นกกระจาบกลอนสวด
(ไม่ปรากฏ)
คำนำ
บรรพชนไทยได้สร้างสรรค์วรรณกรรมร้อยกรองจำนวนมาก ไว้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาติ วรรณกรรมดังกล่าวย่อมสะท้อนถึงความคิด ความเชื่อ วิถีชีวิตและความเป็นไปของสังคมในยุคสมัยที่แต่งเรื่องนั้น ๆ อาจกล่าวได้ว่าวรรณกรรมเป็นจดหมายเหตุรูปแบบหนึ่งซึ่งกวีเป็นผู้บันทึก ดังนั้นข้อมูลต่าง ๆ ที่สอดแทรกอยู่ในวรรณกรรมแต่ละเรื่องจึงมีประโยชน์อย่างยิ่งต่อการศึกษาสืบค้นเรื่องราวในอดีต
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ได้ตรวจสอบชำระและจัดพิมพ์เผยแพร่วรรณกรรมของชาติมาอย่างต่อเนื่อง แต่ก็ยังมีวรรณกรรมโบราณอีกหลายเรื่องที่ยังไมได้ตรวจสอบชำระ วรรณกรรมเหล่านี้บันทึกไว้ในเอกสารสมุดไทยซึ่งนับวันจะชำรุดสูญสลายไปตามกาลเวลา แม้ว่าบางเรื่องจะด้อยด้วยคุณค่าทางวรรณศิลป์ แต่เป็นที่รู้จักและเคยนิยมแพร่หลายในอดีตกาล
หนังสือนกกระจาบกลอนสวดแต่งขึ้นในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช กรมศิลปากรยังไม่เคยจัดพิมพ์มาก่อน ต้นฉบับเป็นเอกสารสมุดไทยเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากรพิจารณาเห็นว่า เรื่องนี้มีคุณค่าต่อการศึกษาด้านอักษรศาสตร์และคติชนวิทยา จึงมอบให้นายบุญเตือน ศรีวรพจน์ นักอักษรศาสตร์ ๘ ว. ข้าราชการสำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ เป็นผู้ตรวจสอบชำระและจัดพิมพ์เผยแพร่
อนึ่ง ในการตรวจสอบชำระครั้งนี้ได้ปรับปรุงอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน เพื่อความสะดวกแก่นักเรียน นักศึกษา และได้นำสำเนาเอกสารต้นฉบับที่ใช้เป็นข้อมูลในการตรวจสอบชำระมาพิมพ์ไว้ในภาคผนวกของหนังสือนี้ด้วย
กรมศิลปากรหวงว่าหนังสือนกกระจาบกลอนสวดนี้จะอำนวยประโยชน์ต่อนักเรียน นักศึกษาและผู้สนใจวรรณกรรมไทยโดยทั่วกัน
อธิบดีกรมศิลปากร
สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์
๒๕ มีนาคม ๒๕๔๘
อธิบายเรื่อง นกกระจาบกลอนสวด
เรื่องนกกระจาบเป็นนิทานไทยโบราณมีเค้าเรื่องปรากฏใน “สรรพสิทธิชาดก” อันเป็นปัญญาสชาดกเรื่องหนึ่ง นิทานเรื่องนี้เคยเป็นที่รู้จักแพร่หลายในสังคมไทย กวีในอดีตนำมาประพันธ์เป็นร้อยกรองหลายสำนวน เช่น นกกระจาบกลอนสวดสำนวนที่แต่งในสมัยรัชกาลที่ ๑ และสรรพสิทธ์คำฉันท์ พระนิพนธ์ในสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส เป็นต้น
การชำระต้นฉบับ
เรื่องนกกระจาบกลอนสวดนี้ กรมศิลปากรยังไม่เคยพิมพ์เผยแพร่ แม้เรื่องดังกล่าวจะไม่มีความโดดเด่นในด้านกวีโวหาร แต่ก็นับว่ามีคุณค่าต่อการศึกษาในเชิงคติชนวิทยาและขนบประเพณีไทยโบราณ การตรวจสอบชำระเพื่อจัดพิมพ์เผยแพร่ในครั้งนี้ใช้เอกสารสมุดไทยซึ่งเก็บรักษาไว้ที่กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร ตามรายละเอียดดังนี้
เอกสารเลขที่ ๖๗๙
หมวดวรรณคดี หมู่กลอนสวด เรื่องนกกระจาบ (เล่ม ๑)
ประวัติ ทายาทหลวงดรุณกิจวิทูร มอบให้หอสมุดแห่งชาติ เมื่อวันที่ ๑๒ มีนาคม พุทธศักราช ๒๕๑๘
เอกสารเลขที่ ๖๘๐
หมวดวรรณคดี หมู่กลอนสวด เรื่องนกกระจาบ (เล่ม ๒)
ประวัติ หลวงธรรมาภิมณฑ์ (ถึก จิตรกถึก) มอบให้หอพระสมุดฯ เมื่อพุทธศักราช ๒๔๕๐
เอกสารเลขที่ ๖๘๒
หมวดวรรณคดี หมู่กลอนสวด เรื่องนกกระจาบ (เล่ม ๑)
ประวัติ หลวงธรรมาภิมณฑ์ (ถึก จิตรกถึก) มอบให้หอพระสมุดฯ เมื่อพุทธศักราช ๒๔๕๐
เอกสารเลขที่ ๖๘๓
หมวดวรรณคดี หมู่กลอนสวด เรื่องนกกระจาบ (เล่ม ๑)
ประวัติ ทายาทหลวงดรุณกิจวิทูร มอบให้หอสมุดแห่งชาติ เมื่อวันที่ ๑๒ มีนาคม พุทธศักราช ๒๕๑๘
เอกสารเลขที่ ๖๙๒
หมวดวรรณคดี หมู่กลอนสวด เรื่องนกกระจาบ (เล่ม ๒)
ประวัติ ประชาชนมอบให้หอสมุดแห่งชาติ เมื่อวันที่ ๑๐ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๕๑๕
เอกสารเลขที่ ๖๙๓
หมวดวรรณคดี หมู่กลอนสวด เรื่องนกกระจาบ
ประวัติ หอพระสมุดฯ ซื้อ เมื่อพุทธศักราช ๒๔๔๖
เอกสารเลขที่ ๖๙๔
หมวดวรรณคดี หมู่กลอนสวด เรื่องนกกระจาบ
ประวัติ ได้มาจากกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี
สมุดไทยที่กล่าวมาทั้งหมด (ยกเว้นเอกสารเลขที่ ๖๙๔) เป็นเรื่องนกกระจาบกลอนสวดสำนวนที่แต่งขึ้นในสมัยรัชกาลที่ ๑ และในจำนวนสมุดไทยต้นฉบับดังกล่าวนั้นมีเพียงเอกสารเลขที่ ๖๙๓ ฉบับเดียว ที่ปรากฏเนื้อหาคำประพันธ์ต่อเนื่องกันตั้งแต่ต้นจนจบเรื่อง ดังนั้น จึงใช้เอกสารฉบับนี้เป็นหลักในการตรวจสอบชำระ เนื่องจากเอกสารทุกฉบับที่เป็นตัวเขียนมักมีความบกพร่องซึ่งสันนิษฐานว่าเกิดจากการคัดลอก กล่าวคือ คำประพันธ์ในแต่ละฉบับไม่ครบบริบูรณ์ บางบทหาย ไป ๑- ๒ วรรค บางวรรคจำนวนคำไม่ครบตามฉันทลักษณ์ บางฉบับหายไปหลายๆ บท ในการชำระต้องใช้วิธีสอบทานเอกสารทุกฉบับ แล้วประมวลข้อความที่สมบูรณ์จากฉบับต่าง ๆ มาเติมลงในฉบับที่บกพร่อง จนได้ความครบบริบูรณ์
เรื่องนกกระจาบกลอนสวดสำนวนที่แต่งขึ้นในสมัยรัชกาลที่ ๑ มีข้อความระบุวันเวลาและศักราชที่แต่งไว้ดังนี้
๏ ข้าแต่งนิบาต
พุทธศักราช	ล่วงแล้วนานมา
สองพันสามร้อย	ห้าสิบพระวสา
เศษสังขยา	ยังไม่ทันถึงเดือน
๏ มีเศษเจ็ดวัน
อันล่วงไปนั้น	บ่ได้ฟั่นเฟือน
ล่วงไปเจ็ดวัน	ไม่ทันถึงเดือน
กลัวจะฟั่นเฟือน	คลาดเคลื่อนคืนวัน
๏ ปีเถาะนพศก
วันศุกร์เดือนหก	แรมแปดค่ำนั้น
เพลาเช้าตรู่	ฤดูคิมหันต์
กำหนดคือวัน	เมื่อลงอักษร
๏ ข้าใช่นักปราชญ์
ใช่บัณฑิตชาติ	ฉลาดกล่าวกลอน
ได้ฟังมานาน	นิทานแต่ก่อน
แม้นผิดบทกลอน	จากพระบาลี
๏ ตัวข้านี้ไซร้
ด้วยมีน้ำใจ	เลื่อมใสยินดี
แต่งเรื่องสกุณา	ตามพระบาลี
ฉบับไม่มี	แต่งตามปัญญา
คำประพันธ์ดังกล่าวระบุว่า “เรื่องนกกระจาบกลอนสวดสำนวนนี้ เริ่มแต่ง (ลงอักษร) เมื่อวันศุกร์ แรม ๘ ค่ำ ปีเถาะนพศก (จุลศักราช ๑๑๖๙) หลังจากล่วงพุทธศักราช ๒๓๕๐ ไปแล้ว ๗ วัน” การนับพุทธศักราชถือเอาวันวิสาขบูชา (ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๖) ปีหนึ่งไปบรรจบอีกปีหนึ่ง ดังนั้น “สองพันสามร้อยห้าสิบพระวสา ... มีเศษเจ็ดวัน” จึงเป็นช่วงต้นพุทธศักราช ๒๓๕๑ อันเป็นปลายรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
ผู้ประพันธ์บอกไว้ในตอนต้นของกลอนสวดว่า แต่งเรื่องนี้ขึ้นจากนิทานที่ได้ฟังมา ไม่มีฉบับสอบทาน ดังนั้นจึงมีหลายประเด็นแตกต่างไปจากปัญญาสชาดก โดยเฉพาะนิทานนกกระจาบที่อยู่ตอนต้นของกลอนสวดนั้นไม่ปรากฏในปัญญาสชาดก
เรื่องย่อ
สนัยหนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระเชตวันวิหาร พระอรหันตสาวกทั้งหลายมาประชุมกันที่โรงธรรมสภา สนทนาสรรเสริญพระปัญญาธิคุณของพระพุทธองค์ว่าประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งปวง พระพุทธเจ้าทรงทราบข้อสนทนานั้นด้วยทิพโสตญาณจึงเสด็จมายังโรงธรรมสภาแล้วตรัสเทศนาอดีตนิทานแสดงถึงพระปัญญาบารมีครั้งเสวยพระชาติเป็นสรรพสิทธิกุมารว่า
ปางก่อนพระพุทธองค์ได้เสวยพระชาติเป็นนกกระจาบ ทำรังอยู่กับภริยาในป่าอ้อ ทุกวันพ่อนกจะออกแสวงหาอาหารและเกสรดอกไม้มาฝากแม่นกซึ่งกกลูกน้อยอยู่ในรัง เช้าวันหนึ่งพ่อนกบินไปถึงสระมีดอกบัวบานงามนัก จึงโผบินลงคลุกเคล้าเกสรหมายจะเอากลิ่นหอมไปฝากภริยา ครั้นตะวันสายดอกบัวนั้นต้องแสงอาทิตย์ก็ค่อย ๆ หุบกลีบเข้าหากัน พ่อนกมัวเพลินอยู่จึงถูกกลีบบัวหุ้มกายไว้ไม่สามารถบินออกมาได้ บังเอิญวันนั้นเกิดไฟป่าลุกไหม้ลามมาถึงรัง แม่นกพยายามนำลูกน้อยออกไปให้พ้นภัยก็ไม่สำเร็จในที่สุดลูกทั้งหมดก็ตายในกองเพลิง ตะวันลับฟ้าดอกบัวก็คลี่กลีบบานรับแสงจันทร์ พ่อนกรีบบินกลับรังโดยเร็ว ครั้นถึงได้เห็นภัยพิบัติที่เกิดขึ้นก็เสียใจนัก ฝ่ายแม่นกได้กลิ่นหอมของเกสรบัวที่ติดกายสามีมาก็เข้าใจผิดว่าพ่อนกไปมีชู้ จะอธิบายอย่างไรนางก็ไม่ยอมเชื่อ นางตั้งจิตอธิษฐานว่าเกิดชาติหน้าจะไม่ขอเจรจากับผู้ชาย พ่อนกได้ยินดังนั้นก็อธิษฐานตามว่า เกิดชาติใดขอให้ได้เป็นคู่กับนางอีก แม้นางจะไม่ยอมพูดกับชายอื่นแต่ขอให้พูดกับตน แล้วทั้งสองก็บินเข้ากองไฟตายไปพร้อม ๆ กัน
พ่อนกไปเกิดเป็นบุตรของโกณฑัญเศรษฐีกับนางเขมา ชาวบ้านจันทคามใกล้กรุงพาราณสี ได้นามว่าสรรพสิทธิกุมาร มีรูปโฉมงดงามและมีปัญญาฉลาดเฉลียว เมื่ออายุได้ ๑๕ ปี สรรพสิทธิกุมารกับพี่เลี้ยงก็ลาบิดามารดาไปเรียนวิชาในสำนักอาจารย์ทิศาปาโมกข์ที่เมืองตักกสีลา ทั้งสองเรียนวิชาถอดหัวใจออกจากร่างให้เข้าไปอยู่ในสิ่งต่าง ๆ ได้ ฝ่ายแม่นกไปเกิดเป็นนางสุวรรณเกสร พระธิดาของพระเจ้าพรหมทัตกับนางโกสุมแห่งเมืองพาราณสี ตั้งแต่เล็กนางไม่ยอมเจรจากับชายใดเลยแม้แต่พระบิดาของนางเอง ครั้นเจริญชันษาได้ ๑๕ ปี ท้าวพรหมทัตทรงเห็นว่านางควรจะมีคู่ครอง พระบิดาจึงประกาศไปยังหัวเมืองน้อยใหญ่ว่า ผู้ใดสามารถทำให้พระธิดาพูดด้วยจะยกนางให้เป็นคู่ครองและอภิเษกให้เป็นอุปราชกรุงพาราณสีด้วย พระองค์สั่งพนักงานไว้ว่าหากได้ยินนางพูดกับผู้ใดให้ประโคมดนตรีขึ้น ชายหนุ่มทั้งหลายต่างผลัดเปลี่ยนกันองค์ละคืนนั่งเฝ้าอยู่ที่ประตูปราสาทพยายามอ้อนวอนให้นางพูดด้วยก็ไม่สำเร็จ
ยังมีอำมาตย์ผู้หนึ่งไปเยี่ยมโกณฑัญเศรษฐีที่บ้านจันทคาม ได้พบสรรพสิทธิกุมารซึ่งเดินทางกลับจากสำนักอาจารย์เพิ่งถึงบ้านบิดา อำมาตย์นั้นนำความขึ้นกราบทูลท้าวพรหมทัต พระองค์จึงรับสั่งให้สรรพสิทธิกุมารเข้าไปเฝ้า ครั้นทอดพระเนตรเห็นรูปโฉมก็พอพระทัย จึงให้ทดลองเจรจากับพระธิดาตามกติกาที่ตั้งไว้ ครั้นถึงเวลาค่ำสรรพสิทธิกุมารก็ลอบถอดเอาหัวใจของพี่เลี้ยงเข้าไปด้วย ยามที่ ๑ นำหัวใจของพี่เลี้ยงไปใส่ที่บานประตูปราสาทแล้วชวนกันสนทนา ขอให้บานประตูเล่านิทานให้ฟังแก้ง่วงนอน บานประตูตอบว่าไม่มีความรู้ สรรพสิทธิกุมารจึงเล่านิทานเรื่องที่ ๑ ให้ฟัง เรื่องมีว่า ชาย ๔ คนเป็นสหายกัน ชายคนแรกมีวิชายิงธนู คนที่ ๒ รู้วิชาหมอดู คนที่ ๓ รู้วิชาประดาน้ำและคนที่ ๔ รู้วิชาชุบชีวิตคนตายให้ฟื้นขึ้น ทั้ง ๔ นั่งสนทนากันอยู่ริมฝั่งน้ำ คนหนึ่งถามขึ้นว่า วันนี้เราจะมีลาภอย่างไรหรือไม่ ชายที่เป็นหมอดูจับยามแล้วบอกว่า จะมีนกอินทรีคาบหญิงงามผ่านมาบัดนี้ ชายที่เป็นนายขมังธนูจึงยิงธนูขึ้นไป นกอินทรีตกใจก็ปล่อยนางตกลงในแม่น้ำถึงแก่ความตาย ชายนักประดาน้ำจึงงมร่างนางขึ้นมาและชายอีกคนหนึ่งชุบชีวิตนางฟื้นคืนชีพ ครั้นจบนิทานสรรพสิทธิกุมารจึงถามบานประตูว่า ชายทั้ง ๔ นั้น ใครควรจะได้นางเป็นภริยา หัวใจของพี่เลี้ยงในบานประตูตอบว่า ชายที่เป็นหมอดูควรจะได้เป็นสามีเพราะเป็นเหตุเบื้องต้นให้ได้นางมา นางสุวรรณเกสรได้ยินบานประตูพูดได้ก็อัศจรรย์ ตั้งใจฟังนิทานของสรรพสิทธิกุมารตั้งแต่ต้นจนจบ นางไม่เห็นด้วยกับคำตอบของบานประตูก็ค้านว่า ชายนักประดาน้ำควรจะได้นางเป็นภริยาเพราะได้ “ถึงเนื้อถึงตัว เหมือนผัวเหมือนชู้” พนักงานได้ยินเสียงนางเจรจาก็ประโคมดนตรีขึ้น
ยามที่ ๒ พนักงานจัดการย้ายที่ให้มาอยู่ใกล้ชวาลา สรรพสิทธิกุมารจึงถอดหัวใจของพี่เลี้ยงจากบานประตูไปใส่ไว้ในชวาลา ชวนกันสนทนาและเล่านิทานที่ ๒ ให้ฟังว่า มีชาย ๔ คนเป็นช่างทำประตูศาลาการเปรียญ ชายคนแรกทำหน้าที่ตัดแต่งไม้ ชายคนที่ ๒ เป็นช่างจิตรกรรม วาดรูปนางงามลงบนแผ่นไม้ ชายคนที่ ๓ แกะสลักให้เป็นรูปนางงาม ชายคนที่ ๔ ชุบรูปนั้นให้มีชีวิตขึ้นและมีชายอีกคนหนึ่งนำเสื้อผ้ามาสวมใส่ให้นาง ชายทั้งนั้นตกลงกันไม่ได้ว่า นางควรจะเป็นของผู้ใด สรรพสิทธิกุมารจึงถามความเห็นจากชวาลาหัวใจชองพี่เลี้ยงตอบว่า ควรจะได้แก่ชายคนที่นำเสื้อผ้ามาสวมปกปิดให้นางพ้นความอาย นางสุวรรณเกสรประหลาดใจยิ่งขึ้นเมื่อเห็นชวาลาพูดได้ ครั้นได้ฟังนิทานไปจนจบนางจึงค้านว่าชวาลาตอบปัญหาไม่ถูก ชายที่เป็นช่างแกะสลักต่างหากที่ควรจะได้นางเป็นภริยา ชาวพนักงานได้ยินเสียงนางเจรจาก็ประโคมดนตรีอื้ออึงขึ้นอีกครั้งหนึ่ง
ยามที่ ๓ พนักงานเลื่อนที่ให้ไปอยู่ใกล้พานพระศรี สรรพสิทธิกุมารก็ถอดเอาหัวใจพี่เลี้ยงจากชวาลาไปไว้ในพานพระศรี ชวนสนทนาแล้วเล่านิทานที่ ๓ ว่า นายโจรผู้หนึ่งปล้นทรัพย์สมบัติได้เป็นอันมากก็นำไปซ่อนไว้ในถํ้ากลางป่าลึก อยู่มานายโจรเกรงว่าจะไม่มีผู้ใดดูแลทรัพย์สมบัติต่อจากตน จึงไปลักพาตัวเด็กหญิงคนหนึ่งมาเลี้ยงไว้เป็นบุตรบุญธรรม ครั้นบุตรนั้นอายุได้ ๑๕ ปีก็ล้มป่วยด้วยโรคระดู นายโจรจึงไปบังคับยายหมอชราให้ไปรักษาบุตร ระหว่างเดินทางยายหมอชราได้นำเมล็ดพันธุ์ผักหว่านลงเป็นระยะ ๆ เมื่อถึงที่พำนักของนายโจรก็ประกอบยารักษาจนนางหายเป็นปกติ นายโจรจึงขอให้ยายหมออยู่เป็นเพื่อนบุตรสาวของตนต่อไป อยู่มาถึงฤดูฝนเมล็ดพันธุ์ผักก็งอกงามเติบโตขึ้น สบโอกาสหญิงชราจึงลอบหนีกลับมาตามทางที่หว่านเมล็ดพันธุ์ผักไว้ ต่อมานางได้แนะนำให้ชายหนุ่มคนหนึ่งลอบไปทำชู้กับบุตรสาวของนายโจรจนนางตั้งครรภ์ นางซ่อนสามีไว้ในมวยผมโดยที่บิดาไม่รู้ วันหนึ่งนายโจรลอบขึ้นไปนอนบนคบไม้ริมทางใกล้สระน้ำ ชายเดินทางผู้หนึ่งอมภริยาไว้ในปาก ครั้นมาถึงสระน้ำก็คายภริยาออกจากปากวางไว้แล้วลงไปอาบน้ำ ฝ่ายภริยาซึ่งอมชายชู้ไว้ในปากก็คายชู้ออกมาร่วมอภิรมย์ โดยที่สามีมิได้ล่วงรู้ ชายเดินทางอาบน้ำเสร็จก็ขึ้นจากสระและอมภริยาไว้ดังเดิม ฝ่ายภริยาก็อมชู้ซ่อนไว้อีก นายโจรเห็นเหตุการณ์ทั้งหมดจึงออกปากชวนชายเดินทางให้แวะไปยังที่พำนักของตนก่อน ครั้นถึงนายโจรก็ให้บุตรสาวเตรียมสำรับกับข้าวสำหรับแขก ๖ คน บุตรสาวก็นึกสงสัยเพราะเห็นผู้เป็นพ่อพาแขกมาเพียงคนเดียว เมื่อนางยกสำรับกับข้าวออกมา นายโจรจึงบอกให้ชายเดินทางคายภริยาที่อมไว้ในปากออกมาร่วมสำรับ และบอกให้หญิงภริยาคายชายชู้ออกมาด้วย ฝ่ายบุตรสาวเข้าใจว่าบิดารู้ความลับทั้งหมดจึงนำชายชู้ออกมาจากมวยผม นายโจรน้อยใจจึงไปโดดหน้าผาตาย ชายเดินทางก็น้อยใจภริยาจึงไปโดดหน้าผาตายตามนายโจร ภริยา ชายชู้ บุตรสาวและชายหนุ่มเห็นเช่นนั้นก็สำนึกผิด พากันไปโดดหน้าผาตายทั้งหมด ข่าวรู้ไปถึงหมอชรา คิดว่านางเป็นต้นเหตุให้คนอื่นต้องตาย เกิดสังเวชใจจึงกลั้นใจตายตามไปอีกคนหนึ่ง ครั้นจบนิทานสรรพสิทธิกุมารจึงถามพานพระศรีว่า บาปทั้งหมดจะตกอยู่แก่ใคร หัวใจของพี่เลี้ยงตอบว่า บาปนั้นตกอยู่แก่ชายหนุ่มที่ลอบไปเป็นชู้กับบุตรสาวของนายโจร นางสุวรรณเกสรค้านว่าไม่ถูกต้อง เพราะหญิงชราผู้เป็นต้นเหตุควรจะรับบาปทั้งหมด พนักงานได้ยินเสียงนางเจรจาจึงประโคมดนตรีขึ้นอีก
ยามที่ ๔ พนักงานเลื่อนสรรพสิทธิกุมารไปไว้ที่หน้าม่าน พระโพธิสัตว์ก็ถอดหัวใจของพี่เลี้ยงออกจากพานพระศรีไปใส่ไว้ที่ม่าน ชวนสนทนาแล้วเล่านิทานที่ ๔ ว่า หญิงสาว ๔ คนต้องการหาสามีที่เฉลียวฉลาดได้พบกับชาย ๔ คนจึงนัดแนะให้ฝ่ายชายไปหาที่เรือนในเวลากลางคืนโดยบอกสถานที่เป็นปริศนา หญิงคนที่ ๑ เอามือชี้ที่เต้านม หญิงคนที่ ๒ ดึงผมมาปกไว้ที่หน้าผาก หญิงคนที่ ๓ เอามือชี้ที่คาง ส่วนหญิงคนที่ ๔ บอกว่าบ้านของนางอยู่ที่ตลาดจอแจ ชายผู้โง่เขลาทั้ง ๔ ต่างตีปริศนาของนางไม่ออก ครั้นคํ่าก็พากันออกเที่ยวหา จนมาพบนักโทษคนหนึ่งถูกจองจำอยู่จึงขอให้ช่วยแก้ปัญหา นักโทษขอดื่มน้ำแล้วไขว่า หญิงคนที่ ๑ นั้นปลูกน้ำเต้าไว้หน้าบ้าน หญิงคนที่ ๒ หน้าบ้านมีต้นไทรย้อย หญิงคนที่ ๓ ที่ประตูบ้านมีต้นคางและหญิงคนที่ ๔ บ้านอยู่ใกล้กอไผ่มีรังนกกระจาบอยู่ตรงประตู ชายผู้โง่เขลารีบตรงไปตามที่นักโทษบอกก็ได้พบหญิงเจ้าปัญญา นางถามว่า ใครเป็นผู้แก้ปริศนาได้ ชายทั้ง ๔ พาซื่อ เล่าเรื่องราวให้ฟัง จึงถูกนางขับไล่ไป รุ่งเช้านางก็นำทรัพย์คนละเท่า ๆ กัน ไปไถ่ตัวนักโทษผู้นั้นมาเป็นสามี หญิงคนที่ ๑ ทำหน้าที่ตักน้ำตำข้าว หญิงคนที่ ๒ ทำหน้าที่เป็นแม่ครัว หญิงคนที่ ๓ ทำหน้าที่จัดหมากพลู และหญิงคนที่ ๔ ทำหน้าที่จัดที่หลับนอน เมื่อจบนิทานแล้วสรรพสิทธิกุมารก็ถามม่านว่า หญิงทั้ง ๔ นั้นใครควรจะได้เป็นภริยาหลวง หัวใจของพี่เลี้ยง ตอบว่า หญิงที่ทำหน้าที่เป็นแม่ครัว นางสุวรรณเกสรได้ยินดังนั้นก็ค้านว่า หญิงคนที่จัดเตรียมที่นอนให้นั้นควรจะเป็นภริยาหลวง พนักงานก็พากันประโคมดนตรีขึ้นเป็นคำรบ ๔ ท้าวพรหมทัตจึงจัดพิธีอภิเษกและตั้งให้สรรพสิทธิกุมารเป็นอุปราชกรุงพาราณสี
อยู่มาสรรพสิทธิกุมารออกประพาสป่ากับพี่เลี้ยงตามลำพัง ครั้นไปถึงกลางป่าพบกวางตัวหนึ่งเพิ่งตายใหม่ ๆ สรรพสิทธิกุมารบอกให้พี่เลี้ยงคอยดูแลร่างของตนไว้แล้วถอดหัวใจเข้าไปในร่างกวาง ท่องเที่ยวไปกับฝูงกวางอย่างสำราญ ฝ่ายพี่เลี้ยงทรยศ คิดใคร่จะได้นางสุวรรณเกสรและราชสมบัติ จึงถอดหัวใจเข้าในร่างสรรพสิทธิกุมารและเผาร่างเดิมของตนแล้วกลับเข้ามายังกรุงพาราณสี นางสุวรรณเกสรสังเกตเห็นกิริยาของพระสามีผิดไปจากเดิมก็ไม่วางพระทัย คิดว่าคงจะเกิดเหตุร้ายขึ้นกับสรรพสิทธิกุมารเป็นแน่
ใกล้ค่ำ สรรพสิทธิกุมารในร่างกวางก็กลับมายังจุดนัดหมาย พบร่องรอยร่างของพี่เลี้ยงถูกเผาก็เดาเหตุการณ์ต่าง ๆ ได้โดยตลอด พยายามเดินทางมาในกลางคืนจนได้พบร่างของนกแก้วตัวหนึ่ง จึงถอดหัวใจออกจากกวางเข้าไปอยู่ในร่างนกแก้วแล้วบินกลับมาพบนางสุวรรณเกสรและเล่าความเป็นไปทั้งหมดให้นางฟัง สรรพสิทธิกุมารออกอุบายให้นางสุวรรณเกสรลวงพี่เลี้ยงว่า นางใคร่จะเห็นพระสามีสำแดงวิชาถอดหัวใจให้ดู นางซ่อนนกแก้วไว้แล้วอ้อนวอนจนพี่เลี้ยงในร่างสรรพสิทธิกุมารหลงเชื่อ สั่งเสนาให้ไปหาซากสัตว์ตายใหม่ ๆ มาเตรียมไว้สำหรับสำแดงวิชาถอดหัวใจ เสนาได้ซากแพะมาตัวหนึ่ง เมื่อถึงเวลานางสุวรรณเกสรก็ลอบเอานกแก้วใส่หีบนำไปยังพลับพลา พอพี่เลี้ยงถอดหัวใจเข้าในร่างแพะ สรรพสิทธิกุมารก็ออกจากร่างนกแก้วคืนเข้าไปในรูปเดิมแล้วสั่งให้ฆ่าแพะทรยศผ่าอกแหวะหัวใจออก พี่เลี้ยงก็ถึงแก่ความตายโดยที่ไม่มีใครล่วงรู้ความนัย
สรรพสิทธิกุมารและนางสุวรรณเกสรได้ครองกรุงพาราณสี ต่อจากท้าวพรหมทัต ประชาราษฎรต่างมีความสุขทั่วกัน ตอนท้ายของกลอนสวดเป็นการประชุมชาดกว่า ท้าวพรหมทัตกลับชาติมาเป็นพระอานนท์ นางโกสุมกลับชาติเป็นนางมลิกาภิกขุณี โกณฑัญเศรษฐีเป็นพระเจ้าสิริสุทโธทนะ นางเขมาเป็นพระนางสิริมหามายา นางสุวรรณเกสรกลับชาติเป็นพระนางพิมพาและสรรพสิทธิกุมารคือองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า
นกกระจาบกลอนสวดสำนวนที่ ๒
ต้นฉบับสมุดไทยเรื่องนกกระจาบกลอนสวด เอกสารเลขที่ ๖๙๔ เป็นอีกสำนวนหนึ่งซึ่งมีเนื้อเรื่องต่างไปจากที่กล่าวมาแล้ว ทั้งสำนวนโวหารในการประพันธ์ก็ดีกว่า แต่เป็นที่น่าเสียดายว่า ต้นฉบับที่พบไม่ครบทั้งเรื่อง ความในตอนต้นและตอนปลายหายไป เหลืออยู่เพียงตอนกลางซึ่งพอจะลำดับเรื่องราวได้ดังนี้
พระไชยบัณฑิตเป็นพระโอรสของท้าวมัททราชกับนางเกสรแห่งนครมัททรา พระไชยบัณฑิตกับพี่เลี้ยงชื่อนายสนิทบดีลาพระบิดาพระมารดาเดินทางไปศึกษาวิชาในสำนักอาจารย์ทิศาปาโมกข์ที่เมืองตักกสีลาเป็นเวลา ๓ ปี ครั้นสำเร็จแล้วจึงพากันเดินทางกลับแต่พลัดหลงเข้าไปในแดนเมืองยักษ์จนเกิดต่อสู้กัน ยักษ์สู้ไม่ได้จึงถวายคาถาวิชาถอดดวงใจให้พระไชยบัณฑิตเดินทางออกจากเมืองยักษ์ไป จนถึงเมืองพิไชยนครของท้าวพิทูรราชและนางอุบลมาลี (หรือเอกมาลี) มีพระธิดาชื่อนางสุวรรณมณี นางไม่ยอมเจรจากับชายใด
เนื่องจากไม่พบต้นฉบับเนื้อความตอนต้นเรื่องจึงไม่ทราบว่าเรื่องดำเนินมาอย่างไร หน้าแรกของสมุดไทยเอกสารเลขที่ ๖๙๔ เริ่มความตั้งแต่พระไชยบัณฑิตถอดหัวใจของพี่เลี้ยงใส่ไว้ในพระเขนย แล้วเล่านิทานว่า สตรีคนที่ ๑ กระเดียดหม้อน้ำเดินมา น้ำหกใส่ทำให้ผิวของนางชํ้าหมอง สตรีคนที่ ๒ ได้ยินเสียงกลองก็ทำให้ผิวของนางชํ้าหมอง สตรีคนที่ ๓ ต้องแสงอาทิตย์ทำให้ผิวชํ้าหมองและสตรีคนที่ ๔ ต้องแสงจันทร์ก็ทำให้ผิวของนางชํ้าหมอง พระไชยบัณฑิตถามพระเขนยว่า นางทั้ง ๔ นี้ ผิวพรรณของใครอ่อนที่สุด พระเขนยตอบว่า นางคนที่ผิวหมองช้ำเพราะต้องน้ำนั้นมีผิวอ่อนละมุนที่สุด นางสุวรรณมณีค้านว่าผิด เพราะหญิงคนที่ผิวหมองช้ำเพราะต้องแสงจันทร์นั้นมีผิวอ่อนที่สุด
ท้าวพิทูรราชจัดการอภิเษกพระไชยบัณฑิตกับพระธิดา ความในกลอนสวดสำนวนที่ ๒ นี้กล่าวต่อไปว่า มีอาจารย์ ๒ คนในเมืองพิไชยนครตั้งปัญหาถามกันว่า เหตุไฉนนางสุวรรณมณีพระธิดาของท้าวพิทูรราชจึงไม่ยอมเจรจากับชายใดมาก่อน อาจารย์อีกผู้หนึ่งตอบข้อถามโดยยกนิทานเรื่องนกกระจาบสามีภริยาซึ่งมีเค้าเรื่องเหมือนที่กล่าวในกลอนสวดสำนวนที่ ๑
อย่างไรก็ตาม แม้กลอนสวดทั้ง ๒ สำนวนจะระบุว่า เรื่องนี้มีที่มาจากปัญญาสชาดกและแต่งขึ้นจากความทรงจำ ทำให้รายละเอียดของเรื่องแตกต่างกันไป หลายประเด็นที่ไม่ปรากฏในปัญญาสชาดกแต่มีในกลอนสวด ลักษณะเช่นนี้มักปรากฏในร้อยกรองที่ประพันธ์ขึ้นจากปัญญาสชาดกหลายเรื่อง
