่ายอกุศล ๏ วิรัติความเว้นบาป อันชั่วอยาบไม่รคน เว้นบาปสามตำบล กายปากใจเช่นไขขาน ๏ วิรัตินี้บัณฑิตย์ เรียกสุจริตไตรยทวาร เรียกรวบสองประการ ชื่อกรรมบถกำ/*147หนดจำ ๏ บดบถพจน์ภาษา เช่นแจกมาทั้งแปดคำ สกดใช้ประจำ ถอถวิลควรจินดา ๏ ฝ่ายบทสกดทอ มีเพียงพออเนกา ลูกขุนเชิญบทมา พวกศักระวาคิดบทกลอน ๏ บทเพลงเครงคฤกคฤ้าน พูดเป็นพื้นบทละคร ทรงยศบทจร ข้าประนตบทมาลย์ ๏ บทรัชละอองบาท คำนักปราชท่านไขขาน จงรู้ประกอบการ ที่จะใช้ให้สมควร ๏ สองบทรู้ในความ ที่พระนามนเรศวร ผิดความอย่าลามลวน ใช้กระบวนมักง่ายงม ๏ ชนบทบ้านบึงบาง คู่คำวางกับนิคม หัวเมืองเนื่องนุกรม เรียกชนบทกำหนดมี ๏ คำว่าพระดาบศ นามกำหนดพระฤๅษี คู่กันกับโยคี คือนักพรตว่างสาศนา ๏ คำบดประมวญจัด ยี่สิบทัศชัดวาจา ใช้ในสองภาษา มคธไทยเช่นไว้วาง
บัด๏ บัดบัดภาษาไทย คำพูดใช้ได้สะสาง กระบือโคของกลาง เขาบัดบัดสัดสองวง ๏ หยูกยาบำบัดโรค คนทั้งโลกยต้องประสงค์ เมื่อนั้นพระจักรพงษ์ เสด็จลงด้วยบัดใจ ๏ บัดนั้นนายเสนี เตรียมโยธีพร้อมพลไกร ทูลแด่พระภูวไนย ทราบรหัศในบัดดล ๏ สักครู่บัดเดี๋ยวใจ คำคนไทยพูดทุกคน พวกพาลสันดานซน ฉ้อกระบัดจัดจริงจริง ๏ ระบัดเอาสินท่าน เชิงจัดจ้านไปทุกสิ่ง ทหารชำนาญยิง ปืนตระบัดผลัดเปลี่ยนกัน ๏ คนขี่ไม่สันทัด ม้าสบัดย่างเหยาะยัน คนขี่ยั้งไม่ทัน มันสบัดพลัดตกลง ๏ ทิวชายปลายสบัด พระพายพัดต้องเทียวธง คนถือไม่มั่นคง สบัดหลุดยุดไม่ไหว ๏ เข้ากล้านาริมวัด ผลิหน่อผลัดระบัดใบ ทุ่งนาหญ้าไสว ใบละบัดลัดทันกัน ๏ บัดบัดจัดสำเนียง คำเทียบเคียงไทยจำนัน แปดคำเช่นรำพัน ล้วนพจน์ใช้ในสยาม ๚ะ
๏ คำบัดในมคธ ตัวสกดเปลี่ยนตามความ บัฎฎอชฎาดาม แปลว่าแผ่นผันโดยของ ๏ ศิลาบัฎฐานแท่น แปลว่าแผ่นศิลารอง เรียบเรียงใต้เตียงทอง ทำเป็นฐานตระการงาม ๏ หนึ่งบัฎท่านแปลว่า แผ่นผืนผ้านานานาม ผ้าไหมผ้าด้ายตาม แต่จะใช้ได้ทุกพรรณ์ ๏ ตรสกดบัตร จัดว่าใบทุกสิ่งสรรพ์ ท่านใช้คู่กับบรรณ์ ตาละปัตรพัดใบตาล ๏ หนึ่งของที่พึ่งผาย แผ่คลี่คลายเช่นใบลาน กระดาษแผ่นเงินกาญจน์ ใช้โวหารว่าบัตรใบ ๏ บัตรนี้แม้นจะแปล ว่าแผ่นแผ่ก็/*149แปลได้ แผ่นเงินแผ่นอุไร ก็เรียกใช้บัตรเหมือนกัน ๏ เช่นพระสุวรรณบัตร แปลก็ชัดแผ่นสุวรรณ์ แผ่นเงินงามเทียมกัน เรียกหิรัญบัตรบาง ๏ นามบัตรสัญญาบัตร แปลได้ชัดคำไว้วาง แผ่นชื่อยศขุนนาง ตามนิยมกรมกระทรวง ๏ บัตรพลีว่าใบไม้ สำหรับใส่เครื่องบวงสวง ตั้งเกยทั้งบำบวง เทพไทยไสยวิธี ๏ สมบัติว่าถึงพร้อม คำไทยน้อมว่ามั่งมี สกดตัวดิดี ฤๅตรก็ภอควร ๏ วิบัดิคู่สมบัติ แปลโดยอัดถ์ว่าประมวญ ว่าถึงคลามแปรปรวน ถึงวินาศขาดทุนรอน ๏ วิบัดิมีหลายอย่าง คำพูดอ้างในอักษร สวดเพี้ยนผิดฐานกรณ์ ว่าอักษรตู่ตัวไป ๏ เรียกอักขระวิบัดิ เป็นข้อขัดพระวิไนย์ จะสวดกรรมใดใด ไม่เสร็จกิจสังฆกรรม์ ๏ ขุนนางซึ่งมียศ ต้องถอยถดยศเพลี่ยงพล้ำ ต้องถอดต้องจองจำ เรียกวิบัดิชัดแลเห็น ๏ เศรฐีผู้มีทรัพย์ มาย่อยยับพเอินเป็น สิ้นทรัพย์คับแค้นเข็ญ เรียกวิบัติโภคะขันธ์ ๏ คนมีพี่น้องมาก ตายพรัดพรากจำจากกัน อย่างนี้ท่านจัดสรร ญาติวิบัติขัดสนใจ ๏ จะร่ำให้ครบจบ ท้าวทวนทบเฉลยไข จะชักยืดยาวไป รำคานใจท่านผู้ฟัง ๏ ใน/*150คำว่าพิบัดิ ความแปลชัดเช่นหนหลัง หากเขียนเปลี่ยนประนัง วิเป็นพิตริไตรตรา ๏ พระสงฆ์ปลงอาบัติ คำในวัดใช้กันมา ปลงความถึงโทษา ล่วงบัญญัติขัดขืนทำ ๏ เข้าฌานสมาบัติ ว่าโดยอัดถ์สุขุมคำ คือท่านที่ได้จำ เริญกระสิณอภิญญา ๏ ได้ถึงซึ่งวิเวก เกิดจิตรเอกอัคคตา บันลุฌานสมา บัดิใจบากจากโลกีย์ ๏ บัจจัยสกดจอ ท้ายตัวยอประจำมี เป็นคำในบาฬี ว่าต้นเหตุให้เกิดผล ๏ เรียกเงินว่าบัจไจย รู้กันได้แทบทุกคน ขอมไทยใช้ปะปน พากย์มคธลดเป็นไทย ๏ คำว่ายกรบัตร รู้ไม่ชัดยังสงไสย มคธฤๅคำไทย ไม่แน่ใจเป็นสองเสียง ๏ ดูที่เป็นมคธ ด้วยสกดตอรอเรียง จะ แปลออกสำเนียง ที่ถ่องแท้ไม่แน่ใจ ครูหนึ่งนั้นท่านว่า เป็นวาจามคธไข ยุคะปัตตะไนย ๏ คำแปลไว้ว่าถึงคราว ๏ เขียนว่ายุคะบัตร ใคร่รู้ชัดจงสืบสาว เสาะค้นต้นเรื่องราว จึงรู้แน่กระแสความ ๏ คำบัดในมคธ โดยกำหนดนับสิบสาม รวมทั้งบัดสยาม ยี่สิบเอ็ดเสร็จวาจา
บาด๏ บาดข้างคำไทยหมด ดอสกดตามตำรา บาด/*151แผลแลกายา ถูกมีดบาดเลือดสาดไหล ๏ คนอยาบพูดบาดหู คนศัตรูพูดบาดใจ กระจกแว่นวิไลย แสงบาดตาไม่น่าดู ๏ แต่งตัวละครคาด เจียรบาดเห็นงามตรู ลูกศิศย์คิดแค้นครู เกิดบาดหมางระคางหมอง ๏ ทอดโฉนดวางบาดหมาย ถึงมูลนายตามลบอง ทำนุกถูกทำนอง โจทย์จำเลยเฉลยกัน ๏ นักเลงเล่นสักกา ทอดบาดมาไม่ช้าพลัน แต้มอ่อนผ่อนไม่ทัน ชะนะกันหลายกระดาน ๏ บาดไทยใช้ประจำ ทั้งแปดคำเช่นร่ำขาน เรียนร่ำจำวิจารณ์ จัดเป็นแผนกแยกให้เห็น ๏ ขอเชิญพวกนักปราช มาสันนิบาตเวลาเย็น อาการโรคนี้เป็น ไข้สันนิบาตชาติร้ายแรง ๏ สันนิบาตว่าประชุม ไม่สุขุมฝั้นเฝือแฝง มคธไม่เปลี่ยนแปลง ใช้ตรงตรงคงภาษา ๏ นิยายเรื่องนิบาต คำนักปราชท่านเล่ามา นิบาตหิจะวา คู่อุปสัคชักเทียบเคียง ๏ แสงสายอสนิบาต อึงอากาศเปรื่องเปรี้ยงเสียง พูดกันโดยสำเนียง เรียกฟ้าผ่าน่าตกใจ ๏ อย่างหนึ่งอุกาบาต พู่งฉุดฉาดเช่นคบไฟ กลมแดงแรงวู่ไว กระลาบาตประกาศนาม ๏ อาหารบิณฑบาต ของอังคาดมากเหลือหลาม เลี้ยงพระทั้งอาราม ก็พอสู้เลี้ยงดูสงฆ์ /*152๏ แปดคำเช่นร่ำมา ตัวตอตราสกดคง แม่นยำจิตรจำทรง คงที่ใช้ไม่เปลี่ยนแปลง ๏ บาตรดินแลบาตรเหล็ก ทั้งใหญ่เล็กอย่าระแวง สกดตรแผลง จากปัตตะมคธไข ๏ ใช้ว่าบาตรพระสงข์ คำวางตรงตำราไทย จินดามณีไนย ท่านได้แจกแยกไว้มี ๏ ปาทะแปลว่าเท้า เป็นข้อเค้าคำบาฬี ใช้คำสูงศักศรี ว่าพระบาทแห่งเจ้านาย ๏ หนึ่งพระพุทธบาท คนเกลื่อนกลาดบูชาหลาย จงจำคำภิปราย ว่าบาทเท้าสกดทอ ๏ บทบาทแลเงินบาท สั่งไว้ขาดควรจำหนอ ให้คงสกดทอ เช่นพระบาทชาติเดียวกัน ๏ อุบาทวะจันไรใช้ สกดทอวอเรียงรัน ต้นคำจำสำคัญ อุปัทวะมคธไข ๏ ต้องริบราชรบาทว์ เป็นฉกาจฉกรรจ์ไภย ทวรวมไทวย เช่นอุบาทว์ทัณฑฆาฎมี ๏ คำหนึ่งคนระบาด บางนักปราชก็พาที ว่าเป็นคำบาฬี คืออุบาทวอุเป็นรอ ๏ บางท่านว่าาคำไทย ไม่ควรใช้ถึงทอวอ รบาดสกดดอ เช่นระบัดชัดสยาม ๏ วิภาคไว้เป็นสอง จงตฤกตรองกระแสความ จะใช้ไหนก็ตาม ไม่ห้ามปรามตามแต่ใจ ๏ ปาสะแปลว่าบ่วง ตกเลยล่วงมาเป็นไทย เรียกกันอื่ออึงไป ว่าเชือก/*153บาศคล้องคชสาร ๏ กรมพราหมณพฤฒิบาศ รู้ศิลปสาตรชำนาญการ เศกปัดคัดรางควาน ตามบาทบทคชกรรม์ ๏ วิธีโหราศาตร วันอุบาศนบอกประจำ ชี้ทางโทษแนะนำ ว่าวันร้ายฝ่ายข้างไสย ๏ เดิมใช้ตัวทอวอ เหมือนอุบาทวคู่จันไร จอมจบภพไตร แผ่นไผทที่จัตวา ๏ โปรดเกล้าให้เขียนใช้ วันอุบาศนเช่นนี้หนา ศนเรียงกันมา สกดใช้เป็นแบบแผน ๏ คาถาในมคธ สี่บาทบทใช้เป็นแดน เรียนรู้อย่าดูแคลน คำบาดบาทประหลาดหลาย ๏ คำบาทไทยมคธ รวมทั้งหมดที่บรรยาย ยี่สิบห้าโดยหมาย หมู่คำบาทปราชประมวญ ๚ะ
บิด๏ คำบิดในสยาม จำเภาะความไม่ลามลวน ฉาช่างกบิดกบวน เป็นโรคบิดอิดโรยแรง ๏ เจ้านี่เขามาเตือน ทำบิดเบือนพูดแอบแฝง เจ้านี่นึกระแวง เข้ายื้อแย่งด่าทอกัน ๏ ผ้าเปียกเรียกบ่าวบิด คนรู้คิดมักบิดผัน บิดหล่าไชตะบัน ลูกบิดหันกระชั้นชิด ๏ ของสูงมีชื่อตั้ง พระที่นั่งภัทรบิฐ สำหรับราชสถิตย์ เมื่อฤกษแรกเถลิงถวัลย์ ๏ ความแปลก็ชัดแจ้ง ที่โรยแป้งเจริญอัน /*154พระครูผู้สำคัญ แบ่งตารางวางแป้งลง ๏ ร่ายมนต์วิธีเวท ไตรเพทพราหมณ์ตามประสงค์ แล้วจึ่งเชิญเสด็จองค์ กระษัตริย์นั่งบัลลังก์มนต์ ๏ ตั้งแต่งนามตามกิจ ภัทรบิฐแท่นมงคล สำหรับเจ้าภูวดล แรกราชาภิเศกศรี ๏ นับบิดไทยภาษา หกวาจาเช่นพาที กับคำหนึ่งบาฬี รวมเป็นเจ็ดเสร็จคำขาน ๚ะ
บุด๏ จบบิดคิดคำบุตร ไม่สิ้นสุดไว้วิจารณ์ ตุ้มบุดไทยพจมาน ตามพวกแขกแปลกภาษา ๏ นอกนี้มีแต่บท ฝ่ายมคธแปดวาจา คือบุตรแลภรรยา อีกบุตรหญิงแลบุตรชาย ๏ สำหรับเป็นคำดี ใช้พาทีทูลเจ้านาย กุลบุตรคำนี้หมาย ลูกตระกูลคำสามัญ ๏ บันดาบุตรผู้ชาย มากเหลือหลายสิ้นด้วยกัน ควรเรียกโดยจำนัน ว่ากุลบุตรบุตรตระกูล ๏ บุคคลคำมคธ คงกำหนดต้นเค้ามูล ฝ่ายสังสกฤษฏ์พูน บุทคลประดนแผลง ๏ บุบผะแลบุบผา คำบาฬีไม่มีแผลง ฝ่ายสังสกฤษฎ์แปลง เป็นบุษบบุษบา ๏ คำแปลว่าดอกไม้ ท่านก็ใช้มากนักหนา อิเหนาเรื่องชวา ตั้งบุษบาเป็นนามนาง ๏ ปุสสะพากย์มคธ มีกำหนดที่ไว้วาง แปลว่าขาว/*155สำอาง มีตัวอย่างเช่นพลอยบุศย์ ๏ หนึ่งเป็นชื่อเดือนยี่ เพราะอ้างดาวขาวบริสุทธิ์ ตั้งนามตามสมมุต บุษยมาศปราชพาที ๏ คำนี้ก็มีมา บุษยาภิเศกศรี ท่านจัดในวิธี อภิเศกเจ้าธรณินทร์ ๏ ราชรถเสี่ยงเศกซ้อม เครื่องขาวพร้อมเสวตรสิน ธพเทียมละอออินท์ เรียกบุษยราชรถทรง ๏ ดาบศชื่อโคบุตร เรื่องสมมุตรามวงษ์ ชื่อช้างกะรีพงษ์ เรียกโคบุตรหางอย่างโค ๏ บุตรบุดสิบวาจา พรรณาว่าตามโว หารเหตุเลศแต่โบ ราณบัญญัติจัดยุบล ๚ะ
เบด๏ คำเบ็ดภาษาไทย ไม่มีใช้ทุกแห่งหน มคธบทนิพนธ์ ควรหยิบยกหกวาจา ๏ นายเวรราชบัณฑิตย์ ท่านแต่งคิดตั้งสมญา เรียกชื่อขุนธรรมา ธิเบตใช้สกดดอ ๏ แปลว่าประสงค์อัดถ์ ธรรมบริยัติรู้เพียงพอ เจียนจานลานลออ ทั้งรัดห่อพระคำภีร์ ๏ เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร ค้นต้นเหตุแห่งวาที ธัมมะคำต้นมี อะธิปะอิศรา ๏ แปลความตามข้อเค้า เป็นเจ้าใหญ่โดยธรรมา สนธิเชื่อมวาจา ธรรมธิเบศรแบบระบิล ๏ หนึ่งว่าพระภูเบศร แปลตามเหตุได้ทั้งสิ้น แปลว่าเจ้าแผ่นดิน สกดศอรอ/*156การันต์ ๏ นฤเบศรคำนี้เล่า โดยข้อเค้าก็เหมือนกัน นราธิเบศรสรร อีกวาจามาบันสม ๏ ชนาธิเบศรซ้ำ รวมสามคำโดยนิยม แปลว่าเจ้าอุดม ทรงยศใหญ่ในนรชน ๏ ก็คือเจ้าแผ่นดิน แผ่ยศสิ้นจบสากล มคธบทยุบล บอกคำเบศรเหตุแถลง ๚ะ
โบด๏ เรือโบดไทยอังกฤษ ซ้ำกันชิดติดเฝือแฝง โบดคำอังกฤษแจง ก็ว่าเรือเรือซ้ำกัน ๏ คำเรียกโบดวิหาร แต่โบราณมานานครัน คำนี้ถูกแบ่งปัน ชอบพูดสั้นภาษาไทย ๏ คำเดิมอุโบสถ ชื่อกำหนดตามวินัย ร้องเรียกตามข้างไทย โรงที่สงฆ์ชุมนุมกัน ๏ ทำกิจการแห่งสงฆ์ ที่จำนงนับตามวัน เพญดับผ่อนนับปัน โดยเขตรขั้นอุโบสถกาล ๏ คำไทยใช้คล่องโอฐ เรียกว่าโบดว่าวิหาร เลยเลยล่วงมานาน อุโบสถคำเดิมหาย ๏ คำไทยมักใช้สั้น คำเดิมนั้นมักแปลงกาย เรียกตามกันมากหลาย จนลงรอยพูดพลอยกัน ๏ สระโบกขรณี คำบาฬีมีสำคัญ คำสังสกฤษฎ์ผัน แผลงเป็นโบษขรณี ๏ แม่กกกับแม่กด เปลี่ยนกลบทกันก็มี ภัตติเป็นภักดี กับบุคคลเป็นบุทคล
/*157บวด๏ แกงบวดนี้คำไทย พูดเรียกใช้กันทุกคน รากเง่าเค้ายุบล จะอย่างไรไม่ชัดความ ๏ กินเครื่องกระยาบวช คำนี้ตรวจดูเห็นงาม เหมือนกับพวกหมู่พราหมณ แลพระสงฆ์สวดพิธี ๏ อาหารเว้นเนื้อปลา บันดาสัตว์ชีวิตรมี ถั่วงาแลสาลี ผลไม้ได้ทุกอัน ๏ ร้องเรียกว่ากินบวช เวลาสวดพิธีกรรม์ คนไทยใช้จำนัน อาไศรยความตามคำภีร์ ๏ บวชเณรแลบวชพระ ต้องเว้นละเบญจกามี อย่างต่ำชั้นโยคี ฤๅษีบวชต้องเว้นกาม ๏ คำเดิมปะวัชชะ ลดเลื่อนละเป็นสยาม สกดตัวชอ ตาม ตัวเดิมปอแปลงเป็นบอ ๏ กำหนดด้วยยศไทย คำบวชใช้ไม่เพียงพอ จึงแผลงบอเป็นผอ ว่าผนวชคำเจ้านาย ๏ ยกไว้เป็นสูงพจน์ ตามแบบบทตัวกฎหมาย สูงต่ำคำพิปราย มีชัดแจ้งแห่งนุสนธิ์ ๚ะ
บับ๏ คำบับในสยาม คนบู่มบ่ามบุบบับบ่น ฉบับแบบยุบล เยี่ยรบับซับในสี ๏ บัพพะคำมคธ พอสกดพจน์วาที ว่าปล้องว่าคั่นมี ที่กำหนดบทธิบาย ๏ เวฬุบัพพะพร้อง แปลว่าปล้องไม้ไผ่หลาย แต่ต้นจนถึง/*158ปลาย เป็นปล้องคั่นบ้างสั้นยาว ๏ อีกองคุลีบัพ แปลคำศับท์ได้สืบสาว ว่าข้อนิ้วมือจาว เป็นปล้องปล้ององคุลี ๏ สักรบัพเรื่องพระเทศ ปันเป็นเขตรขั้นกัณฑ์มี ว่าด้วยท้าวโกสีย์ ประสาทพรแปดประการ ๏ แด่องค์โพธิสัตว ท่านเรียงจัดเป็นวรรควาร เรียกนามตามเหตุการณ์ ว่าสักระบัพนับเป็นกัณฑ์ ๏ บัพะตะว่าภูเขา แต่พวกเราใช้รอหัน ตามสังสกฤษฎ์ผัน แผลงว่าบรรพตคำงาม ๚ะ
บาบ๏ บุญบาปเราพูดใช้ นี่มิใช่พากย์สยาม ต้นเดิมคำในคาม ภีระอัดถ์คัดเป็นไทย ๏ คำแปลไม่มีรับ แปลทับศับท์กันร่ำไป นานมาก็เข้าใจ กันชัดชัดไม่ขัดสน ๏ ตกลงเป็นคำไทย เพราะเข้าใจกันทุกคน แต่พึงสังเกตกล ปอสกดอย่าลดเลย ๏ บาปเคราะห์คือเคราะห์ร้าย ตามโหรทายทักเฉลย คนอยาบทำบาปเคย ไม่ขยะแขยงใจ ๚ะ
บุบ๏ คำไทยไม้หักบุบ คือหักยุบย่นเข้าไป ติดอยู่เป็นเยื่อไย ไม่หักขาดคลาศจากกัน ๏ บุพพะคำบาฬี /*159สกดมีพอเรียงรัน ที่ใช้เขียนว่าบรรพ์ แปลว่าก่อนผ่อนตามกาล ๏ เช่นว่าบุรพทิศ บุรพนิมิตรใช้มานาน ทิศต้นเป็นประธาน แลต้นเหตุแห่งร้ายดี ๏ ปู่ย่าตายายญาติ ชนกนารถชะนะนี เรียกบุรพการี ท่านทำคุณอุดหนุนมา ๏ ถึงครูแลอาจาริย์ ได้กอบการให้ศึกษา สั่งสอนวิทยา ทางโลกีย์คดีธรรม์ ๏ ควรเรียกโดยสมญา บุพพะการีเหมือนกัน บุรพนี้กับคำบรรพ์ ไม่แปลกกันโดยเนื้อความ ๏ ไปยกาตาปู่ทวด จัดรายรวดลำดับตาม ตระกูลหลายชั่วนาม บุรพบุรุศเรียกตามวงษ์ ๏ คือท่านเกิดชั้นก่อน ก่อตระกูลโดยประสงค์ สืบเรื่องเนื่องนามวงษ์ โดยชั่วชั้นลดหลั่นมา ๏ แม่กบบอไวพจน์ มีกำหนดเช่นร่ำมา สิบสามนับวาจา พอเจนจบครบจำนวน ๏ นักเรียนเพียรเล่าบ่น อย่าลุกลนเล่นลามลวน ตั้งจิตรคิดใคร่ครวญ แบบกระสวนสำเนาไนย ๏ ตัวบอจัดเป็นหมวด จงตราตรวจตามคำไข ชินชาญชำนาญใจ เขียนอะไรไม่ขัดสน ๏ จัดข้อบอไวพจน์ แจกจบหมดบทยุบล สังเกตเหตุแยบยนต์ เยี่ยงลำนำคำพิปราย ๚ะ
๏ ไวพจน์กำหนดด้วย
ตัวบอ
จัดแจกแยกคำพอ
พากย์ใช้
บทธิบายบอกละออ
โดยละเอียด
เพียรเล่าเพียรจำได้
สดวกแล้วคลายฉงน
๏ จัดเริ่มเติมต่อตั้ง
ตัวปอ
ถัดหมวดไวพจนบอ
บอกแจ้ง
นักเรียนอย่ารีรอ
เรียนเร่ง รู้เฮย
อุส่าห์อย่าสรรแสร้ง
สฤษดิ์ไว้หวังสอน
๒๘๏ ตัวปอแม่กน คัดแยบยุบล นิพนธ์เป็นกลอน คิดคัดจัดคำ แนะนำนิกร เป็นอุทาหรณ์ สาธกยกมา ๚ะ
ปัน๏ ปูนปันแบ่งปัน คำไทยใช้กัน สามัญวาจา ปัญข้างมคธ คือบทปัญญา แต่หากตกมา เป็นภาษาไทย ๏ ถึงไม่ได้แปล ฟังศับท์กระแส รู้แน่เข้าใจ ปัญญามึนทึบ ปัญญาว่องไว ปัญญาทรงไตร ปัญญาแม่นยำ ๏ ปัญญานี้คือ ท่านจัดเป็นชื่อ เจตสิกธรรม อันรู้ระบอบ ผิดชอบบุญกรรม รู้ถ่องทางธรรม รู้ทั่วทุกประการ ๚ะ
ปัก๏ คำไทยใช้ปัก ศิลาไม้หลัก ปักไว้ใช้งาน นาดำนาปัก ย้ายยักหลายสฐาน ปักค้างปักร้าน ร่ำไม่จบลง ๏ ปักคำบาฬี แต่ต้นเดิมที ปักขะตรงตรง แปลงขะเป็นษะ สะระก็คง คำแปลงจำนง ว่าฝ่ายปีกปัน ๏ ข้างขึ้นทุกมาศ ดิถีไม่คลาศ นับสิบห้าวัน เรียกศุกรปักษ์ ฝ่ายขาวแสงจันทร ฝ่ายข้างแรมสรรพ์ เรียกกาฬปักษ์ ๏ ว่าเป็นฝ่ายดำ ดวงเดือนมืดคล้ำ ยามค่ำประจักษ์ เขตรซึ่งแบ่งปัน พระจันทรเป็นหลัก โหรจะทายทัก อาไศรยดิถี ๏ ข้างขึ้นท่านยัก เรียกชุษณปักษ์ เพี้ยนไปก็มี ตามสังสกฤษฎ ลิคิตวาที ความคงดิถี ข้างขึ้นทุกเดือน ๏ คำว่าปะระปักษ์ แปลความประจักษ์ ว่าพวกอื่นเบียน บิดเป็นสัตรู อยู่ต่างบ้านเรือน เขียนปักษจงเหมือน ปักษขึ้นปักษแรม ๏ ปักษีนี้ชัด คำแปลว่าสัตว์ มีปีกขนแซม คือหมู่พิหค ทั้งนกกาแกม คำปักษาแถม ว่านกเช่นกัน ๏ กำหนดคำปักษ์ แยบคายย้ายยัก เช่นคำรำพรรณ์ เป็นเจ็ดวาจัง รวมทั้งสามัญ ไม่แผกแปลกผัน แบบบรรพ์ตำรา ๚ะ
ปัด๏ ปูลาดกวาดปัด นี่คำไทยชัด สามัญวาจา ลูกปัดเป่าปัด สลัดปัดปา ป้องปัดหัดถา ภาษาไทยตรง ๏ หนึ่งในคำปัด แผลงเป็นปรัด ใช้ตามประสงค์ เหมือนว่าทรงปรัด ผัดภักตรผจง โดยความก็คง ว่าปัดกายา ๏ คำว่าปัจจัย นี่นี้มีใน มคธภาษา แปลว่าต้นเหตุ ซึ่งเป็นที่อา ไศรยแห่งผลา เกิดก่อต่อตาม ๏ หนึ่งปัจจุบัน คำนี้พูดกัน ก็ชัดเนื้อความ ว่าของเกิดอยู่ จำเภาะหน้านาม รู้ตามเห็นตาม ได้ทุกสิ่งอัน ๏ ท่านเพี้ยนเปลี่ยนบท แปลกจากมคธ วาปรัตยุบัน คนอ่านอ่านดู จงรู้สำคัญ ว่าคำเดียวกัน ปัจจุบันวาที ๏ ปัจจุสไสมย อีกอย่างท่านใช้ ปัจจาสก็มี แปลว่าจวนรุ่ง พวยพุ่งระพี คำหลวงพาที ปัจจาสไสมย ๏ วิธีวิการ ใช้แผลงแปลงสาร อุเป็นอาไป เป็นคำล้ำฦก เกินนึกคนไทย แต่จงเข้าใจ ดุจคำร่ำขาน ๏ ปัจเจกะโพธิ ได้ตรัสเป็นโสด คล้ายโพธิญาณ ไม่ปองโปรดสัตว ให้พ้นสงสาร บันลุนิพพาน เช่นองค์ทศพล ๏ ไม่ตรัศเทศนา สั่งสอนประชา ให้ถึงมรรคผล ตัดช่องปล่องปลอด รอดจำเภาะตน เรียกนามตามยล ปัจเจกโพธิญาณ /*163๏ คำไอสวรรยา ธิปัตนี้นา ใช้มานมนาน เป็นคำแปลยาก ไม่มากสาธารณ์ แปลความวิดถาร ว่าอธิบดี ๏ เป็นเจ้าไอสวรรย์ ศฤงฆารครามครัน มั่งมูลพูนทวี อิศรานุภาพ ปรามปราบอะรี แผ่พระบารมี ทั่วทิศไกวัล ๏ อิศราธิปัติ คำนี้ก็ชัด แปลอย่างเดียวกัน หนึ่งอิศรา ธิปัติก็สรร เป็นคำเดียวกัน ไม่ควรกังขา ๏ ปัสสาสะวาต คำนี้ไม่คลาศ นักปราชใช้มา ลมหายใจเข้า โดยคลองนาสา ที่ในกายา เราท่านทั้งหลาย ๏ หนึ่งปัสสาวะ คู่อุจจาระ ซึ่งมีในกาย ไหลเลื่อนเคลื่อนมา ตามเวลาผาย ครั้นพ้นจากกาย ก็เป็นปฏิกูล ๏ ปัสสะว่าข้าง มคธมีอ้าง ไว้เป็นเค้ามูล แผลงเป็นปรัส จัดเติมเพิ่มพูน เหมือนคำพิดทูล พระปรัสเรือนจันทร์ ๏ คำปัสเหล่านี้ ฉันจะแนะชี้ ซึ่งที่สำคัญ ตัวสอสกด มคธพากย์พรรณ เสร็จแกล้งกลั่นสรร ประพันธ์พจนา ๏ เมืองอินทรปัถ แว่นแคว้นกุรุรัฐ โสฬศนครา ตัวถอสกด แบบบทบัญชา มคธภาษา สมญานคร ๏ ในปอไวพจน์ แจกคำจำจด บทอุทาหรณ์ นับยี่สิบเอ็ด สิ้นเสร็จนิกร ไม่ลดทดทอน ถ้วนครบจบลง ๚ะ
/*164๏ จบปอไวพจน์เค้า
ควรถวิล
หมวดย่อพอยลยิน
หยิบใช้
ไป่พิศดารผิน
ผันพจน์ พ้องแฮ
ยี่สิบวาจาได้
ตรวจแล้วลงกลอน
๏ หมวดถัดจัดแจกตั้ง
ตัวผอ
จำแนกจำนงพอ
พจน์พ้อง
ทอดท้ายฝ่ายคำฝอ
ฝากเพิ่ม บ้างนา
กลอนสุรางคณางพร้อง
พร่ำซ้ำสวดระเบ็ง
๏ จะร่ำคำต้น คือคำว่าผล ประดนวาที แรกเริ่มเดิมไซ้ คำไทยไม่มี เอาคำบาฬี มาใช้เจรจา ๏ จึ่งต้องสกด ตัวลอกำหนด ตามบทบัญชา ถึงแปลไม่ได้ แต่ใช้กันมา สังเกตสังกา ก็รู้โดยหมาย ๏ คือลักษณผล ก่อเหตุข้างต้น เกิดผลข้างปลาย เช่นพฤกษ์งามงอก ผลดอกดื่นดาย เหตุต้นผลปลาย อธิบายเค้ามูล ๏ เหตุเพราะเชานา หว่านดำเข้ากล้า ลงแรงเพิ่มพูน ได้รวงได้เม็ด สำเร็จบริบูรณ์ ผลเกิดแต่มูล เหตุต้นคนทำ ๏ ผลว่าผลิแตก ขยายย้ายแยก จากเหตุต้นลำ เรื่องนี้จงทราบ ฝ่ายบาปบุญกรรม ที่คนกระทำ เป็นเหตุให้ผล ๏ ถ้า/*165บาปเป็นเหตุ ชักไปในเขตร ชั่วร้ายทรพล ถ้าบุญเป็นเหตุ วิเศศศุภผล ชักได้ไปดล มงคลสวัสดิ ๏ เหตุผลมคธ ตัวอย่างอ้างบท คำใช้มากมี แต่ในสยาม เลือกความพาที พูดอย่างผู้ดี ลูกไม้เรียกผล ๏ กับผลประโยชน์ มักพูดติดโอฐ อยู่แทบทุกคน คำพูดเหล่านี้ ไม่หนีแยบยนต์ ต้องในยุบล เหตุต้นผลปลาย ๚ะ
ผัน๏ ผันคำสยาม จะว่าโดยความ ที่ใช้มีหลาย อักษรผันแปล ห้ามแต่คำตาย แปลผันกลับกลาย ผันหน้าผายผัน ๏ ผินกับผันนี้ คำพูดบางที ว่ารวบควบกัน บางทีก็แตก แยกคำจำนัน ผินหน้าหากัน ผันภักตรบุรพา ๏ หนึ่งดอกบัวผัน มีอยู่อนันต์ ในท้องคงคา ปางพระทรงธรรม ผายผันยาตรา สระสรงธารา ทรงเด็ดบัวผัน ๏ เนื้อความเช่นนี้ คำไทยพาที จัดเป็นสามัญ ไม่ต้องอัดถ์แปล รู้แน่ทั่วกัน จงจำสำคัญ สกดนอนิล ๏ จิตรผัณฑะนะ แท้คำมคธะ สยามอย่าถวิล ว่าใจดิ้นรน โลภล้นอาจิณ หนึ่งว่าใจดิ้น โดดห่างทางธรรม์ ๏ หนังผัณฑะนะ /*166เป็นชื่อพฤกษะ ท่านใช้ประจำ คือต้นตะคร้อ สกดเวรกรรม กับหมีกายดำ ตั้งกัปกลัปมา ๏ ถึงมาตรแปลได้ ไม่มีที่ใช้ ในสยามภาษา ชักมาสมทบ พอครบวาจา คำผันพรรณา ชี้แจงแจ้งใจ ๚ะ
ผึ้ง๏ ผึ้งพึ่งโทเอก เขียนมาอเนก แบบภาษาไทย น้ำผึ้งรวงผึ้ง ผึ้งโทขานไข ที่พึ่งอาไศรย พึ่งเอกอาจิณ
ผัด๏ พูดผัดคำไทย เจียวผัดอะไร จะให้ใครกิน เราพูดเพี้ยนผัด นัดหมายนายนิล คนผัดหัศดิน ผัดฬ่อช้างพาล ๏ เหล่านี้ภาษา สยามพจนา ใช้มาเนิ่นนาน สามัญญะพากย์ ไม่หลากสาธารณ์ นักเรียนเขียนอ่าน รู้ได้ง่ายดาย ๏ คำว่าสัมผัศ นี่เป็นคำอัดถ์ วาทีพิปราย แปลว่าถูกต้อง สอดคล้องเกี่ยวกาย คลึงเคล้าบคลาย สัมผัศนอกใน ๏ สัมผัศหลายอย่าง คือแขงกระด้าง แลอ่อนละไม สัมผัศเกิดศุข เกิดทุกข์ในใจ หยาบละเอียดขานไข จัดไว้นานา
ผุด๏ ข่าวลายแทงผุด ฦๅกันอุตลุด ไปลอกตำรา /*167ดำผุดดำหว้าย ที่สายคงคา ผดผุดขึ้นมา เป็นผื่นทั้งกาย ๏ ผุดเช่นดั่งว่า สยามภาษา วาจาพิปราย ปลาผุดเบ็ดหย่อน ปลาห่อนใกล้กลาย ผุดอื่นดื่นดาย ในสายชลธี ๏ มัธยมสมผุศ ไม่หมดวิมุติ ต้องซ้ำทำทวี เพราะจะเคลื่อนคลาศ จากสาตรวิธี โหราคำภีร์ สมผุฐพจนา ๚ะ
ฝี๏ คำพูดว่าฝี สยามวาที เบญจะวาจา ฝีเกิดในกาย ฝีปากวาจา ฝีมือเลขา ฝีเท้าฝีพาย ๏ ห้าคำนี้หนอ ท่านใช้ตัวฝอ เช่นแบบบรรยาย แต่ทุกวันนี้ พาทีมักกลาย คงแต่ฝีกาย นอกนั้นเขียนสี ๏ ของบุราณใช้ ถ้าเขียนคงไว้ เห็นใคร่จะดี มิใช่เหนื่อยยาก ลำบากใดมี ท่านผู้ภูรี จะร่ำเยินยอ ๏ แนะนำคำแปลก หมวดนี้ย้ายแยก แจกตัวผอฝอ คำใช้ไม่มาก วิภาคเพียงพอ สิ้นเค้าเหล่ากอ หมวดผอพจนา
๏ จบหมวดตรวจเสร็จสิ้น
สารา
รวมสิบแปดวาจา
แจกแจ้ง
ลำดับนับสมญา
ไวพจน์ ผอแฮ
เพียรคิดเพียรคัดแกล้ง
กลั่นไว้วานจำ
๏ แต่นี้จะชี้เรื่อง
พอไว พจนเฮ่ย
รวบรวมพอภอไทว
วากย์เว้า
ลำดับนับเรียงไป
จวบจบ หมวดนา
จงอย่าลืมเลื่อนเค้า
คิดค้นฉบับบรรพ์
ฉบัง๑๖๏ พอภอส่อเสียงเดียวกัน จักรวบรำพัน ไวพจน์กำหนดนับปน ๏ ผู้อ่านอย่าดาลจิตรฉงน ว่่าคละระคน คดีสำเนียงเยี่ยงกัน ๚ะ
พน๏ เบื้องต้นแจกพนสามัญ สยามยืนยัน ยลอย่างที่อ้างออกไข ๏ อำพนว่าดาดาษไป บุราณคำไทย เขียนใช้สกดนอควร ๏ วะนะว่าป่าแลสวน คำแปลงแผลงผวน เป็นพนพึงยลอย่างดู ๏ จุลพนป่าเล็กต้นผลู มหาพนครู ท่านแปลว่าป่าใหญ่ยง ๏ พนจรว่าพรานเดินดง พนสณฑ์คำคง ว่าราวแห่งป่าสาธารณ์ ๏ วัดพระเชตุพนวิหาร นามเค้าขนาน เทียบตามอารามก่อนมี ๏ อนาถบิณฑเสรฐี เลื่อมไสไยดี แต่องค์พระสาศดาจาริย์ ๏ ซื้อสวนพระเชตกุมาร สร้างเป็นวิหาร ถวายแด่พระชินวร ๏ จึ่งอ้างเอานามกร /*169โอรสภูธร พระเชตผู้เจ้าของสวน ๏ ชื่อวัดเชตวันสมควร สยามกระบวน เติมอุเป็นเชตุพน ๏ มคธสกดพ้องปน กับไทยแม่กน ระคนตัวนอนิลนาม ๏ คาถานิพนธ์แปลความ ว่าท่านผูกตาม คณะแลบาทบทฉันท์ ๏ กาพย์กลอนพระเจ้าทรงธรรม์ หรงแต่งประพันธ์ เรียกว่าพระราชนิพนธ์ ๏ ผ้าส่านผ้าหล่อด้วยขน สัตวทั่วสากล กัมพลพัตรานามตรง ๏ กองทัพทวยหารจัตุรงค์ เป็นแรงแห่งองค์ นะราธิราชภูธร ๏ เรียกว่าไพล่พลนิกร พลรบราญรอน รุกรบบหลบล่าหนี ๏ หนึ่งเรียกจตุรงค์เสนี คือพลหัษดี พลรถแลพลอัศวา ๏ อีกพวกพลเดินบาทา สี่เหล่าเสนา นี้นามว่าพลจัตุรงค์ ๏ กองทัพที่นับจำนง เรียกไพร่พลตรง ตระหนักประจักษ์สากล ๏ ชามเลวไทยเรียกชามพล คำนี้ประดน ประดุจพลโยธา ๏ หนึ่งองค์สมเด็จสาศดา ทรงกำลังอา นุภาพพระญาณสิบมี ๏ จึ่งได้ทรงนามพระศรี ทศพลมุนี ว่าพระทรงแรงสิบประการ ๏ สุระพลว่าพลกล้าหาญ สรพลไขขาน ว่าคนกำลังดีงาม ๚ะ
/*170พัน๏ คำพันเช่นพูดในสยาม คือนับเรียงตาม สิบร้อยเป็นพันหนึ่งคง ๏ พูดเพ้อรำพันพาหลง เอาผ้าพันวง แวะเวียนให้ถูกผูกพัน ๏ บ่อนถั่วเล่นพัวพันกัน เล่นการพนัน ติดพันเป็นนี่ลี้ไป ๏ ตำแหน่งหัวพันมีใน กลาโหมมหาดไทย เช่นอย่างพันพุดพันพาน ๏ พันจันพันศุกพนักงาน มีแต่เบาราณ ชี้ชัดว่าตัวหัวพัน ๏ เหล่านี้นับเป็นสามัญ บมีตัวการันต์ จะสอดจะเสรีมเติมปลาย ๏ พันธในบาฬีมีหลาย จักร่ำบรรยาย ธิบายแลบอกออกความ ๏ อนุพันธแปลว่าติดตาม สัมพันธสนธิ์นาม ว่าผูกให้เนื่องเรื่องแปล ๏ พันธว่าผูกถูกกระแส พันธนี้แล คำไทยก็ใกล้เคียงกัน ๏ หนึ่งว่าพระราชสัมพันธุ์ ผู้มีวงษ์อัน ติดเนื่องในเรื่องราชพงษ ๏ นึ่งพระสัมพันธวงษ์ เชื้อสายแห่งองค์ สมเด็จพระเจ้าปัถพี ๏ สัมพันธมิตรไมตรี คือคนอันมี จิตรรักสมัคร่วมกัน ๏ ห้าคำเช่นร่ำรำพรรณ ธอเธอการันต์ ว่าผูกว่าเนื่องเรื่องความ ๏ พวกพ้องเผ่าพันธุ์พงษนาม มคธสยาม มาข้องระคนปนคำ ๏ พันธุพวกพ้องควรสำ เหนียกธุประจำ การันต์ต้องเสริมเติมปลาย ๏ พืชน์/*171พรรณมคธกลายกลาย รอหันบรรยาย คู่พรรณผักกาดใบเขียว ๏ พรรค์คอการันต์อย่าเฉลียว ว่าพวกกรูเกรียว พวกเที่ยวพวกอยู่หมู่เดิน ๏ พรรฒ์นี้แปลว่าเจริญ ด้วยสิ่งที่เพลิน ยศศักดิ์แลอายุไวย ๏ รูปพรรณผิวพรรณผ่องใส วัณณะเดิมใน แบบบทมคธควรตรอง ๏ ภัณฑว่าห่อว่าของ คะรุภัณฑปอง ว่าของอันหนักนานา ๏ ละหุภัณฑ์นั้นของเบาตรา ชูชั่งทั้งตา เตงหย่อนแลอ่อนน้ำหนัก ๏ วรภัณฑ์ของประเสริฐศักดิ์ อีกคำมหัค ฆะภัณฑค่าสูง ๏ ภัณฑะรัตน์นำจูง สองคำพยูง เช่นเรียกว่ารัตนภัณฑ์ ๏ ว่าของล้วนแล้วแก้วอัน เพราเพริศเฉิดฉัน เพชรนิลแลจินดาดี ๏ พรรษพรรษาวาที ว่าฝนว่าปี เขียนมีษอบอรอหัน ๏ พรรษุพรรโษทกอัน ผสมคำกัน แปลว่าน้ำฝนน้ำปี ๏ รวมพันไทยทั้งบาฬี ยี่สิบเจ็ดวะจี แจงจัดใช้ชัดทุกคำ ๚ะ
พาน๏ พานพานไทยพูดประจำ โต๊ะพานทองคำ พานเงินแลนาคทองขาว ๏ ปลูกสพานทอดไม้ใหญ่ยาว บางที่มีราว ค่ามคลองแลตั้งฝั่งชล ๏ แหพานพรานมาก/*ลากขน ไล่ล้อมปลาจน ก็จับมัจฉามาขาย ๏ พูดระพะพานอยาบคาย พ้องพานใกล้กลาย แลกลับเอาเชือกพานดู ๏ พานไทยพูดใช้ชินหู ชัดชัดเชิดชู มีอยู่เพียงหกวาจา ๏ มัฆพานพูดตามคำบา ฬีใช้กันมา เป็นชื่อแห่งองค์อัมรินทร์ ๏ ต้องที่สกดนอนิล บางคนเขียนผิน สกดตัวฬอบอควร ๏ พระนิพพานนฤพานสอบสวน ต้องตามกระบวน บาฬีสกดนอนิล ๏ ป่าหนึ่งน้ำค้างโรยริน อยาดหยัดอาจิณ บเว้นทิวาวันวาร ๏ ปลายแดนฮินดูสฐาน เรียกป่าหิมพานต์ เพราะมีน้ำค้างพร่างพรม ๏ สกดนอตัวตอนิยม การันต์สรรสม กับพจน์ที่เรียกหิมวันต์ ๏ คำว่าบริพารอนันต์ คำนี้ร่วมกัน กับคำที่ว่าบริวาร ๏ แปลงวอเป็นพอควรการ รอวกดพจมาน บังคับมคธบทมี ๏ คนพาลรานร้ายราวี ทุจริตในตรี ทวารบเว้นบาปกรรม ๏ เรียกว่าคนพาลจงสำ เหนียกใส่ใจจำ ว่าบทสกดตัวลอ ๏ อีกคำอันธพาลก็พอ จะรู้ต้นตอ ที่ต่อที่เพิ่มเติมคำ ๏ อันธว่ามืดบอดคลำ บอเห็นขาวดำ แต่เดาตบึงดึงดัน ๏ คนพาลอาการปูนกัน ไป่รู้ที่อัน จะผิดจะชอบกอปการ ๏ ทำใด้ใช้แต่โมหานธ์ งานจัก/*173เสียงาน บ่องดบ่ออดออมใจ ๏ เช่นนี้อันธพาลขานไข เป็นชื่อตามใน ยุบลที่คนร้ายแรง ๏ ประพาฬเป็นชื่อแก้วแดง จักรพาฬขอบแฝง จังหวัดพิภพโลกา ๏ สองคำสกดฬอบา ฬีแจกวาจา พอจบพอครบหมวดพาน
พิน๏ นายพินคำไทยไขขาน มคธคำขนาน ว่าพิณแลพิณพาทย์มี ๏ พิณนั้นคือกระจับปี่ ขึงสายดีดตี พิณพาทย์คือปี่ฆ้องกลอง ๏ พินทุว่าหยาดน้ำปอง เป็นเม็ดเป็นฟอง ยาวสั้นก็มีรีกลม ๏ นฤคหิตตัวอย่างนิยม พินทุเอกโทสม มุตใช้ว่าหยาดหยดลง ๏ หนึ่งว่าอสัมภินพงษ์ แปลว่าเชื้อวงษ์ ไม่เจือไม่แตกแปลกปลอม ๚ะ
เพน๏ คำวัดบัญญัติยินยอม เวลาประนอม ประนังกันนั่งฉันเพน ๏ เป็นคำสำหรับพระเณร ใช้พูดกันเจน จนบ้านก็รู้แพร่หลาย ๏ ท่านท้าวกุเพรเป็นนาย พวกยักษนิกาย ย่อมเกรงย่อมกลัวทั่วกัน ๏ คือองค์ท้าวเวศสะวรรณ แต่นามหากปัน เป็นสองในคลองบาฬี ๏ ท่านหลวงเทเพนทร์นามมี เจ้ากรมบาญชี /*174ไพร่หลวงในมะหาดไทย ๏ กุเพรรอสกดบทใน เทเพนทร์ควรใช้ สกดนอทรการันต์ ๏ โพนเพนพวกไทยจำนัน พะพ้องต้องกัน กับคำว่าโพนช้างดง ๏ คำข้างกรมช้างจำนง แทรกโพนป่าดง เที่ยวเสาะเที่ยวสางช้างไพร ๚ะ
พอน๏ พังพอนที่แท้คำไทย ฝ่ายมคธไข วะระนี้ใช้เป็นพร ๏ คำพวกรอสกดเป็นกร ให้ศีลให้พร ให้สิ่งประเสริฐเลือกสรร ๏ ถวายพรอวยพรแก่กัน ให้สิ่งสำคัญ สมมุตว่ามิ่งมงคล ๏ ชุมพรคำนี้ชอบกล ต้นเหตุยุบล บอแจ้งกระจ่างทางแปล ๏ ชุมนุมกันให้พรแด ผู้ใดใคร่แล จึ่งเรียกว่าเมืองชุมพร ๏ โดนเดาในเค้าคำกลอน อีกหวายชุมพร ก็เกิดที่เมืองนั้นมา ๏ อุทุมพรชื่อพฤกษา มะเดื่อนี้บา ฬีเรียกว่าอุทุมพร ๏ อีกคำว่าสัถาวร วะระเป็นพร แปลว่ามั่นคงยืนยาว ๏ อัมพรว่าพื้นฟ้าพราว เพริศช่วงดวงดาว วิโรจจรัสโพรงพราย ๏ อาภรณ์ว่าเครื่องแต่งกาย หลากหลากมากหลาย จะแจกก็เหลือจำนัน ๏ อาภรณ์ต้องเขียนภอภรร ยาณอการันต์ จึ่งต้องในแบบแยบคาย ๚ะ
/*175เพียน๏ พูดว่าปลาตะเพียนตาย บอต้องธิบาย เป็นบทสยามภาษา ๏ วิระมคธวาจา ใช้แผลงแปลงมา คือคนหมั่นมากพากเพียร ๚ะ
พง๏ เดินป่าฝ่าพงวงเวียน พงไทยใช้เขียน จำนงแต่พงเปล่าดาย ๏ ปลากะพงหอยกะพงหลาย บอต้องเติมปลาย ด้วยพงนี้คงสามัญ ๏ บาฬีมีว่าพงษ์พันธ์ วงษ์พงษ์เพี้ยนกัน ก็สรรเป็นคำเดียวคง ๏ เช่นว่าพระยาวรพงษ์ ท่านใช้จำนง นับศักดิ์ตระกูลเชื้อสาย ๏ สมันตพงษ์พิปราย วงรอบเรียงราย วิเศศวิศุทธิอุดม ๏ วรสันติพงษ์นิยม ลำดับนุกรม แต่ต้นตลอดวงษ์มา ๏ วะโรภะยะพงษ์วงษ์ปรา กฎยศสมญา ทั้งสองประเสริฐเลิศดี ๏ อภิพงษ์ว่าวงษ์ยิ่งทวี อีกคำหนึ่งมี สมมุติเทพย์พงษ์สรร ๏ ว่าวงษ์สมมุติเทวัญ คือกระษัตริย์ สูงสุดมนุษย์บอปูน ๏ หนึ่งช้างมีสีกระกูล ท่านนับประยูร สี่อย่างที่แยกแจกพงษ์ ๏ พวกหนึ่งพระพรหมทรงหงษ์ รังสฤษดิจำนง ก็นับว่าพงษ์พรหมมาน ๏ พวกหนึ่งอิศวรบันดาน เรียกนามตาม/*176กาล ชื่อว่าอิศวรพงษ์พรรณ์ ๏ พวกหนึ่งนารายน์รังสรรค์ สมมุตเรียกกัน ว่าวิศณุพงษ์กรี ๏ พวกหนึ่งพระเพลิงฤทธี รังสฤษดิ์นามมี ว่าอัคนีพงษ์คช ๏ ทั้งสี่พงษ์นี้ปรากฎ แสดงนามยศ แห่งช้างแลอ้างเทวัญ ๏ พงษ์นี้ษอบอการันต์ บางอาจาริย์สรรค์ บังคับว่าศอคอควร ๏ คำพงษ์จะแจกจำนวน ให้จบกระบวน บอสิ้นบอสุดวาจา ๏ ให้เห็นพอเป็นอุทา หรณ์พงษ์ภาษา มคธเป็นบทศับท์ไทย ๚ะ
พัก๏ หยุดพักสยามความไข กลำพักมีใน สยามพากย์มากมูล ๏ แผลงพักพำนักนิ์เพิ่มพูน เหมือนว่าเกื้อกูล เป็นที่พำนักนิ์อาไศรย ๏ พระภักตรกำพุชพากยไพ เราะเรียกใช้ใน ราชาศับท์สูงวาที ๏ ใช้ภอภรรยาปลายมี ตรเติมทวี แปลว่าดวงหน้าคำงาม ๏ ผ้าห่มเจ้านายนั้นนาม เรียกทรงสพักตาม พระยศในราชมณฑล ๏ พอพีณรอหันอำพน ตัวคอประคน ประดุจว่าพรรคพวกกัน ๏ พรรคะกับวรรคเป็นอัน เดียวคำจำนัน หากแปลกที่แปลงวอพอ ๏ ภักดีเดิมภัตดิหนอ แปลงตอเป็นกอ เช่นกับคัดติเป็นศักดิ์ /*177แปลว่าจำนงจงรัก ยอมใจสมัค อาสาด้วยความเต็มใจ ๏ ถ้าจะแปลตรงคำใน บาฬีขานไข ว่าคบว่าเสพย์สนองคุณ ๏ ฝากกายกิจเกื้อเจือจุน บมิคิดทารุณ ประทุฐแต่เจ้านายตน ๏ เรียกว่าภักดีโดยกล ต้องตามยุบล แห่งบทธบายวาจา ๏ เช่นราชภักดีสมญา หนึ่งหลวงเสนา ภักดียังมีหลายนาม ๏ ภักดีกับภักดิ์โดยความ ที่ใช้ในสยาม ยุบลก็กลเดียวกัน ๏ แต่ตัตติเป็นการันต์ อ่านแต่ภักดิ์สรร สมมุตว่าเหมือนภักดี ๏ เช่นว่าข้าเฝ้าใฝ่มี สวามิภักดิ์ปรีดี แด่องค์พระเจ้าจอมปราณ ๏ พระยาบำเรอภักดิ์จัดการ กรมวังชำนาญ ชำนิทุกสิ่งเสร็จสรรพ์ ๏ หลวงมหาใจภักดิ์เวรปัน มหาดเล็กฝ่ายอัน อยู่ในราชวังบวร ๏ หลวงแผ้วพลภักดิ์นามกร นี่อุทาหรณ์ ภักดีเป็นภักดิแทนกัน ๏ หนึ่งภักษ์ษอบอการันต์ มคธยืนยัน ว่ากินแลว่าอาหาร ๏ คำเทียบเช่นว่าพระยามาร จับหมู่มฤคพาล เป็นภักษ์แลอิ่มอุดม ๏ วายุภักษ์ว่านกกินลม รูปตราในกรม มหาสมบัติคลังหลวง ๏ พากยในคำไทยทั้งปวง ตรวจทุกกระทรวง สยามจะใช้ไป่มี ๏ เช่นใช้แต่ในบาฬี คือภาคภาคี ว่าส่วนว่าคุณควรแจง /*178๏ ภาคว่าส่วนปันอย่าแคลง ตำรายาแถลง ว่ายาเสมอภาคปัน ๏ คือแบ่งส่วนยาเท่ากัน น้ำหนักแลสรร ละสิ่งละสิ่งสมควร ๏ พุทธสาศนกาลคจำนวน ที่ล่วงว่าส่วน อดีตภาคตามปี ๏ คำว่าภาคยะนั้นมี ยอการันต์ทวี มาเพิ่มแลเติมปลายคำ ๏ แปลว่าส่วนงามควรจำ แนกคุณโดยสำ เหนียกรู้แลดูฟังตาม ๏ พระผู้มีพระภาคยนี้นาม พระพุทธเจ้าความ ว่าพระผู้แจกคุณผอง ๏ คำศรีเสาวภาคยควรตรอง แปลตามละบอง ในบทมคธคำตรง ๏ ว่ามีส่วนงามดำรง ศรีสวัสดิ์บันยง บัญญัติว่าคำสูงศรี ๏ อนึ่งวากยบาฬี สยามพาที ว่าพากยแลพจนภาษา ๏ เช่นกัมพุชพากยชวา พากยแลมลา วะพากยหริภุญไชย ๏ สยามพากยคือภาษาไทย มคธพากยไพ เราะคำแห่งเชามคธี ๏ พุกามพากยเชาบูรี อังวะวาที คือม่านพม่าสบสรรพ์ ๏ พากยเตลงภาษารามัญ สังสกฤษฎ์อัน ว่าพากยแห่งพราหมณ์ฮินดู ๏ พากยแปดจัดตามแบบครู ชักมาให้ดู ให้รู้ว่าพากยภาษา ๏ คำเดิมว่าวิวักขา แผลงพิพากษา ว่าพูดวิเศศตัดสิน ๏ คำพากยเหล่านี้ควรถวิล ใช้มา/*179อาจิณ แต่ยากจะรู้ใจความ ๚ะ
โพก๏ ผ้าโพกนี้พวกคำสยาม สกดกอตาม แม่กกที่ยกเป็นไทย ๏ บริโภคว่ากินคำใน มคธอัดถ์ไข อีกอย่างว่าเครื่องใช้สอย ๏ อุปโภคนี้ก็ลงรอย ว่าของใช้สอย แต่แปลกที่ใช้ใกล้เคียง ๏ สมโภคว่ากินพร้อมเพรียง คืออยู่ร่วมเรียง ด้วยกินแลนอนผ่อนผัน ๏ อีกคำว่าโภคะขันธ์ กองสมบัติอัน จะกินจะใช้ไพรบูลย์ ๏ โภคะทรัพย์นี้คำเค้ามูล ไทยพูดเพิ่มพูน บพักจะแปลบรรยาย ๏ คำพอแม่กกมีหลาย คำเช่นพิปราย ประจวบบันจบครบครัน ๚ะ
พด๏ แม่กดคำพดสามัญ เช่นไทยใช้กัน ว่าไม้ตพดตีกะบือ ๏ ช่างเงินบุราณชาญมือ สันทัดหัดปรือ พดด้วงแล้วกลอกตอกตรา ๏ พูดพดโทพิธวาจา สยามภาษา สำเหนียกแลเรียกใช้มี ๏ กำหนดพจน์ในบาฬี วะจะนะเดิมที ท่านแปลงเอาวอเป็นพอ ๏ จึ่งใช้เขียนพจน์ตัวนอ การันต์ไว้พอ กำหนดว่าพจน์ถ้อยคำ ๏ เช่นกับพากย์พจน์ควรสำ เหนียกจงแม่นยำ ถ้อยคำภาษาว่าตรง ๏ ไวพจน์วิจารณจำนง แปลโดยประสงค์ ว่าตรวจซึ่งคำคล้ายคลึง ๏ พจนาดถ์นี้ควรรำพึง แปล/*180จงถ่องถึง ว่าความแห่งถ้อยคำคน ๏ พจมานในสารนุสนธิ์ ว่ากล่าวยุบล ในแบบคดีมีหลาย ๏ พจนวิลาศนี้อธิบาย ว่าเชิงเยื้องกราย กระบวนที่กล่าววาจา ๏ พจนสุนทรสมญา ตำแหน่งเสมียนตรา นั้นแปลว่าถ้อยคำดี ๏ เอกพจนพหุพจน์บาฬี ท่านใช้มากมี ในที่บังคับศับท์แสง ๏ เอกพจนสิ่งเดียวอย่าแคลง พหุพจน์แสดง ด้วยของซึ่งสิ่งมากมาย ๏ แปลคำเช่นร่ำบรรยาย กำหนดอย่าคลาย ตัวจอสกดหมดกัน ๏ เจ้าเมืองกำพชผูกพัน คำนี้ก็สรร แต่คำว่ากัมพุชา ๏ ท่านลดลบอุสวะรา เช่นทุกเวลา ท่านยกว่าทุกวันวาน ๏ บัพพะตะมคธคำขาน ท่านแผลงแปลงสาร เป็นบทบรรพตภูผา ๏ รอหันสกดตอตรา เช่นใช้กันมา ก็มีอยู่มากหลากคำ ๏ วัตตะมคธพจนำ นิเทศทางธรรม เป็นสังสกฤษฎ์วาที ๏ เป็นพรตเช่นบทใช้มี ว่าพระมุนี นักพรตท่านอดออมใจ ๏ ฤๅษีสร้างพรตอยู่ไพร ตัดบ่วงห่วงใย รักษาสมาธิธรรม ๏ การที่ประพฤติแม่นยำ เป็นแบบประจำ ท่านจัดว่าพรตจริยา ๏ แจกพดกำหนดวาจา ลำดับนับมา ทั้งหมดสิบสามคำคง ๚ะ
