จดหมายเหตุรายวัน ของ สมเด็จพระบรมราชปิตุลาธิบดี เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ
สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร
บานแผนก
/*(1)พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช มหิตลาธิเบศรามาธิบดี จักรีนฤบดินทร์ สยามินทราธิราช บรานาถบพิตร ทรงพระราชดำริว่า ในงานพระราชทานเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยิกาเจ้า ณ พระเมรุมาศท้องสนามหลวงนี้ ได้โปรดเกล้า ฯ ให้กรมศิลปากรจัดการชำระพระราชนิพนธ์ดาหลัง พิมพ์ขึ้นเรื่องหนึ่ง เพื่อเป็นที่ระลึกแห่งงานพระราชกุศลนั้นแล้ว ยังได้มีพระราชดำรัสขอให้หม่อมเจ้าปรีดิเทพยพงษ์ เทวกุล ทรงเรียบเรียงพระราชประวัติสมเด็จฯ พระอัยิกาเจ้า ขึ้นไว้เรื่องหนึ่ง และโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์หนังสือจดหมายเหตุรายวันซึ่งสมเด็จพระบรมราชปิตุลาธิบดี เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมารทรงไว้อีกเรื่องหนึ่ง
อันหนังสือจดหมายเหตุรายวัน ซึ่งสมเด็จพระบรมราชปิตุลาธิบดี เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศทรงไว้นี้ ความปรากฏว่าในชั้นเดิม พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานสมุดสำหรับจดบันทึกรายวันเป็นของขวัญวันประสูติเมื่อมีพระชนม์ได้ห้าปี จึ่งได้ทรงบันทึกไว้แต่นั้นมา เข้าใจว่าในชั้นเดิมเพียงแต่ทรงเล่าถวาย “ป้าโสม” คือพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๔ พระองค์เจ้าโสมาวดี กรมหลวงสมรรัตนสิริเชษฐ และพระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์นั้นหรือใครอีกบ้างได้จดรับสั่งลงไว้ในสมุดนี้ทุกๆ คืน ครั้นภายหลังเมื่อทรงพระเจริญวัยขึ้นมีพระชันษาได้ ๘ ปีแล้ว จึ่งทรงบันทึกด้วยพระองค์เองต่อมาดั่งเช่นตอนที่ทรงบันทึกเรื่องลงสรง เป็นเนื้อความละเอียดลออเกี่ยวกับราชประเพณี และเรื่องอื่นๆ อีกภายนอกภายในพระราชฐาน /*(2)สุดแต่ได้ทรงสดับหรือทอดพระเนตรเห็นอะไร เนื้อความทั้งนี้ย่อมเป็นสาระทางประวัติศาสตร์และมานุษยวิทยา ไม่น่าจะหาอ่านที่อื่นได้ง่ายนัก อนึ่ง สมเด็จ ฯ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศนี้ ทรงเป็นพระราชปิโยรสที่สนิธเสนหาของสมเด็จพระราชชนนียิ่งนัก จึ่งเป็นอีกเหตุหนึ่งซึ่งสมควรจะนำหนังสือที่ทรงบันทึกไว้นี้มาพิมพ์ขึ้นเป็นที่ระลึกแห่งงานพระบรมศพของสมเด็จพระราชชนนีพระองค์นั้น
การต่างๆก็สำเร็จมาโดยเรียบร้อยเป็นที่พอพระราชหฤทัย จึ่งมีพระราชประสงค์ให้บันทึกความทรงยินดีแและขอบพระทัยขอบใจบรรดาผู้ได้มีส่วนเกี่ยวข้องในการนี้ อาทิคือ พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าธานีนิวัต กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร ผู้ทรงเป็นพระธุระในการจัดพิมพ์หนังสือต่าง ๆ ดังกล่าว หม่อมเจ้าปรีดิเทพยพงษ์ เทวกุล ผู้ทรงเรียบเรียงพระราชประวัติ หม่อมเจ้าปิยะรังสิต รังสิต ผู้กราบบังคมทูลพระกรุณาว่าได้พบหนังสือจดหมายเหตุรายวันที่สมเด็จพระบรมราชปิตุลาธิบดีทรงไว้ และจัดหารูปมาพิมพ์ประกอบ หม่อมเจ้าวิภาวดี รังสิต ซึ่งเป็นผู้เลือกตัดทอนหนังสือจดหมายเหตุนั้นและทำคำอธิบายประกอบร่วมกับผู้ที่ได้ช่วยเหลือ เช่น หม่อมเจ้าพรพิมลพรรณ รัชนี หม่อมเจ้าสิบพันพารเสนอ โสณกุล เป็นต้น กับทรงถือโอกาสทรงพระราชอุทิศพระราชกุศลปุพพเปตพลีทั้งนี้ถวายแด่สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยิกาเจ้า ผู้ทรงล่วงลับไปแล้วนั้นด้วย.
พระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต
วันที่ ๓๐ มีนาคม พุทธศักราช ๒๔๙๙
พระราชประวัติสังเขป
/*(4)พลตรี หม่อมเจ้าปรีดิเทพย์พงษ์ เทวกุล ทรงเรียบเรียง
–––
สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี
พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า นั้น :––
เป็นพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กับเจ้าจอมมารดาเปี่ยม ซึ่งในรัชกาลที่ ๕ ทรงสถาปนาเป็นเจ้าคุณจอมมารดา แล้วต่อมาถึงรัชกาลที่ ๖ ทรงสถาปนาพระอัฐิว่า สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา
ประสูติที่ในพระบรมมหาราชวัง ณ กรุงเทพพระมหานคร ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อวัน ๔ ฯ๒ ๑๐ ค่ำ ปีจอ จัตวาศก จุลศักราช ๑๒๒๔ ตรงกับวันที่ ๑๐ กันยายน พุทธศักราช ๒๔๐๕ มีดวงพระชาตาราชประสูติกาล ซึ่งคัดจากสมุดไทยของพระยาโหราธิบดี (ชุ่ม โชติเวท) ดังนี้ :––
/*(5)ในการสมโภชเมื่อพระชนมพรรษาครบเดือนหนึ่งแล้ว ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าๆ พระราชทานพระนามตามที่ปรากฏในสำเนาพระราชหัตถเลขาดังต่อไปนี้ :–
“สมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฏ พระจอมเกล้าเจ้ากรุงสยาม ผู้พระบิดาขอตั้งนามกรแก่บุตรี ที่ประสูตรแต่เปี่ยมผู้มารดา ในวัน ๔ ฯ๒ ๑๐ ค่ำ ปีจอจัตวาศก ศักราช ๑๒๒๔ นั้นว่า พระเจ้าลูกเธอ “พระองค์เจ้าสว่างวัฒนา” วัคมูลคู่ธาตุเปนอาทิอักษร วัคอายุเปนอันตอักษร ขอจงให้เจริญชนมายุ พรรณสุข พล ปฏิภาณ ศุภสารสมบัติศรีสวัสดิพิพัฒมงคล พิบุลยผลทุกประการเทอญ
ตั้งนามมา วัน ๔ ฯ๗ ๑๑ ค่ำ ปีจอจัตวาศก ศักราช ๑๒๒๔ เป็นปีที่ ๑๒ ๑๒ ฤๅเปนวันที่ ๔๑๗๓ ในราชกาลประจุบันนี้” (ตรงกับวันที่ ๑๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๐๕)
คาถาพรงระราชทานพระพร
(ทรงพระราชนิพนธ์ภาษามคธ เป็นอักษรอริยกะดั่งต่อไปนี้)
“สฺวางฺควฑฺฒนาติ นามํ
ยสฺสา เยว กตํ อิธ
สา โหตุ สุขินี ปุตฺถี
อโรคา นิรุปทฺทวา
อทฺธา มหทฺธนา จาปิ
โภคินี จ ยสสฺสินี
จิรฏฺายินี วํสมฺหิ
เสฏฺุตฺตมมฺหิ เปติเก”
/*(6)คำแปล
“เราได้ตั้งนามของบุตรีใดในราชตระกูลนี้ว่า “สว่างวัฒนา” ดังนี้ ขอบุตรีนั้นจงเปนผู้มีสุข เลี้ยงง่าย ไม่มีโรค ไม่มีอุปัทวันตราย มั่งคั่งสมบูรณ์ มีทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก ดำรงอิศริยยศตั้งอยู่ในพระบรมราชวงศ์ที่ประเสริฐสูงสุดของพระบิดา ยั่งยืนสิ้นกาลนานเทอญ”
(สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ได้ทรงแปลพระคาถานี้เป็นภาษาไทย ได้คัดพระคาถาและคำแปลจากลายพระหัตถ์ซึ่งเก็บรักษาไว้ในห้องพระสมุดตำหนักจันทรวัดบวรนิเวศวิหาร ดั่งนั้น อักขรวิธีและสกดการันต์คงไว้อย่างในลายพระหัตถ์นี้เกือบทั้งสิ้น รวมทั้งความในสำเนาพระราชหัตถเลขาที่ลงไว้ในเบื้องต้นด้วย)
พระพรข้างบนนี้ ได้สัมฤทธิผลสมพระบรมราชประสงค์ทุกประการ เฉพาะอย่างยิ่งตามความตอนท้ายแห่งพระคาถา ด้วยสมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าได้ทรงพระเจริญด้วยพระอิสริยยศเกียรติคุณบุญบารมี เสด็จสถิตเป็นศรีของพระบรมราชวงศ์ ดำรงพระชนมายุยั่งยืนนานถึง ๙๓ พรรษาเศษ ยิ่งกว่าพระชันษาของพระบรมวงศ์พระองค์ ใด ๆ แห่งพระบรมราชตระกูลนี้ทั้งสิ้น
ในสมัยปลายรัชกาลที่ ๔ เมื่อทรงมีพระชนมายุได้เพียง ๖ พรรษาเท่านั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบรมชนกนาถก็เสด็จสวรรคต เมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๑ แล้วพระบาท/*(7)สมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จขึ้นทรงครองราชสมบัติ สืบพระบรมราชจักรีวงศ์เป็นลำดับรัชกาลที่ ๕ ต่อมา ในสมัยนั้นการศึกษาสรรพวิชายังหาได้เจริญกว้างขวางเหมือนอย่างในปัจจุบันนี้ไม่ สำนักที่เล่าเรียนยังมีน้อยนัก ยิ่งสำหรับฝ่ายใน เจ้านายซึ่งเคยทรงเป็นครูอาจารย์มาก็สิ้นพระชนม์ไปหมดแล้ว สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าจึงได้ทรงเล่าเรียนหนังสือไทยจากกุลนารีในพระบรมมหาราชวังผู้หนึ่ง จนทรงอ่านเขียนหนังสือได้ มีคำเล่าสรรเสริญต่อกันมาว่า “ทรงมีความจำแม่นยำดีแต่เมื่อครั้งยังทรงพระเยาว์อยู่” ครั้นต่อมา ได้ทรงรับใช้สอยใกล้ชิดติดตามในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงสำเหนียกพระกระแสรับสั่งเนื่องๆ มา และได้ทรงเห็นงานการทั้งปวงในพระราชสำนัก จึงเป็นเหตุให้ทรงมีความรอบรู้ทั่ว ๆ ไป และทรงสันทัดในขนบธรรมเนียมราชประเพณี
ถึงปลายปีจอฉศก จุลศักราช ๑๒๓๖ ตรงกับ พ.ศ. ๒๔๑๗ ในรัชกาลที่ ๕ พระชนมายุครบกำหนดที่จะโสกันต์ได้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้จัดงานพระราชพิธีโสกันต์พร้อมกับพระเจ้าน้องยาเธอ และพระเจ้าน้องนางเธออีก ๔ พระองค์ กล่าวคือ มีพระสงฆ์สวดพระพุทธมนต์เป็นเวลาสามวัน รุ่งขึ้นวันที่สี่เวลาเช้า กำหนดพระฤกษ์จรดพระกรรบิดพระกรรไกรโสกันต์แล้ว เชิญสรงน้ำพระพุทธมนต์ ณ เขาไกรลาศ ครั้นเวลา/*(8)บ่ายได้ตั้งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน เวียนเทียนสมโภช ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ ตามแบบอย่างราชประเพณีแต่ก่อน
ครั้นถึง พ.ศ. ๒๔๒๓ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่งพระอัครมเหสี ดำรงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี
พระองค์ทรงมีพระราชโอรส ๔ พระราชธิดา ๔ รวมทั้งสิ้น ๘ พระองค์ ดังลำดับต่อไปนี้ :–
๑) ช. สมเด็จ ฯลฯ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ฯ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร ในรัชกาลที่ ๕
ประสูติ : วันที่ ๒๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๑
สวรรคต : วันที่ ๔ มกราคม พ.ศ.๒๔๓๗
พระชนมายุ : ๑๖ ปี ๖ เดือน ๗ วัน
๒) ช. สมเด็จ ฯลฯ เจ้าฟ้าอิศริยาลงกรณ์ ฯ
ประสูติ : วันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๒
สิ้นพระชนม์ : วันที่ ๒๕ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๒
พระชนมายุ : ๒๑ วัน
๓) ญ. สมเด็จ ฯลฯ เจ้าฟ้าวิจิตรจิรประภา
ประสูติ : วันที่ ๒๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๔
/*(9)สิ้นพระชนม์ : วันที่ ๑๕ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๒๔
พระชนมายุ : ๓ เดือน ๒๔ วัน
๔) ช. สมเด็จ ฯลฯ เจ้าฟ้าสมมติวงศวโรทัย กรมขุนศรีธรรมราชธำรงฤทธิ์
ประสูติ : วันที่ ๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๕
สิ้นพระชนม์ : วันที่ ๑๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๔๒
พระชนมายุ : ๑๗ ปี ๘ วัน
๕) ญ. สมเด็จ ฯลฯ เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพ็ชรบุรีราชสิรินธร
ประสูติ : วันที่ ๑๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๗
สิ้นพระชนม์ : วันที่ ๑๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๑
พระชนมายุ : ๕๔ ปี ๙ เดือน ๒๙ วัน
๖) ญ. สมเด็จ ฯลฯ เจ้าฟ้าศิราภรณโสภณ
ประสูติ : วันที่ ๑๙ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
สิ้นพระชนม์ : วันที่ ๒๘ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๔๑
พระชนมายุ : ๙ ปี ๑๐ เดือน ๙ วัน
๗) ช. สมเด็จ ฯ ล ฯ เจ้าฟ้ามหิดลอดุลเดช ฯ กรมหลวงสงขลานครินทร สมเด็จพระราชบิดาในรัชกาลปัจจุบัน
ประสูติ : วันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๓๔
สิ้นพระชนม์ : วันที่ ๒๔ กันยายน พ.ศ. ๒๔๗๒
พระชนมายุ : ๓๗ ปี ๘ เดือน ๒๓ วัน
/*(10)๘) ญ. สมเด็จ ฯลฯ เจ้าฟ้า (ไม่มีพระนามพระราชทาน)
ประสูติ : วันที่ ๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๖
สิ้นพระชนม์ : วันที่ ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ.๒๔๓๖
พระชนมายุ : ๓ วัน
ตามรายการข้างบนนี้ปรากฏว่า พระราชโอรสและพระราชธิดาได้เสด็จสวรรคตและสิ้นพระชนมล่วงไปก่อนแล้วทั้งสิ้น ๖ พระองค์ดำรงพระชนมายุเพียงอยู่ในปฐมวัยเท่านั้น อีก ๒ พระองค์สิ้นพระชนม์แต่เมื่อยังห่างไกลมากจากอายุขัย ทั้งนี้ เป็นเหตุให้สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าต้องทรงวิปโยคโศกเศร้าแสนสาหัสเป็นหลายครั้ง หากอาศัยพระคุณธรรมด้วยทรงตระหนักในความไม่เที่ยงแห่งสังขาร และทรงถึงพร้อมด้วยความไม่ประมาท จึ่งทรงสามารถข่มพระราชหฤทัยให้บรรเทาความทุกข์โทมนัส แล้วทรงใฝ่พระราชหฤทัยแต่ในการอันจะเพิ่มพูนพระราชกุศลให้ยิ่งๆขึ้น อันเป็นปัจจัยให้กลับทรงถึงซึ่งความโสมนัสเกษมสำราญ
ในรัชกาลที่ ๗ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๘ เนื่องในงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สถาปนาพระอิสริยยศเฉลิมพระอภิไธยขึ้นเป็น สมเด็จพระศรีสวรินทิรา บรมราชเทวี พระพันวัสสามาตุจฉาเจ้า มีข้อความในประกาศสถาปนา ฯลฯ อยู่ตอนหนึ่ง ซึ่งสมควรคัดลงไว้เพื่อให้ปรากฏพระคุณสมบัติในพระราชประวัติสังเขปดั่งต่อไปนี้ :––
/*(11)“.....ทรงพระราชดำริห์ว่า สมเด็จพระมาตุจฉาเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี ได้ทรงเปนประธานราชการฝ่ายในตั้งแต่สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระราชชนนีพันปีหลวงเสด็จสวรรคตมาจนบัดนี้ เปนที่เคารพนับถือของพระบรมวงศานุวงศ์และคนทั้งหลายทุกชั้นบันดาศักดิ์ ทั้งทรงพระคุณแก่บ้านเมืองปรากฏเปนเอนกปริยาย ดังเช่นทรงอำนวยการสภากาชาดสยามเปนต้น ในส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระมาตุจฉาเจ้าก็ได้ทรงประคับประคองโดยทรงพระเมตตากรุณามาเปนนิจตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ไวย มีพระคุณควรนับเปนอย่างยิ่ง ทุกวันนี้ก็เปนที่ทรงเคารพนับถือ เหมือนดังเช่นสมเด็จพระบรมราชชนนี สมควรจะเฉลิมพระเกียรติยศให้ใหญ่ยิ่ง เพื่อเปนที่ทรงปฏิบัติบูชาต่อไป.....”
ครั้นต่อมาถึงรัชกาลที่ ๘ ได้เปลี่ยนพระอภิไธยตอนท้ายให้ถูกต้องตามลำดับพระสันตติวงศ์ว่า สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า
เครื่องราชอิสริยาภรณ์ฝ่ายใน ซึ่งสมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าได้รับพระราชทานนั้นล้วนแต่เป็นชั้นสูงสุดทั้งสั้น คือ :–
ก) ในรัชกาลที่ ๕ เมื่อทรงดำรงพระราชอิสริยยศเป็นสมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชเทวี
/*(12)๑) มหาจักรีบรมราชวงศ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๕ และได้ทรงดำรงตำแหน่งมหาสวามินีแห่งเครื่องขัติยราชอิสริยาภรณ์นี้ด้วย
๒) นพรัตนราชวราภรณ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๖
๓) ปฐมจุลจอมเกล้า เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๖
ข) ในรัชกาลที่ ๖ เมื่อดำรงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระมาตุจฉาเจ้า พระบรมราชเทวี
๑) รัตนวรากรณ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๕
๒) มหาวชิรมงกุฎ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๗
อนึ่ง ได้ทรงรับพระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์เท่าที่มีมาแล้วสำหรับรัชกาลที่ ๔ จนถึงรัชกาลบปัจจุบัน คือ :–
– ม.ป.ร. ๒ (รัชกาลที่ ๔)
– จ.ป.ร. ๑ (รัชกาลที่ ๕)
– ว.ป.ร. ๑ (รัชกาลที่ ๖)
– ป.ป.ร. ๑ (รัชกาลที่ ๗)
– อ.ป.ร. ๑ (รัชกาลที่ ๘)
– ภ.ป.ร. ๑ (รัชกาลปัจจุบัน)
เหรียญรัตนาภรณ์สำหรับรัชกาลที่ ๔ นั้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างขึ้นในรัชกาลที่ ๕ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๗ ซึ่งบรรจบครบร้อยปีนับแต่วันพระบรมราชสมภพแห่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เหรียญนี้มีอักษร/*(13)พระบรมนามาภิไธยย่อ “ม.ป.ร.” ลงยาราชาวดีสีแดง ขอบพวงมาลาประดับเพชร (ส่วนชั้นที่ ๑ นั้นมีอยู่เพี่ยงเหรียญเดียวสำหรับพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว)
ในด้านพระศาสนา สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าทรงมีพระราชหฤทัยเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาอย่างมั่นคง ได้ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลเป็นประจำมา ด้วยทรงบริจาคพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์บำรุงพระอารามต่าง ๆ มากหลาย ได้ถวายเป็นนิตยภัตแก่พระภิกษุลางรูปบ้าง และถวายเป็นส่วนรวมแก่พระสงฆ์สามเณรทั้งพระอารามบ้าง ทั้งโปรดให้ถวายอาหารบิณฑบาต ณ วังที่ประทับแก่พระภิกษุสามเณรเป็นประจำทุก ๆ วัน นอกจากในงานพระราชพิธีหรือในงานทรงบำเพ็ญพระราชกุศลแล้ว ยังได้ทรงพระอุตสาหเสด็จไปสดับพระธรรมเทศนา ณ วัดพระศรีรัตนศาสดารามในวันธรรมสวนะร่วมกับอุบาสกอุบาสิกาอื่น ๆ บ่อยครั้ง และในวันวิสาขบูชา ก็เคยเสด็จไปบูชาพระรัตนตรัยพร้อมกับชาวบ้านสามัญชนทั่ว ๆ ไป เช่นที่วัดบวรนิเวศวิหารเป็นต้น ได้ถวายผ้าพระกฐินเป็นประจำปี ทั้งที่พระอารามในกรุงเทพพระมหานคร และที่ต่างจังหวัด
พระราชจริยาวัตอันเนื่องด้วยพระบรมราชวงศ์นั้นมีเป็นอเนกปริยาย :–
ได้ทรงตั้งอยู่ในพระกตัญญูกตเวทีธรรม ทรงเคารพบูชาพระบรมชนกนาถเป็นอย่างยิ่ง ได้ทรงบำเพ็ญพระราชกุศล/*(14)ทักษิณานุประทานสนองพระมหากรุณาธิคุณเสมอมามิได้ขาด เช่นในวันคล้ายวันพระบรมราชสมภพ และวันคล้ายวันสวรรคตประจำทุก ๆ ปี ฝ่ายพระมารดา เมื่อดำรงชีพอยู่ภายนอกพระบรมมหาราชวัง สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าได้เสด็จเยี่ยมเยือน และทรงอุปัฏฐากเป็นคราว ๆ กิจอันใดซึ่งเป็นความปรารถนาของพระมารดาแล้ว กิจอันนั้นได้ทรงถือเป็นหน้าที่ซึ่งได้ทรงอนุวัตรตามทุกประการ แม้ในเวลาที่พระมารดาล่วงลับไปแล้ว
ได้ทรงมีพระราชหฤทัยซื่อสัตย์จงรักภักดีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงรำลึกอยู่เนือง ๆ ถึงพระเมตตากรุณาคุณอันยิ่งใหญ่ แล้วทรงพยายามปฏิบัติฉลองพระเดชพระคุณให้สมพระบรมราชประสงค์เสมอมา
ในส่วนพระองค์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น เมื่อยังทรงพระเยาว์ สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเข้า ในฐานะที่ทรงเป็นพระญาติผู้ใหญ่อันใกล้ชิด ได้ทรงประคับประคองถนอมมาทั้ง ๒ พระองค์ ครั้นต่อมา เมื่อเสด็จขึ้นครองราชสมบัติแล้ว ก็ได้ถวายความเคารพด้วยพระราชหฤทัยจงรักภักดีแด่ทั้ง ๒ พระองค์ซึ่งทรงนับถือว่าเป็นกุลเชษฐของพระบรมราชจักรวงศ์
ส่วนสมเด็จพระราชนัดดาซึ่งสืบสายพระโลหิตโดยตรงมานั้น ได้ทรงพระสิเนหาอย่างยิ่ง นับแต่เวลาทรงพระเยาว์ แล้วได้ทรงทะนุถนอมตลอดมา ระหว่างเวลาที่ต้องห่างเหินเพราะ/*(15)จำต้องเสด็จไปศึกษาอยู่ในต่างประเทศ ก็ทรงพระอาลัยถึงยิ่งนัก
ได้ทรงอุปถัมภ์พระราชโอรสธิดาในพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง ซึ่งกำพร้าเจ้าจอมมารดามาแต่ทรงพระเยาว์คือ :–
๑) พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเยาวภาพงศ์สนิท
๒) พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาพรรณพิไลย
๓) สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร
๔) พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวาปีบุษบากร
ได้ทรงพระเมตตาและกรุณาตลอดมาเสมอเหมือนทรงเป็นบุพการิณีโดยตรง ในเวลาที่เจ้านาย ๔ พระองค์ทรงพระเกษมสำราญ สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า ก็ทรงติดตามด้วยพระมุทิตาคุณ เมื่อทรงประสบความทุกข์ยากลำบากอันใดก็ทรงสงสาร แล้วทรงหักพระราชหฤทัยได้ด้วยอุเบกขา
สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าทรงพอพระราชหฤทัยในอันที่จะทรงปฏิบัติพระราชกรณียะเพื่อคณประโยชน์แก่บ้านเมือง และเพื่อนำความสุขสำราญมาให้แก่ประชาราษฎร ดั่งนั้น จึ่งได้ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลสาธารณประโยชน์เป็นเวลานานปีมาเนือง ๆ
ประการแรก ได้ทรงแผ่พระเมตตากรุณาแก่ผู้เจ็บไข้ได้ป่วย ด้วยพระราชทานพระราชทรัพย์เป็นจำนวนมากหลายครั้งหลายคราว และด้วยการปฏิบัติพระราชกรณียกิจนานาประการ /*(16)ทั้งนี้เหลือที่จะพรรณนาให้ครบถ้วนได้ จึงได้นำมาบันทึกไว้แต่ที่สำคัญพอเป็นสังเขป ดังต่อไปนี้ :––
– ใน พ.ศ. ๒๔๓๖ (ร.ศ. ๑๑๒) เมื่อได้จัดตั้งสภาอุณาโลมแดงเพื่อช่วยเหลือบรรเทาทุกข์แก่ทหารป่วยเจ็บขึ้นแล้ว ได้ทรงรับตำแหน่ง “สภาชนนี” และได้พระราชทานทุนทรัพย์เป็นจำนวนมาก นับอยู่ในลำดับสองรองลงมาแต่จำนวนที่ทานมยูปถัมภก (พระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง) ได้พระราชทานไว้
– เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๑ ได้พระราชานเงินเป็นจำนวนมากอีกแก่สภากาชาดไทย (ซึ่งรับช่วงกิจการของสภาอุณาโลมแดงมา) แล้วได้ทรงรับตำแหน่ง “สมาชิกพิเศษ” แห่งองคการกุศลนี้
– ตั้งแต่วันที่ ๒๘ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๖๓ เป็นต้นมา ได้ทรงดำรงตำแหน่ง “สภานายิกา” แห่งสภากาชาดไทยตราบเท่าถึงวันเสด็จสวรรคต รวมเวลาถึง ๓๕ ปีเศษ ได้ทรงพระราชอุตสาหเสด็จไปเป็นประธานในที่ประชุมคณะกรรมการสภากาชาดไทยเนือง ๆ มา ครั้งหลังที่สุดเมื่อเดือนมีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๐ และเสด็จไปเป็นประธานในงานกาชาดประจำปีครั้งสุดท้ายเมื่อวันที่ ๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๓
– ใน พ.ศ. ๒๔๖๓ – ๒๔๖๔ ได้พระราชทานเงินเป็นจำนวนมากแก่สภากาชาดไทย เพื่อให้ตั้งเป็นเงินทุน ๖ เจ้าฟ้า /*(17)สำหรับเกิบผลประโยชน์ในการส่งนักเรียนไปศึกษาวิชาการแพทย์ ณ ต่างประเทศ
– เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๑ โปรดเกล้า ฯ ให้โอนโรงพยาบาลสมเด็จ รวมทั้งบริเวณที่ดิน ณ ตำบลศรีราชา จังหวัดชลบุรี พร้อมทั้งเงินทุนของโรงพยาบาลนี้ ให้เป็นกรรมสิทธิ์ของสภากาชาดไทย
ในบริเวณโรงพยาบาลนั้น เดิมได้สร้างพระตำหนักเป็นที่สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าเสด็จประทับตากอากาศ แล้วเสร็จแต่ พ.ศ. ๒๔๔๒ ครั้นต่อมาได้ก่อสร้างเพิ่มเติม จัดตั้งเป็นโรงพยาบาลขึ้น ประกอบพิธีเปิดรับคนเจ็บไข้เข้าพำนักอาศัยแต่วันที่ ๑๐ กันยายน พ.ศ. ๒๔๔๕ (วันคล้ายวันประสูติ) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสหัวเมืองชายทะเล ได้ทรงแวะเยี่ยมสมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า แล้วพระราชทานนามโรงพยาบาลนี้ว่า “โรงพยาบาลสมเด็จ” ซึ่งบำรุงด้วยทุนทรัพย์ส่วนพระองค์ของสมเด็จ ฯลฯ พระองค์นั้น และอยู่ในอารักขาของกระทรวงธรรมการตลอดมา เมื่อโรงพยาบาลสมเด็จมาอยู่ในความอำนวยการของสภากาชาดไทยแล้ว ได้รับพระราชทานเงินจำนวนมากเป็นค่าใช้จ่ายประจำปีทุกๆ ปีมา นอกจากนี้ยังได้พระราชทานเงินเป็นค่าซ่อมแซมสถานที่ – ค่าเครื่องใช้ลางอย่าง – ค่าสร้างสถานที่สำหรับตรวจโรคและเป็นที่อำนวยการ ทั้งนี้เป็นครั้งคราว และได้พระราชทานเงินบำรุงพิเศษเป็นเรือนเงินสูงกว่าปกติ/*(18)หลายเท่า เมื่อฉลองพระชนมายุครบ ๗ รอบ คือ ๘๔ พรรษาบริบูรณ์ ใน พ.ศ. ๒๔๘๙
นับแต่เวลาที่ได้พระราชทานกำเนิดแก่โรงพยาบาลแต่ พ.ศ. ๒๔๔๕ แล้ว ยังได้พระราชทานพระอุปถัมภ์เป็นอย่างดีตลอดมา รวมเป็นเวลาถึง ๕๓ ปี มีผู้เจ็บไข้ได้ป่วยได้พำนักอาศัยหรือไปรักษาตัวที่โรงพยาบาลนี้เป็นจำนวนมากหลายชั้นหลายรุ่นคน จัดว่าเป็นพระราชกุศลอันยิ่งใหญ่ โรงพยาบาลสมเด็จนี้ จึงเป็นที่เฉลิมพระเกียรติชั่วกาลนาน
อันกิจการของสภากาชาดไทยได้เจริญรุ่งเรืองมาในระหว่างเวลาที่สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าทรงดำรงตำแหน่งองค์สภานายิกามาอย่างไรบ้างนั้น ผู้สนใจจะทราบความละเอียดได้จากหนังสือ “เรื่องสภากาชาดกับโรงเรียนแพทย์และพยาบาล” เรียบเรียงโดย พลตรี พระยาดำรงแพทยาคุณ (ชื่น พุทธิแพทย์) ตีพิมพ์แจกเมื่อวันที่ ๒๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๙๖
– นอกจากนี้ยังได้พระราชทานเงินบำรุงโรงพยาบาลต่างๆ เป็นประจำบ้าง เป็นครั้งคราวบ้าง เช่นโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ โรงพยาบาลอานันทมหิดล ฯ ล ฯ ตลอดจนถึงส่วนย่อย เช่นที่ได้พระราชทานแก่กองพยาบาลทหารบกหลายแห่ง เวลาเสด็จประพาสต่างจังหวัดก็มี
อีกประการหนึ่ง ได้ทรงบำรุงกิจการทหารและความสุขของทหารหลายคราว มีอาทิเช่น เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๖ ได้เสด็จทอดพระเนตรกิจการของกรมอากาศยาน แล้วได้พระราชทาน/*(19)พระราชทรัพย์ส่วนพระองค์เพื่อสมทบทุนสร้างเครื่องบินขัติยะนารี ๑ และ ๒ อันเป็นเครื่องบินพยาบาล เรื่องนี้ เจ้ากรมอากาศยานในสมัยนั้น ได้มีหนังสือกราบบังคมทูลสำแดงความสำนึกในพระเมตตากรุณาคุณ ทั้งเห็นว่าได้ทรงนำพระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายในให้มีพระหฤทัยเลื่อมใสในการบินอิกด้วย ในเวลาต่อมา ได้พระราชทานเงินบำรุงกิจการทหาร และบำรุงความสุขของทหารหลายครั้ง พระราชจริยาวัตอันยิ่งด้วยพระเมตดาคุณทั้งนี้ เป็นที่ซาบซึ้งแก่ทางราชการอย่างยิ่ง ดังที่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหมได้ถวายเครื่องหมายบำรุงกองทัพไทยประเภทและขนาดต่างๆ ไว้เป็นที่ระลึก
ในส่วนสาธารณประโยชน์อันเกี่ยวด้วยการบรรเทาทุกข์บำรุงสุขของประชาราษฎร ก็ได้ทรงบำเพ็ญเนือง ๆ มาอยู่มากหลาย เช่นได้พระราชทานเงินขุดสระน้ำเพื่อให้ราษฎรไว้ใช้ที่ตำบลหัวหิน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ได้ทรงบริจาคเงินให้สร้างบ่อน้ำเนื่องในวันชาติ ได้พระราชทานเครื่องนุ่งห่มและเงินไปแจกจ่ายแก่ราษฎรเมื่อคราวเกิดอุทกภัยครั้งใหญ่ ได้พระราชทานเงินซื้อเครื่องกันหนาวให้แก่ราษฎร ได้พระราชทานเงินช่วยบรรเทาทุกข์ผู้ประสบอัคคีภัย และผู้ประสบภัยทางอากาศในระหว่างสงคราม และอื่นๆ
ในส่วนที่เกี่ยวด้วยการศึกษาของกุลบุตรกุลธิดานั้น ได้พระราชทานเงินบำรุงโรงเรียนต่าง ๆ หลายแห่ง ทั้งยังได้พระราชทานอาคารและที่ดินตำบลบ้านแป้ง อำเภอบางปะอิน ให้/*(20)แก่โรงเรียนประชาบาล ณ ตำบลนั้น และพระราชทานนามว่า “โรงเรียนประชาบาลเจ้าฟ้า” (คู่กับโรงพยาบาลสมเด็จ) สำหรับบุตรหลานของพระญาติวงศ์และข้าราชบริพาร ได้พระราชทานเงินเป็นค่าเล่าเรียนเป็นจำนวนมากหลาย เพราะทรงเห็นว่าเป็นประโยชน์แก่ผู้ที่ได้เล่าเรียนโดยตรง และทั้งเป็นประโยชน์แก่บ้านเมืองสืบไปด้วย
อนึ่ง พระราชหฤทัยอันประกอบด้วยความเมตตากรุณานั้นยังแผ่กว้างออกไปอีก โดยทรงเกื้อกูลอุปถัมภ์พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชบริพาร และสามัญชนทั่วไป เช่นพระราชทานเงินช่วยในการทำศพ การบวชเรียน เป็นต้น แม้ผู้ที่ได้กู้ยืมพระราชทรัพย์ไป เป็นหนี้อยู่ เมื่อได้ทรงสดับเหตุผลว่าเป็นการขัดสนโดยแท้จริงแล้ว ก็โปรดผ่อนผันให้ลดน้อยลงหรือยกให้ก็มี
เรื่องพระอนามัยและการประชวรของสมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้านั้น ได้ความประกอบจากนายแพทย์ประจำพระองค์ พันเอกหลวงประกิตเวชศักดิ์ ตามที่ตนได้สังเกตมาโดยใกล้ชิดเป็นเวลานานถึง ๒๘ ปีแล้วว่า ทรงมีพระอนามัยในขั้นดีมาก โดยที่ทรงรอบรู้แล้วทรงปฏิบัติพระองค์ให้ถูกต้อง เป็นต้นว่าเสวยพระกระยาหารมีปริมาณพอสมควรและเป็นเวลา และไม่โปรดเสวยน้ำระหว่างเวลาเสวยพระกระยาหารหรือภายหลังอาหารเร็วเกินไป ทั้งบรรทมและสรงน้ำได้เป็นไปตามกำหนดเวลา นอกจากนี้ยังโปรดทรงออกกำลังพระวรกายด้วยกีฬาลาง/*(21)ชนิด เช่น ทรงโครเกต์ ซึ่งโปรดทรงมาช้านานแล้ว หรืออย่างน้อยก็โปรดทรงพระดำเนินพอควร ด้วยเหตุเหล่านี้ จึงทรงมีพระอนามัยสมบูรณ์ตลอดมา แม้จะประชวรด้วยพระโรคาพาธบ้าง เมื่อเป็นเวลาทรงพระชราแล้ว ก็มีจำนวนพระโลหิตถูกส่วน มีพระกำลังต้านทานให้บรรเทาได้หลายคราว ทั้งนี้ ได้ทรงปฏิบัติตามคำแนะนำของนายแพทย์และนางพยาบาลด้วยดีเสมอมา
นายแพทย์ประจำพระองค์ ได้ทราบประวัติการประชวรในสมัยก่อนกระโน้นมาว่า สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าต้องทรงวิปโยคโศกเศร้ามาหลายครั้งหลายคราว เฉพาะอย่างยิ่งตอนสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ฯ ในรัชกาลที่ ๕ และสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนศรีธรรมราชธำรงฤทธิ์ ซึ่งทั้ง ๒ พระองค์ มีพระชนมายุเพียง ๑๖ –๑๗ พรรษา เท่านั้น มาสวรรคตและสิ้นพระชนม์ไป จึงทำให้พระองค์ท่านเคยประชวรกระเสาะกระแสะด้วยพระวรกายเสื่อมโทรมมา ดังนั้น นายแพทย์ผู้ตรวจรักษาพระองค์ในขณะโน้นสงสัยว่าจะประชวรเป็นวัณโรค จึงได้ถวายคำแนะนำให้เสด็จพักตากอากาศชายทะเล ณ ตำบลบางพระและศรีราชา จังหวัดชลบุรี ครั้นถึง พ.ศ. ๒๔๗๑ เมื่อหลวงประกิตเวชศักดิ์ได้เข้ารับหน้าที่นายแพทย์ประจำพระองค์แล้ว จึงได้ทำการตรวจพระองค์โดยละเอียด รวมทั้งการตรวจทางเอ็กซเรย์ด้วย แต่ไม่ปรากฏพระโรคอย่างใด ในปี พ.ศ. ๒๔๗๑ นั้นเอง ยังได้เสด็จประพาสจังหวัดภาคเหนือ /*(22)(ลำปาง – เชียงราย – เชียงแสน และเชียงใหม่) หลายแห่ง ตลอดเวลาเสด็จประพาสทรงพระสำราญดีอยู่ ตั้งแต่นั้นมาเป็นเวลา ๑๐ ปีเต็ม ไม่ปรากฏพระอาการประชวรมากหรือหนักอันใดเลย แม้จะได้เคยประชวรไข้หวัดตอนเปลี่ยนอากาศประจำปีหรือพระอาการทางพระนาภีและอื่น ๆ บ้าง เมื่อได้ทรงรับการรักษาพยาบาลแล้ว พระอาการประชวรก็กลับเป็นปกติได้ภายในเร็ววัน
ต่อนั้นมา ในพระปัจฉิมวัย เมื่อพระชนมายุได้ ๗๕/๗๖ พรรษา มีพระอาการประชวรมาก จัดว่าเป็นครั้งใหญ่สำคัญครั้งหนึ่ง คราวเสด็จประพาสเกาะชวา แต่กลางเดือนเมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ เริ่มประชวรบิดมีตัว ซึ่งราว ๑๐ วันก็หายประชวรโรคนี้ แต่แล้วประชวรไข้หวัดใหญ่จนมีพระอาการหนักเป็นที่น่าวิตก ได้จัดหานายแพทย์ชาวยุโรปผู้ชำนาญมาปรึกษาพร้อมกับนายแพทย์ประจำพระองค์ระหว่างประทับอยู่ที่ชวา ครั้นเสด็จกลับมากรุงเทพ ฯ แล้ว ยังต้องถวายการรักษาพยาบาลอยู่อีก ๑ เดือนเศษ รวมเวลาประชวรครั้งนี้ร่วม ๓ เดือน แม้การประชวรโรคไข้หวัดใหญ่นั้นได้เป็นเหตุให้ทอนพระกำลังลงหลายประการ นายแพทย์ประจำพระองค์ได้ลงความเห็นว่าภายหลังหายประชวรครั้งนี้แล้ว ทรงเป็นปกติเรื่อยมาเป็นเวลานานตั้ง ๑๒ ปี จึงมีพระอาการประชวรที่จัดว่ามากอีกครั้งหนึ่ง เมื่อเดือนตุลาคม พ.ศ. ๒๔๙๓ ในขณะที่ทรงเจริญพระชนมายุมากถึง ๘๘ พรรษาแล้ว ด้วยเหตุพระที่นั่งกระแทกกับพื้นห้อง/*(23)ประทับ ทำให้พระอัฐิที่คอต้นพระเพลาหัก ได้ประชุมนายแพทย์ปรึกษากัน แล้วถวายการรักษาพยาบาลอยู่ประมาณ ๓ เดือนกว่า จึงนับว่าปลอดภัย แต่เป็นเหตุให้ทรงพระดำเนินไม่ได้ ประทับตามธรรมดาไม่ได้ หลังจากประชวรคราวนี้มีที่สำคัญคือ พระอาการทางพระสมองเสื่อมลง ต้องมีนางพยาบาลและผู้รับใช้โดยใกล้ชิดประจำอยู่เสมอ แต่พระอาการประชวรด้วยพระโรคอื่นที่ร้ายแรงหามีไม่
ครั้นถึงวันที่ ๒๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๙๘ ประชวรไข้ นายแพทย์หม่อมหลวงเกษตร สนิทวงศ์ ผู้ทำการแทนนายแพทย์ประจำพระองค์ (ซึ่งเวลานั้นได้ออกไปดูงานในต่างประเทศ) ได้ถวายการรักษาทันที แล้วได้มีประชุมนายแพทย์ถวายการตรวจโดยละเอียด ปรากฏว่ามีการอักเสบที่พระปัปผาสะ นายแพทย์ได้ถวายการรักษาอย่างดีที่สุด พระอาการก็มีแต่ทรงและทรุดลง ในระยะหลัง พระอาการทางพระปัปผาสะดีขึ้น แต่กลับมีอาการทางพระหทัยอ่อน จนในที่สุดได้เสด็จสวรรคตที่พระตำหนักวังสระปทุม ด้วยพระหทัยปเทสวายโดยพระอาการสงบ เมื่อวันที่ ๑๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๙๘ เวลา ๒.๑๖ น. คำนวณพระชนมายุได้ ๙๓ ปี ๓ เดือน ๗ วัน
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเศร้าสลดพระราชหฤทัยเป็นอย่างยิ่ง และทรงอาลัยระลึกถึงพระคุณูปการที่ได้ทรงอุปถัมภ์บำรุงพระองค์และสมเด็จพระบรมเชษฐาชิราช พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล ตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์/*(24)ตลอดมา นับว่าทรงมี่พระคุณเป็นอเนกปริยาย และโดยที่ทรงเป็นสมเด็จพระอัยยิกาบรมราชบุพการิณีโดยดรง และทรงมีพระจริยาวัตตั้งอยู่ในสัจธรรมและขันติธรรมอย่างมั่นคง เป็นที่เคารพสักการะอย่างยิ่งของพระองค์และสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช ตลอดจนพระบรมวงศานุวงศ์ จึ่งมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้า ฯ ให้สำนักพระราชวังจัดการพระบรมศพ ถวายพระเกียรติยศตามราชประเพณีพระบรมศพสมเด็จพระอัครมเหสี
เจ้าพนักงานได้เชิญพระบรมศพจากวังสระปทุมสู่พระบรมมหาราชวัง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินี พระบรมวงศานุวงศ์ องคมนตรี นายกรัฐมนตรี และประธานสภาผู้แทนราษฎร ได้ถวายบังคมสรงน้ำพระบรมศพ แล้วเชิญพระบรมศพสู่พระโกศ ประดิษฐานไว้ในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทตามขัตติยราชประเพณี
ครั้นเสด็จสวรรคตครบสัปดาหะแรก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินี เสด็่จพระราชดำเนินสู่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลทักษิณานุสรณ์ถวายพระบรมศพ มีพระสงฆ์ ๓๐ รูปสวดพระพุทธมนต์เวลาเย็น และเลี้ยงพระเวลาเพลในวันรุ่งขึ้น พระราชาคณะถวายพระธรรมเทศนาทั้ง ๒ วันๆ ละกัณฑ์ แล้วมีสดับปกรณ์พระสงฆ์ ๙๓ รูป เท่าจำนวนพระชนมพรรษา เมื่อเสด็จสวรรคตบรรจบ ๕๐ วัน และบรรจบ ๑๐๐ วัน ได้ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลทักษิณานุประทานทำนองเดียวกัน อนึ่ง เมื่อ/*(25)ถึงวันศุกร์และวันเสาร์ทุกสัปดาหะ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้พระบรมวงศานุวงศ์ คณะองคมนตรี คณะรัฐมนตรี สภาผู้แทน สภากาชาดไทย และพระญาติวงศ์ อีกทั้งองคการและคณะคหบดีฝ่ายไทยและต่างประเทศ ทั้งนี้ตามใจสมัคร ผลัดเปลี่ยนกันบำเพ็ญการกุศลถวายฉลองพระเดชพระคุณจนถึงงานพระเมรุ ซึ่งมีกำหนดว่าจะได้เชิญพระบรมศพแห่ไปประดิษฐานในพระเมรุมาศ ณท้องสนามหลวง และถวายพระเพลิงในวันที่ ๒๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๙๙ แล้วเชิญพระบรมอัฐิกลับสู่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เพื่อได้ทรงบำเพ็ญพระราชกุศล แล้วจึงเชิญขึ้นประดิษฐานบนพระวิมานพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท ส่วนพระบรมราชสริรางคารนั้น จะได้เชิญไปบรรจุไว้ ณ พุทธบัลลังก์ พระสัมพุทธวัฒโนภาส ในพระอุโบสถวัดราชาธิวาสสืบไป.
–––
พุทธศักราช ๒๔๒๖
จดหมายเหตุรายวัน
ของ
สมเด็จพระบรมราชปิตุลาธิบดี เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ
วันพุธ วันที่ ๒๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๖1
เราตื่นนอนเช้า อาบน้ำ กินข้าว แล้วเล่นตุ๊กตา ลุงจักษ์2ให้ไปจุดเทียนสวดมนต์ที่สวนหลวง เปิดอนุสาวรีย์3 แล้วกลับมาเฝ้าทูลหม่อมบน4ในที่5 ถวายลูกจันทน์ผลหนึ่ง ท่านเสด็จไปหยิบสังข์มารดเรา ผูกมือ เจิม ทำขวัญวันเกิด เสด็จออกมาที่ห้องเขียวหยิบเสื้อมาให้สมเด็จแม่6ใส่เรา ทูลหม่อมบนท่านทรงลืม คิดว่าเรายังไม่ได้จุดเทียน ท่านให้เราไปอีก เราทูลว่าเราไปแล้ว ท่านเลยให้เราเล่นตุ๊กตา ท่านว่าตุ๊กตาเราได้น้อย /*2ท่านให้แม่วาศ7ไปซื้อตุ๊กตาที่เรือนพี่อรพิน8มาให้เราอีก เราตื่นเสื้อที่ ๑ เสียแต่กังเกงขาสั้นไป ตุ๊กตาที่ ๒ ทหารหมุนที่ ๓ ปืนกับเครื่องอาวุธที่ ๔ ท่านเสด็จไปในที่แล้ว เรามาเรือน คุณยาย9ถามเราว่าได้อะไรบ้าง เราเอาหนังสือไปให้คุณยาย คุณยายถามว่าทูลหม่อมบนทรงแล้วหรือ คุณยายให้ไปสรงน้ำทรงขมิ้น เราเข้าไปในห้อง แล้วให้ไปตามยายอิน1มาสมโภช แล้วเราเล่นตุ๊กตาอยู่กับเจ้านาย สักยามหนึ่งให้ป้าโสม2เล่านิทาน เรานอนหลับ.
