สุภาษิตพระร่วง ว.๑
สุภาษิตพระร่วง
คำอธิบาย
เรื่อง สุภาษิตพระร่วง เรียกกันอีกอย่างหนึ่งว่า “บัญญัติพระร่วง” ฉบับที่จัดทำนี้คัดมาจากหนังสือวรรณกรรมสมัยสุโขทัย ซึ่งสำนักวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ตรวจสอบชำระขึ้นใหม่และพิมพ์เป็นครั้งแรกใน พ.ศ. ๒๕๒๘ เรื่องสุภาษิตพระร่วง จัดเป็นวรรณกรรมมีลักษณะการแต่งร้อยกรองประเภทร่ายสุภาพ ส่วนตอนท้ายจบลงด้วยโคลงกระทู้ ๑ บท ประกอบด้วยภาษิตและคำสอนที่มีคุณค่า และเป็นความจริงอยู่ทุกยุคทุกสมัย พึงยึดถือเป็นหลักในการปฏิบัติตนตามวิถีทางที่ถูกที่ควรเพื่อความสุขสงบในชีวิต นับเป็นเรื่องที่นิยมอ่านแพร่หลาย และจดจำกันได้ขึ้นใจในหมู่คนไทย
สุภาษิตพระร่วงนี้ เป็นวรรณกรรมที่ไม่ปรากฏนามผู้แต่ง นายธนิต อยู่โพธิ์ เมื่อครั้งดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมศิลปากร ได้เขียนคำอธิบายไว่ในคำนำหนังสือสุภาษิตพระร่วงฉบับพิมพ์เป็นที่ระลึกในวันสถาปนากรมศิลปากร พ.ศ. ๒๕๐๕ ว่า “สังเกตจากข้อความและถ้อยคำเห็นได้ว่า เป็นภาษิตไทยแท้ๆ ใช้ถ้อยคำอย่างพื้นๆ ยังไม่มีภาษิตต่างประเทศเข้ามาแทรกแซงปะปน และดูเหมือนจะยังไม่มีอิทธิพลจากภาษิตแบบอินเดีย เช่น จากคัมภีร์โลกนิติ และพระธรรมบท เป็นต้น เข้าครอบงำ แสดงว่าเป็นภาษิตไทยเก่าแก่ที่ติดปากคนไทยสืบมา” ส่วนที่กล่าวว่าเป็นพระบรมราโชวาทของพ่อขุนรามคำแหงมหาราชนั้น เป็นเพียงข้อสันนิษฐานจากการเปรียบเทียบจังหวะ การวางคำที่คล้องจองของสุภาษิตพระร่วง ว่ามีลักษณะใกล้เคียงกับความในศิลาจารึกหลักที่ ๑ แต่คำว่า “พระร่วง” จะหมายถึงพ่อขุนรามคำแหงหรือไม่ต้องมีการศึกษาเหตุผล ข้อมูล เพื่อสนับสนุนคำกล่าวนี้ต่อไป
สุภาษิตพระร่วง


® ปางสมเด็จพระร่วงเจ้า
เผ้าแผ่นภพสุโขทัย
มลักเห็นในอนาคต
จึงผายพจนประภาษ
เป็นอนุสาสนกถา
สอนคณานรชน
ทั่วธราดลพึงเพียร
เรียนอำรุงผดุงอาตม์
อย่าเคลื่อนคลาดคลาถ้อย
เมื่อน้อยให้เรียนวิชา
ให้หาสินเมื่อใหญ่
อย่าใฝ่เอาทรัพย์ท่าน
อย่าริร่านแก่ความ
ประพฤติตามบูรพระบอบ