/*181พัด๏ ลมพัดพูดคำไทยตรง อยู่งานพัดองค์ แลไล่ตะพัดติดพัน ๏ ต้นเสาสอดกงพัดกัน ทรุดให้เที่ยงทัน ณะที่ที่ลุ่มหล่มเลน ๏ กงพัดพัดด้วยโบกเบน แม่หญิงใช้เจน ประจบประจวบรวบเรียง พัดโบกจ่ามรคู่เคียง พัดต่างต่างเสียง สำเหนียกที่เรียกในสยาม ๏ สกดตัวดอส่อความ พัดสามัญนาม จำแนกแลแจกคำไทย์ ๏ พัชนีนี้น่าสงไสย คล้ายกับคำใน มคธณบทวิชชะนี ๏ ชรอยแต่แรกเดิมที จะพูดวิชชะนี นานพลัดเป็นพัดคำกลาย ๏ พรรฒะพัฒะนะใช้หลาย โดยบทธิบาย ก็ว่าเจริญวัฒนา ๏ เช่นน้ำพระพิพัฒน์สัตยา ว่าน้ำใจสา มัคคีเจริญราชการ ๏ พระยาศรีพิพัฒน์นามขนาน ตำแหน่งพนักงาน พระคลังสินค้าคงกรม ๏ ขุนพัฒน์สมบัติอุดม แต่มักหมักหมม เป็นนี่ก็นับร้อยพัน ๏ รัษฎากรพิพัฒสวร เศกชื่อหออัน เป็นท้องพระคลังใหญ่ยง ๏ แปลความตามศับทประสงค์ ภาษาไทยตรง ว่าที่เจริญอากร ๏ ทั่วเขตรแว่นแคว้นพระนคร รวมทรัพย์อากร แลราชทรัพย์ทั้งผอง ๏ บางคนเรียกรัชฎาปอง คำข้างเงินทอง บอต้องกับคำรัษฎา ๏ บอมิควรถือเป็นตำรา คัดแปลงราชา ธิบาย/*182บอชอบเชิงการ ๏ จักรพรรดินามเจ้าจอมปราณ อานุภาพไพศาล ได้ผ่านพิภพมณฑล ๏ อาณาแผ่ทั่วสากล ทวีปสี่ตำบล ตลอดพิภพจัตุรนต์ ๏ มีจักรแก้วทิพยโสภณ อาจบันดานดล ให้เสร็จดังราชหฤไทย ๏ อาจให้จักรแก้วเป็นไป โดยประสงค์ใด ประดุจดำริห์ทุกประการ ๏ จึ่งทรงบรมาภิธาน จักรพรรดิภูบาล บพิตรผู้ใช้จักรทรง ๏ วัดถาแผลงพัตราตรง แปลคำจำนง ว่าผ้าทุกอย่างต่างพรรณ์ ๏ ใช้ว่าพัตราภรณสรร ประสมคำกัน ว่าผ้าแลเครื่องแต่งกาย ๏ ภัตรภอภรรยาธิบาย ว่าเข้าสุกหมาย สกดตัวตอรอเติม ๏ เช่นใช้นิจจะภัตรคำเสริม คือเงินจุนเจิม กับเข้าเข้าสุกทุกวัน ๏ หนึ่งภัทรทอรอการันต์ ดุจเช่นใช้กัน ว่าภัทรมุขมนี ๏ แปลว่าหน้าจำเริญศรี อีกคำหนึ่งมี ว่าภัทรบิฐบวร ๏ พระที่นั่งโรยแป้งสยุมพร อภิเศกภูธร ดุจบทธิบายภายหลัง ๏ หมายตราความชอบชาวคลัง อ่านชื่อคนฟัง ก็ชัดว่าภัทราภรณ์ ๏ แปลว่าเครื่องแต่งอุระอร เจริญศักดิ์สุนทร ติดเสื้ออันสวมอินทรีย์ ๏ ภัศมะว่าเท่าธุลี พัศดุพาที เป็นชื่อแห่งของนานา ๏ คำเดิมวัดถุแผลงมา เป็นพัศดุภา ษาเรียกสำเหนียกในพราหมณ์ /*183๏ สัมพัจฉรฉินแปลตาม คำใช้ในสยาม ว่าสิ้นว่าขาดขวบปี ๏ ยกเป็นชื่อราชพิธี ยิงอาฏานามี เมื่อตรุศที่สุดเขตรฉนำ ๏ แจกพัดไทยขอมรวมคำ สิบเจดประจำ ที่จัดเป็นหมวดตรวจตรา ๚ะ
พาด๏ คำพาดพูดในภาษา ไทยใช้เจรจา มีมากบอหลากสำเนียง ๏ เอาไม้พาดเรียบเทียบเคียง กลอนพาดแปเรียง พาดบ่านั้นผ้าอะไร ๏ พาดราวอีกพาดบันได พะองพาดขึ้นไป จนยอดโตนดโดดครัน ๏ สังวาศพูดพาดพิงกัน เหล่านี้สามัญ ญะพจนสกดตัวดอ ๏ ภาชนะใช้สอยตัวภอ ภรรยาตัวชอ สกดแลอ่านออกตรง ๏ โต๊ะถาดทองคำเครื่องทรง ราชาศับท์คง เรียกพระสุพรรณภาชนทอง ๏ สกดชอนอการันต์ปอง เขียนตามละบอง บอผิดฉบับแบบบรรพ์ ๏ ว่าต้องพิพาทย์ยืนยัน เกิดแก่งแย่งกัน แลต้องในฟ้องคำหา ๏ พิณพาทย์นี้คำเดิมบา ฬีพากย์ภาษา เนื่องนับแต่ศับท์วาที ๏ เอาวาเป็นพาแปลงอี เป็นยอเสริมทวี ดนตรีแตรสังข์กังสดาล ๏ ดีดสีตีเป่าบรรสาน เสียงก้องกังวาน มคธท่านเรียกวาที ๏ ในสยามความแยกแปลกมี กำหนดดนตรี สำรับแลวงจงจอง /*184๏ ปี่ฉิ่งระนาดฆ้องกลอง ตะโพนอีกสอง น่านับสำรับรวมคง ๏ เรียกว่าพิณพาทย์ครบวง เป็นชื่อจำนง ที่นับในศับท์ส่วนสยาม ๏ อาพาธโรคเบียนรูปนาม แปลให้ชัดความ คือป่วยแลไข้คำคง ๏ สำหรับพูดในพระสงฆ์ ดังพระสมุหวงษ์ อาพาธเป็นโรคเรื้อรัง ๏ ประพาศพอพิณพจนัง ศอคอประดัง สกดมคธคำขาน ๏ แปลว่าแรมราศจากสฐาน บัดนี้โวหาร ข้างไทยมักใช้เที่ยวชม ๏ เรื่องละครบทกลอนกล่าวสม สำเนานิยม เสด็จประพาศพงไพร ๏ เสด็จประพาศชลาไลย ประพาศแรมไกล เสด็จประพาศยาตรา ๏ ประภาศภอภรรยา ว่าพูดเจรจา เช่นตรัสประภาศพจมาน ๏ ตรัสประภาศทักทายนายปาน ประภาศตามสาร คดีอันดีมีมา ๏ ประภาศประพาศนี้นา เป็นสองวาจา จงจพที่นำแนะแปล ๏ สังวาศสมพาศกระแส ความเดียวกันแปล เอาวะเป็นพะแปลกเสียง ๏ แปลว่าอยู่พร้อมร่วมเรียง สยามสำเนียง สมพาศว่าอยู่สมสอง ๏ คือหญิงกับชายอยู่ครอง ฤๅชู้เลียมลอง ด้วยลอบด้วยลักรักเชย ๏ ก็เรียกสมพาศลามเลย รู้กันตามเคย ที่ใช้ประดิดคิดกลอน /*185๏ คำหนึ่งนั้นว่าภาษกร เสียงรอเป็นออน ตัวภาสนั้นภอภรรยา ๏ คำแปลว่าดวงพระอา ทิตยส่องนภา สกดตัวษอบอคง ๏ เช่นคำภาษกรวงษ์ แปลโดยจำนง ว่าพงษ์อาทิตยเทวัญ ๏ ลัทธิเกจิจำนัน คำวงษพงษ์พันธุ บังคับศอคออักษร ๏ บริภาษว่าคำตัดรอน พูดเพ้ยเย้ยหยอน กะทบกะเทียบเปรียบปราย ๏ โอภาษว่าแสงสว่างฉาย เฉิดฉันพรรณราย แลเรียกเป็นชื่อรัศมี ๏ หนึ่งคำเครื่องหมายผู้ดี คนมักพาที ว่าท่านผู้มีพาศนา ๏ ความนี้สุขุมคำภิรา พูดตามกันมา ก็เลงเอายศทรัพย์สิน ๏ จะแปลให้ต้องตามระบิล คนไม่เคยยิน จะแย้มจะสรวลทวนถม ๏ พาศนาว่าเครื่องอบรม โดยโลกยนิยม พูดอ้างว่าบุญหนหลัง ๏ เป็นเครื่องอบรมตราตรัง ติดตามตนดัง เงาเงื่อนบอเคลื่อนคลาคลาย ๏ บุญหลังอุปถัมภ์สืบสาย มียศศักดิ์หลาย สมบูรณสมบัติอัตรา ๏ เรียกท่านผู้มีพาศนา บุญอบรมมา เป็นเค้าเป็นมูลพนผล ๏ รวมพาดขอมสยามยุบล เสร็จสารนุสนธิ์ ประสมสิบห้าคำควร ๚ะ
พิด๏ หมวดพิดคิดคำจำนวน แจกตามกระบวน บอแผกบอพ้องต้องตาม ๏ แบบฉบับในคำสยาม แต่/*186หากคิดความ ว่าพิศว่าเพ่งเลงแล ๏ งามพิศพิศดูดังแข สามคำนี้แล กระบวนก็ควรคำไทย ๏ แต่คิดดูน่าสงไสย เห็นเป็นคำไทย ควรใช้สกดตัวตอ ๏ เหตุใดจึงใช้ศอคอ เหลือค้นต้นตอ จะเขียนก็เลียนตามกัน ๏ ปะวิตตบพิตรคำผัน ว่าท่านมีสรรพ์ สมบัติเป็นที่ปลื้มใจ ๏ ตรสกดรวมไป ท่านมักวางใน ท่อนท้ายพระนามใหญ่ยศ ๏ บรมนารถบพิตรตัวบท ตำแหน่งกรมลด ลงมาก็มีหลายนาม ๏ บพิธธอเธอสกดตาม คำนี้แปลความ ว่าแต่งว่าสร้างบำรุง ๏ พระอารามหลวงในกรุง เทพย์ไท้ผดุง วัดราชบพิธนามขนาน ๏ แปลความตามศับท์โบราณ เป็นไทยไขขาน ว่าวัดกระษัตริย์สร้างทรง ๏ พิทยาคือวิชาตรง ท่านแผลงจำนง ในสังสกฤษฎ์ภาษา ๏ จึ่งเป็นคำแปลงพิทยา ตัวอย่างมีมา เช่นพิทยาธรจร ๏ ผู้ทรงความรู้ครูสอน ตำหรับราญรอน ปรอทแลแร่แหล่หลาย ๏ เพียรฆ่าปรอทวอดวาย ฤทธิ์เกิดกับกาย จึ่งกลายจึ่งกลับนามกร ๏ เรียกว่าพิทยาธร ราวเรื่องสังหร จะเท็จแลจริงจงตรอง ๏ คำนับอย่างหนึ่งแลสอง อย่างสามอย่างปอง ตลอดจนสิบ/*187ร้อยพัน ๏ ลำดับสังขยาเรียงกัน เอกะพิธผัน ว่าของอย่างหนึ่งพึงฟัง ๏ โทพิธไตรพิธเรียงสัง ขยาศับท์ประดัง สองอย่างสามอย่างเรียงไป ๏ จนถึงทศพิธแถลงไข ว่าสิบอย่างไนย เลศนี้ทวีโดยจง ๏ แปลงต้นคำใช้โดยประสงค์ ปลายคำพิธคง เท่าใดก็ได้โดยถวิล ๏ พิพิธคำนี้ควรยิน แปลโดยระบิล ระบอบว่าอย่างต่างพรรณ ๏ พิพิธโภไคสวรรย์ แปลคำจำนัน ว่าโภคสมบัติต่างมี ๏ พิพิธไอสูรยวาที จางวางชาวที่ คำแปลก็เหมือนไอสวรรย์ ๏ พิพิธเดชะเข้มขัน พิพิธอักษรพรรณ พิพิธณรงค์อีกนาย ๏ ใช้คำพิพิธมีหลาย พ้นที่บรรยาย ตำแหน่งขุนนางทุกกรม ๏ พระคลังสินค้านิยม พระยาเจ้ากรม นานาพิธภาษี ๏ ดำแหน่งว่าอากรมี หลายอย่างยิ่งทวี โรงหวยแลบ่อนจีนไทย ๏ คำพิธเช่นอ้างอย่างไข จงประจักษ์ใจ ธอเธอสกดจดคำ ๏ วิสะบาฬีพจนำ ไทยแปลซ้ำคำ คือแปลว่าพิศม์สารพัน ๏ เขียนใช้ใส่มอการันต์ วิเป็นพิผัน ศอคอสกดจดแจง ๏ ทรพิศม์ว่าพิศม์ร้ายแรง คัมภีร์แพทย์แถลง ว่าไข้ฝีดาดโดยตรง ๏ อสรพิศม์ว่างูจำนง แปลความประสงค์ ว่าพิศม์ดังดาบคมคาย /*188๏ ไข้พิศม์พิศม์ไข้บวาย พิศม์ของกินตาย ท่านเรียกว่าพิศม์สำแลง ๏ โหรายาเบื่อสารแรง เรียกยาพิศม์แผลง สยามว่ายากินตาย ๏ มคธวิสสาสะกลาย เป็นพิศวาศหมาย คำไทยว่าความคุ้นเคย ๏ แต่แบ่งข้างรักชมเชย เช่นคำพิเปรย ว่าพิศวาศนาฎนวน ๏ คำพิดจัดแจกประมวญ สิบเจ็ดคำควร จะจดจะจำตำรา ๚ะ
พืด๏ คำพืดพืดไทยเจรจา ว่าเขียนอักขรา ติดกันเป็นพืดยืดยาว ๏ เหล็กพืดเอาทำฝักตาว พอใช้ไปคราว ครั้งนี้ทำดีไม่ทัน ๏ คำพืดเช่นนี้สามัญ คำไทยพูดกัน ตัวดอสกดงดงาม ๏ วีชะว่าพืชใช้ตาม มคธแปลความ ว่าของที่สืบวงษ์วาร ๏ ดังว่าพืชธัญญาหาร เข้าเจ็ดประการ ที่เก็บไว้ปลูกตามคราว ๏ สารพัดพรรณ์เพาะยืดยาว ทั้งมะเล็ดหน่อจาว ก็จัดว่าพืชสารพัน ๏ แต่ข้างคำไทยใช้กัน เอาไว้ทำพรรณ ทำพืชมิใคร่เจรจา ๏ บ้างควบทั้งสองวาจา คนร้ายรามา ไม่เอาเป็นพืชเป็นพันธุ์ ๏ พืชนี้บางทีเขียนกัน เติมนอการันต์ เห็นข้างจะล้นเหลิงเลย ๚ะ
พุด๏ พุดทิชาดนี้น่าชมเชย พุดซ้อนเราเคย กิ่ง/*189ปักก็เป็นต้นลำ ๏ พุดลาพุดจีบประจำ หนึ่งนายพุดสำ เนียงไทยก็ใช้ตัวฒอ ๏ วันพุฒสกดตัวฒอ เพราะเค้าต้นตอ วุฑฒะมคธคำมี ๏ แปลว่าผู้เถ้าผู้มี ความจำเริญศรี เจริญอายุยืนนาน ๏ วันพุฒนามเทพย์ในสฐาน ราษีคัคณานต์ เป็นเทพผู้เถ้าทางไสย ๏ กัมพุชว่าเขมรดุจใน กำพุชบทไข คดีประดนหนหลัง ๏ ภุชะว่าแขนควรฟัง จัตุรภุชหวัง ว่าองค์นารายน์สี่กร ๏ แปลอีกอย่างหนึ่งครูสอน มีอุทาหรณ์ ว่าท้าวภุชงค์นาคินทร์ ๏ นี้ว่าขนดกายิน ทั้งสองรบิล ระบอบก็ชอบบรรยาย ๏ วระภุษน์คำนี้จักขยาย แปลโดยธิบาย ว่าเครื่องประดับทุกพรรณ ๏ ษอบอมีนอการันต์ ภุษตัวภอภรร ยาว่าเครื่องแต่งละไม ๏ วระภุษน์ก็ทัดมีใน คำเสือโคไพร เราะเริ่มแต่เดิมอ่านมา ๏ สำแดงเครื่องแต่งกายา แห่งเสือแลคา วีชุบอุบัติปฏิสนธิ์ ๏ ตราเครื่องยศเลิศมงคล แห่งจอมภูวดล ชื่อภูษนาภรณ์มี ๏ ภูษนภูษนาวาที ทั้งสองวะจี ก็จัดเป็นอย่างเดียวกล ๏ สมเด็จสัมพุทธทศพล แปลโดยยุบล ว่าพระผู้ตื่นเบิกบาน ๏ โดยบทสกดทอทาน ธอเธอเติมสาร สำเหนียกเป็นการันต์เรียง /*190๏ บางทีต้องอ่านออกเสียง สังเกตคำเคียง ก็รู้ว่าใช่การันต์ ๏ ข้าพระพุทธเจ้าจำนัน พิดทูลทรงธรรม์ นี่อ่านต้องเรียงตัวราย ๏ พุทธศักราชต้นปลาย ที่ล่วงแลหมาย จะมาข้างน่าส่วนกาล ๏ รวมคำพุดพุดเสร็จสาร ประมวญประมาณ มีอยู่ครบเก้าคำคง ๚ะ
พูด๏ หมวดพูดคำไทยจำนง ความไทยตรงตรง คือผลมพูดสุกงอม ๏ พูดจาปฤกษายินยอม ปรานีประนอม เพราะคนช่างพูดพูดดี ๏ แถวบ้านบางพูดทรายมี ในท้องชลธี เป็นเนินเป็นหาดดาดชัน ๏ พูดที่คำไทยพูดกัน เป็นคำสามัญ บังคับสกดตัวดอ ๏ บางคนเขียนสกดจอ โดยอวดฬ่อออ ว่าออกแต่คำบาฬี ๏ คือวุจจะธาตุเดิมที แกล้งเกณฑ์ใส่สี อย่าเชื่ออย่าใช้เขียนตาม ๏ เพราะพูดนี้แท้คำสยาม สกดดอดาม ดังแบบบังคับเห็นควร ๏ ภูตที่มีในจำนวน มคธขบวน ในแบบที่ใช้กันมา ๏ มีแต่ภูตภอภรรยา สกดตอตรา ดังภูตปีสาจอาจหาญ ๏ ปลุกภูตผีพรายร้ายราญ สูงเท่าลำตาล ต่อฤทธิ์กับเราราวี ๏ ภูตะมคธบางที เป็นคำกลางมี แปลอัดถ์ว่าสัตวสาธารณ์ ๏ เช่นว่าภูตทั่วทุกสถาน ล้วนกระมลมาน มุ่งหวัง/*191แต่ศุขสากล ๏ บางทีความเพ่งเลงยล โดยแบบยุบล ประสงค์แต่หมู่เทวดา ๏ เช่นในยานีธะภูตา กล่าวด้วยเทวา ในภูมแลพื้นอัมพร ๏ บางทีเชิงศับท์สังหร เรียกเป็นนามกร แห่งธาตุดินน้ำลมไฟ ๏ ดังมหาภูตสี่นี้ใคร รู้ชัดเจนใจ จงแจกแลแยกสี่สฐาน ๏ ดินแขงน้ำเหลวอาการ แห่งลมพัดพาน เพลิงร้อนระบมบ่มกาย ๏ เรียกมหาภูตรูปโดยหมาย มีทั่วหญิงชาย แลสัตวทั้งสิ้นโลกีย์ ๏ ภูตะมคธวาที เดิมคำเดียวมี แปลแปลกเพราะแยกเนื้อความ ๚ะ
เพด๏ เพทเภทพูดใช้ในสยาม อาไศรยใช้ตาม แต่บทมคธบาฬี ๏ เพราะเพดคำไทยไม่มี จะพูดพาที ก็อ้างแต่อัญญะภาษา ๏ เช่นพูดไตรเพทพิทยา คำนี้มีมา แต่เวทวิเศศแห่งพราหมณ์ ๏ ซึ่งเขาจัดไว้เป็นสาม จำแนกโดยนาม ที่หนึ่งอิรุเวทางค์ ๏ ที่สองยัชเวทยางค์ สามะเวทวาง ที่สามครบตามตำรา ๏ ประเภทตัวภอภรรยา ต้องในบัญชา แบบบทสกดทอทาน ๏ แปลว่าย้ายแยกแตกฉาน แจกจากประธาน ที่ตั้งเป็นต้นเค้ามี ๏ เช่นกับกะลาโหมจักรี เสนาธิบดี ทั้งสองเป็นต้นเสวกา ๏ กรมขึ้นแยกย้ายซ้ายขวา จะนับคณนา /*192อเนกอนันต์แหล่หลาย ๏ ยังหัวเมืองขึ้นเรียงราย ซึ่งแยกกระจาย แลจัดเป็นเอกโทตรี ๏ อีกทั้งจัตวาบูรี เรียกโดยวิธี ท่านว่าประเภททั้งหลาย ๏ คำว่าอาเภทกลับกลาย คือต้นกับปลาย บอต้องแลแตกแยกกัน ๏ เกิดเหตุเกิดเภทไภยัน ว่าเกิดไภยอัน ตรายมลายศุขสูญ ๏ เวสะว่าเพศเค้ามูล มคธเพิ่มพูน เป็นพากย์สยามความไข ๏ เพศหญิงเพศชายกลายไฉน ผิดเพศพรรณไป พงษเพศวิเศศสูงทรง ๏ แปลงเพศแปลกพวกปลอมพงษ์ ดาบศจำนง ต่อเพศผนวชบวชนาน ๏ ยี่สิบห้าอายุประมาณ ฝ่ายโหราจารย์ ว่าเบ็ญจะเพศครบปี ๏ ปัญจะวีสะเดิมที อาเทศวะจี จึ่งเป็นเบ็ญจะเพศพจน์ ๏ ร้ายดีเป็นที่กำหนด ตามในแบบบท ฉบับตำหรับโหรทาย ๚ะ
เพ็ด๏ เพ็ดไม้ปล้องถี่ถึงปลาย บรเพ็ดฤๅคลาย รศฃมอย่าควรเจรจา ๏ วะชิระคำมีในบา ฬีแปลกันมา ก็แปลว่าแก้ววิเชียร ๏ คำไทยพูดใช้จำเนียร คือเพ็ชรตัดเจียร ชักเหลี่ยมแลขัดจรไน ๏ เรียกว่าเพ็ชรรัตน์อำไพ บอมีแก้วใด จะเทียบจะทันถึงสอง ๏ เมืองเพ็ชรบูรีนามปอง เป็นคำจำนอง ว่าเมืองดังเพ็ชร/*19เด่นดวง ๏ คือเมืองเพ็ชรบูรกระทรวง ฝ่ายเหนือสรรรวง คำเดียวกับเพ็ชรบูรี ๏ เจ้าหมื่นสรรพเพ็ธภักดี คำเดิมบาฬี ว่าสัพพะวิธภัตติโก ๏ ท่านแผลงแปลงศับท์โดยโว หารแห่งพราหมณ์โบ ราณเรียกสำเหนียกเป็นนาม ๏ แปลว่ามีภักดีตาม สุจริตใจงาม ทุกอย่างในราชกิจการ ๏ พระศรีสรรเพ็ชทรงญาณ เป็นนามขนาน แห่งองค์พระพุทธมุนินทร์ ๏ คำนี้นักปราชฝ่ายจินต์ กระวีตัดสิน ว่าออกแต่สรรพัญญู ๏ แผลงตามสกฏะเป็นครู เมื่อพิเคราะห์ดู ก็สมในลักษณ์อักษร ๏ บางทีใช้เป็นนามกร แห่งองค์อดิศร สมเด็จพระเจ้าธรณี ๏ กระษัตริยกรุงเก่าก็มี สมญาพระศรี สรรเพ็ชเสด็จครองกรุง ๏ แปลว่ารอบรู้บำรุง ทุกสิ่งผดุง โดยเหตุแลใช่เหตุการ ๏ หนึ่งคำว่าเพ็ขรญาณ ว่าปัญญาปาน กับเพ็ชรอันแขงคมคาย ๏ พระเพ็ชรชะฎาโดยหมาย คำบอกธิบาย ว่าชื่อแห่งองค์อัมรินทร์ ๏ จัดพวกคำเพ็ดโดยระบิล ที่ใช้อาจิณ แลจัดเป็นหมวดตรวจตรา ๚ะ
แพด๏ คำเดิมเวศสะในบา ฬีแผลงแปลงมา เป็นเพสยเป็นแพสยพึงยล ๏ แปลว่าพ่อค้าทุกคน เชานา/*194ประดน ในคำว่าแพสยพึงจำ ๏ ถึงนามพระเจ้าจอมธรรม แพสยันดรคำ นี้นับก็เนื่องเรื่องความ ๏ ท่านเกิดในระหว่างเขตรคาม พ่อค้าพระนาม จึ่งนับว่าแพสยันดร ๏ เวชชะว่าหมอสังหร สองชออักษร เอาเป็นทยะท้ายคำ ๏ เอาวอเป็นพอประจำ เป็นเพ็ทยแล้วซ้ำ เติมเอเป็นแพทย์อิกวาร ๏ เช่นกุมาระเพ็ทยไขขาน ว่าหมอกุมาร กุมาระแพทยก็มี ๏ ตำราหมอเรียกคัมภีร์ แพทยอีกวาที ว่าเวชชะสาตรตามเดิม ๏ โรคมากหาแพทยเพิ่มเติม ขวัญเข้าซ้ำเสริม โรคาก็ค่อยเบาคลาย ๏ หมวดเพดคำแพทยเติมปลาย เช่นฉันบรรยาย ยนต์แยบที่แอบแฝงเฝือ ๚ะ
โพด๏ เข้าโพดนี้เป็นพากยเจือ จะเป็นคำเหลือ แต่โภชนะในเพรง ๏ ตกเป็นคำไทยใช้เอง เขียนกันค้ฤๅนเครง สกตตัวดอสามัญ ๏ โภชนาหารหากพูดกัน คำนี้ท่านสรร แต่บทมคธบาฬี ๏ อาหารแต่บันดามี ท่านใช้พาที ว่าโภชนะทั้งมวน ๏ พระสุทธโภชนคำควร ใช้ในกระบวน แบบคำเป็นศับท์ราชา ๏ สมโภชคำใช้กันมา ความในภาษา สยามว่าการเฉลิมขวัญ ๏ คือต้องเลี้ยงดูพร้อมกัน คำใช้จำนัน จำเภาะ/*195แต่ในการหลวง ๏ ทำขวัญราษฎรทั้งปวง มิใช่กระทรวง จะใช้สมโภชเลยลาม ๏ โพธิญาณอ่านเขียนกันตาม มคธแปลความ ว่าพระปัญญาใหญ่ยง ๏ สามาดถ์ตรัสรู้เป็นองค์ สัมพุทธผู้ทรง พระญาณอันยิ่งโลไกย ๏ โพธิสมภารมีใน ขอมกลายเป็นไทย ด้วยใช้มานานกาลเพรง ๏ ก่อสร้างศีลทานค้ฤๅนเครง เพื่อตรัสรู้เอง ท่านเรียกว่าโพธิสมภาร ๏ แต่ไทยพูดใช้ไขขาน คำโพธิสมภาร นั้นเพ่งเอาพระบารมี ๏ เหมือนว่าเมืองลาวภักดี เป็นข้าธุลี ลอองพระบาทบวร ๏ พึ่งโพธิสมภารภูธร กรุงเทพนคร แลยอมเป็นข้าเขตรคัน ๏ เช่นนี้คำไทยใช้กัน แปลความยืนยัน ว่าพระบรมบารมี ๏ คำหนึ่งเรียกต้นพระศรี มหาโพธิบาฬี ท่านว่าต้นไม้สำคัญ ๏ เป็นที่สมเด็จพระสรร เพชตรัสรู้ธรรม์ วิโมกษ์วิมุติหลุดถอน ๏ ข้ามเขตรสงสารสาคร ลุโลกอุดร ชำนะเกลศหมู่มาร ๏ ต้นโพจึ่งเป็นเจดียฐาน โดยนามขนาน มหาโพธิมณฑล ๏ ชื่อวัดวรโพธิตำบล กรุงเก่านุสนธิ์ ประสงค์ว่าต้นโพธิงาม ๏ พระราชาคณะหนึ่งนาม โพธิวงษ์ตาม ตำแหน่งกำหนดยศสงฆ์ ๏ แปลว่าตำแหน่งเผ่าพงษ์ /*196แห่งพระผู้ทรง พระญาณอันตรัสรู้ธรรม์ ๏ นงโพธนี้คำสามัญ แปลว่านางอัน ลออแลพอพึงชม ๏ สกดธอเธอนิยม ตามแบบบุรม บุราณได้อ่านสืบมา ๏ คำโพดเช่นร่ำพรรณา ครบสิบวาจา จงจำในคำอธิบาย ๚ะ
พบ๏ แม่กบคำพบมีหลาย จักแจกขยาย มคธสยามความมี ๏ พบปะคนไทยพาที ประสบพบศรี สุดาก็ด่วนจรจัล ๏ คำพบเช่นนี้สามัญ คนไทยพูดกัน ตัวบอสกดบทไทย ๏ ภะวะมคธคำไข ท่านแผลงแปลงไป เป็นภพบรรจบวาที ๏ ว่าเป็นว่าเกิดว่ามี แปลในคัมภีร์ ที่อ้างที่เทียบเพียบเพ็ญ ๏ ภพะโลกย์แปลว่าที่เป็น เกิดสัตวหากเห็น ตระหนักประจักษ์ไนยนา ๏ สามภพเช่นพูดกันมา ที่หนึ่งคือกา มะภพเป็นพวกนิกร ๏ รูปภพที่สองสังหร ที่สามอมร อรูปภพครบครัน ๏ ไตรภพที่ใช้จำนัน ดุจแจ้งแบ่งปัน เป็นส่วนทั้งสามความตรง ๏ พระไตรภพนารถคือองค์ สัมพุทธชินวงษ์ ที่พึ่งทั้งสามโลกา ๏ ท่านชักใช้เป็นสมญา แห่งจอมนรา ธิราชผู้ครองกรุงไกร ๏ พระสามภพพ่ายแกว่นไกร ตำแน่งทหารใน เป็นคู่พระราชสงคราม ๏ สมภพดิถีมีความ ว่าวันฤกษยาม บัง/*197เกิดแก่ครรภมารดา ๏ วันเฉลิมพระชนมพรรษา แห่งปิ่นประชา สยามธิเบศร์นฤบาล ๏ เรียกราชสมภพศุภการ กำหนดตามกาล วันรอบพระชนมดลปี ๏ พระไตรยภพนารถมุนี พระนามพระศรี สรรเพชผู้ตรัสรู้ธรรม์ ๏ แปลว่าพระผู้เป็นจัน โลงโลกยสบสรรพ์ ที่พึ่งแห่งภพทั้งสาม ๏ คำนี้ใช้เป็นพระนาม แห่งเจ้าจอมสยาม เช่นไตรยโลกะนารถอยู่หัว ๏ ต้นเดิมภะวะเรียงตัว แปลงแผลงพันพัว เข้ากับด้วยศับท์อื่นปน ๏ ใช้แยกแตกศับท์นุสนธิ์ เป็นภพหลายกล ประกอบให้ชอบวาจา ๚ะ
พับ๏ ผ้าพับเสื่อพับพับขา สยามภาษา ว่านั่งพับเพียบเรียบเรียง ๏ ลำอ้อยหักพับลงเอียง หนึ่งนั้นสำเนียง พึบพับใครจับไก่กู ๏ อาภัพลับน่าอดสู ไป่มีผู้ชู ผู้เชิดให้เลิศลอยตน ๏ วาศนาอาภัพข้นจน วิบัติขัดสน สิ้นทรัพย์ทุกสิ่งสารพัน ๏ อาภัพเช่นคำจำนัน แปลว่าเหตุอัน ข้องขัดบอควรแกการ คือดังกำเนิดเดียรัจฉาน เป็นอาภัพฐาน ไปควรจะได้บรรพชา ๏ ในพระวิไนยสิกขา อาภัพเอกา ทศพิธประเภทเหตุแหน ๏ ห้ามจัดบัญญัติเขตรแดน บอให้/*198ปลอมแปลน เอาเพศภิกษุสามเณร ๚ะ
พาบ๏ ทอดตนพังพาบล้มเอน ไทยพูดกันเจน ว่าจับตะพาบน้ำแกง ๏ คำว่าสารภาพยังแคลง จะเป็นคำแผลง แต่พจนสะภาวะมี ๏ แปลว่าความเป็นเองดี คือสัจจะวาที ที่จริงก็พูดตามจริง ๏ คำไทยมักใช้ประวิง แถมรอแอบอิง ว่าสารภาพพจนา ๏ ฤๅจะเป็นเต็มวาจา สารภาวา ว่าความที่เป็นแก่นสาร ๏ คือทอดเท็จจริงไขขาน บมิได้มีมาร ยายอกแกล้งบอกอำยวน ๏ ความเป็นสองไนยใคร่ครวญ เลือกดูแต่ควร แต่ความที่ชัดจัดเจน ๏ เพราะของบมิต้องกะเกณฑ์ สุดแต่จะเบน จะบากให้ต้องคลองงาม ๏ ว่าคนสุภาพในสยาม ประสงค์แปลความ ว่าคนที่เรียบร้อยดี ๏ พร้อมทั้งกายใจวะจี กิริยาพาที ไม่หยิ่งไม่เย่อเสมอสมาน ๏ เค้าแรกชรอยบุราณ จะอ้างคำขาน มคธว่าสุภาวะ ๏ พูดแผลงแปลงวะเป็นพะ สกดพจนะ จึ่งเป็นสุภาพราบเรียง ๏ ท่านยังใช้แยกแปลกเสียง วะอาคมเคียง แปลงอุเป็นเอาเพราคำ ๏ อ่านว่าเสาวภาพพึงจำ มักใช้ลำนำ ในโคลงแลพากยนิพนธ์ ๏ สิบเก้าเสาวภาพกรองสนธิ์ ตัวอย่าง/*199อ้างยล เป็นแยบในแบบเบาราณ ๏ พระสงฆ์มักใช้คำขาน ขอจงโปรดปราณ แต่อาตมภาพถวายพร ๏ เป็นคำละเมียดสุนทร ความในอักษร คือใช้แทนข้าแทนเรา ๏ ข้อนี้เป็นบัญญัติเบา ราณเรียบสำเนา สำเหนียกในทางพิดทูล ๏ คฤหัตถ์ฝ่ายข้าบาทมูล ในคำเพิ่มพูน ข้าพระพุทธเจ้าจำนง ๏ อาตมาภาพฝ่ายพระสงฆ์ ใช้ทูลแต่องค์ จอมภพแลพงษ์ขัติยา คำพาบไทยใช้เจรจา ชักประมวญมา มีเจ็ดเช่นคัดรำพัน ๚ะ
พิมพ์๏ คำพิมพ์ที่ไทยพูดกัน ใช่คำสามัญ มักมาแต่คำบาฬี ๏ ค้นในคำไทยไป่มี จะเฃียนวาที ข้างท้ายต้องเพิ่มตัวพอ ๏ ว่ารูปเป็นแบบต้นตอ ถอนลอกละออ แลอาจจะอ้างอย่างพิมพ์ ๏ สัณฐานไว้วางกลางริม ด้านน่าปัจฉิม บคลาศบเคลื่อนแบบบรรพ์ ๏ ตีพิมพ์ผ้าลายหลายพรรณ์ อักษรพิมพ์อัน จะเรียงอย่าให้เรี่ยราย ๏ แกะพิมพ์ตุกระตาตีขาย ได้อัฐฬศหลาย เพราะเด็กมักชอบใจชม ๚ะ
พูม๏ พูดพูมคำไทยนิยม ท่านผู้นี้สม แก่ภาคแก่ภูมผู้ดี ๏ ไว้ภาคไว้ภูมเกินที่ ไว้ยศยิ่งทวี เช่นนี้ว่าภูมไทยไทย ๏ พระภูมเทวาอาไศรย ณะพื้นพฤกษ์/*200ไพร นิคมเขตรคามนคร ๏ ภูมิว่าแผ่นดินดอน อ่านลดอักษร ว่าภูมิ์ก็มีนิยม ๏ ขุนภูมิว่าที่ปลัดกรม ไพร่หลวงระดม มหันตโทษทำทาง ๏ ไชยภูมิคำใช้ไว้วาง แปลเป็นกลางกลาง ว่าที่อันมีโชคไชย ๏ หนึ่งว่าสมรภูมิ์ใน เรื่องราวใดใด ก็แปลว่าที่ร่วมตาย ๏ คือที่กองทัพทั้งหลาย ฆ่ากันวอดวาย ละครั้งละคราวครามครัน ๏ เรียกว่าตายร่วมพร้อมกัน ถึงต่างชีวัน ก็คล้ายกับร่วมชีวี ๏ สุวรรณภูมิเป็นชื่อบุรี แปลคำบาฬี ว่าเป็นที่เกิดทองคำ ๏ ปราดถนาพุทธภูมิพึงทำ บุญอย่าเบื่อบำ เพญโพธิญาณเพิ่มพูน ๏ ภูมวารเป็นดิถีสูญ ไป่ควรเกื้อกูล แก่การพิธีมงคล ๏ ภูมิสามแจกโดยตำบล แต่ละบายดล แดนสุดกามาวจร ๏ ท่านนับโดยนามกร กามะภูมิผ่อน ว่าเป็นที่เนื่องในกาม ๏ โสฬศพรหมต่างต่างนาม รูปะภูมิตาม ที่นับนิยมพรหมญาน ๏ ทั้งสี่อะรูปพรหมมาน โดยไนยนามขนาน อะรูปะภูมพื้นบน ๏ สามภูมิสามภพมณฑล ที่สัตวเวียนวน บังเกิดกำเนิตแก่ตาย ๏ ภูมนี้มีที่ใช้หลาย เช่นฉันบรรยาย ที่แยกแลแจกจำนัน ๚ะ
/*201พรม๏ คำพรมนิยมพจนพรรณ์ เป็นสองอย่างปัน สยามมคธบทมี ๏ ประพรมปูพรมลายดี นายพรมได้ที ก็เก็บเอาผลพรมมา ๏ ไม้พรมรองศพเร่งหา พรมมิท้องนา มักขึ้นออกดื่นดาษไป ๏ เหล่านี้วาทีพรมไทย พอรอเรียงไป ตัวมอสกดหมดคำ ๏ ฝ่ายพรหมมคธจงสำ เหนียกในใจจำ ตัวหอท่านต่อเติมลง ๏ เช่นช้างอ้างใช้พรหมพงษ์ คือนับในวงษ์ พระพรหมประสิทธิรังสรรค์ ๚ะ
พราม๏ คำพรามในสยามพูดกัน เชือกหนวดพรามอัน จะหย่อนจะตึงขึงดู ๏ กรมพราหมณมหาราชครู นับถือเชิดชู อิศวรนารายน์ฝ่ายพราหมณ์ ๏ คำนี้มคธบทงาม จะเขียนว่าพราหมณ์ ตัวหอชำแรกแทรกกลาง ๏ การันต์ณอใหญ่ไว้วาง ถ่องถ้วนที่ทางนิทัศน์ นิเทศเหตุการ ๏ เพียรคิดแคะไค้ไขขาน ไว้สอนกุมาร ได้อ่านได้จำคำแปล ๚ะ
๏ รำพันไวพจนอ้าง
อักษร พอแฮ
เพียรพากผูกเป็นกลอน
กล่าวไว้
เรียงเรียบเทียบสุนทร
ทางแบบ ฉบับนา
จบเสร็จสำเร็จให้
อ่านแจ้งจำความ
/*202๏ แต่นี้จะต่อตั้ง
เติมบท
จัดแจกมอไวพจน์
พากยพ้อง
นักเรียนเรงจำจด
จงแม่น ยำนา
กลอนยักยานีพร้อง
พรอกอ้างออกเสนอ
ยานี๏ จะแจกมอไวพจน์ ตามแบบบทบอกบรรยาย แปลคำร่ำธิบาย แบบสกดมคธไทย ๚ะ
มน๏ เบื้องต้นคำมนนี้ จะช่วยชี้ให้แจ้งใจ กระดานฤๅอะไร รูปไม่รีเรียกมนกรม ๏ ต้นไม้มีหลายอย่าง ต้นทองหลางใบมนถม ช่างเขียนเพียรประสม น้ำยาดีสีมนมน ๏ นี้ความสยามใช้ พูดเข้าใจกันทุกคน แต่คำว่ามณฑล นั้นมคธบทบาฬี ๏ แปลว่าวงกลมชัด แลจังหวัดเรียบร้อยดี เช่นคำท่านพาที ว่ามณฑลดวงสุริยจันทร์ ๏ พระสงฆ์ทรงสิกขา นุ่งห่มผ้าเรียบร้อยครัน ต้องตามวิไนยอัน ทรงบัญญัติบริมณฑล ๏ ซึ่งแปลว่าจังหวัด คือบริสัชทั่วสากล ประชุมประชาชน เช่นล้อมนั่งฟังเทศนา ๏ เรียกนามตามยุบล ว่ามณฑลบริสา ชุํนุํวงษ์ขัติยา เรียกว่าขัดติยะมณฑล ๏ บันดาหมู่พระสงฆ์ สาวกองค์พระทศพล เรียกสาวกมณฑล คือกลม/*203วนด้วยคุณดี ๏ หนึ่งเตียงพระมณฑล สำหรับพระราชพิธี ตั้งเครื่องเรืองรูจี แจ่มจำรัสชัชวาลย์ ๏ หลวงราชาภิมณฑ์ เชาเครื่องต้นพนักงาน สำหรับอะลังการ แต่งพระองค์พระทรงธรรม์ ๏ เขียนณอคุณสกด ฑอไพรฑูรย์เป็นการันต์ ตัวภิใช้ภอภรร ระยาแยบแบบอักษร ๏ คำว่าท้าวสามนต์ โดยยุบลนามภูธร แปลว่าทรงฤทธิรอน แผ่รอบคอบขอบเขตรขัณฑ์ ๏ เสนาสามนต์เล่า ความแปลเค้าก็คล้ายกัน คือเหล่าเฝ้าทรงธรรม์ โดยรอบเรียงเคียงใกล้องค์ ๏ เชาบ้านจะทำบุญ ให้นายนุ่นนิมนต์สงฆ์ เผดียงเพียงเก้าองค์ ตามเจาะจงเจตนา ๏ พอบ่ายชายสุริยน สกดพุทธมนต์ตามเวลา รุ่งเช้านิมนต์มา รับบิณฑบาตรอังคาดถวาย ๏ เชิญหมอเวทมนตร์ขลัง เข้ามานั่งสาธยาย เสดาะพระเคราะห์คลาย ด้วยเวทมนตร์ดนขยัน ๏ ห้าคำเร่งจำจด นอสกดตอการันต์ เวทมนตร์มีแปลกกัน คือการันต์เติมตร ๏ ยังแปลกแยกนุสนธิ์ คือคำมลสกดลอ คำใช้ไว้เพียงพอ ได้ครบเสร็จเจดคำขาน ๏ โกมลกะมลนี้ เป็นชื่อชี้ประทุมมาลย์ บัวหลวงทั่วสฐาน ท่านเรียกว่าดอกโกมล /*204๏ หัวใจเราทั้งหลาย ทั้งหญิงชายทั่วทุกคน สัณฐานนั้นเปรียบกล กับดอกบัวจะแย้มบาน ๏ หัวใจท่านจึ่งเรียก ว่ากระมลโดยสัณฐาน คำนี้ใช้มานาน คำล่อล่อพอเข้าใจ ๏ บางทีรวมระคน ว่ากระมลหฤไทย จะแปลภาษาไทย ว่าหัวใจดังดอกบัว ๏ พิมลนฤมล แทบทุกคนรู้กันทั่ว คือของไม่หมองมัว หมดมลทินสิ้นราคี ๏ กระษัตริย์สองนครา เมืองปาวาแลโกสี นาราราชธานี มลละกระษัตริย์ชัดพระนาม ๏ มลละคนมวยปล้ำ มีประจำทุกเขตรคาม ทนายเลือกหอกตาม ตำแหน่งเรียกคู่มวยทรง ๏ หลวงมลละโยธา นุโยคปรากฎนามตรง พนักงานเปรียบมวยยง ยศดำรงที่จางวาง ๏ เจ็ดมลคำมคธ ลอสกดตามที่วาง ศึกษาอย่าจืดจาง จักลุ่มฦกที่ฝึกสอน ๏ อย่าคิดแต่อ่านเล่น เช่นหนังสือสำเนากลอน บันดาอุทาหรณ์ ล้วนมีเหตุสังเกตความ ๏ มณฑกแปลว่ากบ มณฑารพดอกไม้งาม เรียกใช้ในสยาม แต่มณฑาว่าขาดคำ ๏ มณฑารพรัตน์ นามกระษัตริย์พจนำ กระจ่างอ้างประจำ มณฑารพครบคำควร ๏ คำไทยชอบใช้ตัด พูดหลัดหลัดตัดขบวร ยลแยบ/*205แบบกระสวน อย่าเพ่อด่วนติเตียนไทย ๚ะ
มัน๏ พูดมันคำสยาม มีข้อความตามวิไสย มันเผือกเลือกเผาไฟ มันไม่ให้ก็โกรธมัน ๏ หมูเถื่อนเพื่อนยิงได้ แบ่งมาให้กินมันครัน มะพร้าวแก่จาวตัน เคี่ยวน้ำมันได้มากหลาย ๏ น้ำมันมีมากอย่าง มันต่างต่างเหลือธิบาย สกดกำหนดหมาย ตัวนอนิลสิ้นทุกคำ ๏ รามัญแปลว่ามอญ แบบก่อนก่อนมีแม่นยำ ญอญาติใช้ประจำ เป็นสกดบทเบาราณ ๏ อีกคำสามัญเล่า มคธเค้าท่านไขขาน แปลความตามโวหาร จำความเป็นเสมอกัน ๏ ความเป็นผู้รำงับ ท่านก็นับว่าสามัญ ของเป็นทั่วทั่วกัน เรียกสามัญตามธรรมดา ๏ เหมือนหนึ่งสามัญสัตว์ ความก็ชัดเช่นนี้หนา คือสัตว์ซึ่งเกิดมา ตามปรกติไม่ยิ่งยง ๏ ซึ่งว่าสัตววิเศศ อาไศรย์เหตุแปลกเห็นตรง เลิศกว่าสามัญวงษ์ เช่นดังองค์เจ้าจอมปราณ ๏ ยิ่งใหญ่ในมนุษย์ สูงที่สุดบมีปาน บุญญาภิสมภาร ท่านสร้างสมอบรมมา ๏ มัคคะแปลว่าทาง คำไว้วางว่ามรรคา รอหันสรรวาจา สังสกฤษฎ์วินิจฉัย ๚ะ
มาน๏ คำมานอ่านมามาก ไม่พบพากย์ภาษาไทย /*206มีแต่เคลือบแฝงใน ภาษาอื่นดื่นดายมี ๏ เช่นว่าปากสามาญ เป็นคำขานไทยพาที สืบสาวราวคดี ไม่รู้แน่แต่พากย์ไหน ๏ เห็นแปลกญอสกด ผิดจากบทที่คำไทย สังเกตโดยเลศไนย เห็นจะใคร่เป็นบาฬี ๏ สามัญกับสามาญ เป็นอาการซึ่งพาที สั้นยาวกล่าววิธี ธรรมเนียมไทยใช้ปนกัน ๏ นามหนึ่งคำเขมร ไทยเก็บเกณฑ์มาจำนัน มักใช้ในโคลงฉันท์ ตามสำคัญมานว่ามี ๏ ในเรื่องอนิรุท ซึ่งสมมุตเป็นเรื่องดี อักษรกลอนพาที ชีวิตรเราบร้างมาน ๏ เช่นนี้เป็นตัวอย่าง เป็นที่อ้างออกพิจารณ์ หนึ่งคำว่าประมาณ ใช้สกดณอคุณควร ๏ แปลว่านับทั่วถึง ของสิ่งซึ่งนับประมวญ ข้างไทยใช้สำนวน แปลประมาณว่าคะเน ๏ ซึ่งว่าโรคท้องมาร เป็นคำขานพูดเลเพ มคธบทหันเห มาเป็นไทยพูดไขขาน ๏ คือว่าโรคพุงใหญ่ เช่นท้องไส้ของยักษ์มาร พูดกันแต่โบราณ ติดเนื่องมาภาษาไทย ๏ พจมานว่าพูดจา ท่านใช้มาแต่ไรไร มักเขียนเพี้ยนตัวไป เป็นพชะละตัวจอ ๏ มานนี้ต้องด้วยบท ตัวสกดนอนิลหนอ ต้นเค้าเป็นเหล่ากอ ไม่พอที่จะเพี้ยนคำ /*207๏ กุมารพากย์มคธ รอสกดบทประจำ แปลว่าเด็กจงสำ เหนียกนึกแน่แปลให้คง ๏ ยักษ์มารบรรหารบท รอสกดอย่าใหลหลง แปลว่าผู้ฆ่าปลง ชีพแห่งสัตว์ให้มรณา ๏ สุขุมาลว่าผู้ดี สูงศักดิ์ศรีมียศถา นันดรซ้อนซับมา หลายชั่ววงษ์พงษ์ประยูร ๏ สกดลอวิลาศ คำนักปราชสอนเกื้อกูล รู้ไว้ได้เพิ่มภูล ปรีชาชอบประกอบการ ๏ อีกคำในมคธ มีแบบบทว่าดวงมาลย์ แปลว่าดอกไม้บาน เบิกกลีบแย้มแซมร้อยกรอง ๏ อีกคำเยาวมาลย์ แปลโวหารโดยทำนอง ดอกไม้อ่อนลำยอง คำใช้ปองเป็นชื่อนาง ๏ ราชะบทมาลย์ เหตุบรรหารไว้เป็นกลาง ดอกไม้รองบาทางค์ ฤๅระเบียบบาทบงษุ์ ๏ สามมาลย์เช่นขานคำ ลอประจำสกดลง การันต์ที่ประสงค์ ใส่ตัวยอต่อเติมปลาย ๏ โจรชื่อองคุลีมาล เหตุบรรหารท่านบรรยาย โจรนี้มีแยบคาย ฆ่าคนตายตัดนิ้วมือ ๏ เจาะร้อยห้อยตะพาย โดยดุร้ายจนเลื่องฦๅ ตะพายพวงนิ้วมือ จึ่งเรียกชื่องคุลีมาล ๏ เรือนอยู่เทวดา ผ่องโสภาแก้วแกมกาญจน์ คำเรียกว่าวิมาน มีตัวบทสกดนอ ๏ อีกคำประทุมมาลย์ ท่านบรรหารสกดลอ /*208ท้ายเพิ่มการันต์ยอ เช่นดวงมาลย์สารสากษี ๏ หนึ่งคำสุขุมาล แปลคำขานว่าผู้ดี เขียนใช้ไม่ต้องมี อักษรต่อยอการันต์ ๏ คำมานสารนุสนธิ์ โดยยุบลต่างต่างกัน แม้นไม่รู้เท่าทัน จะตึงตันในปัญญา ๚ะ
มิน๏ มินหม้อภาษาไทย์ คำพูดใช้อยู่อัตรา คำเดียวเท่านี้หนา เป็นภาษาสยามตรง ๏ มางษ์มินว่าเนื้อปลา เป็นคำบาฬีจำนง เช่นมินราษีตรง กับดาราปลาตะเพียน ๏ พรหมินทร์พรหมเป็นใหญ่ มักมีในที่อ่านเขียน หนูหนูหมู่นักเรียน ต้องมีเพียรจำศึกษา ๏ พวกโจรใจทมิฬ มันมักกินแต่สุรา หนึ่งพวกแขกลังกา ก็เรียกว่าทมิฬมี ๏ มิฬหะแปลว่าคูธ คำนี้พูดในบาฬี ทั้งสามมิฬวะจี ฬอสกดบทบรรหาร ๚ะ
มุน๏ มุณฑะว่าโล้นด้วน แจกครบถ้วนสำเนาสาศ์น เครื่องกระยาสนาน เรียกมุรธาภิเศกสรง ๏ ใช้คำว่ามุลนาย อธิบายคนต้นตรง จะเขียนต้องจำนง นับในบทสกดลอ ๚ะ
มูน๏ มูนไทยใช้คำปอง มากมูนมองสกดนอ เข้าเหนียวนึ่งให้พอ มูนกระทิให้มันมัน ๏ ขุดดินมา/*209เพิ่มภูล กองไว้มูนมากครามครัน เหล่านี้คำยืนยัน อย่างวาจาภาษาไทย ๏ มูลช้างแลมูลม้า มูลปักษาน่าสงไสย มูลขอมฤๅมูลไทย เดิมอย่างไรไม่รู้เดิม ๏ มีใช้ในบัญญัติ คำท่านจัดมีเพิ่มเติม ราชาศับท์สูงเสริม ว่ามูลสัตว์แลมูลดิน ๏ หนึ่งมูลแปลว่าราก จัดวิภาคโดยถวิล คนไทยใช้อาจิณ มูลรากยากจะถอน ๏ เค้ามูลมูลคดี มูลเหตุมีสำเนากลอน สามคำอุทาหรณ์ มูลว่าต้นค้นมาเรียง ๏ ประมูลเงินภาษี ส่วนทวีมาเทียบเคียง ประมูลแปลสำเนียง ว่าเพิ่มต้นประดนทุน ๚ะ
เมน๏ พะบู๊ดูเหลือเถน หกขะเมนเกี่ยวกันวุ่น คว้าไขว่ไล่ชุนละมุน หกขะเมนเบนหลีกไป ๏ อีกคำแก้วโกเมน นี่ก็เกณฑ์เป็นคำไทย ตกต้องตามวิไสย สามัญพจนบทสยาม ๏ เรียกเขาพระเมรุ์นี้ ตั้งเดิมที่มาแต่พราหมณ์ สับสนปนสามปาม เป็นมคธบทบาฬี ๏ ทุกกรมต้องกะเกณฑ์ ทำพระเมรุเมื่อปลายปี เมรุ์ทิศเมรุแทรกมี มุขประจำทำครบครัน ๏ รูปเมรุเทียบวิมาน ในสฐานสร้างสวรรค์ คนไทยใช้พูดกัน อ้างสำคัญเสาพระเมรุ ๏ นับถือว่าของตรง ตั้งดำรงไม่/*210เอียงเอน ที่ตั้งของโยคเกณฑ์ เป็นแก่นหลักปักโลกา ๏ ตามคำพราหมณ์เล่าฦๅ ได้นับถือทั่วกันมา มีจริงดังวาจา ฤๅไม่จริงตามใจตรอง ๏ เมรุใช้ในมคธ รู้สกดบทละบอง เขานี้นามเป็นสอง สิเนรุก็ใช้ชุม ๚ะ
มอน๏ บ้านลาวปลูกต้นมอน อรชรใบปกคลุม ตัวไหมมากินชุม เรียกกันกลุ้มว่าตัวมอน ๏ เช่นนี้คำสยาม เตมตามความไม่ลดทอน รามัญแปลว่ามอญ ญอ สกดบทรามัญ ๏ มิใช่คำศับท์แสง แต่ท่านแกล้งให้แปลกกัน ญอญาติเป็นสำคัญ คล้ายรามัญควรถวิล ๏ ม้วยมรณ์แปลว่าตาย บทธิบายมีอาจิณ มคธบทระบิล สกดรอณอคุณปลาย ๏ โตมรว่าหอกซัด แขกสนัดใช้กันหลาย บางทีท่านใช้กลาย เป็นโจมรนั้นก็มี ๏ ช่างกลึงชื่อนายจร กลึงภมรชักหมุนจี๋ กลึงกวดลวดลายดี ได้เป็นที่ขุนภมร ๏ มะแลงภู่วู่หวู่บิน เที่ยวหากลิ่นเกลือกเกษร มคธเรียกภมร เพราะบินหมุนวุ่นวนเวียน ๏ อมรว่าไม่ตาย เทพยนิกายพูนเสถียร อายุยืนจำเนียร เนิ่นนานนับด้วยกัปกัลป ๏ สมมุตคำอมร เป็นนามกรหมู่เทวัญ เช่น/*211คำคนจำนัน อมรแมนแสนสบาย ๚ะ
เมิน๏ เมินเมิลมีทั้งคู่ อ่านจงรู้ดูแยบคาย เมินนอข้อธิบาย ว่าเมินไปไม่แลดู ๏ เมิดลอพอกำหนด กัมพุชพจน์บทแบบครู นี่แปลว่าแลดู ขืนกันอยู่ดูจงดี ๚ะ
โมง๏ ทุ่มโมงคำสยาม รู้ชัดตามความวาที กับเปลือกต้นโมงมี แช่น้ำเชื้อเจือกับปูน ๏ ขุดดินให้เป็นปล่อง เดินตามช่องแผ่นดินพูน ฤๅก่ออิฐดินมูน เรียกอุโมงค์โปร่งข้างใน ๏ ต้องเขียนคอการันต์ เป็นสำคัญใช่คำไทย ตามเช่นเป็นวิไสย ศับท์มคธพจน์ภาษา ๏ พวกเพื่อนเตือนชักโยง ล้วนประโมงลงจับปลา สยามความเจรจา แต่บุราณสารคดี ๚ะ
มัก๏ พูดมักยักตามเหตุ จงสังเกตในวาที มักไทยใช้มากมี เสศหลากหลากมากหลายคำ ๏ มักใหญ่ใฝ่สูงหลาย คนมักง่ายอยาบคายทำ มักได้ใคร่ดีงำ แง่เงื่อนมิดปิดมารยา ๏ โต้ตอบกับไพรี คำเสียดสีมักมีมา มักหนึ่งลาวเจรจา ข้อยมักเจ้าเท่าดวงใจ ๏ มัคคะว่าหนทาง แจ่มกระจ่างไม่สงไสย คำเดียวตลอดไป อริยมรรคแลมรรคผล ๏ อัษฎางคิกะมรรค ทางประจักษ์แปดอย่างยล เป็นทางดำเนินดล ลุล่วง/*212โลกย์โอฆสาคร ๚ะ
หมัก๏ แช่หมักหมักเหงื่อไค ที่คำไทยกล่าวสุนทร สมัคสโมสร ศับท์มคธสกดกด ๚ะ
มาก๏ คำไทยใช้ว่ามาก ของหลายหลากมากเพียงพอ ควรเขียนสกดกอ ตามวาจาเป็นสามัญ ๏ ชลมารคว่าทางน้ำ ต้องพูดซ้ำเพราะต้องกัน สถลมารคปัน เป็นทางบกยกไว้เคียง ๏ มัคคะใช้ว่ามารค พูดลากลากยาวสำเนียง คำอ้างวางไว้เรียง อริยมารคอริยผล ๏ คำมาฆสกดฆอ ระฆังพอสังเกตกล แปลว่าเดือนสามยล นภดลมาฆดารา ๚ะ
มึก๏ น้ำหมึกคำสยาม ปากไก่งามเขียนเลขา พระบรมราชา ธรรมึกว่าเจ้าทรงธรรม ๏ มิคะแผลงไม่ฦก เป็นมฤคเห็นเพราะครัน แปลว่าเนื้อสมัน แลละมั่งอีกกวางทราย ๚ะ
มุก๏ เรือใครใช้บันทุก เปลือกหอยมุกเอามาขาย ช่างมุกประดับลาย ตลุ้มมุกสุกแวววาม ๏ พวงสร้อยย้อยระยับ ล้วนประดับไข่มุกงาม ในสวนของขุนราม กล้วยหักมุกสุกคาหวี ๏ มุกกอสกดใช้ มุกคำไทยใช้พาที ฝ่ายมุขคำบาฬี สกดขอข้อสำคัญ ๏ มุขะ/*213แลมุขา แปลว่าหน้าทุกสิ่งสรรพ์ ใช้ทั่วทุกสิ่งอัน อวิญญาณสวิญญาณ ๏ หนึ่งมุขแปลว่าปาก อีกคำหลากว่าประธาน มคธบทพิจารณ์ คำปาโมกษ์ประมุขมี ๏ มุขที่แปลว่าหน้า เหมือนคำว่ามุขมนตรี หัวหน้าหมู่เสนี คือเสนาธิปะไตย ๏ บ่ายมุขะมณฑล คือว่าคนบ่ายหน้าไป มุขลดคล้ายพาไล ลดเป็นหลั่นชั้นหลังคา ๏ น่ามุขคือสฐาน ที่เป็นด้านยื่นออกมา ดังมุขแห่งพลับพลา ที่ประทับเจ้าภูวดล ๏ ตรีมุขว่าสามน่า เช่นศาลาสามมุขยล เป็นอย่างอ้างยุบล แบบตรีมุขทุกสฐาน ๏ น่ามุขทั้งสี่ทิศ งามไพจิตรเพียงวิมาน สยามนามขนาน จัตุระมุขสี่น่าบัน ๏ คำเรียกแก้วมุกดา ใช้กันมามากครามครัน มคธบทสำคัญ นั้นท่านว่ามุตตาตรง ๏ คำแผลงสังสกฤษฎ์ ตัวตอบิดผันผ่อนลง เป็นกอสกดคง คำใช้ชุกเป็นมุกดา ๏ เช่นคำว่าสัตติ เป็นศักดิ์โดยภาษา กดกับกกวาจา เปลี่ยนกันได้ในวิธี ๏ มุขเขมรใช้เจรจา แปลว่าหน้าเหมือนบาฬี ชรอยแต่เดิมที มคธใช้ได้ติดมา ๏ รวมมุกที่รำพัน หมดด้วยกันสิบวาจา นักเรียนเพียรศึกษา ได้ปัญญาใหญ่กว้างขวาง ๚ะ
เมก๏ คำเรียกเมฆหมอกนี้ คำบาฬีท่านไว้วาง ตกลงเป็นคำกลาง เพราะคนไทยใช้มานาน ๏ สกดฆอระฆัง ก็พอยังเป็นพยาน คำใช้ที่ไขขาน ว่าเมฆคลุ้มกลุ้มอำพร ๏ หนึ่งนางเมขลา ผู้รักษาชะโลธร สรวมสร้อยสะเอวอร สะเอ้งรัดชัดแวววาม ๏ กุมดวงมณีฉาย รำเยื้องกรายก่อกวนกาม เทวาสุราราม เร่งพิโรธโลดไล่นาง ๏ นางแบแก้วแวววับ แสงแก้วขับในตาพร่าง โกรธแค้นแสนสุดปาง เงื้อขวานขว้างประเปรี้ยงเสียง ๏ ช้างทิพย์ในสวรรค์ รู้ทั่วกันโดยสำเนียง คิรีเมขล์สูงใหญ่เพียง ภูผาเงื้อมตระหง่านหาญ ๏ เป็นสง่าในจัตุรงค์ ที่นั่งทรงพระยามาร สำหรับออกรอนราญ อรินทรราชขยาดยำ ๏ ตำหรับเมฆฉาย อธิบายวิธีทำ ยกเงาขึ้นเทียมอัม พรพื้นเมฆเสกเป่ามนต์ ๏ หนึ่งว่านมหาเมฆ เอามาเสกกินคงทน ทำเมฆพัดยล สี่ดังเมฆถึงเอกดี ๏ คำเมฆเหล่านี้ไซ้ สยามได้ใช้พาที ออกอ้างแต่บาฬี ใช้จนชินอยู่ลิ้นคาง ๚ะ