วันพฤหัสบดี วันที่ ๒๘ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๖
เราตื่นนอนเช้าแต่งตัวใส่เสื้อกังเกงขาว ป้าโสมรับไปที่บน3 เราพบแม่แส4ๆบอกเราว่าทูลหม่อมบนไม่เสด็จ เราไปห้องสมเด็จแม่ พบเสด็จน้า5อยู่หน้าห้อง เสด็จน้าให้เราไปปลุกสมเด็จแม่ เราขึ้นไปเห็นสมเด็จแม่ทมตื่นแล้ว หญิง6นั่งอยู่ด้วย สมเด็จแม่ให้เราแต่งตัวใหม่ เราใส่เสื้อแพร ใส่หมวกได้วันเกิด คอยรถ เราเดินเล่นอยู่เมื่อเขามาทูลว่ารถมา สมเด็จแม่ เสด็จน้า กับน้องชายโต7ไปด้วย เราขึ้นรถเดียวกันไปถึงสวนหลวง8 สมเด็จแม่ไปเก็บดอกไม้ เราวิ่งตามไป เราเก็บดอกกุหลาบ หนามตำมือสองแห่ง เราไม่ร้องไห้ ลุงจักษ์ให้เราไปจุดเทียน แล้วเรามาเก็บดอกไม้ เราไปดูน้ำพุ เราทิ้งดอกกุหลาบลงไป ลุงจักษ์มาทูลว่าถึงฤกษ์แล้ว เราตามสมเด็จแม่มาที่พลับพลา แล้วไปชักเชือกเปิดผ้าคลุมอนุสาวรีย์ สมเด็จ/*4แม่ให้เราไปบอกลุงจักษ์ว่าทูลหม่อมบนรับสั่งว่าเปิดแล้วให้กลับมาเลี้ยงพระที่ตำหนัก ท่านประทานเงินเราสี่เฟื้อง ลุงจักษ์ให้เราสี่เฟื้อง เรารับแทนน้องชายน้อย9สี่เฟื้อง
กินข้าวเย็นแล้วเราขึ้นไปเฝ้า เอามาลัยไปถวาย กำลังหมออยู่งาน10 เราเลยไปห้องสมเด็จแม่ ให้ป้าโสมเล่านิทาน เรานอนหลับบนพระแท่นสมเด็จแม่ของเรา.
วันเสาร์ วันที่ ๓๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๖
วันนี้เราขี้เกียจอ่านหนังสือ เตือนให้เราอ่าน เราร้องไห้สองหน เราอ่านเล็กน้อย กลับมายายอินล้อเรา เราชกกับยายอิน ห้าโมงเย็นเราไปบนเฝ้าในที่1กับน้องชายโต ทูลหม่อมบนรับสั่งว่าเราตื่นไดรี เราใช้คนไปหยิบมาถวาย ทีหลังเราขี่ม้ากลับมากับพี่น้อง ชวนกันไปดูช้างแถวนอก ช้างมี ๓ ตัว
/*5วันพฤหัสบดี วันที่ ๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
เย็นเราไปเฝ้าทูลหม่อมบน พบคุณยายนั่งอยู่ที่ห้องเขียว เราถามว่าอุ้มน้องชายเล็ก2มาหรือ แล้วเราเข้าไปในที่ รับสั่งถามเราว่าสมเด็จแม่ทำไมถึงไม่เสด็จมา เราทูลว่าไม่ทราบ เราไม่ได้ขึ้นไปบนโน้น เสด็จน้าให้เราอุ้มน้องชายเล็กออกมา เราไม่อุ้ม แม่แสอุ้มออกมา หมอเกาแวน3มาเฝ้า เอาขวดสีเขียว ๆ มาถวาย ท่านทรงรับไว้ รับสั่งว่ายังอ่อนเพลีย เราออกมากินข้าว เห็นน้องชายยุคล4นอนหลับอยู่ที่ห้องเขียว เฝ้าทูลหม่อมบนพร้อมกันทั้งสองคน เรากลับมาตำหนักก็ไปเฝ้าสมเด็จแม่ ทูลว่าทูลหม่อมบนรับสั่งถามถึง แล้วก็ลงมาเร่งให้จดไดรี แล้วเรานอน.
/*6วันศุกร์ วันที่ ๖ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
วันนี้เราอ่านหนังสือมาก เราไม่ขี้เกียจ แล้วมาเล่นกับพี่อรพิน เย็นเราไปบนกับเจ้านายหลายองค์ เราไปนั่งกินข้าวที่โต๊ะหินหลังห้องสมเด็จแม่ เราพลาดเก้าอี้ลงมา ป้าโสมรับไว้ เราไม่เจ็บ แต่เราร้องไห้ สมเด็จแม่เลยประทานหนูดอกพุทธชาดเราตัวหนึ่ง ทูลหม่อมบนไม่ได้เสด็จออก เราเฝ้าในที่ กลับมาอาบน้ำ ทาขมิ้น แล้วฟังนิทานเรื่องแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์ เราฟังอยู่กับพี่กิติยากร5 เราเกลียดแม่อยู่หัวศรีสุดาจันทร์นัก.
/*7วันเสาร์ วันที่ ๗ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
เราอ่านหนังสือสะกดอักษรต่ำไม่หมด เพราะเราขี้เกียจ เราไปเฝ้าทูลหม่อมบน วันนี้ไม่เย็นนักพี่จุฑารัตน์1มาบอกเราว่าทูลหม่อมบนเสด็จออกข้างหน้า เราไปเสด็จขึ้นแล้ว เราไปเฝ้าในที่ ป้าโสมบอกเราว่าเครื่องโต๊ะมาถึงแล้ว เสด็จอาดิศ2บอกว่าส่งมาข้างใน เราดีใจวิ่งไปทูลทูลหม่อมบน ท่านรับสั่งให้เอาไปในโน้น เราออกมาบอกแล้วเราไปดู เห็นกองอยู่ เราเปิดหีบซ่อมมีดออกดู เจ้าเข่ง3ยังไม่อยู่ เรากลับเข้าไปทูล รับสั่งว่าให้รอแกก่อน ฟ้าชาย4ตื่นเครื่องโต๊ะแล้ว เจ้าเข่งมาก็ขนของมาประทาน เราดีใจมาก ตั้งแต่วันเกิดเราบ่นบ่อย ๆ เพราะเราจะชวนพี่น้องเลี้ยงโต๊ะเล่นเครื่องกาไหล่ทั้งนั้น เราตื่นมากกว่าตุ๊กตา.
/*8วันอังคาร วันที่ ๑๐ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
บ่ายสามโมงนานเราไปบน เฝ้าในห้องเขียว เราได้ของเล่นเพิ่มอีกสามสิ่ง เราทูลขอเติมให้พี่น้องอีกคนละสองสิ่ง จะได้เท่า ๆ กัน เฝ้าที่มาบอกเราว่าลุงจักษ์ให้มาเรียกเราไปจุดเทียนสวดมนต์ก่อฤกษ์พระเจดีย์ที่วัดราชบพิธ เราเรียกหมวกกับเกือกถุงตีนใส่แล้ว ทูลลาทูลหม่อมบน ลุงจักษ์อุ้มเราขึ้นรถเหลือง พี่รพีพัฒน์5ไปด้วย เราไปถึงพลับพลา จุดเทียน พอพระสวดเสร็จเรากลับเข้าวัง ไปในห้องเขียว เฝ้าทูลหม่อมบนครู่หนึ่ง เราออกมากินข้าว กินแล้วเราไปเฝ้าเสด็จลุงเทวัญ1 ย่ำค่ำเรากลับตำหนัก.
/*9วันศุกร์ วันที่ ๑๓ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
วันนี้เราออกไปรับฎีกา2กับลุงจักษ์แล้วเอามาถวายทูลหม่อมบน แล้วเราออกมากินข้าว เสร็จแล้วมานั่งคอยอยู่ห้องเหลือง ทุ่มหนึ่งเสด็จสมโภชเจ้านายทรงผนวชที่พระที่นั่งอมรินทร์ เราตามเสด็จไป ฝนตกถึงท้องพระโรง ทรงทักน้าตุ้ย3กับเสด็จยาย4 แล้วเสด็จบนพระที่นั่งไพศาลทักษิณ บูชาเทวดาแล้วเสด็จออก เราเห็นเสด็จอาดิศกับเสด็จอาวัฒนา5ประทับเก้าอี้มีไตรรองพานวางอยู่ตรงหน้า เวียนเทียนแล้วเสด็จขึ้น เรากลับตำหนัก หาวนอนเต็มที ไม่ได้อาบน้ำ นอนเลย.
/*10วันจันทร์ วันที่ ๑๖ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
สี่โมงเช้าเราขึ้นเสลี่ยงไปที่พระที่นั่งพุทธนิเวศน์ จุดเทียนเลี้ยงพระสดับปกรณ์ ทำบุญวันประสูติทูลหม่อมย่าที่สิ้นพระชนม์ พระนาม สมเด็จพระเทพศิรินทรามาตย์ เราจุดเทียนทำบุญเสร็จ กลับมาเฝ้าทูลหม่อมบนถวายพระราชกุศลแล้วกลับตำหนัก กินข้าวกลางวันกับพี่รพีพัฒน์
ตอนเย็นลุงจักษ์ให้มาตามเราไปวัดบวรนิเวศ ถวายพุ่มแทนทูลหม่อม เราขึ้นรถไปกับลุงจักษ์ ถึงวัดไปในโบสถ์บูชาพระพุทธชินศรีแล้วไปที่พระเจดีย์ ไปวิหารพระศาสดา แล้วไปถวายพุ่มที่กุฏิเสด็จอาวรวรรณ6 เสด็จอาวัฒนา เสร็จแล้วกลับมาขึ้นรถกลับมาที่วัดพระแก้ว ทูลหม่อมบนเสด็จทรงเปลื้องเครื่องพระแก้ว พอเรามาถึงสักครู่ก็เสด็จกลับ เราตามมาส่งเสด็จที่อัฒจันทร์.
/*11วันพุธ วันที่ ๒๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
เราตื่นนอนเช้าอาบน้ำแล้วอ่านหนังสือ กินข้าวแล้วแต่งตัวคอยสมเด็จแม่ สามโมงเช้าเสด็จลงเรือไปบางปอิน เรากับน้องชายเล็กตามเสด็จถึงตำหนักแพเราเห็นเสด็จลุงกรมหมื่นภูธเรศ1กับลุงจักษ์ยืนอยู่กับเสด็จลุงเทวัญ เราคม2เสด็จลุง มีขุนนางหลายคนมาส่งเสด็จ เราไม่ทันดู ลงมาถึงเรือเราเห็นสินอ้วน3 เราบอกให้ป้าโสมดู เสด็จลุงเทวัญลงเรือมาด้วย พอออกเรือเรานั่งคุยมากับพี่จุฑารัตน์ พี่อัจฉรพรรณี4 พี่วรลักษณ์5 พี่อรพิน ดูเรือ ดูแพบ้าง ดูวัดบ้าง ป้าโสมชี้/*12บอกเรามาตามทาง เราออกไปหาเสด็จลุง เห็นเจ้าสาย6มาด้วย บ่ายสองโมงนานถึงวังบางปอิน เราดีใจมากนัก เราว่าเราไปถึงจะกอดทูลหม่อมบน พอขึ้นจากเรือสมเด็จแม่กับเรากับน้องชายเล็กและเจ้านายพี่น้องไปเฝ้าทูลหม่อมบนที่พระที่นั่งอุทยานภูมิเสถียร พอทูลหม่อมบนเสด็จออกมาเราวิ่งไปกอด ท่านก็ทรงกอดเราแล้วตรัสกับสมเด็จแม่กับน้องชายเล็ก ท่านไม่ให้น้องชายเล็กไปตำหนักเพราะแดดร้อน แล้วสมเด็จแม่ถวายของกับหนังสือที่เสด็จลุงเทวัญฝากขึ้นมาถวาย เราเล่นอยู่จนเย็นก็มาอาบน้ำที่ตะพานของทูลหม่อมบน เราขึ้นจากน้ำ เขาบอกว่าทูลหม่อมบนเสด็จไปทรงธรรม เราแต่งตัวแล้วตามขึ้นไปบนพระที่นั่งวโรภาสพิมาน พระอมราเทศน์ เทศน์จบตรัสกับเสด็จลุงเสด็จอาแล้วเสด็จกลับ เราก็มากินข้าว แล้วเรากลับตำหนัก เราไม่เห็นสมเด็จแม่ เขาบอกเราว่าเสด็จอยู่สนามโครเก เราให้นาย1อุ้มตามไป แล้วเรากลับมาตำหนัก พูดเล่นกับเจ้านายพี่น้อง พอทหารเป่าแตรสองทุ่มเรานอน.
/*13วันเสาร์ วันที่ ๔ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
เราตื่นโมงเศษ เรากินข้าวแล้วอ่านหนังสือ เราขี้เกียจเต็มที เราอ่านน้อย ป้าโสมเตือนให้เราอ่าน เราร้องไห้ บ่ายที่ตำหนักแต่งตัวเจ้าอีก เจ้านายพี่น้องกลับมาจากบนบอกเราว่าทูลหม่อมบนเสด็จขึ้นแล้ว เราให้จันไปเอาผลไม้มาเลี้ยงกัน แล้วเราอาบน้ำแต่งตัวขึ้นรถถีบไปบน วันนี้น้องเราไปเฝ้าหมด ทั้งตัวเราด้วยเป็นหกคน วุ่นใหญ่ น้องหญิงใหญ่2ผลักน้องชายโตหกล้ม เสด็จน้าหักมือน้องหญิง เสวยแล้วเสด็จไปในที่ เราไปคอยอยู่ที่เจ้าฟังสวด เจ้าชายจรูญ3ร้องไห้ เราถามก็ไม่พูด ป้าโสมบอกเราว่าคิดถึงย่า4 ทรงเครื่องแล้วเสด็จออก เราตามเสด็จไป น้องชายโตแย่งดอกไม้เรา เราร้องไห้ แล้วเรากลับออกไปอีก พี่อัจ5ทำน้ำข้าวตังหกรดเราผ้าเปียก เราร้องไห้ กลับมาข้างใน สมเด็จแม่ทรงหักมือเรา ว่าเราร้องไห้บ่อย ๆ พระสวดมนต์จบ เรากลับตำหนัก เราเล่าให้คุณยายฟังว่า /*14ทูลหม่อมบนกำลังตรัสกับสมเด็จตา6 กับเจ้าพระยาสุรวงษ์7 พี่อัจทำน้ำหกรดผ้าม่วงของเรา เราเสียดาย กับเรื่องหญิงจรัส8ไปทำข้าวของของทูลหม่อมบนล้มเป้งป้าง ทีหลังเรานั่งดูเจ้าชายเศรษสิริ1ลูกชายเสด็จอานเรศ2นั่งเล่นเรือกับ(เล่น)พัดของเรา น่าเอ็นดู เรารัก ช่างพูดด้วย เราขอ ย่าว่าให้โตอีกหน่อยจะพามาให้เราใช้ เรานั่งเล่นอยู่จนยามหนึ่ง เรานอน.
/*15วันอาทิตย์ วันที่ ๑๖ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
เมื่อวานเราปวดท้องไม่สบาย วันนี้เราค่อยสบาย กินข้าวได้มากกว่าวานนี้ เที่ยงแล้วเราฟังหนังสือราชพงศาวดารย่อ นอนหลับ ตื่นบ่ายโมงเศษ กินข้าวได้มาก บ่ายสองโมงเศษทูลหม่อมบนเสด็จมาเยี่ยมเรา แล้วเสด็จขึ้นบน เราไปเฝ้าสมเด็จแม่ เย็นเราอาบน้ำแล้วเข้าไปนอนฟังหนังสือพงศาวดารเขมร แล้วเราให้ป้าโสมเล่าถึงราชทูตออกไปเมืองลอนดอนแต่ครั้งแผ่นดินทูลหม่อมปู่ เราเคยเห็นรูปมีที่พระที่นั่งจักรี เสด็จยายแม้นเขียน เสด็จยายกินรี3มาเยี่ยมเรา ย่ำค่ำสี่สิบเรานอน.
/*16วันพุธ วันที่ ๑๕ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
เราตื่นก่อนโมง อาบน้ำกินข้าวแล้วไปบนพร้อมกับน้องเราสี่คน เราไปนั่งอยู่ในห้องเขียวสักครู่หนึ่ง ก็เข้าไปเฝ้าทูลหม่อมบนในที่กับแม่แส น้องชายโตตามเข้าไปเฝ้าในที่ด้วย เสด็จออกมาที่ห้องเขียว เรากับน้องเราได้ประทานเหรียญทองผูกคอ เหรียญนี้หน้าหนึ่งมีตราครุฑกับตราพระเกี้ยว อีกด้านหนึ่งมีหนังสือว่าที่ระลึกรัชกาลที่ ๕ เสมอด้วยรัชกาลที่ ๒ จุลศักราช ๑๒๔๕ เหรียญนี้พระราชทานทั่วไป บางคนได้เงินเป็นพื้น บางคนได้ก้าไหล่ แต่พระองค์เจ้าที่ทรงทำกระจาด4ได้ทองหนึ่งเงินหนึ่งเหมือนกันทุกพระองค์ ที่ไม่ได้ทำกระจาดนั้นได้ทองแต่ทูลหม่อมย่า5กับสมเด็จตากับวังหน้า6 และ/*17พวกลูกเธอพี่น้องของเราเท่านั้น เราตามเสด็จไปเลี้ยงพระที่พระที่นั่งอมรินทร์ เราเห็นพระโกศทูลหม่อมทวด1ตั้งอยู่บนบุษบกทองคำ กับพระยืนองค์หนึ่งทรงเครื่องงามตั้งอยู่ระหว่างเสาข้างเหนือ แล้วเราได้ประทานเหรียญเงินอีกเหรียญหนึ่ง แล้วเสด็จไปทรงทิ้งทาน เราได้สี่ผล สลึงสาม เฟื้องหนึ่ง2 เสด็จขึ้นเราตามเสด็จมา เห็นคนถวายดอกไม้ธูปเทียน เราถามป้าโสมว่าถวายทำไมกัน ป้าโสมบอกเราว่า ตั้งแต่ทูลหม่อมบนบรมราชาภิเษกมาครบสิบหกปีปีนี้เท่ากันกับทูลหม่อมทวด จึงทรงทำบุญเป็นการใหญ่ ของทูลหม่อมทวดส่วนหนึ่ง สวดมนต์แต่วานนี้ พระสงฆ์ห้าสิบแปดเท่าพระชันษา หล่อพระฉลองพระองค์ด้วย ที่เราเห็นนั่นแหละมาตั้งฉลองบรรดาข้าราชการจึ่งพร้อมใจกันถวายธูปเทียน เที่ยงแล้วทูลหม่อมบนเสด็จออกขุนนาง รับสั่งไม่ให้เราออกไป เรานั่งอยู่ข้างใน ทูลหม่อมย่าเสด็จมา รับสั่งถามเราว่าฟ้าชายหายดีแล้วหรือ เราทูลว่า/*18หายแล้ว ทูลหม่อมบนเสด็จขึ้นประทับที่ ถวายเหรียญทูลหม่อมย่าแล้วทรงแจกเจ้านายที่ยังไม่ได้ เราเห็นเสด็จยายแม้นเขียนถวายหนังสือฉบับหนึ่ง ใส่พานทอง เราถามป้าโสม ๆ บอกเราว่าหนังสือถวายพระพร บ่ายลูกทูลหม่อมอาองค์ใหญ่3มาคอยถวายดอกไม้ธูปเทียน เราไปชวนมากินของหวานกับขนมปังที่หน้าห้องสมเด็จแม่ แล้วเราให้ตุ๊กตาเล็ก ๆ ด้วย.
/*19วันพฤหัสบดี วันที่ ๑๖ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
โมงนานเราไปบน สองโมงทูลหม่อมบนเสด็จออก แล้วเสด็จเข้ามาสรงน้ำมูรธาภิเษกที่ชาลาข้างเหนือ เรานั่งดูเพลินทีเดียว เสด็จขึ้นจากที่สรงผลัดพระภูษาแล้ว ทรงรับพระเต้าเบญจครรภมาจากพระครูพราหมณ์ ทรงรดเรากับน้องเราสามคน แล้วเสด็จขึ้นทรงเครื่องในที่ เสด็จออกทรงประเคนพระแล้วเวียนเทียน รับสั่งใช้เราไปจุดเทียนเครื่องสังเวย เรากลับมาเสด็จขึ้นแล้ว เราไปห้องสมเด็จแม่ บ่ายโมงนานเรานอนหลับ สามโมงเราตื่น อาบน้ำแล้วไปเฝ้าในห้องเขียว ทูลหม่อมบนประทานเงินนายเหรียญหนึ่ง เราทูลขอให้หญิงสุหร่าย1เหรียญหนึ่ง เย็นเราตามเสด็จไปดูทรงปักฉลากที่กระจาด ลุงจักษ์ให้เราเอาหนังสือมาถวายทูลหม่อมบนฉบับหนึ่ง ทุ่มนานเรากลับ สองทุ่มเรานอน.
/*20วันพฤหัสบดี วันที่ ๖ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๖
สามโมงเช้าเฝ้าที่2มาบอกเราว่า เจ้าเข่งให้เราไปจุดเทียนเลี้ยงพระทำบุญวันสิ้นพระชนม์สมเด็จย่า สี่โมงแล้วเราแต่งตัวไปกับน้องชายโต ถึงพระที่นั่งทรงธรรมเห็นพระเทศน์ ป้าโสมบอกว่าเข้าพรรษามีเสมอ เราขึ้นไปบนพุทธนิเวศน์นิมนต์พระเจ้ามา เราจุดเทียน พระสวดจบแล้วเราประเคนสำรับ พระฉันไปแล้ว พระสดับปกรณ์มา เราทอดผ้าแล้วชาวคลังเอาเงินมาให้เราจบ เราจบแล้วส่งให้สังฆการี แล้วเรากลับ
บ่ายสี่โมงเราไปบนเฝ้าในห้องไปรเวต ไปถึงประเดี๋ยวก็เสด็จขึ้น เสด็จในที่ ทรงเครื่องแล้วเสด็จออกขุนนาง เราแอบดูที่พระทวาร เห็นต้นไม้ทองเงินตั้งอยู่บนโต๊ะ ป้าโสมบอกเราว่าเมืองขึ้นของทูลหม่อมบนเขาทำมาถวาย จะเป็นเมืองอะไรไม่ทราบ ให้ทูลถามทูลหม่อมเองเถิด เสด็จขึ้นมาเราทูลถาม รับสั่งว่าเมืองนางรอง3 กับเมืองพนมสารคาม4 ค่ำรับสั่งให้เราไปสวดมนต์ที่พุทธนิเวศน์ แต่ให้รอเทศน์ไว้คอย ทูลหม่อมบนจะเสด็จ เราไปนิมนต์พระ สวดมนต์จบเรานั่งคอยจนสองทุ่มนานยังไม่เสด็จ เราหาวนอนเต็มทีเลยกลับตำหนัก พอถึงก็ถอดเสื้อแล้วนอน.
/*21วันอังคาร วันที่ ๑๘ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๖
เราตื่นนอนเช้ายังไม่ทันอาบน้ำ สมเด็จแม่กับเสด็จน้ากลับมาจากบน เกือบบ่ายห้าโมงเราแต่งตัวไปบน เฝ้าในห้องเขียว เสวยแล้วเสด็จไปห้องเหลือง เสด็จกลับเข้ามาทรงเครื่อง ทุ่มเศษเสด็จออกห้องเหลือง ทรงจุดเทียนบนพระแท่น แล้วทรงจุดที่พระแท่นพระชันษา พระวัดราชบพิธสวดมนต์สามสิบเอ็ดรูปเท่าพระชันษาทูลหม่อมบน วันนี้เป็นวันฉลองพระชันษา1 จัดห้องเหลืองงามมาก พระกำลังสวดมนต์เรานอนหลับ สวดจบปี่พาทย์ขึ้นเราตกใจตื่นขึ้น ทูลหม่อมรับสั่งให้เราไปจุดดอกไม้ นายเสนออุ้มเราไปจุดดอกไม้แล้วเรากลับตำหนัก เจ้านายต่างกรมเสด็จมาหลายพระองค์ ถึงตำหนักยามเศษเรานอน.
/*22วันพุธ วันที่ ๑๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๖
สี่โมงเช้าเราแต่งตัวไปบน ทูลหม่อมบนยังไม่เสด็จออก เราเข้าไปในห้องน้ำเงิน ดูเครื่องราชกกุธภัณฑ์ เราชอบพระมหามาลาเพชร ดูงามมาก แล้วไปดูตู้พระแสง เราเคยเห็นพระแสงองค์หนึ่งทูลหม่อมบนเคยทรงเสด็จกฐิน ป้าโสมบอกเราว่าพระแสงหัตถ์นารายณ์ ในห้องนี้มีของหลายอย่าง เราเดินดูจนทั่ว เกือบห้าโมงเสด็จออกห้องเหลือง เราออกไปเฝ้า เลี้ยงพระที่สวดมนต์คืนนี้ พระไปแล้ว ทูลหม่อมบนประทับตรัสอยู่กับสมเด็จตา บ่ายโมงเศษเราหิวข้าวกลับมาตำหนัก จะอยู่จนเวียนเทียนดูปล่อยสัตว์ก็หิวนัก มาถึงเราเล่าให้นายฟังถึงได้เห็นเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ขาดแต่พระมหาพิชัยมงกุฎ ป้าโสมบอกว่าเชิญออกไปตั้งบนพระที่นั่งภัทรบิฐ ถ้าเราเห็นจะชอบ งามมาก เกือบบ่ายห้าโมงเราไปบน ทูลหม่อมบนกำลังเสวย เราเข้าไปเฝ้าในห้องเขียวแล้วออกมากินข้าว กินยังค้าง เจ้าเข่งมาบอกเราว่ารับสั่งให้เราไปแจกทานคนแก่ เราออกไป จ่ายงอุ้มเราไปแจกทาน คนแก่มาก แจกคนละสลึง แจกแล้วเรากลับมากินข้าวต่อ แล้วไปเล่นหน้าห้องเสด็จน้า ทุ่มนานเสียงประโคม พระเข้ามา เราชวนพี่น้องเรารีบไปบนพระที่นั่งบรมราชสถิตย์ พระสวดห้ารูป มีหนังสือด้วย1 โหรก็สวด /*23ป้าโสมบอกเราว่าสวดสะเดาะพระเคราะห์ แล้วเรานอนหลับหลังพระเก้าอี้ เราร้อนนัก ตื่นขึ้นมาป้าโสมจะอุ้มเรามาตำหนัก เราไม่มาจะอยู่จุดดอกไม้ ป้าโสมอุ้มเรามาห้องสมเด็จแม่ นายรับเรามาตำหนัก นายว่าคุณยายกลับแล้ว เอาตุ๊กตามาฝาก เรามาถึงตำหนักกินข้าวอีก ห้าทุ่มเรานอน.
วันพฤหัสบดี วันที่ ๒๐ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๖
สี่โมงเช้าเราแต่งตัวไปบน เข้าไปในห้องน้ำเงินอีก ดูรถเล็ก ๆ กับเรือไฟ ป้าโสมบอกเราว่าเรือมงกุฎลำหนึ่ง เรือมหาวชิรุณหิศลำหนึ่ง เสด็จออกเราออกไปเฝ้า ทูลหม่อมบนเลี้ยงพระห้ารูป พระไปแล้วรับสั่งกับทูลหม่อมอาองค์น้อย2 บ่ายเราชวนพี่น้องมากินข้าวที่ห้องรับแขกของสมเด็จแม่ แล้วไปอาบน้ำ โคมแก้วแตกบาดเรา เราร้องไห้ แล้วเรามานอนหลับบนพระแท่นของสมเด็จแม่ บ่ายสี่โมงตื่นไปเฝ้าในห้องเขียว รับสั่งให้เราไปแจกทานคนแก่อีก เราแต่งตัวออกไป เห็นเจ๊กแต่งตัวมาคอยเฝ้า กับพระญวน เราไปเขายืนคำนับเรา แจก/*24ทานที่หน้าพระที่นั่งจักรี เวลาแจกนั้นตีปี่พาทย์ด้วย กลับมาทูลหม่อมบนเสด็จไปทรงเครื่อง สมเด็จแม่รับสั่งว่าจะเสด็จวัดพระแก้ว เราจะกินข้าวกลัวจะไม่ทัน ใส่หมวกแล้วไปคอยอยู่ห้องเหลือง เห็นเสด็จอุปัชฌาย์3 ประทับอยู่บนอาสนสงฆ์ มีคนอยู่งานพัดถวายด้วย ทูลหม่อมบนเสด็จออก ประทับตรัสกับเสด็จอุปัชฌาย์แล้วเสด็จวัดพระแก้ว ข้างหน้าสนุกมาก จุดไฟงามมาก เสด็จถึงวัดทรงจุดเทียนพระสงฆ์แล้วเสด็จกลับ ถึงบนพระที่นั่งนิมนต์พระมาถวายไตร เราก็ถวายไตรพระแล้วเรามากินข้าว พี่น้องเราก็ไปกินด้วยกัน แล้วเรากลับมาที่ห้องเหลือง พระสวดเรานอนหลับ สวดจบเราตื่นยังหาวนอน เรากลับแล้วไปเที่ยวดูซุ้มในวัง เรานึกได้ที่เรือนเจ้าบัว1 เคยมีคนขายตุ๊กตาขายไข่ เราเคยซื้อไข่ ป้าโสมว่าสามปีเข้าปีนี้แล้ว ยังอุตส่าห์จำไว้ได้ ไม่ใช่เรือนเจ้าบัว เรือนเจ้าโสภา2 แล้วเรากลับตำหนัก สี่ทุ่มเศษเรานอน.
/*25วันศุกร์ วันที่ ๒๑ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๖
สี่โมงเช้าเราแต่งตัวแขวนตราจักรีไปบน ยังไม่เสด็จออก เรานั่งอยู่สักครู่หนึ่ง ทูลหม่อมบนเสด็จออกทรงจุดเทียนเลี้ยงพระ ได้เวลาเสด็จลงไปสรงมูรธาภิเษก เสด็จอุปัชฌาย์ทรงรดน้ำถวายทูลหม่อมบนด้วย สรงแล้วเสด็จขึ้นมาทรงเครื่องในห้องน้ำเงิน เจ้าเข่งมาบอกให้เราไปจุดเทียนสังเวยเทวดา เราลงไปจุดแล้วกลับขึ้นมา ทูลหม่อมบนทรงเครื่องเสร็จก็เสด็จออก พระยถาแล้วกลับไป เสด็จออกพระที่นั่งจักรี เราไม่ได้ตามเสด็จออกไป แอบมองดูที่พระทวารเห็นตำรวจยืนเป็นแถวกับเจ้านาย แล้วขุนนางเดินเข้ามาถวายคำนับทูลหม่อมบนแล้วไปยืนตามที่ เจ้าพระยาภาณุวงษ์3นำกงซุลต่างประเทศเข้ามา เราเห็นคนหนึ่งแต่งตัวมีพู่บ่าด้วย แล้วมีผู้หนึ่งอ่านแอดเดรสถวายพระพรทูลหม่อมบน แล้วเรามานั่งกับสมเด็จแม่ ทูลหม่อมบนเสด็จขึ้น เปลี่ยนเมียพระยาภาส4 เอาฉากมาถวาย รับสั่งกับเปลี่ยนแล้วเสด็จขึ้นมาบนพระที่นั่งบรมราชสถิตย์ เจ้านายผู้หญิงถวายพระพร มีทูลหม่อมย่าเป็นต้น เสด็จป้าองค์ยิ่ง/*26กับท้าววรจันเป็นผู้อ่าน ทูลหม่อมบนทรงอ่านตอบแล้วรับสั่งว่าคนมาคอยหามาก เสด็จออกมีคนคอยเฝ้ามาก ผู้หญิงก็ถวายดอกไม้หลายคน เสด็จออกประทานผ้ากับเงินห่อหนึ่ง แล้วทรงทักคนที่มาเฝ้า แล้วเสด็จขึ้นทรงแจกข้างใน เราเก็บก๊าดของทูลหม่อมบนได้อันหนึ่ง เราถวาย ท่านประทานให้เราเอามาเล่น ให้ป้าโสมอ่าน เราให้อ่านแล้วเรากลับตำหนัก ป้าโสมบอกเราว่าเงินห่อละสิบตำลึง ผ้าสองสำรับทรงแจกเท่าพระชันษา บ่ายห้าโมงเสด็จน้าให้มาตามให้เราไปบน เฝ้าในห้องเขียว ทูลหม่อมบนทรงลืม รับสั่งให้เราไปแจกทานแล้วรับสั่งว่าวันนี้ไม่มี มีต่อพรุ่งนี้ ย่ำค่ำแล้วฝนตก รับสั่งให้เราไปจุดเทียนวัดพระแก้ว ประทานเทียนจุดไฟฟ้าให้เราไป จ่ายงอุ้มเราไปทรงวอ จุดเทียนแล้วกลับมาดูซุ้ม ข้างหน้า1สนุก พระยาโชฎึกให้ตุ๊กตางิ้วเรา เรามาคอยตามเสด็จอยู่ที่ห้องสมเด็จแม่ ทุ่มหนึ่งเสด็จออกทรงเลี้ยงโต๊ะ สองทุ่มเศษเลิก เสด็จทรงพระราชยานไปตำหนักแพ2 ทรงเรือไฟเที่ยวทอดพระเนตรตามแม่น้ำ.
/*27วันเสาร์ วันที่ ๒๒ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๖
เราไปบนเกือบบ่ายห้าโมง พระเทศน์จบกัณฑ์หนึ่งแล้ว เราไปถึงประเดี๋ยวเทศน์จบอีกกัณฑ์หนึ่ง แล้วเสด็จลงมาแจกทาน เรากับน้องชายโตช่วยทูลหม่อมบนแจก ทูลหม่อมบนทรงแจกยังไม่หมด รับสั่งให้เราแจกต่อไป แจกเสร็จแล้วเราตามเสด็จข้างหน้า รับสั่งให้เราแจกอีก เสด็จขึ้นเสวย เราอยู่แจกจนหมดจึงกลับมาเฝ้าในห้องเขียว แล้วออกมากินข้าวเย็นที่พระเฉลียง แจกก๊าดเชิญพี่น้องเรากินโต๊ะพรุ่งนี้ ที่ตัวไม่มาเราให้ยายอินกับหญิงสุหร่ายไปเชิญ ย่ำค่ำแล้วรับสั่งใช้เราไปจุดเทียนวัดพระแก้ว ราชพันอุ้มเราไปทรงวอ ถึงวัดจุดเทียน พระสวดมนต์แล้วเรากลับ พระสวดมนต์วันละห้ารูปทั้งสามวัน มาถึงพระที่นั่งจักรีเห็นแต่งที่พระสวดมนต์ ยังไม่เสด็จออก เรามานั่งคอยอยู่จนทุ่มนาน หาวนอนเลยกลับตำหนัก ขี่เสลี่ยงมา เห็นซุ้มหายหาวนอน เที่ยวดูซุ้มจนสองทุ่มเศษกลับมาตำหนัก อาบน้ำแล้วกินขนมปัง ยามเศษเรานอน.
/*28วันอาทิตย์ วันที่ ๒๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๖
สี่โมงเช้าเราแต่งตัวไปบน เลี้ยงพระที่พระที่นั่งจักรีสามสิบรูป เราขึ้นไปถึงยังไม่เสด็จออก ห้าโมงนานเสด็จออกเลี้ยงพระ พระฉันแล้วพระศรีสุนทร3มายืนอ่านประกาศหน้าเครื่องสังเวย แล้วเสด็จขึ้น เกือบบ่ายโมงเรากลับตำหนัก กินข้าวกลางวัน บ่ายสี่โมงนานเราไปบน เห็นคนนั่งเวียนเทียนรอบพระที่นั่งข้างล่าง เราขอหลีกไป ทูลหม่อมบนกำลังเสวยอยู่ในห้องเขียว ห้าโมงเจ้านายพี่น้องแต่งตัวแฟนซีไปตามก๊าดเราเชิญ เราแต่งทหารบก น้องชายโตแต่งทหารเรือ แต่งไทยแต่พี่ผ่อง4องค์เดียว ย่ำค่ำแล้วทูลหม่อมบนทรงพาไปนั่งโต๊ะพร้อมกันที่พระที่นั่งมูลสถานบรมอาศน์ เรานั่งตรงกับน้องชายโต รวมพี่น้องซึ่งนั่งโต๊ะทั้งตัวเราด้วยยี่สิบคน ที่นั่งโต๊ะไม่ได้ก็ไปพร้อมกัน เลี้ยงเสร็จแล้วหมายจะมีเซอคัสเหมือนคราวก่อน ไม่มี เพราะทูลหม่อมบนท่านไม่ได้รับสั่งไว้ เรากลับตำหนัก ถอดเสื้อแล้วไปเที่ยวดูซุ้ม
เมื่อวันแรมห้าค่ำนั้น เจ้านายขุนนางแต่งตัวสวมเสื้อเยียรบับทุกคน วันนี้ทูลหม่อมบนเสด็จเที่ยวทอดพระเนตรนอกวัง เราตามไปทันทีเขามีโรงหวย เสด็จขึ้น เป็นการเสด็จการเฉลิมพระชนมพรรษาในวันนี้ เรากลับมาตำหนัก สี่ทุ่มเศษ เรานอน.
/*29วันพฤหัสบดี วันที่ ๒๗ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๖
บ่ายสี่โมงเราได้ยินเสียงยิงปืนสลุต เรารีบมาจะอาบน้ำแต่งตัวไปบน หมอมากวาดยา เราต้องรออยู่ กวาดยาแล้วไปบน เสด็จขึ้นแล้ว แม่วาศบอกเราว่าเสด็จอยู่บนดาดฟ้า ป้าโสมอุ้มเราตามไป พบทูลหม่อมบนกับสมเด็จแม่ทอดพระเนตรอยู่บนโน้น เราก็ไปดู เห็นทหารกับช้างงายาว3กับม้า แต่งเครื่องมายืนรับแขกเมือง ทูลหม่อมบนรับสั่งว่าเจ้าเมืองออสเตรีย เสด็จกลับลงมาเสวยในห้องเขียว ค่ำเสด็จในที่เรากลับมาตำหนัก ยายอินมาเล่าถึงไปดูรับแขกเมือง แล้วเราไปนั่งเล่นกับคุณยาย เราเล่าถึงช้างงายาวชื่อพระยาปราบไตรจักร แล้วเมื่อกลางวันสมเด็จแม่ประทานขันครอบนากสำรับหนึ่งกับกระโถนนากใบหนึ่ง สองทุ่มเศษเรานอน.
/*30วันศุกร์ วันที่ ๒๘ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๖
เราตื่นนอนเช้าอาบน้ำกินข้าวแล้วนั่งเล่น สี่โมงเช้าเราแต่งตัวใส่เสื้อเยียรบับนุ่งต่วน ขึ้นเสลี่ยงไปกับน้องชายโต ไปห้องสมเด็จแม่ ยังไม่ตื่นประทม เราปลุกประทม ประทมตื่นแล้ว เรามาเฝ้าทูลหม่อมบน ทรงพระอักษรอยู่ที่ห้องเขียว ห้าโมงยังไม่เสด็จ สมเด็จแม่ให้เรากินข้าวกลางวัน ย่ำเที่ยงแล้วเสด็จออก ทรงฉลองพระองค์เยียรบับขาว ทรงพระภูษาเขียนทองพื้นขาว มหาดเล็กก็นุ่งขาวทั้งนั้น ทรงพระราชยานทอง ทหารยืนรายทางตลอด ถึงวัดพระแก้วเสด็จบนโบสถ์ เจ้านายขุนนางพร้อม พระสงฆ์นั่งอยู่ด้วย อ่านหนังสือแล้วชุบพระแสงในหม้อน้ำ (มนต์) พราหมณ์เชิญน้ำใส่ถ้วยโมราประดับเพชรมาถวาย เสวยแล้วประทานเรากับน้องกิน เจ้านายมีวังหน้าเป็นต้น ขุนนางกินน้ำทุกคน เสร็จแล้วเสด็จกลับ จ่ายงอุ้มเราตามเสด็จมาทางข้างใน เราเห็นยายอินนุ่งขาวห่มขาวผ้าปักทอง ผู้หญิงมาก เต็มไปทั้งวัด เสด็จกลับมาทรงพระราชยาน ขากลับมีแต่เรากับน้องชายโต น้องหญิงใหญ่กลับเสียก่อน แกร้องไห้ฉุนน้องชายโต เสด็จถึง ถวายบังคมพระบรมอัฐิแล้วทรงผลัดพระภูษา เสด็จขึ้นประทับบนพระที่นั่งไพศาล ข้างในถือน้ำเสร็จแล้ว เสด็จบนพระที่นั่ง เรากลับตำหนัก บ่ายสามโมงนานฝนตก เราเล่นน้ำฝน ยายอินเดินมา /*31เราใช้บ่าวไปเรียกมาเล่นกับเรา ห้าโมงเราไปบนเฝ้าในห้องเขียว ทุ่มนานเสด็จพระมหาปราสาท เสด็จทางใน ทรงจุดเทียนแล้วพระศรีสุนทรอ่านประกาศ พระสวดมนต์ มีหม่อมเจ้าสาว ๆ นั่งเก้าอี้ฟังสวด เรารู้จักแต่หญิงมณฑากับหญิงเสมอวงษ์ สวดจบ เรากับเจ้านายช่วยกันถวายเทียนพระสงฆ์ เราหาวนอน ยังไม่เสด็จขึ้น เรากลับตำหนัก สี่ทุ่มเรานอน.
วันจันทร์ วันที่ ๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
สามโมงเช้าเราแต่งตัวขึ้นเสลี่ยงไปกับน้องชายโต เอาข้าวกับกล้วยให้ปลาในสระ เฒ่าแก่มาบอกให้เราไปทรงบาตร พระหมดแล้วเราไปบน อยู่ที่หน้าห้องรับแขกของสมเด็จแม่ พอทูลหม่อมบนประทมตื่น เราไปเฝ้าบนพระที่นั่งดำรงสวัสดิ์ชั้นบน ห้าโมงเศษเสด็จ สมเด็จแม่อุ้มเราลงมา ถึงพระมหาปราสาททูลหม่อมบนทรงจุดเทียนเลี้ยงพระ โถยาคู1วันนี้ของเจ้านายต่างกรม เมื่อวานของขุนนาง เสด็จขึ้นแล้วเรากลับ/*32ตำหนัก นอนกลางวัน บ่ายสี่โมงตื่นแล้วแต่งตัวไปบนกับเสด็จน้า สองทุ่มเสด็จพระมหาปราสาท วันนี้ปี่พาทย์มโหรีไม่ได้ประโคม หม่อมเจ้าที่จะกวนข้าวทิพย์แต่งตัวนุ่งขาวห่มขาว ไม่เหมือนวันก่อน ทรงจุดเทียน พระให้ศีลแล้วพระศรีสุนทรมายืนอ่านประกาศเหมือนทุกวัน พระสวดจบแล้วเสด็จมาข้างใน ทรงรดน้ำสังข์เจิมหม่อมเจ้า แต่หม่อมราชวงศ์ทรงรดด้วยพระเต้าทอง เพราะไม่ได้เป็นเจ้า รดสังข์ไม่ได้ หม่อมเจ้าลงไปแล้ว ทูลหม่อมบนทรงพระราชยานเสด็จไปโรงกวนข้าวทิพย์ เรากับน้องหญิงใหญ่ขึ้นพระราชยานไปด้วย หม่อมเจ้านั่งกะทะ กะทะละสองคน2 ทูลหม่อมบนทรงรดน้ำสังข์ทุกกะทะ แล้วทรงพระเต้าฤษีรดอีก จุกหลุดเราเก็บถวาย ประทานให้เจ้าพนักงานไว้ เจ้านายเทนมเนยน้ำส้ม หม่อมเจ้าจับพายกวน ปี่พาทย์ประโคมแล้วเสด็จกลับขึ้นอัฒจันทร์หน้าพระที่นั่งจักรี กริ๋งพระทวารหลายหนไม่มีใครเปิด เสด็จเข้าทางพระทวารห้องออฟฟิศหน้าห้องสมเด็จแม่ ประทับพระทวารหน้าห้อง รับสั่งให้หาสมเด็จแม่ เรากลับตำหนัก สี่ทุ่มเศษเรานอน.
/*33วันจันทร์ วันที่ ๒๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
ห้าโมงเช้าแต่งตัวใส่เสื้อปักทอง ใส่สังวาลเพชรกลัดเข็มพระรูปทูลหม่อมบนกับสมเด็จแม่ ไปคอยตามเสด็จที่พระที่นั่งจักรี ทูลหม่อมบนทรงฉลองพระองค์เต็มยศทหารหน้า1 เที่ยงแล้วเสด็จออกทรงพระราชยานทอง เราไปวอสองคนกับน้องหญิงใหญ่ ประทับวัดราชประดิษฐ์ที่หนึ่ง ทูลหม่อมอาองค์น้อยเลี้ยง แจกของเจ้านายด้วย เจ้านายผู้ชายได้รัดประคด เจ้านายผู้หญิงได้กระเช้ากับดอกไม้ช่อ เสร็จแล้วเสด็จวัดจักรวรรดิเป็นที่สอง วัดสัมพันธวงศ์ที่สาม วัดปทุมคงคาที่สี่ บ่ายสามโมงนานเสด็จกลับ เราเปลื้องเครื่องอาบน้ำที่บน แล้วกลับมาหาหมอกวาดยา แล้วแต่งตัวไปบน ซื้อของกินสนุกนัก สมเด็จแม่ขายขนมจีนแกงไก่ เราซื้อแจกเจ้านาย แล้วซื้อฝากคุณยาย เจ้าสาย2กับเจ้าจอมก็ขายอีกหลายคน ทุ่มหนึ่งกลับตำหนัก เราเล่าให้คุณยายฟังว่าพระอริยมุนีที่อยู่วัดเทพศิรินทร์จวนตายแล้ว ทูลหม่อมบนรับสั่งบอกเราว่า วัดนี้เป็นวัดทูลหม่อมย่าที่สิ้นพระชนม์ ท่านทรงสร้างถวาย เกือบสองทุ่มเรานอน.
/*34วันพุธ วันที่ ๒๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
เราตื่นโมงเช้า กินข้าวแล้วโกนผม สี่โมงนานแต่งตัว นุ่งเยียรบับแดง ใส่เสื้อเยียรบับม่วง ใส่มาลัยเพชร แต่งเสร็จแล้วขึ้นเสลี่ยงตามสมเด็จแม่ไปบน ทูลหม่อมบนกำลังแต่งพระองค์อยู่ที่เรียกว่าท้องพระโรง ภูษามาลาเข้ามาทรงเครื่องถวาย ทรงพระมหากฐินที่ทำซ่อมขึ้นใหม่ งามมาก ทรงพระแสงขรรค์เนาวโลหะ แล้วเสด็จไปทรงพระที่นั่งพุดตาล เราไปวอสองคนกับน้องหญิงใหญ่ เราสนุกมาก คนที่ดูก็มาก เป็นคราวแรกที่เราได้ตามเสด็จ3 กระบวนพยุหยาตรา4ดูไม่ใคร่จะทัน กระบวนมากจริง ๆ เราไปถึงหน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ เห็นสมเด็จแม่กับเสด็จน้า ประทับทอดพระเนตรอยู่ที่ศาลาเหนือพระที่นั่งสุทไธศวรรย์กับน้องเราสามคน ทูลหม่อมทรงโปรยเงินตลอดทางจนถึงวัด ประทับทรงเปลื้องเครื่อง ถวายกฐินแล้วเสด็จต่อไปจนถึงวัดที่สาม เราเป็นผู้เลี้ยงและแจกของ วัดพระเชตุพนที่หนึ่ง วัดราชบูรณะที่สอง วัดราชบพิธ/*35ที่สาม วัดสุทัศน์ที่สี่ ห้าโมงนานเดินกระบวน เที่ยงแล้วถึงวัด กลับมาถึงในวังเวลาพลบ เรากลับตำหนัก แจกของเล่นน้องทุกคน แต่ขวดหมึกเราให้ป้าโสมไว้สำหรับจดไดรีของเรา อาบน้ำแล้วไปนอนเล่นกับป้าโสมถึงไปวันนี้ เราตื่นทูลหม่อมอาองค์น้อยมาก ชวนเราให้กินมะพร้าวอ่อนแล้วท่านรับสั่งว่า จะลงท้องอย่ากินเลย เป็นครั้งแรกที่เราได้ตามเสด็จ เราถามหลวงนายศักดิ์บ้าง นายซุ้ยบ้าง แล้วมาซักป้าโสมบ้าง คุยกันอยู่จนสองทุ่มนาน เรานอน.