ในการตรวจสอบชำระเรื่องนกกระจาบกลอนสวดเพื่อจัดพิมพ์เผยแพร่ครั้งนี้ ได้ปรับอักขรวิธีบางส่วนให้ใกล้เคียงกับปัจจุบัน เพื่อประโยชน์แก่นักเรียน นักศึกษา ส่วนท่านที่ประสงค์จะอ่านอักขรวิธีตามต้นฉบับโปรดดูจากสำเนาเอกสารเลขที่ ๖๙๓ ซึ่งพิมพ์ไว้ในภาคผนวกของหนังสือนี้
นกกระจาบกลอนสวด
(สำนวนที่ ๑)
สุรางคนางค์
๏ ยอกรวันทา
นบนิ้วหัตถา	ประณตบทมาลย์
ตั้งข้อยอกร	สโมสรชื่นบาน
น้อมหัตถ์มัสการ	พระมหาสัพพัญญู
๏ ยกขึ้นเหนือผม
ขอถวายบังคม	พระบรมครู
โปรดฝูงนรชน	ทาสกลชมพู
เป็นพระบรมครู	สั่งสอนทุกประการ
๏ เป็นครูเทวา
อินทร์พรหมยมรา	ทุกเทพวิมาน
พระนำฝูงสัตว์	จากวัฏฏสงสาร
ให้พ้นบ่วงมาร	สู่ศิวาลัย
๏ พระศาสดาจารย์
จึ่งโปรดประทาน	พระธรรมพิสมัย
พระไตรปิฎก	ทั้งสามนี้ไว้
โปรดแก่เวไนย	สรรพสัตว์ทั้งปวง
๏ ข้าไหว้พระธรรม
ประเสริฐเลิศล้ำ	พระธรรมใหญ่หลวง
สั่งสอนกุลบุตร	เป็นที่ยุดหน่วง
เป็นหนทางล่วง	ไปยังพระนิพพาน
๏ อย่าได้ประมาท
ฟังพุทธโอวาท	พระทศพลญาณ
ให้รักษาศีล	แล้วจำเริญทาน
ตัดบ่วงสงสาร	คือราคราคา
๏ ให้เร่งตัดโลภ
อย่าได้ละโมบ	ด้วยโลภเจตนา
ปรารถนาทุกอย่าง	ต่างต่างนานา
จะนำอาตมา	ไปสู่อบาย
๏ ฟังแล้วจำไว้
ตามพระวินัย	ท่านแต่งภิปราย
ทำบุญตักบาตร	อย่าได้ขาดสาย
ผลทานทั้งหลาย	เป็นเสบียงอาตมา
๏ ข้าไหว้พระสงฆ์
เลิศล้ำอุตมงค์	อันทรงสิกขา
อันเป็นพุทธบุตร	ในพุทธศาสนา
ทรงผ้ากาสา	วพัสตร์ธงไชย
๏ เล่าเรียนเขียนธรรม
แตกฉานถ้อยคำ	บาลีวินัย
สั่งสอนกุลบุตร	ตามพุทธวิสัย
อรรถแปลแก้ไข	ตามพุทธฎีกา
๏ เมื่อเข้านิพพาน
จึ่งประดิษฐาน	พระพุทธศาสนา
กำหนดไว้นั้น	ห้าพันพระวสา
เป็นพุทธธรรมดา	ตามประเวณี
๏ พระมุนีนาถ
สำแดงพระบาท	ไว้บนคีรี
ไหว้พระพุทธรูป	พระสถูปเจดีย์
ไหว้ทั้งพระศรี	มหาโพธิรุกขมูล
๏ สมเด็จศาสดา
เห็นว่าศาสนา	จะมาเสื่อมสูญ
ไหว้เจดียฐาน	ห้าประการพร้อมมูล
แทนหน่อพุทธังกูร	ให้สัตว์มัสการ
๏ เราท่านเกิดมา
ในพระศาสนา	ได้สร้างสมภาร
เป็นบุญญลาภ	มากมายหลายประการ
เหมือนได้พบพาน	พระมหากรุณา
๏ แต่งเรื่องราวไว้
แม้นท่านผู้ใด	มีใจศรัทธา
จะยืมไปอ่าน	นิทานปักษา
จำเริญปัญญา	ย่อมเป็นกุศล
๏ ผู้ใดประมาท
ทำหนังสือขาด	ปราศจากมรรคผล
น้ำหมากขี้ไต้	ไฟไหม้ลามลน
ให้ลงไปทน	ทุกข์ในจตุรา
๏ ถ้าแม้นนอนอ่าน
ประมาทชาติพาล	สันดานมิจฉา
ทิฐิประมาท	คุณพระศาสดา
จะตกจตุรา	ชั่วพุทธันดร
๏ ยากที่จะลำดับ
ยกออกจากศัพท์	ลำดับบทกลอน
หลังแข็งหลังขด	อดหลับอดนอน
จนเอ็นเส้นกล่อน	รึงรัดทั้งกาย
๏ อตส่าห์จำลอง
ค่อยตรึกค่อยตรอง	ให้ต้องนิยาย
แล้วลงอักษร	บทกลอนต้นปลาย
ตามเรื่องนิยาย	ยากนักใครจะปาน
๏ ตั้งใจเจตนา
มีความปรารถนา	ขอทันพระศรีอาริย์
จะนำฝูงสัตว์	จากวัฏฏสงสาร
ให้ถึงพระนิพพาน	พ้นจากทุกขา
๏ ข้าแต่งนิบาต
พระพุทธศักราช	ล่วงแล้วนานมา
สองพันสามร้อย	ห้าสิบพระวสา
เศษสังขยา	ยังไม่ทันถึงเดือน
๏ มีเศษเจ็ดวัน
อันล่วงไปนั้น	บ่ได้ฟั่นเฟือน
ล่วงไปเจ็ดวัน	ไม่ทันถึงเดือน
กลัวจะฟั่นเฟือน	คลาดเคลื่อนคืนวัน
๏ ปีเถาะนพศก
วันศุกร์เดือนหก	แรมแปดค่ำนั้น
เพลาเช้าตรู่	ฤดูคิมหันต์
กำหนดคือวัน	เมื่อลงอักษร
๏ ข้าใช่นักปราชญ์
ใช่บัณฑิตชาติ	ฉลาดกล่าวกลอน
ได้ฟังมานาน	นิทานแต่ก่อน
แม้นผิดบทกลอน	จากพระบาลี
๏ ตัวข้านี้ไซร้
ด้วยมีน้ำใจ	เลื่อมใสยินดี
แต่งเรื่องสกุณา	ตามพระบาลี
ฉบับไม่มี	แต่งตามปัญญา
๏ แต่งตามนิทาน
พระศาสดาจารย์	บัณฑูรเทศนา
แต่ยังเสวยชาติ	เป็นสกุณา
นำมาเทศนา	ไว้เป็นนิทาน
๏ พระศรีสรรเพชญ์
พระองค์เห็นเสร็จ	แจ้งด้วยพระญาณ
ปางเมื่ออยู่ใน	เชตุพนวิหาร
พระทศพลญาณ	สำราญพระทัย
๏ ในกาลวันนั้น
จึ่งพระอรหันต์	พร้อมกันอยู่ใน
โรงธรรมสภา	ศาลาอันใหญ่
พระภิกขุนั้นไซร้	จึ่งสังสนทนา
๏ ว่าพระพุทธคุณ
หน่อพุทธางกูร	ทรงพระปัญญา
เลิศล้ำมนุษย์	เทวบุตรเทวดา
ตรัสรู้ธรรมา	ยิ่งกว่าฝูงคน
๏ ทรงพระกรุณา
ตรัสธรรมเทศนา	โปรดฝูงนรชน
ถึงดีถึงชั่ว	ทั่วทุกตัวตน
ไตรภพจบสกล	ใครเลยจะปาน
๏ พระมหาสัพพัญญู
พระองค์ตรัสรู้	ด้วยปรีชาญาณ
ทรงพระสังเกต	พฤติเหตุทุกประการ
พระศาสดาจารย์	เสด็จดำเนินมา
๏ ยังโรงธรรมศาสน์
ทรงนั่งเหนืออาสน์	มีพุทธฎีกา
ตรัสถามพระสงฆ์	ผู้ทรงสิกขา
ท่านสังสนทนา	ด้วยเหตุอันใด
๏ จึ่งพระโมคคัลลาน์
รับพุทธฎีกา	แล้วกราบทูลไข
ว่าพระภิกขุ	ทั่งหลายนี้ไซร้
พร้อมกันอยู่ใน	ธรรมภาคศาลา
๏ พระภิกขุนั้น
สังสนทนากัน	สรรเสริญศาสดา
ว่าพระพุทธองค์	ทรงพระปัญญา
ยิ่งกว่าเทวา	มนุษย์ทั้งหลาย
๏ ตรัสรู้ไญยธรรม
ประเสริฐเลิศล้ำ	โปรดสัตว์หญิงชาย
ฉัพพรรณรังสี	รัศมีพระกาย
ประเสริฐเพริศพราย	กว่าเทวดา
๏ สมเด็จพุทธองค์
ได้ฟังพระสงฆ์	ทูลพระกรุณา
พระศาสดาจารย์	ประทานเทศนา
แก่สาวกา	ด้วยพระบาลี
๏ ดูราพระสงฆ์
สาวกแห่งองค์	พระชินศรี
อันพระตถาคต	ปรากฏทั้งนี้
ประเสริฐธรณี	ใครเลยจะเทียมทัน
๏ ครั้งหนึ่งปรากฏ
พระตถาคต	บังเกิดอัศจรรย์
เป็นบตรเศรษฐี	มีทรัพย์นับพัน
บรรดาเพื่อนกัน	พันเอ็ดกุมาร
๏ ลาพระบิตุราช
ไปเรียนศิลปศาสตร์	ต่อพระอาจารย์
ครั้งนั้นประเสริฐ	ล้ำเลิศเชี่ยวชาญ
ยิ่งกว่ากุมาร	พอสิ้นทั้งพัน
๏ เรียนผ่าอุรา
ถอดดวงหัทยา	ดูน่าอัศจรรย์
แกล้วกล้าสามารถ	ศิลปศาสตร์ทุกอัน
กุมารทั้งพัน	ไม่เหมือนอาตมา
๏ ประเสริฐครั้งนั้น
เป็นน่าอัศจรรย์	มากมายนักหนา
ตรัสแต่เท่านั้น	ไม่จำนรรจา
ไม่ตรัสเทศนา	เนื้อความสืบไป
๏ จึ่งพระอรหันต์
สิ้นทั้งปวงนั้น	มีความสงสัย
จึ่งอาราธนา	เทศนาต่อไป
ด้วยความสงสัย	ไม่แจ้งคดี
๏ สมเด็จศาสดา
นำชาดกมา	เป็นพระบาลี
ตามเรื่องนิบาต	แต่ชาติก่อนมี
แต่ครั้งพระชินศรี	ยังเป็นสกุณา
๏ เป็นสัตว์ทวิบาท
ยังเป็นสกุณชาติ	อยู่ในราวป่า
นกกระจาบปักษี	สามีภริยา
จึ่งชวนกันมา	ทำรังอาศัย
๏ อยู่ในป่าอ้อ
นางนกนั้นหนอ	ฟักลูกอยู่ใน
พ่อนกไปหา	เกสรมาลัย
เอามาส่งให้	นางนกทุกวัน
๏ วันหนึ่งแต่เช้า
พ่อนกนั้นเล่า	เข้าในไพรสัณฑ์
วันนั้นไปปะ	พบสระบุษบัน
บัวในสระนั้น	เบิกบานอรชร
๏ จึ่งพ่อนกกระจาบ
โผผินบินฉาบ	ลงในสาคร
ยินดีภิรมย์	ชมบุษบากร
จะเอาเกสร	มาฝากภริยา
๏ หลงชมเกสร
จนพระทินกร	เปล่งแสงลงมา
ต้องดอกประทุม	หุ้มเข้ามิช้า
ห่อหุ้มสกุณา	ไว้ในดอกบัว
๏ พ่อนกจนใจ
ออกมามิได้	อกใจระรัว
คับแค้นแน่นอก	วิตกถึงตัว
ด้วยกลีบดอกบัว	หุ้มห่อตัวไว้
๏ ในวันนั้นนา
บังเกิดไฟป่า	ไหม้มาในไพร
ลุกลามวามแวม	อ้อแขมบรรลัย
ไหม้ป่ามาใกล้	รังสองสกุณา
๏ แม่นกทุกข์นัก
คอยหาผัวรัก	ไม่เห็นกลับมา
นางนกตกใจ	ร้องไห้โศกา
เห็นว่าไฟป่า	ไหม้มาใกล้รัง
๏ แม่นกกระจาบ
โศกีพิลาป	น้ำตาไหลหลั่ง
ด้วยความรักบุตร	เป็นสุดกำลัง
ตกใจเซซัง	บินไปบินมา
๏ กลับออกกลับเข้า
คิดถึงลูกเต้า	โศกเศร้าโศกา
ในครั้งทีนี้	บุตรีบุตรา
จะม้วยมรณา	ไฟป่าเผาผลาญ
๏ แม่นกเป็นทุกข์
สร้อยเศร้าเจ่าจุก	ทุกข์หนักใครจะปาน
ไม่เห็นผัวมา	โศการำคาญ
ด้วยลูกสงสาร	จะมาบรรลัย
๏ จึ่งนางนกกระจาบ
เอาปากจิกคาบ	เอาลูกทันใจ
จะพาลูกตน	ไปให้พ้นไฟ
คาบไปไม่ได้	ร่ำไรโศกา
๏ โอ้ว่าลูกแก้ว
จนใจแม่แล้ว	จะม้วยมรณา
คาบไปไม่ได้	จนใจหนักหนา
ประนมปีกซ้ายขวา	ไหว้เทพในไพร
๏ จงช่วยลูกข้า
อย่าให้มรณา	ตายในกลางไฟ
ว่าแล้วมิช้า	ผวาบินเข้าไป
ในรังนั้นไซร้	ไห้รักลูกตน
๏ ไฟลุกมาใกล้
ร้อนนักเหลือใจ	สุดที่จะทานทน
คิดถึงลูกรัก	พะวักพะวน
แม่นกเสือกสน	บินไปบินมา
๏ บินออกบินเข้า
หลายทบหลายเท่า	โศกเศร้าโศกา
ไฟป่าลุกลาม	ตามราวป่ามา
ไหม้รังสกุณา	ตกลงทันใจ
๏ จึ่งลูกสกุณา
สุดสิ้นชีวา	ตายในกลางไฟ
นางนกกระจาบ	พิลาปร่ำไร
พ่อนกนั้นไซร้	ก็ไม่เห็นมา
๏ จบเจ่าเหงาง่วง
กลุ้มกลัดขัดทรวง	ดังดวงหัทยา
จะแตกทำลาย	เพียงวายชีวา
ด้วยบุตรฉายา	ตายสิ้นทั้งรัง
๏ ทั้งลูกก็ตาย
ทั้งตัวก็หาย	แทบวายชีวัง
แม่นกร่ำไห้	ว่ากรรมหนหลัง
ลูกน้อยร้อยชั่ง	ตายในกลางไฟ
๏ ยังอยู่แต่ตัว
คอยท่าหาผัว	อยู่เอกาลัย
จนสายัณเห	โพล้เพล้มัวไพร
เพลานั้นไซร้	สิ้นแสงสูริยน
๏ จึ่งพระจันทร
ชักรถบทจร	สว่างเวหน
น้ำค้างปรอยปรอย	คือดังฝอยฝน
ต้องดอกอุบล	เบิกบานอรชร
๏ ในเมื่อราตรี
ดอกบุษมาลี	คลายคลี่เกสร
พ่อนกออกได้	น้ำใจอาวรณ์
คาบเอาเกสร	แล้วพาบินมา
๏ ตามแสงจันทร
ข้ามพงดงดอน	ร่อนเร่เวหา
อันกลิ่นดอกบัว	ติดตัวปักษา
บินมามิช้า	มาถึงรังตน
๏ มาเห็นไฟไหม้
รวงรังบรรลัย	ตกใจเสือกสน
ลูกรักหญิงชาย	มาตายวายชนม์
เสลือกสลน	เรียกหาภริยา
๏ จึ่งนางสกุณี
ได้ฟังสามี	มาร้องเรียกหา
นางนกได้ยิน	แล้วจึงบินมา
ด้วยความโกรธา	ราว่าทุกอัน
๏ ไปเที่ยวสบาย
ไฟไหม้ลูกตาย	หมดสิ้นทั้งนั้น
ทุกวันเล่านา	เคยมาแต่วัน
วันนี้อัศจรรย์	มาต่อกลางคืน
๏ ไปเที่ยวเล่นชู้
เชยชมกันอยู่	จนดึกจนดื่น
ลืมลูกลืมเมีย	เสียจนเที่ยงคืน
ทั้งตัวหอมรื่น	พื้นกลิ่นดอกไม้
๏ ไปหลงด้วยชู้
ลูบโลมกันอยู่	ด้วยกลิ่นมาลัย
อยู่หลังลูกเมีย	ตายเสียในไฟ
ช่างมันเป็นไร	กูไม่อาวรณ์
๏ พ่อนกบอกพลัน
ไม่เป็นอย่างนั้น	นะนางบังอร
พี่ไปพบพาน	บัวบานอรชร
ลงเอาเกสร	ในดอกบุษบา
๏ พอจวนแดดร้อน
ดอกบุษบากร	ต้องแสงสุริยา
หุ้มตัวผัวไว้	จึ่งมิได้มา
จนพระสุริยา	เข้ายามราตรี
๏ น้ำค้างตกลง
ต้องดอกบุษบง	แย้มเกสรศรี
เบิกบานไสว	เมื่อในราตรี
ทีนั้นตัวพี่	จึงได้กลับมา
๏ แม่นกโกรธนัก
ว่าแก่ผัวรัก	อย่าพักเจรจา
ไปเที่ยวเล่นชู้	ไม่รู้ฤๅนา
มุสาเจรจา	ช่างมาแก้ไข
๏ ลืมเมียลืมลูก
ยังแต่กระดูก	กองอยู่ในไฟ
ตายเสียทำเนา	ไม่เอาใจใส่
ไปได้เมียใหม่	จึงไม่นำพา
๏ พ่อนกว่าเล่า
ฟ้าผ่าเถิดนะเจ้า	ไม่มีภริยา
บอกเจ้าจริงจริง	ทุกสิ่งสัจจา
เจ้าอย่าสงกา	ว่าพี่มีชู้
๏ บัวตูมหุ้มไว้
ออกมาไม่ได้	จนใจสุดรู้
จึ่งกลิ่นดอกบัว	ติดตัวพี่อยู่
มิใช่มีชู้	จงรู้คดี
๏ เจ้าอย่าขึ้งโกรธ
พี่ขอสมาโทษ	แก่นางสกุณี
ตัวพี่นี้เล่า	ผิดแต่เท่านี้
มิใช่ตัวพี่	มาคิดนอกใจ
๏ นางนกได้ฟัง
ผินหน้าผินหลัง	ขึ้งโกรธคือไฟ
ตัดพ้อพ่อนก	โกหกเหลือใจ
อย่าพักว่าไป	กูไม่ขอฟัง
๏ ความแค้นไม่หาย
ลูกรักหญิงชาย	มาวายชีวัง
จะอยู่ไปไย	ที่ในรวงรัง
นางนกจึงตั้ง	สัจจาอธิษฐาน
๏ ประนมปีกไหว้
ฝูงเทพอยู่ใน	วิมานไพรสาณฑ์
ด้วยข้ารักบุตร	สุดที่ประมาณ
จะม้วยวายปราณ	ตายตามลูกไป
๏ นางนกพิษฐาน
เดชะสมภาร	ข้าได้สร้างไว้
จะตั้งความสัตย์	โดยอัธยาศัย
ชาติหน้าขอได้	ดังความสัจจา
๏ ชาตินี้เล่าไซร้
จะขอตายไป	ตามบุตรทารา
เกิดชาติหน้าไซร้	ให้สมปรารถนา
ไม่ขอเจรจา	ด้วยชายคนใด
๏ สัญชาติว่าชาย
สับปสับกลับกลาย	ไม่อายแก่ใจ
ไม่ขอเจรจา	สนทนาสิ่งใด
ตั้งความสัตย์ไว้	แต่ในชาตินี้
๏ พ่อนกฟังสาร
นางนกพิษฐาน	ด้วยสัตย์วาที
นางนกโกรธผัว	จะเอาตัวหนี
ไม่ขอพาที	ด้วยชายสืบไป
๏ พ่อนกปักษา
จึงตั้งสัจจา	ปรารถนาแก่ไข
เมียข้าคนนี้	ไปเกิดที่ไหน
จะขอตามไป	ให้พูดด้วยกัน
๏ ถึงไม่เจรจา
กับคนอื่นมา	สักร้อยสักพัน
แต่ผัวของข้า	ให้มาผ่อนผัน
เจรจาด้วยกัน	อย่ามีฉันทา
๏ ขอเป็นคู่สร้าง
กับด้วยนวลนาง	ผู้เป็นภริยา
ขอพบทุกชาติ	อย่าได้คลาดคลา
ชั่วนี้ชั่วหน้า	ขอให้พบผัน
๏ ข้าหาโกรธไม่
ด้วยนางนกไซร้	โทโสโมหันธ์
จึ่งตั้งสัจจา	ปรารถนาจากกัน
ขอพบเมียขวัญ	กว่าจะถึงพระนิพพา
๏ จึ่งนางสกุณี
ได้ฟังสามี	ตั้งสัตย์อธิษฐาน
อาวรณ์ร้อนเร่า	ดังไฟเผาผลาญ
ครั้นนางพิษฐาน	แล้วบินเข้าไป
๏ ในกองไฟนั้น
สูญลับดับขันธ์	อยู่ในกองไฟ
พ่อนกนั้นเล่า	บินตามเข้าไป
ตายในกองไฟ	สิ้นทั้งสองตัว
๏ ทั้งสองสัตว์นั้น
ทำลายเบญจขันธ์	ทั้งเมียทั้งผัว
สมเพชเวทนา	เป็นกรรมของผัว
ชาติก่อนเมียผัว	เผาสัตว์ทั้งเป็น
๏ กรรมนั้นตามสนอง
แก่สัตว์ทั้งสอง	ให้ทันตาเห็น
ทั้งเมียทั้งผัว	เผาผัวทั้งเป็น
ทั้งนี้ย่อมเวร	เผาสัตว์ทั้งหลาย
๏ ใช้กรรมไม่ขาด
ถึงห้าร้อยชาติ	บ่ได้คลาดคลาย
พอสิ้นกรรมนั้น	จึงมาผันผาย
ผลบุญทั้งหลาย	นำมาบัดดล
๏ นำมาบังเกิด
ได้เอากำเนิด	มาเกิดเป็นคน
ผลบุญสร้างไว้	จึ่งมาให้ผล
เดชะกุศล	แต่หนหลังมา
๏ เดชะสมภาร
พ้นจากเดียรฉาน	นกกระจาบปักษา
จุติวันนั้น	มิทันพริบตา
ผลบุญนำมา	ให้เกิดเป็นคน ๚ะ
ยานี
๏ ปักษาทั้งสองเจ้า	จึ่งมาเอาปฏิสนธิ์
มาเกิดแห่งละคน	ในตระกูลต่างต่างกัน
๏ พ่อนกนั้นมาเกิด	เอากำเนิดเป็นอัศจรรย์
มาเกิดเมื่อครั้งนั้น	ในสกุลแห่งเศรษฐี
๏ ในบ้านจันทคาม	โคตรแลนามบังเกิดมี
ชื่อโกณฑัญเศรษฐี	มั่งมีทรัพย์ย่อมนับพัน
๏ อันว่านางเขมา	เป็นภริยาแห่งโกณฑัญ
ในบ้านจันฑคามนั้น	ใครจะมีเหมือนเศรษฐี
๏ บ้านจันทคามนั้น	ใกล้เขตขัณฑ์พระบูรี
เมืองพาราณสี	ย่อมเลื่องฦๅทุกตำบล
๏ หน่อพระโพธิสัตว์เจ้า	จงมาเอาปัฏิสนธ์
ในครรภ์นางนิฤมล	ภริยาแห่งเศรษฐี
๏ พอได้สิบเดือนตรา	นางเขมาเจ็บนาภี
คลอดหน่อพระชินศรี	มาเป็นชายงามโสภา
๏ พระพักตร์ดังดวงเดือน	ใครจะเหมือนในโลกา
เป็นที่เสนหา	แก่บิดาพระชนนี
๏ ค่อยอยู่จำเนียรมา	พระชันษาสิบห้าปี
รูปทรงงามมีศรี	คือดั่งองค์อำมรินทร
๏ ครั้นเจ้าจำเริญมา	ทรงปัญญาล้ำดินดอน
เลื่องฦๅทุกนคร	ประสิทธิปรีชาญาณ
๏ ได้นามตามสกษณะ	ชื่อสรรพสิทธิกุมาร
ปัญญาเจ้ากล้าหาญ	กว่ากุมารสิ้นทั้งหลาย
๏ เจ้าสรรพสิทธิ	มีสิริงามเฉิดฉาย
กุมารสิ้นทั้งหลาย	พันเอ็ดนั้นเป็นเพื่อนกัน
๏ เศรษฐีแต่งพี่เลี้ยง	ให้เนื้อเกลี้ยงเลี้ยงจอมขวัญ
ไปไหนไปด้วยกัน	เลี้ยงเจ้านั้นทุกวันมา
๏ ครั้นอยู่มาวันหนึ่ง	เจ้ารำพึงด้วยปัญญา
จะไปเรียนวิชา	ยังสำนักพระอาจารย์
๏ เจ้าคิดเท่านั้นแล้ว	จึ่งคลาดแคล้วยังสถาน
บิตุเรศพระชนมาร	จึ่งกราบกรานยังคมลา
๏ ว่าตัวของลูกรัก	จักลาไปเรียนวิชา
ยังเมืองตักกสีลา	สู่สำนักนิ์พระอาจารย์
๏ จะเรียนศิลปศาสตร์	อันสามารถให้ชำนาญ
ทั้งสองจงโปรดปราน	อนุญาตแก่ลูกอา
๏ เมื่อนั้นสองเศรษฐี	ฟังคดีแห่งลูกยา
เศรษฐีทั้งสองรา	จึ่งอนุญาตแก่ลูกชาย
๏ จึ่งให้พี่เลี้ยงนั้น	ไปด้วยกันกับโฉมฉาย
กุมารสิ้นทั้งหลาย	ฟันหนึ่งนั้นไปด้วยกัน
๏ ครั้นเจ้ากราบลาแล้ว	จึ่งคลาดแคล้วมาด้วยพลัน
พากันจรจรัล	ไปเมืองตักกสีลา
๏ มาถึงจึ่งเข้าไป	ก้มกราบไหว้แก่ทิศา
ปาโมกขพฤฒา	สิ้นทั้งพันพระกุมาร
๏ เรียนศิลปศาสตร์	อันสามารถได้ชำนาญ
ทั้งพันพระกุมาร	เจ้าเรียนได้ต่างต่างกัน
๏ เจ้าสรรพสิทธิ	จึ่งดำริเรียนศิลปขันธ์
ยิ่งกว่ากุมารนั้น	ผ่าอุราถอดหัวใจ
๏ กับพี่เลี้ยงของเจ้านั้น	เรียนเหมือนกันได้ขึ้นใจ
ประเสริฐครั้งนั้นไซร้	กว่ากุมารสิ้นทั้งพัน
๏ ศิลปศาสตร์อันกล้าหาญ	กว่ากุมารสิ้นทั้งนั้น
ประเสริฐอัศจรรย์	ในครั้งนั้นยิ่งแสนทวี
๏ ทั้งพันพระกุมาร	ลาอาจารย์จรลี
มาก่อนพระภูมี	สู่เคหาสถานตน
๏ แต่เจ้ากับพี่เลี้ยง	พระเนื้อเกลี้ยงอยู่สองคน
ยังไม่จรดล	อยู่ปรนนิบัติพระอาจารย์
๏ ค่อยมาแต่ภายหลัง	ยังไม่ทันถึงสถาน
ค้างอยู่ในไพรสาณฑ์	ในท่ามกลางมรคา ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ เรื่องนี้ยกไว้
จะกล่าวบทไป	ถึงนางสกุณา
มาเอากำเนิด	เกิดในพารา
เป็นลูกพระยา	พรหมทัตภูบาล
๏ เดชะบารมี
ของนางยักษี	สร้างมาช้านาน
จึ่งให้กำจัด	จากสัตว์เดียรฉาน
สิ้นกรรมนงคราญ	มาเกิดเป็นคน
๏ ตายในกองไฟ
จากชาตินั้นไซร้	มาเอาปัฏิสนธิ์
ในครรภ์ฉายา	โกสุมนิฤมล
มเหสีจุมพล	พรหมทัตภูธร
๏ ท้าวครองบูรี
พาราณสี	มหานคร
มาเอากำเนิด	เกิดในอุทร
จึ่งคลอดบังอร	มาเป็นสตรี
๏ ค่อยจำเริญมา
จนพระชันษา	ได้สิบห้าปี
จิ้มลิ้มนิ่มนวล	น่ายวนโลกีย์
เกศเกล้าโมลี	ดังปีกภุมรา
๏ คิ้วโก่งวงศิลป์
พระทนต์คือนิล	มณีจินดา
พระโอษฐ์นางนาฏ	ดังเอาชาดทา
พระเนตรซ้ายขวา	คือตาทรายทอง
๏ พระกรสองข้าง
คือดังงวงช้าง	ไอยราผันผยอง
พระปรางสองข้าง	อย่างมะปรางทอง
ถันนางทั้งสอง	ดังดอกบุษบง
๏ พระพักตร์เป็นนวล
ราศีถี่ถ้วน	นิ่มเนื้อนวลหง
ไหล่ผายท้ายถอย	รอยรับรององค์
งามรูปงามทรง	ดังเทพกินร
๏ ทั้งสองกระษัตรา
ให้นามลูกยา	ชื่อสุวรรณเกสร
ต่ำใต้ไตรภพ	จบทั่วนคร
ในแผ่นดินดอน	บ่ปานเทวี
๏ นางตรัสสัจจา
แต่ชาติหลังมา	เมื่อเป็นปักษี
ด้วยนางโกรธา	โกรธแก่สามี
ไม่ขอพาที	ด้วยชายเลยนา
๏ มาชาตินี้ไซร้
นางงามทรามวัย	มิได้เจรจา
พาทีภิปราย	ด้วยชายเลยหนา
ถึงพระบิดา	นางไม่พาที
๏ ได้ยินเสียงชาย
เนื้อเกลี้ยงเบี่ยงบ่าย	ย้ายเอาตัวหนี
เข้าอยู่ในห้อง	ของพระชนนี
พูดกับทาสี	สตรีเหมือนกัน
๏ พรหมทัตราชา
เห็นพระธิดา	ดูหลากอัศจรรย์
แต่เจ้าเกิดมา	ไม่เจรจากัน
ฤๅนางจอมขวัญ	โกรธพระบิดา
๏ ท่านท้าวพรหมทัต
ไม่รู้ในอรรถ	นางตั้งสัจจา
ท้าวคิดสงสัย	จึ่งให้มารดา
ถามพระลูกยา	ให้รู้คดี
๏ จึ่งพระมารดา
จึงมีวาจา	ถามพระบุตรี
เป็นเหตุไฉน	เจ้าไม่พาที
ด้วยพระภูมี	สมเด็จบิดา
๏ เจ้าโกรธว่าไร
จงบอกแม่ไป	ให้แจ้งกิจจา
ขัดข้องพระทัย	ด้วยสิ่งไรนา
บอกแก่มารดา	มาให้แจ้งใจ
๏ นางสุวรรณเกสร
จึ่งทูลมารดร	ว่าลูกนี้ไซร้
ไม่โกรธพระบิดา	แม่อย่าสงสัย
เป็นกรรมสิ่งไร	ลูกได้ทำมา
๏ อันว่าผู้ชาย
ลูกรักโฉมฉาย	ไม่ขอเจรจา
ได้ยินแต่เสียง	พ่างเพียงจะมรณา
ขอทูลมารดา	ให้ทราบธุลี
๏ ไม่โกรธพระบิดา
แม่อย่าสงกา	ว่าไม่พาที
ชายอื่นนอกนั้น	หมื่นพันอันมี
ใจของลูกนี้	ไม่ขอเจรจา
๏ โกสุมเทวี
ได้ฟังบุตรี	สงสัยไปมา
ไม่รู้ในอรรถ	นางตั้งสัจจา
แต่ชาติหลังมา	เมื่อเป็นสกุณี
๏ เมื่อนั้นนางนาฏ
จึ่งทูลพระบาท	ว่าราชบุตรี
นางมิได้โกรธ	ได้โปรดเกศี
นางบอกคดี	สิ้นความสงสัย
๏ ใช่แต่บิตุเรศ
อันบังเกิดเกศ	ของนางเมื่อไร
ชายอื่นหมื่นพัน	นอกนั้นออกไป
ไม่พูดด้วยใคร	เลยนะราชา
๏ ได้ยินแต่เสียง
อกนางพ่างเพียง	ทำลายอุรา
แม้นนางได้ยิน	เพียงสิ้นชีวา
ขอพระราชา	จงทราบธุลี
๏ ท่านท้าวพรหมทัต
ครั้นท้าวแจ้งอรรถ	ว่าพระบุตรี
จนพระชนมา	ได้สิบห้าปี
เจ้าไม่พาที	พูดด้วยผู้ชาย
๏ สมเด็จพระบาท
ให้ทำปราสาท	อันงามพรรณราย
ให้นางทรามวัย	อยู่ให้ไกลชาย
พระสนมทั้งหลาย	แปดหมื่นสี่พัน
๏ ข้าเฝ้าเจ้านาย
ข้าหลวงทั้งหลาย	สตรีทั้งนั้น
อยู่รักษานาง	ในปรางค์สุวรรณ
เป็นสุขทุกวัน	ไม่มีอันตราย
๏ วรนุชสุดสวาดิ
อยู่แต่ปราสาท	ด้วยนางทั้งหลาย
ให้นางนิฤมล	อยู่พ้นผู้ชาย
นางค่อยสบาย	ได้หลายวันมา
๏ สมเด็จกรุงกระษัตริย์
ท้าวบรมพรหมทัต	ผู้เป็นบิดา
ท้าวรำพึงคิด	ว่าพระธิดา
พระชนมา	ได้สิบห้าปี
๏ ว่านางโฉมฉาย
ไม่พูดด้วยชาย	ในโลกโลกีย์
ท้าวคิดตรึกตรอง	จักลองเทวี
ว่าพระบุตรี	เจ้าไม่พูดด้วยใคร
๏ ครั้นท้าวคิดแล้ว
โองการแจ้วแจ้ว	สั่งเสนาใน
ให้แต่งสารา	ปิดตราแจกไป
หัวเมืองน้อยใหญ่	ร้อยเอ็ดธานี
๏ ท้าวพระยาทั้งหลาย
ให้แต่งลูกชาย	มาทุกบูรี
เราจะให้พูด	ด้วยพระบุตรี
แม้นนางเทวี	เจ้าพูดด้วยใคร
๏ พูดด้วยใครแล้ว
อันว่านางแก้ว	เราจะยกให้
จะเสกนิฤมล	กับคนนั้นไซร้
เราจะทั้งให้	เป็นอุปราชา
๏ เมื่อนั้นอำมาตย์
รับสั่งพระบาท	จึงแต่งสารตรา
ตามพระโองการ	ภูบาลสั่งมา
เสร็จแล้วมิช้า	สั่งให้นักการ
๏ ให้เอาสารไป
ถวายแก่ท้าวไท	สมเด็จภูบาล
ร้อยเอ็ดพารา	บัดนี้อย่านาน
สั่งให้นักการ	ทั้งร้อยเอ็ดนาย
๏ นักการเอาไป
ถวายให้ท้าวไท	หัวเมืองทั้งหลาย
ทั้งร้อยเอ็ดแห่ง	แจ้งในกฎหมาย
จึ่งแต่งลูกชาย	แล้วส่งเข้ามา
๏ พระยาทั้งหลาย
หวังให้ลูกชาย	เป็นอุปราชา
ทั้งร้อยเอ็ดองค์	ส่งลูกเข้ามา
ยังพระพารา	ณสีเวียงไชย
๏ ลูกพระยาร้อยเอ็ด
มาพร้อมกันเสร็จ	ร้อยเอ็ดกรุงไกร
จึ่งทั้งพลับพลา	อยู่หน้าพระลานไชย
ครั้นเช้าเข้าไป	เฝ้าพระทรงธรรม์
๏ ท้าวเห็นกุมาร
มีพระโองการ	ตรัสมาด้วยพลัน
แก่พระกุมาร	ทั้งร้อยเอ็ดนั้น
เจ้าจงผลัดกัน	ไปพูดด้วยนาง
๏ แม้นนางทรามวัย
เจ้าพูดด้วยใคร	ขึ้นที่ในปรางค์
ให้ชาวแตรสังข์	คอยฟังเป็นกลาง
ได้ยินเสียงนาง	เจ้าพูดด้วยใคร
๏ ประโคมแตรสังข์
เราจะคอยฟัง	ให้รู้แก่ใจ
คนใดคู่สร้าง	ด้วยนางทรามวัย
ตัวเราจะใคร่	ให้รู้สำคัญ
๏ แม้นนางทรามวัย
เจ้าพูดด้วยใคร	ประโคมด้วยพลัน
จึ่งสั่งกุมาร	ทั้งร้อยเอ็ดนั้น
เจ้าจงผลัดกัน	พูดคนละราตรี
๏ กุมารดีใจ
จึ่งลาท้าวไท	ออกมาด้วยดี
เพลานั้นเล่า	จะเข้าราตรี
จึ่งชาวมโหรี	ดนตรีแตรสังข์
๏ เข้าไปเตรียมการ
อยู่ตามพนักงาน	ได้คอยระวัง
คอยฟังนางงาม	ทำตามรับสั่ง
สำหรับระวัง	นางพูดด้วยใคร ๚ะ
ยานี
๏ เพลาราตรีกาล	พระกุมารทั้งนั้นไซร้
องค์หนึ่งจึ่งเข้าไป	พูดด้วยนางในปรางค์ศรี
๏ ครั้นถึงจึ่งปราศรัย	ด้วยอรไทเป็นไมตรี
บิดาท้าวปรานี	โปรดให้พี่นี้มาหา
๏ พระน้องอย่าตัดรอน	นางบังอรจงเมตตา
เจ้าไม่เจรจา	ด้วยพี่ยานางเทวี
๏ พูดไปแล้วพูดมา	เหมือนอย่างบ้าน่าบัดศรี
พอจวนรุ่งราตรี	นางเทวีไม่เจรจา
๏ พอรุ่งราตรีกาล	พระกุมารกลับเปล่ามา
มาถึงซึ่งพลับพลา	อดนอนมาก็หลับไป
๏ ค่ำลงมิทันนาน	พระกุมารองค์หนึ่งไซร้
พลบค่ำย่ำฆ้องไชย	จึ่งขึ้นไปพูดด้วยนาง
๏ บัดนี้พระบิดา	ให้พี่มาหาในปรางค์
ปรานีแก่พี่บ้าง	อย่าโรยร้างซึ่งไมตรี
๏ พี่มาถึงปราสาท	วรนุชนาฏได้ปรานี