โมก๏ คำโมกโยกยักเค้า ต้นโมกเขาใส่กระถาง โมกไทยเช่นไว้วาง สกดกอพอวิจารณ์ ๏ โมกขะว่า/*หลุดพ้น เลยล่วงล้นทุกประการ ตามเค้าสำเนาสาร ศับท์มคธบทขานไข ๏ วิโมกคู่วิมุตต์ แปลว่าหลุดกิเลศไภย คำปาฏิโมกข์ไนย ว่าพ้นกองอาบัดติขันธ์ ๏ อาภรณ์พิโมกข์นาม พระที่นั่งเจ้าจอมธรรม์ ทรงเปลื้องเครื่องปิลัน ทาภรณ์พรากออกจากองค์ ๏ พระที่นั่งศิวโมกษ์ สูงตรวดโตรกงามระหง นายช่างวางทรวดทรง โสภิตภาคพื้นไพบูลย์ ๏ คำในโหราสาตร จันทรคาธแลมีสูรย์ เมื่อเปลื้องเห็นดวงพูน เพ็ญบริสุทธ์หลุดราคี ๏ เรียกโมกข์บริสุทธิ์ คำสมมุติเป็นนามมี คือดวงจันทรระพี หลุดมลทินสิ้นมัวหมอง ๏ ทิศาปาโมกษ์ครู ท่านผู้รู้จบละบอง สั่งสอนศิศย์ทั้งผอง เป็นประธานทุกทิศทาง ๏ โมกข์นี้มีสำคัญ ขอการันต์ต้องไว้วาง แต่คำที่เขียนบาง ทีตัวขอเป็นษอบอ ๏ อีกคำโมฆชน มีแยบยนต์สกดฆอ ระฆังเห็นก็พอ จะสังเกตุเหตุยุบล ๏ โมฆนี้แปลคำเค้า ว่าผู้เปล่าจากมรรคผล คือผู้ประพฤติตน เลี่ยงสวรรค์นฤพาน ๏ คฤหัฐบรรพชิด ซึ่งมีจิตรบาปสันดาน ประกอบแต่กิจการ ไม่เป็นบุญอยู่อัตรา ๏ คำพระทศพล เรียกโมฆชนโดยสมญา โมกยก/*216หกวาจา จำได้แน่แท้เมธี ๏ ไวพจน์มอแม่กก เช่นสาธกเทียบวะจี ครบถ้วนล้วนเลศมี ข้อธิบายขยายไข ๚ะ
มด๏ จะแจกมอไวพจน์ คำแม่กดเติมต่อไป นักเรียนฤๅใครใคร จะใคร่รู้ดูจงดี ๏ ปลวกมดคือไข่มด คำกำหนดไทยพาที มดลูกจำเภาะมี แต่สัตรีทั่วกันไป ๏ สมมติมคธพากย์ แปลก็ยากจะเข้าใจ เพราะว่าคำคนไทย ใช้สมมุติหลุดคำเดิม ๏ แปลว่านับถือพร้อม เตมใจยอมพร้อมใจเสริม หนึ่งว่ากล่าวพร้อมเติม ยกตั้งแต่งเตมใจกัน ๏ พระสงฆ์สวดสมมติ ด้วยบาทบทวิไนยบัญ ญัติยอมพร้อมเลือกสรร ยกภิกษุซึ่งสมควร ๏ ให้เป็นภัตตุดเทศ ประจักษ์เหตุลาภทั้งมวล แจกสงฆ์ตามกระบวน บลำเอียงโดยเที่ยงธรรม์ ๏ กระษัตริย์ต้นกัลบ์นี้ เรื่องราวมีในแบบบรรพ์ ฝูงชนพร้อมใจกัน สมมติยกเป็นเจ้านาย ๏ พระนามจึ่งปรากฎ มหาสมมติต้นเชื้อสาย กระษัตริย์สืบวงษ์ภาย หลังสมมะตะราชวงษ์ ๏ เรื่องนี้เป็นกระแส ชี้ความแปลให้เห็นตรง ธรรมเนียมนี้ยังคง ใช้ตราบเท่าทุกวันวาร ๏ สมมตสกดตอ ไว้ก็พอเป็นพยาน ว่าใช้คำไทยขาน คือมคธบทบาฬี /*217๏ คำว่าสาภิมท ทอสกดคำแปลมี บันเทิงเริงจิตรทวี เพิ่มปรีดากว่าประมาณ ๏ คำมดกำหนดใช้ จำแนกไปไม่วิตถาร ห้าคำจำวิจารณ์ จัดเป็นหมวดตรวจยุบล ๚ะ
มัด๏ ผูกมัดใบมัดกา ไทยเจรจาทั่วทุกคน ระมัดระวังตน เร่งระมัดระเมียนทาง ๏ จะจ้องจับมัจฉา มีตำราท่านไว้วาง อย่าจ้องสองมือกาง กรกระหยับจับสองมือ ๏ คำต้นเป็นมัจฉา แผลงออกมาเป็นคำคือ มัศยาอย่างเล่าฦๅ อึงออกแพร่แปลเข้าใจ ๏ วิมัติเวมัตินี้ คำบาฬีว่าสงไสย เสียงพูดข้างคนไทย ใช้วิมุติว่าเคลือบแคลง ๏ วิมัติ์ติสกด ต้องตามบทที่แจ้งแจง ถึงตกเป็นคำแปลง ว่าเวมัติก็เหมือนกัน ๏ คำว่าอะนุมัติ แปลให้ชัดแห่งสำคัญ รู้พร้อมยอมตามกัน ข้อนุสนธิทั้งต้นปลาย ๏ มัติว่าความรู้ ที่ลางครูว่าอธิบาย ความเหมือนไม่เคลื่อนคลาย ผู้อธิบายต้องรู้ความ ๏ บรมัดถ์อัดอย่างยิ่ง ล้วนของจริงคือรูปนาม เคลือบคลุมสุขุมคาม ภีระแท้ยอมแลเห็น ๏ บรมัดถ์มีอรรถสาย ในรูปกายเกิดตายเป็น ลำบากทนยากเย็น บอว่างเว้นทั่วสัตว์สรรพ์ ๏ บรมัดถ์ดอสกด ต้องในบทถอ/*218การันต์ รวมมัดหมดด้วยกัน เช่นยกหยิบสิบวาจา ๚ะ
มาด๏ กำมะถันทั้งสองสี เหลืองแดงมีใช้กันมา เรียกมาดเป็นภาษา ไทยทุกผู้รู้ทั่วกัน ๏ มุ่งมาดเอาขาดเด็ด มาดเรือเป็ดมาดสำคัญ มาดไม้มีหลายพรรณ์ แต่สำคัญเขี้ยมตะเคียน ๏ ปรักมาศว่าเงินทอง ภาษาของเขมรเขียน ไทยเกณฑ์เกบมาเตียน เพิ่มคำใช้ในพากย์ฉันท์ ๏ นะมาดคำชะวา เขาแปลว่าไหว้พระสวรรค์ สกดดอสามัญ เช่นคำไทยใช้พาที ๏ หนึ่งคำว่ามาตรา ในภาษาสยามมี โวหารสารคดี มาตรแม้นพี่จะไม่ไป ๏ ถึงมาตรว่าจะเป็น น้องก็เห็นบอเป็นใด มาตรว่าถ้าว่องไว คงเสร็จสมอารมณ์ปอง ๏ ระมาดแปลว่าแรด อันผาดแผดเผ่นลำพอง เป็นคำกัมพุชของ นักปราชใช้ในนิพนธ์ คำนี้ชัดตามนุสนธิ์ ไทยกล่าวยาวแยบยนต์ คือสามาดถ์ว่าอาจหาญ ๏ ดอเดชตัวสกด ตามแบบบทพจมาน ถอถวิลพนักงาน เป็นการันต์สรรเสริมปลาย ๏ สามารถอีกอย่างนี้ ในวาทีก็มีหลาย ใช้ตามความธิบาย สังสกฤษฎ์ประดิฐแผลง ๏ ควรใช้ทั้งสองอย่าง ตามที่อ้างออกแจ้งแจง ไว้/*219วางอย่าคลางแคลง ไม่คลุมคลำคำควรขาน ๏ วิสุทธิโยธามาตย ขุนนางชาติเชื้อทหาร เจ้ากรมบังคับการ ในกรมช่างทหารใน ๏ เสนามาตยมนตรี เป็นวาทีกลางกลางไป ใช่คำจำเภาะใคร คือขุนนางสิ้นทั้งผอง ๏ มาตยนี้เดิมมัจจะ มะคะธะนิยมปอง แผลงจะรวบทั้งสอง เป็นตะยะสกดกัน ๏ เต็มคำว่าอำมาตย์ คำนักปราชท่านจัดสรร สนธิ์เชื่อมพจนพรรณ์ เสนามาตยว่าขุนนาง ๏ ทวาทศมาศ ผู้ฉลาดจัดไว้วาง คำใช้เป็นกลางกลาง ว่าสิบสองเดือนโดยปี ๏ จิตรมาศว่าเดือนห้า พิศาขว่าเดือนหกทวี เชฐมาศมูลมี ดาวเดือนเจ็ดเสร็จสมนาม ๏ บูรพาสาธมาศ เดือนแปดก่อนผันผ่อนตาม อุตราสาธเพญยาม เดือนแปดหลังตั้งพรรษา ๏ ถ้าเรียกเป็นกลางกลาง คำไว้วางวัจนา ก็เรียกเป็นแต่อา สาธมาศบอคลาศคำ หนึ่งว่าอาสาฬหะ มาศมคธะพจนำ เรียกเดือนแปดประจำ เป็นสองคำเช่นรำพัน ๏ เดือนเก้าเค้าพากย์พจน์ มาศมคธว่าสาวัน เดือนสิบต่อเรียงกัน เรียกพัทรบทกำหนดเดือน ๏ ถัดถึงอาสยุช กุลบุตรอย่าฟั่นเฟือน ให้แน่อย่าแชเชือน เดือนสิบเอ็จเสร็จสมญา ๏ ถัดนี้/*220ที่ถึงคราว แห่งดวงดาวชื่อกัตติกา จัดเป็นเดือนจันทรา กรรติกะมาศเดือนสิบสอง ๏ มฤคศิรมาศ คือเดือนอ้ายนับเรียงรอง เดือนนี้ท่านนับปอง ว่าเป็นต้นฤดูหนาว ๏ ถัดถึงบุศยมาศ คือเดือนยี่มีตามคราว เดือนสามเรียกตามดาว มาฆมาศบคลาศคลาย ๏ ผคุณมาศนี้ คือเดือนสี่ซึ่งเป็นปลาย สุดปีเป็นที่หมาย ว่าถึงตรุศสุดเดือนวัน ๏ ชื่อเดือนนับบันจบ สิบสองครบจำแนกปัน คำต้นมีต่างกัน มาศคำท้ายบคลายเสียง ๏ เพราะมาศแปลว่าเดือน บอมีเคลื่อนคลาศสำเนียง คำต้นเป็นชื่อเรียง ดาวบรรจบครบสิบสอง ๏ หนึ่งเรียกอธิกมาศ โหราสาตรนิยมปอง เพิ่มเดือนโดยทำนอง นับสิบสามเดือนเป็นปี ๏ แปลว่าเดือนเกินยิ่ง รู้ทุกสิ่งเขาว่าดี พงษ์เผ่าเหล่าเมธี โถมะนาสาธุการ ๏ คำว่าอนามาศ คำนักปราชพจมาน เงินทองของตระการ รูปมาศกกายสัตรี ๏ บันดาซึ่งบัญญัติ วิไนยจัดนิยมมี ห้ามไม่ให้พระชี จับต้องถือด้วยมือตน ๏ เรียกว่าอนามาศ พุทธสาศนอนุสนธิ์ นักบวชที่แยบยนต์ คงได้รู้ดูสิกขา ๏ อีกคำมคธใช้ ถึงคนไทยก็เจรจา คือคำ/*211ว่าปะรา มาศมคธว่าลูบคลำ ๏ สยามพูดความแปลก เปลี่ยนต่างแตกพจนำ ใช้พูดว่าปรักปรำ ปรามาศประมาทเรา ๏ ตกความในอยาบช้า คือด่าว่านินทาเขา คำนี้เป็นสำเนา เนื่องในบทมคธกลาย ๏ อนึ่งนพมาศ ผู้ฉลาดกล่าวพิปราย แปลความตามบรรยาย ทองเก้าน้ำนพคุณ ๏ นพะนั้นว่าเก้า มคธเค้าเข้าเจือจุน มาศคำเขมรหนุน หลังว่าทองสองวาจา ๏ มาศนี้นับเบ็ดเสร็จ ควบสิบเจ็ดดังแจกมา สกดทุกวาจา ใช้ตัวศอคอประจำ ๚ะ
หมาด๏ ผึ่งผ้าพอแห้งหมาด กระชากขาดฉีกระยำ เหล็กหมาดใช้ไชนำ ก่อนสว่านพานจะตี ๏ สองหมาดเช่นนี้ใช้ คำคนไทยใช้พาที ประมาทนั้นต้องมี ทอสกดมคธตรง ๏ แปลว่าความเลินเล่อ สติเผลอพลาดพลั้งหลง จิตรใจไม่มั่นคง ไม่ดำรงจิตรกุศล ๏ คำเรียกว่าอำมาตย เสนามาตยอย่างเดียวกล ขุนนางทั่วทุกคน เรียกอำมาตยราชบริพาร ๏ ขุนนางตำแหน่งใหญ่ มีที่ใช้เพิ่มคำขาน มหาอำมาตยมาน ที่สังเกตเหตุวาจา ๏ อำมาจสกดจอ แผลงอีกต่อตามสารา แปลงเอาตัวจอมา เป็นตะยะประสมคำ /*222๏ สมาศคู่ตัทธิต หมู่บัณฑิตย์รู้เรียนธรรม รู้ใช้ได้แม่นยำ สมาสพจนบทบาฬี ๏ คำมาดปราชประมวญ ประมาณถ้วนในวิธี สามสิบสองวะจี แจกสกดบทธิบาย ๚ะ
มิด๏ ดำมืดคือดูความ ในสยามก็มีหลาย มิดชิดปิดปกกาย แลมืดมิดทุกทิศทาง ๏ ควันไฟปิดไม่มิด ไม่ควรคิดจะกั้นกาง เปรียบชายรักกับนาง ถึงจะปิดไม่มิดควัน ๏ ดำน้ำจมมิดหาย ไม่เห็นกายว่ายดึงดัน เมฆปกดวงตาวัน มัวมืดมิดทุกทิศา ๏ คำมิดเช่นนี้ใช้ ภาษาไทยใช้เจรจา จะร่ำพรรณา ชักเนิ่นช้าพาป่วยการ ๏ เหล้ามิตรพากย์มคธ จงกำหนดนับพิจารณ์ ใช้มาแต่โบราณ ว่าเคลิ้มจิตรนิมิตรฝัน ๏ นิมิตรบอกดีร้าย หมอรู้ทายทุกสิ่งสรรพ์ คำแปลว่าเหตุอัน อาจให้รู้ดูร้ายดี ๏ ของใดงามพิจิตร เทพนฤมิตรมักพาที อาศรมพระฤๅษี เทพนิมิตรประสิทธิถวาย ๏ นฤมิตรว่าบันดาน เช่นคำขานบำแลงกาย ว่าชัดอัธิบาย คือคัดแปลงแต่งสร้างสรร ๏ หนึ่งมิตรว่าเพื่อนรัก ที่รู้จักคบหากัน คำว่าอมิตรยัน ยืนแปลชัดว่าสัตรู ๏ อีกคำประจามิตร /*223คำบัณฑิตยเรียกริปู แปลว่าข้าศึกดู เห็นได้ช่องปองล้างผลาญ ๏ ญาติมิตรสนิทรัก ต้องสมัครักสมาน แผ่เผื่อทั้งเจือจาน จึ่งจะยืดจะยืนยาว ๏ รักษามิตรไมตรี ไว้จงดีอย่ารานร้าว ผ่อนผันหันตามคราว ถนอมจิตรมิตรสหาย ๏ คบหาปาปะมิตร มีแต่คิดจะทำลาย ความดีให้กลับกลาย เป็นความชั่วมัวหมองมน ๏ แม้นได้คบกัลยา ณะมิตรใจใฝ่กุศล จะชักจะชูตน ให้ได้ศุขทุกเดือนปี ๏ ธรรมเนียมมิตรเป็นสอง จงตฤกตรองให้จงดี เลือกหาสามัคคี คบกัลยาณะมิตรควร ๏ คำมิตรคิดบรรจบ แปดคำครบในจำนวน ผู้เขียนอย่าเพี้ยนผวน สกดตอรอเติมลง ๏ มิจฉาทิฐินี้ โดยวิธีที่จำนง สกดตัวจอตรง แปลว่าหลงเห็นผิดไป ๏ หนึ่งชื่อพระฤๅษี สมมิทธิ์มีตำราไสย สกดเหมือนฤทธิไกร แปลว่าเตมว่าสมบูรณ์ ๏ อามิศแปลว่าเหยี่อ คนบอเบื่อหาเพิ่มภูล บางแห่งเห็นเค้ามูล ว่าอาหารตระการหลาย ๏ ขุนศาลเจ้าสุภา เห็นแก่อามิศมุ่งหมาย อามิศสินบนราย เรียกลูกความตามประสงค์ ๏ อามิศอย่างนี้ไซ้ ความข้างไทยใช้จำนง สินจ้างสินบนตรง กับ/*224คำไทยที่ใช้กัน ๏ พัสดุสะวิญญาณ ๏ อวิญญาณทุกสิ่งสรรพ์ ที่ใจรักใคร่ครัน เรียกอามิศสิ้นทั้งผอง ๏ ซึ่งว่าวรามิศ สิ่งที่จิตรนิยมปอง ประเสริฐสบสมพอง ตามทำนองของอันดี ๏ คำว่าโลกามิศ หมู่บัณฑิตย์ย่อมพาที รูปเสียงกลิ่นรสมี สมผัศห้ากามารมณ์ ๏ เป็นที่ปราดถนา ทั่วโลกาย่อมนิยม จึ่งเรียกอามิศสม มตว่าเหยื่อฬ่อโลกา ๏ พวกพรานชาญทางเท็จ เหยื่อเกี่ยวเบ็ดทอดคงคา ฝ่ายฝูงมัศยา ไม่รู้เท่าเจ้าเล่ห์กล ๏ เห็นแต่จะกินเหยื่อ ทุกข์ล้นเหลือบรู้ตน เปรียบด้วยนรชน มุ่งยินดีโลกีย์กาม ๏ ได้หนึ่งจะหาสอง จิตรโลภปองล่วงเลยลาม กลืนเบ็ดบอเข็ดขาม ครันเบ็ดเกี่ยวเสียววิญญา ๏ จะคายก็มิออก กลืนขยอกติดคอคา จนใจเวทนา ตราบสิ้นชาติขาดสูญกัน ๏ เปรียบเหมือนกามคุณ อันเจือจุนใจสามัญ สัตว์ไม่รู้เท่าทัน หลงกลืนเบ็ดเกี่ยวเหยื่อกาม ๏ ท่านจึ่งได้เรียกว่า โลกามิศหมายเป็นนาม พึงพิศพินิจความ ในกะถาภาสิตสอน ๏ คำว่าอามิศนี้ อย่างเช่นชี้อุทาหรณ์ เขียนใช้ให้สาธร สกดศอคอจึ่งควร ๏ พระธรรมสวามิศร /*225จงเร่งคิดอย่าหันหวน บทบาทปราชประมวญ เป็นพระนามพระชินศรี ๏ แปลว่าเป็นเจ้าใหญ่ เพราะพระธรรมล้ำโลกีย์ จะเขียนสกดมี ตัวศอคอรอการันต์ ๏ อิศวรสวามิศร ใช้ลิขิตบอแปลกกัน แปลว่าเจ้าใหญ่อัน ชื่ออิศวรเจ้าโลกา ๏ คำมิดคิดประมวญ ตามจำนวนที่กล่าวมา สิบเอ็จเสร็จวาจา จนหมวดมิดบัณฑิตย์สอน ๚ะ
มุด๏ คำไทยใช้ไม่สุด ผลลมุดรศเอมอร ลงในชะโลธร ว่ายแหวกน้ำดำมุดไป ๏ เด็กซนด้นไม่อยุด เที่ยวลอดมุดอะไรๆ มุดถุนแลบันได มุดคำไทยดอสกด ๏ มุทธาว่าศีศะ วะจะนะในมคธ สมมุตคู่สมมต ดังแบบบทบรรยาย ๏ วิโมกขพระวิมุตติ แปลว่าหลุดกิเลศหลาย โกมุทกะมุทราย ริมเฉนียนเดียรถ์สระศรี ๏ สองคำแปลว่าบัว ไม่หมองมัวด้วยราคี บังคับสกดมี ตัวทอทานบรรหารไข ๏ ร่ำไปยังไม่สุด มหาสมุททะเลใหญ่ สมุดคำไทยไทย สมุดใช้เขียนหนังสือ ๏ สมุทคำมคธ ทอสกดอย่าหารือ สมุดคำไทยคือ ดอสกดบทสามัญ ๏ ฐานเกิดอักขะระ มุทธะชะเช่นใช้กัน แปลว่าตัวพยัญ ชะนะเกิดแต่ศิรา /*226๏ คำหนึ่งในมคธ มีตัวบทมุทธิกา ว่าแหวนแลว่าตรา ใช้มุทธาบ้างก็มี ๏ หนึ่งน้ำปัสสาวะ เรียกมุตตะในบาฬี คำไทยใช้พาที ว่าโคมูตรสูดท้ายปลาย ๏ ประสงค์ว่าเยี่ยวโค ข้างต้นโตเรียวเป็นสาย เส้นสูดรูดเรียวปลาย ดูละม้ายโดยสัณฐาน ๏ อีกคำว่าแมนมูรติ ท่านใช้พูดแต่โบราณ พินิจจิตรพิจารณ์ ไม่กระจ่างสว่างใจ ๏ ไม่ทราบว่าเดิมบท ข้างมคธฤๅคำใด มีตัวก็อ่านไป บอแจ่มใจในวาที ๏ มฤตยุราช คำนักปราชท่านแผลงมี มัจจุเดิมพาที พากย์มคธแปลว่าตาย ๏ มะติแห่งบางครู มฤตยูก็ใช้หลาย คำเดียวโดยธิบาย บอมีแปลกแยกคำแปล ๚ะ
เมด ๏ คำเมดไทยไม่มี ใช้วาทีพากย์อื่นแปร รู้ความตามกระแส เพราะพูดมาเป็นอาจิณ ๏ เหมือนว่าราษีเมศ รู้ตามเหตุนิยมยิน รูปดาวดังแพะผิน ผันในฟ้าปรากฎยล ๏ อีกคำว่าโกเมด คำต้นเหตุคือโกมล นักเลงเพลงนิพนธ์ แปลงให้ฟัดสำผัศกลอน ๏ เช่นอย่างนัคเรศ คำต้นเหตุคือนคร รู้เท่าเค้าสุนทร ท่วงทีใช้ไม่ขัดขวาง ๏ อย่างนี้นับในบท พากย์มคธแต่จางจาง เหมือนไม้ที่เบาบาง ใช้ทาบ/*227ทามดามไม่หนา ๏ สองคำจงตำริห์ คือเมดติกับเมดตา เป็นคำนำเอามา แต่มคธบทบาฬี ๏ เมดตาว่ารักใคร่ เมดติใช้ว่าไมตรี ข้างไทยว่าอารี ผูกพันมิตรคิดถนอม ๏ เมดตาว่าตามบท ตอสกดรวมรอมชอม อย่าเขียนเปลี่ยนแปลงปลอม ให้หันเหเป็นเมตา ๏ สุเมธธอสกด ต้องตามบทพจนา ท่านแปลว่าปัญญา ดีสามารถอาจรู้ธรรม ๏ บรเมศรบรเมศวร์ เค้าต้นเหตุแห่งสองคำ ตัวต่างแต่จงกำ หนดแปลอ้างอย่างเดียวกัน ๏ แปลว่าผู้เป็นใหญ่ บมีใครจะเทียมทัน ใหญ่ยิ่งทุกสิ่งสรรพ์ อำนาจฤทธิ์เดโชพล ๏ คำว่าบารเมศ ทราบตามเหตุแห่งยุบล คือเพี้ยนเปลี่ยนนุสนธิ์ จากคำว่าบารมี ๏ ประสงค์จะให้ฟัด บทสัมผัศกลอนวาที ห่ามดิบหยิบโภชี ขอไปทีพอได้การ ๏ แบบนั้นครั้นเขียนไว้ เป็นอย่างใช้มาเนิ่นนาน ลงเป็นบันทัดฐาน ผู้รู้น้อยพลอยใช้ตาม ๏ ไม่ติดอกว่าผิด ไม่สนิทกระแสความ เคยใช้จงใช้ตาม ไม่ห้ามปรามท่านผู้ใด ๚ะ
โมด๏ คำเมดเสร็จสิ้นโสด แจกคำโมดเติมต่อไป คำโมดภาษาไทย ไม่มีใช้สักวจี ๏ ปาโมชชอสกด /*228นี่เป็นบทฝ่ายบาฬี แปลว่าบันเทิงดี ใจเริงรื่นหื่นหรรษา ๏ แปลงชะเป็นทะยะ ลักษณะในเลขา ตัวปาเป็นตัวปรา ดังปรีดาปราโมทย์ใจ ๏ สมโมทสาภิโมท สองคำโสดมักมีใน กาพย์ฉันท์คันโลงไพ เราะอักษรกลอนประพันธ์ ๏ ทั้งสองคำธิบาย แปลก็คล้ายเช่นเดียวกัน กับคำปราโมทย์อัน ร่ำรำพรรณ์แต่หนหลัง ๏ แจกหมวดมอไวพจน์ ประดนบทมอประดัง สัมฤทธินิฐิตัง ตามอย่างแบบแยบยุบล ๚ะ
๏ จบ เสร็จเขบ็จถ้อย
ถี่แถลง
มอ หมวดล้วนมอแจง
แจกไว้
ไว ยัติชัดสำแดง
โดยเลศ หลากนา
พจน์ พากย์หากแคะไค้
คิดค้นประดนสอน ๚ะ
๏ ต่อนี้จะแยกย้าย
ยอไว พจน์แฮ
ละบทละบ่อนไข
คิดค้น
แจกแต่แม่กนไป
เป็นระเบียบ บทเฮย
ล้วนเลศเหตุฦกล้น
ลับลี้ชี้แถลง ๚ะ
ฉบัง๏ จักเริ่มเติมต่อยอไว พจน์แจงแจกใน ตำหรับฉบับบรรยาย ๏ ตั้งแต่แม่กนจนปลาย บเคลื่อนคลาคลาย คลาศหมวดที่ตรวจไตรตรา ๚ะ
ยน๏ คำยนค้นในภาษา ไทยที่เจรจา บอจวบบรรจบพบมี ๏ ซึ่งว่ายลภักตรผ่องศรี ยลโฉมนารี เช่นนี้ก็พูดอึงไป ๏ แต่ยลใช่ภาษาไทย พากย์กัมพุชไข ว่าเห็นว่าดูโดยตรง ๏ เขียนสกดตัวลอเล็กลง ตามของเดิมคง จำนงในพากย์ภาษา ๏ เช่นคำว่ายลภักตรา ยลโฉมพนิดา แลยลตระบัดชัดชาญ ชักหุ่นสายยนต์ชำนาญ เคยเล่นออกงาน กะเกริกกะก้องท้องสนาม ๏ แยบยนต์กลในใช้ตาม มคธบทคาม ภีรัดถ์แลชัดวาจา ๏ ไพรชยนต์เป็นชื่อปรางปรา สาททิพย์โสภา พิมานสมเด็จอมรินทร ๏ สามคำสกดนอนิล ตอการันต์ถวิล จิตรตั้งจำนงจงดี ๚ะ
ยัน๏ คำยันสรรแยบยนต์มี คำไทยพาที ว่าถือไม้เท้ายันเดิน ๏ เราถูกยืนยันยับเยิน ว่าเราก้ำเกิน คนเกิดวิวาทบาดหมาง ๏ หมากยันกินน้ำลายจาง เหื่อโซมสรรพางค์ สวิงสวายกายใจ ๏ เอาไม้ยันถ่างห่างไกล ค้ำยันบันได สดุดลงดิ้นยันๆ ๏ เหล่านี้วาจาสามัญ คนไทยใช้กัน นอนิลสกดพจน์สยาม ๏ แดยันคำนี้มีความ ว่าค้ำอกตาม ในยามที่ทรวง/*230โศกสัลย์ ๏ แลคำกัมพุชไทยยัน สองพากย์รวมกัน กับแดนี่แปลว่าใจ ๏ พราหมณ์ครูรู้คัมภีรไสย บูชายัญใน ตำหรับวิธีกองกุณฑ์ ๏ แลยัญคำนี้เจือจุน ให้ทานทำบุญ ก็เรียกว่ายัญบูชา ๏ ยัญนี้นับในคำบา ฬีบทพจนา ญอญาติสกดทดแทน ๏ สายัณห์ตาวันรอนแสน โศกศัลย์ขวัญแขวน คนึงอนุชสุดถวิล ๏ สายัณห์เยนพยับเมฆิน ดับแสงดวงทิน นกรฉอุ่มเวหน ๏ สายัณห์รู้ทั่วทุกคน ตลอดเลยจน เด็กเด็กก็พูดกันอึง ๏ แต่เขียนควรคิดรำพึง จงใช้ให้ถึง สกดณอแลหอการันต์ ๏ คำว่าปลุกเสกเลขยันต์ สกดสำคัญ ตัวนอแล ตอเติมปลาย ๏ เหมือนกันกับเวทมนต์หมาย บางครูอธิบาย เอาตะเป็นตระมนตรา ๏ ดูพบเขียนในตำรา ยันตระนี้นา ท่านใช้เป็นพื้นดื่นไป ๏ สวนสอบชอบทั้งสองไนย จะเขียนอย่างใด ก็ได้บอต้องค้านติง ๏ แจกไว้เพื่อให้รู้จริง กระจ่างอ้างอิง บออิดบอเอื้อนอมพนำ ๏ อีกว่ายรรยงจงจำ โบราณขานคำ ว่างามชะแล่มแจ่มใส ๏ พิมานท่านท้าวสหัสไนย เกิดที่สุดไชย ชำนะอสูรสบสรรพ์ ๏ เรียกนามว่าเวชยันต์ อยู่ชั่วกัปกัลป /*231ประจำในเทพธานี ๏ แผลงในสะกะฎะวาที เช่นใช้กันมี ว่าทิพย์พิมานไพรชยนต์ ๏ เจ้านายวงษ์กระษัตริย์สากล โดยเสด็จดล พรักพร้อมพระญาติวงษ์วาร ๏ มีนามเรียกโดยโวหาร มคธคำขนาน ว่าวงษ์กระษัตริย์อนุยันต์ ๏ ตัวสกดเช่นคำสามัญ เติมตอการันต์ ทั้งสองเช่นพร้องขานไข ๚ะ
ยาน๏ คำยานบรรหารคำไทย ขึงเชือกใดใด อย่าให้มันด้อยย้อยยาน ๏ นารีรูปสวยสคราน สถนคล้อยยาน ก็หย่อนที่ส่วนโสภณ ๏ เห็นเงาะเหาะทยานเวหน เคียดแค้นกระมล แลเดือดทยานดานใจ ๏ เห็นเขายิ่งกว่าตนไป ฤษยาตาไฟ ทะเยอทะยานแข่งเขา ๏ เช่นนี้ภาษาไทยเรา พูดตามสำเนา ในพากย์สยามความตรง ๏ ยานว่าเครื่องไปใช้คง เกวียนรถดุรงค์ คชโคกระบือนาวา ๏ อย่างต่ำถึงรองบาทา เรียกตามภาษา มคธว่ายานเครื่องจร ๏ พระเสลี่ยงพระวอบวร สำหรับภูธร ท่านเรียกว่าพระราชยาน ๏ สวนต้นผลไม้ตระการ สวนบุษบมาลย์ มะลิกุหลาบหลากพรรณ ๏ เรียกว่าอุยยานทั่วกัน อีกคำหนึ่งผัน เป็นอุทยานอย่างมี ๏ แล้วเป็นอยุทยานแผลงทวี แปล/*232คำบาฬี ว่าเป็นที่เงยแหงนชม ๏ ยอเล็กนอนิลนิยม สกดบรรสม เสมอสยามพจนา ๏ คำญาณคู่กับปรีชา นั้นคือปัญญา อันรู้พิเศศสารพัน ๏ ปัญญาเห็นแจ้งแจ่มทัน เทียบจักษุอน ยลชัดสนัดแจ่มใจ ๏ เรียกญาณจักษุมีใน มคธคำไข คดีขอมมีใช้ชุม ๏ กำลังปัญญาสุขุม สิบอย่างรวบรุม ท่านเรียกว่าทศพลญาณ ๏ ปัญญาพระสาศดาจารย์ รู้จบเหตุการ ตลอดทุกสิ่งสมพอง ๏ สรรพัญญุตญาณยลปอง เสนอนามสนอง ว่าพระผู้รอบรู้ธรรม์ ๏ อย่างหนึ่งนามเรียกสะมัน ตญาณคู่กัน ว่ารู้ระบอบรอบองค์ ๏ อนาวรญาณประสงค์ ปัญญายิ่งยง บอมีที่กั้นกีดบัง ๏ พระเพชรญาณกำลัง ปัญญาคมดัง หนึ่งเพชรเผด็จหมู่มาร ๏ หนึ่งนามสยมภูวญาณ ไป่มีอาจาริย์ ปัญญาประเสริฐเกิดเอง ๏ ปัญญาณท่านว่ายำเยง เพราะบารมีเพรง มาพรักมาพร้อมไพรบูลย์ ๏ โพธิสัตว์หน่อพุทธางกูร สร้างบารมีพูน เพื่อโพธิญาณใหญ่ยง ๏ หวังได้ตรัสรู้เป็นองค์ สัมพุทธผู้ทรง พระภาคย์พ้นโลกีย์ ๏ อนึ่งวรญาณมุนี แปลเค้าคดี นักปราชประเสริฐปัญญา ๏ ญาณสิบฝ่ายวิปัสสนา หมวด/*233มาติกา กำหนดว่าทศพิธญาณ ๏ สำหรับเพ่งพิศสังขาร ประจักษโดยการ ไม่เที่ยงเป็นทุกข์ใช่ตน ๏ ปัญญาเนื่องในมรรคผล ชื่อมรรคญาณยล แลผลญาณยิ่งยง ๏ ความรู้แจ้งสัตย์สี่คง ปฏิเวธญาณตรง ตระหนักประจักษ์นฤพาน ๏ อีกคำหนึ่งว่าวิญญาณ คือจิตรสาธารณ์ ที่รับแลรู้อารมณ์ ๏ คำญาณญอใหญ่นิยม ณอคุณบรรสม เบ็ดเสร็จสิบเอ็จวาจา ๚ะ
ยุน๏ คำพยุนนี้เป็นชื่อปลา สยามภาษา นอนิลสกดบทไทย ๏ มะยุระยาตรนี้อย่าสงไสย แปลว่าคลาไคล งามดังพิหคนกยูง ๏ เป็นบทมคธคำสูง อักษรกลอนจูง สำเนียงเสนาะเพราะกลอน ๏ คำไทยใช้บทลดทอน ตัวมะอักษร สูญไปก็ใช้โดยเดา ๏ หนึ่งว่าปยุรวงษ์ฝ่ายเรา ปยุรญาติฝ่ายเขา สองคำนี้ไทยใช้ชิน ๏ เรียกแต่วงษ์เจ้าธรณินทร์ ใช้มาอาจิณ ก็จัดเป็นคำสูงทรง ๏ ชั้นต่ำใช้คำเชื้อวงษ์ แลญาติคำคง บควรจะลวนเลียมลาม ๚ะ
ยูน๏ พงษประยูรนี่ก็คำงาม อย่างเดียวโดยความ แต่แปลกที่เปลี่ยนคำยาว ๏ นกยูงขนแววแพรวพราว /*234รำร้องในราว ป่าเรียกว่านกมายูร ๏ สร้อยอ่อนทองเรืองจำรูญ เรียกว่าเกยูร สำหรับประดับภูธร ๚ะ
เยน๏ สุริเยนทรคือดวงทินกร ชาเยนทรคืออร เอกอรรคยอดชายา ๚ะ
ยง๏ ตัวยงยุยงภาษา สยามเจรจา กันอยู่ก็รู้โดยความ ๏ เยียรยงยรรยงว่างาม คำนี้ใช้ตาม แต่เพรงท่านพร้องพาที ๏ ปิยังคุคำบาฬี ปิเป็นประมี ที่ใช้ว่าไม้ประยงค์ ๏ เติมเขียนคุการันต์คง ตามศับท์จำนง ครั้นนานก็หายกลายไป ๏ ตกเป็นประยงไทยไทย ชี้เลศเหตุใน คดีพอดูรู้เชิง ๚ะ
ยาง๏ ต้นยางเจาะปล่องช่องเพลิง ไฟสุมรุมเริง แลยางก็ย้อยไหลริน ๏ ยางไม้มีทั่วแดนดิน ชันใช้อาจิณ ยางรงแลยางกำยาน ๏ สิเนหะว่าเยื่อยางสมาน ความผูกรักปาน ยางรักกระชับชิดชม ๏ คำไทยใช้เสน่หนิยม มาแต่บุรม บุราณย่อมขานวาที ๏ สามองค์คงใช้ว่าตรี ยางค์ยลเยี่ยงมี ตรียางค์นวางค์คู่กัน ๏ เขียนต้องตัวคอการันต์ ส่อคำสำคัญ คือบทมคธคำคง ๏ อีกว่าไตรยางษ์อ้างตรง กับคำจำนง ที่นับในแยบแบบสอน ๏ ษอบอการันต์บั่นรอน /*235เป็นอุทาหรณ์ แปลความว่าสามส่วนมี ๏ อักษรสูงกลางวะจี ต่ำสำเนียงตรี พอครบที่ใช้ไตรยางษ์ ๚ะ
ยัก๏ ยักไทยยักที่ยักทาง ยักคิ้วยักคาง ยักเคี้ยแลยักย้ายไป ๏ มีมากยักพูดคำไทย จะยักสิ่งใด ก็ใช้ว่ายักตามการ ๏ มคธคำว่ายักษมาร คือยักษสาธารณ์ ทั้งยักษที่เรืองฤทธี ๏ บังคับเขียนใช้ต้องมี ษอบอเติมทวี ที่ท้ายเป็นฝ่ายการันต์ ๚ะ
ยุก๏ ยุคในคำไทยสามัญ ไม่มีจำนัน เป็นบทมคธคำกลาง ๏ ยุคนี้แปลว่าคู่บาง ที่ท่านไว้วาง ว่าครั้งว่าคราวกล่าวเฉลย ๏ ยุคแปลว่าคู่โดยเคย ใช้คำพิเปรย พิปรายเช่นฝ่ายยุคล ๏ เช่นว่าข้านบน้อมตน ไหว้บาทยุคล ทั้งคู่พระบาทสาศดา ๏ ยุคแปลว่าคู่คำบา ฬีอะเนกา บุรุษยุคอย่างมี ๏ ยุคว่าคราวข้อคดี เช่นคำพาที ว่าเกิดในยุคเดียวกัน ๏ สมะยุคสมะไวยเทียมทัน ควรแข่งคู่ขัน เพราะสองเสมอรุ่นคราว ๏ ยุคสามมีความยืดยาว ใคร่รู้สืบสาว ตำหรับฉบับบุรพา ๏ กุลียุคอีกไตรดา ยุคยังทวา บริยุคคำรบครบสาม ๏ จำแนกแจกได้โดยนาม ไปประจักษความ จะพูดก็พ้นภูมเรียน ๏ ยุดติเป็นยุกดิ์/*236ก็เมียน ที่ใช้จำเนียร จำนงต่อยุกติธรรม์ ๏ แม่กกกดแผลงถึงกัน เช่นคำรำพัน สัดดิเป็นศักดิสากษี ๚ะ
โยก๏ จับโยกคำไทยพาที กอสกดมี คำเดียวโสลกโยกไทย ๏ อนุโยคย้อนซักถามไป ดวงชตาใคร ได้ครบทั้งโยคเกณฑ์ดี ๏ ดลฤกษอุษาโยคมี สุภโชคไชยศรี สวัสดิขจัดไภยา ๏ จางวางเปรียบมวยสมญา หลวงมลโยธา นุโยคนิยมยศนาม ๏ ภาวนานุโยคนี้ความ ซึ่งแปลกันตาม ในบทมคธคำกลาง ๏ ว่าผู้ประกอบวิริยางค์ บำเพ็ญในทาง วิธีเจริญภาวนา ๏ เหล่านี้บาฬีภาษา นิยมวาจา บังคับสกดคอควร ๏ คำยอแม่กกจำนวน ทั้งหมดประมาญ ประมาณสิบสี่คำคง ๚ะ
ยด๏ คำยดแก่กดประสงค์ ยกคำไทยตรง แต่ม้าพยดลำพอง ๏ นอกจากคำนี้นับปอง เป็นพากย์อื่นผอง คือพากย์มคธพาที เกียรดิยศแลยศศักดิ์ศรี ๏ หนึ่งท่านผู้มี ยศทรัพย์แลสูงวาศนา ๏ อิศริยยศบริวา ระยศคำบา ฬีชัดแลพลัดเป็นสยาม ๏ พูดกันชั้นเด็กรู้ความ บอต้องไต่ถาม เพราะรู้กันทั่วตัวคน ๚ะ
/*237ยัด๏ เดินเบียดเยียดยัดสับสน ท่านขุนสกล แก่ทำอายัดตราสิน ๏ อายัดนายนุดนายนิล ขุนสวัสดินครินทร ก็รับอายัดจัดการ ๏ เบียดกันกลแป้งยัดทยาน ปากคนสามาญ มักพูดว่ายัดแทนกิน ๏ คำพูดแดกดันโดยถวิล ใช้กันอาจิณ ออกชัดว่ายัดอะไร ๏ ยัดเมาะยัดหมอนละไม ยัดภาษาไทย ย่อมใช้อเนกนานา ๏ สวดญัตติกรรมวาจา ตามวิไนยา นุญาตประสิทธิกิจสงฆ์ ๏ ยัชประวิชแหวนลง เลขยันต์จำนง นิ้วก้อยประกอบพิธี ๏ พะยัศะนะอีกวะจี แปลในบาฬี ว่าความพินาศนิศผล ๏ คำยัดจัดเยี่ยงอย่างยล ไทยขอมระคน บรรจบได้เจ็ดวาจา ๚ะ
ยาด๏ คำยาดสยามภาษา คนนี้มีมา ระยาดเป็นชาติผู้ดี ๏ มูกย้อยยืดยาดยาวรี ยาดไทยพาที ประสบได้พบเพียงสอง ๏ หมู่ญาติวงษ์ญาติแบบละบอง ติสกดปอง เป็นบทมคธคำกลาง ๏ ประยุระญาติคำสูงไว้วาง ใช้ในที่ทาง พระญาติพระเจ้าธรณินทร์ ๏ อนุญาตนั้นว่ายอมยิน ดีด้วยโดยถวิล เพราะสมกับคิดจิตรปลง ๏ เขียนต้องสกดตอลง อย่าได้จำนง เป็นติเช่นญาติวงษ์วาร ๏ อุตรินอกครู/*238อาจาริย์ จู่ลู่ใช้การ กระวีซึ่งมีครูสอน ๏ ยาตราว่าดำเนินจร เช่นว่าภูธร ธิราชธยาตราพล ๏ อีกมะยูรยาตรจรดล สองคำอำพน สกดตัวตอรอเติม ๏ มยุรคำหนุนจุนเจิม ต้นคำซ้ำเสริม เห็นใช้แต่ในผู้ดี ๏ แต่ลดตัวมะไม่มี ยุรยาตรจรลี แลยุรยาตรนาดกราย ๏ ทายาทนี้เป็นคำกลาย ถูกทั้งสองราย มคธกับไทยใช้ปน ๏ ทายาทมคธว่าคน ควรรับทรัพย์ธน มรฎกบิดามารดา ๏ คือบุตรแลเชื้อวงษา ล้วนทายาทา ที่ควรได้ส่วนแบ่งปัน ๏ ผู้ให้บุตรหลานออกบรร พชาเช่นกัน กับให้เป็นเชื้อชินวร ๏ ควรรับมรฎกคำสอน เรียกตามนามกร ว่าผู้ทายาทศาสนา ๏ เช่นเดียวกับบุตรนัดา อันได้โภคา ที่ควรเป็นส่วนถึงตน ๏ ทายาทแปลในยุบล แบบพุทธนิพนธ์ อย่างนี้กระจัดชัดความ ๏ แต่ทายาทใช้ในสยาม เห็นไม่ต้องตาม กับบทมคธพาที ๏ ความไทยว่าในพงพี เสือโคร่งใหญ่มี มันดุทายาดอาจหาญ ๏ ใช้แทนนักหนาเกินการ ทายาทพิจารณ์ จำแนกเป็นสองตรองดู ๏ พยาธิอีกคำนี้ตู ก็เห็นเป็นทู พิธพากย์เช่นทายาทยล ๏ โรคซึ่งเบียดเบียนนรชน /*239ไข้เจ็บทุกคน นี่คือพยาธิโรคา ๏ หนึ่งความสยามเจรจา ว่าแขนนายยา เป็นโรคพยาดยายี ๏ ต้องเผาด้วยยาอัคนี ไหม้เป็นแผลมี เช่นนี้พยาดคำไทย ๏ พยาธิคำที่มีใน มคธขานไข ตัวธิสกดบทขอม ๏ พยาดคำไทยใช้ปลอม ตัวดอก็ยอม สกดเป็นบทสามัญ ๏ กวนเข้าปายาศนี้ขัน คำไทยใช้กัน ร้องเรียกคยาสาดหวาน ๏ ประจวบกวนฤดูกาล ยามสารทวันวาร ปายาศนิยมสมมุต ๏ เข้าทิพย์กวนกันอุตลุด ใส่ของบริสุทธิ์ สับปิธธินมเนย ๏ ตั้งพระราชพิธีเคย กวนบล่วงเลย ณวันพิธีสารทคง ๏ ควรเรียกปายาศแท้ตรง กับคำจำนง ที่นับเป็นแบบบูรพา ๏ อุปายาศอีกวาจา นี่แปลกันมา มักมีที่ข้อความไข ๏ ว่าข้องคับแค้นเคืองใจ ด้วยเหตุใดใด ก็เรียกอุปายาศมี ๏ บายาศอุปายาศทวี พจนพากย์บาฬี บังคับสกดศอคอ ๏ คำยาดโดยเค้าเหล่ากอ นับบรรจบพอ ครบถ้วนจำนวนสินค้า ๚ะ
ยุด๏ ฉวยฉุดยุดข้าล้มคมำ ไทยพูดประจำ แปลว่ายุดฉุดมือกัน ๏ มคธคำว่ายุติธรรม์ ยงยุทธแยงยัน ต่อยุทธแลยุทธไพรี ๏ สองฝ่ายพลยุทธโยธี /*240ยุทธนาราวี ในยุทธภูมิพื้นรณ ๏ ยุทธะว่ารบแกว่นกน รู้ทั่วทุกคน บอต้องธิบายบอกแปล ๏ ธรรมยุทธเป็นสองกระแส ควรต้องดูแล ซึ่งตัวสกดบทปลาย ๏ คำหนึ่งธรรมยุดติกะนิกาย ติสกดหมาย เหมาะความว่าควรแก่ธรรม ๏ ธรรมยุทธทอธอประจำ แปลข้อในคำ ว่ารบในคำโต้เถียง ๏ อยุชฌิยะบุรีคือเวียง เบาราณสำเนียง หนึ่งเรียกว่าศรีอยุทธยา ๏ เป็นนามกรุงเทพทวา ระวะดีมหา นครณะเขตรหนองโสน ๏ แปลว่าเป็นเมืองใหญ่โต สบสรรพริโป บออาจจะรบราวี ๏ คำยุดนับเจ็ดคำมี เลศหลากวิธี ที่ควรได้คัดจัดวาง ๚ะ
โยด๏ คำโยดมีแต่คำกลาง ภาษาไทยทาง จะพูดบอพบยลยิน ๏ ว่าทางนับโยชน์อย่าถวิล ใช้มาอาจิณ แลเพื่อประโยชน์ใดใด ๏ สองคำมคธเป็นไทย เพราะว่าใครใคร ก็ใช้ก็พูดทุกคน ๏ อโยทธอยุทธเดียวกล เปลี่ยนสั้นยาวยล คืออุเป็นโอออกเสียง ๏ อโยชฌิยะบูรีรมย์เรียง อโยทธยาเวียง ก็คือว่ากรุงอยุทธยา ๏ คำโยดยุบลภาษา มคธพจนา จะนับก็มีสี่คำ ๏ แจกยอไวพจน์จดคำ จัดเป็นลำนำ /*241ฉบังก็จบบริบูรณ์ ๚ะ
๏ จบยอไวพจน์เค้า
คำเคียง
คิดคัดคำพ้องเสียง
สืบค้น
ลำดับนับเรียบเรียง
ระเบียบแบบ ฉบับนา
หมายหมวดตรวจแต่ต้น
ตกแต้มเติมเสริม ๚ะ
๏ ถัดนี้เรียงเรื่องพ้อง
รอไว พจน์แฮ
กลอนสุรางคนางใน
ถิ่นนี้
นักเรียนเร่งใส่ใจ
จำจด เทอญพ่อ
ฉันจะช่วยเชิดชี้
เช่นอ้างทางสอน ๚ะ
สุรางคณาง๏ จะร่ำรอไว พจน์พากย์หากไข เนื่องในสารา คำไทยมลธ แบบบทบัญชา หมั่นนึกศึกษา วิทยานักเรียน ๏ ถ้ารู้สำคัญ จำไว้ให้มั่น อย่าหันเหเหียน แม้นรู้ไม่จริง ประวิงวนเวียน จะเสียที่เพียร จำเนียรป่วยการ ๏ ในรอไวพจน์ นี้มีกำหนด บาทบทพิศดาร ตั้งแต่แม่กน คือรนรันราน ควรจำวิจารณ์ ตามหมวดตรวจตรา ๏ อาทิตัวต้น คือคำว่ารน สยามภาษา รนแต่จะไป แล้วรนจะมา ร้อนรนรนหา ที่อยู่สู่ธรรม์ ๏ แดดเผาร้อนรน ต้องจำใจจน สู้ทนสู้ทำ ดังพวก/*242ชาวนา กายาเผือดดำ ลำบากตรากตรำ ทำนาค้าขาย ๏ โยธีทวยหาญ รนเร่งรบราญ บอคร้านเกี่ยงกาย ปืนแฝดปืนหัน ลั่นเรวฤๅวาย ช่างปืนทั้งหลาย เรียกว่าปืนรน ๏ รนภาษาสยาม ตรวจไตรได้ความ ที่ตามยุบล ผู้ใหญ่มักว่า ทารกซุกซน อ้ายนี่มันรน จะหาไม้เรียว ๏ ไหรญภาษา มคธแปลว่า คือเงินนั่นเทียว เติมคำหิรัญ สำคัญคำเดียว นักปราชผู้เฉลียว ท่านแผลงแปลงไป ๏ ไหรญอย่าคลาศ สกดญอญาติ ตามบาทบทใน บูรพแบบฉบับ บังคับขานไข จำแน่แก่ใจ ใช้ไม่พลาดพลำ ๏ รณว่าฆ่าศึก คำนี้พานฦก ควรศึกษาจำ ณอคุณสกด ตามบทแบบคำ นักเรียนเพียรสำ เหนียกนึกศึกษา ๏ เช่นคำเกลื่อนรณ ในกลอนนิพนธ์ โบรำบุรา คือเกลื่อนฆ่าศึก อธึกโยธา ให้ถึงปะรา ไชยเกลื่อนกลับหนี ๏ รนทั้งขอมไทย มีคำที่ใช้ ครบหกวะจี อ่านแล้วจงกำ หนดจำวาที นับว่าผู้ดี มีปรีชาญาณ ๚ะ
รัน๏ รันภาษาไทย เห็นพูดกันใน พวกไทยไขขาน รันกุ้งรันปลา วาจาสาธารณ์ รุนรันกระดาน /*243เกวียนรันแทะไทย ๏ อีกคำพูดกัน เป็นคำแดกดัน รันไปทำไม ตีรันฟันแทง เข้มแขงสุดใจ รันทดหฤไทย สิ่งใดรันทำ ๏ รันในสยาม ที่ควรใช้ตาม สาธกหกคำ เงินเหรียนหิรัญ สรรสืบลำนำ ควรใส่ใจจำ ญอญาติสกด ๏ อรัญอารัญ นี่ก็คำสรร มาจากมคธ แปลว่าป่าพง จำนงบาทบท ญอญาติสกด เช่นกับหิรัญ ๏ รัญชะว่าย้อม อีกไนยหนึ่งน้อม ความแยกแปลกกัน แปลว่ายินดี กำหนัดหฤหรรษ์ รัญชะเดียวปัน เป็นสองอัดถ์สาย ๏ หนึ่งจรจรัล จงจำสำคัญ มคธกลายกลาย ว่าเที่ยวว่าเดิน ดำเนินนาดกราย มีมามากมาย พากย์พจน์บทกลอน ๏ เป็นนิตยนิรันดร์ นี่ก็ใช้กัน เป็นคำสาธร ถ้าใช้เต็มที่ เป็นนิรันดร ใช้สั้นบั่นทอน ก็เพียงนิรันดร์ ๏ อีกคำหนึ่งว่า ตามในพระบา ฬีพจน์ประพันธ์ นิรันตราย แยบคายสำคัญ แปลคำจำนัน ว่าพ้นอันตราย ๏ คำว่าการันต์ มีคำยืนยัน แปลว่าตัวปลาย อ่านไม่ออกเสียง เขียนเคียงเรียงราย สังเกตเครื่องหมาย ไม้หางกระแต ๏ รันรัญขอมไทย ต่างเหตุเลศไนย ตัวใช้คำแปล ใคร่/*244รู้ละเอียด อย่าเกียจดูแล โดยเดาด่วนแด มักง่ายคลายเพียร ๚ะ
ราน๏ ร้าวรานระราน คำไทยพจมาน เป็นแบบแนบเนียน อีกว่าราญรอน ในกลอนมากเมียน เห็นใช้ชุบเขียน สกดตัวญอ ๏ กำราญนักปราช แปลว่าเครื่องลาศ เสื่อสาดละออ กัมพุชภาษา ใช้มาเพียงพอ คำเดิมต้นตอ นั้นว่ากราญคง ๏ เช่นกราญกฐิน แปลโดยถวิล ว่าลาดผ้าลง กับเขมสดึง ให้ตึงให้ตรง โดยคำจำนง ว่ากราญกฐิน ๏ แผลงเป็นกำราญ ลัทธิอาจาริย์ ใช้มาอาจิณ ผ้าราชอาศน์ เครื่องลาศน์ภูมินทร์ โดยนิยมยิน เรียกพระกำราญ ๏ แต่คำนี้ไซ้ เขาไม่ใคร่ใช้ ลับไปนมนาน แต่โดยทำนอง เป็นของเบาราณ ทุกในวันวาร ว่าพระสุจะนี ๏ สราญสำราญ ใช้ตามโวหาร กัมพุชพาที แปลว่าสบาย อันตรายไม่มี ตกเป็นวะจี ของไทยใช้กัน ๏ ลางคนพูดได้ แต่บอรู้ไนย ที่แท้แปลผัน ไป่รู้ต้นเหตุ พิเศศสำคัญ คือสำราญนั้น ออกจากสราญ ๏ ในหมวดรานนี้ มคธไป่มี ที่ใช้ไขขาน ไทยกับกัมพุช แย้งยุด/*245พิจารณ์ ประมวญประมาณ ห้าคำควรฟัง ๚ะ
ริน ๏ น้ำใสไหลริน ถ้าใครจะกิน ให้รินใส่ถัง น้ำไหลรินริน เห็นดินจะพัง บิดทำนบขัง น้ำวายหายริน ๏ นักเลงแปรธาตุ เอาเงินชุบมาศ แล้วเลยให้ดิน หยิบเงินขึ้นมอง เป็นทองเนื้อริน ลิงโลดใจยิน ดีโดยพิศวง ๏ หอมกลิ่นดอกไม้ รวยรินก็ใช้ คำไทยจำนง จัดตามแบบบท สกดนอตรง ไม่ควรจะสง ไสยยักอักษร ๏ รินฝ่ายมคธ คงคำกำหนด พจน์อุทาหรณ์ องค์นารถนรินทร์ เป็นปิ่นนคร โปรดประทานพร พระนรินทรเสนี ๏ นรินทร์แปลว่า ท่านเป็นใหญ่กว่า ชนชาวบูรี พวกเด็กนักเรียน จะเขียนจงดี เศศสร้อยต้องมี ทรการันต์ ๏ จอมนรินทรราช คำนี้นักปราช ฉลาดจำนัน ประสมคำเพราะ เสนาะพจนพันธ์ ความแปลเช่นกัน กับนารถนรินทร์ ๏ เจ้ากรมองค์รักษ์ ตำรวจประจักษ์ นอกซ้ายภูมินทร์ นามยศประกาศ พระราชวรินทร์ รู้ทั่วแดนดิน โดยศักดิ์สมญา ๏ ท่านท้าวเทเวศร เป็นโสดพิเศศ ในดาวดึงษา เชิดชี้พระนาม องค์อมรินทรา อีกนามหนึ่งว่า วัชรินทรเทวัญ ๏ สุรินทร/*246นี้ว่า ผู้เป็นใหญ่กว่า เทวาในสวรรค์ พระยาสุรินทร ถิ่นยศถานัน ดรโดยแบบบรรพ์ บวรราชวัง ๏ หนึ่งพระยายักษ์ คนรู้ประจักษ์ ฤทธิเดชโด่งดัง เรียกว่าอสุรินทร์ เป็นปิ่นนครัง ชี้ตัวอย่างหวัง เช่นท้าวทศภักตร์ ๏ อีกพระราหู ซึ่งสถิตย์อยู ในราษีจักษ์ เขาเรียกอสุรินทร์ ได้ยินตระหนัก ถึงโหรทายทัก ก็ประจวบกัน ๏ นามพระที่นั่ง พระเจ้าโปรดตั้ง สำหรับโรงคัล อำมรินทรวินิจฉัย วิไลยเฉิดฉัน ขุนนางพร้อมกัน เฝ้าฝ่าธุลี ๏ ดังฝูงเทเวศ เฝ้าองค์อมเรศร อมรินทรโกสีย ล้วนกริ่มอิ่มเอม ศุขเกษมเปรมปรีดิ์ ชมพระบารมี ผ่องภักตร์แจ่มใส ๚ะ
รุน๏ รุนภาษาสยาม เห็นใช้ในความ ว่ารุนส่งไป ลูกสมุนรุ่นหลัง ตาสังกลัวใคร รุนกุ้งปลาใน แม่น้ำลำธาร ๏ เมืองจันทรบูรี กากกรุนมี มากได้ใช้การ เป็นถิ่นกำเนิด เกิดแต่เบาราณ จนทุกวันวาร ก็ยังไม่สูญ ๏ ที่พูดกันมาก เขาเรียกว่ากาก พลอยจันทบูร มิใช่พลอยดี ของมีมากมูน เกิดเติมเพิ่มพูน ที่ดอยพลอยแหวน ๏ รุญฝ่ายมคธ ญอณอสกด มีใช้เป็นแดน เมดตาการุญ /*247พระคุณเหลือแสน ข้าฃอตอบแทน ที่ท่านการุญ ๏ สาวหนุ่มทั้งหลาย ทั้งหญิงทั้งชาย ชมกันชุนละมุน ว่าเด็กนี้แปลก แรกรุ่นตรุณ น่าชมสมบุญ ดรุณโสภา ๏ อ้ายพวกสถุล อยาบช้าทารุณ ทั้งกายกิริยา พูดไม่เรียบราบ หยามหยาบกวาจา ทารุณนี้นา แปลว่าอยาบคาย ๏ อรุณเรื่อราง เวลาสางสาง ส่องแสงสุริยฉาย ในเดือนผคุณ พรุณโปรยปราย ฝนตกรายราย เห็นผิดฤดู ๏ วะรุณเทวราช โดยไสยสาตร สรเสริญเชิดชู เทวดาฝ่ายฝน ผ่อนปรนสินธู ให้ตกพร่ำพรู แลงดตามกาล ๏ ท้าววิรุฬหก ผู้เป็นนายก หมู่เทพบริพาร เนาปรัจจิมทิศ เรืองฤทธิใครปาน จงอภิบาล เจ้าจอมภูวดล ๏ คำรุณเหล่านี้ มาในบาฬี ล้วนมีแยบยนต์ ณอคุณสกดโดยบทยุบล สิ้นสารนุสนธิ์ รุนพจน์หมดลง ๚ะ
เรน๏ ถัดถึงเรนนี้ คำไทยไม่มี ที่ใช้ประสงค์ มีแต่มคธ ในบทจำนง อำมเรนทร์ใช้ตรง กับชื่ออำมรินทร์ ๏ คำว่าสุเรนทร์ ตกอยู่ในเกณฑ์ เทวาธิบดินทร์ คู่กับคำว่า พระยาสุรินทร์ ตำแหน่ง/*248ที่ถิ่น สุรินทร์ก็มี ๏ เจ้ากรมตำรวจ แห่น่าตราตรวจ ในขวาจักรี ชื่อพระพิเรน ทรเทพธิบดี ตั้งตามนามศรี วิเรนทร์เทวัญ ๏ นเรนทรราชา ตำแหน่งสมญา ขุนนางสามัญ ฝ่ายพระบวร ราชวังถานัน ดรยศศักดิ์สรร สถิตย์สฐาน ๏ ที่หลวงภูเบนทร์ คู่หลวงอเรนทร์ ทรราชสังหาร กรมสนมกลาง ตามอย่างโบราณ ตำแหน่งราชการ เจ้ากรมซ้ายขวา ๏ เรนคำมคธ รวมกันทั้งหมด นับห้าวาจา ทรการันต์ สำคัญสารา แจกบทพจนา ถ้วนครบจบลง ๚ะ