/*36วันพุธ วันที่ ๒๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
เราตื่นนอนเช้าแต่งตัวแล้วทูลลาทูลหม่อมปู่ มากับสมเด็จแม่ไปลาคุณยาย แล้วมาบน ทูลหม่อมบนยังเสด็จอยู่ในที่ เราไปที่ท้องพระโรงหลังที่ติดกับพระที่นั่งจักรี เฝ้าเจ้านาย ป้าๆ น้าๆ อาๆ ทูลหม่อมบนเสด็จมาแล้ว สมเด็จแม่กับเสด็จน้าเสด็จไปลงเรือก่อน เราตามเสด็จทูลหม่อมลงเรือเวสาตรีกับน้องชายโต ทูลหม่อมบนประทับตรัสกับขุนนาง หลวงนายศักดิ์อุ้มเรามาลงเรือก่อน เรือออกจากตำหนักแพประมาณบ่ายโมงหนึ่ง แล้วเรือเดินขึ้นไปกลับที่หน้าวัดราชาธิวาส เมื่อเราจะมาป้าโสมทรงกรรแสง เรือเดินมาถึงปากน้ำบ่ายสี่โมง ทูลหม่อมบนเสวย เราออกดีใจจะได้กินของแสลง เราอดมาหลายวันเพราะเราเจ็บเป็นไข้ เสวยแล้วเสด็จไปรับของถวาย เรามากินข้าวเรือหยุดที่หน้าป้อมผีเสื้อสมุทร มียิงสลุตแล้วเรือเดินมาถึงสันดอน เราได้ข่าวที่ทูลหม่อมบน ท่านรับเตลกราฟว่าลูกเสด็จอาโส1ออกเป็นผู้หญิง ว่าออกเมื่อวันอังคาร เรือจอดอยู่ที่สันดอน นอนทุ่มหนึ่ง.
วันอาทิตย์ วันที่ ๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๖
เรือมาถึงหน้าป้อมผีเสื้อสมุทร ที่ป้อมยิงสลุต ถึงตำหนักแพบ่ายโมงหนึ่ง เราตามเสด็จทูลหม่อมบนขึ้นมาทรงทักทายเจ้านายขุนนาง และตรัสถามถึงราชการตามเคย แล้วเสด็จขึ้นจากตำหนักแพ ประทับอยู่ข้างหน้า รับสั่งให้เราเข้ามาก่อน จะได้เตรียมตัวไปดูโล้ชิงช้า เรากลับเข้ามาข้างใน ป้าโสมวิ่งไปรับ จูบเราใหญ่ เพราะคิดถึงเรามาก อุ้มเราเข้ามา เราเห็นเจ้านายผู้หญิงเสด็จขึ้นไปคอยรับเสด็จมาก เราเฝ้าท่านแล้วกลับตำหนักหาคุณยาย ตรวจของ ได้ให้ผ้าพื้นป้าโสมผืนหนึ่ง จะให้ลุงจักษ์ผืนหนึ่ง บ่ายสามโมงนานแต่งตัวไปบน บ่ายห้าโมงแล้วจึ่งได้ไปขึ้นรถหน้าพระที่นั่งจักรี คราวนี้ไม่ได้ไปกระบวนช้าง ทูลหม่อมบนไม่ได้รับสั่งไว้ จัดไม่ทัน ไปดูที่ศาลาวัดสุทัศน์ตามเคย แต่เกือบค่ำไม่ได้เห็นอะไร พระยาโชฎึกเป็นผู้แห่ กระบวนมากกว่าพระยาราช กลับมาเกือบทุ่ม แล้วตามเสด็จไปสมโภชลูกแม่ทับทิม1 ชื่อวุฒิไชยเฉลิมลาภ2 กลับตำหนักเล่นต่อ3กับป้าโสม นอนห้าทุ่ม.
/*38วันเสาร์ วันที่ ๑๒ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๖
สี่โมงเช้าไปบน ทูลหม่อมบนยังไม่ประทมตื่น เสด็จเข้าที่บนพระที่นั่งดำรงสวัสดิ์ ลุงจักษ์เข้ามาจัดที่พระฉัน เราไปนั่งเล่นอยู่ด้วย เกือบห้าโมงเราไปบนโน้น นั่งอยู่กับสมเด็จแม่สักครู่หนึ่ง ทูลหม่อมบนประทมตื่น พระเข้ามา ประโคมขึ้น รับสั่งให้เราลงมาทรงประเคน แล้วเรามานั่งฟังหนังสือพระราชพงศาวดาร ตอนเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าทรงตั้งการอุปราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้าเป็นกรมพระราชวัง (บวร) เราฟังอ่านถึงพอรับพระสุพรรณบัฏแล้วก็ให้ป้าโสมเล่าต่อไป พอได้ยินพระสุรเสียงทูลหม่อมบน เราออกมาที่พระฉัน ทูลหม่อมบนรับสั่งให้ภูษามาลาไปเชิญพระเกี้ยวยอด4ข้าหลวงเดิมมา แล้วท่านทรงลองเรา รับสั่งชมว่าหน้าเราคล้ายพระพักตร์ของท่าน รับสั่งจะให้เราแต่งถ่ายรูป แล้วเสด็จ/*39มาประทานสายนาฬิกาคุณตาราชประสิทธิ์1 เสด็จขึ้นแล้วเรากลับตำหนัก วันนี้ที่ตำหนักแต่งตัวพี่เยาวมาล2 แต่งอย่างฟังสวดไปถ่ายรูป เย็นเราไปบน เฝ้าที่ห้องเขียว องค์จร3มาทำกรอบอยู่ที่พระเฉลียง ทูลหม่อมบนท่านต้องประทานเครื่องให้กิน ทุ่มนานเสด็จออกพระที่นั่งจักรี เจ้านายที่จะโสกันต์ถวายไตร เสด็จขึ้นแล้ว เรากลับตำหนัก นอนยามนาน.
/*40วันอาทิตย์ วันที่ ๑๓ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๖
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วเล่นกับน้องชายโต พี่เยาวมาลมาแต่งตัวที่มุข บ่ายสี่โมงนานเราแต่งตัวไปบน ทูลหม่อมบนทรงฉลองพระองค์เยียรบับ ทรงพระภูษาเขียนทอง เสด็จลงมาคอยอยู่ที่เกยเป็นนาน เจ้านายที่จะโสกันต์ยังไม่ลงมา ต้องเร่งกันหลายหน ทูลหม่อมบนท่านทรงฉุนหน่อย ๆ แห่เย็นมาก แห่กลับค่ำ เมื่อถึงพระมหาปราสาทรับสั่งใช้เราเอาหนังสือมาถวายเสด็จน้าใบหนึ่ง เจ้านายที่โสกันต์นั้นคือพี่จันทราสุรัทวารหนึ่ง พี่สุวภักตรวิไลยพรรณหนึ่ง พี่เยาวมาลนฤมลหนึ่ง แต่พี่จันทรานั้นอายุสิบสอง สององค์สิบเอ็ด มีการแห่และการเล่นหลายอย่าง วันนี้เราไม่ทันดู เห็นแต่โอละพ่อ4 สมเด็จตากับลุงจักษ์กำกับกระบวน เมื่อเวลาแห่กลับมาถึง เจ้านายขึ้นไปแล้ว ทูลหม่อมบนทรงแจกเงินคู่เคียง5 สมเด็จตากับลุงจักษ์ก็ได้ประทานด้วย เสด็จขึ้นแล้ว เราขึ้นเสลี่ยงที่มุมโรงละครกลับมาตำหนัก กินข้าวแล้วไปนอนฟังป้าโสมเล่าพงศาวดาร หลับสองทุ่มนาน.
/*41วันจันทร์ วันที่ ๑๔ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๖
บ่ายสามโมงนานแต่งตัวไปบน ทูลหม่อมบนยังเสวยอยู่ในห้องเขียว สี่โมงทูลหม่อมบนทรงเครื่องแล้วเสด็จลงมาประทับตรัสกับน้าตุ้ยกับเจ้าคุณเอม1ที่พระที่นั่งทรงธรรม แล้วเสด็จมาประทับพระเก้าอี้ที่ริมเกย กระบวนยังไม่ทันเข้ามา เจ้านายลงมาแล้ว แกเข็ดเมื่อวานนี้ ทูลหม่อมบนท่านต้องรับสั่งให้หาเก้าอี้มาให้นั่ง พอกระบวนเข้ามา ทูลหม่อมบนประทับบนเกย ส่งลงยานุมาศแล้ว กระบวนเดินจนหมดข้าหลวง ทูลหม่อมเสด็จทางหน้าโรงละคร มาบนพระที่นั่งแล้ว เสด็จออกพระทวารพระที่นั่งจักรี ทรงพระราชยานมาประทับเกยที่นั่งอาภรณ์พิโมขปราสาท เมื่อเราไปถึงเห็นพวกโมงครุ่ม2 แล้วได้เห็นขุนนางนั่งในปะรำที่สนามหญ้า พอเสด็จขึ้นเรากลับตำหนัก ช่วยแก้ของ (แต่งองค์) พี่เยาวมาล ป้าโสมบอกเราว่าพี่จันทราแต่งองค์ที่พระตำหนักทูลหม่อมย่า พี่กลาง3แต่งที่เรือนของพี่กลางเอง พี่เยาวมาลเป็นของสมเด็จแม่ทรงแต่ง คุยกันถึงแห่โสกันต์ ยามหนึ่งเรานอน.
/*42วันอังคาร วันที่ ๑๕ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๖
ตื่นก่อนโมงกินข้าวแล้วเล่นต่อ นายกับป้าโสมเตือนให้อ่านหนังสือ สมเด็จแม่เสด็จกลับจากบน เราขึ้นไปกินเครื่องฝรั่งบนโน้น วันนี้เครื่องมาก ทูลหม่อมอาองค์ใหญ่ท่านทรงทำบุญ เอาของมาถวายสมเด็จแม่ พราหมณ์มายกอุหลุบ4ที่ตำหนัก เราลงไปรับ ลูกพระครูเป่าสังข์ เราแจกเงินพราหมณ์ทุกคน ท้าวศรีสัจจาเป็นผู้นำมา ของที่เอามานั้นมีข้าวตอกเป็นต้น บ่ายสามโมงเศษไปบน ทูลหม่อมบนยังเสวยอยู่ในห้องเขียว เสวยแล้วทรงเครื่องเสด็จมาที่เกย เรียกกระบวนเข้ามา ส่งเจ้านายลงยานุมาศเหมือนทุกวัน หมดกระบวนแล้วเสด็จพระมหาปราสาท วันนี้ฝรั่งมาดูมาก ตามเสด็จบนพระมหาปราสาท หลวงนายศักดิ์อุ้มเรามาทางนอกทุกวัน ต่อแห่กลับจึงตามเสด็จทางข้างใน เมื่อกระบวนมาถึง มีละครสี่คนมือถือดอกไม้ทองเงินออกไปรำ แห่กลับ รำบนชาลาพระมหาปราสาท ป้าโสมบอกว่าพึ่งมีเมื่อแผ่นดินทูลหม่อมปู่ แห่กลับเรากลับตำหนักตามเคย พี่เยาวมาลกับเราช่วยแก้ของ เปลื้องเครื่องเสร็จเรามากินข้าว วันนี้หลวงนายศักดิ์ให้ลูกกระรอกเราตัวหนึ่ง เราใส่หม้อกรัณฑ์ไว้ แล้วนอนฟังหนังสือพงศาวดารตอนพระเจ้าอู่ทองเสวยราชสมบัติ นอนเกือบยาม.
/*43วันพุธ วันที่ ๑๐ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๖
ตื่นเช้าโมงหนึ่งแล้วแต่งตัวไปบน สองโมงนานทูลหม่อมบนเสด็จลงมาส่งเจ้านายที่เกยแล้วขึ้นพระมหาปราสาทเหมือนเวลาเย็น แต่โอละพ่อและโมงครุ่มไม่ได้เล่น เมื่อเจ้านายขึ้นบนปราสาทแล้วเปลี่ยนเครื่องทรงถอด1 ออกไปข้างหน้า นั่งบนเก้าอี้ ภูษามาลาแยกพระเกศาแล้วพระถวายศีล ทูลหม่อมบนเสด็จไปทรงรดน้ำสังข์ แล้วทรงตัดจุก แล้วสมเด็จตากับกรมหลวงวรศักดา กรมขุนภูวไนย กับกรมขุนบดินทร์ กรมขุนเจริญทรงแบ่งกันตัด พระฤกษ์สามโมงมีเศษ โกนแล้วลงไปสรงน้ำเขาไกรลาศก่อน แล้วขึ้นมาที่ที่สรง ทูลหม่อมบนประทานน้ำก่อน แล้วถึงวังหน้ากับเจ้านายต่างกรมกับเสนาบดี ข้างในก็ทรงรดหลายพระองค์ มีสมเด็จแม่เป็นต้น นอกจากเจ้านายมีเจ้าคุณกลาง2คนหนึ่ง เสร็จแล้วขึ้นมาแต่ง/*44องค์นุ่งจีบห่มตาดออกไปถวายของพระ ทูลหม่อมบนทรงรดน้ำสังข์ เจิม แล้วกลับมาที่พระที่นั่งอาภรณ์ เจ้านายโสกันต์ทรงเครื่องต้น ทรงชฎามหากฐินทั้งสามองค์ มยุรฉัตร1 เชิญเครื่อง2 เปลี่ยนเครื่องขาวแต่งแดงหมด คู่เคียงสวมเสื้อครุยงาม ๆ แห่กลับแล้วเรามาตำหนัก บ่ายแต่งตัวไปบน ตอนแห่ไปสมโภชเปลี่ยนทรงมงกุฎทั้งสามองค์ ถึงพระมหาปราสาท เวียนเทียนสมโภช แล้วทูลหม่อมบนประทานหีบลงยากับแหวนองค์ละสี่วง เงินองค์ละสองถุงใหญ่กับถุงเล็กอีกถุงหนึ่ง เจ้านายข้างหน้าทรงเจิม ข้างในสมเด็จแม่กับเสด็จยายแม้นเขียนสองพระองค์เท่านั้น แห่กลับได้ยินว่าเกิดวุ่นกัน บางคนว่าง บางคนว่าช้าง ทูลหม่อมบนรับสั่งถามก็ไม่ได้ความ ของแต่งตัวพวกนางสระ3 หัวจุกหายไม่มีเกี้ยวเป็นสามคน เรากลับตำหนักได้ยินแต่โจษกันเรื่องนี้ แต่พูดไม่ใคร่เหมือนกัน เรานอนยามหนึ่ง.
/*45วันเสาร์ วันที่ ๑๙ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๖
ตื่นนอนเช้าออกมาพบลม้ายเมียเสด็จลุงเทวัญพาเจ้าชายลูกมาหาเรา เสด็จแม่เสด็จกลับจากบนรับสั่งให้เจ้าไขศรี4มาตามเราขึ้นไปบนโน้น เราขึ้นไปกินเครื่องฝรั่งแล้วนั่งเล่นกับเจ้าไขศรี บ่ายสามโมงนานเราไปบน ทูลหม่อมบนเสด็จอยู่ในห้องเขียว ทรงเครื่องเสด็จออก พวกขุนนางทูลลา เสด็จขึ้นแล้วทรงกอดเรา รับสั่งว่าเมื่อไรจะโตเป็นหนุ่ม เสด็จน้าพาลูกลม้าย5มาเฝ้า รับสั่งใช้เราไปเชิญหีบพระมหาสังข์ เราไปเชิญกับเจ้าเข่ง แกบ่นใหญ่ว่าเรายังเด็กนักไม่ควรจะทรงใช้ แกต้องอุ้มเราขึ้นหยิบ เราเชิญมาถวายทูลหม่อมบน ท่านทรงอี๋6เราใหญ่ ประทานน้ำสังข์ เจิม แล้วประทานเงินชั่งหนึ่ง ยายอินก็ได้ประทานเบี้ยหวัดเติมสองชั่งตามที่เคยได้ เป็นส่วนที่รักเรา เราดีใจมากที่ทูลหม่อมบนทรงใช้เรา แล้วเราทูลลากลับตำหนัก ฟังป้าโสมเล่าถึงแผ่นดินพระพุทธยอดฟ้า หลับไม่ต้องกอดกับนาย.
/*46วันจันทร์ วันที่ ๒๘ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๖
สี่โมงเช้าแต่งตัวไปบน เฝ้าบนพระที่นั่งดำรงสวัสดิ์ ทูลหม่อมบนรับสั่งใช้เราไปเลี้ยงพระ1 ป้าโสมอุ้มเรามาส่งลุงจักษ์ที่พระทวารพระที่นั่งจักรี เราไปวอถึงตำหนักแพ เลี้ยงพระแล้วไปดูปล่อยปลา แล้วกลับมาเฝ้าทูลหม่อมบนถวายหางว่าวเรือขนมจีน2 กับหางว่าวพระสงฆ์ที่มาฉัน มีเสด็จอุปัชฌาย์กับกรมหมื่นวชิรญาณวโรรสเป็นต้น รวมทั้งหม่อมเจ้าพระและราชาคณะฐานายี่สิบรูป แล้วเราลงมากินข้าว แล้วกลับขึ้นไปทูลถามทูลหม่อมบนถึงเรื่องเลี้ยงโต๊ะจีน รับสั่งว่าบ่ายสองโมงให้เรามากินเถิด เรากลับมาทูลสมเด็จแม่ แล้วกลับตำหนัก บ่ายสองโมงเราแต่งตัวอย่างจีนไปกินโต๊ะที่ห้องสีชมพู ถัดห้องไปรเวตออกไป ทูลหม่อมบนกับเจ้านายต่างกรมบ้าง พระองค์เจ้าก็มากหลายพระองค์ เครื่องโต๊ะของพระยาโชฎึกทำถวาย มีพัดด้ามจิ้วกับแพรแดงเป็นของแจก แต่พัดของทูลหม่อมบนสะเปลนดิด งามมาก เลี้ยงเสร็จ เมื่อเสด็จขึ้นรับสั่งกับป้าโสมว่าเรากินช้อนชาหก ยังจะอยากนั่งโต๊ะสูง ให้นั่งโต๊ะเตี้ย เราอึ้ง แล้วเรากลับตำหนัก เล่นตุ๊กตา นอนทุ่มนาน.
/*47วันอาทิตย์ วันที่ ๓ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๖
บ่ายสี่โมงแล้วแต่งตัวไปบน เฝ้าในห้องเขียว รับสั่งให้ไปตามเสด็จเผาศพพระยาไชยสุรินทร์3 รับสั่งให้นุ่งสีกรมท่า ใส่เสื้อดำ เราออกมาบอกป้าโสมแล้วออกมากินข้าว แต่งตัวไปตามเสด็จ ทูลหม่อมบนทรงรถ เรากับพี่หญิงสุทธาทิพยรัตน์ กับพี่กลาง พี่เล็กไปรถพระที่นั่ง เจ้านายพี่น้องที่ตามเสด็จใส่เสื้อขาวนุ่งสีกรมท่าบ้าง น้ำเงินบ้าง ทุกองค์ ถึงเมรุรับสั่งว่าพระยาไชยสุรินทร์ได้เป็นพระพี่เลี้ยงแต่ยังทรงพระเยาว์ จึ่งได้เสด็จมาเผา เขาทำเมรุผ้าขาวมีแขกสวดด้วย ทูลหม่อมบนเสด็จเข้าไปประทานเพลิงในเมรุ เราพึ่งจะเคยเห็นเผาศพคราวนี้ ดูมาถี่ถ้วน ย่ำค่ำเสด็จกลับ เราไปห้องสมเด็จแม่ ท่านรับสั่งถามว่าทรงจุดฝักแคหรือเสด็จเข้าไปเผาในเมรุ เราทูลแล้วมากินข้าวอาบน้ำที่บน กลับจากบนสองทุ่ม ถึงตำหนักนอนยามหนึ่ง.
/*48วันจันทร์ วันที่ ๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๖
บ่ายสี่โมงนานไปบน เฝ้าในห้องเขียว เสวยแล้วเสด็จออก แต่ไม่ได้ทรงเครื่อง เสด็จขึ้น รับสั่งให้เราเอาหนังสือไปให้เสด็จอาสวัสดิ์1คัดฉบับหนึ่ง วันนี้รับสั่งใช้เรามาก ทรงชมว่าเราได้ราชการ สมเด็จแม่กับเสด็จน้าก็ทรงชมเรา พอเราจะกลับ จันบอกเราว่าฉลากพวกพระยาไชยสุรินทร์เอามาถวายแล้ว เรากลับขึ้นไปเฝ้าอีก เราทูลทูลหม่อมบน ท่านเสด็จออกไปทรงรับมา แล้วประทานเราสองผล เราทูลขอให้น้องชายน้อยสองผล ถนอมน้องพระยาไชยสุรินทร์เอามะนาวมาให้เราถุงหนึ่งสามสิบผล กับฉลากถุงหนึ่งสิบห้าผล หีบของเล่นสองหีบ เราขึ้นฉลากแล้วกลับตำหนักยามหนึ่ง แจกผ้าพื้นกับเงินเฟื้องพวกบ่าว แล้วนอนสี่ทุ่ม สมเด็จแม่รับสั่งว่าเมื่อเช้ามืดฝนตก.
/*49วันพุธ วันที่ ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๖
ตื่นเช้าก่อนโมง กินข้าวแล้วแต่งตัวไปเฝ้าสมเด็จแม่ สองโมงสมเด็จแม่ทรงเครื่อง จุดธูปเทียนทูลลาทูลหม่อมปู่ แล้วเสด็จไปบน พบเสด็จน้าที่พระเฉลียง ทูลหม่อมบนเสด็จไปทูลลาทูลหม่อมย่า เสด็จกลับขึ้นมาทรงผูกมือน้องสามคน แล้วเสด็จมาประทับตรัสกับเจ้านายผู้หญิงที่มาคอยส่งเสด็จ แล้วเสด็จทางพระทวารจักรี เรากับน้องชายโตตามเสด็จทูลหม่อมบน เจ้านายขุนนางมาส่งเสด็จที่ตำหนักแพตามเคย ประทับตรัสสักครู่หนึ่งก็เสด็จลงเรือพระที่นั่ง เรือออกจากท่าเวลาประมาณสามโมงเช้า น้ำน้อยเรือเวสาตรีไปไม่ถึง ต้องเสด็จเรือสดูร ถึงบางปอินเวลาบ่าย คราวนี้เจ้านายพี่น้องตามเสด็จมาก เหลือแต่พี่กิติยากรกับพี่ผ่องไม่ได้ไป เย็นเสด็จอาทองแถม1เอารถมาให้ น่าเอ็นดูดี เทียมม้าก็ได้ เราตื่นรถขึ้นนั่งที่สารถี ทูลหม่อมบนเสด็จลงมาทรงลากประทานเรา แล้วเสด็จประทับที่ตะพาน เกือบค่ำเสด็จขึ้นไปบนเรือน ทอดพระเนตรเจาะหน้าต่างใหม่ แล้วรับสั่งว่าคิดถึงสมเด็จป้าที่สิ้น/*50พระชนม์2 แล้วประทับทรงผูกดอกไม้ประทานสมเด็จแม่กับเสด็จน้า เราลงมาเล่นกับพี่น้องข้างล่าง สองทุ่มแล้วเรานอน ยังไม่เสด็จขึ้น.
วันเสาร์ วันที่ ๙ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๖
ตื่นเช้าก่อนโมง จะไม่อาบน้ำขมิ้นก็เป็นคราบ ต้องทนอาบ หนาวเต็มที กินข้าวต้มแล้วแต่งตัวคอยสมเด็จแม่ สองโมงเช้าสมเด็จแม่เสด็จไปลงเรือท่าหน้าบ้านเสด็จลุงเทวัญ เราลงเรือปิกนิกลำหนึ่ง มีเจ้าจอมมาในเรือสมเด็จแม่สอง คุณหญิง3กับข้อ4 เจ้านายสอง ป้าโสมกับน้าเสาวภาคย์ เรือออกจากท่าแจวมารอเรือนกบินอยู่ครู่หนึ่งเรือมา พระยานรรัตนกับหลวงสรสิทธิเอดิกงสมเด็จแม่กำกับเรือนกบิน ทูลหม่อมบนทรงเรือโบดเหลืองเรือไฟจูง ออกเรือนาฬิกาตีสามโมง เรือ/*51มาตามระยะทาง (เรา) เล่นของเล่นบ้าง ดูตามบ้านราษฎรบ้าง ได้เห็นบ้านแห่งหนึ่งตีเหล็ก จางวางแขบอกว่าเขาเรียกบ้านอรัญญิก ตีดาบขาย มีกรุยปักบอกร่องน้ำตลอด บ่ายสองโมงเรือถึงท่าเจ้าสนุกซึ่งเรียกว่าบ้านขวาง กรมการทำพลับพลารับเสด็จ ทูลหม่อมบนเสด็จขึ้นจากเรือแล้วทรงจัดที่ให้เจ้านายเจ้าจอมพัก เย็นฝนตกปรอย ๆ ไม่มีแดดวันยังค่ำ ทูลหม่อมบนเสด็จไปทรงม้า เรานอนทุ่มหนึ่ง.
วันอาทิตย์ วันที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๖
สมเด็จแม่เสด็จมาปลุกเราแต่ยังไม่สว่าง เพราะเถ้าแก่ตลับกับคุณท้าวนากยายกลั่น เจ้าพนักงานแกนึกว่าสิบทุ่มแล้ว ลุกขึ้นเอะอะกันวุ่น ทูลหม่อมบนก็ต้องประทมตื่น รับสั่งว่าโหรดีต้องใส่ประคำไม้กระบอก ย่ำรุ่งแล้วเสด็จจากที่ประทับบ้านขวาง ทูลหม่อมทรงม้า เราไปรถกับสมเด็จแม่ นายไปด้วย คราวนี้เป็นคราวแรกเราตามเสด็จกระบวนม้ากระบวนหนึ่ง รถเทียมม้ากระบวน รถยี่ปุ่นกระบวน วอกระบวน ช้างกระบวน ข้าวของเครื่องใช้บรรทุกเกวียน ระยะทางตั้งแต่บ้านขวางถึงบางโขมดร้อยห้าสิบเส้น มีบ้านราษฎร มีของขาย /*52มีข้าวหลามเป็นต้น ถึงที่ประทับร้อนหนองคนทีทางสามร้อยห้าสิบเส้น ถึงเขาตกสี่ร้อยห้าสิบเส้น เราได้ลงจากรถจุดธูปเทียนบูชาแล้วขึ้นรถ รวมระยะทางห้าร้อยแปดสิบเส้น ตั้งแต่ท่าเจ้าสนุกจนถึงค่ายหลวง ทำเต็นอยู่ทั้งนั้น พระที่นั่งของทูลหม่อมปู่ก็ยังมี ทูลหม่อมบนประทับที่เต็น เต็นของทูลหม่อมบนงามมาก ข้างในก็อยู่เต็นทั้งนั้น เราอยู่กับสมเด็จแม่ เสด็จน้าประทับเต็นหนึ่ง บ่ายทูลหม่อมบนเสวย รับสั่งให้สามคนที่ถูกใส่ประคำมารำถวาย เย็นเสด็จขึ้นนมัสการพระพุทธบาท เราตามเสด็จทางข้างหน้าขึ้นบันไดนาก สมเด็จแม่เสด็จทางข้างใน ทูลหม่อมบนเสด็จเข้าในพระมณฑป ทรงนมัสการพระพุทธบาท ถวายต้นไม้ทองเงินคู่หนึ่ง ตาดคลุมผืนหนึ่ง แล้วสมเด็จแม่กับเจ้านายเจ้าจอมเข้าไปบูชา แล้วทูลหม่อมบนรับสั่งให้สามคนมารำถวายพระพุทธบาท แต่งตัวนุ่งต่วนห่มแพรสี รำแล้วถอดลูกประคำ เสด็จศิลาเจ็ดยอด เป็นมงกุฎของทูลหม่อมมาทรงสร้าง แล้วทรงพระดำเนินทอดพระเนตรตามพระวิหารเล็ก ๆ เราได้เห็นที่แห่งหนึ่งริมพระเจดีย์ ได้ยินทูลหม่อมบนรับสั่งว่าวิหารพระยาแกรกสร้าง มีพระศรีอาริย์อยู่ในนั้น เสด็จกลับ เรานอนสองทุ่ม.
/*53วันจันทร์ วันที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๖
ตื่นย่ำรุ่งไปคอยทรงบาตร ทรงบาตรแล้วเสด็จถ้ำประทุน ทูลหม่อมบนทรงม้า เราไปรถกับสมเด็จแม่ ถึงถ้ำประทุนไม่มีเทียน ทูลหม่อมบนทรงฉุน รับสั่งให้ดำรวจไปต่อว่าเจ้าเข่ง ได้เทียนไปต่อทีหลัง เสด็จเข้าถ้ำเสียก่อน ต้องใช้เทียนเล็ก ๆ ที่เราเอาไปบูชาพระ ต้องรี ๆ ข้าวสารเข้าไป ในถ้ำนั้นมีพระเจดีย์องค์หนึ่งเป็นศิลา ทูลหม่อมบนรับสั่งว่าของทูลหม่อมปู่ทรงสร้างไว้ แล้วไปวอ ไปดูที่รอยตีนพรานบ่อพรานล้างเนื้อ แล้วเสด็จถ้ำระฆัง ต้องปีนเขาสูง ป้าโสมไม่ให้เราขึ้น เราร้องไห้ว่าเสียแรงได้มาแล้ว เราจะขึ้นให้ได้ ต้องยอมให้เราขึ้น ถึงปากถ้ำลงไม่ได้ ได้แต่มองดู เราทูลถามทูลหม่อมบนว่าเรียกถ้ำอะไร รับสั่งว่าเรียกถ้ำใครเคาะระฆัง แล้วเสด็จกลับ เย็นเสด็จเที่ยวอีก ทูลหม่อมบนทรงช้าง เสด็จน้าก็ทรงช้าง ข้างในที่ยังไม่เคยขี่ช้างไปช้าง เราไปวอกับสมเด็จแม่ ถึงธารเกษมเสด็จลงจากช้างพระที่นั่ง เสด็จน้ากับเจ้าจอมไม่ได้ลงเดินตามเสด็จมา ได้ยินรับสั่งว่ามีเกยช้างมา เสด็จทอดพระเนตรตามพื้นปราสาท เราไม่เห็นเป็นอะไร เห็นมีแต่พื้น รับสั่งให้คนเก็บดอกโศกมาถวาย เราเห็นว่าแต่ก่อนคงสนุก มีต้นโศกตามลำธารร่มดี ป้าโสมทูลถามว่าใครสร้าง ทูลหม่อมบนรับสั่งว่าของพระเจ้าอยู่หัวปราสาททอง แล้วเสด็จ/*54กลับ เรามาช้างพระที่นั่ง ประทับที่หินดาษ แต่ไม่ได้เสด็จลงจากช้าง เสด็จกลับมาค่ายหลวงประมาณสองทุ่ม ได้ยินเสียงปืน เราพูดว่าปืนใครยิงอะไร สมเด็จแม่รับสั่งว่าพลุ เราทูลถามว่าศพใคร ท่านรับสั่งว่าเขาคงบูชาพระพุทธเจ้า สักครู่หนึ่งแม่แสมาเชิญเสด็จสมเด็จแม่กับเรา ว่ามีผู้ยิงปืนตกมาในค่าย เราไปทีหลัง เอะอะกันมาก แล้วจึ่งได้ความว่าปืนทหารหน้ายิงคนบนเขา ว่ากลิ้งลูกหินลงมา เรากลับมานอนสี่ทุ่ม.
/*55วันพฤหัสบดี วันที่ ๑๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๖
ตื่นก่อนย่ำรุ่ง โมงเศษเสด็จจากค่ายหลวง ทูลหม่อมบนทรงม้า เรามารถเทียมม้ากับสมเด็จแม่ นายมาด้วย ประทับร้อนบางโขมด องค์สาย1ทำเต็นรับเสด็จ ประทับอยู่นาน ราษฎรมาถวายของคนละเล็กละน้อย ประทานเงินทั่วกันหมด เจ้าพระยาพลเทพ2ทำของเลี้ยง แดดอ่อน เสด็จจากที่ประทับร้อน ข้างในขี่ม้าตามเสด็จ ฝุ่นมาก ม้าลำพองนัก ต้องลงจากม้าหมด เหลืออยู่แต่เสด็จน้าองค์เดียว ทรงมาจนถึงที่ประทับ เราต้องยืมแว่นตากันฝุ่นของสมเด็จแม่มาใส่ ถึงที่ประทับบ้านขวางประมาณห้าโมงเศษ ท่านผู้หญิงอิ่ม1 ยายพี่หนู2มาเฝ้าถวายตาลอ่อน แล้วใครเราไม่รู้จักเอาสัตว์มาถวาย เราได้ประทานหมีตัวหนึ่ง น้องหญิงใหญ่ได้ประทานนกกะทา น้องชายโตได้ประทานไก่ฟ้าพระยาลอ ย่ำค่ำแล้วเรานอน.
/*56วันศุกร์ วันที่ ๑๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๖
สามโมงเช้าเรือออกจากที่ประทับบ้านขวาง เรือไฟจักรท้ายจูงเรือปิกนิกของเรา เที่ยงแล้วถึงบ้านอรัญญิก ทูลหม่อมบนเสด็จขึ้นก่อน พอเรือสมเด็จแม่ถึง สมเด็จแม่เสด็จขึ้น เราตามเสด็จขึ้นไป ทูลหม่อมบนประทับอยู่ที่ลานวัด ทรงซื้อมีดต่าง ๆ ทรงซื้อดาบประทานเราเล่มหนึ่ง วัดนั้นชื่อวัดเทพถาวร มีผู้ปฏิสังขรณ์ขึ้นใหม่ มีพระสงฆ์หลายรูป ทูลหม่อมบนถวายเงินพระ สมเด็จแม่ก็ถวาย ชาวบ้านที่นั่นเป็นลาวทั้งสิ้น มีของทองดอกบวบทำเป็นเครื่องแต่งตัวมาถวายด้วย ทูลหม่อมบนทรงซื้อหลายอย่าง ประทับซื้ออยู่ใต้ร่มไม้ พวกขายมานั่งแน่น แล้วเสด็จกลับลงเรือพระที่นั่ง ออกจากบ้านอรัญญิกถึงบางปอินย่ำค่ำ เรือเราจอดหน้าบ้านเสด็จลุงเทวัญขึ้นหลังวัง พอเรามาถึงทูลหม่อมบนก็เสด็จลงมาที่เรือน น้องชายกลาง3 น้องชายน้อย น้องชายเล็กมาจากบางกอก คุณยายก็มาด้วย เรานั่งคุยเล่าถึงที่ได้ไปเห็นแล้ว นอนสองทุ่ม.
/*57วันพุธ วันที่ ๑๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วไปเรียนหนังสือ วันนี้พระยาศรีสุนทรมา เราได้ให้ดุมมุกมีอักษรพระนามแกสำรับหนึ่ง ห้าโมงนานกลับมาตำหนัก บ่ายไปบน เฝ้าในห้องน้ำเงิน เสวยแล้วเสด็จไปพระมหาปราสาท เสด็จทางใน มีเจ้าโกนจุกสองคน แล้วออกไปข้างหน้า ทรงจุดเทียนพระสวดมนต์ แล้วเสด็จไปตรัสกับสมเด็จตา ถึงเรื่องทัพพระยาราชยังไม่ได้ยกไปถึงไอ้ฮ่อ รับสั่งให้เกณฑ์คนเพิ่มเติมไปอีก ให้พระยาพิชัยยกไปตั้งอยู่ที่ทุ่งเชียงคำ1 เราได้ยินทูลหม่อมบนรับสั่งว่ามันมาเสมอ แล้วรับสั่งราชการอื่นต่อไป ใบบอกนั้นเรื่องพระวิภาคภูวดลไปถึงเมืองน่าน ได้ทำแผนที่แล้ว ยามเศษเสด็จขึ้น เรากลับมาตำหนัก นอน.
/*58วันศุกร์ วันที่ ๑๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
ตื่นสองโมงเช้า อาบน้ำกินข้าวแล้ว เรียนหนังสือในห้องรับแขก แล้วมากินข้าวกลางวัน บ่ายสี่โมงนานไปบน ขี่เสลี่ยงไปด้วยกันสามคน น้องชายโตน้องชายน้อยไปพร้อมกับเราเฝ้าในห้องเขียว ทุ่มหนึ่งลุงจักษ์ให้มาตามเรา เราไปแวะในห้องโอฟิต เสด็จลุงเทวัญให้ดอกจามจุรีเรามาถวายทูลหม่อมบน เราเอามาถวาย เรากราบทูลว่าของกรมหมื่นนเรศ รับสั่งให้เรากลับไปถาม เรากลับมาทูลอีกว่าของกรมหมื่นภูธเรศ รับสั่งถามถึงต้น พระเทพผลูเป็นผู้เอามาก็ไม่รู้จัก บอกแต่ว่าเขาว่าต้นมีที่บางกะปิ ลุงจักษ์สั่งให้หาต้นมาถวายทูลหม่อมบน แล้วเราไปเสวยโต๊ะกับลุงจักษ์ น้องชายโตตามไปทีหลัง ป้าโสมให้มาตามเราว่าทูลหม่อมบนรับสั่งให้หา เรากลับมา ได้ประทานฉลากสี่ผล เราขอแถมได้อีกผลหนึ่ง ได้เสื้อกุยเฮงสองเสื้อ เราให้ลุงจักษ์เสื้อหนึ่ง ให้นายเสนอเสื้อหนึ่ง แล้วเรากลับมาเฝ้าทูลหม่อมบน เมื่อเรายังไม่ได้ออกไปหาลุงจักษ์ เราได้ยินทูลหม่อมบนรับสั่งถึงทูลหม่อมปู่ว่า เมื่อยังพระเยาว์ ทรงพระดำเนินเล่นอยู่ พระชันษาเห็นจะคราว ๆ กับเรา เขาร้องว่าขโมย ท่านรับสั่งถามว่ามีหางหรือไม่มี เสด็จวิ่งไปทอดพระเนตร แล้วรับสั่งว่ามันก็คนนี่เองนึกว่าจะมีหาง ท่านทรงหมายว่าจะมีหาง สองทุ่มแล้วกลับมาจากบน นอนยามนาน.
/*59วันอาทิตย์ วันที่ ๑๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๒๖
สามโมงนาน เจ้าเข่งให้ส่องโคม1มาบอกเราให้ไปเลี้ยงพระที่พุทธนิเวศ เราแต่งตัวแล้วขี่เสลี่ยงไป สี่โมงนานให้นิมนต์พระ พระสงฆ์สิบห้ารูปเข้ามาฉัน ฉันแล้วสดับปกรณ์ร้อยหนึ่ง เมื่อพระกำลังฉัน ป้าโสมพาเราไปดูพระกุฏิที่ทูลหม่อมบนประทับเมื่อทรงผนวช สนุกลายเขียน เป็นเรื่องของทูลหม่อมบนทั้งนั้นตั้งแต่โสกันต์จนทรงผนวช แล้วกลับมาถวายพระราชกุศลทูลหม่อมบนที่บนห้องเขียว เที่ยงนานเสด็จในที่ เรามากินข้าวกลางวันกับเสด็จน้า บ่ายโมงนานกลับตำหนักนอนกลางวัน ตื่นนอนแล้วไปบนเฝ้าในห้องเขียว ย่ำค่ำแล้วรับสั่งให้ไปสวดมนต์มีเทศน์ เราไปถึงนิมนต์พระมาสวดมนต์ สวดจบแล้วมีเทศน์ พระโพธิวงษ์เทศน์ เทศน์จบแล้วแจกเงินเจ้านายพระองค์ละสลึง เหลือแจกถวายกรมขุนเจริญผลไปแจกเจ้าพนักงาน เป็นเสร็จการทำบุญวันประสูติพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้ากับสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ พระสาธุศีลสังวรนำ พระวัดพระเชตุพนทั้งนั้น มีเจ้านายต่างกรมเสด็จมาสองพระองค์ คือกรมขุนบดินทร์กับกรมขุนเจริญ ข้างในเสด็จหลายพระองค์ แล้วเรากลับมาถวายพระราชกุศลทูลหม่อมบนในที่ ยามหนึ่งกลับตำหนัก นอนสี่ทุ่ม.
พ.ศ. ๒๔๒๗
/*60วันอาทิตย์ วันที่ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นเช้าโมงนาน กินข้าวแล้วอ่านหนังสือ สามโมงเช้าเจ้าเข่งมาบอกให้เราไปเลี้ยงพระที่อมรินทร์ พระฉันแล้วมาคอยทูลหม่อมบนอยู่ที่ท้องพระโรง เจ้านายผู้ใหญ่มีเสด็จยายแม้นเขียนเป็นหัวหน้า เสด็จมาคอยถวายผ้าคู่และสรงน้ำพระบรมอัฐิ ทูลหม่อมเสด็จลงทรงทักทายเจ้านายแล้ว เสด็จหอพระก่อน สรงน้ำพระแล้วเสด็จหอพระอัฐิ สรงน้ำพระบรมอัฐินั้นทรงจับมือเราสรง แล้วรับสั่งพระนามให้เราฟังทุกพระโกศ เราชา1ว่าพระโกศสมเด็จพระรูปศิริโสภาคมหานาคนารีว่าพระโกศสมเด็จป้า รับสั่งว่าไม่ใช่ แล้วทรงหยิบพระรูปขึ้นมา เราพึ่งได้เห็นวันนี้ แล้วเสด็จออกมาสรงข้างนอก มีสมเด็จพระมาตาอยู่ที่นั่นด้วย รับสั่งกับเราว่าจำไว้ นี่แหละตาของพ่อ เสด็จมาทรงจุดเทียนที่พระสยามเทวาธิราช แล้วเสด็จออกทรงจุดเทียน เลี้ยงข้าวแช่พระ ห้าโมงนานเสด็จออกไปสรงมูรธาภิเษกหน้าเก๋งราชฤดี แล้วเสด็จกลับมาสดับปกรณ์ผ้าคู่กับขวดน้ำพระบรมอัฐิ เชิญไปตั้งไว้บนพระเศวตฉัตร สดับปกรณ์แล้วเสด็จขึ้น
บ่ายโมงนานเสด็จไปเปิดหอพระสมุดวชิรญาณ เราตามเสด็จ ค่ำไปตามเสด็จวัดพระแก้ว ประทับพุทธมณเฑียร ทรง/*61นมัสการพระพุทธบุษยรัตน์แล้ว เสด็จทางประตูแถลงราชกิจ ทรงพระราชยานไปประทับวัดพระแก้ว เรานั่งไปบนพระเพลาทูลหม่อมบน ประทับทรงนมัสการบนหอพระอุโบสถก่อนจึ่งเสด็จหอราชกรมานุสรณ์และหอราชพงษานุสรณ์ หอพระนาก ทรงพระสุหร่ายพระบรมอัฐิเจ้านายต่างกรม พระองค์เจ้า แล้วทรงอุ้มเราขึ้นประสุหร่าย รับสั่งว่าพี่น้องของเราทั้งนั้น เสด็จกลับยามนาน เสด็จขึ้นทางพระที่นั่งจักรี เรากลับมาอาบน้ำแล้วเล่าถวายสมเด็จแม่ แล้วมานอนเล่าให้ป้าโสมฟัง นอนยามนาน ฟังหนังสือราชประวัติของทูลหม่อมปู่ ซึ่งป้าโสมได้ยืมมาจากหอพระสมุดวันนี้.
/*62วันอังคาร วันที่ ๑๕ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นเช้าโมงหนึ่ง กินข้าวแล้วอ่านหนังสือ เที่ยงแล้วสมเด็จแม่เสด็จกลับจากบน ทูลหม่อมบนก็เสด็จลงมาที่ตำหนัก วุ่นกันใหญ่ สมเด็จแม่ประทับทรงเครื่อง เราปอกข้าวต้มถวายให้เสวย ยังไม่ประสูติ เราไปเฝ้าทูลหม่อมบนบนโน้น ที่มุขเจ้านายผู้หญิงมากันมาก ลุงจักษ์กับเสด็จลุงเทวัญก็มาอยู่ที่หอ เย็นเราไปกินข้าวกับทูลหม่อมบน กลับลงมาเฝ้าสมเด็จแม่ ยังไม่ประสูติ เรามาอาบน้ำ นอนทุ่มหนึ่ง ฟังหนังสือเรื่องบุนทนาวงศ์ของเสด็จน้าเสาวภาค1ยืมมาจากหอสมุด
/*63วันพุธ วันที่ ๑๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นนอนโมงนาน อาบน้ำแล้วไปดูเสด็จลุงที่หอ ไม่ได้เสด็จอยู่ เห็นแต่องค์สายนอนหลับอยู่คนเดียว กินข้าว อ่านหนังสือ แล้วเฝ้าทูลหม่อมบน เรามานอนกลางวัน ตื่นบ่ายสามโมงนาน บ่ายสี่โมงกับห้าสิบสี่มินิตสมเด็จแม่ประสูติน้องหญิง2 เราไม่ตื่น เราชอบน้องผู้ชายมากกว่า เราออกไปเฝ้าเจ้านายผู้หญิงที่มุข ลุงจักษ์ตั้งพระแท่น เสด็จลุงเทวัญเป็นผู้ห้อยกระโจม ทูลหม่อมอาก็เสด็จเข้ามา ทูลหม่อมบนท่านทรงบอกประโคมเอง แล้วเสด็จขึ้นไปหยิบจอกน้ำ3ที่บนมาประทาน ให้เสด็จน้าเป็นผู้ประทาน เสร็จแล้วเสด็จขึ้นไปเสวย เราตามขึ้นไปกินบนโน้น แล้วกลับลงมาเปิดดูน้อง สมเด็จแม่ประทมหลับ เรานอนสี่ทุ่ม.
/*64วันศุกร์ วันที่ ๑๘ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นเช้าโมงหนึ่ง เล่นตุ๊กตาหมุนของทูลหม่อมอา กินข้าวแล้วสมเด็จแม่รับสั่งให้หา เราไปเฝ้าท่าน พอทูลหม่อมบนประทมตื่นเราขึ้นไปเฝ้า เสด็จขึ้นแล้วเราลงมาเล่น บ่ายแต่งตัวไปบน พันแขนดำด้วย เฝ้าในห้องเขียว เสด็จน้าขึ้นไปตั้งเครื่องเสวย เสวยเสร็จทรงเครื่องลงมาสมโภชน้องเล็ก เราเชิญพานสายสิญจน์ พี่รพีพัฒน์เชิญหีบพระมหาสังข์ เราเดินตามเสด็จมาเองตั้งแต่บนจนถึงพระตำหนัก ประทับตรัสกับขุนนางที่กลางชาลาแล้วเสด็จไปที่ห้องรับแขกเจ้านาย เสด็จลุงเสด็จอยู่ในนั้น ต่างกรมผู้ใหญ่ไม่เห็นเสด็จมา ทูลหม่อมบนเสด็จเข้ามาที่มุข ประทับพระเก้าอี้ รับสั่งให้เจ้าคุณคลี่1เป็นผู้อุ้ม น้องหญิงออกมานั่งทำขวัญ เจ้านายผู้หญิงมีเสด็จน้าเป็นต้น นั่งเก้าอี้เวียนเทียน พราหมณ์ทำขวัญแล้วทูลหม่อมบนทรงเจิมน้องหญิง ทูลหม่อมอาองค์ใหญ่ ทูลหม่อมอาองค์น้อย เสด็จลุงเทวัญมาเจิม เจิมแล้วทูลหม่อมอาองค์ใหญ่ได้ประทานกล้องสูบอัน/*65หนึ่ง พระยาพลเทพ เจ้าพระยามหินทร์2 เจ้าพระยาศรีพิพัฒน์3มาเจิม เจ้าพระยาศรีพิพัฒน์งุ่มง่ามใหญ่ ไม่เห็นตลับแป้งเจิม จนเราชี้ให้แล้วก็ยังคลำไม่ถูก ทูลหม่อมบนทรงรดน้ำสังข์เจิมประทานเราด้วย เสด็จเข้าไปทรงรดสมเด็จแม่แล้วเสด็จขึ้น เราตามเสด็จขึ้นไป กลับลงมากินข้าวเย็นแล้วทำบุหงาร้อยมาลัยถวายเสด็จแม่ แล้วเล่นไพ่ยายแก่ นอนสี่ทุ่ม.
/*66วันพฤหัสบดี วันที่ ๘ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นเช้าก่อนโมง กินข้าวแล้วไปอ่านหนังสือ อ่านในห้องโอฟิต พระศรีสุนทรเป็นผู้สอน เสด็จอาดิศมากำกับด้วย เราอ่านสองโมงเช้า สองโมงนานเลิก ให้อ่านนิดเดียวแต่นโมเท่านั้น เสด็จอาดิศชมเราใหญ่ ครูก็ชมว่าเราไม่ร้องไห้ พี่กิติยากรครูระอา ร้องไห้ทุกวันเกือบเดือน แล้วเรากลับตำหนัก บ่ายห้าโมงไปบน เฝ้าในห้องเขียว เสด็จไปเก็บใบไม้มงคลที่สวนสวรรค์ แล้วเสด็จลงสมโภชน้องหญิงลูกเจ้าสาย4 เราเชิญพานดวงชาตากับสายสิญจน์เดินตามเสด็จจนถึงดวงชาตาใส่หีบทอง สมโภชแล้วเสด็จขึ้น เรากลับตำหนักกินข้าวเย็น สองทุ่มนานเฝ้าที่มาบอกเรา ว่าทูลหม่อมบนไม่เสด็จพุทธรัตน รับสั่งให้เราไปจุดเทียน เราแต่งตัวไป น้องหญิงใหญ่ตามเราไปด้วย จุดเทียนแล้วมาจุดดอกไม้ กลับมาตำหนัก นอนเกือบห้าทุ่ม.