อย่าให้เสียท่วงที	ตัดไมตรีให้เด็จดาย
๏ ได้แล้วไม่ทิ้งเสีย	เลี้ยงเป็นเมียจนวันตาย
จงพูดด้วยพี่ชาย	ถึงมิมากแต่สักคำ
๏ นางไซร้ไม่แลเหลียว	พูดคนเดียวอยู่งึมงำ
ไม่พูดด้วยสักคำ	แต่หัวค่ำจนป่านนี้
๏ นั่งบ่นจนหาวนอน	นางบังอรไม่ไยดี
พอจวนรุ่งราตรี	นางเทวีไม่เจรจา
๏ เมื่อนั้นพระกุมาร	ไม่ได้การแล้วกลับมา
อดนอนจนแสบตา	เสียเปล่าเปล่าไม่เข้าการ
๏ กุมารคนนี้ไซร้	ในน้ำใจเจ้ากล้าหาญ
เพลาสนธยากาล	ขึ้นไปพูดด้วยเทวี
๏ ดูรานางน้องแก้ว	พี่มาแล้วถึงปรางค์ศรี
เปิดม่านออกพาที	พูดด้วยพี่สักสองคำ
๏ เป็นไรไม่เจรจา	ฤๅใบ้บ้าต้องกระทำ
ไม่พูดแต่สักคำ	แต่หัวค่ำจนเที่ยงคืน
๏ แต่พี่มาอ้อนวอน	ถ้าจะนอนได้สักตื่น
พูดด้วยให้รวยรื่น	ให้พี่ชื่นในน้ำใจ
๏ มาพูดด้วยบังอร	จนหาวนอนจะขาดใจ
ไม่พูดก็แล้วไป	อดนอนไยให้เสียที
๏ ว่าแล้วเท่านั้นไซร้	นอนกรนไปอยู่ฟี้ฟี้
ครั้นว่ารุ่งราตรี	ลงจากปรางค์มาบัดดล
๏ กุมารทังนั้นไซร้	ผลัดกันไปทั่วทุกคน
สิ้นทั้งร้อยเอ็ดตน	นางมิได้เจรจา
๏ ทั้งร้อยเอ็ดกุมาร	มิได้การเหมือนคิดมา
ไม่สมความปรารถนา	จึ่งทูลลาไปบูรี
๏ เมื่อนั้นท้าวพรหมทัต	รำพึงอรรถด้วยเทวี
เหตุไรพระบุตรี	เจ้าจึ่งไม่เจรจา
๏ จะลองอีกสักที	พระภูมีสั่งเสนา
ให้เร่งบอกกันมา	แต่บรรดาลูกมนตรี
๏ บอกมาให้พร้อมมูล	ทั้งตระกูลลูกเศรษฐี
จะลองอีกสักที	สุดแต่นางพูดด้วยใคร
๏ มนตรีจึ่งรับสั่ง	วิ่งล้าลังมาทันใด
บอกแก่เสนาใน	แต่บรรดามีลูกชาย
๏ เสนาแลมนตรี	ลูกเศรษฐีสิ้นทั้งหลาย
บัดนี้พระฦๅสาย	ให้แต่งลูกชายเข้าไป
๏ จะให้พูดด้วยนาง	ที่ในปรางค์ปราสาทไชย
แม้นนางพูดด้วยใคร	ท้าวจะให้ครองพารา
๏ เมื่อนั้นจึ่งเศรษฐี	ทั้งมนตรีแลเสนา
แต่งลูกตนเข้ามา	เฝ้าสมเด็จพระภูบาล
๏ บรมกระษัตริย์	ท้าวพรหมทัตมีโองการ
จึ่งสั่งให้กุมาร	ลูกมนตรีแลเศรษฐี
๏ ให้ไปพูดด้วยนาง	ที่ในปรางค์ทับทิมศรี
ไปพูดคนละราตรี	แม้นว่านางพูดด้วยใคร
๏ เราจะอุปภิเษก	ให้เป็นเอกครองเวียงไชย
นางพูดด้วยผู้ใด	ผู้นั้นไซร้จะได้ดี
๏ เมื่อนั้นกุมารา	ลูกเสนาแลเศรษฐี
กราบลาพระภูมี	ครั้นราตรีขึ้นไปพลัน
๏ ไปพูดคืนละคน	ด้วยเล่ห์กลต่างต่างกัน
ผลัดกันพูดทุกวัน	นางจอมขวัญไม่ไยดี
๏ นางไซร้ไม่ยลยิน	จนสุดสิ้นลูกมนตรี
นางไซร้ไม่พาที	ลูกมนตรีก็จนใจ
๏ ยังแต่ลูกเศรษฐี	ครั้นราตรีจึ่งขึ้นไป
บนปรางค์ปราสาทไชย	จึ่งปราศรัยด้วยไฉยา
๏ ไปพูดคืนละคน	เหมือนหนหลังดังว่ามา
ร่ำไปไม่เข้ายา	เห็นจะช้าซึ่งท่วงที
๏ นางไซร้มิได้พูด	จนสิ้นสุดลูกเศรษฐี
เจ้าไม่มาพาที	ด้วยชายใดแต่สักคน
๏ ครั้งนั้นลูกมนตรี	ลูกเศรษฐีก็ขัดสน
มาเฝ้าท้าวจุมพล	ทูลยุบลแจ้งกิจจา
๏ ไปพูดด้วยอรไท	เจ้ามิได้เจรจา
นิ่งไปเหมือนใบ้บ้า	สุดปัญญาจะพาที
๏ ทูลแล้วมิทันช้า	จึ่งกราบลาพระภูมี
ออกมาจากปรางค์ศรี	ต่างจรลีไปเคหา
๏ พระองค์ผู้ทรงฤทธิ์	รำพึงคิดอยู่ไปมา
ร้อยเอ็ดลูกพระยา	เจ้ามิได้จะพาที
๏ ครั้งนี้ก็ประหลาด	ลูกอำมาตย์แลมนตรี
อีกทั้งลูกเศรษฐี	เจ้ามิได้จะเจรจา
๏ จะลองนางเทวี	อีกสักทีดูก่อนรา
จึ่งสั่งแก่เสนา	ให้ป่าวร้องลูกกระฎุมพี
๏ ป่าวร้องให้มามาก	ทั้งคนยากแลคนมี
แต่ลูกกระฎุมพี	ให้เร่งป่าวกันเข้ามา
๏ อำมาตย์รับสั่งท้าว	จึ่งไปป่าวทั่วพารา
บ้านนอกแลขอกนา	ให้เข้ามาทุกตำบล
๏ กระฎุมพีครั้นรู้ข่าว	เขาไปป่าวทุกตัวคน
จึ่งแต่งซึ่งลูกตน	สิ้นทุกคนให้เข้าไป
๏ ลางคนห่มพุดดอก	นุ่งหัวปอกทอใหม่ใหม่
บ้างนุ่งตารางไหม	ห่มผ้าเทศอันเนื้อดี
๏ บ้างห่มสีหมากสุก	ตารัดมุกงามมีศรี
ลางคนนุ่งตานี	ห่มดอกคำย้อมน้ำฝาง
๏ ลางคนนุ่งเกล็ดเต่า	ห่มนั้นเล่าผ้าขาวบาง
จะไปพูดด้วยนาง	เห็นท่าทางพูดด้วยเรา
๏ ลางคนนุ่งตาโถง	หวีผมโหย่งติดเขม่า
ขัดปีกแล้วดูเงา	ที่ในไหน้ำมันยาง
๏ ลางคนนั้นนุ่งผ้า	ตาเม็ดงาห่มริ้วมะปราง
จะไปพูดด้วยนาง	ที่ในปรางค์ปราสาทจันทน์
๏ ลางคนนั้นเล่าไซร้	ตัดผมใหม่ใส่น้ำมัน
แต่งตัวงามเฉิดฉัน	นุ่งสีจันทร์ห่มสีคราม
๏ ส่องกระจกแล้วหวีหัว	พิศดูตัวชมว่างาม
ผู้หญิงจะวิ่งตาม	กลัวจะเสียเนื้อความไป
๏ เหล่าพวกกระฎุมพี	คิดมั่งมีแต่ในใจ
ว่าครั้งทีนี้ไซร้	จะได้เป็นอุปราชา
๏ กระฎุมพีสิ้นทั้งนั้น	ครั้นพร้อมกันแล้วเข้ามา
ถึงวังมิได้ช้า	เข้าเฝ้าท้าวในรังศรี
๏ เมื่อนั้นพระนเรนทร์	ครั้นแลเห็นกระฎุมพี
ตรัสสั่งมาด้วยดี	ให้ไปพูดด้วยฉายา
๏ แม้นนางพูดด้วยใคร	จะยกให้เป็นบริจา
จะให้เป็นฝ่ายหน้า	ตามวาสนาของผู้ใด
๏ กระฎุมพีทั้งปวงนั้น	ฟังทรงธรรม์ก็ดีใจ
กราบลาพระภูวไนย	จะไปพูดด้วยเทวี
๏ มาถึงตีนอัฒจันทร์	จึ่งผลัดกันคนละราตรี
ไปพูดด้วยเทวี	ที่ในปรางค์รจนา
๏ จึ่งว่านางเทวี	ในวันนี้พระราชา
ให้พี่นี้มาหา	สังสนทนาด้วยเทวี
๏ แม้นเจ้ายอมเป็นเมีย	ไม่ให้เสียซึ่งท่วงที
ตายด้วยม้วยเป็นผี	น้องเจ้าพี่อย่าแคลงใจ
๏ ตัวพี่ไม่ล่อลวง	นางนมพวงอย่าสงลัย
บุญเหลือไม่เชื่อใจ	เจ้าจึงไม่เจรจา
๏ แม้นไม่เลี้ยงไว้แนบอก	ให้ตกนรกจัตุรา
จริงจริงให้ฟ้าผ่า	หัวคนอื่นให้แตกตาย
๏ นั่งบ่นเหมือนคนบ้า	กล่าววาจาเป็นมากมาย
จนถึงสามยามปลาย	นางโฉมฉายไม่พาที
๏ อดนอนโงกวับวับ	หลับตาพูดไม่สมประดี
ครั้นว่ารุ่งราตรี	กระฎุมพีกลับลงมา
๏ กระฎุมพีทั้งปวงนั้น	ผลัดกันพูดด้วยฉายา
ทุกวันนิรันดร์มา	พระยุพาไม่ไยดี
๏ ไม่พูดด้วยสักคน	จนสิ้นพวกกระฎุมพี
กลับมาทูลภูมี	ว่าเทวีไม่เจรจา
๏ ทูลแล้วกระฎุมพี	ลาภูมีแล้วออกมา
จากวังมิได้ช้า	ไปเคหาสถานตน
๏ เมื่อนั้นกรุงกระษัตริย์	ท้าวพรหมทัตคิดฉงน
ให้พูดจนทุกคน	นางนิฤมลไม่พาที
๏ ท้าวไทไม่รู้เหตุ	ว่าเยาวเรศพระบุตรี
แต่ยังเป็นปักษี	นางเทวีตั้งสัจจา ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ เรื่องนี้ยกไว้ก่อน
จะกล่าวถึงภูธร	หน่อพระศาสดา
เจ้าสรรพสิทธิ	ไปเรียนวิชา
ลาอาจารย์มา	ช้านานหลายวัน
๏ สองคนกะพี่เลี้ยง
ผันผายบ่ายเบี่ยง	มาในไพรสัณฑ์
แต่พากันมา	ลินลาจรจรัล
ได้สิบห้าวัน	มาถึงสถาน
๏ เจ้าจึ่งเข้าไป
นั่งลงกราบไหว้	บิตุเรศชนมาร
โกณฑัญบิดา	เขมานงคราญ
เห็นพระกุมาร	ลูกรักกลับมา
๏ ทั้งสองเศรษฐี
ชื่นชมยินดี	จึงมีวาจา
เจ้าตั้งความเพียร	ไปเรียนวิชา
ลุดังปรารถนา	ฤๅประการใด
๏ สรรพสิทธิปรีชา
บอกแก่บิดา	มารดาทันใจ
เรียนศิลปศาสตร์	สามารถฤทธิไกร
สำเร็จดังใจ	ลาอาจารย์มา
๏ เมื่อเจ้ามาถึง
อำมาตย์คนหนึ่ง	วันนั้นออกมา
มาหาเศรษฐี	ที่ในเคหา
สังสนทนา	ด้วยมหาเศรษฐี
๏ เห็นหน่อโพธิสัตว์
หนุ่มน้อยกำดัด	ได้สิบหกปี
โฉมงามประเสริฐ	เลิศล้ำโลกี
เมื่อนั่นมนตรี	ถามมาทันใจ
๏ ว่าข้าแต่ท่าน
อันว่ากุมาร	นี้ลูกของใคร
ฤๅว่าลูกหลาน	ของท่านฤๅไฉน
โฉมงามทรามวัย	ลูกใครท่านอา
๏ เศรษฐีบอกเล่า
ว่าลูกข้าเจ้า	นะท่านเสนา
ตัวเจ้านี้ไซร้	ไปเรียนวิชา
เจ้าพึ่งกลับมา	ถึงในวันนี้
๏ เมื่อนั้นเสนา
ครั้นฟังกิจจา	จึ่งลาเศรษฐี
ลงจากเคหา	กลับมาบูรี
เข้าในวังศรี	เฝ้าท้าวทรงธรรม์
๏ จึ่งกราบทูลสาร
ยังมีกุมาร	หนุ่มน้อยเฉิดฉัน
นรลักษณ์พักตร์ผ่อง	คือดังดวงจันทร์
เป็นบุตรโกณฑัญ	อยู่บ้านจันทคาม
๏ ไปเรียนวิชา
เจ้าพึ่งกลับมา	ข้าได้ไถ่ถาม
เศรษฐีบอกให้	จึ่งได้เนื้อความ
รูปทรงเจ้างาม	ดังเทพเมืองบน
๏ ท่านท้าวพรหมทัต
ครั้นได้ฟังอรรถ	แจ้งในอนุสนธิ์
ตรัสไปไม่ช้า	เสนาสามนต์
เร่งเร็วบัดดล	ไปเอาตัวมา
๏ ไปบอกโกณฑัญ
ว่าลูกชายนั้น	ไปเรียนวิชา
อันลูกเศรษฐี	บัดนี้กลับมา
เราจะให้สนทนา	ด้วยพระบุตรี
๏ เสนาสามนต์
รับสั่งจุมพล	กราบลาภูมี
ออกมามินาน	ยังบ้านเศรษฐี
จึ่งบอกคดี	ถ้วนถี่ทุกประการ
๏ ว่าพระทรงฤทธิ์
ให้เจ้าสรรพสิทธิ	เข้าไปอย่านาน
จะให้ตัวเจ้า	ยอดเยาวมาลย์
พูดด้วยนงคราญ	เกสรสาวสวรรค์
๏ เศรษฐีแจ้งกิจ
ให้เจ้าสรรพสิทธิ	กับพี่เลี้ยงนั้น
มาด้วยเสนา	ลินลาผายผัน
พากันจรจรัล	เข้าในเมืองหลวง
๏ มาตามถนน
ท่ามกลางมหาชน	ฝูงคนทั้งปวง
ชวนกันพิศวาส	ทั้งท้องตลาดหลวง
สาวสาวทั้งปวง	ชวนกันตามดู
๏ เห็นรูปโพธิสัตว์
มีความกำหนัด	วิ่งตามพรูพรู
ลางคนว่าไป	ถ้าได้กับกู
เปิดนมให้ดู	ชายหูชายตา
๏ ลางคนว่าไป
พาอีจังไร	มาทำขายหน้า
ได้เป็นผัวกู	สมหูสมตา
จะชวนเสนหา	ไม่ให้ขาดวัน
๏ ลางคนว่าเล่า
ถ้าได้กับเรา	จะดีกว่านั้น
ให้อยู่ในห้อง	กินของกลางวัน
ปิดประตูให้มั่น	ทุกวันอัตรา
๏ ที่เป็นผู้ใหญ่
ถามว่าลูกใคร	ท่านไปพามา
รูปร่างสำอาง	เหมือนอย่างเทวา
เห็นทีฉายา	เจ้าจะพาที
๏ แต่ก่อนนั้นเล่า
ไม่งามเพริศเพรา	เหมือนเจ้าคนนี้
แอร่มแช่มช้อย	หนุ่มน้อยมีศรี
เห็นนางเทวี	เจ้าจะชอบใจ
๏ พักตราน่ารัก
คิ้วคอนรลักษณ์	น่ารักแจ่มใส
ลูกสาวชาวตลาด	พิศวาสอาลัย
ตามไปมิได้	กลับมาเรือนตน
๏ เมื่อนั้นอำมาตย์
พาเจ้าลินลาศ	มาตามถนน
เดินมาล้าลัง	ถึงวังบัดดล
เข้าเฝ้าจุมพล	ในท้องพระโรงไชย
๏ สรรพสิทธิกุมาร
ก้มเกล้ากราบกราน	ถวายบังคมไท
ท้าวเห็นสรรพสิทธิ	พิศดูทรามวัย
คิดในพระทัย	รำพึงไปมา
๏ ว่าลูกโกณฑัญ
รูปโฉมโนมพรรณ	เห็นงามพอตา
ควรที่จะครอง	ปกป้องพารา
น่ารักพักตรา	เห็นงามเฉิดฉาย
๏ จิ้มลิ้มนิ่มนวล
เป็นที่ยียวน	ใจโลกย์ทั้งหลาย
เป็นที่เสนหา	ไม่มาว่างวาย
จะมีแยบคาย	ในการสตรี
๏ นางสุวรรณเกสร
เราเห็นลูกอร	จะมาพาที
ถ้าแม้นไม่พูด	ด้วยชายคนนี้
จะให้เทวี	เจ้าหาตามใจ
๏ คิดแล้วภูบาล
มีพระโองการ	ตรัสแก่ทรามวัย
ดูรากุมาร	ท่านจงขึ้นไป
บนปราสาทไชย	พูดด้วยเทวี
๏ ที่ในปรางค์ปรา
ในเมื่อเพลา	กลางคืนวันนี้
พูดจาปราศรัย	เป็นทางไมตรี
สนทนาพาที	ตามอัชฌาสัย
๏ นางพูดด้วยแล้ว
อันว่านางแก้ว	เราจะยกให้
จะเสกทั้งสอง	ให้ครองเวียงไชย
เจ้าจงขึ้นไป	เมื่อในราตรี
๏ ท่านท้าวจึงสั่ง
ใช้ชาวแตรสังข์	แลดุรีย์ดนตรี
ขึ้นไประวัง	เหมือนดังทุกที
จึ่งชาวดนตรี	ชวนกันขึ้นไป
๏ สรรพสิทธิกุมาร
กราบลาภูบาล	ออกมาทันใจ
เจ้ามารำพึง	คิดคำนึงใน
เพลานั้นไซร้	พลบค่ำราตรี
๏ หน่อพระศาสดา
เจ้ามีปัญญา	เลิศล้ำโลกี
เข้ามานั่งเคียง	พี่เลี้ยงด้วยดี
จึ่งอ่านฤทธี	พระเวทคาถา
๏ ถอดเอาหัวใจ
ของพี่เลี้ยงไซร้	ออกจากกายา
เอามาซ่อนไว้	เมื่อใกล้สนธยา
จึ่งเอาขึ้นมา	บนปราสาทไชย
๏ ยามหนึ่งนั่งอยู่
ที่ริมประตู	เอาดวงหทัย
ของพี่เลี้ยงนั้น	ออกมาทันใจ
เอาใส่เข้าไว้	ที่บานทวาร
๏ หน่อพระชินศรี
เสี่ยงด้วยบารมี	ตั้งอธิษฐาน
ว่าข้ากับนาง	สร้างมาช้านาน
เดชะสมภาร	เคยคู่กันมา
๏ เคยเป็นคู่สร้าง
ขอให้นวลนาง	พูดด้วยอาตมา
เดชะกุศล	แต่หนหลังมา
ให้นางเจรจา	เมื่อในราตรี
๏ ฝ่ายนางทรามวัย
ได้ตั้งสัตย์ไว้	จึ่งไม่พาที
ด้วยพยาบาท	แต่ชาติปักษี
มิได้พาที	ด้วยชายคนใด
๏ พ่อนกนั้นเล่า
พิษฐานตามเจ้า	มาทันอรไท
เดชะกุศล	ให้เข้าดลใจ
นางงามทรามวัย	จะใคร่เจรจา
๏ แต่ประถมยาม
จึ่งพระโฉมงาม	หน่อพระศาสดา
อยู่ที่ประตู	หวังดูกิริยา
จึ่งมีวาจา	พูดด้วยพระทวาร
๏ ดูราประตู
แต่ข้ามาอยู่	เป็นช้าเป็นนาน
ท้าวให้มาพูด	ด้วยพระเยาวมาลย์
ที่ไหนนงคราญ	นางจะเจรจา
๏ เจ้าไม่พอใจ
จะพูดด้วยใคร	ชายใดเลยนา
แต่พี่กับน้อง	พูดกันสองรา
นางไม่เจรจา	ช่างนางเป็นไร
๏ จึงพี่ประตู
เล่านิทานสู่	กันฟังเป็นไร
นิทานหนหลัง	รู้บ้างฤๅไฉน
พี่เจ้าเล่าไป	ได้แก้หาวนอน
๏ หัวใจในประตู
ว่าข้าไม่รู้	นิทานแต่ก่อน
เป็นแต่ประตู	ไม่รู้บทกลอน
ครั้นค่ำเมื่อจะนอน	ท่านปิดเข้าไว้
๏ ครั้นเวลาเช้า
ท่านเปิดออกเล่า	เป็นทุกวันไป
เป็นพนักงาน	แต่เท่านั้นไซร้
ไม่รู้สิ่งไร	จะเล่าให้ฟัง
๏ ฝ่ายว่านางนาฏ
เห็นผิดประหลาด	กว่าแต่หนหลัง
ประตูพดได้	ยังไม่เคยฟัง
กุศลหนหลัง	มาเข้าดลใจ
๏ นังอยู่ในม่าน
จะฟังนิทาน	กุมารนั้นไซร้
จะเล่าตำนาน	นิทานสิ่งใด
นางงามทรามวัย	เจ้าตั้งใจฟัง
๏ เจ้าสรรพสิทธิ
ครั้นเจ้าดำริ	แล้วกล่าววาจัง
ข้าจะเล่าสู่	ให้พี่ประตูฟัง
โบราณท่านตั้ง	ไว้เป็นนิทาน
๏ แต่ก่อนยังมี
ชาวเกลอทั้งสี่	มีวิชาการ
ความรู้คนละสิ่ง	ยอดยิ่งเชี่ยวชาญ
คนหนึ่งชำนาญ	การยิงธนู
๏ คนหนึ่งชำนาญ
มีวิชาการ	เรียนเป็นหมอดู
ในยามสามตา	เรียนมาต่อครู
ใครมาให้ดู	ไม่ผิดสักที
๏ คนหนึ่งสามารถ
รู้ศิลปศาสตร์	เลิศล้ำโลกี
ฝูงคนทั้งหลาย	อันตายเป็นผี
ชุบด้วยฤทธี	ให้รอดขึ้นมา
๏ คนหนึ่งเลิศล้ำ
รู้ประดาน้ำ	ดำกลั้นนักหนา
เงินทองตกน้ำ	จ้างดำอัตรา
ในกลางคงคา	ดำให้ทุกคน
๏ วันหนึ่งเล่าไซร้
จึ่งพากันไป	เที่ยวในไพรสณฑ์
นั่งอยู่ร่มไม้	แทบใกล้ฝังชล
สหายสี่คน	สนทนาพาที
๏ สามเกลอจึ่งถาม
แก่หมอทายยาม	ว่าเราวันนี้
ชวนกันมานั่ง	ริมฝั่งนัที
ว่าเราจะมี	ลาภบ้างฤๅไฉน
๏ จึ่งหมอดูนั้น
จับยามด้วยพลัน	รู้แจ้งในใจ
ว่าในวันนี้	จะมีลาภใหญ่
นกอินทรีไซร้	จะคาบนางมา
๏ ไม่ช้าบหึง
จะคาบมาถึง	บัดนี้แลนา
พอนกอินทรี	คาบนารีมา
เห็นแล้วมิช้า	ชี้ให้กันดู
๏ สหายทั้งสี่
เห็นนกอินทรี	คาบนางวางวู่
มาโน่นแล้วแน่	ชวนกันแลดู
นายขมังธนู	จึ่งยิงขึ้นไป
๏ ในกลางวิถี
อินทรีปักษี	เห็นแล้วตกใจ
วางนางลงมา	กลางคงคาไหล
นางนั้นบรรลัย	ในกลางคงคา
๏ คนรู้ประดาน้ำ
เพื่อนจึงลงดำ	ได้นางขึ้นมา
นางตายเป็นผั	ไม่มีชีวา
คนชุบรูปา	ชุบขึ้นทันใจ
๏ นางเป็นขึ้นแล้ว
เอวบางนางแก้ว	โฉมงามทรามวัย
จะได้แก่ชาย	สหายคนใด
จะได้แก่ใคร	นะพี่ประตู
๏ ประตูจึงว่าไป
นางคนนี้ไซร้	ได้แก่หมอดู
สหายทั้งปวง	มิได้ล่วงรู้
เพราะว่าหมอดู	จึ่งได้นางมา
๏ เมื่อนั้นเทวี
เห็นผิดท่วงที	กว่าแต่ก่อนมา
เหตุไรประตู	จึ่งรู้เจรจา
ด้วยนางฉายา	ไม่รู้กลใน
๏ ว่าเจ้าสรรพสิทธิ
ถอดเอาดวงจิต	ใส่ประตูไว้
เจ้ารำพึงคิด	เห็นผิดวิสัย
นางงามทรามวัย	จึ่งมีวาจา
๏ ดูราประตู
แต่เรามาอยู่	ช้านานหนักหนา
ไม่เคยได้ยิน	ลมลิ้นเจรจา
จะได้ไยนา	แก่คนหมอดู
๏ ได้แก่ประดาน้ำ
ได้ลูบได้คลำ	ได้อุ้มได้ชู
ถึงเนื้อถึงตัว	เหมือนผัวเหมือนชู้
อันพี่ประตู	ว่านั้นผิดไป
๏ จึ่งชาวดนตรี
ได้ยินเทวี	พูดจาปราศรัย
ประโคมแตรสังข์	อึงทั้งวังใน
ได้ยินขึ้นไป	ถึงพระบิดา
๏ พรหมทัตภูมี
ท้าวแจ้งคดี	ว่าพระธิดา
กับพระกุมาร	สร้างสมภารมา
จึ่งนางฉายา	พูดด้วยกุมาร ๚ะ
ยานี
๏ ยามสองลั่นฆ้องไชย	เลื่อนเข้าไปจากทวาร
สรรพสิทธิกุมาร	ถอดหัวใจจากประตู
๏ จึ่งชาวพนักงาน	นำกุมารผู้โฉมตรู
เข้ามาพ้นประตู	มาอยู่ใกล้ชวาลา
๏ เจ้าสรรพสิทธิ	จึงดำริอยู่ไปมา
เอาดวงหัทยา	ใส่ชวาลานั้นเข้าไว้
๏ แล้วเจ้านั่งนิ่งอยู่	พระโฉมตรูไม่ว่าไร
ไม่พูดด้วยใครใคร	นิ่งดูใจสักครึ่งยาม
๏ อันว่านางทรามวัย	เจ้ามิได้จะไถ่ถาม
พระองค์ผู้ทรงนาม	เจ้าจึ่งกล่าวซึ่งวาจา
๏ ข้ามาอยู่คนเดียว	มาเปล่าเปลี่ยวอยู่เอกา
เห็นแต่ชวาลา	เป็นเพื่อนพูดในราตรี
๏ ดูราชวาลา	เอ็นดูข้าในครานี้
นิทานอันใดมี	จงเล่าไปสู่กันฟัง
๏ หัวใจของพี่เลี้ยง	อยู่ในตะเกียงกล่าววาจัง
นิทานแต่หนหลัง	ว่าข้าเจ้าไม่เข้าใจ
๏ เป็นแต่ชวาลา	ครั้นว่าค่ำลงเมื่อไร
ท่านนั้นจึงเอาไฟ	จุดตามไว้ทุกวันวาร
๏ อันตัวข้าเจ้าไซร้	ไม่รู้เล่าซึ่งนิทาน
เป็นแต่พนักงาน	ให้สว่างในราตรี
๏ แม้นว่าพระกุมาร	รู้นิทานแต่ก่อนมี
เล่าไปในราตรี	ข้าเจ้านี้จะขอฟัง
๏ นางน้องรำพึงคิด	เห็นวิปริตถึงสองครั้ง
ตะเกียงอันตามตั้ง	ไม่เคยเห็นเจรจา
๏ คิดแล้วนางอรไท	นิ่งไว้ในใจฉายา
จะฟังชวาลา	เจรจาอีกอย่างไร
๏ สรรพสิทธิกุมาร	เล่านิทานมุขหนึ่งไป
บูราณท่านว่าไว้	ยังมีช่างทั้งสี่คน
๏ อันช่างคนหนึ่งไซร้	แต่งตัวไม้ไม่ขัดสน
คนหนึ่งรู้เวทย์มนตร์	เป็นช่างชุบทุกสิ่งอัน
๏ คนหนึ่งเป็นช่างเขียน	เมื่อพิศเพียรงามเฉิดฉัน
อันช่างคนหนึ่งนั้น	ช่างสลักซึ่งลวดลาย
๏ อยู่มาวันหนึ่งนั้น	จึ่งชวนกันทั้งสี่นาย
รับจ้างคนทั้งหลาย	ทำใบดานการบูเรียน
๏ นายช่างแต่งตัวไม้	แล้วส่งให้แก่ช่างเขียน
ใบดานการบูเรียน	เขียนเป็นรูปกระสัตรี
๏ รูปทรงสงสถาน	ปานดังรูปกินรี
ครั้นเขียนแล้วทันที	ส่งให้ช่างสลักพลัน
๏ สลักเป็นรูปนาง	งามสำอางดูเฉิดฉัน
รูปร่างดังนางสวรรค์	เป็นที่รักทั้งสี่นาย
๏ ช่างชุบนั้นเล่าไซร้	ชุบขึ้นไว้ด้วยใจหมาย
เป็นคนงามเฉิดฉาย	รูปเลิศล้ำกระสัตรี
๏ รูปร่างงามนักหนา	แต่ผ้านุ่งนั้นไม่มี
คนหนึ่งนั้นภักดี	เอาผ้านุ่งมาให้นาง
๏ ผ้าห่มนั้นก็ให้	ความรักใคร่เป็นสุดอย่าง
ตกอยู่ในท่ามกลาง	นางจะได้แก่คนใด
๏ ขอถามชวาลา	จงบอกข้าให้เข้าใจ
จะได้ไปแก่ใคร	ช่วยว่าให้รู้คดี
๏ หัวใจในตะเกียง	ค่อยบ่ายเบี่ยงมาพาที
อันว่านางคนนี้	ไซร้จะได้ไปแก่ใคร
๏ ข้าเห็นว่านวลนาง	ได้แก่ช่างคนหนึ่งไซร้
ที่เอาผ้ามาให้	นางจึ่งได้ปิดความอาย
๏ ข้าเห็นว่าอย่างนี้	ใช่ว่าที่ช่างทั้งหลาย
จะมาปิดความอาย	แห่งนวลนางกุมารี
๏ เมื่อนั้นนางฉายา	ฟังชวาลามาพาที
จึ่งนางมารศรี	มีเสาวนีย์ว่าออกไป
๏ ดูราชวาลา	เราอยู่มาแต่ก่อนไร
หาเคยได้ยินไม่	ชวาลามาพาที
๏ ว่ามาผิดท่าทาง	เหตุไรนางกุมารี
จะได้ช่างคนนี้	ที่เอาผ้ามาให้นาง
๏ ว่านั้นเห็นผิดนัก	อันช่างสลักทำรูปร่าง
ต้องคลำทำรูปนาง	ไม่ว่างเว้นแต่สักวัน
๏ ดูราชวาลา	ช่างเจรจาเห็นคมสัน
ว่ามาผิดทั้งนั้น	อย่ามาว่าน่าบัดศรี
๏ อันว่าช่างทั้งหลาย	จะต้องกายก็ไม่มี
แต่ช่างสลักนี้	จะได้นางเป็นภริยา
๏ ดนตรีแลแตรสังข์	ครั้นได้ฟังนางเจรจา
ประโคมขึ้นมิช้า	เสียงประโคมครืนโครมไป
๏ ได้ยินไปถึงกรรณ	พระทรงธรรม์บิดาไท
ว่านางผู้ทรามวัย	เจ้าพูดด้วยพระกุมาร
๏ คำรบถึงสองครั้ง	ท้าวได้ฟังก็ชื่นบาน
จึ่งชมว่าสมภาร	เจ้าเคยสร้างมาด้วยกัน
๏ นางพูดในราตรี	ในวันนี้ดูอัศจรรย์
คนอื่นเป็นหมื่นพัน	นอกกว่านั้นไม่เจรจา
๏ ยามสามจึ่งพนักงาน	เลื่อนกุมารนั้นเข้ามา
จากชั้นชวาลา	เข้ามาชั้นพานพระศรี
๏ สรรพสิทธิฤทธิไกร	ถอดหัวใจมาด้วยดี
ใส่ไว้ในพานพระศรี	แล้วมิได้จะว่าไร
๏ นางไซร้ไม่กล่าวสาร	พระกุมารจึ่งว่าไป
ข้าไม่เห็นหน้าใคร	เห็นแต่ท่านพานพระศรี
๏ ช่างมานิ่งเสียได้	เป็นไฉนไม่พาที
อันตัวของข้านี้	ไม่รู้ที่พูดด้วยใคร
๏ หัวใจอยู่ในพาน	จึ่งกล่าวสารมาแก้ไข
ข้าเจ้านี้เล่าไซร้	สำหรับใส่แต่หมากพลู
๏ พนักงานเท่านี้ไซร้	สิ่งอันใดข้าไม่รู้
ข้าเจ้าจึ่งนิ่งอยู่	ไม่รู้ที่จะพาที
๏ เจ้าสรรพสิทธิ	ดำริแล้วกล่าวคดี
ว่าท่านพานพระศรี	เล่านิทานสู่กันฟัง
๏ หัวใจอยู่ในพาน	ได้ฟังสารกล่าววาจัง
ข้ายังไม่เคยฟัง	ว่านิทานประการใด
๏ อันว่าตัวข้าเจ้า	หารู้เล่านิทานไม่
เจ้ารู้จงเล่าไป	ข้าเจ้าไซร้จะขอฟัง
๏ เมื่อนั้นจึ่งนางนาฏ	เห็นประหลาดถึงสามครั้ง
พานหมากอันเคยตั้ง	ไว้แต่ก่อนห่อนเจรจา
๏ หลากด้วยพานพระศรี	รู้พาทีน่าสงกา
นางคิดอยู่ไปมา	มิได้ว่าสิ่งอันใด ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ สรรพสิทธิกุมาร
จึ่งเล่านิทาน	มุขหนึ่งสืบไป
ยังมีนายโจร	คนหนึ่งเล่าไซร้
กล้าหาญชาญชัย	อยู่ในกลางป่า
๏ อยู่ในซอกเขา
ถ้ำอันหนึ่งเล่า	ชอบกลนักหนา
ใครไม่รู้แห่ง	ตำแหน่งโจรป่า
อยู่ในซอกผา	ลับตาฝูงคน
๏ มหาโจรคนนี้
แต่เพื่อนเที่ยวตี	มาหลายตำบล
เก็บเอาเงินทอง	มาเป็นของตน
มหาโจรนั้นขน	เอาทรัพย์มาไว้
๏ ปล้นวิ่งชิงสะดม
ทรัพย์นั้นสะสม	มากมายเหลือใจ
ผ้าผ่อนเงินทอง	สิ่งของนั้นไซร้
ขนเอามาไว้	ในถํ้ามากมาย
๏ ได้ทรัพย์มากแล้ว
มหาโจรใจแกล้ว	คิดในใจหมาย
ทรัพย์นี้อักขู	ถ้าตัวกูตาย
เงินทองมากมาย	จะอันตรธาน
๏ ลูกเมียหาไม่
แต่ตัวกูไซร้	อยู่ในไพรสาณฑ์
คิดแล้วมิช้า	เที่ยวมาใกล้บ้าน
แลเห็นกุมาร	มาเล่นหลายคน
๏ เห็นได้ท่วงที
ว่านางกุมารี	คนนี้ชอบกล
จะลักเอาไป	ไว้ในใพรสณฑ์
มหาโจรเข้าปล้น	ลักเอานางมา
๏ อุ้มนางกุมารี
ได้แล้วพาหนี	เข้าไพรพฤกษา
วันหนึ่งยังคํ่า	ถึงถ้ำคูหา
เลี้ยงเป็นธิดา	ไม่อนาทร
๏ เลี้ยงไว้ในถํ้า
ทุกวันเช้าค่ำ	แต่กินกับนอน
โจรรักที่สุด	ดังบุตรอุทร
อันนางบังอร	ได้สิบห้าปี
๏ เมื่อจะวิบัติ
นางน้องข้องขัด	โลหิตไม่มี
ผอมเหลืองเงื่องง่วง	โรยร่วงอินทรีย์
นางไม่พาที	สิ่งใดเลยนา
๏ มหาโจรนั้นไซร้
เพื่อนมาตกใจ	กลัวลูกมรณา
คิดว่าจะไป	หาหมอรักษา
ออกจากคูหา	เดินมาทันที
๏ ด้นป่ามาถึง
ยังไร่แห่งหนึ่ง	อยู่ในไพรศรี
ยายแก่เจ้าไร่	เป็นหมอสตรี
นวดฟั้นก็ดี	ประกอบหยูกยา
๏ หญิงขาดระดู
ยายหมอนั้นรู้	แก้ระดูให้มา
นายโจรนั้นเล่า	จึ่งเข้าไปหา
เรียกยายชรา	มาพูดจากัน
๏ ยายหมอเจ้าไร่
เห็นโจรเข้าไป	ตกใจตัวสั่น
ครั้นจะวิ่งหนี	กลัวจะมิทัน
ความกลัวโจรนั้น	เป็นพ้นปัญญา
๏ อันยายหมอนั้น
ความกลัวตัวสั่น	งกงันมาหา
นายโจรว่าไป	ตกใจไยนา
จะหาไปรักษา	ลูกข้าครั้งนี้
๏ ยายจงไปดู
ลูกรักโฉมตรู	ระดูไม่มี
แม้นลูกข้าหาย	ยายจะได้ดี
ไปดูเทวี	ให้เห็นแก่ตา
๏ ยายหมอนั้นไซร้
ขัดโจรมิได้	กลัวความมรณา
แม้นว่าไม่ไป	ขัดใจโจรป่า
เพื่อนจะโกรธา	ฆ่าให้บรรลัย
๏ ไม่รู้ตำบล
ตำแหน่งแห่งหน	ว่าอยู่ที่ไหน
บัดนี้โจรป่า	จะพาเอาไป
อยู่ใกล้ฤๅไกล	ไม่รู้เลยนา
๏ จึ่งเอาลูกผัก
น้ำเต้าแฟงฟัก	อีกทั้งถั่วงา
ยายหมอคนนี้	แกมีปัญญา
กลัวว่าโจรป่า	จะเอาตัวไว้
๏ หาหยูกหายา
ลูกผักลูกหญ้า	เอาติดตัวไป
ถ้าแม้นว่าโจร	จะเอาตัวไว้
อยู่ช้านานไป	จะได้หนีมา