รวน๏ กระสันปั่นป่วน  เร่งคิดเรรวน นี่คำไทยตรง ท่านแผลงคำสรวญ เป็นสำรวญตรง เนื้อความประสงค์ ก็คือสรวลสันต์ ๚ะ
เรียน๏ นักเรียนปเรียญ ถ้าจะใช้เขียน ตัวเพี้ยนผิดกัน คำว่านักเรียน ควรเขียนสามัญ ปเรียญรู้ธรรม์ สกดตัวญอ คำปเรียญนี้ บางครูท่านชี้ อ้างเค้าเหล่ากอ ว่าคือปริยัติ สังกัดตัวดอ ใช้ตัวละออ เขียนว่าปเรียรดิ์ ๏ วางไว้ทั้งคู่ ประสงค์ให้ดู ให้รู้เลือกเปลี่ยน ดูตามชอบใจ คำไหนแนบเนียน ก็จงใช้เขียน ไม่บ่งบัญชา ๚ะ
รง๏ ยางรงมีถม เขาใช้ประสม เป็นเครื่องน้ำยา สีเหลืองอร่าม เห็นงามแก่ตา เขามักใช้ทา ฉัตร์กระยารงค์ ๏ สองคำศับท์ไทย ท่านแผลงแปลงใช้ ในที่ประสงค์ โดยอย่างซึ่งเห็น ทรงเป็นทำรง อีกคำว่าตรง ดำรงแปลงไป ๏ เช่นธำรงศักดิ์ แลคำประจักษ์ ดำรงราไชย สวรรยาธิปัติ ก็ชัดคำไทย พากย์กัมพุชใช้ ทรงราชก็มี ๏ จ่ารงมณฑก เรียกชื่อปืนยก ขึ้นระวางดี จ่าเรดจ่ารง จำนงวาที ไม่ทราบคดี ว่ารงอะไร ๏ รงคอการันต์ นี้คัดจัดสรร มคธคำไทย วิชิตณรงค์ ณรงค์วิไชย พูดกันอึงไป เข้าณรงค์สงคราม ๏ ณรงค์คำนี้ เป็นคำเชิดชี้ ในศับท์สยาม ว่าศึกว่ารบ บรรจบโดยความ แบบเช่นเห็นงาม ตามที่ใช้กัน ๚ะ
รัก๏ รักรักษ์สองไซ้ ถ้ารักคำไทย ไม่มีการันต์ เช่นอย่างน้ำรัก ตันรักใหญ่ครัน อีกว่านายวัน รักกับนางวอน ๏ ให้เห็นตระหนัก บุตรสมัครัก บิดามารดร ข้าเฝ้าจงรัก สวามิภักดิภูธร ครูรักศิศย์สอน ศิศย์รักอาจาริย์ ๏ รักรักคำไทย จะรำพรรณไป อเนกสาธารณ์ เขาหากหันเหียร พูด/*250เปลี่ยนตามกาล เหลือจะประมาณ ไม่เสร็จสุดลง ๏ รักษคำมคธ ษอบอกำหนด การันต์ประสงค์ เขียนขาดไม่ได้ ต้องใช้ให้คง ษอบอนี้ตรง ออกจากตัวขอ ๏ บาฬีพจนะ นั้นมีรักขะ พบปะเพียงพอ ตัวขอท่านแผลง แปลงเป็นษอบอ ตามเค้าเหล่ากอ อาเทศอักษร ๏ เหมือนเทพารักษ อีกคำประจักษ์ บริรักษภูธร อนุรักษโยธา คุมพลากร ฝ่ายข้างกองมอญ โยธารักษ์คุม ๏ รักษอการันต์ ในคำใช้กัน มักมีชุกชุม ความคัดชัดอยู่ ไม่สู้สุขุม ไม่ควรเคลือบคลุม กับรักคำไทย ๏ รักษ์โทษภูษา คำแบบจินดา มณีมีใน บังคับษอบอ โดยข้อวินิจฉัย ไม่กระจ่างใจ รักษ์ไทยฤๅขอม ๏ ท่านหยิบมาใช้ ปนคละกันไป ข้างไทยเข้าปลอม ที่แท้ประสงค์ จำนงแต่ขอม ทั้งหลายพลอยยอม เพราะใช้มานาน ๚ะ
ราก๏ อาเจียนเหียนราก ใช้พูดกันมาก สามัญสาธารณ์ รากไม้รากมัน เสกสรรพิจารณ์ เพราะต้องพ้องพาน กับราคตัณหา ๏ คนคนองปาก กระโชกโฮกฮาก สำรากวาจา มคธพากย์ ราคดำฤษณา พระตรัสจัดว่า เป็นเพลิงเริงแรง ๏ รากคำ/*251ไทยดื่น พูดกันเป็นพื้น ไม่ต้องชี้แจง ราคคำมคธ สกดคอแจง ความแปลแสดง ว่ากำหนัดใจ ๚ะ
รด๏ ตักน้ำรดสาด เขาว่าลำบาก เพราะล้นบ่าไป รดสักร้อยครั้ง ไม่ขังอยู่ใน รดเช่นนี้ไทย พูดใช้เจรจา ๏ เสื้อครุยสำรด ไหมทองสุกสด งามละออตา ทรัพย์สินสำรด ในกฎฎีกา สามีภรรยา ร่วมทุนเดียวกัน ๏ สำมรดดีดปุ ถิ่นบางตำหรุ รศโอชาครัน รศเหล่านี้ไซ้ คำไทยสามัญ สกดยืนยัน ตัวดอพอควร ๏ รจนารจเรข ตัวจอสรรเศก สกดทั้งมวญ คำรจนา นั้นว่ากระบวน ตกแต่งยั่วยวน ตรูตราตรูใจ ๏ รจเรขนั้นความ ว่าแต้มเขียนงาม อร่ามละไม เป็นศับท์มคธ บทกลายเป็นไทย แต่ควรขานไข อยู่ในพวกขอม ๏ ราชรถเกวียนรถ ตัวถอสกด ตัดสินยินยอม มคธแท้แท้ ไม่แปรไม่ปลอม เดี๋ยวนี้รอมชอม ใช้ขอมไทยกลาย ๏ ธรรมเนียมราชรถ จะงามปรากฎ เพราะธงเฉลิมปลาย หญิงนั้นสามี เป็นที่เฉิดฉาย ครั้นเป็นเครื่องหมาย แห่งเพลิงเริงรุม ๏ สมมโนรถ ตัวถอสกด มคธสุขุม คำไทยไม่มี บาฬีใช้ชุม แปลควบรวบรุม ว่าสมปราถนา ๏ ฤๅษีนักพรต นามพระนารท กำหนดสมญา พระรทะเสน นฤเบนทรราชา นิยายโบรา บุรำคำแถลง ๏ ระสะว่ารศ เปรี้ยวหวานทั้งหมด รศเข้ารศแกง รศนอกรศใน ท่านใช้เคลือบแฝง จะร่ำสำแดง โดยแบบแยบยนต์ ๏ รศแห่งอาหาร ชิวหาวิญญาณ ทราบสร้านสากล รศสามัคคี ยินดีกระมล เป็นรศระคน ข้างพร้อมเพรียงกัน ๏ หนึ่งวาจาสัตย์ พูดไม่ปดปัด เป็นสัตย์เป็นธรรม จัดว่าเป็นรศ ประเสริฐเลิศครัน รศอื่นบอทัน บอเทียบรศจริง ๏ พูดตรงพูดง่าย ไม่ต้องเร่ร่าย เยื้องย้ายประวิง พูดได้คล่องคล่อง ไม่ต้องท้วงติง แต่ทุกชายหญิง ไม่ชอบจำนัน ๏ ซึ่งว่าเอมรศ เขมรมคธ ระคนปนกัน เอมแปลว่าหวาน ตระการสิ่งสรรพ์ รศแปลยืนยัน ว่ารศคงตรง ๏ หนึ่งคำปรากฎ ว่าโอชารศ มคธคำคง รศโอชาหาร พิศดารดำรง รศสิ่งยิ่งยง ว่ารศโอชา ๏ เสาวะรศนี้ แปลว่ารศดี มาลีบุษบา เมื่อยามลมชาย รื่นรวยนาสา มะลิซ้อนลา บุบผาสารพัน ๏ สุคนธรศ ภิมเสนชมด กระแจะจุณจันทน์ เครื่องอบเครื่องปรุง จรุงรศครัน เขาเรียกสุคัน/*253ธรศก็มี ๏ โอรสเอารส สองคำประชด เป็นคำเดียวดี ว่าเกิดแต่อก สาธกวาที คือบุตรบุตรี เกิดแต่อุทร ๏ รศคำไทยสี่ รศฝ่ายบาฬี สิบสามตามกลอน บรรสมสิบเจ็ด เบ็ดเสร็จสุนทร จัดเป็นนิกร หมวดรดพจน์ไทย ๚ะ
รัด๏ ทีนี้จะจัด แจกคำว่ารัด พูดภาษาไทย คือว่าผูกรัด นี่ชัดคำใน สยามความไข รัดรึงตรึงตรา ๏ รวบรัดเอาหมด เรายอมออมอด เงือดงดโทษา เอารัดเอาเปรียบ ประเทียบวาจา ทองพระกรพา หุรัศเรืองศรี ๏ รัชชะนีไซ้ เป็นคำขานไข แต่ในบาฬี แปลว่าสมบัติ ไม่ชัดวาที จะให้ถูกที่ ความเป็นราชา ๏ จะแปลให้ตรง โดยที่จำนง ไทยพูดเจรจา แผ่นดินที่หนึ่ง ที่สองรองมา ที่สามที่ห้า ลำดับรัชกาล ๏ ใช้ว่าบทรัช จะแปลก็ชัด คล้ายกับบทมาลย์ ธุลีพระบาท นฤนารถจอมปราณ แต่คำบุราณ ว่าบทเรณู ๏ ในคำมะคะธะ เรียกระชะฎะ ว่าเงินงามตรู สมมติว่าเลิศ ประเสริฐเชิดชู คหัฐบิกู อยากได้ทั่วกัน ๏ สยามภาษา ใช้ว่ารัชฎา คำยาวยืนยัน พระศรีรัชฎา กรนามเทียบทัน /*254นามอารามสรร รัชฎาธิษฐาน ๏ เวรัชไพรัช คำเดิมคำผลัด แปลงบทพจมาน ว่าต่างขอบเขตร นคเรศภูบาล ชื่อขุนนางขนาน ตำแหน่งก็มี ๏ กรมท่ากลางไข ขานชื่อพระไพ รัชชะพากย์ภักดี นานาเวรัช ตามอัดถ์บาฬี คือต่างบูรี ต่างพระภูบาล ๏ รัชชะกะเล่า คำตรงลงเค้า มาแต่เบาราณ แปลว่าช่างซัก ฟอกผ้าสาธารณ์ ย้อมทุกวันวาร ชาวบ้านจ้างออน ๏ รัฐะสีมา คำนี้แปลว่า แว่นแคว้นนคร สยามะรัฐ นี่ชัดสุนทร ว่าเขตรดินดอน แว่นแคว้นแดนไทย ๏ แต่รัฐคำนี้ แผลงตามวิธี สังสกฤษฎไนย เป็นรัษฎา วาจายาวไป ที่วางอ้างไข หอรัษฎากร ๏ รัษฎาธิบดินทร์ สมเด็จภูมินทร์ จอมมิ่งมหิศร รัษฎาธิเบนทร์ ใช้เจนในกลอน เป็นอุทาหรณ์ แห่งรัฐมณฑล ๏ คำอัฒะรัดิ แปลคำไทยชัด ตามสารนุสนธิ์ แปลว่าเที่ยงคืน ยั่งยืนยุบล วิรัดิกระมล ว่าใจเว้นวาง ๏ เบญจจะเวระ วิรัดิคือละ โดยศีลเบญจางค์ โพธาภิรัดิ แปลอัดถ์คำกลาง ว่ายินดีทาง พระโพธิญาณ ๏ ฌานาภิรัติ แปลไทยความชัด ยินดีในฌาน โยคาภิรัดิ โดยอัดถ์วิดถาร ยินดีในการ /*255ประกอบความเพียร ๏ สุภรัตนี้ จะช่วยแปลชี้ แนะนำคำเขียน แปลว่าย้อมงาม ถูกตามแนบเนียน ตำแหน่งกรมเมียน สุภรัตนามกร ๏ รัตระว่าแดง คำนี้แอบแฝง แจ้งอุทาหรณ์ สรรพางครัต ชื่ออัศวดร ม้าต้นภูธร ศรีแดงเฉิดฉัน ๏ รัตน์นี้ว่าแก้ว ประเสริฐเพริศแพร้ว แก้วสารพัน อักษรท้ายส่อ คือนอการันต์ เป็นเข้าใจกัน ว่าแก้วแพรวพราย ๏ คำใช้มีมาก ยักย้ายหลายหลาก ตามบทธิบาย คือมณีรัตน์ เนาวรัตน์เรืองฉาย นพรัตน์คู่หมาย ว่าแก้วเก้าประการ ๏ หนึ่งเพชรรัตน์ นับด้วยกะหรัด แก้วอื่นบปาน ไตรย์รัตน์สามสิ่ง สูงยิ่งโอฬาร ยกเป็นประธาน แก้วทั้งโลกา ๏ ที่นั่งรัตนาศน์ รัศมีผ่องผาด จับห้องเวหา รัสสะเสียงสั้น กระชั้นวาจา คำรัดนานา อเนกมากมี ๚ะ
ราด๏ ราดคำสยาม เห็นใช้ในความ ว่าราดวารี บ้างเทบ้างสาด บ้างราดชลธี ไม้รวกราดดี บุกลายเฉิดฉัน ๏ ราชะราชา คำนี้แปลว่า พระเจ้าแผ่นดิน ใช้แต่ว่าราช นักปราชก็ยิน ยอมในวาทิน ตัวชอสกด ๏ ด้วยว่ามิใช่ ภาษาคนไทย ต้องใช้ตามบท /*256ให้ถูกข้อขำ ในคำมคธ ควรจำกำหนด ตามพจน์บรรยาย ๏ จักรพรรดิราช แลเอกราช กระษัตริย์ทั้งหลาย ประเทศราช เจ้าเมืองเรียงราย เช่นเชียงใหม่หมาย กับมลายูวงษ์ ๏ ธรรมิกราช สมเด็จบรมนารถ ทรงธรรม์เที่ยงตรง ราชาธิราช พระบาทดำรง ถวัลยราชทรง บำรุงธรณี ๏ ราชสกดชอ ล้วนเป็นคำส่อ นามองค์กระษัตรีย์ จะเขียนคำไข ใดใดก็ดี จงรู้ท่วงที ว่าเจ้าแผ่นดิน ๏ ราษฎะคำนี้ ท่านสำแดงชี้ แว่นแคว้นแดนถิ่น เช่นสยามราษฎ์ ดาดาษโยธิน เจ้าหล้าสยามินทร ผดุงทั่วแดน ๏ แว่นแคว้นใดใด จงเปลี่ยนชื่อใช้ ต้นคำราษฎ์แทน วนเวียนเปลี่ยนศับท์ ถึงนับด้วยแสน ก็ได้บอแคลน บอคลาศราษฎ์ปลาย ๏ เมืองกุรุราษฏ์ คนใจร้ายกาจ พยาบาทคาดหมาย คันธารราษฎ์ร นักปราชมากหลาย สร้างพระสืบสาย ติดเนื่องนามนคร ๏ รู้เวียนเปลี่ยนผลัด ใช้ได้ถนัด ทุกนามกร แต่งย่อพอให้ รู้ใช้สุนทร ตามอุทาหรณ์ หากเห็นเป็นเลา ๏ ราษฎรคำนี้ ยลแยบแบบชี้ ชัดตามสำเนา มีที่ใช้ว่า ประชาราษฎ์เรา อำเภอร้องป่าว แก่ราษฎ์ทั่วกัน /*257๏ ฉ้อราษฎ์บังหลวง ๏ ขุนนางทั้งปวง แบ่งเบียดปูนปัน ทรงพระพิโรธ ต้องโทษต้องทัณฑ์ เพราะราษฎ์ยืนยัน ฟ้องข้อคดี ๏ หนึ่งเทียรฆะราษ นี้คำนักปราช ฉลาดพาที แผลงรัศเป็นราษ พจนาดถ์สารศรี โดยความแปลมี ว่ารู้สั้นยาว ๏ ราษศะว่าสั้น เทียรฆะต้นนั้น ฉันได้สืบสาว เดิมทีฑะแน่ ที่แปลว่ายาว สังสกฤษฎ์กล่าว เทียรฆะวะจี ๏ นายเวรอาลักษณ์ โดยนามประจักษ์ เทียรฆะราษมี พระเทียรฆะราษ ปลัดบูรี รู้สั้นยาวดี รู้ทอนผ่อนปรน ๚ะ
ริด๏ แจกราดบรรจบ เก้าคำพอครบ จบสารนุสนธิ์ จะแจกคำฤทธิ ประดิษฐ์ประดน ถ้อยคำอำพน ปะปนกันไป ๏ ในข้อลิขิต คือไม้มะริด ชนิดคำไทย เรียกทองสำริด ควรคิดเลศไนย เดิมก็คำไทย ดอใช้สกด ๏ แต่เห็นท่านใช้ เป็นสำฤทธิไซ้ ไปข้างมคธ ว่าทองสมบูรณ์ พร้อมมูลทั้งหมด ทองนากระชฎ ประชุมหล่อลง ๏ จึ่งเรียกสัมฤทธิ บังคับลิขิต เขียนฤทธินี้ตรง แต่ผู้จะใช้ เลศไนยจำนง โดยความประสงค์ สิ่งซึ่งเห็นควร ๏ อิทธิ/*258ว่าฤทธิ ตามสังสกฤษฎ ใช้ฤทธิทั้งมวน แปลว่าสำเร็จ เสร็จตามกระบวน นับในจำนวน มคธกลายไทย ๏ ถึงจะไม่แปล พูดว่าฤทธิแล ก็พอเข้าใจ ดังว่าฤทธิเดช สังเกตแน่ใน ฤทธิจอมภพไตร เรียกราชฤทธา ๏ หนึ่งบุญฤทธิ คือความศักดิ์สิทธิ์ ผู้มีบุญญา บุญหากนิยม ได้สมปราถนา ในเหตุไม่น่า จะได้จะเป็น ๏ สำแดงอิทธิฤทธิ นี่ไม่ต้องคิด ลำบากยากเย็น เขาพูดซ้ำซ้ำ สองคำแลเห็น อย่างนี้ย่อมเป็น วิไสยไทยเรา ๏ หนึ่งเทวฤทธิ เทเวศรศักดิ์สิทธิ์ ฤทธิไม่บันเทา เช่นพระราหู เป็นคู่พระเสาร์ โทษให้ไม่เบา คุณเล่าก็มี ๏ ฤทธิสิ้นทั้งผอง บออาจปูนปอง เท่าบุญฤทธี บุญเรี่ยวแรงนัก ประปักษไพรี ย่อมพ่ายแพ้หนี กลัวบุญฤทธา ๏ วรเดชผริต แปลในลิขิต ว่าแผ่เดชา สุจริตทุจริต กายจิตรวาจา สามบทนี้นา ตอตราประจำ ๏ สัมฤทธิศก คำนี้สาธก ยกในลำนำ แปลว่าเต็มที่ ไม่มีเพลี่ยงพลำ เติมศกอีกคำ ว่าศกบริบูรณ์ ๚ะ
รีด๏ รีดรีดที่ใช้ พูดภาษาไทย คำเก่าเค้ามูล นอกรีตนอกรอย พลอยเสียรีดสูญ พวกจีนมากมูน เข้ารีดร่มธง ๏ รีดเสื้อรีดผ้า รีดใส้หมูปลา ปรุงเครื่องกรอกลง เรียกว่าไส้กรอก นี่บอกซื่อตรง รีดครรภบุตรปลง ชีพบุตรม้วยมรณ์ ๏ จารีตมคธ ตัวตอสกด แบบบทสุนทร แปลว่าประพฤติ กิริยาสาธร ที่เขาฝึกสอน จนคุ้นเคยใจ ๏ วารีชคำบา ฬีพากย์ภาษา ว่าปลาทั่วไป พวกสัตว์กำเนิด เกิดชะลาไลย เรียกวาริชได้ โดยแบบยุบล ๏ แต่งตัวนุ่งห่ม พูดจานิยม ตามแขวงตำบล ตามเพศภาษา ทั่วประชาชน เรียกตามนุสนธ์ ว่ารีตทั้งผอง ๚ะ
รุด๏ คำรุดนี้ไซ้ ถ้าจะเขียนใช้ เร่งให้ตฤกตรอง เพราะรุดคำสยาม ใช้ตามทำนอง รัดรุดเร่งตรอง กะเกณฑ์การงาน ๏ รีบรุดกันไป โดยเร็วโดยไว อย่าให้เนิ่นนาน สิ่งของชำรุด เสื่อมซุดสาธารณ์ รุดพจน์พิจารณ์ เช่นคำรำพัน ๏ มารุตว่าลม มคธนิยม รอลอแทนกัน ตัวตอสกด ใช่บทสามัญ ปานมารุตสรร ว่าเรือเทียมลม ๏ พระทรงฤทธิรุตม์ แปลบทพจน์พุทธ์ ว่าฤทธิอุดม เขียนจงครบครัน การันต์นิยม ตัวมอเสริมสม สุดท้ายวาจา ๏ องค์พระนรุตม์ คือปิ่นมนุษย์ อุดมเดชา สูงสุดเป็นเจ้า /*260แห่งเหล่าประชา อีกไนยหนึ่งว่า พระนโรดม ๏ เป็นคำเดียวกัน จงรู้สำคัญ วิธีนุกรม จะแปลประดน ว่าคนอุดม คือมีผู้สม มตยศใหญ่ยง ๏ อนิรุทธศับท์ ว่าไม่รู้ดับ บังคับแปลคง เพลิงอรรคนิรุทธ์ จี้จุดจำนง จะให้ดับลง ยากพ้นประมาณ ๏ กาลาคนิรุทธ์ พูดในมนุษย์ ก็ว่าเพลิงกาล เป็นเพลิงเริงร้าย ทำลายเผาผลาญ จนสิ้นเชื้อชาน จึ่งดับฉับไว ๏ นิรุทธ์ว่าดับ สกดบังคับ ทอธอทไวย ทอท่านธอเธอ เสนอเรียงไป เมื่ออ่านขานไข ธอเธอการันต์ ๏ คำว่าพิรุทธ์ อักษรกัมพุช ทอธอซ้อนกัน แต่ไทยใช้ทอน ลดหย่อนผ่อนผัน สกดยืนยัน ธอธอเดียวดาย ๏ ย่อมเป็นนิไสย ธรรมเนียมของไทย มักใช้กลายกลาย ถึงเมธีชน รู้ต้นรู้ปลาย ขืนเขาทั้งหลาย ไม่ได้ต้องตาม ๏ คนนี้พิรุธ คว้าไขว่อุตลุด ไม่อยุดลวนลาม ให้การพิรุธ เสื่อมซุดเสียความ เลื่อนเลอะลามปาม ป่ายเปะปะไป ๏ พิรุธนี้ปราช แปลว่าผิดคลาศ ตกเป็นคำไทย หนึ่งว่าพลาดแพลง แถลงโดยไนย ประจักษ์แจ้งใจ เจนจบครบครัน ๏ บุรุษว่าชาย คำไม่กลับกลาย /*261วิปริตบิดผัน ษอบอสกด กำหนดต่างกัน บางอาจาริย์สรร สกดศอคอ  ๏ หมวดนี้สมมุต แจกด้วยคำรุด รวมเค้าเหล่ากอ จำแนกคำใช้ จัดไว้เพียงพอ คิดค้นต้นตอ โดยข้อคำขาน ๚ะ
เรด๏ คำไทยใช้เรด ค้นคว้าหาเหตุ ไม่ใคร่พบพาน มีแต่จ่าเรด คำของโบราณ คิดคิดอัดถ์สาร ไม่ทราบความแปล ๏ สมเด็จนเรศวร์ พระนามทรงเดช ทราบตามกระแส พงษาวดาร ได้อ่านดูแล โดยเนื้อความแปล ว่าเจ้านรชน ๏ อิศวเรศร์ไซ้ แปลว่าเป็นใหญ่ เป็นเจ้าสากล เรศรคำมคธ กำหนดนุสนธิ์ ศอคอระคน กับรอการันต์ ๚ะ
โรด๏ จะว่าถึงโรด ภาษาไทยโสด ไม่มีใช้กัน โรดฝ่ายมคธ มีบทยืนยัน ศิโรตมอภิวันท์ ว่าไหว้ด้วยเศียร ๏ รุ่งโรจเรืองโรจ ว่าสว่างช่วงโชติ ดังแสงเพลิงเทียน  พระศรีวิโรธ โกรธนายจำเนียร ว่าแกล้งมาเขียน บาญชี้ฉ้อบัง ๏ วิโรจน์ตัวเดิม ซ้ำแผลงเพิ่มเติม ไพโรจน์ประดัง แปลว่ารุ่งเรือง เช่นเบื้องหนหลัง จอนอประนัง สกดการันต์ ๏ สาโรชคำนี้ คำแปลท่านชี้ ว่าบัวบุษบัน สกด/*262ตัวชอ บอกข้อสำคัญ สังเกตรู้กัน ตามแบบบาฬี ๏ ทรงพระพิโรธ นี่ยกเป็นโสด ราชาศับท์ศรี ธอเธอสกด มคธวาที แปลว่าท้าวมี หฤไทยผิดผัน ๏ พระอริยเจ้า ดับสังขารเข้า นิโรธเจ็ดวัน อัสสะวาตบัศสะวาต สูญขาดเฉกฉัน คนถึงอาสัญ เจ็ดวันจึ่งคืน ๏ เรียกว่านิโรธ พระเจ้าตรัสโปรด ว่าธรรมยั่งยืน ระงับดับใจ บอได้ใฝ่ฝืน เจ็ดวันเจ็ดคืน คือลองนิพพาน ๏ นิโรธมคธ ธอเธอสกด แบบบทเบาราณ ถ้าแปลตามศับท์ ว่าดับสังขาร บรมัดถ์อรรถ์สาร ฦกล้ำคำภีร์ ๏ หมวดโรดพิจารณ์ ประมวญประมาณ ครบเก้าวาที แต่ล้วนมคธ เป็นบทบาฬี คำไทยไม่มี ที่ใช้เจรจา ๚ะ
รบ๏ ตรวจในแม่กบ คือคำว่ารบ สยามภาษา คือพวกพลรบ สมทบโยธา เหล่ากุมารา มักมารบกวน ๏ หนึ่งคำว่าครบ แผลงว่าคำรบ คือครบจำนวน คำรบสองสาม เรียงตามกระบวน จำนันผันผวน สำนวนไทยไทย ๏ คำว่าคารวะ แผลงตามสะกะฎะ เป็นเคารพไป เป็นคำละเอียด ละเมียดละไม แต่อย่าให้ไขว้ เป็นคำรบสยาม ๏ ท่านท้าวโกรพย์ /*263เป็นปิ่นพิภพ กุรุราษฐนาม หนึ่งว่าเกิดใน นครเขตรคาม โดยอัดถ์ชัดตาม กุรุคำเดิม ๚ะ
ราบ๏ ภูมพื้นรื่นราบ ทุกคนย่อมทราบ บอต้องแปลเสริม ราพสกดพอ ยกข้อต่อเติม เนื่องหนุนจุนเจิม พูนเพิ่มสารา ๏ ราพนาสูร แปลตามเค้ามูล ว่าท้าวยักษา นารายณ์รอญราพ ปราบยักษ์ลงกา ประหาญชีวา ราพร้ายวายปราณ ๚ะ
รม๏ รมภาษาไทย มีคำที่ใช้ รมยาทุกประการ หนึ่งคำนิยม อบรมสมภาร รมควันกุมาร น้ำรมน้ำหอม ๏ อารมณ์นี้บท ตกในกำหนด มคธแปลงปลอม เพราะรู้กันได้ พูดใช้รอมชอม นักปราชยินยอม เป็นมคธกลาย ที่ไม่รู้แปล ก็มีมากหลาย เพราะไม่รู้เดิม ได้เฉลิมแต่ปลาย ถ้าใครขวนขวาย รู้เร่งรำพึง ๏ อารมณ์นี้หนา กระแสแปลว่า จิตรหน่วงห่วงถึง ที่รักที่ใคร่ ผูกใจคำนึง อารมณ์หย่อนตึง ตามเหตุอ่อนหวาน ๏ จงจำแยบคาย ณอคุณเพิ่มปลาย การันต์พิจารณ์ เหมือนรูปารมณ์ นิยมตามการ เปลี่ยนบทพจมาน อารมณ์ร้อยพัน ๏ ภิรมย์ชมชื่น นี่เป็น/*264คำอื่น มียอการันต์ ว่ายินดียิ่ง ในสิ่งสารพัน มโนรมย์นั้น ว่าใจยินดี ๏ รื่นรมย์ชมรศ ไทยแกมมคธ รวมพจน์พาที เหมือนว่าศกกันต์ โสกันต์ก็มี ประสมวะจี พูดคละปะปน ๚ะ
ราย๏ บาญชีกี่ราย พวกจัดของขาย เรี่ยรายสับสน ได้เลขรายจ่าย กี่รายกี่คน นี่รายยุบล คนไทยใช้กัน ๏ จะเขียนนารายน์ ควรต้องเติมปลาย ตัวนอการันต์ ร่ำมาอเนก แกล้งเศกกลั่นสรร รอไวพจน์พรรณ์ พอครบจบลง ๚ะ
๏ จบเสร็จสำเร็จถ้อย
ทางแถลง
รอหมวดไวพจน์แจง
แจกไว้
บอกชัดทุกบทแปลง
คำเปลี่ยน กันนา
ละพวกละหมวดใช้
ชอบต้องตามขบวน ๚ะ
๏ ลำดับจับจัดตั้ง
เติมบท
จำแนกลอไวพจน์
พากย์พ้อง
หมวดคำเร่งจำจด
เจนจิตร เทอญพ่อ
โดยบทฉบังคล้อง
บ่อแคล้วคลากลอน ๚ะ
ฉบัง๏ จำแนกแจกหมวดลอไว พจน์เรียบเทียบไพ เราะเพราะเสนาะพริ้งเพรา ๏ เพื่อสอนเด็กอ่อน/*265อันเยาว์ จดจำสำเนา สำเหนียกแลนึกตฤกตรอง ๏ เจนจัดชัดจำทำนอง แบบบทละบอง ละบ่อนจงผ่อนพูนเพียร ๏ เรียนให้สมศักดิ์นักเรียน บอเนิ่นจำเนียร จะชัดชำนาญชาญเชาวน์ ๏ เขียนต้องตามเหตุเลศเลา บอพักโดนเดา ดึงดันตะโพงโปงคลุม ๚ะ
ลาน๏ คำลานคนไทยใช้ชุม จัดควบรวบรุม ลนลานอีกลานที่เตียน ๏ หนึ่งลานนวดเข้าควายเวียน อีกใบลานเขียน จรดเหล็กจานลานทอง ๏ ตรงน่าพระที่นั่งว่างปอง เรียกโดยทำนอง ว่าน่าพระลานลานตา ๏ ลาญสกดญอญาติภาษา โบราณใช้มา ว่าหักทำลายชีวัน ๏ ลาญชีพลาญชนม์ใช้กัน แบหลาลาญปัน เป็นพากย์ชวามาปน ๏ เลวลาญในสารนุสนธิ์ แปลแบบแบบยล ของต่ำแลชำรุดพัง ๏ วิลารว่าแมวควรฟัง แต่สำเนียงดัง พูดกันนั้นใช้วิลา ๏ เหมือนเรื่องนางสุริญชา ก็เรียกวิลา เพราะลดเป็นบทละคร ๏ โอฬารคู่เอาฬารสอน ให้รู้คู่จร คำเดิมแลคำเปลี่ยนผัน ๏ มะโหฬารมะเหาฬารคู่กัน ว่ายิ่งใหญ่ครัน ทั้งสี่สกดรอคง ๚ะ
ลิน๏ คำไทยใช้ดอกลินจง ต้นจิกจำนง มคธนั้น/*266ว่ามุจลินท์ ๏ แลใช้เป็นชื่อสระสินธุ์ อีกชื่อนาคินทร์ คืออ้างต้นจิกเป็นนาม ๏ กระษัตริย์ในเขตรมลคาม สมญาโดยความ พระเจ้ามิลินท์ปิ่นชน ๚ะ
ลิง๏ ค่างลิงวิ่งวุ่นซุกซน อาลิงค์นฤมล ว่าสร้วมว่ากอดนงคราญ ๚ะ
ลุง๏ ป้าลุงคำไทยไขขาน ชื่อยาลมขนาน หนึ่งเรียกว่ายามาตลุงค์ ๏ เขาผิวผลมะกรูดปรุง เป็นยาบำรุง โลหิตกับพิศม์ลมแสลง ๏ มาตลุงค์แปลคำสำแดง มะกรูดกลิ่นแรง ซึ่งนับในหมู่ไม้หอม ๏ มัดถลุงค์ว่าสมองที่ถนอม ในกระหม่อมจอม ศิริเกล้าแห่งเราทั้งผอง ๏ เขียนต้องคอการันต์รอง ตามแบบละบอง ในบทมคธบาฬี ๏ ตลกคำไทยใช้มี คนช่างพาที จำอวดนักเลงออกสนาม ๏ ไตรยโลกยดิลกฦๅนาม ว่าเฉลิมโลกสาม เป็นปิ่นพิภกพโลไกย ๏ มาฬกว่าโรงอำไพ โรงพิธีใน นิเวศแลโรงอื่นหลาย ๚ะ
ลัก๏ ฉกลักคำไทยบมิกลาย ลักขะธิบาย ลูกบาดแลลูกคะแนน ๏ ลักขะณะใช้ลักษณแทน ยกศับท์นับแสน ก็ว่าเครื่องหมายถ่ายเดียว ๏ นรลักษณ์บพีผอมเพรียว หัดถ์บาทชงฆ์เรียว ก็เรียกว่า/*267ลักษณดี ๏ สุภลักษณ์งามสิ้นอินทรีย์ ทุกสิ่งพร้อมมี ท่านเรียกว่าลักษณ์สมบูรณ์ ๏ ลักษณสมบัติเพิ่มพูน เฉลิมยศประยูร ด้วยธัญญลักษณศักดิ์สม ๏ เสาวลักษณลักษณน่าชม งามเอกอุดม อดุลย์ลักษณใครปาน ๏ ลักษณชั่วช้าสาธารณ์ มีคำไขขาน ว่าทรลักษณบมิงาม ๏ อัประลักษณว่าลักษณน้อยทราม ยอบหย่อนฤกษยาม ในดวงชตาราษี ๏ ไตรยลักษณเครืองหมายสามมี โดยพุทธฎี กาตรัสไว้ชัดทั้งสาม ๏ ไม่เที่ยงเป็นทุกข์ถึงความ สูญเปล่าจากงาม บควรคจะนับว่าตน ๏ ทั้งสามความสอนทศพล รู้แทบทุกคน แต่ไม่พอใจรำพึง ๏ อาลักษณมีผู้รู้อึง แต่ไม่รู้ถึง ที่แปลเป็นภาษาไทย ๏ ว่ามีเครื่องหมายทั่วไป อักษรใดใด อาลักษณประจักษ์แจ้งความ ๚ะ
เลข๏ คำเลขบมีคำสยาม คนไทยใช้ตาม มคธที่บทบาฬี ๏ บังคับขอสกดวาที โดยคำแปลมี ว่าขีดว่าเขียนเป็นรอย ๏ เดิมครูสอนเลขใช้สอย คำอื่นอื่นพลอย สักเลขจ่ายเลขตามกรม ๏ ต้องเขียนหมายหมู่นิยม ไพร่หลวงไพร่สม สกรรจแลทานทั้งหลาย ๏ เพราะเขียนศักตามหมู่หมาย บาชญีทุกราย /*268จึ่งเรียกกว่าเลขรายมี ๏ สระเลขแปลว่าเขียนดี เสาวเลขวาที ก็แปลประดุจเดียวกัน ๚ะ
โลก๏ เรียกไม้อุโลกสามัญ คนไทยจำนัน ก็นับในคำสาธารณ์ ๏ อุลโลกแปลว่าเพดาน มคธพจมาน มีใช้ในศับท์สอนหลาย ๏ อาโลกแปลว่าสว่างฉาย จันทาโลกหมาย ว่าแสงศศิจันทร ๏ สุริยาโลกศับท์สาธร ว่าแสงทินกร กำหนดแต่ต้นต่างกัน ๏ ว่าสัตว์ในโลกย์อนันต์ มียอการันต์ เพราะอ้างแต่คำโลกี ๏ หมู่สัตวโลกย์มากมี นานาสัญญี แลนับว่านานากาย ๚ะ
ลด๏ ลดลั่นชั้นลดหลากหลาย ลดหย่อนผ่อนคลาย แลต้องในบทลดทอน ๏ เหล่านี้คำลดสังหร สยามพจนนิกร คือคำข้างไทยใช้ชุม ๏ ลาลดนี้คำสุขุม พานจะเคลือบคลุม ไม่ชัดวาภาษาใด ๏ แปลว่าโศกเศร้าอาไลย เห็นจะเป็นคำไทย บุราณบรรหารสืบมา ๏ โสฬศนี้ชัดวาจา มคธภาษา แปลว่าสิบหกเห็นตรง ๏ เช่นอัฐโสฬศประสงค์ สิบหกอันคง เป็นเฟื้องทวีจากอัฐ ๏ แต่ไทยพูดใช้สั้นจัด จึ่งพูดตัดลัด ร้องเรียกแต่ฬศโสหาย ๏ สังเกตรู้กันง่าย/*269ดาย ทั้งหญิงทั้งชาย บอขัดบดข้องพาที ๏ โสพศเขียนฬอบาฬี ตัวศอคอมี สกดกำหนดเบาราณ ๚ะ
ลัด๏ ลัดเกร็ดแลลัดปากกราน คลองลัดชลธาร ปากลัดนครเขื่อนขันธ์ ๏ ล่วงลัดตัดแดนดุดัน ไม่ลัดถูกกัน ลูกชีกู้ลัดแดงงาม ๏ เหล่านี้ลัดใช้คำสยาม อ่านดูรู้ความ บต้องจะคัดอัดถ์แปล ๏ ลัฐิรู้โดยกระแส ซึ่งได้ดูแล ว่าหนุ่มว่าอ่อนผ่อนผัน ๏ เช่นว่าลัฐิตาละวัน ว่าป่าตาลอัน อ่อนหนุ่มสะพรั่งเพราตา ๏ สกดฐอสัณฐานนา สยามภาษา แต่เห็นบอได้ใช้กัน ๏ ลัทธิว่าธรรมเนียมอัน เป็นสิ่งสำคัญ แห่งครูแลผู้ธิบดี ๏ สกดทอทานแลมี ธิธอเธอทวี เป็นแบบฉบับเบาราณ ๏ อีกคำลัดาวัลิมาน มากหลากสัณฐาน เป็นเถาแลเลื้อยพันทุม ๏ คำนี้บมีเคลือบคลุม เพราะไทยใช้ชุม ในบทในกลอนเกลื่อนดาย ๚ะ
ลาด๏ ปูลาดเสื่อสาดพรมลาย เนินลาดหาดทราย ที่ลุ่มที่ลาดดาษเดียร ๏ เที่ยวลาดตะเวนวนเวียน ลาดเนินเขาเตียน แลเหล็กวิลาดดาดบัง ๏ คำลาดเหล่านี้โดยหวัง ไทยใช้ประดัง ตัวดอสกดบทไทย /*270๏ ลีลาศนี้น่าสงไสย เป็นคำอะไร จึ่งต้องสกดศอคอ ๏ คิดค้นต้นเค้าเหล่ากอ ลีลาต้นตอ แต่ในมคธบทมี ๏ คำพูดลีลาเดิมที นักปราชกระวี ประสงค์สำผัศฟัดกลอน ๏ จึ่งเติมตัวศออักษร ไพเราะสุนทร เช่นคำลีลาศยาตรา ๏ แปลความว่าเดินไปมา ที่ใช้ลีลา ก็ยังเป็นอย่างอ้างหลาย ๏ วิลาศแปลว่าเยื้องกราย เช่นกับโชยชาย ที่ใช้สำหรับศับท์สยาม ๏ ธรรมภาณพิลาศนี้ความ ว่าเยื้องกรายตาม วิธีที่สำแดงธรรม์ ๏ เทศนาวิลาศลาวัน ตามแปลดุจกัน เทศเพราะเสนาะธรรมนอง ๏ ขุนพจนวิลาศนามครอง โดยความแปลปอง ว่าเป็นผู้แต่งคำดี ขุนเขาไกรลาศคีรี ประลาศแล่นหนี แลวิปลาศผิดผัน ๏ ในลาศห้าคำจำนัน สำเนียงร่วมกัน สกดตัวศอคอควร ๏ กมลาศน์นี้จงใคร่ครวญ ว่าพรหมทั้งมวน ซึ่งเรียกว่าธาดาวงษ์ ๏ กมลาศน์นี้เนื่องจำนง สกดศอ คอคง ตัวนอสำเนียงการันต์ ๚ะ
ลิด๏ ลับมีดลิดไม้เร็วพลัน โปลิดผลัดกัน รักษาที่ยามตามเวร ๏ กลอนรายลิลิดจัดเจน ชำนาญชาญเชน เรียกชื่อลิลิตคำไทย ๏ ช่วงโชติชวลิดอำไพ /*271ชุลิตแจ่มใส ด้วยแสงสว่างอัคคี ๏ โมฬิศออกจากโมฬี นักเลงกระวี ประสงค์สัมผัศฟัดกลอน ๏ จึ่งเติมตัวสกดสังกร มีอุทาหรณ์ เช่นอย่างพรหมเมศพรหมมาน ๏ โมฬิศแปลคงคำขาน โดยแบบบรรหาร ว่าจุกว่ายอมมวยผม ๚ะ
ลุด๏ มาลุตนี้แปลว่าลม อย่างเดียวระดม ดุจป่านมารุตเรือไฟ ๏ ศีลุจยคู่กับไศล แปลความตามไนย ก็ว่าภูเขาศิลา ๏ มิคะลุทธิ์ว่าพรานมฤคา ค้นเสาะแสวงหา กะทิงมฤคกวางทราย ๚ะ
เลด๏ เป็นเลศโดยเลศบรรยาย กิเลศเหลือหลาย เกลศก็ใช้พาที ๏ แปลว่าเครื่องหมองใจมี กำหนัดราคี โลภหลงแลโกรธเกรียมใจ ๏ กมเลศเลียนกมลาศน์ไข ย้ายยักเยื้องไป ประสงค์แต่กลอนผ่อนหา ๚ะ
ลบ๏ เขียนลบลบพื้นภาษา สยามพจนา นิเทศในเหตุสามัญ ๏ เมืองลพบุรีเรียกกัน เพราะแต่ปางบรรพ์ เขาเรียกละโว้โดยนาม ๏ ละโว้กลับเป็นลพตาม วิธีแผลงสยาม เป็นพจนมคธภาษา ๚ะ
ลับ๏ ความลับแลลับสาตรา ที่ลับลับตา ต่อหน้าแลที่ลับหลัง ๏ คำไทยพูดใช้ลับบัง ตัวบอประดัง /*272สกดเป็นบทสามัญ ๏ คูณหารได้เลขลับธ์พลัน ลับธอการันต์ นี่นับในลับธ์บาฬี ๏ เขียนใช้ลัพภ์ก็มี แต่ไม่สู้ดี ไม่เหมือนกับลับธ์คำควร ๏ ลับธ์แปลว่าได้จำนวน หารตามกระบวน แต่ตกเป็นลับธ์เลขคง ๚ะ
ลาบ๏ พวกลาวนั่งล้อมเป็นวง กินลาบจำนง ว่าแซบบอแพ่ลาบลาว ๏ เหมืลงน้ำลำลาบยืดยาว มือเราเมื่อคราว เป็นแผลลำลาบอาบพัง ๏ ลาบสามสยามพจนัง กระบวนควรฟัง สกดก็คงตัวบอ ๏ เคราะห์ดีได้ลาภเพียงพอ เคราะห์ร้ายร่อยหรอ วิบัติทั้งขัดลาภทาน ๏ สกดภอภรรยาควรการ ลาภยศศฤงฆาร ก็ใช้ดุจเช่นนี้ตรง ๏ พิลาปครวญคร่ำถึงองค์ อนุชนวนอนงค์ แลร่ำพิลาปโหยหา ๏ สรรสาปว่าคำเจรจา สั่งสนทนา แก่กันแลกันโดยใจ ๚ะ
โลบ๏ โลบนี้มิใช่คำไทย เป็นคำมาใน มคธพากย์ภาษา ๏ สกดตัวภอภรรยา แปลว่าปราถนา แลเหนียวกระหนี่ทรัพย์สิน ๏ ละโมภไทยพูดอาจิณ ทุกคนยลยิน แลใช้ชำนาญชาญหู ๏ แต่มาพิเคราะห์คำดู เห็นในแบบครู ว่าโลภละโมบผวนผัน ๏ ตัวสกดควร/*273คงยืนยัน ใช้ตัวภอภรร ระยาเช่นโลภคำเติม ๏ เรื่องนี้เป็นข้อต่อเสริม พอเห็นเป็นเฉลิม จะเชื่อบอเชื่อตามใจ ๏ รวบรวมแจงเหตุเลศไนย มคธะพากย์ไว พจน์แยกจำแนกจำนวน ๏ เลือกคัดจัดคำที่ควร โดยแบบกระบวน บรรเจิดบรรจบครบครัน ๏ หวังเพื่อพอเป็นสำคัญ แก่เด็กอ่อนอัน จะเล่าจะเรียนเพียรดู ๏ อ่านชัดชาญเชนเจนหู ตามแยบแบบครู จะปรุจะโปร่งปรีชา ๚ะ
๏ หมวดลอไวพจน์ค้น
คำขยาย
โดยเลศโดยเลาหลาย
หลากถ้อย
บอกสกดบทธิบาย
บอกพากย์ ด้วยเฮย
จบครบบอคลาศคล้อย
เคลื่อนเบื้องฉบับบรรพ์ ๚ะ
๏ วรวากย์จะวากย์เว้า
วอไว พจน์แฮ
ลำดับนับเรียงใน
ถิ่นท้อง
ตั้งต้นแต่วนไป
จวบจบ เกยนา
กลอนเปลี่ยนแปลกบอพ้อง
ยักย้ายยานี ๚ะ
ยานี๑๑๏ ตั้งต้นวนคำไทย คือพูดใช้ว่าวนเวียน น้ำวนชลดาษเดียรถ์ น้ำเปลี่ยนเปลี่ยนเป็นวนกลม ๏ สนละวนจะวุ่นวาย ด้วยการนายเกณฑ์ระดม /*274กังวลทุกข์ระทม เป็นห่วงใยอาไลยกัน ๏ กังวลก็คำไทย สกดใช้ควรสามัญ แต่เห็นมักเหียนหัน ลอสกดบทอะไร ๏ คิดค้นดูต้นเหตุ ไม่สิ้นเขตรที่สงไสย เขียนตามตามกันไป ชอบอย่างไรก็ผ่อนตาม ๏ คำวนในบาฬี ดูไม่มีที่ใช้ความ มีแต่วนสยาม เช่นจำแนกแจกจำนวน ๚ะ
วัน๏ วันไทยที่ใช้กัน ไปหลายวันก็จวบจวน  รายวันเกบประมวญ พอบรรจบครบเจ็ดวัน ๏ คำไทยใช้สำเหนียก สมมุตเรียกดวงสุริยัน ทุกผู้รู้ทั่วกัน ว่าตาวันรอนรำไร ๏ หนึ่งคำที่ใช้กัน ว่ารางวันนี่คำไทย เห็นเขียนเปลี่ยนแปลงไป ลอสกดในบทกลอน ๏ สาวันว่าเดือนเก้า มคธเค้าคำครูสอน วันว่าป่าดงดอน คำบทกลอนว่าไพรวัน ๏ เวฬุว่าไม้ไผ่ ประสมใช้เข้าด้วยกัน คือว่าเวฬุวัน ป่าไม้ไผ่ได้ คำแปล ๏ ปทุมวันพูดพันพัว ว่าป่าบัวโดยกระแส มะม่วงมากเหลือแล เรียกนามแน่ว่าอัมพวัน ๏ สวนราชอุทยาน นามขนานเป็นสำคัญ เรียกว่านันทวัน แปลว่าสวนชวนชื่นชม ๏ เชตวันพระวิหาร ชื่อไขขานนามนิยม พระเชตลูกเธอธม เป็นเจ้าของพ้อง/*275พระนาม ๏ ไพรวันพนมวัน เป็นชื่อชั้นป่าระนาม ป่าสูงฝูงคนขาม เขาเรียกว่าพระหาวัน ๏ ของงามยามเพ่งพิด เจิมจูงจิตรเกษมสันต์ ควรเรียกว่าลาวัน แปลว่างามทรามสุกใส ๏ รำพันวันเหล่านี้ สกดชี้เช่นคำไทย สำเนียงก็บไกล จัดเป็นหมู่ดูง่ายดี ๏ สุวรรณแปลว่าทอง สุกเรืองรองงามรุจี เบญจะวรรณว่าห้าสี วรวรรณว่าสีงาม ๏ คำว่าเสวตรวรรณ แปลคำนั้นโดยสยาม ว่าสีขาวโพลงพลาม เช่นชื่อช้างอ้างพอเห็น ๏ สังขะวรรณว่าสีสังข์ โปรดให้ตั้งวานรเป็น คำบอกนอกประเด็น เข้าสมทบบรรจบกัน ๏ กุเพรมหาราช นามประกาศเวศสะวรรณ์ เป็นนายยักษ์อนันต์ เนาด้านเหนือเมรุสิงขร ๏ อายุแลวรรณะ คำนี้พระมักให้พร สาธกอุทาหรณ์ พวกรอหันวรรณณอคุณ ๏ หนึ่งว่าป่าหิมวันต์ มีสำคัญภูเขาขุน น้ำค้างคือพรุณ โปรยปรายสาดไม่ขาดสาย ๏ จึ่งเรียกหิมวันต์ ตอการันต์เป็นที่หมาย จะเรียกโดยคำกลาย นั้นเขาว่าป่าหิมพานต์ ๏ อภิวันท์ว่าไหว้นบ อย่างเคารพว่ากราบกราน สกดตามบุราณ สกดนอทอการันต์ ๏ เกวะละคำบาฬี แผลงใช้มีว่า/*276ไกวัล บอกแจ้งแห่งสำคัญ ไว้ประกันความลืมหลง ๏ จะเขียนให้ถูกบท ลอสกดใช้ให้คง ความแปลโดยจำนง ว่าทั้งหมดล้วนสิ้นเชิง ๏ เถาวัลิพันกิ่งไม้ เลื้อยขึ้นคลุมเป็นซุ้มเชิง ลัดาวัลิเถลิง เลื้อยขึ้นรอบครอบพฤกษา ๏ เถาวัลิลัดาวัลิ ใช้เช่นกันสองวาจา สกดตัวลิพา ให้สว่างทางคำแปล ๚ะ
หวัน๏ คำว่าดาราหวัน เสียงขันขันผิดกระเส เป็นพากย์ชวาแปล ว่าสีดาววาวสุกใส ๏ ไอสวรรยว่าสมบัติ ว่าให้ชัดความเป็นใหญ่ เติมคำว่ามะไห สวรรย์เล่าเค้าเดียวกัน ๏ ตัวเดิมอิศริยะ เชิงสกะฏะเกิดรอหัน จึ่งเป็นไอสวรรย์ ยอการันต์คงอยู่ปลาย ๏ สัคคะว่าสวรรค์ รู้ด้วยกันอยู่มากหลาย สัคคะกลับคำกลาย เป็นสวรรค์นั้นด้วยแผลง ๏ วิธีสังสกฤษฎ์ โดยบัณฑิตย์ท่านแสดง มีคอการันต์แผลง ท้ายรอหันหมั่นวิจารณ์ ๏ แปลว่าส่วนดีเลิศ ศุขประเสริฐบมิปาน ลัทธิบางอาจาริย์ ว่าของเกี่ยวเหนี่ยวอารมณ์ ๏ เถลิงถวัลยราช คำนักปราชผู้อุดม ชักคำกัมพุชสม ทบมคธบทแปลแปลง ๏ ถวัลยนั้นว่าทรง คู่ธำรงเป็นคำแผลง กัมพุชคำสำแดง ว่า/*277ทรงราชดาษดื่นไป ๏ สยามความตลาด เสวยราชปราศเภทไภย เขมรเทียบกับไทย พอเป็นอย่างอ้างพยาน ๚ะ
วาน๏ สยามตามสังเกต พูดอ้างเขตรว่าวันวาน ถ้าเนิ่นล่วงวันนาน มักอ้างขานว่าวานซืน ๏ หนึ่งพูดว่านายงาน เขาจะวานไปตัดฟืน ฝรั่งนั่งยิงปืน ก้องกังวานสะท้านดัง ๏ เรือต่อติดกงวาน ช่างชำนาญอากึ่งตั้ง ท้องเรือที่น้ำขัง เจาะรูวานธารน้ำไหล ๏ พิศโฉมนางนงคราญ ทรงสังวานงามวิไลย วานห้าภาษาไทย นอนิลใช้สกดตรง ๏ ท่านท้าวมัฆวาน นามขนานท่านผู้ทรง วิเชียรรัตนธำรง คืออมรินทร์ปิ่นดาวดึงษ์ ๏ ตะติยะวารว่า ที่สามคราครบถ้วนถึง ไตรยวารก็คล้ายคลึง ว่าสามครั้งยั่งยืนคำ ๏ บทไตรยทวารว่า กายวาจาจิตรประจำ ต้นเหตุบุญบาปกรรม สามประตูอยู่ในกาย ๏ คำนี่มีมานาน ทุกวันวารใช้มากหลาย ศุภวารเป็นคำหมาย แห่งวันงามฤกษยามดี ๏ วารวารว่าเปลี่ยนผลัด ดุจวันจัดเจ็ดวันมี อาทิตย์ต้นวิถี ท่านเรียกว่ารวิวาร ๏ ศศิวารว่าวันจันทร์ ถัดมานั้นถึงอังคาร เรียก/*278ชื่อภุมวาร เป็นที่สามตามเวรเวียน ๏ ถัดถึงพุฒวาร ต่ออังคารเห็นแนบเนียน ครุวารวันเล่าเรียน คือพฤหัศชัดคำไทย ๏ สุกรวารว่าวันสุกร์ โดยทำนุกนับเรียงไป วันเสารเลิศฦๅไชย ชัดคำเรียกโสระวาร ๏ ทั้งเจ็ดหมุนเหมือนจักร ผลัดเปลี่ยนยักย้ายตามกาล อยู่ชั่วกัปกัลป์นาน เจ็ดวันเวียนเปลี่ยนร่ำไป ๏ จึ่งเรียกว่าสับดา หะวารเวียนตามวิไสย  ธรรมเนียมแห่งโลไกย ย่อมนับใช้ปีเดือนวัน ๏ คำวารสิบสองบท รอสกดเหมือนเหมือนกัน ความแปลไม่ผิดผัน เปลี่ยนประดนต้นวะจี ๏ ชัชวาลย์ว่ารุ่งโรจ ฉายช่วงโชติรัศมี ตัวลอสกดมี ยอการันต์สรรเสริมปลาย ๏ จักรวาฬสกดมี ฬอบาฬีเป็นที่หมาย ความแปลโดยธิบาย ว่าขอบกลมดังกงเกวียน ๏ ปลาวาฬว่าปลาร้าย ความละม้ายละเมียดเมียน ใช้มาเนิ่นจำเนียร เป็นวาจาภาษาไทย ๚ะ
วิน๏ คำวินห่วงกระวิน พูดใช้ชินกรมคชไกร วิญญาณนั้นคือใจ รู้เจนจัดชัดอารมณ์ ๏ เสียงเอกวิเวกวิณ คือดีดพิณเพราะควรชม พิณนี้รูปรีกลม คือกระจับปี่มีสี่สาย ๏ คำว่าหวังถวิล /*279ใช้ในถิ่นบทกลอนหลาย เป็นคำโบราณกลาย แปลว่าคิดจิตรผูกพัน ๏ เห็นใช้ลอสกด ผิดกับบทคำสามัญ คิดไม่ได้สำคัญ เขียนตามกันต่อต่อมา ๚ะ
เวน๏ มอบเวนสมบัติให้ แด่หน่อไท้โอรสา จารีตกระษัตรา ธิราชมาแต่โบราณ ๏ มุลนายท่านกะเกณฑ์ ให้อยู่เวรประจำงาน กรรมเวรโทษสาธารณ์ จองเวรมาดเมื่อพลาดแพลง ๏ นามท้าวโลกะบาล คำไขขานท่านสำแดง ว่าท้าวกุเวรแรง ฤทธิเรืองเลื่องฦๅนาม ๚ะ
วอน๏ วิงวอนสุนทรหวาน ใช้แต่สารคำสยาม สรวอนชอ้อนงาม อ้อนวอนว่าภาษาไทย ๏ จีวของพระสงฆ์ นับจำนงเข้าในไตรย จะว่าที่จริงไซ้ จีวรว่าผ้าสามัญ ๏ เดี๋ยวนี้มีสังเกต ผ้าวิเศศจัดเป็นขันธ์ คู่สังฆาฏินั้น จึ่งเรียกว่าผ้าจีวร ๏ ธรรมเนียมข้างฝ่ายไทย มักชอบใจคำลดทอน วรวรรณากร ก็เรียกทอนว่าองค์วรรณ ๏ อาวรณคู่อาไลย ความข้างไทยว่าห่วงกัน อาวรณ์จนนอนฝัน คำพูดกันเช่นนี้มี ๏ เนื้อความไม่ถูกแท้ กับกระแสในบาฬี อาวรณเช่นพาที ว่าเป็นเครื่องกีดกั้นบัง ๏ นิวรณคู่อาวรณ์ พากยพจนผ่อนคล้ายหนหลัง คำศับท์/*280นิวระณัง ว่ากั้นกางทางกุศล ๏ อาวรณ์นิวรณ์นี้ เขียนต้องมีตัวประดน การันต์สรรนุสนธิ์ ตัวณอคุณหนุนท้ายคำ ๏ บวรว่าประเสริฐ ที่ล้ำเลิศโลกย์แลธรรม สังวรว่าปิดงำ สำรวมจิตรคิดระวัง ๏ วิวรว่าเปิดเผย แลเฉลยซึ่งวาจัง วิวรทวารวัง เปิดประตูรู้ทั่วกัน ๏ คำวอนสยามบท ทั้งมคธรวบรวมบรร จบแจ้งแห่งสำคัญ สิบเอ็จคำเช่นร่ำมา ๚ะ
วง๏ ที่เตียนทางเวียนวง คนเดินหลงวงไปมา  เสมียนเขียนวงกา แลวงรอบขอบอาราม ๏ เช่นนี้วงคำไทย ที่พูดใช้ในสยาม อ่านดูก็รู้ความ ไม่ต้องคิดวินิจตรอง ๏ เขาวงก์ว่าเขาคด ยังอีกบทเป็นชื่อคลอง  มหาวงก์ก็เพราะปอง ว่าลำคลองคดเลี้ยวครัน ๏ วงกะแปลว่าคด ต้องในบทกอการันต์ มิใช่คำสามัญ เกี่ยวเป็นบทมคธขอม ๏ เชื้อวงษ์พงษ์นักปราช ทั้งวงษ์ญาติก็ยินยอม ประยุรวงษ์ถนอม ยศศักดิ์ไว้ไม่เสียวงษ์ ๏ ยกนามดวงอาทิตย์ มาต่อติดตามประสงค์ คือว่าภาณุวงษ์ ระวิวงษ์ก็ใช้มี ๏ สุริยวงษ์ก็ว่าชัด วงษ์สะหัศสะรังษี สุรวงษพงษระพี อีกพาทีภาษกรวงษ ๏ อาทิตย์ท่านแจงจัด /*281ยกเปลี่ยนผลัดโดยประสงค์ ประสมเข้ากับวงษ์ เป็นคำใช้ในสยาม ๏ ขัดติยวงษ์นี้ วงษ์ภูมีผู้ทรงนาม เป็นใหญ่ในเขตรคาม ทุกประเทศเขตรมณฑล ๏ ราชวงษานุวงษ์ คือเชื้อพงษ์เจ้าภูวดล วงษชั้นสามัญชน ใช้ดำรงวงษ์สกูล ๏ ร่ำไปไม่สิ้นสุด วงษ์มนุษย์มีมากมูล ผู้รู้จงเพิ่มพูล พจนาสารพัน ๏ บุราณใช้ติดต่อ เขียนษอบอบอกการันต์ นักปราชบางเหล่าผัน ศอคอใช้ในหางเสียง ๏ หนังสือคนไทยอ่าน ไม่ต้องการปลายสำเนียง เป็นแต่ให้เขียนเคียง เป็นพยานอ่านไม่ถึง ๚ะ
วัก๏ วิดวักวารีสาด ถูกคนปราดดุด่าอึง เส้นวักปีศาจสึง วักวาจาภาษาไทย ๏ จัดวรรคปันเป็นตอน จัดอักษรเป็นพวกไป แปลวรรควินิจฉัย ว่าพวกเหล่าเค้าคดี ๏ คำไทยใช้ลวกลวก ว่าพรรคพวกเพื่อนฝูงมี พูดย้ำซ้ำวาจี ดูเป็นดีด้วยฟังเคย ๏ ภวรรคว่ายอดภพ ตามปรารภคำเฉลย คือภพที่ล่วงเลย กามแลรูปอะรูปี ๚ะ
วาก๏ คำไทยใช้กันมาก เป็นชวากหว่างคิรี ปากน้ำลำนะที มีชวากปากอ่าวนำ ๏ มคธพจนะ วากยะ/*282ว่าถ้อยคำ วากยเว้าเกลากลอนสำ เหนียกนึกแน่แต่สารา ๚ะ