/*67วันอังคาร วันที่ ๒๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๗
สองโมงนานเราไปอ่านหนังสือวันนี้ อ่านกด น้องหญิง (ใหญ่) ไปอ่านก่อนเรา สามโมงนานกลับตำหนัก น้องชายโตตามมาด้วย บ่ายห้าโมงไปบนเฝ้าในห้องไปรเวต ทีหลังสมเด็จแม่รับสั่งใช้เราไปเชิญเสด็จลุงเทวัญมาเฝ้าทูลหม่อมบน เสด็จลุงกลับออกไป เราตามไปด้วย ให้เสด็จอาจิตรเจริญ1เขียนรูปภาพ เล่นเพลินจนฝนตก ยามนานฝนหายเรากลับตำหนัก นอนสี่ทุ่มนาน.
/*68วันพฤหัสบดี วันที่ ๒๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นแต่เช้า กินข้าวแล้วไปอ่านหนังสือ กลับจากอ่านหนังสือสองโมงนาน สี่โมงพระมา เราจุดเทียน พระฉัน ถวายของไทยทาน พระไปแล้ว ทรงเครื่องน้องหญิง เสด็จลุงเทวัญจดมีด ทรงช้าเต็มทีไม่ใช่คนที่เคยทรง ๆ บ่ายเรานอนกลางวันแล้วแต่งตัวไปบน บ่ายห้าโมงเสด็จขึ้นจากข้างหน้า เสด็จลงมาที่เรือนเรา ขุนนางยืนเฝ้าที่กลางชาลา เจ้านายต่างกรมและเสด็จลุง เสด็จอาประทับที่ห้องรับแขก ทูลหม่อมบนทรงทักเจ้านายขุนนางแล้ว เสด็จประทับที่มุข รับสั่งให้เจ้าคุณคลี่อุ้มน้องหญิงออกมาสรงน้ำ แล้วเวียนเทียน พราหมณ์ทำขวัญตามเคย แล้วทูลหม่อมบนทรงผูกมือ รดน้ำสังข์ เจิมแล้วรับสั่งให้เชิญเจ้านายต่างกรมเสด็จมาทรงเจิม แล้วมาถึงขุนนาง เจ้าพระยาพลเทพ เจ้าพระยามหินทร์ เจ้าพระยาศรีพิพัฒน์ตามเคย พอเจิมกันเสร็จแล้ว พระครูพราหมณ์รับน้องหญิงจากเจ้าคุณคลี่ วางในอู่ พราหมณ์เห่คนเดียวก่อน แล้วเป่าสังข์ครบสามครั้งจึงเห่ทั้งสองคนอีกครั้งหนึ่ง เห่แล้วมีขับไม้2 น้องหญิงของเรานี้ทูลหม่อมบนประทานนามว่า เจ้าฟ้า/*69วไลยอลงกรณ์ นรินทรเทพยกุมารี เจ้านาย ขุนนาง ข้าราชการ ฝ่ายหน้าฝ่ายในมีทองรูปพรรณบ้าง เงินบ้าง สมโภชตามเคย เสด็จขึ้น เราเชิญพานตามเสด็จไปแล้วกลับตำหนัก กินข้าวแล้วนอนสี่ทุ่ม.
วันอังคาร วันที่ ๓ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๗
สองโมงเช้าไปอ่านหนังสือ เลิกสามโมงนาน ให้แก้ว1เกล้าจุกแล้วกลับมาตำหนัก บ่ายสี่โมงนานไปบน เฝ้าที่ออกขุนนาง เสด็จขึ้นเกือบค่ำ เสด็จลงสมโภชน้องชายลูกทิพย์เกษร ทูลหม่อมบนประทานชื่อว่า ดิลกนพรัฐ2 สมเด็จแม่ทรงแปลประทานเราว่า ศรีเมืองเชียงใหม่ สมโภชเสร็จเสด็จขึ้นที่หอ ประทับตรัสกับเจ้านาย ทูลหม่อมอาองค์น้อยก็เสด็จมา เรากลับมาตำหนักนอนสี่ทุ่ม ฟังป้าโสมอ่านหนังสือสามก๊ก.
/*70วันศุกร์ วันที่ ๒๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๗3
เช้าไปอ่านหนังสือ บ่ายสามโมงนานไปบน เฝ้าในห้องเขียว ทูลหม่อมบนประทานของวันเกิดเรา เสื้อสี่สำรับกับเครื่องโต๊ะเติมมาใหม่อีกกับของเล่น ย่ำค่ำเราออกไปนั่งคอยอยู่ที่พระที่นั่งมูลสถาน แต่งตัวของได้ประทานวันนี้ ทูลหม่อมบนเสด็จขึ้น รับสั่งว่าเรายังไม่ได้รดน้ำสังข์ เราตามเสด็จไปในที่ ทรงรดน้ำสังข์ เจิมประทานเรา แล้วเสด็จมาห้องเขียว เสด็จลงไปที่เลี้ยงโต๊ะที่เราเชิญ ยี่สิบเอ็ดองค์เสด็จมาประชุมนั่งโต๊ะแต่ยี่สิบ พี่หญิงสุธาทิพยรัตนประชวร เลี้ยงเสร็จมีการเล่นตลก สนุกดีมากกว่าคราวก่อน ทูลหม่อมบนประทานเงินให้เรารางวัลคนละแปดบาทสามคน สี่บาทคนหนึ่ง ยามนานเลิก เรากลับตำหนัก เล่นของเล่น นอนห้าทุ่ม วันเกิดของเราคราวนี้ทหารแตรสก๊อตมาเป่า เสด็จลุงเทวัญประทานดินสอทองเราทำขวัญวันเกิด.
/*71วันอาทิตย์ วันที่ ๑๓ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นเช้าก่อนโมง กินข้าวต้มแล้วแต่งตัวตามเสด็จสมเด็จแม่ไปลงเรือเวสาตรีไปบางปอิน ตามเสด็จคราวนี้พี่น้องเราไปหมดเจ็ดคนทั้งเรา เราใส่เสื้อกำมะหยี่สีเขียว ใส่หมวกของเสด็จลุงกรมหมื่นนเรศฝากมาให้ โมงหนึ่งทูลหม่อมบนเสด็จลงเรือพระที่นั่ง ทรงทักเราว่าแต่งตัวเหมือนรอบินฮู้ด ทรงกอดเราแล้วรับสั่งเรียกว่ารอบินฮู้ดเอย ถ้าถือธนูเสียด้วยจะดีทีเดียว ถึงบางปอินเวลาประมาณบ่ายโมง เรือเวสาตรีต้องหยุดอยู่ที่ด่านบางไทร น้ำน้อยต้องเสด็จเรือไฟเล็กไปถึงวัง หลวงนายศักดิ์อุ้มเราขึ้นมาส่ง เราเดินมาบ้าน นายอยู่กับน้องหญิงเล็กที่บนพระที่นั่ง แดดร้อนมากมาไม่ได้ บ่ายโมงนานป้าโสมมาถึง เราดีใจวิ่งมารับ ย่ำค่ำตามเสด็จสมเด็จแม่ไปวัดนิเวศน์ทรงถวายพุ่ม ดอกไม้ธูปเทียน แล้วเสด็จเที่ยวรอบวัดแล้วเสด็จกลับ เราตามเสด็จกลับมาแล้วตามทูลหม่อมบนเก็บดอกไม้ในวัง ดอกราตรีบานมาก ทูลหม่อมบนทรงเก็บเอง แล้วฝากเรามาประทานสมเด็จแม่ เรากินข้าวแล้วนอนสองทุ่ม.
/*72วันอังคาร วันที่ ๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๗
โมงนานไปอ่านหนังสือ ป้าโสมให้ไปตามเรามาว่าทูลหม่อมบนรับสั่งให้เราไปเฝ้าในที่ ประทานหนังสือนิทานเรื่องคนไปนอนกับหมี ทูลหม่อมบนทรงแปลเอง รับสั่งให้ไปวานพระศรีสุนทรคัดตัวงาม เราจะได้อ่าน เราเอามาให้พระศรีสุนทร แล้วเราอ่านอยู่จนบ่ายโมงหนึ่ง เรากลับโอฟิตแล้วตามเสด็จเข้ามา ทูลหม่อมบนประทับเสวยในห้องเขียว แล้วเสด็จไปตำหนักเสด็จน้า เราลงมากินข้าวที่ห้องเครื่อง1แล้วกลับเรือน นอนสองทุ่มนาน.
/*73วันพุธ วันที่ ๑๐ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นสองโมงเช้า สี่โมงเช้าแต่งตัวไปคอยเลี้ยงพระที่ห้องเหลือง ทูลหม่อมเสด็จออก พระเจ้ามาฉันห้าโมงมีเศษ สมเด็จแม่สรง สรงแล้วเสด็จมาถวายของพระ ทูลหม่อมประทานแมลงมุมกลางพลอยอย่างใหม่ ตีนประดับเพชรเป็นเข็มกลัดพระศอ งามน่าเอ็นดู กับเงินเฟื้องที่จะทรงแจกทาน แล้วมีเทศน์สี่กัณฑ์ ทุ่มนานเลี้ยงโต๊ะเจ้านายผู้หญิง1 เชิญเจ้านายวังหน้ามาประชุมด้วยเจ็ดพระองค์ รับที่ห้องเหลือง เลี้ยงที่พระที่นั่งมูลสถาน เสวยเสร็จแล้วเสด็จมาบนห้องเหลือง ทูลหม่อมประทานของสมเด็จแม่ทรงแจกเจ้านาย เลิกสองยามเรากลับมานอน.
/*74วันพุธ วันที่ ๒๔ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๗
สองโมงเช้าไปอ่านหนังสือ อ่านแล้วกลับมาตำหนัก บ่ายสี่โมงไปบน เฝ้าในห้องเขียว แล้วตามเสด็จทูลหม่อมบนไปดูคเชนทรัศวสนาน2 วันนี้ทหารมาก ทหารลุงจักษ์3ก็มาแห่ด้วย เสด็จขึ้น เรากลับมาตำหนัก กินข้าวแล้วฟังคุณยายอ่านหนังสือ เรานอนสองทุ่มนาน.
/*75วันจันทร์ วันที่ ๒๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๗
สองโมงเราไปอ่านหนังสือ ครูยังไม่มา เราลงไปดูน้องชายโตที่สนามหญ้า แกกลัวปืน แก้วเอาประทัดมาจุดจะให้แกหายกลัวของต่าง ๆ แล้วเราขึ้นมาอ่านหนังสือ เราให้เงินหลวงแขไปเฟื้องหนึ่งให้ซื้อประทัดลม หลวงแขตื่นกลัวไม่ให้เอาเข้ามาเล่น เราให้ไปเอามาจงได้ แล้วเรากลับมาตำหนัก ปาเล่นสนุก บ่ายป้าโสมให้เราอ่านนิทานเรื่องเจ้าองค์หนึ่งกับตุลาการ เราอ่านแล้วเราอุปมาความเปรียบได้ ป้าโสมรางวัลตุ๊กตาเราตัวหนึ่ง แล้วเราแต่งตัวไปบนเฝ้าในห้องเขียว เสวยแล้วเสด็จออกขุนนาง เราตามเสด็จไปออกขุนนาง แล้วเสด็จโรงทหารหน้า4ที่ทำขึ้นใหม่ ใหญ่โตกว้างขวางสนุกมาก หลวงนายศักดิ์อุ้มเราไปไม่ไหวเหนื่อยหอบ เราต้องเดินตามทูลหม่อมบนเอง เสด็จกลับฝนตกผ้าเราเปียก เสด็จขึ้นแล้วเรามากินข้าว เสด็จน้าชวนเราไปเฝ้าทูลหม่อมย่า เราตามเสด็จเสด็จน้าไป น้องชายเล็กกลัวทูลหม่อมย่าร้องไห้ใหญ่ ยามหนึ่งกลับมาตำหนัก นอน.
/*76วันอาทิตย์ วันที่ ๑๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นโมงนาน เที่ยงแล้วแต่งตัวไปบน คอยอยู่ที่พระที่นั่งจักรี บ่ายโมงหนึ่งทูลหม่อมบนเสด็จทรงเครื่องจักรี ป้าโสมชาไม่รู้ ไม่ได้แต่งให้เรา ทูลหม่อมบนรับสั่งว่าทำไมเราไม่แต่งเครื่องจักรีวันนี้ เขานัดกันแต่งทั้งนั้น ป้าโสมต้องให้เอาของตามไปผลัดใหม่ หลวงนายศักดิ์เป็นผู้แต่งให้เรา กฐินวันนี้ วัดพระเชตุพนที่หนึ่ง วัดราชบูรณะเป็นที่สอง พอเสด็จออกจากวัดที่สองฝนตก ถึงวัดราชบพิธที่สามฝนตกมาก เราเป็นผู้เลี้ยงและแจกของ รับสั่งให้เราถวายบริขารด้วย ทูลหม่อมบนเสด็จกลับทางประตูแถลงราชกิจ เสื้อกังเกงเปียกกันใหญ่เป็นเวลาฝนด้วย เรากลับมาถึงตำหนักบ่ายสี่โมงเศษ แล้วเรามาเล่นที่มุข นอนสองทุ่ม
วัดสุทัศน์ที่สี่นั้นไม่ได้เสด็จ พระราชทานทูลหม่อมอาองค์ใหญ่.
/*77วันจันทร์ วันที่ ๒๗ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๒๗
ก่อนโมงลงไปอาบน้ำ แล้วมาแต่งตัวไปตามเสด็จกฐิน ทูลหม่อมบนทรงเครื่องแล้วเสด็จเรือไฟ1 ประทับเกือบจะถึงวัดเชิง2 ทรงเรือพระที่นั่งศรี ประทับวัดสุวรรณ ทรงทอดพระกฐิน แล้วทรงแจกธูปเทียนเจ้านายแต่บรรดาที่ตามเสด็จทุกพระองค์ให้บูชาพระ รับสั่งว่าเป็นธรรมเนียมมา ทูลหม่อมปู่ก็เคยทรงแจกมาเหมือนกัน เจ้านายข้างหน้ามาก็ต้องบูชาทุกคน แล้วเสด็จไปทอดพระเนตรพระวิหาร แล้วเสด็จกลับมาเรือกลไฟ ประทับหน้าวังจันทร์ ทรงพระราชยาน สมเด็จแม่กับเสด็จน้าทรงพระวอตามเสด็จในกระบวนทั้งสองพระองค์ ประทับวัดเสนาสน์ สมเด็จแม่ทรงทอดพระกฐิน แล้วเสด็จวิหารพระไสยาสน์ เสด็จวิหารพระอินทร์แปลง มีที่เด็กเรียนหนังสือ ทูลหม่อมรับสั่งให้เสด็จอาดิศเอาเงินไปแจกคนละสลึง ที่ตะพานหน้าวังจันทร์ราษฎรมาถวายของ ที่หน้าวัดพวกอุบาสิกาอุบาสกก็มาถวายของ ทรงแจกเงินทั่วกันหมด แล้วเสด็จมาประทับวังจันทร์ ทรงจุดธูปเทียนนมัสการทูลหม่อมปู่แล้วทอดพระเนตรในวัง เสด็จกลับ ทรงเรือนกบินมาประทับวัดบรมวงศ์ เสด็จน้าทรงทอดพระกฐิน แจกของ แจกเงิน ที่/*78วัดนี้ แล้วเสด็จพระวิหาร วัดนี้สมเด็จตาท่านเป็นเจ้าของ เสร็จแล้วเสด็จกลับถึงวัง (บางปอิน)
เวลาค่ำ เรากินข้าวที่ปะรำหน้าบ้านแล้วอาบน้ำ กลับขึ้นมานอนสองทุ่ม กฐินวันนี้เป็นกระบวนข้างในทั้งสามวัด.
วันพุธ วันที่ ๒๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นก่อนย่ำรุ่ง ไปปลุกป้าโสมที่ห้อง แล้วป้าโสมอุ้มไปอาบน้ำที่ตะพาน เห็นเรือเก๋งและเรืออื่นอีกหลายลำพายเข้ามาในสระ เรารีบแต่งตัวไป ทูลหม่อมบนรับสั่งให้เรากับน้องไปเรือคอนโดเล่อตามเสด็จ เรือแจวข้ามลำน้ำไปเล่นทุ่งบ้านแป้ง สนุกมากกว่าทุกวัน น้องชายน้อยก็ไปด้วย เราได้ถอนดอกบัวเอง แล้วมาพักที่เรือพระที่นั่งเหลืองกับเรือสิบแจวเทียบกันเข้า เราอาบน้ำแล้วเล่นอยู่บนเรือใหญ่ เรือพวกที่เล่นทุ่งยังมาไม่พร้อมกันหลายลำ น้าแข น้าเสาวภาค น้าประดิษฐาด้วย ลำหนึ่งยังไม่มา หายไป ทูลหม่อมบนรับสั่งให้พระยามหามนตรีไปตาม มีราษฎรมาถวายของลำหนึ่ง ทูลหม่อมบนท่านรับสั่งเรียกว่ามิสซิสแก๊บ ได้ประทานเงินด้วย พาลูกหลานลงเรือมาหลายคน แจกเงินทุกคน เมื่อเสด็จกลับทูลหม่อมบนเสด็จเรือที่เราไป เรามาเรือเหลือง ถึงวังราวบ่ายโมงหนึ่ง บ่ายเสด็จเล่นทุ่งอีก เราไม่ได้ไป ทูลหม่อมบนเสด็จเพียงประตูน้ำเท่านั้น ฝนตกมากต้องเสด็จกลับ เรากินข้าวเย็นแล้วนอนทุ่มหนึ่ง.
/*79วันเสาร์ วันที่ ๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นยิงปืน1 ให้ไปตามป้าโสมมาจากตำหนัก สามโมงเช้าแต่งตัวไปบน คอยอยู่ที่ทรงบาตร ทูลหม่อมบนเสด็จลงทรงบาตร แล้วเสวยพระกระยาหารต้มในสวน2 แล้วเสด็จออกเลี้ยงพระที่พระที่นั่งอนันตสมาคม พราหมณ์ถวายน้ำสังข์ เสด็จขึ้นเกือบเที่ยง เรากลับมาตำหนักกินข้าวกลางวัน ฝนตกแต่ไม่มากนัก ค่ำไปบน เฝ้าในห้องเขียว รับสั่งให้ไปมีเทศน์ เราไปจุดดอกไม้ (ไฟ) แล้วมีเทศน์ พระอริยกวีเทศน์กฐินทาน เราฟังเข้าใจ เทศน์จบสองทุ่ม ถวายของพระแล้ว เรากลับมาบนพระที่นั่ง แล้วลงไปลอยเรือเล่นในอ่างแก้ว3 ป้าโสมตกน้ำอ่างแก้วเราหัวเราะใหญ่ หญิงสุหร่ายวิ่งมาหมายว่าเราตกลงไป แล้วเราขึ้นมานอน จวนทูลหม่อมบนเสด็จลงแพ ป้าโสมปลุกเรา แต่งตัวตามเสด็จทูลหม่อมบน ในเดือนสิบสองนี้มีเรืออนันตนาคราช เรือไชยสุวรรณหงส์ ทูลหม่อมบนทรงจุดธูป /*80(เทียน) แล้วเห่เรือ แล้วทรงจุด (ธูปเทียน) เรือเล็ก ๆ ตามเคย เสด็จขึ้นเกือบแปดทุ่ม เรากลับมาตำหนักจุดดอกไม้เล่น นอนเกือบสามยาม เราได้เล่าให้ป้าโสมฟังว่าทูลหม่อมรับสั่งว่าโคมชัย4นั้น เป็นของกิงสาม เป็นของกวีนสาม ที่มีฉัตรเก้าชั้นของกิง ฉัตรเจ็ดชั้นของกวีน.
/*81วันจันทร์ วันที่ ๑๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๒๗
เราตื่นก่อนโมง ไม่ได้เสด็จปทุมวัน ได้ยินว่าทางรถไปลำบาก กินข้าวแล้วเล่นอยู่ที่มุข สมเด็จแม่ประทมตื่น เราขึ้นไปเล่นอยู่ที่สมเด็จแม่ น้าประดิษฐา น้าบุษบันมาเฝ้าสมเด็จแม่ เล่นอยู่กับเรา บ่ายแม่พร้อม5มาทูลว่าให้สมเด็จแม่แต่งพระองค์ เรามาแต่งตัวไปคอยตามเสด็จสวนสราญรมย์ ทูลหม่อมบนเสด็จทอดพระเนตรวังสราญรมย์ก่อน สนุก งามมากจัดไว้จะรับเจ้าฝรั่ง1ที่มาจากสวีเดนนอร์เว ทอดพระเนตรทั่วแล้ว เสด็จสวน วันนี้กุหลาบแดงบานมาก แย่งกันเก็บใหญ่ แล้วเสด็จมาที่สนามโครเก เรากับน้องชายโตน้องชายเล็กเล่นน้ำพุ น้องชายโตจมน้ำ ป้าโสมโดดตามเปียกหมด.
/*82วันพฤหัสบดี วันที่ ๒๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๒๗
สามโมงเช้าไปอ่านหนังสือ แล้วกลับเข้ามาย่ำเที่ยง ป้าโสมชวนให้เรากินข้าวกลางวันกับน้องหญิงใหญ่ แล้วลงไปเล่นน้ำพุ กลับมาบ่ายโมงนาน บ่ายสามโมงเศษแต่งตัวไปบนคอยตามเสด็จไปสวนสราญรมย์ วันนี้ตามเสด็จสามคน น้องหญิงใหญ่ไปด้วย ถึงสวนแล้วดูช้างแต่งตัวต่าง ๆ เดินให้เจ้าฝรั่งดู เราได้ให้เสด็จอาดิศถามเขาว่า มาอยู่เมืองไทยมีความสุขสบายดีหรือ เขาตอบว่าขอบใจเขาสบาย เดินกระบวนช้างหมดแล้วฝนตก จนยามหนึ่งไม่หาย เสด็จกลับมาถึงเกือบย่ำค่ำ ประทับในห้องเขียว เราคุยถึงเราพูดกับเจ้าฝรั่ง สมเด็จแม่รับสั่งว่าทำไมไม่พูดกับเขามาก ๆ ทูลหม่อมบนรับสั่งว่าพออยู่แล้ว พูดเท่านั้นพอดี แล้วรับสั่งให้เราเล่นงูกินหางกับน้อง ๆ เสด็จในที่แล้ว เรามากินข้าวกับสมเด็จแม่กับเสด็จน้า ยามหนึ่งกลับมาตำหนัก นอนเล่าให้นายฟังถึงไปมาวันนี้ แล้วให้ป้าโสมอ่านพงศาวดารในรัชกาลที่หนึ่งเล่ม ๖.
/*83วันจันทร์ วันที่ ๒๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นก่อนโมง กินข้าวแล้วไปเรียนหนังสือ ครูยังไม่มา ทูลหม่อมบนประทมตื่นแล้ว ป้าโสมให้เราไปเฝ้าทูลหม่อมบนในที่ รับสั่งว่าเรากรอ2เสื้อโอเวอโค๊ตมาแล้ว เราเฝ้าอยู่จนสามโมงนาน ออกไปเรียนหนังสือขุนโอวาทสอน แล้วกลับมาตำหนัก บ่ายไปบน ทูลหม่อมบนยังไม่เสด็จออก เราออกไปเล่นกับลุงจักษ์ก่อน เสด็จออกเกือบย่ำค่ำ ทุ่มหนึ่งเสด็จขึ้นไปประทับเสวยในห้องเขียว รับสั่งถึงเรื่องเจ้านายจะไปเมืองนอก เราทูลว่า ถ้าจะรับสั่งให้เราไปแล้วเราเห็นจะไปไม่ได้ เราคิดถึงทูลหม่อมบนกับสมเด็จแม่ ถ้าไปแล้วทูลหม่อมบนเสด็จด้วยเราไปได้ ทูลหม่อมบนรับสั่งว่าถ้าเราจะไปจะเสด็จไปด้วยกับเรา แล้วทรงคลุกข้าวประทานเรา เรากินข้าวแล้ว สองทุ่มทูลหม่อมบนเสด็จในที่ เราตามเข้าไปทูลลา กลับมาตำหนัก ถึงตำหนักเล่าให้นายฟัง แล้วนอน.
/*84วันจันทร์ วันที่ ๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๒๓
เช้าสามโมงเศษไปพระตำหนักทูลหม่อมย่า ทูลหม่อมบนไม่ได้เสด็จลง เราไปเฝ้าทูลหม่อมอา แล้วกลับมาตำหนักนอนกลางวัน ค่ำกินข้าวเย็นแล้วไปพระตำหนักทูลหม่อมย่าอีก ป้าโสมให้ขึ้นไปบน เราขึ้นไป ทูลหม่อมบนเสด็จในที่แล้ว ทุ่มนานเสด็จลงพระตำหนักทูลหม่อมย่า วันนี้พระมอญสวด ไม่มีพระไทยปนเลย ทูลหม่อมบนประทับตรัสกับเจ้านายข้างหน้าแล้วเสด็จเข้ามาข้างใน รับสั่งถึงกรมหลวงวรศักดา1 ว่าท่านมีพระชันษาแก่กว่าพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าแล้ว สมเด็จตาท่านทรงคิดว่า เจ้านายควรจะจัดธูปเทียนไปถวายเป็นการยินดีและเคารพขออายุ2ท่าน ทูลหม่อมบนทรงเห็นด้วย จะเสด็จเวลาพรุ่งนี้ จะถวายต้นไม้ทองเงินกับธูปเทียนและเงินยี่สิบชั่ง แล้วรับสั่งให้เจ้านายข้างในเสด็จ แล้วท่านเสด็จไปเฝ้าทูลหม่อมย่าในที่ รับสั่งให้เสด็จน้ามาเอาไอ้ที่สำหรับเด็กสอนเดินไปถวายทูลหม่อมย่าทอดพระเนตร ทูลหม่อมบนจะทำให้ท่านทรงพระดำเนิน เสด็จไปไหนต้องทรงคลานดูน่าสงสาร แล้วทูลหม่อมย่าทรงจูบกอดทูลหม่อมบน/*85ใหญ่ เราหัวเราะใหญ่ เสด็จขึ้นจากพระตำหนักทูลหม่อมย่าแล้ว เรากลับมาตำหนัก นอนฟังป้าโสมอ่านรามเกียรติ์ นอนสี่ทุ่มนาน.
วันจันทร์ วันที่ ๒๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นนอนเช้ากินข้าว แล้วแต่งตัวไปตามเสด็จสมเด็จแม่ ขึ้นรถไปที่หน้าประตูพรหมไปดูถีบชิงช้าที่ศาลาวัดสุทัศน์ ปีนี้เจ้านายพี่น้องเราไปมาก เสด็จน้าก็เสด็จ เจ้าจอมก็ไปตามเสด็จมาก พระยามนตรีเป็นผู้แห่ แต่งตัวงาม กระบวนแห่ก็มาก เสด็จกลับเวลาห้าโมง เรากลับมาตำหนัก บ่ายไปบน ทูลหม่อมบนประทับอยู่ที่เสด็จน้า เร่งเจ้านายแต่งตัวใหญ่1 แต่งไม่ทัน ได้ถวายไตรแต่พี่จิรประวัติ2คนเดียว แห่บ่ายสี่โมงเศษ เมื่อแห่กลับทูลหม่อมบนรับสั่งกับท้าวศรีสัจจาไม่ให้แจกเงินคนเชิญพระแสงที่มาไม่ทัน แล้วเสด็จขึ้นเสวยในห้องเขียว สองทุ่มนานเรากลับมาตำหนัก นอน โสกันต์คราวนี้แห่ทางใน พี่กิติยากรกับพี่รพีพัฒนอายุสิบเอ็ดปี พี่จิรประวัติอายุเก้าขวบ โกนจุกแล้วจะออกไปลอนดอน แต่งตัวที่ตำหนักเราสององค์ เสด็จน้าทรงแต่งที่บนองค์หนึ่ง กระบวนแห่ก็เหมือนคราวพี่อรพิน แต่คราวนี้ไส่เกี้ยวยอด.
/*86วันพฤหัสบดี วันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๗
สามโมงเช้าแต่งตัวไปบน ป้าโสมจะให้เราใส่เสื้อกังเกงกำมะหยี่ เราจะใส่เสื้อสักหลาด ถึงบน เขาบอกว่าทูลหม่อมยังไม่ประทมตื่น เฝ้าที่บอกว่าพระยาศรีสุนทรมาแล้ว ป้าโสมให้เราไปอ่านหนังสือ พระยาศรีสุนทรไม่ให้เราอ่านว่าสี่โมงแล้ว เรากลับเข้ามา เจ้าเข่งบอกว่าทูลหม่อมประทมตื่นแล้ว เรารีบไปที่ห้องเหลือง ทูลหม่อมบนเสด็จออกมา แล้วเสด็จน้าเสด็จออกไปทรงบาตร พระสงฆ์ฉันแล้ว พระยาศรีสุนทรอ่านสังเวยเทวดา พระไปแล้วเราตามเสด็จมาในห้องเขียว ทูลหม่อมบนประทานของวันเกิดน้องชายโต3แล้ว (เรา) มากินข้าวกับน้อง ๆ บ่ายสองโมงกลับมาตำหนักพร้อมกับสมเด็จแม่ ย่ำค่ำไปบน ไม่ทันพระเทศน์ เทศน์จบเสียแล้ว ทูลหม่อมบนท่านทรงจัดห้องเหลืองประทานเสด็จน้า เป็นที่รับแขกเจ้านายซึ่งจะเสด็จมาเสวยโต๊ะในวันนี้ ทรงจัดงามจริง ๆ พอสองทุ่มทูลหม่อมบนเสด็จออกมา แล้วเสด็จไปที่เลี้ยงโต๊ะที่พระที่นั่งมูลสถาน เสด็จน้าก็เชิญเสด็จเจ้านายไปเสวย สนุก เจ้านายแก่ ๆ ดูคร่ำครึเต็มที เสวยมีดซ่อมไม่เป็น ทูลหม่อมบนท่าน/*87ทรงสอนเสด็จยายกินรีเอง หัวร่อกันใหญ่ เสวยโต๊ะเสร็จแล้ว เสด็จขึ้นมาเสวยกาแฟ หมากพลู บนห้องเหลือง แล้วเสด็จน้าถวายฉลากใส่ในชักเปรี๊ยะเป็นรูปปลาทุกพระองค์ สมเด็จแม่ได้สมุดรูป ทรงแจกคนที่ช่วยงานด้วย มีเจ้าจอมมารดาและเจ้าจอมอีกหลายคน เราก็ได้ประทานใบหนึ่ง ได้ย่ามกำมะหยี่ทูลหม่อมบนทรงรับขึ้นฉลากเอง รับสั่งให้เราเป็นผู้ช่วย วันประสูติเสด็จน้าคราวนี้สนุกมาก ทรงทำบุญให้ทานก็มาก เรากลับมานอนห้าทุ่ม.
วันพฤหัสบดี วันที่ ๑๕ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๗
เราตื่นนอนแต่ย่ำรุ่ง กินข้าวแล้วนั่งเล่น ให้บ่าวไปดูว่าทูลหม่อมบนยังไม่ประทมตื่น เราหมายว่าจะเสด็จเลี้ยงพระวัดราชประดิษฐ์ ไม่ได้เสด็จ ป้าโสมกลับมาบอกเราว่าปลื้มใจนักไปทำบุญวันนี้ เย็นเราไปบนเฝ้าในห้องเขียว ลุงจักษ์ให้ไปตามเราไปรับฎีกา ได้รับมาเจ็ดฉบับ แล้วกลับมาเฝ้าทูลหม่อมบน เราเรียกนาฬิกาว่าในรกา ทูลหม่อมบนรับสั่งว่าเราเรียกผิด ท่านทรงเขียนประทานเราว่า นาฬิกา แล้วรับสั่งให้เราเขียน รับสั่งว่าเราดีแล้ว รับสั่งให้น้องชายโตอ่าน อ่านไม่ออก แกร้องไห้ เสด็จน้ากริ้วใหญ่ สองทุ่มเสด็จในที่ เรากลับมาตำหนัก นอน.
/*88วันพุธ วันที่ ๒๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นนอนแต่ย่ำรุ่ง กินข้าวต้มแล้วแต่งตัวไปเฝ้าสมเด็จแม่ แล้วไปบน ทูลหม่อมบนยังไม่ประทมตื่น โมงเศษประทมตื่น เราเข้าไปเฝ้าในที่ สองโมงทูลหม่อมบนเสด็จประทับที่ตำหนักแพ เลี้ยงพระแล้วทอดพระเนตรแห่หนังสือของทูลหม่อมย่าซึ่งแห่ขึ้นไปวัดปรมัย กระบวนมากมีมโหรีผู้ชายวงหนึ่ง มีเครื่องมาก มีแตรด้วย เครื่องเล่นต่าง ๆ ก็มีเป็นอันมาก มีคนโตทีเดียวไกว่แขนไปมา บางทีก็มีเป็นนกอ้าปากงาบ ๆ แห่หมดกระบวนแล้ว ทูลหม่อมจึงได้ออกเรือพระที่นั่งเวสาตรี มาประทับที่เรือชื่อว่า ทูลหม่อมบางกอก แล้วรับสั่งให้เราขึ้นไปบนเรือ เราได้กินไอสกรีม เราดีใจนัก เพราะเราเจ็บอดมาหลายวันแล้ว เราอยู่กับสมเด็จแม่ที่เรือชื่อแผงฆ้า องค์สายจัดไว้ถวายสามลำ เป็นเรือใบทั้งนั้น สบายมาก ชื่อทูลหม่อมบางกอกลำหนึ่ง แผงม้าลำหนึ่ง สารภีลำหนึ่ง แต่เรือที่ทูลหม่อมบนประทับนั้นงาม แต่งมาก มีต้นไม้ด้วย จัดที่อยู่กันเสร็จแล้ว ทูลหม่อมบนเสด็จขึ้นวัด เราไม่ได้ตามเสด็จ เรานอนทุ่มหนึ่ง.
/*89วันอังคาร วันที่ ๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นนอนแต่ย่ำรุ่ง ป้าโสมมาจูบเราใหญ่ บอกเราว่าขึ้นมาบนเรือ เรานอนหลับเสียแล้ว โมงเช้าเราไปกินข้าวที่ดาดฟ้า สี่โมงแต่งตัวมาคอยทูลหม่อมบน สี่โมงแล้วทูลหม่อมบนเสด็จลงเรือเวสาตรี กลางวันถึงวังบางปอิน เราไปพักที่บ้าน บ่ายมาเฝ้าทูลหม่อมบน วันนี้เป็นวันตรงกับวันเกิดน้องชายเล็ก ค่ำทูลหม่อมบนเสด็จไปเฝ้าทูลหม่อมย่า.
วันพุธ วันที่ ๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๒๗
เราตื่นนอนก่อนย่ำรุ่ง มาปลุกป้าโสมที่ห้องแล้วลงไปพายเรือกินข้าวในสระ กินเสร็จขึ้นมาเล่นใต้กอไผ่ เย็นลงเรือไปเฝ้าทูลหม่อมบน ตามเสด็จไปเก็บมะยมที่พระตำหนักทูลหม่อมย่า ผลไม้ของทูลหม่อมย่าในปีนี้ออกมาก ลิ้นจี่กีมีผลดอก เงาะต้นเล็กๆ ก็มีดอก ทูลหม่อมบนถวายหีบหูหิ้วนากทูลหม่อมย่าใบหนึ่ง ทรงขัดด้วยผงดินสอ แล้วจัดหมากพลูใส่ในหีบเสร็จ ทูลหม่อมย่าถวายพระศีลพระพรทูลหม่อมบนใหญ่ แล้วรับสั่งว่าจะถวายดอกไม้ไฟ ทูลหม่อมบนทรงชี้เรารับสั่งว่านักเลงดอกไม้ไฟอยู่นี่ ทูลหม่อมย่าก็ประทานเรา แล้วทูลหม่อมบนเสด็จกลับ เราตามกลับมา นอนยามหนึ่ง.
/*90วันเสาร์ วันที่ ๑๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นนอนเช้าอาบน้ำกินข้าว ออกมาดูแต่งตัวเจ้าเกศากันต์ สามโมงเราแต่งตัวไปบน แล้วตามเสด็จไปพระมหาปราสาท ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ เสด็จอุปัชฌาย์ถวายศีล แล้วทูลหม่อมบนทรงตัดจุกเจ้าสองคน1 แล้วลงไปอาบน้ำเขาไกรลาส แล้วอาบน้ำมนต์ที่เบ็ญจา1 ทูลหม่อมบนกับเจ้านายทรงรดน้ำประทานแล้ว กลับขึ้นมาแต่งตัวใหม่ ใส่เสื้อครุย ใส่มงคลตามธรรมเนียมวันนี้มีประกาศเทวดาด้วย เมื่อเวลาพระฉันแล้วพระยถา แล้วทูลหม่อมบนทรงรดน้ำสังข์ประทานเจ้าสองคน พระไปแล้วเสด็จขึ้น เรากลับมาตำหนัก เย็นไปบน ทูลหม่อมบนไม่ได้เสด็จออกทอดพระเนตรแห่ รับสั่งให้เราออกไปดูแห่ แล้วเรากลับเข้ามาเฝ้าในห้องน้ำเงิน แล้วทูลหม่อมบนเสด็จออกมาทรงรดน้ำสังข์ เจิมเจ้าที่โกนจุก แล้วประทานเงินทำขวัญคนละชั่ง แล้วเสด็จพระมหาปราสาท /*91สวดมนต์จบแล้วประกาศเทวดา แล้วยิงอาฏานา2แผ่พิสมร3กระบองเพชร4 สนุก พระสวดภาณยักษ์5สำรับที่สามขึ้น เราหาวนอน ทูลหม่อมบนรับสั่งให้กลับมานอน.
วันพฤหัสบดี วันที่ ๒๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วไปเรียนหนังสือ เราอ่านจบวาหนิติ6แล้ว หลวงแขจะให้เราขึ้นสังโยค7ในวันนี้ เราไม่ยอม เที่ยงแล้วเรากลับมาตำหนัก กินข้าวกลางวันแล้วนอน บ่ายสี่โมงเศษแต่งตัวไปบน วันนี้เรานอนยามหนึ่ง.
/*92วันเสาร์ วันที่ ๒๘ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๒๗
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วไปเรียนหนังสือ กลับมาจากเรียนหนังสือสี่โมง เล่นอยู่ที่มุข บ่ายไปบน ทูลหม่อมบนยังไม่เสด็จออก เราไปเฝ้าในที่ วันนี้มีคนมาคอยเฝ้ามาก เสด็จออกบ่ายห้าโมงนาน รับสั่งว่าไม่ได้ยินตีห้าโมง แล้วเสด็จออกขุนนาง พระยาศรีสุนทรอ่านใบบอกเรื่องพระยาพิไชยยกกองทัพไปรบฮ่อ8 ยิงปืนถูกอ้ายหมอเถ้า แล้วพระยาราช1/*93ยังไม่ได้ยกขึ้นไปถึง ถ้าพระยาราชจะไม่ยกขึ้นไปแล้ว พระยาพิไชยจะคิดการเอง จะรบใหญ่ทีเดียว ทูลหม่อมบนท่านทรงฉุนพระยาราชมาก เสด็จขึ้นย่ำค่ำแล้ว เสวยในห้องน้ำเงิน เสวยเสร็จเรากลับมาตำหนักพร้อมกับสมเด็จแม่ นอนยามหนึ่ง.
พ.ศ. ๒๔๒๘
/*94วันพุธ วันที่ ๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนแต่เช้า ลงมากินข้าวที่มุข สองโมงแต่งตัวไปบน เรียนหนังสือแล้วกลับมาห้าโมง ป้าโสมบอกเราว่าสมเด็จแม่ทรงจ้างฝรั่งมาใหม่คนหนึ่งทำการในโรงเย็บ1 เราอยากรู้จักลงไปดู เราอยู่ที่โรงเย็บ เที่ยงนานกลับตำหนัก บ่ายสมเด็จแม่ประทมตื่น เราขึ้นไปเล่นบนโน้น ให้ป้าโสมทำไอสกรีมน้ามะพร้าวอ่อน เราก็ช่วยทำด้วย เย็นไปบน ตามเสด็จออกขุนนาง พระยาศรีอ่านใบบอกพระยาพิไชยมีลงมาอีกว่า จะยกกองทัพต่อไป แต่ช้างยังไม่มี ต้องรอคอยช้าง จึ่งยังไม่ได้ยกไป แล้วพระนรินทร์อ่านใบบอกอีก เราจำไม่ได้ว่าเมืองอะไร เรื่องผู้ร้าย เสด็จขึ้นบ่ายห้าโมงนาน เสด็จเข้าไปสรงในที่แล้ว เสด็จออกเสวยห้องน้ำเงิน เราลงมากินข้าวที่ห้องเครื่อง กลับขึ้นไปเฝ้า ทูลหม่อมบนทรงอุ้มเรา แล้วรับสั่งให้เราเหยียบถวาย ท่านรับสั่งว่าเราใช้ได้ แล้วสองทุ่มเสด็จในที่ เรากลับตำหนักพร้อมกับสมเด็จแม่ ถึงตำหนักเล่าให้ป้าโสมฟัง ป้าโสมดีใจ แล้วเล่าถึงผู้ที่มีกตัญญูเป็นการเจริญดีให้เราฟัง เรานอนเกือบยาม.
/*95วันอังคาร วันที่ ๗ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้าลงไปอาบน้ำที่ตะพาน ได้ยินเสียงแตร เราออกเสียใจหน่อยที่ไม่ทันตามเสด็จ เสด็จลองปืนที่ลานเท ลุงจักษ์ก็ว่าจะตามขึ้นมา กลางวันเสด็จกลับ เราไปเล่นอยู่ที่เรือนใหม่ บ่ายลงไปเล่นน้ำ แล้วไปเฝ้าทูลหม่อมบน ได้ประทานว่าวกุลากับว่าวปักเป้าอย่างละตัว แล้วทูลหม่อมบนลองทรงขึ้นว่าวก็ไม่ขึ้น ทรงผูกสายซุงไม่ถูก แล้วเสด็จเที่ยว เสด็จขึ้นไปบนเรือนใหม่ มืดเราเกือบจะตกอัฒจันทร์ แล้วทรงพระดำเนินมาในบ้านเรา ทรงอุ้มน้องหญิงเล็ก แกร้องไห้ใหญ่ ต้องส่งประทานสมเด็จแม่ แล้วเสด็จพระที่นั่งบุบผา1 เสด็จกลับ เรากลับมาทางตะพาน พบสมเด็จแม่เสวยอยู่ที่ตะพาน เราลงไป นึกว่าจะไปกินข้าวกับท่าน ท่านทรงล้อเราว่า ท่านทรงได้ยินทูลหม่อมบนรับสั่งไล่เรา เราทูลว่าเปล่า ท่านกลับยันเรา เราฉุน เราร้องไห้ใหญ่ แล้วกลับขึ้นมากินข้าวในห้องป้าโสม นอนยามหนึ่ง.
/*96วันพุธ วันที่ ๘ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๘
ตื่นนอนเช้าเก็บดอกพิกุล แล้วไปกินข้าวที่เรือนใหม่ เล่นลิงชิงหลัก เล่นซุ่ม ๆ มะละดีกับบ่าว ๆ บ่ายชักว่าวให้พวกเด็ก ๆ ไปคว้ากับน้องชายโต แก้วมือพอง ว่าวตกน้ำทั้งสองตัว สนุกมาก บ่ายไปเฝ้าทูลหม่อมบน เราเล่าถวาย แล้วทูลหม่อมบนเสด็จมาประทับที่ตะพานของท่าน ทรงว่าวปักเป้า เราให้ไปตามเด็ก ๆ บ่าว ๆ มาขึ้นกุลา จะคว้ากับของทูลหม่อมบน ลมไม่สู้ดีไม่ทันจะคว้ากัน ค่ำเสียแล้ว เรามานั่งเฝ้าอยู่ที่ตะพาน ทูลหม่อมบนเสวยลิ้นจี่ ทรงป้อนประทานเรา เราทูลถามว่าพรุ่งนี้จะรับสั่งให้เราไปหรือไม่ให้ไป รับสั่งให้ไป เราทูลลากลับมากินข้าว แล้วนอนสองทุ่ม.
/*97วันพฤหัสบดี วันที่ ๙ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้าเก็บตอกพิกุล แล้วมาเล่นบนเรือน บ่ายโมงหนึ่งสมเด็จแม่ประทมตื่น รับสั่งว่าจะเสด็จบ่ายสองโมง ทำไมเราไม่แต่งตัว เรารีบแต่งตัว ไปถึงบนทูลหม่อมรับสั่งว่าเราแต่งตัวมาแต่ป่านนี้ ร้อนเต็มที แล้วรับสั่งให้เราใส่เสื้อขาว บ่ายสามโมงเศษทูลหม่อมบนเสด็จทรงเรือจักรข้างไปประทับเหนือวัดเชิงหน่อยหนึ่ง เสด็จลงเรือพระที่นั่งเก๋งไปประทับพลับพลาวัดศาลาปูน ทรงจุดฝักแคประทานเพลิงที่ศพสมเด็จพระพุฒาจารย์2 แล้วเสด็จกลับ เมื่อเวลาไปในเรือนั้น รับสั่งเล่าถึงเรื่องพงศาวดารครั้งกรุง รับสั่งว่าพระนารายณ์ดี ฉลาดในการเล่น มิใช่ฉลาดในการทัพศึก แล้ววัดศพสวรรค์นี้เป็นวัดของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ได้ทรงสร้างไว้แต่ครั้งทำศพพระสุริโยทัยเมื่อออกไปรบทัพมอญ1 มอญฟันต้องพระอังสาขาดสิ้นพระชนม์กับคอช้าง ลูกไปแก้เอาพระศพกลับมาได้ ทำพระศพเสร็จแล้วจึ่งสร้างวัดนี้ ให้นามว่าวัดศพสวรรค์ /*98แล้วรับสั่งถึงเรื่องอื่น ๆ อีกหลายเรื่อง เรากินข้าวเย็นมาในเรือหลวงนายศักดิ์ป้อน แล้วฟังทูลหม่อมบนทรงเล่าเรื่องพงศาวดาร หาวนอนเต็มที รับสั่งให้เรานอน เรือถึง พอเสด็จขึ้นบนพระที่นั่งตียามหนึ่ง เรากลับมาบ้านมีมะม่วงมาถวายสมเด็จแม่ผลหนึ่ง แล้วนอนยามนาน.
วันเสาร์ วันที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๘
สองโมงเศษแต่งตัวไปที่ทรงบาตร ทูลหม่อมบนไม่ได้เสด็จลง เราทรงแทน พระแปดสิบ ข้าวไม่พอ เราออกฉุนเต็มแก่ ได้เรียกยายอินมาต่อว่า แกกลับพูดเละละ บ่ายเราไปบน เฝ้าที่สวนสวรรค์ ทูลหม่อมบนทรงก่อเขา เราทูลถึงข้าวบาตรไม่พอ รับสั่งว่าให้เราเอาตัวยายอินมาเฆี่ยนเสีย แล้วเรามากินข้าวที่ห้องเครื่อง แล้วกลับขึ้นไปเฝ้าทูลหม่อมบน สองทุ่มเราทูลลากลับมาตำหนัก นอน.
/*99วันจันทร์ วันที่ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นเช้าโมงหนึ่ง ลงไปเก็บดอกจำปีที่ต้นเล่น ให้ไปตามป้าโสมมาล้างหน้า แล้วกินข้าว สองโมงนานโปลิต2มาตามว่าให้ไปทรงบาตร พระจะล่อง3เดี๋ยวนี้ เรารีบไป ไปถึงเจ้านายก็ยังไม่มี ต้องให้เที่ยวตามใหญ่ สามโมงแล้วเราให้นิมนต์พระ พระวันนี้เพียงหกสิบ ต้องซ้อนสองขัน พระหมดแล้วเราขึ้นมาเฝ้าทูลหม่อม สี่โมงรับสั่งให้เราไปเลี้ยงพระเสียก่อน แล้วทูลหม่อมบนจะเสด็จไปสรงน้ำ เลี้ยงข้าวแช่ทีเดียว เราไปเลี้ยงพระ แล้วทูลหม่อมบนเสด็จออกพระที่นั่งอมรินทร สรงน้ำพระปีนี้มาสรงข้างท้องพระโรง ไม่ได้สรงที่สนามหญ้า ทูลหม่อมประทับที่พระที่นั่งสนามจันทร์ สรงเสร็จแล้วเลี้ยงข้าวแช่ พระไปแล้วเสด็จขึ้น (เรา) ได้ประทานเงินวันพระสิบเฟื้อง เที่ยงนานกลับมาเรือน เมื่อเสด็จที่ไพศาล รับสั่งถามยายอินเรื่องของทรงบาตร ยายอินฉุนเราใหญ่ เราไม่เข้ากับผู้ผิดเป็นแน่ เห็นอะไรก็ต้องทูลให้ทูลหม่อมบนทรงทราบ บ่ายสี่โมงนานไปบน เฝ้าที่สวนสวรรค์ เสวยแล้วทรงทิ้งทาน แย่งสนุก แล้วมากินข้าวที่ห้องเครื่อง นึกว่าจะไม่มีสวดมนต์ เรากลับมาเรือน ป้าโสมให้จันไปสืบว่ามี พอเรากลับขึ้นไปอีก ทูลหม่อมบนรับสั่งให้มาจุดเทียนสวด (มนต์) สวดยังไม่ทันจบหาวนอน กลับมานอน.