๏ มหาโจรนั้นเล่า
จึ่งพายายเฒ่า	มาจากเคหา
พาเดินด้นดั้น	ในอรัญวา
ไม่เดินมรคา	ลัดมาในไพร
๏ ยายหมอนั้นนา
คิดด้วยปัญญา	รำพึงในใจ
เอาผักนั้นเล่า	อันตนเอาไป
ปลูกรายลงไว้	ตามที่ลัดมา
๏ ด้วยไม่รู้แห่ง
โจรพาลัดแลง	มาในกลางป่า
วันนั้นจึ่งยาย	ปลูกผักรายมา
จนถึงคูหา	ที่โจรอาศัย
๏ มาถึงถ้ำแล้ว
นายโจรใจแกล้ว	พายายเข้าไป
จึ่งให้รักษา	ธิดานั้นไซร้
ยายหมอนั้นให้	กินยาทุกวัน
๏ ทั้งบีบทั้งนวด
ค่อยคลายหายปวด	จากความเจ็บนั้น
แกค่อยรักษา	มาได้หลายวัน
จึ่งยายหมอนั้น	ลาโจรป่ามา
๏ มหาโจรนั้นเล่า
ว่าแก่ยายเฒ่า	อย่าไปเลยนา
ยายอยู่เป็นเพื่อน	ลูกข้าเถิดหนา
พิทักษ์รักษา	ลูกข้าสืบไป
๏ ยายหมอนั้นนา
อยู่ด้วยโจรป่า	ในถํ้านั้นไซร้
ครั้นถึงเดือนหก	ฝนตกห่าใหญ่
ลูกผักนั้นไซร้	งอกงามขึ้นมา
๏ ยายแก่นั้นไซร้
รำพึงในใจ	จะหนีโจรป่า
นายโจรไม่อยู่	ยายจู่หนีมา
ออกจากคูหา	เดินมาในไพร
๏ ลัดมาในป่า
ตามปลูกผักมา	ที่ในป่าใหญ่
ตามต้นผักนั้น	เป็นสำคัญไป
ยายจึ่งมาได้	ถึงเคหาตน
๏ วันยายมาถึ
กุมารคนหนึ่ง	รู้ข่าวบัดดล
จึ่งมาถามข่าว	เรื่องราวเหตุผล
ยายบอกอนุสนธิ์	แต่หนหลังมา
๏ ยายหมอบอกข่าว
โจรมีลูกสาว	คนหนึ่งโสภา
ได้สิบห้าปี	ผิวพักตร์ลักขณา
อยู่ในคูหา	ที่โจรอาศัย
๏ เจ้าจะไปหา
ตัวยายนี้หนา	จะบอกให้ไป
ลูกสาวมหาโจร	อยู่ถ้ำโพ้นไซร้
แม้ว่าเจ้าไป	จะสมปรารถนา
๏ กุมารว่าเล่า
ตัวของข้าเจ้า	จะใคร่ไปหา
ด้วยไม่รู้แห่ง	ตำแหน่งโจรป่า
อันหนึ่งมรคา	ยังไม่เคยไป
๏ ยายจึ่งว่าเล่า
แม้นว่าตัวเจ้า	จะใคร่คลาไคล
เมื่อแรกโจรป่า	มันพายายไป
ยายปลูกผักไว้	ได้เป็นสำคัญ
๏ ฝนตกลงมา
ฟักแฟงถั่วงา	งอกงามเรียงรัน
หนีโจรมาไซร้	ได้เป็นสำคัญ
ตามราวผักนั้น	มาถึงเคหา
๏ กุมารนั้นเล่า
ได้ฟังยายเฒ่า	จึ่งเจ้าไคลคลา
ตามราวผักไป	ที่ในพฤกษา
บัดเดี๋ยวบ่ช้า	ถึงถํ้าทันใจ
๏ วันนั้นโจรป่า
ออกจากคูหา	เข้าป่าพงไพร
กุมารนั้นเล่า	จึ่งค่อยเข้าไป
พูดจาปราศรัย	ด้วยนางกุมารี
๏ คนทั้งสองนั้น
ลอบลักรักกัน	ผูกพันไมตรี
เพลาสายัณห์	โจรนั้นจรลี
นางกุมารี	เร่งมาปรารมภ์
๏ ว่าไม่เป็นการ
พ่อมาพบพาน	ชีวิตจะจม
เอาผัวซ่อนไว้	ที่ในมวยผม
นางงามทรามชม	คอยรับบิดา
๏ เพลาสายัณห์
มหาโจรนั้น	เพื่อนจึงกลับมา
ถึงแล้วเข้าไป	ที่ในคูหา
ไม่รู้ว่าลูกยา	คบชายมาไว้
๏ มหาโจรนั้นเล่า
ครั้นเพลาเช้า	เคยเข้าในไพร
ลูกสาวนั้นหนอ	เห็นว่าพ่อไป
เอาผัวตนไซร้	ออกจากมวยผม
๏ อันคนทั้งสอง
เชยชมสมพอง	รสราคภิรมย์
พ่อกลับมาไซร้	ซ่อนไว้ในผม
แต่อยู่สู่สม	จนนางมีครรภ์
๏ มหาโจรเห็นผิด
ดำริตริคิด	ดูน่าอัศจรรย์
ลูกหาผัวไม่	เหตุไรมีครรภ์
มหาโจรนั้น	เพื่อนคิดสงสัย
๏ เสียแรงเลี้ยงมา
ควรฤๅธิดา	มาทำนอกใจ
กูน้อยใจนัก	เพียงจักบรรลัย
จะอยู่ไปไย	อายแก่เทวา
๏ จะหาอุบาย
จะจับเอาชาย	ชู้ของลูกยา
มิได้ออกปาก	ไปจากคูหา
เข้าไปในป่า	เที่ยวหาอุบาย
๏ โจรนั้นไปถึง
ยังสระแห่งหนึ่ง	เป็นที่สบาย
ขึ้นบนต้นไม้	อยู่ให้บังกาย
ยังมีกระทาชาย	อมเมียเดินมา
๏ ส่วนเมียนั้นไซร้
อมชู้เข้าไว้	คนหนึ่งเล่านา
ไม่ให้ผัวตน	รู้กลมารยา
อมเมียตนมา	ถึงสระทันใจ
๏ เป็นที่สบาย
จึ่งกระทาชาย	คายเมียออกไว้
แล้วเอาซ่อนซุ่ม	ไว้ที่พุ่มไม้
กระทาชายนั้นไซร้	ครั้นแล้วลงมา
๏ อาบอุทกัง
เมียอยู่บนฝั่ง	มาทำมิจฉา
คายชู้ออกชม	สมเสพกามา
ในพุ่มพฤกษา	ริมฝั่งสระศรี
๏ มหาโจรนั้นไซร้
อยู่บนต้นไม้	แลเห็นสตรี
ทำนอกใจผัว	หญิงชั่วบัดศรี
เหมือนลูกกูนี้	นอกใจบิดา
๏ ส่วนผัวนั้นเล่า
ชื่อดายตายเปล่า	เหมือนคนหลับตา
ครั้นอาบน้ำแล้ว	คลาดแคล้วขึ้นมา
ส่วนว่าภริยา	อมชู้เข้าไว้
๏ ครั้นผัวขึ้นมา
จึ่งเอาภริยา	อมเข้าทันใจ
เมียนั้นอมชู้	ผัวหารู้ไม่
หลับตาอมไป	เหมือนแต่ก่อนมา
๏ มหาโจรนั้นไซร้
อยู่บนต้นไม้	เห็นแล้วลงมา
ลงจากต้นไม้	แล้วเข้าไปหา
สหายนี้นา	จะไปแห่งใด
๏ กระทาชายนั้นเล่า
ว่าตัวข้าเจ้า	มาเที่ยวเล่นไพร
มาพบสระศรี	นัทีอันใส
อาบเล่นเย็นใจ	แล้วจะไคลคลา
๏ มหาโจรกล่าวสาร
ดูราตัวท่าน	อย่าเพ่อลินลา
ไปบ้านข้าก่อน	อยู่นอนด้วยข้า
ว่าแล้วมิช้า	ชวนกันเข้าไป
๏ เดินมาจรล่ำ
ครั้นมาถึงถ้ำ	ชวนกันเข้าไป
จึ่งเรียกบุตรี	อีจุ้ยไปไหน
แขกมาแต่ไกล	มากมายนักหนา
๏ หุงข้าวต้มแกง
ลูกรักตบแต่ง	บัดนี้อย่าช้า
สักหกสำรับ	เสร็จสรรพยกมา
ลูกสาวโจรป่า	เห็นมาคนเดียว
๏ พ่อว่าแขกมา
มากมายนักหนา	หลากใจข้าเจียว
ว่าแขกนักหนา	เห็นมาคนเดียว
นางมาแลเหลียว	ไม่เห็นใครมา
๏ ครั้นไม่ทำตาม
เพราะว่านางงาม	ความกลัวบิดา
ตบแต่งสำรับ	เสร็จสรรพยกมา
ทั้งหกมิช้า	เอามาตั้งไว้
๏ มหาโจรนั้นเล่า
เห็นสำรับข้าว	ทั้งหกนั้นไซร้
จึ่งเรียกกระทาชาย	สหายทันใจ
ท่านมาแต่ไกล	บริโภคอาหาร
๏ กระทาชายนั้นเล่า
จึ่งมากินข้าว	สำรับหนึ่งมินาน
มหาโจรจึ่งว่า	ดูรานาท่าน
บริโภคอาหาร	แต่ปากเพื่อใด
๏ อันว่าภริยา
ใส่ผอบอมมา	เอาไว้ทำไม
คายออกมากิน	ด้วยกันเป็นไร
กระทาชายนั้นไซร้	คายเมียออกมา
๏ มหาโจรว่าไป
ยังคนหนึ่งไซร้	ในปากภริยา
ของท่านสหาย	ให้คายออกมา
กินโภชนา	ให้พร้อมหน้ากัน
๏ จึ่งนางภริยา
คายชู้ออกมา	ขมีขมัน
ทั้งผัวทั้งชู้	นั่งอยู่พร้อมกัน
มหาโจรนั้น	เรียกลูกสาวตน
๏ มากินโภชนา
จงให้พร้อมหน้า	กันสิ้นทุกคน
นายโจรจึ่งว่า	กะลูกสาวตน
อีจุ้ยเจ้ากล	เอาผัวตนมา
๏ ลูกสาวคิดฉงน
ชะรอยพ่อตน	เห็นผัวอาตมา
อมไว้ในปาก	ยังเห็นแก่ตา
อันว่าบิดา	เป็นคนแสนกล
๏ ลูกสาวโจรป่า
เอาผัวออกมา	จากมวยผมตน
ทั้งหกคนนั้น	พร้อมกันบัดดล
สิ้นทั้งหกคน	บริโภคอาหาร
๏ เสร็จแล้วมิช้า
มหาโจรจึ่งว่า	ดูราหนาท่าน
ทุกข์ครั้งนี้เอ๋ย	ใครเลยจะปาน
อกเราอกท่าน	ครั้งนี้เหมือนกัน
๏ น่าน้อยใจนัก
เราเลี้ยงลูกรัก	ใครจักเทียมทัน
มีความรักใคร่	มิได้เดียดฉันท์
เหมือนสหายนั้น	อันรักภริยา
๏ ไปไหนอมไป
ยังมานอกใจ	ลักเสพกามา
เหมือนเรารักบุตร	เป็นสุดปัญญา
มาทำหยาบช้า	นอกใจไม่กลัว
๏ เราหารู้ไม่
อยู่ภายหลังไซร้	คบชู้หาผัว
กลับกลอกนอกใจ	มิได้เกรงกลัว
จงอยู่ด้วยผัว	ตัวพ่อจะลา
๏ มหาโจรนั้นเล่า
ขึ้นไปบนเขา	แล้วโจนลงมา
ที่ในโตรกตรอก	เงื้อมงอกเหวผา
ทีนั้นโจรป่า	ทำกิริยาตาย
๏ กระทาชายนั้นหนา
ความโกรธภริยา	จะฆ่าให้ตาย
ความรักอมไว้	อยู่ถึงในกาย
ยังมาคิดร้าย	นอกใจสามี
๏ กูงมหลับตา
รู้เพราะโจรป่า	เพื่อนรู้ท่วงที
กูไม่รู้ทัน	เล่ห์กลมันดี
น้อยใจสิ้นที	กูจะอยู่ไปไย
๏ กระทาชายนั้นเล่า
ขึ้นไปบนเขา	โจนลงบรรลัย
ตายเป็นสองคน	กับโจรนั้นไซร้
ทั้งสองตายไป	ในถ้ำคีรี
๏ ลูกสาวโจรป่า
ครั้นเห็นบิดา	มาม้วยเป็นผี
เพราะกูทำชั่ว	มีผัวครั้งนี้
มาทำมิดี	นอกใจบิดา
๏ พ่อมาน้อยใจ
จึ่งม้วยบรรลัย	เพราะกูนี้นา
จะอยู่ไปไย	ตายตามบิดา
ขึ้นไปยอดผา	โจนลงมาตาย
๏ สามคนมรณา
ว่าด้วยภริยา	ของกระทาชาย
ทำนอกใจผัว	ไม่กลัวความอาย
ครั้นว่าผัวตาย	ได้คิดขึ้นมา
๏ ผัวรักอมไว้
มาทำนอกใจ	ให้ผัวมรณา
กูจะอยู่ไย	ตายไปดีกว่า
ขึ้นไปจอมผา	แล้วโจนลงไป
๏ จากยอดภูผา
ในเหวนั้นนา	จึ่งมาบรรลัย
สี่คนข้องขัด	จึ่งมาตัดษัย
จึ่งโจนลงไป	ตายในเหวผา
๏ ยังแต่ชายชู้
ปรึกษากันดู	ว่าเราสองรา
มาทำนอกใจ	ให้ท่านโกรธา
เพราะเราสองรา	จึ่งมาบรรลัย
๏ เพราะเราสองคน
ทำเล่ห์ทำกล	กลับกลอกนอกใจ
ลอบลักทำชู้	ท่านรู้กลใน
มาคิดนอกใจ	จึ่งม้วยมรณา
๏ เราทั้งสองคน
ใจอกุศล	เมามัวตัณหา
อยู่ไปไยเล่า	มันไม่เข้ายา
ชายชู้สองรา	พากันขึ้นไป
๏ บนยอดภูผา
แล้วโจนลงมา	ในท้องเหวใหญ่
ทั้งสองคนนั้น	มาม้วยบรรลัย
หกคนนั้นไซร้	ตายในเหวผา
๏ หกคนนั้นตาย
รู้ไปถึงยาย	หมอระดูนั้นนา
ยายแก่นั้นไซร้	เคยไปรักษา
ลูกนายโจรป่า	รักษาระดู
๏ ยายรำพึงคิด
ว่าตัวกูผิด	ชักเมียชักชู้
แนะนำกุมาร	ให้ไปสมสู่
ครั้นโจรป่ารู้	ว่าลูกนอกใจ
๏ เพราะกูนี้เล่า
มาทำให้เขา	ทั้งนี้บรรลัย
ผิดแล้วตัวกู	จะอยู่ไปไย
ว่าเท่านั้นไซร้	ยายกลั้นใจตาย
๏ คนทั้งนี้ไซร้
บรรดาตายไป	พอสิ้นทั้งหลาย
พี่พานพระศรี	จงช่วยธิบาย
อันบาปทั้งหลาย	จะได้แก่ใคร
๏ หัวใจในพาน
จึ่งมากล่าวสาร	แยบคายภายใน
อันคนทั้งหลาย	บรรดาตายไป
บาปทั้งนั้นไซร้	ได้แก่กุมาร
๏ ด้วยไปลอบลัก
ลวนลามความรัก	สมัครสมาน
โจรป่าไม่อยู่	ไม่รู้เหตุการณ์
เพราะว่ากุมาร	มาทำนอกใจ
๏ จึ่งคนทั้งหลาย
มาพากันตาย	ทั้งสิ้นนั้นไซร้
กุมารนั้นทำ	ให้ชํ้าน้ำใจ
บาปทั้งนั้นได้	กุมารคนเดียว
๏ เมื่อนั้นนงคราญ
ครั้นได้ฟังสาร	นางคิดเฉลียว
เจ้ารำพึงคิด	เห็นผิดทีเดียว
นางงามทรามเปลี่ยว	จึ่งมีวาจา
๏ ดูราพานพระศรี
ไม่เคยพาที	เลยแต่ก่อนมา
คารมลมลิ้น	พึ่งได้ยินว่า
ครั้นพูดออกมา	ก็ให้ผิดไป
๏ บาปนี้นั้นเล่า
จะได้แก่เจ้า	กุมารเพื่อใด
ยายหมอเป็นต้น	เหตุผลเพราะใคร
บอกกุมารไป	จึ่งได้วุ่นวาย
๏ เหตุด้วยยายหมอ
คนทั้งนั้นหนอ	จึ่งพากันตาย
ปาปทั้งนี้ไซร้	จะได้แก่ยาย
ให้คนทั้งหลาย	มาตายวายชนม์
๏ จึ่งชาวดนตรี
ได้ยินเทวี	พูดถึงสามหน
ประโคมแตรสังข์	สามครั้งบัดดล
ทราบถึงจุมพล	พรหมทัตราชา
๏ ท้าวรู้แจ้งแล้ว
ว่าพระลูกแก้ว	พูดถึงสามครา
พนักงานนั้นเล่า	เลื่อนเจ้าเข้ามา
ให้หน่อศาสดา	อยู่ชั้นม่านวง
๏ จึ่งเจ้าสรรพสิทธิ
ถอดเอาดวงจิต	เข้ามาโดยจง
จากพานพระศรี	ไว้ที่ม่านวง
คอยฟังโฉมยง	จะว่าฉันใด
๏ สรรพสิทธิปรีชา
จึ่งมีวาจา	ว่าแก่ม่านไป
ดูราพี่ม่าน	ข้ารำคาญใจ
ด้วยไม่มีใคร	เป็นเพื่อนหาวนอน
๏ ดูราพี่ม่าน
จงเล่านิทาน	มาแต่ปางก่อน
ประจ๋อประแจ๋	ได้แก้หาวนอน
สี่ยามบ่ห่อน	จะได้นอนเลย
๏ ม่านจึ่งว่าไป
ข้าเจ้านี้ไซร้	ยังมิได้เคย
ข้าเป็นแต่ม่าน	ดอกหนาท่านเอ๋ย
ข้านี้มิเคย	จะเล่านิทาน
๏ พนักงานข้าเจ้า
รูดออกรูดเข้า	ค่ำเช้าวันวาร
ถ้าแม้นว่าเจ้า	รู้เล่านิทาน
จงพระกุมาร	เล่าไปจะขอฟัง
๏ เมื่อนั้นนางนาฏ
เจ้าเห็นประหลาด	มาถึงสี่ครั้ง
ม่านรู้เจรจา	หลากกว่าแต่หลัง
พึ่งมาได้ฟัง	ม่านบังพาที
๏ นางคิดในใจ
ว่าแต่ก่อนไร	ไม่เป็นอย่างนี้
ชวาลาทวาร	ม่านพานพระศรี
สิ่งของทั้งนี้	จึ่งรู้เจรจา
๏ รู้ฟังนิทาน
อันพระกุมาร	เจ้านำเอามา
นางคิดสงสัย	มิได้เจรจา
เห็นผิดกิริยา	กว่าแต่หนหลัง ๚ะ
ยานี
๏ สรรพสิทธิกุมาร	เล่านิทานแต่ปางหลัง
เล่าให้พี่ม่านฟัง	ว่ายังมีกระสัตรี
๏ กำดัดจะเชยชม	เป็นสาวพรหมจารี
มาเที่ยวหาสามี	พร้อมกันสิ้นทั้งสี่คน
๏ ยังมีกระทาชาย	เป็นสหายกันสี่คน
ชวนกันมาบัดดล	จะเที่ยวหาภริยา
๏ มาพบหญิงทั้งสี่	จึ่งพาทีตามปรารถนา
นัดแนะให้ไปหา	ในราตรีกันนั้นไซร้
๏ ชายหนึ่งจึ่งถามเล่า	บ้านของเจ้าอยู่ที่ไหน
เมื่อค่ำวันนี้ไซร้	จะไปหานางทรามเชย
๏ หญิงนั้นจึ่งบอกมา	เป็นปริศนาให้เห็นสม
ชี้เข้าที่เต้านม	บ้านข้าอยู่ที่นี่นา
๏ ชายหนึ่งจึงถามเล่า	บ้านของเจ้าเพาพังงา
อยู่ที่แห่งใดนา	จะไปหาในราตรี
๏ นางบอกเป็นปริศนา	ลองปัญญาชายคนนี้
จึ่งชักเอาเกศี	ลงมาปกหน้าผากไว้
๏ ว่าบ้านของข้านี้	อยู่ที่นี่จงเข้าใจ
เมื่อค่ำมาให้ได้	เป็นแม่นมั่นข้าสัญญา
๏ ชายหนึ่งจึ่งถามเล่า	บ้านของเจ้าคนนี้นา
วันนี้เจ้าพี่อา	พี่จะมาหานวลนาง
๏ นางบอกเป็นปริศนา	ดูปัญญาคนนี้บ้าง
จึ่งชี้ที่ลูกคาง	บ้านข้าอยู่ที่นี่นา
๏ คนหนึ่งจึ่งถามเล่า	บ้านของเจ้าเพาพังงา
เมื่อค่ำจะไปหา	ให้สัญญาเป็นแม่นแท้
๏ นางบอกเป็นปริศนา	ข้าจะบอกเจ้าให้แน่
อยู่ที่ตลาดจอแจ	ที่นั่นแลบ้านของเรา
๏ เมื่อค่ำชวนกันมา	อย่าเจรจาเล่นเปล่าเปล่า
ชายสี่คนนั้นเล่า	รับคำมั่นตามสัญญา
๏ นัดแนะกันเสร็จสรรพ	ชวนกันกลับมาเคหา
บริโภคโภชนา	เมื่อเพลาในราตรี
๏ สี่คนจึงกลับมา	ตามสัญญาได้พาที
เที่ยวหาในราตรี	ไม่รู้ที่อยู่แห่งใด
๏ ว่าอยู่ที่เต้านม	นางเอวกลมอยู่ที่ไหน
บ้านช่องของเจ้าไซร้	อยู่ที่ไหนนะอกอา
๏ เที่ยวหาไม่พบพาน	น่ารำคาญเป็นนักหนา
เที่ยวไปแล้วเที่ยวมา	ไม่รู้ว่าอยู่แห่งใด
๏ คนหนึ่งเอาเกศา	ลงมาปกหน้าผากไว้
เหย้าเรือนอยู่ที่ไหน	ไม่รู้แห่งจะเที่ยวหา
๏ คนหนึ่งว่าไม่พราง	อยู่ที่คางนั้นเล่านา
บอกในปริศนา	สุดปัญญาทีเดียวแล
๏ คนหนึ่งบอกว่าบ้าน	นางนงคราญอยู่นี่แล้
อยู่ที่ตลาดจอแจ	ไม่รู้แน่ว่าที่ไหน
๏ สี่คนเที่ยวมาหา	แต่กลับมาแลกลับไป
จะพบก็หาไม่	เพราะตนไซร้เขลาปัญญา
๏ ชายทั้งสี่คนนั้น	ชวนกันบ่นอยู่เหมือนบ้า
ไม่รู้ที่จะหา	แต่บ่นว่าอยู่ที่ไหน
๏ คนหนึ่งว่าอยู่นั่น	คนหนึ่งนั้นว่ามิใช่
หาอยู่ที่นั่นไม่	อยู่ที่นี่ดอกกระมัง
๏ คิดแล้วจึ่งเข้าไป	ว่ามิใช่แล้วถอยหลัง
ในใจให้คลุ้มคลั่ง	ทั้งสี่คนก็จนใจ
๏ สี่คนบ่นงึมงำ	เราจะทำประการใด
จึงพากันเข้าไป	มาแทบใกล้บ้านเศรษฐี
๏ เศรษฐีมีทรัพย์หลาย	ตั้งกฎหมายในราตรี
หน้าบ้านแห่งเศรษฐี	ในราตรีใครเดินมา
๏ สองทุ่มจนย่ำยาม	เศรษฐีห้ามอยู่หนักหนา
ถ้าใครเดินไปมา	ผิดเวลาเอาตัวไว้
๏ เศรษฐีมีวาจา	จึ่งสั่งมาแก่ข้าไท
ให้คอยทุกวันไป	ถ้าเห็นใครผิดเวลา
๏ เร่งจับเอาตัวไป	เสียบเป็นไว้อย่าได้ช้า
เร่งไปบัดนี้นา	เมื่อเพลาในราตรี
๏ คํ่าลงวันนั้นไซร้	จึ่งข้าไทของเศรษฐี
มาคอยในราตรี	เมื่อเพลาคืนวันนั้น
๏ มาณพคนหนึ่งเซร้	มีที่ไปหาเพื่อนกัน
กลับมาในครานั้น	ถึงหน้าบ้านท่านเศรษฐี
๏ พอได้ยามนาฬิกา	ผิดเวลาในราตรี
บ่าวไพร่ของเศรษฐี	รี่เข้าจับเอาตัวมา
๏ มาบอกแก่เศรษฐี	ว่าคนนี้แลเดินมา
กลางคืนผิดเวลา	ข้าจึ่งคร่าเอาตัวไว้
๏ เศรษฐีโกรธนักหนา	จึ่งสั่งมาแก่ข้าไท
ให้เอาตัวมันไป	เสียบเป็นไว้แทบมรคา
๏ บ่าวไพร่ของเศรษฐี	ฟังคดีมิได้ช้า
จึงเอามาณพมา	เสียบเป็นไว้มิได้นาน
๏ เสียบไว้มิได้ช้า	จึ่งกลับมายังสถาน
มาณพต้องทรมาน	เขาเอามาเสียบเป็นไว้
๏ สี่คนบ่นงึมงำ	เราจะทำประการใด
จึ่งพากันเข้าไป	พบคนโทษต้องเสียบเป็น
๏ เทียวหามาถึงนั่น	คนโทษนั้นครันแลเห็น
อยากน้ำก็จำเป็น	จึ่งร้องว่ามาทันใจ
๏ ว่าท่านทั้งสี่คน	แต่บ่นว่าอยู่ที่ไหน
ท่านจะไปหาใคร	จงบอกให้รู้คดี
๏ ทั้งสี่บอกคนโทษ	ว่าเราโฉดสิ้นทั้งสี่
มาพูดด้วยสตรี	ทั้งสี่คนให้มาหา
๏ ถามว่าบ้านอยู่ไหน	จึ่งบอกให้เป็นปริศนา
คนหนึ่งจึ่งบอกมา	ว่าบ้านอยู่ที่เต้านม
๏ เรานี้ก็จนใจ	คิดที่ไหนไม่เห็นสม
คนหนึ่งชักเอาผม	ลงมาปกหน้าผากไว้
๏ ว่าบ้านอยู่ที่นี่	เราทั้งสี่คิดสงสัย
คนหนึ่งนั้นเล่าไซร้	เอามือชี้เข้าที่คาง
๏ ว่าบ้านอยู่ที่นั้น	บอกสำคัญว่าไม่พราง
ไม่เห็นที่ไหนบ้าง	สุดปัญญาทีเดียวแล
๏ คนหนึ่งจึ่งบอกมา	ว่าบ้านข้าอยู่นั้นแน่
อยู่ที่ตลาดจอแจ	แต่ล้วนบอกเป็นปริศนา
๏ เรานี้ทั้งสี่คน	คิดฉงนเป็นนักหนา
คิดคิดสุดปัญญา	ไม่รู้ว่าอยู่แห่งใด
๏ คนโทษต้องเสียบเป็น	ต้องคิดเห็นทุกสิ่งไป
อยากน้ำเป็นสุดใจ	จึ่งว่าไปมิได้ช้า
๏ ดูราท่านทั้งหลาย	ไปขวนขวายหาน้ำมา
ให้เรากินก่อนรา	จะบอกให้ซึ่งเล่ห์กล
๏ ตัวเรานี้คิดได้	จะบอกให้ทั้งสี่คน
ทั้งสี่จึ่งจรดล	ไปหาน้ำมาให้กิน
๏ คนโทษก็กินน้ำ	จึ่งกล่าวคำโดยถวิล
ที่บอกว่าบ้านถิ่น	ของนางอยู่ที่เต้านม
๏ มีร้านน้ำเต้าอยู่	ที่ประตูบ้านเห็นสม
น้ำเต้าคือเต้านม	นางบอกให้เป็นปริศนา
๏ อันบ้านนางเอวกลม	ชักเอาผมมาปกหน้า
ประตูบ้านกัลยา	ต้นไทรย้อยอยู่ริมทาง
๏ อันนางคนหนึ่งเล่า	เอามือชี้เข้าที่คาง
ประตูบ้านของนาง	มีต้นคางเป็นแม่นแท้
๏ บ้านนางคนหนึ่งไซร้	มีกอไผ่อยู่นั้นแล
นกกระจาบทำรังแซ่	ที่ประตูบ้านคนนั้น
๏ ทั้งสี่คนเฉาโฉด	ฟังคนโทษบอกสำคัญ
ดีใจใครจะทัน	ว่าจะได้สมความคิด
๏ จึ่งลาคนโทษมา	ทีนี้หนาเห็นไม่ผิด
จะได้สมความคิด	สำเร็จกิจเราสี่คน
๏ มาถึงประตูนั้น	เห็นสำคัญแล้วจรดล
สตรีทั้งสี่คน	จึงมารับมิได้ช้า
๏ ทั้งสี่กระสัตรี	ชวนกันมีซึ่งวาจา
ว่าท่านแก้ปริศนา	ด้วยความคิดฤๅไฉน
๏ ฤๅว่าใครบอกมา	จงบอกข้าให้แจ้งใจ
ท่านนี้จึงมาได้	ตามถ้อยคำดังปริศนา
๏ สี่ชายนั้นโง่เง่า	จึงบอกเล่าตามสัจจา
แต่พี่มาเที่ยวหา	ไม่รู้ว่าอยู่แห่งใด
๏ แต่มาเที่ยวหาบ้าน	จะพบพานก็หาไม่
เที่ยวหาน้อยเมื่อไร	มาจนใจพี่นักหนา
๏ นักโทษต้องเสียบเป็น	เพื่อนคิดเห็นบอกให้มา
พี่จึงได้มาหา	เพราะคนโทษต้องเสียบเป็น
๏ หาไม่จะเปล่าดาย	ทั้งสี่ชายไม่คิดเห็น
จะบอกนางเนื้อเย็น	เป็นความสัจจวาที
๏ ทั้งสี่นางได้ฟัง	กล่าววาจังมาด้วยดี
ดูราท่านทั้งสี่	ปัญญาดีเป็นนักหนา
๏ ปริศนาเท่านี้ไซร้	คิดมิได้ด้วยปัญญา
ไปถามคนโทษมา	ทั้งเจรจาน่าบัดศรี
๏ ถ้าแม้นตัวคิดได้	เรานี้ไซร้สิ้นทั้งสี่
จะเอาเป็นสามี	แห่งเรานี้ทั้งสี่คน
๏ มาได้เพราะคนโทษ	ชายคนโฉดไม่เป็นผล
ไปเถิดทั้งสี่คน	เรามิได้ปรารถนา
๏ ปริศนาเท่านี้ไซร้	คิดมิได้ด้วยปัญญา
เราไซร้ไม่ปรารถนา	ที่จะเอาเป็นสามี
๏ ส่วนชายทั้งสี่คน	ชวนกันบ่นว่าเสียที
ถ้าบอกแต่หัวปี	ว่าคิดได้แต่พวกเรา
๏ ไม่รู้ว่าอย่างนี้	มาเสียทีเสียเปล่าเปล่า
เรานี้มาโง่เง่า	ว่าเท่านั้นแล้วกลับมา
๏ สตรีทั้งสี่นั้น	คิดอ่านกันด้วยปัญญา
เอาทรัพย์ของตนมา	ทั้งสี่คนเสมอกัน
๏ ครั้นว่ารุ่งราตรี	หญิงทั้งสี่จึ่งผายผัน
เอาทรัพย์ของตนนั้น	จึ่งเข้าไปหาเศรษฐี
๏ อ้อนวอนไถ่คนโทษ	ท่านจงโปรดในครั้งนี้
เอาทรัพย์ให้เศรษฐี	จะขอไถ่คนโทษมา
๏ เศรษฐีนั้นเล่าไซร้	รับทรัพย์ไว้มิได้ช้า
จึ่งเอาคนโทษมา	ให้แก่นางทั้งสี่คน
๏ สี่นางรับเอามา	ยังเคหาบัดเดียวดล
แม่หญิงทั้งสี่คน	จัดกันเป็นพนักงาน
๏ คนหนึ่งนั้นตักตำ	ข้าวแลน้ำโภชนาหาร
เจ้าเป็นพนักงาน	ปรนนิบัติแต่เท่านั้น
๏ คนหนึ่งเป็นแม่ครัว	แต่งให้ผัวกินทุกวัน
พนักงานแต่เท่านั้น	เป็นทุกวันนิรันดร์มา
๏ คนหนึ่งแต่งหมากพลู	อยู่ทุกวันเป็นอัตรา
ทุกวันทุกเวลา	พนักงานแต่เท่านั้น
๏ คนหนึ่งปัดที่นอน	ฟูกแลหมอนอยู่ทุกวัน
เจ็บปวดได้นวดฟั้น	ปรนนิบัติอยู่อัตรา
๏ พนักงานแต่เท่านั้น	ต่างต่างกันอย่างนี้นา
ทั้งสี่นางกัลยา	ใครจะได้เป็นเมียหลวง
๏ ดูรานะพี่ม่าน	ดูอาการคนทั้งปวง
ใครจะได้เป็นเมียหลวง	จงบอกข้าให้เข้าใจ
๏ หัวใจอยู่ในม่าน	จึ่งกล่าวสารมาแก้ไข
ข้าเห็นว่าจะได้	นางที่แต่งสำรับนั้น
๏ ด้วยนางเป็นแม่ครัว	แต่งให้ผัวกินทุกวัน
อันว่านางทั้งนั้น	มิได้แต่งซึ่งของกิน
๏ ได้แก่คนนี้เล่า	เหมือนข้าเจ้าคิดถวิล
อรไทครั้นได้ยิน	ว่าม่านนั้นรู้เจรจา
๏ ดูหลากทั้งสี่ครั้ง	ด้วยม่านบังพูดออกมา
เห็นผิดด้วยปริศนา	นางฉายาจึ่งว่าไป
๏ ดูรานาพี่ม่าน	ช่างว่าขานทั้งนี้ไซร้
ถูกต้องเข้าที่ไหน	ช่างพูดได้น่าบัดศรี
๏ อันนางแต่งที่นอน	แต่งฟูกหมอนแลพัดวี
นวดฟั้นให้สามี	ได้ลูบคลำกันทุกวัน
๏ นางได้เป็นเมียหลวง	นางทั้งปวงสามคนนั้น
ได้เป็นลำดับกัน	ตามวาสนาของผู้ใด
๏ ดนตรีชาวแตรสังข์	ครั้นได้ฟังเสียงอรไท
ประโคมขึ้นทันใด	ถ้วนคำรบทั้งสี่ยาม
๏ สมเด็จพระบิตุรงค์	จึ่งพระองค์ผู้ทรงนาม
ได้ยินทั้งสี่ยาม	สมความคิดดังประสงค์
๏ ครั้นถ้วนสี่ยามแล้ว	สว่างแผ้วสูริยง
สรรพสิทธิฤทธิรงค์	ถอดหัวใจมิได้ช้า
๏ ออกมาเสียจากม่าน	พระกุมารจึ่งลงมา
จากปรางค์นางฉายา	ลงมาสู่ที่อาศัย ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ ครั้นรุ่งสุริยา
จอมกระษัตริย์ขัตติยา	พรหมทัตท้าวไท
แจ้งว่าราชบุตร	สายสุดเสมอใจ
เจ้ามาปราศรัย	ด้วยพระกุมาร
๏ ท้าวจึ่งปรึกษา
ด้วยนางโกสุมา	เมียรักสงสาร
ว่าพระราชบุตร	พูดด้วยกุมาร
ชะรอยสมภาร	สร้างมาด้วยกัน
๏ มาเราทั้งสอง
จะไปถามลอง	ดูนางจอมขวัญ
ท้าวทั้งสองรา	เสด็จมาด้วยพลัน
สู่ห้องจอมขวัญ	ธิดาอาศัย
๏ จึ่งพระชนนี
มีพจน์วาที	ถามนางทรามวัย
เจ้าแม่แต่ก่อน	ห่อนพูดด้วยใคร
คืนนี้เป็นไฉน	จึ่งมาเจรจา
๏ พูดด้วยสรรพสทธิ
แม่นี้เห็นผิด	กว่าแต่ก่อนมา
โฉมเฉลาเพาพาล	บอกแก่มารดา
ลูกรักเจรจา	ด้วยเหตุอันใด
๏ นางสุวรรณเกสร
ร้อยชั่งบังอร	เจ้ามาอายใจ
จึ่งทูลชนนี	เทวีแก้ไข
ว่าลูกนี้ไซร้	มิได้เจรจา
๏ จึ่งพระชนนี
ซักถามบุตรี	ด้วยความกังขา
เจ้าพูดด้วยใคร	หลากใจมารดา
ชาวแตรจึ่งมา	ประโคมดนตรี
๏ แต่ประถมยามหนึ่ง
บันฦๅอื้ออึง	ทุกยามนาที
พระบิดาเจ้า	ให้ชาวดนตรี
คอยฟังเทวี	เมื่อเจ้าเจรจา
๏ ดูราเทวี
เจ้าอย่าพาที	กล่าวถ้อยมุสา
ประโคมโครมคราม	ทุกยามนาฬิกา
ยามหนึ่งนั้นนา	เจ้าพูดด้วยใคร
๏ เขาจึ่งประโคม
เหน้าหน่อยอโฉม	จงบอกแม่ไป
มิได้เจรจา	เขาหาประโคมไม่
พระลูกทรามวัย	บอกมาให้รู้
๏ นางทูลมารดา
ยามหนึ่งลูกยา	พูดด้วยประตู
ประตูเจรจา	ลูกยาถามดู
สองท้าวจงรู้	ทราบพระบาทา
๏ ยามสองนั้นไซร้
เจ้าพูดด้วยใคร	นะพระลูกยา
ประโคมแตรสังข์	สองครั้งนั้นนา
บอกแก่มารดา	มาให้แจ้งใจ
พิลาป
๏ จึ่งนางเทวี
กราบทูลชนนี	ให้ทราบพระทัย
พูดด้วยชวาลา	แม่อย่าสงสัย
ไม่พูดด้วยใคร	นะพระชนนี
๏ ประโคมยามสาม
ลูกรักโฉมงาม	เจ้ามาพาที
ด้วยใครอีกเล่า	นะเจ้าเทวี
จงบอกชนนี	ให้มาแจ้งใจ
๏ นางสุวรรณเกสร
ทูลพระมารดร	ให้ทราบพระทัย
พูดด้วยพานพระศรี	ที่มาตั้งไว้
ไม่พูดด้วยใคร	นะพระมารดา
๏ ประโคมยามสี่
พระอรเทวี	เจ้ามาเจรจา
ด้วยใครอีกเล่า	นะเจ้าแม่อา
จงบอกมารดา	ให้รู้อาการ
๏ นางทูลมารดา
ว่าลูกนี้นา	เจรจาด้วยม่าน
ลูกมิได้พูด	ด้วยพระกุมาร