เวก๏ วิเวกว่าสงัด ความแปลชัดโดยภาษา สังเวคแปลวาจา ว่าสลดทดท้อใจ ๏ วิเวกกอสกด เหมือนกับบทภาษาไทย สังเวคถัดเรียงไป คอสกดบทฝ่ายขอม ๚ะ
วัด๏ ศิศย์วัดสนัดลี้ พ่อแม่ตีก็ไม่ยอม พวกวัดพลัดมาปลอม สงฆ์แปลกวัดงัดง้างกัน ๏ นายช่างจะทำฝา หยิบไม้วาวัดฝาพลัน เสนากับกำนัน ขึงเส้นเชือกชักวัดนา ๏ โองการโปรดดำรัส ให้สารวัดจัดโยธา ยกหัดถ์วัดไปมา แว้งวัดเหวี่ยงเลี่ยงหลีกไป ๏ วัดเหวี่ยงเสียให้พ้น จะขุ่นข้นไปทำไม วัดห้าภาษาไทย บอกอย่างใช้ไว้เป็นทุน ๏ วัฏฏะฏอรกชัฏ แปลโดยอัดถ์ว่าความหมุน กรรมะคือบาปบุญ เรียกกรรมวัฏชัดนามนำ ๏ วิบากคือตัวผล สืบนุสนธิ์ออกแต่กรรม เรียกชื่อโดยถ้อยคำ วิบากวัฏถัดกันมา ๏ กิเลศเครื่องเศร้าหมอง ต้นเหตุคลองคือตัณหา เรียกตามนามสมญา กิเลศวัฏรัดรึงใจ ๏ ทั้งสามเรียกว่าวัฏ เพราะหมุนจัดดังจักรไก ทำสัตวหมุน/*283อยู่ใน สังสารวัฏมัดตรึงตรา ๏ สังข์ทักษิณาวัฏ เขาเลือกคัดที่เวียนขวา เวียนซ้ายเรียกอุตรา วัฏดื่นดายขายไม่แพง ๏ วัฒนะว่าจำเริญ คือยิ่งเกินยศศักดิแสง อายุเจริญแรง เรียกไวยวัฒน์จัดเป็นนาม ๏ ข้อวัตรประฏิบัติ ท่านแจกจัดมากล้นหลาม อนุวัตรว่าเป็นตาม ครามต่างต่างอ้างไว้มี ๏ ธรรมานุวัตรว่า เป็นไปตามธรรมอันดี การเป็นตามโลกีย์ เรียกโลกานุวัตรตรง ๏ อิศรานุวัตรนี้ ว่าเป็นตามอิศรองค์ ผู้เป็นใหญ่ยิ่งยง ในแว่นแคว้นแดนมณฑล ๏ จักรวรรดิวัตรว่า ทางมหากุศลผล เป็นไปเพื่อได้ดล เป็นจักรพรรดิสมบัติหลาย ๏ วัตระว่าเป็นไป จะเขียนใช้อย่าให้กลาย สกดตรปลาย คล้ายการันต์สรรวะจี ๏ วัตตะโดยแบบบท แผลงเป็นพรตใช้ก็มี เช่นคำท่านพาที สืบสร้างพรตต้องอดใจ ๏ สวัสดิประวัติ แปดให้ชัดมาเป็นไทย ความว่าท่านเป็นไป โดยสวัสดิไม่ขัดขวาง ๏ วัดวัฏจัดมาไว้ พอรู้ได้เป็นราวทาง นับคำที่ไว้วาง สิบห้าคำเช่นร่ำขาน ๚ะ
วาด๏ เจอพบหลบวูดวาด ไล่พิฆาฏจนวายปราณ เรือล่องในท้องธาร วัดวาดวุ่นหมุนเป็นวง ๏ จะ/*284วาดรูปอะไร รูปใครใครก็วาดลง เล่าเรียนอักษรจง อย่าเกียจคร้านการวาดเขียน ๏ ผัดช้างอาละวาด คนกลุ้มกลาดล่อไล่เวียน โรงร้านรื้อจนเตียน ร้องเว้อว้าโกลาหล ๏ ช้อนปลาสังคะวาด สวิงขาดเข้าตาคน สังคะวาดวังวน แกงฉู่่ฉี่ดีขยัน ๏ วาดวาดเช่นอย่างว่า วาดภาษาไทยสามัญ สกดดอยืนยัน บยักย้ายยืนตามบท ๏ วาตะแปลว่าลม ไทยนิยมเสียงสกด ใช้คำว่าวาตหมด ตอสกดเป็นที่หมาย ๏ เช่นฉัพพิธะวาต คำนักปราชแปลขยาย หกกองลมในกาย แห่งมนุษยสิ้นทั้งผอง ๏ ลมหนึ่งพัดขึ้นมา แต่บาทาถึงสมอง เรียกนามตามทำนอง อุทธังคะมะวาตบน ๏ ลมหนึ่งพัดลงไป ท่อนข้างใต้แห่งสกนธ์ แต่เศียรถึงเท้าดล เรียกอะโธคะมะวาต ๏ อังคานุสารี ลมกองนี้พัดทั่วอาตม์ เป็นลมเกิดแต่ชาติ พัดซ่านผิวหนังกายา ๏ ลมหนึ่งพัดในไส้ ตั้งชื่อไว้ว่าโกษฐา สะยะวาตโดยบา ฬีแถลงแจ้งนามลม ๏ อัศศะวาตปัสศะวาต พจนาดถ์นามนิยม คือกองสองทางลม หายใจออกแลเข้าไป ๏ รวมลมทั้งหกกอง ล้วนลมครองกายภายใน ธาตุวินิจฉัย /*285แสดงชัดจัดเป็นกอง ๏ ชื่อลมนิศวาต ผู้ฉลาดจงตฤกตรอง ระหว่างลมทั้งสอง คืออัดอั้นกลั้นลมปราณ ๏ เชิงชายอนุวาต คำนักปราชหากบรรหาร คือเชิงจิวรพาน พ้องลมพัดสบัดลม ๏ ศรองค์นะรายน์ราช อัคนิวาตนามนิยม ที่สองรองนุกรม บัลไลวาตชาติศรราม ๏ ลมหนึ่งลมดังสาดถ์ สัดถะกะวาตเรียกโดยนาม เชือดตัดหัวใจตาม ตับไตขาดซีวาตสูญ ๏ ลมหนึ่งชื่อเวรัม ภะวาตแขงแรงเพิ่มพูล เพิกพังพฤกษามูล ล้มเนรนาดดาษดาดง ๏ วาตชื่อลมทั้งหมด ตอสกดตัวเดียวคง เขียนใช้อย่าใหลหลง ทำเลอะเลือนเคลื่อนคำครู ๏ มุสาวาทว่าพูดปด อ้อมเลี้ยวลดแลพร่ำพรู หักหาญประโยชน์ผู้ อื่นให้ขาดปราศจากผล ๏ โอวาทว่าคำสอน อุทาหรณ์แบบแยบยนต์ สาสะโนวาทกล เล่ห์คำสอนในสาสนา ๏ พุทโธวาทบวร คือคำสอนพระศาสดา บรมพุทธะภา สิตทุกสิ่งจริงทุกประการ ๏ คำว่าราโชวาท คือบรมราชบรรหาร ตรัสสอนราชบริพาร ให้ประพฤติยุติธรรม ๏ โอวาทสิ้นทั้งหมด ทอสกดหมดทุกคำ นักเรียนควรเพียรสำ เหนียกนึกใส่ใจจำสอน ๏ พวก/*286หนึ่งศอคอสกด จงกำหนดในสุนทร จะชี้อุทาหรณ์ ให้เห็นแจ้งแห่งสำคัญ ๏ อาวาศว่าที่อยู่ คำนี้รู้สังเกตกัน ว่าวัดอารามอัน เป็นที่อยู่หมู่พระสงฆ์ ๏ รังษีสุทธาวาศ นามประกาศโดยจำนง เอาชื่อชั้นพรหมลง มาตั้งนามอารามหลวง ๏ จงรู้ให้แน่ชัด ในชื่อวัดอื่นทั้งปวง ตั้งนามตามกระทรวง ท้ายลงว่าอาวาศชุม ๏ บรมนิวาศวัด ชื่อท่านจัดโดยสุขุม แปลคำไม่คลำคลุม ว่าที่อยู่อย่างยิ่งดี ๏ สังวาศสมสังวาศ คำนักปราชท่านพาที แปลว่าอยู่ด้วยดี แลอยู่กับอยู่ร่วมกัน ๏ ข้างไทยใช้สมพาศ โดยความมาดหมายยืนยัน ชายหญิงร่วมรักหรร ษาภิรมย์ประสมสอง ๏ สมัคสังวาศไซ้ ท่านก็ใช้โดยทำนอง คืออยู่ด้วยปรองดอง ผูกจิตรรักสมัคสมาน ๏ เหล่านี้ศอคอสกด ตามแบบบทแต่โบราณ รู้คำจำวิจารณ์ ให้เจนจัดชัดชินใจ ๚ะ
วิด๏ อักษรกลอนต่อติด แก้ด้วยวิดภาษาไทย เรือรั่ววิดร่ำไป วิดน้ำใส่ในนาดอน ๏ หนึ่งนกต้อยติวิด สยามนิติ์อุทาหรณ์ สำเหนียกสำเนากลอน ทางลิขิตวิดคำขอม ๏ ประวิชว่าแหวนก้อย ของ/*น้องน้อยค่อยถนอม ตัวอื่นอย่าเอาปลอม ชอสกดบทบอกตรง ๏ ชีวิตรความเป็นอยู่ เขียนจงรู้ที่ประสงค์ ตอรอสกดลง ใช้ให้คงคำบุราณ ๏ คำวิตรและประวิตร ของปลื้มจิตรคือธนสาร สกดบทบรรหาร เช่นชีวิตรชนิดกัน ๏ ปวิธธอสกด นี่ก็บทแบบสำคัญ แปลว่าทำสร้างสรร เช่นอารามราชบพิธ ๏ สองคำในหนังสือ วิวิธคือนานาวิธ แปลความเหมือนพิพิธ ว่ามีอย่างต่างต่างเห็น ๏ คำวิดคิดแก้ไข ตามว่าไว้ในประเด็น นับควบรวบรวมเป็น ครบแปดคำจำวิจารณ์ ๚ะ
วุด๏ สยามความที่ใช้ หลบวุดไปมิได้นาน คำเดียวพูดไขขาน นอกนี้ไปไม่มีความ ๏ วุฑฒะคำเจริญ คือยิ่งเกินอายุนาม เจริญด้วยคุณตาม ความสิ่งดีมีในตน ๏ ข้างไทยว่าผู้เถ้า พูดลงเค้าทุกแห่งหน แต่มักใช้ประดน แผลงแยบยนต์ว่าพฤฒา ๏ เหมือนว่าพฤฒาจาริย์ ข้ออ้างขานเคยมีมา คือครูเถ้าชรา เรียกพฤฒาจาริย์ทุกคน ๏ กำหนดโดยบุรุษย์ ไวยวุฒิ์เจริญชน มายุหนุ่มเต็มตน ควรสมสู่มีคู่เคียง ๏ วุฑฒะกับวุฑฒิ โดยคะติตาม/*288สำเนียง เป็นคำเดียวกันเสียง แปลกอิอะสระปลาย ๏ รวมแปลว่าเจริญ บยิ่งเกินบคลาศคลาย ถึงว่าผู้เถ้าหมาย เอาอายุเจริญยืน ๏ มีดพร้าแลหอกดาบ ศรกำสาบโล่ห์ดั้งปืน เล็กใหญ่ยิงครืน ๆ เรียกอาวุธทุกสิ่งสรรพ์ ๏ ธอเธอตัวสกด ในมคธตัวเรียงกัน ไม่มีสังโยคันต์ คำอ่านว่าอาวุโธ ๏ เสมียนเขียนยอกย้อน ทอท่านซ้อนเพิ่มภิยโย ผิดจากพากยโว หารแห่งพจน์บทบาฬี ๏ ข้อความตามสมมุต ว่าอาวุธทั้งสี่มี ปรากฏทั่วธาตรี ว่าล้ำเลิศในโลกา ๏ คือแก้ววชิระรัตน์ เป็นคู่หัดถ์ท้าวเทวา นะมินอำมรินทรา เจ้าภพฟ้าสุราไลย ๏ เรียกวะชิราวุธ แก้วสูงสุดฤทธิเกรียงไกร ปรามปราบอรินไพ รีแพ้พ่ายส่ายสงคราม ๏ เวศสะวรรณมหาราช ทรงอำนาจปีศาจขาม ทรงถือตะบองนาม คธาวุธเป็นคู่กร ๏ พระยมอุดมเดช เปล่งไนยเนตรด้วยฤทธิรอน กำจัดดัษกร พ่ายพินาศไม่อาจรอ ๏ เรียกไนยนาวุธ ประเสริฐสุดฤทธิ์เพียงพอ นึกได้ทันใจฅอ เพราะติดต่ออยู่ในตน ๏ อาฬวกยักษ์เป็นโจก มีผ้าโพกฤทธิแรงรน จับขว้างกลางประจน ประจามิตรปลิดชีวี ๏ ขว้างไปใน/*289อากาศ ฝนแล้งขาดไปหลายปี อาวุธทั้งสี่มี ปรากฎเลิศในโลกา ๏ แต่ยังไม่สูงสุด เท่าอาวุธคือปัญญา ท่านเรียกว่าญาณา วุธวิเศศรู้เหตุผล ๏ รู้ผิดทั้งรู้ชอบ รู้ประกอบประโยชน์ตน รู้ฆ่ากิเลศจน ได้บันลุพระนฤพาน ๏ ซึ่งว่าเทพาวุธ ของมนุษย์ไม่ปูนปาน ตามเค้าที่เล่าขาน เทพอาวุธวิเศศหลาย ๏ หุ้มแพรในเวรฤทธิ นามรังสฤษดิ์เป็นตัวนายด ชื่อเล่ห์อาวุธหมาย คมดังราชสาตรา ๏ เจ้ากรมแสงหอกดาบ โดยชื่อทราบในสัญญา บัตรตั้งหลวงสรรอา วุธรู้เลือกพระแสงทรง ๏ คาวุตว่าร้อยเส้น ประมาณเช่นเห็นใช้คง คำนี้ท่านจำนง เป็นคาพยุตวิธีแผลง ๏ คำวุธไม่สุดสิ้น แบบรบิลบอกแจ้งแจง นับคำที่สำแดง โดยวิธีสิบสี่คำ ๚ะ
เวด๏ เวดเวดคำสยาม ไม่มีความจะแนะนำ มีแต่พูดคลุมคลำ เวทนาแก่ทารก ๏ เป็นขอมก็มิใช่ จะเป็นไทยก็กระดก ชักมาเป็นสาธก ต้องเกณฑ์ยกเอาเป็นไทย ๏ ไปรเวตคำอังกฤศ ว่าลับปิดเป็นความใน พวกเราก็เข้าใจ พูดกันกลุ้มชุมชัดเจน ๏ หิมเวดคู่หิมวันต์ นี่ใช้กันโดยเกณฑ์เกณฑ์ ประสม/*290สัมผัศเบน บากเยื้องว่าหากลอนพัน ๏ เช่นกับพนาเวด ออกจากเหตุพนาวัน เพื่อให้รับรองกัน จึ่งเหียนหันท้ายวาจา ๏ สังเวชว่าสลด จิตรระทดท้อวิญญา มคธภาษา ชอสกดบทแบบมี ๏ เวทมนต์บ่นสังเกต ร่ายพระเวทวิเศศดี ไสยเวทโดยวิธี ไสยสาตรนักปราชพราหมณ์ ๏ อ่านเขียนเพียรสังเกต ในต้นเหตุเวททั้งสาม ทอท่านสกดตาม แบบบังคับฉบับบรรพ์ ๏ เทเวศรคำมคธ ศอสกดรอการันต์ แปลว่าเทพยอัน เป็นเค้าใหญ่ในนิกร ๏ พระนิเวศน์สมมตตั้ง เป็นช่ื่อวังสถาวร ที่อยู่องค์อดิศร เจ้าแผ่นดินปิ่นประชา ๏ วัดบวรนิเวศน์ อาไศรยเหตุในสมญา ท่านผู้ฐาปนา คือพระบวรราชวัง ๏ นิเวศน์ว่าที่อยู่ แปลก็รู้ได้โดยหวัง สกดศอประดัง นอการันต์สรรวจี ๏ เสด็จประเวศวัง ประเวศยังพระบุรี ประเวศพนาลี ว่าเข้าไปในป่าดง ๏ ประเวศว่าเข้าไป ศับท์นี้ไซ้ใช้ให้คง ศอคอสกดลง ท้ายบอมีที่การันต์ ๏ องค์ท้าวมหาราช นามประกาศเวศสุวรรณ์ อีกนามพระเวศสัน ดรผ่านภพสีพี ๏ รำพันว่าเวตเวด ซึ่งสังเกตตามวิธี /*291นับสิบสองวจี พอจบหมวดตรวจวิจารณ์ ๏ อุส่าห์กำหนดนึก คำตื้นฦกที่ไขขาน จงจำให้ชำนาญ นับว่าปราชชาติเมธา ๚ะ
๏ จบวอไวพจน์เพ้อ
รำพัน
ตามแยบแบบยืนยัน
เยี่ยงอ้าง
เรียงคำร่ำเลือกสรร
สาวสืบ ไว้นา
บกพร่องต้องตั้งค้าง
คิดค้นปดนเสริม ๚ะ
๏ ถั่นถัดจัดหมวดตั้ง
ตามลำ ดับเอย
สอหมวดไวพจน์นำ
แนะไว้
เรียงเรียบเทียบเทียมทำ
ตามถิ่น เขานา
กลอนสุรางคณางค์ให้
สวดซ้ำทำนอง ๚ะ
๒๘๏ เริ่มหมวดสอไว พจน์แผ่แก้ไข แบบในละบอง กุมารศึกษา อุส่าห์ตฤกตรอง อย่าให้เคลื่อนคลอง สำเนาเลาเดิม ๏ รวมทั้งสามสอ คิดเค้าเหล่ากอ ติดต่อแต้มเติม ที่ยังบกพร่อง ก็ต้องแซมเสริม ไว้เป็นเฉลิม แก่หมู่กุมาร ๏ ในหมวดสอนี้ คำคัดชัดชี้ เลศไนยไขขาน ตั้งแต่แม่กน ประดนพจมาน นานาสาธารณ์ จนถึงแม่เกย ๏ ล้วนเป็นโอวาท คำท่านผู้ปราช ฉลาดเฉลย /*292แต่ข้อขยาย พิปรายเปรียบเปรย ไม่ควรละเลย ลืมจำคำสอน ๚ะ
สน๏ ตัวสอแม่กน ตั้งแต่คำสน ยุบลสุนทร คือว่าผู้คน สับสนสัญจร ปากบุกซุกซอน สื่อสนไปมา ๏ ต้นสนสูงใหญ่ สาขากิ่งใบ สพรั่งรังกา ค่อยจดค่อยจ้อง สอดคล้องไนยนา สนเข็มเล็มผ้า ไนตามุ่งมอง ๏ ชาวนาสามารถ กล้าหาญชาญฉกาจ องอาจรับรอง สนกระบือเปลี่ยว แรงเรี่ยวลำพอง ด้วยจิตรคิดปลง จะร้อยตะพาย กรองร้อยสร้อยสน เห็นงามชอบกล มาลีคลี่คลาย สร้อยสนดนตรี ก็มีชื่อหมาย สุวรรณพรรณราย ถักสายสร้อยสน ๏ หกคำนี้ความ ชัดในสยาม ต้องตามยุบล อีกคำหนึ่งไซ้ เห็นใช้ปะปน คือคำไพรสณฑ์ ว่าราวป่าดง ๏ ไพรนี้ภาษา กัมพุชพจนา ก็ว่าป่าตรง สณฑ์นี้มคธ สองพจนรวมลง แปลโดยประสงค์ ว่าหมู่ราวไพร ๏ ไพรสณฑ์ไพรสัณฑ์ เป็นคำเดียวกัน พากย์กลายเป็นไทย พนสณฑ์นี้บท มคธขานไข แปลเช่นกับไพร สณฑ์แลไพรสัณฑ์ ๏ สั่งสนทนา มคธภาษา กำกวมรวมกัน กับคำ/*293สยาม เนื้อความสามัญ จงรู้สำคัญ ทั้งสองวาที ๏ สั่งสนทนา ว่าให้วาจา ไหลหากันดี ฝ่ายข้างสยาม เนื้อความก็มี ว่าพวกเมธี สนทนากัน ๏ ชักมาให้เห็น ได้ดูรู้เช่น พูดเป็นสำคัญ ทั้งสองกระทู้ ให้รู้แบ่งปัน ละม้ายคล้ายกัน ยืนยันอย่างยล
๏ เรื่องราวติดต่อ แก้ไขเป็นข้อ เรียกอนุสนธิ์ ตัวธิการันต์ สำคัญยุบล คำไทยใช้ปน ระคนบาฬี ๏ บำเพญกุศล พูดแทบทุกคน เข้าใจกันดี ว่าเขาทำบุญ เพิ่มหนุนทวี สร้างสมบารมี กุศลสมภาร ๏ โกศลคำนี้ เป็นคำบาฬี ไทยใช้มานาน แปลว่าฉลาด สามารถ์ทุกประการ ฉลาดโวหาร ฉลาดเจรจา ๏ ญาณะโกศล แปลว่าเป็นคน ฉลาดด้วยปัญญา ปิฎกโกศล คือคนปรีชา เล่าเขียนศึกษา ปริยัติถ่องธรรม ๏ หัดถะโกศล นี้คือบุคคล เป็นช่างสารพัน ฝีมือฉลาด เขียนวาดถากฟัน ช่างสลักช่างปั้น ช่างสรรพ์นานา ๏ สนสนไทยขอม คิดรวบรวมชอม สิบสองวาจา จัดแยกแจกยก สาธกพรรณา พอเพิ่มปัญญา วิชาฝ่ายไทย ๚ะ
สัน๏ งามสมคมสัน เขามักพูดกัน คมสันสุดใจ /*294สันมีดสันพร้า สันตวาไสว สันนอกสันใน โตใหญ่ล่ำสัน ๏ เป็นโรคสันทฆาฏ แทบจะพินาศ สูญขาดชีวัน หากแพทย์รู้ชอบ ประกอบยาทัน จึงคลายหายพลัน ชีวันรอดมา ๏ ฝีอะคะเนสัน หมอรู้ไม่ทัน ไม่ถูกอยูกยา ข้ามสันไปซ้าย วางวายชีวา แต่ถึงมรณา นับกว่าร้อยพัน ๏ พวกนาวาจร ทอดที่สันดอน ปากน้ำเขตรคัน สันเหล่านี้หมด สกดสามัญ นอนิลสำคัญ สำหรับคำสยาม ๏ จัดสรรเลือกสรร คำไทยใช้กัน เสกสรรในความ สกดรอหัน แบบบรรพ์เหลือหลาม จึ่งเขียนเลียนตาม สังเกตเหตุการณ์ ๏ สร้างสรรค์รังสรรค์ ตัวคอการันต์ รอหันพิจารณ์ เขียนตามกระแส มาแต่โบราณ คำแปลไขขาน ว่าแต่งสร้างสรรค์ ๏ หนึ่งสังสัคคะ คำมะคะธะ ว่าระคนกัน คำไทยใช้มี ไมตรีสังสรรค์ สกดรอหัน คอสรรเสริมปลาย ๏ สัพพะสัพพา บาฬีแปลว่า ทุกสิ่งทุกพาย ไทยใช้สบสรรพ์ รอหันที่หมาย ตัวพอเพิ่มท้าย เป็นฝ่ายการันต์ ๏ คำที่ใช้มาก อยู่ล่อล่อปาก คือทุกสิ่งสรรพ์ แปลเป็นสยาม ความว่าสารพัน เช่นชื่อกรมสรร พากร/*295นอกใน ๏ หนึ่งคำจำนัน ว่าถึงอาสัญ ชีวันบันไล อาสัญญะกรรม เป็นคำสูงไพ เราะเพราะใช้ใน ๏ ชั้นยศพระยา ๏ ญอญาติสกด ให้ถูกตามบท มคธภาษา อาสันอีกคำ จะร่ำพรรณา สกดนอสา มัญเหมือนคำสยาม ๏ อาสันนี้ไซ้ ท่านแปลว่าใกล้ วินิจไฉยโดยความ คือใกล้สิ่งใด ก็ใช้ไปตาม ใกล้นิคมคาม ใกล้เขตรนคร ๏ หนึ่งคำพูดกัน ว่ามรณาสัน คือใกล้ม้วยมรณ์ นอนิลสกด มคธนิกร แยบยนต์กลกลอน ยอกย้อนพจมาน ๏ พนสัณฑ์ไพรสัณฑ์ ก็เช่นเดียวกัน ไพรสัณฑ์พิจารณ์ แปลกแต่ปลายเสียง เทียบเคียงไขขาน เพื่อบทบรรหาร รับกลอนผ่อนผัน ๏ น่าฝนคนไทย รู้จักพูดใช้ ฤดูวษันต์ สังเกตตัวท้าย ต่อปลายการันต์ แต่มักใช้กัน วรรษานฤดู ๏ เกษมสันต์นี้ จะสำแดงชี้ อย่างแยบแบบครู เกษมว่าสิ้น ไพรินริปู สันตะว่าผู้ รำงับไภยพาล ๏ ศัลละว่าปืน คำใช้ยั่งยืน มาแต่เบาราณ คำว่าโศกศัลย์ ปืนโศกประหาร คำแผลงแปลงสาร ตัวลอเป็นยอ ของเก่าบังคับ เป็นแบบฉบับ ให้เขียนศอคอ ใช้ตามมคธ สกดตัวลอ /*296เติมท้ายตัวยอ ยกเป็นการันต์ ๏ ในสารสิโลก ใช้ความทุกขโศก วิโยคจากกัน ร้องไห้ร่ำหา โศกาจาบัลย์ คือว่าโศกศัลย์ ปืนโศกปักทรวง ๏ บอกบทธิบาย คุ้ยคัดขยาย ชัดเช่นเด่นดวง แนะให้ผู้เพียร นักเรียนทั้งปวง ใชคำฬ่อลวง ว่าเล่นเป็นกลอน ๏ สาธกถิ่นที่ คำศับท์ลับลี้ ชี้อุทาหรณ์ พวกสันวาจา คณนานิกร ตามลำดับกลอน สิบสามวจี ๚ะ
สาน๏ สานสานนุสนธิ์ จัดในยุบล คำไทยใช้มี ประสานสนิท ต่อติดชิดดี คนช่างพาที ประสมประสาน ๏ ช่างเขียนฉลาด ประสานสีชาด ระบายบนาน เป็นสีอ่อนแก่ ตามแต่ต้องการ ชำนิชำนาญ ประสานน้ำยา ๏ ช่างจักช่างสาน ลวดลายวิดถาร ตระการนานา ลายสองลายสาม สานตามตำรา กะบุงตะกร้า สานได้ทุกพรรณ์ ๏ ประสานจักสาน นี่บทบรรหาร คำไทยใช้กัน นอนิลสกด เป็นบทสามัญ อย่าเขียนเหียนหัน ย้ายยักอักษร ๏ เข้าสานนี้ไซ้ ก็เป็นคำไทย สามัญนิกร แต่เห็นนักปราช ฉลาดสุนทร ใช้รออักษร สกดก็มี ๏ เช่นกับ/*297สารหนู ทุกคนย่อมรู้ คำไทยพาที แต่สกดรอ แปลข้อคดี ว่าแรงฤทธี แล่นว่องเรวไว ๏ สารแปลว่าช้าง มีคำข้ออ้าง ฝ่ายข้างคำไทย รันแทะแสะสาร คำขานมีใน กาพย์โคลงถมไป ท่านใช้ชุกชุม ๏ ใช้สารคำเดียว ท่านคิดเฉลียว จะเป็นสุขุม จึ่งเติมคำคช เป็นบทรวบรุม สองคำชุมนุม ใช้ว่าคชสาร ๏ คำหนึ่งลับลี้ แต่ของท่านมี มาแต่โบราณ ว่าค่อยและเลียม เสงี่ยมเสี่ยมสาร แปลโดยโวหาร ว่าค่อยเยื้องกราย ๏ คำสารเหล่านี้ ชักมาเชิดชี้ แปลบทธิบาย ล้วนรอสกด มคธกลายกลาย ลดเลือนเคลื่อนคลาย เรี่ยรายพจนา ๏ สาระว่าแก่น นี้เป็นคำแม่น มคธภาษา ไทยเห็นยังอ่อน พูดซ้อนวาจา หนุนให้แน่นหนา พูดว่าแก่นสาร ๏ คำสารนี้ไซ้ คำมคธใช้ ที่ของโอฬาร คือแก้วคือทรัพย์ ควรนับประมาณ วิมุตติญาณ มีสารเติมปลาย ๏ คือรัตนสาร แปลโดยโวหาร ว่าแก้วแก่นหลาย อีกธะนะสาร ไขขานบรรยาย ว่าทรัพย์มากมาย เป็นแก่นถาวร ๏ วิมุตติสาร เป็นชื่อแห่งญาณ วิมุติหลุดถอน พ้นจากกิเลศ ข้ามเขตรนิวรณ์ ได้นามะกร ว่า/*298แก่นปัญญา ๏ เหล่านี้มคธ ตัวรอสกด ตามบทบัญชา เพลงยาวคำไทย มักใช้สารา ประสงค์วาจา ว่าเป็นแก่นสาร ๏ หนึ่งเป็นของนึก ว่าให้ระฦก สมัคสมาน สมรไมตรี ตามที่ต้องการ จึ่งเรียกว่าสาร อักษรกลอนเพลง ๏ ฃอแถลงแต่งสาร ๏ นี่เป็นโวหาร แต่กาลก่อนเพรง เสนาะสุภสาร อ่อนหวานวังเวง นี่หล่อนคิดเอง ฤๅจ้างใครทำ ๏ สารเช่นนี้ไซ้ พากย์สยามใช้ แปลว่าถ้อยคำ เหตุให้ระฦก ชวนนึกแนะนำ จึ่งเรียกประจำ ชื่อกลอนเพลงยาว ๏ ข่าวราชสาสน มีข้อบรรหาร สืบเนื่องเรื่องราว ต้องใช้สาสนะ  ตามระบิลสาว สืบมายืดยาว มคธยืนยัน ๏ บันดาคำสั่ง บอได้แปรผัน ต้องเขียนสาสนะ มีนอการันต์ อ่านตามสำคัญ ว่าราชสาสน ๏ สาระนั้นไซ้ แต่ก่อนก็ได้ เขียนใช้มานาน พึ่งจะเปลี่ยนผลัด ในรัชกาล พระบาทภูบาล ที่สี่โกสินทร์ ๏ ปราสาณมคธ เนื้อความตามบท ท่านแปลว่าหิน เมื่อผูกสีมา ย่อมว่าอาจิณ ร้องขานลูกหิน ว่าปาสาโณ ๏ คือบอกนิมิตร เรียงรายตามทิศ ลูกหินใหญ่โต เป็นที่วิเศศ /*299ปันเขตรพุทโธ รสเรียกโดยโว หารวิสุงคาม ๏ หนึ่งทิศอิสาณ ว่าโดยโวหาร แปดทิศเรียงนาม ตวันออกเฉียงใต้ เขียนให้ถูกความ ตัวสกดตาม อย่างแยบแบบบุรพ์ ๏ ปราสาณอิสาณ บังคับไขขาน สกดณอคุณ อ่านดูรู้ได้ จำไว้เป็นทุน ใจอยาบทารุณ บอรู้คำดี ๏ เรียกว่าโรงศาล ตกเป็นโกหาร คนไทยพาที ต้องเขียนศอคอ ลอสกดมี สังเกตวะจี ใช้ที่โรงศาล ๏ ควรจะรู้เท่า คือท่านเทียบเอา ศาลาคำขาน เป็นแบบใช้มา ศาลาเป็นศาล ลดตามโวหาร พูดสั้นวาจา ๏ กระษัตริย์แลพราหมณ์ สารทรัพย์เหลือหลาม มั่งคั่งโภคา คะหะบดี เศรฐีสมญา สมบัติเหลือตรา เรียกว่ามหาศาล ๏ ประสงค์มีทรัพย์ ถึงที่โดยนับ กำหนดประมาณ เงินเกบเงินใช้ สะสมนมนาน หลายชั่ววงษ์วาร สืบสารตระกูล ๏ พิศาลไพศาล มคธคำขาน วิศาลเค้ามูล คำแปลออกอ้าง กว้างขวางเพิ่มพูน คล้ายกับไพบูลย์ วิบุลยเดิมคำ ๏ หมู่สานสาธก ยี่สิบหยิบยก แจกจดพจนำ ชักมาให้เห็น โดยเช่นฉันรำ พันแผ่ควรกำ หนดแน่แก่ใจ ๚ะ
/*300สิน๏ ในหมู่คำสิน แจกตามระบิล คือสินคำไทย ตัวสินสามัญ พูดกันสองไนย แปลว่าขาดไป กับว่าเงินทอง ๏ ไม้ยาวเกินขนาด นายช่างฉลาด สินเสียโดยปอง สินนี้ท่านใช้ แทนตัดตามคลอง คดีทำนอง ในพากย์สยาม ๏ หนึ่งว่าตัดสิน ใช้ในระบิล ตัดสินถ้อยความ คือตัดขาดลง คงให้ทำตาม บอให้ลวนลาม ทั้งโจทยจำเลย ๏ คนเข้าของหาย ไปทำกฎหมาย ตราสินตามเคย คือจำทรัพย์ไว้ บอให้ลืมเลย อ้างอำเภอเนย นับเป็นพยาน ๏ ทรัพย์สินสมบัติ คำไทยใช้ชัด มาแต่บุราณ ใช้สินแทนทรัพย์ เปลี่ยนศับท์ตามการ เช่นกับโวหาร เรียกว่าสินไหม ๏ แปลว่าส่วนทรัพย์ เป็นของต้องปรับ ผู้ประราไชย ทุกคนย่อมรู้ คู่กับพิไนย โดยคดีไทย ที่ใช้กันมา ๏ อีกสินสำรด คือทรัพย์สดสด สามีภรรยา ทำมาหาได้ ใหม่ใหม่มีมา นอกจากเงินตรา ทุนสินสอดเดิม ๏ เรียกสินสำรด คือทรัพย์สดสด เขาหาเพิ่มเติม สินสอดนี้นับ ว่าทรัพย์สอดเสริม เจือทุนจุนเจิม จำนวนทวี ๏ สินสำรศไซ้ โดยแยบแบบใช้ อีกอย่างหนึ่งมี ว่าสินสมรศ แปลพจน์/*301พาที แปลตามวะจี ว่าทรัพย์เงินทอง ๏ เกิดขึ้นตั้งแต่ ผัวเมียพ่อแม่ มอบให้สมสอง ทำมาหาได้ บริคนปนปอง เรียกโดยทำนอง สมรศจำนวน ๏ สินภาษาไทย ต่างเหตุเลศไนย เลือกใช้ใคร่ครวญ ให้ต้องตามความ อย่าลามอย่าลวน เจ็ดคำจำนวน ครบถ้วนสินไทย ๏ คำว่าสายสิญจน์ กำหนดมีถิ่น มคธขานไข ว่าสายสำหรับ รดชลาไลย ล่ามติดเนื่องไป แต่หม้อน้ำมนต์ ๏ สกดญอญาติ การันต์อย่าคลาศ จะนะประดน คำนี้พระบาท ธิราชจุํพล จอมประชาชน บัญญัติแบบบรรพ์ ๏ คำกระแสสินธุ์ เป็นแบบระบิล ไทยขอมปนกัน ว่ากระแสน้ำ จงคำสำคัญ ตัวธุการันต์ เพิ่มท้ายวาที ๏ รัตนโกสินทร์ แปลตามวาทิน แก้วท้าวโกษีย์ เป็นนามนคร กรุงเทพบุรี อ้างพระมณี มรกฎอำไพ ๏ เดิมพระมหาเถร นามนาคเสน ธรรมาภิสมัย ดำริห์จะสร้าง พุทธรูปผ่องใส ให้ถาวรใน พระพุทธสาศนา ๏ จึ่งท้าวเทวินทร์ โกสินทร์อมรินทร์ นำแก้วนี้มา ถวายแด่พระนาค ยินมลากเหลือตรา สร้างพระปฏิมา ด้วยแก้วพระอินทร์ ๏ กรุงเทพเรานี้ พระพุทธมณี เป็น/*302หลักธานิน จึ่งเชิดชื่อชัด กรุงรัตนโกสินทร์ เติมสร้อยมหิน ทราอยุทธยา ๏ กรุงรัตนโกสินทร์ สกดนอนิล ระบิลบัญชา ทรการันต์ ท่านสรรพจนา ต้องตามภาษา มคธบทเฉลย ๏ สิบปะมคธ ท่านแผลงตามบท สะกะฏะล่วงเลย เป็นศิลป์คำนี้ วิธีตามเคย คำเทียบเปรียบเปรย เช่นอย่างศิลปี ๏ คำพูดเกลื่อนกลาด ว่าเรียนศิลประสาตร ประหลาดหลากมี ศิลปะแปลว่า บันดาวิธี ฝีมีอการดี ที่ควรศึกษา ๏ ศิลปศรพระขรรค์ คนไทยใช้กัน จัดสรรวาจา คือศรใดใด ที่ได้เรียนมา สำหรับกายา ชำนาญชาญแผลง ๏ คนรู้เพลงอา วุธศรนานา ชาญเชี่ยวเรี่ยวแรง แม้นถึงศรอื่น นับหมื่นอย่าแคลง ควรจะสำแดง นามว่าศิลปศร ๏ เขียนเช่นศิลปสาตร ตามแบบนักปราช โอวาทสุนทร สิบปะศิลปะ พจนะนิกร เป็นอุทาหรณ์ ชี้อ้างอย่างยล ๚ะ
สีน๏ รักษาศีลพรต ตามสิกษาบท กำหนดยุบล ศีลแปดศีลห้า ภาสิตทศพล ศีลใหญ่ประดน สองร้อยเศศปลาย ๏ ศิลาว่าหิน แต่อ่านว่าศิล ใช้ชินมากมาย เช่นกับลีลา ลีลาดผาดผาย เสียงไทย/*303ใช้กลาย ลินลาดลินลา ๏ ขบวนเขบ็จ คำสินสิ้นเสร็จ สิบเจ็ดวาจา รวบไว้ถ้วนถี่ คลายคลี่สารา บันเทาสงกา แก่ผู้เพียรเรียน ๚ะ
สุน๏ คนโก่งกระสุน คันอ่อนลมุน ยกขึ้นเทียมเศียร ยิงปราดไปถูก ลูกนกตกเตียน นี่อ้างอย่างเขียน กระสุนคำสยาม ๏ คำพระศรีสุณห์ สกดณอคุณ หอการันต์ความ แปลว่าสะใภ้ ละไมคำงาม คำนี้ใช้ตาม มคธบทขอม ๏ สุนทรคำนี้ ท่านแปลว่าดี ไม่มีชั่วปลอม แต่สำเนียงไทย เห็นใช้รอมชอม เหมือนจะยินยอม ข้างว่าถ้อยคำ ๏ จงสังเกตดู ข้อความกระทู้ ในเลศลำนำ ได้ทราบสุนทร บทกลอนหล่อนทำ สุนทรเอื้อนอำ ถ่องถ้อยสุนทร ๏ สังเกตที่ใช้ คำที่ว่าไว้ ในพจนบทกลอน เป็นศับท์ไทยแปล รู้แท้แน่นอน คือศับท์สุนทร แปลว่าวะจี ๏ สุนทโรวาท คือคำนักปราช สั่งสอนการดี สุนทรโวหาร ไขขานวาที ว่าเรียงความดี เจนจัดอัดถ์สาย ๏ กงสุลคำนี้ เป็นฝ่ายวาที อังกฤศพิปราย ใช้เขียนตัวสอ ลอสกดปลาย อ่านสำเนียงกลาย เป็นเสียงตัวซอ ๏ กงซุลอังกฤศ /*304อ่านเสียงสนิท คลาศจากตัวสอ สำเนียงพวกเรา หนักเบาเพียงพอ ลงเหล่าลงกอ พรักพร้อมยอม กัน ๏ ถึงอ่านผิดตัว แต่ผิดทั่วทั่ว แล้วไม่แปรผัน ภาษาสยาม เนื้อความสำคัญ มักตามตามกัน ในที่เจรจา ๚ะ
สูน๏ สูญสูญคำนี้ คิดดูไม่มี สยามภาษา มีแต่คำอ้าง โดยทางที่มา จากพจนบทบา ฬีกลายหลายคำ ๏ สิ้นสูญสาบสูญ เป็นคำเพิ่มพูน ไทยใช้ประจำ เสื่อมสูญอีกเล่า ก็เค้าเดียวคำ ญอญาติแนะนำ สกดพจมาน ๏ หนึ่งมักทักทาย ว่าท่านทั้งหลาย ๏ สูญหายไปนาน จะวัดอะไร ย่อมใช้ประมาณ สูญกลางวางการ ให้ได้ดิ่งสูนย์ ๏ ยอดพระเจดีย์ ยอดมณฑปมี ชั้นเก้าเค้ามูล ท่านเรียกบรรจบ ว่านพสูญ ปราสาทจำรูญ นพสูญเช่นกัน ๏ คำนี้ประสงค์ เอาที่ยอดตรง ดิ่งสูญสำคัญ นพะว่าเก้า นับเค้าชั้นปัน บัวหงายถงัน เก้าชั้นขึ้นไป ๏ จึ่งถึงยอดตรง สัณฐานรูปทรง เรียวแหลมละไม เรื่องนี้ที่แท้ ไม่แน่แก่ใจ ต้องฃออะไภย แก่ผู้รู้จริง ๏ สูญเจดคำสอน โดยลำดับกลอน สุนทร/*305ประวิง ญอใหญ่สกด ตามพจน์พาดพิง เป็นอย่างอ้างอิง แหล่งอุทาหรณ์ ๏ สุระว่ากล้า ที่ใช้นั้นว่า ดวงทินกร เพราะแสงกล้าส่อง ทั่วท้องดินดอน เช่นนามกร เจ้าพระยาสุรวงษ ๏ สุระเช่นว่า มีอะนำน่า เป็นคำลดลง กลับเป็นไม่กล้า ภาษาประสงค์ อสุระเผ่าพงษ์ คือวงษ์ยักษ์มาร ๏ ราพนาสูร คำนี้เค้ามูล มีใช้มานาน ก็แปลว่ายักษ์ ประจักษ์วงษ์วาร มียศศฤงฆาร เช่นท้าวทศกรรฐ ๏ คำว่าอสูร คือพงษ์ประยูร พวกยักษ์สามัญ เช่นว่าพวกพล อสูรหลายพัน คือเรียกรวมกัน พลยักษ์โยธา ๏ อีกนามเค้ามูล ว่ารามสูร อยู่กลีบเมฆา  เหิมฮึกห้าวหาญ ถือขวานเป็นอา วุธขว้างเมขลา เล่ามาแต่บรรพ์ ๏ อะสูรทั้งหมด ใช้รอสกด บอแผกแปลกกัน ศูลลอสกด นี่บทสำคัญ แปลคำจำนัน ว่าหลาวเหล็กคม ๏ ใช้ว่าตรีศูล เป็นคำเพิ่มพูน สังขยาระดม ว่าหลาวสามง่าม ดูความก็สม นามภูวสยม ว่าตรีศุลี ๏ เพราะอ้างเอาเหตุ ว่าเจ้าโลเกศร มีมือถือตรี ศูลแหลมสามเล่ม ขันเข้มฤทธี ปราบราพราวี ยินยอบอาญา ๏ ดวง/*306สูริยแสงสูริย คำนี้เค้ามูล สุริยะเดิมมา อ่านย่นสกด โดยพจนภาษา สยามเจรจา ก็ว่าสูริย์จันทร์ ๏ ไอสูริย์นี้ไซ้ ที่วางทางไว้ พอได้สำคัญ คืออิศศริยะ มะคะธะแบบบรรพ์ แผลงเป็นไอสวรรย์ กลับแผลงแปลงคำ ๏ เอาวะเป็นอู นอกนั้นคงอยู่ กระทู้พจนำ จึ่งเป็นไอสูริย์ เค้ามูลแม่นยำ ทีี่ใช้ประจำ พิพิธไอสูริย์ ๏ อีกคำเฉลิม มีคำต้นเสริม ต่อเติมเพิ่มภูน มีคำที่ใช้ ว่ามไหสูรย แปลทวีคูณ ว่าใหญ่ศักดา ๏ ไอสูรยไอสวรรย แปลอย่างเดียวกัน เช่นฉันพรรณา ที่มีมาใน วอไวพจน์ปรา กฎชัดสารา เบื้องต้นหนหลัง มีบทบังคับ ที่ใช้วาจัง ยกเป็นพระนาม กระษัตริย์โดยหวัง คล้ายบทพจนัง บดีสูรยสม ๏ แปลว่าควรเปรียบ มีคุณควรเทียบ ดวงสุริโยดม แปลเป็นใหญ่กว่า ประชาทุกกรม สองศับท์นิยม ในราชสมญา ๏ คำสูญเสร็จสรัพ โดยจำนวนนับ สิบสี่วาจา ต่างตัวสกด ตามบทพจนา ควรจะศึกษา โดยแบบแยบยนต์ ๚ะ
สอน๏ เริ่มข้อต่อกลอน ชักอุทาหรณ์ แห่งสอนนุสนธิ์ สอนพูดในความ ๏ สยามยุบล สอนเวทสอนมนต์ /*307สารพัดสั่งสอน ๏ เกสรคำนี้ ว่าตามท้องที่ พวกรอเป็นออน ชี้อย่างอ้างเพื่อน ก็เหมือนพระกร แต่ไทยใช้ผ่อน เกสอนมีออ ๏ เพราะเกณฑ์เอาไป เป็นภาษาไทย เขียนใช้มาพอ เดิมเป็นมคธ สกดตัวรอ พวกเค้าเหล่ากอ พวกรอเป็นออน ๏ ในคำบาฬี บทตัวอย่างมี เช่นว่าไกรสร เป็นชื่อสิงหราช ชาติมฤคินทร เรียกเต็มนามกร ไกรสรราชสีห์ ๏ คำว่าอนุสร พากยพจนบทกลอน ใช้หลากมากมี แปลว่าคำนึง รำพึงคดี ในคำสูงศรี ว่าทรงอนุสร ๏ ใช้ต่างตำริห์ ความนึกตฤกตริ แห่งองค์ภูธร สยามความใช้ แต่ในบทกลอน คำคงถาวร ไม่กลายเป็นไทย ๏ สโมสรศับท์ มักพูดรวบกับ สมัครักใคร่ เป็นคำระแวง แปร่งแปร่งข้างไทย แต่ที่จริงใช้ คำบาฬีคง ๏ แปลว่าประชุม คือของชุํนุํ ที่รวบรวมลง แต่ที่ไทยใช้ ดูไม่สู้ตรง มักอ้างจำนง ยินดีปรีดา ๏ สามคำนี้ไซ้ สอลอท่านใช้ เป็นบทแบบมา ตัวรอสกด โดยบทบัญชา ออกสำเนียงปรา กฎว่าเป็นสร ๏ แต่นี้จะนำ จัดเอาพวกคำ ศอคอต่อกลอน ตั้งเค้าคำลง ว่าองค์อดิศร ใช้เป็น/*308นามกร กระษัตริย์ก็มี ๏ ว่ายิ่งเป็นใหญ่ ท่านมักรวบใช้ กับเดชฤทธี เดชาดิศร นามกรสูงศรี กรมสมเด็จพี่ ยาเธอเลอยศ ๏ พระแผลงแสงศร  มีในบทกลอน รู้ทั่วกันหมด มีคันมีสาย ต้นปลายงอคด เรียกตามกำหนด ว่าพระแสงศร ๏ บางแห่งจำนง คำศรประสงค์ ว่าปืนราญรอน เช่นกับเจ้ากรม กรมแสงนามกร พระอัคเนศร นี่ว่าปืนไฟ ๏ คำเดิมอัคนี พฤฒิวิธี อีเป็นเอไป เป็นอัดเนศร แปลว่าปืนไฟ เจ้ากรมแสงใน คู่ศรสำแดง ๏ อดิศรนี้ ฉันจะช่วยชี้ ชัดคำสำแดง ว่าเป็นใหญ่ยิ่ง คำจริงแจ้งแจง ยลแยบแอบแฝง ฟอกเฟ้นเห็นความ  ๏ อดิศรไซ้ ท่านมักจะใช้ คำสูงสยาม วงษาดิศร ในกลอนพระนาม แปลออกโดยความ วงษ์เป็นใหญ่สูง ๏ ที่ใช้เป็นพื้น บางทีคำอื่น เข้าหนุนพยูง เดชาดิศร คำเดชมาจูง ว่าเดชใหญ่สูง สมศักดิ์สมพงษ์ ๏ มหิศรศับท์ คำนี้ท่านนับ เป็นนามแห่งองค์ สมเด็จพระบาท อธิราชธำรง พิภพใหญ่ยง ด้าวแดนแผ่นดิน ๏ อีกนริศร ก็เป็นนามกร จอมนารถนรินทร์ เป็นเจ้าแห่งชน /*309สากลธรณิน นิยมยอบยิน ในราชอาญา ๏ อังคณิศร ตั้งเป็นนามกร ขุนนางเสนา เป็นเค้าบาญชี โยธีโยธา สำหรับตรวจตรา บาญชีรี้พล ๏ ศรหกวาจา ดังเช่นว่ามา โดยแบบแยบยนต์ เขียนใช้ศอคอ ตามข้อยุบล สืบสารนุสนธ์ แต่เบื้องปางบรรพ์ ๏ คำเดิมอักขะระ มาเป็นพจนะ ของไทยใช้กัน ขะเป็นษอบอ บอกข้อสำคัญ เช่นใช้ทุกวัน นี้ว่าอักษร ๏ คำเดิมอัจฉรา เป็นชื่อนางฟ้า กัญญานิกร แปลงฉเป็นศอ ติดต่อบทกลอน ว่านางอับศร เทพกัลยา ๏ คำเดิมขะระ แผลงเป็นสะกะฏะ วิธีภาษา ออกเป็นกาษร สุนทรพจนา เช่นใช้กันมา ว่ากระบือคง ๏ เดิมอัพภาสะ เป็นกะขะระ ตามคำจำนง ขะเป็นษอบอ โดยข้อประสงค์ เสียงไทยไม่ตรง ชักกะเป็นกา ๏ จึ่งเป็นกาษร ตัวอุทาหรณ์ เหตุต้นค้นมา ชี้แจงให้เห็น ดังเช่นพรรณา สุขุมสารา อุส่าห์ตริตรอง ๏ หมวดสอนไวพจน์ นับคำกำหนด โดยบทละบอง สิบห้าคำถ้วน จำนวนทั้งผอง คิดคัดจัดจอง โดยแยบแบบบรรพ์ ๚ะ
สวน๏ คำสวนสวนสอบ ว่าตามระบอบ คำไทย/*310ใช้กัน พูดยังสงไสย ได้สวนปากกัน สวนสัดถังธัญ แสสวนทนาน ๏ คำดีที่ควร เป็นแบบกระสวน ประมวญประมาณ กระสวนช่างไม้ ย่อมใช้ในการ เป็นอย่างเทียบทาน ปีกจั่วจันทัน ๏ เรือกสวนไร่นา พูดอยู่อัตรา วาจาสามัญ หนึ่งว่ากำสรวญ โศกาจาบัลย์ นี่คำสามัญ ญอญาติสกด ๏ กำสรวญสร้อยเศร้า นี่เป็นคู่เค้า กับคำกำสรด ผิดภาษาไทย มิใช่มคธ คำแยบแบบบท เป็นของบุราณ ๏ อีกทรงพระสรวล แลทรงสำรวล ก็ควรพิจารณ์ เป็นราชาศับท์ สำหรับภูบาล เจ้านายวงษ์วาร พระปิ่นปัถพี ๏ แปลว่าหัวเราะ โดยความงามเหมาะ ไพรเราะวาที ใช้ลอสกด ตามบทแบบมี เป็นคำกระวี วางแบบระบิล ๏ นามพระอิศวร แต่คนทั้งมวน มักเรียกว่าอิน คำพูดเรียกใช้ ใครไม่ตัดสิน เช่นประฎิทิน เรียกนินตามกัน ๏ ถึงผู้แปลได้ เวลาพูดใช้ ก็ไม่บิดผัน ตามเขาทั้งมวญ อินควนเหมือนกัน ต่อเขียนตัวนั้น จึ่งเป็นอิศวร ๏ พูดภาษาไทย มักเคลื่อนเลื่อนไหล ต้องให้ใคร่ครวญ ลางคำก็คง ตรงกับที่ควร ลางคำผันผวน เพี้ยน/*311คลาศพลาดไป ๏ คำนี้มะคะธะ ก็คืออิศศระ แปลว่าเป็นใหญ่ สังสกฤษฎ์เสริม วอเติมลงไป อ่านเป็นคำไทย อิศวรควรการ ๏ มเหศวรศับท์ คำนี้ก็นับ นามเจ้าจักรวาฬ มหิศศระ ตัวต้นประธาน อิเอแปลงสาร จึ่งเป็นมเห ๏ ก็คืออิศวร ที่พราหมณ์ทั้งมวญ สมมตเป็นเท เวศรเจ้าพิภพ เลิศลบทรงเด โชไชยในเก ลาศคิรีรมย์ ๏ พระภูมิศวร ศับท์นี้สมควร เป็นคำอุดม ใช้เป็นพระนาม กระษัตริย์ดูสม แปลความนิยม เจ้าภูดาธาร ๏ ราเมศวรนี้ นามกระษัตริย์ลี้ ลับแล้วมานาน ครอบครองผดุง ครั้งกรุงโบราณ หลายองค์ขนาน นามนี้พ้องกัน ๏ พระนเรศวร นับในจำนวน พระนามทรงธรรม์ แปลว่าเป็นเจ้า เหล่าประชาอัน อยู่ในเขตรคัน อาณานคร ๏ อดิศศะวะระ ที่ต้องการคละ สัมผัศฟัดกลอน อ่านอดิศวร ก็ควรสุนทร เหมือนอดิศร ทั้งแปลทั้งความ ๏ จำนวนสวนหมด ย้ายแยกแจกจด มคธสยาม แบบแจ้งบรรจบ พอครบสิบสาม ครวญใคร่ใช้ตาม เห็นงามแก่ใจ ๚ะ
เสียน๏ คำเสียนเปลี่ยนกลอน  แจกอุทาหรณ์ ทั้ง/*312ขอมทั้งไทย กระเบียดกระเสียน เบียดเบียนกันไป จะปรับอะไร พอให้กระเสียน ๏ เสียนเช่นนี้ไซ้ เป็นภาษาไทย พูดใช้จำเนียร นอนิลสกด บทบังคับเขียน เหล่าพวกนักเรียน เร่งรู้ดูจำ ๏ เกษียณอายุ รู้ให้โปร่งปรุ ยุบลต้นคำ ตัวเดิมขีณะ สะกะฎะแผลงคำ กะษิณะนำ เป็นไทยใช้เกษียณ ๏ แปลว่าอายุ ที่สิ้นล่วงลุ เรวฤๅจำเนียร สิ้นน้อยฤๅมาก วิภาคจัดเจียน นับตามเกษียณ อายุสิ้นไป ๏ บทไอยการ ใช้เป็นประมาณ ในเบี้ยปรับไหม หนึ่งเป็นประมาณ ในการทาษไทย อายุเท่าใด ลดหย่อนผ่อนทวี ๏ เกษียรสมุท จงรู้ให้สุด ต้นเค้าวาที คำเดิมขีระ พจนะบาฬี แผลงโดยวิธี สะกะฎะนิยม ๏ จึ่งเป็นเกษียร แปลให้แนบเนียน ทเลน้ำนม เพราะเป็นวารี ศรีขาวควรชม  นารายน์บันทม เกษียรสินธู ๏ เรื่องนี้ว่าตาม คัมภีร์ข้างพราหมณ์ ยกความเชิดชู จะจริงไม่จริง นิ่งฟังไปดู คงจะพบครู ผู้ตัดสงไสย ๏ ศิระมคธ ที่เขียนปรากฏ ตามบทข้างไทย เอาอิบนศอ เป็นยอแปลงไป อ่านสำเนียงไทย ก็ใช้ว่าเศียร ๏ ใช้เป็น/*313คำสูง เติมพระหนุนจูง นำน่าแนบเนียน เช่นราชาศับท์ ใช้ว่าพระเศียร ด้วยต้องระเมียน ระมัดวาจา ๏ เศียรว่าศีศะ ดังท้าวอะสุระ เจ้ากรุงลงกา นามท้าวทศเศียร ทศกรรฐา เรียกอีกสมญา ว่ายี่สิบกร ๏ คำเสียนสาธก นับพอครบหก ตามอุทาหรณ์ จะแจกคำสง จำนงต่อกลอน แก้สงไทยก่อน ผันผ่อนนุกรม ฯ
สง๏ คำไทยใช้สง พูดกันตรงตรง หมากสงมีถม สงฟางสงหญ้า ถั่วยาสงธม ปลากระสงจม ในท้องสินธู ๏ ชำระสระสรง พระวรองค์ อนงค์โฉมตรู แล้วจึ่งทรงเครื่อง รุ่งเรืองไพรู จิรัตนรายดู เลิศล้ำอำไพ ๏ คำว่าสรงน้ำ เดิมเป็นของกำ พุชพากย์ขานไข จัดเป็นคำสูง ในภาษาไทย แต่มักเข้าใจ ว่าคำสยาม ๏ ประสงค์คำนี้ เดิมคำบาฬี คนไทยใช้ตาม แปลว่าอะไร ก็ไม่ได้ความ แต่คนสยาม ย่อมเข้าใจกัน ๏ ลิขิตคิดต่อ เขียนใช้สอลอ มีคอการันต์ เช่นราชประสงค์ จำนงสัตย์ธรรม์ แปลโดยสามัญ นั้นว่าต้องการ ๏ บวชเป็นพระสงฆ์ คำนี้ก็ตรง มคธพจมาน แต่พวก/*314คนไทย ก็ใช้มานาน ฆอระฆังขาน เพิ่มท้ายการันต์ ๏ ปราสงษคำนี้ แปลความบาฬี ว่าสรเสริญสรรพ์ คำภาษาไทย ไม่ใคร่ใช้กัน มีแต่ในฉันท์ พากย์โคลงกาพย์กลอน ๏ จะเขียนใช้กัน ษอบอการันต์ เพิ่มท้ายสังหร เป็นที่สังเกต ตามเหตุอักษร จำนงแน่นอน ถนัดชัดเจน ๏ มสังไทรโศก ต้องวายุโบก เขยื้อนโยกอ่อนเอน คำสังหลากหลาก หายากบากเบน สังไทยใช้เกณฑ์ เอาผักกระสัง ๏ ด้ายดิบรัดศพ พันผูกเท้าทบ รึงรัตตราตรัง เรียกกันง่ายง่าย ว่าด้ายตราสัง กำหนดพจนัง ๏ นับในสยาม ๏ หนึ่งว่าเซซัง ระเสิดระสัง เป็นถ้อยสร้อยความ ระเสิดว่าหนี ระสังผลีผลาม ลุกลนลวนลาม สยามพูดกัน ๏ บาฬีพจนัง นั้นคือแตรสังข์ มีขอการันต์ ม้าสังข์รัศมี กระบี่สังขวรรณ์ ช้างสังขทันต์ งาขาวดุจสังข์ ๏ นารายน์ฤทธิ์รอน ทรงพระนามกร ว่าพระทรงสังข์ เห็นใช้กันมาก คำพากย์โขนหนัง นามอีกวาจัง ว่าสังขกร ๏ เพราะท่านทรงถือ สังขจักรคู่มือ กับคทาธร พระหัดถ์หนึ่งมี แผ่นที่ดินดอน ครบทั้งสี่กร แห่งองค์นารายน์ ๏ สังฆการี /*315พนักงานมี กิจสงฆ์ทั้งหลาย เรียกนานการจาง คำกลางขาดหาย เรียกแต่ต้นปลาย ว่าสังกะรี ๏ สังฆราชา ตั้งเป็นสมญา พระครูก็มี สมเด็จพระสัง ฆราชบาตรมณี อธิบดี แก่สงฆ์ทั้งผอง ๏ สังสังไทยขอม จัดรวบรอมชอม เข้าเป็นหมวดกอง ได้หกวาจา อุส่าห์ไตร่ตรอง ตามแบบละบอง บทบ่อนกลอนเรียง ๚ะ
สาง๏ คำไทยใช้สาง ยนต์แยบแบบอย่าง จัดวางเทียบเคียง ชำระสระสาง อยู่ข้างลำเอียง ซักไซ้ไล่เลียง แต่ข้างจำเลย ๏ เวลาสางสาง จวนจะรุ่งราง เราตื่นตามเคย ผีสางเทวา ตูข้าสังเวย ฃอข้าล่วงเลย เสือสางกลางดง ๏ หวีพลางสางผม จะให้คนชม ต้องคอยประจง หวีเครื่องต้นจัด กระษัตริย์ท่านทรง มีคำจำนง เรียกว่าพระสาง ๏ เศศส่วนแห่งสิบ บัญญัติยกหยิบ คำใช้ไว้วาง จงจำสำเหนียก ท่านเรียกทะสางค์ คู่กับสะตางค์ อย่างรองน้ำฝน ๏ เป็นคำบาฬี จะเขียนต้องมี ตัวคอประดน เป็นฝ่ายการันต์ จัดสรรยุบล ไม่คละปะปน กับคำสยาม ๏ ทะสางคุลี จะแปลคำนี้ /*316ให้จัดชัดความ ว่าสิบนิ้วกลม น่าชมชูงาม นี้แปลแต่ตาม เตมตัวอักษร ๏ ทะสางคุลี ท่านใช้ไว้มี ในบทกาพยกลอน รวบกับกรรพุม สุขุมสาธร ว่าประนมกร สิบนิ้วหัดถา ๏ หมวดสางวางแบบ บรรยายรายแยบ ครบแปดวาจา ไทยขอมพร้อมหมด ตามบทสารา อยากยลค้นหา ตามจ่าบาญชี ๚ะ