/*100วันพฤหัสบดี วันที่ ๑๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๘
สองโมงแล้วแต่งตัวไปเรียนหนังสือ เอาผ้าม่วงหางกระรอกสองผืนกับเสื้อยศตัวหนึ่งไปรดน้ำพระยาศรีสุนทร แกดีใจหัวเราะแป้นทีเดียว แล้วเขียนเป็นคาถากับโคลงให้พรเรา1 เราได้ให้จดไว้ในสมุดนี้แล้ว บ่ายสามโมงนานนายแกตื่น แต่งตัวเราให้ไปบน คอยตามเสด็จวัดบวรนิเวศน์ เราไปนั่งเล่นอยู่ที่บนเป็นนาน จนสมเด็จแม่ทรงอุ้มน้องหญิงเล็กเข้าไปเฝ้าทูลหม่อมบน วันนี้เป็นวันครบขวบ ทรงรดน้ำสังข์ เจิม แล้วประทานโต๊ะเครื่องคาวหวาน ชามข้าว ขันน้ำ กับเสื้อหมวก หกสำรับ ย่ำค่ำเสด็จวัดบวรนิเวศน์ ทรงรถพระที่นั่งไป ทรงนมัสการสรงน้ำพระเสร็จแล้ว เสด็จไปสรงน้ำเสด็จ/*101อุปัชฌาย์ ถวายผ้าไตร เราคุยเล่นกับขรัวลุง2 แล้วตามเสด็จ จากวัดบวรนิเวศน์มาประทับวัดราชประดิษฐ์ สรงน้ำสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ เสด็จกลับยามเศษ เราหิวข้าวหาวนอนพร้อมทั้งสองอย่าง กลับมาถึงเรือนกินข้าวคำเดียว เมื่อเสด็จออกไปหน้าพระที่นั่งจักรี แขกมาถวายพระพร.
/*102วันจันทร์ วันที่ ๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
สองโมงนานไปเรียนหนังสือ กลับมาสี่โมง คุณชื่น1 มหาดเล็กมาลาบวช บ่ายเราไปบน เสด็จออกขุนนาง ฮ่อแตกไปจากทุ่งเชียงคำแล้ว เสด็จอาดิศไม่ต้องไป2เป็นแน่ เราออกดีใจมาก วันเกิดของเราจะได้ดูละคร รับสั่งใช้เรามาเอายาฟันที่เจ้าเข่งไปประทานเสด็จอาสวัสดิ์ เสด็จขึ้นเกือบย่ำค่ำ เสวยที่สวนสวรรค์แล้วทรงทำเขา เราก็ช่วยทูลหม่อมบนทำ เรากลับมาเรือนเกือบสี่ทุ่ม นอน.
/*103วันพฤหัสบดี วันที่ ๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
โมงนานเรากินข้าวเช้าแล้วไปเรียนหนังสือ พระยาศรีสุนทรยังไม่มา เราไปเฝ้าทูลหม่อมบนในที่ ป้าโสมบอกเราว่าครูมาแล้ว เราออกไป พระยาศรีสุนทรเขียนคาถาบูชาครูให้เราท่อง สามโมงเช้าแรมเซมาวัดเสื้อเรา แล้วเราไปอ่านหนังสืออยู่จนห้าโมงนาน กลับมาแวะลองเสื้อที่โรงเย็บ แล้วกลับมาเรือน เล่นอยู่ที่หลังแดงที่มุข ร้อยกรวยอุปัชฌาย์ บ่ายแต่งตัวไปบน เฝ้าในที่ ทูลหม่อมบนรับสั่งใช้เราให้ใช้ใครไปดูเจ้าพี่ ๆ ที่จะทรงผนวช แต่งตัวแล้วหรือยัง เรามาบอกป้าโสม ๆ ใช้คนไปดู ว่าพึ่งผัดหน้า เราเข้าไปทูล รับสั่งว่าขี้เกียจ เย็นมากแล้ว ย่ำค่ำแล้วเสด็จออกพระที่นั่งจักรี เวียนเทียนสมโภชพี่กิติยากรหนึ่ง พี่รพีพัฒน์ที่สอง พี่ประวิตร3ที่สาม พี่จิรประวัติที่สี่ สี่พระองค์แต่งพระองค์ทรงเสื้อครุย ทรงผ้าเยียรบับ ทรงนวม แต่งเหมือนเวลาถวายของพระเมื่อโสกันต์ เจ้านายขุนนางมามาก ข้างในก็มาก เป็นคราวแรกที่ทูลหม่อมบนได้ทรงผนวชลูกของท่าน เวียนเทียน ทรงรดน้ำสังข์เจิมแล้วเสด็จขึ้น เราตามเสด็จเข้าไปในที่ แล้วมากินข้าวกับน้องชายโต กลับมาเรือนสองทุ่มนาน นอนทีเดียว.
/*104วันศุกร์ วันที่ ๘ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
สองโมงนาน เราแต่งตัวใส่เสื้อปักทองแขวนตราจักรีด้วยไปบน เฝ้าในที่ ทูลหม่อมบนยังไม่ทรงเครื่อง สามโมงเศษ ทูลหม่อมบนทรงเครื่อง เสด็จไปพระที่นั่งไพศาลทักษิณ เจ้านายซึ่งจะทรงผนวชแต่งตัวอยู่ที่นั่น เสด็จถึงรับสั่งเรียกภูษามาลาให้เอาชฎาเข้ามาข้างใน สมเด็จตาทรงกำกับเข้ามาด้วย ทูลหม่อมประทานให้ทุกองค์ได้แห่ เวลาสี่โมงเช้าส่งเกยพระที่นั่งดุสิดาภิรมย์ แห่แล้วเสด็จทางใน พระทับพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ทอดพระเนตรแห่ กระบวนมาก แต่ไม่มีกระบวนช้าง ผ้าไตรกับบาตรขึ้นเสลี่ยง พระองค์เจ้าทรงยานมาศ แต่งพระองค์ทรงผ้าหางหงส์ ฉลองพระองค์ตาดเจียระบาด ทรงมงกุฎดอกไม้ไหวเหมือนกันทั้งสี่องค์ แห่หมดกระบวนแล้ว ทูลหม่อมบนเสด็จมาประทับพระที่นั่งไชยชุมพล เจ้านาย (ที่จะทรงผนวช) ขึ้นบนเกย ทิ้งทานแล้วจึ่งได้เปลื้องเครื่อง ทูลหม่อมบนเสด็จเข้าไปในพระอุโบสถ ฉันเพลแล้วแต่งตัวเข้าไปในพระอุโบสถ เมื่อเวลาครองผ้านั้น ราชบัณฑิตครองไม่ดี ทูลหม่อมบนรับสั่งให้ขรัวลุงมาครองให้ ทั้งสี่องค์ได้ผ้าไตรมากทีเดียว หลวงปฏิบัติราชประสงค์1เป็นคนฝรั่งก็ถวาย /*105ถวายไตรบวชถวายผ้าเสร็จแล้ว ทูลหม่อมบนเสด็จกลับบ่ายสามโมง เราหิวเต็มทีไม่ได้กินอะไรเลย มาถึงป้าโสมให้กินข้าวที่บน ค่อยยังชั่วหน่อย ป้าโสมร้องไห้ว่าสงสารเราไม่เคยอด แล้วมาเล่นน้ำในสระน้ำพุ แช่อยู่นาน กลับขึ้นมาไม่สบาย กลับมาเรือน ฝนตกปรอย ๆ ถึงเรือนปวดท้องมากขึ้น หมอให้กินยาแล้วนอนหลับ เย็นตื่น สบายดี สองทุ่มขึ้นไปนอน เล่าอะไรเล่นกับป้าโสม สมเด็จแม่รับสั่งบอกเราว่าทูลหม่อมบนเสด็จวัดพระแก้ว เรานอนยามหนึ่ง.
วันอังคาร วันที่ ๑๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
ตื่นนอนเช้าก่อนโมง อาบน้ำกินข้าวแล้วไปเรียนหนังสือ ครูยังไม่มา เห็นน้ำพุไหลเต็มสระ เราออกสนุก ลงไปอาบน้ำเล่น แล้วกลับขึ้นมา ออกไปเรียนหนังสือ จางวางพุ่มนำจีนเขียน ตำบลบ้านสวนมะลิ มาถวายตัวเป็นข้าเรา ยังไม่ทันเรียนหนังสือ เฝ้าที่ออกไปบอกว่า ป้าโสมให้เชิญเสด็จเราเข้ามา ให้ไปทรงบาตรแทนทูลหม่อมบน ทูลหม่อมบนไม่เสด็จลง เณรมารับบาตรทั้งสี่องค์ แล้วเรากลับมาเรียนหนังสือ /*106กลับจากเรียนย่ำเที่ยงนาน เล่นในห้องหลังแดง พี่เณรรพีพัฒน์เอาของมาให้1 เย็นเราไปบน เสด็จออกแล้ว เราตามไปเฝ้าที่ออกขุนนาง ย่ำค่ำเสด็จขึ้น เราเอาสมุดรูปที่ป้าโสมให้ไปดูเล่นที่สวนสวรรค์2 ทูลหม่อมบนทรงจดแปลประทาน มีบ้านเมืองหลายแห่ง เมืองลอนดอนเป็นต้น แล้วเราอาบน้ำที่สวนสวรรค์ สนุกมาก เขาก็เกือบแล้ว ทูลหม่อมบนรับสั่งว่าถ้าแล้วเสร็จจะถ่ายรูป ให้พวกลูก ๆ ของท่านนั่งตามเขา แล้วรับสั่งกับเราว่าปลายปีนี้จะทรงทำเครื่องต้นสำหรับเราจะแห่ลงสรงปีหน้า จะประดับประดาให้
งามกว่าของเก่า ยามนานเราทูลลามาเรือน นอน.
/*107วันพฤหัสบดี วันที่ ๒๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
ตื่นนอนเช้ากินข้าวต้มในหลังแดงแล้วมานั่งเล่นที่มุข ระทวย3มาบอกว่าทูลหม่อมบนประทมตื่นแล้ว เราแต่งตัวมาลาคุณยายแล้วขึ้นไปเฝ้าสมเด็จแม่ แล้วไปบนเฝ้าทูลหม่อมบนในที่ ทูลหม่อมเสด็จราวสามโมงเช้า เจ้านายข้างในมาส่งเสด็จตามเคย เสตด็จมาทรงพระราชยานไปประทับตำหนักแพ ตรัสกับเจ้านายขุนนางที่มาส่งเสด็จ เรือเวสาตรีได้ออกจากท่าเกือบสี่โมง บ่ายถึงเกาะเกิด น้ำตื้นเรือเวสาตรีไปไม่ได้ ทูลหม่อมบนต้องเสด็จเรือสตูร รับสั่งเล่าถึงเรื่องมะกะโท ได้เสด็จขึ้นวังบางปอินราวบ่ายสี่โมงเศษ เราไปบ้าน ดูน้ำแห้งมากตามลำคลอง ทุ่มนานเรานอน พอเสด็จลงก็ไฟไหม้ ทูลหม่อมบนเสด็จขึ้นไปทอดพระเนตร (ไฟ) บนพระที่นั่งวิทูรทัศนา1 เราจะตามเสด็จขึ้นไปก็ไม่ทัน ได้ยินว่าไหม้บ้านพี่หนู.
/*108วันอังคาร วันที่ ๒๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วตามเสด็จสมเด็จแม่ไปบน เสวยข้าวแล้วทรงเครื่อง เสด็จเรือจักรข้าง ไปทอดพระเนตรช้างเผือกที่บ่อโพง2 ถึงบ่อโพงกลางวัน มีพลับพลาที่ประทับด้วย ช้างงามมาก ถ้ารดน้ำลงแล้วยิ่งเห็นสีตัวงามขึ้น เสียแต่หูขาดไปหน่อย หมอเกาแวนแกอยากจะเย็บ ทอดพระเนตรแล้ว รับสั่งให้เราเอาขนมาถวายสมเด็จแม่ แล้วเสด็จกลับถึงวังแล้วป้าโสมยังไม่มาถึง เรานั่งคอยอยู่ที่ตะพาน มาถึงแล้วเราชวนป้าโสมให้ขึ้นว่าว พอทูลหม่อมบนเสด็จมาทอดพระเนตรที่เรือนใหม่ เราไปเฝ้า แล้วเสด็จมาแวะที่เรือน ประทานแหวนน้องหญิงเล็ก.
/*109วันเสาร์ วันที่ ๓๐ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
ตื่นนอนโมงนาน อานน้ำกินข้าวแล้วไปเรียนหนังสือ พระยาศรีสุนทรฝากชื่อช้างเผือกมาถวายทูลหม่อมบน เรากลับมาเกือบย่ำเที่ยง ทูลหม่อมบนยังไม่ประทมตื่น เรากลับมาเรือน บ่ายสี่โมงนานไปเฝ้าที่สวนสวรรค์ ถวายชื่อช้างเผือกแล้วทูลหม่อมบนทรงใช้ให้เรามาเชิญเสด็จสมเด็จแม่ไปตั้งเครื่อง ทูลหม่อมบนเสด็จออก คนมาคอยถวายของเก้อหลายคน เสวยที่สวนสวรรค์ ทรงฉีดน้ำเขา เราเปียกหมด แล้วเรามากินข้าวที่อัฒจันทร์ใหญ่ กลับมาพร้อมกันกับสมเด็จแม่ นอนสี่ทุ่ม.
/*110วันพุธ วันที่ ๓ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้า กินข้าวแล้วไปเรียนหนังสือ กลับมาจากเรียนหนังสือห้าโมง เราเล่นในห้องแดง บ่ายไปบน ทูลหม่อมบนเสด็จออกขุนนาง รับสั่งใช้ให้เรามาเอาชื่อช้าง เราเข้ามาเอาไปถวาย น้องหญิงใหญ่ถามเราว่าช้างชื่ออะไร เราบอกว่า ชื่อพระเศวตรุจิราภาพรรณ ทูลหม่อมบนรับสั่งว่าเราอุตส่าห์จำได้ พระยาศรีสุนทรหัวเราะใหญ่ กราบทูลว่าเราอ่านหลายหน เสด็จขึ้น เรามากินข้าวกับน้องชายโต สองทุ่มแล้วกลับมาเรือน พบคุณยายที่หน้าห้องบัว คุณยายเล่าให้เราฟังว่าไปนอนวังนั่งคุยกับเสด็จลุงจนสามยาม เสด็จลุงเล่าเรื่องฝรั่งปลูกหมาบ้า1 ฟังก็สนุกดี ขัน ๆ เราหาวนอน ขึ้นไปนอนเกือบยาม.
/*111วันเสาร์ วันที่ ๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้า เห็นป้าโสมนอนอยู่ข้างสมเด็จแม่ เราดีใจ แล้วเราไปอาบน้ำที่ชาลา กินข้าวแล้วไปเรียนหนังสือ กลับมาจากเรียนหนังสือเที่ยงนาน เล่นตุ๊กตาในหลังแดง บ่ายไปบน เฝ้าในที่ ทูลหม่อมบนทรงเครื่องแล้วเสด็จออกพระที่นั่งจักรี เจ้านครจัมปาศักดิ์มาเฝ้าถวายต้นไม้ทองเงิน เสด็จขึ้นแล้วประทับเสวยที่สวนสวรรค์ เราเข้าถ้ำเล่นสนุก ทูลหม่อมบนกับสมเด็จแม่รับสั่งชมพระยาศรีสุนทรมาก สองทุ่มนานเรากลับมาเรือน นอน.
/*112วันอังคาร วันที่ ๑๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๘
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วแต่งตัวไปบน คอยตามเสด็จไปรับช้าง สามโมงแล้วทูลหม่อมบนเสด็จทางพระที่นั่งจักรี ทรงพระราชยานไปลงเรือพระที่นั่งศรี2 เสด็จโดยกระบวนไปประทับที่แพช้างหน้าวัดละมุด บ่ายโมงนานเสด็จกลับ เราอยู่ที่บนไม่ได้กลับมา (ตำหนัก) เย็นแต่งตัวใส่เสื้อเยียรบับไปตามเสด็จ ทรงพระราชยานไปทอดพระเนตรที่ท่าช้างจะขึ้น ประทับบนพลับพลาหน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ ทอดพระเนตรกระบวนแห่ แต่บรรดาช้างเผือกเก่าลงไปรับนำหน้ามาหมด มีพระพิมล1เป็นต้น ช้างเข้าโรงแล้ว ทูลหม่อมบนเสด็จมาที่โรงช้าง ถวายผ้าไตรพระสงฆ์เป็นอันมาก แล้วทรงจุดเทียนนมัสการ สวดมนต์จบแล้วเสด็จมาประทับพลับพลา ทอดพระเนตรรำโคม โขน เล่นระบำ เสด็จขึ้นทางประตูแถลงยามนาน วันนี้ข้าราชการข้างหน้าใส่เสื้อเยียรบับทั้งนั้น เรากลับมาเรือน คุยกับป้าโสมเล็กน้อย แล้วนอน.
/*113วันพุธ วันที่ ๑๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๘
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วแต่งตัวไปบน ทูลหม่อมบนยังไม่ประทมตื่น เราคอยที่ห้องน้องชายโต สี่โมงแล้วทูลหม่อมบนเสด็จพระราชยานหน้าประตูแถลงราชกิจ ประทับที่โรงช้างแล้วแห่สลากภัต2 มีลิงขี่ม้าสี่คน ยักษ์ขี่ม้าสี่คน แล้วพวกเขนถือธงนำหน้ากระบวน มีพิณพาทย์ผู้หญิง กระบวนแห่สลากภัตล้วนแต่ผู้หญิงทั้งนั้น แล้วมีคนหาบแต่งตัวนุ่งจีบห่มตาดใส่สายสร้อย ของหลวงหาบทอง ของสมเด็จแม่หาบเงิน ต่อไปของเจ้านายผู้หญิง เลี้ยงพระแล้วเสด็จขึ้นทางประตูแถลง เรากลับมาเรือน เย็นแต่งตัวไปบน ตามเสด็จไปสวดมนต์ที่โรงช้าง สวดจบแล้วเสด็จมาประทับพลับพลา ทอดพระเนตรโขนอยู่จนสี่ทุ่มนาน เสด็จขึ้น โขนเล่นเมื่อทศกัณฐ์ให้นางเบ็ญกายจำแลงมา พอถึงเฆี่ยนเบ็ญกายแล้วเสด็จขึ้น เรากลับมาเรือน บ่าว ๆ ไม่มี มีแต่ป้าโสมกับจันกับหญิงสุหร่าย เรานอนห้าทุ่ม.
/*114วันศุกร์ วันที่ ๑๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๘
ตื่นนอนแล้วกินข้าว แต่งตัวไปบน ทูลหม่อมบนกำลังเสวย เราตามเสด็จไปที่โรงช้างสามโมงเศษทูลหม่อมบนเสด็จถึงบนเกย ทรงรดน้ำประทานช้าง แล้วรับสั่งให้เจ้านายต่างกรมทรงรด มีสมเด็จตาเป็นต้น แล้วประทานอ้อยสามท่อนจารึกนามในอ้อยนั้น แล้วรับสั่งให้แห่สลากภัต สลากภัตวันนี้ของเจ้าจอมมารดาและเจ้าจอมหีบทอง งาม ๆ ดีกว่าทุกวัน แล้วประทานรางวัลเจ้านครจัมปาศักดิ์กับเจ้าอุปราช เจ้านครจัมปาศักดิ์นั้นได้หีบทอง เงินก็ได้มาก จะเป็นเท่าไรเราไม่รู้ แต่ไม่ถึงสิบชั่ง แล้วเสด็จขึ้น ท่านผู้ที่รดน้ำช้างนั้นคือกรมหลวงวรศักดา สมเด็จตา กับทูลหม่อมอาสองพระองค์ กับเสด็จลุงเทวัญและเจ้าพระยาพลเทพ เจ้าพระยาศรีพิพัฒน์ แล้วทูลหม่อมบนทรงต่อว่าเจ้าพระยาศรีพิพัฒน์เรื่องไม่ไปรับแพช้าง เย็นเราแต่งตัวไปบน ตามเสด็จไปที่โรงช้าง สมโภชเวียนเทียนแล้วทูลหม่อมบนยังไม่เสด็จมาที่พลับพลา ทรงฟังพราหมณ์กล่อมช้างแล้วจึ่งได้เสด็จมาที่พลับพลา ทอดพระเนตรโขนเล่นเมื่อไมยราพลักอุ้มเอาพระรามไป แล้วมีรำโคมหน้าพลับพลาทุกวัน สี่ทุ่มเสด็จขึ้น เรากลับมาเรือน นอนคุยกับป้าโสม หลับเกือบห้าทุ่ม.
/*115วันเสาร์ วันที่ ๒๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๘
ตื่นก่อนโมง ให้น้อมไปปลุกเอาตัวป้าโสมมาอาบน้ำ (เรา) แล้วเล่นกับหญิงใหญ่1ในหลังแดง วันนี้ทูลหม่อมบนรับสั่งให้เจ้านายผู้หญิงเสด็จออกไปทอดพระเนตรช้าง สมเด็จแม่ก็เสด็จ บ่ายเราไปบน ตามเสด็จไปประทับที่โรงหน้าวัดพระแก้ว ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ แล้วถวายเทียน กรมพระปวเรศวริยาลงกรณ์ทรงจุดเทียนไชย แล้วพระสงฆ์สวดมนต์ ทูลหม่อมบนจะทรงหล่อพระไชย แล้วเสด็จประทับโรงช้าง เวียนเทียนสมโภชช้าง แล้วเสด็จมาประทับพลับพลา ทอดพระเนตรโขน เล่นตั้งแต่กุมภกรรณลาทศกัณฐ์ไปเอาหอกมาจากพระราม จนถึงหนุมานเข้ามาเอาน้ำปัญจมหาดงคา ทูลหม่อมบนเสด็จขึ้น เรากลับมาเรือน นอนเกือบห้าทุ่ม.
/*116วันจันทร์ วันที่ ๒๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้ว ให้ไปดูว่าอาจารย์จะมาหรือไม่มา บ่าวบอกว่ามาแล้ว เราไปเรียนหนังสือ อ่านแล้วกลับมาแวะเฝ้าเสด็จน้า ท่านทรงจัดโต๊ะของน้องชายเล็กได้ประทานจะเลี้ยงพี่น้องวันนี้ น่าเอ็นดูโต๊ะเก้าอี้เล็ก ๆ ทั้งนั้น แล้วทูลหม่อมบนเสด็จมาที่ห้องเสด็จน้า รับสั่งถามเราว่า มาอ่านหนังสือหรือแอบมาถุนข้าวต้มด้วย เสด็จจากห้องเสด็จน้าบ่ายโมงหนึ่ง เราทูลลาเสด็จน้ากลับมาเรือน บ่ายไปบนเฝ้าที่สวนสวรรค์ แล้วได้รับก๊าดเชิญของน้องชายเล็ก มีความในก๊าดว่า สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนารถ ขอเชิญเสด็จสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ มาประชุมเสวยโต๊ะ ณ พระที่นั่งนิพัทธ์พงศ์ถาวรวิจิตร ณ วัน ๒ ๑๑ฯ ๘ ค่ำ ปีระกา สับตศก๑๘ จุลศักราช ๑๒๔๗ เวลาย่ำค่ำพร้อม แต่งพระองค์ตามธรรมเนียม แล้วตามเสด็จไปสวดมนต์พระไชย เสด็จกลับจากสวดมนต์แล้วเลี้ยงโต๊ะ สนุกเป็นที่สุด รวม ๑๒ คน เราเป็นโตกว่าคน เด็กทั้งนั้น ตาน้อยคุยพล่ามใหญ่ ยามหนึ่งเลิก ทูลหม่อมบนเสด็จในที่ เรามาเรือน เล่าถวายสมเด็จแม่แล้วนอน เจ้านายที่กินโต๊ะสิบสองคนนั้นคือ น้องหญิงใหญ่ น้องชายโต น้องชายกลาง น้องชายบริพัตร1 /*117น้องชายน้อย องค์ชายอาภากร น้องชายยุคล องค์หญิงศศิพงศ์ประไพ องค์ชายเพ็ญ2 องค์ชายบุรฉัตร3 ทั้งเราและน้องชายเล็กเจ้าของโต๊ะด้วย รวมเป็นสิบสองคน ออกสนุกมากทีเดียว.
วันศุกร์ วันที่ ๒๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นพอนาฬิกาตีหก อาบน้ำแล้วลงไปกินข้าวที่หลังแดง บ่ายไปบน ตามเสด็จไปสวนสราญรมย์ เราเดินจูงกันไปกับทูลหม่อมบน ประทับที่โรงพระเศวตรุจิราภาพรรณก่อนแล้วจึ่งได้เสด็จไปสวน ดอกไม้ไม่ใคร่จะมีอะไร ทูลหม่อมบนประทับเสวยที่สนามโครเก แล้วเสด็จมาทรงหักลำไย เสด็จกลับสองทุ่มเศษ มีคนมายืนถวายฎีกามาก ทั้งผู้ชายผู้หญิงกว่าสิบคน เราจูงกันมากับทูลหม่อมบนจนพ้นประตูกลมไป แล้วทูลหม่อมบนท่านทรงนึกได้ ท่านปล่อยมือเรา เรามาหาป้าโสม ป้าโสมอุ้มเราตามเสด็จสมเด็จแม่ กลับมาถึงเรือนนอน.
/*118วันเสาร์ วันที่ ๒๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๘1
เราตื่นนอนเช้า ให้น้อมไปตามเอาตัวป้าโสมมา แล้วออกไปอาบน้ำ สมเด็จแม่ยังไม่ประทม รับสั่งให้เราไปกินข้าวต้มกับท่าน แล้วเล่นกับน้องหญิงเล็ก สองโมงแล้วเราแต่งตัวไปบนเรียนหนังสือ แรมเซเอานาฬิกาพกมาทำขวัญวันเกิดเรา เรากลับมา ทูลหม่อมบนเสวยอยู่ เราไปเฝ้าอวดนาฬิกาพก แล้วถวายก๊าด รับสั่งให้เราแจกเสียในเวลานี้ เราให้บ่าวเอาไปแจกตามเจ้านายพี่น้องรวมสามสิบคน แต่ที่เจ็บมาไม่ได้ก็มี เย็นฝนตก เราไปบนกำลังฝน เฝ้าทูลหม่อมบนในที่ ประทานเสื้อวันเกิดเรา เราใส่เสื้อกังเกงกำมะหยี่สีเทาปักทอง แล้วเชิญพระแสงตามเสด็จไปที่ออกขุนนาง แรมเซเอาหมวกกับเสื้อกังเกงมาให้อีก หมวกงามมาก เสื้อก็แปลกกว่าของเรา เสด็จขึ้น เราเก็บพระแสง แล้วมาแต่งตัวที่ห้องรับแขกของสมเด็จแม่ แต่งเครื่องสก๊อต สมเด็จแม่ทรงแต่งตัวให้เรา แล้วไปเฝ้าทูลหม่อมบน ท่านทรงจูงเรามาที่เลี้ยงโต๊ะ เลิกโต๊ะแล้วมีเล่นตลก เด็กเขนปีนี้เล่นดี ออกสนุกมาก เจ๊กพูดเจ๊กดีทีเดียว เราออกชอบ เล่นเลิกแล้วทูลหม่อมบนประทานเงินเรารางวัลสี่บาท คนที่เป็นโปลิต/*119ไม่ได้ทำอะไรได้สองบาท แล้วตามเสด็จขึ้นมาที่ห้องเหลือง ได้ประทานของเล่น เรารักตุ๊กตากับรถถีบเป็นที่หนึ่ง กลับมาเรือนสี่ทุ่ม ตื่นของเล่น ๆ ใหญ่ นอนสองยามนาน.
วันจันทร์ วันที่ ๒๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๘
สามโมงเช้าเราไปเรียนหนังสือ กลับมาจากเรียนห้าโมงนาน เย็นไปบนเฝ้าที่สวนสวรรค์ ทูลหม่อมบนเสวยแล้ว เสด็จออกสวดมนต์ฉลองพระไชยที่พระที่นั่งจักรี สวดมนต์จบยามเศษ พระไชยยังแต่งไม่สำเร็จทั้งห้าสิบ ได้แต่งแล้วสี่องค์ แต่ที่จะประทานเจ้าพี่ไปเมืองนอกเท่านั้น แต่เชิญมาฉลองด้วยทั้งหมด แล้วประทานหนังสือคำสั่งซึ่งทรงทำประทานเจ้าพี่ที่จะไปเมืองนอก ทรงแจกให้เจ้านายทุกพระองค์ แต่เจ้านายข้างในยังได้ประทานไม่ทั่วกัน ยามนานเรากลับมาเรือนนอน.
/*120วันอังคาร วันที่ ๓๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๘
ตื่นเช้าก่อนโมง กินข้าวแล้วแต่งตัวไปบน ทูลหม่อมบนยังไม่เสวย เสวยเสร็จแล้วเสด็จออกพระที่นั่งจักรี ทรงผูกด้ายข้อมือ รดน้ำสังข์ เจิม เจ้าพี่ทั้งสี่องค์ แล้งทรงจูงไปถวายเสด็จกรมพระปวเรศทรงผูกมือ แล้วทูลหม่อมบนทรงตลับพระไชยวัฒน์ผูกพระศอประทานทั้งสี่องค์ แล้วเสด็จลงไปตำหนักแพเมื่อทรงเจิมแล้ว ทูลหม่อมบนมีรับสั่งประทานพรว่า ไปให้เป็นสุขสบาย จงจำคำพ่อสั่งสอน เมื่อเวลาเสด็จถึงตำหนักแพนั้น รับสั่งให้เจ้านายผู้หญิงเสด็จออกมาข้างหน้า แล้วรับสั่งให้เจ้าพี่ ๆ มาทูลลา ลาเจ้าจอมมารดาทั้งสามคนด้วย แต่แม่อ่วมไม่ได้ลงมาคนเดียว พอได้เวลาสามโมงเศษ ทูลหม่อมบนเสด็จลงไปส่งลงเรือโสภณ เมื่อเวลาจะลงเรือนั้นทูลหม่อมบนทรงกอดแล้วจูบทุกองค์ เรือออกแล้ว ทูลหม่อมบนทรงยืนทอดพระเนตรจนลับแล้ว จึ่งได้เสด็จขึ้นมา เสด็จลุงเสด็จอาเสด็จไปด้วยในเรือโสภณหลายพระองค์ เจ้านายขุนนางมาส่งอยู่บนตำหนักแพก็มีมาก แต่เจ้านายข้างในมีสมเด็จแม่กับเสด็จน้าเป็นต้น ทรงพระกันแสงหลายพระองค์ แล้วเสด็จขึ้นมาทรงประเคนเลี้ยงพระที่พระที่นั่งจักรี แล้วแห่พระบรมธาตุของพระสุภูติ1ส่งมาถวาย ว่าได้มาจากประเทศ/*121อินเดีย เสด็จอุปัชฌาย์ท่านรับสั่งว่าเป็นพระธาตุพระพุทธเจ้าเป็นแท้ ท่านทรงเลื่อมใสแข็งแรงมาก แล้วทูลหม่อมบนรับสั่งใช้เรามาเรียกทองใบจากเจ้าเข่งเอาไปทรงห่อพระบรมธาตุ แล้วเชิญมาตั้งไว้ในบุษบกงา บุษบกนั้นตั้งบนพระแท่นเศวตฉัตรในพระที่นั่งจักรี เสด็จขึ้น เรากลับมาเรือน ค่ำมีสวดมนต์ สวดจบแล้วมีดอกไม้เพลิง รับสั่งให้เราไปจุด กลับมาเรือนนอนสี่ทุ่มครึ่ง.
วันเสาร์ วันที่ ๔ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้า อาบน้ำกินข้าวแล้วเล่นกระหนาบไป1 ฝนตกมาก เราอาบน้ำฝน แล้วเย็นแต่งตัวไปบน เฝ้าในที่แล้วตามเสด็จไปทอดพระเนตรเรือนใหม่ของเจ้าสาย เสด็จขึ้น เราตามสมเด็จแม่กลับมาตำหนัก กินข้าว แล้วสมเด็จแม่ทรงหนังสือรามเกียรติ์ประทานเราฟัง เรานอนทุ่มนาน.
/*122วันพุธ วันที่ ๘ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
สองโมงเช้า เรากินข้าวแล้วไปบน ออกไปเรียนหนังสือ พระยาศรีสุนทรให้อ่านหนังสือขอม ห้าโมงแล้วเรากลับมาเรือน เล่นในหลังแดง บ่ายไปบน ป้าโสมเจ็บไม่ได้ไปด้วย เรากลับมาเรือนสองทุ่ม.
วันศุกร์ วันที่ ๑๔ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้า นายบอกว่าลูกแม่พร้อมเป็นองค์หญิงทั้งสององค์ เรากินข้าวแล้วแต่งตัวไปบน ทูลหม่อมบนเสวยแล้วเสด็จเรือนเจ้าสาย แล้วเสด็จเรือนแม่พร้อม องค์หญิงน่าเอ็นดู นอนกระโจมเดียวกัน เราออกรักมาก แล้วเสด็จออกทางพระทวารพระที่นั่งจักรี เสด็จไปประทับที่โรงช้าง ให้ละครโหมโรง เป็นนานก็ไม่โหมโรง แห่พระเศวตรุจิราภาพรรณมาขึ้นโรงใหม่ แล้วทูลหม่อมบนทรงจุดเทียนนมัสการ แล้วทรงรดน้ำพระเศวตรุจิราภาพรรณ ทรงประเคนสำรับพระแล้วเสด็จกลับ รับสั่งให้เราอยู่ถวายของพระ แล้วประทานตลับทองคำลงยาสมเด็จตาใบหนึ่ง เป็นรางวัลค่ายาที่ท่านทรงทำมา/*123ประทานพร้อม เราถวายของพระแล้วกลับมาเรือน เย็นไปบน ตามเสด็จลงสมโภชเดือนองค์หญิงลูกแม่อ่อน2 ประทานชื่อว่าอรประพันธ์3
สมโภชเสร็จแล้วเสด็จไปเรือนแม่พร้อม เจ้านายข้างหน้าขอมาเยี่ยมองค์หญิงแฝดที่ประสูติใหม่ เสด็จมาหลายพระองค์ ทูลหม่อมอาพระองค์น้อยเป็นต้น อย่างตื่นแฝด เวียนเทียนโรงช้างไม่ได้เสด็จ รับสั่งให้ลุงจักษ์เวียน เสด็จขึ้น พอถึงบนพระที่นั่งก็สองทุ่ม ยามนานเรากลับมาเรือน นอน.
/*124วันจันทร์ วันที่ ๑๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วไปเรียนหนังสือ กลับมาจากเรียนห้าโมงนาน กินข้าวกลางวันแล้วไปหาลุงจักษ์ที่เรือนแม่พร้อม ลุงจักษ์มาเปลี่ยนเตียงใหม่ เย็นแต่งตัวไปบน ตามเสด็จลงสมโภชหญิงแฝด คุณยายอุ้มองค์เล็ก ยายอินอุ้มองค์ใหญ่ น่ารักจริงๆ เมื่อสมโภชแล้วทูลหม่อมบนรับสั่งให้สมเด็จแม่ผูกข้อมือให้องค์หญิงด้วย รับสั่งว่าเป็นสมเด็จยาย แล้วทูลหม่อมบนทรงลืมสายสิญจน์ รับสั่งให้เรากลับขึ้นไปหยิบลงมา ฝนกำลังตกด้วย ป้าโสมอุ้มเรารีบไป ได้ลงมาถวายแล้วเสด็จขึ้น ฝนก็ยังตกอยู่ ทูลหม่อมบนต้องทรงฉลองพระองค์กันฝน เสวยในพระฉากห้องเหลือง เราออกมากินข้าว แล้วกลับมาตำหนักสองทุ่มนาน วันนี้ก่อนสมโภชเสด็จออกรับแขกเมืองที่พระที่นั่งจักรี เราไม่ได้ออกไปตามเสด็จ ไม่รู้ว่าแขกเมืองอะไร.
/*125วันเสาร์ วันที่ ๒๙ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้า ลงมากินข้าว ป้าโสมบอกเราว่า วังหน้าสิ้นพระชนม์เสียแล้วแต่เมื่อคืนนี้ ป้าโสมจะลาเราไปสรงน้ำ สามโมงเช้าเราไปเรียนหนังสือ กลับมาย่ำเที่ยง บ่ายเราไปเรียนหนังสือ ทูลหม่อมบนเสด็จไปสรงน้ำพระศพวังหน้า พระยาศรีสุนทรไม่อยู่ ไปตามเสด็จด้วย เราไม่ได้อ่านต้องกลับมาเรือน เย็นฟังป้าโสมเล่าถึงวังหน้าว่าเจ้านายน้องๆ ไม่ได้โกนหัว โกนแต่ลูกๆ ลูกมีทั้งใหญ่ทั้งเล็กรวม ๒๑ วังหน้าพระชนมพรรษา ๓๗ ปี1 ทิวงคตเวลาห้าทุ่มครึ่ง.
/*126วันพฤหัสบดี วันที่ ๑๐ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๘
สองโมงนานไปเรียนหนังสือ อาจารย์ยังไม่มา คอยอยู่จนสามโมงเศษ อาจารย์มาสี่โมงนาน ไปวัดพระแก้ว ถวายสังฆทานของสมเด็จแม่ วันนี้เป็นวันคล้ายวันประสูติของท่าน เราไปกับเสด็จลุงกรมหมื่นอดิศร ไปทางนอก น้องชายน้อยไปทางข้างใน ถวายสังฆทานครบร้อยหนึ่ง แล้วมาดูเขียน1จนรอบพระระเบียง กลับมาเที่ยงนาน กินข้าวกับสมเด็จแม่ แล้วมาเล่นในหลังแดง บ่ายเจ้าพนักงานเข้ามาเรือนแม่พร้อม เราทิ้งทานอัฐสิ้นราวแปดบาท สนุกจริง ๆ แล้วเราไปบน ถวายต้นไม้ทูลหม่อมบนคู่หนึ่ง เสด็จเข้าไปเสวยทุ่มเศษ เสด็จออกมาสวดมนต์ที่ห้องเหลือง เราหาวนอนๆ หลับ สวดมนต์จบเราตื่น ทูลหม่อมบนเสด็จมารับสั่งกับเจ้านายผู้หญิง แล้วเสด็จในที่ เรากลับมาเรือน วันนี้ทูลหม่อมบนประทานแส้ม้าเป็นของโปรดของทูลหม่อมปู่กับสมเด็จแม่ ทูลหม่อมบนรับสั่งว่า สมเด็จแม่ชอบทรงม้า แล้วเอาไว้สำหรับเรายืม.
/*127วันศุกร์ วันที่ ๑๑ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๘
สามโมงเช้าแต่งตัวไปบน เฝ้าในที่ สามโมงเศษทูลหม่อมบนเสด็จออกสรงมูรธาภิเษก สรงเสร็จแล้วเลี้ยงพระ พระยาศรีสุนทรอ่านประกาศเทวดา พระไปแล้วเสด็จเข้ามาข้างใน ทรงตั้งคุณยายให้เป็นเจ้าคุณ ประทานเครื่องยศ คือ พานหมากทองคำเครื่องในลงยา ๑ หีบหมากลงยา ๑ กาทองรองถาด ๑ กระโถนทอง ๑ แล้วรับสั่งให้ช่วยดูแลการรั้ววังด้วย กำลังพระฉัน ทูลหม่อมบนประทานพระไชยองค์เล็กสมเด็จแม่กับเสด็จน้า เสด็จขึ้นแล้ว เรากลับมาเรือน เย็นไปบน กำลังเวียนพระเทียนพระชนมพรรษา แล้วเชิญหีบพระมหาสังข์ตามเสด็จไปสมโภชองค์แฝด ประทานนามองค์ใหญ่ว่า วรประภาพิไลย องค์เล็กว่า วรประไพพิลาศ ได้ของขวัญมาก สมโภชเสร็จแล้วเสด็จขึ้นประทับเรือนใหม่เจ้าสาย รับสั่งให้เราเชิญหีบพระมหาสังข์ขึ้นไปเก็บ แล้วเรากลับมาเรือน กินข้าวแล้วนอนทุ่มนาน.
/*128วันเสาร์ วันที่ ๑๒ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้ว ไปเรียนหนังสือ แล้วกลับมาเรือน เย็นไปบน เฝ้าในที่แล้วตามเสด็จออกไปที่ออกขุนนาง ใบบอกเรื่องจับผู้ร้ายๆ ได้รับเป็นสัตย์แล้ว เสด็จขึ้นเสวยที่สวนสวรรค์ แล้วเสด็จเรือนใหม่เจ้าสาย เรากลับมาตำหนัก นอนสองทุ่มเศษ กับเรารู้ว่าทูลหม่อมบนทรงเปลี่ยนนามองค์หญิงแฝดใหม่ว่า ประภาพรรณพิไลย องค์หนึ่งว่าประไพพรรณพิลาศ.
/*129วันเสาร์ วันที่ ๒๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้ว ชวนน้องชายน้อยไปเที่ยวในสวน สี่โมงนานพระมาหมดแล้ว เจ้าเข่งให้เฝ้าที่มาบอกเราไปเลี้ยงพระที่พระที่นั่งอมรินทร์ เลี้ยงพระสดับปกรณ์เสร็จแล้ว ไปถวายพระราชกุศลทูลหม่อมบน แล้วกลับมาเรือน พระอมรวิสัย1มาทูลลาสมเด็จแม่ไปราชการทัพฮ่อ จะยกทัพวันแรม ๑๑ ค่ำ เราไปบน ทูลหม่อมบนรับสั่งให้เราไปมีเทศน์ที่พระที่นั่งอมรินทร์ มีเทศน์จุดดอกไม้เพลิง เสร็จแล้วมาเฝ้าทูลหม่อมบนในที่ ห้าทุ่มตามเสด็จลงแพ วันนี้ออกสนุกมากกว่าทุกวัน ได้จุดดอกไม้มาก แล้วจุดกระทงเล็กๆ ด้วย เสด็จขึ้นเกือบเจ็ดทุ่ม เรากลับมาเรือน นอนเจ็ดทุ่มนาน.
/*130วันเสาร์ วันที่ ๓๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้า กินข้าวแล้วโกนผม แล้วแต่งตัวใส่เกี้ยวยอดไปบน เข้าไปเฝ้าทูลหม่อมบนในที่ แล้วไปถ่ายรูป แล้วกลับมาคอยตามเสด็จ2 ทูลหม่อมบนทรงเครื่องเสร็จแล้วเสด็จออกมาทรงชฎาห้ายอด ปีนี้ทรงแต่ฉลองพระองค์ครุย ไม่ได้ทรงเครื่องต้นเหมือนคราวก่อน เสด็จลงไปส่งเราลงเสลี่ยงกงที่เกยหน้าพระที่นั่งจักรี แล้วเสด็จไปทรงฉายพระรูป เสร็จแล้วเสด็จลงเกยพระที่นั่งอาภรณ์ ทรงพระที่นั่งพุดตาลแห่กระบวนเดินไปถึงศาลาเหนือพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ เราเห็นสมเด็จแม่เสด็จมาทอดพระเนตร ประทับวัดพระเชตุพนที่หนึ่ง วัดราชบูรณะที่สอง วัดราช (ประดิษฐ์) ที่สาม วัดสุทัศน์ที่สี่ รวมสี่วัด วัดที่สามเราแจกของ ทูลหม่อมบนรับสั่งให้เราถวายของพระด้วย วันนี้เราถูกทุ่ม3ใหญ่ เราต้องเหว4 พากันชมงามกระหนาบไป เราไม่ได้เปลื้องเครื่องจนกลับมาเรือนเวลาบ่ายห้าโมงนาน คนในวังก็ดูมาก เปลื้องเครื่องแต่งตัวแล้ว ดูตำราช้างที่คุณยายคลัง1เอามาให้ นอนสองทุ่มเศษ.
/*131วันอาทิตย์ วันที่ ๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้า กินข้าวแล้วเล่นตุ๊กตา ป้าโสมซื้อมาให้เป็นค่าจ้างที่เราแต่งตัวไปตามเสด็จกฐินเรียบร้อยดี สามโมงเศษแต่งตัวเหมือนเมื่อวานนี้ แต่เปลี่ยนเสื้อเป็นตาดเหลือง วานนี้ตาดขาว แล้วขึ้นเสลี่ยงไปบน สมเด็จแม่ก็เสด็จด้วย แล้วตามเสด็จทูลหม่อมบนลงไปตำหนักแพ ทูลหม่อมบนทรงพระมหาพิชัยมงกุฎ แล้วเสด็จทรงเรือพระที่นั่งอนันตนาคราช เรืออเนกภุชงค์เป็นเรือเปลื้องเครื่อง สมเด็จแม่ลงไปทอดพระเนตรที่เรือไฟ เรานั่งบนบุษบก ประทับวัดอรุณที่หนึ่ง วัดโมลีโลกที่สอง วัดหงส์ที่สาม วัดราชสิทธิ์ที่สี่ เมื่อกลับจากวัดที่สี่ ทูลหม่อมบนรับสั่งว่าแดดไม่ร้อนแล้ว ให้เราลงมานั่งที่หน้าบุษบกต่อทูลหม่อมบนลงมา เสด็จกลับวันกว่าพยุหยาตราบก เรากลับมาเรือน เปลื้องเครื่องแล้วเล่นอะไรเล็กน้อย นอนเกือบยาม.
/*132วันพฤหัสบดี วันที่ ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้า กินข้าวแล้วไปเรียนหนังสือ เที่ยงกลับมาเรือน โจษกันว่าคุณหญิงประสูติแล้วเป็นผู้ชาย สมเด็จแม่เสด็จ เราตามเสด็จไป ลูกอ้วนขาว แล้วเรากลับมากินข้าวกลางวัน ประสูติหมอและปี่พาทย์มาไม่ทัน เย็นเราไปบน สมเด็จแม่ฝากของไปถวายทูลหม่อมบน เป็นของๆ สมเด็จแม่ฝากไปประทานโยมพระสุภูติเมืองลังกา กับเกี้ยวที่เราใส่เมื่อกฐินไปส่งด้วย เราขึ้นไปทูลหม่อมบนยังไม่ประทมตื่น เราออกไปเรียนหนังสือ ทูลหม่อมบนประทมตื่น เรากลับเข้ามาทูล แล้วตามเสด็จไปที่ออกขุนนาง เสด็จขึ้นเกือบทุ่ม เสวยที่สวนสวรรค์ วันนี้ไม่ได้เล่นพระ1 เรามาเรือน นอนสองทุ่มนาน.
/*133วันจันทร์ วันที่ ๒๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๒๘
ตื่นนอนเช้าสองโมงนาน ฝนตก เรากินข้าวแล้วป้าโสมบอกเราว่าเจ้าเข่งให้เฝ้าที่มาบอกให้เราไปเลี้ยงพระสดับปกรณ์ เราแต่งตัวไปเลี้ยงพระที่พระที่นั่งอมรินทร์ เสร็จแล้วเรากลับมาจะถวายพระราชกุศล ทูลหม่อมบนยังไม่ประทมตื่น เรากลับมาเรือน เล่นในห้องรับแขก เรารู้ข่าวว่าองค์หญิงเยาวภามาอยู่ที่เรือนเรา คุณหญิงเป็นโรคปัจจุบันอาการมาก บ่ายสามโมงเราไปบน คิดว่าจะไปเรียนหนังสือ พระยาศรีสุนทรไม่มา เราไปเฝ้าทูลหม่อมบน บ่ายสี่โมงนานเขามากราบทูลว่าคุณหญิงตายแล้ว เราสงสารลูกทั้งสองคน คนผู้ชายยังไม่ได้สมโภชเดือน ยังเล็กทั้งสองคน ต้องมาอยู่ที่เรือนเรา เราตามเสด็จทูลหม่อมบนออกไปข้างหน้า ประทับห้องไปรเวต รับสั่งปรึกษาจะบอกข่าวคุณหญิงถึงองค์สาย2 จะทางตะละกราฟหรือหนังสือ เสด็จขึ้นสองทุ่มนาน ทรงประคบ เรามาเรือนยามหนึ่ง.