บิตุเรศชนมาร	จงทราบบาทา
๏ โกสุมเทวี
ซึ่งเป็นชนนี	ว่าแก่ลูกยา
เมื่อของทั้งนี้	มิเคยเจรจา
เหตุไรลูกยา	ว่ารู้พาที
๏ จึงพระลูกยา
เจ้ามาเจรจา	ด้วยสิ่งทั้งนี้
แม่ไม่เคยฟัง	ม่านบังพาที
ทั้งพานพระศรี	ว่ารู้เจรจา
๏ ตะเกียงตามตั้ง
รู้กล่าววาจัง	อัศจรรย์หนักหนา
แล้วว่าประตู	นั้นรู้เจรจา
จงพระลูกยา	พูดให้แม่ฟัง
๏ ด้วยเจ้าสรรพสิทธิ
ถอดเอาดวงจิต	จากม่านโดยหวัง
นางไม่รู้แท้	ว่าเหมือนแต่หลัง
จึ่งชวนม่านบัง	สังสนทนา
๏ นางพูดด้วยม่าน
เป็นช้าเป็นนาน	ม่านไม่เจรจา
พูดด้วยพานพระศรี	มิได้สนทนา
พูดด้วยชวาลา	ไม่มาปราศรัย
๏ พูดด้วยพระทวาร
ทีนั้นใบดาน	มิได้ว่าไร
ด้วยเจ้าสรรพสิทธิ	ถอดดวงจิตไป
มิได้ปราศรัย	ด้วยนางเลยนา
๏ นางงามทรามวัย
ขัดสนจนใจ	ไม่ได้เหมือนว่า
ทั้งสองสิ่งนี้	มิได้เจรจา
เหมือนหนึ่งมุสา	ต่อพระชนนี
๏ ทั้งสองกระษัตรา
รู้กลมายา	ลูกรักมารศรี
รู้ว่านางอาย	แยบคายพาที
ด้วยว่าบุตรี	เจ้าอดสูใจ
๏ สองกระษัตริย์แจ้งแล้ว
ท้าวจึ่งคลาดแคล้ว	มาจากปรางค์ใน
ทรงที่นั่งทอง	ยังท้องพระโรงไชย
ให้หาทรามวัย	สรรพสิทธิเข้ามา
๏ ท้าวมีโองการ
ตรัสว่ากุมาร	เจ้ามีปัญญา
ได้พูดด้วยเจ้า	พระเยาวธิดา
เจ้ามาเจรจา	พูดด้วยกุมาร
๏ นางพูดด้วยเจ้า
อันหนึ่งตัวเรา	ได้มากล่าวสาร
ว่าจะเสกเจ้า	ทั้งสองเยาวมาลย์
เป็นใหญ่ในสถาน	ปกครองกำนัล
๏ เป็นมหาอุปราช
มอบสมบัติขาด	ฝ่ายหน้าทรงธรรม์
ให้เจ้าทั้งสอง	ครอบครองไอศวรรย์
เจ้าปกครองกัน	กับพระธิดา
๏ สรรพสิทธิกุมาร
รับพระโองการ	สมเด็จราชา
พระองค์ทรงธรรม์	มีพระบัญชา
สั่งแก่เสนา	ทำโรงพิทธี
๏ สามสิบเก้าห้อง
กระดานเรียบท้อง	ฆ้องไชยเภรี
ประทีปธูปเทียน	โคมเวียนแสงสี
ในโรงพิทธี	หอมรสสุคนธ์
๏ แดงปูท้องสาร
ขาวดาดเพดาน	ทั้งกาญจน์จงกล
แต่ในเจ็ดวัน	ให้ทันฤกษ์บน
แต่งการมงคล	อุปภิเษกสองรา
๏ ท้าวให้มนตรี
ไปบอกเศรษฐี	โกณฑัญบิดา
ว่าพระราชบุตร	ยอดสุดเสนหา
เจ้ามาเจรจา	พูดด้วยกุมาร
๏ เราจะเสกเจ้า
กับธิดาเรา	ให้ครองศฤงคาร
ไปบอกเศรษฐี	บัดนี้อย่านาน
เราจะแต่งการ	ให้เร่งเข้ามา
๏ ทีนั้นมนตรี
รับสั่งภูมี	จึ่งออกมาหา
ถึงบ้านจันทคาม	ตามพระบัญชา
จึ่งแจ้งกิจจา	บอกแก่เศรษฐี
๏ ว่านางนงคราญ
พูดด้วยกุมาร	เจ้าสรรพสิทธี
บรมกระษัตริย์	พรหมทัตภูมี
จะเสกบุตรี	กับพระกุมาร
๏ ให้เป็นอุปราช
เชิญเจ้าเสวยราชย์	ครองแสนศฤงคาร
สมเด็จท้าวไท	จึ่งให้ดีฉาน
ออกมาเชิญท่าน	ให้เร่งเข้าไป
๏ โกณฑัญเศรษฐี
เขมาเทวี	ฟังเสนาใน
ทั้งสองเศรษฐี	นั้นมาดีใจ
สั่งแก่ข้าไท	ให้เร่งขนของ
๏ พนักงานโตกพาน
อีกทั้งพนักงาน	เครื่องเงินเครื่องทอง
ให้จงครบสิ้น	เครื่องกินทั้งผอง
ผ้าผ่อนเงินทอง	ให้ขนเอาไป
๏ ที่อย่างดีดี
เครื่องประดับเศรษฐี	มากน้อยเท่าใด
เพชรนิลมรกต	ทับทิมสดใส
กุณฑลมาลัย	สอดสีโมรา
๏ เครื่องประดับกาย
สำหรับลูกชาย	ให้ขนเอามา
ข้าไททั้งผอง	ขนของนักหนา
เศรษฐีสองรา	ขึ้นช้างทันใจ
๏ เศรษฐีขี่ช้าง
บ่าวไพร่สองข้าง	แห่ห้อมล้อมไป
มิช้าบหึง	มาถึงเวียงไชย
เศรษฐีเข้าไป	เฝ้าพระราชา
๏ โกณฑัญเศรษฐี
เขมาเทวี	ชุลีวันทา
สมเด็จพระองค์	ตรัสมีชงคา
ว่าพระธิดา	เจ้ามาพาที
๏ พูดด้วยลูกท่าน
สรรพสิทธิกุมาร	เมื่อในราตรี
หลากใจใช่น้อย	ชะรอยสองศรี
ได้สร้างบารมี	ไว้แต่ก่อนมา
๏ กุมารร้อยเอ็ด
มาทั้งสิ้นเสร็จ	ร้อยเอ็ดนัครา
พระยามนตรี	เศรษฐีลูกค้า
นางไม่เจรจา	ด้วยใครสักคน
๏ สรรพสิทธิกุมาร
กับนางนงคราญ	ได้สร้างกุศล
มาด้วยกันแล้ว	นางแก้วนิฤมล
จึ่งกล่าวยุบล	ด้วยเจ้าคนนี้
๏ จะเสกทั้งสอง
ให้เจ้าปกครอง	พหลมนตรี
ให้พระกุมาร	บุตรท่านเศรษฐี
กับพระบุตรี	ให้ครองพารา
๏ เศรษฐีทั้งสอง
จึ่งกราบทูลฉลอง	แก่ท้าวมิช้า
ว่าตัวข้าเจ้า	อยู่ใต้บาทา
สุดแต่เจ้าฟ้า	จะโปรดเกศี
๏ จะเสกสองเจ้า
สุดแต่ผ่านเกล้า	ทรงพระปรานี
จะขอปรนนิบัติ	ตามตรัสทั้งนี้
ข้าพระเจ้าเศรษฐี	ไม่ขัดอัชฌา
๏ ฝ่ายว่ามนตรี
ทำโรงพิทธี	เสร็จแล้วมิช้า
จึ่งทูลกระษัตริย์	พรหมทัตราชา
การทั้งนี้นา	พร้อมแล้วภูมี ๚ะ
ยานี
๏ เมื่อนั้นจึ่งท้าวไท	สั่งข้างในทำบายศรี
ข้างหน้าสั่งมนตรี	ให้หมายบอกจงทุกกรม
๏ กระลาโหมมหาดไท	ตำรวจในแลสนม
ขอเฝ้าเจ้าต่างกรม	อภิรมราชยาน
๏ มนตรีแลเสนา	พร้อมพฤฒาโหราจารย์
พร้อมกันในวันงาน	ทั้งคนเพลงนักเลงหลวง
๏ เครื่องเล่นสิ้นทั้งนั้น	เร่งบอกกันทุกกระทรวง
โขนหนังสิ้นทั้งปวง	ทั้งละครแลมอญรำ
๏ เสภาแลดนตรี	ทั้งมโหรีแลทองนำ
เทพทองแลระบำ	เกณฑ์ให้ครบทุกสิ่งอัน
๏ ข้างในเอาคนดี	ทำบายศรีทั้งเจ็ดชั้น
เห็นงามอยู่เฉิดฉัน	ประดับด้วยแก้วมณี ๚ะ
๏ บายศรีชั้นต้น	ท่านยายสีกับยายสน
เป็นคนผู้ใหญ่	ชาววังข้างใน
เข้าใจบายศรี	เอาใบตองตานี
คลี่ออกจากมัด	มหาดเล็กขอเฝ้า
ให้เหลาไม้กลด	สาวสันทัดนั้น
จัดเป็นช่างแกะ	พูดเป็นแฉะแมละ
แกะจักมะละกอ	ก้านเกี่ยวเครือวัลย์
พัวพันเพริศพริ้ง	ตะละสิ่งอย่างเป็น
ถ้าใครแลเห็น	ดังเป็นขวัญตา
สาวสาวน้อยน้อย	แกะเป็นฝูงปลา
ฝูงนาคนาคา	ลอยมาในน้ำ
เงือกพรายว่ายคล่ำ	ในน้ำคงคา
จระเข้เหรา	ว่ายมาเกลื่อนกล่น
แกะเป็นปลาหน้าคน	ดั้นด้นหาคู่
คลึงเคล้ากันอยู่	ริมวังฝั่งน้ำ
ถัดนั้นขึ้นไป	ครั้นถึงชั้นสอง
นางขำกับนางแทน	นั่งแน่นเป็นวง
บ้างยื่นบ้างส่ง	บ้างจีบบ้างพัน
บ้างประทับใบตอง	คิ้วต่อคอปล้อง
นางก็กรองตาข่าย	ทำลายทำดอก
บ้างหยิกบ้างหยอก	ผันหลังผันหน้า
ฉวยฟักทองมา	แกะเป็นกระต่ายเต้น
กิเลนเม่นหมี	เข้ารี่หากัน
แกะเป็นฝูงเนื้อ	เดินตามกันมา
คชสารหาญกล้า	ทั้งม้าอัสดร
แกะเป็นนรสิงห์	วิ่งบนภูผา
ฝูงสัตว์ในป่า	เห็นหน้างามงาม
ถัดนั้นขึ้นไป	ถึงในชั้นสาม
หม่อมงามกับหม่อมสร้อย	หามีดน้อยน้อย
ทำเป็นกริชดูคม	บ้างก็ชมว่าดี
มีดน้อยเล่มนี้	มันดีเหลือใจ
สาวสาวโลนโลน	มันก็โกลนช้างให้
สาวสาวใหญ่ใหญ่	ร้องว่าบัดศรี
อย่าแกะเช่นนี้	ข้าไม่ชอบใจ
แต่ล้วนนางข้างใน	ทำได้ทุกอัน
แกะเป็นมักกลีผล	อยู่บนพฤกษา
แกะเป็นเพชรพยาธร	เหาะร่อนไปมา
หน้าตาอย่างดี	แกะเป็นหอยสังข์
ขี่ม้าตีคลี	แกะเมรีฉายา
ขึ้นขี่เลียงผา	แกะเป็นกวางทอง
ลวงล่อสีดา	แกะเป็นทศพักตร์
ลักนางฉายา	ใส่ท้ายรถมา
โอ้น่าสงสาร	ยอดเยาวมาลย์
มือฟายน้ำตา	แลหาผัวรัก
ถัดนั้นขึ้นไป	ถึงในชั้นสี่
นางสีกับนางแสง	นางเพ็งช่างแกะ
เลิศล้ำมีศรี	รูปร่างอย่างดี
จิ้มลิ้มพริ้มพราย	กรีดนิ้วกรายกร
แกะเป็นกินนร	ห่มผ้าห่มผ่อน
เหมือนกินนรจริงจริง	ทำเป็นแอบอิง
อยู่ที่หว่างบายศรี	ดีดีงามงาม
เดินตามกันมา	แกะเป็นมโนห์รา
ใส่สร้อยสังวาล	รูปร่างสะคราญ
ปีกหางอย่างดี	เห็นงามหนักงามหนา
ถัดนั้นขึ้นไป	ที่ในชั้นห้า
แกะเป็นไก่ป่า	ไก่ฟ้าพญาลอ
เห็นน่าหัวร่อ	ชูคอขึ้นขัน
สัพยอกหยอกกัน	ทุกชั้นบายศรี ๚ะ
๏ เสร็จแล้วมิทันนาน	พระภูบาลสั่งเศรษฐี
ให้แต่งพระภูมี	เจ้าสรรพสิทธิกุมาร
๏ เร่งแต่งเจ้าเข้ามา	เร็วอย่าช้าให้ทันการ
เรานี้จะแต่งงาน	อุปภิเษกเจ้าด้วยกัน
๏ เมื่อนั้นเศรษฐีเฒ่า	จึ่งแต่งเจ้ามาด้วยพลัน
แล้วให้ลูกชายนั้น	เจ้าสระสรงพระคงคา
๏ ผ้าต้นย่อมลายทอง	งามลำยองสีโมรา
สังวาลงามรจนา	ย่อมสุวรรณพรรณราย
๏ มงกุฎกรรเจียกแก้ว	งามพรายแพรวอยู่เฉิดฉาย
สังวาลพรรณราย	มารองรับทับทรวงทรง
๏ ทั้งสิบนิ้วพระหัตถ์	ใส่เนาวรัตน์ธำมรงค์
ดังแสงสูริยง	เมื่อเปล่งแสงในอัมพร
๏ ท้าวพรหมทัตราช	แต่งนางนาฏสายสมร
สร้อยถนิมพิมพาภรณ์	ทรงผ้าต้นลายเครือวัลย์
๏ รัดเกล้าพอสมทรง	งามบรรจงอยู่เฉิดฉัน
แล้วทรงสังวาลวรรณ	อันนายช่างแกล้งบรรจง
๏ เจ้าทรงพาหุรัด	นิ้วพระหัตถ์สอดธำมรงค์
เครื่องประดับสำหรับองค์	งามบรรจงอย่างนางฟ้า
๏ ครั้นแต่งเสร็จสรรพแล้ว	จึ่งพระแก้วเสด็จมา
ทั้งพระราชมารดา	นางกำนัลแลขันที
๏ โกสุมมารดาไท	กำนัลในนางสาวศรี
ห้อมล้อมนางเทวี	มายังท้องพระโรงไชย
๏ เศรษฐีโกณฑัญเฒ่า	นำพระเจ้านั้นเข้าไป
ยังท้องพระโรงใน	แล้วบังคมพระภูมี
๏ ท้าวพรหมทัตราช	ให้หน่อนาถทั้งสองศรี
นั่งเหนือกองมณี	ให้สองศรีนั่งเคียงกัน
๏ ฝ่ายหน้าเสนาใน	ฝ่ายหลังไซร้นางกำนัล
เถ้าแก่อยู่แจจัน	มาห้อมล้อมอยู่ไสว
ครั้นพร้อมแล้วมิช้า	จึ่งโหราให้ฤกษ์ไชย
หมู่พราหมณ์ทำตามไสย	เอาน้ำสังข์มาประพรม
๏ ลั่นฆ้องเข้าสามครา	โห่สามลาอยู่ระงม
แตรสังข์จึ่งประโคม	ทั้งเครื่องเล่นสมโภชไป
๏ ปี่กลองดังครื้นครั่น	เสียงสนั่นทั้งเวียงไชย
ดนตรีอึงมี่ไป	ทั้งทองนำมโหรี
๏ ลางนางบ้างตีทับ	ลางนางดีดกระจับปี่
บ้างขับมโหรี	ลางนางตีรำมะนา
๏ ลางนางตีฉิ่งฉับ	ลางนางขับเพลงพัดชา
สมโภชเจ้าสองรา	แล้วจึ่งเวียนซึ่งเทียนไชย
๏ เวียนเทียนได้เจ็ดรอบ	ตามระบอบพิธีไสย
เสร็จสรรพดับเทียนไชย	โบกควันไปให้ต้ององค์
๏ จุดเจิมเฉลิมพักตร์	สองนรลักษณ์ผู้โฉมยง
พระญาติแลพระวงศ์	จึ่งอำนวยซึ่งพรไชย
๏ ให้เจ้าทั้งสองศรี	ครองบูรีอย่ามีภัย
ศึกเสือทั้งเหนือใต้	ขออย่าได้มาใกล้กราย
๏ พยาธิโรคา	อย่ามาเบียนสองโฉมฉาย
มีแต่ความสบาย	จำเริญสวัสดิ์สัถาวร
๏ เสร็จแล้วมอบสมบัติ	เป็นกระษัตริย์ล้ำดินดอน
สุรางคนิกร	มอบแก่เจ้าหมื่นหกพัน
๏ เพลานั้นย่ำฆ้อง	เสด็จสู่ห้องปราสาทจันทน์
พระสนมหมื่นหกพัน	มาอยู่ตามตำแหน่งตน
๏ ครั้นคํ่ายํ่าสนธยา	พระมารดากล่าวยุบล
จะส่งนางนิฤมล	ให้อยู่ด้วยพระกุมาร
๏ จึ่งว่านางโฉมยง	แม่จะส่งลูกสงสาร
ไปอยู่ด้วยกุมาร	ในห้องปรางค์รจนา
๏ นางสุวรรณเกสร	จึ่งทูลวอนพระมารดา
พระแม่จะทรมา	ให้ลูกยาอยู่ด้วยชาย
๏ ไม่เคยเจรจา	คิดขึ้นมาน่าใจหาย
ว่าแล้วนางโฉมฉาย	เจ้าทอดกายลงโศกา
๏ ด้วยเวรพยาบาท	เมื่อชาติเป็นสกุณา
ด้วยนางตั้งสัจจา	จึ่งตามมาเข้าดลใจ
๏ ด้วยพ่อสกุณา	ตั้งสัจจาตามอรไท
มาทันครั้งนี้ไซร้	ด้วยความสัจจวาที
๏ นางทูลพระมารดา	ด้วยมารยากระสัตรี
ข้าแต่พระชนนี	โปรดเกศีลูกก่อนรา
๏ ชายใดพระแม่เอย	ลูกไม่เคยจะเจรจา
ครั้งนี้พระมารดา	จะทารกรรมให้จำตาย
๏ เมื่อนั้นพระมารดา	ฟังลูกยากล่าวอุบาย
จึ่งปลอบนางโฉมฉาย	ฟังแม่ว่าอย่าอาวรณ์
๏ อันการประเวณี	ย่อมมีมาแต่ปางก่อน
พนิดาอย่าอาวรณ์	มีแต่เจ้านี้เมื่อไร
๏ ภริยากับสามี	ประเวณีแต่ก่อนไกล
อันความพิสมัย	ใช่แต่เราอยู่ดินดาน
๏ อันการสิ่งนี้นา	ถึงเทวาในวิมาน
ความรักความสงสาร	มีเหมือนกันสิ้นทุกคน
๏ ว่าแล้วพระมารดร	กุมพระกรนางนิฤมล
พาเจ้าเข้าไพรชน	แล้วจึ่งฝากนางฉายา
๏ แต่วันนี้ไปเล่า	ทั้งสองเจ้าอย่าฉันทา
ปกครองกันสองรา	อย่าได้มีอันตราย
๏ ฝากนางแล้วมิช้า	พระมารดาจึ่งผันผาย
จากปรางค์พรรณราย	นางโฉมฉายตามออกมา
๏ เมื่อนั้นพระชนมาร	ปิดใบดานมิทันช้า
สรรพสิทธิปรีชา	เจ้าจึงคว้าพระกรไว้
๏ เมื่อนั้นนางฉายา	ก้มพักตราไม่ปราศรัย
สรรพสิทธิฤทธิไกร	จึ่งปราศรัยด้วยไมตรี ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ ดูราน้องแก้ว
บุญของเราแล้ว	นะนางเทวี
พระบิดาเจ้า	โปรดเกล้าเกศี
เสกเจ้ากับพี่	ให้ครองพารา
๏ เจ้าอย่าครั่นคร้าม
พระน้องโฉมงาม	จงได้เมตตา
กุศลได้ทำ	จึ่งชักนำมา
ให้เราสองรา	ได้ครองไอศวรรย์
๏ เจ้าอย่าตัดรอน
ร้อยชั่งบังอร	จงคิดผ่อนผัน
จงเงยพักตรา	เจรจาด้วยกัน
พระอรแจ่มจันทร์	จงได้ปรานี
๏ พี่มาอ้อนวอน
เจ้าอย่าตัดรอน	เยื่อใยไมตรี
ปลอบเจ้าเท่าไร	หาได้ปรานี
เจ้าไม่พาที	ด้วยพี่เลยนา
๏ นางสุวรรณเกสร
ได้ฟังภูธร	อ้อนวอนไปมา
นางงามทรามวัย	มิได้เจรจา
เจ้าก้มพักตรา	ไม่ว่าสิ่งใด
๏ สรรพสิทธิฤทธี
เห็นนางเทวี	เจ้าไม่ปราศรัย
จึ่งกล่าวอุบาย	ด้วยกลภายใน
นางงามทรามวัย	เจ้าไม่ปรานี
๏ ขอถามทรามวัย
เจ้าไม่อาลัย	ในการโลกีย์
ตามเพศมนุษย์	บุรุษสตรี
ตัดความโลกีย์	ขาดแล้วฤๅไฉน
๏ เจ้าไม่ปรารถนา
ตัวพี่จะขอลา	พระน้องคลาไคล
บวชเป็นฤๅษี	อยู่ที่ในไพร
มิได้อาลัย	ในการโลกีย์
๏ บวชเป็นดาบส
ตั้งกรรมทำพรต	อยู่ในพงพี
มิได้ต้องพาน	ในการประเวณี
ครั้นรุ่งราตรี	พี่จะขอลา
๏ ว่าเท่านั้นแล้ว
สมเด็จพระแก้ว	มิได้เจรจา
ทำเป็นนั่งขึ้ง	เหมือนหนึ่งโกรธา
มิได้เจรจา	ว่ากล่าวสิ่งใด
๏ นางสุวรรณเกสร
เห็นพระภูธร	เจ้าไม่ปราศรัย
ถ้าไม่เจรจา	จะมาน้อยใจ
โกรธาคลาไคล	ไปจากปรางค์ศรี
๏ รู้ถึงบิดา
จะมาโกรธา	เคืองแค้นแสนทวี
คิดแล้วมิช้า	นางจึ่งพาที
ว่าพระภูมี	เสด็จคลาไคล
๏ บวชเป็นฤๅษี
ในป่าพงพี	น้องจะตามไป
อยู่ปรนนิบัติ	โดยอัธยาศัย
แต่ว่าอย่าได้	เหลาะแหละพาที
๏ เป็นฤๅษีสิทธิ์
จงรักษากิจ	อยู่ตามประเวณี
อย่าได้ต้องพาน	ในการโลกีย์
บวชเป็นฤๅษี	ครองกิจพระวินัย
๏ นางกล่าววาจา
ด้วยกลมายา	แยบคายภายใน
แต่ปากหากว่า	กามาหวั่นไหว
รำจวนป่วนใจ	จะใคร่เสนหา
๏ ด้วยมีความอาย
จึ่งกล่าวแยบคาย	เบี่ยงบ่ายเจรจา
แต่พอให้รู้	ท่วงทีกิริยา
แจ้งด้วยวาจา	มารยาสตรี
๏ หน่อพระทศพล
เธอรู้ในกล	จึ่งตอบเสาวนีย์
เจ้าว่านี้ชอบ	ขอบใจเทวี
ธรรมดาฤๅษี	จะทำอะไรใคร
๏ แม้นจะปรนนิบัติ
เมื่อเป็นคฤหัสถ์	จะขัดอันใด
จำเพาะแต่พี่	เป็นฤๅษีไพร
เจ้าจึ่งจะไป	ปรนนิบัติรักษา
๏ แม้นเป็นคฤหัสถ์
ถ้าจะปรนนิบัติ	มิได้ฤๅนา
ตามประเวณี	สามีภริยา
ว่าแล้วมิช้า	เล้าโลมเทวี
๏ จึ่งอุ้มนางน้อง
ขึ้นสู่แท่นทอง	รัตนมณี
โลมลูบจูบปราง	ไม่ห่างเทวี
กัลยามารศรี	ผลักไสไปมา
๏ นางฉวยสะบัด
วัดแว้งแข็งขัด	แล้วมีวาจา
พระมาลามลวน	ด่วนได้ไยนา
อันความเสนหา	นางน้องไม่เคย
๏ พระตอบเสาวนีย์
อันความโลกีย์	สิ่งนี้น้องเอ๋ย
เป็นประเวณี	มิเคยจำเคย
การสิ่งนี้เอย	เหมือนกันทุกคน
๏ ว่าพลางทางชม
ร่วมรู้สู่สม	รสราคเริงรน
พิรุณโปรยปราย	กระจายสายฝน
ต้องดอกอุบล	บานรับสูริยา
๏ สองสมความคิด
สองสำราญจิต	สมความปรารถนา
นางงามทรามวัย	กราบไหว้ราชา
นางขอโทษา	แก่พระภูมี
๏ น้องได้ข้องขัด
ด้วยความอุทัจ	มารยากระสตรี
ให้เคืองบาทา	ของพระสามี
โทษาข้านี้	อย่ามีสืบไป
๏ พระว่าไม่โกรธ
พี่ไม่ถือโทษ	นางน้องทรามวัย
มารยากระสตรี	พี่รู้เต็มใจ
เจ้าอย่าสงสัย	พี่ไม่โกรธา
๏ ทั้งสองครองราช
เป็นมหาอุปราช	เลิศล้ำโลกา
กระษัตริย์ทั้งสอง	ครองขัณฑเสมา
ได้เป็นฝ่ายหน้า	แห่งพระทรงธรรม์
๏ ระบือฦๅจบ
กรุงไกรไตรภพ	ทุกประเทศเขตขัณฑ์
สรรพสิทธิกับนาง	เป็นคู่สร้างกัน
แต่ก่อนนางนั้น	ไม่พูดด้วยชาย
๏ กุมารร้อยเมือง
พูดด้วยบุญเรือง	นางไม่ปราศรัย
แต่เจ้าสรรพสิทธิ	นางต้องติดใจ
ด้วยพิษฐานไว้	ขอให้พบกัน
๏ นางโกรธสามี
พิษฐานจะหนี	ให้พ้นผัวขวัญ
ผัวพิษฐานไล่	หมายได้พบกัน
ด้วยความสัตย์นั้น	ไม่แคล้วกันไป
๏ สัปรุษทั้งหลาย
ทั้งหญิงทั้งชาย	ฟังแล้วจำไว้
จะสร้างกุศล	ผลบุญสิ่งไร
ตั้งพิษฐานไว้	ได้ตั้งปรารถนา
๏ เหมือนหน่อพระชินศรี
ตั้งสัจจวาที	ตามนางสกุณา
เจ้าพิษฐานตาม	สมความปรารถนา
เดชะสัตยา	จึ่งมาพบกัน
๏ เจ้าทั้งสองรา
ครองขัณฑเสมา	นคเรศเขตขัณฑ์
กระษัตริย์ทั้งสอง	ครองพระกำนัล
ทั้งหมื่นหกพัน	โทษทัณฑ์ไม่มี
๏ เจ้าอยู่เสวยราช
แสนสนิทพิศวาส	ด้วยนางเทวี
เป็นบรมสุข	อยู่ทุกราตรี
เจ้าทั้งสองศรี	สำราญพระทัย
๏ ครั้นอยู่นานมา
สรรพสิทธิฤทธา	รำพึงในใจ
จะไปประพาส	พนาวาสชมไพร
จึ่งพระภูวไนย	ชวนพระเชษฐา
๏ ว่าเราทั้งสอง
แต่พี่กับน้อง	เราจะไคลคลา
ชมนกชมไม้	ที่ในราวป่า
ชมฝูงมฤคา	ในป่าพงไพร
๏ พี่เลี้ยงทูลเล่า
ตามแต่พระเจ้า	เสด็จคลาไคล
เข้าในหิมเวศ	ทุเรศราวไพร
ชมนกชมไม้	ตามใจราชา
๏ ฟังพี่เลี้ยงทูล
จึ่งพระนเรนทร์สูร	เสด็จเข้าปรางค์ปรา
บอกแก่เมียรัก	พี่จักไคลคลา
ไปตามเชษฐา	เที่ยวเล่นในไพร
๏ ชมปักษาชาติ
พฤกษากล้ากลาด	เดียรดาษในไพร
พรุ่งนี้พี่ยา	จะมาคลาไคล
วันนั้นเล่าไซร้	ใกล้คํ่าราตรี
๏ เสด็จเข้าสู่ห้อง
ภิรมย์ชมน้อง	ในห้องปรางค์ศรี
แนบชิดพิสมัย	เมื่อในราตรี
เหนือแท่นมณี	สองศรีหลับไป
๏ ทั้งสองไสยาสน์
บรรทมเหนืออาสน์	แท่นทองผ่องใส
ใกล้รุ่งรางรอง	แสงทองไรไร
พระอาทิตย์ฤทธิไกร	เยี่ยมยอดยุคนธร
๏ ตื่นจากนิทรา
สระสรงคงคา	สุคนธาขจร
หอมฟุ้งกระลบ	อบองค์ภูธร
เสร็จแล้วผันผ่อน	มาเสวยโภชนา
๏ เสวยแล้วมินาน
สรรพสิทธิกุมาร	จึงชวนเชษฐา
ลงจากปรางค์มาศ	ยุรยาตรคลาดคลา
ออกจากพารา	จรมาสองคน
๏ เข้าในไพรเขียว
พากันท่องเที่ยว	ลดเลี้ยวไพรสณฑ์
ชมสกลมิ่งไม้	ในไพรเกลื่อนกล่น
พากันจรดล	ชมเล่นเย็นใจ ๚ะ
ยานี
๏ เข้าในพนาวาส	ชมรุกขชาติกลาดเกลื่อนไป
เป็นดอกออกแกมใบ	งามไสวอยู่นานา
๏ พระชมต้นนิโครธ	งามทรงโตรดพระเวหา
ชงโควิลารา	กระลำพักจักรนารายณ์
๏ ชมต้นภุมโร	กิ่งสะโกแลโพบาย
ขอนดอกแลแคทราย	ดอกกระแตสะแกวัน
๏ ชมต้นนมพะโค	มีอักโขอยู่เรียงรัน
สนุ่นบุณฑริกัน	จันทนามหากาฬ
๏ สมีแลเสม็ด	ทั้งเค็ดแคแสมสาร
ไม้บงทั้งปรงลาน	ในดงดานมีหลายพรรณ
๏ กระดังงาจำปาทอง	เป็นแถวถ่องอยู่เรียงรัน
สะคร้ำแลลำพัน	กันทลิกาสารภี
๏ โคมลอยสร้อยสนสม	ชมพู่เทศแลลิ้นจี่
รวยรินอินจันมี	ต้นจำปีแลลำดวน
๏ นางแย้มแกมยมโดย	ลมโบกโบยกลิ่นหอมหวน
หอมมาน่ารำจวน	ชื่นอารมณ์น่าชมเชย
๏ กระลำพักกฤษณา	ส่งกลิ่นมาอยู่รำเพย
สุมณฑาน่าชมเชย	ระรวยรินกลิ่นมาลา
๏ กันเกราทั้งเต่าเกียด	อีกสีเสียดเสนียดป่า
ละมุดทั้งพุทรา	ลูกหวายหว้าทั้งพลวงพลอง
๏ น้อยหน่าแลลำไย	มะเฟืองไฟแลปรางทอง
สุกเหลืองอยู่เรืองรอง	มะพลับทองงามตระการ
๏ ทุเรียนมังคุดนั้น	ครั้นชมนักจักเนิ่นนาน
พี่เลี้ยงแลภูบาล	สำราญรมย์ชมปักษา
๏ ชมฝูงสกุณชาติ	บินเกลื่อนกลาดในพนาวา
สกุณีสกุณา	มาร่ำร้องอยู่ก้องดง
๏ เบญจพาดเบญจพรรณ	เบญจวรรณพญาหงส์
ร่ำร้องกึกก้องดง	เสียงเสนาะเพราะเอาใจ
๏ สกุโณโพระโดก	จับต้นโศกร้องเสียงใส
แม่ม่ายแลลองใน	ทั้งเรไรจักรจั่น
๏ กระเหว่าลายชายชมพู	นกเขาคูอยู่เรียงรัน
สำเนียงเสียงแจจัน	สนั่นก้องในท้องดง
๏ มยุรามาร่ำร้อง	เสียงกึกก้องไพรระหง
สัตวาโนรีดง	ส่งเสียงเร้าเคล้าคู่คลอ
๏ ไก่ป่าขันจ้าไป	สหัสนัยน์พญาลอ
กระจาบพิราบมอ	เขาขันจ้อกันไปมา
๏ ชมแล้วจึ่งบ่ายเบี่ยง	ชวนพี่เลี้ยงเจ้าลินลา
เที่ยวไปที่ในป่า	พบสระโบกขรณี
๏ สระใหญ่ที่ไพรสาณฑ์	ดอกประทุมบานที่สระศรี
เกลื่อนกลาดดาษนัที	น้ำเย็นดีเป็นโอฬาร์
๏ สรรพสิทธิฤทธิรงค์	จึงสระสรงพระคงคา
จึ่งชวนพระเชษฐา	ชมบุษบาสำราญใจ
๏ บัวหลวงเป็นพวงพุ่ม	บานแลตูมอยู่ไสว
ผุดแพลมแกมบังใบ	ที่มีในพระคงคา
๏ อุบลจงกลนี	ในสระศรีมีนานา
ภุมรีภุมรา	เอารสกลิ่นนิลุบล
๏ สัตตบุษย์ผุดแดงฉัน	สัตตบรรณหัวขาวปน
บัวเผื่อนอยู่เกลื่อนกล่น	ทั้งสาหร่ายสายสันตะวา
๏ มีทั้งกระจับสด	ย่อมมีรสอันโอชา
ครั้นแล้วชมฝูงปลา	หมู่มัจฉาในสระศรี
๏ ฝูงปลาในสระนั้น	สารพันพ้นที่จะมี
สร้อยซ่าปลากระดี่	มีทั้งปลาสลุมพร
๏ ปลาไหลแลปลาหลด	ทั้งปลากดแลปลาช่อน
ปลาเสือทั้งเนื้ออ่อน	ปลาเทโพชะโดลาย
๏ ปลาเค้าแลปลาม้า	ทั้งปลากาแลปลากราย
ตะโกกแลปลาสวาย	บ้างว่ายคล่ำดำกินไคล
๏ ปลาดุกรุกเข้าออ	ทั้งปลาหมอว่ายน้ำใน
คางเบือนเบือนคางไป	หาปลาหมอบ่รู้วาย
๏ ตะเพียนแลหางแดง	ปลาแขยงแฝงสาหร่าย
ดำผุดแลดำว่าย	ไล่หยอกกันอยู่พรั่งพรู
๏ กุ้งกั้งทั้งแมงดา	ในคงคามีอักขู
หอยแครงทั้งแมงภู่	จุ๊บแจงอยู่ดูมากมาย
๏ หอยอีรมทั้งนมนาง	ทั้งหอยกวางแลหอยทราย
หอยกาบคาบสาหร่าย	ทั้งหอยโข่งแลหอยขม
๏ ฝูงสัตว์ในนัที	พระภูมีเจ้าเชยชม
ขึ้นจากสระเสร็จสม	ผลัดภูษาแล้วคลาไคล
๏ เห็นฝูงมฤคา	เที่ยวกินหญ้าอยู่ในไพร
ตัวหนึ่งนั้นบรรลัย	ตายอยู่ในพนาวา
๏ เห็นซากมฤคี	อันเป็นผีอยู่ในป่า
แล้วจึ่งมีวาจา	แก่พี่เลี้ยงด้วยฉับไว
๏ ดูราพระเชษฐา	จงรักษารูปข้าไว้
ข้าจักถอดหัวใจ	เข้าอยู่ในมฤคา
๏ จะไปด้วยฝูงสัตว์	ในป่าชัฏไพรพฤกษา
ตามฝูงมฤคา	พี่รักษารูปข้าไว้
๏ พี่เลี้ยงจึ่งว่าเล่า	รูปของเจ้านั้นเล่าไซร้
พี่จักรักษาไว้	มิให้เป็นอันตราย
๏ พี่เลี้ยงรับคำแล้ว	จึ่งพระแก้วเจ้ายิ้มพราย
ถอดหัวใจจากกาย	เข้าอยู่ในมฤคา ๚ะ
ฉบัง
๏ เมื่อนั้นสรรพสิทธิฤทธา	ถอดดวงหัทยา
ออกจากพระกายท้าวไท
๏ เข้ารูปมฤคาทันใจ	ร่างเนื้อนั้นไซร้
บัดใจก็เป็นขึ้นมา
๏ โลดโผนโจนเข้าในป่า	ด้วยดวงหัทยา
เจ้านั้นเข้าอยู่ในกาย
๏ ไปตามฝูงเนื้อทั้งหลาย	ชมเล่นสบาย
ดังน้ำพระทัยปรารถนา
๏ ฝูงเนื้อมิได้สงกา	ว่าเพื่อนมฤคา
พากันกินหญ้าในไพร
๏ เมื่อนั้นสรรพสิทธิฤทธิไกร	เข้าชิดพิสมัย
นางเนื้อมิได้สงกา
๏ สำคัญว่าเพื่อนมฤคา	มีความเสนหา
มิได้รังเกียจเดียดฉันท์
๏ เล็มล่าตามมฤคานั้น	จนพระสุริยัน
จะเคลื่อนคล้อยเข้าบ่ายควาย
๏ พี่เลี้ยงอยู่รักษากาย	ของพระโฉมฉาย
ก็คิดใจร้ายริษยา
๏ ที่นี้สมความปรารถนา	สรรพสิทธิปรีชา
เป็นเนื้อในป่าพงไพร
๏ อย่าเลยกูนี้จะไป	เอานางอรไท
เจ้านั้นเป็นอัครชายา
๏ จะได้เป็นอุปราชา	ที่ปรารถนา
เห็นว่าจะได้นงเยาว์
๏ จะถอดหัวใจของเรา	ใส่รูปของเจ้า
จะกลับเข้าไปบูรี
๏ ทีนั้นนวลนางเทวี	จะว่าสามี
มิได้กินแหนงแคลงใจ
๏ รูปตัวของผัวนางไซร้	เอาแต่หัวใจ
ของเราผู้เป็นเชษฐา
๏ คิดแล้วเท่านั้นมิช้า	ถอดดวงหัทยา
ออกจากรูปตนด้วยพลัน
๏ เข้าในรูปพระทรงธรรม์	รูปของกูนั้น
จะเผาเสียในกลางไพร
๏ ครั้นจะเอารูปกูไว้	แม้นว่านานไป
เห็นว่าจะมีราคี