สิง๏ จะแจงแจ้งจริง แจกอัดถ์อ้างอิง ในสิงวาที ผีสิงท้าวมด บาทบทใช้มี นับในวจี คำไทยเจรจา ๏ สิงโตโวหาร มีแต่โบราณ เรียกขานกันมา งูสิงเลื้อยออก จากทรอกคันนา ตีสิ้นชีวา ฝูงกาตอมกิน ๏ สิงหะคำนี้ มาแต่บาฬี เป็นชื่อมฤคินทร์ คือราชสีห์ มีในแดนดิน ประเทศเขตรถิ่น ที่ป่าหิมพานต์ ๏ บ่างเรียกสิงหราช ใช้กันออกกลาด มาแต่บุราณ สีหราชเดโช ฤทธิไกรเกรียงหาญ เป็นนามขนาน อาษาใหญ่ยง ๏ ศรีสิงห์เทพ มะหาดไทยเสพย์ ยศศักดิ์ธำรง สิงหมุทธา ชื่อตราโดยจง แปลความตามตรง ว่าตราราชสีห ๏ สิงหบัญชร พระแกลบวร ปรางปราสาทศรี ในบานทั้งสอง ลายทองรูจี สำหรับภูบดี ทอดทัศไนย /*317๏ นะระสิงหะ คนมีเดชะ อำนาจเกรียงไกร สรสิงหราช ฉลาดว่องไว บมีผู้ใด จะเทียบเทียมทัน ๏ อิกว่านรสิงค์ มีจริงไม่จริง คำเขาเล่ากัน รูปคล้ายกับคน พิกลบิดผัน แต่รูปประพรรณ์ มีครีบมีเขา ๏ ในคำเขาว่า มันเป็นสัตว์ป่า ไกลเกินลำเนา เห็นแต่รูปปั้น รูปเขียนเลียนเดา ดูก็พริ้งเพรา รูปร่างอย่างคน ๏ มักพูดกันว่า หญิงชายกรีธา ฤดีกามกล ในเขตรอาราม ลวนลามซุกซน บาปนั้นนำตน เกิดเป็นนรสิงค์ ๏ คำท่านขู่ไว้ เพื่อเผื่อจะให้ หากเห็นเป็นจริง จะได้กลัวเกรง นักเลงผู้หญิง ไม่อาจพาดพิง ในเขตรที่สงฆ์ ๏ นรสิงค์นี้ จะเขียนต้องมี คอการันต์ลง ด้วยเป็นมคธ โดยบทประสงค์ ควรให้ใช้คง คำแยบแบบบรรพ์ ๏ เมืองสิงห์บุรี เช่นใช้เคยมี ตัวหอการันต์ บางพวกเห็นแปลก ย้ายแยกต่างกัน เขียนคอการันต์ เมืองสิงค์บูรี ๏ ป่ารังโคสิงค์ คำนี้มีจริง ในพระบาฬี โคสิงคสา ละวันราชี ป่าใหญ่ไพรศรี เป็นที่สำราญ ๏ คำใช้หมวดสิง ตัวอย่างอ้างอิง สิบเอ็จประมาณ ประมวญไว้หมด ตามบทพิจารณ์ ดูให้ชำนาญ /*318ในสารคดี ๚ะ
สก๏ ตัวสอแม่กก ว่าผมหยักสก คำไทยพาที คือผมหยิกหยอง เกี่ยวคล้องพันหวี ไม่สลวยรวยรี เช่นเขาทั้งหลาย ๏ ศกคำเขมร รู้ชัดจัดเจน เจริญพระศก ยกออกธิบาย เป็นคำเจ้านาย แปลว่าโกนผม ๏ วันเถลิงศก คือวันเลิกยก ตั้งปีนุกรม เป็นต้นแห่งวัน ปีนั้นนิยม เป็นวันอุดม ต้นวันทั้งผอง ๏ เอกศกโทศก นี่คำสาธก ที่หนึ่งที่สอง เรียงไปจนสัม ฤทธิศกปอง นับโดยทำนอง ที่สิบถึงสูญ ๏ เงินห้ามาศก อัตราสาธก นับตามเค้ามูล เงินห้ามาศก เป็นบาทบริบูรณ์ จงคิดเพิ่มพูน เอาตามอัตรา ๏ เดิมอุบาศก เป็นคำยะมก อุบาสิกา คำไทยใช้ลด แปลงพจน์สารา ประสกสีกา ต้นหายปลายคง ๏ อุบาศกนี้ แปลความบาฬี ที่คำจำนง ว่าผู้เข้าไป นั่งใกล้จิตรจง ชีวิตรจิตรปลง ต่อแก้วทั้งสาม ๏ คือถึงสระณะ บอได้เลยละ ทุกโมงทุกยาม จิตรมั่นเลื่อมไส บอได้ล่วงลาม หาที่พึ่งตาม ศรัทธานิยม ๏ อาการดังว่า ชายเรียกอุบา ศกเอกอุดม หญิง/*319เรียกอุบา สิกาควรชม เพราะประพฤติสม กับนามความดี ๏ ซึ่งลดเรียกว่า ประสกสีกา แปร่งปร่าวาที ดูก็พองาม กับความจารี บุรุศย์สัตรี อัชฌัดตะนา ๏ ศกคำไทยแท้ มีคำหนึ่งแน่ ไทยชอบเจรจา ของสกกระปรก ดูรกไนตา นี่เป็นภาษา สยามความตรง ๏ เมืองพนมศก คำเขมรยก ว่ายอดเขาคง อยู่ในประเทศ แดนเขตรป่าดง ควรนับจำนง ในกัมพุชพจน์ ๏ ศกเขมรไทย อีกคำศกใน ภาษามคธ ประมวญวาจา ที่ว่าทั้งหมด ควรจำกำหนด นับเก้าวาที ๚ะ
สัก๏ สักคำสยาม พูดใช้ในความ หลากหลากมากมี ต้นสักขอนสัก โรงสักสัสดี สักตามบาญชี หมายหมู่หมวดกัน ๏ พวกลาวพุงดำ กายากำยำ สักขาดูขัน กระแซพะม่า สักขาเช่นกัน อยากรู้สำคัญ เอาเหล็กสักลง ๏ คำว่าตระศัก ต้องแปลเยื้องยัก ย้ายตามความตรง ว่าเสียงตระศัก เพราะหนักยิ่งยง ว่าด้วยรูปทรง ก็แปลว่างาม ๏ คำว่าสัดติ แผลงตามลัทธิ สังสกฤษฏ์พราหมณ์ ใช้กันว่าศักดิ์ ประจักษ์โดยความ ใช้ในสยาม ว่า/*320ยศศักดิศรี ๏ ศักดินักปราช แปลว่าอำนาจ มหิทธิฤทธี ตำแหน่งประจักษ์ สุรศักด์มนตรี จางวางธิบดี มหาดเล็กหลาย ๏ หลวงศักดินายเวร ที่เรียกกันเจน นั้นว่าหลวงนาย มีเกียรดิยศศักดิ์ ประจักษ์มากมาย ต้นสั่งบาดหมาย รับพระราชโองการ ๏ ขุนธนศักดิ์ รู้แม่นแน่นหนัก ตำแหน่งพนักงาน จัดเงินถวาย ใช้จ่ายในการ พลเรือนทหาร ทุกหมู่ทุกกรม คำไทยใช้นัก ช่างชะเลยสัก เกณฑ์มารดม หมอชะเลยศัก รู้หลักมีถม สองคำนิยม ว่านอกเถบียน ๏ ชื่อเมืองหล่มสัก คือถิ่นสำนักนิ์ ป่าศักดาษเดียร เดิมที่ลุ่มหล่ม โคลนตมอาเกียรณ์ จึ่งตั้งนามเมียน หล่มศักบุรี ๏ เมืองหนึ่งตระหนัก ชื่อจำปาสัก ประเทศธานี หนึ่งแควป่าสัก แยกยักทางมี ออกจากนะที กรุงเทพนคร ๏ หนึ่งมเหศักข์ คำนี้ท่านมัก ใช้หนุนนามกร ว่ามเหศักข์ เทวราชสังหร แปลตามอักษร ศักดาใหญ่ยง ๏ จะเขียนใช้กัน ตัวขอการันต์ เร่งสรรใส่ลง เติมท้ายสกด มคธคำตรง ควรใช้ให้คง จำนงสุนทร ๏ สักขีคำขาน แปลว่าพยาน บริหาร/*321เบิกถอน โจทยจำเลยอ้าง ไว้วางแน่นอน ท่านใช้ในกลอน มักว่าสากษี ๏ ตัวสักเป็นสาก ใช้สำเนียงหลาก แผลงโดยวิธี ขอเป็นษอบอ ติดต่อวจี จึ่งเป็นสากษี ว่าพยานความ ๏ เดิมคำบาฬี สะกะฏะวาที คนไทยใช้ตาม ครั้นเนิ่นนานปี ตัวที่เสื่อมทราม เหลือแต่ต้นนาม ว่าศักระวา ๏ สะกะวาที คำคู่กันมี คือปะระวา ทีคำเราเขา ตอบโต้ไปมา เช่นเพลงไก่ป่า แลเพลงเทพทอง ๏ สักรเทวราช ผู้มีอำนาจ ผ่านแผ่ปกครอง เป็นเจ้าเทวา ชั้นฟ้าทั้งสอง เรียกโดยจำนอง ว่าท้าวสกรินทร์ ๏ พระวงษ์แห่งพระ เรียกว่าสักยะ นครกระบิล ละพัสดุวงษ์ ดำรงธรณิน สืบมาอาจิณ จนทุกวันวาร ๏ มเหศรศักดิ์ เป็นนามตระหนัก จอมจักรพาฬ บางทีท่านใช้ ในคำสาธารณ์ ยอยศภูบาล แลเทพยุดา ๏ หลวงสรศักดิ์ เป็นคำแยกยัก สุรศักดิ์วาจา แปลความก็ต่าง แปลอย่างกันมา สรศักดิแปลว่า ยศศักดิงามดี ๏ ศักสักขอมไทย ชักมาว่าไว้ สิบแปดวะจี แต่พอได้ดู ได้รู้ท่วงที ศักคำบาฬี กับคำสยาม ๚ะ
/*322สาก๏ คำไทยพูดสาก ไม่สู้มีมาก โดยกระแสความ สากคู่กับครก นี่ยกเป็นสยาม กับว่าผ้าคราม สากสากคายคาย ๏ พระสากยบุตริย คือสงฆ์บริสุทธิ แนวเนื้อเชื้อสาย แห่งพระชินวร วงษ์สากยหมาย สืบแส้แพร่หลาย มาถึงทุกวัน ๏ ไพศาขคำนี้ ออกจากวาที วิศาขบรรพ์ เอาวะเป็นพะ สระอิหัน เป็นไอไปพลัน ไพศาขเสร็จคำ ๏ แปลว่าเดือนหก คือดาวฤกษตก เดือนหกประจำ วิศาขบุณ ณะมีมีสำ คัญเป็นที่กำ หนดแน่แก่ใจ ๏ ข้อเค้าเลาเลศ ที่สำแดงเหตุ แห่งสากพจน์ไพ คิดคัดรอมชอม ทั้งขอมทั้งไทย ตริตรองตราไตร สี่คำรำพัน ๚ะ
สึก๏ คำว่าข้าศึก มิใช่คำฦก คนไทยจำนัน คำเศิกก็ใช้ ศึกได้เหมือนกัน เช่นในคำฉันท์ ส่ายเศิกเพิกพัง ๏ พระบวชแล้วสึก นี่ก็ไม่ฦก สยามพจนัง สึกหรออะไร กับไขวาจัง ไม่เหมือนกระทั่ง กระทบด้วยกาย ๏ เครื่องเหล็กใช้สอย ถูกสับบ่อย ๆ สึกย่อยทั้งปลาย สิ่งของใดใด ที่ใช้ไม่วาย สึกหรอกลับกลาย ทุกเดือนทุกปี ๏ ศึกอีกวาจา ออกจากสิกขา วาจาบาฬี คำไทยใช้ว่า ศึกษาวิธี /*323แปลในวจี ว่าสำเหนียกเรียน ๏ ศึกนี้ศอคอ ตัวษาษอบอ ติดต่อคำเขียน ถูกตามบังคับ คำศับท์จำเนียร จงอุส่าห์เพียร สังเกตเลศไนย ๚ะ
สุก๏ จงรู้ทำนุก คำว่าเข้าสุก นี่ภาษาไทย หุงต้มเผาปิ้ง สรรพสิ่งใดใด ล้วนสุกด้วยไฟ คำไทยทั้งมวญ ๏ แก่ห่ามสุกหอม บ่มไว้ให้งอม ผลไม้ในสวน สุกคู่กับดิบ หยิบใช้ให้ควร อยู่ในจำนวน คำไทยทั้งหมด ๏ คำว่าผาศุก คู่กับสนุกนิ์ นี่คำมคธ ลิขิตศอคอ ตัวกอสกด  แปลในแบบบท ว่าความสำราญ ๏ ศุกระว่าขาว เรียกเป็นชื่อดาว ฤกษในคัคณานต์ เป็นที่หกใน สับดาหะวาร คู่มิตรอังคาร ที่รองเสารี ๏ เขียนว่าวันศุกร ตามแบบทำนุก รอการันต์มี ศุขังทุกขัง ระวังจงดี ศุขังคำนี้ แปลว่าสบาย ๏ ความศุขในจิตร คู่แอบแนบชิด ความศุขในกาย ศุขสกดขอ เป็นข้ออ้างหมาย เขียนอย่ากลับกลาย เป็นเข้าสุกไป ๏ นักเลงเทดวด กะแต้มตราตรวจ ถึงสุกดีใจ อันสุกคำนี้ ต้องที่สุกไทย เหมือนผลอะไร สุกแล้วเสร็จคราว ๏ ศุกสุกขอมไทย ชักมาว่าไว้ พอได้เรื่องราว /*324เพ้อมากปากจืด ชักยืดชักยาว นับโดยจาวจาว สุกมีสี่คำ ๚ะ
เสก๏ ลงยันต์ลงเลข แล้วปลุกเป่าเสก เอกอาคมขำ เสกนี้คำไทย พูดใช้ประจำ เดิมจะเป็นคำ ภาษาอะไร ๏ นี่ก็เหลือล้น เอารากเอาต้น ให้สิ้นสงไสย เกิดทีหลังรู้ ต้องสู้ทนไป เขาว่ากะไร ก็ว่าตามกัน ๏ อภิเศกนี้ เป็นคำบาฬี มีใช้มากครัน ว่ารดโสรดสรง ด้วยน้ำสำคัญ ตามพิธีอัน เนื่องมาแต่พราหมณ์ ๏ กระษัตริย์องค์เอก มุรธาภิเศก ประเสริฐเลิศนาม ปกครองไพร่ฟ้า ทั้งหล้าเขตรคาม เป็นสง่างาม ในพื้นธรณี ๏ ราชาภิเศก วังหลวงองค์เอก จอมภพปัถพี อุปราชา ภิเศกรองมี คือตำแหน่งที่ ราชวังบวร ๏ ที่เหล่าประชา เรียกว่าวังน่า คำราษฎร แบ่งสมบัติถึง กึ่งพระนคร พูดกันขจร เช่นนี้มีชุม ๏ พระอริยเจ้า จัดเป็นสองเหล่า ว่าโดยชุมนุม เสกขบุคคล อะเสกขสุขุม คิดควบรวบรุม เป็นสองสฐาน ๏ อะเสกขบุคคล บันลุมรรคผล เสร็จสาวกญาณ ท่านตัดกิเลศ สมุจเฉทปหาน ได้นาม/*325ขนาน อะเสกขอรหันต์ ๏ อริยเบื้องต่ำ โดยนามแนะนำ คือโสดาบัน สกิทาคา อะนาคาปัน สามภูมนี้สรร เป็นเสกขบุคคล ๏ เพราะยังศึกษา จะตัดตัณหา เพื่อมรรคเบื้องบน ต่อบันลุสัตย์ อรหัดตผล จึ่งล่วงเลยพ้น อเสกขนาม ๏ เสกเสกหกคำ ดังเช่นแนะนำ ประจำข้อความ ปราชควรครวญใคร่ อย่าได้วู่วาม เห็นชอบใช้ตาม โดยความประสงค์ ๚ะ
สด๏ ตัวสอแม่กด พูดว่าของสด คำไทยใช้ตรง ทั่วทุกสิ่งสด สกดดอคง บต้องจำนง อัดถ์แปลแก้ไข ๏ ศีลอุโบสถ ตัวถอสกด มิใช่คำไทย เป็นคำบาฬี ซึ่งมีมาใน พุทธสาศนไตรย ปิฎกคัมภีร์ ๏ หนึ่งตระกูลช้าง ตำราว่าอ้าง ชื่อช้างอย่างดี ชื่ออุโบสถ หมดจดใสดี นับในไตรตรี รัตนสิบคชวงษ์ ๏ ยาทุกสิ่งหมด ที่เนื่องกำหนด ในเจ้าจักรพงษ์ เรียกพระโอสถ ตามบทจำนง จนบุหรี่ทรง โอสถเหมือนกัน ๏ คำพระโอสถ ตัวถอสกด ใช้บทสามัญ เป็นราชาศับท์ คำสูงสำคัญ จำเพาะใช้กัน แต่คำเจ้านาย ๏ สร้อยเศร้ากำสรด มิใช่มคธ /*326โดยบทธิบาย เป็นพากยสยาม ตามโบราณหมาย มีใช้มากหลาย แต่ในกาพยกลอน ๏ กำสรดไห้หวน คู่กับกำสรวญ คร่ำครวญโศกศร รวบรวมคำสด ตามบทนิกร ในอุทาหรณ์ ครบห้าคำคง ๚ะ
สัด๏ สัดคำสยาม พูดใช้ในความ สัดไปไม่ตรง สบัดสัดแกว่ง คลาศแห่งประสงค์ กวดให้มั่นคง อย่าให้สัดเซ ๏ เรือเสาเรือใบ คลื่นซัดสัดไป ในท้องทะเล สัดไปเมืองอื่น หลายคืนค่ำเว วาวันหันเห จึ่งกลับคืนมา ๏ เอาสัดตวงสวน เข้าเปลือกจำนวน ที่ได้ในนา สัดครบยี่สิบ ยกหยิบตีตรา สัดยี่สิบห้า ว่าเป็นสัดกลาง ๏ ไก่เบ็ดเสร็จสัด ลุกขึ้นสบัด ขนปีกขนหาง สัดนี้คำกล้ำ อยาบย้ำอำพราง ท่านใช้ไว้วาง อยาบอ้างแอบอิง ๏ สัจจะบาฬี กล่าวตามวิธี แปลว่าความจริง ตัวอย่างที่ใช้ อย่าได้ประวิง นักปราชพาดพิง เสี่ยงสัตยอธิฐาน ๏ ความสัตยความจริง ตูข้าอ้างอิง เอาเป็นพยาน อาสัตยธาธรรม์ แปรผันสันดาน เป็นของคนพาล พูดฬ่อลิ้นลม ๏ ตัวเดิมสัจจะ ใช้เป็นสัตยะ อักขะระบรรสม จะเป็น/*327ตะยะ พจนะนิยม วิธีนุกรม อาเทศทางแผลง ๏ เช่นกับนิจจะ ใช้ว่านิตยะ พจนะสำแดง จอซ้อนสกด กำหนดอย่าแคลง ต้องอาเทศแผลง เป็นตยะทุกคำ ๏ สัตยาธิษฐาน สัตยาภิบาล โวหารแนะนำ พิพัฒสัตยา เทวาประจำ คนถือสัตยธรรม ได้พ้นโพยไภย ๏ เภสัชว่ายา สำหรับรักษา โรคาพาธใน กายให้รำงับ โรคดับไกษย คำแปลแก้ไข ว่าการของหมอ ๏ หนึ่งภาษาวัด หมากเรียกเภสัช จัดพากยเพียงพอ เพลาว่าพลู รู้เค้าเหล่ากอ เหตุผลต้นตอ ไม่ทราบอธิบาย ๏ บริสัชบริวาร โบราณาจาริย์ ใช้มามากมาย ตัวชอสกด บทแบบแยบคาย เช่นพรหมกาย พรหมปาริสัชชา ๏ มดธขัตติยะ แผลงโดยสะกะฏะ เป็นกระษัตริยา แปลว่าเป็นใหญ่ เขตรไร่แดนนา ทั่วรัชสีมา อาณามณฑล ๏ สัตตะว่าข้อง ในอารมณ์ต้อง ติดพันระคน ตราตรึงรึงรัด ผูกมัดกระมล ศุขทุกข์จำทน ปะปนสันดาน ๏ จึ่งเรียกวาสัตว์ โดยอย่างบัญญัติ สมมุตโวหาร เรียกโดยบรบัดถ์ จัดเป็นสังขาร คือสัตวสาธารณ์ ทั่วโลกยพิไสย ๏ ตัวเดิมสัตตะ แผลงเป็นสัตวะ สะกะฏะเลศไนย สามัญสรรพสัตว์ แจกจัดออกไป อย่างต่ำคำไข คือสัตวเดียรัจฉาน ๏ เรียกโลกียสัตว คนในจังหวัด อนันต์จักรวาฬ พระโพธิสัตว ผู้สร้างสมการ เพื่อพระโพธิญาณ ช้านานได้ตรัส ๏ หนึ่งเรียกสมญา อีกอย่างหนึ่งว่า พระมะหาสัตว พระคุณพิเศศ ข้ามเขตรไตรวัฏ เป็นใหญ่เห็นชัด กว่าสัตวสามัญ ๏ ศรัทธาทำบุญ ใจผู้การุญ ดำรงสัทธรรม์ อุส่าห์ก่อสร้าง หนทางสวรรค์ ผูกจิตรติดพัน ในพระสัทธรรม ๏ จตุบริสา เห็นท่านใช้มา อย่างสุขุมคำ จตุบรรสัสย สะยะประจำ ควรเป็นที่สำ เหนียกนึกตฤกตรอง ๏ บริสัสยนารถ นี่คำนักปราช ใช้ในละบอง ระเบียบพระนาม เจ้านายโดยปอง แปลตามทำนอง ที่พึ่งบริหาร ๏ คำว่าสัดสัด คิดค้นคัดจัด สิบแปดประมาณ ทั้งขอมทั้งไทย ควรใช้ในการ เด็กจงพิจารณ์ จักใช้ใคร่ครวญ ๚ะ
สาด๏ คำไทยใช้สาด เรียกเครื่องปูลาด เสื่อสาดทั้งมวญ อีกต้นลางสาด ดื่นดาษในสวน เพลิงไหม้ใกล้จวน วิดสาดวารี ๏ มคธพจนารถ เรียก/*329ว่าปิศาจ ไทยแปลว่าผี สกดตัวจอ ตามข้อคดี ใช้พูดกันมี ว่าปิศาจสิง ๏ สัดถะสัดถา มคธภาษา สำแดงแจ้งจริง แปลได้สี่อย่าง โดยทางอ้างอิง อาวุธทุกสิ่ง เรียกว่าสาตรา ๏ เช่นไดกุมสาตร คำนี้นักปราช นิพนธ์พจนา ไดแปลว่ามือ กุมถือซึ่งอา วุธครบซ้ายขวา เข้าในสงคราม ๏ หนึ่งเรียกคัมภีร์ บันดาที่มี โหราสาตรนาม อีกไสยสาตร คัมภีร์พวกพราหมณ์ เวชชะสาตรคาม ภีร์แพทย์พวกหมอ ๏ อักษรสาตร นี่คำนักปราช แปลไว้ละออ คัมภีร์อักษร บทกลอนเพียงพอ สำแดงเหล่ากอ กำเนิดอักษร ๏ หนึ่งแปลว่าหมู่ ว่าพวกเกรียวกรู เป็นหมู่สัญจร สาตรวาหะ นี่พวกนิกร พ่อค้าเกวียนดอน พาพวกคระไล ๏ ตัวเดิมสัดถะ แผลงตามสะกะฏะ ถะเป็นตระไป ตัวสัดเป็นสาตร สั้นยาวกล่าวไข รู้แน่แก่ใจ ชอบใช้ให้ควร ๏ สิปปะเป็นสิลป แปลตามระบิล ความรู้ทั้งมวญ เขียนศิลปสาตร นักปราชใคร่ครวญ เช่นอย่างกระบวน โหราสาตรคง ๏ คำต้นสัดถา แผลงเป็นสาศดา คำบาฬีตรง แปลว่าผู้สอน ต้นบัญญัติยง สี่คำ/*330จำนง แปดสาตรสาศดา ๏ เดือนแปดนักปราช เรียกเดือนอาสาธ โดยนามตำรา เดือนแปดก่อนเรียก ว่าปฐมา สาธแลบุรพา สาธมาศมีสอง ๏ ฝ่ายเดือนแปดหลัง จัดเรียกนามตั้ง ทุติยาสาธปอง กับเรียกอุตรา สาธโดยทำนอง นามเดือนแปดสอง อธิกมาศมี ๏ หนึ่งนายเนสาท พรานใจฉกาจ ดั้นดงพงพี มือแม่นแว่นไว น่าไม้ปืนดี ยิงหมู่มฤคี โคช้างกวางทราย ๏ ปราสาทพิมาน ล้วนแก้วแกมกาญจน์ พริ้มเพริศเฉิดฉาย ประสาทเลื่อมไส ในธรรมบรรยาย สาทเหล่านี้หมาย สกดทอทาน ๏ หนึ่งฤดูสารท ในคำนักปราช ว่าสะระทะกาล ฤดูปายาศ แลยาคูหวาน เรียกโดยโวหาร ว่าสารทกลางปี ๏ ปะสาธนะ ในคำมคธะ ใช้มามากมี ว่าเครื่องประดับ สำหรับผู้มี แต่งเชิดชูศรี วะโรโอภาษ ๏ เช่นนามะกร หม่อมเจ้าสังวร วะระประสาธน์ แปลว่ามีศีล สำรวมมารยาด เป็นเครื่องโอ่อาตม์ ผุดผาดผ่องใส ๏ มหาลัดดา ประสาธน์นี้นา โดยเรื่องพระไตรย ปิฎกยกย่อง เป็นของสูงใหญ่ จำเภาะได้ใส่ แต่หญิงมีบุญ ๏ คือวิสาขา กับ/*331นางมลิกา ภรรยาพันทุล ชายาทั้งคู่ เป็นผู้มีบุญ ได้ทรงอดุลย์ มหาลัดดา ๏ ประสาธน์นี้บท ธอเธอสกดนอการันตา อย่าเขียนเปลี่ยนแปลง ให้แปร่งวาจา จะผิดภาษา สังเกตเลศเลา ๏ สาสะนะสาศนา สองนี้แปลว่า คำสอนพระเจ้า บอกอนุสาศน์ ประกาศหนักเบา การที่ควรเคา รพรับปฏิบัติ ๏ อนุสาศนสอน คำในบทกลอน มีอยู่ชัดชัด แต่เขามักว่า เป็นภาษาวัด รู้ไว้ให้จัด บ้านวัดก็ดี ๏ มีพระประสาสน์ สั่งด้วยทางราช กิจการอันมี รับพระประสาสน์ ผายผาดจรลี จัดการตามมี ประสาสนสั่งพลัน ๏ อนุสาศนประสาสน์ บังคับเขียนวาด ลม้ายคล้ายกัน สกดตัวสอ มีนอการันต์ เป็นที่สำคัญ การันต์พจนา ๏ ประมวญทั้งหมด คำไทยมคธ ทั้งสองภาษา ยี่สิบสี่คำ เช่นรำพันมา พวกกุมารา เรียนเล่าเข้าใจ ๚ะ
สิด๏ เอาไม้สีสิด ประกอบประกิจ เก๋งเรือละไม คำสิดเช่นนี้ คดีคำไทย ตามแบบสอไว พจน์พากยหลากคำ ๏ หนึ่งคำอังกฤศ ใช้ว่าลิสิด หนังสือแม่นยำ เหมือนกับฎีกา ใบเสร็จประจำ ที่ไทย/*332ใช้สำ หรับรายเงินทอง ๏ สิทธิว่าเสร็จ ฤๅว่าสำเร็จ แปลคำทำนอง เหมือนว่าสิทธิ์ขาด อำนาจปกครอง ทำได้โดยปอง ทุกสิ่งประสงค์ ๏ มอบอาญาสิทธิ์ แปลว่ามอบกิจ เสร็จอาญาปลง ธุระสิทธิ์ขาด สามาดถ์จะลง โทษถึงชีวง วางด้วยอาญา ๏ ชนกชนะนี ทรัพยบันดามี ที่สะสมมา ยกให้เป็นสิทธิ แต่บุตรธิดา ปกครองรักษา ทรัพยสินศฤงฆาร ๏ พระฤๅษีสิทธิ ฦๅเดชเวทฤทธิ์ ศักสิทธิ์พิศาล ประสิทธิประสาท แก่ราชกุมาร ประสิทธิไชยชาญ เชิดชื่อฦๅไชย ๏ คำสิทธิมคธ บังคับตามบท สกดไทวย ทอท่านธอเธอ เสนอกันไป สิทธาก็ใช้ สิทธํก็มี ๏ วันสิทธิโชค ว่าตามโฉลก โยคเกณฑ์ดิถี มะหาสิทธิโชค โชคไชยใหญ่ทวี ทั้งสองวาที ว่าเสร็จสมประสงค์ ๏ ครูผู้บัณฑิตย์ อุส่าห์สอนศิศย์ ตั้งจิตรจำนง ฝ่ายผู้เป็นศิศย์ ตั้งจิตรซื่อตรง หมายมอบตนคง เป็นศิศย์ศึกษา ๏ ศิศย์นี้มีบท ศอคอสกด ยอการันตา ษอบอก็ได้ เช่นใช้มีมา เช่นมนุษยา มนุศย์ก็มี ๏ ตัวเดิมศิศะสะ สอปลายเป็นยะ สะกะฏะวิธี เหมือนมนุสสะ ศะยะวาจี /*333สำแดงคดี ดูอย่างอ้างเหมือน ๏ แบบนี้สำคัญ อย่างใช้ยืนยัน อย่าฟั่นอย่าเฟือน ใช้แต่โบราณ นับนานปีเดือน อย่าใช้แชเชือน คลายเคลื่อนคลาศคลา ๏ ดุสิตสวรรค อยู่เรียงเคียงกัน กับชั้นยามา แปลว่าเป็นที่ ยินดีปรีดา ภิรมย์หรรษา แห่งเทพไทย ๏ ตอตราสกด ต้องตามแบบบท มคธขานไข มักตั้งเป็นนาม อารามละไม กับปราสาทใน กรุงเทพธานี ๏ พระที่นั่งดุสิต ปราสาทโสภิต ไพโรจรูจี วัดดุสิดา รามงามผ่องศรี อย่างสั้นวาที วัดดุสิตคง ๏ คำว่าสฤษดิ์ แบบสังสกฤษฎ์ เติมษอบอลง ดิการันต์เพิ่ม ท้ายเสริมประสงค์ ที่คำเดิมตรง คือสัดติมี ๏ แปลว่าอำนาจ สำเร็จเด็ดขาด ในกิจการดี พระสฤษดิรักษ ประจักษวะจี จัดเป็นนามศรี สังกรอวตาร ๏ คำว่ารังสฤษดิ เห็นใช้ลิขิต มาแต่เบาราณ แปลว่าแต่งสร้าง นฤมิตรบันดาน เป็นบทพจมาน คู่กับรังสรรค์ ๏ กับสฤษดิที่ว่า เลศเลาวาจา ละม้ายคล้ายกัน มักมีใช้ขุม สุขุมฦกครัน ในโคลงในฉันท์ ใช้ชุมกลุ้มไป ๏ อุส่าห์แคะคิด ในหมวดคำสิด ทั้งขอม/*334ทั้งไทย รวมเข้าเป็นหมวด ตราตรวจเป็นไว พจน์พากยหลากไนย สิบสองวาจา ๚ะ
สุด๏ ในคำว่าสุด พูดกันอุตลุด สยามภาษา เกินเห็นมนุศย ว่าสุดสายตา ที่สุดลงมา เพียงชั้นเชาเรา ๏ สูงใหญ่ที่สุด เห็นเกินบุรุศย จะเทียบเทียมเขา สุดเขตรชนบท บรรพตภูเขา สุดแดนนาเรา เพียงนานายยัง ๏ สุดเสียงประโคม ที่คฤกครื้นโครม พิณพาทยแตรสังข สิ้นสุดสำเนียง สุดเสียงระฆัง สิ้นสุดชีวัง ว่าตายวายชนม์ ๏ โอ้ทรามสุดสวาสดิ์ ไยจึ่งมาคลาศ ไกลมิ่งนฤมล โอ้สุดที่รัก เหลือจักผ่อนปรน สุดทุกขสุดทน ด้วยเจ้าสุดใจ ๏ คำสุดเหล่านี้ เช่นอย่างอ้างชี้ สุดภาษาไทย ตัวดอสกด ตามบทวินิจไฉย สังเกตเลศไนย อย่าให้แปรผัน ๏ ผิวภักตรผ่องผุด ผิวงามบริสุทธิ์ แจ่มเพียงเพญจันทร์ วิสุทธิ์กระษัตริย์ ฉวีวรวรรณ พิสุทธิสบสรรพ์ ศรีวิสุทธิวงษ์ ๏ สุทธะมคธ แปลว่าหมดจด กายจิตรจำนง ของซึ่งสอาด แลชาติกุลพงษ์ ไม่ปะปนคง นับว่าบริสุทธิ์ ๏ มรรคผลนฤพาน เป็นธรรมแก่นสาร เรียกว่าโลกุต ดรข้าม/*335กันดาร สงสารสมุท ฦกซึ่งกว้างสุด ยิ่งสิ่งทั้งผอง ๏ สุดสุดไทยขอม คิดรวบรอมชอม พอครบสิบสอง นักเรียนเพียรดู ให้รู้ทำนอง ครวญใคร่ไตร่ตรอง ตามเหตุเลศไนย ๚ะ
สูด๏ หมวดคำสูดสูด ฟังเสียงคนพูด ว่าสูดคำไทย สูดดมยานัด สูดกลิ่นมาไลย สูดดมอะไร ไม่ฟูชูรศ ๏ ไม่เหมือนกลิ่นน้อง วันแรกร่วมห้อง รื่นรวยสรวยสด ยิ่งกว่าพิมเสน ราเชนชะมด ค่อยสูดค่อยซด เอิบทราบอาบทรวง ๏ คนกลับกลอกพูด ต้องให้พิสูตร ตามอาญาหลวง วิสูตรรูดลอง สิ่งของทั้งปวง วัดชั่งนับตวง สอบสวนทวนดู ๏ สูตรว่าเส้นด้าย หนึ่งแปลว่าสาย แยบคายคิดดู เครื่องสนด้วยสูตร พูดตามแบบครู สูตรสังวาลตรู สายสังวาลงาม ๏ พระสูตรบรมัดถ์ วิไนยท่านจัด เป็นปิฎกสาม คำสูตรท่านใช้ เลศไนยเนื้อความ แปลผ่อนผันตาม แต่เค้าคดี ๏ วิสูตรโยธา มาตยเรียกสมญา ชื่อขุนนางมี อีกคำเขาพูด วิสูตรสาลี ยังอีกวาที วิสูตรโกษา ๏ คำสูตรมคธ คำตามแบบบท สกดตอตรา ต้อง/*336เติมตัวรอ แทน ดอหนึ่งรา สูตตะวาจา มคธบทไข ๏ ในหมวดคำสูตร คิดรวมคำพูด ทั้งขอมทั้งไทย ถ้วนทัศวาที ตามมีมาใน แบบเดิมเติมใส่ แซมเสริมสองสาม ๚ะ
เสด๏ คำเสศนี้ไซ้ ไม่มีคำใช้ พูดในสยาม เอาคำมคธ พากยพจนคำงาม ใช้ต่อล่อลาม ก็กลายเป็นไทย ๏ เสรฐว่าประเสริฐ คือเป็นผู้เลิศ ยิ่งกว่าใครๆ เช่นว่าเศรฐี มีทรัพยโภไคย ประเสริฐสุกใส ด้วยทรัพยศฤงฆาร ๏ ใช้ตามแบบบท บังคับสกด ตัวฐอสันฐาน ตัวอย่างอ้างไว้ เขียนใช้มานาน จู่ลู่ใช้การ มักง่ายคลายเพียร ๏ คำว่าปฏิเสธ แปลความตามเหตุ ห้ามปัดสลัดเตียน ในข้อคำถาม เรื่องความบเมียน บ่ายบากจากเจียร เป็นอย่างอื่นไป ๏ ปฏิเสธนี้ เช่นอ้างอย่างชี้ ปฏิตอนใน ธอเธอสกด ตามแบบบทไว พจนพากยหากไข เช่นใช้อาจิณ ๏ ปฏิเสธภาคเสศ เป็นที่สังเกต ในข้อตัดสิน ภาคเศศแบ่งส่วน สำนวนวาทิน ตระลาการยิน ยลชัดจัดความ ๏ เศศแปลว่าเหลือ คำนี้ใช้เจือ กับคำสยาม ด้วยพูดใช้มาก ติดปาก/*337ล่อลาม คนไทยใช้ตาม เหมือนภาษาตน ๏ เช้าสอง บ่ายสาม} โมงเศศ เป็นที่สังเกต ช้างลงอาบชล เสศผ้าเสศส่าน ประมาณพวกพล นับรวบรวมคน สักพันเศศมี ๏ อายุยายขลิบ นับได้เก้าสิบ กับเศศสามปี เศศไร่เศศงาน บรรหารคะดี เศศสร้อยวาที เศศเลขคูณหาร ๏ บางทีพูดซ้ำ ซ้อนซ้อนสองคำ เช่นตวงเข้าสาน ถังเคยสังเกต เหลือเศศทนาน ถังของนายปาน เหลือเศศมากไป ๏ คำเศศทั้งหมด เดิมเป็นมคธ ลดเป็นคำไทย ทารกก็รู้ พูดอยู่เกลื่อนไป ยลแยบแบบไนย ศอคอทั้งสอง ๏ วิเศศพิเศศ คิดค้นต้นเหตุ แห่งแบบตะบอง นั้นท่านแปลว่า ยิ่งกว่าทั้งผอง ใช้คำทำนอง วิเศศกว่ากัน ๏ ได้ของวิเศศ แต่ต่างประเทศ วิเศศครามครัน ท่านผู้วิเศศ รู้เวทย์มนต์ขยัน ตำรายาฉัน วิเศศจริงจริง ๏ วิเศทนอกใน ทั้งนายทั้งไพร ล้วนพวกผู้หญิง วิเศศสาหัศ ปากจัดจริงจริง ใครพูดพาดพิง ว่าไม่ปราไสย ๏ วิเศศมคธ แล้วตกเลื่อนลด ลงมาเป็นไทย เด็กเด็กสามัญ พูดกัน/*338อึงไป ชินปากชินใจ รู้ได้ชัดเจน ๏ คำเศศสอบสวน บรรจบจำนวน ครบถ้วนในเกณฑ์ คำไทยใช้มาก หันบากความเบน พูดขานชาญเชน ทั่วทุกวาจา ๚ะ
เสิด๏ เสิดแปลว่าหนี เคลื่อนไปจากที่ บุราณภาษา ทุกวันยังมี คัมภีร์โหรา พระเคราะห์เทวา บ้างเสิดภักมน ๏ เสิดนี้คำเก่า เดี๋ยวนี้พวกเรา ไม่พบตำรา ก็ท่าใจจน จะคิดเวียนวน ว่าคำอะไร ๏ คำมคธมี ประเสริฐเศรฐี ประเสริฐเลิศไกร คำว่าประเสริฐ ชูเชิดในไทย พูดขึ้นใครใคร ก็รู้ทั่วกัน ๏ เดิมพากยมคธ พูดมากหากลด ลงเป็นสามัญ ด้วยเหตุเพราะว่า ใช้มานานครัน พวกเราสำคัญ ว่าคำเชาเรา ๏ ประเสริฐเลิศลบ ได้มาประสบ พบกับนงเยาว์ อย่าสบประมาท จู่ลู่ดูเบา สบประมาทเขา ไม่ควรแก่การ ๚ะ
สบ๏ น้ำผึ้งยาผง ใส่ปนกันลง สิ่งละทนาน กวนให้สบกัน ตักใส่ในจาน เกบไว้กินนาน เป็นยาลูกกอน ๏ เขาเป็นน้องเมีย พ่านต้องสบเสีย ให้เก็บอากร พอสบไสมย คัลไลลาจร แปลอุทาหรณ์ ว่าถูกความไป ๏ รู้ครบสบสาตร นี้คือนักปราช /*339เรียนจบครบใน คัมภีร์ทุกดย่าง ที่อ้างว่าไตรย เวทางค์วิไสย รู้สิ้นสบสรรพ์ ๏ สบศิลปนี้ว่า รู้จบวิทยา เพลงศรทุกพรรณ์ คำสบเหล่านี้ วาทีสามัญ บอสกดยัน ยืนว่าคำสยาม ๏ การศพปลงศพ คำนี้ปรารภ คิดค้นต้นความ คำเดิมฉะวะ พากยมคธนาม แปลเป็นสยาม ว่าซากศพผี ๏ ฉอเป็นศอคอ วะเป็นตัวพอ แผลงตามวิธี จึ่งอ่านว่าศพ บรรจบวาจี ใช้เป็นคำดี ไม่มีอยาบคาย ๏ พูดเป็นชั้นๆ เรียกพระศพนั้น คือศพเจ้านาย พระบรมศพ เลิศลบทั้งหลาย องค์กระษัตริย์สาย สืบสันตติวงษ์ ๏ รู้ให้รอบคอบ รู้คำประกอบ สูงต่ำคำคง ให้ต้องตามบท กำหนดประสงค์ ความรู้ตำรง ภูมศักดิ์นักเรียน ๏ พระขีณาศพ ท่านถึงที่จบ ไม่ต้องทำเพียร สิ้นกิเลศดอง สันดานจำเนียน หมดเชื้อเกษียณ สิ้นของดองดำ ๏ มคธพจนะ มหุศสะวะ เป็นต้นเดิมคำ กระแสแปลว่า การเล่นเต้นรำ ท่านแผลงแปลงทำ สกฏะวิธี ๏ เป็นมหรศพ นับรวมบรรจบ ศพห้าวาจี พอพิณสกด ถูกบทบาฬี กำหนดจงดี โดยเหตุ/*340เลศไนย ๏ อุสะภะศับท์ ท่านแผลงแปลงกลับ เป็นพฤศภไป เป็นชื่อราษี คัมภีร์แพทไสย แปลข้างคำไทย ว่าโคอุสะภา ๏ พระนราศพ สมญาปรารภ องค์พระสาศดา ดังโคประเสริฐ ล้ำเลิศโลกา จูงหมู่ประชา ข้ามพ้นกันดาร ๏ ศภสองคำนี้ ภอภรรยาชี้ สกดพจมาน อีกคำว่าศพ สมทบพิจารณ์  นามท้าวมัฆวาน เทเวศร์วัชรินทร์ ๏ หมวดสบครบถ้วน จัดคำจำนวน ที่ควรยลยิน สิบสี่คำชอบ ระบอบระบิล เช่นใช้อาจิณ ควรจำดำรง ๚ะ
สับ๏ พูดสับคำไทย เอามีดอะไร มาสับฟันลง ทั้งโขกทั้งสับ ย่อยยับเป็นผง พูดสับปลับปลง สลัดสัตยา ๏ พูดสับประดน เพื่อให้ฝูงคน หัวเราะเฮฮา เป็นบาปต้องปรับ สัมผับปะลา ปะโทษวาจา จัดว่าอย่างเบา ๏ สตตะว่าเจ็ด วิธีเผด็จ ท่านแผลงแปลงเอา ตัวตอเป็นบอ ติดต่อสำเนา สับดศกเรา ก็ใช้ชินตา ๏ สัดตาหะวาร ในคำโบราณ ท่านใช้สับด่าห์ แปลว่าเจ็ดวัน สำคัญพจนา สะกะฏะภาษา ใช้มานมนาน ๏ สัททะว่าเสียง แลว่าสำเนียง เสียงมีวิญญาณ กับสำเนียงที่ /*341ไม่มีวิญญาณ ทั้งสองประการ เรียกสัททารมณ์ ๏ สัททะเดิมนี้ แผลงโดยวิธี สะกะฏะนิยม ทอเป็นตัวบอ เดิมต่อบรรสม กดกบระดม เปลี่ยนแปลนแทนเสียง ๏ เหมือนหนึ่งสัดตะ แผลงเป็นสับดะ อ่านออกสำเนียง อีกอัจฉะระ เป็นอับศรเรียง คำอ้างอย่างเคียง เทียบไว้ให้ดู ๏ มคธคำสับท์ มีอะเนกนับ เหลือจะเชิดชู ต้นนามะศับท์ ตำหรับแบบครู กิริยาสับท์ดู อีกทัพพศับท์หลาย ๏ ศับท์นกสับท์ไม้ เรียกชื่อเปลี่ยนใช้ มีหลากมากมาย ถ้าจะใครรู้ เรียนมูละกัจจายน์ คงรู้เงื่อนสาย แห่งศับท์นานา ๏ ศับท์ที่คนไทย เอามาพูดใช้ ชุมในภาษา คือคำกิติศับท์ เขาล่ำฦๅมา อีกเรียกราชา ศับท์สูงวาที ๏ หนึ่งบรรฦๅศับท์ คำนี้สำหรับ นักเลงกระวี แต่งกาพยโคลงฉันท์ ใช้กันมากมี ความแปลวจี ว่าบรรฦๅเสียง ๏ สัพพะสรรพะ คำเดียวใช้คละ แต่แปลกสำเนียง แปลว่าทั้งหมด มคธเทียบเคียง คำอ้างวางเรียง เช่นสัพพัญญู ๏ คำแผลงเผด็จ ใช้ว่าสรรเพช นามพระเชิดชู ใช้ในสยาม เป็นนามพระภู บดินทรเจ้าอยู่ หัวแห่ง/*342ประชา ๏ สัพพัญญูนี้ แปลความเชิดชี้ ชัดตามภาษา ว่ารู้ทุกสิ่ง จริงแก่ปัญญา แห่งเหล่าเมธา ทั่วภพมณฑล ๏ คำว่าเสร็จสรรพ รอหันสรรกับ ตัวพอประคน ตกเป็นคำไทย พูดใช้ทุกคน แต่เค้ายุบล แบบบทบาฬี ๏ บ้างเขียนแต่ง่าย เป็นมคธกลาย สยามวจี เอาตัวบอบท สกดก็มี เห็นงามตามที่ ไม่ติเตียนใคร ๏ น้ำซับสินทรัพย คู่นี้ควรนับ ไวพจน์พิไสย ว่าโดยลำดับ น้ำซับคำไทย สินทรัพยนี้ไซ้ มคธคำแผลง ๏ ตัวเดิมทัพพะ วิธีสะกะฏะ เปลี่ยนพอยอแปลง ใช้มาอาจิณ จนสิ้นระแวง แปลตามศับท์แสง เครื่องใช้กอบการ ๏ ไวพจน์หมวดสับ คณะนานับ สิบคำประมาณ ข้อคำทั้งมวญ ไต่สวนพิจารณ์ จัดสอนกุมาร ให้อ่านให้จำ ๚ะ
สาบ๏ แมลงสาบเหมนสาบ รู้กันโดยอยาบ สยามพจนำ พระยากระสาปน์ แช่งสาปนี้คำ มคธควรสำ เหนียกแยกแปลกกัน ๏ คำว่าแช่งสาป จะเขียนอย่าอยาบ สกดปอปัน กระสาปน์ตัวปอ มีนอการันต์ เป็นข้อสำคัญ คำต่างอย่างยล ๚ะ
สิบ๏ นับหนึ่งถึงสิบ ควรจะยกหยิบ สามัญ/*343ยุบล เรียกอิศวรเวท ตามเหตุนุสนธิ์ เรียกว่าศิพมนตร์ แปลงวอเป็นพอ ๏ เมืองลพบุรี นามเก่าเหล่ากอ เรียกเขาศีวะลึงค์ เรียกอึงเพียงพอ คนละเอียดละออ เห็นว่าอยาบคาย ๏ จึ่งเปลี่ยนนามสฤษดิ์ เขาสิพนิมิตร ขึ้นเป็นชื่อหมาย เกี่ยวข้องคำสิพ ยกหยิบธิบาย เดี๋ยวนี้ก็กลาย เรียกสัพพะไป ๚ะ
เสบ๏ ส้องเสพยเสพยนี้ ตรวจดูไม่มี ในภาษาไทย เอาศับท์เสวะ ว่ามคธไข มาพูดมาใช้ เข้าใจกันดี ๏ เหมือนเสพยสุรา ส้องเสพยกามา สมรศฤดี ส้องเสพยคบหา เจรจาพาที พูดเสพยรู้ดี ดังภาษาไทย ๚ะ
สม๏ คำพูดอยาบช้า ว่าสมน้ำหน้า สมสาแก่ใจ ผัวเมียคู่นั้น สมกันกะไร ต้องการสิ่งใด ได้สมปราถนา ๏ มีคู่สู่สม เขาย่อมนิยม แต่ไหนๆมา สมนึกสมคิด สมจิตรจินดา ทำให้สมสา แก่ใจไม่ดี ๏ อีกว่าสะสม จัดอย่างนิยม สยามวาที ของรู้ไม่ยาก พูดหลากมากมี สมสิ้นอินทรีย์ สมหน้าสมตัว ๏ สมยศสมศักดิ์ สมกับใจรัก สมัค/*344พันพัว สมที่ทำกล้า ใครว่าไม่กลัว สมที่มึนมัว เมายศวาศนา ๏ ร่ำไปไม่จบ คำว่าปรารภ สมไทยเจรจา มีมากฟั่นเฝือ เห็นเหลือคณนา จะเนิ่นสารา ชักมาป่วยการ ๏ สองสมสมพาศ คำนี้นักปราช พูดใช้มานาน เดิมสังวาสะ คำมคธขาน ท่านแผลงแปลงสาร นิคคะหิดเป็นมอ ๏ จึ่งอ่านว่าสม อาเทศนิยม เอาวอเป็นพอ เสร็จเป็นสมพาศ สกดศอคอ เป็นคำลออ ละเมียดละไม ๏ สมว่าเสมอ เช่นคำเสนอ สมยศสมใจ อย่านึกนิยม ว่าสมคำไทย แปลเหตุเลศไนย ยุคไวยคราวกัน ๏ สติความตฤก สำหรับรฦก ทุกสิ่งสารพัน สังสะกฤษฎ์แท้ ท่านแปลแปลกผัน พินธาคมสรร เป็นสมฤดี ๏ จะอ้างพยาน คำพูดคำขาน บุราณก็มี ว่าสิ้นสติ สมประฤๅดี แปลงแปลงวาที มีปะเติมปน ๏ จะเป็นคนไทย คำพูดอะไร มักเสริมนุสนธิ์ สังสะกฤษฎ์แท้ ยังแน่ยุบล ตัวปะไม่ปน เป็นสมฤดี ๏ อาศรมนี้ไซ้ ท่านมักพูดใช้ อาศรมฤๅษี เดิมอัศสะมะ พจนะบาฬี สะกะฏะวิธี แผลงว่าอาศรม ๏ สมบูรณสมบัติ ทุกผู้รู้ชัด ใช้มานานนม /*345ถึงเป็นมคธ ตามบทมธยม ไม่ต้องปรารมภ์ ปรารภอรรถแปล ๏ สมสมไทยขอม คิดรวบรอมชอม ไว้ตามกระแส ได้สิบเอ็จคำ หมั่นจำดูแล เหหันผันแปร ตามลักษณอักษร ๚ะ
สุม๏ คำไทยใช้สุม มักพูดกันชุม ว่าสุมกองฟอน สุมแกลบกลบไว้ เห็นไฟสุมขอน สุมหญ้าสุมบอน สุมเพลิงเริงชาล ๏ ยาสุมศีศะ เปราะหอมอย่าละ ยาครูบุราณ ใบสมีฝักเข้า ตำเคล้าอย่านาน ใบฆ้องสามย่าน สุมเศียรเด็กดี หนึ่งพูดกันชุม ฤดูมรสุม บดกลุ้มเมฆี มรสุมเข้ากล้า เชานาเปรมปรี มรสุมวจี จนเป็นคำสยาม ๏ มคธพจนะ นั้นว่ากุสุมะ ชื่อดอกไม้งาม ท่านมักใช้ชุม โกสุมในความ ฝ่ายข้างสยาม ชมดอกมาลี ๏ อีกโกสุมภะ ก็เป็นวาทะ มาในคำภีร์ แปลว่าดอกคำ ซึ่งเรียกแสดสี เขียนใช้ต้องมี ตัวภอการันต์ ๏ สุขุมละเอียด ใช้คำละเมียด อาเทศแปรผัน ขอเป็นษอบอ ติดต่อเกี่ยวพัน เช่นคำจำนัน สุษุมสาตรสาร ๏ ในสุมวาที ทั้งไทยบาฬี เก้าคำประมาณ มิใช่อุตริ คติเบาราณ แบบสอนก่อนกาล เก็บมาพาที ๚ะ
/*346เสม๏ คำไทยใช้เสม เหมือนบุตรนายเอม ชื่อเสมก็มี เกษมนี้ไซ้ ใช่คำบาฬี เขมะเดิมที ท่านแผลงแปลงมา ๏ ขะเป็นกะษะ วิธีสะกะฏะ พจนะภาษา เช่นเขตรเกษตร คือแดนไร่นา โกษมพัตรา ไกษยไภยสูญ ๏ บุตรนายจันโสม ให้ชื่อนายโฉม สมเชื้อประยูร กินโสมถึงชั่ง กำลังมากมูน นี่คำเพิ่มพูล โสมภาษาไทย ๏ โสรมว่าพระจันทร์ นี่คำท่านสรร แต่มคธไข แจ่มแจ้งแสงโสรม คือโคมอำไพ สว่างสร่างใส แสงโสรมรังษี ๏ หมวดสอไวพจน์ แจกจบครบหมด โดยบทวิธี เพียงคิดแคะไค้ คำใช้ลิปี สอนเด็กอันมี ปัญญาอ่อนเยาว์ ๏ ถ้อยคำทั้งมวญ นักเรียนไม่ควร จู่ลู่ดูเบา อุส่าห์สืบสาง ต้นทางสำเนา มักง่ายดายเดา มักเขาดูแคลน ๏ รู้ให้แท้รู้ เขาถามถึงงู อย่าว่าปลาแทน เขารู้เขาหัว แด่ตัวแทนๆ ผู้รู้ในแดน ดินสิ้นเมื่อไร ๏ ตัวไม่อุส่าห์ ไต่ถามศึกษา ชล่าเลยไป นอกทางเฉลย เขาเพ้ยไยไพ โกรธเขาทำไม อดใจตริตรอง ๏ จบสอไวพจน์ จงจำกำหนด แบบบทละบอง ทั้งไทยมคธ เบ้ากรดทดลอง เกลากลั่นสรรปอง /*347บำรุงปรีชา ๚ะ
๏ หมวดสอไวพจน์สิ้น
สารสรร
เพียรคิดหลายคืนวัน
จวบแล้ว
พิจารณ์จัดแจกปัน
เป็นหมวด ไว้นา
เด็กอ่านฤๅจักแคล้ว
คลาศได้ปรีชา ๚ะ
๏ จักเสริมเติมต่อตั้ง
ตัวบท
ในหมวดหอไวพจน์
ภาคนี้
พิจารณ์อ่านจำจด
จงจัด เจนพ่อ
ไนยแนะนิเทศชี้
เช่นอ้างอย่างเขียน ๚ะ
๑๖๏ จักแจกจำแนกแนะนำ พจน์พากย์หลากคำ แลข้องด้วยพ้องสำเนียง ๏ ในหมวดตัวหอต่อเคียง ลำดับนับเรียง ตั้งต้นแต่หนพจมาน ๏ เรียกหอไวพจน์พิจารณ์ นานาประการ ประกอบให้ชอบเชิงเรียน ๏ สำหรับกุมารอ่านเขียน เพื่อผู้มีเพียร ศึกษาอุส่าห์จดจำ ๏ แต่หนต้นข้อเค้าคำ แจกเรียงโดยลำ ดับนับบ่สับสนกัน ๏ คำหนคนไทยจำนัน สังเกตเหตุปัน เป็นสองโดยคลองคดี ๏ ว่าประเทศทางวิถี คราวครั้งก็มี มักใช้ว่าได้หลายหน ๏ หนใต้หนเหนือเจือปน หนน้ำลำชล หนบกก็/*348ยกเจรจา ๏ ผินภักตร์ฝ่ายหนบุรพา บำบวงเทศา เดินหนให้ดลบันดาล ๏ ไม่รู้แห่งหนอนธกาณ หนทางทุระฐาน ณหนไศลไพรแวง ๏ ต้นหนคนท้ายเข้มแขง รู้เจนจบแขวง ในแควชลาสาคร ๏ เดินด้นกลางหนหาสมร ไป่พบบังอร ก็สุดวิโยคโศกศัลย์ ๏ ผู้วิเศศทางเวทมนต์ขยัน ล่องหนหายพลัน ทุกคนบอยลกายา ๏ คระหนคระหายส่ายหา บ่พบพนิดา ในแดยิ่งเดือดอาดูร ๏ หนไหนใครจักเกื้อกูล คุณยิ่งประยูร แลญาติอันอาจยาใจ ๏ คิดค้นหนข้างคำไทย ตามเหตุเลศไนย ที่ใช้สยามภาษา ๏ รวมเสร็จสิบเจ็ดวาจา พูดอยู่อัตรา บพักต้องแก้แปลความ ๏ พวกพหลพลมากเหลือหลาม พหลแปลตาม ทั้งไทยที่ใช้หนั่นหนา ๏ อีกคำหนึ่งคือโกลา หลเป็นคำบา ฬีว่าเอิกเกริกวุ่นวาย ๏ กาหลคำแปลพิปราย ว่าแตรทั้งหลาย เสียงหลากแลมากสัณฐาน ๏ หนสามคำนี้บรรหาร สกดพจมาน ตัวลอวิลาศคงควร ๏ เชาเกาะสิงหฬมากมวล มั่วสุมชุมชวน กันเชิญแลชมบูชา ๏ พระทันตธาตุสาศดา ในเกาะลังกา เกษมแล/*349เปรมปรีดี ๏ บังคับสิงหฬวาที ตัวฬอบาฬี สกดเช่นบทจักรวาฬ ๏ คำหนประดนพิจารณ์ ไทยขอมประมาณ ประมวญไว้ครบสิบสาม ๚ะ
หัน๏ ถัดถั่นคำหันเห็นความ ใช้ในสยาม ว่าหันว่าเหเปรไป ๏ อีกกังหันหมุนกวัดไกว หันหน้าหาใคร จะได้อาหารจังหัน ๏ นั่งล้อมโต๊ะรอบเรียงกัน สุกรหันหั่น แลปันไปทั่วตัวคน ๏ ไม้กระทังหันเห็นชอบกล ตรงเปลายาวยล เยี่ยงหันทำดังเวฬู ๏ คำไทยใช้หันสรรดู เห็นใช้เชิดชู ดังชักมาร่ำรำพัน ๏ บาฬีมีว่ามหันต์ ตัวตอการันต์ นี่แปลว่าใหญ่ใช้ชุม ๏ โมหันธการปกคลุม มืดโมหะรุม รันทำให้จิตรมืดมัว ๏ ที่ควรจะกลัวบมิกลัว ที่ประโยชน์ตัว ก็ต่อยประหารราญรอน ๏ องค์พระอรหันต์ปันถอน กิเลศมอดมรณ์ ดัวยมรรคประจักษ์สัตยา ๏ ทรงนามพระอระหา แลอรหันตา ไตรยวัฏท่านตัดสิ้นสูญ ๏ เขียนใช้ให้ถูกเค้ามูล ตอการันต์พูล เพิ่มท้ายที่หมายแม่นยำ ๏ รูปสัตวช่างปั้นเขียนทำ มาตั้งประจำ ที่เชิงพระเมรุเกณฑ์กัน ๏ คนไทยใช้เรียกออระหัน คำสองพ้องกัน สำคัญตัวตอบมี /*350๏ มหัณณะวะบาฬี แปลงตามวิธี เอาวอเป็นพอรอหัน ๏ เป็นมหรรณพครบครัน คำนี้ใช้กัน ว่าท้องทะเลสาคร ๏ หรรษาภิรมย์ชมอร แอบเคล้าคลึงสมร หื่นหรรษ์กระสันสู่สม ๏ หรรษะแปลว่าชื่นชม ษอบอนิยม ตามอย่างที่อ้างเบาราณ ๏ หรรสรรสิบเอ็จคำขาน ไว้เป็นประมาณ ประมาทก็คลาศคำเขียน ๏ อย่าให้เสียศักดิ์นักเรียน จงหมั่นระเมียน ระมัดประหญัดิอย่าเบา ๚ะ