/*134วันอังคาร วันที่ ๒๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๒๘
สามโมงเช้าเราไปเรียนหนังสือ กลับมาเรือนย่ำเที่ยง บ่ายทูลหม่อมบนเสด็จลงมาที่เรือนเรา เอาพระธำมรงค์มาผูกมือองค์หญิงองค์ชายลูกคุณหญิง แล้วเสด็จขึ้น องค์หญิงตามเสด็จขึ้นไปด้วย ได้ประทานดุมเพชรของแม่อีกสำรับหนึ่ง เย็นเราไปบน ตามเสด็จไปที่ออกขุนนาง เสด็จขึ้นทุ่มหนึ่ง เรากลับมาเรือน ใบบอกอ่านถวายวันนี้เรื่องผู้ร้าย นอนสองทุ่มนาน.
/*135วันศุกร์ วันที่ ๒๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้า กินข้าวแล้วไปเรียนหนังสือ เสด็จน้าประชวรพระครรภ์ เราไปเฝ้าทูลหม่อมบนก่อนแล้วออกไปเรียนหนังสือ บ่ายสองโมงเศษประสูติเป็นผู้ชาย1 เราดีใจมาก เราได้รับไว้กับเสด็จน้าแล้วว่าถ้าเป็นผู้ชาย เราจะทำขวัญสิ่งของ ถ้าเป็นผู้หญิงเราไม่ให้ เย็นกินข้าวที่บน สมเด็จแม่รับสั่งให้เรานอนบน เรานอนกับน้องๆ ในห้องประทมเก่าของเสด็จน้า นอนสี่ทุ่ม เมื่อเรามานอนสมเด็จแม่เสวยอยู่ เรากินเครื่องฝรั่งด้วยแล้วตามเสด็จสมเด็จแม่ไปดูดาวตก เรายังไม่เคยเห็นเลย ตกมากจริง ๆ2 ลางทีก็เห็นย้อยลงมายาว คล้ายดอกไม้เพลิง วันนี้พระยาภาส3ได้ให้สมุดนิทานฝรั่งต่างๆ เราหลายเล่ม.
/*136วันพุธ วันที่ ๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้า กินข้าวแล้วแต่งตัวไปตามเสด็จพระมหาปราสาท เช้าทูลหม่อมบนเสด็จทางข้างใน เลี้ยงพระเสร็จแล้วเวียนเทียน เสด็จขึ้น เราให้ป้าโสมโกนผมแล้วนอนกลางวัน ตื่นย่ำค่ำ กินข้าวแล้วแต่งตัวไปตามเสด็จ สองทุ่มเศษทูลหม่อมบนเสด็จลงพระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระสวดมนต์จบแล้วเสด็จไปรับสั่งกับเจ้านายข้างหน้า เสด็จขึ้นรับสั่งกับเจ้านายข้างในถึงเรื่องพม่าเสียเมืองกับอังกฤษ ท่านทรงเวทนา เสด็จขึ้น เราไม่หาวนนอน อ่านหนังสือทูลหม่อมทรงแต่งประทานเรื่องจันทรวงศ์มณี เราหัวเราะใหญ่ ขันมาก ใครฟังที่ไม่หัวร่อไม่มีเลย เรานอนสองยาม.
วันเสาร์ วันที่ ๑๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้าก่อนโมง กลับลงมากินข้าวที่เรือน สามโมงนานแต่งตัวไปบน ใส่เสื้อเยียรบับ ถึงบนแม่แสบอกว่าทูลหม่อมบนจะทรงเครื่องจักรี เราให้ไปตามป้าโสมมาแต่งตัวใหม่ ห้าโมงทูลหม่อมเสด็จทรงพระราชยาน เราตามเสด็จไปบนพระราชยานด้วย ถึงวังเสด็จตา พอได้เวลาพระฤกษ์/*137สรงแล้ว พระยาศรีสุนทรอาจารย์เราอ่านประกาศ ในเวลานั้นเราได้ยืนในที่ประชุมข้างทูลหม่อม ทูลหม่อมประทานพระสุพรรณบัฏแล้วประทานพระแสง พระธำมรงค์ พระดุมอย่างเก่า แล้วเราตามเสด็จขึ้นไปบนตำหนักที่ทำใหม่ เลี้ยงโต๊ะเสร็จแล้วเสด็จกลับ ที่หน้าท้องพระโรงมีงิ้วของเราด้วย ป้าโสมกลับจนบ่าย บอกเราว่าดูงิ้วของเราจึ่งกลับช้าไป ค่ำทูลหม่อมเลี้ยงโต๊ะฝรั่ง เราคอยอยู่จนเสด็จขึ้นสี่ทุ่มนาน ได้ประทานของแจกของสมเด็จตา ขันครอบกับกระโถน นอนห้าทุ่ม.
วันอังคาร วันที่ ๑๕ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวที่ในสวน สามโมงจึ่งได้ไปเรียนหนังสือ กลับมาจากเรียนหนังสือเที่ยงนาน กินข้าวกลางวันแล้วเล่นกับยายอิน สนุกมาก เย็นไม่ได้ไปบน ที่เรือนมีสวดมนต์สมโภชเดือนองค์ชายลูกคุณหญิง สมเด็จแม่รับสั่งให้เราอยู่จุดเทียน เป็นพระธุระของสมเด็จแม่ทั้งนั้น ทูลหม่อมบนประทานนามว่ารังสิตประยูรศักดิ์1 พระไปแล้วออกมาดูเย็บพระอู่อยู่ที่มุข นอนยามนาน.
/*138วันเสาร์ วันที่ ๑๙ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้าไปเรียนหนังสือ กลับเที่ยงนาน ป้าโสมไม่อยู่ไปเยี่ยมประชวรทูลหม่อมอาองค์ใหญ่ เรามาเล่นตุ๊กตาอยู่ที่มุข เย็นไปบน เฝ้าในที่ เรานุ่งผ้าพื้นสีม่วงแก่ไป ทูลหม่อมบนรับสั่งว่ารำคาญพระเนตร ให้เราไปผลัดเสียใหม่ แล้วเสด็จไปเสวย เสร็จแล้วประทานของวันเกิดน้องหญิงใหญ่ ได้ตุ๊กตาถ้วยมาก แล้วทูลหม่อมบนทรงเครื่องใหญ่2 เราฟังอ่านโคลงเทศน์มหาชาติ ขับเสภาจนทรงเครื่องเสร็จ จึ่งกลับมากินข้าวเย็นที่เรือน.
วันพุธ วันที่ ๒๐ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๘
สามโมงเช้าเราไปเรียนหนังสือ กลับห้าโมงนาน บ่ายไปบนเฝ้าในที่ แล้วตามเสด็จไปที่ออกขุนนาง รับสั่งให้เรามาเชิญพระมหามาลา เสด็จวัดพระแก้วทอดพระเนตรพระไล่หนังสือ เสด็จกลับจากวัดทุ่มหนึ่ง ทรงจุดเทียนเทวรูปที่จะไปแห่ช้าหงส์1 เสด็จขึ้น เรากลับมาเรือน ดูสมุดรูปที่ป้าโสมซื้อให้วันนี้ นอนสองทุ่มนาน.
/*139วันเสาร์ วันที่ ๒๓ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวเสร็จแล้ว แต่งเครื่องจักรีตามเสด็จทูลหม่อมบนไปวังทูลหม่อมอา พระฤกษ์สามโมงกับสิบห้านาที สรงแล้วรับพระสุพรรณบัฏ อ่านคำประกาศเหมือนกันกับทูลหม่อมอาพระองค์ใหญ่ เสร็จแล้วทูลหม่อมเสวยโต๊ะพร้อมด้วยเจ้านาย เราก็กินด้วยเหมือนที่วังสมเด็จตา ต้นไม้ทองเงินที่ถวายทูลหม่อมดูงามแกรนไม่มีใครเหมือน ของแจกก็ดูเหมือนท่านผู้ที่ได้จะยินดีมาก หนังสือราชประวัติทั้งสี่แผ่นดิน เราได้ยินคนพูดว่าชอบหลายคน เราได้(กระ)เป๋าหิ้วก้าไหล่ทองกับเครื่องเขียนหนังสือ กับสมุดหนังสือราชประวัติเล่มหนึ่ง เครื่องกาแฟของเล่นก้าไหล่ทองชุดหนึ่งเราให้องค์หญิงเยาวภา เสด็จกลับบ่ายสองโมง ค่ำเราไปบน เฝ้าที่บอกว่าทูลหม่อมบนทรงละเลงขนมเบื้องด้วยพระหัตถ์ของท่านเอง เรากิน ช่างอร่อยเสียจริงๆ เรากลับมาสองทุ่มนาน นอนฟังป้าโสมอ่านพระราชประวัติ.
/*140วันพฤหัสบดี วันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นนอนเช้าก่อนโมงเล่นในห้องรับแขก บ่ายไปดูป้าโสมจัดของลงหีบ เย็นไปบน ทูลหม่อมบนเสด็จออกรับแขกเมือง เสด็จขึ้นจากข้างหน้าเกือบทุ่ม เราออกไปรับฎีกา ได้รับมาทุกฉบับแล้วเข้าไปเฝ้าในที่ น้องชายโตเข้าไปซน ทูลหม่อมท่านกริ้ว เรากับน้องหญิงใหญ่พลอยถูกด้วย เราเสียใจมากจนร้องไห้ แล้วกลับมาเรือน กินข้าวแล้วนอนยามหนึ่ง.
วันอังคาร วันที่ ๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วแต่งตัวไปบน คอยตามเสด็จไปวัดราชบพิธ ทูลหม่อมเสด็จพร้อมด้วยกระบวนข้างใน ประทับสวนสราญรมย์ก่อน ได้เวลาจวนเพลจึ่งได้เสด็จวัด เลี้ยงพระถวายของไทยทานและผ้าตามเคย แล้วเสด็จไปที่พระเจดีย์สมเด็จป้า ทรงวางพวงมาลัยดอกกุหลาบขาวทูลหม่อมทรงทำเองที่สวน สมเด็จแม่ก็ทรงวางพวงหนึ่ง เรากับน้องชายโตวางด้วยคนละพวง แต่มาลัยสองพวงนี้เสด็จลุงกรมหมื่นภูธเรศประทาน สดับปกรณ์แล้วเสด็จกลับ เย็นแต่งตัวไปบน ค่ำตามเสด็จไปวังเสด็จอาจิตรเจริญ สวดมนต์เย็น จะรับตำแหน่งพระยศเป็นกรมขุน เสด็จกลับราวสองทุ่ม.
/*141วันจันทร์ วันที่ ๒๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๒๘
เราตื่นก่อนย่ำรุ่ง ไม่สบาย ลงท้องไปครั้งหนึ่ง ทีหลังอีกหลายครั้ง อาเจียน ๒ ครั้ง เราตกใจกลัวจะตาย สมเด็จแม่ขึ้นไปกราบทูลทูลหม่อมบน ท่านเสด็จลงมา รับสั่งให้ไปตามหมอเกาแวน องค์สาย พระยาอมรสาตร์ หมอจ๋าย เสด็จลุง กรมหมื่นภูธเรศ เสด็จลุงเทวัญ เราไม่สบายมาก เสด็จลุง เสด็จอาก็เข้ามาหลายพระองค์ มีทูลหม่อมอาองค์ใหญ่องค์น้อยเป็นต้น ข้างในก็เสด็จมากหลายพระองค์ เรานอนหลับบ้าง ตื่นบ้าง ไม่ใคร่จะสบาย เมื่อคืนนี้ก็ไม่ได้นอนยังรุ่ง ปวดท้องเหลือทน.
พ.ศ. ๒๔๒๙
วันเสาร์ วันที่ ๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นนอนเช้า กินข้าวแล้วเล่นในห้องสมเด็จแม่ เย็นออกไปเล่นที่ดาดฟ้า หมอจ๋ายมากวาดยา แกตื่นว่ายังไม่เคยมาเห็นเลย แล้วสมเด็จแม่ทรงหุงข้าวให้เรากิน ท่านก็เสวยด้วย เรานอนทุ่มนาน.
/*142วันพุธ วันที่ ๑๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๙
สามโมงนานเราแต่งตัวไปบน ได้ตามเสด็จไปพระมหาปราสาท สรงน้ำพระบรมธาตุ สรงน้ำพระบรมอัฐิ เสร็จแล้วทูลหม่อมบนสรงมูรธาภิเษกตามเคย วันนี้เป็นวันเถลิงศก ใช้เขียนปีจอ อัฐศก๑๙ ๑๒๔๘ ตั้งแต่วันนี้ไปเลี้ยงพระสดับปกรณ์ ผ้าคู่มีขวดน้ำตามเคยเหมือนทุกปี เสด็จขึ้นย่ำเที่ยงแล้วทรงทิ้งทานอัฐ แย่งกันสนุกมาก บ่ายสองโมงเลี้ยงโต๊ะข้าวแช่ เรานั่งโต๊ะด้วย กลับมาเรือนบ่ายสี่โมง ไปสรงน้ำสมเด็จตา เรามาตามทางพบทูลหม่อมบนเสด็จวัดพระเชตุพน ท่านทรงหยอกเรา กลับมาจากวังสมเด็จตาแล้ว ตามเสด็จออกไปวัดพระเชตุพน เอาน้องชายที่บน1ไปด้วย เสด็จกลับถึงพระที่นั่งพอพลบ สองทุ่มเสด็จวัดพระแก้ว ทรงนมัสการสรงน้ำพระในโบสถ์แล้วเสด็จไปหอพระนาก สรงน้ำสดับปกรณ์พระอัฐิเจ้านาย เสด็จกลับสี่ทุ่ม เราได้สรงน้ำพระอัฐิเสด็จลุงองค์กรรณ2ด้วย กลับมาป้าโสมให้กินของ แล้วนอนสี่ทุ่ม.
/*143วันศุกร์ วันที่ ๑๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๒๙
ตื่นนอนเช้าสองโมงเศษ กินข้าวเสร็จแล้วไปเรียนหนังสือ ได้รดน้ำสงกรานต์อาจารย์ อาจารย์ก้ำใหญ่3 เขียนคาถาและโคลงให้พรเรา รดน้ำปีนี้เราเติมเงินให้ด้วยสิบตำลึง แกจึ่งก้ำมาก เสด็จอาชุมพล1รับสั่งบอกเราว่า เสด็จน้าโตจะมาถึงกรุงเทพฯ2 ในวันนี้
คาถานี้พระยาศรีสุนทรโวหารได้ให้ไว้ วัน ๖ ๑๓ฯ ๕
ยสสฺสีเตชวาโหตุ
สุขิโตจนิรุพฺพโท
ทฺวิธาพเลนสมฺปนฺโน
ยโสโภคสมปฺปิโต
อิสฺสริยฺจธมฺเม
สมฺมาธาเรตุเมติกํ
สุขชีวีอโรคีจ
าตุจีเรนอายุนาติ
๏ จงเจริญพระยศทั้ง
ศฤงคาร
เจริญพระเกียรติไพศาล
แผ่หล้า
จงเจริญพระชนม์นาน
ฉนำนับ ร้อยเฮย
เจริญพระเดชปราบข้า
ศึกเสี้ยนภัยสูญ ฯ
/*144วันเสาร์ วันที่ ๘ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๙
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้ว แต่งตัวจะตามเสด็จสมเด็จแม่ไปถ่ายรูป ฝนตกไม่ได้ไป ไปเฝ้าทูลหม่อม3ในที่แล้วมากินข้าวกลางวัน กำลังดูน้องหญิงใหญ่เล่นตุ๊กตา ได้ยินเสียงปี่พาทย์ เราวิ่งไปดู สมโภชพระแสง ทูลหม่อมทรงเล่าให้เราฟังว่า พระแสงไม้ดำองค์หนึ่งมีปล้องทองคำนั้น ทูลหม่อมปู่ทรงพระสุบินว่า ทูลหม่อมทรงคลานออกมาจากพระแสงองค์นั้น มาเกาะอยู่ที่พระอังสาทูลหม่อมปู่ แล้วทูลหม่อมก็ประสูติ อีกองค์หนึ่งประดับเพชรกับทองเกลี้ยง สององค์นี้จะประทานเราเมื่อเวลาลงสรง แล้วรับสั่งบอกชื่อพระแสงเราหลายองค์.
/*145วันอังคาร วันที่ ๑๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๙
สองโมงเศษเราไปเรียนหนังสือ อาจารย์ยังไม่มา เราไปเฝ้าทูลหม่อม ท่านรับสั่งเล่าพระสุบินกับเสด็จน้าว่า ท่านทรงพระสุบินว่าจะเสด็จไปที่แห่งหนึ่ง ทรงตกเบ็ดปลา สมเด็จแม่ก็ทรงตกเบ็ดเหมือนกัน เสด็จน้าทรงตกอยู่ข้างใน ทูลหม่อมทรงตกติดตัวหนึ่ง ยกเบ็ดขึ้น ปลาหายไป เสด็จน้าทรงตกได้ส่งออก ไปถวาย สมเด็จแม่ช่วยปลดปลา ปากฉีกหนีไป สมเด็จแม่ตกน้ำลงไปด้วย ทูลหม่อมท่านสวดยันทุน1
บ่ายเสด็จออกทรงรับแขกเมือง แล้วเสด็จที่ออกขุนนางทรงแจกเบี้ยหวัดเจ้านายต่างกรม เสด็จขึ้นทางพระทวารโอฟิต ก่อนทุ่มป้าโสมให้เราทูลลาจะไปดูงานบ้านเสด็จอาดิศ เราทูลลาให้แล้วมากินข้าว นอนทุ่มนาน.
/*146วันศุกร์ วันที่ ๑๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๙
ตื่นโมงนาน แต่งตัวตามเสด็จสมเด็จแม่ไปดูแรกนา สมเด็จแม่ทรงรถหน้าพระที่นั่งจักรี ทูลหม่อมไม่ได้เสด็จ สมเด็จแม่เสด็จประทับบนพลับพลา เจ้านายข้างหน้าเสด็จหลายพระองค์ มีสมเด็จตาเป็นต้น เราออกตื่นหน่อยๆ เพราะยังไม่เคยดูเลย แห่กระบวนดูกร่อย แต่ราษฎรมาดูมากทีเดียว นุ่งผ้าสี่คืบ2 วัวกินหญ้า กินเหล้า กินถั่วงา มีของแจกด้วย เราได้หีบเขียนหนังสือ.
/*147วันอาทิตย์ วันที่ ๒๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๙3
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วไปทรงบาตร วันนี้คล้ายกับวันเกิดของเรา ทรงบาตรแล้วออกไปเรียนหนังสือ ท่านอาจารย์ได้ให้พรเรา อ่านแล้วทิ้งทานอัฐ กลับมาเรือนกินข้าวกลางวัน ทูลหม่อมประทมตื่นเข้าไปเฝ้า ได้ประทานของวันเกิดเสื้อหกสำรับ ของเล่นมากหลายอย่าง ของปีนี้เราออกชอบใจมาก นายห้างแรมเซให้เราสำรับหนึ่ง มีนาฬิกาห้อยที่กังเกงด้วย บ่ายห้าโมงได้ตามเสด็จไปเมรุ1 ประทับพลับพลา ทรงทิ้งทาน จุดดอกไม้ (เพลิง) ตามเคย แล้วมีหนังธรณีไหว2หน้าพลับพลา เบิกบ้องตัน3 มีเมียชื่อสาวไหม ออกไปแทงเสือ แล้ว (หนัง) จับเรื่องเมื่ออินทรชิตแผงศรนาคบาศ เสด็จกลับสองทุ่มเศษ เราผลัดผ้าแล้วเข้าไปเล่นกับน้องชายเล็ก กลับมานอนสี่ทุ่มเศษ.
/*148วันพุธ วันที่ ๓๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๙
ตื่นสองโมงเช้ากินข้าวแล้วฝนตก ไปเล่นน้ำฝนแล้วมาดูจัดโต๊ะด้วย เมื่อวันอาทิตย์ แรมสิบเอ็ดค่ำ เดือนเจ็ด ตรงกับวันเกิดของเรานั้นกำลังการเมรุ จึงได้มาเลี้ยงโต๊ะวันเกิด (วันนี้) เชิญพี่น้องเรามาเสวย ๒๔ รวมทั้งเราด้วย ๒๕ เวลากลางวันทูลหม่อมอาพระองค์น้อยประทานจานสำหรับกินผลไม้เป็นสีชมพู มีรูปเรากับน้องหญิงใหญ่นั่งด้วยกัน กับมีดซ่อมด้ามมุกมีตราสองเล่ม เสด็จลุงอดิศรประทานกาก้าไหล่ทองเล็กใบหนึ่ง เย็นเสด็จลุงกรมหมื่นนเรศเอาถุงตีนแพรมาให้เราหกคู่ เสด็จน้าโตให้ขนมกับหนังสือให้พร ทุ่มนานเลี้ยงโต๊ะ เลิกเลี้ยงยามนาน เรานอนสี่ทุ่ม
วันพฤหัสบดี วันที่ ๘ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๒๙
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วเล่นเทสิงโต4 ทูลหม่อมบนประทมตื่น เราเข้าไปเฝ้า ประทานมาลัยเพชร รับสั่งว่าถ้าทรงต้องการจะให้ลูกคนไหนใส่จะขอยืม ให้เราเอาไว้เถิด จะได้ใส่ให้ลูกของเราต่อไป แล้วได้ประทานรูปพระพุทธเจ้าแผ่นถ่ายออกจากแผ่นศิลาโบราณ สองทุ่มเสด็จออกพระที่นั่งจักรี สมโภชเสด็จอาโส1ทรงผนวช กับลูกวังหน้าบวชเณรรวมเป็นสามพระองค์.
/*149วันพฤหัสบดี วันที่ ๑๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๙
ตื่นโมงนาน สามโมงออกไปเรียนหนังสือ อ่านทั้งขอมทั้งไทย บ่ายสองโมงไปเฝ้าทูลหม่อมในหลังใหม่ บ่ายห้าโมงนานตามเสด็จไปที่ออกขุนนาง เสด็จขึ้น เราตามเสด็จเข้าไปเล่นกับน้องชายเล็กที่หลังใหม่ อยู่จนสี่ทุ่มจึงได้กลับมานอน วันนี้เจ้าต๋ง2เข้ามาเขียนลายครุยเจียระบาดของเรา.
วันจันทร์ วันที่ ๑๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๒๙
ตื่นนอนเช้าลงไปเขา รับจ้างทูลหม่อมวิดน้ำ ได้เงินสลึงหนึ่ง กินข้าวที่เขา แล้วตามเสด็จไปพระมหาปราสาท ทำบุญทูลหม่อมปู่ เลี้ยงพระ สดับปกรณ์ ทรงแจกเงินตามธรรมเนียมแล้วเสด็จขึ้น เรามากินข้าวแล้วนอนกลางวัน บ่ายสามโมงนานสมเด็จแม่ชวนเราไปตำหนัก มีเทศน์สองกัณฑ์ สวดมนต์ ยามหนึ่งเราตามเสด็จทูลหม่อมลงแพ จุดกระทงตามเคย ที่ตำหนักแพรื้อ เตรียมการที่จะลงสรง เสด็จขึ้น เรากลับตำหนัก นอน.
/*150วันพุธ วันที่ ๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๒๙
ตื่นนอนสองโมงกินข้าวแล้ว แต่งตัวไปคอยตามเสด็จทรงบาตร สี่โมงเสด็จลงทรงบาตร แล้วเสด็จออกทรงประเคนห้าโมงนาน เสด็จขึ้นย่ำค่ำ รับสั่งให้เรากับน้องไปจุดโคมชัย แล้วกลับมาไปจุดดอกไม้ (เพลิง) สองทุ่มไปมีเทศน์ แล้วเรามาเล่นงูกินหางกับทูลหม่อม (ทรงเป็นแม่งู) สมเด็จแม่เป็นพ่องู เราออกสนุกมาก ห้าทุ่มนานเสด็จลงแพ เสด็จขึ้นเจ็ดทุ่มเศษ.
วันพุธ วันที่ ๑๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๒๙
ตื่นนอนเช้าโมงหนึ่ง ป้าโสมบอกเราว่าหญิงแฝดคนเล็กที่เมื่อวานชักไป ตายเสียแล้ว เราเสียใจมากนัก ว่าตายก่อนโมง สมเด็จแม่ก็ไม่ได้ประทมบน เราออกไปกินข้าวแล้วไปเรียนหนังสือ กลับมาเล่นตุ๊กตา เวลาเสด็จออกเรากินข้าว ไม่ได้ตามเสด็จ ป้าโสมไม่อยู่ ไปส่งศพ กลับมาสองทุ่ม เราหาวนอน นอนหลับ.
/*151วันศุกร์ วันที่ ๑๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นเช้าสองโมง กินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสือ แล้วกลับมาเล่นคลุมไก่ บ่ายไปเฝ้า ทูลหม่อมไม่ได้เสด็จออกขุนนาง ท่านไม่ทรงสบาย เสียพระทัยมากนัก1 ย่ำค่ำแล้วประทานเทียนไปชักโคมชัย เรากลับมาเล่นคลุมไก่ นอน.
/*152วันจันทร์ วันที่ ๒๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นนอนเช้า กินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสือ สี่โมงแล้วแผ่นดินไหว ไม่รู้ว่าอะไรกัน เอะอะกันยุ่ง ห้าโมงแล้วกลับมาเลี้ยงพระที่ห้องเหลือง วันนี้เป็นสำรับเจ้านายข้างในเลี้ยงพระ เวียนเทียน สมโภชแล้วเรามากินข้าว บ่ายสองโมงเราแต่งตัวสวมเสื้อเยียรบับพันแขนดำ ตามเสด็จทูลหม่อมออกทางพระทวารที่เสด็จออก ทูลหม่อมประทับบนโธรน เรายืนหน้าโธรนเบื้องขวาตามเคย หยุดเสียงประโคม รับสั่งว่า
วันนี้ฉันจะให้ตราลูก เมื่อฉันอายุได้เก้าขวบ ฉันได้รับตรานพรัตนราชวราภรณ์ เวลานี้ลูกชายใหญ่อายุได้เก้าขวบ ตราจุลจอมเกล้าเป็นของใหม่ ตรานพรัตนจะเอาไว้ให้ต่อเวลาลงสรง ฉันได้คิดว่าจะให้แต่เล็กแล้วก็ยังหาได้ให้ไม่ เวลานี้ท่านทั้งปวงมาประชุมพร้อมหน้ากัน ฉันจะให้ตราปฐมจุลจอมเกล้าลูกชายใหญ่เป็นราชอิสริยยศสืบไป
แล้วรับสั่งให้หาเราเข้าไป เราถวายคำนับแล้วนั่งคุกเข่า ทรงสวมสายสะพายสีชมพูประทานเรา สวมสร้อยติดที่ไหล่ รับสั่งให้พระยาภาสช่วยแต่งให้เราให้เรียบร้อย แล้วประทานเสด็จอากรมขุนนริศกับขุนนางอีกหลายคน เสร็จแล้วประทานพร แล้วเสด็จไปถวายบังคมพระบรมรูปบนปราสาทศิวาลัย รับสั่งให้เราจุดเครื่องทองน้อยบูชา กลับมาป้าโสมก้ำใหญ่ หุบไม่ลง1 ยามเศษสวดมนต์ที่พระที่นั่งจักรี เรานอนห้าทุ่ม.
/*153วันจันทร์ วันที่ ๑๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นก่อนโมง กินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสือ กลับมาห้าโมง เราไม่สบาย เวียนหัว คลื่นไส้ เกือบบ่ายสามโมง เราลงไปเฝ้าทูลหม่อม เย็นเสด็จออกทางประตูพรหม ทอดพระเนตรรถที่จะใส่ศพหญิงแฝด ดูงามดี แล้วรับสั่งใช้เรามาเชิญเสด็จสมเด็จแม่ เสด็จน้ากับแม่พร้อมให้ออกไปดูรถแล้วไฟไหม้ เราได้ยินเสียงยิงปืน จะเป็นที่ไหนยังไม่รู้ ย่ำค่ำแล้วเสด็จออกขุนนาง ใบบอกอ่านถวายวันนี้ขอที่วิสุงคามสีมา2 กับส่งเงินส่วย ทุ่มนานเสด็จขึ้น เรานอนสองทุ่ม.

/*154วันอังคาร วันที่ ๑๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นนอนโมงเช้านาน กินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสือ บ่ายสองโมงลงไปเฝ้าทูลหม่อม เรารู้ข่าวว่าเรือรบแตกลำหนึ่ง3ที่หน้าเมืองจันทบุรี คนตายมาก แต่กัปตันกระเด็นไปไกลราวสองเส้น เรือชื่อสังหารไพริน กับได้ข่าวพระอนุรักษ์ชื่อตัว ชื่อกลิ่นไปราชการเมืองภูเก็ต เป็นไข้ตาย ทูลหม่อมเสียพระทัยมาก ทุ่มนานเสด็จไปทางพระมหาปราสาท สวดมนต์หอธรรมสังเวช มีเทศน์แล้วเสด็จกลับจากหอ เรานอนสี่ทุ่ม.
วันจันทร์ วันที่ ๒๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วตามเสด็จทูลหม่อม ดูแห่ชักศพองค์หญิงประไพพรรณพิลาศ มีรถเมของเสด็จลุงเสด็จอาแต่งมาถวายช่วยทูลหม่อมใส่สังเค็ด แต่งต่างๆ กัน บางรถก็งามมาก กระบวนแห่ก็มาก ศพใส่รถ ขรัวลุงอ่านหนังสือ ทรงรถเหมือนกัน แห่หมดกระบวนแล้ว ทูลหม่อมทรงพระราชยานไปคอยอยู่ที่ประตูวัดตามทางซึ่งรถจะไปหยุด ศพไปถึงขึ้นเกริน ตั้งบนแว่นฟ้า เวลาบ่ายเสด็จออกพลับพลา ทรงทิ้งทาน ฉลากดีๆ มาก ทูลหม่อมเสด็จขึ้นสองยามนาน.
/*155วันพฤหัสบดี วันที่ ๓๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๒๙
ตื่นนอนแต่เช้าแต่งตัวไปตามเสด็จ วันนี้เก็บอัฐิดูหาบสามหาบ ทรงเก็บอัฐิลงโกศทอง แล้วแห่อังคารมาบรรจุที่อนุสาวรีย์1 เมื่อเวลาบรรจุเสร็จแล้ว เจ้านายข้างหน้าข้างในทรงวางพวงมาลัยทุกพระองค์ เวลาเย็นสวดมนต์ฉลองอนุสาวรีย์ ที่อนุสาวรีย์ข้างบนมีพระพุทธรูปเท่าตัวองค์หญิงประไพพรรณพิลาศ ข้างล่างมีรูปตัวยืน น่าเอ็นดูมาก แล้วมีหนังสือจารึกในแผ่นศิลาเป็นฉันท์เป็นโคลง2ต่างกัน.
/*156วันเสาร์ วันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๙
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วแต่งตัวตามเสด็จไปเมรุ เสด็จไปถึงมีเทศน์ สดับปกรณ์แล้วประทานของเจ้านายข้างหน้าข้างใน ประทานรูปภาพต่างๆ ด้วย บ่ายสามโมงแห่กลับ เราตามเสด็จทูลหม่อมมาคอยรับอัฐิที่เรือนแม่พร้อม กระบวนแห่ไม่ได้เข้าไป อัฐิมาบนเสลี่ยงเล็ก พออัฐิขึ้นเรือน ทูลหม่อมทรงทิ้งทานเงินเฟื้อง เย็นแล้วเราหิวข้าวกลับมาก่อน กินข้าวในพระที่นั่งจักรี นอนสองทุ่ม.
วันพฤหัสบดี วันที่ ๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๙
ตื่นนอนเช้าสามโมงเราออกไปเรียนหนังสือ แล้วกลับมาเล่นในจักรี บ่ายสี่โมงนานแต่งตัวไปซ้อมแห่1 ทูลหม่อมเสด็จลงส่งเราที่เกยต้นชมพู่ แล้วแห่ไปตามระยะทางแห่ ถึงตำหนักแพด้วย แห่กลับค่ำ เรากลับมาตำหนัก นอนยามหนึ่ง.
/*157วันอาทิตย์ วันที่ ๙ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้ว เล่นกับเจ้าเล็กๆ อยู่ที่เรือน บ่ายมาเฝ้าทูลหม่อม เสด็จออกแขกเมืองทางห้องไปรเวต คนเฝ้าหลายพวก พวกหัวเมืองซึ่งได้มีท้องตราให้หาเข้ามาช่วยการพระราชพิธีลงสรง เสร็จเสด็จไปทอดพระเนตรการที่ตำหนักแพ สองทุ่มแล้วเสด็จขึ้น กินข้าวแล้วนอน.
วันจันทร์ วันที่ ๑๐ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นเช้าโมงเศษ กินข้าวแล้วเล่นอยู่ในห้องที่ตำหนัก วุ่นส่งของทำของกรึงนวม ยายอินบอกเราว่าทูลหม่อมเสด็จไปทรงจัดการอยู่ที่พระมหาปราสาท บ่ายเราไปพระมหาปราสาท ทูลหม่อมทรงจัดเสร็จแล้ว เสด็จขึ้น ค่ำเสด็จออกทางพระทวารจักรี เราตามเสด็จไป ทรงจุดเทียนสวดมนต์ตั้งน้ำวงด้าย2 เจ้านายขุนนางมาก พระเจ้านครเชียงใหม่ก็มาเฝ้า ทูลหม่อม/*158ท่านทรงยินดีมาก รับสั่งว่าเมื่อคราวทูลหม่อมอาหญิงกรมหลวงวิสุทธิกษัตริย์3 พระเจ้านครเชียงใหม่กาวิโลรสเคยได้มาเป็นคู่เคียง คราวนี้ขอให้พระเจ้านครเชียงใหม่เป็นคู่เคียง ถ้าเดินไม่ไหวก็ให้เดินแต่วันลงสรงวันเดียว พอเป็นสวัสดิมงคล แล้วประทานเสื้อครุยทองของกรมสมเด็จเสื้อหนึ่ง กับผ้าเยียรบับแดงพับหนึ่งขาวพับหนึ่ง รับสั่งถึงการลงสรงทั้งนั้น ทูลหม่อมอาประทานสมุดโปรแกรมลงสรง เรามาแจกเจ้านายข้างใน สวดมนต์จบ เสด็จขึ้น รับสั่งกับเจ้านายข้างในแล้วเสด็จลงแพ ทอดพระเนตรจัดการแพลงสรงและที่ตำหนักแพ ยามหนึ่งเสด็จขึ้น เรากลับมาเรือน กินข้าวแล้วนอน.
แต่งตัวในการแห่ลงสรง ปีจออัฐศก๑๙ ๑๒๔๘
วัน ๓ ฯ๓ ๒ ค่ำ ฟังสวดแต่งเครื่องขาว
วัน ๔ ฯ๔ ๒ ค่ำ แต่งเครื่องขาว
วัน ๕ ฯ๕ ๒ ค่ำ แต่งเครื่องขาว
นุ่งเยียรบับขาว ใส่สนับเพลาเชิงงอน ใส่เสื้อตาด คาดเจียระบาด ผูกอร่าม ใส่ถุงตีนแพรขาว ผูกของ ใส่เกี้ยวนวมเหมือนอย่างโสกันต์ แห่ กับใส่มงคลมีดอกเพชรติด
วัน ๖ ฯ๖ ๒ ค่ำ เวลาเช้าแต่งอย่างฟังสวด ถึงตำหนักแพ แต่งนุ่งผ้าขาว ใส่เสื้อถอด ใส่นวม สวมเครื่องทรงข้าหลวงเดิมของทูลหม่อม สรงแล้วนุ่งเยียรบับสี ห่มเสื้อครุยชั้นนอก ใส่เสื้อตาดเหลืองชั้นใน ใส่นวมสวมเกี้ยวบานพับข้างเดียว รับพระสุพรรณบัฏเสร็จแล้ว แต่งใส่สนับเพลาเชิงงอน นุ่งโจงกระเบนคาดเจียระบาดสี ใส่เสื้อจีบเอวตาดเหลือง ใส่มาลาติดตรานพรัตน์ ตราจุลจอมเกล้า ตราจักรี สวมสังวาลนพรัตน์ข้างหนึ่ง สังวาลเพชรข้างหนึ่ง เสื้อ หมวก ได้ประทานในเวลารับพระสุพรรณบัฏ บ่ายแต่งเครื่องต้น ใส่มงกุฎดอกไม้ไหว เหน็บพระแสงตรีเพชร เวลาเช้าใส่เสื้อจีบ เอวก็เหน็บพระแสงฯ
วัน ๗ ฯ๗ ๒ ค่ำ เวลาบ่ายแต่งเครื่องต้น ใส่มงกุฎดอกไม้ไหว เหน็บพระแสงทั้ง ๓ เวลา
/*วัน ๓ ฯ๑๐ ๒ ค่ำ เลียบพระนคร แต่งนุ่งเยียรบับ ใส่เสื้อเยียรบับ ผูกของข้อมือข้อตีน ใส่สายสร้อยสามสาย ติดตราที่อก ๓ ดวง สะพานแล่งสังวาลนพรัตน์ สวมสร้อยจุลจอมเกล้า สร้อยจักรี สวมเสื้อครุย ใส่มาลัยเพชรที่จุกใส่มาลาตาดที่ได้ประทาน ฯ
วัน ๕ ฯ๑๒ ๒ ค่ำ แต่งครึ่งยศลงไปดูกระบวนเรือ ใส่เสื้อเยียรบับ แต่ไม่ได้นุ่งเยียรบับ นุ่งผ้าม่วงจีน ไม่ได้ใส่มาลา ไม่ได้ใส่เสื้อครุย
–––
วันอังคาร วันที่ ๑๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วแต่งตัวไปบน ตามเสด็จไปพระมหาปราสาท เลี้ยงพระแล้วเสด็จที่วัด ทรงจุดเทียนไชยแล้วยกเศวตฉัตรด้วย รับสั่งให้เราถวายผ้าไตร ย่าม ตาลิปัตรตราของเรา เที่ยงเราทูลลากลับมาแต่งตัวที่ตำหนัก แล้วขี่เสลี่ยงไปที่พระที่นั่งนงคราญ บ่าย ๓ โมงเศษแห่ ทูลหม่อมอากับเสด็จลุงอดิศรกำกับกระบวน ตามระยะทางมีปี่พาทย์1 มีคน/*161มานั่งกลาบาต2 คนดูมากทั้งฝรั่งไทย เครื่องเล่นก็มีหลายอย่างสิงห์ที่ลาวเมืองหลวงพระบางเล่น สมเด็จตาตื่นว่าเคยมีแต่ครั้งเจ้าฟ้ากุณฑล3โสกันต์ ก็มาเล่น หน้าคล้ายราชสีห์ เมื่อแห่ถึงเกย ทูลหม่อมทรงฉลองพระองค์ครุย ทรงพระชฎา คอยรับเรา เจ้าคุณคลี่กับคุณยายรับกรเราจากทูลหม่อม เมื่อถึงบนปราสาท เรานั่งฟังสวดในพระฉาก จุดเทียนเครื่องนมัสการทองคำลงยา แล้วทูลหม่อมท่านนำพระครูพราหมณ์เข้ามา มีใบไม้สามกำใส่พานทองมาให้เรา ปัดที่แขนข้างละสามครั้ง ได้ยินทูลหม่อมรับสั่งว่าเป็นตำราสะเดาะพระเคราะห์ แห่กลับยังไม่ค่ำ เรามาเรือนกินข้าวแล้วนอน ถึงเกยเวลาไรทูลหม่อมรับสั่งถามเราทุกที หนักหรือไม่หนัก เหนื่อยหรือไม่เหนื่อย เราทูลว่าไม่หนักไม่เหนื่อย.
/*162วันพุธ วันที่ ๑๒ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้ว แต่งตัวไปเลี้ยงพระที่พระมหาปราสาท กลับบ่ายสองโมง แต่งตัวเหมือนเมื่อวานนี้ แต่งเครื่องขาว ต้องแต่งบ่ายสองโมง เพราะทูลหม่อมท่านรับสั่งไม่ให้แต่งเรากรึ้งไว้ บ่ายสามโมงขี่เสลี่ยง มีโหรพราหมณ์เป่าสังข์ โปรยข้าวตอกดอกไม้เหมือนอย่างโสกันต์ เรามาคอยทูลหม่อมอยู่ที่พระที่นั่งนงคราญ การแห่และ(พิธี)ที่บนปราสาทเหมือนเย็นวานนี้ แห่กลับค่ำ เรากลับมากินข้าวแล้วนอนทุ่มนาน.
วันพฤหัสบดี วันที่ ๑๓ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นเช้าสองโมง กินข้าวแล้วแต่งตัวไปเลี้ยงพระที่พระมหาปราสาท เลี้ยงแล้วกลับมาเรือน บ่ายสองโมงแต่งตัวไปเหมือนเมื่อวานนี้ วันนี้เย็นไปหน่อย แห่กลับค่ำ เรากลับมาเรือน กินข้าวแล้วนอนทุ่มนาน.
/*163วันศุกร์ วันที่ ๑๔ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นเช้าโมงหนึ่ง กินข้าวแล้วแต่งเครื่องขาว สามโมงเช้าแห่แต่เกยต้นชมพู่ไปหน้าโรงทอง โรงกษาปณ์ ออกประตูศรีสุนทรไปตำหนักแพ ถึงเกยพระที่นั่งราชกิจ ทูลหม่อมทรงรับ ทูลหม่อมย่าประทับทอดพระเนตรอยู่ที่พระที่นั่งราชกิจ เราไปถึงเปลื้องเครื่อง แต่งเครื่องถอด เสร็จแล้วทูลหม่อมทรงจูงมา เสด็จลุงเทวัญยังไม่มา เสด็จน้าโตจูงแทน มาที่พลับพลา1 รับศีล2แล้วเสด็จลงมาจูงเราไปนั่งที่พลับพลาทอง3 นั่งคอยฤกษ์ พอได้เวลาลอยบัตร4 ลอยมะพร้าว5 กุ้ง ปลา6 /*164พอได้เวลาทูลหม่อมทรงอุ้มเราลงทางบันไดแก้ว ส่งทูลหม่อมอาองค์น้อย ทูลหม่อมอาทรงรับเราจากพระหัตถ์ทูลหม่อม ทูลหม่อมอาทรงฉลองพระองค์ปักทองแล่งขาว ทรงผ้ายกขาวรับเราลงว่ายกับลูกมะพร้าว7 โผสามครั้ง แล้วกลับมานั่งบนที่รดน้ำ1 ทูลหม่อมทรง(รด)ประทาน2ก่อน แล้วเสด็จอุปัชฌาย์ ขรัวลุง สมเด็จวันรัตน สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ข้างในสมเด็จแม่ เสด็จน้า เสด็จยายแม้นเขียน เสด็จยายกินรี ป้าโสม ข้างหน้ากรมหลวงวรศักดา กรมขุนบดินทร์ กรมขุนเจริญ เสด็จอากรมหมื่นนเรศ เสด็จอากรมหลวงพิชิต เสด็จลุงเทวัญ เสด็จอากรมขุนนริศ น้าโต เจ้าพระยาสุรวงษ์ เจ้าพระยารัตนบดินทร์ เจ้าพระยาภาณุวงษ์ เจ้าพระยาพลเทพ เจ้าพระยามหินทร์ ทูลหม่อมอาพระองค์น้อย แล้วกลับขึ้นมารับน้ำสังข์ที่ทูลหม่อมย่า ทูลหม่อมอาพระองค์ใหญ่ แล้วเปลื้องเครื่องสรงออก ใส่เสื้อครุย นุ่งอย่างพระ เสด็จลุงจูง/*165มาส่งทูลหม่อม ท่านทรงรับเราส่งเกย แห่มาปราสาท แล้วประทานสุพรรณบัฏกับเครื่องยศ คือพระแสง ๒ แหวนนพเก้าวงหนึ่ง แหวนมรกตแกะตราของเราวงหนึ่ง พานหมาก ๑ กระโถน หีบหมาก เต้าน้ำพานรอง กับกาชาทอง มีเครื่องพร้อม แล้วมาแต่งตัวเครื่องมาลาที่ได้ประทานใหม่3 ติดตรานพรัตน์ สวมสายสร้อยนพรัตน์ เหน็บพระแสง แห่กลับ เราไม่ได้กลับมาเรือน อยู่ในสวน4 บ่ายสี่โมงแต่งเครื่องต้นใส่มงกุฎดอกไม้ไหว แห่กลับ.
/*166วันเสาร์ วันที่ ๑๕ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นนอนเช้าสองโมง เล่นกับเจ้าเล็กๆ บ่ายสองโมงนานแต่งตัวผัดหน้ากับผูกของข้อตีนเท่านั้น แล้วไปแต่งตัวที่(พระที่นั่ง)นงคราญ ทูลหม่อมอาองค์น้อยเสด็จเข้ามาแต่งกับภูษามาลา วันนี้ทรงชฎาห้ายอด อยู่ข้างจะหนักกว่ามงกุฎดอกไม้ไหว แห่ไปถึงที่สมโภช เรานั่งใต้เศวตฉัตรแล้วเวียนเทียนสมโภช ทูลหม่อมประทานเงินเรายี่สิบชั่ง ทองแท่งจีนแท่งหนึ่ง ราชทูตอังกฤษชื่อซาเตา1นำจดหมายตามสายโทรเลขของสมเด็จพระนางเจ้ากวีนเมืองอังกฤษ2มาให้พรเรา ทูลหม่อมทรงจูงเราไปจับมือราชทูตซาเตา แล้วทูลหม่อมทรงตอบขอบพระทัย (กวีน) เป็นเนื้อความหลายข้อ แกทูลทูลหม่อมว่า กวีนให้(ส่ง)หมายการที่ทำ3ไปถวายให้ถี่ถ้วน แห่กลับค่ำ เรามานอนทุ่มนาน.
/*167วันอาทิตย์ วันที่ ๑๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๙
ตื่นโมงนาน กินข้าวเช้าแล้วเล่นอยู่ในห้อง บ่ายแต่งตัวเหมือนเมื่อวานนี้ แต่ใส่มงกุฎดอกไม้ไหว แห่ไปถึง นั่งใต้เศวตฉัตรตามเคย เวียนเทียน4เสร็จแล้ว เจ้านายข้างหน้า เสนาบดี และเจ้านายข้างในทรงเจิมเรา ข้างหน้าตั้งแต่กรมหลวงวรศักดาลงมาจนถึงเสด็จลุง เสด็จอา เสนาบดี พระเจ้าเชียงใหม่เจิมด้วย ข้างในสมเด็จแม่ เสด็จน้า แล้วเจ้านายอีกหลายพระองค์ ที่สุดเพียงพี่หนู.
วันจันทร์ วันที่ ๑๗ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๙
วันนี้ได้ทราบว่าพระยาภาสเปิดบอลที่โรงภาษี เนื่องในการพระราชพิธีลงสรง เชิญคนไทยคนต่างประเทศถึง ๘๐๐ คน.
/*168วันอังคาร วันที่ ๑๘ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๙
สามโมงเช้าแต่งตัวนุ่งเยียรบับ ใส่เสื้อเยียรบับ สวมสายสร้อยจุลจอมเกล้า สายสร้อยจักรี ผูกของข้อมือ ใส่สายสร้อยสามสาย สายนพรัตน์อีกสายหนึ่ง ติดตราที่อกสามดวง นพรัตน์ จักรี จุลจอมเกล้า ใส่มาลัยเพชร ผูกของข้อตีนด้วย แล้วไปบน สวมเสื้อครุย ใส่มาลา แห่โดยกระบวนพยุหยาตราสี่สาย5 ตามเสด็จทูลหม่อมไปประทับที่พลับพลาหน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ ทรงเปลื้องฉลองพระองค์ครุย ถอดพระมหาพิชัยมงกุฎ เราก็ถอดมาลา ถอดเสื้อครุย ตามเสด็จไปนั่งที่โธรน เจ้านายต่างกรมมีทูลหม่อมอาองค์น้อย เป็นต้น เสด็จมายืนถวายคำนับ แล้วทรงรับเหรียญ เสด็จมาทางเหนือบ้างใต้บ้าง จัดกันเดินเป็นกระบวนมาตลอด จนหม่อมเจ้า ท่านเสนาบดี ฝ่ายทหารเดินมาข้างท้ายพลับพลา ฝ่ายพลเรือนเดินเหนือพลับพลา รับเหรียญแล้วไปนั่งเก้าอี้ในโรงซึ่งทำไว้หน้าพลับพลา ดูงามดี เจ้านายประทับบนพลับพลา แจกเหรียญเสร็จแล้ว ประทานพระแสงฝักทองคำทูลหม่อมอาองค์น้อย ประทานตรานพรัตน์เสด็จลุงเทวัญ เจ้านายได้สายสะพานสีน้ำเงินหลายพระองค์ ท่านเสนาบดี/*169ก็ได้ เจ้าประเทศราช หัวเมืองก็ได้อีกหลายคน ในเวลานั้นฝนตก พอริ้วกระบวนจะเสด็จกลับฝนหาย มีแดด ในเวลาที่เดินกระบวนทูลหม่อมทรงโปรยทานตลอด เมื่อประทับพลับพลาหมดกระบวนเจ้านายขุนนางแล้ว มีทิ้งทานต้น (กัลปพฤกษ์) สี่ต้น เจ้านายทรงฉลองพระองค์เยียรบับ ทรงผ้าเยียรบับ ทรงมาลา ขุนนางข้าราชการแต่งตัวเป็นสองอย่าง พวกที่เข้ากระบวนนุ่งเยียรบับ พวกที่ไม่ได้เข้ากระบวนพยุหยาตรานุ่งเกี้ยวสวมเสื้อเยียรบับ หมวกใส่ตามยศ เจ้านายข้างในห่มตาด ทรงเยียรบับจีบ เมื่อแห่มาถึงหน้าโรงทาน เราได้เห็นสมเด็จแม่กับเจ้านายผู้หญิงเสด็จออกมาทอดพระเนตร แห่กลับมาถึงเวลาบ่าย เราออกเหนื่อยหน่อย เพราะต้องนั่งอยู่นานมาก มี(ยิง)สลุตด้วยเมื่อเวลาเดินกระบวน เรากลับมากินข้าวแล้วสมเด็จแม่ถึงได้เสด็จกลับ ทอดพระเนตรกระบวนเจ้านายจนหมดค่ำแล้ว เรานอนทุ่มหนึ่ง.