๏ ด้วยเจ้าสรรพสิทธิฤทธี	กลับมาบัดนี้
จะเห็นรูปกูนี้นา
๏ จะอ่านพระเวทคาถา	ถอดเอาหัทยา
ออกจากมฤคาทันใจ
๏ จะเข้าในรูปกูไซร้	ติดตามเข้าไป
จะเป็นเสี้ยนหนามต่อกู
๏ ด้วยว่ามันมีความรู้	เรียนมาต่อครู
ความรู้ก็มีเสมอกัน
๏ จะเอารูปของกูนั้น	เผาเสียด้วยพลัน
อย่าให้มันเข้ารูปไป
๏ จึ่งเก็บฟืนมาทันใจ	กองเข้าด้วยไว
ก่อไฟให้ลุกเป็นควัน
๏ เมื่อนั้นพี่เลี้ยงใจฉกรรจ์	เอารูปตนนั้น
เข้าใส่ในกองอัคคี
๏ เผาเสียด้วยพลันทันที	ในกลางอัคคี
ก็เป็นวิจุณสูญไป
๏ ครั้นแล้วลินลาคลาไคล	ออกจากพงไพร
ก็กลับเข้าในบูรี
๏ มาถึงจึ่งเข้าวังศรี	ขึ้นปรางค์มณี
นั่งอยู่ที่เกยชาลา
๏ พระสนมกรมในซ้ายขวา	ไม่แจ้งกิจจา
เหตุผลนั้นเป็นฉันใด
๏ สำคัญว่าองค์ภูวไนย	เห็นรูปท้าวไท
คิดว่าเจ้านายของตน
๏ ไม่รู้ว่าพี่เลี้ยงทรชน	เอาหัวใจตน
มาใส่ในรูปท้าวไท
๏ ไม่รู้แยบคายภายใน	จึ่งนางสาวใช้
ถวายบังคมทุกคน
๏ คิดว่าเจ้านายของตน	บ้างถวายสุคน
ธารสสหัสธารา
๏ บ้างถวายผ้าต้นรจนา	เสร็จแล้วมิช้า
เข้าที่เสวยด้วยพลัน
๏ นางสุวรรณเกสรสาวสวรรค์	พิศดูผัวขวัญ
เห็นอัศจรรย์หนักหนา
๏ รูปทรงนั้นองค์ภัสดา	เหตุไรกิริยา
เห็นผิดนางคิดสงสัย
๏ จะตรัสถ้อยความสิ่งใด	ผิดแต่ก่อนไป
มิได้จะเหมือนสามี
๏ สงสัยในใจเทวี	กิริยาพาที
ก็ผิดทำเนียมกระษัตรา
๏ คิดแล้วจึ่งมีวาจา	ว่าพระเชษฐา
ไม่มาไปอยู่แห่งใด
๏ สองคนจรดลเข้าไพร	คนหนึ่งไปไหน
ข้าบาทสงสัยนักหนา
๏ จึ่งบอกแก่นางฉายา	ว่าพระเชษฐา
พากันไปถึงกลางไพร
๏ ฆ่าเสียให้ม้วยบรรลัย	ไว้ใจไม่ได้
เพราะความรู้ไซร้เท่ากัน
๏ บอกเจ้าให้รู้สำคัญ	พี่จึงฆ่าฟัน
มันนั้นให้วอดวายชนม์
๏ เอาไว้จะเกิดจุลาจล	ด้วยรู้เวทมนตร์
ถอดหัวใจได้เหมือนกัน
๏ พี่นี้มิไว้ใจมัน	จึ่งมาฆ่าฟัน
ให้มันนั้นม้วยบรรลัย
๏ โฉมยงมาคิดสงสัย	พี่เลี้ยงนี้ไซร้
ดีร้ายจะคิดทรชน
๏ อุบายถ่ายเทเล่ห์กล	ถอดหัวใจตน
เข้าในรูปเจ้าเข้ามา
๏ คิดแล้วจึ่งมีวาจา	ด้วยกลมารยา
จะใคร่ให้รู้สำคัญ
๏ จึ่งทูลว่าพระทรงธรรม์	อันพี่เลี้ยงนั้น
ฟันเสียดีแล้วแลนา
๏ เอาไว้จะเกิดโทษา	ฆ่าให้มรณา
เอาไว้จะเป็นเสี้ยนหนาม
๏ พี่เลี้ยงครั้นได้ฟังความ	ว่านางโฉมงาม
เจ้าไม่มีความสงสัย
๏ จะสมความคิดจิตใจ	ในครั้งนี้ไซร้
จะได้เป็นอุปราชา
๏ วันนั้นพอจวนเวลา	จะเข้าสนธยา
เข้ามาในปราสาทไชย
๏ ขึ้นสู่แท่นทองผ่องใส	เข้าใกล้ทรามวัย
ดังไฟมาไหม้ลามลน
๏ ให้ร้อนในหัวใจตน	อตส่าห์กลั้นทน
ปราศรัยจะใคร่เสนหา
๏ นางจึ่งกล่าวกลมายา	ว่าข้าบริจา
ประชวรโรคายายี
๏ พระอุหลบขัดข้องหมองศรี	ให้เจ็บนาภี
วันนี้ไม่มีความสบาย
๏ พระสนมกรมในทั้งหลาย	เชิญท้าวผันผาย
ไปชมสุรางค์นางใน
๏ ได้ฟังนางงามทรามวัย	แล้วจึงคลาไคล
ไปชมสนมสาวศรี
๏ เมื่อนั้นจึ่งนางเทวี	รำพึงคดี
ก็คิดสงสัยไปมา
๏ รูปทรงก็องค์ภัสดา	แต่กิริยา
นั้นผิดกับพระสามี
๏ นวลเจ้าโศกเศร้าหมองศรี	นางน้องเทวี
เจ้าไซร้มิได้บังคม
๏ แม้นว่าจะมาสู่สม	ให้ร้อนระงม
นั่งใกล้มิได้เลยนา ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ เรื่องนี้ยกไว้
จะกล่าวบทไป	ถึงหน่อศาสดา
เจ้าถอดหัวใจ	ใส่ในมฤคา
เข้าไพรพฤกษา	ไปตามมฤคี
๏ ไปในไพรสัณฑ์
จนพระสุริยัน	บ่ายคล้อยแสงศรี
หิวหอบเหี่ยวแห้ง	เรี่ยวแรงไม่มี
พาร่างมฤคี	กลับมาทันใจ
๏ มาถึงที่อยู่
จึ่งเล็งแลดู	เห็นแต่กองไฟ
ทั้งรูปทั้งกาย	เจ้านั้นหายไป
พี่เลี้ยงนั้นไซร้	หายไปด้วยกัน
๏ คิดสงสัยนัก
ด้วยเห็นประจ้กษ์	สลักสำคัญ
รู้ว่าพี่เลี้ยง	ริษยาอาธรรม์
จะให้อาสัญ	อยู่ในกลางพนา
๏ ว่าอ้ายพี่เลี้ยง
แยบคายบ่ายเบี่ยง	ถอดดวงหัทยา
เข้ารูปกูไป	ในพระพารา
จะเอาฉายา	เป็นเมียของตน
๏ โอ้ตัวกูเอย
เกิดมาไยเลย	ไม่รู้ทันคน
โง่เง่าเต่างัว	ไม่รักตัวตน
มาไว้ใจคน	จนมรณา
๏ ฝูงคนทั้งหลาย
เกิดมาเป็นชาย	อย่าดูเยี่ยงข้า
ไว้ใจคนนัก	ม้กเกิดโทษา
เหมือนหนึ่งตัวข้า	มาไว้ใจคน
๏ เสียรู้เพราะรัก
น่าแค้นใจนัก	เพราะไม่รักตน
จนเสียลูกเมีย	เพราะเชื่อใจคน
แต่นี้จะทน	ทุกข์ไม่รู้วาย
๏ คิดถึงอรไท
สะท้อนถอนใจ	พระทัยขาดหาย
สรรพสิทธิปรีชา	โศกาบ่วาย
ใจแห้งแรงหาย	แทบวายชีวัน
๏ ครวญคร่ำร่ำไห้
ถึงนางอรไท	ผู้เป็นเมียขวัญ
ชาตินี้เวรา	ติดตามมาทัน
เราทั้งสองนั้น	พลัดกันทั้งเป็น
๏ เราอยู่คู่ครอง
กรรมมาตามสนอง	ให้ทันตาเห็น
ชาติก่อนกำจัด	สิงสัตว์ทั้งเป็น
ทั้งนี้ย่อมเวร	ติดตามเรามา
๏ จักตั้งพิษฐาน
ขอพบเยาวมาลย์	ทุกชาติเถิดนา
เป็นสิงเป็นสัตว์	สารพัดนานา
ขอพบกัลยา	ผู้เป็นเมียขวัญ
๏ เกิดเป็นสิ่งใด
พี่จะตามไป	เกิดเป็นสิ่งนั้น
เจ้าเป็นพฤกษา	ข้าจะเป็นเครือวัลย์
ลอดเลี้ยวเกี่ยวพัน	อยู่ที่พฤกษา
๏ เจ้าเป็นมาลี
อันตัวของพี่	จะเป็นภุมรา
จะอยู่สู่สม	เชยชมบุปผา
ด้วยความเสนหา	เกสรมาลี
๏ เจ้าเป็นคูหา
อันตัวของข้า	เป็นพญาราชสีห์
จะอยู่อาศัย	ในถํ้ามณี
กว่าชีวิตพี่	จะมาโทรมทรุด
๏ เจ้าตายจากพี่
เป็นงิ้วฉิมพลี	วิมานสูงสุด
อันตัวของข้า	จะเป็นพญาครุฑ
ฝากฝังยั้งยุด	ไม่ห่างร้างน้อง
๏ เจ้าเป็นคงคา
อันตัวพี่ยา	จะเป็นปลาทอง
จะขออิงแอบ	แนบนวลควรครอง
จะคอยลอยล่อง	ในท้องคงคา
๏ เจ้าเป็นคีรี
อันว่าตัวพี่	จะเป็นพฤกษา
งอกขึ้นบนตอน	ชะง่อนภูผา
ชั่วนี้ชั่วหน้า	ขออย่าไกลกัน
๏ สรรพสิทธิปรีชา
ครวญคร่ำร่ำหา	โศการำพัน
อุระร้อนเร่า	สร้อยเศร้าโศกศัลย์
พระองค์ทรงธรรม์	สลบซบไป
๏ เหนือพื้นปฐพี
สิ้นสมปฤดี	มิได้หวาดไหว
ครั้นต้องน้ำค้าง	ค่อยสว่างพระทัย
ฟื้นขึ้นมาได้	รำพึงไปมา
๏ หน่อพระชินศรี
สมเด็จภูมี	คิดด้วยปัญญา
นิ่งอยู่มิได้	จำจะไคลคลา
พาร่างกวางมา	แต่ในราตรี
๏ มาในกลางคืน
ค่ำมืดดึกดื่น	ดั้นดงพงพี
จนพระอุทัย	จะไขรัศมี
พอรุ่งราตรี	สว่างเวหา
๏ สางแสงอุทัย
จึ่งมาถึงไร่	สองเฒ่ายายตา
เลี้ยงนกแก้วไว้	ที่ในเคหา
อันว่าปักษา	นั้นมาบรรลัย
๏ สองเฒ่าผัวเมีย
เอามาทิ้งเสีย	นอกรั้วทันใจ
เมื่อใกล้จะรุ่ง	พวยพุ่งสุริย์ใส
เอาทิ้งออกไป	นอกรั้วมิช้า
๏ มาถึงไร่แล้ว
มาพบนกแก้ว	อันที่มรณา
จึ่งถอดหัวใจ	ออกมิได้ช้า
จากร่างมฤคา	เข้ารูปสกุณี
๏ สมความคิดแล้ว
เข้ารูปนกแก้ว	ได้แล้วจรลี
เฉียวฉาบถาบบน	โดยหนวิถี
มาถึงบูรี	บัดเดียวทันใจ
๏ จึ่งสกุโณ
บินถาผาโผ	เข้าสู่วังใน
เห็นเปิดบัญชร	บินร่อนเข้าไป
จับหน้าแกลไชย	แล้วมีวาจา
๏ มาแต่ในไพร
ข้าเจ้านี้ไซร้	อดอาหารมา
หิวหอบบอบระหวย	จะม้วยมรณา
ขอโภชนา	กินบ้างเป็นไร
๏ จึ่งนางเทวี
ไม่รู้ว่าสามี	ถามมาทันใจ
ดูราปักษา	ท่านมาแต่ไหน
เป็นเหตุสิ่งไร	ว่าอดอาหาร
๏ ท่านอยู่ในป่า
อันผลพฤกษา	ทั้งเปรี้ยวทั้งหวาน
อันมูลผลา	ในป่าหิมพานต์
มากมายหลายประการ	ว่าอดโภชนา
๏ เราคิดสงสัย
สกุณาว่าไป	ให้แจ้งก่อนรา
อยู่ในไพรสาณฑ์	เหตุการณ์ใดนา
จงบอกกิจจา	ให้เราเข้าใจ
๏ สรรพสิทธิปรีชา
จึ่งมีวาจา	บอกแก่ทรามวัย
อันว่าข้านี้	มิใช่อื่นไกล
ข้านี้มิใช่	เป็นสกุณา
๏ ข้าคือสามี
ของนางเทวี	อย่าได้โศกา
พี่จะเล่าให้ฟัง	แต่หนหลั่งมา
เมื่อในเพลา	วันพี่จรดล
๏ กับอ้ายพี่เลี้ยง
ผันผายบ่ายเบี่ยง	เข้าในไพรสณฑ์
ถึงทางทุเรศ	เมื่อจะเกิดเหตุผล
พากันจรดล	ไปพบมฤคา
๏ ตัวหนึ่งตายอยู่
มาเล็งแลดู	รู้ว่ามรณา
พี่ถอดหัวใจ	เข้าในมฤคา
รูปกายของข้า	ฝากพี่เลี้ยงไว้
๏ แล้วตัวพี่ยา
ไปตามมฤคา	ที่ในป่าใหญ่
ภายหลังพี่เลี้ยง	บ่ายเบี่ยงแก้ไข
ถอดเอาหัวใจ	เข้ารูปพี่ยา
๏ พี่เลี้ยงทรยศ
มันคิดกระบถ	ต่อพี่แลนา
หัวใจของมัน	รูปนั้นของข้า
จงแจ้งกิจจา	เถิดหนาเทวี
๏ เมื่อนั้นนางแก้ว
เห็นประจักษ์แล้ว	ว่าพระสามี
ยอกรประนม	บังคมดุษฎี
ทรงกันแสงศรี	แล้วมีวาจา
๏ ทีนี้เล่าไซร้
จะทำฉันใด	เล่าพระราชา
จะได้รูปทอง	ของพระองค์มา
แต่ดวงหัทยา	จะอยู่กลใด
๏ หัวใจของเขา
รูปของพระเจ้า	จะเอาอย่างไร
ไม่รู้ว่าจะตาย	ฝากกายเขาไว้
ถอดเอาหัวใจ	ไปเข้ามฤคา
๏ คิดฉันใดเล่า
อันรูปพระเจ้า	จึ่งจะได้คืนมา
เหมือนแต่ก่อนเก่า	พ่อเจ้าเมียอา
ไม่ได้รูปมา	เมียจักบรรลัย
๏ สุดคิดเมียแล้ว
พระทูลกระหม่อมแก้ว	จะคิดฉันใด
นางยกสกุณา	ทูนเกศาไว้
ดิ้นโดยโหยไห้	ร่ำไรไปมา
๏ หน่อพระชินศรี
จึ่งถามเทวี	เมียรักเสนหา
เมื่อในราตรี	คืนนี้น้องอา
เข้าที่นิทรา	ด้วยเจ้าฤๅไฉน
๏ นางสุวรรณเกสร
บอกแก่ภูธร	บัดเดียวทันใจ
เหมือนหนหลังมา	ดั่งพรรณนาไว้
สงสัยที่ไหน	บอกให้ทุกอัน
๏ จึ่งเจ้าสรรพสิทธิ
ไม่แคลงแจ้งจิต	สิ้นทุกสิ่งสรรพ์
ไม่เป็นอันตราย	ด้วยแยบคายนั้น
ด้วยนางเมียขวัญ	เจ้ามีปัญญา
๏ แก้ไขตัวไว้
ด้วยว่าสงสัย	เห็นผิดกิริยา
หญิงลางคนเล่า	มัวเมาตัณหา
ไม่พิจารณา	หลับตางมไป
๏ คิดแล้วเท่านั้น
บอกแก่เมียขวัญ	เจ้าอย่าตกใจ
จงไปอุบาย	แยบคายภายใน
ให้มันนั้นไซร้	หลงด้วยวาจา
๏ พี่จะบอกเจ้า
จงขี้นไปเฝ้า	แล้วทูลกิจจา
ว่าพระองค์เจ้า	แต่ปกเกล้ามา
ไม่เห็นศักดา	อานุภาพท้าวไท
๏ แต่มาปกเกศ
ไม่เห็นพระเดช	พระคุณสิ่งใด
เจ้าไปอ้อนวอน	ให้มันอ่อนใจ
มันจะทำให้	เจ้าเห็นแก่ตา
๏ นางสุวรรณเกสร
จึ่งให้ภูธร	เจ้าเสวยโภชนา
แล้วนางซ่อนไว้	ที่ในปรางค์ปรา
มิได้เจรจา	ให้ใครรู้กล
๏ ซ่อนเจ้าไว้แล้ว
จึ่งนางน้องแก้ว	เสด็จจรดล
นางจึ่งเข้าเฝ้า	แล้วกล่าวเล่ห์กล
ขอพระจุมพล	จงได้ปรานี
๏ แต่พระองค์เจ้า
มาอยู่ปกเกล้า	เป็นปิ่นบูรี
ไม่เห็นศักดา	อานุภาพภูมี
ทรงอิทธิฤทธี	เป็นประการใด
๏ หัวใจนั้นเล่า
อยู่ในรูปเจ้า	ไม่รู้กลใน
อันนางลวงล่อ	แต่พอหัวใจ
ให้ออกเสียได้	จากกายภูมี
๏ หัวใจพี่เลี้ยง
มิได้บ่ายเบี่ยง	บอกแก่เทวี
ว่านางโฉมตรู	จะดูฤทธี
แต่ในวันนี้	จะได้เห็นกัน
๏ จึ่งสั่งมนตรี
เร่งเร็วบัดนี้	ขมีขมัน
ไปหารูปกาย	สัตว์อันตายนั้น
เร่งรัดจัดกัน	ไปเที่ยวหามา
๏ อำมาตย์รับสั่ง
วิ่งมาล้าลัง	เสือกสนค้นหา
มาพบแพะตาย	อยู่ที่ชายป่า
เอาแพะตายมา	เข้าถวายด้วยพลัน
๏ บรรดาข้าหลวง
ขุนนางทั้งปวง	มั่วสุมชุมกัน
ว่าเจ้าสรรพสิทธิ	แผลงฤทธิ์วันนั้น
ชาวเราชวนกัน	มาดูฤทธา
๏ หัวใจพี่เลี้ยง
จึ่งมากล่าวเกลี้ยง	สั่งแก่เสนา
ดูรามนตรี	บัดนี้อย่าช้า
เร่งทำพลับพลา	ที่หน้าพระลานไชย
๏ เมื่อนั้นเสนา
จึ่งทำพลับพลา	เสร็จพลันทันใด
จึ่งเสด็จลงมา	ยังพลับพลาไชย
นักสนมกรมใน	ตามเสด็จไคลคลา
๏ จึ่งนางเทวี
นางเอาสกุณี	ใส่หีบออกมา
ไม่ให้ใครใคร	สงสัยเลยนา
ให้สำคัญว่า	หีบใส่หมากพลู
๏ ส่งให้สาวใช้
ที่ไว้วางใจ	เคยใช้กันอยู่
เอาหีบนี้ไป	อย่าให้ใครดู
จึ่งส่งให้กู	ที่ในพลับพลา
๏ จึ่งนางสาวใช้
รับเอาหีบไป	ตามนางฉายา
ถึงพลับพลาไชย	ให้นางมิช้า
จึ่งนางฉายา	รับเอาทันใจ
๏ พร้อมกันบมินาน
ที่หน้าพระลาน	มากมายอยู่ไสว
ทั้งซ้ายทั้งขวา	ข้างหน้าข้างใน
คอยดูท้าวไท	จะแผลงฤทธา
๏ พี่เลี้ยงนั้นไซร้
จึ่งถอดหัวใจ	ออกจากกายา
ของเจ้าสรรพสิทธิ	ด้วยฤทธิ์วิทยา
เข้าในสรีรา	รูปแพะบมินาน
๏ แพะเป็นขึ้นมา
ด้วยฤทธิ์วิทยา	อวดแก่เยาวมาลย์
ว่าศิลปศาสตร์	สามารถเชี่ยวชาญ
ให้นางนงคราญ	เจ้าเห็นฤทธา
๏ ข้าหลวงทั้งหลาย
คิดว่าเจ้านาย	ของอาตมา
ว่าเจ้าสรรพสิทธิ	สำแดงฤทธา
มนตรีเสนา	ซ้องสาธุการ
๏ หัวใจนั้นแหละ
เข้าอยู่ในแพะ	โลดโผนทะยาน
สำแดงเดชา	ในหน้าพระลาน
แพะตายวายปราณ	ดังมีจิตใจ
๏ นางสุวรรณเกสร
จึ่งนางบังอร	เปิดหีบทันใจ
จะให้ผัวเจ้า	เข้ารูปท้าวไท
ด้วยนางทรามวัย	มีใจโกรธา ๚ะ
ฉบัง
๏ เมื่อนั้นสรรพสิทธิปรีชา	ขึ้งโกรธโกรธา
ถอดหัทยาด้วยไว
๏ ออกจากนกแก้วทันใจ	เข้ารูปภูวไนย
บัดใจจึ่งสั่งเสนา
๏ ให้เร่งจ้บเอาแพะมา	เร่งเร็วอย่าช้า
มัดเอาเข้ามาด้วยพลัน
๏ ว่าแพะใจร้ายอาธรรม์	เร่งจับตัวมัน
มาให้แก่เราบัดนี้
๏ บัดนั้นเสนามนตรี	จับแพะกาลี
มัดเข้ามาถวายราชา
๏ หัวใจพี่เลี้ยงนั้นหนา	รำพึงไปมา
ทีนี้เห็นว่าวอดวาย
๏ ไม่เห็นสิงสัตว์ทั้งหลาย	ซากศพอันตาย
อยู่ที่หน้าพระลานไชย
๏ ไม่มีกเลวรากสิ่งใด	จะถอดหัวใจ
เข้าอยู่ในรูปสิ่งนั้น
๏ จะหนีความตายผายผัน	ไม่ได้สำคัญ
กเลวรากสิ่งใด
๏ ไม่มีที่จะอาศัย	จะถอดหัวใจ
ออกจากรูปแพะนี้นา
๏ จะหนีให้รอดชีวา	แลซ้ายแลขวา
ไม่มีที่จะอาศัย
๏ ทีนี้น่าที่จะบรรลัย	กรรมทั้งนี้ไซร้
เพราะกูมาคิดทรชน
๏ คิดร้ายต่อเจ้านายตน	จึ่งอกุศล
แลกรรมให้เห็นทันตา
๏ เมื่อนั้นสรรพสิทธิฤทธา	สั่งแก่เสนา
ให้ผ่าอกแพะออกไป
๏ ควักแขวะแหวะเอาหัวใจ	แพะร้ายจังไร
น้ำใจมันไม่ซื่อตรง
๏ ชาติพาลสันดานดำรง	การชั่วตัวยง
จะไว้ชีวิตมันไย
๏ อำมาตย์รับสั่งท้าวไท	แหวะเอาหัวใจ
ออกมาผ่าเสียด้วยพลัน
๏ พี่เลี้ยงนั้นสิ้นอาสัญ	สูญซึ่งชีวัน
วันนั้นก็ม้วยบรรลัย
๏ ฝูงคนไม่รู้กลใน	เห็นหลากแก่ใจ
ก็คิดสงสัยไปมา
๏ สมคิดดังจิตปรารถนา	เสด็จเข้าปรางค์ปรา
สองราสำราญบานใจ
๏ ขึ้นบนปรางค์ทองผ่องใส	สมความคิดไซร้
ทรามวัยชื่นชมยินดี
๏ สังระเสริญปัญญาสามี	สรรพสิทธิฤทธี
ปรีชาล้ำเลิศกว่าคน
๏ สองครองนิเวศมณฑล	ไตรภพจบสกล
เป็นบรมสุขสถาพร ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ เมื่อนั้นโพธิสัตว์
ครองราชสมบัติ	กับพระบิดร
บรมกระษัตริย์	พรหมทัตภูธร
สุรางคนิกร	แปดหมื่นสี่พัน
๏ เย็นเช้าเข้าเฝ้า
พระผู้ปิ่นเกล้า	นัคเรศเขตขัณฑ์
เฝ้าพระภูวนาถ	มิได้ขาดวัน
ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์	อยู่ทุกวันวาร
๏ พึ่งบุญเดโช
เป็นบรมสุโข	โอฬาร์ธิการ
ข้าเฝ้าน้อยใหญ่	โพยภัยไม่พาน
รั้วงานราชการ	ตามประเพณี
๏ ข้าศึกศึกเสือ
ปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือ	มิได้ยายี
เจ้าทรงทศพิธ	ไม่ผิดประเพณี
ไพร่พลมนตรี	มิได้ฉันทา
๏ ดุจเขาพระสุเมรุ
มิได้เอียงเอน	หวาดไหวไปมา
คือองค์ปิ่นปัก	เป็นหลักโลกา
ถ้อยความถามว่า	โดยสัจจวาที
๏ หน่อพระโพธิสัตว์
ครองราชสมบัติ	เป็นเจ้าบูรี
ร้อยเอ็ดนัคเรศ	ทุกประเทศธานี
แต่งสุวรรณมาลี	ถึงปีมาถวาย
๏ เป็นพระยาอุปราช
เสนาอำมาตย์	มีความสบาย
ซ้องสาธุการ	ภูบาลเหลือหลาย
ทั้งหญิงทั้งชาย	สุขกระเษมเปรมปรา
๏ สมเด็จกรุงกระษัตริย์
ท้าวบรมพรหมทัต	ขัตติยวงศา
พระชนม์ท้าวจวน	ประชวรโรคา
ทรงพระชรา	สู่สวรรคาลัย
๏ โกสุมเทวี
เห็นพระภูมี	สิ้นชีพตัดษัย
นางสุวรรณเกสร	สายสมรอรไท
เศร้าหมองร้องไห้	รักพระบิดา
๏ พระร่มโพแก้ว
มาล้มเสียแล้ว	จากลูกแลนา
ตัดช่องน้อยไป	สู่ไตรตรึงษา
ในวิมานฟ้า	เสด็จไปแต่องค์
๏ โกสุมเทวี
ไห้รักภูมี	เพียงชีพปลดปลง
มาทิ้งเมียเสีย	เสด็จไปแต่องค์
ให้เมียนี้ทรง	โศกาอาวรณ์
๏ สมเด็จท้าวไท
สู่สวรรคาลัย	แต่องค์ภูธร
ละบ้านเมืองไว้	มิได้อาทร
ละสุรางคนิกร	เสด็จสู่เมืองสวรรค์
๏ นักสนมทั้งปวง
สิ้นทั้งเรือนหลวง	ร้องไห้โศกศัลย์
ร่ำรักราชา	โศการำพัน
ร้อนโรคโศกศัลย์	ไม่มีสมประดี
๏ ครั้นวายโศกแล้ว
สมเด็จพระแก้ว	สรรพสิทธิฤทธี
ให้แต่งโกศทอง	เรืองรองรัศมี
เชิญศพภูมี	เข้าในโกศทอง
๏ เมื่อนั้นพระบาท
ตรัสสั่งอำมาตย์	มนตรีทั้งผอง
ให้เร่งกะเกณฑ์	ทำพระเมรุทอง
รูปสัตว์เนืองนอง	ให้มีทุกพรรณ
๏ รูปอินทร์รูปพรหม
รูปเทพประนม	ถือดอกบุษบัน
รูปรามรูปลักษณ์	รูปยักษ์ทศกัณฐ์
รูปเทพเทวัญ	ในชั้นดุษฎี
๏ รูปสัตว์จตุบาท
ละมั่งระมาด	รูปพญาราชสีห์
รูปสัตว์ทวิบาท	พญาราชสกุณี
หัสดินทร์อินทรี	กินรีกินร
๏ ราชวัติรายรอบ
ฉัตรธงประกอบ	รูปสัตว์อยู่สลอน
รูปนางสาวสวรรค์	อันงามบวร
รูปเทพนิกร	รำร่อนตามกัน
๏ เมรุซีกเมรุแซก
ทำให้แปลกแปลก	ทั้งแปดทิศนั้น
รูปขุนวานรา	ยักษากุมภัณฑ์
ประดับทุกชั้น	ให้งามบรรจง
๏ หน้ามุขหน้าบัน
เป็นลำดับกัน	ทุกชั้นเหมหงส์
ย่อมแก้วแกมกัน	เรืองรองเยียรยง
รูปครุฑภุชงค์	สลับจับกัน
๏ ให้จัดเครื่องเล่น
ระบำรำเต้น	เกณฑ์ให้ครบครัน
ระบำรำมอญ	ละครประชัน
โขนหนังทั้งนั้น	ให้พร้อมทุกประการ
๏ ครั้นจะรำพัน
เครื่องเล่นทั้งนั้น	จะช้าเนิ่นนาน
นอกพระบาลี	มิสู้ต้องการ
แต่พอประมาณ	ตามเรื่องนิยาย
๏ ครั้นถ้วนเจ็ดวัน
พระองค์ทรงธรรม์	เจ้าจึงถวาย
พระเพลิงกระษัตริย์	พรหมทัตฦๅสาย
แล้วเสด็จผันผาย	เข้าสู่วังใน
๏ เสร็จการบรมศพ
เจ้าผ่านพิภพ	เป็นเจ้าเวียงไชย
แทนกรุงกระษัตริย์	พรหมทัตท้าวไท
ด้วยนางทรามวัย	เกสรมเหสี
๏ เป็นปิ่นกระษัตริย์
ครองราชสมบัติ	เลิศล้ำโลกี
ร้อยเอ็ดนัคเรศ	ทุกประเทศธานี
บทมาลย์พันปี	ก้มเกล้าถวายกร
๏ แต่งสุวรรณมาลา
มาถวายเจ้าฟ้า	ทุกกรุงพระนคร
มักกะสันวิลันดา	พม่าแขกมอญ
ตะนาวชาวดอน	คุลาตานี
๏ มัตตะมะพะโค
กะเหรี่ยงเลี่ยงโผ	หัวโตโยคี
แขกจามพราหมณ์เทศ	ฝรั่งเศสมะละกี
พึ่งพระบารมี	ทั้งสิบสองภาษา
๏ ลูกค้าบกเรือ
ปักษ์ใต้ฝ่ายเหนือ	เกลื่อนกล่นกันมา
อีหลุบกำปั่น	ญี่ปุนวิลันดา
ฝรั่งมังคลา	มาพึ่งสมภาร
๏ ครองราชสมบัติ
เป็นธรรมเป็นสัตย์	เลิศล้ำดินดาน
ขาดเหลือเกื้อหนุน	ทำบุญให้ทาน
สร้างพระโพธิญาณ	เพิ่มพูนบารมี
๏ พระหน่อนรินทร์ปิ่นนรา
จอมกระษัตริย์ขัตติยา	ครอบครองธานี
สุขเขษมเปรมปรา	บ่มีราคี
เสนามนตรี	เป็นสุขทุกคน
๏ ครองพระนคร
ส่วยสาอากร	ลดถอนผ่อนปรน
สิ่งของเพิ่มพูน	บริบูรณ์ฟ้าฝน
เป็นสวัสดิมงคล	ปิ่นเกล้าธรณี
๏ หน่อพระโพธิสัตว์
ครองราชสมบัติ	กำนัลสาวศรี
พระชนม์ท้าวไท	ได้ร้อยยี่สิบปี
เหนื่อยหน่ายโลกีย์	มิได้ต้องพาน
๏ ทรงพระชรา
ประชวรโรคา	มัจจุราชมาพาน
ทำลายเบญจขันธ์	สู่สวรรค์บมินาน
เสวยสุขสำราญ	ในวิมานไกวัล
๏ วิมานทองโสด
สูงห้าสิบโยชน์	เครื่องทิพอนันต์
นางฟ้าแช่มชื่น	นับหมื่นนับพัน
จุติจากสวรรค์	แล้วกลับลงมา
๏ เกิดในชมพู
ผลบุญคํ้าชู	เป็นท้าวพระยา
อกุศลซัดให้	เข็ญใจนักหนา
เป็นกระษัตรา	แล้วมาตกไร้
๏ ได้เป็นมนตรี
ได้เป็นเศรษฐี	กระฎุมพีเข็ญใจ
ได้เป็นนักปราชญ์	อำมาตย์ผู้ใหญ่
เวียนมาเวียนไป	หลายชาตินักหนา
๏ เป็นฤๅษีสิทธิ์
แล้วเป็นวานิช	ชาวไร่ชาวนา
เป็นสัตว์เป็นสิง	ทุกสิ่งภาษา
เป็นจักรพรรตรา	มีเดไชไชย
๏ หลายชาติมานาน
แม้นจะประมาณ	ยากนักเหลือใจ
จนพระบารมี	ได้สี่อสงไขย
กำไรนับได้	ถึงแสนมหากัลป์
๏ จึ่งได้มาตรัส
โปรดเวไนยสัตว์	ไปยังเมืองสวรรค์
บ้างได้อรหัต	ตัดกิเลสนั้น
เป็นพระอรหันต์	เข้าสู่พระนิพพาน
๏ จึ่งพระศาสดา
นำมาเทศนา	สำแดงตำนาน
ชาดกสกุณา	ล่วงมาช้านาน
ครั้งพระพิชิตมาร	ยังเป็นปักษี
๏ แต่งตามนิบาต
เรื่องสกุณชาติ	จบแต่เท่านี้
ยุติการะ	ด้วยพระบาลี
จึ่งพระชินศรี	ประมวลชาติมา
๏ มีพุทธโอวาท
ตรัสประมวลชาติ	ตามบาทพระคาถา
พี่เลี้ยงนั้นไซร้	น้ำใจริษยา
ครั้นกลับชาติมา	เทวทัตใจพาล
๏ เกิดชาติใดมา
พบหน่อศาสดา	ตั้งใจปองผลาญ
จึ่งพระเทวทัตนั้น	เป็นคนอันธพาล
ไปตกอยู่นาน	ในมหาอเวจี
๏ ท่านท้าวพรหมทัต
เมื่อเธอกระหวัด	กลับชาติด้วยดี
เป็นพระอานนท์	ปรนนิบัติอันมี
อุปัฏฐากชินศรี	จนเข้าพระนิพพาน
๏ โกสุมนางนาฏ
เมื่อกระหวัดกลับชาติ	มาตามโพธิญาณ
เป็นนางมลิกา	ภิกขุณีมินาน
ประกอบด้วยฌาน	ยิ่งยวดกวดขัน
๏ โกณฑัญเศรษฐี
เมื่อสิ้นชีวี	กลับชาติด้วยพลัน
เป็นพุทธบิดา	ในศาสนานั้น
พระนามทรงธรรม์	สิริสุทโธทน์ภูมี
๏ เขมานางนาฏ
เมื่อนางกลับชาติ	ในศาสนานี้
เป็นพุทธมารดา	สมเด็จพระมุนี
พระนามเทวี	สิริมหามายา
๏ สรรพสิทธิราช
เมื่อได้กลับชาติ	เป็นองค์ศาสดา
โปรดแก่มนุษย์	เทวบุตรเทวดา
ครุฑานาคา	ทั่วโลกโลกีย์
๏ นางสุวรรณเกสร
เมื่อนางบังอร	กลับชาติด้วยดี
เป็นนางพิมพา	ในศาสนานี้
เป็นพระชนนี	แห่งพระราหุล
๏ ตำนานนิบาต
เรื่องราวสกุณชาติ	พอจบบริบูรณ์
พระเจ้านำมา	เทศนาบัณฑูร
จบแล้วบริบูรณ์	เท่านี้แลนา ๚ะ
นกกระจาบกลอนสวด (สำนวนที่ ๒)
ฯลฯ
๏ นุชใดไม่ทัน
แสนอัปสรสรรค์	ฉ้ชั้นราศี
ไม่เทียบเปรียบเถิง	...นารี
โฉมกัลยาณี	ทั้งสี่เสมอกัน
๏ อรองค์เอี่ยมเอก
เพียงจันทร์แจ่มเมฆ	รัศมีศรีสรรพ์
ผิวเนื้อเหลืออ่อน	อรชรดุจขวัญ
สุดที่จะรำพัน	อื่นอ่อนห่อนเห็น
๏ อ่อนนักอ่อนหนา
อ่อนล้ำอุปรมา	ดุจว่าลวงเล่น
ขออภัยชายหญิง	มิจริงจึ่งเป็น
นิยายประเด็น	ได้เห็นสืบมา
๏ สี่อรรคนาเรศ
โดยนัยไตรเหตุ	สุดเหาะเสาะหา
นุชหนึ่งแน่งน้อย	แต่ช้อยชายตา
เห็นยิ่ง ...	มาแต่แลไกล
๏ หญิงนั้นกระเดียด
กระละออมเดินเสียด	เต็มชลล้นไหล
ด้วยยอดยุพรา	ทอดทัศนานัยน์
ผิวเนื้ออันละไม	อ่อนชํ้าคล้ำศรี
๏ นุชหนึ่งเนื้อเกลี้ยง
พอสิ่งสำเนียง	เสียงไชยเภรี
ผิวพรรณอันอ่อน	ยุบหย่อนทันที
ซูบทรุดเสียศรี	ชอกชํ้าคล้ำสกนธ์
๏ หนึ่งนุชนาริน
สว่างแสงสุริย์สิน	จำรัสพนัสสณฑ์
พอนุชแลพบ	สบแสงสุริยน
เนื้อนิ่มนฤมล	หมองน้ำช้ำนวล
๏ นุชหนึ่งนาเรศ
ทอดทัศนาเนตร	นงรามทรามสงวน
สบแสงจันทร	เนื้ออ่อน ..
สบแล้วเสียนวล	ชอกชํ้ารำคาญ
๏ สี่นุชสุดสมร
น้ำเนื้อเหลืออ่อน	อรชร ...
ผิวนุชสุดอ่อน	มิ่งสมรเยาวมาลย์
อ่อนเหลือเหนือการ	ช้ำชอกนอกทาง
๏ ... ขนิษฐ์
ทั้งนางเขนยสนิท	เราคิดอางขนาง
วรนุชเนื้ออ่อน	สมรนี้สี่นาง
เอกล้ำสำอาง	เนื้อช่างอรชร
๏ ขอเชิญจอมนาฏ
วรนุชสุดสวาดิ	แสนฉลาดล้ำสมร
เชิญแย้มอนุญาต	ประสาทสุนทร
สี่นุชเนื้ออ่อน	ใครจะอ่อนกว่าใคร
๏ ฝ่ายสุวรรณร้อยชั่ง
อรองค์ทรงฟัง	บัญชาปราศรัย
ซึ่งข้อกังขา	ยุพราแจ้งใจ
เยื้อนเสาวนีย์นัย	ปราศรัย ...