หาน๏ หมวดหานขานคำสำเนา เด็กอ่อนหย่อนเยาว์ อย่าอยาบจงทราบแบบบรรพ์ ๏ กล้าหาญคำไทยใช้กัน อาจหาญประชัน นี่ใช้สกดตัวญอ ๏ ฉันใดไป่ทราบต้นตอ ใช้มาเพียงพอ ก็ลัดก็เลียนเขียนตาม ๏ เป็นที่สังเกตเหตุความ บให้ปนปาม แลปันให้แยกแปลกดี ๏ ห้วยละหานลำธารวารี หนึ่งนามธานี ก็มีว่าเมืองหนองหาน ๏ นอนิลสกดพจมาน เช่นคำสาธารณ์ ไป่มีพิเศศเหตุผล ๏ ทวยหาญว่าหมู่กล้าชน หักหาญประจน ว่าหักด้วยกล้าราวี ๏ รอสกดบทหารบาฬี มากหลายวาที คดีล้วนต่างห่างกัน ๏ คือว่าอาหารสารพัน เข้าปลาเผือกมัน /*351แลมูลผลาผลผอง ๏ อาหารว่านำมาครอง ชีวายุปอง บำรุงชีวิตินทรีย์ ๏ ประหารแปลว่าทุบตี บริหารมี คำแปลว่าแก้ปลดความ ๏ คือเฉลยไขแก้คำถาม เรียกโดยคู่ความ ก็คือจำเลยอัฏรา ๏ ไนยหนึ่งแปลว่ารักษา เช่นอย่างสมญา พระราษฎรบริหาร ๏ เป็นชื่อผู้ว่าราชการ เมืองมลาวสฐาน ประเทศกะมะลาไสย ๏ มีพระราชบริหารไข คำนี้มีไนย ว่าตรัสบังคับสั่งการ ๏ บางทีเป็นราชบรรหาร คำนี้เบาราณ มักใช้ญอใหญ่สกด ๏ แต่เห็นแทนบริหารบท ควรรอสกด บริท่านแผลงเป็นบรร ๏ สังหารว่านำพร้อมพลัน แต่ที่ใช้กัน ก็ใช้ว่าฆ่าราวี ๏ คือหมายเอาว่าความชี วิตรวอดวายลี ลาลดแลปลดปลงชนม์ ๏ ทหารคำนี้แบบยล ท่านแปลว่าคน ที่หนุ่มแลชุ่มมันแรง ๏ คำเดิมทะหะระท่านแผลง เสียงสั้นยาวแปลง ที่คำหะระเป็นหาร ๏ เรื่องนี้พระบาทมหิบาล ที่สี่รัชกาล ประทานเป็นแบบบรรยาย ๏ โวหารคำนี้พิปราย ว่าคำพูดหมาย เป็นคำที่เรียกร้องกัน ๏ แต่คำที่ใช้ทุกวัน ผู้ที่กล้ากลั่น เจรจานั้นว่าโวหาร ๏ เช่นพระเทศนาวาการ /*352เปรื่องปราดฉาดฉาน ก็ว่าโวหารท่านดี ๏ อภินิหารขานคำบาฬี ว่าบุญบารมี จะนำออกให้ยิ่งยง ๏ กฤดาภินิหารแปลตรง ว่าบุญจำนง ท่านได้ก่อสร้างปางบรรพ์ ๏ สร้างโบสถ์วิหารคู่กัน คำในโคลงฉันท์ ท่านมักแผลงใช้ไพหาร ๏ เอาอิเป็นไอไขขาน เช่นกับไพศาล เอาวะเป็นพะหารคง ๏ วิหารว่าที่อยู่สงฆ์ จะแปลให้ตรง ว่าวัดที่ชัดคำไทย ๏ วิหาระธรรมอีกไนย ที่อยู่ของใจ คือธรรมที่เป็นอารมณ์ ๏ ดังธรรมที่อยู่นิยม แห่งใจหมู่พรหม มีชื่อก็ชัดนามขนาน ๏ เรียกว่าจตุพรหมวิหาร หนึ่งแปลคำขาน ที่อยู่ประเสริฐเลิศคุณ ๏ เมดตากรุณาเจือจุน มุทิตาละมุน จิตรอ่อนอีกอุเบกขา ๏ ธรรมที่นี้นามสมญา พรหมวิหารรา เรียกใช้ในคำเทศธรรม์ ๏ อะวะหารไม่ใคร่ใช้กัน มีแต่ในบัญ ญัติข้อสิกขาบทสงฆ์ ๏ อวหารว่านำต่ำลง พูดคำไทยตรง ว่าลักว่าฉ้อเบียดบัง ๏ สมาหารแปลในพจนัง โดยเนื้อความหวัง ว่าชักว่านำเอามา ๏ เช่นบทบุญบารมีตา สมาหารวา จกนี้ก็มีเป็นพยาน ๏ ว่าบุญบารมีอาจหาญ ชักนำ/*353เสวตรสาร มาสู่สมโพธิสมพอง ๏ ว่าหารเลขตั้งโดยปอง แปลตามทำนอง ว่านำว่าลดเลขเดิม ๏ คำนี้เป็นสองควรเสริม หานนอนิลเติม ท่านใช้ในคำคูณหาน ๏ แปลว่าลดเลขตามการ สูตรเป็นประมาณ จะหมดจะลดเท่าใด ๏ ประหานนอนิลนี้ไข ว่าละเลยไคล คือเว้นแลว่างห่างหาย ๏ เหมือนคำในธรรมบรรยาย พระเทศมากหลาย ว่าสมุจเฉทประหาน ๏ คือละตัดเหล่าเกลศมาร ขาดจากสันดาน ประดุจหนึ่งขุดรากโคน ๏ รำงับบมิกลับพิโดร จิตรหน่วงน้อมโอน ในอำฤตยรศธรรม์ ๏ หนึ่งไนยหนึ่งว่ามหันต์ หากทีฆะสรร เป็นศับท์มหานต์ก็มี ๏ คำร่ายยวนพ่ายพาที กลอนจัดวะจี ว่ามหานตาธยาไศรย์ ๏ สังเกตโดยเหตุเลศไนย ประจักษ์แจ่มใส ให้เจนให้จัดชัดคำ แม้นจักสวดอ่านลำนำ ฤๅจะแต่งคำ สิ่งใดก็ได้เรวพลัน ๏ หมวดหานพิจารณ์จัดปัน นับรวบรวมกัน กำหนดสิบเก้าวาจา ๚ะ
หิน๏ เสาหินเรียกเสาศิลา แผ่นหินภูผา เรียกแผ่นศิลาเพราะดี ๏ หินอ้างอย่างไทยพาที กับหินบาฬี พ้องบทสกดนอนิล ๏ นฤเบศร์มเหศวรมหินทร์ /*354พระเจ้าแผ่นดิน เป็นใหญ่แลใหญ่ยิ่งยง ๏ มหินทรศักดิ์ธำรง แปลว่าผู้ทรง ซึ่งศักดิ์แห่งเจ้าธรณินทร์ ๏ เรียกแต่เจ้าพระยามหินทร์ บได้ระบิล ระบอบประกอบความไทย ๏ ทมิฬหินชาติคนใจ ดำต่ำช้าใคร จะเสพยก็เสียราษี ๏ หินะในคำบาฬี ไทยใช้กันมี บางทีก็ว่าโหดหืน ๏ บ้างว่าหินโหดกลมกลืน ไทยใช้บยืน เป็นอย่างที่อ้างคำคง ๏ หินมคธสกดนอตรง ที่ควรจะลง ทรก็ต่อการันต์ ๏ คำขอมทั้งคำสามัญ นับรวบรวมกัน เบ็ดเสร็จเป็นสิบวาจา ๚ะ
หุน๏ หุนหลีมีในภาษา จีนใช้เจรจา นี่จัดว่าหุนสามัญ ๏ มหุรดิวารสำคัญ ตามฤกษแบ่งปัน เป็นยามโฉลกโชคไชย ๏ คำเดิมมหุดิมีใน บาฬีบไพ เราะเพิ่มท่านเติมรอลง ๚ะ
โหน๏ ห้อยโหนคำไทยใช้คง เขียนโหนตรงๆ นอนิลสกดหมดความ ๏ หมอโหรมิใช่คำสยยาม แต่ไทยใช้ตาม ติดบทมคธภาษา ๏ แปลว่าคนรู้ตำรา วิธีบูชา พระเคราะห์จำเภาะเดือนปี ๏ คู่กับโหรดาจาริย์มี กรมพราหมณ์พิธี อันรู้ตำหรับเวทางค์ ๚ะ
เหียน๏ คลื่นเหียนหันเหียนคำกลาง อีกบังเหียน/*355วาง ไว้แบบว่าเหียนคำไทย ๏ พาหิระมคธแผลงไป เป็นพาเหียรไว พจน์พวกกับคำเหียนหัน ๏ แปลว่าภายนอกยืนยัน ใช่คำสามัญ แต่ไทยก็ใช้ชัดเจน ๏ ว่านมหาหงหักเอน หงษ์บินบากเบน ดังรูปที่ปลายเสาหงษ์ ๏ มหาหิงคำไทยใช้ตรง ฝูงมหิงษ์ลง ในเลนนี่ว่ากระบือ ๚ะ
หัด๏ ฝึกหัดอีกว่าหัดปรือ โรคหัดนี้คือ โรคผิวพิการกายา ระหัดวิดน้ำเข้านา ระหัศภาษา ในศับท์มคธบทมี ๏ ท่านแปลว่าความลับลี้ แปลกไทยพาที ศอคอสกดบทขอม ๏ สาหัศมคธแปลงปลอม เป็นไทยก็ยอม สกดยังเกี่ยวศอคอ ๏ สาหัศว่ารวดเรวพอ บรั้งรีรอ ระแหกระเหิดเปิดเปิง ๏ โจรร้ายสาหัศแรงเริง ฉกาจกลเพลิง อันลวกแลลามป่าดง ๏ สหัศว่าสิบร้อยคง เช่นนามท้าวองค์ สหัศเนตรตาพัน ๏ สหัศไนยแปลเช่นกัน บุตรท้าวกุมภัณฑ์ นั้นเรียกสหัศกุมาร ๏ นามดวงตาวันชัชวาลย์ มคธคำขาน เรียกว่าสหัศรังษี ๏ พระแสงแผดแผ่นพันทวี สบทั่วธาตรี นับโยชน์ก็ยิ่งเกินพัน ๏ คหัฐคฤหัฐเช่นกัน ท่านหากแปรผัน ให้ผิดให้แผกแปลกคำ /*256๏ แปลว่าตั้งอยู่ประจำ ในเย่าเรือนสำ นักนิ์เป็นหลักแหล่งลำเนา ๏ เพศพรรณแต่งตนเพริศเพรา คหัฐพวกเรา เพศผิดกับพวกบรรพชา ๏ พระหัดถ์ว่ามือซ้ายขวา คำสูงราชา ศับท์ใช้แต่ในเจ้านาย ๏ พระหัดถ์ดอสกดหมาย ถอการันต์ปลาย ถูกแยบในแบบบาฬี ๏ เขียนลดถอสกดก็มี รอหันวาที ก็ใช้กันคละปะปน ๏ มหัศจรรย์กุลาหล ประหลาดวิกล คือการแลของแปลกใจ ๏ ศอคอสกดบทไข มหัศคำใน นั้นแปลว่าใหญ่ยิ่งทวี ๏ หนึ่งว่าวันพฤหัศบดี ชื่อดาวราษี ซึ่งมีในฟ้าฝ่ายบน ๏ จัดนับเป็นวันเวียนวน ใช้ทั่วสากล ทุกเขตรประเทศบ้านเมือง ๏ คำหัดจัดเทียบประเทือง พอเป็นทางเรือง ปัญญาได้อ้างอย่างดู ๏ สิบสามคำชัดเชิดชู โดยแบบบรรพบู ราณบทได้จดประจำ ๚ะ
หิด๏ ไทยพูดคำหิดจงสำ เหนียกให้แม่นยำ เช่นนกกระหิดเหดหัน ๏ คนเป็นโรคหิดให้คัน เกาคะเยอยัน จนยับจนย่อยรอยแผล ๏ นิคหิตบต้องอัดถ์แปล รู้โดยกระแส ว่าจุดข้างบนวงกลม ๏ อาไศรยสามสระนิยม อาอิอุสม มตอ่านว่า/*357อำอึอุํ ๏ เสียงแทนงอมอมีชุม เช่นกับพระจุ พลชัดแลชุํนุํกัน ๏ แผลงตามสกฏะจำนัน นฤคหิตบรร จบจัดนิทัศน์ทางมา ๏ มหิตสกดตอตรา แปลว่าบูชา มักใช้ในบทกลอนมี ๏ หลวงหิทธิมหาโยธี มหิทธิฤทธิ์แรงดี คำนี้สกดทอธอ ๏ อุณหิศสกดศอคอ อุณสกดณอ ใหญ่นับว่าศับท์บาฬี ๏ แปลว่ากรอบหน้างามดี แปลอีกอย่างมี ว่าหมวกว่ามงกุฎกาญจน์ ๏ ว่าชั้นบันไดก็มาน คติเบาราณ มักใช้แต่กรอบภักตร์ชุม ๏ เป็นคำล้ำฦกปกคลุม ชักมารวบรุม ให้รู้ว่าหิศคำขอม ๏ มหิศศวรสมญาแห่งจอม ไกรลาศพนอม พนมณพื้นหิมพานต์ ๏ มหิศศรพระนามขนาน แห่งเจ้าจอมปราณ กระษัตริย์ในรัฐมณฑล ๏ คำหิดคิดเค้ายุบล ไทยขอมระคน คำนวนไว้เก้าวาจา ๚ะ
เหด๏ เห็ดโคนคำคนเจรจา จัดเป็นภาษา สำหรับประชามากมูล ๏ ถ้าจะใช้คำพิดทูล ราชพงษ์ประยูร ต้องเปลี่ยนว่าเห็ดปลวกแปลง ๏ เพื่อหลีกคำโดยแสดง เบื้องแยบแอบแฝง พวกลบพวกล้ำคำโดน ๏ ต้นเหตุนายจั่นเป็นโจร ซัดถึงนายโทน นายต่ายเป็นปลาย/*358เหตุความ ๏ เหตุนี้มิใช่คำสยาม คนไทยใช้ตาม แต่บทมคธบาฬี ๏ พูดกันมาหลายร้อยปี เข้าใจกันดี เดี๋ยวน่ี้ก็เป็นไทยตรง ๏ แต่ตุสกดยังคง พอให้เห็นลง ว่าเดิมมิใช่ไทยจริง ๏ เห็ดเหตุคำพูดประวิง ตัวอย่างอ้างอิง เป็นพจน์กำหนดคำเคียง ๏ ละม้ายคล้ายโดยสำเนียง ยาวสั้นสรรเสียง สำเนียงที่เรียงเจรจา ๏ เครื่องเหมสามยอดรจนา นี่เหมภาษา สยามเนื้อความตรง ๆ ๏ หงษ์เหมเปรมปรีดีลง ในสระบุษบง ก็แส่ก็ไซ้สินธู ๏ คำนี้พินิจคิดดู แต่ต้นคำครู ชรอยประสงค์หงษ์ทอง ๏ เหมะบาฬีละบอง แปดโดยทำนอง ว่าทองที่ลาวเรียกคำ ๏ แสงเหมหิรัญเรื่ออัม พรเพลากำ หนดได้ว่าใกล้รุ่งราง ๏ พระเหมสมาหารจางวาง ส่วยทองขุนนาง นครราชสีห์มาเมือง ๏ เหมมณเฑียรทองประเทือง ไพโรจรุ่งเรือง นามศาลสถิตย์เทวา ๏ เทิดตั้งริมฝั่งคงคา เป็นที่บูชา ณบางปอินถิ่นกรุง ๏ สายัณห์คนอยู่หมู่มุง โหมเพลิงสุมยุง แลเร่งลครโหมโรง ๏ ลูกนี่หลบหนีตะโพง เจ้านี่ตะโกรง ทันทวงดังโหมเรือไชย ๏ พวกกระบวน/*359ทวนธงไสว แห่โหมกันไป ครคฤกครโครมโหมหรรษ์ ๏ ผักโหมมีมากหลายพรรณ์ ใบต้นต่างกัน กำหนดในโหมคำไทย ๏ ชุมโหมโดยพิธีไสย พราหมณบูชาไฟ นี่จัดว่าโหมคำพราหมณ์ ๏ โอ่งไหๆเคลือบๆงาม ไหคำสยาม ควรใช้แต่ไม้มลาย ๏ หะยะมคธคำขยาย แปลว่าม้าหลาย ศรีอย่างแลต่างสัณฐาน ๏ เขียนใช้ในทุกวันวาร แปลงไปตามกาล เป็นคำมลายตัวยอ ๏ โคลงฉันท์ท่านใช้มาพอ เป็นเค้าเหล่ากอ คดีที่อ้างอย่างยล ๏ พลไหยไหยะร่าเริงรณ ไหยะรถคชพล ล้วนพวกที่กล้ากลางสนาม เจ้าพระยาม้าต้นสูงงาม โปรดให้ขนานนาม มหาไหยรัตโนดม ๏ ว่าพระยาม้าแก้วใหญ่สม บูระณะพึงชม ทั้งเชื่องแลเชิงกิริยา ๏ หิรัญแปลว่าเงินตรา สะกะฏะภาษา ท่านแผลงท่านใช้ไหรญ ๏ สกดญอญาติยังยล ตามเค้ายุบล บเปลี่ยนบเพี้ยนพาที ๏ หิรัญว่าทองก็มี โดยข้อคดี ที่ย้ายที่แยกแปลกความ ๏ นักเรียนเพียรพยายาม ย่อมจักรู้ความ คดีที่สอนกลอนเกลา ๚ะ
/*360๏ หอไวพจน์พากย์พ้อง
รำพัน
จบเสร็จสิ้นสารสรร
สุดถ้อย
กำหนดบทแบ่งปัน
เป็นหมวด หมายแฮ
สำหรับหนูน้อยๆ
นึกข้อคำเคียง ๚ะ
๏ หมวดออออกชื่ออ้าง
ออไว พจน์เอย
แจกแต่แม่กนไป
จวบท้าย
กลกลอนสิบเอ็จไพ
เราะเรียบ เรียงนา
ผลัดเปลี่ยนเวียนยักย้าย
แยบเยื้องอย่างกลอน ๚ะ
๏ หมวดออต่อลิกขิต เริ่มประดิดกลั่นเกลากลอน พจน์พากย์หลากสุนทร สำหรับสอนเด็กนักเรียน ๏ เด็กจงอุส่าห์สำ เหนียกลำนำในคำเขียน ถ้อยคำซ้ำวนเวียน ความแปลกเปลี่ยนเพี้ยนๆกัน ๏ คำไทยคำมคธ โดยแบบบทที่คัดสรร แม่กนต้นคืออัน ก็แบ่งปันเป็นสองทาง ๚ะ
อัน๏ อันไทยพูดใช้ถม ว่าขนมตัดอันวาง ผู้ซื้อต่อว่าพลาง อันบางๆไม่น่ากิน ๏ นักเลงไม้สามอัน เล่นพนันเป็นอาจิณ ย่อมรู้ทั่วแดนดิน ว่าไม้ฉ้อฬ่อลวงคน ๏ อันตัวข้าเจ้านี้ ไทยพาทีทุกแห่งหน อันๆสรรยุบลด เอ่ยขึ้นต้นคำเจรจา ๏ คำแปล/*361พระบาฬี เยี่ยงอย่างมีแบบบัญชา วิภัติปัฐมา แปลอันว่าเป็นประธาน ๏ อันว่านี้คำลาว พูดสืบสาวแต่บุราณ ท่านผู้ครูอาจาริย์ ชั้นก่อนเก่าเล่าเป็นครู ๏ เช่นแล่นแลหลายกล่าว ล้วนคำลาวสืบสาวดู คนไทยใช้เชิดชู เพราะถือครูลาวเป็นเดิม ๏ สิ่งละอันพรรณละน้อย ประสมร้อยพันหมื่นเสริม น้ำมันสองอันเติม ผลมพร้าวห้าวสามอัน ๏ บ่อนไก่แลบ่อนปลา ตั้งนาฬิกาเป็นสำคัญ ไก่ชนสิบสองอัน เลิกแล้วกันอันทอดไป ๏ คำอัญแปลว่าข้า นี่ภาษาเขมรไข อัญขยมแปลเป็นไทย ว่าข้าพระพุทธเจ้านา ๏ อัญเชิญทวยเทเวศร์ ทิพยโสตรเนตรเลงลงมา อัญเชิญพระราชา ธิราชเจ้าสู่ที่สรง ๏ อันๆเช่นเหล่านี้ ไทยพาทีโดยจำนง รู้ความตามคำตรง บ่ต้องแปลแก้ธิบาย ๏ อันอัญเป็นต้นบท คำมคธก็มีหลาย อันต์ว่าที่สุดปลาย แลว่าส่นควรจดจำ ๏ อันธะว่ามืดมน กับว่าคนตาบอดคลา อัญชันสีขาวดำ โอนช่อช้อยซูไสว ๏ อรรณะวะว่าห้วงน้ำ ท่านแผลงซ้ำอรรณพไนย สำหรับกับคนไทย ใช้บทกลอนอักษรศรี ๏ อรรณพมหรรณพ รวบบรรจบ/*362สองวะจี ใช้ว่าห้วงนที แลทะเลฦกเหลือแสน ๏ อัญชศแปลว่าทาง มัคคะวางไว้ใช้เทน มรรคามาถึงแดน ด้าวเขตรกรุงทุ่งป่าปน ๏ คำอัญชะนะว่า ยาหยอดตาอันมืดมน อัลละนี้ยุบล ว่าสดชุ่มว่าเปียกปอน ๏ อรรชุนแปลว่าเมฆ หนึ่งเป็นเอกนามกร แห่งท้าวอรรชุนรอน ราญรบสู้คู่รามสูร ๏ อันๆไทยมคธ จัดไวพจน์มาเพิ่มพูล นับเข้าตามเค้ามูล ประมาณว่าสิบหำคำ ๚ะ
อาน๏ บทอานอาจาริย์ไข อานคำไทยใช้ประจำ ลับอานอาวุธทำ ให้เรียบราบปลาบเงางาม ๏ เบาะอานผ่านหน้าพร้อม ขับม้าซ้อมในสนาม พบโจรไล่ติดตาม ทันตีอุบทุบจนอาน ๏ อานสามคำนี้ไซ้ อานคำไทยพูดไขขาน มคธบทวิจารณ์ เจ้าจอมอาริยสาศดา ๏ หนึ่งคำว่าพระศรี อาริยไมตรีก็มีมา ท่านนี้เป็นมหา โพธิสัตว์จะตรัสไตรย ๚ะ
อิน๏ นายอินเก็บผลอิน มานั่งกินสบายใจ ชื่อเกาะชลาไลย บางปะอินถิ่นแขวงกรุง ๏ แต่แรกแรมรกร้าง โปรดเกล้าสร้างทรงบำรุง ด้วยพระเดชผดุง กลับรุ่งเรืองเจริญศรี ๏ พระอินทร์เจ้าสรา ไลยฟาก/*363ฟ้าสมญามี เป็นเจ้าเทพกรี ตรีเศียรเสวตรเอราวรรณ ๏ ยักษ์หนึ่งนามรังสฤษดิ์ อินทรชิตบุตรทศกรรฐ์ อ้างเหตุซึ่งโรมรัน รบชะนะพระอินทรา ๚ะ
อุน๏ อบอุ่นคำสยาม รู้ชัดความในภาษา อุณหะนี้คำบา ฬีว่าร้อนผ่อนผันแผลง ๏ ใช้เป็นอุษะณะ สะกะฏะวิธีแฝง ข้อคำที่สำแดง เช่นประดุจอุษณาการ ๚ะ
ออน๏ จังออนนี้ภาษา ไทยพูดมาแต่บุราณ สำหรับนับประมาณ ยี่สิบสัดเข้าเปลือกตวง ๏ บังอรแลเอวอร ของงามงอนที่แหนหวง เห็นงามกว่าทั้งปวง ดุจเอวบางนางบังอร ๏ คำองค์จงแจ้งอรรถ จะว่าชัดในคำกลอน พะองเรียกนามกร ไม้พาดขึ้นคู่บันได ๏ อีกคำว่าองยวน นี่ก็ควรคำองไทย บต้องมีอะไร เป็นการันต์สรรเสริมปลาย ๏ องคะคำมคธ โดยกำหนดแปลได้หลาย เช่นคำร่ำพิปราย ว่าองคาพยพยล ๏ แปลว่าอะวะยะกะ กับว่าคุณแลเหตุผล องคะพระทศพล องค์อมรินทร์ปิ่นเทวา ๏ พระองค์ผู้สรรเพช องค์สมเด็จพระราชา คำองค์ใช้วาจา คอการันต์สรรสุนทร ๚ะ
อัด๏ อึดอัดกับแน่นอัด คำไทยจัดชัดชาญกลอน /*364อัดอั้นตันอาวรณ์ คนนั่งนอนแออัดไป ๏ พิมพ์อัดอัดกระดาษ เห็นประหลาดมีกลไกย อัจกลับระยับไฟ เรืองกระจ่างสว่างแสง ๏ สวมเสื้ออัตลัด ของเทศชัดดอกพื้นแดง คำอัดที่จัดแจง แจกไว้ถ้วนล้วนคำสยาม ๏ อัจจัยแปลว่าโทษ เกิดเพราะโกรธแลเบาความ อัจจิเปลวเพลิงวาม แวมสว่างกระจ่างสี ๏ อัจฉะริยะขาน ว่าเหตุการอัศจรรย์มี อัจฉาแปลว่าหมี โดยวิธีแผลงอัศยา ๏ อัฒจันท์ไม่ฦกซึ้ง แปลว่ากึ่งดวงจันทรา อัชชะคำนี้หนา ว่าวันนี้บาฬีตรง ๏ หนึ่งว่าอัชฌาไศรย อย่างนี้ใช้มคธคง ท่านแผลงแปลงจำนง แปลงเปลี่ยนว่าอัธยาไศรย อัฎฏะแปลว่าความ พ้องกันตามข้อขัดใจ โดยมีคดีใด โจทย์จำเลยเฉลยความ ๏ อัฏฐะว่าแปดถ้วน ในขบวนละฏะตาม เขียนใช้ในสยาม อัฐศกยกเรียงปี ๏ เบี้ยอัฐจัดแปดอัน เป็นเฟื้องปันเป็นส่วนมี อัฏธะนามกะรี ช้างอัฏฐ์ทิศแปดทิศปัน ๏ มคธคงอัฏฐะ ในสะกะฏะแผลงแปลงผัน เป็นอัษฎะสรร ศับท์ข้างไทยใช้อัษฎา ๏ เช่นคำอัษฎางค์ คำตัวอย่างอ้างมีมา อัษฎกคือวาจา หมวดแปดคำร่ำบรรยาย /*365๏ อันดงค์ว่าตกต่ำ ใกล้ค่ำคล้ำแสงสุริฉาย อัษดงค์อัษฎางค์หมาย คอการันต์สำคัญคำ ๏ อัฏฐิว่ากระดูก เส้นเอนผูกกรึงประจำ อัฐินี้ควรสำ เหนียกใช้คำเป็นชั้นมี ๏ เรียกว่าอัฐินั้น ใช้แต่ชั้นเสนาบดี พระอัฐิวาที พระอัฐิแห่งเจ้านาย ๏ พระบรมอัฐิ ตามลัทธิคำพิปราย สำหรับเป็นชื่อหมาย พระอัฐิเจ้าธรณินทร์ ๏ อัศศะแปลว่าม้า ที่ใช้มาเป็นอาจิณ คำสังสกฤษฏผิน ผันแผลงผลัดอัศวา ๏ เช่นอัศวราช เป็นเชื้อชาติสินธพพา ชีเอกอรรคอา ชาไนยเลิศประเสริฐพงษ์ ๏ ม้าต้นระวางใหญ่ ตำแหน่งในที่นั่งทรง เจ้าพระยานามจำนง มหัศวาชาไนยมี ๏ สมทบเพิ่มเติมกลอน อัศดรชื่อพาชี เป็นม้าพิเศศศรี สมเป็นอาศน์ราชพาหนินท์ ๏ อัดถะว่าเนื้อความ ทุกอย่างตามแบบรบิล อีกอย่างแปลควรยิน ว่าประโยชน์ความต้องการ ๏ เหมือนคำว่าแจ้งอัดถ์ ให้ทราบชัดในสุภสาร ทราบอัดถ์คดีดาล เดือดฤทัยเช่นไฟเผา ๏ ประโยชน์อย่างบรมัดถ์ แปลก็ชัดโดยสำเนา ประโยชน์ยิ่งบ่อเยาว์ เยี่ยงประโยชน์โพธิญาณ ๏ อัดๆที่จัดสรร ปะปนกันไทยขอมขาน /*366ยี่สิบแปดเป็นประมาณ ประมวญบทไวพจน์สอน ๚ะ
อาด๏ คำอาดปราชเปรียบเทียบ ตามระเบียบระบอบกลอน เขนเกวียนกระทบขอน ดังอาดๆพลาดหล่มเลน ๏ ผู้ดีที่สอาด เห็นเลือดฝาดย่อมบากเบน นายอาจเป็นนายเวร กรมตำรวจตรวจตราคน ๏ องอาจทั้งอาจหาญ เชิงรบราญหาญประจญ เห็นอาจจะทานทน ใครไม่อาจประมาทหมอ ๏ คำอาดสยามศับท์ แบบบังคับสกดดอ อาจจหาญสกดจอ จัดวะจีมีสำคัญ ๏ คำอาจมคธพจน์ ดอสกด มอการันต์ แปลว่าตัวตนสรร พระสงฆ์ใช้ว่าอาตมา ๏ พระสงฆที่เรียบราบ อาตมาภาพมักพูดจา ในที่มียศถา นันดรศักดิ์อรรคถาน ๏ อาศน์นี้ว่าที่นั่ง คือเตียงตั่งเบาะเสื่อสาน พระแท่นแก้วแกมกาญจน์ เรียกว่าอาศน์ปราชพาที ๏ อาทิแปลว่าต้น ลางยุบลในสารศรี ต้องอ่านว่าอาทิ์มี ที่สำผัศชัดวาจา ๏ เหมือนวันอัยยะอาทิ์ คำนักปราชที่กล่าวมา ในคันโลงเบญจา อ่านแช่งน้ำร่ำรำพัน ๏ คำอาดคิดเบ็ดเสร็จ นับสิบเอ็จบรรจบกัน จำแน่ไม่แปรผัน พอเป็นทุนหนุนปัญญา ๚ะ
อิด๏ คนไทยใช้คำอิด เช่นท้อจิตรระอิดระอา  สุดคิดอิดโรยรา เราระย่อท้ออกใจ ๏ งูเลื้อยมาใกล้ชิด ให้สะอิดสะเอียนไป ยิ่งคิดก็อิดใจ ด้วยทางไกลไปหลายวัน ๏ อิดๆชนิดนี้ คำไทยชี้ชัดสามัญ ตัวดอบอแผกผัน สกดกันตามไทยๆ ๏ แผ่นอิฐเจ๊กก่ออิฐ ข้อลิขิตวินิจฉัย ภาษามีมาใน คำมคธบทบาฬี ๏ สกดฐอสัณฐาน จงวิจารณ์ดูให้ดี ถ้าคำไทยพาที สกดทั่วตัวดอคง ๏ อิฐะว่าปราถนา เช่นอิฐารมณ์ประสงค์ อารมณ์ที่จำนง พึงใจคิดอยากสบสม ๏ รูปเสียงรศเอมโอช กลิ่นทั้งโผฏฐัพพารมณ์ เหตุการที่นิยม เรียกอารมณ์สัตว์พึงใจ ๏ มคธว่าอิฐะ สะกะฏะท่านแผลงไป เป็นอำนิฐคำไพ เราะห์โดยศับท์รับทางกลอน ๏ อิศระว่าเป็นใหญ่ บางที่ใช้ว่าอิศร เช่นใช้ในนามกร นฤศรสมมุติพงษ์ ๏ บางทิ่ใช้อิศวร ผ่อนผันควรที่ประสงค์ ตัวสอเป็นวอตรง ดุจอัศศะเป็นอัศวา ๏ หนึ่งอิศริยยศ คำปรากฎใช้กันมา จะแปลตามอัดถา ธิบายว่าเป็นใหญ่ยง ๏ ยศคือความเป็นใหญ่ ก็แปลได้โดยจำนง หนึ่งแปลในความลง การแห่ง/*368ผู้เป็นใหญ่มี ๏ หนึ่งคำท่านประมวญ พระอิศวรเจ้าโลกีย์ แปลความตามคัมภีร์ ว่าเป็นใหญ่ในโลกา ๏ คำเดิมมะคะธะ พจนะว่าอิศสา แผลงใช้ว่าฤษยา ตามอย่างสังสกฤษฏไนย ๏ คำหนึ่งคืออิจฉา ว่าปราถนาสิ่งใดๆ คำพูดคนไทยๆ มักใช้แทนคำฤษยา ๏ บางคนพูดซ้อนซ้ำ ทั้งสองคำซ้ำวาจา อิจฉาฤษยา เป็นคำแค่นแน่นวาที ๏ อิทธิแผลงว่าฤทธิ์ สังสกฤษฏ์จัดวาจี บ้างซ้อนสองคำมี อิทธิฤทธิ์มีถมไป ๏ บาฬีมีลัทธิ คืออิติว่าจันไร คำนี้นี่คนไทย ไม่ได้ใช้เลยสักปาง ๏ รวบรวมคำอิดอิฐ โดยลิขิตที่ไว้วาง สิบทัศตามที่ทาง หมวดหมู่อิดคิดคำนวน ๚ะ
อุด๏ คำอุดสมมุตใช้ คือคำไทยอุดประดวน น่าอุดฝีมือยวน เขาต่อติดชิดชมจริง ๏ คำอุดไม่เรียบราบ เป็นคำอยาบข้างฝ่ายหญิง ใครพูดให้พาดพิง เป็นที่หญิงเขาเกลียดชัง ๏ หีบไม้มีน่าอุด ลงเหล็กหมุดตีประดัง ด้านอุดฝาผนัง ปูนใบสอก่อเสริมสูง ๏ เหล่านี้อุดสยาม โดยเลาความเช่นชักจูง สาธกยกพยูง เช่นชะนิดว่าปิดบัง ๏ ตำรา/*36โหรสังเกต อุจเกษตรโยคเกณฑ์ทัง บริสุทธิ์อุดตะมัง ดวงล้ำเลิศประเสริฐแสน ๏ หนึ่งว่ามหาอุด ยังวิมุติเคลือบแคลงแคลน อุดนั้นกั้นเป็นแดน ดังอุดว่าภาษาไทย ๏ ฤๅอุดคืออุดม จะนิยมด้วยความใด ฤๅอุจเช่นว่าใน อุจเกษตรว่าสูงทรง ๏ โดยความไม่รู้แน่ ในกระแสที่จำนง ตัดสินคะเนลง ในอุดความสยามเรา ๚ะ
อูด๏ หนึ่งคำคนไทยพูด นอนขึงอูดหลับซบเซา คุลาตัวย่อมเยาว์ ขึงอูดอ่อนดูหย่อนยาน ๏ ลาอูฐคำมคธ ต้องสกดฐอสัณฐาน ถึงไทยใช้มานาน สกดฐอพอรู้กัน ๏ เสียงเอ็ดกับร้อยเอ็จ เบ็ดเตล็ดไวพจน์พรรณ เสียงเอ็ดบอกสำคัญ คำสยามความตรงๆ ๏ ร้อยเอ็จคือร้อยเอก ร้อยเศศเลขหนึ่งจำนง แปลงกอเป็นจอจง กำหนดรู้ดูอักษร ๚ะ
โอด๏ เพลงโอดกับพระโอฐ สองนี้โสดคู่สังหร เพลงโอดบทลคร กลอนร้องไห้พิไรครวญ ๏ พระโอฐแปลว่าปาก คำสูงหลากอย่าลามลวน จำเพาะเป็นคำควร เจ้านายชัดขัดติยวงษ์ ๏ โอฎฐนี้คำมคธ ตัวสกดประชุมลง ษฐทั้งสองคง ดังนี้แน่แต่/*บูราณ ๏ ทุกวันท่านใช้ลด เขียนสกดฐอสัณฐาน ลดเลื่อนเคลื่อนมานาน พอได้การก็แล้วกัน ๏ เอมโอชโอชานี้ จะช่วยชี้แจ้งสำคัญ คำเอมข้างต้นปัน เป็นกัมพุชะภาษา ๏ ว่าหวานดังน้ำอ้อย ว่าอร่อยรศโอชา โอชนี้เป็นภาษา ข้างมคธบทคำขาน ๏ โอชะนี้แปลยาก จะวิภาคพ้นประมาณ เห็นแต่คำโบราณ แปลว่าง้วนควรถวิล ๏ ใส่ง้วนลงในปลา อีกวาจาว่าคนกิน ระบอบชอบระบิล ผู้ใดกินก็เอมใจ ๏ โบราณว่าเช่นนี้ ฟังวาทีก็แจ้งใจ แต่ยากวินิจฉัย ง้วนอะไรไม่ชัดความ ๏ ถึงคำโอชานี้ แปลบาฬีทับศับท์ตาม ไม่ออกเป็นสยาม ว่าอะไรในประมาณ ๏ หากรู้โดยสังเกต ตามต้นเหตุแห่งคำขาน รศลเอียดแห่งอาหาร ควรกำหนดรศโอชา ๚ะ
๏ หมวดออไวพจน์นี้ คำแจกชี้เช่นพรรณา บรรจบครบสารา ส่ำนักเรียนเพียรดูจำ ๏ ไวพจน์หมดสิ้นเสร็จ ตามเขบ็จขบวนคำ จะรวบรวมลำนำ ครบทั้งสามตามแต่งกลอน ๏ นักเรียนเพียรจำคำสอน จักบันเทาถอน ทางโทษที่โฉดเขลาคลุม ๚ะ
๏ คำหลากมากหลาย แปดคัดอัดถ์สาย ที่ฦกสุขุม กะถาสาธก /*371ยกมารวบรุม ชักมาประชุม เชิญอ่านวานจำ ๚ะ
๏ คำไทยทั้งมคธ จัดแจกบทระบอบทำ ถ่องเทียบเรียบลำนำ ล้วนถ้อยคำควรศึกษา ๚ะ
๏ แจกอัดถิจัดแจ้งจบ
ออไว พจน์เฮย
ลำดับโดยแบบไข
คิดค้น
เรียงเรียบเทียบกลอนไพ
เราะสวด เสนาะนอ
สืบเรื่องเนื่องแต่ต้น
ต่อเค้าอวะสาน ๚ะ
๏ ข้าบาทพระบาทเจ้า
จอมภพ สยามแฮ
คิดเริ่มริปรารภ
เรื่องนี้
กระจายจัดบรรจบ
แจกหมวด หมายนา
หวังเพื่อชูเชิดชี้
ชัดอ้างอย่างเรียน ๚ะ
๏ คิดกลอนไวพจน์เพ้อ
พึมพำ
เพียรคิดประดิดทำ
ถี่ถ้อย
เลาเลศเหตุแนะนำ
คำคู่ เคียงเฮย
เพื่อพ่อหนูจ้อย
จับเค้าเลาความ ๚ะ
๏ กอบกิจหวังก่อเกื้อ
โรงสกูล
หวังรุ่งเรืองจำรูญ
เรื่องรู้
ผู้เพียรจักเพิ่มพูล
ความฉลาด แลแฮ
เรือเพียบหมั่นวิดกู้
ฟ่องแล้วฟูลอย ๚ะ
/*372๏ จบ เสร็จสารโสลกถ้อย
ทางแถลง
กลอน กลั่นสรรสำแดง
บ่อกล้ำ
ไว ๆก็ยังแคลง
คลุมเงื่อน เงาเฮย
พจน์ เพ่งพิจารณ์ซ้ำ
สว่างแผ้วมัวมันท์ ๚ะ
๏ ลุพันสองร้อยสี่
สิบเอ็จ
วันเมื่อคิดสำเร็จ
เรื่องนี้
อังคารอัศยุชเจ็ด
ค่ำฝ่าย แรมนา
เถาะเอกศกลี้
ล่วงข้อนเขตรฝน ๚ะ
---
พิศาลการันต์
๏ จักแจกจำแนกเบื้อง
แบบบัญ จมาแฮ
นามพิศาลการันต์
เรียบไว้
คือตัวอักษรสรร
เสริมใส่ ท้ายเฮย
บ่ออ่านแต่เติมให้
ครบถ้วนขบวนคำ ๚ะ
๏ พิ จิตรพิพิธถ้อย
แถลงลักษณ นี้ฤๅ
ศาล เช่นศาลสึงพัก
ผ่อนรู่
กา ละประสงค์จัก
หาง่าย ดายนา
รันต์ ระเบียบแบบสู้
เสาะค้นคำขยาย ๚ะ
๏ จะเริ่มเรื่องการันต์สรรแถลง สอนกุมารอ่านเขียนเพียรแสดง เพื่อแจ้งแจงที่ในบ่อนอักษรไทย พวกนักเรียนรู้แยบในแบบบท กลอนไวพจน์พิจารณ์ท่านขานไข ทั้งเล่าอ่านชาญเชนจนเจนใจ รู้ชัดใช้ตัวสกดบทธิบาย แล้วควรเรียนแบบห้าสมญาขนาน ชื่อพิศาลการันต์สำคัญหมาย คือศึกษาสอดเสริมท่านเติมปลาย มีเรียงรายไปจนทั่วตัวการันต์ แบบบุราณ/*374ท่านเรียกทัณฑฆาฎ ของนักปราชต้นบัญญัติท่านจัดสรร ไว้สำหรับฆ่าอักษรส่อสำคัญ สังเกตกันว่าไม่อ่านนานๆมี หนึ่งสมเด็จวัดราชประดิฐ ท่านได้คิดชื่อใหม่ของไม้นี่ ให้ถูกต้องตามมคธบทบาฬี โดยวาทีท่านเรียกวัญชะการ แปลว่าทำตัวหนังสือให้เป็นหมัน ให้รู้กันว่าตัวนี้ไม่ต้องอ่าน แต่ท่านใช้ไว้ประจำคำใบลาน ไม่สาธารณ์ทั่วมาภาษาไทย์ ลักษณตัวการันต์ทัณฑฆาฏ แม้นนักปราชตรวจดูก็รู้ได้ คือเป็นคำข้างภาษาอื่นๆไป ถ้าเป็นพวกคำไทยไม่ใช้เลย จะนับตัวการันต์ปันวิภาค ก็มีมากยี่สิบหกอักษรเฉลย อุส่าห์จำเถิดจะร่ำพิปรายเปรย ตามที่เคยได้สังเกตเหตุวาจา ในพวกกอการันต์ปันประเภท คือบัลลังก์สังเกตในภาษา เป็นคำพูดชาวมคธพจนา อาภุชชิตวาบัลลังกัง แปลว่าคู้เข่านั่งขัดสมาธิ มารยาดอย่างมุนีอินทรีย์สัง วรเจริญกรรมฐานฌานระวัง สติตั้งตัวให้ตรงดำรงกาย คำบัลลังก์สังเกตเหตุเช่นนี้ ความในพระบาฬีนั้นมีหลาย ถ้าจะแปลข้างสยามความก็กลาย อธิบายว่าบัลลังก์ที่นั่งนอน เหมือนฃอเชิญท่านขึ้นนั่งบัลลังก์รัตน์ ความก็ชัดเชิญขึ้น/*375แท่นบรรจฐรณ์ เป็นสองเงื่อนสองเงาเค้าสุนทร จงรู้ผ่อนสองบทมคธไทย อีกคำว่าเขาวงก์จงสำเหนียก นี่ก็เรียกตามมคธกำหนดได้ วังกะแปลว่าคดเลี้ยวลดไป เช่นคำไทยเรียกคลองมหาวงก์ เพราะคลองนี้คดที่สุดขุดไม่ซื่อ จึ่งตั้งชื่อต้องตามความประสงค์ ทั้งตามคำเนื่องบทมคธคง ต้องจำนงเติมต่อกอการันต์ (จบกอการันต์) ๚ะ
๏ (ข) คำที่เพิ่มตัวขอก็พอนับ มีประมาณเจ็ดศับท์ท่านจัดสรร คือเกิดทุกข์ทุกข์ยากลำบากครัน ต้องไภยยันทุกข์โศกโรครันทำ สุนักข์นี้ช่างไม่มีตระกูลติด ทำสนิทเลียพลามลามถลำ เขียนสุนักข์นี่ตัวขอส่อท้ายคำ เป็นที่สำเหนียกบทพจมาน ธรรมพิสุทธิพระวิมุตติวิโมกข์ เป็นเครื่องหลุดพ้นโลกย์โอฆสงสาร ให้ข้ามถึงฝั่งพระนฤพาน อีกปาโมกข์ว่าประธานก็ใช้มี เช่นทิศาปาโมกข์ชื่ออาจาริย์ ก็คือครูเป็นประธานในทิศสี่ หนึ่งนามยศสมณะละโลกีย์ นั้นก็มีคู่กับสังฆราชา พระครูสังฆปาโมกข์โลกย์เคารพ ขจรจบยศศักดิ์ทุกทิศา เป็นพระครูหัวเมืองเลื่องเดชา นี่แปลว่าเป็นประธานสงฆ์นิกร ถึงวันพระพระสวดปาฏิโมกข์ /*376ชำระโรคอาบัติสลัดถอน ให้หลุดพ้นไภยข้างสัดคาวรณ์ ซึ่งเกิดแต่อธิกรณ์อาบัติบัง ปราสาทน้อยแนวกำแพงบุรทิศ แห่งปราสาทดุสิตพระที่นั่ง ซึ่งมีนามตามบรมราชวัง สฤษดิ์ตั้งอาภรณ์พิโมกข์มี แปลว่าสำหรับเปลื้องเครื่องอาภรณ์ แห่งบวรเยาว์กระษัตริย์เจริญศรี เวลาแห่โสกันต์ราชพิธี ประทับที่เปลื้องเครื่องอลังการ หอยสังข์แตรสังข์อีกศรีสังข์ ว่าประดังเสียให้ครบที่คำขาน แต่หอยสังข์ตั้งที่เป็นประธาน นอกจากนั้นอ้างขนานหอยเป็นเดิม ในหมวดขอการันต์สรรลิขิต คำชนิดท้ายขอเข้าต่อเสริม ที่หลงเหลือเชื้อปราชช่วยโปรดเติม พอให้เพิ่มภูลตำหรับฉบับเรียน ๚ะ
๏ (ค) ลำดับถัดจัดคอการันต์บท ที่กำหนดจงพิจารณ์จะอ่านเขียน ให้สมกับภูมรู้เป็นผู้เพียร ได้เล่าเรียนอย่าให้พลั้งระวังตน ในมคธชัคคะว่าพระขรรค์ ต้องเขียนใช้รอหันทุกแห่งหน ที่ท้ายคำคอคิดติดประดน นี่เป็นแบบแยบยนต์อย่างบุราณ ท้าวภุชงค์แปลว่าองค์พระยานาค ข้อวิภาคฝ่ายบทมคธขาน คล้ายกับคำโพชฌงค์เจ็ดประการ สติปรีชาญาณวิริยา /*377กับปีติปัสสัทธิสมาธิ นับศิริเจ็ดทั้งอุเบกขา เป็นองค์ให้ตรัสรู้มรรคผลา จึ่งเรียกว่าโพชฌงค์องค์แห่งธรรม อีกเบ็ญจางค์ทางแปลว่าองค์ห้า อัษดงค์สุริยาจะตกต่ำ อัษฎางค์อ้างว่าองค์แปดประจำ แต่ล้วนคำเติมต่อคอการันต์ อนึ่งพระปฤษฎางค์แปลว่าหลัง นี่เป็นสังสะกะฏะภาษาสรร เดิมปิฐิอังคะคำเรียงกัน ท่านแผลงผันมาให้ต้องทำนองไทย มาตงค์แปลว่าช้างอ้างประเทศ เกิดในเขตรมาตังคะวิไสย เป็นตระกูลช้างแปลกแยกออกไป จากตำหรับดำไรยในคำภีร์ สตางค์แน่แปลนับแห่งร้อยส่วน ที่คำนวนแบ่งปันสรรตามที่ ส่วนแห่งร้อยแบ่งอวะยะกะมี ท่านเรียกชี้ชื่อสะตางค์ทางประมาณ หนึ่งเรียกไตรยเวทางค์อ้างโดยเหตุ องค์ไตรยเพททั้งสามพราหมณ์ขนาน อิรุเพทยัญญเพทสังเกตการ สามะเพทนามขนานครบจำนวน ทั้งสามเวทนี่แลใช้ไตรย์เวทางค์ คำภีร์ไสยไว้วางเป็นส่วนๆ ชักมาว่าพอเข้าใจในขบวน คอคิดควรเขียนใช้ไตรย์เวทางค์ อีกคำหนึ่งเรียกนามตามนักปราช ท่านว่าเพทางค์สาตรได้เสาะสาง สาตรๆนี้คือคำภีร์ที่ไว้วาง ก็คืออ้างไตรยเพทพิทยา อนึ่งปะทังคะ/*378คำมคธ ใช้เลื่อนลดในสยามะภาษา ว่านบแทบบาทางค์พระครูบา คือวันทาแทบเท้าในเค้าความ พระประพฤติสุจริตตามกิจสงฆ์ ถือธุดงค์โดยบรรจบครบสิบสาม ถึงทนยากก็อุส่าห์พยายาม ด้วยหวังปรามปราบโลภเกลศมาร คำธุดงค์แปลว่าองค์ที่กำจัด ทั้งเป่าปัดโลภหลงในสงสาร ให้บ้างเบาเซาทรามลงตามกาล จึ่งขนานสมญาว่าธุดงค์ ในคำหนึ่งชี้แจงไม่แจ้งอัดถ์ รู้ไม่ชัดต้นความตามประสงค์ มักใช้ว่าเชิญชวนนวนอนงค์ คำนี้คงเขียนใช้แต่ในกลอน เป็นมคธก็ก็มิใช่ไทยก็แปลก ที่ย้ายแยกยังไม่พบอุทาหรณ์ อนงค์นี้ยังไม่แท้ไม่แน่นอน เก็บมาสอนตามสังเกตประเภทคำ คัคณางค์นามอ้างองค์บนฟ้า ดวงดาราโดยตำหรับฉบับสำ เหนียกสิบสองราษีมีประจำ เรียกรวมคำคัคณางค์ทางอัมพร เลขสังกัดพรรค์นี้จะชี้เรื่อง พอเป็นเครื่องทางจำในคำสอน เติมวัคคะมคธพจน์นิกร ท่านแผลงผ่อนลงเป็นไทยใช้ว่าพรรค์ ก็ต้องอย่างทางวิธีที่อาเทศ โดยสังเกตวอเป็นพอมีรอหัน ตัวคะซ้อนผ่อนมาเป็นการันต์ สังกัดนั้นคำไทยใช้ประดน ฯ หนึ่งบาฬีมีว่าสัพพังคะ /*379พจนะในกำหนดเป็นบทสนธิ์ ข้างไทยใช้คำยาวกล่าวยุบล ชมว่าคนนี้งามทั่วสรรพางค์ คืองามทั่วอวะยะวะทั้งใหญ่น้อย ดูแช่มช้อยสาระพัดไม่ขัดขวาง อนึ่งมักพูดเจ็บทั่วสรรพางค์ ก็คืออ้างว่าเจ็บทั่วทั้งตัวตน คำวิภังค์สังเกตเหตุซึ่งแปลก คำนี้แปลว่าแจกโดยนุสนธิ์ แจกอินทรีย์แจกธาตุแจกสกนธ์ โดยยุบลบรมัดถ์จัดประมวญ ในคำภีร์อภิธรรมปิฎก ท่านแยกยกธาตุขันธ์ปันเป็นส่วน ทุกหมู่หมวดมีนามตามจำนวน คำปลายล้วนลงวิภังค์ทั้งคำภีร์ ที่เรียกธาตุวิภังค์ก็แจกธาตุ เชิญนักปราชจงประมวญให้ถ้วนถี่ คือแจกจัดสัตย์มรรคแลอินทรีย์ ท้ายนั้นมีคำวิภังค์ประดังลง พระดาบศสรภังค์จงสังเกต ในเลาเลศคอการันต์สรรประสงค์ แปลว่าแจกศรสิทธิ์ฤทธิรงค์ เป็นเชื้อวงษ์ฤๅษีมุนีไพ นะภังคะคำไทยใช้ลากข้าง เขียนกันว่านะภางค์ทางไถง คือนภดลทางฟ้าสุราไลย ท่านเติมใส่อังคะคำประมวญ หนึ่งสุภางค์โสภางค์ทางลิขิต คำบัณฑิตย์แปลไว้จงไต่สวน ว่าอวะยะวะงามตามขบวน คือต้องส่วนยาวสั้นสรรพ์สกนธ์ คำว่าศรีเสาวภางค์ก็อย่างนี้ แต่เติมศรีสุเป็นเสาเข้าบทสนธิ์ /*380แปลว่าอวะยะวะงามเป็นมงคล พระนิพนธ์นามศรีเสาวภางค์ อนึ่งอุมังคะในมคธ พูดเลื่อนลดลงเป็นไทยได้เสาะสาง เรียกอุโมงค์ขุดโพรงเป็นหนทาง ไม่สว่างอับแสงพระสุริยง บางทีก่อเป็นผนังตั้งเป็นช่อง บางทีขุดไปเป็นปล่องโดยประสงค์ บาฬีนั้นเสียงสั้นเรียกอุมงค์ คำไทยตรงเรียกอุโมงค์โพรงในดิน อุตตะมงค์อุตตะมางค์สองอย่างใช้ แปลก็ได้ความเดียวโดยถวิล คือศีศะอวะยะวะเป็นยอดอิน ทรีย์ทั้งสิ้นสมมุติว่าอุตตะมางค์ อีกสองคำโหรใช้ในตำหรับ แปลละม้ายคล้ายกับคำทสางค์ คือคำว่าตรียางค์กับไตรยางค์ นับในทางที่พระเคราะห์เกาะประจำ จตุรางค์จัตุรงค์ว่าองค์สี่ จตุรงค์เสนีเป็นที่สำ เหนียกแลนึกได้แน่กระแสคำ คือสี่ส่ำเสนาว่าเป็นไทย พลช้างพลม้าพลรถ พลบทจรถือธงไสว นี่แลเรียกจตุรงค์เสนาใน กองทัพไชยเชิงพยุหยาตรา หนึ่งในคำว่าดุรงค์จงสังเกต แปลตามเหตุว่าสัตว์วิ่งเรวกล้า จึ่งสาธกยกเป็นนามแห่งอัศวา ใช้กันมาตามมคธบทบาฬี หนึ่งกลอนไทยใช้มีเป็นที่อ้าง สาวสุรางค์นางเทพอับศรศรี แบ่งสุระอังคะสองวาที แปลว่า/*381องค์เนื่องมีของเทวา จัตุรางค์ทางแปลไม่แปรผัน จตุรงค์เช่นกันดังฉันว่า แต่หนหลังรังค์รงค์คงวาจา ก็แปลว่าองค์สี่มีสำคัญ ลึงคะแปลว่าเพศตามเหตุพจน์ โดยกำหนดชายหญิงกระเทยนั่น ซึ่งจัดแยกออกเป็นสามตามเพศพรรณ์ ที่เรียกกันปุงลึงค์อิดถีลึงค์ นะปุงสกยกศับท์เป็นที่สาม ถ้าเล่าเรียนสนธินามคงรู้ถึง ทุกเวลาเย็นเช้าเล่ากันอึง แจกวิภัดติ์จัดเป็นลึงค์เล่าชำนาญ หนึ่งคำว่าสัคคะในมคธ ลงกำหนดเลศไนยจะไขขาน ท่านแผลงไปเป็นสวรรค์ชั้นวิมาน ในโวหารสังสกฤษฎ์ลิขิตคำ แปลว่าส่วนยอดดีเป็นที่ศุข ดูแทบทุกคนหมายทุกเช้าค่ำ แต่อยาบช้าทารุณบุญไม่ทำ จะได้สำเร็จสวรรค์ด้วยฉันใด ย่อมพูดกันว่าสวรรค์อยู่ในอก ถึงนรกก็ไม่อยู่ไกลถึงไหน มันก็แอบแนบสนิทติดกับใจ ถ้าใคร ๆ คิดเห็นก็เป็นดี คำนวางค์ในทางโหราสาตร พระเคราะห์ในอากาศโดยราษี เกาะนวางค์ตรียางค์อย่างวิธี ในคำภีร์โหราชื่อสารัมภ์ ยังอีกพจน์บทเนื่องเมืองสวางค์ คนไทยเรียกเมืองฝางด้วยเพี้ยนสำ เนียงในเดิมสอวอคอประจำ จัดเป็นคำเคลื่อนคลาศด้วยพลาดแพลง /*382หนึ่งในคำว่าประสงค์จงสังเกต ในต้นเหตุเยื้องแยบที่แอบแฝง ปสังคะคำบาฬีไม่มีแคลง ต้องแซมแซงคอคิดติดการันต์ คำทสางค์อ้างประมวญเอาส่วนสิบ ท่านยกหยิบนับยุบลฝนสวรรค์ ส่วนทสางค์กับสตางค์อ้างถึงกัน ขวดขีดปันสอบอุทกตกทุกคราว นรสิงค์รูปเหมือนคนแต่มีเขา เป็นคำเล่าฉันก็ไม่ได้สืบสาว จริงมิจริงแยบเยื้องในเรื่องราว อยู่กับท่านผู้กล่าวสืบกันมา อนึ่งคำอังคะในมคธ เอาเลื่อนลดลงเป็นไทยใช้กันหนา คือองค์หนึ่งสององค์คงวาจา กับใช้ว่าพระองค์ผู้ทรงธรรม์ กับคำเรียกตรง ๆ พระองค์เจ้า คำพระองค์ลงเค้าทุกสิ่งสรรพ์ ล้วนต้องเขียนคอคิดติดการันต์ องเปล่านั้นใช้คงแต่องยวน ในหมวดคอการันต์สรรลิขิต ฉันรวมคิดคำใช้ที่ไต่สวน ก็สมมุติว่าหมดบทจำนวน จงใคร่ครวญเขียนจำเภาะให้เหมาะความ (จบคอการันต์)
๏ (ฆ) ฆอระฆังการันต์ทัณฑฑาฏ เห็นนักปราชเขียนใช้ในสยาม คือพระสงต์องค์พระชีผู้มีนาม ในอารามของสงฆ์คงจะมี ใครอย่าดูถูกลูกพยัคฆ์ มันสำนักนิ์พุ่มไม้ในไพรศรี พอเติบใหญ่อ้วนอวบสัก/*383ขวบปี เที่ยวไล่ล้างชีวีสัตว์วายชนม์ ได้เห็นพระธำมรงค์พระทรงศักดิ์ ล้วนอำนัคฆ์เพชรรัตนทั้งเครื่องต้น อำนัคฆ์นี้ในกระแสแปลยุบล คือของล้นเลิศลบจบไผท จะนับค่าราคาไม่สิ้นสุด คำสมมุติว่าหาค่ามิได้ คำเดิมอนัคฆไม่สู้ไพ เราะจึ่งได้แผลงอำนัคฆ์ประจักษ์ความ หนึ่งพระซงฆ์ตรงกับศับท์มคธ มีในบทราชาศับท์สยาม แปลว่าแข้งแห่งองค์พระทรงนาม ใครเลยลามพูดเล่นเห็นไม่ควร สี่คำฆอระฆังตั้งเป็นหมวด ที่ตราตรวจค้นได้ไว้เป็นส่วน ฆอการันต์บรรจบครบจำนวน โดยกระบวนใช้คำเช่นรำพรรณ์ (จบฆอการันต์) ๚ะ
๏ (จ) คำตัวจอส่อท้ายทัณฑฆาฏ เห็นฉลาดเหลือกว่าปัญญาฉัน มีสองคำ ๆ ต้นพลฉกรรจ์ กับฉกาจใจฉกรรจ์จะเกี่ยงงอน ฉกรรจ์ภาษาอะไรมิได้ทราบ รู้อยาบๆตามบุราณสารนุสร ท่านใช้จอการันต์สรรสุนทร จึ่งคิดกลอนสอนนักเรียนให้เพียรจำ ๚ะ (จบจอการันต์) ๚ะ
๏ (ช) ตัวชอชื่อการันต์ปันเป็นพจน์ จงกำหนดมีอยู่เพียงสามสำ เหนียกจงแน่เช่นกระแสในลำนำ /*384ท่านใช้คำว่ากษิรามพุภุญช์มี แปลว่ากินน้ำนมสมกับพจน์ หนึ่งคำบทวลัญช์พระชินศรี นั้นแปลว่ารอยพระบาทนารถมุนี อิกวาทีหนึ่งนั้นว่าสาขภัญช์ แปลว่าหักกิ่งไม้ใช้จงชอบ ตามระบอบแบบอักษรจงผ่อนผัน ทั้งสามคำนี้ในข้อชอการันต์ กุมภกรรฐ์ทศกรรฐ์พระยามาร (จบชอการันต์) ๚ะ