/*170วันพุธ วันที่ ๑๙ มกราคม พ.ศ. ๒๔๒๙
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วเล่นในห้องรับแขก บ่ายมาเฝ้าทูลหม่อม รับสั่งให้เราไปหยิบตะกรุดพระสุพรรณบัฏ1มาถวายทอดพระเนตรแล้วทรงจูบเรา อี๋เรามาก ย่ำค่ำแล้วเรากลับมาเรือน กินข้าว เล่นอยู่ที่ชาลาดาษฟ้า นอนยามหนึ่ง.
/*172วันพฤหัสบดี วันที่ ๓ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นนอนเช้า กินข้าวแล้วสี่โมงเช้าไปถ่ายรูป วันนี้แต่งเครื่องต้น ถ่ายสองรูป รูปหนึ่งใส่มงกุฎ รูปหนึ่งใส่ชฎาห้ายอด อีกรูปหนึ่งแต่งอย่างวันเลียบพระนคร บ่ายโมงหนึ่งกลับมา ได้ตามเสด็จไปที่ออกขุนนาง เวลาย่ำค่ำมีใบบอกมากราบทูลหลายฉบับ เสด็จขึ้นสองทุ่ม เรากลับมาเรือน เล่นในห้องรับแขก นอนสี่ทุ่ม.
/*173วันศุกร์ วันที่ ๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๙
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสือ กลับมาเล่นในห้องรับแขก บ่ายไปบนเฝ้าที่ชั้นต่ำ1 ย่ำค่ำเสด็จออกขุนนางในพระที่นั่งจักรี เสด็จขึ้น เราตามเสด็จเข้าไป ทูลหม่อมประทานคำที่จะตอบพวกกรมการและหัวเมืองซึ่งมาไม่ทันงาน (พระราชพิธีลงสรง) จะมาหาเราพรุ่งนี้ มีเนื้อความสามข้อ2 ข้อหนึ่งว่าเจ้าเมืองกรมการและไพร่บ้านพลเมือง และผู้ซึ่งแต่งให้มาแทนกัน ซึ่งได้มาหาเราในวันนี้ มีความสุขสบายดีอยู่หรือ ข้อสองว่าเรามีความเสียดายที่มาไม่ทันจะดูการทั้งปวง.
/*174วันเสาร์ วันที่ ๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วท่องหนังสือกระหนาบไป บ่ายสี่โมงไปบนเฝ้าทูลหม่อม ทูลถามถึง (เรื่อง) แต่งตัว แล้วมาแต่งตัวอย่างเด็ก ใส่เสื้อกังเกงปักทอง ใส่สังวาล ของผูกมือ ผูกตีน แล้วไปนั่งโธรนที่พระที่นั่งจักรีข้างด้านเหนือ พระยาศรีนำเจ้าเมืองกรมการเข้ามา กับหลวงวิจารณ์อาวุธนำหัวเมืองฝ่ายใต้ อ่านมากหลายเมือง เราจำไม่ได้ เราพูดสามข้อตามที่ทูลหม่อมทรงสอนเรา แล้วเรากลับมาเฝ้า ทูลหม่อมรับสั่งถาม เราทูลว่าไม่ใคร่จะได้ยิน ไม่ได้ตั้งใจฟัง เรานึกแต่คำที่จะตอบอย่างเดียว ทูลหม่อมทรงพระสรวล รับสั่งว่ากระดานปักอกอยู่3 เกือบค่ำเสด็จออกขุนนาง เรากลับมาเรือน นอนสี่ทุ่ม.
/*175วันพฤหัสบดี วันที่ ๗ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๒๙
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วเล่นในห้องรับแขก บ่ายสามโมงแต่งตัวไปออกแขกเมือง ได้ออกรับจนบ่าย ๕ โมง พระยาภาสเจ็บ พระยานรรัตนจัดการแทน แขกทั้งนั้น กรมพระกลาโหมนำมา
ข้อ ๑ เราพูดว่าพระยาตรังกานู พระยาสายศรีตวัน กรมการและไพร่บ้านพลเมืองมีความสุขสบายอยู่หรือ
ข้อ ๒ เราพูดว่า ซึ่งพระยาตรังกานู พระยาสาย มีความจงรักภักดีต่อทูลหม่อม แต่งให้ญาติพี่น้องศรีตวันกรมการเข้ามาในการราชพิธีอันเนื่องในตัวเรา เป็นที่เราจะจำไว้ไม่ลืมเลย ขอให้บอกพระยาตรังกานู พระยาสายด้วย
ข้อ ๓ ตันกูและศรีตวันกรมการที่เข้ามา มีใครป่วยไข้อย่างไรบ้าง
แล้วเรากลับมาเปลื้องเครื่องแต่งตัวไปเฝ้าทูลหม่อมที่โอฟิต คราวนี้เราดี ไม่เหมือนคราวก่อน เสด็จขึ้นจากโอฟิต เรากลับมาเรือน นอนทุ่มนาน.
พ.ศ. ๒๔๓๐
/*176วันศุกร์ วันที่ ๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วไปถ่ายรูป กลับมาจากเรียนหนังสือแล้วไปกับอาแถม เล่นน้ำที่ห้องเอดิกงสนุกมาก บ่ายกลับเข้ามาเฝ้า ทูลหม่อมเสด็จออกแขกเมือง ถวายต้นไม้ทองเงินในพระที่นั่งจักรีองค์กลาง แล้วทรงตั้งพระนายไวย1เป็นพระยาสุรศักดิ์มนตรี จางวางมหาดเล็ก แล้วเสด็จออกมุขเด็จทอดพระเนตรพวกฮ่อที่สามิภักดิ์ พระนายไวยนำมาเฝ้า2 ไว้ผมมวยก็มี ผมเปียก็มี ผมประบ่าบ้าง เสด็จขึ้น เราไปเฝ้า ทรงเล่นเขาวง เรานอนสี่ทุ่ม.
/*177วันอังคาร วันที่ ๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๓๐
วันนี้เราได้ประทานปืนเล็กสองบอก ทูลหม่อมรับ(สั่ง)เล่าว่า ปืนสองบอกนี้เป็นของในหีบเครื่องพระสำอางค์ทูลหม่อมปู่ ท่านประทานทูลหม่อม รับสั่งว่าเอาไว้สำหรับยิงแมลงวันเล่น เราดีใจมาก ทูลหม่อมรับสั่งว่าสายนาฬิกากับปืนที่ให้ ถ้าสืบไปภายหน้าเรามีลูก จะให้กับลูกคนไรให้ดูเสีย เห็นว่าคนไหนดีแล้วจึ่งค่อยให้ เราได้มอบให้อาแถมไปทำหีบเสียใหม่ กับให้ทำสำหรับกะทุ้งด้วย.
วันพฤหัสบดี วันที่ ๒๘ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้ว ไปเยี่ยมประชวรเสด็จป้าอรไทย3 แล้วไปเล่นตุ๊กตาอยู่ที่เรือน บ่ายสามโมงขึ้นมาเฝ้าในหลังใหม่4 แล้วตามเสด็จลงไปที่ชั้นต่ำ กลับมากินข้าวทุ่มนาน แล้วไปเล่นกับอาโส ยามหนึ่งกลับมานอน ลุงจักษ์ให้มาปลุกเราไปรับฎีกา เราหาวนอนเราไม่ไป.
/*178วันพุธ วันที่ ๓ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นนอนเช้าโมงหนึ่ง กินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสือ เลิกเรียนบ่ายโมง ย่ำค่ำเสด็จออกขุนนาง เราตามออกไปเสด็จขึ้นประทับในห้องหลังใหม่ วันนี้น้องชายเล็กจูงกับทูลหม่อม ทูลหม่อมท่านตรัสกับเจ้าพระยาพลเทพ แกหกล้มลง ทูลหม่อมต้องทรงทำขวัญ ทีหลังรับสั่งว่าจะทำอาวุธต่างๆ ประทานเรา กับพระธำมรงค์เรือนของทูลหม่อมปู่ ยามหนึ่งเรากลับมานอน สามยามป้าโสมปลุกเราว่าจันทร์จับแล้ว มีเสียงประโคมด้วย เราล้างหน้าแต่งตัวไปดู เห็นแหว่งมาก ทูลหม่อมสรงที่ชาลาดาษฟ้าเสด็จน้า แล้วเสด็จออกทรงแจกเงิน คราวนี้เราได้ประทานสามชั่ง ข้างในได้สี่บาทตามเคย ย่ำรุ่งเรากินข้าวแล้วนอนอีกในจักรี.
วันอาทิตย์ วันที่ ๒๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๓๐
ป้าโสมปลุกเราแต่ยังไม่โมง ให้กินยาทองเนื้องาม แล้วเรานอนอีก ตื่นสองโมงเช้า เราไม่ได้ไปเรียนหนังสือ เล่นอยู่ที่ห้องรับแขกของสมเด็จแม่ บ่ายออกไปเรียน เย็นน้องหญิงใหญ่ไม่สบายมาก ตกใจกัน ทูลหม่อมก็เสด็จออกมา เราตกใจ พอคลายแล้วเสด็จขึ้น ทุ่มนานเสด็จออกขุนนาง พอเสร็จขึ้น.
/*179วันเสาร์ วันที่ ๒๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๓๐
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสือ ห้าโมงนานกลับมาจากเรียน เราไม่เห็นป้าโสม ถามบ่าว บ่าวบอกว่า ป้าโสมออกไปอยู่ที่น้องหญิงใหญ่ เราตกใจ ถามพวกบ่าวบอกว่าประชวรมาก พอย่ำเที่ยงป้าโสมทรงกันแสงกลับมาบอกเราว่าสิ้นพระชนม์เสียแล้ว เราเสียใจมาก เพราะน้องหญิงใหญ่โตแล้ว อายุก็สิบขวบคราวเดียวกับเรา แล้วก็เป็นลูกใหญ่ของเสด็จน้าด้วย เย็นเราออกไปรดน้ำศพ ย่ำค่ำเจ้าพนักงานเข้ามา ทูลหม่อมไม่ได้เสด็จ เราเป็นผู้ทำแทนทูลหม่อมเหมือนคราวน้องชายเอียด1 ศพลงทางอัฒจันทร์ใหญ่ ประกอบพระโกศทองน้อย ขึ้นสามคานเหมือนน้องชายเอียด มีคู่แห่กลองชนะ เครื่องสูง ออกประตูพรหมซ้าย เราดูแห่กลับมาสมโภชที่ห้องรับแขกของสมเด็จแม่ แล้วกลับมาคอยทูลหม่อม สองทุ่มนานทูลหม่อมเสด็จมา ทอดพระเนตรเห็นเรา รับสั่งให้หาเราไป ทรงกอดเรา เราร้องไห้ ทูลหม่อมก็ทรงพระกันแสง รับสั่งให้เราไปสดับปกรณ์ผ้าไตรที่หอ เรากลับมาประทานน้ำสังข์ ทรงเจิม ผูกข้อมือ แล้วประทานทองแท่งหนึ่ง รับสั่งว่าเราเหมือนกับพระองค์ของท่านตามแบบแล้ว มีปีฉลู/*180ด้วยกันสามพระองค์1 หญิงสอง ชายหนึ่ง หญิงตายทั้งสองเหลือแต่ทูลหม่อมพระองค์เดียว เราปีขาลมีสาม เหลือแต่เราคนเดียว2ตามแบบ เรากลับมานอนสี่ทุ่มนาน.
/*181วันจันทร์ วันที่ ๒๙ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นนอนเช้าออกไปกินข้าวข้างหน้า ท่านอาจารย์มาเราเรียนหนังสือ แล้วกลับเข้ามาเฝ้าทูลหม่อม บ่ายเรียนอีก แล้วกลับมาเฝ้า เสด็จลงที่ชั้นต่ำ เราไม่ใคร่จะสบายใจ คิดถึงน้องหญิง (ใหญ่) มากนัก เรากลับมานอนยามนาน.
วันศุกร์ วันที่ ๒ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๐
ตื่นนอนเช้าสองโมง กินข้าวแล้วออกไปเล่นคลุมไก่ข้างหน้ากับน้อง บ่ายโมงกลับมา ไม่สบาย เราตัวร้อนไป ป้าโสมอุ้มเราไปที่เราเคยนอน ให้ไปตามหมอ ทูลหม่อมประทมตื่น เสด็จมาประทับพยาบาลเรา เราค่อยมีความสบาย ย่ำค่ำแล้วเสด็จหอธรรมสังเวช เรากลับตัวร้อนมาก ปวดหัวด้วย ทูลหม่อมต้องเสด็จกลับมา พอห้าหุ่มเราค่อยสบาย ทูลหม่อมทรงเล่านิทานให้เราฟัง ห้าทุ่มนานเสด็จไปเสวย เรานอนหลับ.
/*182วันเสาร์ วันที่ ๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นเช้าโมงนาน กินยาตรีกลาง ค่อยสบายกว่าวานนี้มาก ทูลหม่อมประทมตื่น เสด็จมาทรงเล่านิทานอีก เราสบายใจมาก คิดว่าถ้ากลับไปอยู่เรือนจะเจ็บมาก เจ็บที่บน1 ให้ทูลหม่อมท่านทรงรักษาสบายดี แล้วยังได้นอนดูตู้เครื่องชาที่ทูลหม่อมทรงจัดไว้ ทุ่มนานเรานอน.
วันพฤหัสบดี วันที่ ๘ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นนอนเช้าดูป้าโสมจัดของแล้วออกไปเรียนหนังสือ เรากลับมาจากเรียนบ่ายโมงหนึ่ง ทูลหม่อมประทมตื่นเสวยในตำหนักเสด็จน้า แล้วทรงเล่านิทานประทานเรา เย็นเสด็จลงเรือพระที่นั่งอุบลบูรพทิศพร้อมด้วยพี่น้องเราสี่คน คือน้องชายโต น้องชายเล็ก น้องชายยุคล รวมสี่ทั้งตัวเรา เรือออกจากท่าเกือบย่ำค่ำ เรือเดินผิดร่องน้ำ ต้องจอดในปากน้ำ เพราะติดตื้น ไปไม่ได้ ยุงชุมมาก.
/*183วันเสาร์ วันที่ ๑๐ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นนอนเช้า กินข้าวแล้วตามเสด็จไปขึ้นเล่นหาดเกาะขาม วันนี้เป็นวันประสูติสมเด็จแม่ เวลาย่ำเที่ยงที่เรือเวสาตรียิงปืนสลุด ๒๑ นัด แล้วแต่งเรือผูกใบไม้และจัดที่พระสงฆ์สวดมนต์เย็น สวดมนต์ในเรือเวสาตรี พระสวด ๒๖ รูป รับพระวัดบางพระมาด้วย เสด็จอากรมหมื่นสมมตมะยัง2เอง เราออกขัน มีพระตาบอดสวดเสียงไม่ตกเลยองค์หนึ่ง สมเด็จแม่ถวายเงินพระองค์ละแปดบาทกับสบงจีวรด้วย แจกเงินพวกกลาสีทุกลำคนละสลึง แล้วเสด็จกลับมาเรือ บ่ายทูลหม่อมเสด็จขึ้นเที่ยวหาดเกาะสีชัง.
/*184วันจันทร์ วันที่ ๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวเสร็จแล้ว แต่งตัวไปตามเสด็จกฐินในเมืองจันทบุรี เป็นกฐินบก ทูลหม่อมทรงพระราชยานประทับวัดจำห้านที่ ๑ วัดนี้โบสถ์เป็นฝาจากมุงกระเบื้อง พระสงฆ์ ๑๙ รูป เจ้าอธิการชื่อธรรมโชติครองกฐิน ถวายผ้าแล้วบริขาร รับสั่งให้เสด็จลุงอดิศรถวายเงินพระสงฆ์ที่สวดมนต์เมื่อวันทำบุญทูลหม่อมปู่องค์ละ ๔ บาท ที่ไม่ได้สวดมนต์องค์ละ ๒ บาท แล้วเสด็จกลับมาตามทางเดิม ประทับวัดปากน้ำเป็นที่ ๒ เจ้าอธิการชื่อธรรมสุวรรณ ครองกฐินอันดับ ๑๑ รวม ๑๒ รูป ลุงจักษ์เป็นผู้ถวายบริขาร ทรงถวายเงินองค์ละ ๔ บาท แล้วเสด็จกลับมาเรืออุบล ออกเรือพระที่นั่งจากแหลมสิงห์ตัดไปเกาะช้างเวลาบ่าย ๒ โมง คลื่นจัดมาก บ่าย ๔ โมงถึงเกาะช้าง เข้าช่องบังเกาะ ไม่มีคลื่นสงบดี บ่าย ๕ โมงถึงปากคลองมะยมซึ่งเป็นที่น้ำตกงามนัก ทูลหม่อมเคยเสด็จ ทอดสมอเรือพระที่นั่ง ประทับแรมที่นี่ ฝนตกยังรุ่ง.
/*185วันพฤหัสบดี วันที่ ๒๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นเช้าก่อนโมงเรือกำลังเดิน สองโมงเรือถึงปากน้ำทอด (สมอ) ที่พระเจดีย์ เราตามเสด็จลงเรือกรรเชียงไปประทับทรงนมัสการพระเจดีย์ แล้วเสด็จกลับมาลงเรือกรรเชียง เรือสติมลันช์จูงเข้าคลองตาเค็ด ทอดพระเนตรหมู่บ้านตามลำคลอง ถึงบ้านหนึ่งมีการแต่งงาน บ่าวสาวกำลังจะยกขันหมาก รับสั่งให้หยุดเรือพระที่นั่ง จะทอดพระเนตร ด้วยยังไม่เคยทอดพระเนตร ประทับเรือพระที่นั่งเข้าที่หน้าบ้าน เจ้าของบ้านลงมาเฝ้า รับสั่งถามถึงเงินทุน ว่าไม่มีทุนเพราะเป็นกำพร้าทั้งสองฝ่าย ทูลหม่อมประทานทุนคนละชั่ง แล้วเสด็จขึ้นประทับทอดพระเนตรยกขันหมาก ฝ่ายชายชื่อจีนไชย อายุ ๒๘ ปี ฝ่ายหญิงชื่อเจิง อายุ ๒๕ ปี วิธีแต่งงานเป็นอย่างไทยกับจีนเจือกัน มีเด็กจีนถืออ้อยมัดปลอกกระดาษแดงคู่หนึ่ง เด็กจีนถือขวดเหล้าใส่ขันทองเหลืองคู่หนึ่ง จีนผู้ใหญ่ถือม้าล่อคู่หนึ่ง เด็กจีนถือขันมะพร้าวอ่อนคู่หนึ่ง เด็กไทยแต่งตัวใส่เกี้ยวใส่สร้อยอ่อนถือโต๊ะรองเทียนชี้ผึ้งคู่หนึ่ง เด็กไทยถือผ้าขาวสำหรับบูชาผีเรือนพับหนึ่ง ผ้าม่วงจีนหนึ่ง ผ้าตาไหมกับแพรแถบสิ่งละสามสำหรับไหว้ผู้ใหญ่ผู้หญิงสาวถือ แล้วถึงเด็กไทยแต่งตัวถือขันหมากอีกคู่หนึ่ง มีโต๊ะรองผลไม้และขนมต่างๆ อีก ๓๒ โต๊ะถือตามไปด้วย ทูลหม่อมเสด็จเที่ยว/*186ทอดพระเนตรบนเรือน เจ้าสาวออกมาเฝ้า มีดอกไม้ธูปเทียนมาถวาย เลี้ยงกันด้วย เราก็กินเลี้ยง ลุงจักษ์บ่นว่าเสียดาย สมเด็จแม่ไม่ได้เสด็จมาเห็น ตื่นกันใหญ่ แล้วเสด็จกลับมาเรืออุบล ถึงตำหนักแพบ่าย ๓ โมง เจ้านายขุนนางมาคอยรับเสด็จตามเคย เสด็จขึ้นเจ้านายข้างในมาคอยรับเสด็จ ค่ำเราได้เชิญหีบพระมหาสังข์ตามเสด็จลงไปสมโภชเดือนลูกแม่วงษ์ประทานนามว่า พระองค์เจ้าหญิงโกมลเสาวมาลย์ เสด็จขึ้น เรากลับมาเรือน.
/*187วันเสาร์ วันที่ ๒๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วเล่นในห้องรับแขก ทูลหม่อมประทมตื่น รับสั่งให้เรามากินข้าว เราได้ทราบข่าวว่าเสด็จลุงเทวัญกับเจ้าพี่ทั้งสี่พระองค์1จะได้เสด็จมาถึงกรุงเทพฯ ในวันนี้ บ่าย ๒ โมงเราแต่งตัวไปตามเสด็จกฐิน เสด็จกลับบ่ายสี่โมง เราเปลื้องเครื่องแต่งตัวที่บน แล้วสมเด็จแม่รับสั่งให้เรานำของต่างๆ มีผ้าเช็ดปากและหอยเป็นต้นไปถวายทูลหม่อมย่า แล้วเรากลับตำหนัก จะคอยอยู่ เสด็จลุงก็เห็นว่าจะมาถึงดึก เรานอนเสียก่อน ป้าโสมปลุกเราราวสี่ทุ่มว่ามาถึงแล้ว เราแต่งตัว ป้าโสมอุ้มเราไป เราออกไปข้างหน้า ทูลหม่อมประทับที่พระที่นั่งด้านตะวันตก เรามีความยินดีมากได้เห็นเจ้าพี่ทั้งสี่พระองค์ ดูท่านทรงพระเจริญขึ้นมาก แล้วเสด็จมาเฝ้าข้างในที่หน้าห้องรับแขกของสมเด็จแม่ รับสั่งให้เรามาตามเจ้าจอมมารดาออกไปหาลูก ๕ ทุ่มนานเรากลับมาเรือน นอน.
/*188วันเสาร์ วันที่ ๑๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นเช้าก่อนโมง ออกหนาว ป้าโสมลาเราไปเยี่ยมน้องชายกลางที่วังเสด็จน้าโต เราไปเรียนหนังสือตามเคย เที่ยงแล้วกลับมาเรือน บ่ายไปบน พบป้าโสมกลับมา เราไปถึงบนลุงจักษ์บอกเราว่าเราต้องออกรับแขกเมืองพร้อมด้วยสมเด็จแม่ เรารีบมาแต่งตัว แล้วไปที่ห้องรับแขกของสมเด็จแม่ที่ข้างใน ลุงจักษ์นำพระยายุทธการโกศลกับพระยาเกไดสวรินทร์เข้ามาเฝ้าสมเด็จแม่กับเรา พระยาวรินทร์2เป็นผู้อ่านเบิกถวายน้ำมันหอม พิมเสน กับผ้าโสร่งสมเด็จแม่ สมเด็จแม่รับสั่งด้วย ๓ นัดแล้วเสด็จขึ้น เราไปเฝ้าทูลหม่อม ย่ำค่ำแล้วเสด็จออกแจกเบี้ยหวัดละคร เราได้ตามออกไปที่ออกขุนนางเสด็จขึ้น ได้ยินว่าเสด็จน้าไม่ทรงสบาย เรากลับมาเรือนรอคอยฟัง สี่ทุ่มแล้วยังไม่ประสูติ ป้าโสมเตือนให้เราขึ้นไปนอน.
/*189วันพุธ วันที่ ๒๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๐
ตื่นนอนโมงหนึ่งกินข้าวแล้ว ป้าโสมบอกเราว่าน้องชายกลางตายแต่คืนนี้ เวลาหุ่มหนึ่งกับ ๕๐ มินิต เรานอนหลับสักครู่หนึ่ง ทูลหม่อมรับสั่งให้แม่แสนำจดหมายเสด็จน้าโตมาถวายสมเด็จแม่ ๓ โมงเช้าเราแต่งตัวไปพร้อมด้วยสมเด็จแม่ มีเจ้านายผู้หญิงตามเสด็จแม่ไปสองพระองค์ ป้าโสมกับเสด็จน้าเสาวภาคย์ เราไปรถเดียวกับสมเด็จแม่ ออกทางประตูแถลงราชกิจไปออกประตูเทวาพิทักษ์ เพราะไปอย่างเงียบไม่ให้เสด็จน้าทรงทราบ กลัวจะไม่ทรงสบาย ถึงวังเสด็จน้าโต มีเจ้านายขุนนางมาคอยอยู่มาก เราเข้าไปนั่งอยู่ที่ห้องสักครู่หนึ่ง เราเอาน้ำของทูลหม่อมย่ากับของเราไปรด ดูน้องชายกลางผอมเต็มที เราถามป้าโสม บอกว่าเจ็บมานาน แล้วขึ้นพระแท่นข้างหน้าเข้ามาสรง เราเป็นผู้แทนทูลหม่อม ศพตั้งที่ท้องพระโรงน้าโต ประกับเสร็จ1เราออกไปทอดผ้าไตรของทูลหม่อม สดับปกรณ์ สมเด็จแม่ทรงทอดผ้าของสมเด็จแม่ บ่ายโมงหนึ่งกลับมา อาบน้ำแล้วไปเฝ้าทูลหม่อม.
/*190วันอาทิตย์ วันที่ ๒๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นนอนเช้าโมงนาน สี่โมงไปเรียนหนังสือ กลับมาเรือนย่ำเที่ยง บ่ายไปเรียนอีก ได้เอาโครงที่คิดไปให้ท่านอาจารย์ตรวจดู ท่านอาจารย์ชมเราว่าคิดเกือบจะดีแล้ว เราไปเฝ้าทูลหม่อมที่ชั้นต่ำ กลับมากินข้าวในจักรี แล้วไปตามเสด็จหอธรรมสังเวช ทำบุญวันคล้ายกับวันเกิดน้องชายเอียด มีเทศน์สองกัณฑ์ สวดมนต์ด้วย เสด็จขึ้นยามนาน เรากลับไปเรือน.
วันเสาร์ วันที่ ๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นนอนเช้าโมงหนึ่ง กินข้าวแล้วไปเรียนหนังสือ บ่ายเรียนอีก เราเกือบจบสังโยค พรุ่งนี้ท่านอาจารย์นัดเราให้ไปเรียนแต่เช้า ค่ำเราได้ตามเสด็จไปสวดมนต์ที่หอธรรมสังเวช ทำบุญร้อยวันน้องหญิงใหญ่ ขรัวลุงถวายเทศน์ พระลังกามาเฝ้าด้วย ถามว่ามหาอุปราชอยู่ที่ไหน ขรัวลุงว่าไม่มีเสียแล้ว มีแต่สยามมกุฎ ชี้ตัวเรา เทศน์จบเสด็จขึ้น ยามนานพระญวนมาสดับปกรณ์ผ้าไตรอย่างญวน ทำสวดมาติกาเลียนพระไทยด้วย เสด็จขึ้นแล้วเรามาเรือน.
/*191วันอาทิตย์ วันที่ ๑๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๓๐
ตื่นนอนเช้าโมงนาน กินข้าว แล้วออกไปเรียนหนังสือ ได้อ่านสองเวลากลับเข้ามาเฝ้าทูลหม่อม ได้ตามเสด็จลงไปที่ชั้นต่ำ แล้วได้ตามเสด็จไปที่ออกขุนนาง ทรงตั้งเสด็จอากรมขุนนริศเป็นเจ้าฟ้ากรมขุน อ่านประกาศ ประทานน้ำสังข์เจิม ในคำประกาศของเสด็จอากรมขุน ตั้งเป็นเจ้าฟ้าทั้งสองพระองค์ กรมขุนขัติยกัลยา1ที่สิ้นพระชนม์ด้วย ประทานสัญญาบัตรข้าราชการอีกหลายคน แล้วเสด็จขึ้น.
/*192วันเสาร์ วันที่ ๒๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นนอนเช้าก่อนโมง กินข้าวแล้วสี่โมงไปเลี้ยงพระที่พระมหาปราสาท กลับมาเล่น ทูลหม่อมประทมตื่น เรามาเฝ้า บ่ายห้าโมงแต่งตัวไปตามเสด็จที่เกยท้องฉนวน ทูลหม่อมส่งพระกรพี่หญิงสุทธาทิพยรัตน์2 แล้วเสด็จไปคอยรับพระกรที่พระที่นั่งอาภรณ์เหมือนวานนี้ สวดมนต์จบเสด็จขึ้น เรามาถึงพระทวารจักรี พี่จีรประวัติมาบอกเราว่าลุงจักษ์เอาตัวรองสนิทไป จะชำระว่ามีผู้เห็นว่าเก็บใบไม้ผูกข้อมือเราที่หายได้ เราเสียใจมาก เพราะรองสนิทได้เป็นที่ไว้ใจของเรา เก็บของได้ก็หลายครั้ง ไม่ใช่แต่ของๆ เรา เอามาส่งคืนเสมอ เราร้องไห้มาก (จะ) เอาตัวรองสนิทคืนมาจงได้ เราเลยไม่ได้ตามเสด็จไปดูแห่ เราเอาตัวคืนมาได้แล้ว เรากลับมาเปลื้องของแต่งตัวแล้วกินข้าว ยังไม่หายเสียใจ กินข้าวคำเดียวแล้วมานอน.
/*193วันพฤหัสบดี วันที่ ๕ มกราคม พ.ศ. ๒๔๓๐
ตื่นนอนเช้าโมงนาน เรามากินข้าว แล้วออกไปเรียนหนังสือ ท่านอาจารย์สอบตั้งแต่ต้น ไม่ได้ให้อ่าน ต่อบ่ายมาสอบอีก เสร็จแล้วเราเข้ามาเฝ้าทูลหม่อม ป้าโสมบอกเราว่าใบไม้ผูกมือเราได้แล้ว ตกข้างใน เด็กเขนเก็บได้ ต้องเสียค่าถ่ายห้าตำลึง เราเห็นว่าจมื่นราชามาตพูดใส่ความเอาเปล่าๆ หากว่าเราช่วยรองสนิทไว้ ถ้าเราไม่ช่วยก็เสียคนเปล่า ทุ่มเศษได้ตามเสด็จไปที่ออกขุนนาง.
/*194วันจันทร์ วันที่ ๒๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้ว พอเที่ยงตามเสด็จทูลหม่อมออกไปที่พระเมรุ ทรงทอดผ้าไตรที่ปากโกศ เรามีความเสียใจเศร้าโศกมาก แล้วกลับมาคอยตามเสด็จขึ้นไปเผา เย็นเสด็จขึ้นทางมุขข้างใน เสด็จน้าทรงกรรแสงมาก ทูลหม่อมต้องทรงประคอง เรายิ่งมีความเสียใจนัก เราตามเสด็จมาพลับพลามวย1 เสด็จขึ้น เรากลับมาห้าทุ่มนาน เราตามเสด็จมาพระราชยานกับทูลหม่อม ประทับที่หน้าพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ ทอดพระเนตรแห่ศพน้องชายกลางแห่ไฟทั้งนั้น ใส่โกศทองที่ทรงทำใหม่สำหรับน้องชายเอียด แล้วแห่ป้ากลาง2ประจบกันที่รถหน้าวัดพระเชตุพน ทูลหม่อมเสด็จไปสดับปกรณ์ผ้าไตร เราได้ตามเสด็จไปด้วย เสด็จกลับเจ็ดทุ่มนาน.
/*195วันอาทิตย์ วันที่ ๑๘ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๓๐
เราตื่นนอน กินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสือ ตอนบ่ายลุงจักษ์มาบอกเราว่าให้สมเด็จแม่กับเราออกไปรับปรินส์เฮนรี บัวบอง เขาจะลากลับไป เรามาทูลสมเด็จแม่ แล้วเรามาแต่งตัวออกไปที่ห้องเหลือง สมเด็จแม่ก็เสด็จออกไปด้วย ทูลหม่อมประทานชามสังคโลกเขาไปใบหนึ่ง ดีใจมาก แล้วเขากลับไป.
พ.ศ. ๒๔๓๑
วันอังคาร วันที่ ๑๗ เมษายน พ.ศ. ๒๔๓๑
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้ว ลงมาเล่นใต้กอไผ่ในบ้านเรา1 บ่ายทูลหม่อมประทมตื่นเราไปเฝ้า เสวยแล้วได้ตามเสด็จไปเที่ยว ทูลหม่อมทรงเรือจักรพงษ์แล่นไปตามลำน้ำ เราไปเรือไฟเล็กกับอาแถม เราขี้เกียจไปเรือทองทั้งแท่ง เบียดกันแน่นไม่สนุก พอค่ำเสด็จกลับถึงวัง ประทับอยู่ข้างหน้า ทรงป้านเรียกช่างกลึงมากลึงรูป สองทุ่มเป่าแตรเรากลับมาบ้าน นอน เวลาเช้าท่านอาจารย์ได้ตามมาสอนหนังสือเรา ให้เขียนโคลงและยกข้อความในโคลง.
/*196วันเสาร์ วันที่ ๒๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นนอนสองโมงเช้า กินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสือ กลับมาห้าโมง เวลาเย็นได้ตามเสด็จไปไร่แตงที่เกาะเกิด มีแตงไทมาก เราไปเรือพระที่นั่งทูลหม่อม ออกสนุกมาก เมื่อเวลาขึ้นที่ไร่แตง พวกราษฎรมาถวายแตงหลายพวก ได้ประทานเงินแจกทุกคน แต่ลูกยายเจ้าของไร่ที่เสด็จไปเก็บนั้นชื่อพลัด แม่ทูลกับทูลหม่อมว่ามีความเพียรมาก รดน้ำแตงคนเดียว จะเก็บเงินทำสายสร้อยใส่ให้จงได้ ทูลหม่อมประทานเงินชั่งหนึ่งให้ทำสายสร้อย เสด็จมาปีหน้าจะทอดพระเนตร ประทับอยู่ข้างหน้า มีหุ่นจีนอีก เสด็จขึ้น เรากลับมานอนแต่ยังไม่ถึงยาม.
วันอาทิตย์ วันที่ ๒๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นสองโมงเช้า กินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสือ บ่ายไปเฝ้าทูลหม่อม ทรงหัดเราให้ขี่ม้า ม้าตัวแดงเล็กของเรามันโกงมาก ทูลหม่อมจะแก้โกง มันลงนอนทับพระบาท ทรงกระชากออกมา ถูกอิฐพระโลหิตไหล ทรงขัดข้อพระบาทด้วย สิ้นสนุก ไม่ได้เสด็จไปไหน ต้องเสด็จอยู่แต่บนพระที่นั่ง ทรงลำบากมาก ค่ำแล้วรับสั่งให้เราไปเรียกเงินให้หนังจีนชั่งหนึ่ง แล้วเรากลับมาเรือน กินข้าวแล้วนอนสองทุ่ม.
/*197วันจันทร์ วันที่ ๒๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๓๑
เราตื่นนอนเช้าลงไปกินข้าวที่แพ แล้วอาศัยเรือพี่จันทรา1พายไปเรียนหนังสือ เลยอยู่ข้างหน้าไม่ได้กลับบ้าน บ่ายทูลหม่อมประทมตื่น อาแถมกลับมาจากกรุงเทพฯ ฝากพระมาลาเราถวายทูลหม่อมสามองค์ เราขึ้นไปถวายบนโน้นเพราะไม่ได้เสด็จลงข้างล่าง น้องๆ เรียกเอาม้ามาขี่เล่น เราไม่ได้ลงมาขี่ เราอยู่กับทูลหม่อม ค่ำแล้วเรากลับบ้าน กินข้าวแล้วนอน.
/*198วันพฤหัสบดี วันที่ ๒๐ เมษายน พ.ศ. ๒๔๓๑
เราตื่นนอนแต่เช้า ลงไปกินข้าวที่แพ เจ้าพี่สาวๆ มาเสวยข้าวด้วย แล้วเล่นน้ำสนุก นึกว่าท่านอาจารย์จะไม่มา โปลิตมาบอกเราว่าท่านอาจารย์มาแล้ว เราแต่งตัวแล้วไปขอยืมเรือพี่ใหญ่ไปเรียน แล้วสั่งให้รับผู้ชายมาถอยแพจอดใหม่ตรงท่าหน้าบ้านใหม่ของเรา เราไปเรียนหนังสือกลับมาแล้วให้เรือไปรับเจ้าพี่สาวๆ มีพี่หนูเป็นต้น มาหุงข้าวต้มแกงเล่นที่กระท่อมเราให้ปลูกไว้ใหม่ พี่หนูเป็นผู้ทำ เลี้ยงกันบนกระท่อมเต็มพอดี เย็นทูลหม่อมประทมตื่น เราไปเฝ้า เสวยแล้วทรงพระเก้าอี้หามเสด็จไปออกขุนนาง รับสั่งว่าพรุ่งนี้จะเสด็จกลับ ถึงจะอยู่ก็คงจะทรงพระดำเนินไม่ได้ เราหิวข้าวเต็มแก่ กลับมากินข้าวกับสมเด็จแม่แล้วลงพายเรือเล่น เราตกน้ำลงไป สมเด็จแม่โดดตาม ทรงอุ้มเราขึ้นบนเรือ เรากลับมานอนยามหนึ่ง.
/*199วันอังคาร วันที่ ๒๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นเช้าสองโมงนาน กินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสือ ได้คิดโคลงถวายเสด็จน้าบทหนึ่ง ในโคลงนั้นคือเสด็จน้ากับพวกเจ้าจอมจะร้อยดอกไม้แต่งในที่ถวายทูลหม่อม ในโคลงนั้นว่า
๏ พระนางเจ้ากับทั้ง
นารี
ทรงจัดร้อยมาลี
หลากไว้
เพื่อฉลองพระคุณมี
มามาก แล้วแฮ
เฉลิมพระยศท่านไท้
ธิราชเจ้าจอมวัง ฯ
วันพุธ วันที่ ๒๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๓๑1
เราตื่นนอนแต่เช้าไปถวายสังฆทานที่ข้างน่า แล้วปล่อยไก่เป็ดปลาแล้วกลับมากินเข้า แล้วออกไปเรียนหนังสือ แล้วทิ้งทานอัฐ บ่ายทูลหม่อมประทมตื่น เราเข้าไปเฝ้า ทรงประทานน้ำสังขเจิมวันนี้เปนวันคล้ายกับวันเกิดของเรา แล้วประทานดุมทองลงยาสำรับหนึ่ง ล๊อกเก็ดหนึ่ง กับเสื้อวันเกิดตามเคย เวลาค่ำทุ่มเสศเลี้ยงโตะพี่น้องของเราที่พระที่นั่งมูลสถาน เลิกโตะแล้วออกไปรับของวันเกิดเสด็จลุงเสด็จอาประทานเปนของต่าง ๆ แล้วเรากลับมาทำขวัญ นอนสี่ทุ่ม
/*201วันศุกร์ วันที่ ๒๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นเช้าสามโมง กินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสือ เลิกเรียนแล้วกลับมา เราอยู่กับน้าสร้อย2 ป้าโสมไม่อยู่ ไปดูการร้อยดอกไม้ของเสด็จน้าที่พระที่นั่งทรงธรรม ทูลหม่อมประทมตื่น เราไปเฝ้าที่ห้องใหม่ เราอยู่รับใช้ ทูลหม่อมทรงพระอักษรแล้วประทมหลับ เรานอนหลับด้วย ค่ำดูดอกไม้เสด็จน้าและพวกเจ้าจอมแขวนในที่ งามดี โคลงของเราติดปลายพระที่.
วันเสาร์ วันที่ ๓๑ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๓๑
เราตื่นนอนแล้วกินข้าว แล้วออกไปเรียนหนังสือ อ่านแล้วออกมาเล่นในจักรี วันนี้ป้าโสมร้อยดอกไม้ เราจะเลี้ยงโต๊ะเสด็จลุงเสด็จอา บ่ายทูลหม่อมประทมตื่น เราเข้าไปเฝ้า ได้ตามเสด็จลงไปที่ชั้นต่ำ ย่ำค่ำแล้วจัดการโต๊ะ เสร็จสองทุ่ม เราออกไปเลี้ยงในห้องไปรเวต ไม่ได้เสด็จตามก๊าดเชิญสองพระองค์ คือทูลหม่อมอาองค์ใหญ่กับเสด็จอากรมหมื่นพรหม ทูลหม่อมอา(องค์เล็ก) ทรงสปี๊ตประทานเรา สี่ทุ่มนานเรากลับมาเล่าถวายทูลหม่อม นอนห้าทุ่ม.
/*202วันพฤหัสบดี วันที่ ๑๙ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
เราตื่นนอนเช้าโมงนาน เข้าไปอ่านหนังสือถวายทูลหม่อมในที่ แล้วออกไปเรียนหนังสือ กลับมาจากเรียนลงไปตำหนัก ทูลหม่อมประทมตื่นเราขึ้นไปเฝ้า ได้กราบทูลว่าสมเด็จแม่ไม่ทรงสบาย ทูลหม่อมเสวยแล้วเสด็จลงมาที่ตำหนักเรา เสด็จขึ้นแล้วเสด็จไปประชุม เรากลับมากินข้าวแล้วนอนยามหนึ่ง จวนสว่างป้าโสมปลุกเราว่าสมเด็จแม่ประสูติแล้วเมื่อเวลา ๓ ยาม ๕๔ นาที เป็นองค์หญิง1 เราล้างหน้าแต่งตัวแล้วเดินมาตามตะพาน2 เรามาถึงพอยิงปืน ขึ้นพระแท่น3 เราเลยอยู่ ไม่ได้นอนอีก ทูลหม่อมทรงหุงข้าวแกงเลี้ยงกัน.
/*203วันอาทิตย์ วันที่ ๑๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสือ เที่ยงแล้วกลับมาเรือน บ่ายไปบน ไปถึงไปเฝ้าเสด็จน้าก่อน แล้วไปเฝ้าทูลหม่อมกับน้องชายเล็กด้วยกัน ทูลหม่อมรับสั่งว่าทำไมจึ่งมากับน้องชายเล็ก หรือพบกันตรงนี้ เราทูลว่าไปที่เสด็จน้าก่อน แล้วเอาหมอนไปถวายเจ้าพี่สาวๆ แล้วเล่นเบซิก4กับเจ้าพี่ เสวยเสร็จแล้วไปหาอาแถม ทูลหม่อมประทานชื่อลูกหญิงของอากรมดำรงว่าจงจิตรถนอม แล้วเสด็จลงตำหนักเรา.
วันอังคาร วันที่ ๒๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
เรากับน้องแต่งตัวไปคอยตามเสด็จทูลหม่อม เสด็จลงเรือเวสาตรี เรือออกจากท่าราชวรดิฐราวห้าโมงเช้ามีเศษ เรามีความยินดีสบายใจมาก คราวนี้ป้าโสมมาด้วย ถึงปากน้ำเวลาเย็น จอดเรือส่งพาน (ธูป) เทียนไปบูชาพระสมุทรเจดีย์ตามเคย ที่ป้อมก็ยิงสลุต พวกปากน้ำนำของมาถวาย เรือออกจากปากน้ำราวย่ำค่ำ ถูกคลื่นแต่ไม่สู้มากนัก สี่ทุ่มถึงเกาะสีชัง ทูลหม่อมเสด็จมาประทับแรมในเรืออุบลหน้าเกาะสีชัง.
/*204วันพุธ วันที่ ๒๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นนอนเช้าขึ้นไปหาน้องชายโต เล่นอะไรต่ออะไรบ้างเล็กน้อย แล้วอาบน้ำที่หาด บ่ายทูลหม่อมเสด็จขึ้นไปจัดที่จะประทับบนบก เราอยู่เรือ ค่ำเสด็จกลับ (เรือ) รับสั่งให้เรากับน้องขึ้นมาก่อน กำลังน้ำขึ้น คลื่นจัด เรามาถึงนอนที่ห้องน้องชายโต ทูลหม่อมเสด็จขึ้นมาเวลาไรเราไม่รู้ ประทับแรมบนบกเกาะสีชัง.
วันพฤหัสบดี วันที่ ๒๓ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นนอนแต่เช้าออกไปเล่นที่วัด เล่นแล้วกลางวันกลับมาทูลหม่อมประทมตื่น เราไปเฝ้า ได้กราบทูลถึงอาโสกับพระยาภาสอยากจะชวนเราลงเรือไปเที่ยวเล่นตามเกาะตามหาด รับสั่งให้เราไป เย็นลงเล่นน้ำทะเล แล้วตามเสด็จไปเที่ยวตามวัดที่เกาะนี้ กลับมากินข้าว แล้วลงไปเล่นอยู่ที่เต๊นของทูลหม่อม นอนยามหนึ่ง.
/*205วันศุกร์ วันที่ ๒๔ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นนอนเช้าไปกินข้าวที่หาดค้างคาว กลับมาเกือบห้าโมง ไปกินข้าวกลางวันที่เต็นทูลหม่อม เย็นลงอาบน้ำที่หาดกับทูลหม่อม เสด็จน้าก็ลงสรงด้วย ล้อคุณท้าววนิดา1เล่นสนุก แกช่างกลัวทะเลเป็นที่สุด.
วันพฤหัสบดี วันที่ ๓๐ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นเช้าก่อนโมง กินข้าวแล้วออกไปเล่นข้างหน้า สี่โมงครึ่งถึงเมืองชุมพร เราได้ตามเสด็จลงเรือเล็กไปเที่ยวตามลำน้ำเมืองชุมพร แล้วเสด็จไปขึ้นที่ตึก ว่าเป็นตึกของเจ้าพระยาสุรวงษ์ ดูชำรุดมาก เสด็จไปข้างหลังตึกจนถึงเขามัทรี บ่ายโมงนานเสด็จกลับ ฝนตกไม่มีเวลาหยุดจนค่ำ.
/*206วันศุกร์ วันที่ ๓๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
เราตื่นนอน กินข้าวแล้วเรือจอดที่เกาะพงัน ได้ตามเสด็จขึ้นเกาะพงัน สนุกเล่นน้ำตามลำธาร แต่สู้เกาะช้างไม่ได้ บ่ายเสด็จกลับมาเรืออุบล ฝนตกไม่ใคร่จะหยุด เราขึ้นเขาไปเล่นแต่ตามลำธาร ทูลหม่อมเสด็จขึ้นไปทรงจารึกแผ่นศิลา เราไม่ได้ตามเสด็จ เสด็จกลับมาถึงเรืออุบล ออกเรือฝนก็ยังตกอยู่ไม่ขาด มีพายุบ้าง แต่ไม่มากนัก เรือมาทอดสมอที่อ่าวระเวนหรือระแวง เวลาบ่าย ๕ โมงครึ่งฝนหาย ได้ตามเสด็จขึ้นบก มีต้นมะพร้าวปลูกมากตั้งพัน มีปะการังขึ้นเป็นคันตามหาด ดูงามมาก มีเจ๊กสองคนเอาไข่ไก่กับเป็ดตัวหนึ่งมาถวาย ประทานเงินแล้วรับสั่งถามว่าที่(นี่)อะไร ทูลว่าที่ลงโบสถ์ จึ่งเข้าใจว่าที่โบสถ์น้ำ1 คนที่สมุยเห็นทำแต่น้ำมันมะพร้าวกับปลูกต้นมะพร้าว เสด็จมาถึงเรือ เรากินข้าวแล้วนอน.