เอาแต่ชอบเสียผิด
อย่ากอปรกิจเป็นพาล
อย่าอวดหาญแก่เพื่อน
เข้าเถื่อนอย่าลืมพร้า
หน้าศึกอย่านอนใจ
ไปเรือนท่านอย่านั่งนาน
การเรือนตนเร่งคิด
อย่านั่งชิดผู้ใหญ่
อย่าใฝ่สูงให้พ้นศักดิ์
ที่รักอย่าดูถูก
ปลูกไมตรีอย่ารู้ร้าง
สร้างกุศลอย่ารู้โรย
อย่าโดยคำคนพลอด
เข็นเรือทอดทางถนน
เป็นคนอย่าทำใหญ่
ข้าคนไพร่อย่าไฟฟุน
คบขุนนางอย่าโหด
โทษตนผิดรำพึง
อย่าคะนึงถึงโทษท่าน
หว่านพืชจักเอาผล
เลี้ยงคนจักกินแรง
อย่าขัดแข็งผู้ใหญ่
อย่าใฝ่ตนให้เกิน
เดินทางอย่าเดินเปลี่ยว
นํ้าเชี่ยวอย่าขวางเรือ
ที่ซุ้มเสือจงประหยัด
จงเร่งระมัดฟืนไฟ
ตนเป็นไทอย่าคบทาส
อย่าประมาทท่านผู้ดี
มีสินอย่าอวดมั่ง
ผู้เฒ่าสั่งจงจำความ
ที่ขวากหนามอย่าเสียเกือก
ทำรั้วเรือกไว้กันตน
คนรักอย่าวางใจ
ที่มีภัยพึงหลีก
ปลีกตนไปโดยด่วน
ได้ส่วนอย่ามักมาก
อย่ามีปากกว่าคน
รักตนกว่ารักทรัพย์
อย่าได้รับของเข็ญ
เห็นงามตาอย่าปอง
ของฝากท่านอย่ารับ
ที่ทับจงมีไฟ
ที่ไปจงมีเพื่อน
ทางแถวเถื่อนไคลคลา
ครูบาสอนอย่าโกรธ
โทษตนผิดพึงรู้
สู้เสียสินอย่าเสียศักดิ์
ภักดีอย่าด่วนเคียด
อย่าเบียดเสียดแก่มิตร
ที่ผิดช่วยเตือนตอบ
ที่ชอบช่วยยกยอ
อย่าขอของรักมิตร
ชอบชิดมักจางจาก
พบศัตรูปากปราศรัย
ความในอย่าไขเขา
อย่ามัวเมาเนืองนิตย์
ติดตรองตรึกทุกเมื่อ
พึงผันเผื่อต่อญาติ
รู้ที่ขลาดที่หาญ
คนพาลอย่าพาลผิด
อย่าผูกมิตรไมตรี
เมื่อพาทีพึงตอบ
จงนบนอบผู้ใหญ่
ช้างไล่แล่นเลี่ยงหลบ
สุวานขบอย่าขบตอบ
อย่ากอปรจิตริษยา
เจรจาตามคดี
อย่าปลุกผีกลางคลอง
อย่าปองเรียนอาถรรพ์
พลันฉิบหายวายม้วย
อย่ายลเยี่ยงถ้วยแตกมิติด
จงยลเยี่ยงสัมฤทธิ์แตกมิเสีย
ลูกเมียอย่าวางใจ
ภายในอย่านำออก
ภายนอกอย่านำเข้า
อาสาเจ้าจนตัวตาย
อาสานายจงพอแรง
ของแพงอย่ามักกิน
อย่ายินคำคนโลภ
โอบอ้อมเอาใจคน
อย่ายลเหตุแต่ใกล้
ท่านไท้อย่าหมายโทษ
คนโหดให้เอ็นดู
ยอครูยอต่อหน้า
ยอข้าเมื่อแล้วกิจ
ยอมิตรเมื่อลับหลัง
ลูกเมียยังอย่าสรรเสริญ
'“'ศิลาจารึกเขียนว่า “ผี๋ว’’ขีงมีความหมายอย่างเดียวกับ “ผิว',
เยียสะเทินจะอดสู