๏ (ฑ) ในคำฑอไพรฑูริยเข้าหนุนท้าย มีอยู่หลายเลศไนยจะไขขาน เหมือนมีเทศสามกัณฑ์ไม่ทันนาน เขาจัดเครื่องไทยทานบูชากัณฑ์ อีกโยคเกณฑ์กองกูณฑ์จรูญโรจน์ พวกนักโทษที่ต้องเกณฑ์เอากวดขัน ที่ถูกปรับนั้นต้องรับราชทัณฑ์ แต่ลดหย่อนผ่อนกันตามหนักเบา ภาคทัณฑ์นั้นแปลว่าแบ่งโทษ ที่ทรงโปรดงดตามกฎหมายเก่า คนที่ต้องพรหมทัณฑ์ไม่บันเทา แปลสำเนานี้ว่าอาญาพรหม เกาทัณฑ์กับธนูดูไม่แปลก ที่ใช้แยกวาทีก็มีถม เหมือนเตียวเปาเกาทัณฑ์ยิงระดม ทหารล้มเพราะถูกลูกธนู ราชภัณฑ์นั้นแปลว่าของหลวง ตามกระทรวงทุกคลังตั้งหีบตู้ แม้นเครื่องอานมหาดเล็กเชิญเชิดชู ก็เนื่องอยู่ในนามราชภัณฑ์ จึ่งโปรดตั้งหุ้มแพรนอก/*385สฐาน พนักงานรับเครื่องทุกสิ่งสรรพ์ รู้ชำนาญชาญเชนทุกเวรวัน เป็นที่นายราชภัณฑ์ภักดีมี คำว่ารัตนภัณฑ์นั้นมีมาก แปลว่าแก้วหลากๆประหลาดสี ทุกสิ่งเสร็จทั้งเพชรนิลมณี ก็ต้องที่เรียกรัตนภัณฑ์ ตำแหน่งคลังมหาดเล็กทหารหาญ พนักงานจ่ายของทุกสิ่งสรรพ์ ทั้งสาตราผ้าเสื้อทุกสิ่งอัน ชื่อตั้งพระวรภัณฑ์พลากร หนึ่งนามเรียกเขาสับด์บริภัณฑ์ ทั้งเจ็ดชั้นล้อมพระเมรุสิงขร ทุกหว่างเขาแม่น้ำสีทันดร ชโลธรแสนฦกละเอียดดี แต่แววหางมยุราเอามาทิ้ง ไม่ลอยนิ่งอยู่บนหลังชลาศรี พอตกผอยด้อยจมในวารี จนถึงที่พื้นล่างข้างบาดาล หนึ่งของใช้พระสงฆ์ทุกสิ่งสรรพ์ เรียกบริขารภัณฑ์โดยโวหาร ทั้งดีชั่วทั่วสัพพะสาธารณ์ นามขนานอีกเป็นสองของหนักเบา ที่ของหนักมักเรียกครุภัณฑ์ ของเบานั้นเรียกนามตามของเก่า ลหุภัณฑ์สรรแต่สิ่งที่เบาเยาว์ นี่บอกเค้าทั้งครุลหุภัณฑ์ หนึ่งของดีมีค่าราคาใหญ่ คืออุไรนพรัตน์เรืองฉายฉัน เป็นของดี ๆ จริงทุกสิ่งอัน เรียกมหัคฆภัณฑ์คำบาฬี กรมภูษามาลาพระเครื่องต้น หลวงราชาภิมณฑ์คน/*386ถ้วนถี่ พนักงานแต่งองค์นฤบดี เขียนต้องมีตัวณอฑอเติมปลาย ท้าวกุมภัณฑ์นั้นว่าพระยายักษ์ ความประจักษ์ด้วยว่าไทยก็ใช้หลาย ในสาธกยกเป็นบทมคธกลาย จะแปลเห็นอยาบคายไม่ควรฟัง กรัณฑะว่าตลับศับท์มคธ แต่เลื่อนลดลงเป็นไทยใช้โดยหวัง พระตลับเพชรหลวงกระทรวงคลัง มีนามตั้งพระรัตนกรัณฑ์ พงไพรใหญ่กว้างทางสำเหนียก เขาร้องเรียกพนสณฑ์แลไพรสัณฑ์ นี่แปลว่าหมู่ป่าเป็นสามัญ มีสำคัญตัวฑอพิฑูริย์ปลาย คำที่ฉันย้ายแยกแจกไว้นี้ คำในพระบาฬียังมีหลาย ฉันเลือกคัดเอาแต่บทมคธกลาย อธิบายบอกข้อฑอการันต์ (จบฑอการันต์) ๚ะ
๏ (ณ) ในหมวดตัวณอคุณเข้าหนุนท้าย จะแยกย้ายตามอักษรเข้าผ่อนผัน กับไวพจน์บทละม้ายคล้ายๆกัน ชี้สำคัญแต่ตัวณอเข้าต่อเติม ชื่อจางวางคชบาลท่านรังสฤษดิ์ ว่าพระยาพระกฤษณ์ตัวณอเสริม คือกัณฑะตามนามนารายน์เดิม จึ่งต้องเพิ่มตัวณอให้พอคำ อลงกรณ์อาภรณ์ทั้งสองศับท์ นี่แปลว่าเครื่องประดับทุกสิ่งส่ำ อธิกรณ์แปลว่าโทษที่คนทำ /*387ดังถ้อยคำว่าระงับอธิกรณ์ เครื่องจองจำขื่อคาเป็นอาทิ รวมศิริสามสิบสองโดยสังหร ใช้ไม่เต็มตามบทเพราะลดทอน ทวัดดึงษ์กรรมกรณ์นับโดยนาม หนึ่งคำภีร์ที่ทำนายแลทายทัก รู้ประจักษ์ดีร้ายฝ่ายสยาม คำทำนายแลที่ทายโดยฤกษยาม ท่านเรียกนามนั้นว่าพยากรณ์ อภิธรรมฦกสุขุมประชุมเสร็จ จัดไว้เจ็ดพระคัมภีร์บาฬีสอน เจ็ดฉบับเรียกว่าสับดปกรณ์ ที่ใช้ผ่อนการพระศพชั้นเจ้านาย กับอีกคำหนึ่งว่ามหาปกรณ์ คือคำภีร์สั่งสอนใหญ่ขยาย หนึ่งอาเกียรณ์ก็ต้องเขียนตัวณอปลาย ท่านแปลว่าเรี่ยรายแลโรยลง หนึ่งซอมแซมสิ่งของที่ชำรุด ให้คืนดีบริสุทธิโดยประสงค์ นั้นเรียกปฏิสังขรณ์ให้คืนคง นับจำนงเข้าในข้อณอการันต์ อนึ่งคำว่าวิจารณ์สารสนอง นับเป็นสองกับพิจารณ์ท่านคัดสรร ว่าใคร่ครวญตรวจตราสารพัน อีกอย่างนั้นแปลอัดถ์ว่าจัดแจง นามขุนนางชื่อนี้ก็มีมาก ต้นกับปลายกลายหลากตามตำแหน่ง หลวงวิจารณ์โกษาศาลาแดง ในตำแหน่งคลังสินค้าศักดิ์นามี นามขนานหลวงวิจารณ์จักรกิจ หลวงพิพิธภัณฑ์พิจารณ์เจ้าภาษี อนึ่ง/*388ขุนจิตรวิจารณ์ศาลคดี อำเภอที่ขุนวิจารณ์พวกจีนจร หลวงโกษาการะวิจารณ์เล่า ก็นับเข้าคำวิจารณ์ในสารสอน ชื่อขุนนางอ้างมาว่าในกลอน อุทาหรณ์แห่งเหตุสังเกตพจน์ ปัจจะถรณ์บรรจ์ถรณ์ว่าเครื่องลาด คือเสื่อสาดเจียมพรมนิยมหมด อีกคำว่าสาธารณ์ทางมคธ ว่าทั่วถึงไม่กำหนดว่าใครๆ สมบูรณ์บริบูรณ์ว่าเต็มที่ คือไม่มีบกพร่องที่ช่องไหน หนึ่งคำว่าความอุทธรณ์อย่าร้อนใจ จะบอกให้รู้แปลจงแน่นอน ต้นบัญญัติคำนี้บาฬีพจน์ จงกำหนดเถิดท่านแปลว่ารื้อถอน ศาลหัวเมืองเยื้องยักชักโยกคลอน เขาก็ถอนเอาความมาว่าในกรุง มีท้องตราสั่งให้หาขุนศาลเก่า ต้องรีบเข้ามาแก้อุทธรณ์ยุ่ง ที่พ่ายแพ้ย่อยยับต่องปรับปรุง ศาลในกรุงนี้ตำหรับรับอุทธรณ์ จำพวกหนึ่งรอหันการันต์ท้าย มีอยู่หลายล้วนแยบในแบบสอน สุบรรณ์ว่าครุธาทิชากร สุวรรณว่าทองก้อนแลทองทราย สุวรรณแผลงเป็นสุพรรณ์นั้นจงรู้ อาเทศแยบแบบครูบอกขยาย รูปพรรสัณฐานประมาณกาย ทั้งหญิงชายสูงต่ำประจำตน ผิวพรรณนั้นว่าสีฉวีขำ ขาวฤๅดำดำแดงแจ้งนุสนธิ์ /*389พระกรรณ์แปลว่าหูรู้ทุกคน ถือเวทมนต์หมู่พราหมณ์ตามบุราณ อีกม้วยมรณ์นี้ว่าตายวายชีวิตร นี่ควรคิดเป็นอารมณ์กรรมฐาน ถ้าหมั่นคิดให้เป็นนิตย์ชำนิชำนาญ กำจัดการกลัวตายให้คลายเบา อนึ่งคำว่าอาลักษณ์ประจักษ์เหตุ ตามสังเกตยลแยบในแบบเก่า คือมีต้นเครื่องหมายลายสำเนา ว่าตรงเค้าก็คือเขียนอักษรดี ศุภลักษณ์จักแปลเป็นสยาม ก็ว่าลักษณงามต้องตามที่ ทรลักษณ์ลักษณชั่วอับปรี มันไม่มีใสผ่องที่ต้องตา อัประลักษณ์นี้ว่าลักษณน้อย คือทดถอยต่ำชาติวาศนา แต่คำนี้คนทุกวันจำนรรจา คู่กับน่าบัดศรีวาทีไทย อีกคำหนึ่งนั้นเป็นนามพระที่นั่ง เรียกชลังคณ์พิมานบรรหารไข โดยโวหารแปลว่าลานชลาไลย เพราะตั้งใกล้ฝั่งที่นทีธาร นิวรณ์ว่ากีดกั้นการกุศล โดยยุบลจัดว่าห้าสฐาน กามะฉันท์พยาบาทปราชประมาณ คือเกียจคร้านง่วงเหงามักหาวนอน กับอีกใจฟุ้งซ่านรำคานคิด วิจิกิจฉาแคลงคำพระสอนด ครบทั้งห้าจัดว่าเป็นนิวรณ์ มันลดทอนกีดกันกั้นการบุญ อาภรณ์นั้นแปลพร้องว่าป้องปิด อาการติดหน่วงเหนี่ยวไม่เฉียวฉุน ภาษา/*390ไทยใช้ว่าข้างการุญ เช่นเจ้าคุณห่วงใยอาไลยอาวรณ์ แบบกระสวนล้วนส่อที่ข้อขำ ยังอีกคำหนึ่งว่าอุทาหรณ์ คือตัวเยี่ยงแบบอย่างทางสุนทร กระวีวรชักเปรียบมาเทียบเคียง อีกคำหนึ่งคนไทยใช้กันถม คืออารมณ์รูปรศแลกลิ่นเสียง เป็นห้าทั้งสัมผัศท่านจัดเรียง ว่าตามเยี่ยงอย่างแยบแบบบาฬี ที่คำไทยพูดว่าวางอารมณ์ ก็นิยมตามเค้าคดีนี่ ความจำนงไม่สู้ตรงกับบาฬี เพราะวาทีคำไทยใช้แพลงๆ พวกณอคุณการันต์ปันเป็นหมวด นับตราตรวจสามสิบหกยกแถลง มีทั้งข้อคำธิบายขจายแจง ฉันฃอแรงแต่จงจำให้ชำนาญ (จบณอการันต์) ๚ะ
๏ (ดิ) ตัวดอเป็นการันต์คิดสรรบท ทั้งมคธคำไทยที่ไขขาน คิดตราตรวจไปจนจบไม่พบพาน แต่กังวานท้ายคำอังกฤศมี เช่นหมอแมกฟาลันด์นั้นเป็นต้น โดยยุบลแบบปอนอักษรศรี ฉันคิดค้นในมคธพจน์วาที ได้พบมีแต่ว่าดิเป็นการันต์ เหมือนคำว่ารามเกียรดิ์เขียนไว้ชัด อีกสมบัดดิ์กับวิบัดดิ์ท่านคัดสรร ปฏิบัดดิ์อาบัดดิ์ถัดเรียงกัน ราชาณัดดิ์ถัดนั้นก็มีความ แปลว่าข้อบังคับแห่งในหลวง ตาม/*391กระทรวงราชกิจในสยาม ทุกตำแหน่งต้องคำนับรับทำตาม ไม่ลวนลามล่วงพระราชบัญชา อีกคำพูดวาทีที่มีสัตย์ ได้สัญญาอาณัดดิ์ไว้แน่นหนา คือบังคับรับกันด้วยสัญญา หนึ่งวาจาเรียกวิภัดดิ์ในอัดถ์แปล อีกคำหนึ่งโวหารการข้างวัด ว่าพระสงฆ์สวดญัดดิ์นาคนายแข ปริยัดดิ์เรียนรู้หมั่นดูแล อนุมัดดิ์นี่ท่านแปลว่ารู้ตาม ที่คำว่าอภิรัดดิ์ชัดมคธ แต่เป็นบทแบบใช้ในสยาม เช่นคำว่าบุญญาภิรัดดิ์ราม แปลว่าความยินดีที่การบุญ อีกคำว่าโยคาภิรัดดิ์นี้ คือยินดีทำเพียรเสนอหนุน มิได้ท้อถอยเพิ่มเฝ้าเติมจุน บันลุคุณโพธาภิรัดดิ์ธรรม์ อีกคำเรียงเคียงคู่ดูให้ชัด คืออุบัดดิ์อุปะบัดดิ์ท่านจัดสรร กับคำว่าจิตรประวัดดิ์อยู่ถัดกัน มีสำคัญดิเสริมต้องเติมปลาย คำเหล่านี้ต้องที่ดอสกด แต่ใช้ลดเอาแต่ดิเป็นที่หมาย ด้วยวิไสยไทยมักรักกลายๆ เขียนง่ายๆมากตัวกลัวป่วยการ คำบาฬีมีว่าจักกะวัดดิ์ แผลงมาเป็นจักระพรรดิพูดไขขาน ตกลงมาเป็นไทยใช้มานาน นามขนานจอมจักรจาตุรนต์ หนึ่งคำว่าปรีเปรมเกษมสวัสดิ์ ความก็ชัดด้วยว่าใช้ทุกแห่งหน พระยาบำเรอภักดิ์/*392ประจักษ์กล ด้วยเป็นคนสวามิภักดิ์สมัคจริง หลวงมหาใจภักดิ์รักสนุกนิ์ เชิงทำนุกนิ์ดนตรีดีทุกสิ่ง ตาหลวงแผ้วพลภักดิ์ชักประวิง มักจะทิ้งทอดธุระสละการ หนึ่งคำเดิมสัดดิแผลงว่าศักดิ์ แปลประจักษ์ว่าอำนาจที่อาจหาญ เหมือนศักดิ์สิทธิ์ฤทธาพระยามาร อีกยศศักดิ์ศฤงฆารตระการมี อีกคำว่าศักดินาบันดาศักดิ์ ตำแหน่งในอาลักษณ์มีถ้วนถี่ ทั้งสูงศักดิ์ต่ำศักดิ์รักไว้ดี ไม่เป็นที่บาดหมางทางนักเลง ไม่มีที่อุปะถัมภ์เพราะต่ำศักดิ์ คนคี่มักระราญพาลคุมเหง โปรดในพระทรงศักดิ์คนมักเกรง ย่อมยำเยงยศศักดิ์ไม่หักราญ ท้าวข้างในนารีที่พำนักนิ์ คือคุณท้าวสมศักดิ์นามขนาน ตำแหน่งในได้ว่าบัญชาการ ราชฐานทั่วเขตรนิเวศน์วัง มหาดเล็กเวรต้นคนประจักษ์ นามว่าหลวงนายศักดิ์พระทรงตั้ง เป็นนายเวรเจนการชำบาญบัง คับไม่พลั้งบัญชาจ่าหุ้มแพร ในฉากเรื่องรามเกียรดิ์เขียนพระลักษณ์ เมื่อต้องหอกโมกขศักดิ์ลงนอนแผ่ ศักดิ์ที่นี่วิญญูท่านรู้แปล ว่าหอกแน่นับในสัดติตรง ยุดติธรรมคำนี้ก็มีแจ้ง แต่คำแผลงว่ายุกดิ์โดยประสงค์ วิธีอย่างทางสังสกฤษฎ์คง นับ/*393จำนงในลัทธิดิการันต์ ในหมวดดิอักษรอยู่ท่อนท้าย นับเรียงรายสามสิบสองได้จัดสรร ให้นักเรียนเพียรจำที่สำคัญ ลำดับบรรจบหมวดจงตรวจตรา (จบดิการันต์) ๚ะ
๏ (ต) ต่อนี้ตอการันต์จะสรรเสริม เข้าต่อเติมติดเนื่องเรื่องกะถา ตอการันต์ท่านใช้ในวาจา ก็คือว่าศกกันต์เกษากันต์ ศกกับคำเกษาแปลว่าผม รวมประสมกันต์ว่าตัดท่านจัดสรร แต่ก่อนเก่าพูดเดาว่าโสกันต์ ที่คำนั้นเห็นจะเพี้ยนเพราะเปลี่ยนแปลง หนึ่งราชาศับท์สยามตามนุสนธิ์ คือพระทนต์เรียกว่าฟันชั้นศับท์แสง พระสุทนต์เรื่องมีท่านชี้แจง แปลแสดงว่าผู้ทรมานดี อนึ่งอนนต์คู่กับอนันต์นั่น ก็เป็นคำเดียวกันแปลคงที่ ท่านแยกเป็นสองอย่างทางวจี ประสงค์ที่เปลี่ยนผลัดสำผัศกลอน สองวจีว่าไม่มีที่สุดอยุด กุลบุตรเรียนร่ำจงจำสอน แม้รู้ได้ไวว่องถ่องสุนทร จะคิดกลอนก็เฟื่องเรืองปัญญา หนึ่งผู้รู้เวทมนต์เป็นคนหาญ พระอาจาริย์ร่ายมนต์บ่นคาถา นิมนต์พระสงฆ์เทศเจตนา จะให้ว่าด้วยอะไรไปเผดียง ตาหมอเดชเวทมนต์เป็นคนขลัง แก่ร่ายมนต์บ่นดังจนสุดเสียง /*394ท้าวสามนต์มณฑานั่งน่าเตียง เสนาสามนต์เรียงเฝ้าทรงธรรม์ ตั้งแต่แรมค่ำหนึ่งในเดือนสี่ ถึงเดือนแปดบูรณมีชื่อคิมหันต์ แรมคำหนึ่งเดือนสิบสองเข้าเหมันต์ ไปจนวันเพญผคุณบุรณมี เดือนแปดแรมค่ำหนึ่งนับกำหนด ไปจนจดเดือนสิบสองเพญดิถี ชื่อวรรษานะฤดูโดยวิธี ท่านแบ่งปีสามส่วนประมวญวัน ตัวหุ่นยนต์คนชักพยักเพยิด ที่ชักเชิดสายยนต์คนขยัน เขาย่อมรู้แยบยนต์คนสำคัญ จึ่งฟาดฟันผ้าพยนต์ป่นเป็นจุณ คนรู้แก้นาฬิกาสาระพัด โปรดดำรัสตั้งที่ตำแหน่งขุน ชำนาญยามยนต์แสร้งแสดงคุณ ที่มีทุนความรู้แก้ไกกล พิมานองค์อมรินทร์เทวราช นามประกาศรู้กันทุกแห่งหน เขาเรียกว่าเวชยันต์อีกไพชยนต์ เพราะผจญพวกอสูรเทวา พอชนะก็บังเกิดพิมานทิพย์ สูงละลิบแลเลิศในเวหา อีกรถทิพยเทียมพันมหัศวา เรียกสมญาว่ารถเวชยันต์ เป็นรถทรงขององค์อำมเรศร์ เสดจประเวศศึกใหญ่ในสวรรค์ ได้ปรามปราบอสุราเหล่าอาธรรม์ พวกเทวัญมีไชยในสงคราม จึ่งตั้งชื่อเวชยันต์ราชรถ ได้เลื่อนลดชื่อมาใช้ในสยาม หนึ่งเลขยันต์นี้ก็ตรงจำนงตาม /*395ในข้อความตัวตอต้องต่อปลาย อีกพระนามจาตุรนต์รัศมี จาตุรันต์นั้นก็มีที่ใช้หลาย บทนี้เป็นคุณนามความธิบาย คำเชื้อสายจักรพรรดิ์ขัดติยา ซึ่งเป็นใหญ่ในทวีปทั้งสี่สุด กับด้าวแดนสี่สมุทสี่ทิศา สุดเกษตรเขตรราชอาณา พระเดชาแผ่ทั่วจักรวาฬ ไพรพนมพรมพร่างน้ำค้างชุ่ม พฤกษาชาติสดชอุ่มกลิ่นหอมหวาน เขาเรียกป่าหิมวันต์แลหิมพานต์ คือสฐานมีน้ำค้างไม่สร่างกาย เกษมสันต์นั้นหนึ่งว่าเกษมสานต์ สองสฐานใช้ได้ดังใจหมาย เกษมแน่แปลว่าสิ้นอันตราย สันตะว่าเคลื่อนคลายรงับไป ฤดูสี่น่าฝนเรียกวัศสันต์ โทษมหันต์นั้นแปลว่าโทษใหญ่ พระอรหันต์สิ้นเขตรกิเลศไภย นิราศไร้มลทินสิ้นบาปบุญ ยี่สิบเก้าเค้าคดีมีอยู่หลาย ล้วนคำท้ายตัวตอเข้าต่อหนุน ทุกข้อคำอุส่าห์จำไว้เป็นทุน ได้อุดหนุนปัญญาปรีชาเชาวน์ (จบตอการันต์) ๚ะ
๏ (ถ) ในพวกถอการันต์สรรลิกขิต จงวินิจแบบละบองเป็นของเก่า เหมือนติดถะท่าน้ำในสำเนา คำไทยเราบทบาทว่าดาษเดียรถ์ หนึ่งสมัดถ์สามัดถ์อีกสามาดถ์ จงฉลาดรู้ในการจะอ่านเขียน บรมัดถ์/*396พระคำภีร์ที่เล่าเรียน ต้องมีเพียรตั้งหน้าพยายาม พระคำภีร์มีชื่อว่าสาราดถ์ เป็นที่คาดแปลไล่ในสนาม แปลได้ถึงที่นี่คงมีนาม บาเรียญงามเก้าประโยคโลกย์นิยม หนึ่งคำว่าพระหัดถ์คู่พระบาท เห็นเขียนคลาศเคลื่อนที่ก็มีถม กวักพระหัดถ์ตรัสเรียกว่าเจ้ากรม พระตำหรวจให้ระดมกันดูงาน คำพระหัดถ์คนไทยใช้เช่นนี้ จำเภาะที่ราชาศับท์สฐาน อนึ่งว่าคฤหัดถ์ได้จัดการ คือชาวบ้านหว่านเครือเจือระคน เผยพระโอษฐเอื้อนอัดถ์ตรัสประภาศ เสนามาตยแจ้งอัดถ์ไม่ขัดสน ทูลเสนอสนองบาทยุคล ตามยุบลศุภอัดถ์ได้ชัดความ กระแสสุนทรอัดถ์ที่คัดไว้ ยังจำได้โดยประจักษ์ไม่พักถาม ทั้งอัดถ์แปลแท้รู้อย่าวู่วาม อย่าลวนลามลบหลู่ครูอาจาริย์ สิบสองคำจำไว้อย่าให้คลาศ ที่กำหนดบทบาทเช่นบรรหาร ล้วนพวกถอการันต์หมั่นพิจารณ์ จะเขียนอ่านอย่าให้พลั้งระวังดู (จบถอการันต์) ๚ะ
๏ (ท) ต่อนี้หมวดทอท่านบรรหารเหตุ จงสังเกตรอระคนปนกันอยู่ ทะทะระเยื้องแยบตามแบบครู ท่านผู้รู้แปลอ้างเป็นอย่างเดียว คำที่ตัวทอล้วนส่วน/*397มคธ ทอรอบทสังสกฤษฏ์จงคิดเฉลียว มิได้แยกอย่างนิยมใช้กลมเกลียว เพราะว่าเป็นความเดียวทั้งอัดถ์แปล อัฒจันท์บันไดใช้กันมาก ในวิภาคไวพจน์มีบทแก้ ทั้งธิบายมีอยู่จงดูแล ที่นี่แปลกแยกแต่ว่าเป็นการันต์ คำบาฬีมีเช่นเห็นสนิท ท่านใช้ว่าเอกะจิตรเอกะฉันท์ การร่วมจิตรปรองดองอย่างเดียวกัน โดยสำคัญร่วมคิดสามัคคี อีกคำหนึ่งนั้นว่ากามะฉันท์ นิวรณ์กั้นการบุญญะราษี คือปราดถนากามะคุณมุ่นราคี ละโลกีย์ถึงวิมุดติจึ่งหลุดไป วุดโตไทยในบาฬีคำภีร์ฉันท์ บอกสำคัญแจกประเภทพิเศศใหญ่ ท่านเลือกคัดดัดแปลงแต่งเป็นไทย ก็เรียกใช้ว่าคำฉันท์ประพันธ์กลอน คำฉันท์แปลความไว้ตามศับท์ ของสำหรับปิดโทศทางอักษร กับเป็นที่พึ่งใจอาไลยอาวรณ์ ทำนุกนิ์กลอนชวนอ่านสำราญรมย์ พระอานนท์พระนนท์นามเถระ ใช้ในพระบาฬีนั้นมีถม ในกระแสแปลชื่อว่าชื่นชม ตามนิยมเหตุการบันดาลเป็น หนึ่งหลวงเสนานนท์ตำแหน่งยศ ถึงซื่อคดก็มิให้ผู้ใดเห็น เจ้าเมืองนนท์คนที่ออกนอกประเด็น แก่ป่วยเป็นโรคชรามาช้านาน อันเมืองนนท์บุรีที่ฉันว่า เป็นเมือง/*ขึ้นกรมท่าได้ว่าขาน ตำแหน่งเก่าสืบเค้าแต่บุราณ นามขนานว่าเมืองนนท์มหาดไทย จำพวกทอการันต์ปันเป็นส่วน สิ้นจำนวนคำคิดวินิจฉัย จะแจกพวกทอรอนั้นต่อไป จงใส่ใจจำแยบแบบยุบล เหมือนวันจันทรดวงจันทรจันทร์คราธ ประชาราษฎร์รู้ทั่วทุกแห่งหน รอบดวงจันทร์เรียกว่าจันทร์มณฑล นฤมลผิวเปล่งดังเพ็ญจันทร์ สมเด็จเจ้าธรณินทร์ปิ่นพิภพ ทรงปรารภอยู่ด้วยพวกพลขันธ์ ตรัสสั่งหลวงธรเณนทร์ให้เกณฑ์พลัน ข้างขวานั้นน่าที่หลวงเทเพนทร์ องค์พระภูบดินทร์นรินทร์ราช ตรัสประกาศพวกกองกรมดั้งเขน ให้แยกยกตกกระทรวงหลวงอเรนทร์ แล้วให้เกณฑ์หลวงนรินทร์สิ้นทั้งกรม เรือกลไฟได้นามตามลิกขิต ชื่อเสนินทร์ประดิฐดูงามสม ท่านเสนาธิบดินทร์วโรดม ได้สร้างสมในสยามนามขจร อนึ่งนามช้างต้นมงคลคช หัศดินทร์ปรากฎแต่เก่าก่อน แปลว่าช้างเป็นใหญ่ในนิกร เช่นกุญชรมงคลหัศดินทร์ นฤเบนทร์ภูเบนทร์ทั้งสองศับท์ นามสำหรับเจ้าหล้าหมดทั้งสิ้น ว่ารักษาไพร่ฟ้าทั้งแดนดิน ควรถวิลนามกระษัตริย์ขัดติยา ในกระทรวงหลวงภูเบนทร์สิงหนาท /*399อเรนทร์ชาติสังหารทั้งซ้ายขวา ชื่อขุนนางวางเช่นเป็นตำรา ในตำแหน่งศักดินาสนมกลาง พระภูมินทร์ว่าเป็นใหญ่ในพื้นภพ ตลอดจบเขตรขันธ์อันกว้างขวาง สวามินทรเจ้าใหญ่คำไว้วาง เป็นกลางๆไม่จำเภาะพระองค์ใด สยามินทรแปลว่าเจ้าของชาวสยาม เป็นพระนามโดยคำเภาะเขตรวิไสย ปรเมนทร์ปรมินทร์แปลเป็นไทย ว่าเจ้าใหญ่อย่างยิ่งอย่ากริ่งความ องค์อรรคชาเยนทร์ยกเป็นชื่อ มเหษีที่นับถือในสยาม ยังศับท์สุริเยนทร์ยกเป็นนาม เจ้าพิภพพงษ์รามตามนุกรม สุริเยนทร์กับสุรินทร์ได้ยินว่า เป็นวาจาเดียวกันนั้นก็สม ด้วยนับนามที่อ้างอย่างอุดม แห่งบรมนรินทร์ปิ่นประชา สุรินทร์ศับท์กับสุเรนทร์คู่นี้เล่า ก็เป็นเค้าเดียวกันเช่นฉันว่า ยังนรินทร์นเรนทร์ราชสมญา เป็นวาจาคู่ๆรู้ไว้ดี อำมรินทร์อำมเรนทร์นั้นคู่สาม นับเป็นนามเทวราชท้าวโกสีย์ อำมรินทร์วินิจฉัยคำใช้มี อีกวาทีกรมหมื่นอำมเรนทร์ สมเด็จพระอำมรินทรามาตย โปรดประทานโอกาศแก่นายเสน ขุนอำมรินทร์รักษาไม่กล้าเกณฑ์ หลวงสุเรนทร์วิชิตรู้กิจการ พระพรหมสุรินทร์ยินเรื่องให้เคืองขัด /*400หลวงสุรินทร์สมบัติได้ว่าขาน ฝ่ายท่านหลวงชาติสุรินทร์หมิ่นประมาณ คิดร้าวรานพระนรินทร์ราชเสนี พระพิเรนทร์เทพยที่ใหญ่ขวา ปลัดจ่านายเวรเกณฑ์ตามที่ ทั้งพระราชวรินทร์ถิ่นยศมี สฐานที่นอกซ้ายไม่ร้ายแรง หลวงสุรินทร์เดชะชนะศึก ด้วยคิดฦกห้าวหาญชาญคำแหง พระพรหมสุรินทร์นี้ไม่มีแคลง ที่ตำแหน่งพระตำหรวจบวรวัง นายนรินทร์ธิเบศร์วิเศศศักดิ์ นามตระหนักหุ้มแพรตำแหน่งตั้ง พระอารามอำมรินทร์ใกล้ถิ่นวัง แต่คราวครั้งกรุงต้นธนบุรี พระนามองค์พระมุนินทร์ปิ่นนักปราช ตรัสสิ่งใดแล้วไม่คลาศทุกถิ่นที่ พระองค์ได้ไชยชนะมารกระลี ชิเนนทร์มีอีกพระนามสอความชัด วัชรินทร์นั้นเป็นนามท้าวโกสีย์ แปลว่าเป็นอธิบดีเพราะพระหัดถ์ เธอทรงดวงแก้ววิเชียรเพชร์รัตน ไว้สำหรับกำจัดริปูไภย พิภพตั้งยังยอดศีขรินทร์ คือที่ถิ่นยอดเขาพระเมรุใหญ่ มีนามชัดว่าสุทัศนะไพ ศาลวิไสยแสนสนุกนิ์กว่าทุกเวียง อนึ่งช้างอย่างดีซึ่งมียศ ก็เรียกคชกรินทร์เป็นชื่อเสียง คเชนทร์รัตน์นี้ก็จัดเป็นนามเรียง อีกนาเคนทร์คู่เคียงกับนาคินทร์ ทั้งสองคำแปลว่าพระยาช้าง เป็น/*401ชื่ออ้างแห่งพระยาอุรคสิ้น เป็นสองเยื้องสองแยบแบบระบิล อุรคินทรคำเปรียบเทียบให้ดู หนึ่งสักกะอินทะทั้งสองศับท์ ชักกำกับเรียกรวบกันทั้งคู่ ท้าวสักรินทร์โดยตำหรับฉบับครู ที่ท่านรู้แบบบทมคธบรรณ เทวินทร์ว่าพระอินทร์เป็นใหญ่กว่า เทวดาสิ้นทั้งสองสรวงสวรรค์ อำมรินทร์เช่นพิปรายก็คล้ายกัน ได้สำคัญควรคิดวินิจความ โกสีย์กับอินทะสระรอบ เป็นคำควบเขียนใช้ในสยาม ดังกรุงรัตน์โกสินทร์เสนอนาม สมญาตามองค์พระปฏิมา คำมหินตัดสินสองสฐาน คือทท่านธเธอการันต์น่า แต่ตัวรคงรองสองวาจา มหินทรายุทธยาราชธานี มหินทระทท่านบรรหารไข แปลว่าเจ้าผู้เป็นใหญ่ในถิ่นที่ อีกอย่างหนึ่งว่าเป็นใหญ่ในปัถพี สองวาทีลงเค้าสำเนากัน ตัวธอเธอการันต์บรรหารเหตุ คือพระองค์อิศเรศร์ดำรงถวัลย์ ทรงแผ่นดินโดยทศพิธธรรม์ ความเดียวกันกับคำมหิธร คำตัดสินเช่นมหินธรศักดิ์ มีประจักษ์ชักมาอุทาหรณ์ พวกทรการันต์สรรเป็นกลอน พอชี้อย่างทางสอนนักเรียนเพียร ยังคำอื่นมีดื่นอยู่โดยมาก จะวิภาคเนิ่นช้าก็พาเหียร แบบที่ในคำมคธบทสำเนียง ท่าน/*402แปลงเปลี่ยนก็พอรู้กระทู้ความ (จบทรการันต์)
๏ (ธ) ตัวธอเธอการันต์สรรลิกขิต คำวิจิตรแจกใช้ในสยาม รักจะรู้ต้องอุส่าห์พยายาม กำหนดตามตัวที่แจกแยกการันต์ พระสกนธ์ต้นเหตุสังเกตเถิด คำนี้เกิดแต่มคธบทว่าขันธ์ โดยวิธีแผลงคำเช่นรำพรรณ ขันธะนั้นแผลงมาว่าสกนธ์ โวหารไทยใช้ว่าตัวอย่ามัวคิด ข้อลิกขิตใช้แพร่งทุกแห่งหน เบญจขันธ์คำมคธบทยุบล คือกองรูปเรียงไปจนกองวิญญาณ สำเนียงพวกพลขันธ์สนั่นจ้า นี่แปลว่ากองพลที่ห้าวหาญ พระสุคนธ์กลิ่นหอมย่อมตระการ เสาวคนธ์นามขนานว่ากลิ่นดี พระราชนิพนธ์ยุบลชัด ว่ากระษัตริย์ทรงกลอนอักษรศรี คำเรียกราชสัมพันธ์นั้นก็มี คือผู้ที่ติดเผ่าท้าวพระยา คำประพันธ์ผูกฉันท์แลกลอนบท ในมคธท่านว่าผูกเป็นคาถา เหมือนหนึ่งบทพจน์ประพันธ์สรรวาจา ก็คือว่าผูกคำประจำความ อวิชชาเรียกว่าเป็นโมหันธ์ เพราะมืดกั้นปิดบังปัญญาสาม มืดด้วยการหลงใหลในภพกาม จึ่งได้นามโมหันธ์อันธการ หนึ่งธิธุการันต์สรรลิกขิต คือประสิทธิศักดิ์สัทธิ์คำขนาน พระฤๅษีสมมิทธิฤทธิโอฬาร /*403นับแต่กาลปฏิสนธิประดนเดือน ปีที่สิบหยิบยกศกสัมฤทธิ์ ที่ต่อติดอนุสนธิยุบลเหมือน ต้นก็คล้ายปลายสนิทไม่บิดเบือน ดูดวงเดือนบริสุทธิ์ยุดพโยม นบพระสาสดาจาริยญาณวิสุทธิ์ ลุวิมุติแจ่มแจ้งดังแสงโสรม มหาสิทธิ์คิดจะอนุโลม ด้วยเสื่อมคลายหายโทมนัศใจ คำเหล่านี้ต้องที่การันต์ธิ จงตรองตริคำที่แจ้งแสดงไข ทั้งแยบคายควรสังเกตที่เลศไนย คงจะได้โปร่งเปรื่องเรืองปัญญา จำพวกธุการันต์สรรวิภาค ที่ใช้มากในสยามะภาษา คือเผ่าพันธุ์พงษ์พันธุ์ญาติกา ฝ่ายบิดรมารดาสองตระกูล หนึ่งพินธุ์โทพินธุ์เอกเอนกนับ โดยตำหรับเรียนไว้อย่าให้สูญ ยกเอาสามสินธุ์เสริมมาเพิ่มพูน ตามเค้ามูลการันต์ประพันธ์พจน์ ชลสินธุ์กับอีกว่าชลาสินธุ์ แบบระบิลถ้อยคำควรกำหนด กระแสสินธุ์เปี่ยมฝั่งยังไม่ลด ปลาก็ไล่ฮุบมดจนหมดรัง พระพิไชยชลสินธุ์ได้ยินตอบ ให้ชื่นชอบในอารมณ์ด้วยสมหวัง ตัวธอเธอการันต์สรรวาจัง พอประทังความเขลาให้เบาบาง (จบธอเธอการันต์) ๚ะ
๏ (น) ตัวนอนิลเติมท้ายมีหลายศับท์ ตาม/*404ฉบับบาฬีเป็นที่อ้าง เช่นคำว่าไตรยรัตน์ท่านจัดวาง แหวนของนางล้วนแล้วแก้วแกมกาญจน์ บรรพตใหญ่ได้นามเขาสุทัศน์ หนึ่งชื่อวัดเล่าก็มีที่ขนาน พระพุทธรูปใหญ่เห็นเป็นประธาน ในวิหารสูงเงื้อมสง่าเมือง ราษฎรเดิมเรียกวัดพระโต ตามที่โวหารเหตุคำฦๅเลื่อง ด้วยเห็นพระโตกว่าพระสิ้นทั้งเมือง ทั้งรุ่งเรืองงามนักหลักนคร พระราชทานทรงขนานนามเปลี่ยนผลัด ว่าอารามวัดสุทัศน์แปลอักษร ว่าใครดูใครก็เห็นงามบวร ลงท้ายกลอนเทพวราราม หนึ่งสิ่งใดควรใช้เป็นตัวอย่าง ท่านมักอ้างมีในกลอนอักษรสยาม คำข้อนี้เป็นนิทัศน์ก็ชัดความ นี้คำไทยใช้ตามบทบาฬี แก่นจันทน์สรรใช้เป็นไม้หอม ของที่ปลอมจันทน์แดงแดงแต่สี ยาทุกวันลักกระจันใช้ก็มี ผิดคำภีร์ โอสถรศจึ่งคลาย ตำราวันบาปเคราะห์จำเภาะเปลี่ยน วนๆเวียนโดยตำหรับโหรทั้งหลาย วันอุบาศน์บอกประจักษ์เขาทักทาย การันต์ท้ายต้องที่มีตัวนอ เพชร์รัตน์เนาวรัตน์นพรัตน์ ทั้งสามชัดนอนิลการันต์ส่อ พระผู้พงษ์กมลาศน์ฉลาดพอ เพราะติดต่อแต่บรมพรหมพงษ์ พระราชวังตั้งนามไว้ตามเหตุ ว่าพระ/*405ราชนิเวศน์เขตรประสงค์ ที่สถิตย์แห่งพระอิศรวงษ์ ผู้ดำรงราชฤทธิ์มหิศรา พระอารามนามบรมนิวาศน์ มิได้คลาศโดยมคธภาษา วัดบวรนิเวศน์เหตุสมญา สองวาจาควรใช้ใส่การันต์ พระที่นั่งสิงหาศน์สอาดเอี่ยม ทองคำเลี่ยมล้วนอร่ามงามขยัน พระที่นั่งบัลลังก์อาศน์สุวรรณ ราชอาศน์แพรพรรณพิจิตรลาย นำนักนิ์สำนักนิ์อีกสนุกนิ์ โดยทำนุกนิ์เบาราณบรรหารขยาย เห็นเขียนใช้ใส่นิเข้าเติมปลาย อธิบายก็ไม่ออกบอกตรงๆ เพี้ยนพจน์พากย์พจน์กับไวพจน์ ทั้งสามคำกำหนดแน่ประสงค์ มีตัวนอท้ายคำประจำคง ไม่ควรงงเงื่อนเค้าข้างเดาโดน หนึ่งคนเขลาเชาวน์มึนไม่สู้แล่น ถึงจำแม่นเชิงฉลาดไม่ผาดโผน ผู้ปรีชาเชาวน์ไวดังไฟโชน ถึงกระนั้นก็ยังโดนด้วยพลาดพลำ พวกนักเรียนเขียนเขาคันธมาทน์ มักประมาทเสียว่าไม่สุขุมขำ เขียนไม่ถูกถ้วนทั่วตัวประจำ จะลงคลำหาเค้าสิเปล่าดาย พวกนอนิล การันต์สรรลิกขิต อย่างวิจิตรมีมากหลากๆหลาย พวกนักเรียนเพียรจำคำบรรยาย จะสบายเบาใจไววิจารณ์ จบนอการันต์) ๚ะ
๏ (บป) ลำดับนี้จัดวิธีทางขยาย พวกบปเติมท้ายคำขนาน คือบัวบุษบ์ประทุมาผกาบาน วิธีไทยใช้มานานสารสุนทร คำบุบผะแปลว่าดอกบอกให้รู้ คำนี้ครูท่านแสดงแผลงอักษร เช่นบุบผาแผลงบุษบากร เอามาใช้ในกลอนบัวบุษบ์มี แปลกันว่าดอกประทุมกุสุมชาติ เทียรฆราษรวมลักษณ์อักษรศรี เป็นยาวสั้นสรรใช้ในวะจี บำรุงปรีชาเด็กเล็กๆเรียน คำตัวปอต่อเพิ่มเสริมไว้ท้าย ไม่สู้มีมากหลายลิกขิตเขียน พระทรงศิลป์แผลงศรกำธรเตียน ธนูศิลป์เขาได้เรียนรู้ชำนาญ อายุเทพย์ทั้งปวงในสรวงสวรรค์ นับด้วยโกฏิกัลปกัลป์ทุกชั้นสฐาน อภิรมย์สมบัติชัชวาลย์ เนาพิมานมีแต่ศุขทุกทิวา (จบบปการันต์) ๚ะ
๏ (พ) ตัวพอพิณเพิ่มพจน์บทแถลง จะแจกแจงโดยลำดับฉบับว่า อันทิศบูรพ์นี้คือทิศบุรพา แต่เบื้องบรรพ์นั้นว่าข้างก่อนกาล ฉบับบรรพ์แปลว่าแบบฉบับก่อน ทุกสิ่งสรรพ์คำสอนล้วนแก่นสาร หนังสือพิมพ์มีมาก็ช้านาน กรมอักษรพิมพการชำนาญเรียง หนึ่งสบสรรพ์คำนี้ก็มีใช้ ขอมกับไทยปนพ้องเป็นสองเสียง แปลว่าพบทุกสิ่งพอเทียบเคียง /*407ว่าให้ตรงกับสำเนียงก็ยากครัน ตัวพพิณสิ้นถ้วนคำนวนนับ มีอยู่เพียงห้าศับท์เช่นจัดสรร แจกหมดเท่านี้หนอพอการันต์ ได้สำคัญควรคิดพินิจตาม (จบพการันต์) ๚ะ
๏ (ภ) ภภรรยาเติมท้ายขยายแยก จะจำแนกคำใช้ในสยาม ราษีกุมภ์ข้างต้นเห็นฝนงาม ข้างปลายทรามเสื่อมแล้งดินแห้งไป ตำแหน่งข้าราชการนั้นมีถม จตุสดมภ์ทั้งสี่เป็นที่ใหญ่ คือเวียงวังคลังนาตำราไทย เวียงนี้ใช้คือกรมนครบาล เจ้าพระยาธรรมาตำแหน่งตั้ง ตำแหน่งคลังกรมท่าได้ว่าขาน กรมนาเจ้าพระยาพนักงาน พลเทพเป็นประธานธิบดี พนสดมภ์แปลนิยมอย่างแบบเก่า ว่าป่าเสาเล็กใหญ่ในไพรศรี อีกใช้คำอุปถัมภ์ในวาที ก็ต้องมีเติมต่อตัวภอปลาย สยามูปะสดัมภ์ชื่อกำปั่น ต้องมีภอการันต์สำคัญหมาย แปลว่าค้ำชูไทยไนยธิบาย อีกโกสุมภ์สุดท้ายว่าดอกคำ อีกอย่างหนึ่งกุสุมะเป็นโกสุม ก็มีชุมใช้มากแต่หลากสำ เนียงไม่มีเติมต่อภประจำ แปลในคำนี้ว่าดอกมะลิลา ชักให้เห็นพอเป็นที่เปลี่ยนแปลก ท่านใช้แยกอย่างมคธะภาษา ตัวอักษรส่อความตาม/*408วาจา ท่านผู้มีปรีชาควรไตรตรอง (จบภอการันต์)
๏ (ม) คำตัวมอต่อเสริมเติมข้างท้าย เหมือนเจ้านายสิ้นพระชนม์ยุบลสนอง พระทรงธรรม์ทรงยุติธรรมครอง พระไทยปองศุขสวัสดิ์โดยสัตย์ธรรม์ นายอำเภอเผลอเงื่อนทำเกลื่อนกลบ สาระบบสารกรมธรรม์นั่น เหมือนกับให้โอกาศตัวทาษมัน ได้สำคัญเรื่องรู้ต่อสู้นาย คนที่ใจอาธรรม์มักหันเห มักทุ่มเทไปข้างทางลำเอียงหลาย อสรพิศม์ขบตอดไม่รอดตาย เป็นไข้พิศม์แก้ไม่คลายก็วายชนม์ ยาพิศม์ของพิศม์สำแลงเล่า เขียนก็คงลงเค้าทุกแห่งหน แผลเป็นไข้ทรพิศม์ติดสกนธ์ เจริญชนม์ทฤฆายุศม์ยืนยาว จำพวกมการันต์ปันประเภท ตามสังเกตคำใช้ได้สืบสาว แม้นจำแม่นคงให้คุณตามรุ่นคราว มิได้แสร้งแกล้งกล่าวคำล่อลวง (จบมการันต์)
๏ (ย) ยินยลการันต์จัดสรรพจน์ โดยกำหนดหกสิบทัศไม่ลัดล่วง อาจาริย์สอนกลอนกาพย์สิ้นทั้งปวง ทุกกระทรวงเจนจัดเป็นอัศจรรย์ พระเจดีย์ที่บรรจุบรมธาตุ เทวราชสิงสถิตย์ทุกเขตรขัณฑ์ ทั้งหมู่เทพย์บูชาไม่ราวัน มหัศจรรย์ของทิพย์เทพย์บูชา อาทิตย์/*409แทตย์อีกพระยามหาเทพย์ อินทรีย์เสพย์เนืองนิตย์สนิทหน้า หัวพันเทพย์ราชราชโยธา เทพย์เจ้ากรมๆขาทหารใน ภาชนีย์บาฬีแปลว่าแจก วันทนีย์คำแปลกแปลว่าไหว้ นิศสัคคีย์กองอาบัติท่านจัดไว้ มนุษย์ใช้ษอบอยอประจำ เดือนบุษย์นั้นใช้ว่าเดือนยี่ จาบัลย์ว่าโศกีไห้ครวญคร่ำ แหวนพลอยบุษย์เรือนรองล้วนทองคำ ตำราแพทย์นี่ใครทำให้ลบเลือน ไพรบูลย์แปลว่าเต็มโดยพิเศศ อีกพิบูลย์จงสังเกตแปลก็เหมือน คนชาติแพสย์นี่เป็นคนพลเรือน ที่กลุ้มเกลื่อนทำนาแลค้ากิน เสาวภาคย์พจน์พากย์อีกพระภาคย์ เห็นใช้มากมักจะมีทุกที่ถิ่น เห็นน่าดูหมู่อำมาตย์นารถนรินทร์ โยธามาตย์ดังจะบินพโยมบน เยาวมาลย์ดวงมาลย์ตาลวิมุติ เป็นบุรษย์ปราโมทย์ประโยชน์ผล อภิรมย์รื่นรศเสาวคนธ์ สำราญรมย์เพราะได้ดลบุรีรมย์ อำมฤตย์นฤพานประหานทุกข์ บันลุศุขบริสุทธิวิมุติสม สัตว์ในโลกย์เหมือนเป็นโรคงอมระงม ถึงกระนั้นก็ไม่นียมศุขนิพพาน ท้าวโกสีย์มีเทพอาวุธ พระขรรค์เพชรฤทธิรุดม์สำหรับประหาร รังษีเพชรแจ่มจำหรัสชัชวาลย์ พวกอะสูระหมู่มารปะราไชย์ กรุงกระษัตริย์/*410ถวัลย์รัชมไหสูรย์ เรืองจรูญเฉกแสงสุริยะใส วรวากย์วาทีมีเลศไนย์ ที่นั่งไอสวรรย์อาศน์ลออตา บังแทรกบังสูรย์อีกแสงสูงย์ แก้วไพรฑูริย์ส่องแสงจรัสกล้า คนที่มั่งมีทรัพย์นับภารา ทั้งสินทรัพย์เงินตราอเนกนอง อาจาริย์สอนทางชอบประกอบกิจ ผู้เป็นศิศย์ควรทดแทนสนอง ตามวิไสยบัณฑิตย์คิดปกครอง โดยทำนองซื่อสัตย์ถือสัตย์ธรรม์ ไพร่ผู้ดีมีทุกข์ด้วยกันหมด อดูลย์ยศยามวิโยคก็โศกศัลย์ ใจอาสัตย์มักสลัดสัตย์เสียพลัน คำสัตย์มั่นช่วยตนพ้นไภยพาล คำหาโจทย์ๆฟ้องต้องพิพาทย์ เกิดวิวาทกันขึ้นในโรงศาล พวกนักเลงพิณพาทย์ฉลาดการ แบ่งกันเที่ยวรับงานเหมาลคร จำพวกนี้มีมากวิภาคพจน์ ล้วนเป็นบทยอการันต์สรรอักษร ว่าย่อๆพอกำหนดในบทกลอน สิ้นนิกรยอเพิ่มเติมประดน (จบยการันต์) ๚ะ
๏ (ร) ถัดนี้ไปตัวรอเข้าต่อบท จงจำจดโดยพิจารณ์ศารนุสนธิ์ คือวันเสาร์ห้าค่ำทำมงคล สร้างหนังสือสวดมนต์สองคำภีร์ นิ้วมือสวมแหวนเพชร์เพชร์รัตน์ งามจรัสรุ่งเรืองเจริญศรี เทเวศร์องค์นเรศร์นฤบดี อีกวาทีขุนธรรมลังการ์ อิศเรศร์รังสรรค์/*411ยัญญสูตร คำนี้พูดตามมคธภาษา พระวิสูตร์วารีมีสมญา วิสูตร์ว่าม่านกั้นสุวรรณวาม สายสิญจนสูตรพระสงฆ์จับ อีกพระสูตรเนื่องนับปิฎกสาม ธรรมสาตรไว้สำหรับระงับความ โหราสาตร์มีนามว่าสารัมภ์ ไสยะสาตรๆนี้คำภีร์เภท สี่เสวตร์นั้นท่านกล่าวว่าขาวขำ ประจามิตร์มีแต่คิดจะก่อกรรม หมู่อมิตรมักจะทำให้อันตราย ธรรมเนียมคนรอบคอบระบอบกิจ รักษาไมตรีจิตรมิตรสหาย บัวไม่ช้ำน้ำไม่ฉานราญระคาย จับแต่ปลากินสบายจนเบื่อกิน วรจักร์กับอีกว่าอาณาจักร์ ผู้พิทักษ์เขตรมีทุกที่ถิ่น อัฒจักร์แบ่งกึ่งครึ่งแผ่นดิน เขตรของกวินจบสุดสิงคโปร์ เลขนำเบอร์นี่คือบอกว่าเลขหมาย อฟิเซอร์ตัวนายมีหลายโหล ลการันต์มีใช้แต่ไมล์โมล์ นี่เป็นโวหารนอกบอกคดี (จบรลการันต์) ๚ะ
๏ (ว) จำนวนคำตัววอมีต่อท้าย อุบาทว์ร้ายบอกฤกษในราษี ต้องริบราชรบาทว์ทับทวี ของรบาทว์ก็ยังมีเอาจ่ายการ ทรงพระเยาว์ย่อมเยาว์เค้าลิขิต จัตุบาทสัตว์ชนิดเดียรัจฉาน เกลือสินเธาว์มาแต่เหนือเกลือบุราณ ม้าข้างจีนนามขนานม้าเซ็กเธาว์ เวรนาย/*412ควรรู้อัศว์ได้จัดม้า ไม่เนินช้าแกว่นกลเป็นคนเก่า ดำรัศสะแผลงฦกซึ้งไม่เบา ในแบบเก่าแผลงเป็นหรัศว์มี คำตัววอเติมท้ายขยายแยก อย่างจำแนกแบบเหมือนไม่เคลื่อนที่ อุส่าห์จำสำเนาเค้าวาที คงจะปรีชาชัดชินชำนาญ (จบวการันต์) ๚ะ
๏ (ส) อันตัวสสิิ้นทั้งสามว่าตามเหตุ ได้สังเกตแบบลิกขิตโดยวิดถาร ที่ใช้เป็นการันต์สรรพิจารณ์ เห็นสาธารณ์ใช้มากแต่ษอบอ เหมือนประจักษ์แผลงบทว่าปรตยักษ์ อีกพิทักษ์ปรปักษ์ว่าย่อๆ กับปักษ์ขึ้นปักษ์แรมแถมเข้าพอ เป็นคำส่อตัวท้ายฝ่ายการันต์ ข้างขึ้นใช้ชุษณะกับศุกระปักษ์ ข้างแรมยักเป็นกฤษณะนั่น กับอีกว่ากาฬปักษ์เพราะพระจันทร์ ข้างแรมนั้นดำทั่วมัวอัมพร ไพรพฤกษ์พฤกษาพระยายักษ์ บริรักษ์อยู่ที่ริมยอดศิงขร จะเฝ้าเทพารักษ์จงรีบจร สุรารักษ์องค์อมรมหิทธิฤทธิ์ ศิวะโมกษ์ข้ามโอฆสงสาร ปาโมกษ์ว่าเป็นประธานแก่หมู่ศิศย์ จันทร์คาธอากาศดูมืดมิด จับข้างทิศเฉียงเหนือเจืออุดร ไปถึงโมกษ์บริสุทธ์หลุดข้างใต้ เหล่านี้ใช้ษอบอเติมอักษร หนึ่งวงษ์พงษ์ที่จำนงในบทกลอน อุทาหรณ์เห็นชัดอัดถ์พิปราย ตระกูลวงษ์พงษ์ศักดิ์ที่สูงสุด โดยสมมุติมีมากหลากหลากหลาย รามะวงษ์อ้างองค์พระนารายน์ สืบเชื้อสายสมมุติวิสุทธิวงษ์ วงษ์กระษัตริย์ชักมาข้างอาทิตย์ คำลิขิตส่อความตามประสงค์ ระวิวงษ์กับอีกว่าภาณุวงษ์ ใช้อาทิตยตรงๆนั้นก็มี สุริยะสุระก็มีมาก ข้างต้นหลากปลายว่าวงษ์อยู่คงที่ อักษรท้ายษอบอต่อทวี ทุกวาทิวงษ์พงษ์คงประจำ หนึ่งไตรยางษ์ทางแจกแยกอักษร เป็นสามบ่อนสามส่วนก็ควรสำ เหนียกให้เป็นส่วนลงจงแม่นยำ จัดตามคำเสียงสูงแลต่ำกลาง อานิสงษ์ปราสงษ์พระยาหงษ์ โดยจำนงในพิเคราะห์ได้เสาะสาง กับหื่นหรรษ์คำใช้ท่านไว้วาง ล้วนเป็นทางถิ่นษอบอการันต์ (จบการันต์) ๚ะ
๏ (ห) พวกตัวหต่อท้ายมีหลายศับท์ ประมาณนับยี่สิบเจ็ดท่านจัดสรร คือสับดาห์แปลว่าในเจ็ดวัน อุส่าห์หมั่นทำงานการก็เปลือง พลพาห์ว่าพลเป็นพาหนะ อนึ่งพระลัญจกรถุงต่วนเหลือง ชื่อพระตราครุธพาห์ค่าคู่เมือง นามนารายน์ฤทธิเรืองเป็นนามตรา ท่านจางวางกรมราชพาชี ตำแหน่งพระยาศรีสุริยพาห์ /*ยศภิกษุพระสมุห์ใบฏีกา สมุห์บาญชีนี้ว่าประชุมคน เมาโมห์แปลเค้าว่าเมาหลง จัตุรงค์พลพยูห์ดูสับสน ทรงพระราชดำริห์พระนิพนธ์ ไปจวบจนสายัณห์ตวันรอน จงเร่งจ่ายดาบโลห์ให้โยธา เมื่อเดินมาปะมาห์มันหลอกหลอน เทวดาดาวพระเคราะห์จำเภาะจร พระภูธรอนุเคราะห์สงเคราะห์เรา บาปเคราะห์นี้จำเภาะว่าเคราะห์ร้าย อธิบายสมเคราะห์ตามแบบเก่า ว่าเคราะห์ดีศรีสวัสดิ์ชัดสำเนา นี่เลศเลาคำแปลกระแสความ ท้าววิเทห์สนเทห์ในเลห์ฦก พระทรงตฤกเห็นขัดจึ่งตรัสถาม วิเทห์นี้ชื่ออย่างอ้างพระนาม กระษัตริย์ตามเรื่องนิยายแต่ฝ่ายบรรพ์ หนึ่งพระสุณห์วาทีว่าศรีสะใภ้ ราชคฤห์เมืองใหญ่เขตรมหันต์ สลักลายน่าราหุ์ตรงน่าบัน ถูกเลขยันต์มนตร์เสนห์ต้องเรรวน ชื่อขุนนางหลวงเสนห์ศรชิต หลวงสนิทอาวุธแบบกระสวน นายเสนห์หุ้มแพรแห่กระบวน นายสนิทคู่ควรสมทบเวร อันเรือคฤห์นี่เป็นเรือกระบวนหลัง มีแท่นคฤห์ผูกดั้งทั้งโลห์เขน แห่เสด็จสมเด็จนฤเบนทร์ พลพายหมายเกณฑ์ประจำพาย คำเหล่านี้ต้องที่ในแบบบท คำมคธการันต์สำคัญหมาย เป็นจำพวกตัว/*415หต่อเติมปลาย อธิบายบอกสำเนาเค้าวจี ฉันอุส่าห์เพียรคิดประดิดแถลง สู้แจกแจงจัดบ่อนอักษรศรี จัดเป็นหมวดตรวจถ้อยทุกวาที ด้วยจิตรมีเมดตาเป็นสาธารณ์ เห็นเด็กๆนักเรียนเพียรศึกษา เหมือนบุกป่าบุกพงน่าสงสาร ไม่พบผลูลู่ทางด้นกันดาร ต้องหนักใจใครจะปานด้วยมืดมน จึ่งคิดคัดจัดแบบแยบขยาย บรรยายติดเนื่องเรื่องนุสนธิ์ พอได้เป็นราวทางอย่างยุบล นักเรียนทุกทุกคนหมั่นดูจำ เสียแรงว่าสาราหวังไว้สั่งสอน สำเนียงกล่าวสำเนากลอนไขข้อขำ บทไม่คลาศบาทไม่เคลื่อนไม่เอื้อนอำ นิเทศทำนำทางสว่างเอย ๚ะ
๏ จบขบวนเขบ็จเบื้อง
แบบบรรณ์
กลอนพิศาลการันต์
เรื่องนี้
จัดแจงแบ่งปูนปัน
เป็นหมวด ไว้นา
เผยแผ่พจน์พากย์ลี้
ลับอ้างออกแถลง ๚ะ
---
/*416๏ เริ่มพิมพ์เรื่องนี้ครบ
สามครา
ไป่เสร็จสมดังปรา
รภไว้
ชักร้างเริดโรยรา
แรมนับ ฉนำเนอ
หกขวบแล้วบได้
ดุจตั้งใจคอย ๚ะ
๏ ข้าขุนโอวาทท้าย
วรกิตย์
นับเนื่องสืบสายศิษย์
ท่านนั้น
ร้อนใจจึ่งสู้คิด
หาทรัพยจ้างแฮ
กำกับกวดตรวจซั้น
เสร็จได้โดยถวิล ๚ะ
๏ ท่านเพียรคิดแคะไค้
คำหลาย เลศเฮย
แจงจัดชัดบรรยาย
เยี่ยงใช้
จักสูญน่าเสียดาย
รศพจน์ ท่านแฮ
อุส่าห์เสียทรัพย์ให้
ค่าผู้ทำพิมพ์ ๚ะ
๏ ใครใครใคร่รอบรู้
ระเบียบบท
ในบ่อนกลอนไวพจน์
พากย์พ้อง
เชิญเฉลี่ยส่วนรชฎ
มาช่วยทุนนา
น้อยมากตามแต่ต้อง
กิจได้โดยประสงค์ ๚ะ
---