๏ ดูราเขนยทอง
เห็นไฉนจงสนอง	เราปองประสงค์
ใคร่แจ้งแห่งเคย	นางเขนยจำนง
แก้ไปใจปลง	ตรัสข้อจะขอฟัง
๏ แม้นนางเขนยทอง
แก้ไขไม่ต้อง	ข้องคิดจิตหวัง
เราจึ่งจะแก้	กระแสสัจจัง
ซึ่งสิ่งปัญหัง	ภายหลังจึ่งควร
๏ พี่เลี้ยงพระทอง
... นี้น้อง	ทูลสนองน้ำนวล
ข้าพเจ้าเขนยทอง	อรองค์แสนสงวน
แม้นแก้แปรปรวน	โปรดด้วยช่วยพลัน
๏ ว่าพลางทูลองค์
พระอรโฉมยง	สุริย์วงศ์ไอศวรรย์
ข้าพเจ้าหมอนทอง	ขอสนองทรงธรรม์
บัญชาว่านั้น	คมสันสิ้นที
๏ ข้อแก้ลองดู
ในที่กระทู้	ยุพรามารศรี
สี่นุชเนื้ออ่อน	อรชรแสนทวี
ข้าพเจ้าเขนยนี้	เห็นที่ทางความ
๏ โดยทัศนา ...
เข้ากระเดียดหม้อชล	เนื้อช้ำว่าหวาม
นุชนี้เนื้ออ่อน	อรชรโฉมงาม
กว่าสมรทั้งสาม	ขอทราบบาทา
๏ ฝ่ายพระโฉมยง
ฟังสนิทจำนง	แก้ผิดปริศนา
แสร้งทรงสำรวล	สรวลพลันบัญชา
นางพระเขนยข้า	รู้ว่าไม่อาย
๏ ทำเนียบเรียบเรียง
ฤๅกล่าวก้าวเฉียง	ไม่เคียงข้อขยาย
ตั้งแต่นี้เขนย	อย่าเคยภิปราย
จนตราบวันวาย	ฟังว่าวาที
๏ ว่าแล้วพระองค์
บัณฑิตสุริย์วงศ์	ทรงสวัสดิ์รัศมี
เยื้อนรสพจนารถ	เยาวราชนารี
จอมกัลยาณี	ศรีสุวรรณขวัญเมือง
๏ ล้ำยอดยุพเรศ
สมรมิ่งเมศ	อรเพศผิวเหลือง
ชนเล่าข่าวลือ	ระบือนุชเนือง
เรียมจู่รู้เรื่อง	ประเทืองฤทัย
๏ พี่หวังทังวล
เชิญแจ้งแห่งฉงน	นุสนธิ์สงสัย
ข้อนิทานสาม	เนื้อความเป็นไฉน
นุชปรีชาไว	แก้ได้โดยดาย
๏ ยังนิทานนี้
เป็นคำรบสี่	สำคัญมั่นหมาย
นางเขนยกล่าวสนอง	ไม่ต้องที่ทาย
ขอเชิญช่วยขยาย	ให้วายทังวล
๏ เชิญจอมสตรี
แย้มโอษฐ์โปรดพี่	เสาวนีย์อนุสนธิ์
ขอชมมธุเรศ	เยาวเมศนิฤมล
แก้พจน์นุพนธ์	หน่อยหนอขอลา
๏ ไก่แก้วแว่วขัน
พระทัยไหวหวั่น	กระสันต์หรรษา
พี่ขอเชิญองค์	โฉมยงยุพรา
ตรัสจำนรรจา	หน่วงช้าว่าไร
๏ ดุเหว่าเร่าร้อง
พระนุชท้าวน้อง	ไม่สนองเลยไฉน
ฤๅนุชน้องแก้ว	หลับแล้วฉันใด
ฤๅนั่งฟังนัย	เรียมไม่แจ้งการ
๏ แสงทองผ่องแผ้ว
จำจรจากแก้ว	แคล้วคลาดราชฐาน
ไม่สมวาสนา	ขอลาเยาวมาลย์
เชิญนุชนงพาล	สำราญพระทัย
๏ ฝ่ายยอดยุพเรศ
ฟังองค์ทรงเดช	บัญชาปราศรัย
อ้อนวอนนักหนา	เวทนาภูวไนย
จะน้อยพระทัย	ว่าไม่ไยดี
๏ ตริพลางนางน้อง
เสาวนีย์ทูลฉลอง	ด้วยพลันทันที
ขอองค์ทรงเดช	โปรดเกศเกศี
อย่าเพ่อจรลี	กินแหนงแคลงความ
๏ มิให้อดสู
ขอแปรแก้ดู	ที่กะทู้ท้าวถาม
เชิญองค์ทรงไชย	แจ้งในใจงาม
ข้าพเจ้าทูลตาม	คดีมีมา
๏ โดยนัยไตรเหตุ
คิดหวังสังเกต	วิเศษหนักหนา
สี่โฉมอรชร	เนื้ออ่อนโอ่อ่า
หลงเฝือเหลือตรา	บัญชาท้าวไท
๏ อ่อนเหลือเนื้อเลิศ
ผิวพรรณบรรเจิด	เฉิดจริงยิ่งไฉน
นารีสี่นาง	สำอางอำไพ
นุชหนึ่งพึงใจ	เนื้อล้ำรำพัน
๏ โดยทอดทัศนา
จันทรเทวา	มังสาสรรพสรรพ์
ซูบทรุดเสียศรี	รัศมีหมองพลัน
สามสมรห่อนทัน	ผิวพรรณกัลยา
๏ ขอทราบพระทัย
ข้าพระสนองไข	โดยนัยปริศนา
จะผิดฤๅชอบ	ระบอบบัญชา
เชิญตรัสวัจนา	ขอแจ้งแห่งจริง
๏ พระองค์ทรงฟัง
ทองย้อยร้อยชั่ง	วรนุชสุดหญิง
แหลมล้ำน้ำนวล	สมควรทุกสิ่ง
นุชตอบชอบจริง	นิ่งนึกตรึกไตร
๏ ดำริภูธร
ว่าดูรดวงสมร	เสมอจิตพิสมัย
เสาวนีย์ดีเพราะ	ไพรเราะจับใจ
พระนุชแก้นัย	ทำเนียบเทียบทาย
๏ แท้เหลือเชื้อฉลาด
กระเษมเปรมปราชญ์	สมมาดมุ่งหมาย
ถูกต้องส่องแท้	กระแสภิปราย
สารพันบรรยาย	ขยายล้ำน้ำนวล
๏ พระเยาวการุญ
เรียมชอบขอบคุณ	วรนุชสุดสงวน
จำลาสายสวาดิ	นิราศรำจวน
อุราเรียมป่วน	ปิ้มป้ำทำลาย
๏ เสาวนีย์นุชนาฏ
ขอสนองจอมราช	วรบาทฦๅสาย
จงทราบพระทัย	ฟังนัยภิปราย
อย่าเพ่อผันผาย	วายวุ่นขุ่นมัว
๏ เกลือกองค์ทรงเดช
สมเด็จบิตุเรศ	พระเจ้าอยู่หัว
ตรัสสั่งให้หา	มาไม่เห็นตัว
น้องตรึกนึกกลัว	ละเมิดเกิดความ
๏ ประกอบชอบผิด
จงดีพินิจ	น้องคิดเกรงขาม
ขอเชิญพระองค์	สูริย์วงศ์ทรงนาม
ยับยั้งฟังห้าม	นางปรามปรานี
๏ สองกระษัตริย์สนทนา
จนพระสูริยา	อรุณรังสี
ต่างองค์ต่างคิด	มิตรจิตยินดี
ต่างองค์ต่างมี	ไมตรีต่อกัน
๏ ฝ่ายแสนสุรางค์
ฟังเสาวนีย์นาง	ต่างต่างกระสันต์
นุชตอบบัญชา	เจ้าฟ้าสารพัน
ชาวเราชวนกัน	ให้ทันเพลา
๏ ฉันนี้มิได้
แก่เถ้าชาวใน	เร็วไวซ้ายขวา
สับสนอลหม่าน	พนักงานนานา
พร้อมมวลถ้วนหน้า	มิช้าประโคม
๏ ครึกครั่นหวั่นไหว
ปี่ทองกลองไชย	เภรีมี่โหม
สังข์แตรแซ่เสียง	สำเนียงครืนโครม
ดุริยางค์นางโลม	กล่อมขับจับใจ
๏ จนรุ่งสูริยัน
รัศมีศรีฉัน	แอร่มแจ่มใส
พิทูรสุริย์วงศ์	ทรงทราบพระทัย
ตรึกจริงสิ่งไร	ได้สิ้นยินดี
๏ แล้วองค์ทรงธรรม์
จากราชอาสน์อัน	สุวรรณรังสี
สู่พระโรงงาม	อร่ามรูจี
เสด็จนั่งยังที่	แท่นรัตน์ชัชวาล
๏ พร้อมหมู่มาตยา
เตรียมเฝ้าเจ้าฟ้า	โยธาทวยหาญ
เรียงรายถวายกร	สุนทรโองการ
เสนาอย่านาน	เร็วไวไคลคลา
๏ บอกมหาเศรษฐี
มาพลันทันที	กูนี้ให้หา
แล้วพระองค์เจ้า	สั่งเหล่ากัลยา
สูจงนำมา	ซึ่งราชกุมาร
๏ อำมาตย์จรลี
นำมหาเศรษฐี	สู่ที่ราชฐาน
กำนัลกัลยา	จึ่งพากุมาร
สู่ท้องพระลาน	ที่เฝ้าท้าวไท
๏ ท้าวทอดทฤษฎี
เห็นมหาเศรษฐี	บัญชาปราศรัย
วรราชกุมาร	บุตรท่านฤๅไร
บอกจริงนิ่งไย	อย่าได้อำพราง
๏ เศรษฐีตกใจ
จะกราบทูลไท	อุทัจขัดขวาง
จะสนองบัญชา	ก้มหน้านึกพลาง
สุดจิตคิดขนาง	หนทางกราบทูล
๏ จงทรงกรุณา
ขอกราบบาทา	เจ้าฟ้าไอศูรย์
กุมารบริสุทธิ์	ใช่บุตรปองปูน
แล้วเศรษฐีทูล	แต่เริ่มเดิมมา
๏ ท้าวทราบพระทัย
บัญชาปราศรัย	หน่อไทนาถา
ดูรากุมาร	งามปานเทวา
ชาติเชื้อราชา	ฦๅว่ากฎุมพี
๏ บอกตามความสัตย์
เราไซร้ไม่ตัด	อาลัยไมตรี
สมศักดิ์ลักขณา	พักตราราศี
พร้อมถ้วนควรที่	ท่วงทีกิริยา
๏ อากัปสรรพสรรพ์
ทุกสิ่งสารพัน	ทรงธรรม์เสนหา
น้ำนวลควรกัน	กับสุวรรณธิดา
ตรึกพลันบัญชา	ตรัสซ้ำคำถาม
๏ สัตย์จริงสิ่งไร
จงแจ้งแห่งใจ	อย่าได้เกรงขาม
สำคัญอันมี	คดีโดยงาม
อย่ากลอกบอกความ	แต่ตามสัจจัง
๏ บัณฑิตฤทธิไกร
ถวายบังคมไท	ทูลนัยหนหลัง
พิทูรสุริย์วงศ์	พระองค์ทรงฟัง
สมตรึกนึกหวัง	สั่งพลันทันใด
๏ เหวยหมู่มาตยา
พร้อมหมวดตรวจตรา	เสนานอกใน
กูสั่งฟังจำ	เร่งทำเร็วไว
โรงพิทธีใน	ท้องสนามงามพลัน
๏ จงให้ใหญ่กว้าง
สูงเยี่ยมเทียมปรางค์	อย่างเลิศเฉิดฉัน
หางหงส์ฉ้ฟ้า	จตุราหน้าบัน
ให้สมคมสัน	ขยันเยียรยง
๏ ยาวหวังดังปอง
หกสิบห้าห้อง	กูต้องประสงค์
สารพันชั้นฉัตร	ราชวัติบริวง
ล้วนระบายเบญจรงค์	ให้อร่ามงามเรือง
๏ ฉ้ฟ้าหน้าบัน
เครื่องบนเบญจพรรณ	สุวรรณแลเหลือง
สอดแซมแต้มติด	ชวลิตชำเลือง
ให้ชนชาวเมือง	มันดูชูใจ
๏ บรรเจิดเลิศลาย
แซมดวงช่วงฉาย	พรรณรายพรายไสว
เครือวัลย์ก้านเกี่ยว	ครุฑเฉี่ยวชิงชัย
ฉวยสุกรีไกร	เลี้ยวไล่อลวน
๏ เพดานดารา
ประดับรจนา	กูว่าอย่าฉงน
ให้ทันฤกษ์พา	วิวาหมงคล
กูจะเสกนิฤมล	กับราชกุมาร
๏ แต่ในสามวัน
เร่งรัดจัดกัน	ให้ทันบรรหาร
ตรัสสั่งสำเร็จ	สมเด็จนฤบาล
ให้ราชกุมาร	สำราญพระโรงทอง
๏ แล้วองค์ทรงไชย
สั่งพลันทันใด	สนมในเนืองนอง
เร่งรัดจัดสรร	สารพันสิ่งของ
กูจะภิเษกสอง	ให้ครองศฤงคาร
๏ ถ้วนหน้านางสนม
รับสั่งบังคม	บรมณาการ
ฝ่ายมหาเสนา	ถ้วนหน้าพนักงาน
ทำตามบรรหาร	ภูบาลบัญชา
๏ แล้วสรรพกลับทูล
ขอเจ้าไอศูรย์	อนุกูลเกศา
เสร็จโรงพิธี	ดั่งมีชงคา
ขอทราบบาทา	เจ้าฟ้าภพไตร ๚ะ
ยานี
๏ ปางองค์ทรงธรณินทร์	จอมบูรินทร์ฤทธิไกร
ฟังมหาเสนาใน	ทราบพระทัยพระภูธร
๏ แล้วท้าวเธอบัญชา	ถามโหราพยากรณ์
พรุ่งนี้จะสยุมพร	เห็นอย่างไรในฤกษ์ยาม
๏ ปโรหิตวินิจแน่	เห็นส่องแท้กระแสความ
ทูลองค์พระทรงงาม	ยามพรุ่งนี้ดีพ้นไป
๏ ได้เมื่อจอมกัลยา	สุจิตราในตรึงษ์ตรัย
กับองค์สหัสนัยน์	เสวยสุขทุกข์ห่อนมี
๏ เกล้ากระหม่อมพร้อมทูลไท้	จงทราบใต้ฝ่าธุลี
แล้วแต่พระพันปี	จะจัดแจงแต่งวิวาห์
๏ ฟังว่าโหราทูล	ท้าวยิ่งพูนมนัสา
ยินดีมีบัญชา	สั่งถ้วนหน้าพนักงาน
๏ มโหรสพจงครบครัน	จัดจงทันกูบรรหาร
ให้ถ้วนกระบวนกาล -	วิวาหมงคล
๏ สั่งแล้วพิทูรราช	เสด็จลีลาศสู่ไพรชน
ตรัสแก่จอมสกล	องค์นิฤมลเอกมาลี
๏ เจ้าจงแต่งธิดา	เลิศลักขณามารศรี
แล้วจัดกระษัตรีย์	เป็นเพื่อนสาวจงคราวครัน
๏ จงสรรพประดับประดา	อลังการ์กกุธกัณฑ์
บริสุทธิ์ดุจกัน	ประจงสรรพันอนงค์
๏ ตัวเราเล่าจะจัด	ล้วนกระษัตริย์สูริยพงศ์
ให้ได้ร้อยเอ็ดองค์	เพื่อนสูรยวงศ์พงศ์นรา
๏ สารพัดจัดสำเร็จ	พอตีสิบเบ็ดได้เวลา
พิทูรพระราชา	เสด็จสู่ราชพิธี
๏ พร้อมหมู่พฤฒามาตย์	ระดะดาษดุษฎี
พราหมณาจารย์กระวี	แล้วล้อมองค์พระทรงธรรม์
๏ ท้าวมีพระโองการ	สั่งพนักงานด้วยเร็วพลัน
ให้ตีฆ้องสำคัญ	ลั่นบันลืออื้อประโคม
๏ สารพันเครื่องสมโภช	ก็อุโฆษณครืนโครม
มโหรทึกพิลึกโหม	โห่กัมปนาทนิวาสเวียง
๏ แตรสังข์ระฆังขาน	ดนตรีประสานสำเนียงเสียง
เอิกเกริกเลิศไกรเกรียง	พิภพเพียงจะพ่างพัง
๏ ฝ่ายว่าประชากร	ทั่วราษฎรจรโดยหวัง
เยียดยัดอัตนัง	ฟังดูเล่นไม่เว้นตัว
๏ ชื่นชมบรเมศ	เพียบนิเวศพระอยู่หัว
ธุลีตรลบมัว	ทั่วชายหญิงยิ่งนิยม
๏ ครั้นพระสูรย์ศรีใส	พอดีได้ฤกษ์อุดม
สมเด็จพระบรม	พิทูรราชประภาษพลัน
๏ ให้แห่พระบุตรี	สู่พิธีอันฉายฉัน
เดินโดยอันดับกัน	ถ้วนทั้งพันบริพาร
๏ อีกองค์กุมารราช	ให้ลินลาศยังโรงธาร
ทั้งวงศ์บริวาร	ถ้วนร้อยเอ็ดให้เสด็จมา
๏ จรโดยถนนแนว	เป็นสองแถวรัถยา
แถวนอกให้ลีลา	บ่าวเป็นบ่าวเป็นราวเรียง
๏ พวกสาวเหล่าสตรี	ให้จรลีโดยเฉลียง
แถวในเสนาเคียง	อย่าแกล่ใกล้แต่ไกลกัน
๏ สุรางค์นางเถ้าแก่	รับสั่งแร่มาเร็วพลัน
เถิงพระอรเอววัลย์	องค์อุบลมาลี
๏ จึ่งสนมบังคมนาฏ	ทูลจอมราชกระษัตรีย์
ดุจองค์พระพันปี	มีชงคาใช้มาเชิญ
๏ นางท้าวผู้อุดม	ฟังสาวสนมเสด็จดำเนิน
นำหน้าธิดาเดิน	ลำดับกันพันอนงค์
๏ ฝ่ายองค์พระทรงฤทธิ์	ไชยบัณฑิตสูริยวงศ์
กับพระยาร้อยเอ็ดองค์	ทรงเครื่องเสร็จเสด็จคลา
๏ ออกจากพระโรงราช	พร้อมกับนาฏกัลยา
จรโดยอันดับมา	ตามบัญชาพระทรงไชย
๏ พระยาร้อยเอ็ดองค์	พินิจวงศ์สุรางค่ใน
เยี่ยงอย่างนางตรึงษ์ตรัย	แลวิไลใจละลาน
๏ ฝ่ายฝูงอนงค์นาฏ	แลเห็นราชกุมาร
โดยเทพบันดาล	โดยจะเปรียบก็เทียบทัน
๏ พวกบ่าวชมนารี	พวกสาวศรีกระเษมสันต์
ต่างจิตคิดผูกพัน	ต่างชมกันจรัลพลาง
๏ เครื่องทรงบรรจงสุด	ประดับนุชคณานาง
ทั้งพันสรรสุรางค์	รุ่นวรโฉมประโลมลาน
๏ งามองค์พระชนนี	แสนสตรีไม่มีสมาน
วรรูปวโรภาน	แม้นเยาวมาลย์ในเมืองแมน
๏ แสงระยับจับสูริยา	ทรงภูษาค่านับแสน
ชนใดในด้าวแดน	แม้นได้เห็นเป็นบุญตัว
๏ งามองค์พระบุตรี	อันดับที่แม่อยู่หัว
ทรงปล้องทองทั้งตัว	สอดสีฟ้าราคาพัน
๏ แจ่มจับพยับแสง	ดังจะแข่งดวงสูริย์ฉัน
วรหัตถ์นพรัตน์พรรณ	มีราคาค่าภพไตร
๏ ลินลาศดังราชหงส์	บริเวณวงแวดล้อมไสว
ตามแนวถนนใน	ผู้ใดผาดประหลาดตา
๏ งามล้นพ้นอุปรไมย	เลิศวิไลเหลืออุปรมา
งามราชกุมารา	ดังรูปหล่อหน่อนรินทร์
๏ เครื่องทรงพระองค์สรรพ	เรืองระยับดับสูรย์สิน
วิเชียรปาณิน	นพรัตน์จำรัสดวง
๏ มงกุฎแก้วสูริย์กานต์	สังวาลวรรณแลทับทรวง
ล้วนเพชรรัตน์พวง	มณีช่วงวิเชียรแนม
๏ ชายแครงแลชายไหว	แก้วเจียระไนจำหลักแหลม
มรกตสูริย์กานต์แกม	ทับทิมแนมแซมมุกดา
๏ สนับเพลาแลเชิงงอน	รัตนาภรณ์อำไพตา
แจ่มดวงช่วงดาหา	พ้นพรรณนาวราองค์
๏ บรรดาประชากร	ทั่วราษฎรตะลึงหลง
ด้วยพระวรโฉมยง	ทั้งสูริย์วงศ์บริวาร
๏ งามจริงยิ่งอุปรมา	หมู่ประชาสาธุการ
ขอพึ่งพระโพธิญาณ	จงภิญญาสถาวร
๏ ได้พบลบลานตา	เพราะเจ้าฟ้านรากร
บัณฑิตฤทธิรอน	บุญภูธรใครจะทัน
๏ ชายหญิงยิ่งนิยม	น้อมประนมบังคมคัล
พลางช่วยอวยไชยพลัน	จอมไอศวรรย์ขวัญธานี
๏ ถ้วนเหล่าชาวนิคม	ตั้งใจชมพระภูมี
ทั้งราชกุมารี	จนสิ้นเสร็จเสด็จดล
๏ เถิงราชพิทธี	เข้าสู่ที่พระจุมพล
บังคมบาทยุคล	องค์พิทูรราชา
๏ ท้าวทอดพระเนตรนาง	อย่างอัปสรกัญญา
พวกราชกุมารา	ดั่งว่าเทพเทวัญ
๏ แล้วท้าวเธอลินลาศ	จากราชอาสน์สุวรรณพลัน
ยึดหัตถ์พระทรงธรรม์	จูงเอากรพระกุมาร
๏ ให้นั่งบัลลังก์แล้ว	ด้วยกองแก้วเจ็ดประการ
ฝ่ายองค์พระชนมาร	จูงวรนุชพระบุตรี
๏ ให้นั่งบัลลังก์ทอง	สุวรรณรองจำรูญศรี
เคียงองค์เนียรบดี	แล้วท้าวนั่งในที่ควร
๏ แล้วจึ่งให้ท้าวนาง	ประคองข้างพระทรามสงวน
ตามแบบกระบวนควร	ระบอบเบื้องบุราจาร
๏ ฝ่ายองค์พระทรงฤทธิ์	ให้ปโรหิตผู้ชำนาญ
ประคองราชกุมาร	ควรแก่กาลวิวาห์
๏ ปโรหิตกุมพระหัตถ์	หน่อกระษัตริย์ข้างเบื้องขวา
ท้าวนางผู้ปรีชา	กุมกรซ้ายพระบุตรี
๏ ระดับกันเข้าทันใด	พอฤกษ์ไชยได้ดิบดี
นายฆ้องประโคมตี	เบิกบายศรีสุวรรณพลัน
๏ เถ้าแก่แซ่ซ้ายขวา	นั่งพร้อมหน้าอังเชิญขวัญ
สมควรแล้วชวนกัน	รำพันช่วยอำนวยพร
๏ ปโรหิตร่ำพิไร	ว่าโภไคยจอมนคร
จงสุขสถาวร	ทุกทิวันดร์นิรันดร์ภัย
๏ ท้าวนางให้พรว่า	จอมกัลยาสนมใน
อย่ารู้ร้อนพระทัย	สิ่งไรภัยอย่าพึงมี
๏ หมู่พราหมณ์พร้อมอวยพร	ภูมินทรรอนไพรี
พินาศด้วยฤทธี	ทุกธานีประนมเนียน
๏ เถ้าแก่ว่าแม่เจ้า	อยู่หัวเล่าจงเสถียร
พัสถาจงอาเกียรณ์	ประกอบสุขทุกนิรันดร์
๏ พราหมณ์ว่าพระทรงฤทธิ์	จงประสิทธิ์สารพัน
จะประสงค์ซึ่งสิ่งอัน	ใดให้ได้ดังจินดา
๏ หม่อมยายว่าจอมหญิง	แม้นยอดมิ่งแม่ปรารถนา
สิ่งไรในพสุธา	พระทัยหวังดังจำนง
๏ พฤฒาว่าภูมินทร์	หน่อนรินทร์ปิ่นสูริย์วงศ์
ขอเชิญจำเริญองค์	พงศ์กระษัตริย์ขัตติโย
๏ กำนัลว่าจอมนาง	จงสำอางพระองค์โอ
เอกเอี่ยมเทียมจันโท	เมื่อทรงกลดหมดมุลทิน
๏ พฤฒาว่าทรงสวัสดิ์	จงกำจัดจากราคิน
ถนอมองค์ทรงธานินทร์	เป็นปิ่นกรุงบำรุงชน
๏ พร้อมหญิงว่ามิ่งแม่	จงเพียรแผ่บำเพ็งผล
เพิ่มเติมกุศลตน	ให้ภิญญาศีลาทาน
๏ พร้อมหน้าเสนามาตย์	ว่าจอมราชนรังหาญ
บำรุงนราการ	ประกอบแท้กระแสธรรม
๏ ท้าวนางว่านิ่มนวล	อย่าก่อกวนซึ่งกองกรรม
เวราจะเนืองนำ	อย่าควรในพระทัยมี
๏ ปโรหิตจึ่งว่าเล่า	จงพระเจ้าจอมโมลี
เสวยสุขสวัสดี	จำเริญฤทธิประสิทธิ์พร
๏ ท้าวนางจึ่งว่าเล่า	แม่ ณ หัวเจ้าผู้จอมสมร
จงสุขสถาวร	ทุกทิวาอย่าคลาคลาย
๏ พฤฒาจึ่งว่าเล่า	ขอพระเจ้าผู้ฦๅสาย
โปรดเหล่าชาวนิกาย	จากกองทุกข์สุขนฤพาน
๏ เถ้าแก่แซ่อวยพร	ว่าจอมสมรสุดามาลย์
จงวัฒนานาน	สำราญมุ่งบำรุงสกล
๏ พร้อมช่วยอำนวยไชย	สองหน่อไทตระบัดดล
ขอเชิญจำเริญพระชน-	มายืนสักหมื่นปี
๏ หลากหลายถวายพร	พระภูธรหน่อธรณี
เสร็จพลันในทันที	ดนตรีโหมประโคมเพลง
๏ สังข์แตรแซ่สำเนียง	เสนาะเสียงอยู่วังเวง
เพียงเทพบรรเลง	พิลึกลั่นสนั่นไป
๏ เสร็จแล้วสองกระษัตริย์	จากแท่นรัตนามัย
กราบถวายบังคมไท	พระบิดุราชนาฏชนนี
๏ สองกระษัตริย์ตรัสอนุญาต	แล้วประสาทพระพรศรี
จงสุขสวัสดี	ประสิทธีสองบุตรา
๏ ว่าตั้งแต่นี้ไป	เสกระฉัตรไชยของบิดา
เป็นของกุมารา	ไชยบัณฑิตประสิทธิ์พร
๏ พร้อมหน้าพฤฒามาตย์	ฟังประภาษชุลีสลอน
สองก้มประนมกร	รับอนุญาตแทบบาทบงสุ์
๏ แล้วเสร็จสำเร็จกิจ	ไชยบัณฑิตสูริยวงศ์
เลื่อนลดพระองค์ลง	นั่งพวกบ่าวโดยกระบวน
๏ ฝ่ายสุวรรณมารศรี	เอกบุตรีมณีนวล
ถอยหลังนั่งที่ควร	ตามพวกสาวเหล่าสุรางค์
๏ ฝ่ายองค์พิทูรราช	จึ่งประภาษแก่จอมนาง
ว่าเจ้าผู้สำอาง	องค์อุบลมาลี
๏ จงพาหน่อนรา	กับธิดาสู่ปรางค์ศรี
ตามแต่ประเพณี	พระนางจัดให้สองครอง
๏ แล้วท้าวกล่าวประภาษ	พฤฒามาตย์สิ้นทั้งผอง
สมนึกเราตรึกตรอง	ครั้งนี้เสร็จสำเร็จการ
๏ แล้วสั่งให้เก็บวัด	พวกสารพัดพนักงาน
แล้วองค์พระภูบาล	เสด็จลินลาศสู่ราชวัง
๏ ฝ่ายสุวรรณมณี	จอมสตรีภักดีหวัง
ประฏิพัทธ์โดยสัจจัง	ต่อพระนราสวามิน
๏ ฝ่ายองค์พระทรงฤทธิ์	ไชยบัณฑิตนฤบดินทร์
พิสมัยในยุพิน	โดยสมพองประเพณี
๏ สองสุขสังวาส	ในปรางค์มาศมณีศรี
เปรมสุขสวัสดี	บ่มีภัยสิ่งไรพาน
๏ สองสมภิรมย์รส	ห่อนรู้หมดสโมสาร
สองสุขสำราญนาน	บริบูรณ์พูนโภไคย
๏ ท้าวแต่งพี่เลี้ยงเคียง	อันพ่างเพียงหฤทัย
ให้สถิตตำหนักใน	ราชนิเวศบริวง
๏ แล้วจัดสนมนาง	ที่สำอางพอสมองค์
สารพัดจัดจำนง	ประจงมุ่งบำรุงกัน
๏ นายสนิทบดีมี	กระเกษมศรีศฤงคารครัน
เฝ้าองค์พระทรงธรรม์	เป็นเอกที่มนตรีนาย
๏ ส่วนองค์พระทรงฤทธิ์	ไชยบัณฑิตผู้ฦๅสาย
เป็นที่อุปราชฝ่าย	หน้าราชาบิดานาง
๏ เป็นสุขทุกนิกร	หมู่ราษฎรไม่มีหมาง
โดยสัจจธรรม์ทาง	เทียมเมืองฟ้าสุราลัย ๚ะ
ฉบัง
๏ ยังมีอาจารย์หนึ่งใน	นครพิไชย
สงสัยวิมุติจึ่งปุจฉา
๏ ว่าเป็นเหตุไฉนจึงไฉยา	สุวรรณธิดา
ท่านท้าวพิทูรทรงธรรม์
๏ มิได้ตอบคำจำนรรจ์	ด้วยบุรุษชายอัน
ผู้อื่นในพื้นปฐพิน
๏ จำเพาะพูดด้วยภูมินทร์	บัณฑิตบดินทร์
แต่องค์เดียวเพื่อใด
๏ ท่านผู้รู้แท้แก้ไข	เชิญวิสัชนาใน
เราไซร้ขอแจ้งแห่งความ
๏ อาจารย์หนึ่งหวังฟังถาม	เจนในใจตาม
เนื้อความเห็นแน่แก้พลัน
๏ ดูราอาจารย์พรหมจรรย์	คมหนอข้อนั้น
สำคัญอย่าหมางคลางแคลง
๏ ฟังว่าอย่าหมิ่นกินแหนง	เราจักสำแดง
ให้เห็นอดีตติดมา
๏ โดยปองเดิมสองกระษัตรา	เป็นจาบสกุณา
สำนักอาศัยไพรพนม
๏ เคยเรียงเคียงคู่สู่สม	สองสกุณทรามชม
นางนกมีไข่ในรัง
๏ เมียผัวร่วมหัวใจหวัง	ผลัดกันระวัง
ซึ่งไข่มิให้ภัยพาน
๏ ผลัดเวียนเปลี่ยนหาอาหาร	อย่างนั้นนิจกาล
ฟักไข่จนได้เป็นตัว
๏ ปราศรัยไกล่เกลี่ยเมียผัว	ผลัดกันด้วยกลัว
ว่าลูกจะเกิดอันตราย
๏ ผัวอยู่เมียไปใจหมาย	หาเหยื่อเผื่อชาย
ไม่วายสมัครรักรึง
๏ วันเมื่อเวรามาเถิง	ผัวเมียจะพึง
พินาศพรากจากจร
๏ พออรุณรังสินทินกร	สองนกตื่นตอน
ถ้อยสนทนาพาที
๏ พ่อนกว่านางปักษี	เจ้าจงอยู่ดี
วันนี้เถิงเวรเกณฑ์เรา
๏ แม่นกว่าจริงแล้วเจ้า	เพื่อนยากปากเบา
จงไปขมันพลันมา
๏ ลูกเต้าตัวข้าเจ้าคอยหา	อย่าล่วงเวลา
ถ้อยว่าถ้อยหวังสั่งกัน
๏ เสร็จแล้วพ่อนกผกผัน	โผจากรังพลัน
สำคัญจะหาอาหาร
๏ บินตะบึงพักหนึ่งมินาน	ลุเถิงแถวสถาน
สนานสนุกขรณี
๏ เห็นอุบลบานแบ่งแสงสี	นึกถวิลยินดี
คอยรี่ค่อยราถาลง
๏ เพลินไซ้เกสรโสภา	เคลิ้มจิตสกุณา
จนสูริยากล้าแสง
๏ ผกากาบเกสรีคลี่แคลง	กลับกล้ำกลีบแสดง
ดั่งแกล้งอุบัติกลัดกลม
๏ ปักษีรู้สึกนึกตรม	เตรียมใจไม่สม
เหมือนหนึ่งคะเนเวไลย
๏ ชะรอยกรรมจะทำกลใด	สุดจนพ้นใจ
จะทำไฉนใดดี
๏ สุดคิดจนจิตปักษี	อยู่ในมาลี
รำลึกเถิงลูกผูกพัน
๏ อัสดงเย็นลงสายัณห์	นางปักษากระศัลย์
สำคัญชะแง้แลคอย
๏ เหลียวหาปิ้มเลือดตาย้อย	โกรธใจใช่น้อย
แม้นมาจะว่าให้หนำใจ
๏ คอยผัวจนมัวเวไลย	พอบังเกิดไฟ
ป่าไหม้มาใกล้รวงรัง
๏ นางนกนิ่งนึกตรึกหวัง	ลูกเราเล่ายัง
อ่อนนักไม่รู้จักบิน
๏ เห็นจะตายวายชนม์ชีวิน	สุดแค้นแสนถวิล
ประคิ่นแล้วแค้นแสนเข็ญ
๏ ด้วยพ่อนกไปไม่เห็น	มาเลยจนเย็น
เป็นน่ารำคาญจ้านจริง
๏ เห็นลูกอาลัยใหญ่ยิ่ง	มิทิ้งจำทิ้ง
ลูกแล้วนะแก้วกลอยใจ
๏ ด้วยเจ้ามีกรรมจะทำไฉน	แม่ช่วยไม่ได้
สุดใจมารดาจะปรานี
๏ ว่าพลางนางผินบินหนี	พอเปลวอัคคี
มาเถิงที่รังราญรอน
๏ ลูกนั้นบรรลัยไฟฟอน	ไม่ไหล้ในดอน
ก็นอนระเนนเอนตาย
๏ พลบค่ำน้ำค้างพรมพราย	ผกาประกับกลับกลาย
ขยายเขยื้อนเบือนบาน
๏ ปักษีจากที่ประทุมมาลย์	เปรียบดุจลมพาน
ทะยานขยับกลับรัง
๏ พักหนึ่งเถิงไวใจหวัง	เห็นไฟไหม้รัง
เสียแล้วลูกตายวายชนม์
๏ โศกเศร้าง่วงเจ่าเหงาฉงน	นางสกุณทน
คอยหนเห็นผัวตัวมา
๏ เข้าใกล้ปราศรัยเจรจา	หอมกลิ่นบุปผา
ติดผัวตรลบอบอาย
๏ แม่นกนึกในใจหมาย	ชะรอยว่าชาย
ไปชมซึ่งชู้ชูเชย
๏ นางว่าดูราเจ้าเอย	ไปเที่ยวเล่นเลย
หลงเชยซึ่งชู้ชูใจ
๏ พ่อนกบอกเล่าเท่าไร	นางยิ่งฟูมฟาย
มิได้จะหวังฟังคำ
๏ เคืองแค้นแน่นเหลือเนื้อกรรม	วิบากหากนำ
จึ่งจำให้ตนจนตาย
๏ เอากำเนิดเกิดใหม่ใจหมาย	สัญชาติว่าชาย
เราหนอไม่ขอไยดี
๏ ขึ้นชื่อว่าชายชาตรี	อย่าพักพาที
ให้ยากไม่อยากเจรจา
๏ พ่อนกฟังแค้นแน่นหนา	จึ่งตั้งสัจจา
ธิษฐานด้วยงามตามนัย
๏ จริงจัดสัจจังตั้งใจ	ขอเทพท้าวไท
จงได้มาเห็นเป็นพยาน
๏ ชาตินี้ข้าตายวายปราณ	ชาติหน้าอย่านาน
บันดาลด้วยพลันทันที
๏ ขึ้นชื่อว่านางปักษี	ภริยาข้านี้
กำเนิดในที่ใดใด
๏ เห็นเราให้เจ้ามีใจ	เจรจาปราศรัย
จงได้เป็นคู่ชูชม
๏ เกิดไหนให้พบสบประสม	ดุจมีนิยม
อารมณ์เรานึกตรึกตรอง
๏ โดยสัจจวาจาทั้งสอง	พร้อมกันผันผยอง
ขยับขึ้นสู่โพยมบน
๏ รวบปีกรวบหางวางตน	ตกตายวายชนม์
แต่ชาตินั้นพลันมา
๏ เกิดในสูริย์วงศ์ราชา	เพราะสัตย์ปัฏิญาณ์
ต่อกันแลกันทันที
๏ แม่นกคือสุวรรณมณี	องค์พระราชบุตรี
พิทูรราชสูริย์วงศ์
๏ พ่อนกคือพระโฉมยง	บัณฑิตฤทธิรงค์
ผู้ทรงประสิทธิ์วิทยา
๏ นี้แลเนื้อแท้ทำมา	จริงจัดสัจจา
เพื่อวาจาเจ้าเข้าใจ
๏ จึ่งพระน้อยหน่ออรไท	ห่อนตอบชายใด
ปราศรัยแต่ราชกุมาร
๏ จงแจ้งแห่งข้าว่าขาน	ดูราอาจารย์
เราแก้ที่ถามความเธอ
๏ จึ่งใจมิได้ยอมเออ	อย่าฟังเผอเรอ
พูดเพ้อเปล่าไปไม่ดี
๏ เที่ยงแท้ตามกระแสบาลี	ควรข้อพอที
อันมีนิยมสมความ
๏ นำชาติสองราชนงราม	สิ้นกระแสแก้ถาม
ยกความตามเรื่องเนื่องไป
๏ จักกล่าวเถิงองค์ทรงไชย	บัณฑิตฤทธิไกร