อย่าชังครูชังมิตร
ผิดอย่าเอาเอาแต่ชอบ
นอบตนต่อผู้เฒ่า
เข้าออกอย่าวางใจ
ระวังระไวหน้าหลัง
เยียวผู้ชังจะคอยโทษ
อย่ากริ้วโกรธเนืองนิตย์
ผิวผิดปลิดไปร้าง
ข้างตนไว้อาวุธ
เครื่องสรรพยุทธอย่าวางจิต
คิดทุกข์ในสงสาร
อย่าทำการที่ผิด
คิดขวนขวายที่ชอบ
โต้ตอบอย่าเสียคำ
คนขำอย่าร่วมรัก
พรรคพวกพึงทำนุก
ปลุกเอาแรงทั่วตน
ยลเยี่ยงไก่นกกระทา
พาลูกหลานมากิน
ระบือระบิลอย่าฟังคำ
การจะทำอย่าด่วนได้
อย่าใช้คนบังบด
ทดแทนคุณท่านเมื่อยาก
ฝากของรักจงพอใจ
เฝ้าท้าวไทอย่าทระนง
ภักดีจงอย่าเกียจ
เจ้าเคียดอย่าเคียดตอบ
นอบนบใจใสสุทธิ์
อย่าขุดคนด้วยปาก
อย่าถากคนด้วยตา
อย่าพาผิดด้วยหู
อย่าเลียนครูเตือนด่า
อย่าริกล่าวคำคด
คนทรยศอย่าเชื่อ
อย่าแผ่เผื่อความผิด
อย่าผูกมิตรคนจร
ท่านสอนอย่าสวนตอบ
ความชอบจำใส่ใจ
ระวังระไวที่ไปมา
เมตตาตอบต่อมิตร
คิดแล้วจึ่งเจรจา
อย่านินทาผู้อื่น
อย่าตื่นยกยอตน
คนจนอย่าดูถูก
ปลูกไมตรีทั่วชน
ตระกูลตนจงคำนับ
อย่าจับลิ้นแก่คน
ท่านรักตนจงรักตอบ
ท่านนอบตนจงนอบแทน
ความแหนให้ประหยัด
เผ่ากษัตริย์เพลิงงู
อย่าดูถูกว่าน้อย
หิ่งห้อยอย่าแข่งไฟ
อย่าปองภัยต่อท้าว
อย่ามักห้าวพลันแตก
อย่าเข้าแบกงาช้าง
อย่าออกก้างขุนนาง
ปางมีชอบท่านช่วย
ปางป่วยท่านชิงชัง
ผิจะบังบังจงลับ
ผิจะจับจับจงมั่น
ผิจะคั้นคั้นจงตาย
ผิจะหมายหมายจงแท้
ผิจะแก้แก้จงกระจ่าง
อย่ารักห่างกว่าชิด
คิดข้างหน้าอย่าเบา
อย่าถือเอาตื้นกว่าลึก
เมื่อเข้าศึกระวังตน
เป็นคนเรียนความรู้
จงยิ่งผู้ผู้มีศักดิ์
อย่ามักง่ายมิดี
อย่าตีงูให้แก่กา
อย่าตีปลาหน้าไซ
ใจอย่าเบาจงหนัก
อย่าตีสุนัขห้ามเห่า
ข้าเก่าร้ายอดเอา
อย่ารักเหากว่าผม
อย่ารักลมกว่านํ้า
อย่ารักถํ้ากว่าเรือน
อย่ารักเดือนกว่าตะวัน
สบสิ่งสรรพโอวาท
ผู้เป็นปราชญ์พึงสดับ
ตรับตริตรองปฏิบัติ
โดยอรรถอันถ่องถ้วน
แถลงเลศเหตุเลือกล้วน
เลิศอ้างทางธรรม แลนาฯ
๏ บัณ	เจิดจำแนกแจ้ง	พิสดาร ความเอย
ทิต	ยุบลบรรหาร	เหตุไว้
พระ	ปิ่นนัคราสถาน	อุดรสุข ไทยนา
ร่วง	ราชนามนี้ได้	กล่าวถ้อยคำสอนฯ