/*207วันเสาร์ วันที่ ๑ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
เวลาเช้าเราตื่นนอน เรือเลื่อนจากอ่าวระแวงมาทอดที่อ่าวหน้าค่าย เราได้ตามเสด็จขึ้นบกไปในสวนที่จีนกิมยี่ถือ แล้วไปวัดขาม ข้ามทุ่งไปอีกหน่อยถึงวัดชาวบ้านเรียกวัดมเรศ แต่มีชื่อตั้งอีกชื่อหนึ่งว่าวัดคงคาคิรี เป็นวัดของขรัวพุดสอนอยู่ ราษฎรในแขวงนั้นนับถือเป็นอย่างยิ่ง จะตายแต่เมื่อไรไม่รู้ เล่าเรื่องกันเป็นนิทานว่าที่สมุยนี้ผีดุ ขรัวพุดสอนมาปราบ คนจึ่งอยู่ได้ รอยตีนก็มี ไหน้ำมันนั้นเล่าว่าขรัวพุดสอนสั่งไว้เมื่อจะตายว่าถ้าตัวจุติแล้วไหนี้จะผุดขึ้น เดี๋ยวนี้ไหผุดแล้ว มีน้ำมันในนั้น ถามก็ว่าคลื่นลมจัดให้เอาน้ำมันทาเรือ คลื่นจะสงบ แล้วเสด็จข้ามทุ่งไปเขาเล่ มีวัดสร้างขึ้นใหม่ มีพระบาทสี่รอยอยู่ที่ไหล่เขา เสด็จเลียบตามชายไม้ริมคลอง คลองแห้งไม่มีน้ำ มาขึ้นถนนที่พระยานครทำไว้ มาออกทะเลทางสวนพระยานคร เสวยกลางวันแล้วเลียบหาดมาลงเรืออุบล ที่สมุยหนาแน่นไปด้วยมะพร้าวมากกว่าต้นไม้อื่น พระที่วัดเขาเล่ถวายแร่ทำนาก เรืออุบลได้ใช้จักรจากที่นั้นสี่โมง เรานอนทุ่มเศษ.
/*208วันอาทิตย์ วันที่ ๒ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
เราตื่นนอนเช้าเรือกำลังเดินอยู่ เราออกไปเล่นกับอากรมหมื่นสรรพสิทธิ สี่โมงเช้ามีเศษเรือถึงเกาะหนู หลวงวิเศษภักดี1ลงมาเฝ้าที่เรืออุบล กราบทูลว่าพระยาวิเชียรคิรี2ผู้สำเร็จราชการเมืองสงขลาป่วยมาแต่เมืองแขก มาถึงสงขลาได้สี่วันตายเสียแล้วแต่วัน ๓ เดือน ๙ แรม ๖ ค่ำ บ่ายโมงหนึ่งได้ตามเสด็จขึ้นบกที่แหลมทราย ทำเป็นที่ประทับไว้รับเสด็จ แต่เต๊นนั้นหมอสายเอามาปลูก บ่ายสองโมงเศษได้ตามเสด็จไปเที่ยวทรงเรือกรรเชียง ไปประทับตะพานหน้าบ้านเจ้าเมืองคนเก่า เสด็จเข้าไปทอดพระเนตรในบ้านอย่างโค้งจีน3 แล้วไปเที่ยวตามตลาด ซื้อของสนุก ผู้ที่ (ตามเสด็จ) ไม่ได้ซื้ออะไรมากกว่าผ้าพื้นผ้าเช็ดปาก ซื้อเกือบจะหมด แต่ทูลหม่อมทรงซื้อฝาชีอย่างงามมามาก แล้วทรงพระดำเนินเลี้ยวมาตามถนน ประทับวัดกลางชื่อวัดมัชฌิมาวาส พระสงฆ์ในวัดนั้นเป็นธรรมยุติกา ถวายเงินพระสงฆ์ทั่วทั้งพระอาราม ข้างในที่ตามเสด็จไปก็ถวายด้วย เสด็จกลับมาประทับที่แหลมทราย เรานอนที่เต๊นสมเด็จแม่ วันนี้เมื่อเรือถึงมีฝนตกแต่ไม่มากนัก.
/*209วันจันทร์ วันที่ ๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวในสวนที่หลวงวิเศษทำไว้ สี่โมงเช้าแต่งตัวตามเสด็จที่เกาะยอ เสด็จขึ้นที่ตะพานวัดแหลมกะพ้อ น้ำตื้นต้องเข็นเรือเข้าไป ได้ตามเสด็จไปดูเจ๊กทำโอ่งอ่าง เสด็จไปเที่ยวตามสวนเชิงเขา เสด็จกลับมาทรงทำบุญน้องหญิง ไม่ได้เลี้ยงพระ สวดมนต์ สดับปกรณ์ กับทรงแจกฉลากเท่านั้น เราได้ทำด้วยสามตำลึง ประทานสัญญาบัตรข้าราชการสามนาย คือหลวงวิเศษภักดีเป็นพระยา4
/*210วันอังคาร วันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นนอนเช้าไปกินข้าวในสวนกับน้องๆ ทูลหม่อมประทมตื่น จะเสด็จไปนมัสการพระเจดีย์ซึ่งทูลหม่อมปู่ทรงทำไว้บนยอดเขาตังกวน รับสั่งไม่ให้เราไป เสด็จกระบวนข้างหน้า เสด็จกลับมาเสวย วันนี้พระดำรงเทวฤทธิ์ผู้ว่าราชการเมืองเทพา นำทองมาให้เราสองแท่งหนักสองตำลึง แขกลูกชายให้สิงโตทองเราตัวหนึ่ง ผู้ว่าราชการเมืองหนองจิกนำทองมาให้เราแท่งหนึ่ง น้ำหนักเห็นจะเท่ากัน บ่ายฝนตก พอฝนหยุดเสด็จออกแขกเมือง แต่งเต็มยศยุทธนาธิการ เราก็แต่งเหมือนกัน ได้ตามเสด็จออกไปด้วย พวกที่มาเฝ้าคือพระยาพิพิธภักดี และตวนกูมหมัดเมืองตานี พระไพรีพ่ายฤทธิ์กับน้องพระยายะลา นายทัดผู้ว่าราชการเมืองหนองจิก พระดำรงเทวฤทธิ์ผู้ว่าราชการเมืองเทพา พระมหานุภาพผู้ว่าราชการเมืองจะนะ เราได้ทองอีกห้าตำลึงของพระพิพิธภักดีให้ แล้วเสด็จขึ้น บ่ายสี่โมงเราได้ตามเสด็จไปขึ้นที่หาดแก้ว เสด็จไปทอดพระเนตรมรหุ่มที่ฝังศพแขกแต่โบราณ มีจารึกด้วย มีหลังคาอยู่สองศพ ศพหนึ่งเป็นเจ้า ศพหนึ่งอาจารย์ ได้ยินว่าชาวเมืองถึงไม่ได้เป็นแขกก็นับถือ เสด็จกลับมาถึงเรืออุบล เรือออกจากเมืองสงขลาเกือบทุ่ม.
/*211วันพุธ วันที่ ๕ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
เวลาห้าโมงเช้า ได้ทอดสมอหน้าเมืองกลันตัน เราแต่งตัวเต็มยศทหารยุทธนาธิการเหมือนกับทูลหม่อม ตามเสด็จไปเรือเวสาตรี พอชักธงสแตนดาดขึ้น พระยาเดชานุชิตกับพระยากลันตัน พระโยธีปฏิยุทธ รายามุดา พระรัษฎาธิบดีบุตรลงมาเฝ้า ประทานตราทุกคน แล้วเสด็จมาเรือพระที่นั่งอุบล เย็นเสด็จพร้อมด้วยเราน้องของเราและข้างใน มีสมเด็จแม่เป็นต้น ลงเรือกรรเชียงไปทอดพระเนตรตามบ้านปากน้ำ เมืองกลันตัน แล้วรับสั่งให้อากรมดำรงขึ้นไปตรวจบนเมือง ค่ำเสด็จกลับมาเรือ เรานอนสองทุ่ม.
/*212วันพฤหัสบดี วันที่ ๖ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นนอนเช้ากินข้าว แล้วแต่งตัวเต็มยศทหารยุทธนาธิการ ตามเสด็จทูลหม่อมไปขึ้นเมืองกลันตัน พวกแขกเรือกระบวนลงมารับเสด็จมาก มีฆ้องตีด้วย ถึงเมืองทำที่ประทับไว้คอยรับเสด็จ ดูแข็งแรงมากทั้งผู้ชายผู้หญิง ห้ามคนทั้งเมืองไม่ให้เหน็บกฤช ทูลหม่อมประทานของตอบแทนมาก สมเด็จแม่ก็ประทานส่วนผู้หญิงเหมือนกัน ของที่ถวายก็มาก แต่เราไม่ได้จำ มีปั้นเหน่งทองคำ สายสร้อยทองคำ กับทอง (แท่ง) จะเป็นเท่าไรเราไม่รู้ ส่วนที่ให้เราหกสิบบาททอง เวลาขึ้นบกก็จัดพวกเขาถือหอกซัดมาแห่เสด็จหลายคู่ เสด็จเข้าไปในบ้านพระยากลันตัน ประทับที่หอนั่ง พระยากลันตันยกน้ำมาถวายเอง แม่ยกเครื่องมาตั้งถวาย ลูกสาวที่เป็นเมียพระยาตานีนั่งถวายอยู่งานพัด รินน้ำร้อนถวาย ดีทั้งผู้หญิงผู้ชาย แต่สำรับไม่เหมือนอย่างไทย ของใส่จานเล็ก โต๊ะก็ย่อม ๆ จัดซ้อนกันสูงถึงสี่สิบจาน ซ้อนเหมือนกันทั้งคาวหวาน แล้วพวกผู้ชายออกไปเลี้ยงข้างนอก สำรับมากดาษเต็มไป เสด็จไปเที่ยวตามตลาดแต่ไม่ใคร่จะได้ทรงซื้ออะไรมาก หลวงนายศักดิ์ต้องจน ชั้นแต่เจ้านายก็ไม่ได้ซื้ออะไร ได้ส่งเงินให้ ท่านพวกนายๆ คอยเขียวจะให้ให้เปล่า จนไม่มีใครอาจซื้อ เย็นเสด็จกลับ ตามลงมาส่งเสด็จทั้งนั้น แต่ถูกเวลาคลื่นจัดมาก เรามาถึงเรือ กินข้าวแล้วนอน ถึงเรือราวสองทุ่ม คลื่นใหญ่มาก.
/*213วันศุกร์ วันที่ ๗ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
เราตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วออกไปเล่นกับหลวงนายศักดิ์ ๓ โมงเช้า ๔๐ มินิตถึงเมืองตรังกานู ทูลหม่อมประทมตื่น รับสั่งให้หาพระองค์สายเข้ามาเฝ้า ตรัสไต่ถามถึงการในเมืองตรังกานู1 หมอสายทูลว่าตัวพระยาตรังกานูเป็นโรคคุดทะราดเข้าข้อ แล้วยากจนด้วย ไม่เหมือนเมืองกลันตัน แต่เรียบร้อยดี ทูลหม่อมเสวยข้าวแล้วทรงเครื่องเต็มยศทหาร เราก็แต่งเหมือนกัน ตามเสด็จไปด้วย ประทับเรือเวสาตรี บ่ายสองโมงพระยาตรังกานูกับรายามุดาและกรมการผู้ใหญ่อีกหลายคนมาเฝ้า ประทานตราเครื่องราชอิสริยยศพระยาตรังกานู กับประทานสัญญาบัตรรายามุดากับตราเครื่องราชอิสริยยศด้วย บ่ายเสด็จพร้อมด้วยกระบวนข้างหน้าข้างใน มีเรือพวกแขกมาแห่ด้วยแต่น้อยกว่าเมืองกลันตัน ไปประทับที่ท่า ทำเป็นที่ประทับไว้คอยรับเสด็จ พระยาตรังกานูกับรายามุดาศรีตวันกรมการมาคอยรับเสด็จพร้อมกัน ประทับอยู่ครู่หนึ่งแล้วเสด็จลงเรือไปประทับ/*214ที่บ้านพระยาตรังกานู มีแขกแต่งเป็นคู่แห่เหมือนเมืองกลันตัน ถึงบ้านมีผู้หญิงแต่งตัวคลุมหัวมาคอยรับอยู่มาก มีตนกูสะเปียซึ่งเคยเข้าอยู่เป็นเจ้าจอมทูลหม่อมปู่เป็นต้น ของเลี้ยงเป็นขนมอย่างแขก แต่ใช้โต๊ะฝรั่งจานฝรั่ง เสวยแล้วเสด็จกลับมาเรืออุบล เมืองนั้นหมอสายเป็นธุระมากกว่าเมืองกลันตัน พระยาตรังกานูชื่อตนกูไดนันอาบิดิน เป็นพระยาพิไชยภูเบนทร รายามุดาเป็นพระไชเยนทร์ฤทธิรงค์ ตนกูมุดอ หลวงอนันต์เอมเมืองสงขลา1ได้ประทานตราด้วยพร้อมกันวันนี้.
/*215วันเสาร์ วันที่ ๘ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
เราตื่นเช้าก่อนโมง เห็นเรือใบเล็กๆ แล่นไปตามริมฝั่งมาก ว่าเป็นเรือพวกแขกออกมาเที่ยวหาปลา แล้วช้อนแมงกะพรุนเล่น มีแขกขายของ ทูลหม่อมทรงซื้อมาก บ่ายโมงหนึ่งแต่งตัวตามเสด็จไปเที่ยวบนเมืองอีก เรือพระยาตรังกานูเป็นเรือนำไป พวกแขกลงเรือมาแห่อีก ทอดพระเนตรตามลำน้ำแล้วเสด็จขึ้นที่บ้านกัปตันจีน เสด็จเที่ยวตามตลาด มีผลไม้มากกว่าสิ่งอื่นๆ ขายถูกด้วย ลางสาดของแขกมีมาก กองโตๆ เหรียญเดียวเท่านั้น มะไฟ เงาะ อีกอย่างหนึ่งคล้ายมะไฟเรียกลูกลำแข แต่ส้มกินไม่ได้เปรี้ยวจนขม เสด็จไปจนถึงดุโปมรหุ่ม เป็นที่ฝังศพเจ้าเมืองเก่าๆ แต่ศพของพ่อแม่พระยาตรังกานูยังไม่ได้ฝัง กางมุ้งไว้หลังโบสถ์ แล้วเสด็จมาประทับบ้านพระยาตรังกานูอีก เลี้ยงน้ำร้อนกันแล้วเสด็จกลับมาประทับเรือเวสาตรี พระยาตรังกานูตามลงมาส่ง เสด็จเรืออุบลก็ตามมาถึงเรืออุบล เอาโสร่งตามมาถวายสมเด็จแม่เพราะทูลหม่อมไม่ทรงรับของถวาย ประทานกระบี่เล่มหนึ่งกับเงิน ๑,๐๐๐ เหรียญ ดูเวลาที่มาส่งเสด็จหน้าตาชื่นบาน หัวเราะ ถวายบังคมอย่างไทยๆ บ่ายห้าโมงเรือออกจากเมืองตรังกานู.
/*216วันอาทิตย์ วันที่ ๙ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นนอนเช้าเรือถึงเกาะริดัง ดูงามกว่าเกาะอื่นๆ เรายืนดูแล้วถ่ายรูปมาด้วย มีเกาะใหญ่บ้างเล็กบ้าง ปลูกมะพร้าวเป็นหย่อมๆ แลดูงาม ทรายขาว น้ำสีงาม เราได้ตามเสด็จลงเรือเล็กเข้าไปตามลำคลอง แต่ไปไม่ตลอด ต้นไม้ล้มทับเสีย กลับออกมาขึ้นแขกทำปลา ทูลหม่อมทรงซื้อเรือของแขกมาลำ ๑๒๔ เหรียญ แล้วเสด็จขึ้น ฟากหนึ่งมีคนมาก ทำปลา ซื้อเบี้ย ซื้อหอยมุก ซื้อเสื่อ ได้ดูลิงขึ้นต้นมะพร้าว เจ้าของใช้ได้เหมือนคน เลือกปลิดแต่ลูกแก่ๆ (ทิ้ง]) ลงมา เจ้าของสั่งให้ปลิดลูกอ่อนก็ปลิดทิ้งลงมา แต่ต้องผูกเชือกที่เอว แล้วเสด็จไปทอดพระเนตรที่ธารน้ำไหลสำหรับตักส่งไปเมืองตรังกานู ได้เห็นต้นไม้แขกที่ว่าผลแก่ๆ หยอดตาได้ ตาสว่าง แล้วเสด็จกลับมาเรืออุบล แล่นมาขึ้นอีกแห่งหนึ่ง เสด็จโดยกระบวนข้างหน้า สนุกกว่าที่ขึ้นมาแล้ว มีตานายอำเภอแขกมาตีกลองแขกรับเสด็จ มีดอกไม้และใบเฟินต่างๆ มาก ซื้อลิงสามัญมาตัวหนึ่ง พอจะได้เล่นกับลิงเผือก เที่ยงออกเรือจากริดัง.
/*217วันจันทร์ วันที่ ๑๐ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
เวลาสี่โมงเช้าเรือทอดสมอที่หน้าเมืองตานี1 เจ้าเมืองกรมการเมืองตานีมาคอยรับเสด็จถึงเรือโดยเร็ว เสด็จไปประทับที่เรือเวสาตรี ทรงครึ่งยศทหาร เราก็แต่งครึ่งยศตามเสด็จไป ผู้ที่มานั้น พระยาตานีตาย พระศรีบุรีรัฐพินิต ๑ พระพิพิธภักดี ๑ เมืองยิริ่งพระยายิริ่ง ๑ พระโยธานุประดิษฐ ๑ เมืองสายพระยาสาย ๑ พระวิเศษวังชา ๑ ประทานตราภัทราภรณ์2ผู้ช่วยทั้งสี่คนคนละดวง แล้วเสด็จกลับมาเรืออุบล วันนี้เป็นวันคล้ายกับวันประสูติสมเด็จแม่ ที่เรือเวสาตรีได้ยิงสลุต ๒๑ นัด สองโมงเศษเสด็จขึ้นเมืองตานี เมื่อถึงท่าเขาลงมาคอยรับเสด็จทั้งผู้ชายผู้หญิง ทรงพระดำเนินไปตามตลาดจนถึงพลับพลาซึ่งปลูกไว้รับเสด็จ ทำดี ดูเข้าใจไทยมาก การรับรองแข็งแรง ของถวายก็มาก ข้างในพวกผู้หญิงก็มาถวายของมาก มีฝนตกเล็กน้อย แล้วเสด็จมาทรงเรือพระที่นั่งมาประทับที่วัดของจีนจูหลาย กัปตันจีนสร้าง มีพระสงฆ์อยู่ ๑๔ รูป โบสถ์ทำอย่างจีน พระเข้าบ้านแขกไม่ได้ รับสั่งให้นิมนต์มาถวายเงิน สมเด็จแม่ก็ถวายด้วย แล้วประทานเงินกัปตันจีนไว้ห้าชั่ง ให้ทำศาลาการเปรียญ เป็นที่สำหรับเด็กเรียนหนังสือ ให้เป็นที่/*218สำหรับเจ้าเมืองกรมการประชุมถือน้ำด้วย1 เสด็จกลับจากวัด ล่องมาประทับที่แพที่ช่วยกันปลูกไว้รับเสด็จ เป็นพลับพลาหน้าบ้านกัปตันจีน เสด็จเข้าประตูบ้านจีน ทรงพระดำเนินไปจนถึงศาลเจ้าซูก๋อง แล้วเสด็จไปตามตลาด จะเสด็จไปทางไหนคนตามดูแน่น กัปตันจีนดูรับรองแข็งแรง พี่สาวก็เดินตามอยู่เสมอ ทูลหม่อมจะทรงซื้ออะไรเป็นไม่ยอมให้ทรงซื้อถวายร่ำไป เย็นเสด็จกลับ ต้องเข็นเรือตามร่องน้ำ อุตส่าห์ออกมาขุดร่องน้ำไว้ เรือมาถึงเรือพระที่นั่ง มีควันแต่ไม่มาก วันนี้ประทานสัญญาบัตรจีนจูหลายซึ่งเป็นกัปตันจีนในเมืองตานี เป็นหลวงจีนคณานุรักษ์ หัวหน้าจีนในเมืองตานี พวกเจ้าเมืองกรมการตามส่งเรือพระที่นั่ง.
/*219วันอังคาร วันที่ ๑๑ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้ว ออกไปเล่นกับเสด็จลุงเสด็จอาที่หน้าเรือ ทูลหม่อมประทมตื่น กลับเข้ามา บ่ายเรือถึงแหลมตลุมพุก ปากน้ำเมืองนคร พระยานครลงมาเฝ้าในเรือพระที่นั่งประทับแรมในเรือ.
วันพุธ วันที่ ๑๒ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้วขึ้นเมืองนคร เต็มอ่อนกว่าจะถึง เราตั้งตาคอยดูจรเข้ก็ไม่เห็น เห็นแต่ค่างบนต้นไม้ รับสั่งให้แยกเรือ เรากับน้องต้องไปเรือป้าโสม เจ้าจอมก็ต้องแยกเพราะเรือพระที่นั่งเข้าไปไม่ถึง คลองแคบ น้ำตื้น สี่ชั่วโมงครึ่งถึงท่าโพ ทูลหม่อมทรงพระราชยาน เรากับน้องไปวอ ข้างในไปรถคนลาก ไม่ช้านักถึงที่ประทับ ทำดีสบายมาก ทูลหม่อมก็โปรด เย็นได้ตามเสด็จไปโดยพระราชยาน ไปทรงนมัสการพระเจดีย์ใหญ่ที่วัดมหาธาตุ ซึ่งเป็นที่นับถือของคนในเมืองนั้น เสด็จขึ้นไปถึงลานพระเจดีย์ ทรงจุดธูปเทียนนมัสการ ทรงทักษิณสามรอบ แล้วเสด็จทอดพระเนตรของโบราณ เสด็จกลับมาถึงที่ประทับย่ำค่ำแล้ว เราดูวัดและกำแพงคล้ายกรุงเก่ามาก พระสงฆ์ก็มี แต่วัดชำรุดทรุดโทรมมาก เรากลับมาถึง กินข้าวแล้วนอน.
/*220วันพฤหัสบดี วันที่ ๑๓ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
เราตื่นนอนเช้าออกไปเล่นข้างหน้า ฝนตก ไม่ใคร่จะมีเวลาหาย จะเสด็จไปเที่ยวก็ไปไม่ได้ วันนี้ทรงทำบุญอีก เราเข้าด้วยอีกสามตำลึง ฉลากแจกพวกกรมการ เมืองไหนจะมีกรมการมากเท่าเมืองนครไม่มี เย็นได้ตามเสด็จพร้อมด้วยกระบวนข้างใน ทรงพระราชยาน เราก็ไปพระราชยานด้วยประทับที่หอเทวสถาน มีพวกพราหมณ์มาคอยเฝ้าอยู่มาก ทรงบูชาแล้วเสด็จวัดมหาธาตุ ทรงนมัสการพระเจดีย์ พระศรีมหาโพธิ พระเจ้าศรีธรรมาโศกราช แล้วเสด็จทั่วไป ยอดพระเจดีย์ใหญ่นั้นสวมทองคำแท้ ทูลหม่อมรับสั่งว่าหนาราวใบลาน มีแหวนหัววงโตๆ ประดับหลายวง ต่อส่องกล้องดูจึ่งเห็นได้ แล้วเสด็จเข้าไป เรียกว่าในวัง ทรงนมัสการพระพุทธสิหิงค์สำหรับเมือง เสด็จในบ้านพระยานคร กรอบเต็มที ชำรุดมาก ค่ำเสด็จกลับ ดูหนังตะลุงออกสนุกมาก เรากินข้าวที่ข้างหน้า นอนสี่ทุ่มนาน ยุงชุม ฝนก็ตกไม่ใคร่หาย.
/*221วันศุกร์ วันที่ ๑๔ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นนอนเช้าฝนตกอีก ระอาเหลือทน เล่นอะไรไม่ใคร่สนุก ให้หลวงนายไปซื้อของ ทูลหม่อมประทมตื่น รับสั่งให้หลวงนายไปซื้อเหมือนกัน บ่ายตามไปที่พลับพลาดูชนวัว เด็กวิ่งวัว แล้วตามเสด็จไปพระราชยานเที่ยวตามรอบกำแพงเมือง เสด็จปีนขึ้นไปทอดพระเนตรทางน้ำบนเชิงเทิน เราให้หลวงนายอุ้มเราไปดูบ้าง แล้วประทับวัดหน้าพระลาน นิมนต์พระลงมาสวดพันยัก1 ถวายเงินรูปละแปดบาท มีบ่อน้ำกินตามทิศ ทิศหนึ่ง (กินเข้าไป) ฉลาด ทิศหนึ่ง (กินเข้าไป) เป็นขุนนาง เสด็จมาตามถนนในกำแพงจนรอบ มีกำแพงเชิงเทินใหญ่มาก นอกกำแพงน้ำทั้งนั้น คนทำนา ตามบ้าน มีกล้วย หมาก มะพร้าว เสด็จกลับมาถึงค่ำ เราดูหนังตะลุง แล้วนอนยามหนึ่ง ฝนตกอีก ได้นอนมุ้ง ทูลหม่อมซื้อประทานทั่วกัน เพราะยุงชุมนัก.
/*222วันเสาร์ วันที่ ๑๕ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
ย่ำรุ่งป้าโสมปลุก เราแต่งตัวตามเสด็จ กลับมาจากที่ประทับ สมเด็จแม่กับเสด็จน้าทรงช้างช้างหนึ่ง ทำนองค์เล็ก1กับพี่จันทราช้างหนึ่ง ทูลหม่อมทรงพระราชยานประทับท่าโพ เสด็จเรือพระที่นั่งเก๋งของพระยานคร เรามาเรือเก๋ง(อีก)ลำหนึ่ง ได้เห็นจรเข้ขึ้นมาก ทรงยิงถูกห้าตัว แต่ตามมาได้ตัวเดียว กลับมาถึงเรือเร็ว ไม่ช้าเหมือนเวลาขึ้น เพียงสองชั่วโมงครึ่งเท่านั้น พอของและคนถึงพร้อมกันหมดก็ออกเรือในเวลาบ่ายวันนี้.
วันอาทิตย์ วันที่ ๑๖ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นนอนเช้า เรือแล่นโต้งเต้งอยู่กลางทะเล ทูลหม่อมยังไม่ประทมตื่น เราออกไปเล่นกับเสด็จลุงเสด็จอา.
/*223วันจันทร์ วันที่ ๑ กันยายน พ.ศ. ๒๔๓๑
เราตื่นนอนเช้าเรือเดินมาเกือบถึงสันดอน พอถึงสันดอนสักครู่หนึ่งทูลหม่อมประทมตื่น อาแถมให้เรามาทูลเชิญเสด็จไปยิงนกกระทุงที่โป๊ะ เราได้ตามเสด็จไปด้วย ยิงไม่ได้ เรือถึงบินหนีหมด เสด็จกลับเรืออุบล บ่ายโมงหนึ่งมีเศษเรือเดินข้ามสันดอนเข้ามาพบเรืออีโน ลุงจักษ์อยู่ในเรือนั้น มาที่เรืออุบล ทูลเชิญเสด็จทูลหม่อมไปปิดทองพระที่พระสมุทรเจดีย์ ถึงตำหนักแพย่ำค่ำ จอดไม่ได้ ต้องลงเรือเล็กมาถึงตำหนักแพ ตรัสกับทูลหม่อมอา เสด็จลุงเทวัญ แล้วประทานกฤชองค์ละกฤช ตรัสกับเจ้าพระยาพลเทพ แล้วเสด็จประทับพระที่นั่งอมรินทร ทรงจุดเทียนนมัสการ สวดมนต์ ยกพระมหาเศวตฉัตร แล้วเสด็จขึ้นบนพระที่นั่งจักรี ตรัสกับเจ้านายข้างใน แล้วเสด็จตามตะพานไปที่เรือนเรา ประทับทอดพระเนตรน้องหญิง1 แล้วเสด็จตำหนักทูลหม่อมย่า เราไม่ได้ไป กินข้าวแล้วนอนกับสมเด็จแม่.
/*224วันอังคาร วันที่ ๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่น ๓ โมงเช้า กินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสือ บ่ายไปบน ค่ำตามเสด็จไปสวดมนต์ถือน้ำที่วัดพระแก้ว วันนี้เป็นตกลงแน่ที่อาโสณบัณฑิตย์จะต้องไปจัดการเมืองเชียงใหม่ เรื่องพวกยางแดง2 เสด็จกลับ เรากลับมาเรือน.
วันอังคาร วันที่ ๑๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นนอนเช้าออกไปเรียนหนังสือ กลับห้าโมงนาน ไปเล่นอยู่ที่ห้องแม่แส บ่ายโมงหนึ่งกลับมา ดูจัดดอกไม้แต่งเครื่องโมราที่จะไปตั้งห้องไปรเวต เป็นของทูลหม่อมกับเรารวมกัน บ่ายสามโมงเราไปบน อยู่จนเสด็จไปที่ประชุม3 ทำขนมจีบไส้ไก่กับทอดทองพลุคว้านลูกเงาะไปเลี้ยง กลับมาเรือนสี่ทุ่ม.
/*225วันพุธ วันที่ ๑๗ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นสองโมงเช้า กินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสือ เที่ยงกลับมาจากเรียน ลงไปเล่นกับน้องหญิง บ่ายไปเฝ้าทูลหม่อม ได้รู้ข่าวจากพี่หนูว่าเจ้าพระยาสุรวงษ์อาการทรุดโทรมมากขึ้น ไปอยู่กรุงเก่า ว่าไปนั่งเล่นใต้ร่มไม้เวลาสี่ทุ่ม ลูกหญิงคนหนึ่งชื่อต่ายเป็นลูกรัก มาเดินท่องน้ำเล่นต่อหน้าพ่อแล้วจมน้ำหายไป ยังไม่ได้ศพจนเดี๋ยวนี้ เสด็จลงใต้ชั้นต่ำ วันนี้เป็นวันคล้ายกับวันประสูติของอาแถม ทูลหม่อมประทานหีบเครื่องเขียนเงินแท้หีบหนึ่ง อาแถมเรียกเจ๊กมาทำเกาเหลาถวายทูลหม่อม แล้วเสด็จไปที่ประชุม เราเลี้ยงข้าวต้มหมู ยามนานเรากลับมาเรือน.
/*226วันศุกร์ วันที่ ๑๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นนอนเช้ากินข้าวแล้ว ไปเลี้ยงพระที่อมรินทรทำบุญทูลหม่อมปู่ แล้วกลับมา ทูลหม่อมประทมตื่น เสด็จออกสดับปกรณ์ ทรงแจกเงินสลึงตามเคย อาโสมาทูลลากับข้าราชการอีกหลายนายที่จะไปกับอาโส แล้วพระองค์สายกับคุณใหญ่1 คุณเปีย2 มาทูลลาเป็นสองพวกด้วยกัน ทูลหม่อมประทานน้ำสังข์ เจิม อาโสกับหมอสาย แล้วประทานเสื้อและสิ่งของอื่นๆ อีก บ่ายสามโมงมาลาเราที่ข้างหน้า ลุงจักษ์นำเราให้พรผู้ที่มาลาทุกคน เย็นเข้ามาทูลลาสมเด็จแม่ ท่านประทานชามเงินครบเครื่อง ค่ำเราจุดเทียนสวดมนต์ มีเทศน์ที่อมรินทร แล้วได้ตามเสด็จไปลอยกระทง เสด็จขึ้น เรากลับมาต้มข้าวกิน แล้วนอน.
/*227วันเสาร์ วันที่ ๒๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
วันนี้ทูลหม่อมประทานหนังสือสำหรับตัวเราที่ท่านสมาชิก3 ได้เลือกโหวตให้เป็นสภานายกในปีนี้ด้วย แต่ทูลหม่อมต้องทรงจัดการในหอพระสมุดแทนตัวเรา.
วันพฤหัสบดี วันที่ ๒๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
เราตื่นนอนเช้า กินข้าวแล้วตัวรุม ป้าโสมให้เราหยุดเรียนหนังสือ เราได้คิดโคลงไว้ถวายทูลหม่อมสำหรับลงพิมพ์หนังสือวชิรญาณบทหนึ่ง ว่าด้วยรัก
๏ รักใครจะรักแม้น
ชนกนารถ
รักบอยากจะคลาด
สักน้อย
รักใดจะมิอาจ
เทียมเท่า ท่านนา
รักยิ่งมิอาจคล้อย
นิราศแคล้วสักวัน ฯ
เราได้ถวายที่ห้องใหม่ อากรมสมมต1มาเฝ้า เราอยู่รับใช้จนยามหนึ่ง วันนี้เราได้ประทานที่ชาโมราที่หนึ่ง ถาดกับถ้วยป้านเป็นของทูลหม่อม จุ๋นของทูลหม่อมปู่ อ่างรองป้านของสมเด็จตา วันนี้ไม่ได้เสด็จประชุม เรากลับมานอนสี่ทุ่ม.
/*228วันอังคาร วันที่ ๑๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๑
เราตื่นสองโมงเช้า แม่แสมาปลุกเรากับป้าโสม ล้างหน้าแล้วเราไปบนกับแม่แส คอยดูกฐินป้าโสม แล้วเราเล่นอยู่ที่บน วันนี้ดูถึงสองแห่ง เสด็จน้านภาพร2อีกแห่งหนึ่ง ป้าโสมกลับมาบ่ายโมงเศษอย่างเร็วที่สุด ไปเกือบเที่ยง แล้วเรากลับมาเรือน บ่ายทูลหม่อมประทมตื่น เราไปเฝ้าสองทุ่มเศษไปดูเซอคัส เล่นซ้ำอีกไม่ออกสนุก กลับมาห้าทุ่มนาน สองยามนอนที่บนกับเสด็จน้า.
/*229วันเสาร์ วันที่ ๑๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นนอนเช้าไปทรงบาตรฉลองไตรปี ออกไปเลี้ยงพระที่อนันตสมาคม แล้วกลับมาอยู่ที่บน บ่ายสี่โมงแต่งตัวเต็มยศทหาร ใส่สายสะพานลิววโปลที่พระเจ้ากรุงออสเตรียส่งมา เราตามเสด็จทูลหม่อมออกไปพร้อมด้วยสมเด็จแม่ ออกไปรับอาชดุ๊กลิววโปล สมเด็จแม่ประทับในห้องไปรเวต เราตามเสด็จทูลหม่อมไปคอยรับที่มุขจักรี เมื่ออาชดุ๊กมาถึง ลุงจักษ์เป็นผู้กราบทูลนำว่าปรินสอิมปีเรียนอาชดุ๊กลิววโปล เมื่อมาจับมือเราก็ว่าเหมือนกัน แล้วทูลหม่อมทรงนำมาที่สมเด็จแม่ในห้องไปรเวต แล้วนำพวกขุนนางที่มาด้วยเฝ้าทูลหม่อมและสมเด็จแม่ รับสั่งกับอาชดุ๊กพอสมควรแล้วเขากลับไป ทูลหม่อมเสด็จขึ้น สองทุ่มรับสั่งให้เราไปมีเทศน์ จุด(ดอกไม้)เพลิง สี่ทุ่มนานตามเสด็จลงลอยกระทงตามเคย เสด็จขึ้น เรานอนสองยาม.
/*230วันพฤหัสบดี วันที่ ๒๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๑
ป้าโสมปลุกเรา ๓ โมง เราออกไปข้างนอก เสด็จลุงเทวัญกับเสด็จอากรมหมื่นนเรศ เสด็จอาดิศนำครูฝรั่งชื่อ มิสเตอร์มอรัน มาให้สอนหนังสืออังกฤษเรากับน้องชายโต วันนี้ครูให้อ่านเอบีใหญ่ เราจำได้ ให้อ่านเอบีเล็ก กลับมาสี่โมง น้องชายโตไปเลี้ยงพระ บ่ายรับสั่งให้เราออกไปสดับปกรณ์ เรากลับมา ไปเรียนหนังสืออังกฤษอีก ครูให้เขียน เราเขียนได้หกตัว ครูชมว่าเราดีแท้ๆ เพราะเรายังไม่เคยเขียนเลย กลับมาจากเรียนบ่ายสี่โมง แต่งใส่เสื้อขาวบ่าทอง ไปดูเรือกับอาชดุ๊กลิววโปลที่ตำหนักแพ เย็นตามเสด็จทูลหม่อมไปพระที่นั่งสุทไธศวรรย์ ทรงทิ้งทานแล้วมีเทศน์ สวดมนต์เหมือนวานนี้ทุกอย่าง มีละครตลกเล่นเรื่องขุนช้างขุนแผน เสด็จขึ้นห้าทุ่ม เรานอนสองยาม.
/*231วันอาทิตย์ วันที่ ๒๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นสี่โมงเช้า ไม่รู้ว่าครูฝรั่งจะมา พอเรารู้ว่าครูมาเราไม่กินข้าว เราออกไปเรียนเสียก่อน แล้วกลับมากินข้าว วันนี้ที่บนวุ่นมากเพราะอาชดุ๊กลิววโปลจะมาทูลลา มีดินเน่อด้วย เย็นฝรั่งที่เล่นเซอคัสเอาม้าเล็กมาให้ เราดีใจมาก บ่ายสามโมงเราออกไปเรียนหนังสืออีก ค่ำทูลหม่อมทรงเครื่องเต็มยศทหารรับอาชดุ๊กลิววโปล เลี้ยงโต๊ะแล้วขึ้นกินน้าชาที่ห้องน้ำเงิน เสด็จน้าทรงแต่ง (ห้อง) รับแข็งแรงมาก มีดอกไม้แขวนด้วย ไปห้องเหลืองดูที่ชา ไปห้องเขียวแล้วกลับมาห้องน้ำเงิน สมเด็จแม่กับเราออกรับด้วย อาชดุ๊กชอบใจเครื่องทองของเล่น1ของเรา ได้ให้รูปเรารูปหนึ่ง กลับไปสี่ทุ่มนาน ว่าจะไปดูละครเจ้าพระยามหินทรอีก ชอบใจมาก ว่าจะไปดูยังรุ่ง พรุ่งนี้เช้าจะลงเรือกลับไป.
/*232วันจันทร์ วันที่ ๑๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นสองโมงเช้า กินข้าวแล้วออกไปเรียนหนังสืออังกฤษ สี่โมงแล้วเรียนหนังสือไทย ท่านอาจารย์พึ่งมาจากเมืองเพชร เที่ยงกลับมาเรือน คิดโคลงเล่น บ่ายสามโมงไปเรียนอีก แล้วกลับมาเฝ้าในห้องใหม่ ตามเสด็จไปคอยแอบดูทูตเยอรมันมาเฝ้าที่ห้องไปรเวต เสด็จขึ้นแล้วเสด็จออกขุนนางอีก แล้วเสด็จไปที่ประชุม สองทุ่มเราได้ทำข้าวเหนียวหนาวไปเลี้ยงที่ที่ประชุม ทูลหม่อมรับสั่งเล่าว่าเป็นตำราของสมเด็จพระศรีสุริเยนทรทรงคิดทำ ถ้าไม่ให้ท่าน1เสวยไม่ได้ ท่านตะโกนอึงว่าของแม่ข้าทำ ทำไมไม่ให้ข้ากิน ทูลหม่อมก็เสวยได้มาก สี่ทุ่มเสด็จขึ้น เรากลับมานอน.
วันศุกร์ วันที่ ๑๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๓๑
ตื่นสองโมงเช้าเฝ้าทูลหม่อม แล้วเรียนหนังสือตามเคย วันนี้ท่านอาจารย์สอนให้จำครุ ลหุ คำฉันท์ ที่ประชุมเราเลี้ยงขนมเบื้อง ออกสนุก เรากลับมานอนเกือบห้าทุ่ม.
(หลังจากนี้ถึง พ.ศ. ๒๔๓๒ และ พ.ศ. ๒๔๓๓ ตอนต้นปีมีแต่สมุดเปล่าๆ หาได้ทรงบันทึกอะไรไม่)
พ.ศ. ๒๔๓๓ - ๒๔๓๖
/*234วันจันทร์ วันที่ ๑๙ มกราคม พ.ศ. ๒๔๓๓
ป้าโสมปลุกสามโมง กินข้าวแล้วแต่งตัวใส่เสื้อปักทอง นุ่งผ้าม่วงใส่สายสร้อย ไปแวะตำหนักเสด็จป้าพระนาง1 ทูลลา2 แล้วไปปราสาท ทูลหม่อมเสด็จลงจุดเทียนไชยยกเศวตฉัตร แล้วทูลหม่อมทรงถวายไตร ตาลิปัต ย่าม เสด็จที่วัดแล้วรับสั่งให้เราถวายต่อไปทั้งหกสิบสี่ รับสั่งให้เรากลับมาก่อน มาถึงโกนผมแล้วไปแต่งตัวที่บน แห่บ่ายสี่โมง แต่งขาวใส่นวมเพชร หม่อมเจ้าหญิงฉวีวิไลยลูกเสด็จลุงกรมหลวงพิชิตเป็นมยุรฉัตร หญิงลูกอาโส3กับลูกอาไชยันต์4เป็นดอกไม้ทองเงิน เชิญพระแสงเชิญเครื่องล้วนแต่หม่อมเจ้าทั้งนั้น เมื่อแห่ถึงเกยแล้ว ทูลหม่อมทรงชฎาจีบมาคอยทรงรับเรา เราได้ไปนั่งที่ในพระฉาก ฟังสวด แต่คราวนี้มงคลซึ่งโยงสายสิญจน์สำหรับฟังสวด เจ้าพนักงานได้ตั้งพระครอบและถาดสรงพระพักตร์ของหลวง พอพระสวด ทูลหม่อมทรงนำพระครูพราหมณ์เข้าให้น้ำสังข์และนำใบไม้ซึ่งไปทำพิธีโหมกูณฑ์บูชาเพลิงมาให้เราปัด แห่กลับค่ำ ทูลหม่อมกริ้วขุนนางไทยมากว่าไม่มีหัวหน้า ราชทูตฝรั่งก้มหัวอยู่จนยานุมาศเราเดินมา ขุนนางไทยลงนั่งเสียก่อนแล้ว.
/*235วันอังคาร วันที่ ๒๐ มกราคม พ.ศ. ๒๔๓๓
ตื่นนอนเช้าสามโมงลงไปกินข้าว ในห้องรับแขกเมียขุนนางมามากหลายคน เป็นทีช่วยงาน บ่ายสองโมงเราไปบน แต่งตัวใส่นวมทับทิม วันนี้แห่วันกว่าวานนี้ ทูลหม่อมทรงพระมหากฐินคอยอยู่ที่เกย เมื่อถึงได้ถ่ายรูป ไม่มีการเปลี่ยนแปลกอะไร เหมือนเมื่อวานนี้ แต่เรามีความยินดีมากหน่อย เมื่อเรากำลังแต่งตัว ทูลหม่อมรับสั่งให้แม่เกษรเอาหนังสือฉบับหนึ่งเหรียญมาให้เรา เราได้รางวัลมาจากเอดิเตอที่นอก1ส่งมาให้เรา เราได้แต่งหนังสือนี้ไปช้านานแล้ว เรานึกถึงเสมอ อยากจะรู้ว่าจะได้รางวัลหรือไม่ได้ ได้มา เราดีใจมาก
เมื่อถึงปราสาททูลหม่อมเสด็จเข้ามากับพระครูตามเคย แห่กลับค่ำ เรากินข้าวแล้วชวนน้องๆ ไปดูเขาไกรลาศ กลับมาเรือนสี่ทุ่มนาน.
วันพฤหัสบดี วันที่ ๒๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๓๓
ตื่นสามโมงเช้า กินข้าวแล้วรีบไปเรียนหนังสือไทย ท่านอาจารย์ไม่มา บ่ายสองโมงมีเศษ ครูมอรันมาสอนหนังสืออังกฤษ แล้วครูเล่าว่าครูไปกินโต๊ะกับกัปตันโยน กัปตันโยนถามถึงเรื่องเราแต่งหนังสือลิตตะโฟก2 ว่าเราได้ไปรส กัปตันรู้จากหนังสือพิมพ์สิงคโปร์ ครูแกดีใจมาก เมื่อเวลาไปบอลที่วังทูลหม่อมอา3 กัปตันโยนถามเรา เราเข้าใจว่าครูเที่ยวอวด พอครูมาเล่าให้เราฟัง เรายิ่งดีใจมาก บ่ายห้าโมงเรากลับเข้ามาเฝ้าทูลหม่อม.
/*237วันพุธ วันที่ ๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๓๔
ตื่นนอนสี่โมงเช้า คิดจะไปจัดร้าน แดดร้อนจัดไปไม่ได้ ให้แต่ป้าโสมไป เย็นทูลหม่อมประทมตื่น เราไปเฝ้า ได้ตามเสด็จมาดูที่ร้าน ร้านที่จัดแล้วก็มี ที่ยังกำลังจัดอยู่ก็มี ค่ำเสด็จกลับมาพระที่นั่งเก๋ง ทรงเครื่องแฟนซี ทรงแต่งอย่างทูลหม่อมปู่ เราแต่งอย่างลูกเธอตามเสด็จไปเที่ยว เจ้านายขุนนางแต่งตัวต่างๆ อย่างไทยโบราณบ้าง อย่างกระบวนแห่บ้าง แต่งแขก แต่งพม่า จีน ลาว ไม่เหมือนกันจนคนเดียว สนุกมาก แล้วเข้ามาเฝ้าพร้อมกันที่พระที่นั่งเวหาศจำรูณ.4
/*238วันศุกร์ วันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๓๔
พระนายไวยปลุกสามโมงเช้า บอกว่าสมเด็จแม่เจ็บพระครรภ์1 เราดีใจ ออกไปฉันข้าว2 ที่ห้องสุด คอยฟังเตลโฟนอยู่.
/*239(ในสมุดจดหมายเหตุประจำวัน พ.ศ. ๒๔๓๔ หลังจากวันที่ ๑ มกราคม ไม่ได้ทรงบันทึกอะไรอีก ในเล่ม พ.ศ. ๒๔๓๕ ทรงบันทึกแต่เพียงว่า)
วันเสาร์ วันที่ ๗ มกราคม พ.ศ. ๒๔๓๕
วันนี้เป็นวันเปิดโรงเรียน “ราชกุมาร" เรามีธุระมาก วุ่นวันยังค่ำ.
/*240(จนกระทั่งถึง พ.ศ. ๒๔๓๖ จึงทรงบันทึกอีกบ้างเล็กน้อย)
วันพฤหัสบดี วันที่ ๓๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๓๖
ชั้นที่ ๑
ข้าพระพุทธเจ้า มหาวชิรุณหิศ
๏ สิบมาสมาแต่ตั้ง
แต่งสถาน นี้นา
ข้าบาทราชกุมาร
รวมพร้อม
สดุดีแต่นฤบาล
บรมนารถ สยามเอย
อ่อนเกศโอนจิตน้อม
นอบเกล้าถวายชัย ฯ
๏ ในกาลครั้งนี้
ณ ดิถีเสวยไอ
ศูรย์ราชประลาตภัย
บรรจบยี่สิบห้าพรรษ์
ปวงข้าพระพุทธเจ้า
คิดเค้าพระคุณอัน
ปกเกล้าทุกคืนวัน
มลายทุกข์เป็นสุขใจ
พร้อมกันจำนงจิต
คิดขอถวายชัย
สรรพทุกขใดใด
จงอย่าได้มาแผ้วพาล
จงพินาศแลขาดไป
สิ่งใดคือสุขสานต์
จงมีแด่นฤบาล
ดุจข้าถวายพร ๚
โรงเรียนราชกุมาร วันที่ ๓๐ พฤศจิกายน ร.ศ.๒๖ ๑๑๒
/*241วันจันทร์ วันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๓๖
วันเกิดโตเรามีปาตี้เลี้ยงข้าวกลางวันให้1 เจ้านายที่มาแต่งตัวแฟนซีด้วย อยู่ข้างสนุก มีรางวัลแต่งตัว ผู้ตัดสิน ๕ คน คือ อากรมดำรง อากรมขุนนริศ อาสมมต อาไชยันต พระยาเทเวศร2 น้องหญิง3ได้ที่ ๑ แต่งตัวเป็นลาว กินข้าวอร่อย ไม่ได้เข้าไปเฝ้า4
/*242วันเสาร์ วันที่ ๑๐ มนาคม พ.ศ. ๒๔๓๖
We came on board the “Maha Chakkri” at 8 o’ clock. There was nothing unusual on the way down the river, except that we met the “Aspic” near Paknam. We reached the fort about 10 o’clock and we stopped to pass the night at the deep hole.
วันอาทิตย์ วันที่ ๑๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๓๖
At 6 o’clock we started and reached Koh Si Chang about 10; as Papa was not very well, we stopped on board all day.
วันพุธ วันที่ ๒๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๓๖
I took a walk in the park……. We saw the eclipse of the moon. Papa took holy bath and delivered money to the court as was the custom.
/*243วันพฤหัสบดี วันที่ ๒๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๓๖
There’s nothing interesting to-day.
วันเสาร์ วันที่ ๒๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๓๖
At 6 o’clock we returned on board and sailed about 3.
วันอาทิตย์ วันที่ ๒๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๓๖
We reached Bangkok about 4.
(หลังจากนั้นไม่ได้ทรงบันทึกอะไรอีก อีก ๑๐ เดือนต่อมาก็ประชวรหนัก ไม่กี่วันก็เสด็จสวรรคต ตรงกับวันที่ ๔ มกราคม ปีมะเมีย พ.ศ. ๒๔๓๗ พระชนมายุเพียง ๑๖ ปี ๖ เดือน กับ ๗ วัน)
---