พระทัยดำริตริตรอง
๏ กิจการบ้านเมืองเนืองนอง	วันหนึ่งพระทอง
บรรทมเหนือแท่นพรรณราย
๏ เที่ยงคืนท้าวฝืนวรกาย	พระทัยไม่สบาย
วุ่นวายวิตกอกองค์
๏ ปานนี้บิตุราชมาตุรงค์	สองท้าวจะทรง
พระโศกกระศัลย์รัญจวน
๏ ด้วยลูกเดียวดอกโดยสงวน	ตัวกูฤๅควร
มาอยู่นี่เพลินเกินกาล
๏ เดิมลาว่ามาไม่นาน	เรียนศิลปศาสตร์ชาญ
ประมาณพองามสามปี
๏ เลยลาคำรบครบสี่	สงสารชนนี
ปานนี้จะนองชลนา
๏ เห็นลูกหายจะละห้อยคอยหา	ไม่วายถวิลจินดา
อนิจจาฤๅกูดูเบา
๏ หลงสนุกท้าวทุกข์ทำเนา	ไม่ควรด้วยเรา
ผู้เป็นโอรสยศไกร
๏ อย่าเลยจำจะลาคลาไคล	พาสุวรรณทรามวัย
ไปไหว้ไปคัลวันทา
๏ ให้ท้าวรู้จักพักตรา	ศรีสะใภ้ไฉยา
เห็นว่าประกอบชอบการ
๏ ตรึกเสร็จสมเด็จภูบาล	พอแสงสุริย์ฉาน
จำรัสอรุณรังสี
๏ อ่าองค์สรงพักตร์ภูมี	เสด็จพลันทันที
แล้วกล่าวสุนทรวอนวิง
๏ ดูราวรนุชสุดหญิง	จงแจ้งแห่งจริง
ในจิตสังเกตเจตนา
๏ เรียมจงจำนงใคร่พา	นุชไปวันทา
ท่านท้าวผู้จอมโมลี
๏ เห็นไฉนหฤทัยเทวี	เชิญนุชเสาวนีย์
ให้พี่กระจ่างแจ่มใจ
๏ ปางนั้นจึ่งสุวรรณทรามวัย	ทูลสนองภูวไนย
ขอทราบพระทัยทรงธรรม์
๏ น้องนี้มีจิตผูกพัน	ขอตามเสด็จพลัน
จะพลอยอภิวาทบาทบงสุ์
๏ พระร่มโพทองสององค์	ใจน้องจำนง
หากนิ่งระฦกนึกนาน
๏ ขอองค์ทรงทราบพระญาณ	ทูลแล้วอภิวานท์
ภิวาทกระษัตริย์พัสดา
๏ ปางนั้นบัณฑิตอิศรา	ฟังเยาวยุพา
เปรมปราภิรมย์สมปอง
๏ ตรัสปลอบขอบควรนวลละออง	เนื่องนึกเสนอสนอง
สนิทเสน่ห์น้ำนวล
๏ พลางว่าราชาเชิญชวน	พะงางามทรามสงวน
ด้วยควรขึ้นเฝ้าท้าวไท
๏ บังคมทูลพลันทันใด	เดชะองค์ทรงไชย
ภูวไนยสองราปรานี
๏ ลูกหนอขอลาฝ่าธุลี	ไปเยียนบทศรี
ณ กรุงกระษัตริย์มัททรา
๏ พระองค์จงทรงกรุณา	โปรดให้ยาตรา
เวลาพรุ่งนี้จะกรีพล
๏ ฟังเสร็จสมเด็จภูวดล	มาลีนิฤมล
สุดจนน้ำจิตคิดปราม
๏ สองท้าวนิ่งนึกตรึกความ	เห็นชอบตอบตาม
ต้องที่คดีมีมา
๏ พ่อฤๅคือดวงนัยนา	ตามแต่จะปรารถนา
บิดาไม่ขัดตัดใจ
๏ สุดแท้แต่น้ำพระทัย	กุมารชาญไชย
สิ่งไรประสงค์จงดาล
๏ มนตรีโยธีทวยหาญ	แหล่งหลักพนักงาน
กุมารจงตรัสจัดแจง
๏ อย่าพะวังหวังถวิลกินแหนง	แล้วท้าวสำแดง
นุญาตอำนวยอวยพร
๏ สำเร็จเสร็จสั่งภูธร	สองลาบทจร
เถิงพระที่นั่งสั่งพลัน
๏ ดูราเสนาเนืองนันต์	จงรัดจัดกัน
ให้ทันทุกหมวดตรวจตรา
๏ จงครันแปดพันโยธา	กุญชรอาชา
รถาประเทืองเรืองทอง
๏ สิ่งละพันล้วนขยันผันผยอง	แต่งตามทำนอง
ให้ต้องตำรับทัพไชย
๏ โดยกระบวนพยุหบาตรคลาดไคล	เราปองจะไป
ยังมัททราธานี
๏ ตีสิบเบ็ดให้เสร็จโยธี	สั่งแล้วภูมี
ตรัสสั่งบดีด้วยพลัน
๏ พี่จงเร่งรัดจัดสรร	ทุกสิ่งสารพัน
ให้ทันคะเนเวลา
๏ สั่งเสร็จเสด็จสู่ปรางค์ปรา	สั่งสาวซ้ายขวา
ถ้วนหน้าสนมกรมใน
๏ แล้วองค์ทรงสู่นิทราไสย	แท่นรัตนามัย
สองไท้บรรทมสมพอง
๏ พี่เลี้ยงรับสั่งดังปอง	จัดเสนานอง
คะเนคะแนนแกว่นการ
๏ พลหน้ายอดโยธาหาญ	ล้วนปืนยืนทะยาน
ชำนาญณรงค์คงกระพัน
๏ พลถัดเป็นขนัดเนืองนันต์	ล้วนเสน่าเกาทัณฑ์
ธนูหน้าไม้ใส่ยา
๏ พลง้าวหลาวแหลนแน่นหนา	ล้วนขยันกลั่นกล้า
ไม่ขลาดไม่กลัวตัวดี
๏ พลเหล่าโล่ดั้งดาบตรี	เยียดยัดปัฐพี
ล้วนมีฝีมือดื้อดึง
๏ พลหอกกำแหงแข็งขึง	ตัวกลั่นตันตึง
ไม่พรึงประหวั่นพรั่นใคร
๏ พลทวนทวนพร้อมล้อมไสว	ล้วนคะนองว่องไว
ที่ในณรงค์สงคราม
๏ พลแซงคชสารชาญสนาม	ซ้ายขวาสง่างาม
แต่งตามกระบวนถ้วนตน
๏ พลช้างเชี่ยวชาญเชิงชน	ต่อต้านทานทน
เข้ารณรงค์คงพัง
๏ ลำพองว่องไวใจหวัง	มหิทธิล้ำกำลัง
ไม่รั้งไม่รอต่ออรินทร์
๏ สังขทันต์พวกเนียมเทียมนิล	มอหมอกโคมินทร์
สีม่วงสีเมฆเอกทันต์
๏ เงยหน้างาหงายฉายฉัน	ชูสีสุวรรณสรรพ์
อันสวมสง่างางอน
๏ ตากลมกลอกแดงแรงรอน	สกุณจาบจอกจร
ก็จับด้วยไวได้จริง
๏ งามงวงช่วงหางอย่างยิ่ง	พร้อมพู่หูพริ้ง
ทุกสิ่งเห็นล้นคณนา
๏ รถทรงอรองค์ยุพรา	เรืองวโรโอภา
จัดม้าวิเศษเทศเทียม
๏ ชาติเชี้อพาชินนิลเนียม	มหิทธิไกรใจเกรียม
แหงเหี้ยมระเหินเดินดง
๏ ประดับรถสดสุวรรณบรรจง	ประกอบกุมดุมกง
จำนงชำนาญชาญทำ
๏ งอนแอกแปรกอร่ามงามขำ	เบื้องบันประจันจำ
ล้วนล้ำจำหลักลวดลาย
๏ สามชั้นพรรณรังบังฉาย	เบื้องบนกลายระบาย
เป็นบุษบกเบญจพรรณ
๏ สุดอย่างช่างแต่งแกล้งสรรค์	เปรียบเวไชยันต์
ที่อันพระองค์ทรงญาณ
๏ ดับนั้นพื้นพลบริพาร	พร้อมมวลควรการ
ขนานขนัดอัดพล
๏ เตรียมเสร็จจักเสด็จจรดล	อื้ออึงอลวน
อเนกอนันต์ในกระบวน
๏ ตราตรวจหมวดกรมสมควร	จนเวลาจวน
จะตีสิบเบ็ดเสร็จพลัน ๚ะ
สุรางคนางค์
๏ สองท้าวบรรทม
ตื่นนิทรารมย์	สองสมกระสันต์
กระเษมเปรมปรีดิ์	ยินดีใครจะทัน
ตรัสสนทนากัน	สารพันพิไร
๏ กรสอดกอดแก้ว
เสียงไก่ไจ้แจ้ว	แว่วจิตพิสมัย
องค์พิงอิงแอบ	เนียนแนบสนิทใน
เนื้อสมรอ่อนละไม	ละมุนอุ่นองค์
๏ ชูชื่นรื่นรส
เริงร่าปรากฏ	ห่อนลดลืมหลง
ท้าวสนองจอมนาฏ	นุชสวาดิสุริย์วงศ์
สองสมประสงค์	จงถวิลจินดา
๏ ครั้นอรุณเรืองราง
สองกระษัตริย์ค่อยสร่าง	กระสันต์หรรษา
ทรงทราบสุรเสียง	สำเนียงสกุณา
ก้องกู่หมู่กา	เมื่อราตรีกาล
๏ ดุเหว่าแว่วแว่ว
จักรจั่นแจ่มแจ้ว	ไก่แก้วขันขาน
วิหคโห่โหย	โหวกโหวยกังวาน
ซ้อแซ้ประสาน	สุรศัพท์สำเนียง
๏ พระองค์ทรงฟัง
วิเวกเวงวัง	หว่าหวังสุรเสียง
ชะรอยสุรีย์ราง	ใกล้สว่างไกรเกรียง
เสียงพลพ่างเพียง	พิภพพ่างพัง
๏ สุนทรจอมราช
ปราศรัยวรนาฏ	ดวงสวาดิโดยหวัง
ว่าดูรพุ่มพวง	เพียงดวงชีวัง
จวนรุ่งแล้วกระมัง	ร้อยชั่งพี่อา
๏ ขอเชิญทรามชม
จากนิทรารมย์	เร็วพลันหรรษา
อรองค์สรงพักตร์	เราจักลีลา
ให้ทันฤกษ์พา	สุริยารุ่งราง
๏ องค์อรทรามวัย
ฟังบัญชาไท	ปราศรัยไม่ขนาง
เยาวจากไสยาสน์	ราชอาสน์สำอาง
สองสรงพักตร์พลาง	จัดแจงแต่งองค์
๏ เสร็จแล้วกระษัตรา
จากปรางค์ลีลา	ดังพญาราชหงส์
ครั้นลุบัลลังก์	พระที่นั่งเกยทรง
แออัดจัตุรงค์	เรียงรายถวายกร
๏ บัณฑิตภูวดล
ทรงคชมงคล	ดังกลไกรสร
ฝ่ายสุวรรณโฉมยง	ทรงรถเรืองรอน
พลแห่แลสลอน	ยอกรประนม
๏ ราชรถสุรางค์
โดยเสด็จจอมนาง	เนืองแน่นนักสนม
แน่งน้อยนิ่มนวล	ชี่นชวนชูชม
เริงร่าอารมณ์	นิยมยินดี
๏ องค์ไชยบัณฑิต
ตรัสสั่งนายสนิท	ให้นำวิถี
ยามไชยได้ฤกษ์	ให้เลิกโยธี
ฆ้องสำคัญมี	ให้ตีสัญญา
๏ แล้วยิงปืนใหญ่
สามนัดชัดไชย	หวั่นไหวเวหา
พลแห่โห่ฮือ	บันฦๅสามลา
ยกพยุหบาตรา	เอิกเกริกไกรเกรียง
๏ จากราชธานินทร์
เข้าสู่ไพรสิณฑ์	สัตว์ยินสุรเสียง
พลรถคชร้อง	กึกก้องสำเนียง
พ่างปัฐพีเพียง	จะระยำทำลาย
๏ สารพัดสัตว์สิง
ประหวั่นหวาดวิ่ง	หลบลี้หนีหาย
ไม่หาญราญรอ	ต้านต่อใกล้กราย
ด้วยกลัวตัวตาย	พรายพลัดลัดแลง
๏ ท้าวกรีธาพล
ครั้นพระสูริยน	รอมร่อยอแสง
ให้ยุดโยธา	ช้างม้ามีแรง
แล้วตรัสจัดแจง	ให้แต่งพลับพลา
๏ สำเร็จเสร็จพลัน
สูริย์วงศ์ทรงธรรม์	กระสันต์หรรษา
สู่นิทรารมย์	บรรทมสองรา
ตรัสสั่งสนทนา	บัญชาวาที
๏ เวลาการศัพท์
เสียงจักรจั่นจับ	ซาบซับโสตศรี
เรไรจำเรียง	ดุจเสียงดนตรี
สำเนียงสกุณี	เสนาะน้ำนวล
๏ นานาต่างต่าง
สบสรรพละอย่าง	บ้างโวยโหยหวน
วิเวกแว่วแว่ว	แจ่มแจ้วรำจวน
วังเวงเครงครวญ	พิลึกครึกครัน
๏ ระวังไพรไก่ฟ้า
จำเรียงเสียงร่า	จ้าจ้านขานขัน
ไพรเราะเพราะร้อง	กึกก้องกู่กัน
เหลือล้ำรำพัน	สนั่นในดง
๏ สองหวังฟังเพราะ
สุรสำเนียงเสนาะ	พินิจพิศวง
วังเวงวิเวก	อรเอกสององค์
ขับพลด้นดง	แรมค้างกลางดอน
๏ อรุณสูริยา
พระพายชายพา	รสาเกสร
รุกขชาติดาษดิน	ทรงกลิ่นกำจร
โฉมตรูภูธร	ธิเบศเบิกบาน
๏ พระทัยบันเทิง
เปรมปราร่าเริง	แรมในไพรสาณฑ์
รุ่งสรรพขับพล	รีบร้นโรมราน
จรโดยประมาณ	สิบห้าวันมา
๏ เถิงราชนิเวศ
มัททราชบิตุเรศ	ปิ่นเกศเกศา
องค์ไชยบัณฑิต	ทรงฤทธิ์อิศรา
จึ่งหยุดโยธา	ด้วยพลันทันที
๏ ข้าเก่าเข้าใจ
ว่าหน่อภพไตร	มาได้ยินดี
ทั่วหมู่มาตยา	แต่งมามากมี
ของถวายพันปี	ล้ำล้นพ้นไป
๏ ท้าวประทานสิ้น
ทั่วพลพฤนท์	จนกินไม่ไหว
แล้วหน่อกระษัตริย์	ให้จัดทันใจ
ของถวายท้าวไท	ทรงฤทธิ์บิตุรงค์
๏ โดยหวังสังเกต
ของต่างประเทศ	วิเศษประสงค์
สำเร็จเสร็จพลัน	ชวนสุวรรณโฉมยง
ขึ้นเฝ้าพระองค์	ทรงฤทธิ์อิศรา
๏ เสด็จสู่ราชยาน
พลแห่แลลาน	เหลือหลายซ้ายขวา
ฝ่ายสุวรรณรูปหล่อ	ทรงวอรจนา
กำนัลกัลยา	แวดล้อมพร้อมเพรียง
๏ สองเสด็จยาตรา
เถิงทวารพารา	เข้าในไกรเกรียง
สู่สนนคนคึก	ก้องกึกด้วยเสียง
แซ่ศัพท์สำเนียง	พหลมนตรี
๏ อำมาตย์ราษฎร
เรียบรายถวายกร	ประณตบทศรี
เริงรื่นชื่นชม	นิยมยินดี
เลิศด้วยบารมี	พ้นที่อุปรมา
๏ ด้วยเดิมจอมราช
แรกเสด็จลีลาศ	เข้าในไพรสา
แต่พระองค์เจ้า	เสด็จเข้าหิมวา
เป็นสองลีลา	พี่เลี้ยงเคียงองค์
๏ ไปสี่ปีตรา
บัดนี้เสด็จมา	เป็นน่าพิศวง
พร้อมพวกพหล	รี้พลจัตุรงค์
ดีร้ายสูริย์วงศ์	พงศ์นราธานินทร์
๏ ได้ผ่านสมบัติ
เป็นเอกเสกระฉัตร	ล้ำเลิศเฉิดฉิน
ทั้งนาฏนารี	มเหสีภูมินทร์
แม้นอัปสรอินทร์	เอกเอี่ยมเทียมกัน
๏ อำมาตย์ราษฎร
ชมบุญภูธร	อวยพรสารพัน
หน่อท้าวควรถนอม	เป็นจอมไอศวรรย์
ประชานานันต์	พูดกันนานา
๏ ฝ่ายเจ้าธรณี
แจ้งสิ้นยินดี	ว่าโอรสา
กรูกรีรี้พล	พหลโยธา
ตั้งทัพพลับพลา	นอกเสมาเมือง
๏ ท้าวมีชงคา
เหวยหมู่มาตยา	เสนานองเนือง
บัดนี้ตัวเรา	บรรเทาประเทือง
ด้วยโอรสเรือง	รุ่งฟ้าธาตรี
๏ สูรัดจัดแจง
จงครบตบแต่ง	ตำแหน่งกรุงศรี
สารพันขัณฑ์เขต	นิเวศธานี
ให้อร่ามงามดี	พลดูชูใจ
๏ แล้วสั่งพนักงาน
เลี้ยงโยธาหาญ	คาวหวานสิ่งไร
อย่าให้ขัดสน	รี้พลอาศัย
จนสรรพกลับไป	อย่าให้นินทา
๏ แล้วสั่งนางใน
ให้จัดปรางค์ไชย	หน่อไทนาถา
นักงานรับสั่ง	ล้าลังออกมา
ทำตามบัญชา	แล้วพลันทันใด
๏ สมเด็จมัททราช
เยื้อนรสพจนารถ	บัญชาปราศรัย
จงสูอย่าช้า	เสนาเร่งไป
เชิญพระหน่อไท	ให้เจ้าเข้ามา
๏ อำมาตย์ประนม
รับสั่งบังคม	ก้มเศียรเกศา
จากที่เฝ้าพลัน	พากันลีลา
พอเถิงมหา	ทวารราชวัง
๏ พบเสด็จหน่อไท
กลับพลันทันใด	ว่องไวใจหวัง
เถิงกราบทูลบาท	มัททราชทรงฟัง
เสด็จจากพระที่นั่ง	บัลลังก์จรลี
๏ ลุเถิงมณเฑียร
สนมนางนองเนียน	น้อมเศียรเกศี
ก้าวตรัสประภาษ	จอมราชนารี
ผู้เป็นชนนี	บัณฑิตฤทธิไกร
๏ พระท้าวทุกข์หนัก
ด้วยโอรสรัก	ร่วมจิตพิสมัย
บัดนี้มาแล้ว	ไม่แคล้วหฤทัย
สองท้าวปราศรัย	บัดนั้นทันที
๏ ฝ่ายองค์ทรงฤทธิ์
พระไชยบัณฑิต	กับมิตรมารศรี
สั่งพี่เลี้ยงท้าว	ถ้วนเหล่านารี
รีบบทจรลี	เฝ้าองค์ทรงธรรม์
๏ เถิงกราบบาทา
บิตุเรศมารดา	เจ้าฟ้าไอศวรรย์
เซ็งแซ่แก่เถ้า	ถ้วนเหล่ากำนัล
มี่ทั้งปรางค์จันทน์	รับขวัญหน่อไท
๏ ฝ่ายสุรางค์ราช
โดยเสด็จวรนาฏ	ประนมคมไสว
รายรอบหมอบกลาด	เดียรดาษปรางค์ใน
สองกระษัตริย์ตรัสไตร	ปราศรัยสูริย์วงศ์
๏ ทรงฤทธิ์บิตุเรศ
ว่าสุวรรณขวัญเนตร	เจตนาประสงค์
เรียนศิลปศาสตร์	สามารถอาจอง
สมคิดจิตจง	จำนงฤๅนา
๏ หน่อท้าวกราบทูล
องค์พระนเรนทร์สูร	อนุกูลเกศา
ลูกเรียนสำเร็จ	เสร็จสิทธิวิทยา
สมถวิลจินดา	ขอทราบพระทัย
๏ ฝ่ายเกสรศรี
นิฤมลชนนี	ถามมาปราศรัย
แรกเจ้าจากจร	ทุกข์ร้อนอย่างไร
จอมศวรรย์ขวัญใจ	จงให้ข้อความ
๏ หนึ่งอรทรามวัย
องค์อรรควิไล	เลิศลบภพสาม
เดิมนั้นฉันใด	จึ่งได้โดยงาม
หนึ่งหนอหน่อนาม	วรนุชบุตรี
๏ ฉันใดโฉมยง
ปิตุราชมาตุรงค์	สูริย์วงศ์มารศรี
ภูบาลผ่านกรุง	บำรุงบุรี
หนึ่งนามธรณี	มีนั้นฉันใด
๏ หนึ่งแก้วแม่มา
พร้อมพลคณนา	มรคานั้นไฉน
กี่คืนกี่วัน	สำคัญใกล้ไกล
พระอรทรามวัย	เล่าให้แม่ฟัง
๏ บัณฑิตภูวดล
ทูลบอกยุบล	แต่ต้นหนหลัง
เดิมลูกจากจร	แรมนอนไพรกรัง
สองคนเซซัง	พานจะวังเวงใจ
๏ เดือนหนึ่งลูกยา
ถึงตักกสีลา	มหากรุงไกร
สำนักอาจารย์	ชำนาญชาญไชย
ลูกเพียรเรียนไว	ได้สิ้นยินดี
๏ ลูกจึ่งกราบลา
อาจารย์ไคลคลา	จักมากรุงศรี
ชะรอยเทพไท	เจ้าไพรพงพี
ดลใจลูกนี้	จรลีลีลา
๏ หลงลัดตัดดอน
ลำเนาเขาขร	เข้าเขตยักษา
สัประยุทธชิงชัย	มารไซร้อัปรา
จึ่งถวายคาถา	ถอดทรวงดวงใจ
๏ แล้วลูกจรมา
ลุเถิงพารา	บิดาอรไท
เธอทูลถ้วนถี่	คดีมีนัย
หนหลังอย่างไร	ทูลไท้สององค์
๏ จนได้มารศรี
สุวรรณมณี	นพรัตน์โฉมยง
นามเอกมาลี	ชนนีอนงค์
พิทูรสูริย์วงศ์	ปิตุรงค์นงพาล
๏ โดยนามนครินทร์
พิไชยธานินทร์	กรุงศรีพิศาล
บริบูรณ์พูนสุข	แสนสนุกศฤงคาร
เลิศล้นพลหาญ	เหลือล้ำรำพัน
๏ เมื่อลูกลามา
สมเด็จราชา	พิทูรทรงธรรม์
ท้าวให้จัดแจง	ตบแต่งทุกอัน
เครื่องบรรณานั้น	ครามครันงามตา
๏ ถวายองค์ทรงเดช
ล้วนดีพิเศษ	จิตเจตน์ปรารถนา
ฝากราชไมตรี	ภูมีส่งมา
ขอทราบบาทา	เจ้าฟ้าภพไตร
๏ ทรงฤทธิ์บิตุราช
เกสรสายสวาดิ	นาถชนนีใน
ฟังหน่อธรณินทร์	ทราบสิ้นสงสัย
ยินดีมีใจ	สองไท้เปรมปรีดิ์
๏ แล้วองค์ทรงธรรม์
ชมโฉมสาวสวรรค์	สุวรรณมารศรี
ชมราชโอรส	เหมาะหมดราคี
แจ่มจัดรัศมี	ละม้ายคล้ายกัน
๏ ไม่ล้ำก้ำเกิน
ยิ่งพิศยิ่งเพลิน	จำเริญรับขวัญ
พลางว่าปราศรัย	พิไรรำพัน
หน่อไทใจธรรม์	สมกันทั้งสอง
๏ ปรากฏยศศักดิ์
แม้นอื่นขืนรัก	ไหนจักปานปอง
เหมือนดังอย่างนี้	ไม่มีมัวหมอง
เปล่งปลั่งดังทอง	ผ่องล้ำน้ำนวล
๏ บุญแล้วแก้วเนตร
สองหน่อนเรศ	วิเศษทรามสงวน
ปรองดองครองใจ	อย่าได้เรรวน
กล่อมเกลี้ยงเคียงควร	อย่าด่วนลวนลน
๏ สองลูกผูกรัก
อย่ารานหาญหัก	จงสมัครภักดิ์ผล
สืบศรีสูริย์วงศ์	ดำรงมณฑล
จอมภพสบสกล	พหลโยธา
๏ สองท้าวกล่าวสอน
แล้วประสาทพร	บวรเดชา
สองเจ้าเคารพ	จอมภพนาถา
รับพรผ่านฟ้า	พร้อมหน้าท้าวนาง
๏ ถ้วนสนมกรมใน
ถวายกรพรไชย	เพรียกไปทั้งปรางค์
เอี่ยมเอกเนกแน่น	นับแสนสุรางค์
พร้อมใจไม่ขนาง	ต่างถวิลยินดี
๏ ปางนั้นภูวนาถ
มัททราธิราช	ประสาทพรศรี
เสร็จแล้วพระองค์	ผู้ทรงธรณี
จากแท่นสู่ที่	พระโรงรัตน์ชัชวาล
๏ เสด็จเหนือพระที่นั่ง
เอื้อนอรรถตรัสสั่ง	อำมาตย์ฉาดฉาน
จงสูชาวเจ้า	ถ้วนเหล่าพนักงาน
เร่งรัดจัดการ	ทั้งทหารพลเรือน
๏ หกเหล่าอาสา
นอกในซ้ายขวา	ตรวจตราอย่าเชือน
เร่งทำร่ำไป	อย่าได้บิดเบือน
นอกเดือนในเดือน	ทุกกรมระดมกัน
๏ กูสั่งฟังจำ
เร่งรัดจัดทำ	จงยวดกวดขัน
ให้พลันทันใจ	แต่ในสามวัน
กูจะทำขวัญ	บัณฑิตฤทธิไกร
๏ จงจบครบการ
พิทธีฉ้ทาน	ทุกทวารเวียงไชย
บริเวณจังหวัด	ราชวัติฉัตรไสว
ให้อร่ามงามไป	จงหมดรจนา
๏ โอ่โถงโรงเล่น
ระบำรำเต้น	ทุกสิ่งภาษา
ทั้งไม้สูงต่ำ	รำแพนผาลา
เหล่าลวดลังกา	บรรดาการมี
๏ ให้จงหมดอย่าง
หลวงจีนเล่นช่าง	มาต่างกรุงศรี
ทำได้หลายเล่ห์	ถ่ายเทท่วงที
แท้ว่าชาตรี	เล่นดีน่าดู
๏ เมืองเราเล่าเล่น
เรียนร่ำทำเป็น	พอเห็นพึงรู้
ด้วยเพียรน้อยนัก	มันมักนอกครู
อวดอ้างล้างหลู่	รู้น้อยถอยลง
๏ เล่นตามทำนอง
สมโภชพระทอง	กูต้องประสงค์
ให้ชนหญิงชาย	ทั้งหลายจำนง
ดูเล่นเป็นกง	เฮเฮฮาฮา
๏ ทั้งดอกไม้เพลิง
กึกก้องร้องเริง	จงครันหรรษา
โรงรำทำนอง	ทุกช่องระทา
แต่งจงรจนา	กูว่าสารพัน
๏ ทั้งแปดทิศานต์
กูจะโปรยทาน	กรรมพฤกษ์คึกขัน
ให้มีมโหรสพ	คำรบเจ็ดวัน
จงรัดจัดกัน	ให้ทันโองการ
๏ อำมาตย์มาตยา
รับพระชงคา	ลาจากราชฐาน
เกณฑ์กันทันใด	ว่องไวไม่นาน
ถ้วนสามวันวาร	การสรรพกลับทูล
๏ เดชะพระกรุณา
ขอทราบบาทา	เจ้าฟ้าไอศูรย์
ฟังเสนาใน	พระทัยเพิ่มพูน
ผ่องใสไพบูลย์	พูนสวัสดิ์ตรัสมา
๏ ให้ตั้งสมโภช
มโหรสพโสตถิ์	ทุกสิ่งภาษา
เจ็ดคืนเจ็ดวัน	ทำขวัญสองรา
สุขกระเษมเปรมปรา	ไพร่ฟ้าประชากร ๚
ยานี
๏ บทนี้จงยกไว้	กล่าวบทไปเถิงภูธร
พิทูรราชฤทธิรอน	สัถาวรพระเวียงไชย
๏ ตั้งแต่พระลูกยา	ยกโยธาจากกรุงไกร
ท้าวเธอทุกข์พระทัย	เพราะลูกไปอยู่ช้านาน
๏ สองไทให้ละห้อย	กำสรดสร้อยกระศัลย์สาร
โศกศรีทุกทิวาร	พระโรครานรุมราวี
๏ ด้วยองค์ทรงชรา	นับวันท่าสองมารศรี
เกือบเถิงโดยกึ่งปี	ไม่แจ้งที่คดีเลย
๏ ภูธรประชวรลง	ไม่เป็นสรงทรงเสวย
แต่ก่อนบ่ห่อนจะเคย	เห็นประจักษ์หนักพระทัย
๏ ภูมินทร์ทรงจินดา	แต่งสารตราแล้วปราศรัย
สั่งมหาเสนาใน	จัดม้าใช้ไปเร็วรา
๏ เชิญองค์พระทรงฤทธิ์	ไชยบัณฑิตกับธิดา
หน่อไทไปวันทา	กรุงมัททราธิบดี
๏ ทูลท้าวให้ถี่ถ้วน	จงสมควรกับสารศรี
เร็วพลันในทันที	ธุระร้อนอย่านอนใจ
๏ อำมาตย์รับราชสาร	จอมจักรพาฬภพไตร
สามลาวันทาไท	จากเวียงไชยครรไลจร
๏ ข้ามเขาลำเนาแนว	แถววิถีคีรีขร
สิบห้าราตรีนอน	ถึงนครมัททรา
๏ อำมาตย์ผู้ถือสาร	ย่อมเชี่ยวชาญเชิงโวหาร์
เช้าตรู่สู่ศาลา	แจ้งกิจจาเสนาใน
๏ พอพระหริวงศ์	องค์บัณฑิตฤทธิไกร
จากแท่นบรรทมไท	สู่โรงไชยช่วงวิเชียร
๏ ทรงรูดวิสูตรกร่าง	ขุนนางกรานประสานเศียร
เนืองแน่นประนมเนียน	น้อมเฝ้านาถพระบาทบงสุ์
๏ ปรึกษาว่าราชการ	ประเทืองทานแทนพระองค์
สนองราชบาทบิตุรงค์	กว่าจะคงคืนนคร
๏ พิไชยราชธานี	เมืองมารศรีสโมสร
ทูลว่าจะลาจร	สองภูธรตรัสทัดทาน
๏ จนเถิงกึ่งปีเกิน	เพลินสุโขสโมสาร
ทรงนึกระฦกนาน	เหนือพระที่นั่งบัลลังก์พราย
๏ นายสนิทชิดบทศรี	ได้ท่วงทีชุลีถวาย
เคียมคัลแล้วบรรยาย	ข้อราชกิจอันติดพัน
๏ บัญชาร่าสำรวล	ทรงพระสรวลกระเษมสันต์
ครั้นเสร็จสำเร็จพลัน	พลางตรึกไตรพระทัยตรอง
๏ ได้ทีแล้วพี่เลี้ยง	ประคมเคียงชุลีฉลอง
แผ่นสุวรรณอันจำลอง	ลิขิตขยายถวายไท
๏ นายสนิทกราบทูลเสนอ	ว่าท้าวเธอกรุงพิไชย
ตรัสใช้เสนาใน	นำสารามากราบทูล
๏ ปางนั้นหน่อสูริย์วงศ์	พงศ์โภไคยมไหศูรย์
ผ่องใสพระทัยพูน	พระพักตร์เปล่งดังเพ็งจันทร์
๏ แย้มโอษฐ์โปรดประภาษ	เอ๊ะประหลาดหลากมหันต์
หวาดใจมาหลายวัน	นิมิตฝันก็ฟั่นเฟือน
๏ ชะรอยพระโรคราน	เราตริการประมาณเหมือน
ทูลลาว่าบิดเบือน	จึ่งเชือนช้ากว่าครึ่งปี
๏ เฮ้ยชายนายชำนาญ	เอ็งเร่งอ่านซึ่งสารศรี
แยบคายร้ายฤๅดี	มีเหตุไฉนจึ่งให้มา
๏ ฝ่ายชายนายชำนาญ	รับราชสารทูนเกศา
คลี่แผ่นสุวรรณา	อ่านสาราถวายไท
๏ ในลักษณลิขิต	ของทรงฤทธิ์ผู้พิสมัย
พิทูรราชผู้เรืองไกร	เจ้าพิไชยนคร
๏ เชิญแจ้งแห่งศุภักษร	ขออวยพรพระโฉมศรี
อย่าหมางทางไมตรี	ฝากชีวีเจ้าสองรา
๏ จริงชัดรหัสเหตุ	เราบิตุเรศไม่มุสา
สัตย์จริงสิ่งสารตรา	ใช่แกล้งว่าอย่าสาละวน
๏ แต่เจ้าจรจากวัง	พ่อภายหลังระโหยหน
ทุกข์ทับรำจวนทน	เทวษทวีไม่มีวาย
๏ วิโยคโศกกำสรด	ห่อนลืมลดละลายหาย
ชราทุกข์บุกเบียนกาย	วรรณโรคร้ายกำเริบรุม
๏ คือข้อรอคอยข่าว	อุราผ่าวเพียงเพลิงสุม
โรคาประคองคุม	ประชุมชักนักประชวร
๏ จึ่งใช้เสนานาย	นำสารถวายพระทรามสงวน
แจ้งแล้วลูกแก้วควร	บังคมองค์พระทรงธรรม์
๏ ให้ทราบพระบาทา	สองกระษัตรานราสรรค์
แล้วลามาจงพลัน	ให้เถิงทันเห็นพระทัย
๏ ครั้นสิ้นระบิลสาร	นายชำนาญสนองไข
คดีเท่านี้ใน	ขอทราบใต้ฝ่าธุลี
๏ ทูลแล้วบังคมลง	แทบบาทบงสุ์บทศรี
ฝ่ายว่าหน่อธรณี	ทราบคดีมีโองการ
๏ กูคิดไม่ผิดเลย	นี้แน่ะเฮ้ยโยธาหาญ
เกณฑ์กันอย่าทันนาน	ประมาณคนพลพวกมา
๏ จงสูทุกหมู่หมวด	เร่งไตรตรวจคชรถา
จงพลันทันเวลา	รุ่งพรุ่งนี้จะกรีพล
๏ คืนสู่ราชนิเวศ	เยียนบิตุเรศพระนิฤมล
สั่งเสร็จเสด็จดล	สู่ไพรชนมณเฑียรไชย
๏ เล่าสิ้นระบิลเหตุ	สมรเมศผู้พิสมัย
จึ่งชวนนวลคลาไคล	เฝ้าสองไท้ธิบดี
๏ เถิงเล่าเจ้ากราบทูล	พระนเรนทร์สูรโปรดเกศี
ทราบในใต้ธุลี	บัดนี้มีสารามา
๏ ด้วยท้าวเจ้าบูรินทร์	ปิ่นพิภพนาถา
พิไชยนัครา	ให้เสนานำยุบล
๏ คดีมีเป็นมูล	เจ้ากราบทูลพระจุมพล
ท้าวนั่งฟังอนุสนธิ์	ทราบเสร็จสิ้นไม่กินใจ
๏ แย้มโอษฐ์โปรดประภาษ	โอรสราชผู้พิสมัย
สองเจ้าจงเร่งไป	แม้นช้าไซร้จะเสียการ
๏ ด้วยองค์ทรงชรา	โอ้อนิจจาน่าสงสาร
เอ็นดูพระภูบาล	ไม่พานพักตร์รู้จักเลย
๏ กลมเกลียวเกี่ยวดองได้	มิทันไรนะอกเอย
ควรฤๅจะละเลย	ล่วงสวรรคครรไล
๏ บอกมาว่าประชวร	เห็นเจียนจวนจะตัดษัย
ลูกจรอย่านอนใจ	แทนคุณไท้ให้สมควร
๏ แล้วคิดเถิงพระองค์	ท้าวเธอทรงกำสรดสรวล
โรคาชรารวน	มักก่อกวนแห่งกองกาย
๏ ทั่วหล้านราโลก	ย่อมวิโยคระยำหาย
กำเนิดเกิดแล้วตาย	ทั่วหญิงชายประชาชน
๏ ใคร่ครวญแต่ล้วนเข็ญ	บ่ห่อนเห็นจะเป็นผล
ย่อมทุกข์ระทมทน	ทั่วสกลโลกา
๏ ตรัสพลางทางประภาษ	โอรสราชเสนหา
ไปแล้วแก้วนัยนา	มาบ้างหนาหาบิดร
๏ เสร็จตรัสกระษัตรา	หน่อนราประนมกร
ทูลสั่งพระภูธร	สองพระองค์อยู่จงดี
๏ ทูลพลางทางอภิวาท	แทบเบื้องบาทบทศรี
คำรบครบสามที	แล้วจรลีลีลามา
๏ เถิงปรางค์ทางปราศรัย	สั่งนางในทั้งซ้ายขวา
พรุ่งนี้จะยาตรา	คืนนครอย่านอนใจ
๏ สั่งพลางทางเสด็จดล	ชวนนิฤมลผู้พิสมัย
สู่แท่นบรรทมไท	ถ้อยปราศรัยกันสององค์
๏ บดีผู้ปรีชา	ลากระษัตราดังประสงค์
สุจริตจิตดำรง	แล้วจำนงลาชนนี
๏ เสร็จแล้วลีลามา	เตรียมโยธาถ้าสองศรี
พลรถคชพาชี	แต่งตามมีวโรงการ
๏ คชทรงองค์กระษัตริย์	รถเนาวรัตน์จำรัสฉาน
สำหรับพระยุพาล	แลชวาลพระลานไชย
๏ ฝ่ายองค์พระทรงภพ	บันฦๅลบสบสมัย
เยี่ยมแลพระแกลไกร	พร้อมพลไพร่ได้เวลา ๚ะ
(ความในสมุดไทย เอกสารที่ ๖๙๔ จบเพียงนี้)